open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
24 Samhain

Is é an **24 Samhain** an 328ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 329ú lá i mbliain bhisigh. Tá 37 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Eaglais Chaitliceach Rómhánach - Naomh Colman

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1713 — Laurence Sterne, scríbhneoir Angla-Éireannach (r. 1768)
* 1784 — Zachary Taylor, 12ú uachtarán na Stát Aontaithe (b.1850)
* 1808 — Jean-Baptiste Alphonse Karr, iriseoir, úrscéalaí agus drámadóir Francach (b. 1890)
* 1826 — Carlo Collodi, iriseoir agus scríbhneoir Iodálach (b.1890)
* 1897 — Lucky Luciano, coirpeach agus drongadóir Meiriceánach de phór na Sicile (b. 1962)
* 1925 — Simon van der Meer, fisiceoir Ísiltíreach (b. 2011)
* 1942 — Billy Connolly, aisteoir, fuirseoir agus ceoltóir Albanach
* 1946 — Ted Bundy, dúnmharfóir srathach Meiriceánach (b. 1989)
* 1948 — Mary White, polaiteoir Éireannach
* 1955 — Einar Kárason, scríbhneoir Íoslannach
* 1983 — Dean Ashton, imreoir sacair Sasanach
* 1992 — Oliver Dingley, tumadóir Sasanach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1231 — San Eilís na hUngáire, naomh Críostaí (r. 1207)
* 1241 — Pápa Celestine IV 
* 1848 — William Lamb, polaiteoir Sasanach (r. 1779)
* 1922 — Robert Erskine Childers, údar agus náisiúnaí Éireannach (r.1870)
* 1934 — Máirtín Mac Donnchadha, polaiteoir Éireannach (r. 1857)
* 1940 — James Craig, 1ú Bíocunta Chreaga Abhann, polaiteoir as Béal Feirste (r. 1871)
* 1942 — Peadar Ó Cearnaigh, cumadóir agus náisiúnaí Éireannach (r. 1883)
* 1955 — John Hassett, polaiteoir Éireannach (r. 1891)
* 1958 — Robert Cecil, An Chéad Bhíocunta Cecil de Chelwood, dlíodóir agus polaiteoir Sasanach (r. 1864)
* 1960 — Stephen Flynn, polaiteoir Éireannach
* 1963 — Lee Harvey Oswald, feallmharfóir John F. Kennedy (r.1939)
* 1980 — George Raft, aisteoir Meiriceánach (r. 1901)
* 1991 — Freddie Mercury, amhránaí agus ceoltóir Sasanach (r.1946)
* 1996 — Mícheál Ó hEithir, iriseoir spóirt (r.1920)
* 1996 — Somhairle MacGill-Eain, file Albanach (r.1911)
* 1999 — Joseph Farrell, polaiteoir Éireannach (r. 1905)
* 2012 — Héctor Camacho, dornálaí Pórtó Ríceach (r. 1962)
* 2018 — Próinséas Ní Chatháin, scoláire Éireannach (r. 1936)
* 2020 — Anraí Ó Riain, iománaí Éireannach (r. 1957)
* 2024 — Breyten Breytenbach, scríbhneoir agus péintéir as an Afraic Theas (r. 1939)

## Tarluithe eile
* 1642 - Fuair Abel Tasman, "Tír Van Diemen" (An Tasmáin inniu) - ba é Tasman an chéad Eorpach an t-oileán a fháil .
* 1859 - D'fhoilsigh Charles Darwin *On the Origin of Species* 
* 1922 - Cuir fórsaí an tSaorstáit naonúr ball d'Óglaigh na hÉireann chun báis, leis an údar Erskine Childers san áireamh.
* 1963 - Maraíodh Lee Harvey Oswald i rith tionlacan póilíní agus chraolachán an feallmharú ar theilifís bheo
* 1973 - Tugadh cead vótála do na bundúchasaigh san Astráil
* 1995 - Vótáil muintir na hÉireann ar son leasú sa Bhunreacht chun go mbeadh colscaradh dleathach sa tír
* 2016 - Shínigh rialtas na Colóime agus Fórsaí Armtha Réabhlóideacha na Colóime socrú síochána coigeartaithe, mar sin, chríochnaigh cogadh cathartha sa Cholóim

1124
Samhain, 24
James Craig, an 1ú Bhíocunta Chreaga Abhann

Ba cheannaire aontachtach i dTuaisceart Éireann é **James Craig**, an 1ú Bhíocunta Chreaga Abhann (, 8 Eanáir 1871 - 24 Samhain 1940). 

mion|188x188px|1924|clé
## Saol
clé|mion|150x150px|28 MF 1912ː an Conradh agus an Cúnant - Craig i lár le Carson
Chuir Craig agus Edward Carson Óglaigh Uladh ar bun sa bhliain 1911.

Sa bhliain 1912, dhréachtaigh Edward Carson agus James Craig an Conradh agus an Cúnant Sollúnta (Solemn League and Covenant) agus shínigh breis agus 250,000 Protastúnach i gCúige Uladh é. Sa bhliain 1913 bhunaigh siad seo Óglaigh Uladh, fórsa a raibh sé de chuspóir acu stop a chur leis an Rialtas Dúchais ar dhóigh amháin nó ar dhóigh eile.
clé|mion|198x198px|1924
Bhí Craig ar dhuine de lucht tacaíochta Edward Carson le linn na géarchéime faoi rialtas dúchais.

Nuair a tharla críochdheighilt, bhí Carson tar éis éirí as agus bhí James Craig anois ina cheannaire ar an bPáirtí Aontachtach. An chéad Phríomh-Aire ar Thuaisceart Éireann a bhí ann, ó 1921-1940.

Rinneadh bairnéad de Craig sa bhliain 1918; ansin i 1927 rinneadh 'Viscount Craigavon' (Bíocunta Chreaga Abhann) de.

### Meath agus bás
Bhí Craig fós in oifig nuair a tháinig néaltrú air, is cosúil, agus 19 bliain i réim. D'éag an príomh-aire ar 24 Samhain 1940, in aois 69 dó agus tá sé curtha i Stormont.
clé|mion|Stormont|150x150px

## Tionchar
Sna seascaidí, d'ainmnigh baile ina dhiaidh, Craigavon. 

## Féach freisin

* Basil Brooke, an 1ú Bhíocunta Brookeborough

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1871
Catagóir:Básanna i 1940
Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh
Catagóir:Cogadh na mBórach
Catagóir:Daoine Albanacha na hUladh
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha
Catagóir:Príomh-airí
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Rialtas Dúchais in Éirinn
Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
James Craig

Tá níos mó ná ciall amháin le **James Craig**:

* James Henry Craig (1748-1812); oifigeach míleata Briotanach agus riarthóir coilíneach na gCeanadaí
* James Craig (1744-1795); ailtire Albanach
* James Craig, Albanach a fuair an Chrois Victeoiria sa bhliain 1855
* James Craig, 1ú Bíocunta Chreaga Abhann (1871-1940); céad Príomh-Aire Thuaisceart na hÉireann
* James Craig, nó James Henry Meador mar a rugadh é(1912-1985); aisteoir Meiriceánach
* James Terrill Craig (1939-1978); comrádaí le muintir Charles Manson
* Jim Craig, imreoir Meiriceánach haca oighir
* Soitheach trí chrann, darb ainm *[[James Craig (soitheach)|James Craig]]*

## Féach freisin
* Séamus Ó Creag
2002

Is gnáthbhliain an bhliain **2002**
* Bliain Shíneach (12 Feabhra): Each (馬)

## Eachtraí
mion|1 Eanáir: An chéad sraith nótaí bainc ainmnithe in ''euro''
* 1 Eanáir - Cuireadh an euro i gcúrsaíocht i 17 tír san Aontas Eorpach.
* 30 Meitheamh - Bhuaigh An Bhrasaíl an 17ú Corn Sacair an Domhain i Yokohama, An tSeapáin.

## Breitheanna
* 4 Feabhra — Troy Parrott, imreoir sacair Éireannach
* 20 Feabhra — Gavin Bazunu, imreoir sacair Éireannach
* 15 Bealtaine — Hala Al Turk, amhránaí popcheoil as Bairéin
* 28 Meitheamh — Marta Kostyuk, imreoir leadóige Úcránach
* 29 Lúnasa — Rhasidat Adeleke, lúthchleasaí Éireannach
* 6 Meán Fómhair — Leylah Annie Fernandez, imreoir leadóige Ceanadach
* 13 Samhain — Emma Raducanu, imreoir leadóige Briotanach

## Básanna
* 8 Eanáir — Alexandr Mikhailovich Prokhorov, fisiceoir Rúiseach (r. 1916)
* 12 Eanáir — Robert Francis Ruttledge, éaneolaí Éireannach
* 16 Eanáir — Bobo Olson, dornálaí Meiriceánach
* 17 Eanáir — Camilo José Cela, scríbhneoir Spáinneach (r. 1916)
* 18 Eanáir — Seán Ó hEochaidh, béaloideasaí Éireannach
* 23 Eanáir — Pierre Bourdieu, socheolaí, antraipeolaí, agus fealsamh Francach
* 13 Feabhra — Waylon Jennings, ceoltóir Meiriceánach
* 22 Feabhra — Paddy Ambrose, peileadóir agus bainisteoir Éireannach
* 16 Lúnasa — Éamonn Mac Thomáis, staraí, scríbhneoir agus craoltóir Éireannach
* 6 Feabhra &ndash; Max Ferdinand Perutz, Bithcheimicí a saolaíodh i Vín (r. 1914)
* 9 Feabhra — Banphrionsa Margaret, Cuntaois Snowdon, banphrionsa Briotanach
* 21 Feabhra — John Thaw, aisteoir Sasanach Meiriceánach
* 27 Feabhra - Spike Milligan, siamsóir Éireannach (r. 1918)
* 13 Márta — Hans-Georg Gadamer, fealsamh Gearmánach
* 24 Márta — César Milstein, bithcheimiceoir Airgintíneach
* 27 Márta — Milton Berle, fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach
* 18 Aibreán &ndash; Thor Heyerdahl, fear eachtraíochta Ioruach (r. 1914) 
* 6 Bealtaine - Pim Fortuyn, polaiteoir ón Ísiltír (r. 1948)
* 8 Bealtaine — Máirtín Ó Corrbuí, scríbhneoir Éireannach
* 8 Bealtaine — Sylvester Barrett, polaiteoir Éireannach de chuid Fianna Fáil
* 13 Bealtaine — Ruth Cracknell, ban-aisteoir Astrálach
* 19 Bealtaine — John Gorton, polaiteoir Astrálach agus 19ú Príomh-Aire na hAstráile
* 30 Bealtaine - John B. Keane, scríbhneoir Éireannach (r. 1928)
* 20 Meitheamh – Edwin Chargaff, bithcheimiceoir Ostarach-Mheiriceánach (r. 1905) 
* 9 Iúil — Rod Steiger, aisteoir Meiriceánach
* 6 Lúnasa – Edsger Dijkstra, ríomheolaí Ollannach (r. 1930)
* 31 Lúnasa — George Porter, ceimiceoir Briotanach
* 19 Deireadh Fómhair — Pádraig Ua Maoileoin, scríbhneoir Éireannach
* 25 Deireadh Fómhair — Richard Harris, aisteoir, amhránaí, agus scríbhneoir Éireannach
* 18 Samhain — James Coburn, aisteoir Meiriceánach
* 20 Nollaig — Grote Reber, réalteolaí Meiriceánach
* 22 Nollaig - Joe Strummer, scríbhneoir Sasanach (r. 1952)

## Duaiseanna Nobel
* Síocháin - Jimmy Carter
* Fisic - Raymond Óg Davis, Masatoshi Koshiba, agus Riccardo Giacconi
* Ceimic - John Bennett Fenn, Koichi Tanaka, agus Kurt Wüthrich
* Leigheas - Sydney Brenner, H. Robert Horvitz, agus John Sulston 
* Litríocht - Imre Kertész

## Scannáin

## Teilifís

## Tagairtí

Catagóir:Blianta
28 Deireadh Fómhair

Is é an **28 Deireadh Fómhair** an 301ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 302ú lá i mbliain bhisigh. Tá 64 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Eaglais Chaitliceach Rómhánach - Naomh Jude agus Síomón Díograiseoir

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1755 — Jacques Labillardière, luibheolaí Francach (b. 1834)
* 1793 — Eliphalet Remington, dearthóir arm tine Meiriceánach (b. 1861)
* 1866 — Ramón del Valle-Inclán, scríbhneoir Gailíseach (b. 1936)
* 1868 — James Brendan Connolly, lúthchleasaí (b. 1957)
* 1914 — Jonas Edward Salk, víreolaí Meiriceánach (b. 1995)
* 1922 — Nioclás Mac Riocaird, iománaí agus imreoir peil Ghaelach (b. 1976)
* 1929 — Paddy Keaveney, polaiteoir Éireannach (b. 1995)
* 1951 — Peter Hitchens, iriseoir Máltach
* 1955 — Bill Gates, fear gnó Meiriceánach
* 1958 — Marty Morrissey, tráchtaire Éireannach
* 1966 — Andy Richter, fuirseoir Meiriceánach
* 1967 — Julia Roberts, aisteoir Meiriceánach
* 1974 — Joaquin Phoenix, aisteoir Meiriceánach
* 1974 — Nigel Mills, polaiteoir Briotanach
* 1981 — Milan Baroš, imreoir sacair Seiceach
* 1982 — Jean Pascal, dornálaí Háítíoch-Ceanadach
* 1997 — Taylor Fritz, imreoir leadóige Meiriceánach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1503 — Pápa Pius III, Pápa in 1503 (r. 1439)
* 1704 — John Locke, fealsamh Sasanach (r.1632)
* 1740 — Áine na Rúise, banimpire ar an Rúis (r.1693)
* 1952 — Billy Hughes, polaiteoir Astrálach agus 7ú Príomh-Aire na hAstráile (r. 1862)
* 1962 — Gabrielle Renaudot Flammarion, réalteolaí Francach (r. 1877)
* 1976 — Máire Drumm, polaiteoir Éireannach (r. 1919)
* 1978 — Seán McGuinness, polaiteoir Éireannach (r. 1877)
* 1995 — Thomas Bellew, polaiteoir Éireannach (r. 1943)
* 1998 — Ted Hughes, file agus scríbhneoir Sasanach (r. 1930)
* 2004 — Jimmy McLarnin, dornálaí Ceanadach (r. 1907)
* 2005 — Richard Smalley, ceimiceoir Meiriceánach (r. 1943)
* 2006 — Trevor Berbick, dornálaí trom-mheáchain Iamácach (r. 1954)
* 2012 — Savita Halappanavar, bean a fuair bás in Éirinn mar gheall ar bhreith anabaí (r. 1981)
* 2021 — David Tweed, imreoir rugbaí agus polaiteoir Éireannach (r. 1959)
* 2022 — Jerry Lee Lewis, amhránaí, cumadóir, agus pianódóir rac-cheoil agus ceol tuaithe Meiriceánach (r. 1935)
* 2023 — Matthew Perry, aisteoir Meiriceánach agus Ceanadach (r. 1969)

## Tarluithe eile
* 1492 - Tháinig Críostóir Colambas i gCúba. Shíl sé go raibh siad sa tSeapáin.
* 1886 - Thiomnaigh Grover Cleveland Dealbh na Saoirse
* 1958 - Toghadh Angelo Giuseppe Roncalli ina Phápa
* 1962 - Géarchéim na nDiúracán i gCúba: Réiteach na Géarchéime
* 1981 - Bunaíodh Metallica
* 2018 - Toghadh Jair Bolsonaro mar Uachtarán na Brasaíle
* 2023 - Tharla Cluiche Ceannais Rugbaí an Domhain, 2023 sa Stade de France. Bhuail An Afraic Theas Nua-Shéalainn le aon pointe amháin (12-11)

1028
Deireadh Fómhair, 28
29 Bealtaine

Is é an **29 Bealtaine** an 149ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 150ú lá i mbliain bhisigh. Tá 216 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Nigéir - Lá an Daonlathais
* Bahá'íoch - Deascabháil na Bahá'u'lláh
* Náisiúin Aontaithe - Lá Idirnáisiúnta na Coimeádaithe Síochána

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1265 — Dante, scríbhneoir agus polaiteoir Iodálach (b.1321)
* 1439 — Pápa Pius III, (b. 1503)
* 1630 — Séarlas II, Rí Shasana (b.1685)
* 1827 — Timothy Daniel Sullivan, polaiteoir Éireannach (b. 1914)
* 1874 — G. K. Chesterton, scríbhneoir Caitliceach Sasanach (b. 1936)
* 1879 — Eibhlís Uí Chróinín, amhránaí Éireannach (b. 1956)
* 1890 — Seán French, polaiteoir Éireannach (b. 1937)
* 1903 — Bob Hope, aisteoir Sasanach (b. 2003)
* 1904 — Marcel Thil, dornálaí (b. 1968)
* 1910 — Klaus Nordling, scríbhneoir (b. 1986)
* 1913 — Tony Zale, dornálaí Meiriceánach (b. 1997)
* 1917 — John F. Kennedy, 35ú uachtarán na Stát Aontaithe (b.1963)
* 1920 — John Harsanyi, eacnamaí Ungárach (b. 2000)
* 1939 — Mary Banotti, polaiteoir Éireannach
* 1950 — Bruno Bréguet, coirpeach Eilvéiseach (b. 1995)
* 1951 — Mícheál Mac Dubhghaill, polaiteoir agus dlíodóir Éireannach
* 1954 — Jerry Moran, polaiteoir Meiriceánach
* 1958 — Annette Bening, ban-aisteoir Meiriceánach
* 1965 — Peter Freeman, ilionstraimaí Meiriceánach (b. 2021)
* 1967 — Noel Gallagher, ceoltóir Sasanach
* 1975 — Mel B, amhránaí Sasanach
* 1976 — Siarhei Liakhovich, dornálaí Bealarúiseach
* 1984 — Carmelo Anthony, cispheileadóir gairmiúil Meiriceánach
* 1991 — Conchúir Mac Craith, iománaí Éireannach
* 1993 — Jana Čepelová, imreoir leadóige Slóvacach
* 1996 — Tom Morrissey, iománaí Éireannach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1500 — Bartolomeu Dias, taiscéalaí Portaingéalach (r ~1450)
* 1780 — Máire Tóireasa na hOstaire, 63, banríon (r. 1717)
* 1861 — Joachim Lelewel, 75, staraí Polannach (r. 1786)
* 1892 — Bahá'u'lláh, 74, Baha'i a bhunaigh an creideamh (r. 1817)
* 1942 — John Barrymore, aisteoir Meiriceánach
* 1942 — Akiko Yosano, file tanka Seapánach
* 1951 — Fanny Brice, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1891)
* 1956 — Cormac Breathnach, polaiteoir Éireannach (r. 1885)
* 1958 — Juan Ramón Jiménez, file Spáinneach (r. 1881)
* 1973 — P. Ramlee, aisteoir agus stiúrthóir scannán Malaeisiach
* 1979 — Henry Coyle, polaiteoir Éireannach 
* 1979 — Mary Pickford, ban-aisteoir Ceanadach-Meiriceánach (r. [1892]])
* 1993 — Billy Conn, dornálaí Meiriceánach (r. 1917)
* 2010 — Dennis Hopper, Aisteoir agus scannánóir (r. 1936)
* 2020 — Curtis Cokes, dornálaí Meiriceánach (r. 1937)
* 2022 — Lester Piggott, jacaí Sasanach (r. 1935)
* 2023 — Tove Skutnabb-Kangas, teangeolaí Fionlannach (r. 1940)

## Tarluithe eile
* 1953 - Bhain Edmund Hillary agus Tenzing Norgay barr Shliabh Everest amach.
* 1985 - Tubaiste staid Heysel: maraíodh 39 duine ag cluiche ceannais coirn na hEorpa 
* 1982 - Chuir Ardeaspag Canterbury fáilte roimh an bPápa Eoin Pól II chuig Ardeaglais Canterbury.

0529
Bealtaine, 29
Hermione Granger

Is carachtar cumtha í **Hermione Jane Granger** (19 Meán Fómhair 1979 a rugadh í) sa tsraith leabhar *[[Harry Potter]]*. Is banscoláirí óg ar Scoil Chomhoideachais Draíodóireachta Hogwarts (mar a thugtar uirthi sa leagan Gaeilge den leabhar). Chomh maith le Ron Weasley, is dlúthchara Harry í.

## Féach freisin
* Emma Watson

## Tagairtí

Granger, Hermione
Granger, Hermione
Granger, Hermione
Gó (bordchluiche)

thumb|240px|Fir Síneacha ag imirt Go (Pictiúr ón 16ú haois)
Bordchluiche straitéiseach beirte is ea **gó** a thosaigh sa tSean-Sín sa tréimhse 2000 RC go 200 RC. Tá an-ghnaoi ar an gcluiche seo ar fud na hÁise; sa tSeapáin agus sa tSín go háirithe. Le teacht an idirlín, tá níos mó daoine ag imirt gó ar fud an domhain. 

## Ainm
Tagann an t-ainm Gaeilge ón Seapáinis *碁* [go]; ciallaíonn an ainm Sínise *圍棋* [wéiqí] "Bordchluiche Timpeallaithe". Tugtar *바둑* [baduk] sa Chóiréis.

## Rialacha

Tá an cluiche cosúil le fichille mar is cluiche straitéiseach é. Ach tá cothrom na féinne idir gach fiche; Níl rí ná banríon le cumhacht breise sa chluiche seo. Nuair a thosaíonn an cluiche, níl aon phíosa ar an mbord. Cuireann an t-imreoir píosa (darbh ainm "cloch") ar an mbord. Tá téarmaí speisealta ann ó theanga na Seapáine mar shampla uttegae sórt íobartha agus imeartha sa tsúil. Tá an cluiche bunaithe ar shean-chogadh sa tSeapáin agus b'éigean na himreoirí fiche nó talamh an imreora eile a timpeallú. Uaireanta níl tú ró-chinnte, níl sé soiléir cé a bhuaigh an cluiche agus caithfidh na himreoirí comhaireamh a dhéanamh. Tarlaíonn sé sin nuair atá an cluiche géar.

## Naisc sheachtracha
* IGA-Rialacha - Rialacha an Chluiche

## Tagairtí

Catagóir:Cluichí
An Gúm

Is comhlacht de chuid rialtas na hÉireann é **An Gúm,** atá ceaptha le leabhair as Gaeilge a fhoilsiú, go háirithe áiseanna oideachais. Is é an foilsitheoir leabhar Gaeilge is mó sa tír. 

An leabhar is cáiliúla a d'fhoilsigh sé ná an Foclóir Póca, ar bhain, nó a mbaineann, beagnach gach dalta scoile in Éirinn úsáid as. Is iomaí foclóir eile a tháinig ón nGúm, áfach, ar nós foclóirí Néill Uí Dhónaill (Foclóir Gaeilge-Béarla) agus Thomáis de Bhaldraithe. Thairis sin, bíonn an Gúm ag foilsiú leaganacha nua de leabhair Ghaeilge na bhfichidí agus na dtríochaidí.
[alt=|clé|mion|''Árda Wuthering'', ceann de na h[aistriúcháin a rinneadh faoi "Scéim Aistriúcháin an Ghúim".]]

## Stair
Bunaíodh sa bhliain 1926 é mar chuid de Roinn Oideachais na hÉireann. Ach anois is cuid d'Fhoras na Gaeilge é. 

Is é is brí leis an bhfocal sin *gúm* ná "plean", "scéim", "cleas", nó "tionscadal". Focal é nach gcloisfeá i ngach Gaeltacht sa bhunchiall seo, ach nuair a bhí an teanga á labhairt i gContae an Chláir, ba chuid de chanúint an cheantair sin é. Focal nádúrtha é freisin i nGaeilge Bhaile an Chláir taobh thoir de Chathair na Gaillimhe.

## Féach Freisin

* Aistriúcháin an Ghúim

## Tagairtí


Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann
Catagóir:Foilsitheoirí Gaeilge
Etoumbi

Baile sa cúige Cuvette Thiar in iarthuaisceart Phoblacht an Chongó is ea **Etoumbi**.

Tá an-chuid daoine roinnt daoine sa cheantar maraithe ag feabhrais an Eibeóla sna blianta beaga anuas. Meastar gur ithean muintir an bhaile ablaigh marbha a fhaigheann siad sna coillte, agus mar sinn tá an galar ag méadú i measc an chine dhaonna sa cheantar. Cailleadh 120 sa bhliain 2003, agus nuair a fuair mórán daoine an feabhrais i mí Bealtaine 2005, cuireadh coraintín i bhfeidhm sa bhaile.
John Adams

Ba é **John Adams** (30 Deireadh Fómhair 1735 - 4 Iúil 1826) 2ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bhí sé i bhfeidhmeannas ón 4 Márta 1797 go dtí an 4 Márta 1801. Bhí a mhac, John Quincy Adams, ina Uachtarán na Stát Aontaithe freisin idir 1825 agus 1829.  
clé|mion

## Tagairtí


Catagóir:Daoine a rugadh i 1735
Catagóir:Básanna i 1826
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Daoine as Massachusetts
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Leasuachtaráin na Stát Aontaithe
Catagóir:Réabhlóidithe
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Taidhleoirí Meiriceánacha
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
4 Iúil

Is é an **4 Iúil** an 185ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 186ú lá i mbliain bhisigh. Tá 180 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Stáit Aontaithe Mheiriceá - Lá na Saoirse

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1542 — Eoin na Croise, naomh Caitliceach (b. 1591)
* 1804 — Nathaniel Hawthorne, údar Meiriceánach (b. 1864)
* 1807 — Giuseppe Garibaldi, tírghráthóir agus saighdiúir (b.1882)
* 1868 — Henrietta Swan Leavitt, réalteolaí Meiriceánach (b. 1921)
* 1870 — Batt O'Connor, polaiteoir Éireannach (b. 1935)
* 1872 — Calvin Coolidge, 30ú uachtarán na Stát Aontaithe (b.1933)
* 1906 — Thomas Wall, leabhareolaí Éireannach (b. 1985)
* 1908 — Bob Olin, dornálaí Meiriceánach (b. 1956)
* 1910 — Gloria Stuart, ban-aisteoir Meiriceánach (b. 2010)
* 1910 — Robert King Merton, socheolaí Meiriceánach (b. 2003)
* 1930 — Johnny Saxton, dornálaí Meiriceánach (b. 2008)
* 1938 — Bill Withers, amhránaí agus ceoltóir Meiriceánach (b. 2020)
* 1951 — Billy Lawless, polaiteoir Éireannach (b. 2024)
* 1960 — Phil Hogan, polaiteoir Éireannach
* 1962 — Frank Feighan, polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael
* 1974 — David Cullinane, polaiteoir Éireannach
* 1974 — Mick Wingert, guthóir Meiriceánach
* 1978 — Derek Ó Loinn, iománaí
* 1991 — Úna-Minh Chaomhánach, Iriseoir taistil Éireannach agus bainisteoir meáin shóisialta
* 1995 — Post Malone, rapálaí

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 965 — Pápa Beinidict V (r ~900)
* 1761 — Samuel Richardson, Scríbhneoir Sasanach (r. 1689)
* 1826 — John Adams, 90, 2ú uachtarán na Stát Aontaithe (r.1735)
* 1826 — Thomas Jefferson, 83, 3ú uachtarán na Stát Aontaithe (r.1743)
* 1831 — James Monroe, 73, 5ú uachtarán na Stát Aontaithe (r.1758)
* 1910 — Giovanni Schiaparelli, 75, réalteolaí (r.1835)
* 1934 — Marie Curie, Ceimicí (r. 1867)
* 1970 — Patrick Maguire, polaiteoir Éireannach 
* 1979 — Patrick Kerrigan, polaiteoir Éireannach de chuid Pháirtí an Lucht Oibre (r. 1928)
* 2001 — Anne Yeats, péintéir Éireannach (r. 1919)
* 2003 — André Claveau, amhránaí Francach (r. 1911)
* 2003 — Barry White, amhránaí agus cumadóir Meiriceánach (r. 1944)
* 2006 — Marcellite Garner, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1908)
* 2008 — Dara Bán Mac Donnchadha, amhránaí sean-nóis (r. 1939)
* 2011 — Otto von Habsburg, polaiteoir Gearmánach (r. 1912)

## Tarluithe eile
* 836 - *Pactum Sicardi*
* 1826 - Cailleadh John Adams agus Thomas Jefferson ar an lá céanna
* 1827 - Cealaíodh sclábhaíocht i Stát Nua-Eabhrac
* 1879 - Ghabh fórsaí na Breataine Ubundi, príomhchathair na Súlú
* 1914 - Tharla an tsochraid d'Ard-diúc Franz Ferdinand agus a bhean cheile, Sophie, i Vín
* 1946 - Tugann na Stáit Aontaithe neamhspleáchas do na hOileáin Fhilipíneacha
* 1960 - Bhí bratach na Stáit Aontaithe le caoga réalta ar foluain don chéad uair i bhFilideilfia
* 2014 - D'fhógair CERN gur tháinig na heolaithe ann ar an mBósón Higgs.
* 2024 - Tharla Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2024. Fuair Lucht Oibre ollbhua sa toghchán
0704
Iúil, 4
James Madison

Ba é **James Madison** (16 Márta 1751 - 28 Meitheamh 1836) 4ú uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá. Bhí sé i bhfeidhmeannas ón 4 Márta 1809 go dtí an 4 Márta 1817.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1751
Catagóir:Básanna i 1836
Catagóir:Cogadh 1812
Catagóir:Cogadh Creek
Catagóir:Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá
Catagóir:Daoine as Virginia
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Fealsúna Meiriceánacha
Catagóir:Feirmeoirí
Catagóir:Fir
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Réabhlóidithe
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Státrúnaithe Mheiriceá
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
26 Bealtaine

Is é an **26 Bealtaine** an 146ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 147ú lá i mbliain bhisigh. Tá 219 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Pholainn - Lá na Máithreacha (*Dzień Matki*)
* An tSeoirsia - Lá Náisiúnta (*დამოუკიდებლობის დღე*)

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1478 — Pápa Cléimeans VII (b. 1534)
* 1623 — William Petty, eacnamaí, eolaí agus fealsúnaí Sasanach (b. 1687)
* 1817 — Denis Florence MacCarthy, file Éireannach (b. 1882)
* 1855 — Vittoria Aganoor, Mionfhile (b. 1910)
* 1863 — Bob Fitzsimmons, dornálaí Briotanach (b. 1917)
* 1886 — Al Jolson, aisteoir agus amhránaí Meiriceánach (b. 1950)
* 1894 — Paul Lukas, aisteoir Ungárach-Meiriceánach (b. 1971)
* 1895 — Patrick Beegan, polaiteoir Éireannach (b. 1958)
* 1897 — Earnán Ó Máille, poblachtánach, polaiteoir, agus scríbhneoir Éireannach (b. 1957)
* 1899 — Séamus Ó Duilearga, béaloideasaí Éireannach (b. 1980)
* 1903 — John Healy, polaiteoir Éireannach (b. 1995)
* 1904 — George Formby, aisteoir Sasanach (b. 1961)
* 1907 — John Wayne, aisteoir Meiriceánach (b.1979)
* 1916 — Kieran Egan, polaiteoir Éireannach (b. 1976)
* 1917 — Anton Christoforidis, dornálaí Gréagach (b. 1985)
* 1926 — Miles Davis, cheoltóir, cumadóir agus trumpadóir snagcheoil  (b. 1991)
* 1948 — Stevie Nicks, ceoltóir Meiriceánach
* 1949 — Jeremy Corbyn, Polaiteoir Briotanach
* 1949 — Ward Cunningham, ríomhchláraitheoir 
* 1960 — Doug Hutchison, aisteoir Meiriceánach
* 1964 — Lenny Kravitz, ceoltóir Meiriceánach
* 1971 — Matt Stone, beochantóir agus aisteoir Meiriceánach
* 1972 — Alan White, drumadóir Sasanach
* 1986 — Michael Oher, peileadóir Meiriceánach
* 1989 — Thomas Fabbiano, imreoir leadóige Iodálach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1296 — Pápa Celestine V, Pápa in 1294 (r. 1215)
* 1703 — Samuel Pepys, scríbhneoir Shasanach (r.1633)
* 1976 — Martin Heidegger, fealsamh Gearmánach (r. 1889)
* 1991 — Miles Davis, trumpadóir snagcheoil (r. 1926)
* 2006 — Kevin O'Flanagan, fear spóirt agus lia Éireannach (r.1919)
* 2017 — Zbigniew Brzezinski, comhairleoir slándála don uachtarán Meiriceánach Jimmy Carter (r. 1928)
* 2020 — Tony Scannell, aisteoir Éireannach (r. 1945)
* 2022 — Ray Liotta, aisteoir Meiriceánach (r. 1954)
* 2024 — Fionnbarra Ó Cuilleanáin, sagart agus scríbhneoir Éireannach (r. 1941)

## Tarluithe eile
* 1896 - Corónaíodh Nioclás II na Rúise
* 1897 - Foilsíodh *Dracula*, an t-úrscéal le Bram Stoker, don chéad uair
* 1967 - Chuir The Beatles an t-albam *[[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]* amach
* 1986 - Ghlac Comhphobal Eorpach an bhratach Eorpach
* 1994 - Phós Michael Jackson agus Lisa Marie Presley sa Phoblacht Dhoiminiceach
* 2000 - Sa Liobáin, chuaigh lucht Hezbollah i mbun ceiliúrtha tar éis tarraing siar trúpaí Iosrael
* 2020 - Tharla agóidí i Minneapolis-Saint Paul mar Dúnmharú George Floyd

0526
Bealtaine, 26
For Whom the Bell Tolls

Úrscéal de chuid Ernest Hemingway is ea ***For Whom the Bell Tolls***, a foilsíodh sa bhliain 1940.  Tharraing an scannán sa bhliain 1943 clú idirnáisiúnta ar Hemingway.

## An leabhar
Is líne ó dhán an fhile Sasanaigh, John Donne, é teideal an leabhair seo:
: *"No man is an island, entire of itself;... and therefore never send to know for whom the bell tolls; it tolls for thee."*
[clé|mion|209x209px|Tharraing an [scannán  clú idirnáisiúnta ar Hemingway níos déanaí]]
Tá an t-úrscéal bunaithe ar thaithí Hemingway i gCogadh Cathartha na Spáinne. Tá an scéal suite in 1937, agus na poblachtánaithe ar tí ionsaí mór a thosnú ar Segovia. Glacann sabaitéir Meiriceánach, Robert Jordan, tasc chun droichead a phléascadh ionas nacn mbeadh na náisiúnaithe in ann frithionsaí a chur sa tsiúl. Buaileann sé le banda treallchogaidh Phablo sna sléibhte agus an t-éacht á ullmhú aige. 
[clé|mion|177x177px|[Ingrid Bergman|Ingrid Bergmann sa scannán]]
[clé|mion|177x177px|[Gary Cooper  sa scannán]]
Tá bean ann, María, a raibh ina príosúnaí ag na náisiúnaithe i Valladolid. Cuireann Jordan suim inti, cé go bhfuil eagla air a chroí a oscailt d'éinne. D'fhulaing María go mór ag lámha na náisiúnach. Casann an scéal ar mheon Robert Jordan, a dhualgas don tásc idir lámha aige, a dhifríochtaí le ceannaire an bhanda atá dá thacú, Pablo, agus an cion atá ag Jordan do Mharía. 

Tá ról lárnach sa scéal freisin ag bean Phablo, Pilar, a insíonn cúpla eachtraí uafásacha ó thús an chogaidh inar maraíodh na náisiúnaithe go barbarach ina baile féin tar éis éirí amach Franco.

Déanann an banda ionsaí ar na saighdiúirí náisiúnacha atá ag cosaint an droichid agus éiríonn le Jordan a dhinimít a chur agus an droichead a phléascadh. Tá na sléibhte breac le saighdiúirí Náisiúnacha i ndiaidh an ionsaí agus goineadh Jordan go dona agus an banda ag teitheadh ar a gcapaill. Fanann sé ann chun a chomhghleacaithe a chosaint agus iad ag teitheadh. Críochnaíonn an scéal le Jordan ar an dtalamh leis an meaisínghunna agus é ag smaoineamh faoin saol nach mbeidh sé in ann a chaitheamh le María.

Baineann Hemingway úsáid as sean-téarmai Bhéarla ar nós *thee* agus *thou* in ionad *you* chun blas an chanúint áitiúil Spáinnise a chruthú.

## Scannán
Rinneadh scannán cáiliúil den leabhar i 1943 le Gary Cooper i bpáirt Robert Jordan agus Ingrid Bergmann i bpáirt María. Bhuaigh Katina Paxinou, a raibh páirt Pilar aici, an gradam Oscar don ban-aisteoir taca is fearr. 

Tharraing an scannán clú idirnáisiúnta ar Hemingway.

## Ceol
Is amhrán é "For Whom the Bell Tolls" ón grúpa Metallica ar a n-albam *Ride the Lightning* ó 1984. Is tagairt do chuid den leabhar é an t-amhrán, ina bhfuil ceannaire bhanda treallchogaithe, El Sordo, timpeallaithe ag saighdiúirí náisiúnacha ar chnoc. Tagann eitleáin chun na treallchogaithe go léir a bhuamú is maraítear iad go léir.

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalta
Catagóir:Scannáin 1943
Thomas Jefferson

Ba é **Thomas Jefferson** (13 Aibreán 1743 - 4 Iúil 1826) 3ú uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá. Bhí sé i bhfeidhmeannas ón 4 Márta 1801 go dtí an 4 Márta 1809. I rith a théarma oifige, cheannaigh sé críoch Louisiana ón Fhrainc in 1803. In 1808 stad sé an trádáil sclábhaí eachtraí.

## Eolas Beathaisnéiseach
Ba iad Peter Jefferson agus Jane Randolph a thuismitheoirí. Bhain sé amach céim ag an Coláiste Liam agus Mháire (1760-62). 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1743
Catagóir:Básanna i 1826
Catagóir:Ailtirí Meiriceánacha
Catagóir:Airí Rialtais na Stát Aontaithe
Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Virginia
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fealsúna Meiriceánacha
Catagóir:Feirmeoirí
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Leasuachtaráin na Stát Aontaithe
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Réabhlóidithe
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Taidhleoirí Meiriceánacha
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
8 Samhain

Is é an **8 Samhain** an 312ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 313ú lá i mbliain bhisigh. Tá 53 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1656 — Edmond Halley, réalteolaí, matamaiticeoir, meitéareolaí, agus fisiceoir Sasanach (b. 1742)
* 1739 — Henrik Gabriel Porthan, staraí Fionlannach (b. 1804)
* 1839 — Ivan Goremykin, polaiteoir Rúiseach (b. 1917)
* 1847 — Bram Stoker, scríbhneoir Éireannach (b.1847)
* 1866 — Herbert Austin, polaiteoir Briotanach (b. 1941)
* 1884 — Hermann Rorschach, síciatraí is néareolaí Eilvéiseach (b. 1922)
* 1905 — Conrad Hal Waddington, bitheolaí Briotanach (b. 1975)
* 1922 — Christiaan Neethling Barnard, máinlia cairdiach as an Afraic Theas (b. 2001)
* 1923 — Jack St Clair Kilby, innealtóir leictreach Meiriceánach (b. 2005)
* 1927 — Ken Dodd,  fhuirseoir Sasanach (b. 2018)
* 1927 — Patti Page, amhránaí Meiriceánach (b. 2013)
* 1931 — Seán French, polaiteoir Éireannach (b. 2011)
* 1935 — Alain Delon, aisteoir Francach (b. 2024)
* 1939 — Elizabeth Dawn, ban-aisteoir Sasanach (b. 2017)
* 1957 — Alan Curbishley, iarimreoir agus bainisteoir sacair
* 1961 — Seán Ó hEochaidh, polaiteoir Éireannach
* 1966 — Gordon Ramsay, cócaire
* 1975 — Tara Reid, ban-aisteoir Meiriceánach
* 1978 — Jane Danson, ban-aisteoir Briotanach
* 1981 — Joe Cole, imreoir sacair Sasanach
* 1994 — Ramkumar Ramanathan, imreoir leadóige Indiach
* 1995 — Cara Hunter, polaiteoir Éireannach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1618 — Walter Raleigh, uaslathaí Sasanach (r. ~1552)
* 1674 — John Milton, file agus státseirbhíseach Sasanach (r. 1608)
* 1949 — Mary Georgina Barton, ealaíontóir Éireannach (r. 1861)
* 1953 — Ivan Bunin, scríbhneoir Rúiseach (r.1870)
* 1960 — George Chip, dornálaí Meiriceánach (r. 1888)
* 1978 — Norman Rockwell, maisitheoir Meiriceánach (r.1894)
* 1995 — Neil Blaney, polaiteoir Éireannach (r. 1922)
* 2009 — Vitaly L. Ginzburg, fisiceoir Rúiseach (r. 1916)
* 2021 — Seán FitzPatrick, fear gnó Éireannach (r. 1948)
* 2024 — Billy Lawless, polaiteoir Éireannach (r. 1951)

## Tarluithe eile
* 1793 - Osclaíodh an Palás de Louvre don phobal
* 1923 - Putsch an Halla Leanna: bhí Adolf Hitler i gceannas ar coup gan rath
* 1932 - Toghadh Franklin D. Roosevelt ina Uachtarán na Stát Aontaithe. Chloígh sé an sealbhóir, Herbert Hoover, sa toghchán
* 1939 - Rinne Georg Elser iarracht Adolf Hitler a fheallmharaigh
* 1960 - Toghadh John F. Kennedy ina uachtarán i Meiriceá
* 1965 - Cealaíodh pionós an bháis sa Ríocht Aontaithe
* 1966 - Toghadh Ronald Reagan mar Ghobharnóir ar California
* 1973 - Cuireadh deireadh le Cogadh na dTrosc idir an Íoslainn agus Sasana don dara huair
* 1987 - Maraíodh aon duine dhéag agus gortaíodh trí scór i mbuama Inis Ceithleann
* 1988 - Toghadh George H. W. Bush ina Uachtarán na Stát Aontaithe.
* 2016 - Toghadh Donald Trump ina Uachtarán na Stát Aontaithe. Chloígh sé 1108
Samhain, 08
Reacht

In Éirinn, acht nó dlí de chuid an Oireachtais, a bhfuil Dáil Éireann agus Seanad Éireann mar chuid de. De réir Bhunreacht na hÉireann, caithfidh Uachtarán na hÉireann a lorg láimhe a chur ar reacht ionas go rachaidh an dlí i bhfeidhm.

Catagóir:Dlí
Eacnamaíocht

[mion|'[Soláthar agus éileamh', léaráid ag léiriú
na héifeachtaí a éiríonn as éileamh méadaithe|220x220px]]
Is brainse den eolaíocht shóisialta í an **eacnamaíocht** a bhaineann le cúrsaí an gheilleagair. Tagann an focal ón nGréigis (*oikos,* nó teach agus *nomos,* dlí). Thug an staraí Thomas Carlyle "an eolaíocht ghruama" uirthi sa naoú céad déag.

Díríonn an eacnamaíocht ar iompar agus idirghníomhú na ngníomhairí eacnamaíocha agus conas a oibríonn an geilleagar. Ag teacht leis an bhfócas seo, is minic a dhéanann  príomh-téacsleabhair idirdhealú idir micreacnamaíocht agus maicreacnamaíocht. 

Anailísíonn an eacnamaíocht an geilleagar ar fad (a chiallaíonn táirgeadh comhiomlán, tomhaltas, coigiltis, agus infheistíocht) agus na saincheisteanna a dhéanann difear dí, lena n-áirítear, dífhostaíocht na n-acmhainní (saothair, caipiteal, agus talamh), boilsciú, fás eacnamaíoch, agus na beartais phoiblí a thugann aghaidh ar na saincheisteanna seo (beartais airgeadaíochta, fioscacha, agus eile).

## Micreacnamaíocht
Scrúdaíonn an micreacnamaíocht iompar na n-eilimintí bunúsacha sa gheilleagar, lena n-áirítear gníomhairí aonair agus margaí, ar na hidirghníomhaíochtaí, agus torthaí na n-idirghníomhaíochtaí. D'fhéadfadh sin a bheith mar gníomhairí aonair, mar shampla; teaghlaigh, gnólachtaí, ceannaitheoirí, agus díoltóirí.

## Féach freisin

* Soláthar agus éileamh  

## Tagairtí
Live 8

Ba shraith ceolchoirmeacha é **Live8** a tharla ar an 2 Iúil 2005, fiche bliain tar éis LiveAid. D'eagraigh Bob Geldof an dá eachtra. Le LiveAid, ba iad tabhartais charthanacha a bhí i gceist, mar a dúirt Geldof "Tabhair dúinn do focain airgead", ach i gcás Live8, dúirt sé "Níor mhaith linn d'airgead, ba mhaith linn do ghuth". Ba cheartlár an fheachtais brú a chur ar cheannairí an G8 chun fiacha na tíortha is boichte a scriosadh, níos mó cabhrú a thabhairt do thíortha bochta agus rialacha trádála a cheartú. Bhí deich gceolchoirm ar siúl ar an lá, .i.:
* Hyde Park, Londain,
* Mary Fitzgerald Square, Newtown, Johannesburg, 
* Siegessäule, Beirlín, 
* Circus Maximus, An Róimh, 
* Museum of Art, Philadelphia, S.A.M., 
* Park Place, Barrie, Ceanada, 
* An Chearnóg Dhearg, Moscó, 
* Château de Versailles, Páras, agus 
* Makuhari Messe, Tóiceo.

Sheinn 1,000 ealaíontóir sna ceolchoirmeacha agus bhí thart ar 2.2 billiún duine ag féachaint nó ag éisteacht leis na heachtraí. Chuir an tsraith ceolchoirmeacha tús le seachtain agóidí agus léirsithe, go háirithe i nDún Éideann, an áit a raibh cruinniú an G8 ag tarlú an bhliain úd. Bhí ceolchoirm i nDún Éideann ar an 6 Iúil, 2005, lá an chruinnithe.

## Féach freisin
* Make Poverty History

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil Live 8

Catagóir:Ceolchoirmeacha
Alastar Mór

Ba rí ar ríocht sean-Ghréigeach na Macadóine é **Alastar III na Macadóine** (, Aléxandros III ho Makedȏn; 20/21 Iúil 356 RC – 10/11 Meitheamh 323 RCh.),  ar a dtugtar freisin **Alastar Mór** (Sean-Ghréigis: Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας, Aléxandros ho Mégas). Ba mhac le Pilib II agus comharba air é. Tháinig sé i gcoróin nuair a bhí sé 20 bliain d'aois, sa bhliain 336 RCh., agus bhí sé i mbun feachtas míleata ar fud Iarthair na hÁise agus na hÉigipte ar feadh an chuid is mó dá réimis.   

Tar éis dó an choróin a bhaint amach, thosaigh sé feachtas in aghaidh na bPeirseach sa bhliain 334 RCh., a mhair aon bhliain déag. Bhunaigh sé an Domhan Heilléanaíoch, an tréimhse inar leath cultúr agus tionchar na nGréagach ar fud an domhain chlasaicigh. Ceann de na h-impireachtaí ba mhó a bhí ann riamh, ab ea impireacht Alastair. Ghabh Alastar smacht ar an Éigipt, chloígh sé na Peirsigh i gcath Gaugamela, agus bhain sé coróin na Peirse amach. Lean sé ar aghaidh go dtí an India. Fuair sé bás agus é ina fhear óg sa bhliain 323 RCh.  

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 356 RC
Catagóir:Básanna i 323 RC
Catagóir:An tSean-Ghréig
Catagóir:Daoine Gréagacha
Catagóir:Déithe Gréagacha
Catagóir:Farónna
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Antraipeolaíocht

mionsamhail|200px

Is éard atá san **antraipeolaíocht** staidéar a dhéanamh ar dhaoine, ar a mbunús, ar a gcuid foras, ar a dtréithe fisiciúla, ar a nósanna reiligiúnda agus sóisialta agus mar sin de. Is fada nós ag antraipeolaithe ón Iarthar taighde a dhéanamh ar phobail iargúlta san Afraic, san Astráil, san Aigéan Ciúin agus in áiteanna nach iad, ach tuigtear anois gur féidir a leithéid de staidéar a dhéanamh ar an gcine daonna in áit ar bith. Ón nGréigis a thagann an bunfhocal *anthropos,* focal a chiallaíonn *fear*.


Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta
Socheolaíocht

Is í an tsocheolaíocht an staidéar léannta ar an tsochaí. Ceann de na heolaíochtaí sóisialta atá ann, agus is minic nach n-aithnítear difríocht ar bith idir “socheolaíocht” agus “eolaíocht shóisialta”. Téann na socheolaithe i dtuilleamaí modhanna éagsúla oibre leis an tsochaí a thaighde mar atá sí agus le tátail anailiseacha a bhaint as a gcuid breathnuithe eimpíreacha chun tuiscint chuimsitheach a fháil ar shaol sóisialta na ndaoine. 
mion|líonra|220x220px
Is é is cuspóir dá lán socheolaithe ná eolas a sholáthar le polasaithe sóisialta an stáit a fhorbairt agus leas sóisialta na ndaoine a fheabhsú, ach tá socheolaithe eile ann arb í an chloch is mó ar a bpaidrín ná tuiscint theoiriciúil na bpróiseas sóisialta a thabhairt chun sofaisticiúlachta. Sroicheann raon agus scóip na socheolaíochta ó mhionleibhéal na gníomhaíochta agus idirghníomhaíochta indibhidiúla go mórleibhéal na gcóras is na struchtúr sóisialta.
mion|líonra|259x259px
Go traidisiúnta, is iad na hábhair thaighde is tábhachtaí a bhíonn ag na socheolaithe ná an srathú sóisialta, an aicme shóisialta, an cultúr, an tsoghluaisteacht shóisialta, an reiligiún, an dí-eaglaisiú, an dlí, agus an chlaonaíocht (is é sin, an scinneadh ó noirm na sochaí). Ó imríonn an idirghníomhaíocht idir an duine aonair agus an struchtúr sóisialta a tionchar ar gach a bhfuil idir lámhaibh ag an duine, is dual don tsocheolaíocht dul i bhfairsinge agus tuilleadh ábhar taighde a tharraingt chuici, cosúil leis na cúrsaí sláinte, na fórsaí armtha, na peannadlanna, an tIdirlíon agus páirt na gníomhaíochta sóisialta i bhforbairt an léinn agus an eolais. 

Na modhanna oibre a úsáidtear san eolaíocht shóisialta le taighde a dhéanamh chuaigh siad in éagsúlacht chomh maith. Tarraingíonn na taighdeoirí sóisialta ar theicníochtaí ilghnéitheacha cainníochtúla agus cáilíochtúla. Timpeall ar lár na fichiú haoise cuireadh suim sa teanga agus sa chultúr mar ghnéithe den tsochaí, rud a chruthaigh cineálacha nua cur chuige in anailís na sochaí agus iad ag cur béime ar chiallú na sonraí, ar an heirméineotaic agus ar an bhfealsúnacht. 

Leis na blianta beaga anuas, áfach, tháinig teicníochtaí ar an bhfód atá bunaithe ar an matamaitic agus ar an ríomhaireacht, cosúil leis an múnlú gníomhaíbhunaithe agus anailís na ngréasán sóisialta. Níor chóir an tsocheolaíocht a thógáil in ainriocht na gcúrsaí staidéir i “léann sóisialta” nach bhfuil cosúil ar aon nós leis an tsocheolaíocht ó thaobh na teoirice ná na modhanna taighde de.

## Stair

## Tagairtí


Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta
Meáin chumarsáide

[mion|Jules Verne - [Iriseoireacht sa bhliain 2889" (1910)]]
Na bealaí éagsúla atá ann — nuachtáin agus irisí, teilifís nó cianamharcaíocht, raidió nó craolachán agus an Gréasán Domhanda — chun eolas a scaipeadh i measc na ndaoine.
[clé|mion|Fograíocht sa bhliain 1922 do [raidió Freed-Eisemann san iris *Radio World,* SAM.]]

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Cumarsáid
Catagóir:Tionscail
Catagóir:Meáin chumarsáide
Rialtas

Córas rialaithe ina bhfuil grúpa daoine ceaptha chun tír a rialú is ea **rialtas**.

Bíonn cumhacht ag rialtas rialacháin agus reachtaíocht a fheidhmiú agus a fhorghníomhú in eagraíochtaí nó i ngrúpaí shibhialta, chorparáideacha, reiligiúnda, agus acadúla.

Go hiondúil, bíonn rialtas comhdhéanta de leibhéil éagsúla, lena n-áirítear rialtas áitiúil, rialtas réigiúnach, agus rialtas náisiúnta nó lárnach.
[thumb|300px|Sonra ó [Elihu Vedder, *Rialtas* (1896). Leabharlann Congress, SAM Foirgneamh Thomas Jefferson, Washington, D.C.]]

## Cineálacha rialtas
* Ainrialtacht — easpa nó ceal rialtais.
* Daonlathas — rialú rialtais ina mbíonn cumhacht ag na daoine agus iad i gcumhacht. Is féidir leo féin (daonlathas díreach) nó a n-ionadaithe (daonlathas ionadaíoch), bheith i gcumhacht.
* Comhshochaíocht Daonlathas comhshochaíochtúil ina mbíonn ionadaíocht ráthaithe ag grúpaí mionlaigh. Is minic a moltar an cineál rialtais seo chun coinbhleacht a réiteach, i gcásanna ina mbíonn sochaithe scoilte go domhain. Féachtar ar an téarma "cumhachtroinnt" mar théarma comhchiallach, cé go teicniúil níl ann ach cineál amháin den cumhachtroinnte.
* Forlámhas — duine amháin ag rialú, agus na daoine ina ngéillsinigh nó ina sclábhaithe aige/aici.
* Deachtóireacht — duine uilechumhachtach ag rialú na tíre.
* Monarcacht — duine amháin ag rialú agus a bhfuair an ról trí oidhreacht. Beidh a pháiste/páiste is sine ina léiroidhre.
* Olagarcacht — grúpa beag daoine leis an suim chéanna acu nó atá gaolta lena chéile i gceannais.
* Plútacratachas — rialú i lámha an lucht rachmais.
* Dialathas — rialú i lámha scothghrúpa reiligiúnach.

## Tagairtí
Innealtóireacht bogearraí

Is éard is **innealtóireacht bogearraí** ann ná an cur i bhfeidhm de mhodhanna deartha córasacha agus cáinníochtúla le bogearraí a chruthú.

## Tagairtí


Catagóir:Eolaíochtaí feidhmeacha
Eolaíocht

deas|200px|thumb
Is éard atá in **eolaíocht** ná cuardach nó staidéar i gcóir eolais infhíoraithe trí bhreathnadóireacht agus turgnamhacht. Ar dhóigh caol tagraíonn eolaíocht do chóras bailithe eolais a bhuntar ar eimpíreachas, tástáil agus nádúrachas rianúil, modhúil agus chomh maith le sin don choiste eolais eagraithe a bhfuil bailithe leis an cine daonna de thoradh a leithid sin taighde.
[clé|mion|
[turgnamh a dhéanamh ar rud
]]

## Modh eolaíochta
Breathnaítear ar "disciplín" mar "eolaíocht" má úsáideann sé an Modh Eolaíochta chun teacht ar "hipitéis" indearbhaithe, bailítear sonraí trí dhianstaidéar agus/nó tástáil, agus ceaptar nó bréagnaítear an hipitéis (oibriú le saothrú agus luachálú míniúcháin nádúrtha le haghaidh feiniméin sofheicthe bunaithe ar staidéar eimpíreach, turgnamhaíoch, triaileach agus fíorú neamhspleách).

Más amhlaidh gur thástáileadh hipitéis i réimsí ilchoinníollacha, agus fós féin nár bhréagnaíodh í, glaotar "teoiric" uirthi. Ach amháin nuair is féidir teoiric a chruthú a ghlaotar "dlí" uirthi.

Tá an t-ualach chruthúnais níos suntasaí agus níos doichte ná a mhalairt.

Mar sin de, bíonn hipitéis measartha coitianta san eolaíocht, bíonn méid áirithe "teoiric" ann, ach bíonn "dlíthe" gann go leor ar an dtalamh.

## Rangú
* Pléann na hEolaíochta Fisiceacha .i. Fisic, Ceimic, Réalteolaíocht srl. leis an chruinne neamhbheo nó fhisiceach. 
* Pléann na hEolaíochta Saoil, .i. Bitheolaíocht, leis an ghéag den eolaíocht a bhaineann le nithe beo.
mion|"Science and Mechanics", Samhain 1931
Tagraíonn eolaíocht go leathan do chóras eolais ar bith a shroichtear le modhanna infhíoraithe. Ar dhóigh caol tagraíonn eolaíocht do chóras bailithe eolais a bhuntar ar eimpíreachas, tástáil agus nádúrachas rianúil, modhúil agus chomh maith le sin don choiste eolais eagraithe a bhfuil bailithe leis an chine daonna de thoradh a leithid sin taighde. 

Dearbhaíonn eolaithe go gcaithfidh cuardach eolaíoch bheith greamaithe don modh eolaíochta—oibriú le saothrú agus luachálú míniúcháin nádúrtha le haghaidh feiniméin sofheicthe bunaithe ar staidéar eimpíreach, turgnamhaíoch, triaileach agus fíorú neamhspleách. 

Mar sin de ghnáth, diúltaíonn eolaíocht míniúcháin osnádúrtha agus argóintí ón údaráis. 

Aicmítear réimse eolaíochta in dhá pháirt de ghnáth: 
* Eolaíocht Nádúrtha, a dhéanann staidéar ar fheiniméin nádúrtha agus 
* Eolaíocht Sóisialta a dhéanann staidéar ar iompar daonna agus comhluadair.

## Tagairtí

*
An Choméide Dhiaga

[clé|250px|mion|An chéad eagrán a tháinig i gcló ar an [11 Aibreán 1472.]]
Laoi fada as Iodáilis a chum Dainté Ailigéirí is ea an **Choiméide Dhiaga**. Thosaigh sé á scríobh thart ar an mbliain 1308 agus chríochnaigh sé air sa bhliain 1320, bliain amháin roimh a bhás. Meastar go gur í an phríomhobair i litríocht na hIodáilise í agus gur ceann de príomhshaothair na litríochta domhanda atá inti. Léiríonn fís chruthaitheach an dáin ar an saol eile amharc an domhain meánaoiseach mar a bhí sé san Iarthar sa 14ú haois. Chabhraigh sé chun Tuscáinis (teanga an dáin) a bhunú mar an teanga chaighdeánach na hIodáile. Tá trí pháirt aige: Inferno (“Ifreann”), Purgatorio (“Purgadóir”) agus Paradiso (“Parthas”).

De réir a bunbhrí, eachtraíonn an Choméide Dhiaga dóigh an anam i ndiaidh an bháis agus cuireann sí síos ar an gceartas Dé mar phionós nó mar luach saothair agus ar thaistil Dháinté tríd an Ifreann, an bPurgadóir agus an bParthas. Go fáthchiallach, cuireann an dán síos taisteal an anama chun Dé ag tosú leis an aitheantas agus an diúltú peaca (Inferno), ag leanúint ar aghaidh leis an saol aithríoch Críostaí (Purgatorio), agus ag críochnú le héirí an anama chun Dé (Paradiso). Bunaíonn Dainté a chuid eolais ar an diagacht agus ar an bhfealsúnacht na hEaglaise Caitleacaí Rómhánaí (ar an bhfealsúnacht Thomás Acain go háirithe, a scríobhadh le Tomás sna Summa Theologica).

## Aistriúcháin

Tá leagan Gaeilge de ann faoin teideal *An Choiméide Dhiaga*, scríofa le Pádraig De Brún agus foilsithe sa mbliain 1997. Céad aistriúcháin den *Inferno* a fhoilsíodh sa mbliain 1963.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Dante Alighieri

Catagóir:Leabhair
Catagóir:Eipicí
Catagóir:Litríocht na Meánaoise
Catagóir:Litríocht Iodálach
Catagóir:Dánta Iodálacha
Catagóir:Ficsean tuairimeach
Dante Alighieri

**Dante Alighieri** nó **Dante** (29 Bealtaine 1265, Flóiréans - 23/24 Meán Fómhair 1321, Ravéanna), scríbhneoir is polaiteoir, céad mhórfhile na hIodáilise ar a dtugtar *il sommo poeta*. Rugadh é i bhFlórans i 1265, fuair sé bás i Ravéanna i 1321 ina dheoraí.

Scríobh sé *[[an Choiméide Dhiaga]]*, ceann de mhórshaothair litríocht an domhain.

Chuir an Moinsíneoir Pádraig de Brún Gaeilge ar an gCoiméide Dhiaga, saothar a foilsíodh sa bhliain 1963.

## Tagairtí

Catagóir:Litríocht Iodálach
Catagóir:Scríbhneoirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1265
Catagóir:Básanna i 1321
29 Feabhra

Is é an **29 Feabhra** an 60ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra. Tá 306 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
*
## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1160 — Pápa Innocentius III, Pápa ó 1198 go 1216 (b. 1216)
* 1468 — Pápa Pól III (b. 1549)
* 1792 — Gioachino Rossini, scríbhneoir ceoldrámaí Iodálach (b. 1868)
* 1840 — Seán Pilib Ó Maolchalann, innealtóir Éireannach (b. 1914)
* 1860 — Herman Hollerith, innealtóir (b.1929)
* 1920 — Michèle Morgan, ban-aisteoir Francach (b. 2016)
* 1976 — Ja Rule, ceoltóir rap
* 1984 — Philip McGuinness, iománaí agus imreoir peil Ghaelach (b. 2010)

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 468 — Pápa Hilarius (r. ~415)
* 1944 — Pehr Evind Svinhufvud, uachtarán na Fionlainne (r.1861)
* 1976 — Liam Cunningham, polaiteoir Éireannach (r. 1915)
* 2024 — Brian Mulroney, Príomh-Aire Cheanada ó 1984 go 1993

## Tarluithe eile
* 1992 - Reifreann i mBosnia-Heirseagaivéin um an neamhspleáchas náisiúnta

0229
Feabhra, 29