open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cinéisic

mion|comharthaíocht lámh
Staidéar ar theanga fheiceálach colainne mar chumarsáid is ea **cinéisic,** nó "**comharthaíocht choirp**" mar a deirtear go minic. Baineann sí le gluaisní is coir ghnácha a chuireann teachtaireachtaí beartaithe in iúl, agus leis an mbealach a soláthraíonn dreacha aghaidhe, gluaisní colainne is staidiúir, patrúin de leideanna ainneonacha do staid mothúcháin an duine atá á scrúdú, agus nádúr an imoibrithe shóisialta.  

Déanann cinéisic staidéar go háirithe ar an mbealach a mbíonn difríochtaí céille i gcultúir dhifriúla i gcaochadh súile, gluaisne malaí, meangadh, croitheadh láimhe, coir méire, agus gluaisní eile aghaidhe is géag. 

## Tagairtí

Catagóir:Teanga
Catagóir:Síceolaíocht
Catagóir:Corp an duine
Cinéistéis

Is éard atá i gceist le **cinéistéis** ná na mothúcháin a airítear maidir le hionad is gluaisne na colainne is na ngéag, agus na fórsaí a chuireann na matáin i bhfeidhm. Na horgáin chéadfacha atá freagrach as seo, atá lonnaithe sa chraiceann is na hailt, agus sna matáin féin go háirithe. Is leithne fós féinaireachtáil a chuimsíonn eolas ar staidiúir is gluaisne nach n-airítear go comhfhiosach, chomh maith leis na céadfaí cothromaíochta, rothlaithe is luasghéaraithe línigh cheartingearaigh is chothrománaigh de bharr spreagadh na n-orgán cuasánach sa chluas inmheánach.

## Tagairtí
Ciocáid

Is éard is **ciocáid** ann ná feithid mhór, trópaiceach de ghnáth, a chaitheann an chuid is mó dá timthriall beatha mar nimfeach ag tochailt faoin talamh ag ithe súlaigh ó na fréamhacha. Maireann na feithidí fásta i gcrainn. De ghnáth bíonn orgáin dhea-fhorbartha ag na fireannaigh chun fuaimeanna a ghiniúint.

## Tagairtí
CinemaScope

Córas leathanscáileáin cineamatagrafaíochta, bunaithe ar cheapachán Henri Chrétien i 1927 ach curtha i bhfeidhm ag comhlacht 20th Century Fox i 1953. Bíonn lionsa anamorfach ar an gceamara a chomhbhrúnn an íomhá go cliathánach faoi dhó chun í a thaifeadadh ar scannán 35 mm, ach leathnaítear amach arís í nuair a theilgtear í trí lionsa anamorfach sa teilgeoir chun pictiúr le cóimheas aghaidhe 2.35 a léiriú.

## Tagairtí
Cinerama

deas|250px|thumb|Cinerama
Ceann de na córais scáileán leathan is luaithe don léiriú pictiúrlainne a tugadh isteach i 1952, le 3 theilgeoir sioncronaithe chun an íomhá leathan a theilgean ar scáileán cuartha an-mhór i dtrí phainéal measctha. Casta costasach, agus bhí gá le pictiúrlanna oiriúnaithe ar leith. Cuireadh deireadh leis i 1962. 

## Tagairtí
Cíoch

clé|200px|mion|Cíoch

Is é **an brollach** nó na **cíocha** an réigiún uachtarach tairr ar chabhlach ainmhí, go háirithe i gcás na mamaigh (lena n-áirítear daoine). 

Sna príomhaigh, tá an dide ar bharr na cíche, agus an aireola timpeall uirthi sin. Bíonn na faireoga mamacha lonnaithe i mbrollach na mban, a tálann bainne a n-úsáidtear chun naíonáin a fhothú. 

## Comhdhéanamh
Cuimsíonn an chíoch fíochán faireogach, suite taobh istigh de mhaiseanna doimhne saille, tacaithe ag fíochán snáithíneach, cumhdaithe le craiceann.

Bíonn an dá chíoch dhaonna ar aghaidh an chliabhraigh. Bíonn siad beag ar leanaí, ach le linn caithreachais, fásann go tapa sa bhaineannach, ach fanann buntúsach i bhfireannaigh. An méid is an chuma difriúil ó dhuine go duine. 

## Brollaigh mná
Forbraíonn brollaigh na bhfear agus mban araon ó na fíocháin shuthacha céanna. Mar sin féin, ag teacht chun caithreachais, cuireann gnéas-hormóin baineann, éastraigin ach go h áirithe, forbairt cíche chun chinn, nach dtarlaíonn i bhfir. Mar thoradh air sin, bíonn brollaigh mná i bhfad níos suntasaí ná na bhfear.

Le linn toirchis, méadaíonn na cíocha, agus sroicheann uasmhéid le linn tál an bhainne (lachtadh). Is orgán é mar sin sa chóras baineann atáirgthe a tháirgeann bainne.  

## Féach freisin

* tóracs
* sine
* maisteachtóime

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Brollach
Cioglafosfaimíd

clé|200px|mion|Cioglafosfaimíd
Druga tábhachtach i gcóireáil duine le hailse. Baineann sí le clann drugaí a dtugtar *mustaird nítrigine* orthu, a díorthaíodh ó ghás mustaird a úsáideadh go forleathan mar arm sa chéad chogadh domhanda. Is oibreáin ailcilithe iad na mustaird seo a fheidhmíonn trí nascadh leis an DNA sna cealla chun cosc a chur ar a dheighilt. Is í cioglafosfaimíd an mustard nítrigine is mó a úsáidtear, ach tarlaíonn fo-iarsmaí diana lena húsáid, ina measc masmas, urlacan, cailliúint gruaige, agus is féidir go n-éireoidh an t-othar frithsheasmhach i gcoinne a ghníomhú frithailse. Mar sin, úsáidtear i manglam drugaí í de ghnáth chun na hiarmhairtí teiripeacha a mhéadú is a drochiarmhairtí a laghdú. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Leigheas
Catagóir:Drugaí
Cioglamáit

Díorthach ó aigéad cioglaiheicsiolsulfamach. Timpeall 30 oiread chumas milsithe an tsiúcróis. Bhaintí úsáid aisti mar ábhar milsithe i mbianna bialuachmhara, ach ní minic a úsáidtear a thuilleadh í mar gheall ar imní go ndéanfaidh úsáid fhadtréimhseach dochar do shláinte an úsáideora.

## Tagairtí
Francis Jobson (cartagrafaí)

Bhí **Francis Jobson** (fl. 1600) ar na suirbhéirí agus na cartghrafaithe a sholáthair léarscáileanna d’Éirinn do rialtas Shasana i ndeireadh an 16ú haois agus i dtús an 17ú haois. Rinneadh é seo chun go bhféadfadh lucht plandála an tír a shealbhú, ach tá a lán eolais le baint as léarscáileanna den saghas sin ar shaol na nGael agus ar dhreach na tíre ag an am.

## Cartagrafaíocht
### Cúige Mumhan

Rinneadh coimisinéirí de chuid na Corónach suirbhé na Deasmhumhan agus suirbhé Peyton tar éis gur ceapadh iad sa bhliain 1584 chun scrúdú a dhéanamh ar na tailte a coigistíodh in Éirinn i ndiaidh an éirí amach i nDeasmhumhain. Bhí na chéad suirbhéanna seo críochnaithe faoin mbliain 1586, rud ab éigean a dhéanamh chun plandáil na Mumhan a chur ar bun. 

An léarscáil is mó cáil den saghas seo is í “The Provence of Munster” (1589) í. Bhí Jobson ar an gceathrar suirbhéirí a bhí ag tomhas na dtailte coigistithe. (Ba iad Robins, Lawson agus Whiteacre na suirbhéirí eile.) Ar chiumhais na léarscáile tá litir ó Jobson chun Burghley: deir sé inti gur chaith sé beagnach trí bliana ag déanamh suirbhéireachta ar thailte coigistithe Chúige Mumhan. Cé go n-admhaíonn Jobson nach bhfuil an léarscáil gan locht, déanann sí na tiarnais a léiriú go soiléir.

### Cúige Uladh

Bhí gá le léarscáileanna de Chúige Uladh faoin mbliain 1603, nuair a bhí an concas Eilíseach á chur i gcrích. Bhí Jobson páirteach sa tionscadal seo. Níor ghnó gan chontúirt é: thug Jobson cuntas ar “a most savage and rebellious people from whose cruelty God only by his divine power delivered me being every hour in danger to lose my head”. (Baineadh an ceann de Richard Bartlett, suirbhéir oilte, i dTír Chonaill sa bhliain 1609: mar a scríobh an tArd-Aighne an Ridire John Davies, “when he came into Tyrconnell the inhabitants took off his head, because they would not have their country discovered”.)

Bhí Davies ar choiste na bplandálacha i Londain. In Eanáir 1609 foilsíodh scéim a chuir síos ar roinnt na talún agus ar na coinníollacha a bheadh ag gabháil léi. Bhí gá, mar sin, le suirbhéanna. Rinneadh dhá cheann agus na suirbhéirí ag dul amach ag breacadh nótaí: “These surveyors, being returned to the camp, out of their notes drew up cards or maps wherein every ballibo [baile bó] is named and placed in his proper situation” (Davies). Cuireadh na léarscáileanna chun Londan agus chuir Rí Séamas I an-suim iontu. 

Ba é Jobson a rinne an léarscáil i gColáiste na Tríonóide a dtugtar “The provence of Ulster” uirthi.

## Tréithe na léarscáileanna

Taispeánann léarscáileanna Jobson agus na gcairtghrafaithe eile caisleáin, sléibhte, lochanna, aibhneacha agus áthanna, oileáin, coillte, portaigh agus eaglaisí. Tá íomhánna long, bád, cóstaí agus calaí le feiceáil ann freisin.

## Nótaí

## Tagairtí
* Andrews, J.H. (1997). *Shapes of Ireland: Maps and Their Makers 1564-1839*. Dublin: Geography Publications.

Catagóir:Cartagrafaithe Éireannacha
Cioglatrón

deas|200px|thumb|Cioglatrón
Is éard atá sa **chioglatrón** ná luasaire cáithníní ina ndéantar cáithníní fo-adamhacha a luasghéarú go dtí luasanna is fuinnimh mhóra chun taighde a dhéanamh ar an núicléas is a chomhdhéanamh. Dhá bhosca leathchiorclacha chothrománacha mhiotalacha a bhíonn ann, agus réimse maighnéadach ingearach dóibh. Is féidir réimse ailtéarnach leictreach a chur idir an dá leath. Gintear na cáithníní i lár baill, agus luasghéaraítear iad ar raon bíseach amach ón bhfoinse ag an dá réimse leictreacha i bplána an bhosca atá ingearach leis an réimse maighnéadach. Úsáidtear é in imbhuailteoirí áirithe.

### Stair

Sa bhliain 1928 chéadcheap an fisiceoir Ungárach Leo Szilárd an luasaire líneach agus bhain sé amach paitinn dó. Sa bhliain a bhí chugainn bhí Szilárd ar an gcéad duine a luaigh "coinníoll athshondais" an ghléasra chiorclaigh luasghéaraithigh (coincheap ar a dtugtar minicíocht an chioglatróin inniu) in iarratas paitinne sa Ghearmáin. Eisean a chéadcheap an cioglatrón agus an peinteatrón agus a chuir paitinn orthu. Cúpla mí ina dhiaidh sin rith bunsmaoineamh an chioglatróin le hErnest Lawrence i ndiaidh dó alt eolaíoch leis an bhfisiceoir Rolf Widerøe inar tugadh cur síos ar an luasaire líneach cáithníní síobfheadánbhunaithe. D'fhoilsigh Lawrence alt ar an iris úd *Science* sa bhliain 1930 agus bhain sé amach paitinn dá chioglatrón féin sa bhliain 1932. D'úsáid sé seanmhaighnéid mhóra leictreacha a bhí díchoimisiúnaithe ag an bh*Federal Telegraph Company*: páirteanna ab ea iad i stua-tharchuradóirí raidió, ar dtús. Bhí ról tábhachtach ag an mac léinn iarchéime M. Stanley Livingston agus é ag iompú scéimeanna teoiriciúla Lawrence go gléasra a bhí ag obair. Sna tríochaidí chuir Lawrence agus a fhoireann i dtoll le chéile sraith cioglatrón i Saotharlann na Radaíochta in Ollscoil California i mBerkeley a bhí ní ba chumhachtaí ná aon luasaire eile san am. Sa bhliain 1945 d'fhorbair Lawrence an chéad sincricioglatrón, ach roimhe sin féin - sa bhliain 1939 - thabhaigh a obair ar an gcioglatrón duais Nobel san fhisic dó. 

An chéad chioglatrón a tógadh san Eoraip, ba iad na fisiceoirí in Institiúid an Raidiam i Leningrad (An tAontas Sóivéadach) a chruthaigh é. Ba é Vitalii Khlopin a bhí i gceannas ar roinn na fisice san institiúid, agus ba iad Georgii Gamov (nó George Gamow, mar a litríodh sé a ainm i ndiaidh dó socrú síos sna Stáit Aontaithe) agus Lev Mysovskii a mhol go dtógfaí cioglatrón le haghaidh na hinstitiúide. Thosaigh an cioglatrón sin ag obair sa bhliain 1937.

Sa Ghearmáin Naitsíoch tógadh an chéad chioglatrón sa bhliain 1937 i Saotharlann Otto Hahn, Institiúid an Impire Uilliam (*Kaiser-Wilhelm-Institut*) in Dahlem (Beirlín). Bhaineadh Rudolf Fleischmann leas as an gcioglatrón seo chomh maith. Tógadh cioglatrón eile i Heidelberg, agus ba iad Walther Bothe agus Wolfgang Genther a bhí i gceannas ar an obair. Fuair siad tacaíocht ón *Heereswaffenamt*, is é sin, Oifig Arm na bhFórsaí Armtha. Thosaigh an cioglatrón seo ag obair sa bhliain 1943.

## Tagairtí
Cioglóideach

right|frame|Cioglóideach

An chonair a rianaíonn pointe ar imlíne ciorcail de réir mar a rollann an ciorcal ar feadh líne dírí. Is féidir cothromóidí na conaire seo a scríobh i dtéarmaí gha an chiorcail *a*, is na huillinne ar chas an ciorcal tríthi *θ: x = a (θ-sinθ), y = a (1-cosθ)*.

## Tagairtí
Ciombail

Gléas ceoil an-ársa. Sa cheolfhoireann nua-aoiseach bíonn na ciombail i bpéirí, déanta as cóimhiotal copair is stáin, le trastomhas 40-50 cm. Buailtear le chéile iad, aghaidh ar aghaidh, nó crochtar ar sheastán agus buailtear iad le bata druma. Ní bhíonn airde ar leith acu, ach bíonn ciombail bheaga sheanaimseartha, a dtugtar *crotail* orthu, tiúnta d'airdí cruinne. Bíonn sraith ciombal saor ar sheastáin i dtrealamh an drumadóir snagcheoil. 

## Tagairtí

Catagóir:Cnaguirlisí
Ciombalam

Is éard is **ciombalam** an ná saghas téadchláir ón Ungáir, a fhaightear i dtíortha eile in oirthear na hEorpa. Bíonn cinn bheaga iniompartha ar stropa thar ghuaillí an tseinnteora. Bhain Liszt, Kodály, Bartók is cumadóirí eile úsáid as an gciombalam ceolchoirme ina gcumadóireacht ceolfhoirne. 

## Tagairtí
Ciondáil mholta laethúil

Caighdeán ar féidir ionghabháil chothaitheach an phobail a thomhas ina leith (*RDA* i mBéarla). Moltar RDA do gach cothaitheach, agus daoine le riachtanais arda mheitibileacha san áireamh. De ghnáth, áirítear an RDA mar shuim na meanchiondála riachtanaí don chothaitheach sin agus dhá dhiall chaighdeánacha. Measann saineolaithe cothaithe áirithe go mb'fhéidir go bhfuil na luachanna RDA socraithe ró-ard.

## Tagairtí
Cionnabar

Mianra suilfíd mearcair, HgS. Príomh-mhianach mearcair. Cuimsíonn sé criostail bheaga bhoga dhearga a cruthaíodh i bhféitheacha hidriteirmeacha is deascáin bholcánacha. Úsáidtear é sa lí mhianrach flanndearg.

## Tagairtí
Cíoradh

deas|250px|thumb|Cíoradh
I sníomh snáithe, próiseas i ndiaidh na cardála, ina mbaintear snáithíní gearra is snáithíní eile nach dteastaíonn (an scoth a thugtar orthu) chun siúil, agus a ndírítear is a n-ailínítear na snáithíní atá fágtha (an slisne). Is féidir an slisne a shníomh i snáithí míne breátha.

## Tagairtí
Ciorrastratas

Scamaill ardleibhéil stratais nó i sraitheanna ina bhfuil trasdul ar siúl ó uisce forfhuaraithe go criostail oighir. Faightear ag airdí os cionn timpeall 5,000 m iad, cosúil le leatháin bhánliatha. Is réamhtheachtaire iad ar fhronta te lagraigh. Is féidir go n-athraonfaidh na braoiníní oighir is uisce sna scamaill solas na Gréine chun luan nó fáinne solais a chruthú. 

## Tagairtí

Catagóir:Scamaill
Ciorcad iomlánaithe

Nuair a dhéantar dé-óideanna nó trasraitheoirí as sileacan, tosaítear le slisne den bhunábhar céanna i ngach cás. Trí dhópáil logánta ar an slisne le heisíontais glacóir-leictreon nó deontóir-leictreon, déantar leathsheoltóir de chineál p nó cineál n faoi seach ag an ionad sin. Trí thiúchan an eisíontais a rialú, déantar inseoltacht an leathsheoltora a shocru. Is féidir dé-óideanna a dhópáil ag ionaid áirithe ar an slisne, trasraitheoirí ag ionaid eile, friotóirí ag ionaid eile, agus toilleoirí ag ionaid eile fós. Is féidir na ceangail idir na comhbhaill seo a dhópáil chun ciorcad ar leith a thógáil. De ghnáth tosaítear le slisne fíorbheag fíorshileacain chriostalta, timpeall 1 mm × 1 mm. Deartar an ciorcad atá le déanamh, agus rianaítear a leagan amach ar dhromchla an tslisne, le próiseas micreascópach fótagrafach ar a dtugtar *micriliteagrafaíocht*. Ansin déantar an dópáil i gcéimeanna go mbíonn an ciorcad iomlán lonnaithe ar aon slisne sileacain amháin. Clúdaítear an ciorcad iomlánaithe seo i bpacáiste plaisteach nó miotalach caomhnaitheach, agus déantar ceangail leis na pointí cuí sa chiorcad trí phionnaí inslithe copair a thagann amach tríd an gcludach sin.

## Tagairtí
Ciorcad leictreach

deas|250px|thumb|Ciorcad leictreach
Má bhíonn foinse voltais ar fáil is má cheanglaítear seoltóir (nó friotóir) leictreach le dhá theirminéal na foinse, ritheann sruth leictreach amach as teirminéal amháin tríd an seoltóir agus ar ais isteach sa teirminéal eile den fhoinse. Taobh istigh den fhoinse feidhmíonn próiseas éigin chun fuinneamh a chur ar ais sna hiompróirí luchta, leictreoin den chuid is mó, chun iad a sholáthar arís go leanúnach ag an gcéad teirminéal. Rialaíonn dlí Ohm an sruth a ritheann sa seoltóir seachtrach, ar a dtugtar *an [[Friotaíocht|fhriotaíocht]]* de ghnáth. Tugtar **ciorcad leictreach** ar an gcóras iomlán seo, ina ritheann na hiompróirí luchta timpeall an t-am ar fad a bhíonn sé i bhfeidhm. I lúb ciorcaid a bhfuil sruth ag rith ann, de réir gach culóm luchta a ritheann timpeall an chiorcaid déanann an fhoinse voltais an oiread oibre istigh sa bhfoinse is a ídítear d'fhuinneamh sa chiorcad. Is féidir ciorcaid i bhfad níos casta a dhéanamh ina bhfuil friotóirí éagsúla i sraithcheangal nó treocheangal lena chéile, agus roinnt lúb sruthiompartha. Tugtar *líonra* nó *mogalra* ar chiorcad ina bhfuil an-chuid lúb. Bíonn dlí Ohm bunúsach i ndearadh is láimhseáil ciorcad, mar sin, agus rialacha eile, dlíthe Kirchhoff, an-áisiúil chun na sruthanna is na cumhachtaí i ngach lúb a ríomh. Bíonn ciorcaid srutha dhírigh (SD) is srutha ailtéarnaigh (SA) ann, ag brath ar an saghas foinse voltais a úsáidtear chun sruth is cumhacht a sholáthar dó.

## Tagairtí
Ciorcad priontáilte

Teicníocht chun teacht in ionad sreangaithe ar leith idir comhbhaill i gciorcaid leictreonacha. Déantar é trí líonra rianta tanaí miotalacha a dheascadh ar fud an bhoird, ceangail mhiotalacha leis an mbord is na comhbhaill leictreonacha a shádráil ar an taobh eile den bhord, nó ó timpeall 1990, ar an taobh céanna leis na rianta. Úsáidtear an teicníocht seo chun ciorcaid iomlánaithe is slisní eile a insealbhú ar bhoird le húsáid mar aonaid plugála isteach i ríomhairí, teilifíseáin, teileafóin is feistí eile leictreonacha. Is féidir ciorcaid phriontáilte a olltáirgeadh, agus mar sin is féidir a gcóimeáil sa bhfeiste dheireanach a uathoibriú go héasca. Faoi seo bíonn cuid mhaith ciseal i mbord casta, agus an-chuid comhbhall. 

## Tagairtí
Ciorcad scrofa

deas|250px|thumb|Ciorcad scrofa
Feiste nó ciorcad a úsáidtear chun sábháilteacht córas cumarsáide — comharthaí gutha, sonraí nó físe — a chosaint. Códaítear an bunchomhartha leis an bhfeiste scrofa roimh tharchur, agus ansin ag an nglacadóir athdhéantar an comhartha ina bhunfhoirm. Cuireann an teicníocht bac ar dhaoine gan údarás teacht ar an gcomhartha le linn an tarchuir.

## Tagairtí
An Ciorcal Antartach

clé|mion|Claonadh an domhain agus na ciorcail pholacha
Líne shamhalta ar dhromchla an domhain ag 66° 30′ theas, a bheag nó a mhór, is ea an **Ciorcal Antartach** (tá an Pol Theas ag 90°D)**.**  

Is é an Ciorcal Antartach an domhanleithead is faide ó thuaidh a fheictear "grian an mheán oíche", is é sin an áit ina mbíonn 24 uair solas na gréine i rith an tsamhraidh ar feadh lá amháin (agus 24 uair gan stad dorchadas i rith an gheimhridh).

Bogann an Ciorcal Antartach; faoi láthair tá an Ciorcal ag bogadh ó dheas 15m gach bhliain.

## Féach freisin

* An tAntartach
* Domhanleithead agus domhanfhad / Córas comhordanáide geografaí
* An Ciorcal Artach (66.5° ó thuaidh)

## Tagairtí

Catagóir:Antartaice
Catagóir:Geodasaíocht
Ciorcal colún

[mion|Teampall na Sibéal sa [An Pholainn|Pholainn, eiseamláir de chiorcal colún. Sa bhliain 1801 a chríochnaíodh é.]]
San ailtireacht, tugtar **ciorcal colún** ar shraith colún ag timpeallú clóis oscailte, teampaill nó foirgnimh eile. Úsáidtear go príomhá é in ailtireacht chlasaiceach.

## Tagairtí

Catagóir:Ailtireacht
Ciorracumalas

Scamaill ardleibhéil, níos airde ná timpeall 5,000 m, cumtha as criostail oighir. Bíonn siad bán, i leatháin nó cisil thanaí, ach le dealramh cruinn na scamaill cumalais. Cosúil leis an marcáil a bhíonn ar éisc, i gcaoi go dtugtar *[[spéir ronnach]]* orthu. 

## Tagairtí

Catagóir:Scamaill
Ciorras

Scamaill ardleibhéil, níos airde ná timpeall 5,000 m, cumtha as criostail oighir. Bíonn siad bán sifíneach, le dlaoithe crúcacha, de réir mar a shíntear na dlaoithe ag gaotha láidre in uachtar an atmaisféir. Is comhartha iad ar imeall tosaigh fronta the go hard san atmaisféar. 

## Tagairtí

Catagóir:Scamaill
Cíotóisín

Ceann de na ceithre núicléabhun a fhaightear in aigéad dí-ocsairibeanúicléasach (ADN) agus in aigéad ribeanúicléasach (ARN) is ea **cíotóisín**, in éineacht le adainín, guainín, agus tímín (úraicil in ARN). Is díorthach pirimidín é, le fáinne aramatach heitreafháinneach agus dhá mhalartaí ceangailte (aimínghrúpa ag suíomh 4 agus céataghrúpa ag suíomh 2). Is é cítidín núicléisíd an chíotóisín. I bpéireáil bunanna Watson-Crick, cruthaíonn sé trí nasc hidrigine le guainín.
## Tagairtí

Catagóir:Núicléabhunanna
Catagóir:Aimíní
Ciotón

Is éard is **ciotón** ann ná moileasc mara le blaosc shainiúil droma ina bhfuil ocht bpláta chailcreacha forluite. Baineann sé feidhm as an gcos mhatánach chun greamú le foshraith nó gluaiseacht thairsti. Cuid mhaith péirí giolbhacha in eitre timpeall na coise. An chuid is mó de na speicis in uisce tanaí.

## Tagairtí

Catagóir:Moilisc
Cipíneach

Feithid mhór, cosúil le cipín le colainn is cosa fada. Is baill den ord Phasmida iad, in éineacht leis na duillínigh. Méadaítear a chosúlacht le cipín lena ghnás a bheith ag luascadh ó thaobh go taobh. Suas le 30 cm ar fhad. Itheann sé duilleoga.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Círichleachtadh

deas|250px|thumb|Círichleachtadh
Is éard is **círichleachtadh** ann ná staidéar ar ghalar is sláinte i leith ailíniú na gcnámh sa chreatlach is a ngaolta anatamaíocha leis na néaróga is na matáin sa cholainn. Bhunaigh an lia Meiriceánach Daniel David Palmer (1845-1913) an disciplín i 1895. Le cnámha an dromlaigh is mó a phléann an círichleachtóir, agus le pian is míchompord a éiríonn ó dhrochshuíomh, brú na gcnámh, nó franga na matán sa mhuineál, an droim nó an peilbheas, meastar. Déantar cóireáil ar na riochtaí seo le láimhsiú, mar mhalairt ar dhrugaí nó máinliacht, ag iarraidh feidhmiú a thabhairt ar ais d'ailt an dromlaigh nó na hailt pheilbheacha, chun brú nó greannú a mhaolú ar néaróga a fhéadfaidh tús a chur le míchompord nó feidhmiú suaite. Uaireanta, áfach, is féidir nach mbeidh an díagnóis iomlán nó cruinn, go ndéanfaidh an láimhsiú an riocht níos measa, nó nach bhfaighidh an duine an chóireáil chuí.

## Tagairtí
Ciriúlacht

deas|250px|thumb|Ciriúlacht
Is éard is **ciriúlacht** ann ná neamhshiméadracht nach gceadaíonn réad a fhorshuíomh ar a íomhá scáthánach. Coincheap tábhachtach atá ann sa cheimic orgánach. De ghnáth, baineann an chiriúlacht cheimiceach le hadamh carbóin a bhfuil ceithre mhalartaí difriúla nasctha de. Lárphointe ciriúil é an t-adamh carbóin den chineál seo, agus is féidir na malartaithe a chur ina thimpeall ar dhá bhéalach, ionas go bhfaighfear dhá isiméir agus iad ina n-íomhánna scátháin dá chéile. Tugtar *eanantaiméirí* ar an dá isiméir seo. Gníomhaíonn eanantaiméirí ar an dóigh chéanna i gcomhshaolta siméadracha, ach gníomhaíonn siad difriúil óna chéile i leith móilíní ciriúlacha. Mar sin, bíonn an leáphointe céanna acu, ach is féidir nach ionann an blas nó an boladh dóibh.

Go tipiciúil, bíonn tionchar an dá eanantaiméir ar orgánach an duine éagsúil freisin. Mar shampla, tá an tailidimíd comhdhéanta as dhá eanantaiméir. Cógas míchlúiteach í an tailidimíd a raibh an-ráchairt air thiar sna seascaidí, agus na mná torracha ag déanamh craosaireachta ar na piollaí tailídimíde le maolú ar an tinneas maidine a bhíonn ag luí ar na mná agus iad ag iompar clainne. Mar a tháinig chun solais áfach, is teiritigin í an tailidimíd - is é sin, fágann sí anchuma ar an leanbh nuabheirthe, go háirithe ar na lámha agus na cosa. Is é an tuiscint atá ag na heolaithe inniu, áfach, go bhfuil dhá eanantaiméir na tailídimíde éagsúil le chéile sa dóigh a dtéann siad i bhfeidhm ar an orgánach: níl ach ceann acu ina theiritigin, agus is é an ceann eile an cógas úsáideach. 

Bíonn na heanantaiméirí in ann tionchar a imirt ar sholas polaraithe, is é sin solas nach bhfuil ag déanamh tonnchreatha ach in aon leibhéal amháin. Má théann solas den chineál seo trí eiseamal nach bhfuil ach aon eanantaiméir amháin ann, casfaidh an eanantaiméir an leibhéal tonnchreatha in aon treo amháin, agus casfaidh an eanantaiméir eile an oiread céanna ina mhalairt de threo. Is gnách na heanantaiméirí a ainmniú de réir na gníomhaíochta optúla seo: deirtear go bhfuil S-isiméir agus D-isiméir ann. Casann an S-isiméir leibhéal an tonnchreatha ar chlé, agus casann an D-isiméir ar dheis é. Seasann S don fhocal Laidine sinister, agus is éard atá i gceist le D ná dexter. Uaireanta, áfach, tá an ainmníocht seo bun os cionn leis an dóigh a gcasann an dá eanantaiméir an leibhéal tonnchreatha. Ansin, tá an ainmníocht bunaithe ar iompraíocht an mhóilín as a bhfuil struchtúr an dá eanantaiméir sin díorthaithe. 

Má mheasctar an oiread céanna den S-isiméir agus den D-isiméir trí chéile, ionas nach gcasfar tonnchrith an tsolais pholaraithe in aon treo, deirtear go bhfuil meascán raicéimeach againn. 

## Féach freisin
*Tailídimíd‎

## Tagairtí

catagóir:Ciriúlacht
Ciseal domhain scaipthe

deas|250px|thumb|Frithchaitheamh fuaime de bhoilg snámha (sa phictiúr) na n-iasc mheisipeiligeach is cúis leis an bhfeiniméan ar a dtugtar ciseal domhain scaipthe.
Ciseal sa bhfarraige a fhrithchaitheann fuaim is ea an **ciseal domhain scaipthe**. Fuarthas i rith an dara cogadh domhanda gur scaipeadh comharthaí sonóra ag ciseal a ghluaiseadh síos is suas san uisce. Níos déanaí fuarthas gur tharla sé seo mar thoradh ar orgánaigh sa cholún uisce. Tagann boilg snámha iasc go mór san áireamh sa bhfeiniméan, ach cuidíonn gach saghas éisc is fiú ainmhithe micreascópacha cosúil le zóplanctóin. Braitear go mbíonn imirce cheartingearach faoin gciseal, ag dul go dtí leibhéil níos doimhne i rith an lae agus níos gaire don dromchla i rith na hoíche.

## Tagairtí

Catagóir:Aigéaneolaíocht
Ciseal inbhéartaithe

deas|250px|thumb|Ciseal inbhéartaithe
Staid atmaisféarach ina bhfuil cisil den atmaisféar an-chobhsaí ionas nach féidir le haon ghluaisne cheartingearach aeir tarlú. Mar shampla, in inbhéartú teochta, tagann ciseal te aeir le bheith fosaithe os cionn cisil ísil fhuair, sáinnítear na truailleáin go híseal, agus tiubhaítear go baolach ansin iad. 

## Tagairtí
Ciseal ózóin

thumb|Ciseal ózóin
mion|2019
mion|2017
Aon bhlúire ózóin a tharlaíonn san atmaisféar, is é a nádúr tiubhú sa chuid ard den atmaisféar ar a dtugtar *an luathstrataisféar*, 15-30 km os cionn na talún. Tá tiúchan maith den ózón sa chiseal leathan sin. Imríonn an ciseal seo tionchar ar an ngrianradaíocht a thagann chugainn. 

Is amhlaidh atá raon leathan tonnfhad nó dathanna, ón infridhearg dhofheicthe trasna an raoin infheicthe go dtí an ultraivialait dhofheicthe, sa radaíocht a fhágann dromchla te na Gréine. Ach ionsúnn an ciseal ózóin an-chuid den radaíocht ultraivialait, go mór mór na tonnfhaid ghearra ar a dtugtar *ultraivialait-A* is *ultraivialait-B*. 

Is eol le fada go bhfuil na raoin ultraivialaite seo dochrach do dhaoine, ainmhithe is plandaí. Cuireann dáileog iomarcach de sa chraiceann tús le hailsí craicinn de shaghas meilanóma mharfaigh. Tarlaíonn catarachtaí sna súile de bharr an iomarca den radaíocht chéanna a dhul isteach iontu. Ar an ábhar sin is sciath cosanta bhunúsach é an ciseal ózóin don bheatha ar Domhan. 
Idir 1990-2010, tharla laghdú 50-75% i dtiúchan an ózóin os cionn na Mol, a dtugtar *poill sa chiseal ózóin* orthu. Cinneadh gur clórafluaracarbóin (CFCanna) a bhí astaithe ag daoine ba chiontach leis an ídiú tubaisteach seo. 
mion|bagairtí

## Polaitíocht
I 1987 shínigh 40 rialtas Dréachtchonradh Montréal chun táirgeadh, úsáid is astú CFCanna a ghearradh siar 50% faoi 2005, agus go hiomlán faoi 2010. Shínigh 180 tír an conradh ar deireadh. Thugadh Ceanada ceannasaíocht dhearfach dhomhanda maidir leis an mbáisteach aigéadach is truailliú an ózóin. Feicfear amach anseo an dtiocfaidh an ciseal ózóin ar ais ina iomláine.

Tá a fhios agam go mbíonn daoine ag caint ar an chiseal ózóin agus ar an iarmhairt cheaptha teasa ach tá an cheist i bhfad níos bunúsaí ná na coincheapa eolaíochta sin – bíodh is go bhfuil a leithéid an-tábhachtach.

## Féach freisin

* An mol theas

## Tagairtí

Catagóir:Atmaisféar an Domhain
Catagóir:Atmaisféar

Catagóir:Comhdhúile ocsaigine
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Pol theas
Cisealú

deas|250px|thumb|Cisealú
Is éard is **cisealú** ann ná próiseas ina leagtar amach ábhair de shaghas carraigeacha ina gcisil. Sa gheolaíocht, is próiseas nádúrtha é a tharlaíonn thar na cianta. Leagtar ciseal i ndiaidh cisil chomhthreomhair de charraigeacha. Is féidir na sraitheanna ciseal seo a iniúchadh, comhdhéanamh na gcarraigeacha i ngach ciseal a fháil amach, agus na hiontaisithe atá sáinnithe i ngach ciseal a thástail chun a n-aoiseanna a ríomh. Ba é Charles Lyell a thaispeáin den chéad uair conas seo a dhéanamh chun na réanna geolaíocha a leagan amach.

## Tagairtí
Cíteacróm

deas|200px|thumb|Cíteacróm
Próitéin a chuimsíonn iarann (haemapróitéin) a fhaightear i ngach orgánach aeróbach, beagnach. Feidhmíonn sé mar iompróir leictreon i raon imoibrithe ocsaídiúcháin is dí-ocsaídiúcháin a tharlaíonn i gcealla beo le linn na meitibileachta normálta.

## Tagairtí
Cíteaplasma

deas|150px|thumb|Cíteaplasma
An chuid de chill ainmhí nó planda a bhíonn taobh istigh den chillscannán ach taobh amuigh den núicléas. Cuimsíonn sé roinnt orgánaidí cosúil leis na miteacoindrí, na ribeasóim is coirpíní Golgi, gach ceann acu lena fheidhmeanna ar leith féin.

## Tagairtí
Cíteolaíocht

Staidéar ar struchtúr is feidhmeanna na gceall. Tagann scrúduithe micreascópacha ar chealla san áireamh, agus teicníochtaí éagsúla ruaimnithe chun cineálacha na gceall a aithint is galair ar leith a dhiagnóisiú go beacht (mar shampla, cineálacha ailse). Le micreascópacht leictreonach, is féidir na fostruchtúir mhíne taobh istigh de na cealla a scrúdú go mion. 

## Tagairtí
Cíticiné

Grúpa móilíní teachtaire sa chóras imdhíonach a mbíonn iarmhairt acu i modhnú na freagairte imdhíonaí. Cuid acu (IL-2, inteirféarón, TNF, GMCSF), cruthaíodh iad trí ghéininnealtóireacht agus tástáladh iad ar ailse is galair eile, gan rath fós. Tá géinteiripe le cíticiné á tástáil i láthair na huaire, agus dóchas ann go mb'fhéidir go n-éireoidh léi.

## Tagairtí
Citin

deas|250px|thumb|Citin
Móilín fada, cosúil le slabhra, ar homapolaishiúicríd n-aicéitil-D-ghlúcósaimíne é, a fhaightear mar phríomh-chomhábhar na heipideirme (an cumhdach adharcach) ar fheithidí agus i mballaí na gceall i bhfungais. Nuair a bhíonn na móilíní seo trasnasctha, déanann siad ábhar atá éadrom ach láidir.

## Tagairtí
Ciste Domhanda Fiadhúlra

Eagraíocht dheonach idirnáisiúnta a bunaíodh i 1961 é an **Ciste Domhanda Fiadhúlra** (Béarla: *World Wide Fund for Nature* nó *WWF*), a phríomhoifig san Eilvéis. Tá mar aidhm aige eolas a scaipeadh chun ainmhithe fiáine, plandaí is áiteanna atá i mbaol a chaomhnú, agus úsáid níos éifeachtaí inmharthanaí a bhaint as acmhainní nádúrtha an Domhain. Is é Ciste Fiadhúlra an Domhain (CFD) an t-eagras caomhnaithe dúlra is mó ar domhan agus tá ioncam de $200 milliún in aghaidh na bliana. 

## Feachtais
clé|mion|177x177px
Tá an Ciste gníomhach i dtimpeall 100 tír. Tá cur amach ag beagnach gach duine ar CFD mar gheall ar a lógó so-aitheanta, an panda.  D'eagraigh an Ciste feachtais chun an tíogar, an goraille is an panda a shábháil. 

## Stair
clé|mion|229x229px|An Ridire Julian Huxley
Bunaíodh Ciste Fiadhúlra an Domhain ar an 11 Meán Fómhair 1961 i ndiaidh do Sir Julian Huxley sraith alt a scríobh sa nuachtán *The Observer *inar mhaígh sé go raibh fiadhúlra na hAfraice go mór i mbaol. Chuir Huxley an milleán go príomha ar fhorbairt dhaonna na nAfracach. Dar le Huxley, agus uaisle eile na Breataine a bhunaigh CFD, ní bheadh stáit nua, neamhspleácha na hAfraice in ann an fiadhúlra a chaomhnú gan treoir an fhir ghil.
mion|clé|208x208px|Prionsa Bernhard, in Ottawa, 1942
Ceapadh Prionsa Bernhard na hÍsiltíre mar chéad uachtarán ar CFD sa bhliain 1961. B’éigean do Bernhard eirí as a cheapachán mar uachtarán ar CFD sa bhliain 1976 nuair a nochtadh le linn éisteachta de chuid Sheanad na Stát Aontaithe gur iarr sé $1 milliún ar Lockheed ina chúiteamh sin go dtabharfaí conradh don chomhlacht aerárthaigh throdaíochta a dhíol leis an Ollainn. 

Ceapadh Prionsa Philip na Breataine mar uachtarán ar CFD ina dhiaidh sin.
clé|mion|207x207px|SAS
Ag deireadh na n-1980idí, ghlac CFD páirt in oibríocht rúnda – Operation Lock – inar earcaigh an t-eagras saighdiúirí tuarastail de chuid *KAS Enterprises*. Ceaptar go forleathan nach raibh in KAS – ar le bunaitheoir an SAS, Sir David Stirling, é – ach scáth folaigh ar M16. Ar aon chuma, bhí KAS le traenáil a chur ar aonad frithphóitseála sna tíortha timpeall na hAfraice Theas. Caitheadh amhras ar fhíoraidhm na hoibríochta, áfach, nuair a tháinig sé chun solais gur baill den ANC a bhí i go leor de na póitseálaithe a maraíodh.

Sa bhliain 1996, chuir an rialtas iar-Apartheid san Afraic Theas fiosrúchán cúirte ar bun a chruthaigh gur úsáid an rialtas Apartheid brabús a tuilleadh as díol eabhair agus acmhainní eile póitseáilte mar fhoinse maoinithe le tíortha máguaird a dhíchobhsú.

## Tagairtí

Catagóir:Fiadhúlra
Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Cits

deas|200px|thumb|Cits
Is soitheach seoil le dhá chrann is seol ar fhad an bháid é **cits**. Bíonn an crann gearr chun deiridh is é suite chun tosaigh ar an bpost stiúrach. Mar mhalairt, sa gheolta, bíonn an crann deiridh seo taobh thiar den phost stiúrach.

## Tagairtí
Cistíteas

Athlasadh líneáil bhalla an fhual-lamhnáin is ea **cistíteas**, de bharr ionfhabhtaithe de ghnáth. Mar thoradh air, tarlaíonn fual minic, le mothú dóite agus an fual ag rith amach.

clé|200px|thumb|Fual agus ábhar ann (rud a thugtar ''pyuria'' air), ó dhuine a raibh seipsis uirthi de bharr athlasadh san fhual-lamhnán

## Tagairtí

Catagóir:Athlasadh
Ciúire

Is é is **ciúire** (siombail: **C**) ann ná seanaonad radaighníomhaíochta, sainmhínithe mar 3.7 × 1010 díscaoileadh in aghaidh an tsoicind. Ainmnithe as Marie is Pierre Curie. 

## Tagairtí

Catagóir:Radaighníomhaíocht
Clabhchorda

deas|250px|thumb|Clabhchorda
Is éard is **clabhchorda** ann ná gléas ceoil méarchláir a úsáideadh sa 15ú-18ú céad. Athbheodh le déanaí é chun luathcheol a sheinm go príomha. Nuair a bhrúitear na heochracha buaileann tadhlaithe na sreanga, a ritheann go hingearach leis an méarchlár is a thiúntar i bpéirí. Maolaítear creatháin na sreang le héadach nó feilt ag a gcinn. Bhí stiallóga i gclabhchordaí luatha ionas gurbh fhéidir cuid mhaith nótaí difriúla a fhuaimniú le péire sreang, ag brath ar an áit ar bhuail an tadhlaí iad. I gclabhchordaí déanacha gan stiallóga, d'fhuaimnigh eochair amháin péire sreang chun nóta amháin a dhéanamh. Bhí an ton beag ach taitneamhach. 

## Tagairtí
Clabhstra

deas|250px|thumb|Clabhstra
San ailtireacht, is éard is **clabhstra** ann ná bealach siúil cumhdaithe timpeall ar spás oscailte nó cúirt, le colúnáid nó stuabhealach mar thaobh inmheánach is balla soladach mar thaobh seachtrach. De ghnáth is i gclochair nó mainistreacha a fhaightear a leithéid, mar cheangal idir eaglais is codanna eile an fhoirgnimh. Go minic bíonn sé ag dul ó dheas ó chorp na heaglaise is siar ón gcroslann. 

## Tagairtí

Catagóir:Ailtireacht
Cládaistíocht

deas|200px|thumb|Cládaistíocht
Córas rangaithe ainmhithe is plandaí ina rangaítear na horgánaigh de réir a gcosúlachtaí mar thoradh ar phórú le déanaí ó chomhshinsear. 

## Tagairtí
Cláirseach aeolach

thumb|right|255px|Cláirseach aeolach
Fuaimbhosca, de ghnáth, 12 shreang ceangailte leis, iad ar thiúis éagsúla ach go léir tiúnta don airde chéanna (an tonnfhad céanna). Cuireann an t-aer mórthimpeall orthu na sreanga ag crith, ag cruthú fuaime neamhshaolta díchollaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Cláirseacha
Claimhe

Is galar tógálach craicinn i measc ainmhithe baile í **claimhe**. Tarlaíonn sí de bharr ionfhabhtaithe le cineálacha éagsúla fíneog a thochlaíonn isteach sa chraiceann agus a chuireann tús le tochas is greannú.

## Tagairtí

Catagóir:Tréidliacht
Creachadóir cuarfhiaclach

deas|200px|thumb|Claíomhfhiacail
Cat iontaisithe a luaitear mar *[[Tíogar|thíogar]] cuarfhiaclach*, ach nach bhfuil róghaolmhar leis an tíogar le fírinne. Bhí na géaráin uachtaracha formhéadaithe, cosúil le marc-chlaíomh, oiriúnach do ghníomhú sáite. Bhí an cromán is an leathadh béil leathan. A mhéid suas le méid leoin. D'imigh sé in éag ag tús na ré Pléistiséiní. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Trinse aigéanach

deas|250px|thumb|Claiseanna aigéanacha
Is éard is **trinse aigéanach** nó **clais aigéanach**  ann ná ísleán fada cúng ar ghrinneall na farraige. Suas le 100 km ar leithead, na mílte km ar fhad, suas le 4 km níos doimnhe ná an grinneall mórthimpeall. Faightear san Aigéan Atlantach iad (Clais Phórtó Ríce is Oileáin Sandwich Theas), san Aigéan Indiach (Clais Iáva), agus ar fud an Aigéin Chiúin (ina measc Clais Pheiriú is na Sile, Clais na Seapáine). Tá an doimhneacht is mó san aigéan, 11,034 km, i nDuibheagán an Challenger den Chlais Mháirianach.

## Tagairtí
Clamaidia

Saghas baictéir sféarúil éagluaistigh nach n-iolraíonn ach amháin nuair a bhíonn taobh istigh de chealla eocarótacha (le fíornúicléas lena scannán núicléach féin). Tá cineálacha nimhiúla ann a chuireann tús le galair súl, béil, baill ghiniúna, agus galair dhaonna is ainmhíocha eile. 

## Tagairtí

Catagóir:Baictéareolaíocht
Catagóir:Chlamydiae
Clamhán (planda)

Planda seadánach bliantúil, laghdaithe go dtí gas scothdhearg cosúil le snáithe, ag iompar crobhaingí bláthanna bídeacha bána nó bándearga, is ea **clamhán**. Dúchasach do réigiúin thrópaiceacha is mheasartha. Táirgeann an síol ginidithe fréamh ghearrshaolach is gas féithleannach a chuardaíonn óstach. Nuair a dhéanann sé tadhall leis an óstach, meathann an fhréamh mar nach mbíonn gá le tadhall leis an ithir ansin. Táirgeann an gas diúláin a threánn an t-óstach chun uisce is cothaithigh a shú amach. Feidhmíonn cuid mhaith plandaí mar óstaigh, ina measc barrphlandaí cosúil le leannlus is lion. Is féidir go ndéanfaidh an seadán seo an-damáiste costasach do na barra seo.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Peadairín

Cineál éan beag mara atá gaolmhar leis an albatras is ea an **peadairín**. Cuid mhaith saille ina cholainn, ionas go n-úsáideadh mairnéalaigh an t-éan mar choinneal ach buaiceas a chur tríd an gcolainn.

## Sanasaíocht
Tagann an focal “peadairín” ón bhealach a eitlíonn an t-éan agus a chosa ag scimeáil go díreach ar dhromchla an uisce, cosúil leis an mbealach ar shiúil  Naomh Peadar ar Mhuir na Gailíle (Matha 14:28); cf. Béarla *petrel*, Sean-Fhraincis *Peterelle* (?), Laidin dhéanach  *Peterellus*, ón Ghréigis: *Πέτρος* ó *πέτρα* “cloch”.

## Aicmiú
Is baill den ord *Procellariiformes* iad, cé nach grúpa tacsanomaíochta iad na peadairíní toisc nach bhfaightear iad ach i dtrí cinn as na ceithre fhine san ord (seachas fine na n-albatras, *Diomedeidae*). 

## Téarmaíocht
Ní ionann go hiomlán na peadairíní agus na *petrels* i mBéarla. Mar shampla, tugtar “fulmaire” nó “cánóg bhán” ar *fulmar's petrel* agus tugtar “guairdeall” ar speicis éagsúla de *storm petrels*. 

## Samplaí
* *Bulweria bulwerii*: peadairín Bulwer
* *Hydrobates pelagicus*: peadairín na stoirme (nó guairdeall)
* *Pterodroma feae*: peadairín clúmhach Fea
* *Pterodroma madeira*: peadairín clúmhach Mhaidéara
* *Pterodroma mollis*: peadairín clúmhach deisceartach

## Tagairtí

Catagóir: Procellariiformes
Catagóir: Éin mhara
Catagóir: Peadairíní
Catagóir: Ainmneacha coitianta éan
Claochlú (fisic)

[alt=Léaráid núicléach|mion|[Adamh den nítrigin (N) á claochlú ina hocsaigin (O), móide prótón saor (H), i ndiaidh teagmhais le halfa-cháithnín (He) faoi luas]]
Sa bhfisic núicléach, athrú núicléitíde amháin chuig núicléitíd eile, trí mheath nádúrtha radaighníomhach nó imbhualadh le núicléis nó cáithníní eile. Go ginearálta, is féidir dúil amháin a chlaochlú i ndúil eile. Níor éirigh le hailceimicithe é seo a dhéanamh, de bhrí go raibh an ailceimic ag plé le gnéithe ceimiceacha agus ní leis an núicléas, a chinneann saghas is ionannas na dúile. D'éirigh le Ernest Rutherford an chéad chlaochlú saorga a bhaint amach i 1919 nuair a chlaochlaigh sé nítrigin go hocsaigin.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic núicléach
Catagóir:An Ailceimic
Claonas

Sa gheolaíocht, an uillinn a dhéanann scair carraige leis an gcothromán, a thomhaistear san áit a bhfuil an uillinn ag a huasmhéid.

## Tagairtí
Claonmhéadar

deas|250px|thumb|Claonmhéadar
Ionstraim suirbhéireachta láimhe, a dtugtar *leibhéal Abney* air freisin. Úsáidtear é chun uillinn claonáin a thomhas trí bholgán leibhéil ar chiorcal grádaithe a dhéanamh comhthitimeach le sreang i bhfeadán treorach.

## Tagairtí
Claonas maighnéadach

deas|150px|thumb|Claonas maighnéadach
Treo réimse maighnéadach an Domhain, a áirítear i dtéarma na huillinne a dhéanann an réimse leis an gcothromán. Tugtar *an claonadh maighnéadach* air freisin. 

## Tagairtí
Claonchló

mion|Íomhá agus gnáthdhathanna uirthi (A) agus roinnt claonchlónna (B, C agus D)
Íomhá is ea **claonchló** ina bhfuil scála na dton bunoscionn i leith an bhunradhairc, an geal macasamhlaithe ina dhorcha agus an dorcha ina gheal. I gclaonchló daite macasamhlaítear gach dath sa bhunradharc ina dhath comhlántach. Nuair a nochtar scannán i gceamara bíonn íomhá claonchló air tar éis a phróiseála, agus déantar cló dearfach uaidh sin chun pictiúr an bhunradhairc a tháirgeadh. 

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Clapsholas

deas|250px|thumb|Clapsholas
Is éard is **clapsholas** nó **breacsholas** ann ná an tréimhse bheag ama díreach tar éis dul síos na Gréine istoíche, agus an tréimhse bheag díreach roimh éirí na Gréine ar maidin. 

Sainmhnínítear tús nó críoch leis an gclapsholas sibhialta nuair a bhíonn an Ghrian 6° faoi bhun áitiúil na spéire, leis an gclapsholas mairnéalachta nuair a bhíonn an Ghrian 12° faoi bhun na spéire, agus leis an gclapsholas réalteolaíochta nuair a bhíonn an Ghrian 18° faoi bhun na spéire.

## Tagairtí

Catagóir:Oíche
Catagóir:Infheictheacht
Catagóir:Codanna an lae
Clár fógraí Idirlín

deas|250px|thumb|Clár fógraí Idirlín
Saghas clár leictreonach fógraí a bhíonn ar fáil i líonraí cumarsáid sonraí, go príomha iad sin a cheanglaíonn institiúidí acadúla. Feidhmíonn an córas seo mar óstach d'fhógraí comhdhálacha is cruinnithe acadúla, páipéir theicniúla, agus fiú cláir bogearraí. De bhrí go bhfuil an tIdirlíon uiledhomhanda, léitear na fógraí ar fud an Domhain. 

## Féach freisin
* Fóram lán-Ghaeilge
* Boards.ie
* Politics.ie

## Tagairtí

Catagóir:Meáin dhigiteacha
Catagóir:Meáin shóisialta
Catagóir:Idirlíon
Catagóir:Gréasán Domhanda
William Clark

Taiscéalaí a rugadh i gCaroline, Virginia ab ea **William Clark** (1 Lúnasa 1770 – 1 Meán Fómhair 1838). Comhcheannaire le Meriwether Lewis ar an gcéad aistear fillte trasna na Stát Aontaithe ón Aigéan Atlantach go dtí an tAigéan Ciúin (1804-1806).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1770
Catagóir:Básanna i 1838
Catagóir:Taiscéalaithe Meiriceánacha
Albert Claude

Bitheolaí a rugadh i Longlier na Beilge ab ea **Albert Claude** (24 Lúnasa 1899 – 22 Bealtaine 1983). Rinne sé taighde ar sharcóma, shaothraigh teicníochtaí nua lártheifnithe chun fostruchtúir ceall (núicléas, miteachoindrí, ribeasóim is eile) a chodánú is a anailísiú, agus leictreonmhicreascópacht chun mionstruchtúr na gceall a iniúchadh is a thuiscint. 

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain  1974 le Christian de Duve is George Emil Palade as an saothar seo.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Catagóir:Básanna i 1983
Catagóir:Bitheolaithe Beilgeacha
Clárú gnásúil

Saghas cláraithe do ríomhairí ina leagtar amach na ráitis a thugann na treoracha don ríomhaire chun oibríochtaí a dhéanamh ar shonraí, agus ansin na sonraí a bhíonn le próiseáil, in ord a ngníomhaithe. Samplaí de theangacha mar seo is ea Fortran is Pascal.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha ríomhchlárúcháin
Clatráit

Ábhar ina ngabhtar móilín de shaghas amháin (an t-aoi) i scoilteanna i maitrís móilín eile (an t-óstach) gan naisc cheimiceacha ar leith. Cumann na triathgháis is hidreacarbóin áirithe (na haíonna) a leithéid le huisce (an t-óstach) ag sealbhú cuas i struchtúr oscailte oighir.

## Tagairtí
Lisa Clayton

Luamhaire a rugadh i mBirmingham Shasana is ea **Lisa Lyttelton (Née Clayton)** a rugadh 30 Nollaig 1958. An chéad bhean Bhriotanach a thimpeallaigh an Domhan ina haonar in aistear amháin leanúnach gan chabhair (1995). Rinne sí an t-aistear i slúpa 12 m i 285 lá.

Oileadh Clayton in Birmingham in St George's School (scoil Anglacánach le haghaidh cailíní in Edgbaston), agus in Ollscoil Birmingham.

## Tagairtí

Catagóir:Seoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Daoine as Birmingham
Catagóir:Daoine beo
Cleimeatas

Is ball de ghné plandaí adhmadacha dreaptha atá dúchasach do na réigiúin mheasartha é **cleimeatas** (géineas ***Clematis***). Na gais ramhar, cosúil le liana uaireanta. Na duilleoga cleiteach, taobh thíos an ghais íogair, ag feidhmiú mar theannóg, agus ag lúbadh thart ar thacaí nuair a dhéanann tadhall leo. Na bláthanna le 4 pheiteal/ iombhláth-theascán; na stíleanna fada clúmhach ag cabhrú i scaipeadh na síolta ag an ngaoth, ag cur cuma bhán liath ar na síolchinn. Bíonn bláthanna gealdaite ag an-chuid de na foirmeacha a shaothraítear i ngairdíní.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cleiteach (ainmhí)

deas|200px|mion|Cleiteach
In ainmhithe is éin, cur tréimhsiúil an fhionnaidh (i mamaigh) nó na gcleití (in éin). Bíonn sé céimseach i gcuid mhaith éan agus ní chuireann isteach ar eitilt, ach in éin ar leith (lachain, mar shampla) cailltear na cleití eitilte uile ag an am céanna agus bíonn an t-éan gan eitilt go sealadach. Tugtar *eicdís* ar chur an chumhdaigh chrua sheachtraigh (an t-eiseachnámharlach) in artrapóid. 

## Tagairtí

Catagóir:Craiceann
Catagóir:Eiteolaíocht
Cleiteach (planda)

deas|200px|thumb|Cleiteach
Is é rud is **cleiteach** ann ná cruth duilleoige i bplandaí atá roinnte i gcuid mhaith maothán nó duilleoigíní in dhá líne urchomhaireacha ar feadh an ghais. I nduilleoga déchleiteacha bíonn na duilleoigíní féin cleiteach. 

## Tagairtí
Cliathánachas

Saintréith na hinchinne daonna ina mbíonn an dá leath den inchinn oiriúnaithe d'fheidhmeanna difriúla, speisialtachtaí leathsféaracha. Sa chuid is mó de chiotóga is deasóga, bíonn an leathsféar clé oiriúnaithe d'fheidhmeanna teanga, labhairt, tuiscint, léamh is scríobh. Bíonn an leathsféar deas oiriúnaithe do bhrath patrún casta, idir radharcach (mar shampla, aghaidheanna) is tadhlach. De ghnáth feidhmíonnn an dá leathsféar as lámh a chéile, ag tarchur eolais sa dá threo eatarthu féin trí cheangail chasta san inchinn.

## Tagairtí
Clingireacht

deas|200px|thumb|Clingireacht
Ealaín ina mbaintear ceol as cloig, cloig eaglaise go príomha. 

Tá dhá bhealach chuige seo: 

* an chlingireacht eagraithe ina dtarraingíonn baill foirne na téada a ghluaiseann na teangacha sna cloig de láimh, nó 
* an clogra ina mbíonn méarchlár ceangailte leis na teangacha ar féidir le duine aonair é a oibriú.

## Féach freisin

* Clingireacht eagraithe 

## Tagairtí

Catagóir:Cloigtheach
Catagóir:Clingireacht
Catagóir:Seánraí ceoil
Catagóir:Ceol eaglasta
Clingireacht eagraithe

deas|250px|thumb|Clingireacht eagraithe
Foirm clingireachta a shaothraigh Fabian Stedman i Sasana sa 17ú céad. 

Bíonn foireann clog i dtúr eaglaise, de ghnáth, agus gach ceann tiúnta go difriúil óna chéile. Clingtear iad in iomalartuithe éagsúla ionas nach bhfuaimnítear aon seicheamh (nó athrú) ar leith ach uair amháin. Foireann clingirí a dhéanann é seo. 

I bhfoireann 8 gclog ag clúdach an scála dhiatonaigh, is féidir 40,320 athrú ar leith a chlingeadh. Tógann cling de thimpeall 5,000 athrú timpeall 3 uair an chloig.

## Féach freisin

* Clingireacht 

## Tagairtí

Catagóir:Clingireacht
Catagóir:Cloigtheach
Catagóir:Ceol eaglasta
Catagóir:Manachas
Catagóir:Seánraí ceoil
Cliostrón

Is éard is **cliostrón** ann ná folúsfheadán líneach-bhíomach speisialta ina ndírítear léas leictreon le sraith leictreoidí chun dul trí shraith de logathshonadóirí leictreonacha. Athraíonn na hardvoltais ar na hathshonadóirí luas na leictreon. Úsáidtear cliostróin mar aimplitheoirí, ag minicíochtaí micreathonnta agus raidió, chun comharthaí tagartha le chumhacht-íseal le haghaidh glacadóirí sárheitridíneacha agus chun tonn iompróirí ard-chumhachta araon a tháirgeadh, agus freisin mar fhórsa tiomána i gcomhair luasairí cáithníní nua-aimseartha.

## Tagairtí

Catagóir:Leictreonléas
Catagóir:Teicneolaíocht mhicreathonnach
Catagóir:Luasairí cáithníní
Catagóir:Folúsfheadáin
Catagóir:Aireagáin Meiriceánacha
Cliseadh duán

Is éard is **cliseadh duán** ann ná meathlú i gcumas na nduán toilleadh uisce is leictrilítí na colainne a rialú agus torthaí iomarcacha meitibileacht próitéiní (úiré is créitínín) a eisfhearadh. 
clé|mion
Laghdaítear táirgeadh an fhuail, agus tarlaíonn éidéime is méadú i dtiúchan leictrilítí, cosúil le potaisiam, sa bhfuil, rud a fhéadfaidh a bheith marfach. Tarlaíonn cliseadh na nduán faoi chúinsí éagsúla: indoirteadh lag fola do na duáin (mar a tharlódh i dturraing), ionfhabhtuithe is drugaí áirithe (mar shampla, iad sin a chuirfeadh tús le glomarúlaineafraíteas), diaibéiteas, agus hipirtheannas. 

Is féidir go n-éireoidh cliseadh duán géar, ach mar sin féin, go mbeidh sé iomlán inchasta. Nó is féidir go mbeidh sé ainsealach leanúnach, agus gá le haemascagdhealú ar bhonn rialta chun cothromaíochtaí an uisce is na leictrilítí sa cholainn a chaomhnú.

## Tagairtí

[clé|200px|mion|Measaín [scagdhealú.]]

Catagóir:Galair
Cliteal

deas|200px|thumb|Cliteal
An diallait nó an chuid bhorrtha fhaireogach de chraiceann péist talún nó súmaire. Tagann sé i bhfeidhm le linn atáirgthe, agus bíonn freagrach as cruthú an chocúin a chuimsíonn na huibheacha.

## Tagairtí