open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Magadan

Calafort agus príomhchathair Chúige Mhagadan sa Rúis is ea **Magadan**. Tá Magadan suite in oirthuaisceart na Rúise ar chósta Mhuir Ocatsc. Bunaíodh Magadan i 1930 agus, go dtí an bhliain 1991, bhí an chathair dúnta ar an domhan mór. Tá sé oscailte do chuairteoirí ó shin i leith, ach tá laghdú leanúnach ar an líon daoine ina gcónaí ann: 151,652 duine sa bhliain 1989; 99,399 i 2002; agus 95,982 i 2010.

Catagóir:An Rúis
Mike Myers

Is fuirseoir Meiriceánach  é **Michael Jonathan** "**Mike**" **Myers**, a rugadh sa bhliain 1963 in Scarborough, Ontario, Ceanada. Ba as Learpholl Shasana dá  thuismitheoirí. Tá saoránacht Cheanadach agus na Stát Aontaithe aige.

## Tagairtí

Catagóir:fuirseoirí Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Pápa Eleuterus

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é **Eleuterus**. Ba as Nicopolis, Epirus é agus ghlac sé an Chríostaíocht. 

Catagóir:Básanna i 189
Catagóir:Daoine Gréagacha
Catagóir:Naoimh
Catagóir:Pápaí
Pápa Vioctór I

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é **Vioctór I**. Ba as An Afraic é agus ghlac sé an Chríostaíocht. 

Catagóir:Básanna i 199
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Naoimh
Catagóir:Pápaí
Pápa Pontian

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é **Pontian**.

Catagóir:Básanna i 235
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Naoimh Iodálacha
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Pápa Anterus

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é **Anterus**. Ba as Calabria é agus ghlac sé an Chríostaíocht. 

Catagóir:Básanna i 236
Catagóir:Naoimh Iodálacha
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Pápa Fabian

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é **Fabian**. 

Catagóir:Básanna i 250
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Naoimh Iodálacha
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Pápa Stiofán I

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é **Stiofán I**. Ba as an Róimh é agus ghlac sé an Chríostaíocht. 

Catagóir:Básanna i 257
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Naoimh Iodálacha
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Sacailín

mion|Sacailín ar an léarscáil
[mion|Roinn Tihii ar chósta [Muir Ocatsc|Mhuir Ocatsc ar Oileán Shacailín]]
Oileán mór faoi dhlínse na Rúise atá suite in iarthuaisceart an Aigéin Chiúin is ea **Sacailín** (Rúisis: Сахалин; Seapáinis: 樺太, *Karafuto*). Tá an t-oileán suite idir Mhuir Ocatsc ar thaobh thoir an oileáin agus Caolas na Tartaire ar a thaobh thiar. Tá Caolas La Pérouse (nó Caolas Sōya) idir Shacailín agus Hokkaido na Seapáine. Sa bhliain 2005 bhí timpeall is 580,000 duine ina gcónaí ar an oileán. Is é Yuzhno-Sakhalinsk príomhchathair Chúige Shacailín agus an baile is mó ann.  

Tá úinéireacht an oileáin faoi chaibidil idir an Rúis agus an tSeapáin le cúpla céad bliain anuas. Le linn dhá thréimhse bhí na Seapánaigh i réimeas ar dheisceart an oileáin agus na Rúisigh sa tuaisceart. Tháinig deireadh le smacht na Seapánach ar an oileáin den dara huair ag deireadh an Dara Cogadh Domhanda sa bhliain 1945. Ag an am sin, na 300,000 Seapánach agus Cóiréach a bhí ina gcónaí ar Shacailín, chuir na Sóivéadaigh ag obair iad ar feadh 5 bliana sular cuireadh ón oileán iad. Ba shin sa bhliain 1951 agus Conradh San Francisco sínithe idir an tAontas Sóivéadach agus an tSeapáin. Ghéill na Seapánaigh a smacht ar an oileán sa chonradh sin ach níor aithin siad úinéireacht na Sóivéadach (ná aon dream eile) ar Shacailín. Na hAidhniúigh a bhí dúchasach ar an oileán, thug siad a n-aghaidh ar an tSeapáin.

72,492 ciliméadar cearnacha achar an oileáin agus mar sin is é Sacailín an 23ú oileán is mó ar domhan.

Catagóir:An Rúis
Catagóir:Oileáin
Yuzhno-Sakhalinsk

An chathair is mó ar Oileán Shacailín agus príomhchathair Chúige Shakhalin is ea **Yuzhno-Sakhalinsk** agus é suite i ndeisceart an oileáin. Toyohara a thugtaí ar an gcathair faoi na Seapánaigh (1905&ndash;1945). San am úd, bhí an leath theas den oileán faoina smacht mar Mhaoirseacht Karafuto, agus bhí Toyohara mar phríomhchathair acu. Bhí 181,728 duine ina gcónaí in Yuzhno-Sakhalinsk sa bhliain 2012. Cónaíonn breis is leath de phobal an oileáin sa chathair nó ina haice. 

## Stair
Cuireadh scata príosúnach Rúiseach a chónaí san áit sa bhliain 1882. Vladimirovka a tugadh ar an lonnaíocht úd.  

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil na cathrach as Rúisis 

Catagóir:An Rúis
Yul Brynner

Aisteoir a bhí in **Yul Brynner** (11 Iúil 1920 – 10 Deireadh Fómhair 1985 a rugadh sa Rúis leis an ainm **Yuly Borisovich Briner** () a d'oibrigh do na meáin siamsaíochta Meiriceánacha sa chuid ba mhó dá shaol gairmiúil. Aithnítear é as róil mar Ramses III in *The Ten Commandments* (scannán, 1956) agus an Rí Mongkut in *The King and I* (dráma).

## A luathshaol
Rugadh Yul in Vladivostok i bPoblacht an Chianoirthir. Sa bhliain 1940 thug seisean agus a mháthair a n-aghaidh ar Mheiriceá. Sa Dara Cogadh Domhanda, d'oibrigh sé ar an raidió ag craoladh an nuachta i bhFraincis do mhuintir na Fraince.
[mion|Dealbh de Yul Brynner os comhair an tí in [Vladivostok inar rugadh é]]

Catagóir:Daoine a rugadh i 1920
Catagóir:Básanna i 1985
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Básanna de bharr ailse
Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Aisteoir is Fearr' (Oscars)
Catagóir:Daoine de bhunadh na hÁise
Catagóir:Daoine Eilvéiseacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Inimircigh
Pápa Sixtus II

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é **Sixtus II**. Ba as an nGréig é agus ghlac sé an Chríostaíocht. 

Catagóir:Básanna i 258
Catagóir:Daoine Gréagacha
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Naoimh
Catagóir:Pápaí
Eachlann

deas|200px|thumb|Eachlann
Is éard is eachlainne ann ná sraith nó clós stáblaí agus tithe carráistí a bhfuil áit chónaithe os a gcionn, a tógadh taobh thiar de thithe móra na cathrach sular tháinig mótarfheithiclí in áit na gcapall go luath san fhichiú haois. Is iondúil go mbíonn eachlanna suite i gceantair chónaithe a bhfuil an-éileamh orthu, tar éis iad a bheith tógtha chun freastal ar chapaill, ar chóisteoirí agus ar sheirbhísigh stáblaí na gcónaitheoirí rathúla.

Baintear úsáid as an bhfocal chun *Mews* an Bhéarla a aistriú.

Tar éis theacht an Dara Cogadh Domhanda, cuireadh caolsráideanna agus na tithe garáistí le haghaidh gluaisteán ina n-áit.
## Tagairtí

Catagóir:Tithe
Catagóir:Sráideanna
An spás amuigh

deas|200px|thumb|Cianspás
Is éard atá i gceist leis an g**cianspás**, nó an **spás amuigh**, ná an spás idir  atmaisféar an Domhain  agus na reanna neimhe na cruinne.

## Féach freisin

* an Chruinne
* Spástaiscéaladh
* Spásárthach
* Spásárthach
* Spás-am

## Tagairtí

Catagóir:An Chruinne
Catagóir:Cianspás
Catagóir:Spáseitilt
Catagóir:Spás
Catagóir:Spásteileascóip
Catagóir:Spástaiscéalaíocht
Atmaisféar

[deas|200px|thumb|Atmaisféar an [Mars (pláinéad)|Mars]]
Is imchlúdach gáis mórthimpeall an domhain nó pláinéad eile é **atmaisféar**.

Catagóir:An Chruinne
Ionam (glasra)

Go hiondúil, glaoitear **ionam** ar roinnt speiceas de phlandaí sa ghéineas *[[Dioscorea]]* (sa bhfine  *Dioscoreaceae*) a chruthaíonn tiúbair inite.
Is fíniúnacha luibheacha ilbhliantúil iad seo a shaothraítear le haghaidh a gcuid tiúbar stáirsiúil san Afraic, san Áise, sa Mheiriceá Laidineach, sa Mhuir Chairib agus san Mhuir Chairib agus san Aigéine. Tá go leor saothróg den ionam ann. Cé go bhfuil roinnt cineálacha de phrátaí milse (*Ipomoea batatas*) ar a dtugtar freisin ionam orthu i gcodanna de na Stáit Aontaithe agus Ceanada, ní chuid den bhfine Dioscoreaceae ach is leis an fhine neamhbhainteach glóir na maidine nó  Convolvulaceae é.

Catagóir:Convolvulaceae

Catagóir:Barraí ón Afraic
Catagóir:Dioscorea
Catagóir:Flóra na Iamáice
Catagóir:Cócaireacht na nIgbo
Catagóir:Glasraí fréimhe
Catagóir:Príomhbhia
Catagóir:Talmhaíocht thrópaiceach
Catagóir:Tiúbair
Catagóir:Barraí
Reflection (albam Fifth Harmony)

Is é ***Reflection*** an chéad albam ó Fifth Harmony. Scaoileadh é ar an 30 Eanáir 2015.

## Traicliosta
# "Top Down" – 3:40
# "Boss" – 2:51
# "Sledgehammer" – 3:50
# "Worth It" (le Kid Ink) – 3:44
# "This is How We Roll" – 4:32
# "Everlasting Love" – 3:04
# "Like Mariah" (le Tyga) – 3:28
# "Them Girls Be Like" – 2:42
# "Reflection" – 3:08
# "Suga Mama" – 3:39
# "We Know" – 2:57

## Singlí
# "Boss" - 7 Iúil, 2014
# "Sledgehammer" - 28 Deireadh Fómhair, 2014
# "Worth It" - 3 Márta, 2015

## Cairteacha

## Deimhniúcháin

## Dátaí eisiúna

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2015
Catagóir:Fifth Harmony
Orange Is the New Yellow

Craoladh an dara heipeasóid is fiche, **Orange Is the New Yellow**, den seachtú sraith is fiche *[[The Simpsons]]* ar an 22 Bealtaine 2016. Scríobh Eric Horsted an eipeasóid seo. D'fhéach 2.54 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 27)
7/27

Is é ***7/27*** an dara halbam ó Fifth Harmony. Scaoileadh é ar an 27 Bealtaine 2016.

## Camchuairt
Thosaigh an chamchuairt *The 7/27 Tour* ar an 22 Meitheamh 2016.

## Traicliosta
# "That's My Girl" – 3:24
# "Work from Home" (le Ty Dolla $ign) – 3:34
# "The Life" – 3:20
# "Write On Me" – 3:39
# "I Lied" – 3:23
# "All in My Head (Flex)" (le Fetty Wap) – 3:30
# "Squeeze" – 3:33
# "Gonna Get Better" – 3:36
# "Scared of Happy" – 3:23
# "Not That Kinda Girl" (le Missy Elliott) – 3:11

## Singlí
# "Work from Home" - 26 Feabhra, 2016
# "All in My Head (Flex)" - 31 Meitheamh, 2016
# "That's My Girl" - 19 Meán Fómhair, 2016

### Singlí bolscaireachta
# "The Life" - 24 Márta, 2016
# "Write On Me" - 5 Bealtaine, 2016.

## Cairteacha

## Deimhniúcháin

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2016
Catagóir:Fifth Harmony
Busan

Cathair agus calafort in oirdheisceart na Cóiré Theas is ea **Busan** (Cóiréis: 부산 or 釜山: foghraíocht in IPA: pusʰan), nó **Pusan** roimh an mbliain 2000). Is é Busan an dara cathair is mó sa tír i ndiaidh Seoul. Is é Busan an 5ú calafort is mó ar Domhan de réir tonnáiste lasta. Tá 3,657,840 duine ina gcónaí ann (2005). Tá timpeall 4,6 milliún duine ina gcónaí i mórcheantar Busan, ceantar ina bhfuil dhá chathair eile, Gimhae agus Yangsan, suite. 

Tá an siopa iolranna is mó ar Domhan, Shinsegae Centum City, in Busan.

## Stair
Bhí Busan ar an dá chathair sa Chóiré (Daegu an ceann eile) a d'fhan saor ó na fórsaí cumannacha le linn Chogadh na Cóiré sna luath 1950idí. Bhí rialtas Phoblacht na Cóiré suite in Busan ar feadh tamaill sa tréimhse sin. Phlódaigh teifigh isteach in Busan as chuile chearn den tír agus d'fhág sin a rian ar chultúr na cathrach, mar shampla ar an gcócaireacht.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Busan ag suíomh turasóireachta i mBéarla. Arna rochtain ar 29 Blt. 2016 

Catagóir:Busan
Catagóir:Cathracha Speisialta agus Cathracha Uirbeacha na Cóiré Theas
Catagóir:Cathracha na Cóiré Theas
Catagóir:Bailte agus cathracha sa Chóiré Theas
Coinnle corra Spáinneacha

Is speiceas plandaí é **coinnle corra Spáinneacha** (*Hyacinthoides hispanica*).

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Fritz Stern

Staraí Meiriceánach ab ea **Fritz Stern** (2 Feabhra 1926 – 18 Bealtaine 2016). Rugadh isteach i dteaghlach gairmiúil léannta é i mBreslau, i gcuid den Ghearmáin atá sa Pholainn inniu. Dochtúir ab ea a athair agus oideoir páistí teoiriciúil a bhí ina máthair. Dhírigh Fritz a aird ar stair na Gearmáine, stair na nGiúdach agus an staireolaíocht.

Cé gur Liútaraigh iad baill an teaghlaigh, ba de shliocht Giúdach iad. D'imigh siad ón nGearmáin sé seachtainí roimh Kristallnacht sa bhliain 1938. Chuir siad fúthu in Jackson Heights, Queens, Nua-Eabhrac. D'fhreastail Fritz ar Ollscoil Columbia i gcathair Nua-Eabhrac. Mar theagascóir ag an ollscoil chéanna, bhain sé amach an Chathaoir Seth Lowe, onóir mhór. Sna blianta 1953–1997 bhí sé ina ollamh ag Columbia. Propast ar an ollscoil ar fad é ar feadh tamaill. Ag tosú sa bhliain 1954, bhí sé ina aoiléachtóir go minic ag Freie Universität Berlin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:Staraithe Meiriceánacha
Richard Stanihurst

Ailceimiceoir, file, sagart agus staraí ó Éirinn ba ea **Richard Stanyhurst** nó **Richard Stanihurst** (1547–1618).

## Beatha
Ba é a athair James Stanyhurst Cláradóir Bhaile Átha Cliath agus Spícéir Dháil na hÉireann sna blianta 1557, 1560 agus 1568. Cuireadh oideachas ar Richard i gColáiste Chill Chainnigh faoi stiúir Peter White agus i 1563 chuaigh sé go dtí Coláiste na hOllscoile in Oxford, mar ar bhain sé céim amach. Ina dhiaidh sin rinne sé staidéar ar an dlí in Furnival’s Inn agus in Lincoln’s Inn. 

I 1587 scríobh sé cuid de *Chronicles of England, Scotland, and Ireland* ("a playne and perfecte description") agus *History of Ireland during the reign of Henry VIII*, leabhair le Richard Holinshed. Chuir na saothair seo olc ar Chaitlicigh.

Ní raibh lé aige leis an nGaeilge, agus b’oth leis go raibh an teanga úd chomh daingnithe sin sa Pháil i measc a leithéidí féin – “when their posteritie became not altogither so warie in keeping, as their ancestors were valiant in conquering, the Irish language was free dennized in the English Pale: this canker tooke such deep root, as the bodie that before was whole and sound, was by little and little festered, and in manner wholly putrified…” (1587). 

I 1579, tar éis bhás a mhná céile Janet Barnewall, chuaigh Stanyhurst go dtí an Ísiltír. Chaith sé  dúthracht le cúis an Chaitliceachais tar éis dó Helen Copley a phósadh, rud a tharla roimh 1585. Bhí sé ina chónaí in easpagóideacht Liège agus chuir sé caidreamh ar an dream Paracelsach a bhí faoi cheannas Ernest na Baváire (1554–1612). As sin amach rinne Stanihurst anailís ar an ngaol idir leigheas agus ceimic.

Go luath sna 1590í fuair sé cuireadh ó Philib II na Spainne agus chuaigh ag obair sa saotharlann mhór ailceimiceach in El Escorial. Chuireadh sé scéala chun an Rí i dtaobh cúrsaí na gCaitliceach i Sasana. Nuair a fuair a bhean chéile bás i 1602 chuaigh sé le sagartóireacht agus bhí sé ina shéiplíneach ag Ard-Diúc Albert na hOstaire san Ísiltír. Bhí a mhac William Stanyhurst ina Íosagánach.

Dealraíonn sé gur cailleadh é sa Bhruiséil.

## Nótaí

## Le léamh

*Barry, John & Morgan, Hiram (2013). *Great Deeds in Ireland: Richard Stanihurst's De Rebus in Hibernia Gestis*. Cork: Cork University Press.

*Lennon, Colm (1981). *Richard Stanihurst the Dubliner, 1547-1618: A Biography, with a Stanihurst Text, on Ireland's Past*. Dublin: Irish Academic Press.

* Lennon, Colm. "Richard Stanihurst," *The Dictionary of Literary Biography, Volume 281: British Rhetoricians and Logicians, 1500–1660, Second Series*, Detroit: Gale, 2003, lgh 296–303.

* Lennon, Colm. "Richard Stanihurst and Old English Identity," *Irish Historical Studies*, vol. 21, 1978, lgh121–143.

* Lennon, Colm. "Richard Stanihurst's 'Spanish Catholicism': Ideology and Diplomacy in Brussels and Madrid," *Irland y la monarcquía Hispánica: Kinsale 1601-2001*, Madrid, 2002, lgh75–88.

## Naisc sheachtracha
* The Alchemical Works of Richard Stanyhurst

Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1547
Catagóir:Básanna i 1618
Catagóir:Staraithe Éireannacha
Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 16ú haois
Catagóir:Ailceimiceoirí
Catagóir:Filí na hÉireann
Ice Age: Continental Drift

Scannán de chuid Blue Sky Studios is ea **Ice Age: Continental Drift** a seoladh (sna pictiúrlanna) sa bhliain 2012. Leanann sé ar aghaidh le scéal *[[Ice Age (scannán)|Ice Age]]*, *[[Ice Age: The Meltdown]]* agus *[[Ice Age: Dawn of the Dinosaurs]]*. Ghlac Ray Romano, John Leguizamo, Denis Leary, agus Queen Latifah páirt ann. B'iad Steve Martino agus Michael Thurmeier stiúrthóirí na scannán.

## Carachtair
* Manfred (mamat) — Ray Romano
* Sid (spadán) — John Leguizamo
* Diego (smilodon) — Denis Leary
* Ellie (mamat) — Queen Latifah
* Cash agus Eddie an possum deartháireacha - Seann William Scott agus Josh Peck faoi seach.
* Scrat (iora) — Chris Wedge
* Scratte (iora) — Karen Disher

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin 2012
Catagóir:Scannáin beochana 2012
Catagóir:Scannáin Blue Sky Studios
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
The Simpsons (séasúr 28)

Craoladh an **ochtú séasúr is fiche** *[[The Simpsons]]* idir 25 Meán Fómhair 2016 agus 21 Bealtaine 2017 ag tosú le "Monty Burns' Fleeing Circus". Craoladh an 600ú eipeasóid, "Treehouse of Horror XXVII", i rith an séasúr seo.

## Eipeasóidí

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
*
Yongle

An tríú himpire de chuid an rítheaghlach Ming sa tSín ab ea an tImpire **Yongle** nó **Ming Chengzu** (2 Bealtaine 1360 – 12 Lúnasa 1424). **Zhu Di** a ainm pearsanta (is é Zhu a shloinne). Rugadh in Yingtian nuair a bhí an Rítheaghlach Yuan (is é sin réimeas na Mongólach) i réim go fós. Bhí sé ina impire sna blianta 1402–1424. Fuair sé bás in Yumuchuan san Ion-Mhongóil agus é ina impire ar an tír.

An 4ú mac ag an Impire Hongwu a bhí in Zhu Di. Tháinig Zhu Yunwan, nia le Hongwu, i gcomharba ar Hongwu nuair a fuair sé seo bás, ach nuair a thosaigh sé ag marú a chuid uncailí thapaigh Yongle an deis chun teideal an impire a bhaint amach dó féin, rud a rinne sé. Nuair a chuir na scoláirí-mhaorlathaigh sa tSín ina choinne (mar cheap siad nach raibh sé i dteideal na ríchathaoireach), chuir sé roinnt díobh agus a gclann chun báis agus, agus d'atheagraigh sé an córas scrúdaithe trínar earcaíodh oifigigh na himpireachta chun iad a choinneáil faoi smacht.

Bhí oideachas den scoth faighte ag Yongle agus é óg. Tógadh an Túr Poircealláin in Nanjing le linn réimeas Yongle, agus ba faoi Yongle freisin a tiomsaíodh an Chiclipéid Yongle. Faoi Yongle a rinne Zheng He a dturais thaiscéalaíochta luatha fud an Aigéin Indiaigh. Fuair Yongle bás agus é i gceannas ar shluaíocht mhíleata i gcoinne na Mongólach.
[mion|An Túr Poircealláin in [Nanjing, a tógadh faoin Impire Yongle agus a áiríodh uaireanta mar cheann de iontaisí an Domhain san am. Scrios na reibiliúnaigh Taiping é sna 1850idí.]]
mion|Tuama Yongle ag Changling

Catagóir:Daoine a rugadh i 1360
Catagóir:Básanna i 1424
Catagóir:Ciclipéidithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Impirí na Síne
Fíniúin shionnachúil

Speiceas fíniúna is ea an **fhíniúin shionnachúil** nó ***Vitis labrusca*** agus í sa ghéineas Vitis i bhfine na bplandaí blátha ar a dtugtar Vitaceae. Tá sí dúchasach d'oirthear Mheiriceá Thuaidh. Ar an líon mór saothróga di áirítear Catawba, Concord, Delaware, Isabella, agus Niagara, chomh maith lena lán caora fíona cros-síolracha leithéidí Agawam, Alexander agus Onaka. Ní hionann leis an bhfíonchaor Eorpach, *Vitis vinifera*, bíonn an craiceann inscartha go héasca ón gcaor agus bíonn teannóga ar gach nód den ghas. Táthar beagnach cinnte gurb í an fhíniúin shionnachúil a dtáinig na hUiginnigh uirthi nuair a chuir siad fúthu sa Domhan Úr faoi Leif Ericsson timpeall na bliana 1000. Cheap na hEorpaigh go raibh boladh na gcaor cosúil le boladh an tsionnaigh agus sin fáth a ainm.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Fuath ban

mion|220x220px
[mion|200px|[Éigniú Gisèle Pelicot|Gisèle Pelicot]]
Is dearcthaí atá réamhchlaonta in aghaidh ban agus cailíní é **fuath ban** nó **fuath ar na mná**. Baineann leithcheal ar bhonn inscne, foréigean in aghaidh na mban agus oibiachtú ar mhná leis.

[mion|[Malala Yousafzai, 2015|220x220px]]

## Eachtraí foréigin

* Ar an 15 Iúil 2016, dúnmharaíodh Qandeel Baloch, réalta meán sóisialta sa Phacastáin. Thacht a deartháir í (marú onóra de bharr "mí-iompar").
* Malala Yousafzai,
* Dúnmharú Nicole Brown Simpson, bean chéile OJ Simpson, Meitheamh 1994
* Éigniú Gisèle Pelicot agus cás den chineál céanna in Éirinn sa bhliain 2018

## In Éirinn
Idir 2020-2024, maraíodh 62 bean in Éirinn, 37 ó dheas agus 25 ó thuaidh. Is ionann sin agus bean amháin gach mí..   Tá oidhreacht an fhoréigin inscne go smior i stair na hÉireann, agus is téama suntasach é i nualitríocht na Gaeilge.  

## Féach freisin
*Foréigean i gcoinne na mban,   Foréigean i gcoinne na mban in Éirinn
*''Adolescence'' (sraith Netflix)

## Naisc sheachtracha
*Fuath Ban sa tír is sa teanga: An Croiait (2013)
*An Croiait: fuath ban

## Tagairtí

Catagóir:Eagla
Catagóir:Fóibí
Catagóir:Forrántacht
Catagóir:Fuath ban
Catagóir:Foréigean i gcoinne na mban
Leamhan sionnaigh

Is leamhan é an **leamhan sionnaigh**. Ball d'fhine na Lasiocampidae atá ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Leamhain
Searbh dearg

**Searbh dearg** a thugtar ar roinnt speiceas plandaí blátha sa ghéineas *Pilosella*. 

## Tagairtí

Catagóir:Asteraceae
Columbia Records

Is lipéad ceirníní é **Columbia Records**.

## Ealaíontóirí

## Tagairtí

Catagóir:Ceol
Catagóir:Lipéid cheoil
Ciclipéid Yongle

Ciclipéid Shíneach den chineál ar a dtugtar "lèishū" ab ea an *Chiclipéid Yongle* (Sínis thraidisiúnta: 永樂大典; Sínis shimplithe: 永乐大典; pinyin: Yǒnglè Dàdiǎn). An tImpire Yongle a choimisiúnaigh an saothar sa bhliain 1403. "Canóin mhór Yongle" an chiall atá leis an teideal i Sínis. Cuireadh an chiclipéid i gcló sa bhliain 1408. An chiclipéid ghinearálta ba mhó riamh ar Domhan a bhí inti gur tháinig an Vicipéid ar an saol sna 2000idí.

Catagóir:Ciclipéidí
Catagóir:An tSín
Gealbhan sionnaigh

Is éan é an **gealbhan sionnaigh** (*Passerella iliaca*) le fáil sa Mheiriceá Thuaidh de ghnáth.

## Féach freisin

* *[[:Catagóir:Passerellidae|Passerellidae]] ([[:Catagóir:Passerella|Passerella]]) * 

## Tagairtí

Catagóir:Passerella
Catagóir:Gealbhain
Comhartha athfhriotail

Is gach aon de shraith comhartha poncaíochta, singil (‘ ’) nó dúbailte (“ ”), úsáidte a marcáil tosú agus deireadh an teideal nó sliocht athfhriotail é **comhartha athfhriotail.**

Catagóir:Poncaíocht
Crián

deas|250px|thumb|Criáin
Is peann luaidhe nó maide cailc daite nó céir, úsáidte le haghaidh líníocht é **crián**.

Catagóir:Scríbhneoireacht
Réimír

Sa teangeolaíocht, is éard is **réimír** ann ná moirféim a chuirtear ag tús focail lena bhrí a athrú.

## Réimíreanna sa Ghaeilge

## Tagairtí

Catagóir:Teangeolaíocht
Sima Qian

Staraí sa tseanSín ab ea **Sima Qian** (Sínis thraidisiúnta: 司馬遷; Sínis shimplithe: 司马迁; pinyin: Sīmǎ Qiāna; 145 nó 135 RC – 86 RC). Scríobhtaí a ainm mar **Ssu-ma Chien** i dteangacha an iarthair agus sin a fheictear in go leor seanleabhar faoi stair na Síne. In Xiayang, Cúige Shaanxi, in iarthuaisceart bunlimistéir na Síne, a rugadh é. Scríobh sé le linn an rítheaghlach Han. Athair Staireolaíocht na Síne a thugtar air go minic as a mhórshaother, *Shĭjì*. "Oiris an staraí" an chiall leis sin, gí go mbíonn sé mar nós é a aistriú go teangacha eile mar "Oiris an staraí mhóir". Is é a bhí sa *Shĭjì* ná stair na Síne á léiriú trí mheán sraith bheathaisnéisí.

Tharla athair Sima Qian, Sima Tan, ag obair i gcúirt an impire. (Tá Sima ar an dornán sloinnte déshiollacha sa tSínis). I ndiaidh turas na Síne a thabhairt, chuaigh an mac ann freisin mar a ndeachaigh sé ag obair faoina athair. An tAstralaí Mór (太史令; Tàishǐ Lìng)an teideal a bhí air, agus ríomh an fhéilire don bhliain le teacht an dualgas a bhí aige. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 145 RC 
Catagóir:Básanna i 86 RC
Catagóir:Staraithe
Catagóir:Scríbhneoirí Síneacha
Ialtóg mheasa Thongach

Is ainmhí í an **ialtóg mheasa Thongach** (*Pteropus tonganus*). Mamach atá inti. Tá sé dúchasach d'oileáin iardheisceart an Aigéin Chiúin.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Mark Feehily

Is amhránaí popcheoil Éireannach é **Markus Michael Patrick Feehily** (rugadh ar an 28 Bealtaine 1980 é) as Sligeach. Tá sé ina bhall den ghrúpa Westlife.

## Dioscliosta
### Albaim Stiúideo

### Singlí

## Tagairtí

Catagóir:Mark Feehily
Catagóir:Westlife
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine as Contae Shligigh
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine LADT
Ialtóg mheasa mhór

Is ainmhí í an **ialtóg mheasa mhór** nó an **calang** (*Pteropus vampyrus*).

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Ialtóg mheasa Okinawa

Is ainmhí í **ialtóg mheasa Okinawa** (*Pteropus loochoensis*). Mamach atá inti. Seans go bhfuil an speiceas díothaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Iarmhír

Sa teangeolaíocht, is moirféim curtha le deireadh an fhocail í **iarmhír**.

Catagóir:Teangeolaíocht
Qingdao

Cathair gCúige Shandong in oirthear Dhaon-Phoblacht na Síne is ea **Qingdao** (Sínis thraidisiúnta: 青島; Sínis shimplithe: 青岛; pinyin: Qīngdǎo). "Oileán glas" an chiall atá le *Qingdao*. Tá an chathair suite in oirthear an chúige ar an gcósta. Tá calafort mór ann. Tá Grúdlann Qingdao suite sa chathair freisin. Timpeall is 3 mhilliún duine a chónaíonn sa chathair féin, 6,188,100 sa cheantar uirbeach. Go hoifigiúil, cuimsíonn Qingdao bailte beaga agus ceantracha tuaithe chomh maith: agus iad seo san áireamh tá 9,046,200 duine ina gcónaí in Qingdao.

Catagóir:Cathracha na Síne
Sionnach Pampa

Is ainmhí é an **sionnach Pampa** (*Lycalopex gymnocercus*). Mamach atá ann. Tá sé dúchasach do na pampaí i Meiriceá Theas.

## Tagairtí

Catagóir:Sionnaigh
Catagóir:Pampa
Ialtóg mheasa Mhicrinéiseach

Is ainmhí beag í an **ialtóg mheasa Mhicrinéiseach**. Mamach atá ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Beárbaiciú

deas|250px|thumb|Beárbaiciú in Patagonia, san Airgintín

Is éard is **beárbaiciú** nó *fulacht* ann ná béile a chócaráiltear taobh amuigh ar raca thar thine oscailte nó ar fhearas speisialta, agus bíonn feoil, iasc nó glasraí i gceist leis de ghnáth.

## Féach freisin

* Fulacht fiadh (nó fulacht fia, fulacht fian srl)

## Tagairtí

Catagóir:Cócaireacht
Ellie Goulding

Is ceoltóir Sasanach í **Elena Jane "Ellie" Goulding**. Rugadh i Sasana í ar 30 Nollaig, 1986.

## Scannánliosta

## Dioscliosta
**Lights* (2010)
**Halcyon* (2012)
**Delirium* (2015)

## Camchuairteanna
*The Lights Tour (2010)
*The Halcyon Days Tour (2012–14)
*Delirium World Tour (2016)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir:Ellie Goulding
Catagóir:Daoine beo
Ürümqi

cn 
}}
Príomhchathair Réigiún Uigiúrach Féinrialathach Xinjiang is **Ürümqi** (Sínis shimplithe: 乌鲁木齐; Uigiúiris: Urumchi) agus é suite i lár an réigiúin, in iarthuaisceart Dhaon-Phoblacht na Síne. "Móinéar álainn" a chiallaíonn *ürümqi* i dteanga na nOirat. Ba mhórstad trádála ar Bhóthar an tSíoda é faoin Rítheaghlach Tang. D'fhás a chlú mar ionad cultúir agus trádála faoin Rítheaghlach Qing sna 18ú agus 19ú haoiseanna. Tháinig rath ar an gcathair arís sna 1990idí agus ar aghaidh mar ionad cultúir, iompair agus trádála in iarthuaisceart na Síne. Bhí cónaí ar 2,988,715 duine sa chathair sa bhliain 2010.

## Geografaíocht
Tá Ürümqi suite i gceartlár ha hÁise, agus sna 1990idí tógadh leac séadchomhartha ag 43°40′52″ thuaidh, 87°19′52″ thoir chun an spota a mharcáil sna fo-bhailte in iardheisceart na cathrach. Is é Ürümqi an mhórchathair is faide ón bhfarraige ar Domhan. Aeráid bhreacthur a bhíonn ann.  

 
Catagóir:Xinjiang
Catagóir:Cathracha na Síne
Fire (albam Mark Feehily)

Is é ***Fire*** an chéad albam ó Mark Feehily. Scaoileadh é ar an 16 Deireadh Fómhair, 2015.

## Cúlra

## Traicliosta
# "Love Is a Drug" – 3:39
# "Wash the Pain Away" – 3:53
# "Butterfly" – 3:44
# "Cut You Out" – 4:22
# "Sanctuary" – 4:34
# "Back to Yours" – 3:36
# "Sirens" – 3:24
# "Simple Love" – 4:30
# "Only You" – 3:39
# "Love Me, Or Leave Me Alone" – 3:17
# "Casablanca" – 5:04

## Singlí
#"Love Is a Drug" - 19 Aibreán 2015
#"Butterfly" - 24 Lúnasa 2015

## Cairteacha

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2015
Catagóir:Mark Feehily
Fionnghuala, Iníon Dhomhnaill Uí Bhriain

Iníon leis an tiarna Domhnall Ó Briain ba ea **Fionnghuala Ní Bhriain** (fl. 1557-1617) agus bua na filíochta aici. Bhí a hathair ag déanamh aighnis lena nia Conchubhar ó lár an 16ú haois amach faoi cheannas mhuintir Bhriain. Tháinig sé chun réitigh le Tiarnacht Thuamhan (tiarnacht Uí Bhriain), a raibh tionchar rialtas Shasana uirthi, agus ceapadh é mar Shirriam an Chláir in 1576. 

Phós Fionnghuala Tomás Mac Muiris, tiarna Leic Snámha i gContae Chiarraí, ach scar sé léi in 1579 chun a leasdeirfiúr a phósadh. Is dócha gurbh é a colcheathar Conchubhar, tríú hIarla Thuamhan, a chuidigh léi Uaithne Mór Ó Lochlainn, tiarna Bhoirne i gContae an Chláir, a phósadh in 1580. Fuair Ó Lochlainn bás in 1581 ach níor fágadh aon chuid dá mhaoin aici le huacht (cé go mbeadh ceart aici, de réir dlí, ar a spré) agus b’éigean di imeacht óna chaisleán ag Muicinis.    

Mar sin féin, d’fhág sí caoineadh ar Uaithne ina diaidh i méadar greanta aiceanta. Dealraíonn sé ó thagairtí sa dán go raibh eolas aici ar chúrsaí ginealaigh, rud a thabharfadh le fios go raibh cuid de shaothar mhuintir Bhruaideadha, filí agus staraithe na mBrianach, léite aici.

## Sliocht as an gCaoineadh

:*A nainm an Spioraid Naoimh h’imríghe, ‘Uaithne,*
:*is triall ó thigh bhig go tigh mhuar sibh;*
:*béara an tAirdrigh dá lánbhrígh suas tu*
:*don ádhbhadh ann nách fuighir gábhadh ná guasacht*.

:*Biaidh Mórmhac na hÓighe gan ghruaim riot*
:*do bhrígh tú bheith sgaoilteach fá a bhfuarais*
:*‘snach raibh stór cófra ná guais ort,*
:*eaglais is aos ealadhan gan ghruaim riot.*

:*D’inneosain beagán beagán dot dhualgas:*
:*cúig rígh fhichiot do bhí uaitse*
:*ar Éirinn nár b'fhéidir a ruagadh,*
:*deich rígh is fiche rígh gan truailleadh.*

## Tagairtí

*Ainm.ie*: Ní Bhriain, Fionnghuala (fl. 1557-1617): https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=2148

Máirín Ní Dhonnchadha (eag.), "Courts and Coteries II," in Bourke, Angela (eag.) (2002). *The Field Day Anthology of Irish Writing*, Volume 4. NYU Press, lgh 395-397.

Jane Stevenson & Peter Davidson (2001). *Early Modern Women Poets (1520-1700): An Anthology*. Oxford University Press, lgh 175-7

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Catagóir:Éireannaigh mná sa 17ú haois
Alhazen

Eolaí Arabach Siach il-léannta ab ea **Alhazen** nó **Abū ʿAlī al-Ḥasan ibn al-Ḥasan ibn al-Haytham** (Araibis: أبو علي، الحسن بن الحسن بن الهيثم) (965 – 1039). Alhazen nó Alhacen an leagan Laidinithe dá ainm. Tugtar al-Haytham air go minic anois i scríbhinní acadúla. Rugadh Alhazen in Basra, in Iaráic an lae inniu, agus fuair sé bás i gCaireo na hÉigipte. Fealsamh, fisiceoir, matamaiticeoir, réalteolaí agus ollamh a bhí ann. Chabhraigh sé go mór le forbairt na hoptaice agus le ról na tástála san modh eolaíochta. "Athair na hoptaice" a thugtar air as a chuid saothar ar lionsaí, scátháin, fhrithchaitheamh agus athraonadh.

 

Catagóir:Daoine a rugadh i 965
Catagóir:Básanna i 1039
Catagóir:Fisiceoirí
Zhou Enlai

Polaiteoir de chuid Dhaon-Phoblacht na Síne ab ea **Zhou Enlai** (Sínis shimplithe: 周恩来; Sínis thraidisiúnta 周恩來; pinyin: Zhōu Ēnlái; 5 Márta 1898 – 8 Eanáir 1976). An chéad phríomh-aire ar an tír a bhí ann agus an post sin aige ó mí Dheireadh Fómhair 1949 go dtí lá a bháis. D'fhreastail sé faoi Mao Zedong, príomhcheannaire na DPS. D'imir Zhou ról tábhachtach in teacht chun cumhachta an Pháirtí Cumannach na Síne, i neartú smacht an pháirtí ar an tír, i bhforbairt bheartais eachtraigh na tíre agus i bhforbairt gheilleagar na Síne. 

Taidhleoir ábalta a bhí in Zhou Enlai. Eisean an chéad aire eachtrach de chuid na Síne (1949–1958). Agus an Réabhlóid Chultúrtha ag druidim chun deiridh, chuidigh Zhou le caidreamh nua a chothú idir Daon-Phoblacht na Síne agus na Stáit Aontaithe.

Throid Zhou faoi choim in aghaidh Drong an Cheathrair sna 1970idí. D'éag sé 8 mí roimh bhás Mao. Cé gur tháinig Hua Guofeng, duine ní ba chlaonta i leith Dhrong an Cheathrair, i gcomharbas ar Mao, d'éirigh le dalta coimirce de chuid Zhou, Deng Xiaoping, an chumhacht a bhaint amach dó féin. Tugadh baill na dronga chun trialach, agus osclaíodh an tír suas don thíortha eile an domhain agus rinneadh an geilleagar a fhorbairt go suntasach. 

## Naisc sheachtracha
*[Alt faoi Zhou Enlai le [Jonathan Spence] ar an New York Review of Books. Arna rochtain ar 3 Meith. 2016]

Catagóir:Ceannairí Dhaon-Phoblacht na Síne
Catagóir:Daoine a rugadh i 1898
Catagóir:Básanna i 1976
The Message

Is é ***The Message*** an chéad albam ón amhránaí Andrea Begley. Scaoileadh é ar an 21 Deireadh Fómhair, 2013.

## Traicliosta
# "Ho Hey" – 2:32
# "Dancing in the Dark" – 3:44
# "Secret Smile" – 3:16
# "Breakfast At Tiffany's" – 3:30
# "The Message" – 4:05
# "Lightning Bolt" – 2:14
# "Angel" – 4:25
# "Latch" – 3:43
# "Autumn" – 3:21
# "Take On Me" – 3:40
# "Falling Slowly" – 3:39
# "Love Will Tear Us Apart" – 3:28
# "My Immortal" – 3:33

## Singlí
#"My Immortal" - Meitheamh 2013
#"Dancing in the Dark" - Deireadh Fómhair 2013

## Cairteacha

## Dátaí eisiúna

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2013
Catagóir:Andrea Begley
Comórtas Peile na Gaeltachta 2016

Ba é **Comórtas Peile na Gaeltachta 2016** an 47ú eagrán den Chomórtas Peile na Gaeltachta ó bunaíodh an comórtas in 1969. Thóg sé ar siúl i Naomh Abán i mBaile Bhuirne. Bhuaigh Naomh Conaill an chomórtas agus tháinig An Ghaeltacht i ndara háit.

## Cluichí agus Torthaí

----

----

----

----

Catagóir:Comórtas Peile na Gaeltachta
Ramadan

An naoú mí den bhliain is ea **Ramadan** san fhéilire Ioslamach. Tréimhse troscaidh (sawm) agus tréanais is ea í; le linn Ramadan, níl cead ag Moslamaigh ithe, ól ná tobac a chaitheamh le linn uaireanta le solas an lae..  

mion|clé|231x231px|"Beannachtaí Ramadan ort"  (freagra:  'Allahu Akram')
mion|Ramadan kareem, nó beannachtaí na féile ort رمضان مبارك |clé|220x220px
mion|béile Ramadan ag titim na hoíche|clé|220x220px
### Féile
Ceiliúrann Ramadan an uair a nochtaíodh rainn an Choráin don Fháidh Muhammed.  Is am troscaidh, paidreoireachta, machnaimh é Ramadan, am a chaitear le clann agus cairde agus am chun dea-ghníomhartha a dhéanamh. 

Beannachtaíː  Deirtear "Ramadan mubarak"  ("Ramadan kareem" uaireanta) nó beannachtaí na féile ort 
[mion|1902ː Eid al-Fitr san [An Éigipt|Éigipt|clé|269x269px]]

### Troscadh
Déantar troscadh (cosc ar bhia srl. le solas an lae) i gcuimhne do dhaoine nach bhfuil ach fíor bheagán acu le n-ithe, chun trua a léiriú agus chun chun féinsmacht a spreagadh. Bíonn gach Moslamach atá in inmhe agus sláintiúil a dhóthain ar throscadh le linn Ramadan. 

Déanann Moslamaigh troscadh mar ghníomh aithrí ("Hadith") chomh maith. 

Itheann cuid mhaith Moslamaigh béile go luath ar maidin – an "Suhoor", agus béile eile nuair atá sé dorcha sa tráthnóna – an "Iftar". 

Le linn Ramadan, déanann Moslamaigh troscadh ó éirí go luí na gréine. Ciallaíonn sé sin ná nach n-itheann siad le linn uaireanta sholas an lae. 

### Féilire
Maireann an troscadh timpeall mí amháin gach bliain. Athraíonn an dáta gach bliain mar úsáidtear féilire na gealaí leis an dáta a chinntiú. . Tá an féilire Ioslamach bunaithe ar an ngealach – is féilire gealaí é. Bíonn dhá mhí dhéag aige, mar aon leis an dá mhí dhéag a bhíonn ag féilire na gréine (bunaithe ar an ngrian). Bíonn idir 29 agus 30 lá ag míonna gealaí agus mar sin leanann Ramadan ar feadh 29 nó 30 lá. 

Tosaíonn agus críochnaíonn Ramadan ar ghealach lán. Is siombail Ioslamach é an corrán gealaí agus feictear go minic é ar dhíon mosc.  

### Deireadh na tréimhse troscaidhː Eid al-Fitr
Tugtar "Eid al-Fitr " ar dheireadh na tréimhse troscaidh bliantúla, ag tús mí Shawwal, an deichiú mí. 

Tá go leor nósanna ag baint le Eid al-Fitr. Mar shampla, tá stíl cheoil fhuinniúil, bheoga ann, an *bubu* atá fréamhaithe i gceiliúradh mhuintir Mhoslamach Shiarra Leon ar dheireadh na tréimhse troscaidh bliantúla Ramadan.

## Féach freisin

* Carghas

## Tagairtí

Catagóir:Féilte Ioslamacha
Catagóir:Ramadan
Ingolstadt

Cathair i Saorstát na Baváire, in oirdheisceart na Gearmáine, is ea **Ingolstadt**. Tá sé suite ar bhruach na Danóibe, i lár na Baváire. Ar an 31 Nollaig 2014 bhí 131,002 duine ina gcónaí ann. Is cuid de cheantar uirbeach Muenchen é, ceantar ina bhfuil 5 milliún duine.

Cuireadh na Illuminati, cumann rúnda Bavárach, ar bun in Ingolstadt go déanach san 18ú haois. Tá áit mhór ag Ingolstadt san úrscéal *[[Frankenstein]]* le Mary Shelley. Tá ceanncheathrú Audi, déantúsóir gluaisteán, sa chathair freisin. 

## Tagairtí

mion|clé|An Kreuztor in Ingolstadt

Catagóir:Cathracha na Gearmáine
Jiang Qing

Ban-aisteoir Síneach, an 4ú bhean ag Mao Zedong, agus duine tábhachtach le linn Réabhlóid Chultúrtha na Síne ab ea **Jiang Qing** (Sínis: 江青, pinyin: Jiāng Qīng; 19 Márta 1914 – 14 Bealtaine 1991).  

Cuimhnítear uirthi mar gheall ar a ról lárnach le linn Réabhlóid Chultúrtha na Síne agus ar an gcomhcheilg pholaitiúil a chothaigh sí, ar a dtugtar Drong an Cheathrair. 
[clé|mion|242x242px|"Lán Píng" (蓝苹),  ina [Aisteoir|haisteoir  ;  póstaer i 1935]]
[clé|mion|349x349px|ina [Aisteoir|haisteoir  sna 1930idí]]

## Saol
clé|mion|236x236px|1940
Faoin ainm Lǐ Shūméng a rugadh í in Zhucheng, Cúige Shandong in oirthear na tíre.  Níos déanaí, bhain sí úsáid as 'Lan Ping" (蓝苹) nuair a bhí sí ina haisteoir agus bhí ainmneacha eile uirthi le linn a saoil.  

An 4ú bhean ag Mao Zedong, Ceannaire Fíorthábhachtach Dhaon-Phoblacht na Síne agus Cathaoirleach Pháirtí Chumannach na Síne, a bhí inti. Phós sí Mao in Yan'an i mí na Samhna, 1938, agus ise Chéadbhean na daonphoblachta i mblianta tosaigh an rialtais cumannaigh. Cuimhnítear uirthi mar gheall ar a ról lárnach le linn Réabhlóid Chultúrtha na Síne agus ar an gcomhcheilg pholaitiúil a chothaigh sí, ar a dtugtar Drong an Cheathrair. 
clé|mion|177x177px|Young Jiang Qing in éineach le Mao sa Yan'an, 1940idí
Roimh bhás Mao, bhí cuid mhór den saol poiblí sa tSín faoi smacht Dhrong an Cheathrair, na meáin agus an bholscaireacht san áireamh. 

#### Meath
Bhraith cumhacht Jiang Qing ar Mao, agus ba mhinic a bhí sí i gcodarsnacht leis na ceannairí móra eile sa tír. Bhásaigh Mao sa bhliain 1976 agus ba bhuille mhór di agus dá huaillmhianacha é. Rinne Hua Guofeng agus a chomhghleacaithe í a ghabhadh i mí Dheireadh Fómhair den bhliain chéanna.  Cháin údaráisí an pháirtí í ag an am céanna. 

Ó shin i leith, tá sé curtha ina leith go hoifigiúil gur bhall í de "Dhrong Fhrithréabhlóideach Lin Biao". Cuireadh an locht ar an drong sin as an damáiste agus scriosadh a rinneadh le linn Réabhlóid Chultúrtha na Síne. 

#### Bás
Daoradh chun báis í ach iomalartaíodh an breithiúnas sin go príosúnacht saoil sa bhliain 1983. Scaoileadh í i gcomhair chóiriú leighis. Ansin chuir sí lámh ina bhás féin i mí na Bealtaine sa bhliain 1991.

## Féach freisin

* Réabhlóid Chultúrtha na Síne
* Mao Zedong
* Drong an Cheathrair

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Catagóir:Básanna i 1991
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:Ban-aisteoirí
Catagóir:Coirpigh
Catagóir:Cumannaithe
Catagóir:Daoine a chuir lámh ina mbás féin
Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Polaiteoirí Síneacha
Babe Ruth

Imreoir daorchluiche Meiriceánach ab ea **Babe Ruth** a rugadh faoin ainm **George Herman Ruth Jr.** (6 Feabhra 1895 – 16 Lúnasa 1948). Rugadh agus tógadh é in Baltimore, Maryland. D'imir sé 22 séasúr i Sraith Mhór an Daorchluiche (MLB) (1914–1935). Thosaigh sé mar chaiteoir ciotógach leis na Boston Red Sox, ach bhain sé clú ceart amach dó féin i ndiaidh dul le Yankees Nua-Eabhrac. Áirítear é mar dhuine de laochra spóirt Mheiriceá. "The Bambino" agus "Sultan of Swat" na leasainmneacha a tugadh air. Fuair sé bás i Manhattan, Nua-Eabhrac.

## A Óige
Rugadh Ruth do bheirt imirceach ón nGearmáin agus tógadh é i gcomharsanacht bhocht in Baltimore. In aois a 7 mbliana cuireadh Ruth chuig St. Mary's Industrial School for Boys, scoil cheartúcháin, mar ar fhoghlaim sé ceachtanna faoin saoil agus faoin daorchluiche araon ón mBráthair Matthias Boutlier de chuid na mBráithre Críostaí. Sa bhliain 1914,  shínigh Ruth conradh mionsraithe leis na hOrioles in Baltimore, ach go gairid ina dhiaidh sin dhíol siadsan Ruth leis na Red Sox. Faoin mbliain 1916, bhí clú tuillte aige mar shárchaiteoir a bhí ábalta buillí baile fada a bhualadh isteach freisin uaireanta, rud annamh i dtréimhse "na liathróide mhairbhe" roimh 1920. Faoi dhó, bhuaigh Ruth 23 cluiche le linn séasúr amháin agus bhí sé ina bhall de thrí fhoireann Bhostúin a bhuaigh sa tSraith Dhomhanda. D'éiligh sé imirt achan lá imeartha agus tugadh cead dó imirt sa pháirc amuigh. Bhris sé an record san MLB le haghaidh an líon buillí baile in aon tséasúr amháin.

## Saol san MLB agus ina dhiaidh

Bhíodh sé mar nós ag Ruth cuairt a thabhairt ar pháistí in ospidéil agus díleachtlanna. Tharraing Ruth clú air féin mar fhear mór na mban. Ar scor dó, ba doiligh leis obair a fháil a bhain leis an daorchluiche.

## Staitisticí

Staitisticí ó Retrosheet.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1895
Catagóir:Básanna i 1948
Catagóir:Imreoirí daorchluiche
Músaem Náisiúnta an Pháláis

Músaem ealaíne in Shilin, comharsanacht i dtuaisceart Taipei, an Téaváin, is ea **Músaem Náisiúnta an Pháláis**. Tá ceann de na bailiúcháin is mó ar Domhan d'ealaín na Síne ag an músaem, 697,490 mír ealaíne ar fad i mí na Nollag den bhliain 2017. Cruthaíodh na míreanna ó cheann cionn stair na Síne roimh an 20ú céad: 10,000 bliana ar fad ag tosnú san aois neoiliteach go dtí an Rítheaghlach Qing déanach. Fearadh fáilte roimh 6,142,892 cuairteoirí ann sa bhliain chéanna, rud a d'fhág é mar an 6ú músaem is mó cuairteoirí ar Domhan.

[mion|clé|Cabáiste [séidíte. lócaiste agus criogar i bhfolach ann]]

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil an Mhúsaeim. Dáta rochtana: 9 Meith. 2016

Catagóir:Taipei
Catagóir:Músaeim sa Téaváin
Taichung

Cathair ar chósta láir thiar na Téaváine is ea **Taichung**. Tá stádas mar bhardasacht speisialta ag Taichung agus cuimsíonn an limistéir sin breis is 2,000 ciliméadar cearnacha a shíníonn sách fada isteach ón gcósta agus ón gcathair féin. Meastar (2016) 2,752,413 duine a bheith ina gcónaí sa bhardasacht speisialta.

Bhí an pobal Ayatal agus pobail eile bundúchasacha ina gcónaí ar an machaire feadh an chósta sular tháinig na Sínigh a chónaigh san áit. Bhí ríocht ag na hAyatal san 17ú céad. Thosaigh na Sínigh ag teacht i gceart faoi dheireadh an chéid sin. Dúnfort Síneach a cuireadh ar bun sa bhliain 1705 bunús na cathrach atá inniu ann.

Tá Músaem Náisiúnta na Téaváine do na Mínealaíona agus an Músaem Náisiúnta do na hEolaíochtaí Nádúrtha suite in Taichung.
mion|Bratach na cathrach leis na trí charachtar a chiallaíonn "Cathair Taichung" (Táizhōng Shì)

## Tagairtí

Catagóir:Bailte agus cathracha sa Téaváin
Tomás Mac Eoin

Amhránaí, file agus aisteoir is ea **Tomás Mac Eoin** nó **Tomás 'Jimmy' Mac Eoin** mar a ghlaotar air chomh maith. Rugadh é sa Cheathrú Rua, Gaillimh sa bhliain 1937. Sean nós don chuid is mó a bhíonn á chanadh aige agus tá cúpla amhrán scríofa aige. Ina measc siúd tá na hamhráin "An Cailín Álainn" agus "Bleán na Bó".

## Tagairtí

 
Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Daoine as Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Brocaire sionnach guaireach

Madra le colainn fhada is cosa an-ghearra. An t-eireaball gearr suas in airde.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Dreoilín teaspaigh glas coiteann

Is feithid é an **dreoilín teaspaigh glas coiteann** (*Omocestus viridulus*).

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Dreoilíní teaspaigh
Dreoilín teaspaigh coiteann

Is feithid é an **dreoilín teaspaigh coiteann** (*Chorthippus brunneus*).

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Dreoilíní teaspaigh
Feabhrán capaill

Is speiceas plandaí é **feabhrán capaill** nó *Heracleum mantegazzianum*. 

### Fiaile
Tá ceimiceáin fhótatocsaineacha i sú dhuilleoga an fheabhráin capaill (heracleum mantegazzianum), atá cosúil le peirsil bhó ollmhór, ag fás suas le 5 mhéadar ar airde. Is cúis é le dócraicinn tromchúiseach, coilm bhuana agus, má dhéanann sé teagmháil leis na súile, daille féideartha. Nuair a fhásann sé i gcnapáin dhlútha, cuireann sé srian ar sholas agus ar spás do fhásra eile ach nuair a fhaigheann sé bás sa gheimhreadh ní fhágann sé aon fhásra chun na bruacha a choinneáil, rud a chuireann le creimeadh agus tuilte. 

De réir shuíomh Chomhairle Baile agus Contae Luimnigh, tá fianaise mhéadaitheach ann go n-athraíonn feabhrán capaill stádas ceimiceach agus meitibileach na n-ithreach ina bhfásann sé, rud a fhágann go bhfuil sé neamhoiriúnach do speicis dhúchasacha. Is féidir le planda amháin líon mór síolta a tháirgeadh ar féidir leo scaipeadh le sruth na abhann más in aice le huisce atá an planda tuismitheora. Tá fianaise ann freisin go bhfuil síolta an fheabhráin capaill á mbaint de thaisme le barra bia, agus go bhféadfadh siad péacadh san áit a dtugtar na barra chuici. Ciallaíonn sé seo gur féidir le feabhrán capaill a fháil in aon áit.

### Luibhicíd
Is é gliofosáit an luibhicíd sistéamach is forleithne a úsáidtear i gcoinne feabhrán capaill agus IAS eile ach d'fhéadfadh sé a bheith coiscthe laistigh de na blianta atá romhainn agus, faoi láthair, níl aon roghanna eile ann ar féidir iad a úsáid go sábháilte in aice leis an uisce. 

## Féach freisin

* Gliofosáit

## Tagairtí

Catagóir:Fiailí
Amhsóireacht

[deas|250px|thumb|[Amhsóireacht an tsacair|Amhsóireacht ag cluiche sacair i Moscó na Rúise. Lucht leanúna de chuid an chlub Spartak a bhí i gceist.]]
Is iompar foréigneach nó glórach a bhaineann le lucht achrainn óg, go hiondúil i ndrong, í **amhsóireacht**. 

Catagóir:Amhsóireacht
Kirby Morrow

B'aisteoir, aisteoir gutha agus fuirseoir Ceanadach é **Kirby Robert Morrow** a rugadh ar an 28 Lúnasa 1973 in Jasper, Alberta, Ceanada agus a fuair bás ar an 18 Samhain 2020. Aithnítear é as a ról ar *Stargate Atlantis* mar an Captaen Dave Kleinman.

## Tagairtí

 
Catagóir:Aisteoirí Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Básanna in 2020
Happy Feet

Scannán beochana Astrálach-Mheiriceánach is ea ***Happy Feet*** a rinneadh sa bhliain 2006.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Scannáin 2006
Catagóir:Scannáin beochana 2006
Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Ghaeilge
Catagóir:Scannáin Nollag i nGaeilge
Catagóir:Scannáin Nollag
Elijah Wood

Is aisteoir agus dioscmharcach Meiriceánach é **Elijah Jordan Wood**, a rugadh ar an 28 Eanáir 1981.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Daoine beo
Músaem Brooklyn

Músaem ealaíne i mbuirg Brooklyn i gCathair Nua-Eabhrac is ea **Músaem Brooklyn**. Is é an 3ú músaem is mó i gCathair Nua-Eabhrac agus 1.5 milliún mír á chaomhnú in 560,000 troighe cearnacha (52,000 méadar cearnacha) de spás. Tá Músaem Brooklyn suite ag 200 Eastern Parkway, i lár thuaidh Brooklyn. Bunaíodh é sa bhliain 1895 i bhfoirgneamh nuachlasaiceach a dhear an comhlacht ailtirí McKim, Mead & White. Sa bhliain 1897 a osclaíodh na doirse. An cuspóir a bhí ag lucht bunaithe an mhúsaeim ná an músaem ba mhó ar Domhan a bheith acu. Tugann leathmhilliún duine cuairt ar an Músaem gach bliain anois.

Tá an músaem suite trasna Eastern Parkway ó Prospect Heights, agus idir Park Slope agus Crown Heights. Tá Luibhghairdín Brooklyn taobh leis, agus iad araon in éineacht le Leabharlann Lárnach Bhrooklyn, Grand Army Plaza agus Prospect Park in aon cheantar mór nádúrtha/cultúrtha amháin. Ar feadh i bhfad ba doiligh le lucht riartha agus stiúrtha an mhúsaeim an foirgneamh agus an bailiúchán a choimeád iomlán. Tháinig rath air go déanach san 20ú haois, áfach, agus rinneadh athchóiriú ar ghnéithe éagsúla den mhúsaem.

Ar chodanna suntasacha an bhailiúchán tá seaniarsmaí, go mór mhór an bailiúchán Sean-Éigipteach a bhfuil míreanna ann as réimse 3,000 bliain. Tá a lán samplaí d'ealaín na hAfraice, ealaín ón Aigéine, ealaín na Seapáine, agus ealaín agus éadaí Bhundúchasaigh Mheiriceá ann chomh maith. Tá bailiúchán láidir Meiriceánach a thosnaíonn leis an dtréimhse Choilíneach. Ar ealaíontóirí a bhfuil saothar leo sa mhúsaem tá Mark Rothko, Edward Hopper, Norman Rockwell, Winslow Homer, Edgar Degas, Georgia O'Keeffe, and Max Weber. Tá dealbhghairdín cuimhneacháin ann freisin ina bhfuil píosaí ailtireachta a tarrtháladh ar fud Chathair Nua-Eabhrac.
mion|clé|Cúirt lárnach  Mhúsaem Brooklyn

## Naisc sheachtracha
*Suíomh Mhúsaem Brooklyn, arna rochtain ar 11 Meith. 2016 

Catagóir:Bunaithe sna 1820í
Catagóir:Brooklyn
Catagóir:Músaeim i gCathair Nua-Eabhrac
Ceolaire casarnaí

Is éan é an **ceolaire casarnaí**. Is baill d'fhine na Locustellidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
An Músaem Ealaíne Meitreapholaiteach

Músaem ealaíne in Manhattan, Cathair Nua-Eabhrac, is ea **an Músaem Ealaíne Meitreapholaiteach** (), giorraithe uaireanta mar **an Met**. Tá sé ar cheann de na músaeim is mó clú agus ráchairte air ar Domhan. Tá an músaem suite i lár Manhattan ar thaobh thoir Central Park, ar an gcuid d'Ascaill a Cúig ar a dtugtar "Míle na Músaem", in aice Sráid 82. Osclaíodh é don phobal mór ar 20 Feabhra 1872.

mion|clé|An bealach isteach san mhúsaem

Tá breis agus 2 mhilliún mír ealaíne ón domhan uilig i mbailiúchán an mhúsaeim. I measc na seoda ealaíne sa mhúsaem tá saothair ón aois chlasaiceach, ón tSean-Ghréig agus ón gCipir go háirithe. Tá péintéireachtaí agus dealbha de chuid ardmháistrí na hEorpa go léir, nach mór ann. Orthu siúd tá Raphael, Tiziano, el Greco, Rembrandt, Velázquez, Pablo Picasso, Georges Braque, Jackson Pollock agus araile. Tá bailiúchán mór d'ealaíon na Stát Aontaithe ann chomh maith.
mion|clé|Liam Dobhareach, deilbhín Éigipteach ón mbliain 1185 RC agus sonóg neamhfhoirmeálta de chuid an mhúsaeim

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh an Met, arna rochtain ar 12 Meith. 2016

Catagóir:Bunaithe sna 1870í
Catagóir:Manhattan
Catagóir:Músaeim i gCathair Nua-Eabhrac