Poblacht Dhaonlathach an Chongó

Is í **Poblacht Dhaonlathach an Chongó** ceann de na tíortha is mó san Afraic (tugadh  'Zaire' uirthi faoi réimeas Mobutu, 1965–1997).

Iarchoilíneacht de chuid na Beilge is ea Daon-Phoblacht an Chongó (Kinshasa) agus iarchoilíneacht de chuid na Fraince is ea Poblacht an Chongó (Brazzaville). 

[mion|Craitéar agus tithe in aice leis an gcathair úd [Goma in oirthear an Chongó. Tá Loch Kivu sa chúlra.|clé]]clé|mion|"The Crime of the Congo" le Arthur Conan Doyle, 1909
[clé|mion|[Patrice Lumumba, 1960]]
[clé|mion|[Sese Seko Mobutu]]

## Tíreolaíocht
Tír ollmhór é an Congó, críoch atá ceithre huaire níos mó ná an Fhraince agus an Ghearmáin curtha le chéile, ina bhfuil daonra 111 milliún duine, mar a mheastar don bhliain 2025, ina 242 teanga dhúchais, ach an Fraincis mar theanga oifigiúil. 

Ritheann abhainn an Chongó tríd an tír. Is í Kinshasa príomhchathair na tíre.

## Stair

### Coilíneacht de chuid na [[An Bheilg|Beilge]]
Sular bhain muintir an Chongó saoirse amach sa bhliain 1960, d’fhulaing siad faoi cheann de na réimis chóilíneachta is measa riamh agus iad faoi chos na mBeilgeach, faoinar maraíodh 1.5 milliún as 13 milliún duine dúchasach ar mhaithe le saibhreas an Rí Leopold II a mhéadú i plandálacha oibre a bhí sádach, géarleanúnach agus brúidiúil. Bhí spéis mhór ag comhlachtaí na Beilge i mianraí an Chongó  le fada an lá. Bhíodh an tír i seilbh Léopold II, rí na Beilge ar feadh na mblianta 1887 - 1908.

Ar an 2 Feabhra 1904, foilsíodh tuairisc Ruairí Mhic Easmainn um ainghníomhartha na mBeilgeach sa Chongó.

Sa bhliain 1909, foilsíodh tuairisc eile le Arthur Conan Doyle.

### Neamhspleáchas
Sa bhliain 1960, d'éirigh an Bheilg as an gCongó. Thar thír ar bith eile san Eoraip, is féidir a rá gur beag an iarracht a bhí déanta ag Rialtas na Beilge pobal na tíre a chur i riocht an tír a rialú. Ba thubaisteach agus b'fhuilteach an toradh a bhí ar an teitheadh seo ag an mBeilg as an gcoilíneacht.

Deich lá tar éis don Chongó neamhspleáchas a bhaint amach, bhí an cúige ba shaibhre, Katanga, ag fógairt gur stát neamhspleách é faoi cheannas Mhoise Tshombe. D'iarr Rialtas an Chongó faoi Phatrice Lumumba cabhair ar na Náisiúin Aontaithe chun an tír a choimeád ina aonad.

Cuireadh údaráis agus saighdiúirí de chuid na Náisiún Aontaithe go dtí an Congó - saighdiúirí de chuid na hÉireann ina measc (agus maraíodh cuid acu ag Niemba níos déanaí).

Nuair a chuir na Náisiúin Aontaithe chun oibre sa Chongó, tháinig an Bhreatain, an Fhrainc agus an Bheilg ar chomhthuiscint faoi choinníoll a leag Stáit Aontaithe Mheiriceá síos - 

# nach mbeadh aon troid ann idir fórsaí na Náisiúin Aontaithe agus arm na Beilge, a bhí ag cabhrú le Tshombe agus 
# nach mbeadh brabach ag na Cumannaithe as imeacht na mBeilgeach. 

Dar leis na trí rialtas, b'ionann sin agus 'ná cuirtear isteach ar Tshombe'. Nuair a dúirt Lumumba nach raibh sé sásta, agus go n-iarrfadh sé ar an Rúis teacht i gcabhair ar Rialtas an Chongó, bhí Lumumba ar an dé deiridh. Maraíodh Lumumba agus d'éirigh Tshombe ina Phríomh-Aire ar an gCongó.

Ag an am sin, ní raibh aon dream náisiúnta polaitiúil fágtha sa Chongó: bhí buíonta polaitiúla treibheacha ann, agus an ceann ba mhó, faoin gceannaire ba mhó tacaíocht i Londain, i bPáras, sa Bhruiséil agus in Washington, D.C., Moishe Tshombe. Sin mar a chuaigh Tshombe i  réim in áit Lumumba.   

### Réabhlóid Simba, 1963-1965
Bhí trioblóidí eile sa Chongó san seascaidí (agus níos déanaí). Ach trí chomhoibriú idir an tUachtarán Kasavubu, Tshombe, an Bheilg, agus S.A.M., cuireadh an réabhlóid "Simba" (1963-1965) faoi chois.

Cuireadh Antoine Gizenga i bpríosún ar feadh tamall. Fuair sé tacaíocht ó Eagraíocht um Aontas na hAfraice, a bhí ag iarraidh deireadh a chur le tionchar lucht tionscail agus airgid na Beilge sa Chongó. Ach sa bhliain 1965, rug Sese Seko Mobutu greim ar rialú na tíre nuair a chuir sé Kasavubu agus Tshombe as oifig i gcoup d'état. 

### Zaire
*Zaire* nó an t*Sáír* a thugtaí ar an tír i réimse an cheannaire Mobuto Sese Seko (1965–1997). Bhí tuilleadh mí-áidh ag baint leis an tír seo agus Mobutu i gcumhacht ó 1965 go 1997, deachtóir agus gadaí amach is amach agus é ina chomhghuaillí leis na Stáit Aontaithe.

## Féach freisin

* Saorstát an Chongó
* Poblacht an Chongó (Brazzaville)
* Patrice Lumumba
* Katanga
* Cogadh sa Kivu

## Tagairtí

Catagóir:Poblacht Dhaonlathach an Chongó
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Tíortha na hAfraice