open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1272

## Tarluithe
* 

## Breitheanna
*

## Básanna
* 16 Samhain — Anraí III Shasana, Rí Shasana (r. 1207)

Catagóir:Blianta
Planoise

Ceantair sa Fhrainc is ea **Planoise**. Bhí 20,700 duine ina gcónaí sa chathair (1999).

## Féach freisin
*Ceantair sa Fhrainc

## Tagairtí

Catagóir:Ceantair sa Fhrainc
Cairéad

Is planda débhliantúil é an **cairéad** (***[[Daucus carota]]'' fosp. ''sativus***) nó an **meacan dearg** san fhine Apiaceae, a fhásann san Eoraip agus san Áise ó dhúchas. Bíonn dath oráiste air de ghnáth, ach uaireanta dearg, corcra, gorm, buí agus bán. I ndiaidh an phráta, is é an cairéad an glasra fréimhe is mó a bhfuil tóir air ar domhan.

## Saothrú
Fástar cairéid ó shíolta agus teastaíonn ithir éadrom agus dhomhain uathu.

## Féach freisin

* Meacan bán
* Soilire
* Soiliriac
## Tagairtí

Catagóir:Apiaceae
Catagóir:Cairéad
Catagóir:Glasraí fréimhe
Catagóir:Plandaí débhliantúla
Catagóir:Meacain
Comhphobal Eorpach

:*Gan a bheith measc leis na [[Comhphobail Eorpacha]]



[[Íomhá:Méadú an AE.gif|mion|Méadú an AE]]

Eagraíocht réigiúnach ba ea *'Comhphobal Eacnamaíochta Eorpach na hEorpa** (**CEE**) a cruthaíodh sa bhliain 1957 le [[Conradh na Róimhe]] chun [[lánpháirtíocht eacnamaíochta]] a chothú i measc a mballstát.  Tugadh an t-ainm **Comhphobal Eorpach** (**CE**) dó, faoi  sa bhliain 1993.

== Stair ==
[[Íomhá:Flag of the European Coal and Steel Community 9 Star Version.svg | mion | [[an Comhphobal Eorpach do Ghual agus Chruach]]]]

D'fhás an tAontas Eorpach as trí chomhphobal a bunaíodh i ndiaidh [[An Dara Cogadh Domhanda]]. Bhí aidhmeanna acu [[síocháin]] agus rathúnas a chur chun cinn san [[Eoraip]]. 
* 1951: an [[Comhphobal Eorpach do Ghual agus Chruach]]
* 1957: an [[Comhphobal Eorpach um Fhuinneamh Adamhach]] (Euratom).
* 1957: **Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa** (CEE).

Cruthaíodh CEE agus Euratom le [[Conradh na Róimhe]] a síníodh sa [[An Róimh|Róimh]] ar an [[25 Márta]] [[1957]] agus tháinig sé i bhfeidhm ar an [[1 Eanáir]] [[1958]].  

Ba iad na chéad tíortha a tháinig isteach sa CEE [[an Bheilg]], [[an Fhrainc]], [[an Ghearmáin]], [[an Iodáil]], [[Lucsamburg]] agus [[an Ísiltír]].  Sa bhliain 1972, shínigh le chéile [[an Danmhairg]], [[Éire]] agus an [[Ríocht Aontaithe]] conradh [[Conradh Aontachais 1972|aontachais]] chun dul isteach i gComhphobal Eacnamaíochta na hEorpa.

Sa bhliain 1993, tugtar do CEE an t-ainm **Comhphobal Eorpach** (**CE*'; *uatha*) le [[Conradh Maastricht]].  Faoi théarmaí an conarthaí, cuireadh na trí chomhphobal le chéile mar na [[Comhphobail Eorpacha]] (*iolra''), agus chéad cholún an Aontais Eorpach á cruthú aige, 

### Teangacha
Fraincis a bhí i réim sa Choimisiún sular tháinig na Béarlóirí isteach. Ach mar thoradh ar chinseal an Bhéarla, is sa teanga sin atá na cainteanna atá ar siúl faoi láthair leis na tíortha gur mian leo teacht in aontachas leis an AE. 

Sa bhliain 1972, cuireadh i bhfeidhm an cinneadh a bhí déanta ag na ballstáit a bhí ann go gcuirfí an Béarla isteach mar theanga oifigiúil. Níor luadh gur bhain an Béarla leis an mBreatain ná le haon bhallstát eile. Dá bhrí sin, is mar thoradh ar an idirbheartaíocht idir na tíortha ar fad gur tháinig ann don Bhéarla mar theanga oifigiúil.  Tá fianaise ann gur dhiúltaigh Éire don bhrú a cuireadh orthu glacadh le Gaeilge mar theanga oifigiúil.

## Tagairtí
The Mars Volta

Rac-ghrúpa Meiriceánach is ea **The Mars Volta**. Bhunaigh Omar Rodríguez-López (giotáraí) agus Cedric Bixler-Zavala (amhránaí) é sa bhliain 2001. Tá sé lonnaithe i Meicsiceo faoi láthair.
Sa bhliain 2009, bhuaigh an t-amhrán *Wax Sumulacra* duais Grammy ("Best Hard Rock Performance"). Dar leis an iris *[[Rolling Stone]]*, ba é The Mars Volta an "Best Prog-Rock Band" sa bhliain 2008.

## Tagairtí

* The Mars Volta at Allmusic

Catagóir:Racghrúpaí Sasanacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2001
De Facto (banna)

Grúpa dub-reggae as El Paso, Texas, ba ea **De Facto**. Is baill de iad Cedric Bixler-Zavala agus Omar Rodríguez-López (iar-bhaill d'At the drive-in), Isaiah Ikey Owens, agus Jeremy Michael Ward.

## Albaim
# Megaton Shotblast (2001) - LP
# Légende Du Scorpion À Quatre Queues (2001) - LP
# 456132015 (2001) - EP
# How Do You Dub? You Fight For Dub, You Plug Dub In (1999/2001) - LP

## Naisc
* de facto ar Myspace
* De Facto ar Rodriguez-Lopez-Productions 

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Meiriceánacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1993
Eiseachadadh

Is éard atá i gceist le h**eiseachadadh** ná seachadadh duine ó thír amháin go tír eile le go bhféadfaí an dlí a chur air sa dara tír acu, maille leis na himeachtaí cúirte a bhaineann leis. Má fhuadaítear duine beag beann ar na húdaráis sa tír ina bhfuil sé lonnaithe le hé a thabhairt go tír eile chun é a thriail ansin, is éard atá i gceist ná eiseachadadh neamhdhleathach, nó **[[seachadadh urghnách]]**.

Go bunúsach, ní féidir aon duine a aistriú mar sin go tír eile gan chead ó údaráis na tíre ina bhfuil cónaí air, cé go mbeadh cúis mhaith leis. Tá sé riachtanach go bhfuil conradh i bhfeidhm idir an dá thír sin faoi eiseachadadh. 

Tá na rialúcháin eiseachadta idir tíortha Aontais Eorpaigh leagtha síos i gCreatchinneadh Barántais Ghabhála na hEorpa. Sa bhliain 2003, reachtaíodh an tAcht um Barántas Gabhála Eorpach 2003 in Éirinn le rialúcháin an Chreatchinnte a chur i bhfeidhm sa bhliain 2004. 

Is é is brí le "barántas gabhála Eorpach" ná barántas gabhála a chuireann dualgas ar phóilíní an Aontais Eorpaigh go léir an duine atá i gceist a ghabháil agus a chur go dtí an tír ina bhfuil an dlí le cur air. Níl sé riachtanach imeachtaí cúirte an eiseachadta a thionscnamh, má tá a leithéid de bharántas gabhála amuigh ar an duine.

Le duine a eiseachadadh ó Phoblacht na hÉireann, ní mór na coinníollacha seo leanas a chomhlíonadh:

* Tá comhaontú eiseachadta sínithe ag Poblacht na hÉireann leis an tír eile, agus é i bhfeidhm.

* Tá an dlí le cur ar an duine as coir réasúnta trom. Is é sin, ní leor fíneáil páirceála ná seafóid éigin eile den chineál sin le duine a eiseachadadh. Caithfidh sé go bhfuil sé á ionchúiseamh i gcion a nglactar leis mar choir in Éirinn chomh maith leis an tír eile sin (tugtar "déchoiriúlacht" ar an bprionsabal seo), agus ar féidir príosúnacht bliana nó níos faide a ghearradh don chiontóir as sa dá thír. Má tá an chúirt tar éis pionós a ghearradh do mo dhuine cheana féin, ní féidir é a eiseachadadh, mura bhfuil príosúnacht ceithre mhí, ar a laghad, le cur de aige.

* Ní féidir aon duine a eiseachadadh go tír ina bhfuil sé le caitheamh i dtóin phríosúin ar chúiseanna polaitiúla...

* ...ná go tír ina bhféadfaí pionós an bháis a ghearradh dó.

Catagóir:Dlí idirnáisiúnta
Have I Got News for You

Clár teilifíse Briotanach is ea **Have I Got News for You**, atá á craoladh ar an BBC ón bhliain 1990 i leith. Tráth na gceist greannmhar agus lán le h-aoir atá ann, ina phléann an duine ósta cúrsaí nuachta an lae leis an bheirt chaptaen agus aíonna na seachtaine. Is iad Ian Hislop, eagarthóir na hirise Private Eye, agus an fuirseoir Paul Merton na captaein rialta. Bhíodh Angus Deayton ann mar chathaoirleach, agus é ag cur an seó i láthair idir 1990 agus 2002, ach tugadh bata agus bóthar dó. Ó shin i leith, cuireann aoi nua an clár i láthair gach seachtain, mar shampla Jack Dee, Boris Johnson, Jeremy Clarkson, Dara Ó Briain agus Alexander Armstrong.

Tá clú agus míchlú araon ar an gclár, a chothaíonn conspóid agus leabhal go minic.

## Tagairtí

Catagóir:Cláir Ghrinn
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1990
Catagóir:Cláir BBC
Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine
Pól I na Rúise

Bhí **Pól I** (1 Deireadh Fómhair 1754 – 23 Márta 1801) mar Impire ar an Rúis ón mbliain 1796 go 1801. Níor thaitin cuid dá pholasaithe leis na huaisle agus ar an 23 Márta 1801 feallmharaíodh Pól ina sheomra codlata. Ba iad na Ginearáil Bennigsen agus Yashvil ceannairí na comhcheilge. 

## Tagairtí

Catagóir:Impirí na Rúise
Catagóir:Daoine a rugadh i 1754
Catagóir:Básanna i 1801
Leitís

Planda den fhine Asteraceae í an **leitís** (Laidin:*Lactuca sativa*), a itear mar ghlasra. Úsáidtear go minic i saghsanna bhia éagsúla í, mar shampla i sailéid, ceapairí, burgair agus araile. Níl boladh nó blas róláidir aici, agus de bharr sin baintear feidhm aisti go forleathan sa chócaireacht. Tá ainm an phlanda bunaithe ar an bhfocal Laidin *lac*, a chiallaíonn 'bainne', mar tá sú le fáil inti.

Tá leitís oigheargheal ar cheann de na saghsanna leitíse is coitianta.

## Tagairtí

Catagóir:Glasraí duille
Maratón

[clé|250px|mion|[Maratón Nua-Eabhrac sa bhliain 2005.]]
Rás reathaíochta fad-achair é an **maratón** atá 42.195 ciliméadar (26 míle 385 slat, nó 26 7⁄32 míle) ar fhad, go hoifigiúil. Ritear mar rás bóthair é de ghnáth, agus tá sé ar fáil sna Cluichí Oilimpeacha. 

### Stair
Tá an rás bunaithe ar eachtra staire (nó finscéal, b'fhéidir), an saighdiúir úd Pheidippides de chuid na Sean-Ghréige, a rith ón Chath Mharatóin go dtí an Aithin.

Ritheadh an maratón mar mhír sna Cluichí Oilimpeacha nua-aimseartha nuair a cuireadh tús leo sa bhliain 1896, ach níor cuireadh caighdeán ar fhad an rása go dtí an bhliain 1921. Sa lá atá inniu ann, meastar go mbíonn tuairim is ocht gcéad maratón eagraithe ar fud na cruinne gach bliain.

## Féach Freisin
* Maratón Bhostúin
* Maratón Chathair Nua-Eabhrac
* Maratón Dhaingean Uí Chúis
* Maratón Bhaile Átha Cliath

Catagóir:Reathaíocht
Catagóir:Lúthchleasaíocht
Chemnitz

Cathair in iarthar Shaorstát na Sacsaine í **Chemnitz** (1953–1990: *Karl-Marx-Stadt*). Tá timpeall ar 240,000 duine ina gcónaí ann, agus í ar an tríú cathair is mó sa tSacsain.

## Naisc sheachtracha
* Wikivoyage - Chemnitz (en)
* Chemnitz - Suíomh oifigiúil 

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Gearmáine
Súitín

thumb|Súitíní éagsúla.
thumb|Fanann an súitín (atá corcra) go huile is go hiomlán san fhaighin (atá gorm) ach amháin an sreangán.
Is bundallán é **súitín** a sháinn mná isteach ina bhfaighneacha chun fuil agus leachtanna eile a ionsú. Baineann mná feidhm astu nuair a mbíonn siad ag míostrú. Séard atá ann ná braisle de flocas cadáis agus sreangán ceangailte leis, ionas gur féidir an súitín a tharraingt amach as an gcorp.

Catagóir:Sláinteachas
Catagóir:Atáirgeadh daonna
Grán rósta

mion|clé|
Scroid is ea **grán rósta** a itear i bpictiúrlanna ach go háirithe. Déantar é trí grán arbhair a théamh agus pléascann an eithne.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Catagóir:Bia agus deoch
Im piseanna talún

Bia a dhéantar de phiseanna talún é **im piseanna talún**. Scaiptear ar arán é.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Catagóir:Bia agus deoch
Im

[mion|clé|Im le [scian]]

Déantar **im** le bainne. Itear ar arán é agus baintear leas as chun bia a fhriochadh ann. Déantar i gcuinneog é.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:Collóidigh
Subh

[mion|clé|Subh á ullmhú i g[corcán]]

Is bia milis é **subh** a dhéantar trí thorthaí agus siúcra a bhruith. Cuirtear subh ar arán chun ceapaire a dhéanamh, ar chístí agus ar bhia eile chun blas milis a thabhairt dó. Díoltar subh i bprócaí déanta de ghloine.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Catagóir:Bia agus deoch
Ceapaire

Is smailc é **ceapaire** déanta d'arán agus ábhair eile ar nós cáis, im nó buíoc, subh, feoil, anlann, duilleoga éagsúla agus pé rud eile is mian leis an duine a chur ann. Gearrtar an ceapaire chun é a ithe go furasta.

## Ceapairí Éagsúla

Image:Club-sandwich.jpg|Ceapaire an chumainn
Image:Sandwich.jpg|Ceapaire Francach le sceallóga.
Image:Sandwich-making.JPG|Ceapaire á ullmhú
Image:Italian Sandwich.jpeg|Ceapaire Iodálach - *Panino*


## Féach freisin
*Mitraillette - ceapaire le feoil, sceallóga prátaí, agus rogha anlainn, ó bhunús na Beilge

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Catagóir:Bia agus deoch
Ispín

mion|clé|200px|Carn mór ispíní

Is éard atá i gceist le **ispín** ná feoil mhionaithe (putóga muca go minic) agus spíosraí tríthi, measctha le grabhóga aráin de ghnáth, agus í dingthe isteach i máilín de scannán ainmhíoch  (stéigeanna ullmhaithe ainmhithe) nó, níos coitianta anois, polaiméirí carbaihiodráite inite.

Is féidir iad a ithe ina iomlán nó iad a ghearradh go mín, agus is féidir ispíní a ithe fuar nó te. Is féidir le hispíní a bheith fliuch (le cócaireacht) nó tirim (réidh le n-ithe, cosúil le salámaí). Má tá siad fliuch, friochtar iad go minic. 

Bíonn cinn ann breac le spíosraí agus ábhair eile chun blas faoi leith a thabhairt dóibh. 

Tá cáil ar thíortha éagsúla amhail An Ghearmáin agus An Spáinn de bharr na hispíní a dhéantar iontu. 

Itear ispíní mar chuid de chuid na maidine in Éirinn, ach déanta na fírinne, itear i rith an lae.

## Féach freisin

* Bagún

## Tagairtí

Catagóir:Táirge feola
Catagóir:Muca
Bád

deas|250px|thumb|Báid éagsúla.
Is soitheach é an **bád** chun taisteal ar uisce. Faightear ar fad na cruinne iad agus tá siad déanta d’adhmad, de mhiotal agus d’ábhar somhúnlaithe, srl.

Catagóir:Soithigh
Catagóir:Báid
Oskari Tokoi

Polaiteoir agus iriseoir Fionlannach a bhí in **Oskari Tokoi** (rugadh in Kannus ar an 15 Bealtaine 1873 é, agus fuair sé bás ar an 4 Aibreán 1963 i Leominster, Massachusetts). 

## Saol
Nuair a tháinig sé i mbun a mhéide, chuaigh sé go dtí na Stáit Aontaithe agus chaith sé naoi mbliana ag obair ansin, go háirithe sna poill mhianaigh. Chuaigh sé sa cheardchumann ansin agus fuair sé aithne ar an Sóisialachas agus ar ghluaiseacht an lucht oibre. Sa bhliain 1900, d'fhill sé go Kannus. Bhunaigh sé siopa ansin, agus chuaigh sé le feirmeoireacht chomh maith. Sa bhliain 1905, toghadh ina chathaoirleach ar chumann an lucht oibre in Kannus é, agus dhá bhliain ina dhiaidh sin, vótáladh isteach é mar Fheisire do na Daonlathaigh Shóisialta. Chuaigh sé i gceannas ar cheardchumainn na Fionlainne sa bhliain 1912, agus trí bliana ina dhiaidh sin, bhí sé ina Phríomh-Aire ar Ard-Diúcacht na Fionlainne, nó, de réir théarmaíocht na linne, rinneadh cathaoirleach ar Sheanad na Fionlainne de. Ba eisean an chéad Daonlathach Sóisialach a bhí ina Phríomh-Aire ar an bhFionlainn.

Bhí sé ina Choimeasár Bia i rialtas na nDearg le linn Chogadh Cathartha na Fionlainne sa bhliain 1918. Nuair a briseadh an cath ar na Dearga, chuaigh sé ar a sheachnadh. D'éirigh leis liostáil in Arm na Breataine Móire, nó bhí na Sasanaigh ag cur ladair i gcogadh cathartha na Rúise agus ag cur trúpaí go dtí an Rúis, agus daoine ag teastáil uathu a bheadh eolach ar an tír. 

Sa bhliain 1921, chuaigh Tokoi ó Shasana go Ceanada, agus chuir sé faoi sna Stáit Aontaithe arís. Bhí sé ina eagarthóir ar *Raivaaja*, iris Fionlainnise d'Fhionlannaigh na Stát Aontaithe, a bhí á foilsiú i bhFitchburg, Massachusetts. Chaith sé deireadh a shaoil sna Stáit. 

Bhí Tokoi pósta ar Hanna, *née* Räinä, ón mbliain 1897 anuas, agus saolaíodh seisear clainne dóibh. Chuaigh ceal i mbeirt acu nuair a bhí Hanna agus Oskari ar a seachnadh ó na Bána sa Rúis i ndiaidh Chogadh Cathartha na Fionlainne, ach sa bhliain 1924, d'éirigh le Hanna agus an ceathrar eile na Stáit Aontaithe a bhaint amach. Fuair Hanna bás i bhFitchburg sa bhliain 1938, agus sa bhliain a bhí chugainn phós an bhaintreach fir Eva Pearl Johanson-Whiteker, bean Mheiriceánach. 

Nuair a phléasc an cogadh amach idir an Fhionlainn agus na Stáit Aontaithe, bhí Oskari Tokoi ina Leas-Uachtarán ar an gcumann a bunaíodh sna Stáit Aontaithe le cabhair agus fóirithint a thabhairt don Fhionlainn agus do mhuintir na Fionlainne. Bhí pionós an bháis ag bagairt ar Tokoi i gcónaí, dá bhfillfeadh sé go dtí an Fhionlainn, ó bhí sé ina bhall de rialtas na nDearg le linn an chogaidh chathartha, ach sa bhliain 1944, reachtaigh parlaimint na Fionlainne dlí speisialta, *Lex Tokoi*, le hé a dhíolmhú ón bpionós, mar aitheantas don obair a rinne sé sna Stáit Aontaithe ar son a thíre. Níor shocraigh Tokoi síos san Fhionlainn ina dhiaidh sin féin, ach tháinig sé ar cuairt cúpla uair. Fuair sé bás i Meiriceá.

## Oidhreacht
Ainmníodh *Tokoinranta* ("Cladach Tokoi"), ceann de na páirceanna poiblí i Heilsincí, as Oskari Tokoi.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1873
Catagóir:Básanna i 1963
Catagóir:Polaiteoirí na Fionlainne
1368

## Tarluithe
* Chuir Zhu Yuanzhang an ríshliocht Ming ar bun sa tSín agus Nanjíng mar phríomhchathair aige.
## Breitheanna
* 
## Básanna
* 7 Deireadh Fómhair — Lionel d'Anvers, Diúc Chlarence (r.1338)

Catagóir:Blianta
An Ríshliocht Sasánach

[mion|clé|[Ardaisír a hAon]]
Bhí an **ríshliocht Sasánach** ag rialú na hIaráine sna blianta 224-651 i ndiaidh bhreith Chríost. Tháinig na Sasánaigh i ndiaidh na nArsaicídeach, nó na bPairtiach, nuair a bhris Ardaisír a hAon (nó *Artaxerxes*, mar a thug na Gréagaigh is na Rómhánaigh air) an cath ar Artabanus IV, rí deireanach na bPairtiach. 

Tháinig deireadh leis an ríshliocht Sasánach sa bhliain 651, nuair a fuair trúpaí na Cailifeachta Arabaí an lámh ab fhearr ar Yazdegerd III.

## Tagairtí

Catagóir:Sóróstarachas
Catagóir:Stair na hIaráine
George Carew, 1ú Iarla Totnes

Sheirbheáil **George Carew, 1ú Iarla Totnes** (29 Bealtaine 1555 - 27 Márta 1629) faoin mBanríon Eilís I le linn Athchoncas na hÉireann agus ceapadh é leis an teideal 'Uachtarán na Mumhan'.
Bhí sé ina shaineolaí ar an araltas, agus ina údar ar *Carew's Scroll of Arms 1588, Collected from Churches in Devonshire etc., with Additions from Joseph Holland's Collection of Arms 1579*.
## Dúchas
Mac an Dr. George Carew, Déan Windsor, an 3ú mac de Sir Edmund Carew, Barún Carew, de Mohuns Ottery i bparóiste Luppitt, Devon ab ea Carew, ag a bhean chéile Catharine Huddesfield, iníon agus comh-bhanoidhre Sir William Huddesfield (d'éag 1499) de Shillingford St George in Devon, Ard-Aighne chuig an rí Éadbhard IV (1461-1483) agus Anraí VII (1485-1509). Ba í Anne Harvey (d.1605) máthair George, iníon Sir Nicholas Harvey. Tháinig George i gcomharbacht ar a dheartháir níos sine, Sir Peter Carew, a maraíodh in Éirinn in 1580, agus fágadh suíochán an teaghlaigh, in Upton Hellions, in aice le Crediton, Devon, le hoidhreacht aige, a dhíol sé ina dhiaidh sin le ball den teaghlach Young.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1555
Catagóir:Básanna i 1629
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Devon
Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain
Catagóir:Fir
Catagóir:Oifigigh rialtais
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Cheatharlach
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Taidhleoirí
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Mullach Maistean

Is cnoc é **Mullach Maistean** (Béarla: *Mullaghmast* nó *Mullamast*), atá suite i ndeisceart Chontae Chill Dara i gCúige Laighean, in aice bhaile Bhéal Átha an Tuair. Bhí an suíomh seo tábhachtach sa réamhstair, sa luathstair agus arís níos déanaí ar aghaidh. Tá sé aicmithe mar Shéadchomhartha Náisiúnta ag an Roinn Comhshaoil, Oidhreachta agus Rialtais Áitiúil.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Dara
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Loch

[thumb|Loch Nahuel Huapí san [An Airgintín|Airgintín.]]
[thumb|[Muir Chaisp: an loch is mó, nó an t-aigéan is lú, ar domhain.]]

Cnuasach mór uisce a bhfuil talamh mórthimpeall air is ea **loch**. Sruthlaíonn aibhneacha agus srutháin iontu chun iad a choimeád lán. Bíonn roinnt lochanna chomh mór sin go bhfuileadar ar nós farraigí.

[thumb|left|[Loch Tahoe idir California agus Nevada]]

Catagóir:Lochanna
Lóchrann

thumb|300px|right|Lóchrann faoi chumhacht cadhnairí.
Solas ar lasadh agus ar féidir iompar is ea **lóchrann**. Is féidir solas a chur ar fáil trí chumhacht aibhléise freisin. Baintear feidhm as lóchrann chun áiteanna dorcha a shoilsiú ar nós poill, innill, áiléir agus san oíche.

Catagóir:Solas
Premier FM

Is éard a bhí i gceist le **Premier FM** ná stáisiún raidió a raibh ceadúnas sealadach aige sna blianta 2005, 2006 agus 2007. Sheinn sé ceol sna 1960í, 1970í agus na 1980í. Chraol sé mórthimpeall Átha Cliath don chéad uair sa bhliain 2005. Ansin fuair sé ceadúnas chun craoladh i mBaile Átha Cliath, i gCorcaigh, i nGaillimh agus i Luimneach. Níor lorg na stiúrthóirí ceadúnas eile i ndiaidh 2007.

## Nasc seachtrach
* http://www.premierfm.ie/ 

## Tagairtí

Catagóir:Stáisiúin raidió in Éirinn
William Petty

Ba eacnamaí, eolaí agus fealsúnaí Sasanach é **Sir William Petty** (27 Bealtaine, 1623 - 16 Nollaig, 1687).
Rinneadh duine mór le rá de ar dtús báire le linn dó bheith ag obair i seirbhís Chromail agus an Chomhlathais in Éirinn.
D'fhorbair sé modhanna éifeachtacha chun suirbhé a dhéanamh ar an talamh a bhí le bheith coigistithe agus a bheith tugtha do shaighdiúirí Chromail. 

## Tagairtí

Catagóir:Suirbhéirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1623
Catagóir:Básanna i 1687
Catagóir:Eacnamaithe
Robert Devereux, 2ú Iarla Essex

Ba laoch míleata agus ceanán na banríona Eilís I é **Robert Devereux**, 2ú Iarla Essex (10 Samhain, 1565 - 25 Feabhra, 1601), ach tar éis feachtais neamhbhuach in aghaidh na reibiliúnaithe Éireannacha, le linn Chogadh na Naoi mBliana sa bhliain 1599, theip *coup d'état* aige i gcoinne na banríona agus cuireadh chun báis é de thoradh ar a thréasa.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1565
Catagóir:Básanna i 1601
Catagóir:Acadóirí Briotanacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:Coirpigh
Catagóir:Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht ollscoile
Catagóir:Oifigigh rialtais
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann
Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann
Catagóir:Tréas
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Teannaire

Gléas is ea **teannaire** chun aer a shéideadh isteach i mbonn rotha. Is féidir le duine é a dhéanamh de láimh nó lena chos nó is féidir teannairí aibhléiseacha a fháil a shéideann aer i mboinn go mear gan do dhuine dua a chur orthu féin.

## Íomhánna

Íomhá:Bike pump.jpg|Teannaire a oibrítear de lámh
Íomhá:Bicycle Pump foot operated.jpg|Teannaire a oibrítear le cos
Íomhá:Bicycle pump frame mounted.jpg|Teannaire a iompraítear ar rothar
Íomhá:LA2 bicycle pump in Linköping by night.jpg|Teannaire ar fáil don phobal i Linköping, An tSualainn


Catagóir:Rothaíocht
Today FM

Is ionad craolacháin a bhfuil ceadúnas aige chun craoladh ar fad Poblacht na hÉireann é **Today FM**. Thosaigh sé ag craoladh Lá Fhéile Pádraig 1997 mar *Radio Ireland* ach níor éirigh rómhaith leis agus rinne na bainisteoirí athrú mór air agus athainmníodh mar Today FM é ag tús 1998. Seinneadh níos mó ceol agus d'éirigh leo craoltóirí mór le rá amhail Ian Dempsey agus Ray D'Arcy a fháil. Chaith Eamon Dunphy tréimhse fhada ag cur *The Last Word* i láthair. Nuair a d'éirigh sé as an gclár a chur i láthair, roghnaíodh Matt Cooper chun a bheith mar chomharba air.

Cheannaigh Denis O'Brien Today FM sa bhliain 2007.

## Tagairtí

Catagóir:Stáisiúin raidió Éireannacha
Catagóir:Stáisiúin raidió a thosaigh ag craoladh i 1998
Catagóir:Líonraí podchraoltaí
Páipéar leithris

thumb|Corna pháipéir leithris ar chrochadh sa seomra folcadh
thumb|Páipéar leithris greannmhar
Is páipéar bog é **páipéar [[leithreas|leithris]]** a bhaineann daoine feidhm as chun an t-áthán nó an phit a ghlanadh agus a thriomú tar éis dóibh cac nó fual a dhíchuir. 

## Déantús
Bíonn sé i gcorna de ghnáth agus is féidir míreanna a réabadh den gcorna gan dua. Uaireanta bíonn boladh breá ar an bpáipéar freisin. 

Cuimlítear an t-áthán agus/nó an phit leis an bpáipéar leithris agus caitear an páipéar truaillithe sa leithreas nó i mbruscarán mura bhfuil cead páipéar leithris a chaitheamh sa leithris.

## Stair
Tugadh isteach páipéar leithris dédhualach sa Bhreatain sa bhliain 1942 nuair a osclaíodh St. Andrew's Paper Mill in Walthamstow (páipéar Andrex níos déanaí).   Díoladh é i Harrods ar dtús mar chiarsúr.  Ba mhór an só an páipéar ag Harrods le linn an Chogaidh.

## Féach freisin

* Leithreas 

## Tagairtí

Catagóir:Sláinteachas
Catagóir:Páipéar
Catagóir:Táirgí páipéir
Catagóir:Cac
Catagóir:Leithris
Cis

thumb|300px|Ceithre cis éagsúla oiriúnach don tí.
Is soitheach déanta de caolach í **cis** (nó ciseán). Castar agus ceanglaítear beangáin timpeall a chéile chun cis a dhéanamh. Déantar creatlach ar dtús agus ansin castar beangáin eile timpeall an gcreatlach.

Baineann daoine an-chuid leas astu. Coimeádtar bia, éadaí, bréagáin agus ainmhithe iontu. Is maisiúchán deas í cis i dteach, i mbialann nó in óstán.

Catagóir:Soithigh
Luchtaire cadhnra

[thumb|right|Is féidir leis an luchtaire Ionhub gléasanna agus aibhléisí éagsúla a luchtú in aon dreas amháin: [iPod Nano, Razr, Nintendo DS Lite, BlackBerry, seinnteoir DVD iniompartha, agus gléas bearrtha.]]
Is gléas é an **luchtaire cadhnra** a bhaintear feidhm as chun fuinneamh a chur nó a luchtú i gcadhnra trí sruth aibhléiseach a chur tríd. Baineann an-chuid daoine leas astu chun cadhnraí a luchtú i gcóir gutháin, aibhléisí amhail gléas bearrtha, gléas clamhaireachta, scuab fiacla aibhléiseach, seinnteoir ceoil, lóchrann agus a lán lán gléasanna eile. Is féidir cadhnra a luchtú i bhfoirgneamh ó slocán nó is féidir luchtaire a sháigh isteach sa pholl ina mbíonn an lastóir toitíní i ngluaisteán. Bíonn luchtaire faoi leith de dhíth i gcóir seo.

Catagóir:Leictreachas
Eisribitheoir

thumb|220px|right|Aghaidh an eisribitheora.
Is gléas aibhléiseach é **eisribitheoir** chun gruaig agus clúmh a bhaint den chorp. Beireann an gléas ar chuircín (lear mór ruainní) agus tarraingíonn sé amach iad. Baineann mná feidhm astu ach go háirithe nuair a bhíonn siad ag iarraidh clúmh a bhaint dá gcorp agus cruth a chur ar a stothóga.

Cuireadh an chéad eisribitheoir ar fáil sa bhliain 1986. *Epilady* ab ainm an ghléis sin.

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
Fearas baile

Gléas a mbaintear feidhm as sa bhaile a ghluaiseann faoi chumhacht aibhléise is ea **fearas baile** nó **fearas teaghlaigh**. Déanann na fearais seo rudaí éagsúla — fuineann siad arán, teannann siad oráistí chun sú oráistí a dhéanamh, glanann folúsghlantóir an t-urlár, meascann siad agus suaitheann siad bia, níonn siad éadaí agus na gréithe agus a lán rudaí eile. Is féidir le daoine leas a bhaint as fearais bhaile i gcomhair nithe pearsanta amhail scuab fiacla aibhléiseach, gléas bearrtha, nó iarann gruaige.

Is féidir leis an aibhléis teacht díreach ón chóras aibhléise nó ó chadhnraí. Murach na fearais seo, bheadh saol deacair ag daoine sa bhaile agus bheadh a lán dua ag baint le mórán oibre a dhéantar sa bhaile.

Catagóir:Leictreachas
An Beirneach

Scríbhneoir agus gníomhaí ar son na Gaeilge ab ea **Liam Ó Beirn** nó **An Beirneach** (c.1869–1949).

Saolaíodh sé i gCeathrú na Gaoithe, Contae na Gaillimhe sa dara leath den naoú haois déag. Bhí suim aige sa Ghaeilge. Scríobh sé leabhair faoi ainm cleite *An Beirneach*. 

## Leabhair

* *An Troid agus an tUaigneas*, M.H. Mac Ghuill, 1926.
* *Seo Siúd*, O'Gorman, 1934.
* *The Irish Speaker examined home*.

## Tagairtí

Beirneach
Beirneach
Máire I, Banríon na nAlbanach

Bá í  **Màiri (Máire), Banríon na nAlbanach** nó **Màiri I,** (, ) (8 Nollaig 1542 - 8 Feabhra 1587) Banríon na hAlban, ón 14 Nollaig 1542 go 24 Iúil 1567. 

Ba í Máire an t-aon leanbh dlisteanach marthanach a bhí ag an Rí Séamas V. Bhí sí 6 lá d'aois nuair a fuair a hathair bás agus rinneadh Banríon na nAlbanach dí. Ghlac a máthair, Marie de Guise (Gaeilge na hAlban: *Màiri de Guise*) an leasríocht agus fuair a hiníon an Choróin naoi mí ina dhiaidh sin.

Phós sí François, Dauphin na Fraince, a tháinig i gcoróin François II, sa bhliain 1559. Mar sin féin, ní raibh Màiri ina Banríon na Fraince le fada; bhí sí ina mbaintreacha ar an 5ú lá Nollaig, sa bhliain 1560, nuair a fuair a fear céile bás.

D'fhill Màiri ar ais go hAlbain, ag teacht i dtír i Lìte (nó 'Leith', sa Bhéarla) ar an 19 Lúnasa, sa bhliain 1561. Ceithre bliana ina dhiaidh sin, phós sí a céad col ceathrar, Henry Stuart, Tiarna Darnley. Bhí aontas míshásta acu agus i Feabhra na bliana 1567, fuarthas Darnley marbh sa ghairdín ag Kirk o'Field, tar éis pléascadh ollmhór sa teach.

Phós sí James Hepburn, an 4ú Iarla Bothwell, go luath ina dhiaidh sin. Chreidtear go raibh Hepburn freagrach as an Tiarna Darnle a dhúnmharú. Tar éis éirí amach in aghaidh an lánúin, príosúnaíodh Màiri i gCaisleán Loch Lìobhann, ar an 15 Meitheamh agus iachall uirthi éirí as mar bhanríon, i bhfabhar a mac, nach raibh ach aon bhliain d'aois, Séamas VI.

## Féach freisin

* an Rí Séamas V

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1542
Catagóir:Básanna i 1587
Catagóir:Banríonacha na Fraince
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Ceoltóirí Albanacha
Catagóir:Coirpigh
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Na Stiúbhartaigh
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Catagóir:Tréas
Deasc

[right|260px|thumb|Deasc nua-aimseartha churtha in oiriúint do [ríomhaire.]]
Is troscán é **deasc** a ndéantar obair uirthi (tugtar *crinlín* air uaireanta). Is cineál cláir nó boird é an deasc. Baintear feidhm as chun léamh, scríobh nó dul i mbun ríomhaireachta. Is féidir deasc a bheith sa bhaile nó in oifig nó ionad oibre eile amhail óstán. Go minic bíonn tarraiceáin i ndeasc chun rudaí a chur i dtaisce iontu. De ghnáth, suíonn daoine ar thaobh amháin den deasc. De ghnáth bíonn siad íseal ionas go mbeidh siad oiriúnach do dhaoine agus iad ina suí ach tá deasca arda ann freisin. Déantar d'adhmad deasc de ghnáth. Cuirtear deasca in oiriúint do ríomhairí sa lá atá inniu ann. Bíonn poill iontu chun sreanga a chur i bhfolach nó as an mbealach. Bíonn tarraiceán ann don mhéarchlár.

Catagóir:Trealamh oifige
Catagóir:Troscán
Leaba

[thumb|250px|Leaba in [óstán.]]
Troscán chun dul a chodladh ann nó chun luí air is ea an **leaba**. Bíonn siad fada agus fairsing le bheith oiriúnach do dhuine fásta síneadh amach ar bharr an leaba. Bíonn tocht ar leaba mar chlúdach bog ionas gur féidir le duine luí go sóúil. Cuirtear braillíní ar an dtocht, agus bíonn adhairteanna ann chun ligean do dhaoine a gceanna a luí orthu. Anuas orthu sin, leagtar pluideanna chun daoine a choimeád te fad is atá siad ina gcodladh. Bíonn clár cinn ag barr an leaba. Go minic bíonn sé déanta d'ábhar bog ionas nach gortóidh daoine a gceanna fad is atá siad ag luí sa leaba.

Is féidir leapacha a fháil do dhuine aonair nó do bheirt nó níos mó. Cliabhán a ghlaoitear ar leaba do leanbh. Is féidir dhá leaba a nascadh le chéile chun leaba mór amháin a dhéanamh. Tá leapacha ann ina bhfuil inneall iontu chun ceann agus bun an leaba a ardú, ionas gur féidir le daoine léamh nó ithe sa leaba.

Is sa leaba a tharlaíonn comhriachtain de ghnáth.

Catagóir:Troscán
Catagóir:Codladh
Veain

right|250px|thumb|Veain chomhaimseartha — an Dodge Sprinter
Is gluaisteán é **veain** (nó *iomparán* nó *gluaisvaigín‎*) ina n-iompraítear earraí nó chun grúpa daoine a iompar. Más earraí atá á n-iompar, ní bhíonn suíocháin san veain agus bíonn slí ann chun ualach nó lasta mór a iompar. Go minic ní bhíonn fuinneoga ar na hiomparáin a iompraíonn lasta. Ach má tá daoine á n-iompar, bíonn gá le suíocháin agus fuinneoga a bheith ann.

Is féidir le veain a bheith beag nó mór. Tugtar “veain” ar ghluaisteán nach bhfuil fuinneoga air agus a iompraíonn earraí ach atá cosúil le gnáthghluaisteán ina mbíonn daoine ag taisteal. Tugtar ”veain“ freisin ar ghluaisteán mór fada atá deartha chun lasta mór a iompar. Ní bhíonn iontu ach suíochán nó dhó don tiománaí agus cúntóir(í).

Baineann gnólachtaí feidhm as veaineanna go formhór mar bhíonn orthu earraí nó trealamh nó bearta nó rudaí eile a bhogadh ó áit go háit. Tá veaineanna an-oiriúnach don obair seo mar tá slí iontu chun lasta a iompar. Braitheann an geilleagar nua-aimseartha go huile is go hiomlán ar earraí a bhogadh ó áit go háit, mar sin tá veaineanna, leoraithe, agus trucailí fíorthábhachtach.

## Téarma Gaeilge
Deirtear gurb é Cathal Ó Sándair a chum an focal “iomparán” chun cur síos ar an gcineál gluaisteáin seo. Deirtear an focal “veain” sa Ghaeilge go minic, focal a tháinig go díreach ón bhfocal Béarla *van*, ach tá fadhb ag baint leis an bhfocal áirithe seo. An fhadhb atá ann ná go bhfuaimnítear “an veain” díreach mar a fhuaimnítear “an bhean”, agus mar aon leis sin, is focail bhaininscneacha an dá fhocal. Is fusa idirdhealú a dhéanamh eatarthu sa scríobh ach ní féidir idirdhealú a dhéanamh eatarthu sa chaint. Cloistear tuairisc corruair ar Raidió na Gaeltachta faoi “veain mhór bhán” nó “sean veain shalach”. Tá sé ráite ag daoine gur cheap siad gur faoi bhean a bhí an scéal agus gur náireach an rud é go raibh lucht an raidió ag cur síos uirthi mar sin. Sin an fáth a mholtar leas a bhaint as an bhfocal *iomparán*, in ainneoin gur annamh a chloistear é, ionas nach mbeidh aon mhíthuiscint mhí-ámharach ann.

## Tagairtí

Catagóir:Iompar

Catagóir:Feithiclí bóthair
Otharcharr

[thumb|Otharcharr san [An Iodáil|Iodáil]]
Baintear feidhm as **otharcharr** chun daoine tinne, daoine gortaithe agus mná seoil a thabhairt chuig ospidéal. Bíonn slí ann do lucht leighis agus fearas chun cuidiú leis an othar. Má tá an t-othar go dona leagtar ar shínteán é. Uaireanta leagtar an t-othar ar charbad (leaba a bhfuil rothaí fúithi) lena iompar idir an t-otharcharr agus áit eile.

Cuireann an t-othar é féin in iúl le soilse gorma agus le bonnán, go háirithe ar uair na práinne, agus bíonn sainchomharthaí agus dathanna speisialta uirthi. Glactar leis, má fheiceann tiománaithe otharcharr chucu, go gcaithfidh siad an bealach a fhágáil.

[thumb|left|Ingearán atá ag feidhmiú mar otharcharr san [An Ostair|Ostair]]
Is minic a bhaintear feidhm as ingearán más deacair an t-othar a thabhairt chuig ospidéal ar aon dóigh eile, agus bíonn ingearáin faoi leith ann chuige. Is féidir leo teacht anuas ar dhíon ospidéil.

Catagóir:Leigheas
Catagóir:Gluaisteáin
Cláirseach

Is uirlis cheoil thriantánach í **an chláirseach** nó **an chruit**, a sheinntear trí na sreanga ingearacha a phiocadh leis na méara. Téaduirlis atá ann. Is féidir feidhm a bhaint as mar chnaguirlis chomh maith. Bíonn caol, athshonadóir agus téada ar gach cláirseach, agus déantar na téada as níolón, snáithe caoláin, sreang nó síoda. 

Seinntear an chláirseach ar an nglúin, nó ar an talamh: braitheann sé ar airde na huirlise. **Cláirseoir** nó **cruitire** a thugtar ar cheoltóir a sheinneann an chláirseach.

Tá an chláirseach Ghaelach**** ina comhartha suaitheantais ag Rialtas na hÉireann, Uachtarán na hÉireann agus ar bhoinn Éireannach an euro. Tá an chláirseach mar lógó ag an gcomhlacht Guinness freisin, branda a shamhlaítear le hÉirinn ar fud an domhain mhóir, agus samhlaítear í le carachtair thábhachtacha i stair agus seanchas na hÉireann, leithéidí Bhriain Bhóirmhe, Ard-Rí Éireann, agus Toirdhealbhach Ó Cearrbhalláin ‘An Cláirseoir Caoch’.

## Féach freisin

* An Chláirseach Ghaelach

## Tagairtí

Catagóir:Téaduirlisí
Catagóir:Ceol traidisiúnta na hÉireann
Ceolfhoireann

mion|Ceolfhoireann Shiansach Náisiúnta RTÉ, 2009
mion|RTÉ Concert Orchestra sa NCH, 2009
Is ensemble ionstraimeach í **ceolfhoireann**, is é sin bailiúchán mór d'uirlisí cheoil agus ceoltóirí. Tugtar **ceolfhoireann shiansach** nó **ceolfhoireann fhiolarmónach** ar lán-cheolfhoireann, ina bhfuil suas go dtí céad ceoltóir. Braitheann méid agus baill na ceolfhoirne ar an bpíosa ceoil atá a sheinm aici.

De ghnáth, roinntear na huirlisí i gceithre ghrúpa:
* gaothuirlisí adhmaid: fliúit, piccolo, óbó, corn Sasanach, clairnéid, dordchlairinéid, basún agus ollbhasún. Cuirtear sacsafón leis an ngrúpa seo uaireanta chomh maith.
* práis: trumpa, coirn, trombón, dordthrombón, tiúba 
* cnaguirlisí: tiompán
* téaduirlisí: céadveidhlín, dara veidhlín, vióla, dordveidhil, olldord

Tugtar *stiúrthóir* ar an duine a dhíríonn na ceoltóirí.

## Féach freisin

* Ceol clasaiceach

## Tagairtí

Catagóir:Ceol clasaiceach
Catagóir:Ceolfhoirne
Catagóir:Ceol foirne
Custard

thumb|Berliner lán de chustard.
Bainne, uibheacha, siúcra agus gránphlúr (go minic) bruite le chéile mar mhilseog srl is ea **custard** (**breachtán** nó **ubhagán** freisin sna seanfhoclóirí).

Is milseog é agus lena chois sin, cuirtear i mórán borróga é freisin, amhail *Berliner*. 

Buíonn dath buí nó bánbhuí air de bharr buíocáin na n-uibheacha. Is féidir é a ithe te nó fuar.

Is féidir le custard a bheith tiubh agus meallach nó is féidir leis bheith sreabhach. Nuair atá sé sreabhach, tá sé oiriúnach mar anlann agus doirtear ar bhia eile é amhail toirtín. 

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Séamas V, Rí na nAlbanach

Bhí **Séamas V** (c. 10 Aibreán, 1512 - 14 Nollaig, 1542) ina Rí na hAlban ón dáta 9 Meán Fómhair, 1513 go dtí a bhás roimh am ag aois a tríocha, a lean briseadh na nAlbanach ag Cath Bhlàr Shalmhaigh. Ba í Máire an t-aon leanbh dlisteanach marthanach a bhí ag an Rí Séamas V. Ní raibh sí ach 6 lá d'aois, nuair a fuair a hathair bás, agus rinneadh Banríon na nAlbanach dí. 

## Luthshaol
Mac Rí Séamas IV na nAlbanach, agus an bhanphrionsa Margaret Túdar Shasana, rugadh é ar an 10ú Aibreán, 1512, i bPálás Ghleann Iucha, Labhdaidh an Iar, agus bhí sé díreach 17 mhí déag d'aois nuair a maraíodh a athair ag Cath Flodden Field ar an 9ú Meán Fómhair 1513.
Tháinig sé i gcoróin sa Séipéal Ríoga i gCaisteal Sruighlea, ar an 21ú Meán Fómhair, 1513. Le linn a óige, rialaigh leasríthe an tír, ar dtús ba ea an chéad leasraí ná a mháthair, Margaret Túdar (deirfiúr an Rí Anraí VIII Shasana), go dtí gur athphós sí an bhliain dár gcionn, agus ina dhiaidh sin b'é John Stewart, 2nd Diúc Albany, a bhí ina leasraí. B'é John Stewart an dara duine le teacht i gcomharbacht ar Séamas V, i ndiaidh Alexander Stewart, deartháir óg an Rí. Sa bhliain 1525, ghlac Archibald Douglas, an 6ú Iarla Aonghas, leasathair an rí óg Séamas faoi choimeád, agus bhí sé mar phríosúnach fíorúil ar feadh trí bliana, a fheidhmiú cumhachta ar a son. D'éalaigh Séamas sa deireadh thiar thall sa bhliain 1528 agus coinneáil sé féin an tsriain chumhachta as sin amach.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1512
Catagóir:Básanna i 1542
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Na Stiúbhartaigh
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Clogad

[thumb|upright|Clogad cogaidh [An tSean-Choraint|Corantach ársa]]

Ceannbheart crua a chaitear ar an gceann chun é a chosaint is ea **clogad**. Toisc go bhfuil an ceann leochaileach de bharr an inchinn a bheith sa chloigeann, ní mór an ceann a chosaint ó bhuillí troma a d'fhéadfadh an ceann a scoilteadh agus/nó díobháil a dhéanamh don inchinn. Tá clogaid á chaitheamh leis na cianta. Bhíodh agus bíonn fós clogaid á chaitheamh ag daoine agus iad i mbun comhraic. Caitheann tógálaithe clogaid chun a gceanna a chosaint ar thaismí ag láithreacha tógála. Caitear clogaid nuair a mbíonn daoine ag imirt spóirt nó nuair a mbíonn imeachtaí contúirteacha ar siúl acu. Caitheann rothaithe, gluaisrothaithe, tiománaithe gluaisteán rásaíochta, marcaithe, dreapadóirí agus a lán daoine eile nach iad clogaid agus iad ag taisteal nó ag gluaiseacht. Caitheann a lán imreoirí iomána, imreoirí haca, haca-oighear ach go háirithe, agus imreoirí cluichí eile clogaid ar eagla na heagla go mbuailfear ar an gceann iad agus iad ag imirt. Caitheann an lucht dóiteáin clogaid freisin mar chuid den chulaith acu nuair a mbíonn siad ag iarraidh tine a mhúchadh.

## Íomhánna

File:Capacete.png|Clogad dreapadóireachta 
Íomhá:Schutzhelm.jpg|Clogad sábháilteachta do thógálaithe
File:Hurling helmet 000 0200.jpg|Clogad iománaíochta


Catagóir:Ceannbheart
Catagóir:Cathéide
Catagóir:Éadaí spóirt
Cainéal

:*Baineann an t-alt seo leis an gcoirt crainn a úsáidtear mar spíosra. Féach [[Cainéal (idirdhealú)]].*
Is crann beag síorghlas é **cainéal** (*Cinnamomum verum*), arbh as Srí Lanca é ó dhúchas. Déantar spíosra de choirt an chrainn. Glaoitear cainéal ar an spíosra freisin.

## An crann féin
Tá crainn cainéal 10-15 meadar ar airde. Tá cruth uibheach ar na duilleoga, 7–18&nbsp;cm ar fhad. Tá na bláthanna eagraithe i bpanacal, tá dath glas orthu agus tá boladh faoi leith orthu. Tá caor beag corcra mar thoradh ar an gcrann. Bíonn síol amháin sa chaor.

## Conas mar a bhaintear feidhm as
Is é cainéal ceann de na spíosraí is mó a bhaineann daoine taitneamh as. Tá éileamh ollmhór air ar fad an domhain. Tá blas milis air agus dá bharr cuirtear ar bhia milis é de ghnáth. Critheann daoine cainéal ar bharr caife, ar chístí, ar bhreachtán, uachtar reoite agus ar a lán milseoga eile. Mar aon le sin, is maith le daoine é a mheascadh le sú úill te agus é a ól um Nollaig nó sa gheimhreadh.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Catagóir:Crainn
Bocaire

mion|clé|Bocairí i dtráidire

Is bairín beag arán é **bocaire** nó **muifín**. Bíonn cuma orthu ar nós cístí beaga ach ní bhíonn siad chomh milis is a bhíonn cístí nó borróga. Ní bhíonn clúdach siúcra nó uachtar ar mhullach na mbocairí de ghnáth. Fuineadh sa Bhreatain Bheag ar dtús iad san aonú aois déag.

Bíonn comhábhair faoi leith i mbocairí de ghnáth chun blas áirithe a thabhairt dó. I measc na hábhair a mheasctar iontu, bíonn fraocháin ghorma, cnapóga seacláide, caramal, sútha talún, cainéal, puimcín, cnónna, banana, oráistí, cuiríní, péitseoga, sútha craobha, almóinní, leamhachán agus meacain dhearga. Itear bocairí mar scroid ar maidin ach is féidir iad a ithe am ar bith i rith an lae mar scroid mhilis.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Catagóir:Bia agus deoch
Séamas IV Alba

Bhí **Séamas IV** (17 Márta, 1473 - 9 Meán Fómhair, 1513) ina Rí na nAlbanach ó 11 Meitheamh, 1488 go dtí a bháis. Meastar, de ghnáth, gur éirigh níos fearr leis mar rí ná an chuid is mó de na Stiúbhartaigh, ach tháinig críoch lena réimeas leis an mbriseadh tubaisteach ag Cath Flodden Field. 

## Luathshaol

Ba mhac Shéamais III agus agus Mhargrete na Danmhairge é, rugadh é i gCaisteal Sruighlea. is dócha. Mar léiroidhre chun choróin na hAlban, cheapadh é ina Diúc Bhaile Bhòid. Ní Rí na ndaoine a bhí ina athair agus bhí ar dhá reibiliún a chur faoi chois.
Le linn an dara ceannairc, chuir na reibiliúnaithe Séamas, agus é in aois a cúig déag, 
chun tosaigh mar cheannaire ainmniúil. 
Maraíodh a athair, ag troid in aghaidh na reibiliúnach ag Blàr Allt a' Phuill Sheilich, ar an 11 Meitheamh, 1488, agus ghlac Séamas an rìchathair agus corónaíodh é ag Sgàin ar 24 Meitheamh. Nuair a fuair sé amach an ról indíreach a bhí aige i mbás a athair, shocraigh sé ar aithrí a dhéanamh as a chuid pacaí. Ón dáta sin ar aghaidh, chaitheadh sé *'cilicium*, sé sin léine ghruaige, déanta as slabhra trom iarainn, thar a chuim, in aice leis an gcraiceann, i rith an Carghais.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1473
Catagóir:Básanna i 1513
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Na Stiúbhartaigh
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Glóthach

mion|clé|Cuach lán le glóthacha éagsúla le dathanna éagsúla.

Bia bog milis is ea glóthach. Itear mar mhilseog é. Itear fuar é. Itear leis féin é nó le bia eile amhail uachtar reoite nó breachtán. Is maith le leanaí agus daoine óga é ach go háirithe, ach déanta na fírinne, is féidir le gach duine é a ithe.

Déantar an púdar a mheascadh le uisce te chun glóthach a dhéanamh. Doirtear an glóthach te i mhúnla glóthaí chun cruth faoi leith a thabhairt dó. Ligtear dó fuarú ar feadh tamall ionas go táthóidh an leacht le chéile. Bíonn glóthach ar fáil i mblasanna agus dathanna éagsúla. Nuair a mbíonn glóthach ag suí ar mhias leis féin, bíonn sé longadánach agus bíonn tréith athscinmeach aige.

## Glóthach meisiciúil
Is féidir fiúigil glóthaí (.i. deochanna beaga biotáille déanta de ghlóthach a dháiltear i ngloiní beaga) a dhéanamh trí alcól a mheascadh isteach i nglóthach fad is atá sé á ullmhú. Go minic measctar vodca, rum nó *[[tequila]]* sa ghlóthach. Doirtear an leacht meisciúil seo i shoithigh bheaga agus itear iad ag cóisir nó i dteach tábhairne.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Catagóir:Bia agus deoch
Soundgarden

Rac bhanna Meiriceánach a bhí i **Soundgarden**, agus iad ar cheann de na grúpaí ba mhó as Seattle a bhain cáil dhomhanda amach i rith na nóchaidí. Aicmítear iad i gcónaí mar ghrúpa "grúinse", cé go raibh fuaim ní ba chasta acu. Mhair siad mar bhanna idir na blianta 1984 agus 1997, agus bhí tionchar suntasach ag a gcuid ceoil ar cheoltóirí a tháinig ina ndiaidh.

Tar éis deireadh an bhanna, bhunaigh Chris Cornell an grúpa nua Audioslave le triúr ón bhanna Rage Against the Machine, ach tá sé ag taifead mar cheoltóir aonair arís. Ghlac an drumadóir Matt Cameron áit le Pearl Jam, banna mór le rá eile as Seattle.

## Dioscliosta
* *[[Ultramega OK]]* (1988)
* *[[Louder Than Love]]* (1989)
* *[[Badmotorfinger]]* (1991)
* *[[Superunknown]]* (1994)
* *[[Down on the Upside]]* (1996)
* *[[King Animal]]* (2012)

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Seattle
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1984
The 90s Network

Is craolachán faoi leith é ***The 90s Network***. Is é an chéad craolachán ar domhan a sheinneann ceol ó na 1990í amháin. Thosaigh sé ag craoladh i mí Dheireadh Fómhair 2008 go dtí mí Eanáir 2009. Fuair siad ceadúnas sealadach eile agus thosaigh siad ag craoladh don dara huair ag 00.00 Dé hAoine 9 Deireadh Fómhair 2009. Cuireann an fhoireann na cláir i láthair ó sciobóil sa gharraí ar chúl teach Mike O'Brien, an té a bhunaigh *The 90s Network*. Craolann siad ar fad ceantar Bhaile Átha Cliath ar an mhinicíocht 107.3FM agus ar an ngréasán domhanda ar an suíomh atá acu http://www.the90snetwork.co.uk/ . Tá siad ag bailiú airgead an dara dreas ar son Ospidéal Naomh Muire um Leanaí Breoite i gCromghlinn i mBaile Átha Cliath.
Séamas II, Rí na nAlbanach

B'é **Séamas II** Rí na nAlbanach (16 Deireadh Fómhair, 1430 - 3 Lúnasa, 1460) ó 1437 go dtí 1460.
Mac Rí Shéamais I agus Joan Beaufort (iníon John Beaufort, 1ú Iarla Somerset agus Margaret Ollainn) ab ea é.	
Bhí leathchúpla níos sine aige, Alexander Stewart, Diúc Bhaile Bhòid (Béarla: Rothesay), a d'fhan beo fada go leor chun ridireacht a fháil, ach fuair sé bás agus é ina leanbh. Fuair Séamas an leasainm " Fiery face" mar gheall ar an bhall broinne flanndearg feiceálach ar a aghaidh. Mac leis ba ea an rí Séamas III.

Catagóir:Daoine a rugadh sa 15ú haois
Catagóir:Básanna tionóisceacha
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Dún Éideann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Na Stiúbhartaigh
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Breosla

thumb|260px|Gás á dhóigh mar bhreosla
Is éard atá i gceist le **breosla** ábhar ar bith a dhóitear nó a athraítear chun fuinneamh nó teas a fháil uaidh. Is iomaí cineál breosla atá ann, leacht, gás agus solad. Dóitear adhmad mar bhreosla ar fud an domhain. Is amhlaidh gurb é seo an breosla is sine a bhain daoine feidhm as. Dónn daoine breosla eile amhail artola chun inneall a chur ag gluaiseacht; gás chun tithe a théamh agus bia a chócaireacht. Sa lá atá ann inniu faightear fuinneamh ó bhreoslaí eithneacha.

Is breosla é bia freisin. Faigheann daoine agus ainmhithe fuinneamh ó bhia. Tiontaítear an bia go fuinneamh sna cealla.

Ag deireadh na dála, eascraíonn an fuinneamh go léir atá ar fáil i mbreoslaí ón ghrian.
Gléas bearrtha

thumb|Gléas bearrtha aibhléiseach
Gléas chun gruaig agus bruth féasóige a bhearradh d'aghaidh fir is ea **gléas bearrtha**. Cuireann aibhléis ag gluaiseacht iad. Tá siad beag go leor ionas gur féidir le fear greim a fháil air i lámh amháin. Bíonn lanna ar bharr an ghléis a bhogann timpeall agus a ghearrann an bruth féasóige. Díoltar scuab beag leis an ngléas chun na lanna a ghlanadh tar éis don fhear é féin a bhearradh. Mura ghlantar an gléas go rialta, beidh an gléas pulctha le míreanna ghruaige agus ní fheidhmeoidh sé.

Catagóir:Leictreachas
Catagóir:Sláinteachas
Kathryn D. Sullivan

Is iarspásaire Meiriceánach agus geolaí í **Kathryn Dwyer Sullivan** (a rugadh ar an 3 Deireadh Fómhair 1951 i bPaterson, New Jersey sna Stáit Aontaithe). Comhalta foirne ar trí mhisean sa spás, chuaigh Sullivan ar shiúlóid spáis  ar 11  Deireadh Fómhair  1984, an chéad uair a chuaigh bean Mheiriceánach  ag siúl sa spás (chuaigh an Rúiseach Svetlana Savitskaya ar shiúlóid spáis ar 25 Iúil 1984).
clé|mion|Bealtaine 2019

## Naisc sheachtracha

* Beathaisnéis - Ionad Spás Lyndon B. Johnson, NASA

## Tagairtí

Sullivan, Kathryn D.
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Cliabhán

thumb|right|200px|Cliabhán caolaigh le gligín ann.
thumb|Cliabhán adhmaid ón India
Is leaba bheag i gcóir leanaí é **cliabhán**. Cuirtear leanaí atá díreach saolaithe ina gcodladh i gcliabháin go dtí go mbíonn siad b'fhéidir bliain d'aois.

Catagóir:Troscán
Scátaí lannrollála

thumb|right|250px|Rollóirí i líne á chaitheamh ag duine.
thumb|250px|Na ceithre roth ar bhonn an rollóra i líne.
Is bróga iad **scátaí lannrollála** ar a bhfuil ceithre roth i líne fúthu de ghnáth. Caitear iad nuair a theastaíonn ó dhuine scátáil. Bíonn ceap orthu freisin a fheidhmíonn mar choscán ionas gur féidir leis an té atá ag scátáil stad nó moilliú. Glaoitear *"Rollerblades"* orthu freisin ach is ainm trádála é sin.

Catagóir:Iompar
Catagóir:Scátaí rollála
Catagóir:Spórt