open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cortacaistéaróideach

deas|250px|thumb|Cortacaistéaróideach
Is éard atá i g**Cortacaistéaróideach** ná hormón stéaróideach a tháirgeann is a thálann na faireoga aidréineacha, a chuimsíonn hidreacortasón, cortacaistéarón is aldaistéarón. Bíonn iarmhairtí iomadúla acu ar an gcolainn, an mheitibileacht, cothromaíocht uisce is salainn, agus feidhmiú cuid mhaith orgán. Baintear úsáid as cortacaistéaróidigh nádúrtha is shaorga (cortasól is preidneasólón, mar shampla) chun raon leathan galar a chóireáil, ina measc airtríteas agus ailse. 

## Mí-úsáid
Baintear mí-úsáid as mar dhruga a chuireann leis an bhfeidhmiú sa spórt chomh maith.
deas|250px|thumb|Mí-úsáid

## Tagairtí

Catagóir:Hormóin nádúrtha
Catagóir:Hormóin stéaróideacha
Catagóir:Hormóin
Catagóir:Stéaróidigh
Catagóir:Drugaí a chuireann leis an bhfeidhmiú
Catagóir:Drugaí
Tomhaltas uasta ocsaigine

mion|Tomhaltas uasta ocsaigine ar siúl
Is éard is **tomhaltas uasta ocsaigine** (Béarla: *vo2 max*) ann ná an méid ocsaigine is féidir a úsáid i rith barr-aclaíochta. An meánleibhéal a bheadh ag duine nach gcleachtann spórt ná 35 ml/kg/nóim. 70 ml/kg/nóim a bheadh ag lúthchleasaithe proifisiúnta, agus tá samplaí chomh hard le 85 ml/kg/nóim measta i gcás rothaithe gairmiúla.

## Tagairtí

Catagóir:Tastálacha leighis
Catagóir:Córas riospráide
Catagóir:Meastacháin leighis
Peadar Ó Gealacáin

[clé|mion|múinteoir [Scoil chois claí|scoil scairte agus leanaí]]
Eagarthóir, file, bailitheoir, caomhnóir agus múinteoir scoil scairte ab ea **Peadar Ó Gealacáin**  (29 Meitheamh 1792 – Feabhra 1860). Níl aon eolas beacht againn maidir le háit a bhreithe, diomáite de gurbh as mórcheantar Mhaigh nEalta thuaisceart na Mí é. 
[clé|mion|Baile Mhic Cathnaoin  ([Maigh nEalta)]]

### Beatha
Maidir lena ainm féin, is amhlaidh a d'úsáideadh sé foirmeacha éagsúla ar a lámhscríbhinní; Peadar Ua Gealacain, Peadar Ó Gealacáin, Peter Gilligan, Peter Galligan agus leaganacha eile nach iad. D'úsáid sé Peadar Ó Gealacáin lena ghinealach i Ls. K: ' *Ag seo leabhar Pheadair, mhic Phádraig, mhic Lúcas, mhic Pádraig Uí Gealacáin, ó leathimeall an Chabháin, ag Sliabh gCleath, ó chogaidh [[Oilibhéar Cromail|Chromail]] go dtí an t-am seo agus cuid dá streibh ina gcónaí sa tír fós'.*

Pádraig a bhí ar a athair agus ba í Margaret Williams a mháthair. Is i mBaile Mhic Cathnaoin sa dúiche chéanna a bhí Peadar ag cur faoi ar feadh a shaoil. 

Phós sé ar bhean darbh ainm Sinéad Ní Thánaiste (nó Jane Tennyson) Tá fianaise éigean ann go raibh ar a laghad mac agus iníon acu. Is ríléir ar chaighdeán a chuid lámhscríbhneoireachta go raibh sé thar barr feabhais. 

Chan é amháin go raibh léamh agus scríobh idir Ghaeilge agus Bhéarla aige, ach bhí sé léannta leis i gcultúr an dá theanga. Bhí sé eolach ar an Laidin, ar an Mhatamaitic, ar an Astrálaíocht, agus ar an Cheol. 

Thosaigh sé ag múineadh scoile sa bhliain 1814 agus is dóigh gur chaith sé leis an gceird anuas go 1826. Saol anchorrach a bhí ann nach raibh aon bhuanseasmhacht ag baint leis. Bhíodh sé de shíor ag aistriú ó áit go hait agus gan aige in amanna ach seal coicísein aon cheantar amháin.

### Saothar
Is idir 1822 agus 1854 a bhí obair an scríobhaí á déanamh aige. Tá iontu dánta, amhráin, laoithe fiannaíochta, beathaí na naomh, scéalta den uile chineál, aistriúcháin, mionphaidreacha, orthaí, tomhais agus ábhar ilchineálach, chomh maith le dánta a chum sé féin, a bhfuil go leor díobh i gcló ag Dawson. Le méid na hoibre a thomhas is leor a rá gur chaith sé dhá bhliain go leith, 1841 go 1844, ag scríobh ceann díobh a bhfuil 722 leathanach ann.
## Bás
Fuair Peadar Ó Gealacáin bás agus é i ngreim ag an mbochtaineacht sa bhliain 1861. Is beag atá ar eolas againn sna blianta deiridh aige ach amháin gur chaith sé iad i Maigh nEalta. Fear a bhí ann a chaith a shaol ag caomhnú na litríochta traidisiún agus teanga a chuid daoine agus ba é a bhás clabhsúr thraidisiún fada scríbhneoireachta na lámhscríbhinní.

## Féach freisin

* scoil scairte

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí na 19ú haoise
Catagóir:Muintir na hÉireann sa 19ú haois
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1792
Catagóir:Básanna i 1860
Catagóir:Múinteoirí Gaeilge
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Coritiba Foot Ball Club

Is club peile Brasaíleach é **Coritiba Foot Ball Club**, ar a dtugtar **Coritiba** de ghnáth. Bunaíodh sa bhliain 1909 é.

## Imreoirí cáiliúla
* **10's**: Frederico "Fritz" Essenfelder – Maxambomba
* **20's**: Ninho – Pizzatto – Staco
* **30's**: Pizzattinho – Emílio – Rei
* **40's**: Neno – Merlin – Tonico – Breyer
* **50's**: Miltinho – Duílio – Fedato – Lanzoninho
* **60's**: Krüger – Nico – Bequinha – Oberdan – Cláudio – Nilo – Dirceu – Paulo Vecchio
* **70's**: Jairo – Tião Abatiá – Hidalgo – Aladim – Pedro Rocha – Zé Roberto – Paquito – Hermes – Pescuma – Dreyer – Duílio
* **80's**: Rafael – Dida – Tostão – Lela – André – Índio – Toby – Heraldo – Almir – Marildo – Chicão – Ademir Alcântara- Milton- Vavá
* **90's**: Alex – Pachequinho – Ronaldo Lobisomem – Reginaldo Nascimento – Cléber – Basílio – Auri – Paulo Sérgio – Brandão – Claudiomiro
* **00's**: Keirrison – Tcheco – Rafinha – Adriano – Emerson- Edson Bastos – Leandro Donizete – Rafinha

## Iosta trófaí
### Náisiúnta
* **Craobh na Brasaíle** (1):
:: 1985
* **Craobh Paraná** (36):
:: 1916, 1927, 1931, 1933, 1935, 1939, 1941, 1942, 1946, 1947, 1951, 1952, 1954, 1956, 1957, 1959, 1960, 1968, 1969, 1971, 1972, 1973, 1974, 1975, 1976, 1978, 1979, 1986, 1989, 1999, 2003, 2004, 2008, 2010, 2011, 2012
* **Craobh Povo** (1):
:: 1976
* **Craobh Início** (10)
:: 1920, 1921, 1930, 1932, 1939, 1941, 1942, 1951, 1952 e 1957

### Idirnáisiúnta
* **Pierre Colon** (1): (Vichy, 20px An Fhrainc)
:: 1969
* **Akwaba** (1): (Afraic)
:: 1983

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an chlub

Catagóir:Clubanna sacair
Fuilaistriú

mion|comhoiriúnacht
Aistriú fuil duine amháin isteach i gcolainn duine eile is ea **fuilaistriú**, mar shampla, chun cabhrú le duine a chaill cuid mhaith fola trí ghortú.  Déantar an fhuil i gcomhair fuilaistrithe a scagthástáil chun tarchur oibreán ionfhabhtaithe a sheachaint.

## Deacrachtaí
Is dainséar é galar Creutzfeld-Jakob, agus galair eile, SEIF mar shampla, don chóras fuilaistriúcháin. 

Baintear mí-úsáid as fuilaistrithe mar dhruga a chuireann leis an bhfeidhmiú sa spórt. Déanann seo líon na bhfuilchealla dearga a mhéadú agus sa tslí seo an méid ocsaigine a iompraítear san fhuil a ardú.
clé|mion|mála fola

## Stair
Rinneadh a leithéid den chéad uair go luath sa 19ú céad, ach torthaí marfacha a bhí air go minic. Rinne James Blundell, obstatraí i Londain, an chéad fhuilaistriú ar an 25 Meán Fómhair 1818. D'éirigh cuibheasach maith leis. Ach níorbh théidir fuilaistriú slán áisiúil a dhéanamh go cliniciúil go bhfuarthas amach mar gheall ar thíopáil fola agus an gá le comhoiriúnacht idir tíopaí an thaighteora is an deontóra. Níor thángthas ar na  fuilghrúpaí roimh 1900. Bronnadh Duais Nobel an Leighis ar  Dr Landsteiner. don fhionnachtain sin sa bhliain 1930. 

Le linn an Dara Cogadh Domhanda, bhí gá le méid ollmhór fola le haghaidh fuilaistriúchán do dhaoine gortaithe. Ina dhiaidh sin saothraíodh bealaí chun fuil ó dheontóirí a stóráil le húsáid níos déanaí. 

## Féach freisin

* Banc fola 
* Seirbhís Fuilaistriúcháin na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Fuil
Catagóir:Drugaí
Conbháil agus Leac

deas|250px|thumb|Conbháil agus Leac
Is paróiste suite i gContae Dhún na nGall é **Conbháil agus Leac**.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
An Leadhb Gharbh

Is baile suite i gContae Dhún na nGall í **an Leadhb Gharbh**.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Kōbe

Is é **Kōbe** (*神戸市, Kōbe-shi*) an cúigiú cathair is mó sa tSeapáin, agus is é príomhchathair Maoracht Hyōgo. Tá sé suite thartfá 30km siar de Ōsaka ar an taobh ó dheas de Honshū, príomh-oileán na Seapáine. Tá daonra de 1.5 milliún sa chathair, agus is cuid den cheantar uirbeach Keihanshin é, in éineacht le Ōsaka agus Kyōto.

Luaítear an ceantar i dtaifead scríofa don chéad uair san Nihon Shoki, ina bhfuil bunú Scrín Ikuta ag Banimpire Jingū in 201 CR curtha in iúl. Ní raibh an ceantar ina slánaonad le linn bunús na staire, fiú le linn an Ré Tokugawa, nuair a bhí an calafort faoi rialú díreach an Seogain Tokugawa. Ní raibh Kobe ann mar atá sé inniu roimh a bunú in 1889.

[thumb|left|upright|Kōbe, laistigh den [Maoracht Hyogo|Mhaoracht Hyōgo, an tSeapáin]]

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
 


Catagóir:Maoracht Hyogo
Catagóir:Maorachtaí na Seapáine
Leabhar Dhéir

Is leabhar soiscéalach sa Laidin, ón 10ú hAois é **an Leabhar Dhéir** (Leabharlann Ollscoil Cambridge, MS. Ii.6.32) agus de bhreis ar sin bhí breisithe curtha leis sa luath 12ú hAois, sa Laidin, Sean-Ghaeilge agus Gaeilge na hAlban.
Is leabhar suaitheanta é de bhrí gurb ann a fhaightear an scríbhinn is luaithe a mhaireann de chuid Ghaeilge na hAlban.

Catagóir:Leabhair na Soiscéal
Catagóir:Lámhscríbhinní Ghael-Shacsanach
Catagóir:Saothair Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Stair na Gaeilge
Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Stair Chontae Obar Deathain
Catagóir:Lámhscríbhinní bíobalta na 12ú haoise
Catagóir:Téacsanna Críostaí na 12ú haoise
Catagóir:Comhairle Shiorrachd Obar Dheathain
Machaire Rabhartaigh

Is baile suite in iarthuaisceart Dhún na nGall  é **Machaire Rabhartaigh,** siar ó thuaidh ó Leitir Ceanainn i nGaeltacht Chloich Cheann Fhaola, leath bealaigh idir Gort a' Choirce agus Cnoc Fola. Tá radharc iontach ar Inis Bó Finne agus ar Oileán Thoraigh ó na dumhcha agus ón trá, a shíneann ar feadh trí mhíle ar fad. Is iad na dumhcha agus trá seo an Machaire in ainm na háite. 
clé|mion|220x220px|An ché
clé|mion|220x220px|An trá
clé|mion|220x220px

## Pobal
Tá Machaire Rabhartaigh suite i gcroílár Ghaeltacht Thír Chonaill agus tá An Ghaeilge láidir ann agus í mar theanga an phobail i gcónaí. I ndaonáireamh 2016 dúirt 93% de mhuintir an bhaile go raibh Gaeilge acu agus dúirt 86% den daonra go labhraíonn siad Gaeilge gach lá. 

### Áiseanna
Tá Coláiste Mhachaire Rabhartaigh, coláiste samhraidh Gael Linn, lonnaithe san ionad pobail agus sna scoileanna náisiúnta.  

Is ó Mhachaire Rabhartaigh a théann an bád go hOileán Thoraí. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Catagóir:Bailte sa Ghaeltacht
Báinigh

Barúntacht atá suite i gContae Dhún na nGall is ea **Báinigh**.

## Liosta lonnaíochtaí

* Ard an Rátha
* An Charraig
* Dún na nGall
* Dún Cionnaola
* Na Frosa
* Gleann Cholm Cille
* Inbhear
* Na Cealla Beaga
* Cill Charthaigh
* Tamhnach an tSalainn
* Teileann

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Dhún na nGall
Baollaigh

Is barúntacht suite i gContae Dhún na nGall iad **Baollaigh**.

## Liosta lonnaíochtaí

* Anagaire
* Ailt an Chorráin
* An Dúchoraidh
* An Clochán Liath
* Na Gleannta
* Cill Riáin
* Leitir Mhic an Bhaird
* Port Nua
* Rann na Feirste
* Árainn Mhór

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Dhún na nGall
Baile an Easa

Is baile fearainn suite in iarthuaisceart Chontae Dhún na nGall é **Baile an Easa**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Carraig Bhrachaí

Is caisleán agus baile fearainn suite i gContae Dhún na nGall í **Carraig Bhrachaí** (Béarla: *Carrickabraghy* nó uaireanta *The Castles*). Tá sí suite i bparóiste dlí Cluain Maine.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Cill Chluanadh Mhór

Is baile fearainn suite i gContae Dhún na nGall í **Cill Chluanadh Mhór**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Tomás Laighléis

[mion|[Mionloch|Mionlach in aice le Gaillimh ]]
Seanchaí a bhí i d**Tomás Laighléis.** 

Rugadh é i Mionlach in aice le Gaillimh na hÉireann sa bhliain 1895 (chuaigh tonn bhaiste air ar an 2 Meitheamh sa bhliain sin). 

Fuair sé bás san áit chéanna ar an 23 Deireadh Fómhair 1984. 

Bhreac Tomás de Bhaldraithe síos leabhar béaloidis uaidh a chuaigh i gcló faoin teideal *Seanchas Thomáis Laighléis*.

## Tagairtí

Catagóir:Béaloideas
Catagóir:Béaloideasóirí Gaeilge
Catagóir:Seanchaithe Gaeilge
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Básanna i 1984
Catagóir:Daoine a rugadh i 1895
Críoch Phríomhchathair na hAstráile

Is críoch de chuid na hAstráile í **Críoch Phríomhchathair na hAstráile** (Béarla: *Australian Capital Territory,* cód poist: **ACT**) atá lonnaithe in oirdheisceart na hAstráile. Is í an chríoch fhéinrialaitheach is lú sa tír í agus tá Canberra (príomhchathair na críche agus na tíre) le fáil ann.

## Tagairtí
Iníon

Is éard is **iníon** ann ná duine baineann clainne; sliocht a shaolaítear do thuismitheoirí. Mac an leagan fireann. Nuair a bhíonn ceannlitir mhór leis an bhfocal, *Iníon*, is foirm aithisc nó teideal cúirtéise roimh ainm mná nach bhfuil pósta a bhíonn i gceist.

## Tagairtí
Mullach Dubh, Contae Dhún na nGall

Is ceantar suite i gContae Dhún na nGall é **Mullach Dubh**. Cuimsíonn sé dhá bhaile fearainn, Mullach Dubh Thuaidh (Béarla: *Mullaghdoo Irish*) agus Mullach Dubh Theas (Béarla: *Mullaghdoo Scotch*).

## Féach freisin
* An Mullach Dubh

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Cloch Cheann Fhaola

Is ceantar é **Cloch Cheann Fhaola** (*Cloich Cheannfhaola* uaireanta) (leagan neamhoifigiúil galldaithe: *Cloughaneely*) suite i gContae Dhún na nGall.

## Seanchas
De réir an tseanchais bhí Balor ina rí ar Thoraigh. Tugadh Balor na Súile Nimhe air siocair go raibh sé ábalta rudaí a dhó lena shúil. Ghoid Balor bó (An Ghlas Ghaibhleann) ó fhear i nDroim na Tine ar thír mór. Chuaigh Mac Cionn Fhaolaidh, úinéir na bó, ag cuartú díoltais. D'inis draoi dó nach muirfeadh aon duine Balor na Súile Nimhe ach a gharmhac féin. Chuala Balor faoi seo agus le cor a chur ar an chinniúint rinne sé príosúnach dá iníon, Eithne, ina dhún. Ghléas Mac Cionn Fhaolaidh é féin in éadach mná agus d'éirigh leis fáil isteach sa dún. Nuair a chonaic Eithne é thit sí i ngrá leis agus ar philleadh dó ar an tír mór bhí Eithne ag dúil le leanbh. Rugadh triúr mac d'Eithne ach nuair a hinseadh sin do Bhalor d'ordaigh sé na naíonáin a bhá. Caitheadh an triúr acu isteach san fharraige ach tháinig duine acu, Lugh, slán. Tógadh Lugh lena uncail Gaibhide Gabha, ar tír mór. D'imir Balor díoltas ar Mhac Cionn Fhaolaidh. Shín sé a mhuineál trasna cloiche agus steall sé an cloigeann dó le buille dá chlaíomh. Chuaigh an fhuil isteach sa chloch agus tá a lorg le feiceáil go fóill. Fuair Lugh amach gur Balor a mharaigh a athair agus le díoltas a bhaint amach air mharaigh sé é tré bhior the a shá tríd a shúil nimhe agus amach ar chúl a chinn.

I 1774 chuir Wybrant Olphert an chloch ar dícheannadh Mac Cionn Fhaolaidh uirthi ar cholún sé throighe déag ar airde i mBaile Chonaill. Tugadh amach stampa poist in Éirinn le Lugh, nó *Dia an tSolais* mar a tháinig aithne air, a chomóradh.

## Féach freisin

* "Na Trí Paróistí": Cloch Cheann Fhaola, Gaoth Dobhair agus Na Rosa
* C.U. Burn (sraith ghrinn)

## Léitheoireacht bhreise
* Áine Ní Bhreisleáin. (2024). Cloich Cheann Fhaola... iargúltacht, stair agus tránna nach féidir a shárú. Seachtain.
* Brian Ó Baoill. (2021). Ceann Fhaoladh. Coiscéim (úrscéal)

Catagóir:Gaeltacht Thír Chonaill
Catagóir:Contae Dhún na nGall
An Trá Bhán

deas|250px|thumb|An Trá Bhán
Is trá suite i gContae Dhún na nGall í **an Trá Bhán**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Ríthe (cluiche óil)

[thumb|400px|Rialacha Gaeilge do ''Ríthe'' ó [Club Chonradh na Gaeilge|Chlub Chonradh na Gaeilge]]
Is cluiche óil é **Ríthe** (nó *kings* mar is fearr aithne air as Béarla) a imríonn beirt nó tuilleadh le cártaí agus deochanna. Imríonn mic léinn agus grúpaí eile an cluiche in Éirinn, sa Phortaingéil, i gCeanada, i Meicsiceo, san Afraic Theas, sa tSile, sa Nua-Shéalainn, san Astráil, sna Stáit Aontaithe, sa Ríocht Aontaithe, agus san Ísiltír chomh maith le háiteanna eile nach iad.

Catagóir:Ólachán
Catagóir:Cluichí óil
Patti Page

Ba amhránaí Meiriceánach í **Clara Anne Fowler**, nó **Patti Page** de ghnáth (8 Samhain, 1927-1 Eanáir, 2013).

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Básanna in 2013
Bealach na gCruach

deas|250px|thumb|Bealach na gCruach
Is rian fad-achair suite i gContae Dhún na nGall é **Bealach na gCruach**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Bealach na Gaeltachta, Dún na nGall

Is rian fad-achair suite i gContae Dhún na nGall é **Bealach na Gaeltachta**.

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Amharclann an Ghrianáin

Is amharclann i gContae Dhún na nGall í **Amharclann an Ghrianáin**.

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Amharclann Ghaoth Dobhair

Is amharclann i nGaoth Dobhair i gContae Dhún na nGall í **Amharclann Ghaoth Dobhair**.

Tá Amharclann Ghaoth Dobhair ar ceann de na hionaid ina dtiteann an fhéile cheoil Dorn san Aer amach, féile in ómós don chraoltóir Rónán Mac Aodha Bhuí, a thug tacaíocht iontach do cheoltóirí agus do bhannaí ceoil Gaeilge a bhí ag iarraidh rian a fhágáil ar phobal ceoil na Gaeilge. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Contae Dhún na nGall
Catagóir:Amharclanna
Coláiste Pobail Bhun an Phobail

Is coláiste i gContae Dhún na nGall é **Coláiste Pobail Bhun an Phobail**.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Coláiste Adhamhnáin

Is coláiste deonach Caitliceach trí mheán an Bhéarla (agus iarscoil chónaithe) i gContae Dhún na nGall é **Coláiste Adhamhnáin** (Béarla: *St Eunan's College*), ar a dtugtar *The College* go háitiúil, chun idirdhealú a dhéanamh idir é agus an ardeaglais 'St. Eunan's Cathedral' agus club an CLG. Tá sé suite ar Chnoc an Fhairtheora, i Leitir Ceanainn. Ainmnithe as Naomh Adhamhnán Aba Í, a bhí as Tír Chonaill ó dhúchas agus ina éarlamh ar Dheoise Chaitliceach Ráth Bhoth, leagadh bunchloch na scoile ar lá fhéile an phátrúin ar an 23 Meán Fómhair 1906.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Catagóir:Leitir Ceanainn
Ospidéal Ginearálta Leitir Ceanainn

Is ospidéal i gContae Dhún na nGall é **Ospidéal Ginearálta Leitir Ceanainn**.

Catagóir:Leitir Ceanainn
Catagóir:Ospidéil i gContae Dhún na nGall
Institiúid Teicneolaíochta Leitir Ceanainn

Is coláiste i gContae Dhún na nGall é **Institiúid Teicneolaíochta Leitir Ceanainn**.

## Tagairtí

Catagóir:Leitir Ceanainn
Catagóir:Contae Dhún na nGall
Catagóir:Institiúidí teicneolaíochta in Éirinn
Catagóir:Ollscoil Teicneolaíochta an Atlantaigh
Pixie Lott

Is ceoltóir, aisteoir agus amhránaí Sasanach í **Victoria Louise Lott**, nó **Pixie Lott** de ghnáth. (rugadh 12 Eanáir, 1991) Tháinig sí sa séú háit ar an dara sraith déag *[[Strictly Come Dancing]]*. Is breitheamh í ar *[[The Voice Kids (RA)|The Voice Kids]]*.

## Scannánliosta

## Dioscliosta
* *[[Turn It Up]]* (2009)
* *[[Young Foolish Happy]]* (2011)
* *[[Pixie Lott (albam)|Pixie Lott]]* (2014)

## Camchuairteanna
*2009 – The Saturdays – The Work Tour
*2010 – Rihanna – Last Girl on Earth Tour
* 2010 – *[[The Crazycats Tour]]*

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1991
Catagóir:Daoine beo
B.o.B

Is rap-cheoltóir Meiriceánach é **B.o.B**, a rugadh faoin ainm **Bobby Ray Simmons, Jr.** ar 15 Samhain, 1988.

## Dioscliosta
* *[[B.o.B Presents: The Adventures of Bobby Ray]]* (2010)
* *[[Strange Clouds]]* (2012)
* *[[Underground Luxury]]* (2013)
* *[[Psycadelik Thoughtz]]* (2015)
* *The Upside Down* (2017)
* *Naga* (2018)
* *Southmatic* (2019)

Catagóir:Rapcheoltóirí Meiriceánacha
Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 1956

Bhí an **Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 1956** ar an 1ú heagrán bliantúil de Chomórtas Amhránaíochta na hEoraifíse. Bronnadh an comórtas ar an Eilvéis.

## Rannpháirtithe

## Tagairtí

Catagóir:Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Comhairle Contae Dhún na nGall

Is comhairle i gContae Dhún na nGall í **Comhairle Contae Dhún na nGall**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Catagóir:Údaráis áitiúla in Éirinn
Féile Ealaíne na hEaragaile

Is féile i gContae Dhún na nGall í **Féile Ealaíne na hEaragaile**.

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Gig Bheo na Bliana
Bóthar an Chlochair, Leitir Ceanainn, Dún na nGall

mion
mion
Tá **Bóthar an Chlochair**, Leitir Ceanainn suite i gContae Dhún na nGall. 

Tá scoil ann, Clochar Loreto.

## Féach freisin

* Leitir Ceanainn

## Tagairtí

Catagóir:Leitir Ceanainn
Catagóir:Contae Dhún na nGall
Catagóir:Sráideanna
Catagóir:Clochair
Páirc Uí Dhómhnail

deas|250px|thumb|Páirc Uí Dhómhnail
Is staidiam i gContae Dhún na nGall í **Páirc Uí Dhómhnail**.

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Páirc na Finne

Is staidiam sacair i mBealach Féich, Contae Dhún na nGall í **Páirc na Finne**. Staid baile an chumainn Chláirsigh na Finne atá ann.

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Catagóir:Staideanna sacair i bPoblacht na hÉireann
Cumann Peile Chláirsigh na Finne

Club sacair gairmiúil is ea **Finn Harps Football Club** (Gaeilge: *Cumann Peile Chláirsigh na Finne*) a imríonn i Sraith na hÉireann. Tá an club lonnaithe i mBealach Féich, Contae Dhún na nGall. Bunaíodh an club sa bhliain 1954 agus tógadh isteach sa tsraith sa bhliain 1969 é. I bPáirc na Finne (*Finn Park*), Bealach Féich a imríonn na Cláirsigh a gcluichí baile. Is é Ollie Horgan an traenálaí atá ag an gclub. 

Tá iomaíocht áitiúil idir iadsan agus a gcomharsana Cathair Dhoire, agus tugtar an Deárbaí Thiar Thuaidh ar na gcluichí a imrítear eatarthu.

Bhuaigh Finn Harps an Corn FAI i 1973-1974. 

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Catagóir:Clubanna sacair na hÉireann
Amelia Lily

Is ceoltóir Sasanach í **Amelia Oliver Lily** nó **Amelia Lily**. Rugadh i Sasana í ar 16 Deireadh Fómhair 1994. Tháinig sí sa tríú háit ar an ochtú sraith *[[The X Factor (RA)|The X Factor]]* sa bhliain 2011. Tháinig sí sa dara háit ar an ficiú sraith *[[Celebrity Big Brother]]* sa bhliain 2017.

## Dioscliosta
### Singlí

### Físeáin Cheoil

## Camchuairteanna
* 2012: *[[The X Factor Live Tour]]*
* 2013: **
* 2013: *[[Olly Murs Summer Tour]]*

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1994
Catagóir:Iomaitheoirí X Factor
Catagóir:Daoine beo
Stacey Solomon

Is ceoltóir Sasanach í **Stacey Chanelle C. Solomon** nó **Stacey Solomon**. Rugadh i Sasana í ar 4 Deireadh Fómhair, 1989. Tháinig sí sa tríú háit ar an séú sraith *[[The X Factor (RA)|The X Factor]]* sa bhliain 2009. Bhuaigh sí an deichiú sraith *[[I'm a Celebrity...Get Me Out of Here! (RA)|I'm a Celebrity...Get Me Out of Here!]]* sa bhliain 2010.

## Dioscliosta
### Albaim

### Singlí

## Scannánliosta

## Leabharliosta
*2015: *Walk On By*

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1989
Catagóir:Iomaitheoirí X Factor
Catagóir:Daoine beo
Lucy Spraggan

Is ceoltóir Sasanach í **Lucy Spraggan**. Rugadh i Sasana í ar 21 Iúil 1991. Ghlac sí páirt ar an naoú sraith *[[The X Factor (RA)|The X Factor]]* sa bhliain 2012.

## Dioscliosta
### Albaim stiúideo

### Ceirníní Leathfhada

### Singlí

### Singlí Eile

## Físeáin Cheoil

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1991
Catagóir:Iomaitheoirí X Factor
Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine beo
Caisleán Ghleann Bheatha

clé|250px|mion|Caisleán Ghleann Bheatha
Is caisleán i gContae Dhún na nGall é **Caisleán Ghleann Bheatha**.

### Stair
In 1929, cheannaigh Arthur Kingsley Porter Caisleán Ghleann Bheatha.  D'imigh sé ina cheo ar 8 Iúil 1933.

Sa bhliain 1938, cheannaigh Henry McIlhenny caisleán agus eastát Ghleann Bheatha.

## Féach freisin

* Arthur Kingsley Porter

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Catagóir:Tailte aeraíochta
Catagóir:Páirceanna Náisiúnta na hÉireann
Caisleán na dTuath

Is caisleán sa Chraoslach i dtuaisceart Chontae Dhún na nGall é **Caisleán na dTuath**.

Tá scéal ann gurb é Néachtan Ó Domhnaill a thóg an caisleán do dhuine den seacht mac a bhí aige agus gur tugadh na tried tuatha do chlann Shuibhne é sa bhliain 1440 as iarthargael in Albain ach de shliocht Niall na Naoi nGiallach (Ui Neill) tar éis síocháin a bheith comhlíonta idir Clann uí Dhomhnaill agus clann uí Neill agus gur phós fear de chlann Shuibhne bean de chlainn Uí Dhomhnaill.

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Éamon de Buitléar

mion|Fiadhúlra in Éirinn|clé
Ba scríbhneoir, ceoltóir agus déantóir scannán Éireannach é **Éamon de Buitléar** (22 Eanáir, 1930 - 27 Eanáir, 2013) nó Éamon Óg de Buitléar (agus Buitléarach eile ann, 1902–1981, gaol ar bith). Sa bhliain 1987, ainmníodh é mar bhall de Sheanad Éireann ag an Taoiseach, Charles Haughey chuig an 18ú Seanad Éireann. 

## Saol
Bhí athair Éamon i gceannas ar an gCéad Chath d’Arm na hÉireann agus níos déanaí, aide-de-camp Uachtarán na hÉireann Dubhghlas de hÍde.  I gcathair na Gaillimhe a rugadh Éamon agus tógadh é i dteaghlach a labhair Gaeilge. 
Tháinig sé go mór faoi thionchar mhuintir Chúil Aodha i gCorcaigh go luath ina shaol agus é ar saoire ann lena athair. Is ann a d’fhoghlaim sé cuid mhór faoin dúlra agus faoin iascaireacht. Ba ansin a bhuail sé le Seán Ó Riada.

Níorbh  ionadh é mar sin go bhfuair sé post sé ag obair sa siopa *Garnett and Keegan's and Helys* sna 1940idí, ag díol fearas iascaireachta agus gránghunnaí. Bhí siopa dá chuid féin aige ar ball. .

Phós sé Laillí Lamb ón gCeathrú Rua (de shliocht Ford Madox Ford a máthair agus Charles Lamb, péintéir mórcháiliúil, a hathair). 
clé|mion|Teilifís Éireann

### Scannáin
[mion|[Seanad Éireann|clé]]
Sna 1960dí, le Gerrit Van Gelderen, rinne an Buitléarach cláracha fiadhúlra do RTÉ. Thuil sé cáil náisiúnta mar nádúraí agus mar chraoltóir raidió agus teilifíse. B’fhéidir a rá gurbh é an clár teilifíse Amuigh faoin Spéir a chuir a ainm i mbéal phobal na hÉireann.

Ba é stiúrthóir bainistíochta *Éamon de Buitléar Ltd.* é, comhlacht a rinne cláracha faisnéise teilifíse.  Ba é an t-aon léiritheoir neamhspleách teilifíse in Éirinn é ag an am.

Sa bhliain 1986, bhuaigh an Buitléarach Jacob's Award dá chlár teilifíse *Cois Farraige leis an Madra Uisce*. Rinneadh scannáin as a chuid leabhar agus coimisiúin iomadúla ó RTÉ, BBC agus stáisiúin eile.

Ceapadh é ar an bPríomh-Bhord Iascaigh sa bhliain 2005. Bhronn Ollscoil Náisiúnta na hÉireann dochtúireacht oinigh (D.Sc.) air in 1991. 

### Ceol
mion|Séan Ó Riada|clé
Bhí baint ag Éamon de Buitléar leis an gceol traidisiúnta Éireannach le Seán Ó Riada agus bhí baint aige le bunú Cheoltóirí Chualann (1960-1969). 

## Leabhair
* 
* 
* 

## Scannánliosta

* *The Natural World and The Living Isles* (BBC);
* *Exploring the Landscape* - television series (RTÉ);
* *Ireland's Wild Countryside* - television series (RTÉ);
* *A Life in the Wild* - television series (RTÉ);
* *Wild Islands* (RTÉ, S4C and STV);
* *Nature Watch* (ITV);
* *Éiníní and Ainimhithe na hÉireann* (TG4).

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* 
* 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Éireannacha
Catagóir:Boscadóirí ceoil Éireannacha
Catagóir:Duaiseoirí Jacob's Award
Catagóir:Baill den 18ú Seanad
Catagóir:Daoine as Bré
Catagóir:Daoine as Contae Chill Mhantáin
Terminator 2: Judgment Day

Scannán is ea **Terminator 2: Judgment Day** ("Críochnaitheoir 2: Lá an Bhreithiúnais") a leannann scéal an scannáin The Terminator. Is é Arnold Schwarzenegger a ghlacann an príomhról.

## Sonraí
### Teidil Chreidiúna
* James Cameron - Stiúrthóir.

### Aisteoirí
* Arnold Schwarzenegger – The Terminator
* Linda Hamilton – Sarah Connor
* Robert Patrick – the T-1000
* Edward Furlong – John Connor
* Earl Boen – Dr. Peter Silberman
* Joe Morton – Miles Dyson

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
An Dún Riabhach

Is dún i gContae Dhún na nGall é **an Dún Riabhach**. Gunnaí cosanta ón Chéad Chogadh Domhanda ag Dún Riabhach atá sa phictiúr ar dheis, ach tógadh an dún timpeall 1812–1813. Cuirtear fáilte roimh chuairteoirí.

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Michael Balint

Ba shíocanailísí Ungárach é **Michael Balint** nó **Bálint Mihály** (3 Nollaig 1896 i mBúdaipeist &ndash; 31 Nollaig 1970 i mBriostó) agus bhíodh sé i bhfabhar na scoile teoirice Teoiric an Chaidrimh le Daoine agus Nithe (sé sin *Object Relations Theory *).

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Balint
Balint
Balint
Balint
Balint
Catagóir:Daoine Ungáracha
Beddllwynog

Sráidbhaile beag is ea **Beddllwynog** (Béarla: *Bedlinog* ). Tá sé suite i ngleann abhann Taf Bargoed, 10 km ó thuaidh de Pontypridd, 10 km siar ó Caerphilly agus 10 km soir ó dheas ó Merthyr Tudful, in oirdheisceart na Breataine Bige. Faoi láthair, tá sé suite sa Chomhairle Contaebhuirge Mherthyr Tudful (Breatnais: *Cyngor bwrdeistref Sirol Merthyr Tudfu*). Tá daonra 3,178 ann, agus tá 306 (9.6%) in ann Breatnais a labhairt.

Catagóir:Sráidbhailte i Merthyr Tydfil
Catagóir:Bailte sa Bhreatain Bheag
Catagóir:Bailte na Breataine Bige
Catagóir:Merthyr Tudful
Botha

Is sráidbhaile i gContae Fhear Manach é **Botha**. Tá dlús ard de shuímh suntasacha stairiúla sa cheantar seo a shíneann ó Chlocha Neoiliteacha an Rátha Fhada, tríd an gCré-Umhaois/An Iarannaois (Tuama Achadh na Glaice) agus na Meánaoiseanna (Ardchrosa) go dtí foirgnimh stairiúla atá measartha le déanaí mar an teach ósta Linnett.

Tá bithéagsúlacht ard flóra agus fána ag paróiste na mBothanna mar gheall go páirteach ar na nideoga a chuireann an tsubstráit carst aolchloiche ar fáil mar aon le móinéar eanaigh, móinteach ardtalaimh agus portach aigéadach. Na trí shliabh atá le fáil laistigh den pharóiste; is iad sin An Gleann Caol, An Cnoc Mór agus Sliabh Bhéal Mór, cuireann siad tírdhreach ar fáil a athraíonn ó leathaillte arda creagacha, le radharcanna ar na contaetha in aice láimhe, go talamh portaigh íseal réidh agus srutháin agus lochanna ann. Thíos den tírdhreach seo tá dhá cheann de na trí shléibhte is saibhre i Ultaibh, a bhfuil an córas uaimheanna is doimhne in Éirinn ag Pota Ráith Fada, an seafta solais lae is doimhne in Éirinn ag Poll Noon, chomh maith le pluaiseanna a bhfuil tóir orthu le haghaidh eachtraíochta áitiúla faoin aer ag Uaimheanna na mBothanna agus Poll na gColm Chúl Arcáin.

Catagóir:Contae Fhear Manach
Paróistí Sibhialta in Éirinn

Tá timpeall 2,500 **paróiste sibhialta** in Éirinn. Baineadh úsáid as an bparóiste sibhialta mar limistéar riaracháin ag an Rialtas go dtí gur cruthaíodh an toghroinn ceantair sa bhliain 1838, ach amháin gur baineadh úsáid astu sna daonáirimh go dtí 1891. Ó 1901 ar aghaidh, baineadh úsáid as na toghranna ceantair sna daonáirimh.

Tá bunús an pharóiste sibhialta in Éirinn le fáil sa pharóiste eaglasta réamh-reifeirméisean. Bhain an Rialtas feidhm as na paróistí eaglasta réamh-reifeirméisean éagsúla agus suirbhéanna á riaradh ón 17ú aoise ar aghaidh. Leagadh amach teorannacha na bparóistí sibhialta ar léarscáileanna agus suirbhéireacht ordanáis na hÉireann ar siúl idir 1824 agus 1846. 

Cé nach bhfuil aon stádas oifigiúil ag na paróistí sibhialta a thuilleadh i bPoblacht na hÉireann nó i dTuaisceart Éireann, níor cuireadh ar neamhní iad ach oiread. 

## Féach freisin
* Éire
* Cúigí
* Contaetha
* Barúntachtaí
* Paróistí Siabhaílta/Dlí
* Bailte fearainn

## Naisc sheachtracha
* Bunachar Logainmneacha na hÉireann, logainm.ie
* The Northern Ireland Place-Name Project, placenamesni.org
* Irish Townlands, townlands.ie
* An Phríomh-Oifig Staidrimh, cso.ie
* Gníomhaireacht Thuaisceart Éireann um Staidreamh agus um Thaighde, nisra.gov.uk

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Chittagong

Is cathair sa Bhanglaidéis é **Chittagong**. Tá sé suite in oirdheisceart na tíre cois an Karnafuli. Is é an dara chathair is mó sa Bhanglaidéis le breis is 4 mhilliún duine ina mhórcheantar.

Catagóir:Cathracha
Catagóir:An Bhanglaidéis
Tamhlacht, Contae Fhear Manach

Is baile i gContae Fhear Manach, Tuaisceart na hÉireann, é **Tamhlacht** (Béarla: *Tamlaght*). Bhí 276 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2001.

Catagóir:Contae Fhear Manach
Omar Gooding

Is aisteoir Meiriceánach é **Omar M. Gooding**, a rugadh ar 19 Deireadh Fómhair 1976. Rugadh é in Los Angeles, California. Is deartháir leis an aisteoir Cuba Gooding, Jr. é agus ba é Cuba Gooding, Sr. a athair. Ceoltóir *rap* agus fuirseoir é Omar chomh maith.

Bíonn aithne ar Gooding sa chuid is mó as na páirteanna a bhí aige i gcláracha teilifíse mar *[[Touched by an Angel]]*, *[[Wild & Crazy Kids]]*, *Hangin' with Mr. Cooper*, *Smart Guy*, *Cousin Skeeter*, agus *[[Playmakers]]*, agus sna scannáin *Ghost Dad* agus *Baby Boy* (as ar moladh a ról mar "Sweetpea". 
Ba dhuine de na chéad léiritheoirí é Omar Gooding ar *Wild and Crazy Kids*, clár Nickelodeon do pháistí, sna blianta 1990–1992. Bhí sé le feiceáil sa bhliain 2005 mar Calvin Palmer, Jr., bearbóir in Chicago in **' ar [[Showtime (teilifís)|Showtime]], clár a bunaíodh ar an scannán ''[[Barbershop]]'' (2002).

Bhí páirt ag Gooding in eipeasóid de chuid **' sa bhliain 2002. Bhí an ról mar Odelle aige sa tríú séasúr de *Deadwood*. Bhí sé sa *sitcom* UPN úd *One on One* freisin; páirt Flex Washington, gruagadóir a bhí aige.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Los Angeles, California
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Huell Howser

Ba aisteoir Meiriceánach é **Huell Burnley Howser**, a rugadh sa bhliain 1945. Cailleadh é ar 7 Eanáir 2013 as ailse próstatach.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Achadh Thairis

Is baile fearainn i gContae Fhear Manach é **Achadh Thairis**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Fhear Manach
Jim Belushi

Is aisteoir Meiriceánach é **James Adam** "**Jim**" **Belushi**, a rugadh ar an 15 Meitheamh, 1954.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Daoine beo
Páirtí Daonlathach Liobrálach

Páirtí polaitiúil sa Ríocht Aontaithe is ea **an Páirtí Daonlathach Liobrálach.** Tá 14 tsuíochán acu as na 650 ceann atá i dTeach na dTeachtaí, teach tofa Pharlaimint na Breataine. Is é Ed Davey atá ina cheannaire ar an bpáirtí i láthair na huaire. Tá comhaontas idir an bpáirtí agus Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann.

Thacaigh an páirtí go láidir le ballraíocht na Ríochta Aontaithe san Aontas Eorpach le linn feachtas an reifrinn Bhreatimeachta agus ina ndiaidh an reifrinn sin. Tacaíonn an páirtí le níos mó caithimh ar an tSeirbhís Náisiúnta Sláinte agus ar an oideachas, le hardú ar an gcáin ioncaim chun íoc as sin, agus le cur i bhfeidhm na hionadaíochta cionmhaire i ngach toghchán náisiúnta agus áitiúil sa Ríocht Aontaithe.

## I rialtas na Breataine Bige
Bhí an Páirtí Daonlathach Liobrálach páirteach i Rialtas na Breataine Bige, feidhmeannacht díláraithe laistigh den Ríocht Aontaithe, i gcomhrialtas le Páirtí an Lucht Oibre idir 2016 agus 2021. Bhí ceannaire an pháirtí sa Bhreatain Bheag, Kirsty Williams, ina haire oideachais le linn an trátha seo. I measc na ndlithe nua a thug an rialtas sin isteach, tá cosc ar phollaidh dlúthphearsanta do dhaoine faoi bhun 18 mbliana; cosc ar chaitheamh tobac taobh amuigh de scoileanna agus ospidéil; leathnú cearta vótála, vótaí do dhaoine 16 bliana sna toghcháin áitiúla ina measc sin; agus rialacha chun tacú le saoirse agus inscne-neodracht na gculath scoile.

## Pobalbhreitheanna
mion|clé|Pobalbhreitheanna don chéad olltoghchán eile. I bhflannbhuí atá na Daonlathaithe Liobrálacha.
Ó tharla Olltoghchán na Ríochta Aontaithe 2019, is idir 6% agus 15% d'fhreagarthóirí i bpobalbhreitheanna sa Bhreatain a deir go vótálfaidís ar son an pháirtí dá mbeadh olltoghchán an lá amárach.

## Féach freisin

* Liobrálachas
* Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann
* Páirtí Coimeádach (Ríocht Aontaithe)
* Páirtí an Lucht Oibre (Ríocht Aontaithe)
* Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe
* Páirtí Glas Shasana agus na Breataine Bige
* Páirtí Náisiúnta na hAlban
* Plaid Cymru
* Breatimeacht
* An tAontas Eorpach

## Tagairtí

Catagóir:An Páirtí Daonlathach Liobrálach
Catagóir:Páirtithe polaitíochta na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Liobrálachas
Páirtí Liobrálach (Ríocht Aontaithe)

Bhí **an Páirtí Liobrálach** ar cheann de na páirtithe polaitiúla is mó sa Ríocht Aontaithe go dtí na 1910idí. 

## Idéolaíocht pholaitiúil
Ciallaíonn an focal 'liobrálach' go mbíonn fáilte roimh smaointe nua. Ag labhairt go forleathan, is éard is Liobrálachas ann ná idé-eolaíocht pholaitiúil agus radharc fealsúnach a chuireann béim ar chearta an duine aonair. 
 
## Stair
Bhí na Liobrálaithe sásta tacú le Rialtas Dúchais d'Éirinn sa 19ú haois. De ghnáth chabhraídís féin agus Páirtí Parlaiminteach na hÉireann lena chéile i Westminster.

## Féach freisin

* An Páirtí Daonlathach Liobrálach

## Tagairtí

Catagóir:Páirtithe polaitíochta na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1859
Catagóir:An Páirtí Daonlathach Liobrálach
Baothchuideachta na Farraige Theas

clé|mion|177x177px|Ag margáil ''The South Sea Bubble''  le Edward Matthew Ward (1846)
Camscéim airgeadais a bhí i gceist le **Baothchuideachta na Farraige Theas**, nó "Cuideachta na Farraige Theas" (*South Sea Company*), mar a thugtaí uirthi go hoifigiúil. 
[clé|mion|210x210px|díoltóir ar an sráid in [Amstardam]]

## Imeachtaí
Bunaíodh an chamchuideachta sa bhliain 1711 mar chomhpháirtíocht phríobháideach phoiblí le costas an fhiachais náisiúnta a chomhdhlúthú agus a laghdú. 
mion|clé|150x150px|Sonrasc, 30 Aibreán 1730
Bronnadh monaplacht trádála le tíortha Mheiriceá Theas ar an mbaothchuideachta, rud ba chúis lena hainm. Faoin am ar tháinig an chuideachta ar bun bhí an Bhreatain Mhór suite i gCogadh Chomharbas na Spáinne, agus ba í an Spáinn a bhí ag rialú Mheiriceá Theas. Mar sin ní raibh cosúlacht ar bith ar an scéal go dtosódh an trádáil sin, agus mar sin níor shaothraigh an mhonaplacht sin mórán airgid don chuideachta riamh. 
clé|mion|277x277px|scigphictiúr agus "South Sea Bubble cards", 1720
Chuaigh luach stoc na cuideachta in airde go mór mór, de réir is mar a bhí oibríochtaí na cuideachta ag dul i bhfairsinge agus í ag déileáil le fiachas an Rialtais. Sa bhliain 1720 a shroich luach an stoic a uasmhéid, ach ansin thosaigh sé ag crapadh, agus sa deireadh bhí an t-"aer" imithe as "bolgán" na bpraghsanna arís. 
mion|181x181px|Sa bhliain 1720 a shroich luach an stoic a uasmhéid, ach ansin thosaigh sé ag crapadh, agus sa deireadh bhí an t-"aer" imithe as "bolgán" na bpraghsanna arís.

## Iarmhairtí
Chuaigh an focal "bolgán" (*bubble*) in úsáid i dteanga na heacnamaíochta de thoradh bholgán na baothchuideachta seo: *South Sea Bubble* nó "Bolgán na Farraige Theas" a thugtar ar stair na cuideachta i mBéarla go coitianta. "Baothchuideachta" an téarma Gaeilge a mholtar mar aistriúchán ar *bubble company*, is é sin gnóchuideachta nach raibh de chuspóir aici riamh ach amhantraíocht a dhéanamh ar bholgán den chineál seo.

Chaill a lán daoine a gcuid coigiltis sa teagmháil agus rinneadh dochar tromchúiseach d'eacnamaíocht na tíre go léir de thoradh an chlisiúnais seo.  

Iad siúd a bhunaigh an chuideachta is éard a bhí idir lámhaibh acu ná trádáil chos istigh, is é sin bhí siad eolach ar cathain a bhí an fiachas le comhdhlúthú, agus shaothraigh siad an-airgead ag ceannach fiachais roimh ré. D'íoc siad breabanna móra le polaiteoirí le tacaíocht a chinntiú do na hachtanna parlaiminte a bhí riachtanach leis na scéimeanna a chur i gcrích. 
## Tagairtí

Catagóir:Géarchéimeanna airgeadais
Catagóir:Stair eacnamaíochta
Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe
Jake Wood

Is aisteoir Sasanach é **Jacob Dylan** "**Jake**" **Wood**, a rugadh sa bhliain 1972. Tá sé ar *[[Eastenders]]* ar BBC mar Max Branning ón 2006. Tháinig sé sa chúigiú áit ar an dara sraith déag *[[Strictly Come Dancing]]* sa bhliain 2015.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Carlos Alazraqui

Is aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach é **Carlos Jaime Alazraqui**, a rugadh ar 20 Iúil sa bhliain 1962 in Yonkers, Nua-Eabhrac.

## Gradaim agus ainmniúcháin
Tá ainmniúchán amháin faighte aige.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Greg Cipes

Is aisteoir Meiriceánach é **Gregory Michael "Greg" Cipes**, a rugadh sa bhliain 1980.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine beo
Clann Amhlaoibh

Is barúntacht i gContae Fhear Manach é **Clann Amhlaoibh**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Fhear Manach
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Fhear Manach
An Chúil

Is barúntacht i gContae Fhear Manach é **an Chúil**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Fhear Manach
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Fhear Manach
Cnoc Ninnidh

Is barúntacht i gContae Fhear Manach i gCúige Uladh é **Cnoc Ninnidh**.
I gContae Fhear Manach, ar a thaobh thoir tá Loch Éirne Uachtarach, agus tá ceithre bharúntacht eile taobh leis, mar atá: Clann Amhlaoibh siar ó thuaidh; Tír Cheannada ó thuaidh; An Machaire Steafánach ar an taobh thoir thuaidh; agus An Chúil ar an taobh thoir. I gContae an Chabháin, tá dhá bharúntacht, Lucht Tí Íochtarach ar a thaobh ó dheas; agus Teallach Eathach ar a thaobh thiar theas.
## Stair
Creidtear gur ó Naomh Ninnidh, naomh ón 6ú haois, a fhaigheann Cnoc Ninnidh a ainm. Tá Naomh Ninnid liostaithe mar cheann de "dhá aspal déag na hÉireann", agus cuireadh an buafhocal 'saobhruisc' lena ainm a chiallaíonn "ag gliúcaíocht", as a d'eascair an leasainm freisin; "Ninnidh leth derc". Tá Cnoc Ninnidh ar chladach theas Loch Éirne Uachtair.

Roimh 1450 ní luaitear ainm na barúntachta seo, ach luaitear an talamh mar luath-dhaingean Chlann Mhig Uidhir, leis na Mac Maghnuis, cineál de Chlann Mhig Uidhir bunaithe anseo.

## Liosta de na príomhlonnaíochtaí
*Doire Loinn

## Liosta na bparóistí sibhialta
Anseo thíos tá liosta de na paróistí sibhialta  i gCnoc Ninnidh:
*Gallán (ar dhá thaobh na teoran, i gClann Cheallaigh agus An Chúil)
*Cill Náile (i mbarúntacht Chlann Amhlaoibh, Contae Fhear Manach agus i dTeallach Eathach, Contae an Chabháin freisin)
*Tuaim Dhreagain

## Tagairtí

Catagóir:Contae Fhear Manach
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Fhear Manach
Cluain Cuaiche

Is baile fearainn i gContae Fhear Manach í **Cluain Cuaiche**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Fhear Manach
Carraig a' Lios

Is baile fearainn i gContae Fhear Manach í **Carraig a’ Lios** (Béarla: *Carickaleese*). Níl an bunleagan Gaeilge den ainm go hiomlán soiléir mar gheall ar an bhfuaim “í” ag deireadh an ainm Béarla nach mbeifí ag súil leis ó “Lios”. Bhí “Carraig Giolla Íosa” molta mar leagan malartach.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Fhear Manach
Bullán

deas|250px|thumb|Bullán
Is an téarma úsáidte a chur síos ar an logán atá i gcloch, ina bhfuil uisce líonta ann go minic é **bullán**. 
 

Catagóir:Bullán
Toilleoir (leictreonaic)

thumb|Toilleoirí
Is é is **toilleoir** (seantéarma: *comhdhlúthadán* nach moltar a úsáid a thuilleadh i gcomhthéacs na leictreonaice) ann ná comhbhall leictreach éighníomhach dhá los a úsáidtear le fuinneamh a chur ar stóras i réimse leictreach. Bíonn na toilleoirí éagsúil ó thaobh na foirme de ach is é is bunstruchtúr dóibh ná dhá sheoltóir leictreach agus tréleictreach (is é sin, inslitheoir - neamhsheoltóir) eatarthu. Go minic bíonn dhá scragall miotail ann agus scannán tanaí inslitheach eatarthu. Bíonn toilleoirí coitianta mar chomhbhaill i ngléasra leictreonaice.

Catagóir:Comhchodanna leictreacha
Catagóir:Comhchodanna leictreonacha
Droim Mhic Corraidhín

Is baile fearainn agus láithreán seandálaíochta suite i gceantar Bhotha, i mBarúntacht Chlann Amhlaoibh, Contae Fhear Manach é **Droim Mhic Corraidhín**,

á Droim Mhic Corraidhín suntasach mar gheall ar a chuid fionnachtana seandálaíochta lena n-áirítear claíomh de chuid na Cré-umhaoise dar dáta ag thart ar 1000 RCR (ar taispeáint i Músaem Ashmolean, Oxford) agus cinn tua Neoiliteacha a thángthas orthu sa cheantar sa bhliain 2008.
## Tagairtí

Catagóir:Contae Fhear Manach
Cumann Gaelach Choláiste na Tríonóide

Is cumann mac léinn é **Cumann Gaelach Choláiste na Tríonóide** i gColáiste na Tríonóide in Éirinn a bunaíodh sa bhliain 1906.

## Féach freisin
* *[[Tuathal (iris)|Tuathal]]*
* Cumann Gaelach

## Tagairtí

Catagóir:Cumainn Ghaeilge
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Cumainn Mac Léinn in Éirinn
Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge
Athlasadh

Is éard is **athlasadh** nó *ainteas* ann ná freagairt bhitheolaíoch fhíocháin na colainne ar spreagthaigh a ghortaíonn an cholainn.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Próisis Ghalair
Catagóir:Freagairt na colainne
Catagóir:Córas imdhíonachta
Catagóir:Athlasadh
Caisleán na Croma

Tá **Caisleán na Croma** suite ar chladach Loch Éirne Uachtair, i gContae Fhear Manach, in Ultaibh, agus é suite laistigh d'eastát 1,900 acra (7.7 km2 Tá an caisleán tógtha de chlocha liath agus tá príomhchuid an fhoirgnimh agus na sciatháin os thar dhá urlár. Ag an mbealach isteach, tá túr a bhfuil forbhallaí air, le túir níos lú ar thaobh amháin. Tá gairdíní foirmiúla ag an gcaisleán a shíneann amach go dtí an eastát agus níos faide i gcéin. Tá fothracha Sheanchaisleáin Chrom le fáil laistigh den eastát cé nach bhfuil fágtha anois ach cuid de na ballaí bunaidh, dhá thúr agus *saut de loup*. Tá dhá cheann de na crainn iúir is sine in Éirinn taobh istigh de thailte an tSeanchaisleáin, a chreidtear a bheith os cionn 800 bliain d’aois.
## Stair
Cosúil le go leor eastát tuaithe i gCúige Uladh, thóg Plandálaí Albanacha an chéad teach ag Crom ag tús an 17ú haois. Sa bhliain 1611, mar chuid de Phlandáil Uladh, thóg Michael Balfour, tiarna na dúiche mar *Laird of Mountwhinney*, teach ar an mórthír os cionn an oileáin Inishfendra. Ag teacht leis an ghnáthphatrún do chaisleán an Phlandála, tógadh an Seanchaisleán ag Crom de aol agus de chloch agus bhí sé bhí sé timpeallaithe le bhábhún. Sa bhliain 1689, tháinigh Seanchaisleán Crom slán tar éis dhá léig Seacaibíteach le linn Chogadh an Dá Rí in Éirinn. D'éirigh le muintir Crichton, faoin gCoirnéal Abraham Crichton, teacht slán, i gcoinne na Seacaibítigh go dtí gur tháinig trúpaí athneartaithe ó Inis Ceithleann. Chríochnaigh na himeachtaí áitiúla ag Cath Bhaile Nua an Bhuitléara nuair a ghabh agus mharaigh fórsa Rí Liam le lú ná 1500 trúpaí as Inis Ceithleann oiread agus 3000 de thrúpaí Shéamais II. Tharla an cath ag baile fearainn *Kilgarrett*
1 mhíle ó dheas ón Bhaile Nua.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Fhear Manach
Cuasán pleorach

Is scannán é an **cuasán pleorach**, atá timpeall ar na scamhóga agus faoi na heasnacha. Sa chás go dtagann athlasadh air tugtar pliúraisí air sin, agus is ionfabhtuithe is comónta a bhíonn mar chúis leis.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Íomhá disoctha

Catagóir:Scamhóga
Catagóir:Corp an duine
Catagóir:Córas riospráide
Catagóir:Anatamaíocht
Catagóir:Tóracs
Cataipléis

Is galar é **an chataipléis** ina dtarlaíonn cailliúint thobann tón matánach, spreagtha ag mothúcháin láidre ar nós gáire, goil agus sceimhle, uaireanta. Is galar neamhchomónta atá ann agus tá sé ar níos lú ná 5 as gach 10,000 sa phobal. 

## Leigheas
Úsáidtear na drugaí imipramine, clomipramine agus protriptyline, cé go bhfuiltear bogtha i dtreo venlafaxine le deireanas le leigheas a chur air. Drugaí frithdhúlagráin iad seo.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Mothúcháin
Catagóir:Galair Mhothúcháin
Dúlagar

Is galar é an **Dúlagar** (nó an *galar dubh*, *gruamacht*, *lionn dubh*, *ísle brí*) ina mbíonn ísle brí agus easpa fuinnimh ar an othar. Is galar comónta atá ann.

## Cúiseanna an Ghalair
Tá dhá príomhchúiseanna leis an galar seo, ceann amháin oidhreachtúil le haistriú cheimiceach san inchinn agus an saghas eile de bharr cúrsaí deachar i saol an duine, agus aistriucháin cheimiceach de bharr sin. Braitheann an chuir chuige leighis ar cén saghas den ghalar atá ann.

## Airíonna

## Leigheas

Úsáidtear na drugaí imipramine, clomipramine, protriptyline, agus venlafaxine le deireanas le leigheas a chur air. Drugaí frithdhúlagrán iad seo.

## Tagairtí

Catagóir:Mothúcháin
Catagóir:Galair Mhothúcháin
Catagóir:Galair Shíciatracha
Catagóir:Dúlagar
Deirmitíteas geirshileach

Craiceann atá ró-olúil de bharr faireog róghníomhach geireach is ea **deirmitíteas geirshileach** (nó **deirmitíteas geir-ritheach**, nó **geiririth**). Is faireoga iad seo a thálann ola nádúrtha a dtugtar *geir* uirthi. Bíonn cuma lonrach ar an gcraiceann is mothú gréisceach. Féadfaidh sé éirí ina dheirmitíteas geiriritheach, le paistí deargtha calógacha craicinn, ar an bplait de ghnáth, agus sail chnis de réir mar a chailltear na calóga. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair Chnis
Catagóir:Galair Chraicinn
Catagóir:Craiceann
Catagóir:Geir
Conrad Bain

Ba aisteoir Meiriceánach é **Conrad Stafford Bain** (4 Feabhra, 1923–14 Eanáir, 2013), a rugadh sa bhliain 1923. Cailleadh é as cúiseanna nádúrtha i Livermore, California.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
An Gleann Caol

Is baile fearainn i gContae Fhear Manach é **An Gleann Caol**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Fhear Manach
Gort an Fheadáin

Is baile fearainn i gContae Fhear Manach, Tuaisceart na hÉireann, é **Gort an Fheadáin** (Béarla: *Gortineddan*).

## Tagairtí

Catagóir:Contae Fhear Manach