open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nasc hidrigine

Is éard is **nasc hidrigine** ann ná aomadh idirmhóilíneach idir leictreon leictridhiúltach in adamh amháin agus núicléas leictridhearfach hidrigine in adamh eile. Is iad na naisc hidrigine ina bhfuil adaimh fluairín is láidre, ach is coitianta iad siúd ina bhfuil adaimh ocsaigine. Tá siad seo tábhachtach chun airíonna an uisce a thuiscint. Is féidir go mbeidh naisc hidrigine i bhfeidhm taobh istigh de mhóilín ar leith (mar shampla, bíonn ról mór ag naisc hidrigne inmheánacha mar seo i gcinneadh struchtúr tríthoiseach gach próitéine). Luaitear an nasc hidrigine mar cheann de na naisc thánaisteacha cheimiceacha, mar mhalairt ar na naisc phríomhúla atá níos láidre. Is é nasc van der Waals an dara ceann.

Is cineál speisialta idirghníomhú buan déphol-déphol é nascadh hidrigine a tharlaíonn idir móilíní ina bhfuil adamh hidrigine nasctha le nítrigin, ocsaigin nó fluairín. Is fórsa idirmhóilíneach é nasc hidrigine atá measartha láidir i gcomparáid le cinn eile, fórsa idir:

## Tagairtí
Nascáil

Géinte a bhíonn gar go leor dá chéile ar chrómasóm, agus claonadh go dtarchuirtear le chéile le hoidhreacht iad. Tugtar *grúpa nascála* ar roinnt géinte mar seo ar chrómasóm.

## Tagairtí
Nascáil ghnéasach

Géinte a iompraíonn an X-chrómasóm is an Y-chromasóm agus na tréithe a rialaíonn siad. Tugtar *X-nasc* air freisin. I mamaigh, bíonn dhá X-chrómasóm ag an mbaineannach, agus X-chrómasóm is Y-chrómasóm ag an bhfireannach. Tarchuireann bean X-chrómasóm chuig a mac nó a hiníon, agus tarchuireann fear X-chrómasóm chuig a iníon amháin. Gné shainiúil d'oidhreacht X-nasctha is ea neamhláithreacht aon tarchur ó fhireannach go fireannach. An chuid is mó de na galair X-nasctha i ndaoine, faightear le hoidhreacht chúlaitheach iad, agus cuireann siad isteach ar na fireannaigh amháin (mar a tharlaíonn le haemifile is diostróife mhatánach Duchenne). Is beag géin fheidhmeach atá ar an Y-chrómasóm sa duine, agus mar sin glactar leis go bhfuil na téarmaí ‘nasc gnéasach’ is ‘X-nascadh’ ar comhchiall.

## Tagairtí
Nátalas páipéir

mion|Baineannach de speiceas ''A. Hians''
Iasc sliogánach muirí i bhfine na nArgonautidae, agus é cosúil le hochtapas. Dhá adharcán air is iad athraithe sa bhaineannach chun blaosc bhriosc sheachtrach uibhe a thál (*an [[sliogán]]*, mar a thugtar air). An baineannach timpeall 30 cm ar fhad, an fireannach 1 cm amháin. Dáilte go forleathan sna farraigí trópaiceacha is fo-thrópaiceacha.

## Tagairtí
John Nash (ailtire)

Ailtire is pleanálaí cathrach a rugadh i Londain ab ea **John Nash** (13 Eanáir 1752 - 13 Bealtaine 1835). Sa chathair sin dhear sé Páirc an Leasrí agus Áirse an Mharmair, d'athchruthaigh Pálás Buckingham, agus leag amach Cearnóg Trafalgar is Páirc San Séamas. 
mion|clé|266x266px|Busta de John Nash in Eaglais All Souls, Londain, foirgneamh a dhear sé féin
[mion|clé|17 Cearnóg Bloomsbury i [Londain ]]

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1752
Catagóir:Básanna i 1835
Catagóir:Ailtirí Sasanacha
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Fir
Nathair choiréalach

Nathair nimhiúil is ea **nathair choiréalach**, é dúchasach don Domhan Úr (2 ghéineas, 65 speiceas) agus iarthar na hÁise (3 ghéineas, 16 speiceas). Is baill de fhine na n*[[Elapidae]]* iad, cé nach grúpa tacsanomaíochta iad. Le bandaí géara ailtéarnacha dubha, buí is dearga de ghnáth. An nimh láidir, ach níl an nathair ionsaitheach. Ní féidir leis na goineoga gearra an nimh a instealladh go héasca. Faigheann an nathair greim ar an gcreach ina béal i ndiaidh an buille a bhualadh, nó beireann greim fiacla uirthi arís is arís eile.

## Tagairtí

Catagóir:Nathracha
Nathair choparcheannach

Nathair bhéaldearg atá dúchasach d'oirdheisceart na Stát Aontaithe. Barr an chinn scothdhearg/donn. Baineann sí greim as níos mó daoine ná aon nathair nimhiúil eile, ach is nimh lag a bhíonn aici agus is annamh a fhaigheann duine bás aisti.

## Tagairtí
An Àird, Earra-Ghàidheal

Is lomán creagach suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é ** An Àird**. 

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Nathair fhaithneach

De chlann na *acrochordidae*, a fhaightear ón India go dtí an Astráil. I bhfad níos oiriúnaí don uisce úr ná an tír. Lanna garbha uirthi a bhfuil cuma faithní orthu. Tugtar *nathair uisce* uirthi freisin.

## Tagairtí
Nathair nimhe

Tugtar **nathair nimhe** ar bhall d'fhine na *viperidae* a fhaightear san Eoraip, an Áise is an Afraic. Goineoga feadánacha aici a úsáideann sí chun an nimh a instealladh ina creach. Beireann an chuid is mó díobh áil bheo. Colainn ramhar acu le ceann leathan (na faireoga nimhe is na matáin chucu ar an dá thaobh), triantánach go minic, na goineoga ceangailte leis an ngiall uachtarach chun tosaigh, ag filleadh go maol i gcoinne an charbaid sa bhéal. Scriosann an nimh uaithi cealla is fuileadáin, agus tarlaíonn rith inmheánach fola dá barr. An t-aon nathair nimhiúil sa Bhreatain.

## Féach freisin
* Nathair

## Tagairtí

Catagóir:Laghairtí
Catagóir:Nathracha
Comhairle na h-Eaglaise Brice

Contae de chuid na hAlban is ea **Comhairle na h-Eaglaise Brice**.

## Bailte

* Allmhagh a Deas
* Am Binnean, Baile nan Cnoc, Bruach Charrainn, Baile Labhrainn
* Ceann Fhàil, Calafornaidh, Camlann, Carrann, Clachan a' Ghlinne, : An Cnoc Gorm, Ceann a' Mhonaidh, Coille Tor, Clach Uallais, Ceathramh-an-Iar
* Drochaid a'Bhuinne, Deanaidh, Drochaid na h-Aibhne, An Dubh-Nis, Dùn a' Bhàis, An Dùn Mòr
* An Eaglais Bhreac
* Featha Thaigh nan Clach, Fionn-Chrois
* Inbhir Ghrainnse
* Leth-Pheairt, Leathann
* Poll Mhonadh
* Reidean
* Sliabh Mhanainn
* Tom a' Phùir

## Tíreolaíocht

* Abhainn Carrann
* Balla Antonine
* Roinn Meadhanach

## Cultúr

* An Eaglais Bhreac Baile Ghreumaich, An Eaglais Bhreac Uachdar
* Stéisean Lheth-Pheairt

Catagóir:Ceantair chomhairle na hAlban
Nathair eitilte

Nathair ó oirdheisceart na hÁise a théann ar foluain ó chrann go crann. Léimeann sí amach san aer, leacaíonn a colainn, agus déanann roinnt S-chuar ionas go mbíonn cuid mhaith codanna dá colainn dírithe go cliathánach i dtreo a eitilte, ag feidhmiú mar sciatháin. Is féidir léi eitilt thar 20 m mar sin.

## Tagairtí
Nathair talún

Nathair neamhurchóideach atá dúchasach don Seandomhan, ón Eoraip go dtí oirdheisceart na hÁise, agus Meiriceá Thuaidh. Maireann sí gar d'uisce, snámhann go maith, itheann froganna den chuid is mó. Sceitheann an fhaireog thimpireach ábhar le boladh bréan nuair a thagann scaoll uirthi. Tugtar *nathair uisce* uirthi i Meiriceá.

## Tagairtí
Nathair seandomhain bhéaldearg

Nathair ón Áise, nach bhfuil san Afraic, le sloc beag ar dhá thaobh na haghaidhe, teasíogair. Is féidir léi seilg is ionsaí a dhéanamh i ndorchadas na hoíche trí theas na creiche a bhrath. Gaolta leis an máistir díthreibhe.

## Tagairtí
Nathair shligreach

mion|deas|Crotalus cerastes
Is éard is **nathair shligreach** ann ná nathair atá dúchasach don Domhan Úr, suas le 28 saghas ann. An t-eireaball le sligreach roinnte i dteascáin. Tá an tsligreach seo déanta as lanna modhnaithe, teascán nua curtha leis i ngach cleiteach nuair a chailltear seanteascán. Ionsaíonn an ghoimh na cealla fola.

## Tagairtí

Catagóir:Nathracha
Claude-Louis Navier

Innealtóir sibhialta a rugadh i nDijon na Fraince ab ea **Claude Louis Marie Henri Navier** (10 Feabhra 1785 – 21 Lúnasa 1836). Rinne sé saothar ceannródaíoch ar mheicnic strúchtúr, airíonna leaisteacha ábhair tógála, agus anailís struchtúr. Freagrach as roinnt droichead grástúil trasna an Seine i bPáras. Rinne sé staidéar ar shreabhán, agus chabhraigh le díorthú chothromóid Navier-Stokes.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1785
Catagóir:Básanna i 1836
Catagóir:Innealtóirí Francacha
Nathairín

Sileacáit hidriúil maignéisiam, Mg3Si2O5(OH)4, a fhaightear i gcarraigeacha doigheartha bunata is ultrabhunata, cumtha trí dhianscaoileadh olaivín is pirixín. Dhá phríomhfhoirm ann: criosaistíl (cineál aispeiste), agus aintigirít. Ábhar bog glasdubh, a úsáidtear i ndealbhóireacht mhaisiúil. 

## Tagairtí
Cothromóid Navier-Stokes

deas|200px|thumb|Cothromóid Navier-Stokes
Cothromóid chasta a chuireann síos ar dhinimic sreabháin shlaodaigh, an gaol idir athruithe i luas an tsreabháin agus athruithe sa bhrú air is sna fórsaí slaodachta. Díorthaithe ag an innealtóir Francach Claude Navier agus an matamaiticeoir Éireannach George Stokes. Ní féidir réiteach a fháil uirthi ach i gcásanna ar leith.

## Tagairtí
Néal móilíneach

Is éard atá i gceist le **néal móilíneach** nó **scamall móilíneach** ná réaltnéal idir-réaltach lán de mhóilíní (ní hionann is adaimh), a bhraitear ón radaíocht mhicreathonnach uaidh. Tá cuid mhaith néalta móilíneacha mar seo i lár ár réaltra féin agus i réaltnéal an Bhodaigh. 

## Tagairtí
Neachtar

Sreabhán siúcraithe a tháltar ag faireoga ar leith, faireoga meala, agus a fhaightear i mbláthanna de ghnáth, uaireanta ag orgáin eile. Feidhmíonn sé chun feithidí pailneora a mhealladh isteach agus pailniú a dhéanamh. 

## Tagairtí
Néal pláinéadach

mion|Néal pláinéadach NGC 6326
Sceall gáis bheodheirg mórthimpeall ar réalta fhorásaithe, a teilgeadh amach as an réalta. Níl aon bhaint aige le pláinéad, ach amháin go mbíonn an diosca seo cosúil sa teileascóp le dioscaí a bhíonn mórthimpeall ar phláinéid áirithe. Bíonn na réaltaí seo i bpas déanach ina n-éabhlóid, agus timpeall 1-4 oiread mhais na Gréine. Tá na mílte díobh inár réaltra.

## Tagairtí

Catagóir:Réaltaí
Neamhaidréinéirgeach neamhcholainéirgeach

Cur síos ar shnáithíní néarógacha uathoibríocha nach é noraidréinilín nó aicéitiolcoilín an néaratharchuradóir iontu. Freastalaíonn na néaróga seo ar na haerbhealaí, an lamhnán, an stéig is na baill ghiniúna. Is féidir gurb é ceann éigin de na púiríní (trífhosfáit adanóisín, mar shampla) an néaratharchuradóir NANC, nó peiptíd éigin (polaipeiptíd shoitheachghníomhach stéigeach, mar shampla). 

## Tagairtí
Néalú

Sa bhfisic is an cheimic, is éard is **néalú** ann ná athrú ábhair ón staid sholadach díreach go dtí an staid ghalach gan dul tríd an staid leachtach. I measc na n-ábhar a néalaíonn ag gnáthbhrú an atmaisféir, tá dé-ocsaíd charbóin (oighear tirim) agus iaidín. 

## Tagairtí
Neamhchoinneálacht

Is éard is **'neamhchoinneálacht** ann ná cailliúint éadoilteanach fuail nó faecais. Claonadh go dtarlaíonn sí nuair a mhéadaítear an brú i gcuas an bhoilg, le casacht mar shampla. Coiteann go leor i bpáistí, mar fhliuchadh leapa san oíche, fualrith oíche. Tarlaíonn sí do dhaoine aosta de bharr míbhaile ar na fáinní matánacha a dtugtar *iatóirí* orthu a rialaíonn rith an fhuail ón lamhnán agus gluaiseacht an fhaecais ón inne. Is féidir go ndéanfar dochar don iatóir fuail le linn breith clainne. Mar chóireáil, is féidir go mbeidh rath ar aclaíocht chun matáin an iatóra a neartú, athruithe cothaithe, drugaí nó máinliacht. 

## Tagairtí
Neamh-chomhfhios

Sa tsíceolaíocht, is éard atá i gceist leis **an neamh-chomhfhios** ná mothúcháin, spreagthaí, cuimhní is coinbhleachtaí mothúcháin nach mbíonn duine feasach orthu, ach a mbíonn iarmhairt acu ar a phróisis intinne is a iompar, mar bhrionglóid, nó rith focal a chuireann fíormhothúcháin in iúl. Mar mhalairt, ciallaíonn cuimhní fo-aireachtálacha cuimhní nach bhfuil duine feasach orthu ach go doiléir, ach ar féidir leis cuimhniú orthu ach díriú air. 

## Tagairtí
Neamhluail

Neamhchomhordú na ngéag uachtarach is íochtarach, mar gheall ar theip an néarchórais lárnaigh luail na matán sna géaga sin a rialú, nó de bhrí nach bhfuil an néarchóras lárnach ag fáil eolais ar ionaid na ngéag sin sa spás. 

## Tagairtí
Neamhord meabhrach

Is patrún iompraíochta nó meabhrach é **neamhord meabhrach,** dá ngairtear freisin;**meabhairghalar** , **riocht meabhairshláinte** , nó **míchumas síciatrach** is a behavioral or mental pattern that causes significant distress or impairment of personal functioning., a chruthaíonn anacair shuntasach nó lagú (mallachar) suntasach ar fheidhmiú pearsanta. Is éard atá i gceist le neamhord meabhrach freisin ná suaitheadh suntasach cliniciúil i gcognaíocht, i rialú mothúchán, nó in iompar duine, go minic i gcomhthéacs sóisialta.  D'fhéadfadh suaitheadh den sórt sin tarlú mar eipeasóidí aonaracha, d'fhéadfadh sé a bheith marthanach, nó d'fhéadfadh sé a bheith athiompaitheach agus maolaitheach. Bíonn go leor cineálacha éagsúla neamhoird mheabhrach ann, le comharthaí agus siomptóim a athraíonn go forleathan idir neamhoird ar leith.  Gné amháin den mheabhairshláinte is ea neamhord meabhrach.

I measc na siomptóim, is féidir nach dtarlóidh gnáthfhrithghníomhartha d'eachtraí léanmhara, agus iompar claonaíoch.  

Ní bhíonn teorainneacha soiléire ag na neamhoird seo, agus is féidir nach mbeidh na siomptóim chéanna ag daoine leis an neamhord céanna.  

Samplaí de neamhoird mheabhracha is ea imní, gealtachas, neamhoird ite, scitsifréine, agus neamhoird codlata.  

Déantar staidéar ar leith ar mhoilliú intinne agus neamhoird forbartha, ach ní mar neamhoird mheabhracha. 

## Féach freisin
* Sláinte in Éirinn

* Anóime
* Féinmharú

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Síciatraithe
Catagóir:Síceolaíocht chliniciúil
Catagóir:Neamhoird mheabhracha
Neamhord mothachtálach séasúrach

Dúlagar geimhridh de bharr easpa sholas na Gréine is ea **neamhord mothachtálach séasúrach**. Bíonn tuirse is marbhántacht ar an bhfulangaí, chomh maith le dúil i gcarbaihiodráití, rud a chuireann lena mheáchan. Meastar go gcuireann an riocht seo isteach ar suas le 10% de dhaoine, a bheag nó a mhór, i rith an gheimhridh. Is eol go gcuireann solas isteach ar rithimí bitheolaíocha trí ábhair teachtaire hormónacha is néaraceimiceacha a fhuasclaíonn an fhaireog phinéalach. Is é an leigheas is fearr ná solas nádúrtha na Gréine, agus is maith d'an-chuid fulangaithe suí os comhair bosca solais ard-déine ar feadh 4-6 uair sa lá. Ní leor gnáthshoilsiú tí. 

## Tagairtí
Neamhord síceasómatach

Sraith siomptóm fisiciúil (mar shampla, tinneas cinn nó hipirtheannas) a tharlaíonn de bharr fachtóirí síceolaíocha, nó a choinnítear ar siúl nó a dhéantar níos measa dá mbarr. Tugtar *neamhord sícifiseolaíoch* air freisin. Meastar go dtarlaíonn a leithéid mar gheall ar ghníomhaíocht dhian fhadtréimhseach an néarchórais uathoibríoch mar fhreagairt ar strus. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Neamhoird mheabhracha
Néarahormón

Teachtaire ceimiceach a thálann néarchealla is a iompraíonn imshruthú na fola chuig na cealla targaide, mar a gcuireann sé a fheidhm i ngníomh. Mar shampla, tálann an néaraihipifis (bailiúchán néaraitheirminéal) sa bhfaireog phiotútach dhá cheann: an hormón antafhualach a chuireann asú uisce sna duáin ar aghaidh, agus ocsatóicin a chabhraíonn chun an bainne a chur amach as na cíocha.

## Tagairtí
Neamhord struis iarthrámaigh

Frithghníomhú ardimní a tharlaíonn do dhaoine áirithe a d'fhulaing teagmhas coscrach, ar nós finné ar mharú, dochar suntasach, nó bagairt an bháis. Cuireann sé isteach go minic ar mharthanóirí cogaidh. Fulaingíonn duine an teagmhas coscrach arís is arís eile mar íomhánna nó smaointe ina n-athbhladhmanna, cur allais, ráta croí géaraithe, agus imní. Go minic spreagann athchuimhne ar an mbunteagmhas an fhulaingt seo, agus déanann an duine iarracht rudaí athchuimhnitheacha a sheachaint, rud a fhéadfaidh cur isteach ar a bheatha. Mar thoradh eile, bíonn claonadh ag duine i dtreo dúlagair is/nó andúile. Is féidir an neamhord a sheachaint nó a mhaolú trí chomhairleoireacht nó cabhair shíceolaíoch eile.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Neamhoird
Neuroptera

Is ord feithidí bunúsacha sciathánacha iad na **Neuroptera**. De réir cineáil, dhá phéire sciathán le féitheacha cosúil le lása, agus dá bharr seo, tugtar *lásóga* orthu go coitianta (Béarla: *lacewings*). Na béil simplí is oiriúnach chun greim a thógáil. Itheann na feithidí fásta is na larbhaí feithidí a shúnn súlach.

## Tagairtí
Néaraishíceolaíocht

Is éard is **néaraishíceolaíocht** ann ná staidéar ar fheiniméin shíceolaíocha i gcomhthéacs a bhfuil ar eolas mar gheall ar eagrú is feidhmiú na hinchinne. Bíonn othair le dochar inchinne mar chúram ar an néaraishíceolaí go minic, agus bíonn siad ag iarraidh míchumais an othair sin a aithint i gceart, bealaí athshlánaithe a aimsiú, is ón eolas seo conclúidí áisiúla a dhéanamh ar fheidhmiú na hinchinne is na hintinne.

## Tagairtí
Néaraistéine

Néaróis ina ndéanann duine gearán go bhfuil an iomarca tuirse air. Ní bhfuarthas aon chúis fhisiciúil léi go dtí seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Néarapaiteolaíocht

Staidéar phróisis na ngalar a chuireann isteach ar an néarchóras. Cuimsíonn sí rith fola i gcodanna éagsúla na hinchinne, ionfhabhtuithe is ailsí na hinchinne is na scannán mórthimpeall uirthi, neamhoird mheathlúcháin cosúil le galar prión, galar Parkinson is gealtachas, neamhoird mheitibileachta, néarapatachtaí, agus neamhoird dímhiailinithe cosúil le hilscléaróis.

## Tagairtí
Néarailge

Pian a éiríonn i néaróg chéadfach is a mhothaítear ar fud na coda de dhromchla na colainne a bhaineann leis an néaróg. Sa saghas is coitinne, daitheacha cinn, tarlaíonn pianta diana ina míthaomanna ar fud an chlár éadain, na haghaidhe, nó an ghéill, a bhfreastalaíonn brainsí den 5ú néaróg chráiniach ar na réimsí seo den chraiceann. Ní fios conas ná cén fáth a dtarlaíonn sé seo, ach tá seans go spreagann urlabhra, ithe nó gluaisní eile na haghaidhe é. Tá néarailge iarheirpéach ann a tharlaíonn tar éis ionfhabhtú heirpéis (an deir), agus néarailge bhracach a bhaineann le néaróga an bhacán láimhe (an mogalra bracach) is a léiríonn mar chráphian is pian thar na guaillí is síos na géaga. Éiríonn sí go minic as brú mínormálta ar néaróga dromlaigh sa mhuineál.

## Tagairtí
Néaratharchuradóir

Is éard is **néaratharchuradóir** ann ná ceann den iliomad ceimiceán a fheidhmíonn mar iompróirí comharthaí trasna sionapsaí san inchinn nó an córas néarógach idir néaróin, sa cholainn i gcoitinne idir néaróin is matáin nó faireoga. Is iad na néaratharachuradóirí is tábhachtaí ná aicéitiolcoilín, aidréanailín (eipineifrín), noireipineifrín agus séireatoinin. Tarlaíonn galair áirithe inchinne, mar ghalar Parkinson, de bharr easpa táirgeadh dopaimín (a ndéanann an cholainn eipineifrín as) agus nóreipineifrín, agus uaidh sin tarchur easnamhach trasna sionapsaí san inchinn.

## Tagairtí
Neamhthorthúlacht

mion|moltar nós maireachtála níos folláine a ghlacadh chucu.
mion|Cúiseanna
[mion|[Toirchiú in vitro]]
Ciallaíonn **neamhthorthúlacht** dhaonna nach féidir leanbh a bheith ag lánúin. Tá cúiseanna éagsúla le neamhthorthúlacht: in amanna ní tháirgeann an fear speirm atá sláintiúil nó in amanna bíonn deacracht ag an bhean uibheacha sláintiúla a tháirgeadh. Is féidir gur riocht mhíochaine is cúis le cumas na lánúine páiste a ghiniúint a bheith laghdaithe nó le gan an cumas a bheith acu ar chor ar bith. Ina measc siúd tá feadán fallópach bactha, fadhbanna tíoróidigh, nó éagothroime hormón.

## Cuiseanna
Cuireann an neamhthorthúlacht  isteach ar timpeall 10% de lánúnacha. 

Sa bhaineannach cliseann an t-ubhsceitheadh go minic, agus sa chás sin is féidir na hubhagáin a spreagadh chun na hubháin a thál le hormóin ghónadatrófacha nó drugaí a fheidhmíonn ar an dóigh chéanna sa cholainn. Is féidir go gcuirfidh ionfhabhtú don cheirbheacs, bac sna feadáin útaracha (fallópacha) nó mínormáltachtaí sa bhroinn le cliseadh ubhsceite freisin. 

I measc na bhfachtóirí sa bhfireannach a chuireann isteach ar choimpeart, tá easpa nó táirgeadh easpach speirmeacha, agus gleanúint na speirmeacha de bharr a soghluaiseacht a bheith lagaithe go mór ag antasubstaintí frithspeirmeacha i séiream an fhireannaigh.

## An neamhthorthúlacht a shárú
Cóireáil torthúlachta a thugtar ar na gnáthaimh mhíochaine ar féidir leo cuidiú le daoine cuid de na deacrachtaí seo a shárú. Is féidir go mbeidh strus agus míshástacht ar dhaoine mar gheall ar neamhthorthúlacht, agus mar sin de, le blianta beaga anuas, rinneadh a lán taighde ar na dóigheanna a bhféadfaí í a shárú. I measc na modhanna is coitianta tá:

• **Modhanna nádúrtha** – Is féidir go mbeidh deacracht ag lánúineacha éagsúla páiste a ghiniúint mar gheall ar bhrúnna óna stíl mhaireachtála, amhail strus agus ualach oibre. D’fhéadfaí neamhthorthúlacht a shárú trí roghanna a dhéanamh faoi stíl mhaireachtála shláintiúil, amhail aiste bia cothaitheach a ithe agus alcól a sheachaint.

**• Cógais –** Má tá fadhb ann le hormóin, is féidir go gcuideoidh drugaí torthúlachta le neamhthorthúlacht a shárú. Is féidir go gcuideoidh siad fiú mura bhfuil an chúis atá leis an neamhthorthúlacht ar eolas.

**• Obráid –** D’fhéadfadh sé seo a bheith éifeachtach dá mbeadh feadán fallópach bactha nó fadhb eile inmheánach i gceist. I gcásanna áirithe, d’fhéadfaí ubhagán a thrasphlandú i gcás mná nach dtig léi a cuid uibheacha féin a tháirgeadh.

**• Giniúint chuidithe –** Is é seo an modh is coitianta a úsáidtear sa lá atá inniu ann, cé nach i gcónaí a éiríonn go maith leis agus go bhfuil ceisteanna éagsúla eiticiúla ag baint le cuid mhaith de na gnáthaimh. I measc na dteicnící tá TIV (toirchiú in vitro) agus inseamhnnú saorga (is é atá i gceist seamhan a chur díreach isteach sa bhroinn, in áit an ubh a thoirchiú i bpromhadán, mar a dhéantar in TIV). 

## Féach freisin

* Toirchiú in vitro

## Tagairtí

Catagóir:Neamhthorthúlacht
Catagóir:Toircheas
Néaratocsainí

Ábhair nádúrtha nó shaorga a chuireann isteach go sainiúil nó go hiomadúil ar an néarchóras. Samplaí is ea acainíteam a fhaightear ó acainít (agus nimh a d'úsáideadh trodairí in allód ar a gcuid gathanna is sleánna), piseánach a chuireann tús le lataireachas, comhdhúile orgánafosfaracha saorga (cosúil le néarghás), agus tocsainí de bhunús baictéarach, cosúil le tocsain teiteanais is tocsain Clostridium botulinium, ceann de na nimheanna is cumasaí ar eolas.

## Tagairtí
Néarchóras

An chuid den cholainn atá i mbun na codanna éagsúla a rialú is a iomlánú, agus modhanna a chur ar fáil chun gur féidir leis an ainmhí freagairt don timpeallacht athraitheach is a thaobh istigh a choinneail socair ag an am céanna. Cuimsíonn sé na néaróin, agus cealla a thacaíonn leo. Déantar eolas a aistriú idir néarchealla ag sionapsaí trí fhuascailt ábhair tarchuradóra. Déanann sé cumarsáid le fíocháin eile na colainne trí fhuascailt dhíreach ábhair tarchuradóra ar an bhfíochán (de ghnáth i gcomhar le hábhar cabhraitheach éigin eile, cosúil le heinsím) nó trí fhuascailt hormón isteach in imshruthú na fola (go díreach ón néarchóras nó ó fhaireoga eincríneacha faoina stiúir). Maidir le gach gníomhaíocht den néarchóras, bíonn 3 chomhchuid: gníomh céadfach nó glactha, gníomh iomlánaithe, agus gníomh luadrach nó feidhmithe. Sna hardainmhithe, tá an chomhchuid iomlánaithe níos forbartha ná na codanna gníomhartha eile, agus comhdhéanann sí mórchuid an néarchórais. Sa bhfoirm is simplí, mar shampla sna céileantráití, ní bhíonn sa néarchóras ach líonra réscaipthe de chealla idircheangailte. De réir mar a éiríonn an t-ainmhí níos casta, éiríonn an líonra seo níos eagraithe ina chórda fada díreach, bailíonn na néaróga luadracha is na néaróga céadfacha, agus faoi dheireadh forbraíonn aonad mór iomlánaithe (an inchinn). I mamaigh roinntear an néarchóras ina chuid lárnach is a chuid fhorimeallach, an dá chuid ag feidhmiú le chéile mar aonad feidhmithe. Sa chuid lárnach atá an inchinn is corda an dromlaigh, agus gach fochuid eile sa chuid fhorimeallach. I measc neamhoird, galair is ionfhabhtuithe an néarchórais tá an néarailge, an phairilis, na galair prión, agus an teiteanas. 

## Tagairtí

Catagóir:Néarchóras
Néarchóras imeallach

An chuid den néarchóras atá eagraithe i líon ollmhór néaróg a cheanglaíonn an néarchóras lárnach le fíocháin eile na colainne. Roinntear é ina chuid uathchórasach, a bhaineann le freagairtí ainneonacha (uathoibríocha), agus an chuid shómach, a chuimsíonn sa duine dís néaróg cráiniach, agus timpeall 31 dís néaróg dromlaigh a bhíonn gníomhach i ngníomhartha deonacha, monatóiriú na timpeallachta seachtraí, agus cuid mhaith de thimpeallacht inmheánach na colainne.

## Tagairtí
Néaraifhiseolaíocht

Is éard is **néaraifhiseolaíocht** ann ná staidéar ar fheidhmiú an néarchórais in ainmhithe. I measc bealaí na néarafiseolaithe tá baint nó scrios néarfhíochán, spreagadh leictreach néarcheall is/nó taifeadadh na ríge ó nearchill (cosúil leis na fótaghabhdóirí sa reitine nó acsón na scuide) nó grúpa néarcheall (cosúil leis na gainglíní bunata is an mhótarchoirtéis in inchinní mamacha) le leictreoidí. Tagann teicníochtaí ó dhisciplíní eile in úsáid freisin, cosúil le tomagrafaíocht ríomhchuidithe, uathradagrafaíocht, histeafluairiseacht is eile. 

## Tagairtí
Néaróis

Mí-eagar meabhrach a bhaineann le hardleibhéal imní, faitíos a thuigeann an fulangaí a bheith míréasúnach, agus bealaí áibhéileacha nó neamhchoinsiasacha chun dul i ngleic leo. Bíonn na siomptóim anróiteach don fhulangaí agus míthaitneamhach do dhaoine eile. Bíonn an mí-eagar buan, agus ag an am céanna bíonn an réaltacht iomlán don fhulangaí. Samplaí is ea hipeacoindre, an neamhord éigníoch dúghafach, agus neamhoird fóibe. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Néarón

Is é atá i **néarón** (nó **cillín néarach** nó **néarchill**) ná cillín sa chorp a ligeann thart gach sórt spreagadh a bhaineann leis an inchinn, leis na céadfaí agus le gach sórt gluaiseachta agus corrú a bhaineann don corp. Is bunaonaid fheidhmithe i néarchóras an ainmhí iad. Déanann sé eolas a phróiseáil is a tharchur chuig fíocháin sprice (néaróin eile, matáin, faireoga), de ghnáth trí bhíthin ceimiceán (néaratharchuradóirí). I néarón veirteabraigh, de réir cineáil, bíonn cillchorp (le núicléas soiléir is cuid mhaith citeaphlasma mórthimpeall air), acsón amháin (le géaga teirminéil, oiriúnaithe chun eolas a iompar ón gcillchorp is trasna ceangal chuig na fíocháin sprice), agus deindrítí (ribí a phéacann amach ón gcillchorp is a ghlacann eolas ó theirminéil acsón ó néaróin eile chun an t-eolas sin a iomlánú ag an néarón). Ní bhíonn deindrítí i néaróin inveirteabrach. 

Tá cillíní áirithe a bhaineann le gluaiseacht agus corrú na ngéag agus agus an láir - *néaróga mótair* iadsan.
clé|200px|thumb|Cillín néarach amháin.

Tá cillíní eile a bhaineann leis na céadfaí, .i. leis an amharc, leis an éisteacht, le mothúcháin tríd an gcraicinn, le boladh agus le blasú. *Néaróga céadfaí* iadsan.

Tá cillíní eile a bhaineann le feidhmiú na mball beatha, ar nós na n-aenna, na scamhóg agus an bhoilg. Tugtar *néaróga átanómacha* orthu sin.

Tá cillíní eile a bhaineann leis an bpróiseáil a dhéanann an inchinn ar an eolas go léir a thagann isteach ó na néaróga céadfaí agus ó na néaróga átanómacha, chomh maith leis na mothúcháin intinne a bhaineann leo siúd. Tugtar *néaróga comhcheangal* orthu.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht
Neart teanntachta

Is é **neart teanntachta** an strus i dteannas is gá chun ábhar a bhriseadh. Úsáidtear σ mar siombail dó, agus tomhaistear in aonaid Pa (pascal) é. Maidir le miotal, bíonn an tréith seo ag a huasluach nuair a fhuartharraingítear ina shreang é. Nuair a chuirtear strus níos lú ná an neart teanntachta i bhfeidhm ar ábhar, tagann míchumadh (fadú) plaisteach ar an gcuid is mó díobh. Bíonn neart 2 × 109 Pa ag sreang cruach piano, agus σ = 2 × 108 Pa ag iarann teilgthe.

## Tagairtí
Joseph Needham

Bithcheimicí is staraí eolaíochta a rugadh i Londain ab ea **Joseph Needham** (9 Nollaig 1900 &ndash; 24 Márta 1995). 

D'fhoilsigh sé leabhar ceannródaíoch, *History of Embryology* (Stair na Sutheolaíochta, 1934), agus rinne taighde ar thraidisiún na Síne san eolaíocht, an teicneolaíocht is an mhíochaine. 

Ó 1956 d'fhoilsigh sé sraith ilchodach imleabhar, *Science and Civilization in China* (Eolaíocht is Sibhialtacht sa tSín). Tá 27 imleabhar den tsraith seo foilsithe go nuige seo.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
Catagóir:Básanna i 1995
Catagóir:Bicheimiceoirí Briotanacha
Yuval Ne'eman

Fisiceoir, spiaire is polaiteoir a rugadh i dTel Aviv ab ea **Yuval Ne'eman** (14 Bealtaine 1925 – 26 Aibreán 2006). Rinne sé taighde ar shiméadracht i bhfisic na gcáithníní. Le Murray Gell-Mann chuir sé *The Eightfold Way* (An tSlí Ochtfhillte, 1964) in eagar. Toghadh ina bhall den Knesset i 1981 é, agus bhí sé ina aire eolaíochta is forbartha.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna in 2006
Catagóir:Fisiceoirí
Neartú bia

Séard is **neartú bia** ann ná próiseas ina gcuirtear cothaitheach breise le bia ar leith. Mar shampla, neartaíonn na déantúsóirí gránbharra bricfeasta le hiarann. Cuirtear iallach ar dhéantúsóirí margairín vitimíní A is D a chur leis. Baineann rialtais feidhm as neartú bia chun cothaitheach áirithe a mhéadú ar mhaithe le sláinte an phobail. Déanann salann íodaithe (iadaín, I, curtha leis) cinnte de gur annamh a tharlaíonn ainglis (galar easpa iadaín) anois.

## Tagairtí

Catagóir:Cothú
Catagóir:Bia
Neifeanailís

Staidéar scamall, méid is minicíocht foirmeacha éagsúla scamall. Úsáidtear íomháú satailíte den chlúdach scamall go minic i réamhaisnéis na haimsire.

## Tagairtí

Catagóir:Scamaill
Néiréid

Is satailít sheachtrach de chuid Neiptiúin í **Néiréid**, a fionnadh i 1949. Trastomhas 340 km aici. Fithis éalárnach an-chlaonta timpeall an phláinéid, agus is dóchúil gur réad gafa é.

## Tagairtí
Neascóid

Easpa ag bun falacail gruaige a chuireann tús le hat ardaithe deargtha, go minic pianmhar, sa chraiceann. Ionfhabhtú le *Staphylococcus aureus* is mó is cúis léi.

## Tagairtí

Catagóir:Galair thógálacha
Néimeatóid

[mion|Néimeatóid sheadánach a mhaireann ar [Pónaire soighe|phónairí soighe in éineacht lena hubh]]
[mion|''Eophasma jurasicum'', iontaise de néimeatóid [Díobhadh (speiceas)|dhíobhaí]]
Is éard atá i gceist le **néimeatóid** ná cruinnphéist fhada shorcóireach, barrchaolaithe as a dhá cheann. 80,000 speiceas ar eolas, ach suas lena 10 n-oiread sin ar Domhan i ndáiríre, meastar. Tá fíleam dá gcuid féin acu. Bíonn siad 1 mm - 1 m ar fhad.

Tá siad cosúil leis an bpéist talún. Maireann sí i ngnáthóg fhliuch: fíocháin plandaí, ithir fhliuch nó fíocháin is sreabháin an ainmhí. Go mór i gceist maidir le lobhadh plandaí is ábhar orgánach eile sa nádúr. Is lotnaidí cuid acu de bhrí go n-ionsaíonn siad fréamhacha barraphlandaí. Tá gnéithe ina seadáin in ainmhithe is daoine. Suas le 50 speiceas i ndaoine, ina measc an phéist chruacach is an phionnapéist. Ceann áirithe a fhaigheann an duine ó mhuiceoil fhochócaráilte, cuireann sí tús leis an ngalar tricíonóis. Amanna, bíonn na cruinnphéisteanna seo ag maireachtáil taobh istigh de cholainn an óstaigh gan aon ghalar a chur ar bun. Is iad seo na néimeatóidí is coitinne a spreagann galair i ndaoine: iad sin a mhaireann sa stéig (snáthphéisteanna, lascphéisteanna, na crúcaphéisteanna is cúis leis an ainéime sna trópaicí go minic), iad sin a mhaireann sna fíocháin tar éis a bheith curtha iontu trí ghreamanna feithidí (cosúil leis an bpéist is cúis le daille abhann), agus iad sin a chuireann tús le galair in ainmhithe is a mhalartaítear chuig daoine ó am go chéile (cosúil le péist ar leith tocsacara madraí a aistrítear uaireanta ina larbha ó fhaecas an mhadra ionfhabhtaithe do pháiste, a dhéanann damáiste do reitiní na súl sa pháiste, agus mar sin don radharc). 
mion|''Caenorhabditis elegans'', sampla eile de phéist néimeatóideach

## Tagairtí

Catagóir:Néimeatóidí
Neocoirtéis

Ciseal seachtrach na hinchinne a dtugtar *an [[ceirbream]]* air freisin. Tháinig ann di le déanaí i gcúrsa na héabhlóide. An chuid den inchinn ina suitear an comhfhios is an cumas chun smaointe casta a láimhseáil. An-mhór ag daoine, na huasmhamaigh is príomhaigh eile. Níos forbartha sna hainmhithe is airde, is é sin daoine, míolta móra is deilfeanna. Roinnte ina dhá leathsféar, agus gach leathsféar ina 4 chuid nó mhaothán: an maothán tosaigh, an maothán pairiatach, an maothán uisinne, is an maothán cúlphlaice. Níl aonaid feidhmiúcháin ar chor ar bith sna maotháin seo, agus tá na ceangail eatarthu casta. Tá baint ag na maotháin thosaigh le smaoineamh agus rialú ghníomhartha na colainne. Tá na maotháin phairiatacha ann i gcomhair aireachtála spásúla is sonraí néarógacha a aistriú ar fud na colainne. Tá na maotháin cúlphlaice bainteach leis an radharc.

## Tagairtí
Neomatafór

Fréamh le cuid mhaith lionsachán a phéacann san aer fad éigin amach ón bplanda. Cabhraíonn sé le haerú chóras na bhfréamhacha i bplandaí, cosúil le mangróbh, a fhásann i dtalamh báite nó faoi uisce.

## Tagairtí
Walther Hermann Nernst

Ceimicí fisiciúil a rugadh i mBriesen na Gearmáine ab ea **Walther Hermann Nernst** (25 Meitheamh 1864-18 Samhain 1941). Thug sé 3ú dlí na teirmidinimice isteach i 1906. Rinne sé taighde ar shaintoilleadh teirmeach ábhar faoi theocht gar don dearbhnialas agus a cheangal leis an teoiric chandamach. Bhain a thaighde bunúsach le hosmóis is brú osmóiseach, ianú, leictreafhuaimíocht, réaltfhisic. Dhíorthaigh sé an difríocht poitéinsil trasna scannáin leath-thréscaoiltigh nuair a bhíonn difríocht i dtiúchan na n-ian ar an dá thaobh de (mar atá i gcealla bitheolaíocha). Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1920.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1864
Catagóir:Básanna i 1941
Pier Luigi Nervi

Ailtire a saolaíodh i Sondrio na hIodáile ab ea **Pier Luigi Nervi** (1891-1979). Thuill sé cáil idirnáisiúnta as a dhearaí do Chluichí Oilimpeacha 1960 sa Róimh. Dhear sé Ardeaglais San Francisco (1970).

## Tagairtí
Balthasar Neumann

Ailtire a rugadh i Cheb i bPoblacht na Seice (Eger na Boihéime ag an am) ab ea **Johann Balthasar Neumann** (27 Eanáir 1687 – 19 Lúnasa 1753). Dhear sé samplaí suntasacha sa stíl Bharócach, Pálás Würtzburg is Schloß Bruchsal ina measc.
mion|Séipéal Ardeaglais Würzburg, a dhear Balthasar Neumann

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1687
Catagóir:Básanna i 1753
Catagóir:Ailtirí Gearmánacha
John von Neumann

Matamaiticeoir a saolaíodh i mBúdaipeist, a d'oibrigh an chuid is mó dá shaolré sna Stáit Aontaithe ab ea **John Von Neumann** (28 Nollaig 1903 - 8 Feabhra 1957). Scríobh sé leabhar bunúsach ar mheicnic chandamach (1932) agus d'fhorbair teoiric na n-oibreoirí líneacha maidir le tacartheoiric. Ar fhoireann Thionscadal Manhattan i Los Alamos a thóg na buamaí adamhacha, agus chuidigh i ndéanamh an bhuama chomhleáite (H-bhuama) le hobair bhunúsach ar ríomhaireacht ardluais. Thug sé isteach teoiric na gcluichí is feidhmiú na teoirice seo san eacnamaíocht lena leabhar ceannródaíoch *The Theory of Games and Economic Behavior* (Teoiric na gCluichí is Iompar Eacnamaíoch, 1944). Rinne sé saothar bunúsach ar mheaisíní féinatáirgthe is uathoibreáin cheallacha. 

## Tagairtí

Catagóir:Matamaiticeoirí Ungáracha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Básanna i 1957
Thomas Newcomen

Ceapadóir a saolaíodh i nDartmouth, Devon Shasana ab ea **Thomas Newcomen** (Feabhra 1663 – 5 Lúnasa 1729). Faoi 1698 bhí an t-inneall gaile atmaisféarach ceaptha aige, agus ó 1712 bhí an trealamh seo fíorthábhachtach chun uisce a chaidéalú amach as mianaigh.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1663
Catagóir:Básanna i 1715
Catagóir:Innealtóirí Sasanacha
Catagóir:Ceapadóirí Sasanacha
Meicnic Newton

Teoiric na meicnice, bunaithe ar na gaolta idir fórsaí is gluaisní maidir le réada sa ghnáthshaol, is é sin réada i bhfad níos mó ná adaimh atá ag gluaiseacht ar luas i bhfad níos lú ná luas forleata an tsolais. Curtha i bhfoirmlí is i bhfocail ag Isaac Newton, go bunúsach ina 3 dhlí gluaisne. Glactar le ham mar dhearbhchainníocht bhuan, comhionann do gach breathnóir, idirdhealaithe ón spás, agus mais is fuinneamh idirdhealaithe uaidh freisin.

## Tagairtí
Teileascóp Newton

An chéad teileascóp inoibrithe le scáthán parabóileach in ionad lionsa chun an solas a fhócasú, le scáthán plánach ann chun an íomhá a athdhíriú isteach sa súilphíosa, ag seachaint iomrall is díchumthaí crómatacha. Is coitianta an leagan amach seo fós i gcomhair teileascóp saor amaitéarach.

## Tagairtí
Nicéphore Niépce

Ceimicí a saolaíodh i Chalon-sur-Saône sa bhFrainc ab ea **Joseph Nicéphore Niepce** (7 Márta 1765 - 5 Iúil 1833). D'éirigh leis íomhá bhuan fhótagrafach a dhéanamh ar mhiotal i 1822, an chéad uair a rinneadh a leithéid.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1833
Catagóir:Daoine a rugadh i 1765
Catagóir:Ceimiceoirí Francacha
NICAM

Is córas digiteach craolta teilifíse a sholáthraíonn fuaim steiréafónach ardchaighdeáin freisin é **NICAM** (Béarla: *Near Instantaneous Companded Audio Multiplex*). Bhain an BBC feidhm as den chéad uair in 1986, agus faoi seo úsáidtear é i gcuid mhaith tíortha. Bíonn díchódóir sa teilifíseán chun na comharthaí teilifíse is fuaime a ghlacadh is a fheidhmiú.

## Tagairtí
Nimbeas

Scamall a tháirgeann báisteach nó sneachta. Tugtar *néal ceathach* air freisin. Mar shampla, cruthaítear cumalainimbeas trí fhuarú comhiompair agus baineann sé le stoirmeacha toirní, ach mar mhalairt, tugann nimbeastratas báisteach leanúnach, beagnach. 

## Tagairtí

Catagóir:Scamaill
Nigéal

Planda bliantúil atá dúchasach don Eoraip agus iarthar na hÁise. Roinnte go mín, le duilleoga clúmhacha is brachtanna. Na bláthanna mór gorm éadrom, an capsúl cruinn páipéarach. 

## Tagairtí
Nimbeastratas

Scamaill dhúliatha, de shaghas na stratas, a tháirgeann báisteach. Faightear iad ag airdí ísle an atmaisféir timpeall 1-3 km suas.

## Tagairtí

Catagóir:Scamaill
Nimhiú bia

Tinneas is ea **nimhiú bia** a tharlaíonn mar gheall ar ithe bia nó ól dí atá truaillithe le miocrorgánaigh ionfhabhtaithe nó ceimiceán a chuireann isteach ar an gconair ghastrastéigeach agus a chuireann tús le hurlacan is buinneach. 

I measc na gcúiseanna a fhéadfaidh a bheith leis, tá Salmonella agus ispíneachas. Is féidir le nimhiú neamhbhaictéarach bia tarlú tar éis beacáin nimhiúla nó éisc shliogánacha áirithe a ithe. 

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Catagóir:Sláinte phoiblí
Catagóir:Nimhiú bia
Nimfeach

Céim cothaithe is fáis i bhforbairt feithidí, idir gor is an t-atheagrú roimh a bheith fásta. Ní úsáidtear an téarma ach i gcás na bhfeithidí a bhforbraíonn na sciatháin de réir a chéile taobh amuigh den cholainn.

## Tagairtí
El Niño

[mion|''El Niño'' sa bhliain 2015 agus 3D.  Foinse: [NASA ]]
Patrún aimhrialta aeráide san Aigéan Ciúin is ea ***El Niño***. Feiniméan aimsire nádúrtha atá ann. Tá baint ag *El Niño* le hardú teochta, fearthainn throm agus triomach ar fud an domhain ó am go chéile.  Mar shampla, meastar go mbaineann cuid den ardú teochta ollmhór timpeall an domhain sa bhliain 2023 le *El Niño*, a thug teas léi go dtí dromchla an domhain.
[mion|''El Niño'' sa bhliain 1997/98 agus [NASA ]]
mion|''El Niño'' sa bhliain 1997/98 agus teocht fhoircneach.  Foinse: noaa.gov

### Sruth séasúrach
Sruth aigéanach séasúrach aimhrialta ar feadh cósta Pheiriú is ea é, a tharlaíonn timpeall na Nollag (is uaidh sin an t-ainm *El Niño* nó ‘an naíonán’). Iompraíonn uiscí dromchlacha trópaiceacha te, a gcothaithigh ídithe is a salandacht íslithe, ar feadh cósta Pheiriú thuaidh. Cuireann an t-uisce te seo stop le gnáth-thonnadh aníos an uisce is fuaire agus is saibhre i gcothaithigh a sholáthraíonn cothaithigh do na planctóin, na héisc is na héin de ghnáth.

Ceapadh le fada gur athruithe áitiúla sna gaotha ba chúis leis an bhfeiniméan seo. Ach is eol anois go n-éiríonn sé as feiniméan i bhfad níos mó a athraíonn an brú os cionn an Aigéin Chiúin theas a dtugtar *ENSO* air (*Ascalú Deisceartach El Niño*).

Tá an iarmhairt chomhlántach ann freisin le fuarú an Aigéin Chiúin sna blianta idir tarluithe *El Niño*, agus tugtar *[[La Niña]]* ar an bhfeiniméan sin.

### Iarmhairtí
Nuair a bhíonn *El Niño* dian, is féidir go gclisfidh an slabhra bia is go bhfaighidh méid ollmhór den bheatha sa bhfarraige bás. Bíonn meath is lobhadh na n-orgánach marbh chomh maisiúil sin go dtáirgtear dóthain suilfíd hidrigine chun cabhlacha na long a ruaimniú is iad ag taisteal sa bhfarraige ansin. 

Tarlaíonn *El Niño*&nbsp;gach 2-10 bliain, agus raon torthaí an-suntasacha dá bharr: triomach tubaisteach san Astráil, ardú i leibhéal na farraige is stoirmeacha fíochmhara ar feadh cóstaí thiar Mheiriceá, báisteach chaiseach ar chóstaí Eacuadóir is Pheiriú, cuaranfaí trópaiceacha níos minice ná is gnách, agus geimhrí géara san Eoraip is Meiriceá Thuaidh.  

In 1997 bhí cuid de na hiarmhairtí seo níos suntasaí ná mar a chonacthas roimhe, agus athraíodh an aeráid fiú in áiteanna, le méadú mór sa bháisteach ar Oileán Nollag. 

Bhí baint ag El Niño leis an drochaimsir sa bhliain 2024. Cé gur feiniméan nádúrtha é El Niño a chothaíonn as féin ardú teochta, fearthainn throm agus triomach, creideann saineolaithe áirithe go bhfuil téamh leanúnach na cruinne ag cur lena fhíochmhaire.

## Féach freisin

* *[[La Niña]]*
* Athrú aeráide

## Tagairtí

Catagóir:Aeráid
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Meiriceá Theas
Catagóir:El Niño
Nioclás as Kues

Cairdinéal is fealsamh a saolaíodh in Kues na Gearmáine ab ea **Nioclás as Kues** (1401-1464). Eolaí Athbheochana roimh am, a scríobh ar réalteolaíocht, matamaitic, fealsúnacht is bitheolaíocht. 

## Tagairtí
Niolgá

Antalóp Indiach le hadharca bíseacha, an t-antalóp is mó san India. An fireannach scothghorm le hadharca gearra, rud beag cuarach, is stoth gruaige dorcha ar a scornach; an baineannach donn gan adharca. 

## Tagairtí
Níolón

Ábhar tacair, a fhaightear as peitriliam, agus a ndéantar stocaí, léinte, rópaí, srl, is ea **níolón**. Polamíd, atá éadrom leaisteach láidir buanfasach, is ea é. Tá níolón áisiúil i bhfoirm shnáithíneach is sholadach. Tá An-chuid úsáidí éagsúla ag níolón i rópaí, téada bonn, comhpháirteanna innealtóireachta, feistis tí agus éadaí.

## Stair

* Táirgeadh níolón don chéad uair riamh sa chomhlacht DuPont, Delaware ar an 28 Feabhra 1935.
* Raon snáithíní saorga a rinne comhlacht DuPont don chéad uair i 1938.
* Ar an 23 Deireadh Fómhair 1939, díoladh riteoga níolóin don chéad uair riamh i Wilmington, Delaware.
* Táirgeadh níolón don chéad uair riamh sa Bhreatain ar an 23 Eanáir 1941 sa mhonarcha British Nylon Spinners in Coventry.
* Sa tréimhse iarchogaidh, bhí tionscal an éadaigh athraithe as éadan ag an níolón.

## Ceimic
clé|mion|555x555px|Polaiméiriú comhdhlúthúchái

## Féach freisin
* Snáithín saorga
* Denier
* Polaimídí
* Polaiméiriúchán
* Polaishiúicrídí
* Stiréin
* Vinil (CH2=CH-)

## Féach freisin

* Denier
* Polaimídí
* Snáithín saorga

## Tagairtí

Catagóir:Plaistigh
Catagóir:Polaimídí
Catagóir:Éadaí
Níotráit

thumb|Radharc plánach de struchtúr an iain níotráite.
thumb|Pictiúr tríphlánach de struchtúr an iain níotráite.Salann den aigéad nítreach ina bhfuil an t-ian NO3-, nó comhdhúil ina bhfuil an coimpléasc atá nasctha go comhfhiúsach -O-NO2. Tarlaíonn níotráití potaisiam is sóidiam go nádúrtha (sailpítear) agus úsáidtear iad i gcaomhnú bia, leasuithe talún is ábhair pléasctha. Bíonn níotráití orgánacha an-phléascach.

## Tagairtí
Nimh

mion
Ábhar ceimiceach is ea **nimh**, atá dochrach don cholainn má ionghabhtar, ionanálaítear nó instealltar é. Is féidir go dtarlóidh an damáiste ar bhealaí éagsúla, go díreach ainsealach nó de réir a chéile thar am le nochtadh arís is arís eile. 

Is féidir gur ábhar saorga í, dúil nádúrtha, nó ábhar orgánach a dhíorthaítear ó bhaictéar, ainmhí nó planda. 

Cuid mhaith drugaí atá teiripeach sna dáileoga cearta, is nimhiúil iad i ndáileoga iomarcacha. Samplaí is ea aonocsaíd charbóin (a chuireann bac ar iompar ocsaigine ag an bhfuil má ionanálaítear í), ciainíd, stricnín is arsanaic (a úsáideadh ó am go chéile go fealltach), paraicéiteamól (a dhéanann damáiste don ae le dáileoga iomarcacha), agus luaidhe (a dhéanann damáistí éagsúla do pháistí nuair a fhulaingíonn siad nochtadh fadaithe).

## Féach freisin

* Nimhiú bia
* Nimhiú luaidhe
* Nimhiú Sergei agus Yulia Skripal

## Tagairtí

Catagóir:Nimh
Níotráit aimile

C5H11NO2, druga i bhfoirm leachta sho-ghalaithe a thugtar trí ionanálú is a fheidhmíonn go tapa gearrthéarmach. Úsáidtear í uaireanta mar chóireáil ar aingíne chléibh, agus cóireáil éigeandála ar nimhiú le ciainíd. Díoltar mar chabhair gnéis é.

## Tagairtí
Marshall Warren Nirenberg

Bithcheimicí a rugadh i Nua-Eabhrac ab ea **Marshall Warren Nirenberg** (1927-2010). I struchtúr slabhrúil DNA is RNA, códaíonn gach 3 bhun núicléitíde (is é sin, gach códón) d'aimíonaigéad amháin i sintéisiú próitéin, i bpróiseas bunúsach in aistriú tréithe géiniteacha. Ba é Nirnberg a léirigh an cód cruinn taobh thiar de seo. Shintéisigh sé aigéad núicléasach le seicheamh bun a bhí ar eolas, rinne próitéin leis sin, agus fuair amach cén t-aimíonaigéad a úsáideadh sa phróitéin. Le Har Gobind Khorana is Robert Holley, bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1968 as an saothar seo.

## Tagairtí

Catagóir:Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Básanna in 2010
Niteanól

Is éard atá i **niteanól** ná sreang cóimhiotal nicile is tíotáiniam atá an-leaisteach.

## Tagairtí
Nítriceallalós

mion
Comhdhúil a dhéantar trí ghníomhú aigéid nítrigh ar chealallós. 

Rinne an ceimicí Gearmánach Christian Friedrich Schonbein (1799-1868) é den chéad uair i 1845. Bhí a thréithe pléasctha doláimhsithe ar dtús, gur cuireadh i bhfoirm gunnachadáis é timpeall 20 bliain ina dhiaidh sin. 

Nuair a mheasctar le nítriglicrín é, feidhmíonn an meascán mar phríomh-chomhábhar i bpléascáin réabtha is tiomáintigh. 

Ar feadh blianta fada baineadh úsáid as foirmeacha áirithe níotráit chealallóis nach raibh chomh hinlasta sin i ndéanamh plaisteach, agus mar bhun scannán fótagrafach.

## Tagairtí

Catagóir:Ábhair Ghuaiseacha
Nítriglicrín

Is éard is **nítriglicrín** (nó **tríníotráit phrópán-1,2,3-trí-ile**) ann ná leacht pléascach a dhéantar le gníomhú aigéid nítriúil (measctha le haigéad sulfarach) le gliocról. 

Nuair a rinne an ceimicí Iodálach Ascanio Sobrero (1812-1888) den chéad uair é i 1846, ceapadh go raibh sé inláimhsithe go sábháilte ar éigin, bíodh is gur úsáideadh é beagán le láimhseáil an-chúramach. Ach thaispeáin Alfred Nobel i 1867 conas a láimhseáil a dhéanamh níos sábháilte le ceimiceáin mhaolaithe a mheascadh leis, agus mar thoradh, d'éirigh an nítriglicrín an-choitianta. Is comhábhar é in an-chuid pléascán measctha, cosúil le geilignít. Sa mhíochaine, tugann ionanálú a ghaile maolú tapa ar phianta aingíne chléibh. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceáin phléascacha
Catagóir:Leachtanna pléascacha
Nimhiú luaidhe

Is é is **nimhiú luaidhe** ann ná galar tionsclaíoch a tharlaíonn de bharr ionsú luaidhe sna scamhóga nó sa chonair bia. 

Tháinig sé chun cinn mar neamhord páistí freisin a fhaightear trí luaidhe a ionghabháil nó a ionanálú ón gcomhshaol, aer nó uisce atá truaillithe le sceithgháis gluaisteán, péint, nó fuíoll tionsclaíoch. 

Má bhíonn leibhéal ard luaidhe sa bhfuil, leanann damáiste don inchinn, an t-ae is na duáin, agus deasctar luaidhe sna cnámha, rud a chuireann isteach ar a bhfás. 

Tá fianaise mhaith ann go gcuireann fiú leibhéil ísle luaidhe isteach ar fhorbairt pháistí is a n-intleacht. Ní inmholta deoch a thógaint as cupán luaidhe, píobáin luaidhe a úsáid chun uisce inólta a iompar, ná deannach luaidhe a ionanálú. 

Tá rialacháin i bhfeidhm chun riachtanais mar seo a bhaint amach i ngach ionad oibre agus sa chomhshaol i gcoitinne.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Nimh
Catagóir:Luaidhe
Nítrít

Salann an aigéid nítriúil (HNO2) ina bhfuil an t-ian NO2-, nó comhdhúil ina bhfuil an coimpléasc atá nasctha go comhfhiúsach -O-N=O. Trí nítrítí an bealach is éifeachtaí chun fás na mbaictéar a chuireann tús le hispíneachas a chloí. Tá ról ar leith ag nítrít sóidiam i gcaomhnú bia.

## Tagairtí
Niúmatóracs

Is éard atá i gceist le **niúmatóracs** ná aer a thagann isteach ar bhealach mínormálta sa spás idir an dá chiseal scannáin (an spás pleorach) a chumhdaíonn gach scamhóg. Cuireann sé seo brú breise mórthimpeall na scamhóige is cosc ar a borradh i gceart, agus is féidir go sleabhcfaidh sí go hiomlán is nach mborrfaidh ina dhiaidh sin. Tarlaíonn an riocht seo má sceitheann aer ón scamhóg trí laige éigin (niúmatóracs spontáineach) nó má thagann an t-aer isteach ón taobh amuigh trí chréacht i mballa an chliabhraigh. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Éigeandálaí leighis
Catagóir:Scamhóga
Niúmacocas

Gnáthainm ar an mbaictéar *Streptococcus pneumoniae*, ceann de na baictéir is bun le niúmóine.

## Tagairtí
Niúmaconóis

Galar scamhóg mar thoradh ar ionanálú aeir ina bhfuil páirteagail mhíne a scaiptear ar fud na scamhóg is a dhéanann na scamhóga colmnach (fibróiseach) de réir a chéile. Neamhord coitianta tionsclaíoch a tharlaíonn do mhianadóirí guail agus daoine a oibríonn le haispeist is silice. Casacht is giorra anála, a éiríonn níos measa le himeacht aimsire, a tharlaíonn dóibh.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair