Seon Carsuail

Préaláid, daonnachaí agus leasaitheoir Protastúnach ba ea an tAlbanach **Seon Carsuail** (c. 1522 – 1572). Fuair sé oideachas an-mhaith agus chuaigh faoi réir Mhic Chailein Mhòir in Earra-Ghàidheal, é ag teagasc a mhic siúd agus ag fáil beinifísí tríd, go háirithe Easpagóideacht Inse Ghall in 1565. Bhí tábhacht leis i stair Ghaeilge na hAlban, mar gurb eisean a chuir *Foirm na n-Urrnuidheadh*, aistriúchán den *Book of Common Order*, i gcló, an chéad saothar a clóbhuaileadh in aon teanga Ghaeilge. 

## Beatha

Is dócha gur fáisceadh muintir Charsuail as Corsewall i Siorrachd Bhaile na h-Ùige in iarthar Ghall-Gàidhealaibh, áit ar leis na Caimbéalaigh í. Ba í an Ghaeilge gnáth-theanga na ndaoine fós sa chuid is mó den Siorrachd sa chéad chuid den 16ú haois. Ní dóichí rud de ná gur rugadh Carsuail féin i Rinn Ghall-Ghàidhealaibh.  

Is cosúil go bhfuair Carsuail oideachas i scoil éigse sula ndeachaigh sé ar Ollscoil Chill Rìmhinn in 1540; rinneadh Máistir Ealaíon de in 1544 nó in 1545.

Tá fianaise ann gur thaobhaigh sé le Domhnall Dubh MacDòmhnaill nuair a d’éirigh sé sin amach ag éileamh theideal caillte Rìgh Innse Ghall. Is cosúil, áfach, gur ghearr gur thaobhaigh sé Gilleaspaig Ruadh Caimbeul, 4ú hIarla Earra-Ghàidheal.  

Rinneadh Séiplíneach an Iarla de Charsuail, agus is dócha gurbh é an caidreamh seo aige ar an Iarla a lig dó post an Chisteora ag Ardeaglais Lise Mòire a fháil faoi Dheireadh Fómhair 1551. Ceapadh é mar shagart paróiste Chill Mhàrtainn in 1553. Is cosúil go raibh bá ag Carsuail leis an bProtastúnachas faoin am seo, agus bhí Ghilleaspag Ruadh féin ina Phrotastúnach. B’fhéidir gur thiontaigh sé siúd chomh luath le 1536, nuair a thug sé cuairt ar an bhFrainc. Cheap sé Carsuail ina oide ar an mac ba shine aige, Gilleaspaig eile.

Nuair a tháinig Gilleaspaig óg i réim, rud a tharla in 1558, thug sé Caisleán Chàrn Àsaraidh do Charsuail ar iontaoibh, agus thug Caisleán Chreignise dó in 1560. Mhéadaigh Carsuail Caisleán Chàrn Àsaraidh go mór. In 1558 fuair Gilleaspaig post do Charsuail mar Sheansailéir an tSéipéil Ríoga.  
 
### Préaláid Phrotastúnach
Tháinig Parlaimint Albanach an Reifirméisin le chéile in 1560 agus in 1561 ceapadh Carsuail mar Mhaor Protastúnach Earra-Ghàidheal agus Inse Ghall. In 1565 thug Máire I, Banríon na nAlbanach, teacht isteach Easpagóideacht Inse Ghall agus Mhainistir Í dó. Faoi dheireadh a shaoil bhí tailte faighte aige ar fud iarthar na tíre, agus dúirt rann ina thaobh go raibh "sgròban lom gionach farsaing" (eagaois lom cíocrach fairsing) aige.

### ''Foirm na n-Urrnuidheadh''
Agus é ina Easpag ar Inse Ghall chuir Carsuail *Foirm na n-Urrnuidheadh* á foilsiú. Bhí an leabhar seo bunaithe ar eagrán Albanach den *Book of Common Order* a foilsíodh in 1564, agus bhí leagan Charsuail ina aistriúchan a bheag nó a mhór. Tá dán ann le Carsuail. D’fhoilsigh Robert Lekprevik an leabhar seo ar an 24 Aibreán 1567 i nDún Éideann agus é ar an gcéad saothar a cuireadh i gcló riamh i nGaeilge na hAlban, na hÉireann nó Mhanann. Bhí sé scríofa le litriú léannta na n-éigse, agus áitítear go ndeachaigh litriú an tsaothair seo i bhfeidhm ar litriú Ghaeilge na hAlban níos déanaí. Ba chuid suntais é chomh maith toisc gur bhain Carsuail feidhm as prós léannta i gcomhair ábhar neamhlaochta. Bhí gearán déanta cheana ag Carsuail faoi scríbhneoirí Gaeilge a scríobh scéalta baotha saolta faoi Thuatha Dé Danann agus faoi laochra i bhfinscéalta chun cúiteamh a fháil.

## Nótaí

## Tagairtí

* Black, Ronald, "The Gaelic Literature of Galloway: 'Òran Bagraidh' and Willie Matheson", in Ansell, Michael, Black, Ronald & Cowan, Edward J. (eds.) (2022), *Galloway: The Lost Province of Gaelic Scotland*, John Dewar Publishers Ltd., pp. 225 - 264, 
* Dawson, Jane E. A., "Campbell, Archibald, fourth earl of Argyll (1498–1558)", *Oxford Dictionary of National Biography*, Oxford University Press, 2004 , accessed 25 Jan 2008
*  Dawson, Jane E. A.,"Campbell, Archibald, fifth earl of Argyll (1538–1573)", *Oxford Dictionary of National Biography*, Oxford University Press, Sept 2004; online edn, Jan 2008 , accessed 25 Jan 2008
* Lorimer, W. L., "The Persistence of Gaelic in Galloway and Carrick", in *Scottish Gaelic Studies*, VI.2 (1949), pp.&nbsp;114–36
* MacInnes, Ranald, "The Castles and Mansions of Argyll", in Donald Omand (ed.), *The Argyll Book*, (Edinburgh, 2004), pp.&nbsp;190–204
* Meek, Donald E., "The Scots-Gaelic Scribes of Late Medieval Perthshire: An Overview of the Orthography and Contents of the Book of the Dean of Lismore", in Janet Hadley Williams (ed.), *Stewart Style, 1513-1542: Essays on the Court of James V*, (East Linton, 1996), pp.&nbsp;254–72
* Ó Baoill, Colm, "The Scots-Gaelic Interface", in Charles Jones (ed.), *The Edinburgh History of the Scots Language* (Edinburgh, 1997), pp.&nbsp;551–568
* Shaw, John, "Oral Traditions/Folklore of Argyll", in Donald Omand (ed.), *The Argyll Book*, (Edinburgh, 2004), pp.&nbsp;213–22
* Stiùbhart, Domhnall Uilleam, "Carswell, John [Séon Carsuel] (c.1522–1572)", *Oxford Dictionary of National Biography*, Oxford University Press, 2004 accessed 24 Jan 2008
* Wormald, Jenny, ''C

Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Filí Albanacha