open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Woody Allen

Stiúrthóir scannán agus aisteoir is ea **Woody Allen** (a rugadh mar **Allen Stewart Konigsberg** ar an 1 Nollaig, 1935). Tugtar aitheantas ar fud an domhain dá shaothar agus is iomaí caint a tharraing a shaol príobháideach. 

## Scannáin
clé|mion|217x217px|1953
Rinne Allen a chéad scannán *What’s New Pussycat* i 1965 ach ba leis an scannán *Take the Money and Run* i 1969 a thosaigh Allen ag feidhmiú mar stiúrthóir i ndáiríre. 

I 1977 a eisíodh a scannán ab iomráití fós. Scéal grá, grinn agus bróin, bhuaigh *Annie Hall* ceithre dhuais ag na hOscair an bhliain sin agus dúradh go raibh Allen tar éis meas nua a chothú ar genre an scannáin ghrinn rómánsúil.

Tá tionchar na litríochta, na fealsúnachta agus na síceolaíochta go léir le feiceáil i saothar Allen. Tá na scannáin lán le teannas gnéis go hannamh. 

Is é Nua-Eabhrac, an áit ar rugadh agus ar tógadh é (agus, dár ndóigh, áit a bhfuil cónaí fós air), atá mar phríomhinspioráid aige. Tá an spreagadh seo le feiceáil go háirithe sa scannán ómósach úd *Manhattan* (1979). 
clé|mion|177x177px|1969
Dúirt sé in agallamh gurb é a phictiúr, *Match Point* (2005), an pictiúr ab fhearr dá ndearna sé riamh. 

Cé go bhfuil aois mhaith sroichte ag Woody Allen sna 2010idí, tá sé fós gníomhach mar stiúrthóir.

## Conspóidí
Cé go dtugtar urraim fós dó mar stiúrthóir, tá roinnt drochphoiblíochta tuillte ag Allen thar na blianta chomh maith.  
clé|mion|199x199px|Soon Yi Previn agus Woody Allen, 2009
Rinneadh dochar dá ainm ag tús na nóchaidí nuair a d’fhág sé a bhean Mia Farrow ar mhaithe le Soon-Yi Previn (22 bliain d'aois ag an am), uchtleanbh Farrow ó chaidreamh eile. Thug na meáin ag an am mionsonraí graosta gnéasacha.

## Gradaim agus ainmniúcháin

## Tagairtí

Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Fuirseoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Jürgen Klinsmann

Is traenálaí peile é **Jürgen Klinsmann** (rugadh é ar an 30 Iúil, 1964 i Göppingen sa Ghearmáin) a bhí i gceannais an fhoireann náisiúnta na Gearmáine, agus Bayern München le déanaí. 

Peileadóir rathúil ab ea é chomh maith leis na clubanna AS Monaco sa Fhrainc, Inter agus Sampdoria san Iodáil, agus Tottenham Hotspur F.C. i Sasana. Bhuaigh Klinsmann Corn Sacair an Domhain leis an nGearmáin i 1990, agus Craobhchomórtas Sacair na hEorpa i 1996. D'éirigh sé as an spórt i 1998, ach tháinig sé ar ais mar thraenálaí na foirne náisiúnta ar an 26 Iúil, 2004.

## Tagairtí

Catagóir:Traenálaithe sacair
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Tottenham Hotspur Football Club

Club peile atá suite i Londain, Sasana is ea **Tottenham Hotspur Football Club**. Tá an fhoireann ag imirt sa Premier League, agus is é Staid Tottenham Hotspur a staid baile, mar atá ó 2019 anuas, nuair a leagadh an tseanstaid a bhí acu ó 1899, White Hart Lane, agus tógadh an staid nua ar an suíomh céanna ar Phríomhbhóthar Tottenham. Tugtar Spurs orthu mar leasainm, agus na Lilywhites go minic freisin mar gheall ar na geansaithe bána leo.

## An scuaid faoi láthair

## Traenálaithe

## Imreoirí móra

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil
* Martin Jol 
* Nuacht is déanaí
* Topspurs
* My Eyes Have Seen the Glory
* THEspursweb.com 
* Stair Spurs
* Glory, Glory - Stair Tottenham Hotspur 
* https://www.premierleague.com/clubs/21/Tottenham-Hotspur/overview 

Catagóir:Clubanna sacair Shasana
Göppingen

Baile i ndeisceart na Gearmáine is ea **Göppingen**. Tá sé suite ag bun Sliabh Hohenstaufen sa stát Baden-Württemberg. Tá 56,166 duine ina gcónaí sa bhaile (Iúil 2005). 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte sa Ghearmáin
Leon Trotscaí

[right|200px|thumb|Leon Trotscaí, sa bhliain [1929.]]
Ba réabhlóidí Boilséiveach agus Marxach é **Leon Trotscaí** (Rúisis: **Лев Давидович Троцкий**, Béarla: *Leon, Leo, Lev, Trotsky, Trotskii, Trotski, Trotskij* agus amanta *Trotzky*), (7 Samhain, 1879 - 21 Lúnasa, 1940). As an Úcráin dó, rugadh leis an ainm **Lev Davidovich Bronstein** é (Rúisis: **Лев Давидович Бронштейн**).  

## Réabhlóid agus cumhacht
B'iad Léinín, Trotscaí agus an páirtí Boilséiveach a ghlac an chumhacht chuige féin sa bhliain 1917 (Réabhlóid na Rúise). Bhí siad i mbun an rialtais sealadach, agus iad ag tabhairt le fios go raibh siad ag gníomhú ar mhaith leis an lucht oibre. 

Ceannaire tábhachtach ab ea é go luath in Aontas na Sovéide.  

Bhunaigh Trotscaí an tArm Dearg. 

Bhí coimhlint idir Trotscaí agus an ceannaire nua, Iósaf Stailín sna 1920idí. Mar thoradh, cuireadh an ruaig air as an rialtas ar dtús (Deireadh Fómhair 1927), agus díbríodh Trotscaí as an Rúis i mí Feabhra 1929. 
clé|mion

## Fealsúnacht
San Idirchlár, cáineann Trotscaí an seanmhodh a bhíodh, agus atá go fóill, ag na páirtithe sóisialta daonlathacha, an dóigh a mbíonn siad sásta leasuithe taobh istigh de theo- rainneacha an chórais chaipitligh a iarraidh, gan dúshlán an chórais a thabhairt. 
mion|Thug Trotsky tréimhse mhírathúil san arm, раскрашенная фотография, 1925

## Deoraíocht agus feallmharú
Nuair a díbríodh é i mí Feabhra 1929, chuaigh Trotscaí go dtí na Tuirce agus bhí cónaí air ann idir 1929-1933. 
clé|mion|1930idí
Bhí cónaí air san Fhrainc ó 1933 go dtí 1935 agus san Iorua idir 1935 agus 1937. Chuir rialtas na hIorua amach ón tír é sa bhliain 1937. 

Fuair Trotscaí cead fanacht i Meicsiceo. 

D'ionsaigh Ramón Mercader, spiaire na Rúise, é ar an 20 Lúnasa 1940, le piocóid oighir. Fuair Trotscaí bás an lá dár gcionn.

## Naisc sheachtracha
* Cartlann Béarla le téacsanna a scríobh Trotscaí

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1879
Catagóir:Básanna i 1940
Catagóir:Aindiachaithe Rúiseacha
Catagóir:Boilséivigh
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Daoine Meicsiceacha
Catagóir:Daoine Sóivéadach
Catagóir:Fir
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Polaiteoirí na Rúise
Catagóir:Réabhlóid na Rúise
Catagóir:Réabhlóidithe
Catagóir:Scríbhneoirí Giúdacha
Catagóir:Scríbhneoirí Rúiseacha
Catagóir:Staraithe
James Earl Ray

B'é **James Earl Ray** (10 Márta, 1928 – 23 Aibreán, 1998) an duine a d'fheallmharaigh Martin Luther King, gníomhaí Meiriceánach ar son chearta an duine i Memphis, Tennessee ar 4 Aibreán, 1968. D'admhaigh Ray go raibh sé ciontach. Ba mhionchoirpeach é.

Ar an 10 Márta 1969, gearradh téarma príosúin 99 bliain ar James Earl Ray as Martin Luther King a fheallmharú. Ní raibh aon cheilt ar an gciníochas ina chuid ráiteas.
clé|mion
Fuair James Earl Ray bás faoi ghlas sa bhliain 1998.

## Tagairtí

Ray, James Earl
Ray, James Earl
Ray, James Earl
Ramón Mercader

right|200px|thumb|Oifig Trotscaí, áit ar fheallmharaigh Mercader é.
Cumannaí ón Spáinn ba ea **Jaime Ramón Mercader del Río Hernández**, (7 Feabhra, 1914 – 18 Deireadh Fómhair, 1978). Gníomhaire Rúiseach ab ea é le linn Ióisiaf Stailín. Ba é Mercader a d'fheallmharaigh Leon Trotscaí, namhaid Stailín, i Meicsiceo. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Catagóir:Básanna i 1978
Catagóir:Feallmharfóirí
Tampere

Is í **Tampere** (Fionlainnis: *Tampere*, Sualainnis: *Tammerfors*) an tríú cathair is mó san Fhionlainn agus an chathair is mó sna tíortha Lochlannacha nach bhfuil suite cois farraige. Tá breis is dhá chéad míle de dhaoine ina gcónaí i dTampere, agus cúig chéad trí chiliméadar cearnach is fiche d'achar ann. Tá an chathair ag críochantaíocht leis na ceantair (*kunta*) Kangasala, Lempäälä, Nokia, Pirkkala, Vesilahti, Ylöjärvi, Orivesi, agus Ruovesi.

Tá an chathair suite idir dhá loch - Loch Näsijärvi agus Loch Pyhäjärvi. Níl ach ocht méadar déag eatarthu, agus nascann an fánsruth Tammerkoski iad dá chéile i lár na cathrach.

## Stair
100px|clé|thumb|Armas Tampere
Cosúil le Béal Feirste agus Manchain, b'é an línéadach a rinne cathair mhór de Tampere. B'é an tAlbanach Séamas Mag Fhionnlaigh, nó James Finlayson, a bhunaigh monarcha línéadaigh Finlayson i dTampere sa bhliain 1820. Mar sin, is iad an lucht oibre, an tionsclaíocht, gluaiseacht an lucht oibre agus an Sóisialachas a d'fhág a mblas ar stair na háite ar fad. Tháinig tionsclaíocht eile sna sálaí ag an línéadach, go háirithe na ceártaí innealra. Nuair a bhí an línéadach ag borradh i dTampere mar thionscadal, ba nós *Suomen Manchester* nó Manchain na Fionlainne a thabhairt ar Tampere. Rinneadh "Manse" de Manchester i gcaint na ndaoine, agus sin é an leasainm atá ar Tampere inniu féin. Chuaigh daonra na háite in airde go sciobtha i ndiaidh theacht na tionsclaíochta, agus na scológa ag tarraingt ar an gcathair ar lorg saothair ó na ceantair thuaithe ina timpeall.

Sa bhliain 1918, chuir na Sóisialaigh agus na buirgéisigh cogadh cathartha san Fhionlainn, agus b'i dTampere a cuireadh an cath ba mhó sa chogadh sin. Bhí an troid go dona in Kalevankangas, i Messukylä agus i lár na cathrach. Básaíodh cuid mhór de na Gardaí Dearga i ndiaidh na gcathanna, agus cuireadh breis is deich míle acu i mbraighdeanas.

## Oideachas
Tá dhá ollscoil ag obair i dTampere, Ollscoil Tampere (Tampereen yliopisto) agus Ollscoil Teicneolaíochta Tampere. 

Catagóir:Cathracha agus bailte san Fhionlainn
Cloigtheach

[right|250px|thumb|Cloigtheach i g[Cluain Mhic Nóis, Éire.]]
Mar is léir ón ainm féin, ba thúr do chlog a bhí sa **chloigtheach** go bunúsach. Meastar go minic gur ionaid chosanta a bhí iontu in aghaidh ionsaithe na Lochlannach, ach is léir gur beag an mhaith a bheadh ina leithéid mar chosaint. Tógadh iad de ghnáth in aice le séipéal nó mainistir, agus bhíodh an doras ar aonlíne de ghnáth le doras thar an phríomhshéipéil. Is féidir a fháil amach ar an dóigh seo cá bhfuil iarsmaí séipéil nuair nach bhfuil siad le feiceáil ar an láthair níos mó. 

In Éirinn agus in Albain atá cloigthithe le fáil, agus tógadh a bhformhór idir an 9ú agus an 12ú haois. Measadh gur tógadh iad mar thúir faire agus cosanta, go mbíodh faireoir ann chun amhrac amach do longa na Lochlannach agus rabhadh a thabhairt don phobal, agus go dteitheadh na daoine suas sa túr ansin. Ach ní léir go mbeadh aon úsáid phraiticiúil iontu mar go mbeadh sé ródheacair dréimire a tharraingt aníos tríd an doras a bhíonn tamall suas ón talamh de ghnáth, agus bheadh sé furast na daoine a mharú istigh iontu le deatach mar go raibh leagan amach ar nós simléir orthu. Meastar go raibh struchtúir adhmaid tógtha in aice leis na cloigthithe, agus fuarthas iarsmaí chuaillí le linn tochailtí a dhearbhódh é sin. Úsáideadh iad chun earraí luachmhara a stóráil agus chun daoine a ghlaoch chun aifrinn trí chloig a bhualadh.

Tá na cloigthithe idir 18 agus 40 méadar ar airde, agus is é an ceann ag Cill Mhac Dua an ceann is airde in Éirinn. Tháinig athrú ar an stíl thógála le himeacht na mblianta, cloch gharbh á úsáid ar dtús agus níos mó saoirseachta le feiceáil níos déanaí. Bíonn an doras idir dhá mhéadar agus sé mhéadar os cionn na talún, agus ní fhéadfaí dul suas ach le dréimire. Bhíodh urláir adhmaid iontu, idir dhá cheann agus ceithre cinn, agus dréimirí eatarthu. Scoilteanna caola sa bhalla a bhí sna fuinneoga. Díon cloiche a bhíodh orthu chomh maith, agus leagadh a lán acu sin le himeacht na mblianta le tintreach. Timpeall 120 cloigtheach a bhí in Éirinn, agus is fothraigh a bhformhór anois. Tá beagnach fiche cloigtheach ar fud na tíre i ndea-chuí áfach, ceann an-cháiliúil i nGleann Dá Loch, ceann i gCluain Dolcáin i mBaile Átha Cliath, agus ar Loch Éirne. Tá cloigtheach le feiceáil ar thailte na hardeaglaise ag Brechin in Albain.

Catagóir:Stair na hÉireann
Iarnród

Is é is **iarnród** ann ná ráillí iarainn a leagtar ar an talamh mar bhealach taistil do thraenacha. Tugtar *Bóthar Iarainn* (*chemin de fer*) ar an iarnród chomh maith. 
thumb|260px|Iarnród sa tSeapáin, tá ród do gheidseacht ar an taobh deas

Bíonn trasnáin faoi na ráillí chun iad a choinneáil comhthreomhar lena chéile, agus ba d'adhmaid a rinneadh iad sin ar dtús, ach úsáidtear stroighean agus cruach chomh maith. Córas éifeachtach sábháilte é de ghnáth chun daoine agus earraí a iompar idir bailte móra. Tá stáisiúin mhóra ar fud an domhain ina dtagann na hiarnróid le chéile, agus is minic go mbíonn an stáisiún traenach ina fhoirgneamh an-suntasach. 

Bhíodh ráillí á n-úsáid mar chabhair chun earraí troma a bhrú ó áit fiú in aimsir na SeanGhréige, ach ba san 18ú haois a rinneadh d'iarann iad chun trucail a bhrú nó a tharraingt le capaill i Sasana. Ba in 1804 a úsáideadh inneall gaile den chéad uair ar ráillí, agus leath an córas ar fud Shasana agus na hEorpa go mear ina dhiaidh sin. 

Bhí na hiarnróid an-tábhachtach i bhforbairt na mórchumhachtaí impiriúla, An Bhreatain, Stáit Aontaithe Mheiriceá, An Rúis, agus tíortha nach iad, mar go bhféadfaí saighdiúirí agus lón cogaidh a bhogadh go mear trasna tíre nó go calafoirt.

Catagóir:Iarnróid
Crios Kuiper

clé|250px|thumb|Crios Kuiper.
Réigiún den spás is ea **Crios Kuiper**, agus é suite thart timpeall ar an nGrian, níos faide amuigh ná Plútón, taobh istigh de scamall Oort. Tá crios Kuiper lán réadanna atá níos mó ná na liathróidí sneachta sna codanna is faide amuigh den Scamall, agus roinnt éigin acu chomh mór le Plútón féin. Níl sé as an áireamh gur réad de chuid an Chreasa seo a bhí i bPlútón féin ar dtús, nó sin é an tuairim atá ag cuid de na saineolaithe, ar a laghad. Tá an crios ainmnithe as an réalteolaí Ollannach Gerard Peter Kuiper (1905-1973).

Tá roinnt réadanna i gCrios Kuiper aitheanta cheana féin, agus ainmneacha baiste orthu. Is dócha gurb iad Sedna, Varuna agus Quaoar na cinn is aithnidiúla acu.

## Tagairtí
Scamall Oort

**Scamall Oort** nó *Scamall Öpik-Oort*: scamall de phíosaí oighir a chreidtear a bheith ag timpeallú na Gréine níos faide amach ná na pláinéid - ó fiche míle go céad míle aonad réalteolaíoch ón nGrian. Iarsma is ea an scamall seo den réaltnéal as ar fáisceadh an Ghrian agus an grianchóras i dtús ama. Ó am go ham, cuireann imtharraingt na bpláinéad nó trasnaíocht éigin eile ceann de na réadanna seo óna sheanfhithis, i gcruth is go dtéann sé ina chóiméad ócáidiúil i dtreo na Gréine. Tá an scamall seo ainmnithe as an réalteolaí Ollannach Jan Hendrik Oort. Bhí Oort ina shaineolaí ar chúrsaí Bhealach na Bó Finne, ach rinne sé staidéar ar na réaltaí scuaibe fosta, agus é ag áitiú go mbeadh cuid acu ag teacht óna leithéid sin de scamall. Tháinig an chéad smaoineamh ó Ernst Öpik, áfach, nó chomh luath leis an mbliain 1932, phostaláidigh seisean go bhféadfadh sé go raibh na cóiméid ag teacht ó scamall a bhí ag timpeallú na Gréine ar imeall an ghrianchórais. I dtús na gcaogaidí, d'athbheoigh Oort smaoineamh Öpik. I dtéarmaí na réalteolaíochta, ní mhaireann na cóiméid i bhfad, agus iad ag teacht i gcóngar na Gréine: bíonn siad á gcur óna bhfithisí, á dtreascairt in éadan na réadanna eile nó á sá isteach sa Ghrian. Murach go bhfuil soláthar seasta de chóiméid nua ann, dar le hOort, ní bheadh oiread is aon cheann fágtha againn chomh deireanach seo i ndiaidh bhreith an Ghrianchórais. Mar sin, caithfidh sé go bhfuil a leithéid de scamall ann.

Creidtear go bhfuil an scamall seo sféarúil, is é sin, go bhfuil sé ar dhéanamh na liathróide, agus é ag timpeallú na Gréine idir caoga míle agus céad míle aonad réalteolaíoch. Is ionann sin agus thart ar sholasbhliain amháin, rud a chiallaíonn go bhfuil an scamall seo suite leath an bhealaigh go dtí an chéad réalta eile. Maidir le Crios Kuiper, is fáinne de chóiméid é a chloíonn, a bheag nó a mhór, le leibhéal an éicliptigh, agus é suite taobh istigh den scamall. Is dócha nach féidir teorainn deifnídeach a aithint eatarthu, áfach.

Is féidir go bhfuil an teoiric fá dtaobh den scamall seo le cúpla craiceann a chur di go fóill, nó siúd is nach gcuireann na saineolaithe aon amhras mór sa scamall mar rud, bheir na breathnuithe réalteolaíocha le fios gur féidir go bhfuil sé suite níos gaire dúinn ná mar a shíl siad go dtí seo. Is í an eochair an réad rúndiamhrach ar cuireadh sonrú ann sa bhliain 2003, mar atá, Sedna. Sórt pláinéad beag nó astaróideach í Sedna, agus í ag timpeallú na Gréine níos faide ná Crios Kuiper, agus níos cóngaraí ná mar ba chóir, más réad de chuid Oort é dáiríre. Le míniú ceart a thabhairt ar an gcineál réad atá i gceist le Sedna, deir na saineolaithe gur féidir go bhfuil struchtúr scamall Oort curtha trí chéile ag réalt éigin a tháinig i ngaire ár ngrianchórais fadó.

## Tagairtí

Catagóir:Scamall Oort
Catagóir:Cóiméid
Catagóir:Mionphláinéid
Banna ceoil

I gceol is grúpa cheoltóirí é **banna ceoil**. Tagann racbhannaí, popbhannaí agus bannaí traidisiúnta faoin teideal seo.


Catagóir:Ceol
Sirhan B. Sirhan

Is é **Sirhan Bishara Sirhan** (rugadh 19 Márta 1944) an duine a d'fheallmharaigh an polaiteoir Meiriceánach Robert F. Kennedy ar 6 Meitheamh 1968 i Los Angeles, California. Tá Sirhan faoi ghlas fós i gCalifornia.

Sirhan B. Sirhan
Sirhan B. Sirhan
Catagóir:Daoine beo
John Wilkes Booth

Aisteoir Meiriceánach ab ea **John Wilkes Booth** (10 Bealtaine, 1838 – 26 Aibreán, 1865). B'eisean an duine a d'fheallmharaigh Abraham Lincoln, a bhí ar an séú hUachtarán déag ar na Stáit Aontaithe, ar 15 Aibreán, 1865.  

clé|mion|Feallmharú Lincoln
clé|mion|Póstaer: Bhí luaíocht $50,000 á tairiscint ag an rialtas ag an am, suim ollmhór ag an am.
Fear a bhí gafa le mianta na Cónaidhme ba ea é. Lena chois sin bhí sé gafa leis an mian a bheith cáiliúil agus an tuiscint aige go raibh rudaí tábhachtacha ina chinniúint.

Ba é an Rúnaí Cogaidh ag Lincoln, Edward Stanton,  a bhí ar thosach cadhnaíochta sa tóraíocht dhá lá dhéag ar John Wilkes Booth. Bhí luaíocht $50,000 á tairiscint aige ag an am, suim ollmhór ag an am. 

Ar an 26 Aibreán 1865, lámhachadh John Wilkes Booth.

## Naisc sheachtracha

* An mhionsraith '*Manhunt* **<nowiki/>**' de chuid Apple TV bunaithe ar an an leabhar  *Manhunt: The 12-Day Chase for Lincoln’s Killer*.

## Tagairtí

Catagóir:Feallmharfóirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1838
Catagóir:Básanna i 1865
Catagóir:Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe
Réabhlóid na Rúise 1917

Sraith d'eachtraí réabhlóideacha ab ea **Réabhlóid na Rúise 1917** a tharla sa Rúis i rith na bliana 1917. Baineadh an chumhacht den tSár ar dtús, agus cuireadh rialtas sealadach ina áit. Ina dhiaidh sin, d'éirigh na Boilséivigh, agus Vlaidímír Léinín i gceannas orthu, amach i gcoinne an rialtais shealadaigh. I ndiaidh na réabhlóide nua, phléasc cogadh cathartha amach idir na Dearga agus na Bána, agus sa deireadh, tháinig stát nua Cumannach, an tAontas Sóivéadach, ar an bhfód. Mhair an stát seo go dtí an bhliain 1991.

Bhí dhá eachtra ar leith sa réabhlóid:
* Réabhlóid na Feabhra: Réabhlóid ab ea í seo a chuir an Sár Nioclás II as cumhacht. B'eisean Impire deireanach na Rúise. De thoradh na réabhlóide seo, chuaigh rialtas sealadach nua i gceannas ar an tír, agus Alexander Kerensky ar an bpolaiteoir ba thábhachtaí ar feadh leathbhliana.
* Réabhlóid Dheireadh Fómhair: B'iad Léinín, Leon Trotscaí agus an páirtí Boilséiveach a ghlac an chumhacht chuige féin,  i mbun an rialtais sealadach, agus iad ag tabhairt le fios go raibh siad ag gníomhú ar mhaith leis an lucht oibre. I Moscó agus i gCathair Pheadair a thit na heachtraí ba mhó amach le linn na réabhlóide seo.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Tagairtí
Simón Bolívar

Bhí **Simón Bolívar** (nó **Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Palacios**),  24 Iúil 1783 - 17 Nollaig 1830, ina cheannaire réabhlóideach. Bhí ról lárnach ag Bolívar sa pholaitíocht i Meiriceá Theas sa 19ú haois, go háirithe i Veiniséala, Eacuadór, an Bholaiv, Panama agus an Cholóim.clé|mion|255x255px|Simón Bolívar, 1800

## Luathshaol
mion|clé|248x248px|Simón Bolívar, 1812
Rugadh Bolívar i gCaracas, Veiniséala ar an 24 Iúil 1783. Phós sé in 1802 ach fuair a bhean bás laistigh de bhliain agus níor phós sé arís. Bhain sé le teaghlach uasal a tháinig ar dtús as Tír na mBascach, agus rinne siad a saibhreas as mianaigh óir agus copair i Veiniséala ó 1632 i leith. Níos déanaí, bhí Bolívar ábalta an saibhreas sin a úsáid chun na cogaí réabhlóideacha i Meiriceá Theas a mhaoiniú.

Fuair Bolívar a chuid oideachais sa bhaile tar éis dá thuismitheoirí bás a fháil, agus bhí an-tionchar ag duine dá mhúinteoirí, Simon Rodriguez, ar an fhear óg.  [210px|mion|clé|Simón Bolívar, [Torontó - Ceanada]]Chuaigh Bolívar chun na Spáinne i 1799 chun bailchríoch a chur ar a chuid oideachais. Ba ann a casadh a bhean, Maria Tereza, air. Chaith sé tamall ag obair do Napoléon Bonaparte. 

## El Libertador
D'fhill Bolívar ar Veiniséala i 1807. Bhí sé páirteach sa troid in aghaidh Napoléon nuair a rinneadh rí na Spáinne de Joseph Bonaparte. D'fhógair an 'junta' i gCaracas a neamhspleáchas i 1810. Cuireadh Bolívar go Sasana ar mhisean taidhleoireachta.

I 1813 bhí Bolívar i gceannas ar ionradh míleata ar Veiniséala. Ghabh sé Mérida ar an 23 Bealtaine 1813, agus fógraíodh gurb é an Fuascailteoir (El Libertador) é. Lean cogadh a mhair sé bliana go dtí gur éirigh le Bolívar tír fheidearálach neamhspleách a chruthú darbh ainm Gran Colombia.  

Lean an troid in aghaidh na Spáinne ar feadh na mblianta eile. Saoradh Peiriú in 1824.  

Ar an 6 Lúnasa 1825 cuireadh Poblacht na Bolaive ar bun in ómós do Bolívar, agus scríobh sé bunreacht don tír nua. 

Theastaigh ó Bolívar tír mhór fheidearálach a bhunú a bheadh cosúil le Stáit Aontaithe Mheiriceá ach bhí an oiread sin easaontais ann gur fhógair sé é féin ina dheachtóir ar Gran Colombia i 1828. Lean an t-achrann ar aghaidh áfach. D'éirigh sé as oifig ar an 27 Aibreán 1830. 

Fuair Bolívar bás den eitinn ar an 17 Nollaig 1830.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1783
Catagóir:Básanna i 1830
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Náisiúnaithe
Catagóir:Polaiteoirí Bolavacha
Catagóir:Polaiteoirí Colómacha
Catagóir:Réabhlóidithe
Catagóir:Scríbhneoirí Colómacha
Catagóir:Scríbhneoirí Peiriúcha
Catagóir:Scríbhneoirí Spáinneacha
Catagóir:Uachtaráin
Catagóir:Polaiteoirí Veiniséalacha
Rabat

Príomhchathair Maracó is ea **Rabat**. Tá daonra de 1.2 milliún duine inti dar le meastúchán 
daonáirimh i 2005. Tá sí suite ar an Aigéan Atlantach ag béal abhainn Bou Regneg. Ar bhruach thall na habhann tá cathair Salé. Bhíodh sí ina calafort tábhachtach tráth ach de bharr sioltadh ní féidir leis an oiread sin longa teacht isteach anois. Tá monarchana éadaigh go flúirseach i Rabat, próiseáil bhia agus tógáil. Is ionad mór turasóireachta í chomh maith. 

## Stair
Timpeall 300 RC bunaíodh baile darbh ainm Chellah ar bhruacha na habhann, agus i 40 AD ghabh na Rómhánaigh seilbh ar an áit. Bhí coilíneacht darbh ainm Sala Colonia acu ann go dtí gur thréig siad í i 250. I 1146 rinne an rí Abd al-Mu'min daingean di agus bunáit dá chuid ionsaithe ar an Spáinn. Tugadh Ribatu I-Fath (Daingean an Bhua) ar an gcathair agus is as sin a tháinig an t-ainm atá uirthi faoi láthair. 

Rinne an rí Yaqub al-Mansur príomhchathair a impireachte de Rabat, agus chuir sé tús le tógáil an mhosc ba mhó ar domhan, ach nuair a d'éag sé cuireadh deireadh leis an obair. Tá iarsmaí an mhosc sin ina seasamh go fóill. Tháinig meath ar Rabat tar éis bhás Yaqub, agus faoi 1515 thuairisc taistealaí nach raibh ach céad teach sa bhaile. Tharla athbheochan nuair a díbríodh Múraigh ón Spáinn sa seachtú haois déag. 

Bunaíodh poblacht faoin ainm Bou Regreg i 1627. Ba iad na foghlaithe mara "Barbaracha" a bhí i mbun na poblachta, agus d'úsáid siad Rabat agus Salé mar bhunáiteanna chun ionsaithe a dhéanamh ar longa. I 1666 chuir ríshliocht Alaouite an ceantar faoina smacht nuair a aontaíodh Maracó, ach bhí na foghlaithe mara ag feidhmiú ó na calafoirt go ceann cúpla céad bliain eile. 

Rinne an Fhrainc ionradh ar Maracó i 1912 agus chuir faoina smacht í. Rinneadh príomhchathair na coilíneachta de Rabat, agus bheartaigh an rí a bhí ann nuair a bhain an tír a neamhspleáchas amach i 1956, Mohammed V, go bhfanfadh sí ina príomhchathair ar an ríocht.
mion|Cearnóg Pietri in Rabat

Catagóir:Príomhchathracha na hAfraice
Catagóir:Maracó
Preispitéireachas

mion|220x220px
[mion|293x293px|[John Alderdice|Lord John Thomas Alderdice (Baron Alderdice) in 2008]]
Is éard atá sa **Phreispitéireachas** ná cineál Protastúnachais agus foirm de rialtas eaglaise.  Tugtar Preispitéireachas ar Phrotastúnachas na hAlbain, an "Church of Scotland". Tá an Preispitéireachas an-láidir i gCúige Uladh chomh maith, agus sna Stáit Aontaithe - tugtar an Protastúnachas Soiscéalach air thall ansin.

## Diagacht
Tá na heaglaisí Preispitéireacha i measc na n-eaglaisí atá bunaithe ar mhúineadh Eoin Cailvín. Tá na Cúig *Sola* i measc phríomhphrionsabail an Phreispitéireachais .i. *[[sola scriptura]]* (an Bíobla amháin), *[[sola gratia]]* (grásta amháin), *[[soli Deo gloria]]* (an ghlóir do Dhia amháin), *[[sola fide]]* (creideamh amháin), agus *[[solo Christo]]* (i gCríost amháin).

## Stair
Sa bhliain 1572, thug John Knox reiligiún Calvin ar ais go hAlbain leis. Tugtar Preispitéireachas ar an leagan den Phrotastúnachas a thagann chun cinn in Albain ag an am.

## In Éirinn
Sa bhliain 2018, caitheadh vóta gan rannpháirtíocht iomlán san Eaglais a cheadú do lánúineacha comhghnéis agus a gclann.   D'éirigh go leor daoine as an Eaglais Phreispitéireach ag an am mar gheall ar an vóta sin agus cuireadh éadulaingt agus tiarnúlacht i leith lucht ceannais. Cuireadh smacht ar mhinistrí agus ar sheanóirí san Eaglais de bhrí go raibh malairt tuairime acu.

Sa bhliain 2022, scríobh Lord John Alderdice tuairisc, ag maígh nach raibh an Eaglais ag comhlíonadh a cuid oibleagáidí mar charthanas atá cláraithe ar dhá thaobh na teorann in Éirinn.Bhí an tuairisc curtha faoi bhráid na rialálaithe carthanas sa Tuaisceart agus sa Phoblacht araon.

Iarcheannaire Pháirtí na Comhghuaillíochta sa Tuaisceart, John Alderdice, is é a chuir an tuairisc i dtoll a chéile. Seanóir san Eaglais Phreispitéireach ab ea John Alderdice ach d'éirigh sé as in 2018 i bhfianaise na conspóide faoi lánúineacha comhghnéis.  De réir Alderdice,  "Léirítear imní mhór faoi chúrsaí smachta agus rialachais san Eaglais Phreispitéireach. Cáintear go láidir sa tuairisc cur chuige na hEaglaise Preispitéirí i dtaca leis na ceisteanna sin agus tuilleadh.   Líomhnaítear sa tuairisc go bhfuil oifigigh shinsearacha ag déanamh bulaíocht agus imeaglú ar dhaoine eile san Eaglais agus go bhfuil siad ag baint mí-úsáid as an gcumhacht atá acu."

## Gaeilge
Ba leabhar faoin gcreideamh Preispitéireach é an chéad leabhar a chlódh as Gaeilge (ní raibh cead ag Caitlicigh aon ábhar a chur i gcló ag an am).

## Féach freisin
* Reifirméisean,  Cailvíneachas, Protastúnachas Soiscéalach
 
## Tagairtí

Catagóir:Cailvíneachas
Catagóir:Preispitéireachas
Catagóir:Protastúnachas Soiscéalach
Bláthnaid Ní Chofaigh

Láithreoir teilifíse Éireannach as Ráth Cairn i nGaeltacht na Mí is ea **Bláthnaid Ní Chofaigh**, a rugadh ar an 12 Samhain 1970.

## Saol
As Conamara do shinsir Ní Chofaigh, ach aistríodh go Ráth Cairn iad i 1935 le bunú Ghaeltacht na Mí. Rugadh ise féin i Québec i gCeanada.

### Craoltóireacht
Thosaigh Bláthnaid mar láithreoir ar *[[Echo Island]]*, clár siamsaíochta do dhaoine óga ar Raidió Teilifís Éireann sna 1990idí. 

Tuairiscíodh go ndearna an file agus léitheoir Michael Davitt ciapadh ar Bhláthnaid Ní Chofaigh nuair a thosaigh sí ag obair in RTÉ mar thuairisceoir óg (bhí sí ag obair le Davitt, SBB, Rónán Mac Aodha Bhuí agus Art Ó Briain ar "Scaoil Amach an Bobailín" ag an am).  

Chuaigh sí go Teilifís na Gaeilge (TG4 an lae inniu) nuair a bunaíodh an stáisiún sin sa bhliain 1996, agus d'oibrigh sí mar láithreoir ar chláir theilifíse do pháistí. Bhí uirthi sos a thógáil amach ón láithreoireacht agus í ag súil.  Tháinig Ní Chofaigh ar ais ar an scáileán chun an clár RTÉ *[[Celebrity Farm]]* a chur i láthair, le réaltaí eile ar nós Twink (Adele King), George McMahon agus Máiréad McGuiness.

Bhí Bláthnaid ina láithreoir do RTÉ agus TG4 le haghaidh Comórtas Domhanda Samhraidh na gCluichí Oilimpeacha 2003 in Éirinn. Bhí sí ina comhláithreoir do chlár de chuid RTÉ, mar shampla *[[The Afternoon Show]]* (ó 2004). Bhí Ní Chofaigh ina ball den chlár siamsaíochta RTÉ do dhuine fásta *[[The Podge and Rodge Show]]*, agus thit sí i dtrioblóid faoi rudaí labhairthe aici ar an gclár faoi Dicky Rock. Bhí sí ina breitheamh ar *[[The All-Ireland Talent Show]].*

### Pearsanta
Faoi láthair tá Ní Chofaigh ina cónaí lena clann (cúigear) i mBaile Átha Cliath i ndeisceart na cathrach ach téann sí ar ais go minic go Ráth Chairn chun a muintir a fheiceáil. D'éag a hathair sa bhliain 2008 i Ráth Cairn. Tá a muintir fós ag cónaí i Ráth Chairn agus feictear Bláthnaid corruair sa Bhradán Feasa i Ráth Chairn.

## Féach freisin

* Michael Davitt

## Tagairtí

Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Daoine Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Aoife Ní Thuairisg

Is láithreoir teilifíse í **Aoife Ní Thuairisg**. Rugadh agus tógadh in Indreabhán í. Thosaigh sí ag obair i TG4 i 1997. Sula raibh sí ag obair in earnáil na teilifíse, bhí a gnólacht féin aici, siopa soghluaiste milseán. 

Bhain sí cáil mhór amach mar láithreoir an chláir teilifíse faisin, Paisean Faisean, ar TG4. Ach spreagadh conspóid nuair a tuairiscíodh sna meáin chumarsáide gur dhiúltaigh Ní Thuairisg leagan aerach den chlár a chur i láthair, de bharr an chreidimh reiligiúnaigh atá aici mar is Finné Iehova í.

## Naisc sheachtracha
* Agallamh le hAoife Ní Thuairisg ar Beo.ie in Aibreán 2006

## Tagairtí

Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Jimmy Johnstone

Ba imreoir sacair Albanach é **James Connolly 'Jimmy' Johnstone** (30 Meán Fómhair 1944 – 13 Márta 2006). Vótáileadh Johnstone, ar a dtugadh "Jinky", an t-imreoir ab fhearr Ceilteach riamh ag tacadóirí Celtic. Rugadh é i Viewpark, South Lanarkshire. D'imir sé a chéad chluiche le Celtic i 1963 agus bhí sé ar an bhfoireann a bhuaigh Corn na hEorpa i 1967 i gcoinne Inter, *Leoin Liospóin*.
Nicolae Ceaușescu

Bhí **Nicolae Ceaușescu** (26 Eanáir, 1918 - 25 Nollaig, 1989) ina cheannaire cumannach ar an Rómáin idir 1965 agus a bháis sa bhliain 1989. Cuireadh Ceaușescu chun bás ar Lá Nollag, 1989 tar éis Réabhlóid na Rómáine 1989.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:Básanna i 1989
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Ceannairí Cumannacha
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe
Catagóir:Polaiteoirí Rómánacha
Henrik Larsson

Is imreoir sacair idirnáisiúnta Sualannach é **Henrik Larsson**, ar a dtugtar "**Henke**" mar leasainm, (a rugadh ar an 20 Meán Fómhair, 1971 i Helsingborg, Skåne län, An tSualainn). D'imir sé le Celtic Football Club ar feadh 7 mbliana roimh bhogadh go F.C. Barcelona i 2004. D'imir sé le Helsingborgs IF ón bhliain 2006 go dtí 2009, agus chauigh sé ar iasacht go Manchester United sa bhliain 2007. Faoi láthair tá sé ag obair mar Bhanaisteoir (agus imreoir) ar an bhfoireann Sualannach, Landskrona BoIS. 

Scóráil Larsson 242 cúl do na Ceiltigh, i 315 cluiche, agus ba é an tríú scórálaí ab airde i stair an chlub i ngach comórtas. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair na Sualainne
Osama bin Laden

Ba cheannaire Ioslamach bunúsaíoch é **Usāmah bin Muhammad bin 'Awad bin Lādin**, (), nó **Osama bin Laden** agus **Usama bin Laden** mar is fearr aithne air (10 Márta 1957 - 2 Bealtaine 2011). 

## Saol
Rugadh bin Laden i Riyadh, An Araib Shádach ar 10 Márta 1957. Ba de theaghlach saibhir Sádach é agus iad de bhunús na treibhe Éimeanaí Kindah. mion|Osama bin Laden ar dheis, circa 1998|cléclé|mion|Osama bin Laden ar chlé agus Ayman al-Zawahiri 2001 Bhunaigh bin Laden an grúpa paraimíleatach al-Qaeda a raibh páirt acu i roinnt ionsaithe ar fud an domhain. An t-éacht ba mhó a rinneadar ná na h-ionsaithe sceimhlitheoireachta 9/11 i Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 2001.[mion|[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua Eabhrac:  gártha molta as slua nuair a mharaíodh Ben Laden|clé]] Bhí bin Laden agus al-Qaeda i gcoimhlint leis an Iarthar, agus na Stáit Aontaithe go háirithe, mar gheall ar an tacaíocht a dtugtar don stát Iosrael, cúpla réimse deachtóireachta sa Mheánoirthear, agus na bunáiteanna a bhí ag na Meiriceánaigh san Araib Shádach, an tír ina bhfuil na cathracha  Meice agus Medina suite.
## Feallmharú
Ar feadh i bhfad, ní raibh éinne cinnte cá raibh sé i bhfolach ach glacadh go forleathan go raibh sé in áit éigin in iarthuaisceart na Pacastáine. Ag an am ar maraíodh é bhí cónaí air in Abbottabad, cathair i dtuaisceart na tíre ní fada on bpríomhchathair, Islamabad. 

Mharaigh fórsaí Mheiriceá Bin Laden ar 2 Bealtaine  2011 sa Phacastáin.  

Foireann de SEALS de chuid Chabhlaigh Mheiriceá a mharaigh é go luath ar an 2ú lá mí Bealtaine. Mar gheall ar an difear idir chriosanna ama, ba go déanach ar an aonú lá den mhí chéanna in Washington, D.C. a d'fhógair an t-uachtarán Barack Obama bás Bin Laden. D'admhaigh al-Qaeda go raibh sé maraithe ar 6 Bealtaine.

## Féach freisin

* Ayman al-Zawahiri

## Tagairtí

Catagóir:Sceimhlitheoirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Básanna in 2011
Catagóir:Moslamaigh
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Polaiteoirí na hAraibe Sádaí
Snagcheol

[220x220px|thumb|Snagbhanna Butch [Morris and Conduction ag seinm.|alt=]]
Is cineál ceoil bunaithe i gcultúr Afrai-Mheiriceánach é an snagcheol. Bíonn rithimí láidre ag **snagcheol**, agus seinntear é le huirlisí faoi leith – an clairinéad, an sacsafón, an trumpa, na drumaí, pianó go minic. Sa chanadh, is minic a bhíonn focail gan chiall ann, mar shampla “bipití baipití bú”.  

Bíonn tobchumadh le fáil go forleathan ann. Ciallaíonn sé seo nach mbíonn an ceol réamhullmhaithe ag na seinnteoirí ach cumann siad é de réir mar a théann siad ar aghaidh (ag leanúint nósanna áirithe).  

Ceiliúrtar Lá Idirnáisiúnta an tSnagcheoil ar an 30 Aibreán gach bliain.

## Stáit Aontaithe
clé|mion|azz Five, Féile Ringkøbing Fjord 2014
Thosaigh an snagcheol i Nua-Orleans, Stáit Aontaithe Mheiriceá timpeall na 1920idí.  Bhí an-tionchar ag an gcultúr Afrai-Mheiriceánach ar an snagcheol.   Dheighil an snagcheol ina chineálacha difriúla ansin.  
Deirtear uaireanta gurb é an snagcheol "ceol clasaiceach na Stát Aontaithe" nó "an ealaín is dúchaisí de Meiriceá." 

## An snagcheol in Éirinn
Dhein údaráis an raidió, agus fiú an tAire Poist & Teileagraf iarracht cinsireacht a dhéanamh ar na cineálacha ceoil a bhí á chraoladh ar an raidió ag tréimhsí éagsúla, faoi mar a deineadh nuair a reáchtáladh feachtas i gcoinne an tsnagcheoil i rith na 1930idí. Léirítear sa chaint agus sa scríbhneoireacht ón am an bhéim a leagadh ar an gcoimhlint idir an chultúr ‘náisiúnta’ Éireannach agus an ‘eile’; i mórán de déantar ísliú céime den ‘eile’, sa chás seo cultúr an tsnagcheoil, rud a bhí primitíbheach, sean-fhaiseanta, mí-mhórálach, i gcomparáid le huaisleacht an chultúir náisiúnta.

## Féach freisin
Foclóir a bhaineann leis an snagcheol 

## Tagairtí


Catagóir:Seánraí ceoil
Austin, Texas

Is í **Austin** príomhchathair an stát Texas, i Stáit Aontaithe Mheiriceá. Tá Austin suite don cuid is mó i gContae Travis le cuid ag gobadh amach i gcontaetha Hays agus Williamson chomh maith. Tá sí suite ar bhruach na habhainn Colorado. Is í Austin an 11ú chathair is mó sa tír de réir daonra. Tugtar an t-ainm *Austinite* ar mhuintir na cathrach as Béarla, agus deirtear gurb í "Príomh-chathair Cheoil Beo an Domhain" í.

## Iompar
Brathann muintir Austin ar an gcarr le haghaidh taistil; bhí and brú tráchta is measa sa stát in Austin sa bhliain 2018. 

Soláthraíonn *Capital Metro* córas iompair phoiblí sa chathair. Déanann busanna suas an córas iompair phoiblí don chuid is mó chomh maith leis an iarnród, Capital MetroRail. Freastalaíonn Capital MetroRail ar mhórcheantar Austin i Texas, agus tá sé faoi úinéireacht ag Capital Metro. Tá líne amháin sa chóras, an Líne Dhearg, a ghabhann idir lár Austin agus Leander i mbruachbhailte thuaidh an mhórcheantair. Tá faid 51km ag an líne, chomh maith le naoi stáisiún. Sa bhliain 2021, d'úsáid 333,300 phaisinéar an líne, nó thart ar 1,400 in aghaidh an lae i rith na seachtaine.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Capital_MetroRail_Red_Line_approaching_Lakeline_Station%2C_Austin%2C_Texas..jpg/220px-Capital_MetroRail_Red_Line_approaching_Lakeline_Station%2C_Austin%2C_Texas..jpg|deas|mion| Traein de chuid na Líne Dheirge ag druidim le stáisiún Lakeline

## Naisc sheachtracha
* Cathair Austin

## Tagairtí

Catagóir:Texas
Catagóir:Cathracha in Texas
Catagóir:Príomhchathracha na SAM
Catagóir:Lárionaid daonra in Texas
Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Príomhbhailte Texas
Houston, Texas

Is í **Houston** an chathair is mó i stát Texas, Stáit Aontaithe Mheiriceá, agus an 4ú chathair is mó sa tír. Tá an chathair suite i gContae Harris, agus meastar go raibh dhá mhilliún daoine ina gcónaí sa chathair sa bhliain 2004. Is port mór í freisin, an ceann is mó sa tír agus an 6ú ceann is mó ar domhain. Tugtar an leasainm "Space City" ar Houston go minic, mar tá an Lyndon B. Johnson Space Center, ar le NASA é, suite sa chathair.

*
Catagóir:Texas
Catagóir:Cathracha in Texas
Catagóir:Lárionaid daonra in Texas
Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Cathracha is mó daonra sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Cathracha is mó achair sna Stáit Aontaithe
Catagóir:NASA
Catagóir:Príomhbhailte Texas
Dallas, Texas

Is cathair sa stát Texas i Stáit Aontaithe Mheiriceá í **Dallas**, an 3ú cathair is mó sa stát agus an 9ú cathair is mó sa tír. Tá Dallas suite i gContae Dallas, agus bhí 1.2 milliún duine ina gcónaí sa chathair sa bhliain 2004.

Bunaíodh an chathair sa bhliain 1841. 

Maidir le cúrsaí eacnamaíochta is iad na príomh-thionscail ná tionscal an pheitriliam, tionscal na teileachumarsáide, tionscal na baincéireachta agus tionscail an iompair.

Catagóir:Dallas, Texas
Catagóir:Texas
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Cathracha is mó daonra sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Cathracha bunaithe sa bhliain 1841
Catagóir:Cathracha Texas bunaithe sa bhliain 1841
Catagóir:Lárionaid daonra Texas bunaithe sa bhliain 1841
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe bunaithe sa bhliain 1841
Catagóir:Lárionaid daonra bunaithe sa bhliain 1841
Catagóir:Áiteanna bunaithe sa bhliain 1841
Catagóir:Príomhbhailte Texas
Phoenix, Arizona

[300px|clé|mion|Íomhánna, ó bharr, ó chlé go deas: [Páirc Papago le dul faoi na gréine, Baisleac Naomh Muire, Chase Tower, Spéirlíne Phoenix san oíche, Arizona Science Center, Rosson House, an t-iarnród éadrom,  Cachtas saguaro, agus na Sléibhte McDowell. ]]

Is é **Phoenix** an phríomhchathair Arizona i Stáit Aontaithe Mheiriceá. Is é freisin an 5ú cathair is mó daonra sa tír, agus an chathair is mó sa stát. Tá sí ar an bpríomhchathair stáit is mó daonra i Meiriceá agus an 3ú cathair is mó achair sa tír (tá Juneau, Alasca agus Cathair Oklahoma níos mó). Sa bhliain 2016, bhí 1,615,017 duine ina gcónaí sa chathair, agus bhí 4.3 milliíun duine san achar ardchathrach (sa bhliain 2010). Is é an phríomhchathair stáit amháin le daonra níos mó ná aon mhilliún cónaitheoirí. Tá Phoenix suite i gContae Maricopa, i lár an stáit.

## Aeráid
Tá aeráid Phoenix te agus tirim. Meán-uasteocht an lae 40.0&nbsp;°C (104.0&nbsp;°F) i mí Iúil agus meán-íosteocht na hoíche 6.1&nbsp;°C (43.0&nbsp;°F) i mí Eanáir. Is iad 50.0&nbsp;°C (122.0&nbsp;°F) an teocht is airde riamh sa chathair agus -8.3&nbsp;°C (17.0&nbsp;°F) an teocht is ísle ó thosach annálacha na haimsire.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

*
Catagóir:Achar cathrach Phoenix
Catagóir:Arizona
Catagóir:Cathracha in Arizona
Catagóir:Príomhchathracha na SAM
Catagóir:Lárionaid daonra in Arizona
Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Cathracha atá lonnaithe sa ghaineamhlach
Catagóir:Cathracha is mó daonra sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Cathracha is mó achair sna Stáit Aontaithe
An Cainneon Mór

Is cainneon domhain atá suite sa stát Arizona, Stáit Aontaithe Mheiriceá é **an Cainneon Mór** (Hóipis: Ongtupqa, Iavapais: *Wi:kaʼi:la*, Navachóis: Bidááʼ Haʼaztʼiʼ Tsékooh, Béarla: *Grand Canyon*, Spáinnis: *Gran Cañón*). Cruthaíodh an cainneon mar gheall ar ghluaiseacht na hAbhann Colorado leis na gcianta anuas. 

Tá an cainneon 446 ciliméadar ar fad, idir 0.5 ciliméadar agus 29 ciliméadar ar leithead, agus 1.6 ciliméadar ar doimhneacht. 

Catagóir:Arizona
Catagóir:An Cainneon Mór
Catagóir:Cainneoin
The Podge and Rodge Show

Clár siamsaíochta Éireannach do dhaoine fásta é **The Podge and Rodge Show** a craoladh dé Luan agus dé Máirt ar RTÉ 2. Cuireann dhá phuipéid i láthair é: Podge agus Rodge, agus is í Lucy Kennedy an "leas-láithreoir" ar an gclár. 

Is clár coiméideach é, ina ndéantar agallamh le daoine cáiliúla agus cuirtear ceisteanna drochbhéasacha orthu a chuireann náire ar na daoine faoi agallamh ó am go chéile. I measc na ndaoine a bhí ar an gclár bhí Bláthnaid Ní Chofaigh, Dicky Rock, Síle Seoige agus Keith Duffy.

I rith an chláir bíonn cluichí ar siúl leis an lucht féachana, agus bíonn Lucy Kennedy amuigh ar na sráideanna i mBaile Átha Cliath ag déanamh suirbhéanna do Phodge agus Rodge.

Thosaigh Podge agus Rodge amach ar *[[The Den]]* le Ian Dempsey sna 1990í agus chuaigh siad go *[[A Scare at Bedtime with Podge and Rodge]]* sa bhliain 1999, ach tá an sean-chlár críochnaithe inniu. Sa bhliain 2006 craoladh seó beo de chuid Podge & Rodge i Vicar Street darbh ainm *Desperate for Housewives.*

## Tagairtí

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2006
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2010
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir RTÉ
Catagóir:Cláir Cainte
Catagóir:Cláir Ghrinn
Catagóir:Cláir siamsaíochta
Rio Grande do Norte

Is stát de chuid na Brasaíle é **Rio Grande do Norte** atá suite in iarthuaisceart na tíre. Natal príomhchathair an stáit, agus is é Wilma de Faria an Gobharnóir. Tá 2,770,730 duine ina gcónaí sa stát (2000). 

Catagóir:Stáit na Brasaíle
Tenochtitlán

Ba chathair ársa sa ghleann láir i Meicsiceo í **Tenochtitlán**, príomhchathair impireacht na nAstacach. Bunaíodh í timpeall 1345. Bhí an chathair lonnaithe ar oileán i lár Loch Texcoco. Bhí idir 200,000 is 300,000 duine ina gcónaí ann nuair a tháinig na Spáinnigh faoi stiúir Hernán Cortés ar an áit i 1520. 

mion|clé|280px|Samhail - Tenochtitlán

Bhí ar na Spáinnigh teitheadh ón chathair ar an 30 Iúil 1520, an oíche ar a dtugtar *noche triste* nó oíche brónach. Tháinig siad ar ais i 1521 agus ghabh Cortés an chathair tar éis léigear 3 mhí agus ghabh sé Cuauhtémoc, ceannaire na nAstacach. Scrios na Spáinnigh an chathair is bhunaigh siad Cathair Mheicsiceo ar an áit.

## Tagairtí

Catagóir:Meicsiceo
Amstardam

Is í **Amstardam** príomhchathair agus limistéar bhardasach is mó na hÍsiltire. Tá an chathair, dárb an t-ainm "Mokum" i gcanúint Amstardama (tagtha as an teanga Giudáis), i gcúige Ollainn Thuaidh, ar bhruach na habhann Amstal agus cois an Oibh. Bunaíodh í san 12ú haois mar shráidbhaile beag iascaireachta. Dhíorthaigh ainm na cathrach ó dhamba ("dam" in Ollainnis) amháin san Amstal ón 13ú haois. Fuair an bhaile cearta cathrach timpeall ar 14ú haois agus d'fhás go ceann de na cathracha tráchtála ar fud an domhain i Ré Órga na hOllainne. Ón deireadh na 16ú haois tháinig fús na daonra ar shíntí na cathrach. Mar sin de, thógadh fáinne na canálacha, a bhfuil ar an liosta UNESCO d'oidhreacht na cruinne agus iad ina ndíol spéise amháin na cathrach. Díolaí spéise eile atá músaeim, mar Ard-mhúsaem na hÍsiltíre, Músaem Cathrach, Músaem Van Gogh, Teach Áine Fráinc, na Ballaí. Tá clú agus cáil ar Amstardam mar gheall ar na dlíthe liobrálacha atá ann maidir le drugaí agus gnéas. Tá dá ollscoilte in Amstardam agus cónaítheoirí le naisiúntaí is dífriúla sa chruinne aici. Níl Parlaimint na hÍsiltíre suite in Amstardam; tá sí suite sa Háig. 

Ar an chéad Eanáir 2012, bhí limistéar bhradasach Amstardama ina comhaireamh 790,044 cónaítheoirí. Lena ceirtleáin bhí timpeall 1.1 milliún daoine ina gcónaí in Amstardam ar feadh Lúnasa 2010 agus mar gheall ar sin, tá Amstardam i dtéarmaí daonra an chathair is mó san Ísiltír. Tá 2.3 milliún daoine ina gcónaí i Réigiún Amstardama, a n-áirítear measc nithe Almere, An Ghaoth, Sánstáit agus Puirmeirint. Tá Amstardam cathair amháin de Cathracha Teorann freisin. Roinneadh Amstardam i seacht gcodanna cathrach, a bhí roinnte i gcomharsanachtaí eile. 

## Gailearaí

Amsterdam-3152-Oude Turfmarkt-Haeuser-Hotel Europe-2008-gje.jpg|Oude Turfmarkt
Amsterdam-3130-Dam-2008-gje.jpg|Dam
Amsterdam-3134-Dam-Nationalmonument-2008-gje.jpg|Dam, Nationalmonument
Amsterdam-3166-Singel-2008-gje.jpg|Singel
Amsterdam-460-Herengracht-Beulingstraat-2010-gje.jpg|Herengracht
Amsterdam-468-Reguliersgracht-2010-gje.jpg|Reguliersgracht
Amsterdam-3162-Nieuwezijds Voorburgwal-Lokal-2008-gje.jpg|Nieuwezijds Voorburgwal
Amsterdam-3278-Brouwersgracht-2008-gje.jpg|Brouwersgracht
Amsterdam-3276-Brouwersgracht-Nooyt vol maakt-2008-gje.jpg|Brouwersgracht
Amsterdam-436-SAIL2010-2010-gje.jpg|SAIL2010


## Tagairtí

Catagóir:Cathracha san Ísiltír
Catagóir:An Ísiltír
Catagóir:Amstardam
Catagóir:Ollainn Thuaidh
An Meánoirthear

Is réigiún tíreolaíochta é **An Meánoirthear**. Is téarma ginireálta é seo, gan comhaontú faoi shainmhíniú beacht de.  

## Liosta tíortha
Is iad na tíortha atá páirteach sa réigiún seo go traidisiúnta ná:
*  Bairéin
*  An Chipir
*  An Éigipt
*  An Iaráin 
*  An Iaráic
*  Iosrael
*  An Iordáin
*  Cuáit
*  An Liobáin
*  Óman
*  Catar
*  An Araib Shádach
*  An tSiria
*  Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha
*  Poblacht Éimin
*  Stát na Palaistíne (An Bruach Thiar agus Stráice Gaza)

## Tagairtí

Meánoirthear, An
Natal

Tá níos mó ná ciall amháin le **Natal**:
* Natal, an Afraic Theas: Cúige san Afraic Theas. 
* Natal, Rio Grande do Norte: Príomhchathair stáit Rio Grande do Norte, sa Bhrasaíl.
Guáin na Fraince

Is roinn thar lear (*département d'outre-mer*, nó DOM sa Fhraincis) de chuid na Fraince í **Guáin na Fraince** (*Guyane française* sa Fhraincis, *Guyane* i gceart). Tá an tír lonnaithe i oirthuaisceart Mheiriceá Theas, idir Suranam agus an Bhrasaíl, ar an gcósta Atlantach. 

Tá 229,000 éigin duine ina gcónaí i nGuáin na Fraince (meastachán ó INSEE a rinneadh sa bhliain 2010).  Is é Cayenne an phríomhchathair.  

### Teangacha
Is í an Fhraincis teanga oifigiúil na roinne agus tá fásteanga Ghuáin na Fraince á labhairt go forleathan ann chomh maith. Thairis sin tá Béarla, Spáinnis, fásteangacha eile (cosúil leis an teanga Saamaka nó Saramacca, atá bunaithe ar an mBéarla) agus teangacha bundúchasacha Meiriceánacha cosúil leis an teanga Arawak le cloisteáil, ach is í an Fhraincis an teanga ardstádais ar fud an réigiúin.

### Rialtas
Is í Guáin na Fraince an roinn is mó atá ag an bhFrainc - ó thaobh an achair de tá sí níos mó ná aon seachtú cuid den Fhrainc Eorpach féin. I gcomparáid leis an achar seo áfach, tá an daonra an-bheag, agus duine as gach beirt ina chónaí i réigiún na príomhchathrach, Cayenne. 

Tá Guáin na Fraince á rialú ag an tionól ionadaíoch ar a dtugtar *Assemblée de Guyane*, a tháinig i gcomharbas ar chomhairle na ranna agus comhairle an réigiúin.

Tá vóta ag muintir Ghuáin na Fraince i dtoghcháin uachtaránachta na Fraince. I dtoghcháin na bliana 2017, ar an 8ú Bealtaine, vótáil 64.9%
% ar son Emmanuel Macron agus chaith 35% vóta ar son Marine Le Pen. Vótáil 41.9% de mhuintir na hoileáin sa toghchán is déanaí ach bhí 4% do na vótaí millte agus bhí 9.2% eile bán.

Cé nach bhfuil sí suite san Eoraip, is cuid den Aontas Eorpach í an chríoch seo. Tá sí le feiceáil ar nótaí an euro. 

### Geilleagar
Tá lárionad spáis Eorpach in Kourou ar an gcósta siar ó Chayenne.  Lainseáladh an chéad Ariane i 1979 ó Kourou.   Lainseáil an GSE *Giotto* i 1985 ó Kourou i chun dul i dteagmháil le cóiméad Halley.

## Féach freisin

* An Ghuáin
* Suranam

## Tagairtí

Catagóir:Meiriceá Theas
Catagóir:Réigiúin na Fraince
Ollscoil na hÉireann

**Ollscoil na hÉireann**. Ollscoil a cuireadh ar bun mar oidhre ar ollscoileanna na banríona in Éirinn. Tugtar *National University of Ireland* uirthi i mBéarla. 

Bhí an Coláiste Ollscoile i mBaile Átha Cliath bunaithe mar ollscoil Chaitliceach, agus na cinn i nGaillimh agus i gCorcaigh ina ollscoileanna banríona. Tugadh aitheantas don choláiste cliarlathais i Maigh Nuad níos déanaí mar choláiste ollscoile.

* An Coláiste Ollscoille, Baile Átha Cliath
* Coláiste na hOllscoile, Corcaigh
* Ollscoil na Gaillimhe
* Ollscoil Mhá Nuad

Tá iarmhic léinn na gcoláistí thuas ceadaithe vótáil i dtoghchán do sheanadóirí i Seanad Éireann.

!