Matthew Nathan

Oifigeach Briotanach agus riarthóir coilíneach ab ea Sir **Matthew Nathan** (3 Eanáir 1862 - 18 Aibreán 1939). Bhí sé ina Ghobharnóir ar Shiarra Leon, Cósta an Óir, Hong Cong, Natal agus Queensland. Bhí sé ina Fho-Rúnaí d'Éirinn ó 1914 go 1916, agus tá bhí sé freagrach, i gcomhar leis an bPríomh-Rúnaí, Augustine Birrell, as riarachán na hÉireann sna blianta díreach roimh Éirí Amach na Cásca.

## Óige agus luathghairm bheatha
Rugadh Nathan i Paddington, Londain, Sasana. Ba de shliocht Giúdach é agus ba é an dara mac leis an bhfear gnó Jonah Nathan agus Miriam Jacob Nathan. Ba dheartháir é don Choirnéal Sir Frederick Nathan, oifigeach san Airtléire Ríoga agus ceannfort ar Waltham Abbey Royal Gunpowder Mills, agus do Sir Nathaniel Nathan, breitheamh coilíneach in Oileán na Tríonóide agus Tobága.

Cuireadh oideachas ar Nathan sa Royal Military Academy, Woolwich, áit ar bhuaigh sé Bonn Pollock (1880) sular ceapadh chuig na *Royal Engineers* é i 1880. Lean sé lena chuid oiliúna ag an *School of Military Engineering* i Chatham ó 1880 go 1884.

Cuireadh Nathan ar thurasanna míleata go dtí an tSúdáin (1884 -1885) agus go dtí Lushai na hIndia (1889 -1894). Sa bhliain 1889, tugadh ardú céime dó ina chaptaen, agus rinneadh rúnaí de ar Choiste Cosanta na gCoilíneachtaí idir 1896 agus 1898. Tugadh ardú céime go maor sa bhliain 1898.

## Seirbhís Choilíneach
Ceapadh Nathan ina ghobharnóir gníomhach ar Shiarra Leon ó 1899 go 1900. Ag deireadh na bliana, ceapadh é ina ghobharnóir ar Chósta an Óir, post a bhí aige go dtí 1903. Sa bhliain 1902, 

D'iompórtáil Nathan carr gaile Gardner-Serpollet Francach arbh fhiú £543 é, go dtí Cósta an Óir lena úsáid ar bhóithre timpeall Accra. Ceapadh é ina Ridire-Cheannasaí d’Ord Naomh Mícheál agus Naomh Seoirse (KCMG) i Liosta Gradam an Chorónaithe 1902, a foilsíodh ar 26 Meitheamh 1902.

Sa bhliain 1903, ceapadh Nathan ina Ghobharnóir ar Hong Cong, post a bhí aige go dtí 1907. Le linn a thréimhse san oifig, bhain Nathan úsáid as a chúlra innealtóireachta chun polasaí lárnach pleanála agus athchóirithe uirbí a bhunú. Thóg sé príomhbhóthar trí limistéar riascach Leithinis Kowloon. Cé gur tugadh "Nathan's Folly" air ag an am, d'fhorbair sé ina ascaill siopadóireachta mhór, ar a tugadh Nathan Road ina dhiaidh sin . Cuireadh tús le tógáil Iarnróid Kowloon-Canton le linn na tréimhse seo.

Sa bhliain 1907, ceapadh Nathan ina Ghobharnóir ar Natal (post a bhí aige go dtí 1909). An bhliain chéanna sin, tugadh ardú céime dó go céim Leifteanantchoirnéil. Sa bhliain 1909, d’fhill sé ar Shasana agus bhí sé ina Rúnaí ar an bPostoifig Ghinearálta go dtí 1911. Bhí sé ina Chathaoirleach ar an Board of Inland Revenue ó 1911 go 1914.

## Fo-Rúnaí na hÉireann
Ceapadh Nathan ina Fho-Rúnaí d'Éirinn go déanach i 1914, go gairid i ndiaidh thús an Chéad Chogaidh Dhomhanda agus achtú Acht an Rialtais Dúchais 1914. Ba é an Príomh-Rúnaí, Augustine Birrell, a shárcheannasaí díreach. Ba phost searmanais den chuid is mó é Ard-Leifteanant na hÉireann ag an am sin, agus chaith an Príomh-Rúnaí cuid mhór dá chuid ama i Londain, áit a raibh sé ina bhall den Chomh-Aireacht. Dá bhrí sin, ba é an Fo-Rúnaí ceannasaí an riaracháin in Éirinn go héifeachtach.

Ba é jab Nathan ná idirchaidreamh a dhéanamh leis an bPáirtí Parlaiminteach Éireannach (PPÉ) chun iad a ullmhú don fhéinrialtas. Bhí imní air freisin faoi earcaíocht in Éirinn agus fuair sé tuairiscí rialta ó na póilíní agus ón arm faoi ghníomhaíochtaí frith-earcaíochta agus neamhspleáchais, lena n-áirítear bagairt ionradh Gearmánach nó tuirlingt arm chun tacú le héirí amach Éireannach. Bhí Nathan buartha faoin líon méadaitheach scarúnaithe sa státseirbhís, agus scríobh Nathan chuig na húdaráis go n - aistreofaí go Sasana iad, agus sa deireadh fuair sé cead ón gcomh-aireacht do litir ag tabhairt rabhaidh do státseirbhísigh go gcuirfí as a bpost iad dá bhfanfaidís ina mbaill de Óglaigh na hÉireann (1913-1919). Bhain sé úsáid as Acht um Chosaint na Ríochta 1914 chun nuachtáin a mheas sé a bheith ceannairceach a chur faoi chois, i gcoinne chomhairle an PPÉ. Go ginearálta, áfach, sheachain sé aon ghníomh a d’fhéadfadh foréigean a spreagadh.

Ar an 21 Aibreán 1916, cuireadh in iúl do Nathan gur gabhadh long Ghearmánach a raibh airm agus armlón inti amach ó chósta Chontae Chiarraí agus gur gabhadh fear tar éis dó teacht i dtír ó shoitheach eile. Aithníodh an fear gafa ina dhiaidh sin mar an Ridire Roger Ruairí Mac Easmainn. Cuireadh slógadh na nÓglach a bhí sceidealaithe do Dhomhnach Cásca ar ceal an lá roimhe sin. Ós rud é gur chreid Nathan go raibh an t-éirí amach curtha ó dhoras, phléigh sé leis an Ard-Leifteanant Ivor Guest (1ú Bíocunta Wimborne) an gá le ruathar a dhéanamh ar na háitribh a bhain leis na hÓglaigh agus Arm Cathartha na hÉireann agus a gceannairí a ghabháil. Chuir Nathan glaoch ar Bhirrell, an Príomh-Rúnaí, i Londain chun cead a fháil do na gníomhartha seo.

Ar Luan Cásca, agus é ina oifig i gCaisleán Bhaile Átha Cliath ag fanacht le freagra ó Bhirrell, phléasc Éirí Amach na Cásca amach agus rinneadh ionsaí ar Chaisleán Bhaile Átha Cliath féin. Dúnadh geataí an chaisleáin agus níor chuir na reibiliúnaigh brú ar an ionsaí, ach bhí Nathan ina phríosúnach beagnach go dtí gur tháinig trúpaí ó champa an Churraigh tráthnóna Dé Luain. D'fhan Nathan ag an gcaisleán don chuid eile den tseachtain (bhog sé go dtí na stáblaí chun fáilte a chur roimh na saighdiúirí), áit ar choinnigh sé i dteagmháil le Londain, ag coinneáil an rialtais ar an eolas faoin scéal agus ag cabhrú le ceisteanna a fhreagairt sa Pharlaimint.

Tháinig deireadh leis an Éirí Amach ar an 30 Aibreán. Ar an lá céanna, thairg Birrell éirí as, agus ar an 3 Bealtaine, ar iarratas Bhirrell, d’éirigh Nathan as freisin. Cháin an Coimisiún Ríoga ar Éirí Amach 1916 (Coimisiún Hardinge) Birrell agus Nathan, go háirithe a theip gníomhú i gcoinne na reibiliúnach sna seachtainí agus sna míonna roimh an éirí amach.

## Deireadh gairme
Tar éis dó éirí as, ceapadh Nathan ina Rúnaí ar an Roinn Pinsin, post a bhí aige go dtí 1919. Sa bhliain 1920, ceapadh ina Ghobharnóir ar Queensland é, post a bhí aige go dtí 1925. Ba é seo a phost deireanach sa tSeirbhís Choilíneach. Le linn a thréimhse, thacaigh Nathan go gníomhach le himirce Bhriotanach go Queensland. Sa bhliain 1922, bhunaigh sé féin agus Henry Caselli Richards Coiste na Mórsceire Bacainní. BHí sé ina ar Sheansailéir ar Ollscoil Queensland ó 1922 go 1925 agus fuair sé dochtúireacht oinigh sa bhliain 1925. Tar éis dá théarma mar ghobharnóir dul in éag, d’fhág Nathan Queensland chun dul ar scor go Somerset, Sasana, áit ar fuair sé bás i sráidbhaile West Coker sa bhliain 1939. Tá sé curtha i Reilig Ghiúdach Willesden, Londain.

Ainmníodh Nathan Road, príomh-artaire tráchtála Leithinis Kowloon (ar a dtugtar an Míle Órga freisin), ina onóir. San Astráil, ainmníodh Nathan agus Nathan Heights i mBrisbane (príomhchathair Queensland) agus Nathan Street i mbruachbhaile Deakin i Canberra ina onóir. Ainmníodh Nathan House, scoil chónaithe do mhic léinn Foirm 2 i gColáiste Maritzburg i Pietermaritzburg, san Afraic Theas, ina onóir. Tá sráid i Scottburgh, san Afraic Theas, ainmnithe i ndiaidh Sir Matthew Nathan freisin.

## Tuilleadh léitheoireachta
*Paul D. Wilson, 'Nathan, Sir Matthew (1862–1939)', Australian Dictionary of Biography, Volume 10, MUP, 1986, pp.&nbsp;667–668
* Sir Matthew Nathan at the Jewish encyclopedia

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1862
Catagóir:Básanna i 1939
Catagóir:Gobharnóirí Hong Cong
Catagóir:Gobharnóirí Queensland
Catagóir:Giúdaigh Shasana
Catagóir:Polaiteoirí Giúdacha na hAstráile
Catagóir:Céimithe an Acadaimh Mhíleata Ríoga, Woolwich
Catagóir:Fo-rúnaithe d'Éirinn
Catagóir:Rúnaithe Ard-Oifig an Phoist
Catagóir:Baill de Ríchomhairle na hÉireann
Catagóir:Pearsanra míleata ó Chathair Westminster
Catagóir:Daoine as Paddington
Catagóir:Curtha ag Reilig Ghiúdach Willesden
Catagóir:Polaiteoirí na Breataine sa 20ú haois
Catagóir:Gobharnóirí Natal
Catagóir:Daoine Briotanacha san India Bhriotanach
Catagóir:Innealtóirí Sasanacha