open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
William Tell (ceoldráma)

clé|mion|Mathilde,  Arnold Melchtal, agus Walter Furst (le Eugène Du Faget, 1829)

clé|mion|Réamhcheolː Fritz Reiner agus an Chicago Symphony Orchestra (1959)
clé|mion|Réamhcheolː (cuid a dó)ː Sodero's Band, 1914
clé|mion|Réamhcheol

Ceoldráma de chuid Gioachino Rossini is ea ***William Tell***, a cuireadh ar stáitse den chéad uair sa bhliain 1829, agus an ceoldráma deireanach a chum Rossini. 
clé|mion|Pas de trois et chœur tyrolien, Herbert von Karajan (1958 Parlophone)
Tá sraith William Tell suite san Eilvéis, sa cheathrú haois déag, nuair a bhí an tír faoi cheannas na hOstaire agus an tíoránaigh Gessler. Tá an ceoldráma bunaithe ar an scéal ‘William Tell’, leath-fhíorscéal, leath-fhinscéal.
mion|clé|Léiriú sna S-A, 1910idí

### Plota
Tugann William Tell cabhair d’aoire ar bhruach Loch Lucerne. Iomraíonn Tell an t-aoire trasna an locha agus éalaíonn an t-aoire ón saighdiúir Ostarach. Cuirtear Tell sa phríosúin. Éiríonn sé stoirmiúil agus bíonn ar Tell iomramh trasna an locha. Maraíonn Tell an tíoránach Gessler. Cuirtear an ruaig ar na hionróirí agus bíonn Tell ina laoch.

### Ceol
Cruthaíonn gach cuid den cheol pictiúr soiléir in intinn an éisteora. Is furasta mar shampla éirí na gréine, an stoirm, suaimhneas an aoire agus sceitimíní na réabhlóide a shamhlú le cuidiú ón gceol. Sampla maith é an réamhcheol drámata seo de cheol léiritheach mar go léiríonn sé go maith an scéal.

## Féach freisin

* Gioachino Rossini

## Tagairtí

Catagóir:Ceoldrámaí
Catagóir:Gioachino Rossini
Catagóir:1829
Lahar (láibshreabhadh)

[mion|Taistealaíonn lahar síos gleann abhann i [Guatamala|nGuatamala gar don bholcán Santa Maria, in aice El Palmar, Guatamala, 1989]]
Is sreabhadh láidir láibe é **lahar**. Tarlaíonn lahar nuair a bhíonn an ithir báite ag uisce agus bogann sé síos fána cosúil le habhainn láibe, nó láibshreabh. D'fhéadfadh luas 100km/uair a bheith acu. Tarlaíonn lahar de ghnáth tar éis báisteach throm nó brúchtaí bolcánacha.

## Féach freisin

* Nevado del Ruiz

## Tagairtí

Catagóir:Geolaíocht
Catagóir:Láib
Catagóir:Ithir
Catagóir:Ithireolaíocht
Catagóir:Bolcáin
Peter Sutcliffe

clé|mion|6 Garden Lane, áit a raibh Sutcliffe ina chónaí
Tugadh an **'Yorkshire Rippe**r' ar an dúnmharfóir srathach, **Peter Sutcliffe** (2 Meitheamh 1946 – 13 Samhain 2020).
[clé|mion|stáisiún póilíní, Hammerton Road, Hillsborough, [Sheffield. Thóg na póilíní Sutcliffe anseo i 1981]]

### Ionsaithe
Ar 25 Deireadh Fómhair 1980, mharaigh an Ripper a 12ú híospartach in Yorkshire. D'ionsaigh sé 22 bean in iomlán idir 1969-1980, an ceann deireanach ar 5 Samhain 1980.

### Fiosrúcháin
Ba mhó i bhfad an cuardach agus an fiosrúchán a bhí ar bun i Sasana nuair a bhí Sutcliffe i mbun a chuid gníomhartha uafáis. Bhí na póilíní diongbháilte de gurbh é an ‘Ripper’ an fear a bhíodh ag scríobh litreacha agus ag cur téipeanna chuig an mbleachtaire George Oldfield.

Chuir siad a gcuid acmhainní agus a gcuid ama ar fad isteach sa gcuardach san áit mhícheart agus iad ag leanacht scéalta agus leideanna nach raibh aon bhunús leo, mar gheall ar na litreacha agus na téipeanna sin.

Arís agus arís eile, ceistíodh an fear a gabhadh agus a ciontaíodh ar deireadh, Peter Sutcliffe. Ach de bharr nárbh é a scríobh na litreacha chuig George, ligeadh chun siúil é. Naoi n-uaire ar fad a tógadh agus a ceistíodh é le linn an fhiosrúcháin.

Bhí na póilíní dírithe ar an gceantar mícheart i Sasana. Ghlac siad leis, mar gheall ar an gcanúint a bhí ar an téip, go mba as ceantar na ‘Geordies’, Sunderland, an dúnmharfóir.

### Gabhadh deireanach agus triail
Gabhadh Sutcliffe faoi dheireadh ar 2 Eanáir 1981.  Oíche amháin agus beirt phóilíní ar dualgas oíche in Sheffield, tháinig siad ar charr a raibh siad in amhras faoi ar an bpointe. Cé nach raibh siad féin páirteach sa gcuardach mór ar an ‘Ripper’, toisc go raibh bean sa charr in éindí leis an tiománaí agus uimhir bhréige ar an gcarr, thugadar isteach é.

Ní raibh aon fhianaise acu gurbh é sin an fear a rabhthas sa tóir air, ach tugadh isteach i gcomhair ceistiúcháin é ar aon chuma. Chuimhnigh duine den bheirt phóilíní ansin ar rud amháin a tharla nuair a tháinig siadsan ar an láthair. Dúirt an fear gur mian leis a mhún a dhéanamh agus lig siad cead dó sin a dhéanamh taobh thiar de chlaí. Go tapa, d’fhill an bheirt phóilíní ar an áit ar tharla sé sin. Taobh thiar den chlaí tháinig siad ar bheart uirlisí, casúr ina measc. Uirlisí dá leithéid a d’úsáideadh an ‘Ripper’ agus é i mbun a dhrochghnó. 

Agus an fhianaise sin leagtha os a chomhair, d’admhaigh Peter Sutcliffe dhá lá níos déanaí gurbh eisean an fear a bhí uathu.

### Bás
Bhuail Covid-19 agus cliseadh plúch-chairdiach Sutcliffe sa bhliain 2020. D’éag 13 Samhain 2020, in aois 74 bliain dó.

## Féach freisin

* Dúnmharfóirí srathach

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Dúnmharfóirí srathacha
Nevado del Ruiz

clé|mion
Bolcán cumhachtach sa Cholóim is ea **Nevado del Ruiz**. 

Bhrúcht Nevado del Ruiz ar 13-16 Samhain 1985. Bailíodh lahar as sneachta leáite. Réab an leá-uisce síos an tsléibhe, ag piocadh suas luaithreach, ithir agus carraigeacha. 
clé|mion
clé|mion|an tír scrosta
Bhuail an chéad lahar an baile Armero i lár na hoíche. Meastar gur maraíodh 23,000++ duine sa bhrúchtadh in iomlán, agus an chuid is mó nuair a buaileadh Armero; tugtar ‘tubaiste Armero’ ar an eachtra seo. 
clé|mion|'Omayra Sánchez' i mBéarla
[mion|Scrios cúpla [Lahar (láibshreabhadh)|lahar an baile Armero|clé]]
**Bás Omayra Sánchez**

Girseach 13 bliain d’aois ab ea Omayra Sánchez a bhí ina cónaí in Armero ag an am. Sháinnigh an lahar í ina teach féin. Rinneadh tréaniarrachtaí í a tharrtháil ach theip ar gach duine. 

Fuair Omayra bás coscrach ar feadh 66 uair. Rinne Omayra agallaimh ar an teilifís fiú le linn an ama seo; bhí sí ar a suaimhneas d'ainneoin an tragóid.  

'Bás gan ghá', a dúradh, mar ní raibh na seirbhísí tarrthála éifeachtach ach ar éigean.

## Féach freisin

* Lahar
* Tragóid Armero, 1985
* Bás Omayra Sánchez
* Armero
* :Catagóir:Síolta tíreolaíochta na Colóime
* :Catagóir:Tíreolaíocht na Colóime‎

## Tagairtí

Catagóir:Bolcáin
Catagóir:An Cholóim
Ciainíd sóidiam

Is comhdhúil nimhiúil í **ciainíd sóidiam** leis an bhfoirmle NaCN. Is solad bán, intuaslagtha in uisce é. Tá finíocht ard ag ciainíd le miotail, rud a fhágann go bhfuil tocsaineacht ard ag an salann seo. Baineann a príomhfheidhm, i mianadóireacht óir, leas as a imoibríocht ard i dtreo miotail. Is bun measartha láidir é. Nuair a dhéantar é a chóireáil le haigéad, foirmíonn sé gás tocsaineach ciainíd hidrigine :

: NaCN + H 2 SO 4 → HCN + NaHSO 4
## Táirgeadh agus a airíonna ceimiceacha
## Tagairtí

Catagóir: Ciainídí
Catagóir: Ceimiceáin ghrianghrafadóireachta
Catagóir: Comhdhúile sóidiam
Omayra Sánchez

clé|mion|'Omayra Sánchez' i mBéarla
mion|Scrios an lahar an baile Armero i ndeireadh an lae
Girseach 13 bliain d’aois ab ea **Omayra Sánchez,** a bhí ina cónaí in Armero sa Cholóim, nuair a  bhrúcht Nevado del Ruiz ar 13-16 Samhain 1985. Bhuail lahar an baile Armero i lár na hoíche. Meastar gur maraíodh 23,000++ duine sa bhrúchtadh in iomlán, agus an chuid is mó nuair a buaileadh Armero.

Sháinnigh an lahar Omayra ina teach féin. Rinneadh tréaniarrachtaí í a tharrtháil ach theip ar gach duine; trealamh agus táithí ar bith acu. 

Fuair Omayra bás coscrach ar feadh 66 uair. Rinne an cailín agallaimh ar an teilifís fiú le linn an ama seo agus an domhan ag gliúcaíocht uirthi; bhí sí ar a suaimhneas d'ainneoin an tragóid.  

'Bás gan ghá', a dúradh, mar ní raibh na seirbhísí tarrthála éifeachtach ach ar éigean.

## Féach freisin

* Nevado del Ruiz
* Lahar

## Tagairtí

Catagóir:Tubaistí
Catagóir:An Cholóim
Catagóir:1985
Suilfíd hidrigine

Is comhdhúil cheimiceach í **suilfíd hidrigine** leis an bhfoirmle H2S. Is gás den hidríd chalcaigine gan dath í, le boladh bréan, cosúil le boladh uibheacha lofa. Tá sí nimhiúil, creimneach, agus inadhainte.

Is minic a tháirgtear suilfíd hidrigine ó dhianscaoileadh miocróbach ábhar orgánach in éagmais ocsaigine, mar  shampla i seascainn agus i séaraigh; De ghnáth tugtar díleá anaeróbach ar an bpróiseas seo, a dhéantar trí mhiocrorgánach, gur dí-ocsaideoirí-sulfáite iad. Bíonn **suilfíd hidrigine i láthair freisin** i ngáis bholcánacha, gás nádúrtha, agus i roinnt foinsí uisce tobair. Táirgeann an corp daonnaH2S agus úsáideann sé í mar mhóilín comharthaíochta.
## Tagairtí

Catagóir:Aigéid
Armero (an Cholóim)

clé|mion|Laoch náisiúnta is ea José Leon Armero; ainmníodh an baile 'Armero' sa bhliain 1930
Is baile bardais é Armero sa Cholóim. Bunaíodh an baile sa bhliain 1895 agus scriosadh an baile iomlán in 1985 nuair a bhrúcht Nevado del Ruiz ar 13-16 Samhain 1985. Bhuail an chéad lahar an baile Armero i lár na hoíche ar 13 Samhain agus tháinig cúpla eile ina dhiaidh sin ar an 14 Samhain. Meastar gur maraíodh 23,000++ duine sa bhrúchtadh in iomlán, an chuid is mó nuair a buaileadh Armero; tugtar ‘tubaiste Armero’ ar an eachtra seo.
[clé|mion|1985ː Scrios cúpla [Lahar (láibshreabhadh)|lahar an baile Armero]]
Inniu tá úirleachas (reilig) san áit a raibh an baile sa bhliain 1985, an '*Camposanto*'.

Bhí 12,852 ina gcónaí sa bhardas in 2005.

## Féach freisin

* Lahar
* Tragóid Armero, 1985
* BásOmayra Sánchez
* Nevado del Ruiz

## Tagairtí

Catagóir:Síolta tíreolaíochta na Colóime
Catagóir:Tíreolaíocht na Colóime
Andrew Bowie

Is polaiteoir de Phàrtaidh Tòraidheach agus Aonaidheach na h-Alba é **Andrew Bowie TP.**

Tógadh é i Siorrachd Obar Dheathain, agus d’fhóin sé sa Chabhlach Ríoga ar feadh trí bliana go dtí gur theip air a thástáil mairnéalaigh a fháil. 
Toghadh é do Siorrachd Obar Dheathain an Iar agus Ceann Chàrdainn sa bhliain 2017, agus arís sa bhliain 2019 mar bhall de Pàrtaidh Tòraidheach na h-Alba.  Bhí sé ina bhall den Choiste Oibre agus Pinsean ó Dheireadh Fómhair 2017 go Meitheamh 2018 agus tá sé ina bhall de Choiste Gnóthaí na hAlban ó Bhealtaine 2020. Tháinig sé chun bheith ina leaschathaoirleach ar Pháirtí Coimeádach na Ríochta Aontaithe i mí Iúil 2019.D'éirigh sé as an bpost seo mar agóid i gcoinne dréachta i 2021 tar éis chás Owen Paterson. D’eisigh sé an post seo sa bhliain 2021 mar agóid mar agóid i gcoinne  broghaisireachta  bainteach le hOwen Paterson . 

## Conspóid
Scríobh sé réamhrá le ráiteas a mhol go n-athródh Rialtas Westminster beartas oideachais in Albain. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Catagóir: Daoine beo
Catagóir: Alumni Oilthigh Obar Dheathain
Catagóir: Daoine a cuireadh oideachas orthu in Acadamh  Inbhir Uraidh
Catagóir: Daoine as Obar Bhrothaig
Catagóir: Oifigigh an Chabhlaigh Ríoga
Catagóir: Rúnaithe Príobháideacha Parlaiminte don Phríomh-Aire
Glafkos Clerides

Uachtarán ar an gCipir idir 1993 agus 2003 ab ea **Glafkos Clerides** (Gréigis: Γλαύκος Ιωάννου Κληρίδης; 24 Aibreán 1919 – 15 Samhain 2013).

## Saol
Rugadh Glafkos Clerides in Nicosia. Bhí Clerides in Aerfhórsa Ríoga na Breataine le linn an Dara Cogadh Domhanda. Chaith sé na blianta 1942 go 1945 mar phríosúnach cogaidh sa Ghearmáin.

Tar éis dó staidéar a dhéanamh ar an dlí i gColáiste an Rí, Londain, glaodh air mar abhcóide de chuid Ósta Gray sa bhliain 1948. 

Ar ais sa Chipir, bhíodh chun tosaigh mar abhcóide cosanta i gcásanna in éadan bhall de chuid EOKA, eagraíocht treallchogaíochta Ghréagaigh na Cipire (a raibh Clerides féin ina bhall di). Mar sin chas sé ar a sheanchara Rauf Denktaş, a bhí ina cheannaire ar an TRNC ar feadh blianta fada ina dhiaidh sin.

Bhain an Chipir a neamhspleáchas amach sa bhliain 1960 agus bhí páirt thábhachtach ag Clerides sna himeachtaí ag an am; chuir sé bunreacht na tíre i dtoll a chéile,. 

Ina dhiaidh sin, rinneadh Uachtarán Theach na nIonadaithe de (1960-1976). Bhí sé ina Uachtarán gníomhach ar an bPoblacht ar feadh tamaill sa bhliain 1974, sular tháinig an tArdeaspag Makarios i réim an athuair. An t-am ar fad a bhí sé ina Uachtarán ar Theach na nIonadaithe, bhí ról ríthábhachtach ag Clerides i mbun idirbheartaíochta le pobal Turcach na Cipire agus leis na Briotanaigh.

I gcaitheamh an dá théarma a chaith sé mar Uachtarán na Poblachta, rinneadh an bhunobair le haghaidh aontachas na Cipire leis an Aontas Eorpach. Mar sin féin, chaill sé toghchán na huachtaránachta sa bhliain 2003, go pointe áirithe toisc gur thacaigh sé leis an bPlean Annan le haghaidh na Cipire, ar diúltaíodh dó sa bhliain 2004 ag na toghthóirí sa chuid de Phoblacht na Cipire nach raibh faoi smacht na Tuirce.

## Féach freisin

* Polaiteoirí na Cipire
*An Chipir Thuaidh

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na Cipire
Catagóir:Daoine Gréagacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1919
Catagóir:Básanna in 2013
Rauf Denktaş

Ceannaire ar an Chipir Thuaidh (nó 'Poblacht Thurcach na Cipire Thuaidh', an TRNC) ab ea **Rauf Denktaş** (27 Eanáir 1924 – 13 Eanáir 2012).

## Saol
Mac le breitheamh a bhí ann.

Glaodh chun an Bharra air i Londain (in Ósta Lincoln) sa bhliain 1947. D'fhill sé go dtí an Chipir an bhliain dár gcionn, chun dul leis an dlíodóireacht.
clé|mion

Rinneadh Ionchúisitheoir na Corónach de agus bhí sé ina Aturnae Ginearálta Gníomhach le haghaidh Choilíneacht Chorónach na Cipire idir 1956 agus 1958.
clé|mion|An tUachtarán Makarios, Dr. Fazıl Küçük, fear as na N.A. agus Rauf Denktaş ar dheis
Agus é ina dhlíodóir agus ionchúisitheoir, chasadh sé ar a chara óige Glafkos Clerides (1919-2013, agus  ina Uachtarán na Cipire ní ba dhéanaí) a bhíodh chun tosaigh mar abhcóide cosanta i gcásanna in éadan bhall de chuid EOKA, eagraíocht treallchogaíochta Ghréagaigh na Cipire (a raibh Clerides féin ina bhall di). 

D'éirigh Denktaş as a bpost leis an rialtas chun páirt a ghlacadh sa pholaitíocht, ar son Thurcaigh na Cipire agus chuidigh sé le bunú an Eagraíocht Thurcach um Fhrithbheartaíocht, chun troid in éadan EOKA, ag deireadh na bliana 1957.

Toghadh arís agus arís eile ina cheannaire ar Phobal Turcach na Cipire é, ar shlite éagsúla, ó 1960 go dtí gur éirigh sé as an bpolaitíocht sa bhliain 2005. Bhí Denktaş ina cheannaire ar Phobal Turcach na Cipire idir 1983-2005.

## Féach freisin

* Glafkos Clerides

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna in 2012
Catagóir:Polaiteoirí Turcacha
Catagóir:Polaiteoirí na Cipire
Catagóir:An Chipir Thuaidh
Seán FitzPatrick

clé|mion
Iar-phríomhfheidhmeannach agus iarchathaoirleach Bhanc Anglo Irish ab ea **Seán FitzPatrick** (25 Bealtaine 1948 – 8 Samhain 2021). Bhí Seán FitzPatrick aitheanta as an mbaint a bhí aige leis an bhfás mear a tháinig ar Anglo Irish, agus ansin lena chliseadh sna blianta 2008/2009.
clé|mion|agóid i mBÁ¢

## Gairm
Mionbhanc tráchtála a bhí ann nuair a thosaigh FitzPatrick ag obair ann i 1986. 

Iasachtaí a thabhairt d'fhorbróirí maoine a bhí i gcuid shuntasach de ghnó an bhainc faoi stiúir Sheáin FitzPatrick agus b'in a rinne a aimhleas nuair a tháinig an cúlú eacnamaíochta in 2007/2008.  Faoin am a thit Anglo-Irish as a chéile, bhí sé ar an tríú banc ba mhó sa tír.

I mí na Nollag 2009, thuairiscigh Anglo Irish caillteanais €12.7 billiún agus aistríodh luach iasachtaí an bhainc go dtí an Ghníomhaireacht Náisiúnta um Bainistíocht Sócmhainní.

In 2010, dearbhaíodh FitzPatrick ina fhéimheach agus dúradh go raibh fiacha €147 milliún air. Urscaoileadh ón bhféimheacht é ceithre bliana ina dhiaidh sin.

Cuireadh FitzPatrick ar a thriail faoi dhó é faoi chaimiléireacht. Fuarthas neamhchiontach é in 2014 agus arís in 2017.

Cháin breitheamh an chaoi ar thug Oifig an Stiúrthóra um Fhorfheidhmiú Corparáideach faoin gcás in aghaidh Sheáin FitzPatrick a fhiosrú.

In 2019, díbríodh as Cuntasóirí Cairte Éireann agus gearradh fíneáil €25,000 air.

Bhuail taom croí Fitzpatrick agus d'éag 8 Samhain 2021, in aois 73 dó.

## Féach freisin

* Banc Anglo Irish

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:Baincéirí
Catagóir:Coireanna
Catagóir:Daoine as Bré
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948

Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Candiru (comhlacht spiaireachta)

Is comhlacht teicneolaíochta lonnaithe i dTel Aviv é **Candiru** a tháirgeann teicneolaíocht faireachais agus chibearshlándála do chliaint rialtais.

Cuireann Candiru uirlisí cibearshlándála ar fáil atá in ann ríomhairí, freastalaithe, gléasanna soghluaiste, agus cuntais scamall a insíothlú. Is cosúil gurb é a speisialtacht insíothlú isteach ar ríomhairí, go háirithe iad siúd a bhfuil Windows OS á rith acu.

Tá cur síos ar an gcomhlacht  ag tabhairt le fios go bhfuil sé rúnmhar,
deir Haaretz gur cheann de na comhlachtaí cibearchogaíochta is mistéirí in Iosrael é. Níl suíomh Gréasáin aige agus bíonn ar fhostaithe comhaontú um neamhnochtadh a shíniú agus gan a n-áit fostaíochta a nochtadh ar LinkedIn. Earcaíonn an comhlacht go mór mór ó Aonad 8200 de chuid Fhórsaí Cosanta Iosrael (FCI).

Ainmníodh an comhlacht i ndiaidh an *candiru*, iasc seadánach Amasónach a bhfuil cáil air mar gheall ar a chumas apacrafúil ionradh a dhéanamh ar an úiréadra daonna agus é a sheadánú. Úsáideann an comhlacht scáthchruth den iasc *candiru* mar a lógó.

## Tagairtí
Uachtarán ar Ard-Chomhairle Shaorstát Éireann

mion|W.T. Cosgrave
Ba é Liam Tomás Mac Cosgair, nó W.T. Cosgrave, an chéad **Uachtarán ar Ard-Chomhairle Shaorstát Éireann**, ó 1922 go 1932

## Féach freisin

* Saorstát Éireann

## Tagairtí

Catagóir:Saorstát Éireann
Catagóir:Polaitíocht na hÉireann
Torsten Haß

Is file, drámadóir, úrscéalaí, scríbhneoir agus leabharlannaí é **Torsten Haß**, ar a dtugtar an t-ainm peann **Kim Godal** freisin. Mar shampla, scríobh sé *Bibliotheken für Dummies*. Foilsíodh an leabhar i Oktober 2019 agus athchlóite faoi dhó mar gheall ar éileamh ard. Iarradh beagnach 60,000 leabhar faoi dheireadh 2020. Tá roinnt athbhreithnithe faighte ag an leabhar  agus úsáidtear é i go leor ollscoileanna. Samplaí:
*Leabharlann Ollscoil Tübingen* (Baden-Württemberg),
*Leabharlann Ollscoil Bochum* (An Réin Thuaidh-Viostfáil),
*Leabharlann na hOllscoile Teicniúil i Bingen* (Tír na Réine agus an Phalaitíneacht).
## Neamhfhicsean
* *[[Leabharlann|Bibliotheken]] für Dummies* (2019); in éineacht le Detlev-Schneider-Suderland
* *Arbeitgebermarke [[Leabharlann|Bibliothek]] mit k(l)einem Budget : eine Einführung mit Übungen* (2021)
* *Vahīṅ dekhiye : Festschrift für Hellmut Vogeler* (1996); mar eagarthóir
* *Das Ende der Gemütlichkeit : Entwurf eines Fundraising-Konzepts für kleinere und mittlere Wissenschaftliche [[Leabharlann|Bibliotheken]] * (2021)
* *Dieses Buch ist für die Tonne : Einführung in den klassischen Zynismus (Kynismus)]]* (2020); in éineacht le Maximilian Spannbrucker
* *Wohnriester und Erbbau : ein aktuelles Fallbeispiel* (2021)
## Ficsean
### Úrscéal
* *Das Kartenhaus : ein Betrugs-Roman* (2002)
* *Der König des Schreckens :  ein [[An Suí Naofa|Vatikan]]-Krimi*  (2013)
* *Männchensache : Rechtsfälle zur Vorbereitung im Geschlechterkampf – Roman* (2009)
* *Morddeich : und andere Kurzprosa* (2021)
* *Die Schwarze Zeit : ein [[An Mheánaois|Mittelalter]]-Roman* (2006)
* *Die Schwarze Zeit II : Aphrodites Puppen – Roman* (2007)
* *Die Schwarze Zeit III : Metathronos – Roman* (2008)
* *Die Schwarze Zeit IV : Agonie – Roman* (2009)
* *Die Schwarze Zeit V : Staub – Roman* (2010)
* *Die Schwarze Zeit VI : Terra re-mota – Roman* (2011)
* *Totenmelodie : ein Kurpfalz-Krimi* (2017)
* *Totenquintett : ein Kurpfalz-Krimi* (2018)
* *Totentraum : ein Kurpfalz-Krimi* (2019)
### Drámaíocht
* *En Nuit : Dramolett* (2021)
* *Omega oder Das Hochzeitsmahl : Drama* (2020)
* *Die Staatsschuld – In a State of Bonds : Drama* (2003)
### Filíocht
* *Das Christkind taumelt betrunken im Wald, der [[Daidí na Nollag |Weihnachtsmann]] torkelt nicht minder : [[Geimhreadh|Winter-]] und [[An Nollaig |Weihnachts]]-Gedichte* (2020)
* *Es wiehert der Gaul, es graset das Pferd. Es machte auch nichts, wär’s mal umgekehrt : Liebesgedichte und andere* (2020)
## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* KVK (An Ghearmáin, An Ostair, An Eilvéis, WorldCat), torthaí cuardaigh Torsten Haß
* KVK (An Ghearmáin, An Ostair, An Eilvéis, WorldCat), torthaí cuardaigh Kim Godal
* GND
* VIAF

Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Scríbhneoirí Gearmánacha
Catagóir:Filí Gearmánacha
Landnámabók

[mion|deis|Leathanach as an lámhscríbhinn [párpháipéar|phárpháipéir den *Landnáma* san Institiúid Léinn Íoslainnigh Árni Magnússon i Reykjavík, Íoslainn]]

Saothar meánaoiseach Íoslainnise is ea **Landnámabók** (, "An Leabhar Lonnaíochtaí"), giorraithe scaití go *Landnáma*, a dhéanann chur síos ar lonnú (*landnám*) na hÍoslainne ag Lochlannaigh sna 9ú agus 10ú haoiseanna.

## Ábhar
Tá an *Landnámabók* roinnte ina chúig mhír agus níos mó ná 100 alt.  Insítear sa chéad chuid conas a aimsíodh an t-oileán, le 435 fir (landnámsmenn) ar dtús sa tuaisceart agus san iardheisceart.  I ndiaidh sin, áirítear na lonnaitheoirí uile ceathrún ar cheathrún, thiar thuaidh thoir theas, 3,000 duine agus 1,400 lonnaíocht san iomlán.  Rianaítear ann eachtraí tábhachtacha agus startha agus ginealaigh clann sa 12ú haois isteach.  Feictear gearrscéalta anseo agus ansiúd.  

Moltar aon údar amháin ag daoine áirithe, agus creidtear eile gur cumadh é ag þing (tionóil).  Is foinse luachmhar é fós ar stair agus ginealach mhuintir na hÍoslainne.

## Leaganacha ar marthain
Níl an chéad chóip ar marthain.  Téann na cóipeanna is sine siar go dtí an chéad leath den 13ú haois. Tháinig an chéad lonnaitheoirí Lochlannacha go dtí an Íoslainn idir na blianta 870 agus 930, ach déanann an *Landnámabók* trácht ar a muintir chomh déanach is an 11ú haois. 

Tá cúig leagan mheánaoiseacha ann den *Landnámabók* atá ar marthain:

* *Sturlubók* le Sturla Þórðarson
* *[[Hauksbók]]* le Haukr Erlendsson, bunaithe ar *Sturlubók* agus leagan le Styrmir Kárason anois caillte
* *Melabók*
* *Skarðsárbók*
* *Þórðarbók*

## Féach freisin
* Cerball mac Dúnlainge

## Naisc sheachtracha
*''Landnámabók'' ar snerpa.is

## Tagairtí

Catagóir:An Íoslainn
Alastair MacIlleMhìcheil

Is polaiteoir Daonlathach Liobrálach é **Alastair MacIlleMhìcheil** (Béarla: *Alistair Carmichael*)  agus ball de Pharlaimint Westminster thar ceannn Inse Orc agus Shealtainn ó 2001.

Ó Dheireadh Fómhair 2013 go Bealtaine 2015 bhí sé ina Rúnaí Stáit ar Albain .

Rugadh é in Íle, rinne sé staidéar in Ollscoileanna Ghlaschú agus in Obar Dheathain . D’fhóin sé mar dhlíodóir agus mar leas-procadair na Corónach go dtí 2001.

## Conspóid
Ar an 4 Aibreán 2015, le linn fheachtas an olltoghcháin bhí baint ag MacIlleMhìcheil le meamram a sceitheadh ​​ó Oifig na hAlban faoi ráitis a líomhnaítear a rinne ambasadóir na Fraince Sylvie Bermann faoi Nicola Sturgeon, ag maíomh go ndúirt Sturgeon go príobháideach gur fearr léi “David Cameron remain as PM", i gcodarsnacht leis a taifead poiblí, nuair a dúirt sí  go raibh sí in éadan rialtas Coimeádach. Go gasta, shéan ambasadóir na Fraince, Ard-Chonsal na Fraince agus Sturgeon í féin fírinneacht an mheamraim. Ag am an sceite, shéan MacIlleMhìcheil gach eolas faoi sceitheadh ​​an mheamraim in agallamh teilifíse le Channel 4. News. Tar éis an toghcháin, ghlac MacIlleMhìcheil go raibh ábhar an mheamraim mícheart, agus d’admhaigh sé gur inis sé bréag, agus gur údaraigh sé an meamram míchruinn a sceitheadh ​​chuig na meáin. Tharla sé seo tar éis d’fhiosrúchán ón Oifig Comh-Aireachta ról MacIlleMhìcheil sa sceitheadh ​​a aithint. Fuair ​​an fiosrúchán taifid teileafóin a chruthaigh go ndearna Euan Roddin, Comhairleoir Speisialta MacIlleMhìcheil, teagmháil leis an Telegraph an 1 Aibreán, dhá lá sula raibh an scéal le feiceáil.  Ghabh MacIlleMhìcheil leithscéal agus ghlac sé leis dá mba rud é go raibh sé fós ina aire rialtais, gur ábhar é seo a mbeadh éirí as oifig ag teastáil uaidh. 

Thaisc ceathrar toghthóirí as Inse Orc agus Shealtainn achainí toghcháin an 29 Bealtaine 2015, an dáta deireanach is féidir chun é seo a dhéanamh tar éis olltoghcháin an 7 Bealtaine, ag iarraidh shuíocháin MhicIlleMhìcheil  a bhaint de agus fothoghchán a chur i bhfeidhm. An 2 Meitheamh 2015, sheol an Coimisinéir um Chaighdeáin Pharlaiminteacha imscrúdú ar a iompar, faoi ailt 10, 14 agus 16 den Chód Iompair, ach éiríodh as an imscrúdú seo toisc gur tháinig MacIlleMhìcheil ar an eolas faoin meamram trí Oifig na hAlban agus ní ina cháil mar Theachta Parlaiminte. Cinneadh an 9 Nollaig 2015 nár cruthaíodh thar aon amhras réasúnach go ndearna sé “cleachtas mídhleathach” agus tugadh cead dó a shuíochán a choinneáil. I mí Feabhra 2016, diúltaíodh dá iarratas ar chostais, rud a d’fhág go raibh sé £ 150,000 as póca. Thug ceannaire Dhaonlathaithe Liobrálacha na hAlban Willie Rennie £ 750 i leith a chostais. Bronnadh £ 50,000 ar MacIlleMhìcheil i leith na gcostas ó Iontaobhas Athchóirithe Joseph Rowntree.    

Catagóir:Íle
Melanie Phillips

Is iriseoir, údar agus tráchtaire poiblí Briotanach í **Melanie Phillips** (rugadh 4 Meitheamh 1951). Thosaigh sí a gairm ag scríobh don *[[The Guardian|Guardian]]* agus *New Statesman*. Le linn na 1990idí, tháinig sí chun aitheantais le smaointe a raibh baint níos mó acu leis an eite dheas agus faoi láthair scríobhann sí do *[[The Times]]*, *The Jerusalem Post*, agus *The Jewish Chronicle*, ag clúdach saincheisteanna polaitiúla agus sóisialta ó thaobh peirspictíochta coimeádachais sóisialta de. Léiríonn  Phillips, ag lua Irving Kristol, í féin mar liobrálaí a bhí “mugged by reality”. 

Bhí Phillips le feiceáil mar phainéalaí ar chlár BBC Radio 4 *The Moral Maze* agus *Question Time ar* BBC One. Bronnadh Duais Orwell Prize for Journalism uirthi i 1996, agus í ag scríobh do *The Observer*.  I measc a cuid leabhar tá an cuimhní cinn *Guardian Angel: My Story, My Britain*. 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Tzipi Hotovely

Is taidhleoir Iosraelach agus iarpholaiteoir í **Tzipi Hotovely** (  8 ) fheidhmíonn mar Ambasadóir reatha Iosrael chun na Ríochta Aontaithe. D’fhóin sí mar Leas- Aire Gnóthaí Eachtracha, Aire Gnóthaí Diaspóra, Aire Gnóthaí lonnaíochtaí, agus mar bhall den  Knesset don pháirtí Likud.

Is iníon léinn dochtúireachta í Hotovely i nDámh an Dlí in Ollscoil Tel Aviv. Cleachtann sí an Giúdachas Ceartchreidmheach, agus  tá sí féin-thuairiscithe mar "religious right-winger". Sa bhliain 2009, ba í an 18ú ball ab óige den Knesset. Bhí sí ina cathaoirleach ar Choiste an Knesset ar Stádas na mBan san 18ú Knesset, sula ndeachaigh sí leis an rialtas ag tús an 19ú Knesset sa bhliain 2013.

## Beathaisnéis
mion| Hotovely ag fónamh mar Leas- Aire Gnóthaí Eachtracha Iosrael in 2018
## Tagairtí

Catagóir:Dlíodóirí Iosraelacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Druid droimchorcra

Is speiceas d'éan pasaireach é **an druid droimchorcra**   (*Agropsar sturninus*) san fhine Sturnidae, atá tipiciúil in oirthear an Phailé-artaigh, ó oirthear na Mongóile agus oirdheisceart na Rúise go tuaisceart na Cóiré agus lár na Síne.
## Tacsanomaíocht agus córais
Cuireadh an druid droimchorcra seo sa ghéineas *Sturnus* roimhe seo. Aistríodh é go dtí an géineas athbheoite *Agropsar* bunaithe ar thorthaí dhá staidéar fíliginiteach móilíneach a foilsíodh sa bhliain 2008.

## Naisc sheachtracha
***Avibase** - Bunachar Sonraí Éan Domhanda. https://avibase.bsc-eoc.org/avibase.jsp?lang=GA

## Tagairtí

Druid droimchorcra
Catagóir: Éin na Síne
Catagóir: Éin na Cóiré
Catagóir: Éin na Manchúire
Druid droimcorcra
Frances Haugen

Is innealtóir sonraí agus eolaí Meiriceánach, bainisteoir táirge, agus sceithire í **Frances Haugen** (a rugadh  i 1983/84). Nocht sí na mílte  doiciméid inmheánacha de chuid Facebook don Choimisiún um Urrúis agus Malartú agus *don Wall Street Journal* i 2021.

### Cáineadh
D'fhág Frances Haugen an post a bhí aici le Facebook anuraidh mar gheall a dúirt sí go raibh an chuideachta sin ag déanamh dochair do ghasúir, ag saighdeadh foréigean ciníoch agus ag baint an bhonn ón daonlathas. Deir sí gur brabach an dia beag atá ag Facebook, gan aird acu ar shábháilteacht an phobail.

### Luathshaol agus oideachas
Tógadh í i gCathair Iowa, Iowa, áit ar fhreastail sí ar Horn Elementary agus Northwest Junior High School, agus bhain sí céim amach ó Iowa City West High School i 2002.    Ba dhochtúir í a hathair, agus rinneadh sagart Easpagóideach dá máthair tar éis gairme acadúil.  

Rinne Haugen staidéar ar innealtóireacht leictreach agus ríomhaireachta sa rang bunaithe i gColáiste Innealtóireachta Franklin W. Olin agus bhain sí céim amach i 2006. Ina dhiaidh sin ghnóthaigh sí Máistir Riarachán Gnó ó Scoil Ghnó Harvard in 2011.   

## Féach freisin

* Meta
* Facebook

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo

Catagóir: Cáineadh agus conspóidí Facebook

Catagóir:Meta Platforms
Catagóir:Innealtóirí Meiriceánacha
Scuabgheall Ospidéil na hÉireann

Bunaíodh an carthanas, **Scuabgheall Ospidéil na hÉireann**, sa bhliain 1930. Tháinig an Scuabgheall chun críche i 1986 agus Alan Dukes a bhí mar Aire Airgeadais ag an am.
[clé|mion|1946, riarachán ollmhór san [RDS]]
mion|clé|An gnó feiceálach go maith ar fud na tíre agus 4,000 ag obair ann

[clé|mion|[Seosamh Mac Craith|Joe McGrath, bunaitheoir]]
### Stair
Ba é Joe McGrath (fear gnó agus gleacaí polaitiúil) bunaitheoir an Scuabghill, in éineacht le Richard Duggan (geallghlacadóir) agus Captain Spencer Freeman (margaíocht). 

Achtaíodh An tAcht um Oispidéil Phuiblí Dhéirciúla (Forálacha Sealadacha) a bhliain 1930.

Reáchtáladh an Scuabgheall don chéad uair ar 17 Samhain 1930. Ghnóthaigh triúr i mBéal Feirste £208,792 in iomlán, suim ollmhór ag an am.

### Scannail
Tharraing an Scuabgheall conspóid ó thús. Bhí an t-éilliú agus saibhriú pearsanta i réim fud fad an chórais ar feadh caoga bliain.  Ba dhíol náire don tír é fiú. Mhair an Scuabgheall níos mó ná na caoga bliain, agus tionchar pholaitiúil ollmhór aige.

## Féach freisin

* Joe McGrath
* An Crannchur Náisiúnta
* Cearrbhachas in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:20ú haois in Éirinn
Catagóir:Carthanais
Catagóir:Carthanachtaí sláinte
Catagóir:Carthanais bunaithe in Éirinn
Catagóir:Crannchuir
Catagóir:Éillitheacht
Catagóir:Scannail Pholaitiúla in Éirinn
Provincia de Lugo

Is cúige in iarthuaisceart na Spáinne é **Provincia de Lugo** (Gaeilge: *Cúige Lugo*) sa chuid thoir thuaidh de Comhphobal Féinrialaitheach na Gailíse. Roinneann sé teorann leis na cúigí seo a leanas; Ourense, Pontevedra, agus A Coruña, an phrionsacht Asturias, agus an Stát León, agus sa tuaisceart leis an Mhuir Chantabrach (Bá na Bioscáine).

Is é an daonra ná 331,327 (2018), a bhfuil an ceathrú cuid díobh ina gcónaí sa phríomhchathair Lugo. Lonnaíocht Cheilteach ársa a bhí sa phríomhchathair a ainmníodh in onóir an dia Lugh (féach Lyon), a Laidiníodh ina dhiaidh sin mar *Lucus Augusti*, agus a tháinig chun bheith ar cheann de na trí phríomhionad tábhachtach Gailíseacha-Rómhánacha taobh le Braccara Augusta agus Asturica Augusta (Braga agus Astorga faoi seach, sa la atá inniu ann). Tá 67 bhardas sa chúige.

## Teangacha
George A. Romero

Scannánaí, scriptscríbhneoir scannán agus eagarthóir Meiriceánach-Cheanadach ab ea **George Andrew Romero**, a rugadh i gCathair Nua-Eabhrac ar an 4ú lá d'Fheabhra sa bhliain 1940 agus a fuair bás ar an 16ú lá de Mhí Iúil sa bhliain 2017 in Toronto Cheanada. 

Ba iad na scannáin uafáis a thuill a chlú dó, go háirithe *The Night of the Living Dead* a chuaigh ar na scáileáin sa bhliain 1968. Deirtear gurbh é an scannán áirithe seo a thug isteach an zombaí - an t-éag ina sheasamh, an duine marbh agus é ag dul timpeall - i bpopchultúr na Stát Aontaithe, cé nár chualathas an focal féin sa scannán. Glactar leis gurbh é an scannån céanna agus an dá scannán leantach úd *Dawn of the Dead* agus *Day of the Dead* an trí scannán uafáis ba mhó a d'imir tionchar ar fhorbairt an tseánra go léir. Dá réir sin, is minic a thugtar "athair na scannánaíochta uafáis" air. Ceannródaí agus íocón cultúrtha é mar scannánaí uafáis.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Básanna in 2017
Catagóir:Aisteoirí as Nua-Eabhrac
Catagóir:Aisteoirí Ceanadacha
Catagóir:Básanna de bharr ailse
Catagóir:Daoine de shliocht Easpáinneach agus Latino
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Eagarthóirí Meiriceánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Scríbhneoirí as Cathair Nua-Eabhrac
Catagóir:Scríbhneoirí Ceanadacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán uafáis
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Eagarthóireacht scannáin

mion| Eagarthóir scannáin ag obair i 1946.

Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le h**eagarthóireacht** (editing) ná seatanna scannáin a ghearradh agus a chur le chéile go healaíonta is go héifeachtach.

Cuid chruthaitheach agus theicniúil den phróiseas iar-léiriúcháin de dhéantús scannán is ea an eagarthóireacht scannán. Tagann an téarma ón bpróiseas traidisiúnta a bhaineann le bheith ag obair le scanná ach tá an teicneolaíocht dhigiteach go mór i gceist le fada anois.

## Féach freisin
* Scannánaíocht
* Gearradh (scannánaíocht)

## Tagairtí

Catagóir:Gairmeacha
Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Deasghnáth

mion|seirbhís sochraide (2010 in Éirinn)
Gníomh nó sraith de ghníomhartha foirmiúla de réir nóis nó dlí is ea **deasghnáth** (nó **searmanas**), go háirithe i gcúrsaí creidimh.

De réir Mater Dei, is gné riachtanach é an deasghnáth do shaol an duine aonair, chomh maith le saol an phobail. Is cumhachtach an meán é chun bunbhrí féiniúlachta an duine a chur in iúl.  An taighde a rinneadh ar éirim an deasghnátha le blianta beaga anuas, cruthaíonn sé gur gné lárnach é sa phróiseas a bhaineann le forbairt, comhtháthú agus cothú an duine daonna agus pobail shóisialta.

Ní mar a chéile deasghnáth agus nósmhaireacht (gnás nó foirmiúlacht).  Tagann deasghnáth i gceist mar chuid dhílis dár saol ag tráthanna éigeandála nó le linn idirthréimhsí inár saol. An nósmhaireacht, áfach, ní chabhraíonn sí linn agus sinn sa tóir ar mhórluachanna agus ar ardaidhmeanna na beatha.

## Féach freisin

* Creideamh

## Tagairtí

Catagóir:Reiligiún
Catagóir:Sochaí
Catagóir:Paidreacha
Iomarbhá na bhFilí

Conspóid liteartha in Éirinn Ghaelach de chuid na 17ú haoise ba ea ** Iomarbhá na bhFilí ** (níos sine **Iomarbhágh na bhFileadh**), a mhair ón mbliain 1616 go dtí 1624, agus buacphointe aici is dócha sa bhliain 1617.  Scríobh príomh-fhilí na tíre rannta conspóideacha in éadan a chéile agus i dtacaíocht a bpatrúin faoi seach.

Díospóireacht chrua a bhí ann ag an Iomarbhá maidir le buanna dhá leath na hÉireann: an Leath Choinn sa tuaisceart faoi cheannas mhuintir Éirimóin; agus an Leath Mhogha sa deisceart, faoi cheannas mhuintir Éibhir Fhionn.

Scríobhadh 30 rann ag an Iomarbhá, a foilsíodh don chéad uair ag Cumann na Scríbheann nGaedhilge sa bhliain 1918, eagraithe ag Láimhbheartach Mac Cionnaith, a luaigh an obair a rinne Eleanor Knott ar na haistriúcháin Bhéarla.

## Tagairtí
Coinsias (moráltacht)

mion|scannán sa bhliain 1917 le Gladys Brockwell,
Is é atá sa choinsias ná cumas an duine, bunaithe ar eolas, chun breithiúnas a thabhairt ar mhoráltacht a ghníomhartha féin agus cumas freisin a chuireann a chiontacht in iúl don duine i dtaobh drochghníomhartha atá déanta aige, agus i dtaobh na freagrachta a mhothaíonn sé i leith gníomhartha eile. Is féidir é a léiriú mar chinneadh a dhéantar de réir luachanna pearsanta morálta. 

Tá baint ag an focal ‘coinsias’ leis an focal Laidine ‘conscire” a chiallaíonn “bheith ar an eolas faoi rud, rud a aithint”.

I dtéarmaí reiligiúin, baineann ‘coinsias’  le comhrá inmheánach idir an duine agus Dia – agus an dualgas atá ar an duine chun é féin a fhorbairt de réir na luachanna morálta atá mar shlat tomhais aige.

## Féach freisin

* Moráltacht
* Intinn

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúnacht
Catagóir:Moráltacht
Catagóir:Reiligiún
Catagóir:Duine
Easpag (ficheall)

Is fear fichille é **an t-easpag** (♗, ♝) i gcluiche na fichille. Tosaíonn gach imreoir an cluiche le dhá easpag. Tosaíonn ceann amháin idir ridire an rí agus an rí, an ceann eile idir ridir na banríona agus an bhanríon. Is iad na cearnóga tosaigh c1 agus f1 i gcomhair an easpaig bháin, agus c8 agus f8 i gcomhair an easpaig dhuibh.

## Socrúchán agus gluaiseacht
Níl raonshrianta ar bith ag an easpag bogadh, ach tá sé teoranta do phas ar fiar. Ní féidir le heaspaig, cosúil le gach píosa eile seachas an ridire, léim thar fhir fichille eile. Gabhann easpag trí seilbh a ghlacadh ar chearnóg an namhaid. 

Féadfar na heaspaig a idirdhealú de réir cén sciatháin a dtosaíonn siad air, .i. easpag an rí agus easpag na banríona. Mar thoradh ar a bhogadh fiarthrasna, fanann gach easpag i gcónaí ar na cearnóga bána nó dubha, agus mar sin is coitianta freisin tagairt a dhéanamh dóibh mar easpaig ghealchearnógacha nó dúchchearnógacha.

## Tagairt


Catagóir: Fir fichille
Téacsleabhar

mion|Téacsleabhar
Leabhar (scoile, de ghnáth) a thugann eolas bunúsach faoi ábhar is ea **téacsleabhar**.

### In Éirinn
Cuirtear leabhair scoile ar fáil saor in aisce do gach dalta scoile.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair
Cluiche straitéise teibí

[deas|mion|280x280px| [Aichill  agus Ajax ag imirt cláir chluiche]]
Is cluiche straitéise é an **cluiche straitéise teibí** nach bhfuil an téama tábhachtach ó thaobh taithí na himeartha. Luíonn go leor de chláir chluichí clasaiceacha isteach sa chatagóir seo, lena n-áirítear: Ficheall, Go, Táiplis, Xiangqi, Shogi, Reversi, Merls, agus an chuid is mó de leaganacha Mancala  mar a dhéanann cluichí nua-aimseartha mar Dameo, Hive, Quoridor, agus YINSH .

## Sainmhíniú

Catagóir: Cluichí cumais meabhraigh
Eibhlís Uí Chróinín (amhránaí ar an sean-nós)

Amhránaí ar an sean-nós agus bailitheoir amhrán ab ea **Eibhlís Uí Chróinín** nó **Elizabeth "Bess" Cronin** (30 Bealtaine 1879 i Ré na nDoirí – 22 Bealtaine 1956  i Maigh Chromtha). Bhí stór mór amhráin, seanchais agus scéalta aici. Bhronn Séamus Ennis "Banríon na n-Amhrán" uirthi. 

## Saol
[clé|mion|[Baile Mhic Íre (Ballymakeera)]]

### Muintir
Máighreád Ní Thuama a máthair agus Seán ‘Máistir’ Ó hIarlaithe a hathair. Bhíodar beirt, agus pobal an cheantair, go mór fé thionchar ghluaiseacht Athbheochan na Gaeilge ag an am. Le bunú an ‘Oireachtas’ in 1897, spreag na comórtais amhránaithe agus scéalaithe na dúthaí chun gnímh. D’éirigh chomh maith leo gur baisteadh Príomhchathair na Gaeltachta ar ‘Bhaile Mhúirne’  sa bhliain 1900.

### 'Bess'
Saolaíodh  Bess Cronin i mBealtaine na bliana 1879 sna Foithrí i bparóiste Bhaile Bhuirne. 

An chéad uair riamh a chan Bess Cronin go poiblí de réir dealraimh ná ag Feis i Maigh Chromtha in 1899 agus gan í ach deich mbliana d’aois.

Phós Bess Seán Ó Cróinín. Bhí cónaí orthu i gCarraig an Adhmaid i mBaile Mhic Íre. Bhí ceathrar mac acu agus aon iníon amháin.

Thug sí go fial agus go flaithiúil dá stór amhrán do bhailitheoirí i mBaile Mhúirneː Séamus Ennis, Diane Hamilton, Seán Mac Réamoinn, Alan Lomax, Jean Ritchie, Ciarán Mac Mathúna, srl. 

D’éag Bess ar 22 Bealtaine 1956 agus d’fhág sí ina diaidh oidhreacht amhrán olmhór, idir Béarla agus Gaeilge. Cuireadh í i Reilig Ghobnatan i mBaile Bhuirne í,
clé|mion|Cuireadh í i Reilig Ghobnatan i mBaile Bhuirne í

## Oidhreacht
Tháinig bailiúchán amhrán sa bhliain 2021, i leabhar & dlúthdhioscaí athnuaite, a scríobh, cuid acu nár chualthas ó bhásaigh sí sa mbliain 1956. Sé a garmhac, an tOllamh Dáibhí Ó Cróinín eagarthóir an tsaothair. Tá cuid den saothar i gcartlann RTÉ agus BBC agus cuid de chomh maith i gcartlann ar Shaol na Tuaithe i Leabharlann Thithe na Comhdhála in Washington, DC.

Garnia di an t-amhránaí Iarla Ó Lionáird.

## Féach freisin

* Iarla Ó Lionáird

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Daoine a rugadh i 1879
Catagóir:Básanna i 1956
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine as Gaeltacht Mhúscraí

Catagóir:Bailitheoirí amhrán Éireannacha
Patrick Power (Staraí Éireannach)

Staraí Éireannach agus sagart Caitliceach ab ea an Canónach **Patrick Power**. Luaitear beirt deirfiúracha a bheith aige. Fuair sé bunoideachas i Scoil Náisiúnta an Chnoic Bhuí sular fhreastail sé ar Scoil Ollscoile Phort Láirge agus ar Choláiste Naomh Eoin. Oirníodh ina shagart é in 1885. D’fhoghlaim sé Gaeilge i gColáiste Naomh Eoin. Scríobh sé go fairsing faoi stair na hÉireann agus Phort Láirge. Is é ceann de na leabhair is cáiliúla aige ná ‘*Place-names of the Decies*’. Tá sé curtha i reilig Naomh Odhrán i mBaile na nDéiseach.

## Foilseacháin
* *Places and Names of Decies* (1907)
* *Parochial History of Waterford and Lismore* (1912; 1937)
* *Lives of Declan and Mochuda* (ITS 1914)
* *Place Names and Antiquities of S. E. Cork* (1917)
* *Ardmore-Deaglain* (1919)
* *Prehistoric Ireland* (1922)
* *Early Christian Ireland* (1925)
* *The Ancient Topography of Fermoy* (1931)
* *A Bishop of the Penal Times* (1932)
* *A Short History of Co. Waterford* (1933)
* *The Cathedral and Priory of the Holy Trinity, Waterford* (1942)

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Staraithe Éireannacha
Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 20ú haois
Catagóir:Daoine as Contae Phort Láirge
Catagóir:Baill d’Acadamh Ríoga na hÉireann
Aibell

I miotaseolaíocht na nGael, bandia coimhdeachta Dhál Chais ba ea **Aoibheall** (Meán-Ghaeilge **Aibell**).  Bean sí as tuaisceart na Mumhan ba ea i, agus cistí uirthi ar Charraig Liath, cnoc suite os cionn na Sionainne tuairim is dhá mhíle taobh ó thuaidh de Chill Dalua.  Bhí leannán ag Aoibheall darbh ainm Dubhlainn Ua hArtagáin. Bhí cláirseach dhraíochta aici, agus deirtí go bhfaighfí bás dá gcloisfí a chuid ceoil.

## Sanas
D'fhéadfadh é go bhfuil an t-ainm fréamhaithe ón bhfocal *aoibh(inn)*.  De rogha ar sin, b'fhéidir go bhfuil sé fréamhaithe ón Prótai-Cheiltis **Oibel-ā*, "tine ar lasadh", le ciall "díograis".  Is dócha gurb ionann é **Oebla* as Breatnais .

## Le feiceáil
### ''An Buachaill Caol Dubh''
Sa dán *[[An Buachaill Caol Dubh]]* le Seán Ó Seanacháin song, taispeáineann Aoibheal í féin dó agus a dá chara, pótaire.  Sa rann deireanach, geallann Aoibheall céad fear don chara dá bhfágfadh sé an file.  Freagraíonn seisean nach dtréigfidh sé choíche a chairde.  Admhaíonn Ó Seanacháin dá bharr nach mbainfidh sé choíche an lámh in uachtar ar a andúil.

### Lady Gregory
Insíonn Lady Gregory scéal faoi Aoibheall in am Chath Chluain Tarbh.  Tá sí ag iarraidh cosc a chur ar a leannán, Dubhlaing ua hArtagáin, dul ag troid ann i dteannta le Murchadh mac Briain Bóramha.  In ainneoin sin, téann sé agus maraítear é.

### ''Cúirt an Mheán Oíche''

Feictear Aoibheall go suntasach sa dán grinn den 18ú haois, *Cúirt An Mheán Oíche* le Brian Mac Giolla Meidhre.  Is ise an breitheamh i gcás an fhile.  Tugann Aoibheall an breithiúnas gur gá gach fear tuata pósadh roimh 21 bliain d'aois.

## Féach freisin
* Clíodhna

## Tagairtí

Catagóir:Dál gCais
Catagóir:Bandéithe na nGael
Uirne

San Fhiannaíocht i miotaseolaíocht na nGael, deirfiúr Mhuirne agus aintín Fhionn mhic Cumhaill ba ea **Uirne**, nó **Tuirn(e)** ("géarbhéal").

An draoi Tadg mac Nuadat ba ea a hathair.  Pósta faoi thrí a bhí sí.  Ar dtús, phós sí le Conall agus bhí mac, Dáire, acu.  Ansin phós sí le *hImcad*, mac le rí Dhál Araí. D'athraigh an banríon Uirne agus í torrach i riocht chú, agus thóg sí dhá chú, Bran agus Sceólang, ar an saol dá bharr.  Sa deireadh, phós sí le *Lugaid Lága*, agus bhí triúr páistí acu: *Eogan Ruad, Sciath Brecc* agus *Cael Croda*.

Moladh é ag roinnt scoláirí gurb ionann iad Uirne agus Muireann.

## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Ridire (ficheall)

Fear fichille é **an** **ridire** (♘, ♞) sa chluiche fichille, agus léirítear é le ceann agus muineál capall. Tosaíonn gach imreoir le dhá ridire, a bhíonn suite idir na caisil agus na heaspaig i dtús an  chluiche.

## Stair
Tá an bogadh sainithe is sine d’aon fhear fichille ag an  ridire, in éineacht leis an rí agus an caiseal, agus tá a  bhogadh gan athrú ó aireagán an chluiche chaturanga san India timpeall an 6ú&nbsp;haois. Tá fir den chineál céanna le fáil i mbeagnach gach cluiche den fhine fhichille. Bíonn  *ma* na Xiangqi agus janggi beagán níos srianta; ó thaobh coincheapa de, meastar go dtéann an fear tríd an gcearnóg ortagánach in aice láimhe, nach mór a bheith neamhshealbhaithe, seachas "ag léim". Fear gaolmhar eile is ea an *keima* sa chluiche  shogi, a ghluaiseann cosúil le ridire ach nach bhféadann a bhogadh ach dhá chearnóg  ar aghaidh agus cearnach amháin i leataobh ina dhiaidh sin, ag srianadh a bhogadh go dhá chearnóg fhéideartha.

### Ainmneacha
## Tagairt


Catagóir: Fir fichille
Ceithearnach (ficheall)

thumb|100px|An ceithearnach bán
Is é **an ceithearnach** (♙, ♟) an fear fichille is iomadúla i gcluiche na fichille agus, i bhformhór na gcúinsí, an ceann is laige. Go stairiúil is ionann iad agus saighdiúirí coise, nó go háirithe  tuathánaigh armtha nó fir píce. Tosaíonn gach imreoir cluiche le hocht gcinn, ceann ar gach cearnóg den chéad rang díreach os comhair na bpíosaí eile. (Tosaíonn na ceithearnaigh bhána ar a2, b2, c2, d2, e2, f2, g2, h2; na ceithearnaigh dhubha ar a7, b7, c7, d7, e7, f7, g7, h7.)

## Naisc sheachtracha
*An Ceithearnach

## Tagairtí


Catagóir: Cluichí straitéise teibí
Catagóir: Spóirt aonair
Catagóir: Aireagáin Indiacha
Catagóir: Cluichí cláir traidisiúnta
Catagóir: Cluichí réitithe go páirteach
Catagóir: Cluichí a bhaineann le chaturanga
Catagóir: Fir fichille
Traidisiún (sochaí)

mion|William Carleton (1845), "Tales and sketches, illustrating the character, usages, traditions, sports and pastimes of the Irish peasantry"
Na béasa, gnásanna srl., a thagann anuas ó ghlúin go glúin is ea **traidisiún** (Laidinː *traditio*).   Is é atá i gceist i dtraidisiún ná na foirceadail, na creidiúintí agus na nósanna a bhaineann le dream faoi leith daoine, agus go mbíonn na nithe sin tagtha slán anuas trí na glúinte toisc a thábhachtaí atá siad don dream sin.

Cé go mbíonn páirt ag gach aon duine sa traidisiún a chaomhnú agus é a chur i bhfeidhm ar chúinsí nua, cuireann a lán pobal creidimh tábhacht faoi leith le páirt a gceannairí sa chúram seo.  Tuigtear dóibh go bhfuil údarás faoi leith ag a gceannairí teagasc a thabhairt ar chúrsaí morálta, nó treoir a thabhairt a chur ar na daoine ina mbeatha mhorálta. Is minic a thuigtear dóibh go dtéann an t-údarás seo siar go dtí pearsa bhunaidh mhórthábhachtach.

## Féach freisin

* Sochaí

## Tagairtí

Catagóir:Béaloideas
Catagóir:Sochaí
Catagóir:Traidisiúin
Catagóir:Traidisiún
Alasdair Camshron (Bàrd Thùrnaig)

mion| Séadchomhartha  Bhàrd Thùrnaig
Ba fhile Gaelach as Turnaig i dTaobh Siar Rois é **Alasdair Camshron (Bàrd Thùrnaig) (1848-1933).** Bhí cáil air, ní amháin mar gheall ar a chuid filíochta, ach freisin mar gheall ar a chuid eolais ar chroiteoireacht, ábhar a chuaigh go mór i bhfeidhm ar a chuid filíochta. Rugadh é sa bhliain 1848 in Inbhir Àsdal  ar bhruacha thiar Loch Iùbh. Cuireadh oideachas air i scoil na hEaglaise Saoire sula ndeachaigh sé ag obair le O. H. MacCoinnich in Inbhir Iùbh (deartháir le Sir K Mackenzie as Geàrrloch), áit ar fhan sé ag obair ar feadh 40 bliain. Ghlac MacCoinnich spéis in oideachas a' Chamshronaich òig, ag thug sé an deis dó oideachas ceart a fháil ionas go bhféadfadh sé scríobh go líofa sa Ghaeilge agus sa Bhéarla.

Bhain Alasdair clú agus cáil amach: bhí roinnt dá dhánta le feiceáil sa phreas thuaidh agus d’aithris sé cuid dá dhánta do Chomann Gàidhlig Inbhir Nis. Bhí a chuid filíochta neamhpholaitiúil nó aorach, ach bhí siad dírithe ar chúraimí baile.

Sa bhliain 1926, foilsíodh leabhar dá shaothar “Am Bàrd: Òrain, Sgriobhaidhean agus Litricheanrs ", curtha in eagar agus foilsithe le Iain MacAlasdair Moffatt-Pender.

## Naisc sheachtracha

* Canann Kathleen MacInnes Lament of the Tournaig Bard
* Aitheantais WorldCat: Cameron, Alexander 1848-1933 
* Séadchomhartha *(Am Baile)*
*ambaile.Sluaite bailithe timpeall séadchomhartha Alasdair Chamshroin. https://www.ambaile.org.uk/gd/asset/5425/
Caifitéire

[mion|Caifitéire i m[Busáras]]
Bialann ina bhfaigheann duine an bia dó féin ón gcuntar is ea **caifitéire** nó **ceaintín** (**ceaintín na foirne** in ionad oibre).

## Féach freisin
Bialanna

## Tagairtí

Catagóir:Bialanna
Fridtjof Nansen

Ileolaí Ioruach agus buaiteoir Duais Nobel na Síochána ab ea **Fridtjof Wedel-Jarlsberg Nansen** (Ioruais: [ˈFrɪ̂tːjɔf ˈnɑ̀nsn̩]; 10 Deireadh Fómhair 1861 – 13 Bealtaine 1930), a bhí ina thaiscéalaí, eolaí, taidhleoir agus daonchara. Bhí sé i gceannas ar an bhfoireann a thrasnaigh an Ghraonlainn den chéad uair i 1888. Tharraing sé cáil idirnáisiúnta air féin tar éis dó an domhanleithead thuaidh is airde (86° 14′) a bhaint amach le linn a thurais *Fram* i 1893—1896. 

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hIorua
Catagóir:Básanna i 1930
Catagóir:Daoine a rugadh i 1861