open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grigoriy Rasputin

mion|clé|Rasputin
Bráthair siúil ab ea **Grigoriy Yefimovich Rasputin** (Gaelaithe uaireanta mar *Raspúitín*) a bhí ina chomhairleoir ag impire deireanach na Rúise, Nioclás a Dó.  

Rugadh Rasputin ar an 22 Eanáir, 1869 (ar an 10 Eanáir, de réir Fhéilire Iúil, a bhí in úsáid sa Rúis san am) i bPokrovskoye, cúige Tyumen, sa tSibéir. Dúnmharaíodh Rasputin i gCathair Pheadair ar an 30 Nollaig, 1916. 
clé|mion|
íocón inniu:  is mórphearsa chultúir agus reiligiúnach é fós

## Finscéalta
Bíonn finscéalta éagsúla á n-insint faoi Rasputin agus faoin tionchar a bhí aige ar Nioclás agus ar a chúirt. 

Mar shampla
* Deirtear gur cluanaí cealgach a bhí ann nach bhféadfadh aon bhean cur in aghaidh dá chuid cluanaireachta                         
* De réir leagan eile, áfach, ní raibh ann ach druncaeir bocht a bhí ag dul ar an drabhlás le caoinchead an tSáir. 
* Deirtear freisin gur lia sí a bhí ann agus é ábalta maolú ar an haemaifilia a bhí ag luí ar Alexey, oidhre an Impire, agus gurbh é sin ba chúis leis an tionchar a bhí aige ar an Impire.
mion|na súile
Sloinne coitianta é Rasputin sa Rúis, go háirithe sa tSibéir. Is dealraitheach nach bhfuil gaol ar bith ag an scríbhneoir Valentin Rasputin leis an mbráthair siúil.

## Dúnmharú
clé|mion|
tionchar ag Rasputin ar Nioclás agus ar a chúirt, is cosúil
Go dtí le déanaí, chreidtí gurbh é an Prionsa Feliks Yusupov a mharaigh Rasputin i gcomhcheilg le dornán comhchoirithe. Fear uasal Rúiseach a bhí ann agus é míshásta leis an tionchar a bhí ag leithéid Rasputin ar an Impire agus ar a bhean chéile ach go háirithe.  

I ndiaidh bhás Rasputin, bhí Yusupov agus a chuid comhchoirithe ag cumadh scéalta áiféiseacha faoi chomh deacair is a fuair siad an bráthair siúil a mharú, agus iad ag iarraidh é a nimhiú le ciainíd, é a lámhach le piostail agus é a chnagadh le smachtíní. Chinn siad é a bhá in Abhainn Moika, ceann de na haibhneacha atá ag sní trí Chathair Pheadair.  

De réir na fianaise atá ann inniu, áfach, ba é an Leifteanant Oswald Rayner, spiaire Sasanach a raibh aithne aige ar Yusupov, a scaoil an t-urchar a bhuail éadan Rasputin agus a mharaigh ar an toirt é. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1869
Catagóir:Básanna i 1916
Catagóir:Básanna de thoradh airm tine sa Rúis
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Daoine Rúiseacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht na Rúise
Catagóir:Mistigh
Anraí IV, Impire Naofa Rómhánach

Bhí **Anraí IV** ( ) (11 Samhain 1050 – 7 Lúnasa 1106) mar rí na Gearmáine ón mbliain 1056 agus Impire Naofa Rómhánach ón mbliain 1084 go dtí an bhliain 1105. Bhí sé an-chumhachtach agus ghlac sé páirt thábhachtach in eachtraí an 11ú céad. Tharla cogaidh chathartha san Iodáil agus sa Ghearmáin chomh maith le Conspóid Insealbhuithe san Eaglais Chaitliceach.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1050
Catagóir:Básanna i 1106
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Impirí Naofa Rómhánach
Catagóir:Monarcaí Iodálacha
Catagóir:Ríthe Gearmánacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Nagasaki

Croí-Chathair de chuid na Seapáine is ea **Nagasaki** (nó *An Naghasáic* i bhfoirm Gaeilge) Is í phríomhchathair agus an chathair is mó i Maoracht Nagasaki ar oileán Kyūshū sa tSeapáin. 

## Stair

Bhunaigh na Portaingéalaigh an chathair sa 16ú haois. Bhí Nagasaki mar phort tábhachtach don arm sa Chéad Chogadh Sín-Seapánach agus sa Chogadh Rúis-Seapánach.

Sa bhliain 1945, scaoil fórsaí Mheiriceá an dara buama adamhach ar Nagasaki mar chuid den Dara Cogadh Domhanda.

## Tagairtí


Catagóir:Cathracha
Catagóir:Cathracha sa tSeapáin
Catagóir:Oibríochtaí an Dara Cogadh Domhanda
Corazon Aquino

Uachtarán ar Phoblacht na nOileán Filipíneach ab ea **Maria Corazon "Cory" Sumulong Cojuangco Aquino** (25 Eanáir, 1933 – 1 Lúnasa, 2009), idir na blianta 1986 agus 1992. Tugtar "Máthair an Daonlathais" uirthi, agus ba ise an chéad bhean a bhí ina huachtarán sa tír seo, nó in aon tír eile san Áise.  

## Saol
Chuaigh Aquino isteach sa pholaitíocht don chéad uair nuair a feallmharaíodh a fear céile, an Seanadóir Benigno Aquino, Jr. (1932–1983), agus é ag iarraidh deireadh a chur le ceannasaíocht uathlathach an Uachtaráin Ferdinand Marcos.  

### Toghchán 1986
Cé nach raibh aon taithí polaitiúil aici agus nach raibh inti ach bean tí simplí, mar a dúirt sí féin, d'éirigh sí chun a bheith mar an duine ba shuntasaí sa ghluaiseacht in aghaidh Marcos. Chuaigh sí isteach san iomaíocht mar iarrthóir sna toghcháin uachtaránachta sa bhliain 1986.  

Nuair a chaill Aquino an toghchán Uachtaránachta, bhí formhór mór na bhFilipíneach den tuairim go raibh torthaí na vótála cóirithe ag Marcos. D'éirigh cuid de na fórsaí armtha amach in aghaidh Marcos, agus fuair siad tacaíocht na sibhialtach, a chuaigh amach sna sráideanna ag agóidíocht.

Sa deireadh thiar thall, b'éigean do Marcos an tír a fhágáil, agus gaireadh Uachtarán de Corazón Aquino.
clé|mion|Insealbhú, 1986
Fógraíodh Marcos mar bhuaiteoir, ach tuairiscíodh go raibh calaois toghcháin ag baint leis, agus insealbhaíodh ina huachtarán í tar éis "réabhlóid" síochánta. 

Fuair Aquino ainmniúchán do Duais Nobel na Síochána sa bhliain seo, agus roghnaíodh í mar "Bhean na Bliana" san iris *Time*. 
clé|mion|1986

### Uachtaránacht
In huachtarán di, cuireadh an daonlathas ar ais i bpolaitíocht na tíre. Dréachtaíodh bunreacht nua a chuir srianta ar chumhachtaí an uachtaráin agus a chuir béim níos mó ar shaoirsí shibhialta. 
 
Ag an am céanna, chuir iarrachtaí ón airm éirí amach a dhéanamh go mór isteach ar a théarma mar uachtarán, rud a chuir stad le filleadh iomlán ar shocracht pholaitiúil agus ar fhorbairt gheilleagrach.

### An freasúra
I ndiaidh na réabhlóide seo féin - Réabhlóid EDSA, mar a thugtar uirthi (is ionann EDSA agus *Epifanio de los Santos Avenue*, an tsráid is mó i Mainile) - níor tháinig mórán feabhais ar chúrsaí na tíre. Nuair a bhí Aquino ina hUachtarán, bhí iar-lucht leanúna Marcos ag bagairt *[[coup d'état]]* uirthi ó am go ham. 
clé|mion|2003
Na treallchogaithe Cumannacha a bhí ag troid go brúidiúil faoin tuath ó laethanta Marcos anuas, níor éirigh siad as an gcath i ndiaidh Réabhlóid EDSA, agus mar aisfhreagra, tháinig gluaiseacht fhoréigneach fhrith-Chumannach, *Alsa Masa*[1], ar an bhfód agus í ag ionsaí is ag marú daoine éigiontacha go minic ar an tsiocair gur "Cumannaigh" a bhí iontu.
 
Níos déanaí, thosaigh an mionlach Moslamach féin ag dul chun cearmansaíochta ar an rialtas agus dreamanna treallchogaíochta a chur ar bun.

### Bás
Bhí Aquino ag fulaingt le hailse le tamall fada, agus d'éag sí dá bharr ar an 1 Lúnasa, 2009.
mion|2009

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna in 2009
Catagóir:Polaiteoirí Filipíneacha
Plaça de Catalunya, Barcelona

Is cearnóg mhór í an **Plaça de Catalunya** (nó *La Plaça Catalunya*, leagan oifigiúil eile i gCatalóinis) i gceartlár Barcelona. Deirtear nach í lár na cathrach amháin í ach áit a dtagann an tseanchathair (féach *Barri Gòtic* agus *Raval* sa *Ciutat Vella*) agus an Eixample (cathair a tógadh sa 19ú haois) le chéile.

Tagann cuid de na sráideanna agus na hascaillí is tábhachtaí le chéile ag an Plaça de Catalunya:
Passeig de Gràcia, Rambla de Catalunya, La Rambla nó Portal de l'Àngel, in éineacht le 'La Ronda de Sant Pere', 'Carrer de Vergara' agus 'Carrer de Pelai'.

Catagóir:Cearnóga i mBarcelona
Barcelona
Catagóir:Barcelona
Thomas Becket

Ardeaspag Canterbury ab ea **Thomas Becket** nó **Thomas à Becket** (1118 – 29 Nollaig 1170), idir an bhliain 1162 agus lá a bháis. [250x250px|thumb|Feallmharú Beacket i lámhscríbhinn ón [13ú haois.|clé]]

### Beatha
Cheap an Rí Anraí II Becket mar sheansailéir sa bhliain 1155. Bhí  an-mhór le chéile, nó is rud é a chreidtear go forleathan  Ach bíonn díospóireacht i gcónaí faoin ‘chairdeas mhór’ a bhí ann, más fíor. 

Ar aon nós, d'éirigh coimhlint níos déanaí idir Becket agus Anraí II  maidir le cearta agus pribhléidí na hEaglaise.  Ar 29 Nollaig 1170, mharaigh leantóirí na rí  Becket  in Ardeaglais Canterbury.
clé|mion|184x184px|cumhdach taisí, Circa 1200, Limoges, France

## Tionchar
Canónaíodh Becket mar naomh agus mairtíreach i mí Feabhra 1173. Féachtar air inniu mar naomh agus mairtíreach san Eaglais Chaitliceach Rómhánach agus sa Chomaoin Anglacánach.  

Feictear an litriú *Thomas à Becket* chomh maith, ach ní mholtar an leagan seo sa lá atá inniu ann.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1118
Catagóir:Básanna i 1170
Catagóir:Angla-Normannaigh
Catagóir:Ardeaspaig
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Mairtírigh Sasanacha
Catagóir:Naoimh Sasanacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
An Móta

Baile beag is ea **an Móta** (*Moate* as Béarla) atá suite i gContae na hIarmhí in Éirinn. Bhí daonra 3,013 ag an Móta sa bhliain 2022 

## Tagairtí

Móta, An
Bobby Charlton

Fear spóirt Sasanach ab ea **Sir Bobby Charlton** (a rugadh ar an 11 Deireadh Fómhair 1937 in Ashington, Northumberland agus a d'éag ar 21 Deireadh Fómhair 2023). Aithnítear é mar dhuine de na himreoirí sacair is fearr riamh. 
clé|mion|1962

## Imreoir
clé|mion|2009
[clé|mion|The United Trinity, [George Best, Denis Law agus Bobby Charlton]]
Bhí gairmréim fhada agus an-rathúil aige leis an bhfoireann Manchester United. Bhí sé ar duine de na 'Busby Babes' sna caogaidí, tagairt ar ndóigh d'imreoirí óga bhainisteoir na fóirne sin Matt Busby.

Maraíodh go tragóideach cuid mhaith den fhoireann céadrogha sin de bharr na timpiste tragóidí a tharla ag Aerfort München i bhFeabhra na bliana 1958. 23 duine ar fad a maraíodh sa timpiste sin nuair a phléasc an t-eitleán ar an rúidbhealach agus í ag iarraidh éirí san aer. Bhíothas ag ceapadh go mba fhéidir nach n-imreodh Bobby Charlton arís i ndiaidh na timpiste sin mar gur léir do chách gur ghoill sé go mór air. Ach tháinig sé chuige féin, chuaigh ar ais i mbun traenála agus bhí ansin 10 mbliana níos deireanaí agus é cinniunach i 1968 i mbua Man United ar Benfica sa chluiche ceannais de Chorn na hEorpa.

Scóráil Charlton 249 cúl do Manchester United, curiarracht a mhair ar feadh i bhfad.

Bhí an rath céanna aige le foireann idirnáisiúnta Shasana chomh maith, Bhí sé ar an bhfoireann stairiúil sin i 1966 a bhuail an Ghearmáin Thiar (mar a bhí ag an am) i gCluiche Ceannais Chorn an Domhain. Sa bhliain chéanna, roghnaíodh é mar Pheileadóir na Bliana san Eoraip.  D'imir Charlton 103 cluiche do Shasana.

Chaith sé an chuid ba mhó dá ghairmréim ag imirt i lár na páirce, ag dul ar an ionsaí go minic agus ag aimsiú cúil. Ghnóthaigh sé naoi gcúl agus daichead le foireann Shasana, curiarracht a mhaireann fós.

## Ar scor
D'éirigh Charlton as an imirt sa bhliain 1976, agus sa bhliain 1984 ghlac sé post ar Bhord Stiúrthóirí Manchester United. 

## Muintir
Ba fhear sacair mór le rá eile é a dheartháir Jack, a d'imir ina éineacht le foireann Shasana, an fear a stiúraigh foireann sacair Phoblacht na hÉireann le cáiliú do Chomórtas Euro '88 chomh maith le craobhacha an domhain i 1990 agus 1994.

## Féach freisin

* Jack Charlton

## Tagairtí

Catagóir:Traenálaithe sacair
Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Imreoirí sacair Shasana
Stephen Hunt

Is imreoir sacair Éireannach é **Stephen Hunt** a rugadh ar an 1 Lúnasa 1981 i bPort Laoise, Contae Laoise. Imreoir gasta agus bríomhar atá ann, a imríonn i lár na páirce, ar an gcliathán clé de ghnáth. D'imir sé le Reading F.C. ar feadh ceithre bliana. Ar an 11 Lúnasa 2009 shínigh sé conradh le Hull City, chun filleadh ar ais ar Phríomhroinn Shasana ach ina dhiaidh sin sa bhliain 2010 bhog sé go Wolverhampton agus ó shin tá sé ag imirt leo. Bhí Hunt ina ábhar conspóide sa bhliain 2006 i gcluiche in aghaidh Chelsea, nuair a bhuail sé an cúl báire Petr Čech lena chos. Timpiste a bhí ann, dar leis, ach bhí an-chaint sna meáin spóirt faoi agus cuireadh ina leith go ndearna sé d'aon ghnó é. Pé scéal é, gortaíodh Čech go dona agus chaith sé na míonna ar na taobhlínte. 
 
Tá a dheartháir Noel ag imirt le Reading agus le foireann na hÉireann chomh maith.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae Laoise
Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Daoine beo
The Velvet Underground

Racbhanna Meiriceánach ab ea **The Velvet Underground**, a bhí gníomhach idir na blianta 1965 agus 1973. Na baill is cáiliúla a bhí ann ná Lou Reed agus John Cale, an bheirt úd a bhain rath nach beag amach mar cheoltóirí aonair. Cé nach raibh mórán ratha tráchtála ag an mbanna ina linn féin, bíonn siad luaite i gcónaí ag na criticeoirí mar cheann de na grúpaí ba thábhachtaí agus ba mhó tionchar riamh, a thóg spreagadh an-mhór do cheoltóirí nua. Mar a deirtear, ní fhaca mórán daoine an banna ag seinm riamh, ach bhunaigh gach duine dóibh bannaí.
 
B'as Cathair Nua-Eabhrac dóibh. Bhí baint ag an ngrúpa le fochultúr ealaíne Andy Warhol, agus tháinig seisean isteach mar bhainisteoir orthu. Chum siad ceol agus liricí a chuaigh díreach in aghaidh na gcaighdeán sóisialta a bhí ann sna laethanta úd — mar shampla cultúr na ndrugaí, an striapachas agus ábhair eile ón taobh dorcha den chathair. Mar thoradh, d'oscail siad a lán doirsí do ghrúpaí eile a thiocfadh ar an bhfód níos déanaí. Mar chumadóirí, bhí siad an-trialach i gcónaí agus d'imir dearcadh an bhanna tionchar mór ar phunc-rac sna seachtóidí agus ar rac malartach sna nóchaidí.
 
Chuir Rolling Stone an t-albam *The Velvet Underground and Nico* ag uimhir 13 ar an liosta de na halbaim is fearr riamh sa bhliain 2003.

## Albaim
* *[[The Velvet Underground & Nico]]* (1967)
* *[[White Light/White Heat]]* (1968)
* *[[The Velvet Underground (albam)|The Velvet Underground]]* (1969)
* *[[Loaded (The Velvet Underground albam)|Loaded]]* (1970)
* *[[Live at Max's Kansas City]]* (taifeadta 1970, eisithe 1972)
* *[[Squeeze (Velvet Underground album)|Squeeze]]* (1973)
* *[[1969: The Velvet Underground Live]]* (albam dúbailte, taifeadta go beo 1969, eisithe 1974)
* *[[VU (album)|VU]]* (taifeadta 1969, eisithe 1985)
* *[[Another View]]* (taifeadta 1967-69, eisithe 1986)

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Meiriceánacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1965
Féile Woodstock

Féile cheoil ab ea **Féile Woodstock** (*Woodstock* de ghnáth, nó *The Woodstock Festival*) a bhí ar siúl amuigh faoin tuath ar fheirm Max Yasgur sa bhaile beag Bethel, Nua-Eabhrac, ar feadh deireadh seachtaine amháin, 15 Lúnasa go dtí go moch ar maidin ar an 18 Lúnasa sa bhliain 1969.  Sheinn dhá ghrúpa déag agus fiche ag an bhféile, os cionn lucht féachana de 400-500,000 duine. 

clé|250px|mion|Woodstock, 1969 - na sluaite agus an stáitse.

Idir cheol, dhrugaí, shíocháin agus ghrá ba léiriú ceart í Féile Woodstock ar Réabhlóid Chultúrtha na seascaidí. Cé go bhfuil na blianta caite, tá rian na réabhlóide sin fós le brath agus le cloisteáil maidir le ceol, ealaín, damhsa agus saol na linne seo.   
clé|mion|177x177px

## Tábhacht
Ócáid an-mhór a bhí ann i gcultúr na hipithe, gluaiseacht a bhí ag sroicheadh a bhuaic ag deireadh na seascaidí.  
clé|mion|177x177px
Meastar go bhfuil an fhéile ar cheann de na hócáidí ab fhearr riamh i gceol nua-aimseartha. Thuill Woodstock áit sa *50 Moments That Changed the History of Rock and Roll*, foilsithe ag an iris Rolling Stone.  

## Clár
I measc na gceoltóirí a ghlac páirt ná Arlo Guthrie, Joan Baez, Santana, Canned Heat, Grateful Dead, Creedence Clearwater Revival, Janis Joplin, The Who, Jefferson Airplane, Joe Cocker, The Band agus Crosby, Stills, Nash and Young.  
clé|mion|177x177px
Críochnaíodh an deireadh seachtaine le taispeántas cáiliúil ó Jimi Hendrix, nuair a bhuail seisean an stáitse ag 4:00 maidin Dé Luain.

## Tagairtí

Catagóir:Ceolchoirmeacha
Catagóir:Féilte rac-cheoil
Francesc Macià i Llussà

B'é an tUasal **Francesc Macià i Llussà** (Vilanova i la Geltrú, 21 Deireadh Fómhair, 1859 - Barcelona, 25 Nollaig, 1933) an 122ú Uachtarán na Catalóine agus bhí sé ina oifigeach in Airm na Spáinne roimhe sin.

clé|mion|Francesc Macià i Llussà

## Saol
Bhain Macià an céim 'leifteanantchoirnéal' amach le linn a ghairmréim mhíleata. Bhí sé i gceannas ar an t-ionsaí a rinne oifigigh an airm ar an iris *La Veu de Catalunya* sa bhliain 1905, agus b'éigean dó éirí as an arm. B'ionadaí é do Barcelona ó 1914 go 1923.

Bhunaigh Macià an Estat Català, páirtí polaitíochta le haghaidh an neamhspleáchais a bhaint amach.

Rinne Macià iarracht éirí amach a chur ar bun in aghaidh deachtóireachta Miguel Primo de Rivera. Bhí an t-éirí amach seo lárnaithe i Prats de Molló (Roussillon). 

Chuir Gendarmerie na Fraince cosc ar an cheannairc. Ach mar thoradh ar an mhéid a thit amach, bhí an-mheas ghnóthaithe do chúis na Catalóine.

Catagóir:Daoine Catalónacha
Catagóir:Polaiteoirí na Catalóine
Catagóir:Uachtaráin Gheneralitat de Catalunya
Catagóir:Adhlacthaí i reilig Monjuïc, Barcelona
Mainistir Thigh Molaige

thumb|Leac thuama Eoin Mhic Aodhagáin, sa mhainistir. "Eoin Mac Aodhagáin, Easpa Tofa Rois, a fuair goin a bháis ó naimhde a chreidimh agus a thíre cois abha na Bandann, 5-1-1603" atá greanta uirthi.
Mainistir Phroinsiasach i dTigh Molaige, Co. Chorcaí is ea **Mainistir Thigh Molaige**. Timpeall na bliana 1300 a bunaíodh í ar shuíomh mhainistir ársa Molaige Naofa. Muintir de Bharra agus Mhic Cárthaigh atá curtha sa mhainistir a mhaoinigh a tógáil. Sa bhliain 1480 scríobhadh sa mhainistir Leabhar Mhic Cárthaigh Riabaigh nó Leabhar Leasa Móire mar a thugtar air. Rinneadh Easpag an Rosa d'Easpag an Chlochair, Edmund de Courcey O.F.M., sa bhliain 1495 agus chuir sé faoi sa mhainistir; is eisean a thóg an túr, an suanlios, an otharlann agus an leabharlann.

Nuair a tugadh Cath Chionn tSáile sa bhliain 1601 bhí an mhainistir faoi bhagairt ag an dá thaobh a bhí in adharca a chéile óir sheas cuid de mhuintir de Barra agus Mhic Cárthaigh le héirí amach Aodh Uí Néill ach ghabh cuid acu i bpáirt le hEilís I Shasana.

Adhlacadh Eoghan Mac Aodhagáin (*Eoin MacEgan* sa Bhéarla), Easpag tofa an Rosa, sa mhainistir sa bhliain 1603. Maraíodh é ag troid i gcoinne fhorsaí Bhanríon Shasana.

Cuireadh le traidisiún léinn na mainistreach nuair a bunaíodh an Scoil Fealsúnachta (1620) agus nuair a tháinig Micheál Ó Cléirigh, duine de na Ceithre Máistrí, chun cóipeáil as Leabhar Leasa Móire. Mhéadaigh ar ghradam na mainistreach nuair a cuireadh Cailís Thigh Molaige á déanamh i Londain. Cailleadh an chailís sin ach thángthas uirthi arís ar Oileán Chléire sna 1850idí.

Dhóigh saighdiúirí Chromail an mhainistir sa bhliain 1642. Tá sí ina fothrach ó shin ach tá an chuid is mó dá struchtúr fós ina sheasamh.

Sa bhliain 1813 chum Seán Ó Coileáin *Machnamh an Duine Dhoilíosaigh (Caoineadh Thigh Molaige)*, dán ina gcaointear toghail na mainistreach.
## Foinsí
* Comhartha eolais de chuid Oifig na nOibreacha Poiblí atá lasmuigh den mhainistir.

Catagóir:Foirgnimh i gContae Chiarraí
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Frithirí Proinsiasacha na hÉireann
1369

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 15 Lúnasa — Philippa de Hainault, bean chéile Éadbhard III (r. 1311)
* Gan dáta – Ibn Battuta, taistealaí Maracach (r. 1304)

Catagóir:Blianta
Hans Christian Ørsted

Fisiceoir agus ceimiceoir ab ea **Hans Christian Ørsted** (Rugadh 14 Lúnasa 1777 i Rudkøbing, an Danmhairg. D'éag 9 Márta 1851 i Cóbanhávan, an Danmhairg). D'fhionn sé sin sruth leictreach spreag páirc maighnéadach, cuid tábhachtach le leictreamaighnéadachas.

Bhunaigh sé "Selskabet do Naturlærens Udbredelse" (SNU) - sochaí don eolaíocht nádúrtha sa bhliain 1824. Ba é Hans Christian Anderson ina chara dó agus ba Anders Sandøe Ørsted (príomh-aire don Danmhairg 1834-1835) ina deartháir.

Orsted, Hans Christian
Orsted, Hans Christian
Orsted, Hans Christian
Orsted, Hans Christian
Kate Nash

Amhránaí, cumadóir ceoil, agus ceoltóir Sasanach í **Kate Marie Nash** (rugadh ar an 6 Iúil 1987 í, i Londain). Shroich a céad albam *[[Made of Bricks]]* uimhir a haon sna chairteacha Sasanacha.

## Dioscliosta

**[[Made of Bricks]]* (2007)
**[[My Best Friend Is You]]* (2010)
**[[Girl Talk]]* (2013)
**[[Yesterday Was Forever]]* (2018)

## Tagairtí

Nash, Kate
Nash, Kate
Catagóir:Daoine beo
Made of Bricks

Is é ***Made of Bricks*** an chéad albam a d'eisigh an ceoltóir Sasanach Kate Nash. Sheol sí an t-albam i mí Lúnasa 2007. Díol an albam an-maith, agus shroich sí uimhir a haon sa Bhreatain, agus uimhir a hocht in Éirinn. Shroich an t-amhrán *Foundations* uimhir a dó i gcairteacha na singlí. Tar éis seo, bhí an t-albam seolta san Eoraip agus sna Stáit Aontaithe.

## Rianliosta
Gach amhrán scríofa ag Kate Nash; "Foundations" agus "Pumpkin Soup" comhscríofa ag Paul Epworth, "Nicest Thing" comhscríofa ag Jay Malhotra.
# "Play" – 1:11
# "Foundations" – 4:05
# "Mouthwash" – 5:01
# "Dickhead" – 3:43
# "Birds" – 4:25
# "We Get On" – 4:34
# "Mariella" – 4:15
# "Shit Song" – 3:05
# "Pumpkin Soup" – 2:59
# "Skeleton Song" – 5:07
# "Nicest Thing" – 4:05
# "Merry Happy" – 13:10

## Tagairtí
Albus Dumbledore

Draíodóir ficseanúil, a chruthaigh an scríbhneoir Sasanach, J. K. Rowling, is ea **Albus Percival Wulfric Brian Dumbledore**. Is é príomhoide ar Scoil Chomhoideachais Draíodóireachta Hogwarts é, sa tsraith scéalta faoi Harry Potter. Dumbledore a bhunaigh agus a bhí i gceannas ar Ord an Fhéinics, eagraíocht a throid i gcoinne Voldemort.

Dúirt J. K. Rowling sa bhliain 2007 gur smaoinigh sí i gcónaí ar Dumbledore mar homaighnéasach, agus gur thit sé i ngrá, tráth, le Gellert Grindelwald, carachtar eile, ach go raibh an eachtra sin críochnaithe roimh na scéalta sa tsraith.

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair i Harry Potter
Catagóir:Lucht Gryffindor
Vanessa Hudgens

Is ban-aisteoir agus amhránaí Meiriceánach í **Vanessa Anne Hudgens** (14 Nollaig 1988 a rugadh í).
  
## Scannáin

## Naisc sheachtracha
* Vanessa Hudgens ar an IMDB

Hudgens, Vanessa
Hudgens, Vanessa
Catagóir:Daoine beo
1489

## Eachtraí
* Dhíol Catherine Cornaro, banríon na Cipire agus Venéiseach, a ríocht le Poblacht na Veinéise. 
[mion|''Bean agus easóg'', péintéireacht a rinne [Leonardo da Vinci idir 1788 agus 1790]]
* An fiabhras breac feicthe san Eoraip den chéad uair, ag cath Sevilla, sa Spáinn.  	 

## Breitheanna
* 26 Aibreán — Thomas Cranmer, ardeaspag Canterbury, i Sasana (b. 1556)
* Lúnasa — Correggio, péintéir Iodálach (b. 1534)

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
Wilhelm von Humboldt

clé|mion|1985
Taidhleoir, státaire, fealsamh agus teangeolaí Gearmánach (nó Prúiseach) a bhí i **Wilhelm von Humboldt** (22 Meitheamh 1767 - 8 Aibreán 1835).  
clé|mion|von Humboldt le Sir Thomas Lawrence

### Cultúr
Eisean a bhunaigh Ollscoil Humboldt i mBeirlín. Bhí sé cairdiúil le scríbhneoirí móra Gearmáinise a linne, Johann Wolfgang von Goethe agus Friedrich Schiller.
[clé|mion|[Ollscoil Humboldt Bheirlín]]
Coinnítear cuimhne ar a obair theangeolaíochta ach go háirithe, ach thairis sin, rinne sé éacht mór mar oideachasóir. Ba eisean a cheap is a d'fhorbair córas oideachais na Prúise a bhí ina réamhshampla don chóras oideachais ina lán tíortha eile, ó na Stáit Aontaithe go dtí an tSeapáin.

Bhí a dheartháir Alexander von Humboldt ar scoláirí móra a linne freisin.

#### Tionchar in Éirinn
Dhírigh Ernest Lewy agus Conn Ó Cléirigh a n-aird ar theoiricí teanga von Humboldt.

### Taidhleoireacht
D'fhreastail von Humboldt ag Comhdháil Vín.

## Féach freisin

* Alexander von Humboldt 
* Ollscoil Humboldt Bheirlín

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1767
Catagóir:Básanna i 1835
Catagóir:Teangeolaithe Gearmánacha
Catagóir:Fealsúna Gearmánacha
Catagóir:Polaiteoirí na Gearmáine
Roth

[thumb|right|250px|Roth ar thaispeáint in Iarsmalann na hIaráine in [Tehran. Is ón dara aois roimh Críost an roth seo.]]
Fonsa a chasann ar acastóir is ea **roth** (roth rothair, roth stiúrtha, roth muilinn). Is minic brí mheafarach leis: rothaí an tsaoil, d'iompaigh an roth air agus mar sin.

## Iompar
Tá formhór na gcóracha iompair talún i dtaobh leis ar an roth chun imeacht. Bíonn rothaí faoi rothair, faoi thraenacha, faoi ghluaisteáin agus faoi thrucailí. Bíonn eitleáin i muinín rothaí agus iad ag tuirlingt ar rúidbhealach.

Is é an fáth ar féidir le roth casadh chomh tapa sin nach bhfuil uillinn air.

## Muilte
Baineadh leas as rothaí i muilte freisin. Bíonn roth muillinn sna muilte chun cruithneacht, eorna, coirce, arbhar agus gránaigh eile a mheilt le haghaidh plúir. Chuireadh sruth uisce roth muilinn ag gluaiseacht, cé go mbaintear feidhm as aibhléis anois chuige.
An Ciorcal Artach

clé|mion|Claonadh an domhain agus na ciorcail pholacha
Líne shamhalta ar dhromchla an Domhain is ea **an Ciorcal Artach,** ag domhanleithead 66° 30' ó thuaidh a bheag nó a mhór (tá an Pol Thuaidh ag 90°T). Is é an Ciorcal Artach an domhanleithead is faide ó dheas a fheictear "grian an mheán oíche", is é sin an áit ina mbíonn 24 uair solas na gréine i rith an tsamhraidh ar feadh lá amháin (agus 24 uair gan stad dorchadas i rith an gheimhridh). 

Bogann an Ciorcal Artach; faoi láthair tá an Ciorcal ag bogadh ó thuaidh 15m gach bhliain.

Seo iad na tíortha ina bhfuil cuid den chiorcal suite iontu: Ceanada, Na Stáit Aontaithe (Alasca), An Rúis, An tSualainn, An Iorua, An Fhionlainn, An Íoslainn, agus an Ghraonlainn. 

## Féach freisin

* An tArtach
* Domhanleithead agus domhanfhad / Córas comhordanáide geografaí
* An Ciorcal Antartach (66.5° ó dheas)

## Tagairtí

Catagóir:An tArtach
Catagóir:Geodasaíocht
1227

## Tarluithe
* 

## Breitheanna
* 7 Deireadh Fómhair — Pápa Nioclás IV, Pápa ó 1288 go 1292
* 

## Básanna
* 25 Márta — Pápa Honorius III, Pápa ó 1216 go 1227
* 18 Lúnasa — Geingeas Cán (r. ~1162)

Catagóir:Blianta
Neamh-mharú

thumb|Neamh-mharú.
Tagraíonn **neamh-mharú** don staid nach bhfuil ann den mharú, nó nach bhfuil ann de bhagairtí maruithe nó do na dálaí a chothaíonn marú sa sochaí daonna. Cé go dtagraíonn úsáid an téarma, sa saol acadúil, go mormhór do mharú daoine, uaireanta, cuirtear marú ainmhithe agus foirmeacha eile beatha san áireamh sa mhíniú sin freisin. Sin mar atá sé freisin d'úsáid traidisiúnta den téarma neamh-mharú mar chuid d'eiticí Budaíocha, mar atá ráite sa chéad phroiceacht de chuid Pancasila agus mar atá sé i dtraidisiúintí spioradálta ar fud na cruinne. B'fhiú a thabhairt faoi deara gur baineadh úsáid as neamh-mharú le deireanas sa "Chairt don Domhain gan Foréigan" mar a formheasadh ag an 8ú Cruinniú Mullaigh Domhanda de Bhuaiteóirí Síochána Nobel.

## Féach freisin
* Mahatma Gandhi
* Martin Luther King
* Duais Nobel na Síochána

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Glenn D. Paige, ''Nonkilling Global Political Science'', 2002; 3rd ed. 2009. 
* Glenn D. Paige, Joám Evans Pim, editors, ''Global Nonkilling Leadership'', 2009.
* School of Nonkilling Studies at Wikiversity
* Center for Global Nonkilling
* Nonkilling Cause on Facebook
* Affirmation of the Global Nonkilling Spirit
* Center for Global Nonkilling Channel on YouTube
* Charter for a World without Violence
Milseog

[mion|clé|230px|[Tiramisu, milseog choitianta ón Iodáil]]
Is bia milis í **milseog** a itear de ghnáth nuair atá béile caite ag daoine. Is iomaí cineál milseog atá ann amhail eithneagán, uachtar reoite, torthaí, cístí, flan, toirtín agus a lán eile nach iad.

## Féach freisin
* Císte cáise
* Flan (pióg)

## Tagairtí

Catagóir:Milseog

Catagóir:Bia
Sceallóga

Séard is **sceallóga prátaí** ann ná míreanna de phrátaí agus iad friochta i gcorcán lán d'ola te nó ar thrádaire in oigheann. Is féidir iad a ithe gan dua le do mhéara in ionad dul i muinín gabhlóige. (Dar ndóigh, is féidir iad a ithe le gabhlóg freisin). Go minic caitear salann agus fínéagar nó piobar orthu chun a mblas a fheabhsú nó chun blas breise a thabhairt dóibh. Go minic itear le anlann éigin iad ar nós anlann trátaí nó maonáis.

Is scroid an-choitianta iad timpeall na cruinne agus is cuid lárnach iad de bhiachlár mearbhia. Itear ina aonair iad nó itear le bia eile iad mar chuid de bhéile.

Is féidir sceallóga prátaí a dhéanamh díreach ó phrátaí trí iad a ghearradh ina sceallóga nó is féidir cinn saorga a dhéanamh trí bhrúitín a dhéanamh dos na prátaí agus cruth sceallóga a chur orthu i mhúnla. Is mar seo atá na sceallóga a itear sna bialanna mearbhia timpeall an domhain.

Cé go bhfuil siad furasta le n-ithe, ní bia folláin iad sceallóga de bharr an bealach a chócaráiltear iad .i. friochta i gcorcán lán le ola.

## Féach freisin
* Sceallóga Nollag
* Bacstaí
* Mála spíosrach

## Tagairtí

Catagóir:Mearbhia
Catagóir:Prátaí
Catagóir:Bia agus deoch
Creathán bainne

[mion|clé|Creathán bainne le [seacláid]]

Deoch fhuar is ea **creathán bainne** atá déanta de bhainne, d'uachtar reoite agus d'ábhar milis eile ar nós seacláide, torthaí, brioscaí  . Doirtear isteach i ngloiní airde í de ghnáth agus cuirtear uachtar buailte ar a barr. Is féidir le daoine í a dhéanamh sa bhaile ach de ghnáth ceannaítear i mbialanna í agus i mbialanna mearbhia go háirithe.

Is féidir í a ullmhú le fearas bialainne nó í a dhéanamh ar an toirt leis na comhábhair éagsúla.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Bainne
Catagóir:Mearbhia
Catagóir:Uachtar reoite
Ceamara

thumb|Mionghrianghrafadán oiriúnach do chách

Séard is **ceamara** (nó **grianghrafadán**) ann ná gléas chun grianghraif a thógáil. Is iomaí cineál grianghrafadáin atá ar fáil sa lá atá inniu ann. Is féidir le gach duine ceann a cheannach ar luach íseal chun grianghraif a thógáil am ar bith nuair is mian leo. Bíonn grianghrafadán ar formhór na gutháin soghluaiste sa lá atá inniu ann. Bíonn grianghrafadáin den scoth ag grianghrafadóirí ghairmiúla.

thumb|Grianghrafadán "Minolta-9000 SLR"
## Féach freisin
* Ceamara digiteach

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Sú oráiste

Is deoch é **sú oráiste**. Is deoch milis é, lán le vitimín C go háirithe.

Ní mór 2.5 go 3 chileagram oráistí brúite chun lítear amháin sú a fháil.

## Féach freisin

* Sú (deoch)

## Tagairtí

Catagóir:Deochanna
Catagóir:Súnna
Catagóir:Oráistí
Der Steppenwolf

Úrscéal de chuid Hermann Hesse a foilsíodh sa bhliain 1927 is ea **Der Steppenwolf**. Beathaisnéis ceangailte le sruth samhlaíochta agus domhan-mhachnaimh ar fadhbanna an scríbhneora féin i rith a fhichidí atá ann. Is cuir síos é ar meoin an scríbhneora i leith an tsochaí chompórdach fhuarchráifeach dúnta a chuireann srianta ar saoirse an spioraid dár leis.

## An Scéal
Is intleachtach ag teannadh ar a chaogadú lá bhreithe é Harry Haller. Cuirtear ar an eolas muid ar an deighilt intinne atá aige trí chuir síos i gcáipéis a thagann sé air de thimpiste ag tús an leabhair. Léirítear an coimhlint buan idir an daonnacht mar ghrá, oiliúint agus ealaíon agus an brúidiúlacht i bhfoirm an mac tíre, ina shaol.

De dheasca an coimhlint seo ní féidir leis gnáthchaidrimh a bheith aige leis an saol agus fásann fuath ann i leith an saol éadrom thart air. Sé toradh na mothúcháin seo ná go bheartaíonn sé lámh a chuir ina bhás fhéin ar a chaogadú bhreithlá atá ag teannadh air. Oíche chinniúnach amháin agus é ag taistil thart na cathrach ó theach ósta amháin go tithe ósta eile, tar éis teipeadh air i gcaidrimh sóisialta a bhí aige i dteach seanchara leis agus a bhean siúd, buaileann sé le bean óg air a thugann sé Erminne. Diaidh ar ndiaidh agus iad ag cómhrá, braitheann sé go bhfuil tuiscint ag an mbean óg seo dó.

Deireann sí go meallfaidh sí é agus ag deireadh go mbéidh air í a mharú. Cuireann sí saol úrnua ar fáil dó agus í ag múineadh damhsa dó agus é dá réitiú le haghaidh cruinniú rinceoirí ollmhór. Cuireann sí bean ar fáil dó a athmhúsclaíonn a shuim sa ghrá. Bíonn rithim na fichidí san Eoraip, mar a rinne Scott FitzGerald chuir síos ar le bhraith sa chuid seo den úrscéal. Is léir go bhfuil an Steppenwolf ag feidhmiú anois ar leibhéal difriúil ar fad.

Tagann oíche an damhsa mór. Bíonn Harry ann agus faoi dheireadh meallann Erminne, atá gléasta mar bhuachaill, é. Ag deireadh na h'oíche is léir go dtógann sé drugaí de shaghas éigin agus seolann sé isteach i mbrionglóid, áit a thiteann neart eachtraí fantaisíochta amach dó, ach a bhfuil baint acu beag nó mór lena chuid coimhlinte féin. Ag dúiseacht dó as an mbrionglóid feictear dó Erminne sínte i lámha an ceoltóra a thug na drugaí dó. Tá marc beag ar a h'ucht. Beireann sé greim ar scian agus sáinn sé í sa h'ucht. Seo í comhlíonadh thuar Erminne.

Tá neart téamanna sa leabhar seo agus is leabhar casta é. Léirítear dúinn ceann de mhórthéama Hesse anseo. Sin é an coimhlint buan, dár leis, idir an bunús ainmhitheach ar thaobh amháin sa duine daonna agus an neach bainteach leis an daonnacht agus rudaí ardnósacha ar an taobh eile.

Catagóir:Úrscéalta
Leamhachán

Is milseogra nó cineál milseán é **leamhachán** (nó leáchán) atá bog agus éadrom. Déantar le siúcra, uisce, geilitín agus deaslós é. Bíonn raimhre múscánta aige. Is breá le leanaí leamhacháin a ithe mar gheall ar cé chomh bog is atá siad. Go hiondúil, cuirtear ar mhullach cistí iad mar mhaisiúchán.

Is nós ag Meiriceánaigh iad a leá os comhair tine agus iad a ithe le seacláid. Glaotar *s'mores* orthu seo.

## Tagairtí

Catagóir:Milseogra
Catagóir:Bia agus deoch
Notturno Indiano

Is úrscéal é ***Notturno indiano*** de chuid Antonio Tabucchi a foilsíodh sa bhliain 1984.

## An Scéal
Finscéal atá ann faoi thuras tríd an India agus na heachtraí éagsúla a thiteann amach don údar is é ag lorg cara leis darb ainm Xavier. Buaileann an t-údar le striapach i Mumbai, le lia in ospidéal agus le Jaineach cráifeach i stáisiún traenach. Ag leanacht dó, casann sé le stiúrthóir an *Theosophical Society* in Madras. I sráideanna Manglior, casann sé le Arhant, duine míchumasach, agus a dheartháir. I nGoa buaileann sé le Padre Pimentel agus fear an phoist Tommy, agus tríd an scéil le neart fostaithe óstáin. Faoi dheireadh, críochnaíonn an scéal le béile in óstán in éineacht leis an ngrianghrafadóir Christine.

Tríd an gcur síos ar na comhráite leis na daoine thuasluaite, is féidir leis an léitheoir fíorbhlaiseadh den tír agus a muintir a fháil, ach faoi dheireadh níl cinnteacht ar bith againn i leith Xavier.

Catagóir:Úrscéalta
Bridie Gallagher

Ba cheoltóir Éireannach a bhí i m**Bridie Gallagher** a tháinig chun tosaigh go mór sna 1950idí lena cuid ceoil tuaithe. Saolaíodh ar an gCraoslach i gContae Dhún na nGall í. Tugtar "The Girl from Donegal" uirthi mar leasainm. Ba iad na hamhráin *A Mother's Love's a Blessing* agus *The Boys from County Armagh* na hamhráin ba mhó a thuill clú di.

Fuair Bridie bás sa bhaile i mBéal Feirste ar an 9 Eanáir 2012.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna in 2012
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Tráta

Toradh le dath dearg é **tráta** (*Solanum lycopersicum*). Is as Meiriceá Theas ó dhúchas é. Tháinig sé chuig an Eoraip den chéad uair nuair a d'aimsigh na Spáinnigh é nuair a shroich Criostóir Colóm Meiriceá don chéad uair i 1492.

thumb|left|100px|Tráta iomlán agus é ghearrtha ar bhealaí éagsúla chun croíleacán an tráta a léiriú.

Is nós é ag daoine tráta a shamhlú mar ghlasra, ach déanta na fírinne is toradh é. Moltar gan tráta a chur isteach i mheascán torthaí mar ní oireann blas an tráta le torthaí eile. Is fearr tráta a ithe le glasraí. Déantar an iomaí cineál anlainn le trátaí. Leatar anlann tráta ar bharr bonn píotsa. Anuas ar sin, is maith le daoine anlann trátaí a chur ar a gcuid sceallóga agus burgar agus míreanna bhia eile nach iad.

## Tagairtí

Catagóir:Glasraí
Catagóir:Torthaí
Sioracús, an tSicil

Is cathair stairiúil í **Sioracús** (, Sicileach: Saragusa, , ) in oirdheisceart na Sicile, agus is í príomhchathair Chúige Shioracús í. 

Tá cáil bainte amach ag Sioracús toisc go bhfuil stair saibhir Ghréagach aige, maille le cultúr, amfaitéatair, ailtireacht, comhcheangal le Airciméidéas agus an ról faoi leith a d'imir sé sa chianaimsir, mar stát cumhachtach i ndomhan na Meánmhara. Tá an chathair anois 2,700 bliain d'aois. 

thumb|left|La cattiddrali di S. Lucia, Ardeaglais Shioracús.

Catagóir:Sioracús
Máire Ní Scolaí

B'amhránaí clúiteach í **Máire Ní Scolaí** (24 Bealtaine 1909 &ndash; 29 Meitheamh 1985). Bhí aithne go forleathan ar a cuid amhránaíochta ní amháin in Éirinn ach thar lear freisin. 

## Saol
I mBaile Átha Cliath a rugadh í agus is ansin a chaith sí tús a hóige. Chuaigh sí chuig an Mhodhscoil Láir, áit ar chuir sí aithne ar an scoth-mhúinteoir Bean Uí Ghallchóir. 

Chaith sí cúpla seachtain i gColáiste na Rinne chun Gaeilge a fhoghlaim. nuair a bhí sí óg agus chuir spéis a chéaduair sa sean-nós, tar éis d’amhránaithe mar Labhrás Ó Cadhla agus Nioclás Tóibín draíocht a chur uirthi.

Is chun páirt a ghlacadh sa bhFeis a chuaigh sí go Gaillimh sa bhliain 1927. D’áitigh an múinteoir Seoirse Ó Conghaile uirthi fanacht sa chathair agus amhránaíocht agus rince a mhúineadh. 

Tháinig  a dreifiúr Móna go Gaillimh chomh maith, áit ar bhaineadar clú amach dóibh féin ag múineadh amhránaíochta agus damhsaí Gaelacha.

I nGaillimh a casadh a fear céile uirthi, Liam Ó Buachalla. B'as Cúige Laighean dó agus bhí sé ina léachtóir i gColáiste na hOllscoile i nGaillimh ag an am. 
[clé|mion|[Taibhdhearc na Gaillimhe|An Taibhdhearc]]
Chuir Máire Claisceadal an Choláiste ar bun, chuir sí dlús le Cór an Choláiste agus d'ullmhaigh sí iad i gcomhair 'feis agus fleadh', Feis Chonnacht agus Féile Luimnigh go háirithe. Bhí ar ceann de na chéad-amhránaithe a rinne craoladh ó 2RN agus chraol sí go minic tar éis sin ar Radio Éireann agus ar an BBC (Londain agus Albain).

Bhí dlúthbhaint aici le Taibhdhearc na Gaillimhe sna blianta tosaigh agus tá cuimhní geala ag Gaillimhigh ar an gcéad léiriúchán a rinneadh ann ar 'Diarmuid agus Gráinne' agus uirthi féin is ar Mhicheál Mac Liammóir i bpríomhpháirteanna an dhráma. 

## Amhráin

* Óró mo bháidín ar Youtube anseo  

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1909
Catagóir:Básanna i 1969
Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Şalom

***Şalom*** (, ) nuachtán seachtainiúil Turcach-Ghiúdach. Ba é an t-iriseoir Tuircis-Giúdach Avram Leyon a bhunaigh Şalom ar an 29 Deireadh Fómhair 1947. Ba é Şalom an chéad nuachtán laethúil as Tuircis agus Ladino (aon leathanach). Is in Istanbul, An Tuirc atá sé lonnaithe. Yakup Barokas an eagarthóir. Foilsítear 5,000 nuachtán gach seachtain.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Şalom (Tuircis) 
* Şalom (Ladino) 

Catagóir:Nuachtáin
Catagóir:Tréimhseacháin Turcacha
Catagóir:Tréimhseacháin Tuircise
Catagóir:Tréimhseacháin Laidínise
Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla
Catagóir:Seachtanáin
Catagóir:Giúdaigh
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1947
Catagóir:Bunaithe sna 1940í
1520idí

## Tarluithe
* Rugadh Seán Ó Néill, taoiseach Chlann Uí Néill agus Iarla Thír Eoghain (r.1529)

## Tagairtí

Catagóir:Deichniúra
Séamas Ó Callanáin

Is fear spóirt Éireannach é **Séamas Ó Callanáin** (*Seamus Callanan*), a saolaíodh i gContae Thiobraid Árann ar 15 Meán Fómhair 1988. Iománaí de chuid Thiobraid Árann atá ann, a d'imir leis an bhfoireann shinsireach den chéad uair sa bhliain 2008. Tá dhá bhonn buaite aige go dtí seo i gCraobh Mhumhan, agus fuair sé ainmniúchán don duais Óg-imreoir na Bliana de bharr a ndearna sé ina chéad séasúr. Imríonn sé mar thosaí láir den chuid is mó.

## Tagairtí

Catagóir:Iománaithe Thiobraid Árann
Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1988
Catagóir:Daoine beo
Graham Ó Cáinte

Duine spóirt Éireannach is ea **Graham Ó Cáinte** (Béarla: *Graham Canty*), a rugadh i mBeanntraí i gContae Chorcaí sa bhliain 1980. Peileadóir is ea é, a imríonn le Gorma Beanntraí agus a bhí ina bhall d'fhoireann sinsir Chorcaí idir 2001 agus 2013. 

Roghnaíodh mar chaptaen na foirne é don chéad uair sa bhliain 2008, agus sa bhliain 2009 arís. Eisean a d'ardaigh Corn Mhic Uidhir nuair a bhuaigh Corcaigh craobh na bliana 2010.

Catagóir:Peileadóirí Chorcaí
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine beo
Skype

Ba bhogearra nó aip é **Skype** (a fhuaimnítear mar scaidhp /ˈskaɪp/), de chuid Microsoft. Lig Skype do dhaoine glaoch a chur ar dhaoine eile saor in aisce (an chuid is mó) tríd an ngréasán domhanda, cosúil le Whatsapp níos déanaí. 
clé|mion|220x220px|An comhéadan grafach de chuid Skype; sean-stíl sna 2000idí
clé|mion|220x220px|Niklas Zennström, 2006
clé|mion|220x220px|2012
[clé|mion|220x220px|Fógraíocht in [Tallinn,  príomhchathair na hEastóine in 2006.   Bhí an tram seo saor in aisce.]]

## Stair
Cuireadh Skype ar an margadh sa bhliain 2003. Bhunaigh Niklas Zennström (Sualannach) agus Janus Friis (Danmhargach) an comhlacht. hí ceanncheathrú Skype i Lucsamburg ag an am**.**  Forbróirí na bogearraí: Ahti Heinla, Priit Kasesalu, agus Jaan Tallinn (ón Eastóin).

* Cheannaigh eBay Skype in 2005 ar thart ar $2.6 billiún
* Cheannaigh grúpa infheisteoirí é in 2009
* Cheannaigh Microsoft é in 2011 ar $8.5 billiún. Ba cheannach mór é seo do Microsoft - bhí siad ag iarraidh iomaíocht a dhéanamh le Google agus Apple i réimse na cumarsáide.

## Teicneolaíocht
Bhí daoine in ann Skype a shuiteáil ar ríomhairí nó ar ghutháin shoghluaiste, agus a chur glaoch ar "ghnáthghutháin" freisin (na hoibritheoirí reatha líne seasta);  bhí na "cianghlaochanna" saor in aisce fiú, rud a bhí réabhlóideach sna 2000idí.  

Bhí daoine ábalta comhaid a sheoladh agus físchomhdháil a reáchtáil ar Skype fiú. B'éigean na táillí a bhain leis na glaonna a íoc uaireanta.  Bhí an teicneolaíocht bunaithe ar chumarsáid idir phiaraí  (P2P), rud a lig do ghlaonna oibriú gan freastalaithe lárnach.

Bhain na milliúin daoine úsáid as Skype gach lá. Thosaigh Skype ag iomaíocht le WhatsApp sna 2010idí.   Le teacht Zoom, Microsoft Teams, agus seirbhísí eile, chaill Skype a slí 

Dhún Microsoft "Skype for Business" in 2021. Dhún Microsoft Skype in 2024 (chuir Microsoft roinnt feidhmeanna Skype isteach in Teams).

## Féach freisin

* Whatsapp

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil
* Comhad Gaeilge do Skype
Catagóir:Teileachumarsáid
Catagóir:Microsoft
Catagóir:Bogearraí
Catagóir:Aipeanna
Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha
Trevor Mac Goill

Peileadóir Éireannach ón Scrín i gContae na Mí is ea **Trevor Mac Goill** (Béarla: *Trevor Giles*), a bhain rath amach le foireann na Mí idir na blianta 1994 agus 2005. Bhuaigh sé Craobh na hÉireann mar bhall den fhoireann faoi dhó, agus tá trí ghradam All-Star tógtha abhaile aige chomh maith. Roghnaíodh mar *Imreoir na Bliana* é sa bhliain 1999. 

## Tagairtí

Catagóir:Peileadóirí na Mí
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Loch Deirgeirt

Is é **Loch Deirgeirt** an tríú loch is mó in Éirinn tar éis Loch nEathach agus Loch Coirib, agus an dara loch is mó i bPoblacht na hÉireann. Loch fada agus réasúnta caol atá ann, agus é suite in aice le tuaisceart Chontae Thiobraid Árann (ó thoir), Contae na Gaillimhe (thiar thuaidh) agus Contae an Chláir (thiar theas). Is é an loch deireanach ar an Sionainn, tar éis Loch Rí agus Loch Aillionn, iad siúd atá níos faide ó thuaidh.

Tá an loch uile ina Limistéar Cosanta Speisialta..  Tá bruach thoir thuaidh an locha ina Limistéar Caomhantais Speisialta.

## Bailte agus sráidbhailte
* Béal an Átha
* Drom Inbhir
* Garraí Uí Chinnéide
* Coill an Gharráin
* Cill Dalua
* Baile Uí Bheoláin
* Port Omna
* An Scairbh 
* Tír Dhá Ghlas
* An Geata Bán
* An Port Rua

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae an Chláir
Catagóir:Lochanna Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Lochanna Chontae Thiobraid Árann
Catagóir:An tSionainn
Catagóir:Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann
Catagóir:Limistéir Caomhantais Speisialta na hÉireann
430

## Tarluithe

## Breitheanna

## Básanna
* 28 Lúnasa - Naomh Agaistín, *Agaistín Hippo* nó *Aurelius Augustinus* (r. 354)

0430
Nollaig Mac Craith

Is fear spóirt Éireannach é **Nollaig Mac Craith** (), a saolaíodh i gContae Thiobraid Árann ar an 17 Nollaig 1990. Tá sé ag imirt iomána le foireann Thiobraid Árann agus leis a chumann áitiúil Luchma - Caisleán Laighnigh. Bhris sé isteach san fhoireann sinsir sa bhliain 2009, agus tá Craobh Mhumhan buaite aige go dtí seo. Tosaí atá ann, a imríonn sa chúinne de ghnáth.

## Tagairtí

Catagóir:Iománaithe Thiobraid Árann
Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Catagóir:Daoine beo
1189

## Tarluithe

## Breitheanna

## Básanna
* 6 Iúil — Anraí II Shasana, Rí Shasana (r. 1133)

Catagóir:Blianta
1487

## Tarluithe
* 8 Iúil – Thosaigh aistear Vasco da Gama go dtí an India

## Breitheanna

## Básanna

Catagóir:Blianta
Féile Sziget

Tá **Féile Sziget** ar cheann de na féilte ceoil is mó san Eoraip i láthair na huaire. Bíonn sí ar siúl go bliantúil ó cuireadh tús léi i 1993 agus tá fás borrach leanúnach tagtha uirthi agus ar an lucht freastail ó shin. Maireann na himeachtaí ar feadh seachtaine i mí Lúnasa.

Tarlaíonn an fhéile ar Oileán Óbudai ar an Danóib i lár Bhúdaipeist na hUngáire. Seo an fáth ar tugadh an t-ainm *Sziget* ar an bhféile, toisc gurb ionann an focal *sziget* agus *oileán* san Ungáiris. 

## Naisc sheachtracha

* Suíomh gréasáin oifigiúil na féile agus é ar fáil i ndeich dteanga
* Suíomh gréasáin do dhaoine ag freastal ar an bhféile ón Ríocht Aontaithe agus ó shaol an Bhéarla 

Catagóir:Féilte rac-cheoil
Catagóir:Ceolchoirmeacha
An Réabhlóid Ghlórmhar

[thumb|[Liam III Shasana|Liam Oráiste, agus saighdiúirí na hIsiltire ag teacht i dtír ag Torbay, i ndeisceart Shasana]]
Tugtar **an Réabhlóid Ghlórmhar** (nó an Réabhlóid Phrotastúnach) ar an réabhlóid den bhliain 1688 a ruaig an Rí Séamas a Dó as ríchathaoir Shasana agus a chuir Liam a Trí de mhuintir Oráiste-Nassau ina áit. Ba é John Hampden an chéad duine a d'úsáid an téarma "An Réabhlóid Ghlórmhar", agus mar sin a taifeadadh sna cuntais Pharlamaint Shasana faoin bhliain 1689.

Uaireanta, deirtear gur réabhlóid gan doirteadh fola a bhí ann. Áfach, le fírinne, bhí scirmisí idir an dá arm, agus bhí scliúchais fhrith-Chaitliceacha in áiteanna. Thairis sin, cuireadh Cogadh an Dá Rí in Éirinn, agus troideadh cúpla mór chath in Albain, go háirithe i gCoille Chnagaidh (cath Raon Ruairidh, mar a thugtar air i nGaeilge na hAlban) agus i nDùn Chaillinn.

## Tagairtí

*
Catagóir:Stair Shasana
Réabhlóid Ghlórmhar
Réabhlóid Ghlórmhar
Christy Brown

Údar, péintéir agus file Éireannach a bhí i **Christy Brown** (5 Meitheamh 1932 – 7 Meán Fómhair 1981). Duine le pairilis cheirbreach as Cromghlinn, Baile Átha Cliath a bhí ann chomh maith. Bhain sé cáil idirnáisiúnta amach lena dhírbheathaisnéis *My Left Foot*. mion|220x220px|Baile|alt=|cléFuair Christy bás roimh am nuair a sheas gríscín muiceola ina scornach ar 7 Meán Fómhair 1981.

## Na meáin
Rinneadh scannán leis an ainm céanna níos déanaí, stiúrtha ag Jim Sheridan agus le Daniel Day-Lewis sa phríomhpháirt. Bronnadh Gradam an Acadaimh ar an scannán sa bhliain 1989.

## Naisc Sheachtracha

* curriculumonline.ie  Leispéireas foghlama 24a: Is féidir liom é a dhéanamh as mo stuaim féin!.

## Tagairtí

Brown, Christy
Brown, Christy
Brown, Christy
Brown, Christy
Brown, Christy
Brown, Christy
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Richard Dunne

Is imreoir sacair Éireannach é **Richard Patrick Dunne** (Gaeilge: *Risteard Pádraig Ó Doinn*), a saolaíodh ar an 21 Meán Fómhair 1979 i dTamhlacht, Baile Átha Cliath. Cosantóir ard agus láidir atá ann, a imríonn le foireann náisiúnta Phoblacht na hÉireann agus le hAston Villa i bPríomhroinn Shasana. Níos túisce, chaith sé seal le Everton agus ansin le Manchester City. Bhí sé ina chaptaen ar an bhfoireann seo, agus roghnaíodh é mar Imreoir na Bliana ceithre bliana as a chéile, curiarracht nua. Bhog sé ar aghaidh, áfach, nuair a ceannaíodh cosantóirí eile, mar shampla Joleon Lescott agus Kolo Touré. 

D'imir Dunne a chéad chluiche le foireann na hÉireann sa bhliain 2000 in aghaidh na Gréige. Tháinig sé isteach in áit Kenny Cunningham, a bhí gortaithe. Bhuaigh sé áit sa scuaid a chuaigh go dtí Corn an Domhain na bliana 2002, ach níor tugadh seans imeartha dó sa chomórtas.

Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Imreoirí Príomhroinn Shasana
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:Daoine beo
Musée d'Orsay

Is músaem í an **Musée d'Orsay** i bPáras na Fraince.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Musee-Orsay.fr

Catagóir:Músaeim
Catagóir:Páras
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
354

## Tarluithe
* 

## Breitheanna
* 13 Samhain - Naomh Agaistín, (Agaistín Hippo) Naomh san Eaglais Chaitliceach (b. 430)

## Básanna
*

0354
1050

## Tarluithe
* 

## Breitheanna
* 11 Samhain — Anraí IV, Impire Naofa Rómhánach (b. 1106)

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
Fliú A(H1N1)

:*Má tá paindéim na bliana 2009 á lorg agat, breathnaigh ar [[Paindéim A (H1N1) 2009]].*

Fochineál nua don víreas fliú atá sa **Fliú A(H1N1)**. Tá an Fliú A(H1N1) éagsúil ón gnáth-fhliú nó Fliú na Muc.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Fliú