open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
17 Meitheamh

Is é an **17 Meitheamh** an 168ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 169ú lá i mbliain bhisigh. Tá 197 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Íoslainn - Féile Náisiúnta (*Þjóðhátíðardagurinn*)

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1239 — Éadbhard I, Rí Shasana (b.1307)
* 1682 — Karl XII, Rí na Sualainne (b.1718)
* 1818 — Charles François Gounod, cumadóir Francach (b 1893)
* 1832 — William Crookes, ceimiceoir agus fisiceoir Briotanach (b 1919)
* 1881 — Tommy Burns, Dornálaí Ceanadach (b.1955)
* 1882 — Igor Stravinsky, cumadóir Rúiseach (b.1971)
* 1884 — Bryan Cooper, polaiteoir Éireannach (b 1930)
* 1884 — Patrick Little, polaiteoir agus iriseoir Éireannach (b 1963)
* 1888 — Heinz Guderian, ginearál Gearmánach (b 1954)
* 1898 — M. C. Escher, ealaíontóir grafach Ísiltíreach (b 1972)
* 1905 — John McCann, polaiteoir Éireannach (b 1980)
* 1920 — François Jacob, Bithcheimicí (b. 2013) 
* 1936 — Ken Loach, stiúrthóir teilifíse agus scannán
* 1937 — Luis Manuel Rodríguez, dornálaí Cúbach (b 1996)
* 1938 — Grethe Ingmann, amhránaí Danmhargach (b. 1990)
* 1942 — Mohamed ElBaradei, taidhleoir Éigipteach
* 1943 — Newt Gingrich, polaiteoir, údar, agus staraí Meiriceánach
* 1945 — Ken Livingstone, Méara Londan 2000-2008
* 1945 — Mary Laffoy, breitheamh Éireannach
* 1960 — John Curran, polaiteoir Éireannach
* 1975 — Alice Mary Higgins, polaiteoir Éireannach
* 1980 — Venus Williams,  imreoir leadóige Meiriceánach
* 1985 — Marcos Baghdatis, imreoir leadóige Cipireach
* 1987 — Kendrick Lamar, rapálaí Meiriceánach
* 1990 — Jordan Henderson, imreoir sacair Sasanach
* 1990 — Louise Quinn, imreoir sacair Éireannach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 676 — Pápa Adeodatus II (r ~621)
* 1696 — Jan III Sobieski, 66, Rí na Polainne (r.1629)
* 1784 — Eoghan Rua Ó Súilleabháin, file Éireannach (r ~1748)
* 1940 — Arthur Harden, bithcheimiceoir Briotanach (r. 1865)
* 1945 — Margaret Collins-O'Driscoll, polaiteoir Éireannach (r. 1878)
* 1981 — Nora Connolly O'Brien, gníomhaí, scríbhneoir, agus polaiteoir Éireannach (r. 1892)
* 1996 — Thomas Samuel Kuhn, staraí eolaíochta Meiriceánach (r. 1922)
* 2008 — Henry Beckman, aisteoir Ceanadach (r. 1921)
* 2012 — Rodney King, íospartach na póilíní brúidiúil (r. 1965)
* 2019 — Mohamed Morsi, 5ú hUachtarán na hÉigipte (r. 1951)
* 2020 — Willie Thorne, iarimreoir snúcair (r. 1954)

## Tarluithe eile
* 1885 - Tháinig Dealbh na Saoirse i gCuan Nua-Eabhrac
* 1944 - Bhain an Íoslainn neamhspleáchas amach ón Dhanmhairg
* 1972 - Scannal Watergate: gabhadh cúigear fear a raibh baint acu leis an Teach Bán agus iad i ndiaidh briseadh isteach in oifigí an Pháirtí Dhaonlathaigh.
* 1974 - Phléasc buama de chuid an IRA i dTithe na Parliaminte i Londain, gortaíodh 11 duine agus rinneadh go leor damáiste.
* 1994 - Ghéill O. J. Simpson do na póilíní i Los Angeles. Cúisíodh é i ndúnmharú a iar-mhná chéile agus a cara.
* 2021 - D'éirigh Juneteenth lá saoire fheidearálach sna Stáit Aontaithe

0617
Meitheamh, 17
23 Meitheamh

Is é an **23 Meitheamh** an 174ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 175ú lá i mbliain bhisigh. Tá 191 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Eastóin - Jaaniõhtu
* Éire - Oíche Fhéile Eoghain
* An Laitvia - Jāņi
* Nicearagua, an Pholainn agus Uganda - Lá na nAithreacha

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1668 — Giambattista Vico, fealsamh staire Iodálach (b . 1744)
* 1885 — Fionn Mac Cumhaill, scríbhneoir Éireannach (b. 1965)
* 1894 — Alfred Charles Kinsey, eolaí Meiriceánach (b. 1956)
* 1894 — Éadbhard VIII, rí na Ríochta Aontaithe (b.1972)
* 1912 — Alan Turing, matamaiticeoir, eolaí, ríomheolaí agus fealsamh Sasanach (b.1954)
* 1926 — Sandy Saddler, dornálaí Meiriceánach (b. 2001)
* 1933 — Proinsias Mac Aonghusa, scríbhneoir agus gníomhaí Éireannach (.b 2003)
* 1937 — Martti Ahtisaari, 10ú hUachtarán na Fionlainne (b. 2023)
* 1940 — Stuart Sutcliffe, ceoltóir ó The Beatles (b.1962)
* 1947 — Bryan Brown, aisteoir Astrálach 
* 1950 — Martin O'Hagan, iriseoir iniúchach Éireannach (b. 2001)
* 1950 — Éamon Ó Cuív, polaiteoir Éireannach
* 1955 — Ken Reid, iriseoir Briotanach (b. 2024)
* 1957 — Frances McDormand,  ban-aisteoir Meiriceánach
* 1963 — Liu Cixin, scríbhneoir ficsean crua-ealaíochta
* 1964 — Joss Whedon, scríbhneoir scáileáin agus stiúrthóir 
* 1965 — Paul "Bonehead" Arthurs, ceoltóir Sasanach
* 1969 — Martin Klebba, aisteoir Meiriceánach
* 1969 — Paula Bradley, polaiteoir as Tuaisceart Éireann
* 1970 — Pat Scully, peileadóir agus bainisteoir Éireannach
* 1972 — Zinedine Zidane, imreoir sacair
* 1973 — Denis Naughten, polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael
* 1980 — Francesca Schiavone, imreoir leadóige Iodálach
* 1984 — Duffy, amhránaí Breatnach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1891 — Wilhelm Weber, fisiceoir Gearmánach (r. 1804)
* 1981 — Zarah Leander, ban-aisteoir agus amhránaí Sualannach (r. 1907)
* 1995 — Jonas Edward Salk, víreolaí Meiriceánach (r. 1914)
* 1998 — Maureen O'Sullivan, 87, aisteoir Éireannach (r.1911)
* 1999 — Buster Merryfield, aisteoir (r. 1920)
* 2011 — Peter Falk, Aisteoir Meiriceánach (r. 1927)
* 2013 — Richard Matheson, scríbhneoir ficsin Meiriceánach (r. 1926)

## Tarluithe eile
* 1314 - An Chéad Chogadh Neamhspleáchas na hAlban: thosaigh Cath Allt a' Bhonnaich
* 1868 - Fuair Christopher Latham Sholes an phaitinn don chlóscríobhán
* 1894 - Bunaíodh Coiste Idirnáisiúnta na gCluichí Oilimpeacha i bPáras
* 1985 - Phléasc eitleán de chuid Air India amach ó chósta na hÉireann. Maraíodh 329 duine ar bord
* 2005 - Tugadh téarma príosúin 60 bliain do Edgar Ray Killen, iar-eagraí den Ku Klux Klan, as triúr oibrí cearta sibhialta a mharú i Mississippi i 1964
* 2016 - Breatimeacht: Vótáil an Bhreatain chun an tAontas Eorpach a fhágáil (52% - 48%)

0623
Meitheamh, 23
16 Iúil

Is é an **16 Iúil** an 197ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 198ú lá i mbliain bhisigh. Tá 168 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Eaglais Chaitliceach Rómhánach - Naomh Helier (Geirsí)

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1194 — Naomh Claire, (b. 1253)
* 1704 — John Kay, ceapadóir Briotanach (b. 1779)
* 1870 — Láimhbheartach Mac Cionnaith, scoláire Éireannach (b. 1956)
* 1872 — Roald Amundsen, taiscéalaí Ioruach (b. 1928)
* 1888 — Frits Zernike, fisiceoir Ollannach  (b. 1966)
* 1903 — Fritz Bauer, breitheamh Gearmánach (b. 1968)
* 1907 — Barbara Stanwyck, ban-aisteoir Meiriceánach (b. 1990)
* 1911 — Ginger Rogers, ban-aisteoir agus damhsóir Meiriceánach (b. 1995)
* 1926 — Irwin Rose, bitheolaí Meiriceánach (b. 2018)
* 1930 — Joey Giardello, dornálaí Meiriceánach (b. 2008)
* 1932 — Bill Byrge, aisteoir Meiriceánach
* 1936 — Yasuo Fukuda, polaiteoir Seapánach
* 1942 — Margaret Court, imreoir leadóige Astrálach
* 1954 — Danny Healy-Rae, polaiteoir Éireannach
* 1958 — Michael Flatley, damhsóir Gael-Mheiriceánach 
* 1959 — Bob Joles, guthaisteoir Meiriceánach
* 1967 — Will Ferrell, fuirseoir, agus aisteoir Meiriceánach
* 1971 — Joe McHugh, polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael
* 1979 — Douglas Murray, iriseoir Sasanach
* 1981 — Tomás Ó Cionnaith, iománaí agus imreoir peil Ghaelach
* 1989 — Gareth Bale, imreoir sacair
* 1993 — Katie McGlynn, aisteoir Briotanach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1216 — Pápa Innocentius III (r. 1160)
* 1535 — Thomas More, státaire, dlíodóir, agus fealsamh Sasanach (r. 1478)
* 1557 — Áine Cleves, céile an rí, ceathrú bhean Anraí VIII Shasana (r. 1515)
* 1764 — Ivan VI, 23, Impire na Rúise (r. 1740)
* 1953 — Hilaire Belloc, scríbhneoir (r. 1870)
* 1985 — Heinrich Böll, 67, scríbhneoir (r. 1917)
* 1994 — Julian Schwinger, fisiceoir teoiriciúil Meiriceánach (r. 1918)
* 2015 — Alexis FitzGerald Óg, polaiteoir Éireannach (r. 1945)
* 2017 — George A. Romero, Scannánóir Meiriceánach-Cheanadach, scríbhneoir scripte scannáin agus eagarthóir (r. 1940)
* 2023 — Kevin Mitnick, haiceálaí Meiriceánach (r. 1963)

## Tarluithe eile
* 1228 - Canónaíodh San Proinsias Assisi
* 1945 - Tháinig Winston Churchill, Harry S. Truman agus Iósaf Stailín le chéile chun an bua in aghaidh na Gearmáine a phlé
* 1951 - D'fhoilsigh J. D. Salinger a leabhar *The Catcher in the Rye*
* 1969 - Lainseáil Apollo 11 ó Cape Kennedy
* 1979 - Chuaigh Saddam Hussein san Uachtarán na hIaráice
* 1999 - Bhásaigh John F. Kennedy, Jr., a bhean chéile Carolyn Bessette Kennedy agus a deirfiúr Lauren Bassette i dtimpiste eitleáin in aice le Martha's Vineyard

0716
Iúil, 16
7 Lúnasa

Is é an **7 Lúnasa** an 219ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 220ú lá i mbliain bhisigh. Tá 146 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Cósta Eabhair - Lá na Saoirse (1960)

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1870 — Gustav Krupp, tionsclaí a rugadh sa Háig (b. 1950)
* 1880 — Thomas Falvey, polaiteoir Éireannach (b. 1941)
* 1884 — Billie Burke, ban-aisteoir Meiriceánach (b. 1970)
* 1890 — Elizabeth Gurley Flynn, polaiteoir Meiriceánach (b. 1964)
* 1902 — Ann Harding, ban-aisteoir Meiriceánach (b. 1981)
* 1903 — Louis Seymour Bazett Leakey, antraipeolaí Briotanach a saolaíodh sa Chéinia (b. 1972)
* 1911 — Nicholas Ray, stiúrthóir scannáin, (b. 1979)
* 1927 — Carl Switzer, aisteoir Meiriceánach (b. 1959)
* 1937 — Zoltán Berczik, imreoir leadóg bhoird (b. 2011)
* 1939 — Rosemary Smith, tiománaí railí Éireannach (b. 2023)
* 1942 — Carlos Monzón, dornálaí Airgintíneach (b. 1995)
* 1948 — Marianella García Villas, polaiteoir agus dlíodóir Salvadórach (b. 1983)
* 1952 — Marie Godard, scríbhneoir as Québec
* 1955 — Wayne Knight, aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach
* 1960 — David Duchovny, aisteoir Meiriceánach
* 1961 — Maggie Wheeler, ban-aisteoir
* 1964 — Tom McGrath, guthaisteoir, beochantóir, agus stiúrthóir scannán Meiriceánach
* 1966 — Jimmy Wales, bunaitheoir na Vicipéide
* 1970 — Andrew Fahie, polaiteoir
* 1973 — Armand Krajnc, dornálaí Sualannach
* 1975 — Charlize Theron, aisteoir Meiriceánach
* 1982 — Abbie Cornish, ban-aisteoir Astrálach
* 1983 — Tina O'Brien, ban-aisteoir Briotanach
* 1984 — Yun Hyon-seok, gníomhaí Cóiréach ar son chearta an duine (b. 2003)
* 1986 — Claire Sugden, polaiteoir aontachtach
* 1997 — Matty Cash, imreoir sacair Sasanach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1106 — Anraí IV, Impire Naofa Rómhánach (r. 1050)
* 1629 — John Speed, ársaitheoir is cartaghrafaí Sasanach (r. 1552)
* 1834 — Joseph Marie Jacquard, ceapadóir Francach (r. 1752)
* 1848 — Jöns Jakob Berzelius, ceimiceoir Sualannach (r. 1779)
* 1941 — Rabindranath Tagore, File agus fealsamh Beangáilis (r. 1861)
* 1942 — Jack Dillon, Dornálaí trom-mheáchan éadrom (r. 1891)
* 1943 — Sarah Purser, ealaíontóir Éireannach (r 1848)
* 1957 — Oliver Hardy, fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach (r. 1892)
* 1958 — Karl Spencer Lashley, síceolaí Meiriceánach (r. 1890)
* 1965 — Fionn Mac Cumhaill, scríbhneoir Éireannach (r. 1885)
* 1981 — Herman Dreer, údar Afra-Mheiriceánach (r. 1888)
* 2000 — Màiri Anna Nic Leòid Trump, máthair Donald Trump (r. 1912)
* 2011 — Harri Holkeri, Príomh-Aire na Fionlainne ó 1987 go 1991 (r. 1937)
* 2021 — Jane Withers, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1926)

## Tarluithe eile
* 1858 - Tharla an chéad chluiche de Pheil Astrálach, a bhí idir *Scotch College* agus *Melbourne Grammar School *
* 1960 - Bhain an Cósta Eabhair neamhspleáchas amach ón Fhrainc.
* 1972 - Thug ceannaire Uganda, Idi Amin, 90 lá do mhuintir na hAise an tír sin a fhágáil.
* 1998 - Maraíodh os coinn 200 duine nuair a phléasc buamaí ag ambasaidí na Stát Aontaithe sa Chéinia agus sa Tansáin.

0807
Lúnasa, 7
10 Lúnasa

Is é an **10 Lúnasa** an 222ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra, nó an 223ú lá i mbliain bhisigh. Tá 143 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Lá Fhéile Labhráis

## Daoine a rugadh an lá seo
* 1861 — Almroth Wright, micribhitheolaí Sasanach (b. 1947)
* 1874 — Herbert C. Hoover, 31ú huachtarán na Stát Aontaithe, ó 1929 go 1933 (b. 1964)
* 1875 — Patrick Kelly, polaiteoir Éireannach a rugadh in 1875 (b. 1934)
* 1889 — Charles Darrow, fear gnó Meiriceánach (b. 1967)
* 1924 — Jean-François Lyotard, fealsamh Francach (b. 1998)
* 1928 — Peadar de Barra, polaiteoir Éireannach (b. 2016)
* 1933 — Elizabeth Butler-Sloss, breitheamh Sasanach 
* 1935 — Giya Kancheli, cumadóir Seoirseach (b. 2019)
* 1937 — Anatoly Sobchak, polaiteoir Rúiseach (b. 2000)
* 1943 — Louise Forestier, aisteoir agus amhránaí Ceanadach
* 1949 — Carlos Palomino, dornálaí Meicsiceach
* 1951 — Ricardo López Murphy, polaiteoir Airgintíneach 
* 1958 — Michael Dokes, dornálaí Meiriceánach (b. 2012)
* 1960 — Antonio Banderas, aisteoir Spáinneach
* 1960 — Genaro Léon, dornálaí Meicsiceach
* 1966 — André Sogliuzzo, guthaisteoir Meiriceánach
* 1967 — Riddick Bowe, dornálaí Meiriceánach
* 1971 — Roy Keane, imreoir agus ban-aisteoir sacair 
* 1972 — Lawrence Dallaglio, imreoir rugbaí Sasanach
* 1973 — Javier Zanetti, imreoir sacair Airgintíneach
* 1975 — Brian Ó Dúchair, imreoir peil Ghaelach
* 1985 — Roy O'Donovan, imreoir sacair
* 1988 — James O'Shea, peileadóir Éireannach
* 1992 — Damien Cahalane, iománaí agus imreoir peil Ghaelach
* 2005 — Praggnanandhaa R, ardmháistir fichille Indiach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1556 — Iognáid Loyola, naomh Caitliceach agus bunaitheoir Cumann Íosa (r. 1491)
* 1759 — Feardorcha VI na Spáinne, Rí na Spáinne (r. 1713)
* 1890 — John Boyle O'Reilly, file, úrscéalaí agus réabhlóidí (r. 1844)
* 1915 — Henry Moseley, fisiceoir Sasanach (r. 1887)
* 1945 — Robert Hutchings Goddard, fisiceoir Meiriceánach (r. 1882)
* 1975 — Riobárd Bartún, dlíodóir agus státaire Éireannach (r. 1881)
* 1979 — Joseph O'Doherty, polaiteoir Éireannach (r. 1891)
* 2008 — Isaac Hayes, ceoltóir (r. 1942)
* 2010 — Séamus Dolan, polaiteoir Éireannach (r. 1914)
* 2019 — Jeffrey Epstein, Ciontóir gnéis Meiriceánach (r. 1953)
* 2023 — Michela Murgia, scríbhneoir Iodálach (r. 1972)

## Imeachtaí eile
* 654 - Rinneadh Eoghan I pápa
* 1964 - Chuir na Náisiúin Aontaithe sos cogaidh i bhfeidhm sa Chipir
* 1977 - Bhí dianslándáil i bhfeidhm nuair a thug an Bhanríon Eilís cuairt ar Thuaisceart Éireann
* 2001 - Shéan Neil Hamilton, Feisire Parlaiminte, agus a bhean Christine go raibh aon bhaint acu le hionsaí tromchúiseach gnéis
* 2024 - Cogadh Iosrael-Gaza: bhuail Iosrael ar scoil Al-Tabaeen i gCathair Gaza. Maraíodh 80 Palaistíneach.

0810
Lúnasa, 10
11 Lúnasa

Is é an **11 Lúnasa** an 223ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 224ú lá i mbliain bhisigh. Tá 142 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Sead - Lá na Saoirse (1960)
* Caitliceachas - Lá Fhéile Cláir Assisi

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1858 — Christiaan Eijkman, dochtúir Ísiltíreach(b. 1930)
* 1867 — Edgar de Wahl, teangeolaí Gearmánach Baltach (b. 1948)
* 1894 — Dónall Ó Braoin, Teachta Dála (b. 1969)
* 1897 — Enid Blyton, údar Sasanach (b. 1968)
* 1902 — Lloyd Nolan, aisteoir Meiriceánach (b. 1985)
* 1905 — Kurt Gerstein, oifigeach SS (b. 1945)
* 1931 — Thomas Meaney, polaiteoir Éireannach (b. 2022)
* 1943 — Pervez Musharraf, uachtarán na Pacastáine (b. 2023)
* 1948 — Jan Palach, mac léinn as an tSeicslóvaic a chuir lámh ina bhás féin (b. 1969)
* 1953 — Hulk Hogan, coraí Meiriceánach (b. 2025)
* 1954 — Joe Jackson, Ceolróir agus Amhránaí Sasanach
* 1955 — Sylvia Hermon, polaiteoir Briotanach
* 1967 — Thomas Pringle, polaiteoir Éireannach
* 1978 — Jermain Taylor, dornálaí
* 1982 — Alan Halsall, aisteoir Briotanach
* 1983 — Chris Hemsworth, aisteoir Astrálach
* 1989 — Ksenia Zsikhotska, damhsóir agus cóiréagrafaí Úcránach
* 1998 — Jake Carter, amhránaí Briotanach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1807 — Sylvester O'Halloran, máinlia Éireannach (r. 1728)
* 1861 — Catherine Hayes, soprán Éireannach (r. 1818)
* 1956 — Jackson Pollock, ealaíontóir Meiriceánach (r. 1912)
* 1962 — Laurence Walsh, polaiteoir Éireannach (r. 1883)
* 1964 — Letitia Marion Hamilton, ealaíontóir Éireannach (r. 1878)
* 2000 — John Joe Doyle, iománaí Éireannach (r. 1926)
* 1994 — Peter Cushing, aisteoir Sasanach (r. 1913)
* 1995 — Joseph Bermingham, polaiteoir Éireannach (r. 1919)
* 2012 — Michael Dokes, dornálaí Meiriceánach (r. 1958)
* 2014 — Robin Williams, aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach (r. 1951)

## Tarluithe eile
* 1492 - Rinne Rodrigo de Borja pápa agus ghlac sé leis an ainm Alastar VI
* 1920 - Thosaigh tStailc Ocrais Chorcaí. Dhiúltaigh príosúnaigh phoblachtacha bia mar agóid 
* 1960 - Fógraíodh neamhspleáchas Shead ón Fhrainc
* 1982 - Scaoileadh amach as an bpríosún na Krays chun freastal ar shochraid a máthar
* 1990 - D'éirigh le 40 as an mBreatain agus cúigear as Éireann a bhí sáinnithe i gCuáit de bharr ionradh na hIaráice, éalú

0811
Lúnasa, 11
29 Meitheamh

Is é an **29 Meitheamh** an 180ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 181ú lá i mbliain bhisigh. Tá 185 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Na Séiséil: Lá na Saoirse
* Lá Fhéile Peadar agus Pól

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1798 — Giacomo Leopardi, file († 1837)
* 1821 — Heinrich Moritz Willkomm, luibheolaí Gearmánach (b 1895)
* 1842 — Muiris Ó Daimhín, riarthóir CLG (b. 1927)
* 1849 — Sergei Witte, státaire Rúiseach agus an chéad Phríomh-Aire ar Impireacht na Rúise (b. 1915)
* 1859 — William Stockley, scoláire agus polaiteoir Éireannach  (b. 1943)
* 1906 — Ceitidh Anna NicNeacail, amhránaí Albanach (b. 1995)
* 1929 — Oriana Fallaci, scríbhneoir Iodálach (b. 2006)
* 1942 — Juan de Dios Ramírez Heredia, polaiteoir Spáinneach 
* 1944 — Seán Ó Dochartaigh, polaiteoir Éireannach (b. 2005) 
* 1962 — Joan Laporta, dlíodóir agus cathaoirleach F.C. Barcelona 
* 1963 — Michael Creed, polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael
* 1967 — Melora Hardin, ban-aisteoir agus stiúrthóir scannán Meiriceánach
* 1977 — Sam Bailey, amhránaí Sasanach
* 1978 — Nicole Scherzinger, amhránaí
* 1979 — Andy O'Brien, peileadóir Éireannach
* 1983 — Jimmy Gopperth, imreoir rugbaí Nua-Shéalannach
* 1988 — Adrian Mannarino, imreoir leadóige Francach
* 1988 — David Moran, imreoir peil Ghaelach
* 1990 — Aodán Ó Sé, imreoir peil Ghaelach
* 1990 — Séamus de Barra, iománaí Éireannach
* 1995 — Nicholas Latifi, tiománaí carr rásaíochta Ceanadach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1377 — Éadbhard III Shasana, Rí Shasana (r. 1312)
* 1861 — Elizabeth Barrett Browning, 55, file (r. 1806)
* 1895 — Thomas Henry Huxley, bitheolaí Sasanach (r. 1825)
* 1915 — Diarmaid Ó Donnabháin Rosa, 83, réabhlóidí Éireannach (r. 1831)
* 1933 — Edmund Edward Fournier D'Albe, fisiceoir Éireannach (r. 1868)
* 1933 — Ellen Cuffe, polaiteoir agus stiúrthóir comhlachta Éireannach (r. 1857)
* 1943 — Daisy von Pless, péiceallán Briotanach a rugadh sa Bhreatain Bheag (r. 1873) 
* 1967 — Primo Carnera, dornálaí Iodálach (r. 1906)
* 1978 — Roparz Hemon, scríbhneoir Briotánach (r. 1900)
* 1993 — Patrick J. Lindsay, polaiteoir Éireannach (r. 1914)
* 1995 — Lana Turner, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1921)
* 2003 — Katharine Hepburn, Ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1907)
* 2018 — Arvid Carlsson, néareolaí Sualannach (r. 1923)
* 2020 — Carl Reiner, aisteoir agus fhuirseoir Meiriceánach (r. 1922)
* 2021 — Donald Rumsfeld, polaiteoir Meiriceánach (r. 1932)
* 2023 — Alan Arkin, aisteoir Meiriceánach (r. 1934)

## Tarluithe eile
* 1534 - Tháinig Jacques Cartier ag Oileán Phrionsa Éadbhard
* 1916 - Tugadh Ruairí Mac Easmainn breith bháis 
* 1960 - D'oscail an BBC ionad teilifíse nua.
* 1970 - Tharraing trúpaí Mheiriceá amach as an gCambóid.
* 2001 - D'fhógair Rialtas na Breataine go raibh leacht cuimhneacháin in ómós do Bhanphrionsa na Breataine Bige, Diana, le tógáil i bPáirc Hyde i Londain.
* 2007 - D'eisigh Apple Inc.  iPhone, a gcéad fhón póca
* 2014 - D'fhógartha An Stát Ioslamach a gcailifeacht sa tSiria agus an Iaráic thuaidh

0629
Meitheamh, 29
26 Lúnasa

Is é an **26 Lúnasa** an 238ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 239ú lá i mbliain bhisigh. Tá 127 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Namaib agus na hOileáin Fhilipíneacha - *Lá na Laoich*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1676 — Robert Walpole, céad Phríomh-Aire (de facto) na Breataine (b. 1745)
* 1728 — Johann Heinrich Lambert, matamaiticeoir a saolaíodh san Alsáis (b. 1777)
* 1743 — Antoine Lavoisier, ceimiceoir (b. 1794)
* 1873 — Lee De Forest, ceapadóir Meiriceánach (b. 1961)
* 1882 — James Franck, fisiceoir Gearmánach (b. 1964)
* 1906 — Albert Bruce Sabin, micribhitheolaí Polannach (b. 1993)
* 1906 — Ceferino Garcia, dornálaí Filipíneach (b. 1981)
* 1952 — Michael Jeter, aisteoir Meiriceánach (b. 2003)
* 1958 — Marie Moloney, polaiteoir Éireannach
* 1964 — Daphne Caruana Galizia, iriseoir agus blagálaí Máltach (b. 2017)
* 1965 — Eugene Murphy, polaiteoir Éireannach
* 1966 — Silvio Branco, dornálaí Iodálach
* 1967 — András Rosztóczy, gaistreintreolaí Ungárach
* 1967 — Michael Gove, polaiteoir Briotanach
* 1975 — Alan Averill, ceoltóir Éireannach
* 1980 — Chris Pine, aisteoir Meiriceánach
* 1980 — Macaulay Culkin, aisteoir Meiriceánach
* 1990 — Irina-Camelia Begu, imreoir leadóige Rómánach
* 1990 — Marc Eilís, iománaí Éireannach
* 1993 — Keke Palmer, ban-aisteoir Meiriceánach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1167 — Werner II, Cunta Habsburg, uasal Gearmánach
* 1830 — Éadbhard Ó Raghallaigh, scoláire Éireannach (r. 1765)
* 1895 — Heinrich Moritz Willkomm, luibheolaí Gearmánach (r. 1821)
* 1910 — William James, síceolaí is fealsamh Meiriceánach (r. 1842)
* 1958 — Ralph Vaughan Williams, cumadóir Sasanach (r. 1872)
* 1968 — Kay Francis, ban-aisteoir (r. 1905)
* 1974 — Charles Lindbergh, eitleoir, údar, taiscéalaí, ceapadóir, agus taiscéalaí Meiriceánach (r. 1902)
* 1978 — Batt Donegan, polaiteoir Éireannach (r. 1910)
* 1978 — Charles Boyer, aisteoir (r. 1899)
* 1979 — Mika Waltari, údar Fionlannach (r. 1908)
* 1985 — Síle Ní Chéileachair, údar Éireannach (r. 1924)
* 1989 — Patrick Connor, polaiteoir Éireannach (r. 1906)
* 1998 — Frederick Reines, fisiceoir Meiriceánach (r. 1918)
* 2004 — Laura Branigan, 52, amhránaí (r. 1952)
* 2005 — Gerry Fitt, polaiteoir Éireannach (r. 1926)
* 2007 — Gaston Thorn, Príomh-Aire Lucsamburg (r. 1928)
* 2009 — Billy Kenneally, polaiteoir Éireannach (r. 1925)
* 2016 — Peadar de Barra, polaiteoir Éireannach (r. 1928)

## Tarluithe eile
* 1962 - D'fhill máthair, a raibh ceathrar clainne uirthi, abhaile go dtí na Stáit Aontaithe tar éis di ginmhilleadh a fháil sa tSualainn
* 1975 - Theip ar na cainteanna síocháin idir Rialtas na Róidéise agus an ANC
* 1978 - Toghadh Albino Luciani pápa. Thug sé Eoin Pól air.
* 1994 - Cuireadh croí a bhí á rith ar chadhnra isteach i gcorp fir sa Bhreatain. An chéad obráid dá leithéid
* 1999 - Thosaigh Dara Cogadh an tSeisnia
* 2021 - Pléasc buama féinmharaithe ag Aerfort Chabúl. Maraíodh trí phearsanra míleata Meiriceánach is déag agus os cionn 169 sibhialtach Afganastánach

0826
Lúnasa, 26
24 Lúnasa

Is é an **24 Lúnasa** an 236ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 237ú lá i mbliain bhisigh. Tá 129 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Úcráin - *Lá na Saoirse*
* Eaglais Chaitliceach Rómhánach - *Lá Fhéile Abban*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1198 — Alasdair II na hAlban, Ardrí na Scot idir 1214 agus 1249 (b 1249)
* 1759 — William Wilberforce, polaiteoir agus daonchara Sasanach (b 1833)
* 1878 — Margaret Mary Pearse, polaiteoir Éireannach (b 1968)
* 1899 — Jorge Luis Borges, scríbhneoir (b. 1986)
* 1902 — Fernand Braudel, staraí Francach (b. 1985)
* 1929 — Iasar Arafat, Uachtarán ar an Údarás Phalaistíneach (b. 2004)
* 1932 — Cormac Murphy-O'Connor, cairdinéal Caitliceach (b. 2017)
* 1947 — Joe Manchin, polaiteoir Meiriceánach
* 1952 — Bob Corker, polaiteoir Meiriceánach
* 1957 — Stephen Fry, fuirseoir agus láithreoir teilifíse
* 1958 — Steve Guttenberg, aisteoir Meiriceánach
* 1960 — Takashi Miike, stiúrthóir scannán Seapánach
* 1962 — David Koechner, aisteoir, fuirseoir, agus scríbhneoir Meiriceánach
* 1964 — Dana Gould, fuirseoir Meiriceánach
* 1965 — István Ertl, Easparantóir Ungárach/Francach
* 1965 — Marlee Matlin, ban-aisteoir
* 1968 — James Toney, ealaíontóir comhraic Meiriceánach
* 1968 — Keelin Shanley, iriseoir Éireannach
* 1972 — Todd Young, polaiteoir Meiriceánach
* 1983 — Derek Ryan, amhránaí
* 1986 — Lisa Chambers, polaiteoir Éireannach
* 1986 — Stewart McDonald, polaiteoir Albanach
* 1988 — Rupert Grint, aisteoir

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1103 — Magnus III, Rí Lochlann, Rí na hIorua (r. 1073)
* 1458 — Pápa Callixtus III, Pápa ó 1455 go 1458 (r. 1379)
* 1832 — Nicolas Léonard Sadi Carnot, fisiceoir Francach (r. 1796)
* 1958 — Paul Henry, ealaíontóir Éireannach (r. 1876)
* 1976 — Tadhg Manley, polaiteoir Éireannach (r. 1893)
* 1982 — Eoghan Ó Tuairisc, scríbhneoir Éireannach (r. 1919)
* 1990 — Sergey Dovlatov, scríbhneoir Rúiseach (r. 1941)
* 1992 — André Donner, dlí-eolaí Ísiltíreach (r. 1918)
* 2014 — Richard Attenborough, aisteoir agus déantóir scannán Sasanach (r. 1923)

## Tarluithe eile
* 79 - Scriosadh na cathracha Rómhánacha Pompeii agus Herculaneum nuair a phléasc an Veasúiv
* 1215 - D'eisigh Pápa Innocentius III bulla de chuid an Phápa. D'fhógair sé go raibh *[[Magna Carta]]* neamhbhailí
* 1954 - D'éirigh Uachtarán na Braisíle, Getulio Vargas, as a phost agus chuir sé a lámh ina bhás féin ar an lé céanna
* 1968 - D'eagraigh Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann máirseáil ó Oileán an Ghuail go Dún Geanainn
* 1981 - Gearradh téarma príosún saoil ar Mark David Chapman as John Lennon a dhúnmharú i mí na Nollag
* 1990 - Scaoileadh saor Brian Keenan i mBéiriút tar éis cheithre bliana a bheith caite aige in aghaidh a thola sa Liobáin
* 1991 - D'éirigh Míchail Gorbaitseov as Ard-Rúnaí Pháirtí Cumannach an Aontais Shóivéadaigh
* 1991 - D'fhógair an Úcráin neamhspleáchas amach ón APSS
* 1995 - Lainseáil Microsoft an córas oibriúcháin *[[Microsoft Windows|Windows 95]]* ar an margadh.
* 2006 - Rinne An tAontas Idirnáisiúnta Réalteolaíochta sainmhíniú as an nua ar phláinéad, mar sin, is abhacphláinéad é Pluto anois.

0824
Lúnasa, 24
30 Iúil

Is é an **30 Iúil** an 211ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 212ú lá i mbliain bhisigh. Tá 154 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Vanuatú - Lá na Saoirse

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1414 — Pápa Sixtus IV, Pápa ó 1471 go 1484 (b. 1484)
* 1519 — Pápa Innocentius IX, Pápa in 1591 (b. 1591)
* 1818 — Emily Brontë, úrscéalaí agus file Sasanach (b. 1848)
* 1863 — Henry Ford, bunaitheoir an *Ford Motor Company* (b. 1947)
* 1878 — Letitia Marion Hamilton, ealaíontóir Éireannach (b. 1964)
* 1891 — Jeremiah Ryan, polaiteoir Éireannach (b. 1960)
* 1898 — Henry Spencer Moore, dealbhóir Sasanach (b. 1986)
* 1907 — Lindy Hood, cispheileadóir Meiriceánach (b. 1972)
* 1934 — Kathleen O'Connor, polaiteoir agus múinteoir Éireannach (b. 2017)
* 1945 — Patrick Modiano, scríbhneoir Francach
* 1947 — Arnold Schwarzenegger, aisteoir agus 38ú Gobharnóir California
* 1958 — Kate Bush, ceoltóir Sasanach
* 1959 — Joe Behan, polaiteoir Éireannach
* 1961 — Laurence Fishburne, aisteoir Meiriceánach
* 1963 — Lisa Kudrow, ban-aisteoir Meiriceánach
* 1964 — Jürgen Klinsmann, bainisteoir sacair
* 1970 — Christopher Nolan, stiúrthóir scannán
* 1970 — Dean Edwards, fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach
* 1976 — Seán Mac Erlaine, ceoltóir Éireannach
* 1979 — Graeme McDowell, galfaire gairmiúil
* 1992 — Conchur Ó Liatháin, iománaí Éireannach
* 1999 — Joey King aisteoir

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1862 — Eoghan Ó Comhraí, scoláire Éireannach (r. 1794)
* 1870 — Aasmund Olavsson Vinje, údar agus iriseoir Ioruach (r. 1818)
* 1898 — Otto von Bismarck, státaire Gearmánach (r.1815)
* 1930 — Joan Gamper, bunaitheoir FC Barcelona (r.1877)
* 1947 — Joseph Cook, polaiteoir Astrálach agus 6ú Príomh-Aire na hAstráile (r. 1860)
* 1968 — Joseph Barron, polaiteoir Éireannach 
* 1973 — James Carroll, polaiteoir Éireannach (r. 1907)
* 1985 — Julia Robinson, matamaiticeoir (r. 1919)
* 1996 — Claudette Colbert, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1903)
* 2007 — Ingmar Bergman, stiúrthóir scannán (r.1918)
* 2011 — Pêr Denez, scríbhneoir Briotánach (r. 1921)
* 2012 — Maeve Binchy, úrscéalaí Éireannach (r.1940)
* 2020 — Herman Cain, fear gnó Meiriceánach (r. 1945)

## Tarluithe eile
* 762 - Bunaíodh Bagdad
* 1729 - Bunaíodh Baltimore, Maryland
* 1966 - Bhuaigh Sasana Corn FIFA an Domhain
* 1980 - Fuair Vanuatú neamhspleáchas
* 2006 - Craoladh an eipeasóid dheireanach de *[[Top of the Pops]]* i ndiaidh 42 bhliain

0730
Iúil, 30
Bairdne

Is éard atá sa **bhairdne** (nó **filíocht na mbard**) ná na scríbhinní a rinne aicme filí a fuair oiliúint i mbardscoileanna na hÉireann agus na hAlban, trí lár na 17ú haoise in Éirinn agus go luath san 18ú haois in Albain. Tá formhór na dtéacsanna atá ar marthain scríofa sa Mheán-Ghaeilge nó sa Nua-Ghaeilge Mhoch. Cé go raibh go leor lámhscríbhinní ann, is fíorbheagán díobh a foilsíodh. Meastar gur tréimhse í a bhí an-chobhsaí ó thaobh stíl litríochta mar gheall ar an teanga fhoirmiúil liteartha nár athraigh mórán.

Shíolraigh na baird (nó na filí) ó na draoithe de réir Iúl Caesar. Ba iad na filí an aicme is airde den Aos Dána. 

## Liosta Bard
# Anluan Mac Aodhagáin
# Athairne Mac Eoghain
# Aodh Ollabhar Ó Carrthoidh
# Seaán Ó Clumháin
# Brian Ó Corcrán 
# Brian Ó Corcrán
# Tadhg mac Dáire
# Aonghus Fionn Ó Dálaigh
# Aonghus Mac Cearbhaill Bhuide Ó Dálaigh
# Cormac Mhac Taidhg Bhallaigh Ó Dálaigh
# Domhnall Mac Taidhg Ó Dálaigh
# Donnchadh Mór Ó Dálaigh
# Gofraidh Fionn Ó Dálaigh
# Lochlann Óg Ó Dálaigh, 
# Fionn Ó Dálaigh 
# Eochaidh Ó hEoghusa
# Giolla Brighde Ó hEoghusa
# Mathghamhain Ó Hifearnáin
# Aodh Mac Diarmuda Mac an Bhaird
# Eoghan Mac an Bhaird
# Fearghal mac Domhnuill Ruaidh mac an Bhaird
# Fearghal Óg Mac an Bhaird
# Gofraidh Mac Briain Mac an Bhaird
# Laoisioch Mac an Bhaird
# Giolla Brighde Mac Con Midhe
# Eoghan Mac Craith
# Maolmhuire Mac Craith
# Tadhg mac Dáire
# Seaán Buidhe Mac Bruaideadha
# Fear Feasa Ó'n Cháinte
# Fear Flatha Ó Gnímh
# Flaithrí Ó Maoil Chonaire
# Philip Bocht Ó hUiginn
# Tadhg Mór Ó hUiginn
# Maol Sheachluinn na n-Uirsgéal Ó hUiginn

Catagóir:Filí na hÉireann
An Rómáin

Is tír í **an Rómáin** (Rómáinis: *România*) atá suite ar chósta na Mara Duibhe, agus í ag críochantaíocht leis an mBulgáir, an Úcráin, an Moldóiv, an tSeirbia agus an Ungáir. Is ball de ECAT í an Rómáin, agus tá sí ina ball den Aontas Eorpach ón 1 Eanáir 2007, ina bhfuil sí ar an 7ú tír is mó de réir daonra agus ar an 9ú ceann de réir achair.  

## Tíreolas
mion|Réigiúin na Rómáine
mion|Na sléibhte Carpaiteacha i gcontae Suceava, i gcúige na Moldáive
mion|Pálás cultúir Iași
Roinntear an Rómáin go minic i dtrí réigiún stairiúla: an Mholdáiv san oirthuaisceart, an Trasalváin san iarthuaisceart, agus an Valách sa deisceart. Is sa Valách atá suite príomhchathair na tíre, Búcairist. Is iad Cluj Napoca agus Timișoara (sa Trasalváin), Iași (sa Mholdáiv) agus Constanța (sa Valách freisin) na ceithre chathair is mó ina diaidh.

Ag críochantacht leis an Rómáin, tá ann don tír neamhspleách Poblacht na Moldóive nó an Mholdóiv, ar a dtugtar 'An Mholdáiv' fosta uaireanta. Níl an stát seo ina cuid de stát na Rómáine. Bhí an dá chuid sa réigiún stairiúil céanna, ar a dtugtaí 'An Mholdáiv', go dtí an bhliain 1812. Sa bhliain sin bhí ar an Impireacht Otamánach (a raibh prionsacht na Moldáive faoina smacht ag an am) leath oirthearach an réigiúin a ghéilleadh chun Impireachta na Rúise; mar gheall air seo, ní raibh an chuid oirthearach seo in ann aontú le stát neamhspleách na Rómáine nuair a cruthaíodh í sa bhliain 1878. Fuair sí a neamhspleáchas níos déanaí, an uair is deireanaí sa bhliain 1990 tar éis thitim an Aontais Shóivéadaigh.

## Geilleagar
Úsáidtear an leu mar airgeadra sa Rómáin. Dar le tuairisc na bliana 2017 ón gCiste Airgeadúil Idirnáisiúnta, is é geilleagar na Rómáine an 42ú ceann is mó ar domhan de réir olltáirgeacht intíre (OTI) paireachta cumhacht cheannaigh (PCC), agus an 50ú ceann de réir OTI ainmniúla. De réir OTI PCC de réir chónaithigh, is an 62ú geilleagar is mó ar domhan atá ag an Rómáin, é ar $23,991 don chónaitheach.

Dar le *hInnéacs Forbartha Daonna Socraithe don Éagothroime* na Náisiún Aontaithe, a thomhaiseann caighdeán an tsaoil i dtíortha éagsúla de réir gnéithe eacnamaíochta agus neamh-eacnamaíochta, is í an Rómáin an 43ú tír is forbartha ar domhan, as 151 ceann a tomhaiseadh, agus an 27ú tír is forbartha san Aontas Eorpach, as 28 ceann. I *dTuarascáil Sonais Domhanda* 2018 na Náisiún Aontaithe, meastar gurb í an Rómáin an 53ú tír is sona, as 156 thír.

I Mí Dheireadh Fómhair 2019, bhí ráta dífhostaithe na tíre ag 4.0%, an t-ochtú leibhéal is ísle san Aontas Eorpach.

## Féach freisin

* Polaitíocht na Rómáine 

* Stair na Rómáine 

## Tagairtí

Rómáin, An
R
Catagóir:An Rómáin
Haemaifilia

mion|clé
mion|clé|Dlúthán
Is neamhord fola í an **haemaifilia,** galar géiniteach a tharlaíonn i bhfireannaigh den chuid is mó, ina moillítear téachtadh na fola as cuimse. Ní bhíonn Fachtóir VIII i láthair i ndaoine a mbíonn haemaifilia clasaiceach orthu, agus ní bhíonn a bhfuil siúd in ann téachtadh. Déantar iad a chóireáil le hinstealladh infhéitheach d'fhachtóir VIII, a scaradh ó fhuil úr.[mion|[Victoria na Ríochta Aontaithe|Banríon Victoria agus a chlann]]
mion
Ceiliúrtar Lá Domhanda Haemaifilia ar an 17 Aibreán gach bliain ó 1989 i leith. Tá sé mar aidhm leis feasacht agus tuiscint an phobail i gcoitinne a mhéadú agus a aird a dhíriú ar na saincheisteanna a bhaineann le haemaifilia agus neamhoird fuilithe eile.

## Tréithe
I ngnáthduine, nuair a tharlaíonn créacht, tosaíonn eagar imoibrithe ceimiceacha sa bhfuil a dhéanann gréasán den phróitéin ar a dtugtar fibrin, agus cabhraíonn an téachtán fola seo le bac a chur le cailleadh na fola agus an chréacht a chneasú. 

I nduine le haemaifilia, bíonn ceimiceán amháin is gá do na himoibrithe seo as láthair, Fachtóir VIII, agus moillítear an téachtadh nó stoptar ar fad é. 

Is féidir go gcuirfidh an haemaifiliach a chuid fola go bás, as créacht cuibheasach beag, fiú. 

Is é an chóir leighis ar haemaifilia ná Fachtóir VIII a fháil trí fhuilaistriú. Tá haemaifilia eile ann a tharlaíonn go hannamh ina mbíonn fachtóir eile as láthair, fachtóir IX, agus déantar cóireáil air cosúil le hinstealladh fachtóir IX.

### Haemaifilia A
Is í Haemaifilia A an cineál haemaifilia is coitianta i measc an phobail.  Bíonn fadhbanna níos minice i bhfir, do dhuine amháin as gach 5,000 go gach 10,000 fear. 

### Haemaifilia B

### Haemaifilia C

## Cúram in Éirinn
Meastar, a dúirt an tAire Sláinte sa bhliain 2019, "go bhfuil na seirbhísí a sholáthraítear in Ionaid Chúraim Chuimsithigh i measc na seirbhísí is fearr ar domhan. Is iad na hionaid sin an tIonad Náisiúnta Téachta in Ospidéal San Séamas, Baile Átha Cliath; an tIonad Téachta in Ospidéal Ollscoile Chorcaí; agus Ospidéal Mhuire na Leanaí, Cromghlinn."

Seans go leigheasfar haemaifiliaigh le géinteiripe amach anseo, ionas gur féidir lena gcolainneacha a bhfachtóir VIII féin a dhéanamh. 

Sa bhliain 2014, bhí cumann Haemaifilia na hÉireann ag éileamh go gcuirfí cógas leighis nua ar fáil go luath do 350 duine a bhfuil an víreas Heipitíteas C orthu agus atá go dona tinn dá bharr.

## Féach freisin

* Fachtóir VII 
* Fachtóir X
* Táirgí fola
*Banc fola
* Fuilaistriú
* Heipitíteas C
* Haemaiteolaíocht

## Naisc sheachtracha

* Cumann Haemaifilia na hÉireann (Irish Haemophilia Society)

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird fola
Friedrich Kekulé

Ceimiceoir orgánach Gearmánach ab ea **Friedrich August Kekulé**, ina dhiaidh sin **Friedrich August Kekule von Stradonitz** ( 7 Meán Fómhair 1829 – 13 Iúil 1896). Ó na 1850idí go dtí a bhás, bhí Kekulé ar dhuine de na ceimiceoirí ba mhó le rá san Eoraip, go háirithe sa cheimic theoiriciúil. Ba é príomhbhunaitheoir theoiric an struchtúir cheimicigh é agus go háirithe struchtúr Kekulé na beinséine.

## Ainm
Níor úsáid Kekulé a chéad ainm riamh; bhí aithne air ar feadh a shaoil ​​mar August Kekulé. Tar éis dó a bheith uaislithe ag Kaiser sa bhliain 1895, ghlac sé leis an ainm August Kekule von Stradonitz, gan an síneadh fada Frainceach thar an dara "e ". Is cosúil go raibh blas na Fraince curtha leis an ainm ag athair Kekulé le linn fhorghabháil Napoléon ar Hesse ag an bhFrainc, chun a chinntiú go bhfuaimníodh Frainciseoirí an tríú siolla.
## Luathbhlianta
Mac le státseirbhíseach, rugadh Kekulé i Darmstadt, príomhchathair Ard-Diúcacht Hesse (Gearmáinis: *Großherzogtum Hessen und bei Rhein*). Tar éis dó céim a bhaint amach sa mheánscoil (an Grand Ducal Gymnasium i Darmstadt), i bhfómhar na bliana 1847 chuaigh sé isteach in Ollscoil Giessen, agus é ar intinn aige staidéar a dhéanamh ar ailtireacht. 

Tar éis dó léachtaí Justus von Liebig a chloisteáil ina chéad seimeastar, shocraigh sé staidéar a dhéanamh ar an gceimic. Tar éis ceithre bliana staidéir i Giessen agus seirbhís mhíleata seirbhís éigeantaigh ghairid, ghlac sé cúntóireachtaí sealadacha i bPáras (1851-52), in gChur san Eilvéis (1852 -53), agus i Londain (1853 -55), áit a raibh tionchar cinntitheach ag Alexander Williamson air. Bronnadh a chéim dochtúireachta Giessen i samhradh na bliana 1852.
## Naisc sheachtracha
* Kekulés Traum (Kekulé's dream, in German)
* Kekulé: A Scientist and a Dreamer

## Tagairtí
Catagóir:Ceimiceoirí Gearmánacha an 19ú haois
Catagóir:Eolaithe ó Darmstadt
Catagóir:Daoine ó Ard-Diúcacht Hesse
Catagóir:Ceimiceoirí orgánacha
Catagóir:Uaisle na Gearmáine gan teideal
Catagóir:Alumni Ollscoil Giessen
Catagóir:Foireann acadúil Ollscoil Bonn
Catagóir:Faighteoirí Bonn Copley
Catagóir:Baill Choigríche den Chumann Ríoga
Catagóir:Comhpháirtithe Eachtracha Acadamh Náisiúnta na nEolaíochtaí
Catagóir:Baill chomhfhreagracha Acadamh Eolaíochtaí St Petersburg
Catagóir:Faighteoirí an Pour le Mérite (rang sibhialta)

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1829
Catagóir:Básanna i 1896
Éadan Doire, Co. Uíbh Fhailí

Baile is ea **Éadan Doire** atá suite i gContae Uíbh Fhailí thuaidh. Tá sé gar do theorainneacha Chontae Chill Dara, Chontae na Mí, agus Chontae na hIarmhí.

## Stair
Sa 16ú haois, ba é Coolestown ainm an bhaile. Sa bhliain 1911, bhí daonra an bhaile méadaithe go 2204 duine. Rinneadh an chéad charr in Éirinn, an *Alesbury* in Éadan Doire.

## Daoine Cáiliúla as Éadan Doire
* Neil Delamere, fuirseoir.

## Íomhánna

Íomhá:Main street Edenderry.jpg|Príomhsráid 
Íomhá:St Mary's Church, Edenderrry, Co Offaly - geograph.org.uk - 1755425.jpg|Eaglais Naomh Muire
Íomhá:The Old Railway Station Edenderry.JPG|An Sean Stáisiún Iarnród

Íomhá:Road name plate, Co Offaly - geograph.org.uk - 1755437.jpg|Sráid Naomh Muire
Íomhá:Cottage, Edenderry, Co Offaly - geograph.org.uk - 1755432.jpg|Teachín


## Tagairtí

Eadan Doire
Albert Calmette

Lia, baictéareolaí agus imdhíoneolaí Francach ab ea **Léon Charles Albert Calmette** CCR (12 Iúil 1863 – 29 Deireadh Fómhair 1933). D'aimsigh sé an Bacillus Calmette- Guérin, foirm chaolaithe de *Mycobacterium bovis* a úsáidtear sa vacsaín BCG i gcoinne na heitinne. D'fhorbair sé freisin an chéad fhrithghoimh do nimh nathrach, séiream Calmette.

## Gairmréim luath
Rugadh Calmette i Nice, an Fhrainc. Theastaigh uaidh seirbhís chabhlaigh a dhéanamh agus a bheith ina lia, agus mar sin sa bhliain 1881 chuaigh sé isteach i Scoil na Lianna Cabhlaigh i mBrest. Sa bhliain 1883, thosaigh sé ag obair i gCór Leighis an Chabhlaigh i Hong Cong, áit ar oibrigh sé leis an Dr Patrick Manson, a rinne staidéar ar tharchur na muiscítí den phéist sheadánach, filaria, cúis na heilifintiáise. Chríochnaigh Calmette a chéim leighis ar ábhar na fioláiriáise.   Cuireadh é ansin chuig Saint-Pierre-et-Miquelon, áit ar tháinig sé i 1887. Ina dhiaidh sin, d'oibrigh sé san Afraic Thiar, san Ghabúin agus i gCongó na Fraince, áit a ndearna sé taighde ar mhaláire, ar shuanghalar na hAfraice agus ar pheallagra.

## I gcomhpháirt le Louis Pasteur
Nuair a d'fhill sé ar an bhFrainc i 1890, bhuail Calmette le Louis Pasteur (1822 -1895) agus Emile Roux (1853 -1933), a bhí ina ollamh aige ar chúrsa ar bhaictéareolaíocht. Rinneadh comhlach de agus chuir Pasteur de chúram air brainse d'Institiúid Pasteur a bhunú agus a stiúradh i ag Saigon (Cathair Ho Chi Minh mar atá inniu ann), Ind-Sín na Fraince, i 1891.  Ansin, thiomnaigh sé é féin do réimse nuaghinte na tocsaineolaíochta, a raibh naisc thábhachtacha aige le himdhíoneolaíocht, agus rinne sé staidéar ar nimh nathair agus beacha, nimheanna plandaí agus curáire. D'eagraigh sé freisin táirgeadh vacsaíní in aghaidh na bolgaí agus an chonfaidh agus rinne sé taighde ar chalar, agus ar choipeadh óipiam agus ríse.

Sabhliain 1894, tháinig sé ar ais go dtí an Fhrainc arís agus d'fhorbair sé na chéad fhrithghoimh do nimh nathrach, ag baint úsáide as séirim imdhíonachta ó chapaill vacsaínithe (séirim Calmette). Níos déanaí, ghlac an lia Brasaíleach Vital Brazil leis an obair sa réimse seo, i São Paulo ag an Instituto Butantan, agus d'fhorbair sé roinnt frithghoimheanna eile i gcoinne nathracha, scairpeanna agus damhán alla.

Ghlac sé páirt freisin i bhforbairt an chéad séiream imdhíonachta i gcoinne na plá búbónaí (an Phlá Mhór), i gcomhar le fionnachtaí a ghníomhaire pataigineach, *Yersinia pestis*, ag Alexandre Yersin (1863 -1943), agus chuaigh sé go dtí an Phortaingéil chun staidéar a dhéanamh agus chun cabhrú le dul i ngleic le heipidéim phlá i bPorto, sa bhliain 1899.

## Féach freisin

* Imdhíoneolaíocht
* Imdhíonadh

## Tagairtí

Calmette, Albert
Calmette, Albert
Catagóir:Lianna Francacha
Catagóir:Imdhíoneolaíocht
Thallophyta

**Phylum Thallophyta** - Is iad seo na plandaí nach mbionn duillí, gas, fréamh ná bláth orthu.
* Algaí
* Fungais
* Baictéir
* Léicin

## Tagairtí

Catagóir:Eocaróit
An eitinn

Galar is ea **an eitinn** arb é an baictéar úd *[[Mycobacterium tuberculosis]]* is cúis leis. Ar na scamhóga is minicí a ghoilleann an eitinn, ach is féidir léi dul i bhfeidhm ar bhaill eile den chorp, ar na cnámha nó ar an inchinn mar shampla. 

## Téarmaíocht

Níl trácht ar an eitinn inniu. Ach tubarculóis" nó leagan éigin áitiúil den fhocal chéanna a tugadh ar an eitinn sna teangacha coimhthíocha fadó. *Créachta* a tugadh ar an eitinn i nGaeilge Uladh.

## [[Vacsaíniú]] i gcoinne na hEitinne

BCG a thugtar ar an vacsaín a thugann díonadh (imdhíonacht) don duine ar an eitinn. Seasann na litreacha sin do *Bacillus Calmette-Guérin*. Is é atá i gceist leis an BCG ná tréithchineál lagaithe den bhaictéar *Mycobacterium bovis*, is é sin, baictéar eitinne na mbó. B'iad Albert Calmette agus Camille Guérin, beirt bhaictéareolaithe a bhí ag obair in Institiúid Pasteur i Lille a d'fhorbair an vacsaín i rith bhlianta an Chéad Chogadh Domhanda. Tháinig an vacsaín in úsáid sa chéad uair sa bhliain 1921, ach níor éirigh sí coitianta ach i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda.

[clé|mion|[Tástáil Mantoux]]

## Tionchar an ghalair

Bhí an eitinn forleathan go leor in Éirinn i dtús na fichiú haoise, rud atá le léamh ar litríocht Gaeilge na linne chomh maith. Inniu, áfach, is fánach duine a tholgann an eitinn. Is iad na príomhchúiseanna leis ná:

(a) go bhfuil caighdeán maith maireachtála sa tír don chuid is mó,
(b) gur féidir linn cóir leighis a thabhairt do dhaoine a bhfuil an aicíd orthu, agus
(c) go bhfuil leibhéal ard imdhíonachta ann.
[clé|mion|355x355px|[eipidéimeolaíocht, 2006]]
Is léir freisin go bhfuil tuiscint na ngnáthdhaoine do chúrsaí an tsláinteachais i bhfad níos fearr inniu ná mar a bhíodh. 

Sa Tríú Domhan tá líon na ndaoine a tholgann an eitinn agus a fhaigheann bás léi i bhfad níos airde, agus é ag dul i méadaíocht go gasta i gcuid mhór tíortha.

Conas a théann an eitinn i bhfeidhm ort?

Is gnách go dtosaíonn an eitinn le láthair bheag athlasta in aon scamhóg amháin.
Téann an láthair athlasta i méid ansin agus mura gcuirtear bac leis an athlasadh in am leathnóidh sé amach chuig an scamhóg eile sa deireadh. Ní féidir na scamhóga athlasta a thabhairt ar ais, agus mar sin tá sé ardtábhachtach an t-othar a chur ar bhealach a bhisithe in am.

mion|clé|Mycobacterium tuberculosis Ziehl-Neelsen

Aithnítear an aicíd ar na hairíonna seo:
* tá an t-othar ag casachtach ar feadh seachtainí;
* tá fiabhras air;
* bíonn sé ag bárcadh allais gan chúis shoiléir, go háirithe istoíche;
* tá sé ag cailliúint meáchain;
* bíonn tuirse air gan chúis shoiléir;
* bíonn slaoda fola sa ramallae a chaitheann sé le linn na dtaomanna casachtaí.

## Féach freisin

*Tástáil Mantoux
*Dorothy Stopford-Price
*Vacsaín BCG

## Tagairtí

Catagóir:Galair Bhaictéaracha
Catagóir:Eitinn
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Spermatophyta

Is éard is **planda síl** nó **spermatophyte** (go litriúil;  'planda síl'; ón tSean-Ghréigis σπέρματος (*spérmatos*) 'síol', agus φυτόν (*phytón*) 'planda'), ar a dtugtar freisin **fanaragam** (tacsan **Phanerogamae**), ná aon phlanda soithíoch a tháirgeann síolta. Is catagóir d'Embryophyta (.i. planda talún) é a chuimsíonn an chuid is mó de na plandaí talún coitianta, lena n-áirítear na hAngiospermae (.i. plandaí bláthanna) agus na Gymnosperme (ga.gimnispeirm), ach ní na raithnigh, caonaigh nó algaí.

Díorthaítear an téarma fanaragam nó phanerogamae ón tSean-Ghréigis φανερός (*phanerós*), a chiallaíonn "infheicthe", i gcodarsnacht leis an téarma "cryptogam" nó "cryptogamae" ón tSean-Ghréigis κρυπτός (*kruptós*) 'i bhfolach'), mar aon leis an iarmhír γαμέω (*gaméō*)γω (gaméō), "pósadh". Déanann na téarmaí seo idirdhealú idir na plandaí sin a bhfuil orgáin ghnéis fholaithe acu (cryptogamae) uathu siúd a bhfuil cinn infheicthe acu (phanerogamae).

## Tuairisc
Comhdhéanann na spermatophyta atá ar marthain cúig rannán, agus aicmítear na chéad cheithre cinn díobh mar Gymnospermae, plandaí a bhfuil síolfholaithe nó “síolta nocht” acu:

*Cycadophyta - grúpa fothrópaiceach agus trópaiceach de phlandaí
*Ginkgophyta- níl ach speiceas amháin ar marthain, *[[Ginkgo biloba]]*
*Pinophyta - cuimsíonn cónaiféir, crainn a tháirgeann buaircíní (cóin)
*Gnetophyta - cuimsíonn plandaí den 96 speiceas, grúpáilte faoina trí finte *[[Ephedra]]* (fine Ephedraceae), *[[Gnetum]]* (fine Gnetaceae), agus *[[Welwitschia]]* (fine Welwitschiaceae)

Is é an cúigiú rannán atá ar marthain ná na hAngiospermae (nó Magnoliophyta.), ar a dtugtar freisin plandaí bláthanna, an grúpa is mó agus is éagsúla de na Spermatophytes:
*Angiospermae - na plandaí bláthanna, tá síolta folaithe i dtorthaí, murab ionann agus gymnosperms.

## Tagairtí

*
Catagóir:Bitheolaíocht
Pteridophyta

Is plandaí soithíocha iad **Pteridophyta** nó **Teiridifítí** (le xiléim agus fléam ) a scaipeann spóir. Toisc nach dtáirgeann na teiridifítí bláthanna ná síolta, tugtar " Cryptogamae " orthu uaireanta, rud a chiallaíonn go bhfuil a modhanna atáirgthe i bhfolach.

Is teiridifítí iad raithnigh, eireabaill chapaill (a gcaitear leo go minic mar raithneach), agus lícifítí (garbhógaigh, caonaigh spícíneacha, agus lusanna an chleite). Mar sin féin, ní grúpa monaifileach iad, mar go bhfuil baint níos dlúithe ag raithneach (agus eireabaill chapaill) le plandaí síl ná le  lícifítí.. Mar sin ní tacsón a nglactar go forleathan leis a thuilleadh na "Pteridophyta", ach fanann an téarma teiridifít sa ghnáthchaint, mar a dhéanann teirideolaíocht agus teirideolaí mar eolaíocht agus a chleachtóir, mar shampla ag an *International Association of Pteridologists* agus an *Pteridophyte Phylogeny Group*.

## Cuntas
Is plandaí soithíocha saorspórála iad na teiridifítí (na raithnigh agus na lícifítí) a bhfuil timthriall na beatha ailtéarnacha acu, le céimeanna saorbheathacha gaiméitifíteacha agus spóraifíteacha  acu nuair a éiríonn siad aibí. Tá corp na spóraifíte difreáilte go maith i bhfréamhacha, gas agus duilleoga. Tá an fréamhchóras  i gcónaí aidbhinteach. Bíonn an gas faoin talamh nó san aer. Féadfaidh na duilleoga a bheith micrifillí nó meigifillí. Áirítear ar a saintréithe coitianta eile plandaí soithíocha éagruthacha , (m.sh., fíochán soithíocha) agus pléamorfachí sna plandaí talún (m.sh., scaipeadh spór agus easpa síolta).

## Tagairtí
Catagóir:Crioptagaim
Catagóir:Plandaí
Catagóir:Grúpaí paraifíliginiteach
Arthur Eichengrün

Ba cheimiceoir, eolaí ábhair, agus aireagóir Gearmánach é **Arthur Eichengrün** (13 Lúnasa 1867 - 23 Nollaig 1949) a rugadh in Aachen. Tá cáil air as an druga frithghónairith Protargol a fhorbairt, an chóireáil chaighdeánach ar feadh 50 bliain go dtí gur glacadh le hantaibheathaigh, agus as a chuid taighde ceannródaíche ar phlaistigh: chomhfhorbair sé (le Theodore Becker) na chéad ábhair aicéatáite ceallalóis intuaslagtha in 1903, ar a dtugtar "Cellit", agus chruthaigh sé na próisis chun na hábhair seo a mhonarú, a raibh tionchar acu i bhforbairt múnlú trí instealladh. Le linn an Chéad Chogadh Domhanda bhí a chuid laicear aicéatáit cheallalóis shintéiseach réasúnta neamh-inlasta, a cuireadh ar an margadh faoin ainm "Cellon", tábhachtach i dtionscal aerárthaí. Chuir sé leis an fhótaiceimic tríd an gcéad phróiseas a chumadh chun scannán céatáite ceallalóis a tháirgeadh agus a fhorbairt, rud a phaitinnigh sé le Becker.

Giúdach ab ea a athair, a bhí ina mhangaire agus ina mhonaróir éadaí. Rinne sé staidéar ar an gceimic in Ollscoil Aachen agus in Ollscoil Bheirlín sular bhain sé dochtúireacht amach in 1890 in Erlangen.

## Tagairtí

Eichengrün, Arthur
Eichengrün, Arthur
Eichengrün, Arthur