open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mary Callahan Erdoes

Tá **Mary Callahan Erdoes** (rugadh 13 Lúnasa, 1967) ina Príomhoifigeach Feidhmiúcháin ar JP Morgan Asset & Wealth Management (rannóg de JPMorgan Chase), ceannaire domhanda i mbainistíocht infheistíochta agus baincéireacht phríobháideach le breis agus $4 trilliún  i sócmhainní cliant. Tá sí ar cheann de na comhaltaí is faide a théann siar i bhfad de JPMorgan Chase & Co.'s Operating Committee

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Mary Callahan ar 13 Lúnasa, 1967, do Phatricia agus Patrick Callahan, Jr. Bhí Patrick Callahan ina iar-chomhpháirtí  ag an ngnólacht baincéireachta infheistíochta Lazard Freres. Tógadh Callahan Erdoes i Winnetka, Illinois, bruachbhaile de Chicago ar an gCladach Thuaidh. Tógadh í i dteaghlach Caitliceach Rómhánach de bhunadh Éireannach. Is alumna í Callahan Erdoes de chuid ''Woodlands Academy of the Sacred Heart'' in Lake Forest, Illinois. Chríochnaigh Erdoes a céim baitsiléara ag Ollscoil Georgetown, ag díriú ar an Mhatamaitic. Ba í an t-aon bhean í a chríochnaigh  mórábhar matamaitice ag Georgetown ag an am sin. Ghnóthaigh sí a MBA i Scoil Ghnó Harvard.

## Gairmréim
Thosaigh Callahan Erdoes a gairme le Stein Roe & Farnham, agus chuir sí síos ar a seanmháthair mháthartha go raibh  ról lárnach aici i gcabhrú léi an post sin a fháil le linn an choláiste. Chuir sí síos ar a post ansin mar "glorified mailroom job".  Ansin bhog sí ar aghaidh go dtí Bankers Trust, áit ar oibrigh sí san airgeadas corparáideach, i mbaincéireacht thrádála agus i bhfrithghealladh fiachais ardtoraidh. Sular thosaigh sí le JP Morgan, bhí sí fostaithe ag Meredith, Martin & Kaye, gnólacht comhairleach speisialtachta ioncaim sheasta, áit a raibh sí freagrach as taighde creidmheasa, trádáil agus bainistíocht punainne aonair. Sa bhliain 1996, thosaigh sí ag obair le JP Morgan Asset Management mar cheannaire ar ioncam seasta do dhaoine aonair ardluacha, fondúireachtaí agus dearlaicí.  I mí an Mhárta 2005, ceapadh í ina Príomhfheidhmeannach ar Bhanc Príobháideach JP Morgan. Ghlac sí lena post reatha i Meán Fómhair 2009. Tá sí luaite mar chomharba poitéinseal ar Phríomhfheidhmeannach JPMorgan Chase & Co. Jamie Dimon.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Charlotte Dease

Ba scríbhneoir agus bailitheoir seanphaidreacha Gaeilge í **Charlotte Dease** (20 Iúil 1873 – 5 Bealtaine 1953). Scríobh sí agus d’aistrigh sí roinnt leabhar ar bheathaí na naomh freisin.

Rugadh Charlotte Dease ar 20 Iúil 1873 i mBaile Briotáis, Contae Laoise, an tríú páiste de chúigear clainne d’Edmund Gerald Dease agus Mary Grattan, gariníon le Henry Grattan. Bhí a hathair ina ardsirriam sa chontae, ina Fheisire Parlaiminte, agus ina choimisinéir náisiúnta oideachais. Thacaigh sé le Conradh na Talún.

Bhí Charlotte ina ball d’Fheis Laoise agus Osraí agus ina teachtaire d'Ard-Fheis Chonradh na Gaeilge i 1907. Bhí suim ar leith aici sna paidreacha traidisiúnta. D’fhoilsigh sí bailiúcháin éagsúla paidreacha ó 1911 ar aghaidh. Scríobh Henry Bellingham agus Dubhghlas de hÍde réamhráite ar na saothair. D’aistrigh sí leabhair ón Iodáilis freisin do mhargadh an Bhéarla. Le linn chomóradh Fhuascailt na gCaitliceach, rinne Dease ionadaíocht ar Leabharlann an Chreidimh. Scríobh Dease altanna in irisí ar nós an *Irish Messenger* agus *The Sacred Heart Review* freisin.

Fuair sí bás ar 5 Bealtaine 1953 ag 31 Sráid Pheambróg, Baile Átha Cliath.

## Naisc sheachtracha
* Beathaisnéisín ar ainm.ie

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1953
Catagóir:Daoine a rugadh i 1873
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Seosamh Ieróm Mac Giolla Phádraig

Bráthair Críostaí, múinteoir, údar, agus gníomhaí ar son na Gaeilge ab ea **Seosamh Ieróm Mac Giolla Phádraig** (). Rugadh i 1878 (nó b'fhéidir 1877) i gCathair Chorcaí é, agus fuair sé bás i 1910 i mBaile Átha Cliath. Thacaigh sé le Conradh na Gaeilge agus le hAthbheochan na Gaeilge, agus tá clú agus cáil air as go leor leabhar agus áiseanna do mhúineadh na teanga a fhoilsiú ina shaol.

Scríobh Mac Giolla Phádraig aon leabhar déag ar an nGaeilge. An nós a bhí ann ag an am ná creidiúint a thabhairt do na Bráithre Críostaí sna foilseacháin seo in áit aon duine aonair. Mar chuid dá obair ar na leabhair seo, bhí sé i dteagmháil le lucht na hAthbheochana, Eoin Mac Néill agus Dubhghlas de hÍde san áireamh.

Fuair sé bás i 1910 i mBaile Átha Cliath. 

## Leabharliosta
* *First Irish Grammer*, Br. J. Fitzpatrick, Christian Brothers.
* *Aids to Irish Composition*, Br. J. Fitzpatrick, and Br. V. Casey, 1907.
* *Aids to the Pronunciation of Irish*, Br. J. Fitzpatrick.

## Naisc sheachtracha
* Beathaisnéisín ainm.ie

## Tagairtí

Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Oideachasóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Básanna i 1910
Catagóir:Daoine a rugadh i 1878
Toghcháin áitiúla na hÉireann, 1899

mion|clé
Sa bhliain 1899, reáchtáladh na chéad toghcháin áitiúla timpeall na hÉireann chuig comhairlí nuabhunaithe, ar tionóladh go leor díobh den chéad uair ar an 22 Aibreán 1899

Bunaíodh struchtúir an rialtais áitiúil atá i bhfeidhm inniu in Éirinn in 1898/99.

### Torthaí an toghcháin
Toghadh na Parnellítigh den chuid is mó.  Tháinig na hAontachtaithe sa dara háit agus Léig na nÉireannach Aontaithe sa tríú háit, bunaithe i gContae Mhaigh Eo.

Ceadaíodh do mhná áirithe (na híocóirí rátaí) bheith  ina gcomhaltaí ar bhoird phoiblí nó ar údaráis áitiúla..Toghadh 31 ar 650 chun na  Comhairlí Ceantair Tuaithe.

## Féach freisin

* Acht Rialtais Áitiúil (Éire), 1898
* Léig na nÉireannach Aontaithe
* Páirtí Parlaiminteach na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:1899
Catagóir:Toghcháin áitiúla na hÉireann
Catagóir:19ú haois in Éirinn
Táinrith Sanaa

Ar 19 Aibreán 2023 i bpríomhchathair Éimin, Sana'a, maraíodh os cionn nócha duine nuair a bhuail scaoll slua agus thit na daoine i mullach a chéile  Tharla an táinrith le linn na féile Ioslamach, Eid al-Fitr, agus Ramadan ag teacht chun deiridh. Tugadh le fios go raibh ceannaithe sa cheantar ag dáileadh airgid ar na boicht. Is traidisiún í in Ioslam aimsir na féile Eid al-Fitr, agus síntiúis láimhe á roinnt ag lucht carthanachta ar na boicht.

Faoi dhíon scoile a bhí an t-airgead á dháileadh ar an slua nuair a tharla an tubaiste. D'fhéach cuid acu imeacht as an scoil ach dealraítear gur leag siad a chéile agus gur shatail siad ar a chéile sa scrimisc. Gabhadh na ceannaithe níos déanaí. 

Bhí mná agus páistí i measc na marbh, a dúradh. Gortaíodh barr ar 300 sa bhrútam chomh maith, dar leis na húdaráis sa chathair.

Bhí an saol ina chíor thuathail in Éimin ag an am, de bharr an chogaidh chathartha a bhí ar bun sa tír. Dar leis na Náisiúin Aontaithe, bhí 22 milliún duine – dhá thrian den daonra –  fíorbhocht agus i ngátar fóirithinte ón iasacht.

## Féach freisin

* Cogadh Cathartha Éimin (2014-2022)

## Tagairtí

Catagóir:Táinrití daonna
Catagóir:2023
Catagóir:Stair Éimin
P.T. Mac Ruairí

Iriseoir agus gníomhaí Gaeilge a bhí in **Tomás (P.T.) Mac Ruairí** (1939 – 20 Aibreán 2023). Bhí sé sáite i saol na Gaeilge le breis agus leathchéad bliain, mar iar-Uachtarán de chuid Chonradh na Gaeilge, agus ball de Choiste Gnó Chonradh na Gaeilge, agus go leor eile. 

## Saol
Ba as Baile Mhic Cullach in Ard Mhacha ó dhúchas dó ach i mBaile Átha Cliath, áit a raibh siopa ag a mhuintir, a chónaigh sé ó bhog siad ansin i 1959. 

### Iriseoireacht
Ní raibh ach 14 bliain ag Mac Ruairí nuair a foilsíodh an chéad alt nuachta óna pheann sa Dundalk Democrat. Seachas seal a thug sé ag obair le Gael Linn is ag plé leis an iriseoireacht a bhí sé ar feadh a shaoil. Leis an Irish Press a chaith sé cuid mhór dá shaol oibre agus d’oibrigh sé leis an nuachtán sin ó 1968 go dtí gur dúnadh é i 1995. Thug sé go leor ama ina thuairisceoir cúirte agus nuair a dhún Scéala Éireann, bhunaigh sé seirbhís tuairisceoireachta cúirte.

Bhíodh sé ag scríobh don nuachtán Inniu agus foilseacháin eile chomh maith. Bhí sé ina stiúrthóir freisin ar an gcomhlacht cumarsáide Creagáin Teo agus ar CCC Nuacht Teo. Chaith sé seal ina rúnaí ar bhord Raidió na Life, idir 2010 agus 2013. 

### Gníomhaí Gaeilge
Chaith Mac Ruairí tréimhsí éagsúla ar Bhord Sheachtain na Gaeilge agus bhí sé ina Chathaoirleach ar Choiste Oireachtas na Gaeilge ó 1995 go dtí 1996.

Bhí sé ina Uachtarán ar Chomhdháil Náisiúnta na Gaeilge idir 2004-2010.

Bhí sé 25 bliain ar Bhord Stiúrtha Fhéile Interceltique Lorient. Bhíodh sé ag craoladh ar Raidió na Life ón uair a bunaíodh é agus chaith sé deich mbliana ar bhord an stáisiúin. Bhí sé ina Chathaoirleach ar An Siopa Leabhar ó 2017.

#### Conradh na Gaeilge
Chláraigh Mac Ruairí mar bhall de Chonradh na Gaeilge i 1955 agus bhí sé ina uachtarán ar an eagraíocht idir 1998-2003. Chuir sé roimhe mar uachtarán an Conradh a chur in oiriúint don saol nua ó thaobh íomhá agus teicneolaíochta de. Bhunaigh sé Craobh Bhréanainn de Chonradh na Gaeilge i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath agus bhí sé gníomhach san Ardchraobh agus ar Choiste Ceantair Bhaile Átha Cliath. 

Chaith Mac Ruairí seal mar Oifigeach Preasa agus mar Thimire leis an gConradh sna 1960idí, tráth a raibh sé ina eagarthóir ar an iris Rosc. Ba é a bhí i gceannas ar Chomóradh 50 Bliain Chonradh na Gaeilge ar Éirí Amach na Cásca i 1966.

#### Gaeloideachas
Bhí spéis mhór sa ghaeloideachas ag Mac Ruairí. Bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí Gaelscoileanna Teo agus thug sé seal ina rúnaí náisiúnta ar an eagraíocht sin. Bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí Scoil Neasáin i mBaile Átha Cliath agus bhí sé ina bhainisteoir deonach ar an scoil sin idir 1970-1974.

Bhunaigh sé Coláiste Samhraidh faoi choimirce a chraoibhe i dTír an Fhia i nGaeltacht Chonamara. 

### Pearsanta
Bhí Mac Ruairí pósta ar Shíle agus bhí cúigear clainne orthu.

## Féach freisin
* Conradh na Gaeilge

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Uachtaráin Chonradh na Gaeilge
Catagóir:Lucht Chonradh na Gaeilge
Catagóir:Oireachtas na Gaeilge
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Ailean Caimbeul

Is duine ón Eilean Sgitheanach é **Ailean Campbell** a bhí i gcroílár go leor tionscnamh agus dul chun cinn maidir le Gaeilge na hAlban. Chaith sé beagnach 20 bliain ar Urras an t-Sabhail Mhòir. Bhí sé ina chathaoirleach ar BBC Alba. Níos déanaí, mar Phríomhfheidhmeannach ar Comunn na Gàidhlig, bhunaigh sé agus bhí sé i gceannas ar fheachtas ar son Achd Gàidhlig, agus ba é an chéad Phríomhfheidhmeannach é ar Bhòrd na Gàidhlig idir 2003 agus 2007. D'éirigh sé as a phost mar cheannaire Comunn na Gàidhlig in 2023.

## Naisc sheachtracha
*Ceann-suidhe ùr a' Chomuinn 

## Tagairtí

Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Daoine Albanacha
English Education Act 1835

Acht reachtach de chuid Chomhairle na hIndia ab ea an ***English Education Act 1835***, a thug éifeacht in 1835 do chinneadh an Tiarna William Bentinck, a bhí ina hArd-Ghobharnóir ar an Chomhlachta na nIndiacha Thoir ag an am, cistí a athdháileadh a d'éiligh Parlaimint na Breataine go gcaithfí ar oideachas agus litríocht san India. Roimhe seo, ní raibh mórán tacaíochta tugtha acu d’oideachas traidisiúnta Moslamach agus Hiondúch ná d’fhoilsiú na litríochta sna teangacha oideachais traidisiúnta san India ag an am (Sanscrait agus Peirsis); as sin amach bhí siad chun tacú le bunaíochtaí a mhúin curaclam an Iarthair agus an Béarla mar theanga theagaisc. In éineacht le bearta eile a chuir Béarla chun cinn mar theanga riaracháin agus sna hArdchúirteanna dlí (in ionad na Peirsise, mar a bhí faoin Impireacht Mhógalach), d’fhág sé sin sa deireadh gur tháinig an Béarla ar cheann de theangacha na hIndia, seachas go simplí teanga dhúchais na rialtóirí eachtracha.

Catagóir:1835
Catagóir:Dlí reachtúil
Catagóir:Stair na hIndia
Róise Mhic Ghrianna

Amhránaí agus seanchaí as Contae Dhún na nGall ab ea **Róise Mhic Ghrianna** (13 Márta 1879 – 6 Aibreán 1964).

## Luathshaol
Rugadh Róise Mhic Ghrianna (née Ní Cholla) i Seascann an Róin, i ngar don Chlochán Liath, Co. Dhún na nGall ar 13 Márta 1879, duine de chúigear clainne le Tomás Ó Colla, feirmeoir, agus a bhean, Maighréad. Ba é Seán Hiúdaí Mac an Bhaird, ceoltóir iomráiteach, athair Mhaighréad. Fuair Tomás Ó Colla bás nuair a bhí Róise ceithre bliana d’aois. Phós a máthair Antain Ó Gallchóir dhá bhliain ina dhiaidh sin, agus bhog an chlann go dtí a bhaile in Árainn Mhór. Bhí aithne ar a leasathair mar sheanchaí ar an oileán. Ba í an Ghaeilge príomhtheanga an oileáin, ach ba trí Bhéarla a cuid scolaíochta i Scoil na Leidhbe Gairbhe. Ó naoi mbliana d'aois, chaith Mhic Ghrianna gach earrach in Inis na gCaorach, ag baint feamainne agus ag déanamh obair tí. Tar éis di an scoil a fhágáil, d’oibrigh sí ar an Lagán, i nGleann Mórnáin, Contae Thír Eoghain agus ina dhiaidh sin ar bhruach Loch Súilí ar feadh trí bliana. Ina dhiaidh sin thaistil sí idir Éirinn agus Albain ag piocadh prátaí.

Nuair a bhí sí 29 bliain d'aois, phós sí Séamas Mac Grianna, fear as Árainn Mhór a raibh aithne uirthi ó bhí sí ina hóige. Fuair an lánúin leath d'fheirm athair Shéamais, timpeall trí acra, ar ar thóg siad teachín beag. Chónaigh Mhic Ghrianna sa teach seo go dtí a bás. D’imíodh a fear céile ag obair in Albain gach bliain ó Bhealtaine go mí na Nollag. I rith an ama seo, choinnigh Mhic Ghrianna an fheirm bheag, le hasal agus bó. Ó 1934, bhí a fear céile ar an dól, ach rinne sé cléibh agus ciseáin chun breis airgid a shaothrú.

## Amhránaíocht agus scéalaíocht
Thug Cosslett Ó Cuinn cuairt ar Mhic Ghrianna i 1940, agus rinne sé tras-scríobh ar scéalta agus ar amhráin dá cuid. Thug an t-aitheantas seo muinín di mar amhránaí agus seanchaí — go dtí seo ba é a fear céile an lucht éisteachta amháin a bhí aici. Thug Pádraig Ua Cnáimhsí, príomhoide na scoile in Árainn Mhór, cuairt uirthi i 1951 agus rinne sé tras-scríobh ar sheachtó amhrán dá cuid. Chuir sé Coimisiún Béaloideasa Éireann agus Radio Éireann ar an eolas fúithi, agus chuir siad Seán Ó hEochaidh agus Proinsias Ó Conluain faoi choinne Mhic Ghrianna. Craoladh taifeadtaí Uí Conluain ó 1953 ar Raidió Éireann i gclár faoi shaol Mhic Ghrianna. Thug Séamus Ennis cuairt uirthi freisin nuair a bhí sé ag obair do choimisiún béaloidis an BBC sna 1950idí.

D’éag Mhic Ghrianna 6 Aibreán 1964. Rinne Cathal Goan eagarthóireacht ar thaifeadtaí Uí Chonluain níos déanaí, agus d’eisigh RTÉ an saothar mar albam agus leabhrán darbh ainm *Róise na nAmhrán: songs of a Donegal woman*. Scríobh Ua Cnáimhsí scéal a beatha, *Róise Rua*, a foilsíodh i 1983. Bhuaigh an leabhar duais ag Oireachtas na Gaeilge 1983 i mBaile Átha Cliath.

## Naisc sheachtracha

* Taifeadadh RTÉ de Mhic Ghrianna ó 1953

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Amhránaithe Gaeilge
Catagóir:Básanna i 1964
Catagóir:Daoine a rugadh i 1879
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
BBC Raidió Feabhail

Stáisiún raidió áitiúil is ea **BBC Raidió Feabhail** (), atá bunaithe i nDoire agus is cuid de BBC Thuaisceart Éireann é. Thosaigh sé ag craoladh ar 11 Meán Fómhair 1979.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha‎
* BBC Raidió Feabhail

Catagóir:BBC
Catagóir:Stáisiúin raidió i dTuaisceart Éireann
Catagóir:BBC Thuaisceart Éireann
Máirtín Mac an t-Saoir

Is scríbhneoir Gaeilge na hAlban é **Màrtainn Mac an t-Saoir** (a rugadh i 1965). Sa Lèanaidh a rugadh é, ach tá naisc aige le hUibhist a Deas. Rinne sé céim sa leigheas in Ollscoil Obair Dheathain agus bhain sé céim amach i 1988. Rinne sé céim eile ag Sabhal Mòr Ostaig.

Bhuaigh a chéad leabhar, an cnuashac gearrscéalta *Ath-Aithne*, Duais Saltire sa bhliain 2003 agus tá go leor saothar ficsin eile dá chuid a bhain áiteanna amach ar ghearrliostaí nó a bhuaigh gradaim litríochta de chuid *Duaisean Litreachas na Gàidhlig* ó shin i leith.

Sa bhliain 2007 rinneadh ‘Bàrd’ de chuid an Highland Society de agus rinneadh ambasadóir de ag Leabharlann Filíochta na hAlban idir 2021-23. Tá cónaí air i nDún Éideann agus bhí sé ar an gcéad Scríbhneoir Cónaithe Gàidhlig in Ollscoil Dhún Éideann idir 2022-24.

## Leabharliosta

### Úrscéalta
* *Gymnippers Diciadain* (2005)
* *An Latha As Fhaide* (2008)
* *Air A Thòir* (2011)

### Filíocht
* *Dannsam Led Fhaileas* (2006)

### Gearrscéalta
* *Ath-Aithne* (2003)

## Naisc sheachtracha

* Leabharlann Filíochta na hAlban: Martin McIntyre
* Iontaobhas Leabhar na hAlban: Martin McIntyre
*  The Best of Scottish Books.
An Cromán

Is sráidbhaile é **An Cromán** atá suite i gContae Chiarraí, Éire. Tá sé 9 km siar ó bhaile Chill Orglan agus 9 km ó shráidbhaile an Ghleanna Beithe agus tú ag taisteal siar ó dheas.

## Suíomh
Tá an Cromán suite i lár Chiarraí le radharcanna ar leithinis an Daingin ó thuaidh agus leithinis Uíbh Ráthaigh san iarthar. Tá an Cromán ar cheann den bheagán áiteanna i gCiarraí ina bhfuil radharc 360 céim ar Chnoc Bhreandáin, ar Shléibhte Shliabh Mis agus ar na Cruacha Dubha, ina bhfuil an sliabh is airde in Éirinn, Corrán Tuathail.

## Tionscal
Is sráidbhaile iascaireachta bradán traidisiúnta é An Cromán. Mar sin féin, ó lár an 20ú haois, tá an sráidbhaile faoi bhláth mar lárionad an dobharshaothraithe. Tá na leapacha diúilicín nádúrtha is mó in Éirinn lonnaithe i gCuan Chaisleán na Mainge. Tá na leapacha seo gar go maith do chabhlach dreidirí diúilicín an Chromáin. Le fiche bliain anuas, tá an Cromán ag fás mar bhunáit le haghaidh oisrí a shaothrú. 

Tá an bhialann Jack's Coastguard Restaurant, a bhfuil gradaim bainte amach aici, lonnaithe in iarstáisiún garda cósta an Chromáin a bhreathnaíonn amach ar Chuan Chaisleán na Mainge. Tógadh an foirgneamh ina bhfuil an beár agus an bhialann reatha i 1866 agus rinneadh teach tábhairne de i 1961.

## Spórt

### Peil Ghaelach
Tá club CLG ag an gCromán ar a dtugtar Réalt na Mara (ainm atá roinnte ag Eaglais agus bunscoil an tsráidbhaile). Idir 2006 agus 2014 bhuaigh beirt imreoirí ChLG an Chromáin, Donnchadh Walsh agus Seán O'Sullivan, boinn Uile-Éireann sinsearach le foireann chontae Chiarraí. Tá foireann peile na mban ag an gCromán freisin.

### Rámhaíocht
Tá club rámhaíochta ag an gCromán, atá ag feidhmiú ó 1956, atá mar chuid de Chumann Rámhaíochta Cósta Chiarraí agus de Chónaidhm Rámhaíochta Cósta na hÉireann. Ceann de na rásaí is coitianta a bhfuil tóir orthu sa chlub is ea rás na mbád traidisiúnta saighne ina bhfuil criúnna de 12 maidí rámha (beirt fhear ar maidí rámha) agus liagóir á dtreorú. Iascaireacht a bhí i stair an bháid saighne, go sonrach le haghaidh ronnach, agus d’úsáid iascairí líontáin saighneoireachta.

Baineann rásaíocht na mbád saighne le Ciarraí Theas go traidisiúnta agus bíonn criú an Chromáin san iomaíocht go traidisiúnta i gcoinne iad siúd ó Chathair Saidhbhín, na Cealla, Dairbhre, An Caladh, Baile an Sceilg, Cathair Dónall, An Teampall Nua, agus an tSnaidhm, i measc eile.

Gach bliain, i rith an tsamhraidh, óstálann An Cromán a gheallta bád bliantúil a chuimsíonn rásaí do gach aois ó dhaoine faoi-12 suas go dtí an comórtas do dhaoine fásta.

## Daoine

* John McCarthy: ríomheolaí Meiriceánach agus eolaí cognaíoch. Ba as an gCromán a athair. Bhí John McCarthy ar dhuine de bhunaitheoirí disciplín na hintleachta saorga .
* Donnchadh Walsh: bhuaigh trí bhonn Uile-Éireann le foireann sinsear peile Chiarraí. D’imir sé peil idirchontae ó 2003 go dtí 2018.
* Sean O’Sullivan: ceithre bhonn Uile-Éireann buaite le foireann sinsear peile Chiarraí. D’imir sé peil idirchontae ó 2002 go dtí 2012.

## Tagairtí

Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Acht 'Cat is Luch in aghaidh a chéile', 1913

clé|mion|Postaer de chuid an WSPU, 1914
Achtaíodh **Acht na bPríosúnach (Urscaoileadh Sealadach as Drochshláinte), 1913** ar 25 Aibreán 1913., nó an t**Acht "Cat is Luch in Aghaidh a Chéile"**, mar a thugtar air.  Díríodh an dlí ar stailceanna ocrais a bhíodh á n-úsáid ag na sufraigéidí (sa chéad dul síos) agus iad i bpríosún,
clé|mion|1909
Leis an acht seo, scaoileadh saor as an bpríosún sufraigéidí a bhí ar stailc ocrais ar feadh tamaillín. Cheadaigh  scaoileadh saor sealadach coinníollach do phríosúnaigh ar fhorais sláinte.  Ansin athghabhadh iad tar éis dóibh téarnamh, chun an tréimhse a bhí fágtha dá bpianbhreith a chríochnú.
clé|mion|príosúnach a chothú in éadan a thola, 1910
Tháinig an dlí i bhfeidhm in ionad iad a chothú in aghaidh a dtola, mar a dhéantaí roimhe sin. Ach thí an reachtaíocht neamhéifeachtach ar an iomlán, toisc gur mhinic a sheachain príosúnaigh scaoilte an athghabháil..Ina theannta sin, bhain an dlí ní ba mhó de thacaíocht an phobail do rialtas Asquith.

Bhí éagsúlacht mhór ina dhiaidh sin sa tslí inar dhéileáil údaráis le príosúnaigh ar stailc ocrais, bíodh trí scaoileadh sealadach nó trí chothú in aghaidh a dtola..

### Éire
Baineadh úsáid as an reachtaíocht in Éirinn agus in aghaidh náisiúnaigh.

Tá an tAcht seo ar cheann de na reachtanna in Éirinn a choinnítear i bhfeidhm leis an Acht um Athchóiriú an Dlí Reachtúil 2007 agus leis an Acht um Athchóiriú an Dlí Reachtúil 2009.

## Féach freisin

* H. H. Asquith

## Tagairtí

Catagóir:1913
Catagóir:Dlí reachtúil
Catagóir:Sufraigéidí
Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Stailceanna ocrais
An Coiste um Litríocht Olc

Bunaíodh **an Coiste um Litríocht Olc** () sa bhliain 1926 chun tuairisciú a dhéanamh ar éifeachtacht na ndlíthe cinsireachta i Saorstát Éireann. Dhearbhaigh sé go raibh na dlíthe cinsireachta a bhí ann an uair sin neamhleor, agus go raibh dualgas ar an rialtas litríocht a bhí "truaillithe go morálta" a chosc.

## Tagairtí

Catagóir:Coistí Stáit
Catagóir:Cinsireacht leabhar in Éirinn
Catagóir:Coistí
Zayne Emory

Is aisteoir Meiriceánach é **Zayne Emory** (rugadh 3 Meitheamh 1998). 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine a rugadh i 1998
Catagóir:Daoine beo
Cáin chorparáide

mion|Cáin agus fás ioncaim in Éirinn
Cáin a thoibhítear ar bhrabúis trádála, ar ghnóthachain inmhuirir, agus ar ioncam eile cuideachtaí agus comhlachtaí corpraithe, is ea **cáin chorparáide** nó **cáin chorparáideach**.

## In Éirinn
Tá cáin chorparáide íseal go leor in Éirinn, ag 15%,  i gcomparáid le cuid mhaith tíortha eile in iarthar na hEorpa.  Mealann an ráta tarraingteach seo comhlachtaí domhanda móra isteach. 

Is pointe conspóide é an Cháin Chorporáide íseal ach deir an ESRI go bhfuil ról tábhachtach ag an ioncam ón gcáin sin san Airgeadas Poiblí agus go mbeidh torthaí dona ann má chailltear é.

Is €23 billiún i gcánacha a bailíodh ó chorparáidí in Éirinn sa bhliain 2022, ar ardú 48% é ón mbliain roimhe sin.

Léirigh anailís ag na Coimisinéirí Ioncaim gur ó dheich gcomhlacht a tháinig 57% den cháin chorparáideach a íocadh in Éirinn in 2022. Sin 28% den cháin uile a íocadh.

Sa bhliain 2023, thosaigh an rialtas ag cur cuid den airgead a fhaightear ó chorparáidí i dtaisce i gciste infheistíochta poiblí,   Ciste Bonneagar, Aeráide agus Nádúir agus Future Ireland Fund
clé|mion|177x177px
clé|mion|178x178px

### 2026
Mheas an CCBÉ in 2026 go raibh trí chomhlacht ilnáisiúnta - Apple, Microsoft agus Eli Lilly - ag íoc 46% den cháin chorparáideach ar fad a bhailigh an Stát in 2024.   D'íoc na trí chomhlacht thart ar €13 billiún i gcáin chorparáideach leis an Stát in 2024 agus gurb iad Apple agus Microsoft, thar Eli Lilly, a d'íoc a bunáite sin – os cionn €11 billiún.

Thug an Chomhairle foláireamh  :  "Neamhchinnteacht shuntasach ag baint leis na brabúis a dhéanfaidh Apple agus Microsoft san am le teacht'.   Ach sin ráite, creideadh go méadódh brabúis Apple agus Microsoft, go háirithe agus an réimse intleachta shaorga ag fás as miosúr (agus  an dála céanna ag Eli Lilly, agus an-éileamh ar na cógais diaibéitis agus otrachta a dhéanann siad sna 2020idí). 

## Féach freisin

* Cáin

## Tagairtí

Catagóir:Cáin
Catagóir:Gnó
Catagóir:Airgeadas poiblí na hÉireann
Díseart

Tá níos mó ná alt amháin a bhfuil an t-ainm **Díseart** air:

* Díseart (díthreabhach)
* Díseart Diarmada
* Díseart Mhártain
* An Díseart: logainmneacha éagsúla in Éireann agus in Albain

## Tagairtí

Catagóir:Idirdhealáin
Cairdeas idirspeiceasach

Is éard is **cairdeas idirspeiceasach** ann ná gaol neamhghnéasach idir ainmhithe de speicis difriúla. Tá go leor fianaise ann, i bhfoirm grianghrafanna agus físeáin, ar chásanna  den chairdeas idirspeiceasach i measc ainmhithe fiáine agus ceansaithe. Mar gheall ar cheansú ainmhithe, tarlaíonn cairdeas idirspeiceasach idir speicis nach mbeadh le chéile go nádúrtha riamh. Uaireanta, tarlaíonn sé i gcásanna ina ndéanann speiceas amháin seilg ar an speiceas eile sa nádúr.

Tá coincheap an chairdis idirspeiceasaigh cosúil le coincheap na comharaíochta sa mhéid is go bhfuil beirt ainmhithe ó speicis difriúla i gcaidreamh ina mbaineann gach orgánach leas as gníomhaíocht an orgánaigh eile. I measc na gcúiseanna atá le cairdeas idirspeiceasach tá ceansú, cumarsáid idirspeiceasach, malartuithe comhshochair, dúil i nascadh sóisialta, cosaint ar chreachadóirí, ach is minic nach bhfuil aon chúis shoiléir ann.

## Tagairtí

Catagóir:Gaoil idirphearsanta
Catagóir:Ainmhithe
John McCarthy

B’eolaí ríomhaireachta Meiriceánach é **John McCarthy** (4 Meán Fómhair 1927 - 24 Deireadh Fómhair 2011) a chuir eolaíocht na ríomhaireachta chun cinn le haghaidh an dara leath den fichiú haois. B'iad John McCarthy agus Marvin Lee Minsky príomh-cheannródaithe na hintleachta saorga.

Tar éis dó dochtúireacht i matamaitic a bhaint amach ag deireadh na 1950í, chruthaigh sé teicníc na comhroinnte ama, in éineacht le Fernando Corbató, a ligeann do dhaoine éagsúla ríomhaire a úsáid ag an am céanna.

Chruthaigh sé an teanga ríomhchlárúcháin LISP sa bhliain 1958. Bronnadh an Duais Turing air i 1971 mar gheall ar a chuid oibre i réimse na hintleachta saorga.

Rugadh i mBostún Massachusetts é ar 4ú Meán Fómhair 1927. B'imirceach Éireannach é a athair John Patrick, agus b'as an Liotuáin dá mháthair Ida Glatt McCarthy, sufragóir agus sóisialaí mór le rá. Bhí ar an teaghlach bogadh timpeall go dtí go bhfuair a athair obair i Los Angeles, California. Bhí suim ag McCarthy ón am a bhí sé óg sa mhatamaitic agus mhúin sé é féin le leabhair ó Institiúid Teicneolaíochta Chalifornia (*Caltech*), áit a chláraigh sé i gcúrsa bunchéime. 

Bhain sé céim amach i 1948 agus lean sé ar aghaidh lena staidéir i gCaltech go dtí gur bhain sé amach dochtúireacht i matamaitic in ollscoil Princeton i 1951. Phós sé an ríomhchláraitheoir agus sléibhteoir Vera Watson, a fuair bás i 1978 ag iarraidh mullach na sléibhe Annapurna sna Sléibhte Himiléithe a dhreapadh. Bhunaigh sé Saotharlann Intleachta Shaorga in ollscoil Stanford i 1962, áit ar lean sé ar aghaidh mar ollamh go dtí gur éirigh sé as in 2000. Bhí ról lárnach aige chomh maith sa néalríomhaireacht.

## Féach freisin

* Intleacht shaorga

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2011
Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Eolaithe ríomhaireachta Meiriceánacha
Catagóir:Intleacht shaorga
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Boogie Woogie Bugle Boy

Is amhrán léimghormacha (Béarla: *jump blues*) ón Dara Cogadh Domhanda é “***Boogie Woogie Bugle Boy***” le Don Raye agus Hughie Prince. Ba iad na Deirfiúracha Andrews a chan an t-amhrán den chéad uair sa scannán grinn *Buck Privates* (1941) le Abbott agus Costello. Shroich an ceirnín a thaifead na Deirfiúracha Andrews le Decca uimhir a sé ar chairteacha popcheoil SAM in earrach na bliana 1941. Is é an séú hamhrán ar liosta Amhráin an Chéid. Rinne Bette Midler taifeadadh ar an amhrán sa bhliain 1972, agus bhain sé an barr-10 amach sna cairteacha Billboard sna Stáit Aontaithe.

Ainmníodh “*Boogie Woogie Bugle Boy*” do Ghradam an Acadaimh don Amhrán is Fearr ach bronnadh an gradam ar “The Last Time I Saw Paris”.

Tá an t-amhrán bunaithe go dlúth ar amhrán níos luaithe de chuid Raye agus Prince, “Beat Me Daddy, Eight to the Bar,” a bhaineann le sárphianódóir boogie-woogie.

## Scéal
De réir na liricí, coinscríobhadh trumpadóir mór le rá as Chicago, Illinois isteach in Arm na Stát Aontaithe, ach ní raibh de chúram aige ach an dúiseacht a sheinm gach maidin. Tá sé faoi ghruaim toisc nach féidir leis boogie-woogie a sheinm, go dtí go ndéanann an captaen trua dó agus coinscríobhann sé ceoltóirí eile. Mar thoradh, tá an trumpadóir in ann an dúiseacht a sheinm ina stíl féin, rud a imríonn tionchar dearfach ar an gcuid eile den chomplacht.

## Tagairtí

Catagóir:Amhráin Béarla
Aisling Ní Dhonnchadha

Scoláire Éireannach is ea **Aisling Ní Dhonnchadha** a bhíodh ina léachtóir i Roinn na Nua-Ghaeilge in Ollscoil Mhá Nuad. Is as Aonach Urmhumhan, Co. Thiobraid Árann ó dhúchas í. Bhain sí céimeanna BA, MA, agus Ph.D. amach ón Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath.

## Leabharliosta

* *Cnuasach Comhar 1982–2012: Ailt, Aistí, Agallaimh*, 2014
* *Ar an gCoigríoch: Díolaim Litríochta ar Scéal na hImirce* (le Máirín Nic Eoin), Cló Iar-Chonnachta, 2008
* *Léachtaí Cholm Cille XXXVI: An Prós Comhaimseartha* (eagarthóir), An Sagart, 2006
* *Idir dhúchas agus dualgas: staidéar ar charachtair mhná sa ghearrscéal Gaeilge 1940–1990*, An Clóchomhar, 2002
* *Gearrscéalta an Chéid*, le Gearóid Denvir, Cló Iar-Chonnachta, 2000

## Naisc sheachtracha

* https://portraidi.ie/ga/aisling-ni-dhonnchadha/

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Daoine Éireannacha den 20ú haois
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Cáit Feiritéar

Scéalaí Éireannach ab ea **Cáit Feiritéar** nó **An Bhab** (1 Nollaig 1916 – 8 Meitheamh 2005).

Rugadh Cáit Feiritéar (née Ní Ghuithín) ar 1 Nollaig 1916 i mBaile na hAbha, Dún Chaoin i gContae Chiarraí. Fuair a máthair Eibhlín Ní Shé bás go gairid i ndiaidh a breithe. Ba é a hathair Seán Ó Guithín a thóg í. Scéalaí ab ea athair Sheáin, Mícheál Ó Guithín, agus d’fhoghlaim Feiritéar an scéalaíocht uaidh nuair a bhí sí óg. Nós teaghlaigh a bhí ann, mar bhí a huncail Tadhg, a seanmháthair Cáit, Bean Uí Shé (1861–1941), agus a seanaintín Máire Ruiséal, Bean Uí Lúing (1856-1946) ina scéalaithe.

D’fhreastail Feiritéar ar Scoil Naomh Gobnait sa cheantar áitiúil ó 1923 go 1931.

Phós sí Séamus Feiritéar i 1942 agus bhí seachtar clainne acu, Breandán, Pádraig, Seán, Micheál, Séamus, Máirín agus Treasa. Bhí Breandán ina láithreoir raidió agus ina údar. Bhí Séamus ina phríomhoide ar scoil náisiúnta Choláiste Mhuire i mBaile Átha Cliath (Gaelscoil).

D’inis Feiritéar scéalta ar Raidió na Gaeltachta agus do pháistí scoile a bhí ag freastal ar cheardlanna scéalaíochta. Rinne eagraíochtaí éagsúla taifeadadh ar a cuid scéalaíochta; ina measc, Roinn Bhéaloideas Éireann, an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, Roinn na Gaeilge in Ollscoil Luimnigh, agus Raidió na Gaeltachta. I 1988 bhuaigh Feiritéar an comórtas scéalaíochta ag Oireachtas na Gaeilge i dTrá Lí. D'fhoilsigh Cló Iar-Chonnachta leabhar dá cuid scéalta faoin teideal *Ó Bhéal an Bhab* in 2002. Bhí tionchar aici ar roinnt scríbhneoirí Gaeilge, ina measc Seán Ó Ríordáin, Seán Ó Tuama, Máire Mhac an tSaoi agus Nuala Ní Dhomhnaill.

Fuair sí bás ar 8 Meitheamh 2005 in ospidéal an Daingin.

Is é a dúirt Bo Almqvist agus Roibeard Ó Cathasaigh fúithi sa réamhrá don leabhar *Ó Bhéal an Bhab*: *Is máistir í chomh maith ar an gcomhrá fileata, sa tslí is gur féidir a hinsintí a scríobh síos focal ar fhocal agus gur litríocht fhoirfe ar phár í.*

## Tagairtí

Catagóir:Seanchaithe Éireannacha
Catagóir:Seanchaithe
Catagóir:Básanna in 2005
Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
An tUrramach Gilleasbuig Farcharson

Ministir agus bard Gaelach ab ea an **tUrramach Gilleasbuig Farcharson** nó **MacFhearchair**  (1801–1878). ()

## Saol
Rugadh i Siorrachd Pheairt é. Chaith sé a shaol san Tiriodh mar mhinistir.

Dúirt an tUrramach Dòmhnall MacGillEathain mar gheall air:

:: Bhí sé ar dhuine de na díograiseoirí ba mhó a mhair riamh chun eolas ar Ghaeilge na hAlban a chothú.

## Obair Scríbhneoireachta
Scríobh sé paimfléad beag sa naoú haois déag ag áitiú go raibh an ceart ag na Gaeil oideachas scoile a fháil trí Ghaeilge sa chéad áit ar scoil. Chreid sé freisin gur chóir go bhfoghlaimeodh Albánaigh a raibh Beurla Ghallda mar chéad teanga acu oideachas a fháil sa teanga sin ar an gcéad dul síos freisin.

Scríobh sé iomainn, nó filíocht reiligiúnda freisin.

## Leabharliosta

* Farquharson, Archibald. 1868. *An address to Highlanders respecting their native Gaelic : showing its and the broad Scotch's superiority over the artificial English for the family and the social circle, and also for lyric poetry.* (Edinburgh: Glasgow: Oban: Inverness: Stornoway: Maclachlan and Stewart; W. Love; J. Miller; J. Noble; Macpherson)ar fáil ag NLS 
* Fearcharson, Gilleasbuig. 1866. *Laoidhean le Gilleasbuig Farcharson* (Glascho [Glaschu]: Gilleasbuig Mac-na-Ceardadh): Archibald Mackenzie) ar fáil ag NLS
* Fearcharson, Gilleasbuig. 1870. *Laoidhean shioin le Gilleasbuig Farcharson.* (Glasgow: A. Sinclair) ar fáil ag NLS

## Naisc sheachtracha

* Donald E. Meek, Léacht Warrack, ‘Preaching in the Scottish Highlands’, 4 Aibreán 2013.

## Tagairtí

Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Filí Albanacha‎
Fuaimrian

mion|An ríomhchlár ''Soundtracker'', 2010
I réimse na cineamatagrafaíochta, ceol an scannáin, ceol teidil agus ceol sa chúlra san áireamh is ea **fuaimrian**.

## Féach freisin

* Scannánaíocht
* Cineamatagrafaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Cineamatagrafaíocht
Catagóir:Ceol
Státrúnaí Comhshaoil, Bia agus Gnóthaí Tuaithe

Is státrúnaí i Rialtas na Ríochta Aontaithe é an **Státrúnaí Comhshaoil, Bia agus Gnóthaí Tuaithe,** dá ngairtear an rúnaí **comhshaoil** freisin, le freagracht iomlán as an Roinn Comhshaoil, Bia agus Gnóthaí Tuaithe (RCBGT). Is comhalta de Chomh-aireacht na Ríochta Aontaithe an sealbhóir.

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na Ríochta Aontaithe
Bartholomeus van der Helst

Ba phéintéir Ollannach é **Bartholomeus van der Helst**   (1613 &#x2013; adhlacadh 16 Nollaig 1670). Measadh go raibh sé ar cheann de na príomhphéintéirí portráide i Ré Órga na hÍsiltíre, agus fuair a chuid portráidí galánta pátrúnacht scothaicmí Amstardam, chomh maith le ciorcal na  Stadtholder.(Stíobhard) dó. Chomh maith le portráidí, phéinteáil van der Helst cúpla pictiúr seánrúil chomh maith le roinnt radhairc bhíobalta agus ábhair mhiotaseolaíochta..

## Saol
Rugadh Bartholomeus van der Helst i Haarlem sa bhliain 1613 . Ní fios dáta cruinn a bhreithe, toisc go bhfuil taifid breithe Haarlem na linne sin caillte. Ba mhac tábhairneora ó Haarlem é, darbh ainm Lodewijk, agus dara bean chéile Lodewijk, Aeltgen Bartels. Bhog Van der Helst go hAmstardam tamall roimh 1636, an bhliain a phós sé Anna du Pire, bean 18 mbliana d’aois ó theaghlach rathúil i nDeisceart na hÍsiltíre a bhí **fágadh ina dílleachta** cheana féin. Bhí seisear clainne ag an lánúin agus bhí duine acu, ar a dtugtar Lodewijk (1642 - c. 1684), ina phéintéir portráide cosúil lena athair.
mion| ''Pieter Lucaszn van de Venne agus Anna de Carpentier lena leanbh''

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1670
Catagóir:Daoine a rugadh i 1613
Catagóir:Péintéirí Ollannacha
Catagóir:Fir
Shakshouka

mion| Sciar aonair de shakshouka
Mias na Magraibe is ea **Shakshouka** (Araibisشكشوكة: šakšūkah, freisin litrithe shakshuka nó chakchouka) d'uibheacha scallta in anlann trátaí, ola olóige, piobair, oinniún, agus gairleog, a bhíonn spíosraithe go coitianta le cumín, paiprice agus piobar Chéin. De réir Joan Nathan, cumadh shakshouka san Afraic Thuaidh Otamánach i lár an 16ú haois tar éis do Hernán Cortés trátaí a thabhairt isteach sa réigiún mar chuid den mhalartú Columbian.
## Tagairtí

Catagóir:Cócaireacht Arabach
Catagóir:Cócaireacht na Libia
Catagóir:Cócaireacht na Túinéise
Catagóir:Cócaireacht na hAilgéire
Catagóir:Cócaireacht Mharacó
Catagóir:Cócaireacht Iosrael
Catagóir:Miasa uibheacha
Catagóir:Miasa náisiúnta
Catagóir:Cócaireacht na nGiúdach Sephardi
Catagóir:Cócaireacht na Magraibe
Catagóir:Cócaireacht Otamánach
Catagóir:Cócaireacht na Spáinne
Catagóir:Cócaireacht na hIodáile
Catagóir:Miasa trátaí
Catagóir:Bricfeasta
Catagóir:Malartú cultúrtha trasatlantach
Catagóir:Cócaireacht an Mheán-Oirthir
Catagóir:Cócaireacht Bheirbeireach
Catagóir:Cócaireacht na Rómáine
An Dúloch

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Dúloch** air:
* An Dúloch, Contae Chiarraí (Cill Airne): loch nó i gContae Chiarraí
* An Dúloch, Contae Chiarraí (Cill Átha): loch nó i gContae Chiarraí
* An Dúloch, Contae Chiarraí (Corca Dhuibhne): loch nó i gContae Chiarraí
* An Dúloch, Contae Dhún na nGall: loch nó i gContae Dhún na nGall

## Féach Freisin
* Dúloch

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
The Late Late Show (CBS)

mion|clé|2016
Is seó cainte é ***The Late Late Show*** a chraoltar ar CBS sna Stáit Aontaithe. Bíonn an clár  ar siúl ar CBS go mall san oíche.

Ó 2015 go dtí 2023, is é James Corden an láithreoir ar an gclár. Tá clú agus cáil air  de bharr an Carpool Karaoke a bhí mar chuid den chlár. Ar Carpool Karaoke, chaith James Corden am le daoine cáiliúla sa charr, agus chan siad amhráin le chéile.

## Féach freisin

* ''The Late Late Show'' (RTÉ)

## Tagairtí

Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Catagóir:Cláir Cainte
Catagóir:Karaoke
Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 2020

Bhí **Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 2020** an 133ú eagrán den Chraobh Uile-Éireann ó bunaíodh an comórtas in 1887. Ar dtús bhí na cluichí beartaithe i mí na Bealtaine ach cuireadh moill oraibh de bharr an Paindéim COVID-19 i bPoblacht na hÉireann. Sa deireadh, thosaigh an chraobh ar an 24 Deireach Fómhair agus chríochnaigh sé ar an 13 Nollaig. Bhuaigh Luimneach sa chluiche ceannais i gcoinne Port Láirge.
Cógas leighis

mion|Cógas leighis
Is éard atá i gceist le **cógas**, **cógas leighis**, nó **leigheas** (Béarlaː *medication*) ná ábhar a ghlactar chun galar nó tinneas a leigheas de ghnáth.

Roinntear i dtrí chatagóir éagsúla iad - 

* cógais "thar an gcuntair", atá ar fáil i ngnáth siopaí agus cógaslanna gan srianta speisialta, 
* "taobh thiar den chuntar", a ndáiltear amach ag poitigéir gan oidis dochtúra bheith ag teastáil, agus 
* "cógais ar oideas", go bhfuil oideas ag teastáil, a bhfaightear ó dochtúir nó lia de ghnáth.

Táirgeann na comhlachtaí poitigéirí na cógais de ghnáth agus cuireann siad paitinn orthu.

## Féach freisin

* Drugaí

* Drugaí thar an gcuntar
* Drugaí torthúlachta
* Drugaí frithbhaoth-thonnán
* Drugaí dearthóra
* Dáileadh cógaisíochta in Éirinn
* Cógas paiteanta
* Cógais suain
* Cógaisíocht
* Cógaseolaíocht
* Beartais in aghaidh drugaí

## Tagairtí

Catagóir:Drugaí
Catagóir:Cógas
Catagóir:Cógaseolaíocht
Éamonn de Bhál

File Éireannach ab ea **Éamonn de Bhál** go luath sa 19ú haois.

Ba as Contae Chorcaí ó dhúchas de Bhál agus bhí Gaeilge ón gcliabhán aige. Bhí ról tábhachtach aige i dtaifeadadh agus i gcaomhnú *[[Caoineadh Airt Uí Laoghaire]]* le hEibhlín Dubh Ní Chonaill, a fuair sé ón amhránaí sean-nóis Nóra Ní Shíndile.

Tá cóipeanna dá chuid saothar i Leabharlann Náisiúnta na hÉireann .

## Naisc sheachtracha

* http://sources.nli.ie/Search/Results?lookfor=%22%20De%20Bh%C3%A1l,%20%C3%89amonn%22&type=subject
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Filí Gaeilge
Polasaithe in aghaidh drugaí

mion|Faireachán drugaí na gCustaim in Éirinn
mion|Postaer de chuid National Institute on Drug Abuse, Md.
Is éard atá i gceist le **beartais in aghaidh drugaí** (Béarlaː *drug policy*) ná srianta agus rialaithe curtha ar drugaí ag rialtais nó údaráis eile.  Cothaíonn drugaí difriúla fadhbanna éagsúla do dhaoine éagsúla agus úsáideann daoine éagsúla drugaí difriúla ar chúiseanna éagsúla. Mar sin bíonn réitigh éagsúla de dhíth ar na fadhbanna seo agus níl aon fhreagra simplí ar na fadhbanna a bhfuil úsáid drugaí ina n-údar orthu, Ach nuair atá na fíricí ag daoine, tá sé níos fusa déileáil le saincheisteanna a bhaineann le drugaí.

## Polasaithe
Ní foláir an difríocht idir *díchoiriú* drugaí agus *dleathú* nó dlisteanú a shoiléiriú.

Is ionann *díchoiriú* agus polasaí faoina mbeadh lánrogha ag na póilíní gan daoine a mbeadh drugaí mídhleathacha ina seilbh acu i gcomhair úsáid phearsanta a chúiseamh. Dá dtabharfaí a gcás chun cúirte, ní cion coiriúil a chuirfí ina leith ach cion a bheadh ar aon chéim le cion páirceála.

Chiallódh *dleathú* (nó dlisteanú) go mbeadh úsáid agus seilbh ar dhrugaí, nó drugaí áirithe, lándleathach.  Is féidir drugaí dleathacha a chur "faoi smacht an stáit", b'fhéidir. 

D’fhéadfaí an dá pholasaí a chur i bhfeidhm i gcás gach druga nó i gcás druga amháin (cannabas mar shampla) nó raon teoranta drugaí.

#### Coiriúlacht
Dar leis na Gardaí, chuaigh mí-úsáid drugaí thar lear i méid agus go ndeachaigh riar agus reacht chun donais i dtíortha inar maolaíodh feidhmiú an dlí.

## Polasaithe in Éirinn
Sa bhliain 2012 mhol an uile pháirtí ar Chomhairle Chathair Átha Cliath go mbunófaí lárionaid sa chathair ina gceadófaí féin-instealladh drugaí faoi mhaoirseacht foireann leighis. Ach chuir daoine sa cheantar ina gcoinne. Ní raibh aon lárionad fós ar oscailt i dtús 2024. Níl bunú ionaid den sórt céanna beartaithe fós i gCorcaigh ná in aon áit eile. Tugann an córas daonlathach in Éirinn deis arís agus arís eile do pholaiteoirí agus do vótálaithe moill a chur ar chabhair do dhaoine atá i gcruachás.

Fógraíodh polasaí  cuimsitheach sláinte in 2019. Ach níl an polasaí curtha i bhfeidhm fós (in 2024) "mar gheall ar chúrsaí dlí" is cosúil.

Bunaíodh tionól saoránach chun drugaí a phlé sa bhliain 2023 agus foilsíodh an tuairisc in 2024  (Iml 1,  Iml 2).  Mhol an Tionól nach dtabharfaí daoine a mbeirtear orthu agus drugaí mídhleathacha ina seilbh os comhair cúirte feasta ach go gcuirfí seirbhísí leighis ar fáil dóibh. Tá polasaí dá leithéid i bhfeidhm cheana féin sa Phortaingéil agus san Ostair. Vótáil an Tionól (le móramh aon vóta) nár chóir an dlí, a deir go bhfuil seilbh channabais mídhleathach, a athrú.

## Féach freisin

* Úsáid mhídhleathach drugaí in Éirinn

## Naisc sheachtracha

* Frainc Mac Brádaigh (sagart Íosánach) agus an obair a bhíonn ar siúl aige siúd le daoine atá gafa le drugaí.
* An Tionól Saoránach  (2024:  Iml 1,  Iml 2).

## Tagairtí

Catagóir:Drugaí gan stádas dlíthiúil
Catagóir:Sláinte mheabhrach
Catagóir:Coireanna
Catagóir:Coirpeacht
Catagóir:Polasaí poiblí
Catagóir:Trádáil i ndrugaí aindleathacha
Chihuahua (Stát)

Is ceann de na 31 stát de chuid Mheicsiceo é **Chihuahua** agus é suite i dtuaisceart na tíre ar an teorainn leis na Stáit Aontaithe. Is é Chihuahua an stát Meicsiceach is mó agus as sin a thagann a leasainm, el Estado Grande ("an stát mór"). Is é Chihuahua an phríomhchathair agus is é Ciudad Juárez an chathair is mó daonra. Bhí 3,470,783 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2012.

Cónaíonn an chuid is mó de na daoine in aice leis na haibhneacha, mar atá, an Río Grande agus an Conchos. Tá gaineamhlach sa stát (Gaineamhlach Chihuahua) ach tá níos mó foraoisí in Chihuahua ná mar atá in aon stát eile i Meicsiceo seachas Durango.

## Féach freisin

* Chihuahua (madra)

## Tagairtí

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Chihuahua (stát)
Catagóir:Meicsiceo
Catagóir:Stáit Mheicsiceo
Catagóir:Tíreolaíocht Mheicsiceo
Catagóir:Tíreolaíocht Mheicsiceo de réir stáit
Tollán Zoji-la

Tá **Tollán Zoji-la** á thógáil faoi láthair. Beidh an tollán  9.5 m ar leithead, 7.57 m ar airde agus 14.2&nbsp;km ar fad, i gcruth crú capaill, le dhá lána i bhfeadán amháin, ag airde 3,528 m os cionn leibhéal na farraige, a théann faoi bhearnas Zoji La sna Himiléithe idir Ganderbal na Caismíre agus an baile Drass i gceantar Kargil de Ladakh. Tá costais réamh-mheasta don chóras tollán cliste seo, a tógadh ag baint úsáide as 'Modh Tollánaithe Nua na hOstaire', agus atá feistithe le CCTV, rialú raidió, soláthar cumhachta gan bhriseadh, aeráil, srl ná circa US$ 1.04 billiún de réir meastacháin 2021. In éineacht leis an Tollán Z-Morh in aice láimhe, soláthróidh an tollán geostraitéiseach seo ar an mórbhealach *NH1 Srinagar-Leh* nascacht aimsir-dhíonach le Ladakh (Leh, LOC, AGPL & LAC) agus Baltal (uaimh Amarnath), agus laghdóidh sé an t-am taistil 3.5 uair an chloig go dtí 15 nóiméad tiomána, an turasóireacht agus an geilleagar a threisiú, agus gnéithe lóistíochta na bhFórsaí Armtha Indiach a fheabhsú. Tá sé ar cheann de na 31 tollán bóthair (20 in J&K agus 11 i Ladakh) atá á dtógáil ar chostas iomlán circa US$17.5 billiún.

## Tagairtí

Catagóir:Tolláin bhóthair i Ladakh
Catagóir:Bonneagar bóithre atá beartaithe san India
Catagóir:Tolláin bhóthair atá beartaithe san Áise
Catagóir:Iompar i gceantar Kargil
Zach Callison

Is aisteoir agus amhránaí Meiriceánach é **Zachry Dean Callison** (rugadh 23 Deireadh Fómhair 1997). 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh in 1997
Catagóir:Daoine beo
Ian Nepomniachtchi

Is ardmhmháistir fichille Rúiseach é **Ian Alexandrovich Nepomniachtchi** (Rúisís: *Ян Алекса́ндрович Непо́мнящий*, nó *Yan Aleksandrovich Nepomnyashchiy*; a rugadh 14 Iúil 1990).

Bhuaigh Nepomniachtchi Craobh Fichille na Rúise sa bhliain 2010 agus 2020, agus Craobh Aonair Fichille na hEorpa i 2010. Bhuaigh sé freisin An Cuimhneachán Tal 2016 agus babhtaí Oscailte Aeroflot sa bhliain 2008 agus 2015. Bhuaigh sé Craobh Fichille Foirne an Domhain mar bhall d'fhoireann na Rúise in  Antalya  (2013) agus Astana (2019). Bhuaigh Nepomniachtchi Craobh Fichille Foirne na hEorpa 2015 i Réicivíc le foireann na Rúise. I mí Dheireadh Fómhair 2016, bhí Nepomniachtchi sa cheathrú háit ar domhan i bhficheall tapa agus fichille blitz. Bhuaigh sé dhá bhonn airgid i gCraobhchomórtas Ficheall Mear an Domhain agus bonn airgid ag Blitzchomórtas  an Domhain, chomh maith leis an Ordix Oscailte 2008 a bhuachan.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Caitlín Ní Uallacháin

Is siombail mhiotasach den náisiúnachas Éireannach atá le fáil sa litríocht agus san ealaín í **Caitlín Ní Uallacháin**. De ghnáth, léiríonn sí Éire mar sheanbhean a dteastaíonn uaithi cúnamh ó fhir óga Éireannacha atá sásta troid agus bás a fháil chun Éire a shaoradh ó smacht na nGall. Tar éis an Chogaidh Angla-Éireannaigh, bhí sí bainteach le hArm Poblachtach na hÉireann i dTuaisceart Éireann, go háirithe le linn na dTrioblóidí.

Léirigh William Butler Yeats agus an Bhantiarna Gregory Caitlín Ní Uallacháin mar phearsa liteartha sa dráma *[[Cathleen Ni Houlihan|Cathleen Ní Houlihan]]* (1902). I measc na n-údar eile a d’úsáid Caitlín Ní Uallacháin ar bhealach éigin tá Seán Ó Cathasaigh (go háirithe in *The Shadow of the Gunman*) agus James Joyce, a chuir carachtair darb ainm Kathleen agus Mr. Holohan sa scéal “A Mother” (in *[[Dubliners]]*) chun éadomhain idé-eolaíoch féile athbheochana a léiriú.

## Gnéithe ginearálta
Léirítear Caitlín Ní Uallacháin go ginearálta mar sheanbhean gan dídean. Is minic a thugtar le fios gur amhlaidh atá an scéal toisc gur caitheadh amach as a gabháltas í, teach feirme agus “ceithre pháirc ghlasa” (siombail de cheithre chúige na hÉireann). Sa dráma *Cathleen Ni Houlihan*, tagann sí go teach teaghlaigh Éireannaigh agus iad ag ullmhú do phósadh an mhic is sine. Insíonn Caitlín Ní Uallacháin a scéal brónach don teaghlach, in éineacht le hamhráin faoi laochra cáiliúla na hÉireann a thug a saol ar a son. I ndeireadh na dála, meallann sí an buachaill óg chun páirt a ghlacadh in Éirí Amach 1798 i gcoinne na Breataine. Tar éis dó a chinneadh a dhéanamh chun dul leis an éirí amach, tugann carachtar amháin faoi deara go bhfuil an tseanbhean ina bean óg álainn le “the walk of a queen”. Déanann rogha an bhuachalla óig, agus a bhás san éirí amach teipthe, athnuachan ar Chaitlín Ní Uallacháin go pointe áirithe.

## Tagairtí

Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Catagóir:Miotaseolaíocht
Càrrabost

Tá níos mó ná áit amháin in Albain a bhfuil an t-ainm **Càrrabost** air:

* Càrrabost (Loch Harport)
* Càrrabost, Port Rìgh

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Idirdhealáin
Dominion Voting Systems v. Fox News Network

Ar 18 Aibreán 2023, shocraigh Fox News cás dlí clúmhillte i gcoinne na cuideachta meaisínvótála Dominion.
clé|mion|Dominion Voting Systems

### Clúmhilleadh
Le linn an toghcháin uachtaránachta 2020 sna Stáit Aontaithe, dúirt láithreoirí ar Fox News go raibh na  meaisínvótála de chuid Dominion claonta i dtreo Joe Biden
clé|mion
Thionscain Dominion caingean chlúmhillte in aghaidh Fox News.  Cúisíodh oifigigh Fox as an maíomh bréagach go raibh an vóta sa toghchán uachtaránachta rigeáilte i gcoinne Donald Trump, cé gur cheistigh siad féin an maíomh go príobháideach. 
clé|mion
Rinne Dominion agus Fox socrú faoin gcás taobh amuigh den chúirt. D'aontaigh an comhlacht nuachta seacht gcéad ochtó ocht milliún dollar a íoc, rud a chiallaíonn nach raibh ar fheidhmeannaigh shinsearacha lena n-áirítear Rupert Murdoch fianaise a thabhairt sa chúirt. 

### Iarmhairtí
Tháinig saincheisteanna chun cinn ar 24 Aibreán 2023 nuair a scaoil an t-óstach Tucker Carlson óna phost, duine de na hóstaigh is mó tóir ar Fox News a luadh sa chás.

## Féach freisin

* Fox News Channel
* Rupert Murdoch

## Tagairtí

Catagóir:2023
Catagóir:Polaitíocht na Stát Aontaithe
Catagóir:Cásanna dlí
Catagóir:Donald Trump
Catagóir:Fox Broadcasting Company
Catagóir:Fox Entertainment Group
Catagóir:Clúmhilleadh
Catagóir:Muintir Murdoch