Palawa kani

Is éard atá in **palawa kani** tionscadal a bhfuil de chuspóir aige teanga chineálach a chruthú atá cosúil le seanteangacha Bundúchasach na Tasmáine (Palawa), teangacha a chuaigh i léig. 
[thumb|300px|deas|An ceathrar Bundúchasach deireanach de shliocht neamh-mheasctha sna 1860í, nuair a bhí na seanteangacha beo go fóill. [Trugernanner atá ar thaobh na láimhe deise.]]

## Stair

Chuaigh na seanteangacha Tasmánacha i léig nuair a cailleadh an cainteoir dúchais deireanach sa bhliain 1905. Tá iarracht á tabhairt anois ar theanga nua a chruthú chun a oiread den dúchas teangeolaíoch a athbheochan agus is féidir. Bhí idir ocht gcinn agus sé cinn déag de theangacha á labhairt sa Tasmáin tráth, ach ní mór an t-eolas atá ar aon cheann ar leith acu, agus ní mór focail a bhaint as gach teanga de réir mar is cuí. Faightear focail ón mBéarla féin de réir mar is gá - "he" agus "in", mar shampla. 

Tá amhras ar scoláirí áirithe nach féidir teanga chineálach Thasmánach a athchruthú agus a laghad sin eolais againn ar na bunteangacha. Admhaítear go mbeadh an-tábhacht leis na teangacha sin mar léiriú ar réamhstair theangeolaíoch imeall deisceartach na hAstráile, agus dá bhrí sin ar réamhstair theangeolaíoch an domhain, ach áitítear nár bailíodh ach fíorbheagán fianaise ar theangacha Tasmánacha sula ndeachaigh siad i léig i ndeireadh an 19ú haois. Tugtar le fios freisin, agus palawa kani á chumadh d'aonghnó ag dream áirithe, go mbaineann sin le haighneas polaitiúil agus cultúrtha idir an dá dhream Thasmánacha (na Palawa agus na Lia Pootah) a deir gur de shliocht Bundúchasach iad.

## Tionscadal

Thosaigh Theresa Sainty agus Jenny Longey, beirt oibrí teanga, ag obair ar an tionscadal sa bhliain 1999. Tá tairbhe á bhaint as a lán foinsí. Orthu sin tá dialann George Augustus Robinson (gníomhaire agus eadránaí), taifid de chuid shluaíocht Fhrancach d'Entrecasteaux sa bhliain 1793, focail a chuir Brian Plomley i dtoll a chéile, agus taifeadadh a rinneadh ar Fanny Cochrane Smith, duine de na cainteoirí dúchais deireanacha. 

Bhí roinnt den teanga á húsáid i dtús an 20ú haois ag teaghlaigh ar na hoileáin bheaga i gCaolas Bass agus ag teaghlach sa Tasmáin féin. Rinneadh díobháil don teanga nuair a d'aistrigh a lán teaghlach anonn go dtí an Tasmáin i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda de bharr an pholasaí imeasctha a bhí ann ag an am. Ach tá cuimhne ag na seanóirí ar chuid di fós agus is cuid de chaint na ndaoine riamh cuid de na focail. Bhailigh Theresa Sainty agus Jenny Longey os cionn céad focal le chéile ar rudaí a bhain leis an bhfarraige agus leis na hoileáin - sliogáin, iasc, ainmhithe mara agus plandaí. Bhí cuid mhaith de na focail sin á n-úsáid fós sa bhliain 1910. Rinneadh leabhar agus téip agus tugadh cuntas ar stair gach focail - cárbh as don fhocal, cé bhí á úsáid agus cén obair theangeolaíoch a rinneadh air. Tá fáil ag an bpobal Bundúchasach ar an eolas seo sna trí oifig réigiúnacha atá ag Lárionad Bundúchasach na Tasmáine.
  
Múintear an teanga i mBunscoil Cape Barren, ar oileán eile i gCaolas Bass agus i Lárionad Bundúchasach na bPáistí in aice le Hobart. Baintear tairbhe as ghnóthaí an ghnáthshaoil chun labhairt na teanga a mhúineadh. Tá leabhair, dlúthdhioscaí, cairteanna balla agus cártaí pictiúir ar fáil. Bíonn baint ag muintir na bpáistí leis an obair, agus táthar ag iarraidh cuid nádúrtha den saol a dhéanamh den teanga.

## Gramadach
Teanga leithlisithe is ea palawi kani agus tá struchtúr ainmní-briathar-cuspóir (ABC) aici. Tagann aidiachtaí roimh an ainmní. Níl comhartha ar leith ar an iolra: ciallaíonn *nayri kati* "uimhir mhaith" nó "uimhreacha maithe". Tagann an diúltach roimh an mbriathar: is ionann *putiya makara* agus "gan stopadh" nó "ní stopann". Ar éigean a úsáidtear príomhlitreacha sa litriú. 

Tá bunstruchtúir na teanga cosúil lena leithéid i dteangacha Bundúchasacha eile. 

### Forainmneacha
Úsáidtear *mapali* ("mórán") mar iarmhír iolra ar roinnt forainmneacha agus sealbhach. 

Is féidir táthmhíreanna treocha a chur le sealbhaigh, mar a leanas: *-tu* (go dtí/i dtreo) - *mana-mapali-tu* (go dtí ár…) nó *-ta* (ar) - *nika-ta* (ar a n-…).

### Forainmneacha sealbhacha
thumb|250px|deas|Léarscáil a thugann léargas éigin ar cheantair eitneacha sa Tasmáin roimh theacht na nEorpach.

Tagann sealbhaigh i ndiaidh an ainmní: ciallaíonn *milaythina mana* "ár dtír". 

### Briathra
* ***kipli*** : ith
* ***krakapaka*** : faigh bás
* ***laykara*** : rith
* ***liyini*** : can
* ***makara*** : stop
* ***mulaka*** : seilg
* ***ningina*** : faigh
* ***takara*** : siúil
* ***tapilti*** : téigh
* ***tunapri*** : 1. tuig, a fhios a bheith agat 2. cuimhnigh ar
* ***yangina*** : snámh

### Focail eile
* ***kanaplila*** : déan rince
* ***kani*** : teanga
* ***katin*** : uimhir
* ***katina*** : trá
* ***kitana*** : girseach
* ***kunnikung*** : *Carpobrotus*
* ***lakri*** : raithneach chrainn
* ***laymi*** : riamh
* ***luna*** : bean
* ***lutana*** : gealach
* ***luwana*** : cailín
* ***luwutina*** : páistí
* ***luyni*** : cloch, carraig
* ***mapali*** : mórán
* ***milaythina*** : tír
* ***muka*** : farraige
* ***mukra*** : madra
* ***munawuka*** : cearc
* ***mungalina*** : báisteach
* ***nala*** : talamh
* ***nayri*** : go maith, sona
* ***nika*** : seo
* ***nuyina*** : spiorad
* ***oanyi*** : bogha báistí
* ***pakana*** : muintir, daoine
* ***palawa*** : Bundúchasach Tasmánach
* ***payathanima*** : valbaí
* ***pliri*** : buachaill
* ***poatina*** : uaimh
* ***purinina*** : diabhal Tasmánach
* ***putiya*** : ní, gan
* ***rayakana*** : amhrán
* ***raytji*** : duine bán, Eorpach
* ***redpa*** : corrmhíol
* ***ringina*** : poll i dtalamh
* ***rrala*** : láidir
* ***temma*** : bothán
* ***timita*** : pasam
* ***tiya*** : cac
* ***tiyuratina*** : gaoth
* ***warina*** : saghas éisc shliogánaigh
* ***waypa*** : fear
* ***wura*** : lacha
* ***wurangkili*** : spéir
* ***yula*** : cánóg earrghearr

### Logainmneacha
* ***kunanyi*** : Mount Wellington]]
* ***kutalayna*** : Jordan River
* ***larapuna*** : Eddystone
* ***lumaranatana*** : Cape Portland Country
* ***lungtalanana*** : Clarke Island
* ***lutriwita*** : An Tasmáin
* ***narawntapu*** : Asbestos Range
* ***preminghana*** : Mount Cameron West
* ***putalina*** : Oyster Cove
* ***tayaritja*** : Furneaux Islands
* ***truwana*** : Cape Barren Island
* ***wargata mina*** : Judds Cavern
* ***wukalina*** : Mount William National Park

## Uimhreacha

Thug Theresa Sainty agus Jenny Longey na huimhreacha 1 - 10 chun solais agus bhain feidhm as tréithe gramadúla na mbunteangacha chun córas uimhrithe a chumadh a théann chomh fada le milliún.
 
* ***pama*** : 1 
* ***paya*** : 2
* ***luwa*** : 3
* ***wulya*** : 4
* ***mara*** : 5
* ***nana*** : 6
* ***tura*** : 7
* ***pula*** : 8
* ***tali*** : 9
* ***kati*** : 10
* ***pamakati*** : 11
* ***payakati*** : 12
* ***luwakati*** : 13
...
* ***payaka*** : 20
* ***luwaka*** : 30
* ***wulyaka*** : 40
...
* ***pamaki*** : 100
* ***payaki*** : 200
* ***luwaki*** : 300
* ***wulyaki*** : 400
* ***maraki*** : 500
* ***nanaki*** : 600
* ***turaki*** : 700
* ***pulaki*** : 800
* ***taliki*** : 900
* ***pamaku*** : 1000
* ***payaku*** : 2000
* ***luwaku*** : 3000
* ***wulyaku*** : 4000
* ***maraku*** : 5000
* ***nanaku*** : 6000
* ***turaku*** : 7000
* ***pulaku*** : 8000
* ***taliku*** : 9000

### Phrases
* ***he yangina in muka*** : snámhann sé san fharraige (*sé + snámh + in + farraige*)
* ***milaythina nika milaythina mana*** : is í an tír seo ár dtírne (*tír + seo + tír + ár*)
* ***mina putiya tunapri raytji kani*** : ní thuigim Béarla (*mé + ní + tuig + Eorpach + teanga*)
* ***mina kani palawa kani*** : labhraím palawa kani (*mé + labhair + dúchasach + teanga*)
* ***mina takara on milaythina mana*** : seasaim ar mo thalamh (*mé + seas + on + talamh/tír + mo*)
* ***mukra mana laymi putiya nayri*** : níl mo mhadra riamh gan a bheith go maith (*madra + mo + riamh + ní + maith*)
* ***mukra mana nayri mapali*** : tá mo mhadra go han-mhaith (*madra + mo + maith + mórán*)
* ***nina tunapri mina kani*** : an dtuigeann tú céard táim a rá? (*tú + tuig + mé + labhair*)
* ***ningina paruwi mimara*** : faigh an sceartán sin (*faigh + sceartán + sin*)
* ***tapilti ningina mumara prupari patrule*** : téigh faoi choinne adhmaid le haghaidh na tine (*imigh + faigh + adhmad + do + tine*)
* ***taypani pinikita*** : tar faoi dheifir (*tar + deifir*)
* ***waranta mulaka payathanima*** : táimid ag seilg valbaithe (*muid + seilg + valbaí*)
* ***waranta putiya makara*** : ní stopfaimid (*muid + ní + stop*)
* ***waranta tapilti nayri*** : táimid ag imeacht, ok? (*muid + imeacht + maith*)
* ***ya*** : Dia dhuit!
* ***ya pulingina*** : fáilte romhat/romhaibh!
* ***ya tawatja*** : Dia dhuit (ar maidin etc.)!

### Téacsanna
Seo adhmholadh de chuid an Tasmanian Aboriginal Centre Language Program a tugadh sa bhliain 2004 ag ceiliúradh sléacht Chamas Risdon sa bhliain 1804.

Téacs eile ó na cláracha míniúcháin i bPáirc Kunanyi.

## Féach freisin
* Teangacha Bundúchasacha na hAstráile
* Yolngu Matha
* Woiwurrung

## Le léamh

* "Pakana Luwana Liyini" 2005 (CD), Tasmanian Aboriginal Centre Inc
* Plomley, N.J.B.. *A word-list of the Tasmanian aboriginal languages*. N.J.B. Plomley and the Government of Tasmania 1976 
* Sainty, T "Tasmanian places and Tasmanian Aboriginal language" 2005, *Placenames Australia Newsletter of the Australian National Placenames Survey*

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Dewayne Everettsmith ag rá amhráin in palawa 

Catagóir:Teangacha na hAstráile