open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Madadhán mac Gadhra Mhóir

__NOTOC__
Sinsear eapainmneach Uí Madadháin agus rí Síol Anmchadha ba ea ** Madadhán mac Gadhra Mhóir ** (bás 1008).

## Beatha
Gadhra Mór mac Dúnadhaigh, a throid i gCath Chluain Tarbh sa bhliain 1014, ba ea athair Madadhán.  Maraíodh a dheartháir, Cú Chonnacht (bás 1045), é sa bhliain 1008.  Deirtear gur *tigherna* Shíol Anmchadha é ina thásc i nAnnála na gCeithre Máistrí.  Tá amhras ar Gerard Madden ámh go ndearnadh tiarna de, óir gur éirigh a athair ina rí an bhliain chéanna.

Níl aithne ar chlann Mhadagáin ach Diarmaid mac Madadháin (i réim 1032–1069).  Ba é a mhacsa, Madadhán Reamhar Ua Madadháin (rí 1069-1096), an chéad duine a ghlac an sloinne Ó Madadháin.

Ina eagrán de *Tribes and Customs of Hy-Many*, luann John O'Donovan téacs scríofa agus Eoghan Ó Madadháin (bás 1347) beo, ina ndeirtear gur 'mac Madadháin saibhir, mac Gadhra shriain' é Madadhán.

## Foinsí
* * O'Madáin: History of the O'Maddens of Hy-Many*, Gerard Madden, 2004. .

## Tagairtí

Catagóir:Síol Anmchadha
Oibríocht Entebbe

Rinneadh tarrtháil ar na gialla le linn **Oibríocht Entebbe** ar 4 Iúil 1976  ag Aerfort Entebbe in Uganda. Ba chróga an tarrtháil an Oibríocht agus d'éirigh go geal léi.

mion|clé|Airbus 300 de chuid Air France
## Na himeachtaí

mion|clé|Na gialla in aerfort Ben Gurion, ag teacht abhaile

Cúpla lá roimhe sin, ar 27 Meitheamh, d'fhuadaigh buíon sceimhlitheoirí eitleán de chuid Air France, díreach tar éis éirí in airde ón Aithin dó, agus é ar a shlí ó Iosrael go dtí an bhFrainc. Bhí an drong bainteach leis an ‘bhFronta Pobail i gcomhair Shaoirse na Palaistíne’

Bhí anbhá agus alltacht ann, ach mearbhall lena chois sin nuair a tugadh le fios go raibh an t-eitleán tar éis tuirlingt in Uganda mar a raibh an ghealt thíoránach Idi Amin i gcumhacht. É mórchúiseach, lán de bhuaileam sciath agus imithe glan as a mheabhair. Chuir Idi Amin fáilte roimh na fuadaitheoirí.

mion|clé|Cuimhneachán in Entebbe

Ar an 4 Iúil, rinne fórsaí ón Iorael ionsaí dásachtach ar an aerfort. Thuirling buíon cománlach as Iosrael i lár an oíche, agus tháinig siad aniar aduaidh ar na fuadaitheoirí.

### Caillteanais
Rinneadh tarrtháil ar na 106 giall; maraíodh triúr san achrann (bhí giall eile, Dora Bloch (76) gafa san ospidéal in Entebbe ag an am; feallmharaíodh í níos déanaí, gan trua, gan taise). Maraíodh deartháir Benjamin Netanyahu sa ruathar tarrthála (Lt. Col.  Yonatan Netanyahu), an t-aon chománlach Iosraelach a fuair bás. 

Maraíodh na fuadaitheoirí go léir agus bhain caillteanais ollmhóra do Idi Amin. Fuair 46 saighdiúir de chuid Uganda bás, ach go háirithe, scriosadh 11  MiG-17 and MiG-21, buamadóirí troda de chuid Uganda. Tharraing míchuibhiúlacht ghníomhartha Uganda náire ar Idi Amin agus a rialtas, mar a chonacthas thar lear é.

## Féach freisin

* Idi Amin

## Scannáin
* *The Last King of Scotland* (2006) 
* *Raid on Entebbe* (1977);  
* *Seven Days in Entebbe* (2018)

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:Uganda
Catagóir:Stair Iosrael
Catagóir:Fuadaigh eitleán
Catagóir:Stair na Palaistíne
Catagóir:1976
Catagóir:Coimhlint Iosraelach-Phalaistíneach
Gadhra Mór mac Dúnadhaigh

__NOTOC__
Rí Síol Anmchadha agus Uí Mhaine ba ea **Gadhra Mór mac Dúnadhaigh** (bás 1027).

## Beatha
Duine de thriúr mac Dhúnadhaigh, taoiseach ar chríocha ó abhainn na Gréine go Caradh, ba ea Gadhra Mór, agus iad eile ná Diarmaid (bás 998) agus Cú Chonnacht (bás 1006).  Rinneadh rí Síol Anmchadha de sa bhliain 1008, agus d'éirigh sé ina rí Uí Maine uile tar éis na bliana 1014.  Maraíodh iar-rí Uí Mhaine, Tadhg Mór Ua Ceallaigh, i gCath Chluain Tarbh.

Sa bhliain 1023, rinne Gadhra Mór creach ar Chluain Mhic Nóis.  Deirtear i mAnnála na gCeithre Máistrí gur ghabh sé trí chéad bó.  Ceithre bliana níos déanaí, maraíodh é ar fheachtas míleata i nOsraí i dteannta le Donnchadh mac Briain, rí Mumhan.

I measc a chlann, bhí Madadhán (bás 1008) agus Cú Chonnacht (bás c. 1045).

## Craobh ghinealaigh

     |_________________________________________________________________________
     |                      |                         |                       | 
     |                      |                         |                       |
     Diarmaid (d. 998)      Cú Connacht (d. 1006)     Gadhra Mór (d. 1027)    Dogra (d. 1027)
                            |                         |
                            |                         |____________________
                            Dundach (d. 1032)         |                  |
                                                      |                  |
                                                      Madudan (d. 1008)  Cú Connacht (c. ca. 1045) 
                                                      |
                                                      |
                                                      Diarmaid (d. 1069)                        ?
                                                      |                                         |
                                                      |                                         |
                                      Madudan Reamhar Ua Madadhan, died 1096.         Cú Coirne Ua Madudhan (d. 1158)
                                                      |
     _________________________________________________|__________
     |                       |           |                      |
     |                       |           |                      |
     Madudan Mór, fl. 1158.  Murchadh    Conchobhar      Maelsechlainn (fl. 1158-88)
                                         |
                                         |
                                      Murchad (d. 1201)

## Foinsí
* *O'Madáin: History of the O'Maddens of Hy-Many*, Gerard Madden, 2004. .

## Tagairtí

Catagóir:Síol Anmchadha
Robert Carswell, Barún Carswell

[clé|mion|Royal Courts of Justice, [Béal Feirste]]
Tiarna Príomh-Bhreitheamh ar Thuaisceart Éireann ba ea an Ró-Onórach **Robert Carswell** PC KC (a rugadh ar 28 Meitheamh 1934 agus a d'éag 4 Bealtaine 2023.  Bhí Carswell i gcroílár an chórais dlí i dTuaisceart Éireann le linn na dTrioblóidí, agus tharraing sé conspóid go leor le linn a ghairmréim bhreithiúnach.
[clé|mion|armas na [Ríchomhairle]]

## Saol
D'fhreastail Carswell  ar an Royal Belfast Academical Institution, Béal Feirste.

Céimí de chuid Ollscoil Oxford (BA MA 1956) agus Ollscoil Chicago (JD 1958), glaodh Carwell chun Bharra Thuaisceart Éireann air sa bhliain 1957 agus chun an Bharra Laistigh sa bhliain 1971.

### Tuaisceart Éireann
Ceapadh Carswell mar Ard-Aighne ar Thuaisceart Éireann sa bhliain 1969 

Bhí Carswell ina Abhcóide Sinsearach na Corónach i dTuaisceart Éireann ó 1979 go 1984. Rinneadh breitheamh den Ard-Chúirt de ina dhiaidh sin. 

Bhí Carswell ina bhall de Chúirt Achomhairc Thuaisceart Éireann ó 1993 go 1997 agus ina Thiarna Príomh-Bhreitheamh ar Thuaisceart Éireann ó 1997 go 2004. Tháinig sé  i gcomharbas ar Brian Hutton, Barún Hutton sa bhliain 1997 

### Sasana
Bhain sé amach an chéim deiridh dá shaol oibre mar bhreitheamh agus é i dTiarna na nGnáthachomharc idir 2004 agus 2009, leis an teideal Barún Carswell, as an gCillín i gContae Aontroma.

### Muintir
Phós Carswell Romayne Winifred Ferris sa bhliain 1961 agus bhí beirt chlainne acu.

Ainmníodh Lady Carswell mar Lord-lieutenant de Belfast / Ard-Leifteanant ar Bhéal Feirste ar an 26 Bealtaine 2000, post a bhí aici go dtí 2009.

## Féach freisin

* Brian Hutton, Barún Hutton

## Naisc sheachtracha

* PublicWhip.org
* ThePeerage.com

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Breithiúna Éireannacha
Catagóir:Breithiúna Sasanacha
Catagóir:Polaiteoirí Thuaisceart na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Catagóir:Básanna in 2023
Córas Imsruthaithe

Is é atá sa **chóras imshruthaithe** nó **cardashoithíoch** ná córas inmheánach iompair a úsáideann daoine beo chun cothaithigh, meitibilítí, ocsaigin, dé-ocsaíd charbóin, hormóin agus substaintí eile a bhogadh laistigh dá gcorp. Faightear é i veirteabraigh agus i bhformhór na n-inveirteabrach, cé go bhfuil éagsúlachtaí móra ag baint lena struchtúr agus lena fheidhm ag brath ar an gcineál ainmhí  nó **cardashoithíoch a** úsáideann neacha beo chun cothaithigh, meitibilítí, ocsaigin, dé-ocsaíd charbóin, hormóin agus substaintí eile a bhogadh laistigh dá gcorp. Tá sé ann i veirteabraigh agus i bhformhór na n-inveirteabrach, cé go bhfuil éagsúlachtaí móra ag baint lena struchtúr agus lena fheidhm ag brath ar an gcineál ainmhí.

## Tagairtí


Catagóir: Fiseolaíocht aclaíochta
Catagóir: Míochaine shoithíoch
Cú Chonnacht mac Dúnadhaigh

__NOTOC__
Rí Síol Anmchadha ba ea ** Cú Chonnacht mac Dúnadhaigh ** (bás 1006).

Maraíodh Cú Chonnacht i mbun catha gar do Lothra ag Uí Dhúngalaigh as Múscraí, Contae Chorcaí, agus/nó ag nó Brian Bóramha nó a mhacsa, Murchadh.  Rinneadh rí Síol Anmchadha dá mhac, Dúnadhach, sa bhliain 1027.  A nia ba ea Madadhán mac Gadhra Mhóir, sinsear Uí Mhadáin.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Inis Faithlinn
** Annála na gCeithre Máistrí
* Gerard Madden, *O'Madáin: History of the O'Maddens of Hy-Many,* 2004. .

## Tagairtí

Catagóir:Síol Anmchadha
Ríthe Shíol Anmchadha

__NOTOC__
Fo-ríocht nó tiarnacht de chuid  Uí Mhaine ba ea **Siol Anmchada** suite in oirthear chúige Chonnacht.  Amuigh an tuath as an ghéag úd.  Rinneadh ríthe Uí Mhaine de roinnt acu.

## Ríthe Shíol Anmchadha
* Diarmaid mac Dúnadhaigh, 998
* Cú Chonnacht mac Dúnadhaigh, 1006
* Madadhán mac Gadhra Mhóir, 1008
* Gadhra Mór mac Dúnadhaigh, 1008–1027
* Doghra mac Dúnadhaigh, maraithe 1027
* Dúnadhach mac Con Chonnacht, 1027–1032
* Diarmaid mac Madadháin, 1032–1069
* Madadhán Reamhar Ua Madadháin, 1069–1096
* Giolla Fionn mac Mhic Uallacháin, 1096–1101
* Diarmaid Ua Madadháin, 1101–1135
* Cú Choirne Ua Madadháin, 1135–1158
* Madadhán Mór Ua Madadháin, 1158–?
* Maoileachlann Ua Madadháin, ?–1188
* Diarmaid Cléireach Ua Madadháin, 1188–1207
* Madadhán Óg Ó Madadháin, 1207–1235 
* Cathal Ó Madadháin, 1235–1286

## Tiarnaí Shíol Anmchadha
* Murchadh Ó Madadháin (I), 1286–1327
* Eoghan Ó Madadhan (I), 1327–1347
* Murchadh Ó Madadháin (II), 1347–1371
* Eoghan Mór Ó Madadháin, 1371–1410
* Murchadh Ó Madadháin (III), 1410–1451
* Eoghan Carrach Ó Madadháin, 1451–?
* Murchadh Reagh Ó Madadháin, ?–1475
* Eoghan Ó Madadháin (IV), 1475–c. 1479
* Breasal Ó Madadháin, c. 1479–1526
* Domhnall Ó Madadháin, 1567–1612
* Anmchadh Ó Madadháin, 1612–1636

## Cinn na Fine
* Domhnall mac Sheáin Ua Madadháin/Donald Madden, 1567–1612
* Ambrose Madden, 1612–1636
* John Madden, 1636–1677?
* Colonel Daniel Madden, c. 1677–1727
* Breasal Madden, 1727–1745
* Ambrose Madden, 1745–c. 1791
* Ambrose Madden, Streamstown, beo 1810
* Breasal Madden, Eyrecourt
* Ambrose Madden, Buffalo City, USA
* Walter Madden, Buffalo City, USA, beo 1902

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
** *[http://www.ucc.ie/celt/published/G105007/ Tuarasgbhail agus Nósa Ua Maine]*
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath (1971;2003), Four Courts Press, 
* Gerard Madden, *History of the O'Maddens of Hy-Many*, 2004. .
* Joseph Mannion, *The Life, Legends and Legacy of Saint Kerrill: A Fifth-Century East Galway Evangelist*, 2004. 
* Denis Walsh, Uí Mhaine
* Dan P McCarthy, Synchronisms , eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Uí Mhaine
Dúnadhach mac Con Chonnacht

__NOTOC__
Rí Síol Anmchadha ba ea **Dúnadach mac Con Chonnacht** (bás 1032).

Deirtear ina thásc sna hannála gur maraíodh é.  Níl eolas ar bith eile le fáil faoina réimeas.

## Foinsí
* Annála na gCeithre Máistrí
* Gerard Madden, *O'Madáin: History of the O'Maddens of Hy-Many*, 2004. .

## Tagairtí

Catagóir:Síol Anmchadha
Diarmaid mac Madadháin

__NOTOC__
Rí Síol Anmchadha ba ea **Diarmaid mac Madadháin**, i réim ón mbliain 1032 go dtí 1069.

## Beatha
Dúradh gurbh é Diarmaid *In t-slat piaglai gać roduin* (an tslat a rialaíonn gach ród).

Madadhán mac Gadhra Mhóir ba ea a athair Dhiarmada.  Bhí Diarmaid i gceannas agus creach á dhéanamh ag Clann Uí Madadháin in aghaidh Cluain Mhic Nóis sa bhliain 1050.

D'éirigh Diarmaid dall agus é sean.  Mharaigh a nia, Madadhán, é agus tháinig a mhac, Madadhán Reamhar i gcomharbacht air.

## Foinsí
* Gerard Madden, *O'Madáin: History of the O'Maddens of Hy-Many*, ll.&nbsp;5, 8, 2004. .

## Tagairtí

Catagóir:Síol Anmchadha
Madadhán Reamhar Ua Madadháin

__NOTOC__
Rí Síol Anmchadha ba ea ** Madadhán Reamhar Ua Madadháin ** ón mbliain 1069 go dtí 1096.

## Beatha
Gadhra Mór mac Dúnadhaigh ba ea seanathair, agus Madadhán mac Gadhra Mhóir a athair.  Ba é Madadhán Reamhar an chéad dá chlann a ghlac an sloinne Ó Madadháin.

D'éag sé den phlá a mharaigh 'ceathrú de dhaoine in Éirinn' sa bhliain 1095.  I ndiaidh a bháis, tháinig Giolla Fionn mac Mhic Uallacháin i gcomharbacht air ach maraíodh é sa bhliain 1101 ag mac Mhadadháin, Diarmaid.

## Foinsí
* Gerard Madden, *O'Madáin: History of the O'Maddens of Hy-Many,* 2004. .

## Tagairtí

Catagóir:Síol Anmchadha
Diarmaid Ua Madadháin

__NOTOC__
Rí Síol Anmchadha agus Uí Mhaine ba ea ** Diarmaid Ua Madadháin ** (bás 1135).

## Cúlra
Madadhán Reamhar Ua Madadháin (bás 1096) ba ea athair Dhiarmada. Chomh maith le bheith ina rí Shíol Anmchadha, ba é an duine deireanach dá mhuintir a rinneadh rí Uí Mhaine de, c. 1134.

## Ua Fuirg agus Ua Cinnéidigh
Sa bhliain 1131, bhí Diarmaid ciontach i marú Dhomhnaill Uí *Fuirg*, tiarna *Uí Forgo*. Bhain ard-rí Dhomhnaill, Giolla Chaoimhín Ua Ceannéidigh a dhíoltas amach nuair a mharaigh sé Diarmaid sa bhliain 1135.  Tháinig Cú Choirne Ua Madadháin (bás 1158) i gcomharbacht air.

## Clann
Ní aithne ar bhean chéile Dhiarmada.  Bhí ar a laghad ceathrar mac aige:
* Madadhán Mór Ua Madadháin, a d'éirigh ina rí sa bhliain 1158
* Murchadh
* Conchobhar, a d'éirigh a mhac Murchadh ina thaoiseach de leath de Shíol Anmchadha, agus a fuair bás sa bhliain 1201
* Maoileachlann Ua Madadháin, taoiseach ón mbliain 1158 go dtí 1188.

Deirtear i ndán gur *gan laige gan dearmad* é Diarmaid.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
** Tuarasgbhail agus Nósa Uí Mhaine
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath (1971;2003), Four Courts Press, 
* Gerard Madden, *History of the O'Maddens of Hy-Many*, 2004. .
* Joseph Mannion, *The Life, Legends and Legacy of Saint Kerrill: A Fifth-Century East Galway Evangelist*, 2004. 
* Denis Walsh, Uí Mhaine
* Dan P McCarthy, Synchronisms , eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Síol Anmchadha
Catagóir:Ríthe Uí Mhaine
Giolla Fionn mac Mhic Uallacháin

__NOTOC__
Rí Síol Anmchadha ba ea ** Giolla Fionn mac Mhic Uallacháin ** ón bhliain 1096 go dtí 1101.

## Beatha
Ar cheann de bheagán dá chlann, Mhic Uallacháin, ba ea Giolla Fionn a fheictear luaite sna hannála Éireann.  

Tháinig sé i gcoróin tar éis bhás Mhadadháin Reamhair, ach maraíodh é ag mac Mhadadháin, Diarmaid, sa bhliain 1101.

I measc sliochtaigh Ghiolla Fhionn, tá an tOllamh Nicholas Colohan (1806-1890) agus Arthur Colahan (1884–1952).

## Foinsí
* Gerard Madden, *O'Madáin: History of the O'Maddens of Hy-Many*, 2004. .
* Diarmuid Ó Cearbhaill, *The Colahans - A Remarkable Galway Family*, Journal of the Galway Archaeological and Historical Society, imleabhar 54, 2002, ll.&nbsp;121–140.

## Tagairtí

Catagóir:Síol Anmchadha
Diarmaid Cléireach Ua Madadháin

__NOTOC__
Rí Síol Anmchadha ba ea ** Diarmaid Cléireach Ua Madadháin ** (bás 1207).

Níl eolas ar bith eile le fáil faoina réimeas
.

## Foinsí
* Annála na gCeithre Máistrí, cuid a 2
* Gerard Madden, *O'Madáin:History of the O'Maddens of Hy-Many*, 2004. .

## Tagairtí

Catagóir:Síol Anmchadha
Steven Matthews

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é **Steven Matthews**. Is ball den Chomhaontas Glas é. Toghadh é in olltoghchán na bliana 2020 mar Theachta Dála do Dháilcheantar Chill Mhantáin. Is innealtóir é agus tá sé ina chónaí i mBré.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i gCill Mhantáin

* Cill Mhantáin (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill an Chomhaontais Ghlais
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Fir
Catagóir:Alumni Ollscoil Teicneolaíochta Átha Cliath
Catagóir:Cill Mhantáin (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chill Mhantáin
Doghra mac Dúnadhaigh

__NOTOC__
Rí Síol Anmchadha ba ea **Doghra mac Dúnadhaigh** (bás 1027).

## Beatha
Is amhlaidh gur tháinig Doghra i gcomharbacht ar a dheartháir, Gadhra Mór mac Dúnadhaigh.  Dar leis na hAnnála Uladh, Maraíodh é ar feachtas sna hOsraí mar chomhghuaillí Dhonnchadha mhic Bhriain, rí Mumhan.  Insítear an scéal céanna faoi Ghadhra i nAnnála na gCeithre Máistrí.  Is dócha gur meascadh a mbáis.

## Foinsí
* Gerard Madden, *O'Madáin: History of the O'Maddens of Hy-Many*, 2004. .

## Tagairtí

Catagóir:Síol Anmchadha
Brian Hutton, Barún Hutton

[clé|mion|Royal Courts of Justice, [Béal Feirste]]
Príomh Bhreitheamh Thuaisceart Éireann agus Sasana ba ea  **Brian Hutton, Barún Hutton**, PC (29 Meitheamh 1932 – 14 Iúil 2020).  Bhí Hutton ina bhreitheamh Diplock agus ina Thiarna Príomh-Bhreitheamh ar Thuaisceart Éireann le linn na dTrioblóidí. 

Coiméadach cruthanta ba ea é.  Tháinig Robert Carswell  i gcomharbas air sa bhliain 1997
[clé|mion|armas na [Ríchomhairle]]

## Saol
Céimí de chuid Choláiste Balliol, Ollscoil Oxford (1953) ba ea é, Glaodh Hutton chun Bharra Thuaisceart Éireann sa bhliain 1954 agus chun an Bharra Laistigh sa bhliain 1970.

Bhí An Ridire Brian Hutton (an teideal a bhí aige ag an am) ina bhreitheamh den Ard-Chúirt ó 1979 go 1988 and ina Thiarna Príomh-Bhreitheamh ar Thuaisceart Éireann ó 1988 go 1997. 

Bhain sé amach an chéim deiridh dá shaol oibre mar bhreitheamh agus é ina Thiarna Dlí idir 2004 agus 2009, leis an teideal 'Barún Hutton, as Bresagh' (Baile na bPreasach) i gContae an Dúin. 

## Conspóidí
I measc daoine seachas lucht an dlí, is dócha gur fearr aithne air i Sasana mar gheall ar an bhfiosrúchán a rinne sé maidir le bás An Dochtúra Dhaithí Uí Cheallaigh, agus conspóid fhíochmhar ar siúl i dtaobh polasaí rialtas na Breataine maidir le airm ollscriosta (mar a bhí á mhaíomh) san Iaráic.

Is dócha gur fearr aithne ar Hutton in Éirinn mar gheall ar Fhiosrúchán Widgery (1972) agus an t-ionsaí poiblí a rinne sé ar Major Hubert O'Neil sa bhliain 1973, an cróinéir (dúirt Widgery go raibh na saighdiúirí neamhchiontach le linn Domhnach na Fola 1972 agus tharraing an tuarascáil go leor conspóide ar feadh na mblianta).   An cróinéir ba ea Hubert O'Neil, a d'inis an fhírinne agus abhcóide an Rialtais ba ea Hutton.

Sa bhliain 1999, d'eisigh na Tiarnaí Dlí i Sasana barántas eiseachadta don deachtóir Augusto Pinochet. Ach níos déanaí, fuair Hutton agus a chomhghleacaithe i dTeach na dTiarnaí locht sa chinneadh sin. 

## Féach freisin

* Robert Carswell, Barún Carswell
* Fiosrúchán Widgery

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Breithiúna Éireannacha
Catagóir:Breithiúna Sasanacha
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Catagóir:Domhnach na Fola 1972
Dlí Coulomb

Is dlí turgnamhach fisice é **Dlí Coulomb**,   nó **Dlí an Chearnfhaid Inbhéartaigh Coulomb**, a chainníochtaíonn ar an méid an fhórsa idir dhá cháithnín atá luchtaithe go leictreach agus nach bhfuil ag bogadh. De ghnáth tugtar *fórsa leictreastatach* nó **fórsa Coulomb**  ar an bhfórsa leictreach idir comhlachtaí luchtaithe atá ar fos.  D'aimsigh an fisiceoir Francach Charles-Augustin de Coulomb an dlí den chéad uair sa bhliain 1785, agus uaidh an t-ainm. Bhí dlí Coulomb riachtanach d’fhorbairt theoiric an leictreamaighnéadais, b’fhéidir fiú a phointe tosaigh, toisc go raibh sé indéanta méid an luchta leictreachais a phlé go ciallmhar.

Deirtear sa dlí go bhfuil méid fhórsa leictreastatach an aomacháin nó an  éartha idir dhá phonclucht  comhréireach go díreach le táirge méideanna na luchtanna agus comhréireach go hinbhéartach leis an fhad cearnaithe eatarthu.
:|F|=k_\text{e}\frac{r^2}

## Naisc sheachtracha
*Khan Academy. Coulomb's Law. https://www.khanacademy.org/science/high-school-physics/electric-charge-and-electric-force/coulombs-law-and-electric-force/v/coulombs-law

## Tagairtí

Catagóir: Leictreamaighnéadas
Catagóir: Leictreastataic
Catagóir: Fórsa
Catagóir:Dlíthe eolaíocha
Ríthe Shliabh Lugha

__NOTOC__
Bhíodh ** Ríthe Shliabh Lugha ** i réim i dtuath Shliabh Lugha, Gailenga ó dhúchas go dtí an 12ú haois, suite i gContae Mhaigh Eo an lae inniu.

Clann Uí Ghadhra ba ea rítheaghlach Sliabh Lugha.  Ríthe Luíne Chonnacht ba ea a sinsear.  Ard-ríocht a bhí i Luíne Chonnacht, agus Gailenga/Sliabh Lugha sa deisceart, agus an ceantar ó thuaidh, suite i gContae Shligigh, aitheanta mar Luíne.

Tar éis choncas chúige Chonnacht ag na hAngla-Normannaigh, aitheanta mar barúntacht Ghaileang a bhí an ceantar, faoi cheannas chlann Mhic Shiúrtáin go dtí an 17ú haois.

## Ríthe
* AU 1181.7: Donn Sléibhe Ó Gadhra (I), *rí Sleibe Lughu*, d'éag
* ACM 1206.8: Ruairí Ó Gadhra (I), *ticcerna Slebhe Lugha*, d'éag
* ACM 1217.4: Domhnall Ó Gadhra, d'éag
* ACM 1227.6: Donn Sléibhe Ó Gadhra (II), *do mharbhadh don Ghiolla Ruadh mac a dearbrathar fén*
* ACM 1256.7: Ruairí Ó Gadhra (II), *tigherna Slebe Lugha do mharbhadh la Dabid mac Riocaird Cúisin*

## Foinsí
* Annála Uladh
* Annála na gCeithre Máistrí, cuid 3
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High Kings*, 3ú heagrán, 2001, ll.&nbsp;68–9, 88, 101n., 132–3, 231, 233, 249, 291.
* Denis Walsh, Corca Fhir Trí

## Tagairtí

Catagóir:Ríochtaí Éireann
Salanndroichead (próitéine agus formhóilíneach)

[deas|mion|300x300px| '''Fíor 1.''' Sampla de shalanndroichead idir [Aimíonaigéad|aimíonaigéid, aigéad glútamach agus lísín, a léiríonn idirghníomhaíocht leictreastatach agus nascadh hidrigine]]
Sa cheimic, is meascán de dhá idirghníomhaíocht neamh-chomhfhiúsach é ** salanndroichead** : nascadh hidrigine agus nascadh ianach (Fíor 1). Tá ianphéireáil ar cheann de na fórsaí neamhchomhfhiúsacha is tábhachtaí sa cheimic, i gcórais bhitheolaíocha, in ábhair éagsúla agus i go leor feidhmeanna ar nós crómatagrafaíochta  iandíse. Is é an t-ionchur is minice a thugtar faoi deara ná don chobhsaíocht i gcomhfhoirmiú fillte de phróitéiní atá neamhfhabhrach go heantrópacht. Cé gur eol gur idirghníomhaíochtaí réasúnta lag iad idirghníomhaíochtaí neamhchomhfhiúsacha, is féidir le hidirghníomhaíochtaí beaga cobhsaíochta cur go mór le cobhsaíocht fhoriomlán na conformála.  Ní amháin go mbíonn salanndroichid  le fáil i bpróitéiní, ach is féidir iad a fháil freisin sa cheimic fhormhóilíneach. Déantar teirmidinimic gach ceann acu a iniúchadh trí nósanna imeachta turgnamhacha chun rochtain a fháil ar rannchuidiú fuinnimh in aisce an salanndroichid  don fhuinneamh saor in aisce foriomlán na staide.

## Salanndroichid i nascadh ceimiceach
In uisce, is í an eantrópacht a spreagann foirmiú salanndroichead nó iandíseanna den chuid is mó, agus de ghnáth bíonn ranníocaíochtaí neamhfhabhracha ΔH mar gheall ar dhíothú na n-ian idirghníomhach ar chomhcheangal. [
## Tagairtí

Catagóir: Nascadh ceimiceach
Catagóir: Innealtóireacht phróitéineach
Conradh in aghaidh Iomadú Núicléach (1968)

Síníodh an **Conradh in aghaidh Iomadú Núicléach** (Treaty on the Non-Proliferation of Nuclear Weapons nó NPT de ghnáth) ar 1 Iúil 1968.  Tháinig i bhfeidhm in 1970. Tá an Conradh fós i bhfeidhm. Ba as 'Rúin na hÉireann' in 1958 sna Náisiúin Aontaithe a thig an Conradh.

I láthair na huaire, níl Iosrael, an India, an Phacastáin ná an Chóiré Thuaidh ina bpáirtí sa chomhaontú.

Síníodh conradh eile sa bhliain 2017, Conradh maidir le Toirmeasc ar Airm Núicléacha (2017) nó an TPNW.  Déanann an Conradh nua neartú ar an NPT. Comhlánaítear an NPT leis an gConradh nua seo, ach déantar feidhmiú air freisin. Bhí sé beartaithe i gcónaí sa NPT go nglacfaí bearta éifeachtacha breise maidir le dí-armáil núicléach agus tá an TPNW ar cheann de na bearta sin.
[clé|mion|[Frank Aiken (1944) a chuir tús leis an NPT sa bhliain 1958]]

## Stair
Bhí dlúthcheangal ag Éirinn le bunús an NPT. Chuir Frank Aiken tús le conradh in aghaidh iomadú núicléach sa bhliain 1958.  Chuir sé dréachtrún chun tosaigh a mhol bunú coiste a scrúdódh na contúirtí a bhainfeadh le scaipeadh na n-arm núicléacha.  Thug Éirinn isteach na chéad 'Réitigh Éireannacha', mar a tugadh orthu ag na Náisiúin Aontaithe agus as sin a lean an NPT.

I 1960, chuir sé dréachtrún eile ar an ábhar chun tosaigh agus i mí na Nollag 1961 glacadh d’aonghuth le rún nua-dhréachtaithe na hÉireann.

Bhí an chéad chéim tógtha, agus seacht mbliana níos déanaí, síníodh an Conradh in aghaidh Iomadú Núicléach.

Mar aitheantas ar an ról ceannródaíoch sin, ba í Éire an chéad tír a fuair cuireadh an NPT a shíniú in 1968  i Moscó, shínigh Frank Aiken é.

## Féach freisin

* Conradh um Chosc Cuimsitheach ar Thrialacha Núicléacha; Níl an Conradh i bhfeidhm
* Conradh na bhFórsaí Núicléacha le Meánraon, 1987
* Conradh ar Thoirmeasc Airm Núicléacha, 2021. Níl an Conradh i bhfeidhm sa Rúis agus na S-A srl
* Conradh Núicléach New START, 2010
* Airm núicléacha
* Comhdhíothú dearbhaithe

* Airm núicléacha 
* Comhdhíothú dearbhaithe
* J. Robert Oppenheimer

## Tagairtí

Catagóir:1968
Catagóir:Conarthaí na hÉireann
Catagóir:Iomadú núicléach
Catagóir:Conarthaí
Catagóir:Conarthaí na Stát Aontaithe
Catagóir:Conarthaí na Rúise
Catagóir:Arm na Rúise
Catagóir:Arm na Stát Aontaithe
Catagóir:Airm núicléacha
Catagóir:Iomadú núicléach
Sœur Emmanuelle

Bean rialta Fhrancach ba ea **Sœur** nó **Siúr Emmanuelle, N.D.S.** (née Madeleine Cinquin 16 Samhain 1908 – 20 Deireadh Fómhair 2008).
clé|mion|ar 'Trône du Roi de la Forêt' sa bhliain 2000

## Saol
Chaith Siúr Emmanuelle an chuid is mó dá saol ag maireachtáil leis na daoine ba bhoichte, go háirithe i gCaireo, lucht na ngiobal nó iad siúd a mhaireann ar pé rud a fhaigheann siad ar na sráideanna. ‘Mo mhuintir féin,’ a thugadh sí orthu. Ba mhór an meas a bhí ag muintir na Fraince ar a cuid oibre agus ar an mbealach in ar éirigh léi idir pholaiteoirí agus lucht na meán cumarsáide a spreagadh chun cabhrú léi. Tá bonneagar fágtha ina diaidh aici a chinntíonn go leanfar leis an obair ar chuir sí tús léi.
clé|mion
D’insíodh sí go minic an scéal gur shocraigh sí lá gur cheart di a chur in iúl don phápa, Eoin Pól II a bhí ann, go raibh sí ag cur frithghinniúint ar fáil do na mná a bhí faoina cúram. Scríobh sí chuige agus thug sí an litir do chara dílis léi ag rá, ‘Déan cinnte go dtugann tú féin an litir seo dó.’ Nuair nár tháinig aon scéal ar ais ón phápa ag cur dogma na heaglaise i gcuimhne di, dúirt sí gur ghlac sí leis go raibh an pápa ar aon intinn léi maidir lena raibh ar siúl aici. 

Fuair an tSiúr Emmanuelle bás sa bhliain 2008 agus í beagnach céad bliain d’aois.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Mná rialta
Catagóir:Daonchairde
Catagóir:Daoine a rugadh i 1908
Catagóir:Básanna in 2008
Catagóir:Gníomhaithe in aghaidh an bhochtanais
Catagóir:Daonnúlaigh
Diarmaid mac Dúnadhaigh

__NOTOC__
Rí Síol Anmchadha ba ea ** Diarmaid mac Dúnadhaigh ** (bás 998).

Maraíodh Diarmait ag Comhaltán Ua Cléirigh, rí Aidhne.  Tugadh an teideal * tigherna * dó ina thásc.

## Foinsí
* Annála na gCeithre Máistrí
* Gerard Madden, *O'Madáin: History of the O'Maddens of Hy-Many*, 2004. .

## Tagairtí

Catagóir:Síol Anmchadha
Donn Sléibhe Ó Gadhra (I)

Rí Shliabh Lugha ba ea ** Donn Sléibhe Ua Gadhra ** (bás 1181).

Ní fheictear Donn Sléibhe ach ina thásc i nAnnála Loch Cé don bhliain 1181.

## Naisc sheachtracha
* Annála Loch Cé

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1181
Catagóir:Sliabh Lugha
Ruairí Ó Gadhra (I)

Rí Shliabh Lugha ba ea **Ruairí Ó Gadhra** (bás 1206). 

Ní fheictear Ruairí sna hannála ach ina thásc i nAnnála na gCeithre Máistrí sin bhliain 1206, ina dtugtar an teideal * ticcerna * dó.

## Naisc sheachtracha
* Annála Loch Cé

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1206
Catagóir:Sliabh Lugha
Domhnall Ó Gadhra

Rí Shliabh Lugha ba ea ** Domhnall Ó Gadhra ** (bás 1217). 

Ní fheictear Domhnall sna hannála ach ina thásc i nAnnála na gCeithre Máistrí don bhliain 1217.  Ní thugtar aon teideal dó, ach is amhlaidh gur dhuine suntasach é.

## Naisc sheachtracha
* Annála Loch Cé

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1217
Catagóir:Sliabh Lugha
Ruairí Ó Gadhra (II)

Rí Shliabh Lugha agus Ceann na Fine ea **Ruairí Ó Gadhra** (bás 1256).

Le linn saol Ruairí, cloíodh críocha Shliabh Lugha ag Sirriam chúige Chonnacht, Jordan de Exeter (bás 1258), sinsear chlann Mhic Shiúrtáin.  As sin amach, glaodh * Tír Mhic Shiurtáin * ar an gceantar, agus níos deireanaí fós, bunaíodh barúntacht Gaileang ann.

De bharr seo uile, cuireadh an ruaig ar chlann Uí Ghadhra ó thuaidh go Cúil Ó bhFinn, Contae Shligigh.

Faightear roinnt iontráil i nAnnála na gCeithre Máistrí maidir le clann Uí Ghadhra le linn réimeas Ruairí:
* ACM 1228.1:
:* Coccadh mor do eirghe h-i c-Connachtaibh etir da mhac Ruaidhri Ui Conchobhair, .i. etir Aodh & Toirrdhealbhach, iar marbhadh an Aodha remraite, ar ní thucc an mac bá só umhla don mac ba sine gur millseat Connachta eatorra & ro fásaigheadh leó ó Eass Dara co h-abhainn Ua f-Fhiachrach fo dhes acht madh beacc h-i Sleibh Luccha, & Lucht Airtigh nama
:Cogadh mór d'éirigh i gConnachta idir beirt mhac Ruairí Uí Chonchúir, Aodh agus Toirdhealbhach, tar éis mharú an Aodha réamhráite, óir níor thug an mac níos óige umhla don mhac níos sine gur mhilleadar na Connachta eatarthu, agus fásaíodh leo ó Eas Dara go habhainn Uí Fhiachrach ó dheas, ach cuid bheag i Sliabh Lugha agus Lucht Airtigh.
* ACM 1228.4: * Muirchertach mac Flaithbeartaicch Uí Fhlannaccáin do mharbhadh la macaibh Taidhg Uí Gadhra.
* ACM 1237.9: * Creach do denamh lá Concobair mac Corbmaic for Ruaidhri Ua n-Gadhra, & brathair Ruaidhri do mharbhadh.
* ACM 1241.8: * Tadhg mac Ruaidhri Uí Gadhra d'écc.

Sa bhliain 1256, Ruaidhri * do mharú la Dabid mac Riocaird Cúisin *.  Ádhamh Cúisín, scríobhaí, ginealeolaí agus thiomsaitheoir Leabhar Uí Mhaine, a mhair c. 1400, ba ea dá mhuintir.

Tháinig Ruairí Ó Gadhra (III) i gcomharbacht ar Ruairí.

## Naisc sheachtracha
* Annála Loch Cé

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1256
Catagóir:Sliabh Lugha
Magh Loirg

Tuath na meánaoise suite i gContae Ros Comáin an lae inniu ba ea **Magh Loirg** nó **Magh Lorg an Daghda** (Meán-Ghaeilge ** Mag Luirg**).  Tuath de ríocht na gConnacht a bhí ann idir na blianta c. 956–1585.  Géag de Shíol Mhuireadhaigh ba ea ríthe Mhagh Loirg, de shliocht Uí Bhriúin Aoi, iad féin de chuid na Connachta. 

Dia ársa na nGael ba ea an Daghdha.

Mac le Tadhg mac Cathail (rí Chonnacht 925–956) ba ea chéad rí na tuaithe, Maolruanaidh Mór mac Taidhg.

Is dóigh go raibh beart éigin déanta ag Maolruanaidh, go mbeadh sé ina rí Magh Loirg, in ionad na clainne Mhic Riabhaigh a bhí ann ó dhúchas, mar chúiteamh ar aon éileamh ar ríogacht an chúige.  Clann Mhaolruanaí (níos deireanaí Mhic Dhiarmada) ba ea a mhuintir, gaolta le Uí Chonchúir, ríthe Chonnacht agus ardríthe na hÉireann ina measc.

Le fírinne, ní léir é cathain go cruinn a tharla an eachtra seo.  Ní mórán cabhrach iad foinsí an iar inniu.  Is léir é gur tharla an díshealbhú roimh 1400, mar s mhol Sir Cecil King-Harmon sa bhliain 1958, nó roimh 1300, mar a scríobhadh san Roscommon Herald sa bhliain 1959.  Is dócha gurbh í an inscríbhinn ar Chloch Mhic Riabhaigh i Reilig Ard Carna, curtha suas c. 1930, go raibh an chlann is ina ríthe Mhagh Loirg  go dtí 1255, an fhianaise is údarásaí.  Tá sí ar a laghad i gcomhréir le moladh Edward MacLysaght (*More Irish Families*) go raibh clann Mhic Riabhaigh ina dtiarnaí Mag Loirg go dtí an 13ú haois, nuair a chuir clann Mhic Dhiarmada faoi smacht iad.

## Tagairtí sna hannála
* ACM 932.2: ''Goill Luimnigh do ionnradh Connacht co Muigh Luircc fo thuaith, & co Badhbhghna soir.

## Féach freisin
* Ríthe Mhagh Loirg
* Mainistir na Búille, Barúntacht

## Foinsí
* Dermot Mac Dermot, "Mac Dermot of Moylurg: The Story of a Connacht Family", 1996.
* The MacDermot Clan Association 
* A. J. Otway-Ruthven, "A History of Medieval Ireland", 1968.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na gConnacht
Íngrid Betancourt

clé|mion|agóid sa Fhrainc
clé|mion|Lourdes 2008
Is polaiteoir de chuid na Colóime í **Íngrid Betancourt** agus gníomhaí ar son chearta an duine (a rugadh ar 25 Nollaig 1960)

Fuadaíodh Betancourt agus í i mbun toghchánaíochta sa Cholóim i mí Feabhra 2002. 
Cuireadh tús le feachtas pobail agus stáit sa Fhrainc chun í a fhuascailt ó lámha an FARC agus cuireadh dlús leis an bhfeachtas sin nuair a tháinig Sarkozy i gcumhacht. 
Ligeadh saor í ar 2 Iúil 2008.
clé|mion|2018
Bronnadh dénáisiúntacht uirthi sna 1980idí (phós sí Francach) agus thóg sí an náisiúntacht Francach. Tá meas as cuimse ag muintir na Fraince ar Betancourt toisc an misneach a thaispeáin sí le linn di a bheith i ngéibheann.

Bronnadh an gradam Chevalier de la Légion d’Honneur ar Ingrid Betancourt ag searmanas in Áras an Elysées ar 14 Iúil 2008. ‘Is comhartha dóchais í Betancourt do mhuintir na Fraince,’ a dúirt uachtarán na tíre, Nicolas Sarkozy, fúithi agus é ag cur fáilte roimpi ar ais sa Fhrainc. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Polaiteoirí Colómacha
Catagóir:Fuadaigh
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna
Donn Sléibhe Ó Gadhra (II)

Rí Shliabh Lugha ba ea ** Donn Sléibhe Ó Gadhra ** (bás 1217). 

Tuairiscítear roinnt sonraí maidir le bás Dhoinn Sléibhe ina thásc i nAnnála na gCeithre Máistrí don bhliain 1227:
:''Donn Slébhe Ó Gadhra tighearna Slébhe Lugha do mharbhadh don Ghiolla Ruadh mac a dearbrathar fén iar n-gabáil tighe i n-oidhche fair, & an Giolla Ruadh do mharbhadh inn iar sin tré imdeall Aodha Uí Conchobhair.
:Donn Sléibhe Ó Gadhra tiarna Sliabh Lugha, don mharú ag slain by Giolla Rua, mac a dhearthár féin, tar éis dó teacht a ghabháil an oíche úd, agus Giolla Rua féin do mharú i ndiaidh sin trí imdeall Aodh Ó Conchúir.

## Naisc sheachtracha
* Annála Loch Cé

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1217
Catagóir:Sliabh Lugha
Ruairí Ó Gadhra (III)

Rí Shliabh Lugha ba ea ** Ruaidri Ó Gadhra ** (bás 1285).

Deirtear i nAnnála na gCeithre Máistrí don bhliain 1285 gur maraíodh Ruairí, tiarna Shliabh Lugha, ag Mac Feorais Bermingham ar Loch Uí Ghadhra.  Faoin am seo i ndáiríre, bheadh a mhuintir ar deoraíocht cheana i gCúil Ó bhFinn, Contae Shligigh.

## Naisc sheachtracha
* Annála Loch Cé

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1285
Catagóir:Sliabh Lugha
Marianne (an Fhrainc)

[clé|mion|177x177px|Marianne ar roinnt de bhoinn airgid [euro na tíre.]]
mion|219x219px
Is í **Marianne** siombail na Poblachta Francaí. Feictear í ar stampaí La Poste agus ar roinnt de bhoinn airgid euro na tíre. Is í an Marianne agus í mar chuid de bhratach na Fraince lógó an rialtais.  Is bean óg í Marianne atá ag iarraidh an pobal a mhúscailt le cur in aghaidh an chos ar bolg. Seasann an bhean leis an ngnáthdhuine. Tugann sí cosaint agus cothú dó.  
clé|mion|177x177px|Mná gléasta suas mar Mharianne, 2013
Inniu is í Marianne an pearsantú féin den Phoblacht. Ach ar na siombailí éagsúla lena samhlaítear an Fhrainc, tá Jeanne d'Arc go hard ar an liosta.   Ach tá sí ag baint leis an monarcacht Fhrancach, nó daoine atá i bhfad amach ar an eite dheis. 
clé|mion|177x177px|'La liberté guidant le peuple’ le Eugène Delacroix, 1830

## Stair
Is tar éis na réabhlóide in 1789, nuair nach raibh fáilte a thuilleadh roimh rud ar bith a bhain leis an monarcacht ná leis an eaglais, gur tosaíodh ar an Marianne a úsáid chun luachanna an náisiúin - ‘liberté, égalité, fraternité’ - a léiriú. Bhí an dá íomhá den Marianne ann: 

* an banlaoch óg misniúil a shamhlaítear leis an réabhlóid agus a fheictear sa saothar ealaíne ‘La liberté guidant le peuple’ (Eugène Delacroix, 1830); nó 
* an bhean atá níos staidéartha a bhíonn ar taispeáint i dtithe cúirte agus i hallaí cathrach na tíre a léiríonn ciall agus ceart.

[clé|mion|177x177px|[Laetitia Casta, 2011]]

## Inniu
Tá an nós tar éis fás sa Fhrainc le roinnt blianta anuas bean a roghnú ón phobal agus a haghaidh a úsáid mar mhúnla chun Marianne a linne a shamhlú. Ina measc siúd a roghnaíodh roimhe seo le bheith ina Marianne, bhí leithéidí Brigitte Bardot (1968) agus Catherine Deneuve (1985). 

In 2000, ba í Laetitia Casta, mainicín agus aisteoir, a roghnaíodh ina Marianne don mhílaois nua. Ach d’fhág sí an Fhrainc go luath ina dhiaidh sin agus chuaigh sí chun cur fúithi i Londain, ar chúiseanna a bhain le cúrsaí cánach a dúradh ag an am. Níorbh fhada gur roghnaíodh bean eile ina háit.

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr na Fraince
Catagóir:Bandéithe
Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:Siombailí
Catagóir:Pearsantú
Irish Society for Promoting the Education of the Native Irish through the Medium of Their Own Language (1818)

[mion|"[Ár nAthair"ː inscríbhinn ar an mballa sa séipéal Pater Noster, Iarúsailéim]]
Bunaíodh an **Irish Society for Promoting the Education of the Native Irish through the Medium of Their Own Language** i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1818. Bhí sé mar aidhm ag an *Society* scrioptúr reiligiúnach a chur ar fáil i nGaeilge.

Grúpa misinéireachta Protastúnach ba ea an *Society* a dhírigh ar Chaitlicigh a labhair Gaeilge a iompú ina bProtastúnaigh. Bhunaigh baill d’Eaglais na hÉireann an cuman. 

Cé gur laistigh den Eaglais Bhunaithe, an Eaglais Anglacánach, a tháinig an ‘Irish Society’ chun cinn, bhain sé le heite ar leith den Eaglais sin, leis an eite íoseaglasta nó ‘low church’, leis an eite shoiscéalach Chailvíneach. 

### Imeachtaí
Ba iad Henry Joseph Monck Mason  (1778–1858), abhcóide (a bhí fostaithe mar phríomhleabharlannaí in Ósta an Rí) agus Robert Daly (1783–1872), a bhí an uair sin ina reachtaire i gCúirt an Phaoraigh) na príomhbhunaitheoirí. D'éirigh Daly ina easpag Chaisil, Imligh, Phort Láirge  agus na Leasa Móire sna blianta 1843–72. Easpag eile a bhí taobh thiar den Society ba ea Power le Poer Trench (ardeaspag Thuama 1834–1839).

Foilsíodh an chéad tuarascáil ón *Irish society* sa bhliain 1818. Is cuid de bhailiúchán Stairiúil Ginearálta Leabharlann na Parlaiminte (Leabharlann an Oireachtais) an foilseachán seo.

Faoin mbliain 1829 bhí Monck Mason in ann dóchas a léiriú as obair an chumainn nuair a chuir sé na staitisticí seo i láthair: Districts: 24ː Inspectors: 28;  Masters: 472;   Pupils: 17,512 (of which: Adults:13,546   Females: 2,493)Sa bhliain 1830 d’fhoilsigh an Scoiety *Bíobla agus Tiomna Nua* a chuir Éadbhard Ó Raghallaigh in eagar faoi mhaoirseacht Monck Mason.

### Conspóid
Ba shoiléir ar an gcéad riail a bhí ag an gcumann nach raibh i múineadh léamh na Gaeilge ach réiteach praiticiúil. An cuspóir a bhí ag an obair seo ná cumas léite Gaeilge a thabhairt d’fhoghlaimeoirí fásta le go mbeidís in ann an Bíobla Gaeilge a léamh. Ní raibh scríobh na teanga i gceist ar chor ar bith.

Mar sin, ba mhinic ráite ag an Society é go gcuirfeadh léamh na Gaeilge na foghlaimeoirí ar bhóthar an Bhéarla. Ba nós leo a bheith á gcosaint féin orthu siúd a d’áiteodh go mbeadh obair an chumainn ag cur moill ar bhás na Gaeilge, teanga a bhí, dar leo, ina bhac ar dhul chun cinn na sochaí.

Ach ag an am céanna, ba bheag a bhí idir meon na bProtastúnach soiscéalach agus meon na hEaglaise Caitlicí i leith na Gaeilge: teanga na n-íochtarán ab ea í dar leo beirt.
## Féach freisin

* Cumann Buan-Choimeádtha na Gaedhilge (1875)
* Henry Joseph Monck Mason 

## Tagairtí

Catagóir:Eaglais na hÉireann
Catagóir:Eagraíochtaí
Catagóir:Athbheochan na Gaeilge
Valtteri Bottas

Is tiománaí Foirmle a hAon Fionlannach é **Valtteri Viktor Bottas**. Rugadh é in Nastola, An Fhionlainn ar an 28 Lúnasa, 1989. Chuaigh sé in iomaíocht i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon ó 2013 go 2024. Thiomáin sé le Williams, Mercedes agus Alfa Romeo / Sauber roimhe sin. In 2025, is eisean an tiománaí cúltaca le Mercedes.

## Tagairtí

Catagóir:Tiománaithe Fhionlannacha Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh i 1989
Catagóir:Daoine beo
Maolruanaidh Mór mac Taidhg

An chéad rí Magh Loirg ba ea **Maolruanaidh Mór mac Taidhg**, agus sinsear gach rí ina dhiaidh. Deirtear de ghnáth gur mhair sé timpeall na bliana 956.

Tadhg mac Cathail (rí Chonnacht 925–956) ba ea a athair agus Conchobar mac Taidg, rí Chonnacht ón mbliain 967, a dheartháir. Bhí sé in ann deichniúr ar a laghad a mhaíomh mar shinsear ina ríthe Chonnacht ón 6ú haois ar aghaidh.

Is dóigh go raibh beart éigin déanta ag Maolruanaidh, go mbeadh sé ina rí Magh Loirg, in ionad na clainne Mhic Riabhaigh a bhí ann ó dhúchas, mar chúiteamh ar aon éileamh ar ríogacht an chúige. Clann Mhaolruanaí, níos deireanaí Mhic Dhiarmada, ba ea a mhuintir. Glaodh Mhic Dhiarmada Rua ar géag níos deireanaí den chlann.

## Tagairtí
* Dermot MacDermot (1996), "Mac Dermot of Moylurg: The Story of a Connacht Family".
* The MacDermot Clan Association 

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Mhagh Loirg
Muircheartach mac Maolruanaí Mhóir

Dara rí Mhagh Loirg **Muircheartach mac Maolruanaí Mhóir**, ach is duine gan iomrá é. Ní fios fiú dátaí a réimis. Tháinig a mhac, Tadhg, i gcomharbacht air.

## Foinsí
* Dermot MacDermot (1996), "Mac Dermot of Moylurg: The Story of a Connacht Family".
* The MacDermot Clan Association 

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Mhagh Loirg
Léigear Malakand

Ba é **léigear Malakand **, a tharla 26 Iúil-2 Lúnasa 1897, ná an léigear ar gharastún na Breataine sa réigiún Malakand coilíneach na Breataine san Imeallchúige Iarthuaiscirt na hIndia. Thug na Briotanaigh aghaidh ar fhórsa d'fhinígh Phaistiúnacha a raibh a dtailte treibhe roinnte ag an Líne Durand, an  teorainn 2,445Km idir an Afganastáin agus India na Breataine, a dréachtaíodh ag deireadh na gcogaí Angla-Afganastánach, chun cuidiú le coinneáil siar an méid a raibh eagla na Breataine air, sé sin scaipeadh tionchair Impireacht na Rúise i dtreo bhfo-ilchríoch na hIndia.
## Tagairtí

Catagóir: Coimhlintí in 1897
Malakand
Catagóir: Léigear a bhaineann le hIndia na Breataine
Malakand
Malakand
Catagóir: Stair Khyber Pakhtunkhwa
Catagóir: Stair mhíleata Khyber Pakhtunkhwa
Catagóir: Stair mhíleata na hAfganastáine
Catagóir: Stair na Pacastáine
Catagóir: 1897 san India
Catagóir: imeachtaí Iúil 1897
Catagóir: imeachtaí Lúnasa 1897
Daniel Ricciardo

Is tiománaí Foirmle a hAon ón Astráil é **Daniel Joseph Ricciardo**. Rugadh é in Perth, An Astráil Thiar ar an 1 Iúil, 1989.  I 2021, ghlac sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann McLaren. Thiomáin sé le Hispania, Torro Rosso, Red Bull agus Renault roimhe sin. Tugtar Honey Badger (Gaeilge: broc meala) air mar leasainm.

Rugadh a athair Guiseppe 'Joe' Ricciardo i bhFiacarra, ach d'aistrigh sé go dtí an Astrail lena theaghlach seacht mbliana d'aois. Rugadh mathair Ricciardo, Grace, san Astrail, ach bhí tuismitheoirí o cassignana o dhuchas aici. Ta deirfiúr ag Ricciardo freisin: Michelle.

Ag fás aníos i nDún na Creige, ba iad na cuimhní is luaithe a bhí ag Ricciardo ar chúrsaí mótair ná a athair ag rásaíocht ag Rásbhealach Barbagallo i Wanneroo in aice láimhe. Thosaigh sé ag cartadh in aois a naoi.

Is minic a thugtar 'an broc meala' air agus é ag tagairt dá stíl rásaíochta, ag miniu conas. Ta sé ceaptha a bheith ar an ainmhí is mó eagla i ríocht na n-ainmhithe. Nuair a fhéachann tú air, bíonn cuma gleoite air, ach chomh luath agus a thrasnaíonn duine éigin a chríoch ar bhealach nach maith leis, iompaíonn sé ina chorraí agus rachaidh sé i ndiaidh rud ar bith- tigers, pythons -casann sé go han-tapa, ach is fear maith é. Ag fás aníos mar lucht leanuna de thiománaí Sraith Corn NASCAR Dale Earnhardt, ghlac Ricciardo imhit a tr mar a uimhir rásaíochta ina on oir do.

## Tagairtí

Catagóir:Tiománaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh i 1989
Catagóir:Daoine beo
Maelseachlainn mac Tadhg Mor

__NOTOC__
Rí Mhagh Loirg ba ea **Maelseachlainn mac Tadhg Mor**.

Feictear Maelseachlainn san iontráil gearr a leanas as Annála na gCeithre Máistrí:
:''Mael Sechlainn mac Tadhg, mic Mael Ruanaidh, tigherna Maighe Luirg do mharbhadh lá Fiora Breifne & lá Tighearnán Ua Ruairc.

## Foinsí
* Dermot MacDermot (1996), "Mac Dermot of Moylurg: The Story of a Connacht Family".
* The MacDermot Clan Association 

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Mhagh Loirg
Diarmaid mac Tadhg Mor

__NOTOC__
Seachtú rí Mhagh Loirg ba ea **Diarmaid mac Taidhg Mhóir**. Bhí sé i gcoróin ón mbliain 1124 go dtí 1159. Gaol agus faoi ghéillsine chlann Uí Chonchúir, ríthe na gConnacht, ba ea é. Sinsear ba ea é de chlann Mhic Dhiarmada, agus dá bharr freisin na géaga admháil úd Mhic Dhiarmada Rua, Mhic Dhonnchadha agus Uí Chruadhlaoich.

## Foinsí
* Dermot MacDermot (1996), "Mac Dermot of Moylurg: The Story of a Connacht Family".
* The MacDermot Clan Association 

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Mhagh Loirg
Catagóir:Mhic Dhiarmada
Muirgheas mac Tadhg Mor

__NOTOC__
Ochtú rí Mhagh Loirg ba ea **Muirgheas mac Tadhg Mor**. Bhí sé i gcoróin ón mbliain 1159 go dtí 1187. An t-iar-rí Tadhg Mór mac Maolruanaí ba ea a dheartháir.

Ina thásc don bhliain 1187, deirtear i nAnnála na gCeithre Máistrí:
:''Mac Diarmatta, Muirges mac Taidcc, tigerna Muighe Luircc d'écc i n-a thigh fein ar Claonloch h-i c-Cloinn Cuain.

## Foinsí
* Dermot MacDermot (1996), "Mac Dermot of Moylurg: The Story of a Connacht Family".
* The MacDermot Clan Association 

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Mhagh Loirg
Catagóir:Mhic Dhiarmada
Maolruanaidh mac Taidhg

__NOTOC__
Ceathrú rí Mhagh Loirg ba ea **Maolruanaidh mac Taidhg**. Bhí sé i gcoróin am éigin déanach san 11ú (agus b'fhéidir go luath sa 12ú) haois. Níl ach dáta amháin, 1080, nasctha lena réimeas.

## Foinsí
* Dermot MacDermot (1996), "Mac Dermot of Moylurg: The Story of a Connacht Family".
* The MacDermot Clan Association 

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Mhagh Loirg
Tadhg Mór mac Maolruanaí

__NOTOC__
Cúigiú rí Mhagh Loirg ba ea **Tadhg Mór mac Maolruanaí**.

Is é Tadhg Mór an chéad rí Mhagh Loirg a bhfuil dátaí dearfa ann dó. Is dóigh go raibh réimeas gearr aige, murab ionann is a réamhtheachtaí, ach b'fhéidir go bhfuil botún an sna rí-liostaí.

## Foinsí
* Dermot MacDermot (1996), "Mac Dermot of Moylurg: The Story of a Connacht Family".
* The MacDermot Clan Association 

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Mhagh Loirg
Carlos Sainz Jr.

Is tiománaí Foirmle a hAon Spáinneach é **Carlos Sainz Vázquez de Castro**. Rugadh i Maidrid, An Spáinn é ar 1 Meán Fómhair 1994. I 2021, ghlac sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann Ferrari. Thiomáin sé le Torro Rosso, Renault agus McLaren roimhe sin.

Is mac le Carlos Sainz é.

## Tagairtí

Catagóir:Tiománaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh i 1994
Catagóir:Daoine beo
Conchúr mac Diarmada

__NOTOC__
Naoú rí Mhagh Loirg ba ea **Conchúr mac Diarmada**. Bhí sé i gcoróin ón mbliain 1187 go dtí 1196.

## Beatha
Feictear Conchúr sna hannála don bhliain a rinneadh rí de. Bhuail tintreach Carraig Loch Cé agus loisceadh í agus bádh Duibheasa bean Chonchúir sa chlampar.

Cuireann an iontráil seo in iúl go raibh an rítheaghlach ina chónaí chéanna féin ar an gCarraig i Loch Cé. 

Rinneadh rí de Chonchúr an bhliain tar éis bhás Muirghis. Ní fheictear arís é 1196, nuair a thug sé suas a choróin chun dul in ord i Mainistir na Búille. Tháinig Tomaltach na Carraige i gcomharbas air.

Tuairiscítear a bhás ina thásc don bhliain dár gcionn, 1197.

## Ainm athartha nó sloinne
Mar shloinne, bheadh Uí Mhaol Rúnaí, as a athair, Diarmaid mac Taidhg Mhóir Ó Maol Ruanaidh aige. Ainm athartha ba ea *mac Diarmada* ag an am. Sa chéad ghlúin eile, d'éirigh Mac Diarmada ina shloinne nua.

## Foinsí
* Dermot MacDermot (1996), "Mac Dermot of Moylurg: The Story of a Connacht Family".
* 
The MacDermot Clan Association 

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Mhagh Loirg
Catagóir:Mhic Dhiarmada
Jovenel Moïse

Fear gnó agus polaiteoir de chuid Háítí ba ea **Jovenel Moïse** (26 Meitheamh 1968 – 7 Iúil 2021).   Toghadh ina Uachtarán ar Háítí  é in 2017. 
[clé|mion|le muintir [Donald Trump|Trump]]
Bhí géarchéim ag bagairt ar an tír sa bhliain 2019. Thosaigh  léirsithe i bPort-au-Prince in aghaidh rialtas Moïse. Bhí sé curtha ina leith ag an bhfreasúra ag an am go raibh Moïse ag iarraidh deachtóireacht a bhunú i Háítí. 

### Feallmharú
Feallmharaíodh Moïse ina áras cónaithe sa phríomhchathair Port-au-Prince ar 7 Iúil 2021. Lámhachadh agus gortaíodh a bhean chéile Martine Moïse chomh maith agus tá cóir leighis á cur uirthi san ospidéal. Bhí Moïse 53 bliain d'aois ag an am. Bhí an tír ina aimhriar in a lán áiteanna ag an am.

Tháinig príomhaire na tíre, Claude Joseph, i gcomharbacht ar Moïse mar uachtarán.

## Tagairtí

Catagóir:Háítí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Chandrashekhar Agashe

Ba thionscalóir agus dlíodóir Indiach é **Chandrashekhar Agashe** (Marathi: चंद्रशेखर आगाशे; IAST: Candraśekhara Āgāśe; 14 Feabhra 1888 - 9 Meitheamh 1956), agus is fearr a mheabhraítear dó mar bhunaitheoir an Brihan Maharashtra Sugar Syndicate Ltd.. stiúrthóir na cuideachta ó bunaíodh é i 1934 go dtí a bhás i 1956.

## Leabharliosta

*  
*  
* 
* 
* 
*