open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maria Petraccini

Anatamaí Iodálach, ollamh anatamaíochta agus dochtúir ab ea **Maria Magdalena Petraccini** nó **Pettracini** (Flórans, an Tuscáin, 1759 - Bagnacavallo, Ravenna, 1791). 

## Beathaisnéis
Rugadh Pettracini i dteaghlach ceannaithe sa Toscáin, agus bhog sí go hEmilia Romagna lena fear céile, Francesco Ferretti a bhí ina phríomhmháinlia san ospidéal; ag ospidéal i mBagnacavallo. Cosúil lena fear céile, bhí sí ina teagascóir i máinliacht, roimhe seo, thosaigh sí a cuid staidéir sa Leigheas in Ollscoil Florence, 13 Meán Fómhair, 1788 agus lean sí a cuid oideachais ag Ollscoil Ferrara .

Mhúin Maria agus a hiníon, Zaffira Peretti, anatamaíocht in Ollscoil Ferrara . Ba ionaid teagaisc leighis san Iodáil iad ollscoileanna Salerno agus Bologna, áit a raibh formhór na n-anatamaithe agus na lianna baineanna gníomhach.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1759
Catagóir:Básanna i 1791
Catagóir:Anatamaithe na hIodáile
Catagóir:Lianna Iodálacha san 18ú haois
Catagóir:Mná Iodálach an 18ú haois
Catagóir:Alumni Ollscoil Fhlórans
Catagóir:Alumni Ollscoil Ferrara
Catagóir:Foireann acadúil Ollscoil Ferrara
Catagóir:Eolaithe mná Iodálacha san 18ú haois
Catagóir:Mná
Paris-Saclay

Is braisle taighde agus eolaíochta í **Paris-Saclay** in aice le Saclay, ar an Ile-de-France. Cuimsíonn  sí institiúidí taighde, dhá ollscoil mhóra le lárionaid ardoideachais (*grandes écoles*) agus freisin ionaid taighde cuideachtaí príobháideacha. Sa bhliain 2013, chuir an *MIT Technology Review* Paris-Saclay i measc na 8 mbraisle taighde domhanda is fearr. Sa bhliain, chuimsigh sí beagnach 15% de chumas taighde eolaíoch na Fraince.

## Tagairtí


Catagóir:Oideachas san Île-de-France
Catagóir:Ceantair ghnó ardteicneolaíochta sa Fhrainc
Catagóir:Áiteanna teicneolaíochta faisnéise
Catagóir:Páirceanna eolaíochta sa Fhrainc
Catagóir:Essonne
Catagóir:Yvelines
Catagóir:Forbairtí pleanáilte
Catagóir:Oideachas sa Fhrainc
Catagóir:Eolaíocht agus teicneolaíocht sa Fhrainc
Belisarius

Bhí **Flavius Belisarius** ( c. 500 – 565) ina cheannasaí míleata ar an Impireacht Bhiosántach faoin impire Iústainian I. Bhí sé lárnach in athghabháil cuid mhaith de chríoch na Meánmhara a bhain le hImpireacht Rómhánach an Iarthair, a bhí caillte níos lú ná céad bliain roimhe sin.

Ceann de na gnéithe sonracha de ghairmréim Bheileasáiriais ná an rath a bhí air in ainneoin leibhéil éagsúla acmhainní a bhí ar fáil. Is minic a thugtar an t-ainm "An Ginearál Rómhánach Deireanach" air. Chloígh sé Ríocht na Vandal faoi naoi mí san Afraic Thuaidh le linn Chogadh na Vandal, agus chloígh sé cuid mhaith den Iodáil le linn Chogadh na nGotach. Chloígh sé arm na Vandal i gcath Ad Decimum, agus bhí ról tábhachtach aige ag Tricamarum. Chuir sé iallach ar Ghelimer, rí na Vandal, géilleadh, in ainneoin go raibh i bhfad ní ba lú trúpaí aige ná a chéile comhraic. 

D'athghabh sé féin agus a chuid trúpaí cathair na Róimhe, agus ansin sheas sé an fód, cé go raibh an bhreis ina haghaidh, le linn léigear na Róimhe.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sna 500í
Catagóir:Básanna i 565
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Impireacht Bhiosántach
Catagóir:Polaiteoirí na Sean-Róimhe
Karim Ahmad Khan

Dlíodóir Briotanach agus príomh-ionchúisitheoir an CCI is ea **Karim Asad Ahmad Khan** KC (a rugadh ar an 30 Márta 1970). Is speisialtóir sa dlí coiriúil idirnáisiúnta agus sa dlí idirnáisiúnta um chearta an duine é, agus tá sé ag feidhmiú mar Ionchúisitheoir na Cúirte Coiriúla Idirnáisiúnta (CCI) ó 2021 i leith.
[clé|mion|Karim Khan sa [An Chambóid|Chambóid in 2009]]
clé|mion|Karim Ahmad Khan in Kharkov, An Úcráin, 2022

[clé|mion|[An Chúirt Choiriúil Idirnáisiúnta sa Háig]]

## Oideachas agus gairm bheatha luath
Cuireadh oideachas air i Silcoates School, ghnóthaigh Khan céim LLB agus AKC ó King's College Londain. Ghlaoigh Lincoln's Inn ar Bharra Shasana agus na Breataine Bige é i 1992. Ina dhiaidh sin d'fhreastail sé ar Choláiste Wolfson in Ollscoil Oxford mar iarrthóir Dochtúireachta (D.Phil.) sa dlí, cé nár chríochnaigh sé an cúrsa agus nach bhfuil Dochtúireacht aige. Idir 1993 agus 1996 bhí Khan ina Ionchúisitheoir Corónach ag Seirbhís Ionchúisimh na Corónach i Sasana agus sa Bhreatain Bheag,  chomh maith le hIonchúisitheoir Sinsearach na Corónach i 1995.

## Gairm sa dlí idirnáisiúnta
Ó 1997, d’oibrigh Khan mar Oifigeach Dlí in Oifig an Ionchúisitheora ag an mBinse Coiriúil Idirnáisiúnta don Iar-Iúgslaiv (ICTY) idir 1997 agus 1998. D’oibrigh sé níos déanaí mar Chomhairleoir Dlí in Oifig an Ionchúisitheora ag an mBinse Coiriúil Idirnáisiúnta do Ruanda (ICTR) go dtí 2000. 

Idir 2006 agus 2007, bhí Khan ina phríomh-abhcóide cosanta d’ iarUachtarán na Libéire Charles Taylor os comhair na Cúirte Speisialta do Siarra Leon (SCSL).

Ar an 31 Bealtaine 2018, cheap Ard-Rúnaí na Náisiún Aontaithe, António Guterres, Khan mar Ard-Rúnaí Cúnta na Náisiún Aontaithe. Idir 2018-2021, ghníomhaigh Khan san Iaraic mar Chomhairleoir Speisialta agus mar Cheann ar Fhoireann Imscrúdaithe na Náisiún Aontaithe  chun Cuntasacht a chur chun cinn as Coireanna a rinne Daesh/ISIL san Iaráic (UNITAD) [a bunaíodh de réir rún 2379 (2017) ón gComhairle Slándála chun tacú le hiarrachtaí náisiúnta chun ISIL (Daesh) a choinneáil cuntasach as gníomhartha a d'fhéadfadh a bheith ina gcoireanna cogaidh, cinedhíothú, agus coireanna in aghaidh an chine dhaonna san Iaráic].

An 12 Feabhra 2021, toghadh Khan mar phríomh-ionchúisitheoir na Cúirte Coiriúla Idirnáisiúnta (CCI).

### Cás in aghaidh Hamas agus Rialtas Iosrael
Ar an 20 Bealtaine 2024, dúirt príomh-ionchúisitheoir an ICC, Karim Khan, go raibh iarratas déanta aige ar bharántais mar gheall ar chúiseanna a bhain le coireanna cogaidh agus coireanna in aghaidh na daonnachta. Dúirt Khan go bhféadfaí cás réasúnta a dhéanamh go raibh na ceannairí freagrach de réir dlí as coireanna cogadh agus coireanna in aghaidh na daonnachta a tharla ón 7 Deireadh Fómhair 2023.

## Féach freisin

* An Chúirt Choiriúil Idirnáisiúnta
* Ionchúisitheoir na Cúirte Coiriúla Idirnáisiúnta

* An Chúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Fir

Catagóir:Dlíodóirí Shasana
Catagóir:Cúirt Choiriúil Idirnáisiúnta
Ionchúisitheoir na Cúirte Coiriúla Idirnáisiúnta

[mion|[Karim Ahmad Khan in 2022]]
Is é ionchúisitheoir na Cúirte Coiriúla Idirnáisiúnta an t-oifigeach den a n-áirítear ar a dhualgais imscrúdú agus ionchúiseamh na gcoireanna faoi dhlínse na Cúirte Coiriúla Idirnáisiúnta, is é sin cinedhíothú, coireanna in aghaidh an chine dhaonna agus coireanna cogaidh chomh maith le coir an ionsaithe.

Ba é Fatou Bensouda an t-ionchúisitheoir ón 15 Meitheamh 2012 go dtí an 15 Meitheamh 2021.

Is é Karim Khan an t-ionchúisitheoir reatha, a toghadh ar an 12 Feabhra 2021 agus a chuaigh i mbun oifige an 16 Meitheamh 2021. 

## Féach freisin

* An Chúirt Choiriúil Idirnáisiúnta
* Karim Khan

## Tagairtí

Catagóir:Cúirt Choiriúil Idirnáisiúnta
Catagóir:Dlíodóirí
Jenna Ellis

Dlíodóir coimeádach Meiriceánach is ea **Jenna Lynn Ellis**, a rugadh ar an 1 Samhain 1984 agus a bhfuil cáil uirthi mar gheall ar a cuid oibre mar bhall d'fhoireann dlí an fheachtais atoghcháin 2020 de chuid Donald Trump. Is iar-leas-aturnae dúiche í i gContae Weld, Colorado. Le linn uachtaránacht Trump, chuir Ellis í féin i láthair mar "*constitutional law attorney*" le linn láithrithe nuachta at  theilifís chábla, cé gur thuairiscigh The New York Times nár léirigh a cúlra a leithéid de shaineolas agus thuairiscigh The Wall Street Journal nach raibh aon stair aici in aon chásanna feidearálacha. 

Bhí Ellis ina criticeoir ar Donald Trump agus a lucht tacaíochta in 2015 agus go luath in 2016 go dtí go raibh sí ina hainmní de chuid an pháirtí Poblachtach 2016  do thoghchán na huachtaránachta, agus ag an bpointe sin thosaigh Ellis ag tabhairt tacaíochta, lena n-áirítear láithrithe sna meáin.  D’fhostaigh Trump Ellis i mí na Samhna 2019 mar chomhairleoir dlí sinsearach.   Ó mhí na Samhna 2020 go dtí mí Eanáir 2021, bhí Ellis ina ball den "elite strike force team" a rinne iarrachtaí bua Joe Biden i dtoghchán uachtaránachta 2020 a chur ar ceal.  Rinne sí éilimh gan bhunús gurbh é Trump buaiteoir iarbhír an toghcháin agus dhréachtaigh sí dhá mheamram go bréagach ag dearbhú go bhféadfadh an leas-uachtarán Mike Pence na torthaí a athrú.    

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Mná
Severn Cullis-Suzuki

Is gníomhaí timpeallachta as Ceanada í **Severn Cullis-Suzuki** (a rugadh ar an 30 Samhain 1979). Tháinig sí chun cinn mar ghníomhaí sna 1990idí agus í sna déaga, nó "Greta Thunberg roimh am".  Ó aois óg, chuir drochstaid na haeráide as go mór di. Tá an t-uafás agóidíochta déanta aici ó shin, agus óráidí spreagúla tugtha aici faoi thodhchaí ár bpláinéid agus an fhreagracht atá orainn.

D'fhreastail Cullis-Suzuki ar an gCruinniú Mullaigh na Cruinne 1992 i Rio de Janeiro. Thug sé óráid ann agus rinneadh mearscaipeadh ar an bhfíseán, "The Girl Who Silenced the World for 5 Minutes".

Foilsíodh leabhar léi, published her book *Tell the World* (Doubleday) sa bhliain 1993.  Ansin rinneadh dearmad uirthi.

## Féach freisin

* Greta Thunberg 
* Cruinniú Mullaigh na Cruinne 1992 i Rio de Janeiro

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Polaiteoirí
Catagóir:Gníomhaithe timpeallachta
Catagóir:Polaiteoirí Cheanada
An tSiléitis

Is teanga Ind-Airianach í **An tSiléitis** a labhraítear san India, An Ríocht Aontaithe agus áiteanna éagsúla ar fud an domhain.

## Naisc sheachtracha
* An tSiléitis

## Tagairtí

Catagóir:An tSilétis
Catagóir:Teangacha na hÁise
F1 Academy

mion|Lógó F1 academy|clé

Thosaigh Acadamh F1 i 2023. Is é tionscadal nua ó Fhoirmle 1 chun tiománaithe baineanna a fhorbairt agus a ullmhú le dul ar aghaidh chuig leibhéil níos airde iomaíochta. Tá an chatagóir deartha chun bealach a thabhairt do thiománaithe ar níos mó ama ar na riain, rásaíocht agus tástáil, chomh maith le tacaíocht le hullmhúcháin theicniúil, fhisiciúil agus mheabhrach. Soláthróidh sé an rochtain do thiománaithe atá ag leibhéal bunúsach taithí atá ag teastáil chun dul ar aghaidh go Foirmle 3 agus dul isteach ar an mBóthar go F1.

## Stair
Ag tosú ó 2023, tá Foirmle 1 le catagóir tiománaithe uile-ban, an Acadamh F1 a thosú, chun tiománaithe mná óga a fhorbairt agus a ullmhú chun dul ar aghaidh chuig leibhéil níos airde iomaíochta - mar Sraith W, Foirmle 1, Foirmle 2, agus Foirmle 3. Beidh an sraith comhdhéanta de chúig fhoireann a bheidh á reáchtáil ag foirne reatha F2 agus F3, gach ceann ag dul isteach trí charr chun greille 15 carr a dhéanamh.

I bhféilire an chéad séasúr tá 21 rás thar sheacht mbabhta agus dearadh é chun an oiread rianta Grand Prix Foirmle 1 agus is féidir a léiriú, rud a thugann deis don greille dul san iomaíocht ar roinnt chiorcaid dhúshlánacha agus a scileanna teicniúla a fhorbairt. Beidh dhá babhta cáilithe agus trí rás i gceist le gach deireadh seachtaine rása. 

An 1 Márta 2023, ceapadh Susie Wolff mar stiúrthóir bainistíochta don tsraith. Léirítear i bhfógra a ceapacháin go mbeidh Wolff “freagrach as bheith i gceannas ar fhorbairt spóirt mótair na mban le fócas ar bealach rathúil a chruthú chuig catagóirí níos airde sa phirimid F1." 

## Na Carranna
Is iad na gluaisteáin a úsáidtear le haghaidh Ráithe 2023 ná an chassis Tatuus F4-T421 a úsáidtear i gcraobhchomórtais Foirmle 4 ó 2022, agus cuireann an comhpháirtí F1 Pirelli ar fáil. Don shéasúr 2023, thug Foirmle a hAon fóirdheontas do chostas gach gluaisteáin, agus bhí ar thiománaithe €150,000 a íoc. Laghdófar é seo go €100,000 do 2024.
mion|F1 Academy 2023 Spielberg Nr. 14 Chong
Soláthraíonn Autotecnica an t-inneall do shéasúr 2023 agus tá sé comhdhéanta de sorcóir turbocharged 1.4-lítear, atá in ann 174 each-chumhacht a sheachadadh ag 5500 rpm. Tá luas barr 240 km/u acu.

## Seaimpíní

### Tiománaí

### Fóireann

## Ciorcadaí

## Tagairtí

Catagóir:Rásaíocht
Catagóir:Spórt na mban
Catagóir:Foirmle a hAon
Bunachar Bhéaloideas na Féinne

[mion|''Heroes of the dawn'' (1914) le [Violet Russell]]
Is bunachar sonraí é **Bunachar Bhéaloideas na Féinne** (BBF) nó an ***Fionn Folklore Database*** (fionnfolklore.org). Seoladh an acmhainn sa bhliain 2023. Is le maoiniú ó Ollscoil Harvard agus ó Chlár Tacaíochta Eisimirceach Rialtas na hÉireann a cuireadh an tionscadal seo ar an bhfód. Tá an acmhainn faoi stiúir an Dr Natasha Sumner ó Roinn na dTeangacha agus na Litríochtaí Ceilteacha in Ollscoil Harvard.

### Feidhmiúlacht
* Tá thart fá 3,500 scéal ar BBF agus tuilleadh scéalta á gcur air i gcónaí. Tá an Fhiannaíocht ar an mbailiúchán scéalaíochta is líonmhaire dá bhfuil ann sa traidisiún Gaelach.
* Tá scéalta i gceithre theanga ann – Gaeilge na hÉireann, Gaeilge na hAlban, Gaeilge Mhanann, agus Béarla – agus iad bailithe ar dhá thaobh an Atlantaigh. Bailíodh na scéalta is faide ar shiúl in Seattle sna Stáit Aontaithe. 
* Tá léarscáil idirghníomhach acu agus is féidir ceantar ar bith a chuardach.
* Tá gluais de théarmaí úsáideacha le fáil, agus cur síos ar na carachtair is suntasaí i saol na Féinne. 

## Féach freisin
* Miotaseolaíocht na nGael
* Bailiúchán na Scol

## Naisc sheachtracha
* Fionn Folklore Database / fionnfolklore.org

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Catagóir:Béaloideas
Catagóir:An Fhiannaíocht
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2023
Catagóir:Bunaithe sna 2020í
Catagóir:Bunachair shonraí
Catagóir:Bunachair shonraí ar líne
Catagóir:Bunachair shonraí de réir ábhar
Catagóir:Láithreáin gréasáin na Gaeilge
Catagóir:Láithreáin gréasáin
Boris Epshteyn

Is straitéisí polaitiúil, aturnae, agus baincéir infheistíochta Poblachtach Meiriceánach é **Boris Epshteyn**, a rugadh ar an 14 Lúnasa 1982. Ba chomhairleoir straitéiseach é ar fheachtas uachtaránachta Donald Trump 2020 agus d'fhan sé ina dhlúthchomhairleoir do Trump ina iar-uachtaránacht. Bhí sé ina phríomhthráchtaire polaitiúil ag Sinclair Broadcast Group go dtí mí na Nollag 2019. Bhí sé ina chomhairleoir sinsearach d’ fheachtas 2016 Donald Trump mar Uachtarán ar na Stáit Aontaithe, agus roimhe sin d’oibrigh sé ar fheachtas uachtaránachta John McCain 2008 . Tar éis toghcháin Trump, ainmníodh é ina stiúrthóir cumarsáide do Choiste Tionscnaimh an Uachtaráin,  agus ansin ina stiúrthóir cumarsáide cúnta le haghaidh oibríochtaí ionaid in Oifig an Tí Bháin, go dtí gur éirigh sé as i Márta 2017 . Bhí sé ina bhall d’fhoireann dlíodóirí Trump  a d’fhéach le cosc a chur le deimhniú bhua Joe Biden i dtoghchán uachtaránachta 2020 .

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Epshteyn sa bhliain 1982 I Moscó, san Aontas Sóivéadach, mac Anna Shulkina agus Aleksandr Epshteyn. Giúdaigh Rúiseacha iad a mhuintir.
 Sa bhliain 1993, d'imigh sé go dtí na Stáit Aontaithe mar dhídeanaí lena theaghlach, agus shocraigh sé i Plainsboro Township, New Jersey,  faoi leasú Lautenberg i 1990 .  Bhain sé céim amach ó West Windsor-Plainsboro High School sa bhliain 2000.  Sa bhliain 2000, ghnóthaigh sé máithreánach i gColáiste Swarthmore, ar fhreastail sé ar feadh bliana sular aistrigh sé go Georgetown University.

Bhain Epshteyn céim amach Georgetown University School of Foreign Service (BSFS, 2004). Le linn a chuid ama mar fhochéimí ag Georgetown, chuaigh Epshteyn isteach sa chaibidil Eta Sigma den bráithreachas Alpha Epsilon Pi (AEPi). Bhain sé céim amach ó Georgetown University Law Cente le Dochtúir Juris sa bhliain 2007.

## Gairmréim
Tar éis dó céim a bhaint amach sa scoil dlí, bhí Epshteyn mar chuid de chleachtas airgeadais Milbank, Tweed, Hadley &amp;amp; McCloy . D'oibrigh sé ar chleachtais urrús, láithrithe príobháideacha, agus  maoiniú bainc. 

Sa bhliain 2008, bhí Epshteyn ina cúntóir cumarsáide le feachtas McCain-Palin . Le linn dó a bheith ag an bhfeachtas, bhí sé mar chuid de thascfhórsa mearfhreagartha a dhírigh ar shaincheisteanna a bhain leis an ainmní leas-uachtaránachta Sarah Palin.

## Naisc sheachtracha
* Trump adviser to be interviewed by special counsel prosecutors

## Tagairtí

Catagóir:Aturnaetha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Fir
Catagóir:Giúdaigh
Fiosrúchán COVID-19 na Ríochta Aontaithe

[clé|mion|[Boris Johnson sa bhliain 2023]]
Rinneadh fiosrúchán poiblí maidir le bainistiú COVID-19 sa Ríocht Aontaithe le linn 2020-2021, nó **Fiosrúchán COVID-19 na Ríochta Aontaithe**. Thosaigh na héisteachtaí poiblí i mí an Mheithimh 2023.

I mí na Nollag 2023, d'fhógair Boris Johnson go raibh brón mór air as an bpian agus as an bhfulaingt a tharla le linn na paindéime. Dúirt sé nach raibh sé cinnte an de thoradh chinntí an rialtais a bhí an líon básanna Covid níos airde ná mar is gá.  Ach d'admhaigh sé go mb’fhéidir gur bhrúigh an rialtas ródhian chun daoine a spreagadh ar ais chuig an oifig tar éis na dianghlasála.

Dhiúltaigh Johnson d’éilimh go raibh fadhb ag baint leis an gcultúr ag Downing Street, agus dheimhnigh sé go raibh fadhbanna ann ó am go chéile ach nach raibh aon olc ann. Dúirt sé nach féidir leis a mhíniú cén fáth a ndeachaigh roinnt teachtaireachtaí WhatsApp ar iarraidh óna sheanfhón, ach deir sé nár scrios seisean iad. Tháinig gártha magaidh ón lucht agóide agus Johnson ag fágáil an fhiosrúcháin.

## Féach freisin

* Rialtas na Ríochta Aontaithe
* Fiosrúchán COVID-19 na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Paindéim COVID-19
Catagóir:2023
Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Scannail
Catagóir:Rialtas na Ríochta Aontaithe
Icosteus aenigmaticus

Iasc mara is ea an speiceas *Icosteus aenigmaticus* a mhaireann suas le 1420 m ar doimhneacht i dtuaisceart an Aigéin Chiúin .

Cé gur perciformes é, tá a chreatlach comhdhéanta den chuid is mó de loingeán. Is é an t-aon bhall é den fhine Icosteidae é, agus deonaíonn roinnt eolaithe an t-ord Icosteiformes dó fiú.

Tá a chorp gan scálaí agus go hiomlán neamhtheann, mar gheall ar a chnámharlach loingeánach agus a mhatáin bhoga. Níl spíonta ag aon cheann dá eití. Síneann na heití droma agus anasacha fad an choirp, fad is atá na heití peilbheach in easnamh. Is gnách go mbíonn an dathú donn dorcha, agus is é dhá mhéadar an fad uasta atá ar eolas aige.agus fásann sé go dtí uasfhad dhá mhéadar.

Faightear in uiscí doimhne é, áit a n-itheann sé éísc, scuideanna agus ochtapais eile, cé nach léiríonn gabhálacha le déanaí goba scuide, ach cainníochtaí móra smugairlí róin.Faightear é in uiscí domhain, áit a itheann sé iasc eile, scuideanna agus ochtapas, cé nach léiríonn gabhálacha le déanaí scuideanna Eorpacha, ach go leor smugairle róin.

Tagann claochlú iontach ar na larbhaí: crapann an eite an eireabaill agus imíonn na heití peilbheacha.

Cheap eolaithe uair amháin go raibh dhá speiceas éagsúla ann, ceann fásta ar a dtugtar *Acrotus willoughbyi.*

## Féach freisin
* Joseph S. Nelson: *Fishes of the World.* 4th edition. John Wiley & Sons, Hoboken NJ u. a. 2006, ISBN 0-471-25031-7.
* Catherine W. Mecklenburg: *Family Icosteidae Jordan & Gilbert 1880. Ragfishes* (= *Annotated Checklists of Fishes.* Nr. 14, ). California Academy of Sciences, San Francisco CA 2003, (Digitalisat (PDF; 38 kB) ).

### Naisc sheachtracha
*Icosteus aenigmaticus Lockington, 1880

Catagóir:Perciformes
Daniel Wiffen

Is snámhóir é **Daniel Wiffen** as Machaire Lainne*,* Contae an Dúin (a rugadh ar 14 Iúil 2001). Bhuaigh sé bonn óir sna Cluichí Oilimpeacha 2024, agus an chéad snámhaí Curadh Domhanda d’Éirinn riamh. 

## Gairm
Tagann Wiffen ó shráidbhaile Machaire Lainne, Co. an Dúin. D'fhreastail sé ar Ollscoil Loughborough. 

In 2021, i gCluichí Oilimpeacha Thóiceo,  chríochnaigh Wiffen sa 14ú háit sa bhabhta ceannais 800m saorstíle na bhfear.

I mí an Meithimh 2022, chríochnaigh sé sa 4ú háit sa bhabhta ceannais 800m saorstíle na bhfear i gcraobh chomórtais snámh an domhain san Ungáir.

#### 2023
Ghlac Wiffen páirt i gCraobhchomórtas Ghearrchúrsa na hEorpa sa Rómáin i mí na Nollag 2023. Ar an 10 Nollaig, d’éirigh leis an churiarracht dhomhanda i Saorstíl 800m na bhfear a bhaint amach. Shnámh sé an 800m i 7:20.46, am a bhí 3 shoicind níos tapúla ná an churiarracht ó 2001. Is é seo an chéad uair a d’éirigh le hÉireannach curiarracht dhomhanda sa snámh a bhaint amach. Bhuaigh sé trí bhonn óir sa snámh.

#### 2024
I gCraobhchomórtais Uiscíochta an Domhain ar 14 Feabhra 2023, bhuaigh Wiffen an bonn óir sa saorstíl 800m tar éis dó an rás a shnámh in am 7:40:94 sa babhta ceannais.

#### Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2024
Ar an 30 Iúil, thug Wiffen, 23 bliain d’aois ag an am, sárthaispeántas sa snámh ceannais sa chomórtas saorstíle 800 méadar, , go háirithe ag deireadh an rása nuair a chuaigh sé chun tosaigh ar chách.  7:38.19 a thóg sé ar Wiffen an rás a bhuachan, an t-am is tapa fós ag aon chluichí Oilimpeacha.  D’imigh Gregorio Paltrinieri na hIodáile chun cinn ar Wiffen agus iad ag déanamh ar cheann scríbe ach rinne fear na hÉireann teacht aniar iontach sa 150 méadar deireanach chun an bonn óir a fháil agus é chun cinn sa deireadh ar Bobby Finke na Stát Aontaithe a thug leis an bonn airgid agus Gregoria Paltrinieri a fuair an bonn cré-umha 

## Féach freisin

* Michelle Smith

## Tagairtí

Catagóir:Snámhóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh in 2001
Catagóir:Curiarrachtaí domhanda
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Buaiteoirí bonn sna Cluichí Oilimpeacha
An Fhreaslainnis

Is teanga mhionlaigh í an **Fhreaslainnis** a labhraítear i dtuaisceart na hÍsiltíre agus cé go bhfuil líon ard cainteoirí aici, is lú go mór a stádas i gcomparáid le teangacha eile, an Ghaeilge, abair. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:An Ísiltír
Catagóir:Teangacha na hEorpa
Catagóir:Mionteangacha
Nina Vedeneyeva

Fisiceoir ab ea **Nina Yevgenyevna Vedeneyeva** (; 1 Nollaig 1882–31 Nollaig 1955) a raibh baint aici le staidéar a dhéanamh ar chriostail mhianraí agus lena dathú. Mar cheann ar ranna iomadúla ag institiúidí amhail 'Institiúid Taighde Geolaíochta an Aontais Uilig', 'Institiúid na nEolaíochtaí Geolaíochta' agus 'Institiúid na Criostalagrafaíochta', rinne sí taighde ar éagsúlachtaí datha mhianraí cré agus aicmiú cré a tharla i ruaimeanna orgánacha. Tugadh faoi deara í as uirlisí a fhorbairt agus a dhearadh chun modhanna na criostalagrafaíochta optúla a fheabhsú. Ba í an páirtí deireanach den fhile Sophia Parnok í agus bronnadh Duais Stailín agus Ord Lenin uirthi as a cuid staidéir eolaíochta agus a cuid aireagán.

## Luathshaol
Rugadh Nina Evgenievna Vedeneyeva ar an 1 Nollaig 1882 in Tbilisi, príomhchathair den  Leasríochas Cugais, Impireacht na Rúise do Pelageya Ivanovna (née Avdeyeva) () agus Evgeny Lvovich Vedeneyev (). Bhí triúr deirfiúracha  ag Vedeneyeva: Olga (rugadh 1880), a rinneadh ceoltóir di agus a chónaigh sí sa tSeapáin ; Boris () (1885-1946) a bhí ina innealtóir hiodrálach agus ina scoláire; agus Maria (1887-1958),() a rinneadh ailtire di i gCathair Pheadair. Tar éis di a cuid staidéir ag giomnáisiam a chríochnú, chuaigh Vedeneyeva thar lear chun staidéar a dhéanamh ar ailtireacht sa Bheilg le spreagadh óna hathair. Ar aghaidh chuig Gent, stad sí i Liège agus bhuail sí lena fear céile amach anseo, Leonid Ivanovich Sirotinsky go luath i ndiaidh sin. Bhí sé ina mhac léinn ag an Institiúid Leictriteicniúil i Liege agus d'athraigh Vedeneyeva a pleananna agus chuaigh isteach sa scoil chéanna. I mí Eanáir 1902, maraíodh a hathair agus d'fhill sí abhaile go dtí an t-earrach. Tar éis bliana staidéir, d'fhág Vedeneyeva an scoil agus ar 28 Iúil 1903 ag Eaglais Cheartchreidmheach na Rúise sa Bhruiséil, phós sí féin agus Sirotinsky. Chríochnaigh sé a chuid staidéir agus d'fhill an lánúin ar theach a thuismitheoirí i Nikolaev, áit ar rugadh a mhac Yevgeny, ag deireadh na bliana.

## Naisc sheachtracha
* Nina Vedeneyeva

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Sóivéadacha
Catagóir:Básanna i 1955
Catagóir:Daoine a rugadh i 1882
Catagóir:Mná
Aontachas na hÚcráine leis an Aontas Eorpach

[clé|mion|Ruslan Stefanchuk, [Volodymyr Zelenskyy|Volodymyr Zelenskii agus Denõss Shmygal lena n-iarrtas in 2022]]

Chuir an tAontas Eorpach tús le cainteanna ballraíochta leis an Úcráin sa bhliain 2023. D’fhógair Uachtarán na Comhairle Eorpaí, Charles Michel, ar an 14 Nollaig 2023 go raibh sé socraithe tús a chur leis an idirbheartaíocht.

Bhí sé ina imní ag an am go mbainfeadh Viktor Orbán, Príomhaire na hUngáire, leas as *veto* chun bac a chur ar chainteanna ballraíochta leis an Úcráin. Mhaígh sé nach ngéillfeadh sé do bhrú ó stáit eile san AE ach sa deireadh níor bhain sé leas as a veto. Bhí Orban i gconaí i gcoinne na hÚcráine a bheith ina ball den Aontas. Ach shiúil sé amach as an seomra le linn do na ceannairí eile a bheith ag caitheamh vóta ar an gceist, rud a d’fhág gur glacadh leis an rún. (Níos déanaí, vótáil Orban i gcoinne pacáiste fóirithinte – gur fiú €50bn é - a thabhairt don Úcráin).

Léirigh pobalbhreith a rinneadh i sé bhallstáit de chuid an AE go raibh scoilt i measc an phobail faoi mhéadú an AE. Ní raibh móramh ann ar son ballraíocht a thabhairt d’aon cheann de na tíortha a bhí ag iarraidh bheith istigh ach bhí meon níos ‘oscailte’ ag daoine i dtaobh na hÚcráine, an Mholdóiv agus Montainéagró.

## Féach freisin

* Ionradh na Rúise ar an Úcráin

## Tagairtí

Catagóir:An Úcráin
Catagóir:An tAontas Eorpach
Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Catagóir:Comhairle na hEorpa
Catagóir:Viktor Orbán
Leasuithe ar Bhunreacht na hÉireann

[mion|[Bunreacht na hÉireann]]
Ní féidir le Rialtas ar bith gníomhú taobh amuigh d’fhorálacha an Bhunreachta, agus ní féidir an Bunreacht a athrú gan cead an phobail. Is i reifreann amháin agus **leasú ar Bhunreacht na hÉireann** a thugtar nó a dhiúltaítear an cead sin.

De réir Bhunreacht na hÉireann (AIRTEAGAL 47), "Gach togra a dhéantar chun an Bunreacht seo a leasú agus a chuirtear faoi bhreith an phobail le Reifreann, ní foláir a mheas, chun críche Airteagal 46 den Bhunreacht seo, go dtoilíonn an pobal leis an togra sin má tharlaíonn, tar éis é a chur mar sin faoi bhreith an phobail, gur ar thaobh é a achtú ina dhlí a thugtar tromlach na vótaí a thugtar sa Reifreann sin."

## Leasuithe
* Leasuithe ar Bhunreacht na hÉireann
* Bunreacht na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Leasuithe ar Bhunreacht na hÉireann
Catagóir:Polaitíocht Phoblacht na hÉireann
Sergei Rachmaninoff

Cumadóir, rímháistir an phianó, agus stiúrthóir ceolfhoirne Rúiseach ab ea **Sergei Rachmaninoff** (1 Aibreán [O.S. 20 Márta] 1873 – 28 Márta 1943). Meastar go forleathan go bhfuil Rachmaninoff ar dhuine de na pianódóirí is fearr dá linne agus mar chumadóir, ar dhuine de na hionadaithe móra deireanacha de chuid an Rómánsachais i gceol clasaiceach na Rúise. Thug tionchair luatha Tchaikovsky, Rimsky-Korsakov, agus cumadóirí Rúiseacha eile chun cinn mar stíl phearsanta shainiúil a bhí suntasach mar gheall ar a ceolmhaireacht amhail amhrán gan mhothúchán, a huigeacht chuntraphointeach dhlúth, agus a dathanna saibhir ceolfhoirne. Bhí ról lárnach ag an bpianó i saothar cumadóireachta Rachmaninoff, áit ar bhain sé úsáid as a cháil mar léiritheoir chun lánacmhainneacht léiritheach agus theicniúil na hionstraime a iniúchadh.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1943
Catagóir:Daoine a rugadh i 1873
Catagóir:Ailt le téacs sa Rúisis
Reichswehr

Ba í ***Die Reichswehr*** (go litriúil; 'Cosaint na Ríochta') ainm oifigiúil fhórsaí armtha na Gearmáine le linn Phoblacht Weimar agus chéad bhlianta an Tríú Reich. Tar éis don Ghearmáin a bheith buailte sa Chéad Chogadh Domhanda, díscaoileadh Arm Impiriúil na Gearmáine (*Deutsches Heer*) chun go n-athmhúnlófaí ina arm don ré shíochána é. Uaidh sin a bunaíodh *Die  Reichswehr* sealadach i Márta 1919. Faoi théarmaí Chonradh Versailles, bhí an tArm Gearmánach atógtha faoi réir teorainneacha tromchúiseacha ó thaobh méide, struchtúir agus armála de. Cruthaíodh *Die Reichswehr* go hoifigiúil ar an 1 Eanáir 1921, tar éis na teorainneacha a bheith comhlíonta. Choinnigh fórsaí armtha na Gearmáine an t- ainm 'Die *Reichswehr*'  go dtí 1935. Sa bhliain sin foilsíodh forógra de chuid an Rialtais do mhuintir na Gearmáine, maidir le coinscríobh uilíoch a thabhairt isteach ar an 16 Márta 1935.   Críochnaíonn an forógra leis an abairt seo ó Adolf Hitler; “In diesem Sinne hat die deutsche Reichsregierung mit dem heutigen Tage das folgende Gesetz beschlossen: Gesetz für den Aufbau der Wehrmacht. Vom 16. März 1935.” (*Sa chiall seo, tá an dlí seo a leanas rite ag rialtas na Gearmáine inniu: An dlí maidir le forbairt an Wehrmacht. Ón 16 Márta, 1935*). 

Le fógairt an Dlí Mhíleata ar an 21 Bealtaine 1935, baineadh na srianta deireanacha de Chonradh Versailles go foirmiúil, agus fógraíodh tabhairt isteach an choinscríofa uilíoch (ar an 1 Deireadh Fómhair 1935), trínar chomhlíon Hitler an gheallúint a thug sé i mí Feabhra 1933.
## Tagairtí

Catagóir:Ailt le téacs sa Ghearmáinis
Catagóir:Arm Phoblacht Weimar
Catagóir:Stair mhíleata na Gearmáine
Wehrmacht

Ba iad na ***Wehrmacht*** (go litrúil, “fórsa cosanta”) ná fórsaí armtha aontaithe Ghearmáin na Naitsithe ó 1935 go 1945. Is éard a bhí ann ná *Das Heer* (arm), *Die Kriegsmarine* (cabhlach) agus *[[Luftwaffe|Die Luftwaffe]]* (aerfhórsa). Tháinig an teideal  "*Wehrmacht*" in áit an téarma *[[Reichswehr]]* a úsáideadh roimhe sin, agus ba é an léiriú é ar iarrachtaí réimeas na Naitsithe an Ghearmáin a atharmáil go pointe níos mó ná mar a ceadaíodh faoin gConradh Versailles. 

## Tagairtí

Catagóir:Ailt le téacs sa Ghearmáinis

Catagóir:Fórsaí armtha na Gearmáine Naitsíoch
Al-Naqba

thumb|350px|Dídeanaithe Palaistíneacha ag déanamh a mbealach ón nGailíl i nDeireadh Fómhair - Samhain 1948"
thumb|Sibhialtaigh Arabacha agus saighdiúirí Iosraelacha in Al-Faluja tar éis d'fhórsaí Iosrael dul isteach sa bhaile, 1949.
Tagraíonn **Al-Nakba** ( *an tubaiste*) do dhíláithriú agus do dhiúscairt fhoréigneach na bPalaistíneach, mar aon le scrios a sochaí, a gcultúr, a bhféiniúlacht, a gcearta polaitiúla, agus a mianta náisiúnta. Úsáidtear an téarma chun cur síos a dhéanamh ar imeachtaí 1948, chomh maith le géarleanúint agus díláithriú leanúnach na bPalaistíneach ar fud an réigiúin, forghabháil na gcríoch Palaistíneach (an Bruach Thiar agus Stráice Gaza)  

## Naisc sheachtracha
*Al-Nakba: The Palestinian catastrophe - Episode 1 | Featured Documentary 

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Palaistíne
Olltoghchán na Ríochta Aontaithe 2015 sa Bhreatain Bheag

Reáchtáladh olltoghchán na Ríochta Aontaithe 2015 sa Bhreatain Bheag ar an 7 Bealtaine 2015 agus bhí 40 suíochán san iomaíocht ar fad na Breataine Bige.    Rinneadh an toghchán do gach suíochán ar bhonn an chéad duine abhaile .

In ainneoin gur bhuaigh páirtí an Lucht Oibre an líon is mó vótaí sa Bhreatain Bheag, bhuaigh na Coimeádaigh ar fud na Ríochta Aontaithe go léir. 

## Forbhreathnú ar thorthaí
Tá liosta iomlán de na torthaí sa Bhreatain Bheag le fáil ar an House of Commons Library General Elections Online.  Seo a leanas tábla iomlán na dtorthaí don Bhreatain Bheag ag an BBC. 

## Staitisticí tinrimh

Tagann 1 vóta bailí, comhaireamh na mballóidí diúltaithe agus an líon iomlán toghthóirí ón bhfoinse/ó na foinsí a thugtar i ‘Tábla na dtorthaí de réir dáilcheantair’ thíos.

## Torthaí de réir toghcheantair

1 Tagann an t-eolas ar an bpáirtí buaiteach agus an tromlach ón bhfoinse/ó na foinsí a luaitear. 2 Is ó  a thagann an líon iomlán toghthóirí mura dtugtar tagairt eile. 3 Is ball de Pháirtí Chomharchumann an Lucht Oibre an MP  ach ainmníodh é mar ‘Breatnais Labour’.
Race the Night

Is albam ón bhanna Ash é **Race the Night**, a bhí eisithe ar an 15 Meán Fómhair, 2023.

## Traicliosta
Gach amhrán le Wheeler.

#"Race the Night" - 4:04
#"Usual Places"	- 3:38
#"Reward in Mind" - 3:49
#"Oslo" (le Démira)	- 4:29
#"Like a God" - 4:14
#"Peanut Brain"	- 1:39
#"Crashed Out Wasted" -	6:38
#"Braindead" - 3:19
#"Double Dare" - 2:51
#"Over & Out" - 4:41
#"Like a God (Reprise)" - 3:35

## Singlí
*"Race the Night" - Meitheamh 20203
*"Like a God" - Iúil 2023
*"Usual Places"	- Lúnasa 2023
*"Crashed Out Wasted" - Lúnasa 2023

## Foireann
*Tim Wheeler - Fonnadóireacht, Giotár
*Mark Hamilton - Dordghiotár
*Rick McMurray  - Drumaí

## Cairteacha
### Buaicphointí ar an gCairt

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2023
Ana Pontón

Is polaiteoir Gailíseach de chuid Bhloc Náisiúnach na Gailíse (BNG) í **Ana Belén Pontón Mondelo** (a rugadh 27 Iúil 1977) Tá ionad aici i bParlaimint na Gailíse ó 2004, agus in 2016 ba í an chéad bhean a toghadh mar urlabhraí thar ceann BNG.

## Beathaisnéis
Rugadh Pontón i sráidbhaile Chorrente in aice le Sarria i Cúige Lugo, agus d’fhás sé aníos i dteach a thóg a sin-seanathair sa bhliain 1904. Bhain sí céim amach sna hEolaíochtaí Polaitiúla ó Ollscoil Santiago de Compostela.

Toghadh Pontón don Parlaimint na Gailíse den chéad uair sa bhliain 2004. I mí Feabhra 2016, fuair sí 85% de na vótaí le bheith ina hurlabhraí náisiúnta thar ceann an pháirtí, an chéad bhean sa ról sin.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mná
Catagóir:Polaiteoirí
Féile Loy Krathong

[clé|mion|Chiang Mai, 2010 agus [Féile Yi Peng]]
clé|mion
Is féile bhliantúil é **Loy Krathong**. Ceiliúrann daoine é sa Téalainn agus in áiteanna eile san Áise agus ar fud an domhain. Is féile sheanbhunaithe é Loy Krathong agus baineann sé leis an reiligiún Búdachas.

Baineann daoine úsáid as ábhar nádúrtha chun ”krathong” a chruthú; ciseán is ea “krathong”. Ansin, seolann siad na ciseáin sna haibhneacha chun ómós a léiriú do bhandia an uisce. Tar éis na féile, bailíonn daoine na ciseáin agus na báid ó na haibhneacha agus is féidir iad a úsáid mar bhia d’ainmhithe, de ghnáth.

Sa bhliain 2023, bhí smaoineamh nua-aimseartha acu. Tharraing daoine níos mó ná 3,000 pictiúr de “krathong” agus ghlac siad grianghraif díobh. Ansin thaispeáin siad na grianghraif dhigiteacha ar abhainn. Chiallaigh sé seo go raibh níos lú ciseán san uisce agus níos lú oibre le déanamh ag glanadh.

## Féach freisin

* Búdachas
* Féile Yi Peng

## Tagairtí

Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:An Téalainn
Catagóir:Búdachas
Catagóir:Samhain
Aesop Rock

Is rapálaí agus léiritheoir Meiriceánach as an Oileán Fada, Nua-Eabhrac é **Ian Matthias Bavitz** (a rugadh 5 Meitheamh 1976), nó **Aesop Rock** mar is fearr aithne air. Bhí sé ar thús cadhnaíochta sa rabharta ealaíontóirí hip hap ar an taobh tuathail a tháinig chun cinn go déanach sna 1990idí agus go luath sna 2000idí. Shínigh sé conradh leis an lipéad *Definitive Jux* go dtí go ndeachaigh an lipéad ar sos in 2010. In alt a foilsíodh in 2010, dúirt betterPropaganda gurbh é an naoú healaíontóir déag is fearr ar a liosta *Top 100 Artists of the Decade*.

D’eisigh sé a chéad albam, *Music for Earthworms*, i 1997, agus *Float* trí bliana ina dhiaidh sin. Eisíodh *Labor Days*, a thríú halbam stiúideo, i Meán Fómhair 2001. Tháinig a chéad albam eile dhá bhliain ina dhiaidh sin, dar teideal *Bazooka Tooth*, i Meán Fómhair 2003. Eisíodh a cheathrú halbam stiúideo, *None Shall Pass*, i mí Lúnasa 2007. Bhí an t-amhrán teidil ar cheann de na hamhráin is mó éilimh agus is cáiliúla a bhí aige. Eisíodh a chéad albam eile, *Skelethon*, i mí Iúil 2012. Tháinig a sheachtú halbam, *The Impossible Kid*, amach i mí Aibreáin 2016, agus a ochtú halbam, *Spirit World Field Guide*, i mí na Samhna 2020. Eisíodh a naoú halbam, *Garbology*, i mí na Samhna 2021. Eisíodh *Integrated Tech Solutions*, a dheichiú halbam, i mí na Samhna 2023.

Bhí sé ina bhall de na grúpaí The Weathermen, Hail Mary Mallon, agus the Uncluded, agus faoi láthair is é an t-amhránaí sa dísreach Malibu Ken. 

Maidir lena ainm stáitse, dúirt sé: “Fuair mé an t-ainm Aesop ó scannán ina raibh páirt agam le roinnt cairde. Ba é ainm mo charachtair agus lean an t-ainm dom. Tháinig an chuid ‘Rock’ níos déanaí ó bheith á chaitheamh isteach i rímeanna.”

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Ealaíontóirí Meiriceánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Rapcheoltóirí Meiriceánacha
Staonadh ó ghnéas

[mion|[Gána*, 2005*]]
mion|Clár ar an stáisiún Rúiseach RT 2012, ag cur síol an amhrais
Is éard atá i gceist le **staonadh ó ghnéas** ná rogha phearsanta gan páirt a ghlacadh i ngníomhartha gnéasacha (caidrimh collaí agus b'fhéidir glacaireacht, muirniú, gnéas béil, treáiteach srl chomh maith). Uaireanta, cuirtear béim ar staonadh ó ghnéas ar go leor cúiseanna, agus is iad cúrsaí sláinte agus reiligiúin is minice a bhíonn i gceist.

Sna Stáit Aontaithe go háirithe, tá nós ann le fada iallach a chur ar scoileanna deireadh a chur leis an oideachas cuimsitheach gnéasachta. Bunaithe ar léamh áirithe ar an mBíobla, tá gealltanas staonadh ó ghnéas roimh phósadh mar airteagal lárnach de chuid na Críostaíochta le fada. Mar shampla, nuair a bhí George W Bush ina ghobharnóir ar Texas sna 1990idí chuir sé iachall ar scoileanna deireadh a chur leis an oideachas cuimsitheach gnéasachta agus béim a chur ar staonadh ó ghnéas.

Is feachtas idirnáisiúnta é *True Love Waits*, a tosaíodh in 1993 agus a bhfuil Life Way Christian Resources mar urra aige, agus tá sé mar chuspóir ag an bhfeachtas cur ina luí ar dhéagóirí agus ar mhic léinn ollscoile gan gnéas a bheith acu go bpósann siad. Iarrtar ar dhaoine óga cártaí cúnaint a shíniú chun a ndílseacht don smaoineamh a chur in iúl.  Caitheann na rannpháirtithe fáinne ar an gceathrú méar ar an lámh chlé le léiriú go bhfuil siad meáite ar an ngealltanas a choinneáil.

I gcás *True Love Waits*, tagraíonn “staonadh ó ghnéas” do réimse leathan gníomhaíochtaí gnéasacha. Is éard atá i gceist le híonacht ghnéasach, a deir an clár le daoine óga, ná “diúltú do chaidreamh fisiciúil a spreagann tú go gnéasach”; is gá dóibh, mar sin, staonadh ó chaidreamh collaí agus gnéas béil, agus níl cead acu lámh a leagan ar bhaill ghnéis a chéile, go dtí go bpósann siad. Comhairlítear do dhaoine óga ar an suíomh gréasáin gan a bheith le chéile ina n-aonar, gan luí síos ar tholg ná ar leaba, agus gan sealanna fada a chaitheamh ag pógadh a chéile.

Molann Ioslam staonadh ó ghnéas chomh maith. 

## Féach freisin
* Gnéasoideachas
* Staonadh
* Fáinne Geanmnaíochta

## Tagairtí

Catagóir:Sláinte gnéis
Catagóir:Piúratánachas
Catagóir:Gnéasacht an duine
Giovanni Angelo Becciu

Cairdinéal Iodálach agus feileon ciontaithe is ea **Giovanni Angelo Becciu** (a rugadh ar an 2 Meitheamh 1948). Ciontaíodh i gcalaois é sa bhliain 2023.

Bhíodh Becciu tráth ina chomhairleoir ag an Phápa Proinsias. Bhí sé ina bhall den Diacaistir Canónaithe Naomh (Cúirt na Róimhe).

clé|mion|2013

### Cúbláil
Sa bhliain 2021, cuireadh cúiseanna éagsúla i leith deichniúr - ceannairí airgeadais, dlíodóirí agus iar-oibrithe de chuid na Vatacáine - ina measc calaois, sciúradh airgid agus mí-úsáid cumhachta. Bhain an cás le €350 milliún a caitheadh ar réadmhaoin i gceantar Chelsea i Londain mar chuid de scéim infheistíochta a thosaigh in 2014 ach a chosain na milliúin Euro sa bhreis ar an Vatacáin.

Shéan an deichniúr uilig na cúiseanna. B'é Becciu an t-oifigeach is sinsearaí san Eaglais Chaitliceach a cuireadh ar a thriail i gcúirt de chuid na Vatacáine. 

Cuireadh tús leis an triail sa bhliain 2021. Idir 2021-2023 shuigh an chúirt 86 uair le héisteacht leis an bhfianaise.

Ar 16 Nollaig 2023, ghearr Cúirt na Vatacáine cúig bliana go leith príosúin ar Becciu as na milliúin Euro a chúbláil.

## Féach freisin

* Calaois

## Tagairtí

Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Cúbláil
Catagóir:Calaois airgeadais
Catagóir:Coirpigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Roger Whittaker

Amhránaí ba ea **Roger Whittaker** (22 Márta 1936 – 13 Meán Fómhair 2023). I measc na n-amhrán is fearr uaidh sna 1960idí - 1990idí  tá Durham Town, The Last Farewell, New World in the Morning, I Don’t Belief in If Anymore agus a leagan 1982 de Wind Beneath My Wings. Dhíol sé beagnach 50 milliún ceirnín le linn gairme a thosaigh i 1962 nuair a bhí sé 26 bliain d’aois.
clé|mion|1971
Rugadh Whittaker  i Nairobi sa Chéinia i Márta 1936 do thuismitheoirí Sasanacha. Mar gheall gur rugadh é i Nairobi, d’fhág ceol oirthear na hAfraice marc air.

Thosaigh sé ag scríobh amhráin agus ag canadh i gclubanna tíre na Breataine Bige agus é ag déanamh staidéir ar an zó-eolaíocht, bithcheimic agus bitheolaíocht mhuirí in Ollscoil Bangor. Bhí a chéad dul chun cinn mór ag Whittaker nuair a iarradh air a bheith i láthair ar chlár Ulster Television dar teideal *This and That* in 1964 i Portrush.

Thug Durham Town (The Leavin’) ‘Top 20 hit’ dó sa Bhreatain i 1969. Chuir rath an amhráin iontas air. Bhí cáil air as a scileanna feadaíl, a léirítear go hiontach sa phort Mexican Whistler a bhí ar bharr na gcairteacha i dtrí thír Eorpacha éagsúla.

Chuaigh Whittaker ar scor in 2012. Phós sé Natalie in 1964 agus bhí cúigear leanaí acu: Emily, Lauren, Jessica, Guy agus Alexander.

## Féach freisin

* Rolf Harris

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Amhránaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine Céiniacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Cumhartheiripe

Is éard is **Cumhartheiripe** ann ná teiripe a bhaineann úsáid as blátholaí. 

Catagóir:Blátholaí

## Féach freisin

* Teiripe

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Teiripe
Tomás Ó Coinnialláin

Cláirseoir agus cumadóir Éireannach ba ea **Tomás Ó Coinnialláin** (c. 1625 – 1698).

## Beathaisnéis
Rugadh an Coinniallánach i gCluain na Maithín, Co. Shligigh timpeall na bliana 1625. Ba chláirseoirí é féin agus a dheartháir Liam Ó Coinnialláin (Béarla: *William Connellan*).

Deirtear gur chum Tomás idir 700 agus 800 fonn, cé nár mhair ach dornán beag díobh sin. Is iad na foinn is cáiliúla dá chuid atá againn inniu ná “Molly St. George”, “Fáinne Geal an Lae”, ar a dtugtar freisin "An Réalt Órga",  "Love in Secret", agus "Planxty Davis". Tá cosúlachtaí idir “Fáinne Geal an Lae” agus an tséis a chastar le dán an fhile Éireannaigh Patrick Kavanagh *On Raglan Road*.

Dar le Airt Uí Néill / Arthur O'Neill (1734-1818);

## Tuilleadh léitheoireachta

* *The Harpers Connellan:* *Irish Music of the late 17th Century. The Life and Times of the Sligo Harpers William and Thomas Connellan* , CD leis an gcláirseoir Kathleen Loughnane (2009), .

## Naisc sheachtracha

*  ''The Fiddler's Companion.'' 2008. Aimsithe 20 Lúnasa 2007

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1698
Catagóir:Ceoltóirí traidisiúnta na hÉireann
Catagóir:Cláirseoirí Éireannacha
Catagóir:Cumadóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1625
Catagóir:Fir
Coimeádaithe na Breataine Bige

Is é **Coimeádaigh na Breataine Bige** () an chraobh de Pháirtí Coimeádach na Ríochta Aontaithe a fheidhmíonn sa Bhreatain Bheag. I dtoghcháin Westminster, is é an dara páirtí polaitíochta is mó tóir sa Bhreatain Bheag, tar éis dó an dara sciar is mó den vóta a fháil i ngach olltoghchán ó 1931. I dtoghcháin  Senedd Cymru is iad na Coimeádaigh, an dara páirtí is mó a fhaigheann tacaíocht faoi láthair, ach bhí siad sa tríú háit in amanna. Tá 14 de na 40 suíochán Breatnach acu i bParlaimint na Ríochta Aontaithe, agus 16 de na 60 suíochán san Senedd .

I dtoghchán Senedd 2021, bhuaigh Coimeádaigh na Breataine Bige ocht suíochán toghcheantair, ag tógáil *Dyffryn Clwyd* ó Lucht Oibre na Breataine Bige agus Brycheiniog a Sir Faesyfed ó Dhaonlathaigh Liobrálacha na Breataine Bige agus vótálann 26.1% den toghcheantar ar fud na Breataine Bige, na torthaí suíocháin  toghcheantair is fearr a bhí acu ó cruthaíodh an Senedd i 1999.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:1921 Bunaíochtaí sa Bhreatain Bheag
Catagóir:Eagraíocht an Pháirtí Coimeádach (RA)
Páirtí Coimeádach
Scéim Hidrileictreach na Sionainne

Cuireadh tús le tógáil **scéim hidrileictreach na Sionainne** (Béarla: Shannon hydroelectric scheme) in Ard na Croise, Contae an Chláir sa bhliain 1925. Fostaíodh 5,000 oibrithe le linn na tógála a chosain an suim ábhalmhór £5,200,000 ag an am. Nuair a osclaíodh an stáisiún ginnte ar an 29 Deireadh Fómhair 1929, an cheann is mó ar domhain ag an am, bhí sé ar a chumas aige éileamh leictreachais uile na tíre a sholáthar sna 1930idí luath. Réitigh an Scéim an bealach le haghaidh leictriúchán tuaithe.
clé|mion|Tógáil
Theastaigh ón Saorstát sna 1920idí foinse dúchasach leictreachais a aimsiú agus togra mór siombalach innealtóireachta a bhunú a ghinfeadh dea-phoiblíocht chomh maith le leictreachas. Chuir Scéim na Sionainne 1925-29 in Ard na Croise an dá aidhm sin i gcrích le chéile.
clé|mion|Tógáil
clé|mion|stampa, 1930
Bhí uisce na habhann ab fhaide agus ba thábhachtaí sa Stát le cur ar mhalairt treo, le ceansú agus leictreachas le gineadh as chun leasa an phobail ar fad. Caitheadh 20% de Bhuiséad iomlán an Stáit air agus cuireadh fostaíocht ar fáil do 5,000 oibrí 10% acu tugtha leis as an nGearmáin ag an gconraitheoir, Siemens. Bhí an conradh faighte ag an gcomhlacht seo agus Rialtas an tSaorstáit anseo lán-eolach ar na pionóis airgid a gearradh ar an nGearmáin i gConradh Versailles tar éis an Chogaidh Mhóir.

Ar 4 Iúil 1925 a achtaíodh Acht Leictreachais na Sionainne, 1925, a rinne an bhunobair dlí le haghaidh Scéim Hidrileictreach na Sionainne.

An cosantóir is mó don scéim i saol na polaitíochta ab ea Pádraig Mac Giollagáin (1889-1979), a bhí ina Aire Tionscail agus Tráchtála (1924 go 1932). Céimí eile de chuid UCD a thóg páirt sa tionscadal ba ea Tomás Mac Lochlainn (1896-1971) a bhí ina cheannródaí air agus an chéad stiúrthóir bainistíochta le haghaidh Bhord Soláthair an Leictreachais.

Ba é scéim hidrileictreach na Sionainne mór-thaispeántas tionsclach an stáit nua agus fuair péintéir as Luimneach, Seán Keating, coimisiúin ó Bhord Soláthar Leictreachas chun Ard na Croise a phéinteáil.

## Féach freisin

* Scéim  Hidrileictreach na Sionainne

## Naisc sheachtracha

* Clár TG4, Ard na Croise, 2016

## Tagairtí

Catagóir:An tSionainn
Catagóir:Leictreachas
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:1926
Gníomhaireacht Bainistíochta an Chisteáin Náisiúnta

Is é **Gníomhaireacht Bainistíochta an Chisteáin Náisiúnta** (**GBCN**) atá freagrach as fiacha náisiúnta na tíre. Cuireann GBCN réimse seirbhísí bainistíochta sócmhainní agus dliteanas poiblí ar fáil don Rialtas. Áirítear orthu sin:

* Maoiniú agus Bainistiú Fiachais
* An Ghníomhaireacht um Éilimh ar an Stát
* Corparáid Éireannach um Réiteach Banc
* An Ciste Infheistíochta Straitéisí d’Éirinn
* An Ghníomhaireacht Airgeadais d’Fhorbairt Náisiúnta
* An Ciste Carbóin

srl
clé|mion|GBCN ar dheis,  Cé an Phoirt Thuaidh

## Scannal
Sa bhliain 2025 goideadh €5m ón GBCN i ndiaidh do chiste infheistíochta dá chuid íocaíocht airgeadaíochta a dhéanamh le 3ú páirtí a lig air féin gur comhlacht infheistiúcháin a bhí ann. Bhí íocaíocht dhleathach faighte ag an gcomhlacht céanna roimhe seo.  Cuireadh na gardaí ar an eolas faoin scéal a luaithe is a tuigeadh an chalaois. Ag preasagallamh dúirt an tAire Airgeadais Paschal Donohoe gur díol aiféala gach ar tharla agus nach minic lena leithid tarlú.

## Gaeilge
D’iarr an tAire Ealaíon, Oidhreachta, Gnóthaí Réigiúnacha, Tuaithe agus Gaeltachta ar GBCN Dréacht-Scéim Teanga a ullmhú faoi Alt 11 d’Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003. Is é aidhm na Scéime úsáid na Gaeilge a fhorbairt ar fud GBCN, ag díriú go háirithe ar réimsí cumarsáide leis an bpobal.

## Féach freisin

* Future Ireland Fund
* Ciste Bonneagar, Aeráide agus Nádúir
* Ciste Infheistíochta Straitéisí d’Éirinn
* Corparáid Éireannach um Réiteach Banc
* Banc Angla-Éireannach
* Géarchéim airgeadais 2007-2008
* Comhairle Chomhairleach Bhuiséadach na hÉireann
* Creidmheasanna agus fritháireamh carbóin

## Tagairtí

Catagóir:Rialtas na hÉireann
Catagóir:Stair eacnamaíochta na hÉireann
Catagóir:GBCN
Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann
Catagóir:Cé an Phoirt Thuaidh