open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Colmán mac Cobthaig

__NOTOC__
Rí na gConnacht de chlann Uí Fhiachrach ba ea **Colmán mac Cobthaig** (bás 622). De réir Leabhar Bhaile an Mhóta, Goibnenn mac Conaill (beo 537), chéad rí Aidhne sna hannála, ba ea a sheanathair. Deirtear in *Ginealaigh Rawlinson* gurbh é Gabhrán a sheanathair. An chéad duine de chlann Uí Fhiachrach Aidhne ba ea é a rinneadh rí Connacht de. Eocha deartháir Ailill Molt (bás 484) ba ea a sinsear.  

Tháinig sé i gcoróin an éigin tar éis na bliana 601. Deirtear sa Leabhar Laighneach agus i Sioncronachtaí Laud gur comharba Uatu mac Áedo (bás 600) ba ea é. Tugtar réimeas 25 agus 21 bliain faoi seach dó.

Insítear sna hannála gur maraíodh é i gCath Cenbuigi (*Canbo*, Contae Ros Comáin) sa bhliain 622. Cloíodh é ag a chomharba Rogallach mac Uatach de chlann Uí Bhriúin (bás 649).

I measc a mhac, bhí a leanas, ríthe Chonnacht beirt:
* Laidgnen/Loingsech mac Colmáin (bás 655)
* Guaire Aidne mac Colmáin (bás 663)

## Féach freisin
* Ríthe na gConnacht
* Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne

## Foinsí
* Annála Uladh
* Annála Tiarnaigh
* Leabhar Laighneach, *Rig Connacht*
* Sioncronachtaí Laud
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Daniel P. McCarthy, *[http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm Synchronisms] *

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na gConnacht
Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Buamáil Strand Bar (1975)

D'ionsaíodh an Strand Bar sa Short Strand, Béal Feirste ar an 11 Aibreán 1975. Dúnnharaíodh seisear agus gortaíodh 50. Thit an foirgneamh anuas sa mhullach orthu. Bhí Óglaigh Uladh freagrach as an ionsaí.   Dúnmharaíodh Agnes McAnoy, Michael Milligan, Marie Bennett, Mary McAleaney, Elizabeth Carson agus Arthur Penn.
mion|Short Strand "peace line"
Fuath seicteach, go príomha, ba bhun leis an ionsaí, agus na hionsaithe eile timpeall an ama seoː

* Ar an 5 Aibreán, d'ionsaigh an "Protestant Action Force" McLaughlin's Bar agus ansin tráthnóna, d'ionsaigh an "Catholic Action Force" an Mountainview Tavern i ruathar díoltais.
* Ar an 21 Aibreán, dúnmharaíodh triúr Caitliceach nuair a phléasc bobghaiste i nDún Geanainn.
* Ar an 27 Aibreán, dúnmharaíodh triúr Caitliceach nuair a  scaoileadh iad sa Lorgain
* Ar an 3 Bealtaine, dúnmharaíodh beirt Caitliceach nuair a  scaoileadh iad sa Lorgain
* Ar an 3 Meitheamh  i gCillín. scaoil an Republican Action Force triúr Protastúnach i ruathar díoltais, is cosúil.

## Féach freisin

* UVF (Óglaigh Uladh)
* Buamáil McLaughlin's Bar agus Mountainview Tavern (1975)
* Dúnmharú an Miami Showband (31 Iúil 1975)
* Sléacht Thulaigh Álainn (1 MF 1975)
* Ráig foréigin de chuid an UVF (Deireadh Fómhair 1975, Tuaisceart Éireann)
* Ionsaithe ar Donnelly's Bar agus Kay's Tavern (19 Nollaig 1975)

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Stair Bhéal Feirste
Catagóir:1975
Catagóir:Óglaigh Uladh
Íol

mion| Fíor chumhachta 'Songye' as an Afraic
[mion| Flanndearg ar charraig, modh coitianta [murti Hiondúigh.]]
[deas|mion| Átairgeadh den dhealbh ''[Athena Parthenos|Atéiné Partanós* a bhfuil an bunmhéid inti, sa [[An Partanón (Nashville)|Phartanón i Nashville]], in [[Tennessee]].]]
[[Íomhá:Sveriges_Asatrosamfunds_höstblot_2009.jpg|deas|mion| Altóir Ghinte do Hautsblot in Björkö, sa Shualainn; is é [[Fraer]] an dia a léiríonn an íol adhmaid is mó é.]]
I reiligiún, is réad saorga a adhrtar ar son an dé nó na spride nó an [[Daeman|daemain]] nó an [[duine]] a léiríonn é ná *'íol'''.
Catagóir:Adhradh
Catagóir:Réada creidimh
Catagóir:Ealaíon chreidimh
Heicité

Is í **Heicité** (Sean-Ghréigis: Ἑκᾰ́τη, traslitriú: *Hekátē*) dia na draíochta agus an domhain thíos i miotaseolaíocht Ghréagach.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Bandéithe an domhain thíos
Catagóir:Bandéithe draíochta
Catagóir:Bandéithe gealaí
Catagóir:Bandéithe oíche‎
Catagóir:Déithe Gréagacha
Louis Meznarie

Ullmhaitheoir gluaisrothar agus carranna rásaíochta Francach ab ea **Louis Meznarie** (a rugadh ar 14 Eanáir 1930 in Saintry-sur-Seine agus a fuair bás ar 5 Lúnasa 2020 in Coudray-Montceaux). Bhí sé ina úinéir ar fhoireann rásaíochta a ghlac páirt sa rás 24 uair an chloig i Le Mans.

## Tagairtí
Réigiún an Lár-Atlantaigh

Is réigiún de na Stáit Aontaithe é stáit an Mheán-Atlantaigh, a ghiorraítear go coitianta go stáit an Atlantaigh Láir, atá suite go ginearálta sa fhorluí idir Stáit an Oirthuaiscirt agus Oirdheisceart. Ní hionann an sainmhíniú cruinn atá aige ar an bhfoinse, ach de ghnáth bíonn Nua-Eabhrac, Nua Jersey, Pennsylvania, Delaware, Maryland, Washington, D.C., Virginia agus West Virginia san áireamh sa réigiún. Nuair a bhíonn aeráid á phlé, cuirtear Connecticut san áireamh sa réigiún uaireanta, ós rud é go bhfuil a aeráid níos gaire d’aeráid stáit an Mheán Atlantaigh ná an chuid eile de stáit Shasana Nua. Bhí ról tábhachtach ag an Atlantach Láir i bhforbairt chultúr, thráchtáil, thrádáil agus thionscal Mheiriceá;  ag deireadh an 19ú haois, thug Frederick Jackson Turner réigiún an Atlantaigh Láir ar a dtugtar "an réigiún tipiciúil Meiriceánach".
Dealbh de Athena Promachos

clé|mion|An dealbh chré-umha '''''Atéiné Prómachós''''' ar an Acrapail, agus a sleá mhór ina lámh.
Ba í *Atéiné Prómachós* (as Sean-Ghréigis: , 'Atéiné a throideann sa líne thosach') dealbh chré-umha ollmhór de dhealbhú Faidhdias. Bhí sí ina seasamh idir an Propúladha agus an Partanón ar Acrapail na hAithne. Go hard os coinn na cathrach, bhí an dealbh in áit an-fheiceálach i mbun na spéire. Thug na hAithinigh meas dhia caomhnaithe ar Atéiné, an bhandia as ar ainmnítear an chathair féin. 

Aistríodh í go Cathair Chonstaintín le haghaidh a sábháilteacht sa bhliain 465 RĊ. Faraor, creidtear gur scrios slua cathróirí meisce í sa bhliain 1203 RĊ.

Tá átairgeadh di sa 'Phartanón' i Nashville atá i Tennessee.
Aigní

Is é **Aigní** (as Sanscrait: अग्नि, rómhánú: *Agní*) dia tine agus cosantóir an 'oirthir' san Hiondúchas.

## Tagairtí
An Teispiae

Ba í **an Teispiae** (as Sean-Ghréigis: Θεσπιαίm, rómhánú: *Thespiaí*) cathairstáit (*polis*) na Sean-Ghréige sa Bhóéóitia. 

Catagóir:Cathair na Sean-Ghréige
Pontas (miotaseolaíocht)

Sa mhiotaseolaíocht Ghréagach dia na farraige réamh-Oilimpeach is ea Pontas ( Sean-Ghréigis Πόντος *Póntos* "farraige") agus ceann de dhéithe príomhordúla na Gréige. Mac le Gáia is ea Pontas, agus níl athair aige; Dar leis an bhfile Gréagach Héisiad, rugadh é gan cúpláil, ach de réir Hyginus, is mac le hAithér, agus Gáia é Pontas.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na Gréige
UCI World Tour

Is comórtas rothaíochta é Turas Domhanda UCI (L'UCI World Tour i Bhfraincis) a thugann foirne agus rásaí rothaíochta le chéile a bhfuil ceadúnas WorldTour (an leibhéal is airde de rothaíocht bóthair idirnáisiúnta d’fhir) faighte acu. Chruthaigh an UCI (Union cycliste internationale) é i 2004 faoin ainm UCI ProTour, agus tharla a chéad eagrán i 2005. Tá ceadúnas Turas Domhanda UCI ag ocht bhfoireann déag ar a mhéad agus tugtar WorldTeams orthu. Tugann an stádas seo an dearbhú agus an oibleagáid dóibh páirt a ghlacadh sna himeachtaí ciorcaid. 

Féadfaidh foirne nach bhfuil stádas WorldTeam acu páirt a ghlacadh sna rásaí seo, agus leas a bhaint as cuirí.

## Rásaí agus rátálacha
### Rásaí
Liostaíonn an tábla seo na 35 rás do 2021, in ord croineolaíoch.

### Iar-rásaí

Baineadh deich rás as féilire Turas Domhanda UCI toisc go bhfuil siad imithe nó toisc gur tarraingíodh siar an ceadúnas uathu.

## Foirne
### Rialacha
Rialacha oifigiúla: Teideal II: Rásaí bóthair

### UCI WorldTeams foirne reatha agus iarfhoirne
#### Foirne Reatha (WT)

## Buaiteoirí

} Philippe Gilbert|| Omega Pharma-Lotto||
|-
|align=center|2012|| Joaquim Rodríguez|| Sky Procycling||
|-
|align=center|2013|| Joaquim Rodríguez|| Movistar Team||
|-
|align=center|2014|| Alejandro Valverde|| Movistar Team||
|-
|align=center|2015|| Alejandro Valverde|| Movistar Team||
|-
|align=center|2016|| Peter Sagan|| Movistar Team||
|-
|align=center|2017|| Greg Van Avermaet|| Team Sky||
|-
|align=center|2018|| Simon Yates|| Deceuninck-Quick Step||
|-
|align=center|2019|| Primož Roglic|| Team Jumbo-Visma||
|-
|align=center|2020|| Primož Roglic|| Team Jumbo-Visma||
|-
|align=center|2021|| || ||
|-
|align=center|2022|| || ||
|}

## Féach freisin

### Naisc sheachtracha
*  Leathanach Turas Domhanda UCI ar shuíomh oifigiúil UCI 

Catagóir:Rásaíochta bóthair
*
Ús iolraithe

mion
Próiseas ina n-athinfheistítear gach íocaíocht úis chun breis úis a thuilleamh is ea Ús iolraithe.

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Catagóir:Airgead
Colla mac Fearghasa

__NOTOC__
Rí na gConnacht, b'fhéidir, de chlann Uí Bhriúin ba ea **Colla mac Fearghasa** () (bás 796).  Fearghas Mac Ceallaigh (died 756), iar-rí, ba ea a athair.   Síol Cheallaigh as Loch Cime ba ea a mhuintir, ainmnithe as a sheanathair, Ceallach mac Rogallaigh (bás 705).

Cé nach bhfeictear Colla sna ríliostaí amhail is Leabhar Laighneach, tugtar an teideal rí dó ina thásc i nAnnála Inis Faithlinn.  Deirtear i nAnnála Uladh, ámh, gur éirigh Muiris mac Tomaltaigh (bás 815) ina rí tar éis dó *[[Cináed mac Artgail]]* (bás 792) a chloí i gCath Sruth Cluana Argai (Cluain Argaí, Ros Comáin) sa bhliain 792.  Ina thásc sna hannála úd, tugtar an teideal rí Uí Bhriúin do Cholla.

An rí deireanach de Shíol Cheallaigh ba ea Colla.  Níos deireanaí, chuir Uí Bhriúin Seola an ruaig orthu as an gceantar.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Annála Inis Faithlinn, G100004
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na gConnacht
Catagóir:Uí Bhriúin
Sciath Earcail

mion| Léiriúchán de Earcail (ar clé) ag troid le Cíocnas (amfara dhubhfhíoracha den 5ú haois RĊ, a fhaightear ag Nola)
Is é **'Sciath Earcaill**' (as Sean-Ghréigis: Ἀσπὶς Ἡρακλέους, traslitriú: *Aspis Hērakleous*) eipic de chuid Héisiad, file na Gréige Ársa. Insíonn an dán an eachtra ar a ndeachaigh Earcail agus Ialás in aghaidh Chíocnais mac Áiréis, fear ar chuir sé Earcaill chun troda agus an déanach ag dul tríd an Teasáil.
Catagóir:Ísiad
Catagóir:Earcail
Catagóir:Eipicí na Sean-Ghréige
Miló Crotóin

B'iomrascálaí as cathair Chrotóin sa Ghréig Mhór é **Milón Crotóin** (as Sean-Ghréigis: Μίλων, traslitriú: *Mílōn*). Bhí sé mór le rá de bhrí arae a neart, bhí os cionn nádúir dhaonna de réir na coda móire scéalta faoi; mar shampla, dúradh go raibh sé ar a chumas tarbh déanta a iompair ar a ghuaillí. De réir bhéaloidis, fuair sé bás nuair a tháinig conairt mic tíre air agus a lámh in achrann i ngrágán.
Crátaes na Téibhe

Ba fealsamh Ciniciúil na Sean-Ghréige é **Crátaes na Téibhe** (as Sean-Ghréigis: Κράτης ὁ Θηβαῖος, traslitriú: *Krátēs ho Thēbaîos*; i c. 365 RĊ a rugadh é, 285 RĊ a fuair sé bás) . Scar sé lena chuid airgid uile agus roghnaigh sé saol na mbocht ar sráide na hAithne. Bhí meas na nAithnigh aige, agus bhí cáil air as Seanón Citiam a mhúineadh, an fear a bhunaigh an Stóchas.

## Tagairtí
Babhtáil airgeadra

Méideanna comhionanna d'airgeadra a cheannach agus a dhíol go comhuaineach, do dhátaí éagsúla luacha, sa mhargadh airgeadraí i ea **Babhtáil airgeadra**. 

## Tagairtí

Catagóir:Margadh airgeadraí
Catagóir:Babhtálacha
Catagóir:Rátaí úis
Litríocht Ágastach (An tSean-Róimh)

[mion|250x250px|  Veirgil an file  Ágastach,  [Mósáic|i mósáic ón 3ú haois a thaispeánann Béithe Chlio agus Melpomene freisin .]]
Tagraíonn **litríocht Ágastach** do na píosaí litríochta Laidine a scríobhadh le linn réimeas Ágastas (27 RC - AD 14), an chéad impire Rómhánach. 
I stair liteartha an chéad chuid den 20ú haois agus níos luaithe, measadh go raibh litríocht **Ágastach** mar aon le litríocht na Poblachta Déanaí mar Ré Órga na litríochta Laidine, tréimhse de clasaiceachas stíleach .

I ndáiríre, scríobh fir an chuid is mó den litríocht a bhí luaite mar "Ágastach" - Veirgil, Horáit, Proipeirtias, Livias - a bunaíodh a ngairmeacha beatha le linn blianta na triúrachta, sular ghlac Octáivian an teideal *Ágastas*. Ó cheart, is é Óivid an file a bhfuil a chuid oibre fite fuaite sa réimeas **[[Veirgil|Ágastach]]**. 
#### Liosta scríbhneoirí Ágastacha
* Publius Vergilius Maro,
* Quintus Horatius Flaccus, aithne air as filíocht liriceach agus aortha.
* Sextus Aurelius Propertius (50&nbsp;– 15 BC), file.
* Albius Tibullus (54&nbsp;– 19 BC), file eiligiach
* Titus Livius (64 BC&nbsp;– 12 AD), staraí
* Publius Ovidius Naso (43 BC&nbsp;– 18 AD), file
* Grattius Faliscus (ón tréimhse chéanna le hÓivid), file
* Marcus Manilius (1ú haois RC & AD), astralaí, file
* Gaius Julius Hyginus (64 BC&nbsp;– 17 AD), leabharlannaí, file, miotaseolaí
* Marcus Verrius Flaccus (55 BC&nbsp;– 20 AD), gramadóir, focleolaí, féilireolaí
* Marcus Vitruvius Pollio (80&nbsp;70 BC&nbsp;– tar éis  15 RC), innealtóir, ailtire
* Marcus Antistius Labeo (d. 10 or 11 AD), giúróir, síceolaí
* Lucius Cestius Pius (1ú haois RC & AD), Oideachasóir Laidineach
* Gnaeus Pompeius Trogus (1ú haois BC), staraí, nádúraí
* Marcus Porcius Latro (1st century BC), reitricí
* Gaius Valgius Rufus (consul 12 BC), file
* Sulpicia, file eiligiach

## Tagairtí

Catagóir:An Laidin
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Litríocht Iodálach
Cóiced Ól nÉchmacht

Ainm ársa ar Chúige Chonnacht is ea **Cúige Ól Éagmacht** (Sean-Ghaeilge **Cóiced Ól nÉcmacht**).

Fir Ól nÉchmacht is ea leagan eile dá ainm.  In am trátha, tháinig na Connachta chun cinn.  Sháraigh siad Fir Ól nÉchmacht agus tugadh an t-ainm Cúige Chonnacht ar an gceantar.

## Tíreolaíocht
Meastar go bhfuil nasc idir an t-ainm 'Échmacht' agus treibh darbh ainm Nagnatae ar léarscáil Tolamaes de chuid an 2a haois AD.

Bhí trí phríomhthreibh ann i bhFir Ól nÉchmacht : 
* Fir Craibe: suite ó Luimneach go dtí Pálás Fhiodaigh in oirthuaisceart Aidhne, a mheastar.  Níos déanaí, d'ionghabhfaí Tuamhain taobh ó dheas d'Aidhne, sa Mhumhain isteach, mar atá fós.
* Tuatha Taiden: sínte ó Fhiodach soir trasna na Sionainne i dtreo Teamhrach, ar chomhchríocha is dócha le hUí Mhaine ar a mhéid is mó.
* Gamanraige: ón nGaillimh go dtí An Drobhaois agus An Duibh san oirthuaisceart.  Ráth Eochach ba ea a príomhionad, ar a glaodh níos deireanaí Ráth Cruachan.  Is amhlaidh gurbh iad na críocha seo ina Chúige Ól Éachmacht ó cheart l.

## Tuatha Ol nEchmacht
Seo a leanas tuartha Ól nÉchmacht a bhfuil eolas orthu:

## Naisc sheachtracha
* Denis Walsh, Ireland c. 150 

## Foinsí
* Seathrún Céitinn, Foras Feasa ar Éirinn, 1636.
* Dubhaltach Mac Fhirbhisigh, *[[Leabhar Mór na nGinealach]]*, 1649–1666.
* Ruaidhrí O Flaithbheartaigh, *Ogygia*, 1684.
* T. H. Knox, *The History of Mayo*, 1908.

## Tagairtí

Catagóir:Ríochtaí Éireann
Aictiam

mion|300x300px| Léarscáil a léiríonn Cath Aictiam.
Ba í **Aictiam** (as Sean-Ghréigis: Ἄκτιον, traslitriú: *Áktion*) baile ar iorras sa tSean-Acarnán ag béal Mhurascaill Ambraic. Is lena cois ar tharlaíonn Catha Aictiam, ina rug Octáivian bua Antaine agus Chléópatra ar an dara lá de de mhí Mheán Fómhair, sa bhliain 31 RĊR.

## Tagairtí
Amfaitéatar

deas|mion| Laistigh den Cholasaem, amfaitéatar sa Róimh
Amharclann faoin spéir is ea **amfaitéatar**, le céimeanna suíochán timpeall ar spás ciorclach nó ubhchruthach léirithe. Tháinig an focal ón bhfocal Shean-Ghréigise ἀμφιθέατρον (*amphithéatron*), a thagann féin ón bhfocal ἀμφί (*amphi*), a chiallaíonn ar 'ar an dá thaobh' nó 'timpeall' agus ón bhfocal θέατρον (*théātron*), a chiallaíon 'áit féachana'.

Shaothraigh na Rómhánaigh an fhoirm seo foirgnimh ó bhunúis Éatruscacha, b'fhéidir, le haghaidh comhrac gliairí agus eachtraí is léirithe eile. Tógadh na hamfaitéatair luatha as adhmad, ach de réir a chéile is as cloch a tógadh iad. Tógadh an chéad cheann sa Róimh féin i 59 RC. 

Tá samplaí le feiceáil fós i bPompeii (70 RC), Verona (290 AD), agus an Colasaem (72-80 AD) sa Róimh le suíocháin do 50,000 duine.

## Tagairtí

Catagóir:Amfaitéatair
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir
Amfara

mion|Amfaraí curtha i gceann a chéile, mar a dhearadh iad
Is cineál gabhdáin caoltónach dáchluasach é **an t-amfara** (as Sean-Ghréigis: ἀμφορεύς|ἀμφορεύς, traslitriú: *amphoreús*). Bhí siad coitianta sa tSean-Ghréig. Den chuid is mó, úsáideadh iad le haghaidh fíona.

## Tagairtí

Catagóir:An tSean-Ghréig
An Bhéóitia

mion
Is í **an Bhéóitia** (as Gréigis: Βοιωτία, fuaimniú nua-aimseartha: [vi.oˈti.a], seanfhuaimniú: [boj.jɔː.tí.a]) ceantar na Gréige Láir. Is Lividéa a príomhchathair, agus is an Téibh a cathair is mó.

## Tagairtí

Catagóir:Réigiúin na hEorpa
Catagóir:Réigiúin staire
Catagóir:An Bhóéitia
Liosta Dhéithe na Róimhe

* Abundantia
* Antevorta
* Apalló
* Bolcán
* Ceiréas
* Clementia
* Cloacina
* Cúipid
* Diana
* Dīs Pater
* Febris
* Fecunditas
* Fornax
* Fortuna
* Fraus
* Fulgora
* Iúnó
* Iúpatar
* Libertas
* Libitína
* Lúna
* Mars
* Mearcair
* Minéirve
* Mors
* Neiptiún
* Nerio
* Pax
* Postvorta
* Roma
* Sancus
* Securitas
* Sol
* Spes
* Vallonia
* Véineas
* Veiste
* Veritas
* Victoria
* Virtus
Caisleán Ghriaire (úrscéal)

Úrscéal rómánsúil stairiúil Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Mícheál Ó Ruairc é **Caisleán Ghriaire**, bunaithe ar na blianta idir 1563 agus 1601 le linn thréimhse phlandáil na Mumhan. Ag an am sin bhí taoiseach darb ainm Griaire de hÓra ann mar a luadh sa bhéaloideas, a raibh a mhac Aodh Dubh aige thit sé i ngrá le hEibhlín de Mórdha agus phós siad i gcoinne toil a dtuismitheoirí. Ar an drochuair, bhícríoch traigóideach leis an scéal. 

Is don bhfoghlaimeoir fásta go príomhá atá an t-úrscéal seo dírithe agus é scríofa o nGaeilge shimolí, dhúchasach, nádúrtha. Sin ráite, is féidir idir óg agus aosta taitneamh agus tairbhe a bhaint as an scéal.

Scéal grá éagmaise den scoth atá anseo agus cé go bhfuil sé tragóideach agus míshona, fós féin faightear léargas iontach ann ar shaol na hÉireann sa thréimhse shuaite sin i stair na tíre agus ar na hathraithe cultúrtha agus teanga a d'eascair aisti.

Is ó Bhréanainn sa Leitriúch don údar ó dhúchas. Aithne fhorleathan air mar fhile, mar scríbhneoir prois, mar léirmheastóir, mar cholúnaí conspóideach agus mar shaineolaí ar an nGhaeilge sa chóras oideachais ag an dara leibhéal.

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalta Gaeilge
Catagóir:Úrscéalta Éireannacha
Catagóir:Ficsean stairiúil na Gaeilge
Catagóir:Ficsean stairiúil
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2011
Catagóir:leabhair a foilsíodh sna 2010idí
Mac Dhathó

Is carachtar den Rúraíocht é **Mac Dhathó** (as Sean-Ghaeilge: *Macc Da Thó*). Is brúghaí é, agus dúradh gur Rí na Laighin é. Bhí cú mór breá aige darb ainm Ailbhe.
Lúicias Paipírias Cursor

mion| ''Trócaire Lúicias Papirius Cursor'', le Gerard de Lairesse, 1688, a léiríonn a bhruíon iomráiteach le Faibias Ruilliánas
Ba pholaiteoir agus ginearál clúiteach de Phoblacht na Róimhe é **Lúicias Paipírias Cursor** (as Laidin: *Lūcius Papīrius Cursor*; i 365 RCh a rugadh é, i ndiaidh 310 a fuair sé bás). Cúig uaire a thoghadh é ina chonsal agus trí huaire ina mháistir don mharcshlua (magister equitem) agus dhá uair ina deachtóir. Tá sé comhairthe gurbh é an ginearál is tábhachtaí sa Dara Cogadh na Súlúch (327–304 RCh).

## Tagairtí

Catagóir:Deachtóirí
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Seanadóirí na Poblachta Rómhánaí
Néaftas

I gcreideamh na Sean-Éigipte, ba bhandia na marbh í **Néaftas** (as Sean-Ghréigis: Νέφθυς, *Néphtus*).
Pennsylvania Abolition Society

mion|clé|Bunaíodh an cumann sa  ''Rising Sun Tavern'' (le Joseph Pennell, 1880).
clé|mion|Robert Purvis (1810–1898), ball den  PA sa 19ú haois.
Ar an 14 Aibreán 1775, bunaíodh an **Society for the Relief of Free Negroes Unlawfully Held in Bondage**. nó mar atá aithne air inniu, an **Pennsylvania Abolition Society.**

Bunaíodh an cumann sa *Rising Sun Tavern* i bhFilideilfia. Bhí an chéad ghrúpa a bhí i mbun feachtais ar son chealú na sclábhaíochta ar fud na gcríocha as a ndearnadh Stáit Aontaithe Mheiriceá ina dhiaidh sin.   

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Sclábhaíocht
Catagóir:Stair na Stát Aontaithe
Domhan thíos na Gréige

deas|mion|320x320px| Hermes ina shuí ar charraig, ag ullmhú d'anam a threorú chuig an domhan thíos.
I miotais na Gréige, is é saol eile a théann anamacha na marbh tar éis bás a fháil dóibh é **an domhan thíos**. Tugtar **Háidéas** air as a rí dé. Ansin mar a théann idir anamacha na bhfíréan agus anamacha na ndaoine mallaithe; faigheann an chéad lucht saol suaimhneach lag, ach faigheann an lucht déanach crá agus pionós i dTartaras. Is é leathbhreac dubh Shliabh Oilimpis ghil, suite ar imeall an domhain nó go han-domhain sa talamh.

## Tírdhreach

### Aibhneacha
Tá sé abhainn sa domhan thíos, agus tugtar ainmneacha orthu a bhaineann le heachtra shíceolaíoch an bháis.

* An Stiocs, abhainn an fhuatha.
* An Acharón, abhainn na péine.
* An Léité, abhainn an dearmaid.
* An Phleigeitón, abhainn na tine.
* An Chocútas, abhainn an fhanachta.
* An Óiceánas, an abhainn a thimpeallaíonn an domhan.

### Tartaras
Duibheagán rídhomhain mar a chéastar an lucht marbh mallaithe, agus mar a bhfuil na Tíotáin i ngéibheann.

### Móinéar na Lusanna Caisil
Áit do dhaoine measartha.

### Éilísiam
Áit do dhaoine a bhfuil clú mór acu.
Catagóir:Áiteanna an tSaoil Eile
Guillermo Lasso

Tá **Guillermo Lasso Mendoza**, a rugadh 16 Samhain 1955, ina Uachtarán ar Phoblacht Eacuadór ó 24 Bealtaine 2021.
Éirí Amach Bussa (1816)

mion|clé|Bratach Bussa
clé|mion|Cuimhneachán i mBridgetown
Tharla **Éirí Amach Bussa** i mBarbadós ar 14–16 Aibreán 1816. Chuir an réabhlóid seo tús le sraith reibiliún mór de chuid na sclábhaithe sna hIndiacha Thiar in imeacht na gcúig bliana déag ina dhiaidh sin. Bhrostaigh na himeachtaí seo cealú na sclábhaíochta ar fud Impireacht na Breataine trí an Acht um Chealú na Sclábhaíochta, 1833. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Réabhlóidí
Catagóir:Barbadós
Catagóir:Sclábhaíocht
Limoges Cercle Saint-Pierre

Is club cispheile Francach é **Limoges Cercle Saint-Pierre**, ar a dtugtar *Limoges CSP* nó *CSP* freisin, a bunaíodh sa bhliain 1929 agus atá lonnaithe in Limoges na Fraince.

Tar éis caoga bliain ag imirt i sraitheanna áitiúla agus réigiúnacha, agus i ranna náisiúnta tánaisteacha, bhain CSP an chéad roinn de chraobhchomórtas na Fraince amach sa bhliain 1978. Bhuaigh sé a chéad Chorn Francach i 1982 agus a chéad chomórtas Eorpach, an Corn Korać, sa bhliain chéanna.

Sa bhliain 1988, bhuaigh CSP craobhchomórtas Pro A, a d’eagraigh an tSraith Náisiúnta Cispheile den chéad uair. Ar 15 Aibreán 1993, ba é an chéad chlub spóirt sa Fhrainc a bhuaigh craobhchomórtas tábhachtach Eorpach, i spórt ar bith (cé gur bhuaigh Olympique de Marseille craobh sacair níos déanaí sa bhliain chéanna).

Sa bhliain 2000, ag deireadh dhá fhiche bliain d’iomaíocht spóirt leis an gclub Élan Béarnais, chuaigh an CSP i ngéarchéim airgeadais, ansin i ngéarchéim spóirt, agus íslíodh go dtí an tríú roinn é. D’fhill an club ar Pro A in 2010. Rólag ó thaobh spóirt agus airgeadais de, d’fhill sé ar Pro B ar feadh séasúr amháin, agus tháinig sé ar ais go dtí Pro A in 2012.

## Tagairtí
Inscne sa Ghaeilge

Is éard is **inscne sa Ghaeilge** ann ná an roinnt a dhéantar idir ainmfhocail fhirinscneacha agus bhaininsneacha, mar a tharlaíonn i dteangacha go leor. Baineann an difear le moirfeolaíocht na bhfocal. Is féidir a dhéanamh amach cé na hathruithe gramadaí a dhéanfar ar fhocal bunaithe ar a inscnce. Bhíodh an tríú inscne, inscne neodrach, ann sa tSean-Ghaeilge.

## Dáileadh inscne in ainmfhocail na Gaeilge

Thart ar 63% de na focail ar liosta GaelSpell atá firinscneach dar le taighde a rinne Caoimhín Ó Scanaill. Is seiceálaí litrithe é GaelSpell a bhfuil 30,000 ainmfhocal ann. Timpeall is 62.5% de na hainmfhocail a bhí firinscneach sa chorpas parsáilte a rinne an Dr. Teresa Lynn agus tugann sé seo léiriú ar dháileadh inscní sa ghnáthúsáid, nó mar atá léirithe sa chorpas féin, ar a laghad. 65.3% atá firinscneach agus 34.6% atá baininsneach san Fhoclóir Beag.

catagóir:An Ghaeilge
catagóir:Inscne
Lá Domhanda an Ghlóir

[mion|an [laraing]]
Ceiliúrtar **Lá Domhanda an Ghlóir** (World Voice Day nó WVD) ) ar 16 Aibreán gach bliain ó bhí 2002 ann, an lá a dhéanann muid ceiliúradh ar an tábhacht atá leis an glór i saol an duine. Uirlis ríthábhachtach do chách is ea an ghlór (an guth labhartha, an glór cinn srl).
[mion|[sintéis chainte]]

## An Lá in Éirinn
Chun an fhéile a cheiliúradh sa bhliain 2019, nocht muintir Abair.ie  glór an Róbó Gaelach.  Is féidir glór sintéisithe le Gaeilge, i gcanúintí éagsúla, a chloisteáil ar an suíomh. Áis d'fhoghlaimeoirí ar fud na cruinne is ea í. Ach go háirithe, baintear úsáid na háiseanna i réimsí an oideachais agus an mhíchumais.

## Féach freisin

* an guth
* análú
* an laraing
* na scamhóga
* sintéis chainte

## Naisc sheachtracha

* BBC Blas (2017)ː na forbairtí teicneolaíochta úra i gcaomhnú na Gaeilge le Abair.ie. Cad is baincéireacht an ghlóir ann agus an mbeidh Gaeilgeoirí atá i mbaol a nglór a chailleadh in ann é a úsáid sa todhchaí?

## Tagairtí

Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Guth
Jardins du manoir d'Eyrignac

Tá **Gairdíní Mhainéar Eyrignac** (Fraincis: *Jardins du manoir d'Eyrignac*) lonnaithe i Salignac-Eyvigues, i nDordogne, i Périgord noir (réigiún Nouvelle-Aquitaine). Fuair ​​siad an lipéad *Jardin remarquable* i 2005 agus tá siad curtha ar liosta forlíontach Séadchomharthaí Stairiúla an 17ú agus an 18ú haois ó 1986. Tá siad suite i bhfad ó Uaimheanna Lascaux agus Sarlat-la-Canéda.

## Tagairtí
Jardins de Marqueyssac

Tá **Jardins de Marqueyssac** (Gaeilge: *Gairdíní Marqueyssac*) suite Vézac na Fraince, sa *département* Dordogne, i réigiún Nouvelle-Aquitaine. Tá siad ar liosta na ngairdíní suntasacha sa Fhrainc.

Cruthaíonn naoi heicteár déag láithreán atá aicmithe mar gheall ar a “spéis pictiúrtha agus stairiúil” ó fhoraithne aireachta an 16 Nollaig, 1969.

Agus é suite ar lomán creagach 130 méadar os cionn na habhann, tugann an pháirc radharc ar an ngleann, ar chaisleán, agus ar na sráidbhailte comharsanacha, lena n-áirítear Beynac-et-Cazenac, Fayrac, Castelnaud, La Roque-Gageac agus Domme.

## Tagairtí
Athróg randamach

mion
Cainníocht is ea **athróg randamach**, ar féidir léi aon cheann de raon luachanna (bídís leanúnach nó scoite) a bheith aici nach féidir a réamhaithris go cinnte ach iad a thuar de réir a ndóchúlachta amháin.  Tugtar athróg  stocastach ar an choincheap chomh maith.
[mion|[Teoirim na teorann lárnaí]]

## Féach freisin

* Próiseas stocastach
* Dóchúlacht 
* Teoirim na teorann lárnaí

## Tagairtí

Catagóir:Staidreamh
Catagóir:Matamaitic
Catagóir:Dóchúlacht
Dara hAireacht Melbourne

[deas|mion| [William Lamb, 2ú Bíocunta Melbourne|An Tiarna Melbourne]]
Bhunaigh an Bíocunta Melbourne **an Dara hAireacht Melbourne** sa Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann i 1835.

## Stair
Tháinig dara rialtas an Tiarna Melbourne i gcumhacht tar éis do rialtas mionlaigh Sir Robert Peel éirí as i 1835. D’fhill an Tiarna Palmerston mar Rúnaí Gnóthaí Eachtracha agus bhí a chéad oifig mhór ag an Tiarna John Russel mar Rúnaí Baile.

Sa bhliain 1837 tháinig an Bhanríon Victoria i gcomharbacht ar an ríchathaoir, agus mar is gnách le monarc baineann, cheap an Príomh-Aire an Teaghlach Ríoga. Bhí an Bhanríon óg chomh ceangailte lena mná Fuigeacha den seomra leapa gur dhiúltaigh sí, tar do Melbourne bheith éirithe as oifig sa bhliain 1839, ligean do Sir Robert Peel mná Coimeádacha a chur ina n-áit. Tugadh Géarchéim na Seomraí Leapa air seo, agus mar thoradh air sin dhiúltaigh Peel rialtas a bhunú. Thosaigh Melbourne arís dá bhrí sin, agus lean sé ar aghaidh in oifig go dtí gur bhuaigh na Caomhaigh tromlach Theach na dTeachtaí in Olltoghchán 1841 sa deireadh. Tháinig an dara rialtas Sir Robert Peel i gcomharbacht air.
Maratón Bhostúin

mion|clé|1910
Rás reathaíochta fad-achair bliantúil a thionóltar i mBostún is ea **Maratóin Bhostúin,** ceann de na maratóin is cáiliúla ar fud na cruinne.

clé|mion

## Stair
Reáchtáladh Maratón Bhostúin den chéad uair ar 19 Aibreán 1897. Bhuaigh John McDermott, de shliocht Éireannach, an rás (tugadh an  'B.A.A. Road Race' air ag an am). 
Sa bhliain 1967, d’éirigh le Kathrine Switzer Maratón Bhostúin a rith ó thús go deireadh agus í cláraithe faoin ainm neodrach ‘K. V. Switzer’, d’ainneoin na n-iarrachtaí a rinne feidhmeannaigh í a bhaint den rás.   I ndiaidh na heachtra, cuireadh cosc foirmiúil ar mhná a bheith ag rásaíocht,  Ní raibh cead ag mná páirt a ghlacadh sa rás go dtí 1972 nuair nár chláraigh ach naonúr ban fána choinne. 

mion|clé|2012

Idir 1887-2009, níor ceapadh ach bean amháin mar uachtarán ar an bhord gobharnóirí.mion|2013, roimh na pléascannaTharla Buamáil Bhostúin ar an 15 Aibreán, 2013,  Maraíodh triúr agus gortaíodh 264 duine mar gheall ar an ionsaí.

Sa bhliain 2018, rith 13,684 bean i mBostún.
mion|2014
Ar an 29 Bealtaine 2020, d’fhógair Méara Bhostúin Marty Walsh agus an Boston Sports Association gur cuireadh Maratón Bhostúin  siar go dtí 14 Meán Fómhair 2020 de bharr COVID, ach cealaíodh an rás faoi dheireadh.

## Féach freisin

* Buamáil Bhostúin (2013)
* Maratón Átha Cliath
* Maratón Chathair Nua-Eabhrac

## Tagairtí

Catagóir:Bostún
Catagóir:Maratóin
Sraith Balmer

[mion|600x600px|Speictream astúcháin [Hidrigin|hidrigine "infheicthe" sa tsraith Balmer. Is é H-alfa (Hα) an líne dhearg ar dheis. Tá ceithre líne (ag comhaireamh ón taobh dheis) go foirmiúil sa speictream infheicthe. Is féidir línte a cúig agus a sé a fheiceáil  leis an tsúil féin, ach meastar go bhfuil siad ultraivialait mar go bhfuil tonnfhaid acu atá níos lú ná 400 nm.]]
Is í **Sraith Balmer** an tsraith línte i speictream na hidrigine a sheasas do léimeanna an leictreoin idir an dara leictreonsceall is laige fuinneamh agus na cinn os a chionn. Tá ceithre líne acu suite i mbanda an tsolais infheicthe, agus an chuid eile sa bhanda ultraivialait. Fuair an tsraith a hainm ón bhfisiceoir Eilvéiseach Johann Balmer a d'aithin an dóigh a raibh tonnfhaid na línte ag brath ar a chéile agus a d'oibrigh amach foirmle mhatamaiticiúil a cheadaigh do na fisiceoirí coibhneas na dtonnfhad a chomhaireamh. Ní ba dhéanaí ghinearálaigh an Sualannach Johannes Rydberg cothromóid Balmer go cothromóid Rydberg a chuir ar a gcumas tonnfhaid agus minicíochtaí na sraitheanna eile a áireamh.

Is í cothromóid Rydberg ná:

(1/λ) = RZ2[(1/n12)-(1/n22)]

inarb ionann:

* λ agus tonnfhad na líne speictrí
* R agus tairiseach Rydberg
* Z agus an uimhir adamhach, is é sin uimhir na bprótón i núicléas an adaimh (don hidrigin, is ionann í agus a haon)
* n1 agus an leibhéal fuinnimh óna léimeann an leictreon
* n2 agus an leibhéal fuinnimh a léiméann an leictreon go dtí é

Nuair atá n2 ag dul i dtreo na héigríche (∞), tá (1/n22) ag dul go hasamtóiteach i dtreo an neamhní. Mar sin, má ligtear (1/n22) ar lár sa chothromóid, is féidir íosteorainn a chomhaireamh do thonnfhad na sraithe. Tabhair faoi deara nach bhfuil an chothromóid seo i bhfeidhm ach i gcóras atá comhdhéanta as núicléas agus aon leictreon amháin – go praiticiúil is ionann sin agus adamh hidrigine. Dá mbeadh tuilleadh leictreon ann rachadh castacht na cothromóide thar acmhainn na matamaiticeoirí féin.

Is é tonnfhad an chéad líne i sraith Balmer ná 656 nanaiméadar, agus is í teorainn na sraithe ná 364.6 nanaiméadar.
## Tagairtí

Catagóir: Speictreascópacht astúcháin
Catagóir: Fisic hidrigine
Reichsgericht

[mion|clé|An forigneamh inniu, chuid den ollscoil [Leipzig]]
An chúirt is airde de chuid na Gearmáine, ó 1871 go 1945, ab ea an **Reichsgericht** agus í suite in Leipzig.
clé|mion|An chúirt sa bhliain 1895

## Féach freisin

* Erwin Bumke
* Bundesgerichtshof, (an chúirt chomhionann i bPoblacht Chónaidhme na Gearmáine.

## Tagairtí

Catagóir:Naitsíochas
Catagóir:Dlí na Gearmáine
Catagóir:Stair na Gearmáine
Indreachtach mac Dúnchadha

Rí na gConnacht de chlann Uí Fhiachrach Mhuaidhe ba ea **Indreachtach mac Dúnchadha Muirisce** () (bás 707). Dúnchadh Mhuirisce mac Tiobraide (bás 683), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 705 go dtí 707.

Sa bhliain 703, bhí iarracht déanta ag Uí Néill an Tuaiscirt a ardcheannas sa Cuideachta a dhearbhú.  Chloígh réamhtheachtaí Indreachtaigh, Cellach mac Rogallaig, iad i gCath of Corann.  Mar dhíoltas, cloíodh agus maraíodh Indreachtach ag Uí Néill an Tuaiscirt faoi cheannas a ríthe a leanas: Fearghal mac Maoil Dúin de Chineál Eoghain; Fearghal mac Loingsigh de Chineál Chonaill; agus Conall Meann de Chineál Chairbre sa bhliain 707.  I nAnnála Tiarnaigh an teideal *rí Teora Connacht* d'Indreachtach, rud a chuireann in úil ard-ríogacht cúige i gcoinne éilimh Néill.

Rí Chonnacht fosta ba ea mac Indreachtaigh, Ailill Meadraí (bás 764).

## Féach freisin
* Ríthe na gConnacht

## Foinsí
* Annála Tiarnaigh
* Francis J.Byrne, *Irish Kings and High-Kings*
* Daniel P. McCarthy, *The Chronology of the Irish Annals*

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na gConnacht
Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe
Ceallach mac Raghallaigh

__NOTOC__
Rí na gConnacht de chlann Uí Bhriúin, Síol Cheallaigh, ba ea **Ceallach mac Raghallaigh** (, nó *Cellach Locha Cime* (Áth Cinn)) (bás 705).  He was the son of Rogallach mac Uatach (bás 649), iar-rí, ba ea a athair.  Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar a nia, Muireadhach Muilleathan mac Fearghasa (na 702).  Bhí sé i réim ón mbliain 702 go dtí 705.

Tá oird éagsúla le feiceáil i ríliostaí na tréimhse seo.  Feictear é sna ríliostaí idir Dúnchadh Mhuirisce mac Tiobraide (bás 683) agus Feargal Aidhne mac Ardaile (bás 696).  Sa mhullach air sin, feictear é ina rí Chonnacht mar ráthóir Cháin Adhamhnáin ag Sionad Bhiorra sa bhliain 697.  Tugtar an teideal rí Chonnacht dó ina thásc sa bhliain 705 i nAnnála Tiarnaigh agus Annála Uladh.

I mí Iúil 703, tháinig an tArdrí, Loingseach mac Aonghasa of the Cineál Chonaill i gceannas slua mór sa Chonnachta isteach chun cáin a éileamh, ach cloíodh agus maraíodh eisean agus roinnt dá mhic agus ríthe eile Uí Néill an Tuaiscirt i gCath Corann (Sligeach).  Caomhnaítear scéal an chatha i nAnnála Easpacha na hÉireann.  Deirtear ann go ndearna baird an Ardrí aoradh faoi Cheallach agus é sean creathach. * However Cellach:

Ghlac fir na gConnacht an dúshlán agus bhuaigh an cath.

B'fhéidir é gurbh í an chúis le hionsaí Loingsigh ná go raibh [[Cenél nEógain|Cineál Eoghain]] tagtha aniar aduaidh ar Chineál Chonaill sa tuaisceart, agus dá bharr ní raibh aon dul as acu ach dul ó dheas sa Chonnachta isteach ag lorg concais nua.  D'fhéadfadh é fosta a bheith de bharr brú Uí Bhriúin ar [[Cenél Coirpri|Chineál Chairbre]] i dtreo [[Bréifne|Bhréifne]], rud a gcuirfeadh cosc ar Chineál Chonaill ar a slí go lár na tíre.  I dteannta sin, bhí fonn ar Loingsech a údarás mar ardrí a dhearbhú.

Tuairiscítear ina thásc sa bhliain 705 gur éirigh sé ina chléir (*post clericatum*).  .  Tugadh an t-ainm Síol Cheallaigh (*Síl Cellaig*) ar a mhuintir.  Bhídís in iomaíocht le [[Síl Muiredaig|Síol Muireadhaigh]] agus [[Síl Cathail|Síol Chathail]] le haghaidh ríogacht na gConnacht le linn na 8ú haoise.  Ruaigeadh iad as a cheantar dúchais níos deireanaí ag [[Uí Briúin Seóla|Uí Bhriúin Seola]].

I measc a chlainne, bhí children [[Domnall mac Cellaig|Domhnall]] (bás 728) agus *Forggus* (bás 756), Ríthe Chonnacht beirt.

== Foinsí ==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** [[Annála Uladh]]
** [[Annála Tiarnaigh]]
** [[Annála Easpacha na hÉireann]]
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Gearóid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings'', Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na gConnacht
Catagóir:Uí Bhriúin
Hans Kelsen

Dlí-eolaí agus fealsamh dlí agus polaitíochta ab ea Hans Kelsen (11 Deireadh Fómhair 1881 – 19 Aibeán 1973).

## Saol
Céimí de chuid ár gcomhpháirtí Ollscoil Vín ab ea Kelsen. Rinne sé a thráchtas dochtúireachta ar an teoiric a bhí ag Dante maidir leis an stát. Ba luath a d'fhorbair sé an coinceap gurb ionann an dlí agus an stát, a bhí ag croílár a chuid fealsúnachta polaitíochta i gcónaí. Sa bhliain 1911 a fuair sé a shlánú agus sa bhliain 1919 rinneadh lán-ollamh de chuid Ollscoile Vín de.

### Dlí bunreachtúil
clé|mion|236x236px
Bhí páirt mhór aige agus Bunreacht na hOstaire, 1920 á dhréachtú agus thar aon rud eile chuir sé an coincheap chun cinn gur cheart bunreachtúlacht na ndlíthe a bheith athbhreithnithe ag cúirt bhunreachtúil ar leith, an tsamhail athbhreithnithe bunreachtúla atá i dtreis i mór-roinn na hEorpa faoi láthair. Bhí sé ina bhall de Chúirt Bhunreachtúil na hOstaire ó 1920 go 1930.
clé|mion|236x236px
Ó ba rud é go raibh an timpeallacht polaitíochta ag éirí ní b'achrannaí agus gur measadh go raibh sé ar thaobh na Daonlathaithe Sóisialta, a bhí ag cur i gcoinne an rialtas fhorlámhaigh, d'aistrigh Kelsen chuig ollúnacht in Ollscoil Köln sa bhliain 1930.

### An cogadh agus imirce
Sa bhliain 1934 a dhíbir na Naitsithe as an bpost sin é agus d'aistrigh sé go dtí an Ghinéiv, áit a raibh sé ag teagasc an dlí idirnáisiúnta san Institiúid Iarchéime, An Ghinéiv ó 1934 go 1940 (seachas tréimhse ó 1936 go 1938 nuair a bhí sé ag an Ollscoil Gearmánach i bPrág.) 

Sa bhliain 1940 a chuaigh sé ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe, áit a raibh sé ina ollamh leis an eolaíocht polaitíochta in Ollscoil California, Berkeley ó 1945 go 1952. Cé gur éirigh sé as go hoifigiúil sa bhliain 1952, lean sé ar aghaidh ag déanamh taighde agus ag foilsiú go dtí go raibh sé beagán os cionn ochtó bliain d'aois.

### Fealsúnacht
Leag Kelsen a chuid smaointeoireachta maidir le fealsúnacht an dlí amach ina foirm thipiciúil i Reine Rechtslehren (Glanteoiric Dlí) sa bhliain 1934; foilsíodh an dara heagrán den leabhar, le hathruithe suntasacha, sa bhliain 1960. 
clé|mion|Arkadenhof, Ollscoil Vín|266x266px
I measc an méid a chuir sé le teoiric an dlí atá coinceap an Grundnorm (a léiríonn an coincheap a bhí aige de chineál ordlathach an dlí) chomh maith lena leagan féin den deighilt idir an dlí agus an mhoráltacht agus d'eolaíocht maidir leis an dlí atá saor ó luachanna polaitiúla nó morálta. I ndiaidh 1934 bhí ní ba mhó spéise aige sa dlí idirnáisiúnta agus san eolaíocht polaitíochta, go mór mór tar éis dó dul ar imirce go SAM.

### Tionchar
Taobh istigh den phosaitíbheachas dlíthiúil is é obair Kelsen an príomh-rogha eile fós in ionad an chuntais a thugann HLA Hart ar neamhspleáchas an dlí ó chúrsaí morálta nó polaitiúla.

## Féach freisin

* Norberto Bobbio

## Tagairtí

Catagóir:Saineolaithe dlí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1891
Catagóir:Básanna i 1973
Catagóir:Fealsúna dlí
An Tiogáin

Is úrscéal fantaisíochta leis an scríbhneoir Ceanadach Guy Gavriel Kay é ***An Tiogáin***. Tarlaíonn an scéal ar ndomhan ficsin, i gceantar darb ainm 'Leithinis na Boise' go háirithe, a bhfuil dealramh aici leis an Iodáil le linn na hAthbheochana agus leis an bPeilipinéis.
## Suíomh
Tá Leithinis na Boise roinnte i naoi bproibhinse, mar atá an Asóil agus an Aistibeár agus an Cheartándó agus an tSiára agus an Chóirté agus an Fhearrabht agus an tSeinsió agus an Tiogáin agus an Tréig.

Tá iomaíocht le haghaidh riail na Tiogáine idir bheirt asarlaí móra: Rí Braindin den Iograid, agus Ailbéiriceo de Bharbadóir, taoiseach cogaidh neamhspleách ó impireacht thar lear.

Catagóir:Úrscéalta le Guy Gavriel Kay
Cináed mac Artgail

Rí na gConnacht de chlann Uí Bhriúin ba ea **Cinaéd mac Ardaile** () (bás 792)  Ardal mac Cathail (bás 791), iar-rí, ba ea a athair.  Síol Chathail ba ea a mhuintir.

Is dóigh gur rí go bhfreasúra é *Cináed*, i gcomharbacht ar Thiobraid mac Taidhg tar éis na bliana 786.  Bhí Uí Fhiachrach Mhuaidhe agus Uí Ailealla ag iarraidh an ríogacht a éilimh chomh maith.   Ní fheictear *Cináed* sna ríliostaí, agus ní thugtar an teideal rí dó sna hannála.

Sa bhliain 787, tharla Cath Gola idir Uí Fhiachrach agus Uí Bhriúin inar bhuaigh Uí Fhiachrach.  Maraíodh ámh a rí, *Cathmug* mac Doinn Cothú mhic Cathail (bás 773) slain.  Maraíodh freisin Dub-Díbeirg mac Cathail, uncail *Cináed*.  Sa bhliain 787 freisin, rinne Uí Fhiachrach Mhuaidhe ionsaí ar Uí Bhriúin as Umhall agus mharaigh siad a rí, *Flathgal mac Flannabra.

Sa bhliain 788, cuireadh cáin [[Naomh Ciarán|Chiaráin]] i réim sa Chonnachta.

Tuairiscítear Cath eile i measc na gConnacht ag Droim Góise sa bhliain 789.  Cloíodh Fógartach mac Cathail, uncail eile le Cinaed agus theith sé.  Sa bhliain chéanna, chloígh Uí Ailealla na [[Luigne]] i g[[Cath Achad Ablae]] (barúntacht [[An Corann|An Chorain]] barony).  Sa bhliain 790, bhain siad bua eile amach in éadan Luigne ag [[Cath Átha Rois]] agus mharaigh siad a dtaoiseach.

Sa bhliain 792, cloíodh agus maraíodh Cináed ag [[Muirgius mac Tommaltaig|Muiris mac Tomaltaigh]] i g[[Cath Sruth Cluana Argai]] (*Cloonargid*, [[Contae Ros Comáin]]).  Deirtear gur éirigh Muiris i gcoróin tar éis an chatha seo.

== Féach freisin ==
* [[Ríthe na gConnacht]]

== Foinsí ==
* [[Annála Uladh]]
* [[Leabhar Laighneach]], cuid 30
* T. M. Charles-Edwards, *Early Christian Ireland*
* Francis J. Byrne, *Irish Kings and High-Kings*
* Daniel P. McCarthy, *The Chronology of the Irish Annals''

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na gConnacht
Catagóir:Uí Bhriúin
Geilleagar margaidh

mion
Is córas geilleagrach é an **geilleagar margaidh**ː bíonn an córas seo ag brath ar na táirgeoirí agus na tomhaltóirí chun a gcuid roghanna a dhéanamh as a stuaim féin. Má tá daoine sásta agus in ann praghas áirithe a íoc chun táirge áirithe a cheannach, cuirfidh táirgeoirí an táirge sin ar fáil.

Is é an aidhm atá ag gnólacht i ngeilleagar margaidh ná earraí agus seirbhísí a sholáthar ar an chostas is ísle, agus ar an phraghas is airde a thig leo a fháil, chun brabús ard a dhéanamh.

## Féach freisin

* Nualiobrálachas

## Tagairtí

Catagóir:Eacnamaíocht
Struan Murray

Is údar Briotanach ficsin é **Struan C. Murray**. Scríobhann sé leabhair do pháistí don chuid is mó.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil Struan Murray

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine beo
Indreachtach mac Muireadhaigh

Rí na gConnacht de chlann Uí Bhriúin ba ea **Indreachtach mac Muireadhaigh Mhoilleathain** () (bás 723).  He was the son of Muireadhach Moilleathan mac Fearghasa (bás 702), iar-rí, ba ea a athair.  Síol Mhuireadhaigh ba ea a mhuintir.  Tháinig neartú ar mhuintir Uí Bhriúin mar phríomh-rítheaghlach na gConnacht le linn a réimeas.  

Is contrártha iad na ríliostaí don tréimhse seo.  Tugtar réimeas 16 bliain dó i Sioncronachtaí Laud.  Tugtar an teideal rí dó ina thásc sna hannála.  In Chronicum Scotorum agus ann amháin, deirtear go raibh Domnall mac Cathail (bás 715) i réim mar rí Chonnacht idir Indreachtach mac Muireadhaigh agus Indreachtach mac Dúnchadha Muirisce (bás 707).  Más fíor, b'fhéidir é go raibh Indreachtach mac Muireadhaigh ina rí ón mbliain 707.

Sa bhliain 721, cloíodh Corca Bhaiscinn, fine as Tuamhain, ag na Connachta, ach ní deirtear cé acu.

Fuair Indreachtach bás suaimhneach ar oilithreacht go Cluain Mhic Nóis, mainistir a thug tacú le neartú Uí Bhriúin expansion.  I measc a mhac a bhfuil aithne orthu, bhí: Aodh Balbh (bás 742), rí Connacht; Muireadhach (bás 732); Tadhg; agus Murghal.  Bhí iníon aige darb ainm Maedhbh.  Deirtear sa *[[Banseanchas|Bhanseanchas]]* gur phós sí an Ardrí, Aodh Oirdní, agus gurbh é Niall Caille a mac.

## Féach freisin
* Ríthe na gConnacht

## Foinsí
* Annála Tiarnaigh
* Chronicum Scotorum
* Sioncronachtaí Laud
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*
* Daniel P. McCarthy, *The Chronology of the Irish Annals*

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na gConnacht
Catagóir:Uí Bhriúin
J. S. Verma

An seachtú Príomh-Bhreitheamh is fiche ar an India (25 Márta 1997 go 18 Eanáir 1998) ba ea **Jagdish Sharan Verma** (18 Eanáir 1933 – 22 Aibreán 2013).

## Saol
clé|mion|2011ː  All India Conference of the Central Administrative Tribunal
Céimí de chuid Ollscoil Allahabad, bhí J. S. Verma ina dhlíodóir ó 1955 go 1972, nuair a ceapadh ina bhreitheamh d'Ard-Chúirt Madhya Pradesh é. Bhí sé ar an líon beag breithiúna a chuir in aghaidh na hÉigeandála a bhí ann ó 1975 go 1977.

Ceapadh ina Phríomh-Bhreitheamh ar Ard-Chúirt Madhya Pradesh é sa bhliain 1985 agus ina Phríomh-Bhreitheamh ar Ard-Chúirt Rajasthan an bhliain dár gcionn. 

### Cúirt Uachtarach
clé|mion|ag foilsiú a leabhar, "Contemporary Issues in Public Accountability and Audit", in New Delhi, 2012
Bhí sé ar Chúirt Uachtarach na hIndia ar feadh beagnach naoi mbliana, na deich mí dheireanacha mar Phríomh-Bhreitheamh.

Agus J. S. Verma ina bhall den Chúirt Uachtarach, bhí páirt aige sa leathnú a tharla ar leigheasanna breithiúnacha maidir le damáiste don chomhshaol, neamh-chomhionannas inscne, éilliú agus ionsaí ar neamhspleáchas na mbreithiúna. Ag an am céanna, bhí sé ag caomhnú cearta sibhialta, polaitiúla, eacnamaíocha, sóisialta agus cultúrtha a aithníodh roimhe sin, go mór mór má bhí nádúr saolta an stáit Indiaigh i mbaol nó má bhí mí-úsáid á baint as cumhachtaí tugtha ag reachtaíocht slándála náisiúnta.
clé|mion|Léacht J.S. Verma Memorialː ‘Freedom & Responsibility of Media’, in New Delhi, 2015
clé|mion|23 Eanáir 2013ː  fuair é bás go gairid ina dhiaidh

### Ar scor
Tar éis dó éirí as mar bhall den Chúirt Uachtarach, bhí J. S. Verma ina chathaoirleach ar an gCoimisiún Náisiúnta um Chearta an Duine ó 1999 go 2003, tráth a raibh an Coimisiún chun tosaigh san iarracht na daoine a bhí taobh thiar díobh a dhéanamh freagrach as na hainghníomhartha a tharla i nGujarat sa bhliain 2002.

Bhí J. S. Verma gníomhach sa saol poiblí go dtí deireadh a shaoil beagnach, mar chrann taca do chúiseanna ar nós an chirt chun faisnéise. Is é an ról tábhachtach deireanach a bhí aige cathaoirleacht Choiste Verma, a rinne athbreithniú ar na leasuithe ar an dlí coiriúil a d'fhéadfadh a bheith riachtanach chun dul i ngleic le héigniú agus ionsaí gnéasach go héifeachtach. Cuireadh roinnt moltaí a rinne an Coiste i bhfeidhm tríd an Reacht um an Dlí Coiriúil (Leasú), 2013 agus an tAcht um an Dlí Coiriúil (Leasú), 2013.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Breithiúna Indiacha
Flaithrí mac Domhnaill

__NOTOC__
Rí na gConnacht de chlann Uí Bhriúin ba ea **Flaithrí mac Domhnaill** () (bás 777).  Domhnall mac Ceallaigh (bás 728), iar-rí, ba ea a athair. Síol Cheallaigh as Loch Cime.  Bhí sé i mbliain 773 go dtí 777.

Sa bhliain, chloígh Siol Ceallaigh  Uí Mhaine i gCath Achad Liac (Cluain Acha Liag, Cill ar Ghualainn anois, áit insealbhaithe Uí Mhaine).  Tar éis an chatha seo, cuireadh cáin Naomh Chiaráin i bhfeidhm arís sna Connachta.

Tuairiscítear a bhás sna hannála sa bhliain 777, ach deir staraithe eile gur éirigh sé as a choróin agus go bhfuair sé bás sa bhliain 779.

## Féach freisin
* Ríthe na gConnacht

## Foinsí
* Annála Uladh
* T. M. Charles-Edwards, *Early Christian Ireland*
* Francis J. Byrne, *Irish Kings and High-Kings*
* Daniel P. McCarthy, *The Chronology of the Irish Annals*

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na gConnacht
Catagóir:Uí Bhriúin
Domhnall mac Ceallaigh

__NOTOC__
Rí na gConnacht de chlann Uí Bhriúin ba ea **Domhnall mac Ceallaigh** () (bás 728).  Ceallach mac Raghallaigh (bás 705), iar-rí, ba ea a athair.  Síol Cheallaigh as Loch Cime ba ea a mhuintir.

Ní fheictear Domhnall sna ríliostaí ach déantar trácht ar a réimeas sna hannála.  Tháinig sé i gcomharbacht ar Indreachtach mac Muireadhaigh Moilleathan (bás 723).  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 723 go dtí 728.  Rinneadh rí Chonnacht fosta dá mhac, Flaithrí (bás 779).

## Féach freisin
* Ríthe na gConnacht

## Foinsí
* Annála Tiarnaigh
* Leabhar Laighneach, cuid 30
* Sioncronachtaí Laud
* Francis J. Byrne, *Irish Kings and High-Kings*
* Daniel P. McCarthy, *The Chronology of the Irish Annals*

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na gConnacht
Catagóir:Uí Bhriúin