Caoineadh Airt Uí Laoghaire

Is éard is **Caoineadh Airt Uí Laoghaire** ann ná caoineadh fada Gaeilge faoi Art Ó Laoghaire. Eibhlín Dubh Ní Chonaill, bean chéile Airt, a chum. 
clé|mion|266x266px|An cloch chinn do Airt Uí Laoghaire

## Meáin
Rinne Bob Quinn agus an chomhlacht CINEGAEL i gConamara scannán, *Caoineadh Airt Uí Laoire* ar scéal an chaointe a eisíodh sa bhliain 1975' bhí Seán Bán Breathnach le feiceáil den chéad uair ar an scáileán mór sa phríomhról mar Art Ó Laoire agus Caitlín Nic Dhonncha i bpáirt a mhná chéile, Eibhlín Dubh Ní Chonaill.

## Leabhair thagartha

* Ó Tuama, Seán, *Caoineadh Airt Uí Laoghaire*, (Baile Átha Cliath 1961/1999)

* Ní Ghríofa, Doireann, *A Ghost in the Throat* (Tramp Press, 2020),  in ómós don fhile Eibhlín Dubh Ní Chonaill agus an dán ‘Caoineadh Airt Uí Laoghaire'. 📖🖋

## Naisc Sheachtracha

* Caoineadh Airt Uí Laoghaire le UCC, UCCIreland ar Youtube
*Taifead amaitéarach de leagan iomlán Sheáin Uí Thuama 2014
*Cuntas ar scéal Airt Uí Laoghaire ó Chumann Staire Bhéal Átha 'n Ghaorthaidh 
*Bob Quinn, léacht ar Youtube
*Peadar Ó Riada anseo.



## Dán
Is é *Caoineadh Airt Uí Laoghaire* i measc na dánta is fearr sa 18ú haois. Tá caointeoireacht bunaithe ar eilimint filleatas cosúil le moladh na daoine caillte. Uaireanta, thug na clainne airgead don bhean caoineadh. I gcás Caoineadh Airt Ui Laoghaire, sheas sé amach ón ngnáth-caointeoireacht mar gheall ar na mothúcháin pearsanta.

Mar gheall  ar na péindlíthe ní raibh na Caitlicigh ábalta capall a choinnigh arbh fhíu luach níos mó ná £5. Bhí capall maith ag Airt arbh fihú i bhfad níos mó ná  £5. Ba mhaith le hAbraham Morris an capall sin a cheannach. B’é Morris ardcheannaire agus tiarna talún. Dhiúltaigh Airt an capall a dhíol do Morris. Mar sin thug Morris dúshlán dó. Is é an duine a bhuaigh an comortas an duine a choinneodh an capall. Ach sa chás sin, dá mbuafadh Airt Ui Laoghaire an troid, rachadh Morris go dtí na póilíní chun gearán a dhéanamh faoi Airt mar gheall ar na Peindlithe. Faoi sin, bhí Airt sainnithe i gcúrsaí dian.  

**V1- ''B’fhéidir gur aithris Eibhlín na dréachtaí seo os cionn an choirp i gCarraig an Ime.***

Thosaigh Eibhlín an dán sin leis an chéad lá. Thaitin sé léi ón gcéad uair a chasadh ar a chéile iad. Tráth rithábhachtach a bhí ann mar sa bhomainte sin d’fhág sí a clann ina intinn mar bhí fhios aici nach raibh a teaghlach sásta leis an gcaidreamh sin. 

*‘Mo ghrá go daingean tú!,*

*Lá dá bhfaca thu,*

*Ag ceann tí an mhargaidh,*

*Thug mo shúil aire dhuit,*

*Thug mo chroí taitneamh duit,*

*D’ealaíos óm charaid leat*

*I bhfad ó bhaile leat* *’*



Bhog sí isteach le hAirt i dteach mór i Maigh Chromtha. Phléigh sí saol na bhfuíoll acu. Ní raibh sí clíomhaithe leis an saol a bheidh aici fós. D’fhás sí aníosi dteach beag lena clann. Anois, ní raibh aon oiblegáid aici fiú  éirigh go luath ar  maidin. 

*‘Codladh i gclúmh lachan dom,*

*Go dtíodh dá dtaitneadh liorn* *’*



Thosaigh Eibhlín ag caint faoin lá dheireanach a chaith sí le hAirt, an 4ú lá de mhí Bealtaine 1773. Bhí cuimhní deas aici faoin lá mar bhí cuma dathúil ar Airt. I dtuairim Eibhlín bhí Airt réidh leis an gcath.  Ní raibh sé neirbhíseach. 

‘*Is cuimhin lem aigne*

*An lá breá earraigh úd,*

*Gur bhreá thiodh hata duit,*

*Faoi bhanda óir tarraingthe;*

*Claíomh cinn airgid,*

*Lamh dheas chalma**'’''



Bhí Eibhlín ag iompar linbh arís ag an am a bhfuair Airt bás. Bhí beirt paistí acu roimhe sin - Conchúr agus Fear. Bhí fhios aici go dtiocfaidh an lá i gcúpla bliain nuair a thosóidh na buachaillí ag lorg eolas faoi a nathair. Lá amháin ,bheadh uirthi an scéal a mhiniú dóibh faoi cad a tharla dá nathair agus cén fáth. Ní raibh sí ag tnúth leis  an lá sin. 

''‘Is nuair thiocfadh chúgham abhaile''

''Conchúr beag an cheana''

''Is Fear Ó Laoghaire, an leanbh,''

''Fiafróid dío go tapaidh**


**V2 - ''Nuair a shrioch deirfiúr Airt (ó Chorcaigh) teach an tórraimh in aice Mhaigh Chromtha, fuair sí, de réir an tseanchais, Eibhlín roimpi sa leaba. Seo roinnt den bhriatharchath a bhí eatarthu.*** * *

Ní raibh deirfiúr Airt ábalta an próiseas crá croí a thuiscint. Bhí sí an fheargach le hEibhlín mar thit sí ina codladh ag an tórramh d’Airt. Dúirt sí nach raibh aon bhean eile sa tír leis an leibheal dímheas a léiríonn Eibhlín d’fhear céile marbh. Bh’fheidir nach bhfuil  clann Airt sásta leis an gcumann freisin. 

*‘Ó Chorcaigh na Seolta Go Droichead na Tóime’.*

*‘Na raghadh a chodladh ‘na seomra’ Oíche do thórramh’**'.''



Chosain Eibhlín í féin agus dúirt sí nach raibh sí i gcodladh dian. Bhí sí ag tabhairt dona páistí. 

''‘Níor throm suan dom;''

''Ach bhí do linbh ró-bhuartha,''

''‘S do theastaigh séuathu  Iad a cur chun suaimhnis**'’*

*'V3 - *Cuireann Eibhlín a mórtas as a fear céile in iúl go lánphoiblí sna dréachtaí seo. B’fhéidir gur aithris sí an méid seo tar éis don chorp a bheith rétithe le haghaidh an adhlactha.***  

Níor mhaith le  hEibhlín a fheisteas dheireanach. B’fheidir go bhfaca sí é i bhfeisteas níos fearr. Chreid sí gur cheart do laoch cosúil le hAirt bheith ag caitheamh éadaí níos fearr.

''‘Mo chara thu is mo,''

''shearc-mhaoin!''

''Is gránna an cháir a chur ar ghaiscíoch'' 

''Comhra agus caipin**'**  



Thuig Airt an eolas faoin troid agus bhí a shaol i mbaol. Is fear an meáite é Abraham Morris. Ba mhaith leis an capall a fháil agus ní raibh aon rud ábalta a sheasamh  sa bhealach. Ní raibh aon rud difriúil ar an maidin sin ach na focal a deir Airt nuair a d’fhág sé an teach. 

''‘Táimse ag fágáil an bhaile,''

''Is nímóide go deo go gcasfainn.''

''Nior dheineas dá chaint ach magadh,''

''Mar bhíodh á rá liom go minic cheana**'**  



Léirionn an dán sin an tábhacht an uimhir a thrí. Feicimid  an uimhir sin sa scéal ‘Oisín i dTír na nÓg’ freisin le trí lá, trí chéad fear, trí príomhcharachtar, trí sheithreacha, trí ghártha, triúr pháiste’. I lítríocht an bhéaloidis is minic a tharlaíonn rudaí faoi thrí. I "Caoineadh Airt Uí Laoighre" tá an uimhir trí le feiscint le triúr paistí agus na trí tairseach a fhágáil. Sa véarsa sin tá muid ábalta na bás a ghoill sé sin go mór uirthi. Chaill Eibhlín triúr paistí agus a deartháir Dónall Mór Ó Conaill.

''‘Mo ghrá thu is mo chumann!''

''‘S ní hé a bhfuair nás dem chine,''

''Ni bás mo thriúr clainne;''

''Ná Dónall Mór Ó Conaill,''

''Ná Conaill a bháigh an tuile,''

''Ná bean na sé mblian’s fiche** 

**V4 - ''Déanann deirfiúr Airt a caoineadh féin anseo. Nuair a luann sí, na mná óga a bhí mór le Art, spriúchann Eibhlin.***

Léirionn an fhile Eibhlín Dubh Ní Chonaill agus deirfiúr Airt na h-éifeacht don bhás ar a shaol. Bhí siad faghta ina dhiaidh agus bhí siad chroibhríste. Phléigh deirfiúr Airt a shaol tar éis Airt agus ní raibh a lán brí na beatha aici anois. Ina tuairim féin ní raibh aon fuaim sa saol faoi láthair. Bhí Eibhlín ag caint faoi mhuintir na haite agus an méas a léiríonn siad d’ Airt gach lá. Phléigh sí go raibh Airt ina athair maith freisin.

***Deirfiúr Airt -*** 

*‘Nár fhan friotal id chaol-choin,* 

*Ná binneas ag éanaibh**'’''



***Eibhlín Dubh Ní Chonaill*' **-***

*‘Biodh mná na gceannaithe,*

*Ag ulmhú go talamh duit,*

*Óir do thuigidis ‘na n-aigne,*

*Gur bhreá an leath leaba tú,*

*Nó an bhéalóg chapaill tu,*

*Caoineadh Airt Ui Laoighaire*

*Nó an t-athair leanbh tú**'<nowiki/>**

*<nowiki/>*

**V5 - ''De bharr constaicídlí, dealraionn sé nár cuireadh Art i reilig a shinsear. Cuireadh an corp o sealadach; agus cúpla mí ina dhiaidh sin, ní foldáir, aistríodh i go mainistir Chill Cré, Co. Chorcaí. B’fhéidir gur chuir Eibhlín na dréachtaí seo a leanas lena, caoineadh ar ócáid an dara adhlacadh.***  

Thosaigh Eibhlin an chuid sin le t-atmaisfeár an ghruama. Phléigh sí an obair a rinne sí sa teach anois mar bhí Airt imithe. Labhair Eibhlín faoin bó agus gran Art. Ní raibh Eibhlin ábalta bogadh ar aghaidh ina saol anois nó sa tsochaí. 

*‘Mó ghra thu agus mo rún!*

*Tá do stácai ar a mbonn,*

*Tá do bha buí á gcrú;* 

*Is ar mo chroí atá do chumha,*

*Ná leigheasfadh Cúige Mumhan,*



*Ná Gaibhne Oileáin na bhFionn**'<nowiki/>**

*<nowiki/>*

## Naisc sheachtracha
* Leagan gearr den Chaoineadh á léamh ag Osgur Ó Ciardha

## Tagairtí

Catagóir:An Chaointeoireacht
Catagóir:Caointe Éireannacha
Catagóir:Caointe Gaeilge
Catagóir:Litríocht na Gaeilge
Catagóir:Maigh Chromtha