open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ian Wright

Imreoir sacair agus pearsa theilifíse is ea **Ian Edward Wright**. Rugadh é i 3 Samhain 1963 i Woolwich, Londain é. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine Briotanacha gorma
Olaudah Equiano

Ba daonfhuascailteoir Nigéarach é **Olaudah Equiano**, a rugadh c.1745 i Nkwerre i dtír na n-Íogbó agus a fuair bás ar an 31 Márta 1797 in Middlesex, Sasana. Foilsíodh a dhírbheathaisnéis, cur síos ar uafás shaol sclábhaí *The Interesting Narrative of the Life of Olaudah Equiano*, sa bhliain 1789. . 

Tá cúpla tagairt dó a deir gurb as Carolina Theas é. De réir an méid a scríobh sé féin, áfach, fuadaíodh eisean agus a dheirfiúr óna mbaile dúchais agus iad ina bpáistí, agus tugadh go Barbadós é ar dtús, ansin go Virginia i Meiriceá Thuaidh. Cheannaigh sé a shaoirse i Meiriceá. Moladh dó gnó a dhéanamh ach i ndiaidh dó fuadach eile a éalú ar éigin, thug sé aghaidh ar Shasana. Bhí sé gníomhach ansin san fheachtas frithsclábhaíochta.

## Naisc sheachtracha
* Olaudah Equiano’s Irish Friends

Catagóir:Daoine a rugadh i 1745
Catagóir:Daoine Nigéaracha
Catagóir:Básanna i 1797
Closing Time

Is é *Closing Time* an chéad albam leis an ceoltóir agus scríbhneoir amhrán Tom Waits. D'eisithe Asylum Records an taifead ar an 6 Márta 1973 le Jerry Yester, ón ngrúpa Lovin' Spoonful, mar an léiritheoir. Albam tíre, ab ea é, ach bhí eilimintí de snagcheol agus gormacha aige freisin.

Bhí fáilte criticiúil dearfach roimh an t-albam ach ní raibh sé an-rathúil amuigh de na Stáit Aointaithe. Bhí aghaidh na ndaoine ar an amhrán "Ol' '55" mar gheall ar thaifeadadh a rinne The Eagles, agus bhí "Ol' '55" an singil aonair as Closing Time. Rinne ealaíontóirí amhail Bette Midler agus Tim Buckley amhráin eile ón albam.

## Clár

## Foireann

### Ceoltóirí

* Tom Waits &ndash; amhránaí, pianó, giotár, armóin, cruitchorda, celesta
* Delbert Bennett &ndash; trumpa
* Shep Cooke &ndash; giotár, amhránaí tacaíochta ar "Old Shoes (& Picture Postcards)"
* Peter Kilmes &ndash; giotár, giotár cruach troitheán ar "Rosie"
* Bill Plummer &ndash; olldord
* John Seiter &ndash; drumaí, amhránaí tacaíochta ar "Ol' '55" agus "Rosie"

### Aoicheoltóirí

* Arni Egilsson &ndash; dordghiotár ar "Closing Time" (Ionstraime)
* Jesse Ehrlich &ndash; dordveidhil ar "Martha"
* Tony Terran &ndash; trumpa ar "Closing Time" (Ionstraime)

### Foireann Theicniúil

* Ed Caraeff &ndash; grianghrafadóireacht
* Richie Moore &ndash; innealtóireacht bhreise
* Cal Schenkel &ndash; gréas, obair ealaíne
* Jerry Yester &ndash; léiriúcháin, innealtóireacht 

Catagóir:Albaim le Tom Waits
Gerrie Coetzee

Dornálaí ón Afraic Theas, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea **Gerhardus Christian "Gerrie" Coetzee** a rugadh ar 8 Aibreán 1955 i Boksburg, an Afraic Theas.

Cailleadh é ar 12 Eanáir 2023, tar éis cath le hailse.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Dornálaithe ón Afraic Theas
Greg Page

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea **Greg Page** a rugadh ar 25 Deireadh Fómhair, 1958 i Louisville, Kentucky agus a fuair bás ar an 27 Aibreán, 2009. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2009
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Volodymyr Zelenskyy

Is é **Volodymyr Oleksandrovych Zelenskyy** , fuaimnithe mar [woloˈdɪmɪr olekˈsɑndrowɪtʃ zeˈlɛnʲsʲkɪj]; a rugadh ar 25 Eanáir 1978) 6ú huachtarán na hÚcráine agus in oifig faoi láthair. Polaiteoir atá ann a chaith tamall ina aisteoir agus fuirseoir freisin. 

Fuair Zelenskyy céim sa dlí ó Ollscoil Náisiúnta na hEacnamaíochta Kyiv. Cuireadh fáilte mhór ina dhiaidh sin roimh a ról mar Uachtarán na hÚcráine ar *Searbhónta an Phobail*, clár teilifíse. Nuair a sheas sé don uachtaránacht féin, fuair sé breis is 70% de na vótaí. 
[clé|mion|Zelenskyy, [Emmanuel Macron|Macron agus Putin, 2019]]

## Caimiléireacht
Bhí feachtas toghcháin Zelenskyy in 2019 dírithe ar ghealltanais chun rialtas na hÚcráine a ghlanadh suas. Ach léirigh na Páipéir Phandora i mí Dheireadh Fómhair 2021 go raibh líonra de chuideachtaí ar an gcoigríoch sna hOileáin Bhriotanacha na Maighdean, sa Chipir agus san Bheilís ag Zelenskyy agus a phríomhchúntóir agus ceann Sheirbhís Slándála na hÚcráine Ivan Bakanov. 

I measc na gcuideachtaí seo bhí cuid acu a raibh maoin acu i Londain. Timpeall an ama a toghadh é in 2019, thug Zelenskyy a chuid scaireanna i gcuideachta thar lear do Sergei Shefir. Ach is cosúil go ndearna an bheirt fhear socrú go mbeadh teaghlach Zelenskyy in ann an airgid a fháil ó na cuideachtaí seo.

## Cogadh
Ó mhí na Samhna 2021 ar aghaidh, bhí an teannas ag ardú idir an Rúis agus an Úcráin, agus go leor fórsaí de chuid na Rúise ag bailiú ag an teorainn.  Nuair a thosaigh ionradh na Rúise ar an Úcráin i mí Feabhra 2022, bhí iontas sa phreas san Iarthar gur thug Zelenskyy óráidí inar sheas sé an fód.  Nuair a thosaigh an t-ionradh ba é an rud ‘ciallmhar’ do Zelensky a dhéanamh ná teitheadh ó Chív ach sheas sé an fód go ceanndána, cróga.
clé|mion|Zelenskyy agus Trump ar an 28 Feabhra 2025:   bhí cruinniú teasaí go maith acu
Rinne Zelenskyy a mhíle dícheall ar feadh trí bliana, 2022-2025, chun an Úcráin a chosaint. D'éirigh cúrsaí i bhfad níos casta nuair a chuir Donald Trump tús le cainteanna síochána leis an Rúis.  Ar an 28 Feabhra 2025 bhí argóint mhór phoiblí idir Zelenskyy, Trump agus J.D. Vance (Leas-Uachtaráin na Stát Aontaithe)  san Oifig Ubhchruthach sa Teach Bán in Washington. Bhí Zelenskyy ann chun comhaontú a shíniú le Trump chun bealach isteach ar acmhainní mianra na hÚcráine a thabhairt do na Stáit Aontaithe, acht d’imigh sé gan réiteach tar éis na raice. Thosaigh siad ag sáraíocht ar a chéile nuair a chuir Vance ina leith go raibh Zelenskyy ag cur dímheas orthu, agus chuaigh gach rud i gcúl ó shin; chuir Trump ina leith go raibh Zelenskyy ag dul sa seans leis an Tríú Cogadh Domhanda.

## Féach freisin

* Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022
* Ionradh na Rúise ar an Úcráin
* Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí
Catagóir:Daoine Sóivéadach
Catagóir:Fir
Catagóir:Fuirseoirí
Catagóir:Láithreoirí teilifíse
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Scríbhneoirí Giúdacha
Catagóir:Scríbhneoirí teilifíse
Catagóir:Uachtaráin na hÚcráine
Cajun

Is grúpa eitneach sa Mheiriceá Thuaidh agus saoránaigh na Stát Aontaithe iad na **Cajuns**. Is í an Béarla agus an Fhraincis a bpríomhtheangacha. 

= Tagairtí ==

Catagóir:Grúpaí eitneacha
Catagóir:Críocha Mheiriceá
Catagóir:Grúpaí eitneacha i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Steallaire

deas|250px|thumb|Steallaire
Is éard is **steallaire** ann ná feadán chun leacht a shú isteach agus a scairdeadh amach arís.

## Tagairtí

Catagóir:Leigheas
Eric Morecambe

B'aisteoir agus fuirseoir Sasanach é **John Eric Bartholomew** a rugadh ar an 14 Bealtaine 1926 agus a fuair bás ar an 28 Bealtaine 1984. 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Catagóir:Básanna i 1984
Luamhán

thumb|370px|Sampla de luamhán: tá mais amháin cothromaithe ag ceann eile atá fiche uair níos lú, má cuirimid é fiche uair níos mó ar shiúl ón  bhuthal.
Meaisín simplí comhdhéanta de bhíoma nó slat docht socraithe ag inse seasta, nó “buthal”. Is réad docht é luamhán a bhfuil ar a chumas rothlú ar phointe air féin. Ar bhonn shuíomh an bhuthail, an ualaigh agus na hiarrachta, roinntear an luamhán i dtrí chineál. Tá sé ar cheann de na sé mheaisín shimplí a d'aithin eolaithe na hAthbheochana. Méadaíonn luamhán an fórsa ionchuir chun fórsa aschuir níos mó a sholáthar, agus deirtear go gcuireann sé sin ghiaráil ar fáil. Is é an cóimheas idir an fórsa aschuir agus an fórsa ionchuir buntáistíocht mheicniúm an luamháin.
Catagóir:Meicníochtaí (innealtóireacht)
Catagóir:Meaisíní simplí
Maol

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, bó bhán ag Fliodhas agus a fear céile Oilill ab ea **Maol**, a raibh cáil aici as ucht an ollmhéid bainne a thug sí gach lá ag aon chrú amháin chun 300 fear, agus a mná agus a bpáistí, a shásamh. 

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Tony Tubbs

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Tony Tubbs** a rugadh ar 15 Feabhra, 1958 i gCincinnati, Ohio. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Leaba iomartha

deas|mion| Leaba iomartha nó roillic ar bhád rámhaíochta
deas|mion| Leaba iomartha a úsáidtear le haghaidh spóirt rámhaíochta

Snaidhmeán is ea **leaba iomartha** nó **roillic** a ghreamaíonn maide rámha ar bhád. Nuair a dhéantar rámhaíocht ar bhád, feidhmíonn an leaba iomartha mar bhuthal, agus é sin á dhéanamh aici, aistrítear an fórsa tiomána a dhéanann an rámhaí ar an uisce leis an maide rámha chuig an mbád ag fórsa an tsá a chuirtear i bhfeidhm ar an leaba iomartha.

Maidir leis an ngnáth-árthach rámhaíochta, bíonn na leapacha iomartha ceangailte leis na gunailí. Le linn spórt na rámhaíochta bíonn na leapacha iomartha ceangailte leis na rigíní seachtracha (ar a dtugtar *seach-chabhlacha* freisin), a ghobann amach ón mbád, agus a chuireann luamhán níos mó ar fáil. I rámhaíocht spóirt, is gnách go mbíonn na leapacha iomartha U-chruthach, agus iad ceangailte le biorán ingearach a cheadaíonn don leaba iomartha casadh timpeall an bhioráin le linn an buille rámhaíochta. Chomh maith leis sin, bíonn meicníocht ghlasála acu (ar a dtugtar "an geata") ar fud bharr an "U", chun cosc a chur ar an mhaide rámha bualadh isteach go neamhdheonach as an leaba iomartha.

Ar dtús, ba dhá chuaille adhmaid nó cnoga dola iad na leapacha iomartha, ar a raibh feac an rámhana neadaithe eatarthu. Is féidir úsáid a bhaint as cuaille adhmaid aonair nuair a bhíonn poill gearrtha isteach sa luan a shuíonn thart/timpeall ar an gcuaille adhmaid. (Captaen Dennis Robinson FNI, mairnéalach den chéad scoth) 

## Rámhaíocht spóirt

## Araltas

## Tagairtí

Catagóir:Rámhaíocht
Nunap Isua

Is pointe is mó ó dheas na Graonlainne é **Nunap Isua** nó **Uummannarsuaq** ().

## Tagairtí

Catagóir:An Ghraonlainn
Néarchorda droma

Gné uathúil do chordaigh is ea an **néarchorda droma**, agus tá sé le fáil go príomha sa bhfofhíleam Vertebrata de chuid na gCordach. Níl sa néarchorda droma ach gné shuthach amháin atá uathúil do na cordaigh go léir. I measc na gceithre ghné eile sna cordaigh tá nótacorda, eireaball iaranasach, ionstíl, agus scoilteanna faraingeacha. Is corda toll ar chúl an nótacorda é an néarchorda droma. Tá sé déanta as cuid den eictideirm a rollaítear, agus a chruthaíonn an feadán toll. Tá sé seo tábhachtach, ós rud é go ndéanann sé idirdhealú ar chordaigh ó fhílim ainmhithe eile, mar shampla anailidí agus artrapóid, a bhfuil feadáin sholadacha tarracha acu. Tugtar *ionfhaighniú* ar an bpróiseas trína ndéantar é seo.
## Tagairtí

Catagóir:Sutheolaíocht an néarchórais
Catagóir:Anatamaíocht na gCordach
Ardeaglais San Anna

Eaglais i Sráid Donegall i mBéal Feirste is ea **Ardeaglais San Anna** (**Ardeaglais Bhéal Feirste** uaireanta, Béarla: *St. Anne's Cathedral*). Suíomh dhá dheoise de chuid Eaglais na hÉireann í, rud is annamh, agus mar sin tá dhá easpag lonnaithe inti. Is é Coinnire deoise amháin den dá cheann a bhfuil an ardeaglais mar shuíomh acu. An Dún agus an Droim Mhór an deoise eile. Cuireadh tús lena tógáil sa bhliain 1899 agus críochnaíodh í sa bhliain 1904.

Ba bheag nár leag buama Gearmánach an foirgneamh sa bhliain 1941. Sa bhliain 2007 cuireadh spuaic chruach dhosmálta 40 méadar ar airde ar an eaglais ar a dtugtar "Spuaic an Dóchais" agus a gcuirtear solas uirthi istoíche. Ceathrú na hArdeaglaise a thugtar ar an gceantar de Bhéal Feirste ina bhfuil an eaglais suite. 
mion|180px|Spuaic na hardeaglaise

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil na hardeaglaise. Dáta rochtana: 24 Aib. 2019

Catagóir:Ardeaglaisí Anglacánacha in Éirinn
Catagóir:Béal Feirste
Catagóir:Críostaíocht sa Ríocht Aontaithe
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Katharine Drexel

Naomh is ea **Katharine Mary Drexel** a rugadh ar an 26 Samhain, 1858 i mBensalem Township, Pennsylvania agus a fuair bás ar an 3 Márta, 1955.

## Tagairtí

Catagóir:Naoimh Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1858
Catagóir:Básanna i 1955
Camargue

clé|250px|mion|Camargue
Machaire mór cothrom is ea an **Camargue**; deilt ceann de mhór aibhneacha na Fraince, an Rhone, áit a bhfuil guairí gainnimhe tar éis comhcheangail thar tréimhse le locha móra uisce sáileach a chruthú, agus eiceachóras aonaránach a thógáil atá ina thearman plandaí agus fiadhúlra neamh-ghnáth.

## Féach freisin

* Réigiúin na Fraince
* Arles

## Tagairtí

Catagóir:Réigiúin na Fraince
Trevor Berbick

Dornálaí Iamácach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea **Trevor Berbick** a rugadh ar 1 Lúnasa, 1954 i bPort Antonio agus a fuair bás ar an 28 Deireadh Fómhair, 2006. 

Catagóir:Dornálaithe Iamácacha
Catagóir:Básanna i 1954
Catagóir:Daoine a rugadh in 2006
Baisleac Mharcas

Baisleac Chaitliceach atá suite i lár an Veinéis na hIodáile í **Baisleac Mharcas**.

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Catagóir:Veneto
Pálás an Dóig

Is pálás atá suite i Veinéis na hIodáile é **Pálás an Dóig** (Iodáilis: Palazzo Ducale; Veinéisis: Pałaso Dogal). Tógadh an pálás sa bhliain 1340 sa stíl Ghotach Veinéiseach.

Catagóir:Veneto
Catagóir:An Iodáil
Táinseamh

Is éard is **táinseamh** ann ná próiseas a mbaineann comhlacht reachtach úsáid as chun oifigeach poiblí a chúiseamh as mí-iompar. Is próiseas uathúil é a bhfuil gnéithe polaitiúla agus dlíthiúla araon ag baint leis.

Tá táinseamh ar fáil sna dlíthe bunreachtúla i go leor tíortha, ina measc, an Bhrasaíl, an Fhrainc, an India, Éire, na hOileáin Fhilipíneacha, an Rúis, an Chóiré Theas, agus na Stáit Aontaithe. Ní ionann táinseamh agus an “rún mímhuiníne” atá ar fáil i roinnt tíortha lenar féidir tairiscint cháinte a úsáid chun rialtas agus a chuid airí a chur as oifig. Níl a leithéid de phróiseas ar fáil i dtíortha a bhfuil uachtarán i gceannas orthu, mar shampla na Stáit Aontaithe.

## Féach freisin
* Táinseamh faoi dhó Donald Trump

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht
Catagóir:Coireacht
James "Bonecrusher" Smith

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **James "Bonecrusher" Smith**. Rugadh é ar 3 Aibreán 1953 i Magnolia, Carolina Thuaidh.
 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Tony Tucker

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Tony Craig Tucker** a rugadh ar 27 Nollaig, 1958 i nGrand Rapids, Michigan. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Michael Spinks

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain agus ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Michael Spinks** a rugadh ar 13 Iúil, 1956 i St. Louis, Missouri. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Norrie MacÌomhar

Is amhránaí agus cumadóir amhrán Albanach é **Norrie MacÌomhar** () atá ina phríomhamhránaí ar Skipinnish faoi láthair. Sula ndeachaigh sé isteach i Skipinnish, bhí sé ina phríomhamhránaí ar Mhànran agus Bodega. 

## Saol Pearsanta
D'fhás MacÌomhar suas i gCàrlabhaigh, Oileán Leòdhais, Na hOileáin Siar, Albain. Rinne sé staidéar i Sgoil Chiùil na Gàidhealtachd ar an Phloc ar feadh trí bhliain ó bhí sé 15 bliana d'aois. 

## Gairm a Bheatha
Bhain sé céim amach ó Conservatoire Ríoga na hAlban i nGlaschú i 2009. Le linn dó a bheith i nGlaschú, ba é an phríomhamhránaí i mbanna ceoil Bodega a bhuain duaiseanna BBC Radio 2 Young Folk. I 2010, chuaigh sé isteach i Mànran. Bhain siad cáil amach nuair a d'eisigh siad an singil Latha Math, a scríobh MacÌomhair é féin. Dhíol an banna breis agus 5,000 cóip den singil sa chéad seachtain ar iTunes agus i mí na Nollag 2011 vótáladh MacÌomhair mar amhránaí Gaelach na Bliana ag gradaim  ceol traidisiúnta MG Alba. D'éirigh le Mànran fosta an bhliain sin, bhain siad albam na bliana ag na gradaim céanna.

In 2014, thaifead agus d'eisigh sé a chéad albam aonréad 'Danns an Rathaid' a d'eisigh sé ar a lipéad féin, Tago Records. Chomhléirigh MacÌomhar an t-albam le Brian McAlpine agus Julie Fowlis. Amhráin ar chum MacÌomhair féin chomh maith le leaganacha d'amhráin eile, i nGaeilge agus i mBéarla, a bhí ar an albam. 

I mí na Nollag 2015, d'fhág MacÌomhar Mànran le díriú ar a ghairm aonair agus ar thionscadail eile. I mí Feabhra 2016 chuaigh sé le Skipinnish mar phríomhamhránaí nua i ndiaidh do Robert Robertson imeacht le Tide Lines a bhunú.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ceoltóirí Albanacha
Catagóir:Ceoltóirí
Catagóir:Amhránaithe
Catagóir:Daoine as Oileán Leòdhais
Catagóir:Gaeil
Catagóir:Daoine as na hOileáin Siar
Catagóir:Amhránaithe Albanacha
Lorenzo de' Medici

Ba státaire Iodálach é **Lorenzo de' Medici**, a rugadh ar an 1 Eanáir 1449 agus a fuair bás ar an 8 Aibreán 1492.

Catagóir:Daoine Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1449
Catagóir:Básanna i 1492
Amhas

deas|250px|thumb|Amhais san Afraic
Is saighdiúir gairmiúil a fhaightear ar cíos chun freastal in arm eachtrannach é **amhas**. 

Catagóir:Airm
Cath Lepanto

Comhrac cabhlaigh ba ea **Cath Lepanto** a tharla ar 7 Deireadh Fómhair 1571  (an Léig Naofa, agus An Spáinn v. Impireacht Otamánach).

Throid Miguel Cervantes ag cath Lepanto, áit ar leonadh go dona é.

Catagóir:Impireacht Otamánach
Catagóir:Cogaidh Otamánach-Veinéiseach
Catagóir:1571
Loch Dabhach a' Phùir

Loch fionnuisce Albanach is ea **Loch Dabhach a' Phùir**, atá suite sna Garbhchríocha, thart ar seacht gciliméadar siar ó dheas ó Inbhir Nis. Tá sé in aice le Loch Nis, thart ar 500 méadar soir ó thuaidh sa Ghleann Mór.

Tá an loch thart ar 1.6 km ar fhad agus thart ar 350 méadar ar leithead ag an bpointe is leithne. Cothaíonn Abhainn Nis an loch ón iardheisceart agus a an abhainn amach as an loch san oirthuaisceart.

Tá Loch Dabhach a' Phùir mar chuid den Chanáil Chaladónach. Nuair a tógadh an Chanáil Chaladónach, d'ardaigh dromchla an locha thart ar 3 mhéadar, agus tá sé thart ar 16 mhéadar os cionn na farraige anois. Tá sé thart ar 50 troigh ar doimhneacht, ag a phointe is doimhne.

Téann an bóthar A82 thar chladach thuaidh an locha, rud a chiallaíonn go bhfuil sé éasca teacht air. Tá Taigh Dabhach a' Phùir, foirgneamh ón 18ú haois, suite ar bhruach an locha. Tá na gairdíní tarraingteach do thurasóirí.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Mapa an locha  *Bathymetrical Survey of the Fresh-Water Lochs of Scotland (1910)*.  Tá Loch Dabhach a' Phùir ar thaobh na láimhe deise. 
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Lochanna
An Chanáil Chaladónach

Ceanglaíonn **Canáil Chaladónach** ag Inbhir Nis, cósta thoir na hAlban leis an gcósta thiar, ag  A' Corpaich A' Chorpaich in aice An Gearasdan in Albain. Thóg an t-innealtóir Albanach Thomas Telford an chanáil go luath sa naoú haois déag. 

## Bealach
Ritheann an chanáil thart ar 97 km on oirthuaisceart go dtí an iardheisceart. Níl ach an tríú cuid den fhad iomlán de dhéantús an duine, agus an chuid eile á foirmiú ag Loch Dabhach a' Phùirde, Loch Nis, Loch Omhaich, agus Loch Lòchaidh. Tá na lochanna seo suite sa Ghleann Mór, ar locht geolaíochta i screamh an Domhain. Tá 29  loc (lena n-áirítear ochtar ag Staighre Neiptiúin, Banbhaidh), ceithre uiscerian agus 10 ndroichead i gcúrsa na canála. 

## Stair
Sa bhliain 1620, thuar fáidh Gaelach darbh ainm **Coinneach Odhar** Bgo mbeadh longa lánchruinnithe ag seoladh lá éigin ar chúl Thom na h-Iùbhraich, in aice le Inbhir Nis, tráth gurb í Abhainn Nis an t-aon bhealach inseolta agus í suite ar an taobh eile de Thom na h-Iùbhraich.  San 18ú haois, thosaigh innealtóirí ag scrúdú na féidearthachta an mbeadh sé indéanta canáil a thógáil a cheanglódh an Loch *Dhubh* in aice leis an  Gearasdan leis an *Cuan Moireach* in aice le hInbhir Nis, ach dhiúltaigh an Captaen Edward Burt an smaoineamh sa bhliain 1726, mar gur shíl sé go ndíreodh na sléibhte an ghaoth agus go go ndéanfadh sé loingseoireacht róchontúirteach.   

mion| Uaighe John Telford i gclós Chill  ''Mhàilidh''
mion| Inscríbhinn ar uaigh John Telford.

## Tagairtí

Catagóir:Canálacha
An Chill Mhór, Contae an Dúin

Is baile fearainn agus paróiste suite i gContae an Dúin é **an Chill Mhór**.
Tá Ráth Deamáin (Rademan) suite sa bhaile fearainn.

## Stair
I Ráth Deamáin, an Chill Mhór, Co. an Dúin a rugadh Liam Mac Néill (William Neilson) ar 12 Meán Fómhair 1774, mar a raibh a athair Moses Neilson ina mhinistir Preispitéireach. 

## Tagairtí

mion|clé|Droichead  i Ráth Deamáin
mion|An Chill Mhór

Catagóir:Bailte i gContae an Dúin
James "Buster" Douglas

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **James "Buster" Douglas** a rugadh ar 7 Aibreán 1960 i gColumbus, Ohio. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Michael Moorer

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain agus churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Michael Lee Moorer** a rugadh ar 12 Samhain, 1967 i mBrooklyn, Nua-Eabhrac.

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Lennox Lewis

Dornálaí Briotanach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Lennox Claudius Lewis** a rugadh ar 2 Meán Fómhair 1965 in West Ham, Londain. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Briotanacha gorma
Catagóir:Dornálaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Anthony Joshua

Dornálaí Briotanach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Anthony Oluwafemi Olaseni Joshua** a rugadh ar 15 Deireadh Fómhair 1989 i Watford, Hertfordshire. 

Catagóir:Daoine Briotanacha gorma
Catagóir:Dornálaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1989
Catagóir:Daoine beo
Ardeaglais Köln

Ardeaglais Chaitliceach atá suite i lár Köln na Gearmánach í **Ardeaglais Köln**.

Catagóir:Eaglaisí
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Köln
An Foclóir Beag

Is foclóir Gaeilge-Gaeilge é ***An Foclóir Beag*** Uí Dhónaill & Ua Maoileoin, a foilsíodh sa bhliain 1991.

Sa leagan inchuardaithe ar líne, cloítear go dílis le téacs an bhunfhoclóra seachas mionleasuithe ar an nodaireacht de ghrá na soiléireachta (m.sh. an nod gramadaí fir1 seachas f1).

## Treoracha
Chun teacht ar fhocal ar leith, cuir an focal sin sa bhosca cuardaigh agus cliceáil chun teacht ar an eolas ábhartha mar atá in *An Foclóir Beag*. Tugtar iontráil nó iontrálacha an fhocail sin in *An Foclóir Beag* ar dtús, ansin iontrálacha gaolmhara más ann dóibh, ansin frásaí samplacha ina bhfaightear an focal cuardaigh faoi iontrálacha eile in *An Foclóir Beag*.

Tugtar innéacs de cheannfhocail *An Foclóir Beag* ar dheis, agus rogha d'fhocail cosúil leis an bhfocal cuardaigh díreach faoin mbosca cuardaigh.

## Féach freisin
* Teanglann.ie
* *[[Croidhe Cainnte Chiarraighe]]*
* Foclóir Mháirtín Uí Chadhain
* ''Am Faclair Beag''

## Naisc sheachtracha
**An Foclóir Beag* (Ó Dónaill & Ua Maoileoin, 1991). https://www.teanglann.ie/ga/fb/
* *An Foclóir Beag*, Foclóir póca de bhunfhocail na Gaeilge, foilsithe ag An Gúm. https://www.cic.ie/en/books/published-books/an-focloir-beag-gaeilge-leabhair-cloite 
* Foclóirí agus liostaí focal Gaeilge ar an Idirlíon. http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/focloiri/

## Tagairtí

#### Nótaí

Catagóir:Foclóirí aonteangacha Gaeilge
Catagóir:Foclóirí
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1991
Catagóir:Leabhair Éireannacha
Aspidoras rochai

Is iasc fionnuisce trópaiceach é ***Aspidoras rochai*** a bhaineann leis an fho-fhine Corydoradinae den fhine Callichthyidae. Shíolraigh an t-iasc seo ó uiscí intíre Mheiriceá Theas, agus tá siad ar fáil in aibhneacha cósta i gCará, an Bhrasaíl .

Fásfaidh an t-iasc suas le 4.0 cm ar fhad. Cónaíonn sé in aeráid thrópaiceach, in uisce le pH idir 6.0–7.5, i gcruas uisce de 14 céimeanna an gnáthchruais (cGC), agus raon teochta idir 21-25 C. Cothaíonn an t-iasc é féin ar phéisteanna, crústaigh bheantacha, feithidí agus ábhar plandaí. Leagann sé uibheacha i bhfásra dlúth agus ní chosnaíonn na cinn fhásta na huibheacha.
## Féach freisin

* Liosta speiceas na n-iasc a choinnítear in uisceadáin fhionnuisce 

## Tagairtí

Catagóir:Callichthyidae
Catagóir:Eisc fhionnuisce Mheiriceá Theas
Catagóir:Éisc na Brasaíle
Catagóir:Éisc a ndearnadh cur síos orthu sa bhliain 1907
Ardeaglais Chartres

Ardeaglais Chaitliceach atá suite i Chartres na Fraince í **Ardeaglais Chartres**.

## Féach freisin

* Muire na Críostaíochta

Catagóir:Creideamh san Fhrainc
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
Siluriformes

Cuimsíonn na héisc den ord ***Siluriformes***, ar a dtugtar cait mhara, 33 fhine, thart ar 400 ghéineas agus níos mó ná 3093 speiceas, 1200 díobh ina gcónaí i Meiriceá. Is éisc mhara iad, den chuid is mó, dhá fhine: na Ariidae agus na Plotosidae. Maireann an chuid eile i bhfionnuisce. Is scroblachóirí oíche iad an chuid is mó de na Siliuriformes agus cónaíonn siad gar don ghrinneall, in uiscí éadomhain.

## Moirfeolaíocht
Is ó na braiteoga nó na barbail a shíneann ar gach taobh den ghiall uachtarach (agus, i roinnt speiceas, den ghiall íochtarach), atá cosúil le féasóga na gcat, an t-ainm "cat mara".
Is minic a bhíonn spíonta bioracha ar na heití droma agus bhrollaigh, agus is minic a bhíonn siad nimhiúil. Úsáidtear iad mar chosaint agus d'fhéadfadh siad bheith ina gcúis le gortuithe tromchúiseacha. Tá roinnt ball de na finte i Meiriceá clúdaithe le plátaí cnámh leabaithe faoin gcraiceann mín. Tá dhá phéire barbal ag na cait seo, cuid acu an-fhada agus cuid eile an-ghearr; tá a chuid fiacla beag agus iomadúil.

Tugadh isteach an cat mara is coitianta san Eoraip ó Mheiriceá, agus is i lár na hEorpa den chuid is mó a tháinig sé chun cinn.

Catagóir:Éisc
Stór

deas|250px|thumb|Stór
Is méid na miotail luachmhar, geamanna, nó réada luachmhar eile é **stór** (tugtar **ciste**, **maoin** agus **taisce** air chomh maith).

Catagóir:Stór
Fonn

Is iomaí bealach a mbíonn **fonn** ar dhaoine – fonn gáire, fonn oibre, fonn cainte, fonn caointe, fonn achrainn. Thiocfadh fonn múisce ar dhuine freisin. Fonn a níos fiach agus gabhtar fonn le fonn agus fonn le mífhonn.
## Tagairtí

Catagóir:Mothúcháin
Catagóir:Fealsúnacht na síceolaíochta
Clarence MacFhionghain MacNeacail

Rugadh an tUrramach **Clarence MacFhionghain MacNeacail** ar an 13 Lúnasa 1904 sa Dominion, Albain Nua, Ceanada. B'iad Alasdair Gileasbuig MacNeacail (1868–1943), agus Mairi Harriet Fearghastan (1873–1966) a thuismitheoirí. 

Tá cáil air mar gheall ar a ról mar Mhodhnóir Eaglais Aontaithe Cheanada ó 1950 go 1952.

Phós sé Ethel Mairi NicGille Fhaolain agus bhí beirt mhac acu, Greum MacNeacail (1936–) agus Daibhidh MacNeacail (1941–2008).
Francesco Damiani

Dornálaí Iodálach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Francesco Damiani** a rugadh ar 4 Deireadh Fómhair 1958 i mBagnacavallo, an Iodáil. 

Catagóir:Dornálaithe Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Herbie Hide

Dornálaí Nigéarach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Herbert Okechukwu Maduagwu** nó **Herbie Hide** a rugadh ar 27 Lúnasa 1971 in Amauzari, an Nigéir. 

Catagóir:Daoine Nigéaracha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Ardeaglais Salainn Zipaquirá

Ardeaglais Chaitliceach atá suite i ngar Zipaquirá na Colóime í **Ardeaglais Salainn Zipaquirá**.

Catagóir:An Cholóim
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Teampall an Tuama Naofa

Eaglais Chríostaí atá suite in Iarúsailéim í **Teampall an Tuama Naofa**.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:An Talamh Naofa
Catagóir:Ceartchreidmheachas
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglais Ortadocsach Choptach
Catagóir:Eaglaisí
Catagóir:Iarúsailéim
Ernie Wise

B'aisteoir agus fuirseoir Sasanach é **Ernest Wiseman** a rugadh ar an 27 Samhain 1925 i mBramley, West Riding of Yorkshire agus a fuair bás ar an 21 Márta 1999. 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna i 1999
Siondróim Ehlers-Danlos

Tarlaíonn na **Siondróim Ehlers-Danlo** (**SED**) mar gheall ar shóchán de níos mó ná dosaen géin éagsúil. I roinnt cásanna forbraíonn SED mar thoradh ar shóchán nua a tharlaíonn le linn na luathfhorbartha, agus faighear cinn eile le hoidhreacht trí ghéin cheannasach nó chúlaitheach uathshómach. Mar thoradh air seo bíonn lochtanna i struchtúr nó i bpróiseáil na collaigine. Is minic a bhíonn diagnóis bunaithe ar chomharthaí agus dearbhaítear é le tástáil ghéiniteach nó bithóipse craicinn .  D’fhéadfadh diagnóisiú mícheart a bheith déanta ar othar, mar shampla ag déanamh amach go raibh hipeacoindriáis, dúlagar, hypochondriasis, dúlagar, nó siondróm tuirse ainsealaí aige nuair nach raibh! 

Níl aon leigheas ar eolas. Tá an chóireáil an-tacúil. D'fhéadfadh teiripe fhisiciúil agus teanntáin a chaitheamhc cabhrú le matáin agus le hailt tacaíochta a neartú. Cé go mbíonn gnáth- ionchas saoil mar thoradh ar roinnt neamhord, is iondúil go mbíonn ionchas saoil níos giorra mar thoradh orthu siúd a mbíonn neamhord acu sna fuileadáin. 

Bíonn tionchar ag SED ar dhuine as gach 5,000 duine ar a laghad ar fud an domhain. Braitheann an phrognóis ar an neamhord sonrach. Rinne Hipeacraitéas cur síos ar shoghluaisteacht iomarcach den chéad uair sa bhliain 400 RC. Ainmnítear na siondróim i ndiaidh dhá lianna, Edvard Ehlers ón Danmhairg agus Henri-Alexandre Danlos ón bhFrainc, a chuir síos orthu ag tús an 20ú haois. 

## Comharthaí agus airíonna
Athraíonn comharthaí go forleathan bunaithe ar an SED ar leith atá ag an duine. Bíonn tionchar ag an ngrúpa neamhord seo ar fhíocháin  thacaíochta, go hiondúil sna hailt, sa chraiceann, agus sna soithigh fola agus bíonn sé ina chúis le héifeachtaí ó hailt rud beag scaoilte go seachghalair a d'fhéadfadh daoine a chur i mbaol a mbáis. Tá mórchomharthaí agus airíonna liostaithe thíos. 

### Matánchnámharlaigh
I measc na comharthaí matánchnámharlaigh tá ailt hipearsholúbtha  atá éagobhsaí agus tagtha do leonadh, dhul as alt, pháirt-asaltú, agus hipirshíneadh. D'fhéadfadh;; oisté-airtríteas aibithe,  galar meathlúcháin ainsealach na n-alta, míchuma mhuineál eala ar na méara, agus  míchuma Bhoutonniere ar na méara, tarlú go luath. D'fhéadfadh go dtarlóidh stróiceadh na dteannán nó matáin.  
Íomhá:Ehlers-Danlos syndrome3.jpg| Méara hipear-shoghluaiste ag duine le SAD acu, lena n-áirítear an mhíchuma “muineál-eala” ar na 2ú-5ú digit agus ordóg hipearsholúbtha 
Íomhá:Ehlers-Danlos thumb.jpg|Duine aonair le SED a thaispeánann ordóg hipearsholúbtha  
Íomhá:Ehlers-Danlos syndrome2.jpg|Duine aonair le SED a thaispeánann ailt mheiteacarpafalangacha hipearsholúbtha 


### Craiceann

### Cardashoithíoch

## Tagairtí
Ofsted

Roinn neamh-aireachta de chuid Rialtas na Ríochta Aontaithe is ea **Ofsted** (giorrúchán ar **''Of**fice for **St**andards in **Ed**ucation, Children's Services and Skills''), faoi scáth Pharlaimint na Breataine. Tá Ofsted freagrach as cigireacht a dhéanamh ar raon institiúidí oideachais i Sasana, scoileanna stáit agus roinnt scoileanna neamhspleácha san áireamh. Déanann sé cigireacht freisin ar chúram leanaí, gníomhaireachtaí uchtaithe agus altramais, agus cúrsaí oiliúna tosaigh do mhúinteoirí. Tá sé i gceannas ar roinnt seirbhísí cúraim shóisialta do leanaí freisin.

Catagóir:Oideachas
Nighean Fhir na Rèilig

Chan fheil a fhios againn cérbh í **Nighean Fhir na Rèilig**,  ná fiú dá mba as Rèilig í.  Tá dhá Reilig ann - ceann amháin in aice le hInbhir Nis agus ceann i Ros an Iar.

De réir Sàr Obair nam Bàird Gàidhealach, b'fhéidir go raibh bean ann agus chum sí an t-amhrán'Thig Trì Nithean gun Iarraidh'.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* An Leabhar Mòr: Nighean Fhir na Rèilig 
* BBC Alba Bliadhna nan Òran: Nighean Fhir na Rèilig

Catagóir:Reiligí na hAlban
Catagóir:Stair na hAlban
Callichthyidae

Fine den ord Siluriformes is ea na **Callichthyidae**, ar a dtugtar **cait mhara armúrtha** mar gheall ar an dá shraith de phlátaí cnámhacha (nó scúit) ar feadh a choir. Coinníonn sé cuid de na héisc uisceadáin fhionnuisce is mó a bhfuil tóir orthu, cosúil le go leor speiceas sa ghéineas *Corydoras*. 

## Tacsanomaíocht
Faigheann an fhine a hainm ón bhfocal Gréigise *kallis* (álainn) agus *ichthí* (iasc).
## Tagairtí

Catagóir:Pages with unreviewed translations
Meon Eile

Is ardán ar líne é ***Meon Eile*** a dhéanann físeáin agus ailt scríofa faoin saol i gCúige Uladh agus níos faide i gcéin. Soláthraíonn sé scéalta ar chúrsaí reatha ar bhonn áitiúil, náisiúnta agus idirnáisiúnta araon. Chomh maith leis seo, tuairiscítear go laethúil ar chúrsaí gnó, ealaíon, stíl mhaireachtála agus spóirt.

Tá an suíomh ar an fhód ó bhí 2012 ann agus dar le Ceara Ní Choinn, léiritheoir an tsuímh,

"Tá lucht leanúna dílis ag Meon Eile ó tháinig ann dó agus is amhlaidh atá an tóir air ag méadú de shíor. Go deimhin, is é rogha na n-ardán ar líne ag pobal na Gaeilge anois é, go háirithe ag muintir an Tuaiscirt."


Tá *Meon Eile* neamhspleách ó thaobh cúrsaí bainistíochta agus eagarthóireachta de. Is léiriúchán de chuid 'Below the Radar' é atá á mhaoiniú ag an Chiste Craoltóireachta Gaeilge de chuid Scáileán Thuaisceart Éireann. Seo a leanas foireann 'Meon Eile': Ceara Ní Choinn (Léiritheoir), Tomaí Ó Conghaile (Profléitheoir), Seán Ó Baoill (Físiriseoir Sinsearach), Caoimhe Ní Chathail (Físiriseoir), Ruairí Mac Donnacha (Físiriseoir).

Dar le Máire Bhreathnach, Ceannasaí Gaeilge 'Below the Radar; "Sa lá atá inniu ann, is ar a ngutháin chliste a thagann daoine ar an nuacht agus ar ábhar físe agus tá Meon Eile ábalta freastal orthu siúd a fhaigheann scéalta nuachta sa siúl."

## Naisc sheachtracha
* Suíomh idirlíne: meoneile.ie
* Scáileán Thuaisceart Éireann
* Below the Radar 

## Tagairtí

## Nótaí

Catagóir:Láithreáin gréasáin na Gaeilge
Catagóir:Láithreáin gréasáin
Catagóir:Físiriseoireacht na Gaeilge
Catagóir:Físiriseoireacht
Catagóir:Meáin na Gaeilge
Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Irisí nuachta
Catagóir:Irisí nuachta i nGaeilge
Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge
Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha
*
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2012
Catagóir:Bunaithe sna 2010í
Aspidoras pauciradiatus

Is iasc fionnuisce trópaiceach é ***Aspidoras pauciradiatus*** (nó an *corydoras sé-ghathach* nó *corydoras bréagach*), a bhaineann leis an bhfo-fhine Corydoradinae, den fhine Callichthyidae. Shíolraigh siad ó uiscí intíre  Mheiriceá Theas, agus bíonn siad le fáil in abhantrach uachtarach Araguaia sa Bhrasaíl. 

Fásfaidh an t-iasc ar fhad suas le 2.9 cm. Cónaíonn sé ina in aeráid thrópaiceach in uisce le pH de 6.0 - 7.2, cruas uisce de 12 dGH, agus raon teochta de 22-25 C. Itheann sé péisteanna, crústaigh bhothacha, feithidí agus ábhar plandaí. Leagann sé uibheacha i bhfásra dlúth agus ní chosnaíonn na hainmhí fásta na huibheacha. 

Tá tábhacht tráchtála ag baint leis an corydoras i dtionscal na trádála uisceadáin. 

## Féach freisin

* Liosta speiceas na n-iasc a choinnítear in uisceadáin fhionnuisce. 

## Tagairtí

* Froese, Rainer agus Pauly, Daniel, eagarthóirí. (2011). " ''Aspidoras pauciradiatus'' " i FishBase . Leagan mhí na Nollag 2011. 
 
Catagóir:Éisc Mheiriceá Theas
Catagóir:Fána na Brasaíle
Catagóir:Éisc na Brasaíle
Catagóir:Éisc a thuairiscítear sa bhliain 1970
Íriel Fáid

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí na hÉireann ba ea **Írial Fáidh** (Sean-Ghaeilge **Íriel Fáid**), an mac is óige d'Éireamhón agus a bhean chéile Tea. Tháinig sé i gcoróin tar éis dó Ér, Orba, Ferón agus Fergna, mic *[[Éber Finn]]*, a mharú sa Chath Cul Martha, mar chúiteamh ar bás a dheartháirse Muimne, Luigne agus Laigne. Glan sé dhá mhaigh déag thochail seacht ndún, agus throid ceithre chath in éadan na Fomhórach. D'éag sé le hadhairt ag Maigh Muaidhe tar éis deich mbliana i réim, agus tháinig a mhac *[[Ethriel]]* i gcomharbacht air.

## Achar ama
* *[[Lebor Gabála Érenn]]*: i rith réimis Tautanes na hAisiria (1191–1182 RC de réir an *[[Chronicon (Jerome)|Chronicon]]* le Naomh Iaróm).
* Foras Feasa ar Éirinn: his 1269 - 1259 RC
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1681–1671 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Scéalta Miotaseolaíochta
Ethriel

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí na hÉireann ba ea **Eithrial** (Sean-Ghaeilge **Ethriel**) mac *[[Íriel Fáid]]*, i gcomharbacht ar a athair. I rith a réimis, ghlan sé sé mhaigh. Bhí sé i gcoróin ar feadh fiche bliain sular mharaigh Conmáel é sa Chath *Rairiu*, mar chúiteamh ar a athair *[[Éber Finn]]*, a mharaigh Éireamhón seanathair *Ethriel* é. Ba é an taoiseach deireanach a tháinig i measc ionróirí de shliocht Chlann Mhíle a bhí mar rí ar Éirinn.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: fuair Tautanes, rí na na hAisiria, bás (1182 RC de réir *[[Chronicon (Jerome)|Chronicon]]* le Jerome); maraon le hEachtar agus Aichill (deirtear go dtéann Cogadh na Traí siar go dtí an 13ú haois RC); agus bhí Samsón ina rí Treibh Dan.
* Foras Feasa ar Éirinn: 1259 - 1239 RC
* *[[Annála na gCeithre Máistrí ]]*: 1671 - 1651 RC

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Conmáel

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí na hÉireann ba ea **Conmaol** (Sean-Ghaeilge **Conmáel**), mac *[[Éber Finn]]*. Tháinig sé i gcoróin tar éis dó Ethriel mac *[[Íriel Fáid]]* a mharú sa Chath *Rairiu*. Ba é an chéad Ard-Rí de shliocht Chlann Mhíle a rugadh in Éirinn, agus an chéad lonnaithe sa Mhumhain.  Throid sé cúig chath is fiche in éadan muintir Éirimón, agus bhí sé i réim ar feadh tríocha bliain sular mharaigh *[[Tigernmas]]* é sa Chath *[[Eamhain Mhacha|Aonach Mhacha]]*.

Deirtear gur de shliocht Chonmaoil iad na hEoghanachta.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: bás Shamsón, agus réimeas *Fleuthius*, rí na hAisiria.
* Foras Feasa ar Éirinn: 1239–1209 RC
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1651 - 1621 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Tír na Deo

Úrscéal do pháistí de chuid an scríbhneoir Breatnach J. M. Barrie is ea ***Tír na Deo***. Foilsíodh an t-aistriúchán Gaeilge a rinne Máiréad Ní Ghráda sa bhliain 1938.

## Tagairtí

Catagóir:Ficsean
J. M. Barrie

Drámadóir agus úrscéalaí Albanach ab ea **Sir James Matthew Barrie, 1st Baronet** a rugadh ar an 9 Bealtaine 1860 i gCeathramh Mhoire, Aonghas agus a fuair bás ar an 19 Meitheamh 1937. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1860
Catagóir:Básanna i 1937
Catagóir:Acadóirí Briotanacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Dhún Éideann
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Drámadóirí
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht Ollscoil Dhún Éideann
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Catagóir:Úrscéalaithe Albanacha
Deontay Wilder

Dornálaí Meiriceánach, atá ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Deontay Leshun Wilder** a rugadh ar 22 Deireadh Fómhair, 1985 i dTuscaloosa, Alabama. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Muimne, Luigne agus Laigne

I Miotaseolaíocht na nGael, chomh-Ard-Ríthe na hÉireann ba ea **Muimhne**, **Luighne** agus **Laighne** (Sean-Ghaeilge **Muimne**, **Luigne** agus **Laigne**), mic Éireamhóin agus a bhean chéile *Odba*. Tháinig siad i réim i gcomharbacht ar a n-athair. Bhí siad i gcoróin ar feadh trí bliana go dtí go bhfuair Muimhne bás den phlá ag Ráth Cruachan, agus maraíodh Luighne agus Laighne ag a gcol ceathracha *[[Ér, Orba, Ferón agus Fergna]]*, mic *[[Éber Finn]]* ag Chath Árd Ladrann. Ní raibh aon oidhrí orthu.

## Achar ama
* *[[Lebor Gabála Érenn]]*: an bhliain dheireanach de Mithraeus agus an chéad dá bhliain de Tautanes, ríthe na hAisiria (1192-1189 RC, de réir an *[[Chronicon (Iaróm)|Chronicon]]* le Naomh Iaróm).
* Foras Feasa ar Éirinn: 1272 - 1269 RC
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1684 - 1681 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Ér, Orba, Ferón agus Fergna

I Miotaseolaíocht na nGael, chomh-Ard-Ríthe na hÉireann ba ea **Éar**, **Orba**, **Fearón** agus **Feargna** (Sean-Ghaeilge **Ér**, **Orba**, **Ferón**, **Fergna**), mic *[[Éber Finn]]*, ar feadh leath-bhliana tar éis dóibh a gcol ceathracha Luigne agus Laigne, mic Éireamhóin, a mharú ag Chath Árd Ladrann. Maraíodh iadsan dá réir sin ag Íriel Fáid mac Éireamhóin sa Chath Cul Martha, mar chúiteamh ar a dheartháireacha.

## Achar ama
* Foras Feasa ar Éirinn: 1269 RC
* Annála na gCeithre Máistrí:  1681 RC

## Sanasaíocht
De réir en.wikipedia.org, ach gan lua, is í brí le Ferón ná "gabha".

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Scéalta Miotaseolaíochta
Sanctóir Las Lajas

Baisleac Chaitliceach atá suite i Nariño na Colóime í **Sanctóir Las Lajas**.

Catagóir:An Cholóim
Catagóir:Eaglaisí
Vince Gilligan

Scríbhneoir, léiritheoir agus stiúrthóir Meiriceánach is ea **George Vincent Gilligan Jr.** a rugadh ar 10 Feabhra 1967 in Richmond, Virginia. Oibríonn sé sa teilifís agus clú air as a chuid oibre ar shraitheanna mar The X-Files agus Breaking Bad.

Rinne Gilligan staidéar ag Tisch School of the Arts in Ollscoil Nua-Eabhrac ar scoláireacht agus bronnadh céim bhaitsiléara sa mhín-ealaíon air. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Vince Gilligan ag IMDb, arna rochtain ar 29 Aibr. 2019

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Tigernmas

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí ar Éireann ba ea **Tiarnmhas** (Sean-Ghaeilge **Tigernmas**) mac Follaigh, mac *[[Ethriel]]*, de shliocht Éiremhóin. 

De réir *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]],* tháinig sé i réim nuair a dhíbrigh sé a réamhtheachtaí Conmhaol i gCath Aonach Mhacha. Laistigh d'aon bhliain dá theacht i gcoróin, bhuaigh sé seacht gcath is fiche in éadan sliochtach *[[Eber Finn]]*, ag cloí nach mór an sliocht go léir.

Deirtear gur bruithníodh ór don chéad uair riamh i rith a réimis, ag an ngabha, Iuchadán. Ba é Tigernmas an chéad rí a thug coirn dá lucht coimhdeachta. Ba é an chéad a chaith éadaí daite le corcra, gorm agus uaine, agus cóirithe le dealga, frainsí agus seoda. Agus é ina rí, tharla deich dtomhaidhm, seacht loch agus trí abha.

## Achar ama
Bhí Tigernmas i gcoróin ar feadh 70 bliain (nó 100 bliain de réir an *[[Leabar Fidhnacha]]*, lch. 23). Fuair seisean agus trí cheathrú d'fhir na hÉireann bás ar Mhaigh Sléacht agus Crom Cruach á adhradh acu, dia gránna a mhaolaíodh le híobairt daonna. De réir *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*, bhí idir-riocht in Éirinn ar feadh seacht mbliana tar éis a bháis, sular thóg Eochaid Étgudach an ríogacht.

* *Leabhar Gabhála na hÉireann*: báis *Thineas* agus *Decylas*, ríthe na hAisiria, agus réimis Dáiví agus Solamh in Iosrael
* *[[Sioncronachtaí Laud]]*: ríthe Asa agus Jehoshaphat na na hIúdáia, agus rí Pertiades (Pyriatides) na hAisiria, 985 RC
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1621–1544 RC
* Foras Feasa ar Éirinn: 1209–1159 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Céimeanna de chruas ginearálta

Is éard is **Céimeanna de chruas ginearálta** (**cCG**) ann ná aonad de chruas uisce, go sonrach an cruas ginearálta. Tomhaiseann cruas ginearálta tiúchan na n-ian miotail défhiúsach cosúil le cailciam (Ca 2+) agus maignéisiam (Mg 2+) in aghaidh thoirt an uisce. Go sonrach, sainmhínítear 1 cCG mar 10 milleagram (mg) de ocsaíd chailciam (CaO) in aghaidh an lítir d'uisce. Ós rud é go bhfuil mais mhólarach de 56.08 g / mol ag an gCO, tá 1 dGH cothrom le 0.17832 mmol an lítear d'iain chailciam agus / nó mhaignéisiam bhunúsacha. 

I dtástáil uisce, is minic a thomhaiseann stiallacha páipéir cruas i gcodanna sa mhilliúnin (csm), mar a shainmhínítear cuid amháin sa  mhilliúin mar mhilleagram amháin de charbónáit chailciam (CaCO 3 ) an lítir uisce. Dá bhrí sin, comhfhreagraíonn 10 csm CaO, ach 17.848 csm CaCO 3 a bhfuil mais mholarach de 100.09 g / mol aige. 

## Naisc sheachtracha

* Sainmhínithe Cruas Uisce 
* Áireamhán cruas uisce  
* Cad is Buanbhuan ann 
Catagóir:Pages with unreviewed translations
Corydoras splendens

Is iasc fionnuisce trópaiceach é an ***Corydoras splendens*** (Gaeilge:*cat mara iathghlas*) a bhaineann leis an bhfo-fhine Corydoradinae den fhine Callichthyidae a thagann ó dhúchas ó Abhantrach na hAmasóine i Meiriceá Theas. Glaodh *Brochis splendens* air go traidisiúnta. Tá an t-iasc le feiceáil ar stampa sa Bhrasaíl.  

## Tacsanomaíocht
Chuire François Louis de la Porte, comte de Castelnau síos air mar *Callichthys splendens* ar dtús sa bhliain 1855. Glaodh go coitianta  *Brochis coeruleus ar* an speiceas seo uair amháin. Ba é WA Gosline an chéad duine a cheap go raibh an dá speiceas mar an gcéanna sa bhliain 1940, ach b'iad an bheirt Njiseen & Isbrücker a chuir an dá cheann le chéil sa bhliain 1970, ag tabhairt cúiseanna leordhóthanach leis sin a dhéanamh. Cuireadh síos ar an speiceas mar *Brochis splendens*, go dtí gur ath-rangaíodh an chuid is mó den na *chait mhara*  a bhí rangaithe roimhe seo mar *Brochis* go *Corydoras*. Is é an t-aicmiú aitheanta reatha ná *Corydoras splendens* .

## Dáileadh
Tá an t-iasc seo nádúrtha go dtí réimsí uachtair d'Abhantrach na hAmasóine. Áirítear leis seo an Ucayali go Pucallpa, an Ambiyacu, agus an ceantar thart ar Iquitos i iarthar na Brasaíle, oirdheisceart na Colóime, oirthear Eacuadór agus oirthear Pheiriú. 

## Dealramh agus anatamaíocht
Ag brath ar an uillinn soilsithe, frithchaith coirp an éisc dath niamhghlas, nó fiú cineál gorm.  

## San uisceadán
Is speiceas coitianta é an cat mara iathghlas in uisceadáin fhionnuisce. 

## Féach freisin

* Liosta speiceas na n-iasc a choinnítear in uisceadáin fhionnuisce

## Tagairtí

Catagóir:Éisc Mheiriceá Theas
Catagóir:Fána na Brasaíle
Catagóir:Éisc na Brasaíle
Catagóir:Éisc na Bolaive
Catagóir:Éisc na Colóime
Catagóir:Éisc Eacuadór
Catagóir: Éisc a thuairiscítear sa bhliain 1855
Teacht i gcoróin Bhriotanach

deas|250px|thumb|Ríchathaoir na bhFlaith
Bíonn an **Teacht i gcoróin Bhriotanach** ag brath ar sliocht, gnéas (le haghaidh daoine a rugadh roimh Deireadh Fómhair 2011), dlisteanacht, agus creideamh. Tá cosc ar Caitlicigh a dhul ina rí nó banríon Sasana nó duine ar bith pósta le céile Caitliceach. 

Catagóir:Frith-Chaitliceachas
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Michael Bentt

Dornálaí Briotanach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Michael Bentt** a rugadh ar 4 Meán Fómhair 1964 i nDulwich Thoir, Londain. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Briotanacha gorma
Catagóir:Dornálaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
A Bend in the River

Úrscéal le V. S. Naipaul a foilsíodh sa bhliain 1979 is ea ***A Bend in the River***.

## An Scéal
I dtír anaithnid san Afraic, tar éis saoirse a bhaint amach, a lonnaíodh an t-úrscéal seo. Is é príomhphearsa an scéil ná Salim, a insíonn dúinn faoina shaol. Is fear gnó é i mbaile lár tíre. Baile saibhir cultúrtha a bhí ann roimh an réabhlóid, gan é a bheith Eorpach nó Afracach. Déanann Salim cur síos ar na hathruithe a thagann ar an mbaile go sciopaidh tar éis imeacht na gcoilínithe. Ceaptar go bhfuil sé ag tagairt do Kissangani sa gCongó faoi Mobutu Sese Seko, cé nach bhfuil an áit nó an duine ainmnithe.

## Céad líne an scéil
'Tá an domhan mar atá; daoine nach fiú tada iad, a lig dóibh féin bheith gan luach, agus nach bhfuil áit sa domhan mór dóibh'.

## Duaiseanna
Ainmníodh é don duais Booker sa bhliain 1979.

Catagóir:Úrscéalta
Riddick Bowe

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Riddick Lamont Bowe** a rugadh ar 10 Lúnasa, 1967 i mBrooklyn, Nua-Eabhrac. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Ray Mercer

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Raymond Anthony Mercer** a rugadh ar 4 Aibreán 1961 i Jacksonville, Florida. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Ríchathaoir

deas|250px|thumb|Ríchathaoir
Is cathaoir deasghnách le haghaidh flaith, easpag, nó  duine den chineál céanna í **ríchathaoir**.

Catagóir:Ríochas
Lily Collins

Is aisteoir Sasanach í **Lily Jane Collins** (a rugadh ar an 18 Márta 1989). 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1989
Catagóir:Daoine beo
Corydoras britskii

Is iasc fionnuisce trópaiceach é  ***Corydoras britskii*** a bhaineann leis an bhfo-fhine Corydoradinae den fhine Callichthyidae. Tá an t-iasc le fáil i Meiriceá Theas, áit a mbíonn teacht air in abhantrach uachtair Rio Paraguai, sa Bhrasaíl. Rangaíodh an speiceas roimhe seo mar *Brochis britskii*.  

Tá líon ard eití an droma ag an iasc (15-18) i gcomparáid le speicis eile *Corydoras*. Tá smuit níos giorra aige ná *C. splendens*, súil níos mó, fásann go méid níos mó, agus bíonn a cheann clúdaithe go tarrach trí sciath mhór a shíneann thar bharr na mbarbal meabhrach. Fásfaidh sé suas le 8.8 cm ar fhad.  

Cónaíonn sé in aeráid thrópaiceach, in uisce le raon teochta 68-75 C.. Itheann sé péisteanna, crústaigh bheantacha, feithidí agus ábhar plandaí. Leagann sé uibheacha i ndlúthfhásra agus ní chosnaíonn na haosaigh na huibheacha. 

## Féach freisin

*Liosta speiceas na n-iasc a choinnítear in uisceadáin fhionnuisce 

## Tagairtí

* Warren E. (1987). Réamhrá iomlán ar Corydoras agus ar Ghaolta Gaolmhara. Neptune City, NJ: TFH Publications. . 
* http://badmanstropicalfish.com/stats/stats_catfish_Brochis_britskii.html 

Catagóir:Corydoras
Catagóir:Éisc Mheiriceá Theas
Catagóir:Éisc na Brasaíle
Catagóir:Éisc a tuairiscíodh sa bhliain 1983
Catagóir:Éisc