open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
27 Meán Fómhair

Is é an **27 Meán Fómhair** an 270ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 271ú lá i mbliain bhisigh. Tá 95 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Eaglais Chaitliceach Rómhánach - Naomh Uinseann de Pól

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1552 — Pápa Pól V, Pápa ó 1605 go 1621 (b. 1621)
* 1601 — Louis XIII, rí na Fraince agus Navarre (b.1643)
* 1696 — Alphonsus Liguori, easpag Caitliceach Iodálach (b. 1787)
* 1722 — Samuel Adams, státaire, polaiteoir, agus braicheadóir Meiriceánach (b. 1803)
* 1818 — Hermann Kolbe, ceimiceoir Gearmánach (b. 1884)
* 1918 — Martin Ryle, radairéalteolaí Sasanach (b. 1984)
* 1929 — Txillardegi, scríbhneoir agus polaiteoir Spáinneach (b. 2012)
* 1934 — Wilford Brimley, aisteoir Meiriceánach (b. 2020)
* 1947 — Meat Loaf, amhránaí agus aisteoir Meiriceánach (b. 2022)
* 1952 — Liam Aighleart, polaiteoir Éireannach 
* 1953 — Diane Abbott, polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe
* 1957 — Kevin Rudd, polaiteoir Astrálach
* 1962 — George Lee, polaiteoir agus iriseoir
* 1965 — Steve Kerr, cóitseálaí agus imreoir cispheile proifisiúnta Meiriceánach
* 1967 — Debi Derryberry, guthaisteoir Meiriceánach
* 1972 — Gwyneth Paltrow, ban-aisteoir Meiriceánach
* 1973 — Louise O'Reilly, polaiteoir Éireannach
* 1976 — Francesco Totti, imreoir sacair
* 1978 — Ani Lorak, amhránaí Úcránach
* 1978 — John Paul Phelan, polaiteoir Éireannach
* 1980 — Olivier Kapo, imreoir sacair Francach
* 1984 — Avril Lavigne, amhránaí agus aisteoir Ceanadach
* 1986 — Mikey North, aisteoir Briotanach
* 1991 — Simona Halep, imreoir leadóige Rómánach
* 1992 — Ryan O'Shaughnessy, amhránaí Éireannach
* 1993 — Monica Puig, imreoir leadóige Pórtó Ríceach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1590 — Pápa Urban VII (r. 1521)
* 1700 — Pápa Innocentius XII, Pápa ó 1691 go 1700 (r. 1615)
* 1917 — Edgar Degas, péintéir Francach (r.1834)
* 1921 — Engelbert Humperdinck, cumadóir Gearmánach (r.1854)
* 1930 — Domhnall Ó Conchubhair, file Éireannach (r. 1847)
* 1964 — Michael Donnellan, polaiteoir Éireannach (r. 1900)
* 1965 — Clara Bow, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1905)
* 1985 — Lloyd Nolan, aisteoir Meiriceánach (r. 1902)
* 1986 — Cliff Burton, ceoltóir Meiriceánach (r. 1962)
* 2012 — Herbert Lom, aisteoir, Herbert Karel Angelo Kuchačevič ze Schluderpacheru (r. 1917)
* 2017 — Hugh Hefner, Fear gnó Meiriceánach (r. 1926)
* 2020 — Jaswant Singh, polaiteoir Indiach (r. 1938)
* 2023 — Michael Gambon, aisteoir (r. 1940)
* 2024 — Maggie Smith, ban-aisteoir Sasanach (r. 1934)

## Tarluithe eile
* 1066 - Concas na Normannach ar Shasana: Thug Uilliam Concaire agus a arm a aghaidh ar Shasana
* 1540 - Ghlac Cumann Íosa (na hÍosánaigh]) a gcairt ó Phápa Pól III
* 1937 - Osclaíodh scoil traenála do Daidí na Nollag i Nua-Eabhrac
* 1996 - Ghabh An Talaban Kabul
* 1998 - Dúirt Google go cúlghabhálach gurbh é an dáta seo a mbreithlá
* 2002 - Báthadh 1,863 duine sa tSeineagáil nuair a d'iompaigh an bád farantóireachta MV Le Joola ar a béal faoi

0927
Meán Fómhair, 27
Maintis chrábhaidh

Maintis mhór ghlas is ea an **mhaintis chrábhaidh** (*Mantis religiosa*). Luíonn sí gan chorraí ag feitheamh ar a creach agus a cosa tosaigh le chéile amhail is go raibh sí ag urnaí. Faightear san Eoraip í.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
6 Deireadh Fómhair

Is é an **6 Deireadh Fómhair** an 279ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 280ú lá i mbliain bhisigh. Tá 86 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Astráil - *Lá na hOibre*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1783 — François Magendie, fiseolaí Francach (b. 1855)
* 1820 — Jenny Lind, amhránaí Sualannach (b. 1887)
* 1846 — George Westinghouse, ceapadóir agus fear gnó Meiriceánach (b. 1914)
* 1883 — Edward Kelly, polaiteoir Éireannach (b. 1972)
* 1891 — Kálmán Kalocsay, scríbhneoir Esperanto agus máinlia Ungárach (b.1976)
* 1894 — Cecil Lavery, polaiteoir agus breitheamh Éireannach (b. 1967)
* 1903 — Ernest Thomas Sinton Walton, fisiceoir Éireannach (b.1995)
* 1906 — Janet Gaynor, ban-aisteoir Meiriceánach (b. 1984)
* 1908 — Carole Lombard, ban-aisteoir Meiriceánach (b. 1942)
* 1908 — Maurice E. Dockrell, polaiteoir Éireannach (b. 1986)
* 1914 — Thor Heyerdahl, antraipeolaí Ioruach (b. 2002)
* 1930 — Eileen Derbyshire, ban-aisteoir Sasanach 
* 1930 — Hafez al-Assad, uachtarán na Siria (b. 2000)
* 1931 — Riccardo Giacconi, réaltfhisiceoir (b. 2018)
* 1940 — Ginette Ravel, amhránaí Ceanadach (b. 2022)
* 1942 — Britt Ekland, ban-aisteoir
* 1945 — Luiz Inácio Lula da Silva, 35ú Uachtarán na Brasaíle
* 1948 — Gearóid Mac Ádhaimh, polaiteoir Éireannach agus iarcheannaire Sinn Féin
* 1956 — Seán Ó Mainnín, dornálaí Éireannach
* 1966 — Niall Quinn, fear spóirt
* 1975 — Pato Machete, rapálaí
* 1977 — Joshua Clottey, dornálaí Gánach
* 1978 — Ricky Hatton, dornálaí Sasanach (b. 2025)
* 1980 — Abdoulaye Méïté, imreoir sacair as an gCósta Eabhair
* 1984 — Stephen Rice, imreoir sacair
* 1995 — James Hall, gleacaí Briotanach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1891 — Charles Stewart Parnell, 45, polaiteoir (r.1846)
* 1892 — Alfred, Lord Tennyson, file Sasanach (r. 1809)
* 1928 — Pádraic Ó Conaire, 46, scríbhneoir (r.1882)
* 1950 — Osborn Joseph Bergin, teangeolaí Éireannach (r. 1873)
* 1970 — Michael Brennan, polaiteoir Éireannach (r. 1884)
* 1974 — Vengalil Krishnan Krishna Menon, polaiteoir Indiach (r. 1896)
* 1981 — Anwar Sadat, Uachtarán na hÉigipte ó 1970 go 1981 (r. 1918)
* 1989 — Bette Davis, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1908)
* 1992 — Denholm Elliott, aisteoir (r. 1922)
* 2006 — Timo Sarpaneva, 79, dearthóir earraí gloine (r.1926)
* 2017 — Ralphie May, fuirseoir Meiriceánach (r. 1972)
* 2017 — Terry Downes, dornálaí Sasanach (r. 1936)
* 2018 — Montserrat Caballé, soprán Spáinneach (r. 1933)
* 2019 — Ciaran Carson, scríbhneoir Éireannach (r. 1948)
* 2020 — Eddie Van Halen, 65 (r. 1955)

## Tarluithe eile
* 1927 - Eisíodh The Jazz Singer. Bhí sé an chéad scannán fuaime go raibh iomráiteach.
* 1968 - Roghnaíodh Bratach na Esuaitíní
* 1973 - Thosaigh Cogadh Yom Kippur: rinne an Éigipt agus an tSiria ionsaithe comhordaithe ar Iosrael
* 1979 - Thug Pápa Eoin Pól II cuairt ar An Teach Bán. Bhí sé an chéad pápa dul ansin. 
* 1981 - Feallmharaíodh Anwar Sadat i rith paráide
* 2018 - Bunaíodh Instagram
* 2018 - Dhearbhaigh Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá Brett Kavanaugh mar bhreitheamh den Chúirt Uachtarach.
* 2022 - Bhuaigh Annie Ernaux Duais Nobel na Litríochta

1006
Deireadh Fómhair, 6
12 Deireadh Fómhair

Is é an **12 Deireadh Fómhair** an 285ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 286ú lá i mbliain bhisigh. Tá 80 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Ghuine Mheánchriosach - *Lá na Saoirse*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1537 — Éadbhard VI Shasana, Rí Shasana (b.1553)
* 1865 — Arthur Harden, bithcheimiceoir Briotanach (b. 1940)
* 1872 — Ralph Vaughan Williams, cumadóir Sasanach (b. 1958)
* 1886 — Ramsay MacDonald, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe (b.1937)
* 1896 — Eugenio Montale, file Iodálach (b.1981)
* 1906 — Denis Jones, polaiteoir Éireannach (b. 1987)
* 1920 — Criostóir Ó Rinn, Iománaí Éireannach a d'imir le foireann Chorcaí (b. 1979)
* 1925 — Billy Kenneally, polaiteoir Éireannach (b. 2009)
* 1935 — Luciano Pavarotti, teanór (b.2007)
* 1960 — Peter Grant, polaiteoir Albanach
* 1965 — Henry Akinwande, dornálaí
* 1968 — Hugh Jackman, aisteoir Astrálach
* 1972 — Yvonne McGuinness, ealaíontóir Éireannach
* 1979 — Steven Agnew, polaiteoir i dTuaisceart Éireann
* 1980 — Ledley King, imreoir sacair Sasanach
* 1981 — Paul Givan, polaiteoir Briotanach
* 1984 — Antóin de Nais, iománaí Éireannach
* 1989 — Patrick Maher, iománaí Éireannach
* 1994 — Claire O'Riordan, imreoir sacair Éireannach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1870 — Robert E. Lee, ginearál Meiriceánach (r. 1807)
* 1924 — Anatole France, scríbhneoir Francach (r. 1844)
* 1937 — Joseph Murphy, polaiteoir Éireannach (r 1874)
* 1996 — René Lacoste, imreoir leadóige (r.1904)
* 1997 — John Denver, amhránaí agus cumadóir Meiriceánach (r. 1943)
* 2011 — Dennis Ritchie, ríomheolaí Meiriceánach (r. 1941)
* 2018 — Pik Botha, polaiteoir as an Afraic Theas (r. 1932)
* 2021 — Paddy Moloney, ceoltóir Éireannach (r 1938)
* 2024 — Ailig Salmond, polaiteoir Albanach (r. 1954)

## Tarluithe eile
* 1798 - Tharla Cath Thoraí
* 1968 - D'oscail na Cluichí Oilimpeacha i Meicsiceo
* 1968 - Bhain An Ghuine Mheánchriosach neamhspleáchas amach ón Spáinn
* 1973 - D'ainmnigh Richard Nixon Gerald Ford mar Leasuachtaráin na Stát Aontaithe
* 1984 - Buamáil Brighton: thriail An tIRA Sealadach feallmharú ar Margaret Thatcher agus a comh-aireacht. Maraíodh cúigear 
* 1986 - Ba í Eilís II na Ríochta Aontaithe an chéad bhanríon Bhriotanach a thug cuairt ar an Sín
* 1999 - Thóg Pervez Musharraf cumhacht i g*coup* síochánta san Phacastáin
* 1999 - D'fhógair An Abcáis neamhspleáchas amach ón tSeoirsia
* 2002 - Phléasc dhá bhuama i dhá chlub oíche i mBali. Maraíodh 202 duine.
* 2012 - Bhuaigh An tAontas Eorpach Duais Nobel na Síochána
* 2017 - D'fhógair Na Stáit Aontaithe go bhfágfaidh siad EOECNA. Lian Iosrael láithreach

1012
Deireadh Fómhair, 12
20 Samhain

Is é an **20 Samhain** an 324ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 325ú lá i mbliain bhisigh. Tá 41 lá fágtha sa bhliain.
## Féilte
* An Bhrasaíl - *Lá Zumbi*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1565 — Robert Devereux, 2ú Iarla Essex, uasal Sasanach (b. 1601)
* 1750 — Tipu Sabhdán, rialtóir Ríocht Mysore (b. 1799)
* 1761 — Pius VIII, pápa ar an Eaglais Chaitliceach idir 1829 agus 1830 (b.1830)
* 1794 — Eoghan Ó Comhraí, scoláire Éireannach (b. 1794)
* 1858 — Selma Lagerlöf, scríbhneoir Sualannach (b. 1858)
* 1886 — Karl von Frisch, bitheolaí Ostarach (b. 1886)
* 1889 — Edwin Hubble, réalteolaí Meiriceánach (b. 1889)
* 1893 — Liam Ó Loingsigh, ginearál Éireannach (b. 1923)
* 1912 — Otto von Habsburg, polaiteoir Gearmánach (b. 2011)
* 1917 — Robert Byrd, polaiteoir Meiriceánach (b. 2010)
* 1923 — Nadine Gordimer, scríbhneoir as an Afraic Theas (b. 1923)
* 1924 — Benoît Mandelbrot, eolaí agus matamaiticeoir (b. 2010)
* 1925 — Robert F. Kennedy, polaiteoir Meiriceánach (b.1968)
* 1929 — Jerry Hardin, aisteoir Meiriceánach
* 1936 — Don DeLillo, úrscéalaí, drámadóir, agus scríbhneoir aistí Meiriceánach
* 1942 — Joe Biden, polaiteoir Meiriceánach
* 1965 — Diarmuid Wilson, polaiteoir Éireannach
* 1971 — Joel McHale, aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach
* 1981 — Kimberley Walsh, amhránaí Sasanach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1838 — Amhlaoibh Ó Súilleabháin, dialannaí Éireannach (r. 1780)
* 1918 — John Bauer, péintéir agus maisitheoir Sualannac (r. 1882)
* 1921 — Henry Hyndman, polaiteoir Briotanach (r. 1842)
* 1923 — Michael Derham, polaiteoir Éireannach (r.1889)
* 1934 — Patrick Kelly, polaiteoir Éireannach (r. 1875) 
* 1936 — Buenaventura Durruti, Ainrialaí Spáinneach (r. 1896)
* 1947 — Wolfgang Borchert, scríbhneoir Gearmánach (r.1921)
* 1951 — Thomas Burke, polaiteoir neamhspleách Éireannach (r. 1876)
* 1975 — Francisco Franco, deachtóir Spáinneach (r.1892)
* 1980 — John McEwen, polaiteoir Astrálach agus 18ú Príomh-Aire na hAstráile (r. 1900)
* 1989 — Lynn Bari, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1913)
* 2007 — Ian Smith, Príomh-Aire na Róidéise (r. 1919)
* 2016 — William Trevor, scríbhneoir Éireannach (r. 1928)

## Tarluithe eile
* 284 - Roghnaíodh Dióicléitiánas mar Impire Rómhánach
* 1947 - Phós an Banphrionsa Elizabeth Philip Mountbatten ag Abtheach Westminster Londan 
* 1963 - Críochnaigh Géarchéim na nDiúracán i gCúba - chuir John F. Kennedy an coraintín ar ceal, agus é sásta nach raibh diúracán ar bith fágtha san oileán a thuilleadh
* 1977 - Thug Anwar Sadat, Uachtarán na hÉigipte, cuairt ar Iosrael agus bhuail sé leis an phríomh-aire Menachim Begin. Bhí sé an chéad cheannaire Arabach dul go hIosrael go hoifigiúil
* 1985 - Chuir Microsoft Windows 1.0. 
* 1993 - Chuaigh Caisleán Windsor le thine
* 2022 - Thosaigh Corn FIFA an Domhain 2022 i gCatar

1120
Samhain, 20
28 Samhain

Is é an **28 Samhain** an 332ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 333ú lá i mbliain bhisigh. Tá 33 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Mháratáin - *Lá na Saoirse* (ón Fhrainc, 1960)

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1628 — John Bunyan, scríbhneoir Sasanach (b. 1688)
* 1820 — Friedrich Engels, fealsamh agus réabhlóidí Gearmánach (b.1895)
* 1881 — Stefan Zweig, scríbhneoir (b.1942)
* 1883 — Ruairí Ó Conchúir, poblachtánach Éireannach (b. 1922)
* 1895 — Daniel Morrissey, polaiteoir Éireannach (b. 1981)
* 1931 — Dervla Murphy, rothaí agus scríbhneoir Éireannach (b. 2022)
* 1950 — Ed Harris, aisteoir agus stiúrthóir Meiriceánach
* 1952 — Pádraig Mac an Choiligh, polaiteoir Éireannach
* 1956 — Mahmoud Ahmadinejad, 6ú uachtarán na hIaráine
* 1957 — Noel Thompson, iriseoir de chuid Tuaisceart na hÉireann
* 1959 — Miki Matsubara, amhránaí agus cumadóir Seapánach (b. 2004)
* 1959 — Stephen Roche, rothaí Éireannach
* 1961 — Martin Clunes, aisteoir Sasanach
* 1964 — Michael Bennet, Polaiteoir Meiriceánach
* 1966 — Liadh Ní Riada, polaiteoir Éireannach de chuid Sinn Féin
* 1967 — Anna Nicole Smith, aisteoir agus mainicín Meiriceánach (b.2007)
* 1969 — Sonia O'Sullivan, lúthchleasaí Éireannach
* 1978 — Mehdi Nafti, imreoir sacair Túinéiseach
* 1981 — Sharon Needles, taibheoir draig Meiriceánach
* 1988 — Paudie O'Sullivan, iománaí Éireannach
* 1994 — Nao Hibino, imreoir leadóige Seapánach
* 1994 — Marie-Louise Nicholson, lúthchleasaí Éireannach agus curaidh Gladiators ar BBC One, 2024
* 1995 — Cóilín Ó Donnuartaigh, iománaí Éireannach
* 1995 — Matty Campbell, tógálaí coirp Sasanach, iar-rábálaí, peileadóir agus pearsa teilifíse

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
*  741 — Pápa Gréagóir III
* 1680 — Gian Lorenzo Bernini, ealaíontóir Iodálach (r. 1598)
* 1694 — Matsuo Bashō, file Seapánach (r. 1644)
* 1842 — Maitias Séamas Ó Coinmhí, foclóirí agus teangeolaí Éireannach (r. 1766)
* 1859 — Washington Irving, scríbhneoir Meiriceánach (r. 1783)
* 1934 — Seán O'Mahony, polaiteoir Éireannach (r. 1864)
* 1954 — Enrico Fermi, fisiceoir Iodálach (r. 1901) 
* 1968 — Enid Blyton, údar Briotanach (r.1897)
* 1976 — Len Harvey, dornálaí Briotanach (r. 1907)
* 1976 — Rosalind Russell, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1907)
* 1993 — Kenneth Connor, aisteoir Sasanach (r. 1918)
* 1994 — Jeffrey Dahmer, sraithmharfóir Meiriceánach (r.1960) 
* 2004 — Ted Russell, polaiteoir Éireannach (r. 1912)
* 2010 — Leslie Nielsen, aisteoir Ceanadach (r. 1926)
* 2023 — Charlie Munger, fear gnó Meiriceánach (r. 1924)

## Tarluithe eile
* 1905 - Bunaíodh Sinn Féin
* 1912 - D'fhógair An Albáin neamhspleáchas amach ón Impireacht Otamánach
* 1920 - Luíochán Chill Mhichíl - Maraíodh seisear ball déag de Rannán Póilíní Cúnta
* 1960 - D'fhógair An Mháratáin neamhspleáchas ón Fhrainc
* 1975 - D'fhógair Tíomór Thoir neamhspleáchas ón Phortaingéil
* 1990 - D'éirigh Margaret Thatcher as mar Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe
* 1991 - D'fhógair An Oiséit Theas neamhspleáchas amach ón tSeoirsia

1128
Samhain, 3
Loch Cuan

**Loch Cuan** thart fá 15 ciliméadar ó Bhéal Feirste, agus leathann sé ó Bhaile Nua na hArda ar feadh 30 ciliméadar go dtí Muir Éireann ag Port an Pheire, baile beag gleoite ag béal Loch Cuan, os comhair Bhaile Loch Cuan. Os cionn Phort an Pheire, tá túr leathan cruinn ar bharr cnoic, agus radharc atá ar fheabhas as. Tá roinnt mhaith túr mar seo fud fad Aird Uladh. 

Meastar go bhfuil 68 oileán ar fad ar an loch. Droimníní báite atá iontu. Síltear go bhfuil an loch seo ar cheann de na háiteanna is áille in Éirinn. Is féidir leat Túr Scrabo, atá ar chnoc ag barr an locha, a fheiceáil. Tá imeall an locha faoi chúram an Iontaobhais Náisiúnta. Déanann sé riaradh ar 24 oileán freisin, agus is féidir le duine ar bith cuairt a thabhairt orthu. Eagraíonn maoir de chuid an Iontabhais cuid mhór siúlóidí agus turas thart fá Loch Cuan ón earrach go dtí an fómhar. Tugann na maoir eolas faoi shaol nádúrtha an locha le linn na dturas.

Bealach uisce an-tábhachtach ab ea Loch Cuan sa tséanam. Tháinig achan saghas inimircigh agus creachadóra agus coilínigh an treo. Bhí taistealaithe ansin ceithre mhíle bliain ó shin. Tháinig Críostaithe sa chúigiú haois, Naomh Pádraig ina measc. Thóg seisean eaglais bheag bhídeach ag Sabhall, gar don loch.

Deirtear gur bhunaigh Naomh Mochaoi an mhainistir darbh ainm Naondroim sa chúigiú haois, agus é faoi thionchar Naomh Pádraig. Bhí rath ar an mhainistir, agus tá na hiarsmaí ann go fóill. Tá sé ar oileán atá ainmnithe as Mochaoi agus tá cabhsa ann anois go dtí an mórthír.
Ansin tháinig na Lochlannaigh, agus b'fhéidir gur iadsan a dhóigh oifigeach de chuid na mainistreach sin chun báis ina theach ag Naondroim. Tharla sé sin sa bhliain 976, de réir na nAnnála. Ba iad na Lochlannaigh a thug an t-ainm Strangford ar an loch - strang fjord atá i gceist, a chiallaíonn gaoth agus sruthanna láidre ann.

Tháinig na Normannaigh ina dhiaidh sin, ansin dream cumhachtach coilíneach eile ag tús an 17ú haois. Fuair siadsan greim láidir ar an áit, agus tá cuid dá sloinnte ag teaghlaigh áitiúla go fóill.

Catagóir:Lochanna na hÉireann
16 Samhain

Is é an **16 Samhain** an 320ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 321ú lá i mbliain bhisigh. Tá 45 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Íoslainn - *Dagur íslenskrar tungu*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1717 — Jean le Rond d'Alembert, fealsamh Francach (b. 1783)
* 1898 — Patrick Ryan, polaiteoir Éireannach (b. 1944)
* 1907 — Burgess Meredith, aisteoir Meiriceánach (b. 1997)
* 1910 — Proinsias Mac an Bheatha, scríbhneoir Éireannach (b. 1990)
* 1922 — José Saramago, úrscéalaí Portaingéalach (b. 2010)
* 1930 — Chinua Achebe, údar agus úrscéalaí Nigéarach (b. 2013)
* 1930 — Salvatore Riina, Mafioso (b. 2017)
* 1936 — Magdi Habib Yacoub, máinlia Éigipteach
* 1948 — Mate Parlov, dornálaí Crótach (b. 2008)
* 1955 — Guillermo Lasso, polaiteoir Eacuadórach 
* 1968 — David Casa, polaiteoir Máltach
* 1968 — Panti, banríon draig agus gníomhaí Éireannach
* 1974 — Paul Scholes, imreoir sacair
* 1975 — Tara Lynne O'Neill, ban-aisteoir Éireannach
* 1977 — Maggie Gyllenhaal, aisteoir
* 1987 — T. S. Ó Maoildeirg, iománaí Éireannach
* 1992 — Daithí de Búrca, iománaí Éireannach
* 1994 — Iasón Ó Floinn, iománaí Éireannach
* 1996 — Brendan Murray, amhránaí Éireannach
* 1996 — Giovana Cordeiro, mainicín Brasaíleach
* 1997 — Elena Tice, imreoir haca Éireannach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1148 — Ari Þorgilsson, scríbhneoir Íoslannach (r. 1067)
* 1272 — Anraí III Shasana, rí ar Shasana (r.1207)
* 1647 — Alastair mac Colla Chiotaigh Mac Domhnaill, saighdiúir Albanach (r. 1610)
* 1885 — Louis Riel, polaiteoir Ceanadach (r.1844)
* 1927 — Tiger Flowers, dornálaí Afrai-Mheiriceánach (r. 1895)
* 1953 — Tomás Ó Rathile, teangeolaí Éireannach (r. 1882)
* 1957 — Seán Moylan, polaiteoir Éireannach (r. 1888)
* 1960 — Clark Gable, aisteoir Meiriceánach (r.1901)
* 1965 — Liam Tomás Mac Cosgair, polaiteoir Éireannach (r.1880)
* 1967 — William Murphy, polaiteoir Éireannach (r. 1892)
* 1974 — Walther Meissner, fisiceoir Gearmánach (r. 1882)
* 1986 — Siobhán Nic Cionnaith, ban-aisteoir Éireannach (r. 1922)
* 2006 — Milton Friedman, eacnamaí agus staitisteoir Meiriceánach (r. 1912)
* 2009 — Edward Woodward, aisteoir Briotanach (r. 1930)

## Tarluithe eile
* 1855 - Ba é Daibhidh MacDhùnleibh an chéad Eorpach Mosi-oa-Tunya a fheiceáil
* 1933 - Bhunaigh na Stáit Aontaithe agus An tAontas Sóivéadach caidreamh taidhleoireachta
* 1945 - Bunaíodh UNESCO
* 1988 - Toghadh Benazir Bhutto mar Príomh-Aire na Pacastáine

1116
Samhain, 16
29 Deireadh Fómhair

Is é an **29 Deireadh Fómhair** an 302ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 303ú lá i mbliain bhisigh. Tá 63 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Tuirc - *Lá na Poblachta*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1550 — Ralph Sherwin, Mairtíreach (b. 1581)
* 1818 — Catherine Hayes, soprán Éireannach (b. 1861)
* 1891 — Fanny Brice, ban-aisteoir Meiriceánach (b. 1951)
* 1897 — Joseph Goebbels, aire bolscaireachta sa Ghearmáin (b.1945)
* 1921 — Jaime Sáenz, scríbhneoir Bolavach (b. 1986)
* 1922 — Neil Blaney, polaiteoir Éireannach (b. 1995)
* 1923 — Pádraig Ó Donnagáin, polaiteoir Éireannach (b.2000)
* 1947 — Richard Dreyfuss, aisteoir Meiriceánach
* 1947 — Wallace Browne, polaiteoir as Béal Feirste
* 1957 — Dan Castellaneta, aisteoir Meiriceánach
* 1969 — Antóin Ó Dálaigh, iománaí Éireannach
* 1970 — Edwin van der Sar, imreoir sacair
* 1978 — Aodán Mac Gearailt, imreoir peil Ghaelach
* 1980 — Miguel Cotto, dornálaí Pórtó Ríceach
* 1987 — Tove Lo, amhránaí agus cumadóir Sualannach
* 1988 — Inga Brooksby, ban-aisteoir Briotanach
* 1996 — Lúcás Miach, iománaí Éireannach
* 1998 — Lance Stroll, tiománaí carr rásaíochta Ceanadach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1438 — Jacopo della Quercia, ealaíontóir Iodálach (r. ~1374)
* 1618 — Walter Raleigh, taiscéalaí Sasanach (r.1554)
* 1783 — Jean le Rond d'Alembert, fealsamh Francach (r. 1717)
* 1816 — Art Ó Néill, cruitire Éireannach (r. ~1734)
* 1932 — Joseph François Felix Babinski, néareolaí Francach (r. 1857)
* 1933 — Albert Calmette, dochtúir leighis, micribhitheolaí agus imdhíoneolaí (r.1863)
* 1933 — Paul Painlevé, matamaiticeoir agus polaiteoir Francach (r. 1863)
* 1945 — Thomas Lawlor, polaiteoir agus ceardchumannaí Éireannach 
* 1963 — Adolphe Menjou, aisteoir Meiriceánach (r. 1890)
* 1968 — Joseph Whelehan, polaiteoir Éireannach (r. 1882)
* 2010 — David Eastwood, saighdiúir Briotanach (r. 1919)

## Tarluithe eile
* 1914 - Chuaigh An Impireacht Otamánach isteach san Chéad Chogadh Domhanda
* 1923 - Fógraíodh gur poblacht a bhí sa Tuirc
* 1929 - An Spealadh Mór: an Mháirt Dhubh, chlis praghsanna arís ar an stocmhargadh
* 1944 - Dara Cogadh Domhanda: tháinig An tArm Dearg san Ungáir
* 1956 - Thosaigh an Ghéarchéim Shuais: rinne fórsaí Iosraelacha ionradh ar Leithinis Síonáí
* 1960 - Bhuaigh Muhammad Ali a chéad chluiche dornálaíochta gairmiúil
* 2020 - Cuireadh an t-iarcheannaire, Jeremy Corbyn,  ar fionraí ón bPáirtí an Lucht Oibre
* 2025 - Tháinig Spéirling Melissa in Iamáice agus rinne sí a lan damáiste.

1029
Deireadh Fómhair, 29
13 Nollaig

Is é an **13 Nollaig** an 347ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 348ú lá i mbliain bhisigh. Tá 18 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Lá Fhéile Naomh Liúsaidh
* Málta - Lá na Poblachta (1974, *Diċembru tlettax, Jum ir-Repubblika*)

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1521 — Pápa Sixtus V (b. 1590)
* 1533 — Eric XIV na Sualainne, rí Sualannach (b. 1577)
* 1553 — Anraí IV, rí ar an bhFrainc (b.1610)
* 1720 — James Hargreaves, ceapadóir Sasanach (b. 1778)
* 1871 — Emily Carr, péintéir agus scríbhneoir Ceanadach (b. 1945)
* 1908 — Van Heflin, aisteoir (b. 1971)
* 1910 — Vivion de Valera, dlíodóir agus polaiteoir Éireannach (b.1982)
* 1913 — Archie Moore, dornálaí Meiriceánach (b. 1998)
* 1923 — Philip Warren Anderson, fisiceoir Meiriceánach (b. 2020)
* 1929 — Christopher Plummer, aisteoir Ceanadach (b. 2021)
* 1945 — Herman Cain, fear gnó Meiriceánach (b. 2020)
* 1953 — Jim Davidson,  fuirseoir Sasanach
* 1957 — Steve Buscemi, aisteoir Meiriceánach 
* 1967 — Jamie Foxx, aisteoir Meiriceánach 
* 1971 — Leanne Wood, polaiteoir Breatnach
* 1971 — Naomi Long,  polaiteoir de chuid Thuaisceart na hÉireann
* 1977 — Peter Stringer, imreoir rugbaí
* 1981 — Cora Staunton, imreoir peil Ghaelach agus Astrálach
* 1989 —  Taylor Swift, amhránaí agus scríbhneoir amhrán Meiriceánach
* 1991 — Dermot Kennedy, amhránaí agus cumadóir Éireannach
* 1993 — Danielle Collins, imreoir leadóige Meiriceánach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1124 — Pápa Callixtus II (r. 1065)
* 1466 — Donatello, ealaíontóir agus dealbhóir (r.1386)
* 1784 — Samuel Johnson, scríbhneoir Sasanach (r. 1709)
* 1840 — Louis-Charles Mahé de La Bourdonnais, imreoir fichille Francach (r. 1795)
* 1935 — Victor Grignard, ceimiceoir Francach (r.1871)
* 1944 — Lupe Vélez, ban-aisteoir Meicsiceach (r. 1908)
* 1955 — António Caetano de Abreu Freire Egas Moniz, néaramháinlia Portaingéalach (r. 1874)
* 1955 — Grace Gifford, ealaíontóir Éireannach (r.1888)
* 1979 — Jon Hall, aisteoir Meiriceánach (r. 1915)
* 2016 — Alan Thicke, aisteoir Ceanadach (r. 1947)
* 2017 — Kathleen O'Connor, polaiteoir agus múinteoir Éireannach (r. 1934)
* 2018 — Matti Kassila, stiúrthóir scannán agus scríbhneoir scripte Fionlannach (r. 1924)

## Tarluithe eile
* 1294 - D'éirigh Celestine V as pápa 
* 1545 - Osclaíodh Comhairle Trento san Iodáil
* 1988 - Labhair Yasser Arafat ag Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe sa Ghinéiv. Ní thabharfadh na Stáit Aontaithe víosa dó dul go Nua-Eabhrac
* 1989 - Na Trioblóidí: d'ionsaigh An tIRA Sealadach seicphointe airm shealadaigh in aici le Ros Liath. Maraíodh beirt saighdiúirí Briotanacha
* 2003 - Ghabh trúpaí Mheiriceá Saddam Hussein
* 2007 - Shínigh ballstáit an AE Conradh Liospóin.

1213
Nollaig, 13
2 Nollaig

Is é an **2 Nollaig** an 336ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 337ú lá i mbliain bhisigh. Tá 29 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Laos - *Lá Náisiúnta*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1855 — Timothy Sheehy, polaiteoir Éireannach (b. 1938)
* 1859 — Georges Seurat, péintéir Francach (b.1891)
* 1885 — George Richards Minot, dochtúir Meiriceánach (b. 1950)
* 1923 — Maria Callas, soprán cáiliúil Meiriceánach (b. 1977)
* 1939 — Harry Reid, polaiteoir Meiriceánach (b. 2021)
* 1946 — Gianni Versace, dearthóir faisin Iodálach (b. 1997)
* 1954 — Dan Butler, aisteoir
* 1968 — Lucy Liu, ban-aisteoir agus mainicín Meiriceánach
* 1969 — Dara Murphy, polaiteoir Éireannach
* 1973 — Monica Seles, iarimreoir leadóige
* 1975 — Adel Kachermi, aisteoir agus amhránaí Francach
* 1978 — Nelly Furtado, amhránaí
* 1978 — Tzipi Hotovely, polaiteoir Iosraelach
* 1981 — Britney Spears, amhránaí Meiriceánach
* 1983 — Action Bronson, rapálaí Meiriceánach
* 1989 — John Paul Kissock, imreoir sacair Sasanach
* 1991 — Charlie Puth, amhránaí Meiriceánach
* 1991 — Jordon Mutch, imreoir sacair
* 1996 — Pádraig Ó Loinn, iománaí as Contae Chill Chainnigh

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1185 — Pápa Lucius III, Pápa ó 1181 go 1185 (r. 1110)
* 1198 — Ruaidrí mac Tairrdelbach Ua Conchobair, Ard-Rí na hÉireann (r. 1116)
* 1547 — Hernán Cortés, taiscéalaí Spáinneach (r.1485) 
* 1614 — Tomás de Buitléir, 10ú Iarla Urumhan, iarla Éireannach (r. 1531)
* 1859 — John Brown, daonfhuascailteoir Meiriceánach (r. 1800)
* 1919 — Henry Clay Frick, tionsclaí Meiriceánach (r. 1849)
* 1990 — Aaron Copland, cumadóir ceoil Meiriceánach (r. 1900)
* 1990 — Robert Cummings, aisteoir Meiriceánach (r. 1910)
* 1993 — Pablo Escobar, mangaire drugaí (r.1949)
* 2008 — Odetta, ceoltóir Meiriceánach (r. 1930)
* 2020 — Valéry Giscard d'Estaing, státaire Francach (r. 1926)

## Tarluithe eile
* 1804 - Ag Ard Eaglais Notre Dame i bPáras, chuir Napoleon Bonaparte é féin mar Impire na Fraince
* 1805 - Cogaidh Napoleon: Cath Austerlitz.  Bhí an bua ag saighdiúirí Francaigh i gcoinne na Rúisigh agus an Ostair
* 1859 - Crochadh an cealaitheoir míleatach John Brown
* 1867 - In amharclann New York, rinne scríbhneoir Sasanach Charles Dickens a chéad léacht poiblí sna Stáit Aontaithe
* 1961 - D'fhógair Fidel Castro gur Marxach-Leiníneach é agus glacfaidh Cúba le cumannachas
* 1970 - Thosaigh Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil oibríochtaí sna Stáit Aontaithe 
* 1971 - Bunaíodh Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha
* 1976 - Rinneadh Fidel Castro uachtarán Chúba
* 1991 - Ghlac Ceanada agus an Pholainn leis an neamhspleáchas den Úcráin
* 1999 - Déabhlóidíodh cumhacht ó Rialtas na Ríochta Aontaithe go Feidhmeannas Thuaisceart Éireann i ndiaidh Comhaontaithe Aoine an Chéasta
* 2015 - Maraíodh 14 daoine agus gortaíodh 22 eile in ionsaí sceimhlitheoireachta ar an Inland Regional Center i San Bernardino, California.

1202
Nollaig, 2
8 Feabhra

Is é an **8 Feabhra** an 39ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra. Tá 326 lá fágtha sa bhliain nó 327 lá i mbliain bhisigh.

## Féilte
* An tSlóivéin - *Prešernov dan*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1700 — Daniel Bernoulli, matamaiticeoir Eilvéiseach (b. 1782)
* 1820 — William Tecumseh Sherman, ginearál Meiriceánach (b. 1891)
* 1824 — Seán Pádraig Ó Raghallaigh, saighdiúir Éireannach (b. 1879)
* 1825 — Henri Giffard, innealtóir Francach (b. 1882)
* 1828 — Jules Verne, scríbhneoir (b. 1905)
* 1834 — Dmítrí Meindeiléiv, ceimiceoir Rúiseach (b.1907)
* 1888 — Edith Evans, ban-aisteoir Briotanach (b. 1976)
* 1906 — Chester Floyd Carlson, fisiceoir Meiriceánach (b. 1968)
* 1921 — Lana Turner, ban-aisteoir Meiriceánach (b. 1955)
* 1925 — Jack Lemmon, aisteoir (b.2001)
* 1928 — Joan Burke, polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael (b. 2016)
* 1931 — James Dean, aisteoir Meiriceánach (b.1955)
* 1932 — John Williams, cumadóir ceoil
* 1941 — Nick Nolte, aisteoir Meiriceánach
* 1944 — Roger Lloyd Pack, aisteoir Briotanach (b. 2014)
* 1960 — Wera Hobhouse, polaiteoir
* 1962 — Daniel Levy, fear gnó Briotanach
* 1966 — Hristo Stoichkov, imreoir sacair Bulgárach
* 1968 — Gary Coleman, aisteoir agus fhuirseoir Meiriceánach (b. 2010)
* 1974 — Seth Green, aisteoir Meiriceánach
* 1977 — Ousmane Dabo, imreoir sacair
* 1983 — Seán Gairnéir, iománaí agus imreoir peil Ghaelach
* 1991 — Genzebe Dibaba, cianreathaí Aetópach
* 1992 — Márton Fucsovics, imreoir leadóige Ungárach
* 1996 — Curtis Pritchard, damhsóir Sasanach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1559 — Thomas Pope, polaiteoir Sasanach (r. ~1507)
* 1587 — Máire I, Banríon na nAlbanach (r. 1542)
* 1725 — Peadar Mór, Impire na hUile-Rúise (r.1672)
* 1849 — France Prešeren, file náisiúnta na Slóivéine (r. 1800)
* 1932 — Uinseann "Mad Dog" Ó Colla, drongadóir (r.1908)
* 1948 — Frank Klaus, dornálaí Meiriceánach (r. 1887)
* 1957 — John von Neumann, matamaiticeoir Ungárach a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe (r. 1903)
* 1957 — Walter Bothe, fisiceoir Gearmánach (r. 1891)
* 1960 — J. L. Austin, fealsamh Sasanach (r. 1911)
* 1974 — Fritz Zwicky, réalteolaí Eilvéiseach (r. 1898)
* 1981 — Mary Ryan, polaiteoir Éireannach (r.1898)
* 1998 — Enoch Powell, polaiteoir Sasanach (r. 1912)
* 1998 — Halldór Laxness, úrscéalaí Íoslannach (r.1932)
* 1999 — Iris Murdoch, 79, úrscéalaí (r.1919)
* 2007 — Anna Nicole Smith, aisteoir agus mainicín Meiriceánach (r.1967)
* 2014 — Finbarr Dwyer, ceoltóir Éireannach (r. 1946)
* 2017 — Peter Mansfield, fisiceoir Sasanach (r 1933)
* 2020 — Keelin Shanley, iriseoir Éireannach (r. 1968)

## Tarluithe eile
* 1587 - Cuireadh Máire na nAlbanach chun báis
* 1601 - D'éirigh Robert Devereux amach in éadan Eilís I, bhí sé gan rath.
* 1915 - Tharla première scannáin do *[[The Birth of a Nation]]* i Los Angeles, California
* 1942 - Dara Cogadh Domhanda: rinne An tSeapáin ionradh ar Shingeapór
* 1983 - Fuadaíodh an capall rása Shergar
* 1985 - Taispeánadh an clár deiridh den tsraith The Dukes of Hazzard.
* 2005 - Chuir Cúba cosc ar chaitheamh tobac in áiteanna poiblí.

0208
Feabhra, 8
Mozilla Firefox

Is brabhsálaí idirlín saor trasardáin grafach é **Mozilla Firefox** atá forbartha leis an Mozilla Foundation saorálaí.
Bhí 17.76% do dhaoine taifeadta ag úsáid Firefox de réir suirbhé Aibreán 2008, Ciallaíonn sé sin go úsáidtear Firefox ag timpeall 70 milliún daoine. Is é Firefox an dara brabhsálaí sa domhain tar éis Internet Explorer.

## Gnéithe

Gnéithe atá le fáil ó Firefox ná brabhsáil thábáilte, seiceálaí litrithe ilteangach, Bainisteoir íoslódáil, leabharmharc beo, 

Freisin is féidir le daoine saincheap a déanamh ar Firefox le breiseáin agus téamaí. Tá thart ar 2000 forlíontán le fáil ag addons.mozilla.org

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Brabhsálaithe Gréasáin
Catagóir:Mozilla
Emil Abderhalden

Bithcheimiceoir conspóideach Eilvéiseach ab ea **Emil Abderhalden** (9 Márta, 1877 – 5 Lúnasa, 1950). Rugadh é in Oberuzwill i gCantún St. Gallen.

Rinne Emil Abderhalden staidéar ar an Leigheas in Ollscoil Basel agus bhain sé céim amach mar dhochtúir i 1902. Ina dhiaidh sin chuaigh sé chun staidéar a dhéanamh i saotharlann Emil Fischer agus d'oibrigh sé in Ollscoil Bheirlín. I 1911 bhog sé go hOllscoil Halle, áit ar mhúin sé fiseolaíocht sa scoil leighis.

Le linn an Chéad Chogadh Domhanda, bhunaigh sé ospidéal do leanaí a bhí ag fulaingt de bharr easpa bia. D’aistrigh sé paistí ón nGearmáin go dtí an Eilvéis. Tar éis seo go léir, thosaigh sé ar thaighde sa Cheimic Fhiseolaíoch agus thosaigh sé ag staidéar Meitibileacht agus Bithcheimic.

Tar éis an Dara Cogadh Domhanda, d'fhill sé ar an Eilvéis, áit a ghlac sé post ag Ollscoil Zürich.

Fuair ​​Emil Abderhalden bás i Zurich ag 73 bliain d’aois.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Abderhalden, Emil
Abderhalden, Emil
Catagóir:An Eilvéis
Catagóir:Bithcheimiceoirí Eilvéiseacha
Ollscoil Basel

Is ollscoil í **Ollscoil Basel** (Laidin: *Universitas Basiliensis*, Gearmáinis:*Universität Basel*) atá suite i mBasel, san Eilvéis. Bunaithe ar 4 Aibreán 1460, is í an ollscoil is sine san Eilvéis í agus i measc na n-ollscoileanna is sine ar domhan a mhaireann. Go traidisiúnta áirítear an ollscoil i measc na n-institiúidí is mó sa tír ó thaobh na hardoideachais de.

Is í an institiúid ghaolmhar ná **Leabharlann Ollscoil Basel** ar na leabharlanna is mó agus i measc na leabharlanna is tábhachtaí san Eilvéis. Tá an ollscoil ina hóstach ar dhámh na diagachta, an dlí, na míochaine, na ndaonnachtaí agus na n-eolaíochtaí sóisialta, na n-eolaíochtaí, na síceolaíochta, agus na ngnóthaí agus na heacnamaíochta, chomh maith le go leor ábhar agus institiúidí trasdisciplíneacha, mar *Das Biozentrum* do thaighde bithleighis agus *Das Europainstitut* (Béarla:*Institute for European Global Studies*)
Sa bhliain 2020, bhí 13,139 mac léinn agus 378 ollamh ag an Ollscoil. B'ionann mic léinn idirnáisiúnta agus 27 faoin gcéad de na mic léinn.
## Tagairtí

## Nasic sheachtracha
* Ollscoil Basel 

Basel
Catagóir:An Eilvéis
Ollscoil Humboldt Bheirlín

Is í **Ollscoil Humboldt Bherlín** (Gearmáinis: *Humboldt-Universität zu Berlin*) an ollscoil is sine i mBeirlín. Bhunaigh an leasaitheoir oideachais agus teangeolaí ón bPrúis, Wilhelm von Humbolt í, sa bhliain 1810, leis an teideal 'Universität zu Berlin' Gaeilge: *Ollscoil Bheirlín*). 

Ó 1828 ar aghaidh tugadh **Ollscoil Friedrich-Wilhelm** uirthi (*Friedrich-Wilhelms-Universität*), agus ina dhiaidh sin tugadh **Universität unter den Linden** (“ollscoil faoi na teilí”). Sa bhliain 1949, athraíodh an t-ainm athuair go **Humboldt-Universität** in ómós an bhunaitheora.

### Gaeilge
Scoláire Gearmánach sa léann Ceilteach a bhí i Ludwig Mühlhausen, ollamh i Humboldt le linn 1937-1945.

clé|mion

## Féach freisin

* Wilhelm von Humboldt
* An tOllamh Ludwig Mühlhausen

## Nasc seachtrach
* Ollscoil Humboldt Bheirlín - suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoileanna sa Ghearmáin
Catagóir:Beirlín
5 Aibreán

Is é an **5 Aibreán** an 95ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 96ú lá i mbliain bhisigh. Tá 270 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Oileán Mhuirís - *Ougadie*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1516 — Conrad von Gesner, nádúraí Eilvéiseach (b. 1565)
* 1568 — Pápa Urban VIII (b. 1644)
* 1588 — Thomas Hobbes, fealsamh Sasanach (b. 1679)
* 1649 — Elihu Yale, ceannaí, trádálaí sclábhaithe, agus daonchara Breatnach (b. 1721)
* 1827 — Georg Voigt, staraí Gearmánach (b. 1891)
* 1827 — Joseph Lister, máinlia Sasanach (b. 1912)
* 1875 — James Morrisroe, polaiteoir Éireannach (b. 1937)
* 1900 — Ambrose Victor Martin, gníomhaí poblachtach Éireannach (b. 1974)
* 1900 — Spencer Tracy, aisteoir Meiriceánach (b. 1967)
* 1901 — Melvyn Douglas, aisteoir Meiriceánach (b. 1981)
* 1908 — Bette Davis, aisteoir Meiriceánach (b. 1989)
* 1916 — Gregory Peck, aisteoir Meiriceánach (b. 2003)
* 1929 — Ivar Giaever, innealtóir leictreach 
* 1933 — Frank Gorshin, aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach (b. 2005)
* 1934 — Roman Herzog, an seachtú uachtarán na Gearmáine (b. 2017)
* 1937 — Colin Powell, polaiteoir Meiriceánach (b. 2021)
* 1943 — Elena Ferrante, scríbhneoir Iodálach
* 1950 — Agnetha Fältskog, amhránaí Sualannach
* 1952 — Mitch Pileggi, aisteoir Meiriceánach 
* 1954 — Maurice Bradley, polaiteoir i dTuaisceart Éireann
* 1955 — Anthony Horowitz, úrscéalaí agus scríbhneoir scannán Sasanach
* 1966 — Mike McCready, giotáraí
* 1975 — John Hartson, imreoir sacair
* 1982 — Kelly Pavlik, dornálaí Meiriceánach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1794 — Camille Desmoulins, polaiteoir Francach (r. 1760)
* 1794 — Georges Jacques Danton, polaiteoir Francach (r. 1759)
* 1887 — Ivan Kramskoi, ealaíontóir Rúiseach (r . 1837)
* 1903 — Mary Anne Sadlier, úrscéalaí as Contae an Chabháin (r. 1820)
* 1964 — Douglas MacArthur,  ginearál Meiriceánach (r. 1880)
* 1975 — Chiang Kai-shek, Polaiteoir Síneach agus ceannaire míleata (r. 1887)
* 1984 — Thomas O'Hara, polaiteoir Éireannach (r. 1911)
* 1994 — Kurt Cobain, amhránaí *grúinse* Meiriceánach ón ghrúpa Nirvana (r. 1967)
* 1996 — Gerry L'Estrange, polaiteoir Éireannach (r. 1917)
* 1997 — Allen Ginsberg, file Meiriceánachm (r. 1926)
* 2005 — Saul Bellow, scríbhneoir Ceanadach (r.1915)
* 2006 — Gene Pitney, amhránaí Meiriceánach (r. 1941)
* 2008 — Charlton Heston, aisteoir Meiriceánach (r.1924)
* 2019 — Sydney Brenner, bitheolaí as an Afraic Theas (r. 1927)
* 2020 — Honor Blackman, ban-aisteoir Sasanach (r. 1925)
* 2022 — Sidney Altman, bithcheimicí Ceanadach (r. 1939)

## Tarluithe eile
* 1955 - D'éirigh Winston Churchill as a phost mar Príomh-Aire na Breataine.
* 1971 - Ba í Fran Phipps as Ceanada an chéad bhean a shroich an Pol Thuaidh.
* 1976 - Bhásaigh an milliúnaí Howard Hughes.
* 1994 - Chuir amhránaí Nirvana Kurt Cobain lámh ina bhás féin.

0405
Aibreán, 5
Liosta dúl de réir ainm

**Liosta [[Dúil cheimiceach|dúl ceimiceach]]** is ea é seo a chuirtear in ord aibítreach agus a chódaítear le dath ar leith do gach saghas dúile. In éineacht le hainm na dúile, tugtar an siombail cheimiceach, an t-uimhir adamhach, an meáchan adamhach nó an t-iseatóp is chobhsaí, agus uimhreacha an ghrúpa agus an pheiriaid ar an dtábla peiriadach.

## Nótaí
*  Níl aon núiclíd chobhsaí ag an ndúil seo, agus tugtar idir lúibíní luach, m.sh. [209], do maisuimhir na híseatóipe is fadsaolaí atá ag an ndúil áirithe sin. Ach tá trí dhúile ann (.i. tóiriam, prótachtainiam agus úráiniam) atá le sainchomhshuíomh domhanda iseatópach acu, agus mar sin tugtar na maisuimhreacha dóibh.
*  Malartaíonn comhshuíomh iseatópach na dúile seo i roinnt samplaí gheolaíocha, agus b'fhéidir go bhfuil an malairt sin níos éagsúla ná mar a deirtear sa tábla.
*  Malartaíonn comhshuíomh iseatópach na dúile seo in ábhair thrádálacha, agus mar sin is féidir leis an meachán adamhach claonadh ón luach a thugtar anseo.
*  Tá an oiread sin malairte ag comhshuíomh iseatópach na dúile seo in ábhar domhanda nach féidir meachán adamhach níos cruinne a thabhairt.
*  Malartaíonn meachán adamhach an litiam thrádálaigh idir 6.939 and 6.996—tá sé riachtanach anailís a dhéanamh ar an ábhar áirithe atá i gceist chun luach níos cruinne a fháil.

## Tagairtí
* *Atomic Weights of the Elements 2001, [http://www.iupac.org/publications/pac/2003/7508/7508x1107.html Pure Appl. Chem. 75(8), 1107-1122, 2003]*.
* *[http://www.webelements.com/ WebElements Periodic Table]*. Faighte ar an 30 Meitheamh, 2005. Baineadh meacháin adamhacha ón foinse seo do na dúile atá le na huimhreacha adamhacha 110-116 orthu.

## Féach freisin
* Liosta na ndúl de réir uimhreach adamhaigh

Catagóir:Ceimic
30 Nollaig

Is é an **30 Nollaig** an 364ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 35ú lá i mbliain bhisigh. Tá aon lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Lá Fhéile Pápa Feilimí I
* Na hOileáin Fhilipíneacha - Araw ng Kabayanihan ni Dr. José Rizal (*Lá Rizal*)

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 39 — Titus, 10ú Impire Rómhánach (b. 81)
* 1401 — Masaccio, péintéir Iodálach (b. 1428)
* 1746 — François-André Vincent, péintéir Francach (b. 1816)
* 1819 — Theodor Fontane, úrscéalaí agus file Gearmánach (b. 1898)
* 1865 — Rudyard Kipling, scríbhneoir a bhuaigh Duais Nobel na Litríochta i 1907 (b.1936)
* 1874 — Janko Jesenský, File, dlíodóir agus aistritheoir Slóvacach (b. 1945)
* 1884 — Hideki Tojo, polaiteoir agus saighdiúir Seapánach (b. 1948)
* 1887 — Frank Klaus, dornálaí Meiriceánach (b. 1948)
* 1928 — Bo Diddley, amhránaí, cumadóir agus giotáraí (b.2008)
* 1942 — Anne Charleston, ban-aisteoir Astrálach
* 1942 — Michael Nesmith, ceoltóir Meiriceánach, ball de The Monkees (b. 2021)
* 1951 — Gabriel de Mhistéal, polaiteoir Éireannach
* 1961 — Ben Johnson, rábálaí Ceanadach
* 1965 — Ray Butler, polaiteoir Éireannach
* 1971 — Pam Cameron, polaiteoir Briotanach
* 1975 — Tiger Woods, galfaire Meiriceánach
* 1981 — Ali Al Habsi, imreoir sacair Ómanach
* 1984 — LeBron James, imreoir cispheile Meiriceánach
* 1986 — Ellie Goulding, ceoltóir Sasanach
* 1987 — Thomaz Bellucci, imreoir leadóige Brasaíleach
* 1988 — Leon Jackson, amhránaí Albanach
* 1991 — Camila Giorgi, imreoir leadóige Iodálach
* 1991 — Kurumi Nara, imreoir leadóige Seapánach
* 1992 — Gary O'Donovan, iomróir Éireannach
* 1995 — Ollie Watkins, imreoir sacair Sasanach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 274 — Pápa Feilimí I
* 1591 — Pápa Innocentius IX (r. 1519)
* 1691 — Robert Boyle, Eolaí Éireannach (r.1627)
* 1916 — Grigoriy Rasputin, misteach Rúiseach (r. 1869)
* 1944 — Romain Rolland, údar Francach (r. 1866)
* 1947 — Alfred North Whitehead, matamaiticeoir is fealsamh Sasanach (r. 1861)
* 1970 — Sonny Liston, Dornálaí Meiriceánach (r. 1932)
* 1979 — Richard Rodgers, 77, cumadóir ceoil (r.1902)
* 1989 — Etienne Leroux, scríbhneoir as an Afraic Theas (r. 1922)
* 2006 — Saddam Hussein, 69, Uachtarán na hIaráice 1979 - 2003 (r.1937)
* 2012 — Carl Woese, micribhitheolaí Meiriceánach (r. 1928)
* 2012 — Rita Levi-Montalcini, néareolaí Iodálach (r. 1909)
* 2014 — Luise Rainer, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1910)
* 2017 — Francis John Byrne, staraí Éireannach (r. 1934)
* 2023 — John Pilger, iriseoir iniúchta (b. 1939)

## Tarluithe eile
* 1903 - Maraíodh 602 duine i dtine in Amharclann Iroquois i Chicago.
* 1922 - Bunaíodh Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha
* 1993 - Bunaigh Iosrael caidreamh taidhleoireachta le Cathair na Vatacáine
* 1999 - Sáthadh George Harrison sa chliabhrach ina theach in Oxfordshire.
* 2006 - Cuireadh Saddam Hussein, iaruachtarán na hIaráice, chun báis

1230
Nollaig, 30
18 Aibreán

Is é an **18 Aibreán** an 108ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 109ú lá i mbliain bhisigh. Tá 257 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An tSiombáib - Lá na Saoirse

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1905 — George Hitchings, ceimicí (b. 1998)
* 1917 — Carl Burgos, cruthaitheoir greannán Meiriceánach (b. 1984)
* 1941 — Mícheál D. Ó hUiginn, Uachtarán na hÉireann
* 1943 — Mickey Kearns, imreoir peil Ghaelach
* 1947 — James Woods, aisteoir Meiriceánach
* 1949 — Avril Doyle, polaiteoir Éireannach
* 1956 — Eric Roberts, aisteoir Meiriceánach
* 1961 — Jane Leeves, ban-aisteoir Sasanach-Meiriceánach
* 1963 — Conan O'Brien, fuirseoir
* 1967 — Ruth Coppinger, polaiteoir Éireannach
* 1971 — David Tennant, aisteoir Albanach
* 1982 — Darren Sutherland, dornálaí (b. 2009)
* 1985 — Łukasz Fabiański, imreoir sacair Polannach
* 1987 — Danny Guthrie, imreoir sacair Sasanach
* 2000 — Georgia Drummy, imreoir leadóige Éireannach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1483 — Éadbhard IV Shasana, Rí Shasana (r. 1442)
* 1689 — George Jeffreys, 1ú Barún Jeffreys, breitheamh Breatnach (r. 1645)
* 1873 — Justus Liebig, ceimiceoir Gearmánach (r. 1803)
* 1929 — Samuel Holt, polaiteoir Éireannach (r. 1880)
* 1936 — James Cosgrave, polaiteoir Éireannach (r. 1865)
* 1940 — Kid McCoy, dornálaí Meiriceánach (r. 1872)
* 1943 — Isoroku Yamamoto, Aimiréil Marshal na Seapáine (r. 1884)
* 1945 — John Ambrose Fleming, fisiceoir Sasanach (r. 1849)
* 1949 — Will Hay, aisteoir Sasanach (r. 1888)
* 1951 — Daisy Bates, iriseoir Gael-Astrálach (r. 1859)
* 1955 — Albert Einstein, 76, eolaí (r.1879)
* 1974 — John Henry Lewis, dornálaí Meiriceánach (r. 1914)
* 1979 — Seán Brosnan, polaiteoir Éireannach (r. 1916)
* 1987 — Séamas Langtún, iománaí (r.1918)
* 2002 — Thor Heyerdahl, antraipeolaí Ioruach (r. 1914)
* 2003 — Edgar F. Codd, ríomheolaí Briotanach (r.1923)
* 2019 — Lyra McKee, iriseoir agus údar Éireannach (b. 1990)

## Tarluithe eile
* 1906 - Maraíodh 3000 duine i gcrith talún i San Francisco.
* 1949 - Tharraing Poblacht na hÉireann amach as an gComhlathas Briotanach
* 1994 - Lean an foréigean eithneach ar aghaidh in Kigali, príomhchathair Ruanda

0418
Aibreán, 12
29 Aibreán

Is é an **29 Aibreán** an 119ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 120ú lá i mbliain bhisigh. Tá 246 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Eaglais Chaitliceach Rómhánach - Naomh Caitríona

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1818 — Alastar II na Rúise, Impire na Rúise (b. 1881)
* 1830 — Adolph Sutro, méara Meiriceánach (b. 1898)
* 1854 — Henri Poincaré, matamaiticeoir, fisiceoir, innealtóir, agus fealsamh Francach (b. 1912)
* 1886 — George Nicolls, polaiteoir Éireannach (b. 1942)
* 1893 — Harold Clayton Urey, ceimiceoir fisiceach Meiriceánach (b. 1981)
* 1897 — Mainie Harriet Jellett, ealaíontóir Éireannach (b. 1944)
* 1901 — Hirohito, impire na Seapáine (b. 1989)
* 1902 — Francis Stuart, scríbhneoir Éireannach (b. 2000)
* 1909 — Tom Ewell, aisteoir Meiriceánach (b. 1994)
* 1933 — Willie Nelson, Amhránaí Meiriceánach 
* 1938 — Réamann Mac Searraigh, polaiteoir Éireannach
* 1943 — John Tranter, file agus eagarthóir Astrálach (b. 2023)
* 1945 — Tammi Terrell, Amhránaí Meiriceánach (b. 1970)
* 1950 — Debbie Stabenow, polaiteoir Meiriceánach
* 1952 — David Icke, iarimreoir sacair agus teoiricí comhcheilge 
* 1954 — Jerry Seinfeld, fuirseoir agus  aisteoir Meiriceánach
* 1955 — Kate Mulgrew, aisteoir Meiriceánach
* 1956 — Kevin Moran, fear spóirt
* 1957 — Daniel Day-Lewis, aisteoir Sasanach a thóg náisiúntacht Éireannach i 1993
* 1958 — Michelle Pfeiffer, aisteoir Meiriceánach
* 1960 — Gavin Duffy, fear gnó Éireannach
* 1970 — Andre Agassi, imreoir leadóige Meiriceánach
* 1970 — Uma Thurman, aisteoir Meiriceánach
* 1980 — Kian Egan, amhránaí Éireannach
* 1981 — Doireann Ní Ghríofa, file Éireannach
* 1987 — Sara Errani, imreoir leadóige Iodálach
* 1991 — Misaki Doi, imreoir leadóige Seapánach
* 1991 — Stiofán Ó Cuív, iománaí Éireannach
* 1998 — Kimberly Birrell, imreoir leadóige Astrálach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1014 — Brian Bóramha, Ard-Rí na hÉireann (r. 941)
* 1900 — Erasmus Zahl, fear gnó Ioruach (r. 1826)
* 1916 — Mícheál Seosamh Ó Rathaille, náisiúnaí Éireannach (r. 1875)
* 1949 — Timothy J. Murphy, polaiteoir Éireannach (r. 1893)
* 1966 — Tom Hales, polaiteoir Éireannach (r. 1892)
* 1967 — Seán Casey, polaiteoir Éireannach (r. 1922)
* 1980 — Alfred Hitchcock, stiúrthóir scannánaíochta Briotanach (r. 1899)
* 2006 — John Kenneth Galbraith, eacnamaí Meiriceánach (r. 1909)
* 2014 — Bob Hoskins, aisteoir Sasanach (r. 1942)
* 2021 — John Hinch, ceoltóir Briotanach (r. 1947)

## Tarluithe eile
* 1770 - Tháinig James Cook san Astráil ag Bá Botany, 
* 1916 - Éirí Amach na Cásca: ghéill na ceannaircigh agus chríochnaigh an troid tar éis sé lá
* 1945 - Phós Adolf Hitler Eva Braun. Chuir sé a lámh ina bhás féin an lá dár gcionn.
* 1990 - Cuireadh tús le leagan Balla Bheirlín.
* 1992 - Thosaigh Círéibeacha Los Angeles
* 2003 - D'ainmnigh Parlaimint na Palaistín Mahmoud Abbas ina Phríomh-Aire.
* 2011 - Phós an Prionsa William agus Kate Middleton in Abtheach Westminster 

0429
Aibreán, 29