open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Guarino Guarini

mion|clé|250px|Dhear Guarini Pálás Carignano in Torino, a áirítear mar cheann de na páláis is deise i gcathracha na hIodáile
Ailtire, fealsamh is matamaiticeoir a rugadh i Modena na hIodáile ab ea **Guarino Guarini** (7 Eanáir 1642 – 6 Márta 1683). Sagart a bhí ann freisin. Ba sa bhliain 1737, i bhfad tar éis a bháis, a foilsíodh a leabhar cáiliúil *Architettura Civile* (Ailtireacht Shibhialta) a léirigh an dlúthcheangal idir geoiméadracht is ailtireacht. Freagrach as an stíl Bharócach a scaipeadh i bhfad taobh amuigh den Iodáil. Foilsíodh ceithre leabhar leis faoin matamaitic. I Milano a fuair sé bás.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1642
Catagóir:Básanna i 1683
Catagóir:Ailtirí Iodálacha
Catagóir:Matamaiticeoirí Iodálacha
Otto von Guericke

Fisiceoir a rugadh i Magdeburg na Gearmáine ab ea **Otto von Guericke** (30 Samhain 1602 – 21 Bealtaine 1686, de réir fhéilire Ghréagóra). D'fheabhsaigh sé an caidéal uisce (1650) ionas go raibh sé in ann an t-aer a bhaint amach as soitheach is folús a dhéanamh ann. Rinne sé léiriú drámata ar an bhfolús le dhá leathsféar Magdeburg. Dhá leathsféar copair, 50 cm ar trastomhas, ab ea iad, curtha le chéile le gréisc idir na himill. Rinne sé folús sa soitheach, agus níorbh fhéidir le dhá chapall an dá leath a tharraingt óna chéile.

## Íomhánna

íomhá:Magdeburg Guericke.jpg|Dealbh Guericke i Magdeburg
íomhá:Magedurger_Halbkugeln_Luftpumpe_Deutsches_Museum.jpg|Caidéal agus dhá leathsféar Magdeburg ón 17ú haois sa Deutsches Museum i München.
íomhá:Magdeburger-Halbkugeln.jpg|Soitheach le dhá leathsféar Magdeburg sa 17ú haois.
íomhá:Magdeburger Halbkugelversuch mit Magdeburger Dom.jpg|Soitheach le dhá leathsféar Magdeburg i 1994.


## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Ottonis De Guericke Experimenta Nova (ut vocantur) Magdeburgica De Vacuo Spatio (diglib)

Catagóir:Daoine a rugadh i 1602
Catagóir:Básanna i 1686
Catagóir:Ceapadóirí Gearmánacha
Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Guido d'Arezzo

Manach Beinidicteach is teoiricí ceoil a rugadh in Arezzo na hIodáile, meastar ab ea **Guido d'Arezzo** (c 990-c 1050). D'fhionn sé an chliath ceoil, agus thug isteach an córas ina n-ainmnítear is a scríobhtar nótaí an scála mar shiollaí. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 992
Catagóir:Básanna i 1050
Siondróm Guillain-Barré

Neamhord annamh a chuireann isteach ar an néarchóras imeallach, ina gcailltear feidhmiú na colainne de réir a chéile é **Siondróm Guillain-Barré**. Ní hionann a dhéine i ngach cás, ach de ghnáth bíonn sé inchúlaithe go hiomlán. De réir dealraimh, leanann ionfhabhtuithe víreasacha, go mór mór i gconair na riospráide, de bhrí go dtarlaíonn freagairt uath-imdhíonachta, spreagtha ag an ionfhabhtú, a ionsaíonn na néarchealla is a mhilleann an cumhdach miailine a imchlúdaíonn iad, atá riachtanach do tharchur na néar-ríog. Is é an t-airí cliniciúil is minice a tharlaíonn pairilis ascnamhach shiméadrach, ach tarlaíonn cliseadh mothaithe, cailliúint rialú ainneonach bhrú na fola, agus rialú na putóige is an lamhnáin. Mar chóireáil, coinnítear feidhmeanna beo an othair le linn an ghalair ghéir. Uaireanta lagaítear an fhreagairt uath-imdhíonachta le stéaróidigh nó plasmafairéis. Tagann an chuid is mó d'othair chucu féin taobh istigh de chúpla seachtain. Is féidir le hothair atá pairilisithe go hiomlán teacht slán, fiú, ach bíonn laige iarmharach ar chuid bheag acu go ceann blianta ina dhiaidh. 

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Siondróim
Roger Guillemin

Fiseolaí ba ea **Roger Charles Louis Guillemin** (a rugadh ar 11 Eanáir 1924 in Dijon na Fraince agus a d'éag ar an 21 Feabhra 2024.). Bhí sé ag obair sna Stáit Aontaithe ó 1953, agus ba shaoránach Meiriceánach é ó 1965 i leith. 

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1977 le Andrew Schally is Rosalyn Sussman Yalow as a shaothar chun na hormóin peiptíde ón hipeatalamas a aonrú.  

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Fiseolaithe Francacha
Guma camhraí

Roisín atá suntasach sa trádáil a fhaightear ón gcrann camhraí. Úsáidtear é i bpéinteanna agus déanamh lionóile den chuid is mó. *Cópal* an t-ainm ar an nguma caraí iontaisithe a bhfaightear a lán de ag láithreacha ársa foraoise, agus meastar gur fearr é ná an guma úr.

## Tagairtí
Guma coganta

mionsamhail|deas
Earra blasta siúcraithe, déanta as súlach tiubhaithe laitéis an chrann sapodilla. Cognaítear ach ní shlogtar siar é.

## Tagairtí
Guma peirc

Ábhar liathdhubh é **guma peirc**, cosúil le rubar ach nach leaisteach é, a fhaightear ó laitéis chineál ar leith crainn thrópaicigh, palaquinium. Úsáideadh go forleathan é i dtátháin fiacla, mar inslitheoir leictreach, agus i liathróidí gailf.

## Tagairtí

Catagóir:Gumaí
Gunna frithaerárthaí

Gunna a scaoileann sliogán ar ardluas ag uillinn ard chun áerárthach a leagan. Faoi dheireadh an dara cogadh domhanda, bhí diúracáin á gcur ina n-ionad. Faoi seo, bíonn ról lárnach ag diúracáin stiúrtha le radar chun cosaint a thabhairt i gcoinne aerárthaí, héileacaptar is diúracán naimhdeach ag leibhéil ísle gar don áit chosanta.

## Tagairtí

Catagóir:Cogadh
Guma arabach

Roisín a úscann as géaga cuid mhaith cineálacha acaicia, acaicia na Seineagáile go háirithe, tom nó crann beag atá dúchasach do limistéir thirime na hAfraice ón tSeineagáil go dtí an Nigéir. Táirge suntasach trádálach. Bailítear é le linn an tséasúir thirim, agus úsáidtear é mar ghreamachán is i ndéanamh dúigh is milseogra. 

## Tagairtí
Gunna géine

Gaireas chun sféir mhicreascópacha óir atá clúdaithe le DNA—na piléir — a theilgean isteach i núicléis na gceall de chuid orgánaigh. Taobh istigh de núicléis na gceall, feidhmíonn an DNA nua seo chun na cealla a riaradh ar bhealach nua. I bprionsabal, is féidir na piléir a dhíriú ar chealla ar leith, agus mar sin beidh an gléas seo áisiúil chun galair ghéiniteacha a chóireáil, b'fhéidir. Beidh sé ar chumas dochtúirí othair le galair cosúil le galar Parkinson, SEIF, fiú ailse a chóireáil mar seo amach anseo. Uirlis san innealtóireacht ghéiniteach.

## Tagairtí
Gunna gráin

Arm le cró beag a scaoileann cartús a bhíonn lán de phiollairí luaidhe nó cruach (grán) a spréann san eitilt chun an damáiste a dhéanann siad a leathnú amach. Úsáideann feirmeoirí is lucht spóirt é. Feidhmeanna míleata ag an ngunna gráin aonbhairille pumpála iolroise i gcomhair cosanta sa neasraon. 

## Tagairtí

Catagóir:Gunnaí
Gunnamhiotal

mion|Baill a rinneadh as gunnamhiotal
Is foirm cré-umha é an **gunnamhiotal** a bhí an-fhabhrach tráth chun gunnaí a dhéanamh. Sa ghunnamhiotal nua-aoiseach, bíonn timpeall 88% copair, 10% stain, agus beagán since. Tá airíonna maithe frithchreimneacha aige faoi na cúinsí a fhaightear i gcomhlaí agus gairis gaile eile a bhíonn i ngunnaí.

## Tagairtí

catagóir:Miotail
catagóir:Gunnaí
Gunnán

Piostal aonbhairille le craos rothlaithe agus cuasáin i gcomhair 6 chartús, a chuireann cartús nua sa líne scaoilte go huathoibríoch tar éis gach scaoilte. Rinne Samuel Colt an chéad sampla praiticiúil i 1835, ag baint feidhm as gníomhú chocáil an chasúr scaoilte chun sorcóirbhairille na gcraoschuasán a rothlú céim ar aghaidh. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Gunnaí
Gurd

mion|Cineálacha gurd atá coitianta i ngairdíní agus siopaí inniu
Tugtar **gurd** ar chuid mhaith ball d'fhine na Cucurbitaceae, go háirithe sna géinis *Cucurbita* agus *Lagenaria* ach uaireanta i ngéinis eile chomh maith. Bíonn na torthaí crua is an craiceann adhmadach, ar chruthanna is dathanna éagsúla. Is féithleoga reatha nó dreaptha le teannóga iad uile, le duilleoga maothánacha bosacha, bláthanna tonnadóirchruthacha, agus torthaí cruinne, piorra-chruthacha nó buidéalchruthacha. Ina measc tá guird mhaisithe le bláthanna buí, atá dúchasach do Mheiriceá, agus an buidéalghurd nó calbás.

## Tagairtí

Catagóir:Torthaí
Gúta

Neamhord a tharlaíonn de bharr tiúchan ardaithe aigéid úraigh sa bhfuil is ea an **gúta**, a dheasctar sna hailt is fíocháin bhoga. Mar thoradh, tarlaíonn ruaigeanna athfhillteacha airtrítis, ag cur isteach ar ordóg na coise go háirithe, le carnadh aigéid úraigh sna méara, maotháin na gcluas, agus na duáin. 

Ní fios go beacht cad is bunús leis, ach ciapann sé fir mhurtallacha thar aon daoine eile.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Guth

mion|Téada an ghutha
Sa duine, tagann anáil ó na scamhóga, agus baineann an anáil seo athshondas as na téada gutha chun fuaim a dhéanamh. Is féidir an teannas sna téada a athrú ó am go chéile, agus athraíonn sé sin minicíocht na fuaime a ghintear. 

Feidhmíonn an píobán garbh, an teanga, an béal, is an tsrón mar a bheadh feadáin athshondacha iontu chun an bhunfhuaim a athrú ar shlite éagsúla agus fuaim dheireanach iomlán an ghlóir a thabhairt amach. 

Modhnaítear déine an ghlóir trí mhéid na hanála ó na scamhóga a mhodhnú. Trí stiúradh na dtéad is na teanga sa bhéal, déantar na minicíochtaí sa ghuth a chinntiú.

## Tagairtí

Catagóir:Guth
Catagóir:Foghraíocht
Catagóir:Ceol gutha
Guthlorg

Samhlú infheicthe d'airíonna guth duine, anailís speictreagrafach de ghnáth. Saothraíodh sna 1960idí é, ar chosúlacht le méarlorg agus an smaoineamh go mbeadh sé uathúil do dhuine. Baineadh feidhm as i gcúiseanna dlí sna Stáit Aontaithe, ach níor cruthaíodh a uathúlacht go cuimsitheach ar chor ar bith. Tá forbairtí ar siúl an t-am ar fad, le cabhair ríomhairí is mionmhicreafón feabhsaithe go háirithe, agus tá muinín lucht dlí as ag fás.

## Tagairtí
Habhatsar

Is éard is **habhatsar** ann ná píosa airtléire lena dteilgtear sliogán ar rian ag uillinn ard, ar luas íseal béil de réir cineáil, chun go dtitfidh sé ar an targaid mar urchar díreach anuas uirthi.

## Tagairtí
Robert Abbott Hadfield

Miotalóir Sasanach ab ea **Robert Abbott Hadfield** (28 Samhain 1858 - 30 Meán Fómhair 1940). D'fhionn sé cruach mangainéise agus cuid mhaith cóimhiotal eile. I measc a scríbhinní tá *[[Faraday]] and his Metallurgical Researches* (Faraday agus a Thaighde Miotalóireachta, 1931).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1858
Catagóir:Básanna i 1940
Catagóir:Ceapadóirí Sasanacha
Catagóir:Eolaithe Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Miotalóirí Sasanacha
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Haemaglóibin

Is éard is **haemaglóibin** ann ná próitéin ina bhfuil an haem-mhóilín, ina bhfuil adamh iarainn lárnach, a iompraíonn ocsaigin sa bhfuil. Tá dhá roinn sa bhfuil agus an toirt chéanna iontu: na cealla bána is dearga (na heiritricítí), agus an fuilphlasma.  

Sna heiritricítí atá an haemaglóibin lonnaithe. I dtimthriall amháin d'imshruthú na fola, agus an fhuil ag rith trí na ribeadáin fola sna scamhóga, idirleathann an ocsaigin isteach inti ó na hailbheolais, agus tagann dath dearg ar an bhfuil athnuaite seo.  

Sa timthriall eile den imshruthú, nuair a ritheann an fhuil trí na ribeadáin fola i bhfíocháin eile na colainne, idirleathann an ocsaigin amach as an bhfuil is idirleathann dé-ocsaíd charbóin isteach inti, agus tagann dath gorm dorcha uirthi.  

Tá galair ghéiniteacha ann a chuireann isteach ar fheidhmiú na haemaglóibine. Buaileann ainéime chorráncheallach daoine gorma amháin. Is amhlaidh a bhíonn cuid de na móilíní haemaglóibine máchaileach ó bhreith, ionas go n-athchumann na heiritricítí ina gcorráin.  

Calcann na cealla athchumtha seo fuileadáin bheaga, rud a choimeádann ocsaigin ó fhíocháin, á milleadh. Mar thoradh, is annamh a mhaireann an t-ainniseoir thar 20 bliain d'aois.  

Tá galar géiniteach eile cosúil léi a bhuaileann daoine ó imeall na Meánmhara, ainéime Cooley. Sa ghalar seo, bíonn cuid den haemaglóibin máchaileach ar shlí go dtiteann na heiritricítí as a chéile, agus milleann sé seo fíocháin, ceal ocsaigine. 

## Tagairtí

Catagóir:Haemaiteolaíocht
Catagóir:Fuil
Haemaiteiméis

Urlacan fola, rud a léiríonn cur fola san éasafagas, an goile nó an chonair uachtarach ghastraistéigeach, is ea **haemaiteiméis**. 

De ghnáth, is de bharr othrais nó ailse ar líneáil na conaire a tharlaíonn haemaiteiméis. Féadfaidh sí a bheith ina thrúig bháis.

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird fola
Haemaiteolaíocht

mion
Eolaíocht atá dírithe ar chruthú is feidhmiú na gceall a imshruthaíonn sa bhfuil, agus a bhíonn sa smior is na nóid limfeacha, is ea **haemaiteolaíocht**. 

Tagann fuilghrúpaí, mínormáltachtaí na gceall, agus na galair a bhaineann leo san áireamh freisin.

## Féach freisin

* Fachtóir VII
* Fachtóir X
* Táirgí fola
* Banc fola
* Fuilaistriú
* Heipitíteas C
* Haemaiteolaíocht
* Haemaifilia

## Tagairtí

Catagóir:Fuil
Catagóir:Leigheas
Haemaitís

mion|clé
Casacht fola nó seile fuilsmeartha is ea **haemaitís**. Is comhartha de ghnáth í seo ar ghalar bunúsach scamhóige, eitinn scamhóige, ailse nó niúmóine, ach tarlaíonn sí freisin le heambólacht scamhógach agus galair áirithe croí. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Neamhoird fola
Haemaitít

mion
Ocsaíd mhianrach iarainn, Fe2O3, is ea **haemaitít**, an mianach iarainn is coitianta. 

Faightear go minic ina chnapáin dhúdhonna í. Úsáidtear í ina púdar mar ábhar datha, ócar dearg.

## Tagairtí

Catagóir:Iarann
Haemangóma

Siad caoin sna fíocháin fheadánacha, an t-ae is an craiceann, go príomha, is ea **hemangioma**.  

Uaireanta mar phaistí dearga ar an gcraiceann ag an naíonán nuabheirthe de bharr rófhás ribeadán sa bhroinn.  

Uaireanta, atann na ribeadáin chun cuas lán d'fhuil a chruthú agus é ardaithe ón gcraiceann. Go minic réitíonn sé go spontáineach, ach is féidir a chóireáil le léasar más gá. 
[clé|mion|Haemangóma i [leanbh]]

## Tagairtí
 

Catagóir:Fuil
Catagóir:Craiceann
Haematúire

Cur fola sa bhfual is ea **haematúire**. Má bhíonn sí géar bíonn an fhual dearg, ach muna mbíonn is féidir é a bhrath le tástáil cheimiceach ar an bhfual nó scrúdú micreascópach. 

Is comhartha í ar ghalar áit éigin sa chonair fuail (na duáin san áireamh), ionfhabhtú, nó clocha fuail.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Fuil
Haema-scagdhealú

Modh saorga is ea **haema-scagdhealú**, chun fuíollábhair (cosúil le húiré is farasbarr salann) a bhaint as an bhfuil agus cealla na fola is na próitéiní a fhágáil inti. De ghnáth déanann na duáin an obair seo, agus mar sin is próiseas é a úsáidtear i gcás duine le duáin loite nó aicídeacha.  

Ar dtús, meaisíní móra casta a bhíodh i gceist nach raibh le fáil ach san ospidéal faoi threoir dochtúra.  

Ach tá siad i bhfad níos lú anois, ionas gur féidir iad a shuiteáil i mbaile othair.  
clé|mion
Is é an próiseas haema-scagdhealaithe ná fuil a tharraingt go leanúnach ó fhéith an othair, a chaidéalú trí scannán de cheallafán ar leith, agus ansin a chur ar ais i bhféith an othair.  

Idirleathann na móilíní beaga fuílligh trí phóireanna micreascópacha an cheallafáin sa mheaisín, agus fanann móilíní móra is cealla na fola ar an gcéad taobh. Ar an mbealach seo, dealaítear na fuíollábhair ón bhfuil.  

Ní mór an próiseas a rith ar feadh 3-4 uair, suas go dtí 3 bhabhta gach seachtain, chun othar a choimeád slán. Uaireanta, cuireann an próiseas seo tús le hanaemacht, agus is gá í seo a chóireáil le heiritreapóitin. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Fuilaistriú
Catagóir:Duán
Hagia Sofia

**Hagia Sofia** nó **Baisleac San Sophia**, sársaothar na hailtireachta Biosántaí a tógadh i 532-7 in Iostanbúl (Cathair Chonstaintín ag an am). D'údaraigh an tImpire Iúistinian I an togra, agus dhear Aintéimias Thrailléas is Iseadór Mhiléatas an bhaisleac ollmhór chruinneachánach, maisithe go flúirseach. Nuair a ghabh na Turcaigh Otamánacha an chathair i 1453 rinne siad mosc di. Ó 1935 is músaem í. Sa bhliain 2020, athraíodh é ina mhosc.

## Tagairtí

Catagóir:Iostanbúl
Catagóir:Impireacht Bhiosántach
Otto Hahn

Ceimicí is fisiceoir a rugadh i bhFrankfurt na Gearmáine ab ea **Otto Hahn** (8 Márta 1879 - 28 Iúil 1968). Le Lise Meitner (1878-1968) d'fhionn sé an dúil radaighníomhach prótaictiniam (Pa) i 1917. Scoilt sé adamh úráiniam le neodróin i 1938 chun bairiam radaighníomhach a chruthú. Thairg Meitner agus a nia Otto Frisch (1904-1979) gur trí eamhnú núicléach in imoibriú slabhrúil a tharla sé seo. Bhí agus tá an feiniméan seo bunúsach don fhuinneamh núicléach agus an buama adamhach. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1944 as a shaothar. Creideann cuid mhaith daoine gurbh éagóir é nár roinn Lise Meitner an duais leis.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1879
Catagóir:Básanna i 1968
Samuel Hahnemann

Dochtúir a rugadh i Meißen na Gearmáine ab ea **Christian Friedrich Samuel Hahnemann** (10 Aibreán 1755 – 2 Iúil 1843). Bunaitheoir na hómaepaite, cé nár glacadh leis go fairsing lena linn.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1755
Catagóir:Básanna i 1843
Catagóir:Lianna Gearmánacha
Richard Hakluyt

mion|Síniú Richard Hakluyt 
Geografaí a rugadh i Hertfordshire Shasana ab ea **Richard Hakluyt** (c 1552 – 23 Samhain 1616). Scríobh sé mar gheall ar thaiscéaladh is loingseoireacht, agus d'fhoilsigh leabhar cáiliúil, *Principal Navigations, Voyages and Discoveries of the English Nation* (Aistir Loinge is Fionnachtana Móra na Sasanach, 1589)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sna 1550í
Catagóir:Básanna i 1616
Catagóir:Geografaithe
Haemastáis

mion
Cosc spontáineach ar rith fola ó fhuileadán gortaithe is ea **haemastáis**, ina mbíonn sraith céimeanna comhghaolmhara.  

Crapann an fuileadán, rud a laghdaíonn an sreabhadh is an chailliúint fola. Foirmíonn dallán de phláitíní chun an poll i mballa an fhuileadáin a shéalú agus crapadh an fhuileadáin a fhuascailt, rud a laghdaíonn an sreabhadh fola a thuilleadh fós is a thosaíonn téachtadh na fola.  

Téachtann an fhuil agus an phróitéin intuaslagtha sa phlasma, fibrinigin, athraithe chuig an bpróitéin dhothuaslagtha fibrin ag sraith imoibrithe einsímeacha. Gabhann an mogall iarmharach na cealla fola chun téachtán a chumadh, rud a neartaíonn an dallán pláitíní.  

Má bhíonn éalang ar aon cheann de na próisis chasta seo, féadfaidh mí-ord rith fola a bheith ag duine, cosúil le haemifile. 

## Tagairtí

Catagóir:Fuil
George Ellery Hale

Réalteolaí a saolaíodh i Chicago ab ea **George Ellery Hale** (29 Meitheamh 1868 - 21 Feabhra 1938). Bhraith sé réimsí maighnéadacha i ngrianspotaí den chéad uair. Chuir sé tús le tógáil chuid de na teileascóip is mó ar Domhan, ina measc an teileascóp 5 m (ar trastomhas) ar Shliabh Palomar.

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1868
Catagóir:Básanna i 1938
Cóiméad Hale-Bopp

An cóiméad ba mhó ghile le 400 bliain, agus a núicléas 40 km ar trastomhas. Ní fhacthas an cóiméad seo ó 2,600 bliain RC, timpeall an ama a bhí na pirimidí á dtógáil san Éigipt. Ach ó Mhárta-Aibreán 1997 bhí sé soiléir geal sa spéir ó thuaidh. Bhí sé ag a íosfhad ón Domhan, 200 milliún km, ar 22 Márta. Ainmníodh é as beirt Mheiriceánach, Alan Hale is Thomas Bopp, a d'fhionn é i 1995. Ina dhiaidh sin ionannaíodh é le híomhá a thóg teileascóp Schmidt i Siding Springs na hAstráile i 1993. Ní fhillfidh sé don chuid seo den Ghrianchóras go ceann 2,400 bliain eile.

## Tagairtí

Catagóir:Cóiméid
Iarmhairt Hall

Sraonadh iompróirí luchta i seoltóir nuair a fheidhmíonn réimse seachtrach maighnéadach orthu. Má bhíonn an réimse maighnéadach ingearach le treo na n-iompróirí, sraontar iad sa 3ú treo, atá ingearach leis an réimse maighnéadach agus treo na n-iompróirí luchta. Gintear difríocht poitéinsil ina voltaí sa 3ú treo seo. Is féidir an iarmhairt a úsáid chun lucht is polaraíocht na n-iompróirí luchta i seoltóirí is leathsheoltóirí a dhéanamh amach. Baintear feidhm aisti sa ghnáth-theilifíseán chun an léas leictreon a shraonadh agus an íomhá a scanadh ar an scáileán. D'fhionn Edwin Hall (1855-1938), fisiceoir ó na Stáit Aontaithe, an feiniméan i 1879.

## Tagairtí
Iarmhairt chandamach Hall

Céimeanna rialta sa tseoltacht in iarmhairt Hall ag teochtaí ísle faoi réimsí diana maighnéadacha i gcás leictreon atá faoi iallach gluaiseacht i bplána, mar a tharlaíonn i réigiún an chomhchumair i bhfeistí leathsheoltacha sileacan ocsaíde miotail. Bhraith Klaus von Klitzing is daoine eile den chéad uair í i 1980. Tarlaíonn sí de bharr gluaiseacht chandamach fhithiseach na leictreon sa réimse maighnéadach. Bíonn luachanna ag an tseoltacht ar iolraithe slánuimhreacha (e2/h) iad (is é e lucht an leictreoin, agus h tairiseach Planck). I 1982 d'fhionn Horst Störmer is Daniel Tsui iarmhairt chodánach Hall, inar féidir go mbeidh luachanna codánacha áirithe iolruithe (e2/h) sa tseoltacht. Mhínigh Robert Laughlin gur tharla sé seo de bharr saghas nua cuasacháithnín, cumtha as leictreoin is guairneáin mhicreascópacha mhaighnéadacha. Déanann na cuasacháithníní seo leacht candamach, agus feictear iarmhairtí comhchosúla i héiliam leachtach agus forsheoltóirí. Roinn Störmer, Tsui is Laughlin Duais Nobel na Fisice i 1998 as seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Leictreonaic
John Hall

Fisiceoir a rugadh i nDenver, Colorado is ea **John Hall** (a rugadh ar 21 Lúnasa 1934). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain  2005 le Theodor Wolfgang Hänsch is Roy Jay Glauber as a thaighde ar spectreascópacht mhionchruinn, bunaithe ar léasair is teicníocht na círe optúla.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Albrecht von Haller

Bitheolaí, anatamaí, luibheolaí is fiseolaí a rugadh i mBeirn na hEilvéise ab ea **Albrecht von Haller** (16 Deireadh Fómhair 1708 &ndash; 12 Nollaig 1777). Rinne sé an-chuid turgnamh bitheolaíoch, agus d'fhoilsigh *Elementa Physiologiae Corporis Humani* (Uraiceacht Fhiseolaíocht na Colainne Daonna, 1757) in 8 n-imleabhar. Céim shuntasach ar aghaidh ab ea an leabhar seo i dtuiscint fheidhmiú na colainne daonna agus forbairt na néareolaíochta nua-aoisí.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaithe Eilvéiseacha
Catagóir:Anatamaithe Eilvéiseacha
Catagóir:Luibheolaithe Eilvéiseacha
Catagóir:Fiseolaithe Eilvéiseacha
John Scott Haldane

Fiseolaí a saolaíodh i nDún Éideann ab ea **John Scott Haldane** (3 Bealtaine 1860 -15 Márta 1936). Cáil air as a thaighde ar an riospráid, gásmhéadracht sa bhfuil, sláinteolaíocht thionsclaíoch, agus sláinte is sábháilteacht i mianaigh. Cáil ar a mhac John Burdon Sanderson Haldane (1892-1964) as matamaitic a chur i bhfeidhm sa bhitheolaíocht, agus an eolaíocht a léiriú don ghnáthdhuine.

## Tagairtí

Catagóir:Fiseolaithe Albanacha
Catagóir:Daoine as Dún Éideann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1860
Catagóir:Básanna i 1936
Hallstatt

Baile beag i dtuaisceart na hOstaire. Fuarthas earraí i dtuamaí gar don bhaile ar glacadh leis go raibh siad sainiúil do chéad phas na hIarannaoise Eorpaí sa 9ú-5ú céad RC, tréimhse ar tugadh tréimhse Hallstatt uirthi. Láthair oidhreachta domhanda anois.

## Tagairtí
Cóiméad Halley

Cóiméad clúiteach a thagann gar don Domhan gach 77 bliain nó mar sin, an uair dheireanach i 1985-1986. 

Teilgeadh 5 spásárthach, dhá cheann ón Rúis, dhá cheann ón tSeapáin is ceann amháin ón ESA, chun é a iniúchadh go géar is cáithníní uaidh a thástáil. 

Fuarthas gur hidrigin, carbón, nítrigin is ocsaigin na príomhdhúile ann, cosúil le neacha orgánacha ar domhan. 

Tá sé curtha i gcás ag eolaithe áirithe go mb'fhéidir gur chuir imbhuailtí idir cóiméid mar seo agus an domhan go luath ina shaol tús leis an mbeatha ar domhan trí na dúile seo a thabhairt anseo.

## Tagairtí

Catagóir:Cóiméid
Hamaltóinian

An fuinneamh iomlán, H (giúil, J), i gcóras meicniúil. Ainmnithe as William Rowan Hamilton. Is ionann é agus suim an fhuinnimh chinéitigh (K) is an fhuinnimh phoitéinsiúil (V): H = K + V. Is féidir meicnic a chur i bhfoirmlí i dtéarmaí H ar bhealach atá comhlántach leis an leagan amach i dtéarmaí fheidhm Lagrange. 

## Tagairtí
Langley George Hancock

Tionsclóir mianadóireachta Astrálach a rugadh i bPerth ab ea **Langley George Hancock** (10 Meitheamh 1909 - 27 Márta 1992). Tar éis mianach iarainn a aimsiú i gcuid mhaith áiteanna, chuir sé tús le tionscal eastóscach na hAstráile. Chuaigh sé le polaitíocht níos déanaí. 

## Tagairtí

Catagóir:Lucht gnó
Catagóir:Daoine a rugadh i 1909
Catagóir:Básanna i 1992
Hamstar

Creimire beag le heireaball gearr is cluasa móra. Stórálann sé bia i málaí taobh istigh dá leicne. Cónaíonn sé i bpoll. 

Déanann sé cumarsáid le fuaim ardmhinicíochta. Is peata coitianta gné amháin, an hamstar órga. 

Meastar gur de shliocht clainne amháin, máthair is a hál de 12 a tochlaíodh as a bpoll in Aleppo na Siria i 1930, gach hamstar órga baile ar Domhan anois.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Creimirí
Suíomh Hanford

Ionad in Washington na Stát Aontaithe ab ea Hanford, ina stóráladh ábhair núicléacha radaighníomhacha thar cheann an airm. Tá droch-cháil ar an **suíomh Hanford,** díchoimisiúnaithe inniu, de bharr an oiread sin sceite d'ábhair radaighníomhacha san aer is na huiscí taobh leis ar feadh 70 bliain, beagnach. 
mion|sna 1940idí
Mar shampla, tá a fhios anois gur sceitheadh oiread is 2 × 1018 beicireil (Bq) d'iaidín radaighníomhach san aer ann i 1944-1947. Ag cur san áireamh go méadaíonn a laghad is 2 × 105 Bq iaidín, ach é ionsúite sa cholainn, an dóchúlacht go bhfaighidh duine ailse tíoróidigh, is ollmhór an sceitheadh é seo. 

Meastar go bhfuair suas le 20% den 250,000 duine i stáit Washington, Idaho is Oregon, mórthimpeall ar Hanford dáileoga baolacha radaíochta ó thosaigh sé. Ní haon ábhar iontais é gur cúis chonspóide an t-ionad céanna.

## Tagairtí

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Cumhacht núicléach
Catagóir:Raideolaíocht
Catagóir:Dramhaíl radaighníomhach
Catagóir:Radaighníomhaíocht
Hanraí

Aonad féinionduchtais an SI, leis an tsiombail H. Ainmnithe as Joseph Henry. I gciorcad iata ina bhfuil an sruth ag athrú ag 1 aimpéar in aghaidh an tsoicind, má ghineann sé fórsa leictreaghluaisneach 1 vólta, is 1 H féinionduchtas an chiorcaid. 

## Tagairtí

Catagóir:Leictreamaighnéadas
Arthur Harden

Ceimicí a rugadh i Manchain ab ea **Arthur Harden** (1865-1940). Roinn sé Duais Nobel na Ceimice le Hans Euler-Chelpin i 1929 as a shaothar ar choipeadh siúcra agus ceimic na n-einsímí coipthe.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1865
Catagóir:Básanna i 1940
James Hargreaves

Ceapadóir a rugadh i mBlackburn Shasana, meastar, ab ea **James Hargreaves** (c 1720- 22 Aibreán 1778). D'fhionn sé an sinéidín (a d'ainmnigh sé as a iníon) timpeall 1764. Bhunaigh sé muileann sníomhacháin i Nottingham.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Sasanacha
Catagóir:Innealtóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine as Blackburn
Catagóir:Daoine a rugadh i 1720
Catagóir:Básanna i 1778
Godfrey Harold Hardy

Matamaiticeoir a rugadh i gCranleigh Shasana ab ea **Godfrey Harold Hardy** (7 Feabhra 1877-1 Nollaig 1947). Rinne sé taighde bunúsach le John Littlewood (1885-1977) ar uimhirtheoiric anailíseach. Shaothraigh sé dlí Hardy-Weinberg ar ghéinitic pobail, le Wilhelm Weinberg (1862-1937) ach neamhspleách air. D'fhoilsigh sé leabhar ar a chur chuige fealsúnach, *A Mathematician's Apology* (Leithscéal Matamaiticeora, 1940). Ar na mic léinn ollscoile a rinne sé meantóireacht orthu bhí an matamaiticeoir Indiach Srinivasa Ramanujan.

## Tagairtí

Catagóir:Matamaiticeoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1877
Catagóir:Básanna i 1947
John Harrison

Ceapadóir is uaireolaí a rugadh i bhFoulby Shasana ab ea **John Harrison** (24 Márta 1693 - 24 Márta 1776). Faoi 1726 bhí clog tógtha aige le gaireas cúitimh chun earráidí de bharr athruithe san aeráid a cheartú. I 1713 chuir rialtas na Breataine duaiseanna ar fáil as bealaí chun an domhanfhad a dhéanamh amach go cruinn sa loingseoireacht, rud nach mbeadh indéanta gan cloig an-chruinne. Shaothraigh Harrison croiniméadar mara, rinneadh tástáil air ar aistear ó Shasana go hIamáice i 1761-1762, agus d'éirigh leis an domhanleithead a thomhas le míchruinneas níos lú ná 3.9 km. Tar éis tástálacha breise (1765-1773) bhuaigh sé an chéad duais. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1693
Catagóir:Básanna i 1776
Hartaibéist

Damh-antalóp atá gaolmhar leis an tóipí is ea an **hartaibéist**. Dath donn éadrom uirthi.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Leland Harrison Hartwell

Bitheolaí a rugadh i Los Angeles is ea **Leland Harrison Hartwell** (30 Deireadh Fómhair 1939). Le Paul Nurse is Timothy Hunt, bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfiseolaíocht/míochaine i 2001 as a raibh léirithe acu mar gheall ar phríomhrialaitheoirí thimthriall na cille.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Los Angeles
Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Daoine beo
Georges-Eugène Haussmann

Airgeadaí is pleanálai baile Francach ab ea **Georges-Eugène Haussmann** (27 Márta 1809-11 Eanáir 1891). Rugadh agus shiothlaigh sé i bPáras. Ceapadh ina mhaor ar an Seine é i 1853, agus rinne sé éacht chun cathair Pháras a fheabhsú, ag leathnú sráideanna, ag leagan amach búlbhard is páirceanna, ag tógáil droichead.
[clé|mion|Boulevard [Georges-Eugène Haussmann|Haussmann i bPáras]]

## Féach freisin

* Búlbhard 

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1809
Catagóir:Básanna i 1891
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Père Lachaise
Catagóir:Daoine as Páras
Radaíocht Hawking

mion
Saghas radaíochta is ea **Radaíocht Hawking**, a réamhinis an t-eolaí Stephen Hawking i 1974 go n-astódh dúphoill go leanúnach. As na díseanna cáithníní a tháirgtear ag iarmhairtí candamacha gar do dhúpholl, asúnn an dúpholl ceann acu agus radaítear an ceann eile.  

De réir na teoirice, galaíonn dúpholl go mall ina fhótóin is ina cháithníní eile go múchtar é i rois gáma-ghathanna. 

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaíocht
Catagóir:An Chruinne
Dlí Hardy-Weinberg

An prionsabal a rialaíonn minicíocht na n-ailléilí is na ngéinitíopaí i bpobal easphóraithe cobhsaí, a foirmlíodh i 1908 ag Godfrey Hardy is Wilhelm Weinberg. Má tá dhá ailléil ann, A agus a, le minicíochtaí p is q, p + q = 1. Uaidh sin, p2 + 2 p q + q2 = 1: is ionann p2 agus minicíocht an homaisiogóit AA, q2 agus minicíocht an homaisiogóít aa, 2 p q agus minicíocht an heitrisiogóit Aa. Is féidir an chothromóid a fhorbairt chun níos mó ná dhá ailléil a chlúdach ag lócas ar chrómasóm. Tarlaíonn dialltaí ón dlí seo i bpobail bheaga ionphóraithe. Baintear feidhm as go minic chun minicíochtaí heitrisiogót (2 p q) a ríomh maidir le neamhord cúlaitheach nuair is eol go cruinn minicíocht na homaisiogót a bhíonn buailte leis (q2). Mar shampla, má tharlaíonn an fhiobróise chisteach do dhuine as 2,500 sa phobal (q2 = 0.0004), q = .02 agus 2 p q = 2 × 0.98 × 0.02 = 0.0392, nó is é duine as 25.5 sa phobal tarlú na hailléile i gcoitinne.

## Tagairtí
Franz Joseph Haydn

Cumadóir ceoil a rugadh i Rohrau na hOstaire ab ea **Franz Joseph Haydn** (31 Márta 1732 – 31 Bealtaine 1809). Thug sé isteach an ceathairéad téadach 4 ghluaiseacht, agus an siansa clasaiceach. I measc a shaothar tá 104 siansa, 50 coinséartó, 84 ceathairéad téadach, 24 saothar stáitse, 12 aifreann, agus cuid mhaith sonáidí méarchláir, ceol seomra, uirlise is gutha.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1732
Catagóir:Básanna i 1809
Catagóir:Cumadóirí Ostaracha
Heacsán

C6H14, hidreacarbón alcáin le 6 adamh carbóin. 5 isiméir struchtúrtha ann. Maidir leis an gcomhdhúil slabhra dhírigh, n-heacsán, CH3CH2CH2CH2CH2CH3, is é 69&nbsp;°C a fhiuchphointe.

## Tagairtí
William Hayes

Eolaí is dochtúir a saolaíodh i mBaile Átha Cliath ab ea **William Hayes** (1913-1994). Gníomhréim fhada chuimsitheach aige san India, in Éirinn, an Bhreatain agus an Astráil. Sna 1950idí, freagrach as fionnadh ghéineolaíocht na mbaictéar, timpeall an ama chéanna a bhí Watson is Crick ag léiriú struchtúr déhéilisce an DNA den chéad uair. D'fhoilsigh sé leabhar cáiliúil ar a thaighde, *The Genetics of Bacteria and their Viruses* (Géinitic na mBaictéar is a Víreas, 1964), lámhleabhar ag mic léinn thar bhlianta fada. Leag sé bunchlocha tábhachtacha sa bhitheolaíocht mhóilíneach agus an innealtóireacht ghéiniteach.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1913
Catagóir:Básanna i 1994
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Hearóin

Démhoirfín, díorthach moirfín a saothraíodh ar dtús i 1896. Ceapadh ag an am gur thámhshuanach neamhandúile é. A mhalairt ar fad ab fhíor, rud a fuarthas amach go luath. Úsáidtear é chun faoiseamh a thabhairt do dhaoine le han-phian i gcúram foirceanta. Ach tá cosc ar a úsáid i gcuid mhaith tíortha, na Stáit Aontaithe ina measc. Baintear mí-úsáid as go forleathan. 

Is druga an-andúileach é hearóin. Forbraíonn an corp acmhainn ar an druga tar éis é a úsáid go rialta, agus faightear amach go tapa go dteastaítear dáileoga níos airde nó níos minice chun na héifeachtaí inmhianaithe a fháil. 

De réir mar a mhéadaíonn acmhainn ar an druga, agus nuair a úsáideann duine méid níos mó hearóine, d’fhéadfadh go ndéanfadh sé faillí i gcodanna eile dá shaol, mar shampla a shláinte nó a phost. 

## Féach freisin

* Mí-úsáid substaintí
* Ópóideach agus codlaidíneach

## Tagairtí

Catagóir:Mí-úsáid substaintí

Catagóir:Anailgéisigh
Oliver Heaviside

Fisiceoir a rugadh i Londain ab ea **Oliver Heaviside** (1850-1925). Rinne sé cuid mhaith taighde ar leictreachas agus teileachumarsáid leictreach. Réamhinis sé go raibh ciseal gáis ianaithe (an t-ianaisféar) thuas san atmaisféar a bheadh in ann tonnta raidió a fhrithchaitheamh. Rinne Arthur Kennelly an réamhinsint chéanna ag an am céanna sna Stáit Aontaithe, neamhspleách air. Rinne sé amach i 1902 gur ciseal ianaisféir timpeall 90-120 km in airde a fhrithchaitheann na tonnta raidió, agus tugtar *ciseal Heaviside-Kennelly* nó *an E-chiseal* air seo.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1850
Catagóir:Básanna i 1925
Alan J. Heeger

Fisiceoir a rugadh i Sioux City, Iowa ar an 22 Eanáir 1936 is ea **Alan J. Heeger**. Bhain sé dochtúireacht i bhfisic amach ó Ollscoil California, Berkeley sa bhliain 1961. Le Alan MacDiarmid is Hideki Shirakawa, bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice sa bhliain 2000 as a shaothar chun polaiméirí seoltacha a fhionnadh is a fhorbairt.

## Naisc sheachtracha
* Curriculum Vitae Alan J. Heeger ag suíomh University of California, Santa Barbara.  Arna rochtain ar 18 Feabhra 2014
* Léacht Duais Nobel Heeger Arna rochtain ar 18 Samhain 2014

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Heicseaclóiriféin

C13H6Cl6O2, púdar bán le hairíonna antaiseipteacha a úsáidtear go forleathan in ullmhúcháin maisíochta.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Heicteár

Aonad méadrach fairsinge, ionann le 10,000 méadar cearnach, nó 2.47 acra. Úsáidtear é i dtomhas talún de ghnáth.

## Féach freisin

* Acra

## Tagairtí

Catagóir:Aonaid tomhais
Homo heidelbergensis

Is speiceas nó fospeiceas díofa den duine ársa é ***Homo heidelbergensis*** (freisin ***H. erectus heidelbergensis***, ***H. sapiens heidelbergensis***) a bhí ann le linn an Phléisticéinigh Mheánaigh.

Giall láidir iontaisithe gan smig a fuarthas i 1907 i Mauer, gar do Heidelberg na Gearmáine. Timpeall 500,000 bliain d'aois, an iontaise dhaonna is seanda a fuarthas san Eoraip. Rangaítear go minic í mar Homo erectus, ach is ródhócha gur Homo sapiens ársa í, agus is féidir gur ó staid luath i ndifreálú an phobail Néandartálaigh í.

## Tagairtí


Catagóir:Tacsóin iontaise a gcuirtear síos air in 1908
Heaptán

C7H16, hidreacarbón alcáin le 7 n-adamh carbóin. 9 n-isiméir struchtúrtha ann, agus faightear an chuid is mó díobh sa chodán gásailíneach de pheitriliam. Bíonn ceann amháin acu, ar comhdhúil slabhra dhírigh é, n-heaptán, CH3CH2CH2CH2CH2CH2CH3, freagrach thar aon chomhdhúil eile as cnagadh in innill peitril.

## Tagairtí
Samuel Hearne

Taiscéalaí thuaisceart Cheanada, a rugadh i Londain ab ea **Samuel Hearne** (Mí Feabhra 1745 – Samhain 1792). Ball de Chomhlacht Bhá Hudson, agus an chéad Eorpach a thaistil thar tír le carr sleamhnáin is curach go dtí an tAigéan Artach.

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1745
Catagóir:Básanna i 1792
Héileastad

An fad amach ón nGrian ag a dtéann réimse maighnéadach na Gréine i léig. Sainmhínitear é mar imeall an Ghrianchórais.

## Tagairtí

Catagóir:An Grianchóras
Héileastat

Scáthán leata, tiomáinte le clogmheicníocht, ionas go dteilgeann sé an chuid chéanna den spéir isteach i dteileascóp fosaithe. Úsáidtear a leithéid le teileascóip ghrianda go príomha chun na costais a choinneáil chomh híseal agus is féidir, mar nach gá dóibh an spéir iomlán a iniúchadh. 

## Tagairtí
Heilminteolaíocht

Is éard atá i gceist leis an **heilminteolaíocht** ná staidéar ar na péisteanna seadánacha (heilmintí), a chuimsíonn cruinnphéisteanna agus leithphéisteanna chomh maith lena larbhaí.

## Tagairtí
Hemichordata

Inveirteabrach mara a mhaireann ar an ngrinneall. Scoilteanna geolbhaigh ina fharaing, cosúil le veirteabraigh bhunúsacha. Cuimsíonn sé dearcánphéisteanna is graptailítí.

## Tagairtí
Beartaíocht Heimlich

deas|250px|thumb|Beartaíocht Heimlich
Modh oibre garchabhrach tarrthála chun bia nó bac eile sa phasáiste uachtarach riospráide a chur amach as. Tugtar *an sá boilg* uirthi freisin. Sáitear an dorn dúnta go láidir in airde ar an mbolg uachtarach os cionn an imleacáin, agus déantar arís é go mbíonn an fhadhb riospráide réitithe. Is féidir an gnó céanna a dhéanamh tríd an íobartach a fháisceadh timpeall an choim ón taobh thiar. Ainmnítear í as an dochtúir Meiriceánach Henry J. Heimlich (1920-2007).

## Tagairtí
Heireafalas

Anatamaí Gréagach a rugadh sa Chalcadóin ab ea **Heireafalas** (c 335-c 280 RC). An chéad duine a mhionscrúdaigh an cholainn dhaonna is a chuir i gcomparáid le hainmhithe eile í. 

## Tagairtí
Heirpéas

*Herpes simplex*, ionfhabhtú víreasach a chuireann tús le gríos, agus ina dhiaidh sin cloig bheaga lán de shreabhán a othrasaíonn is a éiríonn ionfhabhtaithe. Dhá shaghas den víreas ann: saghas 1, a chuireann isteach ar na liopaí is an béal, agus saghas 2, a chuireann isteach ar réigiún na mbaill ghiniúna is a tharchuirtear ar mhodh gnéasach. Tarlaíonn ionsaithe athfhillteacha, agus bíonn an víreas ar scor idir na hionsaithe.

mion|clé|Spuaic shlaghdáin

## Tagairtí

Catagóir:Galair víreasacha
Catagóir:Galair agus ionfhabhtuithe gnéas-tarchurtha
Prionsabal éiginnteachta Heisenberg

Thaispeáin Werner Heisenberg éiginnteacht bhunúsach sa bhfisic chandamach, go laghdaíonn cruinneas tomhas ionad cáithnín de réir mar a mhéadaítear cruinneas thomhas a luais, agus a mhalairt go cruinn. Ar leibhéal na gcáithníní bunúsacha, cuireann próiseas an tomhais isteach ar an gcóras. Mar shampla, dá mb'fhéidir le micreascóp cumasach leictreon a bhrath, bheadh gá le solas chuige seo. Ach tá leictreon chomh beag éadrom sin, dá dtitfeadh fótón amháin air, go n-athródh sé sin ionad an leictreoin. Mar an gcéanna más mian teocht nó brú nó sruth leictreach a thomhas, ach de ghnáth is beag is fiú an oiread a chuireann an modh tomhais isteach ar an gcóras. Ach ar an leibhéal fo-adamhach, is amhlaidh nach féidir eolas ar leith a thomhas go cruinn. Ní hé ciall an phrionsabail nach bhfuil aon chinnteacht sa bhfisic chandamach, ach nach féidir dhá airí d'aon réad candamach, mar fhuinneamh nó móiminteam nó am nó ionad nó gluaisne, a thomhas go cruinn ag an am céanna.

## Tagairtí
Werner Heisenberg

Fisiceoir teoiriciúil ó Würtzburg na Gearmáine ab ea **Werner Karl Heisenberg** (5 Nollaig 1901-1 Feabhra 1976). D'fhorbair sé an mheicnic chandamach. As sin, d'fhionn sé na hallatróip hidrigine, agus chuir prionsabal na neamhchinnteachta maidir le fisic chandamach chun tosaigh i 1927. Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic i 1932 as. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1901
Catagóir:Básanna i 1976
Heitreacrómaitin

Ar dtús, aithníodh í mar na codanna sin de chrómasóm a bhíonn níos dlúithe dingthe, agus ruaimnithe níos tibhe le linn na cilldeighilte, ná aon chodanna eile nach mbíonn dingthe ná ruaimnithe (an t-eocrómaitin). Bíonn an heitreacrómaitin flúirseach timpeall réigiún cheintrimír an chrómasóim go príomha, mar nach bhfuil an oiread sin géinte códaithe, bíodh is go bhfuil an-chuid seichimh atriallacha DNA. I láthair na huaire, glactar mar heitreacrómaitin aon réigiún de chrómasóm dlúth ina bhfuil an crómaitin neamhghníomhach ó thaobh tras-scríofa de.

## Tagairtí
Helene

mion|clé|Helene
An 12ú satailít nádúrtha (gealach) de chuid Satairn, a fionnadh i 1980. 377,000 km amach ón bpláinéad, 36 km ar trastomhas, ag taisteal ar an bhfithis chéanna le Dione.

## Tagairtí
Heipirin

Polaishiúicríd ar leith, a fhaightear i measchealla an ae, na scamhóg is an mhúcóis stéigigh, a chuireann bac ar théachtadh na fola. Ní thuigtear a feidhmeanna fiseolaíocha go hiomlán, ach ina fhoirm eastósctha íonghlanta, úsáidtear í mar dhruga frith-théachta i gcúrsaí míochaine chun bac a chur ar thrombóis.

## Tagairtí
Hermann von Helmholtz

Eolaí Gearmánach ab ea **Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz** (31 Lúnasa 1821 – 8 Meán Fómhair 1894). Rinne sé taighde suntasach ar dhlí imchoimeád an fhuinnimh, teirmidinimic, leictridinimic agus leictreamaighnéadas. D'fheabhsaigh sé teoiric Young ar radharc daite na súl, agus mhínigh próiseas ceartaithe na súl. D'fhionn sé an t-oftalmascóp (1851), uirlis lenar féidir an taobh istigh den tsúil a fheiceáil.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1821
Catagóir:Básanna i 1894
Jan Baptist van Helmont

Ceimicí a rugadh sa Bhruiséil ab ea **Jan Baptist van Helmont** (1579 - 30 Nollaig 1644). D'fhionn sé an téarma gás, agus ba é an chéad duine a ghlac le leáphointe oighir is fiuchphointe uisce mar chaighdeáin nó pointí tagartha i dtomhas na teochta.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1644
Catagóir:Ceimiceoirí Beilgeacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1579
Catagóir:Fir
Hemiptera

mion|250px
[mion|250px|[Aifid]]
Grúpa feithidí a chuimsíonn dhá ord, Homoptera is Heteroptera.

## Tagairtí
Cráitéar Henbury

deas|250px|thumb|Cráitéar Henbury
Cráitéar dreigíte i dtuaisceart na hAstráile, timpeall 100 km ó Alice Springs.

## Tagairtí
Heipitíteas ionfhabhtaíoch

Athlasadh san ae ar víreas is bun le **Heipitíteas ionfhabhtaíoch** nó **Heipitíteas A**. 

Is iad na víris is coitianta ná heipitíteas A, heipitíteas B agus heipitíteas C. 

Faightear heipitíteas A trí uisce nó bia truaillithe a ionghabháil. Tarlaíonn galar géar dá thoradh, le fiabhras, masmas, tuirse, is buíochán. Is féidir go mbeidh an t-othar lagaithe ar feadh cuid mhaith míonna, agus go bhfaighidh seanduine bás uaidh. Ní bhíonn torthaí fadsaolacha ar dhaoine a thagann slán uaidh. 

clé|mion|Heipitíteas ionfhabhtaíoch nó Heipitíteas A

Is scéal eile é maidir le Heipitíteas B agus Heipitíteas C, galair nimhiúla thógálacha. Faightear iad ó fhuil nó sreabháin cholainne thruaillithe, go díreach (mar shampla, ó shnáthaid nó i bhfuilaistriú) nó trí chomhriachtain. Galair ghéara cosúil le heipitíteas A is ea iad, ach déantar dochar buan don ae agus tarlaíonn ciorróis is ailse mar thoradh orthu. Cuireann siad tús le timpeall 80% d'ailsí an ae, agus gach bliain maraíonn siad cúpla milliún duine ar fud an Domhain. Meastar go bhfuil an baol d'fhiaclóir 5 oiread níos mó ná don ghnáthdhuine, de bhrí go mbíonn sé ag láimhseáil suas le 20 othar in aghaidh an lae, ag teacht i dteagmháil le sreabháin cholainne mar fhuil is seile na n-othar. Bíonn baol freisin do theicneoirí fiaclacha a thagann i dteagmháil le múnluithe ó na hothair, fiú i bhfad tar éis don sreabhán triomú, mar go bhfanann an víreas nimhiúil tríd an bpróiseas seo. Ar ámharaí an tsaoil, tá ionaclú éifeachtach ar fáil i gcoinne heipitíteas B, agus tá sé práinneach go nglacfaidh teicneoirí atá i mbaol leis.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Heipitíteas
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Helios (spásárthach)

mion|deas|thumb|Spásárthach Helios
Comhaistear spáis idir an Iar-Ghearmáin is na Stáit Aontaithe ab ea an clár **Helios**, chun staidéar a dhéanamh ar an meán idirphláinéadach, timpeall 0.3 AU ón nGrian (is é sin, taobh istigh d'fhithis Mhearcair). Thóg na Gearmánaigh dhá spásárthach agus lainseáladh ar fheithiclí Titan III-Centaur iad i 1974 is 1976. 

D'fhan siad ag obair go rathúil ar feadh 10 mbliain, ag tarchur sonraí go dtí stáisiúin talún na Gearmáine is córas NASA.

## Féach freisin

* NASA

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cláir NASA
Catagóir:Spásárthaí
Joseph Henry

Fisiceoir Meiriceánach ab ea **Joseph Henry** (17 Nollaig 1797 - 13 Bealtaine 1878). An chéad}} stiúrthóir ar Institiúid Smithsonian in Washington. D'fheabhsaigh sé an leictreamaighnéad, d'fhionn an féinionduchtas, agus d'fhionn prionsabal an ionduchtaithe leictreamaighnéadaigh neamhspleách ar Faraday.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1797
Catagóir:Básanna i 1878
William Henry

Ceimicí a rugadh i Manchain ab ea **William Henry** (12 Nollaig 1774 – 2 Meán Fómhair 1836). Cheap sé dlí a ainmníodh as, go bhfuil an oiread mól gáis a thuaslagtar i leacht i gcomhréir dhíreach le brú an gháis sin os cionn an leachta (nuair nach dtarlaíonn aon imoibriú ceimiceach eatarthu). Tagann an dlí seo san áireamh i dtáirgeadh deochanna carbónáitithe. Léiríonn sé conas a tharlaíonn galar díbhrú do thumadóir, agus conas é a leigheas. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1774
Catagóir:Básanna i 1836
Heorastaic

Is éard is **heorastaic** ann ná modh oibre matamaiticiúil ina ndéantar buillí faoi thuairim, nó oibriú trí thástáil is earráid, chun fadhb a réiteach. Bíonn na buillí faoi thuairim seo bunaithe ar réamheolas is taighde ar an gcóras atá idir camáin, chun iad a dhéanamh níos oiriúnaí beaichte. 

Baineann an réimse seo le hintleacht shaorga, agus is áisiúil é i gclárú an ríomhaire nuair nach féidir algartam cuimsitheach a leagan amach.

## Tagairtí

Heorastaic
Catagóir:Réiteach fadhbanna
William Herschel

Réalteolaí amaitéarach agus ceoltóir, a rugadh i Hannover na Gearmáine, ab ea **William Herschel** (15 Samhain 1738 &ndash; 25 Lúnasa 1822).  

Thóg sé an teileascóp frithchaiteach ba mhó ag an am, agus d'fhionn an pláinéad Úránas sa bhliain 1781 (cé cé gur cheap sé ar dtús go raibh cóiméad ann), chomh maith le Titania agus Oberon, dhá ghealach de chuid Úránais. Rinne sé breathnaithe ar dhéréaltaí, agus thiomsaigh catalóg cháiliúil réaltaí.

## Saol
Chuaigh Herschel go Sasana nuair a bhí sé in aois a 19 bliana agus chaith sé an chuid eile dá shaol ansin.

Ar 13 Márta  1781, tháinig Herschel ar an phláinéad Úránas”, an chéad phláinéad a thángthas air ón chianaois. Agus é ag tabhairt faoi shuirbhéireacht ar na réaltaí, thug Herschel faoi deara go raibh rud ag bogadh os comhair na réaltaí. Ar dtús, shíl sé gur cóiméad a bhí ann.

Ach níos moille, agus níos mó staidéir déanta air, tuigeadh gur pláinéad a bhí ann, agus tugadh an t-ainm Úránas air, in ómós do cheann de sheandéithe na Gréige. I miotaseolaíocht na tíre sin, dia na spéire ab ea Úránas, a bhí pósta le Gáia, bandia an talaimh, agus ba iad na Tíotáin an chlann a bhí acu.

Sheinn Herschel roinnt uirlisí ceoil agus cumadóir ceoil a bhí ann freisin. Chum sé 24 shiansa agus roinnt míreanna ceoil eile. 

Thug sé saol fada leis, agus an tseanaois a mharaigh é ar an 25 Lúnasa 1822 (in aois 83 dó) i Slough.

## Naisc sheachtracha
* Catalóg domhainspéire William Herschel
* Suíomh Chumann William Herschel
clé|mion

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1738
Catagóir:Básanna i 1822
Catagóir:Daoine as Hannover
Catagóir:Cumadóirí Gearmánacha
Catagóir:Réalteolaithe Gearmánacha
Alfred Day Hershey

Bitheolaí a rugadh in Owosso, Michigan ab ea **Alfred Day Hershey** (1908-1997). Rinne sé taighde ar na víris a ionfhabhtaíonn baictéir (na baictéarafagaigh), agus chruthaigh gurb é DNA an t-ábhar géiniteach sa bhfagach. Roinn séDuais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Max Delbrück is Salvador Luria sa bhliain 1969.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1908
Catagóir:Básanna i 1997
Avram Hershko

Bitheolaí a rugadh ar 31 Nollaig 1937 in Karkag na hUngáire is ea **Avram Hershko**. Leis an ainm **Herskó Ferenc** a rugadh é. Chuir sé faoi in Iosrael sa bhliain 1950. Bhain sé dochtúireacht amach in Iarúsailéim agus oibríonn sé anois leis an Technion in Haifa. Roinn sé Duais Nobel na Ceimice i 2004 le Aaron Ciechanover is Irwin Rose as a bhfionnachtain go bhfuil meicníocht ann chun próitéiní a dhíghrádú trí mheán úibicitine.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* A léacht Nobel
* Suíomh ag an Technion 
* Caint gairid le hAvram Hershko dar theideal "Ceachtanna ó Mo Shaol san Eolaíocht" 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Bithcheimiceoirí Iosraelacha
Gustav Hertz

Fisiceoir Gearmánach ab ea **Gustav Hertz** (22 Iúil 1887 - 30 Deireadh Fómhair 1975). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice le Franck sa bhliain 1925 as dlíthe imbhualadh ábhar le leictreoin a mhíniú. Rinne sé taighde núicléach san Aontas Sóivéadach i ndiaidh an dara cogadh domhanda.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1887
Catagóir:Básanna i 1975