open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nár fhág ariamh mo chuimhne: seisear caomhnóirí Gaeilge as Maigh Eo

Leabhar taighde é seo ***Nár fhág ariamh mo chuimhne: seisear caomhnóirí Gaeilge as Maigh Eo*** le Fionnuala Uí Fhlannagáin, ina ndírítear ar sheisear ó Mhaigh Eo – ó cheantair Bhéal an Mhuirthead, Iorrais, Bhéal an Átha, Acla, Oileán Éadaí, agus Thuar Mhic Éadaigh – a d’imigh go Meiriceá i ndiaidh an Ghorta. Cainteoirí dúchais ab ea iad agus rinneadar go léir beart de réir a mbriathar maidir le caomhnú na Gaeilge.

Bhí ceathrar acu i mbun pinn agus thagair gach duine acu ina gcuid scríbhneoireachta do na sráidbhailte inar tógadh iad, chomh maith le himeachtaí domhanda. Is léir go raibh tarraingt nach beag ag a mbailte dúchais féin orthu. Chum na filí, Lally agus Dougher, dánta a bhain le Maigh Eo ach bhí spéis acu i ngnóthaí idirnáisiúnta freisin agus rinne siad tagairt d’imeachtaí i dtíortha eile — Sasana, An tSiria, Veiniséala agus an Tuirc. Sholáthraigh McCormick saothar próis agus Ward filíocht agus amhráin a raibh baint ag an ábhar le Maigh Eo do léitheoirí *[[An Gaodhal]]*.

Bhí Lavelle gnóthach le Cumainn Náisiúnta le linn dó a bheith in Cleveland agus ba dhuine de bhunaitheoirí an chéad chumainn Gaeilge i gCeanada é. Ba é Henehan, a bhí cairdiúil le hEoghan Ó Gramhnaigh, príomhbhunaitheoir Chonradh Gaeilge Mheiriceá.

Cuireann an t-údar mionsonraí faoin seisear ar fáil, a thugann léargas ar a stádas agus a seasamh i measc na nGael thall.

Bhuaigh an leabhar seo Duais Leabhar Taighde na Bliana ón Chomhdháil Mheiriceánach do Léann na hÉireann, sa bhliain 2021.

## Sonraí eile
*Praghas €15.00.
*ISBN 978-1-9162403-5-3
*Líon leathanach: 240
*Foilsitheoir: LeabhairCOMHAR
*Bliain foilsithe: 2020
## Tagairtí

Catagóir:Leabhair GhaeilgeCatagóir:Leabhair le Fionnuala Uí FhlannagáinCatagóir:Leabhair taighde
Catagóir:Leabhair neamhfhicsin
Catagóir:Iorras
Catagóir:Oileán Acla
Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2020
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2020idí
Dí-eaglaiseachas

mion
Baineann **dí-eaglaiseachas** (nó **tuatachas**) leis an tuairim gur féidir dul chun cinn na sibhialtachta a mheas bunaithe ar an méid saoirse atá bainte amach ag pobail éagsúla ó phatrúin chreidimh reiligiúnacha agus ó phatrúin bhaothchreidimh.

Tá bunús an tuatachais le fáil go hindíreach in éirí an daonnachais thuata i rith na hAthbheochana. Tá dlúthbhaint áfach ag saothrú an tuatachais le forbairt na n-eolaíochtaí turgnamhaíocha sa seachtú agus san ochtú aois déag agus teacht chun cinn iarmhartach an chultúir phosaitívigh a shéanann eiseadh an ní nach féidir a áireamh taobh istigh de theorainneacha an tomhais eolaíochtúil. 

Ní hionann agus an focal is neodraí ‘tuathú’ is é an dearcadh a chuirtear in iúl le tuatachas gur féidir dul chun cinn na sibhialtachta a thomhas óna mhéid is féidir leis na comhthionóil iad féin a shaoradh ó gach pátrún creidimh reiligiúnda / baothchreidmheach. 

Ón bpeirspictíocht Chríostúil idé-eolaíocht thacair é an tuatachas a áiríonn cultúr ‘an domhain seo’ agus ábharach agus a shéanann eiseadh aon toise tharchéimnithigh agus / nó spioradálta don chomhall daonna.

## Féach freisin

* Aindiachas

## Tagairtí

Catagóir:Reiligiún
Catagóir:Sochaí
Prótalú

**Prótalú** (*protolysis* an téarma Béarla) a bheidh ann má fhágann ian deimhneach hidrigine, nó prótón, H+, an móilín aigéid agus móilín bunata ag glacadh leis. D'fhéadfá a rá gur malairt ainm é ar imoibriú an aigéid leis an mbun, más é sainmhíniú Brønsted agus Lowry ar an aigéad agus ar an mbun a úsáidtear. 

H2SO4 + NH3 -> HSO4- + NH4+

Prótalú an aigéid shulfaraigh agus é ag imoibriú le hamóinia. Ian hiodrasulfáite agus ian amóiniam is torthaí don imoibriú seo.

*Uathphrótalú* atá i gceist, má tá substaint amfaiteireach againn, is é sin substaint ar féidir léi páirt an aigéid *agus* an bhuin a dhéanamh, agus móilín amháin ag tabhairt prótóin ar iasacht do mhóilín eile ar an dóigh seo.

2H2O -> H3O+ + OH-

Uathphrótalú an uisce: is iad an t-ian ocsóiniam (hiodrocsóiniam) agus an t-ian hiodrocsaíde is torthaí don imoibriú seo.
Cill Chrócháin

Is sráidbhaile é **Cill Chrócháin** (Béarla: *Kilcrohane*) i gContae Chorcaí, Éire. Is é an sráidbhaile deireanach é ar Rinn Mhuintir Bháire i ndiaidh Dhúrais agus Áth an Chiste.  Tá Cill Chrócháin suite faoi 'Scáth Shuí Finn' (an cnoc is airde sa cheantar) agus tá sí gar don Chathair, sliabh eile freisin]]. Tá an sráidbhaile suite os cionn Bhá Dhún Mánais .

## Cróchán an duine
Níl mórán ar eolas faoi Chróchán, ach amháin go ndeirtear go raibh sé ina chónaí timpeall aimsir Naomh Pádraig (lár an 5ú haois). Creideann daoine áirithe gur as Contae Chiarraí é, in aice le Cathair Dónall áit a bhfuil dhá eaglais scriosta ainmnithe ina dhiaidh agus sráidbhaile darb ainm Cill Chrócháin freisin.

## Tagairtí

 
Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Barrfheabhsú tiomsaitheora (ríomheolaíocht)

mion|tiomsaitheoir - sampla (Vim 8.2)
Cláir ar féidir iad a shonrú le gnéithe áirithe de thiomsú a rialú is ea **barrfheabhsú tiomsaitheora**. 

Féadann roghanna tiomsaitheora nádúr an mhodúil lódála a ghineann an tiomsaitheoir a rialú, mar aon leis na cineálacha aschuir phriontáilte atá le soláthar, nó úsáid éifeachtach an tiomsaitheora, agus ceann scríbe teachtaireachtaí earráide, srl.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Ríomheolaíocht
Catagóir:Ríomhchlárú
Adhradh (reiligiún)

[mion|[Na trí ríthe|Na trí rithe le Giorgione, 1505 - 1510]]
Eispéireas uilechoiteann is ea an t-**adhradh** lena dtugann daoine aonair agus pobail chreidmheach moladh agus buíochas agus onóir agus aitheantas do neach tarchéimnitheach, ón saol eile de ghnáth. De ghnáth, mar fhoirm, bíonn briathra, ceol, gluaiseacht chorpartha nó rinnfheitheamh tostach i gceist.  Tugtar deis do phobal na gcreidmheach teacht le chéile de ghnáth agus a bhféiniúlacht a cheiliúradh.

## Féach freisin

* Creideamh

## Tagairtí

Catagóir:Reiligiún
James Michael Tyler

B'aisteoir Meiriceánach é **James Michael Tyler**. Rugadh é i Greenwood, Mississippi ar 28 Bealtaine 1962. Bhí cáil bainte amach aige mar an gcarachtar Gunther ar an gclár teilifíse Friends. Diagnóisíodh go raibh ailse phróstataigh air i 2018. Fuair sé bás ar 24 Deireadh Fómhair 2021 .

## Saol Pearsanta
Phós sé Barbara Chadsey i 1995. Scar siad i 2003 agus fuair siad colscaradh i 2014. Phós sé arís lé Jennifer Carno i 2017.

## Scannánliosta
### Scannáin

### Teilifís

### Físeán ceoil
*Chicane - "Come Tomorrow"

## Naisc sheachtracha
*James Michael Tyler ar IMDb
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2021
The Witch

Is scannán uafáis síceolaíoch seanré ón mbliain 2015 é ***The Witch*** (). Robert Eggers a scríobh agus a stiúraigh agus b'é a chéad scannán a raibh sé ina stiúrthóir air. Sna príomhpháirteanna tá Anya Taylor-Joy (a céad uair di a bheith i scannán), Ralph Ineson agus Kate Dickie agus Harvey Scrimshaw agus Ellie Grainger agus Lucas Dawson. Sna 1630dí atá an scéal suite, agus leanann sé teaghlach Piúratánach a bhuaileann le fórsaí an oilc sa choill taobh thall dá bhfeirm i Sasana Nua.

Catagóir:Scannáin 2015
Catagóir:Scannáin Cheanada
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Catagóir:Scannáin uafáis
R. A. Stewart Macalister

Seandálaí agus scoláire Gaeilge ba ea **Robert Alexander Stewart Macalister** (8ú Iúil 1870 – 26ú Aibreán 1950).

## Beatha
Rugadh Macalister i mBaile Átha Cliath, mac le Alexander Macalister, ina Ollamh Zó-eolaíochta, ag Coláiste na hOllscoile Bhaile Átha Cliath.  Sa bhliain 1883, ceartóidh a athair ina ollamh anatomy ag Cambridge University.  Cuireadh oideachas ar Robert ag The Perse School, agus ansin ag Cambridge.

Bhí suim aige ar dtús i seandálaíocht na hÉireann, ach níos deireanaí, d'éirigh sé an-tógtha le seandálaíocht bíobalta.  I dteannta le Frederick J. Bliss, thocail sé roinnt bailte i gceantar Shephelah sa Phalaistín ón mbliain 1898 go dtí 1900.  Bunaithe ar obair Flinders Petrie sa réimse srathagrafaíochta, d'fhorbair siad croineolaíocht don cheantar ag baint leasa as saintréitheacht cheirmeach.  Tar éis de Bhliss dul ar scor, d'éirigh Macalister ina stiúrthóir  tochailte ar son an Palestine Exploration Fund (PEF) sa bhliain 1901.

Ón mbliain 1902 go dtí 1909 bhí sé freagrach as tochailtí ag Gezer, díreach taobh thiar de Iarúsailéim, ar cheann desna  tochailtí eolaíocha is mó sa cheantar.  Fuarthas ann sampla an-luath d'fhéilire Eabhraise, Féilire Gezer.

Sa bhliain 1909, ceapadh Macalister ina ollamh le Seandálaíocht Cheilteach ag Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, áit a mhuin sé go dtí go ndeachaigh sé ar scoir sa bhliain 1943.  Rinne sé obair ag Cnoc na Teamhrach agus bhí sé ina eagarthóir de chatalóg d'inscríbhinní oghaim ón mBreatain agus ón Éirinn.  I dteannta sin, d'aistrigh sé seanscéalta ón mbunGhaeilge go Béarla, in úsáid go forleathan fós inniu.  Toghadh é mar bhall d'Acadamh Ríoga na hÉireann sa bhliain 1910 agus bhí sé ina uachtarán ann ón mbliain 1926 go dtí 1931. He was also president of the Royal Society of Antiquaries of Ireland from 1924 to 1928.

Adhlacadh é san Ascension Parish Burial Ground, Cambridge, i dteannta lena bhean chéile, Margaret A. M. Macalister.

## Saothair
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
**Vol.1, alt link
**Vol.II, alt link
**[Vol.III Plates, alt link
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
**Part I, **34**, 1938, 
**Part II, **35**, 1939, 
**Part III, **39**, 1940, 
**Part IV, **41**, 1941, 
**Part V, **44**, 1956, 
* 

## Féach freisin
* ''Lebor Gabála Érenn

## Foinsí
* 
* 
* "R. A. Stewart Macalister (MLSR889RA)". A Cambridge Alumni Database. University of Cambridge.
* 

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Baill d’Acadamh Ríoga na hÉireann
Dlí sibhialta (dlí coiteann)

mion|''Elements of the civil law.'' le Iohn Taylor, 1786
An corpas dlí a bhíonn ag tír agus a bhaineann le cearta saoránach is ea **dlí sibhialta** (sna dlínsí ina bhfuil an Dlí Coiteann i bhfeidhm).  Baineann na dlíthe sin le coimhlintí príobháideacha idir daoine nó eagraíochtaí, seachas le cúiseanna coiriúla.

## Féach freisin

* Dlí coiteann

## Tagairtí

Catagóir:Dlí coiteann
Catagóir:Dlí
Thomas Charles-Edwards

Ollamh emeritus ag Ollscoil Oxford is ea ** Thomas Mowbray Charles-Edwards**, FRHistS, FLSW, FBA (rugadh 11ú Samhain 1943)  Bhí sé ina Jesus Professor of Celtic agus ceapadh ina chomhalta é ag an ollscoil úd.

## Beatha
Cuireadh oideachas air ag Ampleforth College sula ndeachaigh sé chun Stair a dhéanamh ag Corpus Christi College, Oxford, áit a bhain sé  doctorate amach tar éis dó *Diploma in Celtic Studies* a dhéanamh faoi Sir Idris Foster.  Rinne sé staidéir ag Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath ón mbliain 1967 go dtí 1969. Chuaigh sé ansin go Corpus Christi College mar Comhalta Taighde Sóisearach agus Comhalta Staire siar ceapadh é ina Ollúnacht Ceilteach.

Tá saineolas cuí aige i réimse staire agus teangacha na Breataine Bige agus na hÉireann le linn na Ré Dhorcha Gaelaí agus na Ré Dorcha féin, a tharla tar éis chliseadh na hImpireachta Rómhánaí san iarthair.

Tá sé ina Chomhalta an Royal Historical Society, Comhalta an British Academy Comhalta Bunaidh an Learned Society of Wales.  Toghadh é mar bhall onórach d'Acadamh Ríoga na hÉireann sa bhliain 2007.

Thomas Charles Edwards, chéad Phríomhoide Aberystwyth University, ba ea a shin-seanathair.

## Saothair
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* ''Electronic Bibliography of Irish Linguistics and Literature:
** 1942–71
** 1971–

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Daoine beo
Aicme creidimh (reiligiún)

[mion|400x400px|[reiligiún|reiligiúin agus sainaicmí creidimh]]
Foghrúpa  daoine den aon reiligiún amháin, leis na traidisiúin agus féiniúlacht chéanna, is ea **sainaicme creidimh,** nó **aicme creidimh**. Mar shampla, laistigh den Chríostaíocht, faightear Caitlicigh, Anglacánaigh, Preispitéirigh agus mar sin de.

## Féach freisin

* Creideamh

## Tagairtí

Catagóir:Creideamh
Charles Maturin

Ministir Eaglais na hÉireann agus scríbhneoir, de shliocht Úgónach, ab ea **Charles Maturin** (25 Meán Fómhair 1782 – 30 Deireadh Fómhair 1824).

Tá clú ar a leabhar *Melmoth the Wanderer*. bunchloch na gluaiseachta Gotaí in Éirinn. Díol an príomhcharachtar a anam leis an diabhal.

Óráidí iontach ar Shráid Aungier i mBÁC agus treascrach, ní raibh na heaspaig  róshásta lena chuid amaidí.  Thochail Maturin uaigh dó féin agus d'éag 30 Deireadh Fómhair 1824, in aois 42 dó. 

### Oidhreacht
Sean-uncail Oscar Wilde ar thaobh a mháthar ab ea Maturin. Sebastián Melmonth an t-ainm a thug Wilde air féin nuair a seiceáil sé isteach in óstán i dtuaisceart na Fraince agus é ar deoraíocht tar éis teacht amach as Príosún Reading.

*Melmoth* an teideal ar úrscéal Sarah Perry sa bhliain 2018, agus ba í úrscéal ghotach  *Melmoth the Wanderer* a spreag é.

## Féach freisin

* Maria Edgeworth
* James Clarence Mangan
* Sheridan Le Fanu
* The Picture of Dorian Gray (1891), le Oscar Wilde
* Bram Stoker
* Ficsean Gotach

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1782
Catagóir:Básanna i 1824
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Ficsean Gotach
Catagóir:Cléir Éireannach
Hubert Thomas Knox

Staraí Éireannach ba ea **Hubert Thomas Knox** MRIA FRSAI (1845–1921).

## Teaghlach
An tríú mac ba ea é le Charles Knox as Baile an Róba,  a bhí ina Ard-Sirriam Mhaigh Eo sa bhliain 1860 agus coirnéal i Mílíste Thuaisceart Mhaigh Eo.  Lady Louisa Browne, deirfiúr George Browne, 3ú Marcas Sligigh, ba ea a mháthair.  Bhí a dheartháir is sine, Charles Howe Cuff Knox, ina Ard-Sirriam Mhaigh Eo sa bhliain 1873, coirnéal sa 3ú cathlán desna Fiannóglaigh Chonnacht agus captaen an 8ú Hussars.  
James Cuffe, 1d Bharún Thír Amhlaidh ba ea a shin-seanathair.

## Gairm bheatha
Cuireadh oideachas air ag Windlesham House School agus Harrow School.
Rinne sé Dlí ag Middle Temple ag tosú sa bhliain 1863 agus glacadh leis mar abhcóide sa bhliain 1868.  Bhí sé ar feadh scaithimh sa Indian Civil Service ag Visakhapatnam, agus freisin sa Nilgiris district.

Scríobh sé roinnt leabhar fair stair na hÉireann.  Toghadh é mar comhalta an Royal Society of Antiquaries of Ireland sa bhliain 1896.

## Saothair
* *The De Burgo clans of Galway*, *Journal of the [[Galway Archaeological and Historical Society]]*, imleabhar one, ii; *The manor of Admekin (Headford) in the thirteenth century*, iii, 1900–01
* *Notes on the Early History of the Dioceses of Tuam, Killala and Achonry*, 1904.
* *The History of Mayo to the Close of the Sixteenth Century*, 1908.

## Naisc sheachtracha
* *[https://web.archive.org/web/20101129221317/http://shrule.com/_shrule/_display.php?pid=751 The History of Mayo to the Close of the Sixteenth Century]* via archive.org

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Dé-eildrin

Is feithidicíd í an **dé-eildrin** ar comhdhúil orgánach de chuid an chlóirín í, cosúil leis an DDT. Tháinig sí an chéad uair in úsáid sna 1940idí, agus bhítí an-dóchasach aisti ar dtús, ó chreidtí go bhféadfaí an DDT a chaitheamh i dtraipisí agus feithidicíd ab fhearr ná í ar fáil. Faraor bhí an locht céanna ar an dé-eildrin agus a bhí ar an DDT, nó déanann an dá chomhdhúil carnadh sa bhiashlabhra. Thairis sin, tá sí níos contúirtí don duine ná an DDT féin. Mar sin, d'éirigh an chuid ba mhó de thíortha an domhain as an dé-eildrin a úsáid.

Creidtear go bhfuil baint ag an dé-eildrin le galar Parkinson agus ailse na gcíoch, agus í ag déanamh dochair do chóras imdhíonachta, córas atáirgthe agus néarchóras an duine. Le fírinne tá sé cruthaithe go bhfuil sí níos docharaí do na daoine agus do na mamaigh eile ná do na feithidí féin. 

Tá gaol dlúth ag an dé-eildrin leis an eindrin, feithidicíd eile den chineál chéanna, agus í ag déanamh damáiste d'orgánach an duine cosúil leis an dé-eildrin. Steiré-isiméirí iad an dé-eildrin agus an eindrin, is é sin níl de dhifríocht eatarthu ach struchtúr tríthoiseach na móilín.
Gluais de théarmaí pócair

Seo a leanas **gluais de théarmaí [[Pócar|pócair]]** a úsáidtear sa chluiche cártaí seo. Chomh maith leis na téarmaí atá liostaithe anseo, tá na mílte téarmaí sa chaint neamhfhoirmeálta ann. Ní foclóir foirmiúil é seo; fágtar sonraí úsáide beachta agus iliomad bríonna a bhfuil dlúthbhaint acu ar lár anseo i bhfabhar caitheamh go beacht leis na buneilimintí. 

Sa ghluais seo téarmaí Béarla liostaithe in ord aibítre in éineacht le téarmaí coibhéiseacha nó malartacha Gaeilge.

## A.

; *ace in the hole*
: cárta cúil a bheith agat, cleas folaigh a bheith agat

; *ace-to-five, ace-to-six*
: an t-aon go dtí a cúig ,  an t-aon go dtí a sé

; *act*
: Imir (sáinn, geall, glaoch, ardaigh ar, nó lámh a chaitheamh i bpaca)  ag an am is gá,cuir i gcomparáid le uainíocht ar a chéile.

; *acting out of turn*
: Imreoir i gcluiche pócair a fhógraíonn a gcuid gníomhartha nó a imríonn go fisiciúil roimh a sheal (a sáinníonn, a lámh a chaitheamh i bpaca srl.). Uaireanta gníomhaíonn imreoirí as a chéile d’aon ghnó chun intinn na n-imreoirí eile a mheas. Nuair a dhéantar é d’aon ghnó, is minic a thugtar "angle shooting." air seo. 

; *action*
: Seal imreoir chun gníomhú; toilteanas cearrbhachais; nó geall, mar aon le glaonna uile an ghill sin
:
Asarbaiseánaigh

deas|250px|thumb|Airméanaigh
Is grúpa eitneach Áiseach iad na **Asarbaiseánaigh**. Is í an Asarbaiseáinis a bpríomhtheanga. 

Catagóir:Grúpaí eitneacha
Catagóir:Grúpaí eitneacha san Áise
Catagóir:An Asarbaiseáin
David Tweed

Polaiteoir Aontachtach agus gníomhaí aontachtach ab ea **David** **Tweed,** nó **Davy Tweed** (13 Samhain 1959 – 28 Deireadh Fómhair 2021).

Bhí obair ag Tweed mar phreabaire agus doirseoir slándála ar feadh na mblianta.

### Rugbaí
D'imir Tweed ar cheithre ócáid i 1995 d'fhoireann rugbaí na hÉireann.

### Polaiteoir
Iarbhall den Ord Oráisteach a bhí ann. Chaith sé seal ina chomhairleoir áitiúil sa Bhaile Meánach. ar son an DUP*.* Toghadh é sna blianta 1997, 2001 agus 2005. Toghadh é in 2010 ar son pháirtí an Glór Traidisiúnta Aontachtach.
clé|mion|Feachtas seicteach in aghaidh an phobail Chaitlicigh i Harryville. Leagadh Our Lady Church in 2012

#### Feachtas seicteach
Bhí ainm Tweed in airde i 1996 as an bpáirt a ghlac sé san fheachtas seicteach in aghaidh an phobail Chaitlicigh i Harryville ar an mBaile Meánach. Bhí Tweed i measc slua dílseoirí a dhéanadh imeaglú gach tráthnóna Dé Sathairn - agus laethanta eile - ar dhaoine a bhí ag dul ar Aifreann sa séipéal Caitliceach ansin. 

Trí bliana a mhair an feachtas fuatha áirithe sin. Rinneadh loitiméireacht ar an séipéal go minic freisin. Leagadh Our Lady Church in 2012.

#### Péidifileach
In 2012, ciontaíodh Tweed i mí-úsáid ghnéis a dhéanamh ar leanaí idir 1988-1996. Ach ceithre bliana ina dhiaidh sin, scaoileadh saor é ó phríosún ar phointe teicniúil dlí agus cuireadh a chiontú ar ceal.

### Bás
Maraíodh Tweed i dtionóisc bhóthair i gCo Aontroma ar 28 Deireadh Fómhair 2021. Bhí sé ag tiomáint gluaisrothair nuair a d'imigh sé den bhóthar i nDún Sobhairce i dtuaisceart an chontae ag thart ar 16.30.

Dúirt ceannaire an pháirtí sin Jim Allister gur údar mór bróin bás Tweed.

## Féach freisin

* Jim Allister

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:Fir
Catagóir:Imreoirí rugbaí
Catagóir:Péidifiligh
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe
Orania

Is pobal bán san Afraic Theas í an **Orania** i dTuaisceart Rinn, san Afraic Theas. Is pobal leath-uathrialach é atá comhdhéanta den chuid is mó de Afrikaners. Afracáinis agus Béarla a labhraíonn siad den chuid is mó.
Aigéad hipeaclórúil

Is é an t-**aigéad hipeaclórúil** an ceann is laige d'ocsaigéid an chlóirín, agus is í an uimhir ocsaídiúcháin atá ag an gclóirín ann ná +I. HClO an fhoirmle, ach is fearr HOCl a úsáid má theastaíonn fíorstruchtúr an mhóilín a léiriú. Ní féidir an t-aigéad hipeaclórúil a aonrú ón uisce, chomh héagobhsaí is atá sé mar chomhdhúil. Cé gur aigéad lag é, is ocsaídeoir láidir é, agus is í an úsáid is mó a bhaintear as an aigéad seo ná úsáid an ocsaídeora. Ocsaídeoirí iad na hipeaclóirítí freisin, mar a thugtar ar shalainn an aigéid hipeaclórúil. Ós rud é gur ocsaídeoirí iad, tagann na hipeaclóirítí isteach áisiúil sa bhléitseáil agus mar fhrithsheipteáin, is é sin, leis na baictéir a mharú i gcneánna.

Má thuaslagtar gás clóirín san uisce, is éard a gheofar ná aigéad hidreaclórach HCl agus aigéad hipeaclórúil HClO. Sórt díréiriúcháin atá i gceist leis an imoibriú seo.
Eindrin

Is éard atá i gceist leis an **eindrin** nó *(1R,4S,5R,8S)-1,2,3,4,10,10-heicseaclóra-6,7-eapocsa-1,4,4a,5,6,7,8,8a-ochtaihidri-1,4:5,8-dhémheatana-naftailéin* ná ceimiceán tocsaineach a d'úsáidtí mar fheithidicíd - is é sin, mar nimh le feithidí a mharú - agus mar nimh in aghaidh na n-iasc (éiscicíd) agus na gcreimirí (creimiricíd). Ba iad ceimiceoirí na mórghnólachtaí úd Shell agus Velsicol Chemical a tháirg na chéad eiseamail eindrin thiar sa bhliain 1950. Ba ghnách eindrin a dhíol mar thuaslagán ineiblithe ar a dtugtaí Endrex. Sa deireadh thiar áfach fuarthas amach gur dual don eindrin carnadh a dhéanamh sa bhiashlabhra agus san orgánach daonna féin, cosúil leis an DDT, agus dá réir sin tá cosc curtha ar úsáid na nimhe seo ina lán tíortha.

Is stéiré-isiméir de chuid na dé-eildrine í an eindrin, is é sin níl de dhifríocht idir an dá chomhdhúil seo ach an struchtúr tríthoiseach. An fhoirmle struchtúrtha dhéthoiseach a tharraingeofá, abair, ar an bpáipéar, is ionann í don dá cheann acu.
Aildrin

Is éard atá i gceist leis an **aildrin** ná ceimiceán a d'úsáidtí, sna laethanta a bhí, mar fheithidicíd, is é sin mar nimh le feithidí a mharú. Comhdhúil orgánach de chuid an chlóirín atá inti, cosúil leis an DDT, an dé-eildrin agus an eindrin, agus is gnách "na horgánaclóiríní clasaiceacha" a thabhairt ar na comhdhúile áirithe seo, ós rud é go raibh siad go léir in úsáid go forleathan le linn an Dara Cogadh Domhanda agus go gairid ina dhiaidh sin. Nuair a fuarthas amach, áfach, go raibh siad á gcarnadh sa bhiashlabhra agus in orgánach an duine agus na n-ainmhithe, d'éirigh an chuid ba mhó den chine dhaonna astu.

Catagóir:Feithidicídí
Gleann Nibheis

Is gleann é **Gleann Nibheis** (Béarla:*Glen Nevis*) i Loch Abar, sna Garbhchríocha, leis an Ghearasdan ag a bhun. Tá raon na Maman ina teorainn aige ó dheas, agus ó thuaidh tá na sléibhte is airde sa Bhreatain: Beinn Nibheis, Càrn Mór Dearg, An t-Aonach Mòr, agus An t-Aonach Beag.

Ag leanúint suas an gleann, ag taisteal ó dheas ón Ghearasdan, is gleann beag é an gleann ar dtús, le hionad campála agus brú óige. Ritheann bóthar poiblí 10 km suas an gleann. Tar éis 7 km tá uillinn sa ghleann; casann an gleann soir agus athraíonn an bóthar ina raon singil. Tar éis an charrchlóis ag deireadh an bhóthair, tá an gleann ina scornach 2 km ar fhad, agus tá sé deacair an cosán a leanúint go dtí an gleann uachtarach atá sách síochánta. Is é Iontaobhas John Muir a chothaíonn an cosán feadh Bheinn Nibheis. Anseo ag ceann an ghleanna uachtair tá droichead sreinge trasna na habhann, an t-Uisge Nibheis, both glasála do theach na n-aoirí roimhe seo, agus ceann de na heasanna is airde sa Bhreatain Mhór, an Steall. Tugtar Steall ar an bhothán freisin.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* BBC Naidheachdan 2016-09-16: Ceum an t-Stìll dùinte “còig seachdainnean”
* BBC Naidheachdan 2016-10-11: Slighe dhan Steall Bhàn dùinte fhathast
* BBC Naidheachdan 2018-05-26: Luath dhùin loisgte ga lorg *(Dùn Deardail)*

Catagóir: Loch Abar
Catagóir: Gleannta na hAlban
Catagóir: Easanna na hAlban
Marcus Mac Conghail

Is file, scríbhneoir, ceoltóir agus craoltóir é Marcus Mac Conghail atá lonnaithe idir Baile Átha Cliath agus Gaillimh. D’fhoilsigh Coiscéim *Ceol Baile (Dánta agus Amhráin)* cnuasach filíochta leis in 2014 agus bronnadh Duais Michael Hartnett air sa bhliain 2015. Is ball den bhanna IMLÉ, ‘tuar dóchais do thodhchaí an cheoil nua-chumtha i nGaeilge'.

Foilsíodh dánta leis in Feasta, Southword Journal, The Stinging Fly, Comhar, agus in *Poetry Ireland Review*. Léigh sé ag Fíochán Filí i Heilbhic, Cúirt sa Ghaillimh, An Fhéile Bheag Filíochta ar an mBuailtín, Ó Bhéal i gCorcaigh, Fleadh Phádraig i mBéal Feirste, Staccato i mBÁC, The International Literature Festival Dublin, agus ag Imram. Craoladh a shaothar ar an raidió agus ar an teilifís in Éirinn agus bhí sé le clos ar BBC Radio 4 mar chuid de chlár ar nua-fhilíocht na Gaeilge.

Chuir sé leabhairín mangaire in eagar sa bhliain 2014, *Línte Leictreacha* an t-ainm a bhí air. Cnuasach a bhí ann a bhailigh dánta ó fhilí an Phubaill Ghaeilge ag an bPicnic Leictreach le chéile. Oibríonn sé le Raidió na Gaeltachta.

## Sraith Raidió agus Leabhar

Sraith raidió a bhí i Meascra a craoladh ar RnaG. Níor tugadh mar threoir ach píosa a chur ar fáil nach rachadh mórán thar na cúig nóiméad agus guth a chur leis ansin sa stiúideo ar ball. Cuireadh leabhar amach faoin teideal *Meascra ón Aer*. Tagann ábhar an leabhair seo ón tsraith raidió ‘Meascra’ a rinne  Mac Conghail do Raidió na Gaeltachta. Iarracht a bhí sa tsraith ardán a thabhairt don scríbhneoireacht nua agus ábhar siamsaíochta agus machnamh a chur ar fáil. Tá meascán mór ábhar sa leabhar – aistí agóide, gearrscéalta, dánta, cuimhní cinn agus eile agus is iontach an réimse ábhar, stíleanna agus guthanna atá ann le 40 scríbhneoir éagsúil lena n-áirítear Caitríona Ní Chléirchín, Eoghan Mac Giolla Bhríde, Biddy Jenkinson, Antain Mac Lochlainn, Réaltán Ní Leannáin, Aindrias Ó Cathasaigh, Caitlín Nic Íomhair agus Cathal Póirtéir.

## Féach freisin

* Spásas (banna ceoil)

## Tagairtí

Catagóir:Craoltóirí Gaeilge
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:IMLÉ
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Bratach na hIodáile

Toghadh **Bratach na hIodáile** go hoifigiúil an 7 Eanáir 1797. Tá baint ag an mbrat le hamhrán náisiúnta na hIodáile. I measc na leasainmneacha a thugtar ar bhratach na hIodáile, tá “Tricolore Italiano”.

Tá sé comhdhéanta de thrí dath éagsúla go hingearach. Léiríonn gach ceann acu dathanna na hIodáile, a stair fhada. 

## Naisc sheachtracha
* 

## Tagairtí

Catagóir:An Iodáil
Catagóir:Bratacha
Crith talún Liospóin (1755)

mion|am taistil (uaireanta)
Tharla **crith talún ollmhór i Liospóin**, príomhchathair na Portaingéile, ar 1 Samhain 1755, de 7.7̘+ ar an scála Richter b'fhéidir. 
mion
Scriosadh an chathair. Maraíodh idir 12,000-50,000. 

Buaileadh an tír go dona; tháinig an seanréimeas polaitíochta faoi bhagairt. 

Tharla súnámaí a bhuail cósta na hÉireann de bharr an chrith talún. Rinne an súnámaí seo damáiste An Póirse Spáinneach i gCathair na Gaillimhe. 

## Féach freisin

* Crith talún

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Portaingéile
Catagóir:Creathanna talún
Catagóir:1755
Catagóir:Liospóin
Cás R v Penguin Books Ltd

clé|mion|Bhí Allen Lane i mbun Penguin ag an am;  anseo sa bhliain 1965
mion|eagrán m iomlán foilsithe don chéad uair sa bhliain 1959/1960
Cúiseamh, a bhain le foilsiú an úrscéil 𝙇𝙖𝙙𝙮 𝘾𝙝𝙖𝙩𝙩𝙚𝙧𝙡𝙚𝙮'𝙨 𝙇𝙤𝙫𝙚𝙧 le D.H. Lawrence, ab ea ***R v Penguin Books Ltd.*** sa bhliain 1960 i Sasana. Bhí cás an ionchúisimh bunaithe ar an *Obscene Publications Act 1959*. clé|mion|D.H. Lawrence, 1912

## Imeachtaí
Chuir Lawrence an leabhar amach sa bhliain 1928, ach dáileadh é ar bhonn príobháideach. 

Ar thaobh an ionchúisimh sa bhliain 1960, bhí an t-abhcóide míchlúiteach Mervyn Griffith-Jones ann mar ionchúisitheoir.  Chuir sé an cheist ar an ngiúiré, 'Ar mhaith leat go léifeadh do bhean chéile nó do sheirbhísigh leabhar dá leithéid?'. Ní raibh ann ach ach graostacht faoi scáth na healaíne, a dúirt an t-ionchúiseamh..mion|Plaic Penguin, 8 Vigo Street, Londain
Ar 2 Samhain 1960, thug giúiré de chuid an tSean-Bhábhúin fíorasc neamhchiontachta sa chás. An lá dár gcionn, dár gcionn, dhíol Penguin 200,000 cóip den leabhar, agus dhá mhilliún idir 3 Samhain - 15 Nollaig.

Ceaptar go forleathan sa lá atá inniu ann gur thuar na n-athruithe sóisialta agus cultúrtha a tharla sa Ríocht Aontaithe agus i dtíortha eile san Iarthar sna 1960idí a bhí sa chinneadh seo. Bhí an triail ina chor cinniúnach chomh maith i bhforbairt dhlíthe na graostachta i Sasana agus sa Bhreatain Bheag,v

### Tionchar
Sa bhliain 2009 scríobh An Dochtúir Eoin O'Dell (An Scoil Dlí, Coláiste na Tríonóide) postáil blag maidir leis na torthaí a bhí ar chásanna dlí faoin úrscéal i Stáit Aontaithe Mheiriceá agus sa Ríocht Aontaithe. Féach anseo .

## Féach freisin

* Mervyn Griffith-Jones (Bhí Griffith-Jones i measc na n-ionchúisitheoirí Briotanacha i rith Thrialacha Nürnberg.)

* D.H. Lawrence

## Tagairtí

Catagóir:Cásanna dlí
Catagóir:Cinsireacht
Catagóir:Foilsitheoireacht
Catagóir:Leabhair Bhéarla
Catagóir:Pornagrafaíocht
Catagóir:1960
Donnchadh Ó Corráin

Staraí Éireannach agus Ollamh Emeritus le Stair Meánaoise ag Coláiste na hOllscoile, Corcaigh (*CnOC*) ba ea ** Donnchadh Ó Corráin ** (28ú Feabhra 1942 – 25ú Deireadh Fómhair 2017).  Bhain sé céim BA sa stair agus Gaeilge ag CnOC sa bhliain 1964.

D'fhoilsigh sé saothair ar na Cogaidh Lochlannacha, Éire roimh ré na Normannach agus bunús ainmneacha Gaeilge.  I dteannta lena phost ag CnOC, bhí postanna aige i gColáiste na hOllscoile, BÁC, Ollscoil Cambridge, Ollscoil Pennsylvania, Ollscoil Oslo agus Ollscoil Oxford, áit a bhí sé ina Chomhalta Taighde Sinsearach Cuartaíochta de Balliol College.

Ba é siúd a bhunaigh agus a stiúraigh na tionscadail ArCH, MultiText (nach maireann) agus CELT.  Toghadh é mar bhall d'Acadamh Ríoga na hÉireann sa bhliain 1982.  Go gairid roimh a bhás, foilsíodh a mhórshaothar *Clavis Litterarum Hibernensium*.

## Saothair
* Donnchadh Ó Corráin, *Ireland before the Normans*. Vol. 2. Gill and Mac Millan, 1972.
* Mac Curtain, Margaret, agus &ndash;, *Women in Irish society: The historical dimension*. No. 11. Westport, Conn.: Greenwood Press, 1979.
* 
* &ndash;, *Ireland c. 800: aspects of society. A new history of Ireland - Imleabhar 1* (2005): 549–608.
* 
* &mdash;, *The Irish Church, its Reform and the English Invasion*. (2017)
* &mdash;, *Clavis Litterarum Hibernensium (3 Vols)*, Brepols. (2017) 

## Naisc sheachtracha
* UCC
* Mórliosta saothar, CELT
*  Ireland after Donnchadh..., *History Ireland*, Imleabhar 26 

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Henry Luttrell (Seacaibíteach, 1655–1717)

[clé|mion|Eastát [Luttrellstown, BÁC]]
Seacaibíteach agus saighdiúir ab ea **Henry Luttrell**  (timpeall 1655– 22 Deireadh Fómhair 1717).[clé|mion|[Cé na gCeannaithe ar dheis]]

### Feall
Seacaibíteach ar dtús, rinne Luttrell feall agus chuaigh sé sna hUilliamaítigh agus tháinig bhí droch-cháil air. ‘Ba mhinic tú ag díol na sleanncán’, a scríobh an file Seán Ó Tuama.
### Feallmharú
Ar 3 Samhain 1717, fuair Luttrell goin a báis nuair a lámhachadh é ar Ché na gCeannaithe i mBÁC, agus é ina chathaoir iompair. Beart díoltais de shórt éigin a bhí ann, cinnte, ach níl a fhios againn inniu cé a rinne an choir nó cén fáth.  'Comhcheilg de chuid na bpápairí', a dúirt Teach na gComóntach i mBaile Átha Cliath ag an am. Ach banaí cruthanta ba ea Luttrell agus namhaid go leor aige. 

Truaillíodh a uaigh cúpla bliain níos déanaí agus rinneadh iarracht a gharmahc a mharú chomh maith.

## Féach freisin

* Seacaibíteachas

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1717
Catagóir:Daoine a rugadh i 1655
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Ramayana

mion
Dán eipiciúil is ea an **Ramayana**, nó **scéal Rama agus Sita**, scríofa i Sanscrait, idir an 7ú-3ú haois roimh Chríost.

Cuireann an scéal síos ar bhua na maithe ar an olc, agus an dóchas sa dorchadas, srl. Tá cosúlachtaí ann idir scéal Rama agus Sita agus scéal Mhuire agus Iósaf, nó an scéal faoi imeacht na nGiúdach ó Iarúsailéim, dídeanaithe iad go léir.   

#### Deoraíocht
Ag tarraingt dó ar dheireadh a réimis roghnaigh Dasaratha, rí Ayodha, a mhac Rama le bheith mar oidhre air. Ba mhian lena bhean Kaikeyi go mbeadh Bharata, mac eile dá gcuid, mar oidhre ina áit. Bhí Kaikeyi den bharúil go dtiocfadh mí-ádh uirthi mura ndéanfaí rí de Bharata agus mura ndéanfaí Rama a dhíbirt chun na coille go ceann ceithre bliana déag.

D’aontaigh an rí go drogallach, mar sin chaith Rama ceithre bliana déag ar deoraíocht lena bhean álainn Sita agus lena dheartháir Laksmana. D’fhág siad a raibh acu de mhaoin shaolta agus chaith siad saol crua faoin choill.
mion|'''Ramayana, Udaipur (1652)'''

#### Fuadach
Nuair a chuala Ravana, rí deich-gceannach na ndeamhan a bhí ina rí ar oileán darbh ainm Lanka, iomrá ar áilleacht Sita shocraigh sé go mbeadh sí aige féin. Chuaigh sé i riocht fir naofa agus chas sé uirthi sa choill. I ndiaidh dó intinn Rama agus Laksmana a bhaint di, sciob sé leis Sita go Lanka.

#### An fháinne
mion|Yuddha Kanda (cath), Udaipur (1652)
Chaith Sita a cuid ama faoi bhrón i ndiaidh Rama i ngairdín Ravana ar Lanka. Ag an am céanna chuaigh Rama agus Laksmana le cuidiú a iarraidh ar Hanuman, rí na moncaithe, teacht uirthi. Thosaigh Hanuman ar chuardach Sita trí choiscéim mhór a ghlacadh anonn go Lanka. Tháinig sé ar Sita agus chuir sé in iúl di gur theachtaire ó Rama é trí fháinne Rama a thaispeáint di. Bhí lúcháir an tsaoil ar Sita; d’éalaigh Hanuman agus d’inis sé do Rama cá raibh sí.
mion|Cath Lanka, Udaipur (1652)

#### Tarrtháil
Thóg Rama, Laksmana, Hanuman, agus a arm de mhoncaithe droichead trasna go Lanka le tarrtháil a thabhairt ar Sita. I ndiaidh dóibh cath fada a dhéanamh le sleánna, boghanna agus saigheada, mharaigh Rama rí deich-gceannach na ndeamhan Ravana.
mion|Bás Kumbhakarna, Udaipur (1652)

#### Diva
Cionn is go raibh na ceithre bliana déag caite, d’fhill Rama agus Sita ar Ayodha agus rinneadh rí agus banríon díobh. Bhí an oiread sin áthais ar na daoine iad a fheiceáil ar ais gur chuir siad soilse beaga taobh amuigh de na tithe acu ionas go bhfeiceadh Rama agus Sita an bealach rompu. Tugadh diva ar na soilse seo agus sin an fáth ar tugadh ‘Diwali’ ar an fhéile.

## Féach freisin

* Diwali (féile Hiondúch na soilse)
* *[[Mahābhārata]]*

## Tagairtí

Catagóir:Dánta eipiciúla
Catagóir:Hiondúchas
Hiodraisín

Comhdhúil dhénártha nítrigine agus hidrigine é an **hiodraisín** a bhfuil dhá adamh nítrigine agus ceithre adamh hidrigine inti, agus nasc comhfhiúsach amháin idir an dá adamh nítrigine. Mar sin, is í an fhoirmle cheimiceach atá ag an hiodraisín ná NH2NH2. Le teas an tseomra agus faoi bhrú aeir an tseomra, is leacht gan dath é an hiodraisín agus boladh na hamóinia as - tá sé an-ghaolmhar leis an amóinia ó thaobh na ceimice de. Nimh láidir atá ann don orgánach dhaonna, agus is dual dó dul trí thine go furasta. Úsáidtear mar bhreosla sna spásárthaí é.

Nimh láidir atá sa hiodraisín. Cosúil leis an amóinia is bun í, is é sin imoibrionn sí leis na haigéid.

Catagóir: Bunanna (ceimic)
Catagóir: Truailleáin ghuaiseacha aeir
Catagóir: Breoslaí roicéad
Catagóir: Monaithiomántáin
Catagóir: Coscóirí creimthe
Catagóir: Dí-ocsaídeoirí
Catagóir: Hidrídí nítrigine
Catagóir: Sábháilteacht ceirse agus sláinte
Foisgéin

Gás nimhe í an **fhoisgéin** nó an **chlóiríd charbóinile** a bhfuil an fhoirmle cheimiceach COCl2 aige. Níl dath ar bith ann, agus is deacair an fhoisgéin a aithint ar an mboladh nuair nach bhfuil tiús ard ann san aer: leis an bhféar nuaghearrtha is mó a dhealrófá é. San am chéanna, is nimh láidir í an fhoisgéin a oibríonn ar na scamhóga cosúil leis an gclóirín, is é sin spreagann sí éidéim na scamhóg: carntar leacht sna scamhóga a thachtfaidh an t-othar. 

Bhaintí úsáid as an bhfoisgéin mar arm ceimiceach ollscriosta sa Chéad Chogadh Domhanda. Ba mhinic a mheasctaí tríd an gclóirín é, agus is é an t-ainm a bhí ar an meascán seo ná an *White Star*, toisc gur ghnách na coimeádáin a mharcáil le réalta bhán. Tá an fhoisgéin níos nimhiúla ná an clóirín, agus ní aithneofá boladh na foisgéine thar bholadh an fhéir i machaire an áir. Ón taobh eile de, an dochar a dhéanann an fhoisgéin do na scamhóga bíonn sé sách fadaraíonach ag teacht i gcrann: is féidir leis an saighdiúir a ndeachaigh an gás i bhfeidhm air lá amháin a chaitheamh ag cur catha fós sula dtitfidh sé as a sheasamh. 

Ba iad na Francaigh a bhain an chéad úsáid as an bhfoisgéin i bpáirc an áir sa bhliain 1915. Maidir leis na Gearmánaigh d'úsáid siad foisgéin an chéad uair i Mí na Nollag den bhliain chéanna, measctha tríd an gclóirín, i Wieltje in aice le hYpres sa Bheilg. De na saighdiúirí a maraíodh le gás sa chogadh sin ba í an fhoisgéin ba trúig bháis don fhormhór mhór acu. Mar sin féin níor chuimhnigh an saol mór uirthi i ndiaidh an chogaidh mar a chuimhnigh sé ar an ngás mustaird (an "chros bhuí").
Jessica Walter

B'aisteoir Meiriceánach í **Jessica Walter**. Rugadh é i Nua-Eabhrac ar 31 Eanáir 1941. Bhí cáil bainte amach aice mar an carachtar Lucille Bluth ar an gclár teilifíse Arrested Development. Fuair sí bás ar 24 Márta 2021.

## Naisc sheachtracha
*Jessica Walter ar IMDb

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2021
Woolworths (siopa ilrannach)

[mion|clé|Woolworths ar [Sráid Grafton|Shráid Grafton sa bhliain 1946]]
[clé|mion|Woolworths, [Droichead na Banna, 2009]]
clé|mion|Sráid York, Béal Feirste, 2009
Siopa ilrannach agus miondíoltóir ab ea **Woolworths.** D'oscail Frank Winfield Woolworth na doirse don chéad uair ar 22 Feabhra 1879  in Utica, Nua-Eabhrac. D'fhás sraith siopaí sna Stáit Aontaithe tamall gairid ina dhiaidh sin.
clé|mion|ionsaí coirloiscthe ar Woolworths, High Street, Béal Feirste, 1970

### Eoraip
Osclaíodh an chéad siopa Woolworths sa Ríocht Aontaithe i Learpholl ar 5 Samhain 1909, agus an-eagar ar an ócáid. Ceolfhoireann a bhí ann fiú. An lá dár gcionn, chuaigh an pobal ar mire ag siopadóireacht; trathnóna, bhí na seilfeanna folamh, agus rud ar bith fágtha sa siopa.

Osclaíodh F. W. Woolworth don chéad uair in Éirinn ar 23 Aibreán 1914 ar Shráid Grafton agus ar High Street, Béal Feirste ar 6 Samhain 1915. 

### Meath
Tháinig athrú ó bhonn ar Woolworths sna Stáit Aontaithe sna 1990idí-2000idí;  rinneadh "Foot Locker" as na siopaí de réir a chéile.

Chuaigh Woolworths faoi leachtú faoi dheireadh sa bhliain 2008/2009 sa Ríocht Aontaithe, Tuaisceart Éireann san áireamh. 

## Féach freisin

* Miondíoltóirí

## Tagairtí

Catagóir:Miondíoltóirí
Liotúirge (reiligiún)

mion|Séipéal Dominick Street, BÁC
[clé|mion|síothlán, Doire na bhFlann ([Cailís Dhoire na bhFlann)]]
Urnaí phoiblí na n-eaglaisí is ea **liotúirge,** agus foirm an adhartha phoiblí nó na foirmlí agus na deasghnátha a bhaineann leis.

## Féach freisin

* Reiligiún

## Tagairtí

Catagóir:Creideamh
Catagóir:Liotúirge (reiligiún)
Músaem Cuimhneacháin an Uileloiscthe, Stáit Aontaithe Mheiriceá (Washington, DC)

mion|clé|USHMM
Tá **Músaem Cuimhneacháin an Uileloiscthe, Stáit Aontaithe Mheiriceá** in Washington, DC (United States Holocaust Memorial Museum, USHMM)). 
mion|clé|USHMM
Óstálann an músaem taispeántais bhuana maidir leis an Uileloscadh agus cinedhíothú (agus ar líne, go leor acmhainní agus ábhair).

Is é is aidhm leis an músaem guth a thabhairt do mharthanóirí an Uileloiscthe, i dtionscadal ar a dtugtar ‘Behind Every Name a Story’. Aistí a scríobh marthanóirí nó a dteaghlaigh atá sa tionscadal seo.

## Féach freisin

* An tUileloscadh

## Tagairtí

Catagóir:Músaeim sna Stáit Aontaithe
Catagóir:An tUileloscadh
Catagóir:Washington, D.C.
Díbheálaí

mion|clé|Féile na soilse
mion|clé|'Chakri craker'

Féile Hiondúch na soilse is ea **Diwali** nó **Díbheálaí**, de ghnáth le linn mhí na Samhna (agus mí Dheireadh Fómhair uaireanta). Baineann an dáta leis an ngealach agus athraíonn an dáta ó bhliain go bliain, de réir fhéilire na gealaí.

Is í an fhéile is mó san India í, ach bíonn daoine ar fud an domhain ag ceiliúradh freisin. Glaonn daoine Féile na Soilse ar Díbhealaí mar go mbíonn lampaí beaga ar lasadh.   

Déanann muintir na hIndia ceiliúradh ar feadh cúig lá.  Ceiliúrann Suícigh agus Búdaithe áirithe an t-am seo chomh maith ar fud na Áise (úsáideann siad ainmneacha difriúla b'fhéidir).

Seasann an Fhéile seo do bhua na maithe ar an olc.  Ceiliúradh an fhómhair atá ann freisin.
mion|clé|Ravana

### Nósanna

* Mar chuid den fhéile seo, lasann daoine lampaí cré lán le híle; Cuireann daoine na lampaí ar leac na fuinneoige sa teach.
* Cruthaíonn daoine pátrúin áille le gaineamh daite agus bláthanna.
* Déantar milseáin Indiacha nó ‘mithai’ le seimilín, plúr cruithneachta, plúr sciphiseánaigh nó bainne tiubhaithe. Déantar iad a chumhrú le spíosraí milse, cuirtear cnónna agus rísíní iontu agus múnlaítear iad ina gcearnóga agus ina gciorcail dhaite;
* An dán eipiciúil, an *[[Ramayana]]* a rá;
* Gléasadh le haghaidh Diwali, cuairt a thabhairt ar dhaoine muinteartha, bia a roinnt, dul chuig an Teampall agus Diva a lasadh, srl.

[mion|clé|Déantar [Milseán|milseáin Indiacha nó ‘mithai’ le seimilín, plúr cruithneachta, plúr sciphiseánaigh nó bainne tiubhaithe. ]]

### Ceiliúradh
Fógraíodh ceannaireacht Rishi Sunak ar Díbheálaí,  B'iontach an t-athrú é i scéal Sunak a chaill rás ceannaireachta na dTóraithe in aghaidh Liz Truss i mí Mheán Fómhair 2022.

## Féach freisin

* Oíche Shamhna
* Féile an Tiomnaithe
* *[[Ramayana]]* (dán eipiciúil)
* Féilire na gealaí

## Tagairtí

Catagóir:Féilte
Catagóir:Hiondúchas
Catagóir:Samhain
Catagóir:Fómhar
Catagóir:Féilire na gealaí
Conall Mac Eochagáin

[clé|mion|Lios Maighne, [Maigh Chaisil|Maigh Chaisil,  Contae na hIarmhí]]
Staraí Éireannach ab ea **Conall Mac Eochagáin** (a rugadh sa 16ú haois agus a fuair bás idir 1627-1640idí). 

D’aistrigh sé Annála Chluain Mhac Nóis go Béarla, aistriúchán a bhfuil tábhacht ag gabháil leis toisc an bunshaothar a bheith caillte. I dtús an 17ú haois ba nuacht a leithéid a dhéanamh.

Chuir Mac Eochagáin críoch leis an saothar ar 20 Aibreán 1627 i gcaisleán Liath Mancháin in aice le Clóirtheach in Uíbh Fhailí. 

### Muintir
Ba é Niall (a d’éag 1596) athair Chonaill, agus ba é a sheanathairsean, Connla (d’éag 1 Feabhra 1588), a bhí ina thaoiseach ar Chineál Fhiachach. Dúradh gur shíolraigh an teaghlach ó Fhiacha, deartháir Laoghaire, rí na Teamhrach.
*<nowiki/>*

## Féach freisin

* Annála Chluain Mhac Nóis
* Croinic na hÉireann
* Annála Éireannacha

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Staraithe Éireannacha
Catagóir:Annála Éireannacha
Catagóir:Cluain Mhic Nóis
Via Dolorosa (Iarúsailéim)

clé|mion|Via Dolorosa
Ainm Laidine ar shráid laistigh de SheanChathair Iarúsailéim is ea **Via Dolorosa**. Shiúil Íosa ar an tsráid sin, ar a bhealach go dtí a bhás ar Chnoc Chalvaire.

## Féach freisin

* Íosa ag iompar na croise
* Gairdín Gheitséamainí

## Tagairtí

Catagóir:Iarúsailéim
Catagóir:Críostaíocht
Órlaithí Flynn

Is polaiteoir Éireannach agus CTR í **Órlaithí Flynn** (rugadh 13 Bealtaine 1988) a dhéanann ionadaíocht ar Bhéal Feirste Thiar i dTionól Thuaisceart Éireann.

Iníon Phatrick Flynn, poblachtánach Éireannach in Iarthar Bhéal Feirste, cuireadh oideachas uirthi i St. Dominic's Grammar School (Gaeilge: *Scoil Ghramadaí Naomh Doiminic*) sula ndearna sí staidéar ar pholaitíocht in Ollscoil Uladh. Ansin chríochnaigh sí Céim Máistir i bpolaitíocht na hÉireann in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste.

Ina déagóir, ghlac Flynn ballraíocht i Sinn Féin. D’oibrigh sí mar chomhairleoir do roinnt polaiteoirí i ndiaidh a chéile: Rosie McCorley, Sue Ramsey agus, ar deireadh, Alex Maskey. Sa bhliain 2016, roghnaigh an páirtí í le bheith ina Ball den Tionól Reachtach do Bhéal Feirste Thiar, ag teacht in áit Jennifer McCann. Atoghadh Flynn i dtoghcháin an tionóil i mí an Mhárta 2017.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Ms Órlaithí Flynn.http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=13214&per=6103&sel=1&ind=0&prv=0
*Órlaithí Flynn West Belfast. https://www.sinnfein.ie/orlaithi-flynn

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1988
Lá Domhanda na hEolaíochta ar son Síochána agus Forbartha

mion|brat fásra, 2012 / 2013 (NASA)
Ceiliúrtar an **Lá Domhanda na hEolaíochta ar son Síochána agus Forbartha** ar an 10 Samhain gach bliain. D'fhógair EOECNA (Eagraíocht Oideachais, Eolaíochta agus Chultúir na Náisiún Aontaithe) an Lá sa bhliain 2001 agus ceiliúradh é don chéad uair sa bhliain 2001.
mion
Tugann UNESCO "cuireadh dúinn meas a bheith againn ar ról suntasach na heolaíochta sa tsochaí agus é a cheiliúradh, agus aitheantas a thabhairt don iliomad bealaí ar féidir le heolaithe ar fud an domhain cuidiú linn i leathnú ár dtuisceana ar an bpláinéad iontach leochaileach a roinnimid le chéile. 

Tá sé ríthábhachtacht meas a bheith againn ar thábhacht na heolaíochta inár saol, agus ar thuiscint ar an eolaíocht maidir le dul i ngleic leis na dúshláin mhóra atá roimh an gcine daonna.

Tá aghaidh á tabhairt go ciallmhar agus go héifeachtach ar an iliomad fadhbanna atá romhainn - amhail an bhochtaineacht dhomhanda, an t-athrú aeráide, an choinbhleacht, an galar agus an t-ocras - trí thairbhe an taighde agus na tuisceana eolaíochta a roinnt. Is cruthúnas air sin na Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe, agus sinn ag brath, mar a dhéanaimid, ar scoth na hoibre eolaíochta.

Ar an Lá Domhanda Eolaíochta seo, geallaimis an athuair go gcloífimid le prionsabail an chomhoibrithe dá leithéid, chun an t-eolas a roinnt ar bhealach cóir cothrom, rud a chabhróidh linn go léir saol síochánta agus forbairt inbhuanaithe a chruthú sa todhchaí.” 

## Féach freisin

* Féilte idirnáisiúnta

## Tagairtí

Catagóir:Eolaíocht
Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Samhain
Catagóir:Síocháin
Catagóir:UNESCO
Mainistir na hInse (Contae an Chláir)

Ba mhainistir Phroinsiasach in Inis, Contae an Chláir í **Mainistir na hInse** (Béarla: *Ennis Friary* nó *Ennis Abbey*). Bhunaigh ríshliocht rialaithe Ua Briain í, i lár na 13ú haoise agus thug siad a dtacaíocht di don chuid is mó dá saol.

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Chláir
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Proinsiasach
Buenaventura Durruti

Míliteach sindeacáiteach ainrialach as an Spáinn ab ea **José Buenaventura Durruti Dumange** (14 Iúil 1896 – 20 Samhain 1936) a raibh baint aige leis an CNT agus leis an FAI sna tréimhsí roimh agus i rith Chogadh Cathartha na Spáinne, 1936–1939. Bhí ról an-tábhachtach aige le linn Réabhlóid na Spáinne i 1936 agus cuimhnítear air mar laoch sa ghluaiseacht ainrialach.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1936
Catagóir:Daoine a rugadh i 1896
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:Ainrialaithe
Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne
Catagóir:Fir
Catagóir:Réabhlóidithe
Ceartas sóisialta

[mion|[Trócaire|Trocaire]]
mion|"Working for a Just World"
Nuair a bhíonn sochaí cóir agus cothrom ag plé le daoine, deirimid go bhfuil **ceartas sóisialta** sa tsochaí sin.

## Féach freisin

* Gaiscíoch ceartas sóisialta
* Cóir

## Tagairtí

Catagóir:Ceartas sóisialta
Catagóir:Sochaí
Catagóir:Cothromas
Stuart Olding

Is imreoir idirnáisiúnta rugbaí idirnáisiúnta na hÉireann é **Stuart Olding** a imríonn go príomha sa lár, ach sa chúlra freisin. Ó 2018, tá sé ag imirt le CA Brive agus ó 2013 le foireann náisiúnta na hÉireann. 

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí rugbaí
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Daoine a rugadh i 1993
Catagóir:Daoine beo
Bearbóir Sevilla

mion|clé|Mark Kiryluk agus an Central City Opera, 2015
Ceoldráma de chuid Gioachino Rossini is ea ***Bearbóir Sevilla***, a cuireadh ar stáitse den chéad uair sa bhliain 1816. Scéal grá casta atá sa cheoldráma ghrinn seo. Tá an bearbóir, ag cabhrú lena sheanmháistir, an Cunta Almaviva, bean álainn a mhealladh.

## Féach freisin

* Gioachino Rossini

## Tagairtí

Catagóir:Ceoldrámaí
Catagóir:Sevilla
Catagóir:1816
Catagóir:Gioachino Rossini
Oiriúnú (sochaí)

mion|Glas - indibhidiúlachas;  Oráiste/dearg - comhsheilbheachas
Ó thaobh na socheolaíochta, is éard atá i gceist le **oiriúnú** ná claonadh daoine a bheith i gcomhréir lena dtimpealleacht shóisialta.  Is iomaí gné den tsochaí ina bhfaightear oiriúnú den chineál seo: cloí le traidisiúin na háite, leanúint don fhaisean, gníomh comhalta, agus araile.
mion|9 Samhain 1971ː Cuireadh tarra agus cleití ar Martha Doherty, 19 bliain d’aois, i nDoire. Rinneadh é de bharr gur thit sí i ngrá le saighdiúir agus go raibh siad ar tí pósadh.
Go minic, bíonn brú sóisialta ar dhaoine a bheith ar nós gach duine eile sa tsochaí; d'fhéadfaí 'oiriúnú cultúir' a thabhairt ar an bhfeiniméan. Sa pholaitíocht, níos minice ná a mhalairt, tá nós ann géilleadh do ghnásanna an mhóraimh. Éilíonn na faisistigh agus na cumannaigh go gcloíodh gach duine lena n-idé-eolaíocht. Ní ghlacann siad go bhfuil daoine ann a mbíonn a mbealach féin acu.

Tharla borradh an indibhidiúlachais san Iarthar sa 20ú haois, ach tá an comhsheilbheachas láidir fós san Áise.

## Féach freisin

* Sochaí

## Tagairtí

Catagóir:Sochaí
Catagóir:Socheolaíocht