open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Publius Quinctilius Varus

[200px|thumb|Varus clóite (2003) (Gearmáinis:Der gescheiterte Varus), dealbhóireacht le [Wilfried Koch i Haltern am See, An Ghearmáin.]]
Polaiteoir Rómhánach agus ginearál faoin Impire Ágastas (Laidin: *Augustus*) ba ea **Publius Quinctilius Varus** (46 RC i gCremona, Poblacht na Róimhe- 9 AD sa Ghermania agus den chuid is mó meabhraítear air toisc gur chaill sé trí léigiún Rómhánach agus a shaol féin nuair a d'ionsaigh an ceannaire Gearmánach Arminius é, i gCath Fhoraois Teutoburg.

Catagóir:Daoine a rugadh i 46 RC
Catagóir:Básanna i 9
Catagóir:Daoine a chuir lámh ina mbás féin
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Polaiteoirí na Sean-Róimhe
An tSraith dhá Tógáil

Cnuasach gearrscéalta Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain a d'fhoilsigh Sáirséal agus Dill sa bhliain 1970 is ea ***An tSraith Dhá Tógáil***. Tá 260 leathanach ann.

## Scéalta an Chnuasaigh
* Na Críocha Déanacha
* Rinneadh
* Na Mairbh
* Fuascailt
* Rath
* Aisling agus Aisling Eile
* Fuíoll
* I mBus Cathrach
* Fuíoll Fuine

## Léirmheastóireacht
Filleann sé ar an nGaeltacht sa chnuasach seo ach is Gaeltacht eile ar fad í, Gaeltacht atá athraithe ag saol nua-aoiseach na tíre. Is féidir gurbh é seo an leabhar deireanach dá chuid a cuireadh i gcló lena bheo. Tá naoi scéal sa chnuasach seo, agus fad dhá leathnaigh ag an scéal is gairide agus 116 leathanach ag an scéal is faide, ar geall le húrscéal ann féin é, nó nóibhille.

## Aistriúcháin

## Naisc sheachtracha
*Internet Archive

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Leabhair ghearrscéalta Ghaeilge
An tSraith Tógtha

Cnuasach gearrscéalta Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain a d'fhoilsigh Sáirséal agus Dill sa bhliain 1977 is ea **An tSraith Tógtha**. 7 mbliana i ndiaidh a bháis a foilsíodh an leabhar.

Deich ngearrscéal atá ann, ó cheann atá dhá leathanach go leith ar fhad go scéal atá ocht leathanach ar fhichid ar fhad. Tá a urlabhra pearsanta féin ann, fite le canúint Chonamara agus breac le focail nach fuirist.

## Scéalta an Chnuasaigh

* Scéal eilifinn
* Othar
* An fear ar ball
* Ag déanamh marmair
* An rabhailéara
* Muintir na croise
* An ceann thall
* Idir dhá chomhairle
* An mada glibeach
* Ag déanamh páipéir

## Ealaíon an Chlúdaigh
Anne Yeats a dhear an clúdach ina bhfeictear duine daite ar chlúdach dubh.

## Léirmheastóireacht
Sa chnuasach seo feictear buaic ar fhorbairt an ghearrscéalaí ó dhomhan traidisiúnta agus stíl thraidisiúnta go dtí domhan níos casta agus insint níos casta dá réir.

Tá teannas agus streachailt ann, fuarchúis agus sleamchúis, agus an saol mór le feiceáil i gcúrsaí beaga an duine. Thug Louis de Paor caint ag Scoil Gheimhridh Merriman sa bhliain 2006 dar teideal: "Ceist, cé a léifeadh Máirtín Ó Cadhain?" Dúirt de Paor gur díoladh 22 chóip de An tSraith Tógtha sna trí bliana roimh 2006.

## Aistriúcháin

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Leabhair ghearrscéalta Ghaeilge
Jane Russell

Ban-aisteoir agus mainicín Meiriceánach ab ea **Ernestine Jane Geraldine Russell** (21 Meitheamh, 1921 – 28 Feabhra, 2011).

## Tagairtí

[thumb|left|Jane Russell le [Marilyn Monroe sa bhliain 1953]]

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1921
Catagóir:Básanna in 2011
Comhrialtas bogha ceatha

Is ionann **Comhrialtas bogha ceatha** agus rialtas a bhfuil trí pháirtí pholaitiúla nó níos mó páirteach ann. Is tagairt é an 'bogha ceatha' do dhathanna thuairimí polaitiúla na bpáirtithe éagsúla atá sa chomhrialtas céanna.

## Comhrialtais bhogha ceatha in Éirinn
Is gné rialta de pholaitíocht na hÉireann é an rialtas bogha ceatha. Bhí a leithéid i réim sa tír sin ó 1948-1951, 1954-1957 agus ó 1994-1997.

## Tagairtí

Catagóir:Dáil Éireann
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Polaitíocht Phoblacht na hÉireann
Tibir

:*Baineann an t-alt seo leis an impire Rómhánach; má tá suim agat san abhainn, féach [[An Tibir]].*

Bhí **Tibir** nó **Tiberius Caesar Augustus** (16 Samhain 42 RC – 16 Márta AD 37) ina Impire Rómhánach ó 14 AD go dtí 37 AD. Tháinig Tibir i gcomharbacht ar Ágastas (leanbh uchtaithe de chuid Ágastais ab ea Tibir). 

Bhí sé 55 bliain d'aois cheana féin nuair a d'éirigh sé ina impire, Rinne sé braiteoireacht nuair a iarradh air a bheith ina *princeps.* Bhí sé an-éifeachtach mar riarthóir, ach neamhpháirteach agus é ag dul anonn in aois. 

Bhí sé i réim ó  14 AD go  37 AD, 22 bliain. agus fuair sé aois mhór, in aois 78 bliain dó nuair a bhásaigh sé. Tháinig Caligula i gcomharbas air ina impire. clé|mion

### Muintir
Ba 'gens Claudia' é ó dhúchas, ba é Tiberius Claudius Nero a athair agus ba í Livia Drusilla a mháthair. Cholscar a mháthair ó a athair agus pósadh arís í le hÁgastas sa bhliain 39AD, a d'fhág Tibir ina leasmhac d'Octáivian.  

Bheadh Tibir pósta níos déanaí ar aghaidh le hiníon Ágastas 'Iulia Maior' (ó a phósadh le Scribonia) agus níos déanaí fós bhí sé uchtaithe ag Ágastas, agus de réir an ghnímh seo, rinneadh 'gens Julia' go hoifigiúil de, ag iompar an ainm Tiberius Julius Caesar.  

## Féach freisin

* Caligula

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 42 RC
Catagóir:Básanna i 37
Catagóir:Daoine an Tiomna Nua
Catagóir:Farónna
Catagóir:Fir
Catagóir:Impirí Rómhánacha
Catagóir:Sagairt
Germania

thumb|Germania Magna
Ba é **Germania** (Laidin: Germania Magna) an t-ainm a thugtaí sa ré ársa ar an réigiún i lár na hEorpa, scartha ón saol Rómhánach leis an Réin agus an Danóib agus a leathnaigh beagnach go dtí taobh thoir na Viostúile.
## Stair
Bhí cónaí ar treibheanna éagsúla sa Ghearmania, a bhformhór mór acu ina Ghearmánaigh ach bhí roinnt pobail Cheilteacha, Bhaltacha, Scitiacha, agus phróta-Slavónacha freisin ann. D'athraigh comhdhéanamh treibhe agus eitneacha na háite thar na céadta bliain mar thoradh ar comhshamhlú agus, níos tábhachtaí, imircí. Labhair na Gearmánaigh canúintí éagsúla.

## Tagairtí

Catagóir:Cúigí na Sean-Róimhe
Catagóir:Stair na Danmhairge
Catagóir:Stair na Gearmáine
Catagóir:Stair na bpobal Gearmánach
Catagóir:Stair na hÍsiltíre
Catagóir:Réamhstair na Polainne (go dtí 966)
Doire Chuais, Ceara

Baile fearainn in iarthar Mhaigh Eo i ngar do Chaisleán an Bharraigh is ea **Doire an Chuais** (Béarla: *Derrycoosh* ). Is í áit dhúchais Éanna Uí Chionaoith, polaiteoir, í. 

## Tagairtí

Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Arminius

Taoiseach na Cherusker () ba ea **Arminius**, ar a dtugtar freisin **Armin** nó **Hermann** (r. 18 RC/17 RC i Magna Germania; b. AD 21 i nGermania) a chlaoígh arm Rómhánach i gCath Fhoraois Teutoburg. 
Bhí sé in ann tionchar díreach a fheidhmiú ar comhghuaillíocht de treibheanna gaolmhara Gearmánacha a choimeád le chéile iad i gcoinne na Rómhánach ach tar dó a bheith treascartha ag an ginearál Rómhánach Germanicus, nia an Impire Tibir (Laidin: Tiberius Julius Caesar Augustus), chuaigh a thionchar i léig agus feallmharaíodh é. Cé nár éirigh le hArminius sa deireadh aontacht a chruthú i measc na dtreibheanna Gearmánacha, d'fhág caillteanas na léigiún Rómhánach san bhforaois Teutoburg iarmhairt fadiarmhartach ar an stair ina dhiaidh sin, ní amháin ar na treibheanna Gearmánacha ach freisin ar an Impireacht Rómhánach. Ba é feachtas Ghermanicus an feachtas mór míleata deireanach Rómhánach ar bhruach thoir na Réine.

Catagóir:Daoine a rugadh sna 10ú RC
Catagóir:Básanna i 21
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Saighdiúirí
Aildéad

Comhdhúile orgánacha iad na h**aildéid** ina bhfuil an grúpa carbóinile −C(H)=O i gceann an tslabhra d'adaimh charbóin. Ó tá dhá nasc oscailte ag an ngrúpa carbóinile, ní mór ceann acu a dhúnadh le hadamh hidrigine H agus an ceann eile ceangailte den tslabhra. Mar sin, is féidir a rá gurb é -C(H)O (nó -CHO) feidhmghrúpa na n-aildéad. Is iad an formaildéad nó an meatánal HCHO agus an t-aicéataildéad nó an t-eatánal CH3CHO an dá aildéad is simplí. (Mar is léir ón dá shampla seo, is é -ánal is deireadh d'ainmneacha córasacha na n-aildéad, ach bíonn ainmneacha traidisiúnta ar chuid mhór acu agus iad níos coitianta sa litríocht cheimiceach féin ná na hainmneacha córasacha.)

Is í an difríocht idir na haildéid agus na céatóin ná go bhfuil an grúpa carbóinile i lár an tslabhra carbóin sna céatóin: cuir i gcomparáid an próipianaildéad (an própánal) CH3CH2CHO agus an t-aicéatón (an própánón) CH3COCH3, ar isiméirí iad.

Bíonn aildéid coitianta go maith sa cheimic orgánach, agus is aildéid iad a lán cumhrán. Is aildéad í an fhanailin a thugann an blas agus an boladh sainiúil don fhanaile, agus is é an cainéaldéad is cúis le blas agus boladh an chainéil.
### Sraith homalógach na n-aildéad

## Aildéid thábhachtacha

* Formaildéad
* Aicéataildéad
* Próipianaildéad
* Butaraildéad
* Aildéad aimile
* Cainéaldéad
* Tolúaildéad
Formaildéad

Is é an **formaildéad** nó an **meatánal** CH2O an ceann is simplí de na haildéid. Gás gan dath é le teocht an tseomra, agus boladh láidir sainiúil as. Inniu, is mó mar amhábhar do chomhdhúile orgánacha eile a úsáidtear é, ach sna laethanta a bhí, d'úsáidtí tuaslagán uisce an fhormaildéid, an **fhormailin**, le heiseamail a thaisceadh sa bhitheolaíocht, sin nó mar fhrithsheipteán, is é sin, le baictéir a mharú. Tá an formaildéad sách nimhiúil don duine, áfach, agus is mór an priacal atá ann don tsláinte, go háirithe le taobhshúil ar chomh coitianta atá sé i gcónaí sa tionsclaíocht cheimiceach. Bíonn formaildéad le fáil go nádúrtha ar domhan.

Tá sé de chlaonadh san fhormaildéad polaiméiriú go paraformaildéad, trímhéiriú go 1,3,5-trí-ocsán, agus hiodráitiú go hiodráit formaildéid, nó meatándé-ól CH2(OH)2. 

## Úsáid
Baintear úsáid as formaildéad mar oibreán balsamaithe le corpáin mharbha a chaomhnú ar mhaithe le hadhlacadh nó mionghearradh.

## Priacail don tsláinte

Cé gur ceimiceán nádúrtha é an formaildéad, baineann a lán contúirtí leis ó thaobh shláinte an duine de. Is carcanaigin (cúis ailse) é, agus cuireann sé as do na súile. Greannaíonn sé na seicní múcasacha fosta. An dóchar atá sa mheatanól (san alcól meitile) CH3OH don duine tá sé bunaithe ar an dóigh a n-ocsaídítear an meatanól go formaildéad san orgánach dhaonna. I gcillíní na súl is mó a bhíos an t-ocsaídiú seo ar obair, rud a mhíníonn an scrios a dhéanann an meatanól do radharc na súl ag na daoine a thagann beo as an nimhiú meatanóil.

Catagóir:Aildéid
RTÉ 3

Teideal oibre ar chainéal teilifíse a bheartaigh RTÉ in 2008 ab ea **RTÉ 3**. An plean a bhí ann ná go leor cláracha éagsúla nach raibh ar fáil ar RTÉ 1 nó 2 a chraoladh, chomh maith le hábhar ó chartlann RTÉ.

## Tagairtí

Catagóir:RTÉ
Fionnúir

Sráidbhaile is ea **Fionnúir** i gContae Phort Láirge, Éire atá lonnaithe idir an Trá Mhór san oirthear agus Dún Garbháin san iarthar.

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Jersey City, New Jersey

Is é **Jersey City** an dara cathair is mó i stát New Jersey, i ndiaidh Newark. Príomhbhaile Chontae Hudson atá ann, in oirthuaisceart an stáit. Tá Jersey City suite trasna an abhainn Hudson agus cuid de Chuan Nua-Eabhrac ón chuid is faide ó dheas d’oileán Manhattan. De réir dhaonáireamh na bliana 2010, bhí 247,597 duine ina gcónaí ann. 

Catagóir:Cathracha a bhfuil calafoirt
Catagóir:Cathracha in New Jersey
10

## Eachtraí
* Tháinig deireadh ar an rítheaghlach Gréagach sa Bhaictria san Aise Láir.
* Bhí Publius Cornelius Dolabella ina chonsal Rómhánach.

## Breitheanna
* Liu Penzi, den rítheaghlach Han sa tSín (b. t. 37)
* Hearó Chathair Alastair, innealtóir agus geoiméadraí Gréagach (b. 70)

## Básanna
* 

## Ceannairí Domhanda
* 
* Impireacht na Róimhe – (Ríora Iúla-Cládiach)
** Caesar Ágastas, Impire Rómhánach, (43 RC - AD 14)

0010
Garraithe Náisiúnta na Lus (idirdhealú)

Tá roinnt garraithe éagsúla darb ainm **Garraithe Náisúnta na Lus** nó a leithéid sin:

* Garraí Náisiúnta Lus Kirstenbosch san Afraic Theas
* Garraithe Náisiúnta Lus na hAstráile
* Garraí Náisiúnta Lus na Beilge
* Garraithe Náisiúnta na Lus sa Bhotsuáin
* Garraí Náisiúnta Lus na Breataine Bige
* Garraithe Náisiúnta na Lus in Éirinn
* Garraithe Náisiúnta Kandawgyi na Lus i Maenmar
* Garraithe Náisiúnta na Lus sa tSiombáib
* Garraí Lus na Stát Aontaithe i Stáit Aontaithe Mheiriceá
* Garraí Náisiúnta Tróipaiceacha na Lus i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Athair na Dála

Is teideal é **Athair na Dála** a thugtar ar an Teachta Dála is faide seirbhís **gan bhriseadh** i nDáil Éireann, beag beann ar an bpost atá ag an duine sin. Is teideal onórach é seo agus níl aon dualgas ná cúram ag baint leis. Is é Éanna Ó Coinnigh 'Athair na Dála' faoi láthair, fear a toghadh chun na Dála ar dtús ar 12 Samhain 1975. Tharla sé breis is uair amháin go raibh an teideal seo á thabhairt ar bheirt ag an am céanna sa Dáil (mar atá le feiceáil thíos).

## Daoine éagsúla ar tugadh 'Athair na Dála' orthu

## Féach freisin
* Dáil Éireann

Catagóir:Dáil Éireann
Catagóir:Polaitíocht na hÉireann
Four Lanterns

Comhlacht mearbhia is ea **Four Lanterns** (nó **Four Lights**, nó **4 Lights**, mar a thugtar air go minic), atá ag reáchtáil bialanna in iarthuaisceart na hÉireann, i dTír Chonaill go príomha. Díolann an comhlacht mearbhia de gach sórt, ceapairí *sub* san áireamh le déanaí.
Seta (úrscéal)

Is úrscéal Iodáilise é ***Seta*** (*Síoda*) leis an scríbhneoir Alessandro Baricco, a foilsíodh sa bhliain 1996.

## An scéal
Tá an scéal lonnaithe sna 1860í. Cuir síos ar shaol Hervé Joncour, fear gnó Francach, a bhíonn ag feidhmiú in earnáil an tsíoda, atá ann. De bharr ghalar ar na seiriceán san Eoraip agus an san Afraic tugann sé an turas go dtí an tSeapáin air féin chun seiriceáin folláin a aimsiú. Is áit aisteach agus úrnua dó é. Buaileann sé le Hara Kei, uasal de chuid na tíre sin, agus fásann caidreamh neamh-ghnách idir Hervé agus bean óg i gcúirt Hara Kei.
D'fhás nasc aisteach idir an bhean agus an fear gnó in ainneoin nár labhair siad le chéile riamh. Bíonn a bhean chéile Héléne ag fanacht leis chuile uair a fhilleann sé ar an Fhrainc.

Ar a thuras dheireanach bhí cogadh cathartha ar siúl sa tSeapáin agus chuile rud scriosta ach d'éirí leis buíon Hara Kei a bhí ar teitheadh a bhaint amach. Dimpí Hara Kei air gan filleadh ar an tSeapáin choíche. D'fhill sé ar Héléne agus thug sé cúram di i rith a tinneas deireanach. Ní dhearna sé dearmad riamh ar an mbean óg ach roinnt blianta tar éis bás Héléne fuair sé amach trí thimpiste go raibh eolas aici faoin mbean óg i gcónaí. Ní raibh fiú ainm na mná óg, a raibh tionchar chomh mór sin air, ar eolas aige agus níor labhair sé léi riamh.

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalta
Rivaldo

Is peileadóir sacair é **Rivaldo Vítor Borba Ferreira**, nó **Rivaldo** de ghnáth (rugadh 19 Aibreán, 1972 i bPaulista, i Pernambuco, sa Bhrasaíl). Dála peileadóirí Brasaíleacha eile (m.sh. Pelé, Romário, agus Ronaldo), is fearr aithne air le aon ainm amháin. Ionsaitheoir lár páirce a bhíonn ann de ghnáth. D'imir sé le roinnt clubanna sa Bhrasail, sa Spáinn agus in Angóla. Is le Mogi Mirim sa Bhrasaíl atá sé ag obair faoi láthair (2014).

Thosaigh Rivaldo ag imirt sacair go hóg, agus sa bhliain 199 d’imir sé le club den chéad uair, mar atá le Paulista i São Paulo. Bhí sé ar an fhoireann sacair Bhrasaíleach sna Cluichí Oilimpeacha in Atlanta sna Stáit Aontaithe sa bhliain 1996 mar a bhfuair na Brasaíligh an bonn cré-umha sa chomórtas úd.
  
Fuair FC Barcelona sa bhliain 1997 le áit Ronaldo, imreoir Brasaíleach eile, a bhí i ndiaidh aistriú ó FC Barcelona go foireann eile, a líonadh. D’éirigh go maith le Rivaldo i mBarcelona: bhain an fhoireann Corn Shraithchomórtas na Spáinne amach i 1997 agus arís i 1999. Ba Rivaldo an duine ba mhó pointí ar an fhoireann sna blianta 1997 agus 1998. 

Bhí ról tábhachtach ag Rivaldo ar fhoirne náisiúnta na Brasaíle freisin, mar shampla i gcomórtais Chorn Sacair an Domhain (1998) agus Chorn Mheiriceá (1999). D’ainmnigh FIFA sa bhliain 1999 mar Imreoir na Bliana é.

D’imir Rivaldo seal le AC Milano (2002-03), le Cruzeiros sa Bhrasaíl (2004), agus ag tosnú sa bhliain 2004 le hOlympiacos, agus ansin le AEK. Aithin (an dá fhoireann seo sa Ghréig). Sa bhliain 2008, thug Rivaldo a aghaidh ar an Úisbéiceastáin mar ar imir sé le club Bunyodkor (a thug 10 milliún euro air). D’aistrigh Rivaldo ar ais go dtí a thír dhúchais sa bhliain 2010 mar ar imir sé le São Paulo. Sa bhliain 2012, tá sé ag imirt do Kabuscorp in Angóla.

Catagóir:Imreoirí sacair na Brasaíle
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Gottfried Leibniz

Matamaiticeoir agus fealsúnaí Gearmánach ba ea **Gottfried Wilhelm Leibniz** (1 Iúil 1646 – 14 Samhain 1716). Cheap Leibniz agus Isaac Newton an calcalas timpeall an ama chéanna agus go neamhspleách ar a chéile.

## Tagairtí

Leibniz, Gottfried
Catagóir:Daoine a rugadh i 1646
Catagóir:Básanna i 1716
Citseap

Is éard is **citseap** ann ná tarsann milis searbh a dhéantar as trátaí, finéagar, siúcra (nó síoróip arbhair atá an-saibhir i bhfruchtós) agus spíosraí éagsúla ar nós oinniúin, ilspíosra, clóibh, cainéal, gairleog agus soilire. Is minic a chuirtear citseap le sceallóga prátaí, martbhorgairí agus greim gasta eile. Is féidir citseap a úsáid mar amhábhar d'anlainn eile. San Astráil agus sa Nua-Shéalainn is gnách na pióga feola a ithe le citseap.

Is deacair a rá céard is bunús leis an bhfocal sin *citseap* nó *ketchup*, ach dealraíonn sé gur focal Sínise é a fuair an Béarla ar iasacht tríd an Malaeis. Níorbh ionann an citseap ar tháinig na Sasanaigh air sna stáit Mhalaecha san ochtú haois déag. Anlann éisc é an "citseap" Síneach, agus anlann soighe é citseap na Malaech.

Chuaigh an citseap Malaech chun leitheadúlachta sa Bhreatain Mhór agus sna coilíneachtaí go géar gasta i rith na hochtú haoise déag, ach níor tháinig an citseap trátaí, mar is aithin dúinn é inniu, ar an bhfód ach i dtús na naoú haoise déag, sna Stáit Aontaithe. Sandy Addison a bhí ar an gcéad duine a cheap an t-oideas do chitseap trátaí sa bhliain 1801, agus tháinig an t-oideas sin i gcló ar an leabhar cócaireachta úd *Sugar House Book*. Ina dhiaidh sin, chuaigh oidis don chitseap trátaí i gcló i leabhair chócaireachta eile i Meiriceá, go háirithe ar an *Virginia Housewife* le Mary Randolph, leabhar a raibh an-tionchar aige ar nósanna cócaireachta sna Stáit.

D'éirigh an citseap trátaí coitianta sna Stáit Aontaithe i rith na naoú haoise déag. Jonas Yerks (nó Yerkes) a bhí ar an gcéad duine a chuir tús le déantús an chitsip ar scála tionsclaíoch náisiúnta, sa bhliain 1837. Tháinig na comhlachtaí eile sna sála ag Yerkes, agus sa bhliain 1876 a chualathas an chéad iomrá ar chitseap Heinz.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Ketchup: King Of Condiments  – scannán faisnéise áitiúil as WBGU-PBS 
* 21CFR155.194  – caighdeán oifigiúil SAM don chitseap 

Catagóir:Tarsainn
Catagóir:Trátaí
Mana

Is ráiteas gairid é **mana** a chuireann rud ar nós prionsabal nó aidhm in iúl, a úsáidtear go minic mar ráiteas creidimh ag eagraíocht nó duine aonair.

## Manaí stáit an domhain

## Tagairtí

Catagóir:Manaí
Tuiseal ainmneach

Bíonn ainmfhocal nó forainm sa** tuiseal ainmneach** (Laidin:*cāsus nominātīvus*) nuair a bhíonn sé mar ainmní na habairte. Léiríonn sé go ginearálta ainmní an bhriathair nó an t-ainmfhocal nó an aidiacht phreideacháideach, murab ionann agus a chuspóir nó hargóna briathra eile. Sa Ghaeilge, tagann an t-ainmní díreach tar éis an bhriathair de ghnáth agus is é a dhéanann an gníomh atá luaite san abairt, agus seo an leagan a bhfeictear ar thaispeáint i bhfoclóir.

## Sanasaíocht
Tagann an téarma "ainmneach" ón bhriathar "ainmnigh" (dar bhrí leis ainm ruda a scríobh nó a rá) mar anailís leis an fhrása Laidine "cāsus nominātīvus", a thagann sé féin ón téarma Sean-Ghréigise "ὀνομαστικὴ πτῶσις" nó "onomastikḗ ptôsis" ("infhilleadh le haghaidh ainmniú" sa Ghaeilge).

## Saintréithe teangeolaíocha
### An tuiseal ainmneach nó suibiachtúil
### Samplaí
### Ainmní
### Ainmfhocal nó aidiacht preideacháideach
### Tagairtí
### Naisc sheachtracha

Catagóir:Tuisil ghramadaí
Catagóir:Gramadach
Litriú na Gaeilge

Is éard is **litriú** ann ná an dóigh a n-aistrítear an focal labhartha go scríbhinn, agus is ionann **litriú na Gaeilge** agus na rialacha is na prionsabail a stiúrann an t-aistriú seo sa Ghaeilge. Is iad na saintréithe is suntasaí i litriú na Gaeilge ná:

* Caol le Caol agus Leathan le Leathan (riail litrithe), is é sin, nach féidir ach gutaí caola a bheith timpeall na gconsan caol sa teanga scríofa agus a mhalairt. Mura bhfuil caoile nó leithne an chonsain ag cloí le caoile nó le leithne na ngutaí ina thimpeall, cuirtear litreacha breise, "sleamhnóga", roimhe nó ar a lorg sa teanga scríofa, nach bhfuil d'fheidhm leo ach cáilíocht an chonsain a chur in iúl.

* an -h- a chuirtear ar lorg an chonsain shéimhithe

* an dóigh a gcuirtear fuaimniú na litreach uraithe in iúl, is é sin, tríd an mbunfhuaimniú *agus* an fuaimniú athraithe a thaispeáint sa scríbhinn araon.

## Féach freisin
* Litreoir
* Litriú de chuid Gaeilge na hAlban
* *[[An Haicléara Mánas]]*

## Tagairtí

Catagóir:Ortagrafaíocht
Catagóir:Litriú na Gaeilge
Aicéatón

Is é an t-**aicéatón** nó an **própánón** an ceann is simplí de na céatóin. Tá sé sothuaslagtha san uisce, agus is tuaslagóir é ann féin. Is í an fhoirmle cheimiceach atá aige ná (CH3)2CO, is é sin, dhá mheitilghrúpa timpeall an charbóinilghrúpa. Is iomaí cineál úsáide a bhaintear as an aicéatón sa tionsclaíocht cheimiceach mar amhábhar, ach is mar dhíobhach vearnaise ingne agus mar chaolaitheoir péinte is mó a aithníonn Tadhg an mhargaidh é. 

Bíonn aicéatón ar fáil go nádúrtha in orgánach an duine, agus de réir dhealraimh, ní carcanaigin (ábhar ailse) é. Is féidir leis an aicéatón cur isteach ar an lárchóras néarógach, ach le nimhiú aicéatóin a tharraingt ort féin caithfidh tú cainníocht infheicthe de a shlogadh nó tamall fada a chaitheamh á análú isteach. Thairis sin, an t-othar a thiocfaidh ina bheo as nimhiú aicéatóin, is dual dó biseach iomlán a fháil. Mar sin ní féidir a rá go mbeadh nimh ann. Scéal eile é go bhfuil sé as pabhar so-adhainte. Is é an splancphointe atá aige ná -20&nbsp;°C, agus le teocht is airde ná sin, cuirfidh splanc nó bladhaire meascán an aeir agus an aicéatóin ghalaithe trí thine de phléasc, ar acht go bhfuil codán an aicéatóin sa mheascán níos airde ná 2.5% agus níos ísle ná 12.8%.

## Tagairtí

Catagóir:Céatóin
Bonnachán

Is é is **bonnachán** ann ná béile beag a itheann duine éigin faoi choim agus an fear gortach ag teacht air nuair nach bhfuil am ceart béile ann. Is féidir bonnachán a thabhairt ar an gcineál bia is fearr leis an duine, agus é ag coinneáil a ailpe féin de i bhfolach le go bhféadfadh sé goblach di a ithe ó am go ham.

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
Fear gortach

Is é is brí le **fear gortach** ná ocras a thagann ort i dtoibinne. De réir dealraimh, is éard a bhí i gceist leis an leagan cainte seo ná ''féar'' gortach, is é sin, lus éigin a chuirfeadh ocras ar an duine dá mblaisfeadh sé de. Rinneadh "fear gortach" de i mbéal na ndaoine, áfach, agus is é an chiall a baineadh as ansin ná gur ionchollú ar an ocras a bhí i gceist leis an "bhfear gortach", cineál "fear" dofheicthe a thagann ort agus a chuireann ocras ort.

Is féidir go bhfuil baint ag an ngné seo den bhéaloidis seo le daoine ar bhuail taom lagachair iad agus ocras orthu. D'fhéadfadh a leithéid tarlú dá mbeadh an leibhéal siúcra san fhuil íseal agus galair éagsúla i gceist, diabetes mellitus mar shampla. Leigheas ar an bhfear gortach ná greimín beag bídh agus bheadh réiteach den chineál sin ag teacht leis an rud a leigheasódh taom lagachair dá mba leibhéal íseal siúcra nó ceann de na galair sin ba chúis leis. *One bite of oat-bread is sufficient to banish the hunger.* https://www.duchas.ie/en/cbes/4493707/4413031/4528758?ChapterID=4493707

## Tagairtí

* **SEANCHAS ANNIE BHÁN** - The Lore of Annie Bhán. Gordon W. MacLennan. The Seanchas Annie Bhán Publication Committee 1997. Lch. 68-69.

Catagóir:Béaloideas na hÉireann
The Dark Knight Rises

Is é ***The Dark Knight Rises*** an scannán deiridh sa tsraith Batman, a stiúir Christopher Nolan. Seoladh an scannán go hoifigiúil um Bealtaine 2012. Faightear é ar liostaí de na scannáin is fearr sna 2010idí. 

## Na haisteoirí

Tá Christian Bale mar Bruce Wayne/Batman, Tom Hardy i bpáirt an bhithiúnaigh Bane agus Anne Hathaway mar Catwoman. Glacann Joseph Gordon-Levitt ról Alberto Falcone.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha
* The Dark Knight Rises ar IMDB
* The Dark Knight Rises ar Rotten Tomatoes
* The Dark Knight Rises ar Meta Critic

Catagóir:Scannáin 2012
Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Catagóir:Batman
Catagóir:Christopher Nolan
Cumann na Scríbheann nGaedhilge

Bunaíodh **Cumann na Scríbheann nGaedhilge** (Béarla: *The Irish Texts Society*) sa bhliain 1898 le léann litríocht na Gaeilge a chur chun cinn. Foilsíonn an cumann eagráin de théacsanna Gaeilge maille le nótaí, le haistriúcháin Bhéarla agus plé ar an téacs.

## Naisc sheachtracha
* Cumann na Scríbheann nGaedhilge  / Irish Texts Society

## Foilseacháin
* *[[Irish-English Dictionary]]* Phádraig Uí Dhuinín: *Foclóir Gaedhilge agus Béarla: An Irish-English dictionary*. Dublin: Published for the Irish Texts Society by M. H. Gill; London: David Nutt, 1904 
* Cumann na Scríbheann nGaedhilge ag Archive.org. 

Catagóir:Comhlachtaí foilsitheoireachta
Ciarraige Luachra

Tuaisceart Chiarraí atá i gceist le **Ciarraige Luachra**, agus Sliabh Luachra san áireamh. De ghnáth, tugtaí Thuaidh Chiarraí uirthi na laethanta seo, ach is cinnte go dtugtaí Ciarraige Luachra uirthi chomh maith i measc na muintir na háite.
Jim Allister

Polaiteoir agus abhcóide sinsearach de chuid Thuaisceart na hÉireann é **James Hugh "Jim" Allister** (Séamas Aodh Mac Alasdair), QC (a rugadh ar an 2 Aibreán 1953), sa Chrois Ghearr, Contae an Dúin. Bhunaigh sé Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe (TUV) sa bhliain 2007, nuair a tháinig scoilt sa DUP. Ón lá a tháinig an páirtí ar an bhfód, tá sé á stiúradh ag Jim Allister, a bhí ina theachta Neamhspleách i bParlaimint na hEorpa go dtí an bhliain 2009. Chaill sé an suíochán sin in 2009, nuair a bhí sé ina iarrthóir ag an TUV féin.

Toghadh Allister mar MLA in 2011.

San Olltoghchán 2024, fuair Allister an ceann is fearr ar Ian Paisley in Aontroim Thuaidh, agus tháinig deireadh le ré theaghlach Paisley sa pholaitíocht tar éis ceithre bliana is leathchéad. Bhí farasbarr de 450 vóta de Jim Allister ar Paisley. Ní raibh aon choinne leis an toradh sin ar chor ar bith. Dúirt Allister é féin go raibh sé 'talamhchreathach'.

## Féach freisin

* Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Abhcóidí agus pléadálaithe
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Aontroim Thuaidh (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha
Éirígí

Páirtí polaitíochta poblachtánach agus sóisialach é **Éirígí** atá lonnaithe in Éirinn. Bhunaigh grúpa beag gníomhaithe é i mBaile Átha Cliath in Aibreán na bliana 2006. Ba ghrúpa feachtasaíochta polaitiúil a bhí ann ar dtús ach d'athraigh sé ina pháirtí polaitiúil iomlán ar an 12 Bealtaine 2007 nuair a vótáil na baill ar a shon ag an gcéad ardfheis a bhí acu.

## Torthaí toghcháin

## Nasc seachtrach
* Suíomh an pháirtí

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí sóisialacha in Éirinn
Catagóir:Eoraisceiptigh
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 2006
Catagóir:Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Páirtithe polaitíochta i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Poblachtachas na hÉireann
Éinstéiniam

Is é an t-**éinstéiniam** dúil cheimiceach uimhir a 99, agus is í an tsiombail cheimiceach a sheasann dó ná **Es**. Fuair sé a ainm ó Albert Einstein. Ceann de na hachtanóidigh é, agus mar sin, is dúil throm thrasúránach é. Mar sin, níl ach iseatóip radaighníomhacha aige, agus má éiríonn leis na fisiceoirí blúirín beag éinstéiniam a tháirgeadh, is sciobtha a thiocfaidh an meath radaighníomhach air. Is é an t-iseatóp is cobhsaí dá bhfuil ann ná 252Es, ach níl an ceann sin féin ró-fhadsaolach, nó tá sé 471.7 lá ar leathré. 

Mar sin, is deacair do na ceimiceoirí mórán taighde a dhéanamh ar shaintréithe ceimiceacha an éinstéiniam. Tagann meath radaighníomhach ar gach eiseamal chomh luath is nach féidir a rá go mbeadh sé indéanta an t-éinstéiniam a choinneáil glan. Thairis sin, bíonn an radaighníomhaíocht chomh láidir san éinstéiniam is go gcuireann an radaíocht struchtúr an chriostail éinstéiniam ó mhaith go luath. 

Tá leathré an éinstéiniam chomh gearr is nach féidir teacht ar an dúil seo sa dúlra. An t-éinstéiniam atá ann, táirgtear sna himoibreoirí núicléacha agus sna saotharlanna fisice é. 

Maidir le ceimic an éinstéiniam, is iad na huimhreacha ocsaídiúcháin atá aige ina chuid comhdhúl ná +3 agus +2. Tá na saineolaithe den bharúil gur féidir comhdhúile éinstéiniam (+4) a tháirgeadh freisin, ach is tuiscint theoiriciúil é seo. D'aithin na ceimiceoirí ocsaíd éinstéiniam Es2O3, an dá chineál clóiríde (EsCl2, EsCl3), bróimide (EsBr2, EsBr3), iaidíde (EsI2, EsI3), fluairíd amháin (EsF3) agus ocsachlóiríd (EsOCl), ocsabhróimíd (EsOBr) agus ocsa-iaidíd (EsOI). 

Níl mórán úsáide san éinstéiniam chomh radaighníomhach is atá sé. Táthar ag déanamh gurbh fhiú triail a bhaint as sa radaiteiripe, is é sin, le cealla ailse a mharú le radaíocht.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Achtainíd
Feirmiam

Is é an **feirmiam** an céadú dúil cheimiceach sa tábla peiriadach, agus is é an tsiombail a sheasann dó ná **Fm**. Tá sé ainmnithe as an bhfisiceoir Iodálach Enrico Fermi. Achtanóideach agus dúil thrasúránach atá ann, agus mar sin, níl ach iseatóip radaighníomhacha aige. Is é 257Fm an ceann is troime acu, agus níl sé féin fadsaolach, nó tá sé 100.5 lá - céad lá agus leathlá - ar leathré. 

Tá an feirmiam chomh radaighníomhach is nach féidir mórán a fháil amach faoina shaintréithe ceimiceacha. Dealraíonn sé, áfach, gurb iad +2 agus +3 na huimhreacha ocsaídiúcháin a bhíonn aige.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Achtainíd
Meindiléiviam

Is é an **meindiléiviam**, a fuair a ainm ó Dmítrí Meindeiléiv, a chéadcheap tábla peiriadach na ndúl, - is é dúil uimhir a 101 sa tábla sin. Is achtanóideach trasúránach é, is é sin, tá sé ar ceann de na dúile is troime dá bhfuil ann, agus mar sin, níl ach iseatóip radaighníomhacha aige. **Md** an tsiombail cheimiceach. 

Is é an t-iseatóp is cobhsaí atá aige ná 258Md, agus níl sé féin ach 51.5 lá ar leathré. Mar sin, is deacair taighde a dhéanamh ar shaintréithe an mheindiléiviam, ach dealraíonn sé gurb iad +2 agus +3 na huimhreacha ocsaídiúcháin.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Achtainíd
Ó Cadhain i dTír Chonaill

Díolaim scéalta ón mbéaloideas é ***Ó Cadhain i dTír Chonaill*** a bhailigh Máirtín Ó Cadhain agus Pádraig Ó Baoighill i nGaeltachtaí Thír Chonaill sa bhliain 1957. Foilsíodh sa bhliain 2007 é. Tá dlúthdhioscaí fuaime ag dul leis an leabhar le cuidiú leis an bhfoghlaimeoir blas ceart na canúna a tharraingt air féin. 

Sa bhliain 1957 chuaigh Pádraig Ó Baoighill agus Máirtín Ó Cadhain ar a gcamchuairt thart ar Ghaeltachtaí Thír Chonaill, ó Ghleann Cholm Cille go Fánaid, le seanchaithe, amhránaithe agus ceoltóirí a chur faoi agallamh agus ábhar béaloidis a thaifeadadh uathu. Bhí siad ar lorg aíonna a bheadh feiliúnach le páirt a ghlacadh sna hoícheanta seanchais a bhí á n-eagrú ag Gael-Linn i Halla an Damer i mBaile Átha Cliath ón mbliain 1956 go dtí an bhliain 1958. Ba é ba chuspóir leis na hoícheanta seanchais cultúr na Gaeltachta a chur ar a súile do mhuintir na hardchathrach.

## Sraith RTÉ

Rinne RTÉ ceiliúradh ar *Ó Cadhain i dTír Chonaill* le sraithchlár ar sheanchaithe, ar amhránaithe agus ar cheoltóirí Thír Chonaill. Taifeadtaí stairiúla a rinne Pádraig Ó Baoighill, arbh as Rann na Feirste dó ó dhúchas, agus an scríbhneoir Máirtín Ó Cadhain, as Conamara, sa bhliain 1957 a bhí sna cláracha agus bhí cuid de charachtair aithnidiúla an cheantair le cloisteáil iontu, agus a bhformhór ar shlí na fírinne inniu. Orthu sin, bhí Neidí Frainc, Biddy Sheáin Neill Uí Bhaoighill, Seán Bán Mac Grianna agus Aodh ó Duibheannaigh as Rann na Feirste; Séamus agus Mícheál Ó hIghne as Na Gleantaí; Mícheál Ó Tiomanaí agus John Ban Ó Tiomanaí as Mín na Srón; agus Pádraig Ó Siadhail agus Séan Ó Canainn as Fánaid. 

## Naisc sheachtracha
* http://www.rte.ie/radio1/podcast/podcast_ocadhain.xml

## Tagairtí

Catagóir:Béaloideas
Catagóir:Contae Dhún na nGall
Catagóir:Díolaim Béaloideasa
Catagóir:Dlúthdhioscaí
Catagóir:Leabhair Ghaeltachta
Catagóir:Leabhair le Máirtín Ó Cadhain
CanMEDS

Is éard is **CanMEDS** ann ná treoirlínte nó creatlach a chuir *Le Collège Royal des Médecins et Chirurgiens du Canada* (Béarla:*Royal College of Physicians and Surgeons of Canada*) amach do mhic léinn atá ag gabháil don leigheas (Ó *Canadian Medical Education Directives for Specialists* a thagann sé. (Gaeilge: *Treoracha Ceanadacha in Oideachas an Leighis do Shaineolaithe*)). Tháinig na treoirlínte chun cinn sa bhliain 1996. Rianaíonn na treoirlínte seacht sainréimse ar cóir don dochtúir díriú orthu le barrfheabhas a bhaint amach. Baintear úsáid as na treoirlínte seo i Scoileanna Leighis ar fud an domhain.

## Saineolaí leighis (ról lárnach)

* Cumarsáidí
* Comhoibrí
* Bainisteoir
* Tacadóir sláinte
* Scoláire
* Duine gairmiúil

Catagóir:Leigheas
Catagóir:Oideachas an Leighis
Catagóir:Ceanada
Maria Doyle Kennedy

Is aisteoir agus amhránaí gradamúil Éireannach í **Maria Doyle Kennedy**. *Maria Josephine Doyle* a bhí uirthi nuair a rugadh í ar an 25 Meán Fómhair 1964 i gCluain Tarbh, Baile Átha Cliath, Éire. Is as a rólanna sa tsraith úd The Tudors mar *Queen Katherine of Aragon*, ról sa tsraith *[[Downton Abbey]]* agus ról sa scannán *[[The Commitments]]* is mó atá cáil uirthi. Tá sí pósta le Kieran Kennedy, ceoltóir. Tá Gaeilge aici agus ghlac sí ról sa chlár *[[Corp + Anam]]* ar TG4.

Rinne sí staidéar i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath agus bhain sí céim amach in eolaíocht pholaitiúil agus gnó. Níor smaoinigh sí ar an aisteoireacht go raibh sí ina hamhránaí aitheanta.

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil, arna rochtain ar 24 Lún. 2019

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Fear Flatha Ó Gnímh

File ba ea **Fear Flatha Ó Gnímh** (roimh 1602 - c. 1640) agus is dócha gur le tuaisceart Aontroma a bhain sé. Fuair "Ferflatha Ogneiffe" pardún sa bhliain 1602 agus is cosúil gurb é an fear céanna atá i gceist. 
thumb|right|250px|Aontroim, áit dhúchais an fhile

Bhí Fear Flatha ina fhile ag Uí Néill Chloinne Aodha Buí agus d'fhág sé a lán dánta ina dhiaidh. Chum sé an ceann is déanaí acu uair éigin i ndiaidh na bliana 1638. Tá timpeall dhá cheann déag dá dhánta foilsithe.

Chonaic Fear Flatha an seansaol ag titim as a chéile agus a leithéidí féin ag cailleadh a seanghradaim. Sa dá cheathrú seo a leanas (cuid de dhán níos faide) luann sé muintir Dhálaigh agus muintir Uiginn, dhá dhream a chleacht ceird na filíochta riamh. (Ba ghnách do na filí a saothar a chumadh agus iad sínte ar leaba i mbothán.)

:*Ní clos scolaighe, scéal tinn,
:*d'Íbh Dhálaigh ná d'fhuil Uiginn; 
:*ag túr lighe i leabthaibh both,
:*dá n-ealtain fhine eolach...*

:*Tug fógra dhámh an domhain
:*is col d'fhágáil d'ealadhain
:*fuil chrannda dá cora i gcion
:* 's na fola arda íseal.

== Féach freisin ==
* [[Aodh Mac Cathmhaoil]]
* [[Brian Mac Giolla Phádraig]]
* [[Dáibhí Ó Bruadair]]
* [[Giolla Brighde Ó hEódhasa]] 
* [[Pádraig Ó Duincín]]
* [[Piaras Feiritéar]]
* [[Seathrún Céitinn]]
* [[Tadhg Óg Ó Cianáin]]
* [[Uilliam Nuinseann]]

== Tagairtí ==


== Foinsí ==

* De Brún, Pádraig, Ó Buachalla, Breandán agus Ó Concheanainn, Tomás (eag.) (1975). *Nua-Dhuanaire, Cuid 1*. Institiúid Ardléinn Bhaile Átha Cliath, Baile Átha Cliath.

* Ó Donnchadha, T. (1931). *Leabhar Cloinne Aodha Buidhe''. Baile Átha Cliath.

Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Giolla Brighde Ó hEódhasa

I ndeoise Chlochair a rugadh an tAthair **Giolla Brighde Ó hEódhasa** (*Bonaventura*), cé nach fios go cruinn cén bhliain ná fiú cá háit. Bhí baint ag a mhuintir le Contae Fhear Manach. 

Cuireadh Giolla Brighde le filíocht, rud ba dhual dó, ó ba chine le filíocht a mhuintir. Is dealraitheach go raibh gaol éigin aige le Eochaidh Ó hEódhasa (c. 1565-1612), file clúiteach. Chaith Giolla Brighde seal dá réir i scoileanna filíochta na Mumhan, go háirithe le muintir Dhálaigh. Ina dhiaidh sin chuaigh sé le sagartóireacht i nDouai, mar a raibh sé le fáil sna blianta 1604-5. Bhain sé céim MA amach ansin agus glacadh isteach in ord San Proinsias i Lobháin sa bhliain 1607. Sa bhliain 1614 fuair sé bás ann leis an ngalar breac agus é ina ghairdian ar an gcoláiste.

## Saothar
D'fhág Giolla Brighde roinnt dánta ina dhiaidh, ach fuarthas a lán saothar eile uaidh freisin. Bhí léann na Gaeilge agus na Laidine air, agus scríobh sé *Rudimenta grammaticae Hibernicae*, graiméar Gaeilge a leagadh amach de réir rialacha gramadaí na Laidine. Cuireadh teagasc Críostaí dá chuid i gcló sa bhliain 1614. Is dócha go dtiocfadh mórán eile uaidh ach fad saoil a bheith aige. Bhí a fhios aige gur gearr raon an duine:

:*A dhuine chuireas an crann,*
:*cia bhus beó ag buain a ubhall?*
:*Ar bhfás don chraoibh ghéagaigh ghil,*
:*ré a fhéagain daoibh an deimhin?*
 
## Léigh freisin

* De Brún, Pádraig, Ó Buachalla, Breandán agus Ó Concheanainn, Tomás (eag.) (1975). *Nua-Dhuanaire, Cuid 1*. Institiúid Ardléinn Bhaile Átha Cliath, Baile Átha Cliath.

* Ó Cléirigh, T. (1936). *Aodh Mac Aingil agus an Scoil Nua-Ghaeilge i Lobháin*. Baile Átha Cliath, lgh 28-34.

## Féach freisin

* Aodh Mac Cathmhaoil

* Brian Mac Giolla Phádraig

* Dáibhí Ó Bruadair

* Fear Flatha Ó Gnímh

* Pádraig Ó Duincín 

* Piaras Feiritéar

* Seathrún Céitinn

* Tadhg Óg Ó Cianáin

* Uilliam Nuinseann

## Tagairtí

Catagóir:Teangeolaithe Éireannacha
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Proinsiasaigh
Catagóir:Sagairt
Uilliam Nuinseann

File ba ea **Uilliam Nuinseann** (1550 - 30 Meitheamh 1625) agus mac do Risteard Nuinseann, an t-ochtú Barún Dealbhna. Bhí sé ar dhuine de na Sean-Ghaill úd a raibh baint acu le dhá dhúchas.
thumb|220px|deas|Seanchaisleán na Nuinseannach i nDealbhna, Co. na hIarmhí (1181)

Bhí sé ag déanamh léinn in Ollscoil Oxford sa bhliain 1571 agus é bliain is fiche d'aois. Ba é a dheartháir Criostóir Nuinseann, an naoú Barún, a scríobh príméar Gaeilge d'Éilís I, banríon Shasana. Bhí Uilliam pósta le Janet Marward, iníon le Walter Marward, Barún Scríne, agus sa bhliain 1580 bhí sé páirteach i gceannairc Bhealach Conglais. Nuair a cuireadh comhcheilg ina leith, siúd ó thuaidh go dtí Torlach Luineach Ó Néill agus go dtí Mag Uidhir é. Ina dhiaidh sin thug sé a aghaidh ar Albain agus ar an mór-roinn. Tugadh pardún dó nuair a d'fhill sé abhaile sa bhliain 1584. 

## A shaothar
Chum Uilliam Nuinseann roinnt filíochta Gaeilge, agus is léir go raibh sé oilte go maith uirthi. Deirtear gur scríobh sé filíocht Bhéarla freisin. Bhí sé mór le Giolla Brighde Ó hEódhasa, sagart agus file nótálta a cailleadh i Lováin. Sa dán *Triall ó Dhealbhna* cuireann sé in iúl an t-uaigneas atá air agus é ar a choimeád:

:*Dá bhfaomhadh Dia dhamh tar mh'ais*
:*rochtain dom dhomhan dúthchais,*
:*ó Ghallaibh ní ghéabhainn dol*
:*go clannaibh séaghainn Sacsan.*

:*Dá mbeith nár baoghal muire*
:*fágbháil leasa Laoghhaire, *
:*mo mheanma siar ní séanta -*
:*triall ó Dhealbhna is dodhéanta...*

## Léigh freisin

* Ua Brádaigh, T. (1965). 'Na Nuinsionnaigh, mór-theaghlach Gall-Ghaelach, agus an cultúr Gaelach,' *Ríocht na Midhe 3*, 211-21, lgh 215-19. 
* De Brún, Pádraig, Ó Buachalla, Breandán agus Ó Concheanainn, Tomás (eag.) (1975). *Nua-Dhuanaire, Cuid 1*. Institiúid Ardléinn Bhaile Átha Cliath, Baile Átha Cliath.

## Féach freisin

* Aodh Mac Cathmhaoil
* Brian Mac Giolla Phádraig
* Dáibhí Ó Bruadair
* Fear Flatha Ó Gnímh
* Giolla Brighde Ó hEódhasa 
* Pádraig Ó Duincín
* Piaras Feiritéar
* Seathrún Céitinn
* Tadhg Óg Ó Cianáin

## Tagairtí

Nuinseann, Uilliam
Nuinseann, Uilliam
Cumann Múinteoirí Éireann

Is é is **Cumann Múinteoirí Éireann** (Béarla:*The Irish National Teachers' Organisation* (INTO)), ann ná an ceardchumann is mó in Éirinn do mhúinteoirí, bunmhúinteoirí i bPoblacht na hÉireann atá i gceist ann. Tá ceanncheathrú an chumainn lonnaithe ar Chearnóg Pharnell, i mBaile Átha Cliath.

## Uachtaráin
:1868: Vere Foster
:1873: John Boal
:1875: John Traynor
:1877: J Ferguson 
:1882: W Cullen 
:1883: J Nealon 
:1889: P Ward 
:1892: D.A. Simmons 
:1904: J Nealon 
:1905: J.J. Hazlet 
:1906: D.C. Maher 
:1907: P Gamble
:1908: D Elliot 
:1909: J McGowan 
:1910: E Mansfield 
:1911: G O'Callaghan 
:1912: Catherine M Mahon 
:1914: G O'Callaghan 
:1916: G Ramsey 
:1917: J Cunningham
:1918: R Judge 
:1919: T.J. Nunan 
:1920: D.C. Maher 
:1921: J Harbison 
:1922: C Breathnach 
:1923: D.A. Meehan 
:1924: J McNeelis                 
:1925: C.P. Murphy 
:1926: T Frisby 
:1927: H O'Donnell 
:1928: P.J. Quinn 
:1929: E Caraher 
:1930: W.P. Ward 
:1931: R Neilly 
:1932: M Kearney 
:1933: C Breathnach 
:1934: J Hurley 
:1935: L Sweeney
:1936: D.F. Courell 
:1937: J.F. O'Grady 
:1938: T.J. Nunan 
:1940: H.A. Macauley 
:1941: J.P. Griffith 
:1942: M Coleman 
:1943: H O'Connor 
:1944: T Frisby 
:1945: K.M. Clarke 
:1946: D.J. Kelleher
:1947: S Brosnahan 
:1948: L Forde 
:1949: J Mansfield 
:1950: B Bergin 
:1951: I.H. McEnaney 
:1952: P Gormley 
:1953: H.J. McManus 
:1954: M Griffin 
:1955: H.F. Mcune-Reid 
:1956: M. Skinnider
:1957: L O'Reilly 
:1958: G Hurley 
:1959: W.M. Keane 
:1960: S McGlinchey 
:1961: P.J. Looney 
:1962: P O'Riordan 
:1963: D O'Scanaill 
:1964: P Carney 
:1965: E Liston 
:1966: R.S. Holland 
:1967: J Allman 
:1968: A.J. Faulkner 
:1969: T Martin 
:1970: T Wade 
:1971: A Brennan
:1972: S O'Connor 
:1973: S O'Brien 
:1974: S Carew 
:1975: S Eustace 
:1976: B Gillespie 
:1977: B Scannell 
:1978: F Poole 
:1979: G Keane 
:1980: M McSweeney 
:1981: F Cunningham 
:1982: T Waldron 
:1983: M O'Connell 
:1984: J.J. Connelly 
:1985: R Carabine 
:1986: S Puirseil 
:1987: T Honan 
:1988: M Drew 
:1989: T Gilmore 
:1990: J White 
:1991: J Collins 
:1992: B Gilmore 
:1993: E Bruton 
:1994: M McGarry 
:1995: S Shiels 
:1996: L Mccloskey 
:1997: T Bates 
:1998: B Hynes 
:1999: D Rainey 
:2000: D Ó Loingsigh 
:2001: J Ward 
:2002: G Malone 
:2003: S Rowley 
:2004: A Corcoran 
:2005: S Nunan 
:2006: D Bohane 
:2007: A Dunne 
:2008: D Kelleher 
:2009: M Ní Chuinneagáin 
:2010: J Higgins 
:2011: N Flynn
:2012: A Fay 
:2013: B O'Sullivan 
:2014: S McMahon 
:2015: E Dineen

Catagóir:Ceardchumainn na hÉireann
Máirín Ní Rodaigh

Bean chéile an scríbhneora Éireannaigh Gaeilge Máirtín Ó Cadhain a bhí i **Máirín Ní Rodaigh**. Phós sí an Cadhnach i mí Feabhra 1945 agus bhí lámh is focal eatarthu ón tréimhse sular cuireadh sa champa géibhinn é. Bhásaigh sí roimhe sa bhliain 1965. 

Iníon Philip Ruddy as Contae an Chabháin ba ea Máirín agus ba mhúinteoir bunscoile í i scoil lán-Ghaeilge. Bhí cónaí uirthi féin agus Máirtín in árasán ar an gCuarbhóthar Theas agus d’fhan siad in árasáin éagsúla go dtí gurbh acmhainn dóibh teach a cheannach ag 3 Gairdíní na Gréine, Dartraí, i gceantar Ráth Maonais i mBaile Átha Cliath agus ní raibh aon chlann orthu. Ba mhinic gaolta agus cairde as Conamara ag fanacht acu i gcaitheamh na mblianta agus chuirtí fearadh na fáilte rompu. Thosaigh Máirín ag múineadh i Scoil Lorcáin, gaelscoil i ndeisceart na cathrach, nuair a bunaíodh í i 1952. 

Cuireadh i Reilig Chnocán Iaróm í san uaigh chéanna inar cuireadh Máirtín ina diaidh.
[clé|mion|[Reilig Chnocán Iaróm]]

Tá crois cheilteach chomórtha a rinneadh as cipíní adhmaid i gcuimhne ar Shiobhán Ní Rodaigh (Sú) i seilbh phríobháideach. Inscríbhinn na croise ná *I nDíl cuimhne Shiobhán Ní Rodaigh (Sú) a fuair bás an 12adh de Mheán Fómhair 1935 ar dheis láimh Dé go raibh sí.* Máirtín Ó Cadhain a rinne agus luaitear 'An Campa Géibhinn, An Currach' leis.

## Tábhacht Mháirín i gcomhthéacs Litríocht Uí Chadhain

*Ina theannta sin, tarraingítear a bhean chéile, Máirín Ní Rodaigh - ceirtleith a anama, i bhfriotal Uí Chadhain féin - anuas ón aer den chéad uair chuig an léitheoir sa bhliain 1945 (l. 112). Cérbh í féin? Cárbh as í? Cén chaoi ar chas an lánúin ar a chéile? Cén tionchar a bhí aici ar an gCadhnach? Dhá thagairt fhánacha eile a thabhaíos sí nó go n-insítear scéal a báis in alt gearr amháin.*

As Feasta *Ag Samhlú Troda: Máirtín Ó Cadhain, 1905-1970* Aindrias Ó Cathasaigh

## Tagairtí

Catagóir:Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Mná céile Scríbhneoirí
Catagóir:Daoine as Contae an Chabháin
Catagóir:Básanna i 1965
Catagóir:Daoine a rugadh sa 19ú haois
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Chnocán Iaróm
Brian Mac Giolla Phádraig

File agus sagart ba ea **Brian Mac Giolla Phádraig** (c. 1585 - 1653). Ba de shliocht uasal é, ó ba é a sheanathair, Brian, céad Bharún Osraí. 

I gCúlchoill in aice le Darú i Laois a bhí a mhuintir ina gcónaí, b'fhéidir. Rinneadh sagart de sa bhliain 1610, agus d'fhág sé Éire i dtús na bliana 1615, ach bhí sé ar ais sa bhaile timpeall dheireadh na bliana 1617. Ceapadh é ina bhiocáire ginearálta agus ina bhiocáire aspalda timpeall na bliana 1651. Ansin, áfach, d'imir baicle de Chromailigh anbhás air, agus fágadh a cheann in airde ar chuaille. 

## A shaothar

Tá teacht ar ocht gcinn dá dhánta go fóill. Dán fada is ea *Saltair na Rann* (1,276 de línte ann - *Do-ghéan dán do naomhaibh Dé*) agus dánta gearra an chuid eile. 

Scríobh sé lámhscríbhinní nach bhfuil fáil anois orthu. Rinne sé cóip den Leabhar Branach i mBaile an Chaisleáin i Laois sa bhliain 1622, agus is cosúil gur scríobh sé lámhscríbhinn eile i gCoill an Bharda i gContae Thiobraid Árann sa bhliain 1645.

Níl friotal an fhile gan ghéire:

:*Ábhar deargtha leacan do mhnaoi Chuinn é*
:*táir is tarcaisne a thabhairt dá saorchlainn féin,*
:*grá a hanama is altram a cíoch cruinn caomh*
:*do thál at bhastard nach feadair cé díobh puinn é...*

## Léigh freisin
* Mhág Craith, C.. 'Brian Mac Giolla Phádraig,' *Celtica 4* (1958), lgh 103-205. 
* De Brún, Pádraig, Ó Buachalla, Breandán agus Ó Concheanainn, Tomás (eag.) (1975). *Nua-Dhuanaire, Cuid 1*. Institiúid Ardléinn Bhaile Átha Cliath, Baile Átha Cliath.

## Féach freisin

* Aodh Mac Cathmhaoil
* Dáibhí Ó Bruadair
* Fear Flatha Ó Gnímh
* Giolla Brighde Ó hEódhasa 
* Pádraig Ó Duincín
* Piaras Feiritéar
* Seathrún Céitinn
* Tadhg Óg Ó Cianáin
* Uilliam Nuinseann

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1585
Catagóir:Básanna i 1653
Pádraig Ó Duincín

File agus ministir in Eaglais na hÉireann ba ea an tUrramach **Pádraig Ó Duincín** (fl. 1615–1666).

Fuair an Duincíneach oiliúint i gColáiste na Tríonóide. Bhí sé ina chléireach i bparóiste an Chreagáin i gContae Ard Mhacha sa bhliain 1615. Bhí sé ina churáideach ann timpeall na bliana 1633, agus bhí sé ina bhiocáire ar Dhomhnach Mór i gContae an Dúin sa bhliain 1641. Ghabh na Preisbitéaraigh é agus chuir an loch amach chun Oileán Mhanann é (1649 - 1651). D'fhill sé timpeall na bliana 1666, nuair a bhí an ré Chromaileach thart.
mion|deas|260px|Beanna Boirche i gContae an Dúin

Sa dán *Truagh mo thuras ó mo thír* chuireann sé síos le héifeacht ar a dhíbirt agus déanann tagairt don seanchas:

:*Truagh mo thuras ó mo thír*
:*go crích Mhanannáin mhín mhic Lir,*
:*idir triúr Piúratán - meabhal géar -*
:*gearr mo shaol más buan na fir…*

:*Dá maireadh Fearghas mac Róigh,*
:*nó Cú Chulainn dar chóir gradh,*
:*nó Murchadh mac Briain, ceann na sluagh,*
:*do chiorróidís go luath mo chrádh...*

## Féach freisin

* Aodh Mac Cathmhaoil
* Brian Mac Giolla Phádraig
* Dáibhí Ó Bruadair
* Fear Flatha Ó Gnímh
* Giolla Brighde Ó hEódhasa
* Piaras Feiritéar
* Seathrún Céitinn
* Tadhg Óg Ó Cianáin
* Uilliam Nuinseann

## Foinsí
* De Brún, Pádraig, Ó Buachalla, Breandán agus Ó Concheanainn, Tomás (eag.) (1975). *Nua-Dhuanaire, Cuid 1*. Institiúid Ardléinn Bhaile Átha Cliath, Baile Átha Cliath.

## Tagairtí

Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Cith is Dealán

Cnuasach gearrscéalta le Séamus Ó Grianna, scríbhneoir Conallach, is ea ***Cith is Dealán***. Is iad cúrsaí cleamhnais agus grá gan chúiteamh na téamaí is mó a phléitear ann.

## Scéalta an leabhair
* Sagart Éamoinn Sheáin Óig
* Mánus Ó Súileachán
* An Aisling Bhréige
* Grásta ó Dhia ar Mhicí
* Anam a Mháthara Móire
* An Bhean nach gCuirfeadh Cloch i mo Leacht
* Faoi na Fóide is mé Sínte

## Féach freisin
* Séamus Ó Grianna

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair ghearrscéalta Ghaeilge
Catagóir:Séamus Ó Grianna