open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Féile na Gealaí

Is féile cheoil agus ealaíne í **Féile na Gealaí** a dhéanann ceiliúradh ar chultúr comhaimseartha na Gaeilge. Bíonn an uile chineál ceoil le cloisteáil ag an bhféile champála seo, ina measc pop, rac, reigé, punc, traidisiúnta agus rap. Is i Ráth Chairn i gcroílár Ghaeltacht Laighean a bhíonn sí ar siúl gach bliain, thar trí lá i Mí an Mheithimh.

I measc na n-imeachtaí eile a bhíonn ar siúl seachas ceol bíonn filíocht le REIC nó IMRAM, ióga, damhsa, ceardlanna amhránaíochta, agus ceardlanna teanga i nGaeilge na hÉireann agus i nGaeilge na hAlban. Eagraíonn baill d'AerachAiteachGaelach imeachtaí Bród. Chuir GaelGÁIRÍ gig grinn ar siúl in 2022 agus 2023 le leithéidí Julie Jay. An fuirseoir Tadhg Hickey a bhí ag déanamh seó grinn in 2024.

Ón tús, tá "an nasc le hAlbain i gcónaí iontach tábhachtach" do lucht eagraithe na féile idirnáisiúnta seo. Na céadta duine a bhíonn ag triail uirthi ó gach cearn d'Éirinn, thar Shruth na Maoile ó Albain, ó Mhanainn, ón mBreatain Bheag, ó Shasana, agus ó áiteanna nach iad. Bíonn "fuinneamh, cairdeas agus suáilceas le mothú as an slua" ag an bhféile. 

Chuir Edel Ní Churraoin agus Hannah Ní Bhaoill tús léi in 2016 agus tá sí ann mar thoradh ar an obair chrua a dhéanann an coiste deonach a eagraíonn í bliain i ndiaidh bliana.

Tháinig na ceannródaithe rac Gaeilge Na Fíréin "ar ais le chéile arís do cheolchoirm eisíoch" ag an bhféile in 2024.

## Gradaim
Is í Féile na Gealaí a chrú an duais i gcomhair Fhéile na Bliana ag Gradaim NÓS beagnach gach bliain go dtí gur cuireadh deireadh leis, an bhliain inar bunaíodh an fhéile san áireamh. An t-aon bhliain amháin nár bhuaigh sí, fuair sí ainmniúchán. Vóta poiblí a bhíodh i gceist leis an ngradam sin.

## Taisteal
Eagraítear bus díreach go dtí na Féile ó Chlub an Chonartha i mBÁC ar an Aoine. Déantar amhlaidh ó Bhéal Feirste uaireanta.

Téann bus 188 go dtí Ráth Chairn ó Dhroichead Átha tríd an Uaimh, bailte a bhfuil nascanna acu le Béal Feirste agus le BÁC.

## Féach freisin

* An Picnic Leictreach
* Dorn san Aer
* Liú Lúnasa
* ROC1
* An Fhéile Chraiceáilte
* Picnic Ráth Chairn

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil
* Siopa
* Bus ó BhÁC
* Físeán de chuid NÓS faoi bhunú na féile: Féile na Gealaí
* Físeán de chuid Mheon Eile ina tríú bhliain: Féile na Gealaí ag dul ó neart go neart

## Tagairtí

Catagóir: Féilte Gaeilge
*
*
*
Catagóir: Ceol Comhaimseartha na Gaeilge
Catagóir: Rac-cheol
*
*
Catagóir: Gaeltacht na Mí
Catagóir: Contae na Mí
Catagóir: Féilte Ghaeilge na hAlban
Catagóir: Tograí idirghaelacha
Catagóir: Féilte a bunaíodh in 2016
Catagóir: Bunaithe sa bhliain 2016
Catagóir: Bunaithe sna 2010í
Catagóir: Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Féile na Bliana
Catagóir: Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Féile na Bliana
Dòmhnall Mac an Tòisich

Scoláire Gaeilge as Albain ba ea **Dòmhnall Mac an Tòisich** (Donald Macintosh) (1743–1808) agus é ina mhinistir nár mhionnaigh de chuid Eaglais Easpagóideach na hAlban. D’fhoilsigh sé cnuasach mór de sheanfhocail Ghaeilge na hAlban, an chéad saothar dá leithéid a foilsíodh riamh. 

## Beatha
Rugadh é in Urchoille Mhòr, láimh le Choille Chreichnich i Siorrachd Pheairt i lár na hAlban. Bhí a athair ina fhonsóir agus ina chrochtóir. Chuaigh sé ar scoil pharóiste agus chaith seal ina múinteoir, agus ansin bhain sé Dún Éideann amach, áit a bhfuair sé post mar fhear an phoist. Ina dhiaidh sin fuair sé post mar chléireach cóipeála, agus níos déanaí bhí sé ina oide i dteach Stíobhartach Gairntully. Le tamall de bhlianta tar éis 1785 bhí sé ar fostú in oifig an Uasail Davidson, leaschoimeádaí an tSéala agus gníomhaire Corónach.

Ar 30 Samhain 1786 toghadh Mac an Tòisich ina chléireach oinigh ar son na Gaeilge sa Society of Antiquaries of Scotland, post a bhí aige go dtí 1789. Sa bhliain sin rinne James Brown, fear ionaid na cléire nár mhionnaigh in Albain, Mac an Tòisich a ainmniú mar chomharba dó féin; d’oirnigh Brown ina dhéagánach é in 1789 agus ina mhinistir ina dhiaidh sin. Chuaigh Mac an Tòisich ó áit go háit nó gur chuir sé faoi i nDún Éideann, ach thugadh sé cuairt Ardchríocha Pheairt gach bliain chomh fada ó thuaidh le Banbh i Siorrachd Obar Dheathain, ag freastal ar an mbeagán a ghéilleadh dá údarás. 
  
In 1801 cheap an Highland Society of Scotland mar aistritheoir Gaeilge agus mar choimeádaí taifead Gaeilge é. Fuair sé bás i nDún Éideann ar 22 Samhain 1808 agus é gan phósadh, agus cuireadh é i reilig na mBráithre Mionúra i nDún Éideann.

## Oidhreacht
D’fhág Mac an Tòisich a leabharlann de thimpeall dhá mhíle leabhar agus lámhscríbhinní ag baile mór Dhùn Chailleann. Coinníodh na leabhair le chéile mar Leabharlann Mhic an Tòisich, agus cuireadh leo; ach b’fhéidir nár fágadh na lámhscríbhinní ann.

## Saothar
Ba é Mac an Tòisich a chuir le chéile *A Collection of Gaelic Proverbs and Familiar Phrases; . . . with an English Translation . . . illustrated with Notes. To which is added The Way to Wealth, by Dr. Franklin, translated into Gaelic*, Dún Éideann, 1785. (Raibeard MacPharlain, máistir scoile i nDún Éideann, a chuir Gaeilge ar *The Way to Wealth*, rud a rinne sé do Dhàibhidh Arascain, 11ú hIarla Bhuchain; dó siúd a tíolacadh an leabhar.) Chuir Alasdair Caimbeul, údar ó Loch Lùbnaig sna Garbhchríocha, an dara heagrán amach in 1819. Foilsíodh bailiúchán nua in 1881 agus in 1882, é bunaithe ar shaothar Mhic an Tòisich agus curtha in eagar ag Alasdair MacNeacail.

## Nótaí

Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Manhattanhenge

[clé|mion|[Times Square]]
clé|mion
Faoi dhó gach bliain, bíonn luí gréine as an ngnáth i Nua-Eabhrac, agus tugtar **Grianstad Manhattan** nó  "**Manhattanhenge**"  ar an fheiniméan.  Ar na laethanta seo amháin bíonn an ghrian i líne dhíreach leis na sráideanna agus í ag dul faoi. Bíonn an ghrian le feiceáil ag dul faoi, idir na foirgnimh mhóra ar shráideanna Manhattan. Feiniméan de chuid an 20ú haois é seo.

Bíonn na foirgnimh mar fhráma ar an luí gréine agus bíonn a lán daoine ar shráideanna Nua-Eabhrac ag glacadh grianghraif. Bíonn sráideanna Manhattan leagtha amach sa treo soir-siar, agus **t**agann na mílte chuig an bhféile gach bliain.

## Féach freisin

* Grianstadanna

## Tagairtí

Catagóir:Manhattan
Catagóir:Grianstadanna
Claudia Sheinbaum

clé|mion|togchán na hUachtaránachta, 2024
clé|mion|2022
Eolaí aeráide is ea **Claudia Sheinbaum** (a rugadh ar an 24 Meitheamh 1962), agus Uachtarán ar Mheicsiceo.

Bhí bua ollmhór bainte amach ag Claudia Sheinbaum i dtogchán na hUachtaránachta i Meicsiceo ar an  2 Meitheamh 2024, an chéad bhean atá ina hUachtarán ar an tír seo i Meiriceá Láir. 59% den vóta a bhí aici; ní raibh aon duine riamh a bhain éacht dá leithid amach i dtoghchán daonlathach i Meicsiceo.

Chaith sí tamall ina méara ar Chathair Mheicsiceo, 2018 - 2023.

## Féach freisin

* Enrique Peña Nieto

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí Meicsiceacha
Catagóir:Eolaithe aeráide
Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Siondróm hipeapláiseach croí clé

mion|Físeán

Éalang neamhghnáth croí é an **siondróim hipeapláiseach croí clé** a bhíonn ar leanaí ón bhroinn, a fhágann nach mbíonn ar chumas an chroí fuil a dháileadh i gceart ar fud an choirp. Ina áit sin bíonn ar an chuid dheis den chroí an fhuil uilig a phumpáil chuig na scamhóga agus chuig an chuid eile den chorp.

### Dlí Daithí
Is é Dáithí Mac Gabhann, a rugadh in 2017, as Béal Feirste is cúis leis an dlí ar dheonú orgán a bheith leasaithe sa Tuaisceart in 2023.  Throid a thuismitheoirí go crua leis an dlí ar dheonú orgáin a athrú. Bhí Dáithí ar dhuine de 153 othar i dTuaisceart Éireann in 2024 a bhí ag fanacht le trasphlandú. Ar an drochuair, ní gach othar a mhaireann fada go leor le horgán úr a fháil - faigheann idir deichniúr agus cúig dhuine dhéag bás gach bliain sula n-aimsítear deontóir dóibh.

Is deontóir orgán go huathoibríoch é gach duine fásta i dTuaisceart Éireann anois ach amháin má chuireann duine a mhalairt in iúl.

## Féach freisin

* Dlí Dáithí

## Tagairtí

Catagóir:Galair chroí
Catagóir:Deonú orgán
Ticketmaster

Tá an comhlacht **Ticketmaster**, atá lonnaithe i gCalifornia, i gceannas ar cheann de na hardáin díolacháin ticéid ar líne is mó ar domhan.  Is córas ticéadaithe agus suíomh Meiriceánach do áirithintí ceolchoirmeacha srl é Ticketmaster. Is cuid de Live Nation Entertainment é, máthair chomhlacht Ticketmaster 
clé|mion|córas ticéadaithe

## Conspóidí

### Haiceáil
In 2024, bhí sé dearbhaithe Ticketmaster go raibh siad ag fiosrú sárú ar a mbunachar sonraí, ó mhaígh an grúpa haiceála ShinyHunters gur éirigh le teacht ar eolas 560 milliún dá gcuid custaiméirí. Ar an 27 Bealtaine 2024, d'fhoilsigh an grúpa fianaise ar an ngréasán dorcha faoin bhradaíl a rinne siad agus phostáil siad seat scáileáin ar na meáin shóisialta lena léiriú. D'éiligh an grúpa íocaíocht éirice de $500,000 agus dúirt gur "reic aon uaire" a ba é .
[clé|mion|Liam agus [Noel Gallagher]]

### Scannal Oasis
Ar an 27/08/2024, bhí sé fógartha ag Liam agus Noel Gallagher go bhfuil Oasis ag teacht ar ais le chéile chun roinnt gigeanna a dhéanamh – agus dhá cheann i bPáirc an Chrócaigh in 2025. Ach níorbh fhada gur iompaigh an lucht leanúna ar na meáin shóisialta agus ardáin eile chun frustrachas faoin bpróiseas díolacháin a chur in iúl, go háirithe na praghsanna arda a bhí á lorg do chuid de na ticéid do sheónna Pháirc an Chrócaigh.

Chuir an CCPC, an Coimisiún um Iomaíocht agus Cosaint Tomhaltóirí, imscrúdú ar bun faoi dhíol na dticéad do cheolchoirm Oasis ag Ticketmaster. Dúirt an Coimisiún go raibh níos mó ná 100 gearán faighte acu faoi dhíol na dticéad agus tar éis na ngearán sin a athbhreithniú gur cuireadh an t-imscrúdú ar bun.

## Féach freisin

* Live Nation Entertainment
* ShinyHunters

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha
Catagóir:Live Nation Entertainment
Catagóir:Monaplachtaí
Catagóir:Miondíoltóirí
Catagóir:Díolaíocht ticéad
Catagóir:Siamsaíocht
Pobal seachas Brabús

Is páirtí polaitiúil Éireannach é **Pobal seachas Brabús** (**PsB**) nó **an Comhaontas Pobal seachas Brabús** uaireanta.  Tá sé comhdhéanta de bhaill de chuid na heite clé i bPoblacht na hÉireann agus Tuaisceart na hÉireann, a cuireadh ar bun i nDeireadh Fómhair na bliana 2005. 

## Polasaithe
Comhghuaillíocht i bhfad amach ar an eite chlé  é an Comhaontas, atá i gcoinne an nua-liobrálachais agus na cogaíochta. I bhforógra an pháirtí a seoladh don Olltoghchán 2024, 

* Deirtear go bhfaighfear réidh ar fad leis an Muirear Sóisialta Uilíoch dóibh siúd atá ag saothrú níos lú ná €100,000 sa mbliain agus go dtabharfaí rátaí cánach nua isteach a dhíreodh ar lucht ardioncaim.
* Bhí sé mar pholasaí ag PsB an €14 billiún d’airgead cánach atá le fáil ó Apple a úsáid chun Comhlacht Tógála Stáit a bhunú chun tithe sóisialta agus inacmhainne a chur ar fáil.
* Bhunófaí seirbhís náisiúnta phoiblí chun cúram leanaí saor in aisce a chur ar fáil. 
* An Ghaeilge. Deir PsB go gcuirfear deis freastail ar choláiste samhraidh ar fáil do pháiste scoile ar feadh trí bliana. Deirtear freisin go gcinnteofar go mbeidh deis ag gach páiste oideachas lán-Ghaeilge a fháil, bíodh sin ag leibhéal na réamhscoile, na bunscoile nó na meánscoile. 
[clé|mion|[Richard Boyd Barrett, 2022]]

## Conspóidí
Tharla aighneas sa Dáil i mí na Bealtaine 2024 le linn na díospóireachta ar rún a bhí curtha os comhair na Dála ag Pobal seachas Brabús maidir le neodracht na hÉireann agus 'na trí ghlas'.  Chocáil Seán Fleming, Fianna Fáil, a mhéar le Teachtaí Dála Phobal seachas Brabús agus dúirt trí huaire gur maidríní lathaí ag Vladimir Putin a bhí iontu.

## Daoine
Ar na baill tá Richard Boyd Barrett.

Bhí Bríd Smith an t-aon Ghaeilgeoir ag PsB / Comhghuaillíocht Frith-Dhéine sa Dáil le linn 2020-2024. Níor sheas sí in Olltoghchán 2024.

## Torthaí toghcháin

### Poblacht na hÉireann

#### Dáil Éireann

#### Toghcháin áitiúla

#### Pharlaimint na hEorpa

## Féach freisin

* Pobal seachas Brabús/Dlúthpháirtíocht  agus Dlúthpháirtíocht (Comhghuaillíocht Frith-Dhéine)
* Trotscaíochas

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil 

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí sóisialacha in Éirinn
Catagóir:Marxachas
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 2005
Catagóir:Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Páirtithe polaitíochta i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Poblachtachas na hÉireann
Alasdair MacNeacail

Scoláire Gaeilge, dlíodóir agus fear léinn as Albain ba ea **Alasdair MacNeacail** (Alexander Nicolson) (1827–1893). Ina theannta sin, bhí sé ar na chéad dreapadóirí sléibhe in Albain. 

## Beatha
Rugadh é in Hùsabost san Eilean Sgitheanach ar an 27 Meán Fómhair 1827. Fuair sé a chéad oideachas ó oidí; chuaigh sé ar Ollscoil Dhún Éideann tar éis bhás a athar agus rún aige a bheith ina mhinistir de chuid Shaor-Eaglais na hAlban. Fuair sé BA in 1850 agus MA oinigh in 1859, agus thug sé léachtaí ar loighic agus ar fhealsúnacht mhorálta mar léachtóir ionaid.

D’éirigh MacNeacail as an diagacht agus chuaigh le hiriseoireacht. Glacadh leis mar abhcóide in 1860, agus chaith sé deich mbliana ag déanamh tuairisc ar chúiseanna dlí don *Scottish Jurist*, in éineacht le bheith ag obair mar scrúdaitheoir fealsúnachta san ollscoil agus mar inniúchóir breitheanna agus eile i nDún Éideann agus sna ceantair máguaird.
 
In 1865 cheap Coimisiún Oideachais na hAlban MacNeacail ina choimisinéir cúnta, agus thug sé cuairt Inse Ghall, scrúdaigh na scoileanna agus rinne tuairisc i Leabhar Gorm. Dhiúltaigh sé glacadh le hollúnacht Cheilteach Ollscoil Dhún Éideann, cé gur chuidigh sé go mór leis an gcathaoir sin a bhunú. In 1880 fuair sé céim LL.D ón ollscoil.

In 1883 ceapadh MacNeacail ina bhall de Choimisiún Napier, coimisiún a raibh suim acu sa bhail a bhí ar chrochtóirí agus ar choiteoirí sna Garbhchríocha agus in Inse Ghall agus a bunaíodh de thoradh corraíle sna ceantair sin. Faoin am sin bhí MacNeacail ina shirriam ar Chille Chùithbheirt. Rinne an Coimisiún moltaí ní hamháin i gcúrsaí talún ach i gcúrsaí oideachais chomh maith, agus dúirt: "Educational use of Gaelic should not only be permitted but enjoined". D’áitigh siad gur chóir ábhar ar leith a dhéanamh den Ghaeilge sna scoileanna agus go mbeadh sí i dteideal deontas. MacNeacail féin a bhí freagrach as na moltaí sin, ach dhiúltaigh Roinn Oideachais na hAlban agus a foireann cigireachta go dúr dóibh.

In 1885 rinneadh sirriam ionaid Ghrianaige de, ach d’éirigh sé as an bpost in 1889 le pinsean de dheasca drochshláinte. D’fhill sé ar Dhún Éideann agus fuair bás go tobann ar an 13 Eanáir 1893. Cuireadh é i Reilig Warriston.

## Saothair
Tá clú buan ar MhacNeacail mar scoláire, go háirithe de bharr a chuid alt sa tréimhseachán *The Gael*, bailiúchán mór seanfhocal agus leagan athchóirithe de *Am Bìoball Gàidhlig* a rinneadh don Society in Scotland for Propagating Christian Knowledge. Ba scoláire Gréigise é chomh maith. Ba é a mhórshaothar an bailiúchán seanfhocal úd agus é bunaithe ar bhailiúchán a d’fhoilsigh Dòmhnall Mac an Tòisich: 

**A Collection of Gaelic Proverbs and Familiar Phrases. Based on Macintosh's Collection. Edited by Alexander Nicolson*, Edinburgh, 1881; 2nd edit. 1882. 

## Nótaí

Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Séala na Breataine Bige

Bhí séala dá gcuid féin ag Prionsaí na Breataine Bige agus baineadh úsáid as séala náisiúnta don chéad uair sa bhlaiin 2011.

## Séala Llywelyn ap Iorwerth
mion|159x159px| Séala Llywelyn ap Iorwerth (d. 1240).
Téann séala Llywelyn Fawr ( Llywelyn ap Iorwerth ) siar go dtí 1240 . Feictear Llywelyn gléasta faoi chathéide agus claíomh ina láimh dheis agus sciath ar a lámh chlé suite ar mhuin chapall ag **ag dul ar cosa in airde** ar dheis. 

Baineadh úsáid as séalaí mar léiriú ar bharántúlacht an tsínitheora agus uaireanta cuireadh séala stáit le cúl an tséala chéaraigh chun barántúlacht bhreise a chinntiú. Is eol do Llywelyn ap Iorwerth gur bhain sé úsáid as a shéala stáit nó a fhrithshéala, mar shampla sa bhliain 1230, mar atá;herwydd nad oes ganddo ei sêl fawr ag ef".."(ag séalú na litreacha lena shéala rúnda toisc nach bhfuil a shéala mór aige)" 

## Séala Llywelyn ap Gruffydd
Creidtear gur leáigh na Sasanaigh séala príobháideach Llywelyn ein Llyw Olaf (Llywelyn ap Gruffydd), a bhean Eleanor agus a dheartháir Dafydd tar éis dóibh  a aimsiú ar a gcoirp chun cailís a dhéanamh sa bhliain 1284.

Luaigh an tArdeaspag Peckham, ina chéad litir chuig Robert Bishop ó Bath agus Wells dar dáta 17 Nollaig 1282 "Más mian leis an rí go mbeadh an chóip [den liosta] a fuarthas i mbrístí Llywelyn, is féidir leis é a bheith aige ó Edmund Mortimer, a bhfuil faoi a chúram agus freisin ar shéala príobháideach Llywelyn agus rudaí áirithe eile  a fuarthas san áit chéanna. 

## Séala Owain Glyndwr
mion|228x228px| Séala (ar dheis) agus Séala Rúnda (ar chlé) Owain Glyndŵr mar Phrionsa na Breataine Bige.
Séala (ar dheis) agus Séala Rúnda (ar chlé) Owain Glyndŵr mar Phrionsa na Breataine Bige. Is éard atá sa séala rúnda a airm, leon, coróin agus dragan.
## Tagairtí
Catagóir:Séalaí náisiúnta
Catagóir:Monarcacht na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Senedd Cymru
Bulaí Meiriceánach

Is madra as Meiriceá é an **bulaí Meiriceánach** nó an **bulaí XL**.   Faoi na Rialacháin um Rialú Madraí in Éirinn, tá rialacha i bhfeidhm maidir le húinéireacht agus rialú póranna áirithe madraí. Ina measc sin tá tarbh-bhrocairí Meiriceánacha agus Sasanacha, Tarbhmhaistíní agus Doberman. 

## Eachtraí in Éirinn
Ar an 4 Meitheamh 2024, maraíodh Nicole Morey, bean 23 bliain d'aois i gCo. Luimnigh, nuair a d'ionsaigh Bulaí XL (agus tarbh-bhrocaire) í.  Rinne baill de Aonad Armtha na nGardaí é a dhíothú nuair a cuireadh fios orthu chuig an láthair.

Ar an 6 Meitheamh 2024, lámhaigh  na Gardaí Bulaí XL i gCorcaigh tar éis don mhadra éirí trodach le linn eachtra aréir ar Bhóthar Uí Chonghaile i mBaile Féitheán.

Ar an 17 Lúnasa 2024,  gortaíodh go dona cailín bliain d'aois nuair a d'ionsaigh bulaí XL í i gCo Chiarraí.

Ar an 15 Meán Fómhair 2024, gortaíodh fear nuair a d'ionsaigh bulaí XL é í ar Bhóthar Bhéal Átha Seanaidh sa Choill Mhór (tuaisceart Átha Cliath).

Ar an 28 Eanáir 2026, ionsaíodh buachaill ocht mí dhéag d'aois i gCallainn, Co Chill Chainnigh.

## Eachtraí sa Bhreatain
Ar an 20 Lúnasa 2024, bhásaigh fear 53 bliain d'aois tar éis do mhadra den phór bulaí XL é a ionsaí ina theach cónaithe  i mbaile Accrington in iarthuaisceart Shasana.

## Dlí
In Éirinn, go dtí 2024, b'éigean do dhuine ós cionn 16 bliana d'aois na madraí a shrianadh le hiall láidir agus béalóg a choinneáil orthu i gcónaí in áiteanna poiblí.   

Bhí cosc curtha ar mhadraí den phór seo sa mBreatain sa bhliain 2024,  seachas i gcás daoine a bhfuil teastas díolúine acu. In Éirinn, d'éirigh sé in aghaidh an dlí le linn 2024 madra Bulaí XL a allmhairiú, a phórú, a dhíol nó a athlonnú. Ón 1ú Feabhra 2025, tá sé mídhleathach úinéireacht na madraí in Éirinn gan deimhniú díolúine.

D'áitigh lucht agóide i gcoinne na ndlíthe seo go bhfuil a leithéid de reachtaíocht idirdhealaitheach i gcoinne úinéirí siosmaideacha agus a gcuid madraí, agus nach dtugann an cosc aghaidh ar úinéireacht neamhfhreagrach peataí.

## Féach freisin

* Tarbh-bhrocaire (*bull terrier* ; tá an tarbh-bhrocaire Sasanach bán de ghnáth, an tarbh-bhrocaire Staffordshire scothdhearg/buí dhonn de ghnáth)
* Tarbh-bhrocaire Meiriceánach (*pit bull terrier* i Sasana ach *bull terrier* sna Stáit Aontaithe)
* Tarbh-bhrocaire bídeach (*miniature bull terrier*)
* Tarbhmhaistín  (''bullmastiff'')
* Tarbh-bhrocaire (idirdhealú)

## Tagairtí
 

Catagóir:Póir mhadraí
Tadhg Hickey

Is fuirseoir "fíor-Chorcaíoch" é **Tadhg Hickey**. Rinne sé seó grinn mar chuid d'Fhéile na Gealaí 2024.

## Tagairtí

Catagóir:Fuirseoirí Éireannacha‎
Catagóir:Fuirseoirí le Gaeilge
Catagóir:Daoine beo
Ionsaí de chuid Iosrael ar scoil i nGaza

mion
Tharla **ionsaí de chuid Iosrael ar scoil i nGaza**, i gcampa dídeanaithe Nuseirat i lár stráice Gaza, ar an 6 Meitheamh 2024.

Dúirt lucht leighis san ospidéal al-Aqsa gur maraíodh ar a laghad 40 duine sa ruathar ar an scoil, páistí san áireamh.  Bhí an scoil faoi stiúir na Náisiún Aontaithe (UNRWA).

clé|mion|Nuseirat
clé|mion|Baineadh úsáid as buama GBU-39 de chuid Boeing sna Stáit Aontaithe
clé|mion|Philippe Lazzarini

### Cúlra
Tháinig an t-ionsaí tráth a bhí cainteanna íogair ar bun faoi shos cogaidh a d'fheicfeadh gialla á scaoileadh ag Hamas agus Palaistínigh á saoradh as príosúin in Iosrael.

D'eisigh na Stáit Aontaithe agus roinnt tíortha eile ráiteas ag tathant ar Iosrael agus ar Hamas cibé comhghéilleadh is gá a dhéanamh le socrú a dhaingniú tar éis chogadh 8 mí i nGaza.

### Imeachtaí
Tharla an t-ionsaí i lár na hoíche, agus 6,000 teifigh sa scoil ag an am. Dúirt Hamas gur maraíodh 40 duine, mná agus páistí ina measc, a bhí ar foscadh san ionad.  'Aerionsaí dírithe ar sprioc' a thug Iosrael ar an eachtra, ag maíomh go raibh suas le 30 saighdiúir de chuid Hamas istigh sa scoil. Dúirt urlabhraí Daniel Hagari nach raibh mná agus páistí ann agus go raibh an locht  ar Hamas féin. Bhain Iosrael úsáid as GBU-39, buama de chuid Boeing a rinneadh sna Stáit Aontaithe,

Dhiúltaigh urlabhraithe rialtais Gaza líomhain Iosrael gur ionad de chuid Hamas a bhí ann, agus gur leithscéal a bhí ó Iosrael chun an t-ionsaí a dhéanamh.

### Tuairimí
Dúirt ceannaire UNRWA, Philippe Lazzarini, gur sárú follasach ag an dlí Idirnáisiúnta é ionsaithe míleata ar fhoirgnimh de chuid na Náisiún Aontaithe.

Tá fiosrúchán faoin ionsaí á lorg ag Josep Borrell, ceannasaí polasaí eachtrach an Aontais Eorpaigh. Dúirt Borrell gurb é an foréigean agus an fhulaingt an t-aon saol atá ag na céadta míle sibhialtach neamhurchóideacha, agus gur cheart an fíor-dhrochscéal seo a iniúchadh.

## Féach freisin
* Gníomhaireacht na Náisiún Aontaithe um Fhóirithint agus Oibreacha ar mhaithe le dídeanaithe Palaistíneacha sa Neasoirthear nó UNRWA
* Cogadh Iosrael-Gaza

#### '''Eachtraí eile'''

* Ruathair aeir ar champa teifeach Jabalia, 9 Deireadh Fómhair 2023
* Pléasc in Ospidéal Al-Ahli, Gaza, 17 Deireadh Fómhair 2023
* Eachtra lámhaigh in Shegaia, 15 Nollaig  2023. Scaoil an IDF marbh triúr gialla ainneoin go raibh brat bán ar iompar acu agus gur ghlaoigh siad amach in Eabhrais.
* Sléacht Al-Rashid,  29 Feabhra  2024
* Ionsaí de chuid Iosrael ar World Central Kitchen, 1 Aibreán 2024
* Agóidí na mac léinn in aghaidh brúidiúlacht Iosrael sa Phalaistín, Aibreán - Bealtaine 2024
* Ionsaí buamála de chuid Iosrael ar ionad tearmainn do theifigh, 27 Bealtaine 2024

## Tagairtí

Catagóir:2024
Catagóir:Stair Iosrael
Catagóir:Stair na Palaistíne
Catagóir:UNRWA
Catagóir:Cogadh Iosrael-Gaza
Josep Borrell

Iar-cheannasaí polasaí eachtrach an Aontais Eorpaigh is ea **Josep Borrell** (a rugadh ar an 24 Aibreán 1947).
 
## Féach freisin

* Ursula von der Leyen
* Kaja Kallas

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Polaiteoirí na Spáinne
Catagóir:Coimisinéirí Eorpacha
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Kenneth Chesebro

Aturnae Meiriceánach is ea **Kenneth John Chesebro** (dáta breithe; 5 Meitheamh, 1961) ar a dtugtar ailtire 'chomhcheilg na dtoghthóirí bréige Trump' a chuaigh i mbun comhcheilge chun toghchán uachtaránachta SAM 2020 a chur ar ceal. An 14 Lúnasa 2023, díotáladh Chesebro in éineacht le hocht nduine dhéag eile in ionchúiseamh cambheartaíochta i Georgia.
An 14 Lúnasa 2023, díotáladh Chesebro mar aon le hocht gcinn déag eile in ionchúiseamh cambheartaíochta toghcháin Georgia .

Ar an 20 Deireadh Fómhair, 2023, phléadáil sé ciontach i gcion feileonachta amháin de chomhcheilg chun doiciméid bhréagacha a chomhdú.  Mar chuid dá mhargadh pléadálacha, ghlac Chesebro le cúig bliana promhaidh, $5,000 mar chúiteamh, 100 uair an chloig de sheirbhís phobail, agus d’aontaigh sé fianaise a thabhairt i gcoinne Donald Trump agus na cosantóirí eile. 

Ar an 4 Meitheamh, 2024, bhí Chesebro i measc triúr a díotáladh i gcúis feileonach maidir lena ról le toghthóirí bréagacha ó Wisconsin do thoghchán 2020. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Coirpigh Mheiriceá 21ú haois
Catagóir:Dlíodóirí Meiriceánacha an 20ú haois
Catagóir:Dlíodóirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Teoiricithe comhcheilg Mheiriceá
Acmhainneacht téimh dhomhanda

mion
Is éard atá i gceist le **acmhainneacht téimh dhomhanda** nó **ATD** ná tomhais den mhéid teasa a cheapann gás ceaptha teasa san atmaisféar (ar a dtugtar ‘fórsáil radantach’) in imeacht tréimhsí ama áirithe. Tá sé comhaontaithe ag rialtais an tomhais sin a úsáid chun tionchar astaíochtaí gháis éagsúla, agus an méid a chuireann siad le téamh domhanda, a shuimiú.

## Féach freisin

* Téamh domhanda

## Tagairtí

Catagóir:Aeráid
Catagóir:Athrú aeráide
Tarbh-bhrocaire (idirdhealú)

Tá an téarma "tarbh-bhrocaire" ("*pit bull*" i mBéarla) débhríoch *:*
* Tarbh-bhrocaire (*bull terrier* ; tá an tarbh-bhrocaire Sasanach bán de ghnáth, an tarbh-bhrocaire Staffordshire scothdhearg/buí dhonn de ghnáth)
* Tarbh-bhrocaire Meiriceánach (*pit bull terrier* i Sasana ach *bull terrier* sna Stáit Aontaithe)
* Bulaí Meiriceánach (*American bully* nó *American pit bull terrier*)
* Tarbh-bhrocaire bídeach (*miniature bull terrier*)
* Tarbhmhaistín  (''bullmastiff'')
Catagóir:Póir mhadraí
Halla an Bhaile Mhóir, Learpholl

Foirgneamh mór Seoirseach é **Halla an Bhaile Mhóir i Learpholl**.  Le feiceáil ann – an staighre agus an cruinneachán gloine os a chionn, an t-urlár leis na tíleanna Minton, an teallach mór adhmaid, na múrphictiúir chomh maith leis an mbailiúchán luachmhar earraí airgid.

## Féach freisin

* Learpholl

## Tagairtí

Catagóir:Learpholl
Catagóir:Ailtireacht Sheoirseach
Catagóir:Ionaid turasóireachta
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i Sasana
Catrìona Lexy Chaimbeul

File, úrscéalaí, drámadóir agus aisteoir as Albain is ea **Catrìona Lexy Chaimbeul** (1982-). Oibríonn sí trí Ghaeilge na hAlban den chuid is mó. 

## Beatha
Baineann Chaimbeul le muintir shuntasach liteartha i Nis in Eilean Leòdhais. Scríbhneoirí Gaeilge is ea a hathair Tormod Caimbeul (Tormod a’ Bhocsair) agus a huncail Alasdair Caimbeul, agus ba scríbhneoirí Gaeilge chomh maith a seanathair Aonghas Caimbeul (Am Bocsair) agus a seanuncail Aonghas Caimbeul (Am Puilean), file cogaidh agus údar cuimhní cinn. Amhránaí traidisiúnta agus léachtóir is ea a máthair, Mary Jane Campbell. 

Chuaigh Chaimbeul ar Ollscoil Dhún Éideann agus fuair MA ann. Bhí sí ag obair mar aisteoir agus mar oide sa drámaíocht Ghaeilge, agus chaith sí dhá bhliain san Eden Court Theatre in Inbhear Nis ina ealaíontóir drámaíocht Gaeilge ar son an Eilein Sgitheanaich agus Loch Aillse, agus in 2011-12 ba í Ealaíontóir Comhlach na Gaeilge í in Amharclann Náisiúnta na hAlban. In 2013 chaith sí tréimhse bliana mar scríbhneoir cónaithe i Sabhal Mòr Ostaig, áit a bhfuil baint ag a muintir léi i gcúrsaí litríochta agus léinn. 

Tá sé ráite ag Chaimbeul gurb iad mórthéamaí a saothair an caidreamh, na rúin agus na bréaga, agus an t-osnádúr. 

## Duaiseanna
Féile Leabhar Bhaile na h-Ùige, duais Filíochta Gaeilge 2006.

## Liosta leabhar

Úrscéalta:

*Cleasan a’ Bhaile Mhòir*, Sandstown Press, 2009: ISBN: 978-1-905-20729-9

*Samhraidhean Dìomhair*, CLÀR, 2009: ISBN 978-1-900-90131-4

*Cluicheadairean*, Acair Ltd, 2013: ISBN 978-0-861-52546-1

*Nigheanan Mòra*, Sandstone Press, 2014: ISBN 978-1-908-73796-0

Leabhair do pháistí:

*Balach Beag a Mhàthar*, Acair/Stòrlann Nàiseanta na Gàidhlig, 2004: ISBN 978-0-861-52611-6

*Sgeulachdan Eagalach Feagalach*, Acair Ltd, 2008: ISBN 978-0-861-52336-8  

*An t-Ionnsachadh Bòidheach: Pàirt 1 - Am Fuachd Gorm*, Stòrlann Nàiseanta na Gàidhlig/Acair Ltd, 2014: ISBN 978-0-861-52570-6

*An t-Ionnsachadh Bòidheach: Pàirt 2 - Campa na Cloinne*, Stòrlann Nàiseanta na Gàidhlig/Acair Ltd, 2015: ISBN 978-0-861-52595-9

Drámaí:

*Doras Dùinte*, Leabhraichean Beaga, 2013

*Shrapnel: An Dealbh-chluich*, Leabhraichean Beaga, 2016: ISBN 978-0-946-42755-0

Foilseacháin oideachasúla:

*Speaking Our Language: Pasgan Luchd-oideachaidh*, Sreath 1, Comunn na Gàidhlig, 1994
## Naisc sheachtracha
*Catriona Lexy Campbell
## Nótaí

Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Scríbhneoirí Albanacha
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
White Star Line

Bhunaigh John Pilkington agus Henry Wilson an cuideachta loingseoireachta **White Star Line** in 1845, ar ceann de na comhlachtaí ba mhó sa mBreatain sa 19ú haois. Bhíodh an White Star Line ina chomórtas idir é agus an comhlacht mór eile, an Cunard Line, cé aige an raibh an long thrasAtlantach ab fhearr.
clé|mion|Oceanic, 1871
clé|mion|Oceanic,1899
[clé|mion|[J. Bruce Ismay, 1912]]

## Stair
Bhí na longa ba mhó cáil ag an dá chomhlacht sin ach b’acusan a bhí na longa ba mhó droch-cháil freisin. Ba é an White Star a thóg an long an RMS *Oceanic*  in 1870, RMS *Oceanic* eile in 1899 agus an RMS Titanic i 1912. De bharr go raibh an ‘White Star Line’ ceannaithe ag comhlacht Meiriceánach, bhí Rialtas na Breataine ag iarraidh a chinntiú nach bhfaigheadh na Meiriceánaigh an ceann is fearr orthu ó thaobh luais ar an Atlantach. Mar sin, thugadar cúnamh airgid do Cunard agus coimisiúnaíodh an ‘RMS Lusitania’.

D’iarr úinéir an ‘White Star Line’ ar Harland & Wolff i mBéal Feirste long mhór ghalánta, ghasta a thógáil sa mbliain 1907 -  b’in í an RMS Titanic. Ar an 15 Aibreán, 1912, amach san Atlantach bhuail sí oighear agus cé go raibh sí ar an long ba nua-aimseartha fós a tógadh leis an turas trasAtlantach a dhéanamh, níor thóg sé ach dhá uair go leith uirthi dul go tóin poill. Chuaigh Bruce Ismay, Cathaoirleach agus Stiúrthóir Bainistíochta an White Star Line, ar an gcéad turas mí-ámharach sin agus é an-bhródúil as an long nua ghasta. D’éirigh leis teacht slán, rud a tharraing conspóid ollmhór. 

Bhí an White Star Line i mbroid airgid sna 1930idí, agus bunaíodh an comhlacht "Cunard-White Star Line" sa bhliain 1934.

## Féach freisin

* Cunard Line
* RMS Titanic
* HMHS Britannic

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí Briotanacha
Catagóir:Longa
Catagóir:Cunard Line
J. Bruce Ismay

Piarda mór de chuid an ghnó  ba ea **Joseph Bruce Ismay** (12 Nollaig 1862 – 17 Deireadh Fómhair 1937) agus Cathaoirleach agus Stiúrthóir Bainistíochta an White Star Line. 
[clé|mion|Lord Pirrie ([Harland & Wolff) agus Ismay, ar dheis, i mBéal Feirste, 1911]]

### Gairm
clé|mion|205x205px|uaimh Bruce Ismay inniu, Putney Vale Cemetery Londain
In 1907, d’iarr úinéir an ‘White Star Line’ ar Harland & Wolff i mBéal Feirste long mhór ghalánta, ghasta a thógáil sa mbliain 1908 -  b’in í an RMS Titanic. Ar an 15 Aibreán, 1912, amach san Atlantach bhuail sí oighear agus cé go raibh sí ar an long ba nua-aimseartha fós a tógadh leis an turas trasAtlantach a dhéanamh, níor thóg sé ach dhá uair go leith uirthi dul go tóin poill. Chuaigh Ismay ar an gcéad turas mí-ámharach sin agus é an-bhródúil as an long nua ghasta. D’éirigh leis teacht slán, rud a tharraing conspóid ollmhór.

I ndiaidh na tragóide, cheannaigh sé Teach Chasla i gConamara agus chaitheadh sé an samhradh ann ag iascach agus ag baint taitneamh as an gceantar. Is cosúil gur úinéir maith agus duine féaráilte, cineálta a bhí ann a thug fostaíocht do mhuintir na háite. Ach ní fhéadfadh duine dearmad a dhéanamh, ag siúl thart ar an Teach inniu, ar na cuimhní damanta a chaithfeadh a bheith ag Ismay an chuid eile dá shaol. 

Fuair Ismay bás i 1937 i Londain.

## Féach freisin

* White Star Line
* RMS Titanic
* Samuel Cunard

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1862
Catagóir:Básanna i 1937
Catagóir:Lucht gnó Shasana
 
Catagóir:Conamara
Cuideachta loingseoireachta Cunard

Bhí an **cuideachta loingseoireachta Cunard** nó **comhlacht loingis Cunard**  ar ceann de na comhlachtaí ba mhó sa mBreatain sa 19ú haois. Bhunaigh piarda mór de chuid an ghnó, Samuel Cunard, an comhlacht sa bhliain 1839/1840, sé *British and North American Royal Mail Steam-Packet Compan*y ar dtús, a d'éirigh an *Cunard Steamship Company, Ltd* sa bhliain 1879.  

## Stair
Bhíodh Cunard ina chomórtas idir é agus an comhlacht mór eile, an White Star Line, cé aige an raibh an long thrasAtlantach ab fhearr. Bhí na longa ba mhó cáil ag an dá chomhlacht sin ach b’acusan a bhí na longa ba mhó droch-cháil freisin. Ba é an comhlacht Cunard a thóg an long an RMS Lusitania i 1906. De bharr go raibh an ‘White Star Line’ ceannaithe ag comhlacht Meiriceánach, bhí Rialtas na Breataine ag iarraidh a chinntiú nach bhfaigheadh na Meiriceánaigh an ceann is fearr orthu ó thaobh luais ar an Atlantach. Mar sin, thugadar cúnamh airgid do Cunard agus coimisiúnaíodh an ‘RMS Lusitania’. Ar an 7 Bealtaine 1915 i lár an Chéad Chogaidh Dhomhanda, scaoil U-long Ghearmánach leis an Lusitania agus bádh í. 

Tá an t-ainm ‘Cunard’ fós le feiceáil ar cheann de na foirgnimh stairiúla gar do na duganna i Learpholl, áit a raibh a cheanncheathrú go dtí 1919.

Bunaíodh an comhlacht "Cunard-White Star Line" sa bhliain 1934.

Is cuid de Carnival Corporation, comhlacht Meiriceánach, é an trádmharc Cunard inniu.

## Féach freisin

* Samuel Cunard
* RMS ''Carpathia''
* RMS ''Lusitania'' 
* RMS ''Queen Mary''  
* RMS ''Lancastria''  (Anchor Line,  fochuideachta ar lánúinéireacht de chuid Cunard)
* White Star Line

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí Briotanacha
Catagóir:Longa
Catagóir:Cunard Line
Diorbhail Nic a' Bhriuthainn

File Gaeilge as Albain ba ea **Diorbhail Nic a' Bhriuthainn**. Bhí sí ina cónaí ar oileán Luinn in Earra-Ghàidheal, agus fuair sí bás in 1644.

## Amhráin

Is iomaí amhrán a chum sí, cé nach maireann ach dhá cheann acu. Orthu sin tá "Alasdair a Laoigh mo chèile", amhrán faoi Alastair mac Colla Chiotaigh Mac Domhnaill, ginearál in arm Sheumais Ghreumaich, 1ú Marcas Mhontrós, tar éis di a bhirlinn a fheiceáil ag gabháil trí chaolas Luinge chun díoltas a imirt ar na Caimbéalaigh as marú a athar.

::Alasdair a laoigh mo chèile,
::Cò chunnaic no dh' fhàg thu 'n Èirinn,
::Dh' fhàg thu na mìltean 's na ceudan,
::'S cha d' fhàg thu t-aon leithid féin ann,
::Calpa cruinn an t-siubhail eudruim.
::Cas chruinneachadh 'n t-sluaigh ri chèile,
::Cha dèanar cogadh as d’eugais,
::'S cha deanar sìth gun do rèite,
::'S ged nach bi na Duimhnich rèidh riut,
::Gu 'n robh an rìgh mur tha mi fèin dut....

## Bás
Fuair sí bás in 1644 agus cuireadh í sa reilig ar Luing.

## Nótaí

Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Sandaidh NicDhòmhnaill Jones

File Gaeilge agus ceoltóir as Albain is ea **Sandaidh NicDhòmhnaill Jones**.

Thosaigh sí ag foghlaim Gaeilge in 2000 agus ag scríobh filíochta in 2007. Bhain sí Duais Filíochta Gaeilge Bhaile na h-Ùige in 2013 agus Comórtas Filíochta an Choirnéil Eoghain Uí Néill in Éirinn in 2014, agus foilsíodh dánta léi in irisí.  

De réir mar a mhéadaigh a suim i dteangacha, thug sí suntas d’fhilíocht na dteangacha sin agus rinne sí aistriúcháin. Mar scríbhneoir amhrán, is maith léi foirmeacha traidisiúnta a úsáid i dtaca le rím, rithim agus meadaracht de.  

D’fhoilsigh sí a céad bhailiúchán, *Crotal Nuadh*, in 2016 agus moladh í mar fhile a fáisceadh as an dúchas Gaelach ach a raibh rian na hoidhreachta Eorpaí ar a saothar chomh maith. Ba í Bàrd a’ Chomuinn Ghàidhealaich 2019-2021 í ag an Mòd Náisiúnta Ríoga i nGlaschú in 2019.

Choimisinigh Acadamh Ríoga na hÉireann sraith dánta uaithi chun comóradh a dhéanamh ar an míle is cúig chéad bliain ó rugadh Colm Cille. Is é an teideal atá ar an saothar *An Naomhsgeul as Buaine* agus seacht ndán déag ann a bhfuil an-éagsúlacht ag baint leo. 

## Filíocht

Sliocht as “Fàth”:

::Mis’ an lionn a dh’fhosglas
::sùil-inntinn a’ bhàird,
::’s a leigeas fhaicinn
::taobhan eile
::nach shaoileadh tu
::’s nach creideadh tu.
::Mis’ an deoch
::a lasas tèine-lèirsinn
::is a fhadas sradag
::ro-shealladh an fhàidh.

## Leabhair

**Crotal Ruadh/Red Lichen* (Acair, 2016, 2019) ISBN 978-1-789-07050-7 (ISBN 10: 1789070503)
**An Seachdamh Tonn', Cruinneachadh Bàrdachd agus Òran* (Acair, 2021) ISBN 978-1-789-07096-5
**An Naomhsgeul as Buaine* (Sallan, 2021) ISBN 978-1-399-90616-6

## Nótaí

Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Lisa NicDhòmhnaill

File agus gearrscéalaí Gaeilge as Albain is ea **Lisa NicDhòmhnaill**.

Tá sí ina cónaí in Ach’ ‘Ille Bhuidhe sa Chòigich in Ardchríocha Thiar Thuaidh na hAlban. Tá sí ina múinteoir bunscoile agus ina léachtóir in Sabhal Mòr Ostaig. Tá gearrscéalta, ailt agus filíocht foilsithe aici in irisí amhail *Tuath/Northwords Now*, *Am Pàipear Beag*, *The National*, *Cabhsair*, *An Croitear* agus Urras Leabhraichean na h-Alba, agus bhuaigh sí Duais Filíochta Bhaile na h-Ùige in 2014. Foilsíodh an cnuasach dátheangach *Mnathan na Còigich* in 2022.   

Tá an-spéis aici i gcúrsaí difriúla an tsaoil agus sa dóigh a dtéann an comhthéacs i bhfeidhm ar roghanna agus ar chaidreamh, rud a léirítear ina cuid filíochta.
 
## Filíocht

Sliocht as “Eilidh,” *Mnathan na Còigich*, agus an file ag caint le guth agus le cuimhne na hóige.

## Cnuasaigh
*Mnathan na Còigich/The Women of Coigach* (North West Highlands Geopark, 2022).

## Saothair eile
*“A Triptych of Stories,” *Northwords Now*, Issue 30, 2015
*Home Experience (Stories of Home) – Scottish Book Trust, Seachtain na Leabhar, An Albain 2014,  cluastaifead ar SoundCloud.
*“The Carrying Stream: towards a plurality of possibilities” in *Enough! * Meitheamh, 2021 – comhaiste.

## Naisc sheachtracha
*Leabharlann filíochta na hAlban
## Nótaí

Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Deborah Moffatt

File de bhunadh Meiriceánach a scríobhann i mBéarla agus i nGaeilge na hAlban is ea **Deborah Moffatt**. 

Rugadh agus tógadh í in Vermont i Meiriceá. Fuair sí céim ó Ollscoil Washington le BA i Spáinnis agus i gCumarsáid agus MSc i gCumarsáid ó Ollscoil Bhostúin. Chaith sí roinnt blianta i Meiriceá Theas, ag obair mar iriseoir san Airgintín, in Uragua agus i Meicsiceo, áit ar ceapadh í ina hEagarthóir Airgeadais ar *The News* i gCathair Mheicsiceo. In 1982 chuir sí fúithi in Albain agus tá sí ina cónaí i bhFíobha ó shin.

Is ceoltóir traidisiúnta í, agus cumann sí filíocht i mBéarla agus i nGaeilge. Bhain sí duaiseanna sa dá theanga, agus ghnóthaigh sí duais dhá uair ag Feis Leabhar Bhaile na h-Ùige. Tá trí chnuasach filíochta foilsithe aici, dhá cheann i mBéarla agus ceann i nGaeilge. Tá ficsean dá cuid foilsithe i ndíolamaí le Bloomsbury, Faber, Harper Collins agus Virago.

## Filíocht
Sliocht as “Air Acair’’:

::...’s sin thu, a’ coimhead air an sgàthan,
::a’ coimhead air d’ aodann fhèin
::mar nach eil fios agad cò thu
::no cò às a thàinig thu, 

::iargaltas na tìre air do chùlaibh,
::aodann na h-aibheis air do bheulaibh,
::sàl nad fhuil, ùir nad chnàmhan,
::an làr a’ tulgadh fo do chasan.

## Foilseacháin

**Eating Thistles* (Ripon: Smokestack Books, 2019)
**Far From Home* (Béal Feirste: Lapwing, 2004)
**Dàin nan Dùil* (Inbhear Nis: CLÀR, 2019).

## Nótaí

Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Inbhir Nis, an t-Eilean Sgitheanach agus Ros an Iar

Tá **Inbhir Nis, an t-Eilean Sgitheanach agus Ros an Iar** ar cheann de thoghcheantair pharlaiminteacha na hAlban i Westminster. .

Cruthaíodh é do Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2024 agus tá sé teorannaithe le Gallaibh, Cataibh agus Ros an Ear, Moireibh an Iar, Inbhir Narann agus Srath Spè, Gleanntan Aonghais agus Shiorrachd Pheairt agus Earra-Ghàidheal, Bòd agus Loch Abar a Deas. 

I measc na n-iarrthóirí do thoghchán 2024 tá Drew Hendry a rinne ionadaíocht thar ceann Inbhir Nis, Inbhir Narann, Bàideanach agus Srath Spè do na Náisiúnaithe idir 2015 agus 2024 agus Aonghas Dòmhnallach do na Daonlathaí Liobrálach.  Bhunaigh an tUasal Mac Domhnaill an *Highland Cinema* san Ghearasdan agus is leis an *Highland Bookshop* sa bhaile céanna, Scríobh sé trí úrscéal faoin Àrdnais. 

## Féach freisin

* An tEilean Sgitheanach, Loch Abar agus Baidenach (toghcheantar parlaiminte na hAlban)
* Inbhir Nis agus Inbhir Narann (dáilcheantar parlaiminte na hAlban)

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na hAlban
John Moran

Is polaiteoir, fear gnó agus státseirbhíseach é **John Moran**. Toghadh é ina mhéara ar Luimneach in 2024, ar feadh thréimhse cúig bliana. Cuireadh tús foirmeálta lena réim mar mhéara ar an 21 Meitheamh 2024.  Ba ea é seo an chéad uair riamh a raibh deis ag daoine atá cláraithe i gcontae agus i gcathair Luimnigh Méara a thoghadh.

mion|Cathaoir an Mhéara, Lumneach

## Pearsanta
Tógadh Moran i Mungairit, Co. Luimnigh.  D’fhreastail sé ar scoil náisiúnta Naomh Pól i dTuar an Daill, agus ar Mheánscoil na mBráithre Críostaí, Sráid Uí Sheasnáin, i Luimneach.

Bhain sé céim sa dlí amach sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, agus máistreacht sna Stáit Aontaithe ina dhiaidh sin.

Is fear aerach é.
## Gairmréim
Bhí Moran ina Ard-Rúnaí ar an Roinn Airgeadais ó 2012 go 2014. ina ardrúnaí sa roinn airgeadais idir 2011 agus 2014. Bhí sé ina chomhalta de bhord Bhanc Infheistíochta na hEorpa ar feadh cúig bliana, agus ina chathaoirleach ar an nGníomhaireacht Forbartha Talún. Chaith sé tréimhsí eile ag obair mar dhlíodóir sna Stáit Aontaithe agus mar fhear gnó sa Fhrainc.

## Méara Luimneach
D’fhógair Moran go mbeadh sé ina hiarrthóir do thoghchán méara Luimnigh 2024 ar 27 Feabhra 2024. Rith sé mar neamhspleách.

Bhí an toghchán ar siúl ar 7 Meitheamh; fuair Moran 23% de vótaí céad rogha agus toghadh é ar an 12ú comhaireamh.

### Riaracháin
Ní raibh ann ach ról deasghnách ag Méara Luimnigh roimh 2024. Is ag an méara anois cumhachtaí áirithe a bhí ag príomhfheidhmeannach na Cathrach roimh 2024. Tá smacht i gcónaí ag príomhfheidhmeannach na Comhairle, ar a dtabharfar Ardstiúrthóir feasta, ar an riar airgeadais. Ní mór do John Moran áfach buiséad na Comhairle (breis agus €1bn sa bhliain 2024) a dhréachtú agus a chur faoi bhráid na gcomhairleoirí. Tá údarás nach beag aige, go háirithe, toisc gurb eisean amháin atá in ann a rá gurb iad muintir Luimnigh a thogh é chun labhairt ar a son.

## Féach freisin

* Méara Luimnigh

## Naisc sheachtracha
*Suíomh gréasáin oifigiúil
*John Moran for Mayor
*Who is John Moran, Limerick’s first directly-elected mayor?
## Tagairtí

Catagóir:Méaraí Luimnigh
Catagóir:Méaraí Éireannacha
Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Luimnigh
Iniamh (mianra)

[mion| iniaimh dorcha aeigiríte in [apaitít bhán-uaine.]]
mion| Sceitse a thaispeánann cruthanna éagsúla iniamh.
Sa mhianreolaíocht, is éard is **iniamh** ann aon ábhar atá gafa laistigh de mhianra le linn a fhoirmithe. I ngeameolaíocht, is saintréith é cuimsiú laistigh de gheamchloch, nó a shroicheann a dhromchla ón taobh istigh. 

De réir dlí na n-iniamh Hutton, tá na bloghanna atá i gcarraig óstach níos sine ná an charraig óstach féin.

## Tagairtí

Catagóir:Mianeolaíocht
Catagóir:Peitreolaíocht
Catagóir:Geameolaíocht
Catagóir:Miotaleolaíocht
Méara Luimnigh

mion|Cathaoir an Mhéara, Lumneach
Bhí John Moran, iar-ardrúnaí na Roinne Airgeadais, tofa ina Mhéara ar Luimneach i mí an Mheithimh 2024.  Ba ea é seo an chéad uair riamh a raibh deis ag daoine atá cláraithe i gcontae agus i gcathair Luimnigh Méara a thoghadh. 

Ní raibh ann ach ról deasghnách ag Méara Luimnigh roimh 2024.  Is ag an méara anois cumhachtaí áirithe a bhí ag príomhfheidhmeannach na Cathrach roimh 2024.

### Stair
Ceapadh an chéad Mhéara Luimnigh sa bhliain 1195.

Sa bhliain 2019, dhiúltaigh móramh beag i bPort Láirge agus i gCorcaigh do mholadh rialtais go dtoghfadh vótálaithe Méaraí go díreach, ach i Luimneach vótáil móramh beag (52 faoin gcéad) ina fhabhar. Gheall an Taoiseach Leo Varadkar lántacaíocht rialtais don chinneadh a rinne vótálaithe Luimnigh. I mí an Mheithimh 2020, gheall clár an chomhrialtais go rithfí reachtaíocht a *cheadódh* dírthoghadh mhéara Luimnigh. Foilsíodh bille faoin méara nua i mí an Mheithimh 2023.

### Riaracháin
Tá údarás nach beag ag an Méara toisc gurb eisean amháin in ann a rá gurb iad muintir Luimnigh a thogh é/í chun labhairt ar a son.   Is ag an méara anois cumhachtaí áirithe a bhí ag príomhfheidhmeannach na Cathrach roimh 2024. Tá smacht i gcónaí ag príomhfheidhmeannach na Comhairle, ar a dtabharfar Ardstiúrthóir feasta, ar an riar airgeadais. Ní mór don Méara áfach buiséad na Comhairle (breis agus €1bn sa bhliain 2024) a dhréachtú agus a chur faoi bhráid na gcomhairleoirí.

## Féach freisin

* John Moran
* Cathair Luimnigh

## Tagairtí

Catagóir:Luimneach
Catagóir:Méaraí Éireannacha
Akira Endo

Bithcheimiceoir Seapánach ab ea **Akira Endo** (遠藤 章, *Endō Akira*, 14 Samhain 1933 – 5 Meitheamh 2024). Mar thoradh ar a thaighde ar an ngaol idir fungais agus bithshintéis colaistéaróil forbraíodh drugaí staitine, arb iad cuid de na cógaisíocht is mó díol sa stair.

Bhain sé Duais na Seapáine amach sa bhliain 2006,  Gradam Taighde Leighis Cliniciúil Lasker-DeBakey sa bhliain 2008,  Gradam Idirnáisiúnta Cheanada Gairdner sa bhliain 2017.

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Endo ar fheirm i dTuaisceart na Seapáine agus bhí spéis aige i bhfungais cheana féin ag aois óg, agus an-mheas aige ar Alexander Fleming.   Bhain sé BA amach ag Ollscoil Tohoku (Dámh na Talmhaíochta) i Sendai i 1957 agus PhD sa bhithcheimic san ollscoil chéanna i 1966.
## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 2024
Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Micribhitheolaithe Seapánacha
Catagóir:Bithcheimiceoirí Seapánacha
Catagóir:Daoine ó Akita Prefecture
Catagóir:Alumni Ollscoil Tohoku
Catagóir:Foireann acadúil Ollscoil Tohoku
Catagóir:Foireann acadúil Ollscoil Hitotsubashi
Catagóir:Foireann acadúil Ollscoil Waseda
Catagóir:Foireann acadúil Ollscoil Kanazawa
Catagóir:Foireann acadúil Ollscoil Talmhaíochta agus Teicneolaíochta Tóiceo
Catagóir:Comhpháirtithe Eachtracha Acadamh Náisiúnta na nEolaíochtaí
Catagóir:Faighteoirí Dhuais Massry
Catagóir:Faighteoirí Dámhachtain Taighde Leighis Cliniciúil Lasker-DeBakey
An Banc Domhanda

Bunaíodh **an Banc Domhanda** sa bhliain 1944 chun cabhrú le forbairt eacnamúil trí iasachtaí a sholáthar do thíortha.

Tá Pascale Donohoe ina Stiúrthóir Bainistíochta agus Príomhoifigeach Eolais sa Bhanc Domhanda, an dara post is sinsearaí atá ann.

## Féach freisin
* An Banc Idirnáisiúnta Athfhoirgníochta agus Forbartha
* Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Catagóir:Airgeadas
Catagóir:An Cogadh Fuar
Catagóir:Bainc
Log an Choire

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Log an Choire** air:
* Log an Choire, Contae Ard Mhacha: baile fearainn agus baile i gContae Ard Mhacha
* Log an Choire, Contae Ard Mhacha (Uí Nialláin Thoir): ionad daonra i gContae Ard Mhacha
* Log an Choire, Contae Mhuineacháin (An Triúcha): baile fearainn i gContae Mhuineacháin
* Log an Choire, Contae Mhuineacháin (Muineachán): baile fearainn i gContae Mhuineacháin

## Féach freisin
* Lag an Choire

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Geameolaíocht

[alt=|mion| [Clocha lómhara|Geamanna. de chineálacha éagsúla: 1 Turcaid, 2 Haemaitít, 3 Criseacolla, 4 Súil tíogair, 5 Grianchloch, 6 Túrmailín, 7 Coirnéilean, 8 Pirít , 9 Suglita, 10 Malaicít, 11 Rós-ghrianchloch, 12 Obsaidian, 13 Rúibín, 14 Agáit chaonaigh, 15 Seaspar 16 Aimitis , 17 Agáit ghorm 18 Lapis Lazuli.]]
Is éard is **geameolaíocht** ann ná an brainse den mhianreolaíocht  agus den gheolaíocht atá tiomanta do staidéar, aithint, anailís agus meastóireacht a dhéanamh ar chlocha lómhara nó ar gheamanna.  Tasc lárnach den gheameolaíocht is ea modhanna agus nósanna imeachta dochta a chur ar fáil a cheadaíonn geamanna nádúrtha a idirdhealú óna gcuid múnlaí agus a leaganacha sintéiseacha. Áirítear ar na nósanna imeachta seo tomhais a dhéantar le hionstraimí agus gairis éagsúla (mar shampla, tomhais chriostalagrafacha agus fhótaiméadracha, mhicreascópachta, speictreascópachta, anailís díraonta X-gha, srl.).  Mar sin, is disciplín eolaíoch é nach bhfuil gaol ar bith aige le cleachtais shaindiamhara a sannann bríonna nó airíonna teiripeacha ceaptha do gheamanna.
## Tagairtí


Catagóir:Mianreolaíocht
Catagóir:Seodra
Catagóir:Cineálacha seodra