Eilean na h-Oige

Chum an tAthair Urramach Ailean MacDhomhnaill (1859-1905) dán leis an teideal ***Eilean na h-Oige*** faoi Oileán Eirisgeigh, mar a raibh cónaí air agus mar a bhfuil sé curtha. Tagairt do thír na scéalta, Tír na nOlldathanna, atá sa teideal. 

## Téacs
;Eilean na h-Oige

:Ged a gheibhinn-se mo thagha 
:B'o mo rogha de'n Eòrpa 
:Aite tuinidh an cois na tuinne 
:An Eilean grinn na h-Oige; 
:Lom e dhuilleach, lom e mhuran, *(Lom e dhuilleach= gan duilleoga)*
:Lom e churrac eòrna : 
:Air a luimead gur a lurach 
:Leamsa a h-uile fòd dheth. 

:Is fhada o thugadh dhutsa an urram 
:Aig a' Phrionnsa Tearlach : 
:Is ann bha fuireach an sàr-dhuine *(an sàr-dhuine = An file, laoch agus dróbhair, Domhnall Mac Iain mhic Sheaumais)*
:Chuir gu'm fulang Loòdaich ; *(Chuir gu'm fulang = cuir br i gcomparáid)*
:Is Iain Mùideartach an curaidh *(Iain Mùideartach = Taoiseach Chlann Mhic Raonuill, RIP 1670) * 
:Dh'iomair cluich air Lòchaidh, 
:Thug iad uile greiseag annad : 
:Fir an diugh 'ga thòrachd. 

:Cha'n 'eil ionad anns a' chruinne 
:As inntinniche òigridh ; 
:Sunndach cridheil fonn nan nighean 
:As binne sheinneas òran. 
:Ar cuid bhodach, is iad tha frogail, 
:Mòr tha thogail coinh riuth : 
:Sùrd na caileig air a' chaillich, 
:Is mear an aigne tha fòipe. 

:Fuaim nam feadan feadh nan creagan, 
:Leinibh bheaga a' dannsadh; 
:Luchd na mara a' sàr-tharruing 
:Canabhas ri cranntaibh ; 
:Eigh nan gillean  mu'n linnidh, 
:lad ag iomairt trang ann : 
:Tràigh as gile, cnuic as grinne, 
:Rogha suidhe eamhraidh. 

:Là na gaillinn gur a fallain 
:Gaoth na mara greanntaidh; 
:Gasda an sealladh muir a' stealladh 
:Sad mu mhullach bheannta; 
:Marcan-sìne bharr na Sgrìne 
:Nuas 'na mhill 's 'na dheann ruith ; 
:Muir gach ama caochladh greanna 
:Ris na meallan geamhraidh. 

:Gasda am farum aig a' bhannal 
:Tha air an teanal thall ud ; 
:Luadhadh daingean air na maidean,. 
:Chuireas plaid an teanntachd ; 
:Trom am buille, treun an ruighe, 
:Trang a' bhuidheann bhaindidh ; 
:An clò 'na shiubhal dol an tighead, 
:Rann cur ruith gun taing air. 

:Thall mu'n teallach faic a' chailleach 
:Cur 'na deannaibh cuibhle. 
:Fear an tighe, is math a làmhan, 
:Dubhan cam 'ga rìghleadh. 
:Tigh a' Bhealaich, is mòr an tathaich 
:Tha ann de fhearaibh is nìonag, 
:Is fear d'am b'aithne le sàr-anail 
:Gabhail rann na Fèinne. *(Gabhail rann = ag canadh rainn nó bailéid)*

:Pìob 'ga spreigeadh, binn a fead leam, 
:Is cha b'e sgread na fìdhle ; 
:Cridhe toirt breab as, 's e 'ga freagairt 
:Ann am beadradh inntinn. 
:Air an fheasgar bhiodh na fleasgaich 
:Ag oomh-fhreagairt tìm dhi : 
:Leam bu ghasda bhith 'nam faisge *(Leam = Dar liom)*
:Dol an teas an rìghlidh. 

:Fir a' iarruing mach a caladh, 
:Gum b'e an sealladh èibhinn ; 
:Togail chranna, buill 'gan snaimeadh 
:Ann am gramaibh gleusta; 
:Siuil ag crathadh, chluinnte am farum, 
:Gus am faighte rèidh iad ; 
:Is raach air chabhaig thun na mara, 
:Is cop ri darach déideig. 

:Na lìn fhada is na lin sgadain 
:Ann am badaibh reidh ac' ; 
:H-uile h-ullachas dhìth culaidh *(dhìth culaidh = de dhíth)*
:Bhios a' ruith an èisg ac'. 
:Dia na tuinne gur e am bun e : 
:dod è ni duine ,as eugmhais ? 
:Toradh mara a cuilidh Mhoire- 
:Is e tha cumail èis bhuap'. 

:Gu'm bu laghach toiseach foghair 
:Corra thadhal dorghaich, 
:Leigeil dhubhan thun a' ghrunna 
:Muigh air iola eòlaich. 
:Bodaich bheaga ag ith an graide, 
:Mucan creige ag corbadh, 
:Is beadag cudaige tighinn chugainn 
:D'an robh an criomadh seòlta. 

:Tòrachd cobhartaich ri reothart 
:Miuigh air oitir treud dhiubh : 
:Dh'aindeoin crosgag bhog na rosaid 
:Gheibhte sochair èisg ann. 
:Nuas 'nar fochair gun dad dochuinn 
:Thigeadh socair lèabag ; 
:Is bioraich mhosach, thoill an crochadh, 
:Is tric bha crios dhiubh fhèin ann. 

:Feasgar foghair draghadh mhaghar 
:Gu'm b'i an fhaghaid ghrinn i ; 
:lasg a' riobadh, gun fhois tiota, 
:Togail diogal inntinn' ; 
:Sliopraich slapraich aig an slat-an 
:Oumail cath an teinn ruith ; 
:Beairt 'ga bogadh is beairt 'ga togail 
:Is beairt 'ga sgobadh innte. 

:An àm na Callainn' feadh nan carraig 
:Bhiodh na feara greòd dhiubh ; 
:Là gun dad aca 'gan ragach' ('ragach' = 'teann isteach')
:Is latha sgait gu leoir ann. 
:Fear a' pronnadh is fear a' solladh 
:Tional pobull ghòrag ; 
:Tàbh 'ga thomadh thun an todhair 
:Sin 'ga thogail fòpa. 

:Fir 'nan deannaibh tarruing eallach 
:Stigh o'n chaladh Hanna ('Hanna' = ón Sean-Lochlannais 'höfn' i nGaeilge 'cuan' nó 'calafort'.)
:Dh' iasg na mara a rèir an ama 
:Cumail thall na teanntachd ; 
:Smearaich thapaidh ruith 'nam feachdaibh 
:Feadh nan leac an traingead, 
:Tìoradh langa, dhaibh is aithne, 
:Air an sgallaidh 's t-samhradh. 

:Bharr gach bearraidh, stigh gach bealach, 
:Chithear deannan nìonag, 
:Eallach connaidh cùl an droma 
:Nuas o'n mhonadh Sgrìne. 
:Bodaich throma an cas air sgonnan 
:Chas-a-croma, sgìoe dhiubh, 
:Sruth de'n fhallus air am malaidh, 
:Toirt air talamh strìochdadh.

:Luingeas bhioran aig na giullain 
:Air gach linne an snàmh iad ; 
:Fear 'gan leigeadh, fear 'gan tilleadh 
:Air gacb iomall bàghain. 
:Sud an iorram nach dean ciorram, 
:Chuireas mire air àite — 
:Coimhling loinneil ud na cloinne: 
:Leam bu toil bhi 'm pàirt riu. 

:H-uile h-eag ,am bonn nan creiagan 
:Bothag bheag aig cloinn ann ; 
:Sreathan shlige, bloighean phige, 
:Badan riobag, loinn leo: 
:Buain nam bileagan bu ghrinne 
:Ann am mire soighneis, 
:Togail luinneag air gach coileig, 
:Leigeil ruith le 'n aoibhneas. 

:Ogain gheala feadh nam bealach, 
:Gur e an teanal grinn iad : 
:Sud iad agaibh feadh nan laga 
:Ann am baidean cruinn iad. 
:Nall am mullach thar an tulaich, 
:Dhaibh is ullamh sìnteag ; 
:Dìreadh chnoc, gearradh bhoc, 
:Saor o lochd 's o mhìghean. 

:Ròn le a chuilean air an t-siubhal 
:Co nach ludhaig speis dha ? 
:Is e cho measail air an isean, 
:Mu'n dean clibisd beud air. 
:Ri àm cunnairt, sud air mhuin e, 
:Falbh an t-sruth gu rèidh leis ; 
:Gu'm bu tubaisdeach do'n duine 
:Chuireadh eunna air sfhleus ris. 

:Sùlair amaiseach a's t-earrach 
:Stigh an caraibh tìr e, 
:Tighinn an caise, sgiathan paisgte, 
:Fear nach caisgte a chiocras. 
:Thall 's a bhos iad, cha'n 'eil fois ac' 
:Sloistreadh crosd' gun sgìos ac' ; 
:Cromadh, tomadh fo na tonnan, 
:Lionadh bhronnan shìoa iad. 

:Corr chas-fhada, stob bun chladaich, 
:An riochd bhi ragaicht' reòta; 
:An ann fo gheasaibh tha i seasamh ? 
:Am bi i feasd 'san t-seòl ud ? 
:Cailleach ghlic i, cha do chleachd i 
:Cluich an cuideachd ghòraich; 
:Rogha suthain bhi gun duine 
:An cuid rith 'g grunnach lònain. 

:An sgarbh odhar, air tha fothail, 
:Caradh fodha an clisgeadh. 
:D' eoin na mara cha'n 'eil fear ann 
:Fhuair a char 'san uisge. 
:Aghaidh Staca ris na leacaibh 
:Chithear feachd ri fois diubh : 
:Sud 'san uisge iad, ma ni mosgaid 
:Loegadh clis 'nam faisge. 

:H-uile cinneadh muigh air linnidh 
:A ni imeachd tuinn deth ; 
:Bun-a-bhuachaille a' mhuineil, 
:Binn a bhurral ciuil leam ; 
:Crannlach 's learga bhràghada dearga, 
:Annlag fairge, eoin-bhùchain, 
:Iall de lachaibh am fiath a' chladaich, 
:Riagh de chearoaill umpa. 

:Ach b'e m'ulaidh-sa dhiubh uile 
:Té gun lurachd gann di, 
:Bòdhag chuimir cheuma grinne 
:Sheasadh ionad baintighearna. 
:Is i tha furachail m'a culaidh, 
:Mu'n toir fliuchadh greann di : 
:Coltas silidh a bhi tighinn, 
:Tillidh i 'na teannruith. 

:Is tric a shuidh mi am barr na beinne 
:Ag amharc luingeas Ghallda, 
:Le 'n cuid canabhas ri crannaibh, 
:Gu'm b'e an sealladh greannmhor: 
:Sgoth a' tilleadh, an ealta mire, 
:Cromadh sireadh annlainn : 
:Gu'm b'e sonas a bhi fuireach 
:Anns an innis sheannsail. 

:Is minig theireadh fear an inisg 
:Gu'n robh an t-eilean staimhnte, 
:H-uile duine bh'ann a thuineadh,. 
:Ann an ionad fainge : 
:Ach 'se chuir air barrachd lurachd,. 
:Air gach tulach 's gleann deth, 
:Dìon na tuinne a bhi uime 
:Cumail muigh na h-anntlachd.

Catagóir:Dánta
Catagóir:Liosta dánta Gaelacha