open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Los Alamos

Baile i Nua-Mheicsiceo ina bhfuil lárionad taighde núicléach ó 1943 is ea **Los Alamos**. Is ann a forbraíodh airm núicléacha den chéad uair i rith an dara cogadh domhanda.

## Tagairtí
Lotnaidicíd

mion
mion
Agraiceimiceán nádúrtha nó saorga is ea **lotnaidicíd**, a úsáidtear chun feithidí, creimirí, fiailí, fungais nó ábhair bheo eile atá dochrach do phlandaí, ainmhithe nó bia-ábhair a mhilleadh. 

Deartar lotnaidicíd chun díriú ar lotnaid ar leith i gcomhshaol ar leith, gan cur isteach ar aon orgánach eile. Mar sin féin, is féidir go mbeidh nochtadh fadtéarmach nó dian tocsaineach do dhaoine nó ainmhithe, agus mar sin, le himeacht ama tá srianta bitheolaíocha ar lotnaidí á gcur i bhfeidhm in ionad na lotnaidicídí.

## Féach freisin

* Gliofosáit

## Tagairtí

Catagóir:Lotnaidicídí
Catagóir:Nimh
Lotus 123

Pacáiste bogearraí ríomhaire a bhíodh an-choitianta chun obair a dhéanamh ar scarbhileoga.

## Tagairtí

Catagóir:Bogearraí
Phillip James de Loutherbourg

Péintéir is dearthóir stáitse Briotanach a rugadh i Strasbourg na Fraince ab ea **Phillip James de Loutherbourg** (31 Deireadh Fómhair 1740 - 11 Márta 1812). Cáil air as a stáitsí nuálaíocha mionsamhlaithe meicnithe. Ina chomhairleoir ealaíonta in Amharclann Drury Lane i Londain (1771-1781), mar ar thug sé isteach forbairtí ceannródaíocha i ndearadh radhairc agus soilsiú stáitse a d'athraigh na gnéithe seo den amharclannaíocht go mór. I 1781 shaothraigh sé an t-eideafusacón, stáitse mionsamhlaithe le claochluithe lánléargais trí úsáid tréshoilseán is plátaí daite.

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Sasanacha
Catagóir:Amharclannaíocht
Catagóir:Daoine a rugadh i 1740
Catagóir:Básanna i 1812
Bernard Lovell

Réalteolaí agus fisiceoir a rugadh in Oldland Common Shasana ab ea **Sir Alfred Charles Bernard Lovell** (31 Lúnasa 1913 – 6 Lúnasa 2012). Stiúrthóir ar Shaotharlanna Radairéalteolaíochta Nuffield ag Jodrell Bank (1951–1981). Rinne sé saothar ceannródaíoch ar dhearadh radaiteileascóp, taighde spáis, agus fisic na bhfoinsí raidió sa spás.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1913
Catagóir:Básanna in 2012
Catagóir:Réalteolaithe Sasanacha
Percival Lowell

Réalteolaí a saolaíodh i mBostún ab ea **Percival Lowell** (13 Márta 1855–12 Samhain 1916). 

Tharraing sé droch-cháil air féin as a éileamh go raibh canálacha ar Mhars.

Rinne sé réamhinsint go raibh Plútón ann sular braitheadh é.

## Féach freisin

* Giovanni Schiaparelli
* Canálacha Mharsa

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Mars
Catagóir:Básanna i 1916
Catagóir:Daoine a rugadh i 1855
Luach bitheolaíoch

Luach beathaithe próitéine, a bhraitheann ar an meascán aimíonaigéad a chuimsíonn sí. Ní bheadh ach luach íseal bitheolaíoch ag próitéin le tiúchan íseal de cheann de na haimíonaigéid riachtanacha. Is féidir tomhas a fháil ar an luach bitheolaíoch má thómhaistear an codán den ábhar nítrigineach (aimíonaigéad) a ionsúitear i ndáiríre as na haimíonaigéid iomlána a ionghabhtar. Bíonn luach ard bitheolaíoch ag próitéiní ainmhithe, cosúil le hubh, ach luach íseal ag próitéiní glasraí, cosúil le glútan.

## Tagairtí
Luachair

mion|luachair bhláthghéar (''Juncus acutiflorus'')
Is planda bliantúil tomach nó ilbhliantúil síorghlas í an **luachair** (*Juncus*) a fhaightear ar fud an Domhain, de ghnáth in áiteanna fuara fliucha. Na duilleoga caol leacaithe, le claiseanna nó sorcóireach biorach. 6 theascán iombhlátha ar na bláthanna, scothdhonn, i mbarra dlútha, go cliathánach faoi bharr an ghais uaireanta.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Luachair bhláfar

Planda ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip agus an Áise mheasartha. Fásann sí taobh le huisce nó in uisce. Na gais, suas le 1.5 m ar fhad, riosómach. Na duilleoga féarchruthach, triantánach i dtrasghearradh. Na bláthanna 2.5-3 cm ar trastomhas, bándearg, le 3 pheiteal in umbal foirceanta.

## Tagairtí
Luadar

Frithghníomh gluaisne nó treoshuite orgánaigh mar fhreagairt ar spreagadh. Is féidir go mbeidh ceimealuadar (freagairt ar spreagadh ceimice), fótaluadar (freagairt ar spreagadh solais), nó teirmealuadar (freagairt ar spreagadh teasa) i gceist. Nuair is gluaisne i dtreo an spreagtha a tharlaíonn, is luadar dearfach í, agus luadar diúltach nuair is gluaisne amach ón spreagadh a tharlaíonn. Más ainmhí a ghluaiseann i dtreo solais é, is ainmhí fótaluadrach dearfach é.

## Tagairtí
Luainíocht na gcónocht

Feiniméan a tharlaíonn mar gheall ar na hathruithe malla ar threoshuíomh ais rothlaithe an Domhain sa spás. Tarraingíonn aomadh imtharraingteach na Gréine is na Gealaí boilsc mheánlíneach an Domhain, rud a chruthaíonn casmhóimint nó cúpla a luascann an ais rothlaithe trí chón sa spás, ag uillinn 23.5° leis an bplána meánlíneach, agus tréimhse 25,800 bliain ag an luascadh sin. Toradh suntasach ar an luainíocht seo is ea go n-athraíonn ionad gach aon rinn spéire go leanúnach, de bhrí go n-athraíonn bunphointe an chórais chomhordanáidigh (mar a dtrasnaíonn an mheánlíne is an t-éiclipteach, Túsphointe an Reithe) agus go ngluaiseann siar 50 soicind stua in aghaidh na bliana. Mar sin, luann catalóga na réaltaí an bhliain chuí maidir le hionad réaltaí, chun gur féidir na hionaid chruinne ag aon am eile a ríomh. Toradh eile is ea go n-inscríobhann an mol neamhaí ciorcal ar thrastomhas 47°. Mar sin, i gceann 14,000 bliain, is é Vega a bheidh ina réalta thuaidh agus ní Polaris.

## Tagairtí
Luáiste

Planda ilbhliantúil le boladh láidir a fhásann 2.5 m ar airde, dúchasach don Iaráin. Na duilleoga roinnte i nduilleoigíní móra ubhchruthacha garbhfhiaclacha. Na bláthanna beaga glasghorma in umbail suas le 10 cm ar leithead. An toradh éileapsóideach le heasnacha caolsciathánacha. Saothraítear go minic é le húsáid mar bhlaisiú.

## Tagairtí
Luamhán stiúrtha

mion|Luamhán stiúrtha
Is éard atá i **luamhán stiúrtha** aonad forimeallach ríomhaire, cosúil le luch, a úsáidtear chun gluaisne an chúrsóra a stiúradh ar ríomhaire nó ar scáileán. 

Cosúil le luamhán stiúrtha ar eitleán, is féidir leis gluaisne i dtreo ar bith a chur in iúl, agus is minic a n-úsáidtear iad i gcluichí ríomhaire.

## Tagairtí
Luanú (grianghrafadóireacht)

Is éard is **luanú** ann ná éifeacht fhótagrafach a tharlaíonn go príomha i ngrianghrafadóireacht oíche agus i gcásanna ina mbíonn an cúlsoilsiú láidir iontu. Faightear an solas ag leathadh thar a theorainneacha cearta in íomhá ghrianghrafadóireachta fhorbartha. Tarlaíonn an éifeacht seo chomh maith céanna i ngrianghrafadóireacht ar scannán agus i dteicneolaíocht ceamara digiteach. Le ceamaraí digiteacha tagraítear do bhlású.

Sa ghrianghrafadóireacht ar scannán, déantar idirdhealú idir luanaithe réscaipthe, a tharlaíonn de bharr idirleata cheimicigh sa scannán, a chruthaíonn ró-nochtadh ar fud an tsolaisfhoinse, a laghdaíonn go mall agus é ag síneadh amach, agus luanaithe frithchaithimh, a dhéantar mar gheall ar fhrithchaitheamh an tsolais ar chiseal iompróra an scannáin agus a gcruthaíonn luanta i gcruth fáinne timpeall ar an tsolasfhoinse. Tá luanaithe réscaipthe tar éis éirí níos lú i scannáin nua - aimseartha mar gheall ar chisil eibleachta níos tanaí. Chun cosc a chur ar luanaithe fhrithchaithimh, bíonn an tsubstráit daite go héadrom ('bonn liath' mar a thugtar air) nó, go háirithe i gcás scannán leathan nó scannáin aisiompaithe a bhfuil foshraith shoiléir ann, soláthraítear cóta nó cúlbhrat dó a dhealaíonn le linn na próiseála.

Is féidir an luanú a laghdú beagán trí f-uimhir níos mó a roghnú. Éilíonn seatanna cearta oíche le cúlsholas díreach roinnt taithí ghrianghrafadóireachta, toisc nach bhfuil gnáthchórais méadraithe nochta deartha do chásanna den sórt sin. I gcomhair seatanna cearta san oíche le cúlsolas díreach, bíonn roinnt taithí grianghrafadóireachta de dhíth, toisc nach bhfuil gnáthchórais méadraithe nochta deartha do chásanna den sórt sin.

Is féidir an éifeacht halo a chruthú nó a fheabhsú ag baint úsáide as scagairí scagairí le haghaidh éifeachtaí speisialta.


Íomhá:Vaalankurkku railway bridge.jpg|Luan láidir nuair a thógtar grianghraf díreach i gcoinne na gréine
Íomhá:Lichthof-bw-detail.jpg|Coróin díraonta timpeall na ngealán 
Íomhá:16-01-11-Wien-Schwarzweißfilm-01.jpg|Luan de bharr codarsnachtaí gile láidir i scannán dubh agus bán.

Catagóir:Teicnící grianghrafadóireachta
Luas (grianghrafadóireacht)

Sa ghrianghrafadóireacht, grádú ar íogaireacht ábhair fhótagrafaigh ar scála uimhriúil caighdeánach. Roimhe seo bhíodh scála ASA (inar chomhfhreagair dúbailt na híogaireachta do dhúbailt an ghrádaithe) agus scála Gearmánach DIN (inar chomhfhreagair dúbailt na híogaireachta do mhéadú 3° sa ghrádú) in úsáid, ach faoi seo tá an dá cheann comhcheangailte i scála ISO, a luann an dá ghrádú, ASA is DIN, le chéile, mar seo: ISO 200/24°.

## Tagairtí
Luas éalaithe

An t-íosluas teilgin is gá a bheith ag diúracán nó roicéad (gan fuinneamh tiomána ann féin) ar dhromchla an Domhain (nó rinn spéire eile) chun gur féidir leis éalú ón domhantarraingt agus amach sa spás. Is gá luas teilgin os cionn 11 km s-1 ag roicéad chun go n-éalóidh sé go hiomlán ón Domhan. Is ollmhór an luas é seo i gcomparáid le luas forleata na fuaime (timpeall 0.34 km s-1, a dtugtar *[[machuimhir]] 1* nó *Ma 1* air. Mar sin tá an luas éalaithe ar Domhan timpeall Ma 30. Go ginearálta, braitheann an luas éalaithe ar mhais agus trastomhas an phláinéid atá i gceist, de bhrí go mbraitheann sé ar an bhfórsa domhantarraingthe gar do dhromchla an phláinéid. Mar shampla, ní bheadh ach luas éalaithe timpeall Ma 4 de dhíth ar an nGealach. 

## Tagairtí
Luasaire líneach

Luasaire cáithníní i bhfeadán díreach folúsach ina luasghéaraítear cáithníní luchtaithe trí sheicheamh leictreoidí sorcóireacha ag voltais a mhéadaíonn ó cheann amháin go dtí an chéad cheann eile é **Luasaire líneach**. Tugtar *linac* ar a leithéid freisin. I Stanford sna Stáit Aontaithe, tá luasaire líneach atá timpeall 3 km ar fhad. 

## Tagairtí

Catagóir:Luasairí
Catagóir:Cáithníní
Luascadán

Sa chás is simplí, meáchan beag ar crochadh le sreang nó slat éadrom ó phointe fosaithe, a chuirtear ag luascadh go saor faoin domhantarraingt. Más é l fad na sreinge, faightear tréimhse T an luasctha leis an gcothromóid seo: T = 2 π √ (l/g) mar arb é g an luasghéarú de bharr domhantarraingthe. Ní bhraitheann an tréimhse ar an meáchan ná ar leithead an luasctha (má choimeádtar beag é), agus is ar an ábhar seo a úsáidtear luascadáin i gcloig leis na céadta bliain.

## Tagairtí
Luasc-cheol

[mion|deas|[Benny Goodman]]
Is éard atá i gceist leis an **luasc-cheol** ná ceol damhsa banna mhóir, a tháinig ar an bhfód sna Stait Aontaithe sna 1930idí.  Bíonn rithim tiomána ann is línte láidre uirlis aonair, le píosaí gan ullmhú cosúil le snagcheol uaireanta.  (Roimh na  na 1930idí, b'ionann luasc-cheol agus snagcheol). 

Cosúil le ceol coitianta uile Mheiriceá, forbraíodh ag ceoltóirí gorma é, mar Fletcher Henderson (1897-1952) is Don Redman (1900-1964), ach bhain daoine geala sochar cumarsáideach as. Ba iad Benny Goodman, Duke Ellington, Count Basie agus Glenn Miller na treoraithe bannaí móra is mó cáil. 

## Tagairtí

Catagóir:Seánraí ceoil
Catagóir:Ceol na Stát Aontaithe
Catagóir:1930idí
Luasghéarú de bharr domhantarraingthe

Réad atá gar do dhromchla an Domhain, feidhmíonn fórsa air de bharr domhantarraingt an Domhain, agus is uaidh sin an luasghéarú seo. Úsáidtear an tsiombail g dó. Meánluach 9.8 m s-2 atá aige, ach athraíonn sé ó 9.76-9.83 thar dhromchla an Domhain de bharr cúinsí difriúla geolaíocha. Go minic i gcúrsai spástaistil, luaitear luasghéarú i dtéarmaí g: má bhíonn luasghéarú 6 g i bhfeidhm, is ionann sin agus timpeall 60 m s-2.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Luasmhéadar

Ionstraim a chuirtear i bhfeithicil chun a luas a thaispeáint an t-am ar fad. De ghnáth, bíonn cábla ón seafta tiomána a rothlaíonn maighnéad a ionduchtaíonn sruth guairneáin i seoltóir neamh-mhaighnéadach atá ceangailte leis an tsnáthaid táscaire. Idirghníomhaíonn an buanmhaighnéad leis na réimsí ionduchtaithe chun an tsnáthaid a chasadh trí uillinn i gcoinne lingeán aischuir. 

Ba é Josip Belušić a chum an luasmhéadar roimh 1888. Paitinníodh a aireagán i 1888 i Vín agus chuir i láthair é ag an Exposition Universelle i bPáras.

## Tagairtí
Luasraon

mion|clé|Luasraon san Fhionlainn
Foirm rásaíocht ghluaisrothar is ea **luasraon** le meaisíní gan choscáin le giar amháin. Go coitianta, raon ubhchruthach a úsáidtear agus ceathrar rothaithe sa rás. Thosaigh sé sna Stáit Aontaithe i 1902. Tá foirmeacha eile ann, ina measc rásaíocht raoin fhada agus luasraon oighir.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Spórt
Marmat

Iora rua mór a chónaíonn ar an talamh, dúchasach don Eoraip, an Áise agus Meiriceá Thuaidh is ea an **marmat**. Timpeall 75 cm ar fhad. Áitríonn sí an tír oscailte agus maireann i bpoill. Codlaíonn sí suas le 9 mí sa gheimhreadh. Itheann sí fásra is feithidí.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Luch uisce

Ainm ginearálta ar fhrancaigh is lucha éagsúla nach bhfuil gaolmhar le chéile ach a mhaireann gar d'uisce abhann nó locha. Gnéithe ar leith iad atá athraithe is oiriúnaithe don uisce, mar shampla le cosa scamallacha cúil is clúmh uiscedhíonach. Uaireanta, tugtar an t-ainm céanna ar an vól uisce.

## Tagairtí
Shannon Lucid

Spásaire is bithcheimicí ó na Stáit Aontaithe is ea **Shannon Lucid** (1943-). I 1996 rinne sí curiarracht maidir le fad misean spáis na Stát Aontaithe, tar éis 188 lá a chaitheamh i bhfithis sa stáisiún spáis Mir. Bronnadh Bonn Onóra Spáis na Comhdhála uirthi, an chéad bhean a fuair an onóir seo.

## Tagairtí

Catagóir:Spásairí Meiriceánacha
Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Daoine beo
Lucsa

Aonad soilsis an SI. Úsáidtear an tsiombail lx dó, agus sainmhínítear é mar lúman floisc lonrúil ionsaitheach ar mhéadar cearnach (lm m-2).

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Luddaigh

Dream oibrithe ag tús na réabhlóide tionsclaíche i dtuaisceart Shasana a scrios innealra nua teicstílí i 1811-1812 mar reibiliún i gcoinne cailliúint oibre dá bharr. Bhí na meaisíní in ann an oiread sin uigí a tháirgeadh i gcomparáid le táirgeadh na seolta láimhe go raibh siad cinnte go gcaillfí an iliomad jabanna. D'fhógair na fir go raibh siad faoi cheannas duine darbh ainm Ned Ludd. Cuireadh deireadh leis an reibiliún i 1813 le holltriail, agus daoradh an-chuid Luddach chun a gcrochta nó ionnarbadh don Astráil. Úsáidtear an téarma le fada anois chun aon fhriotaíocht do theicneolaíochtaí nua a dhíspeagadh. 

## Tagairtí

Catagóir:Réabhlóid Thionsclaíoch
Carl Ludwig

Fiseolaí a rugadh i Witzenhausen na Gearmáine ab ea **Carl Friedrich Wilhelm Ludwig** (29 Nollaig 1816 – 23 Aibreán 1895). Rinne sé taighde ceannródaíoch ar tháil fhaireogacha, d'fhionn an caidéal mearcair fola, agus leis seo léirigh ról na hocsaigine is na ngás eile in imshruthú na fola. D'fhionn sé an cimeagraf i 1847 chun athruithe i mbrú na fola a thaifeadadh ar dhruma deataithe. An chéad duine riamh a choinnigh orgáin ainmhithe beo in vitro (1856). 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1816
Catagóir:Básanna i 1895
Catagóir:Fiseolaithe Gearmánacha
Lúfach

Féithleog dreapaire bhliantúil thrópaiceach. Na duilleoga croíchruthach, na bláthanna buí tonnadóirchruthach, a thoradh cosúil le mearóg shorcóireach timpeall 30 cm ar fhad. Cosúil le spúinse sa seomra folctha, is fíochán feadánach snáithíneach an toraidh seo atá sa lúfach, tar éis na fíocháin bhoga a bhaint.

## Tagairtí
Arenicola marina

Is péist mhór ainilide a thochlaíonn i ndríodar bog cladaigh nó inbhir é ***Arenicola marina*** (Gaeilge: **an lugach** nó **an luga**). Itheann sé ábhar orgánach a leagtar síos. Análaíonn sé le geolbhaigh sheachtracha ar feadh a cholainne. Úsáidtear go forleathan mar bhaoite iascaireachta é.

Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an lugach ina leabhar *[[Cladaí Chonamara]]*:

## Tagairtí

Catagóir:Polychaetes
Luibheolaíocht

mion|Luibheolaíocht
Staidéar ar gach airí de phlandaí, a struchtúr, fiseolaíocht, gaolta, bithgheografaíocht, ag cuimsiú cuid mhaith disciplíní eile. Brainsí tábhachtacha nua-aoiseacha is ea géinitic is síolrú plandaí, atáirgeadh plandúil, saothrúchán fíocháin, úsáid micritheicníochtaí ina síolraítear plandaí ó phíosaí beaga fíocháin eiscthe (cosúil le míristéamaí, mar shampla) in ionad síolta, éiceolaíocht is caomhnú gnáthóg faoi bhagairt (mar shampla, na foraoisí trópaiceacha báistí agus bogaigh), agus úsáid plandaí mar tháscairí truaillithe. 

## Tagairtí
Gairdín lusanna

Bailiúchán plandaí beo, eagraithe de réir prionsabal geografach nó tacsanomaíoch de ghnáth, a choinnítear i gcomhair taighde eolaíoch, oideachais nó caitheamh aimsire. Saothraíodh gairdíní plandaí leighis is plandaí luachmhara sa tSín suas le 3,000 bliain ó shin, agus baineadh feidhm astu chun fásra coimhthíoch a thabhairt chun tíreachais. Bhunaigh na hAstacaigh is na hIncigh i Meiriceá, agus na Bablónaigh sa Mheánoirthear, gairdíní fairsinge de phlandaí áisiúla is áille. Sna mainistreacha a bhí luibhgairdíní Eorpacha ar dtús, dírithe ar luibheanna leighis is a bhfeidhmeanna. Bhí a leithéid ag na scoileanna míochaine sna hollscoileanna luatha ina dhiaidh sin. Bunaíodh an chéad ghairdín mar sin sna Stáit Aontaithe i St. Louis, Missouri i 1860. 

## Tagairtí
Luibhicíd

Comhdhúil cheimiceach a mharaíonn fiailí. Is féidir luibhicídí neamhroghnacha a úsáid chun an fásra uile a mharú roimh shaothrú is plandáil. Tar éis don bharr a theacht amach, úsáidtear luibhicídí roghnacha a bhíonn dírithe ar fhiailí díobhálacha agus a fhágann fiailí eile is an barr féin gan dochar. Níl aon luibhicídí ann a bheadh inghlactha i bhfeirmeoireacht orgánach, agus ina leithéid sin de chás cuirtear muinín in uainíocht phleanáilte, barra iomaíocha, déanamh móta, agus bealaí meicniúla chun fiailí a smachtú.

## Tagairtí
Luirsire

mion|clé|240px|Luirsire
Madra cros-síolraithe a choinníodh póitseálaithe chun greim a fháil ar choiníní agus giorriacha. De ghnáth, is cros-síolrú cú agus madra caorach é.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Lúman

Aonad floisc lonrúil an SI, a n-úsáidtear an tsiombail lm dó. Sainmhínítear é mar an bhflosc lonrúil a astaíonn foinse solais ar dhéine aon chaindéile isteach in uillinn sholadach stearaidian. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Lumbágó

Téarma ginearálta míchruinn ar phian nó míchompord sa chaoldroim, gan a fhios cad is cúis leis. 

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird
Deartháireacha Lumière

Ceimiceoirí agus ceannródaithe scannánaíochta ba ea na **Deartháireacha Lumière** a rugadh i mBesançon na Fraince , **Louis Jean Lumière** (5 Deireadh Fómhair 1864 – 6 Meitheamh 1948) agus **Auguste Marie Louis Nicolas** (19 Deireadh Fómhair 1862 – 10 Aibreán 1954). 

Sa bhliain 1893 d'fhorbair siad an chéad chinecheamara, an cinématographe, agus ba iad a chéadléirigh scannáin reatha ag baint úsáid as teilgean sa bhliain 1895.

Deirtear gurbh iad na deartháireacha Lumière a thug an scannánaíocht ar an tsaol ach ba é Hollywood a rinne tionsclaíocht di trí chomhcheangal ceartingearach agus trí mhúnla na líne cóimeála.
clé|mion|Ba theilgeoir é ceamara Lumière agus d’úsáidtaí é chun an scannán a réaladh chomh maith.

## Teicneolaíocht na scannánaíochta
Tosaíodh ar cheamairí agus teilgeoirí scannáin a tháirgeadh sna 1890idí. Rinneadh mionchoigeartú agus feabhsúcháin orthu sin agus ní fada go raibh ceamaraí níos mó agus níos fearr á ndéanamh sa chaoi go bhféadfaí spóil scannáin níos mó a chur iontu. Bhí na chéad scannáin a rinne Auguste agus Louis Lumière (ceannródaithe scannánaíochta de chuid na Fraince) níos giorra ná aon nóiméad amháin ar fad. Sna blianta ina dhiaidh sin, cuireadh fad le scannáin go dtí go raibh siad 10 nó 15 nóiméad ar fad – fad aon spóil scannáin amháin.

### Ceamara
De lámh a chastaí na ceamaraí agus na teilgeoirí luatha. An té a bhíodh ag oibriú an cheamara, rialaíodh sé luas an scannáin ach an hanla a chasadh níos tapúla nó níos moille. Ach an scannán a chasadh ar ardluas le linn an taifeadta, bhíodh cuma mhoillithe ar an aicsean nuair a sheinntí an scannán ar scáileán ar an ngnáthluas. Ar an nós céanna, ach an scannán a chasadh go mall, d’fhéadfaí an t-aicsean a luathú nuair a sheinntí an scannán, rud a bhí le feiceáil go minic sna scannáin luatha, go háirithe nuair a bhíothas sa tóir ar dhuine. 

Cuireadh mótar tochrais sna ceamaraí ina dhiaidh sin. Choinnigh an mótar luas seasmhach de 16 fhráma in aghaidh an tsoicind faoin scannánú agus d’fhág sé go raibh gluaiseacht níos réidhe ann.

## Pearsanta
Fuair Louis bás in Bandol ar Rivière na Fraince sa bhliain 1948. D'éag Auguste sa bhliain 1954 in Lyon na Fraince.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

* Na Lumière Gaelacha, clár TG4 faoi na deartháireacha Horgan as Eochaill, ceannródaithe grianghrafadóireachta, scannánaíochta agus beochana a thug faoin gceird seo ag an am céanna leis na deartháireacha Lumière sa bhFrainc.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1864
Catagóir:Básanna i 1948
Catagóir:Daoine a rugadh i 1862
Catagóir:Básanna i 1954
Catagóir:Ceimiceoirí Francacha
Luminaire

mion|Luminaire
Foinse saorga solais a úsáidtear i ngrianghrafadóireacht agus físghrianghrafadóireacht. Tugann tuilsoilse soilsiú ginearálta thar fhairsinge leathan. Is féidir spotsolas treoch a mhionathrú chun léas caol dian a dhéanamh, spota iomlán leathan, nó tuileagar níos leithne fós. Bíonn dhá chomhla ar insí ar an dá thaobh, mar a bheadh doras sciobóil, chun an fhairsinge soilsithe a theorannú. 

## Tagairtí
Clár Luna

Is éard a bhí i gceist leis an g**clár Luna** ná sraith misean rathúil chun na Gealaí a rinne na Sóivéadaigh i 1959-1976. 

Ba é Luna 2 (1959) an chéad spásárthach a d'imbhuail dromchla na Gealaí, Luna 3 (1959) a thóg pictiúir den chéad uair den taobh thall den Ghealach, agus Luna 9 (1966) a rinne an chéad tuirlingt bhog ar an nGealach, ag tarchur pictiúir teilifíse ón dromchla. Rinne Luna 10 (1966) an chéad fhithisiú den Ghealach. D'éirigh le Luna 16 (1970) samplaí d'ithir na Gealaí a fháil go huathoibríoch is a thógáil ar ais ar Domhan, den chéad uair. 

D'athrinne Luna 20 (1972) agus Luna 24 (1976) é seo. I 1970 scar Luna 17 amach an chéad ródaí uathoibríoch dromchla, Lunakhod 1, agus rinne Luna 20 arís é le Lunakhod 2 ar dhromchla na Gealaí i 1972.

## Tagairtí

Catagóir:Misin spáis
Luibhiteoir

Ainmhí a itheann fásra. Lipéad a úsáidtear go háirithe do na mamaigh mhóra phlanditeacha, cosúil leis na crúbaigh. Bíonn a fhiacla oiriúnaithe chun na plandaí a mheilt, agus a phutóg chun ceallalós a dhíleá. Ní hionann is na feoilitigh, ord ar leith de na mamaigh, níl i ‘luibhiteoir’ ach focal tuairisciúil, agus clúdaíonn sé cuid mhaith foirmeacha nach bhfuil gaolmhar le chéile. 

## Tagairtí
Lúipíní

Grúpa mór luibheanna (nó toim, níos annaimhe) bliantúla is ilbhliantúla, dúchasach do Mheiriceá agus réigiún na Meánmhara. Na duilleoga roinnte go bosach, le suas le 15 duilleoigín caol. Na pisbhláthanna i spící le cinn fhada fheiceálacha, gorm, bándearg, buí nó bán. Scoilteann na cochaill go pléascach chun na síolta a fhuascailt. Saothraítear cuid mhaith saghsanna le haghaidh foráiste agus mar leasuithe glasa. Tá na plandaí gairdín, hibridí den chuid is mó, an-luachmhar mar mhaisiúchán. Tá hibridí Russell an-choitianta in an-chuid dathanna, ach is gearrshaolach iad. 

## Tagairtí
Lúpas coitianta

Eitinn an chraicinn is ea **Lúpas coitianta**, atá annamh anois i dtíortha ina bhfuil eitinn scamhóige smachtaithe. 

Cuireann lúpas tús le hothrais is coilm ar chraiceann na haghaidhe is an mhuiníl. Nuair nach ndéantar cóireáil air, tarlaíonn ainimhe uafásacha.

## Féach freisin
* Lúpas eiritéamach sistéamach

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair uath-imdhíonachta
Lúpas eiritéamach sistéamach

clé|mion|Lupus erythematosus
Galar ainsealach athlasta ilchóras is ea **[[Lúpas coitianta|Lúpas]] eiritéamach sistéamach**, a chuireann isteach ar fhíocháin tacaíochta ar fud na colainne. Tarlaíonn an galar 10 n-oiread níos minice i mná ná fir.  

Ní fios go cruinn cad is bun leis, ach is sainchomhartha é ar chuid mhaith féinantashubstainí a bheith sa bhfuil.  

Tosaíonn sé timpeall 20-40 bliain d'aois, agus téann ar aghaidh de réir a chéile. Déanann solas na Gréine is roinnt drugaí an galar níos measa.  

Tréithe samhlachtúla de is ea  

* gríos ar an aghaidh a dháiltear ar chruth féileacáin trasna na leicne is na sróine,  
* airtríteas a bhaineann leis na hailt bheaga,  
* cliseadh na nduán, ainéime, sreabhán mórthimpeall an chroí 
* is na scamhóg, fiabhras, cailliúint meáchain, agus tuirse.  

Déantar cóireáil air le stéaróidigh agus drugaí imdhíonachosctha. 

## Féach freisin

* Lúpas coitianta
*Scientists hail autoimmune disease therapy breakthrough

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair uath-imdhíonachta
Salvador Luria

Bitheolaí a rugadh i dTorino na hIodáile, a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe cuid mhaith dá shaolré ab ea **Salvador Edward Luria** (13 Lúnasa 1912 – 6 Feabhra 1991). Saolaíodh é faoin ainm **Salvatore Edoardo Luria** i dteaghlach Giúdach mór le rá i dTorino, i dtuaisceart na hIodáile. 

Rinne sé taighde ar ghéinitic bhaictéar agus bhaictéarafagach (víris a ionfhabhtaíonn baictéir). 

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1069 le Max Delbrück is Alfred Day. Fuair sé bás in Lexington, Massachusetts.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1912
Catagóir:Básanna i 1991
Catagóir:Bitheolaithe Iodálacha
Catagóir:Bitheolaithe Meiriceánacha
Lus an bhainne

Luibh nó tom beag ilbhliantúil a fhaightear i ngach réigiún den Domhan, beagnach, is ea **lus an bhainne**. Na duilleoga ailtéarnach de ghnáth. Na bláthanna i spící, 5 sheipeal, an dá cheann inmheánacha mór, go minic peitealach gealdaite, ag timpeallú 3 pheiteal atá ceangailte le 8 staimín chun feadán a chruthú. Na bláthanna bán, bándearg nó gorm, agus na dathanna seo uile ar an bplanda céanna uaireanta.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Lus an bhorraigh

Planda ascaideach feoiliteach, uisciúil den chuid is mó, le duilleoga roinnte go mín, na teascáin le bolgáin bhídeacha is ea **lus an bhorraigh**. Na bláthanna démhaothánach sporach, iompartha ar spící caola ag gobadh os cionn an uisce. Feithidí is crústaigh a fheidhmíonn mar chreach, agus gabhtar iad sna bolgáin bhídeacha. Ar gach bolgán, bíonn comhla tógála a ghníomhachtaítear chun dúnadh nuair a dhéantar tadhall le ribí íogaire istigh ann, súitear an chreach isteach agus gabhtar í. Athchuirtear an chomhla tógála tar éis don phlanda cothaithigh a ionsú ón gcreach. Snámhann na speicis atá dúchasach do réigiúin mheasartha go saor, ach iad siúd atá dúchasach do na trópaicí, is féidir gur plandaí talún nó eipifítí iad.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Lus an chleite

mion|léaráid lus an chleite
Planda feadánach spórach atá gaolmhar le garbhógach. Den chuid is mó is planda uisce é, agus na teiridifítí scaipthe ar fud an Domhain. Na duilleoga tomacha cosúil le féar, ach sorcóireach, ag imchlúdach na spóragán ina mbunanna ata. Timpeall 75 speiceas ann. 

## Tagairtí
Lus an choire

mion|Duilleoga lus an choire
Planda bliantúil a fhásann 50 cm ar airde, dúchasach do thuaisceart na hAfraice agus iarthar na hÁise is ea **lus an choire**. Maotháin chaola líneacha ar na duilleoga. Na bláthanna bán nó bándearg, na peitil neamhchothrom in umbail 1-3 cm ar leithead. Na torthaí 3-4 mm ar leithead, cruinneogach. Saothraítear é ar son na nduilleog, a úsáidtear i gcócaireacht Shíneach, Indiach is Mheicsiceach, agus na dtorthaí a úsáidtear mar spíosra in ispíní, curaithe, milseogra, is licéir. 

## Tagairtí
Lus an easpaig

Planda ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip is an Áise mheasartha, ach a tugadh isteach i Meiriceá Thuaidh, is ea **lus an easpaig**. Táirgeann na gais fhada dreaptha faoin talamh an iliomad buinneán duilleogach agus gas suas le 1 m ar fhad. Na duilleoga roinnte i dteascáin ubhchruthacha fhiaclacha suas le 8 cm ar fhad. Na bláthanna bána in umbail 2-6 cm ar leithead. Fiaile sheasmhach i ngairdíní. Uaireanta, itear na duilleoga úra, cosúil le spionáiste. D'úsáidtí é tráth mar chóireáil ar an ngúta, agus thugtaí fiaile (lus) an ghúta air.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Lus an sparáin

Fiaile bheag bhliantúil, 3-40 cm ar airde, a fhaightear beagnach gach uile áit is ea **lus an sparáin**. Cnota duilleog leathfhada liopach nó iomlán aige, agus bláthanna bána croischruthacha. Na cochaill croíchruthach, rud a chuirfeadh sparán tuathánaigh ón sean-am i gcuimhne.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Lus beatha

Planda ilbhliantúil is ea an **lus beatha** nó ***Stachys officinalis*** agus é dúchasach don Eoraip. Bíonn na gais cearnach. Na duilleoga bunata le gais fhada i gcnota, na duilleoga uachtaracha i bpéirí urchomhaireacha. Na bláthanna démhaothánach, le feadán fada geal scothdhearg/corcra, i bhfáinní.

Seanluibh leighis ab ea é. Bhaintí úsáid as le trom luí a sheachaint, mar shampla. Seanrá i Spáinnis ná "Tá an oiread sin bua aige agus atá ag an lus beatha".

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Lus braonach

Planda ceartingearach ilbhliantúil a fhásann 80 cm ar airde, dúchasach don Eoraip, iarthar na hÁise agus tuaisceart na hAfraice is ea **lus braonach**. Na fréamhacha tiúbrach. Na duilleoga cleiteach, le péirí duilleoigíní idir 8-20 péire duilleog mór. Na bláthanna sé-pheitealach, na seipil athfhillte, bánbhuí le daithnín corcra, ag déanamh maise neamhrialta foirceanta. Na cairpéil díreach. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Lus cigilteach

mion|Lus cigilteach
Luibh ilbhliantúil le gas colgach a fhásann 90 cm ar airde, dúchasach do Mheiriceá Theas. Fiaile choitianta i réigiúin thrópaiceacha, agus saothraítear go minic é i dtithe gloine i réigiúin mheasartha. Na duilleoga roinnte i nduilleoigíní caola. An-chigilteach, ag léiriú gluaisní nastacha is ag iamh istoíche. Is féidir an fhreagairt seo a bhrostú trí theagmháil leis an bplanda nó é a chrith. Níl eolas ar an meicníocht, ach is féidir gur bealach é chun tréghalú a laghdú, nó cosaint ar ainmhithe innilte. Tar éis tamaillín, filleann sé ar a bhunstaid.

## Tagairtí
Lus croí

Is cineál sailchuaiche é **lus croí**, a dtugtar **goirmín searraigh** air freisin, dúchasach don Eoraip. Na bláthanna gorm, buí, bán, nó cuingriú díobh seo.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Lus deartán

Planda ilbhliantúil cumhra a fhásann 60 cm ar airde is ea an **lus deartán**. Is dócha gur dúchasach d'oirdheisceart na hEorpa is codanna den Áise é, ach tugadh isteach in an-chuid áiteanna eile é. Na duilleoga leathbhuí glas, le duilleoigíní liopacha nó fiaclacha. Na bláthchinn suas le 2 cm ar leithead, ar ghais fhada, i gcrobhaingí scaoilte barrleata. Na bláthóga seachtracha a bhíonn ag leathadh bán, iad siúd sa teasc inmheánach buí. Fástar mar mhaisiúchán é agus luibh leighis, a luaitear mar mhaolú ar mhéigrim, ach amháin go mbíonn fothorthaí tocsaineacha air freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Lus liath

*Baineann an t-alt seo leis an speiceas coitianta Lavandula angustifolia. Má tá spéis agat sa ghrúpa plandaí níos leithe a dtugtar “lus liath” orthu freisin, féach [[Lavandula]].*

*Úsáidtear an téarma “lus liath” ar roinnt speiceas sa ghéineas [[Limonium]] freisin.*

Is éard is **lus liath** ann (nó *lus liath gallda* nó *labhandar*), ná tom beag cumhra atá dúchasach do thíortha na Meánmhara agus oileáin an Atlantaigh, i ngragán tirim den chuid is mó (*Lavandula angustifolia*). Agus é óg, bíonn an gas cearnach. Na duilleoga caol, ach uaireanta lioptha go domhain, scothliath, i bpéirí urchomhaireacha. Na bláthanna déliopach, labhandar nó liathchorcra, ar spící dlútha. Saothraítear go forleathan é mar mhaisiúchán, i gcomhair pot pourri, agus mar fhoinse ola labhandair do thionscal na gcumhrán.

## Tagairtí
Lus mín

Planda cumhra bliantúil a fhásann 60 cm ar airde is ea an **lus mín**. Dúchasach don India agus iardheisceart na hÁise. Na duilleoga clúmhach, roinnte go mín i maotháin chaola líneacha. Na bláthanna buí, in umbail suas le 15 cm ar leithead. Na torthaí éilipseach, comhbhrúite go mór, dúdhonn le sciathán níos éadroime. Saothraítear mar luibh cistine é. Úsáidtear na síolta is na duilleoga mar bhlastáin.

## Tagairtí
Lus míonla

Tugtar **lus míonla** ar roinnt plandaí blátha i ngéineas na Boraginaceae. Tá ar a laghad 74 speiceas de ann. Planda bliantúil nó ilbhliantúil atá i gceist agus iad dúchasach do na réigiúin mheasartha. An bláthra cornaithe, ach díríonn sé de réir mar a fhadaíonn. Na bláthanna feadánach le 5 mhaothán leata, go minic bándearg mar bhachlóg, ach gorm nuair a osclaíonn, uaireanta le súil bhuí nó bhán mar threoraí meala, nó na dathanna seo ina n-iomláine.

Tá suas le 60 speiceas dúchasach in iarthar na hEoráise agus dhá scór speiceas in iardheisceart an Aigéin Chiúin, sa Nua-Shéalainn go príomha ach i bNua-Ghuine Phapua chomh maith. Maireann cúpla speiceas i Meiriceá, Theas agus Thuaidh. Fásann siad ina lán áiteanna eile sna réigiúin measartha mar a dtugadh isteach iad mar phlandaí maisiúcháin. Glactar leis an speiceas *M. scorpioides* mar speiceas sainiúil an ghéinis.

Ciallaíonn *myosotis* "cluas luiche" sa Ghréigis. Tugtar *Vergissmeinnicht* orthu i nGearmáinis, ainm a d'aistríodh go roinnt teangacha eile, mar shampla "forget-me-not" sa Bhéarla. 

## Tagairtí

Catagóir:Bláthanna
Lus na bailbhe

Planda síorghlas ilbhliantúil atá dúchasach do Mheiriceá trópaiceach. Na duilleoga mór caol ubhchruthach le gais fhada, go minic buí nó bán ildathach. Na bláthanna i spáideog is spáidín mór timpeall uirthi. Má itear é, cuireann an súlach searbh tús le hat na teanga is na scornaí, agus is uaidh seo a thagann an t-ainm.

## Tagairtí
Lus na feannóige

Tom leata síorghlas, cosúil le fraoch, dúchasach don Artach agus móintigh mheasartha sa leathsféar thuaidh is ea **lus na feannóige**. Na duilleoga 4-6 mm ar fhad. Na bláthanna ailtéarnach, bláthanna scoite ar leith fireanna is baineanna, 3 sheipeal, 3 pheiteal. An chaor 5 mm ar trastomhas, dubh. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Lus na gile

Planda ilbhliantúil atá dúchasach do dheisceart na hEorpa. Na duilleoga tomach éilipseach, i bpéirí urchomhaireacha mar thruaillí ar an ngas. Na bláthanna i gcinn dhlútha dhingthe, an eipeacailís i 4 chrotal fada, agus an chailís sorcóireach. 5 pheiteal le rufaí, dúdhearg nó bándearg, agus sna foirmeacha don ghairdín, bán, ach go minic breac nó stríocach.

## Tagairtí
Lus gile

Luibh bhliantúil, dhébhliantúil nó ilbhliantúil le duilleoga cosúil le féar, i bpéirí, go minic scothghorm. Dúchasach don leathsféar thuaidh. Eipicailís fheadánach ghearr agus cailís fheadánach ar na bláthanna. 5 pheiteal leata, fiaclach nó rud beag rufach, bándearg, uaireanta dearg nó bán, go minic cumhra. Saothraítear cuid mhaith speiceas. Cuimsíonn sé an choróineach agus lus na gile a fhaightear sa ghairdín. 

## Tagairtí
Lus glinne

Planda ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip is an Áise is ea an **lus glinne**. 15-40 cm ar airde, le riosóim dreaptha. Na duilleoga urchomhaireach éilipseach fiaclach. Na bláthanna bídeach, scothghlas, le 3 sheipeal, na fireannaigh i spící fada cromtha, na baineannaigh i gcrobhaingí. Luibh a bhláthaíonn go han-luath, ceannasach ar urlár coillearnaí go minic.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Lus na gloine

Is luibh bhliantúil a fhásann ar feadh cóstaí agus i riasca goirte beagnach gach áit ar Domhan é **lus na gloine** (*Salicornia europaea*). Cuma mionchactais gan spíonta ar na gais mhéithe altacha gan duilleoga, na bláthanna tumtha sna gais. Tugtar *cabáiste aille riascach* air freisin. Dhóití é tráth chun sóid a sholáthar i gcomhair déanamh gloine. Phiclítí agus piclítear fós é le n-ithe mar ghlasra. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Lus na hoíche

Planda téagartha ilbhliantúil leathanduilleach a fhásann suas le 1.5 m ar airde, dúchasach do réigiúin aolchlochacha is chailceacha san Eoraip, iarthar na hÁise agus tuaisceart na hAfraice. Na bláthanna neamhlonrach, 2.3-3 cm ar fhad, aonarach in ascaillí na nduilleog. An coróinín feadánach, cúigmhaothánach, scothdhonn/vialait. An chaor 1.5-2 cm ar trastomhas, snasta dubh, i gcupán an tseipil ghlais. Is támhshuanach an-nimhiúil gach cuid den phlanda mar go bhfuil na halcalóidigh atraipín, hióisciaimín is solainín ar a fhud. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Lus na mbanríon

Planda alpach Eorpach a léiríonn cnota duilleog méith le bláth báiteach bán. Na bláthanna i gcrobhaingí ar ghas amháin. Saothraítear cuid mhaith hibridí le bláthanna le patrúin chasta.

## Tagairtí
Lus na páise

Is géineas é **Passiflora**, ar a dtugtar **lusanna na páise** nó **fíniúnacha na páise** freisin, de thart ar 550 speiceas de phlandaí bláthanna, an géineas tíopa na fine Passifloraceae.

Is fíniúnacha teannóg-iompartha den chuid is mó iad, agus toir nó crainn iad cuid acu. Is féidir leo a bheith adhmadach nó luibheach. Táirgeann na bláthanna seo bláthanna rialta agus de ghnáth  bláthanna péacacha le Corónacha sainiúla. Tá an bláth peintiméarach agus tagann torthaí neamhoscailteach le go leor síolta orthu agus iad ag aibiú.
## Dáileadh

Tá dáileadh pailéathrópaiceach den chuid is mó ag na *Passiflora*, murab ionann agus a fhine Passifloraceae, a chuimsíonn níos mó speiceas ón Sean-Domhan (mar an géineas *Adenia*). Tá formhór mór na bPassiflora le fáil i Meicsiceo, i Meiriceá Láir agus i Meiriceá Theas, cé go bhfuil ionadaithe breise sna Stáit Aontaithe, in Oirdheisceart na hÁise, agus san Aigéine.  Leantar ag aithint speicis nua: mar shampla, ní raibh *P. xishuangbannaensis* agus *P. pardifolia* ar eolas ag an bpobal eolaíochta ach ó 2005 agus 2006, faoi seach.

## Tagairtí


Catagóir: Malpighiales
Catagóir: Plandaí bia féileacán
Catagóir: Flóra Mheiriceá Láir
Catagóir: Flóra Mheiriceá Theas
Catagóir: Plandaí míochaine
Catagóir: Torthaí inite
Catagóir: Torthaí trópaiceacha
Catagóir: Fíniúnacha
Lus na seabhac

Planda ilbhliantúil atá forleathan, sa leathsféar thuaidh den chuid is mó, is ea **lus na seabhac**. Na duilleoga iomlán nó domhainfhiaclach, eagraithe go bíseach timpeall ar an ngas nó mar róiséad ag a bhun. Na bláthchinn ina n-aonar nó i gcrobhaingí scaoilte, na bláthóga buí de ghnáth. Atáirgeann an-chuid díobh ó thorthaí a d'fhás gan a bheith toirchithe, agus mar seo faightear an-chuid micrispeiceas scoite, suas le 20,000 díobh, meastar. 

## Tagairtí
Lus síoda

Luibh ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip is an Áise, in áiteanna riascacha de ghnáth. Na duilleoga urchomhaireach, na bláthanna bándearg (uaireanta bán) le 5 pheiteal, gach ceann roinnte i 4 theascán caol agus dhá chrotal scoilte ag a bhun.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Lus súgach

Is planda ilbhliantúil í an **lus súgach** nó **lus súch** (*Asparagus officinalis*) atá dúchasach don Eoraip is don Áise. 

clé|mion|Lus súgach
Caoldíreach nó spréite, cuid acu dreaptha, iad uile le duilliúr cleiteach. Na fíordhuilleoga laghdaithe go dtí lanna bídeacha, agus feidhmíonn géaga mionathraithe bídeacha mar dhuilleoga. Na bláthanna bídeach freisin, bán nó buí, clogchruthach nó croischruthach. Na caora glas, dearg nó dubh. Na péacáin óga an-choitianta mar ghlasra. 

## Tagairtí

Catagóir:Glasraí
Edwin Lutyens

Ailtire a saolaíodh i Londain Shasana ab ea **Edwin Landseer Lutyens** (29 Márta 1869 – 1 Eanáir 1944). Cáil air as dearadh an *[[The Cenotaph|Cenotaph]]* (Leacht Cuimhneacháin, 1919–1920) i Whitehall, agus leagan amach Deilí Nua (1912–1930), san India. Dhear sé roinnt struchtúr in Éirinn freisin.

mion|Mionsamhail d'ardeaglais Learphoill arna dhearadh ag Edwin Luytens, i Músaem Learphoill

[mion|Rashtrapati Bhavan, i n[Deilí Nua. Dearadh eile de chuid Luytens]]

 

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1869
Catagóir:Básanna i 1944
André Michel Lwoff

Micribhitheolaí a rugadh in Ainy-le-Château na Fraince ab ea **André Michel Lwoff** (1902-1994). Ina thaighde ar an ngéinitic thaispeáin sé conas a thagann víreas baictéir (baictéarafagach) le bheith ina chuid de chrómasóm an bhaictéir nuair a théann sé isteach sa chill bhaictéarach, a roinneann sé le crómasóm an bhaictéir, agus a chosnaíonn an baictéar i gcoinne aon ionsaí eile ón mbaictéarafagach sin. Ba shuntasach na torthaí seo don taighde ar fhrithsheasmhacht i gcoinne frithbheathach agus ar ailse. Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1965 le Jacques Monod is François Jacob. 

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaithe Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1902
Catagóir:Básanna i 1994
Charles Lyell

Geolaí Albanach a bhí ina cheannródaí don gheolaíocht nua-aoiseach ab ea **Charles Lyell** (14 Samhain 1797 - 22 Feabhra 1875). Go dtí tús an 19ú céad, chreid beagnach gach éinne nach raibh an Domhan ach na mílte bliain d'aois agus go raibh cruth an Domhain, na sléibhte, na farraigí, na haibhneacha, na hoileáin is na h-ilchríocha gan athrú ó thús ama, ach amháin ag catastróf mar thuile Naoi. Ach d'fhoilsigh Lyell leabhar iomráiteach, *Principles of Geology* (Prionsabail na Geolaíochta, 1830) inar chuir sé síos ar a choincheap go raibh an Domhan á athrú an t-am ar fad. Thaispeáin sé conas a thug na fosuithe éagsúla carraigeacha is na hiontaisí de neacha beo a bhí stalctha sna carraigeacha fianaise ar an gcoincheap sin. D'ainmnigh sé cuid de na réanna geolaíocha. Ní hamháin gur leag Lyell bunsraith na geolaíochta nua-aoisí, ach ba mhór an spreagadh a mhodh oibre do Darwin ina chuid oibre siúd ar an éabhlóid bhitheolaíoch. Ina leabhar *The Geological Evidence of the Antiquity of Man* (An Fhianaise Gheolaíoch ar Ársaíocht an Duine, 1863) thug sé tacaíocht d'obair agus conclúidí Darwin. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1797
Catagóir:Básanna i 1875
Catagóir:Acadóirí Briotanacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Fir
Catagóir:Geolaithe Albanacha
Catagóir:Lucht ollscoile
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Scríbhneoirí Albanacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Galar Lyme

Galar ionfhabhtaithe a tharlaíonn de bharr an bhaictéir *Borrelia burgdorferi* is ea **Galar Lyme**. 

## Na siomptóim

mion|clé|''Ixodes ricinus'', sceartán a iompraíonn Galar Lyme san Eoraip

Iompraítear do dhaoine i ngreim na sceartán a inmhíolann fianna is ainmhithe fiáine de ghnáth. Tagann lot dearg craicinn ag ionad an ghreama, leathnaíonn amach thar chúpla lá, agus buaileann fiabhras an fulangaí, chomh maith le pianta matán, tinneas cinn, is athlasadh na n-alt. 
mion|clé|220x220px
Gríos nó bruth mar a bheadh *Bullseye* ar an gcraiceann an comhartha is coitianta go bhfuil galar Lyme ar dhuine agus ní minic a bhíonn sé tromchúiseach. Ach mura ndéantar cúram de, d’fhéadfadh sé an-dochar a dhéanamh don chóras néarógach, an croí agus na hailt**.**

## Réamhchúraim
Tá sceartáin forleathan ar fud na hÉireann is cosúil, sa gcathair chomh maith le faoin tuath. Is ón earrach go dtí an fómhar is gnóthaí iad.
clé|mion|237x237px
Aon duine a bhíonn taobh amuigh, bíodh siad ag obair nó ag déanamh caitheamh aimsire, ba chóir dóibh iad féin agus a bpáistí a chosaint ar sceartáin. 
Iarrtar ar dhaoine priocadh na sceartán a sheachaint trí bhríste cosa fada a chaitheamh, hata a chaitheamh agus an ghruaig a chrapadh isteach faoi, sprae éarthach d’fheithidí a chur orthu (sprae a bhfuil DEET ann is fearr), craiceann, gruaig agus aon fhilleadh teolaí sa gcraiceann a sheiceáil gach tráthnóna má bhíonn duine taobh amuigh i rith an lae, aon sceartán a bhíonn le feiceáil ar an gcraiceann.
Priocfaidh sceartán aon chuid den cholainn ach is fearr leis na cosa agus na lámha. Cloigeann agus muineál páistí is minice a ionsaíonn an sceartán agus ba chóir iad a chosaint agus a chlúdach.
clé|mion|253x253px

## Leigheas
Níl gach sceartán aicídeach agus má bhaintear amach an sceartán laistigh de chúpla uair an chloig, is beag seans go bhfaighfear an galar Lyme. Tarraing amach an sceartán ar fad, go háirithe a bhéal, le pionsúirín agus nigh an craiceann le huisce agus gallúnach. Coinnigh súil ar an spota ansin ar feadh cúpla seachtain ar fhaitíos go dtiocfadh gríos.
Is féidir an galar a leigheas le frithbheathaigh. Ach muna ndéantar cóireáil air go luath, is féidir go dtarlóidh aimhréidh throm dá bharr, athlasadh an chroí is an néarchórais. 

## Stair agus conspóidí
Braitheadh GalarLyme den chéad uair in Old Lyme, Connecticut sa bhliain 1975. Fógraíodh trasna na Stát Aontaithe ó shin é. 
Tá conspóid ann maidir le Galar Lyme ainsealach agus ní mholtar cóireáil antaibheathach a thabhairt dó.

Reáchtáiltear *Lá Feasachta Ghalar Lyme* ag Lárionad Faire um Chosaint Sláinte Fheidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte ar an 29 Aibreán gach bliain.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Lus na stalóg

Tom íseal síorghlas a dhéanann mata ar an talamh, dúchasach do mhóinteach Artach sa leathsféar thuaidh. Na duilleoga 1-2 cm ar fhad, éilipseach nó le leithead uasmhéideach os cionn an láir, dúghlas ar barr is mílítheach faoina mbun. Na bláthanna cromtha, 4-6 mm ar leithead, beagnach cruinneogach, bán le himir bhándearg. Na caora cruinn snasta.

## Speicis
Tá trí speiceas ann sa ghéineas *Arctostaphylos* (a bhfuil thart ar 60 speiceas ann san iomlán). Ní grúpa tacsanomaíochta iad.

* *Arctostaphylos alpinus* — lus na stalóg Alpach
* *Arctostaphylos rubra* — lus na stalóg dearg
* *Arctostaphylos uva-ursi* —	lus na stalóg

## Tagairtí
Lus nathrach

Planda débhliantúil tréan díreach colgach a fhásann suas le 1 m ar airde is ea an **lus nathrach**. Dúchasach don Eoraip agus iarthar na hÁise. Na duilleoga 15 cm ar fhad, lansa-chruthach nó leathfhada, garbh. Panacal mór aige, ag bláthú le gais íochtaracha de chíomaí cornaithe, agus na bláthanna seo go léir ar thaobh amháin. Na fíorbhláthanna tonnadóirchruthach, bándearg, ina mbachlóga gorma nuair a osclaíonn siad.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Trofim Denisovich Lysenko

Bitheolaí agus fiseolaí plandaí a rugadh in Karlovka na hÚcráine ab ea **Trofim Denisovich Lysenko** (29 Meán Fómhair [Seanstíl: 17 September] 1898 – 20 Samhain 1976). Stiúrthóir ar Acadamh na nEolaíochtaí Talmhaíochta san Aontas Sóivéadach i 1938-1956 is 1958-1962. Tharraing sé míchlú air féin agus rinne dochar fadtréimhseach don talmhaíocht san Aontas Sóivéadach nuair a d'fhógair go raibh géinitic Mendel mícheart, ag cur an-chuid eolaithe Sóivéadacha den scoth ina dtost agus cosc ar a dtaighde.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1898
Catagóir:Básanna i 1976
Catagóir:Acadóirí
Catagóir:Aireagóirí
Catagóir:Bitheolaithe Úcránacha
Catagóir:Daoine Sóivéadach
Catagóir:Fir
Catagóir:Géineolaithe
Catagóir:Impireacht na Rúise
Catagóir:Laochra
Catagóir:Luibheolaithe Rúiseacha
Catagóir:Polaiteoirí na hÚcráine
Wangari Maathai

Cosantóir comhshaoil is cearta daonna a rugadh i Nyeri na Céinia ab ea **Wangari Maathai** (1 Aibreán 1940 – 25 Meán Fómhair 2011). Bhain sí amach dochtúireacht in anatamaíocht na  n-ainimhithe.

Sa bhliain 1977 bhunaigh sí Gluaiseacht an Chreasa Ghlais, an scéim plandála crann ba mhó riamh san Afraic, agus aidhm aici bithéagsúlacht a chur chun cinn is ionannas níos láidre a thabhairt do mhná sa tsochaí. 

Bhuaigh sí Duais Nobel na Síochána sa bhliain 2004, an chéad bhean Afracach a bhuaigh an duais sin.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Básanna in 2011
Catagóir:Eolaithe
Catagóir:Daoine Céiniacha
Catagóir:Gníomhaithe timpeallachta
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Síochána
Macadam

mion
Truncáil de chlocha mionaithe ar bhóthar is ea macadam, nó modh chun bóthar a thógáil le cisil dhlúthaithe de chlocha beaga, a tháinig in úsáid timpeall 1815-1820. Toisí éagsúla ag na clocha, ionas go n-oiriúnaíonn siad le chéile go dlúth. 

Cuireadh in ionad smúitbhóithre san Eoraip is Meiriceá é, agus rinne réabhlóid san iompar ar bhóithre. 

Ar dtús bhíodh na clocha greamaithe le chéile le meascán de phúdar cloiche is uisce, ach anois is le bitiúman a ghreamaítear iad.

Cheap John Loudon McAdam, innealtóir as Albain,  an modh nua.

## Féach freisin

* John Loudon McAdam

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre
John Loudon McAdam

Tógálaí bóthar a rugadh in Inbhir Àir na hAlban ab ea **John Loudon McAdam** (21 Meán Fómhair 1756 &ndash; 26 Samhain 1836). D'fhorbair sé dromchlaí macadaim i gcomhair bóithre, agus d'ardaigh an dúshraith fúthu chun an draenáil a fheabhsú. Rinneadh suirbhéir d'Iontaobhas Paidhce Bhriostó de i 1816, agus níos déanaí suirbhéir ginearálta na mbóithre ceannchathartha i Sasana. 

mion|clé|John Loudon McAdam, 1830

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Albanacha
Catagóir:Innealtóirí Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1756
Catagóir:Básanna i 1836
Macall

Tá dhá phlanda leis an ainm seo ann, iad araon dúchasach do réigiúin mheasartha. Is planda díreach ilbhliantúil a fhásann timpeall 60 cm ar airde an macall coille, a dtugtar *luibh Bennett* air freisin. Bíonn na duilleoga roinnte i nduilleoigíní beaga éagothroma le duilleoigín mór foirceanta maothánach, na bláthanna cúigpheitealach ingearach buí le peitil spréite, gob crúcach ar na torthaí a dhéanann ceann cosúil le leadán. Tá an macall uisce cosúil leis seo, ach a bhláthanna babhla-chruthach cromtha, le peitil scothbhándearga.

## Tagairtí
Cyrus Hall McCormick

Ceapadóir an inneall bainte, a rugadh i Rockbridge, Virginia ab ea **Cyrus Hall McCormick** (1809-1884). Rinne sé 6 mhilliún inneall bainte le linn a shaoil, agus réabhlóid sa bhfeirmeoireacht.

## Tagairtí