open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ciste Bonneagar, Aeráide agus Nádúir

mion
Ciste infheistíochta stáit de chuid Rialtas na hÉireann is ea an **Ciste Bonneagar, Aeráide agus Nádúir** (). Fógraíodh an Ciste ar 10 Deireadh Fómhair 2023. Cuirfidh an Rialtas €2 bhilliún sa Chiste gach bliain le linn 2023-2031. Cúlchiste fritimthriallach don chaiteachas caipitiúil atá beartaithe.

Is i an Ghníomhaireacht Bainistíochta an Chisteáin Náisiúnta a bhainistíonn an Ciste.

## Féach freisin

* Future Ireland Fund
* Gníomhaireacht Bainistíochta an Chisteáin Náisiúnta
* Caiteachas caipitiúil
* Athrú aeráide in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Cistí infheistíochtaí
Catagóir:Rialtas na hÉireann
Catagóir:Aeráid na hÉireann
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Eacnamaíocht na hÉireann
Catagóir:GBCN
Dàin do Eimhir

Seicheamh de shé dhán is ea Dàin do Eimhir a scríobh Somhairle MacGill-Eain i nGaeilge na hAlban.  Measadh gur sárshaothar litríochta MhicGill-Eain é, pléann na dánta le téamaí fite fuaite den ghrá rómánsúil, den tírdhreach, den stair, agus de Chogadh Cathartha na Spáinne, agus tá siad i measc na saothar is tábhachtaí dár scríobhadh riamh i litríocht Ghaeilge na hAlban.

Sa bhliain 1943, foilsíodh ocht gcinn is daichead de na dánta i leabhar  MhicGill-Eain 'Dàin do Eimhir agus Dàin Eile', agus bhí sé cinn is tríocha san áireamh i leagan Béarla i 1971 a d'aistrigh Iain Mac a' Ghobhainn. D’iarr MacGill-Eain ar a fhoilsitheoir an dáréag eile a scrios, ach tháinig aon cheann déag díobh slán agus foilsíodh iad in 2002 in eagrán anótáilte a chuir Crìsdean MacIlleBhàin in eagar.

## Cúlra
Mar gheall ar a chreideamh láidir sóisialach, bhí Somhairle MacGill-Eain ag iarraidh troid in Arm Poblachtach na Spáinne le linn Chogadh Cathartha na Spáinne, ach chuir cúinsí teaghlaigh cosc air. I 1937, bhuail MacGill-Eain, a bhí ag obair ansin mar mhúinteoir Béarla in Àrd-sgoil Phort Rìgh, le Nessa O'Shea agus thit sé i ngrá le Nessa O'Shea, Éireannach ar chreid sé go raibh baint rómánsach aige le cara; Ní dheachaigh MacGill-Eain chuici agus phós sí duine eile ina dhiaidh sin. &#x200A;Spreag sí an dán 'An Roghainn' (Dàin do Eimhir XXII) ina roghnaíonn an scéalaí idir leas grá agus dul ag troid sa Spáinn. Níos déanaí chuaigh sé chun múineadh ar Mhuile, áit ar chuir an léirscrios ó Fhuadach na nGael sa naoú haoise déag—inar dhíbríodh mórán de chlann MhicGill-Eain—an-tionchar air. Dúirt MacGill-Eain ina dhiaidh sin **'  Cuireadh síos ar an tréimhse seo dá shaol mar "**'", mar gur scríobhadh 'timthriall Eimhir' agus 'An Cuilthionn' dá bharr. &#x200A;Scríobh sé an chuid is mó den fhilíocht a dhéanfadh 'Dáin do Eimhir' agus é ag múineadh in Ardscoil Boroughmuir i nDùn Èideann, agus in Hawick idir 1939 agus 1941.

## Tagairtí

Catagóir:Dánta i nGaeilge na hAlban
Catagóir:Timthriallta amhrán
Catagóir:Litríocht siombalaíoch
An Saighdeoir (astralaíocht)

mion
Ní hionann comhartha astralaíoch an tSaighdeora a nglacann an Domhan Thiar leis agus an réaltbhuíon réalteolaíoch is an comhartha astralaíoch Hiondúch atá ar aon ainm leis. Tá an chéad cheann ar an stoidiaca trópaiceach (22 Samhain 22 - 21 Nollaig) agus tá an dara ceann ar an stoidiaca réaltach (18 Nollaig - 18 Eanáir).

De réir cosmeolaíochtaí áirithe, tá baint éigin ag an Saighdeoir le dúil chlasaiceach na Tine, agus mar sin de aithnítear mar chomhartha na tine é (mar aon leis an Reithe agus an Leon). Tá an Saighdeoir freisin ar cheann de na ceithre chomhartha inathraithe (i dteannta an Chúpla, na Maighdine agus na nIasc). Is é Iúpatar is pláinéad ceannasach leis, agus is é an Cúpla is frithchomhartha polach leis. Is é an Saighdeoir áitreabh Iúpatair.

Baineann gach comhartha astralaíoch le roinn éigin an choirp, agus tuigtear an roinn sin mar ionad a chumhachta. Rialaíonn an Saighdeoir na corróga agus na ceathrúna.

Is é an ceinteár nó an boghdóir a úsáidtear mar shiombail an tSaighdeora is.

## Féach freisin

* An Saighdeoir (réaltbhuíon)

## Tagairtí

Catagóir:Astralaíocht
Catagóir:Stoidiaca
Speictreascópacht infridhearg

mion| Is speictriméadar infheicthe agus infridhearg é an OVIRS a bhí ar an  spásárthach OSIRIS-REx
Is éard is **speictreascópacht infridhearg** (**speictreascópacht ID** nó **speictreascópacht chreathúil**)  ann ná idirghníomhú na radaíochta infridhearg le damhna a thomhas trí ionsú, astú nó frithchaitheamh.
Tá speictriméadracht ionsúcháin infridheirg ina teicníc a bhaineann le hionsú na radaíochta infridheirge. Is teicníc mhéarlorgaireachta í, mar tá beagnach
speictriméadracht ionsúcháin ar leith ag gach comhdhúil. Mar gheall air seo, tá ID go háirithe úsáideach do shainaithint na substaintí, mar shampla, úsáidtear é chun staidéar a dhéanamh ar shubstaintí ceimiceacha nó ar fheidhmghrúpaí i bhfoirmeacha soladacha, leachtacha nó gásacha agus iad a aithint. Is féidir é a úsáid chun ábhair nua a thréithriú nó samplaí aitheanta agus anaithnid a aithint agus a fhíorú. Déantar modh nó teicníc na  leictreonspeictreascópachta infridheirge le hionstraim ar a dtugtar **speictriméadar infridhearg** (nó speictreafótaiméadar) a tháirgeann **speictream infridhearg**. Is féidir speictream IR a léirshamhlú i ngraf d’ ionsúiteacht solais **infridheirg** (nó tarchurais ) ar an ais ingearach vs. minicíocht, tonnuimhir nó tonnfhad ar an ais chothrománach. Is ceintiméadair dheilíneacha iad aonaid thipiciúla den tonnuimhir a úsáidtear i speictrim ID, leis an tsiombail cm −1 . Tugtar aonaid de thonnfhad ID go coitianta i micriméadair (ar a dtugtaí "miocróin"), siombail μm, a bhaineann leis an tonnuimhir ar bhealach deilíneach. Gnáth uirlis saotharlainne a úsáideann an teicníc seo is ea speictriméadar infridhearg trasfhoirmithe Fourier (SITF). Tá ID déthoiseach indéanta freisin mar a phléitear thíos .D

De ghnáth roinntear an chuid infridhearg den speictream leictreamaighnéadach i dtrí réigiún; an infridhearg gar-, lár- agus cian-infridhearg, a ainmnítear as a gcaidreamh leis an speictream infheicthe. Is féidir leis an ngar-ID ardfhuinnimh, thart ar 14,000 -4,000 cm−1 (0.7-2.5 μm tonnfhad) forthon nó comhmhóid de chreathadh móilíneacha a spreagadh. Úsáidtear an lár-infridhearg, thart ar 4,000-400 cm−1 (2.5 -25 μm) go ginearálta chun staidéar a dhéanamh ar na creathanna bunúsacha agus ar an struchtúr rothlach-chreathach gaolmhar. Tá fuinneamh íseal ag an gcianinfridhearg, thart ar 400 -10 cm−1 (25 -1,000 μm) agus féadfar é a úsáid le haghaidh na speictreascópachta rothlaí agus na gcreathanna minicíochta ísle. Meastar gur réigiún  teiriheirts é an réigiún ó 2–130 cm−1, ar theorainn an réigiúin mhicreathonnta, agus féadfaidh sé creathadh idirmhóilíneach a thástáil. Is coinbhinsiúin iad ainmneacha agus aicmithe na bhfo-réigiún seo, agus níl siad ach bunaithe go garbh ar na hairíonna móilíneacha nó leictreamaighnéadacha coibhneasta.

## Tagairtí
Ionsaithe ar Mumbai, 2008

Ar an 26 Samhain 2008 thug deichniúr sceimhlitheoirí Pacastánacha ruathar faoi dheich láthair dhifriúla ar fud chathair Mumbai san India. Maraíodh tuairim is 175 duine i rith an tsléachta.
clé|mion|na hionsaithe
clé|mion|Na póilíní in aice leis an Taj Mahal Palace ar 30 Samhain, ceithre lá níos déanaí, agus an chathair fós lán le teannas
clé|mion|bigil faoi sholas coinnle ar 3 Nollaig 2008

### Imeachtaí
Míleataigh armtha  - nó sceimhlitheoirí Ioslamacha - de chuid an Lashkar-e-Taiba sa Phacastáin a rinne na hionsaithe. Shéan Rialtas na Pacastáine go raibh aon chomhpháirt aige sna ruathair.  

Bhí an t-óstán Taj Mahal Palace  faoi léigear ar feadh tréimhse ceithre lá.   Ní raibh fórsaí slándála na cathrach inniúil ar ionsaithe den saghas seo a smachtú. Bhí orthu fanacht go dtiocfadh fórsaí ó New Delhi i gcabhair orthu. Bhí lucht an óstáin fágtha ar a gconlán féin le linn an ama seo. Bhí dhá aicme go hiomlán difriúil le fáil sna hóstáin galánta ...na déithe beaga agus peataí turasóirí as an Iarthar a bhí ina n-aíonna ann agus an chosmhuintir a bhí ag lútáil orthu. Maraíodh tuairim is 31 duine san óstán.  

### Faisnéis
Craoladh clár faisnéise *Surviving Mumbai* in 2009.

Tháinig scannán aicsin amach in 2019, *Hotel Mumbai*.

## Féach freisin

* :Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha

## Tagairtí

Catagóir:Mumbai
Catagóir:Stair na hIndia
Catagóir:2008
Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Cúcabarra sluasaidghobach

Is cruidín crainn dúdhonn é an **[[cúcabarra]] sluasaidghobach** (*Dacelo rex*) atá thart ar 33cm (13 orlach) i bhfad agus a bhfuil gob trom gearr leathan air nach bhfuil a mhacasamhail le fáil ar aon chruidín eile. Tá ceann dorcha le stríoc ruadhonn taobh thiar dá súile agus tá clár éadain an éin níos éadroime le dath dearg air. Tosaíonn stríoc beag oráiste atá an-fheiceálach ag súile an éin agus críochnaíonn sé ag a chluasa. Tá a scornach bhán agus tá coiléar muinéil agus íochtar ruadhonn air. geadán gléghorm, imreasc donn, gob donn-dubh(is minic cuma dhonn a bheith ar an ghob iomlán de bharr cré) le mandabal níos éadroime agus cosa éadroma air.  

Tá cuma an-chosúil le chéile ar an dá ghnéas ach is féidir brath ar dhath an eireabaill chun idirdhealú a dhéanamh orthu. Tá eireaball gorm dorcha ar an fhireannach agus ceann ruadhonn ar an bhaineannach. Tá cuma bhaineannach ar chlúmh an éin óig le cleití a bhfuil pátrún gainne orthu.

## Rangú
Is é an t-éaneolaí Briotanach Richard Bowdler a rinne an chéad chur síos ar an speiceas seo sa  bhliain 1880 agus rangaigh sé sa ghéineas mhonaitíopach *Clytoceyx* inar fhan sé ina specieas aonarach go dtí an bhliain 2017 é. Ceapadh gurb é an cúcabarra sluasaidghobach an t-aon ionadaí den ghéineas *Clytoceyx* sular léirigh staidéar filighiniteach móilíneach a foilsíodh in 2017 gur speiceas deirféar é leis an chúcabarra bhreac  laistigh den ghéineas *Dacelo*. D'athrangaigh an Chomhdháil Éaneolaíoch Idirnáisiúnta é sa ghéineas *Dacelo* in 2023 agus is comhchiallach é *Clytoceyx* de *Dacelo* ó shin i leith.

## Tacsanomaíocht
Is éan eindéimeach de bhunadh na Nua-Ghuine é an cúcabarra sluasaidghobach. Ní aithnítear aon fhospeicis toisc go bhfuil na difríochtaí clúimh idir an dá chine *imperator* agus *septentrionalis* an-bheag. Faightear an t-éan seo i gcoillte cnoic de ghnáth ach tá taifid den éan seo ó leibhéal na mara suas go hairde 2400m (7850tr). Faigheann an cúcabarra sluasaidghobach a chuid bia i láib nó i dtalamh tais. Péist talún, seilidí, ciaróga, laghairteanna agus feithidí is mó atá i gceist le réim bia an éin seo. Tá sé neamhfheiceálach agus ní minic a fheictear é. Tá seans maith ann gur ainmhí leath-chlapsholais é an cúcabarra sluasaidghobach.

## Caomhantas
Éan forleathan ach neamhchoitianta is ea an cúcabarra sluasaidghobach atá le fáil i gcuid mhaith den Nua-Ghuine agus meastar an t-éan seo a bheith ina speiceas is lú imní dar le Liosta Dearg de Speicis faoi Bhagairt an Aontais Idirnáisiúnta do Chaomhnú an Dúlra toisc nach bhfuil aon shainbhagairt aithnithe.

## Tagairtí
Jeffrey Dahmer

clé|mion
Sraithmharfóir, péidifileach, éigneoir, agus canablach ba ea Jeffrey Dahmer as Milwaukee sna Stáit Aontaithe (21 Bealtaine 1960 - 28 Samhain 1994). Bhí meabhairghalar air chomh maith, ... scitsifréine agus neamhord pearsantachta imeallach.

Ar 28 Samhain 1994, agus Dahmer sa phríosún, buaileadh é go brúidiúil agus dúnmharaíodh é.

## Féach freisin

* Ted Bundy
* Sraithmharfóir

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Básanna i 1994
Catagóir:Ciontóirí gnéis Meiriceánacha
Catagóir:Daoine dúnmharaithe
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Dúnmharfóirí srathacha
Catagóir:Fir aeracha
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Péidifiligh
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
Chantelle Cameron

Is dornálaí í **Chantelle Cameron** as Sasana (a rugadh ar ). Bhí 18 dtroid ghairmiúla buaite aici gan aon cheann caillte, roimh 25 Samhain 2023. 

Chaill Katie Taylor in aghaidh an tSasanaigh, Chantelle Cameron, i mí Bealtaine 2023, an chéad uair a tharla sé sin ina saol mar dhornálaí gairmiúil (roimhe sin, bhí 22 troid as a chéile buaite aici). Bhí ráflaí ag dul thart ag an am go raibh gortú ag cur as di. Ach bhí Cameron thar a bheith diongbháilte san fháinne ag an am céanna.

Chas Taylor arís le Cameron sa 3Arena, BÁC ar 25 Samhain 2023.  Chaill Cameron na criosanna uilig a bhí aici. Bhí Cameron 32 agus Taylor 37 bliana d’aois ag an am.

## Féach freisin

* Katie Taylor

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1991
Catagóir:Dornálaithe
Catagóir:Daoine beo
Idir an leac agus an losaid

Is nath Gaeilge é **Idir an leac agus an losaid** a chiallaíonn teip ar uair na cinniúna.

Iompraítear taos aráin ón losaid go dtí an leac lena bhácáil. Má thiteann an taos ansin is féidir a rá gur theip ar an mbácáil ar uair na cinniúna.

Leac cloiche a d'úsáidtí chun an t-arán a bhácáil in uireasa gridill iarainn. B'é an t-arán coirce an t-arán ba choitianta a d'íostaí fadó in Éirinn, arán tanaí a d'ullmhaítí ar ghrideall gan gabháil, bainne nó sóid.

Bhíodh slí eile leis chun bácáil a dhéanamh gan leac ar thribhéid. Bhíodh leac cothrom mar chuid den tinteán freisin i roinnt tithe agus lastaí spóirseach tine air le speatháin aitinne. Nuair a bheadh go leor sméaróidí dearga ann scuabtaí iad agus an luaithreach ar leataobh agus chuirtí an taos air. Cuiridís clúdach sméaróidí air ina dhiaidh sin agus d'fhéadaidís an t-arán a bhácáil ar an tslí sin.

## Leaganacha cosúla

* *idir long agus lamairne*

* *idir an leac 's an míos* I dtaobh muisiriúin a bheith á róstadh cois tine.

Catagóir:Nathanna Gaeilge
Catagóir:Sanasaíocht
Catagóir:Bácáil
Catagóir:Bácáil na hÉireann
James Toher

Iománaí Éireannach é **James Toher** (rugadh é sa bhliain 1993) a imríonn cúl lárnach d’fhoireann sinsir na Mí. Tá sé ag múineadh i Boone freisin.

Rugadh é i dTroim, Contae na Mí. Tháinig Toher faoi radharc idir-contae nuair a bhí sé sé bliana déag d'aois. Nuair a d'imir sé lena foireann mior Mhí, roimh a chuaigh sé an foireann faoi-21. Rinne sé a teacht sinsearach nuair a sraith 2012. Bhuaigh Toher an gradam Christy Ring (2016). Thosach sé a fhoireann, agus fuair sé trofaí faoi dhó ina mí amhain, tar éis scór conspóideach, ach bhí an scór sin iompaithe lena CCC.

Ag an leibhéal idirnáisiúnta, d’imir Toher d’fhoireann chomhrialacha camanachd-iománaíocht, bhí sé ina chaptaen ar na F21s in 2013 agus 2014 agus rinne sé a chéad cluiche sinsearach in 2015. Ag leibhéal an chlub, imríonn sé le Baile Átha Troim. Meastar go bhfuil sé ar dhuine de na himreoirí is fearr a bhí ariamh ann.

## Onóracha

; An Mhí

* Corn Christy Ring (1): 2016 (c)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1993
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Aigéad sárfhluarochtánóch

Is aigéad carbocsaileach sárfhluairinithe é **an t-aigéad sárfhluarochtánóch**  (**ASFO**; ar a dtugtar freisin sa ghnáthchaint **C8**, mar gheall ar a struchtúr slabhrach 8-gcarbóin) a tháirgtear agus a úsáidtear ar fud an domhain mar ghníomhaí dromchlach tionsclaíoch, i bpróisis cheimiceacha agus mar amhábhar. Meastar gur ghníomhaí dromchlach, nó fluaraghníomhaí dromchlach, é ASFO, mar gheall ar a struchtúr ceimiceach,  atá comhdhéanta de "chúlghrúpa" sárfhluairinithe, n-heptyl agus  "ceannghrúpa"  carbocsaláit. Is féidir cur síos a dhéanamh ar an cheannghrúpa mar hidrifileach agus tá an cúlghrúpa fluaracarbóin hidreafóbach agus lipofóbach araon . 
## Naisc sheachtracha
*‘Forever chemical’ in English tap water samples carcinogenic, WHO rules
## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaithe ainianacha
Catagóir:Aigéid sarfhluarocarbocsaileacha
Catagóir:Carcanaiginí Ghrúpa IARC 2B
Catagóir:Substaintí PBT
Catagóir:Truailleáin orgánacha mharthanacha faoi Choinbhinsiún Stócólm
Kunstmuseum Den Haag

Is ceann de na músaeim is mó agus is cáiliúla é an **Kunstmuseum Den Haag** san Ísiltír, suite sa Háig.

Is fairsing an bailiúchán ealaíne atá sa Kuntsmuseum Den Haag. Tá an Kunstmuseum ar cheann de na músaeim is mó san Eoraip, agus tá os cionn 160,000 saothar ealaíne ann. 

Foirgneamh Art Deco is ea foirgneamh an Kunstmuseum, foirgneamh a dhear ailtire de chuid na hÍsiltíre, H.P. Berlage.
clé|mion|Piet Mondrian - Mühle bei Domburg, 1908 - Kunstmuseum Den Haag

### Bailiúchán Piet Mondrian
clé|mion|Piet Mondrian - Rasterkomposition 8. 1919
Is sa Kunstmuseum atá an bailiúchán is suntasaí de shaothar an ealaíontóra Piet Mondrian, ealaíontóir mór le rá de chuid na hÍsiltíre. Bíonn bailiúchán ealaíne Piet Mondrian ar taispeáint mar chuid den taispeántas leanúnach ‘Mondrian & De Stijl’.

Tá nach mór 300 saothar ealaíne de chuid Mondrian sa mhúsaem. Tá léiriú iomlán ar fhorbairt ealaíne Mondrian, na radharcanna tíre a phéinteáil sé in Amstardam agus Domburg, an ealaín bhun-teibíochta a d’fhorbair sé i bPáras agus in Laren, agus an saothar a tháinig chun cinn i Nua-Eabhrac, an chathair a raibh sé ag cur faoi ann agus an sárshaothar ealaíne deireanach dá chuid, ‘Victory Boogie Woogie’ á dhéanamh aige. 

## Féach freisin

* Piet Mondrian

## Tagairtí

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir
Catagóir:Músaeim Nua-Ealaíne
Catagóir:Músaeim
Catagóir:An Ísiltír
Catagóir:An Háig
Guais (contúirt)

mion
Is ionann **guais** agus rud ar bith a d'fhéadfadh díobháil a dhéanamh do dhaoine, sealúchas nó an timpeallacht. Is féidir le hábhar oibre, píosa trealaimh nó modh nó cleachtas oibre a bheith i gceist.

Tugtar contúirt, dainséar agus baol ar ghuais chomh maith.

## Féach freisin

* Riosca, Cúiseanna báis‎, Pléascanna‎,  Tine, srl 
* Guais (péint)

## Tagairtí

Catagóir:Contúirtí
Daisy von Pless

Bhí **Daisy von Pless** (Mary Theresa Olivia; née **Cornwallis-West**; 28 Meitheamh 1873 – 29 Meitheamh 1943) ina péiceallán nótáilte sa tréimhse Éadbhardach, agus le linn a pósta ina ball de cheann de na teaghlaigh uaisle Eorpacha is saibhre. Bhí Daisy agus a fear céile an Prionsa Hans Heinrich XV ina n-úinéirí ar eastáit mhóra agus ar mhianaigh ghuail sa tSiléis (anois sa Pholainn) a thug lear mór airgid do na Hochberg.

## Luathshaol

Rugadh Mary Theresa Olivia Cornwallis-West i gCaisleán Ruthin i Sir Ddinbych, an Bhreatain Bheag, ba iníon í leis an gCor. William Cornwallis-West (1835 -1917) agus a bhean chéile, Mary "Patsy" FitzPatrick (1856 -1920). Fionnó athairlíneach de chuid John West, 2ú Iarla De La Warr, ab ea a hathair. Ba iníon í a máthair leis an Urramach Frederick FitzPatrick, de shliocht Barnaby Fitzpatrick, 1st Barún Osraí Uachtarach (agus dá bhrí sin Ríthe Osraí) agus leis an mBantiarna Olivia Taylour, iníon le 2ú Marcas Cheanannais.

Bhí a deirfiúr Constance ina háilleacht chlúiteach agus ina bean chéile freisin ar dhuine de na fir ba shaibhre ar domhan, Hugh Grosvenor, 2ú Diúc Westminster agus ba é a ndeartháir George Cornwallis-West an dara fear céile a bhí ag an mBantiarna Randolph Churchill, máthair Sir Winston Churchill.

## Pósadh
Phós Daisy Hans Heinrich XV von Hochberg ag Eaglais Naomh Maighréad i Westminster ar 8 Nollaig 1891. Mar sin féin, toisc go raibh an teaghlach Cornwallis-West ar an ngannchuid, bhí ar na Hochberg an bhainis a eagrú. agus  íoc as. I measc na bhfinnéithe suntasacha bhí   Éadbhard, Prionsa na Breataine Bige (Rí Éadbhard VII ina dhiaidh sin) agus a bhean chéile Banphrionsa Alexandra na Danmhairge. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1873
Catagóir:Básanna i 1943
Catagóir:Péicealláin na Breataine
Catagóir:Banaltraí in aimsir chogaidh
Catagóir:Péicealláin Gearmánacha
Catagóir:Daoine ó Pszczyna
Catagóir:Daoine as Rhuthun
Catagóir:Daoine ó Wałbrzych
Catagóir:Banphrionsaí trí phósadh
Catagóir:Uaisle Sileiseach
Catagóir:Altraí baineanna sa Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Mná
Riosca

[mion|[dísle ]]
Ciallaíonn **riosca** an chosúlacht atá ann go ndéanfar díobháil do dhuine chomh maith le déine na díobhála a fhulaingítear.  Tá éiginnteacht áirithe ann i gcónaí, mar shampla neamhchinnteacht sa mhargadh.

Tá dhá thaobh ag baint leis an riosca go minic, toradh dearfach nó diúltach. Braitheann an riosca freisin ar líon na ndaoine atá faoi lé na guaise.

Is iad rialúcháin/bearta rialúcháin na bearta cosantacha a ghlactar mar réamhchúram chun a áirithiú go ndíchurfar agus go laghdófar an riosca. Baineann measúnú riosca le guais a shainaithint, agus ina dhiaidh sin le meastachán a dhéanamh ar déine agus ar chosúlacht na díobhála a d’fhéadfadh eascairt as.

## Féach freisin

* Riosca airgeadas,   Riosca ráta úis,   Anailís Riosca (gnó),   Toisc riosca,  srl
* Guais (contúirt)
* Achtúire (duine a thomhaiseann rioscaí agus táillí árachais)

## Tagairtí

Catagóir:Contúirtí
Catagóir:Eolaíocht achtúireach
Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta
Cathy Weseluck

Is aisteoir agus fuirseoir Ceanadach í **Cathy Weseluck** a oibríonn go minic le *Ocean Productions* i Vancouver, British Columbia agus tá cáil uirthi mar gheall ar a róil mar 'Near' in ''Death Note'', 'Cybersix/Adrian Seidelman' in *Cybersix*, agus 'Spike' sa tsraith teilifíse bheoite de chuid Discovery Family;  *My Little Pony: Friendship Is Magic.* 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mná
Opisthocomus hoazin

Is speiceas éan trópaiceach é an **hoacin**  (*Opisthocomus hoazin*)***, , ***ar a dtugtar freisin **hoatzin, chenchena** (sa Llanos),** pava serere** (sa Bholaiv),** shansho** (i bPeiriú)**, guacharaca de agua** (i Veiniséala**) **nó **pava hedionda **(sa Cholóim ),agus a fhaightear i seascainn, i bhforaoisí bruachánacha, agus i gcorcacha mangróbh na hAmasóine agus in abhantrach na hOranócó i Meiriceá Theas. Is é an t-aon speiceas é atá ar marthain sa ghéineas Opisthocomus, arb é an t-aon ghéineas atá ar marthain san fhine Opisthocomidae é faoin ord Opisthocomiformes. Tá seasamh tacsanomaíoch na fine seo faoi chaibidil go mór ag speisialtóirí, agus níl sé pioc soiléir.

Is díol suntais é sicíní a bheith acu a bhfuil crúba ar dhá cheann dá ndigití sciatháin..

## Cur síos
clé|mion| Ag Lago Sandoval, Peiriú
Tá an hoacin ar mhéid an phiasúin, le fad iomlán de 65 cm, agus muineál fada agus ceann beag. Tá aghaidh ghorm gan chleití air agus súile marún, agus círín ina spící, ruadhonn ar a cheann. Tá a eireaball fada, dúliath umhaghlas-bhiorach le banna leathan scothbhán nó donnbhuí ag an deireadh.  Tá na  codanna uachtaracha buff dubh, dúliath-fhaobhrach ar chlúdaigh na sciathán, agus stríoca donnbhuí ar an mhainte agus bhaic. Tá an chuid íochtarach donnbhuí , agus tá an crissum (an réigiún mórthimpeall na hoscailte clóácacha faoi eireaball éin ), na cleite eitilte, clúdaigh fho-eite, agus maotháin saibhir ruadhonn-donnrua, ach tá sé seo le feiceáil go príomha nuair a osclaíonn sé a sciatháin.

Is éan callánach é, agus bíonn piachán ina ghlór,  lena n-áirítear ochláin,  grága, siosarnacha, agus gnúsachtacha.  Is minic a bhaineann na glaonna seo le gluaiseachtaí coirp, mar spréite sciatháin.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Abhantrach na hOranócó

Is í **Abhantrach na hOranócó** an chuid de Mheiriceá Theas atá draenáilte ag abhainn na hOranócó agus a craobh-aibhneacha. Clúdaíonn dobhardhroim na hOranócó achar thart ar 990000&nbsp;km2, rud a fhágann gurb é an tríú ceann is mó i Meiriceá Theas é, a chlúdaíonn an chuid is mó de Veiniséala agus  oirthear na Colóime.
## Tagairtí

Catagóir:Teorainn na Colóime-Veiniséala
Catagóir:Geolaíocht Veiniséala
Catagóir:Geolaíocht na Colóime
Réimse (matamaitic)

Sa mhatamaitic, go háirithe san ailgéabar teibí, is éard is **réimse** ann ná tacar K le oibríochtaí suimiú +, iolrú cómhalartach \cdot agus an roinnt, ar nós na n-uimhreacha cóimheasta \mathbb{Q}.
Is sórt fáinne spéisiúil é réimse, inarbh fhéidir roinnt ar eilimintí neamhnialasacha.
Níl tacar na slánuimhreacha  \mathbb{Z}  ina réimse, cé gur fáinne é, mar níl an roinnt sainmhínithe ann.
Is é sin, ní fhaightear slánuimhir i gcónaí nuair a roinntear slánuimhir ar shlánuimhir eile.
Mar shampla, má roinntear 5 ar 2, is í an uimhir chóimheasta \frac{5}{2} an fhreagra.

## Sanasaíocht

Úsáidtear an focal *corps* sa Fhraincís, *Körper* sa Ghearmáinis, agus *lichaam* (corp) san Ollainis.
Ach sa Béarla agus i bPléimeannais (Ollainnis na Beilge), úsáidtear na focail *field* agus *veld* (páirc nó réimse nó blár).
Mar gheall ar obair na matamaiticeoirí Gearmánacha, is minic a chuireann na siombailí K, k, \text{ nó }\mathbb{K} réimse éigin in iúl.
Más réimse críochta é (is é sin, réimse ina bhfuil líon críochta eilimintí), scríobhtar \mathbb{F}_q, agus cuireann an foscript q an méid eilimintí in iúl.
Is teoirim bhunúsach é i dteoiric na réimsí nach bhfeidir ach líon príomha p nó méid príomhcumhachtúil p^n, n \in \mathbb{N} eilimintí a bheith i réimse críochta.

## Samplaí
Is réimse é \mathbb{Q}, na huimhreacha cóimheasta, ina bhfuil \mathbb{Q} = \left\{ \frac{a}{b} : a, b \in \mathbb{Z}, \text{gcd}(a,b) = 1\right\} (is é \text{gcd}(a,b) an comhroinnteoir is mó atá ag a \text{ agus } b.
Is léir gurb é \mathbb{Q} an réimse is lú a chuimsíonn \mathbb{Z}.

Má tá q ina phríomhchumhacht, is ann do réimse a bhfuil q eilimint ann.
Mar shampla, más q = 5, is é \mathbb{F}_q = \left \{ 0, 1 ,2,3,4\right \}  leis an uimhríocht modulo (féach ar leathanach an grúpa).

## Teoiric na réimsí
Bhain cuid mhaith den ailgéabar teibí sna 19ú agus 20ú haois le réimsí.
Ba é Évariste Galois ceann de na matamaiticeoirí is tábhachtaí agus is cáiliúla a rinneadh staidéar ar réimsí.

Catagóir:Matamaitic
Te Pati Māori

Is páirtí polaitiúil sa Nua - Shéalainn é **Te Pāti Māori,** ar a dtugtar **An Páirtí Maorach** freisin, a mholann cearta na Maorach. Cé is moite de dornán toghcheantair, bíonn Te Pati Māori san iomaíocht sna toghcheantair Mhaoracha coimeádta, arb é Páirtí an Lucht Oibre a phríomh-iomaitheoirí.
## Tagairtí

Catagóir:Páirtí polaitiúla sa Nua-Shéalainn
Catagóir:2004 Bunaíochtaí sa Nua-Shéalainn
Catagóir:Eagraíochtaí cearta dúchasacha
Catagóir:Poblachtachas sa Nua-Shéalainn
William E. Moerner

Ceimiceoir fisiceach agus fisiceoir ceimiceach Meiriceánach is ea **William Esco Moerner,** ar a dtugtar **WE Moerner freisin,** (rugadh 24 Meitheamh, 1953) a bhfuil obair reatha aige i mbithfhisic agus íomháú móilíní aonair. Tugtar creidiúint dó as an gcéad bhrath optúil agus speictreascópacht de mhóilín amháin a bhaint amach i bpasanna comhdhlúite, mar aon lena thaighdeoir iardhochtúireachta, Lothar Kador.   Ina dhiaidh sin, úsáidtear staidéar optúil ar mhóilíní aonair  go forleathan i gcomhair  thurgnamh aon-mhóilín sa cheimic, san fhisic agus sa bhitheolaíocht.  Sa bhliain 2014, bronnadh Duais Nobel sa Cheimic air .  
mion| '''Baictéir-tríphlánach-Héilics Dhúbailte.'''<br />Taispeánann an íomhá seo íomháú sár-gléineacht tríthoiseach de dhromchlaí cille an baictéar Caulobacter crescentus (liath) agus próitéin lipéadaithe (CreS, cróchdhearg) a fuarthas ag baint úsáide as an teicníc micreascópachta rialaithe gníomhach aon-mhóilín héilics dúbailte.

## Luathshaol agus oideachas
Sa bhliain 1953, rugadh Moerner i bPleasanton, California, mac le Bertha Frances (Robinson) agus William Alfred Moerner.  Bhí sé ina ghasóg, le na Boy Scouts of America agus rinneadh Gasóg Iolair de.  D’fhreastail sé ar Ollscoil Washington i St. Louis le haghaidh staidéir fochéime mar Chomhalta Innealtóireachta Alexander S. Langsdorf, agus ghnóthaigh sé trí chéim: B.S. san fhisic le hOnóracha Deiridh, B.S. san innealtóireacht leictreach le hOnóracha Deiridh, agus A.B. sa mhatamaitic *summa cum laude* i 1975.  Ina dhiaidh sin rinneadh sé staidéar iarchéime, le tacaíocht pháirteach ag Comhaltacht Taighde Iarchéime de chuid na Fondúireachta Eolaíochta Náisiúnta, ag Ollscoil Cornell i ngrúpa Albert J. Sievers III.  Anseo fuair sé céim M.S. agus Ph.D. céim san fhisic i 1978 agus 1982, faoi seach.

## Tagairtí

Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Ceimice
Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Fir
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Roberto Fico

Polaiteoir Iodálach is ea **Roberto Fico** (a rugadh ar an 10 Deireadh Fómhair 1974). Tá sé ina bhall de Ghluaiseacht na gCúig Réalt (), ar an eite chlé den Pháirtí. Bhí sé ina Uachtarán ar Theach na dTeachtaí  () san Iodáil ó 2018 go 2022.****  Roimhe seo, bhí sé ina Chathaoirleach ar Choimisiún Maoirseachta  Radiotelevisione italiana ó 2013 go 2018. 

## Féach freisin

* Robert Fico,  Príomhaire na Slóvaice

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
Catagóir:Polaiteoirí ó Napoli
Catagóir:Alumni Ollscoil Trieste
Catagóir:Polaiteoirí de Ghluaiseacht na gCúig Réalt
Catagóir:Teachtaí Reachtaíochta XVII na hIodáile
Catagóir:Teachtaí Reachtaíochta XVIII na hIodáile
Catagóir:Uachtaráin Theach na dTeachtaí (an Iodáil)
Catagóir:Polaiteoirí Iodálacha an 21ú haois
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Iodálacha
Catagóir:Pobalóirí
Gnéasoideachas

mion|Fearas gnéasoideachais sa Ghearmáin, 2021
Is éard atá i gceist le **gnéasoideachas**, nó **oideachas gnéasacht**a, ná oiliúint faoi chúrsaí collaíochta, gnéis agus inscne, dírithe ar dhéagóirí go hiondúil.  

In Éirinn, de réir an FSS (HSE), "Foghlaimíonn na daltaí cad a chiallaíonn sé a ngnéasacht a bhrath agus a chur in iúl sa chiall leathan iomlánaíoch. Cuid bhunúsach dár ndaonnacht is ea ár ngnéasacht. Áiríonn sé ár bhféiniúlacht inscne, ár gclaonadh gnéasach, ár gcaidrimh linn féin agus ár gcaidrimh le daoine eile."

### Conspóidí

#### Míshuaimhneas
Tá daoine míchompordach go minic ag cur oideachas gnéasachta ar dhaoine óga. Ní hamháin go bhfuil sofhriotail ann faoin ghníomh féin, ach tá roinnt nathanna doiléire ann fosta a úsáidtear le tagairt a dhéanamh don oideachas gnéasachta. Úsáidtear na sofhriotail seo - *the birds and the bees* nó *the facts of life *- chomh minic céanna, b’fhéidir, is a úsáidtear na cinn a bhaineann le gnéas féin.

#### Staonadh
[mion|"Maîtresses d'Education Sexuelle", chun oideachas a chur ar na cáilíní roimh pósadh.  Lucht Mandinka an [An Cósta Eabhair|Chósta Eabhair   ]]
Uaireanta, sna Stáit Aontaithe go háirithe, cuirtear iallach ar scoileanna deireadh a chur leis an oideachas cuimsitheach gnéasachta agus cuirtear béim ar staonadh ó ghnéas. Bunaithe ar léamh áirithe ar an Bhíobla, tá gealltanas staonadh ó ghnéas roimh phósadh mar airteagal lárnach de chuid na Críostaíochta le fada. 

### Gnéasoideachas in Éirinn
Sa bhliain 2023, d'fhoilsigh an Chomhairle Náisiúnta Curaclaim agus Measúnachta  (CNCM nó NCCA i mBéarla) dréachtchuraclam *Oideachas Sóisialta, Pearsanta agus Sláinte* (OSPS) don tsraith shinsearach, oideachas maidir le cúrsaí meabhairshláinte agus folláine, cúrsaí gnéasachta agus toilithe, cúrsaí pornagrafaíochta agus eile.

Tá oideachas OSPS éigeantach do dhaltaí sa tsraith shinsearach i ngach iar-bhunscoil ó 2027. Beidh ar scoileanna 60 uair an chloig múinteoireachta nó uair amháin sa tseachtain san ábhar a sholáthar do gach dalta.

#### Conspóid
Mar chuid den mhír ar Chaidrimh agus Gnéasacht, tá daltaí sa gcúigiú agus sa séú bliain iarbhunscoile ag déanamh “plé ar an ngníomhaíocht ghnéasach mar chuid de chaidrimh an duine fhásta arb iad an cúram, an meas, an toil, an caidreamh collaí agus pléisiúr a thabhairt dá chéile a chomharthaí sóirt”. Tharraing na moltaí conspóid, go háirithe "Ba cheart gach ceann de na torthaí foghlama in íochtar a mhúineadh ar bhealach ina ndéantar aitheantais, caidrimh agus teaghlaigh LADTA+ a chur san áireamh..."  

### Gnéasoideachas i dTuaisceart Éireann
Tá Alliance, an SDLP, An Páirtí Glas agus Pobal seachas Brabús i bhfách le gnéasoideachas riachtanach a bhfuil bun fírinne leis.

## Féach freisin

* Oideachas
* Staonadh ó ghnéas

## Tagairtí

Catagóir:Leanaí
Catagóir:Sláinte gnéis
Catagóir:Gnéasoideachas
Catagóir:Oideachas in Éirinn
Catagóir:Ógántacht
Catagóir:Gnéasacht an duine
Cúltaca cognaíoch

Is éard is **cúltaca cognaíoch** ann ná frithsheasmhacht an aigne agus na hinchinne in aghaidh damáiste don inchinn. Déantar mianach an aigne a mheas ó thaobh iompraíochta de, ach déantar an damáiste  néarapaiteolaíoch a mheas go histeolaíoch, cé gur féidir damáiste a mheas trí úsáid a bhaint as marcóirí fola-bhunaithe agus modhanna íomháithe. Tá dhá shamhail ann is féidir a úsáid agus an coincheap "cúltaca " á iniúchadh: *cúltaca inchinne* agus *cúltaca cognaíocha*. Is bealach úsáideach iad na téarmaí seo, cé go n-úsáidtear iad go hidirmhalartaithe go minic sa litríocht, chun na samhlacha a phlé. Ag baint úsáide as analach idir an inchinn agus ríomhaire, is féidir  cúltaca inchinne a fheiceáil mar chrua-earraí agus  cúltaca cognaíocha mar bhogearraí. Creidtear faoi láthair go gcuireann na fachtóirí seo go léir le cúltaca  iomlán. Úsáidtear cúltaca cognaíoch go coitianta chun tagairt a dhéanamh do chúltacaí inchinne agus cognaíocha araon sa litríocht.

Sa bhliain 1988 léirigh staidéar, a foilsíodh in *Annals of Neurology* a thuairiscigh torthaí ó scrúduithe iarbháis ar 137 duine scothaosta, gan choinne go raibh neamhréireacht idir an leibhéal néarapaiteolaíochta san ghalair Alzheimer agus léirithe cliniciúla an ghalair:   bhí roinnt rannpháirtithe ann a raibh paiteolaíocht fhairsing an ghalair Alzheimer ar a n - inchinn, ach nach raibh aon léiriú cliniciúil ar an ngalar acu nó gur beag léiriú cliniciúil a bhí acu. Ina theannta sin, léirigh an staidéar go raibh meáchain inchinne níos airde agus líon níos mó néarón ag na daoine seo i gcomparáid le  cóimheastóirí aois-chomhoiriúnaithe. Thuairimigh na himscrúdaitheoirí ar dhá mhíniú a d’fhéadfadh a bheith ar an bhfeiniméan seo: b’fhéidir go raibh galar Alzheimer tosaigh ag na daoine seo ach ar bhealach eile sheachain siad líon mór néaróin a chailleadh, nó mar mhalairt air sin, thosaigh siad le inchinní níos mó agus níos mó néarón agus mar sin d’fhéadfaí a rá go raibh níos mó "cúltaca" acu. Seo an chéad uair a úsáideadh an téarma seo sa litríocht sa chomhthéacs seo.
## Tagairt

Catagóir:Néareolaíocht
Catagóir:Síciatracht gheiriatrach
Décharón

Is gné núicléach é an **décharón** atá uathúil d'fhungais áirithe. (Measadh le fada gur eisceacht é an t-alga glas *Derbesia*,  go dtí gur thug staidéir níos déanaí dúshlán na hipitéise  heitreacharótach.  ) Is féidir le cineálacha cille comhoiriúnach cíteaplasmaí a chomhtháthú (plasmagamacht) Nuair a tharlaíonn sé seo, péireálann an dá núicléas de dhá chill agus comhchónaíonn siad gan comhleá (carógamacht) . Is féidir é seo a choinneáil do chealla uile na hífí trí roinnt go sioncrónach, ionas go gcuirtear na péirí ar aghaidh chuig cealla níos nuaí. San Ascomycota is minice a aimsítear an tréith seo sna hífí ascaiseacha agus ascacarpacha agus fanann an chuid is mó den mhícéiliam monacarótach. Sa Basidiomycota is é seo an pas is mó, agus an chuid is mó de na  Basidiomycota monokaryons ag fás go lag agus go gearrshaolach.

## Tagairtí
Catagóir:Míceolaíocht
Grá

[mion|Féile "I love Ireland Festival", 2023, Páirc Yoyogi  sa t[An tSeapáin|Seapáin]]
Cion nó searc mhór is ea **grá**, de ghnáth idir fear agus bean nó idir dhaoine nó grá Dé. Tá téama an ghrá ina dhúshlán i saol gach duine, bíodh sin an grá rómánsúil, grá teaghlaigh, grá carad nó eile.

### Nathanna

* Is ait an mac an grá
* Nochtann grá gnaoi, nó folaíonn grá gráin (ceileann grá gráin)
* Is iomaí cor a chuireann an grá de;   Is cloíte an galar an grá
* Is tú grá geal mo chroí

## Féach freisin

* Grá cúirtéiseach (amour courtois)

## Tagairtí

Catagóir:Mothúcháin
Catagóir:Grá
Catagóir:Gnéasacht an duine
Kneecap (scannán)

Scannán Gaeilge is ea ***Kneecap*** a léiríonn fás an bhanna ceoil hip-hop as Béal Feirste, Kneecap. Tá baill an bhanna iad féin, chomh maith le Michael Fassbender, le feiceáil sa scannán, a bhfuil idir Ghaeilge agus Bhéarla ann.   

Cheannaigh Sony Pictures Classics an scannán agus bhí sé le feiceáil i bpictiúrlanna ar fud an domhain le linn 2024-2025 dá bharr. Seoladh é i bpictiúrlanna Stáit Aontaithe Mheiriceá ar an 2 Lúnasa 2024 agus in Éirinn ar an 8 Lúnasa. 

## Achoimre
Scéal an ghrúpa atá sa scannán – cad as ar tháinig siad, cad a spreag iad an chéad lá riamh, cé na cuspóirí a bhí acu agus mar sin díobh. Suite in Iarthar Bhéal Feirste, léiríonn na scannáin an dóigh ar cuireadh tús le Kneecap agus mar a chruthaigh siad a bhfuaim. 

Thit an príomhghrianghrafadóireacht amach ar an láthair i mBéal Feirste i mBealtaine 2023. 

Eisíodh fuaimrian an scannáin mar albam in 2024. 

## Léiriú
Scríobh an scannánóir Rich Peppiatt an script do *Kneecap,* cé nach cainteoir Gaeilge é (bhí a chéad scannán, *One Rogue Reporter*, le feiceáil ar Netflix in 2014; stiúir sé an físeán do shingil an bhanna *Guilty Conscience* chomh maith). Ba é Trevor Birney, ón gcomhlacht léiriúcháin Fine Point Films i mBéal Feirste, a bhí i mbun léiriú an scannáin (ba é Birney a léirigh *66 days*, scannán faisnéise mór le rá faoi Bobby Sands). 

In 2021, roghnaíodh script *Kneecap,* do ‘Mother Tongue Award’, scéim do scannáin atá i mbun forbartha i dteanga eile seachas an Béarla. Thug Institiúid Scannán na Breataine £810,000 do léiritheoirí *Kneecap* agus thug Fís Thuaisceart Éireann £810,000 eile dóibh. Fuair maoiniú ó roinnt foras eile – an Ciste Craoltóireachta Gaeilge, Fís Éireann, Coimisiún na Meán agus TG4 ina measc. 

### Aisteoirí
Tá an banna féin sa scannán (Mo Chara, Móglaí Bap, DJ Próvaí). Chomh maith leo, tá aisteoirí Éireannacha a bhfuil taithí acu, ar nós Michael Fassbender, Josie Walker agus Simone Kirby ann.  

## Gradaim
mion|Fuaimrian an scannáin ag duine de lucht leanúna Kneecap
I mí Eanáir 2024, reáchtáladh «première» an scannáin ag Féile Scannán Sundance 2024, an chéad scannán Gaeilge a taispeánadh ag an fhéile riamh. Bronnadh Duais 'Next' an Lucht Féachana ar an scannán ag Sundance.

D’éirigh le *Kneecap* gradaim eile a bhuachan ag Fleadh Scannán na Gaillimhe 2024.

Chuaigh an scannán in iomaíocht ar son na hÉireann do na gradaim Oscar, sa rannóg don scannán idirnáisiúnta is fearr.

Ghnóthaigh an scannán an Gradam Spiorad na Féile ag Féile na Meán Ceilteach 2025.

## Féach freisin
* Kneecap (grúpa rapcheoil)
* Rapcheol Gaeilge

## Naisc sheachtracha
* Fuaimrian an scannáin

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Ghaeilge
Catagóir:Scannáin na hÉireann
Catagóir:Scannáin TG4
Catagóir:Scannáin 2024
Catagóir:Kneecap
Catagóir:Rapcheol
Julia Robinson

Matamaiticeoir Meiriceánach ab ea **Julia Hall Bowman Robinson **(8 Nollaig, 1919 – 30 Iúil, 1985) a raibh cáil uirthi as an méid a chuir sí le réimsí na teoirice ríomhaireachtachta agus teoiric na castachta ríomhaireachtúla — go háirithe i  gcinneadhfhadhbanna. Bhí ról ríthábhachtach ag a cuid oibre ar dheichiú fadhb Hilbert (ar a dtugtar teoirim Matiyasevich nó teoirim MRDP anois) ina réiteach deiridh. Ba MacArthur Fellow i 1983 í Robinson.

## Luathbhlianta
Rugadh Robinson i St. Louis, Missouri, iníon le Ralph Bowers Bowman agus Helen (Hall) Bowman.  Bhí comhlacht trealaimh meaisín ag a hathair agus bhí a máthair ina múinteoir scoile roimh phósadh. Fuair a máthair bás nuair a bhí Robinson dhá bhliain d'aois agus phós a hathair arís. Ba í a deirfiúr ba shine duine a tharraing ar an mhatamaitic agus ina beathaisnéisí de Chonstance Reid is í Billie Comstock a deirfiúr níos óige.

Nuair a bhí sí 9 mbliana d'aois, diagnóisíodh go raibh an fiabhras dearg uirthi, agus go gairid ina dhiaidh sin fuair sí an fiabhras réamatach.  D'fhág sin go raibh dhá bhliain scoile caillte aici. Nuair a tháinig buseach uirthi arís, bhí sí á teagasc go príobháideach ag múinteoir bunscoile ar scor. I gceann bliana amháin, bhí sí in ann curaclam an chúigiú, an séú, an seachtú agus an ochtú bliain a chur i gcrích.  Agus í san ardscoil shóisearach, tugadh tástáil IQ di inar scóráil sí 98, cúpla pointe faoi bhun an mheáin, a mhíníonn sí ar shiúl mar a bheith: Le linn di a bheith sa scoil shóisearach, tugadh tástáil IQ di inar scóráil sí 98, cúpla pointe faoi bhun an mheáin, rud a mhíníonn sí a tharla toisc go raibh sí "*unaccustomed to taking tests*." Mar sin féin, bhí Julia ina díol suntais in Ardscoil San Diego mar an t-aon mhac léinn baineann a ghlac ardranganna sa mhatamaitic agus san fhisic. Bhain sí gradam Bausch - Lomb amach san ardscoil as a bheith thar barr san eolaíocht. 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1985
Catagóir:Daoine a rugadh i 1919
Catagóir:Eolaithe ó St. Louis
Catagóir:Ollscoil California, alumni Berkeley
Catagóir:Matamaiticeoirí Meiriceánacha an 20ú haois
Catagóir:Loighceoirí Mheiriceá
Catagóir:Feals an Acadamh Ealaíon agus Eolaíochtaí Mheiriceá
Catagóir:Baill Acadamh Eolaíochtaí Náisiúnta na Stát Aontaithe
Catagóir:Uachtaráin Chumann Matamaitice Mheiriceá
Catagóir:teoiricithe cluiche
Catagóir:Matamaiticeoirí ó Mhissouri
Catagóir:Matamaiticeoirí mná Meiriceánacha
Catagóir:Matamaiticeoirí ban an 20ú haois
Catagóir:Básanna de bharr leoicéime
Catagóir:Mná Meiriceánacha an 20ú haois
Catagóir:Alumni Ardscoil San Diego
Tormod MacLeòid (Am Bàrd Bochd)

File Gaelach as an Rubha, Leòdhas,  ab ea **Tormod MacLeòid** (15 Meitheamh 1904 – 14 Meán Fómhair 1968) agus *Am Bàrd Bochd* an leasainm a bhí air.

Chomh maith le bheith ina fhile, bhí sé ina mhúinteoir, ina scríbhneoir, ina bhailitheoir amhrán, agus ina choimeádaí oidhreachta.

## Stair a Bheatha
Rugadh  Tormod Macleòid ar 15 Meitheamh 1904 i bPort Bholair ar san Rubha i Leòdhas. Tugadh Tormod Chontair air freisin. 

Ba é Murchadh Macleòid as Pabail a athair agus Seonag NicCoinnich a mháthair. Bhí ceathrar deartháireacha agus cúigear deirfiúracha aige.  Sa bhliain 1932, phós sé Mòr Nicleòid as Ranais agus bhí ceathrar clainne acu; Dollag, Murdo John, Tormod agus Seòras. 

Fuair sé a chuid oideachais ag Bun-sgoil na h-Àird, Àrd-sgoil MhicNeacail, Ollscoil Ghlaschú agus Colaiste Chnoc Iòrdain. 

Chaith sé a shaol ag teagasc; d'oibrigh sé i roinnt scoileanna i Leòdhas: 

* 1930-31 Greanadh (Na Lochanna)
* 1935-35 Fidigearraidh  (Na Locháin)
* 1935-43 Loch Croisten ( Uig )
* 1943-52 An Cnoc (An Rubha)
* 1952-68 Àrd-sgoil Lìonai( Nis )

Bhí Tormod i bhfeighil Roinn na Gàidhlig, agus an Leas- Príomhoide, sa Sgoil Lìonail.

Sóisialach ba ea é agus ball den Pháirtí Lucht Oibre na hAlban.

Fuair sé bás i Lìonail ar an 14ú Meán Fómhair 1968, tar éis dó tinneas a fhulaingt ar feadh i bhfad. Adhlacadh í sa Rubha. 

## Obair le Gaeilge na hAlban
Nuair a bhí sé ag múineadh i Sgoil Lìonail bhunaigh Norman irisleabhar na scoile, 'Tàintean', áit a raibh ábhar á fhoilsiú go rialta i nGaeilge na hAlban. 

Baileodh agus chaomhnódh Tormod focail, béaloideas, amhráin agus filíocht.

Thar na blianta, tá cuid mhór de shaothar Thormoid foilsithe san iris *Gairm* . Scríobhfadh sé faoin ainm Am Bàrd Bochd. D’fhoilsigh Gairm cuid dá chnuasach sa leabhar *Bàrdachd à Leòdhas sa bhliain* 1969 .

## Amhráin

* Ar Sciatháin M'Aigne (Loch Croisten) 
* Amhrán an AI 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* 'Oidhreacht an Fhile Bocht' clár BBC faoin bhFile.
* Tormod MacLeòid (Am Bàrd Bochd)

Catagóir:Básanna i 1968
Catagóir:Daoine a rugadh i 1904
Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Fir
Haitham al-Ghais

Feidhmeannach ola Cuátach is ea **Haitham al-Ghais**  ( a rugadh i mí Dheireadh Fómhair 1969) agus atá ag feidhmiú mar Ard-Rúnaí d'Eagraíocht na dTíortha Onnmhairithe Peitriliam (ETOP).

Cheap ionadaithe ó bhallstáit ETOP Al-Ghais d'aon toil an 1 Eanáir 2022.   Bhí sé le dul i mbun oifige i Vín ar an 1 Lúnasa, ach ghlac sé an ceannas go luath i ndiaidh bhás an pholaiteora Nigéaraigh Mohammad Barkindo ar 5 Iúil.
## Naisc sheachtracha

*Opec rails against fossil fuel phase out at Cop28 in leaked letters 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Ard-Rúnaithe ETOP
Catagóir:Polaiteoirí ó Chuáit
Catagóir:Daoine ó Chathair Chuáit
Catagóir:Lucht gnó Kuwaiti an 20ú haois
Catagóir:Lucht gnó Kuwaiti ón 21ú haois
Catagóir:Alumni Ollscoil San Francisco
Catagóir:Fir
Robert A. Wood

Is taidhleoir Meiriceánach é **Robert A. Wood** atá ina Ionadaí Malartach de Stáit Aontaithe Mheiriceá do Ghnóthaí Polaitíochta Speisialta sna Náisiúin Aontaithe, le céim  Ambasadóra

## Luathshaol agus oideachas
Ghnóthaigh Wood BA ó Ollscoil Chathair Nua-Eabhrac. 

## Gairmréim
Bhí Wood mar Ambasadóir SAM don Chomhdháil ar Dhí-armáil san Ghinéiv, san Eilvéis, ó 2014 go dtí 2021. Le linn na tréimhse sin, d'oibrigh sé freisin mar Choimisinéir na Stát Aontaithe do Choimisiún Comhairleach Déthaobhach an Chonartha *New START*, agus mar Ionadaí Speisialta na Stát Aontaithe do shaincheisteanna an Choinbhinsiúin um Airm Bhitheolaíocha (CAB). Bhí sé ina Leas-Cheann Misin, Misean SAM chuig an Aontas Eorpach sa Bhrúiséall. D'obraigh sé freisin mar Leas-Cheann Misin ag Misean SAM chuig Eagraíochtaí Idirnáisiúnta i Vín na hOstaire. Ba é Wood an Leas-Urlabhraí agus Leas-Rúnaí Cúnta sa Bhiúró Gnóthaí Poiblí sa Roinn Stáit, agus Oifigeach Faisnéise in Ambasáid SAM i mBeirlín na Gearmáine. Bhí Wood ina leasstiúrthóir Cumarsáide agus Urlabhraí ag Misean SAM chuig na Náisiúin Aontaithe i Nua-Eabhrac .

I measc na tascanna eile tá Comhairleoir Sinsearach in Oifig an Chomhaontaithe Cobhsaíochta d'Oirdheisceart na hEorpa; Cúntóir Speisialta in Oifig an Fho-Rúnaí Taidhleoireachta Poiblí; Cúntóir Feidhmiúcháin in Oifig Abhcóide Ghníomhaireacht Faisnéise na Stát Aontaithe; Oifigeach Gnóthaí Poiblí i mBiúró Gnóthaí na hAfraice; Oifigeach Deisce don Éigipt, Éimin, agus an tSúdáin; agus Oifigeach Clár Réigiúnach an Neasoirthir i nGníomhaireacht Faisnéise na Stát Aontaithe. I measc postálacha eile thar lear tá Islamabad, an Phacastáin, Lagos, an Nigéir, agus Cathair Mheicsiceo, Meicsiceo .

## Saol pearsanta
Labhraíonn Wood Spáinnis, Gearmáinis agus Fraincis . 

## Naisc sheachtracha
*Robert Wood (United States) on the situation in the Middle East and Other matters - Security Council Media Stakeout  

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Taidhleoirí Meiriceánacha
Realpolitik

mion|367x367px|Otto von Bismarck
San eolaíocht pholaitiúil, is é an chiall le ***Realpolitik*** ná ‘córas polaitíochta nó prionsabail atá bunaithe ar chúinsí praiticiúla seachas ar chúrsaí morálta nó idé-eolaíocha’.

### Stair
Gearmáinis atá sa téarma ‘realpolitik’.  Ludwig von Rochau, scríbhneoir agus polaiteoir Gearmánach, i leabhar a scríobh sé in 1853,  a chum an focal *realpolitik* mar chur síos ar chur chuige polaitiúil a chuireann béim ar riachtanais agus ar an saol mar atá sé seachas ar idéil agus ar mhoráltacht.  

Baineadh ciall níos teoranta as an bhfocal ina dhiaidh sin mar chur síos ar mhodh oibre Otto von Bismarck mar sheansailéir ar an nGearmáin. Moladh é mar cheannaire a thug tosaíocht i gcónaí do bheartais a bhí indéanta in ionad a bheith ag plé le haidhmeanna a bhí tarraingteach.

### Brí
Ní chiallaíonn *Realpolitik* ach ‘fíor-pholaitíocht’ sa bhrí litriúil (agus níl an splanc chéanna sa Ghaeilge ar chor ar bith).

Ní hionann ‘realpolitik’ agus ‘réalachas’.

## Féach freisin

* Réalachas (caidreamh idirnáisiúnta)
* Otto von Bismarck, Henry Kissinger

## Tagairtí

Catagóir:Caidreamh idirnáisiúnta
Catagóir:Polaitíocht
Christof Koch

Is néarfhisiceolaí Gearmánach-Mheiriceánach agus néareolaí ríomhaireachtúil é **Christof Koch** (a rugadh ar 13 Samhain, 1956) a bhfuil cáil air as a chuid oibre ar bhonn néarach na comhfhiosachta. Tá sé ina uachtarán agus ina phríomheolaí ar *Allen Institute for Brain Science* i Seattle. Ó 1986 go dtí 2013, bhí sé ina ollamh in Institiúid Teicneolaíochta California. 

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Koch in Iarthar na Stát Aontaithe, agus ina dhiaidh sin tógadh é san Ísiltír, sa Ghearmáin, i gCeanada agus i Maracó .  Mac le tuismitheoirí Gearmánacha é Koch; taidhleoir ab ea a athair, mar atá a dheartháir níos sine Michael. Tógadh mar Chaitliceach Rómhánach é  agus d’fhreastail sé ar ardscoil Íosánach i Maracó. Thosaigh a spéis sa chomhfhios mar leanbh nuair a chinn sé go gcaithfidh an comhfhios a bheith i bhfeidhm ar gach ainmhí, ní hamháin ar dhaoine. 

Fuair sé PhD sna heolaíochtaí as a chuid saothair i réimse na próiseála faisnéise neamhlíneach ó Institiúid Max Planck i Tübingen, an Ghearmáin, i 1982.

D’oibrigh Koch ar feadh ceithre bliana sa tSaotharlann Intleachta Saorga ag MIT sular thosaigh sé, i 1986, leis an gclár PhD nua-thionscanta um Ríomh agus Néarchórais ag Institiúid Teicneolaíochta California.

## Naisc sheachtracha
*An Chomhfhiosacht: Ceann de na mistéirí móra deireanacha den saol. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Néareolaithe cognaíocha Meiriceánach
Catagóir:Taighdeoirí agus teoiriceoirí comhfhiosachta Mheiriceá
Catagóir:Dámh Institiúid Teicneolaíochta California
Catagóir:Meiriceánach de shliocht na Gearmáine
Catagóir:Painpsíceacht
Catagóir:Eolaithe ó Kansas City, Missouri
Catagóir:Alumni Chumann Max Planck
Catagóir:Alumni Ollscoil Tübingen
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha an 20ú haois
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Eolaithe