Gramadach na Gaeilge

[mion|Clúdach an leabhair ''Graiméar na Gaedhilge'' leis na [Bráithre Críostaí (1906).]]
Tá an léargas thíos bunaithe ar Ghramadach na Gaeilge: An Caighdeán Oifigiúil agus leabhair eile.

## An aidiacht
Sa Ghaeilge, tagann an aidiacht i ndiaidh an ainmfhocail (*guth binn*, *bean shaibhir*, *uisce glan,* mar shampla*).* Faightear roinnt comhfhocail, áfach, ina gceanglaítear aidiacht roimh ainmfhocal, ar nós "caolsráid" nó "luathscríbhneoir". 

Tá réimíreanna ar leith ann nach n-úsáidtear riamh mar fhocail neamhspleácha, siúd is go bhfuil ciall aidiachta ag dul leo. Is iad *dea-* agus *droch-* an dá réimír is tábhachtaí acu. 

### Ainmfhocal firinscneach uatha

Má thagann an aidiacht ar lorg **ainmfhocal firinscneach uatha** sa **tuiseal ainmneach**, ní bheidh claochlú tosaigh ar bith ar an aidiacht: *an fear mór*. Ar lorg an **tuisil ghinidigh**, áfach, caolófar consan deiridh na haidiachta, agus séimheofar an consan tosaigh: *gluaisteán an fhir mhóir*. Má tá an consan deiridh caol cheana féin, ní féidir é a chaolú tuilleadh, ar ndóigh: *an buille réidh* (tuiseal ainmneach), *fear an bhuille réidh* (tuiseal ginideach). Na haidiachtaí a bhfuil *-ach* ag crochadh díobh, déanfar *-igh* den *-ach* seo: *an fear tuirseach* - *codladh an fhir thuirsigh*; *an múinteoir Éireannach* - *ceachtanna an mhúinteora Éireannaigh*.

### Ainmfhocal firinscneach iolra

I ndiaidh ainmfhocal firinscneach **iolra** sa **tuiseal ainmneach**, áfach, cuirfear -*a* nó -*e* leis an consan deiridh. Ar ndóigh, tá sé ag brath ar chaoile an chonsain cé acu guta a chuirfear leis: *an fear mór* - *na fir mhóra*, *an buille réidh* - *na buillí réidhe*. Maidir leis an gclaochlú tosaigh, tá sé ag brath ar chonsan deiridh an ainmfhocail, cé acu a shéimheofar an aidiacht nó nach séimheofar: *na fir mhóra* (m séimhithe ar lorg an *r* chaoil), *na mná móra* (m gan séimhiú, ós rud é nach bhfuil consan caol ann). Is minic nach gcluintear mórán difríochta idir *-í* agus *-igh* an ainmfhocail iolra, ach mar sin féin, tá sé tábhachtach iad a choinneáil scartha ó chéile sa litriú, nó ní shéimheoidh ach ceann acu an aidiacht: *na bealaí móra* (m gan séimhiú) (ón bhfocal *bealach*), ach *na h[[Éire]]annaigh mhóra* (m séimhithe) (ón bhfocal *Éireannach*).

### Ainmfhocal baininscneach uatha

Ar lorg **ainmfhocal baininscneach uatha** sa **tuiseal ainmneach**, séimheofar an aidiacht: *bean mhór*, *baintreach thuirseach*, *fuinneog bhriste*, *bliain fhada*, *teanga dhothuigthe*, agus araile.

Ar lorg **ainmfhocal baininscneach uatha** sa **tuiseal ginideach**, ní shéimheofar an aidiacht ar aon nós. Scéal eile, áfach, go gcuirfear *-e* leis an gconsan deiridh, agus má tá an consan sin leathan san fhoirm a fuair tú san fhoclóir, caithfidh tú an consan sin a chaolú, leis: *eachtra na mná móire* ( *fir*, *deireadh* -> *deiridh*, *leabhar* -> *leabhair*, *cat* -> *cait*, *cogadh* -> *cogaidh*, *scéal* -> *scéil*.

#### An Tuiseal Tabharthach
Úsáidtear an tuiseal tabharthach mar chuspóir  ag formhór na  réamhfhocal simplí, ach amháin 'gan' agus 'go dtí'. San  Chaighdeán, tá an tuiseal tabharthach i gcónaí beagnach comhionann leis an ainmneach nuair nach n-úsáidtear é leis an alt cinnte, ach i gcuid de na canúintí tá sonraí neamhspleácha ag na tabharthaigh sa dara agus sa chúigiú díochlaonadh. Fiú amháin sa Chaighdeán, tá tabharthaigh ar leithligh fós ag dornán focal (cosúil le "Éire" - "Éirinn", "Ulaidh" -"Ultaibh"), agus tá tabharthaigh faoi leith i bhfrásaí áirithe seasta, mar shampla "os cionn" ("ceann").

An Tuiseal Ainmneach: An Tuiseal Tabhartach
*An t-athair: ag an athair 
*An teach: as an teach
*An t-arán: ar an arán
*An t-ifreann: go hifreann
*An t-airgead: leis an airgead
*Éire: ó Éirinn
*Ulaidh: ar Ultaibh

#### An Tuiseal Gairmeach
Úsáidtear an tuiseal gairmeach le daoine a ghairm nó a ainmniú mar an té lena bhfuiltear ag caint nó a bhfuiltear á ghairm. Mar shampla, sna habairtí "Cad é mar atá tú, a Sheáin?" agus "a Sheáin, an mbeidh tú ag teacht liom?" ainmnítear Seán mar an té lena bhfuiltear ag caint nó a bhfuiltear á ghairm. 

Le go bhfoirmítear an fhoirm ghairmeach fhirinscneach uatha cuirtear an mhír ghairmeach, "a" (séimhíonn sí an consan tosaigh ach mura bhfuil consan ann ní déantar faic ar an fhocal), roimh an ainmfhocail a bhfuiltear á ghairm is caolaítear é (Ní déantar faic mura bhfuil sé caol cheana féin nó mura bhfuil guta ar dheireadh an fhocail). Seo thíos cúpla sampla dá díochlaonadh.

Seán -> a Sheáin
 
Fear -> a Fhir

Duine -> a Dhuine

Éireannach -> a Éireannaigh

Múinteoir -> a Mhúinteoir

Le go bhfoirmítear an fhoirm ghairmeach fhirinscneach iolra cuirtear an mhír ghairmeach roimh an ainmfhocail mar a déantar san uatha, ach ar fhocail a ghlacann lagiolra san ainmneach cuirtear an iarmhír "-a" leis an fhoirm ainmneach uatha, mar shampla "fir -> a fheara". Ní déantar faic ar ainmfhocail a ghlacann tréaniolra san ainmneach.

### An Bhaninscne

#### An Tuiseal Ginideach

#### An Tuiseal Gairmeach

#### An Tuiseal Tabharthach

### Inscne Ghramadúil agus Inscne Thagartha: Cúpla Nóta

### Uimhir Iolra na nAinmfhocal

## An t-ainm briathartha

## An t-alt
Aidiacht a chinntíonn an t-ainmfhocal is ea an t-alt.
Is é *an* an t-**alt** deimhnitheach sa Ghaeilge san uimhir uathu. San uimhir iolra, cuirtear in iúl le *na* é. Níl aon alt neamhdheimhnitheach sa Ghaeilge. 

Cuireann an t-alt séimhiú le hainm baininscneach a thosaíonn le consan, agus ní athraítear ainm firinscneach leis, san uimhir uathu. M.sh. an bhean

Cuireann an t-alt 't-' roimh ainm firinscneach a thosaíonn le guta, ach ní athraíonn sé ceann baininscneach san uimhir uathu. M.sh. an t-alt

Cuirtear 't' roimh ainm baininscneach a thosaíonn le 's', ní chuirtear rud roimh ainm firinscneach a thosaíonn le 's'. M.sh. an tsail

San uimhir iolra, úsáidtear 'na' agus cuirtear 'h' roimh ainmneacha a thosaíonn le guta. M.sh. na huimhreacha

Déantar cumaisc den alt agus focail áirithe: Cén (cé an);
den (de an) srl
Roimh a ainmfhocal agus cibé focail eile ata ag cáiliú an ainmfhocail a chuirtear an t-alt de ghnáth; an post; an tríú srl.

Go hiondúil is ionann uimhir, inscne agus tuiseal don alt agus dá ainmfhocal: An fear; hata an fhir; na fir; hataí na bhfear.
Eisceacht: Má luíonn trí,ceithre....naoi, deich idir an t-alt agus a ainmfhocal, úsáidtear iolra an ailt, cibé uimhir ata ag a ainmfhocal mura céad, míle, milliún é: na trí bhó; na cúig rothar déag: ach an trí chéad teach; an seacht gcéad fear.
### Príomhfheidhm an ailt
Is é príomhfheidhm atá ag an alt ainmfhocal a dhéanamh cinnte a bheadh éiginnte gan é: Tháinig an Brianach; sa samhradh; go dtí an Cháisc; Bhí an Domhnach fliuch; An Seán Ó Murchú atá i Sasana.
### Logainmneacha
Úsáidtear an t-alt freisin sna cásanna seo a leanas;
Le logainmneacha;
(a) na hilchríocha (ach amháin Meiriceá) : An Eoraip srl
(b) tíortha na hEorpa: An Bhreatain Mhór, srl.
(c) roinnt bailte móra agus sráidbhailte: An Róimh, An Ómaigh srl.
(d) roinnt sléibhte: An tEargal; An Mhangarta, srl.
(e) beagnach gach abhainn: An Danóib; An Life, srl.
(f0 farraigí áirithe: An Mheánmhuir; An tAigéan Atlantach, srl.
### Roimh ainm teibí
Roimh ainm teibí agus roinnt ainmfhocal eile más le brí fhorleathan a úsáidtear iad: Tá an radharc go holc aige.

### Teangacha
Le hainmneacha teangacha nuair atá a mbrí forleathan: Is í an Ghaeilge teanga ár sinsear: Tháinig an Béarla isteach: Bhí an Ghearmáinis go maith aige.

## An bhriathar
### Aimsir Chaite
San Aimsir Chaite, cuirtear séimhiú ('h') ar an mbriathar, nó 'd' roimh ghuta agus f. Mar shampla Cuir - Chuir, Féach - D'fhéach

Chun foirm an chéad phearsa iolra (muid, sinn) a fháil, cuirtear 'amar' ag deireadh an bhriathair, más siolla amháin é. m.sh. Bhriseamar NÓ
Bhris muid i gcanúintí áirithe.

### Aimsir Láithreach
Má tá siolla amháin i gceist, cuirtear (e)ann ar deireadh an bhriathra. Mar shampla Tóg - Tógann.
Chun an form 'sinn' a fháil agus nuair atá sé siolla amháin, cuirtear (a)imid air. M.sh. Tóg - Tógaimid

Má tá dhá siolla i gceist, cuirtear (a)íonn ar gas an briathra. M.sh. Ceannaigh - Ceannaíonn
Chun an form 'sinn' a fháil agus tá sé dhá siolla, cuirtear (a)ímid ar gas an bhriathra. M.sh. Ceannaímid

### Aimsir Fháistineach
Má tá siolla amháin i gceist, cuirtear 'f(a)idh' ar deireadh an bhriathra. m.sh. Cuirfidh
Chun an foirm 'sinn' a fháil agus nuair atá sé siolla amháin, cuirtear f(a)imid air. m.sh. brisfimid

Má tá dhá siolla i gceist, cuirtear eoidh nó óidh ar gas an bhriathra. Osclóidh sí
Chun an form 'sinn' a fháil agus tá sé dhá siolla, cuirtear óimid nó eoimid ar gas an bhriathra. Samhlóimid

### Modh Coinníollach
Is iad seo a leanas na deireidh a chuirtear ar ghas an briathair chun an Modh Coinníollach a fháil:

An chéad réimniú:
-f(a)inn
-f(e)á
-f(e)adh
-f(a)imís
-f(e)adh
-f(a)idís

An dara réimniú:
-(e)óinn
-(e)ófá
-(e)ódh
-(e)óimís
-(e)ódh
-(e)óidís

Baintear an síneadh fada as an "o" nuair atá "e" roimhe.
Chomh maith le sin, cuirtear séimhiú nó d' ag tús an briathair. Mar shampla, Cheannóinn, Chuirfeá, D'íocfadh sé, D'fhreastalóidís

### Aimsir Gnáthchaite
## An chopail
Sa mhodh choinníollach agus san aimsir chaite, tá an fhoirm *ba* ag an gcopail.

## An dobhriathar

## Comhréir
Ní ionann **comhréir** sa Ghaeilge agus an chuid is mó de theangacha eile na hEorpa. Maraon leis na teangacha Ceilteacha eile, tá an fhoirm *[[briathar]]-[[ainmní]]-[[cuspóir]]* ar ghnáth-ráiteas. Mar shampla, *is fear mé* nó *tá an cuairteoir anseo*. Sa chéad abairt, úsáidtear an chopail, mar gur stádas buan atá i gceist, mar bhriathar, sé *fear* an t-ainmní, agus is é *mé* an chuspóir athfhillteach.

## Sea agus ní hea
Maidir le *sea* nó *sea*, is giorrúchán de *is ea* é. Tugtar an chopail ar *is*, agus úsáitear í(copail-baininscneach) ag plé le stadais atá buan go maith, agus cuirtear *ea* leis le dearfú a chur i gciall. M.sh., "An cailín í?" – "'Sea, is cailín í." 
Úsáidtear *sea* leis le freagairt ar ghlaoch, mar shampla, "A Pheadair!"…"Sea."

Is féidir *sea*, a úsáid as Gaeilge le rud a dhearfú. *Ní hea* an diúltach dó seo.
Ach nuair a chuirtear ceist ag úsáid briathair, úsáidtear an briathar céanna sa bhfreagra.
M.sh., "Ar oscail tú an doras?" – "D´oscail" nó "d´osclaíos" *nó* "Ar tháinig Seán fós?" – "Tháinig." 
Freagraítear an briathar go haonfhoclach, is í seo an chúis gur féidir pearsa a chur in iúl le leaganacha táite na mbriathra agus nach féidir leis na leaganacha eile. Glactar leis gur treisiú aon forainm a chuirtear le briathar agus ceist á freagairt. Féach an sampla, "An bhfuil tú réidh?", "Tá mé!"

Leis an mbriathar *bí*, úsáidtear *tá*, arbh é an fhoirm diúltach de ná *níl*.

## An séimhiú
Cuirtear séimhiú ina lán cásanna. Tar éis 'nuair é', san aimsir chaite, gnáthchaite agus sa mhodh choinníollach. Tar éis chuile réamhfhocal seachas ag, as, go, le, chuig, os agus thar. Tar éis 'don' agus 'den'. Cuirtear é le haidiachta tar éis ainmneacha bhaininscneacha agus focail firinscneach iolra, seachas nuair a bhíonn ghuta ag deireadh an ainm(Féach ar 'an aidiacht' chun níos mó eolas a fháil). Sa tuiseal ginideach, cuirtear é le focail firinscneacha uatha. Tar éis na huimhreacha go dtí a sé. Tar éis 'a', nuair atá ainm fir a leanas, caolaítear an consan deirneach freisin (a Sheáin, a Chéin).

## Uimhreacha
1 aon, 2 dó, 3 trí, 4 ceathair, 5 cúig, 6 sé, 7 seacht, 8 ocht, 9 naoi, 10 deich.

(go minic cuirtear ‘a’ rompu seo… a haon, a dó, a trí, srl, ag déanamh comhaireamh shimplí.

11 aondéag, 12 dódhéag, trídéag.. agus mar sin go 20 fiche.

Ansin 21 fiche a haon, 22 fiche a dó, 23 fiche a trí, agus mar sin ar aghaidh, ag cur *h* roimh uimhir ag tosú le guta.

30 tríocha, 40 ceithreacha (nó daichead), 50 caoga, 60 seasca, 70 seachtó, 80 ochtó, 90 nócha, 100 céad.

1000 míle.

2489 - dhá mhíle ceithre chéad ochtó naoi.

1,000,000 - milliún.

Ar aonad amháin d'aon ní, deirtear *bosca amháin*, srl.
Le dhá (2) aonad, deirtear *dhá theach*, *dhá hata*.
Úsáidtear na huimhreacha simplí thuas chun na huimhreacha eile aonad go deich a chur in iúl.

Le níos mó ná deich naonad, is gnách an fhoirm *bosca déag*, *trí ubh déag* a úsáid.

Le daoine, úsáidtear foirm eile den uimhir, mar seo...duine, beirt, triúir, ceathrar, cúigear, seisear, seachtar, ochtar, naonúr, deichniúr.

Ansin, *duine déag*, *beirt déag*, *triúir déag*, *ceathrar déag*...*fiche duine*.

Ar an gcaoi chéanna, *duine is tríocha*, *beirt is tríocha*……

Is ceadmhach comhaireamh leis an scór (20) freisin as Gaeilge. Mar shample, *duine is scór*, *trí scór bliana*.

Ar ndóigh, tá úsáid fós le dosaen (12) ar ábhair mar arán agus uibheacha.

## An t-urú

**Urú** a thugtar ar ghlórú agus / nó shrónaíl túschonsan de réir phrionsabail ghramadaí na Gaeilge. Nuair a uraítear túschonsan neamhghlórach, glóraítear é; nuair a uraítear túschonsan glórach, déantar srónaíl air. Tar éis uraithe, scríobhtar an consan nua agus an bun-túschonsan san fhocal, cé nach bhfuaimnítear ach an consan nua.

Uraítear an túschonsan i ndiaidh focal nó frásaí áirithe. Don chuid is mó, uraíonn aon réamhfhocal nuair a cheanglaítear leis an alt uatha (*an*) é. Is iad na príomheisceachtaí ná na focail *don*, *den*, agus *sa*. Mar shampla, *leis an mbád*, *ar an mbord*, *ag an bpáiste*, *faoin gcat*, ach *don chailín*. Athraíonn rialacha an uraithe ag brath ar an nGaeltacht, áfach. I dTír Chonaill, mar shampla, ní uraíonn réamhfhocail + *an*, agus i gConamara, uraíonn an focal *sa*. I ngach Gaeltacht, áfach, uraítear an briathar tar éis an ailt bhriathartha cheistigh *an*, m.sh., *an bhfuil sé?, an dtagann sí?, an bpósfaidh siad?*

## Na réamhfhocail

## Féach freisin
* Gramadóir
* Gramadach de chuid Gaeilge na hAlban

## Naisc sheachtracha
* Gramadach na Gaeilge  - le Lars Bräsicke
* Vicífhoclóir
** List of Irish Appendices, en.wiktionary.org
** Aguisíní Gaeilge (Catagóirí), ga.wiktionary.org

## Tagairtí