open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ingmar Bergman

Stiúrthóir scannán agus drámaí ba ea **Ernst** **Ingmar Bergman** (14 Iúil 1918 - 30 Iúil 2007). Rugadh in Uppsala na Sualainne é. Áirítear Bergman ar rogha stiúrthóirí na scannánaíochta domhanda.

clé|thumb|Bergman sa bhliain 1957
## Saothar
* Crisis (1946) (Kris)
* It Rains on Our Love (1946) (Det regnar på vår kärlek)
* A Ship to India (1947) (Skepp till Indialand)
* Music in Darkness (1948) (Musik i mörker)
* Port of Call (1948) (Hamnstad)
* Prison (1949) (Fängelse)
* Thirst/Three Strange Loves (1949) (Törst)
* This Can't Happen Here (1950) (Sånt händer inte här)
* To Joy (1950) (Till glädje)
* Summer Interlude (1951) (Sommarlek)
* Secrets of Women (1952) (Kvinnors väntan)
* Sawdust and Tinsel (1953) (Gycklarnas afton)
* Summer with Monika (1953) (Sommaren med Monika)
* A Lesson in Love (1954) (En lektion i kärlek)
* Dreams (1955) (Kvinnodröm) aka Journey Into Autumn
* Smiles of a Summer Night (1955) (Sommarnattens leende)
* The Seventh Seal (1957) (Det sjunde inseglet)
* Wild Strawberries (1957) (Smultronstället)
* The Magician/The Face (1958) (Ansiktet)
* Brink of Life (1958) (Nära livet)
* The Devil's Eye (1960) (Djävulens öga)
* The Virgin Spring (1960) (Jungfrukällan) 
* Through a Glass Darkly (1961) (Såsom i en spegel) 
* Winter Light (1962) (Nattvardsgästerna)
* The Silence (1963) (Tystnaden)
* All These Women (1964) (För att inte tala om alla dessa kvinnor)
* Persona (1966)
* Hour of the Wolf (1967) (Vargtimmen)
* Shame (1968) (Skammen)
* The Rite (1968) (Riten) (TV)
* The Passion of Anna (1969) (En passion)
* The Touch (1971) (Beröringen)
* Cries and Whispers (1973) (Viskningar och rop) 
* Scenes from a Marriage (1973) (Scener ur ett äktenskap)
* The Magic Flute (1975) (Trollflöjten),
* Face to Face (1976) (Ansikte mot ansikte)
* The Serpent's Egg (1977) (Das Schlangenei)
* Autumn Sonata (1978) (Höstsonaten)
* From the Life of the Marionettes (1980) (Aus dem Leben der Marionetten)
* Fanny and Alexander (1982) (Fanny och Alexander) 
* Karin's Face (1984) (Karins ansikte)
* After the Rehearsal (1984) (Efter repetitionen) (TV)
* In The Presence of a Clown (1997) (Larmar och gör sig till) (TV)
* Saraband (2003) (TV)

Bergman, Ingmar
Bergman, Ingmar
Bergman, Ingmar
Bergman, Ingmar
Bogna Korjenkowa

Is láithreoir raidió agus teilifíse Sorbach í **Bogna Korjenkowa** (r. 1965) (*Bogna Koreng* as Gearmáinis).

Rugadh sa bhliain 1965 í i bparóiste Radibor na Gearmáine, atá suite 10km ó thuaidh ó chathair Bautzen i Saorstát Sachsen. Rinne sí staidéar ar an Léann Gearmánach san ollscoil. Ceapadh mar láithreoir an chláir úd as Soirbis *Wuhladko* ar an stáisiún poiblí Mitteledeutschen Rundfunk (MDR) agus tá sí fostaithe mar bhainisteoir stiúideo ag an gcraoltóir chomh maith. Tá cónaí anois uirthi lena clann i bparóiste Panschwits-Kuckau, ceartlár an chultúir Shorbaigh, 12km ó chathair Kamenz. 

Árdán tábhachtach i gcultúr na Sorbach é *Wuhladko* ar a phlétear cúrsaí reatha, béaloideas, stair, nósanna agus cúrsaí eile a bhaineann leis an mionlach eitneach Slavach sin agus bhuaigh an clár an tríú duais i bhFéile Idirnáisiúnta Raidió agus Telefíse Teangacha na Mionlach i gcathair Uzgorod na hÚcráine sa bhliain 2005.

Catagóir:Láithreoirí teilifíse
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Biorra

Is baile é **Biorra** (Béarla: *Birr*) i gContae Uíbh Fhailí in Éirinn. Tá sé suite idir Tulach Mhór agus Ros Cré. Bhí *Parsonstown* an t-ainm a bhí air fadó tar éis mhuintir Parsons. Ba iad na tiarnaí talún áitiúla. Tá an baile suite i nDeoise Chill Dalua. Tá sráideanna leathana sa bhaile agus foirgnimh ghalánta.

## Iompar
D'oscail an stáisiún traenach i mBiorra ar an 8 Márta 1858 ach dúnadh sa bhliain 1963 é.

Tá an baile ar an N52 agus N62 bhóithre tánaisteach náisiúnta. Tá stad Bus Éireann i lár an bhaile agus imíonn an bus ó Bhaile Átha Luain go Luimneach trí Bhiorra gach lá.

## Spórt
Tá foireann iománaíochta rathúil, Birr GAA, i mBiorra. Bhuaigh siad *Craobh Iomána na hÉireann* ceithre huaire.

## Daoine Cáiliúla ón mBiorra
* Joseph Stirling Coyne (1803-1868), drámadóir agus iriseoir
* Tom Enright, Iar-TD Fine Gael do Laois/Úibh Fháilí
* Barry Glendenning, iriseoir
* Olwyn Enright, TD Fine Gael
* Mundy, ceoltóir
* Roesy, ceoltóir
* Brian Whelahan, iománaí, 2009 iarrthóir Fine Gael do Comhairle Contae Uíbh Fhailí 
* Johnny Pilkington, iománaí
* Aidan Quinn, aisteoir
* William Parsons, 3ú Earl of Rosse, réalteolaí

## Íomhánna

Íomhá:Teleskop in Birr 2.JPG|Caisleán Biorra 
Íomhá:Birr Castle - geograph.org.uk - 1364802.jpg|Bealach Isteach i gCaisleán Biorra
Íomhá:St Brendan's, Birr - geograph.org.uk - 167188.jpg|Eaglais Naomh Breandán

Íomhá:Emmet Square Birr - geograph.org.uk - 1364769.jpg|Cearnóg Emmet
Íomhá:Green Street Birr - geograph.org.uk - 1364773.jpg|Sráid Glas


## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Uíbh Fhailí
Ramsay MacDonald

Bhí **Ramsay MacDonald** (a rugadh ar an 12 Deireadh Fómhair 1866 agus a fuair bás ar an 9 Samhain 1937) ar an chéad Phríomh-Aire a tháinig ó Pháirtí an Lucht Oibre. Bhí sé ina Phríomh-Aire sa bhliain 1924, ach níor éirigh leis an post sin a choinneáil go dtí deireadh na bliana céanna. Bhí sé ina Phríomh-Aire arís sna blianta 1929-1935. Chuir sé le chéile an Rialtas Náisiúnta in éineacht leis na Coimeádaigh sa bhliain 1931 le linn an Spealta Mhóir agus mar chúis bhí sé curtha amach as Páirtí an Lucht Oibre. Lean sé ar aghaidh mar phríomh-aire leis na Coimeádaigh, áfach, go dtí 1935.

MacDonald, R
MacDonald, R
MacDonald, R
Teaghlach

Is é is brí le **teaghlach** ná lánúin - is é sin, na tuismitheoirí - agus a gclann - is é sin, na páistí. 

Is ionann **clann** an duine agus an chéad ghlúin dá shliocht, is é sin, na páistí (na mic agus na hiníonacha) a saolaíodh dó. 

## Gaeilge
Sa Ghaeilge, úsáidtear an focal **clann** le tagairt don sliocht (*offspring* i mBéarla) atá ag an lánúin le chéile, cé go bhfuil sé de nós ag foghlaimeoirí na teanga an focal Béarla *family* a aistriú mar "clann". Níl an nós seo ag teacht le dul ceart na Gaeilge. 

Faoi thionchar an Bhéarla, úsáidtear an focal "clann" go minic le tagairt don teaghlach, ach ba chóir an úsáid seo a sheachaint.

Mar sin féin, ós rud é go bhfuil coincheap an teaghlaigh féin tar éis an-chraiceann a chur de i rith na fichiú haoise, is deacair focal maith Gaeilge a aimsiú nach mbeadh cuimhne éigin greamaithe di ón seanaimsir, nuair a bhí na hiníonacha agus na mic fhásta go minic ina gcónaí faoi aon díon lena dtuismitheoirí, nó na seandaoine lena gclann féin. 

Focal Ultach é "teaghlach", agus d'fheicfeá é ag scríbhneoirí cosúil le Séamus Ó Grianna.

Focail eile Gaeilge ar theaghlach is ea iad  
* ***líon tí*** (is é sin, na daoine a bhfuil cónaí orthu in aon teach le chéile),  
* *muirín* nó *muirear* (an chlann a gcaithfidh na tuismitheoirí bia agus beatha a choinneáil léi - cf. an téarma Gaeilge úd "pleanáil muiríne") agus  
* ***comhluadar*** (a úsáidtear sa chiall seo go háirithe i nGaeilge Chonamara). 

Tá glacadh áirithe leis an bhfocal Béarla *family* sa ghnáthchaint, go háirithe i nGaeilge na Mumhan. 

Maidir leis an bhfocal ***muintir***, is féidir é a úsáid sa chiall "teaghlach" freisin: is iad "mo mhuintir" na daoine a bhfuil baint éigin ar leith agam leo, agus ina lán coimhthéacsanna, is é is brí leis ná "mo theaghlach".

## Féach freisin
* máithreachas
* Lá na Máithreacha
* Lá na Aithreacha
* athair
* máthair
* tuismitheoirí
* mac
* iníon
* nia
* neacht
* athair mór
* máthair mhór
* col
* ó
* Cineál

## Tagairtí
Gourde

mion|clé|300px|10 centimes 1949
An **gourde** (cód ISO 4217 **HTG**) a thugtar ar an airgeadra a úsáidtear i Háítí. Tá 100 centimes i ngourde amháin.

Bunaíodh an céad gourde in 1813. B'é an livre an airgeadra a raibh i Háítí roimh é sin.

Catagóir:Airgead
Catagóir:Háítí
An Bhoisnia-Heirseagaivéin

thumb|250px|right
Is poblacht chónasctha í an **Bhoisnia-Heirseagaivéin**, arb iar-Phoblacht de chuid na hIúgslaive í sna Balcáin. Tá an tír seo suite in oirdheisceart na hEorpa in aice leis an gCróit sa tuaisceart agus san iarthar, an tSeirbia san oirthear, agus le Montainéagró sa deisceart. Níl ach sé chiliméadar fichead de chósta ag an tír seo, timpeall chathair Neum.

## An struchtúr parlaiminteach

Is poblacht pharlaiminteach í an Bhoisnia agus an Heirseagaivéin a bhfuil parlaimint dhá sheomra aici atá comhdhéanta de 58 comhalta a thoghtar go díreach.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


B
Heinrich Himmler

thumb|Himmler.|cléBhí **Heinrich Luitpold Himmler**, a saolaíodh ar an 7 Deireadh Fómhair 1900 i München agus a chuir lámh ina bhás féin ar an 23 Bealtaine 1945 in Lüneburg, ina pholaiteoir Gearmánach i mblianta an Naitsíochais. Bhí sé i gceannas ar an SS, agus mar sin, bhí freagracht throm air as an gcuid ba mheasa de choireanna na Naitsithe, go háirithe an tUileloscadh. 
clé|mion|1929
Bhí Himmler an-tugtha do smaointí áiféiseacha, cosúil leis an talmhaíocht "nádúrtha" nó an staraíocht bréige faoi bhlianta glóire na dTeotanach. Cara mór ainmhithe a bhí ann chomh maith, agus é den bharúil gur rud gránna cruálach í an tsealgaireacht. San am céanna, bhí sé in ann sluamharú na mílte duine a ordú gan cor a chur de. 

Go gairid roimh dheireadh an chogaidh, d'fhéach sé le síocháin a shocrú leis na Sasanaigh, agus é ag tairiscint cúpla deich míle Giúdach a shaoradh mar chuid den chomha. Níor éirigh leis na hiarrachtaí seo. 

Bhí Chaim Herzog (a d'fhás suas i mBaile Átha Cliath) ann nuair a chimigh na Sasanaigh Himmler agus scríobh sé cuntas suntasach faoi, Sa deireadh, thug Himmler lámh ina bhás féin le ciainíd potaisiam, sula raibh de sheans ceistiú maith a chur air.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Gearmánacha
Catagóir:Naitsithe
Catagóir:Polaiteoirí na Gearmáine
Catagóir:Frith-Ghiúdachas
Catagóir:Polaiteoirí an Dara Chogaidh Domhanda
Himmler
Himmler
Catagóir:Daoine nár cúisíodh as coireanna cogaidh
Dietrich Bonhoeffer

Diagaire Protastúnach de chuid na Gearmáine ab ea **Dietrich Bonhoeffer**. Saolaíodh i mBreslau ar an 4 Feabhra 1906 é, agus fuair sé bás i gcampa géibhinn Flossenbürg ar an 9 Aibreán 1945.  

## Luathshaol
Bhain sé amach dintiúirí an dochtúra le diagacht nuair nach raibh ach ceithre bliana fichead d'aois slánaithe aige. Chaith sé seal sna Stáit Aontaithe agus sa Spáinn, sula bhfuair sé oifig eaglasta.  

## Na Naitsithe
Nuair a tháinig na Naitsithe i gcumhacht sa Ghearmáin, bhí sé ón tús go tréan in aghaidh an fhrith-Ghiúdachais, agus é ag cur go misniúil i gcoinne iarrachtaí na Naitsithe a n-idé-eolaíocht féin a chur i bhfeidhm ar eaglais Phrotastúnach na Gearmáine. Sa bhliain 1938, chuaigh sé leis an gcomhcheilg in aghaidh Hitler. Bhí sé ina eagraí mór i saol na heaglaise agus é i gceannas ar sheimineár rúnda diagachta i mblianta an Naitsíochais. 
clé|mion|225x225px|Zionskirche in Berlin-Mitte
Sa bhliain 1940, choisc na Naitsithe air óráidí poiblí a thabhairt, agus go gairid ina dhiaidh sin, choisc siad air freisin scríbhneoireacht a dhéanamh. Ar an 5 Márta 1943, rinneadh príosúnach de.

## Comhcheilg agus bás
Ghlac Bonhoeffer páirt ghníomhach i gcomhcheilg Stauffenberg ar 20 Iúil 1944 in aghaidh Hitler, cé go raibh sé ina chime cheana féin nuair a cuireadh iarracht mharaithe an deachtóra i gcrích.

Crochadh Bonhoeffer ar 9 Aibreán 1945 i gcampa géibhinn Flossenbürg, in éineacht le Karl Sack agus agus an lucht comhcheilge eile. 

## Féach freisin

* Karl Sack 
* Hans von Dohnanyi 

## Naisc

* *Fáithe an Fichiú hAois* (FÁS) le Séamus Ware. Cuntais ghonta ar laochra Críostaí a sheas ar son an chirt san aois seo caite atá ann, **Dietrich Bonhoeffer** san áireamh. 
* an saothar Críostaí le Dietrich Bonhoeffer, ‘The cost of discipleship’ 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Básanna i 1945
Catagóir:Cléir
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Daonnúlaigh
Catagóir:Diagairí na Críostaíochta‎
Catagóir:Fealsúna Gearmánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Naoimh Gearmánacha
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Síochánaithe
UTV

Is stáisiún teilifíse é **UTV** atá mar chuid de ITV. Craoladh an chéad chlár ar an 31 Deireadh Fómhair 1959.

## Tagairtí

Catagóir:ITV
Catagóir:Stáisiúin teilifíse na hÉireann
Catagóir:Stáisiúin teilifíse na Breataine
An Aragóinis

Is teanga í an **Aragóinis** a labhraítear san Aragóin. Tá Spáinnis ag cách san Aragóin féin, ach thairis sin, chloisfeá an Aragóinis fós i ngleannta áirithe sna Piréiní i dtuaisceart na hAragóine. Is teanga Rómánsach í, is é sin, is teanga de bhunadh na Laidine í. 
clé|mion|Teangacha san Aragóin: an Spáinnis, an Chatalóinis agus an Aragóinis. Níl an Aragóinis beo ach i dtuaisceart na hAragóine.

## Ainm na Teanga

Is é an t-ainm is minice a thugtar ar an teanga seo ná Aragóinis, ach ó bhí canúint ghaolmhar á labhairt i gcúige Navarra fadó, is gnách leis na teangeolaithe uaireanta Navarrais-Aragóinis a thabhairt uirthi. Iad síúd a bhfuil canúint Aragóinise éigin ó dhúchas acu bíonn a n-ainmneacha féin acu ar na canúintí, ar nós *cheso* nó *belsetán*. (*Belsetán* an chanúint a labhraítear timpeall ar Bielsa, in oirthear na gcríoch ina bhfuil Aragóinis le cloisteáil.

## An Aragóinis i gComparáid leis an gCatalóinis agus an Spáinnis (an Chaistílis)

* Tá an f- i dtús na bhfocal le cloisteáil i gcónaí. Rinneadh *fillo* ("mac") de *filius* na Laidine, cf. *hijo* na Spáinnise, *fill* na Catalóinise.
* Rinneadh *ch* [tʃ] de ge-, gi-, i- na Laidine i dtús na bhfocal: *choven* "óg". *Joven* a scríobhtar an focal Spáinnise, ach is mar *ch* leathan na Gaeilge (nó na Gearmáinise) a fhuaimnítear an *j-* sin. *Jove* an leagan Catalóinise den fhocal seo, agus is mar *j* na Fraincise a fhuaimnítear an *j-* sa teanga sin.
* Má bhí *-lt-* nó *-ct-* taobh istigh den fhocal Laidine, rinneadh *-it-* de, cosúil leis an bPortaingéilis: Laidin *multum*, Aragóinis *muito*, Catalóinis *molt*, Portaingéilis *muito* ("a lán, go leor"); Laidin *factum* > Aragóinis *feito* (“déanta”), Spáinnis *hecho*, Catalóinis *fet*, Portaingéilis *feito*

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:An Aragóinis
Catagóir:Teangacha na Spáinne
Catagóir:Teangacha Rómánsacha
Na Bahámaí

Tír is ea **na Bahámaí** (nó *Comhlathas na mBahámaí*, *Commonwealth of the Bahamas* as Béarla go hoifigiúil). Tá an t-oileánra suite san Aigéan Atlantach, ó thuaidh ó Mhuir Chairib agus ó Chúba, agus lastoir de na Stáit Aontaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Na Bahámaí
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Eschweiler

Cathair i dtuaisceart na Gearmáine is ea **Eschweiler** [] (Laidin *Ascvilare*, Ripuaris *Aischwiile*). Tá sí suite i dTuaisceart na Réine agus an Viostfáil, agus 50 km taobh thiar de chathair mhór Köln. Ritheann abhainn na hInde tríd an gcathair. Bhí 55,646 duine ina gcónaí in Eschweiler sa bhliain 2006. Loch *Blausteinsee*. 


Image:HausKambach01.jpg|Caisleán Kambach
Image:BurgRoethgen01.jpg|Caisleán Röthgen
Image:HausPalant03.jpg|Caisleán Palant
Image:BurgKinzweiler02.jpg|Caisleán Kinzweiler


## Tagairtí

Catagóir:Bailte sa Ghearmáin
Galatasaray Spor Kulübü

Is club spóirt ó Iostanbúl sa Tuirc é **Galatasaray Spor Kulübü**. Bunaíodh an club sa bhliain 1905. Imríonn an fhoireann pheile a cuid cluichí sa staid Ali Sami Yen in Iostanbúl.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an chlub

## Tagairtí

Catagóir:Clubanna sacair na Tuirce
Catagóir:An Tuirc
Leithinis

[thumb|Leithinis sa [An Chróit|Chróit.]]
Tugtar "**leithinis"** ar achar talún atá beagnach ina oileán. Bíonn trí thaobh de leithinis timpeallaithe le huisce, agus ceangal talún aici leis an mórthír. D'fhéadfadh sé gurbh inis nó oileán a bhí ann tráth, ach go bhfuil ceangal talún ann anois. Bhíodh Binn Éadair ar chósta thoir na hÉireann ina oileán tráth, ach is leithinis anois í.

## Ainmneacha eile ar Leithinis
* ceann, ceann tíre, rinn, agus ros.

Catagóir:Tírghnéithe
Nicíte Cruistsiof

Ceannaire Rúiseach ab ea **Nicíte Cruistsiof** nó **Nikita Khrushchev** (, ) (17 Aibreán, 1894 - 11 Meán Fómhair, 1971).  

## Saol
[200px|clé|thumb|Nikita Krushchev le h[Iósaf Stailín sa bhliain 1936.]]
Chuaigh Cruistsiof i gceannas ar an Aontas Soivéadach tar éis bhás Iósaf Stailín sa bhliain 1953.   

Sa bhliain 1961, d’aithin Cruistsiof nach dtiocfadh leis an teitheadh as Beirlín Thoir a cheadú ní ba mhó.. D’ordaigh an Ceannaire Rúiseach go dtógfaí balla ollmhór idir iarthar agus oirthear na cathrach. Scoilteadh Beirlín go buan i Lúnasa 1961: bhí tús curtha le tógáil an bhalla ar an 13 Lúnasa 1961.    
clé|mion|233x233px|Nikita Khrushchev, Time, 1958ː  Bronnadh an gradam   "laoch na bliana" air
Bhí Cruistsiof ina cheannaire i rith Ghéarchéim na nDiúracán i gCúba.  

Lean Cruistsiof ar aghaidh ina Ard-Rúnaí ar Pháirtí Cumannach an Aontais Shóivéadaigh go dtí an bhliain 1964, nuair a ruaig Leonid Brezhnev agus a lucht leanúna as an oifig é.  

## Féach freisin

* An Cogadhh Fuar  
* Balla Bheirlín  
* Géarchéim na nDiúracán i gCúba  
## Tagairtí
 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1894
Catagóir:Básanna i 1971
Catagóir:Aindiachaithe Rúiseacha
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Boilséivigh
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Ceannairí Cumannacha
Catagóir:Daoine Sóivéadach
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Impireacht na Rúise
Catagóir:Laochra
Catagóir:Polaiteoirí na hÚcráine
Catagóir:Polaiteoirí na Rúise
Catagóir:Scríbhneoirí Rúiseacha
An Mhongóil

Tír atá suite in oirthear na hÁise is ea **an Mhongóil**. Tá teorainn aici leis an Rúis sa tuaisceart agus leis an tSín sa deisceart. Is í Ulánbátar príomhchathair na tíre. Ba Mhongólach é Geingeas Cán, an rí a bhunaigh Impireacht na Mongólach, an Impireacht is mó riamh. 

## Teangacha
Is í an Mhongóilis an teanga oifigiúil, agus labhraíonn timpeall 95% den phobal í. Tá canúintí ar nós an Oirat (san iarthar) agus Buryat (sa tuaisceart) le cloisteáil ann freisin. Cé nach meastar go bhfuil an Mhongóil mar chuid den Turcastáin, tá roinnt daoine ann a labhraíonn an Chasaicis agus Tuvan, dhá theanga Thuirciceacha. Is é in iarthar na tíre, i ngar don teorainn, is mó a chloisfeá na teangacha sin.

Is í an Rúisis an teanga iasachta is mó a fhoghlaimítear sa Mhongóil, agus an Béarla ina dhiaidh sin. Tá an t-éileamh ar Shínis agus ar Chóiréis de shíor ag dul i méid, ar mhaithe le forbairt sa chumarsáid idir na tíortha sin, is eisimirce go háirithe. Oibríonn na deich mílte Mongólach sa Chóiré Theas.

## Córas Scríbhneoireachta
Úsáidtear an Aibítir Choireallach chun an teanga a scríobh den chuid is mó sa lá atá inniu ann. Bhí sé ar intinn ar an rialtas an tseanaibítir Mhongólach a athbhunú sa tír i 1994, ach níor éirigh leis ina iomláine; feictear í in úsáid go hiondúil mar scríbhneoireacht mhaisiúil sa lá atá inniu ann. Tá na hiarrachtaí siúd fós ar siúl, áfach, agus tá béim á cur uirthi sa gcóras oideachais go háirithe.

## Cúigí
mion|clé
* Arkhangai
* Bayan-Ölgii
* Bayankhongor
* Bulgan
* Darkhan-Uul
* Dornod
* Dornogovi
* Dundgovi
* Govi-Altai
* Govisümber
* Khentii
* Khovd
* Khövsgöl
* Ömnögovi
* Orkhon
* Övörkhangai
* Selenge
* Sükhbaatar
* Töv
* Uvs
* Zavkhan

## Tagairtí


M
Pádraig Ághas (amhránaí)

Is amhránaí traidisiúnta Éireannach é **Pádraig Ághas** a rugadh i gContae Chiarraí.

## Saothar
* *Come West Along the Road - Irish Traditional Music*, 2007

## Nasc
* Pádraig Ághas ag canadh ''An Baile Atá Láimh Lei Siúd'' (1967)

## Tagairtí

Aghas, Padraig
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Poblacht

mion|Plato, Poblacht, 1713
Is éard atá i gceist leis an b**poblacht** ná córas rialtais atá bunaithe ar ionadaíocht an phobail agus ar riail an dlí.

Is minic a ghlactar leis nach féidir leis an tír a bheith ina poblacht, más monarcacht atá ann, agus is minic a shainmhínítear an phoblacht mar neamh-mhonarcacht. Cé gur léiriú réasúnta maith é seo ar choincheap na poblachta mar is gnách é a thuiscint, níl sé deacair stát a shamhlú a bheadh idir eatarthu de réir an tsainmhínithe seo. An t-idirdhealú a dhéanaimid inniu idir monarcacht agus poblacht, ní raibh sé ann ó thús ama; go traidisiúnta, ní poblacht ná monarcacht í an olagarcacht; agus tá an sainmhíniú sin ag brath go mór mór ar choincheap an mhonarc, ar féidir níos mó ná aon tuiscint amháin a bhaint as.

Sa chuid is mó de na poblachtaí, tugtar Uachtarán ar cheann an stáit, cé go mbíodh téarmaí eile in úsáid sna laethanta a bhí, cosúil le consal nó *doge*. I bpoblachtaí daonlathacha, toghtar an tUachtarán isteach san oifig: is féidir gur vóta díreach atá ann, ach bíonn sé coitianta freisin go gcaitheann na saoránaigh a gcuid vótaí le comhairle de chineál éigin a thoghadh, agus gurb í an chomhairle seo, go foirmeálta ar a laghad, a shocróidh cé a bheidh ina Uachtarán.

Más ionann an tUachtarán agus an príomh-aire - is é sin, más amhlaidh nach bhfuil príomh-aire ar leith ann - deirtear gur poblacht uachtaráin atá ann. Sin é an cineál poblacht atá sna Stáit Aontaithe, mar shampla. I gcórais leathuachtaráin, ní hionann an tUachtarán agus an Príomh-Aire. Duine ar leith é an Príomh-Aire ansin - nó an Seansailéir, nó an Taoiseach. Bíonn ról an Uachtaráin éagsúil go leor i stáit éagsúla ina bhfuil an córas leathuachtaráin i bhfeidhm: san Fhionlainn agus san Fhrainc, mar shampla, tá cumhacht nach beag ag an Uachtarán, ach ina lán tíortha eile, cosúil leis an nGearmáin, níl ach gnóthaí deasghnách aige, agus is gnách, go fóinteach, dearcadh ar an bPríomh-Aire mar cheann stáit. I dtíortha áirithe - san Fhionlainn agus sa Ghearmáin, mar shampla - táthar ag súil leis go mbeidh an tUachtarán chomh neamhchlaonta agus is féidir, agus is é an nós san Fhionlainn go bhfágfaidh an tUachtarán slán ag a pháirtí féin nuair a thoghtar é.

Níl sé riachtanach gur aon duine amháin a bheadh san Uachtarán. San Eilvéis, is ionann an tUachtarán agus an Rialtas - is é sin, Comhairle Chónascach na hEilvéise. I San Mairíne, toghann an Fheis (an Ard-Chomhairle Coitianta, nó *Consiglio Grande e Generale*) as a measc beirt Thaoisigh Ceannais (*Capitani Reggenti*) a bhfuil cumhachtaí an Uachtaráin acu.

Catagóir:Córais rialaithe
Res publica

Nath Laidine í ***res publica*** arb é is brí leis ná gnó nó ábhar nó rud a bhaineann leis an bpobal. Is é an bhrí le *res* ná gnó nó rud, agus is aidiacht é *publicus*, *publicum*, *publica* a thagraíonn don phobal nó don phoiblíocht, cosúil leis an aidiacht Gaeilge "poiblí".

Ina lán teangacha, tá an focal a chiallaíonn *[[poblacht]]* bunaithe ar an nath Laidine seo, cosúil le *republic* an Bhéarla, *Republik* na Gearmáinise, *république* na Fraincise, *республика/respublika* na Rúisise agus *rzeczpospolita* is *republika* na Polainnise - is aistriúchán focal ar fhocal ar an nath Laidine é an chéad fhocal acu, nach dtagraíonn ach do na poblachtaí sa Pholainn féin. 

Mar sin féin, is gá cuimhne a choinneáil air nach ionann *res publica* agus poblacht. Sa Laidin, is gnách feidhm a bhaint as an focal *res* ("rud", "gnó") leis na hainmfhocail theibí a sheachaint - mar shampla, deirtear *res rustica* nó "an rud tuathúil", "an gnó tuathúil" sa chiall "talmhaíocht". Is é is bunbhrí le *res publica*, dá réir sin, ná "an rud poiblí", "an gnó poiblí", "na cúrsaí pobail". 

## Brí bhunúsach
An rud ar leis an bpobal é sa Róimh, ba chuid den *res publica*, is é sin, de na gnóthaí poiblí nó d'acmhainn an phobail é. D'fhéadfadh sé gur sráid nó foirgneamh a bhí ann, ar chuid den mhaoin phoiblí é. I gcoitinne, ba leis an bpobal gach rud nár bhain le duine phríobháideach.

## Brí pholaitiúil
Le himeacht ama, ghreamaigh brí eile den *res publica*, is é sin, na gnóthaí rialtais agus riaracháin. Ansin, bhí *res publica* ag tagairt don chóras rialtais agus don bhaint a bhí ag an gcóras rialtais leis an bpobal. Sa bhrí seo, is ionann gnóthaí poiblí agus gnóthaí rialtais.

Catagóir:Stair na Róimhe
Gnóthaí poiblí

Séard is brí le **gnóthaí poiblí** ná aon ghnó nó ábhar a bhaineann leis an pobal, sé sin daonra tír i gcoitinne. Is iad gnóthaí príobháideacha aon ghnó nó ábhar a bhaineann le duine aonoir nó cuideachta príobháideach.

Is ón Laidin a d'eascair an smaoineamh seo. *[[Res publica]]* an nath a bhí ag na Rómhánaigh ar ghnóthaí poiblí. *[[Res privata]]* an nath a bhí acu ar ghnóthaí príobháideacha. Is ón nath res publica a thagann republic sa Sacs-bhéarla, république sa bhFraincís, Republik sa Ghearmáinis agus mar sin de.

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht
Oxegen

Is féile rac-cheoil é **Oxegen**. Tarlaíonn sé ag an ráschúrsa i mBaile Phúinse, Contae Chill Dara, Éire gach mí Iúil. Tagann na mílte daoine óga ann (an tromlach acu idir 16 is 20 bliain d'aois).

Thugtaí **Witnness** air an bhféile idir na blianta 2000 agus 2003.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil na féile 

## Tagairtí

Catagóir:Féilte rac-cheoil
Catagóir:Féilte ceoil
Catagóir:Féilte Éireannacha
Aonaid ama

Tomhaistear am le haonaid éagsúla:
* Tá seasca (60) soicind sa nóiméad
* Tá seasca (60) nóiméad san uair
* Tá ceithre uair is fiche (24) sa lá
* Tá 28, 29, 30 nó 31 lá sa mhí
* Tá 365 nó 366 lá, nó dhá mhí déag (12) sa bhliain
* Tá 10 mbliana sa deichniúr

Baineann eolaithe úsáid as aonaid eile, mar shampla an milleasoicind (0.001 soicind).
Joseph Ndo

Is imreoir sacair as Camarún é **Joseph Ndo** (a rugadh ar an 28 Aibreán 1976 i Yaoundé). D'imir Joseph le Ruagairí Shligigh i Sraith na hÉireann. 

D'imir Joseph ar son fhoireann Chamarúin 21 uair agus bhí sé ar an bpainéal le haghaidh Chorn an Domhain sa bhliain 1998 agus arís sa bhliain 2002. D'imir sé ar son na foirne *Cotonsport Garoua*, *Neuchâtel Xamax*, *Strasbourg*, *Chengdu Wuniu* agus Shelbourne F.C. sular cheannaigh St Pats é don dara huair. 

Tar éis bhaint Churadh na hÉireann dó le Shelbourne sa bhliain 2006, bhuaigh sé duais 'Imreoir na Bliana' ó Chumann Peileadóirí Gairmiúla na hÉireann (Professional Footballers Association of Ireland). D'imir Ndo i lár páirce. 

Bhí sé ar iasacht le Shamrock Rovers sa bhliain 2008.

## Naisc sheachtracha
* Próifíl Joseph Ndo  ar stpatsfc.com.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí League of Ireland
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Heinkel He 178

thumb|300px|An Heinkel He 178
Ba é an **Heinkel He 178** an chéad scairdeitleán a d'úsáid cumhacht innill turbai-fean le haghaidh eitilte, ar an 27 Mí Lúnasa na bliana 1939. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aerárthach
Cluiche corr

Is cluiche Gaelach atá cosúil le daorchluiche é **cluiche corr**. Imrítear le slacán agus sliotar é, agus tá sé coitianta in Éirinn agus sa Bhreatain. Déanann an Cumann Lúthchleas Gael agus an *National Rounders Association* (Sasana) comhordú air. 
clé|mion|220x220px|Wolfe Tones (Aontroim) v Kilrea (Doire)

## Stair
Tá cruthúnas ann go raibh  an cluiche corr, á imirt in Éirinn sna 1600idí.

## Féach freisin

* Daorchluiche 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Rialacha  (as Béarla)
* Comhairle Cluiche Corr na hÉireann (as Béarla)

Catagóir:Cluichí foirne
Catagóir:Cluichí liathróide
Catagóir:Cumann Lúthchleas Gael
Messerschmitt Me 262

thumb|300px|An Messerschmitt Me 262
Ba é an **Messerschmitt Me 262** agus an Gloster Meteor na chéad innill turba-scairde oibríochta a bhí rannpháirteach sa Dara Cogadh Domhanda i 1944.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aerárthach
Gloster Meteor

Ba é an **Gloster Meteor** an chéad inneall turba-scairde oibríochta de chuid Aer Fhórsa na Breataine nó an Royal Air Force(RAF) agus na Comhghuaillithe a bhí rannpháirteach sa Dara Cogadh Domhanda i 1944.
Ba é George Carter an dearthóir, agus d'eitil an Gloster don chéad uair i 1943, agus chuaigh sé chun oibre sa Scuadrún 616 ar an 22 Iúil 1944 leis an RAF.
Ní raibh an Gloster Meteor ard-aeraidinimiciúl mar eitleán, ná an t-eitleán is tapúla ag an am,
ach d'éirigh leis an dearthóir George Carter agus a fhoireann i nGloster Shasana aerárthach trodaíochta éifeachtach a tháirgeadh. D'fhan an Gloster in Aer Fhórsa na Breataine agus aer fhórsaí eile le fiche nó tríocha bliain ar aghaidh.
Bhí na heitleáin Meteor páirteach mar chuid d'Aer Fhórsa na hÁstráile nó an Royal Australian Air Force (RAAF)i gCogadh na Cóiré agus d'fhan sé i seirbhís le aer fhórsaí iomadúla an domhain go dtí na seachtóidí.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aerárthach
Frank Whittle

Ceapadóir is eitleoir a rugadh in Coventry Shasana ba ea Sir **Frank Whittle**, OM, KBE, FRS, Hon FRAeS (1 Meitheamh 1907 – 9 Lúnasa 1996). Bhain sé clú agus cáil amach  mar gheall a chuid oibre i bhforbairt an scairdinnill.  D'fhorbair sé an scairdinneall d'aerárthaigh i 1941. 

Bhí sé ina oifigeach in aerfhórsa na Breataine, agus comhairleoir teicniúil do rialtas na Breataine ar dhearadh innill eitleán (1946-8).

[thumb|300px|left|Frank Whittle ag labhairt le fostaithe an Flight Propulsion Research Laboratory (i Lárionad Taighde Ghlenn de chuid NASA, an lae inniu), [SAM, sa bhliain 1946.]]

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1907
Catagóir:Básanna i 1996
Matt Damon

Is aisteoir agus scríbhneoir Meiriceánach é **Matthew Paige Damon**, a rugadh ar an 8 Deireadh Fómhair 1970 i gCambridge, Massachusetts. Tá Gradaim an Acadaimh buaite aige i gcomhair a scríbhneoireacht sa scannán *[[Good Will Hunting]]*. B'é *[[Mystic Pizza]]* (1988) an chéad scannán mór ina raibh sé, ach ní raibh ach líne amháin aige. Tháinig clú mór ar Matt leis na scannáin ** agus *Good Will Hunting* chomh maith leis na sraith *[[Bourne]]* agus *Ocean's*. Tá Damon pósta le Luciana Bozan Barroso agus tá beirt chailín acu.

## Tús a shaoil
Rugadh Matt Damon i gCambridge, Massachusetts. Tá deartháir aige, Kyle, atá ina ealaíontóir. Bhí seisean agus a theaghlach ina gcónaí i Newton ach, tar éis colscaradh a thuismitheoirí, bhog sé agus a dheartháir go dtí Cambridge lena máthair. D'éirigh sé aníos le Ben Affleck in aice láimhe, cara dílis dó agus comhoibrí ar chúpla scannáin.

D'fhreastail Damon ar Ollscoil Harvard sna blianta 1988 go 1992 ag déanamh staidéir ar an mBéarla. Ghlac sé páirt sa drámaíocht mic léinn, ag taispeáint i ndrámaí cosúil le *Burn This in Winthrop House* agus *A... My Name is Alice*. Níor chríochnaigh sé an clár, áfach, mar shocraigh sé chun a shlí bheatha a bhaint amach mar aisteoir.

## Slí bheatha
### An tús
A chéad páirt sa scannán ná páirt le líne amháin sa *[[Mystic Pizza]]* sa bhliain 1988. I rith a oideachais i Harvard, fuair sé páirteanna bheaga sa scannáin cosúil le *[[School Ties]]*. Sa bhliain 1992, áfach, fuair sé páirt mhór sa scannáin *Geronimo: An American Legend* le Gene Hackman agus Jason Patric. Níos déanaí, bhí air 40 punt a chailleadh laistigh de roinnt seachtainí chun páirt mar saighdiúir atá gafa le óipiam sa scannán *[[Courage Under Fire]]*. 

I rith na 90í, scríobh Damon agus Affleck script agus, tar éis cúpla athruithe, d'éirigh an script ina scannáin, *Good Will Hunting* (1997). Bhain siad cáil amach mar gheall air, fuair an scannán naoi ainmniúchán Gradaim an Acadaimh agus bhuaigh an bheirt Oscair don Bunscript Scannáinn is Fearr. Bhuail Steven Spielberg le Damon, agus é ag scannánú *Good Will Hunting*, agus thug sé an príomhpháirt dó sa scannán an Dara Cogaidh Domhanda, *[[Saving Private Ryan]]* (1998).

### Hollywood
Bhain Matt Damon cáil amach as a bhua aisteoireacht. D'éirigh leis páirteanna difriúla a imirt go han-mhaith, mar an frithlaoch Tom Ripley sa *[[The Talented Mr. Ripley]]* (1999) agus mar Loki, iar-aingeal báis atá dibeartha ó na bhFlaithis leis a chara Bartelby, léirithe le Affleck, sa *[[Dogma (scannán)|Dogma]]* (1999).

## Scannáin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Matt Damon ar an IMDb

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Curitiba

Is cathair sa Bhrasaíl í **Curitiba**. Tá sí suite i ndeisceart na tíre agus is í príomhchathair an Stáit Paraná. Bhí 1,764,540 duine ina gcónaí i gCuritiba agus 3,209,980 ina gcónaí sa cheantar cathrach (daonáireamh 2010).

mion|Curitiba in Paraná

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil 

Catagóir:Cathracha sa Bhrasaíl
Gúrú

Séard is **gúrú** (Sanscrait: गुरू) ann ná saoi reiligiúnda sa Hiondúchas, Búdachas, Suíceachas, agus cuid mhaith córas creidimh eile. Séard is ciall le *Gú* ná "an dorchadas spioradálta"; agus *Rú* ná "an duine a chloíonn". Mar sin, séard is brí leis an bhfocal *gúrú* ná *an duine a chloíonn an dorchadas spioradálta*.

## Naisc sheachtracha
* Eolas breise faoi ghúrú mór le rá.

Catagóir:Hiondúchas
Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha
Bhagwan

Is éard atá sa téarma Sanscraite **Bhagwan** nó **Bhagavan** (भगवान्) ná focal ginearálta Hiondúch le haghaidh Dé., Tá sé cosúil leis an téarma *Dia* i nGaeilge. Téarma eile é *brahm* (ब्रह्म).

## Tagairtí

Catagóir:Hiondúchas
Algarve

Ceantar ar imeallbhord deisceartach na Portaingéile is ea an **Algarve**. Téann na sluaite daoine ar shaoire ann gach bliain.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na Portaingéile
Srí Lanca

Is éard atá in **Srí Lanca** ná náisiún oileánach in Áise Theas. Tá sí suite 31 ciliméadar (18½ mi) theas ó chósta deisceartach na hIndia. Is é Sri Jayawardenepura Kotte an phríomhchathair ach is é Colombo an chathair is mó. Is iad na teangacha oifigiúla ná Tamailis agus Siolóinis. Fuair an tír a cuid neamhspleáchas ón Ríocht Aontaithe sa bhliain 1948. D'éirigh sí mar phoblacht sa bhliain 1972. Bhí níos mó ná 19,500,000 duine ina gcónaí sa tír sa bhliain 2005.

## Tagairtí

seo é

Catagóir:Náisiúin G-15
Catagóir:Srí Lanca
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Dermot O'Leary

Is láithreoir teilifíse é **Seán Dermot Fintan O'Leary, Jr.** (a rugadh ar 24 Bealtaine, 1973 i gColchester, Sasana). Rugadh a thuismitheoirí in Éirinn. Tá sé ráite aige go bhfuil an-ghean aige ar Éirinn ós rud é gur chaith sé an oiread sin dá laethanta saoire ansin nuair a bhí sé ina bhuachaill óg. Is é an cháil is mó atá air i láthair ná huaire ná mar dhuine de phríomhláithreoirí *[[Big Brother]]* sa Ríocht Aontaithe.

## Cláracha teilifíse

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Láithreoirí teilifíse
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Catagóir:Daoine beo
Ionraon aeir

Gléas nó gaireas le haghaidh aer-iontógáil is ea **ionraon aeir**. I scairdinnill, tá an t-ionraon aeir ceaptha chun rop-bhrú an tsruthfheadáin, a thagann ón aer-iontógáil a shábháil, ar an mbealach is éifeachtúla. Ag leanúint ón ionraon aeir, téann an t-aer isteach san chomhbhrúiteoir.

Catagóir:Innill
Comhbhrúiteoir aeir

Is é is **comhbhrúiteoir aeir** ann ná gléas meicniúl a ardaíonn brú gháis tríd a thoirt a ísliú. Méadíotar teocht gáis nuair atá sé faoi chomhbhrú.

Catagóir:Comhbhrúiteoirí
Soc

thumb|Soc roicéid.
thumb|Soc uisce.
Gaireas meicniúil, deartha le haghaidh airíonna nó sainghnéithe de shní shreabháin a rialú, ar a bhealach amach (nó isteach) ó chuasán (nó feadán) iata, is ea **soc**.

Catagóir:Meicnic shreabhánach
Pink (Amhránaí)

Is amhránaí comhaimseartha Meiriceánach í **Pink** nó **P!nk**. Rugadh mar **Alecia Beth Moore** i nDoylestown, Pennsylvania í ar an 8 Meán Fómhair 1979.

## Saol
De oidhreacht Ghiúdach ab ea a máthair agus de bhunadh Gaelach, Gearmánach agus Liotuánach a hathair. 

Thóg sí an t-ainm gairmiúil Pink, dár léi fhéin, mar gheall ar an éascacht is a thagadh spléachadh uirthi de bharr náire ina hóige.

Scar a tuismitheoirí is í in aois a seacht mbliana agus chuaigh an bhaint idir í fhéin agus a máthair in olcais ó shin. An toradh a bhí ar seo ná gur fhág sí teach a máthar in aois cúig bliana déag di. 

Bhí caidreamh níos fearr aici lena hathair. Thart fán am seo thosaigh sí ag baint úsáid as drugaí mídhleathacha, ach tar éis tamaill bhig thug sí a cúl dóibh.

Is fán tréimhse seo atá a hamhrán *Family Portrait*. Phós sí Carey Hart sa bhliain 2006. Saolaíodh iníon dóibh ar an 3 Meitheamh 2011 agus ghlaoi siad Willow uirthi. Tá dlúthbhaint aici leis an eagraíocht PETA a fheidhmíonn ar son leasa ainmhithe.
clé|mion|236x236px|7 Iúil 2019

## Saothar
Sheol sí a céad dlúthdhiosca, *Can't Take Me Home*, sa bhliain 2000. Seoladh an tarna dlúthdhiosca *M!ssundaztood* sa bhliain 2001 agus bhí an-rath air. Ní raibh toradh chomh hiontach leis an céad dlúthdhiosca eile *Try This* (2003). Thóg sí sos ansin go dtí gur sheol sí *I'm Not Dead* sa bhliain 2006 agus bhí an-tóir ar an dlúthdhiosca seo ar fud an domhain. Bhí fiche trí mhilliún dlúthdhioscanna díolta aici go dtí 2015.

## Dioscliosta
;Albaim Stiúideo
* *[[Can't Take Me Home]]* (2000)
* *[[Missundaztood]]* (2001)
* *[[Try This]]* (2003)
* *[[I'm Not Dead]]* (2006)
* *[[Funhouse (albam Pink)|Funhouse]]* (2008)
* *[[The Truth About Love (albam Pink)|The Truth About Love]]* (2012)
* *[[Beautiful Trauma]]* (2017)
* *Hurts 2B Human* (2019)
* *Trustfall* (2023)

;Albaim Díolama
* *Missundaztood / Can't Take Me Home* (2005)
* *Pink Box* (2007)
* *Greatest Hits... So Far!!!* (2010)
* *The Album Collection* (2011)

## Camchuairteanna
* 2002: *[[Party Tour]]*
* 2004: *[[Try This Tour]]*
* 2006-2007: *[[I'm Not Dead Tour]]*
* 2009: *[[Funhouse Tour]]*
* 2010: *[[The Funhouse Summer Carnival]]*
* 2013-2014: *[[The Truth About Love Tour]]*
* 2018–2019: *[[Beautiful Trauma World Tour]]*

## Naisc Sheachtracha

* Suíomh gréasáin oifigiúil Pink

## Tagairtí

Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:Daoine beo
Gástuirbín

thumb|right|400px|Gástuirbín
Asbhaineann **gástuirbín** fuinneamh ó sreabhadh aeir the, a tháirgtear nuair a dóitear gás nó breosla i sruth aeir chomhbhrúite.

Catagóir:Innill
Catagóir:Gás nádúrtha
The Cure

Is banna rac-cheoil é **The Cure** a tháinig le chéile in Crawley, West Sussex, sa bhliain 1976. Is é Robert Smith an t-aon bhall den bhanna ó thús dheireadh.

## Albaim
* 1979 – *[[Three Imaginary Boys]]*
* 1980 – *[[Seventeen Seconds]]*
* 1981 – *[[Faith]]*
* 1982 – *[[Pornography (album)|Pornography]]*
* 1984 – *[[The Top]]*
* 1985 – *[[The Head on the Door]]*
* 1987 – *[[Kiss Me, Kiss Me, Kiss Me]]*
* 1989 – *[[Disintegration]]*
* 1992 – *[[Wish]]*
* 1996 – *[[Wild Mood Swings]]*
* 2000 – *[[Bloodflowers]]*
* 2004 – *[[The Cure (albaim)|The Cure]]*
* 2008 – *[[4:13 Dream]]*
* 2024 – *Songs of a Lost World*

## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1976
Catagóir:The Cure
Catagóir:Daoine beo
Jász

thumb|Léarscáil
Treibh Ungárach is ea na **Jász** a bhfuil cónaí orthu sa cheantar ar a dtugtar *Jászság*, timpeall na cathrach úd Jászberény. Chuir siad fúthu san Ungáir an chéad uair sa tríú haois déag, in éineacht leis na Cúmánaigh. San am sin, ba dream eitneach ar leith iad, agus teanga Iaránach ó dhúchas acu a bhí an-chosúil leis an Óiséitis. Rinne an Rí Ungárach Béla IV Árpád iarracht dul i gcomhghuaillíocht leis na Cúmánaigh agus na Jász le cogadh a chur in éineacht ar an gcomhnámhaid, is é sin, na Mongólaigh a bhí díreach ag bagairt ar an Ungáir. Ní raibh na huaisle Ungáracha sásta leis an gcomhghuaillíocht, áfach, agus ruaigeadh an dá dhream seo as an Ungáir go gairid ina dhiaidh sin. D'fhorghabh na Mongólaigh an Ungáir ansin, agus chuaigh an Rí Béla ar an gcoigríoch le teacht slán uathu. Go gairid ina dhiaidh sin, tháinig an nuacht ón Mongóil go raibh an Cán Ögedei, rí na Mongólach, tar éis bháis, agus d'fhill na Mongólaigh abhaile ansin. Nuair a bhí na Mongólaigh bailithe leo as an tír, cheadaigh Béla do na Jász filleadh, agus shocraigh siad síos i lár an mhachaire Ungáraigh le dul le tréadaíocht ainmhithe mar shlí bheatha. 

thumb|Jász-Nagykun-Szolnok san Ungáir
De réir a chéile, chaill siad a dteanga agus a nósanna, agus iad ag dul chun Ungárachais agus ag labhairt Ungáirise. Mar sin féin, choinnigh siad a bhféinrialtas mar aonad ar leith i ríocht na hUngáire go dtí an bhliain 1876.

Thángthas ar iarsmaí na teanga Jász i Leabharlann Náisiúnta na hUngáire sna 1950idí. Bhí na saineolaithe ábalta gramadach agus foclóir na teanga a anailísiú agus a mhíniú, agus iad ag dul i dtuilleamaí na hÓiséitise, teanga Iaránach a labhraítear sna Sléibhte Cugasacha.

Catagóir:An Ungáir
Manga

[thumb|180px|An bealach a scríobhtar manga i g[kanji (*Shiki no Yukikai*).]]
[thumb|250px|Sampla de ''manga'', agus [Mothúchán|mothúcháin  ]] 

Is é is **manga** ann ná an focal Seapáinise a chiallaíonn "greannáin" - 漫画; i gkanji; まんが i hiragana; マンガ i katakana. Taobh amuigh den tSeapáin, tugtar manga ar an gcineál coimicí a tharraingítear sa tSeapáin, chomh maith ar choimicí a dhéanann aithris ar stíl shainiúil an mhanga Sheapánaigh. D'fhorbair an manga i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, agus é ag meascadh stíl na ngreanta adhmaid Seapánacha - an cineál greanadh adhmaid a d'éirigh forleathan ón tseachtú haois déag anuas agus ar a dtugtar *ukiyo-e* - le tionchar na gcoimicí Meiriceánacha. 

Is féidir bunús an mhanga a rianú siar go dtí an ochtú haois déag - b'ansin a tháinig an focal féin in úsáid - ach is iad Rakuten Kitazawa agus Osamu Tezuka a chuir tús leis an manga nua-aoiseach. 

Rugadh Kitazawa sa bhliain 1876, agus timpeall ar dheireadh na naoú haoise déag, d'fhoghlaim sé ealaíontóireacht an Iarthair chomh maith le stíleanna traidisiúnta na Seapáine; thairis sin, bhí sé faoi thionchar na gcoimicí Meiriceánacha, cosúil le *The Katzenjammer Kids*. Tharraingíodh sé cartúin nuachtáin a raibh eilimintí áirithe den mhanga mar a thugtar an coincheap inniu le haithint orthu, go háirithe an scéal, an insint. 

B'é Osamu Tezuka (1928-1989) ba mhó a chruthaigh an manga comhaimseartha. Uaidhsean a tháinig cuid mhór de na saintréithe a shamhlaímid inniu leis na coimicí Seapánacha, go háirithe na súile móra. 

Le fírinne, fuair sé na súile móra ó na Meiriceánaigh, nó bhí sé ag déanamh aithrise ar chartúin Mheiriceánacha a linne, cosúil le *Betty Boop* agus *Donald Duck*.

## Íomhánna


Íomhá:Manga colored.svg|súile mhóra ar nós páiste  
Íomhá:MangaStoreJapan.jpg|Siopa manga sa tSeapáin


## Féach freisin
* Greannáin
* Úrscéal grafach

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Cultúr na Seapáine
Catagóir:Leabhair
Faro

thumb|upright|Suíomh san Phortaingéil
Cathair i ndeisceart na Portaingéile (san Algarve) is ea **Faro**.
thumb|left|Faro

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Portaingéile
Cumann an Aifrinn Laidinigh

Bunaíodh **Cumann an Aifrinn Laidinigh** i 1999 mar chumann creidmheach Caitliceach do chaomhnú an Aifreann Laidineach traidisiúnta mar fhoirm dhlisteanach liotúirge na hEaglaise. Cé gur tuathaigh formhór na mball ó gach glúin agus aicme saolta, tá roinnt sagairt páirteach le dúil friotháladh ar chách a fiafraíonn ar sean deasghnátha sacraimeinteacha na Eaglaise.

Tá an Cumann eagraithe sna ceithre cúigí sna tír agus i mhór-chuid de na deoisí in Éirinn. Feidhmíonn an Chumann ar an dá thaobh den teorann agus tá sé oscailte do aon ball atá suim acu i liotúirge Caitliceach traidisiúinta. Tá aifrinn rialta á stiúradh ag an gCumann i mBéal Feirste, i gCorcaigh, i gCo na Mí, san Iúir, i nDoire, i nGaillimh, i gCnoc Mhuire, i Sligeach agus i Luimneach i gcomhoibriú le hInstitiúid Críost Rí Ard-Shagart agus tá aifrinn níos ócáidí in áiteanna eile ar fud na hÉireann.

Oibríonn an Chumann taobh istigh den Eaglais Chaitliceach in Éirinn agus ní thacaíonn oifigigh an Chumainn do Chumann Naomh Pius X. Tá baint mhór idir lucht an Chumann agus eagraíochta co súil le Bráithreachas Sagartúil Naomh Peadair agus Bráithreachas Uinsinn Ferrer Naofa. Ach is sagairt dúchasacha Éireannacha, go háirithe sagairt deoiseanacha in Éirinn atá ag obair leis an gCumann. Is sagart deoise na Mí é séiplíneach an Chumann.

Nuair a chuireadh an Cumann ar bhun, bhí sé de nós ag an ceannaireacht oilithrigh bliantúil a eagrú ina áiteanna ar nós Cnoc Mhuire agus Cruach Phádraig, ach anois tá níos mó béim ar cathracha agus bailte móra. B'shin as a tháinig na Aifrinn Rialta i gCorcaigh agus Luimneach. Tá oifigigh an Chumainn tógtha le heagrú an chaibidil Éireannach de Muire na Críostaíochta, a tógann ógánaigh Éireannacha ar an mór-oilithreach idir Pháras agus Chartres chuile bhliain.

## Naisc sheachtracha
* LatinMassIreland.org 

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Antoine Lavoisier

Ba é **Antoine-Laurent de Lavoisier** (26 Lúnasa, 1743 – 8 Bealtaine, 1794), athair na ceimice nua-aimseartha. Ba d'uasalaicme na Fraince é agus sa bhreis ar an gceimic bhain sé clú amach i gcúrsaí airgeadais, i mbitheolaíocht agus i gcúrsaí eacnamaíochta chomh maith.

Ba é an chéad duine a chuir chun chinn Dlí Imchoimeád na Maise (.i. ní théann ceal i mais agus ní chruthaítear mais nua i bpróisis fisiceacha ná ceimiceacha). D'aithin sé agus d'ainmnigh sé ocsaigin (1778) agus hidrigin (1783). Dhíchruthaigh sé teoiric an fhlógastóin. Thionscain sé an córas méadrach, scríobh sé síos an chéad liosta fairsing dúl agus d'athleasaigh sé ainmníocht cheimiceach.

Bhí sé in ann a rá go raibh a leithéid de dhúil agus sileacan ann sula raibh sé aonraithe ag aon cheimiceoir, agus bhí sé ar an gcéad duine ar tuigeadh dó gur dúil cheimiceach, seachas comhdhúil, a bhí sa sulfar. 

Ós fear uasal a bhí ann, bhí sé ina bhall dá lán comhairlí agus comhthionól a bhí ag na huaisle sa Fhrainc, agus ba é ba thoradh dó seo nach raibh aon dea-chinniúint i ndán dó nuair a tháinig Muirthéacht na Fraince. Thar aon rud eile bhí baint aige leis an bh*Ferme générale*, sórt údarás leathoifigiúil a bhí ag gearradh cánach agus táillí custaim beag beann ar aon chumhacht os a chionn, agus na baill ag éirí saibhir ar na cánacha mar sin. Bhí fuacht na ndaol ag na réabhlóidithe ar an bh*Ferme générale*, agus ní ábhar iontais é go ndeachaigh Lavoisier faoi scian an ghilitín sa deireadh.

## A Shaol

Rugadh Antoine-Laurent de Lavoisier do theaghlach saibhir i bPáras ar an 26ú lá de Mhí Lúnasa sa bhliain 1743. Bhí a athair ina aturnae i bParlaimint Pháras, agus fuair sé slám maith airgid mar oidhreacht nuair a fuair a mháthair bás cúig bliana i ndiaidh bhreith a mic. Ní raibh sé ach aon bhliain déag d'aois nuair a thosaigh sé ag foghlaim scoile i gCollège des Quatre Nations (nó Coláiste Mazarin) in Ollscoil Pháras. Chuir sé suim san eolaíocht i rith an dá bhliain dheireanacha a chaith sé ag freastal ar an scoil sin, agus ansin rinne sé staidéar ar an gceimic, an luibheolaíocht, an réalteolaíocht agus an mhatamaitic. Ba é an teagascóir fealsúnachta a bhí aige ná Nicolas Louis de Lacaille, matamaiticeoir agus réalteolaí breathnaitheach a tharraing súil an dalta ar chúrsaí na haimsire agus ar an meitéareolaíocht. Chuir Lavoisier an-suim sa mheitéareolaíocht go lá a bháis.

Chaith Lavoisier seal ag staidéar dlí freisin agus bhain sé amach dintiúirí an dlíodóra sa bhliain 1764, cé nár chleacht sé ceird an dlíodóra riamh. Lean sé leis ag foghlaim eolaíochta mar chaitheamh aimsire.

Lavoisier, A
Lavoisier, A
Lavoisier, A
Jacques-Louis David

Ba phéintéir nuachlasaiceach Francach é **Jacques-Louis David** (30 Lúnasa 1748 – 29 Nollaig 1825) Chuaigh a réimse tionchair go mór i bhfeidhm ar an phobal, agus bhreathnaigh daoine air mar an péintéir is suntasaí ina ré.

Ins na blianta ó 1780 ar aghaidh, tháinig athrú ina rogha ón stíle ó shuaibhreosach Rococo go dtí a thréimhse chlasaiceach, a bhí níos déine agus níos cóngaraí do thimpeallacht mhorálta bhlianta dheireanach an tsean-réimis nó an ancien régime.

David, Jacques-Louis
David, Jacques-Louis
David, Jacques-Louis
Stephen Roche

Ba **Stephen Roche**  an t-aon Éireannach riamh a bhuaigh an rás rothaíochta, an Tour de France ar an 26 Iúil 1987. Rugadh **Stephen Roche,** ar an 28 Samhain 1959 i nDún Droma, i mBaile Átha Cliath. 

## Tour de France
Ag deireadh an tséasúir rothaíochta i 1986 agus an Tour buaite cúig huaire aige, thug Bernard Hinault le fios go raibh sé lena rothar a fhágáil le claí agus le dul ag feilméaracht sa mBriotáin, áit ar tógadh é. I dtús na bliana dár gcionn goineadh an seaimpín reatha, Greg Lemond, de thimpiste agus é ag foghlaeireacht agus nuair a bhuaigh Stephen Roche an Giro, tosaíodh ag tuairimíocht go raibh an seans ann go dtabharfadh sé an Tour leis freisin – rud nach raibh déanta ach ag Hinault, Eddy Merckx, Faustino Coppi agus ag Jacques Anquetil.

Bhí coimhlint ghéar idir Roche agus Pedro Delgado le linn Tour na bliana 1987. Ceathracha soicind farasbarr a bhí ag Roche ar a chéile comhraic nuair a cuireadh críoch leis an rás ar na Champs Élysées tar éis trí seachtaine rásaíochta. 
[clé|mion|223x223px|Stephen Roche, "Bonjour le Tour"  in [Düsseldorf, 2017.]]
Léim Stephen Roche ar a rothar i Creteil ar an Domhnach ar an 26 Iúil 1987 agus a fhios aige go mbeadh sé ar an gcéad Éireannach a bhuaigh an Tour de France nuair a shroichfeadh sé Páras a bhí 119k uaidh. Léim Charlie Haughey ar bord eitleáin i mBaile Átha Cliath agus bhí sé ansin roimhe.

## Tagairtí

Roche, Stephen
Roche, Stephen
Roche, Stephen
Roche, Stephen
Catagóir:Daoine beo
Eamonn Coghlan

Lúthchleasaí Éireannach é **Eamonn Coghlan**, a rugadh ar 21 Samhain 1952 i nDroimneach, Contae Bhaile Átha Cliath, Éireann. Bhuaigh Coughlan bonn óir sa rás 3,000 méadar ag Comórtas Lúthchleasa an Domhain sa bhliain 1983.

Coughlan, Eamonn
Coughlan, Eamonn
Coughlan, Eamonn
Catagóir:Baill den 24ú Seanad
Catagóir:Baill Fhine Gael
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Villanova