open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Matthew Webb

Ba é an Captaen **Matthew Webb** (19 Eanáir 1848 – 24 Iúil 1883) an chéad duine a d'éirigh leis Muir nIocht a shnámh, gan cúnamh. Ar an 25 Lúnasa 1875 shnámh sé ó Dover, Shasana go Calais san Fhrainc, taobh istigh de 22 uair a chloig.

## Luath-óige agus gairmréim
 
Rugadh Webb i nDawley, Shropshire. Bhí 12 páiste ag a athair, a bhí ina dhochtúir ó Coalbrookdale. Liostáil sé leis an gCabhlach Ríoga agus chuir sé isteach trí bliana mar phrintíseach le Rathbone Brothers ó Learpholl,Shasana.

## Curiarracht snámha Mhuir nIocht
Ar an 12 Lúnasa 1875 rinne Webb a chéad iarracht Muir nIocht a thrasnú, ach theip air toisc go raibh an ghaoth róláidir agus an fharraige ró-gharbh dó.

Ar an 24 Lúnasa 1875 thosaigh sé ar a dara iarracht, ó Admiralty Pier i nDover. Ar dtús báire, roimh dul isteach dó, d'ith sé bricfeasta mór bagúin agus uibheacha agus chaith sé siar gloine cláiréid leis! 
clé|mion|'''Matthew Webb, Iúil 1883'''
Bhí a chorp smeartha le hola muice mara roimh dul isteach san uisce dó. D'úsáid sé an bhéim bhrollaigh agus é ag snámh. Chuir sruth láidir taoide, maille le cealgaí ó smugairlí róin coiteann, isteach go mór air, agus é amuigh ó Cap Gris Nez. 

D'éirigh leis áfach cladach Chalais a bhaint amach, tar éis 21 uair agus 45 nóiméad san fharraige.

## Bás

Ar an 24 Iúil 1883, rinne Webb iarracht snámh trasna na guairneáin in Abhainn Niagara ag bun Eas Niagara i gCeanada. Chuir sé an chéad chuid de slán.  Ach níor tháinig sé aníos as an bpoll súraic i lár na habhann.

## Breis léitheoireachta
* Elderwick, David (1987). *Captain Webb: Channel Swimmer*. ISBN 0-947731-23-7. 
* Sprawson, Charles (1992). *Haunts of the Black Masseur: The Swimmer as Hero*. ISBN 0-8166-3539-0. 
* Watson, Kathy (2000). *The Crossing: The Curious Story of the First Man to Swim the English Channel*. ISBN 0-7472-2341-6.

## Naisc sheachtracha

* Músaem Dover 
* Íomhá
* Two images from the Niagara Falls Public Library (Ont.)

Webb, Matthew
Webb, Matthew
Ríocht (bitheolaíocht)

Sa tacsanomaíocht, aicmítear orgánaigh de réir a gcosúlachtaí. Is í an **Ríocht** (nó **Regnum**) an rang tacsanomaíochta is airde (de réir staire), nó (sa Chóras Trí-fhearainn) an rang faoi bhun Fhearainn. 
right|180px
Tá an Ríocht roinnte i ngrúpaí níos lú, a ghlaoitear fílim (*phyla*) orthu (nó i gcomhthéacsanna áirithe Ranna). Faoi láthair, i dtéacsleabhair Mheiriceánacha, úsáidtear an "Córas Sé Ríocht", mar a leanas: Animalia, Plantae, Fungi, Protoctista, Archaea, agus Eubacteria. Úsáideann Éire, an Ríocht Aontaithe agus an Astráil, srl. an "Córas Cúig Ríocht" (Animalia, Plantae, Fungi, Protista, agus Prokaryota nó Monera). Ba é an t-éiceolaí Robert Whittaker, a chum an córas seo, sa bhliain 1969.

Rinne Carolus Linnaeus (1707-1778), an luibheolaí Sualannach, a chum aicmiú na n-orgánach, idirdhealú idir dhá ríocht d'orgánaigh beo mar shampla, Animalia le ríocht na n-ainmhithe, agus Vegetabilia do ríocht na bplandaí. Roinn Linnaeus gach ríocht i ranganna, níos déanaí i bhFílim nó phyla i gcóir ainmhithe agus rannóga na bplándaí.

De réir a chéile, dealraíodh cé chomh tábhachtach is atá an t-idirdhealú prokaryote/eukaryote, agus chuir Stanier agus van Niel moltaí Edouard Chatton, chun cinn ins na seascaidí.

## Cúig Ríocht
D'aithin Robert Whittaker na Fungi (**Fungais** sa Ghaeilge) mar ríocht sa bhreis. Mar gheall ar sin, mhol sé, sa bhliain 1968, **an córas cúig ríocht**.

Bhí tóir ar an córas nua seo, ach go háirithe san Eoraip agus le mionleasú tá sé fós i réim i measc an lucht léinn, nó tá sé in úsáid mar bhunús le haghaidh na gcóras ilríocht.

Tá sé bunaithe go formhór, ar na difríochtaí cothaithe: bhí a Phlantae, den chuid is mó, ina uatrófaigh ilcheallacha, a Animalia ina heitreatrófaigh ilcheallacha, agus a Fhungi ina sapratrófaigh ilcheallacha. Na ríochtaí a bhí fágtha, Protista agus Monera, ba coilíneachtaí aoncheallacha agus coilíneachtaí simplícheallacha iad.

## Sé Ríocht

Timpeall na bliana 1980 chuireadh béim ar an fhíligineacht agus ar na ríochtaí a athsainmhíniú mar ghrúpaí monaifíléiteacha, comhdhéanta de orgánaigh neasghaolmhara.

## Dul chun cinn úrnua
## Achoimriú
## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha
* The five kingdom concept 
* Whittaker's classification 

Catagóir:Bitheolaíocht
Charlton Heston

B'aisteoir agus gníomhaí polaitíochta Meiriceánach é **Charlton Heston** (rugadh **John Charles Carter** 4 Deireadh Fómhair 1924 – 5 Aibreán 2008). Bhain a chuid aisteoireachta go mór le Ré Órga Hollywood, agus bhí páirteanna aige i mbeagnach 100 scannán thar thréimhse 60 bliain.  Bhuaigh sé Gradaim an Acadaimh don aisteoir is fearr as a pháirt sa scannán *Ben-Hur*.

Sna 1950idí agus 1960idí, bhí sé ar dhuine den dornán aisteoirí Hollywood a labhair go hoscailte i gcoinne an chiníochais agus thacaigh sé le gluaiseacht na gceart sibhialta. D’fhág Heston an Páirtí Daonlathach sa bhliain 1987 agus chuaigh sé isteach sa bPáirtí Poblachtach. Bhunaigh sé coiste gníomhaíochta coimeádach agus thacaigh sé leis an Uachtarán Ronald Reagan. Bhí Heston ina uachtarán ar an National Rifle Association (NRA) cúig huaire, ó 1998 go 2003. Tar éis gur fhógair sé go raibh galar Alzheimer air in 2002, d'éirigh sé as uachtaránacht an NRA.

## Scannáin

## Leabhair

* *The Actor's Life* (ISBN 0-671-83016-3)
* *In the Arena: An Autobiography* (ISBN 1-57297-267-X)
* *The Courage to be Free* (ISBN 978-0-9703688-0-5)
* *Beijing Diary* (ISBN 0-671-68706-9)
* *To Be a Man: Letters to My Grandson* (ISBN 0-7432-1311-4)
* *Charlton Heston Presents the Bible* (ISBN 1-57719-270-2)
* *Charlton Heston's Hollywood: 50 Years in American Film* with Jean-Pierre Isbouts (ISBN 1-57719-357-1)

## Athfhriotail chlúiteacha
* “Love cannot drown truth.” (*The Ten Commandments*, 1956)
* “A policeman's job is only easy in a police state.” (*Touch of Evil*, 1958) 
* “Take your stinking paws off me, you damn dirty ape!” (*Planet of the Apes*, 1968)
* “Soylent Green is people!!” (*Soylent Green*, 1973)

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* Cuntas ar a shaol agus ar a bhás ó CNN 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna in 2008
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Inis Uí Mhaolchluiche

Oileán is ea **Inis Uí Mhaolchluiche** (Béarla: *Coney Island* nó *Inishmulclohy*) atá suite i gCuan Shligigh timpeall 8 km (5 míle) ó bhaile Shligigh i gCúige Chonnacht na hÉireann. Tá pobal buan beag ar an oileán, chomh maith le teach tábhairne. Fuair an t-oileán leictreachas i 1999 trí chábla faoi thalamh. 

## Naisc sheachtracha
* Turais ar an bhád MV Spirit 

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin na hÉireann
Catagóir:Oileáin Chontae Shligigh
Catagóir:Contae Shligigh
Robert Whittaker

B'éiceolaí plandaí Meiriceánach é **Robert Harding Whittaker** (27 Nollaig 1920 – 20 Deireadh Fómhair 1980), a bhí gníomhach ó na caogaidí go dtí na seachtóidí. Rugadh é in Wichita, Kansas, agus bhain sé B.A. amach in Washburn Municipal College (anois Ollscoil Washburn) i dTopeka, Kansas, agus, i ndiaidh seirbhís mhíleata, ghnóthaigh sé Ph.D. ag Ollscoil Illinois. Bhí post teagaisc agus taighde aige in Washington State College, Hanford, Washington, i Hanford National Laboratories (obair cheannródaíochta aige ansin in úsáid rianairí radaighníomhacha i staidéar na n-éiceachóras), Brooklyn College, Ollscoil California-Irvine, agus sa deireadh, Ollscoil Cornell. 

Ba é Whittaker a chéad mhol (sa bhliain 1969) an Córas Cúig Ríocht le haicmiú a dhéanamh ar neacha an Nadúir. An Tacsanomaíocht a thugtar ar an gcineál chórais seo. Seo a leanas na Cúig Ríocht a mhol sé: Animalia, Plantae, Fungi, Protista, agus Monera.

## Tagairtí
* Robert H. Whittaker *Communities and Ecosystems*, Macmillan, 1975. ISBN 0-02-427390-2
* Robert H. Whittaker(Ed), *Classification of Plant Communities, 1978 (Handbook of Vegetation Science)*, Kluwer Academic Publishers, ISBN 90-6193-566-0

## Naisc sheachtracha
* Robert H. Whittaker (1920–1980): The man and his work

Catagóir:Bitheolaithe Meiriceánacha
Whittaker, Robert
Whittaker, Robert
Léicean

thumb|Crann clúdaithe le léicin
Is beathachruthanna casta iad **na léicin** atá ina gcomhpháirtíocht shiombóiseach de dhá orgánach ar leith, an fungas agus an t-alga. Is é an comhpháirtí ceannasach ná an fungas, a thugann an chuid is mó dá thréithe don léicean, óna chruth tallais go dtí a spórthorthaí. Féadfaidh an t-alga a bheith ina alga glas nó ina alga gormghlas, nó cianabaictéir mar a thugtar air freisin. Beidh an dá chineál algaí ag go leor léicean.

Catagóir:Eocaróit

Catagóir:Crioptagaim
Catagóir:Polaiextremophiles
Catagóir:Olagatrófaigh
Catagóir:Bitáscairí
Catagóir:Míceolaíocht
Catagóir:Simbiosis
Catagóir:Grúpaí polaifíléiteacha
Luftwaffe

Is é is brí leis an bhfocal Gearmáinise **Luftwaffe** ná "aerfhórsa" - níos cruinne, "aerarm". Bhí an t-ainm sin ar dhá aerfhórsa i stair mhíleata na Gearmáine: aerfhórsa na Naitsithe sna blianta 1933-1946, agus aerfhórsa Phoblacht Chónaidhme na Gearmáine ón mbliain 1956 i leith.

Baineann an t-alt seo leis an Luftwaffe Naitsíoch le linn bhlianta an Dara Cogadh Domhanda.

## Tagairtí

Catagóir:Airm
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:An Ghearmáin
Corcovado

Sliabh eibhir i Rio de Janeiro is ea **Corcovado** (*[[cruiteachán]]* as Portaingéilis), 710m in airde. Tá sé suite san Choille Tijuca.

thumb|240px|Corcovado
thumb|left|240px|Radharc san oíche ó Chorcovado
[thumb|right|240px|[Dealbh Íosa atá ar bharr an tsléibhe (38 m)]]

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta
Coláiste Feirste

Is iar-bhunscoil lán-Ghaeilge é **Coláiste Feirste**, atá suite i gceantar na bhFál i mBéal Feirste, i gContae Aontroma. Bunaíodh an scoil sa bhliain 1990.

Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn
Catagóir:Béal Feirste
Díscaoileadh na Mainistreacha

[thumb|deas|250px|[Mainistir Bheigtí i gContae na Mí - Ceann de na chéad mhainistreacha a cuireadh faoi chois le linn an díscaoilte in Éirinn.]]

B'ionann **Díscaoileadh na Mainistreacha** nó **Cur faoi Chois na Mainistreacha**, agus an próiseas foirmiúil idir 1536 agus 1541 trínar chuir rí Shasana, Anraí VIII, deireadh le pobail na manach i Sasana, sa Bhreatain Bheag agus sa chuid sin d'Éirinn a bhí faoi smacht na corónach ag an am sin, chomh maith lena maoin a choigistiú. Bronnadh an t-údarás air chuige seo leis an Acht Ardcheannais a rith an Pharlaimint sa bhliain 1534, rud a chiallaigh go raibh Anraí mar Cheann Ardcheannasach na hEaglaise, agus leis an gCéad Acht um Chur faoi Chois (1536) agus an Dara hAcht um Chur faoi Chois (1539).

Catagóir:16ú haois
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Mainistreacha Shasana
Catagóir:Stair na Breataine Bige
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Stair Shasana
Mark Vaughan

Is peileadóir Gaelach ó Bhaile Átha Cliath é **Mark Vaughan**. D'imir sé le Baile Átha Cliath agus Kilmacud Crokes. Bhí Vaughan ar fhoireann Bhaile Átha Cliath nuair a bhain siad Craobh Laighean amach i 2005, 2006 agus i 2007. Ghlac sé na ciceanna saora. Bhain sé Craobh Sinsir Peile Bhaile Átha Cliath amach dhá uair agus Craobh Sinsir Peile Laighean uair amháin.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Peileadóirí Bhaile Átha Cliath
Solasbhliain

Tomhas ar fhad is ea an **solasbhliain** - an fad atá solas in ann taisteal i bhfolús in aon bhliain amháin. Is ionann é seo agus 9,460,730,472,580,800 méadar (thart ar 9.461 Peitiméadar).

Catagóir:Solas
Catagóir:Aonaid faid
Domhnall Ó Conchubhair

Ba fhile Gaeilge é **Domhnall Ó Conchubhair**. Rugadh é ar an gCnoc Dubh, i bparóiste Chuileann, i nDúthalla sa bhliain 1847. D'fhreastail sé ar scoil Chuileann agus d'fhág sé nuair a bhí sé sé bliana déag d'aois. Chuir sé an-suim i gcónaí i gcúrsaí polaitíochta agus ina theanga dhúchais.

Chuir an Gúm a dhuanaire i gcló den chéad uair sa bhliain 1932 faoin teideal *Duanaire Dúithch' Ealla* agus cuireadh athchló air sa bhliain 1935. Chuaigh sé as gcló le fada agus mar sin scaoileadh eagrán nua den leabhar darb ainm *Duanaireacht Sruthán Dúthalla* sa bhliain 1984.

Cailleadh Domhnall Ó Conchubhair ar an 27 Meán Fómhair 1930.

Ba é Seán Ua Cadhla a chuir na dánta in eagar den chéad uair agus murach é ní bheadh an leabhar againn.

## Leabhar
* *Duanaireacht Sruthán Dúthalla*, faoi eagar ag Séan Ua Cadhla, 1932

## Tagairtí

Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1847
Catagóir:Básanna i 1930
Linne Shalmhaigh

Is í **Linne Salmhaigh** (Sean-Ghaeilge *Tracht Reamhra*) an caolas idir Albain agus Sasana, i Muir Éireann.

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh
Catagóir:Uiscí na hEorpa
Graham Norton

Is fuirseoir, aisteoir agus láithreoir teilifíse Éireannach é **Graham Norton** (Gaeilge: *Graham Ó Neachtain*), nó *Graham William Walker* mar a rugadh é ar an 4 Aibreán 1963 i nDroichead na Bandan, Contae Chorcaí. Bhain sé clú mhór amach i ról an charachtair Father Noel Furlong sa tsraith Father Ted.

Duine aerach oscailte atá ann, agus tá sé ar dhuine de na daoine homaighnéasacha is cáiliúla in Éirinn agus an Ríocht Aontaithe.

Catagóir:Fuirseoirí Éireannacha
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Cluain Dolcáin
Míceolaíocht

thumb|''Chanterelles'' nó ''Cantharelus tubiformis''
Is í **an mhícheolaíocht** (ón Ghréigis *μύκης*, bunbhrí "Fungais") an brainse eolaíochta a dhéanann staidéar ar na fungais, a n-airíonna géiniteacha agus bithcheimiceacha, a dtacsanomaíocht, agus a n-úsáid dhaonna mar fhoinse dhóiteáin, mhíochaineach (m.sh. peinicillin), bhia, (m.sh. beoir, fíon, cáis, beacáin inite) agus siabhraiginí, maille lena ndainséir, mar shampla nimhiú nó ionfhabhtú.
D'eascair ón mhíceolaíocht an fhítea-paiteolaíocht, an staidéar ar ghalair plandaí, agus bíonn dlúthchónasc eatarthu toisc gur pataigin phlandaí formhór na bhfungas. Tugtar **mícheolaí** ar an bitheolaí a bhíonn ag plé leis an mhícheolaíocht.


Catagóir:Micribhitheolaíocht
Zó-eolaíocht

thumb|right|Staidéar ainmhithe
Is í an** Zó-eolaíocht** (*nó an mhíoleolaíocht*) (ón Ghréigis: ζῴον, zoion, "ainmhí"; agus λόγος, logos, "eolas") an brainse den bhitheolaíocht ina ndéantar staidéar ar bheatha ainmhithe. Rangaítear na hainmhithe ó aimsir Arastatail de réir cosúlachtaí seachtracha is timpeallachta. Chuir Linnaeus go mór leis an rangú, ionas go n-ainmnítear gach ainmhí (is planda) le dhá ainm Laidineacha, ceann don ghné is ceann don speiceas. Leath réimse na míoleolaíochta go mór le cur i bhfeidhm modhanna oibre is tuiscintí as sutheolaíocht, fiseolaíocht, cíteolaíocht, bithcheimic, géineolaíocht is éiceolaíocht. Ba mhór an chabhair modhanna turgnamhacha nua freisin, agus forbairtí in ionstraimí de shaghas micreascóp leictreonach. 

## Tagairtí
Donnchadh Mac Fhionnlaoich

Is polaiteoir é **Donnchadh Mac Fhionnlaoich** nó **Dinny McGinley** mar is fearr aithne air as Béarla (rugadh 27 Aibreán, 1945 i nGaoth Dobhair, Co. Dhún na nGall) atá ina Theachta Dála agus ina Aire Stáit Gaeltachta. Is ball é den pháirtí polaitíochta Fine Gael. 

## Cúlra
Rugadh Mac Fhionnlaoich i nGaoth Dobhair, áit ina bhfuil cónaí air go fóill. Fuair sé a chuid oideachais dara leibhéal i gColáiste Íosagáin, Baile Bhúirne, Co. Chorcaí; Coláiste Phádraig, Droim Conrach; agus An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, áit ar bhain sé céim BA amach. D'oibrigh sé mar mhúinteoir bunscoile sula ndeachaigh sé leis an bpolaitíocht. 

Bhí an post deireanach múinteoireachta aige i mbunscoil áitiúil i nGaoth Dobhair, Scoil Chonaill, An Bun Beag, áit ar chaith sé roinnt blianta ag feidhmiú mar phríomhoide.

## Saol Polaitíochta
Toghadh Mac Fhionnlaoich den chéad uair go Dáil Éireann le linn an olltoghcháin i mí Feabhra, 1982. Bhí réimse leathan freagrachtaí air agus é ar bhinse tosaigh Fhine Gael: urlabharaí ar son Cúrsaí Óige (1987-88); An Ghaeltacht (1988-91); An Ghaeltacht agus Leas Imirceach (1991-94); Cúrsaí Óige (1994); Ealaíona, Oidhreacht, an Ghaeltacht agus na hOileáin (2001-02); Cosaint (2002-04); agus Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta (2004-07). 

Ceapadh é mar Aire Stáit sa Roinn Ealaíon, Oidhreachta agus Gaeltachta i mí an Mhárta 2011, tar éis d'Fhine Gael comhrialtas a bhunú le Páirtí an Lucht Oibre.

Bhí Mac Fhionnlaoich ina Chathaoirleach ar an gComhchoiste don Ghaeilge idir 1995 agus 1997. Is iarbhall é den Chomhchoiste Cúrsaí Sóisialacha agus Mionghnó agus tá sé ina bhall de Thionól Parlaiminte na Breataine agus na hÉireann ó bhí 1993 ann.

D'fhógair sé i mí an Mheithimh 2006 go mbeadh sé ag éirí as an bpolaitíocht ag Olltoghchán 2007, ach d'athraigh sé an cinneadh seo i mí Feabhra 2007 mar gur mheas sé go mbeadh seans níos fearr aigesean an dáilcheantar a chosaint ar son Fhine Gael ná mar a bheadh ag iarrthóir nua. D'éirigh leis an suíochán a bhaint in athuair san Olltoghchán i mí na Bealtaine 2007.

Chuaigh sé ar scor san Olltoghchán 2016.

## Tagairtí

Catagóir:Iarmhic Léinn Choláiste Phádraig, Droim Conrach
Catagóir:Baill den 23ú Dáil
Catagóir:Baill den 24ú Dáil
Catagóir:Baill den 25ú Dáil
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Baill de Fhine Gael
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Iarmhic Léinn Choláiste Phádraig, Droim Conrach
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair
Prótaisteach

Is grúpa ilchineálach d'orgánaigh iad na **prótaistigh** ina n-áirítear na heocaróit nach féidir a aicmiú i ríocht eocarótach eile ar bith, ar nós na bhfungas, na n-ainmhithe, nó na bplandaí. De ghnáth, déiléaltar leo mar an ríocht **Protista** nó **Protoctista**.

Is grád paraifíléiteach iad na prótaistigh seachas grád monaifíléiteach nádúrtha, agus mar sin ní bhíonn mórán tréithe i gcomhpháirt eatarthu, ach amháin go bhfuil eagar sách simplí acu go léir—bíonn siad aoncheallach, nó bíonn siad ilcheallach gan fíocháin ard-sainfheidhmeacha acu. Chum Ernst Haeckel an téarma *protista* sa bhliain 1866(an tSean Ghréigis-πρώτος (protos), an chéad).

## Tagairtí

Catagóir:Eocaróit
Amoebozoa

Is mór-ghrúpa de phrótasóin aiméabóideacha iad na **amoebozoa**, ina n-áirítear an chuid is mó díobh a ghluaiseann trí bhíthin sreabhadh inmheánach cíteaplasmach. Bíonn cuma mhaol mhéarach ar a gcuid bréagphóidiamaí saintréitheach, ar a dtugtar lóbaphóidiamaí. Tá siad aoncheallach don chuid is mó, agus faightear go minic in ithreacha agus i ngnáthóga uisceacha iad; maireann cinn eile mar shimbóisigh i dteannta le orgánaigh eile, pataiginí san áireamh. I measc na n-amoebozoa tá na slam-mhúscáin ann, orgánaigh ilnúicléatacha nó ilcheallacha a dhéanann spóir agus atá infheicthe ag an tsúil de ghnáth.

## Naisc sheachtracha
* Molecular Phylogeny of Amoeboid Protists - Tree of Amoebozoa 
* Joseph Leidy's Amoeba Plates

Catagóir:Eocaróit
Catagóir:Prótaistigh
Catagóir:Aiméabóidigh
Péineas

Is é an **péineas ** (uaireanta dá ngairtear an **bod**) an príomh-ghnéasorgán a úsáideann ainmhithe fireanna chun baineannaigh (nó heirmeafraidítigh) a inseamhnú le linn na cúplála. Tarlaíonn orgáin den sórt sin i go leor ainmhithe, idir veirteabrach agus inveirteabrach, ach ní iompraíonn fireannaigh péineas i ngach speiceas ainmhí, agus sna speicis sin ina n-iompraíonn an fireann péineas mar a thugtar air, ní gá go bhfuil na péinis sna speicis éagsúla homalógach.

Baineann an téarma péineas le go leor orgáin *intromittent*, ach ní le gach ceann. Mar shampla, is é an t-orgán *intromittent* den chuid is mó ceifealapód an *hectocotylus*, lámh speisialaithe, agus baineann damháin alla fireann úsáid as a gcuid péidiphailpeanna. Fiú amháin laistigh de na Vertebrata tá leaganacha moirfeolaíocha ann le téarmaíocht shonrach, mar shampla hemiphéineas.

Sa chuid is mó de na speicis ainmhithe ina bhfuil orgán a bhféadfaí a rá go réasúnta gur péineas é, níl aon fheidhm mhór aige seachas *intromission*, nó ar a laghad an speirm a iompar chuig an baineannach, ach sna mamaigh phlacainteacha iompraíonn an péineas an chuid aimhneasach den úiréadra, a scaoileann fual agus seamhan araon le linn na cúplála.

## Anatamaíocht

Bíonn breall ar bharr na sáfaí. Is é an breall an chuid is íogaire den bhod. Bíonn cadairne nó bosán ag bun na sáfaí. Istigh sa chadairne atá na magairlí. Is baill iad a bhfuil cruth ar nós uibheacha orthu na magairlí. Gintear síol an fhir sna magairlí.

Is é an péineas an t-aon ball den choirp, fireann nó baineann, ar féidir méadú agus laghdú as féin. Níl an cumas seo ag aon ball eile den choirp. De ghnáth, bíonn an péineas neamhtheann, ach chomh luath is a thagann éirí ar fhear, tosaíonn fuil ag líonadh an bhoid agus éiríonn sé, sé sin le rá méadaíonn sé agus éiríonn sé níos faide. Bíonn sé crua.

## Ainmneacha malartacha

Ball fearga ainm malartach air freisin. Is iomaí leasainm atá ag fir ar a mbaill. I measc na leasainmneacha atá air, tá adharc, ball, péineas, boidín, cipín, crann clis, cuiteog, ispín, matán an ghrá, pilibín, slat, slat fhearga, slat na seirce. I ndáiríre, níl teorainn le líon na n-ainmneacha ar an bpéineas.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Anatamaíocht

Catagóir:Gnéas
Catagóir:Úireolaíocht
Nihilí

Is é is **nihilí** ann ná duine a thacaíonn leis an **nihileachas**, is é sin, le fealsúnacht an éadóchais. Is iad na seasaimh is dual don nihilí a ghlacadh ná:

* nach bhfuil fianaise ar bith ann go bhfuil Dia nó cruthaitheoir ann;

* nach bhfuil moráltacht ann, agus mar sin, nach fiú aon ghníomh a dhéanamh nó a fhágáil gan déanamh de rogha ar aon rud eile;

* nach bhfuil cuspóir ar bith leis an saol.

Is é is brí leis an bhfocal Laidine *nihil* ná "neamhní, a dhath ar bith, faic na ngrást". 

## Bunús an Fhocail

Ba é Ivan Turgenyev (1818-1883), an scríbhneoir Rúiseach, a chuir an téarma i mbéal an phobail go coitianta, ach ansin, bhí sé ag tagairt do radacaigh Rúiseacha de chineál áirithe. An fealsamh Gearmánach Friedrich Heinrich Jacobi (1743-1819) a thug isteach é i dtéarmaíocht na fealsúnachta. Bhí Jacobi buartha faoin drochthionchar a bhí, dar leis, ag an réasúnachas saolta ar mhoráltacht na sochaí. Bhí sé barúlach go n-iompódh an réasúnaí saolta gan Dia ina "nihilí" nach mbeadh moráltacht ar bith aige.

## Kierkegaard agus an "Leibhéaladh"

Maidir leis an bhfealsamh Danmhargach Søren Kierkegaard, níor bhain sé úsáid as an téarma sin "nihileachas", ach bhí coincheap cosúil aige - "leibhéaladh". Is é is leibhéaladh ann ná an dóigh a gcuireann an duine aonair a indibhidiúlacht faoi chois, ionas nach féidir aon rud ar leith ná aon chuspóir ar leith a aithint air a thuilleadh. Mar sin, bhí sé buartha faoin nihileachas a thiocfadh ar an bhfód de dheasca an leibhéalta, is é sin, an dóigh a gcaighdeánófaí gach gné den tsaol faoi thionchar an ollchultúir nua-aimseartha, ionas nach bhfágfaí spás ná slí ag an indibhidiúlacht.

## Nihileachas agus Nietzsche

Is minic a shamhlaítear coincheap an nihileachais leis an bhfealsamh Gearmánach Friedrich Nietzsche. Bhí Nietzsche den bharúil gurb ionann an nihileachas agus patuaire i leith an tsaoil - an nós cuma liom, mar a déarfá. Bhí Nietzsche an-diúltach don nihileachas sa chiall seo, agus ba é a thuairim gur nimh don anam daonna a bhí ann. Ón taobh eile de, bhí sé den tuairim gur dea-chomhartha a bhí ann má tháinig a leithéid de smaoineamh ar an bhfód agus an nihileachas, nó chreid sé gur géarchéim riachtanach a bhí ann don duine dhaonna agus go gcaithfeadh an duine a chath féin a chur ar an nihileachas - gur céim riachtanach forbartha a bhí ann.

## Úsáid stairiúil an fhocail

Go stairiúil, tagraíonn an téarma do ghluaiseacht sa Rúis sa dara leath den naoú haois déag. Níorbh ionann iad na nihilithe seo agus nihilithe i gciall nua-aimseartha an fhocail. Go bunúsach, ba radacaigh iad na nihilithe seo a bhí den tuairim gur chóir dul i muinín na láimhe láidre le sochaí na Rúise a leasú. Bhí an-tionchar acu ar ghluaiseacht na Naroidnící agus ar Pháirtí Sóisialach Réabhlóideach na Rúise.

## Féach freisin
* Aindiachas
* Creideamh

Catagóir:Fealsúnacht
Eibhear

Is carraig dhoigheartha gharbhghráinneach (“fanairíteach”) ionsáiteach í **eibhear** atá comhdhéanta den chuid is mó de ghrianchloch, iathchloch alcaileach, agus plagaclás. Foirmíonn sé as magma a bhfuil cion ard silice agus ocsaídí miotail alcaile ann a fhuaraíonn go mall agus a éiríonn crua faoi thalamh. Tá sé coitianta i screamh ilchríochach an Domhain, áit a bhfaightear é in ionsánna doigheartha, chomh beag le dingeáin atá cúpla ceintiméadar trasna, agus chomh mór le batailítí thar na céadta ciliméadar cearnach. Mar shampla, tugtar “batailít na Gaillimhe” ar an gceantar i gConamara Theas a chuimsíonn Iorras Aithneach, Ceantar na nOileán, agus Cois Fharraige.

Is sampla tipiciúil de na *carraigeacha eibhreacha* é eibhear, carraigeacha atá comhdhéanta den chuid is mó de ghrianchloch gharbhghráinneach agus d'iathchloch, i gcomhréireanna éagsúla. Rangaítear na carraigeacha seo de réir na gcéatadáin choibhneasta grianchloch, iathchloch alcaileach, agus plagaclás. Aithnítear an t-eibhear féin as an méid grianchloiche agus iathchloiche alcailí atá ann. Faightear míocaí nó mianraí amfabóil i bhformhór na gcarraigeacha eibhir freisin, cé nach bhfuil aon mianraí dorcha i gcuid díobh (ar a dtugtar leoiceibhear).

De ghnáth, ní bhíonn aon struchtúr inmheánach laistigh d'eibhear, agus bíonn sé an-chrua agus dobhriste. Mar gheall ar na hairíonna seo, úsáidtear eibhear mar chloch tógála go forleathan sa lá atá inniu ann, agus anuas trí ré na staire freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Cloch
Catagóir:Foirgníocht
Catagóir:Geolaíocht
Gairbhéal

Clochanna scaoilte idir 2-75 milliméadar is ea an **gairbhéal**. Úsáidtear gairbhéal go minic ar bhóthar ciúin.

[thumb|right|250px|Gairbhéal ar [thrá sa Ghréig.]]

Catagóir:Geolaíocht
Itamar Ben-Avi

B'é **Itamar Ben-Avi** (31 Iúil, 1882 go 8 Aibreán, 1943) - céad mhac Eliezer Ben Yehúda. B'é Itamar Ben-Avi an chéad chainteoir dúchais Eabhraise le beagnach 2,000 bliain, de réir gach cosúlachta. Ainm eile a thugtar air ná Ben-Zion Ben-Yehúda. Rugadh é i gCathair na Sean-Iarúsailéime. Deborá a bhí ar a mháthair. Is ionann Itamar agus ainm an chrainn pailme, siombail an tSiónachais. Thosaigh sé ag baint feidhm as an leagan seo dá ainm i ndiaidh bhás a mháthar. Is ainm é a theastaigh uaithi a thabhairt air nuair a rugadh é ach ní raibh glacadh ag daoine timpeall uirthi leis mar ainm ag an am. Bhain sé feidhm as an ainm seo agus é i mbun chúrsaí liteartha go príomha. Níor labhair a thuismitheoirí ach Eabhrais leis ó lá go lá, rud fíor-neamhchoitianta san am sin, uathuil i ndairire. De réir sheanchas an teaghlaigh, níor labhair Itamar aon fhocal in aon teanga go dtí go raibh sé in aois a 4 bliana. Tá scéal ann gur chan a mháthair amhrán Rúisise leis tráth trí thimpiste nó trí dhearmad b'fhéidir agus nuair ba léir dá athair céard a tharla gur phléasc sé le fearg. Bhí tionchar mór ag an eachtra seo ar Itamar agus thosaigh sé ag caint ó shin amach.

Catagóir:Eabhrais
Catagóir:Daoine a rugadh i 1882
Catagóir:Básanna i 1943
Néifinn

Sliabh in oirthear Chontae Mhaigh Eo is ea **Néifinn** (806 m), gar do Chrois Mhaoilíona. Is í an dara sliabh is airde i gCúige Chonnacht.

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
An Sliabh Mór

Is sliabh i dtuaisceart Oileán Acla é **an Sliabh Mór** (671 m). Is é an sliabh is airde ar an oileán é. Tá baile tréigthe agus tuama ársa ar an bhfána theas. Bhí coilíneacht Phrotastúnach i nDumha Goirt, ar an taobh thoir den sliabh, i rith an 19ú haois. Is ag bun an tsléibhe a bhí teach saoire ag Heinrich Böll.

## Tagairtí

Catagóir:Acaill
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Proinsias Mac an Bheatha

Scríbhneoir agus gníomhaí Gaeilge ab ea **Proinsias Mac an Bheatha** (1910–1990). Ní raibh an Ghaeilge ó dhúchas aige ach thug sé faoi í a fhoghlaim is bhain úsáid as leagan Gaeilge a ainm. 

## Beatha
Rugadh Mac an Bheatha i mBéal Feirste is tógadh ann é go dtí go raibh sé ina dhéagóir. 

Bliain chinniúnach ina shaol ba ea 1940, an bhliain a bunaíodh Craobh na hAiséirí de Chonradh na Gaeilge. Seachas Gearóid Ó Cuinneagáin, ba Mac an Bheatha an duine ba cheannasaí sa chraobh sin é. Bhí sé ag easaontú leis an gCuinneagánach nuair a bheartaigh seisean i 1942 Ailtirí na hAiseirí, páirtí polaitiúil, a bhunú. Dúirt sé nach raibh iontaoibh aige as tuairimí agus teoiricí polaitiúla Uí Chuinneagáin, i bhfad amach ar an eite dheis.

Bhí lámh ag Mac an Bheatha i mbunú an nuachtáin Ghaeilge *[[Inniu]]* i 1943, agus é ina dhuine de bhunaitheoirí Ghlúin na Buaidhe freisin, i ndeireadh na bliana 1942. 

Bhí baint aige le bunú Fhoilseacháin Náisiúnta Teoranta sa bhliain 1947. 

## Saothar
Is iad beathaisnéis Shéamuis Uí Chonghaile *Tart na Córa* (1962), an díolaim aistí *[[Seosamh Mac Grianna agus cúrsaí eile]]* (1970) agus an t-úrscéal stairiúil *Cnoc na hUamha* na leabhair is tábhachtaí a tháinig óna pheann. Scríobh sé leabhair dírbheathaisnéise freisin, *Téid focal le Gaoth* (1967) agus *Téann Buille le Cnámh* (1983), chomh maith le *I dTreo na Gréine* (1988), leabhar aistí dírbheathaisnéiseacha ina dtugann sé cur síos ar stair na hirise Inniu agus ar an dóigh ar tháinig deireadh léi. 

Is é is ábhar don leabhar staire *Dóchas Aduaidh* ná bunú na nÉireannach Aontaithe. Rinne sé taighde ar dhuine de laochra an Éirí Amach sa bhliain 1798, Jemmy Hope, agus tháinig an leabhar *Jemmy Hope - an Chéad Sóisialaí Éireannach* i gcló sa bhliain 1985. 

Bhí an-mheas aige ar scríbhneoirí Thír Chonaill mar Shéamus Ó Grianna, agus ar feadh tamaill, bhí sé mór lena dheartháir Seosamh Mac Grianna. Bhí sé ag iarraidh aithris a dhéanamh ar stíl scríbhneoireachta na beirte sin ina chuid saothar féin.

Tá cartlann de chuid Mhic an Bheatha le fáil do scoláirí i Leabharlann Shéamuis Uí Argadáin, Ollscoil na hÉireann, Gaillimh.

### Leabhair
* Dóchas Aduaidh. Bunú na nÉireannach Aontaithe 1791. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1991.
* Henry Joy agus Véarsaí Eile. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1992
* I dTreo na Gréine. Foilseachán Náisiúnta Teoranta, Cathair na Mart, gan dáta
* Cnoc na hUamha. Foilseachán Náisiúnta Teoranta, Baile Átha Cliath 1978
* Irish for the People
* Tart na Córa
* Téid Focal le Gaoth
* Seosamh Mac Grianna agus Aistí Eile
* An Faoileán Bán
* James Connolly and the Workers' Republic
* Roth an Mhuilinn
* Téann Buille le Cnámh
* An Earnáil agus an Ghaeilge
* Mé Féin agus an Gairdín
* Jemmy Hope

## Féach freisin

* Gearóid Ó Cuinneagáin

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1990
Catagóir:Daoine a rugadh i 1910
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Málaga (cúige)

Tá **Cúige Mhálaga** suite ar an gcósta, i ndeisceart na Spáinne, sa chomhphobal féinrialaithe Andalucía. Tá teorainn aici leis na cúigí Cádiz, Sevilla, Córdoba agus Granada chomh maith agus an Mheánmhuir.

Tá achar 7,308 km² aici, le daonra de 1,641,098 (2012). Tá cónaí ar 2/5 de na daoine seo sa phríomhchathair Málaga.

Tá clú agus cáil uirthi i dtionscal na tuarasóireachta, de bharr na tránna iontacha ar an gcósta, go háirithe an Costa del Sol. Chomh maith leis sin tá rudaí eile súimiúla le feiceáil sa chúige sléibhtiúil ar nós fothracha El Chorro nó an Torcal in Antequera.

Tá an magnum opus a scríobh an cumadóir Cúbach Ernesto Lecuona, "Malagueña", ainmnithe i ndiaidh ceol na ngiofóg ón réigiún seo.

Tá 100 contae sa chúige seo. Is iad na Marbella, Vélez-Málaga, Antequera agus Ronda cathracha tábhachtacha eile.

## Féach freisin

* Málaga (cathair)
* Caminito del Rey

## Tagairtí

Catagóir:Andalucía
Catagóir:Málaga
Catagóir:Cúigí na Spáinne
Málaga (cathair)

Is chathair port í **Málaga** i gcomhphobal féinrialaitheach na hAndalúise, i ndeisceart na Spáinne, ar an gCosta del Sol den Mheánmhuir. Tá 568,507 daoine ina gcónaí ann ach le daonra na mbruachbhailte san aird tá breis agus 1 mhilliún ina gcónaí ann, an cúigiú achar uirbeach sa Spáinn. Tá Málaga timpeallaithe ag sléibhte, le dhá abhainn tábhachtacha ag sruthú tríd an áit. Is é an chathair mhóir is deisceartaí san Eoraip agus í suite 100 ciliméadar soir ó Caolas Ghiobráltar agus 130 cm ó Tuaisceart na hAfraice.

Tá Seachtain na Cásca agus Fhéile Málaga ("Feria de Málaga") ar fhéilte tábhachtacha na cathrach.

## Féach freisin
* Málaga (cúige)
* Caminito del Rey

## Tagairtí

Catagóir:Málaga
Catagóir:Cathracha agus Bailte san Andalúis
Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Granada (cúige)

Tá **Granada** mar chúige i ndeisceart na Spáinne in Andalucía. Tá teorainn aici leis na cúigí Albacete, Murcia, Almería, Jaén, Córdoba, Málaga, agus an Mheánmhuir. Tá Granada mar an phríomhchathair.

Tá achar 12,635 km², le daonra 918,072 (tá cónaí ar 30% den daonra seo sa príomhchathair), tá 168 contaetha aici.

Tá an sliabh is airde i Leithinis na hIbéire, Mulhacén (3,481 méadar ar airde), suite i Granada.

Roinneann Granada an Páirc Náisiúnta Sierra Nevada (suite sa sliabhraon Sierra Nevada) leis an gcúige Almería.

Faigheann an réigiún turasóirí de bharr ailtireacht na Múraigh agus an Páláis, Alhambra. Sa gheimhreadh is féidir sciáil a dhéanamh san áit, is í an ait sciáil is faide ó dheas san Eoraip.

## Tagairtí

Catagóir:Andalucía
Catagóir:Cúigí na Spáinne
Cúigí na Spáinne

Is iad **cúigí na Spáinne** na caoga réigiún ina bhfuil an tír roinnte, tar éis di a bheith roinnte ar dtús ina gComhphobail Fhéinrialaitheacha agus roimh di a bheith roinnte ina gcontaetha.

Níl na cúigí chomh tábhachtach a thuilleadh toisc go bhfuil cuid mhaith de dualgaisí riaracháin a bhíodh orthu bainte agus curtha ar na comhphobail féinrialaitheacha anois. Úsáidtear iad fós i gcomhthéacs dúichí toghchán, seoltaí poist, uimhreacha gutháin áitiúla, agus le haghaidh tagartha tír eolaíocha.

De ghnáth ainmnítear na cúigí i ndiaidh príomhbhailte an cheantair. Is iad Araba/Álava, Asturias, Bizkaia/Vizcaya, Cantabria, Gipuzkoa/Gipúzcoa, Illes Balears/Islas Baleares, La Rioja agus Nafarroa/Navarra na heisceachtaí. Níl ach dhá chathair a bhfuil mar phríomhchathair ar Chomhphobal nach bhfuil mar phríomhchathair ar an gcúige: Mérida in Extremadura agus Santiago de Compostela san Ghailís.

Níl ach cúige amháin ag an seacht gComhphobal seo a leanas: Asturias, Na hOileáin Bailéaracha, Cantabria, La Rioja, Maidrid, Murcia agus Navarra.

## Naisc Sheachtracha
* Maps of the provinces of Spain  Léarscáileanna de chúigí na Spáinne
* Liosta de bhardais na Spáinne de réir cúige ón Spáinnis INE (Institiúid Staidrimh na Spáinne) 

## Tagairtí
Errol Flynn

B'aisteoir Meiriceánach é **Errol Leslie Thomson Flynn** (20 Meitheamh 1909 - 14 Deireadh Fómhair 1959). 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1909
Catagóir:Básanna i 1959
Poses

Is é ***Poses*** an dara halbam de chuid Rufus Wainwright, a seoladh i 2001 le DreamWorks Records

Scríobhtar an t-amhrán "One Man Guy" le hathair Rufus, Loudon Wainright III.

Is amhrán de chuid Paul McCartney agus John Lennon é "Across the Universe" a thaifead Rufus le haghaidh an scannáin "*[[I am Sam]]*".

## Rianliosta

# "Cigarettes and Chocolate Milk" – 4:44
# "Greek Song" – 3:56
# "Poses" – 5:02
# "Shadows" – 5:35
# "California" – 3:23
# "The Tower of Learning" – 4:47
# "Grey Gardens" – 3:08
# "Rebel Prince" – 3:44
# "The Consort" – 4:25
# "One Man Guy" – 3:31
# "Evil Angel" – 4:43
# "In a Graveyard" – 2:22
# "Cigarettes and Chocolate Milk" (reprise) – 3:59
# "Across the Universe" (bónas) – 4:10

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2001
Rufus Wainwright (albam)

Is é ***Rufus Wainwright*** an chéad albam de chuid Rufus Wainwright, amhránaí-scríbhneoir ceoil Ceanadach-Mheiriceánach. Seoladh é i 1998 le DreamWorks Records.

## Rianliosta
# "Foolish Love" - 5:46
# "Danny Boy"(Chan an t-amhrán traidisiúnta Éireannach) - 6:12
# "April Fools" - 5:00
# "In My Arms" – 4:08
# "Millbrook" – 2:11
# "Baby" – 5:13
# "Beauty Mark" – 2:14
# "Barcelona" – 6:53
# "Matinee Idol" – 3:08
# "Damned Ladies" – 4:07
# "Sally Ann" – 5:01
# "Imaginary Love" – 3:28
# "A Bit of You" (bónas - Seapáin)

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1998
Yoshiyuki Tomino

Thosaigh gairm bheatha **Yoshiyuki Tomino** (富野 由悠季) sa bhliain 1963 ag scríobh scéalta agus scripteanna don chlár teilifíse *Tetsuwan Atomu* (“Astro boy”). In Aibreán 1979, thosaigh *Mobile suit Gundam* ag rith ar an teilifís. Bhuaigh sé stiúrthóir is fearr ag Aonach Idirnaisiúnta Beochana Thóiceo in 2006 as an scannán *Mobile suit Zeta Gundam: Heirs to the Stars*. Bhuaigh dhá chlár teilifíse dá chuid an Gradam Beochana Animage: *Mobile Suit Gundam* i 1979-1980 agus *Space Runaway Ideon* sa bhliain 1980. Anois is arís, scríobh Tomino na hamhráin do chláracha teilifíse agus chuidigh sé le scríbhneoirí amhráin eile, mar shampla Neil Sedaka.

## Gairm bheatha

"Maraigh ar fad iad" leasainm atá ag a lán de lucht leanúna Yoshiyuki, cé nach maraítear an oiread sin carachtar sna scéalta a scríobhann sé; faigheann cuid dá laochra bás ag sábháilt an Domhain (cé go bhfuair gach duine bás in *Space runaway Ideon*).

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* An tSeapanaise Pobal Buladhai (ta Tomino an ceann de)

Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Beochantóirí
Catagóir:Ceoltóirí Seapánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Scríbhneoirí Seapánacha
Catagóir:Scríbhneoirí teilifíse
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Seapánacha
Catagóir:Stiúrthóirí teilifíse
Chromalveolata

Is Eocarót é an foghrúpa **Chromalveolata**, a chéad mhol Thomas Cavalier-Smith mar mhionleasú dá ríocht Chromista, beartaithe ar dtús aige sa bhliain 1981.
Tá Chromalveolata ghlactha faoi láthair mar cheann de na seisear craobhacha is mó d'Eocarót. Is féidir breathnú air mar "ríocht", cé nach nach bhfuil rangú foirmiúil tacsanomaíochta tugtha dó.

Tá an foghrúpa gaolta sa líne shliochtach le bhicont, a ghlacann páirt in in-siombóis tánaisteach le alga dearg, agus cuimsíonn sé na ceithre mór-ghrúpaí seo a leanas:

* Heterokontophyta
* Haptophyta
* Cryptophyta
* Alveolata

Cé gur chaill grúpaí éagsúla, m.sh. na cealla fabhránacha agus 
na coinligh uisce a gcumas fótaisintéisiú, is orgánaigh uatrófacha an chuid is mó díobh. Úsáideann gach chromalveolata 
clóraifill a agus c, agus go leor díobh líocha choimhdeacha.

## Gaol éabhlóideach
thumb|left|Nua-Thacsanomaíocht Eocarót

## Moirfeolaíocht
## Feidhm éiceolaíoch
## Tagairtí

Catagóir:Eocaróit
Catagóir:Chromalveolata
Cruachán

Sliabh in iarthar Oileán Acla gar do chósta thiar na hÉireann é **Cruachán**. Is é Cruachán an sliabh is faide siar san oileán. Is iad aillte Chruacháin na haillte is airde in Éirinn, agus iad ar na tríú haillte mara is airde san Eoraip freisin. Tá siad 668m ar airde.

## Tagairtí

Catagóir:Acaill
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Catagóir:Tíreolaíocht Chonnachta
Robert Lloyd Praeger

Ba eolaí agus staraí Éireannach é **Robert Lloyd Praeger** (25 Lúnasa 1865 - 5 Bealtaine 1953). D'obair sé i Leabharlann Náisiúnta na hÉireann ó 1893 go 1923. B'eisean an chéad duine a roghnaíodh mar uachtarán na Taisce agus an Cumann Sléibhteoireachta na hÉireann freisin. Fuair sé bás i mBaile Átha Cliath.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Cúige Uladh
Catagóir:Básanna i 1953
Catagóir:Daoine a rugadh i 1865
Catagóir:Bitheolaithe Éireannacha‎
Déchont

Is cill eocarótach dé-lascaideach é an **Déchont**.  

## Einsímí
Déanann an déchont dhá ghéin a chomhtháthú in aonad amháin: códaíonn dhá géin, sinteáis thímidiláite agus dí-ocsaídeáis dhéhidreafóláite, próitéin dhé-fheidhmeach (Cavalier-Smith, 2006).

Aistríonn an t-aonchont (Cill (bitheolaíocht) eocarótach aon-lascaideach) géinte faoi seach.

## Gaolta

Rinneadh taighde a thabharfadh le fios gur ón aonchont a d'eascair na hAipisteachoint (ainmhí, fungais agus a leithéidí). agus aiméibí, agus gur ón déchont a d'eascair Archaeplastida (plándaí agus a ngaolta),  Excavata, Rhizaria, agus Chromalveolata. Thug an t-eolaí Cavalier-Smith le tuiscint gur déchoint iad na Apusozoa agus nach incertae sedis iad. 

Ní léir go fóill cén gaol atá ag na déchoint le chéile. Deir Cavalier-Smith go mbaineann Excavata agus Rhizaria leis na Cabozoa agus Archaeplastida agus Chromalveolata le Corticata, ach cuireann staidéar amháin eile ar a laghad in iúl go mbaineann Rhizaria agus Chromalveolata le haon chraobh amháin.

## Tagairtí


:* 
:* 


Catagóir:Eocaróit
Catagóir:Prótaistigh
Thomas Cavalier-Smith

B'ollamh le Bitheolaíocht Éabhlóideach é **Thomas (Tom) Cavalier-Smith** FRS, FRSC, NERC (21 Deireadh Fómhair 1942 - 19 Márta 2021), ins an Roinn Zó-eolaíochta, Ollscoil Oxford. Bhí a lán scríofa aige faoi chatagórú na bprótaisteach nó Protista.
 

Catagóir:Bitheolaithe Sasanacha
Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Magairlí an Deamhain

Sliabh beag in oirthuaisceart Chonamara is ea **Magairlí an Deamhain** nó **Binn Gharbh**, (645 m), ar an gcladach thoir den Chaoláire Rua. Tá sé suite ar imeall Shléibhte Mhám Toirc gar do Shlí an Iarthair. *Devilsmother* a deirtear i mBéarla.

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Catagóir:Tíreolaíocht Chontae na Gaillimhe
Monera

Tá an Ríocht **Monera** comhdhéanta de bhaictéir agus orgáinigh eile, an mórchuid díobh ina orgáinigh bídeacha, aoncheallacha lena n-ábhar ghéiniteach scaoilte sa chill.
Ní mar sin atá plandaí, ainmhithe agus eocaróit eile 
(núicléas fíor), is i núicléas na cille a mbíonn na crómasóim agus na géinte.
Tráth bhí an tuiscint ann go raibh Monera ina aon de chúig ríocht na bitheolaíochta, ach tá an tuiscint ann anois go bhfuil dhá ríocht i gceist: na heobaictéir agus na aircéabhaictéir.
Bhí cill phrócarótach ag tromlach na n-orgánach sa Ríocht Monera (sé sin gan núicléas) Mar gheall ar seo,ar uairibh glaoití Prócarót nó Prócaróit ar an Ríocht seo.

Catagóir:Prócaróit
Clais Mhór

Is sráidbhaile í **Clais Mhór** (*Clashmore* i mBéarla) atá lonnaithe in Iarthar Chontae Phort Láirge, Éire. Suite ar an R671, tá an Chlais Mhór tuairim is cúig mhíle déag ó Dhún Garbhán agus ocht míle ó Eochaill i gContae Chorcaí.

## Spóirt

Tá stair fhada ag muintir peile agus iománaíochta na Claise Móire a théann siar go bunú an CLG. Imríonn an Chlais Mhór lena gcomharsan, Cionn tSáile Beag agus bhí rath ag an dá fhoireann roimh agus i ndiaidh a dteacht le chéile. Bunaíodh club peile i gCionn tSáile Beag sa bhliain 1885, bliain tar éis a cuireadh tús leis an gCumann Lúthchleas Gael. Laistigh de sé bliana, bhí Craobh Peile Phort Láirge buaite acu faoi dhó, sa bhliain 1886 agus arís i 1891. In iomlán, tá naoi gcraobh buaite ag foireann na Claise Móire/ Cionn tSáile Beag: 1886, 1891, 1903, 1904, 1905, 1906, 1907, 1920, 1925. I mbliana, tá an club ag imirt ar leibhéal sinsir arís sa pheil agus ar leibhéal idirmheánach san iománaíocht. Tá ocht tuilsoilse ag an bpáirc imeartha, a bhuí le deontas ón gCrannchur Náisiúnta. 

## Áiseanna
Tá ceithre tigh tábhairne le fáil sa cheantar, *The Decies Bar*, *The Rising Sun* agus 'The Old Still' sa tsráidbhaile féin agus *The Ole Mill*, lonnaithe I mBaile an Phoill, cúpla nóiméad ón gClais Mhór. Chomh maith leis sin, tá trí siopa timpeall na háite. Athchóiríodh sean-shéipéal ag barr an tsráidbhaile agus anois tá ionad oidhreachta le fáil ina áit.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Rhizaria

Is grúpa prótaisteach ar mhórán speiceas ann é **Rhizaria**. Bíonn cruthanna éagsúla acu, ach is prótasóin aiméaboideacha iad don chuid is mó. Tá bréagphóidiamaí filiméadacha, líontánacha nó micrifhidín-tacaithe acu. Táirgeann a lán díobh sliogáin nó cnámharlaigh, is féidir na struchtúir seo a bheith coimpléasc go leor agus cuimsíonn na cinn seo 
tromlach mór na n-iontaisí prótasónacha. Bíonn miteacoindre ag beagnach iad uile maille le criostaí feadánacha. 
## Gaol éabhlóideach
thumb|left|Nua-Thacsanomaíocht Eocarót

## Naisc sheachtracha
* Molecular Phylogeny of Amoeboid Protists - Tree of Rhizaria 

Catagóir:Eocaróit
Catagóir:Prótaistigh
*
Na Rosa

220px|thumb|Ceantar na Rosa le feiceáilt i ndearg
Is réigiún i gContae Dhún na nGall iad **na Rosa**, áit ina bhfuil baile an Clocháin Liath agus na ceantracha Gaeltachta Rann na Feirste agus Anagaire.

Tá an réigiún suite idir paróiste Ghaoth Dobhair agus baile na nGleannta.

## Féach freisin
* "Na Trí Paróistí": Na Rosa, Gaoth Dobhair agus Cloch Cheann Fhaola
* C.U. Burn (sraith ghrinn)
* Coláiste Mhuire Loch an Iúir

## Léitheoireacht bhreise
* Áine Ní Bhreisleáin. (2024). Beidh tú sna flaithis má chuireann tú cuairt ar íochtar na Rosann thuas i dTír Chonaill. Seachtain.


Catagóir:Gaeltacht Thír Chonaill
Fíleam

right|180px
Sa tacsanomaíocht bitheolaíochta, is éard is **fíleam** ná aicme tacsanomaíoch faoin ríocht agus os cionn an ranga. Tagann an focal ón Sean-Ghréigis φυλαί (phylai), na grúpaí vótaíochta chlannlárnacha i gcatharstáit na Sean-Ghréige.
## Naisc Sheachtracha
* Major Phyla Of Animals 
* Are phyla "real"? Is there really a well-defined "number of animal phyla" extant and in the fossil record? 

## Sanasaíocht
* American Heritage Dictionary: New Latin phylum, from Greek phūlon, class.
* Online Etymological Dictionary: from Gk. phylon "race, stock," related to phyle "tribe, clan," and phylein "bring forth" of physikos "pertaining to nature," from physis "nature"

Catagóir:Aicmiú eolaíoch
Catagóir:Aicmiú eolaíoch
Aicme (bitheolaíocht)

Sa tacsanomaíocht bitheolaíochta, is éard is **Aicme** ann ná clád tacsanomaíoch idir Ord agus Fíleam. Mar shampla, úsáidtear an Aicme Mammalia in aicmiú na gcon, atá san Fhíleam Chordata (ainmhithe le nótacordaí) agus an tOrd Carnivora (mamaigh atá ina fheoiliteoirí)

Catagóir:Aicmiú eolaíoch
Excavata

Is grúpa prótaisteach ar mhórán gcluichreán é **Excavata**. Coinníonn an catagóir fíliginiteach seo cineálacha éagsúla d'fhoirmeacha saorbheathacha agus siombóiseacha, san áireamh roinnt seadán atá tabhtach i ngalar daonna.

## Tagairtí

Catagóir:Prótaisteach
Comórtas na Sé Náisiún

:*Do shraith na bliana seo, féach ar [[Comórtas na Sé Náisiún 2026]]*
:*Do shraith na bliana seo caite, féach ar [[Comórtas na Sé Náisiún 2025]]*
right|300px

Is comórtas rugbaí é **Comórtas na Sé Náisiún**. Imríonn Éire, Sasana, an Bhreatain Bheag, Albain, an Fhrainc, agus an Iodáil sa chomórtas gach bliain. Bunaíodh é sa bhliain 1883, cuireadh an Fhrainc leis i 1910, agus cuireadh an Iodáil leis in 2000.

## Stair

## Buaiteoirí
### Comórtas na gCeithre Náisiún 1883-1909

### Comórtas na gCúig Náisiún 1910-1931

### Comórtas na gCeithre Náisiún 1932-1939

### Comórtas na gCúig Náisiún 1940-1999

### Comórtas na Sé Náisiúnta 2000-anois

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh gréasáin oifigiúil an chomórtais 

Catagóir:Rugbaí
Catagóir:Comórtas na Sé Náisiún
Christopher McCandless

Taiscéalaí agus siúlóir Meiriceánach ba ea **Christopher Johnson McCandless**, nó *Alexander Supertramp* mar a thugadh sé air féin (12 Feabhra 1968 – 18 Lúnasa 1992).   

Tar éis dó céim a bhaint amach sa bhliain 1990, d'fhág McCandless a mhuintir agus a bhaile dúchais i Virginia agus chuaigh sé ar seachrán ar fud na tíre, go dtí gur shroich sé Alasca.  
clé|mion|Abhainn Toklat, áit a raibh an bus
Ar a thuras deireanach níor thug sé leis ach beagán bia agus trealaimh. Fuair sé bás cúig mhí ina dhiaidh sin in aice le Páirc Náisiúnta Denali, i seanbhus a bhí mar áit chónaithe aige.  

Bhí an ghairm chun an fhiántais róláidir dó. Thug sé bás le hocras dó féin, b’fhéidir. 

## Tionchar

thumb|250px|clé|Féinphortráid Christopher McCandless, roimh an mbus, go gearr roimh a bhás

Téann scéal McCandless i bhfeidhm go cumhachtach fós ar shamhlaíocht phobal an lae inniu.

Sa bhliain 1996, scríobh Jon Krakauer *Into the Wild*, leabhar a bhí bunaithe ar shaol McCandless. 
mion
Uaidh sin a d'eascair scannán a raibh an teideal céanna air sa bhliain 2007. Sean Penn a stiúir é agus ghlac Emile Hirsh an phríomhpháirt.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Básanna i 1992
Robert Koch

Bhain **Heinrich Hermann Robert Koch** (11 Nollaig 1843 - 27 Bealtaine 1910) clú amach toisc a chuid taighde i ngort na ngalar teagmhálach, go háirithe aonaránú *[[Bacillus anthracis]]* 1877. Fuair sé an Duais Nobel (lia-eolaíocht) sa bhliain 1905.

Rugadh **Robert Koch** in Clausthal-Zellerfeld, sa Phrúis (nó *Niedersachsen na Gearmáine* an lá atá inniu ann) ar an 11 Nollaig 1843. Bhí athair Robert ag obair i dtionscal na mianadóireachta gual; ach bhí air dul chuig Ollscoil Göttingen, agus fuair sé dintiúirí an dochtúra nuair nach raibh sé ach 23 bliana d'aois. Thosaigh sé ag obair ansin in áiteanna difriúla fud fad na Gearmáine.

## Naisc sheachtracha
* Robert Koch Institute  (Béarla).
* Beathaisnéis
* Beathaisnéis agus leabharliosta

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1843
Catagóir:Básanna i 1910
Catagóir:Fir