open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aiméibe

deas|mion|300x300px|"Ollaiméibe", ''Chaos carolinense''
Orgánaigh aoncheallacha ina dtarlaíonn próisis iomlána na beatha
laistigh de chill amháin. Tá 6,000 speiceas ar domhan ó 2000 milliún bl. ó shin. Cónaíonn siad san ithir, i locháin, san fharraige. Is cineál cille nó orgánach í ina bhfuil an cumas aici a cruth a athrú, go príomha trí shíneadh agus tharraing a bréagphóidiamaí/bréagchosa. Ní* *chruthaíonn aiméibí grúpa tacsanomaíoch amháin; ina ionad sin, tá siad ar fáil i ngach mórghinealach d'orgánaigh eocarótacha. Tarlaíonn cealla aiméabóideacha, ní hamháin i measc na protozoa, ach freisin i bhfungais, in algaí, agus in ainmhithe.
## Cruth, gluaiseacht agus cothú
mion|250x250px|Foirmeacha an bhréagphóidiam, ó chlé: polaphóideach agus lóbach; monaphóideach agus  lóbach; fílosach; cónúil; mioneangach; achtanaphóidí barrchaolaithe; achtanaphóidí neamh-bharrchaolaithe.
Úsáideann siad bréagphóidiamaí/bréagchosa
don ghluaiseacht agus don chothú, a bhfuil ina  boilg de cíteaplasma déanta trí ghníomh comhordaithe de mhicreasnáithíní aictine ag brú amach an scannánphlasmach a timpeallaíonn na cille. De ghnáth, bogann an aiméibe trí  bhréagphóidiam a leathnú amach, agus é a cheangal leis an tsubstráit agus é a líonadh le cíteasol, ansin ag scaoileadh a sciar chúil ón tsubstráit,  arb é an toradh go ghluaiseann an t-orgánach ar aghaidh.

### Aicmiú
Cuireann an t-aicmiú is déanaí géinis na na n-aiméibí éagsúla ins na grúpaí seo a leanas:

## Tagairtí

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Bitheolaíocht cheallach
Aiméibiáis

250px|mion|clé|Aiméibiáis
Galar de bharr ionfhabhtú le prótasón seadánach ar leith, a fhaightear trí uisce nó bia atá truaillithe le faecas le cisteanna ionfhabhtaithe ann a ionghabháil. Nuair a shroicheann na cisteanna an phutóg, gorann siad chun orgánaigh fhásta a fhuascailt. Greannaíonn siad seo an líneáil ar bhalla na putóige, agus bíonn buinneach dhian fhuilteach ag duine. Ionsaíonn siad an líneáil agus treánn isteach in imshruthú na fola chun taisteal ar fud na colainne le cisteanna a dhéanamh san ae, na scamhóga is an inchinn.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Aimiréal dearg

Féileacán mór is ea an **aimiréal dearg** (*Vanessa atalanta*) a fhaightear go forleathan sa leathsféar thuaidh. An taobh uachtarach de na sciatháin dubh le bandaí scarlóideacha agus paistí bána is gorma. Faightear na cruimheanna go minic ar neantóga. Fanann sé san áit chéanna i rith an gheimhridh.

## Tagairtí

Catagóir:Féileacáin
Aimnéise

Míchumas cuimhne, go minic mar thoradh ar dhamáiste don inchinn nó eachtra thrámach. Tugtar aimnéise aisiompaithe uirthi nuair nach féidir le duine cuimhneamh ar eachtraí a tharla roimh an eachtra. Tugtar aimnéise iariompaithe uirthi nuair nach féidir leis rudaí nua a fhoghlaim. Is í an fhoirm aimnéise is coitianta, foirm ina mbíonn an chuimhne ghearrthéarmach maith go leor, an chuimhne fhadtéarmach eachtrúil (an cumas cuimhneamh ar eachtraí ar leith) lag, ach an chuimhne fhadtéarmach shéimeantach (cumas cuimhneamh ar fhíorais is bríonna focal) réasúnta maith.

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird
Aimniceintéis

Próiseas diagnóisithe a dhéantar ag seachtainí 14-18 den tréimhse iompair  is ea **aimniceintéis**.

Tarraingítear sampla beag den sreabhán aimníneach amach as an mbroinn le snáthaid a chuirtear isteach trí bhalla an bhoilg, de ghnáth faoi stiúir íomháú ultrafhuaime. 

Bíonn an sreabhán aimníneach timpeall ar an bhféatas, agus cuimsíonn cealla ar féidir a anailísiú chun mínormáltachtaí comhbheirthe sa bhféatas, cosúil le siondróm Down is spina bifida, a bhrath. 

Léiríonn an anailís gnéas an fhéatais agus gnéithe normálta an fháis freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Siondróm Down
Catagóir:Breith
Catagóir:Toircheas
Catagóir:Aimnín
Aimplitheoir

deas|250px|thumb|Aimplitheoir
Rud a mhéadaíonn nó a ardaíonn fuaim is ea **aimplitheoir**, nó gléas a chuireann breis nirt le sruth leictreachais agus a ardaíonn an fhuaim ó ghléas raidió, nó Gléas nó ciorcad leictreonach a mhéadaíonn aimplitiúid comhartha leictrigh. Le trasraitheoirí is feistí eile leathsheoltóra ar chiorcaid iomlánaithe a thógtar na ciorcaid seo an lá atá inniu ann. I ngléas raidió, teilifíse nó eile bíonn na comharthaí a ghlactar leis an aeróg nó ó bhraiteoir nó trasduchtóir an-lag ar fad, agus ní mór na comharthaí seo a aimpliú le haimplitheoir atá fuinnmhithe ag batairí nó ó mhogalra Bhord Soláthair an Leictreachais. De ghnáth is gá aimplitheoir ar leith a úsáid, ar a dtugtar aimplitheoir cumhachta, chun comharthaí closmhinicíochta a aimpliú is a sholáthar, mar shampla, do challaire le fuaim a ghiniúint. 

## Féach freisin

## Tagairtí
 

Catagóir:Fuaim
Catagóir:Ceol
Catagóir:HiFi
Aimplitiúid

deas|250px|thumb|Aimplitiúid
I dtonn nó in ascalú, an t-uasdhíláithriú ó chothromaíocht nó ón bpointe fosaithe. Úsáidtear an tsiombail A di, agus is uimhir dhearfach í i gcónaí.

## Tagairtí
Aindéisít

deas|250px|thumb|Aindéisít
Carraig bholcánach mhínghráinneach ar chomhdhéanamh idirmheánach, ag cuimsiú iathchloch plagacláis, bitíte, cornbhleinde nó pirixéine. Is í dióirít a coibhéis, ó thaobh ceimice de. Cruthaítear an charraig seo ag imill ilchríochacha criosanna fo-dhuchtaithe, mar atá sna hAindéis i Meiriceá Theas. 

## Tagairtí
Muilte Farannáin

Is baile suite i gContae na hIarmhí é **Muilte Farannáin**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae na hIarmhí
Aimridiú

mion|"Stop Forced Sterilization", póstaer i San Francisco, 1977
Sa mháinliacht, obráid chun cumas coimpeartha duine a bhaint uaidh nó uaithi. 

Sa bhfireannach, is é an modh oibre is éasca chuige seo an dá vas deferens (an feadán a iompraíonn an speirm ó na magairlí go dtí an péineas) a scaradh ó chéile sa bhléin, agus tugtar vaiseachtóime ar an obráid seo. 

Sa bhaineannach, is é an modh oibre a úsáidtear na féadáin útaracha a scaradh ó chéile nó a chur as feidhm. Sa dá chás, cuirtear bac ar chumas na speirme teacht ar na hubháin.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Máinliacht
Catagóir:Breithrialú
Aimsiú ó mhacalla

deas|250px|thumb|Aimsiú ó mhacalla
Brath réada trí bhíthin fuaimthonnta ardmhinicíochta, frithchaite ag an réad. Úsáideann ainmhithe áirithe an tsondáil seo — an ialtóg, an míol mór is an deilf — i gcomhair treoshuímh is seilge. Tá an próiseas seo bunúsach in úsáidí ultrafhuaime sa mhíochaine.

## Tagairtí

Catagóir:Sonóir
Catagóir:Aireachtáil
An Teanga, Contae na hIarmhí

Sráidbhaile agus 'leathpharóiste' i gContae na hIarmhí is ea **An Teanga**, ar bhóthar náisiúnta tánaisteach an N55 idir Baile Átha Luain agus Baile Uí Mhatháin, Contae an Longfoirt. Is cuid de pharóiste eaglasta Droim Raithne é. Tá sé i gContae na hIarmhí ach ar an teorainn le Contae an Longfoirt óna bhfuil sé scartha ag Abhainn Dhún Gormáin a shníonn isteach i Loch Rí 3 km le sruth trí Abhainn na hUíne.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte agus sráidbhailte i gContae na hIarmhí
Fódhla Ní Chuileagáin

Gaeilgeoir agus gníomhaí polaitiúil ba ea **Fódhla Ní Chuileagáin** (Elizabeth Mary Quilligan) (1888 – 1985) agus í dlúthpháirteach i saol na nGael in Melbourne in Victoria na hAstráile. 

Rugadh í ar 28 Márta 1888 do Catherine Mary McLaughlin agus do Thomas Quilligan, oibrí cairéil. Tháinig a hathair ó Chontae Luimnigh in aois a cheithre bliana déag agus tháinig a máthair ó Chontae na Mí lena muintir nuair a bhí sí dhá bhliain d’aois. 

Bhí Gaeilge ar a toil ag Fódhla agus bhí baint aici leis an William Rooney Gaelic Society in Melbourne. 

Phós sí Proinsias Mac Eoghain sa bhliain 1916 agus bhí siad dlúthpháirteach i gcúrsaí cultúir agus polaitíochta in Melbourne le fada an lá. Rugadh ceathrar clainne dóibh ach cailleadh an chéad duine acu ina leanbh. Ba haitéir í Fódhla agus is minic a chaitheadh sí toradh a ceirde. 

Sa bhliain 1915 chuaigh sí chun argóinte san *Advocate* (nuachtán Caitliceach) ar cheist neamhspleáchas na hÉireann le Morgan Jageurs, tacadóir mór *Home Rule*. Thaobhaigh Fódhla le Sinn Féin agus d’fhan ar an aigne sin ar feadh a saoil. Gabhadh í Lá Fhéile Pádraig 1961 le scata eile as ábhar de chuid Óglaigh na hÉireann a scaipeadh i lár chathair Melbourne. Bhí sí seacht mbliana is seachtó ag an am. Bhíodh sí i láthair ag comóradh Luan Cásca i Mór-Reilig Melbourne gach bliain. 

Cailleadh í ar 21 Nollaig 1985 agus í seacht mbliana is nócha d’aois. 

## Tagairtí
Noone, Val (2012). *Hidden Ireland in Victoria*, lch 112. Ballarat Heritage Services. ISBN 978-1-876478-83-4

## Naisc

Liosta stairiúil lucht Gaeilge san Astráil
Ainéimiméadar

Feiste chun luas sruth aeir a thomhas, a úsáidtear de ghnáth chun luas na gaoithe nó luas feithicle ag taisteal tríd an aer a thomhas. 3 phríomhtheicníocht a bhíonn in úsáid. Tomhaistear ráta rothlaithe muileann gaoithe, le liáin a rothlaíonn i bplána ceartingearach nó cupáin ag rothlú i bplána cothrománach. Tomhaistear ráta fuaraithe (ag an aer ag gluaiseacht thart) sreinge atá téite le sruth leictreach. Bealach eile is ea an difríocht brú a thomhas idir béal oscailte feadáin atá dírithe isteach ar an aer gluaiste is poll oscailte ar thaobh an fheadáin atá dírithe ingearach le treo gluaiste an aeir (feadán Pitot).

## Tagairtí
Ainéistéise

Modhanna chun othar a dhéanamh neamh-chomhfhiosach i gcomhair obráide, agus an próiseas a bheith sochúlaithe. Is féidir an t-ainéistéiseach a thabhairt trí ionanálú (mar shampla, haileatán, ocsaíd nítriúil), nó instealladh (mar shampla, tiapeantón, alfaxalón). 

## Stair
D'fhionn Priestley ocsaíd nítriúil i 1776, agus úsáideadh í le blianta fada in aonaigh seó mar ghás gáire. Thairg Davy i 1799 gurbh fhéidir í a úsáid in obráidí mar gheall ar a hoibriú anailgéiseach. 

Faoi dheireadh i 1844 bhain an fiaclóir Meiriceánach Horace Wells (1815-1848) úsáid aisti go rathúil air féin chun fiacail a stoitheadh gan phian. 

Dhá bhliain ina dhiaidh sin bhain an máinlia Meiriceánach William Morton (1819-1868) feidhm aisti mar ainéistéiseach in obráid mhór. Tháinig ocsaíd nítriúil i ngnáthúsáid i ndiaidh 1860.

D'fhionn Valerius Cordus (1515-1544) éitear i 1540, ach níor úsáideadh é mar anailgéiseach go dtí 1795, mar fhaoiseamh ar phian coilicim. Bhain an máinlia Meiriceánach Crawford Williamson Long (1815-1875) feidhm as i mionobráid ar shiad muiníl i 1842.

Fionnadh clóraform i 1831, agus d'úsáid an máinlia Albanach James Young Simpson (1811-1870) é mar ainéistéiseach ginearálta den chéad uair i 1847. Is leachtanna so-ghalaithe iad éitear is clóraform, agus is mar ainéistéisigh análaithe a d'úsáidtí iad. Feidhmíonn na gala seo ar fud na hinchinne, trí imoibriú le móilíní sailleacha le próitéiní i scannáin na gcealla, tuigtear. 

## Ainéistéiseolaíocht
Sa 21ú haois úsáideann an t-ainéiséisí manglam ceimiceán chun leibhéal áirithe neamhchomhfheasa a bhaint amach a bhíonn cuí don othar is an obráid. Ní modh feidhmithe aonair atá i gceist leo seo, agus ní léir fós conas a fheidhmíonn siad go bunúsach. 

Ní úsáidtear ainéistéisigh insteallta ach i gcomhair obráidí an-ghearra. De ghnáth tugtar a leithéid don othar mar bhunainéistéiseach sa bharda chun a imní a laghdú agus an t-ainéistéisiú a bhrostú san obrádlann. 

Is í ainéistéiseolaíocht an disciplín leighis a dhíríonn ar gach gné den phróiseas seo. Is gá go mbíonn ainéistéisí i láthair le linn obráidí chun staid an othair a mhonatóiriú an t-am ar fad.

## Féach freisin

* Ainéistéisithe

## Tagairtí

Catagóir:Máinliacht
Catagóir:Ainéistéise
Catagóir:Pian
Ainéistéiseach eipeadúrach

Instealladh ainéistéisigh áitiúil sa spás eipidúrach sa chanáil veirteabrach taobh amuigh den scannán crua a chumhdaíonn corda an dromlaigh. Cuireann an t-ainéistéiseach bac ar fheidhmiú na néarfhréamhacha a thagann amach as corda an dromlaigh do na horgáin, na fíocháin is an craiceann. Úsáidtear go minic é i máinliacht i gcuid iochtarach na colainne agus breith clainne. 

## Féach freisin

* Breith clainne

## Tagairtí

Catagóir:Ainéistéisigh
Catagóir:Breith clainne
Catagóir:Cnáimhseachas
Ainéistéisigh áitiúla

deas|200px|thumb|Ainéistéisigh áitiúla
Drugaí a chuireann cailliúint shochúlaithe mothúcháin i bhfeidhm ar réigiún nó ball colainne trí bhac a chur ar na néar-ríoga ón réigiún sin don inchinn. Déantar é seo trí instealladh ag ionad na hobráide (taobh le fiacail atá le stoitheadh, mar shampla), in aice príomhstoic néarógaigh (in obráid ar ghéag, mar shampla), nó idir veirteabraigh ar leith an dromlaigh (mar a dhéantar in ainéistéise eipeadúrach). Ba é cócaon an chéad ainéistéiseach áitiúil, a tugadh isteach sna 1880idí, ach tá a úsáid sin imithe in éag mar thoradh ar fhadhbanna andúile is tocsaineachta. I measc na n-ainéistéiseach áitiúil is coitianta tá prócaon, ligneacaon is beinseacaon. 

## Tagairtí
Anopheles

Géineas muiscítí a fhaightear sna príomhréigiúin ar Domhan is ea ***Anopheles***. Tugtar **muiscít Anopheles**, **aineofail**, nó **anófalach** orthu. Tá 460 speiceas ann, timpeall is 100 díobh a bhfuil baint acu leis an maláire. Tarchuireann an baineannach fásta gníomhaí na maláire agus í ag sú fola ó veirteabrach (daoine ina measc). Itheann na fireannaigh neachtar is sreabháin phlandúla eile. Tá na larbhaí a itheann ag dromchla an uisce uisciúil, le guairí gearra ite.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Aingíne chléibh

Is éard is **aingíne chléibh** ann ná pianta sa chliabh, agus uaireanta sna gialla is an ghéag uachtarach chlé, agus an mothúchán go bhfuil sé á mhúchadh, a tharlaíonn do dhuine a dteipeann an soláthar ocsaigine do mhatáin an chroí air. Tarlaíonn an teip seo de bharr cúngú nó bac éigin in artaire corónach, mar shampla, de bharr plaice artaireascléaróisí. 

Is é gnáthghnó artaire chorónaigh ar leith fuil ocsaiginithe, agus mar sin ocsaigin, a sholáthar do chuid ar leith de mhatán an chroí. Tarlaíonn an phian seo tar éis roinnt aclaíochta den chuid is mó, agus cuirtear chun suain é le babhta scíthe. Déanann córacha leighis atá bunaithe ar níotráit, ina measc nítriglicirín, matáin an chroí a bhogadh is na fuileadáin iontu a leathadh amach ionas go dtugann siad faoiseamh sciobtha ar aingíne chléibh. Tá córacha leighis ann, na béite-bhlocálaithe, a fheidhmíonn i gcoinne aidréanailín (hormón a thálann an croí go nádúrtha chun bualadh an chroí a thapú) agus mar sin a mhoillíonn an croí is a laghdaíonn gá ocsaigine an chroí. Uaidh sin, tugann siad faoiseamh ar na pianta seo.

## Tagairtí

Catagóir:Galair chroí
Ainéaladh

Is éard is **ainéaladh** ann ná maolú strus inmheánach i miotail i ndiaidh teaschóireála nó oibrithe (cosúil le bualadh, gaibhniú, síneadh), nó gloine i ndiaidh a múnlaithe nó a séidte. Déantar é tríd an réad a choinneáil ag teocht mheasartha chun gur féidir le hatheagrú móilíneach is criostalta tarlú, roimh é a fhuarú go mall. Feabhsaíonn sé seo airíonna fisiciúla, nó athchruthaíonn na bunairíonna.

## Tagairtí
Ainéaras

deas|250px|thumb|Ainéaras
Is éard atá i gceist le **ainéaras** leathnú buan artaire de bharr lagú na mballaí tar éis gortaithe, galraithe, máchail beirthe, artairiscléaróise nó hipirtheannais. Uaireanta, is féidir ainéaras a aimsiú le scrúdú láimhe dochtúra. 

Den chuid is mó aimsítear é le X-ghathanna, scanadh CT, scanadh ultrafhuaime nó scrúdú ultrafhuaime Doppler. Baolach san aorta, príomhartaire na colainne trína gcaidéalaíonn an croí an fhuil roimh í a dháileadh ar fud na colainne. 
clé|mion
Féadfaidh an t-ainéaras séideadh suas, agus silfidh an fhuil amach ón imshruthú is isteach i gcuasa stoc na colainne, rud a fhéadfaidh a bheith marfach go tapa do dhuine. 

Cóir leighis nua-aimseartha a úsáidtear chun ainéaras a smachtú is ea píosa de phíobán poileistir a chur in ionad an fhad aorta atá gortaithe. 

Féadfaidh duine bás a fháil de bharr ainéarais in artaire ar bith san inchinn, má phléascann sé. Sa chás seo neartaítear an t-artaire go minic le píobán plaisteach, fíocháin as ball eile den cholainn, nó teanntán miotail timpeall air.

## Tagairtí
Ainglice

Luibh théagartha a fhásann níos airde ná 2 m, dúchasach do thuaisceart is oirthear na hEorpa agus lár na hÁise. An gas cuasach, na duilleoga roinnte i nduilleoigíní ubhchruthacha suas le 15 cm ar fhad ar ghais le bunanna borrtha, na bláthanna beag scothghlas/bán, bailithe le chéile in umbail mhóra chruinne. Úsáidtear na bláthghais chriostalaithe mar bhlaistiú. Faightear ola chumhra ó na fréamhacha a úsáidtear i gcumhráin agus licéir luibhe cosúil le Chartreuse.

## Tagairtí
Ainhidríd

deas|250px|thumb|Ainhidríd
Sa cheimic, aigéad a bhíonn i gceist go minic. De ghnáth, is ocsaíd neamh-mhiotalach aon ainhidríd neamhorgánach. Maidir le hainhidrídí orgánacha, is gnách gur torthaí comhdhlúthúcháin dhá mhóilín iad. Mar shampla, táirgeann comhdhlúthúchán aigéid aicéitigh, CH3COOH, ainhidríd aicéiteach, CH3-CO-O-CO-CH3.

## Tagairtí
Ainian

Is adamh nó grúpa adamh atá luchtaithe go diúltach é **ainian**, cosúil le Cl- (clóiríd) nó SO42- (sulfáit). Tugtar ainiain orthu mar go n-ascnaíonn siad i dtreo na hanóide i gcill leictricheimiceach. 

## Tagairtí
Ainil

Tom trópaiceach Meiriceánach a shaothraítear sa Seandomhan is an Domhan Úr mar fhoinse na ruaime goirme plúirín. Tugtar *planda an phlúirín* air freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Anailid

Is éard is **anailid** ann ná péist fháinneach le siméadracht dhéthaobhach (fíleam Annelida). An cholainn roinnte i bhfáinní sorcóireacha (teascáin), agus orgáin atá eagraithe go líneach. Cuas colainne inti. Ceann le himlínte glana, de ghnáth. Cuimsíonn sí an phéist talún, an phéist ghuaireach is an súmaire. 

## Tagairtí

Catagóir:Annelida
Ainmníocht dhéthéarmach

An córas nua-aoiseach tacsanomaíoch chun orgánaigh a ainmniú is a rangú a bhunaigh an nádúraí Sualannach Carl Linnaeus (1707-1778) i lár an 18ú céad. Tá ainm uathúil eolaíoch Laidineach ag gach speiceas ina bhfuil dhá fhocal (déthéarma): ainm gnéitheach le ceannlitir, agus ainm speiceasach. Mar shampla, dhá speiceas de ghné na cruithneachta is ea *Triticum aestivum* (gnáthchruithneacht aráin) agus *Triticum durum* (cruithneacht dúraim). 

## Tagairtí
Pádraig Ó Fearghail

Cainteoir dúchais Gaeilge ba ea **Pádraig Ó Fearghail** a rinne mórán chun daoine a ghríosú chun an teanga a úsáid in Victoria na hAstráile sa dara cuid den naoú haois déag. 

Rugadh é i gContae an Chláir do Bhríd Ní Chatháin agus do Mháirtín Ó Fearghail sa bhliain 1852, agus bhí sé ar thriúr ar a laghad den chlann a bhain Victoria amach. Tháinig Pádraig timpeall na bliana 1870 agus chuaigh le héadóireacht i Sráid Rubicon in Ballarat. Phós sé Ailís Ní Dhálaigh i Séipéal Naomh Proinsias in Melbourne sa bhliain 1883. Bhí siad ina gcónaí i Sráid Albert in Sebastopol, Ballarat, agus bhí deichniúr clainne orthu.

Bhíodh oícheanta airneáin ag Pádraig i gcúlseomra sa siopa, áit a léití scéalta nó filíochta i nGaeilge agus a gcíortaí stair na hÉireann. Bhíodh Pádraig ag scríobh chun a leithéidí eile in Melbourne, sa Nua-Shéalainn agus in Éirinn agus é ar a dhícheall ag áitiú ar dhaoine síntiús a thabhairt do *Irisleabhar na Gaeilge*. I Mí Mheán Fómhair 1902 scríobh sé litir mholta chun an gcéad chruinniú ginearálta de chraobh Melbourne de Chonradh na Gaeilge. 

Cailleadh é in Sebastopol sa bhliain 1917 agus cailleadh Ailís in Cheltenham, Melbourne, sa bhliain 1922.

Tá Pádraig ina charachtar tánaisteach in *Brigid*, úrscéal leis an scríbhneoir Astrálach Jill Blee.

## Nótaí

## Tagairtí
* Noone, Val (2012). *Hidden Ireland in Victoria*, lgh 101-2. Ballarat Heritage Services. ISBN 978-1-876478-83-4

## Naisc
* Liosta stairiúil lucht Gaeilge san Astráil

Catagóir:Diaspóra Éireannach
Jill Blee

Scríbhneoir, staraí agus eagarthóir Astrálach is ea **Jill Blee** agus suim ar leith aici sna hÉireannaigh san Astráil.

Tá trí úrscéal staire scríofa aici: *The Pines Hold Their Secrets* (faoi lonnaíocht phionósach Oileán Norfolk), *Brigid* (faoin Drochshaol) agus *The Liberator’s Birthday* (faoi Éireannaigh in Ballarat sa bhliain 1875). Tá roinnt saothair staire foilsithe aici freisin.

Múineann sí scríbhneoireacht ag an Council of Adult Education in Melbourne agus stair in Ollscoil an Tríú hAois (U3A). 

Tá sí ina stiúrthóir ar an Ballarat Mechanics’ Institute.

## Foilseacháin

### Úrscéalta

* *The Pines Hold Their Secrets*. Indra Publishing 1998

* *Brigid*. Indra Publishing 1999

* *The Liberator’s Birthday*. Indra Publishing 2002

### Leabhair staire

* *From the Murray to the Sea: A History of Catholic Education in the Ballarat Diocese*. Catholic Education Office 2002

* *Eureka*. Exisle Publishing 2007

* *Gold*. Exisle Publishing 2007

* *Australian Aviation*. Exisle Publishing 2007

* *Ballarat Punch at the Mechanics* (eag. le Rex Bridges). Ballaarat Mechanics’ Institute 2007

* *Under Minerva’s Gaze: 150 Years at the Ballaarat Mechanics’ Institute* (eag. le Phil Roberts). Ballaarat Mechanics’ Institute 2010

## Tagairtí
* http://www.jillblee.com/index.html  Jill Blee: Reaching into the Past.

Catagóir:Scríbhneoirí Astrálacha
Breámhaine

Is barúntacht suite i gContae na hIarmhí é **Breámhaine**.

## Liosta lonnaíochtaí

* Baile Átha Luain
* Bealach Caorthainn
* Cuasán

## Tagairtí

Catagóir:Contae na hIarmhí
Catagóir:Barúntachtaí Chontae na hIarmhí
Baile Fhobhair, Barúntacht, Contae na hIarmhí

Is barúntacht suite i gContae na hIarmhí é **Baile Fhobhair**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae na hIarmhí
Catagóir:Barúntachtaí Chontae na hIarmhí
Ainilín

C6H5NH2, aimínibeinséin i gcóras IUPAC, leacht le boladh gránna is fiuchphointe 184&nbsp;°C. Bun níos laige ná amóinia. Bunábhar cuid mhaith ruaimeanna, a dtugtar na ruaimeanna ainilín orthu. 

## Tagairtí
Ainm fearainn

deas|250px|thumb|Ainmneacha fearainn
Is éard atá i gceist le **ainm fearainn** ná córas a saothraíodh chun ainm réasúnta inaitheanta intuigthe a thabhairt ar ionad ar an Idirlíon (uimhir prótacal idirlín, IPN) a fheidhmíonn mar sheoladh seachadta (rte.ie nó gov.ie, mar shampla).

Bíonn ordlathas san ainm fearainn, agus na leibhéil scartha le ponc. Sa bhfearann is airde, ar an taobh deas, bíonn cód don tír (.ie d'Éirinn, .uk don Bhreatain, .cn don tSín) nó cód neamhgheografach (.com nó .org). 

I bhfearann níos ísle, a scríobhtar ar clé ón bhfearann is airde, bíonn dréacht éigin d'ainm na comhlachta, na heagraíochta nó an duine (rte. nó irlgov.). 

I dtíortha móra, bíonn fearann den dara leibhéal idir fearann na tíre is fearann na comhlachta uaireanta (mar shampla, sa Bhreatain úsáidtear .co.uk do chomhlachtaí, is .ac.uk d'institiúidí ardoideachais).

## Féach freisin

* Córas ainmneacha fearainn (DNS)

## Tagairtí

Catagóir:Idirlíon
Catagóir:Gréasán Domhanda
Cill Chainnigh Thiar

Is barúntacht suite i gContae na hIarmhí í **Cill Chainnigh Thiar** nó **Cill Chainnigh**  ar a dtugtaí *Maherquirke* nó *Dillons Country* roimhe seo. Cruthaíodh an bharúntachtí faoi 1542 . Tá sí ag críochantacht le Contae an Longfoirt ar an taobh thiar; agus ag roinnt teorann le trí bharúntacht eile de chuid na hIarmhí: Ráth Conarta  (ar an taobh thoir), Breámhaine (ar an iardheisceart) agus Cluain Lonáin (ar an oirdheisceart). Is é Glasán an baile is mó sa bharúntacht.
## Tíreolaíocht
Tá achair 152.37 km² ag Cill Chainnigh Thiar. Tá cuid den dara loch is mó ar an tSionainn, Loch Rí, suite sa bharúntacht. Tá an bóthar náisiúnta N55, a nascann Baile Átha Luain leis an gCabhán, ag dul tríd an mbarúntacht.

## Liosta lonnaíochtaí

* Bealach Caorthainn
* Droim Raithne
* Glasán
* An Teanga
* Na Colúir
* Tobar Chláir

## Tagairtí

Catagóir:Contae na hIarmhí
Catagóir:Barúntachtaí Chontae na hIarmhí
Fir Bhile

Barúntacht suite i gContae na hIarmhí is ea **Fir Bhile**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae na hIarmhí
Catagóir:Barúntachtaí Chontae na hIarmhí
Maigh Chaisil

Is barúntacht suite i gContae na hIarmhí í **Maigh Chaisil**.

## Féach freisin

* Contae na hIarmhí

## Tagairtí

Catagóir:Contae na hIarmhí
Catagóir:Barúntachtaí Chontae na hIarmhí
Mygalomorphae

Infrea-ord damhán is ea na **Mygalomorphae** (nó **Orthognatha**). Ainmníodh iad as na fiacla, a shíneann díreach síos gan dul trasna ar a chéile (murab ionann is na Araneomorphae).

## Cuntas

Tá a lán finte sa ghrúpa seo. Orthu sin tá na tarantúlaí (damháin thoirtiúla le cosa téagartha) agus damháin 
lín thonnadóraigh na hAstraláise. Ar nós an fho-oird chéadrata Mesolthelae tá dhá phéire leabharscamhóg acu agus fiacla a shíneann síos. Bhíodh na tréithe seo ag sinsir choiteanna na ndamhán go léir, ach tá damháin ann anois a bhfuil fiacla trasghníomhacha acu.

Tá ocht súil ag beagnach gach speiceas de na Mygalomorphae.

[left|thumb|Fiacla damháin dhuibh ghabhlógaigh ([Nemesiidae)]]

Is mór iad a gcuid fiacla agus tá faireoga nimhe iontu. An géineas Astrálach *Atrax* amháin a fhéadann dochar a dhéanamh do dhaoine. 

Baineann cuid de na damháin is mó toirt leis na Mygalomorphae, ach tá speicis ann atá níos lú ná milliméadar ar fad. Is féidir leo síoda a shníomh atá ceangailteach go leor, agus tógann cuid acu líonta casta atá beagnach méadar ar leithead (Coddington & Levi, 1991).

Is féidir le Mygalomorphae maireachtáil chomh le fada cúig bliana is fiche, agus ní thagann cuid acu in inmhe go dtí go bhfuil siad timpeall sé bliana d’aois. Tá cuileoga de chuid an fhine Acroceridae ar ionpharaisítí iad agus tig leo fanacht suanach sna leabharscamhóga chomh fada le fiche bliain sula dtosaíonn siad ag ithe an damháin.

## Dáileadh

Tá an chuid is mó den infra-ord seo le fáil sna trópaicí agus sna fothrópaicí, ach tá cuid acu le fáil níos faide ó thuaidh. Níl le fáil san Eoraip ach roinnt bheag speiceas agus baint acu leis na finte Atypidae, Nemesiidae, Ctenizidae, Hexathelidae, Theraphosidae agus Cyrtaucheniidae. Deirtear, áfach, go raibh na Mygalomorphae le fáil ar fud an domhain roimh bhriseadh suas Pangaea (Selden *et al.*, 2005b).

## Nótaí

## Tagairtí
Raven, R.J. (1985). The spider infraorder Mygalomorphae: Cladistics and systematics. *Bull. Am. Mus. Nat. Hist.* 182:1-180.

Coddington, J.A. & Levi, H.W. (1991). Systematics and Evolution of Spiders (Araneae). *Annu. Rev. Ecol. Syst.* 22:565-592.

Goloboff, P.A. (1993). A Reanalysis of Mygalomorphae Spider Families (Araenae). *American Museum Novitates* 3056. PDF

Selden, P.A., Corronca, J.A. & Hünicken, M.A. (2005). The true identity of the supposed giant fossil spider *Megarachne*. *Biology Letters* **1**: 44-48. 

Selden, P.A., da Costa Casado, F. & Vianna Mesquita, M. (2005). Mygalomorph spiders (Araneae: Dipluridae) from the Lower Cretaceous Crato Lagerstätte, Araripe Basin, North-east Brazil. *Palaeontology* 49(4): 817-826. 

## Naisc sheachtracha
* Tacsanomaíocht agus pórú riartha Dipluridae
* Mygalomorphae nó damháin chéadrata
* Fo-ord Mygalomorphae

Catagóir:Damháin Alla
Pádraig Ó Braonáin

mion|clé|Sean-Halla Baile Ararat marar fháiltigh an Braonánach roimh Mhícheál Dáibhéad.
Cainteoir Gaeilge ó Chontae na Gaillimhe ba ea **Pádraig Ó Braonáin**. Bhí sé ar dhuine den slua cainteoirí dúchais a chuaigh le feirmeoireacht san Astráil agus a lean orthu ag úsáid na Gaeilge. Lig sé scód lena chuid féin den teanga agus é ag fáiltiú roimh Mícheál Dáibhéad, iriseoir agus náisiúnach Éireannach a tháinig go dtí Ararat in Victoria na hAstráile le linn dó cuairt na tíre a thabhairt. Thug an Braonánach léargas ar shaol rúnda na teanga san Astráil dá réir. 

Rugadh é i gCnoc Breac láimh le Dún Mór i gContae na Gaillimhe sa bhliain 1832. Timpeall na bliana 1865 roghnaigh sé féin agus scata eile talamh feirmeoireachta ag Kia Ora cois Loch Buninjong, timpeall fiche ciliméadar laisteas d’Ararat. Phós sé Onóra Ní Bhraonáin agus bhí deichniúr clainne orthu. Cailleadh Pádraig i Mí na Nollag 1882. 

## Tagairtí
* Noone, Val (2012). *Hidden Ireland in Victoria*, lch 103. Ballarat Heritage Services. ISBN 978-1-876478-83-4

## Naisc Sheachtracha
  
* Liosta stairiúil lucht Gaeilge san Astráil

Catagóir:Básanna i 1882
Caisleán Chnoc Droinne

Is caisleán suite i gContae na hIarmhí é **Caisleán Chnoc Droinne**.

Catagóir:Bailte i gContae na hIarmhí
Inis Turgesius

Is oileán suite i gContae na hIarmhí í **Inis Turgesius**.

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Chontae na hIarmhí
An Chanáil Mhór

Is canáil suite suite idir Cathair Bhaile Átha Cliath agus Contae na hIarmhí í **an Chanáil Mhór**.

## Tagairtí

Catagóir: An tSionainn
Catagóir:Canálacha na hÉireann
Catagóir:Tíreolaíocht Chontae na hIarmhí
Institiúid Teicneolaíochta Bhaile Átha Luain

Is coláiste suite i gContae na hIarmhí é **Institiúid Teicneolaíochta Bhaile Átha Luain**.

## Tagairtí

*
Catagóir:Institiúidí teicneolaíochta in Éirinn
Mainistir Fhobhair

Is mainistir suite i gContae na hIarmhí í **Mainistir Fhobhair**. Bhí ceangal ag Mainistir Bhaile Fhobhair le teach Beinidicteach Saint-Taurin d'Évreux san Normainn léargas ar dhúchas Francach mhuintir de Lacy agus a gceangal seasmhach leis an Normainn.

Catagóir:Contae na hIarmhí
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Mainistreacha Beinidicteach
Mainistir Thriostarnaí

Is mainistir suite i gContae na hIarmhí í **Mainistir Thriostarnaí**.

Catagóir:Contae na hIarmhí
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Coláiste Pobail Átha Luain

Is scoil suite i gContae na hIarmhí é **Coláiste Pobail Átha Luain**.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Contae na hIarmhí
Comhairle Contae na hIarmhí

Is comhairle suite i gContae na hIarmhí í **Comhairle Contae na hIarmhí**.

## Tagairtí

Catagóir:An Muileann gCearr
Catagóir:Contae na hIarmhí
Catagóir:Údaráis áitiúla in Éirinn
Páirc Uí Chíosóig, An Muileann gCearr

Is staid suite sa Mhuileann gCearr i gContae na hIarmhí í **Páirc Uí Chíosóig**. Is í an t-ionad baile CLG Chontae na hIarmhí í. Toilleann an staidiam 11,000 duine.

## Tagairtí

Catagóir:Contae na hIarmhí
Catagóir:Staideanna CLG i bPoblacht na Éireann
Aipindic

200px|mionsamhail|clé|Suíomh na haipindice
Feadán cúng ar bhuaic an chaocháin, 2-20 cm ar fhad. Tá an caochán féin ina mhála caoch ag tús na stéige móire. I gcás duine fhásta le claonadh a aipindic a bheith ionfhabhtaithe athlasta, ní mór í a bhaint go práinneach trí obráid. Tuiscint amháin atá ann gur rianbhall den cholainn í, ball gan éifeacht ag an gcéim seo den éabhlóid, ach go mb'fhéidir go raibh feidhmeanna aici am dá raibh. Den chuid is mó, ball dothuigthe rúndiamhrach sa cholainn. De réir a chéile tá an tuiscint á forbairt go bhfuil ról aici i ndéanamh antasubstaintí sa chóras imdhíonach.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Orgáin
Catagóir:Córas díleáite
Apaipsis

Is é is **apaipsis** ann an pointe is faide a théann réad atá i bhfithis (pláinéad, cóiméad, spásárthach) timpeall ar rinn spéire ón bpríomhrinn spéire sin. Tá an pointe seo mar mhalairt ar an bpearaipsis, an pointe is gaire. Maidir le fithisí timpeall na Gréine, tugtar an t-aiféilean ar an apaipsis, agus i bhfithisí timpeall an Domhain tugtar an t-apaigí ar an apaipsis.

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaíocht
Aipnia chodlata

clé|mion|Físeán (i mBéarla)
Laghdú tréimhsiúil nó stop na riospráide le linn codlata is ea **aipnia chodlata**, de bharr cúngú an aerbhealaigh uachtaraigh. Tarlaíonn sí nuair a bhogann na matáin sa choguas is an tsine siain, rud a ligeann do na fíocháin sin an t-aerbhealach a chalcadh, rud a chritheann iad is a tháirgeann srannadh. 

Mar thoradh ar an riocht seo, bíonn an codladh suaite agus an duine codlatach i rith an lae. 

Meastar go dtarlaíonn níos mó taismí do dhaoine a ngoilleann an riocht seo orthu. Seans go mbíonn ráta ardaithe galair chairdiasoithíoch acu freisin, ach tá sé seo le cruthú go cliniciúil.

## Féach freisin

* Codladh
* Srannadh
* Cógais suain

## Tagairtí

Catagóir:Codladh
Airdemhéadar

deas|200px|thumb|Airdemhéadar
Feiste ar aerárthach chun a airde os cionn talún a thomhas. Bíonn an gnáthchineál bunaithe ar tharchur comhartha raidió, glacadh an chomhartha fhrithchaite ón talamh, an t-am ó tharchur go glacadh a thomhas agus, ós rud é go dtaistealaíonn tonn raidió ag luas an tsolais, atá ar eolas, an airde a ríomh uaidh sin. Nuair a éiríonn an talamh faoin aerárthach le linn don áerárthach a bheith ag eitilt go cothrománach, tomhaiseann an t-airdemhéadar laghdú san airde. 

## Tagairtí
Aireachtáil fhothairseachúil

Aireachtáil ruda atá faoi thairseach na haireachtála. Cruthaítear go dtarlaíonn a leithéid i dturgnaimh ina léirítear spreagadh an-ghearr optúil don fhéachadóir. Ní féidir leis é a fheiceáil, ach mar sin féin athraíonn sé luas is/nó cruinneas an fhéachadóra chun spreagthaí ina dhiaidh sin a phróiseáil. 

## Tagairtí
Aird

Díriú chumas próiseála na hinchinne ar eolas ar leith atá ag teacht isteach i gcomhthéacs ina bhfuil eolais iomaíocha eile ar fáil. Mar shampla, má bhíonn seomra lán de dhaoine ag caint, is féidir éisteacht le duine amháin agus a bhfuil á rá aige a chloisteáil. Ní fios i gceart conas a dhéantar é seo, mar tá teoiricí ann a thairgeann go dtarlaíonn scagadh na bhfuaimeanna nach dteastaíonn go luath sna bealaí néarógacha don inchinn, agus teoiricí eile a thairgeann scagadh déanach sa phróiseáil inchinne díreach nuair a bhíonn duine chun freagairt a dhéanamh. Is an-deacair aird mharthanach a thabhairt, agus tarlaíonn laghduithe suntasacha i ndéanamh dualgais airdill má leanann duine ar aird thar 20 nóiméad. Sa neamhord easnamh airde, i bpáistí go háirithe, tarlaíonn raon neamhord, ina measc dianmhachnamh lag, hipirghníomhaíocht, agus deacrachtaí foghlama.

## Tagairtí
Airéit

deas|200px|thumb|Airéit
Droim ghéar eangach shléibhtiúil ag scaradh gleannta nó coirí. Cruthaítear í trí chnaí oighearshruthanna, agus go minic bíonn sí síonchaite is briste a thuilleadh ag sioc. 

## Tagairtí
Filipendula ulmaria

Planda luibheach ilbhliantúil san fhine Rosaceae, a fhásann i móinéir thais is ea ***Filipendula ulmaria***, ar a dtugtar ***An t-airgead luachra*** go coitianta in Éirinn.

## Sanasaíocht
Ciallaíonn an t-ainm *ulmaria* "leamhán", b'fhéidir i tagairt dá dhuilleoga aonair atá cosúil le duilleoga an leamháin (*Ulmus*). Tagann an t-ainm géineasach, *Filipendula*, ón Laidin *filum*, rud a chiallaíonn "snáth" agus *pendulus*, rud a chiallaíonn "crochta". Deirtear go gcuireann sé seo síos ar na tiúbair fhréamhacha a bhíonn ag crochadh go tipiciúil ar an ngéineas, ar fhréamhacha snáithíneacha.

## Cur síos
Tá na gais 1-2 m ar airde, in airde agus fionnadh, idir dhearg agus corcra uaireanta. Na duilleoga bosach, díseanna duilleoigíní ag ailtéarnú le 5 phéire duilleog mór. Na bláthanna cúigphiotalach le seipil athfhillte bhánbhuí chumhra, ag déanamh maise neamhrialta foirceanta, agus na cairpéil casta go bíseach.

Tá bláthanna íogar, grástúil, buíbhán aige, cnuasaithe go dlúth le chéile i gcimeanna le craobhacha neamhrialta, a bhfuil boladh an-láidir, milis orthu.

Bláthaíonn siad ó thús an tsamhraidh go dtí tús an fhómhair agus tugann cineálacha éagsúla feithidí cuairt orthu, go háirithe cuileoga ón ngéineas *Musca*.

Bíonn na bláthanna beag agus iomadúil, taispeánann siad 5 sheipil agus 5 pheitil le 7 go 20 stamens.[4]
Tá na bláthanna beaga agus iomadúla, taispeánann siad 5 sheipil agus 5 pheitil le 7 go 20 staimín.

Chuirtí i mbeoir is fíon é lena mblas a fheabhsú. Ina luibh, d'úsáidtí é i leighis pobail mar chéirín ar chnámh bhriste, chun bac a chur ar chlocha fuail, mar leigheas ar thinneas goile, duáin is scornaí, is riochtaí eile. Aigéad sailicileach ann, atá gaolmhar le haspairín.

## Dáileadh

Tá an t-airgead luachra coitianta ar fud na Breataine Móire agus na hÉireann i limistéir thaise agus tá sé ceannasach in eanaigh agus i gcoillte fliucha.

Ta an planda dúchasach don Eoraip, iarthar na hÁise is tuaisceart na hAfraice. Ní planda dúchasach é i Meiriceá Thuaidh, ach tá sé tugtha chun cineáil ansin.  Fásann sé in áiteanna boga.
## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
ulmaria
Catagóir:Luibheanna
Catagóir:Flóra na hÁise Thiar
Catagóir:Flóra na hEastóine
Catagóir:Flóra na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Plandaí leighis na hÁise
Catagóir:Plandaí leighis na hEorpa
Catagóir:Ruaimeanna plandaí
Catagóir:Plandaí a bhfuil cur síos orthu in 1753
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Aral

thumb|250px|Garamharc ar airilí as pomagránait - is féidir an síol a fheiceáil laistigh den bhia tréshoilseach.
Is éard is **aral** ann ná an fiafhás a thimpeallaíonn síol toirchithe nó ubhúlach (Béarla: *aril*). Go minic bíonn sí méith gealdaite mar a mbíonn arail (cosúil le caora) an iúir is caora an fheorais, nó giobach nó spúinsiúil mar a mbíonn síolta snámhacha na duilleoige báite.

## Tagairtí
Áiria

deas|250px|thumb|Áiria
Amhrán le téacs Iodáilise is **airia**, go príomha ceann ar fochuid de shaothar níos mó é (ceoldráma, oratóir nó cantáid). Luaitear struchtúr trianach nó *da capo* (arís eile) na n-áirianna barócacha, A-B-A, go minic mar fhoirm amhráin.

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaíocht
Catagóir:Amhráin
Airíonna leictreacha is maighnéadacha ábhar

Iarmhairtí leictreacha is maighnéadacha a léiríonn ábhar de bharr na gcomhpháirteanna luchtaithe in adaimh an ábhair, is na fórsaí leictreacha a nascann na hadaimh le chéile san ábhar toirtiúil. Éiríonn na hiarmhairtí maighnéadacha as gluaisní na gcomhpháirteanna luchtaithe. Cuirtear isteach ar sholas agus é ag taisteal trí dhamhna de bharr a nádúir leictreamaighnéadaigh. 

## Tagairtí
Airíonna meicniúla

Airíonna cosúil le neart teanntachta, modal leaisteachais Young, doichte, neart comhbhrúiteach, modal an fhiartha, cruas is eile a bhaineann le hábhair, a bhraitheann ar nádúr na nasc ceimiceach idir adaimh gach ábhair. Cinneann na hairíonna seo oiriúnacht ábhair chun fórsaí meicniúla a sheasamh i dtógáil, meaisín nó struchtúir nádúrtha. 

## Tagairtí
Airíonna tiomsúcha

Airíonna tuaslagáin a athraíonn go díreach le tiúchan na tuaslagáite. Ina measc tá laghdú an ghalbhrú, ardú an fhiuchphointe, laghdú an reophointe, agus an brú osmóiseach.

## Tagairtí
Áiritheoir comhréireach

Is éard is **áiritheoir comhréireach** ann ná feiste chun conairí cáithníní luchtaithe a chruthaítear i dturgnaimh i bhfisic na gcáithníní a mhonatóiriú. Bíonn eagair leictreoidí sreinge ann le réimse leictreach a chruthú chun na hiain, a dhéanann an sruth cáithníní luchtaithe, a luasghéarú. Gineann na hiain seo bíoga voltais idir na leictreoidí, agus taifeadtar iad seo go leictreonach chun léarscáil chonairí na gcáithníní a chur ar fáil. Foirmeacha coitianta áiritheora chomhréirigh is ea an síobfheadán is an t-áiritheoir comhréireach ilsreangach. Bhuaigh an fisiceoir Francach Georges Charpak (1924-2020) Duais Nobel na Fisice i 1992 as ceapadh an áiritheora dheireanaigh seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Radaíocht leictreamaighnéadach
Baile Átha Buí, Contae Uíbh Fhailí

Is baile suite i gContae Uíbh Fhailí é **Baile Átha Buí**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
Catagóir:Bailte i gContae Uíbh Fhailí
Cruachán (Uíbh Fhailí)

Is baile suite i gContae Uíbh Fhailí é **Cruachán**.

Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
Catagóir:Bailte i gContae Uíbh Fhailí
Áiritheoir drithlíochta

Is é is **áiritheoir drithlíochta** ann feiste chun cáithníní luchtaithe inghluaiste a bhrath, ag baint feidhme as ábhair cosúil le hiaidíd sóidiam nó plaistigh ar leith a astaíonn solas (a dhrithlíonn) nuair a théann cáithnín luchtaithe tríothu. Déantar na bíoga solais a thaifeadadh le fóta-iolraitheoirí. Tá an fheiste tábhachtach chun amanna trasdul cáithníní a thomhas i dturgnaimh i bhfisic na gcáithníní.

## Tagairtí
Ainseabhaí

Iasc beag cosúil le scadán is ea an t-**ainseabhaí** atá flúirseach san uisce dromchlach cois cladaigh i bhfarraigí trópaiceacha is measartha. Tá iascaireachtaí forleathana trádálacha bunaithe orthu, agus déantar an chuid is mó den ghabháil a phróiseáil roimh í a dhíol. Tá 140 speiceas d'ainseabhaithe ann, iad scaipthe i 16 géineas i bhfine na nEngraulidae.

## Tacsanomaíocht
Rangaítear ainseabhaithe ina dhá fhofhine agus 16 ghéineas:
* Fofhine **Engrauloidea**
** Géineas †*[[Clupeopsis]]* Casier, 1946
** Géineas †*[[Monosmilus]]* Capobianco et al., 2020
** Fine **Engraulidae** Gill, 1861
*** Fofhine Engraulinae Gill, 1861
**** Géineas *[[Amazonsprattus]]* Roberts, 1984
**** Géineas*[[Anchoa]]* D. S. Jordan & Evermann, 1927
**** Géineas *[[Anchovia]]* D. S. Jordan & Evermann, 1895
**** Géineas*[[Anchoviella]]* Fowler, 1911
**** Géineas *[[Cetengraulis]]* Günther, 1868
**** Géineas *[[Encrasicholina]]* Fowler, 1938
**** Géineas †*[[Eoengraulis]]* Marrama & Carnevale, 2015
**** Géineas *[[Engraulis]]* Cuvier, 1816
**** Géineas *[[Jurengraulis]]* Whitehead, 1988
**** Géineas *[[Lycengraulis]]* Günther, 1868
**** Géineas *[[Pterengraulis]]* Günther, 1868
**** Géineas *[[Stolephorus]]* Lacépède, 1803
*** Fofhine Coiliinae Bleeker, 1870
**** Géineas *[[Coilia]]* Gray 1830
**** Géineas *[[Lycothrissa]]* Günther, 1868
**** Géineas*[[Papuengraulis]]* Munro, 1964
**** Géineas *[[Setipinna]]* Swainson 1839
**** Géineas *[[Thryssa]]* Cuvier, 1829

## Éabhlóid

Is iad na taifid iontaise is luaithe a bhfuil gol acu le na n-ainseabhaithe ná gais-ainseabhaithe móra  creiche. (*Clupeopsis* agus *Monosmilus*) ó thús agus lár an tSealaid Eoicéinigh san Aigéan Téitis, sa Bheilg agus sa Phacastáin.  De bharr na starrfhiacla móra a bhí ar na luath-ainseabhaithe seo, tugadh an leasainm " "*saber-toothed anchovies*" orthu (gan iad a mheascadh leis an ngéineas beo *Lycengraulis*). Is é an taifead is luaithe d'fhíor-ainseabhaithe ná an gas-ainseabhaí *Eoengraulis* ó thús an tSealaid Eoicéinigh i Monte Bolca, san Iodáil.

In ainneoin a líonmhaire sa lá atá inniu ann, agus a gclaonadh scoileanna ollmhóra a dhéanamh, is annamh a fhaightear ainseabhaithe sa taifead iontaise. Meastar nach ainseabhaithe iad go leor speiceas a measadh roimhe seo a bheith ina n-ainseabhaithe iontaiseachta tráth, nó go bhfuil siad ró-ilroinnte le sannadh go muiníneach gur leis an ngrúpa seo iad. D’fhéadfadh sé gur déantán caomhnaithe é tearcacht na n-ainseabhaithe sa taifead iontaise; ní féidir ainseabhaithe iontaise a aithint mar ainseabhaithe ach amháin nuair a bhíonn siad caomhnaithe go maith, ach is gnách go gcónaíonn ainseabhaithe i dtimpeallachtaí mara an-gharbha gar don chósta, áit a bhfuil seans i bhfad níos lú ann go gcaomhnófar iad  mar iontaisí, agus is gnách go bhfaightear iasc iontaise dea-chaomhnaithe i sil-leagan a fhoirmítear in uisce níos doimhne.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Airm fhuinnimh chinéitigh

deas|250px|thumb|Airm fhuinnimh chinéitigh
Airm a dhéanann scrios de bharr fórsa glan a n-imbhuailte, ní hionann is airm a dhéanann dochar trí phléascadh is teas nuair a shroicheann a dtargaidí (airm fhuinnimh cheimicigh nó airm phléascacha). Samplaí is ea saighead a theilgtear ó bhogha, piléar a scaoiltear ó ghunna, nó urchar soladach frith-thanc a scaoiltear ar ardluas ó bhairille gunna.

## Tagairtí
Airm fhuinnimh dhírithe

Teicneolaíocht atá á saothrú ar chúiseanna míleata, bunaithe ar fhoinsí fuinnimh cosúil le léasacha léasair, cáithníní, plasma is micreathonnta (a thaistealaíonn ag luas forleata an tsolais). I bprionsabal, bheadh airm mar sin in ann diúracáin sa spás a leagan. Thosaigh taighde ar na hairm seo faoin Tionscnamh Cosanta Straitéisí sna Stáit Aontaithe sna 1980idí. 

## Tagairtí
Airm núicléacha

[250px|mionsamhail|deas|Nagasakibomb.jpg|Néal muisiriúnach an bhuama adamhaigh os cionn [Nagasaki]]
Airm ollscriosta atá bunaithe ar na próisis núicléacha eamhnú (an buama adamhach) agus comhleá (an buama núicléach), a fhuasclaíonn an-chuid fuinnimh.

Rangaítear iad de réir a méide is a modhanna seachadta: 
* Tá airm bheartacha ghearr-raonacha, le húsáid i gcoinne fórsaí naimhdeacha ar mhachaire an chatha. 
* Tá airm mheánraonacha, le húsáid i gcoinne targaidí míleata go domhain i gcríocha an namhad. 
* Agus tá airm straitéiseacha fhadraonacha, le húsáid i gcoinne cathracha is lárionaid ceannais an namhad, b'fhéidir in ilchríoch eile.

## Agóidí
Reáchtáladh an Lá Idirnáisiúnta in aghaidh Tástálacha Núicléacha ar an 29 Lúnasa gach bliain.

## Féach freisin

* Airm ollscriosta
* Conradh um Chosc Cuimsitheach ar Thrialacha Núicléacha

## Tagairtí

Catagóir:Fuinneamh núicléach
Catagóir:Airm núicléacha
Airm ollscriosta

250px|mionsamhail|deas|Léarscáil an domhain le siombail ghuaise
Is éard atá i gceist le **hairm ollscriosta** ná airm ar féidir scrios leathan fisiciúil a dhéanamh agus líon ollmhór daoine a mharú leo. Cuimsíonn siad airm núicléacha, bhitheolaíocha, cheimiceacha is raideolaíocha.  

* Sna hairm núicléacha, tá buamaí adamhacha is hidrigine.  
* Sna hairm bhitheolaíocha, tá úsáid na ngalar cosúil le hantracs, an tocsain ispínis, an rícín, an plá is an bholgach.  
* Sna hairm cheimiceacha, tá an gás mustaird, saraín, VX, sómaín agus tábún, srl.  
* Cuimsíonn an hairm raideolaíocha buamaí salacha ina bhfuil ábhair radaighníomhacha. Tháinig siad chun aire an phobail i 2002-2003 leis an líomhain bhréagach go raibh a leithéid ag an Iaráic, mar chúis le cogadh a dhéanamh ar an tír sin. 

mion|Foireann "Airm ollscriosta" sna sléibhte Sierra

## Féach freisin

* Airm núicléacha
* Cogaíocht cheimiceach

## Tagairtí


Catagóir:Cogadh
Áirse

mion|Áirse
San ailtireacht, is éard is **áirse** ann ná cuid d'fhoirgneamh nó struchtúr as féin, a dhéantar as clocha dingchruthacha nó píosaí eile, os cionn oscailte, a choinníonn í féin suas chomh maith le haon ualach os a cionn. Bíonn áirsí clasaiceacha is Normannacha leathchiorclach. Tá stíleanna eile ann le cruthanna éagsúla: éilips, crú, bior, pointe, cuar is eile. Baintear feidhm as áirse chúnta, áirse gan oscailt, chun cuid d'ualach an bhalla a dhíriú amach ó áirse atá níos ísle sa bhalla. 

## Tagairtí

Catagóir:Gnéithe ailtireachta
Airsín

clé|200px|thumb|Airsín
AsH3, le fiuchphointe -55&nbsp;°C, hidríd arsanaice ghásach a tháirgtear trí dhí-ocsaídiú tuaslagán comhdhúile arsanaice.

## Tagairtí
Airtléire

deas|250px|thumb|Airtléire
An t-ordanás is mó a bhíonn ag arm, na gunnaí agus na diúracáin / roicéid fhadraonacha, ní hionann is na mionghunnaí a bhíonn ag gach saighdiúir. 

Is féidir go mbeidh na gunnaí móra nó na meaisíní lainseála suite ar fheithiclí, go minic le creasa boinn. 

Maidir leis na diúracáin, is féidir go mbeidh roinnt buamaí neamhspleácha ar dhiúracán amháin is féidir a stiúradh ar thairgéid scaipthe.
clé|mion|airtléire 18 punt, ó 1904 ar aghaidh

## Stair
Bheadh píosaí airm ar nós an gunna 18 punt in úsáid le linn an Chéad Chogadh Domhanda agus é armtha ag 10 saighdiúir. D’úsáid na Sasanaigh an gunna 18 punt freisin le linn Éirí Amach na Cásca agus Cogadh Cathartha na hÉireann.

## Tagairtí
Aischothú

mion|Glúcós fola agus aischothú diúltach
Próiseas ina n-iompraítear eolas (tugtar aischothú ar an eolas féin freisin) go dtí foinse an aschuir bhunaidh.  

Tháinig an téarma ón innealtóireacht agus córais rialú aischothaithe ar dtús.  

Baineadh feidhm as sa chibirnitic, agus cuirtear i bhfeidhm é i meaisíní de gach saghas is i gcumarsáid ainmhithe is daoine.  

Ligeann sé do sheoltóir monatóireacht a dhéanamh ar na teachtaireachtaí a glacadh, agus aon mhionathrú is gá a dhéanamh sa réadam. 

## Rialú aischothaithe
Próiseas ina ndéanann an córas féin a aschur a bhrath is a thomhas, agus na sonraí sin a ionchur sa chóras chun feidhmiú an chórais a athrú an t-am ar fad is aschur ar leith a sholáthar.

Samplaí
* Déanann an teirmeastat rialú aischothaithe ar theocht an tseomra. Tomhaiseann sé teocht an tseomra agus rialaíonn an téitheoir, á lascadh ann nó as, chun an teocht a choimeád cuibheasach tairiseach.

* Tá córais fhíorchasta ann ina bhfeidhmíonn ríomhaire chun na comharthaí braite a phróiseáil agus comharthaí stiúrtha a sholáthar don chóras chun é a athrú ar bhealach áirithe.

* Tá an-chuid córas rialú aischothaithe sa cholainn a rialaíonn matáin, altanna is teocht na colainne, rithim an chroí, rithim na riospráide, is eile.

* Tagann córais mar seo i gceist i gcúrsaí uathoibrithe is róbaitice freisin.
mion|aischothú diúltach

## Coincheapa
* aischothú deimhneach 
mion|aischothú diúltach
* aischothú diúltach 

* mion|lúb aischothaithelúb aischothaithe 
mion|Sás aischothaithe féincheartaithe
* sás aischothaithe féincheartaithe 
## Tagairtí
Aiseipseas

deas|150px|thumb|Aiseipseas
Is éard atá i gceist leis an **aiseipseas** ná easpa miocrorgánach ar an gcraiceann nó créacht. Is annamh a bhaintear an staid idéalach amach in obráidí máinliachta, ach déantar gach iarracht in obrádlanna í a bhaint amach. Caitear lámhainní is gúnaí steirilithe, steirilítear le teas nó ceimiceáin na dromchlaí, na hionstraimí, na táithíní cadáis, na bindealáin, agus baintear an t-aer truaillithe amach as an obrádlann an t-am ar fad, á athnuachan le haer steirilithe. 

## Tagairtí
Partyzan Miensk

Club peile sa Bhealarúis i ea **Partyzan Miensk** (Bealarúisis: *футбольны клюб "Партызан" Менск*).

## '''Stair'''
Bhunaigh Partyzan i Miensc sa bhliain 2002.
Go dtí 2010, bhí ar a dtugtar an fhoireann MTZ-RIPA.
Club peile bhaineann leis an lucht leanúna agus maoiniú acu ón mbliain 2012.
Imríonn an fhoireann sa Dara chraobh sraithe sa Bhealarúis anois.

## '''Gradaim'''
* Sraith na Bhealarúis
:* Tríú háit (2): 2005, 2008.
* Corn na Bhealarúis
:* buaiteoir (2): 2004/2005, 2007/2008.

## '''Lucht leanúna'''
Tá lucht leanúna na foirne i gcoinne ciníochais agus gach cineál idirdhealaithe.

## '''Naisc sheachtracha'''
* Suíomh oifigiúil an chlub