open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Flann mac Aodha

Rí *Fir Cúl*, fo-ríocht Bhreá, de shliocht Síol Dlúthaigh de Shíol Aodha Sláine, ba ea **Flann mac Aodha** (Sean-Ghaeilge **Flann mac Áedo**) (bás 714).  Aodh mac Dlúthaigh (bás 701), iar-rí *Fir Cúl*, ba ea a athair, agus Ailill Cruitire mac Aodha Sláine (bás 634), iar-rí Bhreá, a shin-seanathair.

Le linn a shaoil, bhí achrann ar leith idir Síol Dlúthaigh agus muintir Uí Chonaing as Cnóbha agus iad in iomaíocht le Síol Aodha Sláine, Uí Chearnaigh as Loch Gabhair san áireamh.  Bhí achrann freisin idir Síol Dlúthaigh agus Clann Cholmáin as Uisneach.  Bhí Diarmait Dian mac Airmeataigh Caoich, rí Uisnigh maraithe ag Aodh athair Fhlainn sa bhliain 689.

*Sa bhliain 711, chloígh agus mharaigh an tArdrí, l[[Fergal mac Máele Dúin|Fearghal mac Maoil Dúin]] (bás 722) de [[Cenél nEógain|Cineál Eoghain]], deartháir Fhlainn, Cú Raoi, ag [[Cath Sliabh Fuaid]] ([[Contae Ard Mhacha]]),i dteannta le rí [[Uí Mhéith]]. 

Sa bhliain 712, chuaigh an achrann idir Síol Aodha Sláine in olcas nuair a chloígh agus a mharaigh Flann [[Maine mac Néill]] [[Uí Chearnaigh]].  Sa bhliain 714, throid Flann i g[[Cath Bile Tened]] (gar do [[Maigh nEalta]], Contae na Mí) in éineacht le Clann Cholmáin faoi cheannas [[Murchad Midi|Murchadha na Mí]] (bás 715).  Sa chéad bhabhta, maraíodh beirt deartháireacha Fhlainn, agus sa dara, maraíodh Flann féin.

Maraíodh deartháir ríthe le Flann, Gormghal, i g[[Cath Cheanannais]] ag troid ar son [[Amalgaid mac Congalaig|Amhalaí mhic Conghalaigh]] Uí Chonaing (bás 718) in éadan Chonaill Ghraint Uí Chearnaigh.  Rinneadh rí *Fir Cúl* dá mac son, Dúnghal (bás 747).

==Foinsí==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** [[Annála Tiarnaigh]]
** [[Annála Uladh]]
** [[Leabhar Laighneach]]
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland'', Cambridge: Cambridge University Press, 
*McCarthy's synchronisms , eagrán athbhreithnithe.
* Onomasticon Goedelicum

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí
Donnchadh Ó Laoghaire (ollamh)

Timire, scríbhneoir agus ollamh Éireannach ab ea **Donnchadh Ó Laoghaire** (21 Eanáir 1877 -  3 Aibreán 1944).

I nDoire an Chuilinn, Baile Bhuirne, a rugadh Donnchadh ar 21 Eanáir 1877. Le Gaeilge amháin a thóg a thuistí, Donnchadh Ó Laoghaire agus Peig Ní Bhuachalla, é. D’fhreastail sé ar Bardinch National School (Gaeilge: Scoil Bharr Duínse) áit ar múineadh daltaí go heisiach trí mheán an Bhéarla.

Bhí feirm bheag ag a mhuintir agus d'obair sé ann go dtí 1899 ach ó 1898 i leith bhí sé ag cur suime i scríobh na Gaeilge.

Fuair sé post sclábhaí i gCorcaigh le muintir Dwyer, Beamish & Crawford. B’fhéidir gurbh é Seán Ó Faoláin (Johnny Wayland), an píobaire cáiliúil a bhunaigh Cumann Píobairí Chorcaí in 1898, a d’áitigh air aistriú go Corcaigh. Ó Sheán a d’fhoghlaim sé an phíb uilleann. Ceoltóir maith a bhí ann. Sheinn sé ag Coirm Cheoil na Féile Pádraig i Halla na Banríona, Londain, in 1907. Ba mhaith a sheinneadh sé ar an gcláirseach agus ar an bhfliúit freisin. D’oireadh sé dá ghnó go minic dreas a sheinm i ndiaidh óráide ag feis nó le linn dó bheith ag timireacht. Bhí sé sách maith chun go n-iarrfaí go minic air craoladh ar Radio Éireann ó 1926 i leith.

I measc na leabhar a d’aistrigh sé ó Bhéarla go Gaeilge tá: *Eachtraí an Ghiolla Mhóir* (1936) (Swift); "an Impire agus a chuid éadaigh" (1939) (Grimm agus Anderson); agus "Ceol" (1939) (Anderson); *An Fáinne Draoidheachta* (1939); agus *Lios na Sídhe* (1939).
D'aistrigh sé *La Perle noir* le Victorien Sardou ón bhFraincis go Gaeilge (1952).

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1877
Catagóir:Básanna i 1944
Murchad Midi

Rí Uisnigh de Chlann Cholmáin, géag d'Uí Néill an Deiscirt ba ea **Murchadh na Mí mac Diarmada** (Sean-Ghaeilge **Murchad Midi mac Diarmato**) (died 715).  Tháinig sé i réim i gcomharbacht ar a athair, Diarmait Dian sa bhliain 689.

mion|Éire san 8ú haois. Tá Uisneach suite faoina focail "Southern Uí Néill".

## Beatha
Measadh gurbh fhíor-lár na tíre é Cnoc Uisnigh.  Bhíodh Clann Cholmáin de shliocht Colmáin Mór mac  Dhiarmada mhic Cearbhaill, i gceannas ann.  Sa 7ú haois, bhíodh a ngaoil comhraic, Síol Aodha Sláine as Áth Cliath agus an Mí, ina bpríomhchlann i measc Uí Néill an Deiscirt.  Roghnaítí an Ard-ríogacht eatarthu agus a ngaoil tuaisceartach, Cineál Chonaill.

Bhí Murchadh ina ráthóir *[[Cáin Adomnáin|Cháin Adhamhnáin]]* socraithe ag Sionad Bhiorra sa bhliain 697.  Seachas sin, is beag tuairiscí atá le fáil faoi Murchadha sna hannála Éireann.   Mharaigh a dheartháir, *Bodbchad* sa bhliain 704 i gCath Claenath gar do Chlaonadh, Contae Chill Dara, ag troid in éineacht le Fógartach mac Néill in éadan, Cheallaigh Chualann, rí Laigean.

Sa bhliain 714, tharla Cath Bile Tened gar do Maigh nEalta idir Clann Cholmáin, faoi cheannas Murchadha, agus Síol Aodha Sláine.  Maraíodh deartháireacha Murchadha, Aodh agus Colga, sa chéad bhabhta.  Maraíodh Fhan Aodha, rí *Fir Cúl* Bhreá de Síol Dlúthaigh, sa dara babhta.  Sean-achrann a bhí ann.  Bhí Diarmaid athair Murchadha maraithe ag Aodh athair Flainn sa bhliain 689.  Ar an lá céanna, bhuaigh fir na Mí in éadan mhuintir Uí Fhailí agus mharaigh a rí, Forbasach ó Conghaile.

Go gairid i ndiaidh sin, cuireadh an ruaig ar thaoiseach Shíol Aodha Sláine, Fógartach mac Néill, agus cúrsaí go dtí an Bhreatain".  Dar le roinnt foinsí nua deireanaí, chuir an tArdrí Fearghal mac Maoil Dúin amach é.  Dar le roinnt eile, bhí sé féin ina Ardrí.  Is amhlaidh ámh gurbh é Murchadh a chuir Fógartach as a choróin.

## Bás
Maraíodh Murchadh sa bhliain 715 ag uncail Fógartaigh, Conall Grant.  Tugtar an teideal neamhghnách "rí Uí Néill" dó i nAnnála Uladh agus i nAnnála Tiarnaigh.  Is dócha go dtagann an teideal úd le "rí an Tuaiscirt" a thugtaí do Ríthe Uí Néill an Tuaiscirt mar áiríodh mar ardríthe, agus go gcuireann seo uile in úil go raibh Murchadh ina ionadaí an Ardrí, Fearghal, a deisceart.

## Clann
Bhí beirt mhac ar a laghad ag Murchadh: Domhnall na Mí, Ardrí; agus Cairbre, a fuair bás sa bhliain 749.  D'fhéadfadh é gurbh é Breasal, maraithe sa bhliain 764, mac eile leis.  Rinneadh rí Uisnigh de Domhnall, ach tháinig Fógartach ar ais ón mBreatain sa bhliain 716 agus is léir gur phríomhrí Uí Néill an Deiscirt ba ea é.

## Féach freisin
* Ríthe Uisnigh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, *Rig Uisnig*
* 
* 
* 
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

## Tagairtí
Morris Travers

Ceimiceoir Sasanach ab ea **Morris William Travers**, FRS (24 Eanáir 1872 - 25 Lúnasa 1961)  a d’oibrigh le Sir William Ramsay chun xeanón, neon agus crioptón a fhionnadh.  Thuill a chuid oibre ar roinnt de na gáis neamhchoitianta an t-ainm *Rare gas Travers* i gciorcail eolaíochta.  Bhí sé ina stiúrthóir bunaitheach ar Institiúid Eolaíochta na hIndia 

## Luathshaol
Rugadh Travers i Kensington, Londain, mac le William Travers MD, FRCS (1838-1906), luathcheannródaí ar theicnící máinliachta aiseipteacha. Ba í Anne Pocock a mháthair. Chuaigh Travers ar scoil i Ramsgate, Woking agus i Scoil Blundell 

## Gairmréim
Ansin chuaigh sé go Coláiste na hOllscoile, áit ar thosaigh sé ag obair le Sir William Ramsay. Chabhraigh Travers le Ramsay airíonna na ngás an argóin agus an héiliam gáis a bhí nua-aimsithe a fháil amach. Théigh siad mianraí agus dreigítí freisin agus iad ag cuardach tuilleadh gás, ach níor aimsigh siad aon cheann. Ansin i 1898 fuair siad cuid mhór d’aer leachtach agus cuireadh é faoi dhriogadh codánach.  

Catagóir:Ceimiceoirí Sasanacha
Catagóir:Básanna i 1961
Catagóir:Daoine a rugadh i 1872
Diablo Velasco

Iomrascálaí proifisiúnta agus traenálaí iomrascála proifisiúnta Meicsiceach ab ea **Cuahutémoc Velasco Vargas** (28 Aibreán 1919- 13 Méitheamh 1999) mar is fearr aithne air faoina ainm fáinne **Diablo Velasco**. Chuir Velasco oiliúint ar go leor iomrascálaithe mór le rá, Gory Guerrero, Perro Aguayo, Essa Rios, Mil Máscaras, Raul Armas agus Los Hermanos Crucero san aíreamh. In 2001, ionduchtaíodh Velasco i Halla na Laochra Wrestling Observer mar aitheantas ar a gairm mar iomrascálaí agus a thionchar ar Lucha Libre mar thoradh ar oiliúint a chur ar go leor dá phríomhlúthchleasaithe.

## Gairm iomrascála proifisiúnta
Chuir Velasco tús lena ghairm iomrascála í 1937 tar éis dó oiliúint a fháil ar feadh dhá bhliain faoi theagasc Raúl Romero, agus an t-ainm "Telmo Velazco" á úsáid aige. Mar gheall ar a stádas réasúnta gearr, níor tháinig sé chun bheith ina príomhoirfideach riamh, ach measadh go raibh sé mar oibrí teicniúil a bhféadfaí brath air chun cluiche iontach lárchárta a chur ar siúl. I 1942, tar éis cúig bliana san iomaíocht faoi bhun an priomhimeacht, D'éirigh sé as ag iomaíocht chun bheith ina thraenálaí iomrascála. I 1959, bheag sé go dtí an Aréine Coliseo de Guadalajara, ceann de na scoileanna iomrascála is mó sa tír, le bheith mar phríomh-trainálai. 

Le linn a shlí bheatha mar oiliúnóir, chuir sé oiliúint ar go leor lúthchleasaithe a rachadh ar aghaidh chun bheith ina n-ainmneacha tí i Lucha Libre, Gory Guerrero, patriarch den Teaghlach iomrascála Guerrero san áireamh. Measadh oiliúnaithe Vargas go bhfuil ionchais maith le haghaidh a ngairmeacha beatha iomaíoch agus Vargas tógtha cáil ar a bheith ina thraenálaí premier. Tar éis gortú cromáin, chuir Vargas deireadh le hoiliúint phraiticiúil léi mhic léinn, ach lean sí ag gníomhú mar mheantóir agus chóitseálaí.

Reáchtáil Vargas a scoil iomaíochta go dtí gur scoir sé den tionscal sa deireadh i 1997, ag c.78 bliain d’aois.

## Bás
Fuair Vargas bás ar 13 Meitheamh 1999, ag 80 bliana d'aois, dhá bliana tar éis a scor.
Samó Mheiriceá

Críoch de chuid na Stát Aontaithe is ea **Samó Mheiriceá**, an limistéir Meiriceánach is faide ó dheas. Tá sé suite i lár an Aigéin Chiúin, soirdheas ó Shamó, tír neamhspleách. Tá Samó Mheiriceá taobh thoir den Dátlíne Idirnáisiúnta, agus Samó taobh thiar de.

Tá 55,212 duine ina gcónaí i Samó Mheiriceá. Tá an chuid is mó den daonra dátheangach idir 
Samóis agus Béarla. Is é Pago Pago príomhchathair na críche.

mion|Trá ar Oileán Ofu sna hOileáin Manu'a. Páirc náisiúnta atá ann.

Catagóir:An tAigéan Ciúin
Catagóir:Stáit Aontaithe Mheiriceá
Bord Iascaigh Mhara

Is é **Bord Iascaigh Mhara** nó **BIM** an ghníomhaireacht rialtais a bhfuil freagracht uirthi tionscail iascaireachta mara agus dobharshaothraithe na hÉireann a fhorbairt. 

Bunaíodh an eagraíocht ar dtús faoin Acht Iascaigh Mhara, 1952,  agus soláthraíonn an eagraíocht acmhainní don tionscal iascaireachta, go háirithe sa dobharshaothrú, chomh maith le comhéadan a sholáthar don tomhaltóir trí fhaisnéis a sholáthar agus trí bhia mara chur chun. Go stairiúil d’oibrigh sé i mbun  bádchlós i nDún na Séad, sa Daingean agus sna Cealla Beaga.

Tá ceanncheathrú BIM lonnaithe i nDún Laoghaire, Contae Bhaile Átha Cliath faoi láthair .

## Tagairtí

* An tAcht Iascaigh Mhara, 1952. https://www.oireachtas.ie/ga/bills/bill/1952/4/

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigíúil

Catagóir:Comhlachtaí Stáit in Éirinn
Údarás Oideachais

Is comhlacht neamhrannach é an tÚdarás Oideachais (Béarla: The Education Authority) atá urraithe ag an Roinn Oideachais i dTuaisceart Éireann.  Bunaíodh é faoin Acht Oideachais (Tuaisceart Éireann) 2014 (c. 12)  a rith Tionól Thuaisceart Éireann. Tháinig an t-údarás i bhfeidhm an 1 Aibreán 2015.

## Freagrachtaí
Tá an tÚdarás Oideachais freagrach as a chinntiú go bhfuil seirbhísí oideachais bunscoile agus meánscoile éifeachtúla agus éifeachtacha ar fáil chun freastal ar riachtanais leanaí agus daoine óga, agus tacaíocht chun seirbhísí óige éifeachtacha agus éifeachtacha a sholáthar. Chuir na cúig Bhord Oideachais agus Leabharlainne (BOLanna) na seirbhísí seo ar fáil roimhe seo. Tá gach ceann de na hiar-BOLanna anois ina bhfo-réigiún den Údarás Oideachais:

* Réigiún Bhéal Feirste 
* Réigiún an Oirthuaiscirt 
* Réigiún an Oirdheiscirt 
* Réigiún an Deiscirt 
* Réigiún an Iarthair 

## Bord an Údaráis Oideachais
Tá 20 ball ar Bhord an Údaráis Oideachais móide an Cathaoirleach. Ina measc seo tá:

* 8 mball polaitiúla a d’ainmnigh páirtithe polaitiúla de réir mheicníocht D’Hondt ;
* 4 bhall a dhéanann ionadaíocht ar leasanna na nAistritheoirí (Eaglais na hÉireann, an Eaglais Modhach in Éirinn, agus an Eaglais Phreispitéireach in Éirinn) de scoileanna rialaithe;
* 4 bhall a dhéanann ionadaíocht ar leasanna Iontaobhaithe scoileanna faoi chothabháil;
* ball amháin ionadaíoch ar leasanna Scoileanna Imeasctha ;
* ball amháin ionadaíoch ar leasanna na nGaelscoileanna;
* ball amháin ionadaíoch ar leasanna Scoileanna Deonacha Gramadaí; agus
* ball amháin ionadaíoch ar leasanna Scoileanna Gramadaí Rialaithe 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* tÚdarás Oideachais

Catagóir: Oideachas i dTuaisceart Éireann
Catagóir: Riarachán oideachais i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Forais rialtais
Catagóir:Rialtas Thuaisceart Éireann
Jyoti Basu

clé|mion|233x233px|1997
Dlíodóir agus ceannaire Cumannach de chuid na hIndia ab ea **Jyoti Basu** (8 Iúil 1914 – 17 Eanáir 2010).

Céimí de chuid Ollscoil Calcúta, glaodh chun an Bharra air sa Teampall Láir sa bhliain 1939. Cláraíodh mar abhcóide in Ard-Chúirt Chalcúta é an bhliain dár gcionn. 
clé|mion|234x234px|1996
Mar sin féin, ní dheachaigh sé leis an dlíodóireacht sa ghnáthchiall riamh, ós rud é gur chuaigh sé isteach sa Pháirtí Cumannach nuair a bhí sé i Londain agus dhírigh sé ar chúnamh dlí pro bono a thabhairt don Pháirtí Cumannach agus dá cheardchumainn agus eagraíochtaí eile gaolmhara. 
clé|mion|177x177px|1996
Ag am na scoilte i bPáirtí Cumannach na hIndia sa bhliain 1964, bhí Basu i measc na ndaoine a bhunaigh Páirtí Cumannach na hIndia (Marxach). Bhí sé ina bhall de Chomhthionól Reachtaíochta Bheangál Thiar ó 1952 go 1972 agus ó 1977 go 2001 agus ina Phríomh-Aire ar an Stát ó 1977 go 2000. 

Is dócha go ndéanfaí Príomh-Aire na hIndia de sa bhliain 1996 murar shocraigh Politburo PCI(M) go bhfanfadh an páirtí amach as rialtas an Fhronta Aontaithe.

D'éag Basu ar 17 Eanáir 2010 agus é cúig bliana is nócha d'aois

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hIndia
Catagóir:Dlíodóirí Indiacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Catagóir:Básanna in 2010
Gallagher

B'fhuirseoir Meiriceánach é **Leo Anthony Gallagher, Jr.**, a rugadh ar an 24 Iúil 1946 in Fort Bragg, Carolina Thuaidh, agus a fuair bás ar an 11 Samhain 2022.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Fort Bragg
Ainmhí clóis

Is ainmhí atá oiriúnaithe le saol an cine daonna é **ainmhí clóis.** Ciallaíonn sé sin go bhfuil an t-ainmhí seo. Tá beithíoch agus peataí i gceist le **hainmhithe clóis.** 

Tá Ba, Sicín, Muca, Madraí agus Cait i measc **ainmhithe clóis** coitianta.
The Sailor who fell from Grace with the Sea

mion

Is úrscéal de chuid Yukio Mishima ***The Sailor who fell from Grace with the Sea***, foilsithe i Seapáinis sa bhliain 1963.

## Scéal
Scéal Ryuji, mairnéalach, a thiteann i ngrá le bean darb ainm Fusako. Is baintreach í le siopa éadaí rathúil agus páiste amháin aici, garsún darb ainm Noburu agus é trí bliana déag d'aois.

Is ball é Noburu de dhrong ógánach a bhfuil gráin acu ar dhaoine fásta, den tuairim go bhfuil an saol folamh, fimíneach agus gan chúis.

Nuair a phósann Ryjiu agus Fusako, tá Noburu an-tógtha leis an socrú ar dtús. Ach nuair a fhágann Ryuji slán leis an mhuir agus lena shaol mar a bhí, tagann athrú intinne ar Noburu. 

Déanann Rujiu chuile iarracht muinín an bhuachaill óg a sholáthair, ach ní éiríonn leis. 

Tá baint láidir idir an mac agus an mháthair ach faigheann sí amach go bhfuil an t-ógánach ag cúlchoimhéad orthu, trí pholl sa bhalla, idir na seomraí codlata. Ceapann Norubu nach ceart dá mháthair caidreamh a bheith aici le fear den saghas sin. Déanann seisean agus a chomrádaí plean chun fáil réidh le Ryuji.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair
Aonad fístaispeána

Is éard is **aonad fístaispeána** (**AFT**) ná gléas le scáileán a thaispeánann carachtair nó grafaicí a ghineann ríomhaire nó feiste leictreonach eile. Is minic a úsáidtear an téarma AFT go comhchiallach le monatóir, ach is féidir leis tagairt a dhéanamh freisin do chineál eile taispeána, mar theilgeoir digiteach. Féadfaidh AFT a bheith ina ghléas imeallach nó féadfar é a chomhtháthú le comhpháirteanna eile.

Tugadh 'aonad fístaispeána' (AFT) ar mhonatóir ríomhaire roimhe seo, ach bhí an téarma seo imithe as  úsáid faoi na 1990idí den chuid is mó.

Catagóir:Gléasanna taispeána
Al-Shafiʽi

Diagaire agus dlíodóir Ioslamach sa 8ú/9ú haois ab ea  **Abū ʿAbdillāh Muhammad ibn Idrīs al-Shāfiʿī** (Araibis: أَبُو عَبْدِ ٱللهِ مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِيسَ ٱلشَّافِعِيُّ‎, 28 Lúnasa 767– 20 Eanair 820), duine de na pearsana is tábhachtaí i bhforbairt an dlí Ioslamaigh.

## Saol
I nGaza a rugadh é agus rinne sé staidéar ar sharia i Meidíne (áit a raibh bhí sé ina dhalta ag Malik ibn Anas, a bhunaigh ceann eile de na gluaiseachtaí dlí Ioslamaigh i measc na Sunnaíoch) agus i mBagdad (áit a raibh bhí sé faoi thionchar na gluaiseachta Hanafi). 

Tar éis dó tréimhsí a chaitheamh ag teagasc i Meice, i mBagdad arís agus san Éigipt, fuair sé bás sa tír sin agus é dhá bhliain is caoga d'aois, sa bhliain 820 (9204AH).
[clé|mion|[másailéam Schafi'i  i gCaireo]]

## Smaointeoireacht agus tionchar
[clé|mion|uaimh Schafi'i  i g[Caireo]]
Tá a chuid tuairimí maidir leis an dlí Ioslamach mar bhunús na gluaiseachta Shafi`i - ceann de na ceithre ghluaiseacht atá chun tosaigh i measc na Moslamach Sunnaíoch. Tá a tionchar is treise sa lá atá inniu ann san Afraic Thoir agus i roinnt ceantar de chuid réigiún Cugais, na hÁise Thiar agus na hÁise Theas. Bhí Al-Ghazali i measc na smaointeoirí Ioslamacha ina dhiaidh sin a bhí go mór faoina anáil.

Bhíodh tionchar ní b'fhorleithne ag an ngluaiseacht Shafi`i uair amháin. Ach de bharr phátrúnacht na nOtamánach ar scoláirí Hanafi, tháinig an ghluaiseacht sin ina háit i go leor codanna den domhan Ioslamach.

## Féach freisin

* Al-Ghazali

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 767
Catagóir:Básanna i 820
Catagóir:Diagairí Moslamacha
Catagóir:Dlí Ioslamach
You Xie

Is polaiteoir, iriseoir, agus údar Gearmánach é **You Xie** (謝盛友) (rugadh 1 Deireadh Fómhair, 1958 i Hainan na Síne). Bhí sé ina iarrthóir i dtoghchán Pharlaimint na hEorpa in 2019.
Katie McGreal

Is scríbhneoir agus iriseoir as Baile Átha Cliath í **Katie McGreal** atá cónaí uirthi i mBéal Feirste.
Bhí an bua aici anuraidh ag Féile na Meán Ceilteach, san rannóg don Aip is fearr, i gcóir an áis litríochta Ghaeilge, Léigh Linn, a chruthaigh sí le Declan McGrath. Oibríonn sí le Raidió Fáilte mar iriseoir.

Is múinteoir míúin/machnamh í agus tá comhlacht aici darbh ainm Solas Relaxation. Tá sí mar bhall den ghrúpa feimineachais Ghaeilge i mBéal Feirste agus is ball den Dream Dearg í freisin, an grúpa atá ag lorg Acht Teanga ó Thuaidh.

Katie McGreal
Katie McGreal
Catagóir:Daoine beo
Cáin Adomnáin

Is conradh dlí é **Cáin Adhamhnáin** (Sean-Ghaeilge **Cáin Adomnáin**), aitheanta fosta mar *Lex Innocentium* (dlí na ndaoine neamhchiontacha) um mná agus neamhthrodaí a chosaint in aimsir chogaidh.  Glaoitear "Comhaontuithe na Ginéive" na nGael ársa air as ucht na cosanta seo, ag leathnú go sibhialtaigh Cáin Phádraig, a thug cosaint do mhanaigh.  Ainmníodh é as an té a spreag é, Naomh Adhamhnán, naoú Abb Í Cholm Cille i ndiaidh Naomh Cholm Cille féin.  Cuireadh i bhfeidhm é ag tionól Gael, Dál Riada and Cruithneach ag Sionad Bhiorra sa bhliain 697.  Spreag Adhamhnán an sionad tar éis aislinge inar thug a mháthair íde béil dó faoina theip mná agus linbh na hÉireann a chosaint.

## Stair
Idir na blianta 697 agus 887, cuireadh naoi gcáin éagsúla i bhfeidhm taifeadta sna hannála Éireann.  Caomhnaítear an téacs de thrí dóibh, Cáin Adhamhnáin ina measc.

Dar le D.N. Dumville, meastar gur mhol Adhamhnáin an cháin seo sa bhliain 697 um bhás Cholm Cille a cheiliúradh.  Mar chomharba Cholm Cille, bhí dóthain gradaim ag Adhamhnán chun an tionól a shocrú ag Biorra le 91 taoiseach agus eaglaiseach as Éirinn, Dál Riada agus na Cruithnigh i láthair.  Le cois an mhainistir shuntasach ann, bhí Biorra ar thalamh sách neodrach gar den teorainn idir Uí Néill ó thuaidh agus ríthe na Mumhan ó dheas.

Meastar go raibh cúiseanna éagsúla eile ann chun Adhamhnán a spreagadh, san áireamh deabhóid Mhuire agus dea-shampla Cholm Cille féin.  Aitheanta ar dtús mar *Lex Innocentium*, ainmníodh í as Adhamhnán agus í á athnuachan sa bhliain 727.

## Oidhreacht
Is amhlaidh go raibh tionscnamh Adhamhnáin ar cheann den chéad iarrachtaí i measc Chríostaithe chun brúidiúlacht cogaidh a laghdú, gaisce suntasach do dhuine ar imeall iargúlta na hEorpach.  Thug sé sampla áitiúil, i gcomhthéacs nósanna dlí na nGael, do ghluaiseacht Chríostaí níos leithne chun foréigean a chosc.  Sampla de dhlí idirnáisiúnta atá ann, curtha i bhfeidhm in Éirinn agus in Albain.

Maraon le hiarrachtaí eile amhail is Síocháin agus Sos Dé sa Fhrainc mhílaoiseach, b'fhéidir é nach raibh ach éifeachtacht teoranta ag an gCáin.  Tugann Fergus Kelly faoi ndeara nach bhfuil cás ar bith caomhnaithe maidir leis.  Ní fios dá bharr ar cuireadh a chuid pionós crua i bhfeidhm, in aghaidh éirim an tSeanchais Mhóir mar a bhí.

## Féach freisin
* An Féineachas
* Naomh Adhamhnán

## Foinsí
* *Adomnán's Law of the Innocents - Cáin Adomnáin: A seventh-century law for the protection of non-combatants*, aistr. Gilbert Márkus. Kilmartin, Argyll: Kilmartin House Museum, 2008. 
* Adomnán of Iona, *Life of St Columba*, eag. & aistr. Richard Sharpe. Londain: Penguin, 1995. 
* *Adomnán at Birr, AD 697: Essays in Commemoration of the Law of the Innocents*. Eag. Thomas O'Loughlin. (Baile Átha Cliath: Four Courts Press. 2001)

## Naisc sheachtracha
* Aistriúchán Béarla de *Cáin Adomnáin* le Kuno Meyer, Internet Medieval Sourcebook.

## Tagairtí
Steanóis phíolórach

I **steanóis phíolórach**, tiúsaíonn na matáin phíolóracha agus éiríonn siad thar a bheith mór, ag cur bac ar bhia an stéig bheag a bhaint amach.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Stephanie Frappart

clé|mion|RC Lens - AS Nancy-Lorraine (19-01-2019) |200x200px
Is réiteoir sacair ón bhFrainc í **Stephanie Frappart** (a rugadh ar an 14 Nollaig 1983). 

## Gairm
I mí Lúnasa 2019, bhí Frappart mar réiteoir ag an gcluiche ceannais idir Stáit Aontaithe Mheiriceá agus an Ísiltír ag Corn Domhanda na mBan.

Ba í an chéad bhean riamh a bhí mar réiteoir ar chluiche ceannais Eorpach nuair a bhí sí i gceannas ar an UEFA Super Cup Final idir Liverpool agus Chelsea i Meán Fómhair 2019.

Ba í an chéad bhean riamh a bhí mar réiteoir ar chluiche na bhfear sa UEFA Champions League. Bhí sí i gceannas ar an gcluiche idir Juventus agus Dynamo Kiev ar an  2 Nollaig 2020.
clé|mion|331x331px

## Tagairtí

Catagóir:Sacar
Catagóir:Réiteoirí spóirt
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
André Lhote

Ba cheannródaí é **André Lhote** (5 Iúil 1885 – 24 Eanáir 1962)  i bhforbairt na nua-ealaíne sa chéad leath den fhichiú haois. Ba dhealbhóir tréitheach é Lhote agus ba phéintéir thar a bheith cumasach freisin é. 

## Saol
Ba iad Gauguin agus Cézanne an dá mhórealaíontóir Francach a chuaigh i bhfeidhm go mór air agus Lhote ina ógfhear ag cur faoi i bPáras. Sa bhliain 1918, chabhraigh Lhote chun an iris ealaíne ríthábhachtach, an *Nouvelle Revue Française*, a bhunú. 

Bhain sé le cuid mhaith de na gluaiseachtaí nua-aoiseacha, mar shampla an Ciúbachas (féach ar *Baigneuses*, 1917, agus *Le Pont*, 1917). Bhíodh ailt rialta ag Lhote san iris chéanna ar theoiricí agus ar stíleanna ealaíne ar feadh na mblianta ina dhiaidh sin, anuas chomh fada leis an mbliain 1940.

Thaistil Lhote go forleathan agus thug sé léachtaí ar chúrsaí ealaíne ar fud na hEorpa agus níos faide i gcéin. Ó na 1950idí ar aghaidh, bhí sé ina léachtóir san Éigipt agus sa Bhrasaíl, mar shampla. Tugadh aitheantas d’obair saoil Lhote sa Fhrainc nuair a bronnadh an *Grand Prix National de Peinture* air sa bhliain 1955. 

Fuair Lhote bás i bPáras i 1962.

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Francacha
Catagóir:Ealaíontóirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1885
Catagóir:Básanna i 1962
Catagóir:Dealbhóirí Francacha
Catagóir:Ciúbachas
Conradh Élysée (1963)

[mion|clé|220x220px|Sa [Pálás Élysée|phálás Élysée i bPáras, 1963]]
Síníodh an **Conradh Élysée** idir an Ghearmáin agus an Fhrainc ar an 22 Eanáir 1963, an Conradh Franc-Ghearmánach um chomhar agus lánpháirtíocht agus bunús an dlúth-chomhoibrithe idir an dá thír.  
[mion|clé|220x220px|[Charles de Gaulle, Georges Pompidou agus Bundeskanzler Konrad Adenauer, 1963]]
Tharla easaontas tromchúiseach idir an dá thír go luath ina dhiaidh sin, sna 1960idí, maidir le ceist iontráil na Ríochta Aontaithe isteach i gComhphobal Eacnamaíochta na hEorpa, mar a bhí ann ag an am. 

Ó 2016 ar aghaidh, ós rud é go raibh an Ríocht Aontaithe imithe amach ón Aontas Eorpach, d'éirigh "ais" na Gearmáine agus na Fraince níos tábhachtaí ná riamh.

Síníodh Conradh Aachen idir an dá thír ar 22 Eanáir 2019, céim nua sa chomhoibriú. Cuimsíonn an comhoibriú roinnt pleananna le haghaidh ardleibhéal comhchuibhithe ar ghnéithe áirithe den dlí sa dá thír—gnéithe den dlí teaghlaigh, mar shampla.

## Féach freisin

* Conradh Aachen

## Tagairtí

Catagóir:Conarthaí na Fraince
Catagóir:Conarthaí na Gearmáine
Catagóir:Dlí idirnáisiúnta
Catagóir:1963
Catagóir:Conarthaí an Aontais Eorpaigh
Marascal machaire (Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann)

Tá **Marascal Machaire**  ar an rangú is airde in Arm na Breataine ó 1736. Céim cúig réalta le cód ECAT OF-10, is ionann é agus Aimiréil an Chabhlaigh sa Chabhlach Ríoga nó Marshal den Aerfhórsa san  Aerfhórsa Ríoga (RAF). Is éard atá i suaitheantais an mharascail ná dhá baitín trasna ar a chéile timpeallaithe ag duilleoga buí faoi bhun Choróin Naomh Éadbhard. Cosúil le **Marascail**  an RAF agus Aimiréil an Chabhlaigh, is gnách go mbíonn na M**arascail Mhachaire** ina n-oifigeach le linn a saoil,  ach ar leathphá nuair nach bhfuil siad i gceapachán.   Baineadh úsáid as an gcéim ó am go ham ar feadh a staire agus bhí sí folamh le linn codanna den 18ú agus 19ú haois (nuair a bhí gach iar-shealbhóir den chéim marbh). Tar éis an Dara Cogadh Domhanda, ba ghnáthchleachtas é Ceann na bhFoirne Ginearálta Impiriúla (a athainmníodh ina dhiaidh sin mar Cheann na Foirne Ginearálta) a cheapadh ar an lá deiridh sa phost. De ghnáth, tugadh ardú céime d’oifigigh airm a bhí i bpost mar Cheann Foirne Cosanta, ceann gairmiúil Fhórsaí Armtha na Breataine go dtí an chéim nuair a ceapadh iad. 
## Tagairtí
Dianghlasáil Hubei (2020)

mion
Thosaigh **Dianghlasáil Hubei** ar 23 Eanáir 2020, nuair a tháinig srianta taistil i bhfeidhm i gcathair Wuhan sa tSín, áit ar thosaigh an ráig den víreas COVID-19 agus bhí srianta freisin in áiteanna gar don chathair.  Thug na húdaráis sa tSín le fios ag an am go raibh ardú mór ar an líon daoine a raibh víreas tolgtha acu.
mion

## Dianbheartais
Ba é Wuhan na Síne an chéad chathair ar domhan ar cuireadh dianghlasáil uirthi le linn na paindéime. Dúradh leis an 11 milliún duine a raibh cónaí orthu i gcathair Wuhan gan imeacht ón cheantar mura bhfuil géarghá leis. 
mion|Físeán
Druideadh príomh-mhargadh na cathrach, pictiúrlanna agus caiféanna agus ansin druideadh na siopaí go léir. Ghair an rialtas cumhachtaí éigeandála go gairid ina dhiaidh sin. Níor ligeadh traein, bus, carr ná eitleán isteach ná amach.  agus b’éigean do dhaoine fanacht sa bhaile, den chuid is mó. Ní mór srianta dochta don phobal go léir a chomhlíonadh.
mion

## Cúlra
Tháinig COVID-19 (nó 2019 n-CoV) chun solais i Wuhan sa tSín i mí na Nollag 2019.  Tuigtear gur scaip an víreas ó mhargadh ina raibh bia mara agus ainmhithe a ndíol. 

In Eanáir 2020, bhí imeachtaí poiblí le Bliain Nua na Síneach a cheiliúradh i mBéising, Huanggang agus Wuhan curtha ar ceal in iarracht srianta a chur ar ráig den víreas, a bhí ag scaipeadh ar fud na tíre.

## Iarmhairtí
Bhí an dianghlasáil ar chathair Wuhan le maolú ar an 28 Márta 2020. San áit ar thosaigh an ráig, tosóidh roinnt seirbhísí taistil arís ar an lá sin agus osclaíodh roinnt teorainneacha a bhí curtha i bhfeidhm ar an gcathair.

### Dianghlasáil lag san Eoraip
I mí Márta 2020, níor chuir an Iodáil an dianghlasáil i bhfeidhm sa tír go dtí gur cailleadh 800 duine. Ach faoin am sin, bhí an galar fréamhaithe sa phobal.

## Féach freisin

* Coróinvíreas
* COVID-19
* Paindéim COVID-19

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Síne
Catagóir:Paindéim COVID-19
18ú haois fada

Is frása é an **'18ú haois fada',**  de ghnáth ó Réabhlóid Ghlórmhar 1688 go Cath Waterloo i 1815.

## Tagairtí

Catagóir:Stair
Bréifne Thiar

Ríocht Ghaelach stairiúil ba ea **Bréifne Thiar** (nó *Breifne Uí Ruairc*, a bhí ann ón mbliain 1256 go dtí 1605, suite i gContae Liatroma an lae inniu.  Tháinig ann don ríocht tar éis 
cogadh ar feadh i bhfad idir clanna Uí Ruairc agus Uí Raghallaigh, agus deighleadh ríocht Bhréifne ina Bréifne Thoir agus Bréifne Thiar.  Cruthaíodh a teorainneacha reatha sa bhliain 1583 nuair a rinneadh contae de Bhréifne Thiar agus tugadh an t-ainm “Liatroim” air, as an sráidbhaile, dún Uí Ruairc.  Bhíodh muintir Uí Ruairc i gceannas ann go dtí an 17ú haois, nuair a coigistíodh a gcuid tailte ag Ríocht Shasana.

## Clanna Bhréifne Thiar

### Contae Liatroma
* Uí Ruairc, ríthe oidhreachta Bhreifne Thiar, de shliocht Uí Bhriúin
* Mhic Raghnaill, taoisigh Mhuintir Eolais, Liatroim agus Maothail
* Mhic Conshámha, as Inis Mac Rá i mbarúntacht Droim Dhá Thiar
* Mhic Cagadháin, as Gleann Fearna
* Mhic Dhorchadha, taoisigh of Chineál Luacháin, as Maothail
* Mhic Fhlannchadha, taoisigh *Dartraidhe*, Clochair (gan bheith measctha le Dartraí, Contae Mhuineacháin)
* Uí Mhaoilmhiadhaigh, chi taoisigh Theallach Chearbhalláin
* Mhic Fhionnbhair, lonnaithe i gContae an Longfoirt ach bhí tailte acu i ndeisceart Liatroma
* Mhic Mhaoilíosa, taoisigh *Magh Breacraighe*, ar an teorainn idir Liatroim agus an Longfort
* Mhic Fearghas as Ros Inbhir
* Uí Chuirnín, baird Uí Ruairc

### Contae an Chabháin
* Mhic Thiarnáin, taoisigh Teallach Dhúnchadha
* Mhic Shamhradhain, taoisigh Theallach Eathach

### Contae Shligigh
* Uí Fhinn, leath-thaoisigh Calraí, as Droim Lias, Contae Liatroma agus Calraí, Contae Shligigh
* Uí Chearbhaill, leath-thaoisigh Calraí

## Ríthe Bhréifne Uí Ruairc

## Foinsí
* Rowe, John Gabriel. *The Romance of Irish History*. London, 2013
* Casway, Jerrold. *The Last Lords of Leitrim: The Sons of Teige O'Rourke*. Breifne Journal Vol. VII, 1988.
* Falls, Cyril. *Elizabeth's Irish Wars*. Constable, 1996.
* Gallogy, Dan. *Brian Oge O'Rourke and the Nine Years War*. Breifne Journal Vol. II, 1963
* Mac Cuarta, Brian. *Plantations of Leitrim 1621-41*
* Perceval-Maxwell, M. *Outbreak of the Irish Rebellion of 1641* McGill-Queen's University Press, 1994
* Welch, Robert Anthony. *The Cold of May Day Monday: An Approach to Irish Literary History* Oxford University Press, 2014
* Wager, John A. & Schmid, Susan Walter. *Encyclopedia of Tudor England, Vol. 1* ABC-CLIO, 2012

## Tagairtí
Fearghas mac Aodháin

Rí na nUlad ba ea **Fearghas mac Aodháin** () (bás 692).  Ba bhall é de mhuintir Uí Eachach Chobha, géag de Dhál Araí as iarthair Chontae an Dúin.  Clann ar leith ba ea  iad leis an phríomhchlann, aitheanta mar Cruithne le linn na ré seo.  Áedán mac Mongain (bás 616), iar-rí Eachach Chobha, ba ea a athair. 

Ba é an chéad duine de Dhál Araí a bheith i gcoróin Ulad ó Chonghal Caoch ag Mag Roth sa bhliain 639.  Ní deirtear cén fáth a ndearnadh rí de, ach bhí an iarchlann, Dál Fhiatach, ciontach i ngaolmharú.

Sa bhliain 691, insítear sna hannála gur scriosadh na Cruithne agus na hUlaid ag fir Dhál Riada 

D'éag a mac, Bressal (bás 685), ar a nglaoitear rí Chobha i nAnnála Tiarnaigh, de phlá a bhí forleathan ag an am sin.  Maraíodh é ag a mhuintir féin sa bhliain 692 dar le hAnnála na gCeithre Máistrí, cé nach insítear i nAnnála Uladh ach go bhfuair sé bás.

Phós Fearghas *Máel Teglaig*, iníon Maoil Uidhre (*Máel Odar*) (bás 639), rí Oirthir, fine Oiriall i gContae Ard Mhacha.  Phós a n-iníon, *Ériu*,  *Ailill mac Cennfáelad* (bás 702), rí Ciannachta Ghleann Geimhin, Contae Dhoire.  Bhí mac eile acu, darbh ainm *Máel Cothaig*.

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Annála na gCeithre Máistrí
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Foireann Náisiúnta Éigeandála Sláinte Poiblí

[mion|an [An Roinn Sláinte|Roinn Sláinte in Éirinn]]

Is cuid den Roinn Sláinte in Éirinn í **An Fhoireann Náisiúnta Éigeandála Sláinte Poiblí** (**FNÉSP**) nó (Béarla:*National Public Health Emergency Team* (*NPHET*)), a thagann le chéile ar bhonn *ad hoc*. 

Bunaíodh an coiste comhairleach FNÉSP, faoi chathaoirleacht an Dr Tony Holohan, ar 27 Eanáir 2020, chun déileáil le Paindéim COVID-19,

## Tagairtí

Catagóir:Sláinte in Éirinn
Catagóir:Paindéim COVID-19
Cú Chuarán mac Dúnghaile Eilne

Rí Ulad de Dhál Araí ba ea **Cú Chuarán mac Dúnghaile** () (bás 708).  Dúnghal Eilne mac Scannail (bás 681) ba ea a athair, agus Ailill (bás 690) a dheartháir, iar-ríthe Dhál Araí beirt. 

Sa 6ú agus 7ú haoiseanna, ba phríomhchlann de chónaidhm na gCruithne é Dál Araí.  Ba bhall é Cú Chuarán de ghéag an Dáil agus cónaí orthu ar mhaigh Eilne, suite idir an Bhanna agus an Bhuais i gContae Aontroma, lonnaithe ag Dál Araí ag deireadh na 7ú haoise. 

Is dócha go ndearadh rí Dhál Araí tar éis bhás Aodh Aireadh (bás 698), i réim ón mbliain 698 go dtí 708.  D'éirigh sé ina rí na nUlad tar éis dó abdication of Bécc Bairrche mac Blathmaic de Dhál Fhiatach éirí as a choróin, i réim ó 707 go 708.  Tugtar an teideal rí Chruithne dó i nAnnála Uladh.  Sna ríliostaí agus na hábhair eile, ÁMH, glaoitear rí na nUlad air.

Bhí Cú Chuarán i gceannas arm a rinne ionsaí ar tailte Dhál Riada in oirthuaisceart Aontroma.  Maraíodh é ag Scanlán Fionn ó Reabháin, ball de Dál Araí, ach d'fhill ansin an ríogacht ar ais  ar Dhál Fhiatach.

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Annála na gCeithre Máistrí
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Catagóir:Ríthe na nUladh
Garda Praetóireach

mion|SCUTA ROMANA PRAETORIANA
clé|mion|Garda
Cuireadh an **Garda Praetóireach** ar bun sa tSean-Róimh chun an t-impire a chosaint.  Lonnaithe i gcathair na Róimhe, d’imir sé ról an-ghníomhach in impirí a thoghadh agus a dhíbirt

## Tagairtí

Catagóir:An tSean-Róimh
Aodh Róin

Rí Ulad de Dhál Fhiatach ba ea **Aodh Róin mac ''Bécce'' Bairrche** () (bás 735).  Bécc Bairrche mac Blathmaic (bás 718), iar-rí Ulad Ulaid a d'éirigh ina oilithreach, ba ea a athair.. Bhí sé i gcoróin ón mbliain reigned from 708 go dtí 735.

B'éigean d'Aodh freasúra géaganna éagsúla Dhál Araí a bhuaileadh.  Sa bhliain 712, chloígh sé Dál Fhiatach ("na hUlaid") ach maraíodh Dubthach, deartháir Aodha.  Sa bhliain 714, tharla cath idir mic *Bécc Bairrche* agus mic Bhreasail mhic Fhearghasa (bás 685) To Eachach Chobha agus bhuaigh Dál Fhiatach.

Sa bhliain 735, chloígh Ardrí na hÉireann, Aodh Allán de Chineál Eoghain, Aodh Róin ag Fochaird ar Mhagh Muirtheimhne, Contae Lú.  Maraíodh idir Aodh Róin agus Chonchadh mac Cúanach Ui Eachach Chobha, agus baineadh a cheann d'Aodh.  Ba é cúis an aighnis ná maslú Chill Chonna, an-ghar do croí Aodha Allán, ag fear leanúna Aodha Róin, ar éalaigh Congus, abb Ard Mhacha díoltas as.  Mar thoradh na caille seo, tháinig clann Uí Néill i gceannas i gConaille Muirtheimhne.

I measc mac Aodha Róin, bhí a leanas:
* Breasal, rí Ulad
* Fiachna, rí Ulad
* Blathmac, sinsear eapainmneach Uí Bhlathmaic
* Diarmaid, bunaitheoir mainistir ag Díseart Diarmada

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Annála na gCeithre Máistrí
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
* Dáibhí Ó Cróinín (2005), *A New History of Ireland*, Imleabhar One, Oxford: Oxford University Press

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Básanna i 735
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Cathasach mac Ailealla

Rí Ulad de Dhál Araí ba ea **Cathasach mac Ailealla** () (bás 749).  Ailill mac Dúnghaile Eilne (bás 690), iar-rí Dhál Araí, ba ea a athair, agus Cú Chuarán mac Dúnghaile Eilne (bás 708), iar-rí Ulad, a uncail.  Bhí Eilne suite idir an Bhanna agus an Bhuais i gContae Aontroma.  Bhí sé i réim ón mbliain 735 go dtí 749.  

Ní fios go cruinn cathain ar éirigh sé ina rí Dhál Araí.  Feictear tásc *Duib dá Inbir meic Congalaig* rí na gCruithne (seo an teideal a thugtaí dóibh sna hannála) don bhliain 727.  Feictear Ionrachtach mac Leathlobhair (bás 741) sa ríliosta roimh Chathasach, ach b'fhéidir é gur tháinig Ionrachtach mar chomharba i ríogacht Araí nuair a ndearnadh rí na nUlad de féin sa bhliain 735.

Maraíodh Cathasach ag *[[Ráith Beithech]]*, Contae Aontroma, is dócha ar mhaithe le Dál Fhiatach a thóg ar ais ríogacht na nUlad.

Ní thugtar ina thásc an teideal rí Ulad do Chathasach ní i nAnnála Tiarnaigh ní Annála Uladh, ach in ionad sin rí Cruithne.  Creideann Byrne go raibh idir-ríocht ann idir 735 agus 750.  Mar fíor, cuireann sí in úil go raibh Cathasach i gcoróin mar rí Dhál Araí ón mbliain 741 go dtí 749, agus dá bharr a áit i ríliosta na gCruithne.

Rinneadh rí Dhál Araí fosta dá mhac, ''Cináed Ciarrge'' (bás 776).

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Annála na gCeithre Máistrí
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Básanna i 749
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Catagóir:Ríthe na nUladh
Breasal mac Aodha Róin

Rí Ulad de Dhál Fhiatach ba ea **Breasal mac Aodha Róin** () (bás 750).  Aodha Róin mac *Bécce* Bairrche (bás 735), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 749 go dtí 750. 

Bhí a athair maraithe i mbun chatha sa bhliain 735 ag Ardrí na hÉireann, Aodh Allán (bás 743) de Cineál Eoghain.  Tháinig Dál iomaíochta Araí as deisceart Chontae Aontroma ansin mar ríthe Ulad.  Sa bhliain 749, ámh, maraíodh Cathasach mac Ailealla ag Ráith Beithech, is Fuchs at mhaithe le Dál Fhiatach, agus rinneadh rí de Bhreasal.  Maraíodh Breasal féin sa bhliain 750 ach lean Dál Fhiatach sa ríogacht.

Sa ríliosta sa Leabhar Laighneach, feictear é go díreach tar éis a athar agus go raibh réimeas aon bhliain aige.  Faightear an chroineolaíocht chéanna i nAnnála na gCeithre Máistrí, a deir fosta gur éag sé ag Dún Cheiltchair (gar do Dhún Pádraig).  Creideann an staraí Byrne go raibh idir-ríocht ann idir Aodh Róin agus deartháir Bhreasail, Fiachna (bás 789).

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Annála na gCeithre Máistrí
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Tomaltach mac Ionrachtaigh

Rí Ulad de chlann Uí Chaolbhadh, géag de Dhál Araí ba ea **Tomaltach mac Ionrachtaigh** () (bás 790).  Ionrachtach mac Leathlobhair (bás 741), iar-rí Dhál Araí, ba ea a athair.  Bhí sé i réim mar rí Dhál Araí ón mbliain 776, agus mar rí na nUlad ón mbliain 789, go dtí a bhás dá bhliain 790.

Rinne Tomaltach a éilimh ar choróin Dhál Araí sa bhliain 776, le tacaíocht ó Eochaidh mac Fiachna (bás 810) de Dhál Fhiatach, mac rí na nUlad a bhí i réim.  Bhuaigh siad ag Cath Drong, agus maraíodh rí *[[Cináed Ciarrge mac Cathussaig]]* agus a chomhghuaillí, Dúnghal rí Uí Thoirtre (dream Oiriall, taobh thiar de Loch nEathach).  Sa bhliain 783, b'éigean do Thommaltach a choróin a chosaint agus bhuaigh sé Cath Duma Achad (Dún Eathach, Contae Aontroma) in éadan naimhde de chuid a mhuintire féin.

Tar éis bhás the death of Fiachna mhic Aodha Róin (bás 789), rí na nUlad of Ulaid, tharla achrann cathartha i measc Dhál Fhiatach agus rinne Tomaltach rí Ulad de féin.  Fuair sé bás ámh an an bhliain dár gcionn.  An bhliain chéanna, rinne Dál Araí ár mór ar Dhál Fhiatach.  Feictear seo tar éis thásc Thomaltaigh sna hannála, ach ní gá go mbeadh eachtraí bliantúla  bheith liostaithe in ord croineolaíoch.  Cé go bhfeictear é sa ríliosta Ulad sa Leabhar Laighneach, ní thugtar ach an teideal rí Dhál Araí i nAnnála Uladh.

D'éirigh a gharmhac, Leathlobhar mac Loingsigh (bás 873), ina rí Ulad fosta.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, *Rig Dail Araide* G800011A
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Catagóir:Ríthe na nUladh
Eochaidh mac Fiachna

Rí Ulad de Dhál Fhiatach ba ea **Eochaidh mac Fiachna** () (bás 810).  Fiachna mac Aodha Róin (bás 789), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 790 go dtí 810.

Feictear Eochaidh don chéad uair sna hannála don bhliain 776.  Thug sé tacaíocht do Tomaltach mac Ionrachtaigh (bás 790) agus cogadh cathartha ar siúl i measc Dhál iomaíochta Araí.  Chloígh agus mharaigh sé an rí i gcumhacht, *[[Cináed Ciarrge mac Cathussaig]]*, agus a chomhghuaillí, Dúnghal rí Uí Thoirtre (dream Oiriall taobh thiar de Loch nEathach]]) i rith Cath Drong.

Bhí Dál Fhiatach curtha ar ais mar a bhí an lá ab fhearr é, ach tar éis a bháis, thosaigh achrann comharba.  Thug a ghaol, Tomaltach mac Cathail, a ndúshlán Eochaidh.  Fionnó Aonghasa mhic Mhaoil Chobha mhic Fhiachna (bás 647), rí Ulaid, ba ea Tomaltach, agus bhíothas i mbun a ghéag (darbh ainm Cineál Aonghasa (*Cenél nÓengusa*)) a choinneáil as an gcoróin.  Cloíodh agus maraíodh Tomaltach i mbun chatha ag Eochaidh.

Bhí leas bainte ag Tomaltach mac Ionrachtaigh de Dhál Araí as an gcath cathartha i measc Dhál Fhiatach, agus d'éirigh sé ina rí Ulad, ach fuair sé bás an bhliain dár gcionn, 790.  Rinne Dál Araí ár mór ar Dhál Fhiatach an bhliain úd.  Ní fios go cruinn ar tharla seo roimh nó tar éis bhás Tomaltaigh.  D'éirigh Eochaidh ina rí Ulad an bhliain úd.

Sa bhliain 801, chuaigh na hUlaid chun cogaidh in éadan Uí Eachach Chobha, is dócha chun a gcur cumhachta a bhrú chun cinn.  Bhuaigh na hUlaid agus maraíodh rí Chobha, Eocha mac Ailealla.  Maraíodh ámh Caireall mac Cathail ar thaobh na nUlad. 

Sa bhliain 809, rinne an tArdrí Aodh Oirdní feachtas in éadan na nUlad agus chloígh sé iad á scriosadh ón mBanna go dtí Loch Cuan.  Is amhlaidh gur chúis an achrainn seo ná dúnmharú Dhúnchú, abb Thulaigh Lis, Contae an Dúin, ag na hUlaid.  Tharla cath cathartha i ndiaidh sin, inar cloíodh Eochaidh ag a dheartháir, Caireall (bás 819).  Insítear sna hannála gur éalaigh Eochaidh ón gcath, agus fuair sé bás sa bhliain 810, dar le staraithe.

D'fhéadfadh é go raibh Eochaidh ina bhunaitheoir Dhún Eachdach, a d'éirigh ina shuíochán ríoga Dhál Fhiatach agus ionad a gcuid cumhachta á bhogadh acu ó thuaidh ó Dhún Pádraig.

I measc mac Eochadha, bhí a leanas:
* Muireadhach (bás 839), rí Ulad
* Aodh, athair triúr ríthe Ulad

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh, G100001A 
** Annála na gCeithre Máistrí
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Caireall mac Fiachna

Rí Ulad de Dhál Fhiatach ba ea **Caireall mac Fiachna** () (bás 819).  Fiachna mac Aodha Róin (bás 789), iar-rí Ulad, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 810 go dtí 819.

Sa bhliain 809, thug Caireall dhúshlán a dheartháir Eochaidh le haghaidh an choróin agus chloígh é i mbun chatha.  Tharla an dúshlán seo tar éis don Ardrí, Aodh Oirdní ionsaí a dhéanamh ar na hUlaid agus an cheantar a scrios ón mBanna to Loch Cuan.  Dar leis na hannála, d'éalaigh Eochaidh ón gcath.  Rinneadh rí na nUlad de Chaireall mar thoradh.  Sa bhliain 819, bhain Mhuireadhach mac Eochadha (bás 839) díoltas amach ar son a athar nuair a mharaigh sé Caireall i rith coimheascair. 

Bhí ionsaithe Lochlannacha ar Éirinn tosaithe cheanna (tharla ionsaí ar oileán Uladh sa bhliain 795) agus sa bhliain 811, insítear sna hannála gur mharaigh na hUlaid buíon dóibh.

Ní dhearnadh ríthe Ulad de mhuintir Chairill choíche, ach seachas iad muintir a dhearthár, Eochaidh.  Bhí ról lárnach acu ámh ag an ionad ríoga mainistreach ag Dún Pádraig.

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Annála na gCeithre Máistrí
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Ó Cróinín, Dáibhí (2005), *A New History of Ireland*, Imleabhar 1, Oxford: Oxford University Press
* Ó Corráin, Donnchad (1972), *Ireland Before the Normans*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:9ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh