open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eoghan Murphy

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála do Bhaile Átha Cliath Thoir Theas ón mbliain 2011 é **Eoghan Murphy** (Gaeilge: *Eoghan Ó Murchú*) (rugadh é Aibreán 1982). Tá sé ina bhall d'Fhine Gael. Roimhe sin bhí sé ina chomhairleoir de chuid Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath sna blianta 2009-2011. 

Toghadh é mar TD san Olltoghchán na hÉireann, 2011 don chéad uair. Atoghadh é san Olltoghchán 2016 agus 2020.

D'éirigh sé as mar TD in 2021 agus thosaigh sé ag obair leis an ENASCE, an Eagraíocht na Náisiún Aontaithe um Shlándáil agus Comhar san Eoraip.

Toghadh Ivana Bacik (LO) sa bhfothoghchán chun suíochán Eoghan Murphy (FG) a líonadh, sa bhliain 2021.

## Féach freisin

* Baile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016)
* Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Thoir Theas
* Polaiteoirí i gCuan Bhaile Átha Cliath Theas
* Cuan Bhaile Átha Cliath Theas

## Tagairtí

Catagóir:Cuan Bhaile Átha Cliath Theas (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath

Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Fhine Gael
Catagóir:Fir
Catagóir:Baile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016)
Catagóir:ENASCE
Nora Barnacle

Bean chéile agus bé an scríbhneora chlúitigh Éireannaigh James Joyce ab ea **Nora Barnacle**. (Márta 1884 - Aibreán 1951) Iníon báicéara as Conamara na Gaillimhe a bhí inti, a chas ar Joyce den chéad uair i mBaile Átha Cliath ar an 10 Meitheamh 1904. Bhunaigh Joyce a shárshaothar Ulysses ar an 16 Meitheamh 1904, an lá ar chuir an bheirt tús lena gcaidreamh rómánsach. Ach níor thaitin an leabhar conspóideach léi. Tharraing a gcuid litreacha gnéis follasacha aird fhorleathan, go háirithe mar d'easaontaigh Joyce le teanga gháirsiúil de ghnáth. Is minic a dhíoltar iad ar phraghsanna arda ag ceantanna. Díoladh litir earótach ó Joyce go Barnacle ag Sotheby's ar £240,800 sa bhliain 2004. 

Tá go leor suime ag an bpobal i saol Barnacle agus Joyce le chéile. Léiríodh dráma, *Nora Barnacle* le Maureen Charlton, faoina gcaidreamh sa bhliain 1980. Scríobh Brenda Maddox beathaisnéis uirthi darb ainm *Nora: A Biography of Nora Joyce*, i 1998 agus cuireadh an leabhar in oiriúint don scáileán mar scannán Éireannach, darbh ainm Nora, Pat Murphy a stiúraigh agus ba iad Susan Lynch agus Ewan McGregor na príomhcharachtair. 

## Tagairtí

Catagóir:Mná céile Scríbhneoirí
Catagóir:James Joyce
Catagóir:Daoine a rugadh i 1884
Catagóir:Básanna i 1951
Catagóir:Daoine as Gaillimh (cathair)
Gioghaigh

clé|250px|mion|Gioghaigh
Is oileán é **Gioghaigh**, gar do Bharraigh sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar. 

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Derek Keating

Ba pholaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é ** Derek Keating** (1955–2023). Bhí sé ina bhall d'Fhine Gael ó 2008 i leith.

Sheas sé san Olltoghchán 2016, ach chaill sé a shuíochán.
## Féach freisin

* Polaiteoirí i mBÁC Thiar Meán
* Baile Átha Cliath Thiar-Meán (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar-Meán
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath

Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Básanna in 2023
Phil Hogan

Is polaiteoir Éireannaché **Phil Hogan,** as Cill Chainnigh ó dhúchas. Tá sé ina bhall d'Fhine Gael.

### Aire rialtas
Bhí Hogan ina Aire Comhshaoil, Pobail agus Rialtais Áitiúil ó 2011 go dtí 2014.  D’fhógair an t-aire sa bhliain 2013 go gcuirfí tús le lonnú méadar uisce taobh amuigh de thithe in 2013, agus go ngearrfaí táillí ó 2014.  

Theip go dona ar a phlean. Dúirt Hogan i 2014 nár thuigeadar cé chomh goilliúnach gortaithe a bhí daoine faoi chiorruithe agus táillí uisce agus maoine agus ciorruithe eile déine.
clé|mion|2016

### Coimisinéir Eorpach
Bhí Hogan ina Choimisinéir Eorpach um Talmhaíocht agus Forbairt Tuaithe idir 2014 agus 2019, faoi stiúir Jean-Claude Juncker. 

Sa bhliain 2019, ceapadh mar Choimisinéir Trádála é faoi stiúir Ursula von der Leyen.
clé|mion|2017
An bhliain dár gcionn, bhí Hogan éirithe as a phost mar Choimisinéir Trádála an Aontais Eorpaigh mar gheall ar an gconspóid faoin gcuairt a thug sé ar Éirinn i Lúnasa 2020. Dúradh gur sháraigh sé treoirlínte Covid-19 an Rialtais nuair a bhí sé in Éirinn.

### Eile
In 2026, ainmníodh Hogan mar ard-stiúrthóir ar Eagraíocht Bhia agus Talmhaíochta na Náisiún Aontaithe.  Ní raibh aon duine as an Eoraip ina ard-stiúrthóir ar an eagraíocht sin le leathchéad bliain, agus ní raibh ann ach ainmniúchán, más ea, agus beidh le feiceáil cé na daoine a mbeidh Phil Hogan san iomaíocht leo.  Ní go dtí samhradh 2027 a thoghfar an té atá le teacht in áit QU Dongyu, taidhleoir proifisiúnta as an tSín, atá ina ard-stiúrthóir ó 2019-2027.

## Féach freisin

*

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Catagóir:Baill den 18ú Seanad
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Daoine beo
Michael Healy-Rae

Is Teachta Dála do Dheisceart Chiarraí é **Michael Healy-Rae**. Tá sé ina pholaiteoir neamhspleách.  

Is é an mac is óige atá ag an bpolaiteoir Jackie Healy-Rae. Bhí ríshliocht polaitiúil fágtha ina dhiaidh ag Jackie Healy-Rae le beirt dá chlann mhac, Michael Healy-Rae agus Danny Healy-Rae Sheas Michael Healy-Rae in Olltoghchán 2011 don chéad uair agus atoghadh é in 2016, 2020 agus 2024. Bhain a dheartháir Danny Healy-Rae suíochán chomh maith in Olltoghchán 2016 don chéad uair. 

Ar an 29 Eanáir 2025, ceapadh Healy-Rae ina aire stáit sa Roinn Talmhaíochta i Rialtas an 34ú Dáil.
clé|mion|2023|330x330px

### Pearsanta
Tháinig an dara cuid dá shloinne ón mbaile fearainn – Ré Chaisleach (Reacashlagh) i bparóiste Chill Garbháin – inar saolaíodh é. Bhíodh nós ann teaghlaigh áirithe a lua go sonrach lena n-áit dhúchais le hiad a aithint ó theaghlaigh den sloinne céanna a bhí coitianta sa chomharsanacht agus is as sin a tháinig an sloinne dúbailte Healy-Rae. 

## Féach freisin

* Ciarraí (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i gCiarraí
* Jackie Healy-Rae   agus Danny Healy-Rae   

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Fir
Catagóir:Ciarraí (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chiarraí
Catagóir:Teachtaí Dála neamhspleácha
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Colm Keaveney

Is polaiteoir as tuaisceart na Gaillimhe agus iarTheachta Dála do Gaillimh Thoir  é **Colm Keaveney** (a rugadh ar an 11 Eanáir 1971). Tá sé ina bhall de Fhianna Fáil.

Sheas sé san Olltoghchán 2016, ach chaill sé a shuíochán.

## Féach freisin

* Gaillimh Thoir (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i nGaillimh Thoir

## Tagairtí

Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Gaillimh Thoir (Dáilcheantar)
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Polaiteoirí as Contae na Gaillimhe
Naomh Cilian

Naomh Éireannach ba ea **Cilian** (nó **Cillian** nó **Chillenus**), a rugadh sa Mhullach i gContae an Chabháin tuairim is 640 agus cuireadh chun báis in Würzburg na Gearmáine é ar 8 Iúil 689.

## Saol
I bparóiste an Mhullaigh i gContae an Chabháin i ndeoise Chille Móire a rugadh Naomh Cillian, de réir dealraimh.  Oileadh Cilian ina mhanach agus oirníodh é ina easpag i lár na seachtú aoise. 

In éineacht le haon chompánach déag, d’fhág sé Éire (mar aon leis An Dá Aspal Déag) agus chas sé leis an bpápa sa Róimh. Le himeacht aimsire shroich sé Würzburg sa Ghearmáin, áit ar cuireadh fáilte chroíúil roimhe ag an Diúc Gozbert. Rinne sé soiscéalaíocht fud fad an cheantair  tuairim is 686.   Thugtaí aspal Thuringia agus Franconia Thoir air  (i dtuaisceart Bhaváir na Gearmáine anois). 
[clé|mion|Cilian agus Herzog Gosbertː  [Strasbourg|Straßburger Codex, timpeall 1418]]

### Finscéal
Thiontaigh taoiseach na Francóine, Gosbert, ina Chríostaí agus lean cuid mhaith dá phobal le báisteach. Dá ainneoin sin, bhí Cilian míshásta le caighdeán moráltacht chúirt an Diúic, rud a chuir sé in iúl go poiblí. 

Ach bhí Gosbert pósta le baintreach a dhearthár, Gailana. Bhí Gailana i gcoinne dlí na heaglaise agus d'ordaigh Cilian do Gosbert scaradh uaithi. Ach mar gheall air seo, shocraigh Gailana Cilian agus a chomhoibrithe  Colmán (nó Colonan nó Kolonat) agus Totnán a chur chun báis. Baineadh an ceann de na fir (b'fhéidir), timpeall 689.
clé|mion|Cilian, Colmán agus Totnán

### Tionchar
Tá deabhóid mhór do Naomh Cilian go fóill in Würzburg, áit ina bhfuil a chorp adhlactha, agus ar fud cheantar na Baváire chomh maith.

Déantar comóradh ar Naomh Cilian, Colmán agus Totnán ar 8 Iúil agus tugtar onóir dóibh mar aspail na Francóine.
clé|mion|Taisí naoimh in Würzburg inniu

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae an Chabháin
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Mairtírigh Éireannacha
Catagóir:Misinéirí
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Catagóir:Stair na Gearmáine
Thomas Pringle

Is polaiteoir Éireannach agus iarTheachta Dála do Dhún na nGall é **Thomas Pringle** () rugadh sa bhliain 1967 é. Bhíodh ina bhall de Sinn Féin ach is teachta neamhspleách anois é.

Sheas sé san Olltoghchán 2011 don chéad uair. Chaill sé a shuíochán in 2024.

## Féach freisin

* Dún na nGall (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i nDún na nGall

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Fir
Catagóir:Dún na nGall (Dáilcheantar)
Catagóir:Teachtaí Dála neamhspleácha
Hobart's Funnies

Is é **Hobart's Funnies** (Gaeilge:*Greannáin Hobart*) an leasainm a thugtar ar roinnt sainfheithiclí troda armúrtha, a díorthaíodh ó thancanna amfaibiacha, agus a d'úsáid aonaid den 79ú Rannán Armúrtha d'Arm na Breataine nó speisialtóirí ó na hInnealtóirí Ríoga le linn an Dara Cogadh Domhanda.
Bhíodar an-úsáideach ar *[[D Day|D-Day]]* (Ionradh ar an Normainn) sa bhliain 1944, agus b'iad ceann de na cúiseanna gur bhuaigh na Comhghuallaithe an cogadh i gcoinne na Naitsithe.
## Gailearaí

Image:Churchill AVRE carpet-layer with bobbin, 79th Armoured Division, March-April 1944. H37411.jpg|Churchill AVRE le "bobbin"
Image:Churchill AVRE Petard.jpg|Grianghraf gar-amhairc de mhoirtéal Petard AVRE
Image:Churchill Crocodile 02.jpg|Crogall Churchill faoi bhealach
Image:Flamethrowers in Action, August 1944 TR2313.jpg|Crogall Churchill i ngníomh
Image:Sherman tank using a Churchill 'Ark' armoured ramp carrier to climb over an escarpment, 79th Armoured Division, 13 February 1944. H35790.jpg|Úsáideann tanc Sherman Áirc Churchill chun scairp a dhreapadh le linn oiliúna
Image:The British Army in the United Kingdom 1939-45 H29043.jpg|Trasnaíonn AVRE Churchill, a bhfuil fascán air, díog ag baint úsáide as fascán a úsáideadh cheana, (1943)
Image:Centaur dozer.jpg|Ollscartaire Centaur
Image:D-7 Armoured Bulldozer.jpg|Ollscartaire armúrtha A D7
Image:Armoured Ramp Carrier 02.jpg|Áirc Mk II Churchill 
Image:Churchill VII AVRE With Fascine.jpg|AVRE Churchill le fascán ar chliabhán claon chun tosaigh ar aghaidh.
Image:M4a4 flail cfb borden 1.JPG|*Sherman Crab*
Image:M4a4 flail cfb borden 2.JPG|Sherman crab, Ontario, Ceanada.
Image:Centaur Bulldozer.jpg|Ollscartaire Centaur
Image:ChurchillDoubleOnion.jpeg|Tanc
Image:LightCarrot_tank_ww2.jpg|Tanc  
Image:The British Army in the United Kingdom 1939-45 H41966.jpg|Túirín
Image:The British Army in North-west Europe 1944-45 BU860.jpg|Churchill AVRE, 1945


Catagóir:Tancanna
Catagóir:Innealra an Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Ionradh ar an Normainn
Naomh Cathal

mion|St. Catadlo ag Virglio Mortet (2003)|cléNaomh Éireannach, a rugadh i Lios Mór, Co Phort Láirge tuaraim is 400, is ea **Naomh** **Cathal**. 

Ba cara é le Pádraig Naofa. Bhí sé i measc na mac léinn ag an ab Naomh Carthach agus d'oirnigh Naomh Pádraig é ina shagart agus níos déanaí, ina easpag. 

Chuaigh Cathal ar oilithreach go dtí an Talamh Naofa. 

Ag filleadh ar an mbaile, tháinig sé i dtír i Taranto na hIodáile, áit a fuair sé bás ar 8 Márta 480. 

Déantar comóradh air i dTaranto go dtí an lá inniu. Ceiliúrtar Lá Fhéile Cathal ar an 10 Bealtaine,

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois
Catagóir:Básanna i 685
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Catagóir:Stair na hIodáile
Newt Gingrich

Is polaiteoir, údar agus staraí Meiriceánach é **Newton Leroy "Newt" Gingrich** (a rugadh mar **Newton Leroy McPherson** ar 17 Meitheamh 1943). Iartheachta ó Georgia i dTeach Ionadaithe na Stát Aontaithe (1979-1999) é Newt Gingrich. Faoi láthair tá sé ar lorg ainmniúchán uachtaránachta an Pháirtí Phoblachtaigh i dtoghchán na bliana 2012. 
 
Rugadh agus tógadh Newt in aice le Harrisburg, Pennsylvania. D'fhreastail Gingrich ar Ollscoil Emory agus fuair sé a dhochtúireacht ó Ollscoil Tulane. Teagascóir staire agus tíreolais ag West Georgia College a bhí ann sna 1970idí. I ndiaidh cúpla iarracht gan rath, d'éirigh le Newt Gingrich suíochán a bhaint amach i dTeach Ionadaithe na Stát Aontaithe sa toghchán i Mí na Samhna 1978. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Pennsylvania
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Oifigigh rialtais
Catagóir:Pobalóirí
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Úrscéalaithe Meiriceánacha
Seán Kenny

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála do Baile Átha Cliath Thoir Thuaidh é **Seán Kenny**. Tá sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre. Is as Gaillimh dó.

Níor ghlac sé páirt san Olltoghchán 2016.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Daoine beo
Cé Maoildeirge

Glaoitear **Céanna Maoildeirge** (ainmnithe as an sméar *Maoildearg*) ar na cuanta saorga a d'úsáid na Comhghuaillithe sa Dara Cogadh Domhanda. Tarraingíodh iad trasna Muir nIocht ionas go mbeadh sé éasca tancanna agus feithiclí millteacha eile a iompar isteach ar an mórthír.

Catagóir:Innealra an Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Ionradh ar an Normainn
Hiroshima

Cathair sainithe de chuid na Seapáine is ea **Hiroshima** (広島市).  Is é is ciall le hainm na cathrach ná "Oileán Leathan".

Tá an chathair suite i ndeisceart Honshu. Príomhchathair Mhaoracht Hiroshima atá ann. 

Bhí 1,173,980 duine ina gcónaí i Hiroshima sa bhliain 2010 (daonáireamh 2010). 

## Stair
Buamáladh an chathair le linn an Dara Cogadh Domhanda ag Meiriceá. Ach ar an 6 Lúnasa 1945, baineadh feidhm as an mbuama adamhach chun  Hiroshima a scriosadh. Scaoil an t-eitleán *Enola Gay* an "Buachaill Beag".   Bhí Hiroshima an chéad chathair ar domhan a scriosadh le buama adamhach.

Mharaigh an buama timpeall 45,000-70,000 duine i nóiméad amháin. Bhásaigh a oiread eile daoine arís mar gheall ar nimhiú radaíochta. Maraíodh idir 95,000 agus 146,000 duine in iomlán le linn 1945 – tá sé deacair figiúr deimhneach a fháil.

Scaoil na Stáit Aontaithe buamaí adamhacha anuas ar dhá chathair sa tSeapáin, Hiroshima agus Nagasaki, i mí Lúnasa 1945. Ghéill an tSeapáin ar an 15 Lúnasa agus chuir sé sin deireadh leis an gcogadh.

Le linn an chomórtha sa bhliain 2015, buaileadh cloig sa chathair, d'umhlaigh na daoine i mbun paidreoireachta, agus tionóladh nóiméad ciúinis ag 8.15 ar maidin am na Seapáine. In Éirinn tá searmanas bliantúil ar an 6 Lúnasa á reáchtáil ag an bhfeachtas ar son na dí-armála núicléiche i gCearnóg Mhuirfean i mBaile Átha Cliath.

Ar 27 Bealtaine 2016, leag Uachtarán na Stát Aontaithe Barack Obama bláthfhleasc i Hiroshima. Thug sé cuairt ar an bpáirc cuimhneacháin a tóigeadh le comóradh a dhéanamh ar na daoine a bhásaigh de bharr an bhuama in éindí le Príomhaire na Seapáine Shinzo Abe.
clé|mion|333x333px|1945: Scriosadh an chathair

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Tíreolaíocht na Seapáine
Catagóir:Oibríochtaí an Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Airm núicléacha
Catagóir:Cathracha sa tSeapáin
Sudetenland

Is ceantar a bhí sa tSeicslóvaic é **Dúiche na Sudetenland** (nó an *Suidéit* mar leagan Gaeilge tagtha ón Laidin *Sudetia*). Rinne Hitler ionradh uirthi roimh thús an Dara Cogadh Domhanda chun *Lebensraumm* (Gaeilge: *spás cónaithe*) a fháil dá impireacht Naitsíoch.

## Féach freisin

* Comhaontú München, 1938

## Tagairtí

Catagóir:Oibríochtaí an Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Ionradh ar an tSeicslóvaic
Catagóir:1938
Orasaigh

Is oileán é **Orasaigh**, gar do Bharraigh sna hOileáin Siar, Comhairle nan Eilean Siar, in Albain. 

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Naomh Saidhbhín

Mairtíreach is ea **Naomh Saidhbhín** (Laidin: *Sancta Sabina*) a bhí cónaí uirthi san impire Rómhánach ag deireadh na céad aoise agus tús na dara aoise. Duine den uasaicme ba ea í - ba bhaintreach leis an Seanadóir Vailintín í agus iníon le Hearóid Mellatarius. 

Thiontaigh sí ina Críostaí trí thionchar a cara, Naomh Serapia. Cúisíodh Serapia as ucht í a bheith ina cailleach agus baineadh an ceann di. Ghabh Saidhbhín ar chorp a cara agus d'adhlacadh í an corp san uaigh a bhí ullmhaithe di ag a clann. Cúisíodh í a bheith ina Críostaí agus cuireadh chun báis í tuaraim is 125.

## Oidhreacht
D'adhradh í mar naomh. Ceiliúrtar a féile ar 29 Lúnasa. Tuaraim is 430, tógadh a corp go dtí cnoc Aibhintín na Róimhe agus adhlacadh iad i mbaislice in ómós do Saidhbhín agus Serapia. 

San lae inniu, cuirtear Sancta Sabina ag an teampall sin atá i gcúram na nDoiminiceach. 

Faightear an ainm Saidhbhín nó Sabina ag cailíní in Éirinn atá baint ag a gclann leis an ord Doiminiceach.

Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Mná
Catagóir:Naoimh Iodálacha
Leictream

[mion|clé|[Bonn (píosa miotail)|bonn, Nikephoros III Botaneiates]]
Is éard atá sa **leictream** ná meascán airgid ghil agus óir a bhíonn ar fáil go nádúrtha sa dúlra. Bíonn iarsmaí copair agus miotail eile ann chomh maith. An leictream a fhaightear sa Mhion-Áise inniu, tá sé an-saibhir in ór (70-90 %), ach, san am chéanna, ní bhíonn ach 45-55 % sna seanbhoinn Lidiacha a dtagann lucht seandálaíochta trasna orthu sna bólaí céanna. 

San tseanaois, bhítí ag déanamh soithí agus boinn airgid as an leictream, agus mhaisíodh na sean-Éigiptigh na tuamaí sna pirimidí le leictream fosta.

### Leictreachas
Seoltóir maith leictreachais é an leictream, ach ní as-san a fuair an leictreachas a ainm. Ba nós an t-ainm céanna a thabhairt ar an ómra, a bhfuil saintréithe leictreastatacha ar leith aige, agus ba as an ómra go bunúsach a d'ainmnigh na fisiceoirí an leictreachas.

## Tagairtí

Catagóir:Moneolaíocht
Catagóir:Cóimhiotail
Catagóir:Ór
Péidiatraic

Is éard is **Péidiatraic** ann ná speisialtacht leighis a bhíonn ag plé le diagnóis agus cúram a thabhairt do ghalair éagsúla a bhaineann de linbh, pháistí óga agus dhéagóirí.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Leigheas

Catagóir:Speisialtachtaí Leighis
Catagóir:Galair Páistí
Toisc riosca

Is éard is **toisc riosca** san eipidéimeolaíocht ann ná athróg a bhfuil baint aici le riosca ardaithe galair nó tinnis.

Catagóir:Leigheas
Catagóir:Eipidéimeolaíocht
Catagóir:Galair
Catagóir:Eipidéimeolaíocht Idirghabhála
Paiteolaíocht

Is éard is **Paiteolaíocht** nó ** galareolaíocht** ann ná speisialtacht leighis a bhíonn ag plé le staidéar agus diagnóis a dhéanamh ar ghalair éagsúla. 

Is staidéar eolaíochtúil atá ann ar cad as do ghalair, conas mar a fhorbraíonn siad is a dtarlaíonn dá mbarr.

## Tagairtí

Catagóir:Paiteolaíocht
Catagóir:Leigheas

Catagóir:Speisialtachtaí Leighis
Catagóir:Galair
Leigheas seanaoise

mion|clé|288x288px
Is éard is **leigheas seanaoise** nó **geiriaitric** (ón nGréigis γέρων nó *geron* a chiallaíonn *seanfhear* agus ιατρός nó *iatros* a chiallaíonn *lia*) ná staidéar ar riachtanais míochaine seandaoine agus soláthar na riachtanas sin.  Is é sin an speisialtacht leighis a bhíonn ag plé le diagnóis agus cúram a thabhairt do ghalair éagsúla a bhaineann de dhaoine atá dulta in aois. 

I dtíortha an iarthair, tá líon na seandaoine ag dul i méid ón mbliain 1990, agus leanfaidh an claonadh seo, rud a éilíonn is a éalóidh breis seirbhísí speisialta sláinte is sóisialta dóibh. 

Tá galair ar leith a chuireann isteach ar sheandaoine amháin, ach den chuid is mó fulaingíonn siad roinnt neamhord ainsealach ag an am céanna. 
mion|clé|288x288px
Mar thoradh orthu seo, buaileann míchumais a laghdaíonn a n-ábaltacht cúram a thabhairt dóibh féin sa bhaile, agus mar sin is mó ná riamh an gá le seirbhísí cosúil le 
* banaltraí ceantair, 
* cabhair sa bhaile, agus 
* béilí ar rothaí. 
Is gá lóistín institiúideach a sholáthar do sheandaoine nach féidir leo maireachtáil go neamhspleách sa bhaile. 

**Seaneolaíocht**.  Baineann geiriaitric le staidéar ar an bpróiseas aoisithe freisin, a dtugtar *seaneolaíocht* air.
mion|403x403px

## Féach Freisin

* Stróc
* Galar Parkinson

## Tagairtí

Catagóir:Leigheas
Catagóir:Speisialtachtaí Leighis
Catagóir:Galair Shean-aoise
Catagóir:Seanaois
Poncloscadh

Is éard is **poncloscadh** (nó **forloscadh** nó **loscadh**) ann ná cleachtas nó teicníc leighis chun cuid de chorp a dhó, chun cuid de a bhaint nó chun cuid de a dhúnadh. Scriosann sé roinnt fíocháin chun an fhuiliú a stopadh agus damáiste a mhaolú, fás nach rabhthas á iarraidh a bhaint, nó díobháil leighis fhéideartha eile a íoslaghdú, mar shampla ionfhabhtuithe nuair nach bhfuil antaibheathaigh ar fáil.

Bhí an cleachtas forleathan tráth chun cóireáil a dhéanamh ar chréachtaí. Sularbh ann d'antaibheathaigh bhí sé éifeachtach ar dhá bhealach éagsúil:

*Chun cosc a chur ar easfhuiliú
*Chun teascadh a dhúnadh
## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Gléasanna leighis
Catagóir:Módhanna Gearrtha
Catagóir:Stair haemaiteolaíochta
Catagóir:Cóir leighis
Catagóir:Obráidí
Catagóir:Máinliacht
Catagóir:Módhanna Diosctha
Culaith uisce

Is éard is **culaith fhliuch** (nó **culaith uisce**) ann ná culaith a chaitear san uisce le duine a choinneáil te. Cosaint theirmeach a thugann siad. Coinníonn siad teas an duine isteach trí chiseal uisce a choinneáil san ábhar atá buailte le colainn an duine, téann colainn an duine an t-uisce seo. Is as cúr-neoipréin a dhéantar iad de ghnáth. Baineann lucht surfála, tumadóirí, lucht canú agus daoine eile a bhíonn ag dul do spórtanna uisce úsáid astu. Braitheann insliú na cúr-neoipréine ar bholgáin gháis atá ceaptha san ábhar - rud a laghdaíonn seoladh an teasa tríthi. Fágann na bolgáin go mbíonn dlús íseal ann - rud a fhágann snámh áirithe ann san ábhar a chabhraíonn le lucht a n-úsáidte san uisce dóibh.

## Tagairtí

Catagóir:Fearas spóirt
Catagóir:Éadaí spóirt
Catagóir:Culaith shnámha
Catagóir:Culaith uisce
Lipeafuiscionóis chéireoide néarónach

Is éard is **lipeafuiscionóis chéireoide néarónach** (LCN) ann ná ainm ginearálta ar ghrúpa de ar a laghad ocht ngalar néarmheathlúcháin atá deighilte go géiniteach, a éiríonn as bailiú iomarcach de lipi-líocha (lipeafuiscin) i bhfíocháin na colainne. Is é Galar Batten an cineál is comónta LNC atá ann.

## Tagairtí

Catagóir:Galair Néarmheathlúcháin
Catagóir:Galair
Catagóir:Galair Ghéiniteacha
Catagóir:Galair Néareolaíocha
Catagóir:Néareolaíocht
Catagóir:Galair Bhailiú iomarcach
Catagóir:Galair lipi-líocha
Ionchlannán

Is éard is **Ionchlannán** ann ná gléas leighis a tháirgítear le dul in áit stuchtúir atá bitheolaíoch, nó le tacú le struchtúr mar é, nó le cur le stuchtúr atá ann cheana.

## Tagairtí

Catagóir:Gléasanna leighis
Catagóir:Leigheas
Catagóir:Obráidí
Catagóir:Máinliacht
Brian Stanley

Is Teachta Dála do Laois (nó Laois-Uíbh Fhailí) é **Brian Stanley** () (a rugadh ar an 12 Eanáir 1961). Bhí sé ina bhall de Sinn Féin go dtí 2024. 

Bhí Brian Stanley ina Theachta Dála ar son Shinn Féin i ndáilcheantar Laoise/Laois-Uíbh Fhailí ó 2011 go dtí 2024. Bhí sé ina chathaoirleach ar an gCoiste um Chuntais Phoiblí idir 2020-2024.

Ceapadh é ina chathaoirleach ar Choiste na gCuntas Poiblí, cúram a láimhseáil sé go stuama dar le roinnt, nuair a bhí an fiosrúchán ar bun faoi chúrsaí airgeadais in RTÉ.

Sheas Stanley mar neamhspleách in Olltogchán 2024.
clé|mion|2018

## Conspóid
D’éirigh Brian Stanley as Sinn Féin ar an 12 Deireadh Fómhair 2024, rud a a tharraing conspóid ollmhór. Cuireadh “mí-iompar tromchúiseach” i leith Stanley, dar le Mary Lou McDonald. Ach bhí sé ráite ag Stanley gur gheall le sórt “cúirt bhradach” a bhí i bhfiosrúchán Shinn Féin. Dúirt sé gur cuireadh an gearán ina aghaidh go Sinn Féin ar an 26 Iúil, an lá céanna ar cuireadh tús leis an bpróiseas ainmniúcháin do bhaill ar mhian leo seasamh san olltoghchán.

## Féach freisin

* Laois (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Daoine as Contae Laoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Laois (Dáilcheantar)
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Jonathan O'Brien

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála do Chorcaigh Thuaidh Láir é **Jonathan O'Brien** (Gaeilge: *Seánatan Ó Briain*, rugadh é i mí Nollaig 1971). Tá sé ina bhall de Sinn Féin. Tháinig sé ag barr na ballóide i gCorcaigh sa bhliain 2011. 

## Féach freisin

* Polaiteoirí i gCorcaigh Thuaidh-Lár
* Corcaigh Thuaidh-Lár (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Corcaigh Thuaidh-Lár (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí
Sandra McLellan

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála (Corcaigh Thoir (Dáilcheantar) í **Sandra McLellan** (rugadh í 1961). Tá sí ina ball de Sinn Féin. Is as Corcaigh di agus bhíodh sí mar mhéara ar Eochaill.

Níor ghlac sí páirt in Olltoghchán 2016.

## Féach freisin

* Corcaigh Thoir (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i Corcaigh Thoir

## Tagairtí

Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine beo

Catagóir:Corcaigh Thoir (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí
Catagóir:Teachtaí Dála mná
Grianstad an gheimhridh

Is éard is **grianstad an gheimhridh** ann ná an pointe nuair a thagann stad ar ghiorrú na laethanta sa gheimhreadh. "Meán geimhridh" a thugtar air freisin i dteangacha éagsúla.

Tarlaíonn grianstad an gheimhridh idir 21 agus 23 Nollaig i leathsféar thuaidh an domhain, agus idir 20 agus 23 Meitheamh sa leathsféar theas. 
[clé|mion|[Brú na Bóinne, 21-23 Nollaig, tá an tuama lán le solas, solas beannaitheach]]
Tarlaíonn grianstad an gheimhridh ar phláinéad ar bith nuair a bhíonn claonadh ais an phláinéid ag an bpointe is faide agus is féidir ón réalta a ndéanann sé fithis timpeall air.

## Féach freisin

* Grianstad
* Sí an Bhrú
* Brú na Bóinne
* Maes Howe ar Inse Orc na hAlban

thumb|Soilsiú na Domhain ag an ngrian i rith an grianstad an gheimhridh

## Tagairtí

Catagóir:Féilte
Catagóir:An Domhan
Catagóir:Séasúir
Catagóir:Grianstadanna
Niall Ó Ciosáin

Tá **an Dr Niall Ó Ciosáin** ar na scoláirí is suntasaí in Éirinn ina réimse féin. Tá iomrá leis de bharr an taighde atá déanta aige ar chúrsaí teanga, clódóireachta agus gnáthchultúir in Éirinn sa 19ú haois, agus tá rian an taighde sin le fáil anois ar shaothar staraithe eile.

Fuair sé BA ó Choláiste na Tríonóide i mBaile Átha Cliath agus PhD ó Institiúid Eorpach na hOllscoile i bhFlórans. Tá sé ina léachtóir in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh.

I measc rudaí eile, tá léargas déanta aige ar cá mhéad leabhar agus eile a bhí á bhfoilsiú i nGaeilge sa chéad chuid den 19ú haois déag agus ar úsáid an litrithe foghraíochta ag an am. Tá sé áitithe aige gur féidir litearthacht i dteanga amháin a chur chun tairbhe i dteanga eile agus gur tháinig méadú ar lucht léite na Gaeilge dá bharr roimh an Drochshaol.

Sa bhliain 2011 bhí sé ina chomhalta de chuid Lárionad Léinn Choláistí Mhuire agus Newman, Ollscoil Melbourne, rud a chuir ar a chumas taighde a dhéanamh ar théacsanna Gaeilge de chuid bhailiúchán Uí Dhomhnaill.

## Tagairtí

## Roinnt leabhar agus alt
* *Print and Popular Culture in Ireland 1750-1850*. London: Macmillan Press, 1997

* ’Language, print and the Catholic church in Ireland, 1700-1900’ in Donald McNamara (eag.), *Which Direction Ireland?*. Cambridge Scholars Press 2007, 125-38

* Print and Irish, 1570-1900: An exception among the Celtic languages?' *Radharc: A journal of Irish and Irish-American Studies 5-7* (2004-6), 73-106

* 'Old languages in a new country: publishing and reading in the Celtic languages in nineteenth-century Australia,' *Australasian Journal of Irish Studies* Vol.12

* ’Bacaigh agus Boccoughs. Fianaise ar chultúr na Gaeilge sa naoú céad déag’ in Diarmuid Ó Giolláin (eag.), *Féilscríbhinn Ghearóid Uí Chrualaoich*, Cork University Press 2012

## Féach freisin
* Nicholas M. Wolf
* Val Noone

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Taighdeoirí Éireannacha
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Tarnobrzeg

Is cathair í **Tarnobrzeg** atá suite ar abhainn Wisła in iarthar na Polainne.

Catagóir:Cathracha sa Pholainn
Drualus

Ainm coitianta é **Drualus** ar scata plandaí a fhásann mar sheadáin ar sceacha nó crainn. Baineann an duine úsáid as an lus go háirithe um Nollaig. Tá de nós i roinnt traidisiún san Iarthar go gcrochtar an lus i bhfoirgnimh agus go bpógann beirt má chasann siad ar a chéile faoina bhun (fear agus bean go traidisiúnta). Tháinig an nós seo chun cinn le linn ré na Críostaíochta agus faoi dheireadh na hochtú haoise déag bhíodh sé coitianta i measc searbhóntaí i Sasana.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Lusanna
Catagóir:An Nollaig
Catagóir:Pógadh
Catagóir:Traidisiúin an Iarthair
Catagóir:Traidisiúin
Fiaraidh

Is oileán é **Fiaraidh**, gar do Bharraigh sna hOileáin Siar,Comhairle nan Eilean Siar, in Albain. 

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Millwall

Is baile é **Millwall** atá suite sa bhuirg Tower Hamlets, Londain Thoir. 

Catagóir:London Borough of Tower Hamlets
Ceann a' Gháraidh

Is suíomh an teirminéal farantóireachta ar an taobh thiar theas an Eirisgeigh sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar é **Ceann a' Gháraidh**.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Arnamuil

Is staca farraige é **Arnamuil**, ar an cósta thiar den Miughalaigh sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar. 

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Canary Wharf

Is baile é **Canary Wharf** atá suite sa bhuirg Tower Hamlets, Londain Thoir. I ndaonáireamh na bliana 2011 fuarthas 73,390 duine ina gcónaí ann.

## Féach freisin

* Buamáil Docklands (1996)

## Tagairtí

Catagóir:London Borough of Tower Hamlets
Cruinne

mion|an chruinne ag forleathnú
Ár ndomhan, chomh maith leis an nGrianchóras, na réaltaí is na réaltraí go léir, is ea an **chruinne** (tugtar **an cosmos** nó **an mhórchruinne** freisin uirthi).  Taobh istigh den ghrianchóras, tá ár réalta, ar a dtugtar an ghrian, 8 bpláinéad-ina measc an domhan seo againne, na gealacha a théann mórthimpeall na bpláinéad, na hastaróidigh is na cóiméid. Is ball den réaltra ar a dtugtar Bealach na Bó Finne an grianchóras, agus go ginearálta is cnuasach de réaltaí atá i ngach réaltra. 

## Stair
Is í samhail chaighdeánach na cruinne ná go bhfuil sí ag forleathnú, agus reanna na cruinne ag druidim amach óna chéile. Samhlaítear gur thosaigh an leathnú ó phoncstaid fhíordhlúth de dhamhna uile na cruinne leis an Ollphléasc. 

Tugann teoiric na hOllphléisce míniú ar bhunús agus ar fhorbairt na cruinne. Ba é an réalteolaí Meiriceánach Edwin Hubble a chruthaigh sa bhliain 1929 go bhfuil an chruinne ag forleathnú. De réir a theoirice siúd, agus ó thomhas an deargaistrithe i gcásanna éagsúla reann neimhe is fad na reann céanna ón domhan, ríomhtar 10,000-20,000 milliún bliain mar aois na cruinne. 

Creidtear go bhfuil trastomhas de 93 billiún solasbhliain ag an gcruinne ar a bheag.

Tá teoiricí éagsúla ag teacht chun tosaigh, ina mholann fisiceoirí nach bhfuil ár gCruinne uathúil ach go bhfuil sí ina ceann amháin, i measc go leor eile.

## Todhchaí
clé|mion|an chruinne ag forleathnú go deo ?
Níl na réalteolaithe ar aon aigne faoi thodhchaí na cruinne. Tá moladh amháin a deir go leanfaidh sí ag forleathnú go deo, cruinne oscailte. Tá moladh eile a shamhlaíonn an chruinne iata, ionas go dtiocfaidh an forleathnú chun deiridh am éigin amach anseo agus go gcrapfaidh sí ar ais chuig an bponcstaid bhunúsach le hollchnagadh tar éis 50,000- 60,000 milliún bliain. De réir a chéile, is troime an fhianaise i bhfabhar na cruinne oscailte.

## Féach freisin

* Ollpheasc

## Tagairtí

Catagóir:Timpeallachtaí
An Chruinne
Catagóir:Áiteanna
Catagóir:Réalteolaíocht
Caisteal Chiosmuil

Is caisleán beag meánaoiseach é **Caisteal Chiosmuil**, suite i lár Bhágh a' Chaisteil, amach ó Bharraigh sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar.
Ba é baile cheann feadhna Chlann Mhic Néill é, ach anois tá sé ar léas d'Àrainneachd Eachdraidheil Alba (Béarla:*Historic Environment Scotland* ) le míle bliain. Tá sé suite i lár an chuain timpeall 100m ón chéibh (nó *laimrig* ) i mBàgh a' Chaisteil, Barraigh.
## Stair
Tógadh é sa Mheánaois bhí iomrá scríofa faiotús faoi sa 16ú haois. Is é an t-aon chaisleán meánaoiseach atá ar marthain sna hOileáin Thiar. Ciallaíonn an t-ainm *ciosamul* 'caisleán oileáin' sa Lochlainnis.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Catagóir:Caisleáin in Albain
Arkhangai

Is ceann de na 21 Cúige (Aimag) na Mongóile é **Arkhangai**, atá suite i lár na tíre. Is í Tsetserleg an phríomhchathair.

## Tíreolaíocht
Tá an aimag suite i lár na tíre, in aice le cúig aimag eile- Bulgan (oirthuaisceart), Övörkhangai (oirdheisceart), Bayankhongor (deisceart), Zavkhan (iarthar), agus Khövsgöl (iarthuaisceart). Is é Kharlagtai an sliabh is airde, le 3529m.

## Daonra
Ag 31 Nollaig 2009, bhí 89,331 daoine ina gcónaí san aimag.

## Tagairtí

Catagóir:Ballaonaid na Mongóile
Naomh Fionnbarra

[mion|573x573px|Naomh Fionnbarra, Ard-Eaglais Chríost, [Baile Átha Cliath|BÁC|clé]]Easpag Chorcaí agus ab ba ea **Fionnbarra** (550 – 25 Meán Fómhair 623, b'fhéidir). Bhunaigh sé mainistir i gCorcaigh, a d'éirigh ina lárionad mórcháiliúil léinn.

## Saol
Is dócha gur i mbaile fearainn na nGarrán (Teampall Mártan), láimh le Droichead na Bandan, a rugadh Naomh Fionnbarra sa seachtú haois. 
[clé|mion|[Guagán Barra]]
Thriall Fionnbarra leis go Loch Irce, Guagán Barra. De réir cosúlachta chaith sé seal ansin ina dhíthreabhach agus tharla eachtraí go leor dó. (Tagann ainm an áit ó Naomh Fionnbarra. Deirtear go raibh mainistir aige anseo).

Nuair a bhailigh deisceabail timpeall air, d’aistrigh sé go Corcaigh, áit ar bhunaigh sé mainistir, a bhí ina dhiaidh sin ina lárionad mórcháiliúil léinn.  Tharla eachtraí go leor dó.

## Nósanna
Tá luath lonnaíocht mainistreach i nGuagán Barra, síar ó Bhéal Átha an Ghaorthaidh luaite le Naomh Fionnbarra. Tagann na sluaite ar thurais oilithreachta gach bliain. Tá nósanna paidreoireachta  le feiscint ag Aireagal Naomh Fionnbarra i nGuagán Barra inniu.

## Naisc sheachtracha

* Finscéaltaː Naomh Fionnbarra agus Gúgán Barra (muscrai.wordpress.com, 2015)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 550
Catagóir:Básanna i 623
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Féis Bharraigh

Thosaigh **Féis Bharraigh** i 1981 chun Gaeilge na hAlban a fhobairt ar an mBarraigh agus Bhatarsaigh, Comhairle nan Eilean Siar. 

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Cambridge Heath

Is baile é **Cambridge Heath** atá suite sa bhuirg Tower Hamlets, Londain Thoir. 

Catagóir:London Borough of Tower Hamlets
An Ilchruinne

mion|an chruinne : coincheapadh
mion|an chruinne ar dheis agus an "frith-chruinne" ar chlé
Is í **an ilchruinne**, nó **an mheiteachruinne**, an tacar hipitéiseach a chuimsíonn le chéile na cruinní atá ann nó gur féidir a bheith ann (lena n-áirítear an chruinne stairiúil a bhfuil taithí againn uirthi): iomlán an spáis, an ama, an dhamhna agus an fhuinnimh, chomh maith le na dlíthe fisiciúla agus na tairisigh fhisiciúla a dhéanann cur síos orthu. 

Chum an fealsamh agus síceolaí Meiriceánach William James an téarma sa bhliain 1895. Uaireanta, tugtar cruinní comhthreomhara ar na gcruinní éagsúla laistigh den ilchruinne.

## Féach freisin

* William James

## Tagairtí

Catagóir:Téamaí an fhicsin eolaíochta
Catagóir:Meicnic chandamach
Catagóir:An Chruinne
Catagóir:Domhaneolaíocht
Meitniriam

Is é **an meitniriam** dúil cheimiceach uimhir a 109 i dtábla peiriadach na ndúl agus is í an tsiombail cheimiceach a sheasann dó ná **Mt**. Tá sé suite taobh thíos den iridiam sa tábla peiriadach, is é sin, sa naoú grúpa, ach is deacair a rá an bhfuil saintréithe ceimiceacha an mheitniriam cosúil leis an iridiam ar aon nós, nó is dúil radaighníomhach é a dtagann meath uirthi chomh luath is nach féidir mórán a fháil amach faoi iompraíocht cheimiceach na dúile. Is é an t-iseatóp is cobhsaí atá ag an meitniriam ná Mt-278, agus déanann maisuimhir an iseatóip sin gnó an mheáchain adamhaigh don mheitniriam.

Ba iad Peter Armbruster agus Gottfried Münzenberg a bhí i gceannas ar an bhfoireann in Darmstadt sa Ghearmáin, san Institiúid um Thaighde ar na hIain Throma, a ghin an chéad adamh meitniriam. An t-ainm atá ar an dúil inniu, is tagairt é do Lise Meitner, agus dheimhnigh Aontas Idirnáisiúnta na gCeimiceoirí (IUPAC) é sa bhliain 1997.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Miotail thrasdultacha
Catagóir:Dúile sintéiseacha
Catagóir:Meitniriam
Sainmheáchan

Is éard is **an sainmheáchan** ann (ar a dtugtar freisin **an t-aonadmheáchan**) ná an meáchan in aghaidh aonad toirte d'ábhar. Is é **γ** (Gáma ina litir bheag, an tríú litir san aibítir Ghréagach) an tsiombail i gcomhair an tsainmheáchain.

Úsáidtear go coitianta sainmheáchan d'uisce ar an Domhan ag 5° C ar a bhfuil an luach 62.43 lbf/ft3 nó 9807 N/m3. 

## Foirmle ghinearálta
:\gamma = \rho \, g
 
I gcás:
:γ sainmheáchan an ábhair (meáchan in aghaidh an aonaid na toirte, de ghnáth N/m3 aonad)
:ρ dlús an ábhair (aonad maise in aghaidh toirt, de ghnáth kg/m3)
:g luasghéarú de bharr domhantarraingthe (ráta athraithe treoluais, tugtha i m/s2)

Catagóir:Sreabhmheicnic
Catagóir:Ceimic Fhisiceach
Catagóir:Cainníochtaí fisiceacha
Catagóir:Sainmheáchan
Proinnsias Táiliúr

Ba pholaiteoir Éireannach é **Proinnsias Táilliúir Beannaithe** (1550-1621) a toghadh mar Mhéara Átha Cliath agus mar fheisire parlaiminte. Cuireadh cosc air a shuíochán a ghlacadh toisc é a bheith ina Chaitliceach. 

Cuireadh chun báis é i 1621 agus tugadh ómós dó mar mhairtíreach ó shin i leith. Thug an Pápa Eoin Pól II an teideal 'Beannaithe' dó sa bhliain 1992 in éineacht le hochtar mairtíreach déag Éireannacha eile.

Rugadh Proinnsias Táiliúr i Sord Cholm Cille in 1550. Ba mhangairí a chlann a bhí cónaí orthu sa cheantar ó aimsir na Normannach. Tógadh é mar Mhéara Átha Cliath i 1595. Bhí sé gníomhach mar Chaitliceach i mBaile Átha Cliath ag an am.

Tógadh an Táiliúrach ina fheisire i bParlaimint na hÉireann ach níorbh fhéidir leis a shíocháin a ghlacadh toisc mar bhí sé ina Chaitliceach. Chuireadh i bpríosúin é i 1613 agus cuireadh chun báis ann ar 29 Eanáir 1621. Cuireadh é i reilig Shéipéil Naomh Audoen. 

Bhí sé pósta agus seisear chlainne aige. Gariníon a bhean le Maighréad de Bhál Beannaithe, duine eile de na Mairtírigh Éireannacha a d'ainmnigh Eoin Pól II mar 'Beannaithe'.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1550
Catagóir:Básanna i 1621
Catagóir:Ardmhéaraí Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Fir
Catagóir:Mairtírigh Éireannacha
Cocnais

Is canúint de chuid an Bhéarla a labhraítear in oirthear Londan, Sasana í **an Chocnais**. Is í a labhraíonn pobal dúchasach an East End, Cocnaithe a thugtar orthu uaireanta. Deirtear gurb éard is fíor-Chocnaí ann ná duine a rugadh gar do na *Bow Bells*. 

## Samplaí Cocnaise

* Apples and pears - (stairs) Staighre
* Frog and toad - (road) Bóthar
* Butcher's hook - (look) Féach
* Loaf of bread - (head) Cloigeann
* Mucker - Cara (ó inimircigh Éireannacha sa 19ú haois - *mo chara*). 

## Tagairtí

Catagóir:An Béarla
Catagóir:Rím
Catagóir:Canúintí de chuid an Bhéarla
Haisiam

Is é **an haisiam** dúil cheimiceach uimhir a 108 i dtábla peiriadach na ndúl agus is í an tsiombail cheimiceach a sheasann dó ná **Hs**. Is dúil shintéiseach é, agus an comhalta is troime de ghrúpa 8 (VIII) na ndúl. Rinneadh fionnachtain na dúile seo sa bhliain 1984 in Dubna in aice le Moscó sa Rúis (an tAontas Sóivéadach san am sin). Tá sé deimhnithe go turgnamhach gur ball d'ochtú grúpa an tábla pheiriadaigh é an haisiam ó thaobh na ceimice de, nó is dual dó +8 mar staid ocsaídiúcháin díreach cosúil leis an oismiam atá suite os a chionn sa tábla peiriadach.

Tá roinnt iseatóp ag an haisiam, agus iad go léir éagobhsaí radaighníomhach. Is é an t-iseatóp úd Hs-270 an ceann is fadsaolaí acu, agus é thart ar 10 soicind ar leathré. Mar sin déanann maisuimhir an iseatóip sin gnó an mheáchain adamhaigh don haisiam. Níl mórán difríochta idir é agus Hs-269 ó thaobh na leathré de, áfach. Tá níos mó ná 100 adamh haisiam sintéisithe go nuige seo trí chomhleá - trí bhiosmat a bhombardú le núicléis mhangainéise, mar shampla. Tagann alfa-mheath ar an haisiam, ach ón taobh eile is é an haisiam is toradh d'alfa-mheath an darmstaidtiam.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Miotail thrasdultach
Catagóir:Dúile sintéiseacha
Catagóir:Haisiam
Am Baile Sear

Is oileán é **Am Baile Sear**, i ngar do Beinn na Faoghla sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar. 

## Féach freisin
* Dòmhnall Ruadh Chorùna

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Notting Hill

Is baile é **Notting Hill** atá suite in iarthar Londan. Tá sé i mBuirg Ríoga Kensington agus Chelsea. 
 
## Féach freisin
* 1958 Notting Hill círéibeacha idirchiníoch 
* Carnabhal Notting Hill 

Catagóir:Royal Borough of Kensington and Chelsea
Worcester

Cathair Sasanach is ea **Worcester**, príomhchathair de Worcestershire. Tá sí suite 48km iardheisceart ó Birmingham agus 47km tuaisceart ó Gloucester. Conaíonn 94,000 daoine sa chathair.

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Worcestershire
Liam Tuire

Agaistíneach ab ea **Liam Tuire** (**William Tirry**) a bhí gníomhach i gContae Tiobraid Árainn in aimsir Chromail. 

Le linn na Péinndlíthe, ní raibh an ord in ann feidhmiú go hoscailte in Éirinn agus fuair bráithre áirithe bás san ghéarleanúint, ina measc Liam Tuire Beannaithe.  Cuireadh chun báis é i gCluain Meala sa bhliain 1654.

## Beannaithe
Sa bhliain 1992, d'ainmnigh an Pápa Eoin Pól II Tuire i measc grúpa mairtírigh Éireannacha; tugadh an teideal 'beannaithe' orthu.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1609
Catagóir:Básanna i 1654
Catagóir:Agaistínigh
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Mairtírigh Éireannacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Chester

Is cathair Shasanach í **Chester**, atá suite i Cheshire ar an abhainn Dee, in aice leis an teorainn Breatnaise. Cónaíonn 77,040 daoine sa chathair. Fuair sí stádas cathrach i 1541.

## Stair
### Rómhánach
### An Mheánaois
### Stair Tionsclaíche
### An Aois Nua-haimseartha
## Rialtas
## Tíreolaíocht
### Aeráid
### Cúige agus Bruachbhailte
## Sainchomharthaí
## Déimeagrafaíocht
## Oideachas
## Cultúr
### Ceol
### Meáin
## Geilleagar
## Iompar
### Bóithre
### Iarnróid
### Rothaíocht
### Canálacha
### Tramanna

## Spórt

## Bailte Nasctha
Tá Chester nasctha le: 
* Sens, An Fhrainc
* Lörrach, Loerrach International, An Ghearmáin
* Senigallia, An Iodáil

## Daoine Céimiúla

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cheshire
Christopher Hitchens

Údar agus iriseoir Angla-Mheiriceánach ab ea **Christopher Eric Hitchens** (a rugadh ar 13 Aibreán 1949 i Portsmouth, Sasana agus a fuair bás ar 15 Nollaig 2011 i Houston, Texas sna Stáit Aontaithe). Scríobh sé colúin agus critic liteartha do *The Atlantic,* *Free Inquiry,* *The Nation,* *Salon,* *Slate,* *Vanity Fair*, *World Affairs,* agus d'fhoilseacháin eile sa Bhreatain agus i Meiriceá. Is minic a bhíodh Hitchens le feiceáil ar thimchuairt na seónna cainte ar an teilifís nó ag tabhairt léachtaí poiblí. Ba chomhalta de chuid na hInstitiúide Hoover é ó Mheán Fómhair na bliana 2008 i leith.
 
"Radacach" a thug Hitchens air féin agus bhí sé gníomhach i ngluaiseachtaí agus i bhfeachtais de chuid na heite clé ó bhí sé ina mhac léinn ollscoile, gí go gcuireadh sé súil ghéar ar an tsaol ón tús agus gur tháinig athrú ar a chuid smaointeoireachta de réir a chéile, go mór mhór ón mbliain 1989 i leith. "Nuachoimeádach" a tugadh air uaireanta mar gheall ar a sheasamh i bhfabhar an chogaidh san Iaráic. Is é an freagra a bhí aige air sin ná nár "choimeádach de chineál ar bith" é. Bhí sé go mór faoi thionchar na hEagnaíochta. Bhí meas mór aige ar George Orwell, Thomas Paine, agus Thomas Jefferson. Bhí leithéidí an Mháthair Treasa, Bill agus Hillary Clinton, agus Henry Kissinger cáinte aige, uaireanta go fíochmhar. Bhí an stíl dhian díospóireachta sin aige ina hábhar conspóide agus ina cúis mholta araon ag daoine éagsúla. Duine frithdhiagach a bhí ann chomh maith.

Fuair Hitchens saoránacht na Stát Aontaithe sa bhliain 2007 ar a 58ú breithlá agus mionn na saoránachta tugtha aige ar chéimeanna Chuimhneachán Jefferson in Washington, D.C., an chathair ina raibh sé ina chónaí ann le roinnt blianta. Níor éirigh sé as a shaoránacht Bhriotanach, áfach.

Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Básanna in 2011
Maighréad de Bhál

Mairtíreach Éireannach ab ea **Maighréad de Bhál** (nó **Margaret Ball**). Thug an Pápa Eoin Pól II an teideal 'Beannaithe' di sa bhliain 1992, in éineacht le hochtar mairtíreach déag Éireannacha eile.

In aimsir an Reifirméisin, chuir de Bhál scoil ar bun. Thug sí cúnamh do shagairt Chaitliceacha a bhí faoi cheilt ó na húdaráis.

## Saol
Rugadh Maighréad Nic Fheorais (nó Margaret Bermingham) i gContae na Mí sa bhliain 1515, de bhunús Sasanach. 

Phós sí Parthalán de Bhál (nó Bartholomew Ball), bardasach ag an am agus bhí airgead ag a dhream. Toghadh Parthalán i  1553 mar Mhéara Átha Cliath, le Maighréad bean an Ardmhéara.

Rugadh deichniúr clainne di.
clé|mion|ó Pharóise Whitehall
Toghadh an mac ba shine aici, Walter, mar Mhéara Átha Cliath  i 1580 go 1581. D'iompaigh Walter ina Phrotastúnach ach d'fhan Maighréad mar Chaitliceach.  D'éirigh eatarthu mar gheall ar an reiligiún mar sin.

Bhí an banríon, Eilís I Shasana, ag tacú go hiomlán le Walter. Chaith Walter a mháthair féin i bpríosún, i gCaisleán Bhaile Átha Cliath sa bhliain 1580. 

Toghadh mac eile, Nicholas, mar Mhéara Átha Cliath i 1582. Caitliceach ba ea é ach d'fhan Walter níos cumhachtaí agus d'fhan Maighréad faoi ghlas i ndoinsiún. Bhásaigh Maighréad sa Chaisleán sa bhliain 1584, in aois 69 di.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1515
Catagóir:Básanna i 1584
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Mairtírigh Éireannacha
Catagóir:Mná Éireannacha
George Eliot

Scríbhneoir Sasanach ab ea **Mary Anne Evans** (22 Samhain 1819 – 22 Nollaig 1880) a scríobh a cuid leabhar faoin ainm cleite **George Eliot**. Rugadh i Nuneaton, Warwickshire í.
clé|thumb|George Eliot, ca.1865

## Saothair
I measc saothair George Eliot tá:
* *[[Adam Bede]]* (1859)
* *[[Silas Marner]]* (1861)
* *[[Middlemarch]]* (1871–72)

Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1819
Catagóir:Básanna i 1880
Padua

Is cathair é **Padua** san Iodáil. Tá breis is 214,125 daoine ina gcónaí ann.

Catagóir:Cathracha
Catagóir:An Iodáil