open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Giorria

Ainmhí beag is ea an **giorria**. Mamach atá ann agus is ball d'fhine na Leporidae é.

## Speiceas
* Géineas *Lepus*
** Foghéineas *Macrotolagus*
*** *Lepus alleni*
** Foghéineas *Poecilolagus*
*** *Lepus americanus* — giorria Meiriceánach
** Foghéineas *Lepus*
*** *Lepus arcticus* — giorria an Artaigh
*** *Lepus othus*
*** *Lepus timidus* — giorria sléibhe
** Foghéineas *Proeulagus*
*** *Lepus insularis*
*** *Lepus tibetanus*
*** *Lepus tolai*
** Foghéineas *Eulagos*
*** *Lepus castroviejoi*
*** *Lepus comus*
*** *Lepus coreanus*
*** *Lepus europaeus* — giorria gallda
*** *Lepus mandshuricus*
*** *Lepus starcki*
** Foghéineas *Sabanalagus*
*** *Lepus fagani*
*** *Lepus victoriae*
** Foghéineas *Indolagus*
*** *Lepus hainanus*
*** *Lepus nigricollis*
*** *Lepus peguensis*
** Foghéineas *Sinolagus*
*** *Lepus sinensis*
** Foghéineas *Tarimolagus*
*** *Lepus yarkandensis*
*** *Lepus altamirae*
*** *Lepus brachyurus*
*** *Lepus californicus*
*** *Lepus callotis*
*** *Lepus capensis* — giorria na Rinne
*** *Lepus corsicanus*
*** *Lepus flavigularis*
*** *Lepus granatensis*
*** *Lepus habessinicus*
*** *Lepus oiostolus*
*** *Lepus saxatilis*
*** *Lepus townsendii*

## Féach freisin
* Giorria guaireach (*Caprolagus hispidus*)
* Giorria mara (*Aplysia punctata*)

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Championnat de Bretagne de football gaélique

Bíonn an **Championnat de Bretagne de football gaélique**, craobh peile na Briotáine, ar siúl gach bliain.

## Curaidh
* 2005 Rennes 
* 2006 Sens de Bretagne 
* 2007 Rennes
* 2008 Liffré
* 2009 Liffré
* 2010 Liffré
* 2011 Liffré
* 2012 Liffré
* 2013 Liffré
* 2014 Liffré
* 2015 Liffré
* 2016 Liffré

## Corn
Bronntar Corn Marcel Thesson ar na curaidh.

## Féach freisin
* Peil Ghaelach sa Fhrainc

## Naisc
* Ligue bretonne de football gaélique 

Catagóir:Peil Ghaelach sa Fhrainc
Cú Faoil

Cineál madra is ea an **cú faoil.**  Is é an cú faoil an dara madra is mó ar domhan. Tá siad an-ard: de ghnáth idir 50 ceintiméadar agus méadar amháin ar airde.

Tá stair fhada ag baint leis an gcú faoil in Éirinn. De réir na seanscéalta, mharaigh Setanta (sular bhfuair sé an t-ainm Cú Chulainn) cú faoil Chulainn agus bhí air mar gharda ag Culann ar feadh tamaill: mar sin, tugtar *Cú Chulainn* air. 

Ceapann roinnt daoine gur siombail náisiúnta d’Éirinn é, ach tá argóint eile ann gur chóir go mbeadh an brocaire gorm mar madra náisiúnta na hÉireann.

## Féach freisin

* Brocaire gorm

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Camall

Is mamach mór crúbach sa ghéineas *Camelus* é **camall** (ón Laidin *camelus* agus Gréigis , as Eabhrais nó Féinícis: גָמָל *gāmāl*) a bhfuil muineál fada agus dronn nó dhá dhronn air. Úsáidtear camaill san fhásach mar ainmhithe iompair nó marcaíochta. Ceansaíodh an camall fadó, agus mar bheostoc, soláthraíonn siad bia (bainne agus feoil) agus teicstílí (snáithín agus éadach óna fhionnadh). Is ainmhithe oibre iad camaill atá sainoiriúnaithe dá ngnáthóg fhásaigh. Tá trí speiceas camall beo ann. Cuimsíonn an dromadaire (a bhfuil dronn amháin air) 94% de na camaill ar domhan, agus cuimsíonn an camall Baictriach (a bhfuil dhá dhronn air) 6%. Is speiceas ar leith é an camall Baictriach fiáin atá go mór i mbaol anois.

## Tagairtí

Catagóir:Camelidae
Míoltóg

Cuil bheag fhíneálta a bhailíonn i saithí ollmhóra le crónú an lae gar d'uisce marbh is ea an **mhíoltóg**. Na cuileanna fásta cosúil le corrmhíola, ach ní bheireann siad greim mar nach bhfuil codanna an bhéil forbartha go maith. De ghnáth is uisciúil na larbhaí. Itheann siad algaí, dríodar, agus uaireanta creach.

* Blephariceridae
* Cecidomyiidae (na “gálmhíoltóga”)
* Ceratopogonidae (na “míoltóga géara”)
* Chaoboridae
* Chironomidae (na “míoltóga”, *non-biting* i mBéarla)
* Deuterophlebiidae
* Dixidae (na “míoltóga meiniscis”)
* Scatopsidae 
* Thaumaleidae

Ní ionann go díreach “míoltóg” agus “midge” i mBéarla; úsáidtear an focal Gaeilge ar speicis eile, mar shampla na míoltóga gainimh i ngéineas *Lutzomyia* a dtugtar *sand flies* orthu i mBéarla.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Coccinellidae

Is fine fhorleathan de chiaróga beaga iad na **Coccinellidae** , i raon méide idir 0.8 mm go 18 mm  , ar a dtugtar go coitianta **bóíní Dé** .

Meastar go ginearálta go mbíonn an chuid is mó de na níos mó ná 6000 speiceas a thuairiscítear ina bhfeithidí tairbheach, toisc go mbíonn siad ag creachadh na Hemiptera luibhiteacha, mar shampla  aifidí nó  feithidí gainneacha, ar lotnaidí talmhaíochta iad. Leagann go leor coccinellidae a n-uibheacha go díreach i gcoilíneachtaí aifidí agus feithidí gainneacha lena chinntiú go bhfuil foinse bia láithreach ag a larbhaí. Mar sin féin, tá iarmhairtí nach bhfuil fáilte rompu ag roinnt speiceas; ina measc, tá na cinn is suntasaí den fhothfhine Epilachninae (lena n-áirítear *Epilachna varivestis*), ar luibhiteoirí iad féin. De ghnáth, ní bhíonn na hEpilachninae ach ina mion-lotnaidí talmhaíochta, ag ithe duilleog gráin, prátaí, pónairí, agus barraí éagsúla eile, ach is féidir a n-uimhreacha a mhéadú go heaspónantúil i mblianta nuair a bhíonn a gcuid naimhde nádúrtha, amhail foichí seadánacha a ionsaíonn a n-uibheacha, i líon níos lú. I gcásanna den sórt sin, is féidir leo damáiste mór a dhéanamh do bharraí. Tarlaíonn siad i mbeagnach gach mór-réigiún táirgthe barr i dtíortha measartha agus trópaiceacha.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Bóín Dé
Asal

Mamach crúbach is ea an **t-asal**. Is ainmhithe móra ceathairchosacha iad na hasail. De ghnáth bíonn siad tuairim is 0.9 - 1.4 méadar ar airde, cé go bhfuil go leor éagsúlachta ann. Tá asail le fáil ar fud an domhain. Meastar go bhfuil tuairim is 44 milliún ann (11 milliún sa tSín). 

## Seanfhocal
* *Ní dhéanfadh an saol capall ráis d'asal.*

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Goraille

thumb|upright 1| Gnéis dimorphism an cloigeann
Is ainmhí mór é an **goraille**. Mamach atá ann. Is é an goraille an príomhach is mó ar domhan sa lá atá inniu ann. Tá na goraillí le fáil san Afraic, sna dufairí i lár na hilchríche. Tá idir an dá speiceas faoi bhagairt. De ghnáth bíonn na fireannaigh 165–175 ceintiméadar ar airde agus bíonn na baineannaigh tuairim is 1.4 méadar ar airde. 
 
## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Iora rua

Is creimire beag é an t-**iora rua** (*Sciurus vulgaris*). Mamach atá ann. Is creimire feoiliteach é. Tá na hioraí rua flúirseach go maith ar fud na Eoráise. Tá laghdú mór tar éis teacht ar líon na n-ioraí rua sa Bhreatain, Éirinn agus in Iodáil le blianta beaga anuas, ó tháinig ioraí glasa (*Sciurus carolinensis*) isteach ó Mheiriceá Thuaidh.

## Caomhnú
Tá dhá phríomhchúis leis an laghdú ollmhór atá tagtha ar líon na n-ioraí rua:
* An t-iora glas
* Damáiste do na coillte agus áiteanna cónaithe na n-ioraí rua

Is ainmhithe dúchasacha Éireannacha iad na hioraí rua. Fuair siad go léir bás tar éis na hOighearaoise deireanaí, ach tugadh isteach arís iad..

#### An tIora Glas
# Is féidir leis an iora glas dearcán a ithe, ní féidir leis an iora rua.
# Iompaíonn na hioraí glasa víreas ("Squirrel poxvirus" as Béarla). Cé nach ndéanann sé dochar don iora glas déanann sé dochar don iora rua nuair a mheascann siad leo.
# Nuair a bhíonn an t-iora rua faoi bhrú, ní bheirtear an líon céanna.

#### Iarrachtaí Caomhnú
Tá an t-iora rua cosanta faoin Acht um Fhiadhúlra, 1976 in Éirinn agus Ard an Fhiadhúlra, 1985 sa Ríocht Aontaithe
## Naisc Sheachtracha
*An t-iora rua (le TG4)
## Tagairtí

Catagóir:Creimirí
Catagóir:Mamaigh
Fia

Saghas mamaigh le crúba le ré-uimhir dachtal is ea an **fia**. Is athchogantaigh mhóra cheathairchosacha iad na fianna. Tá fianna ina gcónaí san Eoraip, san Áise, san Afraic, i Meiriceá Thuaidh agus i Meiriceá Theas. Tá go leor cineálacha fianna timpeall an domhain.

Ag fíorfhianna amháin a bhíonn beanna, agus faightear iad ar fud an Dornhain ach amháin san Afraic is an Astraláise. Bíonn géaráin fhada starraiceacha ag muscfhianna is fianna luiche fireanna. Faightear i gcoillearnach nó gar di iad.

Tugtar poc ar an bhfireannach, eilit ar an mbaineannach, agus meannán ar an bhfia óg.
[clé|mion|220x220px|[Fia rua i bPáirc Náisiúnta Chill Airne]]
[clé|mion|220x220px|[Fia Seapánach i gCill Airne]]

## In Éirinn
Tháinig ardú as cuimse ar an líon fianna i gCiarraí agus in áiteanna eile sa tír le linn na paindéime Covid-19 in 2020-2022 nuair a bhí cosc ar fhiach.   Bíonn fianna le fáil go háirithe i bPáirc Náisiúnta Chill Airne.  10,000 heicteár atá ann ach bíonn na fianna ag fanaíocht taobh amuigh di go minic.  Go deimhin, is minic iad in áit a mbuailte ag gluaisteáin agus is iomaí timpiste bóthair atá tarlaithe sa cheantar dá bharr sin.

Ciondíothaíodh 392 fia i bPáirc Náisiúnta Chill Airne i gCo Chiarraí in 2025, i gcomparáid le 286 in 2024, de réir figiúirí nua ón tSeirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra. 276 fia Seapánach agus 116 fia rua a bhí i gceist, eilití a mbunáite, agus lámhachadh an chuid is mó díobh le linn shéasúr an fhiaigh.

## Féach freisin

* Fia donnbhuí nó fia buí
* Fia rua
* Fia Seapánach nó sika
* Fia uisce nó dobharfhia Síneach
* Páirc Náisiúnta Chill Airne

## Tagairtí
Srónbheannach

Ainmhí mór is ea an **srónbheannach**. Mamach atá ann agus is ball é d'aon cheann de na cúig speiceas atá ar marthain (nó de na speicis iomadúla atá imithe in éag) de chrúbacha corrladhracha (Perissodactyla) san fhine Rhinocerotidae; is féidir leis tagairt a dhéanamh freisin do bhall d'aon cheann de na speicis atá imithe in éag den ollfhine Rhinocerotoidea. Tá dhá cheann de na speicis atá ar marthain dúchasach don Afraic, agus trí cinn d'Oirdheisceart agus Oirdheisceart na hÁise.

Tá na srónbheannaigh i measc na meigeafána is mó atá fágtha: meáchan os cionn leaththonna atá acu go léir nuair a bhíonn siad fásta. Is ainmhithe luibhiteacha iad. De ghnáth itheann siad ábhar duilleach, cé go gceadaíonn a gcumas bia a choipeadh ina mbolg cúil dóibh maireachtáil ar ábhar plandaí níos snáithíneach nuair is gá. Tá inchinní beaga acu (400-600 g) i gcomparáid le mamaigh eile den mhéid céanna, agus adharc amháin nó dhó. Tá craiceann tiubh cosanta orthu (1.5-5 cm) atá comhdhéanta de shraithanna collaigine atá eagraithe i struchtúr laitíse. Murab ionann agus peireasódachtalaigh eile, níl fiacla ag an dá speiceas Afracacha de srónbheannaigh ag tosach a mbéil; braitheann siad ina ionad sin ar a liopaí chun bia  a bhaint ina ionad sin.

### In Éirinn
Sa bhliain 2022, rugadh an chéad srónbheannach Indiach in Éirinn. Rugadh é i bPáirc Dhúlra Fota i gContae Chorcaí ar an naoú lá déag de mhí Mheán Fómhair 2022.

## Féach freisin

* Srónbheannach dubh Afracach
* Srónbheannach bán

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Dáithí Lacha

[mion|Siar sna [1960idí|'60idí]]
Clár beochana Gaeilge ab ea ***Dáithí Lacha***, a bhí le feiceáil in Éirinn sna seascaidí. Craoladh an chéad eagrán ar an 31 Nollaig 1962 agus críochnaíodh i mí Iúil 1969 é. Cartún chúig nóiméad a bhí ann, a bhí ar siúl trí uair in aghaidh na seachtaine ar dtús, agus ansin ar bhonn seachtainiúil ní ba dhéanaí.

Ba é Dáithí Lacha príomhcharachtar an chláir, in éineacht le Maidhc Madra agus Puisín. B'é Flann Ó Riain a rinne an líníocht agus na cláracha.

## Naisc Sheachtracha
* Rógairí Beaga - Dáithí Lacha '67 ar Youtube
*Daithí Lacha - Ar an bhFarraige, RTE, 1 Eanáir, 1965  
* Daithí Lacha - Ag Iascaireacht, RTE, 8 Meitheamh, 1965 

## Tagairtí

Catagóir:Cláir do pháistí‎
Catagóir:Beochan Gaeilge
Catagóir:Cláir RTÉ
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1962
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 1969
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir theilifíse
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Cartúin
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Lachain
Catagóir:Anatidae
Torc allta

Ainmhí is ea an **torc allta**. Saghas muice atá ann. Is uiliteoirí iad na muca.
## Sanasaíocht
Tháinig "torc" ón bhfocal Ind-Eorpaise *tworkos (gearrthóir), ón bhfréamh *twerk- (gearr). In ainneoin na gcosúlachtaí idir "torc" agus an focal Laidine "porcus" a thug "pork" do lucht labhartha an Bhéarla, níl siad gaolmhar: tháinig *porcus* ón bhfréamh Ind-Eorpaise *porko- (muc óg). Bhíodh focal sa Ghaeilge fadó, áfach, "orc" (= banbh, muc óg), a tháinig ón bhfoinse seo.

## Nasic
eDIL

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Broc Eorpach

Ainmhí le patrún sainiúil dubh agus bán ar a aghaidh is ea an **broc Eorpach** nó **broc Eoráiseach** (nó, go simplí, an **broc**). *Meles meles* a thugtar air mar ainm eolaíoch i Laidin. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Mustelidae é. De ghnáth bíonn na broic tuairim is 70 ceintiméadar ar fhad (eireaball 20 ceintiméadar). Tá siad feoiliteach. 

## Tagairtí

Catagóir:Broic
Faoileán

Is gnáthainm ar éin mhara san fhine *[[Laridae]]* é **faoileán** nó **faoileog**. Éan meánach nó mór atá ann, a fhaightear ar fud an Domhain, ach gar d'uisce de ghnáth.
[clé|mion|220x220px|Al sicíní ar [Inis Mac Neasáin, Iontaobhas Fiadhúlra na hÉireann */ Irish Wildlife Trust,* 2018]]
[clé|mion|220x220px|Al sicíní ar [Inis Mac Neasáin,  2015]]
[clé|mion|220x220px|Faoileáin ar [Inis Mac Neasáin,  2012]]
[clé|mion|220x220px|[Áth an Chaisle, 2021]]

## Tréithe
Is iomaí speiceas a bhfuil an t-ainm seo orthu, an chuid is mó acu sa ghéineas *[[Larus]]*. De ghnáth, bíonn na faoileáin 30–75 ceintiméadar ar fhad.

Na cosa scamallach; an clúmh bán, liath is dubh; na sciatháin fada caol; an gob fada leathan. 

Uiliteach, ag cartadh go minic. Gaolmhar le geabhróga is meirligh mara.

## Sanasaíocht
Bá é *foílenn* nó *fáilenn* an litriú sa tSean-Ghaeilge. Meastar gur tháinig na focail seo ó fhréamh Comh-Cheiltise, **woilenno-*. Tháinig an focal coitianta Fraincise *goëland* (= faoileán) ón bhfocal Briotáinise *gouelan*, agus tá an chuma ar an scéal gur tháinig *gull* an Bhéarla ó cheann de na teangacha Briotanacha freisin. *Faolag*, *faoileag*, nó *faoileann* a deirtear i nGaeilge na hAlban.

## Cáil
Bíonn droch-cháil ar fhaoileáin. Reáchtáiltear comórtas sa Bheilg, ag dul sa tóir ar an duine is fearr atá ábalta screadach cosúil le faoileán. Bíonn an comórtas ann chun dearcadh daoine fúthu a athrú.

Tá na hiomaitheoirí gléasta mar fhaoileáin. Tá na moltóirí ag tabhairt marcanna don fhuaim a rinne na daoine, chomh maith lena n-aisteoireacht mar éin. Ghlac 70 duine páirt sa chomórtas in 2025,

## Féach freisin

* Faoileán scadán, faoileán scadán cosbhuí, geabhróg, meirleach

## Tagairtí

Catagóir:Faoileáin
Dreoilín (fine)

Is fine mhór éan é **Troglodytidae** ar a dtugtar **na dreoilíní**. Tá 81 speiceas ann, i sé ghéineas déag. Sa Domhan Nua atá cónaí ar an gcuid is mó de na speicis, ach tá *[[Dreoilín|Troglodytes troglodytes]]* le fáil san Eoraip agus i gcuid den Áise chomh maith. De ghnáth bíonn siad 9g – 50g ar meáchan.

## Géinis

* *[[Campylorhynchus]]* Spix, 1824 (15 speiceas)
* *[[Catherpes]]* S.F. Baird, 1858 (1 speiceas)
* *[[Cinnycerthia]]* Lesson, 1844 (4 speiceas)
* *[[Cistothorus]]* Cabanis, 1850 (4 speiceas)
* *[[Cyphorhinus]]* Cabanis, 1844 (3 speiceas)
* *[[Ferminia]]* Barbour, 1926 (1 speiceas)
* *[[Henicorhina]]*P.L. Sclater & Salvin, 1868 (4 speiceas)
* *[[Hylorchilus]]* Nelson, 1897 (2 speiceas)
* *[[Microcerculus]]* P.L. Sclater, 1862 (4 speiceas)
* *[[Odontorchilus]]* Richmond, 1915 (2 speiceas)
* *[[Salpinctes]]* Cabanis, 1847 (1 speiceas)
* *[[Thryomanes]]* P.L. Sclater, 1862 (1 speiceas)
* *[[Thryorchilus]]* Oberholser, 1904 (1 speiceas)
* *[[Thryothorus]]* Vieillot, 1816 (27 speiceas)
* *[[Troglodytes]]* Vieillot, 1809 (10 speiceas)
* *[[Uropsila]]* P.L. Sclater & Salvin, 1873 (1 speiceas)

Uaireanta, cuirtear na cinn seo leanas in áireamh:
* *[[Donacobius]]* Swainson, 1831 (1 speiceas)
* *[[Nannus]]* Billberg, 1828 (1 speiceas)

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Lá an Dreoilín

In Éirinn, tugtar **Lá an Dreoilín** ar an 26 Nollaig, nó Lá Fhéile Stiofáin, is é sin fiach an dreoilín.   Tá sé de nós ag lucht an dreoilín - agus / nó na cleamairí - dul amach ag fiach chun an dreoilín bocht a mharú Lá Fhéile Stiofáin. Sean-traidisiún atá i Lá an Dreoilín agus tá baint ag an Lá le miotaseolaíocht na gCeilteach agus na nGréagach.
[clé|mion|An [dreoilín ]]
thumb|left|Deoch an Dreoilín|312x312px

## An scéal
Tá scéal ann faoin dreoilín agus an chaoi a ndearnadh rí na n-éan di i gcomórtas leis na héin go léir eile. Socraíodh go ndéanfaí rí den éan a bheadh in ann eitilt níos airde sa spéir ná gach éan eile. Chuaigh an dreoilín i bhfolach i gcleiteacha droma an iolair i ngan fhios dó, agus nuair a d’eitil an t-iolar chomh hard agus a bhí sé in ann, léim an dreoilín dá dhroim, ag rá gurbh eisean rí na n-éan mar bhí sé níos airde sa spéir ná na héin go léir eile.

I bhfinscéalta Aesóp atá an tagairt is luaithe don scéal seo. Ach sa leagan Gaelach, nuair a théann an dreoilín síos i ndiaidh a dhuais a bhaint, gortaíonn an t-iolar a dhroim agus, mar gheall air sin, níl an dreoilín in ann eitilt ar feadh achar ama rófhada anois.

Scéal eile faoin dreoilín ná gur bhéic sé amach nuair a chonaic sé Naomh Stiofán (nó Íosa féin, ag brath ar an leagan den scéal) i bhfolach agus é ar a sheachnadh ó na Rómhánaigh, agus tar éis don dreoilín sceitheadh air rinneadh mairtíreach de Stiofán (nó Íosa). Is mar sin a thuill an dreoilín droch-chlú dó fhéin.

## Imeachtaí
Is traidisiún in Éirinn é, agus tá an Dreoilín á gceiliúradh sa Bhreatain freisin, go mór mhór sa Bhreatain Bheag. Bíonn go leor seó agus searmanais ag baint le ceiliúradh na féile seo. Téann  "Lucht an dreoilín" ó theach go teach (nó ó theach tábhairne go teach tábhairneǃ) ag déanamh ceoil in onóir an dreoilín, agus b'fhéidir ag bailiú airgid agus bia. Iompraíonn an lucht ceoil, a chuireann seanéadaí nó clúdach tuí orthu féin, íomhá dreoilín nó dreoilín ina bheo i mbosca.

San am a chuaigh thart théadh scata buachaillí, is é sin fir nach bhfuil pósta, amach agus iad gléasta i mbréagriocht, agus chuirfidís an dreoilín marbh bocht i mbosca agus théadh siad ó theach go teach ag iarraidh airgid chun an dreoilín a chur sa talamh. Mura dtabharfadh bean nó fear an tí airgead nó dá maslódh siad lucht an dreoilín, d’fhéadfadh siad an dreoilín a adhlacadh i dtalamh úinéir an tí agus bheadh mí-ádh ar an duine sin ar feadh bliana.

Cé nach bhfuil an traidisiún chomh láidir agus chomh feiceálach in Éirinn anois agus a bhí, tá daoine ann atá ag iarraidh an traidisiún a thabhairt ar ais arís.

## Piseoga
I gCiarraí, ní ití feoil an lá seo, cuing é seo a chuireadh na seandaoine orthu féin chun go mbeadh an tigh saor ó fhiabhras agus ó aicídí na bliana.

## Féach freisin

* Lá Fhéile Stiofáin
* An dreoilín 
* Na cleamairí 

## Tagairtí

Catagóir:Féilte Éireannacha
Catagóir:Éin
Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Catagóir:Nollaig in Éirinn
Catagóir:Nollaig
Catagóir:Nósanna na hÉireann
Catagóir:Drámaíocht ghrinn
Bó na nGarbhchríoch

Pór eallaigh is ea **bó na nGarbhchríoch** (Béarla: *Highland cow*). Is é *Bò Ghàidhealach* a thugtar uirthi i nGaeilge na hAlban.

## Naisc sheachtracha
* Bheataireachd san Eilean Sgitheanach (Gaeilge na hAlban) 

## Féach freisin

* Bovidae

## Tagairtí

Catagóir:Pórtha eallaigh
Catagóir:Bovidae
Arcán talún

Ainmhí feoiliteach Afracach is ea **an t-arcán talún**. Mamach atá ann. Is é an t-arcán talún an t-aon speiceas amháin san fhine *Orycteropodidae* agus san ord Tubulidentata atá fós beo. Tá siad ina gcónaí san Afraic agus tá siad gaolmhar leis na heilifintí.  

## Naisc
An t-arcán talún faoi bhagairt (Béarla)

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Caochán

Is mamach beag é an **caochán** (*Talpidae*) (**talpa** sa Ghaeilge uaireanta) atá dúchasach do thailte ísle san Eoraip, an Áise is Meiriceá Thuaidh. Níl caocháin ar bith le fáil in Éirinn, áfach, toisc nár éirigh leo an t-oileán sin a shroichint i ndiaidh na hOighearaoise sular éirigh leibhéal na mara. Feithiditeach is ea é. Tá sé dorcha, le súile bídeacha, agus tá an t-eireaball gearr. Úsáideann sé na géaga tosaigh méadaithe chun tochailt a dhéanamh. De ghnáth itheann sé istigh ina uachais. Gabhann an talpa srónréaltach bia san uisce. Itheann an talpa caoch, nó caochán, os cionn talún.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Réinfhia

Mamach crúbach is ea an **réinfhia**. Is é *Rangifer tarandus* an t-ainm eolaíoch. *Fast* nó *bràc* a thugtar i nGaeilge na hAlban. Is athchogantaigh mhóra cheathairchosacha iad na réinfhianna. Tá siad flúirseach go maith san Artach, san Fho-Artach agus i réigiúin sléibhtiúla.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Crúbach
Ramón del Valle-Inclán

Drámadóir agus úrscéalaí Spáinneach a bhí i **Ramón María del Valle-Inclán** (fíorainm: *Ramón José Simón Valle Peña*; rugadh i Vilanova de Arousa ar an 28 Deireadh Fómhair 1866 é, agus fuair sé bás i Santiago de Compostela ar an 5 Eanáir 1936). Bhí sé ar tús cadhnaíochta i ngluaiseacht na litríochta nua-aimseartha sa Spáinn, agus áirítear ar scríbhneoirí "Ghlúin na Bliana 98" é. Tá sé ar na scríbhneoirí is tábhachtaí i stair litríochta na Spáinne agus na dtíortha Spáinnise go léir. Bhí sé go tréan in aghaidh an réalachais sa litríocht, agus é ina radacach dhéanta ag cur catha ar an traidisiúnachas in amharclannaíocht na Spáinne. 

I gcúrsaí polaitíochta, bhí sé ina ríogaí ar dtús, is é sin, bhí sé ag tacú le lucht an ríogachais, an dream a bhí ag iarraidh an rítheaghlach Búrbónach a chur i réim sa Spáinn in athuair (*Carlismo* an téarma Spáinneach). I rith na mblianta, áfach, chuaigh sé chun radacachais, agus d'iompaigh sé ina ainrialaí. Bhí an fhorbairt polaitíochta seo ag dul in éineacht le forbairt a chuid tuairimí i gcúrsaí ealaíne: i dtús báire, bhí sé ag déanamh aithrise ar na siombalaithe Francacha, ach de réir a chéile, chuaigh sé ag baint trialach as na clis is radacaí sa stáitsiú agus ina chuid scríbhinní. Ina chuid drámaí, bíonn an stáitse ag athrú go minic is go tobann, agus maisíocht de dhíth le treoracha an drámadóra a chur i gcrích.

Cé go raibh sé ina fhear mhór ceannairce ar an stáitse, b'éigean dó a chuid a shaothrú ag scríobh garrfhicsin. Fear driseogach a bhí ann, agus nuair a bhí troid aige le scríbhneoir eile, ghortaigh sé caol a leathláimhe go dona, ionas gurbh éigean an lámh go léir a bhaint de, nuair a tháinig athlasadh sa lámh.

Amach ó na drámaí, scríobh sé úrscéalta freisin. D'imir a úrscéal *Tirano Banderas* an-tionchar ar na húrscéalta faoi dheachtóirí a scríobhadh i Meiriceá Laidineach san fhichiú haois, cosúil le *Yo el Supremo* le hAugusto Roa Bastos. Maidir leis na drámaí, is iad *Luces de Bohemia* agus *Divinas Palabras* an dá cheann is tábhachtaí acu. Sna drámaí seo, chuir sé tús le coincheap nua drámaíochta sa Spáinn: *esperpento*, nó dráma anchúinseach a chuireann na carachtair i láthair mar a bheadh scigphictiúir iontu, agus a chaitheann go cruálach leis na scigcharachtair seo.

Catagóir:Scríbhneoirí Spáinneacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1866
Catagóir:Básanna i 1936
Torcán cíorach

Ainmhí beag Iodálach agus Afracach is ea an **torcán cíorach**. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Hystricidae é. Is é *Hystrix cristata* an t-ainm eolaíoch.

left|thumb|Blaosc ''hystrix cristata''

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Rón beag

Is ainmhí é an **rón beag**. Mamach atá ann. Fíor-rón atá dúchasach do thuaisceart an Aigéin Chiúin is an Aigéin Atlantaigh. Liath de ghnáth, le smáil dhubha. Is féidir leis tumadh níos doimhne ná 90 m. Itheann sé éisc, scuideanna is portáin. Tá 400,000-500,000 rón beag ann. Bíonn siad, de ghnáth, 80 ceintiméadar ar fhad nuair a shaolaítear iad, 150-180 cm agus iad fásta.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Eite-chosaigh
Liopard

Ainmhí feoiliteach is ea an **liopard**. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Felidae é. Is é *Panthera pardus* an t-ainm eolaíoch. Tá sé ina chónaí san Afraic agus san Áise. Tá an daonra is mó san India. Itheann siad fianna den chuid is mó, ach íosfaidh siad go leor ainmhithe eile. Bhíodh cónaí orthu san Eoraip ach chuaigh siad in éag ann ag deireadh na hOighearaoise. 

## Naisc
Catalogue of Life 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Cráin dhubh

Míol mór fiaclach is ea **an chráin dhubh** (nó *grampar*) a fhaightear ar fud an Domhain sa bhfarraige fhionnuar cois cladaigh. Tá siad suas le 10 m ar fhad agus tá siad dubh, ach a íochtar bán, agus tá na paistí bána ar a cheann. Eite a dhroma caol ingearach (níos airde sna fireannaigh ná na baineannaigh). Itheann sé mamaigh mara, éin, éisc agus scuideanna (uaireanta, ionsaíonn sé míolta móra eile, fiú). 

## Naisc
* http://www.noticenature.ie/files/enfo/factsheet/Irish/WL%2029%20Whales%20Irish.pdf 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Pío Baroja

[mion|Dealbh Baroja i [Madrid.|clé]]
Scríbhneoir Spáinnise ó Thír na mBascach a bhí i b**Pío Baroja y Nessi**, a rugadh i San Sebastián (Donostia) ar an 28 Nollaig 1872 agus a fuair bás i Maidrid ar an 30 Deireadh Fómhair 1956. Bascach a bhí ann féin, ach ní raibh mórán measa aige ar theanga a cheantair dhúchais, cé go raibh téamaí Bascacha agus radharcra na Tíre Bascaí le haithint ina lán scríbhinní a tháinig óna pheann. 

Rinne sé staidéar le bheith ina dhochtúir, ach níor chleacht sé an cheird seo riamh - go bunúsach, ní raibh ann ach amhábhar don úrscéal *El árbol de la ciencia* ("Crann an Eolais"). Is é saol na mac léinn atá faoi chaibidil ag Baroja sa leabhar seo. Chaith sé seal i mbun bhácús a mhuintire, rud atá le haithint i saothair eile leis, ar nós *La Busca* ("An Cuardach"). 

Scríbhneoir próis a bhí ann thar aon rud eile, cé gur bhain sé triail as an drámaíocht freisin, agus scríobh sé aistí chomh maith.

Is iad na saothair is tábhachtaí ná:

* an tríológ Bhascach: *La casa de Aitzgorri*, *El mayorazgo de Labraz* agus *Zalacaín el aventurero*;

* an tríológ *La lucha por la vida* ("An Troid ar son na Beatha"): *La busca*, *Mala hierba* agus *Aurora Roja*;

* an tríológ *La raza* ("An Cine"), mar atá: *El árbol de la ciencia*, *La dama errante*, agus *La ciudad de la niebla*;

* an tríológ *El pasado* ("Na Laethanta a Bhí"), nó: *La feria de los discretos*, *Los últimos románticos*, agus *Las tragedias grotescas*;

* an tríológ *La vida fantástica* ("An Saol Iontach"), is é sin, *Aventuras, inventos y mixtificaciones de Silvestre Paradox*, *Camino de perfección (pasión mística)* agus *Paradox rey*;

* an tríológ *Las ciudades* ("Na Cathracha"), nó *César o nada*, *El mundo es así* agus *La sensualidad pervertida*;

## Féach freisin
* Tír na mBascach

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1872
Catagóir:Básanna i 1956
Catagóir:Scríbhneoirí Spáinneacha
Catagóir:Daoine as Tír na mBascach
Crogall

Ainmhí feoiliteach is ea an **crogall**. Reiptíl atá ann, agus is ball d'fhine na Crocodylidae é. 

## Tagairtí

Catagóir:Reiptílí
Coláiste Chill Chainnigh

Is meánscoil í **Coláiste Chill Chainnigh**, suite i gCill Chainnigh ar Shráid Chaisleán Chomhair. Tá ocht gcéad dalta sa scoil. Bunaíodh an scoil sa bhliain 1538. 

An mana atá ag an scoil ná *Comme je Trouve* ('Mar a bhfaighidh mé'). 

Is scoil Phrotastúnach í ó thús, ach inniu ceadaíonn an scoil gach páiste.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Susan Sontag

Ba scríbhneoir Meiriceánach í **Susan Sontag**. Rugadh sa bhliain 1933 í i Nua-Eabhrac agus fuair sí bás sa bhliain 2004 sa chathair chéanna.

## Obair fhoilsithe
### Ficsean
* *The Benefactor*, 1963
* *Death Kit*, 1967
* *I, etcetera*, 1977
* *"The Way We Live Now"*, 1991, història curta
* *The Volcano Lover*, 1992
* *In America*, 1999 

### Bailiúcháin aistí
* *Against Interpretation*, 1966
* *Styles of Radical Will*, 1969
* *Under the Sign of Saturn*, 1980
* *Where the Stress Falls*, 2001

### Monagraif
* *On Photography*, 1977
* *Illness as Metaphor*, 1978
* *AIDS and Its Metaphors*, 1988
* *Regarding the Pain of Others*, 2003

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna in 2004
Armadailín

Ainmhí is ea **an t-armadailín**. Mamach atá ann. Is é an t-armadailín an t-aon bhall amháin den fhine úd *Dasypodidae*. Tá tuairim is 20 speiceas ann agus tá an chuid den mó feithiditeoirí. Tá cónaí orthu san ílchríoch Meiricéa. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Moncaí

Ainmhí is ea an **moncaí**. Mamach atá ann. 

## Tacsanomaíocht
Ní grúpa tacsanomaíochta iad na moncaithe. Taispeánann an liosta seo a leanas na moncaithe (cló trom) taobh istigh de na príomhaigh bheo; tá 267 speiceas ann.

* Ord Primates
** Fo-ord Strepsirrhini: léamair, lorais, agus galágónna
** Fo-ord Haplorhini: tarsairí, moncaithe, agus ápaí
*** Infrea-ord Tarsiiformes
**** Fine Tarsiidae: tarsairí
*** Infrea-ord Simiiformes: simiaigh (nó “antrapóidigh”)
**** **Parvord [[Moncaí domhain úir|Platyrrhini]]**: Moncaithe an Domhain Nua
***** **Fine [[Callitrichidae]]**: marmaisíní agus tamairíní (42 speiceas)
***** **Fine [[Cebidae]]**: moncaithe cochallacha agus moncaithe ioracha (14 speiceas)
***** **Fine [[Moncaí oíche|Aotidae]]**: moncaithe oíche (11 speiceas)
***** **Fine [[Pitheciidae]]**: títithe, sacaithe, agus moncaithe uacaraí (41 speiceas)
***** **Fine [[Atelidae]]**: moncaithe uallacha, moncaithe géagacha, agus moncaithe lomracha (24 speiceas)
**** Parvorder Catarrhini
***** **Forfhine [[Moncaí an tSean-Domhain|Cercopithecoidea]]**
****** **Fine [[Moncaí an tSean-Domhain|Cercopithecidae]]**: Moncaithe an tSean-Domhain (135 speiceas)
***** Forfhine Hominoidea: ápaí
****** Fine Hylobatidae: giobúin (20 speiceas)
****** Fine Hominidae: daoine, goraillí, simpeansaithe, agus órang-útain (8 speiceas)

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Moncaithe
Cat crainn

Ainmhí is ea an **cat crainn** nó an **mártan** (Gaeilge na hAlban: *taghan*). Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Mustelidae é. 

## Sanasaíocht
Baineann an t-ainm lena lán logainmneacha m.sh. Carraig an Chait (Co. Mhaigh Eo) agus Cnocán an Chait (Co. na Gaillimhe).

## Dáileadh agus gnáthóg
Tá an cat crainn fós sách neamhchoitianta in Éirinn, ach tá an pobal ag téarnamh agus ag scaipeadh; go traidisiúnta, is san iarthar agus sa deisceart atá a chuid daingean traidisiúnta, go háirithe i mBoirinn agus i bPáirc Náisiúnta Chill Airne, ach tá méadú suntasach tagtha ar an bpobal i lár na tíre le blianta beaga anuas.   

## Tagairtí

Catagóir:Mustelidae
Catagóir:Mamaigh na hEorpa
Catagóir:Cait crann
Fia-chat

Ainmhí feoiliteach is ea an **fia-chat**. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na bhFelidae é. Tá fia-chait le fáil san Eoraip, san Afraic agus in iarthar na hÁise.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Lincse

Ainmhí feoiliteach is ea an **lincse**. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na bhFelidae é. Tá an lincse ar fáil san Eoráise agus i Meiriceá Thuaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Ialtóg

Ainmhí beag is ea an **ialtóg**. Mamach eitilte in ord na Chiroptera is ea í. Is éard atá i gceist le **Chiroptera** (fuaimnítear /kaɪˈrɒptərə/) nó ord faoi ríocht na mamach. Is mamaigh eitilte iad na hialtóga san ord seo. Tagann an téarma *Chiroptera* ó dhá fhocal i nGréigis, cheir (χειρ) "lámh" agus pteron (πτερον) "sciathán".

## Ainmneacha eile
### Gaeilge na hÉireann
* amadáinín
* bás dorcha
* eitleog leathair
* feascarluch
* leadhbóg leathair
* sciathán leathair

### Gaeilge na hAlban
Tugtar *ialtag* ar an ainmhí seo i nGaeilge na hAlban.

### Gaeilge Mhanann
*Craitnag* a deirtear i nGaeilge Mhanann.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Copóg

Is é **copóg** a thugtar ar chineál planda atá coitianta sa leathsféar thuaidh. Tá isteach is amach le 200 speiceas di ann. Caitear leis na copógaí go minic mar fhiailí, ach fástar cuid de na speicis seo ar son na nduilleog inite. Úsáidtear na duilleoga go traidisiúnta mar leigheas ar a roinnt fadhbanna sláinte, mar shampla, goineoga neantóige agus fadhbanna a bhaineann leis an sos míostraithe.   

## Seanfhocal
* *Neantóg a dhóigh mé, copóg a leigheas mé*

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Grúnlas

Is é **grúnlas** a thugtar ar chineál planda atá coitianta sa leathsféar thuaidh. Is é *Senecio vulgaris* an t-ainm eolaíoch. Bíonn na plandaí seo, de ghnáth, 10-41 ceintiméadar ar airde.

## Féach freisin
* Meddygon Myddfai

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Asteraceae
Leamhan flanndearg

Is feithid é an **leamhan flanndearg** nó an *Tyria jacobaeae*. Ball d'fhine na Arctiidae atá ann. 

## Teangacha eile
* Béarla: cinnabar moth
* Frainicis: Goutte de sang
* Gearmáinis: Jakobskrautbär
* Spáinnis: polilla de la hierba cana (polilla cinabrio) 
* Ollainnis: Sint-jacobsvlinder
* Sualainnis: Karminspinnare
* Polainnis: Proporzyca marzymłódka

## gailearaí


File:Tyria jacobaeae caterpillar.jpg
File:Tyria jacobaeae (Edkins).jpg
File:Tyria jacobaeae-02 (xndr).jpg


## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Leamhain
Gailseach

Is feithid í **an ghailseach**. Tugtar **ceilpeadóir, ciaróg lín, gearr gabhláin, Síle an phíce** agus **ailseach** uirthi freisin. Is iad na gailseacha na baill den ord úd Dermaptera. 

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Coleoptera

Is feithidí iad **Coleoptera** (Gaeilge*: coiléipteirí* nó *ciaróga* **)** . Bíonn siad ar fáil i ngach chuid den domhan beagnach. Tá na milliúin speiceas ann.

## Seanfhocal
* *Aithníonn ciaróg ciaróg eile. *

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Ollbhéar Meiriceánach

Ainmhí feoiliteach is ea an **t-ollbhéar Meiriceánach**. Mamach atá ann, agus is ball den fhine Ursidae é. Is é *Ursus arctos horribilis* an t-ainm eolaíoch. Is fospeiceas de chuid *Ursus arctus* (an béar donn) é.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Louisa May Alcott

Ba scríbhneoir Meiriceánach í **Louisa May Alcott**. Rugadh sa bhliain 1832 í agus bhásaigh sí ar an 29 Samhain sa bhliain 1888. Tá aithne uirthi mar gheall ar a leabhar cáiliúil *[[Little Women]]*. Aistríodh an leabhar go Gaeilge ag Nioclás Tóibín faoin teideal *Mná Beaga*.

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1832
Catagóir:Básanna i 1888
Thomas Pynchon

Scríbhneoir Meiriceánach is ea **Thomas Ruggles Pynchon Jr**. Rugadh i nGlen Cove, Nua-Eabhrac é ar 8 Bealtaine 1937. Chaith sé dhá bhliain ag déanamh staidéir ar an fhisic innealtóireachta in Ollscoil Cornell roimh dó dul sa Chabhlach Meiriceánach. Sa bhliain 1957 d'fhill sé ar Chornell agus céim sa Bhéarla ar lorg aige. Bhí Vladimir Nabokov ag tabhairt léachtanna san ollscoil ag an am, agus glactar leis go raibh Pynchon mar dhalta aige. Díthreabhach is ea Pynchon na laethanta seo ach tá sé fós ag scríobh - tháinig an leabhar *Inherent Vice* amach ar 9 Lúnasa 2009. 

Tá stíl faoi leith ag Thomas Pynchon agus tá tréithe scéalta bleachtaireachta ag baint lena shaothar. Lena chois sin tá an teagmháil, an eantrópacht, an paranóia agus cúrsaí fochultúir le fáil mar théamaí ina chuid scéalta.

Ag seo úrscéalta agus gearrscéalta dá chuid:

* *V.* (1963)
* *The Crying of Lot 49* (1966)
* *Gravity's Rainbow* (1973)
* *Slow Learner* (1984)
* *Vineland* (1990)
* *Mason and Dixon* (1997)
* *Against the Day* (2006)
* *[[Inherent Vice]]* (2009)

Pynchon, Thomas
Pynchon, Thomas
Catagóir:Daoine beo
Pynchon, Thomas
Siorc

Is iasc é an **siorc** a aimsítear in aigéin an domhain. Úsáidtear an focal *cearban* i nGaeilge na hAlban chomh maith. Is é Selachimorpha an t-ainm eolaíoch. 

## Naisc
*  Florida Museum of Natural History
*  (Underwater Times, Shark News Archive)} 
*  Muséum d'histoire naturelle, dossier de presse de l'exposition « Requins, entre peurs et connaissance » (PDF)

## Tagairtí
Diptera

Is feithid í **an chuileog**. Is iad na cuileoga na baill den ord úd Diptera. Ord mór is ea Diptera.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Sionnach Artach

Ainmhí feoiliteach is ea an **sionnach Artach**. Mamach atá ann, agus is ball de gheineas na Vulpes é. Tá na hainmhithe seo flúirseach go maith san Artach.

## Tagairtí

Catagóir:Sionnaigh
Catagóir:An tArtach
Sicín

Is éan clóis é an **sicín**. Is baill d'fhine na Phasianidae iad na sicíní. *Gallus gallus domesticus* a thugtar orthu mar ainm eolaíoch. Sa bhliain 2003, bhí breis is 24 billiún sicín ann ar fud an domhain.

Tugtar *[[coileach]]* ar an bhfireannach agus tugtar *[[cearc]]* ar an mbaineannach.

## Tréithe

### Eitilt
Cé go n-úsáideann formhór na n-éan a n-eití chun eitilt, níl sicíní rómhaith ag eitilt. Tá siad in ann eitilt go dtí a bpéirsí nó thar an claí ach den chuid is mó den am, fanann siad ar an talamh. Tá lachain agus géanna go maith ag eitilt. Má tá siad ina gcónaí i gcró atá oscailte ar barr, bíonn ar an bhfeirmeoir cléití eite amháin a bhearradh ionas nach mbeidh siad in ann eitilt as an gcró. Tá an bearradh cleití seo mar bhearradh gruaige agus ní ghortaíonn sé an t-éan.

## Comparáid
Tá sicíní agus turcaithe cosúil lena chéile maidir le dhá phríomhthréith. Tá cosa ar a dtugtar crúibíní ag an dá cheann acu. Tá na crúibíní seo an-láidir agus úsáideann siad iad chun tochailt sa chré chun bia a fháil. Ina theannta sin tá goba géara ag an dá cheann acu chun bheith ag gobadh ar fheitheidí agus ar ghráinní.

## Seanfhocail agus nathanna cainte
### Cearc
* Is minic ubh mhór ag cearc bheag.
* Is trom cearc i bhfad.
* Chuirfeadh sé cosa faoi chearca duit.
* Chomh salach le teach na gcearc.
* Is olc an cearc ná scríobfaidh do féin.
* Is maith an cearc ná beireann amuigh.

### Coileach
* Glaonn gach coileach go dána ar a atrainn fhéin.

## Sicín
* Ní féidir ceann sicín a chur ar sheanchearc.
* Sicín fómhair, Dónaillín geimhridh

## Féach freisin

* Turcaí

## Tagairtí

## Naisc
* Grianghraif (Béarla)
Catagóir:Galliformes
Catagóir:Phasianidae
Catagóir:Éineoil
Iolar

Is ainm coitianta é **[[iolar]]** ar go leor éan creiche mór san fhine *[[Accipitridae]]*. Cuimsíonn na hiolair roinnt géineas, cuid acu gar i ngaol lena chéile. 

## Tréithe
Éan laethúil mór-cholainne creiche a mharaíonn a bhia féin, éin chreiche níos lú-clamháin, cromáin, cúir, seabhaic is seabhaic seilge-agus éisc.

Uaireanta, itheann sé splíonach. A radharc géar, é an-láidir, eitilt chumasach aige. 

Gaolmhar leis an gcúr, an seabhac is an seabhac seilge.

## Tacsanomaíocht
Ní grúpa tacsanomaíochta iad na hiolair; úsáidtear an téarma ar aon chineál éin atá mór go leor chun veirteabraigh mhóra (thart ar 50 cm ar fad nó níos mó) a sheilg. 

Tá siad scaipthe ar fud an Domhain. Is ón Eoráise agus ón Afraic an chuid is mó de na 60 speiceas iolar. Lasmuigh den limistéar seo, ní féidir ach 14 speiceas a fháil — dhá cheann i Meiriceá Thuaidh, naoi gcinn i Meiriceá Láir agus Theas, agus trí cinn san Astráil.

I measc na ngnéithe tá an t-iolar fíréan, an t-iolar mara, agus an t-iolar maol.

## Samplaí de logainmneacha
* Nead an Iolair, Contae Chorcaí
* Starraic an Iolair, Ciarraí
* Sliabh an Iolair, Ciarraí
* Cnocán an Iolair, Baile Átha Cliath

## Féach freisin
* Iolar mara
* :Catagóir:Iolair

## Tagairtí
Foiche

Is feithid í **an fhoiche** nó **an bheach chapaill**. Is foiche í feithid ar bith san fho-ord *Apocrita* nach beach ná
seangán í, agus tá na céadta míle speiceas san áireamh. Tugtar *beach chapaill* ar an gcreabhar capaill chomh maith.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Coileach

Is sicín fireannach é an **coileach**. Baill d'fhine na Phasianidae is ea na sicíní. Is é *Gallus gallus* an t-ainm eolaíoch.

## Seanfhocail
* Glaonn gach coileach go dána ar a atrainn fhéin.
* Beathaíodh an coileach é féin agus beathaíodh an chearc an t-ál.
* Sháraigh sé an coileach ag faire ar an lá.
* Níl coileach ar bith is lú le duine ná coileach a shráide féin.
* Is dubhach don teach nuair a ghlaos an chearc níos airde ná an coileach.
* Ná bí i do choileach i ndiaidh an ghadhair.

## Ainm
Úsáidtear an focal *coileach* i nGaeilge na hAlban, ach *kellagh* a deirtear i nGaeilge Mhanann.

## Glaoch i dteangacha éagsúla
* *Cocorico* i bhFraincis
* *Cock-a-doodle-doo*: Béarla
* *Quiquiriqui*: Spáinnis
* *Kikeriki*: Gearmáinis
* *Kokeriko*: Esperanto
* *Cucuriguuuu*: Rómáinis
* *Cocorococo*: an Phortaingéil 
* *Cocoricó*: an Bhrasaíl
* *kokekoko*: Seapáinis
* *Co Co Co*: an tSín
* *Coucarékou*: Rúisis
* *Kukuruyuk*: Bahasa Indonesia
* *Ake-e-ake-ake*: Téalainnis
* *Kuk-kurri-kuuu*: Tuircis
* *Chicchirichi*: Iodáilis
* *Ky-ky-ri-ký*: Seicis
* *kuckeliku*: Sualainnis
* 

## Siombail
Is siombail Fhrancach e an coileach. Is é an coileach siombail Tottenham Hotspur i Sasana agus Denizlispor (club sacair eile sa Tuirc) freisin.

Catagóir:Éin
Snáthadán

Is feithid é an **snáthadán**. Ball d'fhine na Tipulidae atá ann. I nGaeilge na hAlban, deirtear *breabadadair* nó *snàthad an duine mhairbh*. 

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Préachán

Is éan é **an préachán**, nó **an charóg**. Éan an-éirimiúil atá ann.Is Corvidae iad na préacháin.

## Sanasaíocht
Iasacht atá ann, mar a bheifí ag súil leis, ós rud é go dtosaíonn an focal seo leis an litir "p", nach raibh sa Ghaeilge Ársa ar chor ar bith. Tháinig "p" isteach sa Ghaeilge in éineacht le hiasachtaí ón Laidin, mar shampla "pobal" ("populus"), "póg" ("pacem"), agus "proinn" ("prandium"). Ar dtús "éan creiche" a bhí i gceist le "préchán": seabhac, fiach, srl. Meastar go bhfuil baint aige le "praesagus" na Laidine, focal atá le fáil sa téarma "(avis) praesaga" (éan míshéanmhar) i Laidin na Meánaoise.

## Seanfhocal agus nathanna cainte
* Nár phioca na préacháin do chruach
* Síleann an préachán gur deise a éan féin ná aon éan eile sa gcoill
* Mallacht na bpréachán ort

## Tagairtí

## Naisc
* Sgéilíní na Finne: Ceól an Phréacháin. 
* Alt: Na Préacháín

Catagóir:Éin
Iolar mara

Géineas d’éin chreiche den fhine Accipitridae is ea **iolar mara** (Laidin: *Haliaeetus* agus an-chosúil leis na *[[Icthyophaga]]*), iolar a itheann éisc agus a fhaightear ar chóstaí. 

Cuimsíonn an t-iolar mara roinnt speiceas ar a dtugtar iolar go coitianta. Ar an gcéad amharc tá siad an-chosúil leis na hiolair a mbíonn mearbhall orthu de ghnáth, ach tá siad difriúil uathu seo ina n-iompar níos cuideachtúla, callánaí agus faillí. 
clé|mion|''Haliaeetus albicilla'' in Albain
clé|mion|salachar iolar in Albain

## Tréithe
Tá cineálacha eile iolar éisc a fhaightear gar d'uisce úr, ach itheann siad sin veirteabraigh eile chomh maith le héisc.

Bíonn a ngnáthóg níos nasctha le raidhsí uisce, toisc nach bhfuil clúdach cleite ar a gcuid tarsas. Bíonn a gcuid eireaball i gcónaí bán agus go ginearálta a gcuid dreach níos caola. Cuimsíonn siad ocht speiceas atá scaipthe thar an dá leathsféar, ina measc tá an creachadóir is troime ann.

## In Éirinn
Éan faoi chosaint is ea an tiolar mara in Éirinn. Is féidir an dlí a chur ar aon duine a mharaíonn é. In 2023, fuarthas an t-éan creiche neamhchoitianta i gCiarraí Thuaidh, i nDún na nGall, i dtuaisceart Aontroma, i bhFear Manach, sa Chabhán agus in áiteanna nach iad.

I mí Eanáir 2025, dúirt an tSeirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra gur lámhachadh agus gur maraíodh iolar mara (*Haliaeetus albicilla*) i gCo na hIarmhí le gairid. Maraíodh an t-iolar uair éigin ar an 6 Nollaig idir Baile na Feide agus Port na Seangán ar an taobh thoir de Loch Uail san Iarmhí. Iolar mara baineann a bhí inti agus bhí sí thart ar dhá bhliain d'aois. Scaoileadh saor í in aice le hInbhear na Sionainne in 2022 mar chuid de Thionscadal Athbhunaithe an Iolair Mhara.
## Speicis
Is iad na 10 speiceas atá ann:

## Féach freisin
* Iolar
* Iolar maol
* Iolar fíréan
* Iolar mara earrbhán

## Tagairtí
*
Catagóir: Iolair
Bíosún Eorpach

Ainmhí mór is ea an **Bíosún Eorpach**. Mamach le crúba atá ann. Am amháin, bhí cónaí orthu ar fud na hEorpa. Anois tá cónaí orthu sa Pholainn agus sa Bhealarúis.   

## Fo-speicis
* Bison bonasus bonasus (Linnaeus, 1758), foraois Białowieża 
* Bison bonasus hungarorum, nach maireann 
* Bison bonasus caucasicus, nach maireann

## Féach freisin

* Bovidae

## Tagairtí

Catagóir:Bovidae
Deilf

Ainmhí mara is ea an **deilf**. Úsáidtear an focal céanna i nGaeilge na hAlban. Ní grúpa tacsanomaíochta iad na deilfeanna; is iad na míolta móra agus na muca mara na baill eile den infrea-ord Cetacea (na “céiticigh”). Is ainmhithe teofhuilteacha iad, agus análaíonn siad aer.

Tá thart ar 40 speiceas beo ann, sna finte Delphinidae (deilfeanna mara), Platanistidae (deilfeanna abhann Indiacha), Iniidae (deilfeanna abhann an Domhain Úir), Pontoporiidae (deilfeanna breacsháile), agus Lipotidae (deilfeanna abhann Síneacha, a d'fhéadfadh a bheith díofa).

thumb|left|Léaráid

## Naisc sheachtracha
* Le Groupe de Recherche sur les Cétacés
* The Dolphin Institute
* Delfine
* [Faire Míolta Móra agus Deilfeanna na hÉireann. (As [Béarla])]

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Plucamas

Galar tógálach dainséarach víreasach is ea an **plucamas** nó an **leicneach**. Scaiptear an galar ó dhuine go duine trí chasacht, trí shraothartach, nó trí theagmháil dhíreach le seile. 

## Príomhchomharthaí
Fiabhras, tinneas cinn agus faireoga seileacha pianmhara

## Ainmneacha
### Gaeilge na hÉireann
Is iad *plucamas* agus *leicneach* na focail is coitianta.

### Gaeilge na Alban
Is iomaí ainm a thugtar ar an ngalar seo i nGaeilge na hAlban:

* A'Phloic
* An t-at busach 
* An t-at cibhleach 
* A’ phluc
* Galar glòigeach 
* Galar-sgòrnain 
* Glòigeach
* Poc
* Tinneas busach 
* Tinneas plocach

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Vacsaín: Bruitíneach, Leicneach agus Bruitíneach Dhearg 

Catagóir:Galair
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
A' Chreag Ruaidh

Baile is ea **A' Chreag Ruaidh** (Béarla: *Craigruie*). Tá sé suite i gceantar Shruighlea in Albain. Baile beag atá ann.

Catagóir:Bailte in Albain
Fearthainn

250px|thumb|Fearthainn
Tugtar **fearthainn** nó **báisteach** ar bhraonta uisce a thiteann anuas as na scamaill nuair a éiríonn siad ró-throm. Úsáidtear na focail *uisge-adhair* agus *frasachd* as Gaeilge na hAlban.

## Focail agus nathanna cainte
* "Ní hé lá na bpáistí lá na báistí" 
* "ceobhrán", "brádán", "Tá sé ag draonán báistí" 
* "tá sé ag dríodarnach báistí"
* "Ceathanna", "múrtha", "scrabhanna báistí" 
* "aimsir cheathach" nó "aimsir spairniúil"
* "craobhmhúr"
* "Breacbháisteach"
* "seadbháisteach" 
* "seadbhraonta"
* "spréachbhraon fearthainne"
* "batharnach", "clagairt", "clagarnach", "dallcairt", "forlacht", "gleidearnach", "stealladh", "tuile" nó "tabhairt mhaith báistí".
* "péatar", "liagarnach", "ragáille", "bús báistí"? 
* "ag cur foirc agus sceana" (Gaeilge na Mumhan), "ag cur sceana gréasaí" i gCúige Chonnacht, "ag cur balc báistí" in Ulaidh. "Ag cáitheadh báistí", "tuile liag", "caidhleadh", "clascairt", "léidearnach báistí" 
* ag stealladh báistí/fearthainne
* "báisteach leatromach" 

Catagóir:Meitéareolaíocht
Catagóir:Báisteach
Caora Cheviot

Tá **caoirigh Cheviot** flúirseach go maith sa Bhreatain. Tá caoirigh Cheviot ann san Astráil, sa Nua-Shéalainn agus i Meiriceá chomh maith. *Caora mhaol* a thugtar ar an bpór seo i nGaeilge na hAlban.

Catagóir:Mamaigh
Acair Earranta

Comhlach foilsitheoireachta is ea **Acair Earranta**. Foilsíonn sé leabhair i nGaeilge na hAlban agus i mBéarla. Bunaíodh é mar pháirt de Phròiseact Dà-chànanch nan Eileanan Siar. Tá sé lonnaithe i Steòrnabhagh.
## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh

Catagóir:Comhlachtaí foilsitheoireachta
Achadh na Cloiche (Albain)

Baile beag in Albain is ea **Achadh na Cloiche**. Tá sé suite ar imeall Tharsgabhaig san Oileán Sgitheanach, Comhairle na Gàidhealtachd. Tá trá ann.
 
## Naisc
* Achadh na Cloiche
* Ordnance Survey

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Crann Nollag

deas|200px|thumb|Crann Nollag coitianta.
I gcomóradh na Nollag, is gnách maisiúcháin agus soilse a chur ar chrann síorghlas ar a dtugtar **crann Nollag**. Cuirtear an crann ina sheasamh i dtithe príobháideacha nó in áiteanna poiblí le linn na Nollag. Bíonn aingeal nó réalta ar bharr an chrainn go minic chomh maith, i gcuimhne ar Réalta na Beithile. Úsáidtear crainn shaorga uaireanta freisin sa lá inniu, déanta as plaisteach. De ghnáth, fágtar bronntanais Nollag ag bun an chrainn sna laethanta roimh an Nollaig. 

Níl na scoláirí ar aon intinn faoi bhunús an nóis seo, ach tuigtear gur cuireadh tús leis i dtuaisceart na Gearmáine sa 16ú haois. 

Catagóir:An Nollaig
Catagóir:Crainn
Air ais air an Ran Dan

Clár teilifíse is ea ***Air Ais Air An Ran Dan***. Craoltar ar BBC Alba é. Clár grinn i nGaeilge na hAlban atá ann.

## Tagairtí

Catagóir:Saothair Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Cláir theilifíse
Catagóir:Cláir BBC
Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine
Catagóir:Cláir Ghrinn
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Cláir ghrinn i nGaeilge
Catagóir:Cláir sceitsí grinn i nGaeilge
Catagóir:Cláir sceitsí grinn
Catagóir:Sceitsí grinn i nGaeilge
Catagóir:Sceitsí grinn