open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Niúmóine

Athlasadh scamhóg mar gheall ar ionfhabhtú le microrgánaigh, de ghnáth le baictéir nó víris, is ea **niúmóine**. 

Mar mhalairt ar bhroincíteas, a chuireann isteach ar na haerphasáistí, baineann an t-ionfhabhtú seo leis na saic ailbheolacha, go domhain sna scamhóga mar a dtarlaíonn malartú na ngás de ghnáth. 
mion|clé
Athlastar na hailbheolais seo, agus líonann siad le sreabhán is cealla athlasta. 

Cuireann sé seo isteach go mór ar mhalartú na ngás, agus laghdaíonn tiúchan na hocsaigine sa bhfuil. 

Galar dian a bhíonn ann a thosaíonn go tapa, le giorra anála, fiabhras, casacht tháirgiúil, haemaitís is pliúraisí. Nuair a bhaineann an frithghníomhú athlasta le cuid de mhaothán, maothán amháin, nó níos mó ná sin, tugtar *niúmóine maothánach* air. Nuair a bhíonn paistí ionfhabhtaithe scaipthe ar fud na scamhóg, tugtar *broinciniúmóine* air.

clé|mion

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Niútan

Aonad SI an fhórsa, leis an tsiombail N. Ainmnithe as Isaac Newton. Sainmhínítear é mar an bhforsa a thugann luasghéarú 1 m s-2 do réad de mhais 1 kg.

## Tagairtí
Umberto Nobile

Innealtóir aerloingseoireach, eitleoir agus taiscéalaí Artach a rugadh i Lauro na hIodáile ab ea **Umberto Nobile** (21 Eanáir 1885 – 30 Iúil 1978). Thóg sé na haerlonga *Norge* agus *Italia*, ach scriosadh an *Italia* ag filleadh ón Mol Thuaidh sa bhliain 1928. D'éag Nobile sa Róimh in aois a 93 bliana.

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí Iodálacha
Catagóir:Eitleoirí Iodálacha
Catagóir:Taiscéalaithe Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1885
Catagóir:Básanna i 1978
Nochtadh (grianghrafadóireacht)

mion|Grianghraf le nochtadh fada
Sa ghrianghrafadóireacht, dromchla solasíogair a chur os comhair solais faoi stiúir chun íomhá a thaifeadadh. I gcás íogaireachta ar leith, braitheann an leibhéal nochta ar dhéine an tsolais is fad an nochta, agus is gá é a shocrú i gceart chun atáirgeadh sásúil toin is datha a bhaint amach. I gceamara gan chorraí, déantar an socrú seo trí chuingriú cuí chró an lionsa is luas an chomhla a roghnú, ach i gceamara reatha is físcheamara bíonn an fad nochta tairiseach agus socraítear an leibhéal nochta le cró an lionsa. Nochtmhéadar is ea an ionstraim chun solas (an solas atá ionsaitheach ar ábhar an phictiúir nó an solas a fhrithchaitheann an t-ábhar sin) a thomhas chun cró an lionsa is fad an nochta a shocrú i leith scannáin fhótagrafaigh ar leith. Bíonn méadar mar seo ina dhlúthchuid de cheamaraí nua-aoiseacha gan chorraí is é oiriúnach don solas ó ábhar an phictiúir a thagann isteach tríd an lionsa sa cheamara, agus bíonn sé cúpláilte chun fad an nochta a shocrú go huathoibríoch. I bhfíscheamaraí, déanann comhartha ón íomhá scanta cró an lionsa a shocrú i gceart go huathoibríoch.

## Tagairtí
Nochtadh (fisic)

Sa bhfisic, tomhas ar an nochtadh do radaíocht inianaíoch, bunaithe ar an oiread ianúcháin a tháirgtear in aer tirim ag X-ghathanna nó gáma-ghathanna. Úsáidtear an tsiombail X dó, agus an t-aonad rointgin (R). Tá aonaid nua-aoiseacha, an dáileog ionsúite is an choibhéis dháileogach, níos áisiúla ná an nochtadh. 

## Tagairtí
Nochtraí

Is éard is **nochtraí** ann ná píosa ceoil, i stíl fhuarchúiseach mhachnamhach de ghnáth, a fhaightear i bpíosaí don phianó le John Field (1782-1837), ceapadóir na stíle, Chopin, is Fauré, agus i bpíosaí ceolainne le Mendelssohn is Debussy.

## Tagairtí
Nochtua

Ball de chlann mhór leamhan atá liathdhonn oíchí. Itheann na larbhaí duilleoga, bláthanna is bachlóga, nó tochlaíonn siad isteach i ngais plandaí. Timpeall 21,000 speiceas ann, agus déanann cuid acu dochar suntasach do bharra ionas gur lotnaidí iad.

## Tagairtí
Nódú

Sa mhíochaine, fíochán nó orgán is féidir a úsáid i gcomhair trasphlandaithe. Is homanódú nódú a fhaightear ó bhall den ghné chéanna ach atá éagsúil ó thaobh géinitice. Is uathnódú é nuair is fíochán ón ainmhí nó ón othar féin an nódú, é sin nó ó indibhid atá comhionann ó thaobh géinitice (cúpla comhionann). Is heitreanódú an nódú a fhaightear ó ghné atá éagsúil ón óstach.

## Tagairtí
Nóinín Livingstone

Planda bliantúil is ea **nóinín Livingstone** agus é spréite le duilleoga is gais shúmhara, dúchasach do réigiúin loiscneacha i ndeisceart na hAfraice. Cuma nóiníní ar na bláthanna, ach le dathanna éagsúla ó bhuí is bándearg go dtí liathchorcra, agus ní osclaíonn siad ach amháin nuair a bhíonn an Ghrian ag lonradh go geal orthu.

## Tagairtí

Catagóir:Bláthanna
Nóinín Mhichíl

Ball de ghrúpa mór cineálacha ilbhliantúla saothraithe an astair is ea **nóinín Mhichíl**, díorthaithe den chuid is mó ó astar ar leith ó Mheiriceá Thuaidh. Na gais fada ceartingearach, na duilleoga urchomhaireach, na bláthanna cosúil le nóinín, go minic i gcrobhaingí bláthraí leata, na bláthóga seachtracha gorm, bándearg, dearg nó bán, agus na bláthóga inmheánacha i ndiosca buí. 

## Tagairtí

Catagóir:Asteraceae
Nóinín mór

Planda ilbhliantúil a dhéanann tortáin is ea an **nóinín mór**. Fásann sé suas le 1 m ar airde. Dúchasach don Eoraip. Na duilleoga íochtaracha i bhfoirm spúnóige le himill fhiaclacha, cinn na mbláthanna suas le 5 cm ar leithead, na gais fada aonarach. Spréann na bláthóga seachtracha bána amach, agus bíonn bláthóga an diosca inmheánaigh buí. Saothraítear go forleathan mar mhaisiúchán don ghairdín agus i gcomhair a ngearrtha iad. Bhíodh siad in úsáid mar luibh leighis.

## Tagairtí

Catagóir:Asteraceae
Catagóir:Plandaí
Myristica fragrans

Crann síorghlas a fhásann suas le 9 m ar airde, dúchasach do na Molacaí san Indinéis, is ea an **noitmig** nó ***Myristica fragrans***. Na duilleoga leathfhada cumhra, na bláthanna céiriúil buí tríliopach i bhfoirm chloigín, an toradh méith 5-9 cm ar leithead i gcruth piorra, síol mór amháin istigh ann (an spíosra a dtugtar *noitmig* air) agus mórthimpeall air sin an t-aral dearg a ndéantar an spíosra maicis as. Tá támhshuanach sa dá spíosra seo, agus is nimhiúil an dá cheann acu má itear mórchuid díobh. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Noraidréanailín

Ceimiceán de shaghas a dtugtar *caiteacólaimín* air, a fheidhmíonn i gcuid mhaith ainmhithe mar néaratharchuradóir i néaróga simpiteacha is matáin, agus a fhuasclaítear (le haidréanailín) ag an meideall aidréineach. Bíonn gníomhuithe leathana aige: spreagadh an chroí, crapadh na bhfuileadán, scíth na mbroincíní is na conaire gastraistéigí. Taobh istigh den inchinn bíonn baint aige le rialú theocht na colainne, ionghabháil bia is uisce, agus rialú cardasoithíoch is riospráide.

## Tagairtí
Nils Adolf Eric Nordenskjöld

Loingseoir Artach a rugadh i Heilsincí ab ea **Nils Adolf Eric Nordenskjöld** (1832-1901). D'éirigh leis an Pasáiste Soir ó Thuaidh a thaisteal ón Aigéan Atlantach go dtí an tAigéan Ciúin ar feadh cósta thuaidh na hÁise i 1878-1879, an chéad duine a rinne an t-aistear seo.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Básanna i 1901
Catagóir:Daoine a rugadh i 1832
Ronald George Wreyford Norrish

Ceimicí fisiciúil a rugadh i gCambridge Shasana, bunaitheoir na fótaiceimice nua-aoisí ab ea **Ronald George Wreyford Norrish** (9 Samhain 1897 - 7 Meitheamh 1978). Le George Porter, cheap sé an splancfhótalú chun imoibrithe tapa a anailísiú. Le Porter is Manfred Eigen, bhuaigh sé Duais Nobel sa cheimic i 1967 as. 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1978
Catagóir:Ceimiceoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1897
Nótacorda

Struchtúr slatchruthach a shíneann ar feadh an fhaid iomláin i gcolainn larbhaí is cuid de na cordaigh fhásta. Luíonn sé taobh thiar den phutóg is faoi bhun an néarchorda, agus tugann tacaíocht sholúbtha don cholainn. Cuirtear an colún veirteabrach ina ionad sa chuid is mó de na veirteabraigh, ach coinnítear é i rith a saoil in ainmhithe áirithe mara (mar shampla, cafalacordaigh is loimprí). 

## Tagairtí
Nótasár

Reiptíl fhadmhuineálach mara a rinne go maith sa tréimhse Thriasach (230-195 milliún bliain ó shin) ach a bhí imithe i léig go luath sa tréimhse Iúrasach (a thosaigh timpeall 195 milliún bliain ó shin). Bhí na géaga oiriúnaithe go maith chun snámha.

## Tagairtí
Nóva

I gcóras déréalta ag deireadh a shaoil, feiniméan ina n-éiríonn réalta amháin ina fhathach agus a ndoirteann a atmaisféar isteach sa cheann eile, an t-abhac bán, ag méadú a lonrachais faoi 10,000 (10 n-ollmhéid) nó níos mó taobh istigh de bheagán míonna. Is féidir go dtarlóidh an feiniméan arís is arís eile.

## Tagairtí
Nóvaicéin

Ainm dílsithe ar phróicéin, ainéistéiseach áitiúil, a rinneadh den chéad uair i 1905 chun cur in ionad cócaoin, a raibh a airíonna andúileacha is spreagthacha rómhíbhuntáisteach. Faoi seo tá lignicéin curtha in ionad próicéine cuid mhaith. 

## Tagairtí
Ryoji Noyori

Ceimicí a saolaíodh in Kobe na Seapáine is ea **Ryoji Noyori** (r. Meán Fómhair 1938). Le Barry Sharpless is William Knowles, bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 2001 as an saothar ar chatalú ciriúil chun drugaí croí, frithbheathaigh is drugaí frithathlasta a fheabhsú go mór.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Seapánacha
Nua-Chlasaiceachas

Sa cheol, gluaiseacht sa 20ú céad a rinne iarracht idéil is stíl na tréimhse clasaicí san 18ú céad a athbheochan. Ós é Bach a sholáthair an tsamhail is an t-idéal clasaiceach, is féidir a rá gur nuabharócachas a bhí i gceist. Ba é an frithrománsachas an príomhspreagadh. I measc na bpriomhléiritheoirí bhí Stravinsky i 1920-1930, Prokoviev is Hindemith. San ealaín is an ailtireacht, athbheochan a thosaigh timpeall 1750 is a lean go dtí déanach sa 19ú céad. Thosaigh sé sa Róimh mar fhrithghníomh i gcoinne formhaisiúchán barócach is rocócó baoth, agus scaip go tapa ar fud iarthar na hEorpa is tuaisceart Mheiriceá. Thug na tochailtí i bPoimpé, Ercolano is Paestrum spreagadh don ghluaiseacht. Chuir aiste údarásach Winckelmann ar shaontacht uasal is taibhse chiúin na healaíne Gréagaí i 1755, agus a leabhar cáiliúil ar stair na healaíne ársa i 1764, leis an ngluaiseacht. Sa phéintéireacht, is é an sampla is fearr ná obair chumasach dhrámata David, cosúil le *Le Serment des Horaces* (Mionn Chlann Horáit). Ach bhí taobh fuar tur leis freisin, mar atá i ndealbhóireacht Canova. San ailtireacht, mhol na léiritheoirí bealach oibre réasúnta, bunaithe ar an mbothán bunúsach agus prionsabail shoiléire struchtúrtha. Bhí foirm gheoiméadrach shimplí ag na foirgnimh nua-chlasaiceacha, maisiú teoranta, imlínte gan bhriseadh, cuma lom den chuid is mó, agus uaireanta buntomhais ollmhóra. I measc na bpríomhléiritheoirí bhí Étienne Louis Boullée is Claude Nicolas Ledoux sa bhFrainc, agus John Soane i Sasana. 

## Tagairtí
Nuachtghrúpa

Sraith ríomhairí atá in ann teachtaireachtaí leictreonacha (ríomhphoist) a sheoladh chuig gach ball eile den ghrúpa, is a ghlacadh uathu, ach tagairt a dhéanamh don ghrúpa. Is féidir go mbeidh aon bhall den ghrúpa nasctha leis an Idirlíon, ach ní gá é. 

## Féach freisin
* USENET
* Clár fógraí Idirlín
* Blag

## Tagairtí

Catagóir:Meáin dhigiteacha
Catagóir:Idirlíon
Catagóir:Gréasán Domhanda
Nuafhocal

Focal nuacheaptha do choincheap nua is ea **nuafhocal** (Béarla: *neologism*). B'fhéidir go bhfuil an téarma nó frása nua-chumtha curtha i bhfriotal. Tá an iliomad samplaí ag teacht chun cinn an t-am ar fad: suasóg, fón póca, claonbholscaire, srl. 

Is minic a bhíonn an nuafhocal inchurtha go díreach le duine ar leith, foilseachán, tréimhse, eachtra, srl.  

Úsáidtear an téarma i bpaiteolaíocht teanga freisin nuair a cheapann an t-othar focal gan bhrí nó le brí an-doiléir, rud a tharlaíonn in afáise, scitsifréine agus roinnt neamhord eile.

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht
Catagóir:Foclóireolaíocht
Catagóir:Focail nuachumtha
Nuaphróitéiní

Próitéiní a dhíorthaítear ó phróitéiní plandúla saothraithe nó comhdhéanta, nó próitéiní baictéaracha nó fungasacha. Tugtar *próitéiní aoncheallacha* orthu freisin. Is féidir na horgánaigh bhunúsacha a fhás ar raon leathan fuíll thionsclaíoch, cosúil le fuíoll hidreacarbóin ó pheitriliam nó fuíoll gráinne ón muilleoireacht. Baintear iad ansin agus aonraítear na próitéiní i gcomhair cothú daoine nó ainmhithe, is feidhmeanna eile sa cholainn.

## Tagairtí
Nua-stíl

An córas dátaithe a tháinig tar éis don Bhreatain Mhór is a coilíneachtaí Meiriceánacha glacadh le féilire Ghreagóra ar 14 Meán Fómhair 1752. Luaitear na dátaí roimhe sin mar dhátaí seanstíle. Dhíbir an córas nua 11 lá chun teacht ar comhchéim leis an gcuid eile den Eoraip, agus d'athraigh lá athraithe na bliana ó Fhéile Theachtaireacht an Aingil (25 Márta) go dtí 1 Eanáir.

## Tagairtí
Sreabhadh pireaclastach

Is éard is **sreabhadh pireaclastach** ann ná néal gealbhruthach gáis the is luaithrigh bholcánaigh a bhrúchtann bolcán agus a thaistealaíonn faoi ardluas síos cliathán an bholcáin.

## Tagairtí
Núicléas (réalteolaíocht)

Sa réalteolaíocht, croíleacán cóiméid, timpeall 1-10 ciliméadar ar leithead, comhdhéanta as oighear agus deannach. Nó an chuid lárnach de réaltra nó cuasár, go minic ionad gníomhaíochta ardfhuinniúla sa réaltra. 

## Tagairtí
Núicléas

Tá níos mó ná brí amháin ann leis an bhfocal **núicléas**:
* Núicléas adamhach
* Núicléas cille
* Núicléas cóiméid
Núicléasóm

An bunaonad ina mbíonn an DNA pacáilte i gcrómaitin in eocaróit. Dhá chasadh go leith cornaithe le 8 hiostón ann, agus próitéiní eile timpeall air sin. Braitheann siad seo ar cé acu gníomhach nó ciúin an DNA.

## Tagairtí
Núicléisintéis

Cruthú dúl ceimiceach trí imoibrithe núicléacha i réaltaí is pléascthaí cosmacha eile is ea **núicléisintéis**. Tuigtear nach raibh ach hidrigin is héiliam sa luath-Chruinne. Ansin trí dhó hidrigine is pléascthaí núicléacha (mar shampla, ag deireadh ré réalta) cruthaíodh dúile eile trí phróiseas a dtugtar *claochlú* air. Mar shampla, cruthaíodh adaimh carbóin na mílte milliún bliain ó shin trí núicléas héiliam a tháthú le chéile faoi ardteocht sna céadta milliún grád.

## Tagairtí
Núiclín

[thumb|300px|Scéimléaráid de chill ainmhí  agus a chuid codanna:  1. [Núicleólas|Núiclín 2. Núicléas 3. Ribeasóm 4. Saicín 5.Líontán ionphlasmach garbh 6. Coirpín Golgi (nó Coimpléasc Golgi) 7. Cítichreatlach 8.  Líontán ionphlasmach mín 9. Miteacoindre 10. Folúisín 11. Cíteasol 12. Líseasóm 13. Ceintreasóm]]
Struchtúr le himlínte glana sféarúla, taobh istigh den núicléas de ghnáth, i gcill a fheidhmíonn mar láthair bhunús na ribeasóm. Is é atá ann ná snáithíní pacáilte go dlúth agus gráinní is an-chuid RNA is próitéine ann.

## Tagairtí
Núicléónaic

**Núicléónaic** a thugtar ar na teicneolaíochtaí go léir a bhaineann le himoibreoirí núicléacha is a n-oibriú. Cuimsíonn sí na modhanna sábháilte chun ábhair radaighníomhacha a ionramháil is a eagrú i bhfoirm inúsáidte don imoibreoir, aistriú an teasa do na coirí is na tuirbíní chun cumhacht leictreach a ghiniúint, dearadh is tógáil na n-aonad seo go léir i struchtúir a bheidh sábháilte sa ghnáthúsáid is i gcás mífheidhmithe. Tagann dearadh is úsáid na n-ionstraimí a dhéanann monatóireacht is a stiúrann an radaighníomhaíocht isteach sa scéal freisin, agus conas an dramhaíl radaighníomhach a ionramháil is a stóráil.

## Tagairtí

Catagóir:Fuinneamh núicléach
Maisuimhir

Is í **an mhaisuimhir** (siombail *A*, ón bhfocal Gearmánach *Atomgewicht*  meáchan adamhach),, ar a dtugtar **maisuimhir adamhach** nó **uimhir núicléóin**, ná líon iomlán na bprótón agus na neodrón (in éindí, ar a dtugtar an núicléóín) i núicléas adamhach. Tá sí cothrom le mais adamhach (ar a dtugtar  mais iseatópach freisin) an adaimh arna shloinneadh in aonad maise adamhaí. Ó tharla gur baróin iad prótóin agus neodróin, tá an mhaisuimhir *A* comhionann leis an uimhir baróin B den núicléas (agus leis an adamh nó an ian iomlán freisin). Tá an mhaisuimhir difriúil do gach iseatóp éagsúil dúile ceimicí. Dá réir sin, tugann an difríocht idir an mhaisuimhir agus an uimhir adamhach *Z* líon na neodrón (*N*) i núicléas ar leith: *N* = *A* - *Z*. 

Scríobhtar an mhaisuimhir i ndiaidh ainm na dúile nó mar fhorscript ar thaobh na láimhe clé de shiombail na dúile. Mar shampla, is é an t-iseatóp is coitianta de charbón ná carbón-12, nó 12C, a bhfuil 6 phrótón agus 6 neodrón ann. Bheadh ​​an uimhir adamhach (* Z *) mar shíntiús ar thaobh na láimhe clé den tsiombail dúile díreach faoi bhun na maise:

## Athruithe ar líon maise i meath radaighníomhach
Tá cineálacha éagsúla an mheatha radaighníomhaigh ina a chomhartha sóirt ag a n-athruithe ar an mhaisuimhit chomh maith leis an uimhir adamhach, de réir dhlí díláithriúcháin radaighníomhach Fajans agus Soddy. Mar shampla, meathann úráiniam-238 trí alfa-mheatha de ghnáth, nuair a chailleann an núicléas dhá neodrón agus dhá phrótón i bhfoirm alfa-cháithníní. Mar sin laghdaíonn an uimhir adamhach agus líon na neodrón de 2 (Z: 92 → 90, N: 146 → 144), ionas go laghdaíonn an mhais-uimhir de 4 (A = 238 → 234); adamh de tóiriam-234 agus alfa-cháithnín an toradh (42He2+):
: 23892U → 23490Th + 42He2+

## Tagairtí
Núicléas cille

[thumb|300px|Scéimléaráid de chill ainmhí  agus a chuid codanna:  1. [Núicleólas|Núiclín 2. Núicléas 3. Ribeasóm 4. Saicín 5.Líontán ionphlasmach garbh 6. Coirpín Golgi (nó Coimpléasc Golgi) 7. Cítichreatlach 8.  Líontán ionphlasmach mín 9. Miteacoindre 10. Folúisín 11. Cíteasol 12. Líseasóm 13. Ceintreasóm]]Fochuid den chill bhitheolaíoch ina bhfuil na géinte atá comhdhéanta as móilíní DNA cornaithe ina gcrómasóim. Stiúrann núicléas na cille fás, meitibileacht is atáirgeadh na cille. Tá na treoracha sna crómasóim chun próitéiní a thógáil trí bhíthin RNA taobh amuigh den núicléas sa chíteaplasma. Bíonn scannán dúbailte idir an cíteaplasma agus an taobh istigh den núicléas. Tá an núicléas riachtanach do bhuaineadas fadtréimhseach na cille. Ní bhíonn sé ann ar feadh tamaill le linn cilldeighilte, agus cailltear é i gcealla áirithe fásta, cosúil leis na heiritricítí (cealla dearga na fola).

## Tagairtí
Paul Maxime Nurse

Bithcheimicí is cillbhitheolaí a rugadh i Londain is ea **Paul Maxime Nurse** (25 Eanáir 1949). Le Leland Hartwell is Timothy Hunt, bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 2001 as a raibh léirithe acu mar gheall ar phríomhrialaitheoirí thimthriall na cille.

## Tagairtí

Catagóir:Bithcheimiceoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Christiane Nüsslein-Volhard

Bitheolaí a rugadh i Magdeburg na Gearmáine is ea **Christiane Nüsslein-Volhard** (r. 1942). Ag obair le Eric Wieschaus ar an gcuileog torthaí, d'aimsigh sí géinte a chinneann plean na colainne is cruthú theascáin na colainne. 

Le Edward Lewis is Eric Wieschaus, bhuaigh sí Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1995 as taighde ar na bealaí a rialaíonn na géinte forbairt is fás luath an tsutha dhaonna. 

D'fhoilsigh sí leabhar cáiliúil ar a saothar, *Coming to Life: How Genes Drive Development* (Ag Teacht chun Beatha, 2006).

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Daoine beo
Núicléas adamhach

mion|meath radaighníomhach
San adamh tá an **núicléas adamhach**, a bhfuil mais is lucht dearfach aige, i lár baill, agus mar a bheadh scamall leictreon á thimpeallú. Tá an núicléas cumtha as neodróin is prótóin, agus tá beagnach mais iomlán an adaimh ann ach codán an-bheag de thoirt an adaimh. 

Tá an neodrón is an prótón beagnach ar comhais lena chéile, agus 1,840 oiread mhais an leictreoin iontu. Níl aon lucht leictreach glan ag an neodrón, ach tá ag an bprótón, é dearfach is ar cóimhéid le lucht an leictreoin. Is ionann líon na leictreon is líon na bprótón in adamh dúile (an uimhir adamhach), ionas gur neodrach an t-adamh iomlán. 

Cuireann na neodróin le mais an núicléis, ach ní chuireann le lucht leictreach an núicléis. Ní bhíonn líon na neodrón tairiseach in adaimh dúile ar bith, áfach. 

Bíonn líon na neodrón in iseatóip gach dúile difriúil óna chéile. Nuair a shuimítear mais na neodrón, mais na bprótón is mais bheag na leictreon san adamh, is é an toradh an mhais adamhach. Áirítear mais adamhach in aonaid maise adamhaí, 12 aonad maise ag adamh amháin carbóin.

## Tagairtí

Catagóir:Adaimh

Catagóir:Fisic adamhach
Oak Ridge

Baile i dTennessee sna Stáit Aontaithe é **Oak Ridge** a bunaíodh go rúnda i 1942 i gcomhair na n-oibrithe a tháirg na hiseatóip úráiniam-235 is plútóiniam-239 don bhuama adamhach. Lárionad taighde núicléach maidir le buamaí is fuinneamh.

## Tagairtí

Catagóir:Tennessee
Obair (fisic)

Sa bhfisic, an fórsa ar réad, F (ina niútain, N), méadaithe faoi fhad díláithrithe, d (ina mhéadair, m), pointe feidhmithe an fhórsa: Fd = W (ina giúil, J), an obair atá déanta. Tá an obair seo cothrom leis an méadu i bhfuinneamh cinéiteach an réada. An t-aonad céanna atá ag obair is fuinneamh toisc gurb ionann a nádúr. Is é cumhacht an phróisis ráta déanta na hoibre, agus tomhaistear é sin ina vataí (W).

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Óbó

Is gléas ceoil é **óbó** atá feadánach, déanta as adhmad, ina 3 chuid, agus ag oscailt ina chlog. Giolcach dhúbailte atá ann. Tháinig sé chun cinn sa 17ú céad, an-choitianta san 18ú céad. Ó shin forbraíodh an mheicníocht agus cuireadh gléasanna leis. De ghnáth leagann an t-óbó an airde síos do na gléasanna eile sa cheolfhoireann.

## Tagairtí

Catagóir:Gaothuirlisí adhmaid
Hermann Julius Oberth

Réaltfhisicí Gearmánach, ceannródaí sa spásaireacht ab ea **Hermann Julius Oberth** (25 Meitheamh 1894 - 28 Nollaig 1990). Scríobh sé tuairisc theoiriciúil, *Die Rakete zu den Planetenräumen* (An Roicéad Amach sa Spás Pláinéadach, 1923).

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1894
Catagóir:Básanna i 1990
Obrón

Grúpa géinte atá nasctha go dlúth le chéile, a fheidhmíonn mar aonad, agus a imríonn ar chéimeanna éagsúla in ord meitibileach ar leith. Thug an géineolaí Francach François Jacob an téarma isteach i 1960.

## Tagairtí

Catagóir:Géineolaíocht
Nútú

Sa réalteolaíocht, an claonadh neamhrialta in ais rothlaithe an Domhain. D'fhionn an réalteolaí James Bradley an t-iompar seo i 1748. Aimplitiúid 9 soicind stua a bhíonn sa chlaonadh, agus tréimhse 18.6 bliain. Is de bharr aomthaí imtharraingteacha na Gréine is na Gealaí ar bhoilsc mheánchiorclach an Domhain an nútú seo.

## Tagairtí
Ócar

Is meascán de chré is ocsaíd hiodráitithe iarainn é an t-**ócar**. Meiltear é ina phúdar agus úsáidtear é mar lí. Dathanna ó bhuí go dtí dearg a dhéantar leis.

## Tagairtí

Catagóir:Dathanna
Catagóir:Ocsaídí
Ochtréad

Grúpa d'ocht. Úsáidtear an téarma sa cheimic i leith na ndúl le huimhreacha adamhacha 5-20, bórón go dtí cailciam, agus cuid mhaith níos troime, go bhfuil 8 leictreon fiúsachta i ngach adamh ina gcomhdhúile agus atá cobhsaí trí naisc ianacha nó fhiúsacha. Is ionann ochtréad leictreon fiúsachta is cumraíocht triathgháis.

## Féach Freisin

* Riail an ochtréid

## Tagairtí
Severo Ochoa

Bithcheimicí a rugadh i Luarca na Spáinne agus a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe ab ea **Severo Ochoa de Albornoz** (24 Meán Fómhair 1905 – 1 Samhain 1993). 

Rinne sé taighde ar na heinsímí a thagann san áireamh i sintéis agus dianscaoileadh nádúrtha na n-aigéad ribeanúicléasach (RNA) is dí-ocsairibeanúicléasach (DNA). 

Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain  1959 le Arthur Kornberg. Fuair sé bás i Maidrid.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1905
Catagóir:Básanna i 1993
Catagóir:Bithcheimiceoirí Spáinneacha
Ocsaíd nítreach

NO, le fiuchphointe -152&nbsp;°C, gás gan dath, idirmheánach in ocsaídiú amóinia go dtí aigéad nítreach. Imoibríonn sí go spontáineach le hocsaigin chun dé-ocsaíd nítrigine a tháirgeadh.

## Tagairtí
Ocsaídí nítrigine

mion|ocsaídí nítrigine sa Ghearmáin, stair ó 1990 ar aghaidh
NOx is ea ocsaídí nítrigine, agus drochthruailliú an aeir a sceitear as innill dócháin inmheánaigh agus próisis thionsclaíocha. 

Ciallaíonn an fhoscript x nach mbíonn líon ar leith adamh ocsaigine nasctha leis an adamh nítrigine sa mhóilín. 

Má ionanálaítear aer lena laghad is leathpháirt sa mhilliún de NOx ann, cuireann sé isteach go tubaisteach ar dhaoine le plúchadh, galar ainsealach scamhóige, nó galar croí. Mar sin, tá iarrachtaí teicneolaíocha is reachtúla ar siúl ar fud an Domhain an truailliú seo a laghdú, fiú a dhíothú ar fad.

## Féach freisin

* Báisteach aigéadach
* Dó
* iIarmhairt cheaptha teasa
* nítrigin (N)

## Tagairtí

Catagóir:Gáis
Catagóir:Asma
Ocsaídiúchán

Cailliúint leictreon, a dtarlaíonn dí-ocsaídiúchán ag an am céanna i gcónaí le gnóthú an leictreoin chéanna. Imoibrithe ceimiceacha ina n-aistrítear leictreoin ó adamh amháin go hadamh eile, agus luaitear iad mar imoibrithe ocsaídiúcháin/ dí-ocsaídiúcháin, nó ocsdí. Tugtar *staid ocsaídiúcháin* nó *uimhir ocsaídiúcháin* ar dhúile mar thomhas ar a n-airíonna ocsaídiúcháin/dí-ocsaídiúcháin. Is iad seo na rialacha chun an uimhir ocsaídiúcháin a thabhairt: Tugtar (+2) ar ocsaigin ach amháin ar an dúil féin (0) is ar an tsárocsaíd (-1). Tugtar (+1) ar hidrigin ach amháin an dúil féin (0) is na hidrídí salanda (-1). Tugtar (-1) ar hailiginí atá nasctha le dúile nach ocsaigin iad. I gcás na ndúl eile, bíonn suim na n-uimhreacha san ian nó sa mhóilín cothrom leis an lucht glan. Mar sin, is í staid nó uimhir ocsaídiúcháin an Mn san ian MnO4- ná (-1 + 4 x 2 = +7). Is í staid ocsaídiúcháin an S san ian S2O3- ná ((-2 + 3 x 2)/2) = (+2). Scríobhtar staideanna ocsaídiúcháin le huimhreacha Rómhánacha mar seo: mangainéis (VII) nó MnVII , sulfar (II) nó SII.

## Tagairtí
Ocsaiteoisin

Hormón, ar peiptíd é, a bhíonn i láthair ag cúl na faireoige piotútaí in an-chuid veirteabrach. Sa duine táltar sa hipeatalamas é, ach stóráiltear é sa bhfaireog phiotútach, agus scaoiltear amach uaithi sin é. Sa bhaineannach atá ag lachtadh, scaoiltear é nuair a thugtar an chíoch don leanbh nuabheirthe, agus cuireann sé seo tál an bhainne ar aghaidh. Spreagann sé crapthaí sa bhroinn le linn luí seoil. Níl aon eolas ar a fheidhmeanna sa bhfireannach.

## Tagairtí
Oftailme

Is éard is **oftailme** ann athlasadh scannán thonn na súile a chlúdaíonn an tsúil sa naíonán nuabheirthe. Tarlaíonn sí de bharr ionfhabhtaithe le gónairith ón máthair, nó mar thoradh ar ghortú don tsúil eile. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair na Súl
Oftailmeolaíocht

mion
Is brainse míochaine a phléann le galair is neamhoird na súl í an **oftailmeolaíocht**. 

Tagann sí galair ghinearálta a chuireann isteach ar na súile san áireamh freisin, chomh maith lena gcóireáil míochaine nó máinliachta.
clé|mion

## Tagairtí

Catagóir:Sláinte
Catagóir:An tsúil
Catagóir:Córas amhairc
Catagóir:Leigheas
Ógántacht

[thumb|177x177px|Déagóirí sa t[An tSín|Sín]]
Tréimhse forbartha pearsanta, a chuimsíonn teacht in oirbheart agus na déaga luatha, is ea an **ógántacht**. 

Is tréimhse ama í an ógántacht ina dtarlaíonn fás agus forbairt go han-tapa.  Baineann sí le próiseas aibithe fhisiciúil, níos luaithe i gcailíní ná buachaillí de ghnáth, ach athraíonn na raonta aoise is na patrúin iompair ó shochaí go sochaí.

I dtíortha bochta is féidir go mbeidh na hógánaigh ag obair sna goirt is ag iompar dualgas trom ó aois 9-10 mbliain, ní hionann is déagóirí i dtíortha forbartha a bhíonn ag freastal ar scoil. Ach i ngach cás bíonn siad ag iarraidh a bheith neamhspleách ar a dtuismitheoirí, rud a chuireann tús le coimhlint a thuairiscítear go minic mar bhearna na nglún.

## Féach freisin

*Cás Alexander McCartney
*''Adolescence'' (sraith Netflix)  

* Bulaíocht, ciapadh, cibearbhulaíocht, stalcaireacht, claonmhealltóireacht ar líne

* Teacht in aois

## Tagairtí

Catagóir:Leanaí
Catagóir:Duine
Catagóir:Ógántacht
Uimhir

Coincheap chun rudaí a chomhaireamh is comparáid a dhéanamh ar mhéid grúpaí rudaí. Is iad na huimhreacha aiceanta na bunuimhreacha a úsáidtear chun comhairimh: 1, 2, 3, 4, 5, …. Is slánuimhreacha iad seo i gcónaí. Ach cuimsíonn sraith iomlán na slánuimhreacha na huimhreacha aiceanta go léir (na slánuimhreacha dearfacha), nialas, agus na huimhreacha diúltacha: -3, -2, -1, …. Is uimhreacha cóimheasta iad na huimhreacha go léir is féidir a scríobh sa bhfoirm m/n, ar slánuimhreacha iad m is n, is cuma dearfach nó diúltach iad. Cuimsíonn na huimhreacha cóimheasta ceartchodáin (ina bhfuil an t-uimhreoir níos lú ná an t-ainmneoir, mar shampla 3/8) agus leaschodáin (ina bhfuil an t-uimhreoir níos mó ná an t-ainmneoir, mar shampla 8/3). Is uimhir mheasctha í suim shlánuimhreach is ceartchodáin, cosúil le 2¼. Is codán deachúil codán le hainmneoir ar cumhacht éigin de 10 é, scríofa mar seo: 0.3, 0.569, is mar sin de. Is deachúil athfhillteach codán deachúil ina dtimthriallann seicheamh figiúirí mar seo: 0.037037037… a scríobhtar, 0.037´, ionann is 37/999 nó 1/27. Is féidir gach deachúil athfhillteach a scríobh mar uimhir chóimheasta.

## Tagairtí
Ocsaíd nítriúil

N2O, ocsaíd dénítrigine atá isileictreonach le CO2. Fiuchphointe -88&nbsp;°C, agus tugtar *gás gáire* air freisin. Boladh beagán milis aisti, agus úsáidtear í mar ainéistéiseach ginearálta ar feadh achar gairid ama, sa bhfiaclóireacht mar shampla. Táirgtear í trí dhianscaoileadh níotráit amóiniam: NH4NO3 → N2O + 2 H2O.

## Tagairtí
Sylvester O'Halloran

Máinlia súl a rugadh i gCathair Dháibhín, Contae Luimnigh, ab ea **Sylvester O'Halloran nó Sailbheastar Ó hAllúráin** (31 Nollaig 1728 – 11 Lúnasa 1807). Rinne sé obair ar chatarachtaí, gortuithe seachtracha don bhlaosc, agus teascthaí. Scríobh sé ar stair na hÉireann freisin. Ábhar spéise eile leis ná filíocht na Gaeilge. Ball d'Acadamh Ríoga na hÉireann a bhí ann.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1728
Catagóir:Básanna i 1807
Catagóir:Máinlianna Éireannacha
Catagóir:Staraithe Éireannacha
Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 18ú haois
Dathúchán bia

Dathlí, nádúrtha nó saorga, a úsáidtear chun bia a dhathú. Mar shampla, is oibreán saorga dathlí é tartraisín, agus is oibreán nádúrtha dathlí é caraitéin. Bíonn 1-7% páistí hipiríogair do chuid de na hábhair seo, agus is gá a bheith cúramach ina n-úsáid. 

## Tagairtí
Oibreán Flannbhuí

Is luibhicíd é **oibreán flannbhuí** a d'úsáid na Briotanaigh sa Mhalaeisia, agus na Meiriceánaigh i Vítneam chun duilleoga a bhaint de na foraoisí i gcogaíocht dufaire. Ach tá sé fíorthocsaineach do dhaoine de bhrí go bhfuil beagán déocsaíne ann, rud is cúis le bristí géara craicinn, míchumaí beirthe agus ailsí i ndaoine is ainmhithe eile a thagann i dteagmháil leis. Tugadh an t-ainm seo air de bhrí gur i mbairillí le fáinní flannbhuí orthu a d'iompair na Meiriceánaigh é go Vítneam. I 1962-1970 spréigh siad na milliúin bairillí trasna na tíre sin. Meastar gur nochtadh níos mó ná 3 mhilliún Vítneamach don truailleán tocsaineach, agus fíor-dhrochshláinte is neamhoird ar níos mó ná milliún anois dá bharr. 

## Tagairtí

Catagóir:Airm cheimiceacha
Oibreán díocsaídithe

Ábhar a dhíocsaídíonn ábhar eile in imoibriú ceimiceach, agus a éiríonn ocsaídithe sa phróiseas é féin. Sampla tábhachtach is ea gás hidrigine (H2), a ocsaídítear chuig uisce nuair a dhíocsaídíonn sé ocsaíd miotail. 

## Tagairtí
Oibreán ocsaídithe

Ábhar a ocsaídíonn ábhar eile in imoibriú ceimiceach agus a dhí-ocsaídítear sa phróiseas. Is é gás ocsaigine (O2) féin an ceann is tábhachtaí, a dhí-ocsaídítear go dtí O2-, OH- nó H2O nuair a ocsaídíonn miotal.

## Tagairtí
Oibríocht dháileach

Sa mhatamaitic, oibríocht ar féidir a tréithe a léiriú le comparáid idir iolrú is suimiú. Deirtear go bhfuil iolrú dáileach ar shuimiú do thacar na réaduimhreacha, mar is féidir a rá gur a × (b + c) = (a × b) + (a × c). Ach níl suimiú dáileach ar iolrú do thacar na réaduimhreacha, mar a + (b × c) ≠ (a + b) × (a + c). Go ginearálta, is dáileach an oibríocht * ar oibríocht eile # do gach eilimint sa tacar S, más a * (b # c) = a * b # a * c do gach a, b is c in S.

## Tagairtí
Óibríse

Planda ilbhliantúil a dhéanann mata ar an talamh is ea an **óibríse**. Tá timpeall is 20 speiceas ann sa ghéineas *Aubrieta* i bhfine na Brassicaceae. Na duilleoga rud beag scothliath, na bláthanna croischruthach, bándearg go dtí corcra nó gorm. Dúchasach d'oirdheisceart na hEorpa.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Oideas

mion|Ritalin SR 20 mg,  meitilfeanadáit
Ordú i gcomhair drugaí a scríobhann dochtúir don chógaseolaí, a sholáthraíonn an cógas don othar. Ar dtús, treoracha don chógaseolaí a bhí san oideas ar na comhábhair a bhí le meascadh le chéile, ach anois is liosta é de na cógais réamhullmhaithe a bhíonn le soláthar. Suas go dtí na 1940idí, as Laidin a bhíodh sé scríofa.

## Féach freisin
* Cógaseolaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Leigheas
Cógaseolaíocht
Oifig um Rialú Tobac

mion
Comhlacht reachtúil a bunaíodh in Éirinn i 2002 mar chuid de straitéis an rialtais úsáid tobac a laghdú is deireadh a chur léi.  

Chuige seo déanann an oifig an tAire Sláinte a chomhairliú maidir le polasaithe chun úsáidí tobac a shrianadh is a rialú, drochthorthaí tobac a laghdú, torthaí taighde ar thobac a chraobhscaoileadh, agus conas an tionscal déanta is dáilte tobac a mhonatóiriú is a rialú. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Tobac
Catagóir:Sláinte in Éirinn
Oighear mara

Oighear a chruthaítear trí reo an tsáile. Ag domhanleithid arda san Artach is an tAntartach, titeann an teocht a dhóthain chun go reonn an sáile (ag -1.9&nbsp;°C ar an meán). De réir mar a chruthaítear an t-oighear eisiatar na salainn thuaslagtha ó struchtúr an oighir, rud a mhéadaíonn salandacht an tsáile atá fós gan reo, ag cruthú oighir le salandacht níos lú ná an bunsáile. Ar deireadh, eisiatar an salann go léir ón oighear mara ionas gur oighear uisce úir é. Is éagsúil na cnoic oighir ón oighear mara, mar is bloic mhóra iad a cruthaíodh as báisteach is sneachta fionnuisce, a dhealaigh ón gcósta is a shíob amach ar an bhfarraige. 

## Tagairtí
An oighearaois bheag

Sna blianta 1500-1900 bhí tréimhse oighrithe ar Domhan ina raibh meánteocht an Domhain timpeall 0.5&nbsp;°C níos lú ná anois. Bhí sé seo i bhfad níos caoine ná fíoroighearaois, agus meastar go dtarlaíonn oighearaois bheag mar sin gach 2,500 bliain de bharr athruithe in astaíocht fuinnimh na Gréine.

## Tagairtí
Oibríocht chómhalartach

Sa mhatamaitic, oibríocht nach gcuireann ord an teaglama isteach ar a toradh. Mar sin is comhalartach suimiú, mar a + b = b + a, do gach luach is féidir a bheith ag a is b. Ach níl dealú comhalartach, mar a - b ≠ b - a do gach a is b. 

## Tagairtí
Oibríocht chomhthiomsaitheach

Sa mhatamaitic, an prionsabal nach gcuireann an t-ord ina ndéantar oibríochtaí leanúnacha isteach ar an toradh. Mar shampla, (5 + 8) + 3 = 5 + (8 + 3). Bíonn oibríocht * comhthiomsaitheach thar an tacar S más a * (b * c) = (a * b) * c do gach a, b is c in S. Thar thacar na réaduimhreacha, is comhthiomsaitheach iad suimiú is iolrú, ach ní comhthiomsaitheach iad dealú ná roinnt. 

## Tagairtí
Oigheareolaíocht

Is éard is **oigheareolaíocht** ann ná staidéar eolaíoch ar gach foirm oighir, a struchtúr criostalta is a airíonna fisiciúla, chomh maith le hoighearshruthanna is leaca oighir sna comhthéacsanna geolaíochta is meitéareolaíochta. 

## Tagairtí
Oighriú

Clúdú dhromchla an Domhain le hoighearshruthanna, chomh maith leis an ngníomhú cnaíte a dhéanann gluaiseacht an oighir thar dhromchla na talún. Tharla an tréimhse oighrithe forleithne is deireanaí sa ré Phléisticéineach timpeall 120,000 bliain ó shin, nuair a mhéadaigh na hoighearchaidhpeanna Molacha gur chlúdaigh siad suas le 30% de dhromchla an Domhain. Nuair a theitheann an t-oighriú (theith an t-oighear i dtreo na Mol timpeall 10,000 bliain ó shin ag deireadh na hoighearaoise seo caite) táirgtear tírghnéithe cnaíte mar thoradh ar scríobadh is deascadh an oighir is a mbíonn sáinnithe ann. Bíonn torthaí ar na próisis imoighreacha freisin mar gheall ar shioc is sneachta thart ar imeall an leac oighir. 

## Tagairtí
Oileáin bhaic

[mion|deas|Oileáin bhaic ar a dtugtar an ''Outer Barrier'' ó dheas den [An tOileán Fada|Oileán Fada]]
Is éard is **oileáin bhaic** ann ná oileáin fhada chaola nó leithinsí a bhíonn comhthreomhar leis an gcósta go ginearálta, agus scartha uaidh ag murlach nó riasc goirt. Cruthaíodh cuid mhaith díobh ar fud an Domhain nuair a d'éirigh leibhéal na farraige 5,000-6,000 bliain ó shin, ag aistriú maiseanna móra gainimh trasna na scairbhe ilchríochaí. 

Timpeall 4,000 bliain ó shin chobhsaigh leibhéal na farraige go neamhbhuan, agus fuair cuid mhaith de na hoileáin bhaic na cruthanna atá orthu anois. Le míle bliain anuas tá leibhéal na farraige ag éirí arís, agus mar thoradh, na hoileáin seo ag bogadh i dtreo na mórthíre.

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin bhaic
Catagóir:Hidreolaíocht
Catagóir:Tíreolaíocht chósta
Catagóir:Aigéaneolaíocht
Catagóir:Tírghnéithe
Oileánra stua

Cuid mhaith oileán aigéanach ina slabhraí stuachruthacha, cosúil le hOileáin Ailinie, na hOileáin Mháirianacha, na hAintillí is oileáin Thonga. De ghnáth bíonn bolcáin ghníomhacha orthu, agus bíonn siad gar do chlaiseanna aigéanacha. Míníonn teoiric an teicteonaic plátaí go gcruthaítear na stuanna, ar imeall an Aigéin Chiúin, trí bholcánachas agus, de réir mar a fhodhuchtaíonn pláta docht amháin de screamh an Domhain faoi phláta eile, trí thalamh an phláta uachtaraigh a bhrú os cionn dromchla na farraige.

## Tagairtí
Oiliandar

Tor síorghlas a fhásann suas le 5 m ar airde, dúchasach do réigiún na Meánmhara. Cruth lansa leathrúil ar na duilleoga, na bláthanna 4 cm ar leithead i gcrobhaingí foirceanta, bán nó bándearg. Fástar go forleathan i gcomhair maisiúcháin é. Codanna de nimhiúil.

## Tagairtí
Oinceolaíocht

Brainse den mhíochaine a bhaineann le nádúr is bunús sceachaillí, chomh maith lena bhfreagairt do dhrugaí, máinliacht is radaíocht inianaíoch (ó radanúiclídí nó X-radaíocht).

## Tagairtí
Oiriúnaigin

Ábhar a choimeádann nó a spreagann córais na colainne chun oiriúniú d'athruithe sa chomhshaol inmheánach is seachtrach. Braitheann sláinte is maireachtáil ar chothromaíocht fhiseolaíoch a chaomhnú, fiú i láthair fachtóirí naimhdeacha mar radaíocht, tocsainí is orgánach ionfhabhtaithe. Bhíodh luibheanna in úsáid chuige seo, ach an lá atá inniu ann, sainoiriúnaiginí féinrialaithe a bhíonn i gceist, go príomha don chóras imdhíonachta.

## Tagairtí
Oiriúnú (bitheolaíocht)

[mion|na [Sioráf|sioráif agus crainn mhóra]]
Na próisis ceartaithe a tharlaíonn d'orgánach ar leith, de réir cúinsí a chomhshaoil, is ea **oiriúnú**. Is féidir go dtarlóidh sé trí roghnú nádúrtha, agus buaineadas is rath atáirgthe feabhsaithe dá bharr, nó go dtarlóidh athruithe fiseolaíocha nó iompair nach bhfuil géiniteach.  

Úsáidtear an téarma céanna do thoradh na bpróiseas seo, is é sin aon airí struchtúrtha, iompair nó fiseolaíoch a fheabhsaíonn a bhuaineadas is/nó a rath atáirgthe. 

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht
Catagóir:Éabhlóid
Oinniún

mion|Oinniúin
mion|Oinniún
Planda bleibeach débhliantúil de chlann na lile is ea an t-**oinniún** (*Allium cepa* L., ciallaíonn an focal *cepa* "oinniún" i Laidin). Ó iarthar na hÁise ó dhúchas, ach fástar go fairsing é ar son na bleibe inite. Fástar ón síol é, ón sáiteán (síolphlanda a bhfuil a fhorbairt cosctha trí bheith aibithe go luath sa séasúr), trí roinnt bleibe (in oinniúin iolraitheora), nó ó cheann (bleib bheag a chruthaítear in ionad síl i saghsanna áirithe). Bán, buí nó dearg. Na saghsanna ón Spáinn is na Beirmiúdaí an-mhór is séimh.

## Tagairtí

Catagóir:Glasraí fréimhe
Óipiam

mion|deas|Síol an chodlaidín
Is éard is **óipiam** ann (Laidin: *Lachryma papaveris*) ná úsc triomaithe as síolchochaill ghlasa an chodlaidín. Bíonn alcalóidigh thámhshuanacha éagsúla san úsc, ina measc moirfín. 

In úsáid chomh fada siar leis na Bablónaigh, na hÉigiptigh, na Gréagaigh is na Rómhánaigh chun pianta a mhaolú, agus scíth is codladh a chur ar dhaoine. Frithbhuinneach freisin. 

## Tagairtí

Catagóir:Óipiam
Catagóir:Codlaidínigh
Catagóir:Anailgéisigh
Catagóir:Moirfín
Catagóir:Plandaí míochaine
Oistéairtríteas

Creimeadh an ailt, a tharlaíonn den chuid is mó i ndaoine atá os cionn 50 bliain d'aois. Bíonn suas le 80% de na daoine seo buailte leis. Sa ghnáthalt, bealaítear gluaisne le sreabhán sionóibhiach, a dhéantar sna fíocháin loingeánacha ag cinn na gcnámh. Sa ghalar seo meathann an loingeán, teipeann an sreabhán sionóibhiach, agus tagann aon ghluaisne le bheith an-teoranta an-phianmhar. Is iad na hailt — ailt na glúine, an chromáin is an chnámh droma — a iompraíonn an t-ualach is mó, is mó a chráitear le hoistéairtríteas, agus is éislinní daoine a dhéanann an-chuid oibre déine leis seo ná éinne eile. Is féidir ailt shaorga a ionchlannú go rathúil sa chromán is an ghlúin.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Oisté-eolaíocht

Staidéar na gcnámh ar leibhéal a struchtúr micreascópach is macrascópach. Tagann sí i bhfeidhm san antraipeolaíocht chun speicis a aithint, agus i ndátú carbóin. Tagann sí isteach sa mhíochaine chliniciúil chun forbairt is staid cothaithe an duine a mheasúnú, agus sa dlí-eolaíocht in atógáil is aithint íobartach.

## Tagairtí
Oistéamiailíteas

Ionfhabhtú taobh istigh den chnámh. Tarlaíonn sé de bharr ionfhabhtú fhuiliompartha nó, go hannamh, mar thoradh ar ghortú díreach. Cuireann sé tús le pian is fiabhras, agus muna ndéantar cóireáil air scriosann sé an chnámh. Na miocrorgánaigh stafalacocais is minice a bhíonn taobh thiar de.

## Tagairtí
Ola (luibheolaíocht)

Sa luibheolaíocht, sreabhán a thálann faireoga ar leith i bplandaí, go minic ag déanamh stór bia i dtorthaí is síolta cosúil le hológa, pailmeacha, ráib is líon. Táirgeann plandaí aramatacha blátholaí so-ghalaithe, go príomha i réigiúin thirime, a laghdaíonn cailliúint uisce trí thréghalú, agus b'fhéidir go gcosnaíonn siad na plandaí ó ainmhithe. Faightear olaí inite ó phlandaí éagsúla, ina measc pónairí soighe, arbhar Indiach, ológa, lusanna na réine, cnónna cócó is síol ráibe.

## Tagairtí
Ola (breosla)

Breosla iontaisithe, meascán coimpléascach hidreacarbón. Cruthaithe trí théamh is brú as fuílleach orgánach thar na milliúin bliain. Tugtar *ola amh* nó *nádúrtha* air. Líonann sí na póireanna idir na gráinní i gcarraigeacha dríodair. Bailíonn sí nuair a chuireann sraith carraige dophollta cosc nó caipín ar a ascnamh suas. Faightear le gás nádúrtha is hidreacarbóin sholadacha í (tugtar *[[peitriliam]]* ar an meascán sin), agus uisce. Tar éis a scagtha, úsáidtear í mar bhreosla príomhúil sa tionscal, agus mar sin tá sé an-tábhachtach sa gheilleagar, agus cinnte, i bhforthéamh an Domhain. 

## Tagairtí
Ola ae troisc

mion|deas|Ola ae troisc
Ola a fhaightear ó ae úr an troisc agus a scagtar ansin. Foinse mhaith vitimíní A is D. Glactar leis gur cosaint mhaith í ar ghalar croí mar go bhfuil toilleadh mór aigéad sailleach neamhsháithithe inti.

## Tagairtí
Ola fiúsail

Ábhar orgánach a fhaightear le héatanól trí choipeadh is ea **ola fhiúsalach**. Den chuid is mó, alcóil le maiseanna móilíneacha arda a bhíonn ann, 3-5 adamh carbóin iontu. Má bhíonn tiúchan an-íseal díobh inti, tugann siad a bhlas sainiúil do dheoch choipthe, bíodh sin taitneamhach nó a mhalairt. Má bhíonn tiúchan ard inti, is féidir go gcuirfidh sé tús le tart is tinneas cinn.

## Tagairtí

Catagóir:Alcóil
Oistéamalaice

Is éard is **oistéamalaice** ann ná neamhord meitibileachta sna cnámha de bharr uireasa vitimín D. Cailleann siad mianraí, go príomha cailciam, agus éiríonn bog sobhriste. I ndaoine óga moillítear fás, agus tugtar *[[raicíteas]]* ar an riocht. I ndaoine fásta tarlaíonn bristí beaga ag pointí struis, go mór mór sa pheilbheas cnámhach. Bíonn pianta cnámh is matán an-choitianta ag na hothair. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Oistéapóróis

Tanú is lagú na gcnámh mar thoradh ar chailliúint ábhair as an gcnámh. Feictear ar íomhá X-ghathach í mar laghdú i ndéine na gcnámh. Coitianta go leor i seanmhná, agus baineann sí le laghdú i leibhéal na ngnéashormón. Bíonn staidiúir chromtha ag na mná seo mar go dtugann na veirteabraí uathu, agus claonadh go dtarlaíonn bristí dóibh, sna cromáin go háirithe. Is féidir í a sheachaint i mná sa sos míostraithe le teiripe athsholáthar gnéashormón. Is inmholta freisin go ndéanfar aclaíocht rialta, mar go spreagann an strus na cnámha chun a ndlús a imchoimeád. 

## Tagairtí
Ola gháis

Breosla leachtach, an codán trom de dhriogáit peitriliam. Úsáidtear í mar bhreosla téite agus in innill díosail.

## Tagairtí
Ola mhianrach

Is téarma i gcomhair olaí bealaithe ó fhoinsí mianracha é **ola mhianrach**. Ar dtús d'úsáidtí olaí glasraí nó ainmhithe mar bhealuithe, ach le forbairtí ollmhóra innealra ó lár an 19ú céad bhí gá le foinsí breise, agus fuarthas iad seo sna foinsí ola faoin talamh a saothraíodh ón aimsir sin. 

## Tagairtí
Ola na Mara Thuaidh

Thángthas ar na fosuithe ola is gáis sna carraigeacha dríodair faoin Muir Thuaidh den chéad uair i 1969 in uiscí na hIorua (réimse Ecofisk), agus ansin i 1975 i dteascán na Breataine. Tá an grinneall roinnte i dteascáin náisiúnta, agus an chuid is mó de na réimsí ola ag an mBreatain is an Iorua. Faoi 1981 bhí an Bhreatain ina heaspórtálaí glan ola. Meastar go bhfuil níos lú ná 10,000 milliún bairille fágtha ann. 

## Tagairtí
Ola pailme

Ola inite shuntasach a fhaightear ó thorthaí cuid mhaith crainn pailme. Táirgtear ina mórchodanna is úsáidtear go forleathan í i ndéanamh margairín, gallúnaí, coinnle is bealaidh.

## Tagairtí
Ola róis

Ola chumhra a fhaightear ón rós damascach sna Balcáin go háirithe, mar a saothraítear an rós seo. Faightear olaí cumhra ó phlandaí eile freisin.

## Tagairtí
Olaivín

Mianra sileacáite a mbíonn comhdhéanaimh éagsúla aige, ina measc Fe2SiO4 is Mg2SiO4. Gloiniúil crua, ar ghlaise na holóige de ghnáth. Suntasach i gcarraigeacha atá gann i silice. Comhpháirt phríomhúil de screamh an Domhain. Tugtar *peiriadat* ar a chriostal de chineál seoide.

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Mám Olduvai

Mám sa Scoiltghleann sa Tansáin. Fuarthas iontaisí homainideacha ann ó dhá mhilliún bliain ó shin go dtí an aimsir láithreach. Rinne Louis is Mary Leakey tochailtí tábhachtacha ann, agus tháinig ar iontaisí homainidí Australopithecus boesei, Homo habilis, is Homo erectus. Fuarthas fianaise luachmhar ar éiceolaíocht is beatha na homainidí luatha freisin.

## Tagairtí
Ollbhalla

Slabhra ollmhór réaltraí a fionnadh le déanaí ag na réalteolaithe, timpeall 400,000 milliún solasbhliain amach ón Domhan agus 500,000 milliún solasbhliain ar fhad. Mearaíonn an tOllbhalla seo na réalteolaithe mar, de réir teoiric na hOllphléisce, ba chóir go mbeadh damhna scaipthe go cothrom sa Chruinne, agus is léir nach amhlaidh atá leis an mbailiúchán ollmhór seo. 

## Tagairtí
Ollbhreallach

Is é **an t-ollbhreallach** (nó **an breallach mór**) an moileasc débhlaoscach is mó atá beo ar Domhan, suas le 135 cm ar fhad is 250 kg meáchain. Faightear in uisce tanaí san Aigéan Indiach is an tAigéan Ciúin é. Cuimsíonn a fhallaing an-chuid algaí micreascópacha agus díleánn iad.

## Tagairtí
Olldord

mion|Olldord
An téaduirlis ceoil is mó, leis an airde is lú, i measc téaduirlisí na ceolfhoirne. Tá dhá chineál ann: ceann ó chlann an víola le guaillí claonta is cúl leata, agus ceann ó chlann an veidhlín le guaillí níos cearnógaí is cúl rud beag cruinn (ach leata, uaireanta). 4 shreang ar an dá cheann, tiúnta i gceathraigh. Uaireanta bíonn an 5ú sreang air is í tiúnta níos ísle ná na sreanga eile. Tá dhá chineál bogha freisin: an cineál Gearmánach don chéad cheann is é greamaithe faoin lámh, agus an cineál Francach a ghreamaítear mar a dhéantar le seinm ar an dordveidhil. Uaireanta pioctar na sreanga, go háirithe don snagcheol agus ceol damhsa.

## Tagairtí
Ollphéist Gila

Laghairt Mheiriceánach is ea an **ollphéist Gila** (*Heloderma suspectum*). Is é an t-aon laghairt nimhiúil, bíodh is gur annamh a greim a bheith marfach. Suas le 60 cm ar fhad, dorcha le breacra buí, na lanna cosúil le coirníní, an soc maol, an t-eireaball ramhar. Itheann sí uibheacha is veirteabraigh bheaga.

## Tagairtí
An Sealad Olagaicéineach

Ré gheolaíoch sa tréimhse Threasach, 37-25 milliún bliain ó shin is ea **an tOlagaicéineach**. An teocht níos lú ná roimhe sin, chúlaigh an fharraige, agus tháinig cuid mhaith de na mamaigh atá ann anois chun cinn. Mhair an t-indreacóitéiriam, an mamach talún is mó riamh, le linn na tréimhse seo. 

## Tagairtí
Olagaiméir

Polaiméir bheag le 3-10 aonad monaiméireach inti. Samplaí is ea olagaipeiptídí is olagaisiúcraídí. 

## Tagairtí