open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Caliciviridae

Is fine de víris "bheaga chruinnstruchtúrtha" iad na **Caliciviridae**, baill d'Aicme IV de scéim Baltimore. Tá cosúlacht idir na Caliciviridae agus na Picornaviridae méadaithe, agus ba ghéineas ar leith a bhí iontu roimhe seo, laistigh de na Picornaviridae.  Is virís ARN aonribe cialldeimhní nach bhfuil deighilte.  Cuirtear trí speiceas déag sa fhine seo, roinnte i measc aon genera déag.  I measc na ngalar a bhaineann leis an bhfine seo tá cailísivíreas féilíneach (galar riospráide), víreas galar seipticéime fuilreatha coinín (heipitíteas marfach go minic), agus grúpa vírieas Norwalk (gaistreintríteas).   Ionfhabhtaíonn cailísivíris veirteabraigh go nádúrtha, agus fuarthas iad i roinnt orgánaigh mar dhaoine, eallaí, muca, cait, sicíní, reiptílí, deilfeanna agus amfaibiaigh. Tá déanamh simplí ag na cailísivíris  agus níl siad imchlúdaithe. Tá cuma  heicseagánach/ sféarúil ar an gcaipsid agus tá siméadracht  icisihéadránach aige (T=1  nó T=3   ) le trastomhas 35–39&nbsp;nm. 

Ní dhéantar staidéar an-mhaith ar  chailísivíris mar go dtí le déanaí, níorbh fhéidir iad a fhás sa chultúr, agus tá óstraon an-chúng acu agus gan aon  samhail ainmhithe oiriúnach. Mar sin féin, tá tuiscint mhéadaithe ar  bhfine an víris mar gheall ar chur i bhfeidhm na dteicneolaíochtaí géanómaíochta nua-aimseartha le déanaí.  Is féidir aonraíoch le déanaí ó mhoncaithe ''réasas'' - víreas Tulane - a fhás sa chultúr, agus tá an chosúlacht air an chóras seo go mbeidh tuiscint níos mó ar na víris seo. 

## Sanasaíocht
Tagann calci- ón bhfocal Laidine *Calyx* agus an focal Gréigise *kalyx* . Ciallaíonn na focail 'cupán' nó 'cailís'. Tagann sé seo ó na tréithchineálacha a bhfuil logáin cuach-chruthac infheicthe acu.

## Tacsanomaíocht
mion| Crann fíliginiteach den fhine ''Caliciviridae'' agus Poliovirus
Aithnítear na genera seo a leanas: 

* *[[Bavovirus]]*
* *lagaivíris*
* *[[Minovirus|Mionvíreas]]*
* *[[Nacovirus]]*
* *Nebovirus*
* *[[Noraivíreas|Noraivíris]]*
* *Frithvíreas*
* *[[Salovirus]]*
* *Sapovirus*
* *[[Valovirus|Valaivíris]]*
* *víreas*

Tá roinnt cailísivírieas eile fós neamhrangaithe, lena n-áirítear cailísivíreas sicín.

## Víreolaíocht
## Tagairtí

Catagóir:''Riboviria''
Catagóir:Finte víreas
Rex Lee Jim

Is polaiteoir agus file Navachóch é **Rex Lee Jim** (a rugadh in 1962). Bhí sé ina bhall de Chomhairle an Náisiúin Navachóigh ó 2003 to 2011, agus ina Leas-Uachtarán ar an Náisiún Navachóch faoin Uachtarán Ben Shelly ó 2011 go 2015. Sa bhliain 1998, d'fhoilsigh sé bailiúchán filíochta trítheangach (Navachóis, Gaeilge, agus Béarla) dar teideal *Dúchas / Táá Kóó Diné*. Diarmuid Ó Breasláin a chuir Gaeilge ar an leabhar. Ina chuid filíochta, cuireann sé “stair, agus cultúr a mhuintire os ár gcomhair, díshealbhú, ocras, coimhlint idir an sean agus an nua, an chlann, traidisiún, bród agus dóchas don todhchaí.”

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine Navachócha
Catagóir:Filí
Franziska Giffey

Is polaiteoir Gearmánach de chuid an Pháirtí Dhaonlathaigh Shóisialta (SDS) í **Franziska Giffey** ( née Süllke, a rugadh an 3 Bealtaine 1978). Tá sí ag feidhmiú mar Sheanadóir Stáit Bheirlín don Gheilleagar, d'Fhuinneamh agus d'Fhiontar ó 2023 i leith. Bhí sí ina Méara Rialaithe ar Bheirlín ó Nollaig 2021 go hAibreán 2023.   Roimhe sin bhí sí ina hAire Gnóthaí Teaghlaigh, Seanóirí, Mná agus Óige i rialtas an tSeansailéara Angela Merkel ó 2018 go dtí 2021.  Ó 2015 go 2018, bhí sí ina méara ar bhuirg Neukölln i mBeirlín .  

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Giffey i Frankfurt (Oder), agus d'fhás sí aníos i mBriesen. Tar éis di Abitur a bhaint amach i 1997, thosaigh sí ag staidéir an Bhéarla agus na Fraincise in Ollscoil Humboldt i mBeirlín chun a bheith ina múinteoir,  ach b'éigean di an ghairm a fhágáil i 1998 ar chúiseanna leighis.  Ina dhiaidh sin rinne sí staidéar ar an dlí riaracháin ag an *Fachhochschule* für Verwaltung und Rechtspflege (riarachán poiblí) i mBeirlín ó 1998 go dtí 2001. Le linn a cuid staidéir iarchéime i mbainistíocht riaracháin Eorpach ó 2003 go 2005, d’oibrigh sí ag Ionadaíocht Bheirlín chuig an Aontas Eorpach sa Bhruiséil in 2003 agus ag Tionól Parlaiminteach Chomhairle na hEorpa in Strasbourg in 2005. In 2005, chuir sí tús le staidéar dochtúireachta seach-ghairme in Ollscoil Shaor Bheirlín, áit ar bhain sí dochtúireacht amach sa bhliain 2010.  Dhéileáil a tráchtas le cuimsiú na sochaí sibhialta ag an gCoimisiún Eorpach i gcinnteoireacht an AE. An 10 Meitheamh 2021, áfach, chuir Uachtarán Ollscoil Shaor Bheirlín a dochtúireacht ar neamhní mar gheall ar bradaíl.

Chomh maith lena cuid staidéir, d’oibrigh sí mar Choimisinéir Gnóthaí Eorpacha i riarachán dúiche Neukölln ó 2002 go 2010.

## Gairm pholaitiúil
Chuaigh Giffey isteach sa Pháirtí Daonlathach Sóisialta (SPD) sa bhliain 2007.

ISa bhliain 2015, tháinig Giffey i gcomharbacht ar Heinz Buschkowsky mar mhéara ar cheantar Neukölln de chuid  Bheirlín, áit a bhfuil go leor inimirceach lonnaithe ann, agus ráta ard-dífhostaíochta.  

## Saol pearsanta
Tá Giffey pósta le tréidlia ó 2008; tá leanbh amháin ag an lánúin. Is imreoir cispheile Niels Giffey a nia . 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí Rialtais na Gearmáine
Catagóir:Méaraí Bheirlín
Iarnmhian

Is meascán de chré, clocha, gaineamh agus síolta é **iarnmhian** nó **amhiarann**.  Déantar mianadóireacht nó tochailt ar an iarnmhian chun é a thógáil amach as an talamh. Nuair atá sé tochailte, caithfear é a sheoladh ar aghaidh chun go mbainfear an miotal amach as.  

Cuirtear an iarnmhian isteach i bhfoirnéis chun go leáfaí é agus baintear an miotal amach as ansin.

## Féach freisin

* Iarann

## Tagairtí

Catagóir:Iarnmhian
Catagóir:Iarann
Catagóir:Mianadóireacht
Ciaróg choirte an sprúis

Is lotnaid í **ciaróg choirte an sprúis** (*Ips typographus*).

In Éirinn tá eagla ann go ndéanfadh an chiaróg dochar do chrainnte sprúis go háirithe. Go luath sa 21ú haois, bhí léirscrios déanta ag na feithidí ar limistéir foraoise ar fud na hEorpa.

I mí na Nollag 2023 thug an Roinn Talmhaíochta le fios go raibh mianach amháin ciaróg neamhdhúchasach ar a laghad  i ndeisceart Chontae an Chláir, an chiaróg phéine Monterey. Ní fios cén chaoi a dtáinig an chiaróg seo, speiceas coimhthíoch ionrach b'fhéidir, an bealach uilig as Meicsiceo.

Sa bhliain 2024, bhí faitíos ollmhór in Éirinn ar lucht na gcrann roimh alpadh na ciaróige coirte. Bhí moltaí curtha chun na Roinne Talmhaíochta go mb'fhéidir gur cheart an choirt a scríobadh de na crainnte atá á n-allmhairiú do thionscal an adhmaid, ar mhaithe le cothú agus gnáthóg a shéanadh ar aon chiaróg a thagann anall. Bhí srian curtha i bhfeidhm ag an Roinn, gan aon chrann a leagan ná a ghearradh i limistéir 10km² i ndeisceart an Chláir, gan fógra a bheith curtha agus cead a bheith faighte ón Roinn.  Le Coillte an chuid is mó de na crainnte atá curtha i bhforaoisí sa gcontae ach tá riar acu freisin faoi úinéireacht phríobháideach.

## Féach freisin

* Ciaróg choirte 

## Tagairtí

Catagóir:Ciaróga
Catagóir:Sprús
Catagóir:Crainn
Vacsaín maláire

Is vacsaíní iad **vacsaíní maláire** a chuireann cosc ar mhaláire, galar tógálach muiscít-iompartha a théann i bhfeidhm go bliantúil ar thart ar 247 milliún duine ar fud an domhain agus is cúis le 619,000 bás.  Is í an chéad vacsaín formheasta le haghaidh maláire ná RTS,S, ar a dtugtar an t-ainm branda Mosquirix.  , tugadh an vacsaín do 1.5 milliún leanbh a chónaíonn i gceantair ina bhfuil tarchur maláire measartha-go- hard.  Éilíonn sí ar a laghad trí dháileog i naíonáin faoi aois 2, agus leathnaíonn an ceathrú dáileog an chosaint ar feadh 1-2 bhliain eile.   Laghdaíonn an vacsaín iontrálacha ospidéil ó dhroch-mhaláire faoi thart ar 30%. 

íLeanann taighde ar aghaidh le vacsaíní maláire eile. Is í an vacsaín maláire is éifeachtaí ná an R21/Matrix-M, le ráta éifeachtúlachta 77% léirithe sna trialacha tosaigh agus leibhéil i bhfad níos airde antashubstainte ná mar a bhí sa vacsaín RTS,S. Is é an chéad vacsaín a chomhlíonann sprioc na hEagraíochta Domhanda Sláinte (WHO) vacsaín maláire le héifeachtúlacht 75% ar a laghad,   agus gan ach an dara vacsaín maláire atá le moladh ag an WHO.  I mí Aibreáin 2023, cheadaigh Údarás Bia agus Drugaí Gána an vacsaín R21 lena húsáid i leanaí idir cúig mhí agus trí bliana d'aois.   Tar éis chinneadh Gána, cheadaigh an Nigéir an vacsaín R21 go sealadach. 

## Vacsaíní ceadaithe

### RTS, S
mion| Cáithnín athchuingreach próitéine cosúil le víreas RTS,S
## Tagairtí
Catagóir:Maláire
Catagóir:Vacsaíní fo-aonad próitéine
Tuilte Rio Grande do Sul, 2024

Bhuail tuilte an Stát Rio Grande do Sul i bhfíordheisceart na Brasaíle idir 29 Aibreán - tús na Bealtaine 2024, de thoradh titim throm báistí. Bhí Porto Alegre, príomhchathair an Stáit, faoi uisce. Fuair níos mó ná 85 duine bás agus go leor ar iarraidh sa chathair agus sa cheantar máguaird.

### Imeachtaí
Leonadh 334 duine i ndíle a thit i ndeireadh mhí Aibreáin agus sna tuilte a lean, agus b’éigean do 134,300 duine a dtithe a fhágáil. B’éigean aerfort Porto Alegre agus stáisiún busanna na cathrach a dhúnadh nuair a chuaigh abhainn an Guaíba thar a bruacha, agus bhí an chuid is mó de na bóithre faoi uisce. Bhí an t-uisce sa Guaíba 5.3 méadar os cionn an ghnáthleibhéil.

Fágadh breis agus 500,000 duine gan leictreachas agus bhí 85 faoin gcéad de mhuintir Porto Alegre gan uisce**.**  Bhí creach á déanamh ag coirpigh ar shiopaí a scriosadh sna tuilte.

### Cúlra
Ní hé na tuilte in 2024 an chéad uair gur bhain díle agus drochthuilte d’fhíordheisceart na Brasaíle. Ach bhí eachtraí na bliana 2024 ar an adhaimsir is measa dár bhain don réigiún le cuimhne na ndaoine. Dar leis na meitéareolaithe, drochmheascán de ghnáthphatrúin aimsire ar ghéaraigh an t-athrú aeráide a dtionchar go mór ba chúis leis an díle.

Ábhar spéise é go bhfuil an chuma ar an scéal gurb iad na stáit is faide ó dheas sa Bhrasaíl, atá ar an gcuid is saibhre sa tír, is mó a bhíonn thíos leis an athrú aeráide.

Gan dabht, baineann triomach agus tinte do cheantar na hAmasóine i dtuaisceart na tíre gach bliain, ach ar ámharaí an tsaoil is lú i bhfad líon na ndaoine a fhaigheann bás sna cineálacha adhaimsire sin.

Ní hionann agus an t-iaruachtarán Jair Bolsonaro a bhí i gcumhacht idir 2019 agus 2023, admhaíonn rialtas an uachtaráin in 2024, Luis Inácio da Silva (Lula), go bhfuil dlúthbhaint idir an scrios a rinneadh agus atá fós á dhéanamh ar an bhforaois i gceantar na hAmasóine agus imeachtaí adhaimsire, ní hamháin sa Bhrasaíl ach ar fud an domhain.

### Iarmhairtí
Thug an t-uachtarán Lula cuairt ar Rio Grande do Sul tar éis na dtuilte agus dúirt go ndéanfadh a rialtas gach rud is féidir chun cathair Porto Alegre agus an ceantar máguaird a atógáil. Tar éis na hadhaimsire seo is cinnte go mbeidh brú níos láidre fós air sa Bhrasaíl féin chun géarú ar na hiarrachtaí atá ar bun aige deireadh a chur leis an scrios ar fhoraois na hAmasóine.

## Féach freisin
*Tuilte
## Tagairtí

Catagóir:Tuilte
Catagóir:Stair na Brasaíle
Catagóir:Aimsir na bliana 2024
Catagóir:Rio Grande do Sul
Na Rúis (daoine)

mion|312x312px| Léarscáil a thaispeánann na príomhbhealaí trádála Várangacha : bealach trádála na Volga (i ndearg) agus an bealach trádála ó na <a href="./Varangians" rel="mw:WikiLink" data-linkid="5" data-cx="{&amp;quot;adapted&amp;quot;:false,&amp;quot;sourceTitle&amp;quot;:{&amp;quot;title&amp;quot;:&amp;quot;Varangians&amp;quot;,&amp;quot;thumbnail&amp;quot;:{&amp;quot;source&amp;quot;:&amp;quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Varangian_routes.png/80px-Varangian_routes.png&amp;quot;,&amp;quot;width&amp;quot;:80,&amp;quot;height&amp;quot;:56},&amp;quot;description&amp;quot;:&amp;quot;Slavic and Greek designation of Vikings&amp;quot;,&amp;quot;pageprops&amp;quot;:{&amp;quot;wikibase_item&amp;quot;:&amp;quot;Q48343&amp;quot;},&amp;quot;pagelanguage&amp;quot;:&amp;quot;en&amp;quot;},&amp;quot;targetFrom&amp;quot;:&amp;quot;mt&amp;quot;}" class="cx-link" id="mwDQ" title="Varangians">Várangaigh</a> go dtí na Gréagaigh (i gcorcra). Ba ghá do na creachadóirí Lochlannacha agus na trádálaithe daingneacha, áiteanna margaidh agus portáistí feadh na mbealaí a rialú go leordhóthanach.Ba ghá do na Lochlannaigh agus na trádálaithe Lochlannacha daingin, áiteanna margaidh agus postais feadh na mbealaí a rialú go leordhóthanach.
Ba dhaoine iad na **Rúis**, ar a dtugtar **Rúisigh** freisin,   . in Oirthear na hEorpa sa mheánaois luath. Is léir ón gcomhdhearcadh léannta gur Lochlannaigh a bhí iontu ó dhúchas, a tháinig go príomha ón tSualainn, sa lá atá inniu ann, a lonnaigh agus a rialaigh feadh na mbealaí-abhann idir an Mhuir Bhailt agus an Mhuir Dhubh, ón 8ú go dtí an 11ú haois AD. Sa 9ú haois, bhunaigh siad an stát 'An Rús Chíveach', áit a mheasc na Lochlannaigh a bhí i gceannas mar aon leis na treibheanna Fionlannacha áitiúla le pobal Slavacha an Oirthir, agus glacadh leis an tseanteanga Shlavach mar an ghnáth-theanga a bhí á labhairt ag na háitritheoirí. Bhí aithne ag an scothaicme ar an tSean-Lochlannais go dtí go raibh siad comhshamhailte go huile agus go hiomlán, faoin dara leath den 11ú haois, go háirithe sa tuaisceart. 

Tá stair na Rús lárnach i mbunú an stáit ón 9ú haois tríd an 10ú haois, agus mar sin don bhunús eitneach, in Oirthear na hEorpa. Ar deireadh thiar, thug siad a n-ainm go dtí an Rúis agus an Bhealarúis, agus tá baint dhíreach acu do stair náisiúnta na Rúise, an Úcráin agus an Bhealarúis . 

[deas|mion|300x300px| [An Eoraip|Eoraip sa 9ú haois. Tá Roslagen suite feadh chósta an rinn thuaidh den limistéar marcáilte *"Swedes and Goths"* .]]
## Tagairtí


Catagóir:Várangaigh
Catagóir:Grúpaí eitneacha stairiúla na hEorpa
Catagóir:Stair na Rúise
Joseph E. Stiglitz

Is eacnamaí Meiriceánach nua-Keynesach é **Joseph Eugene Stiglitz** (rugadh é an 9 Feabhra 1943).  Tá sé ina hanailísí bheartais phoiblí, agus ina lán-ollamh in Ollscoil Columbia . Bronnadh Duais Chuimhneacháin Nobel sna hEolaíochtaí Eacnamaíocha (2001)  agus Bonn John Bates Clark (1979).  Is iar-leas-uachtarán sinsearach agus príomheacnamaí an Bhainc Dhomhanda é. Is iarchomhalta agus cathaoirleach é freisin ar Chomhairle na gComhairleoirí Eacnamaíochta (uachtarán SAM).  Tá cáil air as a thacaíocht don teoiric airgeadais phoiblí Georgaseach  agus as a dhearcadh criticiúil ar bhainistíocht an dhomhandaithe, ar eacnamaithe *laissez-faire* (a dtugann sé ""free-market fundamentalistsorthu"), agus institiúidí idirnáisiúnta amhail an Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta agus an Banc Domhanda .
## Tagairtí
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na hEacnamaíochta
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Galar Dúitseach leamhán

mion|Ar stumpa an leamháin is féidir a fheiceáil conas a mharaigh galar Dúitseach leamhán an crann ón taobh istigh.
Rinne an **galar Dúitseach leamhán** scrios leitheadach ar an leamhán sna 1970-1980idí. Tá adhmad leamháin gann anois in Éirinn. Tá crainn líomaí tagtha ina n-áit sin anois. Cuireadh mailpeanna Lochlannacha agus geala ar an dá thaobh den aibhinne lárnach atá ar dronuillinn leis an aibhinne íochtair.

## Féach freisin

* Leamhán (*Ulmus*)
* Ciaróg choirte;   ciaróg choirte an leamháin

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Crainn
Catagóir:Ulmus
Mary Banotti

Iar-fheisire Eorpach de chuid Fhine Gael ba ea **Mary Banotti**  (26 Bealtaine 1939 – 10 Bealtaine 2024).
clé|mion|1995

## Gairm
Ba i gCluain Tairbh i gceantar thuaisceart chathair Bhaile Átha Cliath a rugadh Mary Banotti. Seanuncail dá cuid ab ea an réabhlóidí clúiteach, Michael Collins a maraíodh le linn Chogadh na gCarad.  B'as iarthar Chorcaí ó dhúchas máthair Mary, Kitty Collins, agus ba neacht mhór í le Micheál Ó Coileáin. 

Bhí Mary ar dhuine de sheisear clainne, cúigear deirfiúracha agus deartháir amháin. Deirfiúr léi ba ea an t-iar-Aire Dlí is Cirt, Nora Owen.

Bhí Mary sé bliana déag d'aois nuair a cailleadh a hathair. Fostaí de chuid an bhainc ba ea é, agus d'fhág a hathair pinsean beag ag a máthair.  Múinteoir eolaíochta baile a bhí inti agus bhí sí in ann dul ar ais ag obair i gColáiste na Lónadóireachta, Sráid Chathail Brugha.

D'fhreastail Nora ar an gClochar Doiminiceach i gContae Chill Mhantáin.

Banaltra a bhí inti agus d'oibrigh sí timpeall an domhain (Londain, Nua Eabhrac, Céinia agus an Róimh) sula ndeachaigh sí go Parlaimint na hEorpa i 1984 mar fheisire do Fhine Gael ó thoghlach Bhaile Átha Cliath. Chaith sí 20 bliain mar fheisire.

Rith sí i dtoghchán na hUachtaránachta i 1997, ní raibh chun tosaigh uirthi ag deireadh an rása ach an té a toghadh, Máire Mhic Ghiolla Íosa (Fianna Fáil).

Bhí aithne mhaith ar Mary Banotti le beagnach 50 bliain mar gur mhinic í le cloisteáil ar an raidió agus teilifís ag caint ar cheisteanna sóisialta.

Fuair Banotti bás ar an 10 Bealtaine 2024. Bhí sí 84.

## Féach freisin

* Nora Owen

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Baill Fhine Gael
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn
Catagóir:Feiminigh Éireannacha
Catagóir:Iarrthóirí i dtoghchán uachtaránachta na hÉireann
Aosach

Is duine fásta nó ainmhí eile é **aosach** a bhfuil fás iomlán bainte amach aige. Ciallaíonn sainmhíniú bitheolaíoch an fhocail ainmhí a shroicheann aibíocht ghnéasach agus atá mar sin in ann atáirgeadh. I gcomhthéacs an duine, tá bríonna leis an téarma *duine fásta* a bhaineann le coincheapa sóisialta agus dlíthiúla. I gcodarsnacht le duine nach bhfuil lán-aois sroichte fós aige (“mionaoiseach”), is é is 'duine fásta dlíthiúil' ann ná neach a bhfuil an lán-aois slánaithe aige agus a mheastar mar sin go bhfuil sé 'neamhspleách', 'féinleorga' agus 'freagrach'. Is é 18 an ghnáthaois chun aosacht dhlíthiúil a bhaint amach, cé go bhféadfadh an sainmhíniú a bheith éagsúil de réir cearta dlíthiúla, tíre agus forbairt shíceolaíoch.
## Tagairtí


Catagóir:Coincheapa bitheolaíocha
Catagóir:Dlí na nÓg
Bitheolaíocht fhorbarthach

Is éard **is bitheolaíocht fhorbarthach** ann ná staidéar ar an bpróiseas trína bhfásann agus a bhforbraíonn ainmhithe agus plandaí. Cuimsíonn bitheolaíocht fhorbarthach freisin bitheolaíocht athghiniúna, atáirgeadh éighnéasach, meiteamorfóis, agus fás agus difreáil gascheall san orgánach fásta.
Catagóir:Bitheolaíocht fhorbarthach
Athghiniúint (bitheolaíocht)

Is éard atá i gceist le h**athghiniúint** sa bhitheolaíocht ná an próiseas athnuachana, athchóirithe agus fáis fíocháin a dhéanann géanóim, cealla, orgánaigh, agus teacht aniar éiceolaíoch le luaineachtaí nó imeachtaí nádúrthaúrtha nó teagmhais a chruthaíonn suaitheadh nó damáiste.  Tá gach speiceas in ann athghiniúint, ó bhaictéir go daoine.    Is féidir le hathghiniúint a bheith iomlán  i gcás ina bhfuil an fíochán nua mar an gcéanna leis an bhfíochán caillte,  nó neamhiomlán  ina dhiaidh sin éiríonn an fíochán neacróiseach fiobróiseach  . 
## Tagairtí
Catagóir:Bitheolaíocht fhorbarthach
Catagóir:Cneasú
Catagóir:Bitheolaíocht fhorbarthach
Catagóir:Aosúchas
Diospraicse

Is éard is **diospraicse** ann ná **neamhord comhordaithe forbraíochta** (**NCF**), ar a dtugtar **neamhord comhordaithe mótair forbartha**, **diospraicse forbartha** nó go simplí **diospraicse**  (ó *praxis* na Sean-Gréigise 'gníomhaíocht'), is comhordú lagaithe ar ghluaiseachtaí fisiceacha mar thoradh ar theachtaireachtaí inchinne nach bhfuil á dtarchur go cruinn chuig an gcomhlacht atá mar chomhartha sóirt ag an neamhord seo. Cuireann easnaimh i ngluaiseachtaí  mínluaile nó oll-luaile isteach ar ghníomhaíochtaí maireachtála laethúla. Déantar cur síos air go minic mar neamhord i sealbhú scileanna, áit a bhfuil foghlaim agus cur i gcrích scileanna mótair comhordaithe i bhfad níos ísle ná mar a bhíothas ag súil leis i bhfianaise aois chróineolaíoch an duine aonair. D'fhéadfadh deacrachtaí a bheith ann mar amscaíocht, moilleadóireacht agus mallacht agus míchruinneas maidir le feidhmíocht scileanna mótair, míchruinneas feidhmíochta scileanna mótair (m.sh., greim a fháil ar rud, sceanra a úsáid, lámhscríbhneoireacht, rothar a thiomáint, uirlisí a úsáid nó páirt a ghlacadh i spóirt foirne nó snámh). Is minic a bhíonn deacracht le heagrúchán agus/nó fadhbanna le haird, cuimhne fheidhmiúil agus bainistíocht ama ag gabháil leis.
## Tagairtí
Catagóir:Neamhoird néarógacha
Catagóir:Rialú mótair
Catagóir:Neamhoird néareolaíocha
Catagóir:Neamhoird forbraíochta ar leith
Catagóir:Neamhoird néarfhorbartha
Catagóir:Siondróim le huathachas
Jean de Mayol de Lupé

Sagart Caitliceach Francach ab ea **Jean de Mayol de Lupé** (21 Eanáir 1873 - 28 Meitheamh 1955). Bhí sé ina shéiplíneach míleata ag *Légion des volontaires français* ( Léigiún na n-Óglach Francach), ansin ag an *Division SS Charlemagne* (Rannóg SS Charlemagne) le linn an Dara Cogadh Domhanda,

## Beathaisnéis
Rugadh Jean Marie Pierre Louis de Mayol de Lupé ar 21 Eanáir, 1873 ag 8, rue Férou sa 6ú arrondissement i bPáras, laistigh de theaghlach uasal  ó Philat. Ba monarcóir é a athair ; ba é an seachtú leanbh é ag Henri de Mayol de Lupé agus ag Elisa Caracciolo, ó huaisle Napolitanach.
## Tagairtí
Catagóir:Sagart Caitliceach Francach san 20ú haois
Catagóir:Sóisialach Náisiúnta na Fraince
Catagóir:33ú Rannóg SS Charlemagne
Catagóir:Ball den Waffen-SS
Catagóir:Ridirí an Léigiún Onórach
Catagóir:Faighteoir na Croise Iarainn
Catagóir:Comhoibrí Francach leis an namhaidle linn an Dara Cogadh Domhanda
Agus (imreoir sacair)

Is iarimreoir sacair Spáinneach é **Agustín García Íñiguez** nó **Agus** mar is fearr aithne air (a rugadh ar an 3 Bealtaine 1985). D'imir sé go gairmiúil mar chosantóir láir ar feadh 14 shéasúr, idir 2004 agus 2018, i Segunda División na Spáinne den chuid is mó, ceithre shéasúr le Real Madrid B san áireamh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Imreoirí sacair
Ceo cogaidh

mion|gunna machaire de chuid na S-A
Meafar is ea "ceo cogaidh", bealach le heolas neamhiomlán a léiriú go grafach i gcluiche straitéise, nó i láthair chatha.

## Féach freisin

* Meafar

## Tagairtí

Catagóir:Cogadh
Catagóir:Aineolas
Catagóir:Amhras
Catagóir:Faisnéis
Catagóir:Meafair
Codlaidíneach

mion| Cairt ina leagtar amach na gnéithe struchtúracha a shainíonn codlaidínigh agus ópóidigh, lena n-áirítear idirdhealú idir struchtúir codlaidíneach leathshintéiseach agus iomlán shintéiseacha
Is éard is **codlaidíneach** ann ná substaint alcalóideach a dhíorthaítear ó óipiam (nó tuí phoipín ). Tá difríocht idir é agus an téarma comhchosúil *[[ópóideach]]* sa mhéid is go n-úsáidtear an dara ceann chun gach substaint, nádúrtha agus sintéiseach, a cheanglaíonn le gabhdóirí ópóideacha san inchinn (lena n-áirítear freasaithigh).
[clé|mion|[cóidín]]
Is comhdhúile alcalóideacha iad codlaidínigh a fhaightear go nádúrtha sa phlanda codlaidín *[[Codlaidín|Papaver somniferum]]*. I measc na gcomhdhúile sícighníomhacha a fhaightear sa phlanda seo tá moirfín, cóidín agus téibín. Baineadh úsáid as codlaidínigh le fada le haghaidh riochtaí leighis éagsúla, le fianaise ar thrádáil agus ar úsáid na gcodlaidíneach le haghaidh faoisimh ó phian chomh luath leis an ochtú haois AD. 

Meastar go bhfuil an chuid is mó de na codlaidínigh ina ndrugaí a bhfuil acmhainneacht measartha nó ard mí-úsáide acu agus tá siad liostaithe ar “Sceidil um Rialú Substaintí Coiscthe” éagsúla faoin *Uniform Controlled Substances Act* de chuid Stáit Aontaithe Mheiriceá.

## Féach freisin

* Ópóideach

## Tagairtí
Catagóir:Alcalóidigh óipiam nádúrtha
Catagóir:Codlaidínigh


Catagóir:Anailgéisigh
Leoicín

Is aimínaigéad riachtanach é **leoicín** (siombail **Leu** nó **L** )  a úsáidtear i mbithshintéis próitéiní . Is α-aimínaigéad é leucine, rud a chiallaíonn go bhfuil α- aimínghrúpa ann (atá san fhoirm prótónáitithe −NH 3 + faoi choinníollacha bitheolaíocha),  α- aigéad charbocsaileach grúpa (atá san fhoirm díphrótónáitithe −COO − faoi choinníollacha bitheolaíocha). coinníollacha), agus grúpa iseabúitileghrúpa taobhshlabhra, rud a fhágann gur aimínaigéad alafatach neamhpholach é. Tá sé riachtanach i ndaoine, rud a chiallaíonn nach féidir leis an gcorp é a shintéisiú: ní mór é a fháil ón aiste bia. Is éard atá i bhfoinsí cothaithe daonna ná bianna a bhfuil próitéin iontu, mar fheoil, táirgí déiríochta, táirgí soighe, agus pónairí agus léagúim eile. Tá sé ionchódaithe ag na códóin UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, agus CUG. Ainmnítear Leoicín as an bhfocal Gréigise le haghaidh "bán": *λευκός* ( *leukós*, "bán"), tar éis a chuma coitianta mar phúdar bán, airí a roinneann sé le go leor aimínaigéid eile. 
## Tagairtí
Catagóir:Alfa-Aimínaigéid
Catagóir:Aimínaigéid phróitéinigineacha
Catagóir:Aimínaigéid chéataigineach
Catagóir:Aimínaigéid slabhra bhrainsigh
Catagóir:Aimínaigéid riachtanacha
Catagóir:Breiseáin E-uimhreach
Mí-úsáid leanaí in Éirinn sa 20ú haois

mion|Neachtlann Mhaighdilíneach in Éirinn, i dtús na 20ú haoise
Bhí **mí-úsáid leanaí in Éirinn** coitianta sa 20ú haois, de réir na staitisticí a bhaineann leis na hinstitiúidí – na dílleachtlanna, na scoileanna saothair, na hinstitiúidí eaglasta, na Tithe Máithreacha agus Leanaí, na Maigdiléinigh, srl. Nochtar scéalta chomh maith faoi mhí-úsáid sa mbaile: pionós corpartha do na buachaillí, mar shampla, agus ruaigeadh amach na gcailíní as an mbaile, chomh luath agus a fuair an mhuintir amach go rabhadar torrach.

### Stair
Achtaíodh Acht na Leanaí, 1929 in Éirinn ar an 24 Iúil 1929. Sna blianta ina dhiaidh sin, méadaíodh líon na leanaí a cuireadh i ngéibheann sna scoileanna saothair in Éirinn i lár an 20ú haois, trí leathnú a thabhairt isteach maidir leis an gcatagóir leanaí gurbh fhéidir a rá go raibh siad ar an anás, sa chaoi is gurbh fhéidir iad a chur isteach in áit dá leithéid sin.

Tarraingíodh aird an phobail ar na scannail ag deireadh na haoise. Ba é *States of Fear*, clár de chuid RTÉ in 1999, is túisce a bhain creathadh asainn le scéalta faoi uafás na scoileanna saothair.

### Fiosrúcháin
Bhí an iliomad ‘coimisiún’ agus ‘iniúchadh’ thar na blianta ann, a rinneadh ar mhí-úsáid ghnéis agus mí-úsáid fhisiciúil sna hinstitiúidí in Éirinn :

* Tuarascáil Ryan, 2009 (mí-úsáid ar pháistí sna hInstitiúidí Tionsclaíocha)
* Tuarascáil Murphy (Tithe na Máithreacha agus na Leanaí), 
* Tuarascáil Fhearna (mí-úsáid ar pháistí in Ard-Deoise Fhearna), 
* Tuarascáil Murphy (mí-úsáid in Ard-Deoise Átha Cliath), 
* Tuarascáil McAleese (na Neachtlanna Maigdiléanacha) 
* Fiosrúchán Scóipe, 2024.  D'eascair an Fiosrúchán Scóipe a fógraíodh i Márta 2023 as an chlár faisnéise raidió 'Blackrock Boys' a rinne RTÉ leis na deartháireacha David agus Mark Ryan, a ndearna sagairt ó Ord an Spioraid Naoimh mí-úsáid ghnéis orthu i gColáiste na Carraige Duibhe agus roimhe sin i mbunscoil Pháirc na Sailí san am a caitheadh. 

agus go leor eile thar na blianta.

In 2025 cheap an tAire Dlí agus Cirt Helen McEntee Michael MacGrath ina chathaoirleach ar an gCoimisiún Imscrúdúcháin faoi dhrochúsáid ghnéasach i scoileanna. 

### Cúiteamh
I gcás na scoileanna saothair, ar an 25 Iúil 2012, ritheadh an tAcht um an gCiste Reachtúil Foras Cónaithe 2012. Bunaíodh Ciste, Caranua, chun cúiteamh *a* dhéanamh i mí Dheireadh Fómhair 2013, más mall is mithid. Íocann an Ciste as seirbhísí (mar shampla sláinte, tithíochta agus oideachais agus seirbhísí eile) do dhaoine (cé acu atá siad in Éirinn nó atá siad ar an gcoigríoch).

Bhunaigh an 34ú Rialtas  in 2025 scéim chúitimh chomh maith do dhaoine a d'fhulaing drochúsáid ghnéasach i scoileanna.   Moladh go rachadh an Rialtas i mbun cainte le hoird rialta faoi airgead a thabhairt do scéim chúitimh.

## Féach freisin

* Pionós corpartha 
* Cásanna mí-úsáid ghnéis in Éirinn de chuid na hEaglaise Caitlicí 
* Árais máithreacha agus naíonán agus tithe Maigdiléana in Éirinn 
* Tithe Níocháin Maigdiléanacha 
* Acht na Leanaí, 1929 

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Pionós corpartha
Catagóir:Mí-úsáid leanaí in Éirinn
Catagóir:20ú haois in Éirinn
Cáin charbóin

mion|2017 sna S-A
Is éard atá i g**cáin charbóin** cáin a ghearrtar ar bhreoslaí astaithe carbóin (gual, móin, ola agus gás nádúrtha, mar shampla).  Tá an cháin charbóin bunaithe ar an bprionsabal go mba cheart don phairtí atá freagreach as astaíochtaí carbóin na costais a bhaineann leis na hastaíochtaí sin a íoc ("an truaillitheoir a íocann") trí chostas breoslaí iontaise a ardú . Tá an prionsabal sin bunaithe ar an smaoineamh go dhíspreagtar úsáid seirbhísí a bhfuil lorg carbóin ard i gceist leo, agus go gcruthaítear dreasachtaí do sholáthróirí na seirbhísí sin modhanna táirgthe a bhfuil lorg carbóin níos lú i gceist leo a fhorbairt agus a úsáid.      
mion|2017

### An cháin charbóin in Éirinn
Sa bhliain 2020, thug Rialtas na hÉireann an cháin charbóin isteach d'fhonn astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin a laghdú.  Glacadh leis an bprionsabal "an truaillitheoir a íocann", agus gheall an Rialtas an méid sin a dhéanamh tríd arduithe cánach a dhíriú ar na cánacha sin a ghearrann cáin ar seachtrachtaí diúltacha..." (is é sin truailliú).

Tháinig ardú €7.50 ar an gcáin, rud a d'fhág go raibh costas €56 in aghaidh an tonna CO2 i gceist mBuiséad 2023.  In 2024, tháinig ardú ar an gcáin arís, agus €122 a bhí sa mheáncháin charbóin ar bhillí bliantúla gáis (bunaithe ar 11,000 cileavatuair in aghaidh an teaghlaigh, ar an meán). 

#### Cur in aghaidh
Cuireadh ina choinne go tréan i measc an phobail. 

Sa bhliain 2019, mhínigh taighdeoirí san ESRI go gcaitheann na teaghlaigh is boichte céatadán níos mó dá n-ioncam ar fhuinneamh, agus dá bharr sin ar cháin charbóin, ná mar a dhéanann teaghlaigh atá níos fearr as.

Mhol an Taoiseach ag an am, Leo Varadkar, go n-éagrófaí cainteanna le ceannairí an fhreasúra chun teacht ar chomhpholasaí faoina dtabharfaí isteach cáin charbóin mar aon le cúiteamh a dheimhneodh gur athrú nósanna seachas laghdú ar ioncam a d’fheicfí dá bharr. 

## Féach freisin

* Seachtracht
* Athrú aeráide

## Tagairtí

Catagóir:Cánacha
Catagóir:Carbóin
Catagóir:Athrú aeráide
Aimíonaigéad riachtanach

Is éard is **aimíonaigéad riachtanach**, nó **aimíonaigéad éigeantach** ann ná aimíonaigéad nach féidir leis an orgánach a shintéisiú ón tús, tapa go leor chun a éileamh a sholáthar, agus mar sin ní mór dó teacht ón aiste bia. As na 21 aimíonaigéad atá coitianta do gach saghas beatha, is iad na naoi n-aimíonaigéad nach féidir le daoine a shintéisiú ná vailín, isileoicín, leoicín, meitiainín, feiniolalainín, tripteafan, tréóinín, histidín, agus lísín.

## Tagairtí

Catagóir:Aimíonaigéid

Catagóir:Timthriall nítrigine
Catagóir:Cothú
Vailín

Is α-aimíonaigéad é **Vailín** (siombail **Val** nó **V** )  a úsáidtear i mbithshintéis próitéiní. Tá α-aimínghrúpa ann (atá sa bhfoirm prótónaithe −NH 3 + faoi choinníollacha bitheolaíocha), grúpa aigéad α- charbocsaileach (atá san fhoirm díprótónaithe −COO − faoi choinníollacha bitheolaíocha), agus grúpa iseapróipile taobhshlabhra., rud a fhágann gur aimíonaigéad alafatach neamhpholach é. Tá vailín riachtanach i ndaoine, rud a chiallaíonn nach féidir leis an gcorp é a shintéisiú; ní mór é a fháil ó fhoinsí aiste bia ar bianna iad ina bhfuil próitéiní, amhail feoil, táirgí déiríochta, táirgí soighe, pónairí agus léagúim . Tá sé ionchódaithe ag gach codón ag tosú le GU (GUU, GUC, GUA, agus GUG).
## Tagairtí
Catagóir:Alfa-aimíonaigéid,
Catagóir:Aimíonaigéid shlabhra bhrainsigh
Catagóir:Aimíonaigéid phróitéinigineacha
Catagóir:Aimíonaigéid ghlúcoigineacha
Catagóir:Aimíonaigéid riachtanacha
Catagóir:Comhdhúile iseapróipile
Catagóir:Substaintí a aimsíodh sna 1900í
Leitir Beag

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Leitir Beag** air:
* Leitir Beag, Contae Loch Garman: baile fearainn i gContae Loch Garman
* Leitir Beag, Contae Mhaigh Eo: baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* Leitir Beag, Contae na Gaillimhe: baile fearainn i gContae na Gaillimhe
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Bobby Storey

Cathaoirleach Shinn Féin sa tuaisceart, agus ball sinsearach den IRA, ba ea **Robert (Bobby) Storey** (11 Aibreán 1956 – 21 Meitheamh 2020), a  tharraing sé conspóid lena bheo agus lena mharbh.

## Saol
D'eagraigh Storey  an tÉalú Mór ón Cheis Fhada in 1983. Gabhadh é uair níos déanaí. Chaith sé 20 bliain i bpríosún in iomlán i dTuaisceart Éireann.

I mí Lúnasa 2015, feallmharaíodh Kevin McGuigan, ball den IRA Sealadach. Gabhadh Storey ar an 2 Meán Fómhair 2015 agus scaoileadh saor é gan chúiseamh dhá lá níos déana**í.** Nuair a labhair Bobby Storey amach níos déanaí, dúirt sé freisin gur do Shinn Féin chomh maith le próiseas na síochána iad na dúnmharfóirí.

Ba é fógra an PSNI gurb é a bhreithiúnas go raibh baint ag baill den IRA le dúnmharú Kevin McGuigan a bhain creathadh as Stormont. Cuireadh an lasair sa bharrach nuair a gabhadh Storey an mhaidin a raibh cainteanna ollphairtí le tosú, ar ar an 2 Meán Fómhair 2015.
clé|mion|23 Márta 2017 lucht na sochraide Martin McGuinness : Michelle O'Neill, Mary Lou McDonald, Sean Hughes agus Bobby Storey

## Bás
Chuaigh Storey faoi scian i Newcastle upon Tyne sa bhliain 2020 (trasphlandú scamhóige) ach níor tháinig sé slán as.

Bhí Michelle O'Neill, Mary Lou McDonald, Gerry Adams agus baill shinsearacha eile de Shinn Féin ar shochraid Storey in iarthar Bhéal Feirste ar an 30 Meitheamh 2020.
Sa bhliain 2024, agus í ag tabhairt fianaise ag fiosrúchán poiblí faoin gcaoi ar láimhseáladh an phaindéim sa Tuaisceart, dúirt Michelle O'Neill go raibh aiféala uirthi go ndeachaigh sí chuig an tsochraid (ina LeasChéad-Aire ag an am) agus go mb'oth léi go mór gur ghoill an scéal ar dhaoine. Dúirt sí gur thuig sí gur chuir a cuid iompair fearg ar dhaoine ar bhásaigh a ndaoine muinteartha le Covid agus gur chuir a raibh déanta aici leis an mbrón a bhí orthu.
## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Baill den IRA Sealadach
Catagóir:Sceimhlitheoirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Cúcabarra breac

Is cruidín crainn gorm agus bán é an **[[cúcabarra]] breac** (***Dacelo tyro***) ar a bhaistear an **cruidín ollmhór Arúach** fosta. Is speiceas cúcabarra gan iomrá é a fhaightear sna hOileáin Arú agus sabhána agus talamh féaraigh Tras-Flaidh na Nua-Ghuine Theas. Níl mórán ar eolas faoi shaol teaghlaigh agus bitheolaíocht phóraithe an éin seo

## Tacsanomaíocht
Aithnítear dhá fhospeiceas den éan seo: 

* *D. t. tyro -* na hOileáin Arúacha, an Indinéis
* *D. t. archboldi* - An Nua-Ghuine

## Cur síos
Fásann an cúcabarra breac suas go 33 cm (13 or) i bhfad; is minic na baineannaigh a bheith beagáinín níos mó ná na fireannaigh.  Tá sciatháin agus eireaball gealghorm, ucht agus bolg bán, súile dorcha agus ceann dubh bánbhallach air. Tá an gob uachtair dúliath agus tá an gob íochtair bán. Tá cuma na bhfireannach agus na mbaineannach an-chosúil le chéile. 

## Sanasaíocht agus Stair na Taighde
Rinne George Robert Gray an chéad chur síos ar an chúcabarra bhreac sa bhliain 1858 faoin ainm *Dacelo tyro*. Bhailigh Alfred Russel Wallace an t-eiseamal speicis ar na hOileáin Arúacha. Is sa bhliain 1815 a thug William Elford Leach an géineas nua *Dacelo* isteach don chúcabarra gháiriteach (*Dacelo novaeguineae* (Hermann, 1783)) (comhchiallach: *Dacelo gigas*). Is anagram den ghéineas *Alcedo* le Linnaeus, 1758, é. Síolraíonn an t-ainm speicis ó mhiotaseolaíocht na Gréige mar thagairt don nimfeach Tyro. Tugann *Archiboldi* ómós do Richard Archibold.

## Litríocht

* George Robert Gray: *A list of the birds, with descriptions of new Species, obtained by Mr Alfred R. Wallace in the Aru and Ké Islands*. In: *Proceedings of the Zoological Society of London*. Eagrán 26, Ui. 357, 1858, lgh. 169–198 (biodiversitylibrary.org).
* Colin Harrison, Alan Greensmith: *Vögel: Mit mehr als 800 Arten und 2200 Abbildungen*. DK Verlag Dorling Kindersley, München 2005, ISBN 978-3-8310-0785-1.(as Gearmáinis)
* William Elford Leach, Richard Polydore Nodder: *The zoological miscellany: being descriptions of new, or interesting animals*. Eagrán 2. E. Nodder & Son, Londain 1815 (biodiversitylibrary.org).
* Austin Loomer Rand: *Results of the Archbold Expeditions No. 19 On some non-passerine New Guinea birds*. In: *American Museum novitates*. Ui. 990, 1938, lgh. 1–15 (Béarla, amnh.org [PDF; 1.4 MB]).

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Bileog Eolais ar Speicis BirdLife
Catagóir:Dacelo
Catagóir:Cruidín
Catagóir:Liosta Dearg na speiceas is lú imní de chuid an AICD
Catagóir:Éin na Nua-Ghuine
Catagóir:Éin na n-Oileán Arú
Catagóir:Speiceas éin
Albert Namatjira

Péintéir Arrerntach ó  Tjoritja (Raonaithe Mhic Dhomhnaill) i Lár na hAstráile ab ea **Albert Namatjira** (; rugadh Elea Namatjira; 28 Iúil 1902 – 8 Lúnasa 1959). Meastar go forleathan go raibh sé ar dhuine de na healaíontóirí Astrálacha ba shuntasaí dá raibh ann. Mar cheannródaí ar ealaín chomhaimseartha Dhúchasach na hAstráile, d'fhéadfaí a rá go raibh sé ar dhuine de na hAstrálaigh Dhúchasacha ba cháiliúla dá ghlúin  Ba é an chéad ealaíontóir Bundúchasach é a fuair móréilimh ó lucht féachana leathan Astrálach. 
## Tagairt

Catagóir:Básanna i 1959
Catagóir:Daoine a rugadh i 1902
Cúcabarra tarr-ruadhonn

Is speiceas cúcabarra a fhaightear go forleathan i bhforaoisí ísealchríocha na Nua-Ghuine é an **cúcabarra tarr-ruadhonn** *(*'Dacelo gaudichaud**)''. Is é an luibheolaí Francach [[Charles Gaudichaud-Beaupré]] a rinne an chéad chur síos ar an éan seo nuair a bhaist sé an t-ainm ***kookaburra Gaudichaud*''' as a ainm féin air i dtosach báire. 

## Cur síos
Is éan dubhchaipíneach é le sciatháin a bhfuil imir ghorm orthu agus tá dath tarr-ruadhonn ar ucht agus eireaball an éin seo. Is féidir idirdhealú a dhéanamh idir é agus cúcabarraí eile agus gob bán air a fhad agus atá goba dubha ar na cúcabarraí eile. Tá gob dúliath ar na héin óga, áfach. Is féidir idirdhealú a dhéanamh idir an dá ghnéas amhail an cúcabarra gormeiteach trí fhaire ar dhath a n-eireaball atá gorm ar na fireannaigh agus tarr-ruadhonn ar na baineannaigh agus na héin óga. Tá an cúcabarra tarr-ruadhonn níos lú ná speicis chúcabarra eile agus é thart ar 143 g (5.0 unsa) agus 28 cm (11.0 or) i bhfad i gcomparáid le meáchan 335g (11.8 unsa) agus fad 46 cm (18.1 or) an chúcabarra gháiriteach. In ainneoin dhifríochtaí ollmhóra na méideanna, tá cáil ar an chúcabarra tarr-ruadhonn as na hibridí (neamhthorthúla) a chruthaíonn se le chuile speiceas chúcabarra eile, cé go léiríonn staidéir ghéiniteacha gurb é an speiceas is faide amach den chúig speiceas cúcabarra. 

## Tacsanomaíocht
Tá an cúcabarra seo neamhghnách sa mhéid is go n-aimsítear i bhforaoisí báistí dlútha (seachas an talamh oscailte ab fhearr le cúcabarraí eile) é agus nach mbíonn cónaí air i ngrúpaí teaghlaigh phóraithe chomhoibrithigh ach go haonarach nó i bpéirí agus iad ag pórú. Is féidir cúcabarraí tarr-ruadhonna a aimsiú i meánstór na foraoise báistí trópaicí, áit a eitlíonn siad go díreach agus go sciobtha óna fhara chun feithidí móra a ghabháil ó chrainn.  In ainneoin a n-eitilte dírí, tá na cúcabarraí tarr-ruadhonna in ann cor agus casadh go géar timpeall na gcrann sa ghnáthóg is acu. Is eol dúinn go seilgeann siad veirteabraigh bheaga chomh maith ach ní ba mhinice ná na cúcabarraí coille agus is iomaí uaire a phlódaíonn éin níos lú timpeall orthu nuair a chreachann siad ar a gcuid uibheacha nó éan óg. Bíonn fireannaigh an-ionsaitheach agus iad ag cosaint a ndúiche a bhíonn méid idir 2 go 2.5 he (4.9 go 6.2 acra) ar an mheán agus is go foréigneach a throideann siad in aghaidh ionróirí. 
clé|mion| Creatlach

### Pórú
Póraíonn an cúcabarra tarr-ruadhonn i ndumhaí teirmití cosúil lena ngaolta níos mó. Bíonn a gcuid póraithe ar siúl ó mhí Bealtaine go mí Dheireadh Fómhair ach ní minic a scaipeann na héin óga amach go dtí mí Feabhra agus ní aithnítear go ndéanann siad dara iarracht áil in aon bhliain amháin. Beirtear dhá ubh bána, cé nach eol fad na tréimhse goir dúinn.   

## Tagairtí

Catagóir:Dacelo
Catagóir:Liosta Dearg na speiceas is lú imní de chuid an AICD
Catagóir:Éin na Nua-Ghuine
Catagóir:Cruidín
Catagóir:Speiceas éin
Catagóir:Halcyoninae
Peter Pellegrini

Pobalóir agus Uachtarán na Slóvaice (2024-2029) is ea **Peter Pellegrini** (a rugadh ar an 6 Deireadh Fómhair 1975). Comhghuaillí le Robert Fico is ea é

Thug Zuzana Čaputová le fios i mí an Mheithimh 2023 go raibh sé socraithe aici gan rith don dara téarma uachtaránachta in 2024. Toghadh Pellegrini san earrach 2024, in aghaidh Ivan Korcok (53% - 47%).

## Féach freisin

* Zuzana Čaputová
* Robert Fico

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Slóvacacha

Catagóir:Pobalóirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Bainistíocht pobail

Is éard atá i gceist le **bainistíocht pobail** nó **bainistíocht acmhainní linn choiteann** ná  bainistíocht ar acmhainn nó saincheist choiteann ag pobal, trí chomhghníomhú na n-oibrithe deonacha agus na ngeallsealbhóirí. Féadfaidh an acmhainn a bhainistítear a bheith ábhartha nó faisnéiseach. I measc na samplaí tá bainistiú ceart féaraigh agus uisce , iascach , agus bogearraí foinse oscailte..  I gcás acmhainní fisiceacha, is minic a úsáidtear straitéisí bainistíochta pobail chun tragóid na maoine phobail  a sheachaint agus chun inbhuanaitheacht a spreagadh.

## Tagairtí

Catagóir:Bainistíocht de réir cineáil
Norma NicLeòid

Ba scríbhneoir Gaeilge í **
** Bhí sí pósta le scríbhneoir cáiliúil eile, an Dr Fionnlagh MacLeòid .

Bhí baint ag Norma le go leor eagraíochtaí Gaeilge thar na blianta, agus bhí sí ina bainisteoir ar Acair i Steòrnabhagh ar feadh na mblianta fada, sular fhág sí an post in 2010. Chuir Norma ‘triológ’ úrscéalta i gcrích, foilsithe ag Ùr-Sgeul,, agus chum sí úrscéal eile, ‘An Dosan’ (Acair, 2014). Tá go leor leabhar Béarla aistrithe aici go Gaeilge.

Fuair sí bás in aois a 79 i mBealtaine 2024. 

## Leabharliosta

* *Dílseacht Donn* (CLÀR/Ùr-Sgeul, 2006)
* *Buíochas Sona* (CLÀR/Ùr-Sgeul, 2008)
* *Suthien Sior* (CLÀR/Ùr-Sgeul, 2011)
* *An Dosaen (Acair, 2014)*

## Naisc sheachtracha
*Bliadhna nan Òran
*Dòmhnall Moireasdan ann an còmhradh ri Norma NicLeòid 
## Tagairtí

Catagóir: Scríbhneoirí Gaeilge]
Mairi Gougeon

Is polaiteoir Albanach í **Mairi Angela Gougeon** (née Evans; rugadh 23 Aibreán 1985) a bhí ina Rúnaí Comh-Aireachta um Ghnóthaí Tuaithe, Athdháilte talún agus Oileán ó 2021. Is ball í de Pháirtí Náisiúnta na hAlban (PNA), agus tá sí ina Ball de Pharlaimint na hAlban (BPA) d’Aonghas a Tuath agus a' Mhaoirne ó 2016 i leith.

Is céimí de chuid Oilthigh Obar Dheathain í Gougeon agus toghadh í ar Chomhairle Aonghais i dtoghcháin áitiúla na hAlban in 2007. Rinne sí ionadaíocht thar ceann bharda Breichinn agus Èigil agus bhí sí mar urlabhraí na comhairle ar fhorbairt eacnamaíoch. D'éirigh sí as i dtoghchán 2017, tar éis di a bheith tofa do Pharlaimint na hAlban an bhliain roimhe sin. Sa bhliain 2018, ceapadh í mar Aire Gnóthaí Tuaithe agus Comhshaoil Nádúrtha, sular ceapadh ina hAire Sláinte Poiblí agus Spóirt í in 2020. Atoghadh Gougeon in 2021 agus thug an Chéad Aire Nicola Sturgeon ardú céime do Chomh-aireacht na hAlban mar Rúnaí Comh-Aireachta do Gnóthaí Tuaithe agus Oileán; d'athcheap an Príomh-Aire nua Humza Yousaf í in 2023, agus ghnóthaigh sí an cúram athchóirithe talún freisin.
## Luathshaol
### Oideachas agus luathghairm bheatha
Rugadh Mairi Angela Evans ar an 23 Aibreán 1985 i mBreichin, Comhairle Aonghais. Cuireadh oideachas uirthi ag Kilgraston School, áit a raibh scoláireacht aici. D'fhreastail sí ar Ollscoil Obar Dheathain ó 2003 go 2007, agus bhain sí Máistreacht sna hEalaíona amach sa stair. Ó 2002 go 2010, d'oibrigh sí mar Chúntóir Sinsearach ag Urras Nàiseanta na h-Alba (ga: *Iontaobhas Náisiúnta na hAlban*)
.

## Naisc sheachtracha

* They Work for You:  Mairi Gougeon MSP, Angus North and the Mearns

## Tagairtí


Catagóir:Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
Amit Shah

Is polaiteoir Indiach é **Amit Anil Chandra Shah** (Hiondúis **अमित शाह**) (22 Deireadh Fómhair 1964 a rugadh é). atá ar sheirbhís faoi láthair mar an 31ú Aire Gnóthaí Baile ó 2019 agus mar an 1ú Aire Comhoibrithe na hIndia ó 2021 i leith. Bhí sé ina 10ú Uachtarán ar Pháirtí Bharatiya Janata (BJP) ó 2014 go 2020. Bhí sé ina chathaoirleach ar an gComhaontas Daonlathach Náisiúnta (CDN) ó 2014 freisin. Toghadh é go dtí teach íochtarach na Parlaiminte, an Lok Sabha, in olltoghcháin na hIndia sa bhliain 2019 ó Gandhinagar. Níos luaithe, toghadh é mar bhall de theach uachtarach na Parlaiminte, an Rajya Sabha, ó Gujarat ó 2017 go 2019.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Milton Friedman

Eacnamaí agus staitisteoir Meiriceánach ab ea Milton Friedman ( 31 Iúil 1912 – 16 Samhain 2006). Ghnóthaigh sé Duais Chuimhneacháin Nobel sna hEolaíochtaí Eacnamaíocha i 1976 as a thaighde ar anailís tomhaltais, stair agus teoiric airgeadaíochta agus castacht an bheartais chobhsaithe.**  ** In éineacht le George Stigler, bhí Friedman i measc na gceannairí intleachtúla den *Chicago school of economics*, scoil nuachlasaiceach um smaointeoireacht eacnamaíoch a bhain le hobair na dáimhe in Ollscoil Chicago a dhiúltaigh cur chuige Céinseach i bhfabhar airgeadaíochas,  go dtí lár na 1970idí, nuair a d'iompaigh sé ar mhaicreacnamaíocht chlasaiceach nua atá bunaithe go mór ar choincheap na n-ionchas réasúnach**. ** Chuaigh roinnt mac léinn, ollúna óga agus acadóirí a d’earcaigh Friedman i Chicago nó a fuair meantóireachta uaidh ar aghaidh le bheith ina bpríomh-eacnamaithe, lena n-áirítear Gary Becker,  Robert Fogel,  agus Robert Lucas Jr. 
## Tagairtí

Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na hEacnamaíochta
Catagóir:Básanna in 2006
Catagóir:Daoine a rugadh i 1912

Catagóir:Eacnamaithe Meiriceánacha an 20ú haois
Catagóir:Scríbhneoirí fireanna Meiriceánacha an 20ú haois
Catagóir:Scríbhneoirí neamhfhicsin Meiriceánacha an 20ú haois
Catagóir:Eacnamaithe Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Scríbhneoirí fireanna Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Scríbhneoirí neamhfhicsin Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Acadamh ó San Francisco
Catagóir:Agnóisithe Mheiriceá
Catagóir:Frithchumannaigh Mheiriceá
Steintín

mion|NuMed CP Stent san aorta  (BVM Medical)
Is é an **steintín** (**corónach**) an gléas leighis is mó cáil ó thaobh cúraim tar éis taom croí.

## Féach freisin

* Taom croí

## Tagairtí

Catagóir:Neamhrithimeacht chairdiach
Catagóir:Croí
Catagóir:Galair chroí
Catagóir:Gléasanna leighis
Bee Movie

Is scannán beochana Meiriceánach é ***Bee Movie*** ón bhliain 2007.

## Carachtair

* Jerry Seinfeld — Barry B. Benson
* Renée Zellweger — Vanessa Bloome
* Matthew Broderick — Adam Flayman
* John Goodman — Layton T. Montgomery
* Patrick Warburton — Ken
* Chris Rock — Mooseblood
* Kathy Bates — Janet B. Benson
* Barry Levinson — Martin B. Benson
* Megan Mullally — Trudy
* Rip Torn — Pollen Jocks General Lou Lo Duca
* Oprah Winfrey — Judge Bumbleton
* Michael Richards — Bud Ditchwater
* Larry King — Bee Larry King
* Larry Miller — Dean Buzzwell
* Jim Cummings — Title Narrator / Graduation Announcer
* David Moses Pimentel — Hector
* Chuck Martin — Andy
* Brian Hopkins — Sandy Shrimpkin / TSA Agent
* John DiMaggio — Bailiff and Janitor
* Tress MacNeille — Jeanette Chung / Mother / Cow
* Simon J. Smith — Truck Driver / Chet
* Ray Liotta
* Sting

## Athbhreithnithe
Thug Rotten Tomatoes 50% don scannán seo ó 174 léirmheas.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil
* 
* ''Bee Movie'' ar AllMovie
* ''Bee Movie'' ar FilmAffinity

Catagóir:Scannáin 2007
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Catagóir:Scannáin beochana 2007
Catagóir:Scannáin Béarla