open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cermna Finn

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ba ea **Cearmna Fionn** (Sean-Ghaeilge **Cermna Finn**) mac *Ebric* agus seanfhionnó Mhíl Espáine, le chéile lena dheartháir Sobhairce.

Tháinig an bheirt i gcoróin tar éis do Chermna an t-iar-rí, *[[Eochaid Étgudach]]* a mharú i rith catha ag Teamhair. Má chéad ard-ríthe de shliocht na nUladh ab ea iad. Roinn siad an tír eatarthu, le teorainn idir Droichead Átha agus Luimneach. Bhí Cermna i réim sa deisceart óna cheanncheathrú Dún Chermna, aitheanta ag Seathrún Céitinn mar Dún Mhic Phádraig i gCionn tSáile, Contae Chorcaí; agus Sobhairce sa tuaisceart as Dún Sobhairce, Contae Aontroma).

## Achar ama
Bhí siad i réim ar feadh daichead bliain. Fuair Cermna bás i rith cath Dhún Chearmna, maraithe ag *[[Eochaid Faebar Glas]]*, mac an iar-ard-rí, *[[Conmáel]]*.  Fuair Sobhairce bás sa bhliain chéanna, maraithe ag *[[Eochaid Menn]]*, mac rí na bhFomhórach.

* *[[Lebor Gabála Érenn]]*: Laosthenes san Aisiria agus Reachabám in Iúdá
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 1155-1115 RC
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1533-1493 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Shannon Briggs

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Shannon Briggs** a rugadh ar 4 Nollaig, 1971 i mBrooklyn, Nua-Eabhrac. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Freddie Starr

B'aisteoir  agus fuirseoir Sasanach é **Freddie Starr** a rugadh **Frederick Leslie Fowell**' ar an 9 Eanáir 1943 agus a fuair bás ar an 9 Bealtaine 2019). 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Básanna in 2019
Eochaid Faebar Glas

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ba ea **Eochaidh Faobharghlas** (Sean-Ghaeilge **Eochaid Fáebar Glas**) mac *[[Conmáel]]*.

De réir LGÉ, FFÉ agus ACM, tháinig sé i gcoróin i ndiaidh dó an t-iar-ard-rí *[[Cermna Finn]]*, a mharú i rith catha ag Dún Chearmna, agus tar éis do *[[Eochaid Menn]]* na bhFomhórach Sobhairce deartháir Chermna a mharú. I leagan eile den *Leabhar Gabhála*, insítear gur tháinig sé i gcoróin tar éis idirríochta seacht mbliana, i ndiaidh bás Tigernmas. Mharaigh sé Smirgoll, garmhac Tigernmas, i rith Cath Dhroim Liatháin. Bhí sé i réim ar feadh fiche bliain, sular mharaigh Fiacha Labhrainne mac *Smirgoll* é sa Chath Charmain.

## Achar ama
* *Leabhar Gabhála na hÉireann*: Piritiades san Aisiria.
* *Foras Feasa ar Éirinn*: 1115–1095 RC.
* *Annála na gCeithre Máistrí*: 1493–1473 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Sobhairce

Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ba ea **Sobhairce** (Sean-Ghaeilge **Sobairce**) mac *Ebric* agus seanfhionnó Mhíl Espáine, le chéile lena dheartháir *[[Cermna Finn]]*.

Tháinig an bheirt i gcoróin i ndiaidh do Chearmna an t-iar-rí, *[[Eochaid Étgudach]]*, a mharú i rith catha ag Teamhair.  Na chéad ard-ríthe de shliocht na nUladh ab ea iad.  Roinn siad an tír eatarthu, le teorainn idir Droichead Átha agus Luimneach.  Bhí Sobairce i réim sa tuaisceart óna cheanncheathrú i nDún Sobhairce, Contae Aontroma; Cermna sa deisceart ó Dhún Chearmna i gContae Chorcaí. 

Bhí siad i réim ar feadh daichead bliain.  Fuair Sobairce bás, maraithe ag Eochaid Menn, mac rí na bhFomhórach.  Maraíodh Cermna an bhliain chéanna ag *[[Eochaid Faebar Glas]]*, mac iar-Ard-Rí *[[Conmáel]]*, i rith Cath Dhún Chearmna.

## Achar mam
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Laosthenes san Aisiria agus Reachabám in Iúdá.
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 1155–1115 RC
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1533–1493 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Oleg Maskaev

Dornálaí Casacstánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Oleg Maskaev** a rugadh ar 2 Márta 1969 in Abay, an Chasacstáin. 

Catagóir:Dornálaithe Casacstánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
National Football League

Is í **National Football League (NFL)** sraithchomórtas ghairmiúil na peile Meiriceánaí.

Imríonn 32 foireann sa tsraith agus iad roinnte ina dhá “chomhdháil” éagsúla – mar áta an Chomhdháil Pheile Náisiúnta (National Football Conference, NFC) agus an Chomhdháil Pheile Mheiriceánach (American Football Conference, AFC). Sraitheanna ar leith a bhíodh iontu sular aontaíodh le chéile iad sa bhliain 1968.

Imríonn buaiteoirí ón dhá chomhdháil in aghaidh a chéile sa chluiche craoibhe. Super Bowl (an "sár-bhabhla”) a thugtar air. Is gnách “babhla” a thabhairt ar chluichí agus staidiamaí sa pheil Mheiriceánach.  

Imrítear cluichí an ghnáthsheásúir (Béarla: regular season) idir Lá Oibre go dtí an tseachtain tar éis na Nollag. Cáilíonn sé fhoireann le chéile do na cluichí cáilithe (play-offs) – comórtas leagan amach a chinntíonn curaidh na gcomhdhálacha.

Reáchtáiltear an Super Bowl go moch san earrach – ag deireadh mhí Eanáir nó ag tús mhí Feabhra de ghnáth.

## NFL in Éirinn
Den chéad uair riamh, tháinig an tsraith NFL go hÉirinn sa bhliain 2025. 

Chuaigh níos mó ná 75,000 duine chuig an gcluiche i bPáirc an Chrócaigh agus na ticéid timpeall €250.  Tháinig thart ar 30,000 lucht leanúna go hÉirinn ó thíortha éagsúla chun an cluiche a fheiceáil.   Bhí na Pittsburgh Steelers ag imirt i gcoinne na Minnesota Vikings,  idir na ‘hOibrithe Cruach’ agus na ‘Lochlannaigh’ ar an gcéad chluiche i Sraithchomórtas an NFL a imríodh i bPáirc an Chrócaigh riamh.   Sa deireadh bhuaigh na Pittsburgh Steelers 24-21.

## Ranna
Ós rud é gur tír ollmhór í Meiriceá, eagraítear na foirne i ngrúpaí beaga áitiúla de réir tíreolaíochta. Ranna a thugtar orthu – NFC/AFC Thuaidh, Theas, Lár, Thiar agus Thoir.

Mar shampla, imríonn New York Giants sa roinn NFC Thoir.

## Foirne

Catagóir:Peil Mheiriceánach

Catagóir:National Football League
National Rugby League

Sraith spóirt ghairmiúil san Astráil is ea an **National Rugby League (NRL)**. Imríonn siad rugbaí sraithe. Tá 16 fhoireann ann. Tá cúig fhoireann déag ón Astráil agus is as an Nua-Shéalainn foireann amháin. Tá an-tóir ar an NRL san Astráil ach amháin i stáit New South Wales agus Queensland agus tá foireann amháin i Victoria freisin. Is é an comórtas rugbaí is mó sa domhan é

* Brisbane Broncos
* Canterbury-Bankstown Bulldogs
* Canberra Raiders
* Cronulla-Sutherland Sharks
* Gold Coast Titans
* Manly Warringah Sea Eagles
* Melbourne Storm
* Newcastle Knights
* New Zealand Warriors
* North Queensland Cowboys
* Parramatta Eels
* Penrith Panthers
* South Sydney Rabbitohs
* St. George Illawarra Dragons
* Sydney Roosters
* Wests Tigers
Óengus Olmucaid

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ba ea **Aonghas Ollmhuicí** (Sean-Ghaeilge **Óengus Olmucaid**) mac Fiacha Labhrainne.

Le linn ríocht a athar, chloígh sé Alba. Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí *[[Eochaid Mumu]]* a mharú, a mharaigh féin athair Aonghasa aon bhliain is fiche roimhe sin. Chuaigh sé i gcomhrac go minic in éadan na gCruithne, na Fir Bholg, na bhFomhórach, dream eile na hÉireann, in éadan treibheanna na nInse Orc, agus na Lombardach fiú. 

Mharaigh Énna Airgdech mac Eochada Mumhan, sa Chath Charmain, ag leanúint den fhíoch bunaidh idir muintir Éirimón agus muintir Éibhir Fhionn.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: 
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 1050–1032 RC.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1428–1410 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Sultan Ibragimov

Dornálaí Rúiseach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Sultan-Ahmed Magomedsalihovich Ibragimov** a rugadh ar 8 Márta 1975 san Dagastáin. 

Catagóir:Dornálaithe Rúiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Samuel Peter

Dornálaí Nigéarach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Samuel Okon Peter** a rugadh ar 6 Meán Fómhair 1980 in Akwa Ibom State, an Nigéir. 

Catagóir:Daoine Nigéaracha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Énna Airgdech

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ba ea **Éanna Airgeadach** (Sean-Ghaeilge **Énna Airgdech** nó **Airgthech**) mac *[[Eochaid Mumu]]*.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí agus marfóir a athar, *[[Óengus Olmucaid]]*, a mharú sa Chath Charmain. Deirtear go ndearna sé sciatha airgid dá uaislí i nAirgeadros.

Bhí sé i réim ar feadh a seacht nó a hocht mbliana is fiche, sular mharaigh garmhac Aonghasa, *[[Rothechtaid mac Main]]*, é sa Chath *Raigne*.

## Achar ama
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 1032–1005 BC 
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1537–1533 BC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Fiacha Labhrainne

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ba ea **Fiacha Labhrainne** (Sean-Ghaeilge **Fíachu Labrainne**) mac *[[Smirgoll]]* mac *[[Enboth]]* mac *[[Tigernmas]]*. Ainmnithe as abha na Labhrainne atá sé, a thomhaidhm i rith a ríochta.  

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí *[[Eochaid Faebar Glas]]* a mharú sa Chath Charman, mar chúiteamh ar bhás a athar, a maraíodh i gCath Dhroim Liatháin. Throid sé cath mara in éadan muintir *[[Éber Finn]]*, agus cath eile in éadan na *n[[Érainn]]* ag *[[Mag Genainn]]* i gContae Fhear Manach.  Mar thoradh an chatha seo, thomhaidhm Loch Éirne. I gcath eile, mharaigh sé *Mofebis* mac Eochada. Maraíodh Fiacha féin mar chúiteamh ag *[[Eochaid Mumu]]* mac *Mofebis* i gCath Shliabh Bealghatáin.

Insíonn Seathrún Céitinn gur chloígh a mhac, *[[Óengus Olmucaid]]*, an Alba i rith a réim.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Piritiades agus Ofratalus san Aisiria.
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 1095–1071 RC
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1473–1449 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Eochaid Mumu

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ba ea **Eochaidh Mumha** (Sean-Ghaeilge **Eochu Mumu**) mac *Mofebis* mac *[[Eochaid Faebar Glas]]*. Tá Cúige Mumhan ainmnithe as. 

De réir *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]],* tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí, Fiacha Labhrainne a mharú, a mharaigh féin a athair i gcomhrac. Bhí sé i réim ar feadh bliain amháin is fiche, ag dul i gcomhrac go minic in éadan muintir Éirimón. Mharaigh *[[Óengus Olmucaid]]* mac Fiacha é i gCath Clíu. Bhainfeadh a mhac *[[Énna Airgdech]]* díoltas as a bhás.

## Achar ama
* *Leabhar Gabhála na hÉireann*: Ofratanes san Aisiria.
* *Foras Feasa ar Éirinn*: 1071–1050 RC
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1449–1428 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
BTS

mion|clé|BTS

Banna buachaillí ón gCóiré Theas is ea **BTS** (Hangul: 방탄소년단; RR: Bangtan Sonyeondan). Tá seachtar ball ann. Cuireadh an grúpa ar bun in Seoul sa bhliain 2013. Cruthaíodh   Beyond the Scene mar siarainm dóibh i mí Iúil 2017. Scríobhann agus cumann an seachtar roinnt mhaith dá gcuid ceoil. Ar dtús bhí a gcuid ceoil fréamhaithe in hip hop ach anois baineann BTS úsáid as réimse stíleanna ceoil níos leithne. Bíonn a dtuairimí ar an sochaí agus ar a tharlaíonn ina saol féin le brath ina gcuid liricí go minic. Pléann siad téamaí mar an tsláinte meabhrach, buairimh na hóige, agus cailliúintí pearsanta. 

## Tagairtí

Catagóir:Bannaí ceoil
Rothechtaid mac Main

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ba ea **Rothechtaid** Mac Maoine (Sean-Ghaeilge **Rothechtaid** mac Maen), athair Dheamhail.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí agus marfóir a sheanathar Énna Airgdech a mharú, sa Chath *Raigne*.  Bhí sé i réim ar feadh aon bhliain is fiche.  I *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*, insítear dhá leagan dá bhás.  Sa chéad leagan, maraíodh é i mbun chomhrac aonair ag Ráth Cruachan ag *[[Sétna Airt]]*, a bhí ag cosaint a mhic, *[[Fíachu Fínscothach]]*.  Sa leagan eile, fuair sé bás de bharr a chneách ag Teamhair.

## Achar ama
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 1005–980 TC
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]* to 1383–1358 BC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Naruhito

Is é **Naruhito** Impire na Seapáine, in oifig ón 1 Bealtaine 2019.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Daoine Seapánacha
Sétna Airt

I Miotaseolaíocht na nGael, Ardrí seanscéalach na hÉireann ba ea **Séadna Airt** (Sean-Ghaeilge **Sétna Airt**) mac *Artrí* mhic *[[Eibhear|Éber]]* mhic *[[Ír]]* mhic Mhíl Espáine.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó, de réir leagan amháin den scéal, an t-iar-Ardrí *[[Rothechtaid mac Main]]*, a mharú i gcomhrac aonair ag Ráth Cruachan. Bhí *Rothechtaid* ag troid chun a mhac *[[Fíachu Fínscothach]]* a chosaint. Bhí sé i réim ar feadh cúig bliana go dtí gur tháinig Fíachu ar ais ó dheoraíocht, agus mharaigh sé é ag Cruachan. Deir Seathrún Céitinn freisin gur tháinig Fíachu go Cruachan le "loingeas dubh", agus insítear i *n[[Annála na gCeithre Máistrí]]* gur chuidigh an t-Ard-Rí le-teacht *[[Muinemón]]* leis, um Séadna a mharú.

## Achar ama
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 980–975 BC
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1358–1353 R C.

## Féach freisin
* Abhacphláinéad Sedna, cé gur ainmnithe é as dia de mhiotaseolaíocht na nIonúiteach.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Fíachu Fínscothach

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ba ea **Fiacha Fíonscothach** (Sean-Ghaeilge **Fíachu Fínscothach**) mac *[[Sétna Airt]]*.  Dúradh go raibh ann le linn a thréimhse "Scothanna Fíona", a fáisceadh isteach i ndabhcha gloine. 

Tháinig a athair i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí Rothechtaid mac Main a mharú ag Ráth Cruachan i gcomhrac aonair chun Fíachu a chosaint.  Chuaigh Fíachu ar deoraíocht, ach tháinig ar ais í dteannta le "loingeas dubh".  Le cuidiú ó *[[Muinemón]]*, mharaigh sé a athair agus tháinig féin i gcoróin.  Bhí sé i réim ar feadh fiche bliain sular mharaigh a iar-chomrádaí *Muinemón* é.

## Achar ama
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 975–955 RC.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1353–1333 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
David Haye

Dornálaí Briotanach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **David Deron Haye** a rugadh ar 13 Deireadh Fómhair 1980 i Bermondsey, Londain. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Briotanacha gorma
Catagóir:Dornálaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Muinemón

I Miotaseolaíocht na nGael, Ardrí na hÉireann ba ea **Muineamhón** (Sean-Ghaeilge **Muinemón**) mac *Cas Clothach* mhic *Irárd* mhic *Rothechtaid* mhic *Ros* mhic *Glas* mhic *Nuadu Declam* mhic *[[Eochaid Faebar Glas]]*.

Thug sé cabhair d'Fhíachu Fínscothach um a athair *[[Sétna Airt]]* a mharú agus a éirí ina Ard-Rí.  Fiche bliain ina dhiaidh sin, mharaigh sé Fíachu agus rinneadh Ard-Rí de féin. Deirtear gurbh i rith a réimis, a thosaigh lucht leanúna an rí toirc óir a chaitheamh thart ar a muiníl (d'fhéadfadh é go bhfuil a ainm féin fréamhaithe ó *muin(eál)*). Bhí sé i réim ar feadh cúig bliana, sular éag sé den phlá ag *[[Aidne]]* i gConnacht. Tháinig a mhac *[[Faildergdóid]]* i gcomharbacht air.

San aistriúchán Béarla leStewart Macalister, insítear gur rí Dhairbre é Muineamhón. I *[[Collectanea de rebus hibernicis]]*, aithníonn Charles Vallencey "Dairbre" mar Uíbh Ráthach, Contae Chiarraí.

## Achar ama
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 955–950 RC 
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]* to 1333–1328 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Alexander Povetkin

Dornálaí Rúiseach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Alexander Vladimirovich "Sasha" Povetkin** a rugadh ar 2 Meán Fómhair 1979 in Kursk. 

Throid sé in aghaidh Dillian Whyte ar an 22 Lúnasa 2020. Bhí Whyte chun cinn sna chéad  babhtaí, agus leag Whyte Povetkin faoi dó sa 4ú. Sa 5ú babhta, tar éis 30 soicind, thuirling dorn aníos de Povetkin ar Whyte agus  fágadh gan aithne gan urlabhra é.

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Rúiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Kursk

deas|250px|thumb|Kursk
Is cathair atá suite in iarthar na Rúise é **Kursk**. I ndaonáireamh na bliana 2010 fuarthas 415,159 duine ina gcónaí ann.

## Tagairtí

Catagóir:Kursk
Catagóir:Cathracha na Rúise
Herol Graham

Dornálaí Briotanach is ea **Herol Graham** a rugadh ar 13 Meán Fómhair 1959 i Nottingham, Londain. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Briotanacha gorma
Catagóir:Dornálaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Faildergdóid

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ba ea **Faildeargdóid** (Sean-Ghaeilge **Faildergdóit**) mac *[[Muinemón]]*.

Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar a athair. Deirtear gurbh é an chéad rí a chaith a ghéillsinigh fáinní óir ar a lámha. Bhí sé i réim ar feadh deich mbliana sular maraíodh é, ag *[[Sírna mac Déin]]*, sin nó ag a chomharba *[[Ollom Fódla]]*, a mharaigh athair Faildergdóite a athairse, *[[Fíachu Fínscothach]]*.

## Achar ama
* Foras Feasa ar Éirinn: 950–943 BC
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1328–1318 BC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
CONCACAF Gold Cup

Is comórtas sacair é an **CONCACAF Gold Cup** (; ) ar a dtugtar **CONCACAF Championship** freisin).

Reáchtáladh an chéad chomórtas i 1991. Roimh 1991, ba é an CONCACAF Championship an chéad chomórtas eagraithe d'fhoirne náisiúnta sa réigiún. Cuireadh deireadh leis an CONCACAF Championship i 1989.

Tá foirne ó Mheiriceá Láir, Meiriceá Thuaidh agus an Mhuir Chairib i an CONCACAF Gold Cup. Is í foireann peile náisiúnta Mheicsiceo an fhoireann is rathúla sa chomórtas, le 7 teideal.

## Feidhmíocht de réir náisiúin

* Tugadh cuireadh do na foirne i “gcló iodálach” chuig an gcomórtas, agus ní ball de CONCACAF iad..

## Naisc sheachtracha
*CONCACAF Gold Cup official website 

## Tagairtí
Kentucky Derby

Is rás capall é an **Kentucky Derby** do chapaill folaíochta trí bliana d'aois a reáchtáiltear gach bliain ag an Churchill Downs i Louisville, Kentucky ar an gcéad Satharn i mí na Bealtaine. Tá an rás 1.25 míle ar fhad.

Ag filleadh abhaile go Kentucky, d'eagraigh Clark Club Jockey Louisville chun airgead a bhailiú chun áiseanna rásaíochta ardchaighdeáin a thógáil díreach taobh amuigh den chathair. Go luath, tugtar Churchill Downs ar an mbóthar, a ainmníodh le haghaidh John agus Henry Churchill, a chuir an talamh ar fáil don rás-rás. Go hiondúil, corpraíodh an rás-rás mar Churchill Downs i 1937.

Tugtar "The Run for the Roses" ar an rás.
Fínnachta

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Fíonnachta** (Sean-Ghaeilge **Fínnachta**) mac *[[Ollom Fódla]]*. Ba é *Elim* a chéadainm.

Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar a athair. Deirtear gur thit sneachta fíona i rith a thréimhse, agus dá bharr a bhua-ainm. Bhí sé i réim ar feadh 10 mbliana sular éag sé dá phlá ag *Mag Inis* i nUlaidh. Tháinig a dheartháir *[[Slánoll]]* i gcomharbacht air.

## Achar ama
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 913–895 RC.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1278–1258 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Slánoll

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Slánoll** mac *[[Ollom Fódla]]*.

Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar a dheartháir *[[Fínnachta]]*. Deirtear nach raibh galar a bith i rith a thréimhse (dá bharr a ainm bunaithe ar "slán"). Bhí sé i réim ar feadh cúig déag, seacht déag nó tríocha bliain, sula bhfuair sé bás le hadhairt gan chúis ag Teamhair. Tháinig a dheartháir *[[Géde Ollgothach]]* i gcomharbacht air. Nuair a nochtadh a chorp daichead bliain ina dhiaidh sin ag a mhac Ailill, ní raibh lobhadh ar bith le feiceáil.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: 30 bliain
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 895–880 RC.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1257–1241 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Major League Soccer

Sraith sacair Mheiriceánach is ea **Major League Soccer** (**MLS**) a thosaigh i 1996. Amhail an séasúr 2019 atá le teacht, beidh 24 foireann ag imirt sa léig. Tá dhá fhoireann eile beartaithe le tosú ag imirt i 2020. Is é coimisinéir na sraithe Don Garber.

Is sraithe iomlán gairmiúil é MLS, a bunaíodh sna Stáit Aontaithe, le 24 foireann, agus tá trí cinn acu lonnaithe i gCeanada, agus is é an tsraith sacair is fearr sa dá thír. Tá na moltóirí faofa ag an United States Soccer Federation agus ag an Canadian Soccer Association, a reáchtálann an spórt sa dá thír. Is baill de FIFA iad U.S. Soccer agus an CSA, a rialaíonn gach súgradh idir foirne náisiúnta agus a shocraíonn na rialacha don spórt mar aon le comhlachtaí rialaithe náisiúnta Shasana, Thuaisceart Éireann, na hAlban agus na Breataine Bige.

Bunaíodh MLS i 1993 mar shraith ghairmiúil, agus tosaíodh ag imirt le 10 bhfoireann i 1996. Tosaíonn séasúr rialta MLS ag deireadh mhí an Mhárta agus críochnaíonn sé i mí Dheireadh Fómhair, le gach foireann ag imirt 34 cluichí. Tar éis an tséasúir rialta bíonn comórtas playoff 12-fhoireann chun an curadh sraithe a chinneadh.

## Foirne
* Atlanta United FC
* Colorado Rapids
* Columbus Crew SC
* Chicago Fire
* D.C. United
* F.C. Cincinnati
* F.C. Dallas
* Houston Dynamo
* Los Angeles FC
* Los Angeles Galaxy
* Minnesota United FC
* Montreal Impact
* New England Revolution
* New York City F.C.
* New York Red Bulls
* Orlando City S.C.
* Philadelphia Union
* Portland Timbers
* Real Salt Lake
* San Jose Earthquakes
* Seattle Sounders F.C.
* Sporting Kansas City
* Toronto F.C.
* Vancouver Whitecaps

### Iarfhoirne
* Tampa Bay Mutiny (1996-2001)
* Miami Fusion (1998-2001)
* Chivas USA (2005-2014)

### Foirne Amach Anseo
* Inter Miami CF – Úinéireacht i bpáirt ag iar-réalta foirne Sasana David Beckham, fógraíodh an fhoireann go hoifigiúil mar bhall nua de chuid MLS in 2018. Tá pleananna ann don fhoireann tús a chur le himirt i 2020 ag staidiam sealadach agus bogadh isteach i staidiam nua i Miami in 2021.
* Nashville SC – Bhronn MLS saincheadúnas go hoifigiúil ar Nashville, Tennessee in 2018. Tosóidh an fhoireann ag imirt ag Nissan Stadium, baile do Tennessee Titans an NFL, in 2020, agus osclóidh sé a staidiam nua féin in aice le lár Nashville in 2021.
* Austin FC – Bhronn MLS saincheadúnas go hoifigiúil ar Austin, Texas in Eanáir 2019, go gairid tar éis do Anthony Precourt, a bhíodh ina úinéir ar Columbus Crew SC, an Crew a dhíol le grúpa faoi cheannas úinéirí Cleveland Browns an NFL. Tosóidh an fhoireann ag imirt i 2021 ag staidiam nua á thógáil i dtuaisceart Austin.

## Buaiteoirí MLS Cup

## Tagairtí

* Best Players in Major league Soccer (MLS) in 2012. hub, n.d. Web. 18 Dec. 2012.
* Major League Soccer. Princeton, n.d. Web. 18 Dec. 2012. 
*  An Overview of American Soccer History.  Dave Litterer, n.d. Web. 18 Dec. 2012.
* Soccer Politics / The Politics of Football. Duke University, n.d. Web. 18 Dec. 2012.
Géde Ollgothach

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Geide Ollghuthach** (Sean-Ghaeilge **Géde Ollgothach**) mac *[[Ollom Fódla]]*. Sa *[[Cóir Anmann|Chóir Anmann]]*, deirtear gurb ionann Geideagus Éireamhón.

Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar a dhéartháir, Slánoll. Deirtear i *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]* go raibh guthanna chomh binn le siotar ag a ghéillsinigh go léir, agus dá bharr a bhua-ainm. Bhí sé i réim ar feadh a hocht, a dó dhéag, nó a seacht mbliana déag sular mharaigh *Fíachu mac Fíadchú* (seachas seo anaithnid) é, de réir *LGÉ*; nó, a nia agus chomharba *[[Fíachu Findoilches]]* mac *[[Fínnachta]]* de réir *ACM* agus *FFÉ*.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: 8 mbliana.
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 880–863 RC.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1241–1231 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Borussia Dortmund

**Ballspielverein Borussia 09 e.V. Dortmund**, ar a dtugtar **Borussia Dortmund**, **BVB**, nó **Dortmund** go simplí. Tá sé an-suntasach dá fhoireann peile a imríonn sa Bundesliga. Tá Dortmund ar cheann de na clubanna is rathúla i stair peile na Gearmáine.

Ba é an club an chéad fhoireann Gearmánach a bhuaigh teideal idirnáisiúnta (Corn Buaiteoirí Chorn UEFA 1965) agus bhuaigh siad an Champions League i 1997.
Bermane Stiverne

Dornálaí Háítíoch, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Bermane Stiverne** a rugadh ar 1 Samhain, 1978 i bPlaine-du-Nord, Háítí. 

Catagóir:Dornálaithe Háítíocha
Catagóir:Háítí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Kilmarnock F.C.

Is club peile gairmiúil é **Kilmarnock Football Club** atá lonnaithe i Rugby Park i gCill Mheárnaig, Comhairle Siorrachd Àir an Ear, Albain. Bunaíodh iad i 1869, agus is iad an club gairmiúil is sine in Albain iad. Faoi láthair tá siad ag imirt i Scottish Premiership.
Charles Martin

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Charles Lee Martin** a rugadh ar 24 Aibreán, 1986 i St. Louis, Missouri. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Sláinte

I gcúrsaí leighis agus sa ghnáthchaint, is éard atá i gceist le **sláinte** ná dea-bhail iomlán an duine, a staid fhisiceach, mheabhrach, agus shóisialta san áireamh, agus níos mó ná easpa galair amháin. Is féidir an tsláinte a chur chun cinn trí ghníomhaíochtaí sláintiúla a spreagadh, amhail aclaíocht rialta agus dóthain codlata, agus trí ghníomhaíochtaí míshláintiúla a laghdú nó a sheachaint, amhail caitheamh tobac nó strus iomarcach.

## Tagairtí

Catagóir:Saol pearsanta
Catagóir:Sláinte
John Cazale

Ba aisteoir Meiriceánach  é **John Holland Cazale** (a rugadh ar an 12 Lúnasa 1935 agus a fuair bás ar an 13 Márta 1978). 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1978
Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Eaglais Breith Chríost

Baisleac Chaitliceach agus Ceartchreidmheach na Gréige atá suite i mBeitheal, an Bruach Thiar í **Eaglais Breith Chríost**.

Catagóir:An Phalaistín
Catagóir:Ceartchreidmheachas
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Fíachu Findoilches

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Finnfholachas** (Sean-Ghaeilge **Findoilches**) mac *[[Fínnachta]]*. I roinnt foinsí, glaotar **Fíachu Cendfinnán** (Ceannfhionnán) air, b'fhéidir á mheascadh le rí na Fir Bholg den ainm céanna.

Tháinig sé i gcoróin le bás a uncail *[[Géde Ollgothach]]*, a chuir lámh ina bhás féin, de réir roinnt foinsí.  Deirtear go raibh ceann fionn ag gach bó (nó bláth) in Éirinn i rith a réime, agus gur éiligh sé cáin ar a leithéid. De réir na scéalta, ba é an chéad rí a bhí i mbun tobair a thochailt, ach go bhfuair an t-arbhar bás ar a ghas le linn a achair. Bhunaigh sé Ceanannas, Contae na Mí. Bhí sé i réim ar feadh fiche nó tríocha bliain, sular mharaigh Berngal mac *Géde Ollgothach* é, mar chúiteamh ar a athairse.

## Achar ama
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: dates his reign to 863–833&nbsp;RC
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1231–1209 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Berngal

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Bearnghal** (Sean-Ghaeilge **Berngal**) mac *[[Géde Ollgothach]]*.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó *[[Fíachu Findoilches]]*, a réamhtheachta, col ceathrar agus marfóir a athar, a mharú. D'fhógair sé an iomarca sin cogaidh go raibh easpa bainne agus gráin ann - ach aon mála amháin go leith. Bhí sé i réim ar feadh aon is fiche nó dhá bhliain déag, sular mharaigh a chol ceathrar Ailill mac Slánuill é.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: 21 bliain, Deioces na Méideach (694–665 RC).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 833–831 RC.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1209–1197 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Ailill mac Slánuill

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ba ea  **Ailill** (nó **Oilioll**) mac Slánuill.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó a chol ceathrar *[[Berngal]]* a mharú. Bhí sé i réim ar feadh dó, cúig nó sé bliana déag, de réir leaganacha éagsúla de Leabhar Gabhála na hÉireann (aontaíonn Seathrún Céitinn agus na Ceithre Máistrí ar a sé déag), sular mharaigh *[[Sírna Sáeglach]]*, fionnó *[[Rothechtaid mac Main|Rothechtaid mhic Mhain]]*, é.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Deioces na Méideach (694-665 RC); 12, 15 nó 16 bliain.
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 831–815 RC.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1197–1181 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Sírna Sáeglach

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Síorna Saolach** (Sean-Ghaeilge **Sírna Sáeglach**,) mac Déin mac Deamhail mac *[[Rothechtaid mac Main|Rothechtaid]]* mac Máen.

Ghabh Síorna cumhacht na ríochta ar ais chuig Teamhair ó na hUlaidh. D'fhógair sé cogadh ar na hUlaidh, óir gur mharaigh siadsan a shin-seanathair, ar feadh céad bliain, céad bliain is caoga, nó ach bhliain is fiche. De réir leagain amháin den *Leabhar Gabhála*, tháinig na hUlaidh le chéile leis na Fomhóraigh agus throid siad ina éadan ag *Móin Trógaide* i gContae na Mí, ach bhuail ráig de phlá mharfach iad agus d'éag taoisigh ar an dá thaobh.

De réir leagain amháin eile den LGÉ, agus Céitinn agus na Ceithre Máistrí ar aon intinn leis, mharaigh *[[Rothechtaid Rotha]]* Síorna a *Alind*.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: a réim le Deioces na Méideach (694–665 RC), agus a bhás le Phraortes (665–633 RC).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 814–794 RC
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1181–1031 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Rugbaí Mumhan

Tá **Rugbaí Mumhan** (Béarla: **) ar cheann de na ceithre fhoireann rugbaí cúige gairmiúla as oileán na hÉireann. Tá siad san iomaíocht sa Craobhchomórtas Rugbaí Aontaithe agus i European Rugby Champions Cup. Déanann an fhoireann ionadaíocht ar Brainse na Mumhan IRFU, atá ar cheann de cheithre bhrainse phríomhúla an IRFU, agus tá sé freagrach as rugbaí aontas i gCúige Mumhan na tíre.

Is é Thomond Park, Luimneach a bpríomhbhaile, cé go n-imrítear roinnt cluichí próifíle níos lú ag Irish Independent Park, Corcaigh. Is é mana na foirne ná "To the brave and faithful, nothing is impossible." (Gaeilge: “*Níl aon rud dodhéanta don dílis agus don dílis*.”) Tá sé seo díorthaithe ó mana Clann Mhic Cárthaigh - "*Forti et Fideli nihil difficile*".

## Onóir

Catagóir:Rugbaí in Éirinn
Catagóir:Cúige Mumhan
Eaglais Stéibh Borgund

Eaglais Liútarach atá suite i mBorgund, an Iorua ab ea **Eaglais Stéibh Borgund**.

Catagóir:An Iorua
Catagóir:Eaglaisí
Catagóir:Protastúnachas
Matteo Salvini

Polaiteoir de chuid Lega Nord san Iodáil is ea **Matteo Salvini,**  i bhfad amach ar an eite dheis (a rugadh i Milano ar an 9 Márta 1973). 

San Iodáil, i mí Bealtaine 2019, ceapadh Matteo Salvini mar an tAire Gnóthaí Baile. Tharraing sé conspóid nuair a gabhadh oibrithe cabhracha sa bhliain 2019. 

Chaill sé an post sin i mí Lúnasa 2019 nuair a chuaigh páirtithe eile i gcomhghuaillíocht le chéile. 

## Féach freisin

* Lega Nord

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí Iodálacha
Catagóir:Lega Nord
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Pobalóirí
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Lega Nord

mion|clé|Lega Nord
Páirtí polaitiúil Iodálach  is ea **Lega Nord** a bunaíodh sa bhliain 1991, i bhfad amach ar an eite dheis.

Is é **Lega Nord per l'Indipendenza della Padania** (*Léigiún Tuaisceartach ar son Neamhspleáchas na Padáine*) ainm iomlán an pháirtí. Sa bhliain 2018, agus an toghchán ginearálta ar siúl, thosaigh an pháirtí ag baint úsáide as **Liga** ina chuid poiblíochta agus "il Carroccio" (sórt carráiste cogaidh traidisiúnta) a thugtar air go coitianta.

Sheas an páirtí, san am a chuaigh thart, ar son neamhspleáchas do chuid mhaith de thuaisceart na hIodáile. agus ar son córais fheidearálta san Iodáil. 
[mion|clé|[Matteo Salvini]]
Tá aird an pháirtí dírithe ar an imirceacht le blianta beaga anuas. Tá an Lega go mór ina choinne, an imirceach neamh-Eorpach go háirithe. 

### Rialtas 2018-2019
i mí Bealtaine 2019, ceapadh Matteo Salvini mar an tAire Gnóthaí Baile. Tharraing sé conspóid nuair a gabhadh oibrithe cabhracha sa bhliain 2019. 

Chaill sé an post sin i mí Lúnasa 2019 nuair a chuaigh páirtithe eile i gcomhghuaillíocht le chéile, gan an Lega. 

## Féach freisin

* Matteo Salvini

## Tagairtí

Catagóir:Páirtithe polaitíochta na hIodáile
Catagóir:Ciníochas
Catagóir:Lega Nord
Catagóir:Pobalóirí
Thomas John Barnardo

Ba daonchara Éireannach é **Thomas John Barnardo**, a rugadh é i mBaile Átha Cliath ar an 4 Iúil 1845 agus a fuair bás ar an 19 Meán Fómhair 1905. Bhunaigh sé an charthanacht Barnardo's. 

Catagóir:Daoine Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1845
Catagóir:Básanna i 1905
Rothechtaid Rotha

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Roitheachtaigh Rotha** (Sean-Ghaeilge **Rothechtaid Rotha**) mac *Róán* mac *Failbe* mac *Cas Cétchaingnech* mac *[[Faildergdóid]]*.  

Rí den riocht lár-tíre thoir na *[[Gailióin|Gailenga]]* a bhí sé, a tháinig i gcoróin mar Ard-Rí tar éis dó a réamhtheachta, *[[Sírna Sáeglach]]*, a mharú ag Cath *Alind*. Ba é an chéad rí a bhí carbad ceithre chapall aige, a rinneadh ar son a bhanríon. Bhí sé i réim ar feadh seacht mbliana, sular bhuail tintreach é ag Dún Sobhairce, Contae Aontroma. Tháinig a mhac *[[Elim Olfínechta]]* i gcomharbacht air.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Phraortes na Méideach (665-633 RC).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 794–787 RC.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1031–1024 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Elim Olfínechta

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Eilimh Oillfíoneachta** (Sean-Ghaeilge **Elim Olfínechta**) mac *[[Rothechtaid Rotha]]*.

Tháinig sé i gcoróin nuair a dáréag a athair, buailte ag tintreach. Deirtear gur chuir sneachta le blas fíona i rith a réim, agus dá bharr a bhua-ainm. Bhí sé i réim ar feadh ach bliain amháin, sular mharaigh *[[Gíallchad]]*, garmhac Sírna Sáeglach é, an t-iar-ard-rí curtha as cumhacht ag athair Eilimhe.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Phraortes na Méideach (665-633 RC).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: dates his reign to 787–786 RC. 
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1024–1023 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Ollom Fódla

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ab ea  **Ollamh Fodhla** (Sean-Ghaeilge **Ollom Fótla**, Fódla) mac *[[Fíachu Fínscothach]]*. Ba é *Eochaid* a chéadainm.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí, *[[Faildergdóid]]*, a mharú. Mharaigh athair Faildeargdóide, *[[Muinemón]]*, athair Eochada. Bhí sé i réim ar feadh daichead bliain, agus fuair sé bás le hadhairt ag Teamhair. Tháinig i gcomharbacht air sraith gan bhriseadh seisir dá shliocht, ar dtús a mhac *[[Fínnachta]]*, ina dhiaidh beirt mhac eile, Slánoll agus *[[Géde Ollgothach]]*.

Deirtear gur bhunaigh sé an *Feis Teamrach*, a deir Seathrún Céitinn gur dháil a bhí inti, ag a bhailigh uaisle, scoláirí agus ceannairí míleata na hÉireann ar an Samhain gach trí bliana, chun dlíthe a rith, agus annála a ghlacadh. Roimh agus tar éis na Feise, bhíodh trí lá féastaíochta.  Thóg sé chomh maith ag Treabhair foirgneamh darb ainm *Múr nOlloman* (balla an ollaimh).

Deirtear, in ainneoin easpa fianaise, gurb í uaigh Ollaimh Fhodhla ná an tuama pasáiste darb ainm *Carn T* ag Loch Craobh. Tá cloch mhór ag an suíomh agus snoí neoiliteach uirthi, darb ainm Cathaoir na Caillí nó Cathaoir Ollaimh Fhodhla. Creidtear gurbh ag Carn T a chuir an Reachtóir-Rí Mór a chód dlí i bhfeidhm don chéad uair.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Arbaces agus Sosarmus, a dúradh gur ríthe na Méideach iad, ach anois meastar gur ríthe seanscéalach na hIaráine iad. 
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 943–913 RC.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1318–1278 RC.

## Sliocht
* Slánoll, Ard-Rí na hÉireann (athair Ailill Mhic Shlánuill)
* *[[Fínnachta]]*, Ard-Rí na hÉireann (athair Fhiacha Finnfholachais)
* *[[Géde Ollgothach]]*, Ard-Rí na hÉireann (athair Bhearnghail)
* Cairpre (great-grandfather of Fhionn Mhic Bhlátha)

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Manuel Charr

Dornálaí Liobánach, atá ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Manuel Charr** a rugadh **Mahmoud Omeirat Charr** a rugadh ar 10 Deireadh Fómhair 1984 i mBéiriút. 

Catagóir:Dornálaithe Liobánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Gíallchad

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Giallchaidh** (Sean-Ghaeilge **Gíallchad**) mac *[[Ailill Olcháin]]* mac Sírna Sáeglach. 
*[[Nuadu Finn Fáil]]* ab ea a mhac.

Tháinig Gíallchad i gcoróin tar éis dó a réamhtheachta agus mac marfóir a sheanathar *[[Elim Olfínechta]]*, a mharú sa Chath *Comair Trí nUisce*. Deirtear gur thóg sé fear na Mumhan as cúigear mar ghiall. Bhí sé i réim ar feadh naoi mbliana sular mharaigh *[[Art Imlech]]* mac *Elim* é ag *Mag Muaide*.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Phraortes na Méideach (665–633 RC). 
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 786–777 RC. 
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1023–1014 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Tony Abbott

B'é **Anthony John Abbott**, a rugadh i Lambeth, Londain ar an 24 Samhain 1957, an 28ú Príomh-Aire na hAstráile. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Príomh-Airí na hAstráile
Art Imlech

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Art Imleach** (Sean-Ghaeilge **Art Imlech**) mac *[[Elim Olfínechta]]*.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó a réamhtheachtaí agus marfóir a athar, *[[Gíallchad]]*, a mharú. Deirtear gur thóg sé seacht ndún agus é ina rí. Bhí sé i réim ar feadh dhá bhliain déag nó dhá bhliain is fiche, sular mharaigh Nuadu Finn Fáil mac Giallchadha é i mbun comhraic.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Phraortes (665–633 RC) agus Cyaxares (625–585 RC) na Méideach. 
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 777–755 RC. 
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1014–1002 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Nuadu Finn Fáil

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Nuadha Fionn Fáil** (Sean-Ghaeilge **Nuadu Finn Fáil**), mac Gíallchadha. Ba é *[[Áedan Glas]]* a mhac, a bhí mac aige *[[Siomón Brecc]] mac Áedain*, a bhí mac aigese *[[Muiredach Bolgrach]]*.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí agus marfóir á athar, *[[Art Imlech]]*, a mharú. De réir *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*, bhí sé i réim ar feadh daichead nó seasca bliain (deir Seathrún Céitinn fiche, na Ceithre Máistrí daichead) sular mharaigh *[[Bres Rí]] mac Airt* é.

## Achar ama
* *Lebor Gabála*: Cyaxares na Méideach (625–585 RC).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 755–735 RC
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 1002–962 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Bres Rí

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Breas Rí** (Sean-Ghaeilge **Bres Rí**) mac *[[Art Imlech]]*.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí agus marfóir a athar, Nuadu Finn Fáil, a mharú. Bhí sé i réim ar feadh naoi mbliana, agus throid go minic in éadan na bhFomhórach, sular mharaigh *[[Eochaid Apthach]]* é ag Carn Conluain.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Nebuchadrezzar II de Babylon (605–562 RC), Cambyses II of Persia (bás 522 RC), agus Cyaxares na Méideach (625–585 RC). 
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 735–726 RC.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 962–953 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Eochaid Apthach

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Eochaidh Apthach** nó (**Eochu** **Apthach**), sliocht de Corca Laoí, Contae Chorcaí, gaol i bhfad amach ó Bhreogán, athair Mhíl Espáine.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí, Bres Rí, a mharú. Bhí sé i réim ach ar feadh bliain amháin, agus deirtear go raibh plá gach aon mhí i rith na bliana sin. Mharaigh *[[Finn mac Blatha]]* de shliocht Ollaimh Fhodhla é.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Dáirias Mór na Peirse (522–485 RC).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 726–725 RC. 
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 953–952 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Finn mac Blatha

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Fionn mac Bratha** (Sean-Ghaeilge **Finn mac Blatha**) mac *Labraid Condelg* mac Cairbre mac Ollam Fódla.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí *[[Eochaid Apthach]]* síor-phlá a mharú. Bhí sé i réim ar feadh fiche, fiche dó nó tríocha bliain, a braith ar fhoinse, sular mharaigh *[[Sétna Innarraid]]* mac Bres Rí é.

## Achar ama
* *[[Lebor Gabála Érenn]]*: Dáirias Mór na Peirse (522–485 RC).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 725–705 RC.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 952–930&nbsp;RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Scott Morrison

Is é **Scott John Morrison**, a rugadh i Waverley, New South Wales ar an 13 Bealtaine 1968, an 30ú Príomh-Aire na hAstráile. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Príomh-Airí na hAstráile
Pub Éireannach

deas|250px|thumb|Pub Éireannach
Is eagras ceadúnaithe chun deochanna alcólach a fhreastal le haghaidh caitheamh ar an áitreabh é **Pub Éireannach**.

Catagóir:Teach tábhairne
Sétna Innarraid

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Séadna ''Innarraid'' ** (Sean-Ghaeilge **Sétna Innarraid**) mac *[[Bres Rí]]*.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí *[[Finn mac Blatha]]* a mharú.  Deirtear gurbh é an chéad rí a thug tuarastal dá ghaiscí.  Bhí sé i réim ar feadh fiche bliain, sular mharaigh Siomón Brecc macó *[[Nuadu Finn Fáil]]*.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Dáirias Mór na Peirse (522–485 RC) agus Xerxes I (485–465 RC) na  Peirse.
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 705–685 RC,
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 930–910 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Talia Shire

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Talia Rose Shire**, a rugadh ar an 25 Aibreán, 1946 i Lake Success, Nua-Eabhrac.

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Kabuki

alt=|mion|231x231px
***Cabúicí*** (歌舞伎) ná drama damhsa clasaiceach Seapánach. Tá sé de cháil de bharr stíliú an drámaíocht agus an smideadh áibhéalta a chaitheann cuid de na taibheoirí.  

Ó chlé go deas, cialaíonn na ceansaithe *can* (歌), *damhsa* (舞), agus *scil* (伎). Is de bharr go bhfuil "ealaín na hamhránaíochta agus na damhsa" mar an ngnáthaistriúchán ar Cabúicí. Is carachtair *ateji* iad seo, áfach, nah léiríonn fíor-sansaíochta. Go ginearálta, déanann an kanji i gcomhair 'scil' trácht ar thaibheoir in amharclann cabúicí. Ós rud é go díorthaíonn an focal 'cabúicí' ón mbriathar *kabuku*, a chiallaíonn "chun a bheith as an ngnáth", is féidir cabúicí a léamh mar amharclann "avant-garde" nó "ait". Ar dtús, rinne an nath *kabukimono* (歌舞伎者) trácht ar éinne a bhí glésta go hait. An Gaeilge a chuirtear air go minic ná "rudaí ait" nó "daoine mire", agus rinne sé tagairt ar an éadaí a bhíodh á chaitheamh ag Samúraithe. 

## Stair

### 1603-1629: Bean Cabúicí
Thosaigh stair an cabúicí i 1603 nuair a thosaigh Izumo no Okuni ag aithris le compántas de bean-rinceoirí i stíl nua rince, ar stáitse gharbh
Siomón Brecc

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Siomón Brecc** mac *[[Áedan Glas]]* mac *[[Nuadu Finn Fáil]]*.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó a réamhtheachtaí, *[[Sétna Innarraid]]*, a mharú. Bhí sé i réim ar feadh sé bliana, sular mharaigh *[[Dui Finn]]* mac Séadna é.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Xerxes I na Peirse (485–465 RC).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 685–679 RC.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 910–904 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Dui Finn

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Dui Finn** mac *[[Sétna Innarraid]]*.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí agus marfóir a athar, Siomón Brecc, a mharú. Bhí sé i réim ar feadh deich mbliana, sular mharaigh *[[Muiredach Bolgrach]]* mac Siomón é.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Xerxes I  (485–465 RC) agus Artaxerxes I (465–424 BC) na Peirse.
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 679–674 RC.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 904–894 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Muiredach Bolgrach

I Miotaseolaíocht na nGael, Ardrí seanscéalach na hÉireann ab ea **Muiredach Bolgrach** mac *[[Siomón Brecc]]*. Ba é *[[Fíachu Tolgrach]]* a mhac.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí agus marfóir a athar, *[[Dui Finn]]*, a mharú. Bhí sé i réim ar feadh trí mhí déag nó ceithre bliana, ag brath ar fhoinse, sular mharaigh Énna Derg mac *Dui* é.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Artaxerxes I na Peirse (465–424 RC).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 674–670 RC.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 894–893 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Énna Derg

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Énna Derg** mac *[[Dui Finn]]*.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí agus marfóir a athar, *[[Muiredach Bolgrach]]*, a mharú.  Glaodh *dearg* air de bharr a aghaidhe deirge. Deirtear gur íocadh le boinn don chéad uair i rith a thréimhse. Bhí sé i réim ar feadh dhá bhliain déag, sular éag sé den phlá ag Sliabh Mis, agus líon mór dá gaiscí thart timpeall air. Tháinig a mhac *[[Lugaid Íardonn]]* i gcomharbacht air.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Artaxerxes I na Peirse (465–424 RC).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 670–658 BC.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 893–881 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Lugaid Íardonn

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Lugaid Íardonn** mac *[[Énna Derg]]*. Ba é dath a chuid gruaige cúis a bhua-ainm.

Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar a athair, a d'éag den phlá. Bhí sé i réim ar feadh naoi mbliana sular mharaigh *[[Sírlám]]* mac *[[Finn mac Blatha]]* é ag Ráth Clochair.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Artaxerxes I na Peirse (465–424 RC).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 658–649 RC.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*; 881–872 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Sírlám

I Miotaseolaíocht na nGael, Ardrí seanscéalach na hÉireann ba ea **Sírlám** mac *[[Finn mac Blatha]]*.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ardrí, *[[Lugaid Íardonn]]*, a mharú ag Ráth Clochair. Deirtear gur shín a lámha chun talún agus é ina sheasamh (cuir seo le hais Lugh agus a bhua-ainm, 
lámhfhada'). Bhí sé i réim ar feadh trí bliana déag nó sé bliana déag. Chuir sé mac Eochaid Uairches mac Lughaidhe ar deoraíocht, ach tar éis dhá bhliain déag thar lear, tháinig Eochaid ar ais agus mharaigh sé le saighead é.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Artaxerxes I na Peirse (465–424 RC).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 649–633 RC.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 872–856 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Comhaontú Chill Rìmhinn

[mion|[Cill Rìmhinn]]
In 2006, foilsíodh **Comhaontú Chill Rìmhinn** (Béarla: *St. Andrews Agreement*) ina leagtar amach bealach i dtreo chineachadh iomlán póilíneachta agus ceartais agus socrú roinnt cumhachta cobhsaí.

Chuir an Comhaontú roinnt dualgas agus coimitmintí ar bun a chaithfear a chomhlíonadh i dTuaisceart Éireann, ina measc bhí aistriú cúraimí póilíneachta agus cirt, agus Acht na Gaeilge. Síníodh Comhaontú Chill Rímhin**n** i mí Dheireadh Fómhair 2006.  

[mion|[Cill Rìmhinn]]

### Gaeilge
Gheall Rialtas na Breataine in Aguisín B go mbeadh Acht Teanga Ghaeilge ann: "‘agus go oibreoidh sé i gcomhar leis an Fheidhmeannas atá le teacht le forbairt na Gaeilge a mhéadú agus a chosaint."
## Féach freisin

* Comhaontú Hillsborough, 2010
* Acht Féiniúlachta agus Teanga (Tuaisceart Éireann) 2022
* Tionól Thuaisceart Éireann

## Naisc Sheachtracha

* The Northern Ireland (St Andrews Agreement) Bill 2006-7

## Tagairtí

Catagóir:Na Trioblóidí
Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann
Catagóir:2006
Catagóir:Cill Rìmhinn
Catagóir:Conarthaí na hÉireann
Catagóir:Conarthaí na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann
Eochaid Uairches

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ba ea **Eochaidh Uaircheas** (**Eochu** nó **Eochaid Uairches**) mac *[[Lugaid Íardonn]]*.

I ndiaidh do Lugaid a athair Sírlám a mharú, chuaigh Eochaid ar deoraíocht thar lear. Tháinig sé ar ais tar éis dhá bhliain déag, mharaigh Síorlámh le saighead, agus thóg an choróin. Ní soiléir é a bhua-ainm, de réir na staraithe: deirtear i *[[Lebor Gabála Érenn]]* gur de bharr a dheoraíocht é; de réir Sheathrúin Chéitinne ámh, ciallaíonn sé "bare canoes", toisc go raibh loingeas dá leithéid aige chun slad a dhéanamh ar tíortha in aice láimhe. Bhí sé i réim ar feadh dhá bhliain déag sular mharaigh *[[Eochaid Fíadmuine]]* agus *[[Conaing Bececlach]]* é.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Artaxerxes I na Peirse (465–424 RC).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 633–621 RC.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 856–844 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann