open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Húmas

mion|Húmas atá sa chiseal dorcha uachtarach den ithir sa phictiúr seo.
Is éard is **húmas** ann ábhar orgánach dianscaoilte, i láthair i gcisil uachtaracha na hithreach de ghnáth. Feabhsaíonn sé struchtúr na hithreach. Tugann sé an dath sainiúil dorcha don ithir, agus bíonn sí níos éasca a saothrú dá bharr.

## Tagairtí

Catagóir:Ithireolaíocht
Droichead an Humber

Droichead crochta aonréise a tógadh i 1973-1981 trasna Abhainn Humber gar do Hull i Sasana. Is é 1.14 km fad na príomhréise, agus 2.22 km a fhad iomlán. I ndiaidh Droichead Akashi-Kaikyo sa tSeapáin, an dara droichead crochta is faide ar Domhan.

## Tagairtí

Catagóir:Kingston upon Hull
Catagóir:East Riding of Yorkshire
Alexander von Humboldt

clé|mion
Nádúraí is geografaí a rugadh i mBeirlín ab ea **Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander von Humboldt** (14 Meán Fómhair 1769 – 6 Bealtaine 1859).  
Ina phríomhshaothar *Kosmos* (Cosmas, 1845-1862, 5 imleabhar), rinne sé iarracht pictiúr fisiciúil cuimsitheach den Chruinne a tharraingt. 
clé|mion|Long (Segelschiff) Alexander von Humboldt
Bhí dúil mhór aige sa taisteal agus sna blianta 1799–1804 rinne sé turas an Domhain Úir, Meiriceá Laidneach sa chuid ba mhó, in éineacht le Aimé Bonpland, eolaí ón bhFrainc. Ainmníodh sruth aigéin gar do chósta thiar Mheiriceá Theas as. 

Ba é Wilhelm von Humboldt a dheartháir níos sine.

## Féach freisin

* Wilhelm von Humboldt 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1859
Catagóir:Daoine a rugadh i 1769
Catagóir:Éaneolaithe Gearmánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Geografaithe Gearmánacha
Catagóir:Nádúraithe Gearmánacha
Henry Cecil John Hunt

Sliabhadóir a rugadh i Marlborough Shasana ab ea **Henry Cecil John Hunt** (1910-1998). I gceannas ar an gcéad aistear a bhain buaic Shliabh Everest amach, i 1953.

## Tagairtí
Richard Timothy Hunt

Bitheolaí a rugadh i Neston Shasana is ea **Tim Hunt** (1943-). 

Le Paul Nurse is Leland Hartwell, bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 2001 as a raibh léirithe acu mar gheall ar phríomhrialaitheoirí timthriall na cille, rud a ligeann do dhochtúirí diagnóisiú níos cruinne a dhéanamh ar ailse.

## Tagairtí
Falrais Huntington

Neamhord meathlú inchinne a fhaightear le hoidhreacht. Tagann sí chun tosaigh go luath i mbeatha fhásta an duine mar néaltrú a fhásann go mall, agus gluaiseachtaí neamhshrianta preabacha nó lúbarnaíl mhall. Níl aon leigheas air. Ainmníodh í as an lia Meiriceánach George Sumner Huntington (1850-1916).

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird
Hurdaí-gurdaí

Téaduirlis boghaithe ceoil, in úsáid ón Meánaois, ag ceoltóirí tíre go háirithe. Casann an seinnteoir cos a chasann roth adhmaid a bhíonn clúdaithe le roisín. Fuaimníonn an roth roinnt sreanga dois tionlacain. Seinntear na séiseanna ar mhéarchlár simplí leis an lámh eile. 

## Tagairtí
William Holman Hunt

Péintéir a rugadh i Londain ab ea **William Holman Hunt** (1827-1910). Chabhraigh sé le bunú an Bhráithreachais Réamh-Rafaeilítigh. Bhí a shaothar sa stíl seo, mar shampla *The Light of the World* (Solas an Domhain, 1854). 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1910
Catagóir:Daoine a rugadh i 1827
Catagóir:Péintéirí Sasanacha
Huscaí

mion|clé|240px|Huscaí
Madra baile, ceann de na póir a úsáidtear go traidisiúnta san Artach mar ainmhí iompair is tarraingthe, chun carranna sleamhnáin a tharraingt go háirithe. An cholainn cumasach, le fionnadh tiubh déchisealach inslithe. Luaitear mar mhadra an Eiscimigh é freisin.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Ellen Hutchins

Luibheolaí a rugadh i mBéal Átha Leice, Co. Chorcaí, ab ea **Ellen Hutchins** (1785 – 9 Feabhra 1815). Tógadh í ar eastát beag a bhí ag a muintir i mBéal Átha Leice ag ceann Bhá Bheanntraí. Rinne sí staidéar cuimsitheach allamuigh in iarthar Chorcaí ar raithneacha, caonaigh, léicin agus fungais, le líníochtaí cruinne ar na speicis. D'fhoilsigh sí a chuid fionnachtana i m*British Confervae* le Lewis Weston Dillwyn (Algaí Glasa na Breataine, 1809), agus i *Fuci…* le Dawson Turner, William Jackson Hooker is Joseph Banks (Feamainn…, 1802-1818). Ainmníodh 3 alga aisti.
[mion|Chruinnigh Ellen Hutchins formhór a heiseamláir plandaí i m[Bá Bheanntraí agus ina haice. Seo í an chuid den bhá in aice le Béal Átha Leice]]

## Naisc sheachtracha
*Suíomh faoi Ellen Hutchins, arna rochtain ar 28 Ean. 2018.

## Tagairtí

Catagóir:Luibheolaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1785
Catagóir:Básanna i 1815
James Hutton

Geolaí a rugadh agus a d'éag i nDún Éideann ab ea **James Hutton** (3 Meitheamh sa tseanstíl (nó 15 Meitheamh sa nuastíl) 1726 &ndash; 26 Márta 1797). Leag a leabhar cáiliuil *A Theory of the Earth* (Teoiric den Domhan, 1795) bunsraith na geolaíochta nua-aoisí.

Chuir Hutton an smaoineamh chun cinn gur féidir cianstair an domhain fhisiciúil a thuiscint as fianaise i gcarraigeacha an lae inniu. Trína staidéar ar ghnéithe i dtírdhreach agus cóstaí a chuid ísealchríocha dúchasacha in Albain, mar shampla Salisbury Crags nó Rubha Siccar, d'fhorbair sé an teoiric nach bhféadfadh gnéithe geolaíochta a bheith statach ach go ndearnadh claochlú leanúnach orthu thar thréimhsí fada éiginnte. As seo d'áitigh sé, agus é ar aon intinn le go leor geolaithe luath eile, nach bhféadfadh an Domhan a bheith óg. Bhí sé ar dhuine de na moltóirí ba luaithe de choincheap ar tugadh an t-aonfhoirmeachtachas air sna 1830idí. Sé sin  an eolaíocht a mhíníonn gnéithe de screamh an Domhain mar thoradh ar phróisis nádúrtha leanúnacha thar an scála geolaíoch. Chuir Hutton teoiric ar aghaidh freisin maidir *system of the habitable Earth*, a mholadh meicníocht dhiasaíochc chun an domhan a choinneáil oiriúnach go deo do dhaoine, iarracht luath chun prionsabal na hantrapachta de chineál amháin a leagan amach.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1797
Catagóir:Daoine a rugadh i 1726
Catagóir:Fir
Catagóir:Geolaithe Albanacha
Catagóir:Meitéareolaithe
Andrew Huxley

Fiseolaí a saolaíodh i Londain ab ea **an Ridire Andrew Fielding Huxley** (22 Samhain 1917 – 30 Bealtaine 2012). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1963 le Alan Hodgkin is John Eccles as a soiléirithe ar na meicníochtaí ianacha a bhaineann le spreagadh is cosc i ngach cuid de scannán na cille néarógaí, an forimeall is an chuid lárnach.

## Tagairtí

Catagóir:Fiseolaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna in 2012
Hormón meilinicítspreagthach

Hormón, ar peiptíd é, atá i láthair i maothán idirmheánach na faireoige piotútaí i veirteabraigh. Spreagann sé sintéis agus scaipeadh na meiliníne.

## Tagairtí
Julian Huxley

Bitheolaí a rugadh i Londain ab ea **an Ridire Julian Sorrell Huxley** (22 Meitheamh 1887 – 14 Feabhra 1975). Dhírigh sé ar eolas is torthaí na heolaíochta a chur i bhfeidhm ar fhadhbanna sóisialta is polaitiúla, agus cheap teoiric eitice a bhí bunaithe ar roghnú nádúrtha. Ceapadh é mar an gcéad ardstiúrthóir ar UNESCO (1946–1948). Garmhac le T. H. Huxley.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1887
Catagóir:Básanna i 1975
Catagóir:Bitheolaithe Sasanacha
Thomas Henry Huxley

Bitheolaí a rugadh in Ealing Shasana ab ea **Thomas Henry Huxley** (4 Bealtaine 1825 – 29 Meitheamh 1895). An príomhthacadóir le smaointeoireacht Darwin. Chuir sé peirspictíocht antraipeolaíoch le cur chuige Darwin ar an éabhlóid ina leabhar cáiliúil *Man's Place in Nature* (Ionad an Duine sa Nádúr, 1863).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1825
Catagóir:Básanna i 1895
Catagóir:Bitheolaithe Sasanacha
Hydrozoa

Rang céileantráití, sa mhuir den chuid is mó. Malartaíonn a dtimthriall beatha idir pas inar polaip greamaithe an t-orgánach agus pas inar meadúsa planctónach é. Bíonn na polaipí i gcoilíneachtaí den chuid is mó, go minic le creatlach seachtrach is féidir a bheith cailcithe cosúil leis na coiréil.

## Tagairtí
Hymenoptera

Ord ilghnéitheach feithidí is ea na **Hymnoptera**, nó na **himéiniptearaigh**. Tá timpeall 150,000 speiceas ann chomh maith le roinnt mhaith nach bhfuil cur síos orthu go fóill, ina measc na sábhchuileanna, na hadharcearraigh, na foichí, na beacha, agus na seangáin. Dhá phéire sciathán scannánach a bhíonn ag na feithidí fásta de ghnáth. Na codanna den bhéal oiriúnaithe i gcomhair coganta nó sú neachtair. Tá eagrú sóisialta ag cuid mhaith gnéithe. An feadán lena mbeireann siad uibheacha athraithe i gcomhair cealgtha uaireanta. 

Tháinig na chéad Hymenoptera ar an saol sa tréimhse Triasach. Sábhchuileanna ab iad agus ina mbaill den fhine ar a dtugtar na Xyelidae. Tháinig na chéad Hymenoptera sóisialta sa tréimhse Cailceach. 
## Éabhlóid
Léiríonn anailís mhóilíneach gurb é Hymenoptera an grúpa brainseach is luaithe de na hHolometabola.

Is sa Triasic a tháinig Hymenoptera, agus bhain na hiontaisí is sine leis an bhfine Xyelidae. Tháinig na Hymenopteras sóisialta le linn na Tréimhse Cailcí . Tá dianstaidéar déanta ar éabhlóid an ghrúpa seo ag Alex Rasnitsyn, Michael S. Engel, agus daoine eile.

Rinneadh dianstaidéar ar chaidrimh fhíligineacha laistigh den Hymenoptera, bunaithe ar mhoirfeolaíocht agus ar shonraí móilíneacha araon, ó 2000 i leith.  In 2023, dheimhnigh staidéar móilíneach, bunaithe ar an anailís ar ghnéithe ultrachaomhnaithe, go leor torthaí roimhe seo agus tháirg sé fíligineacht réasúnta láidir den Ord iomlán. Taispeántar sárfhinte bunúsacha sa chladagram thíos.

## Naisc sheachtracha
* Seangáin, beacha agus foichí 

## Tagairtí
Hyperion

An 7ú satailít nádúrtha de chuid Satairn, a fuarthas i 1848. 1.481 milliún km os cionn Satairn, le trastomhas 400 km agus tréimhe fithise 21.277 lá.

## Tagairtí
Lee Iacocca

Fear gnó a saolaíodh in Allentown, Pennsylvania is ea **Lee Iacocca** (Lido Anthony, 1924-). D'oibrigh sé i gcomhlacht Ford, ina uachtarán air i 1970-1978. Uachtarán ar chorparáid Chrysler i 1978 agus í i gcruachás suntasach airgeadais, agus d'éirigh leis an comhlacht a shábháil. Scríobh sé dhá leabhar ar a chleachtadh: Iacocca (i gcomhar le William Kovak, 1985) agus *Talking Straight* (Ag Labhairt go Díreach, 1989).

## Tagairtí
Prionsabal Huygens-Fresnel

[mion|Díraonadh na [Tonn phlánach|toinne plánaí nuair a bhíonn leithead na heitre beagán níos móire ná an  tonnfhad.]] 
Difreáil tonn plána nuair is ionann leithead an scoilt agus an tonnfhad]]

Is é atá i bprionsabal Huygens-Fresnel (ainmnithe i ndiaidh an fhisiceora Ollannaigh Christiaan Huygens agus an fhisiceora Fhrancaigh Augustin Jean Fresnel) ná modh anailíse a chuirtear i bhfeidhm ar fhadhbanna a bhaineann le forleathadh tonnta i ndíraonachán i dteorainn chianréimse agus i dteorainn gar-réimse araon agus i bhfrithchaitheamh freisin.
Deir sé gur foinse tonnan sféariúil gach pointe ar thonnbhráid,  b iad na tonnáin sféarúla é féin é gach pointe ar thonnbhráid, agus go gcuireann na tonnáin thánaisteacha a thagann ó phointí éagsúla isteach ar a chéile.
Cruthaíonn suim na dtonnán sféarúil seo an tonnbhráid.
Léargas a d'fhoilsigh an fisiceoir Ollannach  Huygens i 1678 is ea **Prionsabal Huygens**, gur féidir cruth fronta toinne a réamhinsint agus í faoi fhorás. 

Feidhmíonn gach pointe ar an bhfronta mar fhoinse tonnta ag forleathadh i ngach treo.

Is é an fronta nua an tadhlaí dromchlach do na tonnáin seo uile. 

Is áisiúil an modh oibre seo maidir le gach saghas toinne: tonn uisce, creathanna talún, fuaim, solas is eile.

### Cúlra
Cosantóir luath ar theoiric thonnach an tsolais ab ea Christian Huygens, ach chloígh Newton leis an tseanteoiric, an teoiric choirpíneach, go raibh solas déanta as páirteagail nó coirpíní.  Bhí Huygens is Newton tar éis polarú solais le criostal cailcíte a bhrath, ach níorbh fhéidir leo an feiniméan a mhíniú.

## Féach freisin
* optaic

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Catagóir:Optaic
Hyades

Braisle gheal oscailte ina bhfuil na céadta réalta ag fad 46 parsoic. Cumann sí grúpa V-chruthach d'aghaidh an tairbh i réaltbhuíon stoidiacach an Tairbh.

## Tagairtí
Iadaform

Cumasc orgánai-iaidín leis an bhfoirmle CHI3 is ea **Iadaform**. Is trí-iadaimeatán é, solad buí le leáphointe 119&nbsp;°C, boladh aisteach as. Úsáidtear mar antaiseipteán cineálta é.

Sa dúlra, tá iadaform le fáil sa bheacán úd *Mycena arcangeliana* ("caidhp ardaingil") a chuireann an sainbholadh d'iadaform as.   

## Tagairtí
Ialtóg fheascrach

Saghas ialtóige a fhaightear ar fud an Domhain ach Meiriceá Theas, ina measc na hialtóga is lú dá bhfuil ann. Ar na hialtóga is luaithe a eitlíonn san oíche. Corrach ina heitilt. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Ianaisféar

Réigiún den atmaisféar, 50-500 km in airde, mar a n-idirghníomhaíonn an radaíocht le tonnfhaid ghearra sa ghrianradaíocht leis na móilíní is na hadamh gáis san atmaisféar len iad a ianú: is é sin, go mbaineann an radaíocht seo na leictreoin sheachtracha chun siúil is go bhfágann iain dhearfacha in ionad adamh neodrach. Tá an t-ianaisféar i gcisil de réir tiúchan na n-ian saor dearfach agus tiúchan na leictreon saor diúltach. An dá chiseal íochtaracha, ciseal D (Heaviside) agus ciseal E (Kennelly), is de bharr ianú móilíní iad. Is féidir tonnta raidió a fhrithchaitheamh ó na cisil seo, agus is leo seo a dhéantar cianteileachumarsáid raidió gearrthonnfhaid. Ciseal uachtarach F (Appleton), is de bharr ianú adamh é. Athraíonn tiúis na gciseal le domhanleithead, séasúr, am sa lá, agus gníomhaíocht na Gréine. Tá staidéar á dhéanamh ar na cisil le córais radair ó na 1930idí. Tarchuirtear bíoga tonn raidió le minicíochtaí éagsúla i gcoinne na gciseal sin, agus glactar is mionscrúdaítear na bíoga frithscaipthe. Bíonn an saothar seo ar siúl ag eolaithe san Antartach, ach tá bunáit nó réadlann ar leith i dTromsø i dtuaisceart na hIorua mar a bhfuil an staidéar seo á dhéanamh ó aimsir Edward Appleton i 1932.

## Tagairtí
Ianaitheoir

Gléas leictreach a ghineann luchtanna diúltacha leictreacha a ghabhann páirteagail ar eite, cosúil le páirteagail deannaigh is deataigh. Aomtar iad go talamh, rud a ghlanann an t-aer. Tá claonadh i ngníomhaíocht leictreach gléasanna éagsúla, mar théitheoirí, teilifíseán is ríomhairí, luchtanna diúltacha a neodrú agus an t-atmaisféar a fhágaint le luchtanna dearfacha. Meastar go gcuireann siad seo le fadhbanna riospráide, tinneas cinn, ailléirgí, fiú dúlagar. Dar le déantúsóirí na n-ianaitheóirí, is rathúil iad a úsáid chun sláinte daoine a fheabhsú agus comhshaol oibre níos fearr a chur ar fáil.

## Tagairtí
Convolvulaceae

Fine de 57 ghéineas, agus níos mó ná 1,650 speiceas, d'fhíniúnacha luibheacha den chuid is mó, ach freisin crainn, toir agus luibheanna is ea **Convolvulaceae** (*[[Convolvulus arvensis|an ainleog]]*, nó *[[Calystegia sepium|an t-ialus]]*, nó *[[glóir na maidine]]*). 

## Cur síos
Is féidir na Convolvulaceae a aithint trína chuid coróinín foiséadaigh ga-shiméadraigh; tá cúig sheagal ag an bhfoirmle bláthanna don teaghlach, cúig seipeal comhleáite, cúig staimín eipipeitealach (staimíní comhtháite leis na peitil), agus gínéiciam dépháirteach sioncarpach agus uachtarach. De ghnáth bíonn gais lúbacha ag na bplandaí seo, dá bhrí sin, a n-ainm Laidine (ó convolvere, "lúbann"). Tá na duilleoga simplí agus malartach, gan stípeoga. Sa phlanda seadánach, an clamhán, laghdaítear iad go scálaí. Is féidir an toradh a bheith ina chapsúl, ina chaor nó sméar, nó ina chnó, iad ar fad le dhá shíl sa *loculus* (ubhúlach/ubhagán amháin acu).

## Tacsanomaíocht
Rinne Antoine Laurent de Jussieu cur síos ar an bhfine Convolvulaceae sa bhliain 1789. Is é *Convolvulus* L. an cineál tacsanomaíoch.
### Géinis

;Treibh Aniseieae
**[[Aniseia]]* Choisy
**[[Iseia]]* O'Donell
**[[Odonellia]]* K.R.Robertson
**[[Tetralocularia]]* O'Donell

;Treibh Cardiochlamyeae
**[[Cardiochlamys]]* Oliv.
**[[Cordisepalum]]* Verdc.
**[[Dinetus]]* Buch.-Ham. ex Sweet
**[[Poranopsis]]* Roberty
**[[Tridynamia]]* Gagnep.

;Treibh Convolvuleae
**[[Calystegia]]* R.Br. 
**[[Convolvulus]]* L. 
**[[Polymeria]]* R.Br.

;Treibh Cresseae
**[[Bonamia]]* Thouars
**[[Cladostigma]]* Radlk.
**[[Cressa (plant)|Cressa]]* L.
**[[Evolvulus]]* L.
**[[Hildebrandtia (plant)|Hildebrandtia]]* Vatke
**[[Itzaea]]* Standl. & Steyerm.
**[[Neuropeltis]]* Wall.
**[[Neuropeltopsis]]* Ooststr.
**[[Sabaudiella (plant)|Sabaudiella]]* Chiov.
**[[Seddera]]* Hochst.
**[[Stylisma]]* Raf.
**[[Wilsonia (plant)|Wilsonia]]* R.Br.

;Treibh Cuscuteae
**[[Cuscuta]]* L. – dodder
;Treibh Dichondreae
**[[Calycobolus]]* Willd. ex Schult.
**[[Dichondra]]* J.R.Forst. & G.Forst.
**[[Falkia]]* Thunb.
**[[Metaporana]]* N.E.Br.
**[[Nephrophyllum]]* A.Rich.
**[[Porana]]* Burm.f.
**[[Rapona]]* Baill.
;Treibh Erycibeae
**[[Ericybe]]* Roxb.
;Treibh Humbertieae
**[[Humbertia]]* 
;Treibh Ipomoeeae
**[[Argyreia]]* Lour. – 
**[[Astripomoea]]* A.Meeuse
**[[Blinkworthia]]* Choisy
**[[Ipomoea]]* L. – 
**[[Lepistemon]]* Blume
**[[Lepistemonopsis]]* Dammer
**[[Paralepistemon]]* Lejoly & Lisowski
**[[Rivea]]* Choisy
**[[Stictocardia]]* Hallier f.
**[[Turbina (plant)|Turbina]]* Raf.

;Treibh Jacquemontieae
**[[Jacquemontia]]* Choisy

;Treibh Maripeae
**[[Dicranostyles]]* Benth.
**[[Lysiostyles]]* Benth.
**[[Maripa (plant)|Maripa]]* Aubl.

;Treibh Merremieae
**[[Decalobanthus]]* Ooststr.
**[[Hewittia (plant)|Hewittia]]* Wight & Arn.
**[[Hyalocystis]]* Hallier f.
**[[Merremia]]* Dennst. ex Endl. 
**[[Operculina]]* Silva Manso
**[[Xenostegia]]* D.F.Austin & Staples

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Convolvulaceae Unlimited
*Convolvulaceae in Topwalks
*Family Convolvulaceae  Flowers in Israel


Catagóir:Bláthanna
Ianghaiste

[mion|Ianghaiste a chuirfear isteach mar bhall de [Mais-speictriméadar|mhais-speictriméadar ]]
Feiste chun iain a choinneáil i dtoirt ar leith is ea **ianghaiste**, níos lú ná 1 cm ar leithead, trí fhuarú le léasair. Braitheann sé ar chóras réimsí leictreacha is maighnéadacha. Is féidir na hiain a sháinniú ina n-aonar nó i mbraislí chun gur féidir a n-airíonna a iniúchadh, cosúil leis na leibhéil fuinnimh, a réanna is a n-imoibrithe. I ngaiste Penning, bíonn réimse tairiseach leictreach is réimse athraitheach maighnéadach. I ngaiste Paul, bíonn réimsí athraitheacha leictreacha gan aon réimse maighnéadach.

## Tagairtí

Catagóir:Gléasanna leighis
Catagóir:Gléasanna eolaíochta
Ianinneall

Inneall a dearadh chun spásárthach a thiomáint nó satailítí a ionramháil, tríd an idirghníomhú de bharr scaoileadh páirteagal luchtaithe (iain). Luasghéaraítear na páirteagail seo le réimsí leictreastatacha san inneall. Nuair a scaoiltear iad go leanúnach mar scaird chun an fheithicil a luasghéarú sa treo díreach i gcoinne treo na scairde, fágann sé seo an fheithicil féin luchtaithe le luchtanna den pholaraíocht eile. Is gá an luchtú seo a bhaint, agus déantar é seo de ghnáth trí dhá léas luchtanna, ceann amháin dearfach is an ceann eile diúltach, a scaoileadh amach go cliathánach i dtreonna urchomhaireacha go dtagann siad le chéile taobh thiar den fheithicil. Ní mór foinse fuinnimh a bheith ag an inneall, agus go minic is foinse núicléach í le cnapán ábhair an-radaighníomhaigh a ghineann teas a úsáidtear chun leictreachas a ghiniúint leis an ábhar tiomána (de shaghas argóin) a ianú is a luasghéarú.

## Tagairtí
Ianphlátáil

Plátáil dromchla mhiotalaigh trí é a nochtadh d'iain mhiotail, a ghintear trí dhíluchtú nó ar mhodh teirmianach. Dírítear na hiain ar an dromchla tríd an dromchla a cheangal mar chatóid i bhfeadán díluchtaithe faoi bhrú íseal. Is féidir neamhsheoltóirí a ianphlátáil ach iad a shuíomh i réigiún sciata d'aistriú ian. An buntáiste is mó ag an bpróiseas seo gur féidir dromchlaí achrannacha corntha a phlátáil go haonfhoirmeach daingean. 

## Tagairtí
Iarann saoirsithe

Iarann gan ach rian de charbón ann. D'úsáideadh an gabha é tráth, ach cruach is mó a úsáidtear inniu. Leáitear muciarann le rian d'ocsaíd iarainn chun an chuid is mó den charbón a bhaint as. De réir mar a thagann an t-iarann le bheith níos íne, ardaíonn an leáphointe agus laghdaíonn a shilteacht. Corraítear é, agus baintear amach cairn as an bhfóirnéis is oibrítear le casúr é chun an tslaig a bhaint de. Ach fanann cuid bheag den tslaig mar chuimsiúcháin shnáithíneacha istigh ann. Ní briocht é i gcomparáid le hiarann teilgthe. Rinneadh Túr Eiffel as. Úsáidtear in oibreacha maisiúla é.

## Tagairtí
Iarann teilgthe

Príomhtháirge an fhoirnéis soinneáin, iarann le timpeall 4% carbóin (garbhiarann). Leáphointe réasúnta íseal aige, agus glacann sé cruth an mhúnla go réasúnta nuair a reonn sé. Mar sin, is maith é chun teilgthe, ach is gá é a íonú nó a mhionathrú chun earraí a dhéanamh as. Is féidir é a mheaisíniú go maith freisin, ach tá míbhuntáistí suntasacha aige, go bhfuil sé briosc agus neart inteannta íseal aige. Is féidir é a chóireáil chun foirm na gcuimsiúcháin carbóin a mhionathrú agus iarann sféaróideach teilgthe le hairíonna feabhsaithe a tháirgeadh. San am atá thart d'úsáidtí iarann teilgthe mar ábhar tógála mar go bhfuil neart comhbhrúite an-ard aige. 

## Tagairtí
Iardhó

mion|Iardhó lasta ag scairdtrodaire F2 de chuid an RAF
Is éard atá i gceist le h**iardhó** modh chun sá nó fórsa tiomána scairdinnill a mhéadú. Instealltar breis bhreosla isteach sna gáis theo sceite is iad ar a mbealach amach as an inneall. Lasann sé seo an breosla, agus uaidh seo tagann an sá breise.

## Tagairtí

Catagóir:Innill
Iarimpriseanachas

Is téarma neamhchruinn a chum an léirmheastóir ealaíne Roger Fry timpeall 1910 ar na foirmeacha péintéireachta is forbartha sa bhFrainc i ndiaidh 1880 é **iarimpriseanachas**. Chuimsigh sé saothar van Gogh, Gauguin, Cézanne, agus Matisse ar a laghad. 

## Tagairtí
Iarmhairt amleata

I dteoiric coibhneasachta speisialta Einstein, nuair a bhíonn brathadóir fosaithe ag breathnú ar chlog inghluaiste, braitheann sé go n-imíonn an t-am ar an gclog níos moille ná a am féin. Is é tairiscint Einstein, ní hamháin go n-imíonn an t-am níos moille sa chóras inghluaiste, ach go moillítear gach próiseas sa chóras inghluaiste. Mar sin, moillítear próisis meitibileachta, próisis bhitheolaíocha eile, agus gach gníomhaíocht adamhach. Ní fiú trácht ar an iarmhairt seo maidir leis na luasanna ísle ar ar féidir linn taisteal inniu. Ach nuair is luas gar do luas forleata an tsolais a bhíonn i gceist, is mór an iarmhairt í, agus ag an luas sin stadann aon imeacht ama.

## Tagairtí
Iarmhairt phísileictreach

Cruthú réimse leictrigh in ábhair chriostalta ar leith — cosúil le grianchloch, tíotánáit bairiam (BaTiO3), agus eile — mar thoradh ar strus meicniúil a chur ar an ábhar. Is amhlaidh a dhíchumann an strus an struchtúr criostalta, agus gluaiseann luchtanna leictreacha amach óna chéile nó i dtreo a chéile. Mar mhalairt, má chuirtear difríocht poitéinsil trasna ábhair, déanann sé sin díchumadh meicniúil ar an gcriostal. Úsáidtear an iarmhairt seo i mbraiteoirí meáchain, trasduchtóirí ultrafhuaime agus lastóirí sorn gáis. 

## Tagairtí
Iarmhairtí leictrea-optaice

Iarmhairtí optúla a ionduchtaítear le réimsí leictreacha a chur i bhfeidhm ar ábhar tréshoilseach. Éiríonn ábhair thréshoilseacha áirithe (mar shampla, uisce, beinséin) dé-athraonach nuair a chuirtear i réimse leictreach iad. *Iarmhairt Kerr* a thugtar air seo, a d'fhionn an fisiceoir Briotanach John Kerr (1824-1907) i 1875. Baintear feidhm aisti i gcill Kerr, comhla ardmhinicíochta (suas le 1010 Hz) i lascadh léasair. Is iarmhairt dhé-athraonta iarmhairt Pockels freisin, a d'fhionn Friedrich Pockels (1865-1913) i 1893. Tarlaíonn sí seo i gcriostail áirithe le hairíonna siméadracha ar leith, agus baintear feidhm aisti i gcomhlaí ardluais is modhnóirí léas. 

## Tagairtí
Iarmhairtí teirmileictreacha

Tréithe leictreacha damhna a bhraitheann ar an teocht. I dteirmeachúpla (dhá shreang éagsúla miotail, iarann is copar, mar shampla, agus na cinn greamaithe le chéile), gintear difríocht poitéinsil idir an dá chomhchumar má bhíonn ceann amháin in áit fhuar is an ceann eile in áit the. Tugtar *iarmhairt Seebeck* air seo, as an bhfisiceoir Gearmánach Thomas Seebeck a d'fhionn é i 1821. In iarmhairt Peltier (as an bhfisiceoir Francach Jean Peltier a d'fhionn í i 1834), má thiomáintear teirmeachúpla sa treo eile, is é sin, má sheoltar sruth leictreach timpeall an chúpla, fuaraítear comhchumar amháin, agus úsáidtear a leithéid chun cuisneoir gan aon chomhpháirt gluaiste a dhéanamh. 

## Tagairtí
Iarnród aonráille

Iarnród ina n-úsáidtear ráille amháin chun an traein a iompar. Is féidir go mbeidh an ráille sin os cionn nó faoi bhun na traenach, agus is féidir an traein a chobhsú, más gá, le rothaí treoraithe nó gíreascóip. Is féidir go mbeidh an ráille déanta as cruach nó coincréit. Tá cuid mhaith taighde á dhéanamh ar bhealaí iompartha gan rothaí, cosúil le hadhartáin aeir is ardú maighnéadach. Úsáidtear córais aonráille i gcomhair iompair phoiblí amháin, beagnach, agus tá córais mar seo i dTóiceo is Seattle. 

## Tagairtí
Iarnród faoi thalamh

Córas iarnróid a fheidhmíonn i dtolláin faoin talamh. Tugtar *an Tube*, *an Subway*, nó *an Métro* ar chórais mar seo i gcathracha éagsúla ar fud an Domhain. Tiomáint leictreach a úsáidtear den chuid is mó. Soláthraítear córais faoi thalamh nuair nach féidir dóthain iompair a chur ar fáil ar an dromchla nó lastuas de de bharr brú foirgneamh nó cúinsí comhshaoil. Bíonn sé fíorchostasach iad a thógáil, agus ní dhéantar é ach i gcathracha móra, i gcomhair paisinéirí amháin chun gur féidir an costas a íoc. Tógadh an chéad cheann, Iarnród na Ceannchathrach, i Londain i 1863, ach le hinnill gaile chun na traenacha a thiomáint, ní raibh sé oiriúnach do phaisinéirí faoin talamh. Ba é an chead iarnród praiticiúil faoi thalamh Iarnród na Cathrach is Londan Theas a d'oscail i 1890. Ina dhiaidh sin scaip an coincheap ar fud an Domhain go tapa. Tá an córas is mó i Nua-Eabhrac, 468 stáisiún agus 383 km de línte. I gcóras Londan tá 274 stáisiún agus 392 km de línte. 

## Féach freisin
* Córas meariompair

## Tagairtí
An tIarnród Tras-Sibéarach

mion|Léarscáil den Iarnród Tras-Sibéarach
mion|Príosúnaigh Rúiseacha ag tógáil Iarnród Amur, cuid den Tras-Sibéarach, go luath san 20ú haois
Is iarnród é an **tIarnród Tras-Sibéarach** ó chathair Chelyabinsk i sléibhte na hÚraile trasna na Sibéire go dtí Vladivostok ar an Aigéan Ciúin. 

## Stair
Tógadh an Tras-Sibéarach i 1891–1905. Timpeall an ama chéanna tógadh géagáin ó Ulan-Ude ó dheas go hUlánbátar na Mongóile agus síos go Béising na Síne, agus ó Vladivostok go Harbin is Béising. Tógadh géagán mórthimpeall ar Loch Baikal i 1916. 
Sna 1960idí-1970idí tógadh géagán fada ó Novosibirsk ó thuaidh ó Loch Baikal go Nikolaevsk-na-Amure ar an Aigéan Ciúin. 

## Líonra
Is iad na cathracha móra air ná Moscó, Ekaterinburg, Chelyabinsk, Omsk, Novosibirsk, Irkutsk, Ulan Ude, Kharbarovsk agus Vladivostok. Tá an t-iarnród leictrithe anois, ach tógann sé 7 lá taisteal ó cheann go ceann.
mion|Is é stáisiún Vladivostok ceann cúrsa thoir an Iarnróid Thras-Sibéaraigh.
## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid
Catagóir:An tSibéir
Catagóir:Traenacha
Iarmhairt fhótavoltach

Táirgeadh srutha leictrigh trí sholas a lonrú ar dhromchla ábhair ar leith, leathsheoltóir de ghnáth. Cruthaítear na hiompróirí luchta trí fhóta-ianú. Chun sruth áisiúil a chruthú, is gá go dtarlóidh sé seo i gcomhchumar p-n, ionas go scarann an difríocht poitéinsil trasna an chomhchumair na hiompróirí luchta. Is é seo bunphróiseas na ngriancheall.

## Tagairtí
Iasaint

*Baineann an t-alt seo leis an tseoid. Má tá spéis agat sa phlanda, féach [[Hiasaint]].*

Is seoid thearc a bhíonn dearg, flannbhuí nó buí í **iasaint** (Béarla: *jacinth*). Déanta as an mianra siorcóin. Sa sean-am thugtaí an t-ainm ar chloch lómhar ghorm, agus meastar gur saifír a bhíodh i gceist.

## Tagairtí

Catagóir:Clocha lómhara
Osteichthyes

Áirítear na h**Osteichthyes**, ar a dtugtar freisin éisc chnámhacha, sa grúpa tacsanomaíoch ina mbíonn éisc chnámhacha ann, seachas éisc loingeánacha. Is Osteichthyes iad formhór mór na n-iasc, grúpa thar a bheith éagsúil agus flúirseach comhdhéanta de 45 ord, agus os cionn 435 teaghlach agus 28,000 speiceas.  Is é an rang is mó de veirteabraigh atá ann sa lá atá inniu. Tá na hOsteichthyes roinnte éisc atá gaeiteacha (Actinopterygii) agus liopa-eiteacha (Sarcopterygii). Tá na hiontaisí is sine de na héisc chnámhacha ar eolas againn timpeall 420 milliún bliain d'aois, atá freisin ina n-iontaisí idirthréimhseacha, a léiríonn patrún fiacail atá idir sraitheanna fiacail siorcanna agus éisc chnámhachana.
Is féidir Osteichthyes agus Euteleostomi a chur i gcomparáid lena chéile. Sa phailé-ointeolaíocht, tá na téarmaí comhionann lena chéile. 

## Fíligineacht
Tá fíligineacht na n-iasc cnámhach le feiceáil sa léaráid a leanas.

## Tagairtí
Iasc eitilte

Iasc beag a mhaireann gar don dromchla agus a eití peilbheacha is uchtacha formhéadaithe. Ar a chumas léim amach as an uisce agus snámh ar foluain ar an dromchla. Suas le 30 cm ar fhad. An-choitianta i bhfarraigí trópaiceacha is measartha.

## Tagairtí
Iasc gorm

Iasc foghlach, forleathan i bhfarraigí trópaiceacha is teo-mheasartha is ea an t-**iasc gorm**. Suas le 1.2 m ar fhad. An cholainn gorm ar an taobh uachtarach, na cliatháin airgeadach. Maireann sé i scoileanna móra a itheann go craosach ainseabhaithe, sairdíní is éisc bheaga eile a bhíonn i scoileanna. Iasc suntasach bia, agus luachmhar freisin mar iasc spóirt. 

## Tagairtí
Iasc gréine

Is iasc mór oirirc é an t-**iasc gréine** (*Mola mola*) a fhaightear go forleathan i bhfarraigí trópaiceacha is measartha. An cholainn brúite, beagnach ciorclach. Suas le 4 m ar fhad, ach 1-2 m de ghnáth. An béal beag, na fiacla cónasctha i ngob géar. Eití arda droma is timpireacha, suite i dtreo an chúil, gan aon eite eireaballach.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Iasc loingeánach

Is rang iasc iad **na héisc loingeánacha**, suas le 800 speiceas, le hionchnámharlach loingeánach is féidir a bheith cailcithe ach nach mbíonn cnámhaithe ina fhíorchnámh. Ní bhíonn bolg aeir ná scamhóga acu. Cuimsíonn sé na liamháin, na roic, is na gránadóirí.

## Tagairtí
Iasc pearóide

Iasc ildaite ina bhfuil na giallfhiacla ceangailte le chéile mar ghob cosúil le gob pearóide, a úsáideann sé chun algaí is fás coiréalach a scríobadh ó na sceireacha. Na fiacla meilte leata. An cholainn dlúth, 20-100 cm ar fhad.

## Tagairtí
Iasc pluaise

Iasc beag dall a fhaightear i bpluaiseanna aolchloiche in oirdheisceart na Stát Aontaithe. Gan aon lí sa cholainn aige. Dhá speiceas eile, le súile beaga is craiceann daite, a fhaightear i gcorcacha cois cósta ansin.

## Tagairtí
Iasc ribíneach

Iasc caol fadaithe atá forleathan sna huiscí trópaiceacha is teo-measartha den Aigéan Atlantach ó thuaidh agus i gcodanna den Aigéan Ciúin is an tAigéan Indiach. Suas le 2 m ar fhad, an ceann biorach, fiacla cumasacha sna gialla. An cholainn comhbhrúite barrchaol. An eite eireabaill laghdaithe nó as láthair. Síneann na heití droma ar feadh na colainne. Gan aon pheilbheas. Tugtar *an truailliasc* air freisin.

## Tagairtí
Colgán na ndealg

Iasc mór aclaí, dáilte go forleathan in uiscí dromchlacha oscailte na n-aigéan is ea **colgán na ndealg** (géineas *Istiophorus*). Tugtar **gaithiasc**, **mairlín**, nó **iasc seoil** air freisin. Suas le 3.5 m ar fhad. Liathghorm ar barr, geal-liath faoina bhun. Aithnítear go héasca é as an eite fhada ard droma. Itheann sé éisc is scuideanna. An-luachmhar mar iasc iontach spóirt, agus gabhtar go trádálach i réigiúin áirithe é.

## Tagairtí
Iascán nimhe

Is éard is **iascán nimhe** ann ná ball de chlann mhór iasc atá forleathan cois cladaigh i bhfarraigí trópaiceacha is theo-mheasartha. Tá ball Eorpach a fhaightear ón Iorua go dtí an Mheánmhuir, ar nó faoi dhríodar gainimh nó mionduirlinge. Suas le 30 cm ar fhad. An cholainn réasúnta leata. Na heití peilbheacha leathan; an eite droma stríocach gorm, buí ar an bhfireannach. Oscailtí beaga geolbhach ar bharr an chinn. Na súile starraiceach.

## Tagairtí
Iathchloch

Grúpa tábhachtach mianraí a dhéanann timpeall leath de na clocha i screamh an Domhain. Is alúmanaisileacáití iad go léir, le codáin éagsúla potaisiam, sóidiam is cailciam (agus bairiam, go hannamh). Mianraí tábhachtacha sa ghrúpa is ea ortaclás is micreaclaon (ar KAlSi3O8 iad araon), ailbít (NaAlSi3O8), agus anóirít (CaAl2Si2O8). Tugtar *plagaclás* ar na hiathchlocha atá bunaithe ar Na is Ca. 

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Duine Iáva

An chéad iontaise de Homo erectus atá ar eolas, ar tháinig an t-anatamaí Ollannach Eugène Dubois (1858-1940) air i 1891 in Iáva, ag tabhairt Pithecanthropus erectus air. Ina dhiaidh sin fuarthas samplaí ó 800,000 is 300,000 bliain ó shin, agus claonta fadtréimhseacha le méadú na hinchinne is laghdú na bhfiacla. Meastar gur áitrigh Homo erectus Iáva i dtréimhse idiroighreach timpeall 900,000 bliain ó shin nuair a bhí leibhéal na farraige íseal agus Scairbh Sunda, a cheanglaíonn Iáva is mórthír na hÁise, nochta. Ina dhiaidh sin bhí Iáva scoite ó am go chéile le linn na n-oighearaoiseanna tréimhsiúla, nuair a bhíodh leibhéal na farraige íseal.

## Tagairtí
Ibeach

Gabhar storrúil tréadúil fiáin is sea an **t-ibeach**.

## Tréithe
* Gabhar toirtiúil trom é seo a mbíonn airde 85-100 cm ag an ngualainn ann.
* Donn, donnghlas, nó liath a bhíonn an fionnadh cé gur éadroime dath an bhoilg. Fionnadh aondathach a bhíonn ar an aghaidh.
* Adharca móra a bhíonn ar an bpocán a lúbann siar. Bíonn iomairí suntasacha orthu ar an dromchla leata tosaigh. Is lú adharca na minsí (minseach). 

## Speicis
 
* Ibeach na hÁise nó ibeach na Sibéire (*Capra sibirica*): ina chónaí i sléibhte na hÁise Láir agus in Iarthuaisceart na Himiléithe.
* Ibeach Alpach (*Capra ibex*): faightear sna hAlpa é agus i réigiúin sléibhtiúla eile san Eoraip.
* Ibeach Ibéarach nó an t-ibeach Spáinneach (*Capra pyrenaica*): thart ar 50,000 ina gcónaí i sléibhte Leithinis na hIbéire, na Piréiní, agus i ndeisceart na Fraince.
* Ibeach Núibiach (*Capra nubiana*): ina chónaí sa Meánoirthear, an tSúdáin, agus an Éigipt.
* Ibeach Aetópach (*Capra walie*): faightear i sléibhte na hAetóipe é
* Fiaghabhar nó ibeach Iarthar na hÁise (*Capra aegagrus*): sinsear an ghabhair cheansaithe, ina chónaí sa Tuirc agus Sléibhte Chugais san iarthar, go dtí an Tuircméanastáin, an Afganastáin agus an Phacastáin san oirthear.

clé|mion|330x330px|an t-ibeach Ibéarach, San Diego

## Gnáthóg
Sna hAIpa, i sléibhte Tatra na Slóvaíce agus i sléibhte na Spáinne a bhíonn an t-ibeach le fáil. Cónaíonn sé ag airde an tsíorshneachta ar shléibhte na hÁise freisin.  

Bíonn an t-ibeach aclaí cosdaingean ar thalamh géar dochach. Ina dtréada beaga a bhíonn na minseacha lena meannáin. Is nós leis na pocáin a bheith ina n-aonar.  

Féar, toir bheaga, léicin, etc. a itheann an tIbeach. 
I  sléibhte arda a chuireann sé faoi níos faide suas ná an seamaí go híondúil. 

### Seamaí (chamois).
Sa Chréit agus in oileáin eile de chuid na Gréige, faightear fiaghabhair a bhfuil an-dealramh acu leis an Ibeach.  Is éadroime an fiaghabhar agus fionnadh breac a bhíonn air.  Cruth bíse a bhíonn ar a adharca go minic.

## Féach freisin
* Eolaí Póca – Mamaigh, le Eleanor Lawrence  (An Gúm )  ISBN 185791161X.  

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Idircheol

mion|Sampla:  "Forest Dance" le Marek "Wansti" Möckel
Píosa ceol uirlise is ea an **intermezzo** no **idircheol**, don phianó go háirithe, i stíl liriceach gan foirm ceaptha. 

### Stair
Bhain Brahms is cumadóirí eile sa 19ú-20ú céad feidhm as an téarma.

Roimhe sin ba théarma é ar idirlinn ghearr ghreannmhar a dhéantaí ar an stáitse idir gníomhartha ceoldráma fhiúntaigh. (Sampla cáiliúil is ea *La Serva Padrona* le Pergolesi nó *An Cailín Aimsire Údarásach*, 1733).

## Tagairtí

Catagóir:Intermezzi
Catagóir:Seánraí ceoil
Catagóir:Ceol na hIodáile
Catagóir:Ceol clasaiceach
Catagóir:Ceoldráma
Idirdhealaí

Slonn matamaiticiúil a léiríonn go bhfuil fréamhacha réadacha leithleacha nó fréamhacha cothroma ag cothromóid chearnach, nó nach bhfuil. Is é idirdhealaí na cothromóide ax2 + bx + c = 0 ná b2–4 ac. Más b2–4 ac > 0, tá fréamhacha réadacha leithleacha ag an gcothromóid. Más b2–4 ac = 0, tá fréamhacha cothroma aici. Más b2–4 ac < 0, níl fréamhacha réadacha aici, agus scríobhtar na fréamhacha i dtéarmaí uimhreacha coimpléascacha.

## Tagairtí
Idirghnéasacht

Forbairt ghnéasach mhínormálta de bharr aimhrialtachtaí i gcomhlánú na ngnéaschrómasóm (XX sa bhaineannach is XY sa bhfireannach), nó lochtanna i bhforbairt na ngónad sa suth óg. Is féidir go mbeidh dabht mar gheall ar ghnéas naíonáin nuabheirthe, nó nach n-éireoidh amhras faoi staid idirghnéasach nó éiginnte ach amháin ag an gcaithreachas. Uaireanta, is gá mionanailís na gcrómasóm, meastacháin ar thál na ngnéashormón, agus bithóipse na bhfaireog gnéasach chun fadhb chasta a réiteach. 

## Naisc sheachtracha

* An tIdirghnéas - https://ralphhod.wordpress.com/2015/07/22/an-tidirghneas/https://ralphhod.wordpress.com/2015/07/22/an-tidirghneas/

## Tagairtí

Catagóir:Idirghnéas
Catagóir:Gnéas
Catagóir:Géineolaíocht
Idirleathadh

San eolaíocht, an bealach a ngluaiseann adaimh nó páirteagail trí ábhar toirtiúil, le himbhuailtí randamacha le chéile agus le móilíní an ábhair féin. Mar shampla, nuair a sceitear roinnt gáis nó cumhráin san aer, gluaiseann na móilíní gáis nó cumhráin i dtreo na n-áiteanna a bhfuil tiúchan íseal den ábhar sin agus amach ón áit ina bhfuil tiúchan ard de. Bíonn idirleathadh mar seo ag feidhmiú i gcónaí síos claonán tiúchain an ábhair idirleata chun an tiúchan céanna den dá ábhar (nó níos mó i gcórais níos casta) a chur ar bun i ngach áit. Tógann sé am an aidhm seo a bhaint amach, ach nuair a mhéadaítear an teocht tarlaíonn an t-idirleathadh níos tapa. Idirleathann móilíní i gcomhréir inbhéartach lena meáchain mhóilíneacha.

## Tagairtí
Idirmhalartú leictreonach sonraí

Sraith caighdeán a bunaíodh idir úsáideoirí ríomhairí éagsúla chun gur féidir sonraí a cruthaíodh i ríomhaire amháin a thuiscint is a úsáid i gcóras eile. Mar shampla, baineann siopa ilranna feidhm as EDI chun orduithe a thabhairt dá soláthraithe.

## Tagairtí
Idirshuíomh

Sa mhatamaitic, meastachán ar luach idirmheánach athróige idir dhá luach den athróg sin. Mar shampla, más eol gur y = f(x) ag x = 2, y2 = f(2), agus más eol gur y3 = f(3) ag x = 3, is féidir meastachán a dhéanamh ar luach f(2.6) trí idirshuíomh. Is é an bealach is simplí ná idirshuíomh líneach, a bhraitheann ar an bhfoshuíomh gur feidhm líneach í y = f(x) idir x = 2 is x = 3, agus ansin f(2.6) = f(2) + (2.6–2.0)(f(3)–f(2)). Is eachtarshuíomh é meastachán a dhéanamh ar luach na hathróige y = f(x) taobh amuigh den eatramh idir an dá luach atá ar eolas. Gan eolas ar nádúr na feidhme f(x), d'fhéadfadh an meastachán a bheith an-mhícheart, i bhfad amach ó x = 2 ar thaobh amháin is ó x = 3 ar an taobh eile go háirithe. 

## Tagairtí
Idirurlár

[mion|Radharc ar an bpríomhurlár d'fhoirgneamh san [An Ísiltír|Ísiltír ón idirurlár]]
Urlár idirmheánach i bhfoirgneamh atá suite idir dhá phríomhstór (de ghnáth, urláir íochtaracha).

## Tagairtí

Catagóir:Ailtireacht
Catagóir:Ilstóraigh
Louis J. Ignarro

Cógaseolaí is ea **Louis J. Ignarro** a rugadh ar 31 Bealtaine 1941 i mBrooklyn, Nua-Eabhrac. 

Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1998 lena chomhghleacaithe Robert F. Furchgott is Ferid Murad as a gcúnamh i léiriú feidhm ocsaíd nítrigine mar chomharthamhóilin sa chóras cardashoithíoch.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Brooklyn, Nua-Eabhrac
Catagóir:Fiseolaithe Meiriceánacha
Ilbhláthach

Planda hibrideach gairdín a díorthaíodh go príomha ón samhaircín is an bainne bó bleachtáin. Bláthanna móra cosúil leis an gcéad cheann, agus iad iompartha i mbláthchinn cosúil leis an dara ceann. 

## Tagairtí
Ilfhóine

mion|Fugue Uimhir17 A flat", BWV 862, J. S. Bach
mion|Fugue Uimhir17 A flat", BWV 862, J. S. Bach
Ceol le níos mó ná páirt amháin is ea **ilfhóine**. Go ginearálta, ciallaíonn an téarma go bhfuil cuntraphointe i gceist, mar mhalairt ar homafóine (aonséis) le guthanna is uirlisí ar an nóta céanna.

## Tagairtí

Catagóir:Ceol
Ilphléacsóir

Feiste leictreonach i gcóras cumarsáid sonraí. Is féidir oiread áirithe comharthaí éagsúla, gach ceann ar a líne féin, a ionchur is a chomhchruinniú, agus ansin a aschur síos líne cumarsáide amháin. 

## Tagairtí
Ilréalta

3 réalta nó níos mó atá nasctha le chéile trí imtharraingt, bíodh is go bhfuil siad i bhfithisí casta. Is sampla dá leithéid de chóras Alpha Centauri. 

## Tagairtí
Ilspíosra

Crann síorghlas atá dúchasach do Mheiriceá trópaiceach agus na hIndiacha Thiar is ea **ilspíosra**. Na duilleoga éilipseach, na bláthanna cúrach, na torthaí beag cruinn. Tugtar *pimeantó* agus *piobar Iamácach* air freisin. An spíosra déanta as a thorthaí anabaí triomaithe, agus blas air mar a bheadh cainéal, clóbh is noitmig measctha le chéile ann.

## Tagairtí
Ilstórach

[mion|Gnócheantar  [Los Angeles, California|Los Angeles]]
**Teach spéire** is ea **ilstórach**, nó foirgneamh ilstórach an-ard, de réir cineáil, le creatlach cruach is balla cuirtín (nach n-iompraíonn meáchan an fhoirgnimh os a chionn), agus teacht ar na hurláir le hardaitheoirí ardluais. 

William Le Baron Jenney a thóg an chéad teach spéire i Chicago i 1885, bunaithe ar chearchaillí cruach. 

Tháinig an téarma ‘teach spéire’ in úsáid ag deireadh an 19ú céad. I measc na dtithe spéire is cáiliúla ó na 1920idí i Nua-Eabhrac, tá an Chrysler Building (1928-1930) agus an Empire State Building (1930-1931). 
[clé|mion|333x333px|D'osclaíodh an Burj Khalifa i n[Dubai (828 m)  i 2010]]
Is iad na hilstóraigh is airde ar Domhan Menara Petronas in Kuala Lumpur (452 m), Taipei 101 sa Téaváin (509 m), agus Burj Khalifa i nDubai (828 m) a osclaíodh i 2010.

## Tagairtí

Catagóir:ilstóraigh
Iltéarmach

Slonn ailgéabrach ina bhfuil cuid mhaith téarmaí suimithe le chéile nó dealaithe óna chéile (mar shampla, a + 3b - 5c). Más iolruithe de chumhachtaí athróige amháin (x, mar shampla) na téarmaí, mar seo, a0 xn+a1 xn-1+a2 xn-2 +... +an (agus a0 ≠ 0), deirtear gur iltéarmach de chéim n i x é. Is cearnach iltéarmach de chéim 2, agus is ciúbach ceann de chéim 3.

## Tagairtí
Imbhalla

deas|250px|thumb|Imbhalla
Balla nach dtógann ualach an fhoirgnimh, a úsáidtear mar scáileán cosanta ar fhráma struchtúrtha an fhoirgnimh. Úsáidtear ábhair éagsúla chuige seo, ina measc alúmanam, cruach is gloine go háirithe. In ailtireacht mhíleata na Meánaoise, chiallaigh imbhalla balla seachtrach cosanta an chaisleáin.

## Tagairtí

Catagóir:Caisleáin
Imbhreitheolaíocht

Staidéar ar na neamhoird a tharlaíonn sa tréimhse imbhreithe, idir seachtain 24 den tréimhse iompair agus an chéad seachtain iarbhreithe. Cuimsíonn sí neamhoird cosúil le riospráid anóiteach, cur fola, buíochán an naíonáin, agus gortuithe beireatais. 

## Tagairtí
Imbhuailteoir

Saghas luasaire cáithníní ina luasghéaraitear cáithníní fo-adamhacha go dtí luas gar do luas an tsolais. agus a ndéantar iad a imbhualadh i gcoinne cáithníní eile atá faoi ghluaisne den saghas céanna sa treo eile. Mar thoradh ar an imbhualadh seo, cruthaítear fo-cháithníní eile, agus déantar na táirgí seo a iniúchadh. Modh oibre chun struchtúr fonúicléach adamh a thástáil is ea é. De réir mar a mhéadaítear fad an bhealaigh ina luasghéaraítear na cáithníní, is amhlaidh is mó a luas is a bhfuinneamh imbhuailte, agus is líonmhaire na táirgí a fhaightear. Tá an t-imbhuailteoir is mó ar Domhan ag CERN sa Ghinéiv, mar a bhfuil córas ciorclach de thrastomhas 27 km ina ndéantar leictreoin a imbhualadh i gcoinne posatrón. Tá córas ar a dtugtar *Tevatron* i bhFermilab in Illinois Mheiriceá, agus is ciorclach an chonair ann le trastomhas 6.4 km. I Stanford Mheiriceá tá luasaire líneach 3.2 km ar fhad le lúb chiorclach ag ceann amháin de.

## Tagairtí
Imchnó

Crann duillsilteach cónach a fhásann 30 m ar airde, dúchasach do Mheiriceá Thuaidh. Na duilleoga le 11-19 duilleoigíní, na bláthanna fireanna i gcaitíní. An toradh 4.0-6.5 cm ar fhad, ubhchruthach giobach, ag cuimsiú síl iomairigh, cosúil le cnó. 

## Tagairtí
Imchuach airtéiseach

Uiscíoch éadomhain imchuach-chruthach, sraitheanna neamhthréscaoilteacha carraigeacha os a chionn is faoina bhun, rud a choinníonn an screamhuisce faoi bhrú. Nuair a thochlaítear tobar isteach san uiscíoch, tagann an t-uisce don dromchla gan é a chaidéalú. Is é an tImchuach Mór Airtéiseach san Astráil Thoir an ceann is mó ar eolas.

## Tagairtí
Imdhíoneolaíocht

mion|Póstaer sna 1970idí
Staidéar ar fhreagairtí bitheolaíocha orgánaigh bheo ar ionsaí baictéar beo, víreas nó seadán, agus cosaint orthu, is ea i**mdhíoneolaíocht**. 

Scrúdaítear freagairt na colainne ar ábhair choimhthíocha eile freisin, próitéiní go háirithe, mar a bheadh in orgáin ionphlandaithe, conas a aithníonn sí gur próitéiní coimhthíocha iad, agus a mheabhraíonn sí an t-eolas seo.

## Féach freisin

* Imdhíonadh
* Albert Calmette

## Tagairtí

Catagóir:Imdhíoneolaíocht
Inghearradh (cló)

I ngreanphriontáil, bealach chun cló a dhéanamh. Gearrtar an dearadh (téacs, íomhá, líníocht nó eile) i bpláta miotail, brúitear an dúch isteach sna línte gearrtha, agus cuimlítear an farasbarr den dromchla maol. Cuirtear páipéar tais ar barr, agus rolltar an páipéar is an pláta trí fháisceán. Tá an modh seo difriúil ó mhodhanna eile ina mbíonn an dúch ar dhromchlaí ardaithe an phláta nó an bhloic. Modh an-choitianta in irisleabhair ildaite.

## Tagairtí
Inghearradh (seoid)

Seoid ghreanta a bhfuil an dearadh gearrtha isteach sa tseoid, in ionad a bheith ag seasamh suas i rilíf mar a bhíonn i gcaimeo. 

## Tagairtí
Imirce (daonra)

San antraipeolaíocht agus sa tsocheolaíocht, is éard atá i gceist le **imirce** ná gluaiseacht daonra taobh istigh de thír nó idir tíortha is ea **imirce**. 

### Raison d'être
Gluaiseacht isteach i gcathracha is mó a bhíonn san imirce intíre, de thoradh fordhaonra is bochtanais faoin tuath agus deiseanna níos fearr a bheith ar fáil sna cathracha. Tarlaíonn imirce idirnáisiúnta de bharr na gcúiseanna céanna, bagairtí polaitiúla ar mhionlaigh, agus/nó cogaíochta. 

Bíonn deacrachtaí ar leith nuair nach bhfaigheann inimircigh cead cur fúthu sa tír eile. I dtíortha forbartha, tarlaíonn iompú daonra, oiread inmheasta imirce daoine amach as cathracha isteach sa tuath máguaird.

### An difríocht idir eisimirce agus imirce
Baineann an eisimirce le himeacht ó áit; baineann an inimirce le teacht go háit. An eisimirce ó Éirinn, bhain sí a buaic amach aimsir an Ghorta; i rith an Tíogair Cheiltigh, bhí go leor inimirce chun na hÉireann ón bPolainn. Agus baineann an imirce le gluaiseacht ó thír nó ó ilchríoch amháin go tír nó go hilchríoch eile; ní féidir imirce a dhéanamh ó Chorcaigh go Baile Átha Cliath, mar shampla.

## Féach freisin

* Inimirce
* Eisimirce
* Géarchéim imirceach na hEorpa sna 2010idí

## Tagairtí

Catagóir:Imirce dhaonna
Catagóir:Inimirce
Imghalú

Aistriú galuisce don atmaisféar ó fhásra is dromchlaí na hithreach trí ghalú is trasghalú. Braitheann rátaí imghalaithe ar luas na gaoithe, an t-uisce atá ar fáil, an grádán galbhrú, agus an fuinneamh ó sholas na Gréine atá ar fáil.

## Tagairtí

Catagóir:Aeráid
Imlíne

Is é imlíne cuair iata ná an imeall, nó fad an imill. Is é 2 \pi r imlíne ciorcail de gha r. Ní féidir imlíne éilips a scríobh ach i bhfoirm suimeálaí.

## Tagairtí
Imeall ilchríochach

An t-imeall idir na himchuacha doimhne aigéanacha is na hilchríocha a chomhdhéanann timpeall 20% d'fhairsinge an aigéin. Dhá phríomhchineál ann: na himill fhulangacha (neamhsheismeach), agus na himill ghníomhacha (seismeach). Tá an chuid is mó de na himill ilchríochacha san Aigéan Atlantach neamhsheismeach, agus a mhalairt san Aigéan Ciúin. San Aigéan Indiach, imill neamhsheismeacha atá ann, ach amháin san oirthuaisceart. Ar imeall fulangach bíonn 3 chuid de ghnáth: an scairbh, an fána, is an airde. Is é síneadh na hilchríche i dtreo na farraige an scairbh ilchríochach, de ghnáth le rilíf íseal is fána séimh (níos lú ná 1:1000 ar an meán). Ar imeall na scairbhe (briseadh na scairbhe) méadaíonn an fána go tobann. Bíonn doimhneacht an bhriste 20-500 m (130 m, ar an meán). Bíonn leithead na scairbhe 2-400 km (75 km ar an meán). Luíonn an fána ilchríochach ar thaobh na farraige den scairbh, síneann chuig doimhneacht 1.5-3.5 km, le fána géar timpeall 1:40 agus leithead 20-100 km. Tugtar *an lochtán ilchríochach* ar an scairbh is an fána le chéile. In an-chuid áiteanna san aigéan, bíonn an réimse seo gearrtha ag foithreacha faoin bhfarraige a fheidhmíonn chun dríodar ón ilchríoch a iompar amach don airde ilchríochach is an t-imchuach aigéanach. Luíonn an airde ilchríochach idir an fána is imchuach an aigéin. Bíonn fána séimh inti, 1:100-700, agus leithead 100-1000 km (600 km ar an meán). Cruthaíodh an airde ag dríodar ón ilchríoch, bailithe ag bun an fhána. Is féidir go mbeidh sí seo gearrtha ag foithreacha a thugann bealaí don dríodar amach thar an airde agus isteach in imchuach an aigéin. Tugtar *talamh críche ilchríochach* ar lochtán ilchríochach le sraith imchuacha is sceireacha. Is féidir go mbeidh an fhíorscairbh cúpla ciliméadar ar leithead, le crios imchuacha, oitreacha is oileán ag síneadh suas le 200 km amach uaithi sin (mar shampla, an imeall ilchríochach amach ó dheisceart California). 

## Tagairtí