open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Caitríona Jennings

Is reathaí fadraoin as Hawthorn Heights, Leitir Ceanainn, í **Caitríona Jennings** (a rugadh ar an 17 Meitheamh 1980). Rith sí sa mharatón i gCluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2012 i Londain, an Ríocht Aontaithe.  Sa bhliain 2025, sháraigh sí an churiarracht dhomhanda 100-mhíle sa  'Tunnel Hill 100 Mile' i ndeisceart Illinois.  

## Óige agus Oideachas
D'fhreastail Jennings ar Mheánscoil Chlochar Loreto i Leitir Ceanainn. Ina dhiaidh sin rinne sí staidéar ar an Dlí agus ar Chuntasaíocht in Ollscoil Luimnigh. Tar éis di a céim a bhaint amach, fuair sí post mar chomhairleoir cánach le PricewaterhouseCoopers i mBaile Átha Cliath.

## Gairm sa Lúthchleasaíocht
Ba thrí-atlanaí í Jennings san iomaíocht ar son na hÉireann ar leibhéal na hóige. Nuair a tháinig sí go Baile Átha Cliath, bhí sí ag traenáil le club Ráth Fearnáin agus fuair sí cóitseáil le Terry McConnon ó 2007 ar aghaidh. Rith sí a céad mharatón i mBaile Átha Cliath i nDeireadh Fómhair 2011.

**Cluichí Oilimpeacha 2012**

Bhuaigh Jennings caighdeán cáiliúcháin 'A' do Chluichí Oilimpeacha 2012 nuair a bhain sí buaic phearsanta amach de dhá uair an chloig, 36 nóiméad agus 14 soicind i Maratón Rotterdam 2012.  

Ghlac sé páirt sna Cluichí Oilimpeacha ar son na hÉireann i gCluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2012 sa mharatón ban in éineacht le Linda Byrne agus Ava Hutchinson.   I Meitheamh 2012, bhuaigh sí an leathmharatón in  Iúr Cinn Trá  in am de uair amháin, 15 nóiméad agus 25 soicind.

**Tar éis na gCluichí Oilimpeacha**

I 2021, bhuaigh Jennings an tríú háit sa mharatón iomlán ban i Maratón Hong Kong Standard Chartered, le ham críochnaithe de 2:51:31.

Ar an 8 Samhain 2025, bhuaigh sí an rása ar a dtugtar 'The Tunnel Hill 100 Mile' i ndeisceart Illinois sna Stáit Aontaithe, áit ar chaith sí 12 uair 37 nóiméad ag rith 100 míle (160.934 km).  Bhris sí curiarracht domhanda Camille Herron (12:42:40), a socraíodh i 2017.  A fear céile a bhí ag obair mar chriú di.

Ba é seo an chéad uair di ag rith an fad 100 míle. Cúpla uair an chloig tar éis di an rása a chríochnú, bhí sí ar eitleán ag filleadh ar Bhaile Átha Cliath. Le breacadh an lae ar an Luan ina dhiaidh sin, chuaigh sí ar ais chuig a cuid oibre.

## Pearsanta
Tá sí ag obair in oifig i mBaile Átha Cliath.  Tá leanbh aici, a rugadh sa bhliain 2021.

Is deirfiúr í le rámhaí idirnáisiúnta na hÉireann agus Oilimpeach Ríó 2016 Sinéad Jennings.

## Féach freisin

* Paula Radcliffe

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine as Leitir Ceanainn
Catagóir:Lúthchleasaithe Éireannacha
Catagóir:Lúthchleasaithe ban
Catagóir:Reathaithe maratóin
Catagóir:Trí-atlanaithe
Néara-éagsúlacht

mion|220x220px
Is éard is **néara-éagsúlacht** ann ná bealach le cur síos a dhéanamh ar na bealaí difriúla ina n-oibríonn inchinn daoine. Ciallaíonn cur chuige a dhearbhaíonn an néara-éagsúlacht go nglactar leis agus go spreagtar na difríochtaí seo.

## Féach freisin

* Néara-Éagsúlacht: Dearcadh Difriúil

## Tagairtí

Catagóir:Néara-éagsúlacht
Catagóir:Neamhoird mheabhracha
Catagóir:Míchumas intleachta
Catagóir:Cúram sláinte
Catagóir:Sláinte mheabhrach
James Caulfeild, 8ú Bíocunta Charlemont

Piara Éireannach ab ea **James Edward Caulfeild, 8ú Bíocunta Charlemont**, PC (TÉ), DL (12 Bealtaine 1880 – 20 Lúnasa 1949) a toghadh chuig Teach na dTiarnaí sa Bhreatain mar Phiara Ionadaíoch agus chuig Parlaimint Thuaisceart Éireann mar Sheanadóir. Bhí sé i dteach uachtarach Stormont ó 1925 go 1937 agus bhí sé ina Aire Oideachais ar feadh a bhlianta go léir ach amháin an chéad bhliain.

## Tús a shaoil
Rugadh an Tiarna Charlemont i Londain do theaghlach Éireannach, mac leis an Onórach Marcus Caulfeild, CB, agus Gwyn Williams (gariníon le Sir Robert Williams, Bart.).

Fuair sé a chuid oideachais i gColáiste Winchester. 

## Gairmréim
Fuair sé Bíocuntas Charlemont agus Barúntacht Caulfeild le hoidhreacht óna uncail, James, sa bhliain 1913. 

Ba é an chéad Uachtarán agus comhbhunaitheoir Chumann na hÉireann um Chaidreamh Cultúrtha, Eacnamaíoch agus Sóisialta (*The Irish Association for Cultural, Economic and Social Relations*) é.

## Saol pearsanta
Bhí an Tiarna Charlemont pósta faoi dhó. Phós sé ar dtús le Evelyn Fanny Charlotte Hull as Park Gate House, Surrey, iníon le hEdmund Charles Pendleton Hull as Ham Common, Surrey, ar an 26 Samhain 1914. Fuair siad colscaradh i mí Aibreáin 1940, go gairid sular maraíodh í i mí Dheireadh Fómhair 1940 i Londain le linn aer-ruathar le linn an Dara Cogadh Domhanda.

Go gairid roimh bhás a chéad bhean chéile, phós sé Hildegarde Slock-Cottell, iníon le Rodolphe Slock-Cotell na Beilge, i mí Iúil 1940. Bhí cónaí ar an Tiarna Charlemont i Newcastle, Contae an Dúin. 

Gan aon pháistí acu, aistríodh na teidil chuig a chol ceathrar nuair a fuair sé bás.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1949
Catagóir:Daoine a rugadh i 1880
Catagóir:Piaraí Ionadaíocha na hÉireann
Catagóir:Airí Comh-Aireachta Thuaisceart Éireann (Parlaimint Thuaisceart Éireann)
Catagóir:Baill de Ríchomhairle Thuaisceart Éireann
Catagóir:Baill de Sheanad Thuaisceart Éireann 1925 -1929
Catagóir:Baill de Sheanad Thuaisceart Éireann 1929 -1933
Catagóir:Baill de Sheanad Thuaisceart Éireann 1933 -1937
Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh de Sheanad Thuaisceart Éireann
Catagóir:Bíocunta Charlemont
Catagóir:Daoine as An Caisleán Nua, Contae an Dúin
Catagóir:Daoine a fuair oideachas i gColáiste Winchester
Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh
Daithí Ó Ceallaigh

Is iar-thaidhleoir Éireannach é **Daithí Ó Ceallaigh**.

## Beathaisnéis
Is as Dún Laoghaire, Contae Bhaile Átha Cliath, do Ó Ceallaigh. Is céimí de chuid Choláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath é. D'oibrigh sé mar mheánmhúinteoir, agus thug sé trí bliana de sheirbhís dheonach sa tSaimbia, sula ndeachaigh sé isteach sa tseirbhís taidhleoireachta sa bhliain 1973. 

Ba é an chéad ambasadóir de chuid na hÉireann chun na Fionlainne é, ag fónamh ó 1993 go 1997. Sa bhliain 2004, i mBaile Átha Cliath, bhronn ambasadóir na Fionlainne go hÉirinn, Pekka Oinonen, Ord Rós Bán na Fionlainne (; ) ar Ó Ceallaigh. Dúirt an tAmbasadóir Oinonen ina óráid gurbh é Ó Ceallaigh, nuair a bhí an Fhionlainn i mbun dul isteach san Aontas Eorpach, beagnach ina "chomhairleoir" do rialtas na Fionlainne maidir le saincheisteanna praiticiúla ballraíochta san AE.

Ó 2001 go 2007 bhí sé ina ambasadóir chun na Ríochta Aontaithe .

Ansin cuireadh ina ambasadóir chuig na Náisiúin Aontaithe sa Ghinéiv é. Sa ról seo, bhí sé i gceannas ar an gcomhdháil taidhleoireachta i bPáirc an Chrócaigh, Baile Átha Cliath, áit a ndearnadh idirbheartaíocht rathúil ar an gCoinbhinsiún maidir le Armlón Cnuasaigh . 

D’éirigh Ó Ceallaigh as an tseirbhís taidhleoireachta in 2009.

Tar éis dó dul ar scor, d’fhóin sé mar stiúrthóir ginearálta ar an Institiúid um Ghnóthaí Idirnáisiúnta agus Eorpacha .

Sa bhliain 2010 ceapadh é ina chathaoirleach ar Chomhairle Preasa na hÉireann agus chaith sé dhá théarma, an t-uasmhéid a cheadaítear, go dtí 2016.

Sa bhliain 2017, bronnadh céim Dochtúir Onórach Litreacha (D.Litt.) ar Ó Ceallaigh ó Ollscoil Uladh as an sárobair a rinne sé do Chomhairle Preasa na hÉireann agus don phróiseas síochána. 

Sa bhliain 2019 toghadh Ó Ceallaigh ina bhall d’Acadamh Ríoga na hÉireann.

## Foilseacháin

* Caibidil leabhair, *Smaointe áirithe ar na 'Taistealaithe' agus ar Maryfield*, in *Brokering the Good Friday Agreement: The Untold Story*, Eag. Mary Daly, Acadamh Ríoga na hÉireann. (2019)
* Dáithí O'Ceallaigh agus Paul Gillespie, *an Bhreatain agus an Eoraip; an Endgame*, IIEA, 2015.
* Dáithí O'Ceallaigh agus James Kilcourse, *I dTreo Beartas Eachtrach na hÉireann don Bhreatain*, IIEA, 2012.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Brexit-Peirspictíocht Éireannach, Óráid i gCaerdydd, Feabhra 2018

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill d’Acadamh Ríoga na hÉireann
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Daoine as Dún Laoghaire
Catagóir:Fir
An tÚdarás um an Sciúradh Airgid a Chomhrac

[mion | 250px | [Messeturm, Frankfurt, lárionad AMLA ón mbliain 2025 i leith]]

Is gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh, **an tÚdarás um an Sciúradh Airgid a Chomhrac** (ÚSAC), bunaithe sa bhliain 2024 agus lonnaithe i bhFrankfurt.

Tá sé beartaithe ag an AE go mbeidh ról lárnach ag an údarás ina iarrachtaí frithsciúradh airgid.  Dúradh nuair a bunaíodh ÚSAC go raibh "géarghá" ag a leithéid de rud, agus gur tharla athruithe ó bhonn dá bharr.  

## Stair
I mí Feabhra 2018, theip ar ABLV Bank agus tharla ansin cur agus cúiteamh faoi mhaoirseacht ar frithsciúradh airgid san AE.  I my Deireadh Fómhair 2018, d'fhoilsigh an meitheal mhachnaimh Bruegel tuairisc ina moladh an t-údarás agus ina leagadh amach a ghnéithe is tábhachtaí.

Tar éis sraith scannail airgeadais eile, mhol an Coimisiún Eorpach an t-údarás don chéad uair i mí Iúil 2021.  Ar an 22a Feabhra 2024, fógraíodh go lonnófaí ÚSAC i bhFrankfurt.

Tháinig an Rialachán (AE) 2024/1620 lena mbunaítear ÚSAC i bhfeidhm ar an 26ú Meitheamh 2024 agus thosaigh a chuid oibre ar an 1d Iúil 2025  le tuairim is 80 duine san fhoireann.  Táthar ag súil go mbeidh maoirseacht dhíreach á dhéanamh aige faoin mbliain 2028.

## Bord Ginearálta
Buaileann Bord Ginearálta ÚSAC le chéile faoi dhá 'chomhdhéanamh': Maoirseacht agus AFA (Aonad um Fhaisnéis Airgeadais). 

### Bord Maoirseachta
Go dtí an 13ú Samhain 2025, bhí 127 údarás náisiúnta as 27 tír ina mball den Bhord Maoirseachta.  Ag an am sin amach, níl anois ach aon ionadaí amháin as na húdaráis a leanas (gach ballstát ach an Danmhairg, an Pholainn, an Phortaingéil agus an tSlóivéin):

### Bord AFA
Tá Aonad um Fhaisnéis Airgeadais (AFA) ag gach tír san AE.  Ar an mBord AFA de chuid ÚSAC, tá ionadaí amháin an tír.  I mí na Samhna 2025, bhí seacht AFA freisin ina mball den Bhord Maoirseachta (an tSeicia, an Eastóin, an Liotuáin, Málta, an pholainn, an Rómáin agus an Spáinn).

## Lucht ceannais
Ceapadh Bruna Szego, roimhe seo ag Banc na hIodáile, ina chathaoirleach an ÚSAC i mí Eanáir 2025.  Ceapadh baill feidhmiúcháin an bhoird i mí Meithimh 2025:
* Simonas Krėpšta (Banc na Liotuáine)
* Rikke-Louise Ørum-Peterson (Údarás Maoirseachta Airgeadais na Danmhairge
* Derville Rowland (Banc Ceannais na hÉireann)
* Manuel Vega Serrano (Aireacht Geilleagair na Spáinne)

## Féach freisin
* Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh
* An Oifig Eorpach Frith-Chalaoise
* Bord Réitigh Aonair

## Naisc sheachtracha
* AMLA / ÚSAC
* Rialachán (AE) 2024/1620 ó Pharlaimint na hEorpa agus ón gComhairle an 31 Bealtaine 2024

## Nótaí

## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh
Kathleen Loughnane

Cláirseoir, múinteoir agus bunaitheoir Dordán is ea **Kathleen Loughnane**. Tá cáil uirthi as a ról i gcaomhnú agus i gcur chun cinn thraidisiún cláirsí na hÉireann.

Bhronn Ollscoil na Gaillimhe dochtúireacht oinigh ar Loughnane in 2025.

## Tuilleadh léitheoireachta

* *The Harpers Connellan:* *Irish Music of the late 17th Century. The Life and Times of the Sligo Harpers William and Thomas Connellan* , CD leis an gcláirseoir Kathleen Loughnane (2009), .

## Féach freisin

* Síle Denvir

## Tagairtí

Catagóir:Cláirseoirí Éireannacha
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Limistéar Eorpach Eacnamaíoch

Bunaíodh an **Limistéar Eorpach Eacnamaíoch** (**LEE**)  (Béarla: *European Economic Area* (*EEA*)) sa bhliain 1994 leis an *gComhaontú maidir leis an Limistéar Eorpach Eacnamaíoch*.

Tugann an LEE le chéile ballstáit an AE agus trí cinn as na ceithre bhallstát  (CSTE / EFTA), *vis.* an Íoslainn, Lichtinstéin agus an Iorua, insan margadh aonair an Aontais Eorpaigh isteach, faoi réir dlíthe an AE.

## Tagairtí
Teicnifeodachas

mion|Léaráid ar an fheodachas

Teoiric a d'fhorbair Yanis Varoufakis is ea **an teicnifeodachas**, a mhaíonn go mbíonn foirm nua feodachais mar thoradh ar an gcaipitleachas, áit ar féidir, mar shampla, úinéirí comhlachtaí teicneolaíochta a fheiceáil mar chineál tiarnaí feodacha nua-aimseartha. Éiríonn daoine agus gnólachtaí ina "*techno-serfs*" a chaithfidh brath ar na hardáin seo le haghaidh oibre agus seirbhísí, mar mhalairt ar chuid dá dtuilleamh nó dá sonraí, cosúil leis an gcaoi a raibh seirfigh mheánaoiseacha ag brath ar thiarnaí. Is é is sainairíonna don chóras seo ná cumhacht a bheith dlúthdhírithe i lámha roinnt scothaicmí teicneolaíochta, agus formhór an phobail ag brath níos mó ar a mbonneagar digiteach.Is éard atá i gceist leis an gcóras seo ná an chumhacht i lámha dream beag roinnt scothaicme ardteicneolaíochta agus agus formhór an phobail ag brath níos mó ar a mbonneagar digiteach.

Tá nádúr an teicnifeodachais i gcoinne an chórais dhaonlathaigh freisin.

## Naisc sheachtracha
*How Amazon turned our capitalist era of free markets into the age of technofeudalism
Yanis Varoufakis]

## Samplaí
Seo a leanas roinnt samplaí de theicnifeodachas:
* Oibrí poistíneachta – Ní ionaid oibre acu, ach braitheann siad ar na hardáin le haghaidh ioncaim.
* Díoltóirí ríomhthráchtála – Díolann go leor gnólachtaí beaga táirgí ar ardáin mhóra ar líne, ach ní mór dóibh rialacha an ardáin a leanúintagus táillí a íoc. 
* Úsáideoirí meáin shóisialta – Cruthaíonn daoine ábhar ar na meáin shóisialta, ach socraíonn na hardáin cé a fheiceann é agus cé mhéad airgid is féidir le cruthaitheoirí a dhéanamh.

## Tagairtí

Catagóir:Caipitleachas
Catagóir:Teoiric Pholaitiúil agus Stair na Smaointe
Catagóir:Feodachas
Catagóir:Teicnifeodachas
Loscadh Wang Fuk Court, Hong Cong 2025

Chuaigh bloic árasán trí thine i dtuaisceart Hong Cong go gairid roimh 3 a chlog am na háite tráthnóna 26 Samhain 2025.

32 stór a bhí i ngach ceann de na bloic árasán. Ocht mbloc árasán a raibh 4,600 duine ina gcónaí iontu a bhí ar an suíomh, Wang Fuk Court in Tai Po,  

Maraíodh 161 duine ar a laghad 

clé|mion|220x220px

**Cúiseanna**

Tógadh na hárasáin i 1983 agus is daoine a bhí ag fáil fóirdheontas úinéireachta ó rialtas Hong Cong a bhí ina gcónaí iontu.

Táthar ag cur an mhilleáin faoin dóiteán ar chomhlacht tógála a bhí ag déanamh obair athchóirithe sna bloic árasán ag an am. Bhí scafall bambú agus mogall plaisteach curtha suas leis na ballaí ag na tógálaithe, ábhair thar a bheith so-lasta ar leath an tine agus an deatach plúchtach go tréan agus tiubh dá mbarr. Leath lasracha na tine agus an dúdheatach go mear nuair a las an bambú agus an mogall a raibh ábhar plaisteach ann.

### Cóir
Tá triúr feidhmeannach ón gcomhlacht tógála gafa faoin tubaiste ag na póilíní.

## Féach freisin

* Dóiteáin

## Tagairtí

Catagóir:2025
Catagóir:Hong Cong
Catagóir:Dóiteáin
Catagóir:Tubaistí de dhéantús an duine
Palaistínigh

Is grúpa eitneach-náisiúnta Arabach iad na **Palaistínigh** () atá dúchasach don Leiveaint, réigiúin na Palaistíne.
 Is ionann iad agus pobal an-aonchineálach a bhfuil aon chultúr agus céanna eitneach acu, [2] [3] [4] a labhraíonn  Araibis Phalaistíneach agus a bhfuil naisc chreidimh, teanga agus cultúir acu le hArabaigh Leiveantacha eile

## Tagairtí
Catagóir:Palaistínigh
*
Catagóir:Daoine Arabacha
Catagóir:Náisiúntacht gan Stát san Áise
Catagóir:Daoine gan Stát
Catagóir:Grúpaí eitneacha Arabacha
Mícéiliam

thumb|right|220px|An chuid fhásúil den fhungas, comhdhéanta de mhais de hífí, a bhíonn ag síolrú amach, cosúil le snáithe.
thumb|right|Radharc micreascópach ar mhícéiliam
thumb|right|Fás luath an mhuscáin múnla ó chac éan, i meán EasyGil i mias Petri.

Struchtúr fréamhchruthach é  an **mícéiliam** atá comhdhéanta de mhais  de hifí, a bhíonn brainseálach agus snáitheach.  Is é a gnáthchruth ná snáitheanna gloineata géagacha, caola, fite fuaite, anastómaisithe.  Faightear coilíneachtaí fungasacha comhdhéanta de mhícéiliam in ithir agus ar an ithir agus i mórán foshraitheanna eile. Go hiondúil, péacann spór amháin go mícéiliam monacarótach, spór aonair tipiciúil i mícéiliam ,  nach bhfuil in ann atáirgeadh gnéasach a dhéanamh; nuair a thagann dhá mhícéiliam monacarótach comhoiriúnach le chéile agus nuair a chruthaíonn siad mícéiliam décharótach, féadfaidh an mícéiliam sin spórthorthaí cosúil le beacáin a chruthú.  D’fhéadfadh mícéiliam a bheith beag bídeach, ag chruthú coilíneacht atá róbheag le feiceáil, nó d’fhéadfadh sé fás chun na mílte acra a chlúdach, mar atá le feiceáil in *Armillaria*.
## Naisc sheachtracha
* Mycelium, 2012, Australian National Botanic Gardens and Australian National Herbarium, Canberra
## Tagairtí
Catagóir:Moirfeolaíocht agus anatamaíocht fhungasach
EuroWordNet

Is córais ghréasán shéimeantach do theangacha Eorpacha é **EuroWordNet**, atá bunaithe ar WordNet .  Forbraíonn gach teanga a gréasán focal féin, ach tá siad idirnasctha le *naisc idirtheangacha* atá stóráilte san *Innéacs Idirtheangach* (IIT).

Murab ionann agus an gréasán focal bunaidh 'WordNet', ó Ollscoil Princeton, níl formhór na ngréasán focal eile ar fáil saor in aisce.

## Teangacha
Phléigh tionscadal bunaidh EuroWordNet le hOllainnis, Iodáilis, Spáinnis, Gearmáinis, Fraincis, Seicis agus Eastóinis. Tá na gréasáin focal seo reoite anois, ach tá líonta focal do theangacha eile forbartha go céimeanna éagsúla. 

## Ceadúnas
Tá roinnt samplaí de EuroWordNet ar fáil saor in aisce. Gearrtar táille, áfach, ar rochtain ar an mbunachar sonraí iomlán. I gcásanna áirithe, d’fhéadfadh OpenThesaurus agus BabelNet a bheith ina roghanna malartacha saor in aisce.

## Féach freisin

* BabelNet
* OscailThesaurus

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ríomhtheangeolaíocht
Catagóir:Bunachair shonraí foclóireachta
Mick Meaney

Ba sclábhaí, taibhealaíontóir agus fear beáir as Contae Thiobraid Árann é **Michael "Mick" Meaney** (1935 - 17 Feabhra 2003)

Is i Londain in 1968 a cuireadh Mick Meaney faoi thalamh i gcónra adhmaid shimplí. Shíl na sluaite a tháinig chuig “adhlacadh” an fhir  go raibh siad ag cur slán leis, ach ní mar sin a bhí. Bhí Mick páirteach i gcomórtas idirnáisiúnta, iarracht an churiarracht dhomhanda an tréimhse is faide a chaitheamh beo faoin talamh a shárú. Bhí an eachtra mar chuid de dhomhan aisteach na n-éachtaí poiblí, áit ar mheasc comórtas, cóiréagrafaíocht agus drámaíocht an lae.

Níorbh é Mick an chéad duine riamh a rinne iarracht mar seo. Téann an traidisiún siar go California na 1920í.  

Bhí Mick beo faoin bhfód ar feadh 61 lá.  Deirtear gur bhain an t-eagraí Butty Sugrue leas as Mick ag an am ag, a shaothraigh brabús mór óna éacht, rud a chuireann ciseal eile le tragóid phearsanta an scéil.

D’fhill Mick ar Bhaile an Mhistéalaigh níos déanaí. D’imigh sé ar shlí na fírinne in 2003.

## Féach freisin

* Baile Mhistéala

## Naisc sheachtracha

* Clár *Beo faoin bhFód*,  26 Samhain 2025 ar TG4.  Is í iníon Mick, Mary Meaney, a threoraíonn an scéal, agus í ag dul i ngleic le hoidhreacht neamhghnách a hathar

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Básanna in 2003
Catagóir:Baile Mhistéala
Catagóir:Daoine adhlactha roimh am
Catagóir:Taibhealaíontóirí
Cumann Dornálaíochta Lúthchleasaíochta na hÉireann

Bunaíodh **Cumann Dornálaíochta Lúthchleasaíochta na hÉireann (CDLE)** sa bhliain 1911.  Baineadh an focal "Amaitéarach" as a ainm in 2016

Fuair CDLE maoiniú poiblí 5.7 milliún euro le linn 2021-2024 mar Infheistíocht sa Spórt Ardfheidhmíochta.

## Stair
Thug Breandán Ó Conaire dhá théarma, 1996-2006, ina Uachtarán ar CDLÉ. D’éirigh leis ord agus eagar a chur ar an gcumann a raibh drochbhail air roimh a theacht, an cumann go domhain i bhfiacha agus trína chéile ag aighnis faoina bhunreacht.

Sa bhliain 2003, ceapadh Billy Walsh, buachaill bán na dornálaíochtain Éirinn ag an am, mar phríomhchóitseálaí sa rannóg nua "ardfheidhmíochta" a bhí curtha le chéile ag CDLÉ, faoi cheannas Gary Keegan. Cruthaíodh post nua do Zaur Antia ag an am céanna (mheall Dónal Ó Conaill,  fear gnó as Cathair Chorca,  Antia go hÉirinn an chéad lá ariamh), mar chóitseálaí teicniúil sa rannóg ardfheidhmíochta. Ceapadh Antia mar Phríomh-Chóitseálaí ChDLÉ in 2015.  Chuaigh Antia ar a phinsean i mí na Samhna 2023.

Ó leag Antia cos ar thalamh na hÉireann in  2003 go dtí 2025, bhí deich gcinn de bhoinn Oilimpeacha tagtha go hÉireann, os cionn scór bonn as na Craobhacha Domhanda agus go hard os cionn 100 bonn ó chraobhacha idirnáisiúnta eile.
**2008**
Cúigear dornálaithe a bhí faoina chúram i mBéising – thug Kenny Egan, Paddy Barnes agus Darren Sutherland boinn abhaile leo.
[mion|351x351px|[Katie Taylor in 2012]]
**2012**

Seisear a chuaigh go Londain áit ar bhuaigh Katie Taylor bonn óir agus boinn tughta leo ag Barnes, Micheal Conlon, agus John Joe Nevin iad féin. 

**2016**

Ar feadh bliain go leith sular thosaigh na Cluichí i Rio, ba ar easaontas idir an CDLÉ agus Billy Walsh ba mhó a caitheadh fuinneamh agus a deineadh caint in 2014-2015. Ba é deireadh an scéil gur éirigh Walsh as agus thug aghaidh ar phost den chineál céanna sna Stáit Aontaithe.

**2020**

I dTóiceó  thug Aidan Walsh bonn cré-umha abhaile leis as an tSeapáin.

**2024**

I bPáras bhuaigh Kellie Harrington an t-ór.  249 dornálaí (125 bean agus 124 fear) as chuile choirnéal den domhan a thuill an onóir a bheith i bPáras in 2024. Bhí deichniúr de chuid na hÉireann ina measc sin. Ní beag le rá nach raibh ach dhá thír eile – an Astráil (dháréag) agus an Chasacstáin (11) a raibh níos mó ionadaíochta acu sa gcró dornálaíochta ná a bhí ag Éireann.

## Féach freisin

* Breandán Ó Conaire
* Billy Walsh (dornálaí)
* Cumann Idirnáisiúnta na Dornálaíochta Amaitéaraí

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaíocht
Catagóir:Eagraíochtaí spóirt in Éirinn
Catagóir:Ceanneagraíochtaí Rialaithe Spóirt
Giovanni Verga

Scríbhneoir réalaíoch nó *verista* ab ea **Giovanni Verga** (ainm iomlán: *Giovanni Carmelo Verga di Fontanabianca*). Saolaíodh i gCatania sa tSicil, i Ríocht an Dá Shicil, é ar an 2 Meán Fómhair 1840, agus shíothlaigh sé san áit chéanna ar an 27 Eanáir 1922. Ba iad *Maestro-don Gesualdo* agus *I Malavoglia* an dá úrscéal a thabhaigh buanchlú dó. Bhunaigh an stiúrthóir Iodálach Luchino Visconti an scannán úd *La terra trema* ar *I Malavoglia*, nó ar eipeasóidí áirithe as an úrscéal seo.
Patrick Leahy Burlington International Airport

Is aerfort sibhialta-míleata comhúsáide é  **Patrick Leahy Burlington International Airport**  (IATA: **BTV**, ICAO: **KBTV**, FAA LID: **BTV**) () a fhreastalaíonn ar Burlington, an chathair is mó daonra i Vermont, agus a limistéar cathrach .  Is le Cathair Burlington é,  agus tá an t-aerfort féin suite i South Burlington in aice láimhe,  díreach 6&nbsp;km soir ó cheantar gnó lárnach Burlington. 

Seo é an t-aerfort is gnóthaí i VermontIs gan dabht, le 100 oiread  den trácht ag a bhfuil ag an dara  haerfort is gnóthaí, Aerfort Réigiúnach Rutland-Southern Vermont . Is é an t-aon aerfort sa stát a bhfuil seirbhís tráchtála phríomhlíne aige. Ó 2015 i leith, tagann thart ar 40% de phaisinéirí an aerfoirt ó Québec, Ceanada. 
## Tagairtí
Catagóir:Aerfoirt i Vermont
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir iompair i gContae Chittenden, Vermont
Catagóir:Foirgnimh i mBurlington Theas, Vermont
Aerfort Idirnáisiúnta
Catagóir:Aerfoirt a bunaíodh sa bhliain 1920
Catagóir:Bunaíochtaí 1920 i Vermont
Catagóir:Patrick Leahy
Paul Radu

Is iriseoir iniúchta ón Rómáin é **Paul Radu** (rugadh 1975 &#x2013; 76). Tá sé ina chomhbhunaitheoir ar an tionscadal Organized Crime and Corruption Reporting Project (Tionscadal Tuairiscíochta um Choireacht Eagraithe agus Éilliú) é, agus bhronn "Duais na Prease Eorpaí" an 'An Gradam Speisialta' air féin agus ar a chomhbhunaitheoir Drew Sullivan. Tá sé ar dhuine de chomhbhunaitheoirí Ionad Iriseoireachta Imscrúdaitheach na Rómáine freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh sna 1970í
Catagóir:Fir
Catagóir:Iriseoirí
An Bord Taighde Sláinte

Is gníomhaireacht rialtais í an **Bord Taighde Sláinte** (BTS) atá freagrach as maoiniú, comhordú agus maoirseacht a dhéanamh ar thaighde leighis in Éirinn.

## Stair
Sa bhliain 1986, rinne Rialtas na hÉireann an Chomhairle um Thaighde Míochaine na hÉireann agus An Bord Taighde Pobal-Liachta  a chónascadh chun an HRB a bhunú faoin Acht Sláinte (Comhlachtaí Corpraithe) 1961 agus faoin ionstraim reachtúil 279 de 1986. Bhí ceanncheathrú bunaidh an BTS ag 73 Sráid Íochtarach Bhagóid, Baile Átha Cliath 2. I mí Iúil 2014, bhog an bord go Teach Grattan, 67-72 Sráid Íochtarach an Mhóta, Baile Átha Cliath 2. 

## Cathaoirligh an BTS

* An Dr. WA Watts 1987 - 1989
* An tOllamh MX FitzGerald 1990 - 1997
* An tOllamh MB Murphy 1997 - 2002
* An tOllamh Hugh R. Brady 2002 - 2003
* An tOllamh D Mac Gearailt 2003 - 2007
* An tUasal Reg Shaw 2007 - 2012
* An Dr Declan Bedford 2012 - 2017
* An tOllamh Jane Grimson 2020 -

## Príomhfheidhmeannaigh an BTS

* An Leifteanant-Cheannasaí EJ Furness agus an tUasal J O'Gorman 1987 - 1988 (i gcomhpháirt, i róil chúraim)
* An Dr. JV Ó Gormáin 1988 - 1998
* An Dr. R Barrington 1998 - 2007
* An Dr Hamish Sinclair 2007 - 2008 (ag gníomhú)
* An tUasal Enda Connolly 2008 - 2014
* An Dr. Graham Love 2014 - 2017
* An Dr Darrin Morrissey 2018 - 2020
* An Dr Mairéad O'Driscoll 2020 - 2025
* Dr Gráinne Gorman 2025 - láthair

## Tagairtí

Catagóir:Cúram sláinte in Éirinn
Feidhmeannas Thuaisceart Éireann

Is é **Feidhmeannas Thuaisceart Éireann** (, Ultais:*Norlin Airlan Executive*),  an rialtas déabhlóidithe i dTuaisceart na hÉireann agus an brainse riaracháin den reachtas - an Tionól Thuaisceart Éireann. Tá sé suite i gCaisleán Stair Monadh, taobh amuigh de Bhéal Feirste. Bunaíodh i 1999 i ndiaidh Comhaontaithe Aoine an Chéasta é. Faoi láthair, tá Céad Aire agus Leas-Chéad Aire sa fheidhmeannas agus naonúr airí eile fosta.

## Baill
* Céad Aire agus Leas-Chéad Aire
* Aire na bPobal
* Aire Talmhaíochta, Comhshaoil agus Gnóthaí Tuaithe
* Aire an Gheilleagair
* Aire an Oideachais
* Aire an Airgeadais
* Aire na Sláinte
* Aire an Bhonneagair
* Aire Dlí agus Cirt

## Féach freisin
* Tionól Thuaisceart Éireann
* Comhaontú Aoine an Chéasta
* Státseirbhís Thuaisceart Éireann
* Rialtas na Breataine Bige

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh gréasáin oifigiúil

Catagóir:Gníomhaireachtaí rialtais Thuaisceart Éireann
Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Catagóir:Feidhmeannas Thuaisceart Éireann
Anthropic

Is gnólacht intleachta saorga (IS) Meiriceánach é **Anthropic PBC** a bunaíodh sa bhliain 2021. D'fhorbair sé fine de shamlacha teanga móra (STManna) darb ainm Claude. 

[mion|[Dario Amodei, comhbhunaitheoir|clé|220x220px]]
clé|mion|220x220px

## Stair
Bunaíodh Anthropic ag iar-bhaill de chuid OpenAI, lena n-áirítear na deartháireacha agus na deirfiúracha Daniela Amodei agus Dario Amodei, a fheidhmíonn mar uachtarán agus Príomhfheidhmeannach faoi seach. I mí Mheán Fómhair 2023, d’fhógair Amazon infheistíocht suas le $4 billiún. Gheall Google $2 billiún an mhí dár gcionn. 

I mí na Samhna 2025, ba ea Anthropic an tríú gnólacht príobháideach is luachmhaire ar domhan, agus bhí luach os cionn $ 350 billiún air.

## Eagraíocht
Déanann Anthropic taighde agus forbairt ar IS, chun samhlacha sábháilte a chur chun cinn.

## Gaeilge

## Féach freisin
* Claude (bota comhrá)

## Tagairtí

Catagóir:Bunaíochtaí 2021 i gCalifornia
Catagóir:Gnólachtaí intleachta saorga
Catagóir:Comhlachtaí atá lonnaithe i San Francisco
Catagóir:Corparáidí sochair phoiblí atá bunaithe i gCalifornia
Catagóir:Riosca eiseachh ón intleacht shaorga
Catagóir:Anthropic
Catagóir:Intleacht shaorga
Básanna sa bhliain 2025

[mion|235x235px|[Pádraig Ó Snodaigh]]
[mion|177x177px|[Mícheál Ó Duibhir (peileadóir)|Mícheál Ó Duibhir]]
[mion|225x225px|[Derry O'Sullivan]]
[mion|242x242px|[Seoirse Ó Dochartaigh]]

## Na Gaeil a fuair bás in 2025

**[[Pádraig Ó Snodaigh]]**, Coiscéim, 2 Eanáir, **[[Meaití Jo Shéamuis Ó Fátharta]]**, ceoltóir & láithreoir RnaG, 3 Eanáir; **[[Mícheál Ó Duibhir (peileadóir)|Mícheál Ó Duibhir]]**, peileadóir, 3 Aibreán; **[[Paddy O’Toole]]**, Aire Gaeltachta, 11 Bealtaine, **[[Aogán Ó Muircheartaigh]]**, craoltóir, 26 Bealtaine; **[[Oilibhéar Ó Croiligh]]**, sagart agus scoláire, 28 Meitheamh, **[[Breandán Ó Conaire]]**, scoláire agus dornálaí, 21 Iúil; **[[Seán Rocks]]**, craoltóir, 30 Iúil; **[[George Morrison]]**, scannánóir, 4 Lúnasa; **[[Derry O'Sullivan]]**, file, 16 Lúnasa; **[[Manchán Magan]]**, craoltóir, 2 Deireadh Fómhair; **[[Gordon McCoy]]**, múinteoir, gníomhaí srl, 13 Samhain; **[[Seoirse Ó Dochartaigh]]**, ceoltóir, 21 Samhain; **[[Seán Mac Mathúna]]**, scríbhneoir,  

Ar na Gaeil aitheanta eile a fuair bás i mbliana bhí

* Mairéad Pheats Tom Ó Cearnaigh ón mBlascaod Mór ó dhúchas; 
* Anne Craig, an craoltóir as Doire; 
* Risteárd Mac Donnchadha, fear gnó as Cill Chiaráin i gConamara; 
* Patricia Mhic Dhonnchadha as Gleann Mhac Muirinn a chaith a saol oibre le Raidió na Gaeltachta; 
* Máire Bhidda Ní Mháille, Comhar Chuigéal, as an Trá Bháin a rinne obair éachtach leis an dream a bhí amach sna blianta i gCeantar na nOileán; 
* Coilmín Ó Donnchú as an Máimín a raibh baint mhór aige le Cearta Sibhialta na Gaeltachta; 
* Seán F Ó Drisceoil, gníomhaí teanga a raibh cónaí air sna Forbacha; 
* An Bráthair SP Ó Dúgáin, Iar-Phríomhoide Choláiste Eoin i mBaile Átha Cliath; agus 
* Máirtín Tim Ó Flatharta, fear gnó as an Spidéal.

agus  

**[[Eddie Jordan]]**, fiontraí; **[[Henry Kelly]]**, craoltóir; **[[Pat Ingoldsby]]**, file agus craoltóir; **[[Eleanor Maguire]]**, néareolaí; **[[Paul Durcan]]**, file; **[[Henry Mountcharles]]**, tiarna talún; **[[Martin Mansergh]]**, comhairleoir polaitíochta; **[[Ed Moloney]]**, iriseoir; an t**[[Siúr Stanislaus Kennedy]]** gníomhaí; **[[Margaretta D’Arcy]]**, gníomhaí; **[[Paddy Cooney]]**, aire rialtais

## Básanna thar lear
**[[Jean-Marie Le Pen]]** (pobalóir Francach) ar an 7 Eanáir; an t-aisteoir Meiriceánach **[[Gene Hackman]]**, roimh an 18 Feabhra 2025 (bhí Alzheimer air agus fuair sé bás nádúrtha ina aonar); **[[Roberta Flack]]**, amhránaí; an **[[Pápa Proinsias]]** ar an 21 Aibreán; **[[Virginia Giuffre]]**,  íospartach gáinneála (de chuid Jeffrey Epstein agus a chailín, Ghislaine Maxwell); **[[Jim Lovell]]**, spásaire; **[[Brian Wilson]]**, ceoltóir; **[[Ozzy Osbourne]]**, ceoltóir;  **[[Charlie Kirk]]**, lucht Trump; **[[Robert Redford]]**, aisteoir; **[[Joan Bennett Kennedy]]**; **[[Diane Keaton]]**, ban-aisteoir; **[[James Watson]]**, bitheolaí; **[[Tom Stoppard]]**, dramadóir srl

## Féach freisin
'''Catagóir:Básanna in 2025'''

'''Imeachtaí sa bhliain 2025'''
* Básanna sa bhliain 2024

* Básanna sa bhliain 2023

## Tagairtí
Catagóir:2025
Catagóir:Básanna in 2025
Séamus Ó Flatharta

Ceoltóir, fonnadóir agus damhsóir as ceantar Iorras Aithneach i gConamara é **Séamus Ó Flatharta**. Tá suim ar leith aige i stíl amhránaíochta an tsean-nóis, agus rinne sé céim sa Ghearmáinis agus sa Ghaeilge ag Ollscoil Luimnigh.
Scéal i mbarr bata

Is téarma agus nath cainte Gaeilge é **Scéal i mbarr bata**. Teileagram ba chiall leis agus is cosúil gur fhorbair ciall scéal an chaipín dheirg nó scéal seafóideach ina dhiaidh sin.. 

"Scéal i mbarr bata a thug an dream a tháinig romhainn ar an teileagram nuair a tháinig sé i dtosach." https://tuairisc.ie/do-chuala-sceal-do-cheas-gach-lo-me-feall-naisiunta-an-leathanbhanda/

Scéal i mbarr bata https://www.jstor.org/stable/41429686?seq=11

Scéal i mbarr bata – this was the phrase proposed for a telegram around the time they were proposing gearrán iarrainn for a bicycle. It was based on the early Irish sagas, when messages would be written in the Ogham alphabet on a stick and sent by a runner. The term died a natural death, being replaced by the elegantly appropriate compound word sreangscéal, sreang being a wire, and scéal meaning news, tidings, message, or whatever you’re having yourself. 

https://www.bbc.co.uk/irish/articles/view/1190/english/
Liosta de Bhreithiúna na Cúirte Uachtaraí i dTuaisceart Éireann

Seo liosta de Bhreithiúna na Cúirte Uachtaraí i dTuaisceart Éireann, curtha in eagar d’oird cheapacháin, mar a bhí ar 15 Feabhra 2021: 

# An Ridire Mark Horner
# An Ridire John Ailbe Ó Hara
# Adrian Colton
# An Dáma Denise McBride
# Gearóid Mac Alinden
# An Ridire Ian Huddleston
# David Scoffield
# David MacFarlain
# Míchael Humphreys

## Tagairtí

* 

## Féach freisin

* Príomh-Bhreitheamh Thuaisceart Éireann
* Liosta de Bhreithiúna Achomhairc Thuaisceart Éireann
2025 sa teilifís

Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 2025.

## Eachtraí
### Eanáir

## Cláir theilifíse nua
### Éire
#### RTÉ

### An Ríocht Aontaithe

### Stáit Aontaithe

### Tíortha eile

## Stáisiún teilifíse
### Stáisiún teilifíse nua

## Cláir theilifíse
### Cláir theilifíse ag athrú stáisiún

### Cláir theilifíse ag filleadh

### Cláir theilifíse ag deireadh

## Básanna
### Eanáir

## Tagairtí

Catagóir:2025
Eve Hewson

Is banaisteoir Éireannach í **Memphis Eve Sunnyday Iris Hewson**, a rugadh ar 7 Iúil 1991 i mBaile Átha Cliath. Is iníon leis an ghníomhaí Ali Hewson agus amhránaí Bono í. Sa bhliain 2011, bhí a céad ról mór aici sa scannán *[[This Must Be the Place]]* agus, sa bhliain 2014, bhí sí sa tsraith *The Knick*. Bhí sí sa scannán *[[Blood Ties]]* (2013), *[[Bridge of Spies]]* (2015) agus *[[Robin Hood (scannán 2018)|Robin Hood]]* (2018) fosta.

Tá príomhpháirt aici sna mionsraitheanna *[[The Luminaries]]* (2020) agus *[[Behind Her Eyes]]* (2021); an tsraith choiméide *[[Bad Sisters]]* (2022); agus an tsraith mhistéire *[[The Perfect Couple]]* (2024). Bhí sí sa scannán ceoil *[[Flora and Son]]* (2023) fosta.

## Saol pearsanta
Tógadh i gCill Iníon Léinín í. Is í an dara hiníon le hAli Hewson (née Alison Stewart) agus Bono (Paul David Hewson). Tá aon deirfiúr amháin níos sine, Jordan, agus beirt deartháir níos óige, Elijah agus John. Rinne sí staidéar ar Choláiste Naomh Aindriú. 

Bhí sí ina cónaí i gCathair Nua-Eabhrac ach bhog sí ar ais go hÉirinn i rith na Paindéime Covid-19.

## Scannánliosta
### Scannán

### Teilifís

### Físeán ceoil

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Eve Hewson ar IMDb

Catagóir:Daoine a rugadh i 1991
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Ban-aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Mná Éireannacha
Zaw Zaw

Gróintín gnó, baincéir, infheisteoir agus daonchara Burmach is ea **Zaw Zaw** . Tá sé ina chathaoirleach ar *Max Myanmar Group of Companies*, ilchuideachta mhór. Bhí Zaw Zaw ina uachtarán ar Chónaidhm Peile Maenmar ó 2005 i leith, agus ina leas-uachtarán ar Chónaidhm Peile ASEAN (AFF) agus ar Chónaidhm Peile na hÁise (AFC).  

## Luathshaol
Rugadh Zaw Zaw i mbaile Yegyi, Réigiún Ayeyarwady sa bhliain 1967. Bhain sé céim amach ó Ollscoil Yangon,  le matamaitic mar phríomhábhar.. 

## Gnó
Thosaigh sé a ghairm bheatha go luath sna 1990idí nuair a bhí cónaí air sa tSeapáin, le post páirtaimseartha ag níochán miasa i Ginza. Sa bhliain 1993, bhunaigh sé Max Myanmar, ar dtús mar onnmhaireoir gluaisteán Seapánacha úsáidte chuig a thír dhúchais. 

Deirtear go raibh dlúthnaisc aige le príomhphearsana ón iar-ghiunta  míleata, an Chomhairle Stáit um Shíocháin agus Forbairt, lena n-áirítear Maung Aye agus garmhac Than Shwe , Nay Shwe Thway Aung . Trína chaidrimh, bhuaigh Zaw Zaw lamháltais agus ceadúnais allmhairithe, lena n-áirítear formhór cheadúnais allmhairithe gluaisteán agus gluaisrothair na tíre, chomh maith le ceadúnais allmhairithe agus dáilte do bhreosla. 

Sa bhliain 1996, chuaigh sé isteach san earnáil tógála, bliain ina dhiaidh sin, chuir sé tús le Gnó Óstáin le hÓstán Max Yangon. Bhuaigh a chuideachta roinnt tairiscintí do thionscadail tógála i Naypyidaw, príomhchathair nua na tíre, lena n-áirítear staidiam do Chluichí Oirdheisceart na hÁise 2013. 
## Tagairtí
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine as Réigiún Ayeyarwady
Catagóir:Iarscoláirí Ollscoil Yangon
Catagóir:Daonchairde Bhurmacha
Catagóir:Fhaighteoirí na Thiri Pyanchi
Catagóir:Daoine gnó as Maenma sa 20ú haois
Catagóir:Daoine gnó an 21ú haois
Paddy Cooney

Polaiteoir as Baile Átha Cliath ba ea **Paddy Cooney** (2 Márta 1931 – 6 Nollaig 2025); bhí aireachtaí aige i gcomhrialtais a raibh Fine Gael ina mbun sna 1970idí agus sna 1980idí.
clé|mion|329x329px|1994, mar FPE

## Gairm
Fuair sé a chuid oideachais i gColáiste Chnoc an Chaisleáin agus i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath.

Teachta Dála a bhí ann do dháilcheantar Longfort-An Iarmhí.

### Aire Dlí agus Cirt
Bhí Cooney ina Aire Dlí agus Cirt, 1973–1977  le linn na dTrioblóidí, an ról ba thábhachtaí agus ba mhó aige.  Thug sé isteach an tAcht um Cheartas Coiriúil 1976, a shínigh cumhachtaí na nGardaí chun dul i ngleic leis an sceimhlitheoireacht sa gCúirt Choiriúil Speisialta nach raibh giúiré aici.

Mar Aire Dlí agus Cirt, d'ordaigh Cooney go gcuirfí coincréit ar chónra Frank Stagg, duine de chuid Óglaigh na hÉireann.

Ar an 19 Nollaig 1973, tugadh cinneadh ceannródaíoch na Cúirte Uachtaraí i *[[McGee v An tArd-Aighne (1974)|McGee v An tArd-Aighne]]* [1974] IR 284 (trí thromlach 4-1), gur sháraigh dlí a chuir cosc ​​ar allmhairiú frithghiniúnach an ceart a bhí ag na gearánaithe sa chás seo chun na príobháideachta sa phósadh.

Chun teacht ar réiteach, mhol Cooney an Bille um Rialú Allmhairiú, Díol agus Monarú Frithghiniúnacha 1974. Ach reáchtáladh vóta saor sa Dáil agus cuireadh  go tréan i gcoinne é; vótáil an Taoiseach, Liam Cosgrave féin, ina éadan.

Tháinig an t-athrú seo i bhfeidhm faoin Acht Sláinte (Beartú Muiríne) 1979 de chuid Fhianna Fáil.

### 1980-1900idí
Bhí Cooney ina  ina Aire Cosanta 1982-1986 agus ina Aire Oideachais, 1986-1987, nuair a bhris scannal amach. Tugadh comhairle dlí dó gur ghníomh mídhleathach a bhí ann múinteoir neamhcháilithe a fhágáil ag teagasc sa bhunscoil ar an Sraith Salach in áit an Phríomhoide, Bríd Ní Dhomhnaill.  Bhí an scannal ina *cause célèbre* do lucht na teanga.

Chaith sé tréimhse freisin mar Fheisire Eorpach 1989-1994.

## Féach freisin

* An Longfort–An Iarmhí (Dáilcheantar)
* ''McGee v An tArd-Aighne'' (1974)

## Tagairtí

Catagóir:Longfort–An Iarmhí (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Básanna in 2025
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn
Maxime Rodinson

Staraí agus socheolaí Francach ab ea **Maxime Rodinson** (26 Eanáir 1915 – 23 Bealtaine 2004). Marxach ó thaobh na hidé-eolaíochta de, ba saineolaí é Rodinson sa léann oirthearach. Mac le trádálaí éadaí Rúiseach - Polannach agus a bhean chéile ab ea é, ar dúnmharaíodh an bheirt acu i gcampa géibhinn Auschwitz. Tar éis dó teangacha an Oirthir a staidéar, rinneadh ollamh de i nGe'ez (Sean-Aetóipis) ag an École pratique des hautes études. Scríobh sé roinnt mhaith saothar, lena n-áirítear an leabhar *Muhammad*, beathaisnéis fháidh an Ioslaim.

Chuaigh Rodinson isteach sa Pháirtí Cumannach Francach sa bhliain 1937 ar "chúiseanna morálta" ach díbríodh é as sa bhliain 1958 nuair a nocht sé cáineadh air. Tháinig clú agus cáil air sa Fhrainc nuair a léirigh sé cáineadh géar ar Iosrael, go háirithe i gcoinne bheartais lonnaíochta an stáit Ghiúdaigh. 

Tugann roinnt daoine an creidiúint dó as an téarma *faisisteachas Ioslamach* () a chumadh sa bhliain 1979, téarma a d'úsáid sé chun cur síos a dhéanamh ar Réabhlóid na hIaráine.

## Beathaisnéis

### Teaghlach
Ba inimircigh Ghiúdacha Rúiseacha-Polannacha iad tuismitheoirí Maxime Rodinson a bhí ina mbaill den Pháirtí Cumannach.  Shroich siad an Fhrainc ag deireadh an 19ú haois mar dhídeanaithe ó phograim in Impireacht na Rúise. Ba thrádálaí éadaí a athair a bhunaigh gnó ag déanamh éadaí uiscedhíonacha i gceantar Pháras ina labhraítí an Giúdais, ar a dtugtar an Pletzl, i gceantar an Marais. Ba iadsan port cuarda do dhídeanaithe Rúiseacha eile, formhór acu réabhlóidithe a bhí naimhdeach do réimeas na dTsar. Rinne a athair iarracht ceardchumainn a bhunú agus seirbhísí oideachais agus seirbhísí eile a eagrú dá ghrúpa inimirceach den lucht oibre. Sa bhliain 1892, chuidigh sé le leabharlann phobail a bhunú, ina raibh na céadta saothar i nGiúdais, Rúisis agus Fraincis.

Sa bhliain 1920, chuaigh na Rodinsons isteach sa Pháirtí Cumannach agus a luaithe a d’aithin an Fhrainc SFSR na Rúise, sa bhliain 1924, chuir siad iarratas isteach ar shaoránacht Shóivéadach. Tógadh Rodinson i dteaghlach Cumannach díograiseach, neamhreiligiúnach agus frith-Shionach.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2004
Catagóir:Daoine a rugadh i 1915
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Socheolaithe Francacha
Catagóir:Staraithe
McGee v An tArd-Aighne

Tá cás ***McGee v An tArd-Aighne*** **[1974]** ina chás cinniúnach i stair na hÉireann.   Bhuaigh an lánúin McGee a gcás ar achomharc sa Chúirt Uachtarach sa bhliain 1973/1974.

### Cúlra
Ní fhéadfadh May ná Séamus, lánúin neamhphostúil ó na Sceirí, a shamhlú go gcuirfeadh a n-iarracht deireadh a chur leis an gcosc ar fhrithghiniúint in 1972 athrú buan ar shochaí na hÉireann.  

Sa bhliain 1972, bhí frithghiniúint mídhleathach in Éirinn. Cé go bhféadfadh mná an piolla a fháil óna ndochtúir teaghlaigh féin, bhí cosc iomlán ar tháirgí frithghiniúna a dhíol. Nuair a rinne May agus Séamus McGee teagmháil le haturnae in 1972 chun a n-imní faoi fhrithghiniúint a bhí faoi thoirmeasc a chur in iúl, ní raibh aon tuairim acu go dtiocfadh athrú ar an dlí mar thoradh ar an gcás a d'eascair as, dlí atá tar éis tionchar mór a imirt ar shochaí na hÉireann.

I gcás May McGee, áfach, bhí mórdheacrachtaí leighis aici le linn di a bheith torrach an chéad trí bhabhta, agus thug a dochtúir rabhadh di go neamhbhalbh go bhféadfadh sí a bheith i mbaol báis ó thoircheas eile. Mar gheall air seo rinne May iarracht glóthach speirmicídeach a iompórtáil. Ach gabhadh an pacáiste a bhí ar a bhealach chuici, agus bagraíodh príosún ar an máthair óg. Níor chuir sé sin lagmhisneach uirthi féin ná ar a fear céile agus thug siad dúshlán an dlí go teanntásach.  

### Cás
Sa bhliain 1972 rialaigh an Ard-Chúirt i gcoinne McGee. Bliain ina dhiaidh sin, ar an 19 Nollaig 1973, tugadh cinneadh ceannródaíoch na Cúirte Uachtaraí i ***McGee v An tArd-Aighne*** [1974] IR 284 (trí thromlach 4-1), gur sháraigh dlí a chuir cosc ​​ar allmhairiú frithghiniúnach an ceart a bhí ag na gearánaithe sa chás seo chun na príobháideachta sa phósadh. Mar sin nár tugadh anonn é mar cheann de na dlíthe a bhí i bhfeidhm tar éis don Bhunreacht teacht i ngníomh in 1937.
[mion|329x329px|[Paddy Cooney, ligeadh síos é]]

### Iarmhairtí
Chun teacht ar réiteach, mhol Paddy Cooney, Aire Dlí agus Cirt, an Bille um Rialú Allmhairiú, Díol agus Monarú Frithghiniúnacha 1974. Ach reáchtáladh vóta saor sa Dáil agus cuireadh  go tréan ina choinne; vótáil an Taoiseach, Liam Cosgrave féin, ina éadan.

Sé bliana i ndiaidh chás McGee, rinneadh frithghiniúint dleathach;  ba sa bhliain 1979 a thug Charlie Haughey isteach an tAcht Sláinte (Beartú Muiríne).

## Féach freisin

* Paddy Cooney

## Naisc
Clár TG4: Misneach (Midas, 4 Deireadh Fómhair 2023)

## Tagairtí

Catagóir:1974
Catagóir:Cásanna dlí
Catagóir:Breithrialú
Catagóir:Cúirt Uachtarach na hÉireann
Catagóir:Na Sceirí
Catagóir:1970idí in Éirinn
Eaglais Phreispitéireach in Éirinn

Thug áititheoirí Albanacha an creideamh Preispitéireach go hÉirinn le linn Phlandáil na hUladh. Cuireadh an **Eaglais Phreispitéireach in Éirinn** ar bun sa bhliain 1642.

## 21ú haois
Sa bhliain 2018, caitheadh vóta gan rannpháirtíocht iomlán san Eaglais a cheadú do lánúineacha comhghnéis agus a gclann.   D'éirigh go leor daoine as an Eaglais Phreispitéireach ag an am mar gheall ar an vóta sin agus cuireadh éadulaingt agus tiarnúlacht i leith lucht ceannais. Cuireadh smacht ar mhinistrí agus ar sheanóirí san Eaglais de bhrí go raibh malairt tuairime acu.

Sa bhliain 2022, scríobh Lord John Alderdice tuairisc, ag maígh nach raibh an Eaglais ag comhlíonadh a cuid oibleagáidí mar charthanas atá cláraithe ar dhá thaobh na teorann in Éirinn.Bhí an tuairisc curtha faoi bhráid na rialálaithe carthanas sa Tuaisceart agus sa Phoblacht araon.

Iarcheannaire Pháirtí na Comhghuaillíochta sa Tuaisceart, John Alderdice, is é a chuir an tuairisc i dtoll a chéile. Seanóir san Eaglais Phreispitéireach ab ea John Alderdice ach d'éirigh sé as in 2018 i bhfianaise na conspóide faoi lánúineacha comhghnéis.  De réir Alderdice,  "Léirítear imní mhór faoi chúrsaí smachta agus rialachais san Eaglais Phreispitéireach. Cáintear go láidir sa tuairisc cur chuige na hEaglaise Preispitéirí i dtaca leis na ceisteanna sin agus tuilleadh.   Líomhnaítear sa tuairisc go bhfuil oifigigh shinsearacha ag déanamh bulaíocht agus imeaglú ar dhaoine eile san Eaglais agus go bhfuil siad ag baint mí-úsáid as an gcumhacht atá acu."

## Gaeilge
Bhí Gaeilge ag go leor de na Preispitéirigh a tháinig go Cúige Uladh le linn na bplandálacha sa 17ú haois.  Ba é an tUrramach Jeremiah O’Quinn an chéad mhisinéir leis an Ghaeilge a úsáid. Cuireadh go Cúige Chonnacht é leis na daoine ansin a thiontú ina bPreispitéirigh in 1654.

Ba leabhar faoin gcreideamh Preispitéireach é an chéad leabhar a chlódh as Gaeilge (ní raibh cead ag Caitlicigh aon ábhar a chur i gcló ag an am).

## Féach freisin

* Preispitéireachas

## Tagairtí

Catagóir:Eaglais Phreispitéireach in Éirinn
Catagóir:Eaglaisí in Éirinn
Catagóir:Reiligiún na hÉireann
Foclóir Nua Béarla–Gaeilge Fhoras na Gaeilge

Foclóir Béarla–Gaeilge is ea ***[[Foclóir Nua Béarla–Gaeilge Fhoras na Gaeilge|Foclóir Nua Béarla–Gaeilge]]*** Fhoras na Gaeilge (**FNBG**) (Béarla: *New English-Irish Dictionary*, *NEID*) a bhfuil ar fáil saor in aisce ar líne ar an suíomh Focloir.ie mar aon leis an bh*[[Foclóir Nua Gaeilge Fhoras na Gaeilge|Foclóir Nua Gaeilge]]*. Tháinig sé ar an bhfód ar an 24 Eanáir 2013.

Sa bhliain 2019, bhí breis is 48,000 iontráil agus 130,000 aonad céille le fáil ar an suíomh foclóireachta. Déantar nuashonrú rialta ar an mbunachar, i bhfianaise aiseolas ón bpobal agus focail is téarmaí nua a thagann in úsáid. Tá eolas gramadaí agus comhaid fuaime ag dul leis na hiontrálacha ar an suíomh chomh maith.

## Eagraíocht
Tháinig Cormac Breathnach i gcomharbacht ar Chathal Convery mar bhainisteoir sa bhliain 2019. Tá Cormac Breathnach ag obair ar thionscadal an *Fhoclóra Nua Béarla-Gaeilge* ó 2014. Bhí Cathal Convery ina Bhainisteoir Tionscadail ar an obair fhoclóireachta le breis is deich mbliana agus baint mhór aige le teacht ar an saol foclóir.ie agus lena fhorbairt ó shin.

Tá an Dr Pádraig Ó Mianáin ina eagarthóir ar an saothar.

## Leagan clóite
Cuireadh leagan den fhoclóir Béarla-Gaeilge i gcló i bhfoirm leabhair, dar teideal *[[Concise English-Irish Dictionary]]*.

30,000 ceannfhocal atá san fhoclóir nua. Tá an saothar nua bunaithe ar foclóir.ie. 48,000 ceannfhocal atá san fhoclóir ar líne ach rinneadh ciorruithe don leagan clóite. 1,700 leathanach atá i gcorp an fhoclóra agus tá 80 leathanach d’fhorlíonadh teanga agus gramadaí ann. Is é Foclóir an Mhianánaigh, togra de chuid Fhoras na Gaeilge, an chéad saothar dá leithéid ó foilsíodh foclóir Thomáis de Bhaldraithe in 1959.

## Féach freisin
* Foclóir.ie
* Teanglann.ie
* An Foclóir Nua Gaeilge
* Foclóir de Bhaldraithe
* Foclóirí Mhic Chionnaith
* Foclóireacht na Gaeilge
* Foclóirí Gaeilge

## Tagairtí

#### Nótaí

Catagóir:Foclóirí Gaeilge
Catagóir:Foclóirí Béarla
Catagóir:Foras na Gaeilge
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2013
Catagóir:Bunaithe sna 2010í
Breda Hegarty

Is aisteoir agus fuirseoir Éireannach í **Breda Hegarty** a bhíonn ag obair i mBéarla agus Gaeilge araon. Bhí sí le feiceáil ar *[[Ros na Rún]]*, *[[Harry Wild]]* (2022), agus feicfear í in *[[The Closing]]*.

Bhuaigh sí na comórtais ghrinn *[[Show me The Funny]]* agus *[[Funny Women]]* agus tá seónna grinn déanta aici ar bhonn idirnáisiúnta.

Tá sé tar éis bheith páirteach i bhFéile Ghrinn Ghairdíní Uíbh Eachach agus san oíche grinn dhátheangaigh Funny Focail freisin.

Oibríonn sí mar chomhairleoir gairme freisin.

## Naisc sheachtracha
* Próifíl Breda Hegarty ar IMBD

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fuirseoirí Éireannacha
Catagóir:Fuirseoirí le Gaeilge
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Ban-aisteoirí
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Aisteoirí
Catagóir:Muintir Ros na Rún
Sáilín

Is sráidbhaile beag agus baile daonáirimh i gContae Chorcaí, Éire, é **Sáilín** (). Tá sé suite i bparóiste sibhialta Garrán an Chiniféicigh. Tá Sáilín suite ar an mbóthar réigiúnach R630 idir Mainistir na Corann agus an Geata Bán.

Tá an séipéal áitiúil, Séipéal Mháthair Dé, i nDeoise Caitliceach Rómhánach Chluain Fearta agus tógadh é sa bhliain 1801.

Ag tús na bliana scoile 2020, bhí breis is 450 dalta cláraithe i scoil náisiúnta (bunscoil) Sháilín. Bhí daonra de 445 sa sráidbhaile de réir dhaonáireamh 2016, anuas ó 374 de réir dhaonáireamh 2011.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí