open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Foraoiseacht

mion
Cur, fás, baint is margaíocht crann, agus bainistiú ainmhithe fiáine is acmhainní caitheamh aimsire i bhforaoisí, is ea **foraoiseacht**.  

Fásann coillteoirí barra nua adhmaid trí phróiseas a dtugtar *athfhoraoisiú saorga* air.  

Tugtar *[[foraoisiú]]* ar an saothar nuair a chuirtear síolphlandaí (crainn 1-4 bliain d'aois) ar thalamh nach raibh foraois uirthi roimhe. De ghnáth is gá timpeall 75,000 síol in aghaidh an heicteáir chun barr cóir crann a tháirgeadh. Más síolphlandaí a chuirtear, is gá 2,000 in aghaidh an heicteáir.  
[mion|[Suí Con (Seecon) in aice le Loch Shuí Con, Abhainn Bhoth Loiscthe (Owenboliska), Gaillimh]]
[clé|mion|Coill [Leitir Creamha Rua (Lettercraffroe Wood), Gaillimh]]
I gcuid mhaith tíortha bíonn foraoisí faoi údarás stáit, a bhainistíonn na foraoisí, a dhéanann taighde ar gach gné den ghnó, agus a dhíolann an t-adhmad.  

Maidir le bainistiú na n-ainmhithe fiáine, ní mór cothromaíocht idir líon na n-ainmhithe is na n-éan agus soláthar bia, uisce is dídin. 

Tá foraoisí ar fud an domhain freisin a ceapadh mar pháirceanna náisiúnta nó comarclanna i gcomhair ainmhithe fiáine, agus iad faoi chosaint ar leith. Ach ní leor na hiarrachtaí seo, mar is i méid atá an baol do na h-ainmhithe fiáine is a ngnáthóga ag dul. 

## Tagairtí

Catagóir:Foraoiseacht
Catagóir:Foraoisí
Catagóir:Foraois
Foraois bháistí

mion
Saghas fásra a fhaightear, i réigiúin mheánchiorclacha fhliucha agus réigiúin eile, is ea **foraois bháistí**,  le comhdhlúthú ard, cosúil leis an Nua-Shéalainn is na sléibhte ar chósta thiar thuaidh na Stát Aontaithe. 
mion|imeacht ama
Tá ilghnéitheacht iontach plandaí is saghsanna ainmhithe sna foraoisí báistí trópaiceacha, ciseal iata ceannbhrait nach ligeann mórán solais isteach ar urlár na foraoise, agus timthriallú tapa cothaitheach taobh istigh den fhoraois.  
mion
D'ainneoin fás uaibhreach na bhforaoisí seo, nuair a ghearrtar síos iad bíonn an ithir sách neamhthorthúil mar go bhfuil an chuid is mó de na cothaithigh sa bhfásra, agus scuabtar an ithir chun siúil go gasta. Bíonn luach ard tráchtálach ar chuid mhaith de na crainn (mar shampla, an téac is an mahagaine) agus tá fairsingí ollmhóra á nglanadh amach.  

Tá dífhoraoisiú á dhéanamh freisin chun limistéir nua talmhaíochta a chruthú i gcomhair rainséireacht beithíoch is mianadóireachta. Measann Eagraíocht Bia is Talmhaíochta na Náisiún Aontaithe go bhfuil 100,000 km2 ar a laghad á nglanadh in aghaidh na bliana. 

Is cúis mhór imní an ráta ollmhór glanta seo do lucht caomhnaithe an chomhshaoil, de bharr cailliúint na bithéagsúlachta agus iarmhairtí bunúsacha na bhforaoisí báistí ar chórais aeráide an Domhain. 

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Foraoisí báistí
Catagóir:Foraois
Fondúireacht Eolaíochta Éireann

An fhondúireacht reachtúil náisiúnta chun deontais a bhronnadh ar thaighde eolaíochta is innealtóireachta is ea **Fondúireacht Eolaíochta Éireann** (*SFI* i mBéarla). Bronnann sí deontais ar bhonn iomaíoch do thaighdeoirí acadúla is foirne taighde a léiríonn cumas is dóchúlacht go nginfidh siad eolas nua, teicneolaíochtaí nuálacha, agus fiontair iomaíocha sa bhiteicneolaíocht, an teicneolaíocht faisnéise is teileachumarsáide, agus na teicneolaíochtaí fuinnimh inmharthana is teicneolaíochtaí atá tíosach ar fhuinnimh. 

## Tagairtí
Foraoisí tuaisceartacha

Foraoisí dlútha buaircíneacha i Meiriceá Thuaidh, an Eoraip agus deisceart na hÁise. Speicis shainiúla crann iontu, ina measc an ghiúis, an ghiúis himlice is an ghiúis ghallda, agus an péine i réigiúin níos oscailte. Ní hionann amach is amach na foraoisí tuaisceartacha seo agus an tadhga atá ar an taobh ó thuaidh den chrios seo, mar a bhfuil na crainn níos éadlúithe agus a sroicheann níos mó de sholas na Gréine an talamh. 

## Tagairtí
Foraoisiú

[mion|[Coillte, lógó]]
Is éard atá i gceist le **foraoisiú** ná athphlandáil talamh coille chun adhmad trádálach a tháirgeadh (mar shampla, fáschoillte cónaiféar ar thalamh ard), cosc a chur ar chaitheamh na hithreach nó tuilte tobanna, nó leathnú an ghaineamhlaigh le crios cosanta fásra ar thalamh lom.

## Tagairtí

Catagóir:Foraoiseacht
Forbairt inchinne sa leanbh

[mion|Forbairt chognaíoch ([Piaget)]]
Is fíorbheag é an tuiscint ar an inchinn agus conas a fhoghlaimíonn sí ábhair chomh casta le loighic, moráltacht, is mothúchán. Is eol, áfach, go mbíonn an inchinn á cumadh is á heagrú fós tar éis breithe.

Bíonn i bhfad níos lú sionapsaí — na ceangail idir cealla néarógacha — ag leanbh an-óg ná ag duine fásta. Ag aois a 2 bíonn an oiread céanna sionapsaí acu. Ag aois 4-10 bíonn farasbarr díobh ag an bpáiste thar an duine fásta, agus faoi 16 bhliain bíonn líon an duine fhásta ag an duine óg arís. 

Ní fios cén bhaint a bhíonn ag géinte is cleachtaí leis an bhforbairt seo, ná cé na cleachtaí atá inmholta d'fhonn an inchinn a fhorbairt oiread agus is féidir. Ó thaobh fiseolaíochta de, tá an-chuid taighde ag díriú ar choirtéis an éadain san inchinn, a bhíonn an-ghníomhach ina meitibileacht ag aois 6 mhí-2 bhliain, agus arís le linn caithreachais, rud a d'fhéadfadh a bheith bainteach le forbairt mhothúchánach nó chognaíoch. 

Aisteach go leor, bíonn an maothán clé gníomhach nuair a mhothaíonn an duine óg sonas, áthas nó spéis, ach an maothán deas a bhíonn san áireamh agus mothú diúltach aici/aige. Meastar uaidh sin go dtéann cleachtaí áirithe, ag céimeanna forbartha faoi leith, i bhfeidhm ar na ciorcaid is na ceangail mhothúchánacha sa choirtéis sin. Ach tá obair ollmhór taighde le déanamh chun na forbairtí is torthaí seo a léiriú.

## Tagairtí

Catagóir:Forbairt phearsanta
Catagóir:Leanaí
Catagóir:Inchinn
Catagóir:Péidiatraic
Foirsítia

Is éard is **foirsítia** ann ná tom duillsilteach a chuireann meatháin amach ó chinn na ngéag stuach is síos le fréamhú. Dúchasach d'oirdheisceart na hEorpa agus oirthear na hÁise. Na duilleoga ubhchruthach fiaclach urchomhaireach. Na bláthanna buí le 4 pheiteal leata i gcrobhaingí a thagann amach roimh na duilleoga ar adhmad ón mbliain roimhe sin. Ainmnithe as an ngarraíodóir Albanach William Forsythe (1737-1804). Fástar mar mhaisiúchán é. 

## Tagairtí
Forbairt theirmeach

Nuair a ardaítear teocht ábhair, forbraíonn an t-ábhar sin i ngach treo. Tarlaíonn sé seo de bharr méadú i ngluaiseacht theirmeach na n-adamh. Tarlaíonn forbairt líneach i dtreo ar bith a bhraitheann ar an bhfad tosaigh, an t-ardú teochta, agus tairiseach an ábhair, a dtugtar *an chomhéifeacht forbartha líní* air. Tarlaíonn forbairt thortoimhseach freisin, a bhraitheann ar an toirt thosaigh, an t-ardú teochta agus tairiseach an ábhair, a dtugtar *an chomhéifeacht forbartha tortoimhsí* air. Tomhaistear na tairisigh seo d'ábhair éagsúla, agus is áisiúil iad seo le hiompar na n-ábhar is iad faoi ardteocht a thuiscint.

## Tagairtí
Ollfhathach

Is éard is **ollfhathach** (nó **forfhathach** ) ann ná cineál annamh réalta, fíormhaisiúil agus níos lonrúla ná aon réalta eile. Samplaí is ea Betelgeuse is Rigel sa Bhodach, Antares is Deneb. 10-60 oiread níos maisiúla ná an Ghrian, thar 10,000 oiread níos gile, agus mar sin, le feiceáil an-fhada amach uathu.

## Tagairtí
Forfhuarú

Fuarú leachtanna áirithe faoi bhun na teochta a luaitear mar reophointe an leachta sin, rud a tharlaíonn i gcuid mhaith próiseas nádúrtha is tionsclaíoch. Nuair a dhéantar é seo, staid éagobhsaí a bhíonn ann, agus má shuaitear an leacht seo athraíonn sé chuig an staid sholadach, atá cobhsaí ag an teocht sin. Tarlaíonn na coinníollacha i gcomhair an fhorfhuaraithe seo i gcruthú criostail oighir i scamaill, reo an uisce dhromchlaigh i locha, agus siocreo. Is núicléas éigin, páirteagail deannaigh mar shampla, a chuireann tús le hathrú an uisce fhorfhuaraithe chuig oighear. Is féidir le hábhair áirithe fanacht sa staid fhorfhuaraithe, mar a dhéanann gloiní ar leachtanna forfhuaraithe iad, bíodh is go bhfeidhmíonn siad mar sholaid bhuana.

## Tagairtí
Forimtharraingt

Teoiric chandamach mheabhraitheach a chuimsíonn imtharraingt, an fórsa leictreamaighnéadach, agus na fórsaí núicléacha. Tomhasteoiric is ea í, bunaithe ar fhorshiméadracht, agus cuireann sí i gcás graibheatóin is graibhitíonónna mar iompróirí an fhórsa imtharraingthe. Níl aon fhianaise thurgnamhach léi. 

## Tagairtí
Formain

Na príomhchomhpháirteanna fuaimiúla a chinneann cáilíocht fuaim guta ar leith. Cruthaítear iad leis an aer a ritheann trí chonair an ghutha, a chritheann ag bandaí difriúla minicíochtaí, ag freagairt d'athruithe i gcruth is righneas na conaire sin agus téada an ghutha istigh inti.

## Tagairtí
Feirdhris

Speiceas róis le duilliúr aramatach agus boladh milis is ea **an fheirdhris** (*Rosa canina*). Tugtar *an dris chumhra* uirthi freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Formhéadú

Tomhas ar chumas córais optúil íomhá a laghdú nó a mhéadú. I lionsa simplí, is ionann an formhéadú agus cóimheas na huillinne iompartha ag an tsúil leis an lionsa is na huillinne iompartha ag an tsúil gan an lionsa. Cothrom, a bheag nó a mhór, le cóimheas mhéid na híomhá is mhéid na frithne.

## Tagairtí
Fórsa láraimsitheach

An fórsa gathach is gá a dhíriú isteach chun réad a choinneáil ar chonair chiorclach. Mar shampla, soláthraíonn an domhantarraingt fórsa mar seo ar an nGealach, á coinneáil i bhfithis timpeall an Domhain. Cuireann an fórsa láraimsitheach luasghéarú láraimsitheach i bhfeidhm sa treo céanna leis an bhfórsa. Nuair a bhíonn réad faoi luas líneach tairiseach ar chonair chiorclach, bíonn a threo (agus mar sin, a threoluas) ag athrú an t-am ar fad, agus is luasghéarú láraimsitheach dírithe i dtreo lár an chiorcail a bhíonn i bhfeidhm air. 

## Tagairtí
Fórsa leictreaghluaisneach

An obair is gá a dhéanamh i bhfoinse leictreachais chun luchtanna a scaradh ó chéile le difríocht poitéinsil a chruthú, agus atá in ann sruth a thiomáint timpeall ciorcaid, a ghiorraítear go dtí flg (emf). Le fírinne, is ainm mí-oiriúnach é ‘fórsa’ anseo. Is airí de chuid na foinse an flg, ach braitheann an difríocht poitéinsil ar an bhfoinse agus an sruth a ritheann. Aistríonn foinse flg fuinneamh don chiorcad tríd an obair a dhéanann sí chun an poitéinseal a ardú. Mar shampla, is foinse flg bataire, ina ngluaiseann fuinneamh ceimiceach luchtanna do na teirminéil chun teirminéal amháin a dhéanamh dearfach is an ceann eile diúltach. Is é an flg an obair a dhéantar ar na luchtanna chun an scaradh seo a bhaint amach. Ciallaíonn flg 1 V (volta) go n-ídíonn an bataire 1 J (giúl) fuinnimh chun 1 C (cúlóm) luchta a scaradh.

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
Fórsaí armtha

mion|299x299px|Fianóglaigh na hÉireann, 2007
Eagraíocht míleata a bhunaíonn stát go hoifigiúil chun é a chosaint ó ionsaithe is ea na **fórsaí armtha** nó **airm**. 

Bíonn difríocht shoiléir idir na fórsaí seo agus eagraíochtaí oifigiúla chun an dlí a fheidhmiú taobh istigh den tír féin (na póilíní) is grúpaí armtha neamhoifigiúla (eisreachtaithe). 

De ghnáth, bíonn 3 phríomhbhrainse sna fórsaí armtha: an t-arm, an cabhlach, agus an t-aerfhórsa—ach uaireanta, bíonn forluí éigin eatarthu (mar shampla, saighdiúirí cabhlaigh). 

Go minic bíonn éagsúlacht sa bhfoireann i mbrainse ar bith (mar shampla, saighdiúirí gairmiúla, coinscríofaigh, amhais, cúltacaithe).

## Tagairtí

Catagóir:Fórsaí armtha
Forsheoltacht

Is éard atá i gceist le **forsheoltacht** ná iompar neamhghnách ina gcailleann ábhar ar leith aon fhriotaíocht do sheoladh srutha leictrigh. De réir dlí Ohm, nuair a ritheann sruth trí ábhar forsheoltach ní bhíonn aon voltas trasna, agus ní chruthaítear aon teas ón bhfuinneamh leictreach a iompraítear tríd. Mar sin, tá an seoladh srutha leictrigh lánéifeachtach trína leithéid d'ábhar. Dá mb'fhéidir sreanga forsheoltacha a úsáid i gciorcaid is mogalraí leictreacha, ba mhór an choigilt fuinnimh é. Gníomhaíonn na dúile miotalacha luaidhe, stán is mearcair, agus comhdhúile éagsúla mar fhorsheoltóirí nuair a fhuaraítear iad go dtí teocht héiliam leachtaithe ag -273.15&nbsp;°C, an-ghar don dearbhnialas teochta. Tá sé an-chostasach ó thaobh airgid is fuinnimh de a leithéid a chur i gcrích, agus mar sin ní dóchúil go bhfeidhmeofar éifeacht na forseoltachta i dtarchur leictreachais leis na miotail sin. Le blianta anuas táthar tar éis comhdhúile ceirmeacha, bunaithe ar thailliam, a úsáid a léiríonn forsheoltacht ag teocht nítrigine leachtaithe, nó fiú suas go dtí -150&nbsp;°C. Tá an-chuid taighde ar siúl chun comhdhúile a aimsiú a bheadh forsheoltach ag teocht níos mó fós, rud a dhéanfadh táirgeadh is feidhmiú na n-ionstraimí is na n-inneall a bheadh bunaithe ar chiorcaid is comhbhaill fhorsheoltacha níos saoire fós. 

## Tagairtí

Catagóir:Leictreamaighnéadas
Forshiméadracht

Sa bhfisic, gaol siméadrach a cheanglaíonn cáithníní le guairní difriúla (mar shampla, slánuimhir is leathshlánuimhir). Forbraíodh teoiricí atá bunaithe ar fhorshiméadracht a chuimsíonn cáithníní a bheadh ina bpéirí ar na cáithníní a braitheadh chuige seo, leis na maiseanna céanna ach guairní difriúla. Níor braitheadh péirí forshiméadracha dá leithéid (scuarc, sleipteon, fóitíneó, is eile) fós. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Forshonach

mion|333x333px|'''1969 CPA 3835, Tupolev Tu-144, 31.12.1968.'''
Sa mheicnic shreabhánach, sreabhadh sreabháin atá níos mó ná luas forleata na fuaime sa sreabhán sin, i gcás réada atá ag gluaiseacht tríd an sreabhán nó i gcás sreabháin atá ag gluaiseacht thar réad fosaithe.  

Eitlíonn eitleáin fhorshonacha ag luas níos mó ná luas na fuaime. 

## Tagairtí

Catagóir:Eitilt
Forshreabhacht

Airí a léiríonn héiliam leachtach ag teocht faoi bhun -271&nbsp;°C: bíonn a shlaodacht cothrom le nialas, agus ní thugann sé aon fhriotaíocht do shreabhadh. Léiríonn héiliam forshreabhach airíonna neamhchoitianta, mar shampla, an cumas snámh amach as soitheach, de réir dealraimh, ar neamhchead don domhantarraingt, agus ní féidir é a chur ag casadh mar is féidir a dhéanamh le réad soladach. Is sampla í an fhorshreabhacht d'iompar candamach, ach ar scála is féidir a fheiceáil go díreach. Piotr Kapitza a d'fhionn an fhorshreabhacht i héiliam-4 ag 2.19 K i 1938, agus léirigh David Lee, Douglas Osheroff, is Robert Richardson forshreabhacht héiliam-3 ag .003 K i 1972. Tá an-suim i bhforshreabhacht héiliam-3 mar ábhar tástála i gcomhair iarmhairtí candamacha in ábhar comhdhlúite. 

## Tagairtí
Fosfailipid

Rangú saille ar leith ina bhfuil cuid den mhóilín (an ceann) an-pholach, agus mar sin intuaslagtha in uisce is hidrifileach (ní hionann is an chuid shailleach). Bíonn an chuid eile den mhóilín (an t-eireaball) an-dothuaslagtha is hidreafóbach. Is difriúil an ceann i ranganna difriúla fosfailipide. Is fosfailipidí na príomh-chomhábhair i ngach cillscannán bitheolaíoch. Stórálann siad aigéad araicideonach, a fheidhmíonn mar réamhábhar na bprostaglaindiní.

## Tagairtí
Fosfáit

[mion|Ag iompar fosfáití in Metlaoui, sa [An Túinéis|Túinéis]]
Salann aigéid fhosfaraigh is ea **fosfáit**, ag cuimsiú de ghnáth ian teitrihéadrach, PO43-, HPO42- nó H2PO4-. Faightear fosfáití i mianraí éagsúla, apaitít go háirithe, agus déantar iad a thochailt le haghaidh leasuithe talún. Is comhábhar riachtanach de DNA is RNA na fosfáití. Déantar tuaslagáin, ina bhfuil na hiain HPO42- is H2PO4-, a mhaolánú ag pH 7.

## Féach freisin

* Eotrófú

* Truailliú uisce

## Tagairtí

Catagóir:Fosfáití
Catagóir:Truailliú uisce
Fótachlóchuradóir

Meaisín chun cló a chur is íomhá den chló cumtha a dhéanamh ar pháipéar nó scannán, réidh le nochtadh ina phláta le haghaidh priontála. Is féidir go mbeidh na carachtair éagsúla stóráilte sa mheaisín mar íomhánna ar scannán, nó ar bhealach digiteach i gcuimhne an ríomhaire sa mheaisín. Is féidir iad a nochtadh i ndiaidh a chéile, nó líne i ndiaidh líne i scanadh gréasáin. Úsáidtear splanc, feadán ga-chatóideach, nó léasar mar fhoinse solais sa mheaisín.

## Tagairtí
Fótachóipeálaí xéaragrafach

Is modh cóipeála bunaithe ar leictreastataic é **fótachóipeáil xéaragrafach**. Dromchla fótaisheoltach a luchtaítear ar dtús agus a nochtar ansin don íomhá atá le cóipeáil. Cailltear an lucht áitiúil ar an dromchla i gcomhréir le gile na híomhá ag gach pointe. Réalaítear an íomhá thánaisteach seo le hábhair luchtaithe datha. Ar deireadh aistrítear na hábhair datha seo don pháipéar, agus fosaítear iad le teas. Déanann fótachóipeálaí daite ceithre íomhá den bhunphictiúr, ceann dubh is geal, agus ceann i ngach ceann de na dathanna príomhúla (cian/gorm, maigeanta/dearg, buí). Téann gach íomhá dá druma scoite priontála leis an dúch cuí. Ansin déantar ceithre bhabhta priontála i ndiaidh a chéile chun an íomhá dheireanach fhorluite a tháirgeadh. 

## Tagairtí
Fóta-ianúchán

Táirgeadh ian le solas nó radaíocht leictreamaighnéadach le dóthain fuinnimh chandamaigh chun leictreoin a bhaint as na hadaimh. Mar shampla, cruthaítear is athchruthaítear ianaisféar an Domhain an t-am ar fad ag radaíocht ultraivialait i radaíocht na Gréine a chruthaíonn iain ó na hadaimh san atmaisféar. Mar shampla eile, cruthaíonn solas a ionsaíonn leathsheoltóirí díseanna leictreon is poll atá bunúsach i bhfeidhmiú griancheall. 

## Tagairtí
Fótagraiméadracht

mion|deas|Grianghraf aerga le haghaidh fótagraiméadrachta
Úsáid taifead fótagrafach chun tomhais chruinne a dhéanamh ar fheiniméin is ea **fótagraiméadracht**. Cuirtear i bhfeidhm í i ndéanamh léarscáileanna trí shuirbhéireacht aerga den chuid is mó, ach baintear feidhm as i gcásanna sa mhíochaine, an dlí-eolaíocht agus an ailtireacht freisin, nuair is féidir eangach thoimhseach a chur san áireamh nó a fhorshuí.

## Tagairtí

Catagóir:Tomhas
Catagóir:Geomaitic
Fótaiceimic

Staidéar ar na himoibrithe ceimiceacha a tharlaíonn mar gheall ar ionsú solais infheicthe is ultraivialait (mar shampla, na himoibrithe a athraíonn solasfhuinneamh chuig fuinneamh leictreach i ngrianchealla) agus na himoibrithe a tháirgeann solas. Tugtar *fótalú* ar dhianscaoileadh nó díthiomsú móilíní trí nochtadh do sholas.

## Tagairtí
Fótaighreanadóireacht

Teicníochtaí chun plátaí miotalacha priontála a chruthú ar shorcóirí a iompraíonn íomhánna toin leanúnaigh (líne) is téacs leath-thoin, agus go príomha, léirithe i gcomhair clóbhuailte (téacsanna is léirithe) is greanphriontála. Leathnaítear tuaslagán solasíogair ar an bpláta miotail, nochtar an dromchla sin do chlaonchló na híomhá atá le greanadh, agus ansin eitseáiltear an pláta. Ina dhiaidh sin fanann an íomhá mar rilíf ar an bpláta nó sorcóir greanphriontála. 

## Tagairtí
Fótaileaisteachas

Is éard is **fótaileaisteachas** ann ná athrú in airíonna tarchurtha solais solaid (mar shampla, plaisteach nó gloine) nuair a chuirtear faoi strus é. Ainm eile ar an bhfeiniméan is ea dé-athraontas ionduchtaithe go meicniúil. Is amhlaidh a athraíonn polarú an tsolais tharchurtha, agus is féidir é a bhrath tríd an solad a chur idir dhá pholaraitheoir thrasnaithe (is é sin, lena dtreonna tarchurtha ag dronuillinn dá chéile) agus strus a chur ar an ábhar. Feictear patrúin shainiúla dhaite ar féidir strus innealtóireachta a anailísiú uathu.

## Tagairtí
Fótaiméadracht

Tomhas an tsolais is a ráta tarchurtha. Ní hionann is radaiméadracht, baineann fótaiméadracht le minicíochtaí (tonnfhaid) sofheicthe amháin, agus cuireann san áireamh íogaireacht neamhchothrom na súile do sholas de mhinicíochtaí difriúla. Is tábhachtach í i ngrianghrafadóireacht agus dearadh soilsithe. Tomhaistear an flosc lonrúil i lúmain (lm), agus freagraíonn sé seo dá gcumhacht radanta sa radaiméadracht. Tomhaistear an déine lonrúil (a fhreagraionn don déine radanta sa radaiméadracht) i gcaindéilí (cd). Tomhaistear an lonras, a fhreagraíonn don radantas sa radaiméadracht, in aonaid cd m-2. Agus tomhaistear an soilseas (ag freagairt don lonradas sa radaiméadracht) i lucsaí (lx).

## Tagairtí
Fótaimicreagraf

Grianghraf réada a bhreathnítear trí mhicreascóp. I gcórais optúla is féidir formhéadú suas le × 2000 a bhaint amach, agus teicníochtaí feabhsaithe íomháithe, cosúil le soilsiú dúréimse, paschodarsnacht, is polarú daite, a úsáid. Le leictreonmhicreascóp is gá grianghraf den íomhá scanta a thógáil ó fheadán léirithe ardghéire le tréimhse fhada nochta chun earráidí a bhaineann leis an scanadh a sheachaint. Sa chás seo, is féidir formhéadú suas le × 106 a bhaint amach. 

## Tagairtí
Fóta-iolróir

Is feiste leictreonach chun solas a bhrath é **fóta-iolróir**. Mar thoradh ar ionsaí an tsolais a thagann isteach ar dhromchla, astaítear leictreoin tríd an iarmhairt fhótaileictreach. Luasghéaraíonn agus iolraíonn sraith leictreoidí na leictreoin seo, ionas go mbíonn sruth intomhaiste ag an anóid dheireanach nuair a ionsaíonn a laghad is fótón amháin an chéad dromchla braite.

## Tagairtí
Fótairéalachas

Stíl nua-aoiseach péintéireachta, a dtugtar *for-réalachas* is *hipiréalachas* air freisin. Déantar na pictiúir, an-mhór go minic, a phéinteáil go deismíneach i stíl an fhíornádúrachais, cosúil le grianghraf daite atá fócasaithe go soiléir. An-choitianta sna Stáit Aontaithe ó timpeall 1960.

## Tagairtí
Fótaisféar

mion
Dromchla feiceálach na Gréine (nó réalta eile). Timpeall 500 km ar thiús, an crios ina n-athraíonn cisil na Gréine ó bheith iomlán teimhneach do radaíocht chun a bheith trédhearcach, agus mar sin, an crios a dtagann an solas a fheicimíd uaidh.  

A theocht timpeall 6,000 K. Nuair a iniúchtar an fótaisféar go mion, bíonn cruth breac air. 

## Tagairtí

Catagóir:Grian
Fótaisheoltacht

Méadú i seoltacht ábhar áirithe (mar shampla, leathsheoltóir cosúil le harsainíd sileacain nó arsainíd gearmáiniam) nuair a nochtar do sholas iad. Cabhraíonn na fótóin ionsaitheacha, má tá a bhfuinneamh níos mó ná leibhéal ar leith, le táirgeadh díseanna leictreon is poll, agus cuireann siad seo leis an tseoltacht. Baintear feidhm as an iarmhairt seo i mbraiteoirí is lasca solasíogaire, agus ceamaraí teilifíse.

## Tagairtí
Fótaiteiripe

mionsamhail|deas
Is éard atá i gceist le **fótaiteiripe** ná nochtadh na colainne do sholas fionnuar gorm (tonnfhaid 420-80 nm), saor ó sholas ultraivialait. Úsáidtear í chun cóireáil ar bhuíochán an naíonáin nuabheirthe. 

Cabhraíonn sí chun an lí bilearúibin a dhíghrádú ina tháirgí atá intuaslagtha in uisce, ionas gur féidir iad a dhíbirt sa bhfual.

## Tagairtí

Catagóir:Teiripe
Fótaiteiripe
Fótaithréimhseacht

Is éard is **fótaithréimhseacht** ann ná freagairt orgánaigh d'athruithe tréimhsiúla, i ndéine an tsolais nó fad na tréimhse soilsithe (solas an lae), i dtimthriall nádúrtha nó saorga soilsithe is dorchachta. Rialaíonn fótaithréimhseacht chuid mhaith eachtraí i dtimthriall bliantúil plandaí, agus timthriall séasúrach atáirgthe ainmhithe áirithe.

## Tagairtí
Fótamontáis

[mion|Fótamontáis, corónú, 1911 & MF 2015, [An Srath Bán]]
Is éard atá i gceist le **fótamontáis** ná eagar íomhánna roghnaithe a dhéantar trí leagan amach fisiciúil na n-íomhánna gearrtha amach ar chúláil, nó trí phriontáil chuingrithe cuid mhaith íomhánna scoite claonchló i ndiaidh a chéile.  

San ealaín, teicnic atá ann ina ngearrtar léiriúcháin nó grianghrafanna amach as nuachtáin is irisí, is a n-eagraítear ar bhealaí nua iad le greamú ar pháipéar. Forbairt ar an gcolláis, ar bhain na hOsréalaithe is na Dádaithe feidhm as. Coitianta i bhfógraíocht an lae inniu.  

Úsáidtear an teicníc go forleathan í in ullmhú léirithe fógraíochta, agus uaireanta san ealaín chruthaitheach. 

## Féach freisin

* Montáis

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Catagóir:Ealaín
Catagóir:Fógraíocht
Fothach

Is galar urchóideach capall é an **fothach**, ina n-atann na faireoga (faoi na gialla go háirithe) agus a dtarlaíonn sileadh múcasach ón tsrón. Marfach tógálach. Is féidir le duine í a tholgadh.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Fothimthriallta i bhfithis, claonadh agus luainíocht an Domhain

Athrú tréimhsiúil i bhfithis an Domhain, claonadh a aise, agus a rothlaithe. Measann eolaithe go mbíonn tionchar ag na timthriallta seo ar an gcóras farraige/atmaisféir a stiúrann aeráid an Domhain. Go baileach, meastar go gcuireann na timthriallta seo go mór le tús is deireadh oighearaoiseanna. Tá tréimhsí 26,000 bliain ag an luainíocht i gclaonadh na haise, timpeall 41,000 míle bliain i gclaonadh na haise, agus timpeall 100,000 bliain i gcruth éilipteach na fithise. Trí na huillinneacha ag a dtagann radaíocht ón nGrian agus na faid idir an Ghrian is dromchla an Domhain a athrú, is amhlaidh a chreideann na heolaithe go stiúrann na timthriallta seo, a luíonn anuas ar a chéile, téamh is fuarú fadtréimhseach an Domhain, agus teacht chun cinn is cúlú na n-oighearshruthanna is na n-oighearaoiseanna.

## Tagairtí
Joseph Fourier

Matamaiticeoir a rugadh in Auxerre na Fraince ab ea **Jean-Baptiste Joseph Fourier** (1768-1830). Thug sé isteach forbairt feidhmeanna i sraitheanna triantánúla, a dtugtar *sraitheanna Fourier* orthu anois. Thairg sé gur féidir beagnach aon fheidhm d'athróg réadluachach a scríobh i bhfoirm suim shínis is chomhshínis shlániolraithe na hathróige. Ina leabhar cáiliúil *Théorie analytique de la chaleur* (Teoiric Anailíseach an Teasa, 1822) chuir sé an anailís seo i bhfeidhm chun cothromóidí difreálacha páirteacha a réiteach maidir le seoladh teasa in ábhair is struchtúir sholadacha. Is uirlis bhunúsach an anailís seo sa bhfisic mhatamaiticiúil anois.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Francacha
Catagóir:Matamaiticeoirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1768
Catagóir:Básanna i 1830
Benoît Fourneyron

Innealtóir hiodrálach a saolaíodh i St Etienne na Fraince ab ea **Benoît Fourneyron** (1 Samhain 1802 – 8 Iúil 1867). I 1832 fuair sé paitinn ar shuiteáil tuirbín hiodrálaigh. Thóg sé níos mó ná 100 tuirbín hiodrálach ar fud an domhain.

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1802
Catagóir:Básanna i 1867
William Alfred Fowler

Réaltfhisicí a rugadh i bPittsburgh, Pennsylvania ab ea **William Alfred Fowler** (9 Lúnasa 1911 – 14 Márta 1995). Chuir sé coincheapanna na fisice núicléiche i bhfeidhm ar an réalteolaíocht, agus cuirtear síos dó gur bhunaigh sé teoiric na núicléisintéise. Bronnadh Duais Nobel na Fisice air i 1983 as a shaothar, á roinnt le Subramanayan Chandrasekhar (1910–1995). 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1911
Catagóir:Básanna i 1995
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Réalteolaithe Meiriceánacha
George James Frampton

Dealbhóir a rugadh i Londain ab ea **George James Frampton** (18 Meitheamh 1860 - 21 Bealtaine 1928). Bhí sé ar phríomhbhaill ghluaiseacht na Nua-Dhealbhóireachta sna blianta luatha dá shaol ghairmiúil agus é ag cruthú dealbh le míreanna sa stíl Art Nouveau nó faoi anáil an tSiombalachais. Ba mhinic a chuir sé ábhar difriúil cosúil le marmar agus prás le chéile in aon saothar amháin. I measc a shaothar tá Peter Pan i nGairdíní Kensington, agus na leoin ag Músaem na Breataine i Londain.

mion|clé|Dealbh Peter Pan i Londain

## Tagairtí

Catagóir:Dealbhóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1860
Catagóir:Básanna i 1928
César Franck

Cumadóir ceoil a rugadh i Liège na Beilge ab ea **César Auguste Jean Guillaume Hubert Franck** (10 Nollaig 1822 – 8 Samhain 1890). Cáil air as líon beag sárshaothar a chum sé agus é thar aois a 50. Is iad na cinn is fearr eolais orthu ná sonáid veidhlín, ceathairéad téide, siansa, agus na ** (Breachnuithe Siansacha, 1885) i gcomhair ceolfhoirne is pianó. I bPáras na Fraince a bhfuair sé bás.

## Tagairtí

Catagóir:Aireagóirí
Catagóir:Básanna i 1890
Catagóir:Cumadóirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1822
James Franck

Fisiceoir Meiriceánach ab ea **James Franck** (1882-1964). Bhuaigh sé Duais Nobel i 1926 le Hertz as na dlíthe a rialaíonn imbhualadh leictreon ar ábhair a shoiléiriú. Rinne sé taighde suntasach ar an bhfótaisintéis.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1882
Catagóir:Básanna i 1964
Fothram

Planda ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip is an Áise is ea **fothram**. Na gais cearnach i dtrasghearradh, folláin agus díreach in airde. Na duilleoga urchomhaireach fiaclach. An bláthra ard géagach. Na bláthanna le feadán beagnach sféarúil, scothghlas, 5 mhaothán beag, an dá cheann uachtaracha ag déanamh liopa scothdheirg/dhoinn, iad pailnithe ag foichí. An-chuid gnéithe cosúla sna creasa measartha freisin.

## Tagairtí
Léon Foucault

Fisiceoir a rugadh agus a d'éag i bPáras ab ea **Jean Bernard Léon Foucault** (18 Meán Fómhair 1819 &ndash; 11 Meán Fómhair 1868). 

Rinne sé luas forleata an tsolais a thomhas, d'fhionn an gíreascóp (1852), agus d'fheabhsaigh na scátháin i gcomhair teileascóp frithchaiteach. 

Cheap sé luascadán Foucault i 1851, atá in ann luascadh i dtreo ar bith ionas go rothlaíonn plána an luasctha de réir mar a rothlaíonn an Domhan ar a ais i rith an lae. Dá mbeadh an luascadán seo ag an Mol Thuaidh nó an Mol Theas, rothlódh an plána rothlaithe trí 360° i 24 uair. Ag an meánchiorcal, ní rothlódh an plána in aon chor. Ag aon domhanleithead eile, tharlódh rothlú rud éigin idir an dá fhoirceann seo. 

Bhain Foucault feidhm as an luascadán chun a chruthú go rothlaíonn an Domhan ar a ais. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1819
Catagóir:Básanna i 1868
Catagóir:Fisiceoirí Francacha
Catagóir:Daoine le scléaróis iolrach
Ilya Mikhailovich Frank

Fisiceoir a rugadh i gCathair Pheadair ab ea **Ilya Mikhailovich Frank** (23 Deireadh Fómhair 1908 – 22 Meitheamh 1990). I 1937 rinne sé taighde le Pavel Čerenkov is Igor Tamm chun radaíocht Čerenkov a mhíniú. Roinn an triúr Duais Nobel sa bhfisic sa bhliain 1958 as.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1908
Catagóir:Básanna i 1990
Catagóir:Fisiceoirí Rúiseacha
Frangaí-panaí

Crann nó tom beag a fhásann suas le 6 m ar airde, dúchasach do Mheiriceá trópaiceach. Na duilleoga ubhchruthach, na bláthanna i gcrobhaingí móra, an-chumhra, le 5 pheiteal, bán, buí nó bándearg. Fástar go forleathan sna trópaicí é mar gheall ar na bláthanna cumhra a chuirtear i dteampaill Bhúdacha go minic.

## Tagairtí
John Franklin

Taiscéalaí san Artach a rugadh i Spilsby Shasana ab ea **John Franklin** (1786-1847). I gceannas ar thuras loinge chun an Bealach Siar ó Thuaidh a aimsiú i 1847, ach bhac an t-oighear a chuid long i gCaolas Victeoiria agus cailleadh é féin is gach duine dá chriú. Thángthas ar na coirp is taifead an turais roinnt blianta níos déanaí.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1847
Catagóir:Daoine a rugadh i 1786
Fraoch

Tom beag dosach síorghlas, dúchasach don Eoraip thuaidh is thiar is ea **fraoch**. Na duilleoga i bpéirí 1-2 mm ar fhad, cosúil le lanna le maotháin bhunacha ag gobadh ar cúl. Na bláthanna bídeach i spící scaoilte, 4 sheipeal, 4 pheiteal, iad uile corcra. An planda ceannasach ar ithreacha aigéadacha, fraochmhánna is riasca go minic. Is minic a fhásann fraoch in éineacht le fraochán.

Tá an fraoch mór in úsáid le fada an lá sa daonleigheas. Is antaiseipteán maith fuail é agus fualbhrostach éifeachtach atá ann. Sa leigheas traidisiúnta, déantar ceirín te leis chun fuachtáin a chóireáil. Is féidir insileadh de na buinneoga faoi bhláth a úsáid le cásacht, slaghdán, agus anoird duáin agus lamhnáin a chóireáil. As siocair gur planda glantacháin agus dithocsainithe atá ann, is féidir é a úsáid leis na scoilteacha, le hairtríteas agus le heasuan a chóireáil. Baintear úsáid as na craobhacha ar dhóigheanna éagsúla, mar shampla mar insliú, sa tuíodóireacht, sa chaoladóireacht, agus i ndéanamh rópaí agus scuab. Faightear ruaim bhuí ón bplanda agus tá an choirt mar fhoinse tainnine.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Fraochán gorm

Tom duillsilteach atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh. Timpeall 20 speiceas. Saothraítear le haghaidh a thorthaí é. Is gaol Meiriceánach Thuaidh leis an bhfraochán dúchasach Eorpach é an planda seo, ach is gnách go mbíonn na caora níos mó ná caora an fhraocháin Eorpaigh. Tá siad á saothrú san Eoraip ó na 1930idí i leith. Is í Ceanada agus na Stáit Aontaithe na príomhtháirgeoirí sa lá atá inniu ann. Na bláthanna clogchruthach. Na caora suas le 8 mm ar trastomhas, gorm/dubh, inite. Fásann fraochán an toim ísil suas le 30 cm ar airde. Na duilleoga seo lansa-chruthach. Na bláthanna caol, bán le marcanna dearga. Fásann fraochán an toim aird suas le 3 m. Na duilleoga seo éilipseach, na bláthanna scoth-bhándearg, níos leithne.

## Tagairtí

Catagóir:Caora
Catagóir:Torthaí inite
Josef von Fraunhofer

Fisiceoir is radharceolaí a rugadh i Straubing na Gearmáine ab ea **Josef von Fraunhofer** (6 Márta 1787 – 7 Meitheamh 1826). Fágadh ina dhílleachta é nuair a bhí sé 11 bliain d'aois. Cuireadh ag obair mar phrintíseach é chuig gloineadóir a choinnigh lámh chrua leis. D'éirigh leis, áfach, sár-oilteacht ar dhéantús na gloine a bhaint amach. Is dócha nach raibh a shárú le fáil. 

D'fheabhsaigh Fraunhofer priosmaí is teileascóip. Tháinig sé ar na línte (dathanna, tonnfhaid) dorcha i speictream na Gréine, a ainmnítear as ó shin. Línte iad seo atá dorcha de bharr ionsú na dtonnfhad sin ag dúile cosúil le cailciam, hidrigin, sóidiam, is maignéisiam. Sna cisil fhionnuara os cionn fótaisféar gealbhruthach na Gréine a tharlaíonn an t-ionsú seo. 

Fuair von Fraunhofer bás in aois a 39 bliana le gal na dtrom-mhiotal, dála neart lucht déanta gloine eile san am.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1787
Catagóir:Básanna i 1826
Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Fréamh (planda)

alt=Fréamh (planda)|mion|Fréamh (planda)
An chuid d'ais planda a bhíonn faoi thalamh, ag ionsú uisce is cothuithe, agus ag daingniú an phlanda san ithir. Déanann sí gnó mar orgán stórála freisin. Tosaíonn sí mar fhréamhán, fréamh shuthach an tsíl, agus forbraíonn ar dhá bhunbhealach: trí fhréamhú an fhréamháin arís is arís eile chun cnap fréamhacha snáithíneacha cliathánacha a chruthú, nó trí bhunfhréamh lárnach a chruthú is fréamh chliathánach nó dhó ar a mhéid. Bíonn caipín ar bhun na bunfhréimhe, an cailiptrea, ciseal ceall fásmhar a chosnaíonn an fhréamh is í ag brú tríd an ithir.

## Tagairtí
Fréamhchnapán

At beag, cosúil le siad, ar fhréamhacha plandaí ar leith, a tharlaíonn de bharr ionradh miocrorgánach éadrom atá in ann nítrigin a fhosú ina níotráití ar mhaithe leis an bplanda óstach mar mhalairt ar shiúcraí. Mar shampla, baineann an baictéar fosaithe nítrigine ríosóibiam le gach ball den chlann phischineálach Leguminosae.

## Tagairtí
Freasaitheacht

I gciorcaid srutha ailtéarnaigh (SA) ina bhfuil ionduchtóirí is toilleoirí mar chomhbhaill, is éard is **freasaitheacht** ann ná an fachtóir a chinneann an pasghaol idir sruth is voltas. Úsáidtear an tsiombail X di, agus tomhaistear in óim (Ω) í. An cuidí samhailteach den choisceas a rialaíonn an chumhacht ionchuir don chiorcad.

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
Fréamhchanáil

An soláthar fola is na néaróga fíoríogaire i gceartlár fiacaile is a fréamhacha. Tugtar *laíon na fiacaile* ar na struchtúir bhoga seo. Timpeall uirthi tá ciseal crua déidín, agus taobh amuigh de sin an ciseal seachtrach cruain, atá níos crua fós. Nuair a lobhann an cruan de bharr ionsaí aigéid a chruthaíonn baictéir, ó shiúcra sa chothú, lobhann an déidín freisin agus ionsaíonn an t-aigéad na néaróga sa laíon, rud is eol do chách mar thinneas fiacaile. Muna mbíonn an dochar don déidín iomarcach, is féidir leis an bhfiaclóir an cruan millte a bhaint agus líonadh malgaim a chur sa bhfiacail. Má bhíonn laíon na fiacaile millte is easpa ghalraithe rómhór tar éis fás ag bun fhréamh na fiachaile, níl aon leigheas air ach an fhiacail a tharraingt. Ach muna mbíonn a leithéid de ghalrú ró-olc, is féidir leis an bhfiaclóir an laíon sa bhfréamhchanáil a dhruileáil amach, an fhréamhchanáil a líonadh le gumma peirc, agus an poll os a cionn a líonadh le plaisteach is malgam os a chionn — obráid a mbíonn doicheall roimpi, a fhulaingíonn na mílte duine sa tír seo gach bliain.

## Tagairtí
Gottlob Frege

Matamaiticeoir is loighceoir a saolaíodh i Wismar na Gearmáine ab ea **Friedrich Ludwig Gottlob Frege** (8 Samhain 1848 - 26 Iúil 1925). Ina leabhar *Begriffschift* (Coincheapscríbhinn, 1879) leag sé amach an chéad chóras iomlán loighce siombailí. Leabhar suntasach eile uaidh ab ea *Grundlagen der Arithmetik* (Buntús na hUimhríochta, 1884). 

## Tagairtí

Catagóir:Matamaiticeoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1848
Catagóir:Básanna i 1927
Freascó

[mion|Freascó de San Proculus ón 7ú haois i Séipéal San Proculus, Naturns, an Tioról Theas, an [An Iodáil|Iodáil]]
Is teicníocht ársa chun péintéireacht a dhéanamh ar bhallaí é an **freascó,** a tugadh chun foirfeachta sa 14ú-16ú céad san Iodáil.  Le linn an Renaissance, rinneadh freascó go leor i séipéil, i bpáláis agus i mainistreacha. 

Níl an freascó in úsáid ach go fíorannamh inniu.  

### Teicnic
Ullmhaítear an balla le suas le 4 chiseal plástair. Ansin cuirtear an ciseal leathdhéanach air, agus cuireann an t-ealaíontóir an dearadh air sin. Cuirtear an ciseal déanach den aolphlástar ar an mballa ansin. Agus é fós fliuch (fresco san Iodáilis) déanann an t-ealaíontóir an phéintéireacht le péint uiscebhunach.  

Ní féidir ach cuid de chiseal déanach obair lae an ealaíontóra a chur ar an mballa.  

Nascann na dathanna leis an bplástar trí imoibrithe ceimiceacha, agus mar sin bíonn siad an-bhuan. Ach éiríonn siad níos éadroime de réir mar a thriomaíonn siad, agus is gá don ealaíontóir é sin a chur san áireamh ina rogha dathanna. 

## Féach freisin

* Teicnící péintéireachta

## Tagairtí

Catagóir:Teicnící péintéireachta
Catagóir:Ballaí
Freon

Is éard is **Freon** ann ná ainm trádálach ar chlórafluaracarbóin chomhlacht DuPont, an comhlacht is mó ar Domhan a dhéanann na ceimiceáin seo. D'úsáidtí Freon mar ábhar cuisnithe (cuisneán) i gcuisneoirí is aeroiriúnaitheoirí, cheimiceán iompair i gcannaí aerasóil, gníomhaí glanta, agus i ndéanamh cúrphlaisteach. Tá dianiarracht ar siúl na húsáidí uile seo a laghdú ar fud an Domhain ar mhaithe leis an gciseal ózóin.

## Tagairtí
Augustin Jean Fresnel

Fisiceoir is innealtóir Francach ab ea **Augustin Jean Fresnel** (10 Bealtaine 1788 – 14 Iúil 1827). Rinne sé taighde ar pholarú, trasnaíocht agus díraonadh solais. Thug a shaothar tacaíocht láidir do theoiric thonnach an tsolais.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1788
Catagóir:Básanna i 1827
Catagóir:Fisiceoirí Francacha
Anna Freud

Sícainilísí a rugadh i Vín na hOstaire ab ea **Anna Freud** (3 Nollaig 1895 – 9 Deireadh Fómhair 1982). Iníon le Sigmund Freud. Chuir sí fúithi i Londain tar éis 1938, agus bhunaigh sícanailís páistí.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1895
Catagóir:Básanna i 1982
Catagóir:Síciatraithe Ostaracha
Henry Clay Frick

Tionsclaí a rugadh i West Overton, Pennsylvania ab ea **Henry Clay Frick** (9 Nollaig 1849-2 Nollaig 1919). Ceapadh ina chathaoirleach ar chomhlacht Carnegie Steel é i 1889, agus d'atheagraigh é gur tháinig sé le bheith ar an gcomhlacht cruach is mó ar Domhan, United States Steel. Ina stiúrthóir ar an gcomhlacht ó 1901.

## Tagairtí

Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1849
Catagóir:Básanna i 1919
Fríd mharaithe

Feithid bheag le srón chónchruthach a itheann sreabháin as colainneacha artrapód beag. Go minic, ceileann na staideanna neamhaibí iad féin le bruscar is dramhaíl. Súnn cuid acu fuil veirteabrach, agus bíonn siad tábhachtach ó thaobh sláinte mar go scaipeann siad galar Chagas.

## Tagairtí
Fríd phlúrach

Feithid ghainneach a inmhíolann gach cuid dá phlandaí óstacha. An baineannach aibí leata, na fireannaigh imchlúdaithe i sac, cosúil le cocún. Is féidir léi uibheacha nó an fhríd óg a bhreith. Le fáil ar fud an Domhain, agus an-chuid lotnaidí barr saothraithe ina measc. 

## Tagairtí
Friotachas

Tomhasann **friotachas** (Béarla: *resistivity*) cé chomh láidir a fhrithsheasann ábhar i gcoinne srutha leictrigh. 
Léiríonn friotachas íseal go ligeann ábhar  gluaiseacht an  luchtaleictrigh  go héasca. Tugtar go minic an litir Gréagach ρ (ró) ar fhriotachas ábhar
an tseoltóra. Is é aonad SI an fhriotachais leictrigh ná an t-óm-méadar (Ω ⋅ m) cé go bhfuil aonaid eile ar nós t-óm-ceintiméadar⋅(Ω ⋅ cm) in úsáid freisin. Mar shampla, má bhaineann friotaíocht R le seoltóir dar fad \ell agus darb achar trasghearrtha
A, tugtar an tairiseach ρ leis an bhfoirmle:
\rho = R \frac{A}{\ell}, \,\!

Má tá ciúb soladach d'ábhar 1 m × 1 m × 1 m ann, agus an fhriotaíocht 1 Ω idir na teagmhálacha leictreacha idir dhá thaobh urchomhaireach an chiúb, ansin, beidh friotachas an ábhair 1 Ω ⋅ m.

Friotaíocht méadair chiúbaithe d'ábhar, airí tairiseach ag teocht ar leith. Úsáidtear an tsiombail ρ, le haonad Ω.m (méadar óim), dó. Ag 0&nbsp;°C, luach ρ = 1.55 × 10-8 Ω.m ag copar (seoltóir maith leictreach), 0.5 Ω.m ag gearmáiniam (leathsheoltóir), agus 1011 Ω.m ag gloine (inslitheoir nó drochsheoltóir). Tugtar *an tseoltacht* ar 1/ρ. 

## Féach freisin
* Friotaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
Otto Robert Frisch

Fisiceoir a rugadh i Vín ab ea **Otto Robert Frisch** (1 Deireadh Fómhair 1904- 22 Meán Fómhair 1979). Lena aintín Lise Meitner (1878-1968) chuir sé síos den chéad uair ar eamhnú núicléach i 1939. Gafa le taighde núicléach i Los Alamos le linn an dara cogadh domhanda. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Ostaracha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1904
Catagóir:Básanna i 1979
Frithchaitheamh

mion|Frithchaitheamh
Sa bhfisic, is éard atá i gceist le **frithchaitheamh** ná preabadh ar ais solais, fuaime nó toinne eile ó dhromchla cuí, an uillinn frithchaite cothrom leis an uillinn ionsaitheach. Frithchaitear solas ó dhromchla lonrach (mar shampla, miotal). Frithchaitear fuaim ag dromchlaí crua míne, agus nuair a théann sí trí athrú dlúis san aer. Mar thomhas ar chumas frithchaite dromchla, luaitear an frithchaiteas, cóimheas dhéine na toinne frithchaite is dhéine na toinne ionsaithí. 

## Tagairtí
Friotóir

Is éard is **friotóir** ann ná comhbhall i gciorcad leictreach a chuirtear ann chun friotaíocht chinnte a bheith ann agus teorainn ar leith a chur leis an sruth leictreach ann. Athraíonn an fhriotaíocht nuair a mhéadaíonn an teocht, ag méadú i miotail is ag laghdú i leathsheoltóirí. Athraíonn sí le cruth is méid an tseoltóra, ag méadú nuair a éiríonn an seoltóir níos faide nó níos caoile. 

## Tagairtí
Karl von Frisch

Eiteolaí a rugadh i Vín na hOstaire ab ea **Karl von Frisch** (20 Samhain 1886 - 12 Meitheamh 1982). Treoraí i bhforbairt na heiteolaíochta, an staidéar ar iompar ainmhithe. Cáil air as staidéar 40 bliain ar bheacha meala, a thaispeáin go ndéanann na beacha soláthair cumarsáid le chéile trí rincí códaithe. Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Karl von Lorentz is Nikolaas Tinbergen as i 1973. 

## Tagairtí

Catagóir:Eiteolaithe
Catagóir:Daoine as Vín
Catagóir:Daoine a rugadh i 1886
Catagóir:Básanna i 1982
Frithcháithnín

I samhail chaighdeánach an adaimh is an núicléis sa bhfisic, a chuimsíonn na teoiricí a chuireann síos ar nádúr fuinnimh is damhna, pairtnéirí na gcáithníní fo-adamhacha, leis an mais is an ghuairne chéanna ach le lucht urchomhaireach, móimint mhaighnéadach urchomhaireach, agus airíonna difriúla candamacha. Nuair a thagann cáithnín le chéile lena fhrithcháithnín, díothaíonn siad a chéile agus tiontaítear ina fhuinneamh iad, mar a réamhaithris Paul Dirac i 1928. Is é frithcháithnín an leictreoin e- an posatrón e+, agus is é frithcháithnín an phrótóin p+ an frithphrótón p-. Is féidir frithdhamhna a bheadh comhdhéanta as frithcháithníní amháin a shamhlú, ach ní fhaightear go nádúrtha é. Cruthaíodh frith-hidrigin (comhdhéanta as frithphrótón is posatrón) go saorga i CERN i 1996. Cruthaítear na frithcháithníní i luasaire/imbhuailteoir, ina n-imbhuailtear cáithníní fo-adamhacha, ach ní mhaireann na frithcháithníní ach achar gairid. Faightear frithcháithníní i meathluithe áirithe radaighníomhacha is gathanna cosmacha freisin. Ní thuigtear cén fáth go bhfuil a laghad frithdhamhna le fáil go nádúrtha sa Chruinne, agus tá an-chuid taighde ar siúl le himbhuailteoirí is eile ag iarraidh réiteach a fháil ar an bhfadhb.

## Tagairtí

Catagóir:Frithábhar
Frithchioclón

Téarma meitéareolaíoch ar chóras ardbhrú. Réigiún spéire gile is aimsire cobhsaí a bhíonn sa bhfrithchioclón de ghnáth. Bíonn frithchioglóin theo leathbhuana i réigiúin fhothrópaiceacha (mar shampla, na réigiúin ardbhrú mórthimpeall ar na hAsóir is Haváí). Is féidir go leanfaidh frithchioclón bacainneach ar feadh roinnt seachtainí, ag taisteal go mall is ag cur na lagrach ar mhalairt treo mórthimpeall air. Sa leathsféar thuaidh, séideann na gaotha dromchlacha amach as an bhfrithchioclón ar deiseal, agus ar tuathal sa leathsféar theas. 

## Tagairtí
Frithchnagach

Ceimiceán a chuirtear le peitreal chun an dóchán a fheabhsú is cnagadh a sheachaint san inneall. Sampla is ea teitreitil luaidhe, ach tá deireadh á chur léi seo de réir a chéile mar gheall ar an mbaol sláinte a bhaineann leis an luaidhe sa sceithghás a ligtear saor sa chomhshaol.

## Tagairtí
Frithdhúlagrán

Is éard atá i gceist le **frithdhúlagrán** ná druga a fheabhsaíonn giúmar duine atá i ndúlagar. Tá trí chineál ann: 

* ceimiceáin thríchioglacha (mar shampla, imeapraimín, aimitriptilín), 
* coscairí ocsaíodáis monaimíne (mar shampla, iseacarbocsaisíd, féinilséin), agus 
* coscairí atógáil séireatóinine (mar shampla, fluoextine nó Prozac). 

[clé|mion|fluoextine nó [Prozac]]
Agus é ag tástáil drugaí frith-hiostaimín i 1958, fuair an lia Eilvéiseach Richard Kuhn (1900-1967) amach go raibh iarmhairtí fabhracha ag imeapraimín ar othair le dúlagar, agus úsáidtear go forleathan inniu é mar fhrithdhúlagrán. 

Thángthas ar an dara cineál drugaí de thaisme freisin, i 1952 nuair a fuarthas go raibh iarmhairt fhrithdhúlagrach ag an druga eitinne ipriniaisíd. Tarlaíonn imoibriú an-dochrach idir an cineál seo druga is bianna áirithe, cosúil le cáis is fíon dearg, agus mar sin ní úsáidtear ach go hannamh iad. 

Saothraíodh an 3ú cineál sna 1960idí, agus is beag fo-iarsmaí a bhaineann leo i gcomparáid leis na seanfhrithdhúlagráin. Baintear feidhm as litiam mar chóireáil ar shíocóis mháindúlagrach.

## Féach freisin

* Dúlagar

## Tagairtí

Catagóir:Drugaí
Catagóir:Dúlagar
Catagóir:Aicmí drugaí
Catagóir:Leigheas
Catagóir:Cógas
Catagóir:Anailgéisigh
Frith-hiostaimín

Drugaí a úsáidtear chun faoiseamh a sholáthar ar fhrithghníomhartha ailléirgeacha, cosúil le fiabhras léana. Ní fheidhmíonn siad i gcás an phlúchta. Cuireann siad bac ar ghníomhú hiostaimín, a tháirgeann an cholainn le linn ailléirgí agus is bun le cuid de shiomptóim na hailléirge. Baintear feidhm as frith-hiostaimíní chun galar gluaisne a mhaolú freisin. Tarlaíonn codlatacht mar fho-thoradh ar fhrith-hiostaimíní áirithe, agus mar sin úsáidtear mar shuaimhneasáin iad.

## Tagairtí
Frithionaid

Is éard is **frithionaid** ann ná dhá ionad ar thaobhanna urchomhaireacha den Domhan ar féidir iad a cheangal le líne dhíreach trí lár an Domhain. Mar shampla, is frithionaid iad Baie de la Seine sa bhFrainc (49° 45′ thuaidh is 1° thiar) agus Oileán an Fhrithionaid sa Nua-Shéalainn (49° 42′ theas is 178° 50′ thoir). Úsáideann Eorpaigh an téarma **na Fritíortha** go neamhchruinn ag tagairt don Astraláise.

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht fhisiceach
Frithluail

Gníomhú tapa ainneonach nósúil ag ainmhí mar fhreagairt ar spreagadh ar leith a thugann an néarchóras lárnach i dtreis. Mar shampla, nuair a dhéanann an lámh tadhall le dromchla an-te, tarraingítear an lámh ar ais go tapa.

## Tagairtí
Frithocsaídeoir

Ábhair a mhoillíonn ocsaídiú ábhar eile a bhíonn freagrach, nuair a ocsaídítear é, as tús a chur le hailse nó damáiste eile do na fíocháin. Uaireanta, feidhmíonn an frithocsaídeoir trína bheith ocsaídithe é féin. Sa cholainn dhaonna, feidhmíonn córais áirithe einsímí mar fhrithocsaídeoirí — forocsaíd frithshóáis, is vitimíní áirithe A, C is E, mar shampla —agus úsáidtear iad chun cóireáil ar airtríteas réamatóideach is galar Parkinson, agus mar chosaint i gcoinne ailse na conaire gastraistéigí. Tá ullmhóidí einsímí ar fáil mar phiollairí chun an cothú a fhorlíonadh agus faoiseamh a thabhairt ar an athlasadh a tharlaíonn i bhfoirmeacha difriúla airtrítis. Bíonn frithocsaídeoirí i láthair i mbianna áirithe mar leasaithigh freisin. Úsáidtear an téarma go príomha maidir le breiseáin i mbia, cosúil le haigéad ascorbach. 
## Taighde sláinte
### Gaol le réim bia
Cé go dteastaíonn leibhéil áirithe frithocsaídeoirí vitimíní sa réim bia le haghaidh dea-shláinte, bíonn díospóireacht mhór ann fós an bhfuil gníomhaíocht frith-ghalair ag bianna nó forlíontaí atá saibhir i frithocsaídeoirí. Thairis sin, má tá siad tairbheach i ndáiríre, ní fios cé na frithocsaídeoirí atá ag cothú na sláinte sa réim bia agus cé mhéid sa bhréis atá ag teastáil sa bhreis ar an iontógáil tipiciúil aiste bia.   Stanner SA, Hughes J, Kelly CN, Buttriss J (May 2004). "A review of the epidemiological evidence for the 'antioxidant hypothesis'". Public Health Nutrition. 7 (3): 407–22. doi:10.1079/PHN2003543. PMID 15153272.  
 Shenkin A (February 2006). "The key role of micronutrients". Clinical Nutrition. 25 (1): 1–13. doi:10.1016/j.clnu.2005.11.006. PMID 16376462.  
## Tagairtí