open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lárionad Seirbhísí Airgeadais Idirnáisiúnta

Is lárionad seirbhísí airgeadais atá suite i mBaile Átha Cliath é an **Lárionad Seirbhísí Airgeadais Idirnáisiúnta** (**LSAI**). Tá 14,000 daoine fostaithe ansin. Tá sé suite ar an taobh thuaidh den Life i lár na cathrach agus tá sé sorochtana ag an Luas agus an traein.

[mion|clé|230px|Dealbhóireacht den [An Gorta Mór|Gorta Mór os comhair an Lárionad Seirbhísí Airgeadais Idirnáisiúnta.]]

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Staid

[200px|thumb|[An Colasaem]]
thumb|200px|Staid Yankee
Is déanmhas ailtireachta ina bhfuil tionóil spóirt dul ar aghaidh í **staid** nó **staidiam**.

## Tagairtí

Catagóir:Staideanna spóirt
Feasta

Iris Ghaeilge ab ea ***Feasta*** a phléigh litríocht, polaitíocht agus eolaíocht. Bunaíodh an míosachán in 1948 agus tháinig an t-eagrán deiridh den iris amach i mí na Bealtaine 2023.  Bhí beagnach 900 eagrán den iris mhíosúil foilsithe ó cuireadh i gcló ar dtús í i 1948. 

## Ábhar
Bhí sé de chuspóir ag *Feasta* scríbhneoireacht nua a spreagadh, agus thug Feasta an-tacaíocht i gcónaí do scríbhneoirí – idir óg agus aosta i gcaitheamh na mblianta .  Foilsigh *Feasta* léirmheasanna agus tráchtaireacht shóisialta agus pholaitiúil, in éineacht le tuairiscí ar imeachtaí cultúrtha a bhaineann leis an teanga. Cé go raibh baint ag *Feasta* le Conradh na Gaeilge, bhí sé neamhspleách i gcúrsaí eagarthóireachta.

Scríobh roinnt colúnaithe don iris go rialta. Foilsíodh gearrscéalta agus filíocht (Máirtín Ó Direáin, Máire Mhac an tSaoi, Seán Ó Ríordáin, agus Nuala Ní Dhomhnaill agus daoine eile nach iad).

Bhí *Feasta* ar fáil le síntiús agus i roinnt siopaí, agus foilsíodh sé fógraí le foilsitheoirí Gaeilge. Bhí roinnt mhaith de le léamh ar líne.

Bhí Foras na Gaeilge ag tacú leis ar feadh tamaill ach rinne an Foras athchomhairle agus rún aige athrú a dhéanamh ar dháileadh na ndeontas. Idir 2014–2023, bhí *Feasta* ag seasamh ar a bhoinn féin.  

## Stair
Bhí baint ag bunú *Feasta* le teacht chun cinn scríbhneoireacht na Gaeilge ó aimsir Athbheochan na Gaeilge. Ba é an scéal céanna ag ''An tUltach'' agus ag *[[Comhar]]* é. Mar a deir an tOllamh Nollaig Mac Congáil: 

::Chuidigh na foilseacháin sin ach go háirithe leis an Ghaeilge a thabhairt isteach sa nuaré agus dúshraith bhuan a leagan dár tharla i gcinniúint fhoilsitheoireacht agus scríbhneoireacht na Gaeilge ó shin.

Is iomaí eagarthóir a bhí ag *Feasta*. Orthu sin bhí Seosamh Ó Duibhginn, Eoghan Ó Tuairisc, Séamas Ruiséil, Aogán Ó Muircheartaigh agus Íte Ní Chionnaith (a bhí ar an gcéad bhean a toghadh mar uachtarán Chonradh na Gaeilge) agus Cormac Ó hAodha. Is é Pádraig Mac Fhearghusa an t-eagarthóir a chaith an seal ab fhaide sa phost.

In 2014, mar chuid d'atheagar a rinneadh ar mhaoiniú fhoilseacháin Ghaeilge, chinn Foras na Gaeilge deireadh a chur leis an tacaíocht airgid a bhí Feasta a fháil ar feadh na gcianta roimhe sin. 

I litir a seoladh chuig na 350 síntiúsóir a d'fhan dílis don iris in 2023, dúirt an riarthóir Donnchadh Ó hAodha gur "síorlaghdú ar an dtacaíocht stáit don iris" is cúis le deireadh a chur lena foilsiú. 

## Féach freisin
* *[[Comhar]]*
* ''An Gael''
* ''NÓS''
* ''An tUltach''
* ''An Timire''

## Naisc sheachtracha
* Suíomh idirlín na hirise 
* Tá cuid mhaith eagrán de chuid *Fheasta* i gCartlann CnaG ar líne

## Tagairtí


Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Irisí liteartha
Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge
Catagóir:Irisí nuachta
Catagóir:Irisí nuachta i nGaeilge
Catagóir:Ráitheacháin
Catagóir:Conradh na Gaeilge
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1948
Catagóir:Bunaithe sna 1940í
Caol Acain

thumb|Caisteal Maol
Tá an sráidbhaile **Caol Acain** suite ar chósta thoir an Eilean Sgitheanach sna hOileáin Istigh, os comhair an bhaile iarthuaisceartaigh Caol Loch Aillse, Comhairle na Gàidhealtachd, ar mhórthír na hAlban.

Idir 1841 go dtí 16 Deireadh Fómhair 1995, bhí seirbhís farantóireachta i bhfeidhm ó Chaol Acain go dtí an mórthír trasna an chaolais chaoil Loch Aillse, go dtí gur cuireadh an Drochaid Sgitheanach ina ionad. Droichead dola a bhí ann ar dtús báire, ach i ndiaidh agóidí mhuintir na háite, tarraingíodh siar na táillí.

## Tagairtí

Catagóir:An t-Eilean Sgitheanach
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Himiléithe

[mion|Mainistir Taktshang sa [An Bhútáin|Bhútáin sna Himiléithe]]
Sliabhraon is ea na **Himiléithe**, atá suite idir fo-ilchríoch na hIndia agus ardchlár na Tibéide. Tá na sléibhte is airde ar domhan le fáil sna Himiléithe, ina measc Sliabh Everest agus K2. Tá deich sliabh sa sliabhraon i measc na 14 is airde ar domhan.

Tosaíonn cuid de na haibhneacha is mó ar domhan, an Ganges, Indus, Brahmaputra, Yangtze, Mekong, Salween, Abhainn Rua, Xunjiang, Chao Phraya, Irrawaddy, Amu Darya, Syr Darya, Tarim agus Huang He, sna Himiléithe. Tá cónaí ar 3 billiúin duine i dtíortha éagsúla san abhantrach draenála (beagnach leath de mhuintir an domhain): an Afganastáin, an Bhanglaidéis, an Bhútáin, Daon-Phoblacht na Síne, an India, Neipeal, Burma, an Chambóid, Táidsíceastáin, Úisbéiceastáin, an Tuircméanastáin, an Chasacstáin, an Chirgeastáin, an Téalainn, Laos, Vítneam, an Mhalaeisia agus an Phacastáin.

Bhí an-tionchar ag na Himiléithe ar chultúir Dheisceart na hÁise: is áiteanna naofa iad cuid de na sléibhte dar leis an mBúdachas, Hiondúchas, agus Suíceachas.

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÁise
La Repubblica

Is nuachtán laethúil Iodálach é ***la Repubblica***. Bunaíodh an nuachtán sa bhliain 1976. Tá dearcadh eagarthóireachta 'clé' ag an nuachtán agus é an-cháinteach ar Silvio Berlusconi, mar shampla, agus é in oifig.

## Tagairtí

Catagóir:Nuachtáin Iodálacha
Catagóir:Tréimhseacháin Iodálacha
Catagóir:Tréimhseacháin Iodáilise
Catagóir:Tréimhseacháin laethúla
Catagóir:Nuachtáin ar an eite chlé
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1976
Catagóir:Bunaithe sna 1970í
Sean Connery

Ba aisteoir Albanach de phór na hÉireann é **Sean Connery** a rugadh ar an 25 Lúnasa 1930, a cailleadh ar an 31 Deireadh Fómhair 2020.
## Luathshaol
Rugadh Thomas Sean Connery, darb ainm Thomas i ndiaidh a sheanathar, i Fountainbridge, Dún Éideann, Albain, an 25 Lúnasa 1930. Bean ghlantacháin ab ea a mháthair, Euphemia "Effie" McBain McLean. Rugadh iníon Neil McLean agus Helen Forbes Ross di, agus ainmníodh í i ndiaidh mháthair a hathar, Euphemia McBain, bean chéile John McLean agus iníon le William McBain as Siaras i bhFìobha. Oibrí monarchan agus tiománaí leoraí ab ea athair Connery, Joseph Connery.

Catagóir:Aisteoirí Albanacha
Catagóir:Daoine as Dún Éideann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Cath Raon Ruairidh

Troideadh **Cath Raon Ruairidh** (Béarla: *Battle of Killiecrankie*) idir clanna Gael na hAlban, a bhí ag tabhairt tacaíochta don Rí Séamas VI Albain (ar a dtugtar freisin Séamas I Shasana) agus trúpaí an rialtais, a bhí ag tabhairt tacaíochta don Rí Liam III nó Liam Oráiste, ar an 27 Iúil, 1689, le linn Chéad Éirí Amach na Seacaibíteach. Cé gur bhain na Seacaibítigh bua iontach amach, ba bheag an tionchar san iomlán a bhí air ar thoradh an chogaidh, agus d'fhág sé a cheannaire marbh. Scaipeadh a gcuid fórsaí ag Blár Dhún Chaillinn (Béarla: *Battle of Dunkeld*) an mhí ina dhiaidh sin.

Catagóir:Stair na hAlban
Catagóir:Cathanna in Albain
Glasán gobmhór

thumb|''Coccothraustes coccothraustes''
Is éan é an **glasán gobmhór**. Is baill d'fhine na Fringillidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Cíorbhuí coiteann

Is éan é an **cíorbhuí coiteann** nó an **cíorbhuí** (*Regulus regulus*). Is baill d'fhine na Regulidae iad.

## Íomhánna

Regulus regulus regulus MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus regulus *
Regulus regulus azoricus MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus azoricus *
Regulus regulus inermis MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus inermis *
Regulus regulus teneriffae MHNT.ZOO.2010.11.jpg|* Regulus regulus teneriffae *


## Tagairtí

Catagóir:Éin
Harrison Ford

Is aisteoir Meiriceánach é **Harrison Ford** a rugadh ar an 13 Iúil 1942. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí as Chicago
Catagóir:Buaiteoirí gradaim Golden Globe
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Eitleoirí Meiriceánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Giúdaigh Meiriceánacha
Catagóir:Gníomhaithe timpeallachta
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Harel Skaat

Amhránaí Iosraelach is ea **Harel Skaat** (Eabhrais: הראל סקעת) . Roghnaíodh é le bheith ina ionadaí Iosraelach sa Chomórtas Amhránaíochta Eoraifíse 2010 leis an amhrán *Milim* (Eabhrais: מילים, Gaeilge: "Focal"). Bhuaigh sé an dara háit sa dara séasúr den seó teilifís réaltachta *Kokhav Nolad* ("Tá Réalt Rugtha") sa bhliain 2004.

## Naisc sheachtracha
* http://www.youtube.com/watch?v=GelsXCyV5Nk

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Daoine beo
Otto I, Impire Naofa Rómhánach

Ba é Diúc na Sacsaine, Rí na Gearmáine, Rí na hIodáile, agus "*an chéad cheann de na Gearmánaigh ar a dtugtaí impire na hIodáile*", de réir Arnulfus Mediolanensis, é **Otto I** nó **Otto Mór**. Le linn do Shéarlas Mór a bheith ina impire, roinneadh a impireacht i measc a chuid garmhac, agus tar éis fheallmharú Berengar I de Friuli sa bhliain 924, d'fhan teideal na hImpire folamh le beagnach daichead bliain. Ar an 2 Feabhra 962, ceapadh Otto ina Impire ar chríocha a bheadh ainmnithe ​​ina dhiaidh sin an Impireacht Naofa Rómhánach.

## Beathaisnéis
Phós Otto Eadgyth Shasana sa bhliain 929 agus tháinig sé i gcomharbacht ar a athair mar rí na Gearmáine (ar a dtugtar go hoifigiúil fós an Fhrancóin Thoir) sa bhliain 936.

Shocraigh sé bheith choróinithe in Aachen, iar-phríomhchathair Shéarlais Mhóir, áit a raibh sé ungtha ag Hildebert ardeaspag Mainz, príomháidh eaglais na Gearmáine. Dar leis an staraí Sacsanach Widukind von Corvey, ghníomhaigh na cithre diúic eile de chuid na hImpireachta mar fhreastalaithe pearsanta air le linn a fhéasta corónaithe, iad siúd as Franconia, an tSuáiv, an Bhaváir agus an Lorráin,: Arnulf I na Baváire mar mharascal, Hermann I, Diúc na Suáive ag riaradh deochanna, Eberhard III (Franconia) mar seanascal (nó maor), agus Giselbert na Lorráine mar Seomairlíneach. Ó thús a fhlaithis d'fhógair sé gur chomharba Shéarlais Mhóir ab ea é, go raibh oidhrí deireanach Shéarlais sa Fhrancóin Thoir go léir marbh, agus go raibh eaglais na Gearmáine, lena easpaig agus abaí cumhachtacha, taobh thiar dó. Mar sin féin, bhí ríshliocht na gCairilínseach fós i gceannas ar Neustria nó an Fhrancóin Thiar.

Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Impirí Naofa Rómhánach
Catagóir:Monarcaí Iodálacha
Catagóir:Ríthe Gearmánacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Cumann Íosa

Is ord rialta de chuid na hEaglaise Caitlicí é **Cumann Íosa** (), agus tugtar **Íosánaigh** ar chomhaltaí an oird seo. Ní féidir ach le fir bheith ina nÍosánaigh. Oideachasóirí, saineolaithe, múinteoirí agus scoláirí iad de ghnáth, agus clú is cáil orthu as an obair intleachtach atá idir lámhaibh acu le soiscéal Dé a chraobhscaoileadh.  

## Eagraíocht
Tá na hÍosánaigh ag obair i 112 thír i gcúig ilchríoch. 

Is é an tArd-Ghinearál Arturo Abascal atá i gceannas ar Chumann Íosa ón mbliain 2016 i leith. Tá ceanncheathrú an Oird suite in Eaglais Ainm Ró-Naofa Íosa (*Chiesa del Santissimo Nome di Gesù all'Argentina*), nó "Eaglais Gesù" (*Chiesa del Gesù*), sa Róimh. 

## Stair
Ba é Naomh Iognáid ó Loyola a bhunaigh Cumann Íosa sa bhliain 1534 (in éineacht le Proinsias Xavier agus Peter Faber agus fir eile). Mhóidigh seisean agus na fir eile an chuid eile dá saol a chaitheamh i mbochtaineacht agus in aontumha agus fanacht dian dílis don Phápa. 

Sa bhliain 1540, fuair Foirmle Bhunaithe an Chumainn faomhadh Phól a Trí, a bhí ina Phápa san am.

Bhí páirt thábhachtach ag na hÍosánaigh san Fhrith-Reifirméisean agus, níos deireanaí, i nua-aoisiú na hEaglaise. 

Sa 18ú haois rinneadh géarleanúint ar na hÍosánaigh i go leor tíortha, an Bhrasaíl (1754), an Phortaingéil (1759), an Fhrainc (1764), an Spáinn agus a coilíneachtaí (1767), agus Parma (1768). Chuir an Pápa Cléimeans XIV an t-ordú faoi chois leis an bulla Dominus ac Redemptor i 1773. Sa bhliain 1814 chuir an Pápa Pius VII bulla an Phápa Sollicitudo omnium ecclesiarum, ag athshlánú Chumann Íosa.

## Féach freisin

* Iognáid Loyola

## Tagairtí

Catagóir:Cumann Íosa
Lasairchíor choiteann

Éan beag atá duchasach don Eoraip, tuaisceart na hAfraice is Maidéara is ea an **lasairchíor**. Stríoc fhlannbhuí ar a cheann, agus a mhalaí bán. Áitríonn sé coillearnach is scrobarnach coille, agus itheann feithidí. An t-éan is lú a phóraíonn san Eoraip. Is baill d'fhine na Regulidae iad.

left|thumb|''Regulus ignicapillus''
thumb|''Regulus ignicapilla'' 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Siorc bán mór

Is Liamhán mór fíorionsaitheach é an **siorc bán mór**, an liamhán is baolaí ar fad, meastar. Fairsing sna farraigí trópaiceacha is measartha, i bhfad ón tír den chuid is mó, ach gar don chladach uaireanta. Suas le 6 m ar fhad. Idir liath is donn in uachtar, a íochtar bán. A fhiacla mór mionchíorach. Itheann sé cuid mhaith iasc eile, agus liamháin eile, deilfeanna is róin. Fógraítear ionsaithe liamhán bán ar dhaoine go minic. 

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Cath Dhùn Chailleann

Fearadh **Cath Dhùn Chailleann** (, ) idir Gaeil Sheacaibíteacha, clanna a thug tacaíocht don Rí Séamas II agus reisimint an rialtais, Cúnantóirí (reisimint Gallda 'na Cameronians') a thug tacaíocht don Rí Liam Oráiste, ar na sráideanna thart ar Ardeaglais Dhún Chaillinn i nDún Chailleann na hAlban, ar an 21 Lúnasa 1689. Cuid d'Éirí Amach na Seacaibíteach, ar a dtugtaí "Éirí Amach Dhún Dé" go coitianta in Albain, a bhí ann.

Catagóir:17ú haois
Catagóir:Cathanna in Albain
Catagóir:Stair na hAlban
Cath Chrombail

Troideadh **Cath Chrombail** (Gàidhlig: **) ar léanta (talaimh íseal) in aice le Crombail, Srath Spé, Albain ar an 30 Aibreán agus an 1 Bealtaine, 1690. In ainneoin a bheith ina choimheascar sách beag, d'fhógair toradh an chatha seo deireadh éifeachtach le hÉirí Amach na Seacaibíteach.

Catagóir:Stair na hAlban
Ivan Kramskoi

Ba phéintéir Rúiseach é **Ivan Nikolaevich Kramskoi** (Rúisis: *Иван Николаевич Крамской*) a rugadh ar an 8 Meitheamh 1837 agus a fuair bás sa bhliain 1887. 

## Saothair

Íomhá:Ivan Nikolayevich Kramskoi - Portrait of Leo Tolstoy.jpg|*Leo Tolstoy* (1873)
Íomhá:Ivan Nikolayevich Kramskoi - Portrait of Ivan Ivanovich Shishkin, 1880.jpg |*Ivan Shishkin* (1880)
Íomhá:Kramskoi Christ dans le désert.jpg |''Chríost san Fhásach (1872)


## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Rúiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1837
Catagóir:Básanna i 1887
Ár Ghleann Comhann

Tharla **Ár Ghleann Comhann** (nó i nGaeilge na hAlban; Mort Ghlinne Comhann) i nGleann Comhann, Albain, go luath ar maidin an 13 Feabhra, 1692, le linn ré na Réabhlóide Glómhaire agus an tSeacaibíteachais. Thosaigh an t-ár go comhuaineach i dtrí lonnaíocht feadh a' ghleanna,-Inbhir Comhann, Inbhir Igan??, agus Achadh na gCon- cé gur tharla an sléacht fud fad a' ghleanna, nuair a bhí muintir Mhic Domhnaill ag iarraidh éalaithe. Maraíodh ochtar déag is tríocha duine de chuid Chlann Iain Abrach, ar an mbonn nár ghlac siad go pras le mionn dílseachta na monarc nua, Liam agus Máire.

Catagóir:Stair na hAlban
Carl Larsson

Ba phéintéir Sualannach é **Carl Larsson** a rugadh ar an 28 Bealtaine 1853 agus a fuair bás sa bhliain 1919. 

## Saothair

Íomhá:Julaftonen av Carl Larsson 1904.jpg|*Oíche Nollag* (1904)
Íomhá:Våren (1907) av Carl Larsson.jpg|*Earrach* (1907)
Íomhá:BritaAndI Selfportrait.jpg|*Brita agus mé* (1895)


## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Sualannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1863
Catagóir:Básanna i 1919
Dennis Hopper

Aisteoir agus scannánóir ab ea **Dennis Lee Hopper**, a rugadh ar an 17 Bealtaine, 1936 i Dodge City, Kansas agus a fuair bás ar an 29 Bealtaine, 2010.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Básanna in 2010
Stefan Raab

Láithreoir teilifíse, ceoltóir agus amhránaí Gearmánach is ea **Stefan Konrad Raab** nó **Stefan Raab** (rugadh ar an 20 Meán Fómhair 1966 in Köln). Is é *TV total* le Stefan an clár aige ar *Pro7* ó na 1990idí go dtí an lá atá inniu ann. Buaileann Stefan le daoine cáiliúla (Jennifer Lopez, Eminem, ...) sa chlár agus é ag labhairt leo as Gearmáinis agus as Béarla. 
Ghlac Stefan páirt sa Chomórtas Amhránaíochta na hEoraifíse sa bhliain 2000 leis an amhrán *Wadde Hadde Dudde Da?*, agus chuir sé i láthair é sa bhliain 2011. 

## Naisc Sheachtracha
* Stefan Raab ar IMB
* TV total ar Pro7

Catagóir:Láithreoirí teilifíse
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine beo
Foireann sacair náisiúnta na hIodáile

Is é **Foireann pheile náisiúnta na hIodáile** an fhoireann pheile náisiúnta a ionadaíonn don Iodáil. Is é an fhoireann pheile náisiúnta is rathúla tar éis an Bhrasaíl, i dtéarmaí na Coirn an Domhain buaite.

Iodáil
Marcello Lippi

Is traenálaí peile agus iarpheileadóir Iodálach é **Marcello Lippi**.

Catagóir:Daoine Iodálacha
Lippi, Marcello
Uachtarán

mion|Séala uachtaráin, El Salvador
Is é an teideal **Uachtarán** arna sealbhú ag ceannairí go leor de na heagraíochtaí, cuideachtaí, ceardchumainn, ollscoileanna, agus na tíortha

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí
Mark Begich

Is polaiteoir Meiriceánach é **Mark Peter Begich**. B'é Begich an seanadóir sóisearach ó Alasca ó 3 Eanáir 2009 go 3 Eanáir 2015. Ball den Pháirtí Daonlathach atá ann. Chaith sé deich mbliana mar bhall den Assembly in Anchorage. Toghadh mar mhéara Anchorage é sa bhliain 2003. Sa bhliain 2008 toghadh mar sheanadóir é: d'éirigh leis an lámh in uachtar a fháil i gcoinne an Phoblachtaigh, an seanadóir Ted Stevens.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Méaraí
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
John Bauer

Ba phéintéir Sualannach é **John Bauer** a rugadh ar an 4 Meitheamh 1882 agus a fuair bás sa bhliain 1918. 

## Saothair

Íomhá:Tyr and Fenrir-John Bauer.jpg |*Tyr agus Fenrir (1911)
Íomhá:John Bauer 1915.jpg |*Na Fathaigh agus an Banphrionsa (1915)
Íomhá:God kväll, farbror! Hälsade pojken.jpg | *Tráthnóna maith duit, a duine uasail! arsa an buachaill* (1915)


## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Sualannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1882
Catagóir:Básanna i 1918
Ollscoil Learphoill

Is ollscoil chuimsitheach i Learpholl, An Ríocht Aontaithe í **Ollscoil Learphoill**. Bunaíodh sa bhliain 1881 í, ceann de na sé ollscoil "dheargbhríceach".

mion|clé|Gairdíní Chearnóg Abercromby ag Ollscoil Learphoill

Catagóir:Ollscoileanna i Sasana
Catagóir:Learpholl
Cathair Québec

Is í **Cathair Québec**, nó **Québec**, príomhchathair chúige Québec, i gCeanada. Is í an dara cathair is mó sa chúige i ndiaidh Montréal. Tá 516,622 ina gcónaí sa chathair féin agus 765,706 i mórcheantar Québec. Tá an chathair suite ar an mbruach thuaidh den Abhainn San Labhráns. Is é Régis Labeaume an méara. Fraincis an mháthairtheanga do 94.55% de mhuintir Chathair Québec. Is é an Béarla an mháthairtheanga ag 1.46% díobh.

## Teangacha

mion|800px|centre|Cathair Québec, Meitheamh 2009

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha Cheanada
StormGeo

Bunaíodh an comhlacht **StormGeo** sa bhliain 1997, an príomhsholáthraí seirbhísí aimsire i réigiún an Mhuir Thuaidh agus sa Chríoch Lochlann.

Tá oifigí ag StormGeo san Iorua, sa tSualainn, sa Danmhairg, sna Stáit Aontaithe, sa Ríocht Aontaithe agus i dtíortha eile. Tá an ceanncheathrú lonnaithe i mBergen san Iorua.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Stair na comhlachta

Catagóir:Comhlachtaí
Strabó

Staraí Gréagach, geografaí agus fealsamh ab ea **Strabó** (Gréigis: Στράβων; BC 63/64 - ca. AD 24) 

## Saol
Rugadh Strabó le teaghlaigh saibhir ó Amaseia (Amasya sa Tuirc, an lá atá inniu ann) i bPontus, cathair in oirthuaisceart na Tuirce, thart ar 75 km ón Mhuir Dhubh.

Is le gairid a bhí Pontus gafa ag Impireacht na Róimhe, agus cé go raibh sé i bhfabhar na hImpireachta ó thaobh na polaitíochta de, bhain Strabó, ar thaobh a mháthair de, le teaghlach mór le rá ina raibh seilbh acu ar phoist tábhachtacha faoi riailréim Mhiotradáits Mór.

Ba é príomhthréith shaol Strabó ná taisteal fairsing go dtí an Éigipt agus Cush; chomh fada siar le cósta na Tuscaine agus chomh fada ó dheas leis an Aetóip; sa bhreis ar thrastaisteal na hAise Beaga agus an t-am a chaith sé sa Róimh. Bhí taisteal ar fud an Mheánoirthir agus Neasoirthir, go háirithe le haghaidh críocha scolártha, coitianta le linn na ré seo, toisc go raibh síocháin choibhneasta ar fud an réigiúin le linn réimeas Ágastais (27 RC - AD 14). Bhog sé go dtí an Róimh sa bhliain 44 RC, agus d'fhan sé ann, i mbun staidéir agus scríbhneoireachta, go dtí ar a laghad 31 RC. Sa bhliain 29 RC, ar a bhealach chun na Corinthe (áit ina a raibh Ágastas ag fanacht, ag an am sin), thug sé cuairt ar an oileán Gyaros sa Mhuir Aeigéach ar feadh roinnt blianta. Thart ar 25 RC, sheol sé suas an Níl go dtí gur shrois sé Philae. Níl taifead againn ina ndiaidh seo ar a himeachtaí go dtí 17 AD, nuair a d'fhill sé ar an Róimh chun dréacht deiridh de chuid a 'Tíreolaíocht' a chríochnú le linn a bhlianta deiridh.

Ní fios go cruinn cathain a scríobh Strabó **Tíreolaíocht**, cé go bhfuil barúlacha taobh istigh den obair féin a thugann le fios go raibh sé scríofa i dtréimhse laistigh de réimeas an Impire Tibir.

Strabo
Catagóir:Geografaithe
Eibhlín Ní Chathailriabhaigh

Gaeilgeoir agus gníomhaí i ngluaiseacht na Gaeilge a bhí in **Eibhlín Ní Chathailriabhaigh** (1910–2001).

Tháinig sí chun saoil ar an 1 Meitheamh 1910, agus chuaigh sí i gConradh na Gaeilge ina cailín óg di. Rinne Eibhlín Ní Chathailriabhaigh athbheochan ar Oireachtas na Gaeilge arís sa bhliain 1939, in éineacht le Dónall Ó Dúill, agus í ina rúnaí ag an Oireachtas ina dhiaidh sin. 

Nuair a cuireadh tús le Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge, chaith Eibhlín tamall ina rúnaí ar an eagraíocht sin freisin. 

Bhí sí ina príomhghníomhaí in Ard-Chraobh Chonradh na Gaeilge fosta, agus ranganna Gaeilge á múineadh aici ansin. 

Fuair sí bás sa bhliain 2001.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1910
Catagóir:Básanna in 2001
Catagóir:Lucht Chonradh na Gaeilge
Éamú

Is éan é an **t-éamú** (*Dromaius novaehollandiae*). Is ball d'fhine na gCasuariidae é. Níl eitilt ag an éamú. Tá cónaí air san Astráil amháin. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Bultúr

Éan creiche atá oiriúnaithe chun splíonach a ithe is ea an **bultúr** nó **badhbh**. Gan cleití fada ar a ceann is gan aon bholadh uaithi. Tá badhbh an tSeandomhain in éabhlóid le 20 milliún bliain. Bhíodh sí ar fud an Domhain, ach anois níl sa Domhan Úr. Badhbh an Domhain Nua a bhíodh ar fud an Domhain tráth, níl sé ach i Meiriceá Thuaidh, Láir is Theas anois.

Ní grúpa tacsanomaíochta na bultúir; rangaítear bultúir an Domhain Nua (7 speiceas) san fhine Cathartidae, ach rangaítear bultúir an tSeandomhain (16 speiceas) san fhine Accipitridae, in éindí leis na hiolair, clamháin, seabhaic, srl.  

## Speicis roghnaithe
* Bultúir an tSeandomhain
** Bultúr luaithriúíl — *Aegypius monachus*
** Bultúr meigeallach — *Gypaetus barbatus*
** Bultúr uan — *Gypaetus barbatus*
** Bultúr droimgheal oirthearach — *Gyps bengalensis*
** Bultúr gríofa (Eoráiseach) nó badhbh ghríofa — *Gyps fulvus*
** Bultúr gobchaol — *Gyps tenuirostris*
** Bultúr Éigipteach — *Neophron percnopterus*
** Bultúr ceannann — *Trigonoceps occipitalis*
* Bultúir an Domhain Nua
** Bultúr turcach — *Cathartes aura*
** Condar na nAindéas — *Vultur gryphus*
** Ríbhultúr — *Sarcoramphus papa*

## Tagairtí

 

Catagóir:Éin
Muscicapidae

Tá 150 speiceas san fhine **Muscicapidae** (ga: **cuilirí** nó **cuilsealgairí**) atá dúchasach don seandomhan;  tá dhá chlann mhóra eile sa chuid eile den domhan. Is baill d'fhine na Passeridae iad.  

## Tréithe
Tá sciatháin ghearra leathana ar an cuilire. Seilgeann sé cuileoga eitilte trí shaghas luíocháin, ag fanacht ar chrann nó claí, agus nuair a théann cuileog thart, amach leis de rúid chun í a ghabháil.  

Caitheann an cuilsealgaire liath an geimhreadh i ndeisceart na hAfraice, agus bíonn in Éirinn ó Bhealtaine - go Meán Fómhair.  

Tógann sé a nead ar bhalla nó stoc crainn as caonach is gruaig. Tógann sé ál amháin sa bhliain. Más fliuch an samhradh, ní dhéanann sé go maith, ceal cuileog. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Georges de la Tour

Ba phéintéir Francach é **Georges de La Tour** a rugadh ar an 13 Márta 1593 agus a fuair bás ar an 30 Eanáir 1652. 

## Saothair

Íomhá:La Tour.jpg |*Naomh Iósaf* (1886)
Íomhá:Georges de La Tour 001.jpg |*Breith Íosa Críost* (~1644)
Íomhá:Georges de La Tour 022.jpg |*Brionglóid Iósaf* (1628-1645)


Catagóir:Péintéirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1593
Catagóir:Básanna i 1652
Sláinte mheabhrach

mion
Is é **sláinte mheabhrach** - nó **meabhairshláinte** - tuiscint ar dhea-bhail i do inchinn: go bhfuil tú ábalta beidh ag smaoineodh ag dearfach, go bhfuil tú ábalta déileáil leis na dúshláin agus na constaicí a tugann an saol duit. 

Is é fadhbanna sláinte mheabhrach dtéarmaí gur féidir a úsáid chun cur síos a dhéanamh ar an dóigh a glacann tú le imeachtaí pianmhar, strus nó brúnna. 

Nuair a bhíonn daoine faoi gruaim thig leo tiontaí thig mí-úsáid alcól nó mí-úsáid drugaí chun déileáil leis nó sa chás is measa, chuirfeadh siad lámh in bás féin.  

Le beith sláintiúil go meabhrach, ní beidh lionn dubh ort, beidh tú in i déileáil le do fadhbanna, is féidir leat smaoineamh ar dírí, is féidir leat glac le strus, tá tú dearfaí agus go bhfuil féin-mhuinín agat. 

* Meastar go bhfuil thart ar 450 milliún duine ar fud an domhain atá fadhb sláinte mheabhrach acu.
* Tá sheans níos mó go mbeidh lionn dubh nó imní ag mná na fir.
* Tá níos mó na 128 milliún daoine sa domhain atá ag brath ar alcóil mar gheall ar fadhbanna sláinte meabhrach. Tá seans níos mó go beidh fir ag brath ar alcóil, níos mó na mná.
* Tá neamhord sláinte meabhrach ag 1 in gach 10 páiste idir an aois 1 go 15
* Tá dhá nó níos mó neamhoird sláinte meabhrach ag 70% de dhaonra í phríosúin.

## Cabhair
Seo thíos samplaí éasca gur féidir le duine ar bith a dhéanamh chun feabhas a chur ar a mheabhairshláinte:

* Stop agus tarraing anáil! (Ná dean dearmad chun í a ligean amach!)
* Téigh amach ar shiúlóid san aer úr.
* Scríobh i ndialann buíochais faoi na rudaí maithe atá i do shaol.
* Caith am le do chairde, le do theaghlach nó le do pheata!
* Damhsaigh le ceol spraíúil.
* Tarraing nó dathaigh i leabhar dathúcháin.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Broc-chú

mion|clé|240px|Broc-chúnna
Pór madra a saothraíodh sa Ghearmáin ó bhrocairí beaga is ea an **broc-chú**. Beag le droim fhada is cosa gearra, an soc fada is na cluasa crochta. Úsáidtear chun seilge is cuirtear isteach i bpoill é. Trí mhéid — caighdeánach, bídeach, is coinín — agus is féidir le gach ceann acu a bheith mínmhosach, guaireach nó fadmhosach. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Magdeburg

thumb|300px|Magdeburg leis an ardeaglais

Is í **Magdeburg** príomhchathair na Sacsaine-Anhalt sa Ghearmáin. Tá sí suite cois Eilbe i lár na Sacsaine-Anhalt. 
Tá timpeall 230,000 duine ina gcónaí inti (2008) ach tá sí ar an dara cathair is mó sa stát: is í Halle an chathair is mó.

Rugadh Otto von Guericke i Magdeburg sa bhliain 1602.

## Féach freisin

* Ionsaí Magdeburg, 2024

## Íomhánna

íomhá:Magdeburg_Theater_der_Landeshauptstadt_2004_05.jpg| Magdeburg – An amharclann
íomhá:Magdeburg_Landtag_von_Sachsen_Anhalt_Domplatz_6-9_Foto_Wolfgang_Pehlemann_012_9A_2007.jpg|Magdeburg – An „Landtag“ (Parlaimint na Sacsaine-Anhalt)
íomhá:Saxony-Anhalt MD.svg|An tSacsain-Anhalt leis an bpríomhchathair Magdeburg i lár an stáit.
íomhá:Lage der kreisfreien Stadt Magdeburg in Deutschland.png|An tSacsain-Anhalt agus Magdeburg san Ghearmáin


## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Wikivoyage - Magdeburg (en)
* Magdeburg - Suíomh oifigiúil

Catagóir:Magdeburg
Cairdinéal

[mion|[:Íomhá:Tomás Ó Fiaich.jpg|Tomás Ó Fiaich]]
thumb|213x213px|Armas
Is ball de chléir na hEaglaise Caitlicí é **Cairdinéal** atá ainmnithe mar chomhairleoir pearsanta don Phápa, an chéim is airde san eaglais seachas an pápa féin. 

Tugtar Coláiste na gCairdinéal (*Collegium Cardinalium*) orthu mar ghrúpa, agus feidhmíonn siad mar chomhairleoirí ar feadh a saoil, nó go dtí go gcuirtear an teideal oinigh ar ceal. Is é an cúram is sollúnta atá orthu ná pápa nua a thoghadh i gcomhthionól  (le roinnt eisceachtaí), nuair a bhíonn an Suí Naofa folamh.

## Féach freisin

* Toghchán an Phápa
* Cairdinéil 

## Tagairtí

Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Cairdinéil
Easpag

deas|225px|thumb|Easpaig
Ball sinsearach den chléir Chríostaí is ea **easpag**.

## Féach freisin

* Prealáid

## Tagairtí

Catagóir:Easpaig
Catagóir:Cléir
Manach

deas|150px|thumb|Manach
Is ball de phobal reiligiúnach a ghlacann móid bhochtaineachta, gheanmaíochta, agus umhlaíochta é **manach**. 

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
David Jason

Is aisteoir Sasanach é **David Jason** a rugadh ar an 2 Feabhra 1940 in Edmonton, Londain Thuaidh. 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Only Fools and Horses
Seamanachas

Is éard is **seaman** ann ná cineál draoi nó lia sí atá ag iarraidh dul i dteagmháil le spioraid le bheith ina nasc cumarsáide idir iadsan agus an cine daonna. Bíonn **seamanachas** á chleachtadh ag pobail bhundúchasacha i Meiriceá Theas, i dTuaisceart na Rúise agus i measc na nEiscimeach inniu féin. Creideann lucht leanúna an tseamanachais go bhfuil an seaman in ann maolú ar an bhfearg a bhíonn ar na spioraid leis na daoine agus gur féidir leis tinneas an choirp a leigheas trí chaoi cheart a chur ar an anam. Go ginearálta, tarraingíonn an seaman támhnéal air féin agus é ag caidreamh na spiorad a fhad is a fhanann sé faoi thámhnéal, dar leis féin. Is féidir leis drugaí siabhraigineacha a thógáil leis an támhnéal a spreagadh, ach is féidir leis é féin a thuirsiú ag damhsa freisin. 

An focal féin *seaman*, tháinig sé ó na teangacha Tuircice. Bhí cleachtais sheamanacha coitianta go maith i measc lucht labhartha na dteangacha seo, go dtí go bhfuair Ioslam an ceann ab fhearr ar an seamanachas.

## Scannáin

* Quantum Men (Carlos Serrano Azcona) Spain 2011
* Other Worlds (Jan Kounen) France 2004
* Bells From the Deep (Werner Herzog) Germany 1993
* The Mad Masters (Jean Rouch) France 1955
* Au pays des mages noirs (Jean Rouch) France 1947

## Leabhair

* Shaman  (2013) - Is úrscéal Béarla le Kim Stanley Robinson. Insíonn sé an scéal faoin fhear óg a théann faoi oiliúint a bheith seaman, in am na hOighearaoise in amanna réamhstairiúla.

## Tagairtí

Catagóir:Seamanachas
Bean rialta

deas|250px|thumb|Mná rialta
Is ball baineann de phobal reiligiúnach a chónaíonn faoi mhóideanna bochtanais, geanmnaíochta agus umhlaíochta í **bean rialta**. 

Catagóir:Mná rialta
Gé ghiúrainn

Is speiceas éan é ***Branta leucopsis***, ar a dtugtar an **ghé ghiúrainn**, nó an **ghé giúrainn** de réir an Chaighdeáin nua.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Sagart

Is éard is **sagart** ann ná duine in ord beannaithe, go háirithe san Eaglais Chaitliceach, Ortadocsach, nó Anglacánach, a bhfuil údarás aige 
seirbhísí eaglasta agus sacraimintí a riar. Tháinig an focal isteach sa Ghaeilge ón Laidin *sacerdos*.

clé|250px|thumb|Sagart

## Tagairtí

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Sagairt
Bruce Springsteen

Ceoltóir Meiriceánach is ea **Bruce Frederick Joseph Springsteen** a rugadh ar 23 Meán Fómhair 1949. 

## Beathaisnéis
Rugadh Bruce Springsteen i Long Branch, New Jersey do Douglas "Dutch" Springsteen agus Adele Ann Zerilli. Ba de shliocht Ollannach agus Éireannach a athair cé gur de shliocht na hIodáile a mháthair. Bhí tionchar ag Elvis Presley agus Frank Sinatra ar a chuid ceoil.

## Dioscliosta

### Albaim stiúideo
**Greetings from Asbury Park, N.J.* (1973)
**The Wild, the Innocent & the E Street Shuffle* (1973)
**Born to Run* (1975)
**Darkness on the Edge of Town* (1978)
**The River* (1980)
**Nebraska* (1982)
**Born in the U.S.A.* (1984)
**Tunnel of Love* (1987)
**Human Touch* (1992)
**Lucky Town* (1992)
**The Ghost of Tom Joad* (1995)
**The Rising* (2002)
**Devils & Dust* (2005)
**We Shall Overcome: The Seeger Sessions' (2006)
**Magic* (2007)
**Working on a Dream* (2009)
**Wrecking Ball* (2012)
**High Hopes* (2014)
* *Western Stars* (2019)
* *Letter to you* (2020)
* *Only the Strong Survive* (2022)

=== Beo ===
**Live 1975–85* (1986)
**In Concert/MTV Plugged* (1993)
**Live in New York City*(2001)
**Hammersmith Odeon London '75* (2006)
**Live in Dublin* (2007)
**Springsteen on Broadway'' (2018)

## Tagairtí

Catagóir:Rac-cheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Teampall Chastór agus Phollacs

Foirgneamh ársa is ea ** Teampaill Chastór agus Phollacs** (Iodáilis: *Tempio Dei Dioscuri*) san Fhóram Rómhánach, an Róimh, an Iodáil Láir. Tógadh é ar dtús mar bhuíochais as an mbua ag Cath Loch Regillus (495 BC). Ba iad Castór agus Pollacs (Gréigis: *Polydeuces*) na Dioscuri, nó Gemini (an "cúpla"), mic Shéas (Iúpatar) agus Leda. Tháinig an cultas reiligiún chun na Róimh ón nGréig, tríd Magna Graecia agus cultúr na Gréige ó Dheisceart na hIodáile.

## Tagairtí

Catagóir:An tSean-Róimh
Catagóir:Eaglais
Catagóir:Ionaid turasóireachta
Friedrich Wilhelm Argelander

Réalteolaí Gearmánach ab ea **Friedrich Wilhelm August Argelander** (1799-1875) a chaith tréimhse fhada ag obair san Fhionlainn, ó bhí lucht gaoil aige sa tír. Rinne sé taighde ar dhualghluaisne na réaltaí agus d'fhoilsigh sé réaltchatalóg thábhachtach, an Bonner Durchmusterung. Bhí sé ina cheannródaí ag áitiú ar na hamaitéaraigh réalteolaíochta cabhrú leis na réalteolaithe proifisiúnta. Thuig sé nach bhféadfadh na saineolaithe súil a choinneáil ar gach cearn den spéir agus go raibh a lán daoine amuigh a raibh spéis acu i bhfeiniméin na spéire, agus go bhféadfadh na hamaitéaraigh súil lucht na ceirde a tharraingt ar fhorbairtí suimiúla thuas ansin.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1875
Catagóir:Daoine a rugadh i 1799
Catagóir:Fir
Catagóir:Réalteolaithe Gearmánacha
MV Rachel Corrie

Is cóstóir 499GT faoi úinéireacht agus faoi oibriú chraobh na hÉireann den Ghluaiseacht Shaoirse Gaza é an ** MV Rachel Corrie**. Ainmníodh an long in onóir do Rachel Corrie, iarbhall de chuid Ghluaiseacht na Dlúthpháirtíochta Idirnáisiúnta (GDI). Brúdh chun báis í le hollscartaire D9 de chuid Fórsaí Cosanta Iosrael (FCI) nuair a bhí sí ar leathghlúin os comhair tigh Palaistíneach áitiúil. Bhí sí ag gníomhú mar sciath dhaonna, ag iarraidh cosc a chur ar fhórsaí Iosrael an teach a scartáil.

***Carsten*** an t-ainm a bhí air ar dtús báire agus bhí an hainmneacha ***Norasia Attika*** agus ***Manya*** air freisin ina dhiaidh sin.
Idircheap Fórsaí Cosanta Iosrael an long ar an 5 Meitheamh 2010, timpeall 55 ciliméadar ó Ghaza, nuair a bhí sí ag déanamh iarracht cabhrach a thabhairt i dtír sa chuid sin de chríoch na Palaistíne. Páirtmaoinigh an eagraíocht Mhalaeisiach, an **Perdana Global Peace Organization** an feachtas.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachracha
* Israeli troops 'board Rachel Corrie Gaza aid ship'
* The 'Rachel Corrie' ship and crew sail to Gaza 
* URGENT : L'Équipement du Rachel Corrie a été Brouillée par Israel 
* Irish ship the Rachel Corrie is making it's way to Gaza 

Catagóir:Longa
Acht (Éire) Riar na Córa (Teanga) 1737

Acht a ritheadh i bParlaimint na hÉireann sa bhliain 1737 a bhí in **Acht (Éire) Riar na Córa (Teanga) 1737**  nó  **An tAcht um Riar an Cheartais (Éire) 1737** (Béarla: *Administration of Justice (Language) Act (Ireland) 1737*), píosa reachtaíochta a tháinig isteach le linn aimsir na bPéindlithe, sraith de dhlíthe a chuir cos ar bolg ar na Gaeil i gcoitinne agus ar na Caitlicigh go háirithe. B'éigean d'imeachtaí cúirte a stiúradh sa Bhéarla amháin, maille le dhoiciméid ghaolmhara, rud a d’fhág nach raibh cead an Ghaeilge a úsáid sna cúirteanna i dTuaisceart Éireann le breis is 300 bliain.   

Rinneadh aisghairm ar an reachtaíocht seo ó Dheas sa bhliain 1962. Ach go dtí 2025, cuireadh cosc ar úsáid na Gaeilge sna cúirteanna ó Thuaidh.  Cé nach raibh an dlí seo in úsáid ar feadh na gcéadta bliain agus nár tugadh aird ar bith air ó d’imigh an fheidhm uaidh, léirigh a leithéid an cineál sochaí choilíneach ghéarleanúnach sheicteach chiníoch a chuir an Bhreatain i bhfeidhm in Éirinn go stairiúil.
[clé|mion|[Hilary Benn]]
In 2025, bhí sé dearbhaithe ag Hilary Benn go ndéanfaidh sé aisghairm ar an Acht.  Rinneadh an dlí a aisghairm mar chuid den acht féiniúlachta agus teanga a tháinig isteach i dTuaisceart Éireann mí na Nollag 2022.   Cé go raibh an aisghairm mar mhír lárnach den Acht nua Féiniúlachta agus Teanga a tháinig isteach i mí na Nollag 2022, bhí dualgas ar an Rúnaí Stáit an mhír áirithe sin a cheadú é féin, rud nár tharla go dtí mí Feabhra 2025.   Cloch mhíle stairiúil a bhí in aisghairm acht 1737 ar an aistear i dtreo chearta teanga cuimsitheacha a bhaint amach do phobal na Gaeilge ó thuaidh.

Is faoi Aire Naomi Long CTR atá an polasaí nua maidir le húsáid na Gaeilge sna cúirteanna a chur le chéile.

Chinn Ollscoil na Banríona i mBéal Feirste le céim sa dlí agus sa nGaeilge a chur ar fáil. 

## Féach freisin

* Acht Díbeartha, 1697
* Fuascailt na gCaitliceach
* Na Péindlíthe
* Hilary Benn

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Droim láimhe is diúltú glan don Ghaeilge 
* Revised Statute from The UK Statute Law Database
* (Athbhreithniú Breithiúnach) IN THE MATTER OF AN APPLICATION BY CAOIMHIN MacGIOLLA CATHAIN FOR JUDICIAL REVIEW, AND IN A MATTER OF A DECISION BY THE NORTHERN IRELAND COURT SERVICE, AND IN THE MATTER OF THE ADMINISTRATION OF JUSTICE (LANGUAGE) ACT (IRELAND) 1737 
* [Cheistigh [Mark Durkan] an tAire Dlí, An tUas. David Ford]
* adams-ag-tacu-le-caoimhin-pobal-sa-chuirt  
* Céim Siar Maidir le Stádas na Gaeilge ó Thuaidh 

Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann
Catagóir:Dlíthe na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Stair na Gaeilge
Catagóir:Dlíthe Shasana
Catagóir:Péindlíthe na hÉireann
Síolghé

Gé a phóraíonn i dtuaisceart na hEorpa agus san Eor-Sibéir é an t-**síolghé**. Tá dhá chineál ar leith aici  

* ceann amháin ina gcónaí  ghnáthóga sa thaiga,  agus
* ceann eile sa tundra.

Aithníonn Aontas Éaneolaithe Mheiriceá agus an IOC (na speicis síolghé thaiga agus síolghé thundra) ach meastar iad seo mar speicis ar leithligh, ag údaráis eile, mar shampla  Aontas Éaneolaithe na Breataine.Tá sí imirceach agus, sa gheimhreadh, fanann sí  níos faide ó dheas san Eoraip agus san Áise.

## Féach freisin

* Síolghé thaiga
* Síolghé thundra

## Tagairtí
Néandartálach

Ba ainmhí mór é an **néandartálach**. Mamach atá ann. Is hominin imithe in éag Eoráiseach é Néandartálaigh. Tháinig siad ó hominins a d’fhág an Afraic timpeall milliún bliain ó shin (An tSean-Chlochaois). D’éag Neanderthal thart ar 40 míle bliain ó shin. Rinne siad meascadh le homo sapiens i roinnt réigiún. D'ainmnigh an tOllamh William King ar Coláiste na hOllscoile, Gaillimh an speiceas seo.

Creidtear gur tháinig na Naindirtéalaigh chun cinn thart ar 400,000 bliain ó shin. D’fhorbair siad as grúpa níos luaithe d’Homo heidelbergensis, a bhí ina gcónaí san Eoraip. Faoi 200,000 bliain ó shin, bhí an speiceas seo leathnaithe amach go leor ar fud na hEorpa agus cuid mhaith d’Áise an Iarthair ,ó thuaidh na Fraince go dtí na hUrals, agus ó dheas go dtí an Meánoirthear.

Fuarthas iarsmaí na Naindirtéalach i dtíortha éagsúla, lena n-áirítear an Fhrainc, an Ghearmáin, an Spáinn, an tSiria agus an Iaráic. Bhí siad oiriúnaithe go maith don aeráid fhuar a bhain leis an oighearaois.

## Gnéithe coirp

Bhí na Naindirtéalaigh níos géire agus níos láidre ná an duine nua-aimseartha (Homo sapiens). Bhí cnámharlach láidir, guaillí leathan, agus géaga gearra acu, rud a chabhraigh leo teas a choinneáil i gclimate fuar. Bhí cloigeann mór orthu le méadú breise ar an limistéar tábhachtach don radharc agus don boladh. Cé go raibh a gcuid inchinn chomh mór nó fiú níos mó ná inchinn an duine nua-aimseartha i méid, níl sé cinnte go raibh cumais chognaíocha comhchosúla acu i ngach slí.

## Modh maireachtála

Ba sealgairí agus bailitheoirí bia iad na Naindirtéalaigh. Bhain siad leas as ainmhithe móra mar mhamut, tarbh fiáin agus fianna, agus bhí siad ábalta obair i ngrúpaí le haghaidh seilge. D'úsáid siad uirlisí cloiche deartha go cúramach, cosúil le lanna, scianóga agus scrapers chun feoil a ghearradh agus craicne a ullmhú.

Tá fianaise ann freisin gur bhailigh siad plandaí áirithe, cé gur ar sheilg a bhí a mbéim is mó.

## Naisc sheachtracha
* Aimsíodh “Seanfhear La Chapelle” 
## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:Antraipeolaíocht
Catagóir:Ré Phailéiliteach
Idirghníomhú lag

Is é atá san **idirghníomhú lag** nó **fórsa núicléach lag** ná ceann de na 4 fórsaí bunúsacha idir cháithníní fo-adamhacha, mar aon leis an leictreamaighnéadas, an t-idirghníomhú láidir, agus an imtharraingt. Is mar thoradh ar W nó Z bósón a mhalartú a chruthaítear an fórsa lag, mar a thugtar air uaireanta. Is é an t-idirgnhíomhú lag is cúis le béite-mheath (meath radaighníomhamh ina dtiontaíonn prótón chun bheith ina neodrón trí leictreon agus fríth-neoidríonó a chur amach). Bíonn an fórsa lag "lag" mar gheall ar mhais ard an W agus a Z a iompraíonn an fórsa. Tá mais acu siúd atá ~80-90 níos mó ná mais an phrótóin, rud a chiallaíonn go bhfuil an t-idirghníomhú gearr-raonach go leor i gcomparáid leis na bhfórsaí eile.

Tá neart tréithe sainiúla ag an idirghníomhú lag. Is é an t-idirghníomhú lag an t-aon idirghníomhú go bhfuil ar a chumas cuarc de shaghas amháin a thiontú go cuarc de shaghas eile. Deineann an t-idirghníomhú idirdhealú ar bhonn paireachta---ní bhaineann sé ach le cáithníní ciotacha. Is gné sainiúil freisin go bhfuil mais ag iompróirí an idirghníomhaithe. 

Tá dhá cháithnín ann a iompraíonn an fórsa seo. Tá lucht leictreach ag ceann acu, an W bósón. Is féidir leaptón luchtaithe a thiontú ina neoidríonó trí W-cháithnín a chur amach, nó cuarc a thiontú go aon chuarc eile nach bhfuil an lucht leictreach céanna is atá ag an gcéad cheann. Tá an Z bósón neodrach ó thaobh a luchta de, agus cosúil ar bhealach leis an bhfótón, ach go bhfuil sé ar a chumas idirghníomhú le neoidríonónna. 

De réir na teoirice leictrealaige, tá dlúthbhaint idir an t-idirgnhíomhú lag agus an leictreamaighnéadas. Ceaptar dur dhá ghné iad d'aon fhórsa bunúsach anois. Is é an bósón Higgs a thugann mais do na cáithníní bunúsacha sa teoiric seo, agus tá fisiceoirí ar a thóir siúd ag an LHC faoi láthair.

Catagóir:Fisic cháithníní
Rachel Corrie

Ba bhall í **Rachel Corrie Aliene** (10 Aibreán, 1979 - 16 Márta, 2003) de chomhalta Meiriceánach de chuid Ghluaiseacht na Dlúthpháirtíochta Idirnáisiúnta (GDI). Brúdh chun báis í le hollscartaire D9 de chuid Fórsaí Cosanta Iosrael (FCI) nuair a bhí sí ar leathghlúin os comhair tigh Palaistíneach áitiúil. Bhí sí ag gníomhú mar sciath dhaonna, ag iarraidh cosc a chur ar fhórsaí Iosrael an teach a scartáil. Mhaígh an FCI gur tharla a bás mar gheall ar amharc teoranta thiománaí an ollscartaire, ach deir comhaltaí an GDI "Ní raibh aon rud ann le radharc an thiománaí a theimhliú". Daltaí de chuid an Evergreen State College a bhí inti a thóg sos bliana chun taisteal chuig Stráice Gaza i rith an Dara Intifada.

## Naisc sheachtracha
* Versio asertanta, ke akcidente mortis Rachel Corrie (Fraincis)
* Rachel Corrie Memorial (Béarla)
* Rachel Corrie Foundation
* Rachel Corrie Facts 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:Básanna in 2003
Aisling (litríocht na Gaeilge)

Is éard is **aisling** ann, mar a thuigtear an téarma i stair litríocht na Gaeilge, ná seánra filíochta ina dtagann bean arb í pearsanú na hÉireann í chuig an bhfile agus é ina chodladh. Mar sin, fís brionglóide atá i gceist go bunúsach. Tugtar *spéirbhean* ar an mbean, go háirithe más bean óg álainn í, ach is féidir nach bhfuil inti ach *seanbhean bhocht*. Go tipiciúil, bíonn an bhean seo ag déanamh a gearáin faoi chruachás na hÉireann, agus dóchas aici as an bprionsa Stíobhartach a thiocfaidh ag saoradh na tíre ó bhráca. 

Bhí aislingí polaitiúla den chineál seo an-choitianta san tseachtú agus san ochtú haois déag, ach roimhe sin, bhí dánta neamhpholaitiúla ag baint úsáide as an bhfoirmle chéanna. Ní raibh i gceist leis an spéirbhean iontu ach siombail an Earraigh, an dúlra nó na filíochta. Bhí an aisling neamhpholaitiúil bunaithe ar sheánra Francach an *reverdie*, a chuaigh siar go laethanta na dtrúbadóirí i ndeisceart na Fraince sa Mheánaois. I ré an Mheán-Bhéarla, bhí na filí Béarla féin ag scríobh filíocht i stíl an *reverdie*.

Ba é Aogán Ó Rathaille a chuir tús leis an aisling pholaitiúil, agus tugtar, fiú, "athair na haislinge" air. Rinne seisean gléas láidir bolscaireachta den aisling, ach ina dhiaidh-sean, tháinig meath ar an seánra in imeacht na mblianta, agus i ndeireadh na hochtú haois déag, ní raibh san aisling ach foirmle smolchaite a rabhthas ag spochadh fúithi. San am sin a chum Brian Merriman a dhán fada *Cúirt an Mheán Oíche*, ar scigaithris é ar an aisling go bunúsach.

Aislingí clúiteacha iad *Gile na Gile* le hAogán Ó Rathaille, *Róisín Dubh* le file anaithnid, agus *Úirchill an Chreagáin* le hArt Mac Cumhthaigh.

Tá clú agus cáil ar Bhreandán Ó Buachalla as an taighde cuimsitheach a rinne sé ar an seánra seo. Sa bhliain 1996, d'fhoilsigh sé leabhar téagartha faoin seánra, *Aisling Ghéar*.
Catagóir:Litríocht na Gaeilge
Frans Hals

Ba phéintéir Ollannach é **Frans Hals** a rugadh timpeall an bhliain 1582, agus a fuair bás sa bhliain 1666. 

## Saothair

Íomhá:Frans Hals - Luitspelende nar.jpg |*Ceoltóir* (1623-1624)
Íomhá:Frans Hals - Zigeunermeisje.jpg |*Cailín Giofógach * (1628-1630)
Íomhá:Frans Hals 1644 Portrait of Joseph Coymans.jpg |*Joseph Coymans* (1644)


Catagóir:Péintéirí Ollannacha
Catagóir:Daoine a rugadh sna 1580í
Catagóir:Básanna i 1666
Boston Common

mion|clé|Boston Common sa bhliain 1870
Is páirc phoiblí i lár na cathrach i mBostún, Massachusetts é **Boston Common**. Tugtar *Boston Commons* air scaití cé gur *Boston Common* an t-ainm oifigiúil.

## Tagairtí

Catagóir:Páirceanna
Catagóir:Bostún
Colún comhairle

mion|Ask Dr. Goff, State 1990
Is éard atá i gceist le **colún comhairle** nó **colún crá croí** ná colúnaí ar nuachtán nó ar iris a bhíonn ag tabhairt comhairle do na léitheoirí i gcúrsaí grá, caidrimh nó fiú craicinn. Bíonn na léitheoirí ag cur litreacha chuige nó chuici, agus an colúnaí á bhfreagairt. Uaireanta ní bhíonn i gceist leis an "údar" ach sórt branda, agus foireann ag scríobh agus ag freagairt na litreach thar cionn an "údair".
[mion|Cuireann an iris [Nós.ie fáilte roimh gach cineál ceiste ]]

### Gaeilge
Cuireann an iris Nós.ie fáilte roimh gach cineál ceiste i gComhairle Carad, scríofa ag Kathryn, colún comhairle a fhreagraíonn na ceisteanna ciotacha sin nach bhfuil aon chur amach againn orthu.  Glacfar le ceisteanna faoin chairdeas, oideachas, taisteal, poist, agus gnéas. Níl aon leisce ar Kathryn dul i ngleic leis an fadhbanna is mó, is casta agus is aistí atá ag Gaeil na linne seo.

## Féach freisin
* Iriseoireacht

## Tagairtí

*
Catagóir:Nuachtáin
Catagóir:Scríbhneoireacht
Marcas Soiscéalaí

Is naomh Críostaí agus údar Soiscéal Naofa Íosa Críost de réir Mharcais é **Naomh Marcas Soiscéalaí** (Sean-Ghréigis: Μάρκος; r. t. 15 – b. Earrach na bliana 68). Siombail Mharcais is ea an leon. San Eaglais Chaitliceach ceiliúrtar Féile Mharcais ar 25 Aibreán.

## Féach freisin

* Matha Soiscéalaí
* Lúcás Soiscéalaí
* Eoin Soiscéalaí

## Tagairtí
  
  

Catagóir:Básanna i 68
Catagóir:Ceartchreidmheachas
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglais Ortadocsach Choptach
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Naoimh
Catagóir:Scríbhneoirí na Sean-Róimhe
Ialtóg mheasa

Is fine laistigh den ord Chiroptera (na hialtóga) é **Pteropodidae**. Tugtar **ialtóga na meas** nó **ialtóga measa** ar bhaill den fhine seo (Béarla: *fruit bats* nó *megabats*). Is iad an t-aon bhall den forfhine **Pteropodoidea**, ceann de dhá fhorfhine san fho-ord Yinpterochiroptera. Tá cur síos déanta ar 197 speiceas ialtóg na meas, suas go dtí 2018.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Ialtóga
Stadio Luigi Ferraris

Is staidiam peile atá suite i gceantar na Marassi, Genova é an **Stadio Luigi Ferraris**. Imríonn dhá fhoireann ansin, Genoa agus Sampdoria. D'óstáil sé cluichí i gCoirn an Domhain sna blianta 1934 agus 1990, lena n-áirítear an cluiche idir Éire agus an Rómáin ar 25 Meitheamh 1990.

## Tagairtí

Catagóir:Staideanna spóirt san Iodáil