open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ysgol Sant Curig

Is bunscoil Bhreatnaise í **Ysgol Gynradd Sant Curig** (Gaeilge: Bunscoil Naomh Curig) in Y Barri, i  mBro Morgannwg. Bunaíodh í sa bhliain 1992 mar fhreagra ar an éileamh ar oideachas trí mheán na Breatnaise, nuair a bhí Bunscoil Naomh Proinsias róphlódaithe. Bhog cuid mhaith de na múinteoirí go dtí an scoil nua nuair a dhún Bunscoil Naomh Proinsias go gairid ina dhiaidh sin. D'oscail an scoil i gceann de na seanfhoirgnimh i scoil ghramadaí na na gcailíní in Y Barri, a tógadh i 1991, agus rinneadh scoil chuimsitheach den scoil, sé sin Ysgol Gyfun Glan Hafren, sa lá atá inniu a

Sa bhliain 192 dalta sa scoil sa bhliain 1992, faoi 2008 bhí thart ar 406 dalta ann.

Bhí an scoil i ndobharcheantar Scoil Gyfun Bro Morgannwg ó 2000. Roimhe seo bhí ar na páistí taisteal go Scoil Gyfun Gymraeg Plasmawr, Caerdydd chun oideachas meánscoile trí mheán na Breatainse a fháil
## Naisc sheachtracha
*Gwefan Ysgol Gynradd Sant Curig
Ysgol Gynradd Sant Curig
Ysgol Gynradd Sant Curig
Mogh Nuadhad

I Miotaseolaíocht na nGael, rí seanscéalach na Mumhan ba ea **Mogh Nuadhad** nó **Nuad** (Sean-Ghaeilge **Mug Nuadat**) mac Mogha *Neit*.  De réir seanscéalta na meánaoise, céile iomaitheoir an  Ardrí, Conn Céadchathach, ba ea é, agus ar feadh tréimhse tar éis AD 123, rialtóir *de facto* taobh dheas na hÉireann ba ea é.  Ba leis gach tailte ó dheas den líne idir Cuan na Gaillimhe agus Baile Átha Cliath, aitheanta mar Leath Mhogha, agus le Conn gach críocha ó thuaidh, aitheanta mar Leath Coinn.

Rinne Conn níos déanaí ionsaí ar Leath Mhogha agus chuir sé an ruaig ar Mhogh as Éirinn.  Chuaigh sé go dtí an Spáinn ag lorg tearmainn agus tháinig sé ar ais le harm, ach chloígh agus mharaigh Conn é ag *Mag Léna* (Cill Bhríde, Contae Uíbh Fhailí).  I roinnt leaganacha, mharaigh Conn Mogh go fealltach ina leaba.

*[[Ailill Aulom]]* ba ea mac Mhogha agus Eoghan Mór a gharmhac.  Chuaigh Eoghan i mbun comhraic i dteannta le hArt mac Cuinn ag *[[Cath Maige Mucrama]]*, agus deirtear gur bhunaitheoir chlanna Eoghanachta é.

## Sinsearacht
Tugtar sinsearacht Mhogha mar mhac
Dearg mhic *Dergthene* mhic Eanna Mhunchain mhic Loch Mhóir mhic Muireadaigh Mucna mhic Eochada Ghairbh mhic *[[Dui Dalta Dedad]]*.

## Scoláireacht
Molann T.F. O'Rahilly gurbh an dia Nuadha an ea Mogh Nuadhad, in ionad pearsan stairiúla.  Tharlódh sé freisin gur léiriú saolta an dé ab ea Eoghan.

Glaonn John O'Hart 'Eoghan Mór' (nó *Eugene*) ar Mhogh, agus ansin deir sé go nglaoití de ghnáth 'Mogh Nuadhad' ar an *Eugene* seo.  Deir sé gur thaoiseach feasa agus gaiscíoch mór ab ea é.  Ainmníodh Maigh Nu(adh)ad as.

## Féach fosta
* Deirgtine
* Nia Segamain

## Tagairtí

Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe
Catagóir:Eóganachta
Eoghan Mór

Rí seanscéalach na Mumhan den 2a nó 3ú haois ab ea **Eoghan Mór** (Sean-Ghaeilge **Eógan Mór** &mdash; ainm a dtugtar chomh maith air a sheanathair, Mogh Nuadhad), an mac is sine le hAilill Aulom.  Deirtear gur bunaitheoir na n-Eoghanacht é, nó ar a laghad go bhfuil siad ainmnithe as.  Bhí an ríchlann seo i réim mar ríthe na Mumhan, agus níos deireanaí tiarnaí Deasmhumhan go dtí déanach sa 16ú haois.

## Clann
Sadhbh iníon Coinn Cétchathaigh an ea a mháthair.  Fiachu Muillethan ab ea a mhac.

## Foinsí
* *[https://web.archive.org/web/20080206160400/http://www.clanmacrae.org/documents/munster.htm Eoghanacht Genealogies], Excerpt From The Book of Munster Written in 1703 Rev. Eugene O'Keeffe Parish Priest and Poet of Doneraile, North Cork*

## Féach fosta
* Deirgtine
* Leath Choinn agus Leath Mhogha

## Tagairtí

Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe
Catagóir:Eoghanachta
Carter Family

Grúpa ceol tíre Meiriceánach ab ea The **Carter Family** a thaifead a gcuid amhrán idir 1927 agus 1956. Chuaigh siad go mór i bhfeidm ar cheoltóirí traidisiúnta eile, idir *[[bluegrass]]*, cheol tíre, pop agus fiú rac-cheoil. A.P. Carter, a bhean chéile Sara Carter, agus a dheirfiúr chéile Maybelle Carter ab iad baill an ghrúpa ar dtús.

Catagóir:Ceol tíre
Catagóir:Bannaí ceoil
Catagóir:Grúpaí ceoil Meiriceánacha
Octriallach

I Miotaseolaíocht na nGael, gaiscíoch na bhFomhórach ab ea **Oichtriallach** (Sean-Ghaeilge **Octriallach**, **Olltriallach**) mac Indigh.  Luaitear é Leabhar Gabhála na hÉireann, sa scéal *Dara [[Cath Maighe Tuireadh]]*, ag troid in éadan na dTuath Dé Danann.

## Dara Cath Maighe Tuireadh

Le linn an chatha, mharaigh Oichtriallach *Bruidne* agus *Casmael*, beirt dhraoithe na dTúath Dé.  D'aimsigh sé fosta foinse Dhéin Chéachta na beatha agus an leighis, a dhruid sé le clocha sléibhe, le cabhair a comrádaí.  Ainmníodh an cnoc, go dtí sin *Achad Aba* (i nArdach, Contae Shligigh idir Loch Arbhach agus Magh Tuireadh), Carn Oictriallaigh as.  In aice leis an gcnoc, chruthaigh an fhoinse Loch Luibhe (nó Loch Arbhach féin).

## Naisc sheachtracha
* Harry Mountain, *[http://books.google.at/books?id=DeCTYUagBcUC&pg=PA910&dq=Octriallach&hl=de&ei=0yDRTfbUAsyh-Qawo-DqCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&q=Octriallach&f=false The Celtic Encyclopedia]*, Universal Publishers, 1998, ISBN 9781581128932, lch.&nbsp;910.
* Susanna Berndt, *[http://books.google.at/books?id=SjymVVJDSqwC&pg=PA185&dq=Octriallach&hl=de&ei=0yDRTfbUAsyh-Qawo-DqCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDIQ6AEwAQ#v=onepage&q=Octriallach&f=false Keltische Daseinsdeutung und die Latènekunst]*, GRIN Verlag, 2008, ISBN 9783638921367, lch.&nbsp;185.

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta Miotaseolaíochta
Juglans

Is éard is crainn ghallchnó ann ná aon speiceas crainn sa ghéineas plandaí **Juglans**, an tíopaghéineas  den fhine Juglandaceae,  agus tugtsr gallchnóanna ar  síolta inite d'aon chrann den ghéineas *Juglans.* Is crainn dhuillsilteacha iad gach speiceas, 10-40  milliméadar, le 5–25 duillín; bíonn tar seomracha, carachtar roinnt leis na cnónanna eiteacha *(Pterocarya),* ach nach bhfuil ann sna hicearaí   *(Carya)* sa bhfine céanna. 

Síneann na 21 speiceas sa ghéineas trasna an tSean-Domhain mheasartha ó oirdheisceart na hEorpa soir go dtí an tSeapáin, agus níos leithne sa Domhan Nua ó oirdheisceart Cheanada siar go California agus ó dheas go dtí an Airgintín. 

## Sanasaíocht
Eascraíonn an t-ainm coitianta *gallchnó* as Old English *wealhhnutu*, go *huathoibríoch* 'foreign nut' (ó *wealh* 'gall' + *hnutu* ),  mar gur tugadh isteach é ón Ghaill agus ón Iodáil. Ba é an t-ainm Laidineach ar an ngallchnó ná *nux Gallica*, "cnó na Gallice ". 

Tagann an t-ainm cineálach ón Laidin *jūglans*, rud a chiallaíonn 'gallchnó, crann gallchnó,'; *dá bharr sin,  is giorrúchán jūglans de Jōvis glans* 'cnó [an dia] Iúpatarnut of [an Dia]  Iúpatair'.   

## Béaloideas
De réir traidisiúin ba chóir crann gallchnó a bhualadh. Bheadh sé seo chun adhmad marbh a bhaint agus foirmiú meathán a spreagúil. 

## Táirgeadh

Sa bhliain 2014, ba é a bhí i dtáirgeadh domhanda gallchnónna (sa bhlaosc) ná 3.5 milliún tonna,  bhí an tSín chun tosaigh le 46% d'iomlán an domhain (tábla). Ar na táirgeoirí móra eile bhí na Stáit Aontaithe agus an Iaráin (tábla). 

## Saothrú agus úsáidí
mion| Ar cheann de na príomh-chomhábhair i gcócaireachtmBaklava agus na Tuirce.
Is iad an dá speiceas is tábhachtaí ó thaobh na tráchtála de ná *J. regia* le haghaidh adhmaid agus cnónna, agus *J. nigra* le haghaidh adhmaid. Tá riachtanais cothaithe comhchosúla ag an dá speiceas agus **fástar** iad go forleathan i gcriosanna measartha. 

Is speicis atá éilitheach ó thaobh an tsolais iad gallchnónna a bhaineann leas as cosaint ón ngaoth. Tá gallchnónna an-triomach-chrua.


Catagóir:Juglandinae
Catagóir:Fagales
Catagóir:Cnónna agus síolta inite
Catagóir:Plandaí a úsáidtear i leigheas traidisiúnta na Síne
Taiscéalaíocht

Is é is taiscéalaí ann ná duine a thaistealaíonn chuig áiteanna nua nach bhfuil aimsithe ag daoine eile go fóill, nó chuig áiteanna nach bhfuil mórán eolais ag daoine orthu.

## Taiscéalaithe clúiteacha
* Roald Amundsen
* William Baffin
* Willem Barents
* Jacques Cartier
* Samuel de Champlain
* William Clark
* Jacques Yves Cousteau
* Henry Hudson
* Meriwether Lewis
* Marco Polo
* Robert Falcon Scott
* Ernest Shackleton
* Giovanni da Verrazzano
* Amerigo Vespucci

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe
Catagóir:Taiscéalaíocht
Patrick Peyton

Sagart Éireannach Caitliceach Rómhánach ab ea **Patrick Peyton**. Rugadh é in Áth Tí an Mheasaigh, Contae Mhaigh Eo ar an 9 Eanáir, 1909 agus fuair sé bás ar an 3 Meitheamh, 1992. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1909
Catagóir:Básanna i 1992
Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha sa 20ú haois
Illiam Dhone

Náisiúntóir agus polaiteoir Manannach cáiliúil a bhí i **Illiam Dhone**, *Uilliam Donn* sa Ghaeilge nó Uilliam an Críostaí [1] (nó *Uilliam Dhôan*, Béarla: William Christian nó Brown-haired William; 14 Aibreán 1608 – 2 Eanáir 1663). Ba mhac leis an mbreitheamh Ewan Christian é. 

Sa bhliain 1648 cheap Tiarna Mhanann, Jamys Stanlagh, 7ú Iarla Derby, Uilliam mar Riarthóir Mhanann. Sa bhliain 1651 chuaigh an tIarla go Sasana chun troid ar thaobh Séarlas II agus fágadh mílíste an oileáin i lámha Uilliam. Gabhadh an tIarla i gCath Worcester. An bhean chéile aige, Charlotte de la Tremouille, bhí cónaí uirthi ar an Oileán, agus rinne sí iarracht a fear a shaoradh trí chaint leis na parlaiminteoirí a bhuaigh.

Láithreach tosaíodh éirí amach, Éirí Amach Mhanann 1651, faoi stiúir Uilliam mar thoradh air sin agus mar thoradh ar réitigh riartha talún a thug an tIarla isteach go gairid roimhe sin. Ghabh na reibiliúnaithe go leor de dhúnta an oileáin agus chuaigh Uilliam i mbun pléití leis na parlaiminteoirí. Ba ghairid go raibh an t-oileán i lámha an Choirnéil Robert Duckenfield, a bhí tar éis an cabhlach parlaiminteach a thabhairt go Manainn i nDeireadh Fómhair 1651. Bhí ar Ben-Eearley Derby an dá dhun aici, Caisleán Roisean agus Caisleán Phort na hInse a ghéilleadh agus d'fhan Uilliam ar an oileán ina Riarthóir Mhanann. Bhí sé ina Rialtóir ar Mhanainn sa bhliain 1656 ina dhiaidh sin.
Corpus of Electronic Texts

Is bunachar ar líne é ***[[Corpus of Electronic Texts]]*** (nó **CELT**) de dhoiciméid stairiúla agus comhaimseartha maidir le stair agus cultúr na hÉireann.  De réir CELT féin, "riarann an bunachar ar scoláirí, mhúinteoirí, daltaí agus ar an bpobal araon, ar fud an domhain".

Ó 5ú Meitheamh 2019 amach, tá 1629 téacsanna ar CELT, le thart ar 19 milliún focal ann.

## Stair
Tosaíodh CELT sa bhliain 1992 mar chomharba ar thionscadal in aisce darbh ainm CURIA idir Coláiste na hOllscoile, Corcaigh agus Acadamh Ríoga na hÉireann.

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts, sean-suíomh
* CELT: Corpus of Electronic Texts, suíomh nua

## Tagairtí

*
Catagóir:Corpais na Gaeilge
Catagóir:Bunachair shonraí ar líne
Catagóir:Téacs
Catagóir:Corpais téacsanna
Bactris

Is géineas de  phailmeacha spíonacha é ***Bactris***, atá dúchasach i Mheicsiceo Theas agus i Mheiriceá Láir agus i Muir Chairib. Is crainn bheaga iad an chuid is mó de na speicis thart ar 2 mhéadar ar airde, ach is crainn mhóra iad cuid acu agus is toir le gais faoi thalamh cinn eile. Tá comhdhuillí simplí nó cleiteacha acu  agus  torthaí buí, dearga nó corcra-dubh. Tá an géineas gaolmhar go dlúth le roinnt pailmeacha spíonacha - *[[Acrocomia]]*, *[[Aiphanes]]*, *Astrocaryum* agus *Desmoncus*. Tá torthaí roinnt speiceas inite, go háirithe *B. gasipaes*, agus úsáidtear cinn eile ó thaobh sláinte de nó le haghaidh tógála. 
 
Creidtear gur tháinig sinsear an ghéinis isteach i Meiriceá Theas le linn na tréimhse **cailcí** **déanaí** . Fuair William Baker agus Thomas Couvreur amach go raibh *Bactris* ar cheann de shé ghéineas pailme a thaispeáin na rátaí speiceasaithe is airde. 

## Cur síos
Is iondúil go gclúdaítear na gais agus na duilleoga de speicis *Bactris* le spíní. Go ginearálta bíonn spíní ar idirnóidacha na ngas; i *B. glaucescens* agus *B. setulosa* cíonn spíní i láthair ar na nóid freisin. Ní bhíonn spíní ar ghais roinnt de na speicis.Tá duilleoga spíonacha ag gach speiceas; is minic a bhíonn na spíní cnuasaithe ar an pheitín nó ar an droimín. I roinnt speiceas eile ní fhaightear fhaightear spíní ach amháin ar bharra na nduillíní. : 

## Tacsanomaíocht

**[[Bactris acanthocarpa]]* Mart.
**[[Bactris balanophora]]* Spruce
**[[Bactris barronis]]* L.H.Bailey
**[[Bactris bergantina]]* Steyerm. 
**[[Bactris bifida]]* Oerst. 
**[[Bactris brongniartii]]* Mart.
**[[Bactris caudata]]
**Bactris coloniata* [[L.H.Bailey]]
**Bactris coloradonis* L.H.Bailey
**Bactris cruegeriana* [[Griseb.]] & [[H.Wendl.]] ex [[Griseb.]] 
**Bactris elegans* [[Trail]] 
**Bactris escragnollei* [[Glaz.]] ex [[Max Burret|Burret]] 
**Bactris dianeura
**[[Bactris ferruginea]]* Burret
**[[Bactris formosa]]* Barb.Rodr.
**[[Bactris gasipaes]]* H.B. & K. - pupuña o chontaduro
**[[Bactris glandulosa]]* Oerst. 
**[[Bactris glaucescens]]* Drude
**[[Bactris gracilior]]* Burret
**[[Bactris grayumii]]* de Nevers & A.J.Hend. 
**[[Bactris guineensis]]* (L.) H.E.Moore 
**[[Bactris hatschbachii]]*
**[[Bactris hirta]]* Mart.
**[[Bactris hondurensis]]
**Bactris humilis* ([[Alfred Russel Wallace|Wallace]]) [[Max Burret|Burret]] 
**Bactris killipii* Burret
**Bactris longiseta
**[[Bactris maguirei]]* (L.H.Bailey ex Maguire) Steyerm. 
**[[Bactris major]]* Jacq.
**[[Bactris maraja]]* Mart.
**[[Bactris mexicana]]* Mart.
**[[Bactris militaris]]* H.E.Moore
**[[Bactris mollis]]* Dammer 
**[[Bactris monticola]]* Barb.Rodr. 
**[[Bactris nancibaensis]]* Granv. 
**[[Bactris paraensis]]* Splitg. ex H.Wendl. 
**[[Bactris paula]]* L.H.Bailey  
**[[Bactris pickelii]]* Burret
**[[Bactris pilosa]]* P.Karst.
**[[Bactris rhaphidacantha]]* Wess.Boer 
**[[Bactris riparia]]* Mart.
**[[Bactris setosa]]* Mart.
**[[Bactris sigmoidea]]* Burret
**[[Bactris simplicifrons]]* Spruce
**[[Bactris spinosa]]* Appun
**[[Bactris timbuiensis]]* H.Q.B.Fern.  
**[[Bactris wendlandiana]]* Burret

## Tagairtí
Cath Maige Mucrama

Scéal de chuid Scéalaíocht na Ríthe é ***Cath Maighe Mucramha*** (Sean-Ghaeilge ***Cath Maige Mucrama***) scríofa as Meán-Ghaeilge.  Caomhnaítear an lámhscríbhinn is sine sa *[[Leabhar Laighneach]]*, a théann siar go dtí lár na 12ú haoise.  De réir Wiley, téann an leagan sin den scéal siar go dtí an 9ú haois.

## Achoimre
Faightear sa scéal roinnt príomhcharachtar as bréagstair na hÉireann, san áireamh Ailill Aulom, a mhac Eoghan Mór agus a mhac altrama, Lughaidh mac Con, i dteannta le rí na Teamhrach, Art mac Cuinn.  I gCúige Chonnacht ab ea Maigh Mucrama, gar do Bhaile Átha an Rí, Contae na Gaillimhe.  Tá dinnseanchas ann a deir gur ainmníodh an mhaigh de bharr na muca draíochta a bhí amhail inmhíolú ann, sular chuir Méabh na gConnacht an ruaig orthu.

Tháinig Mac Con, ar deoraíocht, ar ais go hÉirinn, le cabhair ó rí na Breataine, i dteannta le harm Briotanach agus Sachsanach, agus  chloígh sé Éire chomh fada le cúige Connacht, áit a raibh sé ar intinn ag Eoghan troid le cabhair ó Art mac Cuinn.  Am oíche roimh an gcath, luigh Eoghan agus Art le hiníonacha a n-óstaigh, ag giniúint na mac a rachadh i gcomharbacht orthu, *[[Fiachu Muillethan]]* agus Cormac mac Airt.  Mar a bhí tuartha, fuair    Eoghan agus Art araon bás le linn chath Maigh Mucramha, agus tháinig Mac Con i gcoróin i Teamhraigh.

Thóg Mac Con Cormac mar mhac altrama, agus bhí sé i réim le seacht mbliana.  Thug sé ansin breithiúnas bréige, rud a chuir le fios nár inniúil é mar rí.  Thug  Cormac áfach deabhreith.  Tharla anachain ansin &mdash; "níor fhás féar sa chré, nó duilleog ar chrann, nó grán i n-arbhar" mar a deir sa scéal.  Cuireadh Mac Con as a choróin agus tháinig Cormac i gcomharbacht air. 

Chuaigh Mac Con chuig cúirt Ailealla court, áit a thug a mháthair altrama rabhadh dó go raibh baol roimhe.  Nuair a rug Ailill barróg ar Mhac Con, bhain sé greim as lena fhiacail nimhe, á ghoin.  Theith Mac Con, ach maraíodh é ag gaiscíoch Ailealla.

## Tosca
Is amhlaidh gurb í feidhm pholaitiúil an scéil ná cinsealacht sliocht Airt (na Connachta agus na hEoghanachta) thar shliocht Mhic Con (Corca Laidhe) a mhíniú agus a dlisteanú.  
Bhíodh na Connachta agus a fomhuintir Uí Néill ina n-Ard-Ríthe na hÉireann agus Ríthe na gConnacht; na hEoghanachta ina Ríthe na Mumhan; ach ní raibh tionchar polaitiúil ag Corca Laoi tar éis na 7ú haoise.  Sa mhéid sin, is cuid de seanscéalta bunúis de mhuintir Uí Néill agus na hEoghanachta.

Bhí na hEoghanachta de shliocht na   *n[[Deirgtine]]*.  Bhí Mac Con de shliocht na *n[[Dáirine]]* ársa, col ceathrair na nUladh.

## Eagráin agus aistriúcháin
Aistríodh an scéal go Béarla le:
* Whitley Stokes, "The Battle of Mag Mucrime", *Revue Celtique*, **13**, 1892
* Standish O'Grady, in *Silva Gaedelica*, 2 imleabhar, 1892
* M. O'Daly, *Cath Maige Mucrama: The Battle of Mag Mucrama*, 1975.
* Aistriúchán ar ancienttexts.org

Ina theannta sin, d'fhoilsigh Peadar Ua Laoghaire leagan Nua-Ghaeilge sa bhliain 1917 faoin teideal *Lughaidh Mac Con*.

## Foinsí
* 
* 
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* Cath Maige Mucrama  ar CODECS
* Cath Maige Mucrama ar *Irish Sagas Online*
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe
Ailill Aulom

I Miotaseolaíocht na nGael, mac Mogha Nuadhad agus rí deisceart na hÉireann ab ea **Ailill Ólom** (Sean-Ghaeilge **Oilill Olum**).  Phós Sadhbh iníon Choinn Chéadchathaigh Ailill ina dara pósta.  Roinn sé a ríocht idir a mhic Eoghan Mór, Cormac Cas agus Cian.  Sinsear na nEoghanacht ab ea Eoghan.  D'éirigh mac Saidhbhe, agus mac altrama Ailealla, Lugaid mac Con, ina Ard-Rí na hÉireann.

Faightear sa Leabhar Laighneach dánta luaite le hAilill.

Curtha sa 3ú haois é sa saothair luath-nua-aimseartha, Leabhar na nGinealach.  Tá ginealach na gclann Eoghanacht le fáil san Leabhar Muimhneach.

## Seanscéal
Le linn réim Ailealla, rí na Mumhan, ní fhásfadh an féar ina chluainte.  Gan féar, ní tréada; gan tréada, d'fhágfaí ocras ar a mhuintir.  Dúirt Ferchess draoi leis dul go Cnoc Áine oíche Shamhna.  Nuair a tháinig sé ann, thit leath-chodladh air.  Bhí fís aige inar tháinig chuige Áine, bandia na torthúlachta.  Tógtha  le háilíos, bhrúigh sé é féin uirthi, ionsaí ar chuir Áine deireadh leis  trína chluas a bhaint de. Is dá bharr a leasainm *Ó-lom*, "cluas amháin".  De réir dlí ársa na nGael, níorbh fhéidir ach le duine gan smál bheith ina rí.  Rinne Áine neamhfhóirsteanach é le bheith ina rí tríd an íde a thug sí air - mar bandia an fhlaithis, d'fhéadfadh sí ceart rialaithe an duine a bhronnadh agus a bhaint.

## Féach freisin
* Deirgtine
* Gailenga
* Luigne Chonnacht

## Naisc Sheachtracha
*Eberian Kings
* Ginealaigh na nEoghanacht ón Leabhar Muimhneach.

## Tagairtí

Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe
Oenothera biennis

Speiceas den géineas *Oenothera biennis* (Gaeilge: **an choinneal oíche**), dúchasach do Mheiriceá Thuaidh, ó Thalamh an Éisc siar go hAlberta, soir ó dheas go Florida, agus siar ó dheas go Texas, ach saothraithe is tugtha chun cineáil i gcuid mhaith tíortha eile. ó dhúchas do thoir agus lárnach Meiriceá Thuaidh, agus déantar é a nádúrthaiú go forleathan in áiteanna eile i réigiúin mheasartha agus fothrópaiceacha. Táirgtear ola choinnle oíche ón bplanda.

## Éiceolaíocht
mion| Léaráid de ''Oenothera biennis''
Tá saolré dhá bhliain (débhliantóg) ag *Oenothera biennis* ag fás go 30–150cm ar airde. Tá na duilleoga lansach, 5–20cm ar fad agus 1–2.5cm ar leithead, a tháirgtear i róiséad teann sa chéad bhliain, agus ar gas go bíseach sa dara bliain. 

Maireann an bláth ó dheireadh an earraigh go deireadh an tsamhraidh. Tá na bláthanna heirmeafraidíteach, a tháirgtear ar spící arda agus ní mhaireann siad ach go dtí an meán lae dár gcionn. Osclaíonn siad go gasta gach tráthnóna ag léiriú seónna spéisiúla, agus uaidh seo an t-ainm “An sabhaircín tráthnóna” nó "evening primrose" sa Bhéarla.   

Is buí iad na bláthanna, 2.5–5 cm  trastomhas, le ceithre pheiteal déliopach. Tá patrún geal treorach neachtar,  dofheicthe ar an tsúil, ag struchtúr na mbláthanna geal. Tá an patrún seo soiléir faoi sholas ultraivialait agus feiceálach dá pailneoirí, do leamhain, d'fhéileacáin, agus do bheacha. 

Cochall sorcóireacg an toradh 2–4 cm ar fhad agus 4–6  cm ar leithead, ina bhfuil go leor síolta fada 1-2 cm ar leithead, sceite nuair a scoiltear an cochall ina cheithre chuid le linn na haibíochta. 

Is bia tábhachtach d'éin iad na síolta.  
## Cleachtais talmhaíochta

Íomhá:Oenothera biennis Rosette.JPG|Róiséad
Íomhá:Oenothera biennis - Nachtkerze mit Samenständen und Blüten.jpg|Bláthanna agus capsúil torthaí
Íomhá:Primrose Moth.jpg|*Schinia florida* i bláth
Íomhá:Oenothera biennis ENBLA02.jpeg|Gnáthóg, tirim agus grianmhar


## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Profile: Yellow Evening-primrose (''Oenothera biennis'')  Photos, Drawings, Text. (*Wild Plants of Winnipeg* from Nature Manitoba)

Catagóir:Plandaí inite
Catagóir:Plandaí faoi bhláth
biennis
Catagóir:Flóra Mheiriceá Thuaidh
Catagóir:Plandaí míochaineacha Mheiriceá Thuaidh
Catagóir:Plandaí a bhfuil cur síos orthu i 1753
Gina Miller

Is bean gnó Guánach é **Gina Nadira Miller**, a rugadh **Gina Singh** ar an 19 Aibreán 1965.

Catagóir:An Ghuáin
Catagóir:Breatimeacht
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Víreas Heipitíteas C

Is víreas beag d'aigéad ribeanúicléasach (RNA) (30 go 38 nm) é an **víreas [[Heipitíteas C]]** (**HCV**), le núicléachaipsid icisihéadrách agus imchlúdaithe, a bhaineann leis an ngéineas *Hepacivirus* den fhine *Flaviviridae*. Tá slabhra aonair ag an ngéanóm le polaraíocht dhearfach, de 9.6 Kb a ionchorpraíonn polaipeiptíd aonair de thart ar 3000 aimíonaigéad.     

## Stair
I lár na 1970idí, scaip an nuacht go raibh na bainc fola truaillithe le gníomhaire anaithnid a bhí ina chúis le heipitíteas non A-non B. Sa bhliain 1989, tuairiscíodh an chéad seicheamh den víreas heipitíteas C.   

## Struchtúr agus timthriall víreasach
Ba é an deacracht a bhaineann le víreas heipitíteas C a chothú ceann de na príomhbhacainní ar a staidéar domhain. D'éascaigh an fhionnachtain sa tSeapáin se tréithchineál de ghéinitíopa 2a an víris, ó othar Seapánach a raibh heipitíteas sciobtha air cultúr an víris seo idir 2001 agus 2003. Tugtar JFH-1 ar an tréithchineál seo (Heipitíteas sciobtha *Seapánach*). Bhí sé indéanta freisin víreas den ghéinitíopa 1a a fhás ó thréithchineál. 

### Géanóm

### Próitéiní struchtúracha

### Próitéiní neamhstruchtúrtha

### Macasamhlú

## Tagairtí

Catagóir:Galair thógálacha
The Guard

Scannán Éireannach coiméide-dlúthchairde ón bhliain 2011 is ea *'The Guard*. B'é John Michael McDonagh scríbhneoir agus stiúrthóir an scannáin. Brendan Gleeson a ghlac príomhpháirt an Garda, Sairsint Gerry Boyle, agus bhí príomhpháirtí eile ag Don Cheadle, Mark Strong agus Liam Cunningham. I gConamara agus i gCathair na Gaillimhe a raibh an scéal suite. Thaitin an scannán go mór leis an phobal agus fuair sé moladh ó na léirmheastóirí. Fuair Gleeson ainmniúchán do dhuais Golden Globe agus thuill McDonagh ainmniúchán do dhuais BAFTA mar scríbhneoir.

## Carachtair

* Brendan Gleeson mar Sairsint Gerry Boyle
* Don Cheadle mar Wendell Everett, Gníomhaire FBI
* Mark Strong mar Clive Cornell
* Liam Cunningham mar Francis Sheehy-Skeffington
* Fionnula Flanagan mar Eileen Boyle
* Michael Óg Lane mar Eugene Moloney
* David Wilmot mar Liam O'Leary
* Sarah Greene mar Sinéad Mulligan
* Darren Healy mar Jimmy Moody
* Rory Keenan mar Garda Aidan McBride
* Dominique McElligott mar Aoife O'Carroll
* Katarina Čas mar Gabriela McBride
* Dermot Healy mar Feirmeoir
* Pat Shortt mar Colm Hennessy
* Laurence Kinlan mar Grianghrafadóir

## Naisc sheachtracha
* 

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 2011
Catagóir:Scannáin na hÉireann
Colum McCann

mion|Colum McCann, 2009
Is scríbhneoir Éireannach é **Colum McCann**, a rugadh ar 28ú Feabhra 1965 i mBaile Átha Cliath. Tá sé ina chónaí anois i gCathair Nua-Eabhrac.

## Saothar

### Úrscéalta

* *Songdogs* Phoenix, 1995. 
* *This Side of Brightness* Picador, 1998. 
* *Dancer* New York : Picador Modern Classics, 2003. , OCLC 830020868
* *Zoli* Random House, 2006. 
* *Let the Great World Spin* Random House, 2009. , OCLC 893296551
* *TransAtlantic* Random House, 2013. , OCLC 852653036
* *[[Apeirogon]]* Random House 2020

### Gearrscéalta

; Cnuasaí
;**Fishing the sloe-black river*. London: Phoenix House. 1994. ISBN 9780312423384. OCLC 547988
;**Everything in this Country Must* Picador, 2000. 
;**Thirteen Ways of Looking* New York: Random House, 2015. , OCLC 966414193

; Cnuasaí Eagraithe

* *The Book of Men*, Eagraithe ag Colum McCann agus eagarthóirí Esquire and Narrative 4 (2013)

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine beo
Indech

I Miotaseolaíocht na nGael, rí na bhFomhórach agus deartháir Bhalair ba ea **Indeach mac Dé Domhnann** (Sean-Ghaeilge **Indech mac Dé Domnann** (Domnu)).  Luaitear é i Leabhar Gabhála na hÉireann.

## Miotaseolaíocht

Le linn Chath Maighe Tuireadh, mharaigh Indeach Oghma na dTuath Dé Danann, ach mharaigh Lugh é mar chúiteamh.  I leagan eile den scéal, mharaigh Indeach agus Oghma a chruinne i mbun comhraic aonair le linn an chatha.  Throid a mhac Octriallach sa chath freisin, agus * verschüttet dann die Heilquelle [[Dian Cécht]].

==Carachtar greannáin==
Sa tsraith ghreannáin *Otherworld* nó *Avalon* le [[Marvel Comics]], is Schleim-Monster é Indeach, ina chónaí sa tír *Fomor* i dteannta le [[Balar]], [[Bres]], [[Elatha]] agus [[Tethra]].  Is beag ab ionann na carachtair úd agus a gcomhainmnigh, áfach.

==Foinsí==
* [[Helmut Birkhan]]: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
* [[Bernhard Maier]]: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (*Kröners Taschenausgabe.* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

==Naisc sheachtracha==
* (anonymer Autor): *The Second Battle of Mag Tuired.'' Forgotten Books, ISBN 1-60506-137-9, S.&nbsp;30. (books.google.at)

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta Miotaseolaíochta
Dominic Raab

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Dominic Rennie Raab**. (a rugadh  in Buckinghamshire ar an 25 Feabhra 1974), go mór i bhfách leis an eite dheas agus fear mór Breatimeachta.   

### Radacaí de chuid na heite deise
Ceapadh Raab mar Státrúnaí an Bhreatimeachta, agus ansin Rúnaí Gnóthaí Eachtracha  Bhí droch-chaidreamh idir é féin agus rialtas na hÉireann sna 2010idí. 

### Éirí as
Leas-Príomhaire na Breataine ba ea Dominic Raab, idir Deireadh Fómhair 2022 - Aibreán 2023, 

Ar 21 Aibreán 2023, d'éirigh Raab as a phost, i ndiaidh d'fhiosrúchán neamhspleách a léiriú go ndearna sé bulaíocht ar chomhghleacaithe. Tugadh fianaise le linn an fhiosrúcháin maidir le hiompar an Uasail Raab go ndearna sé bulaíocht ar oifigigh éagsúla i dtrí roinn éagsúla.  Mar a bheifeá ag súil leis, d'fhan Raab neamhleithscéalach. Thug sé le fios gur, cé go bhfuil dualgas air glacadh le torthaí an fhiosrúcháin, go bhfuil seisean den bharúil nach ndearna sé tada as bealach. "Baineann sé dár gcumas rialú éifeachtach a chur i gcrích an tairseach a bheith chomh híseal ar shainmhíniú bulaíochta", a dúirt sé. 

Bhí Raab ar an tríú haire sinsearach le héirí as rialtas Sunak idir Samhain 2022-Aib. 2023 de bharr drochiompair phearsanta. B'údar náire é seo do Sunak, a ghlac oifig mar Phríomh-aire na Breataine i mí Dheireadh Fómhair 2022 faoi ghealltanas go mbeadh ionracas agus macántacht ag baint lena rialtas. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Dlíodóirí Shasana
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Taidhleoirí Briotanacha
Dennis Skinner

Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe is ea **Dennis Edward Skinner**. Rugadh é i gClay Cross, Derbyshire ar an 11 Feabhra 1932. 

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ceardchumannaithe
Catagóir:Derbyshire
Catagóir:Eoraisceiptigh
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Mianadóirí
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Sóisialaithe
L.É Eithne

Is bád patróil í an **LÉ ''Eithne'' (P31)** a bhí i seirbhís leis An tSeirbhís Chabhlaigh roimhe seo. Ainmníodh an long i ndiaidh Eithne, banlaoch tragóideach agus iníon an Rí Fomhóraigh aon-shúileach, Balor i scéal rómánsúil luath -Éireannach. Ba í *Eithne* long cheannais Sheirbhís Chabhlaigh na hÉireann.

Tógadh *Eithne* ar dtús mar Soitheach Patróil Héileacaptair le haghaidh patróil iascaigh fadraoin, agus bhí sé beartaithe go mbeadh sí ar muir ar feadh suas le 30 lá. Ba í an t-aon long ina rang í, toisc nár tógadh na baill phleanáilte eile den rang *Eithne* riamh.

Díchoimisiúnaíodh í i mí Iúil 2022 tar éis 38 bliain leis An tSeirbhís Chabhlaigh, agus tá *Eithne* curtha i leataobh ag fanacht le diúscairt ó 2023.

## Seirbhís
clé|mion|''Eithne'' le linn a himscartha go dtí an Meánmhuir in 2015
Ba í *Eithne* an long dheireanach de chuid An tSeirbhís Chabhlaigh a tógadh in Éirinn, tógtha i Longlann Verolme ag Rushbrooke, Contae Chorcaí agus críochnaithe i 1984. Tháinig deireadh le hoibríochtaí tógála long sa chlós i 1984, agus chuaigh an clós faoi ghlacadóireacht.

## Díchoimisiúnú
I mí Iúil 2022 in éineacht leis LÉ *Ciara* agus LÉ *Órla* Díchoimisiúnaíodh LÉ *Eithne*, le go gcuirfí soitheach ilfheidhmeach nua ina áit.

## Féach freisin

* Samuel Beckett-class

## Tagairtí

Catagóir:Long de chuid An tSeirbhís Chabhlaigh
Takashi Miike

Is stiúrthóir scannán Seapánach é **Takashi Miike** (Seapáinis: 三池 崇史 Miike Takashi), a rugadh ar 24 Lúnasa 1960 in Yao, in Osaka. Ó chuaigh sé leis an gceird, tá breis is 100 léiriúchán déanta aige, idir scannáin, dhrámaí sa téatar, fhíseáin agus chláracha teilifíse. Déanann sé ábhar greannmhar agus drámata araon, oiriúnach don teaghlach ar fad go minic. Tástálann sé teorainneacha na cinsearachta freisin, áfach, le foréigin, gnéas agus scéalta osnádúrtha. Is minic na drongadóirí *yakuza* mar ábhar aige.  

Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Seapánacha
Let Me Up (I've Had Enough)

Is albam ón bhanna Tom Petty and the Heartbreakers é **Let Me Up (I've Had Enough)**, a eisíodh ar an 21 Aibreán 1987.

## Traicliosta
Gach amhrán le Tom Petty. (ach amháin iad le nótaí).
### Taobh 1
#"Jammin' Me" (Petty, Bob Dylan, Mike Campbell) – 4:09
#"Runaway Trains" (Petty, Campbell) – 5:13
#"The Damage You've Done" – 3:53
#"It'll All Work Out" – 3:11
#"My Life/Your World" (Petty, Campbell) – 4:40

### Taobh 2
#"Think About Me" – 3:45
#"All Mixed Up" (Petty, Campbell) – 3:42
#"A Self-Made Man" – 3:02
#"Ain't Love Strange" – 2:40
#"How Many More Days" – 3:18
#"Let Me Up (I've Had Enough)" (Petty, Campbell) – 3:31

## Singlí
*"Jammin' Me" -18 Aibreán, 1987
*"Runaway Trains" - 1987
*"All Mixed Up" - 1987
*"Think About Me" - 1987

## Foireann
*Tom Petty -  Giotár, Fonnadóireacht, léiritheoir
*Mike Campbell –  Giotár,léiritheoir, méarchlár, maindilín, ucailéile, cnaguirlisí
*Benmont Tench – pianó, méarchlár, orgán, vibreafón, sintéiseoir
*Howie Epstein – dordghiotár, fonnadóireacht taca
*Stan Lynch – drumaí, cnaguirlisí

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1987
Leo Docherty

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Leo Docherty**. Rugadh é i nGlaschú ar an 4 Deireadh Fómhair 1976. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Daoine as Glaschú
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Pearsanra míleata
Wendy Morton

thumb|Wendy Morton|cléPolaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Wendy Morton**. Rugadh í in Yorkshire Thuaidh ar an 9 Samhain 1967. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Lucht gnó Shasana
Catagóir:Mná
Graham Brady

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Sir Graham Stuart Brady**. Rugadh é i Salford, Lancashire ar an 20 Bealtaine 1967. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Eoraisceiptigh
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Lancashire
Catagóir:Manchain Mhór
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Luis Manuel Rodríguez

Dornálaí Cúbach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Luis Manuel Rodríguez**, a rugadh ar 17 Meitheamh, 1937 i gCamagüey agus a fuair bás ar an 8 Iúil, 1996. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Cúbacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Básanna i 1996
Catagóir:Cúba
Curtis Cokes

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Curtis Cokes**, a rugadh ar 15 Meitheamh, 1937 i nDallas, Texas. 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Mark Tami

Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe is ea **Mark Richard Tami**. Rugadh é in Enfield Town ar an 3 Deireadh Fómhair 1962. 

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Polaiteoirí na Breataine Bige
Catagóir:Sóisialaithe
Nigel Mills

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Nigel John Mills**. Rugadh é i Jacksdale, Nottinghamshire ar an 28 Deireadh Fómhair 1974. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Cuntasóirí Briotanacha
Catagóir:Derbyshire
Catagóir:Eoraisceiptigh
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Nottinghamshire
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Nick Herbert

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Nicholas Le Quesne Herbert**. Rugadh é i gCambridge ar an 7 Aibreán 1963. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Cambridgeshire
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir aeracha
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Sussex Thiar
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
David Gilmour

Giotáraí, amhránaí, cumadóir amhrán agus ball den bhanna rac-cheoil Pink Floyd is ea **David Jon Gilmour** (rugadh 6 Márta 1946). Thosaigh sé mar ghiotáraí agus mar phríomhamhránaí Pink Floyd sa bhliain 1967, go gairid roimh imeacht Syd Barrett. 

Bhain Pink Floyd clú is cáil idirnáisiúnta amach leis na halbaim choincheapa *The Dark Side of the Moon* (1973), *Wish You Were Here* (1975), *Animals* (1977), *The Wall* (1979), agus *The Final Cut* (1983). 

Faoi na 1980idí luatha, bhí siad ar cheann de na bannaí is mó díol i stair an cheoil; faoi 2012, bhí níos mó ná 250 milliún taifead díolta acu ar fud an domhain, 75 milliún sna Stáit Aontaithe amháin. 

Tar éis imeacht Roger Waters sa bhliain 1985, lean Pink Floyd ar aghaidh faoi cheannas Gilmour agus d’eisigh siad trí albam stiúideo eile.

Sa bhliain 1975, vuair a bhí Kate Bush sé bliana déag, thacaigh David Gilmour léi demo a thaifead.

## Féach freisin

* Kate Bush

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí Sasanacha‎
Catagóir:Giotáraithe Sasanacha‎
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Becky Lynch

Is iomrascálaí Éireannach í **Rebecca Quin** nó **“Becky Lynch”**. Rugadh í i Luimneach, ar an 30 Eanáir 1987.

## Scannánliosta

### Scannán

### Teilifís

### Sraith gréasáin

### Físchluiche

## Saol pearsanta
Phós sí Colby Lopez (Seth Rollins) ar 29 Meitheamh 2021. Tá iníon amháin acu.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Catagóir:Iomrascálaithe
Catagóir:Daoine beo
Finn Bálor

Is iomrascálaí Éireannach é **Fergal Devitt** nó **“Finn Bálor”**. Rugadh é i mBré, Contae Chill Mhantáin ar an 25 Iúil, 1981.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Iomrascálaithe
Catagóir:Daoine beo
Into the Great Wide Open

Is albam ón bhanna Tom Petty and the Heartbreakers é **Into the Great Wide Open**, a eisíodh ar an 2 Iúil 1991.

## Traicliosta
Gach amhrán le Tom Petty agus Jeff Lynne (ach amháin iad le nótaí).
### Taobh 1
#"Learning to Fly" – 4:02
#"Kings Highway" (Petty) – 3:08
#"Into the Great Wide Open" – 3:43
#"Two Gunslingers" (Petty) – 3:09
#"The Dark of the Sun" – 3:23
#"All or Nothin'" (Petty, Mike Campbell, Lynne) – 4:07

### Taobh 2
#"All the Wrong Reasons" – 3:46
#"Too Good to Be True" (Petty) – 3:59
#"Out in the Cold" – 3:40
#"You and I Will Meet Again" (Petty) – 3:42
#"Makin' Some Noise" (Petty, Campbell, Lynne) – 3:27
#"Built to Last" – 4:00

## Singlí
*"Learning to Fly" - 17 Meitheamh, 1991
*"Into the Great Wide Open" - 9 Meán Fómhair, 1991
*"Out in the Cold" - 1991
*"Too Good to Be True" - 1992
*"Kings Highway" - 1992
*"Makin' Some Noise" - 1992
*"All or Nothin'" - 1992

## Foireann
*Tom Petty -  Giotár, Fonnadóireacht, léiritheoir, méarchlár
*Mike Campbell –  Giotár, méarchlár
*Benmont Tench – pianó, méarchlár, cairdín
*Howie Epstein – dordghiotár, fonnadóireacht taca
*Stan Lynch – drumaí, cnaguirlisí

### Breise
*Jeff Lynne – Giotár, dordghiotár, fonnadóireacht taca, pianó, sintéiseoir, cnaguirlisí, maisíocht fuaime, léiritheoir
*Roger McGuinn – fonnadóireacht taca ar "All The Wrong Reasons"
*Richard Tandy – sintéiseoir ar "Two Gunslingers"

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1991
Gordon Ramsay

Is  cócaire, taiscéalaí, scríbhneoir, pearsantacht teilifíse agus léirmheastóir bia de chuid na Breataine é **Gordon James Ramsay** OBE (a rugadh 8 Samhain 1966). Rugadh é i Johnstone, Albain, agus tógadh é i Stratford-upon-Avon, Sasana. Bronnadh 16 réalta Michelin air an iomlán ar a chuid bialanna agus faoi láthair tá seacht gcinn ag na bialanna atá aige. Tá trí réalta Michelin ag a bhialann is tábhachtaí, Bialann Gordon Ramsay i Chelsea, Londain ón bhliain 2001 anuas. Thosnaigh a shaol gairimiúil i dteilifís le sraith theilifíse na Breataine *Boiling Point* i 1998, bhí 2004 ina cheann de na príomhchócairí is cáiliúla agus is mó tionchair sa Ríocht Aontaithe.   

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Gloria De Piero

Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe is ea **Gloria De Piero**. Rugadh í in Bradford, West Riding of Yorkshire ar an 21 Nollaig 1972. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Iriseoirí Sasanacha
Catagóir:Láithreoirí raidió
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Sasanacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Sóisialaithe
Angela Rayner

Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe is ea **Angela Rayner**. Rugadh í **Angela Bowen**  i Stockport ar an 28 Márta 1980. Ceapadh í in 2024 mar  Leas-Phríomh-Aire faoi Keir Starmer agus Rúnaí Stáit Tithíochta.  D’éirigh sí as a post mar leas-phríomhaire na Ríochta Aontaithe (lena n-áirítear a héirí as a post mar Aire Tithíochta) i mí Mheán Fómhair 2025 tar éis scannal a bhain lena híocaíocht dleachta stampa. 
clé|mion|293x293px|2017
clé|mion|294x294px|2020
[clé|mion|220x220px|2024 le [Keir Starmer]]

## 2025
I mí Feabhra 2025, ag labhairt faoi Loscadh Thúr Grenfell, dúirt Rayner le  teaghlaigh na n-íospartach  go raibh an cinneadh déanta ag an rialtas an foirgneamh a leagan chun talaimh. Bhí freagraí measctha ag an chinneadh seo; bhí roinnt daoine sa phobal sásta go mbeadh sé á bhaint síos. Ach bhí daoine eile ag iarraidh go mairfeadh Túr Grenfell mar chuimhne ar an tragóid.

Comhartha drámatúil go bhfuil an caidreamh idir Páirtí an Lucht Oibre sa Bhreatain agus na ceardchumainn sin ag dul in olcas is ea cinneadh Unite, an ceardchumann is mó sa Bhreatain, ballraíocht Angela Rayner, Leas-phríomhaire na Ríochta Aontaithe, a chur ar fionraí.

### Scannail
I mí Iúil 2025 bhí Rayner curtha ar fionraí ón gceardchumann is mó sa Bhreatain, Unite. Dúirt Ard-Rúnaí Unite ag an am, Sharon Graham, nach bhfuil páirtí Keir Starmer ag seasamh le lucht oibre na Breataine.  Tháinig an cinneadh i ndiaidh díospóireacht fhíochmhar sna ceardchumainn sa Bhreatain faoi pholasaithe an rialtais, go háirithe maidir le liúntais bhreosla do phinsinéirí, a cuireadh ar ceal.

D’éirigh Rayner as a post mar leas-phríomhaire na Ríochta Aontaithe (lena n-áirítear a héirí as a post mar Aire Tithíochta) i mí Mheán Fómhair 2025 tar éis scannal a bhain lena híocaíocht dleachta stampa.

## Féach freisin

* Keir Starmer 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:Ceardchumannaithe
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Manchain Mhór
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Sóisialaithe
Cridenbél

I Miotaseolaíocht na nGael, file na dTuath Dé Danann ab ea **Cridenbél**, a fheictear sa Scéalta Miotaseolaíochta, sa scéal *[[Cath Maighe Tuireadh]]*.  Bhíodh faitíos roimhe as ucht a chuid glámh dícheann nó aortha.

## Seanscéal
Chuir *Cridenbél* iachall (trí ghlámh dícheann) ar an Daghdha, a mhír bhia is fearr a thabhairt dó gach uile lá.  Mhol Áengus mac an Daghdé dá athair trí rud óir a chuir sa bhia.  Fhuair *Cridenbél* bás nuair a d'ith sé na rudaí úd.  Ní bhfuarthas an Daghda ciontach sa dúnmharú ámh, toisc, de réir fuarlitir an dlí, gur thug an Daghda a mhír bhia is fearr don fhile.

## Foinsí
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (*[[Kröners Taschenausgabe]],* Sraith 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5, lch.&nbsp;88.

## Naisc sheachtracha
* Christophe Vielle, ''Comparatisme, mythologies, langages* Peeters Publishers, 1994, lch.&nbsp;214. (Scéal  *Cridenbél'' as Fraincis)

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Cailitin

I Miotaseolaíocht na nGael, draoi agus athair Baidhbhe ab ea **Cailitin** (**Calatin** **Calaitin** fosta).

Sa scéal *[[Anbhás Chú Chulainn]]*, insítear gur sárghaiscíoch ab ea é.  In ainainneoin sin, mharaigh Cú Chulainn é i gcomhrac aonair. Chuir banríon Méabh a chlann go dtí an Pheirs, chun ealaíona na draíochta a fhoghlaim.  Nuair a tháinig siad ar ais, chuaigh siadsan i gcomhrac in éadan Chú Chulainn, ach chloígh agus mharaigh ar iad.

## Foinsí
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (*[[Kröners Taschenausgabe]].* Sraith 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. 

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Catagóir:An Rúraíocht
Imbas forosnai

Bua na fáistine ab ea **Imbas forosnai** a raibh ar a gcumas ag *[[filid]]* na hÉireann ársa.

## Sanasaíocht
As Sean-Ghaeilge, is é *Imbas* go litriúil ná "imm" (réamh-mhír threise, an-, mór-, srl.) agus "fios" ("imfhios" nó "iomas" sa Nua-Ghaeilge), le brí mar sin, "mór-eolas", agus dá réir sin "inspioráid" nó tinfeadh, go háirithe an tinfeadh beannaithe fileata a gcreidtí a bhí ar a gcumas ag *[[file|filí]]* aislingeacha na hÉireann ársa.

Is é brí le *For-osna* ná "soilsithe" nó "a thugann léargas".

## Nós
Déantar cuir síos ar chleachtaí an *Imbas forosnai* i *[[Sanas Cormaic]]* agus san Fhiannaíocht.

De réir nósanna ársa Ceilteacha, ba í an fhilíocht an príomhbhealach d'fhírinne dhiaga. Déanann téacsanna Gaelacha idirdhealú idir gnáth-fhilíocht, nach mbíodh inti ach bua foghlamtha, agus filíocht spreagtha, a chreidtí gur thíolacadh ó na déithe Ceilteacha í. Ag cleachtadh an *Imbas forosnai*, théadh an cleachtóir i mbun díthe céadfaí chun dul i dtámh agus freagra nó tuar a fháil.

Tá cleachtadh an *imbas forosnai* á ath-bheochan ag ath-thógálaithe Ceilteacha.

## Foinsí
* Nora K. Chadwick: *Imbas forosnai*. In: *[[Scottish Gaelic Studies]]*, Inneachar 4, 1935, ll.&nbsp;97—135.
* James MacKillop. "Imbas forosnai." A Dictionary of Celtic Mythology. 2004.

## Naisc sheachtracha
* Imbas Forosnai le Nora Chadwick
* Imbas forosnai le James MacKillop

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Féth fíada

I Miotaseolaíocht na nGael, ceo draíochta ba ea **Féth fíada,** a raibh ar chumas na Tuatha Dé Danann é a mhúscailt, chun iad a dhéanamh dofheicthe.

## Seanscéal
I Leabhar Gabhála na hÉireann, deirtear i sliocht amháin gur tháinig na Tuatha Dé Danann go hÉirinn "gan bháid gan soithí, i néalta ceo".  I sliocht ina dhiaidh ámh, moltar míniú réasúnach, gur tháinig na Tuatha Dé go hÉirinn ó thar lear, agus dhóigh siad a gcuid bád tar éis tagtha i dtír.  Ba é de bharr deatach na mbád ag dó go ndúradh gur tháinig siad i néalta ceo".  Ag iarraidh teacht Chlainne Mhíle a chosc le cabhair ó *féth fíada*, chloígh *[[Amergin Glúingel]]* iad lena amhrán.

Faightear sampla den cheo draíochta in *[[Altram Tige Dá Medar]]*.  Sannann Manannán mac Lir Sidhe le gach ball desna Tuatha Dé, agus músclaíonn sé an *féth fíada* chun iad a cheilt ó dhaoine daonna.

Sa Rúraíocht, faightear a leithéid de cheo draoíochta sa scéal *[[Fleadh Bhricreann]]*.

## Naomh Pádraig
Cuireadh in am trátha an cheo draíochta i leith na naomh Críostaí.  Faightear tagairt don *féth fíada* i Lúireach Phádraig, léirithe le Naomh Pádraig féin.  I dteannta leis an lúireach fhileata, tá míniú próis faoina bunús. 

:Agu an toil aige bac a chuir ar an naomh agus a bhuíon teacht go Teamhraigh chun an creideamh a scaipeadh, chuir an t-Ard Rí *[[Lóegaire mac Néill|Laoghaire mac Néill]]* feadhain amach chun iad a aimsiú agus a ghabháil.  Ach d'aithris Pádraig an lúireach seo, a chuir in iúl dá dtóraithe gurbh fhianna nó oisíní iad.

Tugadh an teideal *Fáeth Fiada* don lúireach, le brí "glao fia" a deirtear, cé gur soiléir é go bhfuil an nath fréamhaithe ó *féth fíada*.  De réir Stokes agus Strachan, is mílitriú é *fáeth fiada* de *fóid fiada*, truaillithe a thuilleadh fós mar   *feth fia* i Leabhar Bhaile an Mhóta, 345b 26.

## Féach freisin
* Geis
* Glám dícenn
* Imbas forosnai
* Tarbfeis
* Baile in Scáil

## Foinsí
* 
*  (eag. & aistr.) (CLC, Branda)
* ; Introduction, lch. xl
* 

* Helmut Birkhan: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Cairbre mac Eithne

I Miotaseolaíocht na nGael, file ab ea **Cairbre mac Eithne** (Sean-Ghaeilge **Coirpre mac Étaíne**).

## Seanscéal
I leagan amháin dá sheanscéal, mac Bóinne agus Neachtain, file na dTúath Dé Danann, ab ea Cairbre.  I leagan eile, ba é Oghma a athair.  Toisc gur leathdeartháireacha Oghma iad  Lugh agus Daghdha, ba é Cairbre a nia.  Ba é Dían Cécht, lia, a sheanathair ar thaobh na máthar.

Bhí Cairbre ar cuairt le  Breas, an Fomhórach a bhí ina rí na dTuath Dé.  Chaith Breas go holc leis ámh, agus dá bharr chum sé glámh dícheann,  le toradh ná gur chaill an rí a éileamh ar an gcoróin.

Ba é seo an chéad mallacht inste in Éirinn.  Chuaigh Cairbre ansin  go i gcomhrac, agus thug an lá leis, i dteannta leis na Túatha Dé in éadan na bhFomhórach sa Dara Cath Maighe Tuireadh.

## Foinsí
* Helmut Birkhan: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (*[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Duff McKagan

Is il-ionstraimí, amhránaí, agus scríbhneoir é **Michael Andrew "Duff" McKagan** (rugadh 5ú Feabhra, 1964). Aithnítear é thar aon rud eile mar an dordghiotáraí le Guns N' Roses.