open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Feithideolaíocht

Brainse bitheolaíochta a bhaineann le gach gné den staidéar ar fheithidí. Mar thoradh ar a dtábhacht, tá fo-bhrainsí ar leith sa bhfeithideolaíocht. Tá cuid de na feithidí tairbheach do dhaoine (mar shampla, iad siúd a phailníonn plandaí bairr) ach is dochrach cuid eile acu, trí bharra a ithe nó galair fhungasacha, víreasacha, is bhaictéaracha a tharchur do phlandaí is daoine. Is féidir go ndéanfaidh siad dochar fíorchostasach. Pléann an fheithideolaíocht fheidhmeach eacnamaíoch le saothrú feithidicídí agus bealaí eile chun feithidí a smachtú. Sa bhfeithideolaíocht mhíochaine, déantar staidéar ar na feithidí a iompraíonn galair cosúil le tífeas, maláire, is suanghalar na hAfraice, chun iad a smachtú. Baintear feidhm as feithidí i dtaighde eolaíoch freisin, agus rinneadh an-dul chun cinn sa ghéineolaíocht trí staidéar ar an gcuil torthaí drosophila. 

## Tagairtí

Catagóir:Feithideolaíocht
Feithicil armúrtha troda

Téarma ginearálta ar fheithiclí troda, cosúil le tancanna, gluaisteáin armúrtha, iompróirí armúrtha foirne, agus feithiclí troda a bhíonn ag coisithe mar chosaint armúrtha i gcoinne piléir na namhad.

## Tagairtí
Feithicil astaíochtaí nialasacha

Feithicil gan aon sceithghás truaillithe. Sna 1980idí rinneadh taighde ar bhreoslaí eile seachas ola chun díriú ar an aidhm seo. De réir gach dealraimh go dtí seo, feithiclí leictreacha, deartha i gceart, is gaire a thiocfaidh don aidhm. 

## Féach freisin
* Gluaisteán
* Feithicil leictreach
* Feithicil hibrideach

## Tagairtí


Catagóir:Feithiclí bóthair
Feithidicíd

Ábhar a mharaíonn feithidí. Na saghsanna is coitinne, is comhdhúile orgánacha saorga leachtacha iad agus spraeálann feirmeoirí iad, ach is féidir leo a bheith gráinneach nó i bhfoirm púdair freisin. Tá imní go forleathan go dtéann na hábhair seo isteach i slabhra an bhia agus go ndéanann dochar d'ainmhithe fiáine is b'fhéidir do dhaoine. Bhíodh DDT ar an bhfeithidicíd ba choitinne agus ba leithne úsáide ar fud an Domhain tar éis an dara cogadh domhanda, ach anois tá cosc iomlán air i gcuid mhaith tíortha de bharr a inmharthanachta i slabhra an bhia. Tá bealach eile ann anois, ina n-úsáidtear baictéir ar leith a tháirgeann feithidicíd atá nimhiúil do raon mór feithidí lotnaide. 

## Tagairtí
Feithiditeach

Ceann de na mamaigh phlacainteacha is bunúsaí, dúchasach don Áise, an Eoraip, an Afraic is Meiriceá Thuaidh. Beag, le soc caol biorach. Aonarach den chuid is mó, agus oíchí. Itheann sé feithidí is inveirteabraigh eile. 

## Tagairtí
Féithleog

Ball de ghné mhór plandaí a chuimsíonn na toim, agus roinnt bheag cineálacha dreapairí adhmadacha le gais fhéithleannacha, duillsilteach nó síorghlas. Dúchasach don leathsféar thuaidh, agus fástar go forleathan mar mhaisiúchán í. Na duilleoga urchomhaireach, baill an phéire nasctha timpeall ar an ngas go minic. Na bláthanna déliopach, go minic cumhra, in ascaillí na mbláthanna. Na caora dearg, gorm nó dubh. Pailníonn leamhain an fhéithleog choitianta (an féithleann) is iad ag eitilt istoíche, agus táirgeann sí seo boladh cumhra san oíche.

## Tagairtí
John Bennett Fenn

Ceimicí a rugadh i Nua-Eabhrac ab ea **John Bennett Fenn** (15 Meitheamh 1917 – 10 Nollaig 2010). Bhuaigh sé Duais Nobel sa cheimic i 2002, le Koichi Tanaka is Kurt Wüthrich, as a thaighde chun modhanna ianaithe dí-asúcháin bhoig a fhorbairt i gcomhair anailís mais-speictreagrafaíochta ar mhacramhóilíní bitheolaíocha. Fuair sé bás in Richmond, Virginia.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna in 2010
Feoiliteoir

[mion|Feoil á itheadh ag [leon]]
Den chuid is mó, mamach a itheann feoil is a sheilgeann veirteabraigh eile is ea **feoiliteoir**. Gluaiseann an giall íochtarach síos is suas amháin. Na géaráin fada, cuid de na fiacla sna gialla géar agus oiriúnaithe chun feoil a ghearradh. 4-5 mhéar coise, agus ionga ar gach cos. 

## Tagairtí

Catagóir:Feoil
Catagóir:Mamaigh
Pierre de Fermat

Dlíodóir agus matamaiticeoir a rugadh i mBeaumont-de-Lomagne sa bhFrainc ab ea **Pierre de Fermat** (17 Lúnasa 1601&ndash; 12 Eanáir 1665). Ba mhatamaiticeoir den chéad scoth é. Rinne sé an-chuid céimeanna chun cinn i réimsí éagsúla na matamaitice maidir le hairíonna uimhreacha, dóchúlachtaí, geoiméadracht is optaic. Rinne sé staidéar ceannródaíoch (le Pascal) ar dhóchúlacht go háirithe.

Thugtaí moladh dó as a chuid léinn agus a chuid ionracais mar bhreitheamh. 

### Matamaitic
Is fearr aithne ar de Fermat anois as a Theoirim Dheireanach. Timpeall 1637 scríobh de Fermat go raibh sé tar éis a chruthú nárbh fhéidir aon slánuimhir n níos mó ná 2 a aimsiú a chomhlíonfadh an chothromóid xn + yn = zn, sa chás gur slánuimhreacha iad x, y is z. (Más n = 2, is ionann an chothromóid seo is teoirim Phíotágaráis).
clé|mion|de Fermat, le Robert Lefèvre (1755-1830)
Cailleadh a chruthú ach cuireadh "Teoirim dheireanach Fermat" air.  Faoi dheireadh, i lár na 1990idí, thángthas ar chruthú fada casta a shásaigh na matamaiticeoirí.

### Uimhirtheoiric eile
Thairg Fermat gurbh uimhir phríomha í (22)" + 1 nuair is slánuimhir dhearfach í n, ach cruthaíodh nach fíor é seo.

D'aimsigh Fermat dhá uimhreacha caoimhiúla sa bhliain 1636 —17,296 is 18,416—agus ó shin aimsíodh tuilleadh, le ríomhairí go príomha.  

### Fisic
Sa bhfisic, tugtar Prionsabal Fermat ar thaisteal gathanna solais idir dhá phointe (mar shampla ón aer, trí phána gloine, le hathraonadh ar an dá thaobh, agus amach san aer ar an taobh eile) ionas go dtógann siad an oiread ama is lú chuige.

Díorthaítear cothromóidí Euler-Lagrange ón bprionsabal an íosghníomhaithe. Cás ar leith de is ea prionsabal Fermat maidir le hoptaic. Is analóg chandamach de suimeáil chonair Feynman. 

#### Tionchar
Lean Abraham Demoivre (1667-1754) ar aghaidh leis an staidéar a rinne de Fermat ar ar dhóchúlacht. Chuir an matamaiticeoir Rúiseach Andrei Nicolaevich Kolmogorov (1903-1987) tuilleadh eagair air sa 20ú céad. 

## Féach freisin

* Teoirim dheireanach Fermat
*Uimhir phríomha
*Uimhirtheoiric
*Uimhreacha caoimhiúla
*Prionsabal Fermat
*Prionsabal an íosghníomhaithe
*Blaise Pascal

## Tagairtí

Catagóir:Matamaiticeoirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1601
Catagóir:Básanna i 1666

Catagóir:Dlíodóirí Francacha
Catagóir:Breithiúna
Prionsabal Fermat

mion
Sa bhfisic, tugtar **Prionsabal Fermat** ar thaisteal gathanna solais idir dhá phointe (mar shampla ón aer, trí phána gloine, le hathraonadh ar an dá thaobh, agus amach san aer ar an taobh eile) ionas go dtógann siad an oiread ama is lú chuige. 

Is sampla é seo de phrionsabal an íosghníomhaithe, a léirigh Pierre de Fermat i 1657.

## Féach freisin

* Pierre de Fermat
* Prionsabal an íosghníomhaithe

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Catagóir:Optaic
Teoirim dheireanach Fermat

mion|Teoirim dheireanach Fermat|350x350px
Timpeall 1637 scríobh an matamaiticeoir Pierre de Fermat go raibh sé tar éis a chruthú nárbh fhéidir aon slánuimhir n níos mó ná 2 a aimsiú a chomhlíonfadh an chothromóid xn + yn = zn, sa chás gur slánuimhreacha iad x, y is z. (Más n = 2, is ionann an chothromóid seo is teoirim Phíotágaráis)/

Cailleadh a chruthú. Ach tugadh "**Teoirim dheireanach Fermat**" air agus bhí an teoirim ina sprioc dhoshroichte sa mhatamaitic leis na céadta bliain. 

Fadhb a raibh Fermat an-tugtha di ab ea an ceann seo a leanas. Is féidir na huimhreacha príomha atá níos mó ná 3 a rangú in dhá rang: rang amháin, 5, 13, 17, 29, 37, … den fhoirm 4 n + 1, mar is slánuimhir í n, agus an dara rang, 7, 11, 18, 23, 31, … den fhoirm 4 n + 3. Is féidir gach uimhir phríomha den chéad rang a scríobh mar shuim dhá chearnach, mar seo: 5 = 12 + 22, 13 = 22 + 32, 17 = 12 + 42…, ach cén fáth mar sin nach féidir é seo a dhéanamh le huimhir phríomha sa dara rang?

Faoi dheireadh, i lár na 1990idí léirigh matamaiticeoir Sasanach, Andrew Wiles, cruthú fada casta a shásaigh na matamaiticeoirí.   Ach is tuairimíocht cháiliúil ei le hipitéis Riemann, nár aimsíodh cruthú fós uirthi. 

## Féach freisin

* Andrew Wiles
*Tuairimíocht

* Pierre de Fermat
* Uimhirtheoiric
* Teoiric na dóchúlachta

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Staitistic Fermi-Dirac

I meicnic staitistiúil chandamach, cur síos ar bhailiúcháin an-chuid feirmíón neamhidirghníomhaithe. Cuireann dáileadh Fermi-Dirac síos ar rann an fhuinnimh idir na feirmíóin, agus úsáidtear é, mar shampla, i staidéar an ghás saorleictreon i miotail.
## Féach freisin

## Tagairtí

*
Enrico Fermi

Fisiceoir núicléach a rugadh sa Róimh ab ea **Enrico Fermi** (29 Meán Fómhair 1901 – 28 Samhain 1954). Chruthaigh sé dúile radaighníomhacha nua trí imbhualadh le neodróin i 1934. Bhraith sé imoibreacha núicléacha nua a cuireadh sa siúl le neodróin mhalla, agus bhuaigh Duais Nobel na Fisice as sa bhliain 1938. Sna Stáit Aontaithe tar éis 1939 chabhraigh sé le forbairt an bhuama adamhaigh. Dhear, thóg is chuir sé ag obair don chéad uair riamh píle adamhach (Chicago Pile-1) in Ollscoil Chicago sa bhliain 1942, imoibreoir trialach eamhnaithe núicléach. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1901
Catagóir:Básanna i 1954
Catagóir:Fisiceoirí Iodálacha
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Enzo Ferrari

Dearthóir gluaisteáin rása a saolaíodh i Modena na hIodáile ab ea **Enzo Ferrari** (20 Feabhra 1898 - 14 Lúnasa 1988). Thosaigh sé mar thiománaí rása i 1920, agus i 1929 bhunaigh comhlacht Ferrari. D'fhan sé mar uachtarán air go dtí 1977.

## Tagairtí

Catagóir:Lucht gnó
Catagóir:Básanna i 1988
Catagóir:Daoine a rugadh i 1898
Catagóir:Daoine Iodálacha
Feoras

Géineas de phlandaí san fhine Celastraceae is ea na **feorais**. Crann beag nó tom duillsilteach é a fhásann 6 m ar airde, dúchasach don Eoraip is iarthar na hÁise. Na duilleoga caol ubhchruthach biorach fiaclach. Na bláthanna i gcrobhaingí de 3-8 cinn, scothghlas le 4 pheiteal caol. Capsúl bándearg ceathairliopach 1.0-1.5 cm ar leithead an toradh, a scoilteann chun na síolta, le hairilí méithe flannbhuí, a shaoradh.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Crainn
Harry Ferguson

Eitleoir is ceapadóir a rugadh gar do Dhroim Mór, Co. an Dúin, ab ea **Harry Ferguson** (4 Samhain 1884 - 25 Deireadh Fómhair 1960). Thóg sé a chéad eitleán i 1901 agus d'eitil é an bhliain chéanna. I 1917, ar iarratas an Bhord Talmhaíochta, dhear is rinne sé céachta ab fhéidir a cheangal le haon tarracóir a bhí ann ag an am. Bhí an céachta faoi rialú hiodrálach, fuinnmhithe ag inneall an tarracóra. Ar dtús cheangail sé le tarracóir nua Ford, an Fordson, ach bheartaigh sé gurbh fhearr feithicil dá dhearadh is dá dhéantús féin chun feidhm a bhaint ar airíonna is féidearthachtaí uile a chéachta. Bhí a fhréamhshamhail réidh i 1933, agus rinne sé conradh le comhlacht innealtóireachta David Brown chun an tarracóir nua, an Brown Ferguson, a dhéanamh. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Éireannacha
Catagóir:Eitleoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1884
Catagóir:Básanna i 1960
Fiabhras

Breoiteacht a ngabhann ardú teochta agus rith cuisle léi is ea **fiabhras,** nó riocht cliniciúil ina n-éiríonn teocht na colainne os cionn uasteorainn an normail. Is gnáth le céad bliain nó níos mó teocht an othair a thomhas i scrúdú diagnóiseach. 

Bíonn an teocht normálta ag 36.6-37.7&nbsp;°C nuair a thomhaistear í le teirmiméadar reicteach. Braitheann teocht na colainne ar chothromaíocht idir táirgeadh teasa is cailliúint teasa, agus rialaíonn an hipeatalamas í. Cruthaítear fiabhras (a bheith fiabhrasach) nuair a chuirtear isteach ar an gcóras rialaithe seo ag ceimiceáin a dtugtar *pirigéiní* orthu, a fhuasclaítear nuair a dhéanann próisis phaiteolaíocha ar leith dochar do chealla sa cholainn. 

clé|mion

Go minic, is de bharr ionfhabhtaithe a tharlaíonn fiabhras, ach is féidir an toradh céanna a bheith ar ailsí áirithe is ionfharchtadh miócairdiach (fíochán marbh cairdiach). 

## Tagairtí

Catagóir:Fiabhras
Fiabhras athiompaithe

Grúpa galar a tharlaíonn de bharr ionfhabhtú le baictéir spireacaeit den chineál *Borrelia*, a fhaigheann daoine trí ghreim ó mhíolta colainne nó sceartáin. Galar díobh seo is ea galar Lyme. Tagann gríos súil gloine timpeall ar ionad an ghreama, éiríonn an t-othar fiabhrasach, le tinneas cinn, tuirse is cráphianta sna matáin. Féadfaidh seachghalair tarlú freisin, gríos forleathan craicinn agus/nó athlasadh na n-alt, an chroí is na hinchinne. Claonadh aige tarlú in eipidéimí, agus do dhídeanaithe. 

## Tagairtí
Fiabhras bainne

Suaitheadh meitibileachta sa bhó mar thoradh ar easpa cailciam i ndiaidh breith lao. Is ainm mí-oiriúnach é *[[fiabhras]]* mar nach dtarlaíonn ardú i dteocht na colainne de ghnáth. Tarlaíonn creatháin mhatánacha is laige ginearálta, ansin tnáitheadh, páirtphairilis, agus uaireanta baol damáiste don chroí. Is maith an leigheas dáileoga tuaslagán cailciam sa chuid is mó de na cásanna. Is gá go bhfeicfidh tréadlia an t-ainmhí chun an diagnóis cheart a dhéanamh is aimhréidh a sheachaint. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Fiabhras buí

Galar a tharlaíonn san Afraic agus Meiriceá Theas de bharr víris. Ionfhabhtaíonn sé moncaithe, agus cuireann muiscítí ar aghaidh chuig daoine é. Is féidir leis a bheith éadrom gearr, nó dian le buíochán, cliseadh na nduán, fiú bás an othair.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair thrópaiceacha
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Fiabhras dearg

Galar géar tógalach a tharlaíonn de bharr streipteacócais haemalaíoch is ea **fiabhras dearg**.  

Tosaíonn sé mar scornach thinn, ach ina dhiaidh sin tarlaíonn gríos dearg ar fud an chraicinn.  

Freagraíonn sé do fhrithbheathaigh go tapa, ach is féidir go mbeidh aimhréidh ina dhiaidh: ionfhabhtú sa chluas láir, fiabhras réamatach, glomarúlaineifríteas, agus/nó falrais Sydenham. 

### Básanna

* Tomás Dáibhis

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Galair thógálacha
Fiabhras dubhuisce

Aimhréidh maláire nach ndearnadh cóireáil chuí uirthi. Tagann an t-ainm ó thitim as a chéile na n-eiritricítí in imshruthú na fola, ionas go dtéann an lí haemaglóibin amach sa bhfual, ag cur dath dubh air.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Fiabhras paraitíofóideach

Galar a thagann ó speiceas den bhaictéar salmonella atá cosúil leis an gceann a chuireann tús leis an bhfiabhras tíofóideach (an fiabhras breac). Tolgtar é ó bhia nó deoch thruaillithe de ghnáth.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Fiabhras réamatach

Galar coiteann páistí is déagóirí san Afraic is an Áise, a éiríonn as frithghníomh imdhíonach d'ionfhabhtú roimh ré le cineál áirithe streipteacocas, cosúil le fiabhras dearg. Buaileann fiabhras an páiste, airtríteas eitleach (an phian is an t-at ag gluaiseacht ó alt go halt) agus athlasadh an chroí (cairdíteas). Is annamh a leanann míchuma bhuan airtríteas seo na n-alt, ach is féidir go gcuirfidh galar trom réamatach an chroí tús le hathchumadh, caolú is éagumas buan ar chomhlaí an chroí.

## Tagairtí
Ionfhabhtuithe iarthuismidh

Is éard is **ionfhabhtuithe iarthuismidh** ar a dtugtar **fiabhras iarbhreithe** agus **fiabhras seoil**freisin, ann ná fiabhras os cionn 38&nbsp;°C sa choicís díreach tar éis breithe. Is féidir go dtarlóidh sé mar thoradh ar ionfhabhtú sa chonair ghiniúnach, an chonair úiríneach, nó an chíoch. Lá den saol, b'aimhréidh throm a bhain le saolú linbh é, nuair a thugtaí ionfhabhtú isteach sa chonair ghiniúnach ar lámh an dochtúra nó an bhean chabhartha. Inniu, is annamh a tharlaíonn bás máthar dá bharr.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Fiabhras sutsugamúisí

Galar ionfhabhtaíoch a tharlaíonn, cosúil le tífeas, de bharr ionfhabhtaithe le baictéar den chlann rikettsia. Faigheann daoine é trí ghreamanna fíneog a mhaireann sa talamh ach atá in ann daoine a ghalrú. Aithníodh an galar den chéad uair i Honshu na Seapáine, ach tarlaíonn sé freisin in oirdheisceart na hÁise, an Indinéis, an India is Neipeal. Claonadh aige cur isteach ar dhaoine a shiúlann i réigiúin shléibhtiúla is fhoraoisithe, gnáthóga nádúrtha na fíneoige, in aimsir bhog sa bhfómhar nó go luath san earrach, mar a mbíonn na fíneoga an-ghníomhach. Tagann at dearg ag ionad an ghreama, agus leanann tinneas cinn, tuirse is fiabhras ard. Ina dhiaidh sin tagann othras ag an ionad sin agus déanann gearb shainiúil dhubh. Muna bhfaightear cóireáil le frithbheathaigh, féadfaidh aimhréidh i ndiaidh aimhréidhe tarlú: niúmóine, heipitíteas, agus rith fola ceirbreach. Is minic a fhaigheann duine bás leis. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Catagóir:Leigheas
Fiabhras tíofóideach

[mion|clé|Réigiúin ar domhan a bhfuil an mhinicíocht is mó de fiabhras tíofóideach orthu i [2000.]]
Galar ionfhabhtaíoch, a gcuireann an baictéar *[[salmonella]] typhi* tús leis, is ea **fiabhras tíofóideach**, a dtugtar *fiabhras eintreach* air freisin. Faigheann duine é trí bhia nó deoch atá truaillithe le faecas duine ghalraithe. 

Scaiptear é go minic i soláthar uisce nó le linn ullmhú bia. Is iad na siomptóim a bhaineann leis ná fiabhras ard, sáimhríocht, cráphianta, buinneach, gríos ar an mbolg, agus níos déanaí, rámhaille is cóma. 
[mion|clé|[Mary Mallon]]
Má thagann duine slán, bíonn sé ina iompróir ainsealach ag an ngalar agus eisfhearann na baictéir ina fhaecas an t-am ar fad. 
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Mary_Mallon_(Typhoid_Mary).jpg|alt=|clé|mion|186x186px|Mary Mallon
Chun an galar a sheachaint, is gá cloí le córacha maithe sláintíochta is caighdeáin arda sláinteachais in ullmhú bia is dí. Is inmhianaithe go mór go mbeidh daoine atá le taisteal i réigiúin ar leith den domhan (an India, mar shampla, mar a bhfuil an galar seo eindéimeach) vacsaínithe ina choinne.

## Féach freisin
* Mary Mallon

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair ionfhabhtaíocha
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Fiabhras faireogach

‘An galar pógtha’ a bhuaileann cuid mhaith déagóirí go háirithe. Cosúil le fliú, ach go leanann na siomptóim ar feadh seachtainí. Víreas Epstein-Barr is cúis leis. Iompraíonn suas le 95% de dhaonra an Domhain é, agus den chuid is mó tolgann páistí é gan dochar ar bith. Scaipeann an víreas trí mhalartú seile, rud a tharlaíonn trí chasacht, sraothartach, nó pógadh, mar shampla. Nuair a thógann duine an galar seo mar dhéagóir, is dian é. Bíonn an-chuid ceall aon-núicleach i bhfuil an duine ionfhabhtaithe, agus tugtar *aon-núicléóis ionfhabhtaithe* ar an ngalar freisin. Is iad siomptóim an reachta ná tinneas cinn, scornach thin, agus tuirse. Bíonn na nóid limfeacha ata leochaileach. Níl aon chóireáil fhrithvíreasach air. Is féidir go mbeidh duine lagaithe go géar ar feadh míonna ina dhiaidh. In áiteanna san Áise is an Afraic, tarlaíonn ailse mar thoradh ar an víreas seo go minic, rud nach dtarlaíonn ach go hannamh sa chuid eile den Domhan.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Fiabhras muc

Ainm a úsáidtear ar dhá ionfhabhtú víreasacha an-tógálacha i measc muc: ionfhabhtú na stéigeacha, a dtugtar *calar na muc* air, agus ionfhabhtú na scamhóg, a dtugtar *plá na muc* air.

## Tagairtí
Fiachú

mion|clé|240px|Fiachú
Pór madra a saothraíodh in Albain ó shinsir ón Meánmhuir. Ard caol, na cosa an-fhada, an t-eireaball fada, an fionnadh mosach liath, an ceann beag le cluasa gearra boga.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Iarbhunscoil Oiliféir Naofa

Is scoil suite i gContae na Mí é **Iarbhunscoil Oiliféir Naofa**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae na Mí
Loch Craobh

Is grúpa de thuamaí pasáiste Neoiliteacha gar don Seanchaisleán i gContae na Mí iad Cairn **Loch Craobh**, a dtugtar Cnoic na Caillí orthu freisin. Scaipthe thar cheithre bhinn dhroimneacha, is tuamaí ársa iad, a théann siar chomh fada le 3000 RCh.

Tá Carn T ar cheann de na tuamaí is mó ar an láthair. Tá seomra croschruthach agus díon coirbéalta laistigh de, mar aon le cuid de na samplaí is áille d’ealaín Neoiliteach na hÉireann. Tá an carn ailínithe le héirí na gréine ag cónochtaí an earraigh agus an fhómhair, agus ag na hamanna sin, cruinníonn daoine le chéile chun beannú do chéad ghathanna na gréine.

Catagóir:Contae na Mí
Catagóir:Tuamaí pasáiste
Catagóir:Ealaín Neoiliteach na hÉireann
An Mhainistir Dhubh

Tá níos mó ná áit amháin a bhfuil an t-ainm **An Mhainistir Dhubh** air:

* An Mhainistir Dhubh, An Dún
* An Mhainistir Dhubh, An Mhí
* An Mhainistir Dhubh, Cill Chainnigh
* An Mhainistir Dhubh, Luimneach
Mainistir Cheanannais

Ba mhainistir suite i gContae na Mí í **Mainistir Cheanannais**.

Catagóir:Bailte i gContae na Mí
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Fiaradh gaoithe

Is é rud is **fiaradh gaoithe** ann ná téarma meitéareolaíochta ar an ráta athraithe i luas na gaoithe. An ráta athraithe in aghaidh na hairde, tugtar *an fiaradh gaoithe ceartingearach* air sin. Braitheann sé go mór ar phatrún na teochta san aer. Is baolach fiaradh mór gaoithe d'eitleán a bhíonn istigh ann.

## Tagairtí
Fiarshúilí

Geamhshúilí, éalang in ailíniú na súl a chuireann isteach ar ghluaiseacht na súl sa phlána cothrománach níos mó ná aon rud eile. De ghnáth is riocht comhbheirthe é, agus féadfaidh mínormáltacht sa bhfócasú (earráid athraonta) a bheith ann freisin. I ndaoine fásta, tarlaíonn sí de bharr laige i gceann nó dhó de na matáin a ghluaiseann meall na súile, rud a tharlaíonn i gcuid mhaith galar.

## Tagairtí

Catagóir:Galair na Súl
Leonardo Fibonacci

Matamaiticeoir a rugadh i bPisa na hIodáile ab ea **Leonardo Fibonacci** (Leonardo Pisano, c 1170 &ndash; c 1250), an matamaiticeoir meánaoiseach is cáiliúla dá raibh ann. Chuir sé an córas deachúil chun cinn, agus d'fhorbair an uimhirtheoiric go mór. Tháinig sé ar sheicheamh Fibonacci, na slánuimhreacha ina bhfuil gach uimhir cothrom le suim an dá uimhir roimpi (0, 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13…). 

## Tagairtí
Fibricíteas

Téarma neamhchruinn ar chráphian sna matáin is an **fibricíteas** nó **fibrimiailge**. Féadann an phian a bheith dian go háitiúil sa mhuineál, na guaillí nó an droim. Ní féidir an bhunchúis a aimsiú sa chuid is mó de na cásanna.

## Naisc sheachtracha
*Ceisteanna agus freagraí faoin bhfibrimiailge ag suíomh an NIH i Meiriceá. Arna rochtain ar 15 Bealtaine 2017.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Fideog

Fliúit shimplí ardairde a séidtear go díreach isteach ina ceann. Déanta as adhmad, le 6 mhéarpholl. Le blianta cuirtear gléasa miotalacha uirthi, agus béalóg eabhair nó plaisteach. An-choitianta ón 16ú-18ú céad, ach d'imigh as feidhm den chuid is mó sa 19ú céad. Is cineál di an fheadóg stáin.

## Tagairtí
Cyrus West Field

Airgeadaí a rugadh i Stockbridge, Massachusetts ab ea **Cyrus West Field** (30 Samhain 1819 – 12 Iúil 1892). Chabhraigh sé le maoiniú an chéad chábla teileagrafaíochta trasna an Atlantaigh i 1866, a leagadh tar éis cuid mhaith iarrachtaí. Bhunaigh sé comhlacht an New York, Newfoundland & London Telegraph i 1854, agus comhlacht an Atlantic Telegraph i 1856, ach chaill an-chuid airgid sna fiontair seo.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1819
Catagóir:Básanna i 1892
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Fiaile phoisíodóin

Planda mara, cosúil le féar, a bhíonn go hiomlán faoin uisce, i réigiúin thanaí na Meánmhara de ghnáth. Cartar na duilleoga is na riosóim i dtír go minic ina lear mór, agus liathróidí poisíodóin freisin, cruinníní an bhruscair shnáithínigh de foirmithe ag tonnta na mara.

## Tagairtí
Fiagaithe/cnuasaitheoirí

Pobal a mhaireann go hiomlán, nó beagnach go hiomlán, trí shealgaireacht ainmhithe is cnuasadh bia. Tugtar *fáiteallaithe* agus *sochaithe buíne* orthu freisin de bhrí go mbíonn siad eagraithe ina mbuíonta. De réir cineáil, déanann na fir sealgaireacht is na mná fáiteall. I 10,000 RC bhí pobal uile an Domhain ina bhfiagaithe/cnuasaitheoirí. Inniu, maireann níos lú ná 0.001% den daonra mar seo, agus ina measc tá na Pigmithe, na Cóiseana is na Hadsa san Afraic, na Bundúchasaigh san Astráil, agus grúpaí fánacha sa Mhalaeisia, an India is na hOileáin Fhilipíneacha. Déanann grúpaí tréadacha is talmhaíochta áirithe sealgaireacht is fáiteall go páirtaimseartha. 

## Tagairtí
Bonn Fields

deas|200px|thumb|Bonn Fields
Duais a bunaíodh i 1924 ag Comhdháil Idirnáisiúnta na Matamaiticeoirí i dToronto, ainmnithe as an matamaiticeoir Ceanadach John Charles Fields (1863-1932). Bronntar í gach 4 bhliain ar mhatamaiticeoir faoi 40 bliain d'aois as saothar ardchaighdeáin sa mhatamaitic. Glactar leis go bhfuil sé coibhéiseach le Duais Nobel.

## Tagairtí
Fíf

Fliúit bheag thrasnach ardairde le 6 mhéarpholl agus, i ngléasanna nua-aoiseacha is cuid mhaith seanghléasanna, 6 eochair mhiotalach. In úsáid mar ghléas míleata i gcomhair glaonna is comharthaí, cosúil leis an mbuabhall, agus i mbannaí fífeanna is drumaí i gcomhair máirseála.

## Tagairtí
Fige choiteann

Is speiceas Áiseach de phlanda bláthanna é ***Ficus carica*** nó **bainian** as Gaeilge, san fhine Moraceae, ar a dtugtar **an fhige choiteann**, nó **an crann fige**). 
clé|mion|Moraceae » ''Ficus virens''

## Tréithe
Is planda gínidhé-éiciach é *Ficus carica*, i.e., feidhmiúil dé-éiciach, agus ina chrann duillsilteach nó tor mór a fhásann suas le 7–10 méadar ar airde, le coirt réidh bhán. Tá a dhuilliúr cumhra 12-25 ceintiméadar ar fhad agus 10-18 ceintiméadar ar leithead, le 3 nó 5 liopaí beaga. 

Is éard atá san bláthra casta struchtúr cuasach feolmhar ar a dtugtar  "sicón", atá líneáilte le go leor bláthanna aonghnéasacha. Níl na bláthanna le feiceáil taobh amuigh den sicón toisc go mbíonn siad faoi bhláth taobh istigh den torthú bláthra. Cé gur “toradh” a thugtar air go coitianta, is é fírinne an scéil gur torthú bláthra nó beangán an chrainn é, ar a dtugtar “toradh bréagach” nó “toradh ilchodach”, ar a bhfuil na bláthanna agus na síolta. 

Is tom nó gas cuasearrach é a bhfuil go leor bláthanna ann. Is conair chúng í an chuas beag ar a dtugtar "oistín", atá le feiceáil ar lár na dtorthaí, a ligeann don fhíonfhoichea speisialaithe, *blastophaga psenes,* dul isteach sna torthaí agus na bláthanna a phailniú. Ina dhiaidh sin fásann na síolta.

Is crainn shíorghlasa cuid de na gnéithe, cosúil leis an gcúitiúic is an bainian. Is crann beag duillsilteach an fhige chomónta, a tháirgeann na figí inite. Tá fige tachtaithe ann, a thosaíonn mar eipifít a imchlúdaíonn an t-óstach faoi dheireadh, á thachtadh i líonra fréamhacha aerga.

## Tíreolaíocht
Is é foinse na dtorthaí ar a dtugtar figí freisin agus dá bhrí sin tá sé ríthábhachtach sna ceantair sin ina bhfástar an crann dírithe ar an tráchtáil. Dúchasach don Mheánoirthear agus iarthar na hÁise, rinneadh cuardach agus saothrú uirthi anallód agus tá sí á fhás go forleathan anois ar fud an domhain, mar gheall ar a torthaí agus mar phlanda ornáideach. Tá an speiceas nádúrthaithe in áiteanna scaipthe san Áise agus i Meiriceá Thuaidh.

### Sanasaíocht
Is é an t-ainm géineasach *ficus* an t-ainm Laidineach ar chrann fige. Tagraíonn an aidiacht shonrach *carica* don chúige ársa san Áise Bheag as a gceaptar go dtagann an crann fige.

### In Éirinn
Aimsíodh fige 2,000 bliain d’aois i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath in 2024. Dúradh gurb í an sampla is aosta de thorthaí andúchasacha a fuarthas in Éirinn. Thángthas uirthi i dtochailt seandálaíochta ag ceann tíre Dhroim Meánach, áit ina raibh stáisiún trádála tábhachtach de chuid na Rómhánach lonnaithe, agus a aibhsíonn an seanstair trádála bia idirnáisiúnta in Éirinn agus an dúil sa bhia coimhthíoch. 

Tháinig na seandálaithe ar fhianaise ceardaíochta agus gníomhaíochtaí tí, earraí miotail agus criadóireacht as ceantair éagsúla in Impireacht na Róimhe: an Spáinn, An Ghaill, agus An Bhreatain. Mhair iarsmaí na fige agus bia eile a itheadh ann beagnach 2,000 bliain ó shin mar gur dódh iad agus dá réir sin leasaíodh iad.

## Féach freisin

* Síacóiniam

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Torthaí
Catagóir:Bainian
Catagóir:Moraceae
Catagóir:Rosales
Figín

Fad gearr miotail, blaosc toirtíse, eabhair, plaistigh, nó ábhair eile a chaitear ar na méara nó a ghreamaítear eatarthu chun téaduirlis ceoil, cosúil le giotár nó bainseó, a bhaint nó a ghreadadh.

## Tagairtí
Figiúr

Sa mhatamaitic, an tsiombail a úsáidtear d'uimhir. Is é an córas is coitinne inniu ná an córas Hiondúch-Arabach, a cheap na Hiondúigh is a thug na hArabaigh don Eoraip, meastar. Úsáideann an córas seo na siombailí 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 agus coincheap an ionadluacha le gach slánuimhir a scríobh. Sa chóras Gréagach d'úsáidtí litreacha na haibítre, mar seo: α (alfa) do 1, β (béite) do 2… ι (ióta) do 10… κ (capa) do 20… ρ (ró) do 100, agus carachtair eile taobh amuigh den aibítir Ghréagach. Sa chóras Rómhánach d'úsáidtí ceannlitreacha ar leith, mar seo: I (1), II (2)… V (5)… X (10)… L (50)… C (100)… L (1,000)….

## Tagairtí
Filidéandran

Tom síorghlas dreaptha nó eipifít le fréamhacha greamaithe nó aerga, dúchasach do réigiúin theo sa Domhan Úr. Na duilleoga—ag brath ar speiceas, aois, is ionad ar an bplanda — lansa-chruthach, sleáchruthach nó croíchruthach, go domhain maothánach uaireanta. Na bláthanna bídeach, bailithe i spáideog, timpeallaithe ag spéid mhór fheiceálach. Cuid mhaith díobh coitianta mar phlandaí tí.

## Tagairtí
Finéal

Is planda débhliantúil nó ilbhliantúil scothghorm/donn le boladh láidir é **finéal**. Dúchasach do réigiún na Meánmhara. Fásann sé suas le 2.5 m ar airde. Na duilleoga cleiteach, roinnte in an-chuid teascán snáithíneach. Na bláthanna buí in umbail 8 cm ar leithead. An toradh ubhchruthach féitheach. Saothraíodh ón aimsir chlasaiceach é ar a laghad. Úsáidtear na duilleoga mar bhlaistiú. Tá foirmeacha saothraithe le bunanna gais na nduilleog ata, agus itear iad úr i sailéid, is bruite mar ghlasra. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Fíneog

Artrapód beag le colainn ghearr, an ceann is an bolg cónasctha i gcolainn dhlúth. De ghnáth bíonn 4 phéire cos siúil uirthi. Bíonn péire starrfhiacla sa bhéal. Tá curtha síos ar thimpeall 30,000 speiceas, ina measc foirmeacha seadánacha is foirmeacha a mhaireann saor, cuid mhaith díobh ina lotnaidí do bharra tábhachtacha.

## Tagairtí
Fínicín

mion|Radagraf a thaispeánann an taobh istigh d'fhínicín
Is seilide muirí le blaosc shnasta mhín é **fínicín** (Béarla: *cowrie*), go minic le patrúin chasta, cumhdaithe den chuid is mó le maotháin fallainge. Úsáidtear mar mhaisiúchán é, fiú mar airgead reatha, in oileáin áirithe san Aigéan Ciúin. Sna trópaicí den chuid is mó, ag maireachtáil ar sceireacha coiréalacha.

Is baill den fhine *Cypraeidae* an chuid is mó de na fínicíní, cé go n-úsáidtear an t-ainm ar roinnt speiceas den ghéineas *Trivia* freisin, mar shampla an fínicín Eorpach, *Trivia monacha*.

Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an bhfínicín ina leabhar clúiteach *[[Cladaí Chonamara]]*:

## Tagairtí

Catagóir:Moilisc
Fíniúin

Planda dreapaire adhmadach duillsilteach a théann isteach i scoilteanna, áit a n-atann sé chun mais ghreamaithe a chruthú agus tacaíocht a sholáthar dó féin. Na duilleoga bosach, 3-5 liopa, fiaclach. Na bláthanna flúirseach i mbláthra crochta bídeach glas. Na torthaí (fíonchaora) aibí milis, scothbhuí nó corcra, le blás bán céarach go minic. Na teannóga fótatrófach go diúltach. Is dócha go bhfuil sí dúchasach do dheisceart na hÁise. An-chuid cineálacha di saothraithe anois i réigiúin mheasartha, le haeráid Mheánmhara go háirithe. Mar fhoinse fíona, an-tábhachtach ó thaobh na heacnamaíochta de. Baintear feidhm as cineálacha ar leith ó Mheiriceá Thuaidh (fíonchaor an tsamhraidh is fíonchaor an tsionnaigh) atá frithsheasmach i gcoinne feithidí a iompraíonn galair, phylloxera is eile, mar bhonnstoc d'fhiniúnacha na hEorpa anois. Úsáidtear fíonchaora triomaithe mar chuiríní, rísíní, is sabhdánaigh. 

## Tagairtí
Carlos Juan Finlay

Lia a rugadh i gCamagüey i gCúba ab ea **Carlos Juan Finlay** (3 Nollaig 1833 – 20 Lúnasa 1915). An chéad duine a thairg gurb é an corrmhíol  iompróir an fhiabhrais bhuí, i 1881. D'aimsigh sé an speiceas ceart an bhliain dár gcionn, mar atá *Aedes aegypti*. Chruthaigh turgnaimh ina dhiaidh sin go raibh an ceart aige. Albanach ab ea a athair agus Francach a mháthair.

## Tagairtí

Catagóir:Eolaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1833
Catagóir:Básanna i 1915
Fiobróideach

Siad éadrom a fhásann taobh istigh den bhalla útarach nó a ghreamaíonn leis. Tarlaíonn sé mar gheall ar fhorfhás mínormálta mhatáin is fhíochán tacaíochta na broinne. Ní fios go beacht cén fáth a dtarlaíonn sé, ach is dócha go mbaineann sé le spreagadh le héastraigin, mar bíonn claonadh ann go méadaíonn fiobróidigh le linn teiripe le héastraigin (cosúil leis an bpiolla frithghiniúna) agus toirchis. Fásann fiobróidigh ó aois óg, agus bíonn i láthair i 20% de mhná thar 35 bliain d'aois. Leanann siad ag fás le linn saol atáirgthe na mná, agus cúlaíonn i ndiaidh an tsos míostraithe. Má bhíonn na fiobróidigh mór, is féidir go mbeidh an sreabhadh míosta iomarcach is go n-atfaidh an bolg. Is féidir gur cúis neamhthorthúlachta iad de thoradh cosc a chur le hionchlannú an tsutha, agus go gcuirfidh siad isteach ar thoircheas mar go laghdaíonn siad an spás don fhéatas sa chuas útarach. Más gá, is í an chóireáil ná drugaí chun an fiobróideach a chrapadh nó mainliacht chun é a bhaint. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Fíligineacht

Is éard is **fíligineacht** ann ná gaol idir grúpaí ainmhithe de réir a staire éabhlóidí, ionas go mbíonn na grúpaí ceangailte le chéile de réir cé chomh déanach a tharla a gcomhshinsearacht. Déantar an measúnú seo trí chomhairíonna díorthaithe a aithint, den chuid is mó. Léirítear patrún na ngaolta éabhlóideacha taobh istigh de ghrúpaí is idir grúpaí i bhfoirm léaráide géagaí (an crann éabhlóideach), ag taispeáint na línte ginealaigh. Tugtar **fíligéinitic** nó **fíligéineolaíocht** ar staidéar na fíligineachta.

## Tagairtí
Filleadh (geolaíocht)

Sa gheolaíocht, cor nó lúb i gcarraig shrathaithe de bharr fórsaí comhbhrúite nó domhantarraingthe. Féadfaidh a leithéid a bheith idir ceintiméadar amháin is go leor ciliméadar. Tugtar *frithfhoirm* ar fhilleadh suas, agus *sionfhoirm* ar fhilleadh síos.

## Tagairtí
Fiobróis chisteach

Galar géiniteach ina dtarlaíonn táil múcais shlaodaigh ramhair i gcuid mhaith codanna den cholainn. Iompraíonn 4% den chine geal an ghéin chuici, agus faigheann páiste an galar má fhaigheann sé an ghéin ón mbeirt tuismitheoirí. Cuireann an múcas slaodach isteach ar na córais riospráide is díleáite. Bailíonn sé sna haerphasáistí, atann siad sin agus faigheann ionfhabhtú arís is arís eile. Cuireann sé bac ar na duchtanna sa phaincréas, agus mar sin ar tháil an phaincréis isteach sna stéigeanna, atá riachtanach don díleá. Cabhraíonn fisiteiripe laethúil le bailiú an mhúcais sna haerphasáistí a laghdú, agus tá forlíonta béil ar fáil chun tógáil in ionad na n-einsímí paincréasacha. Mar sin féin, fiú leis na córacha leighis seo, faigheann daoine leis an ngalar bás roimh am. 

## Fiobróis chisteach - Éireann
Tá forleithne an ghalair níos airde i bPoblacht na hÉireann ná aon tír eile: 2.98 cásanna i ndaonra 10,000, i gcomparáid an mheáin Aontas Eorpach, 0.797 cásanna i ndaonra 10,000. 

## Tagairtí

## Nasc Sheacracha
* Fiobróis Chisteach Éireann

Catagóir:Galair
Fiobúl

Cnámh chaol fhada sa cholpa a altann leis an gcos, trí alt an rúitín, agus an tibe. Tá ceann, muineál, fearsaid is ceann íochtarach leathnaithe aici. Meastar nach bhfuil aon fheidhm aici maidir le meáchan a iompar, ach tugann sí ceangal d'an-chuid matán den cholpa. Má bhrúitear nó má bhristear muineál an fhiobail, is féidir go ndéanfar damáiste do néaróga, an néaróg pheireonach chomónta go háirithe, agus go dtarlóidh titim coise mar thoradh. 

## Tagairtí

Catagóir:Anatamaíocht
Catagóir:Corp an duine
Catagóir:Cos
Fíocas

Braisle d'fhéitheacha borrtha is ea an **fíocas** nó an **daorghalar**, ag cumar chanáil an anais is an reictim, timpeall 2 cm suas ó oscailt an anais. De ghnáth, ní bhíonn aon chúis inbhraite leis. Féadfaidh sé tarlú de bharr bac ar dhraenáil na fola as na stéigeacha, mar a tharlaíonn i gciorróis an ae. Tarlaíonn sé mar thoradh ar cheangailteacht uaireanta, mar shampla, le linn toirchis, nuair a mhoillíonn an bhroinn sreabhadh na fola a dhraenálann na horgáin pheilbheacha. Féadfaidh ainéime tarlú de bharr cailliúint mhall fola gan stad. Is féidir iad a bhaint trí mháinliacht, ach a chóireáil le hinstealltaí de thuaslagán scléaróiseach.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Fíochán feadánach

Na fíocháin, idir xiléim is fhléam, a iompraíonn uisce, mianraí is súlach trí phlanda, agus a chuireann leis an tacaíocht inmheánach ann. Cumann siad tointí tanaí a dtugtar *burlaí feadánacha* orthu, an xiléim ar an taobh istigh, an fléam ar an taobh amuigh, agus ciseal caimbiam eatarthu a ligeann d'fhás tánaisteach na bhfíochán feadánach. Bíonn na burlaí seo scaipthe ar fud an ghais, nó eagraithe ina bhfáinne i gcrann. I gcrann is tom, cruinníonn na burlaí le chéile i ndeireadh báire chun banda a chruthú. 

## Tagairtí
Fíochán liomfóideach

Is éard atá i gceist le **fíochán liomfóideach** ná fíochán a mbíonn limficítí ann, cosúil le nóid limfeacha, an liathán, an tímeas, na céislíní, agus paistí Peyer sa stéig bheag. Is cuid é de chosaint na colainne i gcoinne orgánach coimhthíoch, cosúil le baictéir, tocsainí is víris.

## Tagairtí

Catagóir:Fíocháin
Fíochán tacaíochta

Is éard is fíochán tacaíochta ná fíochán a bhíonn mar bhunábhar in orgáin is codanna eile den cholainn, a nascann na struchtúir seo le chéile is a thacaíonn leo. Braitheann airíonna an fhíocháin ar eagrú a chomhcheall is a gcomhshnáithíní (mar shampla, ar an oiread collaigine atá ann). 

Sa suth, déanann líonra scaoilte ceallach (an méiseincíoma) agus forbraíonn na fíocháin tacaíochta ar leith (cnámh, loingeán, cealla na fola, is saill) uaidh sin. I measc na ngalar a chuireann isteach ar an bhfíochán tacaíochta, tá siondróm Marfan agus ceallailíteas. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Fíochán tacaíochta
Fíogadán

deas|250px|thumb|Camán meall
Ainm coitianta ar roinnt plandaí ilbhliantúla a fhásann 30 cm ar airde, dúchasach d'iarthar na hEorpa is tuaisceart na hAfraice is ea **fíogadán** nó **camán meall** (Béarla: *chamomile* nó *camomile*). Na duilleoga leathfhada in imlíne, ach roinnte i dteascáin chaola mhínbhioracha. Na bláthchinn suas le 2.5 cm ar leithead, aonarach. Na bláthóga seachtracha gathacha spréite bán, na bláthóga inmheánacha teascacha buí. Úsáidtear go forleathan é chun tae fíogadáin a dhéanamh, agus mar bhreiseán coitianta i bhfoltfolcthaí, gallúnacha is a leithéid. Bhíodh plásóga fíogadáin an-choitianta uair dá raibh, a d'astaíodh boladh cumhra nuair a shiúladh duine ar an bhfíogadán.

Ní grúpa tacsanomaíochta iad; úsáidtear an focal *fíogadán* nó *camán meall* ar phlandaí i ngéineas éagsúla san fhine Asteraceae:

* *[[Anthemis arvensis]]*: fíogadán goirt
* *[[Anthemis tinctoria]]*: fíogadán buí 
* *[[Chamaemelum nobile]]*: camán meall
* *[[Matricaria chamomilla]]*: an fíogadán cumhra

## Tagairtí
Firéad

Foirm cheansaithe den pholchat Eorpach is ea an **firéad**. 

Scothbhuí/bán le súile bándearga. Ceansaithe níos mó ná 2,000 bliain ó shin, cuirtear síos i bpoill coiníní é chun coiníní a ruaigeadh amach. 

Póraithe le bheith bán, chun iad a idirdhealú ó na coiníní. 

Tugtar *firéad dúchosach* ar an bpolchat Meiriceánach, a bhí imithe i léig ach ar éigin ach atá á chaomhnú anois sna Stáit Aontaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Mustailid
Fíon mormónta

Fíon treisithe, bán nó dearg. Alcól íon a úsáidtear sa treisiú, chun go mbíonn an tiúchan céanna alcóil ann is atá i seiris. Measctar luibheanna is spíosraí airithe ann chun blas a chur air. Manglam coitianta is ea an martini, arb iad biotáille na Ginéive (nó vodca) is an fíon mormónta na príomh-chomhábhair ann. 

## Tagairtí
Físbhalla

Is éard is **físbhalla** nó **córas físbhalla** ann ná eagar dronuilleogach fís-scáileán ar féidir é a ríomhchlárú chun íomhánna difriúla a léiriú, nó comhíomhá mhór amháin, le fuaimrian ó thaifead téipe nó diosca. 

## Tagairtí
Emil Hermann Fischer

Ceimicí orgánach a rugadh gar do Köln na Gearmáine ab ea **Emil Hermann Fischer** (8 Deireadh Fómhair 1852 – 15 Iúil 1919). Rinne sé ceimic na gcarbaihiodráití a léiriú, agus chuir bun faoi cheimic na bpróitéiní. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1902 as seo. Luaitear é mar cheannródaí sa cheimic orgánach.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1852
Catagóir:Básanna i 1919
Próiseas Fischer-Tropsch

Próiseas chun hidreacarbóin a tháirgeadh trí hidrigin is aonocsaíd charbóin a shreabhadh thar chatalaíoch, cóbalt nó iarann, ag ardteocht is faoi ardbhrú. Ainmníodh é as beirt ceimiceoirí Gearmánacha, Frantz Fischer (1877-1948) is Hans Tropsch (1889-1935). 

## Tagairtí
Johann Bernard Fischer von Erlach

Ailtire a rugadh i nGraz na hOstaire ab ea **Johann Bernard Fischer von Erlach** (20 Iúil 1656 - 5 Aibreán 1723). Mínitheoir treorach ar an stíl bharócach. Dhear sé an-chuid eaglaisí is pálás, an Karlkirche i Vín agus Eaglais na hOllscoile i Salzburg.

## Tagairtí

[mion|clé|Cuid de [Pálás Schönbrunn|Phálás Schönbrunn, saothar le Fisher von Erlach]]

Catagóir:Ailtirí Ostaracha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1656
Catagóir:Básanna i 1723
Físchomhdháil

Feidhmiú líonra ríomhairí is réaltachta fíorúla chun gur féidir le daoine aonaracha is grúpaí in áiteanna éagsúla ar fud an Domhain comhdháil a bheith acu mar a bheadh siad go léir sa seomra céanna, beagnach. Is féidir leo uile úsáid a bhaint as na comhaid is na ríomhchláir chéanna i rith na comhdhála, gan taisteal as a n-oifigí. 

## Tagairtí
Físdiosca

Meán taifeadta is athsheanma ina dtaifeadtar an íomhá is an fhuaim ar rianta fíormhíne frithchaiteacha, bíseach nó comhlárnach, ar dhiosca cothrom ciorclach. Scanann léas solais ó léasar héiliamneoin nó dé-óide an tsraith log ar feadh an riain, agus braitheann fótaidhé-óid an léas frithchaite chun an comhartha a tháirgeadh. Is féidir uair an chloig de chlár a thaifeadadh ar dhiosca 30 cm ar trastomhas. Taifeadtar dhá fhráma den íomhá teilifíse ar rothlú amháin ar fud an diosca, agus is éasca mar sin pictiúir shocaire aonfhráma a léiriú. Ní hionann is fístéip, is féidir le físdiosca dul ó chuid amháin sa chlár go cuid eile go héasca tapa. 

## Tagairtí
Scoil Firenze

Ceann de phríomhionaid ealaíne na hEorpa le linn na hAthbheochana. Chuir Vasari síos ar na healaíontóirí tábhachtacha i bhFlórans in a leabhar *Le Vite de' più eccellenti pittori, scultori, e architettori* (Beathaí na nEalaíontóírí, na nDealbhóirí is na nAiltirí den Chéad Scoth, 1550, méadaithe 1568). Thosaigh an athbheochan chlasaiceach sa chathair timpeall 1500, athfhionnachtain na peirspictíochta san ealaín san áireamh, agus bunaíodh an chéad acadamh ealaíne ann i 1563. Go luath ina dhiaidh tháinig an Róimh is an Veinéis chun cinn agus ghlac an cheannasaíocht sna cúrsaí seo san Iodáil.

## Tagairtí
Físeán idirghníomhach

Córas físeáin thaifeadta ar chiorcaid iata, ina bhfreagraíonn an léiriú do threoracha ón úsáideoir. Bíonn feidhmeanna éagsúla aige, ó idirghníomhuithe simplí ceist is freagra, le cnaipe a bhrú nó tadhall leis an scáileán, suas go dtí cláir chasta bhrainseacha foghlama. 

## Tagairtí
Fiseolaíocht is míochaine spáis

Brainse den mhíochaine a phléann le hiarmhairtí eitilte sa spás ar fhiseolaíocht an duine, chun sláinte spásairí a chaomhnú. Mar thoradh ar dhímheáchan, tarlaíonn galar gluaisne, meath an chórais chairdiascamhógaigh, cailliúint mhais na gcealla dearga fola, agus cailliúint an mhianra sna cnámha. Úsáidtear cleachtadh, cothú, bithaischothú, agus teiripe le drugaí chun bac a chur ar na drochiarmhairtí seo. Is gá cosaint fhrithradaíochta a sholáthar i gcás eitiltí fadtréimhseacha, agus cúram míochaine a bheith ar fáil le linn eitiltí freisin. Tá cleachtadh maith ar eitiltí fada anois ag na Rúisigh, mar shampla 366 lá ag spásairí ar Mir (1977-1978). Thógfadh eitilt fillte ar Mhars 6 bhliain ar a laghad, ach i bpleananna NASA samhlaítear eitiltí timpeall 3 bliana agus cuairt timpeall 500 lá ar an bpláinéad taobh istigh de sin.

## Tagairtí
Físghram

Clár iomlán teilifíse, taifeadta ar chaiséad fístéipe nó físdhiosca le haghaidh a dháilte le díol nó ligean.

## Tagairtí
Ronald Aylmer Fisher

Staitisteoir is géineolaí a rugadh in East Finchley Shasana ab ea **Ronald Aylmer Fisher** (1890-1962). Agus é i mbun taighde talmhaíochta, d'fhorbair sé anailís an athraithis chun leathadh sonraí timpeall ar an meanluach a thomhas is a mheasúnú. Tá an anailís seo bunúsach caighdeánach i dtaighde bitheolaíoch, talmhaíochta is míochaine. Scríobh sé *The Genetical Theory of Natural Selection* (Teoiric Ghéiniteach an Roghnaithe Nádúrtha, 1929), a raibh tionchar suntasach aige ar an ngéinitic éabhlóideach. 
## Féach freisin

## Tagairtí

 

*
Fisic adamhach

mion
Staidéar ar struchtúr is airíonna adamh, agus a n-idirghníomhuithe le radaíocht leictreamaighnéadach is adaimh eile. I 1911 rinne Ernest Rutherford turgnamh inar theilg sé alfa-cháithníní trí órdhuille, ag brath scaipeadh na gcáithníní.  

Bhain sé ó na scaipléaráidí go raibh núicléas crua lárnach, timpeall 10-14 m ar trastomhas, i ngach adamh, a bhí timpeall 10-10 m ar trastomhas.  

Thairg sé gurb é a bhí san adamh ná núicléas lárnach, luchtaithe go dearfach, agus leictreoin dhiúltacha ag fithisiú an núicléis, rud éigin cosúil leis na pláinéid ag fithisiú na Gréine. Ach de réir dlíthe na meicnice clasaicí, bheadh a leithéid d'adamh neamhchobhsaí mar go gcaillfeadh sé fuinneamh trí astú radaíochta leictreamaighnéadaí.  
clé|mion
Chomh maith leis sin, ní léireodh an t-adamh sin na speictrim adamhacha inbhraiteacha. Réitíodh na fadhbanna seo le samhail fheabhsaithe an adaimh a shaothraigh Niels Bohr i 1913, ina raibh gach leictreon i bhfithis ar leith (sceall ar leith) timpeall an núicléis, le fuinneamh ar leith a bhraithfeadh ar gha na fithise.  

Ós rud é nár ceadaíodh ach fithisí (scealla) ar leith, níorbh fhéidir ach fuinnimh ar leith a bheith ag na leictreoin, ionas go mbeadh patrún de leibhéil scoite cheadaithe fuinnimh i gceist.  
mion
Ní astódh leictreoin i bhfithis cheadaithe fuinneamh leictreamaighnéadach, ach chomhfhreagródh léim leictreoin ó fhithis amháin go fithis eile d'astú nó ionsú cainníochtaí dea-shainithe solais, rud a réitigh leis na speictrim bhraite adamhacha. Samhail áisiúil amhairc ab ea samhail Bohr, agus de réir a chéile feabhsaíodh í le léargais ón meicnic chandamach.  

Tá airíonna tonnacha ag leictreoin, agus is féidir fithisí nó scealla Bohr a thuiscint mar oiriúnú slánuimhir tonnta leictreon timpeall ar an núicléas. Is fearr cruinne gach leictreon a shamhlú mar dháileadh luchta leictrigh le huimhir chandamach ar leith ná mar phonc luchta i bhfithis chiorclach. Comhfhreagraíonn gach uimhir chandamach is féidir do leibhéal ar leith fuinnimh, ach ní féidir iad uile a shealbhú ag an am céanna.  

Thug samhail Bohr míniú ginearálta ar speictrim adamhacha, ach ligeann teoiric na gcandam dúinn ríomhanna mionchruinne a dhéanamh ar na speictrim. Cinneann na huimhreacha candamacha is gá chun na leictreoin in adaimh neamhfhlosctha dúl a shainiú ionaid chruinne na ndúl sin ar an gclár peiriadach.  
clé|mion
Cinneann an struchtúr leictreonach an cineál naisc cheimicigh a dhéanfaidh an t-adamh sin le hadaimh eile. Is féidir airíonna an adamh hidrigine a ríomh le hardchruinneas, ach i gcás adamh níos casta ná sin, bíonn fadhbanna móra i réamhinsint a n-airíonna.  

Baintear feidhm as speictreascópacht is imbhuailtí idir adaimh chun réamhinsintí leibhéil fuinnimh is airíonna eile a thástáil. Is féidir adaimh choimhthíocha, cosúil le hiain dhiúltacha cailciam, a tháirgeadh is a anailísiú.  

I measc feidhmeanna díreacha teicneolaíocha na fisice adamhaí, tá léasair agus cloig adamhacha. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisic núicléach