open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Siosma Mór an Iarthair

Scoilt laistigh den Eaglais Chaitliceach a mhair ó 1378 go 1417  ab ea **Siosma Mór an Iarthair** () a thosaigh nuair a mhaígh beirt easpag a raibh cónaí orthu sa Róimh agus in Avignon gurbh iad an fíorphápa. Tháinig éilitheoir eile chun cinn i bPisa sa bhliain 1409. Pearsantachtaí agus dílseacht pholaitíochta a spreag an siosma, mar gheall ar an dlúthbhaint idir an phápacht in Avignon agus  monarcacht na Fraince. Rinne an chonspóid dochar do ghradam na hoifige.

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Western_schism_1378-1417.svg/220px-Western_schism_1378-1417.svg.png|clé|mion| Léarscáil a thaispeánann tacaíocht do Avignon (dearg) agus don Róimh (gorm) le linn Siosma an Iarthair; tá an léiriú seo cruinn go dtí an Chomhairle Pisa (1409), a chruthaigh an tríú líne éilitheoirí.
Bhí an phápacht lonnaithe in Avignon ó 1309, ach d'fhill an Pápa Gréagóir XI ar an Róimh sa bhliain 1377. Tharla an scoilt an bhliain dár gcionn nuair a d'fhógair Coláiste na gCairdinéal go raibh sé tar éis dhá phápa a thoghadh laistigh de thréimhse sé mhí tar éis bhás Gréagóir XI: an Pápa Urban VI agus an Frithphápa Clement VII. Tar éis roinnt iarrachtaí ar athmhuintearas, dhearbhaigh Comhairle Pisa (1409) nach raibh éileamh dlisteanach ar an bpápacht ag ceachtar díobh, agus thoghadar an tríú duine mar Phápa, Alastar V. Fuair Alastar V bás an bhliain dár gcionn, agus tháinig Eoin XXIII i gcomharbas air. Réitíodh an siosma nuair a d'eagraigh Eoin XXIII Comhairle Konstanz (1414–1418). Shocraigh an Chomhairle go n-éireodh Gregory XII agus Eoin XXIII as, chuir sí an Frithphápa nua in Avignon, Beinidict XIII, faoi choinnealbhá, agus thogh sí Máirtín V mar an Pápa nua, le bheith i gceannas ar an Eaglais sa Róimh.

Uaireanta tugtar *an Siosma Mór* ar an scoilt, cé go n-úsáidtear an téarma seo níos minice ar an Siosma Mór a tharla sa bhliain 1054 idir an Suí Naofa sa Róimh agus Eaglais Cheartchreidmheach an Oirthir.

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hEaglaise Caitlicí
Belisama

Bandia na nGallach ba ea **Belisama**.  Trí *[[interpretatio romana]]*, aithnítear í le Minéirve.  Feictear an t-ainm in ainmneacha aibhneacha sa Ghaill agus sa Bhreatain, san áireamh *Belisama* (River Ribble an lae inniu) agus *Le Blima* (Tarn).

## Foinsí
* 
* 
* 

## Tagairtí
Belenos

Dia Ceilteach leighis ba ea ** Belenos.**  D'adhrtaí é go forleathan ón Iodáil go dtí Éire agus an Bhreatain.  Bhí príomhthearmainn dó suite in Aquileia, ar an Muir Aidriad.  Trí *[[interpretatio romana]],* aithnítear Belenos go minic le hApalló.  Seachas an gaol seo, níl a lán eolais ann faoi.

## Foinsí
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 

## Tagairtí
Java, Nua-Eabhrac

Is baile i gContae Wyoming, Nua-Eabhrac é **Java** (/ˈdʒeɪvə/). Bhí 2,057 duine ina gcónaí in Java de réir dhaonáireamh na bliana 2010. Tá an baile suite in iarthar Chontae Wyoming, ar an teorainn le Contae Erie.

## Stair
Bunaíodh an baile sa bhliain 1832 ó chuid de Bhaile Arcade. Ainmníodh i ndiaidh oileán Iáva é.

## Tíreolaíocht
De réir Bhiúró Daonáirimh na Stát Aontaithe, clúdaíonn an baile achar iomlán de 123 km2. Is é Loch Java an réimse uisce is mó sa bhaile agus foinse Shruthán Cattaraugus.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i Nua-Eabhrac
Catagóir:Bunaithe sna 1830í
Baile an t-Sagairt

Is sráidbhaile mianadóireachta é **Baile an t-Sagairt**  (Béarla: *Prestonpans*), atá suite timpeall ocht míle soir ó Dhún Éideann, Albain, i limistéar Chomhairle Lodainn an Ear.

Troideadh cath Blàr Sliabh a' Chlamhain in aice leis an mbaile seo sa bhliain 1745, an chéad chath de Dhara Éirí Amach na Seacaibíteach, 1745-1746.
Catagóir:Bailte na hAlban
John Beag Ó Flatharta

Is amhránaí agus craoltóir Éireannach as Leitir Mealláin é **John Beag Ó Flatharta**. Thosaigh sé ag canadh ag deireadh na 1970idí. Ó 1980 i leith, lena bhanna Na hAncairí, d’fhorbair sé meascán de cheol tíre agus amhránaíocht sean-nóis.

Tar éis dó Ann Hargraves a phósadh, chuaigh siad ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe, ach fuair sí bás óg, rud a d'fhág John Beag ina aonar le mac óg, Liam. D’fhill John Beag agus Liam ar Éirinn in 2007. Fuair John Beag post ag obair le Raidió na Gaeltachta, agus lean sé ar aghaidh ag cur amach taifeadtaí nua.

## Amhráin
mion|1994 ː Winds of Freedom
Pléann a chuid amhrán le téamaí éagsúla atá tábhachtach do phobal Chonamara: deoraíocht, coimhthíos agus grá, agus an fharraige. Sheinn John Chóil an Bhreathnaigh ón Trá Bháin bosca ceoil ar a chéad cheirnín ‘Faoi Lán tSeoil’, ach d’úsáid John Beag meascán de cheoltóirí ar an gcuid eile dá cheirníní.

Is iad na hamhráin is mó a bhfuil éileamh orthu ná ‘Amhrán Chuigéil’ (faoi rásaíocht húicéirí na Gaillimhe, ar an gceirnín Faoi Lán tSeoil), ‘The Nazarene Song’ scríofa ag Eddie Ó Conghaile faoin drochaimsir ar an bhfarraige, agus ‘Amhrán Mhaínis’ (amhrán caointe traidisiúnta).

## Aitheantas
Sa bhliain 2022, bronnadh Gradam RTÉ Raidió na Gaeltachta ar John Beag, mar chomhartha ómóis agus aitheantais as a shaothar ar son na teanga agus ar son phobal na Gaeilge agus na Gaeltachta.

### Dioscliosta

## Tagartaí

Catagóir:Daoine Éireannacha
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Ceiltibéirigh

Ba ghrúpa Ceilteach agus daoine Ceiltithe iad na **Ceiltibéirigh** a raibh cónaí orthu i gceantar i Lár-Oirthuaisceart Leithinis na hIbéire, le linn na gcéadta bliain deiridh R.Ch. Luaigh roinnt údar clasaiceach go follasach gur Cheiltigh iad. (m.sh. Strabó).

Labhair na treibheanna seo teanga Cheiltibéarach, agus scríobh siad í trí aibítir na hIbéire a oiriúnú, i bhfoirm na scripte Ceiltibéirí. Thug na hinscríbhinní iomadúla a thángthas orthu, cuid acu fairsing, deis do scoláirí an teanga a rangú mar theanga Cheiltibéarach, ceann de na teangacha ceilteacha-easpáinneacha (ar a dtugtar Ceiltis na hIbéire freisin) a labhraíodh san Ibéir réamh-Rómhánach agus luath-Rómhánach.

Ó thaobh na seandálaíochta de, nascann go leor gnéithe na Ceiltibéirigh, leis na Ceiltigh i Lár na hEorpa, ach léiríonn siad difríochtaí móra freisin leis an cultúr Hallstatt agus cultúr La Tène araon.

## Féach freisin

* Gallaigh
* Ceiltigh
* Ibéirigh
* Galátaigh

## Foinsí
* Ángel Montenegro *et alii*, *Historia de España 2 – colonizaciones y formación de los pueblos prerromanos (1200–218 a.C)*, Editorial Gredos, Madrid (1989) 
* Antonio Arribas, *The Iberians*, Thames & Hudson, London (1964)
* Francisco Burillo Mozota, *Los Celtíberos, etnias y estados*, Crítica, Barcelona (1998, eagrán athbhreithnithe 2007) 
* Barry Cunliffe, "Iberia and the Celtiberians" in *The Ancient Celts*, Penguin Books, Londain (1997) 
* Alberto J. Lorrio, *Los Celtíberos*, Universidad Complutense de Madrid, Murcia (1997) 
* Alberto J. Lorrio agus Gonzalo Ruiz Zapatero, "The Celts in Iberia: an Overview", in *[http://www.uwm.edu/Dept/celtic/ekeltoi/volumes/vol6/6_4/lorrio_zapatero_6_4.html e-Keltoi* **6**]
* J. P. Mallory, *In Search of the Indo-Europeans*, Thames & Hudson, Londain (1989) 
*
* J. Alberto Arenas Esteban, & Mª Victoria Palacios Tamayo, *El origen del mundo celtibérico*, Excmº Ayuntamiento de Molina de Aragón (1999) 
* 

## Tagairtí

Catagóir:An tSean-Róimh
Catagóir:Barbaraigh
Catagóir:Grúpaí eitneacha san Eoraip
Catagóir:Na Ceiltigh
Catagóir:Stair na Portaingéile
Catagóir:Stair na Spáinne
Senedd Cymru

Is é **Senedd Cymru** ([ˈsɛnɛð ˈkəm.ri], *Parlaimint/Seanad na Breataine Bige*) reachtas cineachta, aonseomrach na Breataine Bige. Déanann sé dlíthe don Bhreatain Bheag, gearrann sé cánacha áirithe, agus déanann sé iniúchadh ar Rialtas na Breataine Bige. 

Is institiúid dhátheangach é, le Breatnais agus Béarla mar theangacha oifigiúla. Ó bunaíodh é i mBealtaine 1999 go dtí Bealtaine 2020, tugadh **Cynulliad Cenedlaethol Cymru** (*Tionól Náisiúnta na Breataine Bige*) air.

Toghtar baill den Senedd (60 go dtí 2021, 96 ó 2026), ar a dtugtar *[[Aelod o'r Senedd]]* (*Baill den Seanad*), giorraithe “AS” (nó “MS” i mBéarla), gach cúig bliana. Go hiondúil, is é an páirtí is mó sa Senedd a fhoirmíonn Rialtas na Breataine Bige.

I measc na nithe atá faoi chúram an Senedd, tá sláinte, oideachas, forbairt eacnamaíochta, iompar, an comhshaol, talmhaíocht, rialtas áitiúil, agus roinnt cánacha.

## Stair
Cruthaíodh Tionól Náisiúnta na Breataine Bige leis an Acht um Rialtas na Breataine Bige 1998, tar éis toradh reifreann na bliana 1997. I dtús báire, ní raibh sé de chumhacht ag an Tionól reachtaíocht phríomha a achtú. Bronnadh cumhachtaí teoranta reachtaithe air leis an Acht um Rialtas na Breataine Bige 2006. 

Tar éis an vóta “Tá” sa reifreann ar 3 Márta 2011, bhí an tionól in ann achtanna a bhain leis an 20 ceantar cineachta a rith gan dul i gcomhairle le Parlaimint na Ríochta Aontaithe ná le Rúnaí Stáit na Breataine Bige. 

Leathnaíodh na cumhachtaí sin a thuilleadh le hAcht na Breataine Bige 2014 agus Acht na Breataine Bige 2017. Thug an dara hAcht samhail cineachta nua isteach, bunaithe ar chumhachtaí forchoimeádta mar atá ag Parlaimint na hAlban. 

I mí na Bealtaine 2020, baisteadh an t-ainm nua “Senedd Cymru” ar an tionól nuair a tháinig alt 2 den Acht um Senedd agus Toghcháin (An Bhreatain Bheag) 2020 i bhfeidhm. 

## Toghcheantair
Sa bhliain 2024, tugadh a  n-ainm Breatnaise go hoifigiúil ar an gcuid is mó de thoghcheantair an Senedd. Is ag an leagan aonteangach Breatnaise amháin atá stádas oifigiúil i gcás ceithre thoghcheantar déag de na sé cinn déag atá ann in 2026, an chéad toghchán eile.

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na Breataine Bige
Catagóir:Tionóil reachtacha
An Dúma

[mion|clé|An Duma agus [Vladímír Pútín, 2020]]
Tionól reachtaíochta sa Rúis is ea **an Dúma**.

Tá 450 teachta sa Dúma, leath díobh tofa ó liostaí páirtithe, agus an leath eile i dtoghcheantair aon suíocháin faoin gcóras ‘an chéad duine thar an líne’ (mar atá i Sasana).

Mar shampla, sa bhliain 2021, fuair páirtí Putin, an *[[Rúis Aontaithe]]* de Sergey Shoygu, beagáinín níos lú ná 50% den vóta. Bhí leath de na suíocháin liosta aige dá bharr. Faoin gcóras ‘an chéad duine thar an líne’ bíonn buntáiste mór ag an bpáirtí sin. Ní nach ionadh gur éirigh leis an *Rúis Aontaithe* beagnach gach ceann a bhuachan. 

## Féach freisin

* Vladímír Pútín
* *Rúis Aontaithe* 

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na Rúise
Catagóir:Tionóil náisiúnta
Movyans Skolyow Meythrin

Is eagraíocht sheachbhrabúsach í **Movyans Skolyow Meythrin** (MSM) (Gaeilge:Gluaiseacht Naíscoileanna) a bhunaigh Rhisiart Tal-e-bot, atá ina stiúrthóir reatha freisin, ó 2009 i leith. Bunaithe i  *Kolji Kernow * (Gaeilge: Coláiste an Choirn) i Kammbronn, agus tá sé mar aidhm aici an Choirnis a scaipeadh i measc leanaí beaga agus a dteaghlaigh.

## Skol dy'Sadorn Kernewek
Ag tosú sa bhliain 2009 chuir Skol dy'Sadorn Kernewek (Gaeilge: Scoil Shathairn na Coirnise) naíscoil ar fáil Dé Sathairn do leanaí óga chomh maith le ceachtanna Coirnise do thuismitheoirí ag an am céanna.

## Keur Kernewek
In 2012 léirigh Tal-e-bot Keur Kernewek (Gaeilge: Cóir Coirnise) , dlúthdhiosca d’amhráin i gCoirnis atá dírithe ar leanaí faoi bhun a 5 bliana d'aois.  Rinneadh é seo le cabhair ó Gorsedh Kernow, Comhairle Baile Redruth, DBS Music, Comhpháirtíocht na Coirnise agus an ghrúpa rac-cheoil Coirnise Hanterhir, a léirigh cuid de na rianta, agus thug mic léinn Ollscoil Plymouth i  cúnamh. Tá 45 rian d’amhráin ghearra Choirnise ar dlúthdhiosca le leabhrán liricí  i gCoirnis agus i mBéarla.

## Skol Veythrin Karenza
Is í Skol Veythrin Karenza, a bhunaigh MSM in 2013, le bheith ar an gcéad naíscoil lán - aimseartha Coirnise le stádas cláraithe de chuid Ofsted.

## Tagairtí

Catagóir:An Choirnis
Catagóir:Athbheochan na Coirnise
Catagóir:Meánoideachas Ceilteach
Catagóir:Carthanas oideachais atá bunaithe sa Ríocht Aontaithe
Catagóir:Bunaíochtaí 2009 i gCorn na Breataine
Catagóir:Oideachas i gCorn na Breataine
William Scawen

Bhí **William Scawen** (1600–1689) ar dhuine de na ceannródaithe in athbheochan na Coirnise. Polaiteoir a bhí ann a shuigh i dTeach na dTeachtaí sa bhliain 1640 agus a throid ar son cúis na ríogaithe i gCogadh Cathartha Shasana .

## Saol
Ba mhac é Scawen le Robert Scawen ó Lannaled agus Isabella Nicholls, iníon Humphrey Nicholls ó  Eglostudi. Fear uasal Coirneach ba ea é agus Leas-Mhaor ar na Stannaries. I mí Aibreáin 1640 toghadh é ina Theachta Parlaiminte ar son  Lannaled agus ar son Logh Thoir, sa Pharlaimint Ghearr.  Níor mhair an pharlaimint fada go leor chun gach toghchán dúbailte dá leithéid a réiteach. Thacaigh sé le cúis na Ríogaithe sa Chogadh Cathartha agus throid sé taobh le saighdiúirí a raibh an Choirnis acu. Ar Athchur na Seacaibíteach, bhí sé ar dhuine díobh sin a moladh don onóir 'Ridire na Darach Ríoga' (''Knight of the Royal Oak'').

Thuig Scawen go raibh an Choirnis ag fáil bháis agus scríobh sé lámhscríbhinní mionsonraithe ar thosaigh sé ag obair orthu nuair a bhí sé 78. Idir 1679 agus 1680, rinne sé aistriúchán Béarla ar dhán na Páise ón Choirnis mheánaoiseach *[[:en:Pascon_agan_Arluth|Pascon agan Arluth]]*. (Gaeilge: Páise ár dTiarna)  I measc a phríomhshaothair bhí breathnóireachtaí ar an lámhscríbhinn ársa, dar teideal, "*Passio Christ*i", a scríobhadh sa Choirnis, agus atá anois caomhnaithe i Leabharlann Bodleian ag Ollscoil Oxford (foilsithe i Londain i 1777).  Tá cuntas ann ar theanga, ar mhodhanna agus ar nósanna mhuintir an Choirn. Ba é an t-aon leagan a foilsíodh riamh ná an chéad dréacht gairid, ach tá na céadta leathanach ar fad sa lámhscríbhinn, a d’athraigh sé go leanúnach go dtí a bháis – agus nótaí beaga sáite tríd síos ina lámhscríbhneoireacht atá ag éirí níos doléite. D’aithin sé sé chúis dhéag le meath na Coirnise lena n-áirítear fuath na n-uasal don teanga, cóngaracht Devon ina labhraítear Béarla, cailleadh taifead sa Chogadh Cathartha, easpa Bíobla sa Choirnis, deireadh le léirithe dráma míorúilteach sa teanga dhúchais agus cailliúint teagmhála leis an mBriotáin.

Phós Elizabeth Scawen, a dheirfiúr, Martin Keigwin, agus ba í máthair John Keigwin. Bhí lucht na Keigwin gníomhach freisin ag cur athbheochan na Coirnise chun cinn. 

## Leabharliosta

* Ellis, PB (1974) *The Cornish Language*. Londain: Routledge; lch.&nbsp;78–88, 115

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1600
Catagóir:Básanna i 1689
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí na hEorpa
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Tionóntán

mion|An Músaem Tionóntán (Tenement Museum 14 Henrietta Street)
Foirgneamh atá roinnte ina árasáin is ea **tionóntán**, go háirithe agus cuid mhaith muiríneacha ann.

### Stair
Bhí ganntanas mór tithe sna cathracha, i mBaile Átha Cliath agus i nGlaschú go háirithe, sa 19ú haois agus i dtús an 20ú haois.  Bhí na dálaí tithíochta  go hainnis. agus na coinníollacha sláintíochta go dona, sna tionóntáin.

Le linn na Stailce Móire sa bhliain 1913, ar 2 Meán Fómhair 1913, thit tionóntán go talamh ar Shráid an Teampaill, BÁC. Maraíodh seachtar, triúr páistí ina measc. Bhí clampar mór ann faoin tragóid. Cuireadh feachtas bailiúchán airgid ar bun lena mbailítear £2,000. Bunaíodh Fiosrúchán Tithíochta.

Tharla tragóid eile ar Shráid na bhFíníní sa bhliain 1963 agus bhí daoine fós ina gcónaí i slumaí sna 1970idí.

## Féach freisin

* Stailc agus Frithdhúnadh 1913 (Baile Átha Cliath)
* Stair BhÁC
* Seán O'Casey
* An Músaem Tionóntán

## Tagairtí

Catagóir:Tithíocht
Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath
An Músaem Tionóntán

Tá **An Músaem Tionóntán** suite ag 14 Sráid Henrietta, Baile Átha Cliath. Is féidir cuairteoirí an gnáthshaol sa teach a fhiosrú, ó lár an 18ú haois go dtí tréimhse na dtionóntán sa 19ú/20ú haois.

clé|mion
clé|mion
clé|mion
clé|mion

### Cúlra
Tógadh na tithe móra Seoirseacha seo ar dtús san 18ú haois d’fheisirí Parlaiminte agus do na huaisle, ach ag tús an 19ú haois, tháinig deireadh le Parlaimint na hÉireann agus bhog na huaisle go Londain dá bharr. Leis na tithe anois folamh, tháinig athrú suntasach orthu agus rinneadh tionóntáin astu do theaghlaigh ón lucht oibre.

Tógadh teaghlaigh mhóra i seomra amháin sna tionóntáin plódaithe seo ar fud na cathrach agus bhí míchlú agus mí-cháil orthu as na coinníollacha millteanacha seo.

Cumadh an leasainm Dirty Dublin de bharr na ‘slums’ seo agus bhí galar, míchothú agus easpa sláinteachais go forleathan iontu.

### 14 Sráid Henrietta
Sa daonáireamh i 1911, bhí os cionn 100 duine ina gcónaí sna tionóntáin in uimhir 14 Sráid Henrietta.  Bhí ceathrú faoin gcéad de dhaonra Bhaile Átha Cliath ina gcónaí sna tionóntáin ag an am.

### Músaem
Tá trí urlár sa mhúsaem, athchóirithe ó c.1960-70, agus aischuireadh ann príomhstaighre ó na 1740idí. Tá taifeadtaí béil ó dhaoine a chónaigh sna tionóntáin tráth. Tá ionad taighde ar an 4ú leibhéal.

## Féach freisin

* Tionóntán

## Tagairtí

Catagóir:Músaeim i gContae Átha Cliath
Catagóir:Tithíocht
Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Sráid Henrietta
Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
An Chruithnis

Is teanga díothaithe Briotainice í ** Cruithnis,** labhartha ag na Cruithnigh, dream lonnaithe in oirthear agus tuaisceart na Alban ón gCianaoise Déanach go dtí Luath-Mheánaois.  Is pas bheag deimhnithe díreacha atá ann den teanga, seanchas roinnt logainmneacha agus ainmneacha pearsanta ar séadchomharthaí agus i taifid chomhaimseartha na gCruithneach.

Cuireann an fhianaise teangan úd in úil gur ghaolmhar le Briotainis Choiteann é an Chruithnis, ach pléitear seo fós.  Measadh sa 20ú haois gur teanga aonraíoch neamh- í.  Is miontuairim é seo anois, áfach.

Tháinig Meán-Ghaeilge in áit na Cruithnise.  Le linn réimis  (889–900), tugadh ag eachtrannaigh an t-ainm Alba don ríocht.  Ní bhfuair Cruithnis bás go tobann, ámh, go dtí b'fhéidir an t-aonú haois déag.

## Tagairtí
Teangacha Briotainice

Is craobh amháin de  iad na **Teangacha Briotainice** (; ; ), agus is iad na teangacha Gaelacha an chraobh eile.

Tá na teangacha Briotainice fréamhaithe ó , labhartha ar fud na Breataine le linn na hIarannaoise agus na ré Rómhánaí.  Sna 5ú agus 6ú haiseanna, thóg Briotainigh ar deoraíocht a gcuid dteangacha go dtí an mór-roinn, go háirithe an Bhriotáin agus Britonia.  Scaradh an teanga de réir a chéile ina Breatnais, Coirnis, Briotáinis, Coimbris agus Cruithnis.

Maireann Breatnais agus Briotáinis gur mar theangacha pobail.  Tá athbheochan ar siúl i gCorn na Breataine.  D'éag Coimbris agus Cruithnis nuair a tháinig teangacha Anglach agus Gaeilis faoi seach chun cinn.  Bhíodh tráth teanga Bhriotainice á labhairt ar Oileán Mhanann agus ar Inse Orc, ach tháinig faoi seach iontu Gaeilis agus Lochlainnis.  Tá pobal Breatnaise  in  (lonnú Breatnach sa Phatagóin).

## Foinsí
* Aleini M. (1996). Origini delle lingue d'Europa.
* Dillon M. agus Chadwick N. (1967). Celtic Realms.
* Driscoll, S. T. 2011. *Pictish archaeology: persistent problems and structural solutions*. In Driscoll, S. T., Geddes, J. agus Hall, M. A. (eag.) Pictish Progress: new studies on northern Britain in the early Middle Ages, Leiden agus Boston: Bril ll. 245–279.
* Filppula, M., Klemola, J. agus Pitkänen, H. (2001). *The Celtic roots of English*, Studies in languages, Ui. 37, University of Joensuu, Faculty of Humanities, .
* Hawkes, J. (1973). *The first great civilizations: life in Mesopotamia, the Indus Valley and Egypt*, The history of human society series, Londain: Hutchinson, .
* Jackson, K., (1994). *Language and history in early Britain: a chronological survey of the Brittonic languages, 1st to 12th c. A. D*, Celtic studies series, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, .
* &mdash;. (1955), "The Pictish Language", in Wainwright, F.T., The Problem of the Picts, Dún Éadain: Nelson, ll.&nbsp;129–166
* Rivet A. agus Smith C. (1979). The Placenames of Roman Britain.
* Schrijver, P. (1995), *Studies in British Celtic Historical Phonology*. Amsterdam: Rodopi. .
* Willis, David. 2009. "Old and Middle Welsh". In Ball, Martin J., Müller, Nicole (eag). *The Celtic Languages*, 117–160, 2a heagrán. Routledge Language Family Series. Nua Eabhrac: Routledge. .

## Tagairtí
Aimiréal

Is ceann de na céimeanna is airde sa chabhlach i dtíortha áirithe é **aimiréal**. Sna Stáit Aontaithe agus i dtíortha an Chomhlathais Bhriotanaigh, is ionann "lán-aimiréal" agus "lánghinearál" san arm nó san aerfhórsa, agus is céim níos airde ná leasaimiréal é, agus níos ísle ná Aimiréil an Chabhlaigh.

## Sanasaíocht
Is dócha go dtagann an focal *aimiréal* ón Fhraincis *amiral*, ón Laidin mheánaoiseach **', **'.  Tháinig na focail Laidne seo ón Araibis **' () – **' (), “rí, prionsa, ceannaire, uasal, tiarna, gobharnóir”, agus **' (), an t-alt Araibise (“an” i nGaeilge). In Araibis, tugtar **' () ar aimiréal freisin; anseo, ciallaíonn ** () “an fharraige”.

## Tagairtí

Catagóir:Cabhlaigh
Cow Tools

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/81/Cow_Tools.jpg/220px-Cow_Tools.jpg|mion| Athchruthú Cow Tools sa bhfíorshaol, roinnte ar na meáin shóisialta.
Is cartún é ***Cow Tools*** as *The Far Side* le Gary Larson, a foilsíodh i mí Dheireadh Fómhair 1982. Léiríonn sé bó ina seasamh os comhair boird ar a bhfuil uirlisí anchumtha aisteacha, leis an bhfotheideal “Cow tools” (Uirlisí bó). Chuir an cartún mearbhall ar go leor léitheoirí, a scríobh nó a chuir glaoch ar Larson agus iad ag lorg míniú ar an jóc. Mar fhreagra ar an gconspóid, chuir Larson preasráiteas amach ag rá gurb é an bhrí a bhí leis an gcartún ná, dá ndéanfadh bó uirlisí, go mbeidís “lack[ing] something in sophistication”. Meastar gur tharraing sé níos mó fuatha ná aon chartún *Far Side* eile. Tá sé ina mhéim Idirlín forleathan anois.

## Cur síos
Is cartún le painéal amháin é, a léiríonn bó ina seasamh ar a cosa deiridh in aice le bord, ar a bhfuil ceithre uirlis éagruthacha. Tá ceann amháin acu cosúil le sábh láimhe, ach tá na cinn eile níos teibí. Is é “Cow tools” an fotheideal ag bun an phainéil.

## Freagairt
Go díreach tar éis fhoilsiú an chartúin, fuair Chronicle Features, an comhlacht a rinne sindeacáitiú ar *The Far Side*, go leor ceisteanna ó léitheoirí agus ó eagarthóirí nuachtáin ag lorg míniú ar an gcartún. Dúirt bainisteoir ginearálta an chomhlachta nár stop na glaonna ar feadh dhá lá. Fuair Larson féin na céadta litir faoi *Cow Tools*, agus athchlódh cuid acu sa bhliain 1989 sa díolaim *The Prehistory of The Far Side*. I litir amháin, scríobh léitheoir ó Texas gur thaispeáin sé an cartún do thart ar dhá scór duine proifisiúnta le céimeanna dochtúireachta, ach níor thuig duine amháin é.

## Athbhreithniú
Blianta níos déanaí, dúirt Larson gur botún é ceann de na huirlisí a dhearadh cosúil le sábh, rud a chuir go leor léitheoirí amú toisc gur chreid siad gur gá na trí uirlis eile a aithint chun teachtaireacht an chartúin a thuiscint.

## Tagairtí

Catagóir:Greannáin
Comh-Bhriotainis

Teanga Cheilteach labhartha sa Bhreatain agus sa Bhriotáin ba ea** Comh-Bhriotainis** (*dí-mholta* *Briotainis Choiteann*) (; ; ).

Is teanga de chuid Ceiltis na nOileán í, fréamhaithe ó .  Tá gaol ann le Cruithnis.

Cuireann fianaise ón mBreatnais in úil go raibh an-tionchar ag an Laidin ar an mBriotainis le linn na ré Rómhánaí, go háirithe téarmaí gaolmhar leis an eaglais agus le Críostaíocht an Iarthair.  Faoin séú haois AD, bhí teanga na mBriotanach Ceilteach ag scaradh ina Nua-Bhriotainic: Breatnais, Coimbris, Coirnis, Briotáinis agus b'fhéidir Cruithnis.

Tháinig teangacha eile chun cinn in ionad Briotainic in Albain (Gaeilge na hAlban) agus i Sasana agus chomh maith le hAlbain taobh ó dheas de Linne Foirthe (Sean-Bhéarla, as a thagann Béarla agus Albainis).  Fuair Coimbric bás sa 12ú haois agus d'éag Coirnis san iardheisceart san ochtú haois déag, cé go bhfuil athbheochan ar siúl ann.  Is iad Breatnais agus Briotáinis amháin atá tagtha slán go dtí an lae inniu.

Mhol Tomás Ó Rathaile go raibh teanga Bhriotainice in Éirinn roimh theacht na dTeangacha Gaelacha, ach ní aontaítear go forleathan leis an tuairim seo.

## Foinsí
* Filppula, M.; Klemola, J.; Pitkänen, H. (2001); *The Celtic Roots of English*, (Studies in Languages, No. 37); University of Joensuu, Faculty of Humanities; .
* Forsyth, K. (1997), *Language in Pictland*.
* Jackson, Kenneth H. (1953), *Language and History in Early Britain*.
* Jackson, Kenneth H. (1955), "The Pictish Language"; in F. T. Wainwright, *The Problem of the Picts*; Londain: Nelson.
* Koch, John T. (1986), "New Thought on Albion, Ieni and the 'Pretanic Isles'", *Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium*, 6: ll.&nbsp;1–28.
* Lambert, Pierre-Yves [eag.] (2002), *Recueil des inscriptions gauloises II.2. Textes gallo-latins sur instrumentum*; Páras: CNRS Editions; ll.&nbsp;304–306.
* Lambert, Pierre-Yves (2003), *La langue gauloise*; 2a heagrán; Páras: Editions Errance; lch.&nbsp;176.
* Lockwood, W. B. (1975), *Languages of the British Isles Past and Present*; Londain: Deutsch; .
* Ostler, Nicholas (2005), *Empires of the Word*; Londain: HarperCollins; .
* Price, Glanville. (2000), *Languages of Britain and Ireland*; Blackwell; .
* Rivet, A. agus Smith, C. (1979), *The Place-names of Roman Britain*
* Sims-Williams, Patrick (2003), *The Celtic Inscriptions of Britain: Phonology and Chronology, c. 400–1200*; Oxford, Blackwell; .
* Ternes, Elmar [eag.] (2011), *Brythonic Celtic – Britannisches Keltisch: From Medieval British to Modern Breton*; Bremen: Hempen Verlag.
* Trudgill, P. [eag.] (1984), *Language in the British Isles*; Cambridge University Press.
* Willis, David (2009), "Old and Middle Welsh"; in *The Celtic Languages*, 2a heagrán; eag. Martin J. Ball & Nichole Müller; Nua Eabhrac: Routledge; ; ll.&nbsp;117–160.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha Briotainice
Catagóir:Teangacha marbha
Roparz Hemon

Údar agus scoláire Briotánach ab ea **Louis-Paul Némo** (18 Samhain 1900 – 29 Meitheamh 1978), nó **Roparz Hemon** mar is fearr aithne air. Bhí sé ina údar ar lear mór foclóirí, graiméar, dánta agus gearrscéalta. Bhunaigh sé freisin *Gwalarn*, iris liteartha i mBriotáinis inar fhoilsigh go leor údar óg a gcéad scríbhinní le linn na 1920idí agus na 1930idí. 

## Saol agus saothair
Bhí Hemon in Arm na Fraince ag tús an Dara Cogadh Domhanda, áit ar ghortaigh na Gearmánaigh é agus ar thóg na Gearmánaigh ina phríosúnach é. 

Ar ais i mBrest i Lúnasa 1940, thosaigh sé ag foilsiú Gwalarn arís. I mí na Samhna, ceapadh é mar stiúrthóir clár ag *Radio Roazhon-Breizh*, craolachán seachtainiúil sa Bhriotáinis a bhunaigh an **'.  Ó 1941 i leith, stiúraigh sé an foilseachán seachtainiúil ''Arvor''. I mí Dheireadh Fómhair 1942, cheap [[Leo Weisgerber]] Hemon chun cuidiú le bunú “Institiúid Cheilteach na Briotáine”. Chuir Hemon seirbhísí eile ar fáil do na Gearmánaigh, cosúil le cuidiú le comhaid a thiomsú i gcoinne **' Ripert.

Ag an Saoradh, theith Hemon go dtí an Ghearmáin, áit ar cuireadh i bpríosún é. Tar éis bliana príosúin, chuir stát na Fraince pianbhreith deich mbliana de "" air as an gcion "".  Shocraigh sé mar sin dul ar deoraíocht go hÉirinn. D'oibrigh sé ann d'Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath. Ní rachadh sé ar ais go dtí an Bhriotáin choíche. Ina ainneoin sin ar fad, níor stop sé ag obair ar son na Briotáinise riamh, agus scríobh sé ** i 1975 mar shampla. Chruthaigh sé an iris *Ar Bed Keltiek* a bhí cosúil le *Kannadig Gwalarn* nó *Arvor*. Fuair sé bás in 1978. Cuireadh é i mBrest.

## Ionsaí ar a cháil
Mar thoradh ar an gcáil a bhí ar Hemon mar scoláire, ainmníodh institiúidí sa Bhriotáin ina dhiaidh. Sa bhliain 2000, d'éirigh conspóid níos measa ná sin, nuair a rinneadh taighde agus poiblíocht ar ról Hemon mar chomhoibritheoir le linn na Forghabhála. Nochtadh freisin cuid de na ráitis a rinne sé le linn an chogaidh, go háirithe na tuairimí frith-Fhrancacha a cuireadh in iúl in *Ni hon unan*. Mar thoradh air sin, b'éigean don scoil Briotáinise, nó Diwan in Le Relecq-Kerhuon, agus lárionad cultúrtha Guingamp, a bhí ainmnithe i ndiaidh Hemon, a n-ainmneacha a athrú.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
Catagóir:Básanna i 1979
Catagóir:Foclóirí an 20ú haois
Catagóir:Filí Francacha an 20ú haois
Catagóir:Comhoibritheoirí Briotanacha leis an nGearmáin Naitsíoch
Leo Weisgerber

Teangeolaí Gearmánach a rugadh i Lorraine ab ea **Johann Leo Weisgerber** (25 Feabhra 1899, Metz – 8 Lúnasa 1985, Bonn) a shainfheidhmigh sa teangeolaíocht Cheilteach freisin. D'fhorbair sé an teoiric "organische" nó " coibhneasaíoch " go dtáirgeann teangacha éagsúla taithí nó nó eispéiris éagsúla.  Ba mhac é le múinteoir sráidbhaile a bhí ina fhear óg in arm na Gearmáine i bhFlóndras, agus mar sin ní raibh sé in ann filleadh ar a chathair dhúchais. Le linn an Dara Cogadh Domhanda comhthoghadh a idé-eolaíocht Phan-Cheilteach chun tacú le hiarracht cogaidh na Gearmáine, mar a rinne idé-eolaíocht ar son na Polainne agus na Seice ar thaobh na gcomhghuaillithe.

## Gairmréim léannta
Tar éis dó staidéar a dhéanamh i mBonn (1918–), mhúin Weisgerber mar ollamh le teangeolaíocht ghinearálta agus chomparáideach in Ollscoil Rostock (1927–), in Ollscoil Marburg (1938–) agus in Ollscoil Bonn (1942–). Bhí sé ina eagarthóir ar an iris *Wörter und Sachen*, a d'úsáid sé mar fheithicil dá chuid smaointe.  Tar éis an Dara Cogadh Domhanda mhúin sé go príomha i mBonn. Scríobh sé go bisiúil ar feadh a shaoil. I measc gníomhaíochtaí eile bhunaigh sé an irisleabhar nua-aimseartha Gearmáinise *Wirkendes Wort* agus bhí sé ina chomhbhunaitheoir ar an Institut für Deutsche Sprache (Mannheim).

Catagóir:Teangeolaithe Gearmánacha
Catagóir:Básanna i 1985
Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Proinsias II, Diúc na Briotáine

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Armoiries_Bretagne_-_Arms_of_Brittany.svg/200px-Armoiries_Bretagne_-_Arms_of_Brittany.svg.png|deas|mion|220x220px| Armas Phroinsias II, Diúc na Briotáine
Ba Dhiúc na Briotáine é **Proinsias II**  ( ) (23 Meitheamh 1433 &#x2013; 9 Meán Fómhair 1488) ó 1458 go dtí a bhás. Ba gharmhac é do Sheán IV, Diúc na Briotáine. Téama a thagann chun cinn arís agus arís eile i saol Phroinsias ná a iarrachtaí chun gar-neamhspleáchas na Briotáine ón bhFrainc a choinneáil. Mar sin, ba shaintréith dá réimeas coinbhleachtaí leis an Rí Louis XI na Fraince  agus lena iníon, Anne na Fraince, a d'fhóin mar ionadaí an rí le linn mionaoise a dearthár, an Rí Séarlas VIII. Tugadh "Cogadh an Leasa Phoiblí " agus an cogadh amaideach (*la Guerre Folle* ), faoi seach ar na coinbhleachtaí armtha agus neamharmtha ó 1465 go 1477 agus 1484-1488. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1433
Catagóir:Básanna i 1488
Catagóir:An Bhriotáin
Catagóir:Básanna tionóisceacha
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Château de Clisson

Is caisleán é an **Château de Clisson** i gcomún Clisson i *département* Loire-Atlantique na Fraince .  Tá sé ina sheasamh ar bhruach na láimhe deise den Sevre Nantaise.
Gwriad ap Elidyr

Duine mór le rá ag deireadh an 8ú haois sa Bhreatain Bheag ab ea **Gwriad ap Elidyr** nó **Gwriad Manaw**. Is beag atá ar eolas ina thaobh, agus tá sé le feiceáil go príomha sa taifead stairiúil i ndáil lena mhac Merfyn Frych, Rí Gwynedd ó timpeall 825 CR go 844 CR agus bunaitheoir ríshliocht Merfynion.

## Cúlra
Níl mórán ar eolas faoi chúlra Gwriad. Phós sé Ethyllt ferch Cynan, inghean Cynan Dindaethwy, Rí Gwynedd. Ina dhiaidh sin ba é a mac Merfyn Frych an chéad rí ar Gwynedd nárbh as ríshliocht a bhunaitheoir  Cunedda. Is léir gur éiligh Merfyn an ríchathaoir trína mháthair seachas trí Gwriad, agus thacaigh sé leis an éileamh neamhthipiciúil máthairlíneach seo trína chumhacht agus a chlú féin.  
De réir na nginealach ó Choláiste Íosa MS 20, ba mhac le Elidyr ar leith é Gwriad agus ba de shliocht Llywarch Hen agus Coel Hen, rialtóirí ón Hen Ogledd nó "An tSean-Thuaisceart", na codanna a labhair Briotainic, dá bhfuil anois i ndeisceart na hAlban agus tuaisceart Shasana. Tugann filíocht na mbard le fios gur "from the land of Manaw" é Merfyn, logainm Briotánach a cuireadh i bhfeidhm ar cheantair éagsúla, lena n-áirítear, ina measc Manaw Gododdin, an ceantar thart ar *Linne Foirthe*. Bheadh an áit seo sa Hen Ogledd ag teacht le sliocht Gwriad ó shliocht thuaidh Llywarch. Thacaigh scoláirí mar William Forbes Skene agus John Edward Lloyd le bunús Manaw Gododdin.. 

Ceanglaíonn scoláirí eile Gwriad le hOileán Mhanann, ar a dtugtar *Ynis Manaw* sa Bhreatnais seachas Manaw Gododdin, go háirithe tar éis teacht ar chros ón 8ú nó 9ú haois ar Mhanann agus an inscríbhinn *Crux Guriat* ("Cross of Gwriad") uirthi. Scríobh Lloyd "(this) undoubtedly strengthens the case" do bhunadh Mhanann.  Mhol John Rhys go mb’fhéidir gur ghabh Gwriad tearmann ar Oileán Mhanann le linn na streachailte fuilteacha ríoraíoch i Gwynedd idir Cynan Dindaethwy agus Hywel, roimh do Mherfyn theacht i gcoróin.  Fós féin, tá suíomhanna eile le haghaidh "Manaw" molta, lena n - áirítear Éire, *Gall-Ghàidhealaibh*  agus  Powys ina measc. 

Thug Rhys faoi deara freisin go luann na Tréanna  Breatnacha (Trioedd Ynys Prydain) "Gwryat son of Gwryan in the North", a áirítear i measc na "Three Kings who were the Sons of Strangers", , a thugann le fios gur tagairt iad d'athair Merfyn. Mar sin féin, tá sé seo ag teacht salach ar ghinealach Choláiste Íosa MS 20, arb é Elidyr athair Gwriad. Molann James E. Fraser go n-aithneofaí Gwriad na dTréanna ina ionad sin le Guret Rí Alt Clut ar thaifead Annála Uladh go bhfuair sé bás sa bhliain 658. 

## Féach freisin

* Rhodri Mór
* Teaghlach Aberffraw
* Teaghlach Dinefwr

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Oileán Mhanann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Mahmood Hussein Mattan

Iar–mhairnéalach trádála de chuid na Somáile ab ea **Mahmood Hussein Mattan** (1923 – 3 Meán Fómhair 1952) a ciontaíodh go héagórach i ndúnmharú Lily Volpert an 6 Márta 1952. Tharla an dúnmharú i gceantar na nDugthailte i gCaerdydd, sa Bhreatain Bheag, agus ciontaíodh Mattan go príomha ar fhianaise aon fhinné ionchúisimh. Cuireadh Mattan chun báis sa bhliain 1952 agus cuireadh a chiontú ar neamhní 45 bliain níos déanaí ar 24 Feabhra 1998, agus ba é a chás an chéad cheann a chuir an Coimisiún um Athbhreithniú ar Chásanna Coiriúla nua-fhoirmithe faoi bhráid na Cúirte Achomhairc.

## Luathshaol
Rugadh Mahmood Hussein Mattan i Somáil na Breataine sa bhliain 1923 agus thug a phost mar mhairnéalach trádála go dtí an Bhreatain Bheag é, áit ar chuir sé faoi i m*Bae Teigr*, ceantar na nduganna i gCaerdydd. Bhuail sé le Laura Williams, oibrí i monarcha páipéir. Phós an lánúin trí mhí tar éis an chruinnithe, ach mar lánúin ilchiníoch d'fhulaing siad mí-úsáid chiníoch ón bpobal. Bhí triúr leanaí ag an lánúin, ach sa bhliain 1950 scar siad agus ina dhiaidh sin bhí cónaí orthu i dtithe ar leith ar an tsráid chéanna. D'fhág Mattan an cabhlach trádála i 1949, agus faoi 1952 bhí poist éagsúla déanta aige, lena n-áirítear oibriú i dteilgcheárta cruach.

## Naisc sheachtracha
*Police apologise for wrongful conviction of man executed 70 years ago
## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1952
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Hendrik Verwoerd

Bhí **Hendrik Verwoerd** ina Príomh-Aire ar an Afraic Theas ó 1958 go dtí 1966, nuair a feallmharaíodh é (8 Meán Fómhair 1901 – 6 Meán Fómhair 1966).

Pobalóir agus i bhfad amach ar an eite dheis, chruthaigh Verwoerd polasaithe ciníocha na hAfraice Theas, an chinedheighilt, idir na 1940idí-1960idí. Tugtar "Athair na cinedheighilte" air.

Ar 6 Meán Fómhair 1966. mharaigh Dimitri Tsafendas, cumannaí agus gníomhaí polaitiúil, Verwoerd le scian (sádh é cúpla uair sa chroí). 

## Féach freisin

* Cinedheighilt

## Tagairtí

Catagóir:Pobalóirí
Catagóir:Básanna i 1966
Catagóir:Daoine a rugadh i 1901
Catagóir:Polaiteoirí na hAfraice Theas
Catagóir:Feallmharuithe
Tyddewi

Tá stádas cathrach ag baile **Tyddewi** (*Tyddewi* sa Bhreatnais, *St David's* i mBéarla), sa Bhreatain Bheag. Ciallaíonn *Tyddewi*  "teach Dháibhí," in ómós an naoimh, Naomh Dáibhí. Is é Tyddewi an t-aon baile amháin i Sir Benfro a bhfuil stádas cathrach air. 

Tá sé suite ar chósta thiar na Breataine Bige. Sa lá atá inniu ann tá go leor áiseanna deasa feiliúnach do thurasóirí ann. 

## Comhchathracha

*  Matsieng (Leosóta)
*  An Nás (Éire)
*  Orléat (An Fhrainc)

Catagóir:Bailte sa Bhreatain Bheag
Teanga neamhaicmithe

Is éard is **teanga neamhaicmithe** ann ná teanga nár bunaíodh a cleamhnacht ghéiniteach le teangacha eile. Is féidir teangacha a bheith neamhaicmithe ar chúiseanna éagsúla, go príomha mar gheall ar easpa sonraí iontaofa  ach uaireanta mar gheall ar thionchar suaite na teagmhála teanga, má léiríonn sraitheanna éagsúla dá stór focal nó deilbhíocht i dtreonna difriúla agus níl sé soiléir cé acu is ionann foirm shinsir na teanga. Tá roinnt teangacha díofa ann nach bhfuil mórán eolais orthu, mar shampla Gutian agus Cacán, ach ní féidir iad a aicmiú, agus ní dócha go n-athróidh an scéal riamh. 

B’fhéidir nach teanga ar chor ar bith í teanga atá ceaptha nach bhfuil aicmithe, nó fiú canúint ar leith, ach ach ainm teaghlaigh, treibhe nó sráidbhaile, nó ainm eile ar phobal nó ar theanga atá aicmithe.

## Tagairtí
Cearta an duine agus an t-athrú aeráide

Is creat coincheapúil agus dlíthiúil é **cearta an duine agus an t-athrú aeráide** faoina ndéantar staidéar, anailís agus aghaidh a thabhairt ar chearta idirnáisiúnta an duine  agus ar a ngaol le téamh domhanda.  D'úsáid rialtais, eagraíochtaí de chuid na Náisiún Aontaithe, eagraíochtaí idir- rialtasacha agus neamhrialtasacha, cearta daonna agus abhcóidí comhshaoil, agus lucht acadúil chun treoir a thabhairt do bheartas náisiúnta agus idirnáisiúnta ar athrú aeráide faoi Chreat-Choinbhinsiún na Náisiún Aontaithe ar an Athrú Aeráide (CCNAAA) agus príomhionstraimí idirnáisiúnta um chearta an duine.  Sa bhliain2022,  mhol Grúpa Oibre II an Phainéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide (PIAA) "climate justice comprises justice that links development and human rights to achieve a rights-based approach to addressing climate change" (Gaeilge:  "go gcuimsíonn ceartas aeráide ceartas a nascann forbairt agus cearta an duine chun cur chuige bunaithe ar chearta a bhaint amach agus aghaidh a thabhairt ar athrú aeráide".) 

Díríonn cearta an duine agus anailís ar athrú aeráide ar na hiarmhairtí a bhfuiltear ag súil leo do dhaoine a bhaineann le feiniméin chomhshaoil dhomhanda lena n-áirítear ardú ar leibhéal na farraige, fairsingiú fásaigh, méaduithe teochta, tarluitheadhaimsire, agus athruithe ar fhrasaíocht, chomh maith le bearta oiriúnaithe agus maolaithe arna nglacadh ag rialtais mar fhreagairt ar na feiniméin sin a bhféadfadh cearta an duine nó cosaintí dlíthiúla gaolmhara a bheith i gceist leo. Baineann go leor cineálacha cur chuige dlí maidir leis an athrú aeráide úsáid as an gceart chun timpeallacht shláintiúil, cearta gaolmhara eile nó cineálacha cur chuige eile a bhaineann leis an dlí comhshaoil atá ag teacht chun cinn, amhail cearta an dúlra, chun abhcóideacht a dhéanamh ar son gníomhaíochta nua nó riachtanaí ó rialtais agus ó ghníomhaithe príobháideacha, trí abhcóideacht an cheartais aeráide agus dlíthíocht aeráide. 

An 8 Deireadh Fómhair 2021, rith Comhairle na NA um Chearta an Duine rún a aithníonn ceart an duine chun timpeallachta atá sábháilte, glan, sláintiúil agus inbhuanaithe – rún 48/13.

## Stair
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/Sheilawatt_%28cropped%29.jpg/220px-Sheilawatt_%28cropped%29.jpg|deas|mion| Sheol Sheila Watt - Cloutier, gníomhaí Ionúiteach, achainí chuig an gCoimisiún Idir - Mheiriceánach um Chearta an Duine.

Catagóir:Eolaíocht an chomhshaoil
Plean tearmainn na Ríochta Aontaithe in Ruanda

[mion|[Priti Patel agus Vincent Biruta, aire gnóthaí eachtracha de chuid Ruanda, ar 14 Aibréan 2022 ]]
Sa bhliain 2022, d'fhógair rialtas na Breataine plean lucht iarrtha tearmainn a dhíbirt go Ruanda.  Bhíothas ag súil go ndíbreofaí seachtar teifeach go Ruanda ar 14 Meitheamh 2022. Bhí an rialtas ag iarraidh fós eagla an domhain a chur ar  lucht iarrtha tearmainn thar lear, chun an inimirce a laghdú.  Bhí sé ina chogadh dearg le tamall faoin inimirce, agus tharraing an "plean Ruanda" conspóid go leor.

### Imeachtaí in 2022
mion|agóid i Londain sa bhliain 2017Cuireadh bac ar na pleananna in 2022 agus d'éirigh an beart  ina dhomlas. Thug cinneadh ón gCúirt Eorpach um Chearta an Duine ar cheann de na cásanna deis do dhlíodóirí achomharc a dhéanamh ag an nóiméad deiridh.  

Dúirt an Rúnaí Baile, Priti Patel, ag an am go leanfadh an Rialtas Briotanach ar aghaidh leis an bpolasaí in ainneoin an rialaithe.  Chosain Liz Truss, Rúnaí gnóthaí eachtracha na R-A ag an am, agus Príomh-aire níos déanaí, an plean chomh maith.  Cuireadh ina leith go ndearna Patel bulaíocht agus d'éirigh sí as a post mar Rúnaí Gnóthaí Baile ar 6 Meán Fómhair 2022.

Ceapadh Suella Braverman mar Rúnaí Gnóthaí Baile. Mhaígh sí go raibh sí an-imníoch faoi chomh tiomanta agus atá Rialtas na Breataine na gealltanais a rinne siad san olltoghchán deireanach a chomhlíonadh. Ceist na n-imirceach is mó a bhí ar intinn aici sa mhéid seo, agus í ag iarraidh lucht iarrtha tearmainn a sheoladh chuig Ruanda, srl. D'éirigh Suella Braverman as mar Rúnaí Gnóthaí Baile na Breataine ar 19 Deireadh Fómhair 2022, tar éis di cáipéis oifigiúil a sheoladh óna cuntas pearsanta ríomhphoist seachas ó chuntas rialtais.   

Creid nó ná creid, cheap Rishí Sunak Braverman mar Rúnaí Gnóthaí Baile na Breataine don dara uair ar 25 Deireadh Fómhair 2022.   
mion|agóid Refugees Welcome, Oxford Circus, Westminster, Márta 2023

### 2023
Rialaigh an Chúirt Achomharc i mí an Mheithimh 2023 nach bhféadfaí inimircigh a chur go dtí Ruanda mar nár thír shábháilte í.   

Cúpla mí níos déanaí, ar 15 Samhain 2023, rialaigh Cúirt Uachtarach na Breataine go bhfuil plean Rialtas na Breataine inimircigh a chur go dtí Ruanda neamhdhleathach.  Dúirt an Breitheamh Robert Reed go raibh baol ann go seolfaí ar ais chuig a dtíortha dúchais daoine a chuirfí go dtí Ruanda. Bhí an rialú bunaithe ar an gCoinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine.   

Bhí an Rúnaí Gnóthaí Baile na Breataine Suella Braverman go mór i bhfabhar an pholasaí inimircigh a chur go dtí Ruanda ach bhris Rishi Sunak as a post í.

## Féach freisin

* Comhaontú Imirce agus Tearmainn an Aontais Eorpaigh
* Tearmann polaitiúil
* Suella Braverman, Liz Truss, Priti Patel
* Coinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine

## Tagairtí

Catagóir:Teifigh
Catagóir:Rialtas na Ríochta Aontaithe
Catagóir:2022
Catagóir:Ruanda
Catagóir:Cearta daonna
Catagóir:Ceart tearmainn
Catagóir:An Chúirt Eorpach um Chearta an Duine
Denise Chaila

Is rapcheoltóir, amhránaí agus file Saimbiach-Éireannach í **Denise Chaila**. Tá cúpla amhrán cáiliúil aici, mar shampla Chaila, Anseo, agus 061.

## Saol pearsanta
Rugadh i gCúige an Deiscirt, an tSaimbia í. Is as Luimneach í. Rinne sí staidéar ar litríocht Béarla agus socheolaíocht sa Ollscoil Luimnigh. 

## Dioscliosta
**Duel Citizenship EP* (2019)
**Go Bravely LP* (2020)
**It's A Mixtape* (2021)

## Tagairtí

Catagóir:Rapcheoltóirí
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Luimnigh
Xiomara Acevedo

Is gníomhaí athrú aeráide Colómach é **Xiomara Acevedo** . Mar bhunaitheoir agus ina Príomhfheidhmeannach (POF) ar an  eagraíocht neamhrialtasach (ENR) Barranquilla +20, d’áitigh sí go gcuirfí guthanna ban agus daoine óga san áireamh i gceartas aeráide.

## Gairmréim
Bhunaigh Acevedo Barranquilla +20 sa bhliain 2012, agus ó 2022 ar aghaidh, feidhmíonn sí mar POF. Is eagraíocht neamhrialtasach faoi stiúir an aosa óig í Barranquilla +20 atá dírithe ar ghníomhaíochas aeráide agus timpeallachta i Barranquilla agus ar fud Mheiriceá Laidinigh.

Chomhbhunaigh Acevedo an líonra "El Orinoco se adapta" (Gaeilge: Téann Orinoco in oiriúint), a úsáideann cur chuige ar bhonn inscne i dtreo aghaidh a thabhairt ar  athrú aeráide agus oiriúnú dó i réigiún nádúrtha Orinoquía, timpeall na bliana 2014.

Sa bhliain 2015, d’oibrigh Acevedo don Chiste Domhanda don Dúlra i Paragua .

Ó 2016 go 2019, d’oibrigh Acevedo mar shaineolaí ar athrú aeráide do rialtas Nariño, an Cholóim, ag comhordú beartas um athrú aeráide.

In 2021, d’fhreastail Acevedo ar Chomhdháil 2021 na Náisiún Aontaithe ar Athrú Aeráide (CnaP26), mar chuid de Thoghlach na mBan agus na hInscne. Mhol sí an tábhacht a bhaineann le cearta na mban chun ceartas aeráide a bhaint amach.

Stiúrann Acevedo an tionscadal Mná ar son Ceartas Aeráide (tionscadal de chuid Barranquilla +20), tionscnamh 2021 a chuireann béim ar cheannaireacht aeráide na mban óg ó gach cearn den Cholóim.. Sa bhliain 2021, bhronn Fondúireacht Bill &amp;amp; Melinda Gates $50,000 ar Barranquilla +20 don tionscadal. 

Feidhmíonn Acevedo ar choiste stiúrtha an Líonra Dhomhanda um Bithéagsúlacht don Óige  agus ar an gCoiste um an gCiste don Aos Óg, den Chiste Domhanda um Ghníomhú ar son na hAeráide don Aos Óg.

## Saol pearsanta
Tagann Acevedo as Barranquilla, an Cholóim.

Is céimí de chuid Universidad del Norte, an Cholóim í Acevedo, as ar bhain sí céim sa chaidreamh idirnáisiúnta, le fócas ar an dlí idirnáisiúnta. D'fhreastail Acevedo ar Scoil Airgeadais &amp;amp; Bainistíochta Frankfurt, áit a ndearna sí staidéar ar airgeadas aeráide.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Barakaldo

Is cathair í **Barakaldo** (Spáinnis: *Baracaldo*; Bascais: *Barakaldo* [baɾakalðo]) suite i gcúige na Bioscáine i dTír na mBascach. Tá sí lonnaithe ar bhruach clé inbhear Bilbo, agus is cuid de mhórcheantar Bilbo í. Tá thart ar 100,000 duine ina gcónaí sa chathair.

## Tagairtí
  

Catagóir:Cathracha agus Bailte i dTír na mBascach
Federalist Society

Is eagraíocht dlí coimeádach agus liobraíoch Meiriceánach é **The Federalist Society for Law and Public Policy Studies** (Gaeilge: **An Cumann Feidearálach um Staidéar ar an Dlí agus ar Bheartas Poiblí**) a mholann léirmhíniú ar Bhunreacht na Stát Aontaithe bunaithe ar an téacs féin, agus ar an tuiscint a bhí ar an téacs nuair a scríobhadh é. Tá rannán mac léinn, rannán dlíodóirí, agus rannán dáimhe le feiceáil ann.  Tá ceanncheathrú na heagraíochta in Washington, DC, agus tá craobhacha ag an eagraíocht faoi láthair ag níos mó ná 200 scoil dlí Mheiriceánach. Cuimsíonn rannán na ndlíodóirí níos mó ná 70,000 aturnae bhíonn ag cleachtadh (eagraithe mar "craobhacha dlíodóirí" agus "grúpaí cleachtais" laistigh den rannán) i nócha cathair.  Trí imeachtaí cainte, léachtaí, agus gníomhaíochtaí eile, cuireann sé fóram ar fáil do shaineolaithe dlí de thuairimí contrártha chun idirghníomhú le baill de ghairm an dlí, na breithiúna, agus an acadamh dlí. Tá sé ar cheann de na heagraíochtaí dlí is mó tionchair sna Stáit Aontaithe.
## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí dlíthiúla atá bunaithe sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Eagraíochtaí polaitiúla atá bunaithe sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Feidearálachas sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Eagraíochtaí polaitiúla mac léinn sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Eagraíochtaí coimeádacha sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Eagraíochtaí liobraíocha atá bunaithe sna Stáit Aontaithe
*
Catagóir:Eagraíochtaí a bunaíodh i 1982
Catagóir:Fondúireacht John M. Olin
Dún Droma, Contae an Dúin

Is sráidbhaile  i gContae an Dúin, Tuaisceart Éireann, é **Dún Droma**. Tá sé suite in aice le Cuan Dhún Droma, timpeall 4 mhíle taobh amuigh den Chaisleán Nua ar an mbóthar A2. Is fearr aithne ar an sráidbhaile mar gheall ar an gcaisleán Normannach atá ann. Bhí 1,555 duine ina gcónaí i nDún Droma de réir Dhaonáireamh na bliana 2011.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Dúin
Dún Droma (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Dún Droma** air:
* Dún Droma, Contae an Dúin: sráidbhaile agus baile fearainn i gContae an Dúin
* Dún Droma, Contae Bhaile Átha Cliath: baile fearainn agus ionad daonra i gContae Bhaile Átha Cliath
* Dún Droma, Contae Loch Garman: baile fearainn i gContae Loch Garman
* Dún Droma, Contae Thiobraid Árann: baile agus baile fearainn i gContae Thiobraid Árann

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Soulé

Is amhránaí is scríbhneoir Éireannach í **Samantha Kay** (Gaeilge: *Somhairlín Nic Aodha*), aitheanta go gairmiúil mar **Soulé**. Tá cúpla amhrán cáiliúil aici, mar shampla *What Do You Know*, *Love Tonight*, agus *Good Life*.

## Saol pearsanta
Rugadh i Londain ar 4 Eanáir 1995 í. Is as Baile Brigín í. 

## Dioscliosta
* *Love Cycle EP* (2019)

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1995
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha