open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Toghcháin réigiúnacha na Spáinne, 2023

Reáchtáladh **Toghcháin réigiúnacha agus áitiúla na Spáinne** ar an 28 Bealtaine 2023 agus d'fhulaing an Pháirtí Sóisialach (PSOE) buille mór sna toghcháin.   

Treisíodh an Eite Dheis - an Partido Popular (PP) agus an páirtí Vox.  Ghnóthaigh an PP an líon is mó suíocháin sna toghcháin. Chaill na Sóisialaigh (PSOE) agus a gcomhghuaillithe sa rialtas náisiúnta (Podemos go háirithe) an líon is mó suíocháin.

Thóg an PP seilbh ar 6 réigiún a bhíodh faoi cheannas Sóisialach. Ach bhí an PP i dtuilleamaí Vox le rialú sna réigiúin sin. Bhí Vox  (páirtí atá i bhfad amach ar an eite dheis) ag súil nach mbeadh an PP in ann rialú go réigiúnach dá bhfuireasa.
[mion|D'fhógair Príomh-aire na Spáinne [Pedro Sanchez olltoghchán nach raibh aon súil leis.]]
Sna toghcháin áitiúla, shaothraigh an PP 7 milliún vóta (32%) i gcomparáid le 6.3 milliún don PSOE (28%). 64% den phobal a chaith vóta, 1% de laghdú ar an toghchán deireanach i 2019.

### Iarmhairtí
D'fhógair Príomh-aire na Spáinne Pedro Sanchez olltoghchán nach raibh aon choinne leis.

## Féach freisin

* Olltoghchán na Spáinne, 2023

## Tagairtí

Catagóir:Toghcháin
Catagóir:Polaitíocht na Spáinne
Catagóir:2023
Jamón

Is cineál liamháis leasaithe a tháirgtear sa Spáinn é ***jamón*** (fuaimniú sa Spáinnis: [xaˈmon], iolra *jamones*). Tá sé ar cheann de na táirgí bia is mó aithne ar fud an domhain de chuid chócaireacht na Spáinne. Úsáidtear é mar chomhábhar in *tapas* go minic freisin.

Is é *jamón* an focal Spáinnise ar liamhás. Mar sin, d'fhéadfaí an t-ainm seo a thabhairt freisin ar tháirgí liamháis eile a dhéantar i dtíortha ina labhraítear an Spáinnis.

## Cur síos
De ghnáth, itear *jamón* ina sliseanna tanaí, gearrtha de láimh ó chos deiridh muice a choinnítear ar sheastán *jamonero*, nó gearrtha as an bhfeoil dhíchnámhaithe le slisneor rothlach.

Tá *jamón* cosúil le *presunto* na Portaingéile agus le *prosciutto* na hIodáile, an difríocht is mó eatarthu ná  an chéim leasaithe níos faide (suas le 18 mí), rud a thugann uigeacht níos tirime, dath níos doimhne, agus blas níos láidre do *jamón* i gcomparáid leis na cinn eile.

Tá cos iomlán *jamón* i bhfad níos saoire de réir meáchain ná an táirge slisnithe toisc go bhfuil an chnámh agus an tsaill dho-ite fós ann. Nuair a bhaintear na sraitheanna seachtracha saille agus a nochtar an fheoil, caithfear an táirge a ithe chomh luath agus is féidir toisc go dtosaíonn próiseas triomaithe agus meathlaithe. Ní fadhb é seo do bhialanna ná do mhiondíoltóirí, ós rud é go n-úsáideann siad an táirge i bhfad níos tapúla ná an gnáth-thomhaltóir. De ghnáth, roghnaíonn daoine aonair an táirge slisnithe, gearrtha ó sheastán, réamhphacáistithe go trádálach, nó folúsphacáilte. Tá *jamón* slán le hithe chomh fada agus a choinnítear an chos i dtimpeallacht thirim agus fhionnuar agus in áit nach mbeadh an ghrian ag soilsiú go díreach uirthi. Ach caithfear an fheoil a chur i gcuisneoir tar éis di a bheith gearrtha ón gcos.

Deataítear *jamón* i réigiúin áirithe freisin, áiteanna ina n-úsáidtear é le haghaidh tomhaltais phearsanta den chuid is mó. Tá an cineál *jamón* seo coitianta i ndeisceart Castilla y León agus i gcodanna de Extremadura. Tá sé níos crua ná gnáth-*jamón* agus tá blas deataigh/salainn air.

Tá *jamón* ar fáil go forleathan sa Spáinn (fiú má tá siad costasach) agus is féidir teacht air i roinnt tíortha eile de chuid an Aontais Eorpaigh. Ach, mar gheall ar dhleachtanna ar allmhairí agus srianta trádála nó sábháilteachta bia a chuirtear i bhfeidhm ar tháirgí feola eachtracha, ardaíonn an praghas i margaí idirnáisiúnta go dtí go mbíonn sé róchostasach *jamón* a allmhairiú isteach i dtíortha eile.

Tá dhá phríomhlipéad tráchtála ar chineálacha *jamón*, bunaithe ar phór na muice agus ar shonrúcháin chosanta:

* *Jamón ibérico*, déanta as muc dhubh na hIbéire. Itear mar shócamas é go hidirnáisiúnta.
* *Jamón serrano* a chuimsíonn an chuid is mó de na cineálacha eile.

## Tagairtí

Catagóir:Liamhás
Catagóir:Bia na Spáinne
Briseadh siméadrachta

San fhisic, is feiniméan é **briseadh siméadrachta** ina dtiteann staid neamhordúil  ach siméadrach ina staid ordaithe, ach nach bhfuil chomh siméadrach. Is minic go mbíonn an titim seo ar cheann de go leor ladhrálacha féideartha a d’fhéadfadh cáithnín a ghlacadh agus é ag druidim le staid fuinnimh níos ísle. Mar gheall ar an iliomad féidearthachtaí, féadfaidh breathnóir glacadh leis go mbeidh toradh na titime treallach. Tá an feiniméan seo bunúsach don réimsetheoiric chandamach (RTC), agus tuiscintí breise comhaimseartha na fisice. Go sonrach, tá ról lárnach aige sa Teoiric Glashow-Weinberg-Salam atá mar chuid den tSamhail Chaighdeánach a mhúnlaíonn an fórsa leictri-lag.

## Tagairtí

Catagóir:Siméadracht
Catagóir:Foirmiú patrún
Kobus

Is géineas antalóp Afracach é ***Kobus*** ina bhfuil sé speiceas, a bhfuil baint acu go léir le corcacha, tuilemhánna, nó limistéir fhéaracha eile in aice leis an uisce. Tá siad démhorfach ó thaobh gnéis — na fireannaigh amháin a bhfuil adharca orthu, agus bíonn siad níos mó ná na baineannaigh.

## Speicis

## Tagairtí

Catagóir:Antalóip
Catagóir:Mamaigh
Elan Closs Stephens

Is acadóir Breatnach í **Elan Closs Stephens** DBE (rugadh 16 Meitheamh 1948 ) agus ball de Bhord Iontaobhaithe an BBC don Bhreatain Bheag. Tá saineolas aici i mbeartas cultúrtha agus i gcraoltóireacht. Tá sí ina Coimisinéir Toghcháin don Bhreatain Bheag freisin; Leas-Sheansailéir Ollscoil Aberystwyth, agus ina cathaoirleach ar Ghiúiré Dhuais Idirnáisiúnta UNESCO don Gheilleagar Cruthaitheach.

## Beathaisnéis
Rugadh í i dTal-y-sarn, Dyffryn Nantlle, Gwynedd, agus fuair sí a cuid oideachais i Ysgol Dyffryn Nantlle agus i gColáiste Somerville, Oxford.
## Naisc sheachtracha
*Elan Closs Stephens appointed acting chair of BBC
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Polaitíocht na hathrú aeráide

mion|COP21  (CMP 11)  30 Samhain 2015 i bPáras
Is éard atá i gceist le **polaitíocht na hathrú aeráide** ná an próiseas cinnteoireachta agus conas acmhainní a roinnt agus bealach chun forbairt inbhuanaithe a leagan amach. 

mion|Brúghrúpaí.  Theip ar an mBille ''"Coinnigh faoi Thalamh lad"'' in Éirinn sa bhliain 2017

### Dífhás
Dáiríre, ní dúshlán do na polaiteoirí amháin a thugann an t-athrú aeráide ach dúshlán do chách.  Admhaítear an riachtanas ar chaon taobh, ach ní léir fós bun-athrú ar thuiscint an phobail ar an riachtanas atá ag teannadh linn.

Chun an bealach chun forbairt inbhuanaithe a leagan amach i gcaitheamh an 21/22ú haois, ní mór dúinn ar fad a bheith barainneach, tá roghanna crua a mbeidh atá riachtanach.. Ach inniu tá formhór na bpolaiteoirí agus an phobail ar aon tuairim: admhaímid go bhfuil athrú mór riachtanach gan mhoill, ach b’fhearr linn moill a chur ar gach mór-athrú riachtanach.

### An próiseas cinnteoireachta agus an comhleas fadtéarmach
Breathnaíonn na polaiteoirí go minic ar chúrsaí aeráide mar ábhar tábhachtach a gcaithfear aghaidh a thabhairt air de réir a chéile agus comhréiteach á dhéanamh i gcónaí idir costas an riachtanais agus an costas polaitiúil. Mar sin, bíonn an pobal agus na polaiteoirí ag cur a leas gearrthéarmach féin os cionn leas fadtéarmach mhuintir an domhain.

Bíonn daoine gafa lena leas féin amháin i gcónaí, agus níl na polaiteoirí sásta seasamh amach agus snámh in aghaidh an easa. Mar sin, níl sa bhfadtéarma polaitiúil, ar a mhéid, ach an tréimhse idir inniu agus an chéad olltoghchán eile.

Bíonn atoghadh mar bhun-aidhm freisin ag na polaiteoirí  agus drogall dá réir orthu tacú le polasaí a chuirfeadh olc ar vótálaithe roimh thoghchán. Níl léargas nua sna briathra seo ar ndóigh ar laigí an daonlathais ach níl na deachtóireachtaí ag déanamh níos fearr (an Rúis agus an tSín go háirithe).
[mion|[ionad sonraí Amazon in Oregon]]

### Polaitíocht na hathrú aeráide in Éirinn
Theip ar *An Bille um Breoslaí Iontaise a Thoirmeasc* (*Coinnigh faoi Thalamh lad*) sa bhliain 2017.

Níl moratóir curtha in Éirinn fós ar ionaid sonraí nua. Sa bhliain 2021, bhí dhá cheann déag d'ionaid ollmhóra sonraí sa tír a bhfuil níos mó na deich meigeavata leictreachais ag teastáil uathu.  Ach in 2022 bhí 'moratóir' curtha ag Eirgid ar ionaid nua sonraí i limistéar Bhaile Átha Cliath le dul i ngleic leis an dúshlán agus lena chinntiú go soláthrófar a gcuid riachtanas leictreachais do gach ceantar sa Stát i dtosach.  Ach níor chuir Rialtas na hÉireann moratóir i bhfeidhm;  mar sin, in 2023, bhí sé dearbhaithe ag TikTok gur i mBaile Átha Cliath a bhunós siad a ndara hionad sonraí in Éirinn. 

## Féach freisin

* Dífhás
* COP27 (2022)
* Athrú aeráide

## Tagairtí

Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Polaitíocht
Ionad sonraí

mion|Google Data Center, The Dalles, Oregon
mion|CNPC in Changping. An tSín
[mion|[ionad sonraí Meta / Facebook i  gCluain Aodha i gContae na Mí]]
Stóráiltear faisnéis  a bhailítear in **ionad sonraí**  (Béarla: data centre), agus sna freastalaithe a ndéantar óstáil orthu in ionad sonraí. Tá an méid leictreachais a chaitheann ionaid sonraí timpeall an domhain ag méadú go suntasach.  

[mion|[ionad sonraí Meta / Facebook i  gCluain Aodha]]

## Úsáid fuinnimh
mion|na freastalaithe
In Éirinn, tá an t-éileamh ó na hionaid sonraí ar fhuinneamh leictreachais (giniúint leictreachais) méadaithe ó 5% i 2015 go dtí 21% i 2023. Meastar go mbeidh sé chomh hard le 30% faoin bhliain 2032.

Sa bhliain 2021, bhí 70 ionad sonraí in Éirinn idir mhór agus réasúnta mór ann. Bhí dhá cheann déag d'ionaid ollmhóra sonraí sa tír a bhfuil níos mó na deich meigeavata leictreachais ag teastáil uathu.

Sa bhliain 2022, bhí moratóir curtha ag Eirgid ar ionaid nua sonraí i limistéar Bhaile Átha Cliath le dul i ngleic leis an dúshlán agus lena chinntiú go soláthrófar a gcuid riachtanas leictreachais do gach ceantar sa Stát i dtosach.  

In 2023, bhí sé dearbhaithe ag TikTok gur i mBaile Átha Cliath a bhunós siad a ndara hionad sonraí in Éirinn.

## Rialachán
In Éirinn, tá dualgas ar ionaid sonraí nua cumas ginte nó stórála a chur ar fáil ar aon dul leis an méid fuinnimh a ídíonn siad.  B'éigean don áis ghinte nó stórála a bheith in aice an ionaid stórála seachas ar an láthair féin. Chomh maith leis sin tá ar ionaid sonraí fuinneamh a sholáthar don eangach náisiúnta ar uairibh. Ní mór d'Eirgrid agus ESB Networks láthair an ionaid sonraí a mheas agus a chur san áireamh an bhfuil an t-ionad i gceantar 'srianta.'.

B'éigean d'ionaid sonraí eolas a thabhairt faoina gcuid astaíochtaí carbóin agus an leas a bhaineann siad as foinsí fuinnimh in-athnuaite, de réir an Choimisiúin um Rialáil Fóntais.

## Forbairt inbhuanaithe
Is féidir forbairt inbhuanaithe ionad sonraí a dhéanamh agus iad a sheirbhísiú trí fhoinse fuinnimh inathnuaite. Ach níl a leithéid in Éirinn fós (ach is féidir iad a thógáil i dtíortha eile, san Íoslainn mar shampla).

## Féach freisin

* Fuinneamh in-athnuaite
* Stóráil sonraí ríomhaireachta
* Freastalaí (ríomhaireacht)
* Údarás Fuinnimh Inmharthana na hÉireann
* Eirgrid
* Intleacht shaorga

## Tagairtí

Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Astaíochtaí gás ceaptha teasa
Catagóir:Sonraí
Catagóir:Stóráil sonraí ríomhaireachta
Catagóir:Teicneolaíocht faisnéise
Catagóir:Néalríomhaireacht
Catagóir:Intleacht shaorga
An feachtas ar son oscailt Scoil Dhún Chaoin

mion|Scoil Naomh Gobnait
Tharla **an feachtas ar son oscailt Scoil Dhún Chaoin,** Scoil Naomh Gobnait,.idir 1970-1973, ceann de na feachtais is cáiliúla i stair na Gaeltachta agus na teanga. Tharraing an tslí ar sheas an pobal is iargúlta sa Ghaeltacht an fód ar son a gcearta aird na tíre go léir ag an am.
[mion|Sheas daoine ar nós [Máire Mhac an tSaoi chun na leanaí a mhúineadh go deonach.]]

## Imeachtaí
Rinne an Roinn Oideachais iarracht an scoil a dhúnadh sa bhliain 1970 agus na leanaí a aistriú go Scoil an Fheirtéaraigh.

Sheas muintir Dhún Chaoin go láidir i gcoinne cinneadh an Rialtais. D’éirigh cuid mhaith de phobal na tíre laistiar dóibh ina gcuid iarrachtaí a scoil bheag féin agus a bpobal féin a choimeád ina mbeatha. 

Sheas daoine ar nós Máire Mhac an tSaoi agus Breandán agus Máire Feirtéar isteach chun na leanaí a mhúineadh go deonach. Tháinig Mícheál Ó Dúbhshláine, múinteoir óg ó Chill Dara chun múineadh sa scoil sa bhliain 1970, gan tuarastal ná aitheantas ón Roinn Oideachais. Sheas muintir Dhún Chaoin leis agus chabhraíodar leis in aon slí go bhféadfaidís. Lean an scéal mar seo ar feadh trí bliana.

Eagraíodh mhórshiúl ó Dhún Chaoin go dtí Baile Átha Cliath ar son athoscailt na scoile i 1971 agus cuireadh ceirnín amach. Ach ní ar son na scoile amháin a bhí an mórshiúl cáiliúil sin. Bhí sé dírithe ar chearta mhuintir na Gaeltachta a chaomhnú. Úsáideadh an scoil mar uirlis chun an scéal mór sin faoin nGaeltacht a chur i láthair an rialtais.

Tharla olltoghchán ar 28 Feabhra 1973 agus tháinig athrú Rialtais (Fine Gael / Lucht Oibre). agus tugadh aitheantas don scoil arís.

Faoi dheireadh, ag deireadh seachtaine na Cincíse 1973, a fuarthas an dea-scéal go raibh rath ar an bhfeachtas chun Scoil Naomh Gobnait a choimeád oscailte. Thug Dick Burke, an tAire Oideachais (FG) ag an am, cead chun an scoil a athoscailt. Ceapadh Mícheál Ó Dúbhshláine go hoifigiúil mar phríomhoide na scoile.

## Féach freisin

* Dearg le Fearg
* Dick Burke

## Tagairtí

Catagóir:1973
Catagóir:Agóidíocht na Gaeilge
Catagóir:Cearta Gaeilge
Catagóir:Gaeltacht Chontae Chiarraí
Catagóir:Stair Chontae Chiarraí
Catagóir:Stair na Gaeilge
Catagóir:Scannail Pholaitiúla in Éirinn
Catagóir:1970idí in Éirinn
Dal y Mellt (sraith teilifíse)

Is clár drámaíochta é ***Dal y Mellt*** (Gaeilge: *Beir ar an dtintreach*) . Tá sé bunaithe ar an úrscéal den ainm céanna a d’fhoilsigh Iwan 'Iwcs' Roberts sa bhliain 2019. Ba é Llŷr Morus de Vox Pictures a léirigh an leagan teilifíse, agus chuir Iwan a úrscéal in oiriúint do script scannáin. Tháinig Huw Chiswell isteach mar stiúrthóir.

Leanann an tsraith stair trioblóideach an phríomhcharachtair, Carbo, ag dul ar aistear spreagúil agus siamsúil agus é á tharraingt isteach i saol na ngníomhartha olca, bréaga, rúnda  agus coscracha.

Tá 6 eipeasóid sa chéad sraith. Craoladh é sa ghnáthshliotán drámaíochta ag 9pm ar S4C.

## Foireann aisteoirí

* Carbo – Gwyon Morris Jones
* Micí Fin – Mark Lewis Jones
* Les – Graham Land
* Meri-Jên – Sue Hughes
* Ciste – Dyfan Roberts
* Antonia – Lois Meleri-Jones
* Dafydd Aldo – Owain Arwyn
* Kidw – Ali Yassine

## Naisc sheachtracha
* Popular novel brought to life as a drama series

## Tagairtí
Teoiric chriticiúil ciníocha

Scrúdú trasdisciplíneach is ea **teoiric chriticiúil ciníocha** (TCC) — ag scoláirí agus gníomhaithe cearta sóisialta agus sibhialta – ar an gcaoi a gcruthaíonn dlíthe, gluaiseachtaí sóisialta agus polaitiúla, agus na meáin coincheapa sóisialta ciníocha agus eitneachtaí, agus, ar an taobh eile, ar an gcaoi a imríonn na coincheapa seo tionchar ar institiúidí sóisialta. Is tagairt acadúil é an focal *criticiúil* do smaointeoireacht chriticiúil, do theoiric chriticiúil, agus do chritic léannta, seachas do cháineadh nó milleán a chur ar dhaoine.
## Tagairtí

Catagóir:Oideachas i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Acht Féiniúlachta agus Teanga (Tuaisceart Éireann) 2022

mion|Céatadán na bhfreagróirí i ndaonáireamh 2011 atá 3 bliana d'aois agus níos sine a dúirt gur féidir leo Gaeilge a labhairt.
Ar 6 Nollaig 2022, tugadh Aontú an Rí don **Acht Féiniúlachta agus Teanga (Tuaisceart Éireann) 2022**  ().

## Reachtaíocht
Tugann an tAcht stádas oifigiúil sa dlí don Ghaeilge agus don Ultais, chomh maith le beirt Choimisinéirí, duine don Ghaeilge agus duine don Ultais, agus oifig cultúir agus féiniúlachta. Is é an ról atá ag an gCoimisinéir Teanga ná an Ghaeilge a chosaint agus a chur chun cinn i measc na n-eagras poiblí. Déanann an coimisinéir monatóireacht ar chur i bhfeidhm na gcaighdeán agus déanann sé nó sí gearáin a fhiosrú.

Cuireann an reachtaíocht ar ceal Acht (Éire) Riar na Córa (Teanga) 1737, dlí a achtaíodh sa bhliain 1737 agus a chuir cosc ar úsáid na Gaeilge sna cúirteanna.

### Stair

Síníodh Comhaontú Chill Rìmhinn i mí Dheireadh Fómhair 2006. Gheall Rialtas na Breataine in Aguisín B go mbeadh Acht Teanga Ghaeilge ann:"‘agus go oibreoidh sé i gcomhar leis an Fheidhmeannas atá le teacht le forbairt na Gaeilge a mhéadú agus a chosaint."Bhí lucht feachtais ag troid le fada an lá ar son na reachtaíochta teanga.

Gealladh na hoifigí  Coimisinéir Gaeilge agus Coimisinéir Ultaise i dTuaisceart Éireann in 2020  sa mhargadh *New Deal, New Approach*.  Ach ansin tharraing an Páirtí Aontachtach Daonlathach, amach as na hinstitiúidí ó thuaidh.  Le linn Meitheamh - Iúil 2022, phléigh Teach na dTiarnaí an reachtaíocht.

Ritheadh an Bille in Westminster faoi dheireadh sa bhliain 2022 mar gur theip ar thionól Stormont an beart a dhéanamh.

Ar an 6 Nollaig 2022, tugadh Beannacht an Rí ach gan Coimisinéir bhí an reachtaíocht gan feidhm.

I mí an Mheithimh 2023, fógraíodh i dTeach na dTiarnaí go raibh tús curtha leis an bpróiseas rialacháin a mbeidh Acht Gaeilge sa Tuaisceart mar thoradh air.

## 2025
I dtús mhí an Mhárta 2025, bhí tús curtha ag Feidhmeannas Stormont leis an bpróiseas le Coimisinéir na Gaeilge a bhunú i dTuaisceart Éireann.  Is é an ról atá ag an Choimisinéir Teanga ná na caighdeáin teanga a leagan amach do chomhlachtaí poiblí agus iniúchadh a dhéanamh ar ghearáin sa chás go ndéanfadh na comhlachtaí poiblí faillí ina ndualgais teanga.

Ar an 28 Deireadh Fómhair 2025, faoi dheireadh, ceapadh

# An Coimisinéir Gaeilge - Pól Deeds
# An Coimisinéir don traidisiún Ultach-Albanach agus Briotanach Ultach - Lee Reynolds
# Stiúrthóir Oifig an Aithne agus an Léirithe Chultúrtha - Dr Katy Radford

Tá cumhacht ag Pól Deeds comhairle a thabhairt do chomhlachtaí poiblí ar chaighdeáin dea-chleachtais don teanga.  Tá dualgas ar an gCoimisinéir Gaeilge gearáin a fhiosrú maidir le neamh-chomhlíonadh na n-údarás poiblí i ndáil leis na caighdeáin teanga.

## Féach freisin

* Pól Deeds
* Acht na dTeangacha Oifigiúla (Éire) 2003
* Comhaontú Chill Rìmhinn,
* Dearg le Fearg
* Feachtas "Stádas"

## Naisc sheachtracha

* An tAcht

## Tagairtí

Catagóir:2022
Catagóir:Dlí reachtúil
Catagóir:Parlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Polasaí teanga
Catagóir:Tuaisceart Éireann
Catagóir:An Ghaeilge
Timothée Chalamet

Is aisteoir Meiriceánach agus Francach é **Timothée Hal Chalamet** (a rugadh ar an 27 Nollaig 1995). Tá cáil air a chuid oibre i réimse leathan scannán móréilimh agus scannán neamhspleách, agus tá go leor gradam faighte aige, lena n-áirítear Gradaim an Aisteora, Gradaim na gCruinneoige Órga, agus dhá Ghradam Rogha na gCriticeoirí, chomh maith le hainmniúcháin do cheithre  Dhuaiseanna an Acadaimh, sé Ghradaim Scannán Acadamh na Breataine, agus Gradam Grammy. 

Idir 2017-2025, bhí os cionn $ 2.3 billiún tuillte ag a chuid scannán mar phríomhaisteoir ar fud an domhain.
## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1995
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Giúdaigh Meiriceánacha
Cumann Miseanach Naomh Columbán

clé|250px|mion||Uaigheanna sagairt den ord]

## Tagairtí

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Oird rialta
Brocaireacht

mion|1823
Is 'spórt fola' é an **brocaireacht** ina mbíonn broic agus madraí ag troid le chéile nó go maraítear iad. Siamsaíocht atá ann do dhaoine áirithe.  Nós mídhaonna agus cruálach atá ann do dhaoine eile.

Faoin tuath, tarraingítear an broc as an mbrocach agus cuirtear madraí ina éadan go stiallann siad ó chéile é. Nó i ngéibheann, cuirtear gadhar isteach sa "mbrocach", nó cás srl., agus tosaíonn an gadhar agus an broc ag stróiceadh a chéile. Ní hiondúil go dtagann an broc slán ach is minic go mbíonn drochbhail ar an ngadhar freisin de bharr na coimhlinte.
mion|1824 le Henry Thomas Alken

### An brocaireacht in Éirinn
Tá an brocaireacht fós á gcleachtadh in Éirinn. Tá sé déanta amach ag Cumann an Tuaiscirt um Fhóirithint ar Ainmhithe go maraítear 2,000 broc go mídhleathach i dTuaisceart Éireann gach bliain.

Áirítear go bhfuil thart ar 150 duine ag cleachtadh an 'spórt' seo i dTuaisceart Éireann. Tá a fhios ag na húdaráis go bhfuil ach is beag a dhéantar lena dtabhairt chun cúirte. Níor cúisíodh ach triúr as an gcoir seo i dTuaisceart Éireann le deich mbliana anuas.

## Féach freisin

* Broc
* "Spórt fola"
* Cumann na hÉireann um Fhóirithint ar Ainmhithe

## Tagairtí

Catagóir:Broic
Catagóir:Drochíde d'ainmhithe
Catagóir:Spóirt fola
Circus

Tá níos mó ná brí amháin leis an bhfocal **Circus**.

* Circus: Géineas éan (na cromáin)
* Sorcas
* The Circus: scannán 1928
* Piccadilly Circus: áit i Londain
* Circus Maximus: áit siamsaíochta sa Róimh
Cromán

Tá níos mó ná brí amháin leis an bhfocal “cromán”.

* Cromán (anatamaíocht)
* Cromán (éan)

## Féach freisin
* An Cromán
Mo Bhealach Féin

Scríobh an t-úrscéalaí Seosamh Mac Grianna an leabhar dírbheathaisnéiseach  *[[Mo Bhealach Féin]]*, a tháinig amach in 1940 (foilsithe i mBéarla mar "*This Road of Mine*" sa bhliain 2021)  Is cur síos é ar fhánaíocht Sheosaimh féin ar fud na hÉireann agus na Breataine Móire,  faoi thionchar na scéalta faoin bhfánaíocht a chum Pádraic Ó Conaire sna 1910-1920idí. 

Cuireann sé síos ar a aistear ar an ghannchuid ó lóistín go lóistín i gceantar Bhaile Átha Cliath, agus ar an dara siúlóid mhór a rinne sé ina aonar sa Bhreatain Bheag.  Inbhreathnú agus féin-scrúdú atá ann, agus ní bhíonn sa radharcra go minic ach cúlra nó stáitse don dóigh a bhfuil Mac Grianna ag déanamh staidéir ar imeachtaí a intinne. Cuntas ionraic neamhbhalbh atá ann ar choraíocht a aigne le saol nach raibh ag teacht lena mhian, ar na heachtraí a bhain dó sa saol sin, agus ar na daoine fágtha ar casadh ina measc é.

Má bhítear ag dul ar lorg chéad chomharthaí an ghalair intinne a chuir deireadh le caithréim scríbhneoireachta Sheosaimh i lár na dtríochaidí, beidh siad le haithint i bhfad níos soiléire ar an leabhar áirithe seo ná ar an "Ruball".

## Féach freisin
* Seosamh Mac Grianna

## Tagairtí

Catagóir:Seosamh Mac Grianna
Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Catagóir:Dírbheathaisnéisí
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1940
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1940idí
Bearnú damba Kakhovka

**Bearnaíodh an damba Kakhovka** ar abhainn na Dnípire i ndeisceart na hÚcráine ar an 6 Meitheamh 2023. Polladh an damba le tréanphléascán taobh le cathair Nova Kakhovka, ar bhruach thoir na Dnípire. Fágadh craosbhearna sa damba de bharr na bpléascanna. 

Scriosadh stáisiún hidrileictreach agus bhí réimse mór tíre sa réigiún báite ag an maidhm mhór uisce, an tubaiste timpeallachta ‘is measa ó Chernobyl’. Scuab an sruth chun siúil gach a raibh ina bhealach, truailleáin go leor i measc rudaí eile.

clé|mion|Scrios, 6 Meitheamh 2023
clé|mion|Kherson
clé|mion|Físeán
clé|mion

### Cogaíocht
Bhí an bhruach agus an damba ina seilbh ag fórsaí Rúiseacha ag an am nuair a  réab pléascanna ollmhóra trí dhamba mór hidrileictreach Nova Kakhovka.  
clé|mion|abhainn
Bhí neart údramála ann roimh an eachtra faoi fhrithionsaí a bheith á bheartú ag na hÚcránaigh agus sceitheadh an t-uisce leis an siúl a bhaint díobh. Réamhbhuille cosanta de chuid na Rúiseach  bhí ann is cosúil.

Ba chuid de stáisiún hidrileictreach é an damba a bhí 30 méadar ar airde agus 3.2 ciliméadar ar a fhad. Ní raibh sé ró-éasca mar sin an damba a pholladh agus nach bhféadfaí é a scrios le hionsaí sliogán.

### Tubaiste
Dúirt na húdaráis san Úcráin go raibh limistéar 600 ciliméadar cearnach faoi uisce. Dhá lá níos déanaí, 5.6 méadar ba ea meándoimhneacht an uisce sa limistéar trí chéile, Ba mheasa an scéal ar an taobh thiar den Dnípir a bhí ina seilbh ag fórsaí Úcránacha ná ar an taobh thoir a bhí ina seilbh ag na Rúisigh. Dúirt na hÚcránaigh go raibh 68% den talamh ar a dtaobh siúd den abhainn báite le hais 32% ar thaobh na Rúiseach.

Bhí na deicheanna míle sa réigiún fágtha gan riar a riachtanais, bídís sa cheantar a bhfuil smacht ag na Rúisigh air, nó sa cheantar atá ina seilbh ag fórsaí na hÚcráine. Bhí ganntanas fíoruisce agus bia sna háiteanna sin,  gan trácht ar sholáthairtí leighis. Dúirt na Náisiúin Aontaithe nach raibh aon fhíoruisce le n-ól sa cheantar níos mór, go raibh na soláthairtí bia millte, agus go raibh an beostoc caillte.

I gcathair Kherson, suite 60 ciliméadar síos an abhainn ón damba, bhí saoránaigh ag maoscal tríd an uisce a bhí chomh hard lena nglúine – agus níos airde fós in áiteanna – agus iad ag féachaint lena n-iarmhais a shábháil. Cuirtear uisce ó thaiscumar an damba ar fáil don Chrimé atá ina seilbh ag na Rúisigh ó rinne siad ionradh ar an réigiún sin in 2014.

Cuirtear uisce ón taiscumar freisin chuig stáisiún núicléach Zaporizhzhia lena fhuarú, stáisiún a bhí ina seilbh ag na Rúisigh ag an am, ach a bhí ag druidim.nuair a tharla an sabaitéireacht.

Mairfidh an tubaiste a lorg go ceann i bhfad.  Bhí an Mhuir Dhubh truaillithe go dona, in aice leis an Rómáin fiú. Dúirt na Náisiún Aontaithe go mbeadh impleachtaí “tromchúiseacha forleathana” ag scrios an damba do dhaoine ar cheachtar taobh den líne thosaigh.

## Féach freisin

* Ionradh na Rúise ar an Úcráin

## Tagairtí

Catagóir:2023
Catagóir:Dambaí
Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Catagóir:Tubaistí timpeallachta
Catagóir:Tuilte
Catagóir:Tubaistí de dhéantús an duine
Leabharlann taistil

[mion|'''[Carraig Fhearghais|Carraig Fhearghais, Co Aontroma**]]
[[Íomhá:Bibliobus rayonnage2.jpg|mion]]
Freastalaíonn **leabharlann taistil''' (Béarla: mobile library) ar bhailte beaga agus sráidbhailte timpeall na tuaithe agus ar bhruachbhailte cathracha nach bhfuil aon fhoirgneamh buan leabharlainne iontu. Tagann an veain seo chuig an gceantar ar bhonn rialta (Uair amháin in aghaidh na seachtaine b'fhéidir), chun ábhar léitheoireachta a chur ar fáil do léitheoirí idir shean is óg.  

Tá ról tábhachtach ag an tseirbhís leabharlainne taistil maidir le seirbhís leabharlainne a chur ar fáil do phobail iargúlta, daoine a bhfuil rochtain teoranta acu ar mhodh iompair, daoine faoi mhíchumas agus daoine óga, srl.

## Féach freisin

* Leabharlann

## Naisc sheachtracha

* Seirbhísí in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Leabharlanna
Catagóir:Rialtas áitiúil
Falscaithe i gCeanada, 2023

Tharla falscaithe ollmhóra i gCeanada le linn samhradh 2023. Bhí na céadta tine ar lasadh mórthimpeall na tíre. Theip ar shéasúr na báistí arís agus bhí na foraoisí chomh tirim le sponc. Loisceadh réimse leathan foraoise ar fud na tíre.

Loisceadh 5 faoin gcéad d’fhoraoiseacha na tíre i dtinte a lean ar feadh an tsamhraidh; b’éigean do dhaonra iomlán sa chathair Yellowknife í a fhágáil. D’fhéadfaí deatach na dtinte a fheiceáil chomh fada ó dheas agus cathair Nua-Eabhrac.
clé|mion|toitcheo ar na Stáit Aontaithe

### Iarmhairtí
[clé|mion|[Toitcheo : Empire State Building, 7 Meitheamh 2023]]
Bhí leibhéil arda truailliú aeir i Meiriceá Thuaidh de bharr na bhfalscaithe i gCeanada.  Bhí aer tocsaineach le brath trasna na mór-ranna ó Philadelphia ar an chósta thoir go Detroit agus Chicago san iarthar láir.  Meastar gurb é seo an truailliú aeir is measa ar taifead sna Stáit Aontaithe. 

I Nua-Eabhrac, chonacthas toitcheo oráiste sa spéir de bharr an truailliú. Tugadh amach milliún masc agus moladh do dhaoine fanacht taobh istigh. Cuireadh ceal ar mhórimeachtaí spóirt, cheolchoirmeacha, eitiltí agus mar sin de.

## Féach freisin

* Toitcheo

## Tagairtí

Catagóir:2023
Catagóir:Truailliú aeir
Catagóir:Falscaithe
Catagóir:Stair Cheanada
Catagóir:Stair na Stát Aontaithe
Catagóir:Aimsir na bliana 2023
Paul Morphy

Imreoir fichille Meiriceánach ab ea **Paul Charles Morphy** (22 Meitheamh, 1837 – 10 Iúil, 1884), a bhí gníomhach sula raibh craobh domhanda fichille ann, ach aithníodh go forleathan gurbh é an máistir fichille ba mhó dá ré. Bhuaigh sé an chéad "American Chess Congress" i 1857, agus fuair sé an lámh in uachtar ar gach comhraic go héasca. Thaistil Morphy ansin go Sasana agus go dtí an Fhrainc chun dúshlán a thabhairt do phríomhimreoirí na hEorpa. D'imir sé cluichí foirmeálta agus neamhfhoirmeálta le formhór na bpríomhimreoirí Sasanacha agus Francacha, agus imreoirí mó le rá ó thíortha eile, Adolf Anderssen na Gearmáine go áirithe. Bhuaigh sé gach cluiche arís le farasbarr suntasach. D'fhill sé ansin ar na Stáit Aontaithe, agus roimh i bhfad d'fhág sé ficheall ina dhiaidh. B'iontas fichille é, agus aontaítear go ginearálta go raibh Morphy i bhfad chun cinn ar a linn féin, cé go bhfuil easaontas ann faoin conas ba chóir a chuid imeartha a chur i gcomparáid le himreoirí an 20ú haois.

Catagóir:Imreoirí fichille
Falscaithe san Astráil, 2019-2020

Tharla falscaithe ollmhóra san Astráil le linn samhradh 2019-2020, in oirdheisceart na tíre go hairithe. 
clé|mion|"Our house is on Fire", agód i  Melbourne, 2019

### Cúlra
[clé|mion|[Mallacoota, 2020]]
Tháinig méadú ar an meánteocht samhraidh ar fud na tíre sna 2000idí, agus níor taifeadadh riamh aon séasúr ba theo ná tús an tsamhraidh in 2019. Ba í an bhliain 2019 an bhliain ba thirime san Astráil ó 1900 i leith agus an bháisteach 40% níos ísle ná an meánmhéid. 

[clé|mion|[Mallacoota]]
#### 2009
Fuair suas le 173 duine bás i mí Feabhra 2009 de bharr na dtinte san Astráil. Bhí bailte i Victoria dóite go hiomlán agus bhí na mílte acra talún scriosta. Dúirt Príomh-Aire na hAstráile ag an am gur dúnmharfóirí iad na daoine a thosaigh na tinte d'aon turas.

### 2019
[clé|mion|5 Eanáir 2020 i [Mallacoota]]
Bhí na tinte coille ag dó le roinnt míonna, idir Lúnasa agus Nollaig 2019, ach chuaigh i ndonas i mí na Nollaig 2019 i ngeall ar an teas mór. Bhí gaoth láidir á scaipeadh freisin. Theip ar shéasúr na báistí arís agus bhí an scrobarnach í chomh tirim le sponc. 

I ndeireadh na bliana, am Nollag, bhí na mílte daoine sáinnithe ar thránna tar éis dóibh teitheadh ó thinte coille atá ag réabadh leo sa réigiún. Ar 30 Nollaig 2019, bhí os cionn 4,000 duine - idir thurasóirí agus dhaoine áitiúla - sáinnithe ar an gcladach i mbaile Mallacoota. 526 ciliméadar ó dheas ó chathair Sydney mar gheall ar an loscadh mór. Bhí tearmann faighte ag daoine ar thránna eile feadh an chósta freisin agus bhí daoine áirithe in ann teitheadh i mbáid.   Ar an lá céanna, iarradh ar 100,000 duine teitheadh ó chúig fho-bhaile i gcathair Melbourne.

### Costas
Idir Nollaig 2019-Feabhra 2020, maraíodh 34 go díreach agus 434 go hindíreach (ionanálú deataigh, asma srl). Ní raibh lucht fóirithinte in ann dul chomh fada le daoine a bhí sáinnithe in áiteanna i stáit New South Wales agus Victoria.  Bhí baol tinte ag cur isteach ar dheisceart na hAstráile agus ar an Tasmáin chomh maith.

Loisceadh réimse leathan foraoise agus bhí na milliún heicteár talún scriosta.

## Féach freisin
* Tinte coille san Astráil
* Falscaithe san Astráil, 2009

## Tagairtí

Catagóir:Truailliú aeir
Catagóir:Falscaithe
Catagóir:2019
Catagóir:2020
Catagóir:Stair na hAstráile
Serdar Berdimuhamedow

Is é **Serdar Gurbangulyýewiç Berdimuuow** (a rugadh 22 Meán Fómhair 1981) an tríú huachtarán agus uachtarán reatha ar an Tuircméanastáin, agus é ag feidhmiú ón 19 Márta 2022. Roimhe seo, d'oibrigh Berdimuhamedow i roinnt post eile laistigh de rialtas a athar, Gurbanguly.

Sa bhliain 2021, bhí sé ar dhuine de roinnt leaschathaoirleach i gComh-Aireacht Airí na Tuircméanastáine. Tar éis dó 73% den vóta a bhuachan i dtoghchán uachtaránachta na Tuircméanastáine in 2022, a measadh nach raibh saor nó cothrom, tháinig sé i gcomharbacht ar réimeas ollsmachtach 15 bliana a athar mar uachtarán.

## Luathghairm bheatha agus oideachas
Rugadh Serdar Berdimuhamedow ar 22 Meán Fómhair 1981 in Ashgabat. Rinne sé staidéar ag Meánscoil Uimh. 43 in Ashgabat ó 1987 go 1997. Idir 1997 agus 2001, rinne sé staidéar ag Ollscoil Talmhaíochta na Tuirce, agus bhain sé céim amach mar innealtóir-teicneolaí.

Ó Iúil go Samhain 2001, d'oibrigh sé sa Stiúrthóireacht um Chaidreamh Eacnamaíoch Eachtrach an Chumainn Próiseála Bia, agus dhá bhliain de sheirbhís mhíleata éigeantach ina dhiaidh sin. Ó 2003 go 2008, d'oibrigh sé arís ag an gCumann Próiseála Bia sa roinn torthaí agus glasraí agus sa roinn beorach agus fíona neamh-alcólach. 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Adolf Anderssen

Imreoir fichille Gearmánach ab ea Karl Ernst Adolf Anderssen (6 Iúil, 1818 – 13 Márta, 1879). Bhuaigh sé comórtais mhóra idirnáisiúnta 1851 agus 1862, ach chaill sé cluichí in aghaidh Paul Morphy in 1858, agus Wilhelm Steinitz in 1866. Dá réir sin, meastar go ginearálta gurbh é ar an imreoir fichille is fearr ar domhan ó 1851 go 1858, agus an príomh-imreoir gníomhach (i ndiaidh dul ar scor Morphy) ó 1862 go 1866, cé nach raibh an teideal Curaidh Domhanda ann fós.

Ba é Anderssen an t-imreoir is rathúla san Eoraip, agus an bua a bheith aige i níos mó ná leath na na gcomórtas a chuir sé isteach, an comórtas Baden-Baden 1870 an-láidir san áireamh. Bhain sé an chuid is mó dá rath nuair a bhí sé níos sine ná 50 bliain d’aois. Tá cáil ar Anderssen inniu as a imirt iontach ionsaitheach íobartach, go háirithe san "Immortal Game" (1851) agus an "Evergreen Game" (1852).

Catagóir:Imreoirí fichille
ServiceNow

Is comhlacht seirbhísí digiteacha as Meiriceá é **ServiceNow**, i réimse na néalríomhaireachta, bunaithe in Santa Clara, California. Bhunaigh  Fred Luddy é in 2003.
clé|mion

### ServiceNow in Éirinn
Sa bhliain 2023,  thóg an comhlacht  léas dhá bhliain déag amach ar fhoirgneamh ar Shráid Dhásain i lár Baile Átha Cliath, áit a bhfuil 400 oibrí lonnaithe cheana féin. Beartaíodh  400 post eile a chur ar fáil i mBaile Átha Cliath idir 2023-2027.

## Féach freisin

* Accenture

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha
Catagóir:Comhlachtaí ilnáisiúnta
Catagóir:Néalríomhaireacht
Caitlín Ní Thoirbheird

Gníomhaí de chuid Chonradh na Gaeilge agus múinteoir Gaeilge ab ea **Caitlín Ní Thoirbheird** (5 Bealtaine 1891 – 24 Iúil 1969).

Rugadh Ní Thoirbheird i Mainistir na Búille, Contae Ros Comáin, sa bhliain 1891. Ba iad James Turbitt, déantóir cóitsí, agus Mary Gahan a tuismitheoirí. Bhí sí ar dhuine de sheachtar leanaí a d'fhan beo. Thugadh an teaghlach Cassie uirthi agus ba í féin agus a deirfiúr Áine amháin a labhair Gaeilge. D’oibrigh Ní Thoirbheird mar mhúinteoir taistil sa Lorgain, i Móinteach Mílic, agus sa cheantar máguaird sa bhliain 1915.

D’oibrigh Ní Thoirbheird do Chonradh na Gaeilge. Ceapadh í ina heagraí cúnta i Ros Comáin i 1918 agus ansin ina rúnaí contae i 1920. Ceapadh í freisin ina múinteoir taistil do Chomhairle Contae Ros Comáin ó 1923, ach lean sí ag obair do Chonradh na Gaeilge. Bhí sí fostaithe go lánaimseartha mar mhúinteoir Gaeilge ag Coiste Gairmoideachais Chontae Ros Comáin. Chuaigh Ní Thoirbheird ar scor ar 30 Meitheamh 1957. Fuair sí bás i 1969, agus cuireadh i Reilig Assylin í.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1969
Catagóir:Daoine a rugadh i 1891
Binaural (albam)

Is albam ón bhanna Pearl Jam é **Binaural**, a eisíodh i mí Bealtaine na bliana 2000.

## Traicliosta
#"Breakerfall" (Eddie Vedder) - 2:19
#"Gods' Dice" (Jeff Ament) - 2:26
#"Evacuation" (Ceol: Matt Cameron, liricí: Vedder)	2:56
#"Light Years" (Ceol:Stone Gossard, Mike McCready. Ceol ⁊ liricí: Vedder) - 5:06
#"Nothing as It Seems" (Ament) - 5:22
#"Thin Air"	(Gossard) - 3:32
#"Insignificance" (Vedder) - 4:28
#"Of the Girl" (Gossard) - 5:07
#"Grievance" (Vedder) - 3:14
#"Rival" (Gossard) -3:38
#"Sleight of Hand" (Ceol: Ament, Liricí: Vedder) - 4:47
#"Soon Forget" (Vedder)	- 1:46
#"Parting Ways"/ "Writer's Block" (Vedder)	7:17

## Singlí
*"Nothing as it Seems" - 25 Aibreán, 2000
*"Light Years" - 10 Iúil, 2000

## Foireann
*Jeff Ament – Dordghiotár, Fonnadóireacht, grianghrafadóireacht
*Stone Gossard – giotár rithime
*Matt Cameron – Drumaí, 
*Mike McCready – príomhghiotár
*Eddie Vedder – Fonnadóireacht, giotár rithime, ucailéile

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2000
Howard Staunton

Imreoir fichille Sasanach ab ea **Howard Staunton** (Aibreán 1810 – 22 Meitheamh 1874) a mheastar go ginearálta mar an t-imreoir is láidre ar domhan ó 1843 go 1851, go príomha mar thoradh ar a bhua in 1843 ar Pierre Charles Fournier de Saint-Amant, a bhreathnaítí mar chluiche chraobh an domhain neamhoifigiúil. Tharraingt sé ard ar foireann fichille le cruth caighdeánaithe a bhí so-aitheanta go soiléir a dhear Nathaniel Cooke, is é sin an stíl atá caighdeánach do chomórtais fós. Bhí sé ina phríomheagraí ar an gcéad chomórtas idirnáisiúnta fichille sa bhliain 1851, comórtas inar aithníodh Adolf Anderssen mar an t-imreoir is láidre ar domhan.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí fichille
Tubaiste imirceach sa Mhuir Iónach (2023)

Bádh cúpla céad teifeach (nó imirceach) ar 14 Meitheamh 2023 nuair a d'iompaigh trálaer iascaireachta béal faoi sa Mhuir Iónach.  Tharla an tragóid amach ó chósta na na Peilipinéise i ndeisceart na Gréige, gar do Phulos (nó Pylos), Messenia in uiscí idirnáisiúnta sa Mhuir Iónach 
clé|mion
[clé|mion|15 Meitheamh 2023: agóid agus laindéir Shíneacha san [An Aithin|Aithin]]

### Imeachtaí
Tugadh an *Adrianna* (nó *Adriana*)  ar an mbád iascaireachta (b'fhéidir 20-30m ar fad), a d'fhág cathair Tobruk sa Libia agus a thrasnaigh an Mheánmhuir, ar a shlí chuig an Iodáil.   

Dar le Garda Cósta na Gréige go bhfaca criú eitleáin faire (a bhí ar patról sa limistéar ar an 13 Meitheamh), an bád ach gur dhiúltaigh na paisinéirí glacadh le cúnamh uathu. Ghlac an bád soláthairtí ó long a bhí ar a shlí ach dhiúltaigh an criú glacadh le cúnamh uathu níos déanaí. Bhí díocas orthu dul chuig an Iodáil; ní raibh siad sásta dul chuig an nGréig, agus fáilte níos déine sa tír sin don lucht imirce agus iad siúd a dhéanann dúshaothrú orthu. 

Ansin tháinig fadhb chun cinn san inneall agus d'ardaigh an ghaoth. Bhí barraíocht ar an mbád an am céanna. Ach níltear ar aon tuairim, beag ná mór, faoi céard a tharla i ndáiríre ; bhí scéal ag Garda Cósta na Gréige ach chuir na meáin idirnáisiúnta go láidir i gcoinne an ráitis oifigiúil.

B'fhéidir go raibh 750 ar mbord, pulctha isteach ar nós sairdíní, agus ní raibh seaicéid tarrthála á gcaitheamh ag na paisinéirí.

Tugadh thart ar 104 duine slán ón uisce, fir go léir, ach bhí na céadta ar iarraidh, agus ní bheidh a fhios againn riamh cé mhéid.  Is in uiscí thar a bheith domhain (4,000 - 5,000+ méadar) sa Mhuir Iónach a chuaigh an bád síos.  B'fhéidir go raibh céad páiste sa spás faoin deic.
[clé|mion|Chuaigh an [fomhuireán Titan (Oceangate) ar iarraidh timpeall an ama céanna, scéal a tharraing aird na meán ag an am.]]
Chuaigh an fomhuireán Titan (Oceangate) ar iarraidh timpeall an ama céanna, scéal a tharraing aird na meán ag an am. 

### Fiosrúcháin agus cásanna dlí
Rinne an t-Ombudóir de chuid an Aontais Eorpaigh, Bean an Phobail Emily O'Reilly, fiosrúchán agus cáineadh Frontex.

Cuireadh ina leith in 2024 go raibh naonúr as an Éigipt freagrach as gáinneáil ar dhaoine, cás cúirte a tharraing conspóid go leor.

## Féach freisin

* An Pheilipinéis
* Géarchéim imirceach na hEorpa
* Inphléascadh fhomhuireán Titan, 2023

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí muirí
Catagóir:2023
Catagóir:Stair na Gréige
Catagóir:Géarchéim imirceach na hEorpa
Catagóir:Muir Iónach
Catagóir:An Mheánmhuir
Louis De La Bourdonnais

Imreoir fichille Francach ab ea **Louis-Charles de La Bourdonnais** (1795–1840), a mheastar gurbh é an t-imreoir is láidre ar domhan go luath sa 19ú haois. Rugadh La Bourdonnais ar oileán Réunion san Aigéan Indiach i 1795. D’fhoghlaim sé ficheall in 1814 agus thosaigh sé ar an gcluiche dáiríre in 1818, ag imirt go rialta sa Café de la Régence i bPáras, lárionad tábhachtach Eorpach fichille san 18ú agus 19ú haois. Taobh istigh de chúpla bliain bhí sé ar dhuine de na himreoirí is fearr sa Café.

B'éigean do La Bourdonnais a bheatha a thuilleamh mar imreoir fichille gairmiúil tar éis dó a shaibhreas a chailleadh ar mhargaí talún. D’imir sé i ré sular bunaíodh Craobh Fichille an Domhain, ach measadh gurbh é an t-imreoir is láidre ar domhan ó 1821 amach é go dtí a bhás sa bhliain 1840. Ba é an cluiche is cáiliúla sa tréimhse seo ná sraith cluichí a d'imir sé in aghaidh an imreora fichille Éireannaigh, Alexander McDonnell, sa bhliain 1834 agus a fheictear sa la atá inniu mar chluiche chraobh an domhain neamhoifigiúil.

D’éag La Bourdonnais gan phingin i Londain ar 13 Nollaig 1840, tar éis dó a bheith iallach air a shealúchais go léir a dhíol chun a chreidiúnaithe a íocadh, a chuid éadaí san áireamh. Socraíodh a adhlacadh faoi urchar méaróige d'uaigh a sheaniomaitheoir McDonnell i reilig Kensal Green i Londain.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí fichille
Schneewittchen

Is scéal sí nó finscéal Gearmánach ón 19ú haois é ***Schneewittchen*** () atá ar eolas go forleathan ar fud an domhain inniu. D’fhoilsigh na Deartháireacha Grimm é sa bhliain 1812, sa chéad eagrán dá mbailiúchán *Kinder- und Hausmärchen* (Gaeilge: Scéalta Sí Leanaí agus Teaghlaigh), *Sneewittchen* a bhí sa bhunteideal Gearmáinise, i bhfoirm na Gearmáinise Íochtaraí, ach thug an chéad leagan an t-aistriúchán *Schneeweißchen* san Ghearmáinis Uachtarach, agus tá an scéal curtha ar eolas i nGearmáinis leis an bhfoirm mheasctha *Schneewittchen*. Chríochnaigh na deartháireacha Grimm an t-athbhreithniú deiridh ar an scéal i 1854, atá le fáil i leagan 1857 de  *Kinder- und Hausmärchen* .  

## Tagairtí


Catagóir:1812 gearrscéalta
Catagóir:Síscéalta
Catagóir:Scéalta Gearmánacha
Alexander McDonnell

Imreoir fichille Éireannach ab ea **Alexander McDonnell** (1798–1835) a bhí ina duine na himreoirí is fearr an domhain sa chéad leath den 19ú haois déag. Chuaigh sé san iomaíocht i sraith sé chluiche le príomhimreoir fichille an domhain Louis-Charles de La Bourdonnais i 1834, cluiche a fheictear mar chluiche chraobh an domhain neamhoifigiúil.

Rugadh McDonnell i mBéal Feirste sa bhliain 1798, mac le máinlia. Cuireadh oiliúint air mar cheannaí agus d’oibrigh sé ar feadh tamaill sna hIndiacha Thiar. Sa bhliain 1820, shocraigh sé i Londain, áit ar oibrigh sé ar son ceannaithe sna hIndiacha Thiar, i measc dóibh úinéirí plandálacha agus sclábhaithe. Post brabúsaí a bhí ann a rinne fear saibhir de agus a d’fhág go leor ama aige chun a phaisean don fhichille a chaitheamh. Bhí galar neifríteas, a chuireann isteach ar na duáin, ar McDonnell, agus nuair a chuaigh an riocht in olcas i 1835 (tar éis an cúigiú cluiche in aghaidh Bourdonnais) ní raibh siad an tsraith cluichí a chríochnú. D’éag sé i Londain ar 15 Meán Fómhair 1835.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí fichille
Gáinneáil ar dhaoine

mion|'''gáinneáil'''
Is éard atá i gceist le **gáinneáil ar dhaoine** ná tógáil duine nó ruda chun bealaigh le fórsa agus ansin chun dúshaothrú a dhéanamh ar an duine sin.

Bíonn cion i gceist, de ghnáth, le duine a dhíol nó a thairiscint le díol (sclábhaíocht). nó gáinneáil a dhéanamh ar dhuine chun críocha dúshaothrú gnéasach, dúshaothrú oibre nó chun críocha ceann amháin dá orgáin nó dá horgáin a bhaint.

### In Éirinn
Thug  Ruhama, cumann carthanachta a chuidíonn le híospartaigh, le fios in 2023 go dtuiltear thart ar €180m as gáinneáil ar ghnéas in aghaidh na bliana, in Éirinn amháin.

#### Naisc sheachtracha

* Bille um Cheartas Coiriúil (Coireanna Gnéis agus Gáinneáil ar Dhaoine, 2022)
* An Tríú Plean Gnímh Náisiúnta um Chosc ar Gháinneáil ar Dhaoine
* An Tríú Straitéis Náisiúnta um Chosc ar Fhoréigean Teaghlaigh, Gnéis agus Inscne.

## Féach freisin

* Fuadach
* Sclábhaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Fuadaigh
Catagóir:Gáinneáil ar dhaoine
Catagóir:Smuglaeireacht
Catagóir:Sclábhaíocht
Catagóir:Margaí dubha
Catagóir:Coiriúlacht eagraithe
Catagóir:Sárú ar chearta an duine
Bola Ahmed Tinubu

Polaiteoir ón Nigéir is ea an taoiseach **Bola Ahmed Adekunle Tinubu** (a rugadh 29 Márta 1952) atá ina 16ú uachtarán, agus ina uachtarán reatha, ar an Nigéir.  Bhí sé ina ghobharnóir ar Stát Lagos ó 1999 go 2007; agus ina sheanadóir do Lagos Thiar sa Tríú Poblacht.

Chaith Tinubu a luathshaol in iardheisceart na Nigéire agus ina dhiaidh sin bhog sé go dtí na Stáit Aontaithe áit a ndearna sé staidéar ar Chuntasaíocht in Ollscoil Stáit Chicago. D’fhill sé ar an Nigéir go luath sna 1990idí agus bhí sé fostaithe ag Mobil Nigeria mar chuntasóir, sula ndeachaigh sé isteach sa pholaitíocht mar iarrthóir seanadóir Lagos Thiar i 1992 faoi bhratach an  an Pháirtí Dhaonlathaigh Shóisialta. Tar éis don deachtóir Sani Abacha an Seanad a dhíscaoileadh i 1993, tháinig Tinubu chun bheith ina ghníomhaí ag feachtais ar son an daonlathais a thabhairt ar ais mar chuid de ghluaiseacht  na Comhghuaillíochta Daonlathaí Náisiúnta. 

Sa chéad toghchán iar-aistrithe gobharnóra Stáit Lagos, bhuaigh Tinubu go héasca mar bhall den Chomhghuaillíocht um Dhaonlathas. Ceithre bliana ina dhiaidh sin, atoghadh é don dara téarma. Tar éis dó éirí as oifig i 2007, bhí ról lárnach aige i mbunú an ''All Progressives Congress'' in 2013. In 2023, toghadh é ina uachtarán ar an Nigéir.

## Cúlra
Rugadh Tinubu i Lagos do theaghlach ceannaíochta Abibatu Mogaji, Ìyál'ọ́jà de Lagos. Glactar leis go ginearálta i bhfoinsí iontaofa gur rugadh é i 1952;   is minic a bíonn conspóid faoin bhliain a bhreithe, agus áitíonn a lucht comhraic polaitíochta go bhfuil sé i bhfad níos sine. Tugann roinnt foinsí iontaofa faoi deara nach bhfuil a aois fíoraithe.

### Oideachas
D’fhreastail Tinubu ar *St. John's Primary School*, Aroloya, Lagos sula ndeachaigh sé ar aghaidh go dtí  *Children Home School* in Ibadan. Rinne sé staidéar fochéime sna Stáit Aontaithe, ar dtús ag *Richard J. Daley College* i Chicago agus ansin ag Ollscoil Stáit Chicago. Bhain sé céim Bhaitsiléara Eolaíochta amach sa Chuntasaíocht i 1979. 

### Gairmréim ghairmiúil
D’oibrigh Tinubu do na cuideachtaí Meiriceánacha *Arthur Andersen*, *Deloitte* agus *GTE Services Corporation*. Tar éis dó filleadh ar an Nigéir i 1983, chuaigh sé isteach i *Mobil Oil Nigeria*, agus ina dhiaidh sin bhí sé ina fheidhmeannach cuideachta.

## Luathghairm pholaitiúil
Thosaigh gairm pholaitiúil Tinubu i 1991, nuair a chuaigh sé isteach sa Pháirtí Daonlathach Sóisialta .

### An Tríú Poblacht
Sa bhliain 1992, toghadh chuig an Seanad é, ag déanamh ionadaíochta do thoghlach Lagos Thiar i dTríú Poblacht na Nigéire a raibh gearrthréimhse aige.

Tar éis torthaí toghcháin uachtaránachta an 12 Meitheamh 1993 a chur ar neamhní, tháinig Tinubu chun bheith ina bhall bunaidh den ''National Democratic Coalition'' grúpa a spreag tacaíocht d'athbhunú an daonlathais agus Moshood Abiola a athaint mar bhuaiteoir toghchán an 12 Meitheamh.

### Deoraíocht agus filleadh
## Naisc sheachtracha
* 'Bola Tinubu le bheith ina uachtarán ar an Nigéir in ainneoin na ndúshlán cúirte, a deir an tAire.' (i mBéarla)  
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Ardchríoch na hAirméine

Is í **Ardchríoch  na hAirméine** (Airméinis: Հայկական լեռնաշխարհ,  rómhánaithe: *Haykakan leṙnašxarh* )  an gceann is lárnaí agus is airde de na trí hardchríoch atá le chéile mar limistéar thuaidh in Iarthar na hÁise. Ar deiseal, ag tosú ón iarthar, tá Ardchríoch na hAirméine teorannaithe ag an Ardchríoch Anatólach, an réigiún Chugais, ísealchríocha Kur-Araz, Ardchríoch na hIaráine, agus an Mheaspatáim. Roinntear na hardchríocha ina dhá chuid: réigiúin an iarthair agus réigiúin an oirthir, sainithe ag Gleann Ararat, áit a bhfuil Sliabh Ararat suite. Tagraítear don Airméin Thiar sa lá atá inniu ann mar An Anatóil Thoir, agus An Airméin Thoir mar an Mionchugas, agus go stairiúil mar an Cugas urchomhaireach.

## Tagairtí

Catagóir:An Airméin
Díbhéartaiclíteas

Is galar gastraistéigeach é an **díbhéartaiclíteas**, go sonrach **díbhéartaiclíteas drólainne**, arb é is sainairíonna dó athlasadh na spagaí mínormalacha - *diverticula* - a fhéadfaidh forbairt i mballa na stéige móire. De ghnáth, i measc na siomptóm tá pian níos ísle sa bholg a thosaíonn go tobann, ach d'fhéadfadh tosú tarlú freisin thar chúpla lá. D'fhéadfadh masmas a bheith ann freisin; agus buinneach nó iatacht. Tugann fiabhras nó fuil san fhaecas aimhréidh le fios. D'fhéadfadh go dtarlódh taomanna arís agus arís eile.

Tá cúiseanna an dhíbhéartaiclítis éiginnte. D’fhéadfadh go n-áireofaí murtall, easpa aclaíochta, caitheamh tobac, an galar a bheith sa teaghlach, agus úsáid druga frith-athlastaigh neamhstéaróidigh i measc na bhfachtóirí riosca. Níl an ról atá ag aiste bia ar bheagán snáithín mar fhachtóir riosca soiléir. Is éard is díbhéartaclóis ann ná púitsí sa stéig mhór nach bhfuil athlasta. Tar éis spagaí sa stéig mhór nach bhfuil athlasta.  Tarlaíonn athlasadh idir 10% agus 25% ag pointe éigin ama, agus is mar gheall ar ionfhabhtú baictéarach a tharlaíonn sé. Déantar diagnóis de ghnáth trí scanadh CT, cé go bhféadfadh tástálacha fola, ionscópacht dhiagnóiseach ar an drólann nó einime bairiam a bheith cabhrach freisin. Áirítear sa diagnóis dhifreálach siondróm putóige greannaithí

## Tagairtí

Catagóir:Galair