open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Déaglán Collinge

Scríbhneoir agus file Éireannach is ea **Déaglán Collinge**, a rugadh i mBÁC sa sa bhliain 1949. 

## Saol
D'fhreastail sé ar scoil na mBráithre Críostaí i gCaisleán Druimní i rang lán-Ghaelach. I gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, bhain sé BA agus Ardteastas san Oideachas, MA sa Léann Angla-Éireannach agus PhD sa Léann Angla-Éireannach (le tráchtas ar fhilíocht Mháirtín Uí Direáin).

Léachtóir páirtaimseartha ba ea é in Ollscoil Mhá Nuad ar feadh 25 bliana agus litríocht Angla-Éireannach á mhúineadh aige do mhic léinn Mheiricéanacha ar chúrsa an CCIS. Múinteoir is ea é i gColáiste na gCnoc Glas, Baile Átha Cliath. 

## Scríbhneoireacht
File agus údar téacsleabhar Gaeilge is ea é a bhfuil an tsraith Saibhreas agus téacsleabhair eile dá chuid foilsithe ag Mentor Books. Is iomaí dán atá foilsithe aige in Innti, Éigse Éireann, Comhar, An Guth, agus Riposte agus tá aistí liteartha dá chuid foilsithe in The Irish Review agus san Irish Literary Supplement. Tá dánta agus ailt leis craolta ag RTÉ agus Raidió na Gaeltachta. Tá gearrscéalta dá chuid foilsithe chomh maith, mar shampla 'Inchicore Haiku Displaced Poet', sa leabhar *Remembering Michael Hartnett* (Four Courts Press 2006).

## Fílíocht
* Teachtaireacht Téacsa (Coiscéim, 2007)
* Common Ground (Inishfail Press, 1996)
* Fearful Symmetry (Mentor Books, 1990)
* Faoi Léigear (Coiscéim, 1986)
* Sealgaireacht (Clóchomhar Teo., 1982)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Yury Luzhkov

Ba pholaiteoir Rúiseach agus gobharnóir Mhoscó é **Yury Mikhailovisch Luzhkov** () (21 Meán Fómhair 1936 - 10 Nollaig 2019).

Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Básanna in 2019
Catagóir:Ceimiceoirí Rúiseacha
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Daoine as Moscó
Catagóir:Daoine Sóivéadach
Catagóir:Fir
Catagóir:Méaraí
Catagóir:Polaiteoirí na Rúise
Faireog pharaitíoróideach

mion|clé|Suíomh na bhfaireog
Is faireoga inchríneacha iad na **faireoga paraitíoróideacha**, a luíonn san fhaireog thíoróideach féin agus a thálann an hormón paraitíoróideach. Tá ceithre fhaireog pharaíoróideach ann, a bhíonn suite taobh thiar den faireog thíoróideach, ach is annamh a fhaightear iad taobh istigh den fhaireog thíoróideach nó sa chliabhrach. Riarann na faireoga paraitíoróideacha leibhéal cailciam na fola agus na gcnámh.

## Tagairtí

Catagóir:Faireoga
Catagóir:Neamhoird Paraitíoróideacha
Anna Heussaff

Scríbhneoir Éireannach is ea **Anna Heusaff**, a rugadh sa bhliain 1957.

## Saol
Is Bleá Cliathach í Heussaff. Conallach ba ea a máthair agus Briotánach ba ea a hathair, a raibh Briotáinis aige ón gcliabhán. D'fhreastail sí ar Scoil Mhuire agus ar Scoil Chaitríona. Ansin ghnóthaigh sí BA sa Ghaeilge agus sa Stair, agus MA sa Nua-Ghaeilge i gColáiste na hOllscoile, BÁC, agus Ard-Teastas san Oideachas i gColáiste na hOllscoile, Gaillimh. Chaith sí tréimhsí ag obair le daoine gan dídean sa Bhreatain agus ansin ag obair le RTÉ. Tá sí ag obair mar scríbhneoir ó 2002 i leith. D'éírigh go maith lena húrscéalta agus tá mórdhuaiseanna bainte amach aici i gComórtais Liteartha an Oireachtais.

Simon Brooke ab ainm dá fear céile, a cailleadh sa bhliain 2019. Conall is ainm dá mac.

## Saothar
### Úrscéalta
* Sa Pholl Báite (Cló Iar-Chonnacht, 2023)
* Sárú (Cló Iar-Chonnacht, 2017)
* Scáil an Phríosúin (Cló Iar-Chonnacht, 2015)
* Hóng (Cló Iar-Chonnacht, 2012)
* Buille Marfach (Cló Iar-Chonnacht, 2010)
* Cúpla Focal (Cois Life, 2007)
* Vortex (Cois Life, 2006)
* Bás Tobann, (Baile Átha Cliath: Cois Life, 2004)

### Staidéar acadúil
* Filí agus Cléir san Ochtú hAois Déag (Baile Átha Cliath: An Clóchomhar, 1992)

### Eile
* Deadly Intent (Severn House 2014), aistriúchán a rinne Heussaff ar a húrscéal féin Buille Marfach faoin ainm cleite Anna Sweeney.
* Leabhar Mór an Cheoil (Futa Fata, Dorling Kindersley 2011), aistriúchán ó Bhéarla ar leabhar tagartha do léitheoirí óga.
* Leabhar Mór na hEalaíne (Futa Fata, Dorling Kindersley 2010), aistriúchán ó Bhéarla ar leabhar tagartha do léitheoirí óga.
* *The Irish for Multicultural* aiste sa chnuasach *Who Needs Irish?*, Ciarán Mac Murchaidh, eag. (Veritas, 2004)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Clár raidió faoi Heussaff 
* Cois Life: Anna Heussaff 

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí scéalta bleachtaireachta
Catagóir:Údair Ghaeilge
Catagóir:Úrscéalaithe Gaeilge
Catagóir:Úrscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Na hAstacaigh

thumb|right|300px|Uasmhéid na gcríoch a bhí faoi dhlínse na nAstacach
Ba iad **na hAstacaigh** an tsibhialtacht agus grúpa eitneach a bhí i seilbh Mheicsiceo, nó na gcríoch a dtugtar Meicsiceo orthu inniu, ón 14ú go 16ú haois, tréimhse a thugtar 'an Tréimhse iar-Chlasaiceach' i gcroineolaíocht Mhéisimheiriceá. Ba í an teanga ba mhó a bhíodh á labhairt acu ná Nahuatl.

## Téarmaíocht
Maidir leis an bhfocal féin *Astacach*, is é is bunús leis ná *aztecatl*, uimhir iolra *azteca*, agus is gnách é a chiallú mar “dhuine ó Aztlan”. B'éard a bhí i gceist le hAztlan ná an dúiche mhiotasach ónar tháinig lucht labhartha na teanga Nahuatl go Meicsiceo agus go Lár Mheiriceá. Glac na *Mexica* — an treibh a bhunaigh cathair Tenochtitlan, áit a bhfuil Cathair Mheicsiceo (*Ciudad de México*) inniu - an t-ainm sin chucu féin. Uaireanta, cuimsíonn an téarma *Astacach* freisin áitritheoirí ón dhá phríomhchathair a bhí i gcomhghuaillíocht leis na Tenochtitlain, na h*Acolhua* ó Texcoco agus na *Tepaneca* ó Tlacopan, a bhunaigh mar aon leis na *Mexica* Trípháirtíocht na nAstacach nó “Impireacht na nAstacach”. Ó bhí an teanga chéanna á labhairt ag an trí threibh seo gan aon trácht a dhéanamh ar na comhchosúlachtaí cultúrtha, is féidir “Astacaigh” a ghairm díobh go léir.
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Museo%20de%20Am%C3%A9rica%20Conquest%20of%20Mexico%2004.jpg|clé|mion|390x390px|Léigear Tenochtitlan agus Hernan Cortés (ealaíontóir Michel Wal)

## Stair
Ón tríú haois déag AD i leith ba é Gleann Mheicsiceo croí na sibhialtachta Astacaí. Chuaigh cumhacht na hImpireachta Astacaí i bhfad thar an ngleann, nó bhí na hAstacaigh ag forghabháil cathairstát i ndiaidh a chéile i Lár Mheiriceá agus ag cur de dhualgas ar mhuintir na stát seo dúchíos a íoc le Tenochtitlan. I mbarr a maitheasa bhain an tsibhialtacht seo amach dearscnaitheacht i saibhreas na hailtireachta, na n-ealaíon agus na dtraidisiún reiligiúnach. Sa bhliain 1521 áfach d'ionsaigh Hernán Cortés, an *[[Conquistadores|conquistador]]* Spáinneach, an impireacht, agus d'éirigh leis rí (nó *tlatoani*) na nAstacach, Moctezuma a Dó, a chloí le lámh láidir. Fuair Cortés a lán comhghuaillithe as measc na dtreibheacha a bhí ag íoc cánach leis an *tlatoani*, nó bhí siad tinn tuirseach den dúchíos agus den dóigh a mbíodh na hAstacaigh ag íobairt daoine ó na treibheacha seo dá gcuid déithe. Bhí na híobairtí seo an-choitianta i gcultúr na nAstacach.

## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí eitneacha
Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá

Catagóir:Sibhialtachtaí
Faoileoir

Tugtar **faoileoir** nó **seoleitleán** ar an gcineál eitleáin nach bhfuil inneall ar bith aici agus a úsáidtear, go mór mór, le haghaidh na faoileitilte. Tá faoileoirí ann feistithe le hinneall in úsáid le haghaidh spóirt agus tá an bua orthu go bhfuil siad in ann preabadh chun siúil go neamhspleách, dul ar trus níos faide agus eitilt ardaitheach níos fearr na an gnáth faoileoir. 

D'úsáidtí faoileoirí freisin le haghaidh taighde agus gníomhaíochta míleata srl.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aerárthach
Catagóir:Aerloingseoireacht
Catagóir:Faoileoireacht
Catagóir:Trealamh spóirt
Henri Giffard

Innealtóir Francach ba ea **Henri Giffard** (1825-1882). Ceannródaí eitlíochta ab ea é a cheap an t-insteallaire agus an aerlong dá ngairtear 'Le dirigeable'. Bhí an aerlong á thiomáint ag galinneall, le mheáchan níos mó ná 180 kg. agus b'é seo an chéad aerlong lastais agus paisinéirí.

Bhí an t-aerlong feistithe le hinneall gaile, le 3 each-chumhacht(ec), a thiomáin lián agus bhí an leagan amach seo ní amháin praiticiúil ach fós instiúrtha. 

Bhí tonnadóir, a bhí ag pointeáil síos, feistithe chuig an innill. Bhí an t-astú sceite meascaithe leis an ghás dó agus bhí súil ag Giffard go gcuireadh seo stop ar spréacha iontráil isteach sa mhála gáis; d'fheistigh sé stiúir ingearach ar freisin.

Ar an 24 Meán Fómhair 1852 rinne Gifford an chéad eitilt inneall-thiomáinte agus faoi faoi rialú. ag taisteal 27 km ó Páras go Trappes. Bhí an ghaoth róláidir dó chun dul ina aghaidh agus theip air filleadh ar ais go dtí an tús i bPáras. Bhí sé in ann áfach tiontú agus dul i gciorcail, agus dá bhrí sin chruthaigh sé go raibh aerlong faoi thiomáint innill a bheith stiúrtha agus rialaithe.
De dheasca meath a theacht ar a shainradharc, chuir sé lámh ina bhás féin sa bhliain 1882, agus do bhronn sé a eastát ar an náisiún i gcomhair cuspóirí
daonnúla agus eolaíochta. Tá a ainm i measc na n-ainmneacha, 72 díobh go léir, ar an Túr Eiffel.


Íomhá:Injector Giffard-02.jpg|An t-insteallaire a chum Giffard
Íomhá:Giffard1852.jpg|Le dirigeable sa bhliain 1852


## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1825
Catagóir:Básanna i 1882
Catagóir:Daoine Francacha
Pádraig Standún

Scríbhneoir Éireannach is ea **Pádraig Standún**.

## Saol agus scríbhneoireacht
Rugadh Pádraig Standún i gContae Mhaigh Eo sa bhliain 1946. Is gníomhaí agus sagart é a bhfuil cáil leathan air. Is iomaí úrscéal agus dráma atá scríofa aige. 

Bhí dráma leis, *Uisceinafhíon*, ar an ngearrliosta do ghradam litríochta Chló Iar Chonnachta sa bhliain 2001. Bhunaigh Bob Quinn an scannán, *[[Budawanny]]* (1987) ar úrscéal dá chuid, *Súil le Breith*. 

## Úrscéalta
* Ar Nós an Pháiste (Cló Iar-Chonnachta, 2012)
* Díbirt Dé (Cló Iar-Chonnachta, 2007)
* Sobalsaol (Cló Iar-Chonnachta, 2005)
* Saoire (Cló Iar-Chonnachta, 1997)
* Stigmata (Cló Iar-Chonnachta, 1994)
* Na hAntraipeologicals (Cló Iar-Chonnachta, 1993)
* Cion Mná (Cló Iar-Chonnachta, 1993)
* An tAinmhí (Cló Iar-Chonnachta, 1992)
* Cíocras (Cló Iar-Chonnachta, 1991)
* AD 2016 (Cló Chonamara,1987)
* Súil le breith (Cló Chonamara,1983)

## Aistriúcháin dá shaothair
### Béarla
* Stigmata (Brandon, 1995) [Stigmata]
* A Woman's Love (Poolbeg, 1994) [Cion Mná]
* The Anvy (Cló Iar-Chonnachta, 1993) [An tAinmhí]
* Lovers (Poolbeg,1991) [Súil le Breith]
* Celibates (Poolbeg, 1993) [Cíocras]

### Polainnis
* Straszydlo Anvy (Sagittarius, 2005) An tAinmhí

### Rómánáis
* Strigoiuil Anvy (Pandora, 2002) An tAinmhí

### Gearmáinis
* Das Vieh (Pendragon,1999) An tAinmhí

## Dírbheathaisnéis
* Eaglais na gCatacómaí (Cló Iar-Chonnachta, 2004)

## Naisc sheachtracha
* Sliocht as ''Eaglais na gCatacómaí''
* Alt leis
* Sliocht as '''Sobalsaol''

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Úrscéalaithe Gaeilge
Catagóir:Úrscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Ficsean tuairimeach
Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge
Catagóir:Ficsean eolaíochta Éireannach
Catagóir:Ficsean tuairimeach i nGaeilge
Catagóir:Ficsean tuairimeach Éireannach
Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Murchadh Ó Cuindlis

Scríobhaí Éireannach ba ea **Murchadh Riabhach Ó Cuindlis** (fl. 1398 – 1418). Níl bliain a bhreithe ná bliain a bháis ar eolas againn. Is léir áfach go raibh sé ag obair mar scríobhaí idir na blianta 1398 agus 1418. 

Meastar gur i mBaile Locha Deacair gar d'Áth Liag i ndeisceart Chontae na Gaillimhe a saolaíodh é: is ann a bhí “ferann ocus cuit Uí Chuinnlis". Mac léinn ag Giolla Íosa Mór Mac Fhirbhisigh ba ea é. Chabhraigh sé le Giolla Íosa agus Leabhar Mór Leacáin á scríobh aige siúd: tá cuid dá scríbhneoireacht ar fáil i Leabhar Buí Leacáin freisin. Scríobh sé an Leabhar Breac idir 1408 agus 1411. Chuir sé cuid mhaith dá chuid oibre i gcrích i Múscraige Thíre i gContae Thiobraid Árann, agus meastar gur chaith sé tréimhse i gCluain Lethan freisin.

Tá blúirí beaga beoga de phearsantacht an scríobhaí ar fáil ina nótaí imill, go mór mhór sa Leabhar Breac. Seo sampla:
:*“Tá in spideog derg uili, a Domnaill, ocus atusa am oenur.”*

## Tagairtí
* *Oxford Concise Companion to Irish Literature*, Robert Welsh, 1996. ISBN 0-19-280080-9

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1398
Catagóir:Básanna i 1418
Dick Gaughan

Ceoltóir, amhránaí agus scríbhneoir amhrán Albanach é **Richard Peter Gaughan**. Rugadh é ar 17 Bealtaine 1948.

## A mhacacht
Rugadh Dick in Ospidéal Máithreachais Rottenrow i nGlaschú in Albain nuair a bhí a athair ag obair sa chathair sin mar thiománaí innill. Chaith sé a chéad bhliain go leith sa Rua-Ghleann i Sír Lannraig Theas, go dtí gur bhog an teaghlach go dtí Lite, caladh ar imeall Dhún Éideann.

Bhí Gaeilge na hAlban ag a mháthair ón gcliabhán. Bhain sí le muintir Dhòmhnaill i Loch Abar agus bhuaigh bonn airgid sa Mhòd sna 1930í. Rugadh a athair i Lite, agus ba Ghaeilgeoir is veidhlíneoir as Chontae Mhaigh Eo é a sheanathair ó thaobh a athar. Triúr clainne a bhí ann agus Dick ar an duine is sine acu, agus thug siad ceol na hAlban is na hÉireann leo. Bhí taithí acu ar an bhochtaineacht, agus d'fhág seo a rian ar shlí beatha Gaughan agus ar a chuid tuairimí polaitiúla.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Ceoltóirí Albanacha
Catagóir:Daoine as Glaschú
Catagóir:Daoine beo
Bróg

alt=Bróg|mion|Bróg
Cumadh an **bhróg** i dtús ama mar ghléas leis an chos a chosaint ar an timpeallacht, agus níos déanaí, mar ghléas maisithe ann féin. Tá níos mó cnámha sa chos ná ball ar bith eile den chorp.

Níor chaití bróga go forleathan i measc an lucht oibre in Éirinn, ná sa tsaol mór i gcoitinne, ach le blianta beaga anuas. Tháinig caitheamh forleathan na mbróga le tús an ollthargtha, agus an cuarán flip-flop saor a chur ar fáil don chéad uair, mar shampla.

Tá cuma agus dearadh athraithe go mór le himeacht ama, agus ó chultúr go cultúr. Mar shampla, thiocfadh le sáile iontach-arda a bheith acu nó sáile ar bith fiú. Is iomaí stíl, costas agus dearadh éagsúil atá ag coisbheart an lae inniu, ón chuarán is bunúsaí go dtí faisean ard-nósach do mhná a chosnaíonn, in amanna, na mílte Euro an péire, nó buataisí coimpléascacha deartha go speisialta fá choinne sléibhtoireachta agus sciála. Go traidisiúnta dhéantaí an bhróg as leathar, adhmad nó canbhás, ach sa lá atá inniu ann níos minice a dhéantar í as rubar, plaisteach, agus ábhair eile a bhaintear as petro-cheimicí.

Catagóir:Coisbheart
Zugspitze

Is é an **Zugspitze** an sliabh is airde sa Ghearmáin. Tá sé suite sa Bhaváir, agus 2,962 méadar ar airde.

## Féach freisin

* Liosta sléibhte san Eoraip

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh gréasáin oifigiúil

Catagóir:An Bhaváir
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na Gearmáine
Annála Loch Cé

Déanann **Annála Loch Cé** cuntas ar an tréimhse idir 1014 agus 1590 i gCúige Connacht agus sna ceantair máguaird, den chuid is mó. Tógadh an teideal ó Loch Cé i ríocht Mhagh Loirg (i dtuaisceart Chontae Ros Comáin), áit a raibh Clann Mhic Dhiarmada in uachtar.

Scríobhaithe de chuid muintir Dhuibhgeanáin a luaitear leis an gcuid is mó de na hAnnála, agus roinnt leasuithe iontu a rinne a bpátrún Brian na Carraige Mac Diarmada, fear a fuair bás in 1592. Tá cuid den téacs i Laidin. 

## Stair i ndiaidh 1592
Tá neart nótaí ar chiumhais na nAnnála leis an staraí agus scoláire Gaeilge Ruairí Ó Flaithbheartaigh (1629–1716/1718). In 1734 bhí an lámhscríbhinn i seilbh an scoláire nótáilte Seán Ó Maolchonaire. In 1766 rinne an Dochtúir Thomas Leland, comhalta de chuid Choláiste na Tríonóide agus staraí, í a cheannach i mBaile Átha Cliath agus leabhair an Dochtúra Seán Ó Fearghuis á ndíol. Chuir Leland i Leabharlann Lámhscríbhinní an Choláiste í.

## Foinsí
* Welsh, Robert (eag.). *Oxford Concise Companion to Irish Literature*. OUP 1996. 
* *[https://celt.ucc.ie/published/G100010A/index.html Annála Loch Cé], A.D. 1014-1590*, imleabhar 1 le fáil ar CELT

## Tagairtí

Catagóir:Annála Éireannacha
John Spillane

Amhránaí agus scríbhneoir amhrán é **John Spillane** as Corcaigh, Éire. 

## Saol
Rugadh Spillane i gCorcaigh sa bhliain 1961, áit a raibh a chlann ina gcónaí. D'fhreastail sé ar scoil i gColáiste an Spioraid Naoimh, Baile an Easpaig, Corcaigh.

## Spillane agus an Ghaelainn
Bhain Spillane céim amach sa Ghaeilge agus sa Bhéarla i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh. Tá go leor amhrán scríofa aige i nGaeilge, mar shampla *Seachtain*, *Éist do Bhéil* is *Ag an gCóisir*. Tá cúpla albam eisithe aige beagnach go hiomlán trí Ghaeilge: The Gaelic Hits Factory (comhoibriú leis an bhfile Louis de Paor) agus Irish Songs We Learned At School, eagrán 1 agus 2.

Chuireadh Spillane clár raidió i láthair ar RTÉ Raidió na Gaeltachta ar an Domhnach darbh ainm Rogha John Spillane idir 2004 agus 2005. "*Seal leis an Spealaire; Seal fánach leis an Spealánach; Seal eile le ceol na Speile*"- is mar seo mar a chuireadh sé tús leis an gclár.

Tá roinnt taithí teilifíse ag Spillane trí Ghaeilge freisin. Ghlac sé páirt i gclár de chuid na sraithe "*Ceolchúirt*" ar TG4 in 2007. Sa chlár seo, thug sé cuairt ar an tSeineagáil, chun bualadh le Baaba Maal, amhránaí is giotáraí na tíre sin.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* http://www.rte.ie/rnag/roghajohnspillane.html
* http://johnspillane.com/music/ 

Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Ceoltóirí
Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí
Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge
Catagóir:Popcheol i nGaeilge
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Albam na Bliana (Nuacheol)
Catagóir:Daoine beo
Pósadh

mion|Pósadh Inanna agus Dumuzi

Séard atá sa **phósadh** ná comhcheangal sóisialta nó conradh dlíthiúil idir dhaoine aonair a bhunaíonn gaol. Is aontas é atá glactha go sóisialta agus go dlíthiúil ag beirt a bheidh ina gcónaí lena chéile agus a fhanfaidh dílis dá chéile gan daoine eile a bheith páirteach.  Is conradh dlíthiúil é a aithníonn cearta agus freagrachtaí na lánúine, a mbaineann le céileachas, tógáil páiste agus dílseacht, do gach ball den phósadh.  Maireann an conradh san Iarthar go dtí go dtarlaíonn colscaradh nó bás an pháirtí.

Is institiúid í ina n-aithnítear caidrimh idirphearsanta, go hiondúil atá dlúthaí agus collaí, i slite éagsúla ag brath ar an mbéascna nó an déimeagrafach. Tugtar bainis ar fhéasta an phósta.

## In Éirinn
Ar an 23 Bealtaine 2015, ghlac móramh na vótálaithe le pósadh comhghnéis i reifreann i bPoblacht na hÉireann.  Ba í Éire an chéad tír ar domhan inar vótáil an pobal féin ar son pósadh aon inscne.

## Pósadh comhghnéis
Ar 1 Aibreán 2001, rinneadh pósadh idir beirt arb ionann gnéas dóibh dleathach san Ísiltír, an chéad tír ar domhan inar tharla sé sin. 
mion|1908ː  faigheann na mná a seans ar an 29 Feabhra
[mion|Pósadh [An Giúdachas|Giúdach, Port Láirge, 1901 (Miss Esther Levin, Mr Myer Stein)]]

## Nósanna
Ceann de na nósanna traidisiúnta is mó cáil a bhain riamh le bliain bhisigh ná go bhféadfadh bean iarraidh ar fhear í a phósadh. Ba mhinic an cleamhnas á dhéanamh i rith an Charghais ainneoin rialacha eaglasta in aghaidh a leithéide.

* An Fáinne Cladaigh. Is seanbhunaithe an cleachtadh é stádas caidrimh duine a chur in iúl go soiléir os comhair an tsaoil.

## Féach freisin
* Teaghlach
* Colscaradh
*Pósadh comhghnéis
*Polagamas
*Polandras

## Tagairtí


Catagóir:Teaghlach
Aonad réalteolaíoch

Is ionann an t-**aonad réalteolaíoch** agus meánfhad an Domhain ón nGrian, nó timpeall ar 149,600,000 ciliméadar. Úsáidtear an t-aonad réalteolaíoch mar aonad faid i gcomhthéacs na réalteolaíochta.

Catagóir:Aonaid faid
Catagóir:Réalteolaíocht
Maywood, Illinois

Baile atá suite i gContae Cook, Illinois, na Stáit Aontaithe is ea **Maywood**. Sa bhliain 2000 bhí 26,987 duine ina gcónaí ann. 

Bunaíodh an baile sa bhliain 1869.

Catagóir:Bailte i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Illinois
Clochán an Aifir

thumb|Clochán an Aifir|clé
Is éard atá i gceist le **Clochán an Aifir** () (**Clochán na bhFomhórach**), as Béarla, *Giant's Causeway*, ná 40,000 cloch atá suite i gContae Aontroma ar chósta Thuaisceart Éireann. Basalt atá i gceist leis na clocha: in Éirinn, is é Tuaisceart Éireann an réigiún is mó basailt in Éirinn. 

Cruthaíodh an Clochán ar fad nuair a d'fhuaraigh sruthán laibhe i ndiaidh dó brúchtadh amach as an talamh tuairim is 50 nó 60 milliún bliain ó shin. 

Tá Clochán an Aifir suite tuairim is trí chiliméadar (dhá mhíle) ó thuaidh ó bhaile Mhuileann na Buaise. Suíomh oidhreachta idirnáisiúnta agus Anaclann Náisiúnta Dúlra atá ann.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Catagóir:Contae Aontroma
Catagóir:Tíreolaíocht Uladh
Catagóir:Áiteanna is díol spéise do thurasóirí in Éirinn
Catagóir:Músaeim i dTuaisceart Éireann
Mihangel Morgan

Scríbhneoir Breatnaise is ea **Mihangel Morgan** (a rugadh ar an 9 Feabhra 1955). Is as Aberdâr dó. 

## Saothar
* *Diflaniad Fy Fi*, 1988, (Cyhoeddiadau Barddas)
* *Beth yw Rhif Ffôn Duw?*, 1991, (Cyhoeddiadau Barddas)
* *Hen Lwybr a Storïau Eraill*, Eanáir 1992, (Gwasg Gomer)
* *Dirgel Ddyn*, 1993, (Gwasg Gomer), ail-argraffiad Feabhra 2006, (Y Lolfa) 
* *Saith Pechod Marwol*, 1993, (Y Lolfa)
* *Te gyda'r Frenhines*, 1994, (Gwasg Gomer)
* *Tair Ochr y Geiniog*, Samhain 1996, (Gwasg Gomer)
* *Llên y Llenor: Jane Edwards*, Eanáir 2007, (Gwasg Pantycelyn)
* *Melog*, Lúnasa 1997, (Gwasg Gomer)
* *Dan Gadarn Goncrit*, Meitheamh 1999, (Y Lolfa)
* *Y Corff yn y Parc a Storïau Ffeithiol Eraill*, Samhain 1999, (Gwasg Carreg Gwalch)
* *Nofelau Nawr: Modrybedd Afradlon*, Meitheamh 2000, (Gwasg Gomer)
* *Cathod a Chŵn*, Samhain 2000, (Y Lolfa)
* *Creision Hud*, Lúnasa 2001, (Y Lolfa)
* *Y Ddynes Ddirgel*, 2001, (Y Lolfa)
* *Pan Oeddwn Fachgen*, Samhain 2002, (Y Lolfa) 
* *Croniclau Pentre Simon*, Nollaig 2003, (Y Lolfa) 
* *Saith Pechod Marwol*, Lúnasa 2004, (Y Lolfa) 
* *Digon o Fwydod*, Iúil 2005 , (Cyhoeddiadau Barddas)
* *Melog*, Cyfieithiad, Iúil 2005, (Seren)
* *Cestyll yn y Cymylau*, Meitheamh 2007, (Y Lolfa) 

## Onóracha agus Duaiseanna
* Y Fedal Ryddiaith, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelwedd 1993, *Dirgel Ddyn*
## Naisc sheachtracha
https://www.aber.ac.uk/cy/cymraeg/staff-profiles/listing/profile/mim/ Prifysgol Aberystwyth;
Próifíl foirne.

Morgan, M
Túr Eiffel

Tá **Túr Eiffel** (Fraincís: *La tour Eiffel*) ar an túr is cáiliúla agus is spéisiúla ar domhan. Tá an túr suite ar an Champ de Mars, ar bhruach na Séine, i lár chathair Pháras, príomhchathair na Fraince.

Inniu is mó an aithne ar an túr ar fud na cruinne. Is é an struchtúr is airde i. bPáras é agus an séadchomhartha is mó cuairteanna íoctha ar domhan. Tagann timpeall 7 milliún duine ar cuairt chuig an túr gach bliain.  As a ailtire Gustave Eiffel a baisteadh é, mionsamhail|alt=|clé|266x266px
Is féidir an túr a fheiceáil ó bheagnach gach áit i bPáras. Bíonn cuma dhraíochtach ar an túr cáiliúil nuair a théann an ghrian faoi agus nuair a chuirtear na soilse geala air. Tá 20,000 bolgán ar fad ann.

## Stair
Tógadh an Túr Eiffel (déanta as iarann) idir na bliana 1887-1889, Fear darbh ainm Gustave Eiffel, a bhí ina thógálaí droichid, a thóg é. Tógadh an túr don “Exposition Universelle” sa bhliain 1889.
clé|mion|236x236px|Bíonn cuma dhraíochtach ar an túr cáiliúil nuair a théann an ghrian faoi agus nuair a chuirtear na soilse geala air.
Thug ardoifigigh cuairt ar an túr don chéad uair ar 31 Márta 1889. D’osclaíodh go hoifigiúil é ar 6 Bealtaine 1889.  Thosaigh na hardaitheoirí  ag feidhmiú ar 15 Bealtaine agus gaisce gan choinne. 

Níor cheap duine ar bith ag an am sin go mbeadh sé go fóill in airde sa lá atá inniu ann. Ceapadh ag an am nach mbeadh foirgneamh sealadach ann, Bhí plean ann é a leagan in 1909. Ach shocraigh siad gan sin a dhéanamh toisc gur cheap siad go mbeadh sé úsáideach mar aeróg raidió.

## Bainistiú
Meánn struchtúr an túir 7,300 tonna. Tá an túr 328 méadar ar airde. Éiríonn an túr 15 cm níos airde má bhíonn an lá te. Caithfidh tú 1665 céim ar fad a thógáil má tá tú ag iarraidh dul suas go barr an túir.  Agus nuair a bhíonn gaoth láidir ag séideadh, bogann barr an túir 7 cm ó thaobh go taobh. 

Caithfidh siad an túr a phéinteáil gach seacht mbliana. Bíonn 60,000 cileagram de phéint ag teastáil lena phéinteáil (sin an meáchan céanna atá i ndeich n-eilifint).

Tá dhá bhialann ann i láthair na huaire. Tá a Oifig an Phoist féin ag an Túr Eiffel.

## Féach freisin

* Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc

## Tagairtí

Túr Eiffel
Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
Catagóir:Ionaid turasóireachta
Catagóir:Séadchomharthaí agus cuimhneacháin
Zhuang (dream eitneach)

Is iad na **Zhuang** (na *Bouчcueŋь* nó na *Bouxcuengh* ina dteanga féin; 壮族 nó *Zhuàngzú* i Sínis) an ceann is líonmhaire de na mionlaigh eitneacha neamh-Shíneacha sa tSín. Tá timpeall ar ocht milliún déag acu ann, agus an chuid is mó acu ina gcónaí i gCúige Guangzi i nDeisceart na Síne, áit a bhfuil féinrialtas dá gcuid féin acu. An teanga a labhraíonn siad, baineann sí le cine na dteangacha Tai-Kadai, agus gaol éigin aici leis an Téalainnis, mar sin. 

Catagóir:Zhuang (dream eitneach)
Jack Butler Yeats

Ealaíontóir Éireannach a bhí in **Jack Butler Yeats**. Ba é an mac ba óige é ag an bportráideoir Éireannach John Butler Yeats, agus bhí an file William Butler Yeats, a bhuaigh an Duais Nobel, ina dheartháir aige.thumb|Léaráid a rinne Jack B. Yeats don leabhair 'Ceachta beaga Gaedhilge' Tá an ráiteas seo a leanas faoin léaráid; "Tá bhur sicín sa tsligh orm."|clé|220x220px
## Ealaíon
Chleachtaigh Yeats mar maisitheoir ar dtús báire; agus thosaigh sé ag obair le phéintéireacht ola sa bhliain 1906. Bhí gnéithe tírdhreacha agus fíoracha in a chéad olaphictiúir measartha simplí agus liriceach. 

Ba é an téama is iomadúla a bhí ag Yeats ná 'Iarthar na hÉireann' agus 'teach a óige', i Sligeach. 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1871
Catagóir:Básanna i 1957
Catagóir:Péintéirí Éireannacha
Catagóir:Maisitheoirí Éireannacha
Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Chnocán Iaróm
Catagóir:Buaiteoirí bonn sna Cluichí Oilimpeacha
Chrysler

Is déantúsóir gluaisteán Meiriceánach é an **FCA US LLC** agus tá a cheanncheathrú déantúsaíocht suite i mbruachbhaile Chathair Detroit darbh ainm 'Auburn Hills'. 

Thosaigh Chrysler, ar dtús báire, faoin ainm 'An Chrysler Corporation', sa bhliain 1925. Ó 1998 go dtí 2007, bhí Chrysler agus a fhochuideachtí mar chuid de 'DaimlerChrysler AG' (anois 'Daimler AG') agus an Ghearmáin ina bhunáit aige.

thumb|left|Fógra ins an iris 'Éire' Bliainiris Ghaedheal, 1940.
Roimh 1998, thrádáil 'Chrysler Corporation' faoin siombail "C" ar stocmhargadh Nua Eabhrach. Faoi bhainistíocht 'DaimlerChrysler', ainmníodh an comhlacht "DaimlerChrysler Motors Company LLC" agus gairtear, i gcoitinne, an 'Chrysler Group' ar a ghnóthaí sna Stáit Aontaithe. 

Ar an 14ú Bealtaine, 2007, d'fhógair 'DaimlerChrysler' gur díoladh 80.1% den 'Chrysler Group' chuig an comhlacht príobháideach Meiriceánach 'Cerberus Capital Management, L.P., ' cé gur choimeád 'Daimler' 19.9% de na scaireanna. Ina dhiaidh seo thóg an comhlacht a ainm reatha. Ar an 27ú Aibreán, 2009, shínigh 'Daimler AG' comhaontú ceangailteach chun an sciar de 19.9% a bhí fághta acu i gChrysler LLC a dhíol chuig 'Cerberus Capital Management' agus suim airgid, a oiread agus $600 isteach i gciste pinsin na ndéantóirí carranna.


Catagóir:Comhlachtaí déantúsaíochta
Catagóir:Tionscal mótarfheithiclí
Mainistir an Dubhuisce

Is mainistir Chistéirseach de chuid an 13ú haoise í **Mainistir an Dubhuisce** (nó **Mainistir Ghráig na Manach**) atá suite i nGráig na Manach, Contae Chill Chainnigh in Éirinn. Chuir William Marshall ar bun í i 1204 A.D. Bhí Mainistir an Dubhuisce ar cheann de na mainistreacha Cistéirseacha ba luatha, ba mhó agus, b'fhéidir, ba bhreátha dá raibh in Éirinn. Is í eaglais pharóiste bhaile Ghráig na Manach an mhainistir agus is álainn í go hard os cionn an bhaile.
[mion|clé|Radharc de chorp na heaglaise ón 13ú haois i stíl [Stíl nua-Shasanach|luath-Sasanaigh a d'athchóireadh i 1974.]]
Tá an mhainistir suite i ngleann na Bearú, ar láithreán idir an phríomhabhainn agus craobh-abhainn an Dubhuisce. Díorthaítear ainm na mainistreach ón abhainn sin.

## Tagairtí

{{Síol-tír-ie

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Creideamh i gContae Chill Chainnigh
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Cistéirseach
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chill Chainnigh
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Katie Melua

Amhránaí, cumadóir ceoil, agus ceoltóir Seoirseach/Briotanach í **Ketevan "Katie" Melua**. Rugadh in Kutaisi, sa tSeoirsia, í ar an 16 Meán Fómhair 1984. Chaith sí blianta a céad óige in Batumi sa tír chéanna, ach nuair a bhí sí ocht mbliana d'aois, fuair a hathair, ar máinlia croí é, jab in Ospidéal Ríoga Victoria, Béal Feirste, agus shocraigh an teaghlach síos i dTuaisceart Éireann. Nuair a bhí sí ceithre bliana déag d'aois, d'aistrigh an teaghlach go Sasana. 

thumb|left|Katie Melua sa bhliain 2008

## Dioscliosta
**Call Off the Search* (2003)
**Piece by Piece* (2005)
**Pictures* (2007)
**The House* (2010)
**Secret Symphony* (2012)
**Ketevan* (2013)
**In Winter* (2016)
**Album No. 8* (2020)
**Love & Money* (2023)

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Ceoltóirí Seoirseacha
Catagóir:Cumadóirí Seoirseacha
Catagóir:Ceoltóirí Briotanacha
Catagóir:Cumadóirí Briotanacha
Catagóir:Daoine beo
Bobby Robson

Fear spóirt Sasanach ab ea **Sir Robert William "Bobby" Robson CBE** (18 Feabhra 1933 – 31 Iúil 2009). 

D'imir Robson sacar leis na foirne Sasanacha Fulham agus West Bromwich Albion, agus ansin chaith sé tamall beag ag imirt le Vancouver i gCeanada. D'imir sé fiche cluiche le foireann náisiúnta Shasana chomh maith, ag aimsiú ceithre chúl. 

## Bainisteoireacht
[clé|mion|[Ipswich Town Football Club|Ipswich Town F.C.]]
Chuaigh Robson isteach sa bhainisteoireacht tar éis dó a bheith éirithe as an imirt, ag obair le foirne móra i Sasana agus san Eoraip. Roghnaíodh é mar bhainisteoir ar fhoireann náisiúnta Shasana sa bhliain 1982, agus shroich sé an Corn Domhanda leo sna blianta 1986 agus 1990.

An post deireanach a bhí ag Robson ná mar "chomhairleoir speisialta" le foireann náisiúnta Phoblacht na hÉireann, ag tabhairt tacaíocht don bhainisteoir Steve Staunton.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair Shasana
Catagóir:Traenálaithe sacair
Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna in 2009
Gotaigh

[right|250px|thumb|Léiríonn an ceantar sa dath uaine leathnú geografach traidisiúnta [An Ghotlann|na Gotlainne. Léiríonn an ceantar sa dath dearg leathnú geografach 'Chultúr Willenberg' go dtí tús an 3ú haois, agus an ceantar sa dath flannbhuí an 'Chultúr Tschernjachow', ag tús an 4ú haois agus an dath corcardhearg Impireacht na Róimhe.]]

Ba threibh ilchineálach oir-Ghearmánach iad na **Gothaigh**. Bhí ról tábhachtach ag dhá cheann dá ghéaga, na Viseagotaigh agus na hOstrogotaigh, le meath Impireacht na Róimhe san Iarthar agus dul chun cinn na hEorpa Meánaoisí. Bhí na Gotaigh i gceannas ar limistéar ollmhór, a d'fhéadfadh a bheith nuair a bhí sé in ard a réime, faoi réim an rí Ghearmánaigh Ermanarich agus a fho-rí Athanarich, leathnaithe ón Danóib go dtí an Don, agus ón Mhuir Dhubh go dtí an Mhuir Bhailt,ar a bhuaic.

Labhair na Gotaigh an teanga Ghotach, ceann de na teangacha Oir-Ghearmáineacha atá imithe in éag, a labhraíodh sa Chrimé sa 18ú haois ag Gotaigh na Crimé; an dream Gotach is lú cumhachta, is lú aithne, agus aisteach go leor, an pobal Gotach is faide buan.

Tá an cultúr seandálaíochta 'Willenberg' (nó *Die Willenberg-Kultur* sa Ghearmáinis), comhcheangailte le teacht na nGotach, agus a fhormhéadú leis an phobal dúchasach ina dhiaidh sin. Ó lár an dara haois ar aghaidh, chuaigh fo-bhuíonta na nGotach seo ar imirce i dtreo an oirdheiscirt taobh le chúrsa abhann na Viostúile, ag baint an Scitia amach ar chósta na Mara Duibhe. Tá iarsmaí seandálaíochta fágtha acu bainteach leis an 'Chultúr Tschernjachow' (nó *Die Tschernjachow-Kulturan* sa Ghearmáinis) i Úcráin an lae inniu.

## Sanasaíocht

Tugadh *Gut-þiuda* orthu sa teanga Ghotach, aistrithe go coitianta mar "Daoine Gotacha", ach dearbhaithe amháin mar tabharthach singil *Gut-þiudai*, nó *Gutans* tugtha le tuiscint ón  ghinideach iolra (?) *gutani*, in inscríbhinn Pietroassa. Tugadh *Gutar* nó *Gotar* orthu sa tSean-Ioruais, sa Laidin mar *Gothi*agus sa Ghréigis mar *Γότθοι*, *Gótthoi*.

Tá go leor ainmneacha tagtha do na Gotaigh, b'fhéidir go pointe áirithe toisc go raibh go leor grúpaí eitneacha ar leith acu, ach freisin mar gheall go raibh i luathchuntais ar imirceacha Próta-Ind-Eorpaigh agus níos déanaí ar imircí Gearmánacha sa Tréimhse Imirce i gcoitinne, ba ghnáth-chleachtas é tairbhe a bhaint as ainmneacha éagsúla chun tagairt a dhéanamh don ghrúpa céanna. Chreid na Gotaigh (mar a chreideann an chuid is mó de scoláirí an lá inniu)  go dtagann na hainmneacha éagsúla go léir ón eitainm réamhstairiúil amháin a tharchuiríodh ar dtús go cultúr aonfhoirmeach a d'fhás agus a bhí faoi bhláth i lár na céad mílaoise RC, .i. na céad-Ghotaigh.

## Féach freisin
* Gotais
* Ríocht na Viseagotach
* Ríocht na hAstúire

## Tagairtí

*
Catagóir:Pobail Arsa na nGearmánach
Catagóir:Grúpaí eitneacha san Eoraip
Catagóir:Stair na Gearmáine
Catagóir:An Seaniarsma Déanach
Catagóir:Tréimhse imirce
Catagóir:An Rómáin sna Lúth Mheán Aoiseanna
Catagóir:Impireacht na Róimhe
An Ghotlann

Is ceann de na trí thalaimh nó chuid den tír (Sualainnis: "*landsdelar*") í **An Ghotlann**, i ndeisceart na Sualainne. 

Tá a suíomh geografach, faoi cheangal le Svealand ó thuaidh, tá coillte domhaine Tiveden, Tylöskog agus Kolmården ag marcáil na teorann.

Bhí tréimhse ann ina raibh mionríochtaí i nGotlann; 'Gautar' an t-ainm a ghlaoití a n-áitritheoirí orthu sa tsean-Ioruais. 

Glactar go coitianta leis go bhfuil siad seo mar an gcéanna leis na 'Geatas', daoine an laoich Béowulf, i scéal eipiciúil na nAngla-Shacsanach. Go traidisiúnta, seo í tír thionscnaimh na nGot.


Catagóir:Tailte na Sualainne
Catagóir:An tSualainn
Michael Cera

Is aisteoir Ceanadach é **Michael Cera**, a rugadh ar an 7 Meitheamh, 1988. Bhí cúpla mion-pháirteanna aige i scannáin, sraitheanna teilifíse agus fógraí teilifíse sular rinne sé páirt George-Michael Bluth sa dráma grinn suímh *[[Arrested Development]]*. Mhair *Arrested Development* trí séasúr sular cuireadh ar ceal é air. Rinne Cera páirt mic an phríomhcharachtair atá i ngrá lena chol ceathrar. 

Anuas ar sin, tá Cera i mbéal an phobail mar gheall ar na páirteanna a bhí aige sna scannáin Juno, Superbad, Nick and Norah's Infinite Playlist agus Year One. Tá an t-iomrá ann go mbeidh sé sa leagan scannáin de Arrested Development. 

Foilsíodh *Pincone*, gearrscéalta a scríobh Cera, san irisleabhar liteartha McSweeney's Quarterly sa samhradh 2009.

## Saol go Luath
Rugadh Cera ar 7 Meitheamh, 1988, i Brampton, Ontario. Is mac é le Linda (née Cockman) agus le Luigi Cera, teicneoir. D'oibrigh a beirt thuismitheoir do Xerox. Tá deirfiúr níos sine aige, Jordan, agus deirfiúr níos óige, Molly. Chuir sé suim san aisteoireacht tar éis dó breathnú ar *Ghostbusters* arís agus arís eile agus é tinn le deilgneach ag trí bliana d'aois. Bhí an t-idirphlé ar fad ar eolas ag Cera de ghlanmheabhair agus tá meas an domahin air do Bill Murray. 

D’fhreastail Cera ar Scoil Phoiblí Conestoga, ar Scoil Phoiblí Shinsearach Robert H. Lagerquist, agus ar Mheánscoil Heart Lake go dtí grád a naoi. Tar éis dó tosú ag aisteoireacht, chríochnaigh sé an scoil ar líne i ghrád 12.

## Tagairtí

Cera, Michael
Cera, Michael
Catagóir:Daoine beo
Hollywood (idirdhealú)

Is é **[[Hollywood]]** lárionad na scannánaíochta i Stáit Aontaithe Mheiriceá.

Thairis sin, is é "**Hollywood**" an t-ainm Béarla ar na háiteanna seo leanas in Éirinn:

* Cillín Chaoimhín i gContae Chill Mhantáin

* Cnocán an Alabhóidigh i gContae Átha Cliath

* An Choill Naofa i gContae Átha Cliath
Rauma

Ceann de na cathracha is sine san Fhionlainn í **Rauma** (Sualainnis: *Raumo*) atá suite chois Mhuir na Bóitne, an chuid lárnach de Mhurascaill na Bóitne idir an Fhionlainn agus an tSualainn. Is iad na cathracha agus na ceantair thuaithe ina timpeall ná Pyhäranta, Laitila, Eurajoki agus Eura. 

Bunaíodh Rauma sa bhliain 1442. Inniu, tá timpeall ar 40,000 duine ina gcónaí ansin. Tá iarsmaí áirithe ón Meánaois le feiceáil i Rauma - go háirithe Eaglais na Croise Ró-Naofa (*Pyhän Ristin kirkko*) agus fothracha Eaglais na Tríonóide Ró-Naofa (*Pyhän Kolminaisuuden kirkko*) - ach is é *Vanha Rauma* ("Sean-Rauma"), an chuid is sine den chathair, an radharc is mó a tharraingíonn turasóirí go Rauma ar na saolta seo, nó tá tithíocht adhmaid an tseancheantair aicmithe mar chuid den oidhreacht dhomhanda ag Eagraíocht Oideachais, Eolaíochta agus Chultúir na Náisiún Aontaithe.

Dar leis na Fionlannaigh, áfach, is í canúint na cathrach an rud is suntasaí faoi Rauma. Labhraíonn muintir Rauma canúint ina bhfágtar cuid mhór d'iarmhíreanna na bhfocal ar lár, agus í breac le hiasachtaí Sualainnise agus, fiú, Béarla a tháinig ó bhéarlagair na mairnéalach. Tá an chanúint seo - ar a dtugtar "teanga Rauma", nó *Rauma giäl* sa "teanga" féin (*Rauman kieli* a déarfaí i bhFionlainnis chaighdeánach) - á saothrú ag scríbhneoirí inniu féin, ach ba é Hj. Nortamo (fíorainm: Frans Hjalmar Nordling, 1860-1931) an scríbhneoir a bhunaigh traidisiún liteartha na "teanga".

Catagóir:Cathracha agus bailte san Fhionlainn
Cillín Chaoimhín

Sráidbhaile in iarthar Chontae Chill Mhantáin é **Cillín Chaoimhín**, nó *Hollywood* as Béarla (ní úsáidtear an leagan truaillithe den ainm Gaeilge, *Killinkeyvin*, sa Bhéarla a thuilleadh). Tá sé suite chois Bhóthar Bhearna Chill Mhantáin, cóngarach d'acomhal an bhóthair sin agus N81, ar bóthar náisiúnta den dara grád é. Ní raibh oiread is 100 duine ina gcónaí sa sráidbhaile féin, nuair a rinneadh daonáireamh na bliana 2002, ach le fírinne, tá an pobal áitiúil níos mó ná an sráidbhaile féin, timpeall leathmhíle duine ar fad.

Fuair an áit a hainm ó Chaoimhín, an naomh Éireannach a bhunaigh an mhainistir i nGleann Dá Loch sa séú haois. Bhíodh na hoilithrigh ag dul trí Chillín Chaoimhín ar a dturas go dtí Gleann Dá Loch, go dtí go ndeachaigh an nós oilithreachta in éag go luath san fhichiú haois. Inniu féin, áfach, cuireann turasóirí Turas Chaoimhin díobh ó Chillín Chaoimhín go Gleann Dá Loch le lán a súl a bhaint as an áilleacht i bPáirc Náisiúnta Shléibhte Chill Mhantáin. 

Tá stair áirithe scannánaíochta ag Cillín Chaoimhín díreach cosúil leis an áit eile úd ar a dtugtar Hollywood as Béarla, nó tháinig lucht scannánaíochta ansin ar lorg atmaisféar na hÉireann ó am go ham. Tá pictiúir ó Chillín Chaoimhín le feiceáil ar na scannáin *Michael Collins* le Neil Jordan, *Dancing at Lughnasa*, agus, fiú, *King Arthur* ón mbliain 2004.

thumb|left|"Hollywood"

Catagóir:Bailte i gContae Chill Mhantáin
Aigéad nítreach

Aigéad láidir agus ocsaídeoir láidir é an t-**aigéad nítreach** a úsáidtear go fairsing forleathan sa tsaotharlann agus sna gléasraí tionsclaíochta ceimiceacha. Substaint dhainséarach atá ann a dhéanann dochar d'fhíocháin an choirp agus a fhágann cneácha doimhne ina diaidh. 

Leacht gan dath é an t-aigéad nítreach glan, agus é 1.52 g/cm3 ar dlús. Is é an fiuchphointe atá aige ná 83&nbsp;°C. Tá sé de chlaonadh san aigéad glan dianscaoileadh (titim as a chéile) go huisce agus ocsaídí nítrigine, go háirithe má fhágtar faoi thionchar an tsolais nó má théitear go fiuchphointe é. De ghnáth, tagann dath buí san aigéad nítreach glan de réir a chéile agus é ag déanamh dé-ocsaíd nítrigine faoi thionchar an tsolais. Bíonn ocsaídí nítrigine ag éirí as an aigéad glan freisin, agus sin é an tuige go dtugtar "múchaigéad nítreach" air uaireanta. Mar sin, bíonn sé níos praiticiúla go minic an t-aigéad nítreach a choinneáil ar stóras mar mheascán aiseotrópach uisce a bhfuil 68 % aigéad nítreach ann. Tugtar aigéad nítreach tiubhaithe ar an aiseotróp seo.

Is féidir aigéad nítreach agus uisce a mheascadh i ngach coibhneas, agus bíonn salainn an aigéid seo - na níotráití - iontach sothuaslagtha san uisce chomh maith. Mar shampla, bíonn na salainn airgid dothuaslagtha san uisce go minic, ach tá an níotráit airgid iontach sothuaslagtha. Ocsaídeoirí láidre iad na níotráití chomh maith leis an aigéad féin, agus mar sin, is féidir ábhar pléasctha (púdar gunna) a dhéanamh trí níotráit, sulfar agus carbón a mheilt agus a mheascadh. Maidir leis an níotráit amóiniam NH4NO3, is ábhar tábhachtach leasacháin (leasú talún) é, ach san am chéanna, is féidir úsáid a bhaint as mar ábhar pléasctha freisin.

Tugtar sailpítir ar na níotráití chomh maith, go háirithe na cinn a úsáidtear mar leasacháin san fheirmeoireacht, ar nós sailpítear na Sile (nó sailpítear Pheiriú), arb ionann é agus an níotráit sóidiam; an sailpítear sa chiall chúng, nó an níotráit photaisiam, agus sailpítear na hIorua, is é sin, an níotráit chailciam.

Catagóir:Aigéid
Zónóis

Is é is ciall le zónóis ná galar ar féidir leis an duine é a tholgadh ó ainmhí. Zónóisí iad na galair seo leanas, mar shampla:

* Antrasc
* Calar
* Confadh
* Coróinvíreas
* fiabhrais fhuilreatha éagsúla, ar nós fiabhras Dengue, galar víris Ebola, fiabhras fuilreatha Omsk, fiabhras Lassa agus eile
* Galar na mbó mire nó an einceifealapaite spúinseach bhólachta, a aithnítear ar an duine mar ghalar Creutzfeldt-Jakob
* Sisteasóimiáis nó *bilharzia*

[mion|clé|[Francach (ainmhí)|Francach ag dul ar bord loinge]]

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Zónóisí
Dé-ocsaíd charbóin

mion|clé|CO<sub>2</sub> - móilín na dé-ocsaíde carbóin. Tá na hadaimh go léir suite ar aon líne. Is iad na hadaimh ocsaigine a tharraingíonn na leictreoin chucu, ó tá an ocsaigin níos leictridhiúltaí ná an carbón, ach ní móilín dépholach é.
Is comhdhúil cheimiceach í an **dé-ocsaíd charbóin** (foirmle cheimiceach: **CO<sub>2</sub>**) atá comhdhéanta as dhá adamh ocsaigine atá ceangailte d'aon adamh carbóin amháin le naisc chomhfhiúsacha dhúbailte. 

Gás atá ann le teocht agus brú an tseomra, agus céatadán beag den ghás seo le fáil in atmaisféar an Domhain. Toradh dóiteáin do na comhdhúile carbóin í an dé-ocsaíd charbóin, agus mar sin, is toradh í do riospráid cheallach na n-ainmhithe, na bplandaí, na bhfungas agus na miocrorgánach eile. Ón taobh eile de, baineann na plandaí úsáid an amhábhair as an dé-ocsaíd charbóin san fhótaisintéis, agus iad á claochlú go comhdhúile casta bithcheimiceacha.

mion|clé|Boilgeoga CO<sub>2</sub> i ndeoch bhog

Ní féidir leis an dé-ocsaíd charbóin leacht a dhéanamh le brú atá níos ísle ná 5.1 atm. Sin é an tuige go dtugtar "oighear tirim" ar an dé-ocsaíd charbóin sholadach. Is é -78&nbsp;°C an pointe deasctha agus néalaithe - is é sin, deascfaidh an gás go solad faoin teocht seo, agus néalóidh an solad go gás os cionn an phointe seo.

thumb|left|220px|Struchtúr criostalach an oighir thirim

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ceimic
Catagóir:Comhdhúile ceimiceacha
Catagóir:Dé-ocsaíd charbóin
Louis Pasteur

Ceimiceoir agus micribhitheolaí Francach ab ea **Louis Pasteur** a tháinig chun saoil i nDole (i sléibhte Jura i bhFranche-Comté, Oirthear na Fraince) ar an 27 Nollaig 1822 agus a fuair bás i Marnes-la-Coquette taobh thiar de Pháras ar an 28 Meán Fómhair 1895. Tá clú agus cáil air as an obair a rinne sé leis na galair a chosc. D'fhionn
sé feidhmeanna na miocrorgánach óna thaighde ar cén fáth a lobhann
bainne, cáis, iógart, beoir, is fíon. Thaispeáin sé go dtarlaíonn an
lobhadh seo i bhfoirm coipthe nuair a théann miocrorgánaigh isteach
sna bianna seo ón aer, nuair a mhéadaíonn siad go han-tapa, agus
nuair a tháirgeann siad fuíll áirithe. Thaispeáin sé freisin nach
dtarlóidh an lobhadh má choimeádtar na miocrorgánaigh amach as na
bianna nó má mhilltear iad le teas (próiseas ar a dtugtar paistéaradh
anois).

D'fhionn sé gur féidir cosc a chur ar ghalar a tharlaíonn
de bharr frídíní le vacsaín, dáileog bheag den fhrídín féin
a chuireann tús le méadú ar imdhíonacht nádúrtha na colainne i
gcoinne an ghalair. Ba chéim iontach ar aghaidh í i gcúrsaí míochaine
fionnachtain Pasteur gur orgánaigh bhídeacha, infheicthe ar éigin le
micreascóp, ba chúis le galair thógálacha.
Ba eisean a d'fhorbair an vacsaín in aghaidh an chonfaidh.

Féachtar air mar cheann de thrí phríomhbhunaitheoir na micribhitheolaíochta, mar aon le Ferdinand Cohn agus Robert Koch. D'fhionn sé chomh maith go leor eolais i réimse na ceimice, go háirithe an bunús móilíneach don neamhshiméadracht i gcriostail áirithe.

Luíonn a chorp in Institiúid Pasteur i bPáras i gcruinneachán iontach.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1822
Catagóir:Básanna i 1895
Ortha an Ghreama

Dhéantaí **Ortha an Ghreama** ar fud na hÉireann. 

## Scéal a bhaineann leis
Deirtear go raibh lóistín á lorg ag Muire di féin agus d'Íosa i dteach áirithe. Níor theastaigh ó bhean an tí cead a thabhairt dóibh teacht isteach sa teach, ach dúirt a fear céile leo go dtabharfadh sé cead dóibh codhladh sa scioból. Buaileadh an fear breoite le greim i rith na hoíche agus bhí ar a bhean cuidiú a iarraidh ar Mhuire. Dúirt Íosa le Muire lámh a chur le taobh an fhir agus an ortha a rá. Rinne sí amhlaidh agus leigheasadh an fear.

## Ortha an Ghreama
:Fear mín aige bean bhorb,
:a chuir Íosa Críost ina luí insa cholg,
:- dearna Mhuire is cúig mhéar Íosa
:cuirimse ag scaipeadh is ag scaoileadh an ghreama so,
:in onóir Dé is na Maighdine Muire,
:ad' iarra' ar Dhia is ar a Mhaighdin ghlórmhair
:scaipeadh is scaoileadh a chur ar an ngreim seo!

## Tagairtí
Ó hÓgáin, Dáithí. *Myth, Legend and Romance*. Londain, 1990.

## Féach freisin
* Ortha an Dul Amú
* Ortha na Seirce

Catagóir:Orthaí
Ortha Mhuire

Seanphaidir is ea **Ortha Mhuire** a deirtear "do mhnaibh in a luighe seoil."

## Leagan den ortha
Mar rug Anna Muire, is mar rug Muire Críost, mar rug Eilís Eoin Baiste,

gan díth coise ná láimhe,

Fóir ar an mbean, a Mhic fóir féin,

A Mhathair, ós tú rug an Mac,

tabhair don ngein cnámh

agus go mba slán a bhéas an bhean. 

Catagóir:Orthaí
Tadhg Gaelach Ó Súilleabháin

File Muimhneach ba ea **Tadhg "Gaelach" Ó Súilleabháín** (Rugadh é timpeall ar an mbliain 1715 meastar, agus bhásaigh sé 1795).

## Saol
Saolaíodh i dTuar na Fola in iarthar Chontae Luimnigh é. Chaith sé thart ar 30 bliain in oirthear Chontae Chorcaí. Bhí baint aige le filí mar Eadbhard de Nógla agus Liam Inglis as cathair Chorcaí, agus Donncha Rua Mac Conmara as Contae an Chláir. Chum sé aislingí agus dánta Seacaibíteacha. Chaith sé seal i bpríosún i gcathair Chorcaí mar gheall ar cheann de na dánta Seacaibíteacha seo. Agus é meánaosta chuir sé faoi i nDún Garbháin. Chaith sé an chuid eile dá shaol i bPort Láirge agus is iomaí dán cráifeach a chum sé ann. Fuair sé bás i bPort Láirge sa bhliain 1795 agus cuireadh i reilig Bhaile Uí Fhlaithnín é. 

## ''Pious Miscellany''
Foilsíodh a dhánta cráifeacha don chéad uair i gCluain Meala sa bhliain 1802. Cé gur i nGaelainn a scríobhadh iad, teideal Béarla a bhí ar an leabhar: *Timothy O'Sullivan's Pious Miscellany* (Timothy O'Sullivan's Commonly Called Taidhag Goadhlach's Pious Miscellany). Thaitin siad go mór le Gaeilgeoirí Chúige Mumhan agus is iomaí eagrán eile a foilsíodh ina dhiaidh sin.

## Foinsí
* Timothy O'Sullivan's Pious Miscellany / Timothy O'Sullivan's Commonly Called Taidhag Goadhlach's Pious Miscellany
* Amhráin Thaidg Gaedhealaigh Uí Súilleabháin iar n-a gcruinniughadh is a gcur i n-eagar leis an Athair Pádraig Ua Duinnín (BÁC 1903) 
* Pádraig J. Daly, eag., Furnace of Love: A Selection from the Religious Poetry of Gaelach Ó Súilleabháin (BÁC: Dedalus Press 2002).

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Princess Grace Irish Library: Tadhg Gaelach Ó Súilleabháin (as Béarla) 

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Básanna i 1795
Catagóir:Daoine a rugadh i 1715
Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh