open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Poa

Is géineas féar ilbhliantúil é ***Poa***.  Tugtar **cuise** air i nGaeilge, agus **gormfhéar** freisin, go háirithe ar na cineálacha a fhásann sna Stáit Aontaithe. Tá gais fhréamhaithe dreaptha aige a fhoirmíonn dois réasúnta docht. Athraitheach, dáilte go forleathan ar fud na réigiún measartha sa leathsféar thuaidh. Tábhachtach mar fhéar innilte.

Is foirm scothghorm cuise é gormfhéar Kentucky na Stát Aontaithe. 

## Tagairtí
Gormfhéar (ceol)

mion|The Apple Barn and Cider Mill - D.F. 2023
Ceol tuaithe sna Stáit Aontaithe is ea **gormfhéar**, a bhaineann feidhm as maindilíní, bainseónna, giotáir, giotáir le hathshonadóirí miotalacha, agus canadh ard in armóin. 

### Stair
D'fhás an Gormfhéar ó cheol tuaithe na hEorpa agus ceol an chine ghoirm. Thosaigh sé i réigiún na sléibhte Apaláiseacha, agus ba iad rí-mháistrí an cheoil seo an t-amhránaí is seinnteoir maindilín Bill Monroe (1911-1996), an seinnteoir bainseó Earl Scruggs (1924-), an seinnteoir giotáir Lester Flatt (1914-1979), agus Jimmy Martin (1927-2005). 

## Tagairtí

Catagóir:Ceol na Stát Aontaithe
Catagóir:Seánraí ceoil
Gormóg

Smólach atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh is Láir. Clúmh geal gorm ar dhroim an fhireannaigh. Áitríonn sí talamh oscailte, réitigh i gcoillte, agus talamh shaothraithe. Itheann sí torthaí is feithidí, agus neadaíonn i bpoll i gcrainn.

## Tagairtí
Gormshúileach

Planda ilbhliantúil le boladh milis cumhra a fhásann 90 cm ar airde. Dúchasach d'iarthar na hÁise. Na duilleoga éilipseach mionfhiaclach, na bláthchinn iomadúla i gcrobhaingí barrleata, na bláthóga spréite seachtracha bán, agus na teascbhláthóga inmheánacha buí. D'úsáidtí an duilliúr cumhra chun leannta a bhlaistiú tráth.

## Tagairtí
Gorta

[200px|mionsamhail|deas|[Gorta Mór na hÉireann]]
Tréimhse ghanntanas bia is ea **gorta**, ina dtarlaíonn míchothú forleathan, ocras dian, agus bás dá bharr.  

## Cúiseanna
Ní bhíonn aon chúis amháin leis, ach cuireann cúiseanna nádúrtha leis, cosúil le teip an bhairr i ndiaidh báistí nó triomaigh, chomh maith le cúinsí polaitiúla nó eacnamaíochta, nó cogadh.  
[clé|mion|círéib i n[Dún Garbhán|Dún Garbháin  i gcontae Phort Láirge, The Pictorial Times, 10 Deireadh Fómhair 1846]]
Tarlaíonn sé fiú nuair nach mbíonn ganntanas bia ann ach nach mbíonn an bia ar fáil ag cuid den phobal. Mar seo a bhí an gorta i gcúige Welo san Aetóip i 1972-1974: bhí bia sna margaí, ach ar phraghas a bhí ró-ard do mhuintir an cheantair. 

## Tagairtí
 


Catagóir:Daonra
Catagóir:Bochtaineacht
Gortuithe spóirt

Damáiste a fhulaingíonn an cholainn le linn gníomhaíochta fisiciúla is lúthchleasaíochta: ballbhrú, briseadh, leonadh is gortú de thoradh athstraidhneála. Féadfaidh siad tarlú mar thoradh ar thráma nó forúsáid. Is féidir gorthuithe éadroma a chóireáil le scíth, oighear, comhbhrú is/nó ardú. I gcás gortuithe níos troime, bíonn gá le cúram míochaine go minic. Is féidir cuid díobh a sheachaint ach áiseanna cuí cosanta a chaitheamh le linn na lúthchleasaíochta: mar shampla, loirgneáin sa pheil, sciath drandail sa dornálaíocht, clogaid san iomáint.

## Tagairtí

Catagóir:Gortuithe spóirt
Jean Goujon

Dealbhóir ceannasach na Fraince sa 16ú céad, a rugadh sa Normainn, meastar ab ea **Jean Goujon** (c 1510-c 1568). Is é an tsraith rilífí ar an bh*Fontaine des Innocents* (Fuarán na Neamhchiontach, 1547-1549) a shárshaothar. 

## Tagairtí
Charles François Gounod

Cumadóir ceoil a rugadh i bPáras ab ea **Charles François Gounod** (17 Meitheamh 1818 - 18 Deireadh Fómhair 1893). I measc a shaothar tá *Le médecin malgré lui* (An Dochtúir ina Ainneoin Féin, 1858) agus a shárshaothar amach is amach, *Faust* (1859). 

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Francacha
Catagóir:Daoine as Páras
Catagóir:Daoine a rugadh i 1818
Catagóir:Básanna i 1893
Grádán

Is éard is **grádán** ann ná tomhas ar chlaonadh líne dírí i leith líne dírí fosaithe eile. I bhfoirm mhatamaiticiúil, is é grádán líne dírí i gcóras comhordanáidí dronuilleogacha tangant na huillinne idir an líne dhíreach is an x-ais. Is é grádán cuair ag pointe P ná grádán an tadhlaí leis an gcuar ag P. 

## Tagairtí
Grae

Sa radaighníomhaíocht, aonad dáileoige asúite an SI, is é sin an fuinneamh a taisceadh i réad ag an radaíocht, roinnte ar mhais an réada. Úsáidtear an tsiombail Gy dó, agus is ionann 1 Gy is 1 J kg-1.

## Tagairtí

Catagóir:Radaighníomhaíocht
Graf

Léaráid a léiríonn an gaol idir dhá thacar uimhreacha, cosúil leis an ngaol idir airde planda (i cm) agus an t-am ón nginidiú (i laethanta). Féadfaidh an tacar uimhreacha a bheith ailgéabrach amháin, cosúil leis an ngaol atá cuimsithe sa chothromóid y = x + 2. Bíonn na scálaí ar na haiseanna tairiseach de ghnáth, ach ní gá sin: mar shampla, tá grafpháipéar logartamach ar fáil, agus nuair a bhíonn gaol logartamach á léiriú air, faightear graf líneach. Bíonn cuid mhaith saghsanna eile grafpháipéir ar fáil freisin. 

## Tagairtí
Grafaic rastair

Is éard atá i gceist le **grafaic rastair** ná modh cruthaithe íomhá le ríomhaire, ina dtiomáineann an ríomhaire monatóir teilifíse chun íomhá de 625 líne nó níos mó a dhéanamh. Athnuaitear an pictiúr go rialta, gach 0.04 (1/25) soicind ar a laghad. Úsáidtear teicníocht den saghas céanna chun íomhánna a chlárú ar phrintéir picteilínbhunaithe, cosúil le printéir léasair nó dúchscairde.

## Tagairtí
Grafán dubh

Is éard is **grafán dubh** ann ná planda ilbhliantúil a bhfuil dhá chineál de, dúchasach don Eoraip, an Áise agus tuaisceart na hAfraice, iad araon gaolmhar le mismín. Na gais cearnach, na duilleoga rocach i bpéirí urchomhaireacha, na bláthanna déliopach i bhfáinní. Is planda bréan le bláthanna corcra is cochall orthu an grafán dubh féin. Planda bánbhosach is ea an cineál eile, *an t-orafunt*, le bláthanna bána agus liopa uachtarach scoilte ina lár, a úsáidtear mar luibh leighis don chasacht.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Thomas Graham

Ceimicí is fisiceoir a rugadh i nGlaschú, duine de bhunaitheoirí na ceimice fisiciúla ab ea **Thomas Graham** (20 Nollaig 1805 – 16 Meán Fómhair 1869). Cheap sé an dlí tábhachtach go bhfuil ráta idirleata gach gáis i gcomhréir inbhéartach le fréamh chearnach dhlús an gháis (dlí Graham). Rinne sé taighde bunúsach ar airíonna collóideach, agus cheap gaireas chun collóidigh a scaradh ó chriostalóidigh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1805
Catagóir:Básanna i 1869
Catagóir:Ceimiceoirí Albanacha
Catagóir:Fisiceoirí Albanacha
Grafán na gcloch

Ball de chineál mór plandaí súmhara, ilbhliantúil den chuid is mó, atá dúchasach do réigiúin mheasartha ó thuaidh. Na duilleoga idir an-chaol agus ciorclach, ach méith i gcónaí. Na bláthanna cúigpheitealeach réaltach, bán de ghnáth, ach buí nó dearg freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Graibheatón

Is é an **graibheatón** an bunaonad nó an candam hipitéiseach a iompraíonn an fórsa imtharraingthe, díreach mar a iompraíonn an fótón an leictreamaighnéadas, an glúón an fórsa núicléach láidir, agus an bósón veicteora an fórsa núicléach lag. Cuireann teoiric chandamach na himtharraingthe graibheatóin i gcás, ach níor braitheadh graibheatón riamh fós. Mais 0, guairne 2, agus lucht 0 atá aige. Ní hionann is fótóin, idirghníomhóidh graibheatóin le chéile, rud a fhágann gur deacair imtharraingt chandamach a fhoirmliú. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Graifít

Foirm mhianrach carbóin a fhaightear i gcarraigeacha meiteamorfacha. Dubh bog, gréisceach le mothú. Seoltóir maith leictreachais, agus bealadh tirim maith.

## Tagairtí
Gráinne (grianghrafadóireacht)

Sa ghrianghrafadóireacht, teannadh le chéile na bpáirteagail dhubha airgid mhiotalaigh a dhéanann an íomhá réalaithe fhótagrafach. Is féidir a méid is a ndáileadh a thomhas le micreadhlúsmhéadar, agus a scríobh mar fhachtóir uimhriúil a dtugtar *an ghráinneacht* air.

## Tagairtí
Grán

link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Harvest_by_Volodymyr_Orlovsky_1882.jpg|mion|clé|299x299px|Fómhar an arbhair, Volodymyr Orlovsky, 1882
Sa talmhaíocht, síol amháin ó aon ghránbharr, nó barr arbhair ag fás. 

Is éard atá sa bharr arbhair i gcoitinne ná toirt iomlán na mbarra arbhair a dhéantar mar fhómhar, ag cuimsiú an tsíolghráinne a bheidh le cur an chéad bhliain eile, an bia-ghráinne a bheidh mar chion na n-ainmhithe, agus an gráinne a bheidh mar bhia do dhaoine, go díreach (mar shampla, rís) nó i bhfoirm táirgí plúir is arbhair bhricfeasta.

Le fada, bhí an Úcráin ina ciseán aráin domhanda, mar gheall ar an ithir shaibhir.

## Tagairtí

Catagóir:Talmhaíocht
Catagóir:Feirmeoireacht
Catagóir:Bia
Ruaimniú Gram

Próiseas tábhachtach ruaimnithe a úsáidtear chun baictéir ar mhias Petri a ionannú. Ruaimnítear na baictéir le líocha bunata, cosúil le vialait chriostalta, agus ansin nochtar iad do thuaslagóir orgánach. Cailleann cuid de na baictéir (baictéir ghramdhiúltacha) a ndath go héasca leis an nochtadh don tuaslagóir orgánach, ach coinníonn cuid eile (baictéir ghramdheimhneacha) é. Ainmníodh an próiseas as an mbaictéareolaí Danmhargach Hans Christian Joachim Gram (1853-1938).

## Tagairtí
Gramafón

mion|HMV ''Senior Monarch Gramophone / Phonograph'' agus ''Spear Tip Oak Horn'', timpeall 1910
mion|seinnteoir ceirníní le caschlár, timpeall na 1970idí
Is éard is **gramafón** ann, nó **seinnteoir ceirnín** nó **caschlár**, ná gaireas chun fuaim a atáirgeadh ó dhiosca, ar taifeadadh an fhuaim i bhfoirm claiseanna bíseacha, gearrtha ar dhromchla comhréidh an diosca. Castar an diosca ar chaschlár chun na claiseanna a cheistiú de réir a chéile le stíleas glacaire. 

Ait go leor, tugtar 'phonograph'  fós ar 'gramafón' i mBéarla na Stát Aontaithe. Ach deirtear san Eoraip go bhfuil an sean-fhónagraf greanta ar shorcóirí. 

## Stair
Thaispeáin an t-aireagóir Meiriceánach Emile Berliner (1851-1929) an gaireas seo den chéad uair sa bhliain 1887. De réir a chéile, tháinig sé in ionad an fhónagraif (le fuaim taifeadta ar shorcóirí céarach). Bhí na dioscaí i bhfad níos éasca le déanamh is le taifeadadh orthu ná na sorcóirí, agus d'fhéadfaidís i bhfad níos mó a thaifeadadh orthu.

## Feidhmiú
Déantar tonnchruthanna chreathanna na fuaime a thaifeadadh mar athruithe beaga fisiciúla comhfhreagracha in iomaire bíse atá greanta, eitseáilte, gearrtha nó brúite isteach i ndromchla sorcóra nó diosca atá ag timpeallú, ar a dtugtar ceirnín.

Chun an fhuaim a athchruthú, déantar an dromchla a chasadh ar bhealach comhfhreagrach arís fad a leanann stíleas an t-iomaire nó an chlais. Cuireann na cnapáin agus na loganna sin creathanna tríd an stíleas agus déanann sé seo athchruthú ar an bhfuaim a taifeadadh, ach go han-íseal ar fad.

Nuair a cumadh na dioscaí i gcéaduair dhéanadh an stíleas scannán a chreathadh, rud a chruthaigh tonnta fuaime a cheanglaíodh leis an aer trí adharc méadúcháin a rinne bolgadh amach, nó cheanglaítí an fhuaim go díreach le cluasa an éisteora trí chluasáin a bhí cosúil le steiteascóp.

## Féach freisin

* Fónagraf

## Tagairtí

Catagóir:Ceol taifeadta
Catagóir:Seinnteoirí ceoil
Grán arcáin

Is saghas ilbhliantúil lom fearbáin é an **grán arcáin**, an **aonscoth**, **lus na gcnapán**nó **na searraigh** (Laidin: **Ficaria Verna** nó 'Fige an Earraigh').

## Cur Síos

Luibh íseal is ea an grán arcáin, a fhásann ó 100-150mm san airde ar ghas an-ghairid a éiríonn as bonnstoc snáithíneach le tiúbair bheaga bhána. Tá a chuid duilleog croíchruthach lonrach dúghlas, le féitheanna bána agus cos fhada. 8-12 peiteal faoi dhath glébhuí a bhíonn ar na bláthanna dá chuid, a éiríonn bán de réir mar a mheathann siad. Bíonn cnuasach aicéiní de thoradh aige, i bhfoirm chomhchruinneáin.

## Réim

Tá an grán arcáin coiteann i gcoillte taise agus i móinéir ar fud na hEorpa is iarthar na hÁise, ó leibhéal na farraige go 750 m os a chionn. Faoi scáth don chuid is mó a fhásann sé agus clúdaíonn a chuid bláthanna clathacha, dígeacha agus urlár na coille ó Mhárta go Bealtaine. Dúnann siad in aimsir scamallach nó sa doirceacht. Is dual don ghrán arcáin ithir nach bhfuil searbh.

## Eiceolaíocht

Beacha, ciaróga beaga agus cuileoga a phailníos an grán arcáin, mar shampla, *[[beach meala|Apis mellifera]]*, *[[Bibio johannis]]*, *[[Phora]]*, agus *[[Meligethes]]*. Itheann cruimheanna *[[Olindia schumacherana]]* na duilleoga.

### Aicídí

Tá na fungais *[[Synchytrium anomalum]]*, *[[Schroeteriaster alpinus]]*, *[[Uromyces ficariae]]*, *[[Uromyces poae|U. poae]]*, *[[Uromyces rumicis|U. rumicis]]*, *[[Entyloma ficariae]]*, *[[Urocystis ficariae]]*, *[[Septoria ficariae]]*, *[[Colletotrichum dematium]]*, agus *[[Botrytis ficariarum]]*; agus an úimícéit *[[Peronospora ficariae]]* le fáil ar dhuilleoga an ghráin arcáin.

Tá na fungais *[[Botryotinia ficariarum]]* (is anamorf an spéicis seo *Botrytis ficariarum*) agus *[[Dumontinia tuberosa]]* le fáil ar fhréamhacha an ghráin arcáin.

## Úsáidí

Tá vitimín C agus tainniní le fáil sa ghrán arcáin. Tráth, d'úsáidtí an phréamh bhrúite measctha le fíon nó le fual chun fíocas (an daorghalar) a leigheas. Do bheirítí an phréamh agus na duilleoga agus do nítí aon fhíocas leis seo. B'í an urbhruith chéanna seo a d'úsáidtí chun cnapáin sna cluasa nó sa scórnach a thrá, agus is dá bharr seo go dtugtar 'lus na gcnapán' air in áiteanna. Do chuirtí an phréamh bhrúite faoin srón chun daoine a chur ag sraothartaigh agus a gceann a ghlanadh, leis.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Institiúid Teicneolaíochta Dhún Dealgan

Is coláiste suite i gContae Lú é **Institiúid Teicneolaíochta Dhún Dealgan**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Lú
Catagóir:Institiúidí teicneolaíochta in Éirinn
Comhairle Contae Lú

Is comhairle i gContae Lú í **Comhairle Contae Lú.** 

## Tagairtí

Catagóir:Contae Lú
Catagóir:Údaráis áitiúla in Éirinn
Coláiste Rís

Is meánscoil suite i lár Dhún Dealgan, i gContae Lú, í **Coláiste Rís**. Is scoil do bhuachaillí agus cailíní araon é. Tá an scoil ainmnithe i ndiaidh an Bhráthair Éamann Iognáid Rís.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Contae Lú
Catagóir:Meánscoileanna in Éirinn
Páirc Dhroichead Átha

Is staid suite i gContae Lú í **Páirc Dhroichead Átha**. Toilleann an staidiam 7,000 duine.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Lú
Catagóir:Staideanna CLG i bPoblacht na Éireann
Stáisiún Uí Cléirigh Dún Dealgan

Is stáisiún de chuid Iarnród Éireann suite i nDún Dealgan i gContae Lú é **Stáisiún Uí Cléirigh Dún Dealgan**.

Tá sé á sheirbhísiú ag na traenacha "Enterprise" ó Bhéal Feirste agus ó Bhaile Átha Cliath. Tá sé i líonra comaitéireachta Bhaile Átha Cliath freisin

## Gailearaí

Íomhá:Station signs in Dundalk Clarke station.jpg|Comharthaí stáisiúin
Íomhá:Old Dundalk Central signal cabin.jpg|Cábáin comhartha
Íomhá:Dundalk Clarke Overbridge.jpg
Íomhá:Dundalk Clarke Ticket Barriers.jpg|Bacainní Ticéad
Íomhá:Automated Ticket machine in Dundalk Clarke station.jpg|Meaisín ticéad
Íomhá:Railway museum in Dundalk Clarke station.jpg|Iarsmalann iarnróid i stáisiún Dhún Dealgan Clarke


Catagóir:Contae Lú
Stáisiún Mhic Ghiolla Bhríde, Droichead Átha

Is stáisiún iarnróid de chuid Iarnród Éireann atá suite i nDroichead Átha i gContae Lú é **Stáisiún Mhic Ghiolla Bhríde**.

Catagóir:Contae Lú
Gránáid

Arm, soitheach pacáilte le hábhar pléascach de ghnáth, le fáinne a tharraingítear chun an fiús simplí a adhnadh. Ceapadh í le haghaidh garchomhraic, agus is féidir í a chaitheamh le lámh nó teilgeoir. Bhí gránáidí á gcaitheamh le catafailt sa tSín faoi 1042, de réir na lámhscríbhinní. I measc na gcineálacha nua-aoiseacha tá gránáidí deataigh, gránáidí fosfair bháin, gránáidí srapnail, gránáidí le fiús moillithe, agus gránáidí a fhágann an namhaid gan aithne. 

## Tagairtí
Gránbharr

Féir a iompraíonn gráinní a sholáthraíonn príomhbhianna don chuid is mó de phobal an Domhain. Is mó go mór na gráinní uathu ná ó na speicis eile féir, sinsir fhiáine na ngránbharr ina measc, agus cuimsíonn siad a lán próitéiní is carbaihiodráití. 8 bpríomhghránbharr atá ann: rís, cruithneacht, coirce, eorna, seagal, sorgum, muiléad, agus arbhar Indiach. Tá roinnt eile a fhástar faoi chúinsí nach mbíonn fabhrach do na príomhchineálacha. Díorthaíodh iad uile ó speicis fhiáine, agus ba chéim chinniúnach i stair an duine a gceansú, rud a rinneadh timpeall 10,000 bliain ó shin i gcás na ríse is na cruithneachta. Tháinig slite beatha níos socaire chun cinn ná mar a bhíodh nuair ba ghá na gráinní fiáine a bhailiú. Thosaigh feirmeoireacht, sochaithe, agus sibhialtachtaí a bhí bunaithe ar ghránbharra. Saothraíodh is feabhsaíodh póir na ngránbharr freisin, ionas gur fíorchasta a bhforbairt anois, le póir ar leith d'aeráidí éagsúla, agus póir le friotaíocht láidir i gcoinne galar.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Damba an Grand Coulee

Damba mór ar Abhainn Columbia in Washington na Stát Aontaithe is ea **Damba an Grand Coulee**. Tógadh i 1933-1942 é, 168 m ar airde agus 1272 m ar fhad. Tugtar *Loch Franklin D. Roosevelt* ar an loch a cruthaíodh os a chionn. Is féidir leis 6,180 MW de chumhacht leictreach a ghiniúint.

## Tagairtí

Catagóir:Dambaí
Asa Gray

deas|200px|thumb|Asa Gray
Luibheolaí a rugadh i Sauquoit, Nua-Eabhrac ab ea **Asa Gray** (18 Samhain 1810 – 30 Eanáir 1888). Ba iad a phríomhshaothair scríofa *Flora of North America* (Fásra Mheiriceá Thuaidh, 1838–1842) a thiomsaigh sé le John Torrey, agus *Manual of the Botany of the Northern United States* (Lámhleabhar Luibheolaíochta na Stát Aontaithe Thuaidh, 1848) a dtugtar *Lámhleabhar Gray* air. I mbliain a bháis in Cambridge, Massachusetts, foilsíodh *Darwiniana*, ina rinne sé a argóint nach raibh coimhlint idir an éabhlóid agus creideamh.

## Tagairtí

Catagóir:Luibheolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1810
Catagóir:Básanna i 1888
Graptailít

Ainmhí mara atá imithe i léig (heimeacordach ab ea é) a mhaireadh i gcoilíneachtaí planctón dromchlach den chuid is mó. Is eol go raibh sí ann sa tréimhse Chaimbriach agus an tréimhse Charbónmhar. Mhaireadh polaipí aonaracha den choilíneacht i bhfeadáin chitineacha, leagtha amach i línte aonaracha nó dúbailte ar feadh na príomhaise. 

## Tagairtí
Gránphlúr

mion|clé|Gránphlúr á mhúnlú le ''empanadas'' a dhéanamh
Plúr shíol an arbhair Indiaigh is ea **gránphlúr**, a úsáideann cócairí go forleathan mar oibreán tiubhaithe in anraithí is anlanna. Meiltear é go comhsheasmhacht mhín, garbh nó idir eaturthu, ach bíonn sé i gcónaí níos gairbhe ná cruithneacht. Is saghas gránphlúir é *polenta*.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Gréabhaca

Saghas eisíon gaineamhchloiche, le gráinní géara i maitrís cré. Deasctar é i réimsí le sreabh tapa sreabhán, i sruthanna moirtiúlachta go háirithe, a chruthaítear i réigiúin ina bhfuil gníomhaíocht theicteonach is sléibhte a dtógáil.

## Tagairtí
Féilire Ghréagóra

[mion|clé|An [Pápa Gréagóir XIII]]
Féilire na gréine is ea an **féilire Ghréagóra**, a chuir an Pápa Gréagóir XIII ar bun sa bhliain  1582.  Tá sé in úsáid ar fud an domhain, nach mór.  

## Stair
Bhí an bhliain 11 nóiméad níos faide ná an bhliain thrópaiceach de réir seanfhéilire Iúil. Faoin 15ú céad bhí 21 Márta, cónocht an fhéilire, ag titim 10 lá níos déanaí ná fíorchónocht an earraigh. Ba ghá 10 lá a bhaint den bhliain, agus léimeadh ó 4 Meán Fómhair go dtí 15 Meán Fómhair chun féilire nua Ghréagóra a thabhairt isteach agus an féilire is na séasúir a chur i gcomhfhreagairt dá chéile.  

D’úsáid daoine an féilire seo den chéad uair i 1582 ach ní raibh gach tír (Sasana san áireamh) sásta é a úsáid. Ach chuir na difríochtaí mearbhall ar dhaoine. Faoi dheireadh, shocraigh formhór na dtíortha an féilire Ghréagóra a úsáid.  

Cinneadh go ndéanfaí leasú eile ar an bhféilire chun nach n-éireodh an earráid chéanna arís: nach bliain bhisigh a bheadh i mbliain an chéid múna mbeadh sí inroinnte ar 400.  

Mar sin, ba bhlianta bisigh 1600 is 2000, ach níor bhlianta bisigh 1700, 1800 ná 1900, agus ní bliain bhisigh a bheidh i 2100. Nuair a ríomhtar meánfhad na bliana thar 400 bliain, is é 365.2425 lá a fhaightear, luach atá an-ghar don fhíorluach, 365.2422 lá. 

## In Éirinn
clé|mion|Christopher Clavius (1538–1612)
Ós rud é gurb é an Pápa a thug an féilire nua isteach, ghlac na tíortha Caitliceacha go fonnmhar leis, ach níor ghlac an Bhreatain ná na coilíneachtaí Meiriceánacha leis go dtí 1752, agus bhí gá le leasú 11 lá nuair a rinne siadsan an t-athrú. Sa bhliain 1752, léimeadh ó 2 Meán Fómhair go dtí 13 Meán Fómhair chun féilire nua Ghréagóra a thabhairt isteach in Éirinn. 

## Féach freisin

* Féilire na nEabhrach 
* Féilire na gealaí
* Féilire Aidbhinte 
* Bliain bhisigh

## Tagairtí
 

Catagóir:Féilire Ghréagóra
Greamachán

Is ábhar é an **greamachán** a ghreamaíonn dromchlaí le chéile. As polaiméirí — macramóilíní i bhfoirm slabhraí — an-chuid greamachán. Bíonn na slabhraí fite fuaite le chéile, agus greamaíonn siad le dromchla a dtagann siad i dteagmháil leis. I ngnáthghreamachán bíonn na macramóilíní tuaslagtha i leacht éigin, agus galaíonn an leacht nuair a leatar an greamachán ar dhromchla, triomaíonn is soladaíonn sé tar éis greamú leis an dromchla. Is maith an greamú é nuair is polach an dromchla, is é sin go bhfuil luchtanna dearfacha is diúltacha scaipthe ar fud an dromchla. Is polach an macramhóilín freisin, agus is féidir le slabhraí de gach macramhóilín luí ar an dromchla, ionas go bhfuil cuid dá luchtanna greamaithe go leictreastatach leis na luchtanna sa dromchla (is é sin, lucht dearfach sa mhacramhóilín greamaithe le lucht diúltach sa dromchla, is a mhalairt). Muna polach an dromchla, dromchla polaitéine mar shampla, ní fiú le rá an greamú a tharlaíonn.

## Tagairtí
Greanadh líne

Is éard is **greanadh líne** ann ná modh clódóireachta inghearrtha, ina ngearrtar an pláta miotail le hionstraim a dtugtar *[[bior greanta]]* uirthi. Tosaíodh sa Ghearmáin sa 15ú céad é, agus ba é Martin Schongauer an máistir luath ba cháiliúla air.

## Tagairtí
Greanadóireacht adhmaid

An bealach is simplí seanda i gcomhair priontáil rilífe. Gúistítear an patrún i ndromchla mín bloc adhmaid, agus rolltar dúch greamaitheach anuas air sin. Priontáiltear na codanna atá gearrtha amach mar phaistí bána, agus an chuid eile soladach dubh. Is breá é seo nuair is patrún garbh simplí le contrárthachtaí géara atá le priontáil.

## Tagairtí
Paul Greengard

Bithcheimicí a saolaíodh ar an 11 Nollaig 1925 i Nua-Eabhrac ba ea **Paul Greengard**. Sa bhliain 2000, roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Arvid Carlsson is Eric Kandel as a thaighde ar thrasduchtú comharthaí sa néarchóras chun gurbh fhéidir drugaí nua a fhorbairt. I ndiaidh dó dochtúireacht a bhaint amach in Ollscoil Johns Hopkins sa bhliain 1953, thug sé aghaidh ar an taobh eile den Atlantach. D'oibrigh sé ag ollscoileanna Londan, Cambridge agus Amstardam. Tá sé ina ollamh taighde le blianta fada anois ag Ollscoil Rockefeller i Nua-Eabhrac. Bhí sé pósta le Ursula von Rydingsvard, ealaíontóir. Fuair sé bás ar an 13 Aibreán 2019.

## Naisc sheachtracha
* Beathaisnéis Paul Greengard ag suíomh Nobel

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna in 2019
Catagóir:Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Grian-am

Nuair a thomhaistear am i dtaca leis na réaltaí i bhfad i gcéin, seachas an Ghrian mar a dhéantar i ngnáth-am, is am réaltach é sin. Nuair a rothlaíonn an Domhan uair amháin i dtaca leis an nGrian mar phointe tagartha, sin gnáthghrianlá. Nuair a rothlaíonn an Domhan i dtaca leis na réaltaí, bíonn sé tar éis gluaiseacht chun tosaigh trí 1/365 dá fhithis thart ar an nGrian, agus ní mór dó rothlú rud beag eile chun go mbeidh an Ghrian ag an mbunionad sa spéir arís. Thar bhliain iomlán ní mór don Domhan rothlú trí 1/365 de lá Gréine, nó timpeall 4 nóiméad breise gach lá. Is faide de 4 nóiméad lá réaltach ná gnáthlá Gréine, mar sin. Is ionann am réaltach is am Gréine ag cónocht an fhómhair, timpeall 21 Meán Fómhair. Ina dhiaidh sin éiríonn an t-am réaltach níos luaithe ná am na Gréine, ionas go mbíonn sé 12 uair níos luaithe ag cónocht an earraigh, timpeall 22 Márta. Baineann na réalteolaithe feidhm as am réaltach chun a rá go héasca cathain a nochtófar réaltaí is réaltraí sa spéir istoíche, de bhrí go n-éiríonn gach réalta ag an am réaltach céanna gach oíche.

## Tagairtí
Grian an mheán oíche

[mion|Grian mheán oíche sa [An Iorua|Iorua.]]
Feiniméan i lár an tsamhraidh san Artach is an tAntartach, nuair a fhanann an Ghrian os cionn bun na spéire an t-am ar fad. Mar an gcéanna i lár an gheimhridh, bíonn tréimhse chomhfhreagrach nuair a fhanann an Ghrian faoi bhun na spéire an t-am ar fad.

## Tagairtí
Grianbhladhm

mion|1973
Astú fíochmhar dian fuinnimh ó réimse an-ghníomhach de dhromchla na Gréine is ea **grianbhladhm**, ina mbíonn cáithníní fuinniúla, X-ghathanna, agus tonnta raidió. Cuireann sí tús le léirithe móra gealán go hard san atmaisféar.

Tarlaíonn stoirmeacha gréine le brúchtadh mór gáis te ón ngrian.  Nuair a thagann siad chomh fada leis an Domhan, féadann damáiste do chórais leictreonaice ar shatailítí tarlú dá mbarr, chomh maith le cur isteach ar chórais cumarsáide raidió agus ar chórais loingseoireachta nó ar sheasmhacht na gcóras dáiliúcháin maidir le cumhacht leictreachais.

## Féach freisin

* Stoirm mhaighnéadach
* Grianspotaí

## Tagairtí

Catagóir:Grian
Grianchill

Feiste chun solas a athrú go díreach go dtí cumhacht leictreach, atá bunaithe ar an iarmhairt fhótaileictreach i gcomhchumair idir ábhair leathsheoltacha. I sileacan aonchriostalta, faightear éifeacht timpeall 14% (den ghrianchumhacht go dtí cumhacht leictreach), ach is costasach an t-ábhar seo. In ábhair eile, cosúil le hairsníd gearmáiniam agus sileacan dímhorfach, is lú an éifeacht ach is lú an bunchostas freisin. I gcill chiorclach sileacain, 10 cm ar trastomhas, gintear voltas aschuir 0.6 V agus cumhacht aschuir 0.4 W. Is féidir na cealla a cheangal i sraithcheangail is comhcheangail chun an voltas agus an chumhacht is mian a tháirgeadh. Tá grianchealla an-áisiúil chun cumhacht a sholáthar in áiteanna iargúlta: baoithe ar an bhfarraige agus satailítí amuigh sa spás, mar shampla. 

## Tagairtí
Grianchumhacht

Cumhacht a radaítear ó dhromchla na Gréine, a mbaintear sochar aisti ar Domhan ar bhealaí éagsúla chun téamh is cumhacht leictreach a ghiniúint. Is féidir painéil gréine (asúire miotalach dubh) a úsáid chun teas a bhaint as radaíocht na Gréine agus uisce nó aer i bpíobáin taobh thiar de a théamh is a dháileadh ar fud an tí. I réigiúin thirime, is féidir an teas seo a úsáid chun sáile a ghalú agus uisce úr a fháil trí chomhdhlúthú na gaile. Má dhéantar an ghrianradaíocht a fhócasú, is féidir uisce a ghalú agus an ghal a théamh go dtí teocht ard le dineamó gaile a thiomáint chun leictreachas a ghiniúint. Is féidir leictreachas a ghiniúint go díreach ón ngrianchumhacht le grianchealla fótavoltacha. Teorainn le héifeacht is áisiúlacht na grianchumhachta is ea nach mbíonn sí ar fáil ach nuair a bhíonn an Ghrian ag taitneamh. Mar sin féin, in an-chuid tíortha teo ní mór an teorannú é seo, agus is mór an acmhainn insaothraithe an ghrianchumhacht. 

## Tagairtí
Grianghrafadóireacht iar-aga

Sraith grianghrafanna a thógtar le tréimhse rialta ama eatarthu, iad go léir ón ionad céanna, chun forbairt ábhair a thaifeadadh, cosúil le fás planda, cruthú scamaill, creimeadh miotail, nó sreabhadh tráchta. Nuair a theilgtear na frámaí leanúnacha i ndiaidh a chéile ar luas níos tapa ná ráta na grianghrafadóireachta, faightear léiriú deifrithe den phróiseas nádúrtha. Ar an dóigh seo a fheidhmíonn físcheamara.

## Tagairtí
Grianghrafadóireacht dhaite

mion|„Stillleben“.   Joly-Rasterplatte Format 95 mm×142 mm (1898)
Atáirgeadh fótagrafach dathanna ó chlaonchló a thaifeadann na comhchodanna dearga, glasa is gorma den radharc ina gceann is ina gceann. Cruthaítear dearbhchló trí shuimiú (na híomhánna comhfhreagracha a theilgean, forluite ina ndathanna cuí) nó dealú (clóbhuailte i ndathanna comhlántacha, cian, maigeanta is buí).  

Bhí ceamaraí a nocht 3 phláta ag an am céanna, trí scagairí dathanna is priosmaí léas-scoilte nó scátháin, á ndéanamh ó na 1880idí, agus clónna dealaithe tríd an bpróiseas carbro nó lí-aistriú. Ba chéim mhór ar aghaidh an tríphaca iomlánaithe, a rinne taifeadadh ar 3 chiseal fótagrafach difriúil ar comhbhonn agus a réaladh le cúplóirí dathanna.  

Comhlacht Kodak a thug isteach an chéad cheann, Kodachrome, i 1935, agus thug Agfa ceann eile isteach i 1939. I 1949 thug Kodak ceann feabhsaithe isteach, Ektacolor, le mascoibreán sna claoneibleachtaí, rud a d'fheabhsaigh cáilíocht na ndathanna go mór sna clónna deireanacha. I dtríphacaí nua-aoiseacha, bíonn dhá nó 3 chumhdach difriúil ar gach ciseal dathíogair, rud a thugann íogaireacht ard le taifeach mín. 

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Grianghrafadóireacht dhigiteach

Tá córais ar fáil anois chun íomhá dhaite a ionchur i ríomhaire agus an iliomad feidhmeanna is próiseas a chur i gcrích uirthi trí bhíthin bogearraí. Tiontaítear gach fo-ghné den phictiúr (picteilín) ina uimhir dhigiteach, agus an uimhir sin is a hionad nó a sheoladh sa phictiúir coimeádta sa chuimhne. Ina dhiaidh sin is féidir pictiúir a athcheapadh, pictiúir éagsúla a chumascadh (mar shampla, duine a shuíomh in aon chúlra is mian), seanphictiúir a cheartú is a fheabhsú, na dathanna a athrú, agus a lán eile ach cnaipí a bhualadh nó, ar a mhéid, bogearraí cuí a scríobh. Níl de theorainn leis na féidearthachtaí ach samhlaíocht an úsáideora. Is féidir torthaí na bpróiseas seo a thaispeáint ar mhonatóir daite, agus tá printéirí daite le fáil freisin chun na torthaí a sholáthar ar páipéar.

## Tagairtí

{{DEFAULTSORT:Grianghrafadoireacht dhigiteach
Catagóir:Grianghrafadóireacht dhigiteach
Grianghrafadóireacht infridhearg

Íomháú fótagrafach a úsáideann tonnfhaid níos faide ná solas infheicthe. Baineann saighdiúirí feidhm as chun duaithníocht a bhrath, de bhrí go bhfrithchaitheann an chlóraifill i nduilliúr beo an solas infridhearg i bhfad níos láidre ná ábhair datha atá oiriúnaithe leis an duilliúr. Tá scannán ann le heibleacht ilchisealach agus ciseal atá íogair don infridhearg, a thugann dath bréagach (dearg nó maigeanta) don duilliúr. Úsáidtear an scannán seo in aerghrianghrafadóireacht freisin.

## Tagairtí
Grianghrafadóireacht leictreonach

Nochtadh pictiúir i gceamara a dhéanann taifead ar chuimhne soladstaide. Bíonn an chuimhne in ann níos mó ná 100 pictiúr a stóráil, agus an pictiúr le feiceáil ar fhís-scáileán ar an toirt, ionas gur féidir cinneadh a dhéanamh é a stóráil nó a bhaint. Is féidir pictiúir a aistriú ón gcuimhne sa cheamara go dtí ríomhairí is a phróiseáil a thuilleadh ansin, agus a sheachadadh thar an Idirlíon mar ríomhphost freisin. 

## Tagairtí
Grianghrafadóireacht Schlieren

Bealach chun íomhá fhótagrafach a dhéanamh d'athruithe dlúis i leacht thrédhearcach. Braitheann sí ar athraonta an tsolais ionsaithigh de bharr na ndifríochtaí dlúis sa leacht. Baintear feidhm as, mar shampla, in anailísiú turgnamh tolláin gaoithe chun na patrúin sreibhe is brú a léiriú timpeall an réada sa tollán. 

## Tagairtí
Grianghrafadóireacht steiréascópach

Scannáin thríthoiseacha (3-D), taifeadadh is taispeáint díseanna íomhánna chun dealramh soladachta is doimhneachta san íomhá a thabhairt don fhéachadóir. Sa bhunchóras a saothraíodh den chéad uair i 1845, déantar grianghraf den radharc le dhá cheamara agus na lionsaí 65 mm ó chéile (an gnáthfhad idir súile duine), agus breathnaítear ar na híomhánna trí ghaireas nach ligeann do gach leathshúil ach féachaint ar an taifead ón gceamara cuí. Táirgeann ceamara délionsach péire tréshoilseán daite, agus is féidir iad a thaispeáint do lucht féachana le dhá theilgeoir, scagaire polarúcháin ag gach ceann is iad suite ag dronuillinn óna chéile. Forshuitear an dá íomhá ar a chéile ar scáileán miotalaithe, agus caitheann an lucht féachana spéaclaí le lionsaí polarúcháin den déanamh céanna, ionas go bhfeiceann gach leathshúil an íomhá chuí. Mar an gcéanna a fheidhmíonn an chineamatagrafaíocht 3-D, ach gur íomhánna reatha a bhíonn i gceist. Tá modhanna atá bunaithe ar holagrafaíocht á saothrú chun íomhánna fosaithe is reatha a thaifeadadh, agus is tábhachtach iad i bhfeidhmeanna eolaíochta is teicniúla. 

## Tagairtí
Grianrú

mion
Is éard is **grianrú** ann ná an oiread de radaíocht na Gréine (idir dhíreach is réscaipthe) a shroicheann an Domhan. Braitheann sé ar an domhanleithead agus an séasúr. 

Réasúnta ard gar don mheánchiorcal, agus ag na Moil le linn an tsamhraidh Mholaigh (ach sa gheimhreadh Molach, bíonn sé nialasach). Tugtar *an [[griantairiseach]]* ar an oiread den radaíocht a shroicheann barr an atmaisféir. 

Cailltear 53% den ghriantairiseach san atmaisféar, trí scaipeadh, ionsú is frithchaitheamh, sula sroicheann an ghrianradaíocht dromchla an Domhain.

## Tagairtí

Catagóir:Radaíocht
Catagóir:Grian
Grianspotaí

mion|500px|GrianspotaíPléasca faoi dhromchla na Gréine is ea **grianspota**, a bhíonn millteanach cumasach, an oiread fuinnimh i gceann amháin díobh is a bheadh i bpléascadh 1,000 milliún milliún tonna trínítreatolúéine. 

Bíonn tréimhsiúlacht 11 bliain ina ngníomhaíocht. Bhí an ghníomhaíocht seo i mbarr a réime i 2002. Le gach pléasc ollmhór, caitear na mílte milliún tonna de gháis amach ón nGrian, na cáithníní luchtaithe go leictreach, agus luas timpeall 2000 km sa soicind fúthu. 

Bíonn an sruth ollmhór cáithníní seo mar a bheadh sruth ollmhór leictreach ag taisteal tríd an spás, agus réimsí cumasacha maighnéadacha ag baint leo. Má bhíonn na sruthanna seo dírithe i dtreo an Domhain, nuair a shroicheann siad an Domhan cuireann na tonnta maighnéadacha isteach ar réimse maighnéadach an Domhain féin, fiú is iad lagaithe go mór tar éis an 150 milliún km a thaisteal ón nGrian. 

Réabann siad córais is gléasanna leictreamaighnéadacha. I 1989 chuir stoirm gheomaighnéadach mar seo trasfhoirmeoirí i gcóras soláthair an leictreachais i Québec ó mhaith, ag dorchú na príomhchathrach.

## Féach freisin

* Grianbhladhm
* Stoirm mhaighnéadach

## Tagairtí

Catagóir:Grian
Grianstad

An uair den bhliain is faide an lá is ea **grianstad an t[[Samhradh|samhraidh]]**, nó is faide an oíche (**grianstad an [[Geimhreadh|gheimhridh]]**).

An dá lá den bhliain a soilsíonn an ghrian 

* níos faide (grianstad samhraidh sa leathsféar thuaidh, timpeall 21 Meitheamh) nó 
* níos giorra (grianstad geimhridh sa leathsféar thuaidh, timpeall 22 Nollaig), 

ná aon lá eile i rith na bliana. 
mion|Grianstad samhraidh
Ar an dá lá, bíonn an ghrian ag foircinn thuaidh is theas a haistir dhealraithigh sa spéir. De bhrí go bhfuil ais an domhain claonta le plána a fhithise timpeall na gréine a tharlaíonn na grianstadanna. 

Sa leathsféar theas, is ar 21 Meitheamh a bhíonn an grianstad samhraidh agus an grianstad  geimhridh ar 22 Nollaig.

Ag grianstad an tsamhraidh, bíonn an ghrian díreach os cionn na trópaice thuaidh, ag dul isteach faoi chomhartha stoidiacach an Phortáin (mar an gcéanna, maidir leis an trópaic theas, ag grianstad an tsamhraidh ó dheas, agus an gheimhridh ó thuaidh).
mion|177x177px

## Féach freisin

* Grianstadanna

## Tagairtí

Catagóir:Grianstadanna
Griantairiseach

Meánchumhacht radaíocht na Gréine nuair a shroicheann sí barr atmaisféar an Domhain. Athraíonn an chumhacht ón nGrian ó am go chéile de bharr grianspotaí is grianbhladhmanna, ach ar an meán titeann 1.35 cileavata (kW) ar gach méadar cearnach de bharr an atmaisféar ar an taobh soilsithe den Domhan.

## Tagairtí
Gribéal

Crústach beag a thochlaíonn in adhmad, i gcabhlacha bád is adhmad eile faoin uisce, ag déanamh an-damáiste.

## Tagairtí
Edvard Grieg

Cumadóir ceoil a rugadh i mBergen na hIorua ab ea **Edvard Hagerup Grieg** (14 Meitheamh 1843 – 4 Meán Fómhair 1907). Náisiúnaíoch láidir, cuimsíonn a phríomhshaothair ceol teagmhasach do Peer Gynt de chuid Ibsen (1876), agus coinseartó pianó in A beag. 

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Ioruacha
Catagóir:Ceoltóirí Ioruacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1843
Catagóir:Básanna i 1907
Richard Griffith

Geolaí is innealtóir sibhialta a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea **Richard Griffith** (20 Meán Fómhair 1784 - 22 Meán Fómhair 1878). Freagrach as Luacháil Griffith an tsealúchas inchánaithe ar fud na tíre (1830-1868). Rinne sé suirbhéireacht ar na láithreacha guail in Éirinn (1814-1824). Le Patrick Ganly, d'ullmhaigh sé léarscáil gheolaíoch na tíre: d'fhoilsigh an chéad eagrán i 1839 agus eagráin fheabhsaithe i 1853 is 1855. 

## Tagairtí

Catagóir:Geolaithe Éireannacha
Catagóir:Innealtóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1784
Catagóir:Básanna i 1878
Victor Grignard

Ceimicí orgánach a rugadh i Cherbourg na Fraince ab ea **François Auguste Victor Grignard** (1871-1935). Thug sé isteach úsáid na gcomhdhúl orgánamhaignéisiam (imoibrithe Grignard), bunús leis an rang fíorluachmhar imoibriúchán orgánacha sintéisithe. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1912 as. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Francacha
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1871
Catagóir:Básanna i 1935
Grisaille

Péintéireacht a dhéantar go hiomlán i ndoimhneachtaí éagsúla leith. Uaireanta déantar é chun cuma na dealbhóireachta a chur uirthi mar chuid de scéim maisiúcháin. Dhéantaí cóip bheag grisaille de phictiúr mór go minic chun gurbh fhéidir leis an ngreanadóir oibriú dá réir. Ag am na hAthbheochana thosaíodh péintéirí le grisaille mar fho-phéintéireacht. Sa Mheánaois dhéantaí fuinneoga gloine, a bhíodh ildaite de ghnáth, i ngrisaille mar chomhartha déine uaireanta (mar a rinne na Cistéirsigh). 

## Tagairtí
Walter Adolph Gropius

Ailtire a rugadh i mBeirlín ab ea **Walter Adolph Gropius** (18 Bealtaine 1883 - 5 Iúil 1969). Ceapadh ina stiúrthóir ar scoileanna ealaíne i Weimar é, agus d'atheagraigh sé iad chun an Bauhaus a chruthú, é mar aidhm aige dearcadh nua feidhmiúil ar na healaíona feidhmeacha a chothú. D'fhág sé an Ghearmáin nuair a tháinig Hitler i réim, agus tar éis tréimhse ghearr sa Bhreatain, chaith a shaol i ndiaidh 1937 in Ollscoil Harvard sna Stáit Aontaithe. 

mion|clé|An foirgneamh Bauhaus in Weimar. Walter Gropius a dhear é. Tógadh é sna blianta 1925–1926.

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1883
Catagóir:Básanna i 1969]]
David Jonathan Gross

Fisiceoir a rugadh in Washington DC is ea **David Jonathan Gross** (1941-).Roinn sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 2004 le Frank Wilczek is David Politzer as a shaothar taighde ar an bhfórsa láidir sa núicléas, a léirigh go bhfuil saoirse asamtóiteach i dteoiric an fhórsa láidir (crómaidinimic chandamach), agus go méadaíonn an fórsa seo idir dhá chuarc de réir mar a bhogann siad amach óna chéile. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
William Robert Grove

Dlíodóir is fisiceoir a rugadh in Abertawe na Breataine Bige ab ea **William Robert Grove** (11 Iúil 1811 - 1 Lúnasa 1896). Ina shaolré mar fhisiceoir, rinne sé saothar suntasach sa leictricheimic, thóg an chéad chill bhreosla a ghin sruth leictreach ó imoibriú ceimiceach idir gáis (1842), agus rinne an chéad lampa filiméid (1845).

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Breatnacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1811
Catagóir:Básanna i 1896
Howard Grubb

Ceapadóir is déantóir ionstraimí eolaíochta as Baile Átha Cliath ab ea **Howard Grubb** (28 Iúil 1844 – 16 Meán Fómhair 1931). Cáiliúil as dearadh is déanamh teileascóp réalteolaíochta do réadlanna ar fud an Domhain (Ard Mhacha, Melbourne, Madras, Maidrid, Meice, Mississippi, agus a lán eile). I 1890–1914 sholáthair a chomhlacht timpeall 90 teileascóp mór. Rinne sé gloiní amhairc gunna agus peireascóip freisin. Sa bhliain 1925 nasc sé le Charles Parsons chun comhlacht nua a chruthú i Newcastle-upon-Tyne.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*A bheathaisnéis ag an suíomh Wayback Machine. Arna rochtain ar 20-Aibr.-2016

Catagóir:Daoine a rugadh i 1844
Catagóir:Básanna i 1931
Catagóir:Ceapadóirí Éireannacha
Robert Grubbs

Ceimicí orgánach a rugadh i gCalvert City, Kentucky ab ea **Robert Howard Grubbs** (rugadh 27 Feabhra 1942 - 19 Nollaig 2021). Roinn sé Duais Nobel na Ceimice i 2005 le Yves Chauvin is Richard Schrock as a shaothar sna 1970idí ar an modh meititéise i gcomhair na sintéise orgánaí.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Grúdaireacht

Ealaín agus teicneolaíocht a bhaineann le deoch alcólach (den chuid is mó, saghas beorach) a dhéanamh ó ghránbharr. Cuirtear an gráinne ar bogadh in uisce, agus ligtear dó ginidiú. Stoptar an ginidiú trí théamh (braicheadh), meiltear an gráinne chun a lucht a nochtadh, agus déantar brúitín de trí é a láisteadh le huisce te chun tuaslagán carbaihiodráití inchoipthe (an bhraichlis) a tháirgeadh. Is féidir siúcra a chur leis seo. Fiuchtar an bhraichlis i ndamhach le leannlusanna chun blaiseadh is boladh a thabhairt di. Agus í fionnuar, cuirtear giosta léi. Coiptear gnáthbheoir ag barr an tsoithigh. Le giosta eile, coiptear ag bun an tsoithigh í chun lágar a tháirgeadh. 

## Tagairtí
Grúpa (matamaitic)

[mion|clé|Is sórt grúpa é an [Ciúb Rubik agus a himchastaí]]
Sa mhatamaitic, is réad bunúsach san ailgéabar teibí é an grúpa. Tá sé níos simplí ná an fáinne, ach tá níos mó chómhdhéanamh ann na atá sa tacar. Níl ach eilimintí i dtacar, ach tá eilimintí *agus* oibríocht (mar shampla an suimiú nó an iolrú) i ngrúpa.

## Sainmhíniú
Is grúpa é (G,*), tacar eilimintí G faoin oibríocht *, má:
# tá G iata faoi *, is é sin a * b \in G do gach a , b \in G;
# tá an oibríocht * comhthiomsaitheach thar G, is é sin a*(b*c) = (a*b)*c do gach a, b, c \in G;
# tá eilimint céannachta e \in G ionas gur a*e = e*a = a  do gach a \in G;
# tá inbhéarta a^{-1} ag gach a \in G, ionas gur a*a^{-1} = a^{-1}*a = e.

Má tá an oibríocht * cómhalartach freisin, is é sin a * b = b * a do gach a, b \in G, is grúpa aibéalach an grúpa.

## Samplaí
Sampla amháin de ghrúpa is ea (\mathbb{Z},+), na slánuimhreacha faoi shuimiú. Tá sé iata faoi + mar tá suim dhá slánuimhreacha ina slánuimhir. Is é an uimhir 0 an eilimint céannacht sa grúpa (\mathbb{Z},+) mar tá  n + 0 = n do gach  n \in \mathbb{Z}. Agus is é  -n an inbhéartha ag  n \in \mathbb{Z}, mar tá  n + (-n) = 0. Agus tá an suimiú comhthiomsaitheach thar \mathbb{Z}.

Sampla eile is ea (\{1, i, -1, -i\}, \times) faoi iolrú, áit a bhfuil i = \sqrt{-1} \in \mathbb{C} (na huimhreacha coimpléascacha). Is é 1 an eilimint céannacht ann.

Sampla eile fós is ea na rothluithe thart ar chomhphointe, nuair is é * rothlú amháin ar dtús is ansin rothlú eile. Déantar staidéar ar airíonna grúpaí le grúptheoiric.

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Grúpa cóimheasa

Grúpa daoine i dturgnamh atá cosúil ar gach bealach ábhartha leis an ngrúpa turgnamhach, a fhulaingíonn na cúinsí is na hathruithe céanna, ach amháin an chóireáil atá á tástáil. Déantar measúnú ar iarmhairt na cóireála turgnamhaí trí na difríochtaí, roimh an gcóireáil is ina diaidh, idir an grúpa tástála a fuair í agus an grúpa cóimheasa nach bhfuair.

## Tagairtí

Catagóir:Modh eolaíoch
Catagóir:Turgnaimh
Catagóir:Staidreamh
Grúpaí réaltaí

Rangaítear na réaltaí go garbh de réir a n-aoiseanna is a suíomh taobh istigh de réaltra. I nGrúpa I, réaltaí óga (suas le roinnt mílte milliún bliain) a fhaightear i ngéaga bíseacha an réaltra a bhíonn i gceist. I nGrúpa II, seanréaltaí a bhíonn i gceist agus iad dáilte ar fud an réaltra, ach sa bhfáinne is an bhoilsc lárnach go háirithe. Is féidir an dá ghrúpa a idirdhealú ar bhonn simplí eile: na forfhathaigh ghorma gheala i nGrúpa I den chuid is mó, agus na fathaigh dhearga is na habhacréaltaí i nGrúpa II den chuid is mó. Mar thoradh ar éabhlóid cheimiceach na réaltaí, bíonn Grúpa I níos saibhre i ndúile troma ina bpléasca réaltacha ná na réaltaí i nGrúpa II, a cruthaíodh nuair nach raibh na dúile troma flúirseach. 

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaíocht
Feidhmghrúpa

Sa cheimic orgánach, is éard is **feidhmghrúpa** ann ná páirt nó malartaí laistigh de mhóilín a mbíonn imoibrithe sainiúla aige. Mar shampla, bíonn an hiodrocsailghrúpa ( -OH) sainiúil do na halcóil, agus an t-aimíneaghrúpa (-NH2) sainiúil do na haimíní. Rachaidh an feidhmghrúpa céanna faoin imoibriú ceimiceach céanna nó a mhacasamhail, beag beann ar mhéid an mhóilín ar cuid de.Ligeann sé seo tuartha córasach ar imoibrithe ceimiceacha agus iompar comhdhúile ceimiceacha agus dearadh sintéisí ceimiceacha. Ina theannta sin, is féidir le feidhmghrúpaí eile imoibríocht feidhmghrúpa a hathrú. I sintéis cheimiceach, tá idirthiontú feidhmghrúpa ar cheann de na cineálacha bunúsacha claochlaithe.

### Hidreacarbóin
Is féidir le hadaimh charbóin naisc chomhfhiúsacha láidre a fhoirmiú le hadaimh eile carbóin, rud a chruthaíonn slabhraí agus fáinní adamh carbóin ar a dtugtar an cnámharlach carbóin. Is féidir leis an charbón naisc shingile, naisc dhúbailte agus naisc threasacha a fhoirmiú leis féin. Bíonn hidrigin nasctha le hadaimh charbóin fosta sa chnámharlach seo agus tugtar hidreacarbón ar an chomhdhúil a dhéantar, rud a chiallaíonn nach bhfuil ann ach carbón agus hidrigin.
Is aicme de mhóilín iad hidreacarbóin a shainmhíníonn grúpaí feidhmiúla ar a dtugtar hidreacarbyl nach bhfuil iontu ach carbón agus hidrigin, ach a athraíonn ó thaobh líon agus ord na mbannaí dúbailte. Tá cineál (agus scóip) imoibríochta difriúil ag gach ceann acu.). Na comhdhúile
a bhíonn ann dá thoradh seo, is gnách leo bheith níos imoibríche ná an hidreacarbón bunúsach. Tugtar feidhmghrúpaí ar ghrúpaí dá leithéid agus
is iad na grúpaí seo a chinneann imoibriúcháin cheimiceacha an mhóilín. Lena rá ar dhóigh eile, tá an cheimic a bhaineann le comhdhúil orgánach
á cinneadh ag a feidhmghrúpa agus is é an feidhmghrúpa an grúpa imoibríoch taobh istigh de chomhdhúil.

## Tagirtí
## Tagairtí

Catagóir:Ceimic orgánach
Catagóir:Feidhmghrúpaí
Grúptheiripe

Idirghníomhú cuid mhaith daoine ag leibhéal mothúchánach is cognaíoch mar chuid de chlár teiripe. Cuimsíonn sí scaradh le cleachtaí pearsanta is mothúcháin chun féintuiscint a mhéadú agus fadhbanna síceolaíocha a réiteach. An lia Meiriceánach Joseph Hershey Pratt (1872-1942) a chuir tús leis an teiripe seo, agus baineadh feidhm as go forleathan i ndiaidh an dara cogadh domhanda le hiarshaighdúirí cathshuaite.

## Tagairtí

Catagóir:Síciteiripe
Catagóir:Síceolaíocht
Guagadh

Mírialtacht bheag i ngluaiseacht na Gealaí ionas go mbíonn an chuma uirthi go bhfuil sí ag ascalú. Is áisiúil é seo do bhreathnadóirí ar Domhan, mar ligeann sé dóibh feiceáil thar chiumhais nó imeall seachtrach na Gealaí de réir mar a théann sí chun tosaigh nó chun deiridh maidir lena fithis. Mar thoradh air seo, bíonn 59% de dhromchla na Gealaí infheicthe ón Domhan thar am. 

## Tagairtí
Guainín

C5H5N5O, ceann de na bunanna púirín (G) sa DNA, a bhíonn nasctha de ghnáth le cíotóisín (C).

## Tagairtí
Guais (péint)

mion
Saghas péinte teimhní uiscedatha is ea **guais** (Béarla: gouache), a dtugtar *dath tathagach* nó *póstaerdhath* uirthi freisin. 
[mion|bhain [Albrecht Dürer|Dürer úsáid as guais ina sceitsí de radhairc tíre  ... anseo The Wire-drawing Mill circa 1489]]
D'úsáidtí í san Éigipt ársa agus i rith na Meánaoise, go háirithe chun lámhscríbhinní a mhaisiú. Le linn na hAthbheochana, bhain Dürer úsáid as guais ina sceitsí de radhairc tíre is ainmhithe. 

Is féidir í a úsáid le peann luaidhe, uiscedhathanna, nó peann is dúch.

## Féach freisin

* Guais (contúirt)

## Tagairtí
Gualach

mion|Gualach adhmaid ag dó
Foirm eisíon charbóin a dhéantar trí ábhair ainmhíocha nó phlandúla (adhmad den chuid is mó) a théamh gan aer a bheith i láthair chun na comhábhair sho-ghalaithe a ruaigeadh. Ábhar póiriúil is féidir a úsáid mar ionsúiteán agus scagaire. Dónn sé gan lasair gan deatach. Is cineál gualaigh é cóc, a ullmhaítear ó ghual. Tugtar *[[dubh cnámh]]* ar ghualach ainmhíoch.

## Tagairtí
Gualach gníomhachtaithe

Admhad, carbónaithe le haer teoranta, agus aigéad oibrithe air. Is féidir leis toirt an-mhór gáis nó ábhar polaiméireach a ionsú. Úsáidtear é i ngásphúicíní, húdaí sorn, teicneolaíocht folúsachta, agus chun tuaslagáin a dhídhathú.

## Tagairtí
An Gualmhála

Scamall teimhlithe deannaigh 180 parsoic amach sa spás, i réaltbhuíon Chros an Deiscirt. Dealramh air go bhfuil poll béaloscailte i mBealach na Bó Finne. 

## Tagairtí

Catagóir:Réaltbhuíonta
Guanó

Carnadh bualtrach ainmhithe, ó éin den chuid is mó, ach mamaigh freisin, cosúil le hialtóga. Carnann na deascáin guanó faoi bhun coilíneachtaí póraithe, agus is foinse luachmhar fosfáití is níotráití iad. Is minic a úsáidtear iad mar leasú talún. 

## Tagairtí
Guaraná

Is éard is **guaraná** ann ná liana adhmadach le teannóga cornaithe, duilleoga cosúil le raithneacha, agus bláthanna beaga cúigpheitealacha i gcrobhaingí. Dúchasach do Mheiriceá trópaiceach, agus saothraítear é sa Bhrasaíl. Cuid mhaith caiféine sna síolta, agus baintear úsáid as, cosúil le síolta cócó, chun deoch a dtugtar ''guaraná'' uirthi a dhéanamh. 

## Tagairtí