open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Péist ribíneach

mion|deas|Péist ribíneach fásta
Is éard is **péist ribíneach** ann ná péist leacaithe sheadánach. Faightear na hainmhithe fásta i stéig veirteabraigh. Bíonn an ceann ceangailte le slabhra teascán, a dhéantar trí bhachlú. 

I dtimthriall a beatha bíonn staid larbhach a chaitheann sí in óstach idirmheánach a itheann an t-óstach deireanach. Deirtear gur inmhíolú é nuair a bhíonn péist ribíneach ina cónaí i stéig an óstaigh. 

Tá gnéithe éagsúla a inmhíolaíonn an duine, ceann acu a fhásann chomh fada le cuid mhaith méadar, fiú. Ní chuireann sí tús le haon ghalar suntasach, ach is míthaitneamhach do dhuine í a bheith ann. Tá ceann a inmhíolaíonn muca is a chuireann tús le galar hiditíde, ionfhabhtú orgán éagsúil, go príomha ionfhabhtú an ae a dhéanann cisteanna ann, i ndaoine a itheann an mhuiceoil sin. Tá péisteanna ribíneacha a inmhíolaíonn madraí, cait, caoirigh, fiú éisc. 

## Tagairtí

Catagóir:Ainmhithe seadánacha
Catagóir:Platyhelminthes
Peitriliam

Ola amh de bhunús bitheolaíoch a fhaightear mar dheascáin charntha faoi charraig dho-phollta is ea **peitriliam**. Leachtach de ghnáth, ach is féidir go mbeidh sé an-éadrom is inghluaiste nó an-slaodach. Go minic bíonn sé i láthair le huisce is gás. Is iad na príomh-chomhábhair ná hidreacarbóin éagsúla, ach uaireanta bíonn comhdhúile sulfair, nítrigine is ocsaigine ann freisin. Go dtí seo fuarthas é sna Stáit Aontaithe, poblachtaí áirithe den sean-Aontas Sóivéadach, an meánoirthear, an Afraic thuaidh is thiar, an tSín, Veiniséala, an Bhrasaíl agus an Mhuir Thuaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Olaí

Catagóir:Breoslaí
Glaoire

Is éard is **glaoire** ann ná glacadóir beag raidió a úsáidtear i gcumarsáid aontreoch chun glaoch ar dhuine nó teachtaireacht bheag a chur chuige. De ghnáth ní bhíonn tarchur gutha i gceist. Sa chóras go dtí seo, bíonn an péitseoir, tarchuradóir raidió, is ionchódóir. Feidhmíonn sé taobh istigh de réimse beag le tarchuradóir amháin, nó thar réimse leathan má bhíonn tarchuradóirí iomadúla ann.

## Tagairtí

catagóir:Gléasanna
catagóir:Cumarsáid
catagóir:Gléasanna cumarsáide
Penicillium

Cineál fungais is ea **''Penicillium**,'' le líonra bán filiméad (mícéiliam) ag iompar maiseanna púdracha scothghlasa ar a dhromchla. 

Fásann sé ar ábhar orgánach lofa. Táirgeann sé cuid mhaith cineálacha frithbheathaigh, cosúil le peinicillin.

## Féach freisin

* Peinicillin

## Tagairtí

Catagóir:Fungais
Arno Allan Penzias

Réaltfhisiceoir a saolaíodh i München na Gearmáine ab ea **Arno Allan Penzias** (1933-2024). 

D'oibrigh sé sna Stáit Aontaithe i saotharlanna Bell. I 1963, nuair a bhí sé féin is a chomhghleacaí Robert Wilson ag mionscrúdú an fhothram raidió a bhí ag cur isteach ar chumarsáid Domhain/satailíte/Domhain, tháinig siad ar an iarmhar radaíochta i gcúlra an teasa fhíordhéin ón Ollphléasc ag tús na Cruinne. 

Ba é seo an radaíocht chosmach mhicreathonnach chúlrach a réamhinis George Gamow is Ralph Alpher i 1948. 

Le Pyotr Kapitsa is Robert Wilson, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain  1978 as.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Básanna in 2024
Jean Baptiste Perrin

Fisiceoir Francach ab ea **Jean Baptiste Perrin** (1870-1942). Rinne sé taighde ceannródaíoch ar ábhair chasta neamhleanúnacha, deascadh an dríodair astu, agus na próisis cothromaíochta a bhaineann leo. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1926.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1942
Catagóir:Daoine a rugadh i 1870
Catagóir:Fisiceoirí Francacha
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fisice
Pershing

Diúracán meánraonach ón talamh le hairm núicléacha, lonnaithe ag arm na Stát Aontaithe san Iar-Ghearmáin ó 1983.

## Tagairtí
Max Ferdinand Perutz

Bithcheimicí a saolaíodh i Vín na hOstaire, a d'oibrigh i Sasana ar bhitheolaíocht mhóilíneach, ab ea **Max Ferdinand Perutz** (19 Bealtaine 1914 - 6 Feabhra 2002). Rinne sé taighde ar struchtúr tríthoiseach macramóilíní, go príomha ar haemaglóibin, ag baint úsáide as díraonadh X-ghathach. Rinne sé amach struchtúr na haemaglóibine, agus bhuaigh Duais Nobel na Ceimice le John C. Kendrew i 1962.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1904
Catagóir:Básanna in 2002
Catagóir:Ceimiceoirí Ostaracha
Teilgean Peters

Fortheilgean a shaothraigh an cartagrafaí is matamaiticeoir Gearmánach Arno Peters (1916-2002) chun fairsingí na n-ilchríoch a léiriú go cruinn, i gcomhréir lena bhfíorfhairsinge. Ceartaíonn fortheilgean Peters an áibhéil a dhéanann fortheilgean Mercator ar an leathsféar thuaidh i gcomparáid leis na réigiúin mheánchiorclacha.

## Tagairtí
PH

Tomhas ar aigéadacht tuaslagáin. Cothrom, a bheag nó a mhór, le míneas logartam coiteann thiúchan na n-ian hidrigine sa tuaslagán (i móil in aghaidh an lítir). San uisce bíonn iolrú thiúchan na n-ian hidrigine [H+] is na n-ian hiodrocsaíde [OH-] cothrom le 10-14 ag gnáth-theochtaí. Luíonn pH tuaslagán uisciúil idir 0 (an-aigéadach) agus 14 (an-bhunata). Tugtar *tuaslagán neodrach* ar thuaslagán le pH = 7. 

## Naisc sheachtracha
*An Scála pH

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic
Phasmida

mion|Speicis san ord Phasmida
Ord feithidí móra le colainneacha is géaga sínithe (cipínigh), nó colainneacha is géaga leata, cosúil le duilleoga (duillínigh). Suas le 30 cm ar fhad. Timpeall 2,500 speiceas ann. Itheann siad uile duilliúr. Scaipthe den chuid is mó i réigiúin thrópaiceacha is fhothrópaiceacha.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Péóité

Cactas beag atá dúchasach do Mheicsiceo is Texas is ea **an péóité**. An gas cruinn scothghorm, le dosanna ribí in ionad spíonta. Dhéanadh Indiaigh Mheiriceá druga darb ainm meiscilín as ina raibh siabhraigin, agus bhíodh sin in úsáid acu ina searmanais reiligiúnda. 

## Tagairtí
Martin Lewis Perl

Fisiceoir Meiriceánach ab ea **Martin Lewis Perl** (6 Meitheamh 1927 – 30 Meán Fómhair 2014). Rugadh i gCathair Nua-Eabhrac é agus ba in Palo Alto, California, a fuair sé bás. Bronnadh dochtúireacht san fhisic air in Ollscoil Columbia sa bhliain 1955. 

Rinne sé taighde ar cháithníní bunúsacha, agus bhraith an tó-leaptón, atá gearrshaolach is an-trom i gcomparáid leis an leictreon (3,477 oiread an mhais, ceann de bhuncháithníní na Cruinne. Mar gheall ar an saothar seo, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain  1995 le Frederick Reines.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Básanna in 2014
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
William Phillips

Fisiceoir a rugadh ar 5 Samhain 1948 in Wilkes-Barre, Pennsylvania, is ea **William D. Phillips**. 

Roinn sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1997 le Steven Chu is Claude Cohen-Tannoudji as a dtaighde le bealaí a shaothrú chun adaimh a fhuarú is a sháinniú le léas léasair. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Jean Piaget

Síceolaí  agus fealsúnaí a rugadh i Neuchâtel na hEilvéise ab ea **Jean Piaget** (9 Lúnasa 1896 &ndash; 16 Meán Fómhair 1980). Tá cáil air as a thaighde ar fhorbairt feidhmeanna cognaíocha i bpáistí go háirihe. clé|mion|alt=|207x207px|Jean Piaget

## Saothar
Chuir Piaget síos ar a thorthaí i leabhair cosúil le *La Naissance de l'intelligence chez l'enfant* (Breith na hIntleachta sa Naíonán, 1948). Sa bhliain 1968, foilsíodh Le Structuralisme le Jean Piaget.
clé|mion|177x177px|An t-aigneolaí Jean Piaget le Roland Zumbühl ó Picswiss.
Is é Piaget a chur teideal ar theoiric an tógachais ina maítear go n-eisíonn daoine eolas agus ina n-aimsíonn daoine ciall agus brí on tsaol atá bunaithe ar a dtaithí ar an saol.  Bhí Piaget den tuairim nach raibh sé ar chumas an duine daonna an t-eolas a tugtar dóibh a fhoghlaim agus a úsáid láithreach bonn; bíonn ar an duine daonna a c(h)uid eolais féin a chruthú dó féin.

## Piaget in Éirinn
Foilsíodh curaclam nua bunscoile sa bhliain 1971.  Tugadh modhanna múinteoireachta a d’eascair as teoiricí Piaget chun cinn sa churaclam nua agus díríodh ar churaclam a bhí gasúr-lárnaithe.  Ar thuiscintí Piaget ar an bhfoghlaim mar phróiseas ghníomhach a bhí an cur chuige bunaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1896
Catagóir:Básanna i 1980
Catagóir:Síceolaithe Eilvéiseacha
Síceolaíocht Piaget

Modh oibre sa tsíceolaíocht, bunaithe ar shaothar Jean Piaget, a bhíonn ag iarraidh a thuiscint conas a fhaigheann daoine eolas mar orgánaigh bhitheolaíocha. Tosaíonn forbairt sa mhodh oibre seo le cumais loighciúla a fháil de réir a chéile trí idirghníomhú leis an timpeallacht. Mar shampla, is gá do pháistí a fhoghlaim go bhfuil réada is daoine fós ann nuair nach mbíonn siad le feiceáil. Is gá do pháiste scoile réiteach a fháil idir píosaí contrártha eolais, idir cuspóirí gearrthéarmacha, meántéarmacha is fadtéarmacha, agus a leithéid. Mar thoradh ar smaointe Piaget, tá cuid mhaith den bhunscolaíocht bunaithe ar fhéinfhionnadh is an bhunteoiric go bhfuil sraith staideanna intleachtacha is gá dul tríothu agus nach féidir brostú tríothu an oiread sin.

## Tagairtí
Piaine

Luibh nó tom ilbhliantúil is an **phiaine**, í dúchasach don Eoraip (an Ghréig go háirithe), an Áise is iarthar Mheiriceá Thuaidh. Na duilleoga roinnte ina nduilleoigíní maothánacha. Na bláthanna mór feiceálach, le dathanna ó bhán nó buí go dtí bándearg nó dearg, suas le 15 cm ar leithead le 5-10 peiteal is an iliomad staimíní. An-chuid cineálacha, hibridí is saghsanna saothraithe a fhástar mar mhaisiúchán. Áirítear faoi láthair 33 speiceas di a bheith ann.

## Tagairtí

Catagóir:Luibheanna
Pian

Mothú gránna is ea **pian**, a tharlaíonn de bharr an iomarca spreagtha do néarchinn chéadfacha, mar shampla le teas, fuaire, brú, dochar nó gortú don fhíochán. Tá pianbhraiteoirí ar fud dromchla na colainne, agus an-chuid áiteanna taobh istigh den cholainn freisin. Iompraíonn snáithíní néarógacha iniompracha na comharthaí spreagtha chuig néarláir comhfheasa san inchinn, áit a mbraitear an phian.  

Tagann déine an bhunspreagtha is fachtóirí síceolaíocha atá in ann peiptídí (einceifiliní is ionoirfiní) a fhuascailt san inchinn is corda an dromlaigh chun an phian a mhaolú, chun déine na péine a bhraitear a chinneadh san áireamh. 

Pian a imíonn nuair a leigheastar an galar, is pian ghéar í, cosantach don duine.  

Nuair nach n-imíonn an phian le leigheas an ghalair, is pian ainsealach í.  

mion|clé|Coirtéis chéadfach

Uaireanta mothaíonn duine pian áit éigin ar a chraiceann cé go mbíonn an dochar in orgán inmheánach i ndáiríre, cosúil leis na pianta de bharr aingíne chléibh a mhothaíonn an duine ina ghéag chlé. Pian tharchurtha is ea í seo, a tharlaíonn de bhrí go mbíonn an néaróg chéanna ó chorda an dromlaigh ag freastal ar an orgán fabhtach agus an réigiún den chraiceann.

## Féach freisin

* Hypoalgesia

## Tagairtí

Catagóir:Pian
Pic

An t-iarmhar dubh leathsholadach a fhágtar tar éis driogadh tarra, a úsáidtear i ndéanamh bitiúmain is dromchlaí bóthair. Cuimsíonn sí meascán coimpléascach hidreacarbón is roisíní, intuaslagtha i gcuid de na tuaslagóirí orgánacha.

## Tagairtí
Auguste Antoine Piccard

Fisiceoir a rugadh i mBasel na hEilvéise ab ea **Auguste Antoine Piccard** (28 Eanáir 1884–24 Márta 1962). I 1932 chuaigh sé suas 16,940 m sa strataisféar i mbalún. I 1948 rinne sé taiscéaladh ar dhoimhneachtaí an aigéin siar ó chósta thiar na hAfraice i mbatascaife a thóg sé féin.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Eilvéiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1884
Catagóir:Básanna i 1962
Picire

Mamach is ea an **picire**, atá dúchasach d'fhoraoisí is scrobarnach thirim coille i Meiriceá Láir is Theas. Artadachtail, coibhéis mhuc an tSeandomhain, ach níos lú agus 3 mhéar coise ar na géaga cúil (in ionad 4 cinn). Fásann na starrfhiacla síos.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
William Hayward Pickering

Roicéadeolaí a rugadh i Wellington, an Nua-Shéalainn, ab ea **William Hayward Pickering** (24 Nollaig 1910 – 15 Márta 2004). Mar stiúrthóir ar Shaotharlann Scairdtiomána na Stát Aontaithe (1954–1976), i bhfeighil na satailíte a rinne an chéad fhithisiú timpeall an Domhain (1958), an chéad tuirlingt bhog ar an nGealach, agus na haistir go Mars (Mariner IX), Véineas is Mearcair (Mariner X). Fuair sé bás in Flintridge, California. Bhí saoránacht ó Nua-Shéalainn agus ó na Stáit Aontaithe aige. 

## Naisc sheachtracha
*Beathaisnéis Pickering ag NZEdge. Arna rochtain ar 20 M.F. '17 

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí ón Nua-Shéalainn
Catagóir:Daoine a rugadh i 1910
Catagóir:Básanna in 2004
Pictiúr nó dealbh altóra

San eaglais Chríostaí, scannán péinteáilte nó snoite a chuirtear os cionn an altóra, a aghaidh amach ar an bpobal. Tá na samplaí is ársa ann ón 10ú céad. Mar shampla, ordaíodh an pala d'oro in Ardeaglais Mharcais i Veinéis i 1105, agus cuimsíonn sé saothair as ór is cruan, le dealbha snoite de Chríost, aingil, naoimh is amhairc as an Tiomna Nua. Is diptic pictiúr altóra le dhá phainéal, agus is triptic ceann le 3 phainéal. An-chuid díobh in eaglaisí na Meánaoise déanaí is na hAthbheochana. Leis an Reifirméisean, cuireadh deireadh leo sna tíortha Protastúnacha agus scriosadh an-chuid. Sna tíortha Caitliceacha leanadh leis an nós agus rinneadh pictiúir altóra sómasacha sa tréimhse Bharócach, Rubens, Caravaggio is van Dyck gníomhach ina bpéinteáil, is Bernini ina snoí. Faoi seo, le haltóirí simplí san eaglais Chaitliceach, tá an ealaín seo ag imeacht as radharc. 

## Tagairtí
Pideog

[mion|An dá shiofón trína tharraingíonn an phideog seo anáil agus trína bheathaíonn sí. Is féidir léi scaird uisce a chaitheamh cúpla troighe in airde tríothu freisin. Tógadh an pictiúr seo i Sunda Puget i Stát [Washington, SAM.]] 
Is éard is **pideog** ann ná moileasc débhlaoscach mara a thochlaíonn poll i bhfoshraitheanna crua cosúil le cailc nó adhmad ar an gcladach íseal in uiscí tanaí. Maireann sí i seomra, tochailte amach sa bhfoshraith. Tógann sí uisce isteach le siofón fada.

## Tagairtí

Catagóir:Moilisc
Pianó ullmhaithe

Is éard atá i gceist le **pianó ullmhaithe** pianó a bhfuil réada coimhthíocha ionsáite, go minic idir na sreanga chun an tondath a athrú rud éigin i gcás nótaí áirithe nó na nótaí uile. Baineann cumadóirí nua-aoiseacha áirithe feidhm as a leithéid.

## Tagairtí

Catagóir:Pianó
Pianola

Trádainm ab ea **Pianola** ar chineál pianó roithleáin, déanta ag comhlacht Aeolian sna Stáit Aontaithe.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Cur síos ar an phianola

Catagóir:Pianó
Piero della Francesca

Péintéir a rugadh i mBorgo San Sepolcro na hIodáile ab ea **Piero della Francesca** (c 1402- 12 Deireadh Fómhair 1492). Cáil air as a shraith freascónna *Storie della Vera Croce* (Scéal na Fíorchroise, 1452–66) in eaglais San Francesco in Arezzo.
mion|Madonna col bambino, 1435–1440

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Catagóir:Básanna i 1492
Piero di Cosimo

Péintéir a rugadh i bhFlórans na hIodáile ab ea **Piero di Cosimo** (c 1462-c 1521). Bhain a shaothar déanach le radhairc mhiotaseolaíocha cosúil le *Morte di Procri* (Bás Phrocras, c 1500).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1462
Catagóir:Básanna i 1522
Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Pilates

mion|Bean ag déanamh pilates

Is é atá i gceist le **pilates** ná córas aclaíochta a dhéanann iarracht an meon is an cholainn a fheidhmiú i gcomhar is i gcothromaíocht, ag tosú leis an meon a eagrú is a ullmhú mar chroíleacán cobhsaí agus bunús na haclaíochta. Seisiúin rialta a bhíonn i gceist sa chóras, a bhunaigh an gleacaí Gearmánach Joseph Pilates (1880–1967). 

## Tagairtí

Catagóir:Aclaíocht
Piléar balla

[mion|Piléir bhalla i Leabharlann Mitchell, i [New South Wales, san Astráil]]
San ailtireacht, colún dronuilleogach a shíneann amach rud beag ó bhalla an fhoirgnimh. San ailtireacht chlasaiceach bhíodh sé deartha de réir ceann den 5 ord.

## Tagairtí

{DEFAULTSORT:Pilear balla}}
Catagóir:Ailtireacht
Pilib an fhómhair

mion|''Hadrobunus grandis'', speiceas den ord Opiliones
Ord artrapód le cosa an-fhada is dhá phéire sciathán is ea **Pilib an fhómhair**. **Opiliones** ainm eolaíoch an oird. Tá 6,500 speiceas de aitheanta i ngach cearn den domhan seacha an Antartaice. Ceaptar go bhfuil 10,000 speiceas de ar a laghad ann. Tugtar *cruimh snáthaide móire* ar an larbha.  Maireann sé ar an talamh den chuid is mó. De réir cineáil, itheann sé fréamhacha, súnn sreabháin as torthaí nó glasraí, nó bíonn foghlach ar fheithidí beaga, moilisc nó péisteanna. Is cartóirí cuid bheag acu. An cholainn chaol dhlúth iompartha ar 4 phéire cos fada. Na cosa sobhriste, a chaitear uaidh má sháinnítear é. Feadán fada feiceálach ubh-bheirthe ar an mbaineannach. Tugtar *pilibín eitre*, *pilib an gheataire*, *galán* nó cuid mhaith ainmneacha eile air freisin. 

## Tagairtí

Catagóir:Artrapóid
Duine Piltdown

Fuarthas i 1912 gar do Piltdown Shasana agus measadh gurbh iontaise fir luaith é. Níos déanaí cruthaíodh gurbh fhalsú é, le cráiniam duine nua-aoisigh is cnámh géill orang-útaing.

## Tagairtí
Sliabh Pinatubo

Bolcán sna hOileáin Fhilipíneacha a bhrúcht go pléascach i 1991 agus a theilg ceathanna carraigeacha, cloch, deannaigh, luaithrigh is gás suas go dtí 25 km, ag milleadh na mbailte mórthimpeall. Níos mó ná bliain ina dhiaidh sin, bhí an sliabh ag pléascadh, ar scála níos lú, os cionn 500 uair gach lá agus béal an bholcáin ag méadú an t-am ar fad. Lean an próiseas seo 3-4 bhliain eile. Ní gnáthlaibhe a rith amach as an mbolcán seo, ach stuif ar a dtugtar *lahar* nach bhfuil chomh leáite ná chomh te le laibhe, ach a ritheann i bhfad níos tapa. Tá an lahar seo tar éis gleannta is fiú foithreacha aibhneacha 100 m ar doimhneacht a líonadh, agus ghearr na haibhneacha cúrsaí nua dóibh féin. De bhrí gur fhan an oiread sin den bhunbhrúchtadh thuas sa strataisféar, cuireadh bac ar radaíocht na Gréine agus rinneadh dochar don chiseal ózóin. Meastar gur laghdaigh an bac seo meánteocht an Domhain 0.5&nbsp;°C thar bhliain nó dhó i ndiaidh an bhrúchta.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na nOileáin Filipíneacha
Pincín

deas|250px|thumb|Pincín
Iasc beag uisce úir atá scaipthe go forleathan, an-fhlúirseach go háitiúil i locha is sruthanna i dtuaisceart na hEorpa is na hÁise. Suas le 13 cm ar fhad. An cholainn caol sorcóireach is an béal beag. Scothghlas/donn in uachtar, scothbhuí in íochtar. Bíonn taobh íochtarach geal flannbhuí ar fhireannaigh phóraithe.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Gregory Pincus

Fiseolaí a rugadh i Woodbine, New Jersey ab ea **Gregory Goodwin Pincus** (9 Aibreán 1903 – 22 Lúnasa 1967). Ina thaighde ar atáirgeadh daonna, léirigh sé go rialaíonn cuid de na hormóin shaorga nua an torthúlacht go maith. As seo a saothraíodh an chéad phiollaire frithghiniúnach béil sna 1950id.

## Féach freisin

* Breithrialú
* Piollaire frithghiniúnach béil

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Básanna i 1967
Catagóir:Fiseolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Breithrialú
Pinspic

Is éard is **pinspic** ann ná cóimhiotal copair is since, le codán níos lú since ná mar atá i bprás. Ainmníodh í as déantóir uaireadóirí as Londain, Christopher Pinchbeck (1670-1732), a bhain úsáid aisti chun cur i gcéill gur ór a bhí ann. Tugtar *ór bréige* uirthi freisin.

## Tagairtí
Pilibín

Is feadóg éin é an **pilibín** (*Vanellus vanellus*) a áitríonn talamh féaraigh, talamh shaothraithe is talamh taobh le huisce, chomh maith le corcacha. Dúchasach don Eoraip, ach caitheann sé an geimhreadh in áiteanna níos faide ó dheas.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Pilséar

Is gnáthainm ar éisc bheaga, cosúil le scadán, sna géinis *Sardina* agus *Sardinops* é **pilséar**. Maireann siad go forleathan sna huiscí dromchlacha, flúirseach in áiteanna in oirthuaisceart an Aigéin Atlantaigh is an Mheánmhuir. Suas le 25 cm ar fhad. Scothghlas/gorm ar an taobh uachtarach, airgeadach ar an taobh íochtarach. Iasc tábhachtach trádálach, a stánaítear don mhargadh de ghnáth. Tugtar *sairdín* air freisin.

## Speicis
* Sardina pilchardus: pilséar nó pilséar Eorpach
* Sardinops melanostictus: pilséar Seapánach
* Sardinops neopilchardus: pilséar Astrálach
* Sardinops ocellatus: pilséar Deas-Afracach

## Tagairtí
Criogar

Is feithid é an **criogar**. Ainmneacha eile atá in úsáid ná **cailleach na luatha**, **píobaire an teallaigh**, agus an **píobaire gríosaí**.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Piobar (spíosra)

Is é rud is **piobar** nó **piobar dubh** ann ná tom nó planda dreaptha trópaiceach le spící fada caola de bhláthanna bídeacha is torthaí beaga crua. Tugtar *piobarchaora dubha* ar na torthaí neamhaibí. Faightear piobarchaora bána nuair a bhaintear an ciseal seachtrach de na piobarchaora dubha. Úsáidtear iad araon ina n-iomláine nó meilte ina bpúdair mar bhlastán nó spíosra.

## Tagairtí
Píoca

Ionghabháil ábhair nach bia é. Is féidir go bhfaighidh ainmhithe le heasnamh mianraí ina gcuid bianna mianraí riachtanacha trí ábhair nach bia iad a chogaint. I measc daoine tá sé coitianta go leor in iarthar na hAfraice mar a bhfuil margadh i millíní cloiche. 

## Tagairtí
Piolaineifríteas

Athlasadh baictéarach an duáin a tharlaíonn ag an am céanna le hionfhabhtú na conaire úiríní íochtaraí (an lamhnán, mar shampla). Sroicheann an t-ionfhabhtú an duán trí theacht aníos na n-úiréadraí, agus cabhraíonn lot a chuireann bac ar shaorshreabhadh an fhuail, cosúil le clocha úiríneacha nó borradh na faireoige próstataí. Mar thoradh ar an ionfhabhtú seo fulaingíonn duine fiabhras ard is pian sa droim, agus bíonn gá aige le cóireáil leis na frithbheathaigh chuí: muna ndéantar sin is féidir go gclisfidh na duáin.

## Tagairtí

Catagóir:Athlasadh
Catagóir:Duán
Piolón

Sa tsean-Éigipt, na túir chliathánacha ar bhealach isteach teampaill, dronuilleogach i dtrasghearradh, barrchaolaithe barrscoite. Sa nua-aois seo, na struchtúir arda, miotalach de ghnáth, a iompraíonn cáblaí cumhachta nó aeróga teileachumarsáide, nó a fheidhmíonn mar thúir treoraithe ag aerfoirt. 

## Tagairtí
Pioneer

Sraith spásárthach réasúnta simplí a choinnítí cobhsaithe trí ghuairneáil, a lainseáil na Stáit Aontaithe (1958-1978). Eitiltí don Ghealach a bhí i bPioneer 1-3 nach raibh ró-rathúil. Rinne Pioneer 4-9 taiscéaladh ar an meán idirphláinéadach ar fhithisí mórthimpeall na Gréine ag fad timpeall 1 AU uaithi (fad an Domhain féin ón nGrian). D'eirigh le Pioneer 10 is 11, a lainseáladh i 1972 is 1973, na chéad eitiltí thar Iúpatar a dhéanamh i 1973 is 1974, an chéad eitilt thar Shatarn (Pioneer 11 i 1979), agus an chéad taiscéaladh ar theorainn iarmhairt na Gréine (an héileastad). Rinne Pioneer 12 Véineas a fhithisiú den chéad uair, agus sheol Pioneer 13 4 thaiscéalaí síos trí atmaisféar Véineas lena thástáil i 1978. NASA a bhainistigh an clár iomlán seo.

## Naisc sheachtracha

## Féach freisin

## Tagairtí
Piongain impireach

Is í an **phiongain impireach** an phiongain is mó agus is troime, suas le 1.2 m ar airde. Ní thagann sé i dtír riamh. Áitríonn sé na farraigí mórthimpeall an Antartaigh. Is féidir leis tumadh chuig doimhneacht 268 m. Póraíonn sé ar oighearshlaod ag tús an gheimhridh. Gorann an t-aon ubh amháin ar chosa an fhireannaigh ar feadh 64 lá le linn an tsneachta shíobtha ghoimhiúil Mholaigh. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Pioratram

Planda ilbhliantúil a fhásann 45 cm ar airde, dúchasach do leithinis na mBalcán ach saothraítear go forleathan é, in oirthear na hAfraice is Meiriceá Theas go háirithe. Na duilleoga roinnte airgeadach/liath; na bláthchinn aonarach, cosúil le nóinín; na bláthóga seachtracha leata bán. Ullmhaítear feithidicíd as ábhair a eastósctar ó na bláthchinn thriomaithe mheilte, agus bhí an fheithidicíd seo in úsáid sa tSín sa 2ú céad.

## Tagairtí
Piorra deilgneach

Cineál cachtais a shaothraítear ar son a thorthaí scothdhearga súmhara inite is ea an **piorra deilgneach**.

## Tagairtí
Piostáis

Crann beag duillsilteach a fhásann 6 m ar airde, dúchasach d'iarthar na hÁise is ea **an phiostáis**. Na duilleoga cleiteach le 3-5 duilleoigín, is gais rud beag eiteach; na bláthanna scothghlas i gcinn fhada scaoilte; an toradh 2.0-2.5 cm ar leithead, dearg/donn, cosúil le cnó. Fástar go forleathan í le haghaidh a síolta inite a úsáidtear i sócamais.

Is minic a mhearaítear *Pistacia vera* le speicis eile sa ghéineas *Pistacia* ar a dtugtar piostáisí freisin. Is féidir na speicis eile seo a idirdhealú ag a gcuid dáiltí geografacha (san fhiántas) agus a gcuid síolta atá i bhfad níos lú agus a bhfuil sliogáin bhoga acu.

## Sanasaíocht
Tagann an téarma «piostáis» tríd an Laidin *pistacium* ón Ghréigis *pistakion* πιστακιον , é féin díorthaithe
ón Mheán-Peirsis pistakē.
## Stair
Tá an crann pistéise dúchasach do réigiúin na hÁise Láir, lena n-áirítear an Iaráin agus an Afganastáin sa lá atá inniu ann. Léiríonn seandálaíocht gur bia coitianta a bhí i síolta na piostáise chomh luath le 6750 RCR. Go dtí seo, téann an fhianaise is luaithe ar chaitheamh pistéise ar ais go dtí an Chré - umhaois i Lár na hÁise agus tagann sí ó Jarqoʻton, san an Bhaictria (n ó an Úisbéiceastáin sa lá atá inniu). 
## Tagairtí
Piostal

Arm láimhe a forbraíodh ar dtús ó chanónacha láimhe sa 14ú céad. Le feidhmiú phrionsabal an ghunnáin sna 1830idí ag Samuel Colt, athraíodh an piostal ina arm ilphiléar. Ba shaothrú suntasach air sin na piostail uathoibríocha de chuid Luger is Browning timpeall 1900.

## Tagairtí
Píolótach (iasc)

Is iasc mara é an **píolótach** (*Naucrates ductor*). Faigheann sé a ainm ó iompar na n-óg a shnámhann taobh le longa nó éisc mhóra, cosúil le liamháin. Bíonn claonadh ag na héisc fhásta a bheith aonarach. Suas le 60 cm ar fhad, scothliath/ gorm ar an droim le bandaí cliathánacha. Forleathan sna farraigí trópaiceacha is fothrópaiceacha.

## Tagairtí
Pión

Cáithnín fonúicléach de chlann na méasón, a idirghníomhaíonn go láidir (is é sin, leis an bhfórsa núicléach láidir). Úsáidtear an tsiombail π dó (tugtar *an pí-méasón* air freisin). Is féidir go mbeidh 3 lucht aige, +1, -1 (π+, π-, le mais 140 Mev sa dá chás), agus 0 (π0, le mais 135 MeV). Bíonn guairne 0 aige. Meathann pióin luchtaithe go dtí muóin is neoidríonónna. Meathann pióin neodracha go dtí gáma-ghathanna. Fionnadh é i dturgnaimh ar ghathanna cosmacha i 1947.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic cháithníní
Piotacantróp

Seanainm ar an ápa-dhuine iontaisithe, *Homo erectus*, a chuimsíonn Duine Iáva is Duine Phéicing.

## Tagairtí
Píotón

Is nathair neamhnimhiúil a fhaightear san Afraic, an Áise, na hIndiacha Thoir is an Astráil é an **píotón**. Dreapann is snámhann sé, agus beireann uibheacha. Maraíonn creach, á timpeallú is á brú trí chrapadh mhatáin a colainne.

## Tagairtí
Piper Alpha

[clé|mion|[Séipéal Ferryhill, Obar Dheathain  le Jennifer Jane Bayliss]]

[mion|Cuimhneachán,Hazlehead Park, [Obar Dheathain]]
mion
Ardán druileála ola, nó rige ola, sa Mhuir Thuaidh, gar do chósta thoir na hAlban ba ea Piper Alpha; tharla pléascadh ar 6 Iúil 1988 agus milleadh é.

D'éag 167 duine, agus chosnaigh an tubaiste $1,500 milliún ar na comhlachtaí árachais.

## Féach freisin

* Rige ola
* Deepwater Horizon, 2010

[mion|rige ola sa [An Mhuir Thuaidh|Mhuir Thuaidh]]

## Tagairtí

Catagóir:Peitriliam
Catagóir:An Mhuir Thuaidh
Catagóir:Tubaistí timpeallachta
Catagóir:Stair na hAlban
Catagóir:1988
Giambattista Piranesi

Ailtire is greanadóir seaniarsmaí Rómhánacha i gcopar, a rugadh sa Veinéis ab ea **Giambattista Piranesi** (4 Deireadh Fómhair 1720 - 9 Samhain 1778). Shaothraigh sé teicníochtaí nua greanta, agus bhí tionchar mór aige ar an nua-chlasaiceachas. 

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1720
Catagóir:Básanna i 1778
Tomhsaire Pirani

Ionstraim chun céim folúis a thomhas atá i d**tomhsaire Pirani**. Bíonn sreang chaol, téite go leictreach, sa soitheach, i gcothromaíocht ar dtús. Ach cailleann sí teas níos tapa nó níos moille de réir mar a mhéadaíonn nó a laghdaíonn an brú. Dá thoradh sin athraíonn friotaíocht na sreinge, agus is tomhas an voltas trasna na friotaíochta athraithí seo ar na hathruithe sa bhrú (ach an sruth a choimeád tairiseach). Cheap Marcello Pirani an tomhsaire Pirani sa bhliain 1906.

## Tagairtí
Pireadocsaín

B-vitimín (B6) a bhíonn mar phireadocsaín i nglasraí, agus sa bhfoirm phireadocsach is mar phireadocsaimín i mbianna feolmhara. Sa cholainn malartaítear gach foirm den vitimín chuig fosfáit phireadocsach. Feidhmíonn sí seo mar chomheinsím do na heinsímí a bhaineann le hidiriompú is meitibileacht na n-aimínaigéad. Is annamh a bhíonn sí in easnamh, ach baintear feidhm as dáileoga móra B6 mar chóireáil ar chuid mhaith neamhord, cosúil le siondróm réamh-mhíosta is dúlagar éadrom, bíodh is go gceistítear a héifeachtúlacht. Is féidir go bhfuil baint ag ródháileoga thar thréimhse fhada le neamhoird mheabhracha.

## Tagairtí
Pirileictreachas

Tá criostail ar leith ann ina n-athraíonn an mhóimint dhépholach leictreach iomlán leis an teocht, ach a bhíonn neamhíogair do réimse leictreach a chuirtear i bhfeidhm orthu (mar shampla, niabáit litiam, LiNbO3). Gaol acu le hábhair fhearóileictreacha.

## Tagairtí
Piriméadar

Saghas teirmiméadair chun teochtaí an-arda a thomhas. I bpiriméadar optúil, cuirtear dath an réada the i gcomparáid le dath filiméid théite a bhfuil sruth rialaithe ag rith ann. Nuair a réitíonn na dathanna le chéile, is ionann teocht an réada is teocht an fhiliméid. Bíonn teocht an fhiliméid grádaithe i leith an tsrutha ann roimh ré. 

## Tagairtí
Pirimidíní

Grúpa bun orgánach, arb iad na cinn is tábhachtaí cíotóisín, timín is úraicil, codanna de shlabhraí núicléitídeacha DNA is RNA. 

## Tagairtí
Pirít

Is éard is **pirít** ann ná mianra miotalach. FeS2 is foirmle cheimiceach di. Is í an phirít an mianra sulfíde is flúirsí. Go hiondúil, faightear í mar chriostail chiúbacha dhea-fhoirmithe. Tugtar *bréagór* uirthi freisin mar gheall ar a dath. Úsáidtear mar fhoinse sulfair í agus i ndéanamh aigéid shulfaraigh.

## Féach freisin
* Míoca
* Scannal na mblocanna lochtacha in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Pirixéiní

Is grúpa mór mianraí sileacáite a chuimsíonn cuid mhaith mianraí a foirmíodh ag carraig iad na **pirixéiní**. Cosúil le hamfabóil, ach le struchtúr aonslabhra teitrihéadráin sileacáite, gan na hiain hiodrocsaile. Baill shuntasacha den ghrúpa is ea eanstaitít, dia-opsaíd, pidseoinít is séidít. I láthair i gcarraigeacha doigheartha is meiteamorfacha.

## Tagairtí
Pis chumhra

Planda bliantúil dreaptha atá dúchasach don tSicil is deisceart na hIodáile is ea an **phis chumhra** (*Lathyrus odoratus*). Fástar go forleathan í mar mhaisiúchán. Sciatháin leathana ar na gais a fhásann thar 2 m ar airde. Na duilleoga roinnte le dhá dhuilleoigín ubhchruthacha/dhronuilleacha mhínphioracha is teannóga géagacha. Na bláthanna suas le 3.5 cm ar fhad le boladh cumhra, is iad iompartha in ascaillí na mbláthanna uachtaracha. Na bláthanna corcra ar phlandaí fiáine, ach tar éis na mblianta diansaothraithe is dianphóraithe, tá plandaí saothraithe ar fáil anois le raon mór dathanna. 

## Tagairtí
Pirealú

Dianscaoileadh ábhair trí théamh gan ocsaigin a bheith i láthair, próiseas a tháirgeann comhdhúile níos simplí de ghnáth. Sampla tábhachtach pirealaithe is ea cnagadh peitriliam, ina n-athraítear alcáin ina n-ailcéiní is ina n-alcáin níos giorra (mar shampla athrú própáin in eitéin is meatán, CH3CH2CH3 → CH2=CH2 + CH4).

## Tagairtí
Piréis

Trádainm ar ghloine bhóraisileacáite le tiúchan ard silice inti, roinnt bóróin is roinnt alúmanaim. An-áisiúil sa cheimic mar gheall ar a neart mór meicniúil is a frithsheasmhacht i gcoinne alcailí láidre is aigéad láidir. Is áisiúil í sa bhfisic freisin, mar go bhfuil comhéifeacht íseal forbartha teirmí aici, agus mar sin bíonn sí frithsheasmhach i gcoinne croite theirmigh. Na hairíonna seo áisiúil ina húsáid fhorleathan sa chistin. 

## Tagairtí
Andrea Pisano

Dealbhóir a rugadh i bPontadera na hIodáile ab ea **Andrea Pisano** (c 1290-1349). D'oibrigh sé i bhFlórans agus chríochnaigh na doirse cré-umha is luaithe ar an mbaistealann ansin (1336). Fuair sé bás in Orvieto.

## Tagairtí

Catagóir:Dealbhóirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1290
Catagóir:Básanna i 1349
Nicola Pisano

Dealbhóir a rugadh in Apulia na hIodáile, meastar ab ea **Nicola Pisano** (c 1225-1278/84). I measc a shárshaothar tá an phuilpid sa bhaistealann i bPisa (1260) agus an phuilpid in Ardeaglais Siena (1268).

## Tagairtí
Piseánach

Planda bliantúil géagach a fhásann 50 cm nó níos mó ar airde. Na duilleoga bosach le 7-17 duilleoigín ubhchruthach fiaclach faireogach giobach. Na pisbláthanna bán nó scothghorm, ina n-aonar ar ghais fhada. Na cochaill borrtha, dé-shíoltach de ghnáth. Is dócha go bhfuil sé dúchasach don Áise, ach saothraíodh ón aimsir réamhstaire é mar phlanda foráiste agus ar son na síolta móra roctha inite.


File:Cicer arietinum 003.JPG
File:Chickpea pods.jpg
File:Cicer arietinum20100417 08.jpg


## Tagairtí
Feadán Pitot

Ionstraim chun luas sreabháin a thomhas ina shruth, ainmnithe as an innealtóir Francach Henri Pitot (1695-1771). Tugtar aghaidh oscailte an fheadáin i gcoinne an tsreafa agus ceanglaítear le taobh amháin den mhanaiméadar é. Tugtar aghaidh oscailte feadáin eile go hingearach leis an sreabhadh agus ceanglaítear é le taobh eile an mhanaiméadair. Tomhaistear an difríocht brú leis an manaiméadar. Bíonn an tomhas seo ina fheidhm den luas, agus is féidir é a ghrádú la scála luais.

## Tagairtí
Plá chearc

Tá dhá ghalar éan leis an ainm seo: plá chearc agus galar Newcastle, saghsanna difriúla ach iad araon víreasach. Feictear iad i gcearca de ghnáth, ach tarlaíonn siad do gach saghas éin. Ionsaíonn sí na córais néarógacha, díleáite is riospráide. Go minic marfach. Rinneadh taifead den chéad uair ar an dara saghas in Newcastle-upon-Tyne Shasana i 1928.

## Tagairtí
Plá niúmóineach

Bhuail eipidéim den phlá bhaictéarach seo cathair Surat na hIndia i 1994. B'uafásach an t-anbhá sa chathair is ar fud na hIndia gur cloíodh í tar éis do na céadta bás a fháil in imeacht míosa nó mar sin. An-tógálach, gaolmhar leis an bplá bhúbónach, an Bás Dubh a scrios an Eoraip sa 15ú céad. Galair creimirí den chuid is mó iad seo. Scaipeann an phlá bhúbónach chuig daoine trí bhíthin greamanna dreancaidí galraithe, ach is tríd an aer a scaipeann na baictéir i gcás na plá niúmóiní. Ábhar iontais ab ea an phlá seo do lucht míochaine is rialtais ar fud an Domhain. Bhí an bharúil ann leis na cianta go raibh an tseanphlá seo cloíte le fada ag uisce reatha, córais séarachais is frithbheathaigh. Ceapadh go forleathan go raibh deireadh le galair thógálacha mar fhadhb mhór sláinte poiblí, beagnach, ach ba chruthúnas eile an eipidéim seo, agus eipidéimí SEIF, fiabhras Lassa is eitinne a tharla le blianta anuas, nach fíor sin.

## Tagairtí
Placaint (planda)

I bplandaí, fíochán a mbíonn ubhúlaigh nó spóir an phlanda greamaithe leis. Tugtar *placaintiú* ar eagar na n-ubhúlach, agus is airí sainiúil ar chuid mhaith plandaí é.

## Tagairtí
Placebo

[mion|Levlen®ED / [Piollaire frithghiniúnach :   tógann an piollaire ar feadh 21 lá, agus ansin placebo ar feadh 7 lá]]
Is éard is **placebo** ann ná ábhar nó modh oibre neamhghníomhach a úsáidtear mar chóir leighis ar dhream amháin othar chun comparáid a dhéanamh le hábhar nó modh oibre gníomhach atá á thástáil is á úsáid ar dhream eile othar. 

Is casta an scéal é tástáil ar éifeacht córacha leighis, de bhrí gurb ionann éifeacht an placebo i dtimpeall 33% de chásanna. *An iarmhairt placebo* a thugtar air seo: is amhlaidh a bhíonn an t-othar cinnte dearfa gur éifeachtach an chóir leighis. Mar sin féin, más éifeachtach cóir leighis ghníomhach, beidh sí níos fearr thar am ná an placebo. 

## Tagairtí

Catagóir:Cógas
Placaint (orgán)

I mamaigh, orgán a fhásann i mbroinn mamaigh thorraigh (ach amháin na monaitréimigh). Bíonn sí ceangailte le broinn na máthar is an féatas tríd an tsreang imleacáin. Díorthaítear í ó fhíocháin an fhéatais is na máthar. Cuidíonn sí le cothú an fhéatais trí fhuil an fhéatais is fuil na máthar a thabhairt gar dá chéile, rud a chuidíonn le malartú gás riospráide, cothaitheach is ábhair fuíll. Tálann sí hormóin atá riachtanach don toircheas freisin (ina measc, éastraigin, prógaistéarón is gónadatróifin). 

## Tagairtí

Catagóir:Orgáin
Catagóir:Córas atáirgthe
Pláinéadlann

Is é is **pláinéadlann** ann ná foirgneamh ar dhearadh ar leith ina dtáirgeann teilgeoir (nó teilgeoirí) íomhá na réaltaí is na bpláinéad i spéir na hoíche. Is féidir gluaisní pláinéadacha is an-chuid feiniméan réalteolaíoch a léiriú mar cheachtanna scoile nó siamsa. Sampla is ea an phláinéadlann in Ard Mhacha. 
mion|Pláinéadlann Bhéalgrád sa tSeirbia
mion|Pláinéadlann Ard Mhacha

## Naisc sheachtracha
WPD (Worldwide Planetariums Database)
## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaíocht
Plaisteach

mion|Nithe déanta as plaisteach
Is éard atá i gceist le **plaisteach** nó **plaistic** nó **plaistigh** ná roisíní saorga orgánacha ar féidir iad a bhogadh trí théamh is ansin a mhúnlú nó a theilgean i bhfoirm éigin nua.  

### Tréithe
**I**s féidir plaistic a roinnt ina dhá cuid

* Cuid acu atá teirmithéachtach (mar shampla, roisín feanóilfhormaildéid); ní féidir iad a bhogadh arís trí théamh.
* Cuid eile acu atá teirmeaplaisteach (mar shampla, poileitiléin is poilisteiréin); is féidir iad a bhogadh ar an dóigh chéanna arís is arís eile. 

[mion|[Poileitiléin ː an plaisteach is coitianta a tháirgtear.]]
Is féidir plaistigh a dhearadh le breiseáin éagsúla chun go mbeidh raon airíonna acu: cobhsaíocht faoi raon teochta, seoladh leictreach, insliú leictreach nó teirmeach, dianscaoileadh nádúrtha tapa in ithir, agus eile.

### Stair
Roimh an 20ú haois, is éard a bhí i gceist le plaisteach ná aon ábhar bog domhúnlaithe.
mion|Truailliú (Ghana)

### Truailliú
Tá plaistic ar cheann de na truailleáin is coitianta ar domhan, agus deirtear go bhfuil plaistic le fáil sa bhia a itheann muid, san uisce a ólann muid agus mar sin inár gcorp féin.

Sa bhliain 2023, tháinig eolaithe (ag obair san Elvéis agus san Artach) ar mhiocróib, atá ábalta plaistic a dhíleá ag teocht íseal. Fuarthas roinnt baictéar agus fungas a dhíleánn plaistic ag 15 chéim celsius. (Táthar eolach ar neart miocrób a bhriseann plaistic anuas ag teocht os ceann 30 céim cheana féin. Ach baineann costas ard agus truailliú leis an chleachtas sin mar gheall ar an teas a bheadh de dhíth).

## Féach freisin

* Díchumadh plaisteach (fisic)
* Poileitiléin ː  an plaisteach is coitianta a tháirgtear.
* Micreaphlaistigh

## Tagairtí

Catagóir:Ábhair
Catagóir:Plaistigh
Catagóir:Truailliú
Plána (matamaitic)

Sa mhatamaitic, dromchla a luíonn gach pointe ar an líne ar an dromchla má cheanglaíonn líne dhíreach aon dá phointe air. Is comhthreomhar aon dá phlána, nó buaileann siad le chéile ar feadh líne dírí. Is féidir plána a shainmhíniú go hiomlán le 3 phointe nach bhfuil ar líne dhíreach, nó le pointe amháin sa phlána agus an treo ingearach leis an bplána. Is í cothromóid ghinearálta plána i gcomhordanáidí dronuilleogacha Cairtéiseacha (x, y, z) ná ax + by + cz + d = 0, mar a bhfuil a, b, c is d ina dtairisigh.

## Tagairtí
Plána (crann)

Crann ard fadsaolach duillsilteach, dúchasach do thuaisceart na hEorpa, na hÁise is Meiricea Thuaidh. Imíonn an choirt go sainiúil i screamhóga chun paistí móra bánbhuí nó bándearga a léiriú. Na duilleoga i maotháin bhosacha, na ceanntorthaí ina liathróidí crochta a fhanann ar an gcrann i rith an gheimhridh. Is hibrid é plána Londan atá frithsheasmhach i gcoinne aeir thruaillithe agus a fhástar go forleathan ar shráideanna cathrach. 

## Tagairtí
Má aibhéiseach

[thumb|300px|Léaráid d'[éiceachóras muirí. Comhfhreagraíonn **Crios C** don mhá aibhéiseach.]] 
Réimsí an-mhaola de ghrinneall na farraige móire. Go minic síneann siad thar 1,000 km. Faightear iad taobh amuigh d'imill na n-ilchríoch, áit a dtéann dríodar isteach go saor ón talamh. Clúdaíonn siad an-chuid den Aigéan Atlantach is an tAigéan Indiach, ach is tearc iad san Aigéan Ciúin. Léiríonn siad dríodar tiubh de dhríodar ón talamh atá ag réiteach gairbhe an bhunghrinnill. San Aigéan Ciúin tá claiseanna domhaine is stuanna oileán a chuireann bac le scaipeadh an dríodair ó na hilchríocha.

## Tagairtí
Plánaiméadar

Is éard is **plánaiméadar** ann ná ionstraim mhatamaiticiúil chun an fhairsinge taobh istigh de chuar neamhrialta a thomhas. Gluaistear pointeoir ar feadh na himlíne, agus bíonn an pointeoir ceangailte trí ghéaga luamhán le meicníocht suimeála. 

## Tagairtí
Plánárach

Péist phlánach neamhspleách chreachach a fhaightear i ngnáthóga uisciúla is talamh thais. An stéig deighilte i mbrainse tosaigh is cúlbhrainse. Itheann sé trí fharaing atá dírithe ar gcúl. 

## Tagairtí
Fad Planck

De réir Max Planck, scála faid a fhéadfaidh a bheith tábhachtach in imtharraingt chandamach. Is féidir go seasfaidh sé don íosfhad is féidir a bheith idir dhá phointe. Cothrom le √(G h/(2 π c3)) = 1.62 × 10-35 m, nuair is é G tairiseach na himtharraingthe, h tairiseach Planck, is c luas forleata an tsolais. Is í an mhais Planck chomhfhreagrach ná 2.18 × 10-8 kg.

## Tagairtí

Catagóir:Aonaid faid
Tairiseach Planck

Tairiseach bunúsach uilíoch a thagann isteach i gcothromóidí na teoirice candamaí. Úsáidtear an tsiombail h dó, agus is é a luach 6.626 × 10-34 giúl soicind (J s). Thug Max Planck isteach é i 1900 ina staidéar ar radaíocht dúchoirp. Tugann sé an gaol idir fuinneamh, E, candam solais is a mhinicíocht, ν, mar seo: E = hν. Uaireanta úsáidtear sa bhfoirm h*, agus h* = h/(2 π).

## Tagairtí
Planctón

Orgánaigh shíobtha mhuirí nach bhfuil aon chóras gluaiseachta acu den chuid is mó. Roinntear ina bhfiotaplanctóin is ina zóplanctóin iad. An chuid is mó díobh micreascópach. Is staid larbhach orgánach le pais fhásta eile cuid acu (na míreaplanctóin), cosúil le gráinneoga trá, crosóga mara, déchomhlaigh is éisc larbhacha. Fanann cuid eile ina bplanctóin i rith a mbeatha (na holaplanctóin) mar a dhéanann na cópapóid, na saigheada mara is na crilleanna. 

## Tagairtí
Planda ascaideach

Ball d'aon chlann de 3 chlann phlandaí feoiliteacha ina mbíonn na duilleoga mionathraithe ina ngaistí ascaideacha le claibíní, le huisce is einsímí iontu. Go minic bíonn na hascaidí lasta le baill dhearga, faireoga meala acu is fuinneoga tréshoilseacha ar an dromchla istigh, nó astaíonn siad boladh chun an fheithid creiche a mhealladh isteach. Faoin bhfaireog meala bíonn crios mín ar a sleamhnaíonn na feithidí síos, agus ansin crios eile le ribí dírithe síos a chuireann in éadan iarrachtaí na feithide éalú. Báitear an fheithid sa sreabhán ag a bhun agus díleáitear í. Clann amháin díobh seo dúchasach do Mheiriceá Theas trópaiceach, oirthear Mheiriceá Thuaidh is California (luibh ilbhliantúil, le bunchnotaí ascaidí cuartha, bláthanna ar luascadh, ceann amháin nó níos mó ar ghais gan duilleoga). An dara clann, is dúchasach í do na trópaicí in oirdheisceart na hÁise, an Astráil agus Mhadagascar (luibheanna is toim, go minic eipifítí a dhreapann le teannóga a fhásann amach as easna láir na duilleoige, fásann bun na teannóige ina ascaid, na bláthanna beag i spící, na fireannaigh is na baineannaigh ar phlandaí difriúla, gan pheitil ach le 4-5 sheipeal a bhíonn gealdaite go minic). Sa 3ú clann níl ach an cuilghaiste, atá dúchasach d'iarthar na hAstráile (luibh ilbhliantúil le bunchnota ina bhfoirmíonn cuid de na duilleoga ascaidí, na bláthanna le 6 pheiteal daite, iompartha ar ghas gan duilleoga). 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí feoiliteacha
Planda céarach

Dreapaire ilbhliantúil síorghlas, suas le 6 m ar airde. Dúchasach don Astráil. Na duilleoga éilipseach snasta méith, na bláthanna i gcinn chromtha chumhra chúigpheitealacha chiarbhána le lár dearg. Tugtar *an bláth céarach* air freisin. 

## Tagairtí
Planda soithíoch

mion|Planda feadánach
Aon phlanda go bhfuil xiléim is flóéim aige mar fhíocháin dhifriúla iompartha a chomhdhéanann an córas feadánach ann. I measc na bplandaí seo tá na plandaí bláfara, na gimnispeirmeacha, na raithní, na garbhóga is na heireabaill capaill. Difríochtaí breise idir a leithéid is na plandaí neamhfheadánacha is ea stómaí, agus an spóraifít mar ghlúin cheannasach. Níor aimsíodh aon cheangal iontaise idir na plandaí feadánacha is na plandaí neamhfheadánacha cosúil le caonaigh is algaí, agus luaitear é seo mar fhianaise go ndearna an dá shaghas seo éabhlóidí scoite ar leith.

## Tagairtí
Planda feoiliteach

[mion|Ascaid thrópacach (''Nepenthes lowii''). Itheann sí [feithidí a ghabhann i ngaiste sa chrúsca chomh maith le bualtrach an túpáí.]]

Is é rud is **planda feoiliteach** ann ná planda a ghabhann ainmhithe, de ghnáth feithidí is inveirteabraigh bheaga, agus a thálann einsímí díleáite chun an chreach a dhianscaoileadh ionas gur féidir leis an bplanda na torthaí iarmharacha a ionsú. Tugtar *[[planda ascaideach]] [[feithiditeach]]* ar a leithéid freisin. Fásann sé i gcomhshaolta atá easnamhach ó thaobh cothaitheach, agus forlíonann an bia a fhaightear ón gcreach, an nítrigin orgánach go háirithe, na bianna a fhaightear trí fhótaisintéis. Tháinig an gnás feoiliteach chun cinn go neamhspleách i ngrúpaí neamhghaolta, i measc na ndrúchtíní, na n-ascaidí, na leitheanna is lusanna an bhoraigh. Cruthaítear na gaistí i gcónaí as duilleoga mionathraithe, uaireanta le tréithe neamhshimplí. Sna cásanna is simplí a fhaightear i leitheanna, bíonn an gaiste cumhdaithe le hábhar slaodach agus greamaíonn an fheithid ann. I ndrúchtíní, gluaiseann ribí fada greamaitheacha inghluaiste agus fiú an duilleog féin mar fhreagairt ar choimheascar na creiche agus filleann í. Cumann duilleoga na n-ascaidí gaistí feadánacha nó crúiscínchruthacha lán de leacht ina mbáitear an chreach roimh a díleá. Is féidir leis na cinn is mó creimirí beaga a ghabháil. Go minic bíonn na crúiscíní gealdaite, agus faireoga meala ar an dromchla istigh chun na hainmhithe a aomadh i dtreo creasa míne snasta claonta. Níos doimhne, bíonn an dromchla cumhdaithe le ribí a ghobann amach is a chuireann cosc ar éalú na creiche. Is neamhshimplí freisin na gaistí faoi uisce a bhíonn ar lusanna an bhoraigh a shúnn an chreach isteach, agus is mórthaibhseach amach is amach cuilghaiste Véineas ina bhfuil meicníocht truicearaithe a spreagann na gaistí, cosúil le gialla, chun dúnadh anuas ar an gcreach.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Gearrscannán de phlandaí ag gabháil creiche, suíomh ''National Geographic''. Dáta rochtana: 26 Blt. 2018

Catagóir:Plandaí feoiliteacha
Planda gearrshaolach

Planda bliantúil le timthriall an-ghearr beatha, go minic ag táirgeadh cuid mhaith glún i séasúr amháin. Is mar seo an-chuid d'fhiailí agus plandaí an fhásaigh a fhaigheann séasúir fhabhracha an-ghearra. 

## Tagairtí
Planda lusach

mion|Planda lusach
Aon phlanda neamhadhmadach a fhaigheann bás ag deireadh shéasúr an fháis. I bplandaí lusacha ilbhliantúla, téann siad i léig go leibhéal na talún sa gheimhreadh ach maireann mar orgáin faoin talamh, bleibeanna nó tiúbair, chun fás nua a chur suas san earrach.

## Tagairtí
Planda ola ricne

mion|Planda ola ricne
Planda síorghlas a dhéanann tom ard nó crann ina thrópaicí dúchasacha is luibh théagartha sna creasa measartha is ea an **planda ola ricne**. Na duilleoga le 5-12 maothán doimhne, go minic cré-umha/glas. Na bláthanna bídeach glas, i gcrobhaingí dlútha fireanna is baineanna. Na síolta lán d'ola nimhiúil, ach le próiseáil chuí táirgeann siad ola ricne.

## Tagairtí
Planda seadánach

Planda a fhaigheann a chothú go léir is/nó a dhídean ó phlanda eile ar bhonn buan nó neamhbhuan. Ní féidir le seadáin éigeantacha maireachtáil ach ar an mbealach seo. Tá seadáin roghnacha ann ar féidir leo maireachtáil gan an t-óstach faoi chúinsí ar leith. Is mar seo cuid mhaith fungas, agus tá plandaí mar seo freisin. Maidir le plandaí bláthaithe, tá dhá shaghas seadán: ionseadáin a mhaireann taobh istigh den óstach ach a chuireann na bláthanna amach tríd an gcoirt le pailniú is na síolta a scaipeadh, agus eicteaseadáin a mhaireann taobh amuigh den óstach ach a bhíonn greamaithe leis le horgáin ite chun cothaithe a tharraingt ó chóras soithíoch an óstaigh. Tá grúpa i bhfad níos mó de leathsheadáin le duilleoga glasa atá in ann cuid de na cothuithe a dhéanamh dóibh féin, ach a bhfuil orgáin fhréamhacha acu, mar atá ag na heicteaseadáin, chun cothú a fháil ón óstach. I measc na leathsheadán tá an smúitiúlacht is an roisnín radhairc. Ní seadáin gach planda a fhaigheann cuid dá chothú ó phlanda eile. Maireann cuid acu, cosúil leis na magairlíní is baill de chlann na bpiseanna, i ngaol siombóiseach leis an óstach. Cuid eile, is sapraifítí iad, agus cuid eile ina bplandaí creiche.

## Tagairtí
Planda súmhar

Is éard is **planda súmhar** (nó **súmharán**) ann ná planda ina mbíonn na duilleoga is na gais méith agus ata le fíocháin stórála uisce. Coitianta i réigiúin thirime is áiteanna nach mbíonn uisce ar fáil go héasca. Oiriúnuithe ar phlandaí súmhara le cailliúint uisce a laghdú: cneasa ramhra céiriúla is duilleoga laghdaithe nó fillte isteach. Eiseamláirí is ea cachtais is tóirpíní. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Planda crua

Plandaí atá in ann seasamh i gcoinne damáiste ón sioc. Bíonn plandaí ilbhliantúla (is cuid de na plandaí bliantúla) ó na réigiúin mheasartha fhuara is fhionnuara crua. Ach ní bhíonn an chuid is mó de na plandaí trópaiceacha is measartha teo crua, bíodh is go bhfuil eisceachtaí ann.

## Tagairtí