open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Odetta

Ba cheoltóir Meiriceánach agus gníomhaí ar son chearta sibhialta í **Odetta Holmes**, nó **Odetta**, mar a b'fhearr aithne uirthi. Is minic a thugtar "Glór na Gluaiseachta Chearta Sibhialta" uirthi. Rugadh ar an 31 Nollaig 1930 í, agus d'éag sí i Nua-Eabhrac ar an 2 Nollaig 2008.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna in 2008
Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Bessie Smith

B'amhránaí Meiriceánach as Chattanooga, Tennessee í **Bessie Smith** (15 Aibreán, 1894 – 26 Meán Fómhair, 1937). Cuirtear *Banimpire na nGormacha* uirthi freisin, óir meastar nach raibh a sárú le fáil i measc na n-amhránaithe mná na ngormacha sna 1920í agus na 1930í. Chuaigh sí go mór i gcion ar na hamhránaithe snagcheoil a tháinig ina diaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Snagcheoltóirí Meiriceánacha
Big Mama Thornton

Ba cheoltóir Meiriceánach í **Willie Mae "Big Mama" Thornton**. Rugadh í ar an 11 Nollaig, 1926 in Ariton, Alabama agus cailleadh í i Los Angeles, California ar an 25 Iúil 1984.

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Catagóir:Básanna i 1984
Scairt thóracsach

|mion|clé|Meicníocht na hanálaithe (Tá dath uaithne ar an scairt )|300px

In anatamaíocht na mamach, is éard is **scairt thóracsach** (Sean-Ghréigis: διάφραγμα diáphragma "deighilt" ), ann ná clár de mhatáin inmheánacha a leathnaíonn trasna ar bhun chreat na n-easnacha. Deighleann an scairt cuas an chliabhraigh (croí, scamhóga & easnacha) ó chuas an bhoilg agus bíonn feidhm thábhachtach aici sa riospráid. 

San anatamaíocht, tagraíonn 'diafram' do struchtúir chothroma eile cosúil leis an diafram úraiginitiúil nó an diafram peilbheac, ach de ghnáth, ach uaireanta bíonn scairt thóracsach i gceist leis an bhfocal 'diafram' cé nach é an téarma ceart teicniúil é. Bíonn diafraim nó struchtúir cosúil leo ag veirteabraigh eile ar nós reiptílí agus amfaibiach, ach bíonn éagsúlacht le sonraí tábhachtacha na hanatamaíochta acu mar shampla le suíomh na scamhóg i gcuas an abdómain.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Tóracs
Catagóir:Córas riospráide
Catagóir:Matáin na cabhlach
Beatrix na hÍsiltíre

Ba í **Beatrix na hÍsiltíre** (née *Beatrix Wilhelmina Armgard*, rugadh 31 Eanáir 1938) Banríon Ríochta na hÍsiltíre idir 1980 agus 2013. 

Corónaíodh í ina banríon ar an 30ú lá de mhí Aibreáin 1980. D'éirigh sí as an gcoróin in 2013 chun an post a thabhairt dá mac, Willem-Alexander.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1938
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Banríonacha
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Daoine as an Ísiltír
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Ridirí
Sylvia Plath

B'fhile, úrscéalaí agus gearrscéalaí Meiriceánach í **Sylvia Plath**. Rugadh i mBostún, Massachusetts í ar an 27 Deireadh Fómhair, 1932 agus cailleadh í ar an 11 Feabhra, 1963 i Londain Shasana tar éis di lámh a chur ina bás féin. 

## Saol
D'fhreastail sí ar Choláiste Mhic Gabhainn (Béarla: Smith College) in Northampton, Massachusetts, (Sasana Nua), agus ar Choláiste Newnham in Cambridge nuair a bhronnadh an Scoláireacht Fulbright uirthi. 

Phós sí an file Ted Hughes sa bhliain 1956. Is minic a bhí mí-úsáid á dhéanamh sa chaidreamh a bhí eatarthu. 

Chuir siad fúthu i Meiriceá, sular bhog go Sasana sa bhliain 1959. Bhí beirt chlainne acu: Frieda agus Nicholas. 

Bhí fulaingt dhian ag Sylvia Plath leis an ghalar dubhach, agus bhí sí sin, maraon lena hidirscaradh pósta sa bhliain 1962, ar cheann de na príomhchúiseanna lena féinmharú, is cosúil (chuir sí a ceann sa ghásoigheann).

## Saothair
### An Clogad
Is é *An [[Clogad]]* (Béarla: *The Bell Jar*) an leabhar is mó le rá de chuid Sylvia Plath. Úrscéal dírbheathaisnéiseach atá sa Chlogad, an t-aon úrscéal dár scríobh Plath riamh. Foilsíodh den chéad uair é sa bhliain 1963 (mí roimh bhás an údair) faoin ainm cleite Victoria Lucas. 

B'iarracht é An Clogad a léiriú "cé chomh scaoilte aonrach is a mhothaíonn an té atá i mbun clise néarach... Rinne mé iarracht samhail a tharraingt de mo shaolsan agus de na daoine atá ann de réir mar a bhfeicfear duit iad agus tú ag faire orthu trí ghloine chlogaid, agus í sin ag feidhmiú mar lionsa a chuireann íomhánna as a riocht".[clé|mion|236x236px|curtha i Heptonstall, [Yorkshire Thiar|Yorkshire]]

## Tagairtí

Catagóir:Filí
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Básanna i 1963
Catagóir:Daoine a chuir lámh ina mbás féin
An t-Aonach Eagach

Is droim sléibhe creagach é **an tAonach Eagach** atá suite taobh ó thuaidh de Ghleann Comhann, i nGaeltacht na hAlban. Leanann an droim ar aghaidh ar feadh 10 km ó Sgurr na Cìche ar an taobh thiar chuig *Staidhir an Diabhail* san oirthear. Tá lár an droma, beagnach 2 km ar fad, an-chreagach agus éilíonn an bealach cumas maith streachailte. Tá na fánaí géar ar gach taobh agus thar a bheith contúirteach, le féar agus screathan agus fánaí folaithe níos géire fós níos faide ar aghaidh a chríochnaíonn le haillte ar dhá thaobh an droma, thuaidh agus theas.

thumb|left|'''Staidhir an Diabhail''', ag amharc ón 'Stob Dearg' ar 'Allt na Feadh'
Meastar gurb é an tAonach Eagach an droim is deacra le haghaidh crúbadóireachta ar mhórthír na hAlban, cé go mbíonn iomaíocht ann don teideal seo idir é agus ‘ *Spidean a' Choire Léith*’, agus sa gheimhreadh *An Teallach*.

## Tagairtí

Catagóir:Beanntach Rothach
Catagóir:Sléibhte agus cnoic Ghaeltacht na hAlban
Catagóir:Réimsí dreapadóireachta na hAlban
Sgùrr na Cìche

Sliabh ar an taobh ó thuaidh de Ghleann Comhann, Albain is ea ** Sgùrr na Cìche**. Tá sé ina luí ag deireadh an droma thiar den Aonach Eagach, díreach os cionn an phointe ina sreabhann an Abhainn Chomhann isteach i Loch Liobhann.
Fuair an 'Sgùrr' (Gaeilge:*stuaic nó binn* ) an t-ainm toisc go bhfuil cruth aige cosúil le cruth chíche baineann, go háirithe nuair a fhéachtar air ón iarthair. Is cuid é den radharc "clasaiceach" a fhaightear ar an mbealach isteach chuig Glen Comhann.

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Cill Rìmhinn

Is baile ollscoile agus iar-bhurg ríoga ar chósta thoir Fìobha in Albain í **Cill Rìmhinn**. Go dtí an 10ú céad, ba é *Kilrymont* an t-ainm Béarla a bhí air, ach tugadh 'Saunt Andras' (Sacs-Bhéarla : *Saint Andrews*) ar an mbaile in onóir aspal Naomh Aindrias ansin.

## Stair
Síníodh Comhaontú Chill Rìmhinn i mí Dheireadh Fómhair 2006. Chuir an comhaontú roinnt dualgas agus coimitmintí ar bun a chaithfear a chomhlíonadh, ina measc bhí aistriú cúraimí póilíneachta agus cirt, agus Acht na Gaeilge In Aguisín B, gheall Rialtas na Breataine go mbeadh Acht Teanga Ghaeilge ann "‘agus go oibreoidh sé i gcomhar leis an Fheidhmeannas atá le teacht le forbairt na Gaeilge a mhéadú agus a chosaint."[3]

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Fìobha
The Art of Loving

Is leabhar síceolaíochta é ***The Art of Loving*** ("Dán an Ghrá") a foilsíodh sa bhliain 1956. Is é an síceolaí agus fealsamh sóisialta Gearmánach Erich Fromm a scríobh é. Ins an leabhar, déanann Fromm grinn-staidéir ar bhunphrionsabail an nádúir daonna, a luaigh sé den chéad uair sa bhliain 1942 sa leabhar *The Fear of Freedom* nó *Escape from Freedom* (eagrán Meiriceánach den leabhar céanna). 

Is é an teoiric atá ag Fromm maidir leis an ghrá ná gur scil é a chaithfear foghlaim agus cleachtadh a dhéanamh air. Séanann Fromm an teoiric a deir gur rud rúndiamhair draíochtach é an grá, nach féidir anailís a dhéanamh air, nó nach féidir a mhíniú. Tá sé sceiptiúil freisin faoin nóisin go d*titear* i ngrá nó go mbítear anbhann in éadan an ghrá.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Leabhair
Catagóir:Leabhair síceolaíochta
Catagóir:Erich Fromm
Podolsk

Is cathair thionsclaíoch agus lárionad riaracháin den Dúiche Podolsk de chuid Oblast Mhoscó, an Rúis í **Podolsk** (Rúisis: *Подольск*). Tá sí suite ar an Abhainn Pakhra (fo-abhainn Mhoscó). Is í an chathair is mó in Oblast Mhoscó, le daonra de 180,963 (Daonáireamh 2002); 209,178 (Daonáireamh 1989); 183,000 (1974); 129,000 (1959); 72,000 (1939).

Catagóir:Cathracha na Rúise
Prosper Mérimée

Drámadóir, prós-scríbhneoir, agus seandálaí Francach a bhí i b**Prosper Mérimée**, a rugadh i bPáras ar an 28 Meán Fómhair 1803 agus a fuair bás i gCannes ar an 23 Meán Fómhair 1870. Tá clú agus cáil air ar fud an domhain, toisc gurbh eisean a scríobh an scéal ba bhunús don cheoldráma úd *Carmen* leis an gceolchumadóir Georges Bizet. Cuireadh Gaeilge ar an ngearrúrscéal *Colomba*.

Bhí Rúisis ag Mérimée, agus bhí sé ar na daoine ba luaithe a chuir Fraincis ar mhórshaothair na litríochta Rúisí agus a tharraing súil na bhFrancach ar scríbhneoirí Rúiseacha na linne, díreach nuair a bhí clasaicigh mhóra na Rúise á gcumadh agus á bhfoilsiú ina dtír dhúchais féin. Rinne sé staidéar ar an Spáinnis freisin, agus ba mhinic dó dul ar lorg mianaigh dá chuid scéalta i saol na Rúise, na Spáinne agus na dtíortha coimhthíocha eile. Scríbhneoir rómánsúil a bhí ann a raibh an-saint aige sa mhisteachas.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Páras
Catagóir:Daoine a rugadh i 1803
Catagóir:Básanna i 1870
Catagóir:Scríbhneoirí Francacha
Erich Fromm

Ba shíocanailísí, fealsamh agus síceolaí sóisialta Gearmánach-Meiriceánach é **Erich Seligmann Fromm**. Bhí sé bainte le Scoil Frankfurt do Theoiric na Critice (Gearmáinis: *Frankfurter Schule*).

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
Catagóir:Básanna i 1980
Catagóir:Síceolaithe Gearmánacha
Catagóir:Síceolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Síocanailísithe
Catagóir:Fealsúna Meiriceánacha
Catagóir:Fealsúna Gearmánacha
Trenton, New Jersey

Is é **Trenton** príomhchathair stát New Jersey i Stáit Aontaithe Mheiriceá. Is é Trenton príomhbhaile Chontae Mercer sa stát úd freisin. Tá an chathair suite in iarthar láir New Jersey ar bhruach thoir na habhainn Delaware, go díreach trasna ó stát Pennsylvania. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, bhí 84,913 duine ina gcónaí i dTrenton.

## Stair
Lonnaigh baill de Chumann na gCarad sa cheantar sa bhliain 1679, agus faoin bhliain 1719 bhí an t-ainm "Trent-Towne" in úsáid (i ndiaidh William Trent, uinéir mór le rá sa bhaile ag an am.) Giorraíodh an t-ainm go "Trenton" ní ba dhéanaí. Dála a lán cathracha agus bailte móra i Meiriceá, d'fhás Trenton ag ceann an chuid inseolta d'abhainn (mar atá, an Delaware). Ní raibh na báid ábalta dul ní b'fhaide isteach sa tír, agus nuair a tháinig Réabhlóid na Tionsclaíochta ar an saol thig le daoine féidhm a bhaint as easa agus éascaí le fuinneamh a ghiniúint. 

Ba i dTrenton a raibh a chéad bhua ag George Washington i gCogadh Réabhlóideach Mheiriceá, sa bhliain 1776. Tharla sin ar an 26ú lá de Mhí na Nollag, nuair a chuaigh Washington agus a chuid saighdiúirí trasna an Delaware oighreogach agus d’ionsaigh siad an garastún Heiseánach ar an bhaile. Cath Trenton a thugtar air. Rinneadh príomhchathair an stáit de Trenton sa bhliain 1790. 
mion|left|Monarcha J.L. Mott, Trenton, New Jersey, déantóirí trealamh pluiméarachta, 1911
Cuireadh tús ceart leis an tionsclaíocht sa chathair insna 1830idí tar éis thógáil na Canála Delaware & Raritan agus na n-iarnród Pennsylvania agus Philadelphia & Reading. Bhunaigh Walter Scott Lenox ceardlann i dTrenton le poirceallán fíneálta a dhéanamh, ceann amháin as 40 gnólacht a bhí ag déanamh potaireachta agus earraí cré bruite sa chathair sa bhliain 1905. Dhéantaí sreang, rópa, cáblaí, earraí rubair agus eile ann freisin.

## Rialtas

Tá príomhoifigí agus cúirteanna stáit New Jersey agus chontae Mercer suite i dTrenton. Cé gurb é Trenton príomhchathair New Jersey, tá teach cónaithe oifigiúil an ghobharnóra, Drumthwacket, suite i mbaile Princeton. (Dála roinnt gobharnóirí eile sa stát, roghnaigh Chris Christie, an gobharnóir i láthair na huaire, gan bheith ina chónaí ann.) 

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha in New Jersey
Catagóir:Príomhchathracha na SAM
Idir Shúgradh agus Dáiríre

Cnuasach gearrscéalta Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain a d'fhoilsigh Oifig an tSoláthair sa bhliain 1939 é ***Idir Shúgradh agus Dáiríre***. Ba é an chéad chnuasach gearrscéalta ó Mháirtín Ó Cadhain é a foilsíodh agus is ag tosú amach mar scríbhneoir a bhí sé agus gan a bhuaic bainte amach fós aige.

Is é a bhí le rá ag an Dr Máire Ní Annracháin faoin leabhar ná:

Luathscéalta de chuid Mháirtín Uí Cadhain atá sa leabhar seo. Léitheoireacht riachtanach iad don té a bheadh ag iarraidh saothar an Chadhnaigh ina iomláine a mheas, agus don té a bheadh ag iarraidh stair an fhicsin Ghaeilge a thuiscint de réir mar a forbraíodh é as seánraí agus as saol an bhéaloidis i gcaitheamh an fichiú haois. Tá sainrian an Chadhnaigh ar na scéalta: saibhreas Gaeilge a chuirfeas léitheoirí faoi dhraíocht, an tsúil ghéar ar mhioscais an duine, an tuiscint ar an saol a aithníonn an tragóid agus an áiféis. Bíonn an saol searbh go leor sna scéalta seo, ach fós is féidir gáire a dhéanamh. Ní gáire gan trua é, áfach: tugann na scéalta cuireadh fial don léitheoir, arís is arís eile, a chroí a oscailt don té atá ar an imeall.

Caoimhín Ó Marcaigh a dhear an clúdach.

## Scéalta an chnuasaigh
* Idir Shúgradh agus Dáiríre (gearrscéal)
* Píopa tobac
* Leatrom na cinniúna - Scéal faoi spideoigín ocrach sa bhfuacht
* Culaith le cois
* Má chaill mé Báire, ghnóthaigh mé Báire - Scéal grá faoi chúl báire ciotach a ligeann cúl isteach. Déanann sé damhsa leis an bpríomhcharachtar agus bíonn meas air ar deireadh.
* Aois na hóige - féach Cead (cluiche)
* Fóide Cnapánacha Carracha Uachtar an Bhaile
* Mac Rí na nDeachmann
* Gan an craiceann ná a luach
* Gan Murcha gan Mánas

## Aistriúcháin

Aistríodh cuid de scéalta an chnuasaigh go Béarla sa leabhar *[[The Road to Brightcity]]* (Leagan de An Bóthar go dtí an Ghealchathair) le hEoghan Ó Tuairisc. D'fhoilsigh Poolbeg Press as Baile Átha Cliath sa bhliain 1981 é.

## Leabhair bunaithe ar an saothar

Thiomsaigh Séamas Ó Murchú an leabhar *[[Liosta focal as Idir Shúgradh agus Dáiríre]]* ina bhfuil leaganacha canúnacha agus focail nach bhfuil eolas maith orthu orthu. Foilsíodh an leabhar sa bhliain 1982 agus is é Acadamh Ríoga na hÉireann i mBaile Átha Cliath a d'fhoilsigh.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Leabhair ghearrscéalta Ghaeilge
Liosta focal as Idir Shúgradh agus Dáiríre

Scríobh Séamas Ó Murchú an leabhar **Liosta focal as Idir Shúgradh agus Dáiríre**. Is é atá ann ná bailiúchán de na leaganacha canúnacha agus focail nach bhfuil eolas maith orthu ón leabhar Idir Shúgradh agus Dáiríre a scríobh Máirtín Ó Cadhain. Foilsíodh an leabhar sa bhliain 1982 agus is iad Acadamh Ríoga na hÉireann i mBaile Átha Cliath a d'fhoilsigh é.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Máirtín Ó Cadhain
Natalie Portman

Ban-aisteoir Meiriceánach de phór Iosrael í **Natalie Portman** (fíorainm: *Natalie Hershlag*) a tháinig chun saoil in Iarúsailéim ar an 9 Meitheamh 1981. An chéad ról a bhí aici, rinne sí ar an scannán úd *Léon* le Luc Besson é, nuair nach raibh sí ach dhá bhliain déag d'aois. Bhí páirteanna aici ar na scannáin *Beautiful Girls* agus *Anywhere but Here* sna 1990idí, ach ba é an briseadh mór é nuair a fuair sí páirt Phadmé Amidala sa "réamhthriológ" don *[[Star Wars]]*, a chuaigh ar an scáileán i ndeireadh na nóchaidí. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Hans Henning Ørberg

Rugadh **Hans Henning Ørberg** (21 Aibreán 1920 - 17 Feabhra 2010) sa Danmhairg agus bhain sé céim mháistreachta amach i mBéarla, i bhFraincis agus i Laidin ag Ollscoil Chóbanhávan. Bhí cuid mhór dá shaol tiomanta aige (1946-1952 agus 1961-1963) do mhúineadh na dteangacha i scoileanna sa Danmhairg.

## Gairm bheatha
Ó 1953 go dtí 1961 d'oibrigh sé sa *Naturmetodens Sproginstitut*, institiúid ina dteagasctar na teangacha i gcomhréir leis an "modh nádúrtha" foghlamtha. Nuair a bhí sé ann, chruthaigh sé cúrsa nua i Laidin: *Lingua Latina secundum explicata rationem naturae*, a foilsíodh sa bhliain 1955. Sa bhliain 1990 nuachóirigh se an córas agus d'athraigh sé an teideal go dtí *Lingua Latina per se illustrata*, a foilsíodh le hoiriúnuithe beaga. Agus é ar scor, stiúraigh sé an teach foilsitheoireachta *Domus Latina* agus thug sé léachtaí san Eoraip agus sna Stáit Aontaithe ar an modh nádúrtha.

## Lingua Latina per se illustrata
Tá an obair seo bunaithe ar an Modh Nádúrtha. Sa mhodh seo tosaíonn an mac léinn, nach n-éilíonn aon eolas roimhe ré ar an Laidin, le habairtí simplí, mar shampla "*Rōma in Italiā est*" ("Tá an Róimh san Iodáil"). Tugtar focail nua isteach i gcónaí i gcomhthéacs a nochtann an bhrí taobh thiar dóibh. Déantar an ghramadach níos casta de réir a chéile, go dtí go bhfuil an dalta ag léamh téacsanna Laidine neamhoiriúnaithe. Rud neamhghnách faoin chúrsa Laidine ná go gcuirtear béim ar fhoghraíocht agus thuiscint, seachas aistriúchán. Ní bhíonn foclóir riachtanach leis an gcóras seo. Mar gheall ar na téacsleabhair a bheith comhdhéanta go hiomlán i Laidin, is féidir le chainteoirí teanga ar bith iad a úsáid. Tá an cúrsa ina dhá chuid: *Família Romana* agus *Roma Aeterna* chomh maith le sraith de théacsanna clasaiceacha mar *Commentarii de Bello Gallico* de chuid Iúil Caesar. Trí léiriúcháin agus mionathruithe, is féidir na téacsanna a thuiscint trí chomhthéacs agus trí thagairt a dhéanamh d'fhoghlaim focail cheana féin.

## Tagairtí

Catagóir:An Laidin
Catagóir:Teangeolaithe
Catagóir:Daoine Danmhargacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1920
Catagóir:Básanna in 2010
Spartachas

Gliaire as Tráicia a bhí ina cheannaire sa Tríú Cogadh Sclábhánta in aghaidh Impireacht na Róimhe ab ea **Spartachas** (Laidin: **Spartacus**; 111 RC – 71 RC).

Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Gliairí
Catagóir:Daoine a rugadh i 111 RC
Catagóir:Básanna i 71 RC
Na Cruacha Dubha

Sliabhraon i gContae Chiarraí, Cúige Mumhan, Éire is ea **Na Cruacha Dubha**. Síneann sé beagán os cionn 19 km (12 míle), agus folaíonn sé na beanna is airde in Éirinn agus freisin na beanna amháin ar an oileán atá os cionn 1,000 méadar in airde. Is é Corrán Tuathail an sliabh is airde díobh (1,038 m), ina dhiaidh sin tá an Bhinn Chaorach (1010 m) agus an Chathair (1001 m). Áirítear freisin ar an sliabhraon a lán beann eile de níos mó ná 2,000 troigh ('Hewitts' sa Bhéarla). Is sleibhteoighreach-snoite gaineamhchlocha iad, mar chuid d'Ardchríocha Armarcach, agus atá siad suite ar Leithinis Uíbh Ráthaigh in aice le Locha Chill Airne.

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Catagóir:Sléibhte agus cnoic i gContae Chiarraí
Catagóir:Réimsí dreapadóireachta na hÉireann
Fóide Cnapánacha Carracha Uachtar an Bhaile

Gearrscéal Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain é **Fóide Cnapánacha Carracha Uachtar an Bhaile** a foilsíodh sa chnuasach gearrscéalta Idir Shúgradh agus Dáiríre. 

## Aistriúcháin

Aistríodh an scéal seo go Béarla sa leabhar The Road to Brightcity le hEoghan Ó Tuairisc faoin teideal *[[The Gnarled And Stony Clods Of Townland’s Tip]]*. D'fhoilsigh Poolbeg Press, Baile Átha Cliath, sa bhliain 1981 é.

## Féach freisin
* Litríocht na Gaeilge

## Tagairtí

Catagóir:Gearrscéalta le Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Aistriúcháin
Coláiste an Droichid Nua

Meánscoil Dhoiminiceánach i nDroichead Nua, Co. Chill Dara is ea **Coláiste an Droichid Nua**. Bunaíodh sa bhliain 1852 é mar scoil chónaithe do bhuachaillí. Inniu, fós faoi chúram na Doiminiceánaigh, is scoil mheasctha í le beagnach 800 dalta. 

## Mana
Tá dhá mhana ag armas an choláiste: "*Veritas*" agus "*Cur me persequeris*". Mana na Doiminiceánaigh is ea *Veritas* (Fírinne). Mana na clainne Eustace, na daoine a thug an talamh don scoil, is é *Cur me persequeris* –(Cén fáth go mbíonn tú do mo chéasadh?). Is é atá i gceist leis an mana seo ná finscéal Naoimh Eustace – scéal ina bhuaileann sé poc le cros idir a bheana(rud atá le feiceáil in armas an choláiste) agus ina fiafraíonn an poc an fáth go bhfuil an naomh á chrá. 

## An Scoil Faoi Láthair

Is é Matt O’Shea príomhoide na scoile faoi láthair. Is é Pat O’Brien an leaspríomhoide.

## IarDhaltaí Cáiliúla

* Fergal Quinn – fear gnó a bhunaigh Superquinn.

* Cyril Cusack – aisteoir

* Hugh Brady – Uachtarán Choláiste na hOllscoile, BÁC

* Mick Quinn –imreoir agus traenálaí rugbaí d’fhoireann na hÉireann

* Jamie Heaslip – imreoir rugbaí 

* Fionn Carr – imreoir rugbaí

* Geordan Murphy – imreoir rugbaí

* Tony Buckley – imreoir rugbaí

* Johne Murphy – imreoir rugbaí

* Bernard Jackman – imreoir rugbaí

* David Byrne – polaiteoir

* Barry Murphy – fear grinn

* Pippa O’Connor –mainicín

* Christy Moore – ceoltóir

* Michael Guiry – eolaí

* Dave Allen – fear grinn

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

* Newbridge-college.ie
* Newbridge.dominicans.ie 

## Tagairtí

Catagóir:Meánscoileanna in Éirinn
An tSraith ar Lár (Cnuasach Gearrscéalta)

Gearrscéalta agus nóibhille Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain a d'fhoilsigh Sáirséal agus Dill sa bhliain 1967 is ea **An tSraith ar Lár**. Chuir Cló Iar-Chonnachta atheagrán amach faoi chlúdach bog sa bhliain 2009.

Foilsíodh an leabhar ceithre bliana déag tar éis Cois Caoláire, agus chaith Ó Cadhain an t-am idir foilsiú an dá leabhar i mbun agóidíocht ar son cúiseanna éagsúla.

## Scéalta an Chnuasaigh

* An Sean agus an Nua
* Ciréib
* Gorta
* Crosaire Iarannróid
* An tSraith ar Lár (gearrscéal)
* Úr agus Críon
* Sraith Eile ar Lár
* Beirt Eile
* An Beo agus an Críon
* An Beo agus an Marbh
* Cé acu?...
* A Simple Lesson
* An Eochair (scéal)

## Ealaíon an Chlúdaigh
Anne Yeats a dhear an clúdach. Dúch miotalach airgid a úsáideadh leis an gcúlra liath a dhéanamh agus dar le léirmheastóirí oireann sé don phictiúr pinn agus dúigh.

## I gCnuasaigh eile
Roghnaíodh an scéal *[[Beirt Eile]]* mar chuid den chnuasach Gearrscéalta an Chéid a d'fhoilsigh Cló Iar-Chonnachta sa bhliain 2000. Chuir Gearóid Denvir agus Aisling Ní Dhonnachadha an cnuasach in eagar.

## Léirmheastóireacht

Dar le roinnt rinne an Cadhnach scríbhneoir nua-aoiseach de féin sa tréimhse sular foilsíodh an leabhar seo. Dar leo gur léir an Cadhnach a bheith tagtha in inmhe mar scríbhneoir ann. Díríonn sé ar an gcathair agus ar mhuintir na cathrach seachas an tuath agus ar an nGaeltacht sa chnuasach den chuid is mó. Na fir seachas na mná is mó a dhíríonn sé isteach orthu sa chnuasach seo. Bhuaigh an leabhar seo duais £2,000 ón bhForas Gael-Mheiriceánach i mbliain a fhoilsithe.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Leabhair ghearrscéalta Ghaeilge
Gearrscéalta an Chéid

Cnuasach scothghearrscéalta Gaeilge é ***Gearrscéalta an Chéid*** a d'fhoilsigh Cló Iar-Chonnachta sa bhliain 2000. Gearóid Denvir agus Aisling Ní Dhonnachadha a chuir an cnuasach in eagar.

## Scéalta an Chnuasaigh
* Eoghainín na nÉan le Pádraig Mac Piarais
* Nóra Mharcais Bhig le Pádraic Ó Conaire
* Mánus Ó Súileachán le Séamus Ó Grianna
* An Bhean Óg le Máire Mhac an tSaoi
* Teangabháil le Liam Ó Flaithearta
* Blimey! Peaidí Gaelach Eile! le Síle Ní Chéileachair
* Bullaí Mhártainle Donncha Ó Céileachair 
* Beirt Eile le Máirtín Ó Cadhain
* Deora Dé le Diarmaid Ó Súilleabháin
* An Filleadh le Pádraic Breathnach
* Mo Chathair Ghríobháin le Dara Ó Conaola
* Na Quizmháistrí le Seán Mac Mathúna
* An Síscéal de réir Eoin le hAlan Titley
* Iníon Rí an Oileáin Dhorcha le hAngela Bourke
* Athair le Mícheál Ó Conghaile
* Síléig le Joe Steve Ó Neachtain
* Tá Solas ná hÉagann Choíche le Pádraig Ó Cíobháin
* Dís le Siobhán Ní Shúilleabháin
* Leabhar Mholing le Biddy Jenkinson

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair ghearrscéalta Ghaeilge
Cló Iar-Chonnacht

[mion|Closchaiséad a d'fhoilsigh cic - An Bealach 'na Bhaile - [Cathal Ó Searcaigh, ]]
Bunaíodh **Cló Iar-Chonnacht** (CIC) sa bhliain 1985. An scríbhneoir Micheál Ó Conghaile as Inis Treabhair i gConamara a bhunaigh é. 

Foilsíonn CIC úrscéalta, gearrscéalta, filíocht, leabhair do pháistí, neamhfhicsean, leabhair staire srl.  

Tá sé de chuspóir ag CIC spreagadh a thabhairt do cheoltóirí agus scríbhneoirí agus aird fhorleathan a tharraingt ar a gcuid saothar. Anuas go dtí 2014, bhí os cionn trí chéad leabhar agus dhá chéad albam curtha amach acu. 

Tá roinnt leabhar i mBéarla foilsithe ag CIC freisin, leabhair ar leaganacha de shaothair thábhachtacha i nGaeilge iad  a bhformhór. Ina theannta sin, tá roinnt leabhar dátheangach foilsithe acu. 

## Gaiscí
Ó thaobh an cheoil de, thosaigh CIC ag taifeadadh ceoltóirí as Conamara, go háirithe amhránaithe ar an sean-nós. Anois tá a lán cineálacha eile ceoil curtha amach acu, leithéidí, ceol Cajun, ceol tíre agus ceoil as Ceap Breatain.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Idirlín Chló Iar-Chonnacht

## Tagairtí

Catagóir:Foilsitheoirí Gaeilge
Ted Hughes

File Sasanach a bhí in **Edward James Hughes OM** (*Ordre du Mérite*) nó **Ted Hughes**, mar a b'fhearr aithne air. Bhí sé mar Fhile an Stáit (nó *Poet Laureate* sa Bhéarla) sa Ríocht Aontaithe ón bhliain 1984 go dtí lá a bháis sa bhliain 1998.

Phós sé an file Meiriceánach, Sylvia Plath, sa bhliain 1956 agus bhí siad fós pósta nuair a chuir Plath lámh ina bás féin, cé gur scar siad óna chéile sa bhliain 1962.

## Tagairtí

Catagóir:Filí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna i 1998
Plinias Mór

B'údar Rómhánach, nádúraí, agus fealsamh nádúrtha é **Gaius Plinius Secundus** (23 AD – 25 Lúnasa, 79 AD), nó **Plinias Mór** mar is fearr aithne air, ceannasaí cabhlaigh agus airm na luath-Impireachta Rómhánaí, agus cara pearsanta an impire Vespasian é chomh maith. 

Chaith sé an chuid is mó dá chuid ama shaoir amuigh faoin spéir ag staidéar, ag scríobh nó ag imscrúdú feiniméin nádúrtha agus gheografacha, scríobh sé saothar ciclipéideach, *Naturalis Historia*, a bhí ina eiseamláir do shaothair den chineál céanna a scríobhadh ina dhiaidh sin. Scríobh Pliny óg, a nia, faoi i litir chuig an staraí Tacitus:
**

(Gaeilge: *"Tá mé buíoch gur lig na déithe dom saol arbh fhiú scríobh faoi nó rudaí a scríobh arbh fhiú a léamh - beannacht dhílis é.. Tá m’uncail ar an mbealach céanna, fear maith a bhfuil moladh tuillte ag a chuid scríbhneoireachta.")*


Catagóir:Daoine a rugadh i 23
Catagóir:Básanna i 79
Catagóir:Ciclipéidithe
Catagóir:Fealsúna Iodálacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Luibheolaithe
Catagóir:Saighdiúirí
Catagóir:Scríbhneoirí na Sean-Róimhe
23

## Eachtraí
* Mí Iúil – Briseadh ar arm an fhorghabhálaí Wang Mang sa tSín agus d'athbhunaíodh an ríshliocht Han 
* Gan dáta, ach t. na bliana seo – D'fhoilsigh Strabo, geografaí Gréagach, an leabhar *Geograife*

## Breitheanna
* Gan dáta – Plinias Mór, údar, nádúraí agus fealsamh Rómhánach (b. 79) 
## Básanna
*

0023
Griogair Labhruidh

Is amhránaí traidisiúnta Gaelach é **Griogair Labhruidh** le stíl na nOileán Siar agus Earra-Ghàidheal. Is píobaire an-tréitheach agus cumadóir ceoil na bpíopaí araon le ceoil agus filíochta.
[clé|mion|330x330px|Tá [Griogair Labhruidh sa lár ag canadh, Féile na Meán Ceilteach  in Iúr Cinn Trá, ar an 23 Aibreán 2010.]]
Baineann Griogair le teaghlach na Labhraic ó Cheann a'Tuath, Earra-Ghàidheal; teaghlach ar a bhfuil clú agus cáil in Albain don cheol Gaelach. Cé gur tógadh é ar thaobh Loch Laomainn bhí sé tumtha i dtraidisiúin a mhuintir óna chuid óige. 

Tá canúint, oidhreacht agus ceol uathúil ag baint leis an dúiche as a dtáinigh sé, cultúr leis an iliomad amhráin, foinn agus scéalta. Bhí mórán amhránaithe, píobairí agus scéalaithe i measc a shinsear ar dhá thaobh don teaghlach aige (tá ceangail le hEarra-Ghaidheal agus an tOileán Sgitheanach ar thaobh a mháthair de freisin). Scaip athair Ghriogair an traidisiún píobaireachta chuig a mhac, a d'fhág an ceol Gaelach mar chuid lárnach dá shaol agus é ag fás aníos.

## Naisc sheachtracha
* http://www.griogairsmusic.webs.com/ 
* http://www.musicinscotland.com/acatalog/Griogair_Labhruidh.html 
* http://www.cdbaby.com/cd/griogair
* http://www.youtube.com/watch?v=GtHTlzK6OM8

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Daoine beo
Uaschuarc

Is é **an t-uaschuarc** nó **u-chuarc** (*ón a shiombail* 'u') an cuarc is éadroime de na cuairc go léir, cineál de bhuncháithnín is ea é, agus is mórchomhábhar an damhna é. Is iad na cuarcanna atá de dhíth leis an neodrón is an prótón a dhéanamh ná an t-uaschuarc is an t-íoschuarc. Bíonn na neodróin comhdhéanta de 1 uaschuarc agus 2 íoschuarc agus na prótóin comhdhéanta de 2 uaschuarc agus 1 íoschuarc. Tá sé mar chuid de chéad ghlúin an damhna, agus tá lucht leictreach de 2 / 3 e aige agus mais lom de 1.5-3.3 MeV/c2. Cosúil le gach cuarc, is feirmíón bunúsach é le casadh-1 / 2, agus braitheann sé na ceithre idirghníomhaíochtaí bunúsacha: Imtharraingt, leictreamaighnéadas, idirghníomhaíochtaí laga, agus idirghníomhaíochtaí láidre. Is é frithcháithnín an uaschuairc an frithuaschuarc (*ar a dtugtar in amanna an cuarc frithuas nó go simplí an frithuas*), a bhíonn difriúil uaidh sa mhéid is go mbíonn a airíonna ar comhmhéid nó len a mhalairt comhartha.

Catagóir:Cuairc
Catagóir:Fisic núicléach
Catagóir:Fisic cháithníní
Catagóir:Fearmóin
Rostov Velikiy

Cathair ársa stairiúil sa Rúis é **Rostov Velikiy** nó **Rostov Yaroslavskiy** () agus í suite 202 chiliméadar soir ó thuaidh ó Mhoscó. Tá timpeall ar 35,000 duine ina gcónaí ansin. Cé go dtugtar "Rostov Mór" (*Velikiy*) ar an gcathair, tá sí i bhfad níos lú ná Rostov na Donu i ndeisceart na Rúise, a fuair a ainm ó Rostov Velikiy. 

Ceann de chathracha stairiúla an Fháinne Órga taobh thoir de Mhoscó é Rostov Velikiy, agus cuid súl iad na seanfhoirgnimh san áit: Ard-Eaglais na Deastógála agus na mainistreacha sa chathair agus ina timpeallacht.

Catagóir:Cathracha na Rúise
Catagóir:Stair na Rúise
1381

## Tarluithe
* Éirí Amach na dTuathánach

## Breitheanna
*

## Básanna
* 15 Meitheamh — Wat Tyler, reibiliúnaí Sasanach (r. 1341)

Catagóir:Blianta
Na Cruacha

Is mórshliabhraon iad **na Cruacha** (nó **na Cruacha Gorma**) i ndeisceart Chontae Dhún na nGall, i ndeisceart Chuige Uladh, Éire. Is bacainn taistil iad a bhíonn beagnach dothrasnaithe, idir deisceart an chontae, mar shampla Baile Dhún na nGall agus Béal Átha Seanaidh, agus na bailte ó thuaidh agus san iarthar, mar shampla an Clochán Liath agus Leitir Ceanainn. Téann an bóthar idir dhá thaobh an chontae tríd an Bearnas Mór.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Léarscáil

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Catagóir:Sléibhte agus cnoic Chontae Dhún na nGall
Catagóir:An Ghaeltacht Láir
An Bearnas Mór

Is mám sléibhe nó bearna é **An Bearnas Mór** atá suite ins Na Cruacha Gorma, Contae Dhún na nGall, Éire. Téann an príomhbhóthar ó Bhealach Féich, an N15, agus iar-Iarnróid Chontae Dhún na nGall tríd an Bearnas Mór, a gníomhaíonn mar an bealach is mó idir tuaisceart agus deisceart Dhún na nGall. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Léarscáil le logainm.ie
* Léarscáil le Geograph
* Biddy O' Barnes

Catagóir:Contae Dhún na nGall
As an nGéibheann: litreacha chuig Tomás Bairéad

Bailiúchán litreacha Gaeilge ón scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain go Tomás Bairéad a d'fhoilsigh Sáirséal agus Dill sa bhliain 1973 is ea ***As an nGéibheann: litreacha chuig Tomás Bairéad***. Comhfhreagras eatarthu atá ann i rith na tréimhse a raibh Ó Cadhain i ngéibheann le linn Ré na Práinne i rith an Dara Cogaidh Dhomhanda. Cuireadh i ngéibheann é ó bhí sé ina bhall d'Óglaigh na hÉireann ón mbliain 1918 anonn.

Thug Ó Cadhain le fios nach raibh fonn air imeacht ón gcampa i litir ina ndúirt sé [N]*íl tnúthán ar bith agam féin len a dhul amach…Bheinn chomh sásta istigh agus a bheinn amuigh*. 

## Litreacha Eile

Tá cáil ar na litreacha a scríobh Máirtín Ó Cadhain chuig Tomás Bairéad agus é faoi ghlas i gcampa an Churraigh idir 1940 agus 1944. Ach scríobh sé an oiread céanna litreacha chuige ina dhiaidh sin, litreacha nár foilsíodh. Phléigh Aindrias Ó Cathasaigh iad i gColáiste na Tríonóide ar an 3ú Feabhra 2026.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Hypsogastropoda

Is clád de ghastrapóid mara é ***Hypsogastropoda***, laistigh de chlád Caenogastropoda.

## Naisc sheachtracha
* http://www.vliz.be/imis/imis.php?module=ref&refid=78278
## Tagairtí

Catagóir:Moilisc
Droichead an Chnoic

Sráidbhaile is ea **Droichead an Chnoic** (Béarla:*Knockbridge*). Tá sé suite 6.5 ciliméadar i dtreo an iardheiscirt ó Dhún Dealgan, príomhchathair na Lú sa bhaile fearainn Baile an Locha. 

## Stair
Tá an chloch cháiliúil 'Cloch Chú Chulainn' in aice láimhe, deirtear gurb í seo an áit ina bhfuair sé bás. Tógadh Séipéal Dhroichead an Chnoic (Naomh Muire) sa bhliain 1814 ar shuíomh theach Aifrinn a bhí in úsáid ón bhliain 1692 ar aghaidh.

## Spórt
Bhunaigh an tAthair Séamus Quinn, sagart paróiste an sráidbhaile Cumann Pheil Ghaelach (CPG naomh Bride) sa bhliain 1927.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Lú
Príomhbhaile contae

mion|Brooklyn CT Town hall
Tá Príomhbhaile an 'caipiteal' de chontae in Éirinn agus sa Ríocht Aontaithe, agus sna Stáit Aontaithe.

## [[Tuaisceart Éireann]]
### Na Contaetha Traidisiúnta

Nóta - Tá Béal Feirste caipitil de Tuaisceart Éireann, ach níl sé an phríomhchathair d'aon contae.

## [[Poblacht na hÉireann]]
### Na Contaetha Traidisiúnta

## Tagairtí
An Chluain, Contae Liatroma

Is sráidbhaile é ** An Chluain**, atá lonnaithe i gContae Liatroma, Éire. Tá an sráidbhaile suite i ndeisceart an chontae, díreach in aice leis an mbóthar R201; is é an baile is gaire do ná Maothail. Galldaítear an t-ainm, An Chluain, go dtí "Cloone".

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* CLG na Cluana 
* Suíomh Gréasáin na bparóistí Cluana agus Achadh Easa 
* Seó Talmhaíoch Na Cluana

Catagóir:Bailte i gContae Liatroma
Rory Gallagher (albam)

Ceirnín de chuid Rory Gallagher é **Rory Gallagher**. Seoladh i mbliain 1971 é.

## Fuaimrianta
# "Laundromat" - 4:38
# "Just the Smile" - 3:41
# "I Fall Apart" - 5:12
# "Wave Myself Goodbye" - 3:30
# "Hands Up" - 5:25
# "Sinner Boy" - 5:04
# "For the Last Time" - 6:35
# "It's You" - 2:38
# "I'm Not Surprised" - 3:37
# "Can't Believe It's True" - 7:16
Agus seoladh na fuaimrianta breise seo go speisialta i mbliain 1999:
# "Gypsy Woman" - 4:02 (Muddy Waters)
# "It Takes Time" - 3:34 (Otis Rush)

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1971
Sléibhteoireacht

[thumb|upright|An dreapadóir [Owen Glynne Jones ón a chuid leabhar* Rock-climbing in the English Lake District*, Keswick, Cumberland County, England: G.P. Abraham & Sons, 1911]]
Is éard is **sléibhteoireacht** ann ná ealaín nó spórt na dreapadóireachta ar shléibhte. I gcás sléibhte arda, féadfaidh go mbeadh dreapadh ar oighear, carraigeacha, nó sneachta a bheith i gceist.
Cé gur thosaigh sléibhteoireacht mar iarracht ag an duine an pointe is airde ar shliabh áirithe a dhreapadh roimh duine ar bith eile, sa lá atá inniu ann bíonn trí ghnéith eile san áireamh:
carraigcheird, sneachtacheird, agus sciáil ag brath ar cibé an bhfuil ab bealach a roghnaíodh ar shneachta, ar charraigeacha, nó ar oighear. Bíonn taithí, cumas lúthchleasaíochta, agus eolas teicniúil riachtanach le haghaidh sábháilteachta a chothabháil. Is e an UIAA, nó an *Union Internationale des Associations d'Alpinisme* an coiste domhanda rialaithe don sléibhteoireacht agus dreapadóireacht, a théann i ngleic le saincheisteanna cosúil le rochtain, leigheas, sábháilteacht, cosaint sléibhte, an óige agus oighear dreapadóireachta. 
## Stair
Tá fianaise ann gur dhreap daoine sna hAlpa chomh fada siar agus 5,300 bliain ó shin, mar is léir ón mumaí a bhfuarthas i Meán Fómhair 1991 sna hAlpa Ötztal, in aice le Hauslabjoch ar an teorainn idir an Ostair agus an Iodáil. 

* Dhreap Empédocles Sliabh Etna sa chúigiú haois RC agus an tImpire Haidrian í sa 2ú haois.
* I litir chun a chara Francesco Dionigi, mhaígh Petrarca gur dhreap sé Mont Ventoux ar 26 Aibreán, sa bhliain 1336 lena dheartháir agus dhá seirbhíseach, "*spreagth amháin leis an mhian chun chuairte a thabhairt ar áit a raibh clú agus cáil ar a hairde uirthi*."
* Sa bhliain 1492, dhreap Antoine de Ville Mont Aiguille i ndiaidh orduithe a fháil ón Rí Charles VIII na Fraince. Is é seo an chéad dreapadh ina raibh teicníochtaí sléibhteoireachta in úsáid.
* Ar an 20 Meán Fómhair, sa bhliain 1770, shroich na deartháireacha De Luc, scoláirí na Ginéive, an chéad mhullach de Mhont Buet amach (theip orthu roimhe sin sa bhliain 1765). Aithnítear seo mar an chéad dhreapadh eipiciúil ar sna hAlpa arda.
* Glactar leis go ginearálta gurb é Horace-Benedict Saussure chéad aireagóir na sléibhteoireachta sa bhliain 1786 nuair a thairg sé an chéad duais don chéad duine a dhreapadh Mont Blanc (la montagne maudite). Ar 8 Lúnasa, 1786, ba iad Jacques Balmat agus Michel Paccard ó Chamonix a chéad dhreap Mont Blanc.

## Naisc sheachtracha
* Cnocadóirí
* Wiki sobre montañas 
* Guía de montaña (licencia libre) 
* Federacion de Andinismo de Chile 
* Andeshandbook
* Club Alemán Andino
* Alpinismonline: Revista digital de Montaña
* Pota Focal


Catagóir:Teicnící dreapadóireachta
Amanaigh

thumb|Bugaí de chuid na nAmanach i bPennsylvania
Dream reiligiúnach iad na h**Amanaigh** (Béarla: *Amish*, Gearmáinis Chaighdeánach: *Amische*, Gearmáinis Amanach: *Amisch*) a tháinig ar an bhfód nuair a scoilt lucht leanúna Jakob Ammann ó Anabaistigh na hEilvéise is na hAlsáise san Eilvéis sa bhliain 1693. Bhí Jakob Ammann barúlach gur chóir do na hAnabaistigh bheith ní ba déine ag seachaint a gcuideachta siúd a d'éirigh as an Anabaisteachas (*Meidung* an téarma Gearmáinise ar an tseachantacht seo). I dtús na hochtú haoise déag, rinne an chuid ba mhó de na hAmanaigh imirce go dtí na Stáit Aontaithe.

Inniu, is in Ohio, i bPennsylvania, i Stát Nua-Eabhrac agus in Indiana is mó atá cónaí ar na hAmanaigh. Tá cáil ar an dóigh a seachnaíonn siad na háiseanna nua-aimseartha teicneolaíochta. Ar a gcuid éadaí is fusa a aithnítear iad, nó déanann siad a gcuid táilliúireachta féin, agus iad ag caitheamh cultacha traidisiúnta a bhfuil cuma na modhúlachta orthu.

Labhraíonn na hAmanaigh canúintí Gearmáinise i gcónaí, ach ar ndóigh d'imir an Béarla an-tionchar ar Ghearmáinis na nAmanach i rith na gcéadta bliain. Iad siúd a bhfuil cónaí orthu i bPennsylvania, is í a dteanga siúd ná Gearmáinis Phennsylvania. Canúint í a bhí i mbéal a lán eile de shliocht na Gearmáine i bPennsylvania ar feadh i bhfad, ach inniu, tá sí ag saothrú an bháis taobh amuigh de na pobail Amanacha. In Indiana, áfach, tá canúint eile ag na hAmanaigh áitiúla, canúint atá níos cosúla le Gearmáinis na hEilvéise. Tá Gearmáinis thraidisiúnta Phennsylvania bunaithe ar an nGearmáinis Lár-Iartharach, is é sin, na canúintí a chloisfeá i Lucsamburg nó timpeall Köln.

Caithfidh gach comhalta den phobal Amanach aird a thabhairt ar rialacha an phobail, nó ar an *Ordnung* (an t-ordú). Cuireann na rialacha diansrianta le húsáid an leictreachais, na ngluaisteán agus na n-áiseanna nua-aimseartha eile, agus tá an chulaith thraidisiúnta sainmhínithe san *Ordnung* freisin. Seachnaíonn na hAmanaigh an fiannas míleata freisin, agus ní maith leo bheith ar an deolchaire ná i dtuilleamaí na seirbhísí sóisialta.

Glacfar leis an ógánach mar chomhalta ceart den phobal nuair a rachaidh an tonn bhaiste air. Is dual don Amanach baiste a fháil agus é idir 16 agus 25 bliana d'aois. Ina dhiaidh sin, ní féidir leis aon duine a phósadh nach bhfuil ina chomhalta den phobal. Cé go bhfuil rialacha an phobail dian, bíonn na daoine fásta tuisceanach i leith cheáfráil na ndaoine óga, agus glactar leis go coitianta go gcaithfidh an t-ógánach a chuid *rumspringa* (is é sin, *Herumspringen*, nó "léimneach timpeall") a dhéanamh sula socraí sé síos mar bhall onórach den phobal.

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr na Stát Aontaithe
Catagóir:Grúpaí eitneacha i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Pennsylvania
Catagóir:Protastúnachas‎
Planxty

Banna ceoil traidisiúnta Éireannach é **Planxty** a bhunaigh Christy Moore, Andy Irvine, Donal Lunny agus Liam Ó Floinn i mBaile Átha Cliath sna seachtóidí.

## Dioscliosta
### Albam
* 1973: *[[Planxty (album)|Planxty]]*
* 1973: *[[The Well Below the Valley (album)|The Well Below the Valley]]*
* 1974: *[[Cold Blow and the Rainy Night (album)|Cold Blow and the Rainy Night]]*
* 1979: *[[After the Break]]*
* 1980: *[[The Woman I Loved So Well]]*
* 1983: *[[Words & Music (Planxty album)|Words & Music]]*

### Albaim bheo
* 1987: *The Best of Planxty Live*
* 2004: *Live 2004*
Catagóir:Bannaí ceoil Éireannacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1972
Banc Barings

Sular theip ar **Banc Barings** sa bhliain 1995 ba é Banc Barings an banc ba shine i Londain. Sa bhliain 1995 chaill an banc £827 milliún de bharr mhíchleachtais Nick Leeson.

## Tagairtí

Catagóir:Bainc
Mark Dearey

Is fear gnó agus polaiteoir de chuid an Chomhaontais Ghlais é **Mark Dearey** (a rugadh ar an 19 Márta 1963) agus chomhalta de Sheanad Éireann. D'ainmnigh an Taoiseach é ar an 23 Feabhra 2010 i ndiaidh do Dhéirdre de Búrca éirí as.

## Gairm
Go luath sna 1990idí d'oibrigh sé mar mhúinteoir scoile i gColáiste Éanna i mBaile Átha Cliath roimh thosú amach ar ghairm sa ghairneoireacht orgánach, áit ar oibrigh sé ar feadh naoi mbliana. 

Tháinig sé ar dtús roimh aird an phobail i gContae Lú sa bhliain 1994 nuair a thóg sé agus triúr eile cás dlí i gcoinne British Nuclear Fuels Limited, ag iarraidh deireadh a chur le hathphróiseáil ag Sellafield. Tá an gníomh cúirte fós ag dul ar aghaidh agus tá an grúpa *Stop Thorp Alliance Dundalk* i gcónaí ag lorg aird a tharraingt ar an mbaol a bhaineann le athphróiseáil breosla núicléach, malairt roghanna, agus an easpa phráinn a bhíonn ar Rialtais cás na hÉireann a chur ar aghaidh.

### Polaitíocht
Bhí Dearey ina Comhairleoir Contae ar Chomhairle Contae Lú agus ina bhall de Chomhairle Baile Dhún Dealgan don Chomhaontais Ghlais. Toghadh é ar an gComhairle Bhaile sa bhliain 2004 agus atoghadh é sa bhliain 2009 agus toghadh é ar an gComhairle Contae freisin.

Bhí sé ina iarrthóra i gcomhair an Comhaontas Ghlais sa toghchán ginearálta 2007 i ndáilcheantar Lú agus ghnóthaigh sé 7% de na vótaí céad rogha ach ní raibh sé tofa.

Sheas Dearey san Olltoghchán 2016 agus Olltoghchán 2020. Níor toghadh é mar TD.

### Gnó
Tá sé ina úinéir agus ina bhainisteoir ar *An Spirit Store*, beár ceoil i nDún Dealgan.

Tá sé ina Stiúrthóir ar 'Turas' , seirbhís le haghaidh andúileach druga. Tá sé ar dhuine de bhunaitheoirí an 'Newry Dundalk Farmers Market' , ina Chathaoirleach ar 'Choiste Lá Fhéile Pádraig', agus ina bhall de 'Bhord Cairde na Cruinne' (Friends of the Earth), Éire.

## Féach freisin

* Comhaontais Glas

* Lú (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúila i gContae Lú
Catagóir:Daoine as Contae Lú
Catagóir:Baill den 23ú Seanad
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill an Chomhaontais Ghlais
Catagóir:Lú (Dáilcheantar)
Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Doimnic Mac Giolla Bhríde

Is amhránaí sean-nóis é **Doimnic Mac Giolla Bhríde**. Is cumadóir ceoil é agus seinneann sé roinnt uirlisí ceoil.

Is as an gCarraig sna Doirí Beaga, Tír Chonnaill ó dúchas Doimnic. Ba ó leithéidí Cháitlín Ní Dhomhnaill, a bhí ina comharsan aige, a fuair sé a chuid amhráin, chomh maith le bheith ag éisteacht le ceoltóirí mar Lillis Ó Laoire, Annie Eoghain Éamoinn, Mairéad Ní Mhaonaigh agus ón mháthair Nellie, atá í féin ina scoith cheoltóir.

Rinne Doimnic Mac Giolla Bhríde staidéar ar an cheol san ollscoil. 

Tá Doimnic ina stiúrthóir ar Chór Thaobh a’ Leithid, i nGaoth Dobhair, a bhunaigh sé i 2002, agus ar Chór Loch Laoi i mBéal Feirste.

Sa bhliain 2004 d'eisigh Doimnic a chéad cheirnín, "*Saol na Suáilce*".

Bhain Doimnic Comórtas Chorn Cuimhneacháin Sheáin Uí Riada amach ag Oireachtas na Samhna 2009.

D’eisigh Doimnic ceirnín "*Guaillimh a’ Chéile*" in éineacht Griogair Labhruidh, rogha amhráin as Éirinn agus Albain. 

## Naisc
* Suíomh Doimnic.com
* Agallamh le Doimnic Mac Giolla Bhríde, ar Youtube, BBC, 2012.
* Doimnic Mac Giolla Bhríde, ag casadh Seán Ó Duibhir an Ghleanna ar Youtube, TG4, 2011.

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Albam na Bliana (Amhráin Thraidisiúnta)
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana
Simon Stevin

Ba mhatamaiticeoir Pléimeannach agus innealtóir míleata é **Simon Stevin** (1548 nó 1549&ndash;Feabhra 1620). Bhí sé gníomhach in go leor réimsí den eolaíocht agus den innealtóireacht, idir theoiriciúil agus phraiticiúil. 

D'aistrigh sé téarmaí éagsúla matamaitice go hOllainnis, rud a d'fhág an Ísiltíris mar cheann de chúpla teanga Eorpach nach bhfuil an focal ar mhatamaitic inti (*wiskunde* in Ísiltíris, nó “rud atá cinnte dearfa”) tógtha ón nGréigis (trí Laidin).

mion|clé|Dealbh in Brugge

Catagóir:Daoine a rugadh sna 1540í
Catagóir:Básanna i 1620
Catagóir:Innealtóirí Ísiltíreacha
Catagóir:Innealtóirí Sibhialta
Treoluas

San fhisic, ach go háirithe san chinéimitic, is ionann an téarma **treoluas** agus ráta athraithe suíomh coirp i leith an ama. Toisc gur chainníocht veicteoireach is ea suíomh coirp, is féidir leis athrú in dhá slí: athrú méide agus/nó athrú i dtreo.


Catagóir:Cinéimitic
Catagóir:Gluaisne
9

## Eachtraí
* Trí léigiún de chuid na Róimhe scriosta i gCath Fhoraois Teutoburg ag na treibheanna Gearmánacha.
* D'éirigh an Réin ina teorainn idir Impireacht na Róimhe agus críoch na nGearmánach.
* Cuireadh ionnarbadh ar Óivid, file, go Tomis ar an Mhuir Dhubh i nDacia, cúige de chuid na Róimhe. 
* Bhunaigh Wang Mang an Ríshliocht Qin sa tSín (a mhair go dtí an bhliain 25).

## Breitheanna
* 17 Samhain – Vespasian, impire Rómhánach (b. 79)

## Básanna
* gan dáta – Publius Quinctilius Varus, ginearál Rómhánach, féinmharú (a deirtear) i ndiaidh Chath Fhoraois Teutoburg a chailleadh (r. 46 RC)

## Ceannairí Domhanda
* An Bhreatain Mhór - Tasciovanus, Rí na gCatuvellauni (thart ar 20 RC – 9 AD)
* Éire - Crimthann Nia Náir ina ard-rí (7 RC - 9 AD)
* Impireacht na Róimhe - (Ríora Iúla-Cládiach)
** Caesar Ágastas, Impire Rómhánach, (43 RC - AD 14)

0009
Beirt Eile

Gearrscéal Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain é **Beirt Eile** a foilsíodh in An tSraith ar Lár le Sáirséal agus Dill sa bhliain 1967. 

## I gCnuasaigh eile
Roghnaíodh an scéal *Beirt Eile* mar chuid den chnuasach Gearrscéalta an Chéid a d'fhoilsigh Cló Iar-Chonnachta sa bhliain 2000. Chuir Gearóid Denvir agus Aisling Ní Dhonnachadha an cnuasach in eagar.

## Tagairtí

Catagóir:Gearrscéalta le Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Aistriúcháin
Catagóir:Gearrscéalta Gaeilge
Micheál Ó hIceadha

**Mícheál Ó hIcí** (Michael O'Hickey) (12 Márta 1860 – 19 Samhain 1916), sagart Caitliceach Gaelach agus iar-Ollamh le Gaeilge in Ollscoil Mhaigh Nuad. An fear a bhuaigh an feachtas chun ábhar riachtanach chun staidéar in Ollscoil na hÉireann a dhéanamh den Ghaeilge. Bhris na heaspaig as a phost mar ollamh é i 1909, i ngeall ar a thacaíocht láidir don Ghaeilge mar ábhar riachtanach.

Nuair a briseadh as an ollscoil é, músclaíodh an oiread sin tacaíochta don Ghaeilge i bpobal na hÉireann gur thacaigh na comhairlí contae leis an nGaeilge riachtanach, agus dhein coinníoll de chun go bhfaigheadh an ollscoil nua aon tacaíocht airgeadais uathu. Ghéill an ollscoil i 1909, agus deineadh ábhar riachtanach den Ghaeilge ón mbliain 1913 amach. Fuair sé tacaíocht leis óna chomhghleacaí in Ollscoil Mhaigh Nuad, an tOllamh le Diagacht, Uaitéar Mac Domhnaill.

## Foilseacháin
* *Irish in the schools*, Ó hIcí, Micheál P., Gaelic League, 1900.
* *The nationalisation of Irish education* Rev. M.P. O'Hickey, Gaelic League, 1902.
* *An Irish university, or else* Michael P. O'Hickey, Gill & Sons, BÁC, 1909.
* *Language and Nationality* O'Hickey, Rev. Michael.(Réamhrá le Douglas Hyde) Waterford News, 1918.

## Tagairtí

Icí, Micheál Ó
Icí, Micheál Ó
Catagóir:Daoine as Contae Phort Láirge
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
An Foras Gael-Mheiriceánach

Foras cultúir é an **Foras Gael-Mheiriceánach** a bhronnadh duaiseanna airgid in ómós theaghlach Phádraig de Buitléir agus Aimée de Buitléir d'fhonn barr foráis agus feabhais a chur ar litríocht na Gaeilge.

Bhuaigh an leabhar *[[An tSraith ar Lár]]* le Máirtín Ó Cadhain duais £2,000 ón bhForas i mbliain a fhoilsithe. Sa bhliain 1992, bhronn an Foras Duais an Bhuitléaraigh ar Phádraic Breathnach. Tá an duais chéanna buaite ag Pearse Hutchinson, Breandán Ó hEithir, agus Éilís Ní Dhuibhne chomh maith.

## Tagairtí

Catagóir:Dámhachtainí
Catagóir:Duaiseanna Liteartha