open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Corn FIFA an Domhain 2034

Craobhchomórtais sacair is ea **Corn FIFA an Domhain 2034**, ar siúl san Araib Shádach sa bhliain 2034. Reáchtáladh an chéad Chorn Domhanda in 1930 in Uragua, agus bhí an bua ag an tír óstach. Ó shin i leith tá sé ar cheann de na himeachtaí spóirt is luachmhaire agus is mó faire ar domhan. 
clé|mion|Lucht leanúna na hAraibe Sádaí, 2018
[clé|mion|[Neom]]

## Tairiscint
Ar an 12 Nollaig 2024, thug Comhaontas Idirnáisiúnta Sacair (FIFA) Corn an Domhain 2034 don Araib Shádach, d’aon ghuth d’ainneoin imní faoi chearta an duine sa tír.  Tá iniúchadh á dhéanamh ar an Araib Shádach le blianta ó thaobh chearta an duine agus an chomhshaoil. In ainneoin sin, chinn FIFA tairiscint  na hAraibe Sádaí a chur chun tosaigh.

D’fhógair FIFA i mí Dheireadh Fómhair 2023 "nach raibh aon tairiscint eile faighte acu" don chomórtas. I mí na Nollag 2024, glacadh leis an tairiscint d’aon gháir agus mar sin, ní raibh ghá é a chur ar vóta foirmeálta.  Bualadh bos a thuill an fógra faoin tairiscint nuair a glacadh leis.

### Conspóid
Bhí an cinneadh an comórtas a thabhairt don Araib Shádach cáinte go láidir ag eagraíochtaí cearta an duine. Is minic cáineadh á dhéanamh ar an réimeas san Araib Shádach faoin drochbhail agus an dúshaothrú a dhéantar ar oibrithe imirce, siocair bháis ag cuid díobh, an chos ar bolg ar mhná agus ar dhaoine LGBTQ+ agus an cheilt ar a gcearta agus an chaoi a ndéantar daoine sa tír a ghabháil gan chúis.

Ba é áitiú na hAraibe Sádaí go mbeadh an comórtas seo ina chuid ‘d’aistear mórathraithe” na tíre.  Sa tairiscint a rinne an tír, dúradh gur chuir siad ‘cur chuige bunaithe ar chearta an duine” i bhfeidhm le linn an phróisis iarratais ar fad.

Níor thug FIFA ach mí amháin anuraidh do thíortha le suim a léiriú in óstáil an chomórtais. Ina theannta sin, d’athraíodar riail dá gcuid féin maidir le hinfreastruchtúr ionas go bhféadfadh tíortha nach raibh oiread sin staideanna feiliúnacha acu tairiscint a chur isteach ar an gcomórtas. Bhí cosaint déanta ag FIFA ar an deifir a cuireadh leis an bpróiseas.  Ach mheas eagraíochtaí cearta an duine go raibh easpa trédhearcachta agus cuntasachta ag baint leis an gcinneadh.

## Féach freisin
* Neom
* Corn Sacair an Domhain  
* Corn FIFA an Domhain 2030
* Corn FIFA an Domhain 2026
* Corn FIFA an Domhain 2022

## Tagairtí

Catagóir:Corn FIFA an Domhain 2034
Catagóir:2034
Catagóir:An Araib Shádach
Catagóir:Scannail
Jazzy (amhránaí)

Is amhránaí is scríbhneoir Éireannach í **Yasmine Byrne**, aitheanta go gairmiúil mar **Jazzy** nó**Jazzy Yaz**. Tá cúpla amhrán cáiliúil aici, mar shampla *Make Me Feel Good* agus *Don't Stop Just Yet* le Belters Only, *Zeros* le Cassö agus Headie One, *Somedays* le Sonny Fodera agus D.O.D.,  *Giving Me*, *Shooting Star* agus *Feel It*.

## Saol pearsanta
Rugadh i gCromghlinn ar 19 Meán Fómhair 1996 í.  

## Dioscliosta
* *Constellations' (2023)
* *No Bad Vibes'' (2024)

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1996
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Rátáil Fuinnimh Foirgnimh

mion
In Éirinn, taispeántar feidhmíocht fuinnimh do thí ar theastas **Rátáil Fuinnimh Foirgnimh**, nó **RFF.**   Léiriú maith é ar an méid a chaithfidh tú ar fhuinneamh (amhail teas agus solas) agus ar an méid carbóin a ghinfidh tú chun do theach a théamh go dtí leibhéal compordach. 

Téann an rátáil RFF ó A go G. 

- Is iad tithe ar rátáil A na cinn is éifeachtúlaí ó thaobh an fhuinnimh de, is compordaí agus a mbíonn na billí fuinnimh is ísle acu. 

- Is iad tithe ar rátáil G na cinn is lú éifeachtúlachta ó thaobh an fhuinnimh de. Teastaíonn méid mór fuinnimh chun iad a théamh.

## Naisc sheachtrachs
Is féidir tuilleadh eolais faoi RFF a fháil ag www.seai.ie/home-energy/building-energy-rating-ber.

## Tagairtí

Catagóir:Tithíocht
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Fuinneamh
Dúnmharú Brian Thompson

Caitheadh Brian Thompson, Príomhoifigeach Feidhmiúcháin de chuid UnitedHealthcare (árachas sláinte) go luath ar maidin an 4 Nollaig 2024 in Manhattan.  Gabhadh Luigi Mangione, 26 bliain d'aois ag an am, i bPennsylvania tar éis leid ó oibrí McDonald's. Tá Mangione cúisithe as an dúnmharú.

## Scannal
Tharraing an cás aird shuntasach agus tráchtaireacht ar líne agus sna meáin chumarsáide, rud a léiríonn frustrachas agus fearg go leor Meiriceánach faoi chóras leighis príobháideach Mheiriceá. Cé gur mhol roinnt tráchtairí ar líne é mar laoch, rinne daoine eile anailís ar a phoist ar líne agus iad ar thóir leideanna idé-eolaíocha maidir lena spreagadh.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:2024
Catagóir:Dúnmharuithe
Catagóir:Manhattan
Catagóir:Stair Nua-Eabhrac
Dòmhnall Iain MacDhòmhnaill

Rugadh **Dòmhnall Iain MacDhòmhnaill** (nó **Dòmhnall Iain Dòmhnallach**) i bPeighinn nan Aoireann in Uibhist a Deas sa bhliain 1919, an tríú leanbh i dteaghlach de cheathrar. Scéalaí clúiteach ba ea a athair, Donnchadh mac Donnaill 'ac Donnchaidh, a raibh sinsearacht aige i measc filí Chlann Dhomhnaill, MhicRuairidh, san Eilean Sgitheanach .  Ar thaobh a mháthar bhí Dòmhnall Ruadh Phàisligina uncail agus ba é Aonghas MacGille-Eathain, Am Pìobaire Bàn, a shin-seanathair. Óna uncail Niall, a d'fhoghlaim sé seanchas agus filíocht na bhfilí cáiliúla. Bhí tionchar sonrach ag dánta Iain MhicCodruim air agus d'fhoghlaim sé na rialacha traidisiúnta don véarsaíocht Ghaelach a bhain leis an 17ú agus leis an 18ú haois.

## Cogaidh
Ag aois a 18 ghlac sé áit san Mhílíste. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, thosaigh an Dara Cogadh Domhanda . “Mu dheireadh thall!” ()  dúirt sé lena dheirfiúr Anna nuair a chuala sé an nuacht. Níorbh fhada go raibh deis ag  Dòmhnall Iain a fheiceáil dó féin cé chomh brúidiúil is a bhí an cogadh. I mí an Mheithimh 1940, nuair a bhí siad gar a ndóthain do thránna Dunkerque chun an fharraige a fheiceáil, fágadh an Rannán Gaelach den arm san Fhrainc, agus iad timpeallaithe ag Naoú Arm Rommel. Ní raibh ach ach gunnaí láimhe acu agus iad ag troid in aghaidh tancanna Gearmánacha. Ar deireadh fuair siad an t-ordú a gcuid gunnaí a thabhairt suas, ionas nach mbeadh a thuilleadh básanna.

## A chuid leabhar
* *Fo Sgàil A' Swastika* - 
* *Chì Mi* - 
* *Sguaban Eorna* - 
* *Uibhist a Deas*

## Naisc sheachtracha
* Dòmhnall Iain MacDhòmhnaill

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1986
Catagóir:Daoine a rugadh i 1919
Catagóir:Scríbhneoirí Albanacha
Catagóir:Daoine as Uibhist a Deas
Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Filí Gaelacha na hAlban sa 20ú haois
Catagóir:Fir
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Scannánaíocht in Éirinn

Tá stair fhada ag an **scannánaíocht in Éirinn**. 
[mion|[Kneecap (scannán)|Kneecap (2024)]]
Cuid de na scannáin is luaithe atá againn a taifeadadh in Éirinn is ea saothair na ndeartháireacha Horgan (1910-1920). Is triúr deartháir de mhuintir Horgan as Eochaill in oirthear Chorcaí, gréasaithe bróg, a chuir tús le cúrsaí scannánaíochta in Éirinn. Nuair a chonaic siad an obair a bhí ar bun san Eoraip ó thaobh cúrsaí scannánaíochta agus beochana shocraigh siad féin triail a bhaint as. Ceannródaithe grianghrafadóireachta, scannánaíochta agus beochana ab ea iad a thug faoin gceird seo ag an am céanna leis na deartháireacha Lumière sa bhFrainc.

## Féach freisin
* Scannánaíocht na Gaeilge
* Cartoon Saloon


Catagóir:Scannánaíocht in Éirinn
*
*
*
Deirdre Ní Choistín

Is í **Deirdre Ní Choistín** Ard-Stiúrthóir ar TG4 í  (arb as Cill Dara ó dhúchas di),  ar an gceathrú Ceannasaí ar an stáisiún ó bunaíodh é in 1996, agus ar an gcéad bhean sa phost. 
mion

## Gairm
Thosaigh Ní Choistín ag obair le TG4 sa bhliain 1999, go gairid tar éis don chainéal athbhrandáil ó TnaG go TG4. Tá taithí fhairsing aici ar gach gné den stáisiún. 

Mar léiritheoir agus mar stiúrthóir a bhíodh sí ag obair den chuid is mó agus baint aici le cláir amhail 7Lá, Comhrá, Róisín agus Léirmheas Leabhar.  Ba í an chéad léiritheoir ar ardán ar líne Molscéal in 2017.

D'éirigh sí ansin ina bainisteoir cumarsáide. Chuir sí straitéis cumarsáide nua ilardáin i bhfeidhm a chuir le clú TG4 le linn di a bheith ina bainisteoir cumarsáide ag TG4 ó 2019 go 2022.

In 2022 ceapadh ina ceannaire nuachta agus cúrsaí reatha í. B’in an chéad uair go raibh ceannasaí nuachta dá leithéid ag TG4 a fhaigheann a soláthar nuachta agus cúrsaí reatha ó RTÉ.

Roghnaigh Bord TG4 Ní Choistín mar Ard-Stiúrthóir i mí na Nollag 2024. Ghlac Rialtas na hÉireann leis an ainmniúchán ar an 4 Márta 20245.  Tiocfaidh sí i gcomharbacht ar Alan Esslemont, a bhí ina Ard-Stiúrthóir ar TG4 ó 2016 i mí Aibreáin 2025.

## Féach freisin

* Alan Esslemont
* Pól Ó Gallchóir
* Cathal Goan
* Laura Ní Cheallaigh, stiúrthóir ábhair TG4 

## Tagairtí

Catagóir:Lucht TG4
Catagóir:Ard-stiúrthóirí TG4
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Fo Sgàil a’ Swastika

Leabhar faoin Dara Cogadh Domhanda is ea **Fo Sgàil a’ Swastika** (Gaeilge*: Faoi scáth na Svaistice*), a scríobh Dòmhnall Iain MacDhòmhnaill faoin méid a tharla dó i gcampaí príosúin sa Ghearmáin idir 1940 agus 1945.

## Tagairtí

* Domhnall Seán Mac Domhnaill - *Fo Sgàil a’ Swastika* Steòrnabhagh : Acair Teoranta, 2000 . Beathaisnéis an saighdiúir.

Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Leabhair
Rifaat al-Assad

Iar-oifigeach míleata agus polaiteoir ón tSiria is ea **Rifaat Ali al-Assad** ( ; Rugadh é 22 Lúnasa 1937), ar a dtugtar ' **Búistéir Hama **',   Is deartháir níos óige é le hUachtarán na Siria nach maireann, Hafez al-Assad, agus Jamil al-Assad, agus uncail leis an iar-Uachtarán Bashar al-Assad . Bhí sé ina oifigeach ceannais ar oibríochtaí talún le linn an an tsléachta a tharla sa bhliain 1982 i Hama  a d'ordaigh a dheartháir.  

Nuair a theip ar an *coup d'état* a sheol sé i gcoinne Hafez al-Assad sa bhliain 1984,   chuaigh  Rifaat  chun cónaí ar deoraíocht san Eoraip ar feadh 36 bliain. D'fhill ar an tSiria i mí Dheireadh Fómhair 2021 nuair ciontaíodh é sa sa Fhrainc as na milliúin euro,  a bhí atreoraithe ó stát na Siria.  , a fháil. I mí Mheán Fómhair 2022, dheimhnigh *Cour de Cassation* (sé sin ardchúirt na Fraince), an rialú. 
## Féach freisin

* Bashar al-Assad
* Pobal Alabhaí 
* Sléacht Hama, 1982 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Básanna in 2026
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Coirpigh
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Moslamaigh
Catagóir:Náisiúnaithe
Catagóir:Polaiteoirí na Siria
Catagóir:Sóisialaithe
Cioclón Chido

Ar an 7-15 Nollaig 2024, bhuail **Cioclón Chido** Mayotte, na hOileáin Chomóra, Madagascar, Oileán Mhuirís agus Mósaimbíc.  Tháinig an cioclón le chéile ar an 7 Nollaig san Aigéan Indiach. Naoi lá níos déanaí, ní raibh ach stoirm thrópaiceach ann.

Cioclón "Catagóir 4" a bhí ann, agus  fíor-dhíobhálach i Mayotte agus Mósaimbíc. Fuair os cionn 120 bás sa Mósaimbíc ar an 15/16 Nollaig agus na scórtha eile bás i Mayotte.

Áirítear go raibh luas 226 ciliméadar san uair faoin gcioclón Chido i Mayotte ar an 14 Nollaig. Rinne sé damáiste mhór don aerfort ansin chomh maith le córais leictreachais, uisce agus cumarsáide na n-oileán. Níor fágadh aon chrann ina sheasamh ar an oileán. Buaileadh an *Centre Hospitalier* de *Mayotte* go dona.

Ní raibh na críocha nó na tíortha eile buailte ró-dhona. Ach maraíodh na sluaite i Mayotte, cúpla céad nó cúpla míle duine b'fhéidir, níl a fhios againn. Tír Moslamach, bhí na coirp sínte faoin bhfód go díreach. Ina theannta sin, tá na dálaí maireachtála go hainnis ar fad  i Mayotte. Tá bailte seantán go leor ar an oileán, agus daoine ann gan dídean fiú. Bíonn a lán coireachta ar bun sna slumaí. Mar sin tá Mayotte ar cheann de na críocha san Afraic atá i gcontúirt mar gheall ar an athrú aeráide.

Deirtear go raibh 'Chido' ar an stoirm is láidre le Mayotte a bhualadh le beagnach 100 bliain. 

## Féach freisin
* Mayotte
* Cioclón trópaiceach nó spéirling

## Tagairtí

Catagóir:Tubaistí nádúrtha
Catagóir:Cioclóin thrópaiceacha
Catagóir:Aimsir na bliana 2024
Catagóir:Oileáin Chomóra
Catagóir:Mayotte
Catagóir:Mósaimbíc
Elbasan

Is é **Elbasan** an ceathrú cathair is mó san Albáin agus príomhchathair Chontae agus Bhardas Elbasan. Tá sé suite ó thuaidh den abhainn Shkumbin idir Sléibhte Skanderbeg agus Machaire Myzeqe i lár na hAlbáine. Tagann ainm na cathrach ón Tuircis Otamánach ** (“an dún”).

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Ailtireacht naimhdeach

Is straitéis sa dearadh uirbeach í an **ailtireacht naimhdeach** ina n-úsáidtear gnéithe den timpeallacht thógtha chun iompar an phobail a rialú nó a shrianadh ar bhealach éigin. Is minic a chuirtear an ailtireacht naimhdeach i bhfeidhm in aghaidh daoine a bhaineann úsáid as spásanna poiblí go rialta, mar shampla an t-aos óg, na boicht, agus daoine gan dídean, trí srian a chur ar na rudaí is féidir leo a dhéanamh go poiblí.

Mar shampla, i gcathracha éagsúla, leabaítear stodaí i ndromchlaí cothroma (binsí, céimeanna, srl.) sa chaoi nach bhféadfaidh daoine gan dídean suí síos orthu nó codladh a dhéanamh orthu. Tá go leor samplaí eile ann; ina measc, leaca fuinneoige atá claonta ionas nach féidir suí síos orthu; tacaí uillinne ar bhinsí chun cosc a chur ar luí orthu; spréirí uisce a chur i bhfeidhm ó am go ham; agus boscaí bruscair poiblí a bhfuil béal an-bheag orthu sa chaoi nach féidir bruscar toirtiúil a chur iontu. Úsáidtear ailtireacht naimhdeach freisin chun stop a chur le clárscátáil, rothaíocht BMX, scátáil inlíne, caitheamh bruscair, máinneáil, mún poiblí, agus treaspás.

## Tagairtí

Catagóir:Ailtireacht
Beannachtaí roimh bhia

Seo thíos liosta de na **Beannachtaí roimh bhia** a deirtear le daoine atá ar tí bia a ithe. Cloistear *bon appetit* na Fraincise sa Ghaeilge agus sa Bhéarla.

"Bígí go subhach." Freagra: "Subhach na Rí duit." - Paul Larkin, a fuair é seo ó Fhínín Mac a Bhaird as an Teileann (Dún na nGall)"Làmh fhada agus cead a sìneadh" - Caomhín Ó Donnaíle (Gaeilge na hAlban)"Go ndéana sé a mhaith duit/daoibh." - Seosamh Mac Muirí"Go dtuga sibh an cath." - Eoghan McKendry, a chuala é seo i dTír Chonaill tráth."Ith do sháith, ith do dhóthain." Chuala mé rud cliste i mBéarla uair "*I'll thank you for the next meal for I am sure of this one*" - Pól Ó Muireasáin"Go mbuanaí Dia do sháith agat", (expressing gratitude for food, favour) may God leave you in plenty always. - Pól Ó Muireasáin"Caith siar é agus ná bí ag breathnú air," a deireadh m'uncail ach is tagairt don phoitín a bhíodh sé. Is é an rud a ritheadh chugamsa mar aistriúchán ná "bain taitneamh as" bíodh is nach léir dom go bhfuil aon bhunús dúchasach leis go bhfios dom. - Colm Mac Confhaola"Go ndéana sé beatha is sláinte duit" a chuala mise - Úna Bhreathnach"Maitheas bhainne cíche an róin go ndéana sé duit/daoibh, agus cloch gearaigh go gcuire sé ionat/ionaibh." Leaganacha a bhíodh ag Niall O Dubhthaigh, as an Bhealtaine agus a bhí coitianta tráth - ach is ag caint ar phóitín nó ar uisce beatha a bhíodh seisean fosta. - Lillis Ó Laoire"Suígí isteach chun an bhoird agus tarraingígí oraibh." - FGB (s.v. "tarraing ar")Chuala mé "Bolg is teann chugat." - Dónall Ó RiagáinLeagan deas a fuair mé ón Ollamh Joe Watson, a chuala i nGleann Cholm Cille é: "Punta geire go gcuire sé ort". - Antain Mac Lochlainn

'Ithigí'

'Go gcuire sé saill ort' 

'Go dtachta sé thú' 

Beannaigh sinn a Thiarna beannaigh ár mbia is ar ndeoch, ós tú a cheannaigh go daor sinn, scaoil saor ár n-anam bocht'

*Caith siar é agus ná lig aniar é!*

Cloistear "bain/bainigí sult as" freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Liostaí
Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:Cócaireacht
Catagóir:Nathanna cainte
Catagóir:Cultúr an bhia
Catagóir:Beannachtaí
Catagóir:Altuithe
Calafort Caergybi

Is calafort mór é **Calafort Caergybi**, suite i gcontae Ynys Môn in iarthuaisceart na Breataine Bige, an calafort sa Bhreatain Bheag a dhéanann freastal ar bháid farantóireachta go hÉirinn.   De ghnáth, téann 60% d’earraí a thagann isteach in Éirinn trí chalafort Caergybi**.**

Is é Caergybi an baile is mó ar Ynys Gybi, Ynys Môn.  Is gnách le hÉireannaigh taisteal go Sasana ar an mbád agus an traein a fháil nuair a leaindeáil siad i gCaergybi.
[clé|mion|[Stena Line]]
[clé|mion|[Irish Ferries agus an "Jonathan Swift"]]

## Stoirm Darragh, 2024
Ar an 6 Nollaig 2024, rinne stoirm Darragh dochar criticiúil don chalafort Caergybi – cruthúnas eile, má bhí cruthúnas eile ar bith ag teastáil, go bhfuil truailliú na haeráide ag bagairt go láidir ar Éirinn. Deir saineolaithe go mbeidh tuilleadh stoirmeacha tréana den chineál seo ann sa todhchaí is go léiríonn an dochar a rinneadh in Caergybi an phráinn a bhaineann le teacht ar réiteach ar fhadhb na haeráide. 

Bhí an calafort dúnta ón 7 Nollaig 2024 mar gheall ar an damáiste suntasach a rinneadh do cheann de na beartanna feisithe ansin le linn na stoirme an oíche roimhe sin. Bhí seirbhísí farantóireachta idir Baile Átha Cliath agus Caergybi curtha ar ceal. 

Chuaigh an eachtra i gcion go mór ar chúrsaí trádála agus ar phaisinéirí le linn Nollag 2024. Chuir an dúnadh isteach go mór ar an bpost idir Éire agus an Bhreatain. Dúirt Comhlachas Tarlú Bóthair na hÉireann go raibh baill dá gcuid ag cailleadh trí chéad míle euro gach seachtain mar gheall air.****

Cuireadh an trácht ar mhalairt slí trí Bhaile Átha Cliath-Learpholl, Bhaile Átha Cliath-Abergwaun agus Bhéal Feirste-Càrn Rìoghain.

## Féach freisin

* Caergybi
* Calafort Átha Cliath
* Eachtra imirceach Essex (2019)

## Tagairtí

Catagóir:An Bhreatain Bheag
Catagóir:Calafoirt sa Bhreatain Bheag
Catagóir:Muir Éireann
Catagóir:Calafoirt agus cuanta
Catagóir:Aimsir na bliana 2024
Comharbhunú

Is éard atá i gceist le **comharbhunú** ná déantús agus aimsiú earraí i dtíortha atá ina gcomhghuaillithe – mar a dhéanann baill an Aontais Eorpaigh nó in Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh. Tá an téarma Béarla *friend-shoring* bunaithe ar na téarmaí ‘reshoring’, ‘onshoring’, agus ‘nearshoring’.

## Tagairtí

catagóir:Déantúsaíocht
catagóir:Trádáil
catagóir:Téarmaí portmanta
Athdhúlrú

Tá dhá shainmhíniú ag an gcoincheap **athdhúlrú** (*athfhiáiniú* nó *athbhunú speicis san fhiántas* scaití), an chéad cheann ná nuair a ligtear do thalamh ‘filleadh ar a dúchas’ gan rud ar bith a dhéanamh ach ligean don dúlra seilbh a ghlacadh arís uirthi agus an dara ceann ná nuair a thugtar cúnamh don dúlra trí phlandaí agus crainn dúchais a chur nó ainmhithe a theith nó a díbríodh ón áit a thabhairt ar ais. 
## Tagairtí

catagóir:Athrú aeráide
catagóir:Crainn dúchais
catagóir:Beartais ghlasa
catagóir:Éiceolaíocht
Fubáil

Is éard atá i gceist le **fubáil** ná an nós mímhúinte atá ag daoine áirithe neamhaird a thabhairt ar dhuine atá ina gcomhluadar ach iad ag breathnú ar an bhfón póca. Comhfhocal den dá fhocal Béarla ‘phone’ agus ‘snubbing’ é an téarma nua Béarla ‘fubbing’ ar a bhfuil sé bunaithe.

## Tagairtí

catagóir:Fón póca
catagóir:Béasaí
catagóir:Guthán cliste
Toiliú gníomhach

Is éard atá i gceist leis an **toiliú gníomhach** sa chollaíocht ná go ndéantar comhaontú soiléir idir beirt chéilithe collaíochta maidir le gníomhartha collaíochta agus go seiceáiltear go bhfuil an comhthoiliú sin fós ann ó thús deireadh an ghnímh.

## Tagairtí

Catagóir:Collaíocht
catagóir:Toiliú
catagóir:Comhaontú
Teallúiríd chaidmiam

Is comhdhúil chriostail chobhsaí í **teiliúirídí chaidmiam** déanta as  caidmiam agus teallúiriam. Úsáidtear í go príomha mar fhuinneog optúil infridhearg agus mar fhótaichill. De ghnáth fáisctear í le suilfíd chaidmiam chun cill fhótavoltach le cumar diúltach-deimhneach a chruthú.
thumb|Eagar fótavoltach gréine le painéil teallúiríde caidmiam

## Tagairtí

Catagóir:Comhdhúile caidmiam
Catagóir:Teallúirídí
Catagóir:Fótavoltachais
Catagóir:Leathsheoltóirí II-VI
Catagóir:Struchtúr criostail sincbhleinde
Réamhbhréagnú

Is éard atá i gceist le **réamhbhréagnú** ná foláireamh a thabhairt do dhaoine faoin mbréagaisnéis sula scaiptear í. Tá an téarma Béarla bunaithe ar an téarma ‘debunk’. Pléitear an bhréagaisnéis go háirithe i gcomhthéacs toghcháin mhóra thábhachtacha a bheith ar siúl agus an bhuairt a bheith ann go scaipfí faisnéis le daoine a chur ar míthreoir.

## Tagairtí

catagóir:Bréagaisnéis
catagóir:Toghchánaíocht
catagóir:Mífhaisnéis
catagóir:Camastaíl
catagóir:Bréagnú
catagóir:Téarmaí portmanta
Suantiomáint

Is éard atá i gceist le **suantiomáint** ná a bheith ag tiomáint agus tú i do shuan codlata. Tá an tsuantiomáint cosúil leis an tsuansiúl. Tugtar ‘sleepwalk driving’ ar an gcoincheap i mBéarla scaití.

## Tagairtí

catagóir:Codladh
catagóir:Neamhoird
catagóir:Iompar baolach
catagóir:Suansiúl
catagóir:Téarmaí portmanta
IS don Chomhshaol

Is éard atá i gceist leis an **IS don Chomhshaol** ná an intleacht shaorga a fhorbairt agus a úsáid ar bhealach a dhéanann níos lú dochair don chomhshaol ná mar a dhéanann na gnáthchleachtais atá ann faoi láthair. D’fhéadfadh brí eile a bheith leis, freisin – an intleacht shaorga a úsáid ar mhaithe le feabhas a chur ar chúrsaí comhshaoil agus timpeallachta.

## Tagairtí

catagóir:Athrú aeráide
catagóir:An comhshaol
catagóir:Cúrsaí timpeallachta
catagóir:Intleacht shaorga
Timréiteach

Is éard atá i gceist leis an **timréiteach** ná a bheith ag dul timpeall ar rud. Nuair nach n-éiríonn leis an réiteach a chéadcheapadh is féidir brath ar an timréiteach  leis an scéal a leigheas – ar feadh tamaillín ar aon chaoi. Dála ‘timchuairt’, ‘timthriall’, ‘timchaint’ agus ‘timpeall’ féin, baineann an ‘timréiteach’ le bheith ag dul timpeall ar rud.

## Tagairtí

catagóir:Athrú aeráide
catagóir:An comhshaol
catagóir:Cúrsaí timpeallachta
catagóir:Intleacht shaorga
Ardeaglais Chill Dalua

Is ardeaglais de chuid Eaglais na hÉireann i gCill Dalua, Contae an Chláir in Éirinn í **Ardeaglais Naomh Flannáin, Cill Dalua**.

Dátaíonn Ardeaglais Chill Dalua ón t-aistriú idir na tréimhsí Rómhánúla agus Gotach agus críochnaíodh í sa bhliain 1225. Tá an tosaigh maisithe le ornáidí arabascach. Ar an taobh thuaidh den ardeaglais tá aireagal nó séipéal beag de dháta níos luaithe ná an ardeaglais; agus is dócha gurb é bun-tearmann an fhir naofa a bhunaigh an mhainistir. Tá an díon an-domhain, agus déanta go hiomlán de chloch; tá cloigtheach ann, agus dhá dhoras soir agus siar.

Sa cloigtheach tá clingín d’ocht gcloch a theilgean Matthew O’Byrne as Baile Átha Cliath sa bhliain 1896. Tá beagán meáchain os cionn 500 cileagram ag an gcloch is troime.

## Athchóiriú le déanaí
Críochnaíodh tionscadal athchóirithe £200,000 i 2001 a bhain le deisiú doras Rómhánúil agus le hathchruthú ardchros ón 12ú haois. Tá Cros Chill Fhionnúrach, atá leabaithe i mballaí na hardeaglaise Gotach sna 1930í, neamhspleách arís. Tá an séadchomhartha 12 troigh ar fad i gcorp an fhoirgnimh anois.

* John Rider (easpag)

## Gailearaí

Íomhá:KillaloeCathedralRomanesqueDoorway.jpg|alt=Romanesque doorway| Doras Rómhánúil
Íomhá:KillaloeCathedralHighCross.jpg|alt=Killaloe High Cross| Ard Chrois Chill Dalua
Íomhá:Killaloe_Stone_with_Ogham_and_runic_inscriptiion_-_Killaloe-Stein_mit_Ogham-_und_Runeninschrift.jpg|alt=Killaloe Stone - front view with runic inscription| Cloch Chill Dalua - radharc tosaigh le inscríbhinn rúnach
Íomhá:Killaloe_Stone_with_Ogham_and_runic_inscription_-_Killaloe-Stein_mit_Ogham-_und_Runeninschrift_02.jpg|alt=Killaloe Stone - side view with Ogham inscription| Cloch Chill Dalua - radharc taobh le inscríbhinn Ogham


## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae an Chláir
Catagóir:Ardeaglaisí Anglacánacha in Éirinn
An Caisleán Gearr (Caiseal)

Is lios cloiche (caiseal) agus Séadchomhartha Náisiúnta é atá suite sa Bhoirinn, réigiún i gContae an Chláir, Éire, é **An Caisleán Gearr**.

## Suíomh
[clé|mion| Radharc ón taobh thoir, ó phointe in aice le lios [Cathair Chomáin|Chathair Chomáin, 2016]]
Tá An Caisleán Gearr suite i lár na Boirne, 2.7 km (1.8 mhíle) ó dheas ón gCarn, ag breathnú amach ar bhóthar Chill Iníne Baoith-Carn siar. Tá sé suite ag airde 116 m (381 tr).

Tá sé suite i mbaile fearainn Thulach Chumann, paróiste Chill Iníne  nach bhfuil i bhfad ón lios níos mó, Cathair Comáin agus Tuama Dinge Thulach Chumann.

## Stair
clé|mion| Radharc ón mbóthar chuig an iardheisceart, 2012
Is dócha gurb é baile fearainn Thulach Chumann an *Tuluauch-comyn* a bhí i seilbh (Rí Torlough) O'Brien i 1298 mar a thugtar sna píobrollaí. Tríd an mbliain 1317, tuairiscítear gur mháirseáil arm Diarmait Uí Bhriain ar a bhealach go Mainistir Chorca Mrua.

Creach trúpaí Aodh Rua ó Dónaill é ina ruathar mór ar Thuamhain sa bhliain 1599.

D'aimsigh tochailt dramhchairn, cnámha fianna agus daimh.

## Cur síos
Is dún cloiche é an caiseal seo atá suite ar bharr lomán creagach le taobhanna géara.

Nuair a thug an t-ársaitheoir Thomas Johnson Westropp cuairt air sna 1910í, caomhnaíodh rampaí an lios i dtrí áit agus tógadh iad de bhlocanna fada oibrithe. Shroich siad a n-airde is mó san oirthuaisceart ag 4 m (13 tr) agus tiús 2.7 go 3.0 m (9-10 tr). D'oscail an geata go dtí imeall fána géar 10 m ar airde. Ag bun an fhána bhí blúirí carraige, lindéir briste an teach gheata is dócha. Tomhaiseann an dún go hinmheánach thart ar 40 m ó thuaidh go deisceart agus 23 m ón iarthar go dtí an taobh thoir. Bhí an geata 3 m os cionn leibhéal na talún agus is dócha gur shroicheadh le dréimire é.

Fuarthas fothracha ceithre bhotháin chruinne agus clochán coirceogach amháin ar an suíomh.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae an Chláir
Catagóir:Caiseal
The Path to Insanity

Is é **The Path to Insanity** an chéad ceirnín leathfhada de chuid an bhanna Miotal Cheilteach Mael Mórdha. Eisíodh i 1999 é.

## Traicliosta

# "Tá Mael Mórdha ag teacht" - 2:18 (Ionstraimeach)
# "A Path to Glory" - 4:22
# "The Serpent and the Black Lake" - 5:39
# "Godless Commune of Sodom" - 5:28
# "Realms of Insanity" - 5:50

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Mael Mórdha
Catagóir:Albaim miotail ceilteach
Catagóir:Albaim a eisíodh in 1999
Éigniú Gisèle Pelicot

**Éigníodh Gisèle Pelicot**, bean Fhrancach a rugadh ar an 7 Nollaig 1952, go rialta idir 2011-2020.  Ar an 19 Nollaig 2024, i gcúirt in Avignon sa Fhrainc, gearradh fiche bliain príosúin ar Dominique Pelicot, a fear chéile. Thug sé drugaí dá bhean le go bhféadfadh sé féin agus 72  fear eile, ar thug sé cuireadh dóibh, í a éigniú ina teach cónaithe i mbaile Mazan, i ndeisceart na Fraince, thar tréimhse deich mbliana.
clé|mion|Gisèle Pelicot

## Cóir
Phléadáil Dominique Pelicot, 72 bliain d'aois in 2024, ciontach i ndrugaí éagsúla a thabhairt do Gisèle Pelicot i ngan fhios di agus ina héigniú nuair a bhí sí i dtámhnéal. Phéadáil sé ciontach freisin i gcuireadh a thabhairt ar an idirlíon d'fhir eile teacht chuig a dteach cónaithe d'fhonn í a éigniú.

Mar leis na fir eile sin, ciontaíodh 47 acu in éigniú, beirt acu in iarracht ar éigniú agus beirt eile in ionsaí gnéasach. Téarmaí príosúin idir trí bliana agus cúig bliana déag a gearradh ar na ciontóirí. Mhaígh cuid acu sa triail gur chreid siad gur 'cluiche collaíochta' a bhí san éigniú agus gur le lánchead na mná a bhí siad ag glacadh páirte ann. Bhí duine na fir ar a theitheadh agus ciontaíodh é *in absentia*.

Bhí an t-ádh ar 23 fear eile. Ní raibh na póilíní in ann teacht orthu riamh (gan uimhir ghutháin nó drochíomhá srl)..

## Iarmhairtí
Taobh amuigh den chúirt ar an 19 Nollaig 2024, dúirt Gisèle Pelicot gur mhór an crá croí an triail. Ghabh sí buíochas le gach duine a thacaigh léi ó tháinig an cás chun solais. Dúirt sí freisin nach raibh aon aiféala uirthi gur éisteadh an triail os comhair an tsaoil.
clé|mion|Príomh-Chúirt Choiriúil i mBÁC

## In Éirinn
Tharla cás den chineál céanna in Éirinn sa bhliain 2018.  Sa bhliain 2022, bhí 15 mí príosúin curtha ar iarfhostaí de chuid Raidió na Gaeltachta as ionsaí gnéasach a dhéanamh ar bhean a bhí ina codladh in 2018. Ciontaíodh sa Phríomh-Chúirt Choiriúil Mícheál Ó Leidhin, 38 ag an am, a bhí ina chomhfhreagraí polaitíochta le Raidió na Gaeltachta i dTeach Laighean. Dúirt an t-íospartach gur ionsaíodh í nuair a bhí sí ina codladh agus gur ionsaí ar a corp, a hintinn, a tuiscint uirthi féin agus an tuiscint go raibh sí sábháilte sa saol seo.

## Féach freisin

* Foréigean i gcoinne na mban

## Tagairtí

Catagóir:Éigniú
Catagóir:Mná
Catagóir:An Fhrainc
Catagóir:Avignon
Catagóir:2024
Catagóir:Foréigean i gcoinne na mban
Catagóir:2010idí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Foréigean i gcoinne na mban in Éirinn
Catagóir:Eachtraí foréigin in aghaidh na mban
Catagóir:Íospartaigh choireachta
Andreas Vesalius

Ba anatamaí agus dochtúir é **Andries van Wezel** (31 Nollaig 1514 – 15 Deireadh Fómhair 1564), a Laidiníodh mar **Andreas Vesalius** a scríobh *De Humani Corporis Fabrica Libri Septem* (*Ar chreatlach chorp an duine,* *i seacht leabhar*), a mheastar a bheith ar cheann de na leabhair is mó tionchair ar anatamaíocht an duine agus dul chun cinn suntasach ar shaothar  Ghalen a bh i ann le cuimhne na gcat. Is minic a thagraítear do Vesalius mar bhunaitheoir na hanatamaíochta daonna nua-aimseartha. Sa Bhruiséil a rugadh é,  a bhí mar chuid den Ísiltír Hapsburgach an uair sin. Bhí sé ina ollamh in Ollscoil Padua (1537–1542) agus ina dhiaidh sin rinneadh lia Impiriúil de ag cúirt an Impire Séarlas V.

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Vesalius mar Andries van Wesel dá athair Anders van Wesel agus dá mháthair Isabel Crabbe ar an 31 Nollaig 1514 sa Bhruiséil, a bhí mar chuid den Ísiltír Hapsburgach ag an am sin. Fuair a shin-seanathair, Jan van Wesel, a rugadh i Wesel is dócha, céim leighis ó Ollscoil Pavia agus mhúin sé leigheas in Ollscoil na Lováin. Ba é a sheanathair, Everard van Wesel, Lia Ríoga an Impire Maximilian, agus bhí a athair, Anders van Wesel, ina phoitigéir  ag Maximilian agus ina dhiaidh sin *valet de chambre* dá chomharba, Charles V. Spreag Anders a mhac chun leanúint ar aghaidh i dtraidisiún an teaghlaigh agus chláraigh sé i mBráithre an tSaoil Choitinn sa Bhruiséil chun Gréigis agus Laidin a fhoghlaim sula bhfoghlaimeodh sé leigheas, de réir chaighdeáin na ré. 

Sa bhliain 1528 chuaigh Vesalius isteach in Ollscoil na Lováin  (*Pedagogium Castrense*) ag tógáil ealaíon na n-ealaíon, ach nuair a ceapadh a athair mar an *Valet de Chambre* sa bhliain 1532 bheartaigh sé ina ionad sin slí bheatha a bhaint amach sa leigheas in Ollscoil Pháras, áit ar bhog sé sa bhliain  1533. Rinne sé staidéar ansin ar theoiricí Ghalen faoi choimirce Johann Winter von Andernach, Jacques Dubois (Jacobus Sylvius) agus Jean Fernel. Ba le linn an ama sin a d'fhorbair sé suim san anatamaíocht agus ba mhinic a thángthas air ag scrúdú cnámha tochailte sna  hulacha ag Reilig na Neamhchiontacha. (Fraincís: *Cimetière des Saints-Innocents*)  Deirtear gur ghoid sé a chéad chnámharlach ó chroch.   

Cuireadh iallach ar Vesalius Páras a fhágáil sa bhliain 1536 mar gheall ar oscailt na cogaíochta idir an Impireacht Naofa Rómhánach agus an Fhrainc agus d’fhill sé ar Ollscoilna na Lováin. Chríochnaigh sé a chuid staidéir ansin agus bhain sé céim amach an bhliain dár gcionn. Bhí a thráchtas dochtúireachta, *Paraphrasis in nonum librum Rhazae medici Arabis clarissimi ad regem Almansorem, de affectuum singularum corporis partium curatione*, ina thráchtaireacht naoú leabhar Rhazes.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1564
Catagóir:Daoine a rugadh i 1514
Catagóir:Stair na hAnatamaíochta
Catagóir:Stair na néareolaíochta
Catagóir:Sean-Ollscoil na Lováin
Catagóir:Iarscoláirí Ollscoil Pháras
Catagóir:Foireann Acadúil Ollscoil Padua
Catagóir:Eolaithe ón 16ú haois
Alfonso Canales

File agus léirmheastóir liteartha Spáinneach ab ea **Alfonso Canales Pérez-Bryan** (Málaga, 1923 - 18 Samhain 2010). 

In Ollscoil Granada a thosaigh sé ar a chuid staidéir san Fhealsúnacht agus sna Litreacha ach bhain sé céim amach sa Dlí ar deireadh. Thosaigh sé le José Antonio Muñoz Rojas an iris Papel Azul, chomh maith leis na cnuasaigh fhileata *A quien conmigo va* y *Arroyo de los Ángeles*. Bhí sé mar chuid de ghrúpa eagarthóireachta *Caracola*, iris thábhachtach a lean le traidisiún eagarthóireachta agus clóghrafach *Litoral*  i Málaga .

Bhí sé ina uachtarán ar Acadamh Ríoga na Mínealaíon i San Telmo agus ina chomhalta comhfhreagrach d'Andalucía d' Acadamh Ríoga na Spáinne agus d' Acadamh Ríoga na Staire . Tá a leabharlann, a sháraíonn 26 000 imleabhar ar cheann de na cinn is tábhachtaí i  Málaga . In éineacht lena chartlann phearsanta (le níos mó ná 15,000 doiciméad), d'fhógair Junta de Andalucía (2012) gur Sócmhainn Leasa Bhibleagrafaíochta í. Ar mhian sainráite Alfonso Canales, tá an dá bhailiúchán i dtaisce ag Ollscoil Málaga , atá lonnaithe go hoifigiúil ó 2016 ina Leabharlann Ailtireachta agus Mínealaíne.

I measc a shaothar fileata tá *Sonetos para pocos* i 1950, *El candado* i 1956, *Port Royal* i 1956, *Cuenta y razón* i 1962 agus *Tres oraciones fúnebres* i 1983.

Ar an 2 Nollaig, 2004, ainmníodh é mar dhochtúir oinigh ag Ollscoil Málaga, eagarthóir ar an díolaim filíochta *Lo dicho* (2005). Bliain ina dhiaidh sin, tháinig an cnuasach filíochta *Ocasión de vida*, arna ullmhú ag Francisco Ruiz Noguera do bhailiúchán Vandalia de chuid Fondúireacht José Manuel Lara (Sevilla).

Ag deireadh 2006, d’atheisigh an teach foilsitheoireachta Huerga y Fierro ceann de na leabhair ba thábhachtaí dá chuid: *Aminadab* (ar bronnadh an Duais Náisiúnta Filíochta air i 1965), le réamhrá ón bhfile Francisco Ruiz Soriano.

Sa bhliain 2006 bronnadh Bonn Óir Chúige Málaga air.

## Saothair
** *Cinco sonetos de color y uno de negro*, 1943.
** *Sonetos para pocos*, 1950.
** *El candado*, 1956.
** *Port Royal*, 1956.
** *Cuenta y razón*, 1962.
** *Tres oraciones fúnebres*, 1983.

## Gradaim

* Duais Náisiúnta Filíochta i 1965 do *Aminadab* .
* Gradam Léirmheastóirí i 1973 do *Requiem Andalucía* .
* Duais Idirnáisiúnta Filíochta Chathair Melilla i 1979 do *El Puerto* .

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Dánta le Alfonso Canales
* Alfonso Canales i Leabharlann Fíorúil Miguel de Cervantes

Catagóir:Básanna in 2010
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Filí Spáinneacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Léirmheastóirí liteartha
Porta Nigra

Geata mór cathrach Rómhánach i Trier, an Ghearmáin is ea an **Porta Nigra**, ar a dtugann muintir **na háite Porta**. Is Láithreán Oidhreachta Domhanda UNESCO é. 

Tháinig an t-ainm *Porta Nigra* ó na Meánaoiseanna mar gheall ar dhath dorcha a chloiche; níl an bunainm Rómhánach caomhnaithe.

## Stair

### Rómhánach
Tógadh an Porta Nigra i ngaineamhchloch liath tar éis 170 AD.   Dhá thúr cheithre stór a bhí sa gheata bunaidh, agus é ag gobadh amach  a bheag nó a mhór mar leathchiorcail ar an taobh amuigh. Scar clós caol an dá oscailt geata ar gach taobh.  Ar chúiseanna anaithnid, áfach, níor críochnaíodh tógáil an gheata. Mar shampla, níor scríobadh na clocha ar an taobh thuaidh (lasmuigh) den gheata riamh, agus bheadh sé dodhéanta geataí inbhogtha a shuiteáil de bharr na gcloch ag gobadh amach.  Mar sin féin, baineadh úsáid as an ngeata mar bhealach isteach chuig an mbaile ar feadh na gcéadta bliain go dtí deireadh na ré Rómhánaí i dTrier.

In aimsir na Róimhe, bhí an Porta Nigra ina chuid den chóras ceithre gheata cathrach, ceann acu ar gach taobh den chathair Rómhánach a bhí dronuilleogach, a bheag nó a mhór. Chosain sé an bealach isteach thuaidh go dtí an chathair Rómhánach, agus tógadh *Porta Alba* (An Geata Bán) san oirthear, *Porta Media* (An Geata Meánach) sa deisceart, agus *Porta Inclyta* (Geata Cáiliuíl) san iarthar, in aice leis an Droichead Rómhánach trasna an Moselle. Sheas na geataí ag foircinn an dá phríomhshráid i dTrier, ceann acu a chuaigh thuaidh-theas agus an ceann eile soir-siar. As na geataí seo, níl ach an Porta Nigra fós ann.

### An Mheánaois
Go luath sa Mheánaois níor úsáideadh geataí na cathrach Rómhánaí a thuilleadh dá bhfeidhm bhunaidh agus tógadh agus athúsáidíodh a gclocha d'fhoirgnimh eile. Thairis sin, briseadh teanntáin iarainn agus luaidhe amach as ballaí an Porta Nigra lena n-athúsáid. Tá rianta den scrios seo le feiceáil go soiléir fós ar an taobh thuaidh den gheata.

## Tagairtí

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir Rómhánacha sa Ghearmáin
Catagóir:Geataí sa Ghearmáin
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTrier
Catagóir:Daingin sa Ghearmáin
Catagóir:170
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir a críochnaíodh sa 2ú haois
Catagóir:Láithreáin Oidhreachta Domhanda sa Ghearmáin
Anna Muzychuk

Is ardmháistir fichille Úcránach í **Anna Olehivna Muzychuk** (; ; a rugadh 28 Feabhra 1990). Is í an ceathrú bean i stair na fichille í le rátáil FIDE de 2600 ar a laghad a bhaint amach. Tá sí rangaithe chomh hard le Uimh. 197 ar fud an domhain, agus Uimh. 2 i measc na mban. Is curadh domhanda trí huaire í Muzychuk i bhfichille gasta, tar éis di Craobh Mhear Fhichille Dhomhanda na mBan a bhuachan uair amháin sa bhliain 2014 agus Craobh Blitz Domhanda na mBan faoi dhó sa bhliain 2014 agus 2016. I bhfichille clasaiceach, bhí sí sa dara háit i gCraobhchomórtas Domhanda na mBan 2017.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Catagóir:Daoine Úcránacha
Catagóir:Imreoirí fichille
Catagóir:Mná
Róisín Ní Riain

Bhuaigh  **Róisín Ní Riain** (a rugadh ar an 7 Bealtaine 2005) dhá bhonn Pharailimpeacha, an bonn airgid agus an bonn cré-umha ag Cluichí Parailimpeacha 2024 i bPáras sa snámh droma S13 100m agus sa mheascra aonair SM13 200m. Roimhe sin, bhuaigh sí dhá bhonn óir ag Craobhchomórtas na hEorpa 2024 sa snámh droma 100m agus sa snámh brollaigh 100m. 

Is iardhalta Ghaelcholáiste Luimnigh í.  Tá lagú radhairc uirthi.

Ainmníodh Róisín Ní Riain mar Phearsa Spóirt Óg Spórt RTÉ na Bliana 2024.

## Féach freisin

* Cluichí Parailimpeacha 2024

## Tagairtí

Catagóir:Snámhóirí Éireannacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Daoine as Luimneach
   
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Cluichí Parailimpeacha
Cúrsaí spóirt in 2025

cúrsaí spóirt sa bhliain 2025. ... chun scrios.... agus go háirithe na hailt go léir "2025 sa XXX",  "2024 sa XXX", agus mar sin de
Mercosur

Bloc trádála de chuid Mheiriceá Theas atá i **Mercosur**, cosúil leis an gComhphobal Eacnamaíoch Eorpach mar a bhí. is buíon tiortha i Meiriceá Theas iad na comhbhaill de Mercosur. Tá cúig thíor ina lánbhaill den bhloc, sin iad An Airgintín, An Bhrasaíl, Paragua, Uragua agus an Bholaiv. Tá seacht dtír eile sa réigiún eile ina leasbhaill.

## Aidhm
Níl aon aontú polaitiúil nó míleata i gceist.  Tá sé mar aidhm ag an mbloc socruithe níos fearr trádála a dhéanamh leis an domhan ar fad, agus leis an Iarthar go háirithe.

Ar an 9 Eanáir 2026, glacadh leis an Margadh saorthrádála Aontas Eorpach - Mercosur.  Bainfidh tíortha Mhercosur dleachta ar 91% d'easpórtálacha an AE thar tréimhse 15 bhliana, 2026-2042. Bhí na dleachta sin ag 35% sa bhliain 2025.   Tugann an socrú rogha eile don Eoraip seachas trádáil leis an tSín amháin, go háirithe i gcás mhianraí sainiúla ar nós litiam.

## Féach freisin

* Margadh saorthrádála Aontas Eorpach - Mercosur

## Tagairtí

Catagóir:Mercosur
Catagóir:Trádáil idirnáisiúnta
Catagóir:Meiriceá Theas
Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Suaitheantas

Is gléas nó oiriúint é **suaitheantas**, a mbíonn ionchomhartha eagraíochta air go minic, a chuirtear i láthair nó a thaispeánfar chun gníomh seirbhíse éigin a léiriú, éacht speisialta, siombail údaráis a dheonaítear trí mhionn a ghlacadh (m.sh. póilíní agus dóiteáin), comhartha fostaíochta dlisteanach nó stádas mac léinn, nó mar mhodh simplí aitheantais. Úsáidtear iad freisin i bhfógraíocht, i bpoiblíocht, agus chun críocha brandála.

Is féidir suaitheantais a dhéanamh as miotal, plaisteach, leathar, teicstílí, rubair, srl ., agus is gnách iad a cheangal le héadaí, málaí, coisbheart, feithiclí, trealamh leictreach tí, srl. Is féidir suaitheantais nó paistí teicstíle a fhí nó a bhróidniú, agus is féidir é a cheangal le gliú, a iarn náil, a fhuáil nó appliqué.

Tá suaitheantais an-inbhailithe anois: sa Ríocht Aontaithe, mar shampla, tá Ciorcal na mBailitheoirí Suaitheantais () ar an bhfód ó 1980 i leith.

Sna fórsaí armtha, úsáidtear suaitheantais chun an t-aonad nó an complacht lena mbaineann an caiteoir a chur in iúl, agus freisin na cáilíochtaí a fhaightear trí oiliúint mhíleata, céim, srl. Mar an gcéanna, úsáideann eagraíochtaí óige mar gasóga agus banóglaigh iad chun ballraíocht ghrúpa, dámhachtainí agus céim a thaispeáint.

[mion| Suaitheantas an ''Bundeskriminalamt'' [An Ghearmáin|Gearmánach]]
mion| Cúl suaitheantais, le ceangaltán bioráin sábhála

## Tagairtí

Catagóir: Míreanna dámhachtana
Suaitheantais
Cráitéar Batagaika

Is log teirmeacarst é an **Cráitéar Batagaika **san Sliabhraon Chersky. Is é an cráitéar síorshioctha is mó ar domhan é.Ó thaobh riaracháin de, baineann sé le Poblacht Shacha,  an Rúis,  agus tá sé san Cheantar Verkhoyansky.

## Tagairtí

Catagóir:Loig na Rúise
Catagóir:Sliabhraon Chersky
Catagóir:Talamh shíorshioctha
Catagóir:Tíreolaíocht na Rúise
Catagóir:Tírghnéithe imoighreacha
Yule

Dhéantaí **Jul** nó **Yule** a cheiliúradh i lár an gheimhridh,  i gCríoch Lochlann agus sna tíortha Gearmánacha, i mí na Nollag (cosúil leis na Rómhánaigh, Saturnalia) agus i mí Eanáir de réir fhéilire an lae inniu. Féile chun ceiliúradh a dhéanamh ar dheireadh an dorchadais agus filleadh na gréine a bhí ann.

Le linn na féile bhailíodh daoine lomáin, nó stoic crainn, agus chuireadh siad trí thine iad. Bhíodh bia gann le linn an gheimhridh, mar sin mharaíodh daoine eallaigh agus ansin bhíodh an-chuid feola ar fáil dóibh. Chomh maith leis sin, bhíodh daoine ag déanamh beorach agus fíona i rith na bliana agus bhíodh sé sin réidh le hól ag an am seo den bhliain.

## Féach freisin

* An Nollaig
* Saturnalia

## Tagairtí

Catagóir:Féilte
Catagóir:Críoch Lochlann
Catagóir:Nollaig
Catagóir:An Nollaig
Katie-George Dunlevy

Is rothaí parailimpeach í **Katie-George Dunlevy** a d'fhág suas i Crawley, Sussex (ar an 26 Samhain 1981). Tá lagú radhairc uirthi. Tagann a hathair as Contae Dhún na nGall.

Ag Cluichí Parailimpeacha 2024 i bPáras, bhuaigh Dunlevy agus Linda Kelly bonn óir i dTriail Ama Aonair B na mban. B'é seo an tríú huair ag Dunlevy bonn óir a bhuachan sa gcomórtas agus í sa gcéad áit in Rio de Janeiro agus i dTóiceo nuair a bhí Eve McCrystal mar phíolóta aici.
clé|mion|2024 i Zurich
Ar an 1 Meán Fómhair 2024, bhuaigh Dunlevy agus Eve McCrystal bonn airgid i rás tóraíochta 3,000m B na mban sa velodrome. Bhí seacht gcinn de bhoinn ar fad buaite ag Dunlevy ag na Cluichí Parailimpeacha, sé cinn aici-se agus ceann i dteannta McCrystal.

I mí na Nollag 2024, b'iad Katie-George Dunlevy agus Linda Kelly a thug leo gradam RTÉ d’Foireann Spóirt na Bliana ó tharla gur bhuaigh siad bonn óir agus bonn airgid sa rothaíocht bhóthair ag Cluichí Parailimpeacha 2024 agus ós rud é gur curaidh dhomhanda faoi dhó iad.

## Féach freisin

* Cluichí Parailimpeacha 2024

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Cluichí Parailimpeacha
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Daoine LADT
Catagóir:Lucht spóirt na Sasana
Catagóir:Mná spóirt
Catagóir:Rothaithe Éireannacha
Catagóir:Sussex Thiar
Archinneach

Maor oidhreachtúil tailte eaglaise sa Mheánaois ab ea **an t-archinneach**. (,  ) a bhí freagrach as ioncam an pharóiste a fháil ó dheachú agus ó chíosanna, as maoin eaglaise a thógáil agus a chothabháil agus as maoirsiú a dhéanamh ar thailte an tearmainn a ghin ioncam an pharóiste. Mar sin bhí ról an phreibindire aige. I dtosach, bhí corann ar an archinneach ach níor ghlac sé le hord beannaithe eile; bhí glór aige sa Chaibidil nuair a chuaigh siad i gcomhairle faoi ioncam, d'íoc sé cíos bliantúil leis an Easpag agus fíneáil ar phósadh gach iníon. Is iondúil go raibh an ról faighte aige le hoidhreacht ó ghlúin go glúin i dteaghlaigh áirithe i ngach paróiste. Tar éis an Reifirméisean agus Díscaoileadh na Mainistreacha comhchuimsíodh ról an aircheannaigh i bhfreagrachtaí na n-easpag i ngach paróiste.

## Naisc sheachtracha
* Erenaghs and Termonlands: Another Early Seventeenth-Century Account (2002), mar Henry A Jefferies 

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Meánaoise in Éirinn
Catagóir:An Reifirméiseann in Éirinn
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Preibindire

[mion| Stallaí na bpreibindirí ag Cór [Ardeaglais Salisbury]]

Is ball den chléir Chaitliceach nó Anglacánach is ea  preibindire, cineál  canónaigh a bhfuil ról aige i riaradh ardeaglaise nó eaglaise coláistí. Nuair a bhíonn siad ag freastal ar sheirbhísí, suíonn prebendóirí i suíocháin ar leith, de ghnáth ar chúl na stallaí cór, ar a dtugtar stallaí na bpreibindirí.

## Tagairtí

Catagóir:Oifigí eaglasta Anglacánacha
Catagóir:Oifigigh áitiúla na heaglaise Críostaí
Catagóir:Teidil eaglasta
Tíogar Sumatrach

Tá an **tíogair Sumatrach** ar an speiceas is lú de thíogar (*Panthera tigris sondaica*). Tá siad i mbaol a ndíothaithe ina ngnáthóg nádúrtha i Sumatra san Indinéis mar gheall ar dhífhoraoisiú agus ar phóitseáil. Tá níos lú ná 350 tíogar Sumatrach fágtha.
[clé|mion|Tíogar Sumatrach i b[Páirc Fiadhúlra Fhóite, 2019]]

## In Éirinn
Rugadh an tíogar Sumatrach deireanach in Éirinn i bPáirc Dhúlra Fhóite sa bhliain 2019 agus rugadh dhá choileán don tíogar sin i Zú Chester i Sasana in Eanáir 2023. 

In 2024, bhí tíogar Sumatrach darb ainm Dao tagtha go Páirc Dhúlra Fhóite i gContae Chorcaí, agus dhá bhliain d’aois air. Cuireadh Dao le chéile le tíogar baineann darb ainm Jambi in iarracht an speiceas a chaomhnú.

## Féach freisin

* An Tíogar
* Sumatra
* Páirc Fiadhúlra Fhóite

## Tagairtí

Catagóir:Síolta ainmhí
Catagóir:Tíogair
Catagóir:Cait
Réicí

Is cineál teiripe fuinnimh spioradálta é **Réicí** () a bhfuil sé mar aidhm aige cothromaíocht agus leigheas a chur chun cinn tríd an lámha a chur ar nó os cionn an choirp. Tagann an téarma ón tSeapáinis agus ciallaíonn sé “fuinneamh saoil uilíoch.” Ciallaíonn Ré Dia agus Cí Tsí freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Bréageolaíocht
Achtanna na Teiste 1673 & 1678

Ba shraith dlíthe iad **Achtanna na Teiste** () a achtaíodh i Sasana le linn an Athchuir, arna rith ag Parlaimint Shasana, a d'fheidhmigh mar thástáil reiligiúnach d'oifig phoiblí agus a chuir míchumais shibhialta éagsúla i bhfeidhm, ar Chaitlicigh ach go háirithe, agus ar Phrotastúnaigh neamhaontacha.

Níor chuir na hAchtanna bac sonrach ar na Giúdaigh oifig phoiblí a shealbhú, ach d'fhág siad go héifeachtach iad as an áireamh trína gcuid riachtanas.

Ba é an bunphrionsabal ná nach raibh ach daoine a bhí ag glacadh comaoineach in Eaglais bhunaithe Shasana incháilithe d’fhostaíocht phoiblí, agus ba dhearbhuithe ar an bprionsabal sin na pionóis throma a fógraíodh i gcoinne séantach, Caitliceach nó neamhaontach.

Cé go gcuimsítear go teoiriciúil gach duine a dhiúltaíonn géilleadh don Anglacánachas i gcosc uileghabhálach, go praiticiúil bhí go leor cosantóirí sa Pharlaimint ag na Protastúnaigh neamhaontacha agus fuair siad díolúintí go minic, ó chuid de na dlíthe seo trí Achtanna Slánaíochta a rith go rialta: go háirithe, an tAcht Slánaíochta 1727 a d'fhuascail neamhaontaigh ó cheanglais Acht na Teiste 1673 agus san Acht Corparáide 1661, nach foláir do shealbhóirí oifige poiblí sacraimint Shuipéar an Tiarna i séipéal Anglacánach a ghlacadh.

Eisceacht a bhí in Oxbridge, áit nach raibh Protastúnaigh neamhaontacha agus Caitlicigh in ann an máithreánach (Oxford)  a ghnóthú nó céim a bhaint amach (Cambridge) go dtí 1871.

Tugadh dlíthe comhchosúla isteach in Albain maidir le hEaglais Phreispitéireach na hAlban agus in Éirinn freisin, áit a raibh péindlíthe curtha ar bun ag Eaglais na hÉireann ina bhfabhar, chun ligean don mhionlach Angla-Éireannach smacht a choinneáil ar thalamh, ar dhlí agus ar pholaitíocht, mar chuid den Chinsealacht Phrotastúnach. 

## Naisc sheachtracha
*Test Acts" — an annotation to Thomas Carlyle's "Signs of the Times"

## Tagairtí

Catagóir:Stair dlí Shasana
Catagóir:Achtanna Pharlaimint Shasana maidir le creideamh
Catagóir:1661 sa dlí
Catagóir:1673 sa dlí
Catagóir:1678 sa dlí
Catagóir:17ú haois i Sasana
Catagóir:Frith-Chaitliceachas i Sasana
Catagóir:An Chríostaíocht agus an dlí sa 17ú haois
Vicíshliocht

Is suíomh é **Vicíshliocht** (nó *Wikiquote* as Béarla) a chruinníonn agus a roinneann bailiúcháin de sleachta cáiliúla ó dhaoine, leabhair, scannáin, agus foinsí cultúrtha eile. Is tionscadal de chuid Wikimedia Foundation é, cosúil le Vicipéid, agus tá sé oscailte don phobal chun ábhar a chur leis agus a chur in eagar. Tá sé mar sprioc ag Vicíshliocht eolas a thabhairt ar smaointe, inspioráid, agus greann trí sleachta a roinnt i gcomhthéacsanna éagsúla. Tá leaganacha ilteangacha ann cé go bhfuil gá le tuilleadh rannpháirtíochta ann chun ábhar a mhéadú.

## Tagairtí

Catagóir:Láithreáin gréasáin
Catagóir:Vicipéid