Uí Dhálaigh

mion|deis|Armas Uí Dhálaigh, mana Gaeilge ''Luadar agus Mear''
Bardchlann léinn ba ea ** Uí Dhálaigh,** a tháinig chun cinn sa 12ú haois, nuair a dúradh gurbh é Cú Chonnacht an chéad *Ard-[[Ollamh Éireann]]* i bhfilíocht.

mion|deis|"A chláirsioch Chnuic Í Chosgair chuirios suan ar síorrosgaibh, a nuallánach bhinn bhlasda, ghrinn fhuaránach fhorasda." '' Gofraidh Fionn Ó Dálaigh.''

## Sanas
Ní soiléir é sanas an ainm Dálach, ach meastar go bhfuil sé gaolmhar leis an bhfocal *dáil*, agus más fíor, comhairleoir atá i gceist.

## Luathstair
De réir na dtaifead is luaite, bhí an chlann lonnaithe i ndúiche Tethba (Teafa), sa bharúntacht mar atá inniu ann Maigh Asail agus Machaire Ó dTiarnáin, Contae na hIarmhí. Glaodh Corca Adaimh ar an gclann shinseartha, de shliocht may a maíodh de mhac le Níall Noígíallach, (Ardrí na hÉireann c. 400) *via* Máel Dúin mac Máele Fithrich de Chineál Mhic Earca, rí Ailigh.  I measc mac le Maol Dúin, bhí an tArdrí Fearghal agus Adamh, sinsear Uí Dhálaigh trína fhionnó, Dálach.

Is é Eógan mac Néill an pearsa a bhfuil an fhianaise is mó ann dó a bheith ina shinsear Uí Dhálaigh.  Más fíor, de shliocht Chineál Eoghain, Uí Néill an Tuaiscirt, is ea iad.  Cuirtear an chlann scaití ámh le hUíbh Mhaine, Uí Néill an Deiscirt (ní Uí Maine na gConnacht) agus mar fíor san, de shliocht descended from Máine Tethbae is ea iad.  Is amhrasach é ar mhac le Niall Naoighiallach é siúd (féach Uí Dhuibhgeannáin).  B'fhéidir é gur tugadh an sinsearacht seo dóibh as ucht a chuid críoch sa cheantar úd, Tethba.

Tá foinse amháin ann a mhaíonn gur mac le Maol Dúin mac Fearghail mhic Mhaoil Dúin eile é Adamh.

Seo a leanas an ginealach as Leabhar Ghinealaigh Uí Chléirigh:
:*Ferghal m Taidgh m Aenghusa ruaidh m Donnchada ruaidh m Aenghusa m Donnchada moir m Aenghusa m Tiadgh doichligh m Con connacht na scoile m Dalaigh m Muiredhaigh m Taidgh m Giolla coimded m Dalaigh (o raiter muinter Dalaigh) m Fachtna m Cuirc m Adaimh m Maile duin m Fergaile m Maile duin m Maile fithrig. 

Bhí [[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]] den tuairim go raibh gaol ag chlann le Dálach den 6ú haois, dalta an naoimh agus an fhile, [[Naomh Colmán|Colmán]] [[Cluain, Contae Chorcaí|Chluana]].  Deirtear go ndearnadh easpag de Dhálach.

Tá sinsearacht ar leith tugtha don chlann Uí Dhálaigh a lonnaigh sa [[Mumhain|Mhumhain]].  De shliocht na [[Eoghanachta|nEoghanacht]], ríthe [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Chaisil]], atáid ann, go háirithe [[Óengus mac Nad Froích|Aonghas]], a baisteadh ag [[Naomh &Pádraig]].  Is amhlaidh gur bréagstair é seo, áfach, chun an bhardchlann a nascadh lena tiarnaí áitiúla.

== Foinsí ==
* Connellan, T. (eag.) (1860) *The Proceedings of the Great Bardic Institution.* Dublin.
* .
* Koch, J. T., (2006) Celtic Culture: A Historical Encyclopedia, ABC-CLIO, 
* Leland, M. (1999) *The lie of the land: Journeys Through Literary Cork*, Cork University Press. 
* Mangan, J. C. (trans.) (1852) *The Tribes of Ireland: a Satire.* by Aenghus O'Daly, with poetical tr. by J. C. Mangan; together with An historical account of the family of O'Daly; and an introduction to the history of satire in Ireland, by J. O'Donovan, Dublin. [https://archive.org/details/tribesirelandas00odagoog/page/n46 ]
* Rigby, S. H., (2003) A Companion to Britain in the Later Middle Ages, Historical Association, Blackwell Publishing, 
* Welsh, Robert, (1996) *Oxford Concise Companion to Irish Literature''. 

## Tagairtí