open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carraig na Siúire

Baile i gContae Thiobraid Árann in Éirinn, is ea **Carraig na Siúire** atá (mar a léiríonn an t-ainm) suite ar Abhainn na Siúire. Bhí daonra de 5,906 sa bhaile dar le daonáireamh na bliana 2006.

## Suíomh
Is sa chúinne thoir theas de Thiobraid Árann atá Carraig na Siúire suite, timpeall 20 ciliméadar ó Chluain Meala. Mar a tharlaíonn sé tá an baile buailte le teorainneacha trí chontae: Contae Thiobraid Árann, Contae Phort Láirge agus Contae Chill Chainnigh. Tugtar Carraig Bheag ar an gcuid den bhaile atá ar bhruach theas na habhann, agus Carraig Mhór ar an gcuid atá i dTiobrad Árann. 

## Iompar
Osclaíodh stáisiún Traenach an bhaile ar an 15 Aibreán 1853, agus tá seirbhís traenach ann go fóill go Luimneach agus Port Láirge. 

## Stair
Tógadh Carraig na Siúire ar dtús ar oileán taobh ó thuaidh de Phort Láirge ach de réir a chéile cuireadh aibhneacha beaga ar atreo ionas go raibh talamh tirim timpeall an bhaile. Chuir teaghlach rachmasach Normannach fúthu sa cheantar go luath sa 14ú haois, na Buitléirigh, dream a raibh an-tionchar acu ar stair na hÉireann. Thóg siad caisleán láidir ar bhruach thuaidh na Siúire in aice leis an áit a bhfuil an phríomhshráid anois. 

Ghabh fórsaí na Parlaiminte an baile le linn ghabháil Chromail sa bhliain 1649. Rinne saighdiúirí as Cúige Uladh iarracht an baile a athghabháil ach cuireadh an ruaig orthu agus cailleadh cúig chéad acu.

mion|250px|clé|An seandroichead i gCarraig na Siúire
Bhunaigh na Buitléirigh tionscal olla sa bhaile sa bhliain 1670 agus bhí rath áirithe ar an mbaile ar feadh breis agus céad bliain mar gheall ar an olann agus tionscail eile - iascach, criadóireacht agus gnóthaí eile a bhain leis an abhainn. Bhí suas le 11,000 sa bhaile faoin mbliain 1799. Ach mar gheall ar dhleachta a ghearr Rialtas na Breataine ar an tionscal olla tháinig air, mhéadaigh an bhochtaineacht agus chuaigh na sluaite ar imirce. Thit an daonra go mór fosta mar gheall ar an Ghorta Mhór.

Bhí Carraig na Siúire i seilbh na bPoblachtánach ar feadh tamaill le linn an Chogadh Cathartha go dtí gur ghabh arm an tSaorstáit í sa bhliain 1922. Faoin am sin bhí tionscal cadáis bunaithe sa bhaile chomh maith le huachtarlann. Ach bhain níos mó tábhachta ó thaobh na heacnamaíochta leis an tionscal súdaireachta a cuireadh ar bun sna 1930í a chuir fostaíocht ar fáil do mhórán den chéad uair riamh. Lean an imirce ar aghaidh áfach agus chuaigh a lán de bhunadh an bhaile go Baile Átha Cliath, go Sasana agus níor faide ó bhaile.

Ba mhór an tubaiste don bhaile é nuair a dúnadh cuideachta súdaireachta Pollack & Plunder sa bhliain 1985 mar go raibh na mílte duine sa bhaile fostaithe acu nó ag brath ar dhuine de na fostaithe. Bhí lagtrá fada i gCarraig na Siúire go dtí gur bunaíodh monarcha SRAM agus roinnt ghnólachtaí eile sna 1990í. Thosaigh an daonra ag fás ansin den chéad uair le dhá chéad bliain. Níor mhair monarcha SRAM ach go dtí an bhliain 2006 ach tá an daonra ag fás i gcónaí, é anois ina bhaile suanleasa do Phort Láirge agus do Chluain Meala.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Thiobraid Árann
Daonáireamh

mion|Taighde ag Edwin Chadwick, sa bhliain 1889
Cuntas oifigiúil ar a bhfuil de dhaoine i dtír, i gcathair srl. is ea **daonáireamh (**as an Laidin, *census***)**,  chun faisnéis lánchuimsitheach a bhailiú. 

### Pleanáil agus taighde
Baintear an-úsáid as daonáireamh ar son taighde, chun ionadaíocht dhaonlathach a chinntiú, agus chun bearta eacnamaíocha agus sóisialta a phleanáil. Tá faisnéis ríthábhachtach ann a bhféadfar seirbhísí poiblí a bheartú dá réir.

De réir mholtaí na Náisiún Aontaithe, caithfidh na Ballstáit daonáireamh a reáchtáladh gach deich mbliana.

### Stair
Tá sonraí faoin dhaonáireamh a rinneadh sa tSín sa bhliain 2AD ar fáil go fóill - áiríodh go raibh 59.6 milliún duine in Impireacht na Síne ag an am. Dar leis an mBíobla rinne Impire na Róimhe daonáireamh thart faoin am céanna, ach níl sonraí ar fáil.

## Féach freisin

* Daonáireamh Phoblacht na hÉireann 2022

## Naisc sheachtracha
* Daonáireamh na hÉireann (1911)

## Tagairtí

Catagóir:Staidreamh
Catagóir:Daonra
Catagóir:Focail agus frásaí Laidine
Catagóir:Daonáirimh
Catagóir:Modheolaíocht shuirbhéireachta
Colm Ó Cíosóig

Ceoltóir Éireannach as Baile Átha Cliath é **Colm Ó Cíosóig** (rugadh é ar an 31 Deireadh Fómhair 1964). Is drumadóir é Ó Cíosóig, a bhí ina bhunaitheoir ar an bhanna mór le rá Éireannach/Sasanach My Bloody Valentine, in éineacht leis a chara Kevin Shields. Chaith sé na blianta idir 1984 agus 1995 sa bhanna, agus b'eisean a chum an rian "Touched" ar a n-albam cáiliúil *[[Loveless]]* sa bhliain 1991. Nuair a cuireadh deireadh leis an mbanna, thosaigh sé scéim eile darbh ainm Hope Sandoval & the Warm Inventions, le Hope Sandoval ón ngrúpa Meiriceánach Mazzy Star. 

I mí na Samhna 2007, tháinig My Bloody Valentine ar ais le chéile, agus tá Ó Cíosóig ag seinm leo fós.

Catagóir:Drumadóirí
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Ailfrid Mór

Bhí **Ailfrid** nó **Ælfred**, ón Sean-Bhéarla Ælfrēd, a fhoghraítear mar [ˈælfreːd]) (t. 849 – 26 Deireadh Fómhair 899), ina rí ar ríocht dheisceartach na nAngla-Sacsanach i Wessex Shasana, ó 871 go dtí 899. Bhain sé cáil amach mar gheall ar a chosaint ar an ríocht sin ó na Lochlannaigh.

Catagóir:Daoine a rugadh i 849
Catagóir:Básanna i 899
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Dearthóirí Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Naoimh Sasanacha
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Crois Mhic Lionnáin

Sráidbhaile i ndeisceart Ard Mhacha, is ea **Crois Mhic Lionnáin** (Crossmaglen), ar an mbóthar idir Dún Dealgan agus An Céide. Dar le daonáireamh na bliana 2001, bhí 1,459 duine ann. 

Meastar gur ainmníodh an baile as Eoghan Mac Lionnáin, a raibh síbín aige sa cheantar san 18ú haois. 

Is i gcuimhne ar an gCairdinéal Tomás Ó Fiaich, scoláire mór staire agus Gaeilge a d'éag sa bhliain 1990, a ainmníodh cearnóg an tsráidbhaile.

Bhí bunáit mhór ag Arm na Breataine agus ag an CRU (Constáblacht Ríoga Uladh) sa cheantar ar feadh na mblianta agus ní raibh fáilte ar bith rompu. Maraíodh 58 póilín agus 124 saighdiúir ar a laghad i ndeisceart Ard Mhacha le linn na dTrioblóidí, go leor díobh sin i gCrois Mhic Lionnáin féin.
[clé|mion|Bearaic Chonstáblacht Ríoga Uladh (RUC) i g[Crois Mhic Lionnáin, Contae Ard Mhacha, ar an 28 Aibreán 2001. Bhí an t-ionad slándála seo á úsáid ag an gConstáblacht agus ag Arm na Breataine araon i mblianta na dTrioblóidí. Leagadh é sa bhliain 2007.]]
In ainneoin bunáit an airm a bheith suite beagnach sa mhullach ar a bpáirc pheile, agus na saighdiúirí a bheith ag cur isteach de shíor ar chluichí agus ar imreoirí, rinne peileadóirí na háite an-ghaisce agus bhuaigh siad Craobh Shinsear Chlubanna Peile na hÉireann sna bliana 1997, 1999, 2000 agus 2007. 

## Déimeagrafach

### Teangacha

Bhí eolas de shaghas éigin ar an nGaeilge ag 23.39% don daonra. Bhí eolas ar Albainis Uladh ag 2.19% don daonra. Ní raibh Béarla an céad teanga do 1.92% de dhaonra Crois Mhic Lionnáin.
clé|mion
mion

### Reiligiún

Bhí 95.42% ó cúlra Caitliceach. Bhí 3.64% don daonra ó cúlra Protastúnachas nó reiligiún Críostaíocht eile.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
Liam IV na Ríochta Aontaithe

Bhí **Uilliam IV** (21 Lúnasa 1765 – 20 Meitheamh 1837) ina rí ar Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann agus ar Hanover ó 26 Meitheamh 1830 go dtí lá a bháis. Ba é an tríú mac ag Seoirse III agus tháinig sé i gcomharbacht ar a dheartháir, Seoirse IV. Tháinig a neacht, Victoria, i gcomharbacht air siúd.

 
Catagóir:Daoine a rugadh i 1765
Catagóir:Básanna i 1837
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Cogaí Napoléon
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe Gearmánacha
Catagóir:Ríthe na hÉireann
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Éadbhard VII na Ríochta Aontaithe

Bhí **Éadbhard VII** (9 Samhain 1841 – 6 Bealtaine 1910) ina rí ar an Ríocht Aontaithe, na Tiarnais Bhriotanacha agus mar Impire na hIndia ó 22 Eanáir 1901 go dtí lá a bháis ar 6 Bealtaine 1910. Tháinig sé i gcomharbacht ar a mháthair, Victoria. 

Bhunaigh Ó Gríofa an National Council sa bhliain 1903 chun cur i gcoinne chuairt rí ar Éirinn i 1904.

Tháinig an dara mac leis, Seoirse V, i gcomharbacht air.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1841
Catagóir:Básanna i 1910
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine Indiacha
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine
Catagóir:Impirí
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe na hÉireann
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Seoirse V na Ríochta Aontaithe

Bhí **Seoirse V** (3 Meitheamh 1865 – 20 Eanáir 1936) ar an gcéad rí ar an Ríocht Aontaithe de Ríshliocht Windsor, teideal a chruthaigh sé as an gcraobh Bhriotanach den ríshliocht  Gearmánach Saxe-Coburg-Gotha.

Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair, Éadbhard VII. Chomh maith leis seo, bhí Seoirse ina impire ar an India agus ba é an chéad rí ar Shaorstát Éireann. 
clé|mion|177x177px|Impire
Fearadh an Chéad Chogadh Domhanda le linn dó a bheith ina rí. 

Tháinig a mhac, Éadbhard VIII, i gcomharbacht air.


## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1865
Catagóir:Básanna i 1936
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine
Catagóir:Impirí
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríshliocht Windsor
Catagóir:Ríthe na hÉireann
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Éadbhard VIII na Ríochta Aontaithe

Bhí **Éadbhard VIII** (23 Meitheamh 1894 – 28 Bealtaine 1972) ina rí ar an Ríocht Aontaithe agus ar na Tiarnais Bhriotanacha thar lear, chomh maith le bheith mar Impire na hIndia. 
clé|mion|289x289px
Mhair a réimeas ó bhás a athair, ar 20 Eanáir 1936, go dtí gur éirigh sé féin as an gcoróin ar 11 Mí na Nollag 1936. 

Spreag sé géarchéim bhunreachtúil nuair a theastaigh uaidh bean Mheiriceánach cholscartha, darbh ainm Wallis Simpson, a phósadh. D'éirigh sé as an gcoróin ar mhaithe lena rogha bean chéile a phósadh agus tháinig a dheartháir, Seoirse VI, i gcomharbacht air.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1894
Catagóir:Básanna i 1972
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Básanna de bharr ailse
Catagóir:Daoine Indiacha
Catagóir:Dírbheathaisnéisithe
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine
Catagóir:Impirí
Catagóir:Lucht ollscoile
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríshliocht Windsor
Catagóir:Ríthe na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Georgetown

Is é **Georgetown** (daonra measta 213,705 sa bhliain 2002) príomhchathair na Guáine, agus an chathair is mó sa tír. Tá sí suite ar an Aigéan Atlantach ar béal abhann Demerara agus feidhmíonn sí mar ionad riaracháin agus tráchtála. Bhunaigh an Leifteanant Cornal Robert Kingston baile ar bhéal an Demerara nuair a ghabh an Bhreatain seilbh ar an gcoilíneacht sa bhliain 1781. Ach ba iad na Francaigh a d'fhorbair an baile nuair a thóg siad an choilíneacht ón mBreatain bliain ina dhiaidh sin. La Nouvelle Ville a thug na Francaigh ar an mbaile agus cuireadh bonn maith daingean faoi fhoirgnimh an bhaile ionas nach ndéanfadh tuilte dochar dóibh. 

Cúpla bliain ina dhiaidh sin (1784) tugadh an choilíneacht ar ais do na hOllanaigh agus thug siad sin Stabroek mar ainm air, ach athainmníodh arís eile é nuair a tugadh Georgestown air in ómós don Rí Seoirse III na Breataine. Bronnadh stádas oifigiúil cathrach ar Georgetown sa bhliain 1842 nuair a bhí an Bhanríon Victoria i réim. Léiríonn ainmneacha na sráideanna tionchar na dtíortha éagsúla a bhí i gceannas ar an gcoilíneacht ó cuireadh ar bun í. 

Tá teach an rialtais agus príomhionaid riaracháin agus gnó na tíre i Georgetown.

Catagóir:Príomhchathracha Mheiriceá Theas
Catagóir:An Ghuáin
Seoirse IV na Ríochta Aontaithe

Bhí **Seoirse IV** (12 Lúnasa 1762 – 26 Meitheamh 1830) ina rí ar Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann ó 29 Eanáir 1820 go lá a bháis. Bhí sé ina leasrí ag a athair, Seoirse III, nuair a bhí tinneas meabhrach ag luí go trom air siúd, ó 1811 go dtí 1820. D'éirigh leis an mBreatain agus a comhghuaillithe an bua a fháil ar fhórsaí Napoleon le linn a réimis siúd. Is iomaí cur isteach a rinne Seoirse ar chúrsaí polaitíochta sa ríocht, go háirithe maidir le Fuascailt na gCaitliceach. Tháinig a dheartháir, Liam IV, i gcomharbacht air.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1762
Catagóir:Básanna i 1830
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Cogadh 1812
Catagóir:Cogaí Napoléon
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe na hÉireann
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Bujumbura

Is í **Bujumbura** príomhchathair na Burúine ar bhruacha thoir thuaidh Loch na Tangainíce. Is í Bujumbura an chathair is mó sa tír, agus príomhionad eacnamaíochta agus riaracháin na tíre. Is calafort tábhachtach í chomh maith agus báid fharantóireachta ag taisteal idir í agus Kigoma sa Tansáin. Tá tionscail suiminte, icstíl]]e agus gallúnaí sa chathair. 

Rinneadh forbairt ar shráidbhaile beag mar cheanncheathrú míleata le linn d'Impireacht na Gearmáine a bheith i gceannas ar an tír. Nuair a bhí an Chéad Chogadh Domhanda thart ghabh an Bheilg seilbh ar an tír agus d'úsáid siad Bujumbura mar lárionad riaracháin ar Ruanda-Urundi. 

Athaimníodh mar Usumbura í nuair a ghnóthaigh an Bhurúin a neamhspleáchas sa bhliain 1962.

Baile coilíneach atá i lár na cathrach le margadh mór, staid spóirt, mosc, ardeaglais agus ollscoil. Tá músaem geolaíochta ann freisin. In aice na cathrach tá páirc náisiúnta Rusizi, an áit ina raibh na taiscéalaithe David Livingtone agus Henry Morton Stanley nuair a bhí foinse na Níle á lorg acu.
mion|Radharc eile ar Bujumbura

Catagóir:Príomhchathracha na hAfraice
Catagóir:An Bhurúin
Daibhidh MacDhùnleibh

Misinéir, dochtúir agus taiscéalaí as Albain ba ea **Daibhidh MacDhùnleibh** (Béarla: *David Livingstone*)(19 Márta 1813 - 1 Bealtaine 1873). Ba é Livingstone an chéad Eorpach a leag súil ar Mosi-oa-Tunya nó Easanna Victoria mar a bhaist sé orthu in ómós do Bhanríon Shasana na linne. Spreagadh é chun foinse na Níle a lorg agus chaith sé na blianta fada i mbun misinéireachta taiscéalaíochta san Afraic.

Rugadh é sa bhliain 1813 agus d'éag sé ar Lá Bealtaine 1873.

## Tagairtí
* David Livingstone - Alt i mBéarla

Catagóir:Taiscéalaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1813
Catagóir:Básanna i 1873
Catagóir:Albain
Mosi-oa-Tunya

clé|thumb|Mosi-oa-Tunya nó Eas Victoria
clé|thumb
Eas i nDeisceart na hAfraice is ea **Mosi-oa-Tunya** (An Deatach Toirniúil) nó *Victoria Falls* idir an tSaimbia agus an tSiombáib. Aithnítear gurb iad seo na heasanna is mó ar domhan. Titeann Abhainn an Zambesi 108 méadar síos na heasanna atá 1.7 ciliméadar ar leithead agus tá an-chuid d'ainmhithe agus d'éin na hAfraice le feiceáil mórthimpeall orthu. Is Ionad Oidhreachta Domhanda Mosi-oa-Tunya agus meallann sé na sluaite cuairteoirí gach bliain. 

Bhí cónaí ar neacha daonna agus réamhdhaonna sa cheantar suas le trí mhilliún bliain ó shin agus tá déantáin ar nós uirlisí clochaoise, airm, ornáidí agus uirlisí tochailte faighte ann a bhaineann leis an tréimhse sin agus le tréimhsí go leor ó shin. Ba é an tAlbanach David Livingstone an chéad Eorpach a chonaic na heasanna ar an 17 Samhain 1855.

## Tagairtí

Catagóir:An Afraic
Mícheál Ó hEithir

mion|220x220px
Tráchtaire RTÉ agus iriseoir spóirt den chéad scoth ab ea **Mícheál Ó hEithir** (2 Meitheamh, 1920 – 24 Samhain, 1996), nó **Michael O'Hehir** mar atá aithne air as Béarla. Tá meas tuillte ag Ó hEithir mar dhuine de na craoltóirí is cáiliúla agus is tábhachtaí in Éirinn sa 20ú haois, agus tugadh "guth Chumainn Lúthchleas Gael" air go minic.

## Saol
Agus é ina ógánach fós, scríobh Ó hEithir litir chuig Radio Éireann ag iarraidh scrúdú tráchtaireachta a bhaint amach. Thugadar cúig nóiméad dó, ag déanamh trácht ar chluiche de chuid an NFL idir Loch Gorman agus an Lú. Bhí sé chomh maith sin ná gur scaoileadh leis an dara leath ar fad a dhéanamh. 

Sa bhliain 1938, rinne Mícheál Ó hEithir a chéad chraoladh raidió: tráchtaireacht ar an chluiche sinsearach. 

D'éirigh sé as a phost tar éis 46 bliain in 1985;  ceapadh Micheál Ó Muircheartaigh ina chomharba air;  "Micheál Ó Muircheartaigh agus Micheál Ó hEithir, ní raibh aon tráchtaire chomh mór leo lena linn." 

## Féach freisin

* Micheál Ó Muircheartaigh 
* Iriseoireacht spóirt 

## Tagairtí

Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Cumann Lúthchleas Gael
Catagóir:Daoine a rugadh i 1920
Catagóir:Básanna i 1996
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Láithreoirí raidió Éireannacha
Catagóir:Iriseoirí spóirt
Seoirse VI na Ríochta Aontaithe

Bhí **Seoirse VI** (14 Nollaig 1895 – 6 Feabhra 1952) ina rí ar an Ríocht Aontaithe agus ar na Tiarnais Bhriotanacha ó 11 Nollaig 1936 go dtí lá a bháis. 

Tháinig sé i gcoróin gan choinne, nuair a d'éirigh an deartháir ba shine leis, Éadbhard VIII, as an gcoróin go tobann. 
clé|mion|278x278px
Thug an rí cuairt ar Bhéal Feirste ar an 28 Iúil 1937.  Phléasc roinnt buamaí de chuid an IRA. Deirtear uaireanta gur rinne an tIRA iarracht Seoirse VI a fheallmharú, ach ní raibh a shaol i mbaol is cosúil. 

Ba é an tImpire deireanach ar an India (go dtí 1947) agus an Rí deireanach ar Éirinn (go dtí 1949). 

Tháinig a iníon, Eilís II i gcomharbacht air.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1895
Catagóir:Básanna i 1952
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Daoine Indiacha
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine
Catagóir:Impirí
Catagóir:Polaiteoirí an Dara Chogaidh Domhanda
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríshliocht Windsor
Catagóir:Ríthe na hÉireann
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Cher

Is ceoltóir agus ban-aisteoir Hollywood as Los Angeles, California sna Stáit Aontaithe í **Cher** (a rugadh mar **Cherilyn LaPierre Sarkisian** on 20 Bealtaine, 1946).

## Gradaim
Tá 155 ghradam buaite ag Cher.

## Dioscliosta
;Albaim stiúideo
* 1965: *All I Really Want To Do* 
* 1966: *The Sonny Side of Cher* 
* 1966: *Cher '66* 
* 1967: *With Love, Cher* 
* 1968: *Backstage* 
* 1969: *3614 Jackson Highway* 
* 1971: *Gypsys, Tramps and Thieves* 
* 1972: *Foxy Lady* 
* 1973: *Bittersweet White Light* 
* 1973: *Half Breed* 
* 1974: *Dark Lady* 
* 1975: *Stars* 
* 1976: *I’d Rather Believe in You* 
* 1977: *Cherished* 
* 1977: *Allman and Woman* *Two the hard way* 
* 1979: *Take Me Home* 
* 1979: *Prisoner* 
* 1980: *Black Rose* 
* 1982: *I Paralyze* 
* 1987: *Cher* (23.950.000)
* 1989: *Heart of Stone* (28.800.000)
* 1991: *Love Hurts* 
* 1995: *It’s a Man’s World* 
* 1998: *Believe* (36.000.000)
* 2000: *Not Commercial* 
* 2001: *Living Proof* 
* 2013: *Closer to the Truth*
* 2018: *Dancing Queen*

;Albaim eile
* 1968: *Cher's Golden Greats*
* 1969: *Chastity*
* 1972: *Superpack Vol. 1*
* 1972: *Superpack Vol. 2*
* 1974: *Greatest Hits*
* 1990: *Mermaids*
* 1992: *Greatest Hits: 1965–1992*
* 1999: *If I Could Turn Back Time: Cher's Greatest Hits*
* 1999: *VH1 Divas 1999*
* 1999: *The Greatest Hits*
* 2002: *VH1 Divas Las Vegas*
* 2003: *Live: The Farewell Tour*
* 2003: *The Very Best of Cher*
* 2005: *Gold*
* 2010: *Burlesque*

## Naisc sheachtracha
Cher.com 

## Tagairtí

Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Tom Cruise

Aisteoir Meiriceánach é **Tom Cruise**, a rugadh ar an 3 Iúil 1962. D'éirigh go maith leis in Hollywood sna 1980idí agus anois is é duine de na haisteoirí is cáiliúla agus is saibhre sa domhan. Bhí sé pósta ar Nicole Kidman go dtí 2001 agus ar an mbanaisteoir Katie Holmes idir 2006 agus 2012.

## Scannáin
* *[[Endless Love]]* (1981)
* *[[Risky Business]]* (1983)
* *[[Top Gun]]* (1986)
* *[[The Color of Money]]* (1986)
* *[[Cocktail (film)|Cocktail]]* (1988)
* *[[Rain Man]]* (1988)
* *[[Born on the Fourth of July]]* (1989)
* *[[Days of Thunder]]* (1990)
* *[[Far and Away]]* (1992)
* *[[The Firm]]* (1993)
* *[[Interview with the Vampyre]]* (1994)
* **' ([[1996]])
* ''[[Jerry Maguire]]'' ([[1996]])
* ''[[Eyes Wide Shut]]'' ([[1999]])
* ''[[Magnolia]]'' ([[1999]])
* **' (2000)
* *[[Vanilla Sky]]* (2001)
* *[[Minority Report]]* (2002)
* *[[The Last Samurai]]* (2003)
* *[[Effection]]* (2005)
* *[[War of the Worlds]]* (2005)
* **' ([[2006]])
* ''[[Valkyrie]]'' ([[2008]])
* ''[[Tropic Thunder]]'' ([[2008]])
* **' (2015)
* *[[Jack Reacher: Never Go Back]]* (2016)
* *[[American Made (scannán)|American Made]]* (2017)
* *[[The Mummy (scannán ó 2017)|The Mummy]]* (2017)

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Nicole Kidman

Ban-aisteoir Astrálach í **Nicole Kidman** a rugadh ar an 20 Meitheamh, 1967. Rugadh i Honolulu, Haváí í nuair a bhí a tuismitheoirí a cur fúthu ansin go sealadach. Bhain sí gradam Oscar fá choinne páirt a ghlac sí sa scannán rathúil *The Hours*. Bhí sí pósta ar Tom Cruise, tráth, agus tá sí pósta le Keith Urban faoi láthair.

## Scannáin

Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Amhránaithe Béarla
Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Catagóir:Ban-aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Ban-aisteoir is Fearr' (Oscars)
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Ceoltóirí Astrálacha
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Haváí
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Taidhleoirí Meiriceánacha
Athbhreithniúchas (stair na hÉireann)

I gcomhthéacs staraíocht na hÉireann, tagraíonn an téarma úd **athbhreithniúchas** don scoil fhrithnáisiúnaíoch staraíochta a tháinig ar an bhfód i dtús na seachtóidí. B'iad an dá leabhar úd *Towards a New Ireland* le Gearóid Mac Gearailt agus *States of Ireland* le Conchúr Crús Ó Briain a chuir tús leis an athbhreithniúchas. 

Tá an tAthbhreithniúchas bunaithe ar an dearcadh nach raibh smaoineamh an scarúnachais - an scarúint iomlán ón Ríocht Aontaithe - fréamhaithe go domhain i dtraidisiún na hÉireann, agus nár theastaigh ó fhormhór mór na nÉireannach riamh ach rialtas dúchais a fháil gan Impireacht na Breataine a cheistiú ná Poblacht neamhspleách dá gcuid féin a chur ar bun. Mar sin, síleann na hathbhreithneadóirí nach raibh sna Poblachtánaigh ná i Sinn Féin riamh ach dream d'antoiscigh gan dlisteanacht stairiúil a bhain a leas féin as muintir na hÉireann. Thairis sin, glacann na hathbhreithneadóirí le coincheap an dá náisiún in oileán na hÉireann, mar atá, na Caitlicigh Ghaelacha agus na Protastúnaigh Ghallda, agus an dá náisiún seo i dteideal "Éireannaigh" a thabhairt orthu féin chomh maith le chéile. 

Is é an tuiscint atá ag na hathbhreithneadóirí orthu féin gurbh iadsan na staraithe oibiachtúla a tháinig le staraíocht na hÉireann a shaoradh ó bhráca an Náisiúnachais. Iad siúd nach n-aontaíonn leo, áfach, tá siad den tuairim go bhfuil na hathbhreithneadóirí ag caitheamh anuas ar na Náisiúnaithe agus ag ionsaí laochra náisiúnta na hÉireann ar bhonn idé-eolaíoch, gan a gceart a thabhairt dóibh. Thairis sin, deir siad go bhfuil dhá chaighdeán morálta in úsáid ag na hathbhreithneadóirí, ceann do na Gaeil agus ceann eile do na Gaill nach bhfuil leath chomh dian. Mar sin, tá criticeoirí an athbhreithniúchais barúlach nach bhfuil ann go bunúsach ach scoil Ghallbhách staraíochta.

## Naisc

* Historical revisionism  - Léacht le Peter Berresford Ellis faoin athbreithniúchas i staraíocht na hÉireann

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Scríobh na staire
Oileáin Marshall

Tír Mhicrinéiseach is ea **Oileáin Marshall** atá suite san Aigéan Ciúin.

## Tagairtí


Catagóir:Oileáin
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Oileáin Mhaildíve

Tír atá suite i ndeisceart na hÁise is ea na **hOileáin Mhaildíve**. Is é Malé an phríomhchathair.

Bhíodh Oileáin Mhaildíve ina mball de Chomhlathas na Náisiún ach d'éirigh siad as sa bhliain 2016.

mion|clé|Atall Lhaviyani sna hOileáin Mhaildíve

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Mhaildíve
Catagóir:Oileáin
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Doiminice

Tír is ea **Doiminice** atá suite i Muir Chairib. Is é Roseau an phríomhchathair. 

## Féach freisin

* Na Mion-Aintillí

## Tagairtí

Catagóir:Doiminice
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Catagóir:Mion-Aintillí
Mick Jagger

Is rac-cheoltóir, aisteoir, cumadóir, léiritheoir agus fear gnó Sasanach é **Sir Michael Phillip "Mick" Jagger** (saolaíodh é ar an 26 Iúil 1943). Tá cáil bainte amach aige ó na 1960idí go dtí an lá inniu ina phríomhamhránaí sa bhanna The Rolling Stones.

## Saol
D'fhás Jagger suas i Kent, Sasana, agus ba mhúinteoirí iad a tuismitheoirí. De réir an irisleabhar Rolling Stones, bhain Mick taitneamh as a bheith ag canadh ó aois óg. Chan sé i gcóir na heaglaise, agus is é sin an tús a ghairm.

Bunaíodh an banna i Londain sa bhliain 1962, nuair a bhuail Mick Jagger agus Keith Richards le Brian Jones. Cairde scoile ab ea Jagger agus Richards.  

Bhí gig acu, agus fógraíocht "The Rollin' Stones", don chéad uair sa Marquee Club i Londain ar 12 Iúil 1962. 

I 1963, chuir an banna, amach a gcéad amhrán ‘The Last Time’. Shroich sé uimhir a haon sna cairteanna, agus bhí na Stones sa spotsolas ón t-am sin ar aghaidh.
clé|mion|264x264px|1965
Thosaigh Jagger ag freastal ar Scoil Eacnamaíochta Londain (LSE) i 1961, ach  d’éirigh sé as i Fómhair 1963, mar gheall ar an rath a bhí ag an banna.  

Bhí deacrachtaí ag Jagger leis an dlí agus na drugaí agus alcól.  

I 1970, cheannaigh Jagger teach mór i Hampshire. Ach i 1971, bhog an banna iomláin ó dheas an Fhrainc, chun cánacha a sheachaint. 
[clé|mion|177x177px|[1970idí]]
I rith na 1970idí, d’fhoghlaim Jagger chun an giotár a sheinneann (roimh sin ní raibh sé ach ag canadh).

Ar dtús na 1980idí, chuir Jagger amach a chéad albam aonair, agus díoladh an albam go maith. Ghlac sé páirt i ‘Live Aid’, le Bob Geldof ar son na hAfraice.  

Chomh maith leis an gceol, tá saol Jagger cáiliúil mar gheall ar an uafás ban go mbeadh sé le lena sholas. Bhí sé pósta faoi dhó – le Bianca de Macias i 1970, agus le Jerry Hall i 1990.  

Thosaigh sé ag dul amach le L’Wren Scott i 2000, ach chuir sí a lámh ina bhás féin i 2014 ;bhí Jagger fíor-chroíbhriste tar éis seo. Tá seachtar páistí aige – an páiste is cáiliúla atá aige ná Georgia May Jagger, an mainicín. 

Rinneadh ridire de Jagger sa bhliain 2002.
clé|mion|252x252px|1981
[thumb|clé|220px|Mick Jagger i [2003]]

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Buaiteoirí gradaim Golden Globe
Catagóir:Daonchairde
Catagóir:Fir
Catagóir:Giotáraithe Sasanacha
Catagóir:Kent
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Rac-cheoltóirí
Catagóir:Ridirí
Richard III (dráma)

mionsamhail|clé|220px|Seanchlúdach de script an dráma ''Richard III''

Is dráma é **Richard III**, a scríobh an drámadóir Sasanach clúiteach William Shakespeare ag deireadh an 16ú haois. Tá an dráma bunaithe ar shaol an rí stairiúil Risteard III. Léirítear Risteard mar bhithiúnach gránna sa dráma seo. Is iomaí aisteoir cáiliúil a ghlac le páirt Risteaird agus tá cáil ar na leaganacha scannáin a rinne Laurence Olivier agus Ian McKellen. 

## Naisc sheachtracha

* Téacs an dráma ''Richard III''

## Tagairtí

Catagóir:Drámaí
Brúiné

Is tír í **Brúiné Darasalám** in oirdheisceart na hÁise. Is é Bandar Seri Begawan an phríomhchathair. Tá an tír suite ar oileán Bhoirneo agus tá teorainn aici leis an Mhalaeisia.

## Tagairtí

Catagóir:Brúiné
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Oileáin Sholaimh

Tír Mheilinéiseach is ea **Oileáin Sholaimh** atá suite san Aigéan Ciúin. Is é Hóiniára an phríomhchathair.
mion|clé|Sceir chorail ar oileán Gizo

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Sholaimh
Catagóir:Oileáin
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Laurence Olivier

thumb|deas|220px|Olivier sa bhliain 1939

Bhí **Laurence Olivier** (22 Bealtaine 1907 – 11 Iúil 1989) ar na haisteoirí is mó sa 20ú haois. B'ollmhór an cháil a bhain sé amach mar aisteoir stáitse, aisteoir scannán agus mar stiúrthóir. Tá cáil ar leith air mar gheall ar an aisteoireacht a rinne sé i ndrámaí Shakespeare. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Golden Globe i 1949.

Olivier, Laurence
Olivier, Laurence
Olivier, Laurence
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Daoine as Surrey
Tóga

Is tír san Afraic é **Tóga**. Is é Lomé an phríomhchathair. Is iarchoilíneacht Fhrancach í. Cóilíneacht de chuid na Gearmáine a bhí ann roimhe sin (1884-1914).

## Tagairtí

Catagóir:Tóga
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Ian McKellen

Is aisteoir Sasanach mór le rá é **Ian Murray McKellen** (25 Bealtaine 1939 a rugadh é). Bhain sé cáil amach ar dtús mar aisteoir stáitse sa Ríocht Aontaithe, ach aithnítear anois é mar aisteoir scannán in Hollywood chomh maith.

## Scannáin

## Naisc Sheachtracha
* Ian McKellen ar IMDB 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Fir aeracha
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna
Catagóir:Ridirí
Túvalú

Tír Pholainéiseach is ea **Túvalú** atá suite san Aigéan Ciúin. Is é Funafuti an phríomhchathair.

## Tagairtí

mion|clé|Funafuti, oileán de chuid Túvalú

Catagóir:Tuvalu
Catagóir:Oileáin
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Macbeth (dráma)

mion|clé|An t-aisteoir Charles Kean i bpáirt Macbeth sa bhliain 1858 
Is dráma traigéide leis an ndrámadóir clúiteach Sasanach, William Shakespeare, é **Macbeth**. Is é an traigéide is giorra agus is fuiltí dá chuid. Bhunaigh Shakespeare plota Macbeth go garbh ar rí stairiúil na hAlban, de réir an chuntais a thug Raphael Holinshed ar a shaol. Aithnítear go forleathan, áfach, go scinneann scéal an dráma i bhfad ón bhfírinne stairiúil. 

## Dátú an Dráma

Ní féidir a rá cén t-am go beacht a scríobhadh Macbeth, ós rud é gurb iomaí athrú agus leasú a rinne Shakespeare ar an téacs i ndiaidh an chéad leagan. Is iomaí saineolaí a shíleann gur chum an t-údar sna blianta 1603-1606 é, a bheag nó a mhór. Tá an chuma ar an scéal go raibh an dráma ceaptha le corónú an Rí Séamus a hAon a cheiliúradh, sa bhliain 1603 - ba de shliocht Banquo an Rí Séamus, de réir mar a chreid sé féin, ar a laghad - agus mar sin, is dócha nár cumadh an dráma roimh an mbliain sin. Tá siad ann freisin ar dóigh leo gur sa bhliain 1605 nó 1606 a tháinig Macbeth ar pár, ó aithníonn siad tagairtí do Chomhcheilg an Phúdair agus do na próiseanna dlí ina diaidh. 

## Na Pearsana
mion|clé|''Macbeth'' - Póstaer t.1884

* Duncan - Rí na hAlban.

:* Malcolm - an mac is sine ag Duncan.
 
:* Donalbain - an mac is óige ag Duncan.

* Macbeth - ginearál in arm an Rí Duncan. Tá sé ina thaen ar Glamis.

:* Lady Macbeth - bean chéile Macbeth.

* Banquo - cara le Macbeth, ginearál eile in arm an Rí Duncan.

:* Fleance - mac Banquo.

* Macduff - an Taen ar Fhìobh.

:* Lady Macduff - bean chéile Macduff.

:* Mac Macduff.

* Lennox - tiarna Albanach.

* Ross - tiarna Albanach.

* Angus - tiarna Albanach.

* Mentieth - tiarna Albanach.

* Caithness - tiarna Albanach.

* Siward - Iarla Northumberland, ginearál na bhfórsaí Sasanacha.

:* Siward Óg - mac Siward.

* Seyton - searbhónta.

* Hecate - príomh-bhandraoi, bandia na draíodóireachta.

* Triúr bandraoithe

* Triúr dúnmharfóirí

* Timire, nó Teachtaire

* Dochtúir Sasanach

* Dochtúir Albanach

## Leagan Gaeilge
Sa bhliain 1925, d'fhoilsigh an Gúm leagan Gaeilge den dráma seo. S. Labhrás Ó Súilleabháin a d'aistrigh go Gaeilge é. Ní raibh an t-aistriúchán seo ar fáil le fada, ach sa bhliain 2007, tháinig leagan nua i gcló ó Choiscéim faoin teideal *Traigéide Mhic Bheatha*, agus é réitithe don fhoilsiú ag Nicholas Williams (féach thíos). D'fhéach Williams le hainmneacha na gcarachtar a Ghaelú, nó i ndiaidh an iomláin, tá an scéal suite in Albain nuair a bhí i bhfad níos mó Gaeilge (nó Gàidhlig) á labhairt sa tír sin ná Béarla (nó Albainis). Ainmneacha ab ea na bunleaganacha féin ar féidir an bunús Gaelach a aithint orthu faoi bhréagriocht an Bhéarla. Seo mar a d'ath-Ghaelaigh Williams cuid de na hainmneacha:

* *Macbeth* -> Mac Bheatha
* *Duncan* -> Donnchadh
* *Malcolm* -> Calum
* *Macduff* -> Mac Duibh
* *Lennox* -> Leamhanach
* *Banquo* -> Bánchú

## Naisc Sheachtracha

* Nasc leis an leagan Gaelach athfhoilsithe 
* Téacs an dráma ''Macbeth'' as Béarla

## Tagairtí

Catagóir:Drámaí
Nua-Ghuine Phapua

Is tír í **Nua-Ghuine Phapua** san Aigéine. Is í Port Moresby an phríomhchathair.

## Tagairtí


Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
MediaWiki

Is bogearra é **MediaWiki** a úsáidtear le vicíanna a chur ar fáil. Úsáideann gach vicí de chuid na Fondúireachta Wikimedia (an Vicipéid san áireamh) Mediawiki mar an inneall len é a chur ar fáil. Tá tóir ar MediaWiki san earnáil phríobháideach freisin mar mhodh dáileacháin eolais. 

Is bogearra foinse-oscailte é MediaWiki atá dáilte faoin gCeadúnas GNU do Dhoiciméadú Saor.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil

Catagóir:Bogearraí
Éimin

Tír Arabach is ea **Éimin**, atá lonnaithe sa Mheánoirthear in iardheisceart na hÁise. Tá teorainn aici leis an Araib Shádach thuas agus Óman thoir. Is é Sanaa an phríomhchathair.

### Corraíl shibhialta
Lárionad sceimhlitheoireachta Ioslamacha is ea Éimin ó na 1990idí ar aghaidh. Mar shampla, sa bhliain 2015, mhaígh Al Qaeda i Éimin gurb iad a bhí taobh thiar de na hionsaithe sceimhlitheoireachta ar oifigí na hirise, Charlie Hebdo i bPáras na Fraince.

In Éimin, is minic a choinnítear cailíní sa bhaile mar gheall ar imní i dtaobh sábháilteachta.

### Cogadh Cathartha in Éimin, 2014 - inniu
Thosaigh seach-chogadh in Éimin i ndeireadh na bliana 2014. Chuaigh cúrsaí ó smacht agus an teannas idir an Araib Shádach (agus a comhghuaillithe cumhachtacha, na Stáit Aontaithe agus an Ríocht Aontaithe go háirithe) agus an Iaráin (agus na réabhlóidithe Houthi) ag géarú.  

D'éirigh an choimhlint go gasta 'an ghéarchéim daonna is measa ar domhan', de réir na Náisiúin Aontaithe.

Idir 2014 agus 2021, fuair timpeall 277,000 bás, de réir Clár um Fhorbairt na Náisiúin Aontaithe (154,000 de bharr na cogaíochta;  básanna indíreacha, an gorta go háirithe, 233,000).  Is ar na leanaí is measa a thiteann an choimhlint.

Tá an chomhghuaillíocht freagrach as an gcuid is mó de na básanna. Agus le linn na 2010idí, bhí an Bhreatain agus Stáit Aontaithe Mheiriceá ar an dá thír a dhíol an líon is mó d’airm leis an Araib Shádach.   Bhí siad ag armáil agus ag tacú le taobh amháin agus bhí gasúir ag fáil bháis chuile lá agus ní raibh suim dá laghad ag an domhan mór é sin a chur amach ar na leathanaigh nuachta. 

### Géarchéim na Mara Rua, 2023-
Sa Mhuir Rua, lean reibiliúnaithe Houthi Éimin lena mbagairtí ar loingseoireacht tráchtála in ainneoin foláirimh ó na Stáit Aontaithe agus a gcomhghuaillithe.

## Féach freisin

* Cogadh Cathartha in Éimin

## Tagairtí

Catagóir:Éimin
Aerfort Iarthar Éireann Chnoc Mhuire

mion|clé|IATA: NOC '''ICAO:''' EIKN

Aerfort idirnáisiúnta Éireannach is ea **Aerfort Iarthar Éireann Chnoc Mhuire**. Tá sé suite trí chiliméadar ó Bhaile Chathail in oirthear Chontae Mhaigh Eo, 205m os cionn leibhéal na farraige.

I 2007 bhain 557,000 duine úsáid as an aerfort.

## Stair
* Osclaíodh an t-aerfort ar 20 Bealtaine 1986 tar éis comhrac fada. 

* Nuair a bunaíodh Stáisiún Meitéareolaíochta Chlár Chlainne Mhuiris uathoibrithe bogadh an Fhoireann Meitéareolaíochta ó sin go hAerfort Chnoc Mhuire. Cuireadh tús le tuairiscí meitéareolaíochta iomláine 24 uair a sholáthraigh foireann Met Éireann ar an 1 Aibreán 1996.

## Cinn scríbe

## Tagairtí

Catagóir:Eacnamaíocht na hÉireann
Catagóir:Aerfoirt i bPoblacht na hÉireann
Liosta tíortha de réir daonra

Is liosta é seo de thíortha an Domhain de réir daonra, idir thíortha atá neamhspleách agus iad siúd atá spleách ar thír éigin eile. Sampla de thír spleách is ea Vailís agus Futúna (féach thíos) atá faoi rialú na Fraince.

Ar an tábla seo, tá cló iodálach ar ainmneacha na gcríoch spleách. Rangaítear na tíortha neamhspleácha sa chéad cholún. Tugtar in iúl an céatadán den daonra domhanda atá ag gach tír freisin, sa chúigiú colún.

Tagann na figiúirí ó fhoinsí difriúla agus ní bhíonn siad i gcónaí inchurtha lena chéile. Tá 7,963,183,000 duine nach mór ar an Domhan faoi láthair. Mar gheall ar an éagsúlacht foinsí ní hionann suim na bhfigiúirí sa tábla agus an figiúr domhanda seo.

## Nótaí

Catagóir:Tíortha
Tíortha de réir daonra
Grúpa forairdill

Is éard is **grúpa forairdill** ná grúpa neamhfhoirmeálta daoine a bhíonn ag déanamh póilíneachta as a stuaim féin nó ag baint sásaimh as ciontóirí beag beann ar na húdaráis oifigiúla nó dhlíthiúla. **Forairdeallaí**, iolra **forairdeallaithe**, an téarma Gaeilge ar bhaill de ghrúpaí den chineál seo.

Catagóir:Coirpeacht
Stáit Chónaidhme na Micrinéise

Tír Mhicrinéiseach is ea **Stáit Chónaidhme na Micrinéise** atá suite san Aigéan Ciúin. Is é Palikir an phríomhchathair ach is é Weno an chathair is mó sa tír.

## Na hAonaid Riaracháin

## Tagairtí


Catagóir:Oileáin
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Poblacht na hAfraice Láir

Tír gan chósta í san Afraic Láir is ea **Poblacht na hAfraice Láir** (PAL) . Tá sí ag críochantacht leis an tSead ó thuaidh, leis an tSúdáin soir ó thuaidh, leis an tSúdáin Theas sa taobh thoir, le Poblacht Dhaonlathach an Chongó ó dheas, le Poblacht an Chongó siar ó dheas, agus le Camarún san iarthair. Is í Bangui príomhchathair na tíre agus an chathair is mó, atá teorantach le Poblacht Dhaonlathach an Chongó. Clúdaíonn Poblacht na hAfraice Láir achar talún de thart ar 620,000 ciliméadar cearnach. Amhail 2024, tá daonra de 5,357,744 aici, ina bhfuil thart ar 80 grúpa eitneach, agus is láthair chogadh cathartha í, atá ar siúl ó bhí 2012 ann . Tar éis di a bheith ina coilíneacht Fhrancach faoin ainm Ubangi-Shari, is í an Fhraincis an teanga oifigiúil, le Sango, teanga criól atá bunaithe ar Ngbandi, mar an teanga náisiúnta agus chomhoifigiúil.  

mion|clé|175px|Eas Boali ar an Abhainn Mbali

## Tagairtí

Catagóir:Poblacht na hAfraice Láir
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Poblacht an Chongó

Is tír san Afraic í **Poblacht an Chongó**. Is í Brazzaville an phríomhchathair.

Iarchoilíneacht de chuid na Fraince is ea Poblacht an Chongó (Brazzaville) agus iarchoilíneacht de chuid na Beilge is ea Poblacht Dhaonlathach an Chongó (Kinshasa).

## Stair

## Féach freisin
*Daon-Phoblacht an Chongó
*An Congó (abhainn)

## Tagairtí

Catagóir:Poblacht an Chongó
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Tíortha na hAfraice
Críoch Shomáile

thumb|250px|right
Is tír nach bhfuil aitheanta san Afraic í **Críoch Shomáile**. Is í Hargeisa an phríomhchathair.

200px|Na Sléibhte Cal Madow i gCríoch Shomáile

## Tagairtí

Catagóir:Críoch Shomáile
Óman

Tír Arabach atá suite ar chósta Mhurascaill Óman is ea **Óman**. Is í Muscat an phríomhchathair.

## Tagairtí

Catagóir:Óman
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Tíomór Thoir

Tír is ea **Tíomór Thoir** atá suite in oirdheisceart na hÁise. Is í Dili an phríomhchathair.

## Stair
[clé|mion|[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchas]]
Ar an 22 Meán Fómhair 1999, cuireadh tús leis an bhfeachtas síochána i dTíomór Thoir. 

## Tagairtí


T
Rammstein

Ceolfhoireann miotail nó *Tanz-Metal* é **Rammstein** agus é lonnaithe i mBeirlín sa Ghearmáin. Is iad Till Lindemann, Richard Z. Kruspe, Paul H. Landers, Oliver "Ollie" Riedel, Christoph "Doom" Schneider agus Christian "Flake" Lorenz baill na ceolfhoirne. Cé gur gnách leis an mbanna a gcuid amhrán a rá as Gearmáinis, bhain siad amach cáil nach beag timpeall an domhain. Faoi láthair tá siad tar éis seacht albam a eisiúint.

## Stair
Ba é Richard Z. Kruspe a chuir an banna ar bun. Ba é an chéad fhoireann a bhí aige ná *Orgasm Death Gimmicks*, banna a bhunaigh sé i ndiaidh dó cur faoi i mBeirlín sa bhliain 1989. San am sin, bhí Kruspe go mór mór faoi thionchar bannaí Meiriceánacha cosúil le *KISS*. Nuair a thit Balla Bheirlín, d'fhill Kruspe abhaile go Schwerin, áit a raibh Till Lindemann ina dhrumadóir sa bhanna úd *First Arsch*. Bhí cónaí ar Kruspe faoi aon díon le hOliver Riedel agus Christoph "Doom" Schneider agus an bheirt acu ag seinm i mbannaí dá gcuid féin. Thosaigh Kruspe agus an bheirt sin ag comhoibriú le ceol de chineál nua a dhéanamh, ceol a bheadh ag baint úsáide as meaisíní chomh maith le ceoluirlisí den ghnáthchineál. Ansin chuala Kruspe Till Lindemann ag canadh amhrán os cionn a chuid oibre, agus d'fhruiligh sé mar fhonnadóir é. 

Sa bhliain 1994 ghlac Rammstein páirt i gcomórtas do bhannaí amaitéaracha agus bhain siad an chraobh. Ba é an duais a bhí ag dul don bhuaiteoir ná leas a bhaint as stiúideo proifisiúnta le ceithre amhrán a thaifeadadh. Nuair a chuala Paul Landers an taifeadadh, bhí sé faoi dhraíocht ar fad agus chuaigh sé sa bhanna chomh maith le duine.

Ansin bhí fear de dhíth orthu le seinm ar na méarchláir. Bhí aithne ag Paul Landers ar Christian Lorenz, agus an bheirt acu tar éis ceol a dhéanamh in éineacht roimhe sin. Ar dtús bhí Lorenz idir dhá chomhairle, ach i ndeireadh na dála bhí sé sásta dul i Rammstein.

## Albaim
### Albaim Stiúideo
* Herzeleid (1995)
* Sehnsucht (1997)
* Mutter (2001)
* Reise, Reise (2004)
* Rosenrot (2005)
* Liebe ist für alle da (2009)
* Rammstein (2019)
* Zeit (2022)

### Albaim Bheo
* Live aus Berlin (1999)
* Völkerball (2006)

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí
Catagóir:Ceol na Gearmáine
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1994
An tSalvadóir

Is tír i Meiriceá Láir í **an tSalvadóir**. Tá an tír suite ar chósta an Aigéin Ciúin (theas) agus tá teorainn aici le Hondúras (thuas), agus Guatamala (thoir thuas). Is í San Salvador an phríomhchathair.

## Tagairtí


S
San Héilin

Críoch thar lear de chuid na Ríochta Aontaithe is ea **San Héilin**. Tá an chríoch suite i lár an Aigéin Atlantaigh. Is é Jamestown an phríomhchathair.

D’fhionn an taiscéalaí Gailíseach João da Nova an t-oileán ar 21 Bealtaine, 1502 ar a thuras farraige ón India.
[mion|225px|clé|Longwood, an teach ar oileán San Héiln inar chaith [Napoléon Bonaparte 5 go leith bliana ar deoraíocht]]
 
## Tagairtí

Catagóir:Oileáin na Ríochta Aontaithe
Jamestown (San Héilin)

400px|thumb|deas|Radharc ar Jamestown ón gcuan
Is é **Jamestown** príomhchathair nó príomhbhaile na críche San Héilin. Bhí an baile bunaithe sa bhliain 1659 ag Comhlacht Briotanach na hIndia Thoir. Tá tuairim is 1,000 duine ina gcónaí sa bhaile inniu. Tá eaglais, cuan agus áiseanna eile le fáil sa bhaile.

## Naisc sheachtracha
* 
* Grianghraif as Jamestown

Catagóir:Cathracha
Paul Brady

Amhránaí agus scríbhneoir amhrán é **Paul Brady** (a rugadh ar an 19 Bealtaine, 1947) ón Srath Bán i gContae Thír Eoghain, Tuaisceart Éireann. Tá clú agus cáil air mar cheoltóir leis na grúpaí The Johnstons agus Planxty agus mar cheoltóir aonarach freisin. 

Tá amhráin scríofa aige do leithéidí Tina Turner, Santana agus Brooks and Dunn.

Bhronn Ollscoil Uladh céim oinigh air i nDoire, ar 6 Iúil 2009, mar aitheantas ar an méid atá déanta aige do cheol traidisiúnta na hÉireann agus mar aitheantas ar an mbua atá aige i scríbhneoireacht amhrán comhaimseartha.

Is ball d'Aosdána é.

## Dioscliosta
* *Welcome Here Kind Stranger* (1978)
* *Hard Station* (1981)
* *True for You* (1983)
* *Back to the Centre* (1985)
* *Full Moon* (1986)
* *Primitive Dance* (1987)
* *Trick or Treat* (1991)
* *Songs & Crazy Dreams* (Bailiúchán) (1992)	
* *Spirits Colliding* (1995)
* *Nobody Knows: The Best of Paul Brady* (Bailiúchán) (1999)
* *Oh What a World* (2000)
* *The Liberty Tapes* (2002)
* *Hawana Way* (2003)
* *Say What You Feel* (2005)

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill d'Aosdána
Lisa Gerrard

Is ceoltóir, amhránaí agus cumadóir Astrálach í **Lisa Germaine Gerrard**. Rugadh i Melbourne í ar an 12 Aibreán 1961. Éireannaigh iad a tuismitheoirí. Bhain sí clú agus cáil idirnáisiúnta amach mar chuid den ghrúpa Dead Can Dance, le Brendan Perry, fear de phór na hÉireann a rugadh i Londain.

## Tagairtí

Gerrard, Lisa
Gerrard, Lisa
Catagóir:Daoine beo
Oileán na Tríonóide agus Tobága

Tír is ea **Oileán na Tríonóide agus Tobága** atá suite i Muir Chairib, 11 km amach ó chósta thuaiscirt Veiniséala. Is é Port of Spain an phríomhchathair. Tá eacnamaíocht na tíre bunaithe ar an pheitriliam agus ar an pheitriceimiceáin.

## Féach freisin
* Oileán na Tríonóide
* Na Mion-Aintillí

## Tagairtí

Catagóir:Oileán na Tríonóide agus Tobága
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Catagóir:Mion-Aintillí
Aontas Oileáin Chomóra

Náisiún oileánda atá suite san Aigéan Indiach is ea **Aontas Oileáin Chomóra**. Is í Moroni an phríomhchathair.

## Féach freisin

* Mayotte

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Chomóra
Nárú

Tír Mhicrinéiseach is ea **Nárú** atá suite san Aigéan Ciúin. Níl aon phríomhbhaile oifigiúil ar an oileán ach tá an rialtas suite in Yaren.

I rith an Dara Cogadh Domhanda bhí an t-oileán faoi fhorghabháil na Seapáine.

Bhain sé neamhspleáchas amach ón Bhreatain sa bhliain 1968.

In 2021, bhí daonra 12,511 ag an oileán.

Is fadhb mhór é an murtall. In 2012, bhí 71.7% den daonra murtallach, an ráta is airde ar domhan. Is fadhb chomónta é ar oileáin an Aigéin Chiúin.

Tá aerfort amháin ar an oileán. Tógadh é i rith an Dara Cogadh Domhanda, agus tar éis an chogaidh i leith tá sé in úsáid mar aerfort sibhialtach. Is é Nauru Airlines an príomh-aerlíne san tír.

## Tagairtí

Catagóir:Nárú
Catagóir:Oileáin
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Ron Paul

Is polaiteoir Meiriceánach é **Ronald Ernest Paul** (rugadh 20 Lúnasa 1935), ar a dtugtar **Ron Paul** de ghnáth. Tá sé ina Ionadaí Poblachtach ar 14ú Ceantar Comhdhála Texas ón mbliain 1997. Tá clú air mar idé-eolaí liobraíoch. Bhí sé ina iarrthóir d'ainmniú an Pháirtí Phoblachtaigh i dtoghchán Uachtaránach na bliana 2008. Is dochtúir leighis é, freisin.

## Gairmréim

Cosnaíonn sé an saoirse go paiseanta sa chomhdála de na Stáit Aontaithe ó 1978. Tá clú agus cáil air de bharr a chúntas votála, agus tugtar "Dr No" air go minic mar is é an ball is coimeádaí den chomhdáil.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baistigh
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe
Catagóir:Lianna Meiriceánacha
Catagóir:Liobraíocha
Catagóir:Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Podchraoltóirí Meiriceánacha