open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cáit Ní Bhriain

280px|thumb|right||Áras Bóirmhe, Sráid Mhulgrave, Luimneach i mí Aibreáin 2007, áit bhreithe Cháit Ní Bhriain sa bhliain 1897.
B’údar úrscéil agus drámaí í **Cáit Ní Bhriain** (1897-1974) (*Kate O’Brien* as Béarla) a scríobh as Béarla.

## Óige
Rugadh i Sráid Mhulgrave i gCathair Luimnigh í ar an 3ú Nollaig 1897. Ba thógálaí é a hathair agus tá tigh an teaghlaigh, Áras Bóirmhe, fós ina sheasamh ós comhair Ospidéal Meabhar-Ghalar Sheosaimh. D’éag a máthair in aois a cúig bhliana di.

Chuaigh sí ar mheánscoil Cnoc na Labhras sa chathair.

Tar éis di freastal ar Choláiste Ollscoil Bhaile Átha Cliath, thosaigh sí ag obair leis an Manchester Guardian, nuachtán i Manchain, Sasana.

## Saol i Sasana
Cuireadh a céad dráma *Distinguished Villa: A Play in Three Acts* ar stáitse sa bhliain 1926. Foilsíodh a céad úrscéal *Without My Cloak* cúig bliana ina dhiaidh. 

Ba leis an úrscéal *The Ante Room* a bhain sí mór-chlú amach sa bhliain 1934. Bhain roinnt dá scríbhinní le téama an leisbeachais. Dá bharr sin, cuireadh cosc ar fhoilsiú a h-úrscéalta *Mary Lavelle* agus *The Land of Spices* in Éirinn. Mhair an cosc go dtí blianta na 1970í.

Níor phós sí riamh agus chaith sé an chuid is mó dá saol i Sasana. D'oibrigh sí le seirbhísí eolais na Breataine le linn An Dara Cogadh Domhanda. 

Bhuail an niúmóine í agus d’éag sí i gcathair Canterbury, Kent ar an 13ú Lúnasa 1974, in aois 76 di.

## Oidhreacht
mion|Leabharlann Glucksman
Tá bailiúchán mór da scríbhinní le feiscint i Leabharlann Glucksman in Ollscoil Luimnigh. Ath-fhoilsíodh a húrscéal deireanach *As Music and Splendour*(1958) sa bhliain 2005. Tagann slua mór gach bliain chun freastal ar dheireadh *Seacthaine Cháit Ní Bhriain* in Ollscoil Luimnigh.

## Scríbhinni
* *Distinguished Villa: A Play in Three Acts* (1926)
* *Without My Cloak* (1931)
* *The Ante-Room* (1934)
* *Mary Lavelle* (1936) (as ar dheineadh an scannán, *Talk of Angels*, 1998)
* *Farewell Spain* (1937)
* *Pray for the Wanderer* (1938)
* *The Land of Spices* (1941)
* *The Last of Summer* (1943)
* *That Lady* (1946) (As ar dheineadh an seó Broadway i 1949 agus an scannán i 1955)
* *Theresa of Avila* (1951)
* *The Flower of May* (1953)
* *As Music and Splendour* (1958)
* *My Ireland* (1962)
* *Presentation Parlour* (1963)

## Tagairtí

Bhriain, Cait Ni
Bhriain, Cáit Ní
Bhriain, Cáit Ní
Bhriain, Cáit Ní
Jim Higgins

Is polaiteoir Éireannach é **Jim Higgins** (4 Meitheamh 1945 a rugadh é). Is Feisire de chuid Pharlaimint na hEorpa é don toghcheantar Thiar Thuaidh. Bhí sé ina TD ar feadh tréimhse agus bhí sé ina Sheanadóir ón mbliain 1997 (nuair a chaill sé a ionad i nDáil Éireann) go dtí an bhliain 2007. Bhí sé ina Aire Stáit sa Roinn Airgeadais sa bhliain 1995 agus ag Roinn an Taoisigh, ag an Roinn Cosanta ó 1995 go 1997 é. Is ball d'Fhine Gael é.

Higgins, Jim
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh
Higgins, Jim
Catagóir:Baill den 15ú Seanad
Catagóir:Baill den 17ú Seanad
Catagóir:Baill den 22ú Seanad
Catagóir:Baill den 25ú Dáil
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn
Juli

Is banna rac-cheoil é **Juli** (AIF: [juli]) . Is as Gießen, Gearmáin iad. Is iad Eva Briegel (canadh), Jonas Pfetzing agus Simon Triebel (giotár), Andreas Herde (dordgiotar) agus Marcel Römer (drumaí).

## Tagairtí

Catagóir:Bannaí ceoil
Peadar de Bhulbh

Ba cheimiceoir agus mianreolaí Éireannach é **Peadar de Bhulbh** (1727-1803) (*Peter Woulfe* as Béarla) agus is ina onóir a thugtar an t-ainm ar an mianra *[[wolfraimít]]*.

Rugadh i Luimneach é sa bhliain 1727 de shliocht Normannach a chuir fúthu in iarthar an Chontae sa 12ú haois. Chuaigh sé i mbun staidéir ar an eolaíocht i gColáiste na Tríonóide i mBaile Átha Cliath agus chuaigh sé go Sasana agus go dtí Mor-Roinn na hEorpa i mbun oibre ina dhiaidh. Chaith sé seal ag obair i Maidrid na Spáinne.

Bhí an tuairim aige go raibh dúil neamhaitheanta sa wolfraimít, rud a chabhraigh le fionnú an mhiotail tungstan. Chomh maith le sin, chum sé próiseas nua chun fosfar a scagadh.
mion|buidéal bhulbach
Sa bhliain 1779, chuir sé tuairisc síos faoi chruthú dathaigh buí nuair a measctar indigo le aigéad nitreach. Ba é sin aigéad picreach a úsáideadh sa 19ú haois mar bhunús an chéad dathaigh sintéiseach sa bhliain 1849, mar ábhar pléascadh ag Jean-Baptisite Dumas sa bhliain 1885 agus mar ábhar antaiseipteach i gcoinne dóiteán craicinn.

Chum sé an Buidéal Bhulbhach, gléas folcadh ceimiceach le trí mhuineál air lenar féidir gás a scagadh trí leacht.

Bhí an-suim aige i rith a shaoil san ailcheimic (conas ór a dhéanamh as miotail eile ar nós luaidhe).

Ceapadh mar bhall den *Royal Society* (*An Cumann Ríoga*) é agus bronnadh Bonn Copley air. Cailleadh i Lonndain é sa bhliain 1803.

## Tagairtí

Bhulbh, Peadar de
Bhulbh, Peadar de
Bhulbh, Peadar de
Bhulbh, Peadar de
Bones

Sraith theilifíse Mheiriceánach is ea ***Bones***. Craoladh an chéad eipeasóid ar an Fox Broadcasting Company ar 13 Meán Fómhair, 2005. Is iad David Boreanaz, Emily Deschanel, Michaela Conlin, Eric Millegan, T. J. Thyne agus Tamara Taylor an fhoireann aisteoirí rialta. Léiríonn Josephson Entertainment, Far Field Productions agus 20th Century Fox an tsraith freisin. Tá an tsraith bunaithe go neamhchruinn ar shraith úrscéalta faoi antraipeolaíocht fhóiréinseach le Kathy Reichs.

## Tagairtí

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2005
Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Catagóir:Cláir Fox
Catagóir:Cláir dráma
Cailís Ardach

Bhí **Cailís Ardach** ina cuid de "Thaisce Ardach," cnuasach mhiotalóireachta de chuid an 8ú agus an 9ú haois. Thángthas ar an gcailís sa bhliain 1896, in éineacht le cupán beag cré-umha agus ceithre dhealg, ag Ardach i gContae Luimnigh. Tá an chuid is mó den chailís lom, ach tá crios ina timpeall agus é breac le fíolagrán óir agus airgid atá leagtha síos ina dhá shraith os cionn a chéile agus a thaispeánann ainmhithe, éin agus fíoracha teibí. Tá an fíolagrán buailte le bocóidí cruain dheirg agus uaine, agus ainmneacha Laidine na n-aspal greanta thíos faoi. Tá foshlios féin na cailíse maisithe. 

Tá 354 píosaí sa chailís, agus is iad na píosaí is mó díobh an dá leathchruinne airgid atá nasctha le seam faoi bhanda cré-umha óraithe. Chomh maith le hór agus le hairgead, baineadh feidhm as cré-umha óraithe, prás agus péatar luaidhe. 

Bhí casúireacht, greanadóireacht, teilgean céarach leáite, *appliqué* agus *cloisonné* ar na modhanna oibre a úsáideadh lena déanamh. 

## Stair
Séamas Ó Cuinn agus Páid Ó Flannagáin, beirt ógánach, a fuair é sa bhliain 1868 agus iad ag baint phrátaí ar an taobh thiar theas den Riaráiste, ráth atá láimh le hArdach i gContae Luimnigh. Istigh sa chailís féin a bhí an chuid eile den taisce, agus an t-iomlán curtha i bhfolach faoi leac. 

Anois tá an taisce iomlán in Ard-Mhúsaem na hÉireann i mBaile Átha Cliath.

## Féach freisin
* "NMI": Wallace, Patrick F., O'Floinn, Raghnall eds. *Treasures of the National Museum of Ireland: Irish Antiquities* ISBN 0-7171-2829-6

* Stone, Lawrence (1955). *Sculpture in Britain: The Middle Ages*, Penguin Books (Yale History of Art anois) 

* Bhreathnach, Edel (2001), "The cultural and political milieu of the deposition and manufacture of the hoard discovered at Reerasta Rath, Ardagh, Co. Limerick", in Mark Redknap (eag.), *Pattern and Purpose in Insular Art*. Oxbow Books. 

* Byrne, Francis J. (2001), *Irish Kings and High-Kings*. Four Courts Press. An dara heagrán.

* Duffy, Seán (eag.) (2001), *Medieval Ireland: An Encyclopedia*. Routledge. 

* Gógan, Liam S. (1932), *The Ardagh Chalice*. Dublin. 

## Naisc Eachtracha
* Cailís Ardach in Ard-Mhúsaem na hÉireann 

* Cailís Ardach

* Cailís Ardach

Catagóir:Contae Luimnigh
Catagóir:Ealaín Cheilteach
Catagóir:Seoid Staire
Catagóir:Cailísí
Baiona

Is baile in iarthuaisceart Thír na mBascach í **Baiona** (*Bayonne* as Fraincis), sa Fhrainc. Bhí 44,300 duine ina gcónaí i mBaoina féin de réir meastacháin a rinneadh sa bhliain 2004 agus bhí 178,965 duine ina gcónaí i mórcheantar Baoina (mar atá comúin Baoina, Biarritz agus Anglet).

mion|clé|250px|Ardeaglais Nôtre-Dame

## Féach freisin
*Ceantair sa Fhrainc

## Tagairtí

Catagóir:Ceantair sa Fhrainc
Hibernian Football Club

Is club sacair le fréamhacha Éireannacha é **Hibernian Football Club** nó **Hibernians**, lonnaithe i nDún Éideann in Albain. Bunaíodh i 1875 é.

## Tagairtí

Catagóir:Clubanna sacair na hAlban
Virgin Media Two

Is stáisiún teilifíse chábla agus satailíte atá ar fáil in Éirinn í **Virgin Media Two**. Saolaíodh an stáisiún faoin ainm **Channel 6** ar an 30 Márta, 2006. Bhí aithne air mar *3e* ó 2009 go Lúnasa 2018.

## Tagairtí

Catagóir:Stáisiúin teilifíse na hÉireann
Catagóir:Virgin Media Ireland
Im Krebsgang

mion|clé|Gunter Grass
Úrscéal le Günter Grass is ea ***Im Krebsgang*** (*Siúl an Phortáin* nó *Crabwalk*) a foilsíodh sa bhliain 2002. Is é an rud atá ann ná súil leathfhicseanúil, leathfhírinneach ar eachtra stairiúil agus an dóigh a bhfuil sí ag imirt a tionchair ar an saol comhaimseartha.

## An Scéal
Iriseoir darb ainm Paul a insíonn an scéal, fear a rugadh ar an lá céanna, an 30 Eanáir 1945, ar bádh an long ollmhór úd Wilhelm Gustloff. Long paisinéirí a bhí ann agus í ag iompar sibhialtaigh ón bPrúis Thoir, an cúige Gearmánach a bhí díreach ar tí titim leis an Arm Sóivéadach. Tháinig máthair Paul, Tulla Pokriefke, slán as an tubaiste, agus í ar dhuine den deich míle a bhí ar bord. Bhí sí ag iompar clainne, agus ansin, rugadh Paul di ar bord an *Löwe* ("An Leon"), an bháid toirpéid a shábháil í.
[mion|Ionsaí ar [30 Eanáir 1945]]
In imeacht na mblianta, tháinig Paul i mbun a mhéide, phós sé, agus saolaíodh mac dó, Konny, sula bhfuair sé colscaradh óna bhean. B'í a sheanmháthair ba mhó a chuaigh i bhfeidhm ar an stócach, agus í á spreagadh chun rud éigin fiúntach a dhéanamh le cuimhne na ndaoine a maraíodh ar bord an Wilhelm Gustloff a urramú. Rinne sé dianstaidéar ar an idirlíon ar an bhfear ar hainmníodh an long as, mar atá, Wilhelm Gustloff, feidhmeannach Naitsíoch sna tríochaidí. Fuair sé bás nuair a scaoil mac léinn óg Giúdach darbh ainm David Frankfurter urchar leis.mion
Chuaigh an eachtra lámhaigh seo go mór i gcion ar Konny. Ar an idirlíon, casadh Wolfgang, buachaill ar comhaois leis féin, air, agus d'éirigh siad cairdiúil le chéile. Gearmánach óg a bhí ann, agus é an-bháúil le cás na nGiúdach. 

Shocraigh siad bualadh le chéile, agus chuaigh siad ag baint lán a súl as dealbh Wilhelm Gustloff in éineacht. Cheap Konny go raibh maslú á dhéanamh ag Wolfgang ar chuimhne Gustloff. Anois ghlac seisean ról David Franfurter agus shamhlaigh sé Wolfgang in áit Gustloff na blianta roimhe agus dhúnmharaigh sé Wolfgang. Daoradh chun príosúin é. Rinneadh mairtíreach de i súile na Nua-Naitsithe.

Fuair níos mó daoine bás tubaisteach i suncáil na loinge sin ná in aon tubaiste mhara roimhe sin nó ina dhiaidh sin, agus rinne na Nua-Naitsithe siombail den long don éagóir a shíl siad a bheith á himirt ar na Gearmánaigh i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda. San úrscéal seo, snaidhmeann Grass an eachtra stairiúil agus na fadhbanna comhaimseartha dá chéile leis an máistreacht is dual dó.

## Féach freisin

* MV Wilhelm Gustloff (línéar paisinéirí)

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalta
Catagóir:Litríocht na Gearmáine
Catagóir:Günter Grass
Catagóir:2002
An Bhaváir

Is í **an Bhaváir**, nó *Saorstát na Baváire* () an stát is faide ó dheas sa Ghearmáin. Is í München an phríomhchathair. Is í an Bhaváir an dara stát Gearmánach is mó daonra (is é an stát Nordrhein-Westfalen an ceann is mó daonra). Tá an Bhaváir ag críochantacht leis na stáit Ghearmánacha Hessen, Baden-Württemberg, Thüringen, agus an tSacsóin. Thairis sin, tá teorainneacha aici le Poblacht na Seice, leis an Ostair, agus leis an Eilvéis.

Tá tailte ag an mBaváir san Ostair - na *Saalforste*, mar a thugtar orthu. Is é sin, is le stát na Baváire iad ó thaobh na húinéireachta de, ach san am céanna, tá siad suite taobh istigh de chríocha na hOstaire. 

mion|clé|300px|Caisleán Neuschwanstein, caisleán cáiliúil sa Bhaváir

Go traidisiúnta, roinntear Saorstát na Baváire ina thrí chúige, mar atá, Allgäu - an Sváib Baváireach (*Allgäu - Bayerische Schwaben*), an Fhrancóin (*Franken*), an Bhaváir Uachtarach (*Oberbayern*), agus Oirthear na Baváire (*Ostbayern*). Is codanna den tSean-Bhaváir iad an Bhaváir Uachtarach (*Oberbayern*), an Bhaváir Íochtarach (*Niederbayern*), agus an Phalaitíneáit Thuas (*Oberpfalz*).

Is cathracha móra eile sa Bhaváir iad Nürnberg, Augsburg, Regensburg agus Ingolstadt.

Tá clú agus cáil ar an mBaváir mar gheall ar na hAlpa Baváireacha (*Bayerische Alpen*) sa Bhaváir Uachtarach. Is é Zugspitze an sliabh is airde, 2962m os cionn leibhéal na farraige. Bhí na Cluichí Oilimpeacha Gheimhridh ar siúl ansin i 1936, in Garmisch-Partenkirchen, baile gar don Zugspitze.

## Naisc Sheachtracha

* Suíomh gréasáin oifigiúil don turasóireacht sa Bhaváir 

Íomhá:Zugspitze Ehrwalder Becken HQ.jpg|Zugspitze
Íomhá:Gasthof Post Krün, Oberbayern.JPG|teach ósta sa Bhaváir Uachtarach
Íomhá:Munich skyline.jpg|München
Íomhá:Latschensee1.jpg|Bayerischer Wald (Foraois na Baváire)


## Tagairtí

Catagóir:An Bhaváir
Catagóir:Stáit na Gearmáine
Naomh Ciarán

Bhí **Ciarán** as Cluain Mhic Nóis mar Easpag Éireannach sa 6ú haois. Tugtar *Ciarán Óg* (nó *Ciarán Mac a tSaor*) air uaireanta chun difir a dhéanamh idir é féin agus Naomh Ciarán Saighre. Is ceann de na Dhá Aspal Déag na hÉireann é.
## Luathshaol
Rugadh Ciarán sa bhliain 516 i gContae Ros Comáin, Cúige Connacht, mac déantóir carbad ab é. Bhí sé mar mhac léinn ag Fionnáin ag Cluain Ard agus tar éis tamaill bhí sé ina mhúinteoir freisin. 

Rinne sé staidéar freisin faoi Naomh Éanna as Inis Mór. Thug Éanna comhairle do Chiaráin eaglais agus mainistir a thógáil i lár na tíre. 

## Cluain Mhic Nóis agus oidhreacht
clé|mion|Ciarán (ar chlé) agus an rí Diarmait mac Cerbaill (ar dheis) ?,  i  gCluain Mhic Nóis
Bhunaigh Ciarán Mainistir Chluain Mhic Nóis idir na blianta 545 agus 548.

Fuair Ciarán bás tamaill ina dhiaidh den phlá agus é fós ina tríochaidí. 

Ceiliúrtar a lá féile ar an 9 Meán Fómhair.

## Tagairtí

mion|Tobar Chiaráin, Dún na nGall

Catagóir:Daoine a rugadh i 516
Catagóir:Básanna i 546
Catagóir:Daoine as Contae Ros Comáin
Catagóir:Dhá Aspal Déag na hÉireann
Baile

deas|250px|thumb|Baile
Is **baile** é pobal daoine idir cúpla céad duine agus cúpla míle, cé go bhfuil ceantair uirbeacha ann ar a tugadh baile, ar nós Baile Átha Cliath, le i bhfad níos mó daoine.

*
Catagóir:Tíreolaíocht
Gruppe 47

Scoil nó baicle scríbhneoirí sa Ghearmáin (Thiar) i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda ab ea **Gruppe 47** ("Grúpa 47"). Tháinig an grúpa le chéile an chéad uair sa bhliain 1947, agus iad ag cruinniú le chéile uair in aghaidh na bliana ina dhiaidh sin, go dtí an bhliain 1967. B'iad Alfred Andersch agus Hans Werner Richter a chuir gairm chruinnithe ar na scríbhneoirí an chéad uair. Bhí an grúpa meáite ar eolas a scaipeadh i measc mhuintir na tíre faoi choireanna na Naitsithe agus tús a chur le daonlathas sa Ghearmáin, chomh maith le lámh chúnta a thabhairt do na scríbhneoirí nua a bhí ag teacht i gcrann sa tír.

## Scríbhneoirí de chuid an Ghrúpa

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Gearmáine
Catagóir:Litríocht
Boris Yeltsin

Ba pholaiteoir Rúiseach é **Boris Nikolayevich Yeltsin** (Rúisis: **Борис Николаевич Ельцин**) (1 Feabhra, 1931 – 23 Aibreán, 2007), an chéad Uachtarán ar Chónaidhm na Rúise idir na blianta 1991 agus 1999. Toghadh Boris Yeltsin mar Uachtarán ar an Rúis ar an 12 Meitheamh 1991.mion|Putin in éineacht le Boris Yeltsin, 12 Meitheamh 2001|cléD'éirigh Boris Yeltsin as a phost mar Uachtarán ar an Rúis ar an 31 Nollaig 1999 agus d’éirigh Vladímír Pútín ina uachtarán gníomhach (nó mar Leas-Uachtarán - le feidhmiú mar Uachtarán) ar an Rúis.  

Bhí Yeltsin ina bhall de Pháirtí Cumannach an Aontais Shóivéadaigh idir na blianta 1961 agus 1990, agus mar neamhspleách ina dhiaidh sin.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Básanna in 2007
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Cumannaithe
Catagóir:Daoine Sóivéadach
Catagóir:Fir
Catagóir:Innealtóirí Rúiseacha
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Polaiteoirí na Rúise
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Uachtaráin
Copar

Is dúil cheimiceach é an **copar** (nó **umha**). Is é an ceann is éadroime de na miotail lómhara. Is í an uimhir adamhach atá aige ná 29, agus is é **Cu** an tsiombail cheimiceach. Miotal insínte é agus é ina sheoltóir maith leictreachais agus teasa. Tá dath ruadhearg ann, nó fiú pinc, má tá sé nuaghearrtha. Ó tá sé chomh maith sin ag iompar teasa agus leictreachais, úsáidtear mar sheoltóir leictreach agus teirmeach é. Ní chreimeann cupar go héasca, fiú in uisce farraige. Dá bhrí sin baineadh úsáid as leis na céadta bliain i mbáid adhmaid. Comhábhar tábhachtach é ina lán cóimhiotal freisin - is cóimhiotal copair agus stáin é an cré-umha, agus mar is eol dúinn, bhí an cré-umha chomh tábhachtach lena linn is gur bhaist na staraithe a ainm ar aois iomlán i stair an duine - an Chré-umhaois.

Maidir leis an gcopar féin, fuair sé a ainm ó oileán na Cipire, ós ansin a bhí na poill mhianaigh ba mhó a tháirg copar sa tseanársaíocht. 

Is iad na huimhreacha ocsaídiúcháin a bhíonn ag an gcopar sna comhdhúile ná +II (na comhdhúile copracha) agus +I (na comhdhúile coprúla), agus is é +II an ceann is coitianta agus is cobhsaí. Bíonn dath gorm nó uaine sna comhdhúile copracha. Is féidir leis an bhfluairín an copar a ocsaídiú go +III nó +IV, ach bíonn a leithéidí de chomhdhúile an-éagobhsaí.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Labhrás Ó Dubhchonna

scannáin agus teilifíse ab ea **Labhrás Ó Dubhchonna** (1924-1982) (*Lawrence F. Doheny* nó *Larry Doheny* as Béarla).

Rugadh i gCill Mhuire, Caladh Uí Threoigh, lámh le Cathair Luimnigh é ar an 14ú Bealtaine 1924 é ach d'imigh a mhuintir go Meiriceá agus é ina óige. Tar éis freastal i bhfórsaí Meiriceá le linn an Dara Cogadh Domhanda, chuir sé faoi i Los Angeles.

Scríobh sé agus stiúir sé a chéad scannán *The Teenage Millionaire* sa bhliain 1961 ina raibh páirt ag iar-sheaimpín dornála an domhain Rocky Graziano. Ach b'as a chomh-obair le léiritheoirí móra teilifíse Hollywood ar nós Glen A. Larson, Ivan Goff agus Roy Huggins ar bhain sé clú amach mar stiúrthóir srath-cláracha bleachtaireachta i mblianta na 1970í. Ina measc siúd, bhí sraitheanna cáiliúla ar nós *[[Magnum, P.I.]], [[The Rockford Files]], [[Quincy M.E.]]* agus *[[Charlie's Angels]]*.

Fuair sé bás go tobann in aois 58 bliana ar an 7ú Meán Fómhair 1982 agus é fós ag obair ar *Magnum, P.I.*.

## Naisc sheachtracha
* Bunachar IMDB (as Béarla)

Dubhchonna, Labhras O
Dubhchonna, Labhrás Ó
Dubhchonna, Labhrás Ó
Dubhchonna, Labhrás Ó
Brian Whelehan

Iar-iománaí agus tábhairneoir é **Brian Ó Faoileacháin** nó **Brian Whelehan** (a rugadh  i mí Lúnasa 1971), a d'imir san fhoireann idirchontae Uíbh Fhailí idir na blianta 1989 agus 2006. Roghnaíodh Ó Faoileacháin ina bhall de Fhoireann Iománaíochta na Mílaoise, agus aontaítear go bhfuil áit aige i measc na himreoirí is fearr riamh.

## Tagairtí

Catagóir:Iománaithe Uíbh Fhailí
Faoileacháin, Brian Ó
Faoileacháin, Brian Ó
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Tábhairneoirí
Eacnamaíocht na hAfraice

Is éard atá i gceist le **Eacnamaíocht na hAfraice** ná trádáil, tionscal agus acmhainní na hAfraice.

Titeann náisiúin na hAfraice go minic go bun aon liosta de gníomhaíochtaí eacnamaíochta, cé go bhfuil a lán acmhainní nádúrtha acu. 

Chomh maith le sin, tá ioncam na hAfraice ag titim ar feadh an chéid deireanach ach tá an bochtaineacht iomláin ag titim go mall agus i slite áirithe tá sí níos fearr ná áiteanna eile cosúil le Meiriceá Theas, áit a bhfuil a lán de na mí-bhuntaistí céanna acu.

Catagóir:An Afraic
Catagóir:Eacnamaíocht
Livearmóiriam

Is dúil cheimiceach shintéiseach é an **livearmóiriam**. Is í an uimhir adamhach atá aige ná 116 agus is í an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná **Lv**. Sa bhliain 2000 a shintéisigh na heolaithe an chéad adamh livearmóiriam in Dubna in aice le Moscó sa Rúis.  Ní bhfuair an dúil a hainm ach sa bhliain 2012. Tagairt atá ann do shaotharlann Lawrence Livermore i Livermore, stát California, sna Stáit Aontaithe. Bhí fisiceoirí ó Livermore ag comhoibriú leis na Rúisigh in Dubna nuair a d'éirigh leo siúd teacht ar an dúil. 

Cosúil leis na dúile troma trasúránacha go léir, tá an livearmóiriam chomh radaighníomhach is gur deacair mórán a fháil amach faoina shaintréithe ceimiceacha. Is é livearmóiriam a 293 an t-iseatóp is cobhsaí, agus níl sé féin ach 57 milleasoicind ar leathré. Mar sin féin, creidtear go bhfuil an livearmóiriam suite in oileán na cobhsaíochta, is é sin an réigiún i dtábla peiriadach na ndúl ina bhfuil na dúile níos cobhsaí ná mar a shílfeá de réir an ghnáthchlaonta. 

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Katharine McPhee

Is amhránaí Meiriceánach í **Katharine McPhee**. Rugadh ar an 25 Márta 1984 in Orlando, Florida í. Fuair sí an dara háit sa chúigiú séasúr den chlár teilifíse *[[American Idol]]* sa bhliain 2006.

## Tagairtí

Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:American Idol
Catagóir:Daoine beo
Óganasan

Is é an t-óganasan dúil cheimiceach uimhir a 118, agus is í an tsiombail cheimiceach ná **Og**. Fuair an dúil a hainm ón bhfisiceoir Rúiseach Yuri Oganessian a raibh an-pháirt aige i dtaighde na ndúl trom trasúránach. Ba iad na fisiceoirí Meiriceánacha agus Rúiseacha, agus iad ag comhoibriú i gComhinstitiúid an Taighde Núicléach i nDubna in aice le Moscó, a d'aithin an chéad adamh óganasain sa bhliain 2002, agus fuair an dúil a hainm ar an 28 lá de Mhí na Samhna 2016. 

Tá an t-óganasan suite i ngrúpa na dtriathghás, ach is deacair aon rud cinnte a rá i dtaobh a airíonna ceimiceacha, nó níor aonraigh na fisiceoirí aon eiseamal suntasach óganasain go nuige seo—ní dhearna siad ach adaimh aonair a ghineadh faoi imthoscaí saotharlainne. Tá cuid mhór fisiceoirí barúlach go bhfuil gnáthchóras peiriadach na ndúl curtha as a riocht ag na hiarmhairtí coibhneasaíocha agus dúil chomh trom leis an oganasan i gceist, ionas gur féidir, dá n-éireodh linn eiseamal a tháirgeadh agus taighde a dhéanamh air, go n-iompódh sé amach go bhfuil an dúil seo soladach le teocht an tseomra agus í araiciseach chun imoibriúcháin le dúile eile, dhá rud nach samhlófá leis na triathgháis ar aon nós. 

Is é 295Og an t-iseatóp is cobhsaí de chuid an óganasain is eol do na fisiceoirí, agus é féin gan ach 181 mhilleasoicind ar leathré.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Teinisín

Is dúil cheimiceach é an **teinisín**. Is é an uimhir adamhach atá aige ná 117 agus is é **Ts** an tsiombail a sheasas dó sna foirmlí ceimiceacha. 

Tháinig eolaithe Rúiseacha agus Meiriceánacha ar an teinisín in éineacht i lárionad taighde na fisice in Dubno in aice le Moscó sa bhliain 2010. Fuair an dúil a hainm ó eagraíochtaí idirnáisiúnta na gceimiceoirí (Aontas Idirnáisiúnta na Glancheimice is na Ceimice Feidhmí, IUPAC) agus na bhfisiceoirí (Aontas Idirnáisiúnta na Glanfhisice is na Fisice Feidhmí, IUPAP) sa bhliain 2016. Is é stát Tennessee sna Stáit Aontaithe is bunús leis an ainm.

Cosúil leis na dúile troma trasúránacha eile is dúil radaighníomhach é an teinisín a dtagann meath radaighníomhach uirthi go tiubh. San am chéanna áfach deir na fisiceoirí go bhfuil an teinisín cuíosach cobhsaí i gcomparáid leis na dúile eile ar aon mheáchan, a bheag nó a mhór, leis. Deirtear go bhfuil an teinisín suite in "oileán na cobhsaíochta", is é sin, i ngrúpa na ndúl trom nach bhfuil ag cloí le gnáthchlaonadh na ndúl seo ó thaobh na leathré de. Mar sin féin, níl an t-iseatóp is cobhsaí atá ag an teinisín, Ts-294, ach 51 mhilleasoicind ar leathré.

Tá an teinisín suite in aon ghrúpa leis na halaiginí i dtábla peiriadach na ndúl, ach is deacair a rá an bhfuil a iompar ceimiceach cosúil leis na halaiginí. Ar an gcéad dul síos, cuireann iarmhairtí coibhneasaíocha (iarmhairtí a bhfuil baint acu le teoiric coibhneasachta Einstein) an córas peiriadach as a riocht ag dúile atá chomh trom seo, agus ar an dara dul síos, tá an teinisín chomh héagobhsaí is nach féidir eiseamal de a aonrú a chuirfeadh ar chumas na gceimiceoirí turgnaimh a dhéanamh leis an teinisín. 

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Radón

Is é an **radón** dúil uimhir a 86 sa tábla peiriadach. Is í an tsiombail cheimiceach atá aige ná **Rn**. Is é an radón an ceann is troime de na triathgháis, agus mar a thugann an t-ainm le fios, is dúil radaighníomhach é. In áiteanna a bhfuil cuid mhór úráiniam san úir, is dual don radón carnadh in aer na siléar agus na struchtúr faoi thalamh, go háirithe mura bhfuil aeráil mhaith ann. Mar sin, dearctar ar an radón mar chontúirt don tsláinte, nó cuireann tiúchan ard an radóin san aer le dóchúlacht ailse na scamhóg. 

Níl ach iseatóip radaighníomhacha ag an radón. Is é an t-iseatóp is cobhsaí atá aige ná 222Rn, atá 3.8 lá ar leathré. Baintear úsáid as an iseatóp seo sa radaiteiripe, is é sin, le cealla ailse a mharú le radaíocht. Gintear an t-iseatóp nuair a thagann alfa-mheath ar 226Ra, an t-iseatóp is coitianta de chuid an raidiam. Mar sin, má thumtar smután raidiam isteach in uisce, aithneofar bolgáin bheaga gháis ag teacht as. Sin é an tuige gur bhaist Friedrich Ernst Dorn, an chéad duine a chuir sonrú sa radón, "eisileadh raidiam" (Gearmáinis: *Radiumemanation*) ar an ngás. 

Ba iad William Ramsay agus Robert Whytlaw-Gray ba thúisce a d'aonraigh an radón mar dhúil, sa bhliain 1908. Thug siad niotón ar an dúil - bunaithe ar an bhfocal Laidine *nitens*, a chiallaíonn "lonrach". Níl dath ná loinnir sa radón le teocht an tseomra, ach má shioctar go solad é, tiocfaidh loinnir bhuí nó fhlannbhuí ann.

Níl mórán taighde déanta ar cheimic an radóin, nó tá sé chomh radaighníomhach is go mbíonn eagla ar na ceimiceoirí dul in aon chóngar dó - tar éis an tsaoil, tá sé ar an dara cúis is mó le hailse na scamhóg i ndiaidh an tobac. Thairis sin, is léir nach bhfuil claonadh ann chun comhdhúile ceimiceacha a dhéanamh, ós triathghás é. Mar sin féin, d'éirigh leis na saineolaithe cúpla comhdhúil a chruthú. Ba í fluairíd an radóin (défhluairíd an radóin, nó RnF2) an chéad chomhdhúil a táirgeadh, rud a rinneadh sa bhliain 1962.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Triathgháis
Manuel Azaña

clé|mion|Manuel Azaña, 1933
Ba pholaiteoir Spáinneach é **Manuel Azaña Díaz** (as Alcalá de Henares, in aice le Maidrid, 10 Eanáir 1880 – 3 Deireadh Fómhair 1940, Montauban, An Fhrainc). Toghadh  é mar an dara uachtarán (agus an uachtarán deireanach) ar Dara Poblacht na Spáinne (10 Bealtaine 1936 - Aibreáin 1939). 
clé|mion|"El problema español". óráid sa Casa del Pueblo de Alcalá de Henares, 1911
Bhí sé ina aire cogaidh sa chéad rialtas den Phoblacht (Aibreáin-Meitheamh 1931), agus ina phríomhaire idir Deireadh Fómhair 1931 agus Meán Fómhair 1933 agus fós sa bhliain 1936.
clé|mion|13 Iúil 1937

## Saol
Rinne Azaña staidéar sa Universidad Complutense, Institiúid Cisneros agus Agustinos in El Escorial. Fuair sé céim sa dlí ó ollscoil Zaragoza sa bhliain 1897. Thug an Universidad Complutense dochtúireacht dó sa bhliain 1900. Sna blianta ina dhiaidh sin, bhí Azana ag obair mar aturnae. 

Thaistil Azaña go Páras sa bhliain 1911. 

Chuaigh Azaña isteach sa Pháirtí Poblachtach, páirtí de chuid na heite clé, sa bhliain 1914 agus Melquíades Álvarez ina cheannaire. Chabhraigh sé le nuachtán a chuir ar fáil, an *El Imparcial* agus níos déanaí *El Sol*. 

I rith An Chéad Chogaidh Dhomhanda, bhí Azaña ag obair mar iriseoir ar an bhFronta Thiar. Deirtear gur thug faisnéis mhíleata na Fraince airgead dó. 

Níos déanaí  bhunaigh sé an *Pluma* (iris) le deartháir a bhean chéile, Cipriano Rivas Cherif) agus bhí sé i mbun *España* idir 1920 agus 1924. 

Bhí Azaña mar rúnaí ar Ateneo de Madrid (1913-1920), agus mar uachtarán air sa bhliain 1930. Bhí sé mar iarrthóir sna toghcháin don cúige Toledo sa bhliain 1918 agus 1923, ach theip air. Sa bhliain 1926 bhunaigh sé Acción Republicana le José Giral.
clé|mion|An rialtas, M.F. 1936ː  i lár, Julio Just Gimeno agus Manuel Azaña

Bhí Azaña i gcoinne an deachtóra Miguel Primo de Rivera; d'fhoilsigh sé forógra i gcoinne an deachtóra agus Rí Alfonso XIII sa bhliain 1924. Níos déanaí ghlac sé páirt i gcomhaontú San Sebastián sa bhliain 1930.

### Tofa ar bhonn daonlathach
clé|mion|Dealbh inniu in Alcalá de Henares,- Maidrid
Eagraíodh toghcháin ar an 12 Aibreán 1931 agus ceapadh Azaña mar aire cogaidh sa chéad rialtas den Phoblacht (Aibreáin-Meitheamh 1931), agus ina phríomhaire idir Deireadh Fómhair 1931 agus Meán Fómhair 1933 agus fós sa bhliain 1936.

Ar 2 Feabhra 1939, cothrom 3 bliana a mbua toghchánaíochta beagnach, ag an bhFronta Pobail, bhí Azaña ar deireadh ag tabhairt suas na hUachtaránachta ar an Dara Poblacht.  In oifig, 1931-1939, bhí sé deacair dó an teoiric a chur ag obair go praiticiúil.
clé|mion|Montauban inniu

### Bás
Theith na Poblachtánaigh en masse sa bhliain 1939 (níos mó ná 500k!), Azaña ina áireamh. Fuair na mílte bás i gcampaí géibhinn sa Fhrainc  Croíbhriste, d'éag Azaña ar an 3 Deireadh Fómhair 1940 i Montauban.  

## Féach freisin

* Dara Poblacht na Spáinne
*an Fronta Pobail (an Spáinn, 1936-1939)

## Tagairtí

Azaña, Manuel
Azaña, Manuel
Catagóir:Daoine a rugadh i 1880
Catagóir:Básanna i 1940
1197

## Eachtraí
* Bronnadh cairt cathrach ar Luimneach
* Thosaigh forbairt impireachta na hIncigh i sléibhte Pheiriú (in aice Cuzco).

## Breitheanna
* 22 Deireadh Fómhair - An tImpire Juntoku, Impire na Seapáine (b. 1242)

## Básanna
* Mí Eanáir — William de Longchamps, seansailéir i Sasana
* Meán Fómhair — Anraí VI, Impire Naofa Rómhánach (r. 1165)

Catagóir:Blianta
Astaitín

Is é an t-**astaitín** dúil uimhir a 85, agus is í an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná **At**. Ceann de na halaiginí atá ann, ach le fírinne, is dúil éagobhsaí ghearrshaolach radaighníomhach é, agus is é is brí lena ainm féin ná "éagobhsaí, neamhbhuan, duthain". Is é astaitín a 210 an t-iseatóp is fadsaolaí - 8.1 uair an chloig ar leathré. Mar sin, is deacair toirt mhór astaitín a chur le chéile, agus dá n-éireodh an cleas le haon duine, ní bheadh fonn air féin dul i gcóngar na toirte sin chomh radaighníomhach is a bheadh sí.

Ba iad Dale R. Corson, Emilio Segrè agus Kenneth Ross McKenzie a shintéisigh an chéad eiseamal astaitín sa bhliain 1940. Ba iadsan a d'ainmnigh an dúil freisin. Roimhe sin, bhí eolaithe eile cinnte go raibh siad tar éis dúil uimhir a 85 a aithint. Sa bhliain 1931, thug Fred Allison in Institiúid Pholaiteicniúil Alabama *alabaimín* ar an dúil seo, ach sa deireadh tháinig chun solais nach raibh a fionnachtain déanta aige ar aon nós. Bhí an ceimiceoir Rajendralal De ag obair in Dhaka san India (inniu, an Bhanglaidéis), agus sa bhliain 1937, mhol an ceimiceoir seo *daicín* mar ainm don dúil, ó cheap sé go raibh sí faighte aige. Mhol an ceimiceoir Walter Minder an t-ainm *heilvéitiam*, a bhí bunaithe ar ainm Laidine a thíre dúchais, an Eilvéis. 

Sa bhliain 1943, d'aithin Berta Karlik agus Traude Bernert go bhfuil iarsmaí beaga astaitín ar fáil sa dúlra mar thoradh idirmheánach don mheath radaighníomhach. Ní bhíonn ach adamh anseo agus adamh ansiúd ann, áfach, chomh gearrshaolach is a bhíonn na hiseatóip go léir.

Mar sin, tá ár n-eolas ar an astaitín tearc tanaí, agus ni féidir mórán leasa a úsáid as ach an oiread. Tá an chuma ar an scéal go bhfuil sé sách cosúil leis an iaidín ó thaobh na ceimice de, agus is dócha gur féidir comhdhúile astaitín a úsáid i radaiteiripe - is é sin, le cealla ailse a mharú le radaíocht. 

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Iaidín

Is é an t-**iaidín** dúil cheimiceach uimhir a 53 sa tábla pheiriadach, rud a chiallaíonn go bhfuil 53 phrótón i núicléas an iaidín. Is í an tsiombail cheimiceach a sheasann don iaidín ná I. Níl an t-iaidín chomh haraiciseach chun imoibriúcháin agus na halaiginí níos éadroime (an fluairín, an clóirín agus an bróimín), ach mar sin féin, ní féidir teacht ar an iaidín sa dúlra nach mbeadh nasctha de dhúile eile i móilíní nó i gcriostail ianacha. Má aonraítear iaidín as na comhdhúile seo, gheofar criostail chrua dhubha a bhfuil imir nó loinnir chorcra iontu. Bíonn sé deacair iaidín a leá le gnáthbhrú an atmaisféir, nó is dual dó iompú go sciobtha ina ghás chorcra. Is minic a chreidtear go néalaíonn an t-iaidín go gás sula leáitear é, ach ní mar a shíltear a bhítear: le fírinne, leánn an t-iaidín ag 113.7&nbsp;°C, agus is é an fiuchphointe ná 184.3&nbsp;°C. Tá an t-iaidín - idir sholad, leacht agus ghás - comhdhéanta as móilíní dé-adamhacha, I2.

Is féidir iaidín a thuaslagadh i dtuaslagóirí orgánacha, cosúil leis an gclóraform. Níl sé chomh sothuaslagtha san uisce, ach má chuirtear beagáinín d'iaidíd an photaisiam san uisce, ionas go mbeidh iain iaidíde I- le fáil sa tuaslagán, is féidir leis na móilíní iaidín imoibriú leis na hiain seo, ionas go gcruthaítear iain trí-iaidíde, I3-. Tá na hiain seo i bhfad níos sothuaslagtha ná na móilíní iaidín. Nuair a úsáidtear iaidín i ndíghalrú na gcneácha, is é an cineál iaidín a bhíonn i gceist ná an tuaslagán trí-iaidíde, uaireanta. Is minice a úsáidtear tuaslagán alcóil an iaidín, áfach.

Níl ach aon iseatóp cobhsaí amháin ag an iaidín, mar atá, 127I, agus is é an t-aon iseatóp amháin - beagnach - a bhfuil teacht air sa dúlra. Bíonn iarsmaí beaga de 129I ar fáil in iaidín an dúlra uaireanta. Iseatóp radaighníomhach atá ann, ach tá a leathré níos faide ná cúig mhilliún déag de bhlianta.

Bíonn iaidín le fáil go nádúrtha i mianraí áirithe agus i sáile. Tá cineálacha áirithe feamainne, an cheilp ach go háirithe, saibhir in iaidín. 

Cosúil leis na halaiginí eile, is dual don iaidín dul i gcomhdhúil leis an hidrigin, ionas go gcruthaítear iaidíd hidrigine, HI. Tá an gás seo sothuaslagtha san uisce, agus is aigéad láidir é. Tá dhá ocsaigéad ag an iaidín, mar atá, an t-aigéad iadach HIO3 agus an t-aigéad sáriadach HIO4. Ocsaídeoirí láidre iad. Is féidir leis an iaidín dul i gcomhdhúile leis na halaiginí eile, agus tá a leithéidí de chomhdhúile ann agus clóiríd an iaidín ICl, tríchlóiríd an iaidín ICl3, peinteafluairíd an iaidín IF5 agus heipteafluairíd an iaidín IF7. Mar a léiríonn na samplaí seo, is iad uimhreacha ocsaídiúcháin an iaidín ná -I, +I, +III, +V, agus +VII.

Teastaíonn iaidín, nó an t-ian iaidíde, ó orgánach an duine, nó is cuid thábhachtach é de na hormóin a tháirgtear san fhaireog thíoróideach. Mura bhfaighidh an duine a dhóthain iaidín, tiocfaidh ainglis air - is é sin, atfaidh an fhaireog thíoróideach. Thairis sin, creidtear go bhfuil baint ag easpa iaidín le cineálacha áirithe ailse.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Bróimín

Is é an **bróimín** dúil cheimiceach uimhir a 35, agus is í an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná **Br**. Ceann de na halaiginí é, agus mar sin, is dúil sách leictridhiúltach é - is é sin, tá sé de chlaonadh ann lucht diúltach leictreachais a ghlacadh chuige agus an leictreon a bhaint den dúil eile. Le brú is le teocht an tseomra, tá an bróimín ina leacht donndearg a bhfuil boladh láidir tachtach as. Cosúil leis an gclóirín, oibríonn an bróimín go dochrach ar na scamhóga, agus mar sin, is nimh é, agus é ina dhúil.

Ba iad an Francach Antoine Balard agus an Gearmánach Carl Jacob Löwig a d'aithin an bróimín mar dhúil ar leith, beag beann ar a chéile, i lár na 1820idí. Tháinig Balard ar bhróimídí i luaith feamainne ó na portaigh i gcóngar do Montpellier. Bhí an cineál seo feamainne - díreach cosúil le ceilp na hÉireann! - saibhir in iaidín, agus mar sin, dhóití é le hiaidín a tháirgeadh. Fuair sé amach go raibh an t-iaidín truaillithe le dúil anaithnid a bhí idir eatarthu idir an clóirín agus an t-iaidín, agus is é an t-ainm a bhaist sé uirthi ná *muride*, as *muria* na Laidine a chiallaíonn "sáile". Maidir le Löwig, d'aonraigh seisean bróimín as na salainn mhianracha in uisce an tobair áitiúil ina chathair dhúchais, Bad Kreuznach. Nuair a foilsíodh an leagan deifnídeach de thuarascáil thaighde Balard, bhí ainm na dúile athraithe go bróimín aige. Dúirt sé féin gurbh é "Monsieur Anglada", pé hé féin, a mhol dó an t-ainm a athrú. De réir foinsí eile, áfach, ba é an t-eolaí cáiliúil Francach Joseph Louis Gay-Lussac a cheap an t-ainm nua. 

Móilín dé-adamhach é móilín an bhróimín agus é ina dhúil. Is í an uimhir ocsaídiúcháin is coitianta a bhíonn aige ina chuid comhdhúl ná -I, nó mar is dual do na halaiginí, tá seacht leictreon ar an leictreonsceall is faide amuigh aige, agus ní theastaíonn uaidh ach ceann amháin leis an ochtréad cobhsaí a bhaint amach. Ocsaídeoir láidir atá ann freisin, agus é ag imoibriú leis an gcuid is mó de na miotail le bróimídí miotail a dhéanamh. 

Tá dhá iseatóp chobhsaí ag an mbróimín, mar atá, 79Br (50.69 % de bhróimín an dúlra) agus 81Br (49.31 %). Tá meáchan adamhach an bhróimín suite timpeall ar 80 aonad, mar sin, ach níl an t-iseatóp 80Br le fáil sa dúlra. Le fírinne, is iseatóp as pabhar radaighníomhach é nach maireann a leathré ach ocht nóiméad déag.

Tá trí ocsaigéad ag an mbróimín, ach ní féidir aon cheann acu a aonrú - níl teacht orthu ach i dtuaslagáin uisce. Is iad an t-aigéad fobhrómúil HBrO, an t-aigéad brómach HBrO3 agus an t-aigéad sárbhrómach HBrO4. Cé nach bhfuil na haigéid féin cobhsaí, tá sé furasta go leor iain fhobhróimíte BrO- agus iain bhrómáite BrO3- a chruthú: nuair a thuaslagfar bróimín san uisce, gheofar iain fhobhróimíte chomh maith le hiain bhróimíde:

Br2 + H2O -> Br- + BrO- + 2 H+

Cosúil leis an ian fochlóiríte a chruthaítear ar an mbealach céanna i dtuaslagáin uisce an chlóirín, is ocsaídeoir láidir é an t-ian fobhróimíte, agus é ina thuarthóir mhaith. Má théitear an tuaslagán suas, áfach, gheofar iain bhrómáite, BrO3-. Ní féidir, áfach, an bróimín a ocsaídiú go sárbhrómáit BrO4- gan dul i dtuilleamaí fluairín nó ózóin. 

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Crioptón

Is é an **crioptón** dúil cheimiceach uimhir a 36. Is é an tsiombail cheimiceach atá aige ná **Kr**. Cosúil leis na triathgháis eile, níl sé ró-araiciseach chun imoibriúcháin leis na dúile eile, ach is féidir leis an bhfluairín é a ocsaídiú, ionas go gcruthaítear fluairídí crioptóin. Níl sé le fáil go flúirseach san atmaisféar. Tá ainm na dúile seo bunaithe ar an bhfocal Gréigise κρυπτός (*kruptós*), a chiallaíonn "ceilte" nó "folaithe".

Cosúil leis na triathgháis eile úsáidtear crioptón sa ghléasra solais agus sa ghrianghrafadóireacht. Tá cuid mhaith línte speictreacha ag an gcrioptón, agus tagann an plasma crioptóin isteach áisiúil i léasair gheala ardchumhachta. Meán úsáideach le haghaidh léasair is ea an fhluairíd chrioptóin chomh maith.

## Stair

Ba iad an ceimiceoir Albanach William Ramsay agus an ceimiceoir Sasanach Morris Travers a chéadaithin an crioptón sa Bhreatain Mhór sa bhliain 1898 in iarsmaí an aeir leachtaigh. Na daoine céanna a chuir an chéad sonrú sa neon cúpla seachtain ina dhiaidh sin ar an dóigh chéanna. Fionnachtain seo na dtriathghás a thabhaigh Duais Nobel sa Cheimic do Ramsay sa bhliain 1904.

Sa bhliain 1960 shocraigh Biúró Idirnáisiúnta na Meáchan is na Miosúr gurbh ionann aon mhéadar amháin agus tonnfhad an tsolais a astaíonn crioptón a 86, ceann d'iseatóip an chrioptóin. Roimhe sin bhí sainmhíniú an mhéadair bunaithe ar phrótaitíopa an mhéadar ar bharra miotail é agus é á choinneáil i dtaisce i Sèvres, an Fhrainc, ón mbliain 1889 i leith. Nuair a rinneadh athshainmhíniú ar fhad an mhéadair, d'athraigh sainmhíniú an angstraim chomh maith. Sa bhliain 1927 glacadh le sainmhíniú an angstraim a bhí bunaithe ar líne dhearg speictreach an chaidmiam, ach sa bhliain 1960 cinneadh gurbh iomlán aon angstram amháin agus 10-10 méadar. An sainmhíniú a bhí bunaithe ar thonnfhad an tsolais as crioptón a 86 mhair sé go comhdháil an Bhiúró i Mí Dheireadh Fómhair den bhliain 1983, nuair a sainmhíníodh gurbh ionann aon mhéadar amháin agus an fad a chuireann an solas de san fholús in imeacht 1/299,792,458 soicind ama.

## Saintréithe

Tá línte géara so-aitheanta astúcháin i speictream an chrioptóin, agus is iad na línte uaine agus buí na cinn is láidre. Nuair a dhéanfaidh núicléas úráiniam eamhnú, beidh an crioptón ar ceann den dá núicléas a chruthófar. Tá an crioptón soladach bán, agus struchtúr ciúbach éadanlárnach criostalda aige, cosúil leis na triathgháis eile (amach ón heiliam, a bhfuil criostail heicseagánacha aige).

### Iseatóip

Tá an crioptón nádúrtha comhdhéanta as cúig iseatóp cobhsaí chomh maith le ceann radaighníomhach a bhfuil leathré chomh fada aige is gur féidir neamhshuim a dhéanamh dá radaighníomhaíocht.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Triathgháis
Fluairín

Is é an **fluairín** dúil cheimiceach uimhir a naoi, agus is í an tsiombail a sheasann dó i bhfoirmlí ceimiceacha ná **F**. Cosúil leis na halaiginí eile tá seacht leictreon ar an sceall is faide amuigh aige, agus é an-fhonnmhar chun ochtréad a bhaint amach ar an sceall sin trí imoibriú ocsaídiúcháin agus dí-ocsaídiúcháin. Gás buí é an fluairín le teocht is le brú an tseomra, agus ós rud é go bhfuil sé chomh haraiciseach sin chun imoibriúcháin, is nimh dhainséarach é - imoibríonn sé go fíochmhar le comhdhúile bithcheimiceacha íogaire an orgánaigh dhaonna agus déanann sé dochar tromchúiseach don orgánach. Tá an gás fluairín comhdhéanta as móilíní dé-adamhacha, F2.

Ós rud é nach féidir le haon dúil eile fluairín a ocsaídiú, is í an t-aon uimhir ocsaídiúcháin amháin a bhíonn aige ina chuid comhdhúl ná -I. 

Níl ach aon iseatóp cobhsaí amháin ag an bhfluairín, mar atá, fluairín a naoi ndéag, nó 19F.

Is é an fluairín an dúil is leictridhiúltaí de na dúile go léir - is é sin, is féidir leis gach aon dúil eile a ocsaídiú. Is dual dó dul i gcomhdhúile le dúile eile agus iad a ocsaídiú ar leibhéil arda - níos airde, go minic, ná mar a bhíonn ag na dúile sin sna comhdhúile eile. Is féidir leis an bhfluairín, fiú, na triathgháis a a ocsaídiú, ionas go bhfaighfear fluairídí xeanóin, argóin, crioptóin agus radóin.

Tá an fluairín sách flúirseach sa dúlra, ach ar ndóigh, ní féidir teacht ar an dúil ghlan ansin. Mar is dual don halaigin, téann an fluairín i gcomhdhúile ianacha leis na miotail, agus is mianraí nádúrtha iad go minic. Is í an fhluairít (an fluar) an mianra is tábhachtaí acu; ó thaobh na ceimice de, is éard atá san fhluairít ná fluairíd an chailciam, CaF2.

Cosúil leis na halaiginí eile, téann an fluairín i gcomhdhúil leis an hidrigin, ionas go gcruthaítear gás a bhfuil a thuaslagán uisce aigéadach: HF, nó an fluairíd hidrigine. Aigéad hidreafluarach a thugtar ar an tuaslagán uisce. Níl sé chomh láidir agus na haigéid hidreahalaigineacha eile, áfach. Thairis sin, tá sé de chlaonadh i móilíní na fluairíde hidrigine démhéiriú a dhéanamh - is é sin, téann dhá mhóilín le chéile agus iad á ghreamú dá chéile leis na naisc hidrigineacha. Mar sin, b'fhearr foirmle na fluairíde hidrigine a scríobh mar H2F2. Nuair a théifear an gás suas, áfach, scaoilfear na démhéirí seo.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Polóiniam

Is é an **polóiniam** dúil uimhir a 84 i dtábla peiriadach na ndúl ceimiceach, agus is é an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná **Po**. Ba iad Marie agus Pierre Curie a d'aithin an chéad uair é, thiar sa bhliain 1898, agus d'ainmnigh siad as tír dhúchais Mharie Curie é - is é sin, an Pholainn. Dúil thearc é an polóiniam sa dúlra, agus é an-radaighníomhach. Is é 209Po an t-iseatóp is cobhsaí dá bhfuil ann, agus é 103 bliana ar leathré, ach is é 210Po an t-iseatóp is réidhe atá ar fáil sa dúlra. Tá sé 138 lá ar leathré. Iseatóp tábhachtach eile é 208Po, agus é beagnach trí bliana ar leathré.

Tá dhá allatróp ag an bpolóiniam, agus cuma an mhiotail ar an mbeirt acu. Níl na ceimiceoirí ar aon fhocal, cé acu miotalóideach nó miotal iar-thrasdultach é an polóiniam.

Mar is dual do dhúil chomh radaighníomhach sin, is nimheanna láidre iad na hiseatóip go léir. Bhí alltacht ar dhaoine ar an dóigh a bhfuair Aleksandr Litvinenko, iriseoir agus iarspiaire Rúiseach, bás le nimhiú polóiniam sa bhliain 2006. Dúirt an tOllamh Nick Priest, saineolaí ar thionchar na núiclídí radaighníomhacha ar an dúlra, gur dhócha gurbh é Litvinenko an chéad duine riamh a d'éag de dheasca alfa-radaíocht an pholóiniam. 210Po an t-iseatóp a bhí i gceist ansin.

Creidtear freisin gurbh é an polóiniam ba thrúig bháis d'Irène Joliot-Curie (1897-1956). Iníon de chuid Mharie agus Phierre Curie a bhí inti a chuaigh le fisic in aithris ar a tuismitheoirí cáiliúla. Sa bhliain 1946, fuair sí í féin faoi thionchar radaighníomhach an pholóiniam nuair a phléasc capsúl séalaithe sa tsaotharlann aici ionas gur truaillíodh an t-aer istigh leis an radanúiclíd. Deich mbliana ina dhiaidh sin buaileadh Irène breoite leis an leoicéime a mharaigh í.

Dealraíonn sé go gcarntar polóiniam an dúlra sna plandaí tobac, rud a chuireann le carcainigineacht an tobac.

Tá ceimic an pholóiniam cosúil le ceimic an bhiosmait agus an teallúiriam. Tuaslagtar go réidh é sna haigéid, ach níl sé chomh hintuaslagtha céanna sna tuaslagáin bhunata. Tá hidrid ag an bpolóiniam, PoH2, agus í ina leacht le teocht an tseomra. Is féidir polóiniam a ocsaídiú go halaiginídí agus go hocsaídí, agus is iad na huimhreacha ocsaídiúcháin a bhíonn aige sna comhdhúile seo ná +2, +4, agus +6. 

Úsáidtear polóiniam i bhfoinsí radaíochta agus i ngineadóirí teirmileictreachais den chineál atá ag brath ar fhuinneamh radaighníomhach le leictreachas a tháirgeadh. Chomh radaighníomhach is atá sé, is ar éigean is féidir mórán tairbhe eile a bhaint as.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Sulfar

Is dúil cheimiceach é an **sulfar** nó an *ruibh*, mar a thugtar air freisin. Is é dúil uimhir a 16 agus is í an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná S. Tá an sulfar ar ceann de na dúile is coitianta amuigh, agus is féidir teacht ar an dúil aonraithe féin sa dúlra, chomh maith leis an dúrud mianraí sulfáite. Tá sé riachtanach don bheatha, agus is comhábhar tábhachtach é ina lán comhdhúl bithcheimiceach, ar nós an dá aimíonaigéad úd cistéin agus meitiainín. 

mion|clé|S<sub>8</sub>

Bíonn drochbholadh as na comhdhúile sulfair, ach níl mórán bolaidh as an sulfar féin. Solad buí é an sulfar faoi bhrú an atmaisféir agus le teocht an tseomra. Níl sé intuaslagtha san uisce, ach is féidir é a thuaslagadh sa déshuilfíd charbóin. Tá a lán allatróp éagsúil ag an sulfar, áfach. An cineál sulfair is coitianta, is é sin, an sulfar buí, tá sé comhdhéanta as móilíní a bhfuil ocht n-adamh sulfair iontu, ach tá trí allatróp difriúla ag an ochtsulfar seo féin. 

Tá ceithre iseatóp cobhsaí ag an sulfar, agus is é 32S an ceann is flúirsí acu go léir, nó seasann sé do 95 % den tsulfar nádúrtha - rud is léir ón meáchan adamhach freisin. Níl iseatóip nádúrtha radaighníomhacha ag an sulfar.

Tá a lán uimhreacha ocsaídiúcháin ag an sulfar ina chuid comhdhúl: 

* -2, ar nós suilfídí na miotal agus an tsuilfíd hidrigine H2S

* +2, cosúil leis an déchlóiríd sulfair SCl2

* +4, cosúil leis an dé-ocsaíd sulfair SO2

* +6, cosúil leis an aigéad sulfarach H2SO4 

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Mangosuthu Buthelezi

Polaiteoir as an Afraic Theas ba ea **Mangosuthu ("Gatsha") Buthelezi** (a rugadh ar an 27 Lúnasa 1928 agus a d'éag ar 9 M.F. 2023). B'é ceannaire Inkhata Freedom Party agus taoiseach an náisiúin Súlú.

Buthelezi, Mangosuthu
Buthelezi, Mangosuthu
Catagóir:Básanna in 2023