An Liobáin

Is poblacht sa Mheánoirthear í **an Liobáin**, agus í suite ar chósta thoir na Meánmhara. Tá teorainneacha na Liobáine le hIosrael sa deisceart agus leis an tSiria san oirthear agus sa tuaisceart. Is í an Araibis an teanga oifigiúil agus an teanga is mó a labhraítear. Is í Béiriút príomhchathair na tíre.  

Scrios Iosrael cuid mhaith den tír sna 2020idí;  féach ar Chogadh na hIaráine 2026 srl. 

[mion|[Béiriút |clé|220x220px]]
[clé|mion|220x220px|Físeán:  [Béiriút sa "ré órga", 1974]]
clé|mion|220x220px|Físeán:  "Garden of Forgiveness", 2013
clé|mion|220x220px|Físeán: na teifigh sa Ghleann Bekaa in 2016

clé|mion|220x220px|Físeán in 2023:  strus maidir le hacmhainní uisce
clé|mion|328x328px|aer ruathair de chuid Iosrael i mí Iúil 2020
clé|mion|220x220px|Físeán - ceantar Har Dov sa Liobáin, 8 Deireadh Fómhair 2023 : bhuail Iosrael láthair de chuid Hezbollah
clé|mion|220x220px|Físeán:  an geilleagar in 2023 agus míchothromaíochtaí idir na haicmí sóisialta éagsúla
## Tíreolaíocht
Tír bheag atá ann, 10,452 km^2,  níos lú ná Contae an Chláir, Contae Luimnigh agus Contae Thiobraid Arainn le chéile, agus daonra 6 milliún ann, nó b'fhéidir seacht milliún, na Palaistínigh agus na teifigh as Siria san áireamh.

## Stair
Bhí roinnt prionsacht uathrialach i Sliabh Liobáine ó dheireadh na séú haois déag i leith, faoi réim na nOtománach. 

**1920-1974** 

Cruthaíodh an stát Liobánach mar atá inniu ann i 1920 nuair a dheighil na húdaráis Fhrancacha amach é ó na críocha de chuid na Siria a tugadh dóibh faoi Shainordú Chonradh na Náisiún. Bhain an stát nua a neamhspleáchas amach sa bhliain 1943.  

Ionad tábhachtach don chultúr Arabach ba ea an Liobáin. Roimh an Chogadh Chathartha (1975 - 1990) mheall sí scríbhneoirí agus smaointeoirí ón domhan Arabach mar gheall ar an tsaoirse intleachtúil a bhí le blaiseadh inti, tráth a bhí deachtóireachtaí ag cur greim ar fhormhór na bpoblachtaí eile sa réigiún. Bhí neart comhlachtaí foilsitheoireachta agus preas beoga lonnaithe i mBéiriút agus bhí an chathair ina lárionad don cheol fosta. Go dtí tús an chogaidh, bhí sí ar na hionaid tráchtála ba thábhachtaí sa Mheánoirthear, le tionscnamh mór baincéireachta. 

**Na Palaistínigh sa Liobáin sa 20ú haois**

I dteannta an daonra Liobánaigh dhúchasaigh bhí thart faoi 400,000 Palaistíneach ina gcónaí sa Liobáin, an formhór mór acu teifigh a díbríodh óna dtír dhúchais nuair a bunaíodh Stát Iosrael sa bhliain 1948. Ní raibh ach cearta an-teoranta acu. 

Ós rud é go raibh an formhór acu ina Sunnaígh agus iad uile, beag nó mór, i bhfabhar an náisiúnachais, ní raibh na fórsaí polaitíochta Críostúla sásta ariamh na cearta céanna a thabhairt dóibh agus a tugadh do na teifigh Phalaistíneacha sa tSiria nó san Iordáin. Dá ainneoin sin, agus mar gheall ar laige an Stáit Liobánaigh, bhí Eagraíocht Fuascailte na Palaistíne in inmhe fórsa míleata suntasach a eagrú sa Liobáin ó dheireadh na 1960idí, rud a tháinig salach ar shocracht na tíre. 

D'éirigh na hairm Phalaistíneacha ina n-ábhar conspóide idir an eite chlé (Moslamach don chuid is mó agus báúil don náisiúnachas Arabach) agus an eite dheis (Márúnach don chuid is mó agus níos meáite ar fhéiniúlacht agus neamhspleáchas Liobánach).  

**1975-2004** 

D'fhulaing an Liobáin cogadh cathartha fada millteanach ó 1975 go 1990.   B'é ionsaí de chuid mhílíste Críostaí na bhFalangach, an 13 Aibreán 1975 (ar bhus a bhí ag iompar sibhialtach Palaistíneach ó agóid) an chéad bheartas de Chogadh Sibhialta na Liobáine. 

Bhí cuid den Liobáin faoi fhorghabháil mhíleata Iosraelach ó 1982 go 2000.  Rinne Iosrael ionraithe ar an tír i 1978, 1982 agus arís in 2026.   Chuir Iosrael léigear ar Bhéiriút in 1982 agus cuireadh iallach ar na fórsaí armtha Palaistíneacha an chathair a fhágáil. Choinnigh Iosrael stráice de dheisceart na tíre faoi fhorghabháil mhíleata go dtí 2000 nuair a tharraing siad amach faoi bhrú ón ghluaiseacht Shíach Hizbullah.  

Bhí forlámhas ag an tSiria ar chuid mhór den tír ó 1976 i leith, agus ar gach chuid de nach raibh faoin fhorghabháil Iosraelach ó dheireadh an Chogaidh Shibhialta sa bhliain 1990 go dtí 2005. 

**2005**

I 2005 dúnmharaíodh iar-Uachtarán Chomhairle na nAirí Rafiq al-Hariri le buama, tar éis dó cur i gcoinne bheartas na Siriach fadú téarma a shocrú do Uachtarán na Poblachta Emíl Lahúd. Dúirt roinnt polaiteoirí Liobánacha gurbh iad na Siriacha a mharaigh an t-iar-Uachtarán. 

Mar gheall ar agóidí móra i mBéiriút agus brú idirnáisiúnta le linn 2005, tharraing an tSiria a fórsaí armtha agus a seirbhísí slándála as an tír. Thug lucht tacaithe na n-agóidí *Intifada an Neamhspleáchais* orthu, agus bháistigh rialtas Mheiriceá, a thug tacaíocht dóibh, *the Cedar Revolution* orthu.

### 2020idí

**2026**

Thug an Cogadh san Iaráin leithscéal do Iosrael an ruaig a chur an an daonra i ndeisceart an Liobáine.  Ní raibh an rún ag Iosrael, a mhaígh an rialtas, ach an ruaig a chur ar an grúpa míleata Hezbollah,  eagraíocht a dtacaíonn an Iaráin leis.  Ach thug an cogadh san Iaráin leithscéal do Iosrael chun an Liobáin a scrios.

Thug Hezbollah a n-aghaidh ar Iosrael; sna chéad laethanta de mhí an Mhárta, scaoileadh diúracáin agus buaileadh bunáiteanna leis na hIosraelaigh in Ardáin Ghóláin sa tSiria agus i dtuaisceart Iosrael, gan mórán damáiste.

Theilg scairdeitleáin na nIosraelach diúracáin le hionaid éagsúla ar fud na tíre gach lá, na comharsanachtaí Siacha go háirithe i ndeisceart na tíre, ach fiú ceantair cónaithe i lár Bhéiriút.  Buamáil thréan a bhí ann ar cheantar dlúthchónaithe lán d'árasáin agus de shiopaí beaga,  Bhuail buamaí Iosrael lár na príomhchathrach, áit nach bhfuil i ngaobhar dhaingean Hezbollah ó dheas de Bhéiriút.

Bhuamáil Iosrael an bonneagar sibhialta, áiseanna sláinte, bóithre agus droichid ina measc.  Mhaígh na hIosraelaigh gur ar lucht Hezbollah a bhí a gcuid arm dírithe ach ní raibh a n-amas ró-chruinn.

Chuir Iosrael saighdiúirí thar teorainn isteach i ndeisceart na Liobáine, áit a raibh saighdiúirí na hÉireann ar dualgas síochána leis na Náisiúin Aontaithe.

Dúirt Rialtas na Liobáine go raibh 570 duine maraithe ag fórsaí Iosrael sa tír idir 28 Feabhra - 9 Márta  agus bhí 760,000 duine curtha as a mbailte.  Tugadh "pionós comhchoiteann" ar easáitiú éigeantach an phobail seo. 

D'fhoilsigh Human Rights Watch tuairisc ag léiriú fianaise gur bhain Iosrael leas as an nimh fosfar bán i gceantair ina bhfuil cónaí ar dhaoine i ndeisceart na Liobáine (mar a tharla le linn DF 2023-Bealtaine 2024) (9 Márta).   Maíodh go raibh  coireanna cogaidh agus coireanna in aghaidh na daonnachta á ndéanamh ag na hIosraelaigh.   

## An córas polaitiúil
Poblacht dhaonlathach atá inti ina bhfuil ról tábhachtach ag na seicteanna éagsúla lena mbaineann muintir na tíre. 

B'iad na Críostaithe Márúnacha an tseict ba chumhachtaí nuair a cruthaíodh an Liobáin Mhór in 1920, agus iad i bhfabhar ag na húdaráis Fhrancacha. Faoin am chéanna b'iad na Sunnaígh an dara dream ó thaobh cumhachta de agus bhí an tríú áit ag na Siacha. B'iad na Críostaithe Caitliceacha Gréagacha agus Ceartchreidmheacha Gréagacha agus na Moslamaigh Dhrúsacha na grúpaí eile ba mhó tábhachta. 

Mar gheall air sin cuireadh socrú polaitíochta, ar a dtugadh an Pact Náisiúnta, ar bun sna 1940idí a gheall post Uachtarán na Poblachta do Chríostaí Marúnach, post Uachtarán Chomhairle na nAirí do Mhoslamach Sunnaíoch, agus post Uachtarán na Parlaiminte do Mhoslamach Siach. Rinneadh socrú a scar suíocháin na Parlaiminte ar bhunús 6:5 idir na seicteanna Críostúla agus na seicteanna Moslamacha fosta. 

De réir a chéile tháinig nós i bhfeidhm maidir le postanna riaracháin agus postanna míleata a scaradh de réir na seicte fosta. 

Tháinig athrú ar na socruithe seo i ndiaidh Chogadh Sibhialta na Liobáine a mhair ó 1975 go 1990, nuair a hathscaradh suíocháin na Parlaiminte ar bhunús cothrom idir Críostaithe agus Moslamaigh agus tugadh roinnt cumhachtaí, a bhí ag Uachtarán na Poblachta roimhe sin, don rialtas. Rinneadh a leithéid mar gheall ar an bhorradh suntasach a bhí tagtha ar chion na Moslamach sa daonra, agus cion na Moslamach Siach go háirithe, ó aontaíodh an Pact Náisiúnta an chéad uair.
mion|220x220px|45 Inf Gp UNIFIL, Campa an Churraigh, 2014

## Éire
Bhí saighdiúirí na hÉireann ar dualgas síochána leis na Náisiúin Aontaithe, UNIFIL, i ndeisceart na Liobáine.  

I dtús Dheireadh Fómhair 2024, bhí an IDF lonnaithe 100 méadar ó ionad faire leis na saighdiúirí Éireannacha. Bhí feachtas forleathan imeaglaithe ar bun ag Iosrael. D'iarr an tUachtarán Biden agus António Guterres araon ar na hIosraelaigh gan drannadh leis na hÉireannaigh. Ar an 9 Deireadh Fómhair, tharraing saighdiúirí Iosraelacha siar ón áit a raibh na hÓglaigh bunaithe.****

## Féach freisin

* Cogadh na hIaráine 2026,  Hezbollah

## Tagairtí

*
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:An Leiveaint
Catagóir:Oirthear na Meánmhara
Catagóir:Poblachtaí
Catagóir:Tíortha na hÁise