open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Laura Vallés Vílchez

Is coimeádaí, eagarthóir agus taighdeoir í Laura Vallés Vílchez a rugadh i Castelló de la Plana, 1984.  Tá sí ina bunaitheoir agus ina heagarthóir ag Concrete Publishing freisin.

## Oideachas Agus Gairm
Oibrí cultúir í Laura a oibríonn ag an nasc idir eagarthóireacht, coimeádaíocht, scríobh, aistriúchán agus oideachas laistigh de réimse leathnaithe na n-amharcealaíon.

Rinne sí staidéar ar na Mínealaíona agus bhain sí Máistreacht sa Ghrianghrafadóireacht amach in Ollscoil Polytechnic Valencia. Thug sé sin deis di ceangal a dhéanamh idir an dá staidéar in Ollscoil Northumbria (An Caisleán Nua ar Tyne). In 2022 fuair sí a dochtúireacht ó Choláiste Ríoga na nEalaíon i Londain, áit a múineann sí cúrsaí coimeádaíochta faoi láthair agus a stiúrann sí an tionscadal Eorpach 4Cs Ó Choinbhleacht go cuideachta trí Chruthaitheacht agus Cultúr.

Thosaigh sí ag múineadh a bhuíochas le deontas ó Fhondúireacht Botín agus úsáideann sí a cuid oibre mar chomhbhunaitheoir agus mar eagarthóir ar an tionscadal Concreta chun é sin a dhéanamh. Is teach foilsitheoireachta é Concreta a fhoilsíonn iris agus go leor leabhar, agus a dhéanann dríodar eispéiris roimhe seo in eagraíochtaí a ghluaiseann idir an timpeallacht oideolaíoch agus an timpeallacht phoiblí. Sampla de seo is ea Afterall London, teach foilsitheoireachta atá nasctha le Central Saint Martins; D'oibrigh sí ann i 2009. Ansin, i 2010, chuaigh sí go dtí MoCP in Ollscoil Columbia.

Mar choimeádaí, tá roinnt taispeántas ar siúl aici: *Te toca a ti (EACC, 2018), 15,600 días. Xisco Mensua (CCCC, 2019), A través de la arena (Azkuna Zentroa, Artium and CentroCentro, 2019-20), Mitos del futuro próximo (Fotonoviembre, TEA, 2019-20) agus Teresa Lanceta: Tejer como code*. Tá léachtaí tugtha aici freisin ag institiúidí éagsúla: Acadamh Ríoga na nEalaíon, SOAS, Ollscoil Granada agus UPV/EHU. Agus tá saothair le Isabelle Stengers, Donna Haraway, Moyra Davey agus Paul B. Preciado aistrithe aici freisin.

Díríonn obair acadúil Laura ar choimeádaíocht iar-léiriúcháin ó pheirspictíocht feimineach trasnaithe.

Cothaítear taighde Laura ag an saothar a dhéanann sí mar chomhbhunaitheoir agus stiúrthóir ar Concreta: eagraíocht neamhbhrabúis Spáinneach a fhoilsíonn iris phiarmheasúnaithe chomh maith le sraith leabhar ó 2012 i leith.

## Gradam

* Call for artistic direction and curatorship of the Official Section of Fotonoviembre 2019 
* Komisario berriak 2018 
* Call for the review of Valencian artistic trajectories 2018-2020

## Tagairtí
Nora Aurrekoetxea

Is ealaíontóir Bascach í **Nora Aurrekoetxea**.

## Óige
Rugadh Nora Aurrekoetxea sa bhliain 1989 i Bilbao, Bizbaia. 

## Oideachas
Bhain sí céim amach sna mínealaíona ó Ollscoil Tír na mBascach sa bhliain 2013 agus Céim Máistir sa dealbhóireacht ó Ollscoil na hEalaíne, Londain (2017-2019). Ag an am céanna, bhain sí iarchéimeanna amach sa ghnéaseolaíocht (2014-2016) agus san ard-ghnéaseolaíocht (2021), an dá cheann in Institiúid Gnéis, Maidrid. 

## Obair Nora Aurrekoetxea
Déanann ealaín Nora Aurrekoetxea cur síos ar chaidreamh idir daoine agus machnamh a dhéanamh ar theanga, mothúcháin agus gníomh, ag bunú an smaoineamh den difríocht idir bunábhair agus neamhábhair ar thaobh na foirgníochta de. 
clé|mion

## 'Erdibitu'
Tá suim ag Aurrekoetxea i nádúr an ghrá, leis an nath cainte nach bhfuil ann sa Spáinnis, 'le titim i ngrá', ach a dhúisíonn contrártha an fhoréigin. An titim, tá ár gcosaint riachtanach - Conas gur féidir linn cosaint a thabhairt dúinn féin ón bpian atá uchtaithe ach nach bhfuil fulaingthe?  

Tagann an inspioráid don phíosa seo ó ábhair bhoga, a chuireann an deighilt idir an infheicthe agus an dofheicthe. Canbhás coincréite, tuáillí agus slataí athneartaithe - agus iad curtha le chéile, cruthaíonn siad radharc teimhneach agus trédhearcach.

Agus é ina luí síos nó ina sheasamh, cruthaíonn siad cuimilt idir 'corp roinnte ina dhá chuid'. 

Na struchtúir nithiúla seo a oibríonn le chéile, a thaisrítear le teagmháil, ní féidir iad a scaradh, tá siad ag brath ar a chéile.

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíontóirí
Catagóir:Banealaíontóirí
Catagóir:Daoine as Tír na mBascach
Mariana Duarte Santos

Is amharcealaíontóir as Liospóin na Portaingéile í **Mariana Duarte Santos** a oibríonn go príomha i bpéintéireacht ola, líníocht, priontaí agus péinteáil múrphictiúr.

Bhí seónna grúpa agus aonair aici sa Phortaingéil, sa Spáinn, sna S.A., sa RA agus in Éirinn agus tá breis is 50 múrphictiúr péinteáilte aici ar fud na Portaingéile, na Spáinne, Lucsamburg agus na hÉireann.

Tá nádúr fíorach ina saothar agus tá tionchar mór ar an saothar sin ag réimsí ealaíne eile lena n-áirítear an scannánaíocht agus an litríocht uirthi. Maidir le healaín phoiblí, tá na téamaí a mbíonn sí ag obair orthu dírithe go príomha ar choincheapa na cuimhne, na féiniúlachta comhchoiteann agus scéalta áitiúla, agus mar sin tá pictiúir cartlainne ag croílár a saothar múrphictiúr.

## Am Iasachta

Sa taispeántas “Am Iasachta”, roinneann Mariana Duarte Santos sraith líníochtaí, pictiúir agus gearrthacha líonóile spreagtha ag stadáin as seanscannáin/seónna teilifíse atá bailithe aici thar na blianta. Sa saothar seo, féachann sí leis na híomhánna tochtmhara seo a athnuachan nó beocht úr a chur iontu trí iad a scaradh amach óna gcomhthéacs bunaidh agus iad a chur i láthair ar bhealach nua.

“De ghnáth glacaim inspioráid ó shuímh agus ó chásanna laethúla chomh maith leis an chaidreamh idir daoine agus a gcuid smaointe inmheánacha. Is maith liom íomhánna débhríoch a chruthú a chuireann scéal in iúl ag an am céanna agus a bhfuil insintí oscailte acu ar féidir le gach breathnóir iad a thuiscint ar a bhealach féin.”
 
Bíonn claonadh ag Mariana go leor scannán/seónna teilifíse nach bhfuil mórán aithne orthu a roghnú, nach mbíonn aisteoirí inaitheanta iontu, cionn is gur mian léi go ndíreofar ar áilleacht na n-íomhánna féin seachas ar phortráid de “dhuine cáiliúil”.

Go minic, cuireann na saothair ealaíne a eascraíonn astu scéal oscailte in iúl nó bomaite de theannas amhail is go mbeadh rud éigin ar tí titim amach.

Gluaiseann íomhánna i scannáin chomh gasta sin nach dtugtar aird orthu, agus tá súil ag an ealaíontóir go gcuirfear beocht nua agus scéalta nua sna híomhánna “caite” seo má léiríonn sí i meán, am agus comhthéacs nua iad. Sa bhliain 2024 bhí taispeántas aici i Cultúrlann McAdam Ó Fiaich.

## Féach freisin

* Ealaín na Portaingéile

Catagóir:Amharcealaíontóirí Portaingéileacha
Síolta chochaill

Is speiceas lachain a itheann éisc é an **tsíolta chochaill** (*Lophodytes cucullatus*) san fhofhine Anatinae (na lachain shrúmála). Is é an t-aon speiceas beo sa ghéineas *Lophodytes*. Tagann ainm an ghéinis ón nGréigis: *lophos*, a chiallaíonn “cuircín”, agus *dutes* a chiallaíonn “tumadóir”. Tá gob déadach aige, agus dá bharr sin cuirtear an tsíolta chochaill leis na lachain shábhghobacha, cé nach rangaítear é leis na síoltaí eile (sna géinis *[[Mergus]]* agus *[[Mergellus]]*).

## Tagairtí

Catagóir:Lachain
Triphyophyllum

Géineas planda monaitíopach is ea ***Triphyophyllum,***  ina bhfuil an speiceas aonair *Triphyophyllum peltatum* den fhine Dioncophyllaceae ann. Tá sé dúchasach d'iarthar trópaiceach na hAfraice, san Cósta Eabhair, Siarra Leon agus sa Libéir, ag fás i bhforaoisí trópaiceacha .

## Naisc sheachtracha
*The Carnivorous Plant FAQ: About ''Triphyophyllum''
*Plantwatch: why does a rainforest vine turn into a part-time carnivore?
Catagóir:Caryophyllales
Catagóir:Plandaí feoiliteacha na hAfraice
Catagóir:Flóra na hAfraice
Catagóir:Genera Monaitíopacha Caryophyllales
P. Ramlee

B'aisteoir agus ceoltóir Malaeiseach é **P. Ramlee** (nó **Teuku Zakaria bin Teuku Nyak Puteh**) a rugadh ar an 22 Márta 1929 agus a fuair bás ar an 29 Bealtaine 1973.

## Tagairtí
Cros Iníne Baoith

Tó-chros cloiche atá suite i gContae an Chláir, Éire is ea **Cros Iníne Baoith**. Is Séadchomhartha Náisiúnta é.

## Suíomh
Bhí an chros ina seasamh ar bhollán mór ar Chnoc Ruacháin, 2&nbsp;km (1¼ míle) siar ó thuaidh ó Chill Iníne Baoith; ach ina dhiaidh sin aistríodh í arís agus arís eile lena coinneáil slán, faoi dheireadh go dtí Ionad Oidhreachta agus Ginealais an Chláir i gCora Finne, áit a bhfuil sé suite anois. Tá macasamhail curtha in airde ag an mbunsuíomh in aice leis an mbóthar idir Cill Iníne Baoith agus Caisleán Léim an Eich.

## Stair agus teoiricí
Is dócha gur tógadh an chros sa 12ú haois agus bhí sí ina comhartha teorann eaglasta (*tearmann*). Tuairiscíodh go raibh sí ar cheann de thrí struchtúr comhchosúla, ach is é an t-aon cheann a bhfuil a fhios cá bhfuil sé inniu.

Ba é Naomh Iníne Baoith pátrún na Dál gCais.

I 1937, d’fhoilsigh Adolf Mahr, Coimeádaí Seaniarsmaí Éireann agus Stiúrthóir Ard-Mhúsaem na hÉireann, teoiric a bhain an chros leis na cinn dúbailte Ceilteacha ó Roquepertuse na Fraince. I 1940, thacaigh Joseph Raftery leis an teoiric seo, ag comhaireamh cros Chill Iníne Baoith sa chatagóir chéanna de dhealbhóireacht La Tène. Chuir Etienne Rynne, áfach, in alt ar an Tó-Chros i 1967, stíl cheardaíochta an dá cheann snoite i gcomparáid le saothair eile in aice láimhe – an ceantar máguaird ag tairiscint trí shampla eile de tó-bhachall. Thaispeáin sé mar sin gur dócha gur comhartha teorann den tréimhse Rómhánúil (12ú haois) í an chros agus nach íol págánach ó thús na hIarannaoise í.

Tá baint ag an tó-chros freisin le Naomh Antaine Mór, duine de bhunaitheoirí an mhanachais Chríostaí. Níl ach ocht gcros eile dá samhail in Éirinn.

Tá tó-chrosa le feiceáil ag go leor suíomhanna eile sa Bhoirinn, lena n-áirítear greanadh ar Chros Doorty i gCill Fhionnúrach. Bhí baint ag Cros Iníne Baoith sa bhéaloideas le hathmhuintearas idir chlann Uí Bhriain agus Uí Chuinn i ndiaidh achrainn, ach tá sé sin curtha as oifig ag seanóirí.

## Cur síos
mion| Cros macasamhail.
Tá an chros snoite ó bhloc amháin aolchloiche agus ar bharr gach géag tá dhá cheann agus dhá lámh cheangailte eatarthu.
## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae an Chláir
Williams Grand Prix Engineering

Is foireann Sasanach de chuid Fhoirmle a hAon é **Williams Grand Prix Engineering Limited** nó **Williams Racing** a thugtar air fosta. Is i Grove, Oxfordshire atá an fhoireann lonnaithe. Bunaíodh an fhoireann i 1977 ag Frank Williams agus Patrick Head. Ar 21 Lúnasa 2020, cheannaigh Dorilton Capital an fhoireann. Is é James Vowles bainisteoir na foirne faoi láthair.

## Éachtanna
### Craobhchomórtas na nDéantúsóirí
*1980
*1981
*1986
*1987
*1992
*1993
*1994
*1996
*1997

### Craobhchomórtas na dTiománaithe
*1980 (Alan Jones)
*1982 (Keke Rosberg)
*1987 (Nelson Piquet)
*1992 (Nigel Mansall)
*1993 (Alain Prost)
*1996 (Damon Hill)
*1997 (Jacques Villeneuve)

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh gréasáin

## Tagairtí

Catagóir:Foirmle a hAon
Catagóir:Iontrálaithe Foirmle a hAon
Féinghrá

mion
Leis an **fhéinghrá**, tá duine in ann glacadh leis féin mar atá, seachas a bheith ag díriú an t-am go léir ar chuspóirí de shíor ag athrú.  féintrua nó trua duit féin. Glacann an duine go bhfuil luach leis mar dhuine gach lá den tsaol. 

Tá gaol láidir ann idir féinghrá**,** atrua pearsanta agus féintrua, nó trua duit féin. 

## Féach freisin

* Féintrua
* Glacaireacht
* Féinmharú

## Tagairtí

Catagóir:Grá
Catagóir:Muinín
Catagóir:Meas
Catagóir:Mothúcháin
Dolmain

Is éard is **dolmain** (uaireanta **cromleac** nó **tuama ursanach**) ann ná tuama meigiliteach a bhfuil seomra amháin ann. De ghnáth, bíonn dhá (nó níos mó) mheigilit ina seasamh a thacaíonn leac mhór mhullaigh, nó “tábla”.  Baineann an chuid is mó díobh leis an tréimhse Neoiliteach Déanach (4000–3000 BCE) agus uaireanta chlúdaítí iad le cré nó le clocha beaga chun tulach (dumha adhlactha) a dhéanamh. I go leor cásanna, tá an clúdach tar éis creimeadh go hiomlán sa chaoi nach bhfuil ach an “chreatlach” chloiche fágtha.

## Sanasaíocht
Tháinig an focal *dolmen* isteach sa tseandálaíocht nuair a d’úsáid Théophile Corret de la Tour d’Auvergne é chun cur síos a dhéanamh ar thuamaí meigiliteacha ina leabhar *Origines gauloises* (1796). D'úsáid sé an litriú **', ach tháinig an litriú nua-aimseartha **' isteach sa Fhraincis thart ar deich mbliana tar éis sin, agus ba é an litriú caighdeánach faoi 1885. Déanann an *[[Oxford English Dictionary]]* tagairt do **' i mBéarla den chéad uair i leabhar faoin [[An Bhriotáin|Bhriotáin]] a foilsíodh in 1859. Tugann an foclóir an sainmhíniú seo: “**'”. Dúradh gur tháinig an focal ó théarma Briotáinise a chiallaíonn ‘tábla cloiche’, ach tá amhras faoi sin anois, agus deir an OED go dtagann sé ó “”. De réir leabhair faoi sheaniarsmaí Cornacha a foilsíodh in 1754, ba é **' (“poll cloiche”) an focal [[An Choirnis|Coirnise]] ar chromleac, agus deir an OED “” Mar sin féin, is é **' an gnáth-théarma Béarla sa tseandálaíocht anois, nuair nach n-úsáidtear na roghanna níos teicniúla agus níos tuairisciúla.

Is dócha gur thug Tomás de Bhaldraithe an téarma *dolmain* isteach sa Ghaeilge san fhoclóir Béarla-Gaeilge (1959). Thug T. O'Neill Lane “cromleac” mar shainmhíniú ar “dolmen” ina *Larger English-Irish Dictionary* (1917).

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí meigiliteacha
Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:Adhlacthaí
Catagóir:Dolmainí
Tó-chros

mion|Tó-chros
Is cros ar chruth “T” í an **tó-chros** nó **τ-chros**. Uaireanta leathnaítear na trí cheann den chros, mar atá sa phictiúr ar dheis. Ainmníodh í i ndiaidh na litreach Gréigise “tó” (τ,Τ) a bhfuil an chuma chéanna uirthi sa chás-uachtar agus atá ar an litir Laidine T.

Tugtar **cros Antaine** uirthi mar gheall ar a baint le San Antaine na hÉigipte, nó an *crux commissa* freisin, ceann de na ceithre léiriú bhunúsacha  den chros.

## Tagairtí

Catagóir:Críostaíocht
Kimia Kamvari

Ealaíontóir a rugadh in Köln na Gearmáine in 1986 is ea **Kimia Kamvari**. Tá céim aici sa phéintéireacht ó Choláiste Azad in Tehran agus céim mháistreachta sa Taighde agus Cruthú Ealaíne ó Ollscoil Thír na mBascach.

Ó 2015 ar aghaidh tá cónaí uirthi in Astigarreta, baile beag in Gipuzkoa. Oibríonn sí ar phéintéireacht fíorach agus a lán saghas oibre eile. Úsáideann sí a lán saghas stíleanna agus ábhair nua ina cuid ealaíne. Feictear seo ina cuid oibre Apeiron (Dastan Gallery 2018), Nature Change (Cristina Enea Foundation 2019), Event Horizon (Dastan Gallery 2019), agus Alef (San Telmo Museum 2022).

## Tagairtí
Stolen Heaven

Is scannán dráma Meiriceánach é ***Stolen Heaven*** a stiúir George Abbott agus a bhfuil Nancy Carroll, Phillips Holmes, agus Louis Calhern sna príomhrólanna. D'eisigh Paramount Pictures é ar an 21 Feabhra 1931.

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 1931
Baile na Cille

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Baile na Cille** air:
* Baile na Cille, Contae an Longfoirt: baile fearainn i gContae an Longfoirt
* Baile na Cille, Contae Chiarraí (An Dromaid): baile fearainn i gContae Chiarraí
* Baile na Cille, Contae Chiarraí (Gleann Beithe): baile fearainn i gContae Chiarraí
* Baile na Cille, Contae Chill Chainnigh: baile fearainn i gContae Chill Chainnigh
* Baile na Cille, Contae Chill Mhantáin: baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* Baile na Cille, Contae Chorcaí (Cill Cháscann): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Baile na Cille, Contae Chorcaí (Cill Eacha Naoineach): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Baile na Cille, Contae Luimnigh: baile fearainn i gContae Luimnigh
* Baile na Cille, Contae na Gaillimhe (Baile na Cille): baile fearainn agus paróiste dlí i gContae na Gaillimhe
* Baile na Cille, Contae na Gaillimhe (Baile na hInse): paróiste dlí i gContae na Gaillimhe
* Baile na Cille, Contae na Gaillimhe (Béal Átha na gCarr): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Baile na Cille, Contae na Gaillimhe (Cill Liatháin): paróiste dlí i gContae na Gaillimhe
* Baile na Cille, Contae na Gaillimhe (Maigh Cuilinn): fo-bhaile i gContae na Gaillimhe
* Baile na Cille, Contae na Gaillimhe (Tigh Dachoinne): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Baile na Cille, Contae Ros Comáin: paróiste dlí i gContae Ros Comáin
* Baile na Cille, Contae Shligigh: baile fearainn, paróiste dlí, agus toghroinn i gContae Shligigh
* Baile na Cille, Contae Uíbh Fhailí (An Daingean Uachtarach): baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí
* Baile na Cille, Contae Uíbh Fhailí (Baile na Cille): baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí
* Baile na Cille, Contae Uíbh Fhailí (paróiste): paróiste dlí i gContae Uíbh Fhailí

## Féach freisin
* Baile na Cille (Cataibh): baile in Albain
* Baile na Coille: leathanach idirdhealaithe

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Ceann na Creige

* Ceann na Creige, Bàideanach
* Ceann na Creige, Earra-Ghàidheal agus Bòd
* Ceann na Creige, Ros is Cromba
* Ceann na Creige, Siorrachd Obar Dheathain

## Tagairtí
Leac an Scail

Dolmain agus Séadchomhartha Náisiúnta atá suite i gContae Chill Chainnigh, Éire is ea **Leac an Scail** ar a thugtar **Tuama Chill Mhóg** chomh maith.

## Suíomh
Seasann Leac an Scail ar an taobh thoir den Sliabh Donn, 7.2 km (4.5 mhíle) soir ó thuaidh ó Mhuileann an Bhata.

## Stair
Tógadh an chuid is mó den dolmain c. 3000 RC, sa ré Neoiliteach.

Tagraíonn an t-ainm *Chill Mhóg* don dé Ceilteach Mogons, dia a bhfuil baint aige le sléibhte. Mar sin féin, tógadh dolmainí i bhfad sular shroich an cultúr Ceilteach Éire (800–400 R.Ch.); d’fhéadfadh sé seo a thabhairt le fios gur ghlac na lonnaitheoirí Ceilteacha an séadchomhartha ársa dá ndia féin.

Ainm eile air ná *Leac an Scail*, "cloch an laoch." Ciallaíonn *scal* go litriúil "pléasctha", agus úsáidtear *scal ghréine* chun tagairt a dhéanamh do laochra miotaseolaíochta na Fianna. D’fhéadfadh gur *Leac an Scáil*, “Carraig an taibhse” a bheadh air seo freisin.

## Cur síos
Tá an dolmain déanta as eibhir le féitheacha grianchloiche, ag baint úsáide as cloch mhullaigh a bhfuil ar foscadh ar dhá chloch mhóra tairsí agus cloch philiúir ar fostú ar chúlchloch. Tá bealach isteach dírithe i dtreo an oirthuaiscirt, i dtreo éirí gréine ghrianstad an tsamhraidh, agus tá cloch dorais ann.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chill Chainnigh
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Dolmainí
Úna Ní Raifeartaigh

Breitheamh Éireannach is ea **Úna Ní Raifeartaigh** (a rugadh i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1967/1968). Bhí sí tofa mar bhreitheamh na hÉireann sa Chúirt Eorpach um Chearta an Duine sa bhliain 2024. Is duine de na mórdhlíodóirí Éireannacha den am í agus fad is a bhí sí ag abhcóideacht láithrigh sí i go leor cásanna tábhachtacha.   

Is cainteoir líofa Gaeilge í.
[clé|mion|[An Chúirt Eorpach um Chearta an Duine]]

## Gairm
Bhain Úna Ní Raifeartaigh céim dlí (BCL) amach  i gColáiste na hOllscoile, BÁC sa bhliain 1988.  Bhí sí ar fhoireann dhámh an dlí i gColáiste na Trionóide ó 1991 go 1995, mar Ollamh Reid le dlí coiriúil.  Glaodh chun Bharra na hÉireann uirthi sa bhliain 1993 agus chun an Bharra Laistigh  sa bhliain 2009. 

Mar Abhcóide Sinsearach, d'íoc an Stát  €357,002 léi sa bhliain 2015. An bhliain dár gcionn ceapadh í mar bhreitheamh san Ard-Chúirt sa bhliain agus sa Chúirt Achomhairc in 2019.

### Breithiúnais agus tuairimí
In 2019, agus í ina Breitheamh Ard-Chúirte, mhaígh Úna Ní Raifeartaigh go raibh dualgas ar an Stát gach iarracht réasúnta a dhéanamh breitheamh le Gaeilge a fháil le cás a éisteacht in aon chúirt dúiche sa tír agus go bhfuil dualgas ar an Stát iarracht réasúnta a dhéanamh breitheamh le Gaeilge a fháil. Bíonn  an dualgas sin ann mar cheart teanga faoi Airteagal 8 den Bhunreacht. Dúirt sí go mbíonn ar phobal na Gaeilge cur suas le “surprising intolerance” ó dhaoine a mbíonn meas go hiondúil acu ar chearta mionlaigh eile. Dúirt sí go mbíonn stádas bunreachtúil na Gaeilge “floating at an abstract level” os cionn scéal casta na Gaeilge agus dearcadh mhuintir na hÉireann ina leith.

In 2021, pléadh cás as Gaeilge den chéad uair i gCúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh nuair a lorg Ní Raifeartaigh soiléiriú maidir le ceist dlí faoi threoracha Eorpacha.

In 2021 agus í ag seoladh leabhair leis an Dr Mary Phelan, *Irish Speakers, Interpreters and the Courts 1754-1921*, dúirt  Ní Raifeartaigh gur measa go minic a chaitear le Gaeilgeoirí a thagann os comhair na gcúirteanna in Éirinn ná mar a chaitear le himircigh. Dúirt an Breitheamh go bhféadfadh sé go raibh baint ag neamhshuim an Stáit agus na gcúirteanna sa Ghaeilge leis an sórt díothú teanga nó ‘lingua-cide’, a bhfuil dochar as cuimse déanta aige “d’anam na tíre seo”.

## Féach freisin

* An Chúirt Eorpach um Chearta an Duine

## Tagairtí

Catagóir:Breithiúna Éireannacha

Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Lucht Choláiste na Tríonóide
Liosta Buaiteoirí Ghradaim NÓS

[alt=Lógó den fhocal "nós" le réiltín, ar chúlra geal gorm|mion|Lógó de chuid na hirise [Nós (iris)|''NÓS'']]

Seo liosta de **[[Liosta Buaiteoirí Ghradaim NÓS|bhuaiteoirí Ghradaim NÓS]]**, gradaim a bhronnann an iris ''NÓS'' go bliantúil "ar na ceoltóirí is fearr i saol na Gaeilge", de réir rannóige.

Is in ord ama atá na torthaí ach i ngach rannóg, is féidir na sonraí a chur in ord áirithe eile ach cliceáil ar theidil an cholúin chuí ("Amhrán, "Banna / Ceoltóir", srl.).

## Amhrán na Bliana

## Amhrán Dátheangach na Bliana

## Albam na Bliana (Nuacheol)

## Albam na Bliana (Amhráin Thraidisiúnta)

## Físeán na Bliana

## Ealaín na Bliana
Tá an gradam seo ar siúl ó 2018 i leith.

## Nuatheachtaí na Bliana – Gradam Rónáin Mhic Aodha Bhuí
"Nuíosach na Bliana" a bhíodh ar an ngradam seo go dtí 2020. In 2024, athainmníodh é in ómós do Rónán Mac Aodha Bhuí, fear a bhí "i gcroílár shaol an cheoil Gaeilge – agus thug sé spreagadh go háirithe do cheoltóirí agus do bhannaí nua".

## Ceoltóir Aonair na Bliana
Roimh 2025, bhí an t-aon rannóg amháin ann do cheoltóirí aonair agus do bhannaí araon.

## Banna na Bliana
Roimh 2025, bhí an t-aon rannóg amháin ann do bhannaí agus do cheoltóirí aonair araon.

## Banna / Ceoltóir na Bliana
As 2025 amach, roinneadh an rannóg seo ina dhá chuid idir bhannaí agus cheoltóirí.

## Féile na Bliana
Seo gradam a bhronntaí ó 2017 go dtí 2020. Vóta poiblí a bhíodh i gceist.

## Gig Bheo na Bliana
Níor bhronnadh gradaim sa rannóg seo ach amháin in 2015/2016.

## Tagairtí

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
Catagóir: Rapcheol
Catagóir: Rac-cheol
Buaiteoirí Ghradaim NÓS
Sionad Ráth Bhreasail

Sa bhliain 1111, bhí ról ríthábhachtach ag **Sionad Ráth Bhreasail** maidir le húdarás na hEaglaise Éireannaí a dhaingniú faoin Eaglais Chaitliceach Rómhánach. Dhírigh an Sionad, faoi stiúir na ngluaiseachtaí leasaitheacha san eaglais, ar eagrú agus ar struchtúr na hEaglaise Éireannaí, agus é mar aidhm aige é a thabhairt ar aon dul le cleachtais na Róimhe. Mar shampla d’athraigh córas ó na mainistreach a bhí ann go dtí seo go dtí córas na na ndeoisí. agus cuireadh easpaig ag a bhí críocha sainithe go soiléir acu i gceannas ar gach ceann acu. 

Chabhraigh an t-athstruchtúrú seo le cumhacht na heaglaise a lárú agus a tionchar ar mhuintir na hÉireann a fheabhsú. Ina theannta sin, leag an Sionad béim ar a thábhachtaí atá sé cloí le teagasc agus cleachtais na hEaglaise Rómhánaí, agus an eaglais in Éirinn a ailíniú tuilleadh leis an bpobal Críostaí níos leithne san Eoraip.

Bhí Sionad eile i gCeanannas sa mbliain 1152 a leag síos go mbeadh 36 deoise ann. Is beag athrú a tharla ó sin.

## Féach freisin

* Sionad Cheanannais, 1152
* ''An Leabhar Laighneach'', 1160

## Tagairtí

Catagóir:1111
Catagóir:Stair na hEaglaise Caitlicí
Catagóir:Stair Chontae na Mí
Catagóir:Comhairlí eaglaise
Catagóir:Sionad Ráth Bhreasail
Cill Chornáin

Is sráidbhaile tréigthe agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Cill Chornáin** i gContae na Gaillimhe.

Tá sé suite 2.5&nbsp;km (1½ míle) soir ó thuaidh ó Bhaile Átha an Rí.

Tréigeadh Cill Chornáin i ndeireadh an 18ú haois. Tá leagan amach na bpáirceanna agus na mballaí le feiceáil go soiléir in aerghrianghraif.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Seandálaíocht na hÉireann
Shauna Bannon

Is ealaíontóir comhraic measctha as Tamhlacht í **Shauna Bannon** (a rugadh ar an 23 Deireadh Fómhair 1993). Triodeann sí i roinn sopmheáchana na mban den UFC. Throid sí in dhá phromóisean éagsúla healaíona comhraic measctha sular shínigh sí leis an UFC. 

## Saol an teaghlaigh

## Ag tosú sa spórt comhraic

Thosaigh Bannon cicdhornálaíocht nuair a bhí sí trí bhliain d'aois
## Ealaíona comhraic measctha

## UFC
Bhí an chéad troid ag Bannon i gcoinne Bruna Brasil ar clár na réamhchomórtas do UFC London

## Tagarití
Daol na réabhlóide: Poblachtachas agus sóisialachas i smaointeoireacht Mháirtín Uí Chadhain

Is leabhar le hAindrias Ó Cathasaigh é ***Daol na réabhlóide: Poblachtachas agus sóisialachas i smaointeoireacht Mháirtín Uí Chadhain***. Coiscéim a d'fhoilsigh sa bhliain 2005. Díríonn an saothar ar “daol na réabhlóide” a bhuail Ó Cadhain de réir a ráite féin, agus an dá shruth mhóra de go háirithe: an poblachtachas agus an sóisialachas. Scagtar forbairt a dhearcaidh pholaitiúil, agus fiafraítear cé mar a sheasann na cúrsaí seo céad bliain tar éis don Chadhnach teacht ar an saol.

## Féach freisin
* Máirtín Ó Cadhain

## Tagairtí

Catagóir:Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Catagóir:Leabhair neamhfhicsin
Réalachas sóisialta

[deas|mion| Samhail íocónach cháiliúil den réalachas sóisialta é sárshaothar [Grant Wood an phéintéireacht *American Gothic*, 1930. Is minic a dhéantar scigaithris uirthi.]]
Is éard is **réalachas sóisialta** ann ná téarma a úsáidtear le cur síos a dhéanamh ar shaothair a chruthaíonn péintéirí, déantóirí priontaí, grianghrafadóirí, scríbhneoirí agus scannánóirí a bhfuil sé mar aidhm acu aird a tharraingt ar fhíorchoinníollacha sochpholaitiúla an lucht oibre mar mhodh chun anailís agus critíc a dhéanamh ar na struchtúir chumhachta atá taobh thiar de na coinníollacha sin. Cé go bhfuil an-éagsúlacht idir tréithe na gluaiseachta ó thír agus ó mheán go chéile, beagnach i gcónaí bíonn réalachas tuairisciúil nó criticiúil i gceist.

Uaireanta úsáidtear an téarma ar bhealach níos cúinge chun cur síos a dhéanamh ar ghluaiseacht ealaíne a raibh rath uirthi idir an dá Chogadh Domhanda mar fhreagairt ar an gcruatan agus na deacrachtaí a d’fhulaing an gnáthdhuine i ndiaidh Chliseadh Wall Street. Chun a gcuid ealaíne a dhéanamh níos inrochtana do lucht féachana forleathan, thosaigh ealaíontóirí ar léirithe réalaíocha a dhéanamh ar oibrithe gan ainm chomh maith le daoine cáiliúla, á n-úsáid mar shiombailí laochta láidreachta a bhí ag tabhairt aghaidh ar dhúshláin an tsaoil. Sprioc pholaitiúil a bhí ag na healaíontóirí mar gur theastaigh uathu droch-choinníollacha shaol na ndaoine bochta agus na haicme oibre a nochtadh don saol mór agus a léiriú go raibh na córais rialtais agus shóisialta freagrach astu.

Níor cheart an réalachas sóisialta a mheascadh suas le réalachas sóisialach, an fhoirm oifigiúil ealaíne in Aontas na Sóivéide a thug Joseph Stalin isteach sa bhliain 1934 agus ar ghlac páirtithe Cumannacha comhaontacha ar fud an domhain léi ina dhiaidh sin. Tá sé difriúil freisin ón réalachas mar ní hamháin go gcuireann sé coinníollacha na mbochtán i láthair, ach déanann sé amhlaidh trí na teannas idir dhá dhream atá i gcoimhlint lena chéile a chur in iúl, mar shampla feirmeoirí agus tiarnaí feodacha. Uaireanta, áfach, úsáidtear na téarmaí 'réalachas sóisialta' agus 'réalachas sóisialach' ar bhealach idirmhalartaithe.

## Éire
I scríbhneoireacht na hÉireann chleacht Máirtín Ó Cadhain an réalachas sóisialta i mórán de scéalta An Braon Broghach agus ina shaothair trí chéile.

## Tagairtí

Catagóir:Ealaín nua-aimseartha
Sionad Cheanannais

Reáchtáladh Sionad  i gCeanannas, **Sionad Cheanannais**, sa mbliain 1152. Leagadh síos go mbeadh 36 deoise ann in Éirinn. Is beag athrú a tharla go dtí 2024, nuair a bhí 26 acu fós ann.

### Cúlra
Ba ag Sionad Ráth Breasail sa mbliain 1111 a d’athraigh an córas ó na mainistreacha go dtí na deoisí in Éirinn.

## Féach freisin

* ''An Leabhar Laighneach'', 1160
* Sionad Ráth Breasail

## Tagairtí

Catagóir:1152
Catagóir:Stair Chontae na Mí
Catagóir:Stair na hEaglaise Caitlicí
Catagóir:Stair Chontae na Mí
Catagóir:Comhairlí eaglaise
Tanya S. Chutkan

Is dlíodóir agus saineolaí dl Meiriceánach í **Tanya Sue Chutkan** (rugadh 5 Iúil, 1962) a fheidhmíonn mar bhreitheamh dúiche de chuid na Stát Aontaithe do Chúirt Dúiche SAM do Ceantar Columbia .

Is í an breitheamh ceannais í ar thriail choiriúil iar-uachtarán na Stát Aontaithe Donald Trump, mar gheall ar a chuid iarrachtaí líomhnaithe toradh toghchán uachtaránachta 2020 a chur ar ceal, lena n-áirítear na himeachtaí as ar tháinig an t-ionsaí ar Capitol na Stát Aontaithe an 6 Eanáir, 2021 .

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Chutkan ar an 5 Iúil, 1962, i Kingston, Iamáice . Tá deartháir níos óige ag Chutkan, Norman, agus deirfiúr níos óige, Robynne, an bheirt acu ar lianna iad beirt.  Dochtúir Ind-Iamácach is ea a hathair Winston Chutkan, agus is Afra-Iamácach í a máthair Noelle a bhí ar dhuine de na príomhdhamhsóirí  ba mhó le rá ag an National Dance Theatre Company of Jamaica . Is iníon í Noelle le Frank Hill, duine de bhaill Pháirtí Náisiúnta an Phobail (People's National Party) Trína máthair, is col ceathrar í Chutkan d'iar - pheileadóir Learphoill agus Shasana John Barnes. 

Bhain Chutkan Baitsiléir Ealaíon amach i 1983 ó Ollscoil George Washington . D'fhreastail sí ar Scoil Dlí Ollscoil Pennsylvania ina dhiaidh sin, áit a raibh sí ina heagarthóir comhlach ar an University of Pennsylvania Law Review. Bhain sí céim Dochtúir Juris amach i 1987. 

## Gairm bheatha luath
Ó 1987 go 1990, bhí Chutkan i gcleachtadh príobháideach ag an ngnólacht dlí Hogan & Hartson ( Hogan Lovells anois). Ó 1990 go 1991, d’oibrigh sí sa ghnólacht dlí Donovan, Leisure, Rogovin, Huge & Schiller. Ó 1991 go 2002, bhí sí ina haturnae trialach agus ina maoirseoir ag Seirbhís na gCosantóirí Poiblí do Cheantar Columbia.  Sa bhliain 2002, chuaigh Chutkan isteach sa ghnólacht dlí Boies, Schiller &amp;amp; Flexner, agus rinneadh comhpháirtí dí sa bhliain 2007. Dhírigh a cleachtas ar dhlíthíocht shibhialta chasta agus go háirithe caingean aicmeach fhrith-iontaobhais. 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Clochán na Carraige

Is clochán coirceogach in Inis Mór, Contae na Gaillimhe é **Clochan na Carraige**. Tá sé suite ar léibheann siar ó thuaidh ó Phort Mhuirbhigh. Is séadchomhartha náisiúnta é, atá ubhchruthach ar an taobh amuigh agus dronuilleogach ar an taobh istigh. Is é an bothán cloiche is fearr caomhnaithe in Éirinn.

## Cur síos
Tá an clochán thart ar 6.0&nbsp;m ar fad, 2.35&nbsp;m ar leithead, agus 2.7&nbsp;m ar airde. Tá dhá bhealach isteach ann, iad íseal agus dronuilleogach, ceann amháin ar gach taobh. Soláthraíonn fuinneog bheag ar an taobh thiar theas solas. Creidtear gur tógadh an clochán sa 17ú nó 18ú haois, cé go bhfuil clocháin choirceogacha in Éirinn a tógadh níos mó ná 1000 bliain ó shin.

## Tagairtí

Catagóir:Foirgnimh i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Cill Tiarnáin, Contae na Gaillimhe

Is eaglais mheánaoiseach agus Séadchomhartha Náisiúnta i gContae na Gaillimhe í **Cill Tiarnáin**.

Tá sí suite 2.9&nbsp;km (1.8 míle) soir ó dheas ó Chill Cholgáin, i ngar don bhóthar M18.

## Stair
Níl aon taifead scríofa ar Chill Tiarnáin. Creidtear gurbh é Naomh Tiarnán a bhunaigh í sa 5ú haois CE, agus gur tógadh an séipéal cloiche atá ann anois san 8ú haois.

Nuair a rinneadh tochailt ar an suíomh, thángthas ar bhalla imfhálaithe nach raibh comhthreomhar leis an séipéal.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Eaglaisí in Éirinn
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Seandálaíocht na hÉireann
Cill Tiarnáin (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Cill Tiarnáin** air:
* Cill Tiarnáin, Contae Bhaile Átha Cliath: baile fearainn, ionad daonra, agus paróiste dlí i gContae Bhaile Átha Cliath
* Cill Tiarnáin, Contae na Gaillimhe: séadchomhartha náisiúnta i gContae na Gaillimhe

## Féach freisin
* Diméin Chill Tiarnáin: baile fearainn i gContae Bhaile Átha Cliath
* Turlach Chill Tiarnáin: turlach i gContae na Gaillimhe

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Clocha ceangailte agus madraí scaoilte

Nath cainte Gaeilge é **clocha ceangailte agus madraí scaoilte**. Is é an chiall atá leis baol a bheith ann agus gan aon rud chun cosc a chur leis. *(C)ead a gcos ag cladhairí gan smacht orthu ag daoine macánta* an míniú a thugtar in *Lán-chúrsa na Gaeilge* (Ó Riain 1952).

## Samplaí corpais

* "Tá sé ag cur ar Mhac Uilliam agus ní foláir d'Ó Domhnaill dul agus Mac Uilliam do chosaint air. Sos comhraic ceangailte orainne agus sibh-se 'ghá bhrise! 'Clocha ceangailte agus madraí sgaoilte.' Ní dhéanfadh san an bheart, a ridire."
Foinse: Aodh Ruadh (Cuid II) Leathanach: 174

‘Is olc an baile, Baile an Fhaoitigh, go bhfuil clocha ceangailte ann agus madraí scaoilte!’

Is mairg a théann go Baile na bhFaoiteach – Bíonn clocha ceangailte is madraí scaoilte ann. Duine éigin nár cuireadh an fháilte cheart roimhe ann lá crua seaca. Nuair a cuireadh na madraí leis ann ní raibh na clocha féin mar chosaint aige air féin ach iad greamaithe sa sioc.

Foinse: Seanfhocail na Mumhan (Ó Siochfhradha 1926)
* An tOllamh John M. Kelly, Aire Trádála, Tráchtála agus Turasóireachta in 1978. “There is an old Irish proverb which states: ‘Clocha ceangailte agus madraí scaoilte’ – ‘stones tied down and dogs on the loose’; in other words, it is all right for Deputy Haughey to raise points about there being no glimmer of hope in the budget statement but it is not all right for me to reply to them.” (Rúin Airgeadais 1932)

* In this situation I am reminded of the Irish phrase so well used by a late Chief Justice and President, Cearbhall Ó Dálaigh: "clocha ceangailte agus madraí scaoilte" which can, in this scenario, read "the defenders are restrained and the marauders are let loose".

* Leabhar - *Clocha Ceangailte: Léargas ar UNIFIL sa Liobáin* le Gearóid Mac Unfraidh Baile Átha Cliath: An Clóchomhar Tta, 1994

https://pureadmin.qub.ac.uk/ws/portalfiles/portal/174235186/A_life_history_of_the_Irish_ecotype_tied_stones_and_loose_dogs_.pdf

https://www.president.ie/en/media-library/speeches/remarks-at-a-reception-for-delegates-at-law-commissions-meeting

https://www.gaois.ie/ga/idioms/4751698

Catagóir:Seanfhocail Ghaeilge
Catagóir:Nathanna cainte Gaeilge
Catagóir:Béaloideas na Gaeilge
Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Catagóir:Coimhlint
Catagóir:Troid
Caisleán Chill Chré

Fothrach de túrthí agus bábhún ón 15ú haois é **Caisleán Chill Chré** atá suite in aice le Prióireacht Chill Cré, siar ó Chathair Chorcaí, Éire. Is é Cormac Laidir MacCarthy, 9ú Tiarna Múscraí, a thóg an túrtheach agus an mainistir.

## Suíomh
Seasann Caisleán Chill Cré i roschoill, a beagnach chuireann i bhfolach é, i ngleann na Bríde ar a bruach deas (deisceartach). Is craobh-abhainn ar thaobh na láimhe deise den Laoi í an Bhríde seo (ní an Bhríde a shníonn isteach san Abhainn Mhór i gCúige Mumhan).

Tá Prióireacht Chill Cré gar don oirthear, ar an taobh céanna den abhainn. Is é Na hUamhanna an sráidbhaile is gaire. Tá sé idir Cathair Chorcaí agus Maigh Chromtha.

## Stair agus tógáil
Chríochnaigh Cormac Laidir MacCarthy, 9ú Tiarna Múscraí agus bunaitheoir Prióireacht Chill Cré, an caisleán faoin mbliain 1465, i gceantar riascach thar sean dún a cheaptar gur bhaineann leis an Chré-Umhaois.

Tógadh an struchtúr iomlán ag féachaint ó thuaidh (i dtreo na Bríde), leis an príomh túrthí cúig stór ar an taobh thiar agus an bábhún ar an taobh thoir i dtreo na mainistreach. Tá iarsmaí de thúr trí stór ar an gcúinne thoir theas den bhábhún. Deir téacs ó na 1840idí go raibh an bhábhún iata le dhá thúr cearnacha, ach cailltear aon fhianaise fhisiciúil go bhfuil an dara túr ar an mbábhún ag an casarnach.

I lár an 19ú haois tógadh gearradh de Iarnród Chorcaí agus Mhaigh Chromtha nach bhfuil in úsáid anois trí mhóta an chaisleáin ar an taobh thuaidh.

## Úinéireacht
Murab ionann agus an mhainistir, atá faoi úinéireacht an stáit agus á chothabháil ag Seirbhís Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann, tá na fothracha ar thailte faoi úinéireacht phríobháideach, an talamh atá díreach timpeall ar, agus na fothracha féin san áireamh, ag feidhmiú mar fheirm eallaigh faoi láthair. Tá an caisleán liostaithe mar struchtúr cosanta ag Comhairle Contae Chorcaí.
Íomhá:Kilcrea_castle_inner_courtyard.jpg|alt=Inner castle courtyard|Clós istigh an chaisleáin
Íomhá:Kilcrea_castle_southeast_tower.jpg|alt=Southeast tower|Túr thoir-theas
Íomhá:Kilcrea_castle_top_of_wall.jpg|alt=Castle battlements|Forbhallaí an caisleáin


## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Caisleáin i gContae Corcaigh
Páirc Náisiúnta na Mara

Tá **Páirc Náisiúnta na Mara** (PNM) suite i gCorca Dhuibhne agus Uíbh Ráthach, Contae Chiarraí, i nGaeltacht Chiarraí Thiar. Tá 283 ciliméadar cearnach de limistéir i gceist, ar muir agus ar tír, an Pháirc Náisiúnta is mó sa tír. Ar muir is mó atá an áis, agus tá PNM ar an gcéad pháirc náisiúnta farraige sa tír.[mion|[An Chonair|honair|clé]][mion|[Thrá Inse|Trá Inse |clé]][mion|[Sceilg Mhichíl|clé]]

## Achar
Tá níos mó ná 280 km2 d'éiceolaíocht ilchineálach inti, flóra agus fána atá tábhachtach go hidirnáisiúnta, agus beanna sléibhte san áireamh. 

Ar na háiteanna atá i bPNM, tá beagnach sé ciliméadar cearnach sa Chonair, a chosain timpeall €6 milliún ar an stát sa bhliain 2023. Tá 1,400 acra sléibhe agus foraoise ag síneadh le Slí na Conarach. 

San áireamh sa PNM chomh maith tá talamh ar an mBlascaod Mór, An Tiaracht, Oileáin an Mhachaire, Sceilg Bheag, Sceilg Mhichíl, Duínis, ar Chnoc Bréanainn, Trá Inse agus teach, páirc agus trá Dhoire Fhionáin in Uíbh Ráthach. Ina theannta sin, tá abhantrach in aice láimhe — An Abha Mhór, agus naoi gcinn de lochanna ann. Tá an fharraige timpeall ar na Blascaodaí agus an ceantar caomhnaithe speisialta ag Ceann Chiarraí sa pháirc nua chomh maith.

## Cosaint na bithéagsúlachta
Tá PNM dírithe go háirithe ar chosaint agus ar chothú na bithéagsúlachta agus oidhreacht shaibhir seandálaíochta an cheantair.

Tá cáil na n-éan ar an gceantar a bhfuil fáil ann ar an bpuifín, an guairdeall agus an fabhcún gorm. Tá ainmhithe ann amhail an madra uisce, an broc agus an giorria sléibhe. Is ann atá teacht ar an t-aon chnádán dúchasach sa tír. Chomh maith leis sin feictear san fharraige an míol mór, an liamhán gréine agus an deilf. 

## Féach freisin

* Páirc Náisiúnta Chill Airne
* Mara Beo an Daingean

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Oifig na nOibreacha Poiblí / Oidhreacht Náisiúnta na hÉireann  
* Suíomh oifigiúil na Páirce 

Catagóir:Tíreolaíocht Chontae Chiarraí
Catagóir:Páirceanna Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Tíreolaíocht na Mumhan
Catagóir:Uíbh Ráthach
Catagóir:Corca Dhuibhne
Catagóir:Gaeltacht Chontae Chiarraí
Catagóir:Slí an Atlantaigh Fhiáin
An Phailís

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Phailís** air:
* An Phailís, Contae Chiarraí (Clann Mhuiris): baile fearainn i gContae Chiarraí
* An Phailís, Contae Chiarraí (Maigh gCoinchinn): baile fearainn i gContae Chiarraí
* An Phailís, Contae Chorcaí (Ard Ó bhFicheallaigh): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Phailís, Contae Chorcaí (Dúiche Ealla): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Phailís, Contae Chorcaí (Oileán Inse Duine): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Phailís, Contae Loch Garman: ionad daonra i gContae Loch Garman
* An Phailís, Contae Luimnigh (Conallaigh Uachtaracha): baile fearainn i gContae Luimnigh
* An Phailís, Contae Luimnigh (Uí Chuanach): baile fearainn i gContae Luimnigh
* An Phailís, Contae Mhuineacháin: baile fearainn i gContae Mhuineacháin
* An Phailís, Contae na Gaillimhe (An Longfort): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Phailís, Contae na Gaillimhe (Cill Chonaill): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Phailís, Contae na Gaillimhe (Liatroim): baile fearainn agus toghroinn i gContae na Gaillimhe
* An Phailís, Contae Phort Láirge: baile fearainn i gContae Phort Láirge
* An Phailís, Contae Shligigh: baile fearainn i gContae Shligigh
* An Phailís, Contae Thiobraid Árann (Clann Liam): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* An Phailís, Contae Thiobraid Árann (Urumhain Íochtarach): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* An Phailís, Contae Uíbh Fhailí: baile fearainn agus ionad daonra i gContae Uíbh Fhailí

## Féach freisin
* Caisleán na Pailíse: Séadchomhartha náisiúnta i gContae na Gaillimhe

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Rob Mulhern

Is ceoltóir, léiritheoir agus poiblitheoir ceoil é **Rob Mulhern** nó **Roibeárd Ó Maoilchiaráin**.

alt=Trealamh meascaithe ceoil|deis|mion|Bíonn an tsampláil agus buillí láidre lárnach in ''Shammen'' agus in eisiúintí nach é

Ba é Rob Mulhern príomhamhránaí an bhanna rac sícideileach Tuath agus scríbhneoir a gcuid amhrán. Tá sé ina innealtóir taifeadta agus ina sheinnteoir dhordghiotáir leis an mbanna Lunch Machine freisin.

Le blianta beaga anuas, bíonn Mulhern i mbun comhoibriú leis an rapálaí Súil Amháin. Is é Mulhern a léirigh an chnuastéip *Shammen*, ar chrú traic faoi leith as, *An Murda Meaisín*, Gradam NÓS don bheirt in 2024 sa rannóg "Amhrán na Bliana". "Tiúin réabhlóideach den chéad scoth [atá inti seo], a dhéanann tagairt do Frantz Fanon agus Chuck D". Maidir le *Shammen*, dúradh san iris stíl mhaireachtála ''NÓS'' go bhfuil Ó Súilleabháin agus Mulhern araon "i mbarr a réime [...] Chomh fada agus a bhaineann sé le ceol úr i nGaeilge, ní dóigh liom féin go bhfuil bualadh amach ar a bhfuil á eisiúint acu siúd i dteannta a chéile."

Bhí Ó Maoilchiaráin ar dhuine de na haíonna speisialta a bhí i mbun máistir-ranga sa Racadamh ag an bhféile Dorn san Aer sa bhliain 2024 nuair a cuireadh ar siúl é den chéad uair riamh. Beidh sé i mbun meantóireachta an athuair i mbliana, ag díriú ar cheol a chruthú agus a mheascadh le hAbleton Live.

## Naisc sheachtracha
* ''An Taobh Tuath(ail)'' le Tuath
* ''An Murda Meaisín'' le Súil Amháin

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Albam na Bliana (Nuacheol)
Ancylostoma caninum

Is speiceas néimeatóide é ***Ancylostoma caninum*** ar a dtugtar péist chrúcach, a ionfhabhtaíonn stéig bheag madraí go príomha.    Tá idir chásanna aisiomptómacha agus bás an mhadra mar thoradh ar ionfhabhtú *A. caninum; tá nasc idir cothú níos fearr, aois a mhéadú, nochtadh roimh ré, nó vacsaíniú* ceangailte le maireachtáil fheabhsaithe.     I measc na n-óstach eile tá feoiliteoirí amhail faolchúnna, sionnaigh, agus cait,  agus tuairiscíodh líon beag cásanna i ndaoine.  

Tá coinníollacha teo agus taise tábhachtach chun maireachtáil *A. caninum* a cheadú le linn na gcéimeanna saorbheathacha dá shaolré, agus mar sin tá sé teoranta den chuid is mó do réigiúin mheasartha, trópaiceacha agus fothrópaiceacha.   I gcodanna den domhan ina gcomhlíontar na riachtanais aeráide seo ar nós Srí Lanca, Oirdheisceart na hÁise, agus an Mhalaeisia, is é *A. caninum* an phríomhchúis le galar na bpéisteanna crúcacha i gcainínigh .  

## Moirfeolaíocht
mion| Béal agus fiacla ''A. caninum''
mion| ''Ubh A.caninum''
*Bíonn baineannaigh A. caninum*  go hiondúil 14-16 mm ar fhad agus 0.5 mm ar leithead, agus tá na fireannaigh níos lú ag 10-12 mm ar fhad agus 0.36 mm ar leithead.   Tá saicín cúplálach ag na fireannaigh, atá comhdhéanta de spicules cosúil le spine atá suite ar thrí gha matáin a ghreamaíonn an baineannach le linn cúplála.    Mar aon le néimeatóidí eile, tá easpa lascghéagán sa speirm.  Gné shainiúil de bhaill Strongylida is ea an saicín cúplálach, rud a fhágann gur bealach úsáideach é chun baill den fho - ord seo a shainaithint; úsáidtear é freisin chun baill laistigh den fho-ordú a idirdhealú de bharr difríochtaí i gcuma na saicíní idir speicis .  Tá bálta an *A. caninum* baineannaigh suite ag teorainn an dara agus an tríú deiridh den chorp. 

Faightear fiacla *A. caninum* sa bhéalchapsúl  agus roinntear iad i dtrí shraith.   Cruthaíonn dhá tarrshraith coibhéis an ghéill íochtaraigh, agus gobann sraith eile amach ón taobh droma agus is ionann é nach mór agus an giall uachtarach.  Tá trí rinn ag gach tarrshraith, agus is iad na cinn is faide chun na taobhanna na cinn is mó.   Cé go bhfuil na tarrshraitheanna feiceálach, tá an tsraith dhroma i bhfolach níos doimhne sa bhéalchapsúl. 
## Tagairtí

Catagóir:Galair sheadánacha
Catagóir:Seadáin mhadraí
Catagóir:Ancylostomatidae
Catagóir:Néimeatóidí le cur síos orthu in 1859
Catagóir:Néimeatóidí seadánacha mamaigh
Catagóir:Seadáin na gcat
Inter Alia

Podchraoladh Dlí as Gaeilge is ea ***Inter Alia***. Bunaíodh an podchraoladh in 2024. Is podchraoladh é de chuid UCC 98.3FM. Bíonn an podchraoladh á chur i láthair ag Liam Ó hÓgáin agus Amergín Ó Caoindealbháin, mic léinn ón gcéim Dlí agus Gaeilge i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh.

## Sraith 1 (2024)
* Clár 1 le Maitiú Ó Coimín
* Clár 2 leis an Dr. Seán Ó Conaill
* Clár 3 le Pat Barrett BL

## Tagairtí

Catagóir:Podchraoltaí
Catagóir:Podchraoltaí i nGaeilge
Catagóir:Podchraoltaí Éireannacha
Siondróm duine-stromptha

Is neamhord néareolaíoch neamhchoitianta é **siondróm duine-stromptha** (**SDS**), a bhfuil a chúis neamhshoiléir. Sainairíonna an neamhoird ná righneas nó strompaíocht matáin forchéimnitheach. Bíonn tionchar ag an righneas go príomha ar na matáin chabhlaigh agus freangaí neamhdheonacha mar chomhartha sóirt ag an ngalar seo, rud a fhágann míchumaí staidiúire. Is comharthaí coitianta iad pian ainsealach, soghluaisteacht lagaithe, agus hipearlordóis lumbach. 

Tarlaíonn SDS i thart ar dhuine as gach milliún duine agus is i measc daoine meánaosta is coitianta a fhaightear é. Tá an riocht paraneoplasmach ag mionlach beag na n-othar. Is minic a fheictear athraithigh den riocht, cosúil le siondróm géag-stromptha, a théann i bhfeidhm go príomha ar ghéag ar leith.

## Tagairtí
Catagóir: Neamhoird seach-pirimideacha agus gluaiseachta
Catagóir:Siondróim de chúiseanna anaithnid
Catagóir:Siondróim a théann i bhfeidhm ar an néarchóras
Catagóir:Siondróim annamha
Idirnáisiúnú

Is é atá i gceist le **idirnáisiúnú** ná an tacar de theicnící agus de chaighdeáin a úsáidtear i gcórais oibriúcháin éagsúla chun ligean d'fheidhmchlár a chomhéadan úsáideora a chur in oiriúint d'éagsúlachtaí i dteangacha daonna, in aonaid fhisiciúla agus in airgeadraí, in amchriosanna, i bhformáidiú dátaí etc. de réir mar a chumraíonn an t-úsáideoir iad.

## Féach freisin
* Logánú

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhchlárú
Logánú

Is éard atá i gceist le **logánú** ná bogearra a chur in oiriúint do réigiún, teanga, agus cultúr ar leith. Tá dlúthghaol ag an logánú leis an idirnáisiúnú — na teicnící a úsáidtear chun bogearra a ullmhú don logánú. De ghnáth, nuair a dhéantar logánú ar bhogearra, baineann an chuid is mó den obair le haistriuchán (ó Bhéarla go minic) go dtí an teanga sprice. Ach is gá go leor gnéithe eile a chur in oiriúint don chultúr áitiúil, mar shampla dátaí, airgeadraí, amchriosanna, laethanta saoire, rialacha sórtála, srl.

## Féach freisin
* Idirnáisiúnú
* An Ríomhacadamh

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhchlárú
Gealtacht Mael Mórdha

Is é ***Gealtacht Mael Mórdha*** an dara halbam stiúideo de chuid an mbanna miotail ceilteach Mael Mórdha. Eisíodh i 2007 é.

## Traicliosta

# "Atlas of Sorrow" - 10:37
# “Godless Commune of Sodom” – 6:01
# “A Window of Madness” – 5:50
# "Curse of the Bard" - 4:47
# “The Struggle Eternal” – 7:22
# “Gealtacht Mael Mórdha” – 5:23
# “Minions of Manannan” – 4:32

## Pearsanra

* Roibéard Ó Bogail – Gutha, Pianó, Feadóg Stáin
* Gerry Clince – Giotár
* Anthony Lindsay – Giotár
* Dave Murphy – Dord
* Shane Cahill – Drumaí

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Mael Mórdha
Catagóir:Miotail Ceilteach
Catagóir:Albaim a eisíodh in 2007