open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bréag mhór

[class=notpageimage|mion| [Adolf Hitler go luath sna 1920í, faoin am a thosaigh sé ag scríobh *[[Mein Kampf]]*&nbsp;(1925)]]
Is éard atá i gceist le '**bréag mhór**'  (Gearmáinis: *große Lüge) ná*  ollshaobhadh nó bréagléiriú ar an bhfírinne a úsáidtear go príomha mar theicníc bholscaireachta   pholaitiúil.   Le linn dó Mein Kampf a dheachtú, chum Hitler an téarma **große Lüge** chun tagairt a dhéanamh do bhréag chomh ollmhór sin nach gcreidfeadh éinne go bhféadfadh aon duine an dánacht a bheith aige an fhírinne a chasadh chomh náireach sin” (Gearmáinis:  "*die Unverschämtheit haben könnte, die Wahrheit so schändlich zu verdrehen*"). Mhaígh Hitler gur bhain na Giúdaigh leas as an teicníocht chun an milleán a chur ar an nginearál Erich Ludendorff, a bhí ina cheannaire polaitiúil suntasach náisiúnach i bPoblacht Weimar, as treascairt na Gearmáine sa Chéad Chogadh Domhanda.

De réir an staraí Jeffrey Herf, d'úsáid na Naitsithe an bhréag mhór ar dtús chun meon a iompú in aghaidh na nGiúdach agus chun an Uileloscadh a chosaint. Áitíonn Herf gur bhain Joseph Goebbels agus an Páirtí Naitsíoch úsáid as teicníc na bréige móire chun an frith-Ghiúdachas a bhí ann le fada an lá san Eoraip a iompú ina olldhúnmharú. Mhaígh Herf freisin gurb ó bréag mhór na Naitsíoch ná an Ghearmáin a léiriú mar thalamh neamhchiontach, faoi léigear, agus a bhí ag frithionsaí na Comhcheilge Idirnáisiúnta Giúdach' (An Ghearmáinis:"*Weltjudentum*"), daoine ar chuir na Naitsithe an milleán orthu as an Chéad Chogadh Domhanda a thosú. Mhaígh bolscaireacht Naitsíoch arís agus arís eile go raibh cumhacht pholaitiúil sa chúlra ag Giúdaigh sa Bhreatain, sa Rúis agus sna Stáit Aontaithe. Leathnaigh an bhréag mhór freisin éilimh go raibh tús curtha ag na Giúdaigh le cogadh díothaithe i gcoinne na Gearmáine, agus de réir sin go raibh sé de cheart ag an nGearmáin na Giúdaigh a dhíothú agus iad ag iarraidh an Ghearmáin a chosaint.

## Tagairtí
Catagóir:Nuafhocail na 1920idí
Catagóir:Cealgaireacht
Catagóir:Bréagadóireacht
Catagóir:Teicnící bolscaireachta
Catagóir:Tuairimí ar Adolf Hitler
Starship SpaceX

mion|clé|An chéad tástáil ar 20 Aibreán 2023.
Is é **Starship SpaceX** an roicéad is mó a tógadh riamh. Le linn na bliana 2023, bhí tástálacha á ndéanamh ar an roicéad chun é a ullmhú don chéad eitilt tráchtála. 

D’éirigh le SpaceX tástáil a dhéanamh ar an roicéad i mí Eanair 2023, an chéad uair riamh ar éirigh leo 10 milliún punt de ghás tiomána a chur isteach i roicéad.

Tharla an chéad lainseáil ar 20 Aibreán 2023 ach theip ar an iarracht.

## Féach freisin

* SpaceX

## Tagairtí

Catagóir:SpaceX
Catagóir:Roicéid
Catagóir:Elon Musk
David Farrell

Is acadóir Éireannach é **an tOllamh David Farrell** MRIA. Is aige atá Cathaoir na Polaitíochta sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath. Ba é ceann Scoil na Polaitíochta agus Gnóthaí Idirnáisiúnta é ón mbliain 2010-13 agus arís ón mbliain 2016-21. Is iad an ionadaíocht, córais toghcháin agus páirtithe polaitíochta na sainréimsí léinn atá aige.

## Foilseacháin

I measc na leabhar is déanaí uaidh tá *The Oxford Handbook of Irish Politics* (comheagarthóir, Oxford University Press, 2021), agus *Deliberative Mini-Publics: Core Design Features* (comheagarthóir, Bristol University Press, 2021). Mar aon leis sin, tá 20 leabhar eile foilsithe aige (mar údar agus mar eagarthóir) ina measc, an duaisleabhar *Political Parties and Democratic Linkage: How Parties Organize Democracy* (Oxford University Press, 2011).

Dhírigh a chuid oibre ina dhiaidh sin ar phléghrúpaí mionphobail (*Mini-Publics* mar shampla An Tionól Saoránach). Tá obair chomhairliúchán agus taighde déanta aige ar roinnt próiseas rialtais a bhaineann le pléghrúpaí mionphobail in Éirinn, sa Ríocht Aontaithe agus sa Bheilg, agus ina theannta sin tá tacaíocht tugtha aige d'obair ceann de na Painéil Saoránach uile-AE le linn na Comhdhála ar Thodhchaí na hEorpa. Sular bhog sé go Baile Átha Cliath sa bhliain 2009, bhí sé ina ollamh le hEolaíochtaí Sóisialta in Ollscoil Mhanchain agus ina cheann scoile ansin freisin. D’oibrigh sé freisin i róil ar cuairt leis an Australian National University, Harvard, Mannheim agus University of California Irvine. Sa bhliain 2011 toghadh an tOllamh Farrell ina chathaoirleach ar Chuibhreannas na hEorpa don Taighde Polaitiúil.

Catagóir:Ollúna Éireannacha
Catagóir:Eolaíocht pholaitiúil
Scéalta grá

Is éard atá i gceist le **scéalta grá** ná seánra sa litríocht ina bhfuil béim ar leith ar chaidreamh agus ar ghrá.

## Sa Ghaeilge

* *Póg ó Strainséir* Éibhlín Ní Dhuibhir - Cathal Ó Sándair (faoi ainm cleite) a scríobh.
* Leabhair Michelle Nic Pháidin
* *Is gearr…* (aistriúchán) Marian Keyes
* Tá cuid den tsraith *Open Door* aistrithe go Gaeilge https://www.newisland.ie/open-door 
* 'An Lánúin' le Pádraig Breathnach, 1979
* 'Hula Hul' le Seán Mac Mathúna (tá scéal grá lárnach ann)
* Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne

Catagóir:Seánraí litríochta
Jean-Claude Izzo

File, iriseoir agus úrscéalaí as Marseille ba ea **Jean-Claude Izzo** (Marseille 20 Meitheamh 1945 – Marseille 26 Eanáir 2000).

### Saothar
Scríobh Izzo filíocht go hairithe sna 1970-1990idí.  

Bhain sé cáil amach go tobann in 1995 nuair a foilsíodh an scéinséir  *Kíor Thuathail* (*Total Khéops*) sa sraith Fhrancach  *Série noire* de chuid Gallimard. Tháinig a húrscéalta *Chourmo* agus *Solea* amach níos déanaí, an dá leabhar eile sa tríológ.  Is é Montale príomhcharachtar na tríolóige, póilín.  Portráid ilghnéitheach de Marseille ag deireadh an chéid seo caite atá sa leabhar seo, an chathair inar fhás an t-údar féin aníos. Castar orainn coirpigh agus daoine gránna den uile chineál agus muid ag leanacht Montale trí chúlsráideanna dorcha na cathrach – idir phóilíní cama, an Maifia, antoiscigh chreidimh, phéidearastaigh, chiníochaithe agus eile. 

Scannánaíodh *Kíor Thuathail* don teilifís faoin teideal *Fabio Montale* in 2001 agus don phictiúrlann faoin teideal Total Khéops in 2002. 

Ar an drochuair *bhuail ailse* sceadamáin Izzo agus d'éag 26 Eanáir 2000, in aois 54 dó.

### Gaeilge
D'fhoilsigh Leabhar Breac Kíor Thuathail, leagan Gaeilge de Total Khéops le Jean-Claude Izzo sa bhliain 2017 agus Siúrmó (Chourmo),  aistrithe ag Bernadette Nic an tSaoir sa bhliain 2023

## Féach freisin

* Bernadette Nic an tSaoir
* Kíor Thuathail
* Siúrmó 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Básanna in 2010
Catagóir:Úrscéalaithe Francacha
Catagóir:Filí Francacha
Catagóir:Iriseoirí Francacha
Catagóir:Cumannaithe
Catagóir:Jean-Claude Izzo
Ionsaithe seicteacha, 29 Iúil - 2 Lúnasa 1976

Tharla ionsaithe seicteacha ar 29 Iúil - 2 Lúnasa 1976 i dTuaisceart Éireann le linn an dTrioblóidí.

### Eachtraí

* 29 Iúil 

Dúnmharaíodh  triúr Caitliceach, Daniel McGrogan (27), Joseph Watson (65) agus Thomas Hall (62), nuair a phléasc buama sa Whitefort Inn, Andersonstown.

* 30 Iúil 

Dúnmharaíodh  ceathrar Protastúnach, John McCleave (48), John McKay (50), James Doherty (70) agus Thompson McCreight (60), in eachtra lámhaigh ar an Stag Inn, bóthar Milltown, Belvoir, Béal Feirste.

An lá céanna, dúnmharaíodh Robert Scott, (28) Protastúnach , ball den UDR, ar a fheirm i Mhuine Mór*.*

* 31 Iúil 

Mharaigh naoscaire  Thomas Cush, (52) RUC agus Protastúnach i Lurgan.

* 1 Lúnasa

Mharaigh  an UDA William John Bovaird (33), Protastúnach (ó dhúchas) a bhí ina chónaí le Caitliceach (Annalee Street, Lower Oldpark).

* 2 Lúnasa

Cornelius Neeson (49), Caitliceach. Bhuail an UVF é, cúine Manor Street agus Cliftonville Road.

## Féach freisin

* Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
* Sléacht Mhuileann Ching (1976)

## Tagairtí

Catagóir:1976
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Tempo rubato

Stíl rithime is ea **rubato**, inar féidir leis an gcantóir nó gceoltóir an luas a lúbadh mar is mian leis.

## Féach freisin

* Rithim
* Kalinka (amhrán)

## Tagairtí

Catagóir:Rithim agus méadar
Obair chomhchoiteann

mion| Is cineál oibre comhchoitinne é grúpa cuilteála.
Tagraíonn **obair chomhchoiteann** d'iarracht chomhoibritheach ina dtagann baill de phobal le chéile chun comhsprioc nó comhchuspóir a bhaint amach. Is minic a chuireann obair phobail obair láimhe ar fáil do dhaoine, go háirithe do thionscadail mhóra mar thógáil sciobóil, "cíorcail" de chineálacha éagsúla, agus subbotniks. Baineadh úsáid as focail difriúla chun cur síos a dhéanamh ar na cruinnithe seo.

Níl siad chomh coitianta i gcultúir indibhidiúlacha an lae inniu, áit a mbíonn níos lú daoine ag brath ar dhaoine eile ná mar a bhí i sochaithe réamhthionsclaíocha talmhaíochta agus i measc fiagaithe/cnuasaitheoirí. Bhí go leor oibrithe de dhíth ar thascanna móra mar pháirc adhmaid a ghlanadh nó scioból a thógáil. Is minic gur ócáidí sóisialta agus praiticiúla a bhí iontu. D’fhéadfaí postanna mar scileadh arbhair nó fuáil a dhéanamh mar ghrúpa chun ligean do comhluadar a dhéanamh le daoine le linn obair a bheadh leadránach de ghnáth. Uaireanta, soláthraíodh bia, deoch, agus siamsaíocht mar chuid de na cruinnithe seo.

## Féach freisin
* Meitheal
* Naffir

## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí sóisialta
Anacrúis

Is éard atá i gceist le **anacrúis**, i réimse an cheoil, ná nóta(í) roimh an mbuille anuas i bhfrása ceoil. nó I gcoitinne, nuair a thosaíonn an t-amhrán nó an frása ar an mbuille deireanach den bharra.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Rithim agus méadar
Catagóir:Filíocht
Laacher See

Is loch cráitéir é ***Der Laacher See*** in oirthear *Die Vulkaneifel*, in aice le Mainistir Maria Laach i mbardas Glees, an loch is mó i Rheinland-Pfalz. Cruthaíodh é i gcaildéara an bholcáin Laacher tar éis a bhrúchta deiridh, a théann siar go dtí 10930 R.Ch., de réir an taighde is déanaí. Is comharthaí de bholcánachas leanúnach é an sceitheadh gáis ar féidir a fheiceáil mar  mhóifeití díobhálacha i limistéar oirdheisceart an locha.

## Sanasaíocht

Tagann an focal *Laach* ón Sean-Ghearmáinis Ard, tá baint aige leis an bhfocal reatha *Lache*, le  *lacus* sa Laidin agus le *lake* sa Bhéarla, agus go simplí ciallaíonn sé 'loch'. Dá bhrí sin is athluaiteachas é an t-ainm *Laacher See*. Tá *Laoch* bainteach leis an sráidbhaile agus an mhainistir freisin. Thug na hÍosánaigh an t-ainm *Maria Laach* ar an mhainistir sa bhliain 1863.

## Tréithe

Le achar dromchla de thart ar 3.3 km² agus doimhneacht de 51 m, is é an loch ubhchruthach seo an ceann is mó i ndúiche an Rheinland-Pfalz. Tá sé suite sa Vordereifel (réigiún bolcánach an Eifel Thoir) in aice le Andernach (8 km), Bonn (37 km), Koblenz (24 km) agus Mayen (11 km). Is furasta é a bhaint amach trí acomhal mótarbhealaigh an Bundesautobahn 61, 3 km ó thuaidh ó Mhendig.

## Tagairtí

Catagóir:Loch i nDúiche na Réine-Phalaitíneacht
Catagóir:Loch san Eifel
Catagóir:Dobharlaigh i gceantar Ahrweiler
Catagóir:Geolaíocht an Eifel
Catagóir:Loch cráitéir
Catagóir:Caildéaraí
Catagóir:Loch san Eoraip
Multituberculata

Ord díofa de mhamaigh cosúil le creimirí is ea **multituberculata** (ar a dtugtar **multituberculates** de ghnáth i ndiaidh na tiúbarcal iomadúil ina gcuid fiacla.) a bhfuil taifead iontaise ann a chuimsíonn os cionn 130 milliún bliain. Bhí siad le feiceáil den chéad uair san Iúrasach meánach, agus shroich siad buaic na héagsúlachta le linn an Chailcigh dhéanaigh agus an tSealaid Phailéicéinigh. Ar deireadh, laghdaíodh iad ó lár an Phailéicéinigh ar aghaidh, ag imeacht ón taifead iontaise a bhí ar eolas san Eoicéineach déanach.  Is iad an t-ord is éagsúla de mhamaigh Méiseasócha le níos mó ná 200 speiceas ar eolas, ag dul ó mhéid na luiche go dtí méid an bhéabhair. Bhí cónaí ar na speicis seo in nideoga éiceolaíocha éagsúla, ó rapacha go crainn, cosúil le ioraí, nó cosúil le gearbúnna a phreabann thart.  
De ghnáth, cuirtear multituberculates mar mhamaigh chorónacha lasmuigh den dá phríomhghrúpa, an Theria, lena n-áirítear placaintigh agus marsúipiaigh, agus na monaitréimigh - ach de ghnáth ní ba chóngaraí do na Theria ná do na monotremes. Meastar go bhfuil dlúthbhaint acu le Euharamiyida agus Gondwanatheria mar chuid de na hAllotheria.

## Tagairtí


Catagóir:Oird ainmhithe réamhstairiúla
Catagóir:Mamaí réamhstairiúla
Catagóir:Oird mhamacha
Dùn Breatann

Is príomhbhaile Shiorrachd Dhùn Breatann an Iar é **Dùn Breatann** nó **Dùn Breatainn** (Beurla: *Dumbarton*).. Tá sé suite ar an taobh thuaidh den Linne Chluaidh timpeall Uisce Leamhna .

Seanshuíochán Ríocht Shrath Chluaidh a bhí ann. .Tá caisleán cáiliúil ann, é ina luí ar charraig mhór darbh ainm **Ail Chluaidh**..

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na hAlban
Eilean Mhoire

Is oileán san Linne Chluaidh é **Eilean Moire** ( Béarla : *Lady Isle* ). Is iad seo a comhordanáidí : 55° 31′ 36″ Thuaidh agus 4° 44′ 4″ Thiar.

Tá sé chomh leathan le 2.3 heicteár cearnach i méid. Tá an t-oileán chomh réidh sin, gan a bheith níos airde ná 6 mhéadar os cionn leibhéal na farraigee.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

* Tagairtí léarscáile le haghaidh marcáil eangaí: NS: NS 274 293

Catagóir:Comhairle Shiorrachd Áir a Tuath
Scat Mòr is Scat Beag

Is oileáin iad **Sgat Mòr** agus **Sgat Beag** san Linne Chluaidh. Is iad seo a leanas a gcomhordanáidí : 55° 50′ 52.98″ ó thuaidh agus 5° 18′ 29.56″ Thiar.

Tá Scat Mór suite ag béal Loch Fine . Tá an t-oileán an-réidh, agus níl sé níos airde ná 11 méadaros cionn na farraige.Tá teach solais beag ann.

Tá Scat Beag cosúil leis ach beagán níos lú. Tá sé suite timpeall ciliméadar soir ón Sgat Mór.

## Naisc seachtracha

## Tagairtí

* Tagairtí léarscáile le haghaidh leabharmharcanna: NR 929 666

Catagóir:Comhairle Shiorrachd Áir a Tuath
Seosamh Ó Seanacháin

Misinéir Éireannach san Afraic ba ea **Seosamh Ó Seanacháin** nó **Joseph Shanahan** B.Sc., C.S.Sp. (6 Meitheamh 1871 – 25 Nollaig 1943), ceannródaí don mhisean Caitliceach san Afraic i dtús an 20ú haois. "Macasamhail a phátrúin Naomh Pádraig a bhí ann, ina spiorad agus ina mhodh oibre." Tugadh "Naomh Pádraig na nIobóch" air sa Nigéir.

## Beatha
Rugadh Ó Seanacháin i gCo Thiobraid Árann i 1871. Fada ó Theampall Doire, fuair sé meánscolaíocht sa bhFrainc faoi stiúir na Spioradánach.

Is i gColáiste na Carraige Duibhe i mBaile Átha Cliath a oirníodh ina shagart é i 1900. 

I 1905 ceapadh é ina bhiocáire aspalda ar an Nigéir theas. Ainmníodh é ina easpag ann sa bhliain 1920.

Thuig sé gur trí oideachas a leigheasfaí céim síos na mban. Bhunaigh sé cuallacht banrialta, Siúracha Miseanacha Mhuire na Corónach Naofa, i gCill na Seanrátha, Co an Chabháin, in 1924.  Thainig na Kiltegan Fathers ar an bhfód sa bhliain 1932.

Sa bhliain 1938 ghlac sé le cuireadh cur faoi san Afraic thoir. Bhí cúig bliana pianmhara fágtha aige, ina raibh sé isteach agus amach ón ospidéal. Bhásaigh sé  gCéinia Lá Nollag, 1943. Athadhlacadh a chorp sa Nigéir in Eanáir, 1956.

### Oidhreacht
Sa Nigéir theas inniu, tugann na hIobóigh "Ár Naomh Pádraig" ar Sheosamh Ó Seanacháin. 

Scríobh Áine le Muire Talbóid  beathaisnéis faoi i nGaeilge faoi. Creideann na hIobóigh fós gur de bharr an Easpaig Ó Seancháin a tháinig borradh faoi gach gné dá saol ó 1905 (*Ár Naomh Pádraig: Seosamh Ó Seanacháin, Aspal na Nigéire Theas*, Foilseacháin Ábhair Spioradálta, €20, le hÁine le Muire Talbóid.).

## Féach freisin

* Lucht na nIobóch

## Tagairtí

Catagóir:Lucht na nIobóch
Catagóir:Daoine a rugadh i 1871
Catagóir:Básanna i 1943
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Misinéirí
Diana Taurasi

Is imreoir cispheile gairmiúil Meiriceánach í **Diana Lorena Taurasi** (rugadh 11 Meitheamh, 1982) do Phoenix Mercury de chuid Cumann Náisiúnta Cispheil na mBan (CNCB), agus go bhfuil sí ar cheann de na himreoirí cispheile ban is mó riamh.  T**ugadh Phoenix í isteach**  ar an gcéad roghnúchán CNCB 2004. Bhuaigh Taurasi Gradam Ghlasearcach na Bliana CNCB ( 2004 ), trí chraobh CNCB ( 2007, 2009, agus 2014 ), cúig bhonn óir Oilimpeach stairiúil ( 2004, 2008, 2012, 2016 agus 2020 ),  aon Ghradam Imreoir is Luachmhaire ( 2009 ), dhá Dhámhachtain Cluichí Ceannais LNI CNCB  ( 2009 agus 2014 ), cúig theideal scórála ( 2006, 2008, 2009, 2010, agus 2011 ), agus trí Chorn Domhanda FIBA (2010, 2014, agus 2014). Roghnaíodh í freisin ar dheich bhfoireann Sárimreoirí CNCB agus ar cheithre fhoireann déag CNCB-Uile (lena n-áirítear deich gcinn de roghnúcháin céad foirne). Sa bhliain 2011, vótáil lucht leanúna í mar cheann de na 15 Imreoirí is Fearr de Riamh den CNCB, agus d'ainmnigh an tsraith í dá bhfoirne comóradh 20 agus 25, faoi seach den CNCB Top 20@20 sa bhliain 2016 agus The W25 sa bhliain 2021.  Chomh maith leis sin in 2021, roghnaigh an lucht leanúna í mar an t-imreoir is mó riamh sa tsraith.  Ar an 18 Meitheamh, 2017, tháinig Taurasi chun bheith ina phríomhscórálaí uile-aimseartha WNBA agus ar 27 Meitheamh, 2021, bhí sé ar an gcéad imreoir a sháraigh 9,000 pointe.  Ar 3 Lúnasa, 2023, ba é Taurasi an chéad imreoir a scóráil 10,000 pointe gairme riamh. Tá an leasainm "White Mamba" , a chum Kobe Bryant, tuillte aici mar gheall ar an luí atá aici scóráil i gcásanna ríthábhachtacha, Tá Taurasi ar cheann de 11 ban a bhuaigh bonn óir Oilimpeach, Craobh NCAA, Corn Domhanda FIBA, agus Craobh an CNCB
## Luathshaol
D'fhás Taurasi aníos i Chino, California, áit ar fhreastail sí agus ar imir sí cispheil ag Ardscoil Don Antonio Lugo. Tógadh athair Taurasi, Mario, san Airgintín. Bhí sé ina imreoir gairmiúil sacair san Iodáil  agus d'imir sé ar feadh roinnt blianta mar chúl báire. Is as an Airgintín máthair Taurasi, Liliana. Chuaigh Mario agus Liliana Taurasi ar imirce ón Airgintín go dtí na Stáit Aontaithe sular rugadh Diana. Tá deirfiúr níos sine aici darb ainm Jessika.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hIodáile
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Corónghrúpa

deas|mion|300x300px| Is corónghrúpaí de speicis atá ar marthain iad C1 agus C2 laistigh den chlád T – an grúpa iomlán nó an pan-ghrúpa – ina bhfuil an gasghrúpa S1 de speicis atá díofa freisin. Is iad an corónghrúpa C1 agus an gasghrúpa S1 an grúpa iomlán T1. Is deirfiúracha iad T1 agus C2.
Sa fíligineacht is éard is **corónghrúpa** nó **cluichreán corónach** ann ná bailiúchán speiceas comhdhéanta d'ionadaithe beo an bhailiúcháin, an sinsear coitianta is déanaí den bhailiúchán, agus sliocht uile an tsinsir choitianta is déanaí. Is bealach é mar sin chun clád a shainiú, grúpa comhdhéanta de speiceas agus a shliocht go léir atá ar marthain nó díofa. Mar shampla, is féidir Neornithes (éin) a shainmhíniú mar chorónghrúpa, a chuimsíonn an sinsear coitianta is déanaí de gach éan nua-aimseartha, agus a sliocht go léir atá ann nó díofa.

D'fhorbair Willi Hennig an coincheap, an té a cheap na gcóras fíliginiteach, mar bhealach chun orgánaigh bheo a aicmiú i gcoibhneas lena ngaolta díofa ina "*Die Stammesgeschichte der Insekten*",  agus chum R. P. S. Jefferies an téarmaíocht  "corónghrúpa" agus "gasghrúpa" sa bhliain 1979.  Cé gur leagadh amach é sna 1970idí, níor úsáideadh an téarma go coitianta go dtí gur athbhunaigh Graham Budd agus Sören Jensen iad sa bhliain 2000 . 

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht éabhlóideach
Oidhreacht chultúir dholáimhsithe

Is ionann **oidhreacht chultúir dholáimhsithe** ( **ICD** ) agus cleachtas, léiriú, nochtadh, eolas nó scil a mheasann Eagraíocht Oideachais, Eolaíochta agus Chultúir na Náisiún Aontaithe (EOECNA).  Is maoin chultúrtha iad foirgnimh, áiteanna stairiúla, séadchomharthaí agus  déantúsáin. Is éard atá san oidhreacht dholáimhsithe ná saibhreas intleachtúil neamhfhisiciúil, amhail béaloideas, nósanna, creidimh, traidisiúin, eolas, agus teanga . Breithníonn ballstáit EOECNA oidhreacht chultúrtha dholáimhsithe maidir leis an Oidhreacht Dhomhanda inláimhsithe a dhíríonn ar ghnéithe doláimhsithe den chultúr. Sa bhiain 2001, rinne EOECNA suirbhé  i measc Stát agus eagraíochtaí neamhrialtasacha (ENR) chun iarracht a dhéanamh teacht ar chomhaontú ar shainmhíniú, agus sa bhliain 2003, dréachtaíodh an Coinbhinsiún chun an Oidhreacht Chultúrtha Doláimhsithe a Chosaint  chun í a chosaint agus a chur chun cinn.
## Naisc sheachtracha
*Fardal Náisiúnta na hÉireann maidir le hOidhreacht Chultúir Dholáimhsithe

## Tagairtí
Catagóir:Traidisiúin
Catagóir:Oidhreacht chultúrtha
Catagóir:Antraipeolaíocht chultúrtha
Catagóir: Oidhreacht chultúrtha a chaomhnú agus a athbhunú
Catagóir:Eolas traidisiúnta
Bram Moolenaar

Ríomhchláraitheoir Ollannach ab ea **Bram Moolenaar** a rugadh i 1961 i Lisse na hÍsiltíre agus a fuair bás ar 3 Lúnasa 2023. Ba é an chéad údar agus príomhfhorbróir Vim, eagarthóir téacs bunaithe ar an seaneagarthóir “vi” ar chórais Unix a bhfuil an-tóir air i measc ríomhchláraitheoirí. Bhí sé ina fhostaí de chuid Google ó 2006 go 2021, ag obair san oifig in Zürich. Bhí sé in ann cuid mhaith ama a chaitheamh ag obair ar Vim sa ról sin.

## Obair charthanachta
Bhunaigh Moolenaar cumann carthanachta darb ainm ICCF Holland (International Child Care Fund) a chabhraíonn le dílleachtaí in Kibaale, baile beag i ndeisceart Uganda. Is “bogearra carthanachta” é Vim; is é sin le rá go bhfuil sé ar fáil saor in aisce, ach impíonn sé ar an úsáideoir síntiús deonach a thabhairt do ICCF ar an splancscáileán. Úsáideann roinnt feidhmchlár eile ceadúnas den sórt seo anois.

Bhí Moolenaar ina bhall den ghrúpa úsáideoirí Unix san Ísiltír, NLUUG, a bhronn gradam air  in 2008 as Vim a chruthú agus as an méid oibre a bhí déanta aige ar son bogearraí foinse oscailte go ginearálta.

## Vim
Thosaigh an t-eagarthóir Vim mar “Vi IMitation” ar an Amiga i 1988, ach rinneadh athbhrandáil air mar “Vi IMproved”  níos déanaí, agus cuireadh ar fáil ar go leor ardán eile é freisin. Toisc go raibh an-tóir ar vi i measc ríomhchláraitheoirí agus riarthóirí córais, bhí amhras ann ar dtús an bhféadfadh an leagan ‘feabhsaithe’ a chruthaigh Moolenaar cáilíocht agus lucht leanúna an bhunleagan a bhaint amach. Ach ó eisíodh an chéad leagan ar chórais Unix i 1992, tá Vim tar éis vi a shárú go huile is go hiomlán, agus tá sé ar cheann de na heagarthóirí téacs is mó a bhfuil tóir air. Tá Vim ar fáil i nGaeilge freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Ríomhchláraitheoirí
Catagóir:Innealtóireacht bogearraí
An Chonair

Tá an bearnas **An Chonair** suite i gCorca Dhuibhne,soir ó thuaidh ón Daingean.  

Tá cáil idirnáisiúnta ar an gConair ar limistéir sléibhe i gcroílár Chorca Dhuibhne, a mheallann na céadta míle turasóir gach bliain. Téann an bóthar R560 tríd clé|mion

### Stair
Timpeall 2004, bhí feachtas ar bun in iarthar tíre chun an t-iarnród ar a dtugtar an *[[Conair Iarnróid an Iarthair]]* a athoscailt.
clé|mion
Sa bhliain 2023, bhí thart ar 1,400 acra talún ar an gConair curtha ar an margadh.

## Féach freisin

* An Daingean

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chiarraí
Catagóir:Daingean
Catagóir:Tíreolaíocht na Mumhan
Catagóir:Áiteanna is díol spéise do thurasóirí in Éirinn
Strictly Come Dancing (sraith 21)

Is comórtas damhsa teilifíse é ***[[Strictly Come Dancing]]***, a thosaigh sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2004. Tá sé ar BBC One. Cuireadh tús leis an bhfichiú sraith ar 16 Meán Fómhair 2023, agus chríochnóidh sí i mí na 16 Nollag 2023.

Is iad Shirley Ballas, Craig Revel Horwood, Motsi Mabuse agus Anton du Beke na breithimh don sraith seo.

## Cúplaí

## Cairt Scórála

## Tagairtí

Catagóir:Strictly Come Dancing
Catagóir:2023 séasúir teilifíse
Athcheannach sprice

Is éard atá i gceist leis an gcoincheap **athcheannach sprice**, i réimse an airgeadais, ná gnólacht a bheith ag athcheannach a stoic féin ó thairgeoir poitéinsiúil. 

Feictear oibríocht den chineál seo go háirithe nuair atá táthcheangal naimhdeach i gceist (nó aistriú smachta gnólachta ó ghrúpa amháin scairshealbhóirí go grúpa eile).

## Féach freisin

* Stocmhargadh

## Tagairtí

Catagóir:Stocmhargadh
Bainc-Aontas Éireann

Is é **Bainc-Aontas Éireann** (Béarla: **Allied Irish Banks, plc** nó **AIB** go coitianta) ceann de na ceithre phríomhbhanc tráchtála i bPoblacht na hÉireann. Cuireann AIB raon iomlán seirbhísí baincéireachta pearsanta, gnó, agus corparáidí ar fáil, chomh maith le táirgí árachais ghinearálta, mar shampla árachas baile, taistil, agus cairr. I gcomhar le Cuideachta Árachais Bheatha na hÉireann, cuireann sé árachas saoil agus pinsin ar fáil.

I mí na Nollag 2010, cheannaigh rialtas na hÉireann leas tromlaigh sa bhanc a mhéadaigh go 99.8% i ndeireadh na dála. Trádáiltear scaireanna AIB ar Stocmhalartán na hÉireann agus ar Stocmhalartán Londan faoi láthair, ach díliostaíodh é ó na stocmhalartáin sin idir 2011 agus 2017 nuair a cuireadh an náisiúnú i bhfeidhm. Liostaíodh an chuid eile dá scaireanna poiblí ar Mhargadh na nUrrús Fiontair i Stocmhalartán na hÉireann go dtí an 23 Meitheamh 2017.

In 2009, ghlac Bainc-Aontas Éireann agus a iomaitheoir Banc na hÉireann le pacáiste tarrthála ó rialtas na hÉireann arbh fhiú €3.5&nbsp;billiún é, mar chuid de Scéim Athchaipitlithe na mBanc. Le híocaíochtaí eile san áireamh, chosain pacáiste tarrthála AIB €20.7&nbsp;billiún ar phobal na hÉireann.

## Tagairtí

Catagóir:Bainc na hÉireann
Celsus

Fealsamh Gréagach ón 2ú haois ab ea **Celsus**  (Gréigis choitianta: Κέλσος, *Kélsos*; fl. AD 175–177) a sheas go daingean in aghaidh na luath-Chríostaíochta.  Maireann a shaothar liteartha beagnach go hiomlán i sleachta uaidh in *Contra Celsum*, séanadh a scríobh Órigénes sa bhliain 248. Is é 'Λόγος Ἀληθής', *Logos Alēthēs* (Gaeilge: An Briathar Fíor) an cáineadh cuimsitheach is luaithe atá ar eolas ar an gCríostaíocht. D'áitigh Hanegraaff gur scríobhadh é go gairid tar éis bhás Iúistín Mairtíreach (a b'fhéidir gurb é an chéad chosantóir Críostaí é), agus is dócha gur freagra é ar a chuid oibre. Dúirt Órigénes gur scríobh Celsus ón gcéad leath den 2ú haois AD, cé gur tháinig an chuid is mó de na scoláirí nua-aimseartha ar chomhaontú ginearálta gur dócha gur scríobh Celsus thart ar AD 170 go 180.

## Tagairtí
Catagóir:Críostaíocht an 2ú haois
Catagóir:Fealsúna Gréagacha an 2ú haois
Catagóir:Meánphlátónaithe
Catagóir:Frith-Gnóisíochas págánach
Catagóir:Criticeoirí Gréagacha na Críostaíochta
Leannán sí

Is pearsa osnádúrtha i mbéaloideas na nGael í an **leannán sí** (seanlitriú: *leannán sídhe*; Gaeilge na hAlban: *leannan-sìthe*; Gaeilge Mhanann: *lhiannan shee*). Déantar cur síos uirthi mar bhean álainn den Aos Sí a mheallann fir dhaonna. Na fir a thiteann i ngrá leis an leannán sí, deirtear go bhfaigheann siad bás go hóg, ach go gcaitheann siad saol spreagtha.

Tugtar “leannán sí” freisin ar dhuine easláinteach a dhéanann gearán.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* [“Eachtra ar Leannán Sí” ó [Bailiúchán na Scol|Bhailiúchán na Scol]]

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Catagóir:Aos Sí
The Full Monty (scannán 1997)

clé|mion|" The Full Monty", (ceoldráma, Otterbein University, 2014)
Scannán grinn suite i Sheffield is ea ***The Full Monty***, faoi stiúir Peter Cattaneo, le Robert Carlyle, Mark Addy, William Snape, Steve Huison, Tom Wilkinson, Paul Barber and Hugo Speer. 

Tugann seisear fear  faoin struipeáil le pinginí a thuilleamh. Úsáideann an t-aistear chun an stáitse struipeála mar uirlis le cíoradh a dhéanamh ar anró na gcarachtar caithiseach. 

B’fheiniméan é *The Full Monty* nuair a seoladh é i 1997 agus chuaigh an saothar go mór i bhfeidhm ar an bpobal ar fud an domhain. D’éirigh leis fiú níos mó a thuilleamh i Meiriceá sa bhliain 1997 ná mar a rinne *LA Confidential,* scannán mór le rá ó 1997 chomh maith.   Saothar ar leith is ea *The Full Monty,* a rinne an greann agus an cruatan eacnamaíochta is saoil a shníomh le chéile go paiteanta.  

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 1997
Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin grinn
Easfhuiliú

Is éard is **easfhuiliú** ann ná bás trí bhíthin caillteanas fola. Ag brath ar shláinte an duine aonair, is gnách go bhfaigheann daoine bás ó leath go dhá thrian dá gcuid fola a chailleadh; meastar go bhfuil caillteanas de thrian den toirt fola, a bheag nó a mhór, an-tromchúiseach. Is féidir le fiú gearradh domhain amháin a bheith ina chúis le huaimniú  agus a thabhairt chun an ospidéil, go háirithe má tá tráma, féith nó artaire, nó comhghalracht eile i gceist. Ciallaíonn an focal lAIDINE **sanguis** 'Fuil' i nGaeilge. 
## Tagairtí
Catagóir:Fuiliú
Catagóir:Cúiseanna báis
Kíor Thuathail (úrscéal)

Coirscéal de chuid Jean-Claude Izzo is ea ***Kíor Thuathail*** Bhain Jean-Claude Izzo cáil amach go tobann in 1995 nuair a foilsíodh an scéinséir  *Kíor Thuathail* (*Total Khéops*) sa sraith Fhrancach  *Série noire* de chuid Gallimard. Tháinig a húrscéalta *Chourmo* agus *Solea* amach níos déanaí, an dá leabhar eile sa tríológ. 

clé|mion

### Scéal
Is é Montale príomhcharachtar na tríolóige, póilín.  Portráid ilghnéitheach de Marseille ag deireadh an chéid seo caite atá sa leabhar seo, an chathair inar fhás an t-údar féin aníos. Castar orainn coirpigh agus daoine gránna den uile chineál agus muid ag leanacht Montale trí chúlsráideanna dorcha na cathrach – idir phóilíní cama, an Maifia, antoiscigh chreidimh, phéidearastaigh, chiníochaithe agus eile.

Scannánaíodh *Kíor Thuathail* don teilifís faoin teideal *Fabio Montale* in 2001 agus don phictiúrlann faoin teideal Total Khéops in 2002.

### Gaeilge
D'fhoilsigh Leabhar Breac Kíor Thuathail, leagan Gaeilge de Total Khéops le Jean-Claude Izzo sa bhliain 2017 agus Siúrmó (Chourmo),  aistrithe ag Bernadette Nic an tSaoir sa bhliain 2023

## Féach freisin

* Bernadette Nic an tSaoir
* Jean-Claude Izzo
* Siúrmó

## Tagairtí

Catagóir:Litríocht Fhrancach
Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Catagóir:Sraitheanna leabhar Gaeilge
Catagóir:Sraitheanna leabhar
Catagóir:Tríológa leabhar
Catagóir:Aistriúcháin go Gaeilge
Catagóir:Coirscéalta
Catagóir:Jean-Claude Izzo
Catagóir:Marseille
Lóistín

Tagraíonn **lóistín** d'úsáid áit chónaithe ghearrthéarmach, de ghnáth tríd an spás maireachtála a ligean ar cíos nó uaireanta trí shocrú éigin eile. Ní mór do dhaoine, a thaistealaíonn agus a fhanann as baile ar feadh níos mó ná lá, lóistín a fháil le haghaidh codlata, scíthe, bia, sábháilteachta, foscadh ó theochtaí fuar nó báisteach, stóráil bagáiste agus rochtain ar ghnáthfheidhmeanna tí. Is foirm den gheilleagar comhroinnte é lóistín.

## Tagairtí
María Edwards

Oibrí sóisialta de chuid na Sile agus banaltra Chaitliceach ab ea **María Edwards de Errázuriz** (née **María Edwards McClure** nó **María Errázuriz;** 11 Nollaig 1893 – 8 Meitheamh 1972). Tugadh onóir di i mí na Samhna 2005 ag cuimhneachán *Yad Vashem* Iosrael (Údarás Cuimhneacháin Mhairtírigh agus Laochra an Uileloiscthena) mar dhuine den "Fíréan i measc na Náisiún ," as a rannpháirtíocht le linn an Uilelosctha agus í ag cuidiú le leanaí Giúdacha a shábháil sa Fhrainc. Ní raibh a cuid gníomhartha teoranta do Giúdaigh a shábháil ach chabhraigh sí go gníomhach freisin le Frithbheartaíocht na bhFrancach.
## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1972
Catagóir:Daoine a rugadh i 1893
Catagóir:Mná sa Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Baillde Fhrithbheartaíocht na bhFrancach
Catagóir:Baill friothbheartaíochta baineanna den Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Mná frithfhaisisteacha
Peter Kornbluh

Is anailísí sinsearach é **Peter Kornbluh** (rugadh 1956) sa Chartlann Slándála Náisiúnta agus stiúrthóir ar Thionscadal Doiciméadúcháin na Sile agus ar Thionscadal Doiciméadúcháin Chúba .

## Luathshaol
D’fhás Kornbluh aníos in Ann Arbor, Michigan, áit ar bhain sé céim amach ó Pioneer High School i 1974.  Fuair sé BA ó Ollscoil Brandeis i 1978.  Tá sé ag obair sa Chartlann Slándála Náisiúnta ó 1986. 

## Gairmréim
Ó 1990 go 1999, ba ollamh  taca cúnta de gnóthaí idirnáisiúnta agus poiblí é  Kornbluh in Ollscoil Columbia.  Bhuaigh Kornbluh Gradam James Aronson sa bhliain 1990 as ucht a bheith ag scríobh ar Mheiriceá Láir in The New Yorker. I dtús na 1990idí d'oibrigh sé le Malcolm Byrne ag doiciméadú scannal Contra na hIaráine. 
## Naisc sheachtracha
*35+ BLIAIN DE GHNÍOMHAÍOCHT UM SHAORÁIL FAISNÉISE
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
Foraois bháistí na hAmasóine

Is í **foraois bháistí na hAmasóine** an fhoraois bháistí is mó ar domhan. Tagann 20% d’ocsaigin an domhain uaithi.

### Tíreolaíocht
Tá an chuid is mó den fhoraois suite sna tíortha seo a leanas; an Bhrasaíl, Peiriú,an Cholóim, Eacuadór, an Ghuáin agus Veiniséala.  Tá níos mó ná leath di sa Bhrasaíl.  Tá an chuid is mó den abhantrach clúdaithe ag foraois bháistí na hAmasóine, ar a dtugtar 'Amazonia'. Le limistéar 500,500,000 km², de  dhlúthfhoraois thrópaiceach, is í seo an fhoraois bháistí is mó ar domhan.

### Nadúr
Tá cónaí ar thart ar na milliúin speiceas ainmhithe, plandaí agus feithidí  i bhforaois bháistí na hAmasóine. Tá na milliúin sórt éagsúil feithide san fhoraois, cúig oiread  sórt iasc ná mar atá in aibhneacha uile na hEorpa le chéile, agus 15% de speicis éan an domhain.

### Dífhoraoisiú
Bíonn foraois bháistí na hAmasóine sa nuacht de bharr an dífhoraoisiú atá ag tarlú ansin. Léiríonn na staitisticí oifigiúlagur scriosadh os cionn 10,000 ciliméadar cearnach d’fhoraois na hAmasóine sa Bhrasaíl sa bhliain 2020– sin limistéir chontaetha na Gaillimhe agus an Chláir le chéile. 

Ó thús an 20ú haois, tá feirmeoirí agus mianadóirí ag déanamh ionraidh ar fhoraoiseacha na Brasaíle agus séasúr na dtinte mar sheift acu. Ní haon rud nua iad falscaithe an tséasúir thirim; cuid d’éiceachóras fhoraois bháistí na hAmasóine iad. 

Thosaigh an fhadhb ag éirí níos measa sna 2010idí, go háirithe nuair a tháinig uachtarán fíorchoimeádach na Brasaíle, Jair Bolsonaro, i gcumhacht  agus ag brath go mór ar thacaíocht na bhfeirmeoirí móra..Bhris falscaithe ollmhóra amach  san fhoraois bháistí na hAmasóine sa bhliain 2019

#### Polaitíocht
Sa bhliain 2023, tháinig na tíortha ina bhfuil foraois bháistí na hAmasóine suite ag teacht le chéile chun todhchaí an bhithchreasa a phlé. Bhí sé mar sprioc ag an gcruinniú mullaigh polasaí coiteann i leith na hAmasóine a cheapadh,

## Féach freisin

* Falscaithe san fhoraois bháistí na hAmasóine, 2019
* Abhantrach na hAmasóine
* Foraois bháistí
* Eagraíocht Chonradh na Amasóine

## Tagairtí

Catagóir:Foraoisí báistí
Catagóir:Foraoisí
Catagóir:Foraoisí trópaiceach báistí
Catagóir:An Bhrasaíl
Catagóir:Amasóin
Catagóir:Suranam
Catagóir:Guáin na Fraince
Catagóir:An Ghuáin
Catagóir:Veiniséala
Catagóir:Téamh domhanda
Catagóir:Peiriú
Catagóir:An Cholóim
Catagóir:Eacuadór
G Hannelius

Is aisteoir agus amhránaí Meiriceánach í **Genevieve Knight Hannelius** a rugadh 22 Nollaig 1998.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* G Hannelius – IMDb

Catagóir:Daoine a rugadh i 1998
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Gaineamhlach na Patagóine

Is é **Gaineamhlach na Patagóine** an gaineamhlach is mó i Meiriceá Theas (260,000 mi2), suite san Airgintín. 

## Féach freisin

* An Airgintín
* Fásach

## Tagairtí

Catagóir:An Airgintín
Catagóir:Fásaigh
Mel Brooks

Is aisteoir Meiriceánach é **Melvin James** "**Mel**" **Brooks** (a rugadh ar an 28 Meitheamh 1926). 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí as Nua-Eabhrac
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Buaiteoirí Ghradam Emmy
Catagóir:Buaiteoirí gradam sna gradaim Academy
Catagóir:Fir
Catagóir:Fuirseoirí Meiriceánacha
Catagóir:Giúdaigh Meiriceánacha
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí as Brooklyn, Nua-Eabhrac
Catagóir:Scríbhneoirí scannáin Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí teilifíse Meiriceánacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Puffin Rock

Is sraith teilifíse í ***Puffin Rock*** (carraig na bpuifíní) do phaistí, beochan de chuid Cartoon Saloon agus Dog Ears in Éirinn. Amach ó chósta na hÉireann atá an t-oileán ‘Puffin Rock’ agus insítear scéalta faoi eachtraí an fhuipín Oona agus a deartháir beag Baba.

Tá an príomhról (guthú i mBéarla) ag an aisteoir Chris O’Dowd,
clé|mion

### Scannán
Tháinig scannán beochana amach, "*Puffin Rock agus Cairde Nua*" sa bhliain 2023 bunaithe ar an tsraith teilifíse *Puffin Rock*. Tháinig leagan Gaeilge den fhadscannán agus fotheidil Bhéarla leis. Sa scannán*,* tá a bhfuil i ndán don oileán féin idir dhá cheann na meá agus is faoi Oona agus a cairde a bhíonn sé a baile agus a pobal a thabhairt slán.

An Cartoon Saloon, a rinne scannán amhail *[[Amhrán na Mara (scannán)|Amhrán na Mara]]*, a ainmníodh do dhuais Oscar, agus Dog Ears, stiúideo i nDoire, a rinne an bheochan.

## Féach freisin
* Cartoon Saloon

## Tagairtí

Catagóir:Cartoon Saloon
Catagóir:Beochan Éireannach
Catagóir:Beochan Gaeilge
Catagóir:Scannáin beochana Éireannacha
Catagóir:Scannáin Ghaeilge
Catagóir:Scannáin beochana 2023
Catagóir:Scannáin 2023
Catagóir:Cláir theilifíse
Catagóir:Cláir RTÉ
Catagóir:Puifíní
Catagóir:Cartúin Ghaeilge
Catagóir:Cartúin
Falscaithe in Haváí, 2023

Tharla **falscaithe ollmhóra in Haváí** le linn Lúnasa 2023, ar oileán Maui go hairithe.  Ba é baile Lahaina ar chósta thiar Maui ba mhó a buaileadh. Maraíodh 113 go díreach ar a laghad. agus na céadta ar iarraidh coicís níos déanaí.  

B'iad seo na falscaithe  is marfaí i Stáit Aontaithe Mheiriceá ó 1918.  Loscadh an baile stairiúil Lahaina go talamh. 
[clé|mion|aeríomhánna infridhearga,  oileán [Maui,  8 Lúnasa 2023]]
clé|mion|Lahaina

### Imeachtaí
Ar 8 Lúnasa 2023, bhris tinte scrobarnaigh amach ar chósta thiar an oileáin Maui. Bhí 12,000 duine ina gcónaí in Lahaina sular dódh go talamh é. 

D'ardaigh gaotha láidre as spéirling ó dheas den oileán leis na tinte, agus ba ghearr go raibh baile Lahaina á dhó agus roinnt dá áitritheoirí ag teitheadh chun na farraige ó chontúirt na tine. B'éigean don Gharda Cósta na daoine sin a tharrtháil ón uisce. 
clé|mion|Lahaina
Bhí na céadta teaghlach curtha as a dtithe i Lahaina; 12,000 duine a bhí ag cur fúthu sa baile stairiúil. Bhí na mílte duine anois fágtha gan dídean de thoradh na tubaiste agus suas le 14,000 turasóir aslonnaithe ón oileán.

Ar 10 Lúnasa, d'fhógair an tUachtarán Joe Biden go loscadh sléibhe Haváí ina mórthubaiste, beart a scaoil cistí feidearálacha i dtreo stát Haváí agus oileán Maui go háirithe.

Coicís níos déanaí, bhí na céadta fós ar iarraidh.  Bhí na húdaráis  féachaint leis na coirp a bhí faighte a aithint trí bhíthin tástálacha ADN  Ach bhí imní ar dhaoine go mbainfí mí-fhónamh as a gcuid samplaí ADN.

### Cúlra
Bhí teochtaí curiarrachta ann ar fud an domhain le linn 2023. Bhí imní ar shaineolaithe a dúirt go raibh na falscaithe seo ag tarlú mar thoradh díreach ar athrú aeráide. 

## Féach freisin

* Athrú aeráide
* Athrú aeráide sna Stáit Aontaithe
* Hawaii  

## Tagairtí

Catagóir:2023
Catagóir:Haváí
Catagóir:Falscaithe
Catagóir:Aimsir na bliana 2023
Denali (sliabh)

Is é **Denali**, nó **Mount McKinley**, an sliabh is airde i Meiriceá Thuaidh. Is in Alasca atá sé agus tá sé 6194 m ar airde. 

In 2025, athainmníodh Denali  mar 'Mount McKinley', nó sin a mhaígh Donald Trump. Ainmneoidh Trump é i ndiaidh an Uachtaráin William McKinley, a chuaigh chun cogaidh in aghaidh na Spáinne i 1998 chun seilbh a ghabháil ar Ghuam, Phórtó Ríce agus Chúba. 

## Féach freisin

* William McKinley
* Buirg Denali, Alasca

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na Stát Aontaithe
Catagóir:Alasca
Catagóir:Sléibhte Alasca
Slí Ó Cualann

mion
mion
Is cosán siúlóireachta é **Slí Ó Cualann** () atá suite i gCill Mhantáin. Síneann sé idir taobh na farraige i mBré agus Slí Cualann Nua i nDioghais.

Ní hionann é agus Slí Cualann Nua (Slí Chill Mhantáin). 

### Bealach
Tá tús Shlí Cualann ag Gairdín Cuimhneacháin 1916 Chill Mocheanóg in aice le sráidbhaile Chill Mocheanóg agus lúbann agus casann sí trí bhóithríní tuaithe agus glasbhealaí feadh bhunchnoic Ó Chualann (501 meádar). 

San am atá caite, ba é sin an bóthar cóiste ó Chill Mocheanóg go dtí an Tóchar. Tugann muintir na háite "Car Road" (nó Bóthar na gCarranna) ar an stráice seo den chonair, atá comhthreomhar a bheag nó a mhór leis an R755. 

Tá radhairc iontacha le feiceáil ar Ghiolaspar, Bré agus Carraig Ghamhna de réir mar a thagann ard sa chonair. Agus duine ag taisteal ar bhóithríní beaga cúnga a bhfuil seanbhallaí cloiche lena dtaobh, tá casadh ó dheas sa chonair agus gabhann sí in airde trí fhéarach sléibhe áit a bhfuil radharc ar Dhioghais, Cúirt an Phaoraigh, Páirc na bhFianna agus Málainn. 

Tar éis tamaill, tagann an chonair le chéile le cosán a mbaintear an-úsáid as ó charrchlós Ó Cualann go dtí mullach an tsléibhe, agus tagann deireadh le Slí Cualann sa charrchlós.

## Féach freisin
* Slí Cualann Nua / Slí Chill Mhantáin
* Sliabh Ó Cualann

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Mhantáin
Catagóir:Cosáin fhad-achair in Éirinn
Cath Gairbheach

Troideadh **Cath Gairbheach** ar an 24 Iúil 1411 díreach ó thuaidh ó  hInbhir Uraidh i Siorrachd Obar Dheathain. Cath mór a bhí ann, idir Rìoghachd nan Eilean (ga: Ríocht na nOileán) faoi cheannas Dómhnall Rígh nan Eilean agus Moraireachd na Ros faoi cheannas Alasdair mac Alasdair Stiùbhart Mórmhaor na Màrr, agus b'é an Cuilean Curta freisin é. Bhí an cath ar cheann de shraith cathanna a troideadh sa Mheánaois idir barúin oirthuaisceart na hAlban i gcoinne na mbarúin ón gcósta thiar.

Troideadh an cath chun éilimh iomaíocha ar Moraireachd na Ros, (ga:Iarlacht na Ros) réigiún mór i dtuaisceart na hAlban, a réiteach. Bhí Raibeart Stiùbhart, Diúc Alba, Leasrí na hAlban, tar éis smacht a ghlacadh ar an Iarlacht de réir cosúlachta mar chaomhnóir ar a neacht Euphemia Leslie, ach i bhfírinne, cé go raibh an t-éileamh níos fearr ag  Dómhnall, theastaigh Raibeart Moraireachd na Ros dá mhac níos óige, Eòin. Bhí Dómhnall,  Rígh nan Eilean, tar éis aintín Euphemia Mariota a phósadh. Rinne Dómhnall ionradh ar Ros agus é ar intinn aige an mhoraireachd a ghabháil le forneart agus cosc a chur ar Raibeart í a ghlacadh.

Ar an gcéad dul síos, bhuail *Dómhnall* ar fhórsa mór Chlann Mhic Aoidh  ag Cath Inbhir Pheofharain. Ghabh sé Caisleán Inbhir Pheofharain, cuireadh é ar garastún, agus ansin chuaigh sé chun tosaigh i dtreo Obar Dheathain le 10,000 finíoch. In aice le hInbhir Uraidh bhuail sé ag 1,000 -2,000 d' uaisle áitiúla, go leor i gcathéide, a bhí cruinnithe go gasta le chéile ag Mormaer na Màrr.
Catagóir:Cathanna in Albain
Santos

Cathair sa Bhrasaíl is í **Santos**. Tá sé suite ar chósta an Stáit São Paulo. Tá an calafort is mó i Meiriceá Theas aige.

Catagóir:Cathracha sa Bhrasaíl
Mount Wilhelm

Is é **Mount Wilhelm** an sliabh is airde san Aigéine. Is in Nua-Ghuine Phapua  atá sé agus 4509 m ar airde.   

## Féach freisin
* Nua-Ghuine Phapua 

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta
Catagóir:An Aigéine
Catagóir:Nua-Ghuine Phapua
Joe Locke

Is aisteoir é **Joseph William Locke** as Oileán Mhanann. Rugadh ar an 24ú Meán Fhómhair 2003 é. Tá cáil aige tar éis príomhpháirt a bheith aige mar Charlie Spring sa sraith *[[Heartstopper]]* ar Netflix.

## Gairm
Ghlac sé páirt sna National Theatre Connections i 2020, chomh maith le léirithe san amharclann Gaiety agus le grúpa óg an ionad ealaíne Kensington.

I mí Aibreáin 2021, fógraíodh go raibh Locke mar an bpríomhpháirt de Charlie Spring sa sraith *[[Heartstopper]]* ar Netflix. Cóiriú is ea é ar úrscéal grafach den ainm céanna le hAlice Oseman. Roghnaíodh é as 10,000 aisteoirí eile tar éis trialach aisteoireachta. Rinne sé páirt dalta 14-15 bhliana d'aois i scoil ghramadaí bhuachaillí.

I mí na Samhna 2022, fógraíodh go raibh sé ag glacadh páirte sa sraith  le Marvel Studios ar Disney+.

## Saol pearsanta
Rugadh Joseph William Locke ar 24 Meán Fómhair 2003. D’fhás sé aníos in Doolish, Oileán Mhanann.  D’fhreastail sé ar Ardscoil Ballakermeen. Rinne sé staidéar sa pholaitíocht, sa stair agus sa Bhéarla don A-Leibhéal.

Tháinig sé amach mar duine aerach ar Instagram nuair a bhí sé 12 bhliana d'aois. D'inis sé lena mháthair é freisin. Thuig sé nach raibh sé reidh teacht amach don domhan, de bharr scrios sé an phostáil agus níor tháinig sé amach arís go dtí go raibh 15 bhliana d'aois aige.

## Scannánliosta
### Teilifís

### Amharclann

## Gradaim

## Tagairtí

## Naisc
* 

Catagóir:Aisteoirí
Catagóir:Fir aeracha
Catagóir:Daoine as Oileán Mhanann
Mairead Fay Sheathach

Eitneolaí ceannródaíoch Albanach–Mheiriceánach, grianghrafadóir, béaloideasóir, agus scoláire léann Ceilteach ab ea **Mairead Fay Sheathach** (nó **Margaret Fay Shaw** sa Bhéarla; 9 Samhain 1903 – 11 Nollaig 2004). Tá clú agus cáil uirthi as a cuid oibre i measc Ghaeilgeoirí na hAlban sna h-Eileannan Siar (ga:Inse Ghall), i measc phobal Ghaeilge na hAlban in Albain Nua, agus i measc Ghaeilgeoirí Chonnachta in Oileáin Árann.

## Luathshaol
Rugadh Mairead, an duine ab óige de chúigear deirfiúracha, i “**'” a muintire, a tógadh as brící de dhéantús baile sa bhliain 1829, in Glenshaw, [[Pennsylvania]].

Bhí an t-áras ar thalamh ina raibh cónaí ar a clann ó chuaigh a sin-seanathair, an teilgcheártaí iarainn [[Albanaigh|Albanach]] John Shaw, ar imirce go dtí na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] i 1782, lena cheathrar mac, roinneadh a dheonú talún eatarthu, agus bhí a shloinne tugtha aige don dúiche máguaird.

Mhair seanathair Mhairead, Thomas Wilson Shaw, Sr., le bheith sé bliana is nócha d'aois agus ba mhinic a d’insíodh sé an scéal ina sheanaois faoin gcaoi ar thóg a athair féin suas ar a ghuaillí é chun [[George Washington]] a fheiceáil ag marcaíocht ar chapall bán le linn cuairte ar [[Pittsburgh, Pennsylvania|Pittsburgh]].

Bhí seanathair athartha Mhairead, Thomas Wilson Shaw, Jr., ina mháinlia in Arm an Aontais le linn [[Cath Gettysburg|Chath Gettysburg]] agus d’oibrigh sé ina dhiaidh sin mar dhochtúir sluma i measc na n-inimirceach a bhí ag obair i scaglanna cruach Pittsburgh, cé gur ghnóthaigh an teaghlach a chuid saibhris den chuid is mó trí infheistíochtaí críonna sa tionscal céanna.

Ba chéimí de chuid [[Institiúid Polaiteicnice Rensselaer]] agus innealtóir sibhialta é Henry Shaw, athair Mhairead. Ina chroí istigh, bhí fonn príobháideach ar Henry Shaw a bheith ina ealaíontóir, ach chuir a athair féin bac ar a aisling: “**'”.  Ina ionad sin, bhailigh Henry Shaw ealaín, agus rinne sé eitseálacha mar chaitheamh aimsire. Sna blianta ina dhiaidh sin, ba é an "**'" a bhí aige ná "...**'"

## Naisc sheachtracha
*Mairead Fay Sheathach á ceiliúradh
*Mairead Fay Sheathach sna h-Eileanan Siar 

## Tagairtí

Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Scoláirí an Léinn Cheiltigh
Catagóir:Básanna in 2004
Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Ollscoil Chaitliceach na hÉireann

Bhunaigh Cliarlathas na hÉireann **Ollscoil Chaitliceach na hÉireann** sa bhliain 1851, le John Henry Newman mar chéad reachtaire sa bhliain 1854.  Bunaíodh é tar éis don Phápa Coláistí na Banríona a cháineadh.

D'athraigh an Ollscoil Chaitliceach a hainm go Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath níos déanaí.
clé|mion|Cardinal Newman le  Herbert Rose Barraud, 1885

## Féach freisin

* John Henry Newman

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoileanna in Éirinn
Catagóir:19ú haois in Éirinn
Catagóir:An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath
Johnny Hardwick

Ba aisteoir Meiriceánach é **John Michael Hardwick** (21 Meán Fómhair 1958 - 8 Lúnasa 2023).

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Daoine as Austin
Ceitidh Anna NicNeacail

Amhránaí ab ea **Ceitidh Anna NicNeacail** ( 29 Meitheamh 1906 – 22 Nollaig 1995). Ba as Ceann a' Ghàrraidh i bPeighinn a' Chorráin, san Eilean Sgitheanach, Ceitidh Anna. Tar éis na scoile i bPort Rìgh, chuaigh sí faoi oiliúint mar mhúinteoir in Uibhist a Deas, agus bhuail sí le Mairead Fay Sheathach. 

Fuair sí post i mBun-sgoil Phort Rìgh, agus chan sí ina haonar agus sa chór. 

Chaith sí cuid dá saol san Eaglais Bhreac, agus ansin i nGlaschú agus i mBaile Bhòid. D’fhill sí ar Phort Rìgh, agus fuair sí bás ann i mí na Nollag 1995.

## Naisc sheachtracha
* BBC: Bliain na nAmhrán: Katie Ann Nicholson
Catagóir:Amhránaithe Sgitheanacha
Catagóir:Daoine Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Básanna i 1995
Catagóir:Amhránaithe Albanacha