open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Uimhir phríomha

mion
Sa mhatamaitic, is éard is **uimhir phríomha** ná slánuimhir dheimhneach p níos mó ná 1 nach bhfuil aon roinnteoir aici ach 1 agus í féin, p. Is **uimhir ilchodach** é slánuimhir deimhneach nach bhfuil ina huimhir phríomha. Bhí na huimhreacha príomha tábhachtach i gcónaí san uimhirtheoiric agus in a lán fearainn matamaiticiúil eile. Mar shampla, úsaidtear iad sa gcripteagrafaíocht nua-aimseartha.

Le fada tá uimhirtheoirícithe ag iarraidh feidhm f(n) a aimsiú, a tháirgfeadh uimhreacha príomha ach slánuimhreacha deimhneacha, n, a chur isteach inti, ach tá teipthe orthu go dtí seo.

Mar shampla, táirgeann f(n) = n^2 - n + 41 uimhreacha príomha nuair n , agus táirgeann f(n) = n^2 - 79n + 1601 uimhreacha príomha nuair n . 

Thairg Pierre de Fermat gurbh uimhir phríomha í 2^{2^n} + 1  nuair is slánuimhir dheimhneach í n, ach cruthaíodh trí fhrithshampla nach fíor é seo: níl 2^{2^5} + 1 príomh. Deirimid gur **uimhir phríomha Fermat** é uimhir phríomha atá scriofa mar p = 2^{2^n} + 1 nuair is slánuimhir é n. Mar shampla, is iad 3, 5, 17 agus 257 ina uimhreacha phríomha Fermat.

Is é 2^{82,589,933} - 1 an uimhir phríomh is mó atá fhios againn ar. Faigheadh é i 2018 le linn an Great Internet Mersenne Prime Search, nó an GIMPS. Is uimhir phríomha Mersenne é uimhir phríomha atá scriofa mar p = 2^n - 1.

## An mhéad uimhir phríomha
Níl aon deireadh leis na uimhreacha phríomha. Rinne Euclid an chéad cruthú (atá fhios againn ) sa Ghréig thart ar 300 R.C.R.

### Teoirim Euclid
Níl deireadh leis na uimhreacha phríomha.

**Cruthú le bréagnú:** Glacaimid an ráiteas go bhfuil deireadh leis na huimhreacha phríomha. Mar sin is féidir linn iad a scríobh i liosta le gcríoch: p_1, p_2, \ldots , p_r. Ansin, is féidir linn uimhir nua N a scríobh mar seo:

:: N = p_1 \times p_2 \times ... \times p_r + 1 

Caithfidh go bhfuil N ina phríomhuimhir nó ina huimhir ilchodach.

Más uimhir phríomha é N, tá sé níos mó ná gach uile uimhir phríomh sa liosta p_1, p_2, \ldots , p_r. Tugann sé sin le fios nach raibh N sa liosta, cé gurbh uimhir phríomha é. Léiríonn sé sin nach bhféidir le N bheith ina huimhir phríomha.

Más uimhir ilchodach é N, tá roinnteoir phríomh éigin p \in \{p_1, \ldots , p_r \}. Tá N agus p_1 \times \ldots \times p_r  inroinnte ar p, agus ciallaíonn sé sin go roinneann N - p_1 \times \ldots \times p_r = 1 ar p.
Ach tá p níos mó ná 1, agus ní bhféidir leis roinnean ar 1.

Tá sé léirithe againn nach bhfeidir le N bheith ina uimhir phríomha nó ina huimhir ilchodach, cé go bhfuil sé ina slánuimhir deimhneach. Is léir gur bréagach é ár ráiteas go bhfuil deireadh leis na uimhreacha phríomha.

## Féach freisin

* Pierre de Fermat 
* Uimhirtheoiric
* Teoiric na dóchúlachta
* Teoirim dheireanach Fermat
* Uimhreacha caoimhiúla

## Tagairtí

Catagóir:Uimhreacha
Catagóir:Matamaitic
Béal Átha an Ghaorthaidh

Ceantar Gaeltachta i gCnoic na Seithe i gContae Chorcaí is ea **Béal Átha an Ghaorthaidh**, le daonra thart faoi 750. 

## Scoileanna
Tá dhá scoil sa cheantar: Scoil Fhionnbarra (scoil náisiúnta) agus Scoil Mhuire (ceardscoil). Tá tuairim is 120 dalta ag freastal ar scoil Fhionnbarra agus thart faoi 75 dalta ag freastal ar Scoil Mhuire. 

## Coláiste na Mumhan
Coláiste samhraidh is ea Coláiste na Mumhan. Sa bhliain 1904 a bunaíodh an Coláiste agus is é an t-ainm a bhí air ag an am ná "Coláiste Múinteoireachta na Mumhan" - ag díriú go príomha ar theagasc na Gaelainne do mhúinteoirí. Thosnaigh an coláiste le foirgneamh ar chíos ón Sagart Paróiste. Ina dhiaidh sin leathnaíodh amach na cúrsaí a bhí ag an gColáiste do dhéagóirí Chontae Chorcaí, agus ansin go dtí an tír uilig.

## An Ghaelainn i mBéal Átha an Ghaorthaidh
De réir daonáireamh Phoblacht na hÉireann 2011 bhí cónaí ar 544 duine i mBéal Átha an Ghaorthaidh. Dúirt 435 (83.5% de dhaoine 3 mbliana d'aois +) duine go raibh an Ghaelainn acu agus dúirt 186 duine (35.7%) go n-úsáideann siad an Ghaelainn go laethúil lasmuigh den chóras oideachais.

## An Cairdinéal Manning
Rugadh agus tógadh an Cairdinéal Timothy Manning (15 Lúnasa, 1909—23 Meitheamh, 1989) i mBéal Átha an Ghaorthaidh sula ndeachaigh sé go Meiriceá. Ba iad Cornelius Manning agus Margaret Cronin a thuismitheoirí.

## Cumann peile
Tá cumann peile ag Béal Átha 'n Ghaorthaidh. Bunaíodh sa bhliain 1957 é. Ba é An tAthair Micheál Ó Murchú an chéad uachtarán. Ba é Seán Ó Rinn an Leas-Uachtarán agus ba é Liam Ó Seartan an cathaoirleach. Bhí Conchúr ó Cróinín mar chaptaen ar an bhfoireann. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Comórtas na mBailte Slachtmhara
* Comórtas na mBailte Slachtmhara
* Cumann Peile Bhéál Átha 'n Ghaorthaidh 
* Coláiste na Mumhan 
* Béal Átha 'n Ghaorthaidh 
* http://www.leevalleyireland.com  Béal Átha 'n Ghaorthaidh

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Catagóir:Gaeltacht Mhúscraí
Ceantar Féinrialaitheach na Neinéitseach

Is ceantar féinrialaitheach é **Ceantar Féinrialaitheach na Neinéitseach**. Bunaíodh an ceantar seo le rialtas dúchais a chinntiú do na Neinéitsigh sa bhliain 1929. Sa bhliain 2002, bhí cónaí ar 25,942 Rúiseach, 7,754 Neinéitseach agus 4,510 gCoimeach sa cheantar.

Catagóir:Ballaonaid Chónaidhm na Rúise
Leabhar Breac (foilsitheoir)

[mion|Darach Ó Scolaí ag 'Oireachtas na Gaeilge 2015', agus ''[Oileán an Órchiste* ina lámh aige, aistriúchán agus oiriúnú a rinne sé ar *Treasure Island* le [[Robert Louis Stevenson]]|clé|293x293px]]

[[Comhlacht]] [[Foilsitheoireacht|foilsitheoireachta]] [[Éire]]annach is ea *'Leabhar Breac*'. Bhunaigh [[Darach Ó Scolaí]] agus Caomhán Ó Scolaí an comhlacht sa bhliain 1994. 

Ba é an t-[[úrscéal]] *An Dochtúir Áthas* le [[Liam Mac Cóil]] an chéad leabhar a d'fhoilsigh siad, agus ó shin tá leabhair uile Liam Mhic Cóil foilsithe acu mar aon le mórchuid leabhar eile. 

Ón mbliain 2001 is é Darach Ó Scolaí atá i mbun stiúrtha an chomhlachta atá lonnaithe i gClochar na Locha in [[Indreabhán]] i n[[Gaeltacht]] [[Cois Farraige|Chois Fharraige]]. 
[[Íomhá:Fontenoy copy.jpg|clé|mion|*Fontenoy* le [[Liam Mac Cóil]], a bhuaigh [[Gradam Uí Shúilleabháin]] 2006|342x342px]]
Ar na leabhair eile a foilsíodh le Leabhar Breac, tá 

* *Fontenoy* le [[Liam Mac Cóil]], a bhuaigh [[Gradam Uí Shúilleabháin]] 2006, 
* *Hula Hul* le [[Seán Mac Mathúna]], agus 
* *An Cléireach'' le Darach Ó Scolaí a bhuaigh Duais an Oireachtais 2007.

## Féach freisin
* Darach Ó Scolaí

## Naisc sheachtracha
* LeabharBreac.com 

## Tagairtí

Catagóir:Foilsitheoirí Gaeilge
Catagóir:Comhlachtaí foilsitheoireachta Éireannacha
Catagóir:Darach Ó Scolaí
Seán Mac Mathúna (idirdhealú)

Is ainm athbhríoch é **Seán Mac Mathúna**. Is féidir leis baint le:
* Seán Mac Mathúna (béaloideasóir) (1876–1949) — feirmeoir agus bailitheoir béaloidis as Contae an Chláir
* Seán Mac Mathúna (scríbhneoir) (1936–2025) Gearrscéalaí, úrscéalaí agus drámadóir as Trá Lí

## Féach freisin
* Seán P. Ó Mathúna (1930–2017) Scríbhneoir agus léachtóir Ollscoile
Ceantar Féinrialaitheach Neinéitseach Iamáil

Is ceantar féinrialaitheach é **Ceantar Féinrialaitheach na Neinéitseach Iamáil**. Bunaíodh an ceantar seo le rialtas dúchais a chinntiú do na Neinéitsigh sa bhliain 1930. Sa bhliain 2002, bhí cónaí ar 298,359 Rúiseach, 66,080 Úcráineach, 27,734 Tatarach agus 26,435 Neinéitseach sa cheantar.

Catagóir:Ballaonaid Chónaidhm na Rúise
Críoch Krasnoyarsk

Is críoch nó *krai* sa Rúis í **Críoch Krasnoyarsk**. Is í Krasnoyarsk príomhchathair an réigiúin. Bunaíodh an chríoch seo sa bhliain 1934. Tá sí suite i lár na Sibéire, agus í ag sroicheadh ó shliabhraon Sayan (theas) go leithinis Taymyr (thuaidh). Ritheann an abhainn úd Yenisei agus a cuid craobh-aibhneacha (an Kan, an Angara, an Podkamennaya Tunguska agus Nizhnyaya Tunguska) tríd an gcríoch. Tá aeráid na críche ilchríochach, is é sin, bíonn sé fuar feannta sa gheimhreadh, ach éiríonn sé te bruite sa samhradh.

Is í Krasnoyarsk an chathair is mó sa chríoch. Cathracha tábhachtacha eile iad Norilsk, Achinsk, Lesosibirsk, Minusinsk, Nazarovo, Zelenogorsk, agus Zheleznogorsk. 

Catagóir:Ballaonaid Chónaidhm na Rúise
Poblacht Choimí

thumb|250px
Poblacht chónaidhme de chuid na Rúise is ea **Coimí**.

Catagóir:Ballaonaid Chónaidhm na Rúise
Catagóir:Poblachtaí
An Lucsambuirgis

Is í an **Lucsambuirgis** an teanga is mó a labhraítear i Lucsamburg, agus í ó dhúchas ag trí chéad míle duine. Go bunúsach, níl ann ach canúint Meán-Ghearmáinise, agus í an-ghaolmhar leis na canúintí Meán-Ghearmáinise eile, cosúil le caint na ndaoine in Köln, mar shampla. 

Níl an Lucsambuirgis ina teanga oifigiúil sa tír ach ón mbliain 1984 i leith. Tá litriú ar leith aici ón mbliain 1946 anuas, ach rinneadh leasuithe air sa bhliain 1999. Baintear úsáid ócáidfhreastalach aisti sna scoileanna le rudaí deacra a mhíniú sa chaint, ach is iad an Ghearmáinis agus an Fhraincis na teangacha scríofa a chleachtar. Bíonn an Lucsambuirgis le cloisteáil ar an raidió agus ar an teilifís go minic, ach ní bhaintear mórán úsáide aisti sna clómheáin, cosúil leis na nuachtáin agus na leabhair. Is í an Fhraincis teanga an dlí agus na reachtaíochta i Lucsamburg, agus ní thagann leabhar na reacht i gcló in aon teanga eile, cé go bpléann parlaimint Lucsamburg na dlíthe nua trí mheán na Lucsambuirgise. Ní teanga oifigiúil í an Lucsambuirgis san Aontas Eorpach ach an oiread, agus ní chuirtear aistriúchán oifigiúil Lucsambuirgise den reachtaíocht Eorpach ar fáil do na saoránaigh - glactar leis mar phrionsabal go bhfuil an Fhraincis ag cách.

Tá saol poiblí Lucsamburg dírithe ar dhaoine a bhfuil an trí theanga acu idir Lucsambuirgis, Ghearmáinis agus Fhraincis. Is í an Fhraincis teanga na bhfógraí poiblí, ach is í an Ghearmáinis is mó a úsáidtear sna nuachtáin. Má thagraíonn nuachtán d'fhocail a labhair polaiteoir, státseirbhíseach nó boc mór éigin eile as Lucsambuirgis nó Fraincis, is sa teanga sin a thabharfar na focail, agus má thráchtar ar an reachtaíocht, ní thabharfar an tagairt ach as Fraincis. Deirtear go bhfuil tríbhéascna (*triglossia*) i bhfeidhm sa tír.

Cé gur canúint de chuid na Gearmáinise í an Lucsambuirgis, tá sí á forbairt ina teanga chaighdeánaithe ar leith, agus is é dearcadh mhuintir Lucsamburg gur siombail lárnach dá bhféiniúlacht náisiúnta í. Go háirithe le linn an Dara Cogadh Domhanda, nuair a bhí Lucsamburg forghafa ag na Naitsithe, theastaigh ó mhuintir na tíre tabhairt le fios nach raibh siad ina nGearmánaigh, más ionann a bheith i do Ghearmánach agus a bheith i do Naitsí.

Ba é Michel Rodange (1827-1876) a chuir tús le litríocht na Lucsambuirgise, agus is dócha gurb é Josy Braun (1938-2012) an scríbhneoir comhaimseartha is tábhachtaí. Sa bhliain 1997, d'fhoilsigh Braun an chéad úrscéal bleachtaireachta sa teanga.

## An Cúpla Focal as Lucsambuirgis
* *Jo* - Sea/Tá
* *Neen* - Ní/Níl
* *Wëllkomm!* - Fáilte!
* *Wéi geet ët?* - Conas atá tú? Cad é mar atá tú? Cén chaoi a bhfuil tú?
* *Ech heesche ...* - ...is ainm dom
* *Entschellegt!* - Gabh mo leithscéal.
* *Zwee béier, wann ech glieft* - Dhá phionta, más é do thoil é
* *Kënnt Dir mir de wech zëm .... weisen?* - An féidir leat a rá liom, cá bhfuil an ...?
* *Villmols merci* - Go raibh míle maith agat
* *Äddi* - Slán

Catagóir:Teangacha na hEorpa
Catagóir:Teangacha Gearmáinice
Catagóir:Lucsamburg
Cúige Féinrialaitheach na nGiúdach

Is é **Cúige Féinrialaitheach na nGiúdach** an t-aon cúige féinrialaitheach amháin sa Rúis. Bunaíodh an cúige sa bhliain 1930.

Catagóir:Ballaonaid Chónaidhm na Rúise
Microsoft Access

Is córas bainistíochta bunachar sonraí (CBBS) é **Microsoft Access**. Is cuid den fhoireann bhogearraí Microsoft Office é. Bainistíonn sé bunachair shonraí choibhneasta. 

## Úsáidí
Tá sé deartha i gcomhair bunachair shonraí shimplí agus líon beag daoine. Ní bheadh na feidhmeanna céanna aige agus a bheadh ag táirgí ar nós Oracle, SQL Server nó MySQL. Úsáideann sé SQL mar an teanga sainmhínithe sonraí agus an teanga ionramhála sonraí, cé gur féidir an chuid is mó de na hoibríochtaí a bhaint amach trí chomhéadan grafach.

## Oibríochtaí
Is iad na príomhoibríochtaí ar féidir a bhaint amach le Access ná:
* ***Táblaí*** a chruthú agus a ionramháil
* ***Iarratais*** a chruthú
* ***Foirmeacha*** i gcomhair iontrála sonraí a chruthú
* ***Tuairiscí*** a réiteach le sonraí a chur i láthair ar bhealach foirmeálta
* ***Macraí*** agus ***modúil*** a chruthú le hoibríochtaí níos casta a chur i bhfeidhm

Catagóir:Bunachair shonraí
Mícheál Ó Cléirigh

Staraí agus príomhúdar *[[Annála na gCeithre Máistrí]]* ab ea **Mícheál Ó Cléirigh** (t. 1590 – 1643). Scríobh sé na h*Annála* in éineacht le Cú Choigríche Ó Cléirigh, Fearfeasa Ó Maol Chonaire agus Cú Choigríche Ó Duibhgeannáin. Duine den teaghlach clúiteach staraithe ó Chill Bhairdne i dTír Chonaill. Tadhg an t-ainm a baisteadh air, agus tugadh Tadhg an tSléibhe go coitianta air, nó gur thóg sé an t-ainm Mícheál nuair a chuaigh sé sna Bráithre Proinsiasacha i gColáiste Naomh Antaine i Lobháin. 

Faoi stiúir an ghairdiain, Aodh Buí Mac an Bhaird (1580-1635), cuireadh go hÉirinn ag bailiú seanchais ó lámhscríbhinní é, agus le cúnamh óna chomhleacaithe, Cú Choigcríche Ó Cléirigh, Fearfeasa Ó Maolchonaire, Lughaidh Ó Duibhgeannáin, chuir sé i dtoll a chéile *An Reim Rioghroidhe* i 1630, *[[Leabhar Gabhála na hÉireann|An Leabhar Gabhála]]* i 1631, agus an t-ollsaothar ar a tugadh *[[Annála na gCeithre Máistrí]]* (1636). D’oibrigh sé freisin ar an naomhsheanchas agus ar fhoclóir a foilsíodh i 1643. Cailleadh i Lobháin é c.1643.

Déantar léiriú ficseanúil ar Mhícheál Ó Cléirigh i Lobháin san úrscéal ''An Cléireach'' (Leabhar Breac 2007) le Darach Ó Scolaí.

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Staraithe na Gaeilge
Catagóir:Staraithe Éireannacha
Catagóir:Staraithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1590
Catagóir:Básanna i 1643
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Proinsiasaigh
Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 17ú haois
An Eoráise

Is ar an aon mhórchríoch amháin atá an Eoraip agus an Áise. Uaireanta tugtar an **Eoráise** ar an mórchríoch sin.

Tá achar 53,990,000 km² (nó 10.6%) de dhromchla an domhain aici. Tá daonra 4.6 billiún aici, níos mó ná 69% de dhaonra iomlán an domhain.

## Féach freisin

* Mór-roinn

## Tagairtí

Catagóir:Mór-ranna
Fontenoy

Tá mórán ciall leis an focail **Fontenoy**:
* **[[Fontenoy (An Bheilg)]]** - Baile beag sa Bheilg
* **[[Cath Fontenoy (1745)]]** - cath a fearadh sa bhliain 1745.
* **[[Fontenoy (úrscéal)]]** - Úrscéal le Liam Mac Cóil a bhuaigh Gradam Uí Shúilleabháin 2006. (Leabhar Breac 2006)
Ó Néill

:*Féach freisin [[Uí Néill]]
*'Ó Néill''' an teideal a thugtaí ar thaoiseach oidhreachtúil Thír Eoghain ón 13ú anuas go deireadh an 16ú haois. Fear de shloinne Uí Néill a bhíodh sa taoiseach, agus treabhchas de chuid Chineál Eoghain a bhí sna Niallaigh. Mhaígh an t-aos dána gur de shliocht ríthe agus ardríthe iad na Niallaigh chomh fada siar le teacht na nGael go hÉirinn. Roghnaítí an taoiseach as an dearbhfhine - gach fear de shliocht sheanathair an tseantaoisigh.

## Ó Néill á ghairm
Os comhair an phobail ag Leac na Rí i dTulaigh Óg a ghairtí Ó Niall, agus is iad na daoine a dhéanadh é Ó hÁgáin, taoiseach an treabhchais ba shinsearaí de lucht tí Uí Néill, agus Ó Catháin, an t-uirrí ba thábhachtaí aige. Is éard a bhí sa ghairm pósadh siombalach idir an Niallach agus flaitheas na Teamhrach.

## Tiarnas Uí Néill
Tír Eoghain a thugtaí ar thiarnas Uí Néill, agus is éard a bhí ann leath Thír Eoghain trí lár Chúige Uladh ó chósta Chiannacht Uí Chatháin aduaidh beagnach go teorainn na Mí. Ní raibh i dTír Eoghain ó cheart ach an chuid lárnach den tiarnas. B’ionann í agus Contaetha Thír Eoghain agus Ard Mhacha an lae inniu. I nDún Geanainn a bhí príomháras Uí Néill, agus sa cheantar a bhí mórthimpeall air, talamh méith a bhí ag síneadh le Loch nEathach agus leis an Abhainn Mhór, a bhí croílár a chumhachta. 

Timpeall lár an tiarnais a bhí príomhthailte Uí Néill féin, agus tailte an lucht tí, dream a raibh cearta oidhreachtúla acu ar an tiarnas. Orthu sin bhí muintir Ágáin, muintir Dhoibhlin, muintir Choinne agus muintir Dhonnaíle. Acusan a bhí cuid mhór den talamh idir Baile Uí Dhonnaíle agus bruach Loch nEathach. Bhí siad saor ó bhuannacht (ní raibh orthu cothabháil a chur ar fáil d’arm Uí Néill) ach bhí sé de dhualgas orthu cothabháil a dhéanamh ar Ó Néill agus a mhuintir. As an lucht tí is mó a tháinig maoir agus feidhmeannaigh Uí Néill agus bhí gradam acu dá bharr. 

Chomh maith leo sin bhí gnáth-thaoisigh Thír Eoghain: Ó Mealláin sa Mheallánacht, Mac Con Allaigh agus Ó Gormghaile i gCineál Maoin, Mac Cathmhaoil sa Chlosach, Mac Dónaill in Achadh na Cloiche, Mac Murchú i Muintir Bhirn, Mac Canna i Muintir Bhreasail srl.; agus ar theorainneacha Thír Eoghain bhí na hUirríthe, taoisigh a ghéill (go traidisiúnta) d’údarás Uí Néill ach a bhí neamhspleách air ar go leor bealaí: Ó Catháin i gCiannachta, Mac Mathúna in Oirghialla, Ó hAnluain san Oirthear. In amanna d’fhéadfaí Mag Uidhir i bhFear Manach agus Mac Aonghasa in Uíbh Eachach a áireamh orthu seo.

## Taoisigh Cháiliúla
Ar na Niallaigh ba mhó cáil bhí an taoiseach deireanach a gaireadh Ó Néill de i dTulaigh Óig, Aodh mac an Fhir Dhorcha nó Aodh Mór Ó Néill, Iarla Thír Eoghain: Seán Donnaighleach Ó Néill (t.1530-1567); Conn Bacach Ó Néill, Iarla Thír Eoghain.

## Féach freisin
* Seán Ó Néill (c. 1529 - 1567)
* Aodh Ó Néill (c. 1540 - 1616)

Catagóir:Uí Néill
Fontenoy (úrscéal)

Is é ***Fontenoy*** an tríú húrscéal atá foilsithe ag an scríbhneoir Éireannach Liam Mac Cóil. Foilsíodh sa bhliain 2005 é, agus bhuaigh an leabhar Gradam Uí Shúilleabháin 2006. D'fhoilsigh Leabhar Breac é. Is é ISBN an leabhair ná 0-8983322-5-7.

## An scéal
Tuairisc fhicseanúil atá san úrscéal atá bunaithe ar leathanaigh chlóbhuailte i gcló Gaelach a fuarthas i seanbhosca cartlainne in Chartres na Fraince. Cuntas atá sna leathanaigh sin a scríobh príomhphearsa an scéil, an Captaen Seán Ó Raghallaigh, ar Chath Fontenoy, *Tuairisig nó Tuarasgbháil ar an gCath clúmhail ris a ráidhtear Fontenoy fearadh i bh[[Flóndras]] sna Tír Íochtair san mbliadhain d'Aois ár dTighearna 1745*. San úrscéal, trí eachtrú an chatha agus trí na ceisteanna a ardaítear faoi scríobh na staire, ríomhtar turas pearsanta an scríbhneora óig.

## Léirmheasanna
Ina léirmheas ar an úrscéal san *[[The Irish Times|Irish Times]]* (12 Samhain 2005) mhol Alan Titley an t-úrscéalaí go háirithe as a chúram, a chruinneas, agus a shoiléire. Sa *[[Limerick Leader]]*, dúirt Tadhg Dubh Ó Cróinín, "Ceann des na húrscéalta is fearr agus is cumhachtaí dá bhfuil léite agamsa le fada. Cuimhnigí ar Luimneach! Ceannaigí Fontenoy!"

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Leabhar Breac: Liam Mac Cóil 
* ambafrance.ie 

Catagóir:Úrscéalta Éireannacha
Catagóir:Leabhair le Liam Mac Cóil
Catagóir:Ficsean stairiúil na Gaeilge
Catagóir:Ficsean stairiúil
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2005
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2000idí
An Cléireach

Úrscéal leis an scríbhneoir agus drámadóir Éireannach Darach Ó Scolaí is ea ***An Cléireach***. Bhuaigh an t-úrscéal Duais an Oireachtais i 2007, agus Gradam Uí Shúilleabháin i 2008. D'fhoilsigh Leabhar Breac an leabhar i 2007.

## Scéal
Saighdiúir agus cléireach atá in earráid lena choirnéal faoi ardú céime is ea fear inste an scéil. I dtuaisceart na Mumhan sa bhliain 1650, agus fuíleach arm an rí ag cúlú ó fhórsaí na parlaiminte, castar buíon filí agus scríobhaithe ar a chéile agus, beag beann ar an namhaid atá sna sála orthu, caitheann siad oíche ag seanchas cois tine. Sna scéalta a insíonn Cearbhall Óg Ó Dálaigh, Toirdhealbhach Carrach Ó Conchubhair agus an Fear Flatha Ó Gnímh, tagann plota eile chun cinn san úrscéal, fear óg a leagtar mar chúram air leabhar beannaithe, atá i seilbh a mhuintire le trí chéad bliain, a thabhairt slán ó ionradh Shasana ar an tír i 1601. Tugann an cúram oidhreachtúil seo as Éirinn go dtí an Ísiltír Spáinneach é, as sin go dtí an Bhóihéim, áit a nglacann sé páirt i gCath an tSléibhe Bháin mar mhuscaedóir i gcomplacht an chaptaein Somhairle Mac Domhnaill, agus as sin go Coláiste Naomh Antaine sa Lobháin i gcuideachta an Bhráthair Micheál Ó Cléirigh, an Bhráthair Eoghan Rua Mac an Bhaird, agus an athar Brian Mac Giolla Coinnigh, agus ar ais go hÉirinn i lár Chogadh na Comhdhála agus Chogadh Chromail. Cé go dtagann an t-aighneas idir an cléireach agus an coirnéal chun cinn roimh dheireadh na hoíche seanchais sin in Éirinn, is sa bhliain 1667 a thugtar snátha an scéil le chéile agus fear inste an scéil ar deoraíocht in Ostend na hÍsiltíre.

## Glacadh
Leagann Tadhg Dubh Ó Cróinín sa *[[Limerick Leader]]* béim ar inchreidteacht agus dealraitheacht na scríbhneoireachta a mheallann an léitheoir isteach sa scéal agus a chuireann ina luí air go bhfuil sé i gcorplár na cuilithe pé áit a ngluaiseann an t-aicsean. Is ar an úrscéal mar fhicsean comhaimseartha a chuireann Philip Cummings béim in *[[Lá Nua]]* agus ar chleasaíocht an údair, agus in insint féin-chomhfhiosach an scéalaí san úrscéal ach go háirithe.

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh Gréasáin an Chomhlachta Foilsitheoireachta, Leabhar Breac 
* Suíomh Gréasáin Dharach Uí Scolaí 
* Blog Aonghusa Uí Almhain

## Tagairtí

Catagóir:Darach Ó Scolaí
Catagóir:Úrscéalta Gaeilge
Catagóir:Úrscéalta Éireannacha
Catagóir:Ficsean stairiúil na Gaeilge
Catagóir:Ficsean stairiúil
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2007
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2000idí
Brian Mac Giolla Coinnigh

Sagart in Ord Naomh Proinsias ba ea **Brian Mac Giolla Coinnigh** (t.1582-t.1662) a chuir Gaeilge ar *Riaghuil treas uird S. Froinsias* agus a ghlac páirt lárnach in obair na bProinsiasach i Lobháin agus in Éirinn.

## Ar an Mór-Roinn
B'as Cúige Chonnacht é, agus cuireadh mar mhac léinn chun na Spáinne é ar dtús, agus ansin go Coláiste Naomh Antaine i Lobháin san Ísiltír Spáinneach i 1621. Oirníodh é ar an 19 Feabhra 1622. Bhí sé ina shéiplíneach i gcomplacht an chaptaein Somhairle Mac Domhnaill i bhFlóndras i 1623.

## In Éirinn
D'fhill sé ar Éirinn i 1627, agus i 1637 bhí sé ina ghairdian ar choinbhint an Oird i nGaillimh. Sa bhliain sin ceapadh ina ghairdian ar choláiste na nGael i Lobháin, Coláiste Naomh Antaine. Is sa tréimhse sin a d'aistrigh sé *Riaghuil Threas Uird S. Froinsias* agus cuireadh i gcló é i Lobháin i 1641. I 1644 ceapadh é ina phroibhinseal ar an Ord in Éirinn, agus ghlac sé páirt Nuinseas an Phápa, Jean Baptiste Rinnucini, in aghaidh Mharcas Urmhumhan san aighneas a bhí in Éirinn idir lucht Chomhairle Chinn Choinnigh agus an Rí ag an am. 
Le linn an chogaidjh thug sé treoir d'oifigigh Chaitliceacha na Comhdhála cuntas a choinneáil ar imeachtaí an chogaidh, agus is dócha gur dá thoradh sin a scríobhadh Cín Lae Ó Mealláin.
Tar éis teip Chomhairle Chill Chainnigh, agus do Oilibhéar Cromail an tír a chur faoi smacht, b'éigean do Bhrian Mac Giolla Coinnigh dul ar a theitheadh. Tuairiscítear go raibh sé ar a sheachaint i sléibhte Chúige Uladh i 1656, agus go raibh sé ina phríosúnach in Inis Bó Finne i 1657.

## Sa Litríocht
Déantar léiriú ficseanúil ar Bhrian Mac Giolla Coinnigh san úrscéal An Cléireach (Leabhar Breac 2007) le Darach Ó Scolaí, a lonnaíonn é i gCill Chainnigh i 1649 agus ag cúlú trí Thuamhumhan le harm an rí i 1650.

## Foinsí
* *Aodh Mac Aingil agus an Scoil Nua-Ghaeilge i Lobháin*, Tomás Ó Cleirigh, An Gúm 1935, 1985
* *Beathaisnéis 1570-1781*, Máire Ní Mhurchú & Diarmuid Breathnach, An Clóchomhar Tta, 2001
* *Rialacha San Froinsias*, eag. Pádraig Ó Súilleabháin OFM, Institiúid Ardléinn Bhaile Átha Cliath, 1953	

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* http://bill.celt.dias.ie/vol3/singleindexes.php?IndexID=3611&IndexTypeID=1

Catagóir:Básanna i 1662
Catagóir:Daoine a rugadh i 1582
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Proinsiasaigh
Cearbhall Óg Ó Dálaigh

Tá cáil ar an bhfile agus cláirseoir **Cearbhall Óg Ó Dálaigh** (fl.1630) mar chluanaí ban agus mar gheall ar an amhrán grá *Eileanóir a Rún* ach go háirithe.

Ainm coitianta i measc muintir Dhálaigh ab ea Cearbhall, agus bhí níos mó ná file amháin den sloinne sin a raibh an t-ainm sin air. B’as an bPailís, láimh le Guaire, i gContae Loch Garman don Chearbhall Óg Ó Dálaigh a chuirtear ina leith gur chum sé an t-amhrán Eileanóir a Rúin. Iníon le Sir Murchadh Caomhánach ab ea Eileanóir, as Poll an Mhóintigh, láimh le Ros Mhic Thriúin i gContae Loch Garman. 

## Eileanóir a Rún
De réir an tseanchais d’éalaigh Eileanóir Chaomhánach le Cearbhall an lá a raibh sí ceaptha fear eile a phósadh. Deirtear gur tháinig sé chuig an gcóisir bainise chun ceol a chasadh agus gur thit sé i ngrá leis an mbrídeog. Chum sé an t-amhrán Eileanóir a Rún ansin chun í a mhealladh leis. 

## Amhráin agus Dánta Eile
Tá amhrán eile ar marthain, i stíl na crosántachta, *Seachrán Chearbhaill*, a bhaineann leis an scéal céanna, agus leagtar ar Chearbhall Óg freisin é. Chomh maith leis sin tá dán i lámhscríbhinn againn ó Chearbhall céanna agus é mar fhreagra ar dhán ón athair Pádraigín Haicéad. Cuireadh an scéal *Mac na Míchomhairle* ina leith go coitianta sa bhéaloideas, ach meastar anois nach bhfuil aon bhunús leis sin.

## Cearbhall Óg Ó Dálaigh sa Cheol
Tá leagan de Sheachrán Cheabhall le Joe Éinniu ar fáil ar dhlúthdhiosca leis an leabhar *Joe Éinniu: Nár fhágha mé Bás Choíche* le Liam Mac Con Iomaire (Cló Iarchonnachta 2007); agus leagan eile de ar dhlúthdhiosca le Peadar Ó Ceannabháin, *Mo Chuid den tSaol* (Cló-Iarchonnachta). Ceapadh go coitianta gur bhain an Seachrán le scéal nach maireann a scríobh Cearbhall Óg, scéal a bhfuil tagairtí do sna lámhscríbhinní mar 'Aiste Chearbhaill'.

## Cearbhall Óg Ó Dálaigh sa Litríocht
Déantar léiriú ficseanúil ar Chearbhall Óg Ó Dálaigh san úrscéal An Cléireach (Leabhar Breac 2007) le Darach Ó Scolaí, a lonnaíonn in arm an Rí é i 1651 agus san Ísiltír Spáinneach i 1662.

## Tagairtí

* *An Chrosántacht*, Alan Harrison, An Clóchomhar, 1979
* Beathaisnéis 1560-1781, Máire Ní Mhurchú & Diarmuid Breathnach, An Clóchomhar, 2001
* An File, Dáithí Ó hÓgáin, Oifig an tSolathair, 1985

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Cláirseoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Loch Garman
Catagóir:Filí na hÉireann
Beanntraí

Baile i gContae Chorcaí is ea **Beanntraí**. 

Rugadh William Máirtín Ó Murchadha i mBeanntraí sa bhliain 1844.

## Tagairtí

Beanntraí
Cúige na hAstracáine

Is cúige de chuid na Rúise é **Cúige na hAstracáine**. Tá an cúige suite i ndeisceart na tíre ar chósta Mhuir Chaisp.

## Tagairtí

Catagóir:An Astracháin
Catagóir:Ballaonaid Chónaidhm na Rúise
Diosca fuillimh

[thumb|260px|Taispeánann an pictiúr seo déréalta atá comhdhéanta as gnáthréalta agus [dúpholl. Tá imtharraingt mhillteanach an dúphoill ag baint ábhair den ghnáthréalta, ionas go gcruthaítear diosca fuillimh timpeall an dúphoill. Is féidir dúphoill a aithint ar an radaíocht a bhíonn dioscaí den chineál seo a astú.]]
Is éard is **diosca fuillimh** ann ná diosca atá comhdhéanta as ábhar scaipthe agus é ag dul timpeall ar lárchorpán éigin, ar nós réalta óg, prótairéalta, abhacréalta bhán, neodrónréalta, nó dúpholl. Is dual don diosca fuillimh éagobhsaíocht inmheánach a dhéanann athroinnt ar an móiminteam uilleach taobh istigh den diosca, agus an t-ábhar ag titim ar chonair bhíseach isteach i dtreo an lárchorpáin. Sa phróiseas seo, cruthaítear fuinneamh, agus é á astú i gcruth radaíochta leictreamaighnéadaí. An cineál radaíochta a astaíonn an diosca fuillimh, tá sé ag brath ar an gcineál lárchorpáin atá i gceist. Más réalta óg nó prótairéalta atá ann, tá an diosca ag caitheamh radaíochta infridheirge uaidh, agus más dúpholl nó neodrónréalta atá ann, tá an diosca ag astú x-ghathanna nó gámaradaíochta.

Catagóir:Dúphoill
Catagóir:Déréaltaí
Móiminteam uilleach

Má tá réad againn agus é ag dul timpeall ar lárphointe éigin, is é is **móiminteam uilleach** ann ná cainníocht fhisiceach atá ina tomhas ar chumas an réada an rothlú nó an t-imrothlú seo a choinneáil ar obair. Go háirithe, má tá mais ag dul timpeall ar ais rothlaithe, tá an móiminteam uilleach ag brath ar chomh fada ón ais seo atá an mhais, chomh trom agus atá an mhais, agus chomh luath is atá sé ag timpeallú na haise.

San fhisic chlasaiceach, is féidir an móiminteam uilleach a oibriú amach de réir na foirmle áirithe seo:

:\mathbf{L}=\mathbf{r}\times\mathbf{p}

inarb ionann:

:\mathbf{L} agus móiminteam uilleach an réada, 
:\mathbf{r} agus an veicteoir a thaispeánann díláithriú an réada ó bhunphointe na gcomhordanáidí (is é sin, a fhad is atá an réad ón ais)
:\mathbf{p} agus móiminteam líneach (gnáthmhóiminteam) an réada, agus
:\times\, trasiolrach na veicteoirí.

Tá sé i ndúchas na réad go léir a móiminteam uilleach a choinneáil (a imchoimeád), mura n-imrítear casmhóimint (torc) ón taobh amuigh orthu. Mar sin, má fheicimid scátálaí ag casadh timpeall ar an leac oighir, nuair a shínfidh sé a lámha amach, beidh sé ag casadh níos moille, ach nuair a tharraingeoidh sé a lámha chuige féin, tosóidh sé ag casadh i bhfad níos luaithe, leis an seanmhóiminteam uilleach a choinneáil.

Catagóir:Fisic
Loch Measca

Is loch aolchloiche le hachar 22,000 acra (89km ciliméadar cearnaithe) é **Loch Measca** (*Lough Mask* as Béarla) atá suite i gContae Mhaigh Eo, Éire. Tá sé suite ó thuaidh o Loch Coirib in iarthar Chonnacht. Is é Loch Measca an loch uachtarach den dá loch, agus folmhaíonn siad isteach in Abhainn na Gaillimhe, anoir-aduaidh trí chathair na Gallimhe, isteach i gcuan na Gaillimhe. Tagann roinnt mhaith turasóirí ag iascaireacht ar thóir na mbreac sa loch chuile bhliain.

Tá an loch ina Limistéar Cosanta Speisialta, agus fosta ina Limistéar Caomhantais Speisialta mar choimpléasc in éineacht le Loch Ceara.

## Tagairtí

Catagóir:Uiscí Chonnachta
Catagóir:Lochanna Chontae Mhaigh Eo
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
Catagóir:Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann
Catagóir:Limistéir Caomhantais Speisialta na hÉireann
Coinneáil Orainn

Bhuaigh ***Coinneáil Orainn***, an chéad dráma stáitse leis an scríbhneoir agus ealaíontóir Darach Ó Scolaí, Duais Bháitéir Uí Mhaicín i 2004, agus Gradam BBC NI Stewart Parker i 2006. D'fhoilsigh Leabhar Breac script an dráma i 2005. Is é an chéad cuid den tríológ drámaí Trí Bhraon.

## Plota
Tá rúnaí deireanach na Roinne sa tóir ar an mbeirt Ghaeilgeoirí deireanacha, agus tá go maith, nó go dtagann sé orthu! Ach ní mar a síltear bítear. Aor grinn atá sa dráma faoi theanga, bhréaga, mhaorlathas agus deontaisí Gaeltachta, i dtraidisiún Myles na gCopaleen, dar le Norma-Jean Kenny sa Galway Advertizer, ina ndéanann an t-údar tráchtaireacht agus cáineadh gan staonadh ar institiúidí na Gaeilge in Éirinn. 

## Léiriú
Is é Darach Mac Con Iomaire a léirigh an dráma do Thaibhdhearc na Gaillimhe i 2005. Cuireadh an dráma ar an stáitse sa Taibhdhearc i nGaillimh, in amharclann an Axis i mBaile Átha Cliath, i Ráth Cairn, i nGaoth Dobhair, agus i dTír an Fhia. Sna príomhpháirteanna bhí Brídín Nic Dhonncha, Peadar Ó Treasaigh, Donncha Mac Con Iomaire agus Morgan Cooke. Is é Dara Magee a dhearaigh an seit.

## Féach Freisin
* Trí Bhraon
* An Braon Aníos
* Craos

## Tagairtí
* *Coinneáil Orainn*, Darach Ó Scolaí, Leabhar Breac 2005

Catagóir:Drámaí Gaeilge
Trí Bhraon
Catagóir:Drámaíocht ghrinn i nGaeilge

Catagóir:Darach Ó Scolaí
An Braon Aníos

Is é **An Braon Aníos** an dara dráma leis an scríbhneoir agus ealaíontóir Éireannach Darach Ó Scolaí. An compántas Salamandar a léirigh é i 2006 agus i 2007. D'fhoilsigh Leabhar Breac an script i 2007.

## Plota
Tá Micil agus Nóra sáinnithe ina dteach agus an fharraige mhór ag ardú ina dtimpeall. De réir mar atá an taoile ag dortadh isteach sa mhullach ar an tseanlánúin déantar plé ar cheisteanna móra an tsaoil: ardú na farraige agus cúlú na Gaeltachta, mná tí cantalacha agus coláistí samhraidh, Osama bin Laden agus an tÓsón Léar, agus, dár ndóigh, an GRÁ. Ansin tagann fear na gcoláistí samhraidh len iad a thabhairt slán — nó an dtagann? Ina léirmheas in Foinse rinne Feargal Ó Béarra cur síos ar an dráma mar shalamandar de chic do dhrámaíocht na Gaeilge.

## Léiriú
Cuireadh An Braon Aníos ar an stáitse den chéad uair in Áras na nGael i nGaillimh mar chuid den fhéile Project '06. An t-údar féin a léirigh é don chompántas Salamandar. Is iad Pádraig Ó Tuairisc, Peadar Ó Treasaigh, Sorcha Ní Chéide agus Sinéad Ní Fhlatharta a bhí sna príomhpháirteanna. Rinne an dráma camchuairt Ghaeltachta i 2006 agus cuireadh ar an stáitse é i Ros Muc, i gCois Fharraige, i gCorr na Móna, in Eanach Mheáin agus in Inis Oírr. Ainmníodh Pádraig Ó Tuairisc don Aisteoir is Fearr i bProject '07.

I 2007 rinneadh léiriú nua ar an dráma, agus Áine Ní Dhroighneáin páirteach in áit Shinéad Ní Fhlatharta. Cuireadh an dráma ar an stáitse in Amharclann na Cathrach, Gaillimh, sa Project i mBaile Átha Cliath, sa Chultúrlann i mBéal Feirste, in Amharclann Chois Fharraige, i Ráth Cairn, agus ar an bhFeothanach i gCarraí.

## Tagairtí
* *An Braon Aníos*, Darach Ó Scolaí, Leabhar Breac 2007

Catagóir:Drámaí Gaeilge
Catagóir:Darach Ó Scolaí
Carl Jung

Síciatraí agus smaointeoir Eilvéiseach ab ea **Carl Gustav Jung** (26 Iúil, 1875 – 6 Meitheamh, 1961). Rugadh in Kesswil na hEilvéise é. Comhoibritheoir le Freud ar dtús, ach de réir a chéile d'easaontaigh sé le coincheap Freud go raibh bunús sícighnéasach le gach néaróis. Scríobh sé *Wandlung und Symbole der Libido* (Claochlú is Comharthaí an Libídeo, 1911-12) chun an t-easaontas a mhíniú, agus tharla scoilt eatarthu. D'fhorbair sé a theoiricí féin, an tsíceolaíocht anailíseach, ag cuimsiú saghsanna síceolaíocha
(mar shampla, indíritheoir is eisdíritheoir), staidéar ar an neamhchomhfhiosacht chomhchoitianta, agus coincheap na síce mar chóras féinrialaithe, á cur féin in iúl trí phróiseas indibhidithe.

## Tagairtí

Jung, Carl
Jung, Carl
Jung, Carl
Jung, Carl
Na Stáit Bhaltacha

thumb|260px|Léarscáil - Na Stáit Bhaltacha
Is iad na **Stáit Bhaltacha** na cinn a leanas:

:* An Eastóin

:* An Laitvia

:* An Liotuáin

* Eastóinis: *Balti riigid*

* Laitvis: *Baltijas valstis*

* Liotuáinis: *Baltijos valstybės*. 

Baineann na tíortha seo leis an AE, leis na Náisiúin Aontaithe agus le hECAT.

## Féach freisin
* Na Stáit Nordacha

Catagóir:An Eoraip
Ealaín ar Oileán

Comhdháil bhliantúil do lucht ealaíne a reáchtáiltear in Áras Éanna in Inis Oírr is ea **Ealaín ar Oileán**.

Is iad Darach Ó Scolaí agus Val Ballance a bhunaigh an chomhdháil i 2004. Ealaíontóirí ag labhairt le healaíontóirí is téama don chomhdháil. I nGaeilge a reáchtáiltear an chomhdháil agus cuirtear fáilte roimh gach duine ar spéis leis na healaíona. Is i ndeireadh na Bealtaine bhíonn an chomhdháil ar bun.'

Ar na healaíontóirí a bhí páirteach go dtí seo tá Clíodna Cussen, Alan Titley, Biddy Jenkinson, Liam Mac Cóil, Ríonach Ní Néill, Seán Ó Flaithearta, Nuala Ní Dhomhnaill, Joe Steve Ó Neachtain, Rachel Holstead, Dara Ó Conaola, Feargal Ó Béarra, Seán Mac Mathúna, Feargus Ó Conchúir, Róisín Elsafty, Ceara Conway, Louis de Paor, Rónán Ó Snodaigh, Andrias de Staic, Tadhg Mac Dhonnagáin.

Bíonn an siompóisiam ar siúl gach bliain in Áras Éanna, Inis Oírr, ó 2004.

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* http://www.ealainaroilean.com 

Catagóir:Cultúr na hÉireann
Catagóir:Darach Ó Scolaí
Catagóir:Inis Oírr
Na Stáit Nordacha

Is iad an Danmhairg, an Fhionlainn, an Ghraonlainn, an Iorua, an Íoslainn, an tSualainn, Oileáin Åland agus Oileáin Fharó na **Stáit Nordacha** (Danmhairgis/Ioruais/Sualainnis: *Norden*, Faróis: *Norðurlond*, Fionlainnis: *Pohjoismaat*, Graonlainnis: *Nunat Avannarliit*, Íoslainnis: *Norðurlöndin*).

## Féach freisin
* Na Stáit Bhaltacha

Catagóir:An Eoraip
Séamas II agus VII

Bhí **Séamas II** (14 Deireadh Fómhair 1633 - 16 Meán Fómhair 1701) ina rí ar Shasana agus Éirinn ó 6 Feabhra 1685 go 11 Nollaig 1688.  Mar **Séamas VII**, bhí sé ina rí ar Albain

## Beatha

### Geopholaitíocht
Sa bhliain 1669, chuir Séamas an pharlaimint agus na huaisle ina aghaidh nuair a thiontaigh sé ina Chaitliceach agus nuair a dhearbhaigh sé cearta iomlánacha na monarcachta.
clé|mion|National Portrait Gallery (Londain), timpeall 1690 ?
Sa bhliain 1672, rinne Rí Louis na Fraince ionradh ar Phalaitíneacht na Réine agus ar an Ísiltír. Tháinig Liam Oráiste chun cinn mar phearsa thábhachtach sa chomhghuaillíocht leathan a tháinig chun cinn in aghaidh na Fraince mar thoradh ar an ionradh sin. 

Snaidhmeadh an dá shaincheist sin le chéile mar aon ábhar amháin nuair a tháinig Liam, ar nia agus cliamhain Shéamais é, go Sasana i mí na Samhna 1688 agus 15,000 saighdiúir in éineacht leis. Corónaíodh é féin agus a bhean chéile, Máire, iníon Shéamais, mar rí agus mar bhanríon.

Tháinig a mhac céile, Liam Oráiste (nó Liam III) agus a iníon Máire i gcomharbacht air nuair a cuireadh as cumhacht é i Sasana.
clé|mion|Cath na Bóinne, le Jan van Huchtenburgh, 1700idí

### Feachtas in Éirinn
Tháinig Rí Séamas i dtír in Éirinn i mí an Mhárta 1689 agus 6,000 saighdiúir Francach in éineacht leis mar iarracht a choróin a fháil ar ais arís. 

I ndiaidh an ratha i dtosach báire i nDroim Mór, thig leis na Seacaibítigh gabháil leo ó thuaidh agus Béal Feirste a chur faoina smacht. Ba ag Caisleán na Croma an 28 Iúil 1689, i ngar d‘Inis Ceithleann, a fuarthas an tréanlámh in uachtar ar na Seacaibítigh den chéad uair.
clé|mion|Teitheadh ː le Andrew Carrick Gow, sa National Gallery, Londain ; bolscaireacht atá ann ?

#### Cath na Bóinne
D’fhéadfadh sé gurb é Cath na Bóinne an cath is cáiliúla i stair na hÉireann. 

clé|mion|Saint-Germain-En-Laye Eglise Madeleine

### Teitheadh
Is go St Germain-en-Laye sa Fhrainc a theith Séamas tar éis dó Cath na Bóinne a chailleadh in 1690. Thug col ceathrair Shéamais, Louis XIV, rí na Fraince, dídean dó. Is sa Château-Vieux de St Germain-en-Laye a chaith sé an chuid eile dá shaol. Is ann a fuair sé bás chomh maith in 1701. Tuigtear gur sa séipéal áitiúil atá sé curtha.
clé|mion|an tuama sa Fhrainc inniu ; níl mórán fághta ǃ
Bhuail  stróc Séamas i St Germain agus d'éag 16 Meán Fómhair 1701. Seoladh a inchinn chuig an Coláiste Albanach i bPáras codanna éagsúla den chorp in áiteanna eile. Cailleadh an inchinn le linn Réabhlóid na Fraince truaillíodh cuid eile den chorp.

### Léirmhíniú
Ghlaoití '*Séamas an Chaca a chaill Éire*' ar Shéamas II a chaill Cath na Bóinne, leasainm agus masla sa traidisiún Gaelach

## Féach freisin

* Cath na Bóinne
* Liam Oráiste 
* St Germain-en-Laye

## Naisc sheachtracha
*UNDISCOVERED SCOTLAND 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1633
Catagóir:Básanna i 1701
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Na Stiúbhartaigh
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Catagóir:Ríthe na hÉireann
Catagóir:Seacaibínigh
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Séarlas II, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban

Bhí **Séarlas II** (29 Bealtaine 1630 - 6 Feabhra 1685) ina rí ar Shasana, Albain agus Éirinn. Tháinig sé i gcóróin mar chomharba a athar, Séarlas I, nuair a tháinig deireadh le ré Chromail sa bhliain 1660. Rinneadh é a chorónú ar 23 Aibreán 1661 agus mhair a réimeas go dtí 1685. Níor saolaíodh aon pháiste dlisteanach dó agus tháinig a dheartháir Séamus II, Diúc Eabhrac, i gcomharbacht air.

## Óige

## Réimeas

## Oidhreacht

Catagóir:Daoine a rugadh i 1630
Catagóir:Básanna i 1685
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Na Stiúbhartaigh
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Catagóir:Ríthe na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Hula Hul

Úrscéal a foilsíodh sa bhliain 2007 leis an scríbhneoir Éireannach Seán Mac Mathúna is ea ***Hula Hul***. Scéal grá atá san úrscéal a suitear le linn Chogadh Cathartha na hÉireann. Is ón liú fiaigh Ciarraíoch a thagann teideal an leabhair.

## Plota
Baineann an scéal le Mait Dálaigh, oifigeach in arm na Poblachta a bhfuil máchail ar a chos, an cam reilige. Mar gheall ar an máchail sin níor luigh Mait le bean riamh. Castar cailín aimsire air, Cáit Ní Bhric, a bhfuil a saol caite in aimsir aici. Baineann an t-urscéal lena scéal siúd, agus le scéal Bhreen, cluanaire óg slachtmhar atá le tabhairt mar phríosúnach ag an gcaptaen Mait Dálaigh go dtí an Seana-Bhaile in éineacht le 'despatch-box' mistéireach i laethanta deireanacha an Chogaidh. Ina léirmheas ar an leabhar in Foinse tugann Máirín Ní Fhinneadh seod ar an leabhar, agus tagraíonn do Sheán Mac Mathúna mar údar nach gcloíonn le gnásanna ach a ligeann dá pheann aclaí an domhan, an stair agus ár gcuid cinntíochtaí a iompú bunoscionn.

## Tagairtí

* *Hula Hul*, Seán Mac Mathúna, Leabhar Breac 2007
* Suíomh an Fhoilsitheora, Leabhar Breac 

Catagóir:Úrscéalta Éireannacha
Mars (barra seacláide)

250px|thumb|deas|Barra seacláide ''Mars''‎

Is barra seacláide é **Mars** á dhéanamh agus á sholáithear ag Mars Incorporated. Ar dtús, cruthaíodh agus rinneadh é i Slough sna Ríocht Aontaithe sa bhliain 1932. Is é cheann de na barraí seacláide is aitheannta ar domhan inniu é.

## Stair
Sa bhliain 1932, thug Frank C. Mars $50,000 dá mhac Forrest chun tús a chuir lena gnó féin darbh ainm 'Mars Limited' i Slough. Rinneadh na chéad barraí Mars ar an Luain den lá saoire bainc Lúnasa den bhliain sin.

Sa bhliain 1933, bhí an t-éileamh ag ardú go tapaigh, agus árdaíodh an meitheal oibre ó 12 go 100 chloigne.

Idir 1940 agus 1945, in ainneoin An Dara Chogadh Domhanda, lean an táirgeadh de Bharraí Mars ar aghaidh agus dáileadh iad ar an t-arm.

Sa bhliain 1959, ceapadh an mana "A Mars a Day Helps You Work, Rest and Play".

Sa bhliain 1991, d'easportáiliú Barraí Mars chuig An Rúis don chéad uair, tar éis titim Cumannachas. Bhí éileamh as chuimse ar na mbarraí agus mar sin, chiondáil siad na barraí go dtí ceathrar an duine.

Sa bhliain 1996, thomhais suirbhé go raibh Barra Mars ite ag 70% den phobal sa bhliain roimh ré.

Sa bhliain 2006, athraíodh ainm an bharra ó 'Mars' go 'Believe' chun tacaíocht a thaispeáint don fhoireann sacair Sasanach sa Chorn Domhanda

## Difriúlacht Idirnáisiúnta
;An Ríocht Aontaithe
Sa bhliain 2002, athraíodh an Barra Mars UK. Rinneadh an eithneagán níos éadroime, rinneadh an seacláid i bhfad níos tanaí, agus laghdaíodh meáchan an bharra. Freisin, athraíodh an pacáistiú.

Freisin, athraíodh an mana traidisiúnta, "*A Mars a day helps you work, rest and play*", go, *"Pleasure you can't measure",* mar shíltear go mbeadh sé níos tarraingtí do mhná. San am atá chaite, níor cheannaigh mórán mná an barra toisc é a bheith diríthe ar fhir den chuid is mó.

;Ceanada
Ó samhradh an bhliain 2006 ar aghaidh, tá gach barra Mars déanta i gCeanada gan-pis talún.

;Barraí Teoranta
* *Mars Almond*
* *Mars Dark and Light*
* *Mars Midnight*, an líonadh chéanna mar an barra Mars ach le seacláid dorcha. Mar *Mars Dark*, tá sé ar díol go buan i gCeanada.
* *Mars Gold*
* *Mars Mini Eggs* (Ar díol um Cáisc)
* *[[Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest]] barra Mars*
* *Mars Triple Chocolate* (An Astráil)
* *Mars Lava* (An Astráil - blastanais oraiste)
* *Mars Fling* (An Astráil)
* *Mars Miniatures*, 5 barraí beaga sa phaicéid chéanna
* *Mars XXX* (An Astráil) díolaithe i bhfillte óir.
* *Mars Chill* (An Astráil and An Nua-Shéalainn)
* *Mars Rocks* (An Astráil)

## Barra Mars Deep-Fried
Is barra Mars é seo atá clúdaithe i mbatráil agus bruite in ola. Cruthaíodh é i Stonehaven, Albain sa bhliain 1995. Tá siad ar fáil i roinnt siopaí sceallóga in Éirinn, An Bhreatain, An Astráil, An Nua-Shéalainn agus i gCeanada.

Catagóir:Bia agus deoch
Séarlas I, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban

Bhí **Séarlas I** (19 Mí na Samhna 1600 - 30 Eanáir 1649) ina rí ar Shasana, Albain agus Éirinn. Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair, Séamus I Shasana. Bhí sé i gcóróin ó 27 Márta 1625 go dtí gur chuir fórsaí na Parlaiminte chun báis é ar 30 Eanáir 1649. Nuair a tháinig deireadh leis an *Interregnum* faoi cheannas Oilibhéir Cromail, cuireadh an mhonarcacht ar bun arís agus cuireadh an mac ba shine leis i réim, mar Sheárlas II.

## Óige

## Réimeas
Ar an 7 Meitheamh 1628, thug Séarlas I a aontú d'Achainí um Chearta.

Den chuid is mó léirigh an Achainí an tuairim a bhí ag na Tiarnaí agus na Teachtaí go raibh na rudaí seo a leanas in éadan dhlí Shasana, gan cead na Parlaiminte:

* cánacha a ghearradh (iasachtaí éigeantacha don Choróin san áireamh),
* príosúnacht nó bású nach dtarlaíonn de réir "phróis chuí an dlí",
* an dlí míleata a chur i bhfeidhm do sibhialtaigh seachas in aimsir chogaidh agus
* saighdiúirí agus mairnéalaigh a chur ar billéad go héigeantach.

[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:King_Charles_I_by_Gerrit_van_Honthorst_sm.jpg|clé|mion|[Séarlas I, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban|Séarlas I, Nollaig 1627]]
Dá thairbhe sin, is céim bhunúasach an Achainí i bhforbairt smaointe Sasanacha agus Mericeánacha, maidir leis an tsaoirse bhunreachtúil agus an rialtas bunreachtúil — mar shampla, an prionsabal nár cheart na fórsaí armtha a imlonnú chun críocha na slándála baile ach i gcásanna eisceachtúla amach is amach.

## An Cogadh Cathartha

## Bású
Faoin mbliain 1648, bhí an Chéad Chogadh Cathartha i Sasana críochnaithe agus an Pharlaimint i réim, a bhuíochas sin ar Oilibhéar Cromail agus ar cheannairí cumasacha eile. Faoi dheireadh na bliana ní raibh fágtha sa Pharlaimint ach feisirí ar mhian leo Séarlas I a thriail ar chúiseamh tréasa (dhíbir an Coirnéal Thomas Pride an chuid eile). Thaobhaigh Cromail leis na feisirí a raibh triail uathu (an “Rump”) agus bhí sé féin orthu siúd a shínigh barántas báis an Rí. Básaíodh Séarlas I ar 30 Eanáir 1649. 

## Féach freisin

* Achainí um Chearta (1628)
* Cromail in Éirinn 1649-1650

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1600
Catagóir:Básanna i 1649
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Cogadh na hAon Bhliana Déag
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Mairtírigh Éireannacha
Catagóir:Mairtírigh Sasanacha
Catagóir:Na Stiúbhartaigh
Catagóir:Naoimh Bhreatnacha
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe na hÉireann
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Liam III Shasana

Bhí **Uilliam III** nó **Uilliam Oráiste** (14 Mí na Samhna 1650 - 8 Márta 1702) ina rí ar Shasana, Albain agus Éirinn ina éineacht lena bhean chéile Máire II, ó 13 Feabhra 1689 go lá a bháis. Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair céile, Séamus II, nuair a thairg an Pharlaimint an choróin dó, tar éis gur cuireadh Séamus as cumhacht. Tháinig Áine i gcomharbacht air.
Tugtar Uilleam II Alba air mar Rí na nAlbanach air in Albain. Tá sé ar eolas go neamhfhoirmiúil in Ultaibh mar an rí Liam Oráiste.

Bhí an Phrionsacht D'Orange faighte ag an Rí Liam le hoidhreacht ó a athair, Uilliam II, a fuair seachtain sular rugadh Liam. Ba í a mháthair, Máire, an Banphrionsa Ríoga, iníon an Rí, Séarlas I, Rí Shasana. Sa bhliain 1677, phós sé a chol ceathrar Mary, a bhí cúig bliana déag d'aois,  iníon deartháir  na máthara Séamas, Diúc Eabhrac.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1650
Catagóir:Básanna i 1702
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Básanna tionóisceacha
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Polaiteoirí Ísiltíreacha
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe na hÉireann
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
An Bhóinn

Is abhainn i gCúige Laighean, Éire, í **an Bhóinn**. Tá sí thart ar 112 km (70 míle) ar fhad óna foinse ag Tobar na Tríonóide, in aice le Cairbre, Contae Chill Dara. Trasnaíonn sí Contae na Mí agus tagann sí ar Mhuir Éireann ag Droichead Átha.

right|thumb|''Droichead na Bóinne, ag breathnú ó thuaidh''Tá Droichead na Bóinne, cuid den mótarbhealach M1, suite 3 km siar ó Dhroichead Átha. Is é an droichead cáblach is faide in Éirinn é; tá sé suite don chuid is mó i gContae na Mí, ach tá roinnt de i gContae Lú chomh maith.

Tá tábhacht stairiúil, seandálaíochta, agus mhiotaseolaíochta ag baint leis an mBóinn. Luíonn an abhainn in aice le Caisleán Bhaile Átha Troim, Teamhair na Rí, an Uaimh, Cnoc Shláine, An Mhainistir Mhór, agus cathair mheánaoiseach Dhroichead Átha. Is féidir teacht ar shéadchomharthaí stairiúla agus seandálaíochta eile i nGleann na Bóinne freisin, mar shampla Ceanannas, crosa Ceilteacha agus caisleáin. Tharla Cath na Bóinne ar bhruach na Bóinne in aice le Droichead Átha sa bhliain 1690.

[600px|thumb|center|An Bhóinn, a radharc as [balún te aeriompar, Baile Átha Troim.]]

Catagóir:Aibhneacha na hÉireann
Catagóir:Tíreolaíocht Laighean
Gaelscoil Thulach na nÓg

Gaelscoil i nDún Búinne i gContae na Mí is ea **Gaelscoil Thulach na nÓg**. Bunaíodh í sa bhliain 1998  agus ainmníodh í as abhainn na Tulchan, atá in aice na háite. Is scoil idirchreidmheach í. Tá 152 dalta ag freastal uirthi i láthair na huaire.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh gréasáin na scoile
* Suíomh gréasáin na heagraíochta ''Gaelscoileanna''
Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn
Catagóir:Contae na Mí