open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Southampton F.C.

Club sacair Sasanach é **Southampton Football Club** a bunaíodh i Southampton, Hampshire, Sasana. Glacann an club páirt  sa Championship, an dara sraith de sacair i Shasana . Is é Staidiam Mhuire a bpáirc bhaile ó 2001 i leith, agus roimhe sin bhí sé lonnaithe sa Dell . Imríonn an fhoireann i ngeansaithe dearga agus bána. Tugadh "Na Naomh"(*en:”The Saints”*) mar gheall ar thús an chlub mar fhoireann peile eaglaise ag Eaglais Mhuire . Tá iomaíocht ag Southampton le Portsmouth i ndearbaí ar an gCósta Theas.

deas|mion|Cairt de shuíomhanna bliantúla Southampton sa tábla i Sraith Peile Sasana

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Clubanna sacair Shasana
Féile John Ford

mion|John Ford, 1943
Ceiliúradh ar John Ford, arbh de bhunús Chonamara dó agus a bhí mar dhuine de na stiúrthóirí ba mhó cáil riamh i Hollywood is ea **Féile John Ford**. Sa Spidéal, Conamara a eagraítear é, i Meán Fómhair. Pléifear an tionchar a bhí ag cultúr na hÉireann ar shaothar Ford, chomh maith leis an gceangal idir oidhreacht Ford agus an borradh atá faoi thionscal na scannánaíochta agus na teilifíse i gCois Fharraige sa lá atá inniu ann.

## Féach freisin

* John Ford

## Tagairtí

Catagóir:Féilte Éireannacha
Catagóir:Conamara
Catagóir:Scannánaíocht in Éirinn
Catagóir:John Ford
Féile na bhFlaitheartach

Eagraítear **Féile na bhFlaitheartach** i nGaillimh agus Árann chun oidhreacht Liam agus Thomáis Uí Fhlaithearta a chomóradh. Cumann Liam agus Thomáis Uí Fhlaithearta a eagraíonn an fhéile. Eagraíodh an tríú féile déag sa bhliain 2025.

Díreoidh Féile na bliana 2025 ar scríbhinní agus ar shaolré Liam Uí Fhlaithearta agus Thomáis Uí Fhlaithearta, nuair a bhí an bheirt acu ina réim mar scríbhneoirí. Déanfar comparáid idir saothair liteartha na beirte, bronnfar duaiseanna chomórtas scríbhneoireachta do pháistí scoile an oileáin agus beidh turas treoraithe ann chuig áiteanna a bhfuil baint acu leis na Flaitheartaigh. Tabharfaidh saineolaí caint ar shaol Chonamara agus Árann lena linn.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Féilte Éireannacha
Catagóir:Conamara
Catagóir:Oileáin Árann
Catagóir:Liam Ó Flaithearta
Zack Polanski

Is polaiteoir Briotanach é **Zack Polanski** (rugadh **David Paulden** ; 2 Samhain 1982) atá ina cheannaire ar Pháirtí Glas Shasana agus na Breataine Bige ó Mheán Fómhair 2025, tar éis dó a bheith ina Leascheannaire ar an bpáirtí roimhe seo ó 2022 go 2025. Tá sé ina bhall de Thionól Londain ó mhí na Bealtaine 2021, atoghadh é i mí na Bealtaine 2024, agus bhí sé ina urlabhraí náisiúnta thar ceann an pháirt, ar son an daonlathais agus an chomhpháirteachais phoiblí.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí ó Salford
Catagóir:Ceannairí Pháirtí Glas Shasana agus na Breataine
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Daoine a fuair oideachas i Scoil Ghramadaí Stockport
Catagóir:Daoine as Salford
Catagóir:Giúdaigh aeracha
Catagóir:Giúdaigh Shasanacha
Catagóir:Leas-Cheannairí Pháirtí Glas Shasana agus na Breataine
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha Giúdacha
Ioncam Bunúsach do na hEalaíona (Éire)

Is clár taighde píolótach é **Ioncam Bunúsach do na hEalaíona** (BIA) atá ar siúl in Éirinn ó mhí Lúnasa 2022. Faigheann 2,000 ealaíontóir €325 sa tseachtain chun tacú lena gcleachtas cruthaitheach. Is é príomhchuspóir na scéime cabhrú le healaíontóirí déileáil le hioncaim dhúshlánacha agus cosc a chur ar thallann an earnáil a fhágáil ar chúiseanna eacnamaíocha.

Catagóir:Na hEalaíona in Éirinn
Catagóir:Ioncam Bunúsach
Hipniteiripe

Is éard is **hipniteiripe** ann, ar a dtugtar **leigheas hipnóiseach** freisin, ná úsáid  hiopnóise i síciteiripe. De ghnáth, ní mheastar go bhfuil hipniteiripe bunaithe ar fhianaise eolaíoch, agus is annamh a mholtar í i dtreoirlínte nó cód cleachtais chliniciúil. Mar sin féin, tugann roinnt athbhreithnithe síceolaíocha agus meitea-anailíse le fios gur féidir le hipniteiripe a bheith éifeachtach mar chóireáil bhreise do roinnt neamhord, lena n-áirítear pian ainsealach agus ghéar, siondróm putóige greannaithí, mhíochaine, siondróm bputóg irritable, neamhord struis iarthrámaigh (NSIT), fóibí, agus roinnt neamhord itheacháin.

## Tagairtí

Catagóir:Hipniteiripe
Catagóir:Bréageolaíocht
Catagóir:Míochaine mhalartach
Catagóir:Cóir leighis
Beartas Comhtháthaithe

Tá sé mar aidhm ag ** Beartas Réigiúnach an Aontais Eorpaigh** (aitheanta fosta mar an **Beartas Comhtháthaithe**) ná leas eacnamaíoch na réigiún san Aontas Eorpach a fheabhsú agus éagsúlachtaí réigiúnacha a sheachaint.

Tá trí chiste ann a bhaineann leis an mbeartas:
* Ciste Sóisialta na hEorpa Plus
* an Ciste Comhtháthaithe
* Ciste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa

## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach
Y Rhondda

Is gleann i ndeisceart na Breataine Bige é **Y Rhondda** (A**n Rhondda)** nó **Cwm Rhondda**. Go deimhin, tá dhá ghleann ann, an Rhondda Fawr agus an Rhondda Fach. Tá sé anois mar chuid den chontaebhuirg  Rhondda Cynon Taf . Bhí clú agus cáil air sa naoú haois déag as gual a tháirgeadh agus a onnmhairiú ar fud an domhain.

## Daoine cáiliúla
D’fhás roinnt scríbhneoirí aníos sa Rhondda, ina measc an file agus úrscéalaí Rhydwen Williams, údar *Cwm Hiraeth* .

## Naisc sheachtracha
* Turas stairiúil timpeall Ghleann Rhondda ar shuíomh gréasáin BBC Wales

## Tagairtí

Cwm Rhondda
Y Rhondda

Catagóir:Gleannta Rhondda Cynon Taf
Ciste Comhtháthaithe

Tá an **Ciste Comhtháthaithe** (CC) ar cheann desna cúig  (Cistí SIE), a thugann tacaíocht do bhallstáit den Aontas Eorpach ag a bhfuil ollioncam náisiúnta per capita acu níos lú ná 90% de mheán an AE, chun comhtháthaithe eacnamaíoch, sóisialta agus críche a neartú.  Bíonn rialuithe coiteanna i bhfeidhm ar na cúig chiste, orthu siúd i dteannta leis an gCiste um Aistriú Cóir, an Ciste Eorpach Muirí, Iascaigh agus Dobharshaothraithe, an Ciste um Thearmann agus an tIonstraim le haghaidh Tacaíocht Airgeadais don Bhainistiú agus '' Beartas Víosa.

Tá san áireamh mar aidhmeanna an chiste ná tacaíocht agus infheistíocht a thabhairt do thionscadail i réimsí an chomhshaoil agus bonneagar iompair (faoina Gréasáin Thraseorpacha).

## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach
Ciste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa

thumb | 400px | Ciste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa (CFRE), 2007–2013

Tá an ** Ciste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa ** (CFRE) ar cheann desna Cistí Struchtúracha agus Infheistíochta na hEorpa a dhéanann an tAontas Eorpach a chomhroinnt.  Tá sé mar aidhm ag an gciste airgead a aistriú as réigiúin (ní tíortha) níos saibhre, agus é a infheistiú i mbonneagar agus seirbhísí do réigiúin tearcfhorbartha.  Le himeacht ama,  táthar ag súil go mbeidh na réigiúin úd in ann a gcuid postanna féin a chruthú le mealladh infheistíochta príobháidí.

## Tagairtí

Catagóir:an tAontas Eorpach
Ciste Eorpach Talmhaíochta um Fhorbairt Tuaithe

Ta an ** Ciste Eorpach Talmhaíochta um Fhorbairt Tuaithe ** (CETFT) ar cheann de  faoi réir an  (CBT).  Bunaíodh é faoi Rialachán (AE) ón gComhairle chun airgead a chur ar fáil do Chlár Forbartha Tuaithe (CFT).

## Tagairtí
Ciste Eorpach Muirí, Iascaigh agus Dobharshaothraithe

Tá an **Ciste Eorpach Muirí, Iascaigh agus Dobharshaothraithe** (CEMID) ar cheann de .  Is é an hionstraim airgeadais le haghaidh cholún beartais struchtúrach an .  Bhí sé aitheanta roimhe sin mar: an Ionstraim Airgeadais um Threoraíocht Iascaigh (IATI); an Ciste Eorpach Iascaigh (CEI); agus an Ciste Eorpach Muirí agus Iascaigh (CEMI).  Bhí buiséad iomlán €6.1 billiún aige dosna blianta 2021-2027.

## Tagairtí
Crith talún na hAfganastáine 2025

D’fhág crith talún ar an 31 Lúnasa 2025, in oirthear na hAfganastáine,  gar don teorainn leis an bPacastáin,  os cionn 3,000 duine marbh.  Bhain an crith talún croitheadh as foirgnimh ó Kabul go dtí príomhchathair na Pacastáine, Islamabad.

clé|mion|220x220px|Nangarhar

## Cúlra
Tá an Afganastáin ina suí ar roinnt éasclínte nó scoilteanna ar dhromchla an domhain mar a dtagann dhá phláta teicteonach le chéile, rud a fhágann nach annamh a bhíonn creathanna talún ag bagairt ar phobal na tíre sin.  Tá Nangarhar suite ar éasclíne geolaíochta, áit a bhfuil plátaí teicteonacha na hIndia agus na hEoráise ag brú a chéile, agus tarlaíonn creathanna talún sa réigiún go rialta.

Tagann an pláta teicteonach Indiach agus an pláta Eoráiseach le chéile i sliabhraon an Hindu Kush agus is ansin is minice a bhíonn na creathanna talún. Níl sé ach dhá bhliain ó shin, in 2023, nuair a maraíodh os cionn 1.000 duine i sraith creathanna i gcúige Herat. An bhliain roimhe sin maraíodh os cionn 1000 duine eile i gcrith talún i gcúige Paktika.

## Scrios
Crith talún a bhí neart a IX (as I-XII) ar Scála déine Mercalli (athraithe ) a bhí sa gceann seo. Is i gceantar iargúlta sléibhtiúil, i gcúige creagach Kunar,  a bhí eipealár an chreatha, tuairim is 30 ciliméadar soir ó thuaidh de chathair Jalalabad i gcúige Nangarhar agus 140 ciliméadar soir ó phríomhchathair na hAfganastáine, Cabúl.  

Tharla an crith go gairid roimh an meán oíche (ag 11.47pm), am na háite, agus bunáite na tíre ina gcodladh.

## Cúnamh
Bhí na húdaráis san Afganastáin ag brath ar ghar na gcomharsan agus ar lámh chúnta thíortha is saibhre an domhain le dul i ngleic leis an éigeandáil. Ach ní raibh an fonn céanna agus a bhíodh ar thíortha sa réigiún fortacht ar lucht an chaill, áfach, agus dealraíonn sé gur taobh leo féin cuid mhór a bheas na hainniseoirí in Nangarhar.

1 Meán Fómhair 

## Féach freisin

* Scála déine Mercalli

## Tagairtí

Catagóir:2025
Catagóir:Stair na hAfganastáine
Catagóir:Creathanna talún
Glúin Z (sraith teilifíse)

Is sraith faisnéise é **Glúin Z** a craoladh ar TG4 ón 11 Meán Fómhair 2025. Tugtar guth ann do dhaoine óga na glúine z agus iad ag plé na gceisteanna is tábhachtaí ina saol. I measc na n-ábhar a ndéantar iniúchadh orthu tá cúrsaí reatha, féinchúram, féinléiriú, an costas maireachtála, agus na dúshláin agus na deiseanna atá rompu.

## Catagóirí
Catagóir:Sraitheanna teilifíse faisnéise
Catagóir:Cláir teilifíse Gaeilge
Catagóir:TG4
Catagóir:2025 sa teilifís
Iománaíocht Hollywood (sraith teilifíse)

Is mionsraith dhá chlár é **Iománaíocht Hollywood** a craoladh ar TG4 ón 4 Meán Fómhair 2025. Déantar iniúchadh ann ar an gcaoi a léiríodh muintir na hÉireann agus na cluichí Gaelacha sa scannánaíocht. Tugtar léargas ar léiriúcháin Hollywood agus ar an ról a bhí ag na cluichí Gaelacha i bhforbairt na scannánaíochta dúchasaí in Éirinn.

## Catagóirí
Catagóir:Cláir faisnéise teilifíse
Catagóir:Scannánaíocht in Éirinn
Catagóir:TG4
Catagóir:2025 sa teilifís
Éire agus Na Chéad Náisiúin (clár faisnéise)

Is clár faisnéise é **Éire agus Na Chéad Náisiúin** a craoladh ar TG4 ar an 17 Meán Fómhair 2025. Déantar iniúchadh ann ar an gcaidreamh stairiúil idir muintir na hÉireann agus bundúchasaigh Thuaisceart Mheiriceá. Pléitear an scéal trí shúile na ndaoine a ruaigeadh óna dtír féin.

## Catagóirí
Catagóir:Cláir faisnéise teilifíse
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:TG4
Catagóir:2025 sa teilifís
Ceol ón gCré (sraith teilifíse)

Is sraith ceoil thraidisiúnta í **Ceol ón gCré** a craoladh ar TG4 ón 14 Meán Fómhair 2025. Déanann Nell Ní Chróinín iniúchadh ar chultúr an cheoil agus nósanna éagsúla faoin tuath in Éirinn, agus buaileann sí le daoine suimiúla le linn na sraithe.

## Catagóirí
Catagóir:Cláir cheoil teilifíse
Catagóir:Ceol traidisiúnta na hÉireann
Catagóir:TG4
Catagóir:2025 sa teilifís
GAA Beo (clár spóirt)

Is clár spóirt é **GAA Beo** a dhéanann clúdach cuimsitheach ar Chraobhchomórtais na gClubanna gach Domhnach ar TG4. Leanann an clúdach go dtí Cluichí Ceannais na hÉireann i bPáirc an Chrócaigh. Mícheál Ó Domhnaill atá ina láithreoir, agus feictear anailís ann ó shaineolaithe agus tráchtaireacht ó imreoirí agus iar-imreoirí aitheanta.

## Eolas faoin gclár

    Láithreoir: Mícheál Ó Domhnaill

    Tráchtaireacht: Brian Tyers, Mac Dara Mac Donncha, Gary Mac Donncha, Mícheál Ó Drisleáin, Conal Ó Máirtín

    Anailís: Tomás Ó Flatharta, Coman Goggins, Eimear Ní Ghallachóir, Declan Quill, Michelle Ryan

    Teanga: Gaeilge

  Bealach: TG4

    Dáta tosaigh: Meán Fómhair 2025

## Catagóirí
Catagóir:Cláir spóirt teilifíse
Catagóir:TG4
Catagóir:CLG
Catagóir:2025 sa teilifís
Scoil na Mainistreach

Is féidir le **Scoil na Mainistreach** tagairt le:
* Scoil na Mainistreach, Dún na nGall
* Scoil na Mainistreach, Iúr Cinn Trá
* Scoil na Mainistreach, Tiobraid Árann

Catagóir:Idirdhealáin
Ardscoil Naomh Pól, An Sruthán

Is meánscoil í **Ardscoil Naomh Pól, An Sruthán** (). Tá an scoil suite ar imeall an tSrutháin, Contae Ard Mhacha. Is scoil Caitliceach faoi chothabháil do bhuachaillí agus cailíní 11-19 bliain d'aois í. Tá níos mó ná 1500 dalta aici. Bainistíonn Comhairle na Scoileanna Caitliceacha faoi Chothabháil agus an tÚdarás Oideachais an scoil.

## Iarscoláirí
* Conor McGinn, polaiteoir
* Doiminic Ó Brolcháin, polaiteoir

## Tagairtí

Catagóir:Meánscoileanna in Éirinn
Am Abú (sraith dhrámaíochta)

Is sraith dhrámaíochta do pháistí í **Am Abú** a craoladh ar Cúla4 ar an 11 Meán Fómhair 2025. Leanann sí Leithreas Lugh, carachtar dána a dhéanann iarracht an stair a athrú trí bhréagnuacht a scaipeadh ar na meáin shóisialta. Is ar Fhionn agus Nóra atá sé stop a chur leis agus an stair a chur ina ceart arís.

## Catagóirí
Catagóir:Cláir pháistí teilifíse
Catagóir:Drámaíocht teilifíse
Catagóir:TG4
Catagóir:2025 sa teilifís
Forais an Aontais Eorpaigh

thumbnail | Oibriú agus idirghníomhaíocht fhorais (institiúidí) an AE lena gcéile agus le ballstáit

thumb | Leagan eile de chóras polaitiúil an AE. Tá na seacht bhforas (n-institiúid) as gorm, comhlachtaí náisiúnta as oráiste.

Is iad **Forais an Aontais Eorpaigh** (nó 'institiúidí' dar leis an AE féin) ná na seacht bpríomh-chomhlachtaí a dhéanann a gcinntí faoi riail chonartha agus dlí an Aontais Eorpaigh (AE) agus Euratom.  Feictear liosta dóibh i nAirteagal 13 den :
* Parlaimint na hEorpa
* An Chomhairle Eorpach (de chinn stáit nó rialtais)
* Comhairle an Aontais Eorpaigh (d'airí ballstát, comhairle do gach réimse freagrachta)
* An Coimisiún Eorpach
* Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh
* an Banc Ceannais Eorpach 
* Cúirt Iniúchóirí na hEorpa.

Ní hionann na **forais** (institiúidí) seo agus  **[[comhlachtaí comhairleacha an Aontais Eorpaigh|comhlachtaí comhairleacha]]** agus **[[gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh|gníomhaireachtaí]]** an Aontais.

## Tagairtí
Padaí de Cléir

Is file é **[[Padaí de Cléir]]** a bhain an chéad áit i Slam Filíochta Liú Lúnasa 2025.

Bíonn sé ag scríobh i nGaeilge go príomha toisc go mbíonn níos mó spraoi ag baint leis sin dar leis. Bhí sé ina chónaí i Londain ar feadh tamaill de bhlianta sular chuir sé faoi i mBéal Feirste. Bhí Gaeilge mhaith go leor aige roimhe sin, ach is ó shin i leith a bhfuil sé ar a chompord léi.

Bhuaigh sé an comórtas Slam Filíochta Liú Lúnasa sa bhliain 2025, agus i ndiaidh dó teacht sa darna háit roimhe sin. Is é an príomhscríobhneoir amhrán é sa bhanna ceoil TART. Múinteoir eolaíochta é mar ghairm beatha.

## Tagairtí

Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Filíocht ó bhéal i nGaeilge
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Gaeilgeoirí
Comhlachtaí an Aontais Eorpaigh agus Euratom

Is iad a leanas na príomh**Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh agus Euratom**:
* na seacht bpríomh-, san áireamh an té atá ina eintiteas idirnáisiúnta (an Banc Ceannais Eorpach)
* comhlachtaí an AE, bunaithe trí reachtaíocht **phríomha**, nó mar comhlachtaí dlí idirnáisiúnta (an Banc Eorpach Infheistíochta, an Institiúid Ollscoile Eorpach, an Sásra Cobhsaíochta Eorpach agus Cúirt Aontaithe na bPaitinní) nó mar comhlachtaí nach bhfuil pearsantacht dlítheanach acu (an tOmbudsman Eorpach agus Comhlachtaí comhairleacha an Aontais Eorpaigh)
* Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh, bunaithe trí reachtaíocht **thánaisteach**, a bhfuil pearsantacht dlítheanach acu
* comhlachtaí eile an AE, bunaithe trí reachtaíocht **thánaisteach**, nach bhfuil pearsantacht dlítheanach acu (m.s. Maoirseoir Eorpach ar Chosaint Sonraí)
* na seirbhísí idirinstitiúideacha

I dteannta iad siúd, tá roinnt comhlachtaí eile ann.

## Forais an Aontais Eorpaigh

Seo a leanas liosta d'fhorais an AE (nó 'institiúidí' mar a glaoitear orthu san AE féin).

## Tagairtí
Comhlachtaí comhairleacha an Aontais Eorpaigh

Is fo-aicme iad **comhlachtaí comhairleacha an Aontais Eorpaigh** de , cruthaithe trí reachtaíocht phríomha ag Conarthaí an Aontais Eorpaigh, ach atá laistigh de phríomh-fhorais an Aontais.

Níl idir cumhacht reachtaíochta nó  cinnteoireachta agus na comhlachtaí úd.  Is é a bpríomhról na chun cónaithe a thabhairt don Choimisiún Eorpach, do  agus do  ar moltaí reachtaíochta agus beartais.

I measc na gcomhlachtaí, tá a leanas:
* Coiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa
* Coiste Eorpach na Réigiún
* Coiste Polaitiúil agus Slándála
* Coiste Míleata an Aontais Eorpaigh

## Gailearaí


Íomhá:European Economic and Social Committee.jpg | Coiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa

Íomhá:Committee of the Regions in Brussels.jpg | Coiste Eorpach na Réigiún

Íomhá:Europa building February 2016 (cropped).jpg | Coiste Polaitiúil agus Slándála

Íomhá:150kortenberg.jpg | Coiste Míleata an Aontais Eorpaigh


## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach
Trasnaíocht leictreamaighnéadach

[mion|start=06:49:05|220x220px|Bhuail [grianbhladhm Comhdháil na Stát Aontaithe, ar 8 D.F. 2002]]
Corraíl leictreach a chuireann isteach ar ghairis leictreonacha nó ar chumarsáid raidió, teilifíse agus teileafóin is ea **trasnaíocht leictreamaighnéadach**  de dhéantús an duine (mar shampla cur isteach leictreonach) nó ó nádúr (mar shampla, corraíl na ngrianbhladhmanna srl).  Tugtar **aerthormán** uaireanta ar fheiniméin nádúrtha.   

## Féach freisin

* Leictreamaighnéadas
* Innealtóireacht leictreach

## Tagairtí

Catagóir:Leictreamaighnéadas
Catagóir:Innealtóireacht leictreach
Catagóir:Radaíocht leictreamaighnéadach
Catagóir:Trealamh raidió
Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh

Tá ag an Aontas Eorpach agus Euratom **gníomhaireachtaí,** comhlachtaí neamhspleácha díláraithe, agus gnóthais chomhpháirteacha, bunaithe le pearsantacht dlítheanach trí reachtaíocht thánaisteacht, agus curtha de chúram orthu réimse teoranta ar leith oibre.

Is cuid de chnuasach níos leithne de  agus dá bharr **ní hionann iad** agus:
* seacht bpríomh-chomhlachtaí (institiúidí) an AE
* comhlachtaí an AE bunaithe trí reachtaíocht phríomha
* comhlachtaí eile, beag beann ar ar bunaíodh iad nó trí reachtaíochta phríomha nó tánaisteacht, gan , .i. na comhlachtaí comhairleacha, na hoifigí neamhspleácha atá ag aon duine amháin, agus seirbhísí idirinstitiúideacha
* na heagraíochtaí pan-AE, beag beann ar a bpearsantacht dlítheanach, nach meastar gur comh-chomhlachtaí an AE nó Euratom iad

## Liosta Wikidata

## Tagairtí
Ibrahim Rugova

Ba pholaiteoir, scoláire agus scríbhneoir Cosavach-Albánach é **Ibrahim Rugova** (2 Nollaig 1944 – 21 Eanáir 2006), a bhí ina Uachtarán ar Phoblacht na Cosaive, atá aitheanta go páirteach, ó 1992 go 2000 agus mar Uachtarán na Cosaive ó 2002 go dtí a bhás i 2006. Bhí sé i gceannas ar streachailt an phobail ar son neamhspleáchais, ag abhcóideacht frithsheasmhacht shíochánta i gcoinne riail na hIúgslaive agus ag brústocaireacht ar son tacaíochta SAM agus na hEorpa, go háirithe le linn Chogadh na Cosaive.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2006
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Polaiteoirí na hEorpa
Catagóir:Scoláirí
Catagóir:Scríbhneoirí
Coiste Eorpach na Réigiún

Is tionól ionadaithe áitiúla den Aontas Eorpach (AE) é **Coiste Eorpach na Réigiún** (**CnaR**), a thugann guth díreach d'údaráis fo-náisiúnta (.i. réigiúin, cúigí, contaetha, bardais agus cathracha) laistigh d'.

Bunaíodh an CnaR sa bhliain 1994 chun dhá fhadhb a réiteach.  Sa chéad áit, cuireann comhlachtaí áitiúla tuairim is trí cheathrú de dhlí an AE i bhfeidhm.  Sa dara háit, bhí cúis imní ann maidir le bearna a bhí ag leathnú idir an pobal agus tionscadal lánpháirtiú na hEorpa.  Chun an bhearna úd a dhúnadh, cruthaíodh CnaR le hionadaithe tofa go háitiúil ag saoránaigh an AE.

## Tagairtí
Confoederáid na Réine

Ba é **Confoederáid na Réine** (, ) grúpa stát a bhí faoi thionchar na Fraince. Níor mhair Confoederáid na Réine ach seacht mbliana, ó 1806 go dtí 1813, i rith na gCogadh a lean Réabhlóid na Fraince. Chruthaigh Napoléon Bonaparte í tar éis dó buachan ar An Ostair agus An Rúis i gCath Austerlitz. Ba é Conradh Pressburg a chuir an Chonfoederáid ar bun, agus bhí Frankfurt mar príomhchathair. B’ iad prionsaí Gearmánacha (Gearmáinis: *fürsten*) ba bhaill den Chonfoederáid; bhí nascanna láidre acu leis an Impireacht Naofa Rómhánach, ach ní raibh an chumhacht ach ag Napoléon féin. Bhí Karl von Dalberg ina uachtarán ó 1806 go 1813, agus ansin Eugène de Beauharnais go deireadh 1813. Chomh maith leis na 16 stát a bhí páirteach i dtús an ama, ghlac 23 stát eile páirt ann freisin. Nuair a bhí an Chonfoederáid ar bharr a cumhachta, bhí níos mó ná 15 milliún duine ina gcónaí inti, agus sholáthair sí thart ar 63,000 saighdiúir do Napoléon.

## Baill

## Tagairtí

Catagóir:Stair
Catagóir:An Ghearmáin
Catagóir:Polaitíocht
Coiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa

Is comhlacht chomhairleach an Aontais Eorpaigh é ** Coiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa** (CESE), bunaithe sa bhliain 1958.  Tá ar an gcoiste ionadaithe ó eagraíochtaí fostóirí, oibreoirí agus sochaí sibhialta.  Tá a cheanncheathrú suite i bhfoirgneamh Jacques Delors ar Belliardstraat / Rue Belliard 99 sa Bhruiséil, áit atá ina theannta Coiste Eorpach na Réigiún.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí
Mála láimhe

Mála a n-iompraíonn bean a sparán agus giuirléidí eile ann is ea **mála láimhe**.

### Só-earra
Bíonn daoine ann atá sásta pinginí móra a chaitheamh le ‘mór is fiú’ ar lipéadaí agus brandaí móiréiseacha (Louis Vuitton, Hermes srl).   Go minic tá ‘cachet’ ar leith a baint le lipéad ‘Déanta san Fhrainc’  nó ‘Déanta san Iodáil’ a bheith ar mhálaí láimhe. Tugtar le tuiscint ar an dtoirt go bhfuil stíl agus ‘teacht i láthair’ ar an earra, agus ar an úinéir ar ndóigh.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Málaí
Catagóir:Faisean
Catagóir:Só
Catagóir:Sóbhrandaí
Acrophylla alta

Is speiceas cipíneach den treibh Phasmatini é ***Acrophylla alta*** a ndearnadh cur síos air sa bhliain 2025. 

Is í an fheithid is mó atá ar eolas sa dúlra go dtí seo, le meánmheáchan 44 g, 40 cm ar fhad agus tá baint aici leis na cipínigh mar a thugtar orthu. Go dtí seo, baineann an an beagán eiseamal a bailíodh le baineannaigh. Níl na fireannaigh den speiceas seo ar eolas. Tagraíonn buafhocal an speicis arda don airde gheografach mhór ag a bhfuil an speiceas seo ar eolas a bheith le fáil, níos mó ná 900 m os cionn leibhéal na farraige. 

Lonnaíonn feithidí ar leith den speiceas seo ar bhairr na gcrann an-ard ó 30 go 60 m ar airde,  rud a fhágann go bhfuil sé an-deacair iad a fheiscint nó staidéar a dhéanamh orthu.
## Tagairtí
Catagóir:Phasmatidae
Catagóir:Phasmatodea na hAstráile
Catagóir:Fána dúchasach na hAstráile
Catagóir:Feithidí a ndearnadh cur síos orthu sa bhliain 2025
Córas fíoraithe aoise

mion|i bPoblacht na Seice
Baintear úsáid as **Córas fíoraithe aoise**, chun cosc a chur ar úsáideoirí faoi bhun aoise rochtain a fháil ar sheirbhísí (mar shampla na meáin shóisialta) nó táirgí (mar shampla alcól) nach bhfuil ceaptha dóibh.

## Aontas Eorpach
**Acht um Sheirbhísí Digiteacha an Aontais Eorpaigh**

D'fhoilsigh an Coimisiún Eorpach treoirlínte a shoiléiríonn conas ba cheart d'ardáin ar líne (cosúil le hardáin meán sóisialta, margaí agus siopaí ar líne, aipeanna agus seirbhísí eile) ábhar a chosaint faoi Airteagal 28(1) den Acht um Sheirbhísí Digiteacha, foilsithe ar 14 Iúil 2025.

## San Astráil
Cuireadh cosc ar na meáin shóisialta san Astráil do dhaoine faoi 16 bliana d’aois ar an 10 Nollaig 2025, nuair a tháinig an *Online Safety Amendment (Social Media Minimum Age) Act 2024*  i bhfeidhm.

## In Éirinn
Moltar Coimisiún na Meán sa Dréachtchód  fíorú aoise a úsáid chun cosc a chur ar úsáideoirí faoi bhun aoise rochtain a fháil ar sheirbhísí nach bhfuil ceaptha dóibh.    Forbraíodh Cód Sábháilteachta Ar Líne  ag Coimisiún na Meán chun seirbhísí digiteacha a dhéanamh cuntasach as leanaí agus daoine fásta a chosaint ar dhíobháil ar líne. Tháinig an Cód i bhfeidhm go hiomlán ar an 21 Iúil 2025.

Faoin gCód Sábháilteachta ar Líne a tháinig i bhfeidhm in Éirinn ar an 21 Iúil 2025, caithfidh ardáin ar líne ar a scaiptear físeáin agus a cheadaíonn pornagrafaíocht beartais a fheidhmiú le aois duine a dheimhniú.

D'fhógair Rialtas na hÉireann i mí Feabhra 2026 go dtabharfar isteach reachtaíocht a chuirfeas srian leis an bhfáil atá ag daoine óga ar na meáin shóisialta.

## Féach freisin

*Cosc ar na meáin shóisialta don aos óg in Éirinn
*Cosc ar na meáin shóisialta san Astráil do dhaoine faoi 16 bliana d’aois
*Acht um Sheirbhísí Digiteacha an Aontais Eorpaigh
*Sábháilteacht ar líne
* UK Internet age verification system

## Naisc sheachtracha

* Cód Sábháilteachta Ar Líne (i mBéarla)
* Dréacht Cód Sábháilteachta ar Líne

## Tagairtí

Catagóir:Aois
Catagóir:Meáin shóisialta
Catagóir:Leanaí
Catagóir:Ríomhshábháilteacht
Steve Purcell

Is aisteoir Meiriceánach é **Steven Ross ("Steve") Purcell** (a rugadh ar an 30 Iúil 1961).

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Ballnasc croiseach tosaigh

mion|clé
mion|clé|Máinliacht athchruthaitheach
Tá an **ballnasc croiseach tosaigh** suite i gcroílár na glúine ; rialaíonn an an ballnasc casadh agus tulghluaiseacht na tibia (cnámh na lorga).

Stróic Conor McGregor a bhallnasc croiseach tosaigh sa bhliain 2013. Stop sé ag troid  ar feadh beagnach bliain.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Glúin (cos)
Shabana Mahmood

Is polaiteoir agus abhcóide Briotanach í **Shabana Mahmood** (rugadh 17 Meán Fómhair 1980) atá ina Rúnaí Baile ó 2025. Bhí sí ina státrúnaí um Cheartas agus ina Ard-Seansailéir roimhe seo ó 2024 go 2025. Mar bhall de Pháirtí an Lucht Oibre, tá sí ina Teachta Parlaiminte (TP) do Birmingham Ladywood ó 2010.

Sa bhliain 2002, bhain Mahmood céim amach sa dlí ó Lincoln College, Oxford. Chuaigh sí ar aghaidh chun Cúrsa Gairmiúil an Bharra a chríochnú i Inns of Court School of Law sa bhliain 2003. Mar abhcóide, is í an tslánaíocht ghairmiúil a speisialtóireacht. Ba é a roghnú mar iarrthóir Pháirtí an Lucht Oibre do Birmingham Ladywood d'olltoghchán 2010 ba chúis le heasaontas éigin sa pháirtí toghcheantair, ach fuarthas amach go raibh fiosrúchán faoi stiúir comhalta den Choiste Feidhmiúcháin Náisiúnta dlisteanach. Bhí sí ar cheann de na chéad Fheisirí Parlaiminte Moslamacha mná, mar aon le Rushanara Ali agus Yasmin Qureshi. Idir 2010 agus 2024, agus Páirtí an Lucht Oibre ina Fhreasúra Oifigiúil, bhí poist éagsúla aici ar an scáthbhinse tosaigh, lena n-áirítear Scáth-Rúnaí Airgeadais don Státchiste ó 2013 go 2015.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine as Birmingham, Sasana
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Polaiteoirí na Ríochta Aontaithe (gan Tuaisceart na hÉireann)
Conarthaí an Aontais Eorpaigh

thumb | Foilsiúchán Fraincise de Chonarthaí an Aontais Eorpaigh

Is cnuasach conarthaí idirnáisiúnta iad **Conarthaí an Aontais Eorpaigh** (AE) idir ballstáit an AE, a chuireann an AE féin ar bhonn bunreachta.  Cuireann siad forais éagsúla an AE ar bun, i dteannta lena sainchúraim, aidhmeanna agus nósanna imeachta.  Ní féidir leis an AE a oibriú ach laistigh desna croíchumais bronnta air ag na conarthaí úd.  Chun aon leasú ar bith a dhéanamh, caithfear gach uile sínitheoir a bheith ar aon ghuth.

Tá dhá bhunchonradh ann a leagan amach conas a oibríonn an AE:
* Conradh ar an Aontas Eorpach - sínithe i dtosach i Maastricht sa bhliain 1992 (Conradh Maastricht)
* Conradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh - sínithe i dtosach sa Róimh a bhliain 1957 mar *Chonradh ag bunú Chomhphobal Eacnamaíochta na hEorpa* (Conradh na Róimhe)
Tá roinnt fo-chonarthaí eile nasctha leo.  Thar na blianta, leasaíodh na conarthaí go minic.  Foilsítear leaganacha comhdhlúite an dá chonradh go rialta ag an gCoimisiún Eorpach.

## Brexit
D'ainneoin gur tharraing an Ríocht Aontaithe siar as an AE sa bhliain 2020, tá a hainm fós go hoifigiúil ar roinnt conarthaí (an IEA, Maastricht, Amstardam, Nice agus Liospóin, agus gach conradh idir 1972 agus 2011) agus í ina lánbhall den AE.  Tar éis di a tharraingt siar, níl an ríocht féin ina ceangal dlí a thuilleadh acu.  Ní féidir an cás seo a athrú ach trí leasú.

## Liostaí Wikidata
### Bunchonarthaí

### Conarthaí aontachais

## Naisc sheachtracha
* Conarthaí atá i bhfeidhm faoi láthair – EUR-Lex
* Comhaontuithe bunaidh – Europa

## Tagairtí
Cath Dyrham

Léirítear Cath **Dyrham (nó D**eorham), i gCróinic na nAngla-Shacsanach, mar eachtra mhíleata thábhachtach idir na Sacsanaigh Thiar agus na Briotanaigha tharla in iardheiscirt na Breataine sa bhliain 577. Déanann an Chróinic cur síos ar an gcath mar bhua mór d’fórsaí Wessex, faoi cheannas Ceawlin agus Cuthwine, rud a d’fhág gur gabhadh bailte Rómhánach-Briotanacha  ( Gloucester ),  ( Cirencester ), agus  ( Bath ).

## Fianaise
mion|Cathanna Ríthe na nIarthar-Shacsanach sa séú agus sa seachtú haois de réir ''Chróinic na nAngla-Shacsanach''
Is é an t-aon fhianaise ar an gcath ná iontráil  i gCróinic na nAngla-Shacsanach, sna hanálacha mar a thugtar orthu 'common stock'  ar a bhfuil gach lámhscríbhinn den Chróinic,bunaithe, a cuireadh in eagar ina fhoirm reatha ag deireadh an naoú haois.  Mar atá luaite sa lámhscríbhinn is luaithe, an Parker Chronicle, seo a leanas an tuairisc:

Aontaíonn scoláirí go maireann an logainm *Deorham* beo anseo i logainm *Dyrham*  atá anois i nGloucestershire Theas, ar scairp na Cotswolds cúpla míle ó thuaidh ó Bath, agus gur anseo a léirítear an cath ag tarlú. Is lú conspóide fós é sainaithint na gcathracha eile; comhfhreagraíonn siad do Corinium, príomhchathair chúige sa tréimhse na Rómhánach (Cirencester); Glevum, iar-cholonia (Gloucester); agus Aquae Sulis, spá cáiliúil agus ionad reiligiúnach págánach (Bath)..

## Tagairtí
Catagóir:577
Catagóir:570idí
Catagóir:coimhlintí sna 570idí
Catagóir:Cathanna ina raibh na Briotanaigh páirteach
Catagóir:Cathanna ina raibh Wessex páirteach
Catagóir:Stair mhíleata Gloucestershire
Catagóir:Ceantar Gloucestershire Theas
Earthmover

Is banna rac-cheoil é **Earthmover** a bunaíodh sa Chabrach. Déantar cur síos ar a gcuid ceoil mar "rac iarphunc" agus mar "iar-rac stánadh bróige".

Ghnóthaigh siad an chéad duais i gCath na mBannaí ag Dorn san Aer 2024. An bhliain dar gcionn, ghlac siad páirt sa togra Glór Ár Linne. An Samhradh sin bhíodar ag casadh ceoil sa Chollchoill ag an bPicnic Leictreach.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Racghrúpaí Gaeilge
Catagóir:Racghrúpaí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Cumadóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge
Gradam Uachtarán Chonradh na Gaeilge

Bronntar '''Gradam an Uachtaráin''' ag Ard-Fheis Chonradh na Gaeilge gach bliain ar "dhuine ar leith a bhfuil éachtaí déanta acu ar son na Gaeilge agus na Gaeltachta".

## Tagairtí

Catagóir:Conradh na Gaeilge
Catagóir:Gradaim na Gaeilge
Catagóir:Dámhachtainí
Europa (tairseach gréasáin)

Is tairseach gréasáin oifigiúil Aontais Eorpaigh (AE) é **Europa,** a thugann eolas ar oibrithe an AE, le nuacht, imeachtaí, foilsiúcháin agus nascanna le forais, gníomhaireachtaí agus comhlachtaí eile. 

Foilsíodh Europa don chéad uair i mí Feabhra 1995 le linn cruinniú aire an G7 sa Bhruiséil maidir leis an sochaí faisnéise.  Deartha i dtosach sin chruinniú úd, d'fhás an tairseach go tapaidh agus rinne an Coimisiún Eorpach cinneadh é a fhorbairt ina acmhainn ginearálta eolais ar obair agus comhlachtaí an AE.

Foilsítear dlíthe agus doiciméid ar mhaithe go mór le leas an phobail as gach ceithre theanga is fiche an AE.  De ghnáth, foilsítear doiciméid nach bhfuil ina gceangal de réir dlí as *teangacha oibre* an AE: Béarla, Fraincis agus Gearmáinis.

## Seirbhísí
Tá seirbhísí eile le fáil ar Europa amhail is:
* dlí an AE (EUR-Lex)
* seirbhís eolais teilifíse
* eolas teagmhála ar oifigigh an AE i bpostanna bainistíochta (EU Whoiswho)
* taighde agus forbairt (CORDIS)
* tógáil i seilbh phoiblí (TED)

## Féach freisin
* Forais an Aontais Eorpaigh
* Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh
* Oifig Foilsiúcháin an Aontais Eorpaigh
* EUR-Lex
* Tairseach Sonraí Oscailte
* *[[European NAvigator]]
* *EuroVoc

## Naisc sheachtracha
* 

## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach
Córas Trádála Astaíochtaí an Aontais Eorpaigh

mion|Euro/CO2 timpeall an domhain. Dubh -  Córas Trádála Astaíochtaí an Aontais Eorpaigh
Is éard atá i gceist le **Córas Trádála Astaíochtaí an Aontais Eorpaigh** ná scéim i ndáil le trádáil lamháltas astaíochtaí gás ceaptha teasa laistigh den Chomhphobal Eorpach.

Córas Eorpach chun lamháltais astaíochtaí gás ceaptha teasa a thrádáil is ea é. Is cuid de bheartais an Aontais Eorpaigh um ghníomhú ar son na haeráide é.  Oibríonn sé trí bhíthin teorainn, a íslítear in imeachta ama, a chur ar an méid iomlán gáis ceaptha teasa is féidir a bheith scaoilte ag:

* aerlínte

* stáisiúin chumhachta, agus

* gníomhaíochtaí tionsclaíocha mórscála eile.

Tugtar suiteálacha orthu sin agus tá thart ar 100 suiteáil ag teacht faoi Chóras Trádála Astaíochtaí an AE in Éirinn.

Faoin gcóras, faigheann nó ceannaíonn na suiteálacha sin lamháltais astaíochtaí. Féadfaidh siad iad sin a thrádáil le suiteálacha eile, de réir mar is gá. Is ionann gach lamháltais astaíochtaí agus tonna de dé-ocsaíde carbóin.  Caithfidh suiteáil go leor lamháltas a bheith aici gach bliain chun a hastaíochtaí ar fad a chuimsiú, nó gearrtar fíneáil uirthi.

Oibríonn Scéim an AE i ndáil le Trádáil Astaíochtaí ar bhonn teorannaithe agus trádála. Oibríonn sé trí bhíthin teorainn (uasteorannú) a chur ar an méid gáis ceaptha teasa a úsáideann grúpaí cuideachtaí. Tugann sé deis do chuideachtaí creidmheasanna carbóin a cheannach agus a dhíol (a thrádáil).

## Féach freisin

* Creidmheasanna agus fritháireamh carbóin
* Astaíochtaí gás ceaptha teasa

## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach
Catagóir:Conarthaí an Aontais Eorpaigh
Catagóir:Dlí an Aontais Eorpaigh
Catagóir:Trádáil astaíochtaí
Catagóir:Athrú aeráide san Eoraip
Catagóir:Astaíochtaí gás ceaptha teasa
Catagóir:Maoiniú carbóin
Dlí an Aontais Eorpaigh

Is córas dlí fornáisiúnta é **Dlí an Aontais Eorpaigh** laistigh desna 27 ballstát den Aontas Eorpach (AE).  D'fhás sé le himeacht ama ó bunaíodh Comhphobal Eorpach do Ghual agus Chruach, chun síocháin, ceartas sóisialta, geilleagar margaidh le lánfhostaíocht, agus cosaint chomhshaoil a chur chun cinn.  Tá structúr bunreachta an AE bunaithe ar na conarthaí sínithe ag na ballstáit.  Léirmhínítear dlí, agus cruthaítear cásdlí, an AE ag an mbrainse breithiúnach, aitheanta go comhchoiteann mar .

Cruthaítear gníomhartha dlí an an AE le nósanna imeachta reachtaíochta éagsúla, agus iad a leanas rannpháirteach ann:
* Parlaimint na hEorpa (tofa ag an pobal)
* Comhairle an Aontais Eorpaigh (a dhéanann ionadaíocht do rialtais na mballstát)
* An Coimisiún Eorpach (comh-aireacht tofa ag an gComhairle agus an bParlaimint)
* uaireanta An Chomhairle Eorpach (na cinn stáit).  
Níl ceart maidir le tionscnamh reachtach ach leis an gCoimisiún.

Is féidir le baill nua a dhul isteach san AE má ghlacann siad le rialacha an Aontais, agus tá cead ag baill a dhul amach dar lena gcuid riachtanais bunreachta féin.  Mar thoradh tarraing siar na Ríochta Aontaithe, tá ann anois corpas dlí coinnithe an AE laistigh de dlí na Ríochta Aontaithe.

## Naisc sheachtracha
* EUR-Lex, reachtaíocht an AE], reatha agus molta
* Conarthaí an AE
* Achoimrí ar reachtaíocht an AE
* Forbairt reachtaíocht an Aontais Eorpaigh

## Foinsí
*  
* Barnard, Catherine & Steve Peers, eag. *European Union law*, 4ú heagrán, Oxford: Oxford University Press, 2023.
* 
* 
* 
* Dickson, Julie & Paulos Eleutheriadēs, eag. *Philosophical foundations of European Union law*. Oxford: Oxford University Press, 2012.
* 
* Horspool, Margot & Matthew Humphreys. *European Union law*, 11ú heagrán, Oxford: Oxford University Press, 2021.
* 
* Morano-Faodi, Sonia & Jen Neller. *Fairhurst's law of the European Union*, 13ú eagrán, Harlow/NY: Pearson Education, 2020.
* O'Neill, Aidan. *EU law for UK lawyers*, 2a heagrán, Oxford: Hart, 2011.
* Reich, Norbert, Annette Nordhausen-Scholes, & Jeremy Scholes. *Understanding EU internal market law*, 3ú heagrán, Cambridge: Intersentia, 2015.
* Riesenhuber, Karl, ed. *European legal methodology*, 2a heagrán, Cambridge: Intersentia, 2021.
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Dlí an Aontais Eorpaigh
Cúirt Iniúchóirí na hEorpa

Is príomhfhoras iniúchta an Aontais Eorpaigh (AE) é **Cúirt Iniúchóirí na hEorpa** (CIE).  Bunaíodh é sa bhliain 1975 i Lucsamburg.  Is é ar cheann desna seacht bhforais EU institutions an AE.  Ina shuí sa chúirt tá duine as gach ballstát den Aontas Eorpach, tacaithe le tuairim is 900 státseirbhíseach.

## Stair
[thumb | Ceanncheathrú CIE i [Lucsamburg (cathair)|gCathair Lucsamburg]]

Cruthaíodh CIE ag an gConradh Buiséid 1975 agus bunaíodh go foirmiúil é ar an 18ú Deireadh Fómhair 1977, agus bhí a chéad chruinniú aige seachtain ina dhiaidh sin.  Tháinig sí in ionad dhá chomhlacht iniúchta éagsúla, ceann amháin gaolta le hairgeadais an Chomhphobail Eorpaigh agus Euratom, agus ceann eile hairgeadais an  Chomhphobail Eorpaigh do Ghual agus Chruach.

Ní raibh stádas de réir dlí ag an gCúirt go dtí Conradh Maastricht nuair a rinneadh í ina chúigiú foras an AE.  Bronnadh cumhachtaí nua uirthi dá bharr, amhail is an fhéidearthacht cásanna a thabhairt os comhair an  (CBE).  I dtosach, ní raibh cumhachtaí iniúchta aici ach faoi thrí cholún an AE, ach le Conradh Amstardam, bhí cead aici airgeadais an AE go léir a iniúchadh.

## Naisc sheachtracha
* 
* Cartlanna CIE ag  *[http://www.eui.eu/Research/HistoricalArchivesOfEU/AbouttheHistoricalArchives/Index.aspx Historical Archives of the EU]* i bhFlórans
* Doiciméid CIE ar EUR-Lex
* Leathanach CIE ar cvce.eu

## Tagairtí

Catagóir:Dlí an Aontais Eorpaigh
Ardscoil an Iúir

Is meánscoil chomhoideachais í **Ardscoil an Iúir** (). Tá an scoil suite in Iúr Cinn Trá, Contae an Dúin. Bunaíodh i 1896 í. Is scoil rialaithe chomhoideachais í do dhaltaí idir 11 -18 mbliana d'aois.

Amhail 2023, ba í Iestyn Brown an príomhoide.

I mí na Samhna, 2012, thuairiscigh The Guardian ar staidéar a scrúdaigh comhcheangal reiligiúnach scoileanna Thuaisceart Éireann i 2011 agus 2012. Fuarthas amach go raibh 60.8 faoin gcéad de dhaltaí na hArdscoil ina bProtastúnaigh, 27.5 faoin gcéad ina gCaitliceaigh, agus 11.7 faoin gcéad eile.

## Stair
Tar éis don *Intermediate Education (Ireland) Bil*l a bheith rite sa bhliain 1878, tógadh go leor institiúidí meánscoile oideachais ar fud na hÉireann. Sa bhliain 1896, bhunaigh grúpa fear gnó agus cléir áitiúil *Newry Intermediate School* ar Shráid an Hill.

Tar éis athruithe ar an gcóras oideachais le hAcht Oideachais 1947, d'athraigh an scoil a hainm go *Newry Grammar School* i 1948.

Sa bhliain 1966/1967, d'athraigh an scoil a hainm arís go *Newry High School* agus rinneadh meánscoil chomhoideachais di.

## Curaclam
Leanann an scoil Curaclam Thuaisceart Éireann ag Eochairchéimeanna 3 agus 4.

Tá ionad tacaíochta foghlama sa scoil a chuireann cláir aonair ar fáil do scoláirí a dteastaíonn cúnamh breise uathu.

## Tagairtí

Catagóir:Meánscoileanna in Éirinn
Catagóir:Iúr Cinn Trá
Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh

Is í **Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh** an soláthróir oifigiúil de gach seirbhís fhoilsiúcháin agus bainistíocht eolais do gach foras, comhlacht agus gníomhaireacht an AE, amhail is dlí, sonraí oscailte, torthaí taighde agus fógraí fála.
  Foilsíonn sí go suntasach *[[Iris Oifigiúil an Aontais Eorpaigh]]*.

Bunaíodh an oifig sa bhliain 2009,  agus oibríonn sí faoi nósanna imeachta a leagadh amach sa bhliain 2012 ag an gcoiste bainistíochta.

## Bailiúcháin agus seirbhísí
* EUR-Lex, geata chuig achmainní dlí an AE.
* Tairiscintí go Leictreonach agus go Laethúil (Béarla: Tenders Electronic Daily (TED)), leagan ar líne den fhorlíonadh fála den *Iris Oifigiúil*, do chonarthaí poiblí os cionn €144,000 san AE féin, san European Economic Area agus thar lear.
* Catalóg ar líne don phobal (Béarla: Online public access catalog (OPAC)), agus ann níos mó ná 330,000 taifead le cuardach, agus meiteashonraí le híoslódáil.
* Seirbhís Eolais um Thaighde agus um Fhorbraíocht Chomhphobail (SeoTFC) (Béarla: Community Research and Development Information Service CORDIS), torthaí taighde maoinithe ag Cláir Réime an Chomhphobail do Thaighde agus d’Fhorbairt Theicneolaíoch
* *[https://data.europa.eu/ga/ European data]:* sonraí Eorpacha
* Foilseacháin an Aontais.
* *[https://op.europa.eu/ga/web/who-is-who/ EU Whoiswho]:* eolaire oifigiúil an Aontais.
* * [https://op.europa.eu/ga/web/euwebarchive EU Web Archive]:* cartlann ghréasáin an Aontais.  Baintear leas as an seirbhís ''Archive-It.

## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach
Jilan Wahba Abdalmajid

Is taidhleoir Palaistíneach í an **[[Jilan Wahba Abdalmajid|Dr Jilan Wahba Abdalmajid]]** atá mar ambasadóir na Palaistíne chun na hÉirinn ó mhí na Samhna 2024 i leith, ón uair a bunaíodh caidreamh taidhleoireachta foirmiúil idir Phoblacht na hÉireann agus Stát na Palaistíne ar an 29 Meán Fómhair 2024. Bhí sí ina Ceann Misean ag Údarás na Palaistíne i bPoblacht na hÉireann ón mbliain 2020 amach. Tháinig an t-ardú céime go hambasadóir oifigiúil tar éis go ndearna Poblacht na hÉireann Stát na Palaistíne a aithint i mí Bealtaine 2024.

## Oideachas
Bhain Wahba Abdalmajid PhD amach in Ollscoil na Niocóise (UNIC).

## Gairm bheatha
Chuir Wahba Abdalmajid tús lena cuid seirbhís taidhleoireachta le hAireacht Gnóthaí Eachtracha na Palaistíne sa bhliain 1995 mar leas-phríomhfheidhmeannach prótacail. Dá éis sin cuireadh ar post í sa Chipir. Tháinig sí chun na hÉirinn sa bhliain 2014 mar Leas-Cheann Misin faoi Ahmad Abdelrazek. Chuir sí a cuid dintiúr mar Cheann Misin Údarás na Palaistíne i bPoblacht na hÉirinn faoi bhráid an Uachtaráin Michael D. Higgins i mí Eanáir 2020.

I 2021, bhronn *Diplomacy in Ireland – The European Diplomat* Bonn Seirbhíse Taidhleoireachta uirthi ar son feabhais in úsáid na meán sóisialta chun tacú le hiarrachtaí taidhleoireachta. Táthar tar éis Wahba Abdalmajid a áireamh ar na guthanna baineanna Palaistíneacha is mó le rá dá bhfuil ann.

Nuair a fógraíodh sa bhliain 2024 go raibh forógra aitheantais á dhréachtú dúirt an Dr Wahba Abdalmajid gur "dea-scéal" agus "léas dóchais" a bhí ann, bíodh is "gur cheart aitheantas a bheith tugtha ag Éirinn don Phalaistín roimhe seo."

Is í an Dr Wahba Abdalmajid a osclós an fhéile cheoil Dorn san Aer i mbliana, i ngeall ar an dtacaíocht a thug Rónán Mac Aodha Bhuí do mhuintir na Palaistíne le linn a shaoil.

## Saol pearsanta
Tá sí pósta ar Rami Abdalmajid agus tá triúr clainne aice.

## Seasaimh pholaitiúla
I mí na Nollag 2021, thug Jilan Wahba Abdalmajid rabhadh in agallamh leis an nuachtán Beilgeach *[[De Morgen]]* go raibh cúrsaí i Stráice Gaza i riocht a bpléasctha dá leanfaí ar aghaidh leis an imshuí.

## Tagairtí

## Nótaí

Catagóir:Taidhleoirí
Catagóir:Údarás Náisiúnta na Palaistíne
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Daoine Palaistíneacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Stráice Gaza
Catagóir:An Phalaistín
Paul Mercier

Is drámadóir agus aisteoir as Baile Átha Cliath é **Paul Mercier** (a rugadh sa bhliain 1958).  Tá sé aitheanta mar dhuine de na drámadóirí Éireannacha is tábhachtaí dá ghlúin féin. Chomh maith le bheith ina scríbhneoir, d'oibrigh sé mar aisteoir freisin agus bhí páirt aige i scannáin agus i gcláir teilifíse. 

clé|mion|221x221px|2013

## Saothar
Tá cáil air as a shaothar drámaíochta, go háirithe a dhrámaí a dhíríonn ar shaol na n-óg agus ar cheisteanna sóisialta in Éirinn. Léiríonn a chuid saothair na dúshláin a bhíonn roimh dhaoine óga, i mBaile Átha Cliath go háirithe. 

Tá roinnt drámaí cáiliúla scríofa aige, lena n-áirítear "Studs", "Home", agus "Spackers". 

Bhí sé ar dhuine de na daoine a chruthaigh *[[Aifric]]*, sraith teilifíse do dhéagóirí ar TG4 agus ba é a rinne an gearrscannán aitheanta *Lipservice* don stáisiún céanna.

Rinne Paul Mercier dhá léiriú le Fibín, *Sétanta* in 2013 – an chéad dráma Gaeilge a comhléiríodh le hAmharclann na Mainistreach le 25 bliain agus *Réiltín* in 2014, an chéad dráma Gaeilge a d’oscail in Manhattan ó 1884.

## Beatha
D'oibrigh Mercier le grúpaí drámaíochta éagsúla chun cúrsaí cultúrtha agus sóisialta a chur chun cinn trí mheán na drámaíochta.   Bhunaigh sé an Passion Machine Theatre Company.

Bhuaigh Mercier an gradam Gaeilge Stewart Parker in 2012.

Tá cónaí air ar an gCeathrú Rua.  Is ball d'Aosdána é. 

## Féach freisin

* *[[Aifric]]*
* Fibín

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Baill d'Aosdána
Teangacha an Aontais Eorpaigh

[thumb | Comhartha ilteangach i b[Parlaimint na hEorpa]]


Oifigiúil: Bulgáiris
| Cróitis
| Seicis
| Danmhairgis
| Ollainnis
| Béarla
| Eastóinis
| Fionlainnis
| Fraincis
| Gearmáinis
| Gréigis
| Ungáiris
| Gaeilge
| Iodáilis
| Laitvis
| Liotuáinis
| Máltais
| Polainnis
| Portaingéilis
| Rómáinis
| Slóvaicis
| Slóivéinis
| Spáinnis
| Sualainnis



Réigiúnach: Rúisis, Lombairdis, Lucsambuirgis, Tuircis, Teangacha Sámacha, Bascais, Catalóinis, Gailísis, Briotáinis, Romainis, Albáinis, Seirbis, Úcráinis, Ocsatáinis, Arpitainis, Corsaicis, Sairdínis



Inimirceach: Araibis, Airméinis, Sínise, Teangacha na mBeirbeireach, Coirdis, Eabhrais



Leagan amach méarchláir: QWERTY, QWERTZ, AZERTY, Bulgáiris, Gréigis



Fine teangacha chomharthaíochta: na Fraince, na Gearmáine, na Sualainne, Mhálta


Tá ceithre theanga oifigiúla is fiche ag an an tAontas Eorpach (AE).  Is iad  Gearmáinis, Fraincis agus Iodáilis na cinn a labhraítear is mó.  Níl aon teanga ghnásúil ag an gCoimisiún Eorpach, ach glacann Parlaimint na hEorpa gach teanga oifigiúil mar {{h|theanga oibre]].  San lá atá inniu ann, úsáidtear Béarla, Fraincis agus Gearmáinis ó lá go lá i bhforais an AE.  Tá Béarla ina theannta is coitianta.  

Tá aidhm i leith éagsúlacht teangacha ag an AE asserts, cumhdaithe i gCearta Bunúsacha (art. 22) agus sa  (art. 3(3)).  Ar bhonn coimhdeachta, is iad na ballstáit atá freagrach as beartas teanga.  Spreagann an tAE gach saoránach le bheith Ilteangachas,   agus cuireann sé sealbhú teanga agus éagsúlacht teangacha chun cinn trí chistiú tionscnamh éagsúil.

Tá Fraincis ina teanga oifigiúil i ngach trí chathair ina fhaightear ionaid pholaitiúla an AE: an Bhruiséil, Strasbourg agus Lucsamburg.  I ndiaidh the tarraingt siar na Ríochta Aontaithe as an AE sa bhliain 2020, tá Fraincis mar theanga oibre curtha chun cinn ag rialtas na Fraince.

Tá dhá theanga ann atá ina dteangacha ol oifigiúla ina dtíortha féin ach nach bhfuil amhlaidh san AE: Lucsambuirgis agus Tuircis (sa Chipir).  Sa bhliain 2023, d'iarr rialtas na Spáinne go nglacfaí Catalóinis, Bascais agus Gailísis mar theangacha an AE.

## Naisc sheachtracha
* Europa: Teangacha 
* Staitisticí maidir le foghlaim teangacha iasachta
* Coimisiún Eorpach: Ard-Stiúrthóireacht an Aistriúcháin
* Coimisiún Eorpach: Ard-Stiúrthóireacht na hAteangaireachta
* Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh
* An treoir stíle
* Acmhainní aistriúcháin agus dréachtaithe

## Tagairtí
Blas (feis)

Is féile bhliantúil í **[[Blas (feis)|Blas]]** a cheiliúrann an cultúr Gaelach. Ó bunaíodh í sa bhliain 2005 bíonn Blas ar siúl ar feadh seachtaine ag tús mhí Mheán Fómhair, le ceolchoirmeacha agus imeachtaí ceoil ar fud na Gaeltachta.

Bhunaigh Comhairle na Gàidhealtachd *Fèis Bhlas* i gcomhar le Fèisean nan Gàidheal agus Lìonraidh Luchd-Adhartachaidh nan Ealain (PAN). Thug Comhairle na Gàidhealtachd conradh do Fhèisean nan Gàidheal chun oibriú le PAN agus daoine eile chun an fheis seo a fhorbairt don Ghàidhealtachd.

Bhuaigh Blas *Duais airson Tachartas* (duais ar son imeacht cultúrtha) ag Duaisean Gàidhlig na h-Alba, sa bhliain 2015.

## Naisc sheachtracha
* Fèisean nan Gàidheal
* Blas festival air Facebook
* BBC Naidheachdan 2016-02-22: Ceist ann mu Bhlas
* BBC Naidheachdan 2016-02-24: “Cum Blas beò”
* BBC Naidheachdan 2016-02-26: “Bu chòir fios a bhith aca”
* BBC Naidheachdan 2019-05-22: Blas air a chur dheth

Catagóir:Féilte Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Féilte Ceilteacha
Catagóir:Féilte Albanacha
Catagóir:Ceol na hAlban
Catagóir:Cultúr na hAlban