Broc

Is uiliteoirí gearrchosacha iad na **broic** san fhine Mustelidae (in éineacht leis na dobharchúnna, glutain, cait chrainn, minceanna, cait choille, easóga, agus firéid). Is grúpa polaifíléiteach seachas grúpa tacsanomaíoch nádúrtha iad na broic, bunaithe ar a gcorp dingthe agus buntáistí éabhlóideacha i gcomhair tochailt.
mion
mion

## Sanasaíocht agus stair
Creidtear go dtagann an focal “broc” ón Phróta-Cheiltis **brokkos* a chiallaíonn “liath” (cf. Breatnais *broch*, Sean-Bhéarla *brocc*, agus an t-ainm neamhchoitianta Béarla *brock*).

Nuair a úsáidtear an téarma “broc” i nGaeilge, is tagairt don bhroc Eorpach é de ghnáth, an speiceas amháin atá dúchasach in Éirinn.

Is fada an lá ó tháinig an broc go hÉirinn i dtosach. Bhí meas ag Gaeil ar an mbroc chuile lá riamh. Bhaineadh na Ceiltigh leas as craicne na mbroc. Bhítí ag ithe a chuid feola i bhfad siar sa stair. Déantar tagairt i nDlí na mBreithiúna don bhroc, don fhia agus don mhuc fhiáin mar ainmhithe seilge.

Níos déanaí, chreid cuid de na daoine gur ó na muca a thug na Lochlannaigh go hÉirinn a shíolraigh na broic.  Ar ndóigh bhí an broc ar oileán na hÉireann i bhfad roimhe sin.

Níos gaire ná sin sa stair bhíodh daoine bochta ag ithe feoil bhroic. D’itheadh na daoine bochta an broc muice. Bhíodh an-tóir ar a chuid feola in éineacht le cabáiste.[mion|[Brocaireacht|An bhrocaireacht, 1823]]

## Béaloideas agus nósanna in Éirinn
Tá neart scéalta san fhinscéalaíocht agus sa mbéaloideas faoi na broic. Mar shampla

* Bhíodh Suibhne Geilt ag éisteacht le sianaíl na mbroc agus é ag imeacht roimhe tríd an bhforaois.
* Tá trácht i gceann de na scéalta Fiannaíochta ar Chaoilte Mac Rónáin a bheith ag fiach broc.
* Sa scéal ‘Oidheadh Chloinne hUisneach’ deir Déirdre go mbíodh sí ag ithe feoil bhroic in Albain, sin agus iasc agus fiafheoil.

* Dúradh sa *Leabhar Laighneach* go raibh feoil bhroic sách maith le cur ar bhord an rí.

Bhí broic go fairsing san áit a raibh Naomh Ciarán lonnaithe. Lá amháin ghoid sionnach ceann dá chuid cuarán. Chuaigh broc de rite reaite i ndiaidh an tsionnaigh, rug sé i ngreim cluaise air agus chuir sé iachall air an cuarán a thabhairt ar ais chuig Ciarán.

Ceapadh gur feoil a bhí intí a bhí thar cionn agus go dtéadh sé go mór chun sochair do bhean a bheadh tar éis páiste a thabhairt ar an saol agus a dteastaíodh cothú faoi leith uaithi lena neartú. Neartódh sí go breá í a deirtí.

Lenár linn féin cuireadh milleán ar an mbroc faoi bheith ag scaipeadh eitinn bhólachta. Maraíodh go leor de na broic ar an gcúis sin. Tá eolaithe a cheapadh anois gurbh fhearr agus gur dhaonna i bhfad vacsaíniú a dhéanamh ar an mbroc mar a dhéantar ar an sionnach ar Mhór-roinn na hEorpa le confadh a chosc.

## Tréithe
Mamach oíchí feoiliteach atá ann a chónaíonn i bpoll sa talamh, an brocach . 

* De ghnáth 0.5-1 rn ar fhad, liath-dhonn, agus le dathanna dubha is bána. 
* Leathan le colainn throm, a aghaidh gobach, a smut fada go leor, a ingne géar is a fhionnadh mosach. 

Ceapadh i gcónaí gur ainmhí meabhrach a bhí ann. Tá an broc an-fhaiteach. Is annamh a feictear an broc.  "Is brocach an t-ainm atá ar an áit a gcónaíonn sé. Bíonn féir agus cleit*í* i mbéal an mbrocaidh."
mion|brocach

## Aicmiú
Tá na cúig speiceas déag aicmithe laistigh de cheithre fhofhine: 

* seacht speiceas Melinae (géinis *Meles*, gaineamhbhroc (*arctonyx*) na hÁise, agus an broc Eorpach *Meles meles* san áireamh), 
* sé speiceas Helictidinae, firéadbhroc nó na broic firéid (*helicitis*, géineas *Melogale*, ), 
* an broc meala (*Mellivora capensis,* san fhofhine Mellivorinae), agus 
* an broc Meiriceánach (*Taxidae taxus* nó  taxidea Mheiriceá san fhofhine Taxidae).

D'aicmítí an dá speiceas de bhroic bhréantais (géineas *Mydaus*) laistigh de Melinae, ach léiríonn an fhianaise ghéiniteach is déanaí gur baill den fhine Mephitidae (na scúinc) iad.

* **Fine [[Mustailid|Mustelidae]]**
** **Fofhine Melinae**
*** **Géineas ''Arctonyx***
**** Broc muice tuaisceartach, *Arctonyx albogularis*
**** Broc muice mór, *Arctonyx collaris*
**** Broc muice Sumatrach, *Arctonyx hoevenii*
*** *'Géineas *Meles***
**** Broc Seapánach, ''Meles anakuma''
**** Broc na hÁise, ''Meles leucurus''
**** [[Broc Eorpach]], ''Meles meles''
**** Broc Cugasach, ''Meles canescens''
** **Fofhine Helictidinae**
*** **Géineas *Melogale***
**** Broc firéid Burmach, ''Melogale personata''
**** Broc firéid Iávach, ''Melogale orientalis''
**** Broc firéid Síneach, ''Melogale moschata''
**** Broc firéid Formósach, ''Melogale subaurantiaca''
**** Broc firéid Boirneoch, ''Melogale everetti''
**** Broc firéid Vítneamach, ''Melogale cucphuongensis''
** **Fofhine Mellivorinae**
*** [[Broc meala]], ''Mellivora capensis''
** **Fofhine Taxidiinae**:
*** † ''Chamitataxus avitus''
*** † ''Pliotaxidea nevadensis''
*** † ''Pliotaxidea garberi''
*** Broc Meiriceánach, ''Taxidea taxus''
* **Fine Mephitidae**
** **Fofhine Mydainae**
*** **Géineas *Mydaus**'
**** Broc bréantais Indinéiseach, *Mydaus javanensis*
**** Broc bréantais Palawan, *Mydaus marchei''

## Féach freisin

* An bhrocaireacht
* Broc meala
* An brocaire (terrier)

## Tagairtí

Catagóir:Broic
Catagóir:Mustailid