open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Conchúr mac Donnchadha

Ard-Rí na hÉireann go freasúra ba ea **Conchúr mac Donnchadha** () idir 819 agus 833.

Donnchad Midi, Ard-Rí (733–797) ba ea athair Chonchúir, agus Fuirseach, bean uasal de Dhál nAraidi, a mháthair. Phós Conchobar *Land* iníon the former High-King Aodha Oirdní, iarArd-Rí. Bhí mac acu darb ainm *Atrí*, a bhí ina chléireach ag Ard Mhacha, agus triúr mac eile Cathal, Eochócan agus *Cináed*.

Feictear Conchúr don chéad uair mar phearsa stairiúil sa bhliain 802, nuair a roinn an tArd-Rí Aodh Oirdní mac Néill de Cenél nEógain, deartháir céile (?; nó athair céile) Conchúir, tiarnas Chlann Cholmáin idir Conchúr agus Ailill. Cé gur dheartháireacha iad, mharaigh Conchúr Ailill an bhliain dár gcionn ag Ráth Chonaíolaigh, agus thóg dó féin amháin ann tiarnas go léir. Pas cúig bliana i ndiaidh sin, i gcomhaontas le rí na gConnacht, chuaigh Conchúr ar fheachtas Ard-Ríogachta.  Chloígh sé a iarpatrún Aodha, ach níor aithníodh é Ard-Rí go dtí bás Aodha sa bhliain 819.

Tá mba Ard-Rí é, chuaigh col ceathrar Aodha, Murchadh mac Maoil Dúin, i ngleic leis, agus cinneadh déanta aige le muintir Chonchúir féin, Síol Aodha Sláine. Cuireadh an feall seo in iúl do Chonchúr, agus sa bhliain 822, bhain sé a dhíoltas amach "le hár thar a bheith uafásach".* Sa bhliain [[823]], rinne Conchúr comhaontas le [[Feidlimid mac Crimthainn|Feilimí mac Criomhthainn]], [[ríthe na Mumhan|rí na Mumhan]] ([[820]]–[[847]]). Agus Conchúir ag iarraidh ámh an Mhumha agus a rí a chur faoina cheannas, d'éirigh Feilimí míshásta, agus as [[827]] ar aghaidh, bhí sé i bhfreasúra an ard-rí.

Ní fios conas a fuair Conchobar bás sa bhliain 833, ach bhí na [[Lochlannaigh]] i mbun creach arís ag an am. Adhlacadh é i Mainistir [[Cluain Ioraird|Chluain Ioraird]].

==Foinsí==
* [[Benjamin Hudson|Hudson, Benjamin T.]], "Conchobar mac Donnchada (d. 833)", in *Oxford Dictionary of National Biography*, [http://www.oxforddnb.com/view/article/93821 eagrán ar líne], Oxford University Press, Deireadh Fómhair 2005
* Moody, T. W., Martin, F. X., agus Byrne, F. J., (eag.), *Maps, Genealogies, Lists: A Companion to Irish History, Part II*, (*A New History of Ireland'', iml IX, Oxford, 1984)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 8ú haois
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:9ú haois in Éirinn
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mí
Catagóir:Uí Néill
Josie Sheáin Jeaic Mac Donncha

Duine de mhóramhránaithe sean-nóis na hÉireann  ab ea **Josie Sheáin Jeaic Mac Donncha,** a rugadh **Seosamh Mac Donncha** (mí Lúnasa 1943  - 9 Meán Fómhair 2017).  Saineolaí, ní hamháin ar an traidisiúin amhránaíochta ach ar gach gné d’oidhreacht, de sheanchas agus de stair a cheantair dhúchais Ghaeltachta.

## Saol
mion|Carna
Ba as an Aird Thiar, cúpla míle siar ó shráidbhaile Charna féin, do Josie Sheáin Jeaic. Duine de cheathrar mac a bhí ag Máire Chathail (Ní Uaithnín) (1908–1985), a mháthair, agus Seán Jeaic Mac Donncha (1904–1986), a athair. Is óna athair Seán Jeaic a fuair sé a chuid amhrán i dtosach. Tháinig Alan Lomax chuige in 1951 le hamhráin a fháil uaidh agus is léir gur thuig sé go raibh cáilíocht speisialta ag baint le léiriú an dúchais san áit de bharr na teagmhála sin.

Iascaire ab ea Josie. Bádh a dheartháir, Johnny Sheáin Jeaic, ar Chuan na Gaillimhe sa bhliain 2009. Tháinig Josie slán as an tubaiste sin inar bádh a  dheartháir.
[clé|mion|[Cuan na Gaillimhe]]

### Amhránaíocht
Bhuaigh Josie Sheáin Jeaic Corn Uí Riada, príomhghradam an tsean-nóis trí bhabhta – i 1971, 1978 agus 1982.

Thug Josie turais ar Albain mar chuid de Chuairt na bhFilí agus ar Shasana le Comhaltas Ceoltóirí Éireann. I 1976 bhí sé ar dhuine de bhuíon ceoltóirí Éireannacha a thug turas ar an Libia.

Ceapadh ina amhránaí cónaithe é in Ionad an Léinn Éireannaigh in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh in 2003-2004. Bhronn an Ollscoil chéanna máistreacht oinigh air sa bhliain 2012.

Bronnadh Gradam Shean-Nós Cois Life ar Josie Sheáin Jeaic ag ócáid  i gClub na Múinteoirí ar an 1 Aibreán. Ach bhí an tinneas a thug a bhás ag treisiú taca an ama sin.

## Féach freisin

* Josie Sheáin Jeaic -  *Ó na Sceirdí Aniar* (Gael Linn, 1987).

* Josie Sheáin Jeaic -  *Connemara Sean-Nós,* (Cinq planètes, 2000) ASIN : B002Y7OWT2
* TG4

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Básanna in 2017
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Iorras Aithneach
Eugenius Warming

Luibheolaí Danmhargach  ab ea **Johannes Eugenius Bülow Warming** (3 Samhain 1841 - 2 Aibreán 1924), ar a dtugtar Eugen Warming, agus ar dhuine de phríomhbhunaitheoirí  disciplín na  héiceolaíochta  

Scríobh Warming an chéad téacsleabhar (1895) ar éiceolaíocht phlandaí, mhúin sé an chéad chúrsa ollscoile san éiceolaíocht agus thug sé brí agus ábhar don choincheap. “Más féidir duine amháin a ainmniú chun onóir a thabhairt dó mar bhunaitheoir na héiceolaíochta, ba cheart go mbeadh tosaíocht ag Warming”.  

## Tagairtí

Catagóir: Luibheolaithe Danmhargacha
Catagóir: Éiceolaithe na Danmhairge
Catagóir: Síceolaithe na Danmhairge
Catagóir: Míceolaithe na Danmhairge
Catagóir: Micribhitheolaithe na Danmhairge
Catagóir: Luibheolaithe le giorrúcháin údar
Catagóir: Luibheolaithe gníomhach i Meiriceá Theas
Catagóir: Luibheolaithe atá gníomhach san Artach
Catagóir: Eolaithe Danmhargacha
Catagóir:Básanna i 1924
Catagóir:Daoine a rugadh i 1841
Líonmhaireacht (éiceolaíocht)

mion|Éifeachtaí líonmhaireacht na n-eirbeabhóirí ar mhóinéir féar mara
San éiceolaíocht, is í an **líonmhaireacht** áitiúil an ionadaíocht choibhneasta atá ag speiceas in éiceachóras áirithe. 

De ghnáth, déantar é a thomhas mar líon na n-aonán a fhaightear in aghaidh an tsampla. Tagraítear don chóimheas líonmhaireachta  de speiceas amháin le speiceas eile nó níos mó a chónaíonn in éiceachóras mar líonmhaireacht choibhneasta speicis. Tá an dá tháscaire ábhartha le haghaidh bithéagsúlachta a thomhas.

## Tagairtí

Catagóir:Éiceolaíocht
Aiféala

mion|An Mac Drabhlásach (Der verlorene Sohn), le Hans Thoma (1885)
Brón faoi ghníomh a bheadh déanta ag an duine féin is ea **aiféala**, cé nach briseadh deonach dualgais a bheadh i gceist, b'fhéidir.

## Tagairtí

Catagóir:Mothúcháin
Tim Armstrong

Is scríbhneoir ficsin Meiriceánach agus scoláire é **Tim Armstrong** a chónaíonn ar an Eilean Sgiathanach in Albain.

Is as Seattle do Tim Armstrong ó thús. Tá sé ag cur faoi in Albain ó bhí bliain an dá mhíle ann. Is i measc cheoltóirí punc Dhún Éideann a d'fhoghlaim sé Gaeilge na hAlban i dtosach, agus é ina bhall den bhanna ceoil, Mill a h-Uile Rud. Bhí baint aige le roinnt bannaí ceoil punc in Brunswick, Maine go déanach sna hochtóidí; Officer Friendly ina measc. 

Tháinig Mill a h-Uile Rud le chéile sa bhliain 2003.
[mion|[Sabhal Mòr Ostaig]]
Sa bhliain 2005, bhog Armstrong go hAlbain le staidéar lánaimseartha a dhéanamh ar an tsochtheangeolaíocht. Thosaigh sé amach ina thaighdeoir bitheolaíochta, ach sa bhliain 2009, bronnadh PhD air sa tsochtheangeolaíocht, ó Ollscoil Obar Dheathain agus ó Shabhal Mòr Ostaig. 

Tá sé ina léachtóir sinsearach agus ina thaighdeoir i Sabhal Mòr Ostaig faoi láthair.

Foilsíodh go leor saothar dá chuid le blianta anuas, i nGaeilge na hAlban agus i mBéarla araon; ar an micribhitheolaíocht, ar an gceol, sa teoiric shóisialta agus sa phleanáil teanga chomh maith leis an bhficsean. Bhí baint aige freisin le bannaí ceoil eile, Nad Aislingean, agus Na Gathan.

Tá sé ag obair faoi láthair ar a dhara húrscéal, *[[An Luingeas Dorcha air Fàire]]*.

## Féach freisin
* Mill a h-Uile Rud
* *[[Air Cuan Dubh Drilseach]]*
* *[[An Luingeas Dorcha air Fàire]]*

## Tagairtí


Catagóir:Úrscéalaithe Meiriceánacha
Catagóir:Úrscéalaithe Albanacha
Catagóir:Úrscéalaithe Gaeilge
Catagóir:Scríbhneoirí Albanacha
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge na hAlban
Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge
Catagóir:Ficsean eolaíochta
Catagóir:Ficsean tuairimeach
Catagóir:Rac-cheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Ceoltóirí Albanacha
Catagóir:Ceol Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Sabhal Mòr Ostaig
Catagóir:Scoláirí
Catagóir:Teangeolaithe
Catagóir:Punc
Catagóir:Rac-cheoltóirí
Maolcheann

mion|An Maolcheann, le John Pettie (1870)
Sna 1600idí i Sasana, tugadh an leasainm na **Maolchinn**, nó uatha **Maolcheann**, ar na Parlaimintigh mar bhí gruaig an-ghearr orthu.
clé|mion|Bill Nye's "Comic History of England"

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Breataine Bige
Catagóir:Stair Shasana
Léigear Dhroichead Átha, 1649

Sa bhliain 1649, le linn choncas Chromail na hÉireann, d’éignigh an Modh-Arm Nua, faoi stiúir Oilibhéar Cromail, Droichead Átha agus rinne ár ar an ngarastún agus ar a lán sibhialtach, is cosúil.  

Cogadh cathartha idir Cromail agus an Rí. idir lucht labhartha an Bhéarla i Sasana agus in Éirinn, idir na Maolchinn agus na Ríogaithe. Bhí an slad i nDroichead Átha dírithe níos mó ar an gcóilineacht Shasanach in Éirinn, na Ríogaithe.

mion|Fíorscéal agus finscéalː "History of Ireland from 400 to 1800",  1868 le Henry Edward Doyle|clé
### Imeachtaí
In 1649, chuir Oilibhéar Cromail baile Dhroichead Átha faoi léigear. Ní raibh na ríogaithe sásta géilleadh do na maolchinn. Bhí garastún Dhroichead Átha faoi cheannas Arthur Aston, saighdiúir ríogaí, Sasanach agus Caitliceach.

I ndiaidh ocht lá, ar an 11 Meán Fómhair 1649, gabhadh an bhaile, tar éis ionsaí fíochmhar le gunnaí móra.

Rinne na parlaiminteoirí sléacht ar na Ríogaithe. Is cosúil go raibh timpeall 2,700 saighdiúir ríogaí ann ar dtús.  Mharaigh na parlaiminteoirí cúpla céad duine ar a laghad... ach b'fhéidir i bhfad níos mó, suas le 3,500 duine, níl a fhios againn. Ach dúirt Cromail féin gur tharla sléacht as éadan. Ach bolscaireacht a bhí ann b'fhéidirː bhí Cromail ag iarraidh eagla a chur ar dhaoine ar fud na tíre

Gabhadh 400 saighdiúir, agus cuireadh chuig Barbadós iad. Inniu tá an fíorscéal fite fuaite leis an bhfinscéal is cosúil.

An slad mór a rinne Cromail i nDroichead Átha ba iad lucht labhartha Bhéarla na cathrach sin a d’fhulaing, na Ríogaithe. Fágadh na Gaeil in Irishtown gan ionsaí.

### Toradh
Chuir scéal Dhroichead Átha eagla ar dhaoine ar fud na tíre agus ba ghairid gur ghéill siad uilig d’arm Chromail.

## Féach freisin

* Cromail in Éirinn 1649-1650
* Léigear Dhroichead Átha, 1641

## Tagairtí

Catagóir:Cathanna in Éirinn
Catagóir:1649
Catagóir:Léigir
Catagóir:Oilibhéar Cromail
Catagóir:17ú haois in Éirinn
Catagóir:Droichead Átha
Catagóir:Stair Chontae Lú
Universidade Federal de Goiás

Is ollscoil í **Universidade Federal de Goiás** atá suite i Goiânia, Goiás, sa Bhrasaíl.

Bunaíodh í ar an 14 Nollaig, 1960.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Láithreán Gréasáin UFG

Catagóir:Ollscoileanna sa Bhrasaíl
Nathan Cleverly

Dornálaí Breatnach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Nathan Cleverly**, a rugadh ar 17 Feabhra 1987 i gCaerffili, an Bhreatain Bheag. 

Catagóir:Dornálaithe Breatnacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Sergey Kovalev

Dornálaí Rúiseach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Sergey Alexandrovich Kovalev**, a rugadh ar 2 Aibreán 1983 in Kopeysk, an Rúis. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Rúiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Chris Hemsworth

Is aisteoir Astrálach é **Christopher Hemsworth** a rugadh ar an 11 Lúnasa 1983. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Fir
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Victoria (stát)
Iarla Leamhcáin

Is teideal é **Iarla Leamhcáin** a cruthaíodh faoi dhó i Leabhar na nUaisle in Éirinn do theaghlaigh ghaolmhara. 

## Stair
Bhí Pádraig Sáirséal ar dhuine de cheannasaithe sinsearacha Séamas II (a díshealbhaíodh i 1688) i gcathanna in Éirinn le **[[Liam III Shasana|Uilliam Oráiste]]**, a shocraigh an tseilbh a ghlac **[[Liam III Shasana|Uilliam]]** ina éineacht lena bhean chéile Máire II, ar ríchathaoireacha Shasana, na hAlban agus na hÉireann (an Réabhlóid Ghlórmhar agus na Chéad Chogaí Seacaibíteacha). Sa bhliain 1691, de réir dealraimh, chruthaigh an rí Séamas é ina  Iarla Leamhcáin, ina Bhíocunta na Tulaí agus an Barún  Ros Bearaigh. Cosúil le gach teideal iar-teistíocht níl aon aitheantas acu i ndlí na RA.
Feachtas buamála sa Rúis (1999)

Reáchtáladh **feachtas buamála sa Rúis sa bhliain 1999**. Phléasc buamaí i mBuynaksk ar an 4 Meán Fómhair, Moscó ar an 9 agus 14 Meán Fómhair agus Volgodonsk ar an 16 Meán Fómhair. Fuair 367 bás in iomlán le linn an fheachtais buamála (maraíodh 119 ar an 13 Meán Fómhair i Moscó).
mion|clé|Volgodonsk, 16 M.F. 1999
D'ionsaíodh blocanna árasán gach uair. Phléasc na buamaí i lár na hoíche chun líon na dtaismeach a uasmhéadú. Bhí na cúrsaí lóistíochta casta agus tugadh sainchomhairle do na buamadóirí. Baineadh úsáid as RDX, pléascach nach raibh déanta ach i monarcha amháin sa Rúis ag an am. 

Leagadh gléasanna pléascach sa chathair Ryazan ar an 22 Meán Fómhair i mbloc árasán. Ach aimsíodh na sceimhlitheoirí agus níor phléasc na buamaí. Níos déanaí, gabh an tseirbhís phóilíneachta áitiúil gníomhairí oifigiúla ón FSB (an Seirbhís Feidearálach an Imscrúdaithe nó an KGB roimh 1996). Bhí siad i seilbh neamhdhleathach ar phléascáin. Dúirt an FSB ar an 24 Meán Fómhair nach raibh na gníomhairí ach ag cleachtadh conas buamaí a phléascadh. Scaoileadh saor iad gan aon chúis a chur ina leith.

## Cogaíocht
D'éirigh Vladimir Putin ina phríomh-aire ar an Rúis ar an 15 Lúnasa 1999 agus ina uachtarán i ndeireadh na bliana.

Rinne an Rúis ionradh ar an Dagastáin ar an 8 Lúnasa 1999. Stop an chogaíocht ar an 14 Meán Fómhair. Ach ar an lá céanna, thosaigh an Rúis buamáil ón aer sa tSeisnia. 

Ar an 23  Meán Fómhair, nuair a chuala sé faoin eachtra i Ryazan, d'ordaigh Vladimir Putin buamáil ón aer ar Grozny, príomhchathair na Seisnia. Thosaigh an dara cogadh Seisniach timpeall an t-am sin.
clé|mion|236x236px|leacht i gcuimhne ar na daoine a bhfuair bás i Volgodonsk

## Conspóid
Níor ghlac éinne freagracht as an fheachtas buamála agus níl a fhios againn fós cé a bhí ina cheann feadhna air. Deir na húdaráis sa Rúis gur radacaigh Ioslamacha a bhí taobh thiar de na hionsaithe.  Ach ní féidir sceimhlitheoireacht státurraithe a chur as an áireamh, an leithscéal b'fhéidir chun cogadh a fhearadh ar na Seisniagh. Bhí gnaoi an phobail ar Vladimir Putin ar feadh na tréimhse seo agus d'éirigh sé ina uachtarán i ndeireadh na bliana.

Mar phríomh-aire, bhí meas mór ag na Rúisigh ar Putin mar gheall ar an gcaoi a ndearna sé bainistíocht ar an ionsaí a rinne an Rúis ar an tSeisnia, nuair a d'fhógair muintir na tíre sin neamhspleáchas, agus iad ag iarraidh dealú a fháil ón Rúis. 

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:An tSeisnia
Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta státurraithe
Irish Women in Harmony

[mion|[Dolores O'Riordan|Dolores O’Riordan ]]
Is banna popcheoil as Éirinn é **Irish Women in Harmony**. Bhí 39 bean sa ghrúpa, nuair a taifeadadh an chéad singil, "Dreams" i mí Mheithimh 2020.  

Theastaigh ón ngrúpa ban airgead a bhailiú do Safe Ireland, a chabhraíonn le mná agus le páistí na hÉireann. D’éist breis agus 200 milliún duine le Irish Women in Harmony ar Spotify idir Meitheamh agus Lúnasa 2020. 

'Sí RuthAnne, nó Ruth-Anne Cunningham, an bunaitheoir. An chéad amhrán a chan an grúpa ná ‘Dreams’ le The Cranberries. Dúirt RuthAnne gur ionsporáid í Dolores O’Riordan don ghrúpa.. 

I measc na mná a chan ar an gcéad singil “Dreams”; bhí Moya Brennan, Lisa Hannigan, Imelda May,  Caroline Corr, Allie Sherlock, Eve Belle, Faye O’Rourke, Loah, Lucia McPartlin, Saint Sister, Sibéal, Erica Cody, Soulé, Stephanie Rainey, Wyvern Lingo, Tolü Makay, Pillow Queens agus Una Healy, srl.

## Tagairtí

Catagóir:Bannaí ceoil
Catagóir:Carthanais bunaithe in Éirinn
Parlaimint na hÉireann

Ba í **Parlaimint na hÉireann** reachtas Thiarnas na hÉireann, agus Ríocht na hÉireann ina dhiaidh sin, ó 1297 go dtí 1800. Bhí sí bunaithe ar  Pharlaimint Shasana agus ó 1537 bhí dhá sheomra ann: Teach na gComóntach agus Teach na dTiarnaí. Bhí na Tiarnaí ina mbaill de phiaraí na hÉireann (‘tiarnaí tuata’) agus easpaig (‘tiarnaí spioradálta’; tar éis an Reifirméisin, easpaig Eaglais na hÉireann). Toghadh Teachtaí na dTeachtaí go díreach, cé gur ceart vótála an-teoranta a bhí i réim. 

Thagadh na parlaimintí le chéile ag áiteanna éagsúla i gCúige Laighean agus i gCúige Mumhan, ach le deireanas, i mBaile Átha Cliath amháin: in Ardeaglais Theampall Chríost (15ú haois), Caisleán Bhaile Átha Cliath (go 1649), Teach Chichester (1661–1727), Scoil Ospidéal an Rí (1729–31), agus ar deireadh, sa Teach Parlaiminte saintógtha ar Fhaiche an Choláiste.

## Naisc sheachtracha
* History of the Irish Parliament 1682–1800 , Ancestry Ireland 
* Irish Legislation Database 1692–1800 Queen's University, Belfast

## Tagairtí


Catagóir: Bunaíochtaí ón 13ú haois in Éirinn
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Tionóil reachtacha
Catagóir:Dlí na hÉireann
Marascal machaire

An chéim mhíleata is sinsearaí, de ghnáth, ní ba shinsearaí ná céimeanna an ghinearáloifigigh is ea **marascal machaire** . De ghnáth, is í an chéim is airde in arm í agus dá bhrí sin is beag duine a cheaptar dó. Meastar gur céim cúig réalta í, i bhfórsaí armtha an lae inniu i go leor tíortha. Go stairiúil bhí gá le gnóthachtáil mhíleata ó ghinearál (*bua ag am an chogaidh*) chun ardú céime go céim mharascail mhachaire i go leor tíortha. Mar sin féin, baineadh úsáid as an gcéim freisin mar chéim cheannais rannach agus freisin mar chéim ordaithe bhriogáide. I measc samplaí d’úsáidí éagsúla na céime tá an Ostair-Ungáir, an Phacastáin, an Phrúis / an Ghearmáin, an India agus Srí Lanca as éacht urghnách; An Spáinn agus Meicsiceo le haghaidh ceannas rannach (    ); agus an Fhrainc, an Phortaingéil agus an Bhrasaíl le haghaidh ceannas briogáide (    , ).

## Tagairtí


Catagóir: Rannta míleata
Cogadh na Naoi mBliana (1688–1697)

mion|clé|1688–89

Coimhlint idir an Fhrainc agus comhghuaillíocht  Eorpach a bhí i  g**Cogadh na Naoi mBliana (1688–1697)**,  ar a dtugtar go minic **Cogadh  an Chomhaontais Mhóir**  nó **Cogadh Léig Augsburg**, a chuimsigh go príomha an Impireacht Naofa Rómhánach (faoi cheannas na Monarcachta Habsburgaí), Poblacht na Hollaine, Sasana, an Spáinn, Saváí agus an Phortaingéil.   

mion|clé|1689-91

Troideadh an cogadh san Eoraip agus sna farraigí máguaird, i Meiriceá Thuaidh, agus san India fiú. Uaireanta meastar gurb é an chéad chogadh domhanda é.   
Cuimsíonn an choimhlint Cogadh an Dá Rí in Éirinn agus Éirí amach na Seacaibíteach 1689 in Albain, áit a raibh **[[Liam III Shasana|Uilliam III]]**  agus Séamas II ag streachailt chun Sasana agus Éire a rialú.   

Cuimsíonn an choimhlint chomh maith feachtas i gcoilíneach Mheiriceá Thuaidh idir lonnaitheoirí Francacha agus Sasanacha agus a gcomhghuaillithe dúchasacha faoi seach, ar a dtugtar Cogadh Rí Uilliam  inniu ag Meiriceánaigh,  

## Féach freisin

* Cogadh an Dá Rí  
* Seacaibíteachas  
* Cogadh Chomharbas na Spáinne  

## Tagairtí


Catagóir: 1688 san Eoraip
Catagóir: 1689 san Eoraip
Catagóir: 1690 san Eoraip
Catagóir: 1691 san Eoraip
Catagóir: 1692 san Eoraip
Catagóir: 1693 san Eoraip
Catagóir: 1694 san Eoraip
Catagóir: 1695 san Eoraip
Catagóir: 1696 san Eoraip
Catagóir: 1697 san Eoraip
Catagóir: 17ú haois san Eoraip
Catagóir: 17ú haois sa Fhrainc
Catagóir: coinbhleachtaí ón 17ú haois
Catagóir: Stair mhíleata Ríocht Shasana ón 17ú haois
Catagóir: An Phalaitíneacht
Catagóir: Cogaí a bhaineann le Sasana
Catagóir: Cogaí lena mbaineann an Fhrainc
Catagóir: Cogaí lena mbaineann Albain
Catagóir: Cogaí lena mbaineann an Spáinn
Catagóir: Cogaí lena mbaineann an tSualainn
Catagóir: Cogaí a bhaineann le Poblacht na hÍsiltíre
Catagóir: Cogaí a bhaineann leis an Impireacht Naofa Rómhánach
Catagóir: Cogaí lena mbaineann an Ísiltír
Catagóir: Liam III Shasana
Catagóir: Cogaí comharbais lena mbaineann stáit agus pobail na hEorpa
Catagóir: Cogaí comharbais lena mbaineann stáit agus pobail Mheiriceá Thuaidh
Catagóir: Cogaí comharbais lena mbaineann stáit agus pobail na hÁise
Catagóir: Cogaí comharbais lena mbaineann stáit agus pobail Mheiriceá Theas

Catagóir:Stair na Gearmáine
Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Coimhlintí dhomhanda
Colmán mac Duach

Ab agus easpag ab ea naomh **Colmán mac Duach** sa seachtú haois is cosúil (560 – 29 Deireadh Fómhair 632). Is i gCill Mhic Duach, i gContae an Chláir a rugadh é.

## Saol
Rinne Colmán staidéar in Árainn, áit inar bhunaigh sé dhá theampall in Inis Mhór. Ansin d’fhill sé ó dheas le bheith ina dhíthreabhach in aice le Cinn Mhara. Ina dhiaidh sin spreagadh é le dul le manachas. Bhunaigh sé mainistir i gCill Mhic Duach. Deirtear gurbh eisean a céad ab agus easpag.   

Ceiliúrtar Lá Fhéile Colmán ar an 29 Deireadh Fómhair.
clé|mion|Tobar Colmán idir 1880-1900

## Féach freisin

* Mainistir Chill Mac Duach

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 560
Catagóir:Básanna i 632
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Mainistir Chill Mac Duach

[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Kilmacduagh_Cathedral.jpg|mion|clé|[Mainistir Chill Mac Duach]]
Is mainistir suite i gContae an Chláir í **Mainistir Chill Chúile**.

Bhunaigh naomh Colmán mac Duach an mhainistir sa seachtú haois., Deirtear gurbh eisean a céad ab agus easpag.   

## Tagairtí

Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Contae an Chláir
Isadora Duncan

[clé|mion|290x290px|Isadora Duncan  le Abraham Walkowitz sa mhúsaem [Brooklyn  ]]

Damhsóir Meiriceánach ab ea **Isadora Duncan** (26 Bealtaine 1877 nó 27 Bealtaine 1878 – 14 Meán Fómhair 1927). Chuaigh sí i bhfeidhm go mór ar a lucht féachana, san Eoraip go háirithe, sa leath tosaigh den 20ú haois.  

Damhsóir sárchumasach agus tarraingteach a bhí ann, agus scannalach ag an am céanna. Dhamhsaigh sí ar a bhealach féin, lán de bhrí, a géaga loma sínte amach os a comhair nó suas san aer go minic.   
clé|mion|221x221px
clé|mion|177x177px

### Bás
Ar 14 Meán Fómhair 1927, bhain timpiste mharfach di; chuaigh a scairf i bhfostú i roth gluaisteáin agus in aois 51 bliain di.

## Féach freisin

* Stair an Damhsa

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1877
Catagóir:Básanna i 1927
Catagóir:Aindiachaithe Rúiseacha
Catagóir:Básanna ar na bóithre
Catagóir:Damhsóirí Rúiseacha
Catagóir:Daoine as San Francisco
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Père Lachaise
Catagóir:Daoine Sóivéadach
Catagóir:Mná déghnéasacha
Catagóir:Scríbhneoirí as California
Catagóir:Scríbhneoirí Rúiseacha
Crotach

:*Baineann an t-alt seo leis an speiceas coitianta Numenius arquata. Má tá suim agat in éin eile ar a dtugtar “crotach”, féach [[Numenius]].

Is [[Lapaire (zó-eolaíocht)|lapaire]] é an *'crotach** nó an **cuirliún*' (*Numenius arquata'') san fhine mhór Scolopacidae. Tá sé ar cheann de na crotaigh is forleithne, ag pórú ar fud na hEorpa measartha agus na hÁise. San Eoraip, is minic a thagraítear go díreach ar an speiceas seo mar "an crotach", agus in Albain tugtar "an guilbneach" air i nGaeilge na hAlban. 

Is é seo an lapaire is mó ina raon, ag 50-60 cm ar fhad, le réise sciathán 89–106 cm agus meáchan coirp 410–1,360 g. Tá dath liathdhonn air den chuid is mó, le droim bán, cosa liathghorm agus gob cuartha an-fhada. Breathnaíonn na cinn fhireanna agus bhaineanna go díreach mar an gcéanna, ach tá an gob níos faide i measc na mbaineannach fásta. De ghnáth, ní féidir gnéas crotaigh amháin, nó fiú roinnt níos mó eile, a aithint mar tá an-éagsúlacht ann; de ghnáth is féidir, áfach, leathéan a aithint thar a chéile.

## Tagairtí
Buamáil Divis (1982)

mion|Túr Divis
Tharla **buamáil Divis** ar an 16 Meán Fómhair 1982, nuair a phléasc buama de chuid an INLA i dtúr Divis, árasán in iarthar Bhéal Feirste. Maraíodh saighdiúir, Kevin Waller (20), agus beirt pháistí, Stephen Bennet (14) agus Kevin Valliday (12). Gortaíodh daoine eile go dona, saighdiúir san áireamh le gortuithe a chuir ó chumas é.

Sa bhliain 1987, gearradh príosún saoil ar Martin McElkerney. Scaoileadh as an bpríosún é i 1999 nuair a tháinig Comhaontú Aoine an Chéasta i bhfeidhm.
clé|mion|266x266px|graifítí INLA
Chuir Martin McElkerney lámh ina bhás féin ar 17 Bealtaine 2019. Bhí sé pósta agus triúr clainne aige.   Dúradh go raibh na céadta cosúil leis, iarphríosúnaigh a raibh fadhbanna fisicúla, ólacháin nó caidrimh acu nó an galar dubhach orthu.

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:INLA
Catagóir:IRSP
Catagóir:1982
Catagóir:Stair Bhéal Feirste
Buamáil Wall Street

Ar an 16 Meán Fómhair 1920, phléasc buama ar Wall Street, os comhair Bhanc Morgan i Manhattan i gCathair Nua-Eabhrac.

D'fhág an sceimhlitheoir, fear amháin is cosúil, buama i gcóiste capaill agus d'imigh sé leis. Maraíodh 38 duine agus capall amháin. Gortaíodh breis is 400.
clé|mion
Níor ghlac éinne leis an bhfreagracht. Caitheadh amhras ar na "Galleanists", ghluaiseacht ainrialachais faoi stiúir Luigi Galleani.

## Féach freisin

* Wall Street

* Ainrialachas

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta
Catagóir:Manhattan
Catagóir:Stair Nua-Eabhrac
André Sogliuzzo

Is aisteoir gutha Meiriceánach é **André Sogliuzzo**, a rugadh ar 10 Lúnasa 1966 i gCathair Nua-Eabhrac. Tá cónaí air in Los Angeles, California.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Cathair Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine as Los Angeles, California
Adnan Menderes

Dlíodóir agus státaire Turcach ab ea  **Adnan Menderes** (1899 – 17 Meán Fómhair 1961). Bhunaigh Menderes an Páirtí Daonlathach sa bhliain 1946. Bhí sé ina Phríomh-Aire ar an rialtas Turcach ar feadh níos mó ná deich mbliana, ó 1950 go 1960.

Toghadh Menderes ar bhonn daonlathach ach tharla coup d'état ar an 29 Bealtaine 1960 agus cuireadh rialtas de chuid an Pháirtí Dhaonlathaigh as cumhacht. 

Sa bhliain 1961 cuireadh Menderes chun báis agus crochadh é, breis is bliain i ndiaidh an coup mhíleata.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Catagóir:Básanna i 1960
Catagóir:Polaiteoirí Turcacha
Úna-Minh Chaomhánach

Is scríbhneoir agus iriseoir dátheangach Éireannach agus bainisteoir meán sóisialta í **Úna-Minh Chaomhánach,** a rugadh sa bhliain 1991.

## Luath Stair
Rugadh Úna-Minh Chaomhánach i Vítneam sa bhliain 1991 agus trí lá ina dhiaidh sin, bhuail sí lena máthair uchtála Nóirín Ní Chíobháin i Hanoi. Ba mhúinteoir bunscoile as Trá Lí, Co. Chiarraí í Nóirín. Nuair a bhí Úna-Minh sé seachtaine d'aois tógadh chuig a baile nua in Éirinn í. Thóg Nóirín agus a seanathair, Pádraig Ó Cíobháin, í le Gaeilge agus le Béarla. Choinnigh sí uirthi ag déanamh staidéir ar an nGaeilge in Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath agus ghnóthaigh sí céim i nGaeilge agus Iriseoireacht.

## Ciníochas
I mBaile Átha Cliath, ar an 30ú Bealtaine 2013, bhí Úna-Minh ag seasamh ar Shráid Parnell nuair a tháinig buachaill as drong déagóirí agus rug sé greim ar a héadan is chaith seile léi agus é ag tabhairt íde ciníoch di. An freagra a thug sí air sin agus ar mhórán ócáidí eile cosúil leis sin nuair a bhraith sí ciníochas, ná feachtas a thosú ar an gcóras giolcaireachta Twitter ag ceiliúradh éagsúlacht na nÉireannach. De réir a leabhair Anseo  rinne na meáin an eachtra sin a thuairisciú agus mhearscaip an scéal in Éirinn.

## Obair agus Saothar
Oibríonn Úna-Minh mar shaoririseoir agus mar chruthaitheoir inneachair. D'oibrigh sí do TG4 agus leis an gceardchumann Fórsa. Le maoiniú óna leathanach Patreon cruthaíonn sí físeáin i nGaeilge do YouTube ar chluichíocht agus ar a cuid taisteal. Maoinítear na físeáin seo. Tá sí ina ball den Choiste Frithchiníochais freisin.

Chruthaigh Úna-Minh blag ar a haistear mórthimpeall Éireann lena máthair agus scríobh sí leabhar faoin a bheith á tógáil le Gaeilge, a grá don teanga agus déileáil le caillteanas, le cumha agus le ciníochas.

## Leabharliosta

* *ANSEO: An Unconventional Irish Memoir*. New Island Books. Deireadh Fómhair 16, 2019. .
**DIY Gaeilge: 150 Online Irish Language Resources*.
**DIY Gaeilge Part Two: 50 More Irish Language Resources*.
**Experience Ireland*. Lonely Planet. Márta 2022. .

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1991
Catagóir:Alumni Ollscoil Chathair Átha Cliath
Fiestas Patrias (an tSile)

mion|clé|2012ː Fiestas Patrias i La Moneda
Reáchtáladh an fhéile, "**Fiestas Patrias**" nó  Lá na Saoirse sa tSile ar 18 Meán Fómhair gach bliain. Maireann na himeachtaí ceiliúrtha cúpla lá.  Comhtharlaíonn cónocht an earraigh leis na pléaráca de ghnáth.  

D'fhógair an tSile neamhspleáchas ón Spáinn agus thosaigh Cogadh na Saoirse, a mhair cúpla bliain, ar 18 Meán Fómhair 1810.
[clé|mion|ítear bia [beárbaiciú nó "*Asado Chileno"*]]

## Tagairtí

Catagóir:An tSile
Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Ríshliocht Dhùn Chailleann (1034–1286)

Tógán staireagrafach agus tógan ginealaigh is ea **Ríshliocht Dhún Cailleann** (Gaeilge na hAlban:*Rìgh-shliochd Dhùn Chailleann*) , a léiríonn comharbas soiléir ríthe na hAlban ó 1034 go 1040 agus ó 1058 go 1286. Tugtar dhá ainm eile ar an ríshliocht fosta: "Ríshlíocht Cheann Mór" agus "Clann Mhic Giolla Coluim". 
Tá gaol ag Ríshliocht Dhún Cailleann le Cineál Gabhráin ó Dhál Riada.

Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Catagóir:Teaghlaigh ríoga na hEorpa
Máire Ní Thuathail (léiritheoir)

Bhí **Máire Ní Thuathail** (29 Iúil 1959 - 19 Meán Fómhair 2016) ina Stiúrthóir Bainistíochta ar Eo Teilifís sa Spidéal agus ina Léiritheoir Feidhmiúcháin ar an sobaldráma Ros na Rún.  Bhí tionchar as cuimse ag Máire Ní Thuathail ar chúrsaí teilifíse i nGaeilge. Bhí sí ar dhuine de cheannródaithe theilifís na Gaeilge  le breis is 25 bliain agus bhí baint mhór aici le forbairt na hearnála teilifíse Gaeltachta.mion
## Saol
B'as baile Thuar Mhic Éadaigh i nGaeltacht Mhaigh Eo di.

I ndiaidh staidéar a dhéanamh ar an eolaíocht talmhaíochta i gColáiste na hOllscoile Gaillimh agus COBÁC, thug sí seal ag múineadh agus seal eile ina hOifigeach Oideachais le Bord na Gaeilge sula ndeachaigh sí ag plé le cúrsaí teilifíse.[mion|[Turas Teanga|Turas teanga]]Chuir sí tús lena ré i saol na teilifíse nuair a d'oibrigh sí mar thaighdeoir ar an irischlár, Púiríní, a bhí á léiriú ag Coco Television i 1988.

Ba i 1989 a bhunaigh sí an comhlacht neamhspleách léiriúcháin Eo Teilifís, atá lonnaithe ar an Spidéal agus bhí cónaí uirthi i Seanadh Gharráin sa Spidéal. Is é an comhlacht Eo Teilifís a thug an sobaldhrama 'Ros na Rún' do Theilifís na Gaeilge in aimsir a bhunaithe i 1996. Bhí sí ina léiritheoir feidhmiúcháin freisin ar 'Ros na Rún'.

I 1996, mar shampla, bhuaigh clár puipéid de chuid Eo Teilifís *Mire Mara* gradam ag Féile na Meán Ceilteach don chlár is fearr do dhaoine óga.

Bronnadh an gradam 'Bean óg ghnó na bliana' uirthi i 1997.

Bhain sí duais IFTA amach le 'Concerto do Chaitlín Maude' i 2005.  Is iomaí gradam atá buaite ag cláir de chuid an chomhlachta ó shin.

Bhí sí ina comhléiritheoir ar an tsraith oideachais aitheanta *[[Turas Teanga]]* a craoladh ar RTÉ agus ar an tsraith drámaíochta *[[Seacht]]*. 

In 2010 bhunaigh sí an nuachtán *[[Gaelscéal]],* i bpáirt leis an *[[Connacht Tribune]]*.

## Tagairtí

Catagóir:Muintir Ros na Rún
Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh‎
Catagóir:Alumni COBÁC‎
Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:Léiritheoirí
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Lucht TG4
Catagóir:Daoine as an Spidéal
Corr bheag

[mion| Ag geimhreadh i [Hong Cong ]]
Speiceas lapaire san fhine Threskiornithidae is ea **an chorr bheag** (*Platalea minor*), a bhíonn le fáil in oirthear na hÁise. Tá an dáileadh is srianta ag an speiceas seo de na sé speiceas *Platalea* , agus is é an t-aon cheann a mheastar a bheith i mbaol. Is éin mhóra uisce iad le goba leacaithe ó chúl go tosaigh. Baineann na héin seo úsáid as modh tadhlach chun beathú, ag lapadaíl san uisce agus ag scuabadh a gcuid gob ó thaobh go taobh chun creiche a aimsiú. Agus é teoranta do cheantair chósta oirthear na hÁise, is cosúil go raibh sé coitianta uair amháin ar fud a réimse dáilte. Faoi láthair ní phóraíonn sé ach ar chúpla oileán beag creagach amach ó chósta thiar na Cóiré Thuaidh, le ceithre shuíomh geimhridh ag Macao, Hong Cong, an Téaváin agus Vietnam, chomh maith le háiteanna eile inar breathnaíodh orthu ar imirce. Bíonn siad ag geimhreadh freisin i Jeju, sa Chóiré Theas, i Kyushu agus in Okinawa, sa tSeapáin, agus i ndeilt na hAbhann Deirge i Vítneam. Níos déanaí, tugadh na héin faoi deara sa Téalainn, sna hOileáin Fhilipíneacha, agus i suíomhanna breise sa tSín. Rangaigh Aontas Idirnáisiúnta do Chaomhnú an Dúlra iad go hidirnáisiúnta mar speiceas i mbaol sa bhliain 2000. Táthar ag tuar go mbeidh laghduithe ina ndaonra sa todhchaí, go príomha mar gheall ar an méid dífhoraoisithe, truaillithe agus tionscail eile de dhéantús an duine.
Krone na hIorua

Is é **krone na hIorua** (as Ioruais: *norsk krone*, siombail: kr, cód ISO: **NOK**), a fhoroinntear i 100 *øre*, airgeadra na hIorua.

## Stair
Tugadh isteach an krone sa Iorua in 1875, agus tháinig sé in áit an *speciedaler*.

## Boinn agus nótaí
Tá ceithre bhonn agus cúig nóta i gcúrsaíocht.

Na boinn:
* 1 krone. Tá monagram Harald V aige ar éadan, agus tá éan aige ar chúl.
* 5 kroner. Tá Ord Naomh Olav aige ar éadan, agus tá duille acantais aige ar chúl.
* 10 kroner. Tá Harald V aige ar éadan, agus tá díon eaglais stéibh aige ar chúl
* 20 kroner. Tá Harald V aige ar éadan, agus tá long lachlannach aige ar chúl.

Na nótaí:
* 50 kroner. Tá sé glas leis an teach solais Utvær ar éadan, agus le rábhchán teach solais stílithe ar chúl.
* 100 kroner. Tá sé dearg leis an long lochlannach Gokstad ar éadan, agus le long choimeádán stílithe agus an Bodach ar chúl.
* 200 kroner. Tá sé gorm le trosc ar éadan, agus le bád iascaigh stílithe ar chúl.
* 500 kroner. Tá sé oráiste leis an long tarrthála "RS 14 Stavanger" ar éadan, agus le ardán ola stílithe ar chúl.
* 1000 kroner. Tá sé corcra le tonn ar éadan, agus le fíor na spéire stílithe ar chúl.

## Tagairtí

Catagóir:Airgead
Catagóir:Airgeadraí na hEorpa
Teilhard de Chardin i gcuibhrinn Éireannach

Leabhar de chineál neamhchoitianta sa Ghaeilge é ***Teilhard de Chardin i gcuibhrinn Éireannach***, leis an údar nach maireann Risteárd Ó Glaisne, foilsithe ag an chomhlacht foilsitheoireachta Coiscéim, sa bhliain 1994. 

Ar dtús, tharraing an sagart agus eolaí Francach Teilhard de Chardin conspóidí, agus ina dhiaidh sin bhí sé ar dhaoine nádúrtha geanúla diaganta an tsaoil.

Bhí an t-údar Ó Glaisne ar na hÉireannaigh ba thúisce agus ba mhó a chuir spéis i scríbhinní de Chardin, agus bhí sé ina bhall de 'Teilhard de Chardin Association of Great Britain and Ireland', óna bhunú in 1965 i leith. Tá cuid de stair an chumainn chomh maith le cuntas ar thionchar an Íosánaigh seo ar scata Éireannach sa dara leath den 20ú haois, inste aige sa leabhar seo.
## Naisc sheachtracha
*https://www.ainm.ie Ó GLAISNE, Risteárd (1927–2003)
*http://leannteangaanreiviu.com/node/401  Risteárd Ó Glaisne: Ceannródaí Iriseoireachta
Leabhair Gaelacha
Catagóir:Comhlachtaí foilsitheoireachta Éireannacha
Catagóir:Leabhair neamhfhicsin
Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Catagóir:Risteárd Ó Glaisne
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1994
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1990idí
Lá ómóis don aois (an tSeapáin)

[mion|clé|[Ospidéal Miyanomori]]
Lá saoire poiblí an tSeapáin is ea **Lá ómóis don aois** nó **敬老の日**.  Tugann ómós do na seanóirí ar an lá  seo.

Ceiliúrtar an fhéile ar an tríú Luan i mí Mheán Fómhair. 

## Tagairtí

Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Aois
Catagóir:An tSeapáin
Spioradáltachas (fealsúnacht)

San fhealsúnacht, is é **an spioradáltacht** an nóisean go bhfuil réaltacht neamhábhartha ann nach féidir leis na céadfaí a bhrath  Cuimsíonn sé seo fealsúnachtaí a dhéanann aithris ar Dhia pearsanta, neamhbhásmhaireacht an anama, nó neamhbhásmhaireacht na hintleachta nó na tola, chomh maith le haon chórais smaoinimh a ghlacann le hintinn uilíoch nó le fórsaí cosmacha nach bhfuil míniú ábharachais orthu.

## Smaointeoirí spioradálta suntasacha
*Aristotle
*Henri Bergson
*Maine de Biran
*F. H. Bradley
*Victor Cousin
*René Descartes
*Giovanni Gentile
*William Ernest Hocking
*Louis Lavelle
*René Le Senne
*Gottfried Wilhelm Leibniz
*Pindar
*Plato
*Josiah Royce

## Tagairtí
Pierre Teilhard de Chardin

Fealsamh idéalaíoch Francach agus sagart Caitliceach Íosánach ab ea Pierre Teilhard de Chardin (1 Bealtaine 1881 - 10 Aibreán 1955) a fuair oiliúint mar phailé-ointeolaí agus mar gheolaí agus a ghlac páirt i bhfionnachtain an Duine Phéicing. Cheap sé an smaoineamh ríthábhachtach maidir leis an Pointe  Óimige (Fraincis: *Le *'point Oméga**''<nowiki/>**)*' , sé sin, an t-uasleibhéal castachta agus comhfhiosachta a chreid sé go raibh na cruinne ag éabhlóidiú, agus d’fhorbair sé coincheap Vladimir Vernadsky maidir le nóaisféar. Bhí tionchar as cuimse ag smaointe Teilhard ar ghluaiseacht na hAoise Nua.   

Tá cuntas simplí ar a shaol agus mar a d'fhobair sé a chuid smaointe, maille le sleachta gearra astu sa leabhar *The Man and his Theories* le [[Paul Grenet]] (1961).

Ar feadh a shaoil, níor aontaigh údarais áirithe na hEaglaise lena thuairimí creidimh agus bhí cosc ar a bhfoilsiú lena bheo, murab ionann agus a scríbhinní eolaíochta. 

Rinne sé staidéir ar éabhlóid na cruinne, agus eabhlóid an duine go háirithe, agus d'fhobair sé teoiric mhisteach ó thaobh forbairt éabhlóideach an duine agus an chríoch spioradálta a bhíonn á mhealladh. Bhí ráchairt ar a chuid leabhar nuair a scaoileadh iad don phobal sna blianta 1950achaí agus 1960achaí. Scríobh [[Risteárd Ó Glaisne]] leabhar faoi *Teilhard de Chardin i gcuibhrinn Éireannach*.

Luann [[Máirtín Ó Cadhain]] é in [[Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca]]. Déanann Máirtín tagairt do léirmheastóir a chuaigh san amhantar i dtaobh a spreag Máirtín chun gearrscéal aisteach áirithe mar gheall ar chapaill a scríobh. Bhréagnaigh Máirtín tuairim an léirmeastóra anaithnide seo agus dúirt gur faoi bhua Teilhard a scríobhadh é. *Sraith Eile ar Lár'' ainm an ghearrscéil.

Catagóir:Fealsúna Francacha
Catagóir:Geolaithe Francacha
Catagóir:Íosánaigh Fhrancacha
Catagóir:Pailé-ointeolaithe Francacha
Catagóir:Básanna i 1955
Catagóir:Daoine a rugadh i 1881
Buamáil NIFSL (1992)

[mion|clé|Scriosadh an NIFS;  tá hipearmhargadh [Tesco ann anois.]]
Tharla **Buamáil NIFSL** (Northern Ireland Forensic Science Laboratory) ar an 23 Meán Fómhair 1992 nuair a rinne an tIRA onsaí ar an Saotharlann Fóiréinseolaíochta i dTuaisceart Éireann ar Bhóthar Newtownbreda, Béal Feirste. Phléasc buama 1,360 chileagram ann, pléasc mhór mhillteach, agus i measc na cinn is mó riamh le linn na dTrioblóidí.

Ar an dea-uair, bhí duine ar bith i gcorp an fhoirgnimh. Ach scriosadh an saotharlann. Tógadh hipearmhargadh Tesco ina áit. Bhog an NIFSL go dtí Seapark, Carraig Fhearghais.
clé|mion|bóthar Newtownbreda
Sa bhliain 1975, rinneadh damáiste do struchtúr an fhoirgnimh NIFSL chomh maith, nuair a phléasc buama IRA eile.

## Féach freisin

* Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:1992
Catagóir:Stair Bhéal Feirste
Craobhchomórtas Leadóige Virginia Slims, 1970

mion|fógraíocht Virginia Slims sa bhliain 1970ː  "Tá an-dul chun cinn déanta agat, a bhabaí"
Réachtáladh **Craobhchomórtas Leadóige Virginia Slims** ar 23-26 Meán Fómhair 1970 i Houston, Texas. Céim mhór chun tosaigh ar son chearta na mban a bhí i gceist leis nuair a bhris agóid amach faoi chúrsaí pá.   

Tamall roimhe sin, shiúil na mná amach as Craobhchomórtas Leadóige Pacific Southwest mar agóid. Ceisteanna comhionannais go príomha a bhí i gceist leis an ngearán.  

Bhunaigh na mná a gcraobhchomórtas féin, na "Virginia Slims". Chuir na mná a gcuid airgid i bhfiontar ag an am. Cúpla bliain níos déanaí, bhain siad a sprioc amach, is é sin, pá comhionann. 
[clé|mion|1963ː bhuaigh [Billie Jean King Craobhchomórtais Leadóige Léana FItzwilliam i mBaile Átha Cliath. ]]
Bhí an comórtas leadóige urraithe ag Philip Morris, chun fógraíocht tobac a dhéanamh do 'Virginia Slims'.

Bhí Billie Jean King ina hurlabhraí thar ceann na mban i 1970.

## Tagairtí

Catagóir:Leadóg
Catagóir:Cearta na mban
Catagóir:1970
Buamáil Deal (1989)

[mion|clé|Cuimhneachánː ardán [banna ceoil i Walmer Green]]
Tharla **Buamáil Deal** i Kent, Sasana ar an 22 Meán Fómhair 1989. Rinne an tIRA buamáil ar bheairicí i mbaile Deal, eachtra inar maraíodh 11 ball de Bhanna Ceoil na Muirshaighdiúirí Ríoga. Maraíodh teanór, fliúiteadóir, veidhleadóir, sacsafónaí, trombónaí, trumpadóir, tiúbadóir, basúnaí, cnagcheoltóir, clairinéadóir agus fiú pianódóir snagcheoil.   Gortaíodh 21 eile.
[clé|mion|[Uaimh-Binn|uaimh Mark Petch, fliúiteadóir, i mbaile Deal]]
Dúirt an tIRA gurbh iad a bhí freagrach. Níor rugadh riamh ar an té a bhí ciontach.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Kent
Catagóir:Arm na Breataine
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:1989
Scéalaí Mór Mhín an Líneacháin

[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:R262%20between%20Frosses%20and%20Glenties%20-%20geograph.org.uk%20-%201057964.jpg|mion|[Na Frosa (R262)]]
Ocht scéal béaloideasa atá sa leabhar seo ó bhéalaithris Shéamais Mhic Amhlaoibh sna Saileacha, na Frosa, i bparóiste Inbhir i dTír Chonaill. Ba i Mín an Líneacháin i bparóiste na nGleanntach a rugadh Mac Amhlaoibh in 1879, ach i ndiaidh dó Mháire Ní Dhomhnaill, as ceantar na bhFrosa a phósadh, sa taobh tíre sin a chaith sé an chuid eile dá shaol.

Tá cuir síos anseo ar an scéalaí cáiliúil a bheatha, a dúiche, a chairde is a mhuintir. Tá dhá diosca ag dul leis an leabhar 124 leathanach seo, ar a gcloistear an scéalaí é féin ag nósadh dhá scéala dúinn.

Seo an cúigiú leabhar déag scríofa ag Pádraig Ó Baoighill ó chuaigh sé le scríbhneoireacht lánaimsire i 1993. Á fhoilsiu ag an chomhlacht foilsitheoireachta Coiscéim sa bhliain 2010.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Pádraig Ó Baoighill
Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Turgnamh Geiger-Marsden

mion
Rinne Hans Geiger agus Ernest Marsden an turgnamh cáiliúil úd ar a dtugtar **Turgnamh Geiger-Marsden**, nó " turgnamh  an scragaill óir". 

Feadán miotail atá ann, dhá leictreoid is gás eatarthu, agus fuinneog ag ceann amháin de. Nuair a thagann béite-cháithnín isteach an fhuinneog, ianaíonn an gás, agus ritheann na luchtanna iarmharacha do na leictreoidí. 

Gineann sé seo bíog voltais idir na leictreoidí, agus déanann an t-áiritheoir na bíoga a chomhaireamh. Tugtar áiritheoir Geiger-Muller ar an ionstraim seo.
clé|mion

## Tagairtí

Catagóir:Fisic núicléach
Greannáin

Is éard atá i gceist le **greannáin** ná meán cumarsáide a úsáidtear chun scéalta nó smaointe a chur in iúl trí íomhánna, go minic in éineacht le téacs nó faisnéis eile. Baintear leas as bolgáin chainte, foscríbhinní, agus fuaimfhocail chun comhrá, aithris, nó maisíochtaí fuaime a léiriú.

Níl na saineolaithe ar aon intinn maidir le sainmhíniú ar ghreannáin; cuireann daoine áirithe béim ar an meascán idir íomhánna agus téacs, daoine eile ar nádúr seicheamhach na ngreannán, nó fiú ar ghnéithe staire, mar shampla olltáirgíocht nó carachtair athfhillteacha. Úsáidtear an téarma “greannán” i nGaeilge ar an seánra speisialta a dtugtar “*comic books*” orthu i mBéarla, ach san alt seo, cuimsíonn “greannáin” stiallchartúin, cartúin pholaitiúla, greannáin dhigiteacha nó gréasáin, agus úrscéalta grafacha freisin.

## Féach freisin
* Cartún
* Greannán
* Liosta greannán Gaeilge

## Tagairtí


Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe

Catagóir:Irisí
Na hÓglaigh Náisiúnta

[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:William_Redmond_leading_Irish_troops_during_the_First_World_War.jpg|alt=|mion|258x258px|earcaíocht  in Éirinn: an Captaen [Willie Redmond, Bealtaine 2016ː bolscaireacht sa Illustrated London News, 6 Bealtaine 1916|clé]]Bhí ballraíocht de 180,000 duine ag Óglaigh na hÉireann faoi lár 1914. Ach tharla scoilt eatarthu sa bhliain sin faoi ar chóir nó nár chóir dá mbaill liostáil i bhFórsa na Breataine chun dul ag troid i gcogadh na hEorpa. Chuir thart ar 11,000 duine go láidir ina aghaidh seo agus choinnigh siad an t-ainm bunaithe. Tugadh **na hÓglaigh Náisiúnta** ar an gcuid eile.
[clé|mion|288x288px|[bolscaireacht do na hÓglaigh Náisiúnta le Pierce O’Mahony ó Pháirtí  Parlaiminteach na hÉireann]]
[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Woodenbridge.jpg|mion|[An Droichead Adhmaid|Droichead Adhmaid, Co. Chill Mhantáin]]link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Irish%20WWI%20poster%20-%20Is%20Your%20Home%20Worth%20Fighting%20For?%20-%20Hely%27s%20Limited,%20Litho,%20Dublin.jpg|mion|Postaer in Éirinn, Iúil 1915|alt=|clé|267x267px

## Imeachtaí

### Droichead Adhmaid
Agus é ag tabhairt óráide ag an Droichead Adhmaid,  i nGarraí na nGabhlán, Co. Chill Mhantáin, ar an 20 Meán Fómhair 1914, d’fhógair Seán Mac Réamainn  a thacaíocht don chogadh agus d’iarr ar an hÓglaigh dul chun cogaíochta; d'impigh sé ar na hÓglaigh liostáil le hArm na Breataine agus dul ag troid ar an Mór-Roinn.  D'iarr sé orthu sin a bhí i láthair a bheith fearúil agus an fód a sheasamh ː“Gabhaigí chuig cibé áit a bhfuil an líne thosaigh, leis an cheart, an tsaoirse agus an creideamh a chosaint sa chogadh seo. ”Bheadh a mhalairt d’iompar ina ábhar náire dár dtír go deo.
### Scoilt san eagraíocht
Chruthaigh tacaíocht Redmond don Chogadh scoilt i ngluaiseacht na n-óglach.  Tar éis do John Redmond iarraidh ar Óglaigh na hÉireann dul ag troid sa chogadh, chuir coiste sealadach na nÓglach, a raibh Eoin Mac Néill ina Cheann Foirne air, scoilt san eagraíocht. Ar an 24 Meán Fómhair 1914, i ráiteas sínithe ag Pádraig Mac Piarais, Seosamh Pluincéid agus poblachtaigh mhóra eile, shéan Coiste Sealadach Óglaigh na hÉireann ceannas Redmond ar an eagraíocht. Mhaígh nach féidir le hÉirinn “with honour or safety, take part in foreign quarrels otherwise than through the free action of a National Government of her own”. 

### Éasaontú
Thaobhaigh tromlach na mball le Redmond, agus thug siad na "hÓglaigh Náisiúnta" orthu féin. Choinnigh na baill a d’fhan sa bhaile an t-ainm Óglaigh na hÉireann. Ar fud na tíre, thacaigh 93% de na hÓglaigh le Redmond.  Ceapadh nach dtacódh aon duine le Mac Néill. Ach thacaígh timpeall 12,000 leis, fad agus a thacaígh 158,000 eile le Mac Réamoinn agus athchóiriú á dhéanamh acu orthu féin faoin ainm Na hÓglaigh Náisiúnta. 

As an méid seo áfach, níor ghlac ach 25,000 ballraíocht in Arm na Breataine Móire faoi mhí Feabhra 1917.

## Féach freisin

* Éire agus an Chéad Chogadh Dhomhanda

## Tagairtí

Catagóir:Óglaigh na hÉireann
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Séamus Ó Tuama

Ba ghníomhaí míleatach poblachtach Éireannach é Séamus Ó Tuama (5 Samhain 1919 - 12 Meán Fómhair 1989) a bhí dhá uair mar cheann foirne ar an IRA Sealadach.

## Beathaisnéis
Rugadh Ó Tuama  i mBéal Feirste ar Shráid Marchioness , bhí cónaí ar ag 6 Sráid Sevastopol i gceantar na bhFál. "Thumper" a thugtaí air mar go raibh sé teasaí ó nádúr, agus an nós a bhí aige a dhorn a bhualadh ar tháblaí, is beag oideachas a fuair sé agus bhí sé ina 'reathaí' geallghlacadóra. Oibrí deonach sna 1920idí ba ea athair Sheamais. Bhí cónaí air i mBéal Feirste, go compordach lena bhean chéile, Rosie, a phós sé i 1946. Le chéile bhí mic agus iníonacha acu.

## Óglaigh na hÉireann (an IRA)
Bhí baint aige leis an IRA ón na 1930idí agus imtheorannaíodh é i dTuaisceart Éireann le linn na 1940idí ar an long príosúin Al Rawdah agus ina dhiaidh sin i bPríosún Bhóthar Chromghlinne i mBéal Feirste. Coinníodh Rosie, a bhean chéile, ina príosúnach i bpríosún na mban, Ard Mhacha, i dTuaisceart Éireann. Chuir sé i gcoinne an bhogtha i dtreo na heite clé, an t-athrú a thacaigh Cathal Goulding leis sna 1960idí, agus i 1968, chuidigh sé leis an  Andersonstown Republican Club (Cumann Roddy McCorley ina dhiaidh sin) a bhunú.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Básanna i 1989
Catagóir:Daoine a rugadh i 1919

Catagóir:Baill den IRA Sealadach