open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lá Fhéile Pádraig

Déanann pobal na hÉireann ceiliúradh ar an 17ú lá de Mhárta ar **Lá Fhéile Pádraig** (nó *Lá ’le Pádraig* uaireanta). Deirtear gur cailleadh Naomh Pádraig, aspal náisiúnta na hÉireann ar an dáta seo. Déantar ceiliúradh ar chultúr, teangacha, spórt, reiligiúin agus ceol na tíre. Tá an fhéile Seachtain na Gaeilge mar chuid den cheiliúradh.clé|mion|Cárta phoist, 1912
clé|mion|1909 i Nua Eabhrac

## Pádraig

Is é Naomh Pádraig a thug an Chríostaíocht go hÉirinn. Nuair a bhí Pádraic ina bhuachaill óg, fuadaíodh é óna bhaile dúchais sa mBreatain Bheag agus tugadh anall go hÉirinn é, áit ar chaith sé blianta ag sclábhaíocht, agus é ag tabhairt aire do thréad caorach agus muc ar Shliabh Mis i gContae Aontroma. Oíche amháin bhí brionglóid aige faoi phobal na hÉireann agus gur cheart dó dul ina measc agus a chreideamh a chraobhscaoileadh. [thumb|220x220px|Lá Fhéile Pádraig i [Buenos Aires.|clé]][thumb|222x222px|Lá Fhéile Pádraig i [Chicago, Illinois|Chicago; an abhainn ruaimnithe le dath glas.|clé]]Chuaigh Pádraic ar bhord loinge agus sheol sé ar ais abhaile. Nuair a h-oirníodh ina shagart é, bhí brionglóid eile aige ina bhfaca sé muintir na hÉireann ag glaoch ar ais air chun an Chríostaíocht a chraobhscaoileadh ann. Chaith Pádraic 40 lá agus oíche ag troscadh agus ag tréanas ar Cruach Phádraig gar don áit ina bhfuil Cathair na Mart i gContae Mhaigh Eo inniu.

## Ceiliúradh
Déantar ceiliúradh ar Phádraig aon áit ar fud an domhain ina mbailíonn na hÉireannaigh le chéile. Ar na hócáidí is mó, áirítear an ceann i Nua-Eabhrac, ina mbíonn paráid ollmhór chuile bhliain ó Ardeaglais Naomh Pádraig suas an 5ú Ascaill,  agus an ceann i  mBaile Átha Cliath.   

### Stair
Ar 17 Márta 1601, tharla an chéad pharáid a bhfuil tuairisc againn uirthi in onóir na Féile Pádraig,  san áit ar a dtugtar “Naomh Agaistín” anois in Florida. Léirítear sna tuarascálacha gur shocraigh biocáire Éireannach, Ricardo Artur, an mórshiúl san iarchoilíneacht de chuid na Spáinne. 

Breis agus céad bliain ina dhiaidh sin, d’eagraigh saighdiúirí Éireannacha in Arm na Breataine máirseáil i mBostún sa bhliain 1737.  

Sa naoú haois déag tháinig méadú mór ar an líon inimirceach Éireannach sna Stáit Aontaithe agus leis sin d’éirigh na paráidí ní b'fhorleithne. Inniu, déantar Lá Fhéile Pádraig a cheiliúradh i níos mó tíortha ná aon fhéile náisiúnta eile. 

### Nósanna
* Téann daoine chuig Cruach Phádraig ar thuras spioradálta.

### Ceiliúradh Lá Fhéile Pádraig in Éirinn

Saint Patrick's Day (1).jpg
Saint Patrick's Day (2).jpg
Saint Patrick's Day (3).jpg
Saint Patrick's Day (4).jpg
Saint Patrick's Day (5).jpg
Saint Patrick's Day (6).jpg
Saint Patrick's Day (7).jpg
Saint Patrick's Day (8).jpg
Saint Patrick's Day (9).jpg
Saint Patrick's Day (10).jpg
Saint Patrick's Day (11).jpg
Saint Patrick's Day (12).jpg
Saint Patrick's Day (13).jpg
Saint Patrick's Day (14).jpg
Saint Patrick's Day (15).jpg


## Tagairtí

Catagóir:Féilte Críostaí
Catagóir:Féilte Éireannacha
Catagóir:Saoirí poiblí
Síciatracht

mion|Siomból
Is é atá sa **síciatracht** ná an chraobh den leigheas a bhaineann leis an meabhair agus le galar meabhrach nó galar intinne. 

Tugtar síciatraí ar dhochtúir leighis a chleachtann síciatracht. 

Tugtar síceolaí ar dhuine a traenáladh i ngnáth-shíceolaíocht agus i síceolaíocht galra meabhrach, de ghnáth gan traenáil sa leigheas. Tugtar néareolaí ar dhochtúr leighis a chleachtann le hothair a bhfuil galra néaracha orthu nach gnáthach galra intinne a thabhairt orthu, m.sh. titimeas, galar Parkinson, nó stróc.

Seachas galar meabhrach ar nós scitsifréine nó mire thaghdach, bíonn freastal ag síciatrithe orthu siúd a mbíonn trioblóid míshuaimhneachas, trioblóid clainne, pósta nó cúpla orthu, chomh maith leo siúd a mbíonn dementia (gealtachas le cailliúint scileanna agus cuimhne) nó mallintinneacht orthu.

Déanann síciatrigh áirithe speisialtiacht le hobair le gasúir agus leanaí, le sean-aoisigh, leo siúd a bhfuil trioblóid acu a bhaineann le drugaí nó le biotáille, nó leo siúd atá i dtrioblóid leis an dlí. Déanann cuid eile speisialacht ag obair le daoine a bhfuil tinnis coirp orthu, nó leo siúd atá i ndiaidh bheith i dtionóisc nó a raibh meall san inchinn acu a rinne dochar don inchinn.

## Stair
Cuireadh tús leis an gcóras rangú atá inniu againn ag deireadh an 19ú haois, nuair a rinne Kraepelin na Gearmáine idirdhealú idir mire thaghdach agus dementia praecox. Is éard atá i gceist le *dementia praecox* ná meabhairghalar a thosaíonn go luath agus lena dtéann an duine i léig de réir a chéile, go minic le  (*delusion* an Bhéarla) nó bréagchéadfaí (*hallucinations* an Bhéarla). Cuireadh leis an obair seo nuair a scríobh faoin hebephrenia agus Kahlbaum faoin katatonia. Freisin, rinne Schneider cur síos an-úsáideach ar siomptaim an *dementia praecox*, cur síos a húsáidtear go dtí an lá atá inniu ann. scitsifréine (Schizophrenia) an t-ainm a thugtar inniu ar an gcuid is mó díobh siúd a mbíodh *dementia praecox* orthu.

Ba á Sigmund Freud a chuir an sícanailís ar bun i Vín na hOstaire ag tús an 20ú Aois, córas teiripe a bhí an-tábhachtach i bhforbairt na síciatrachta, agus a bhaintear feidhm fós as, go háirithe ag teiripeoirí agus ag dochtúirí príobháideacha. 

Ar feadh i bhfad ina dhiaidh sin, ní raibh mórán leigheas cheart ar mheabhairghalar, ach an duine a bhí tinn a chur in ospidéal nó in institiúid eile. Ach 'sna 1950aí, thángthas ar chlórprómaisín, nó Largactil, sa bhFrainc, an chéad cheann des na drogaí frith-mhire, agus chuir sé sin athrú mór ar chleachtadh an síciatracht.

## In Éirinn
In Éirinn, i ndiaidh traenála ghinearálta san ollscoil i ndámh an leighis, is gá traenál ar feadh 4-6 bhliana sa bhreis agus scrúdaithe Choláiste Ríoga na Síciatraithe a phasáil chun cleachtadh mar chomhairlitheoir síciatrach.

## Tagairtí

Catagóir:Leigheas
Catagóir:Neamhoird mheabhracha
Catagóir:Síceolaíocht chliniciúil
*
Catagóir:Speisialtachtaí Leighis
Néareolaí

Tugtar **néareolaí** ar dhochtúr leighis a chleachtann le h-othair a bhfuil galra néaracha orthu nach gnáthach galra intinne a thabhairt orthu, m.sh. titimeas, galar Parkinson nó stróc. Tugtar néareolaíocht ar an roinn sin den leigheas. De ghnáth, ní bhíonn mórán dá gcleachtadh ag baint le galar intinne go díreach, cé go mbíonn mórán cásanna ina mbíonn siomptaim de ghalar néarach chomh maith le galar intinne.

Catagóir:Leigheas
An Pháil

thumb|An Pháil (liath) t.1450
Tugadh **an Pháil** ar limistéir tíre timpeall Bhaile Átha Cliath ina raibh tiarnas ag na Gaill ón 12ú haois ar aghaidh. Cé gur éirigh go maith leis na Normannaigh ina bhfeachtais míleata in aghaidh na nGael ar dtús níorbh fhada go raibh orthu cúlú go dtí na tailte seo. Is aistriú ón mBéarla é, ón bhfocal *pale*, a chiallaíonn sconsa nó claí agus tá iarsmaí den chlaí cosanta a tógadh le fáil fós. D'athraigh a limistéir ó am go ham thar na blianta. B'ann ar dtús a tháinig an Béarla agus dlíthe Shasana chun cinn in Éirinn.

Catagóir:Stair Chontae Bhaile Átha Cliath
Cnáimhseachas

Brainse den mhíochaine a bhaineann le toircheas is luí seoil is ea **cnáimhseachas** (nó **asaoideolaíocht** uaireanta). 

## Cúram
Cleachtann lia, bean chabhrach, bean ghlúine, cnáimhseoir nó cnáimhseach an cnáimhseachas, sé sin, aire ban torrach chomh maith le bainistíocht na breithe féin.  Tugtar cúram ann do chonair atáirgthe na mban agus a bpáistí i rith toirchis, bhreith an linbh agus na tréimhse iarbhreithe. Tagann san áireamh ː

* cúram na mná le linn a toirchis, 
* measúnú ar mhéid is sláinte an fhéatais sa bhroinn, 
* brath galar a bhaineann le toircheas ar nós eiclaimse, 
* ionad is treoshuíomh an fhéatais sa bhroinn a dhéanamh amach, agus 
* tabhairt an pháiste ón mbean. 

De ghnáth, san iarthar inniu, déanann an cnáimhseoir cuid mhór dá chuid oibre in ospidéal.
clé|mion|Eucharius Rößlin, Der Swangern frawen, timpeall 1515

### Stair
Bhíodh cúram le linn luí seoil i lámha na mban, agus thosaigh ag teacht faoin lucht leighis sa l6ú céad.

Tháinig teanchair in úsáid sa 17ú haois le cabhrú sa bhreith.

James Young Simpson is túisce a bhain leas as cabhair ainéistéisigh (seachas ainéistéiseach eipeadúrach) le linn tabhairt an pháiste ón mbean. Ach inniu, déantar an gnó gan ainéistéiseach go fairsing ar fud an domhain.

## Féach freisin

* Breith clainne

## Naisc

* An tAcht Sláinte (Foirceannadh Toirchis a Rialáil), 2018

## Tagairtí

Catagóir:Speisialtachtaí leighis
Catagóir:Breith
Catagóir:Gairmeacha
Catagóir:Toircheas
Catagóir:Cnáimhseachas
California

Is stát de chuid na Stát Aontaithe é **California**.

Úsáidtear an giorrúchán **CA** don phost, agus baineann an Associated Press feidhm as **Calif.** 

## Ainm an Stáit
Creidtear go dtagann ainm an stáit ó *Las sergas de Espladián* (Eachtraí Spladian), úrscéal ón 16ú haois le Garci Rodríguez de Montalvo, a raibh oileán ann darbh ainm "California" a bhí ar nós Parthais. D'fhéadfadh sé go gciallaíonn an focal "chomh te le hoigheann" (cali > te, fornia > oigheann).

Is é "an Stát Órga" leasainm oifigiúil an stáit. D´fhéadfadh sé go mbaineann sé seo leis an ór ar thángthas air sa bhliain 1848 (agus a chuir tús le Fuadar Óir Chalifornia) nó mar go bhfuil dath an óir, nach mór, ar go leor de thalamh an stáit sa samhradh.

## Stair

Ar an 24 Eanáir 1848 fuarthas an chéad píosa óir i gCalifornia. Chuir sé sin tús le Fuadar Óir Chalifornia.

## Geilleagar
Tá an ceathrú geilleagar is mó ar domhan ag California le holltáirgeacht intíre measta $4 trilliún (sa bhliain 2024) dá mbeadh sé neamhspleách. Níl ann ach an tSín, na Stáit Aontaithe agus an Ghearmáin atá níos mó.

In 2025,  d'fhreastail Gobharnóir Stát California, Gavin Newsom, ar COP30, rud a léirigh scoilt sna Stáit Aontaithe maidir leis an mbealach is fearr aghaidh ar an athrú aeráide.

## Tíreolaíocht

Tá an Stát suite in iarthar na tíre ar chósta an Aigéin Chiúin. Is é an stát is mó sa tír ó thaobh daonra de agus an tríú stát is mó de réir achair. 

Tá éagsúlacht mhór ag baint le tíreolaíocht Chalifornia ón gcósta thiar go dtí sliabhraon an Sierra Nevada thoir, agus ó dheas arís chun Gleann an Bháis sa deisceart - ceann de na háiteanna is teo ar domhain. Tá an Gleann Láir idir an t-aigéan agus na sléibhte agus is é seo an príomhshuíomh talmhaíochta sa stát.

Daonra dlúth atá i ndeisceart na Calafóirne, agus is lú an líon daoine atá le fáil sa taobh thuaidh. 

Is é Sacramento príomhchathair Chalifornia. Is é Los Angeles, sa deisceart, an chathair is mó sa stát agus is é an dara cathair is mó sna Stáit Aontaithe. Is é mórcheantar San Francisco, sa dtuaisceart, an dara ceantar uirbeach is mó sa stát. Maireann formhór an daonra laistigh de 80 km ón Aigéan Ciúin.

### Contaetha in California

### Cathracha agus bailte is mó daonra
* Fresno
* Los Angeles
* Oakland
* San Diego
* San Francisco
* San Jose

[mion|220x220px|clé|An [Droichead Golden Gate in aice San Francisco]]

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Stáit Mheiriceá
Síceolaíocht

Is éard atá i gceist leis an t**síceolaíocht** (nó an **aigneolaíocht** uaireanta) ná an brainse sin den eolaíocht a bhaineann le aireachtáil, smaoineamh, mothúcháin, agus iompar, agus mar a éiríonn siad as próisis orgánacha agus in imoibriú leis an timpeallacht nádúrtha agus shóisialta.

Tá naisc thábhachtacha idir í agus brainsí eile den eolaíocht nádúrtha (mar shampla, an bhitheolaíocht agus go háirithe an eolaíocht néarach) agus shóisialta (mar shampla, an tsocheolaíocht agus an eolaíocht pholaitiúil).

Tá brainse feidhmeach aici freisin, go háirithe an tsíceolaíocht chliniciúil, atá dírithe ar chothú sláinte intinne, agus an tsíceolaíocht gnó, atá dírithe ar fhadhbanna a bhaineann le dul chun cinn eagraíochta agus gnó. Uaireanta, sa ghnáthchaint, measctar síceolaíocht le síciatracht, ach ní hionann an dá rud. Is brainse leighis í an tsíciatracht, agus is lia an tsíciatraí. De ghnáth ní bhíonn traenáil sa leigheas ag síceolaithe agus dá bhrí sin ní úsáideann siad cógais nó drugaí mar áiseanna theiripeach.  Mar sin féin, is fíor go bhfuil gaol idir síciatracht agus síceolaíocht chliniciúil nuair atá scileanna síciteiripe i gceist.

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird mheabhracha

*
Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta
Dlúthdhiosca

Is éard atá i n**dlúthdhiosca** (**DD** nó **CD, Compact Disk**) ná diosca plaisteach a stórálann fuaim nó eolas digiteach. Tá sé thart ar 12 cm / 4.7 orlach ar leithead, agus 1.2 mm (0.047 orlach) ar tiús.

Is éard atá i n**dlúthdhiosca fuaime** ná saghas dlúthdhiosca a úsáidtear chun píosaí ceoil nó caint d'ardchaighdeán a thaifeadadh, a stórálann suas le 70 nóiméad ceol, ionchódaithe go digiteach, ar thaobh amháin.

Is éard atá i n**dlúthdhiosca ríomhaireachta** ná dlúthdhiosca a fhormáidítear d'úsáid le hinneall ríomhaireachta. Úsáidtear iad chun téacs scríofa, íomhánna agus giotaí físeáin a chur i dtaisce. Tá na dioscaí seo idéalach do shaothair mhóra, m.sh. ciclipéidí nó ríomhchluichí.

### An diosca
Stóráiltear na giotáin mar shraith log is ardán ar rianta 1 6 um ar leithead. Cumhdaítear an diosca le hábhar frithchaiteach (alúmanam, de ghnáth) a scaipeann nó a fhrithchaitheann léas léasair ar ais i mbrathadóir fótaileictreach, a úsáidtear chun an ceol ionchódaithe ar an diosca a léamh is a sheinm nuair a rothlaítear an diosca ag luas tairiseach uilleach.

Níl aon ídiú ag stíleas ar an diosca, ní chuireann máchailí ar an dromchla isteach ar a fheidhmiú, agus is beag nach foirfe an t-atáirgeadh fuaime is ceoil leis.

### Innealtóireacht
Eitseáilítear poill micreascópacha ar an dlúthdhiosca le húsáid ga léasair. Tá cód digiteach sna poill seo a léiríonn an fhaisnéis atá stóráilte. Ansin, cuirtear cóta alúmanaim ar an taobh eitre. 

Nuair a léitear an diosca sa tíomántán, léann ga léasair eile an cód agus déantar comharthaí leictreacha leo don ríomhaire. 

Déanann an ríomhaire atáirgeadh ar an bhfaisnéis mar íomhá, mar chód fuaime, nó i bhfoirmeacha eile le cabhair feidhmchlár.

### Stair
Sheol Philips agus Sony an dlúthdhiosca sa bhliain 1982.  Bhí an chéad dlúthdhiosca tráchtála fáiscithe ar 17 Lúnasa 1982, i monarcha Philips in Langenhagen (Hannover) sa Ghearmáin. albam de chuid ABBA, "The Visitors", ar an lipéad ceoil Polygram (a tháinig amach sa bhliain 1981 mar cheirnín vinile).  Ach níor cuireadh é ar an margadh láithreadh.  Ar 1 Deireadh Fómhair 1982, díoladh an t-albam '52nd Street' de Billy Joel sa tSeapáin ar an lipéad Sony, an chéad dlúthdhiosca le fáil go poiblí.

## Féach fosta
* Dlúthdhiosca cuimhne inléite amháin (CD-ROM)
* Dlúthdhiosca intaifeadta (CD-R)
* Dlúthdhiosca in-athscríobhtha (CD-RW)

## Tagairtí

Catagóir:Stóras ríomhaireachta
Catagóir:Ceol
Catagóir:Tionscal na meán
Catagóir:Léasar
Wall Street

mion|clé|Comhartha sráide
Is sráid chúng i Manhattan íochtarach, i gcathair Nua-Eabhrac, í **Wall Street**. Tá an tionscail airgeadais agus infheistíochta i Stáit Aontaithe Mheiriceá lonnaithe ar Wall Street agus sna sráideanna mórthimpeall.

## Ionad airgeadais
Ar Wall Street atá an New York Stock Exchange (NYSE) agus an American Stock Exchange (AMEX), ar a bhfuil scaireanna formhór chomhlachtaí na tíre á ndíol agus á gceannach. Is sa chathair freisin atá an National Securities and Exchange Quotient (NASDAQ).

Mar gheall ar mhéid an gheilleagair i SAM, chomh maith leis an méid trádála a dhéantar ar Wall Street, tá tionchar as cuimse ag Wall Street ar an ngeilleagar domhanda. Déantar faire ar an Dow Jones Industrial Average (DJIA) agus an NASDAQ ar ríomhairí agus ar scáileáin teilifíse ar fud an domhain. 

## Stair
Bunaíodh Wall Street roimh neamhspleáchas na gcoilíneachtaí ag deireadh an 18ú haois.
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Wallstreetbombing1920-page-001.jpg|clé|mion

### 20ú haois
Ar an 16 Meán Fómhair 1920, phléasc buama ar Wall Street, os comhair Bhanc Morgan i Manhattan i gCathair Nua-Eabhrac.

D'fhág an sceimhlitheoir, fear amháin is cosúil, buama i gcóiste capaill agus d'imigh sé leis. Maraíodh 38 duine agus capall amháin. Gortaíodh breis is 400.

Níor ghlac éinne leis an bhfreagracht. Caitheadh amhras ar na "Galleanists", ghluaiseacht ainrialachais faoi stiúir Luigi Galleani.

## Féach freisin

* Buamáil Wall Street

## Tagairtí

Catagóir:Manhattan
Catagóir:Margaí airgeadais
Catagóir:Sráideanna
Lucsamburg

Is tír bheag thalamhiata í **Lucsamburg** (Lucsamburgais: *Lëtzebuerg*, Fraincis: *Luxembourg*, Gearmáinis: *Luxemburg*), go hoifigiúil **Ard-Diúcacht Lucsamburg** (Lucsamburgais: *Groussherzogtum Lëtzebuerg*, Fraincis: *Grand-Duché de Luxembourg*, Gearmáinis: *Großherzogtum Luxemburg*) atá suite in iarthar na hEorpa. Tá teorainn aici leis an bhFrainc, an Ghearmáin, agus an Bheilg. Is ball den Aontas Eorpach í Lucsamburg ó bhunú na heagraíochta. 

## Teangacha
Tá a dteanga dhúchais féin ag muintir Lucsamburg, Lucsambuirgis, atá an-ghar don Ghearmáinis ach a bhfuil rian den Fhraincis agus den Ollainnis le brath freisin uirthi. Mar sin féin, is í an Fhraincis an teanga a bhfuil ardmheas aici sa tír agus tá reachtaíocht go léir i bhFraincis.  

Tá trí theanga oifigiúil ann: Fraincis, Gearmáinis agus Lucsambuirgis. De ghnáth, úsáideann muintir Lucsamburg
* Lucsambuirgis le labhairt eatarthu féin, 
* Fraincis i gcóir gnó scríofa agus 
* Gearmáinis i gcóir na meáin chumarsáide. 
Úsáideann rialtas Lucsamburg Fraincis don chuid is mó. Tá 60% de dhaonra Lucsamburg ábalta Béarla a labhairt freisin.

Úsáidtear an Fhraincis agus an Ghearmáinis mar theangacha scríofa sa tír, ach le déanaí, tá an Lucsambuirgis ag éirí níos tábhachtaí mar theanga liteartha.

## Institiúidí an Aontais Eorpaigh
Tá an Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh lonnaithe i Lucsamburg. Chomh maith le sin, tá Comhairle an Aontais Eorpaigh lonnaithe i Lucsambarg gach Deireadh Fómhair freisin.

## Tagairtí

]

Catagóir:Lucsamburg
Catagóir:Ballstáit den Aontas Eorpach
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Néareolaíocht

Tugtar **néareolaíocht** ar an roinn sin den leigheas a bhaineann le tubaistí agus galair a bhaineann leis na gcillín néarach (néaróg). Tugtar néareolaí ar dhochtúir leighis a dhéanann freastal ar othair a bhfuil galra néaracha orthu, m.sh. titimeas, galar Parkinson nó stróc.

In Éirinn, i ndiaidh traenála ghinearálta san ollscoil i ndámh an leighis, is gá do dhochtúir traenáil ar feadh 4-8 bliana sa bhreis agus scrúdaithe ar an néareolaíocht a phasáil le bheith ina chomhairleoir néareolaíochta.

Is roinnchuid den néareolaíocht an néarafiseolaíocht, a bhaineann le tomhais agus patrúin an imeachta sna cillíní néaracha.

## Tagairtí


Catagóir:Speisialtachtaí Leighis
Conamara

[mion|clé|Conamara, [Contae na Gaillimhe, leis na Beanna Beola sa chúlra.]]

**Conamara** a thugtar ar cheantar in iarthar Chontae na Gaillimhe in iarthar na hÉireann. Tagann an t-ainm as Conmhaicne Mara, ceann de líon Conmhaicne sa tír, tailte a bhain le clann áirithe, agus bhí an ceann seo buailte leis an muir. Inniu deirtear amanta go gclúdaíonn sé an tír ó chathair na Gaillimhe siar go dtí an Chlochán. Ach is Cois Fharraige a thugtar i gceart ar an gceantar siar as Gaillimh, agus tosaíonn Conamara i gceart siar-aduaidh uaidh sin.

Is é an Clochán an baile is mó atá i gConamara. Tá an talamh garbh, ach tá meas ag go leor ar an taobh sin tíre mar go bhfuil sé fáiltiúil, go bhfuil radharcanna áille ar thír agus ar fharraige, agus go labhraítear roinnt Gaeilge fós ann. Ó dheas, tá oileáin i gCuan Chill Chiaráin ar chuid de Chonamara iad, m.sh. Garumna, Leitir Móir agus Leitir Mealláin. Tá Carna anseo freisin.

Lastuaidh ón gceantar tá Loch Coiribe, Loch Measca agus na Beanna Beola, sléibhte a shroicheann tuairim 730 méadar ar airde. Ó dheas, tá cuan na Gaillimhe agus Oileáin Árann agus siar agus ó dheas tá an Aigéan Atlantach. 

Tugtar Dúiche Sheoigheach go minic ar an gceantar i dTuaisceart Chonamara ina bhfuil An Sraith Saileach(Recess) ,An Teach Dóite (Maam Cross), An Mám (Maam), Corr na Móna (Cornamona) agus An Fhairche (Clonbur).

Bíonn rásaí currachaí ar siúl i gCeantar Chonamara gach Samhradh. Ina theannta sin, tagann na mílte scoláirí anseo gach Samhradh le freastal a dhéanamh ar Cursaí Samhradh ar nós Spleodar agus Coláiste na bhfiann. Tá na cúrsaí seo á reáchtáil i gCamus, Ros Muc, Corr na Móna, Leitir Meallain agus i Leitir Móir.

## Léitheoireacht bhreise
* Áine Ní Bhreisleáin. (2022). Sciuird an tsamhraidh: ag dul siar go Conamara, áit a mbíonn an chraic is an spraoi. Seachtain.

## Tagairtí

Catagóir:An Fhíor-Ghaeltacht
Catagóir:Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Comhairleoir leighis

Tugtar **comhairleoir leighis** ar dhochtúir leighis ar shaineolaí é i ngné den leigheas. De ghnáth is i mbailte móra a chleachtann sé. Tá comhairleoirí leighis a dhéanann an-chuid múinteoireachta agus taighde, go háirithe sna cathracha.

I ndiaidh sé bliana i ndámh an leighis san ollscoil i bPoblacht na hÉireann, nó cúig bliana i dTuaisceart Éireann, cáilíonn an mac léinn mar dhochtúir leighis, nuair a bhronnann ollscoil céim air agus nuair a ghnóthaíonn sé ceadúnas leighis ón gComhairle Leighis . 

Ansin déanann sé staidéar ar ghné den leigheas, chun a bheith ina shaineolaí in aon cheann de na *saineolaíochtaí* nó *speisialtasaí* leighis. Caitheann sé scrúdaithe bhreise a bhaint amach i ndiaidh oibriú sa ghné chéanna den leigheas, chun cáilíocht a thuilleamh ó cheann des na coláistí saineolaithe leighis. M.sh., le aitheantas mar lia chomhairlitheach a bhaint amach, bíonn ar dhochtúir leighis scrúdaithe Choláiste Ríoga um Máinliachta in Éirinn, i Sasana nó in Albain a bhaint amach.

Tá comhairleoirí leighis i bhfeighil beagnach gach gné den leigheas, ina measc máinliacht, leigheas nó miochán ghinearálta, cnáimhseachas, liacht ban, pédiatric nó liacht linbh, agus síciatracht. Tá saineolaithe i ngnéithe eile den leigheas nach mbaineann go díreach le freastal ar othair, mar shampla, paiteolaíocht, raideolaíocht, agus gnéithe áirithe den taighde.

In ospidéal, is é an comhairleoir a bhíonn i bhfeighil na foirne a dhéanann freastal ar na hothair, agus oibríonn dochtúirí sóisireacha, maraon le haltraí agus teiripeoirí, faoi chomhairle agus faoi ordaithe an chomhairleora leighis.

Catagóir:Leigheas
Cúige Mumhan

Is í **An Mhumhain** nó **Cúige Mumhan** (Béarla: *Munster*) an cúige in iardheisceart na hÉireann, agus tá sé chontae inti. Tá Contae Thiobraid Árann roinnte ina dá leath. Corcaigh, Luimneach agus Port Láirge na cathracha móra atá inti.

## Stair

[mion|[Carraig Phádraig, Co. Thiobraid Árann, ríchathaoir stairiúil Ríthe na Mumhan]]

I rith na luathaoiseanna AD, hIverni lonnaithe sa Mhumhain; Clann ''Dedad'' a bhí ann, agus Cú Raoi agus Conaire Mór ina measc.  Bhí an ceantar faoi cheannas na Dáirine agus Corcu Loígde.   Sa 5ú haois, tháinig Naomh Pádraig le roinnt bliana years agus bhunaigh sé eaglaisí agus d'oirnigh sagairt.  Le linn na luath-mheánaoise, bhí an chuid is mó den cheantar mar chuid de ríocht na Mumhan, faoi cheannas na hEoghanachta, Cathal mac Finguine agus Feidlimid mac Cremthainn i measc ceannairí mór le rá.  I measc ríochtaí agus tiarnais suntasach áitiúil, bhí Iarmumha, Osraí, Uí Liatháin, Uí, Éile, Múscraí, Ciarraí Luachra, Corca Dhuibhne, Corca Bhaiscinn agus Deise Mumhan.

Faoin 9ú haois, bhí na Gall-Ghaeil (Lochlannaigh) lonnaithe in Éirinn, agus cathracha sábháil is Corcaigh, Port Láirge agus Luimneach bunaithe acu.  Bunaithe ar na cathracha is, bhí ríocht mhara ag Uí Íomhair, a chur an Mhumha ó am go ham faoi bhagairt.  Timpeall an ama seo, scar Osraí leis an Mhumhain.  Sa 10ú haois, thit cumhacht na nEoganacht i laige, agus tháinig Dál gCais chun cinn.  Bhí Tuamha, taobh thiar den tSionainn ionghafa acu sa Mhumhain isteach.  Bhí a cheannairí ina sinsir Uí Bhriain, Brian Bóramha ach go háirithe, Ardrí na hÉireann is mó le rá, b'fhéidir.  D'éirigh roinnt dá sliocht fosta ina n-ardríthe.

Faoin mbliain 1118, bhí Mumhan críochdheighilte ina ríochtaí Tuamhan faoi Uí Bhriain, Deasmhumha faoi Mhic Cárthaigh (Eoghanachta) agus Urmhumha mar mhair i bhfad faoi Uí Chinnéide (Dál gCais).  Tá na trí ríochtaí déanacha seo léirithe mar corónacha ar bhrat na Mumhan.

Ón 14ú haois ar aghaidh, tháinig na Normannaigh, ina measc clanna FitzGerald, de Clare agus de Buitléir, mar chuid de Thiarnas na hÉireann.  Faoi dheireadh, bhain Iarlaí na Deasmhumhan neamhspleáchas amach, ach d'fhan Iarlaí na hUrmhumhan gar do Shasana.  Ghlac Uí Bhriain agus Mhic Cárthaigh le polasaí ghéilleadh agus athbhronnadh na dTúdarach sna blianta 1543 agus 1565, ag súil isteach i ríocht na hÉireann.  Go gairid i ndiaidh sin, tharla Éirithe Amach Dheasmhumhan, i gceannas FitzGerald.

Le linn lár na 19ú haoise, tharla  an Gorta Mór agus a thionchar millteanach, go háirithe san iarthar.  Sa bhliain 1841, bhí trí milliún duine ina gcónaí sa chúige, ach thit an líon seo go géar mar thoradh ar ghorta agus eisimirce, suas fiú go dtí na 1980í.  Tháinig Cogadh na Saoirse i gcion ar an gcúige san 20ú haois.  Le seal gairid, bhí Poblacht na Mumhan ann le linn Chogadh Cathartha na hÉireann.

De shliocht Ghaeil na Mumhan ba ea na ceannairí Éireannacha Dónall Ó Conaill agus Mícheál Ó Coileáin.

## Contaetha

**Seancontaetha**

## Tíreolaíocht

**Bailte is Mó**

## Tagairtí
Cúige Laighean

Is é **Cúige Laighean** nó **Laighin** an dara cúige is lú in Éirinn, agus an cúige leis an líon is mó contaetha ann, dhá chontae déag. Is é an cúige leis an daonra is mó in Éirinn, áfach, mar gheall ar go bhfuil Baile Átha Cliath, príomhchathair na tíre, ann. 

Agus na Normannaigh tagtha i dtír in Éirinn, thosaigh na sean-chúigí ar a thugtaí Midhe agus Laighin ag aontú de réir a chéile, agus tionchar na Páile á imirt orthu.

## Contaetha
Roinneadh Contae Bhaile Átha Cliath i gceithre chuid le gairid, mar a leanas:

## Stair
Roimh theacht na Normannach sa bhliain 1171, sheas Ríocht na Laighean sa chuid seo den tír, ach í i bhfad níos lú ná cúige an lae inniu, gan ann críocha amhail is an Mhí, Osraí nó na bailte Lochlannacha of Loch Garman agus Áth Cliath.  Eascraíonn an chéad chuid d'ainm na ríochta ó Laighin (Laigin sa seanlitriú), treibh mhór a bhí lonnaithe sa réigiún.   Is éard is brí leis an chuid eile, creidtear, ná an focal Gaeilge "tír", nó an focal sean-Normannach "staðr", focail a bhfuil an brí chéanna acu.

deis|mion|200px|Laighin, cúige Éireann (Hogg, 1784)

Aontaíodh treibheanna Laighean le chéile faoi smacht Úgaine Mór, ardrí  a thóg an Dún Ailinne, gar do Chill Chuilinn, meastar. Tá seans maith ann  gurb eisean an chéad rí stairiúil ar na Laighean, thiar sa 7ú chéad R.C.  Idir na blianta AD 175/185, tar éis tréimhse cogadh cathartha in Éirinn, athbhunaíodh ríocht na Laighean ag Cathair Mór seanscéalach.  Deirtear gur thóg Fionn mac Cumhaill dún ar Chnoc Alúine, ar imeall Mhóin Alúine.

Sna 4ú agus 5ú haoiseanna AD, tar éis do Magnus Maximus An Bhreatain a fhágáil sa bhliain 383 AD lena léigiúin Rómhánacha, lonnaigh coilínigh desna Laigin i dtuaisceart na Breataine Bige, go háirithe i nInis Món, Carnarvonshire agus Denbighshire.  Tá Penrhyn Llŷn i nGwynedd ainmnithe astu.

Sa 5ú haois, tháinig clann Uí Néill chun cinn sna Connachta agus chuireadar críocha san Iarmhí, sa Mhí agus i nUíbh Fhailí faoina smacht agus Uí Eineachghlais agus Uí Failge clóite acu.  Rinne ardríthe Uí Néill iarrachtaí an *Bóroimhe Laighean* a éileamh.

Faoin 8ú haois, bhí dhá rítheaghlach an sa chúige:
* Sa tuaisceart: Murchadh mac Brain (bás 727), rí Uí Dhúnlainge
* Sa deisceart: Aodh mac Colgan (bás 738), rí Uí Chinnsealaigh

Tar éis bhás Mhurchadha mhic Dhúnlainge, rí Laigean deiridh bunaithe i gCill Dara, sa bhliain 1042, tháinig chun cinn as sin amach ríthe Uí Chinnsealaigh bunaithe san oirdheisceart, i gContae Loch Garman an lae inniu.

## Tagairtí
Cill Rónáin

Is í **Cill Rónáin** (*Kilronan* as Béarla) an príomhbhaile in Árainn. 

## An baile
thumb|leftTagann báid isteach ina chalafort as Dubhlainn i gContae an Chláir agus as Ros a' Mhíl i gContae na Gaillimhe. Tá aerstráca in aice lámha i gCill Éinne. Is iad na príomh-thionscail ná an iascaireacht agus an turasóireacht. Bíonn sluaite ag triail ar na h-oileáin sa samhradh ag tabhairt cuairt ar na dúnta agus ar na hiarsmaí eile. Tagann an-chuid daltaí scoile, freisin, chun feabhas a chur ar a gcuid Gaeilge sna Coláistí Samhraidh ar an oileán. 

Tá cheithre theach tábhairne sa mbaile, is iad seo An American Bar, Tí Joe Mac, Tí Joe Watty agus an Lucky Star Bar. Tá príomh-ollmhargadh an oileáin agus Óstán Árann lonnaithe ann freisin. 

Is i gCill Rónáin ann atá ionad leighis agus halla pobal Inis Mór freisin, Halla Rónáin.

Tá tionchar tionscal na turasóireachta le feiceáil ar fud an bhaile. Tá neart gnónna bheaga ag ofráil réimse seirbhísí agus táirgí do na mílte turasóirí a thugann cuairt an an oileán gach bliain. Tá siopaí ceardearraí, rothair ar chíos, lóistín de gach shaghas, turais mionbhus agus bialanna go leor le fáil i gCill Rónáin. Is baile fuinneamhach bríomhar a bhíonn inti i lár an tsamhraidh.

## Daonra
De réir an daonáirimh, bhí 270 duine ina gcónaí i gCill Rónáin sa bhliain 2002. Ceannáireamh 2002 ach laghdaíodh an daonra go 259 idir 2002 agus 2006.

## Sna Meáin

Amhrán de chuid The Magnetic Fields' is ea *Abigail, Belle of Kilronan*, san albam 69 Love Songs.

## Tagairtí

Cill Ronain
Catagóir:Oileáin Árann
Cuan na Gaillimhe

Cuan leathan domhain in iarthar na hÉireann atá i g**Cuan na Gaillimhe**. Is í Gaillimh í féin an príomhchalafort ann. Ar a imeall thuaidh tá Cois Fharraige agus Conamara i gContae na Gaillimhe, agus ó dheas tá Contae an Chláir. Tá Oileáin Árann amuigh sa chuan, agus siar uathu sin, tá an tAigéan Atlantach. [thumb|Cuid de Chuan na Gaillimhe mar a bhí sé le feiceáil ón [Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta|clé]]

Ar na bailte agus na sráidbhailte eile atá ar chósta an Chuain tá an Spidéal, Bearna, Óran Mór agus Cinn Mhara i gCo. na Gaillimhe, agus Baile Uí Bheacháin i gCo. an Chláir.

Dhá theach solais atá ar chósta an Chuain - ag Ceann Boirne ar an gcósta theas agus ar Inis Caorach, amach ó Chathair na Gaillimhe. *Loch Lurgan* a thugtaí ar an gCuan sa tseanaimsir.

Tá an cuan laistigh ina Limistéar Cosanta Speisialta agus Limistéar Caomhantais Speisialta araon, comhshuite a bheag nó a mhór.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Cuanta na hÉireann
Catagóir:Contae na Gaillimhe
Catagóir:Cuan na Gaillimhe
Catagóir:Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann
Catagóir:Limistéir Caomhantais Speisialta na hÉireann
Abhainn na Gaillimhe

Abhainn ghairid a cheanglaíonn Loch Coirib le cathair na Gaillimhe agus Cuan na Gaillimhe in iarthar na hÉireann í **Abhainn na Gaillimhe** nó **An Ghaillimh** (i mBéarla *River Corrib* agus i mBéarlachas, *Abhainn na Coiribe* nó *an Choirib*). Níl ach aistear tuairim is 15km inti, ach tá iascaireacht bhreá ar an loch agus san abhainn. Bhíodh an t-ainm Loch Oirbsen ar an loch sa sean-am, de réir leabhar Ruaidhrí Uí Fhlaithbheartaigh ó 1684.

## Tagairtí

Catagóir:Aibhneacha na hÉireann
An Eoraip

thumb|Gnéithe ilchríocha na hEorpa. Is féidir sliabhraonta, leithinsí, oileáin agus réigiúin níos loiscní agus níos fuaire a fheiceáil san íomhá satailíte comhshuite seo
[thumb|right|Léarscáil Pholaitiúil den Eoraip sa bhliain [814]]
Is ilchríoch í **an Eoraip**, leis na teorainneacha seo a leanas aici: an tAigéan Atlantach thiar, an tAigéan Artach ar an taobh thuaidh, an Úral agus Sléibhte na hÚraile thoir, Sléibhte na Cugaise agus an Mhuir Dhubh ar an taobh thoir theas, agus an Mheánmhuir ó dheas. Agus an Áise á thógáil san áireamh freisin, is féidir oll-ilchríoch na hEoráise a aithint.

Tá cónaí ar 742,452,000 duine san Eoraip, agus tá timpeall 50 tír neamhspleách ann. Ó mhí Iúil den bhliain 2013 ar aghaidh, tá 28 acusan cheana féin san Aontas Eorpach, agus ar a laghad trí gcinn ag brath ar dhul isteach i mbeagán blianta. Déanann institiúid an Aontais a ngnó i 20 teanga, ach tá go leor mionteangacha eile cheana féin san Aontas.

Ba san Eoraip a thosaigh cuid de mhórimpireachtaí an domhain. Leath cumhacht na Gréige, agus na Róimhe ina diaidh, ar fud coda móire den Eoraip, maraon le tuaisceart na hAfraice agus iarthar na hÁise. Ón gcéad aistear a rinne Criostóir Colambas chun an domhain nua ar son na Spáinne, thóg an tír sin seilbh de réir a chéile ar Mheiriceá Thuaidh agus ar Mheiriceá Theas. Thóg tíortha eile, ar nós na Breataine, na Portaingéile, na nÍsiltíre, na Gearmáine agus na Beilge seilbh freisin ar chuid mhór desna na mór-roinne eile. Leath an Rúis ó Mhoscó siar go dtí an Mhuir Bhailt, soir chomh fada leis an Aigéin Ciúin, agus ó dheas go dtí an Mhuir Dhubh, Sléibhte na Cugaise, agus an Mhongóil. D'fhógair Stáit Aontaithe Mheiriceá a neamhspléachas sa bhliain 1776, agus dhiúlt a lán tíortha eile smacht impireachtaí na hEorpa le linn na n-aoiseanna, le teacht ar an bhfód ina stáit cheannasacha.  

## Liosta tíortha Eorpacha
Is san Eoraip atá na tíortha seo leanas:

* Andóra
* An Bheilg (ball den AE)
* An Bhealarúis
* An Bhoisnia-Heirseagaivéin
* An Bhulgáir (ball den AE)
* An Chipir (ball den AE)
* An Chosaiv
* An Chróit (ball den AE)
* An Danmhairg (ball den AE)
* An Eastóin (ball den AE)
* An Eilvéis
* Éire (Poblacht) (ball den AE)
* An Fhionlainn (ball den AE)
* An Fhrainc (ball den AE)
* An Ghearmáin (ball den AE)
* An Ghréig (ball den AE)
* An Iodáil (ball den AE)
* An Iorua
* An Íoslainn
* An Ísiltír (ball den AE)
* An Laitvia (ball den AE)
* An Lichtinstéin
* An Liotuáin (ball den AE)
* Lucsamburg (ball den AE)
* Málta (ball den AE)
* Montainéagró
* An Mhacadóin Thuaidh
* An Mholdóiv
* Monacó
* An Ostair (ball den AE)
* An Pholainn (ball den AE)
* An Phortaingéil (ball den AE)
* An Ríocht Aontaithe
* An Rómáin (ball den AE)
* An Rúis
* San Mairíne
* An Spáinn (ball den AE)
* Poblacht na Seice (ball den AE)
* An tSeirbia
* An tSlóivéin (ball den AE)
* an tSlóvaic (ball den AE)
* An tSualainn (ball den AE)
* An Tuirc
* An Úcráin
* An Ungáir (ball den AE)
* An Vatacáin

## Polaitíocht

## Féach freisin
* Stair na hEorpa
* An tAontas Eorpach

Eoraip, An
Mór-roinn

Séard atá i **mór-roinn** (nó **ilchríoch**) ná cuid ollmhór leanúnach den domhan. Glactar go coitianta leis go bhfuil seacht n-ilchríoch ar domhan:
* an Afraic
* an Áise
* an Antartaice
* an Astraláise (an Aigéine)
* an Eoraip
* Meiriceá Theas
* Meiriceá Thuaidh
Sin ráite, níl aon liosta cinnte de na mór-ranna, de bhrí nach n-aontaíonn gach saineolaí le gach sainiú. De réir córais difriúla, is féidir a rá go bhfuil ceithre, cúig, sé nó seacht ilchríocha ann.

## Féach freisin

## Tagairtí

*
Catagóir:Tíreolaíocht
An Afraic

Is ilchríoch mhór í an **Afraic**. Is í an dara ilchríoch is mó ar domhan, i ndiaidh na hÁise. Tá achar de 30,244,050 km² (11,677,240 mi²) inti, a chlúdaíonn 20.3% d'achar iomlán an domhain. San Afraic atá thart ar 15% den daonra domhanda, breis agus billiún daoine ina 54 tír. Ó thuaidh agus ó dheas, tá aeráid mheánmharach inti, fásaigh ollmhóra taobh ó thuaidh de Thropaic an Phortáin, foraoiseacha báistí timpeall ar an Mheánlíne, agus tailte féaracha eatarthu. Rinne Eorpaigh agus Arabaigh slad ar an Afraic ar feadh na gcéadta bliain, agus níor tháinig cuid ar bith di slán ó ionradh sa naoú haois déag agus sa bhfichiú haois.

## Tíortha


Catagóir:Mór-ranna
An Afraic Theas

Is tír i ndeisceart na hAfraice í **an Afraic Theas**. Tá sí ag críochantacht leis an Aigéan Atlantach agus an Aigéan Indiach, Esuaitíní, An Namaib, An Bhotsuáin, An tSiombáib, Mósaimbíc agus Leosóta.

## Féilte
Ceiliúrtar Lá na Saoirse san Afraic Theas ar an 27 Aibreán gach bliain. Tharla an chéad olltoghchán daonlathach san Afraic Theas, ina raibh daoine de gach cine in ann vótáil go comhionann, ar 27 Aibreán 1994.

Ceiliúrtar Lá an Dúchais san Afraic Theas ar an 24 Meán Fhómhair gach bliain.

## Stair na hAfraice Theas‎

* Coilíneacht na Rinne
* Céad Chogadh na mBórach
* Dara Cogadh na mBórach
* Apairtéid

## Naisc sheachtracha
*Rialtas na hAfraice Theas, arna rochtain ar 21 Feabhra 2018

## Tagairtí

 
Catagóir:An Afraic Theas
Catagóir:Náisiúin G-20
Afraic Theas
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
John Kerry

Polaiteoir, taidhleoir agus dlíodóir Meiriceánach is ea **John Forbes Kerry**. Seanadóir na Stát Aontaithe ó Massachusetts a bhí ann ó 3 Eanáir, 1985 go dtí 1 Feabhra, 2013. Ba é iarrthóir an Pháirtí Dhaonlathaigh é i dtoghchán Uachtaránachta Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 2004. Ina choinne bhí an tUachtarán, George W. Bush, rogha an Pháirtí Phoblachtaigh, a raibh a dhara théarma á iarraidh aige. Theip ar Kerry an toghchán a bhuachan. Ceapadh John Kerry mar Stát-Rúnaí na Stát Aontaithe ar an 1 Feabhra 2013. 

Is fear pósta é. Phós sé Teresa Heinz, an dara bean aige, sa bhliain 1995 i Nantucket, Massachusetts.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Colorado
Catagóir:Daoine as Massachusetts
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh Giúdach
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Mairnéalaigh
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Státrúnaithe Mheiriceá
Am Uilíoch Comheagartha

Is é an t**Am Uilíoch Comheagartha**, nó **UTC**, an bunús atá ar an gcóras ama sibhialtach. Is ionann é agus an t-am adamhach, ar nós méid suimeálach soicindí, ná le UT1, ar nós méid codánach soicindí. Réitítear criosanna ama ar fud an domhain i bhfoirm comheagartha, ionas go bhfuil siad méid áirithe uair ar aghaidh nó chun deiridh ar UTC.

Catagóir:Am
Oideachas

mion|Bamozai, an Afganastái
mion|Téann indoctrination sa seomra ranga, ionchorprú ábhar polaitiúil san ábhar staidéir nó múinteoirí a bhaineann mí-úsáid as a ról chun mic léinn a ionchoiriú i gcoinne chuspóirí an oideachais a lorgaíonn saoirse smaoinimh agus smaointeoireacht chriticiúil.
Is é an t-**oideachas** an léann nó scolaíocht a thugtar do dhuine, mar aon leis an traenáil agus an múnlú a chuirtear air. Sa domhan thiar, tá ceart ag gach duine oideachas a fháil ó aois óg go haois idir 15 agus 18, de ghnáth go hocht bliain déag d'aois.

San oideas foirmiúil, labhraítear ar thrí leibhéal: Bunoideachas, Meánoideachas agus Ardoideachas.

## Bunoideachas
Sa bhunoideachas (bunscoileanna), is gnách do leanaí a bheith ann idir 5/6 bliain agus 11/12 bliain.
clé|mion|333x333px|litearthacht

## Meánoideachas
Leanann an meánoideachas (meánscoileanna) ó aois 11-12 go haois 17 nó 20, ag brath ar an gcóras agus ar an dlí.

## Ardoideachas
Tugtar ardoideachas in ollscoil nó i gcoláiste. gnách do scoláire in ardoideachas céim bhaitsiléara nó dioplóma a bhaint amach. Leagtar cúrsa oidis 3 nó 4 bliana amach do chúrsa bhaitsiléara, ach bíonn dioplóma le fáil i gcúrsaí gairmiúla áirithe tar éis bliana go leith nó dhá bhliain. Tugtar comhchéim (Associate's Degree) tar éis chúrsaí 2 bhliana i Stáit Aontaithe Mheiriceá.deas|250px|thumb|Meánoideachas

## In Éirinn
In Éirinn, in aimsir na bPéindlíthe, bhíodh scoileanna chois claí ar bun faoin tír, mar go raibh an oiread sin coscanna i gcoinne na teangan Gaeilge agus i gcoinne an chreidimh Chaitlicigh.
[clé|mion|[Louis Braille|Braille]]

## Féach freisin
* Louis Braille  (1809-52) Oideachasóir a rugadh i gCoupvray na Fraince.
* Cyril Lodowic Burt (1883-1971)  Bhí sé freagrach as teoiric is cleachtadh tástálacha intleachta is inniúlachta, le feidhmeanna san oideachas is staidéár ar chiontóirí óga sa  Bhreatain.
* Richard Lovell Edgeworth (1744-1817) Tiarna talún i Meathas Troim, Co. an Longfoirt.. Scríobh sé *Practica! Education* (Oideachas Praiticiúil, (1798) i gcomhar lena iníon Maria Edgeworth, agus *Professiona! Education* (Oideachas Gairmiúil) ar an ngairmoideachas, a bhí i bhfad chun tosaigh ar a am. 
* Intleacht. Cumas freagairt go hoiriúnach do chúinsí nua.
* Síceolaíocht oideachais. Saothraíodh í seo sa 20ú céad chun modh oibre síceolaíoch a fheidhmiú le foghlaim a thuiscint.

## Tagairtí
http://www.gaelscoileanna.ie/en/about/statistics/

https://www.schooldays.ie/articles/primary-Schools-in-Ireland-by-County
*
Catagóir:Cultúr
Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta
Máinliacht

Craobh den leigheas é an **mháinliacht** a bhaineann le galair a bhfuil leigheas orthu tré obráid, agus leis na modhanna a n-úsáidtear leis an leigheas sin a chur ar bun. Tugtar máinlia ar dhochtúir leighis a dhéanann freastal ar a leithéid d'othair, agus a dhéanann na hobráid, go háirithe nuair is comhairleoir leighis é.

In ospidéil is mó a dhéanann máinlianna a gcuid oibre in Éirinn, ach i dtíortha eile, tugann máinlianna go leor comhairle agus déanann siad a lán obráid ina gcuid seomraí freastal féin, go háirithe i Stáit Aontaithe Mheiriceá.

Go traidisiúnta in Éirinn, dheineadh máinlianna ghinearálta an méid is mó obráid, ach de réir a chéile anois is saineolaithe a dhéanann cuid mhór den obair. Ag an am chéanna, táthar ag dúnadh ospidéil beaga agus ag cur roinn um mháinliacht speisialtach ar bun sna cinn a fhanann. Mar shampla, tá máinlianna ann nach ndéanann ach obráid ar an gcóras néarach, ar a dtugtar néaramháinlia.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Leigheas
Catagóir:Speisialtachtaí leighis
Liacht bhan

thumb|right|228px|<center>1822
Tugtar **liacht bhan** nó **gínéiceolaíocht** (ar bhrí leis as Gréigis ná *eolaíocht ban*) ar an gcraobh den leigheas a bhaineann le galair agus mífheidhmiú chórais giniúna ban. Lia ban a thugtar ar dhochtúir leighis a dhéanann freastal ar mhná le béim ar a mbaill giniúna.

Cnáimhseachas a thugtar ar gcraobh den leigheas a bhaineann le haire ban torrach, agus go minic a chleachtann dochtúir an dá cheird, mar go bhfuil an traenáil i gcoitinn acu.

## Naisc Sheachtracha

*  Gynecology - Gynecology tairseach Bulgáiris, Deireadh Fómhair 30, 2009
*  Sexology - Sexology tairseach Bulgáiris, Deireadh Fómhair 30, 2009

## Tagairtí

Catagóir:Leigheas
Catagóir:Speisialtachtaí Leighis
Altra

Tugtar **altra** (**banaltra** an fhoirm bhaineannach) ar chleachtaitheoir a thugann aire do othair agus ar féidir leis nó léi scrúdú teoranta a dhéanamh. 

I measc na rudaí a dhéanann sé nó sí tá piollaí a thabhairt don othar agus insteallaithe uaireanta, cuidiú le lia ag obráid, aire othar roimh agus i ndiaidh obráide, agus mórchuid den aire ghinearálta a thugtar d'othair san ospidéil.

Tá altraí ann freisin, a dhéanann a gcuid oibre i dtithe altranais, a chuirtear ar bun do dhaoine nach féidir leo ach an-bheagán aire a thabhairt dóibh féin, nó a dhéanann freastal ar othair ina mbaile féin.

In Éirinn, tógann sé trí nó ceithre bliana cáiliú mar altra. Déanann mic léinn áirithe traenáil mar altraí meabhairghalair.

## Tagairtí

Catagóir:Gairmeacha cúraim sláinte
Lá saoire

[mion|[Camille Pissarro, 'Bank Holiday, Kew', 1892]]
I measc na **laethanta saoire** in Éirinn, tá:
* Lá Caille - 1 Eanáir tá lá saoire ar fud na hEorpa ar an chéad lá den bhliain.
* Lá Fhéile Bríde - 1 Feabhra.
* Lá Bealtaine - 1 Bealtaine, saoire poiblí in Éirinn ar nós cuid mhór den Eoraip. 
* An Cháisc - comóradh aiséirí Chríost.
* Lá 'le Pádraig nó Lá Fhéile Pádraig - bás Naoimh Pádraig - 17 Márta.
* Lá Saoire Bainc an tSamhraidh - Tá saoire bainc ar an chéad Luan i mhí Lúnasa in Éirinn. 
* Lá Saoire Bainc, Deireadh Fómhair: An Luan deireanach.  
* Lá Nollag - 25 Nollaig - Ceiliúrann an Nollaig breith Íosa Chríost.
* Lá 'le Stiofán nó Lá Fhéile Stiofán - 26 Nollaig - ba é Stiofán an chéad mhairtíreach.
* Oíche Cinn Bliana - 31 Nollaig - feighil na Bliana Nua.

## Tagairtí

La saoire
Catagóir:Saoirí
Catagóir:Saoirí poiblí
Héiliam

Is é an **héiliam** an dara dúil is éadroime. Is é an ceann is éadroime de na triathgháis, leis, agus ós rud é nach bhfuil ach aon leictreonsceall ann, níl an t-ochtréad leictreonach aige ar an sceall is faide amuigh, nó ní thugann an K-sceall áit ach do dhá leictreon. 

Tá fiuchphointe agus leáphointe an héiliam níos ísle ná mar atá siad ag aon dúil eile, agus mar sin, ní bhíonn an dúil seo ar fáil ach mar ghás faoi ghnáth-imthoscaí. Le fírinne, ní féidir an héiliam a iompú ina sholad faoi ghnáthbhrú an atmaisféir. In áit sioc, is dual dó iompú ina leacht de chineál aisteach, ar a dtugtar forshreabhán nó Héiliam II. Tá an forshreabhán beagnach saor ó shlaodacht. Mar sin, ní féidir é a choinneáil i gcoimeádán oscailte, agus é ag dreapadh thar bhruach an tsoithigh as a stuaim féin.

[mion|clé|[Léasar héiliam]]

Cé gurb é an héiliam an dara dúil is flúirsí san ollchruinne, ní fhaightear mórán de ar an Domhan. Is é is cúis leis ná nach dtéann sé i gcomhdhúile ceimiceacha, mar thriathghás, agus tá sé chomh héadrom, mar ghás, is nach bhfuil imtharraingt an Domhain in ann é a choinneáil san atmaisféar thar na céadta bliain. Tá héiliam ar fáil sa ghás nádúrtha, áfach, agus soláthar leanúnach ann sa talamh, ós rud é go dtáirgeann na dúile troma radaighníomhacha héiliam de réir mar atá an meath ag teacht orthu. Is amhlaidh gurb é an t-alfa-mheath is dual don úráiniam agus don tóiriam, na dúile radaighníomhacha is tábhachtaí agus is troime atá ar fáil sa dúlra, agus níl san alfa-cháithnín, go bunúsach, ach núicléas an iseatóip is coitianta de chuid an héiliam.

Tá dhá iseatóp chobhsaí ag an héiliam, is é sin, Héiliam a Trí agus Héiliam a Ceathair. Tá dhá phrótón agus aon neodrón amháin i núicléas an chéad cheann acu, agus dhá phrótón is dhá neodrón ag an dara ceann. Is é Héiliam a Ceathair is coitianta acu, nó níl ach iarsmaí beaga den iseatóp éadrom le fáil i héiliam an atmaisféir. Táirge don mheath radaighníomhach atá ann, chomh maith leis an iseatóp is troime, nó is dual don tritiam, iseatóp radaighníomhach na hidrigine, Héiliam a Trí a dhéanamh, agus béite-cháithnín a astú. 

Baintear leas as an héiliam sa chrióiginic, i ngléas ocsaigine le haghaidh domhaintumadóireachta, in éadromáin, agus mar ghás cosanta ilúsáideach. Mar thriathghás, ní féidir don héiliam imoibriú ceimiceach a dhéanamh leis na dúile eile, agus mar sin, ní oibríonn sé ar orgánach an duine ar aon nós ná slí. Ní nimh atá ann, mar sin. Agus an méid sin ráite, ní mór cuimhne a choinneáil air go bhfuil an héiliam in ann duine a thachtadh, mura gcuirtear a dhóthain ocsaigine leis. Spéisiúil go leor, má mheasctar héiliam tríd an aer análaithe, cuirfidh sé cársán barrúil i nguth an duine ar feadh tamaillín.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic
Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Triathgháis
Liosta na ndúl de réir na n-uimhreach adamhach

## Féach freisin
* Dúil cheimiceach
* Tábla peiriadach na ndúl
* Liosta dúl de réir ainm

Catagóir:Ceimic
Dúl de réir na n-uimhreach adamhach
Litríocht

mion
Díolaim scríbhinní í an **litríocht** a bhaineann feidhm as an gcumadóireacht chun smaointe suntasacha ardsuimiúla a chur in iúl. Déantar é seo le filíocht, le scéalta, le haistí, le drámaíocht agus eile. Ina theannta sin is féidir an focal a úsáid i dtaobh na scríbhinní go léir a bhaineann le teanga áirithe, le ré áirithe, le tír áirithe agus msd. 

Is iad ficsean agus neamhfhicsean na catagóirí is bunúsaí ina roinntear litríocht scríofa. 

## Féach freisin
* Litríocht na hÉireann
* Litríocht na Gaeilge
* Litríocht na hIodáilise
* Litríocht na bPáistí
* Litríocht na Sualainnise
* Litríocht na Liotuáine


Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe