open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marwan Makhoul

File agus innealtóir sibhialta Palaistíneach é **Marwan Makhoul** (a rugadh ar an 2 Iúil 1979). Tá a saothar ceangailte go dlúth lena thír dhúchais agus is minic a bhaintear úsáid as línte ó cheann dá dhánta mar mhanaí ag agóidí ar fud an domhain in éadan chogadh Iosrael ar an Phalaistín. 

clé|mion|Makhoul in 2014
clé|mion|Agóid Toronto4Palestine i gCeanada, 2023; bhain an lucht agóide leas as dán Makhoul

## Saol
Is in Iosrael atá cónaí ar Marwan Makhoul ar de shliocht Palaistíneach agus Liobánach é. Palaistíneach ab ea athair Makhoul agus Liobánach a mháthair. D'fhás sé suas in Peki'in (nó Buqei'a nó البقيعة) in Iosrael agus é timpeallaithe ag na sléibhte, tírdhreach a fhaightear go rábach ina chuid filíochta. 

I gcaitheamh an chogaidh in Gaza sa bhliain 2023, bhain lucht agóide ina milliúin leas as dán leis ar fud an domhain:
'chun go scríobhfainnse filíocht nach filíocht pholaitiúil í 

ní mór dom éisteacht leis an éanlaith

agus chun an éanlaith a chlos

caithfidh na heitleáin chogaidh a bheith ina dtost'.

## Saothar
Baineann filíochta Makhoul le himeallú na saoránach Arabach ann, agus le ceisteanna féiniúlachta pearsanta agus náisiúnta. Tráchtar i gcuid mhaith dá shaothar ar imeallú an phobail Arabaigh taobh istigh de stát Iosrael agus cíorann an file ceisteanna a bhaineann leis an aitheantas a thugtar agus nach dtugtar do Phalaistinígh sa stát sin, chomh maith le ceisteanna féiniúlachta – idir phearsanta agus náisiúnta. 

Ní dóigh leis go bhfuil foirmeacha dochta próis is filíochta ann níos mó agus tarraingíonn a shaothar as gnáthchaint na ndaoine chomh maith le foirmeacha diamhra den teanga. Is geall le cantaireacht a bhíonn ar siúl aige agus é ag aithris a chuid filíochta, agus is minic amhránaithe agus ceoltóirí á thionlacan. 

Dúirt Makhoul faoina shaothar. 'Guth atá ionamsa a insíonn don phobal faoina bhféiniúlacht, agus a bhfuil déanta againn chun an fhéiniúlacht sin a chaomhnú, mar Phalaistínigh, mar Arabaigh.'

### Gaeilge
Rinne filí Gaeilge éagsúla leaganacha Gaeilge dá shaothar sa bhliain 2024, mar atá Eibhlís Carcione, Louis de Paor, agus Áine Uí Fhoghlú, leaganacha a léadh ag imeacht de chuid IMRAM. Rinneach na haistriúcháin Ghaeilge ón mBéarla.

## Féach freisin

* Cogadh Iosrael-Gaza

## Tagairtí

Catagóir:Filí Palaistíneacha
Catagóir:Aistriúcháin go Gaeilge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:IMRAM
Caisleán Úlla

Túrtheach suite i gContae Luimnigh, Éire is ea **Caisleán Úlla**.

## Suíomh
Tá Caisleán Úlla suite 1 km (0.62 míle)  soir ó shráidbhaile Úlla. Tá sé suite sa Machaire Méith na Mumhan, 30 km (19 míle) soir ó dheas ó Luimnigh.

Níor cheart é a mheascadh leis an gcaisleán i mBaile an Fhaoitigh in aice láimhe, ar a dtugtar  "Caisleán Úlla" uaireanta.

## Stair
Thóg muintir Uí Bhriain an caisleán san 16ú haois. Rangaítear é mar theach túir "níos déanaí"; dar le Claire Foley agus Colm Donnelly, “cuireadh soláthar níos mó teasa agus solais, atá pósta le coincheapa siméadrachta na hAthbheochana, isteach san fhoirm thraidisiúnta tógála chun paraidím nua túir-thigh a chruthú, mar a chuirtear in iúl i bhfoirgnimh mar [Caisleán] Úlla."
mion| Radharc den caisleáin
Is túrtheach cearnach sé stór, tógtha le aolchloiche é an chaisleán. Tá bartasán ciorclach ar na coirnéil thoir thuaidh agus thiar theas. Tá múnlú cochall ar na fuinneoga uachtaracha, agus tá teallaigh bunaidh ag na ballaí thoir agus thiar.

Nuair a bhí sé in úsáid, bheadh ballaí bánnite air, beanna ar a gcoróin le simléir agus fuinneoga muileann.

## Naisc sheachtracha
* Físeán ón aer

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Caisleáin i gContae Luimnigh
Ionsaí ar Halla Crocus Mhoscó, 2024

Ar an 22 Márta 2024, tharla **ionsaí sceimhlitheoireachta de chuid [[An Stát Ioslamach|SI]] ar Halla Crocus**, ceoláras nó halla ceolchoirme  in Krasnogorsk, bruachbhaile de chuid Mhoscó sa Rúis. B'amhlaidh a réab fir ghunna isteach san áit ag scaoileadh fúthu is tharstu. Ansin dódh ionad na ceolchoirme go talamh.

Fágadh breis is 140 duine marbh, nó b'fhéidir i bhfad níos mó. Ní fhaca talamh na Rúise ionsaí chomh marfach leis seo le beagnach scór bliain (sa bhliain 2004, tharla Léigear scoile Beslan; maraíodh 385++). Bhí oibrithe tarrthála ar a ndícheall ag iarraidh teacht ar chorpáin eile sa smionagar trí lá níos déanaí. Ag an am céanna, fágadh neart bláthanna le taobh an ionaid mar chuimhneachán.
clé|mion|Caint a rinne Putin an lá dár gcionn
clé|mion|Cuimhneachán : bláthanna ⁊ agallaimh

### Freagracht
Grúpa a raibh baint acu le Stát Ioslamach a ghlac freagracht as an ionsaí, craobh na hAfganastáine de SI. Ach ar an 25 Márta, bhí údaráis na Rúise fós in amhras faoi bhaint a bheith ag an Úcráin i dtaca leis an ionsaí.
clé|mion|Cuid den scrios a rinneadh
Níos túisce sa mhí, chuir Rialtas na Stát Aontaithe fainic ar oifig faisnéise na Rúise go raibh ionsaí sceimhlitheoireachta á bheartú ag SI. Níor tharla an t-ionsaí, agus thosaigh Rialtas na Rúise ag magadh fúthu.

B'fhearr leis an gCreimil amhras a chaitheamh i dtreo na hÚcráine. Bhí Rialtas na Rúise féin soiniciúil go maith, ag rá gur ag iarraidh teitheadh chun na hÚcráine a bhí na gunnadóirí sular gabhadh iad (ceathrar a bhí ann) i réigiún Bryansk, breis is 200 míle ó dheas de Mhoscó. Shéan an Úcráin aon bhaint a bheith aici leis an ionsaí.

Tugadh na gunnadóirí os comhair cúirte i Moscó ar an 24 Márta, saoránaigh de chuid na Táidsíceastáine iad uilig. Bhí an Chreimil fós ag diúltú aon rud a rá faoin bhfianaise gurbh é craobh na hAfganastáine de IS a bhí taobh thiar den ionsaí. Bhí sé i gceist iad a choinneáil go gcuirfí ar a dtriail iad ar an 22 Bealtaine. Dúirt áisíneacht nuachta na Rúise, TASS, gur dócha go gcuirfear príosún saoil orthu. Ach buaileadh go dona an ceathrar idir 22-24 Márta, agus bhí eagla ann go mbeadh siad i mbaol báis faoi choimeád. Gabhadh triúr eile a bhí i bpáirt leo dar le TASS.

## Féach freisin

* Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha‎  
* Ionsaithe ar 13 Samhain 2015 i bPáras (Bataclan)
* Léigear scoile Beslan sa bhliain 2004; maraíodh 385++
* Buamáil Mheitreo Mhoscó, 2004 ; Buamáil Mheitreo Mhoscó, 2010
* Stát Ioslamach

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:2024
Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:Moscó
Catagóir:Vladimir Putin
Ronna Romney McDaniel

Is straitéisí polaitiúil Meiriceánach í **Ronna Romney McDaniel**  (rugadh 20 Márta, 1973).  Bhí sí ina cathaoirleach ar Choiste Náisiúnta na Poblachta (CNP) ó 2017 go dtí gur éirigh sí as oifig sa bhliain 2024. Ball den Pháirtí Poblachtach agus de theaghlach Romney, bhí sí ina cathaoirleach ar Pháirtí Poblachtach Michigan ó 2015 go 2017.  Tá sí ag feidhmiú mar thráchtaire polaitiúil NBC News ó Mhárta 2024. Chruthaigh a hearcú clampar ag NBC mar gheall ar a stair ag díspeagadh an phreasa agus ag tabhairt tacaíochta don  cheannairc  foréigneach ar fhoirgneamh ar Chnoc an Chaipeatóil sna Stát Aontaithe ar an 6 Eanáir 2021.
## Naisc sheachtracha
*‘Pretty bad’: NBC condemned by top US historian over role for Ronna McDaniel
## Tagairtí
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Alumni Ollscoil Brigham Young
Catagóir:Eaglais Naoimh na Laethanta Deireanacha ó Mhichigan
Catagóir:Cathaoirligh Pháirtí Poblachtach Michigan
Catagóir:Poblachtánaigh Michigan
Catagóir:Daoine ó Bloomfield Hills, Michigan
Catagóir:Daoine ó Northville, Michigan
Catagóir:Teaghlach Romney
Catagóir:Cathaoirligh an Choiste Náisiúnta Poblachtach
Droichead Francis Scott Key (Baltimore)

Áirse chruach a bhí i **nDroichead Francis Scott Key** a síníonn an Abhainn Patapsco agus Cuan / Calafort Baltimore, a iompraíonn Route 695 i Baltimore, Maryland, Stáit Aontaithe Mheiriceá. 

Tugadh *Outer Harbor Crossing* air ar dtús go dtí gur athainmníodh é i 1976, agus é fós á tógáil, agus tugtar an *Key Bridge* nó *Beltway Bridge* air freisin. 

Ba é an príomhréise de 1,200 troigh (366 m) an tríú réise is faide d'aon trus leanúnaigh ar domhan.  Ba é an dara droichead is faide i gceantar cathrach Baltimore é, tar éis Chesapeake Bay Bridge. Ba é an dara droichead is faide i gceantar cathrach Baltimore, tar éis *Chesapeake Bay Bridge*.

## Féach freisin
*Titim an droichid Francis Scott Key, 2024
## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Droichid sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Maryland
Aiko, An Banphrionsa Toshi

Rugadh **Aiko, An Banphrionsa Toshi** ar 1 Nollaig 2001. Is í an t-aon leanbh de Naruhito, Impire na Seapáine, í. Cuireadh oideachas uirthi i naíscoil Gakushūin mar leanbh, ansin in ardscoil do chailíní, agus Coláiste Gakushūin. Beidh sí ag obair le cumann na croise deirge ó Aibreán 2024. Tá díospóireacht ann féachaint an n-éireoidh léi go dtí an ríchathaoir.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine Seapánacha
Athmháthair

Úrscéal le Michela Murgia é ***Athmháthair*** a aistríodh ó *Accabadora* a d'fhoilsigh Giulo Einaudi editore, Torino, sa bhliain 2009. Bhuaigh an bunsaothar an Premio Campiello, Duais Molinello, Duais Idirnáisiúnta Litríochta Mondello, Duais Cuneo don Chéad Úrscéal, Duais Viadana agus Duais Giuseppe Dessi san Iodáil.

Ba í Máire Nic Mhaoláin a d’aistrigh an leabhar go Gaeilge ón Iodáilis.

## Creatlach an scéil

Tá an t-úrscéal seo suite sa tSairdín, sna blianta 1950-1960 agus an tsochaí ag teacht as an mbochtaineacht i ndiaidh dhá chogadh dhomhanda, sean-nósanna á gcleachtadh go fóill, agus an teanga dhúchais i réim. 

Bíonn Maria Listru, an ceathrú hiníon le baintreach bhocht, buíoch de Bonaria Urrai, a thugann abhaile léi í ina 'páiste anama' agus a thugann scolaíocht agus deis sa saol di. Ach tá diamhracht ag baint leis an tseanbhean bheagchainteach chéanna, agus scáil an fhaitís i súile an té a chasfaí di. Níl a fhios go fóill ag Maria go mbíodh Bonaria ag déanamh aibídí agus ag dul sna tithe ag tabhairt sóláis agus dea-bhás nuair is gá. Gur *accabadora* atá inti. Básadóir. Ina dhiaidh sin cuirtear ar aimsir í go teaghlach i gceantar eile.

Cé bith acu a bhí an *accabadora* ann tráth dáiríre, nó gan í ach ina pearsa bhéaloideasa a dtráchtfaí uirthi go fóill, tá saothar as an gcoiteann anseo ag údar Sardach, agus éachtaintí spéisiúla ar bhéascna pobail.

## Léirmheastóireacht

* "Cruthaíonn an léiriú traidisiúnta béaloideasúil ar bhéascna pobail, blas den réaltacht dhraíochtúil os cionn an ábhair ar feadh an ama. Saothar cumasach atá in Athmháthair, an leagan Gaeilge seo de Accabadora." - Liam Mac Mathúna

* "...ceann de na seoda a foilsíodh anuraidh agus ar an dara léamh, seoid fós í... Scéal fíorspéisiúil go deo... Tá an t-aistriúchán seo chomh paiteanta nádúrtha agus go gceapfá gur bunleabhar Gaeilge atá agat. Sárleabhar." Máire Ní Fhinneadha, Tuairisc.ie

* "aistriúchán a shaibhríonn saol liteartha na Gaeilge." — Aonghus Ó hAlmháin, Smaointe Fánacha Aonghusa

* "Tá an scéal seo go hiontach do léitheoir ar bith, is scéal den scoith é agus tá aistriúchán den scoith déanta air. Bhaineas an-taitneamh go deo as an leabhar seo - leabhar iontach agus aistriúchán den scoith."  — Áine Ní Ghlinn, Tús Áite, Raidió na Gaeltachta

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalta Iodáilise
Catagóir:Úrscéalta Gaeilge
Catagóir:Aistriúcháin go Gaeilge
Catagóir:Ficsean stairiúil na Gaeilge
Catagóir:Ficsean stairiúil
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2009
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2000idí
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2023
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2020idí
Clann Choláiste Mhuire

Iarchumann CLG ab ea **Clann Choláiste Mhuire** a bhí comhdhéanta d’iarscoláirí Choláiste Mhuire, Gaelcholáiste aitheanta a bhíodh ar Chearnóg Pharnell i mBaile Átha Cliath a bhí ag feidhmiú ó na 1950idí go deireadh na 90idí. Ní raibh club iománaíochta dá chuid féin ag Coláiste Mhuire. D’imríodh Ciarán Ó Feinneadha le Clann Choláiste Mhuire i mBaile Átha Cliath agus bhí sé lárnach ar fhoireann ré órga an chumainn idir 1978-1983 nuair a d’éirigh leo dul ón ngrád na Sóisear C go grád na Sinsear.

## Féach freisin

* Na Gaeil Óga CLG

Catagóir:Clubanna CLG
Catagóir:Grúpaí Gaeilge
Catagóir:Grúpaí pobail i mBÁC
Catagóir:Grúpaí spóirt
Catagóir:Clubanna CLG i gContae Átha Cliath
Caminito del Rey

Siúlóid agus via ferrata sna cnoic ó thuaidh de chathair Málaga, i ndeisceart na Spáinne, is ea **Caminito del Rey**. Tá radharcanna iontacha le feiceáil ann.

Tá an turas ar fad forbartha agus daingnithe agus tá slabhraí miotail ag dul an bealach ar fad ar thaobh amháin agus balla breá láidir ar an taobh eile. Téann treoraí oifigiúil ón bPáirc an bealach ar fad le gach aon ghrúpa.

Tarraingíonn na sluaite anois ar an ‘Caminito’ gach lá agus gach duine acu ag déanamh iontais den mhéid a bhain innealtóirí agus oibrithe cloiche amach sa gcéad seo caite.
clé|mion|Caminito del Rey
clé|mion

### Tógáil
Thosaigh an tógáil sa bhliain 1901. Tá abhainn agus loch ann agus an-úsáid a baineadh astu chun córas hidrileictreach a chur ar bun don cheantar. Ní chuimhneodh aon duine ar scéim mhór hidrileictreach a thógáil ansin anois, chomh gann is atá an t-uisce anois sa chuid seo den Spáinn.

## Féach freisin

* Malaga (cúige)
* Malaga (cathair)

## Tagairtí

Catagóir:An Spáinn
Catagóir:Via ferrata
Catagóir:Ionaid turasóireachta
Catagóir:Siúlóireacht
Catagóir:Conairí siúlóireachta
Catagóir:Málaga
Creidim Ionat

Tionscnamh teanga comhoibríoch ar líne atá in **Creidim Ionat** atá dírithe ar fheasacht fhorleathan faoin nGaeilge agus úsáid laethúil na Gaeilge a chothú. Sa bhliain 2023 a cuireadh tús leis. Tionscnamh de chuid Fhoras na Gaeilge i gcomhpháirtíocht le RTÉ atá ann trína n-iarrtar ar chách a bhfuil spéis acu sa Ghaeilge sprioc teanga a roghnú le hí a bhaint amach, le cúnamh ó mheantóir agus ón réimse leathan acmhainní atá ar fáil mar chuidiú. Na spriocanna ná rudaí ar nós roinnt nathanna cainte nua a úsáid, amhrán Gaeilge a fhoghlaim, nó leabhar Gaeilge a léamh. 

Is é Aindriú de Paor, léiritheoir agus láithreoir le RTÉ 2FM, Sinéad Ní Uallacháin, láithreoir Beo ar Éigean, príomhláithreoirí an fheachtais sa bhliain 2024. Cuirfidh Aindriú de Paor oiliúint ar The 2 Johnnies ar a n-aistear Gaeilge i dtreo na sprice atá acu chun ‘When I Play For County’ a chanadh as Gaeilge beo ar an aer don náisiún (Tá físeán den amhrán anois ar fáil chomh maith le focail an amhráin i nGaeilge), agus beidh Sinéad Ní Uallacháin ag taisteal fud fad an oileáin chun fáil amach faoin úsáid a bhaineann pobail as an nGaeilge.
## Naisc sheachtracha
*Lean ár Meantaithe ar a dTuras
Catagóir:Feachtais Ghaeilge
Catagóir:Feachtais teanga
Catagóir:Feachtais ar líne
Catagóir:Foras na Gaeilge
Rémi Léger

Is Ollamh le hEolaíocht Pholaitiúil in Ollscoil Simon Fraser in British Columbia agus saineolaí ar pholasaí teanga Cheanada é **Rémi Léger**. Tá saineolas aige freisin ar an ilteangachas agus ar chearta mionlaigh, go háirithe lucht labhartha na Fraincise lasmuigh de Québec. Mar chuid dá thaighde ar an bpolasaí teanga in Éirinn, an Fhionlainn, an Bheilg agus an Eilbhéis thug sé cuairt ar Fhoras na Gaeilge sa bhliain 2024.

Catagóir:Ollúna le hEolaíocht Pholaitiúil
Catagóir:Saineolaithe ar pholasaí teanga
Anna Livia (dealbh)

Is dealbh chré-umha é ***Anna Livia*** atá suite i bPáirc Acra na gCraipithe i mBaile Átha Cliath. Bhí sé suite ar Shráid Uí Chonaill idir 1988 agus 2001.

## Cúlra
Ba é an dealbhóir Éireannach Éamonn O'Doherty a dhear an dealbh. Choimisiúnaigh an fear gnó Michael Smurfit é i gcuimhne ar a athair, mar chuid de cheiliúradh Mhílaois Bhaile Átha Cliath in 1988.

Is pearsantú ar an Life é. Tagann an t-ainm Anna Livia ó charachtar sa leabhar *[[Finnegans Wake]]* le James Joyce darb ainm Anna Livia Plurabelle a bhí ina pearsantú ar an abhainn freisin. Nuair a bhí an dealbh ar Shráid Uí Chonaill, léiríodh an abhainn mar bhean óg ina luí ar fhána le huisce ag sreabhadh uirthi. Thug muintir Bhaile Átha Cliath an leasainm “Floozie in the Jacuzzi” uirthi, leasainm ar thacaigh an dealbhóir leis.

Baineadh an dealbh anuas óna shuíomh ar Shráid Uí Chonaill in 2001 chun áit a réiteach do Thúr Solais Bhaile Átha Cliath. I mí Feabhra 2011, athlonnaíodh an dealbh go Páirc Chuimhneacháin Acra na gCraipithe in aice leis an Life, i ngar do stáisiún Heuston.

## Gailearaí

Íomhá:Anna_Livia_Plurabelle.jpg|alt=Anna Livia in its earlier O'Connell Street location| *Anna Livia* ar Shráid Uí Chonaill
Íomhá:Anna_Livia_Plurabelle,_Better_Known_As_The_Floozy_In_The_Jacuzzi_(_Croppies_Memorial_Park)_-_panoramio_(1).jpg|alt=Closeup of Anna Livia|Gar-amharc ar *Anna Livia*


## Tagairtí

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Cumann Síceolaíochta na Breataine

Is carthanas cláraithe é **Cumann Síceolaíochta na Breataine** a fheidhmíonn mar chomhlacht ionadaíoch thar ceann na síceolaíochta agus na síceolaithe sa Ríocht Aontaithe. Tá an Cumann freagrach as sármhaitheas agus an dea-chleachtas eiticiúil a chur chun cinn na eolaíocht, oideachas agus cur i bhfeidhm an disciplín.

## Féach freisin

* Conspóidí a bhaineann le físchluichí

## Tagairtí

Catagóir:Síceolaíocht
Catagóir:Cumainn ghnó
Catagóir:Carthanais
Bankie Banx

Is amhránaí reggae é **Bankie Banx** (rugadh Clement Ashley Banks, 1953, in Angaíle), ar a dtugtar an “Anguillan Bob Dylan”. Tá cónaí air in Angaíle fós, cé gur thaistil sé an domhan le linn a shaoil ceoil.

Ag fás aníos in Angaíle, bhí Banx i ngrá le ceol an oileáin ach ní raibh aon uirlis aige. Bhí air a
ghiotár féin a thógáil, rud a rinne sé ag aois a deich. Tá sé ráite aige “Chodail mé fiú leis ar mo
bhrollach.” Agus é ina leanbh, bhíodh sé ag canadh ar scoil agus san eaglais freisin. Ag aois naoi
mbliana déag, scríobh sé a amhrán is cáiliúla, *Prince of Darkness*, a thosaigh a ghairm bheatha
mar cheoltóir.

Chuir sé tús leis an bhféile cheoil a bhfuil an-tóir uirthi “Moonsplash” i 1991, a bhíonn ar siúl ag
a shuíomh beár “Dune Preserve” in Angaíle gach bliain.

Tagann ceol Bankie óna chroí, faoi thionchar go leor stíleanna — ceol an oileáin, ceol tíre, ceol tuaithe,  
The Beatles, Stevie Wonder, Jimi Hendrix, Jimmy Buffett, agus go leor eile.
Deir sé, “Seinnim toisc gur gá dom. Glanann sé m'anam.”

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí as Angaíle
Caolán (idirdhealú)

* Caolán: ainm eile ar an stéig bheag
* Caolán: snáithe a dhéantar as an stéig bheag
* Caolán imleacáin: ainm eile ar an tsreang imleacáin

## Tagairtí
An Caisleán Mór

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Caisleán Mór** air:
* An Caisleán Mór, Contae Cheatharlach: baile fearainn i gContae Cheatharlach
* An Caisleán Mór, Contae Chorcaí: baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Caisleán Mór, Contae Ros Comáin: paróiste dlí i gContae Ros Comáin
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Mary Oliver

Ba fhile Meiriceánach í **Mary Jane Oliver** (1935–2019) a fuair inspioráid liriceach sa domhan
mórthimpeall uirthi, go háirithe gach gné den dúlra. Léiríonn a cuid dánta téamaí shaol an
anama chomh maith le gnéithe den aistear tríd an saol. Bronnadh Duais Pulitzer filíochta uirthi i
1984, agus Gradam Náisiúnta Leabhar i 1992.

## Tagairtí

Catagóir:Filí Meiriceánacha
Conspóidí a bhaineann le físchluichí

mion
Is iomaí **conspóid a bhaineann le físchluichí**: an tionchar a bhíonn ag físchluichí ar an duine agus ar an tsochaí, srl. Is minic a cháintear agus breathnaítear ar imirt rialta na bhfíschluichí mar rud míshláintiúil.

### Taighde
Dar le taighde sa bhliain 2024, is féidir aird agus cuimhne a fheabhsú trí fhíschluichí a imirt. Rinne Saotharlann Taighde Eolaíochta Lero Esports in Ollscoil Luimnigh taighde a chruthaigh go raibh aird agus cuimhne fheabhsaithe ag cluichirí. Ghlac 88 aosach óg páirt sa staidéar a foilsíodh sa *British Journal of Psychology*, de chuid Chumann Síceolaíochta na Breataine. Leath acu a d’imir físchluichí go rialta, agus an leath eile nár imir. Bhí ar rannpháirtithe an taighde trí thasc a dhéanamh; tástáil ar an am freagartha, freagairt ar mheascáin uimhreacha agus meascáin litreacha chun feidhm feidhmiúcháin a mheas, agus tasc lúbra chun díriú ar an chuimhne.

Fuarthas amach go raibh na cluichirí rialta in ann an tasc uimhirlitreach agus an tasc lúbra a chríochnú 13% agus 17% níos gaiste faoi seach ná na neamhchluichirí.

Dúirt an Dr Adam Toth ó Ollscoil Luimnigh, atá ina údar ar an taighde, “Is minic a cháintear agus a bhreathnaítear ar imirt rialta na bhfíschluichí mar rud míshláintiúil, ach léiríonn ár dtaighde gur féidir go bhfuil buntáistí cognaíocha áirithe ag cluichirí thar an bpobal i gcoitinne, go háirithe iad siúd a bhaineann le haird agus le cuimhne.”

Rinne an taighde imscrúdú freisin ó dhearcadh eile - an bhfuil cluichirí in ann seasamh in aghaidh na tuirse cognaí níos fearr ná an pobal i gcoitinne. Fuair na taighdeoirí amach gur bhraith na cluichirí agus na neamh-chluichirí a gcuid feidhmíochta ag laghdú ag an ráta céanna, gan aon difríocht shuntasach le feiceáil i leibhéal na tuirse cognaí a bhí orthu.

## Féach freisin

* Cluiche ríomhaire
* Físchluiche
* Cumann Síceolaíochta na Breataine

## Tagairtí

Catagóir:Sláinte
Catagóir:Físchluichí
Bean feasa

[mion|[Ann Glover, Salem]]
I mbéaloideas na hÉireann, tá ról suntasach ag **mná feasa** (uatha **bean feasa**), a bhaineann go minic le cleachtais leighis traidisiúnta. Bhí mná ann i gcónaí in Éirinn a raibh eolas acu ar ábhair ar nós leighis, beannachtaí, mallachtaí agus tairngreachta. Tugtar mná feasa orthu, ach bhí ainmneacha eile acu.; luaitear bandraoi, bean feasa, bean allthach, cailleach agus caoirseanóir.  Lean cáil na mban seo trí na glúine, daoine ar nós Biddy Early sa naoú haois déag i gContae an Chláir agus Nan Conneely san fhichiú haois ar an gCladach, Co. na Gaillimhe. 

### Ról sa Sochaí in Éirinn

Bhí ról ríthábhachtach ag mná feasa i soláthar seirbhísí pobail, mar aon le mná chaointe, mná ghlúine, agus mná leighis, mar shampla. Is minic gur comharsana scothaosta a bhí sna mná seo, ar tuairiscíodh go ndeachaigh siad isteach i stáit mheabhracha cosúil le thámhnéal agus go dtabharfadh siad faisnéis ar ais ón Domhan Eile. Tarlaíonn sé seo go minic le linn dúiseacht, de réir staidéir Ó Crualaoich ar chuntais.

##### Barántúlacht agus Ionadaíocht
Scrúdaíonn Ó Crualaoich léiriúcháin chodarsnacha na mban i bhfoinsí scríofa in aghaidh an traidisiúin bhéil. Aibhsítear an bhean feasa agus An Chailleach mar shamplaí de léirithe barántúla i dtraidisiún béil na hÉireann, a thugann dúshlán na scéalta patriarchacha atá i réim sa litríocht scríofa. Ról agus léiriú na mná ciallmhar mar neach cumhachtach atá, cé go bhfuil sé fós daonna, ceangailte leis an Domhan Eile agus a bhfuil roinnt cumhachtaí osnádúrtha leighis nó léargais aici. Sa ról seo tá sí i staid na cumhachta agus eagna sinsear nach bhféadfaí, ar shlí eile, a thabhairt di mar mhná sa tsochaí.

#### Léirmheasanna Feimineach
Pléann an chuid seo léirmheasanna feimineach ar léiriú pearsana baineanna mar an Bean feasa i mbéaloideas na hÉireann. Iniúchann sé ceisteanna a bhaineann le dlisteanacht foinsí agus an léiríonn scéalta taifeadta go cruinn róil na mban sa tsochaí. Tugann léargais ó scoláirí ar nós Ó Crualaoich léargas ar chastacht na léiriú seo.

### Fios (coincheap)
Cuirtear síos ar an bhfocal ‘fios’ in An Foclóir Beag mar *‘a bhfuil foghlamtha agus tuigthe ag duine, a bhfuil eolas ag duine; eolas, tuiscint, nádúrtha nó os nádúrtha’* agus thíos faoin ‘bean feasa’ seo mar théarma a thugtar.

### Mná Feasa Cáiliúla

* Mary Butters
* Biddy Early
* Moll Anthony
* Anne 'Goody' Glover

## Tagairtí

Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Catagóir:Béaloideasóirí Éireannacha
Catagóir:Mná feasa
Catagóir:Cailleacha
Catagóir:Luibheolaithe
Annelle R. Sheline

Bhí **Annelle Sheline** ina iar-oifigeach de chuid Roinn Stáit na Stát Aontaithe (38 bliain d'aois, a rugadh i mí Dheireadh Fómhair 1985).
## Luathshaol
Rugadh Annelle Sheline i Carolina Thuaidh, SAM, i mí Dheireadh Fómhair 1985. De réir foinsí, tógadh í i nDurham, áit ar fhreastail sí ar *C. E. Jordan High School*. Sa bhliain 2003, chríochnaigh sí a cuid scolaíochta le torthaí den scoth agus bhog sí go Nua-Eabhrac le haghaidh níos mó staidéir a dhéanamh. 

Chláraigh sí in Ollscoil Nua-Eabhrac, áit ar ghnóthaigh sí céim bhaitsiléara i Staidéar Coinbhleachta agus i Staidéar na Meán. Sa bhliain 2011, chuaigh Annelle le céim mháistreachta san Eolaíocht Pholaitiúil in Ollscoil George Washington. Faoi 2015, bhí a máistreacht críochnaithe ag Sheline agus chuir sí tús lena Ph.D. san institiúid chéanna.

## Gairmréim
Thosaigh Annelle Sheline a gairm mar Thraenálaí Ceannaireachta ag *Tuesday's Children*, eagraíocht neamhbhrabúis. D'aistrigh sí ansin le bheith ina scríbhneoir gnó ag *The Daily News Egypt*. Ina theannta sin, fuair sí taithí mar chúntóir taighde in *The Brookings Institution* sular shaothraigh sí a Ph.D.

Tar éis di a cuid staidéir dochtúireachta a chríochnú, rinneadh Comhalta Iardhochtúireachta Zwan di san *Rice University’s Baker Institute for Public Policy.* Mar thoradh ar a cuid saineolais freisin bhí sí ag obair mar Chomhalta Taighde in *The Quincy Institute*.

Bhain gairm Annelle buaicphointe amach nuair a chuaigh sí isteach i Roinn Stáit SAM mar Oifigeach Gnóthaí Eachtracha. Mar sin féin, ach bliain tar éis di a bheith ag obair i mBiúró an Daonlathais, sheas sí síos óna post.

D’fheidhmigh sí mar Oifigeach Gnóthaí Eachtracha do rialtas na Stát Aontaithe, ach d’éirigh sí as mar gheall ar easaontas le tacaíocht riarachán Biden d’Iosrael sa choinbhleacht idir Iosrael agus Gaza.

Luaigh Sheline easaontais leis an rud ar ar thug sí an *“horrific policy”*  chun tacú le hIosrael faoi riarachán Biden. Creideann sí go dtugann an polasaí seo neamhaird ar chearta agus ar ghuthanna dhaonra Gaza, rud a spreagann í chun éirí as a dlúthpháirtíocht.

Ina ráiteas, léirigh Annelle imní faoi sháruithe ar chearta an duine agus cháin sí cur chuige riarachán Biden maidir leis an gcoimhlint a réiteach. Tá aird tarraingthe ag a héirí as a dearcthaí ar choimhlint Iosrael-Hamas agus a cinneadh seasamh a ghlacadh.
## Naisc sheachtracha
*State department official’s resignation highlights rifts over US Gaza policy
*Rún ag éileamh sos cogaidh láithreach in Gaza rite ag comhairle slándála na Náisiún Aontaithe den chéad uair
Albi

Is cathair i réigiún Calabria san Iodáil é **Albi** (Calábrais: *Iàrbi*). Bhí  duine ina gcónaí ann ar an . 

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na hIodáile
Catagóir:Bardais Chúige Catanzaro
An Chalábrais

Tugtar **an Chalábrais** (Iodáilis: **') ar na teangacha agus canúintí [[Teangacha Rómánsacha|Rómánsacha]] a labhraítear in [[Calabria]] [[An Iodáil|na hIodáile]]. Is cuid de chontanam láidir canúintí atá inaitheanta go ginearálta mar Chalábrais, ach de ghnáth roinntear iad in dhá ghrúpa éagsúla:

* Tugtar **an Chalábrais Láir-Theas** ar na canúintí a labhraítear sa dá thrian den réigiún is faide ó dheas, agus de ghnáth rangaítear iad mar chuid den ghrúpa teanga na hIodáilise Deiscirt ( ''italiano meridionale estremo'' ) 
* I dtuaisceart an réigiúin, is minic a rangaítear na canúintí Calábracha leis an Napóilis (Iodáilis: ) agus tugtar **an Chalábrais Thuaidh''' orthu.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na hIodáile
Catagóir:Teangacha Rómánsacha
Comhairle Ceantair Fhear Manach agus na hÓmaí

Is údarás áitiúil i dTuaisceart Éireann é **Comhairle Ceantair Fhear Manach agus na hÓmaí** (Béarla: *Fermanagh and Omagh District Councill*, Ultais:*Districk Cooncil o Fermanagh an Omey*), a bunaíodh ar an 1 Aibreán 2015. Tháinig an chomhairle nua in áit Ceantar Fhear Manach agus Comhairle Ceantair na hÓmaí. Bhí an chéad toghcháin chuig an údaráis ar an 22 Bealtaine 2014, agus ghníomhaigh sí mar scáthúdarás, roimh chruthú Comhairle Ceantair Fhear Manach agus na hÓmaí, ar an 1 Aibreán 2015.

## Cathaoirligh
### Cathaoirleach

### Leas-Chathaoirleach

## Comhairleoirí
Chun críche toghcháin tá an chomhairle roinnte i seacht Limistéar Toghcheantar (LTC):

### Láidreacht na bPáirtithe

### Comhairleoirí de réir toghlimistéar

*Le haghaidh tuilleadh sonraí a fheiceáil féach [[Toghcháin Chomhairle Ceantair Fhear Manach agus na hÓmaí, 2023]].*

## Daonra
Clúdaonn limistéar na Comhairle nua daonra de 113,161  áitritheoirí dar le Daonáireamh Thuaisceart Éireann, sa bhliain 2011 .

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Tiomáint ar meisce

mion
Is éard atá i d**tiomáint faoi thionchar** ná tiomáint faoi thionchar an óil nó drugaí aindleathacha (agus / nó mí-úsáid drugaí ar oideas).
mion|Póstaer sna Stáit Aontaithe, 1937
Ní hamháin go gcuireann tiomáint faoi thionchar an tiománaí i mbaol ach cuirtear paisinéirí agus daoine eile atá ar an mbóthar i mbaol. Is féidir le méid beag de dhrugaí áirithe nó alcól difear mór a dhéanamh ar scileanna luaile an tiománaí, chomh maith lena chothromaíocht agus comhordú tiománaithe, grinneas, aird, am frithghnímh, agus breithiúnas ar na bóithre.

## Féach freisin

* Tiomáint faoi thionchar drugaí
* Mí-úsáid substaintí

## Tagairtí

Catagóir:Tiomáint ar meisce
Catagóir:Drugaí mídhleathacha
Catagóir:Drugaí gan stádas dlíthiúil
Catagóir:Mí-úsáid substaintí
Cannabas

*Cannabas (druga), nó cnáib, haisis, marachuan nó 'raithneach'
*Cannabas (géineas)
*Cannabinól
*''Cannabis sativa'' (bláth)
*Tetrahydrocannabinol (THC)
Catagóir:Cannabas
Víreas Epstein-Barr

Is víreas den fhine Herpesviridae é an **víreas Epstein-Barr** (ar a dtugtar **VEB** freisin) nó víreasheirpéis 4 (HHV-4). Baineann sé leis an fhofhine Gammaherpesvirinae. Tá an víreas Epstein- Barr ina chúis le roinnt galar lena n-áirítear monanúiclé-óis tógálach agus liomfóma Burkitt.TIs cúis le roinnt galair an víreas Epstein-Barr lena n-áirítear monanúiclé-óis ionfhabhtaíoch  agus Liomfóma Burkitt.

Díríonn an víreas ar limficítí B daonna tríd an ngabhdóir CD21. Is féidir leis an bpróitéin EBNA -2 a tháirgeann sé le linn  ionfhabhtaithe na gcealla seo, fachtóirí tras-scríbhinní daonna (FT) a earcú agus dá bhrí sin a bheith ina chúis le galair uath-imdhíonachta cosúil le lúpas nó diaibéiteas tíopa 1 ach freisin scléaróis iolrach.

## Tagairtí

Catagóir:Galair víreasacha
Catagóir:Herpesviridae
Catagóir:Galar tógálach sa haemaiteolaíocht
Catagóir:Carcanaiginí bitheolaíocha
Catagóir:Víreolaíocht leighis
Latrobe

* Latrobe, California
* Latrobe, Pennsylvania
* Latrobe, An Tasmáin
* Latrobe, Victoria — cathair san Astráil
* Latrobe, Virginia Thiar
Cítimeigilivíreas

Is éard is **cítimeigilivíreas (CMV)** (ó *cítea-* 'cill' ón Ghréigis *κύτος kútos*- 'coimeádán' + *μέγας mégas* 'mór, meigea-' + -víreas via Laidin *vīrus* 'nimh') ann ná víreas atá freagrach as ionfhabhtuithe nach dtugtar faoi deara go minic. Tarlaíonn a nádúr pataigineach go príomha in othair a bhfuil a gcosaintí imdhíonachta lagaithe, mar iad siúd a bhfuil cóireáil orthu le himdhíonshochta, a bhfuil tionchar ag SEIF orthu, agus féatais. Déanann CMV othair atá ag fulaingt cheana féin ó ghalar sistéamach soghonta freisin, agus is féidir leis an dara ceann díobh a bheith ina chúis le himdhíonshochtadh .

Is féidir le ionfhabhtú cítimeigilivíris i mná torracha damáiste a dhéanamh don fhéatas. Is é an t-ionfhabhtú féatais ó bhroinn is coitianta i dtíortha tionsclaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Galair víreasacha
Catagóir:Herpesviridae
Claudia Lars

File de chuid na Salvadóire ab ea **Claudia Lars**, a rugadh in Armenia, sa tSalvadóir ar an 20 Nollaig, 1899 mar **Margarita del Carmen Brannon Vega**.   Fuair sí bás i San Salvador i 1974. Ba iníon í do Peter Patrick Brannon agus Carmen Vega Zelayandía. 

## Luathshaol
Ba iad Peter Patrick Brannon (Éireannach)agus Carmen Brannon Vega Zelayandía (Salvadóiresch) a tuismitheoirí. Le linn a blianta tosaigh, bhí sí cairdiúil le Consuelo Suncín, bean chéile Antoine de Saint-Exupéry amach anseo. Thosaigh sí a cuid oideachais sa bhaile, agus ina dhiaidh sin rinne sí staidéar ag an Colegio La Asunción de Santa Ana agus í ina déagóir.

Gan údarás ó Chlaudia,, d'fhoilsigh an Ginearál Juan José Cañas, leabhrán dánta a scríobh sí, faoin teideal "Triste Mirajes ".

Sa bhliain 1919, chuir Claudia tús le caidreamh leis an bhfile Nicearaguan Salomón de la Selva, ach chuir a tuismitheoirí deireadh leis an gcaidreamh, trí Claudia a chur chuig na Stáit Aontaithe. Sna Stáit Aontaithe bhuail Claudia lena céad fhear céile: Leroy F. Beers Kuehn. D'oibrigh Claudia mar Mhúinteoir Spáinnise i Scoil cháiliúil Berlitz.
## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1974
Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
High School, Ráth Garbh

Is scoil mheasctha, neamhspleách de chuid Eaglais na hÉireann, 12–18 í **High School,** nó **an Ardscoil, Baile Átha Cliath**. Tá an Ardscoil lonnaithe i Ráth Garbh, Baile Átha Cliath. 

Bunaíodh í sa bhliain 1870 ag Sráid Fhearchair sular bhog sí go Ráth Garbh i 1971. Cónascadh é le Scoil na Deoise do Chailíní i 1974, agus rinneadh scoil chomhoideachais di. Cuireann an scoil raon spóirt ar fáil lena n-áirítear badmantan, cruicéad, reathaíocht trastíre, haca, rugbaí, agus leadóg. Sa bhliain 2009, tugadh aitheantas di mar an scoil a bhfuil an ráta is airde dul chun cinn chuig oideachas tríú leibhéal.

Tá sí faoi úinéireacht agus faoi mhaoirseacht Iontaobhas Erasmus Smith.

## Alumni mór le rá

* Lenny Abrahamson, stiúrthóir scannán agus scríbhneoir scáileáin
* Ernest Alton, ollamh ollscoile, Teachta Dála neamhspleách agus Seanadóir
* Nicola Daly, imreoir haca 
* Charles D'Arcy, easpag
* John Duggan, easpag
* Jonathan Garth, cruicéadóir
* CG Gray, eagarthóir agus scríbhneoir
* Howard Kilroy, cuntasóir agus fear gnó
* FSL Lyons, staraí agus acadúil
* William Kirkpatrick Magee, údar, eagarthóir, agus leabharlannaí
* Brian McCracken, breitheamh
* Roly Meates, iar-chóitseálaí fhoireann náisiúnta rugbaí na hÉireann
* Alison Meeke, imreoir haca
* Greg Molins, cruicéadóir
* Jason Molins, cruicéadóir
* J. Alec Motyer, scoláire bíobalta
* Annalise Murphy, mairnéalach
* William Noblett, sagart agus údar
* David Norris, scoláire, Seanadóir neamhspleách agus gníomhaí cearta sibhialta
* Denis O'Brien, fear gnó
* Shane O'Donoghue, imreoir haca páirce
* Caoimhín Ó Raghallaigh, fidléir
* Philip Orr BIL, imreoir rugbaí ceardchumann
* John Robbie BIL, imreoir ceardchumann rugbaí
* Trevor Sargent, polaiteoir agus sagart
* Alan Shatter, polaiteoir
* Roland Shortt, cruicéadóir 
* John Thorpe, sagart
* William Thrift, ollamh ollscoile agus Teachta Dála neamhspleách
* Jack Butler Yeats, ealaíontóir agus buaiteoir bonn Oilimpeach
* William Butler Yeats, file agus drámadóir

## Féach freisin

* Sráid an Phiarsaigh, Baile Átha Cliath

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Meánscoileanna i gContae Átha Cliath
Comhaontú Trefaldwyn

Is comhaontú stairiúil agus tábhachtach é **Comhaontú Trefaldwyn** (Breatnais:*Cytundeb Trefaldwyn*) a síníodh nuair a tháinig an Prionsa Llywelyn ap Gruffudd  (Breatnais:*Tywysog Cymru*) agus Anraí III Shasana le chéile ar 29 Meán Fómhair 1267. Sa chomhaontú, d’aithin Rí Anraí III Shasana (a bhí i réim idir 1216 agus 1272) seasamh Llywelyn mar Phrionsa na Breataine Bige, agus an ceart aige ómós a fháíl ó gach prionsa agus tiarna Breatnach. Síníodh an comhaontú "ag an áth", is é sin *Rhyd Chwima*, agus Ottobuono de' Fieschi, ambasadóir an Phápa i láthair , ar Afon Hafren in aice le Aberriw, timpeall dhá mhíle go leith siar ó thuaidh ó Trefaldwyn, Powys. Ní bhfuair Llywelyn ómós ó Mharedudd ap Rhys ó Trefaldwyn go dtí 1270, 

Criostalaíodh Comhaontú Trefaldwyn an méid a bhí Llywelyn ag iarraidh a bhunú, sé sin an Bhreatain Bheag a bheith faoi smacht ríochta lárnaí i Gwynedd. Bhí rud éigin bainte amach ag Llywelyn nach raibh bainte amach ag a sheanathair, Llywelyn ap Iorwerth, sa bhliain 1216, agus ba choincheap é a bhí ina ghné thábhachtach de chóras feodach na linne, mar a bhí in úsáid i Sasana, ómós a fháil ó rialtóirí dúchais. Bhí ómós riachtanach do rialtóir chun a stádas agus a chumhacht a bhunú agus a dhaingniú i measc a mhuintire.

Seo an chéad uair a d’aithin Rí Shasana cearta Phrionsa na Breataine Bige. Mar rialtóir Gwynedd agus le húdarás an teidil Prionsa na Breataine Bige, thabharfadh prionsaí agus tiarnaí dúchasacha eile na Breataine Bige ómós do Llywelyn, agus is é féin amháin a thabharfadh ómós do Rí Shasana. Chiallaigh sé seo gur shealbhaigh siad a gcuid tailte trí dhualgais a chomhlíonadh do Llywelyn - mar shampla, seirbhís mhíleata agus freastal ar a chúirt. Bhí freagrachtaí ag baint le hómós a thabhairt do Llywelyn, agus d’fhéadfaidís na tailte a chailleadh dá mbeidís mídhílseach leis.  
## Tagairtí
Catagóir:1267
Catagóir:13ú haois sa Bhreatain Bheag
Catagóir:Conwy (baile)
Aberconwy
Aberconwy
Trefaldwyn
Catagóir:Stair Chonwy
Catagóir:Aois na dTaoiseach
Taoisigh agus Ríthe na Breataine

[mion|243x243px| Péinteáil d' [Owain Glyn Dŵr|Owain Glyndŵr ; Taoiseach deireanach na Breataine Bige agus an ceannaire deireanach ar an mBreatain Bheag neamhspleách]]
Liosta **Taoisigh agus Ríthe dúchasacha na Breataine Bige** .

## Comhthéacs

### Roimhe: Rí na mBriotanach
Roimh an teideal Rí nó Taoiseach na Breataine Bige, baineadh úsáid as an teideal Rí na mBriotanach (*Brenin y Brythoniaid* ) chun cur síos a dhéanamh ar Rí na mBreatnach Ceilteach, sinsear na Breataine Bige. 

### '''Deireadh le teidil na mBreatnach'''
Mharaigh saighdiúirí Sasanacha  Llywelyn ein Llyw Olaf (*Tywysog Cymru*) sa bhliain 1282 agus chuir céasadh agus marú a dhearthár Dafydd ap Gruffydd sa bhliain 1283 freisin deireadh le neamhspleáchas na Breataine Bige.  D'úsáid monarcacht Shasana an teideal *Prince of Wales* ansin d'oidhre ar ríchathaoir Shasana. 

### '''Teidil Bhreatnaise agus Bhéarla ag dul thar a chéile'''
mion|158x158px| Armas Owain Glyndŵr
I rith na tréimhse 1400-1413, tar éis éirí amach in aghaidh riail Shasana sa Bhreatain Bheag, ceapadh Taoiseach dúchasach na Breataine Bige, Owain Glyndŵr agus monarcacht Shasana mar Phrionsa na Breataine Bige (a rinneadh Anraí V Shasana ina dhiaidh sin). Bhí Taoiseach dúchasach na Breataine Bige, Owain Glyndŵr i gceannas ar fhórsaí na Breataine Bige i gcoinne Prionsa Shasana agus riail Shasana sa Bhreatain Bheag. 

### '''Tar éis sin'''
Tar éis bhás Owain Glyndŵr sa bhliain 1415, níor shealbhaigh ach oidhre dúchasach ar mhonarcacht Shasana (agus na Breataine níos déanaí) an teideal Tywysog Cymru (nó The Prince of Wales i mBéarla) .

## Tréimhse na ríthe

## Tréimhse na dTaoiseach

## Tagairtí
Cadell ap Rhodri

Ba rí ar Seisyllwg in iardheisceart na Breataine Bige é **Cadell ap Rhodri** (d'éag 909 ).

Ba mhac le Rhodri Mawr é Cadell. Ar bhás a athar sa bhliain 878 fuair sé Seisyllwg le hoidhreacht, agus sa bhliain 904/905 ghabh sé Tíornas Dyfed ( Teyrnas Dyfed) agus thug dá mhac, Hywel Dda, len é a rialú. Nuair a fuair Cadell bás sa bhliain 909, d'aontaigh Hywel an dá thiarnas chun Tiarnas Deheubarth a chruthú.

## [[Teyrnas Deheubarth|Tagairtí]]

Catagóir:Daoine a rugadh sa 9ú haois
Catagóir:An Bhreatain Bheag sa 9ú haois
Catagóir:An Bhreatain Bheag sa 10ú haois
Catagóir:Básanna i 909
Catagóir:Tiarnaí Dyfed
Seisyllwg

Mionríocht in iardheisceart na Breataine Bige a bhí i **Seisyllwg**, a bhí ann ó 730 go 920.

Ag tús an 8ú haois, rialaigh an Rí Seisyll ap Clydog i gCeredigion. Timpeall na bliana 730 ghabh Seisyll 'Ystrad Tywi' ó Rhain ap Cadwgan, rí Dyfed, agus chuir sé lena ríocht féin é. Tugadh an logainm Seisyllwg ar an ríocht mhéadaithe nua. Taifeadtar go bhfuair a mhac, Arthen ap Seisyll, bás sa bhliain 807

Sa bhliain 872, báthadh Gwgon ap Meurig, rí Seisyllwg, trí thimpiste, agus chuir Rhodri Mawr a ríocht lena shealúchais trína phósadh le hAngharad, deirfiúr le Gwgon is sin-sin-gar-iníon Seisyll ap Clydog. Bhí Rhodri ina rí anois ar fhormhór na Breataine Bige. Nuair a fuair Rhodri bás fuair Cadell ap Rhodri le hoidhreacht Seisyllwg agus athbhunaíodh í ar feadh tamaill mar ríocht neamhspleách. D'éirigh le Cadell Dyfed a ghabháil i 904/905, agus thug sé dá mhac Hywel Dda é a rialú..

Nuair a fuair Hywel Seisyllwg le hoidhreacht freisin sa bhliain 920 tháinig an dá ríocht le chéile chun Teyrnas Deheubarth. a chruthú.

## Ríthe

* Seisyll ap Clydog
* Arten ap Seisyll (-807)
* Dyfnwal ap Arthwyr  (807-825/841)
* Meurig ap Dyfnwal (825/841-850/871)
* Gwgon ap Meurig - an rí deiridh ar Ceredigion (871-872)
* Cadell ap Rhodri (872-909)
* Clydog ap Cadell (909-920)
* Meurig ap Cadell (909-?)
* Hwyfaid ap Clydog (920-939)
* Hywel Dda ap Cadell (909-950)

## Leabharliosta

* John Edward Lloyd (1911) *Stair na Breataine Bige: ón aimsir is luaithe go dtí an concas Éadbhardach* (Longmans, Green & Co)
Catagóir:8ú haois sa Bhreatain Bheag
Catagóir:9ú haois sa Bhreatain Bheag
Catagóir:10ú haois sa Bhreatain Bheag
Catagóir:Stair Ceredigion
Catagóir:Ríochtaí na Breataine Bige
Cruinniú na bhFliúit

Is féile bhliantúil í **Cruinniú na bhFliúit** a thiteann amach i gcroílár Ghaeltacht Mhúscraí. Bítear ag ceiliúradh na feadóige móire is gach a bhaineann léi ag an bhféile. I mí Aibreáin a bhíonn sí.

Catagóir:Féilte bliantúla
Catagóir:Féilte Éireannacha
Catagóir:Gaeltacht Mhúscraí
Catagóir:An fheadóg mhór
Catagóir:Féilte ceoil
Catagóir:Ceol traidisiúnta na hÉireann
Catagóir:Féilte Gaeilge
Titim an droichid Francis Scott Key

Thug an droichead Francis Scott Key i mBaltimore, Maryland, uaidh nuair a bhuail long choimeádán ceann de na piléir thaca ina lár ag thart ar 1.28am, 26 Márta 2024.

Meastar gur thit seacht bhfeithicil san abhainn ach níltear cinnte fós cé mhéad duine a bhí iontu.

clé|mion|físeán

### Cúlra
2.6 ciliméadar ar fhad atá Droichead Francis Scott Key a théann trasna Abhainn Patapsco in iardheisceart Baltimore. Téann an Patapsco isteach i gCuan Chesapeake ar thairseach an Aigéin Atlantaigh.

Droichead cruach trus is ea é a bhfuil ceithre lána ann. Ar ceann de mhórbhealaí stát Maryland is ea é. Osclaíodh é i 1977 agus chuaigh os cionn 11 milliún feithicil thairis sa bhliain 2023.

Tá Baltimore ar cheann de na calafoirt is gnóthaí sna Stáit Aontaithe. Is é Port Baltimore an port is gnóthaí i Stáit Aontaithe Mheiriceá maidir le heaspórtáil gluaisteán agus tá sé thar a bheith tábhachtach le haghaidh lasta freisin.

### Tubaiste
Bhuail long choimeádán**,** atá cláraithe i Singeapór, an droichead i bpríomhphort na cathrach.

Bhí beirt phíolótaí ar bord ag an am. Tharla cliseadh cumhachta ar an long timpeall 1.24am agus seoladh comhartha guaise nóiméad roimh an imbhualadh. Tháinig gach duine den chriú slán sábháilte as.

Dúnadh an droichead timpeall 1.27am-1.28am. Thit an droichead san fharraige de réir a cheile, idir 1.28am agus 1.30am, de bharr an damáiste a rinneadh don tacaíocht nuair a tharla an t-imbhualadh.

Bhí ochtar ag obair ar an droichead nuair a tharla an timpiste agus tugadh tarrtháil ar bheirt acu. Maraíodh an seisear eile. 

Tógfaidh sé tamaillín an droichead a atógáil agus tá imní ann faoin tionchar ar shlabhraí soláthair an domhain.

## Féach freisin

* Droichead Francis Scott Key (Baltimore)

## Tagairtí

Catagóir:Droichid
Catagóir:Maryland
Catagóir:2024
Catagóir:Tubaistí i Meiriceá Thuaidh
Catagóir:Eachtraí muirí
Sibéal Davitt

Damhsóir sean-nóis agus nua-aimseartha, cóiréagrafaí agus pearsa teilifíse Éireannach í **Sibéal Davitt**. D’fhás Sibéal Davitt aníos gar do lár chathair Bhaile Átha Cliath. Tá sí ina cónaí i gceantar Bhaile Átha Cliath 8. Chuaigh sí chuig Gaelscoil Bhríde i Raghnallach agus bhí Gaeilge aici sa bhaile freisin. 

Baineann Davitt an-úsáid as an tobchumadóireacht ina saothar. Nuair a bhí sí sna déaga a tháinig sí trasna i gceart ar an damhsa ar an sean-nós. Thosaigh sí ag glacadh páirt i gceardlanna damhsa ar an sean-nós le damhsóirí ar nós Mick Mulkerrins agus Róisín Ní Mhainín. Thart ar an am sin a chuala sí caint ar an gcomórtas damhsa ar an sean-nós (Steip) ag Oireachtas na Samhna.

Lean Sibéal uirthi ag dul san iomaíocht sna comórtais damhsa ar an sean-nós ag an Oireachtas ar feadh ceithre bliana ina dhiaidh sin. Deir sí gur bhain sí an-taitneamh as a bheith ag glacadh páirt sna comórtais ach go raibh sí ag iarraidh sos a thógáil tar éis tamaill.

Bhí sí ag dul ar an ollscoil i gColáiste na Tríonóide nuair a chuala sí faoin gclár Glas Vegas a léirigh Adare Productions do TG4. Seó tallainne a bhí ann ina raibh deis ag duine de na hiomaitheoirí turas go Las Vegas a bhuachan agus taispeántas a chur i láthair spotálaithe tallainne Meiriceánacha. Chuir Davitt isteach ar an gcomórtas, bhuaigh sí é agus rinne sí an turas go Las Vegas. 

Rinne Davitt staidéar ar an nGaeilge agus ar léann na scannán san ollscoil agus i rith an ama sin bhí sí ag damhsa leis an gcomhlacht damhsa comhaimseartha Coiscéim i mBaile Átha Cliath.

Is mar thoradh ar mhaoiniú ón gComhairle Ealaíon a cruthaíodh an seó *Minseach*. D’oibrigh Davitt leis an scríbhneoir agus aisteoir Caitríona Ní Mhurchú agus an t-ábhar á fhorbairt aici.

De réir mar a éiríonn sí níos sine deir Davitt go bhfuil a cuid damhsa faighte níos saoráidí agus níos fisiciúla agus go bhfuil tábhacht leis an tsaoirse sin do mhná.

Bhain sí máistreacht amach sa Rince Comhaimseartha in Ollscoil Luimnigh in 2014. Ó shin i leith tá sí ag cruthú, i mbun cóiréagrafaíochta agus páirteach i raon leathan imeachtaí in Éirinn agus thar lear. Rinneadh coimisiúnú uirthi i mBaile Átha Cliath agus i Marseille agus tá obair déanta aici le Kristyn Fontanella agus Olwyn Lyons. I mí Lúnasa 2019 Davitt a bhí mar chóiréagrafaí don léiriúchán de *Ask Too Much Of Me* a bhí faoi stiúir Veronica Coburn in Amharclann na Mainistreach, Baile Átha Cliath.

Sa bhliain 2014 bronnadh Sparánacht na Comhairle Ealaíon do na hEalaíona Traidisiúnta ar Davitt. Bronnadh ceann de na chéad Ghradaim Markievicz uirthi sa bhliain 2019. Sa bhliain 2020 ba Ealaíontóir Comhlach le Dance Ireland í.

## Féach freisin

Catagóir:Damhsóirí sean-nóis
Catagóir:Damhsóirí ar an sean-nós
Catagóir:Damhsóir nua-aimseartha Éireannacha
Catagóir:Cóiréagrafaithe Éireannacha
Catagóir:Pearsana teilifíse Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine Éireannacha
Cloigtheach Chluain Dolcáin

Is cloigtheach é **Cloigtheach Chluain Dolcáin** a bhunaigh Naomh Mochua, agus atá suite i gCluain Dolcáin, Baile Átha Cliath, Éire. Is Séadchomhartha Náisiúnta é. Is iarsmalann é freisin ina bhfuil caifé.

## Suíomh
Tá Cloigtheach Chluain Dolcáin suite i lár Chluain Dolcáin, Baile Átha Cliath Theas, ó dheas d'Abhainn na Camóige.

## Stair
Tá Cloigtheach Chluain Dolcáin tógtha ar shuíomh mainistreach a bhunaigh Naomh Mochua sa 7ú haois. Tá sé ar cheann de cheithre cinn atá fágtha i gContae Bhaile Átha Cliath, na cinn eile lonnaithe i Sord, i Lusca agus i Ráth Michíl. Seasann sé os cionn 25.6m (84tr) ar airde agus ceaptar gur sampla luath é mar go bhfuil an t-eibhear ar na fardorais cothrom.

Thóg an Rí Lochlannach Olaf Bán dún anseo in AD 852. Creachadh an mhainistir i 832 agus 866.

Thóg Amlaíb Conung (b. 874) dún ar an suíomh i lár an 9ú haois. Sa bhliain 867, dhóigh fórsa faoi cheannas Cennétig mac Gaíthéne, rí Loígis, an dún agus maraíodh 100 de lucht leanúna Amlaíb. D’fhan an ceantar faoi smacht na Lochlannaigh go dtí go bhfuair Brian Bórú bua ar na Lochlannaigh ag Cath Chluain Tarbh sa bhliain 1014. Bhí imeacht stairiúil eile i gCluain Dolcáin le linn Ionradh na Normannach ar Éirinn nuair a bhí cath ann idir Risteard de Clare (Strongbow) agus Ardrí na hÉireann Ruaidrí Ua Conchobair. Rinneadh músaem agus "bialann" darb ainm East Village Cafe sa túr le déanaí.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Dolmain an Mheatháin Bhuí

Is dolmain mheigiliteach é **Dolmain an Mheatháin Bhuí** ó thart ar 3500 R.Ch. atá suite i gContae Ros Comáin, Éire.

D’aimsigh beirt daltaí scoile áitiúla dhá thua cloiche ann sna 1960idí.

Tacaíodh leis ar dtús ar 6 thairseach dhíreacha, 2.3 méadar ar airde, agus meastar go bhfuil meáchan ceithre thonna is fiche ag an gcloch uachtair. Tá an chloch tairsí atá ag tacú le cúl na huaschloiche tite, rud a ligeann don chloch mhullaigh sleamhnú siar as a suíomh, rud a fhágann gur thit cloch an dorais freisin. Tá an chloch mhullaigh anois ag uillinn 45 céim.

Ceaptar go raibh tuamaí den sórt seo, a bhfuil breis is 1,200 díobh aitheanta in Éirinn, ina n-áit adhlactha ag rí nó taoiseach tábhachtach amháin nó b’fhéidir tuamaí roinnt ball de threibh a raibh cónaí orthu sa cheantar sa ré Neoiliteach.

Bhí aithne áitiúil uirthi mar Leabaidh Éirn sna 1930í.

## Suíomh
Tá sé suite i gContae Ros Comáin, cúpla céad méadar ón M6. Faightear rochtain air trí chosán sreinge amach ó bhóthar áitiúil ó bhóthar réigiúnach an R362 i sráidbhaile Bhéal Átha na Muille ar imeall thiar Bhaile Átha Luain.

## Gailearaí

Íomhá:IMG_Meehambee2820.jpg|alt=Meehambee Dolmen
Íomhá:IMG_Meehambee2816.jpg|alt=Meehambee Dolmen
Íomhá:Meehambee_Dolmen_29-10-2015_2.JPG|alt=Meehambee Dolmen
Íomhá:IMG_Meehambee2813.jpg|alt=Camouflaged in moss, hardly visible on the bridle path
Íomhá:Information_Panel_Meehambee_Dolmen.jpg|alt=Information panel at site entrance|Painéal eolais ag bealach isteach don suíomh.


## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata