open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rotterdam

Is cathair agus port tábhachtach in oirdheisceart na hÍsiltíre é **Rotterdam** (IPA: **ˌrɔtərˈdɑm**). Tá sé suite 4m faoi leibhéal na mara, ag béal na n-aibhneacha Rhein, Meuse, agus Scheldt, san Ollainn Theas. Tá an port an-tábhachtach i ngeilleagar na hEorpa ar fad mar gheall ar a dhea-líonra iompartha leis an nGearmáin, leis an bhFrainc, agus leis an mBeilg. Tá an chathair 21km amach ón Háig (príomhchathair na tíre), 58km ó Amstardam, 48km ó Utrecht agus 201km ó Ghroningen. Tá 616,003 duine ina gcónaí sa chathair féin, agus is é an dara cathair is mó sa tír, ach tá timpeall is 1,300,000 duine sa cheantar ar fad. Bunaíodh ollscoil anseo sa bhliain 1913.

## Daoine mór le rá
* Erasmus as Rotterdam (1466 – 1536) Sagart, Fealsúnaí.
* Hendrik Martenszoon Sorgh (timpeall 1610 – 1670) Péintéir.
* Rem Koolhaas (1944-) Ailtire.
* Jacobus Henricus van't Hoff (1852 – 1911) Ceimicí.

## Bailte Comhcheangailte
* 22px Baltimore, Maryland
* 22px Burgas
* 22px Constanța
* 22px Dresden
* 22px Esch-sur-Alzette
* 22px Gdańsk
* 22px Havana
* 22px Iostanbúl
* 22px Köln
* 22px Kuching
* 22px Las Palmas de Gran Canaria
* 22px Liège
* 22px Lille
* 22px Sankt Peterburg
* 22px Shanghai
* 22px Surabaya
* 22px Szeged
* 22px Torino

## Tagairtí

## Nasc seachtrach
* Rialtas na hOllainne Theas

Catagóir:Cathracha san Ísiltír
Ceintiméadar

Is aonad faid é **ceintiméadair**, sa chóras méadrach, cothrom le 1/100 de mhéadar. Is aonad faid eile é an méadar, atá ina bhonnaonad den chóras méadrach, i gCóras Idirnáisiúnta na nAonad (SI). Is réimír í 'ceintea-' nó 'ceinti-' san Córas SI le haghaidh fachtóir de . Dá bhrí sin, is féidir ceintiméadar a scríobh mar ,  (nodaireacht innealtóireachta) nó  (Nodaireacht eolaíochta) — le brí  nó  faoi seach. 
Ba é an ceintiméadar an bonnaonad an fhaid sa chóras d'aonaid(dímheasta anois) ceintiméadar-graim-soicind (CGS).

## Naisc sheachtracha

* Bureau International des Poids et Mesures (BIPM)

Catagóir:Fisic
Catagóir:Caighdeáin idirnáisiúnta
An tAigéan Antartach

Cuimsíonn **an tAigéan Antartach**, ar a dtugtar **an tAigéan Theas** freisin, na huiscí is faide ó dheas den aigéan domhanda, a ghlactar leis go bhfuil sé ó dheas den domhanleithead deisceartach 60° agus ag timpeallú na hAntartaice. Le méid 20,327,000 km2 (7,848,000 mi cearnach), meastar gurb é an dara roinn is lú de na cúig phríomhroinn aigéanacha: níos lú ná an tAigéan Ciúin, an tAtlantach, agus an tAigéan Indiach, ach níos mó ná an tAigéan Artach..  Ó na 1980idí, tá an tAigéan Antartach faoi réir athraithe aeráide tapa, rud ba chúis le hathruithe in éiceachóras na mara.

Trína thurais sna 1770idí, chruthaigh James Cook gur chuimsigh na huiscí domhanleithead theas na cruinne. Ó shin i leith, níor aontaigh tíreolaithe le teorainn thuaisceartach an Aigéin Chiúin nó fiú gurb ann di, agus iad ag smaoineamh ar na huiscí mar chodanna éagsúla den Aigéan Ciúin, den Atlantach agus den Aigéan Indiach, ina ionad sin. De réir an Cheannasóra John Leech ón Eagraíocht Hidreagrafach Idirnáisiúnta (EHI), áfach, thángthas ar thaighde aigéaneolaíochta le déanaí ar thábhacht Fheacht an Deiscirt, agus gur úsáideadh an téarma *an tAigéan Theas * chun an dobharlach uisce atá laisteas de theorainn thuaidh na cúrsaíochta sin a shainmhíniú.Is é seo beartas oifigiúil reatha an EHI, ós rud é nár glacadh le hathbhreithniú 2000 ar a shainmhínithe lena n-áirítear an tAigéan Theas mar uiscí ó dheas den 60ú dhomhanleithid go fóill. Measann daoine eile gurb é an Choinbhéirseac Antartach, a bhíonn ag luainiú de réir séasúir, an teorainn nádúrtha. Is é an crios aigéanach seo an limistéar ina meascann uiscí fuara ó thuaidh ón Antartach le huiscí Fo-antartacha teo.

## Tagairtí

Catagóir:Antartaice
Catagóir:Aigéin
William Francis Giauque

Ceimicí Ceanadach ab ea **William Francis Giauque** (Niagara Falls, Ontario, 12 Bealtaine 1895 - Berkeley, California, 28 Márta 1982). Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1949.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1895
Catagóir:Básanna i 1982
Jan Palach

Ba mhac léinn staire agus eacnamaíochta polaitiúla é **Jan Palach** (11 Lúnasa 1948-19 Eanáir 1969). Bhí sé ag freastal ar Ollscoil Charles, sa Seicslóvaic nuair a chuir sé lámh ina bhás féin (tré thine), mar agóid pholaitiúil i gcoinne cur faoi chois Earraigh an Phrág de bharr ionradh na Seicslóvaice 1968, ag airm Chomhaontaithe Vársá. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Básanna i 1969
Catagóir:Protastúnaigh Sheiceacha
Catagóir:Daoine as Prág
Catagóir:Daoine a chuir lámh ina mbás féin
Péidearastacht

mionsamhail
Cuimsíonn an téarma **péidearastacht** réimse leathan de chaidreamh earótach idir fir atá fásta agus buachaill atá ag teacht in aois, do dhéagóirí.
Bauerschaft (cineál lonnaíochta)

Is éard is ***Bauerschaft*** (Gearmáinis) ann ná lonnaíocht tuaithe a fhaightear san tSacsain Íochtarach ina mbíonn, go minic, gréasán lonnaíochta tuaithe d'fheirmeacha beaga scaipthe, agus dá bhrí sin freagraíonn siad don chineál lonnaíochtaí a dtugtar gráigeanna nó clocháin orthu, in Éirinn.

Catagóir:Socheolaíocht na Tuaithe
Catagóir:Stair na Talmhaíochta
Catagóir:Ceantair tuaithe
Catagóir:Cineálacha lonnaíochtaí
Michael Bauer

Is teangeolaí Gearmánach é **Michael Bauer** nó **Mìcheal Bauer** (München, 4 Samhain 1974). Tá sé an-ghníomhach i saol Ghaeilge na hAlban, ag déanamh taighde agus teagasc taobh amuigh den ollscoil, ag cruthú acmhainní digiteacha sa teanga (mar shampla bogearraí) agus san fhoilsitheoireacht. 

Rinne sé céim sa teangeolaíocht agus Gaeilge na hAlban in Ollscoil Dhún Éideann idir 1998 agus 2002, agus cé go raibh sé ina shaoránach Gearmánach ar dtús, fuair sé saoránacht Bhriotanach i 2010. 

Bhí sé ina bhall den *[[Document Foundation]]* freisin, an fhondúireacht a fhorbraíonn LibreOffice.

## Foclóireacht
Is é Mìcheal Bauer agus Will Robertson a d'fhoilsigh *Dwelly-d* (leagan ar líne den fhoclóir mór Dwelly lenar féidir cuardach a dhéanamh i mBéarla nó i nGaeilge na hAlban) agus *[[Am Faclair Beag]]* (foclóir Ghaeilge na hAlban ina bhfuil téarmaíocht agus abairtí nua-aimseartha ach le Dwelly ann chomh maith) i 2009. Fuair an bheirt moladh ó Pharlaimint na hAlban agus ó Pharlaimint Westminster mar gheall ar an obair dheonach seo.

## Naisc sheachtracha
* Am Faclair Beag
* Dwelly-d
* Goireasan Akerbeltz

## Tagairtí

Catagóir:Teangeolaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
Catagóir:Daoine beo
Penrhyn Llŷn

Síneann an leithinis **Penrhyn Llŷn** 30 míle (48 km) isteach i Muir Éireann ó iarthuaisceart na Breataine Bige, siar ó dheas ón Ynys Môn. 
Tá sé mar chuid den chontae nua-aimseartha agus réigiún stairiúil Gwynedd. Tá cuid mhaith den chuid thoir den leithinis, in aice Cricieth, go teicniúil, ina chuid de Eifionydd seachas Llŷn, cé go bhfuil na teorainneacha nua-aimseartha beagán doiléir faoi. Tá Llyn c. 300 km2 in achar, le daonra de ar a laghad 13,000.

Catagóir:Leithinsí Gwynedd
Catagóir:Turasóireacht Gwynedd
Catagóir:Gwynedd
Catagóir:Tíreolaíocht na Breataine Bige
San José, Cósta Ríce

Is é **San José** príomhchathair Chósta Ríce (Spáinnis: [ˌsɑːn hɒˈsɛː]). Tá an chathair suite i lár na tíre. Bunaíodh sa bhliain 1738 í, ach ní raibh sí ina príomhchathair go dtí 1823. Sa lá atá inniu, is lárionad polaitíochta agus tráchtála sa tír é San José.

## Tagairtí

## Nascanna seachtracha
* Municipalidad de San José, leathanach oifigiúil 
* Galería San José, grianghrafanna  

Catagóir:Cósta Ríce
Lisbjerg Skov

mion|clé|Radharc den ghairdín tírdhreachtaithe ó Lisbjerg Skov. Ar an  oirdheisceart tá Egådalen agus Egå Engsø le feiscint, níos faide amach tá Aarhus Bugten (Cuan Aarhus) agus Mols.
Is foraois de 280-heicteáir  í **Lisbjerg Skov**, idir Lisbjerg, Elev agus Trige, díreach ó thuaidh d'Aarhus na Danmhairge.  Is seanfhoraois í an chuid is mó den fhoraois (180 heicteár), ach sa tréimhse 1990-1996, cuireadh 100 heicteár nua sa bhreis léi in aice láimhe, taobh le cathair bhardais Aarhus Kommune, ar an taobh thiar agus ó dheas. Dá bhrí sin, is san fhoraois nua seo atá croílár geilleagrach Lisbjerg Skov, sa lá atá inniu ann.

## Tagairtí

Catagóir:An Danmhairg
Abhainn Truim

Is abhainn suite i gComhairle na Gàidhealtachd í **Abhainn Truim**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Uisge Charrain

Is abhainn suite i gComhairle na h-Eaglaise Brice í an **Uisge Charrain**.

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na h-Eaglaise Brice
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Sionapamorf

is éard is **sionapamorf** (Gréigis: σύν, SYN = le, i gcuideachta leis, mar aon leis; APO = ar shiúl ó; μορφή, morphe = cruth.) ann, ná carachtar apomorfach homalógach (ie, nuaigín éabhlóideach) atá ina ghné chomhpháirteach ag dhá nó níos mó tacsón. Sa bhitheolaíocht chórasach, is féidir le grúpaí orgánach monaifíléiteach (lena n-áirítear sinsear agus a shliocht go léir) a aithint ag na carachtair sin a bhí faighte le hoidhreacht acu, agus atá mar sin i bpáirt ag an ngrúpa ar fad (lena n-áirítear sinsear coitianta), is é sin, ag na sionapamoirf. Hennig (1966) agus Wagner (1980) a chéad mhol an coincheap agus tá sé ag croílár modheolaíochta na hanailíse fíliginití.

Catagóir:Fíligéineolaíocht
Catagóir:Tarmaíocht na bithéabhlóide
Nideog éiceolaíoch

[thumb|Dhá speiceas [léicean, léicean glas (ar chlé) agus léicean buí (ar dheis), atá in ann maireachtáil lena chéile ar charraig in dhá nideog éiceolaíoch éagsúil, a d'eascair as a bheith faoi lé coinníollacha nochta agus taise.]]
San éiceolaíocht, is éard is **nideog éiceolaíoch** ann, ná téarma a úsáidtear chun cur síos a dhéanamh ar mhodh maireachtála speicis. 

Meastar go mbíonn nideog uathúil, ar leithligh, ag gach aon speiceas. Déantar cur síos sa nideoig éiceolaíoch ar 

* conas a ngéilleann orgánach nó líon na n-ainmhithe do dháileadh na n-acmhainní agus iomaitheoirí (m.sh., fásann siad nuair a bhíonn acmhainní flúirseach, agus nuair a bhíonn na creachadóirí, seadáin agus pataiginí gann) agus 
* conas a athraíonn an t-orgánach na fachtóirí céanna (m.sh., rochtain ar acmhainní ag orgánaigh eile a laghdú, ag gníomhú mar fhoinse bia do chreachadóirí agus thomhaltóir chreiche).

## Tagairtí

Catagóir:Éiceolaíocht
Catagóir:Éiceolaíocht tírdhreacha
Catagóir:Gnáthóga
Beinn a' Bheithir

Is sliabh in Albain í **Beinn a' Bheithir**, atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd. 

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Buachaille Èite Mòr

Is sliabh nó droim mór é  **Buachaille Èite Mòr**, atá suite i nGleann Comhann, Comhairle na Gàidhealtachd in Albain. Tá druim fada aige, a shíneann ón oirthuaisceart go dtí an iardheisceart. Tá dhá Bheinn Rothaich air: **Stob Derg** (1,021m) agus **Stob na Bròige** (956m). Tá trí mhullach sléibhe eile aige, **Stob Coire Altrim** (941m), **Stob na Doire** (1,011m) agus mullach ganainm ar an léarscáil, atá 902m ar airde. Tá cáil ar **Stob Dearg** i measc dreapadóirí, agus dreapann siad bealaí éagsúla ar an taobh thuaidh den sliabh, mar shampla *Crowberry Ridge* agus *Curved Ridge*. Tá an sliabh laisteas den bhóthar an A82 trí Ghleann Comhann agus siar ón mbóthar trí Ghleann Èite. Tá cáil ar a aghaidh agus tá sé le feiceáil i go leor pictiúir den ghleann.

## Tagairtí

 

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Bealach Druim Uachdair

deas|250px|thumb|Bealach Druim Uachdair
Is mám suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Bealach Druim Uachdair**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Cládagram

thumb|250px|Dhá chládagram ingearach, an sinsear  in íochtar na léaráide
Is éard is **cládagram** ann (Sean-Ghréigis: κλάδος, *klados*, "craobh"), ná léaráid a úsáidtear sa cládaistíocht, a thaispeánann an caidreamh idir orgánaigh. Ní chrann éabhlóideach é an cládagram áfach, toisc nach dtaispeántar an baint idir sinsearaigh agus  sliochtaigh, nó conas a d'athraigh siad; is féidir a lán  crann éabhlóideach a infeiriú ó chldagram amháin. Úsáideann cládagram línte a imíonn ón a chéile amach i dtreonna difriúla, ag críochnú le grúpaí orgánach le chéile.

## Tagairtí

Catagóir:Léaráidí
Catagóir:Fíligéinitic
Crann fíliginiteach

thumb|500px|Crann fíliginiteachIs éard is **crann fíliginiteach** (nó **crann éabhlóideach**) ann, ná léaráid bhrainseach nó "crann" a léiríonn an caidreamh éabhlóideach i measc speicis bhitheolaíocha éagsúla nó aonán eile bunaithe ar dhifríochtaí ina dtréithe fisiceacha nó géiniteacha. Is cuid de chrann fíliginiteach amháin í an bheatha ar fad ar domhan, rud a léiríonn an tsinsearacht choiteann.

Tuigtear fíligineacht ar an mbealach céanna le crann ginealais. Is é fréamh an chrainn ná an crann sinsearach agus is iad barr na gcraobhacha sliochtaigh an tsinsir sin. De réir mar a bhogann tú ón bhfréamh go barr na mbrainsí, tá tú ag bogadh ar aghaidh in am.

Nuair a scoilteann ginealach (speiceasú), léirítear é mar ghabhal fíliginiteach. Nuair a tharlaíonn eachtra speiceasaithe, eascraíonn dhá ghlúin iníne nó níos mó as ginealach aonair sinsearach.

Rianaíonn fíligineachtaí patrúin de shinsearacht chomhroinnte idir ginealaigh. Tá cuid dá stair ag gach ginealach nach bhfuil le fáil ach ann féin agus tá codanna eile ann atá comhroinnte le ginealaigh eile.

Ar an dóigh chéanna, tá sinsearaigh ag gach ginealach nach bhfuil le fáil ach sa ghinealach sin agus
agus tá sinsearaigh eile ann atá comhroinnte le ginealaigh eile.

Go dtí 60 go 70 bliain ó shin, níor aithin eolaithe ach dhá ríocht; Plandaí agus Ainmhithe. É sin ráite, de réir mar a d'fhorbair an tacsanomaíocht, aithníodh samhail ina raibh cúig ríocht, an tsamhail a nglactar leis go ginearálta i measc fhormhór na n-eolaithe. 

De na cúig ríocht go léir, is orgánaigh eocarótacha iad Animalia, Plantae, Protoctista agus Fungais agus is orgánaigh prócarótacha iad Baictéir..
## Nais sheachtracha
*COMHAD FÍRICÍ:BITHEOLAÍOCHT GCE
Catagóir:Fílighéinitic
Catagóir:Crann na beatha (bitheolaíocht)
Catagóir:Crainn (struchtúir shonraí)
Doireann Ní Ghríofa

File, úrscéalaí agus scríbhneoir aistí is ea **Doireann Ní Ghríofa** a scríobhann i nGaeilge agus i mBéarla. Rugadh í sa bhliain 1981 i gContae na Gaillimhe agus tógadh i gContae an Chláir í. Faoi láthair tá cónaí uirthi i gCorcaigh.

## Saothar
Tá dánta foilsithe aici ar irisí in Éirinn agus thar lear. Bhuaigh sí duais i gcatagóir na scríbhneoirí nua in Oireachtas na Gaeilge sa bhliain 2010, agus bhí sí ar an ngearrliosta in dhá chomórtas eile: Siarscéal sna blianta 2011 agus 2012 agus Comórtas Uí Néill sna blianta 2011 agus 2012. Fuair sí sparánacht liteartha ó Chomhairle Ealaíon na hÉireann. 

Bhain Ní Ghríofa cáil idirnáisiúnta amach sa bhliain 2020 nuair a d'fhoilsigh sí a céad úrscéal, *A Ghost in the Throat*, a fuair ardmholadh ó léirmheastóirí The New York Times agus The Guardian. Bhuaigh sí *Leabhar Éireannach na Bliana an Post* ina dhiaidh sin don leabhar.

Is ball í den Aosdána.
clé|mion|''<nowiki/>'To Star the Dark'''

## Saol
Mhínigh sí an áit ina d’fhoghlaim sí an teanga. "Ní raibh Gaelainn sa bhaile againn, is Béarla amháin a bhí againn. Tá beagán Gaeilge ag m’athair agus Gaeilge líofa go leor ag mo Mham ach Béarla amháin a bhí sa bhaile againn. Gan an cinneadh sin, gach seans nach mbeadh Gaeilge agam. Táim an-sásta gur cuirtear chuig an Ghaelscoil sin mé, Gaelscoil Mhichíl Ciosóg in Inis, Contae an Chláir."

... "bhí uaigneas i gceist [in Inis] agus nuair a bhí mé níos óige, shíl mé gur droch rud a bhí ann ach anois ag breathnú siar, déarfainn gur rud maith é agus nach mbéinn i mo scríbhneoir murach an t-éispéireas sin.”

## Foilseacháin

* *Résheoid* (Coiscéim 2011)

* *Dúlasair* (Coiscéim 2012)
**Dordéan, do Chroí / A Hummingbird, your Heart* (Smithereens Press, 2014)
**Clasp* (Dedalus Press, 2015)
**Oighear* (Coiscéim, 2017)
**Lies* (Dedalus Press, 2018)
**Singing, Still - A Libretto for the 1847 Choctaw Gift to the Irish for Famine Relief* (LeAnne Howe mar chomhúdar an leabhair; 2017)
**A Ghost in the Throat* (Tramp Press, 2020) in ómós don fhile Eibhlín Dubh Ní Chonaill agus an dán ‘Caoineadh Airt Uí Laoghaire'. 📖🖋

## Tagairtí

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Inis, Contae an Chláir
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Séamas Ó Neachtain

Scríbhneoir Gael-Mheiriceánach is ea **Séamas Ó Neachtain**. Tá ficsean, filíocht agus ailt foilsithe aige i nGaeilge. 

Tá a mhuintir ina gcónaí i Meiriceá le breis is cúig ghlúin. Ní bhfuair sé amach go raibh an Ghaeilge ann mar theanga go dtí go raibh sé ina mhac léinn. D’fhreastail sé ar ranganna Gaeilge san Oileán Fada i Nua-Eabhrac ar feadh na mblianta agus i gceann tamaill thug sé faoin teanga a mhúineadh. Sa bhliain 2005 ceapadh é mar uachtarán ar Chumann Carad na Gaeilge, ceann de na heagraíochtaí Gaeilge is sine i Meiriceá. 

Tá sé ina cheannaire ar Scoil Ghaeilge Ghearóid Tóibín agus ina mhúinteoir ann ón mbliain 2009 i leith.

Thosaigh sé ag scríobh cholún Gaeilge don *National Hibernian Digest* sa bhliain 2002, agus sa bhliain 2004 d’fhoilsigh sé *An File ar Buile*, meascán de phrós agus d’fhilíocht. Sa bhliain 2008, d’fhoilsigh sé *Cogadh Dearg*, úrscéal stairiúil. Ina theannta sin, chuir sé *[[An Gael]]*, ráitheachán idirnáisiúnta, ar bun. Tá ficsean agus filíocht dá chuid foilsithe in *[[Feasta]]* agus in *[[Comhar]]*, agus bíonn sé ag scríobh ar an Idirlíon. 

Roimh dó dul i ngleic leis an nGaeilge bhí sé ina chumadóir ceoil.

## Tagairtí

## Foilseacháin
* *18 Modern Compositions & Etudes for Electric Bass* (Mel Bay 1984)
* *An File ar Buile* (Ó Neachtain 2004)
* *Cogadh Dearg* (Coiscéim 2008; aistríodh é go Béarla mar *Red War*, 2009)
* *An File agus Araile: Another Round of Poems in Irish and English* (Séamas Ó Neachtain 2012)

## Féach freisin
* *[[An Gael]]*

## Naisc sheachtracha
* Suíomh ''An Gael''
* Ábhar beathaisnéise

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Eagarthóirí irisí Meiriceánacha
Catagóir:Eagarthóirí Meiriceánacha
Catagóir:Filí Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Cumann Carad na Gaeilge

Bunaíodh **Cumann Carad na Gaeilge** (Béarla: **Philo-Celtic Society**) sa bhliain 1873. Is iad na cuspóirí atá aige cothú na Gaeilge mar theanga bheo i measc na nGael agus chairde na nGael i Meiriceá agus ar fud an domhain, agus athbheochan na Gaeilge mar theanga bheo na hÉireann, mar aon leis an mBéarla mar chomhtheanga.

## Stair
D’eascair an cumann seo agus roinnt eile ó roinnt litreacha a scríobh Mícheál Ó Lócháin sa bhliain 1872 chun na hirise Gael-Mheiriceánaí *The Irish World*, ag moladh go gcuirfí ranganna Gaeilge agus eagraíochtaí Gaeilge ar bun. Múinteoir ba ea an Lóchánach féin, agus chuir sé rang Gaeilge ar bun do dhaoine fásta in Brooklyn sa bhliain 1872. Ba ghearr gur bunaíodh cumainn Ghaeilge: Cumann Carad Gaeilge Bhostúin sa bhliain 1873 agus Cumann Carad Gaeilge Brooklyn sa bhliain 1874. Bunaíodh Cumann Carad Gaeilge Nua-Eabhrac sa bhliain 1878, agus as sin a fáisceadh an Cumann atá anois ann.

Sa bhliain 1881 bhunaigh an Lóchánach *[[An Gaodhal]]*, iris dhátheangach an Chumainn. Cailleadh an Lóchánach sa bhliain 1899.

Bunaíodh cumainn eile idir na blianta 1878 agus 1899, cé gur beag baint a bhí acu i ndáiríre leis an nGaeilge.  I ndiaidh na bliana 1904 d’imigh an chuid is mó acu i léig. Áitítear gurb éard ba chionsiocair leis seo drochmheas a bheith ag na hÉireannaigh ar an teanga toisc nach gcuideodh sí lena gcur chun cinn i Meiriceá. Faoin mbliain 1945 bhí cuid de Chumann Nua-Eabhrac déanta de Chumainn Brooklyn agus Manhattan.

Ar éigean a bhí an teanga á cur chun cinn ar chor ar bith faoi na seachtóidí. Rinneadh iarracht sa bhliain 1993 cuma nua a chur ar an gCumann le breis béime a chur ar shaothrú na Gaeilge. Theip ar an iarracht seo, ach sa bhliain 2004 d’éirigh le roinnt gníomhaithe iompú arís ar na cuspóirí ba ghaire, dar leo, do bhunaidhmeanna an Chumainn.

## Obair
Tugann baill an Chumainn tacaíocht do ghrúpaí Gaeilge eile agus do mhic léinn ar fud an domhain. Soláthraíonn siad dlúthdhioscaí, leabhair, ábhar teagaisc agus ranganna.

## ''An Gael''

Ráitheachán liteartha Gaeilge is ea *[[An Gael]]* a fhoilsítear faoi choimirce Chuman Carad na Gaeilge. Bunaíodh é sa bhliain 2009 agus is é Séamas Ó Neachtain an t-eagarthóir. D’eascair sé ó *An Gaodhal*, iris dhátheangach a tháinig amach idir na blianta 1881 agus 1904. Iris idirnáisiúnta is ea *An Gael*, mar is cuí de réir chuspóirí an Chumainn.

## Notes

## Tagairtí
Ó Buachalla, Breandán, ’*An Gaodhal* i Meiriceá’ in *Go Meiriceá Siar*, Stíofán Ó hAnnracháin (ed.). An Clóchomhar Teo. 1979

Ó Dochartaigh, Liam, ‘Nótaí ar ghluaiseacht na Gaeilge i Meiriceá, 1872 – 1891’ in *Go Meiriceá Siar*, Stíofán Ó hAnnracháin (eag.). An Clóchomhar Teo. 1979

Uí Fhlannagáin, Fionnuala. *Mícheál Ó Lócháin agus “An Gaodhal”*. An Clóchomhar Teo. 1990

## Naisc sheachtracha
* Suíomh an Chumainn 
* Suíomh ''An Gael''

Catagóir:Grúpaí Gaeilge
Eas a' Choin

Is eas suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Eas a' Choin**.

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Eilean Iùbh

Is oileán suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Eilean Iúbh**. Tá teaghlach amháin ina gcónaí ar an oileán, *the Grants*, a bhfuil cónaí orthu ag an *Main House* i ndeisceart an oileáin ó lár an 19ú haois.

Tá an t-oileán faoi úinéireacht phríobháideach ag J.I.H. Macdonald-Buchanan agus tá sé ar léas leis na *Grants*. Bhí níos mó teaghlach ar an oileán roimhe seo, ach d’imigh siad seo le linn an Dara Cogadh Domhanda, nuair a úsáideadh Loch Iùbh mar ancaireacht chabhlaigh thábhachtach. Chiallaigh suíomh iargúlta an oileáin go raibh ar na páistí turas fillte de thart ar 42 ciliméadar a fhulaingt gach lá ar bhád agus ar bhus chun freastal ar scoil.
## Brí an logainm
Tá dhá theoiric iomaíocha ann maidir le brí an logainm; d'fhéadfadh sé a bheith díorthaithe ón Sean-Ghaeilge *eo* (crann iúir), nó mar mhalairt air sin ó *eubh * (macalla), a léiríonn logainm ar an mórthír máguaird.

## Tíreolaíocht agus geolaíocht

Tá Eilean Iúbh suite i Loch Iúbh, siar ó Allt Beithe i gceantar Ros agus Cromba sa Ghàidhealtachd. Tá an t-oileán comhdhéanta de dhá phríomhchineál gaineamhchloiche (Toirbheartanach le hithir aigéadach, sa tuaisceart,agus Peirmeach nó Triasach le hithir níos torthúla sa deisceart). Athraíonn an t-imeallbhord ó thránna duirlingí réidhe go haillte. Tá sé mar chuid de 'Limistéar Scéimhe Náisiúnta' Ros an Iar), ceann de 40 in Albain.

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Alternanthera reineckii

Speiceas de phlandaí uisceacha is ea ***Alternanthera reineckii*** sa bhFine Amaranthaceae. Úsáidtear roinnt saothróg mar phlandaí ornáideacha in uisceadáin trópaiceacha.
## Cuntas
Is planda beag uisceach é seo a chónaíonn i seascainn nuair a bhíonn na coinníollacha feiliúnach dó, ar dhá bhealach: *ag ardú ón uisce* (agus sa chás seo, fásann an gléasra amach as an uisce nó ar thalamh) agus *faoin uisce* (agus sa chás seo, ní fhásann an planda amach ón uisce). Bíonn cruthanna éagsúla ar na duilleoga, ó lansach go héilipseach, agus bíonn an gas gearr acu, 4 cm ar fad agus 15 mm ar leithead.  San iomlán, is féidir leis fás go dtí 50 cm ar fhad, i riocht maith, agus is féidir leis fás amach as an uisce faoi choinníollacha iomchuí.
Catagóir:Alternanthera
Catagóir:Flóra Mheiriceá Theas
Catagóir:Plandaí Uisceacha
Pittsburgh, Pennsylvania

Is cathair de chuid stát Pennsylvania, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í **Pittsburgh**. Is í Pittsburgh an dara chathair is mó sa stát Pennsylvania. Ainmníodh Pittsburgh sa bhliain 1758 in onóir William Pitt, an státaire Sasanach a bhunaigh Pennsylvania.

Tá Ollscoil Pittsburgh suite sa chathair. Tá timpeall is 306,211 (2012) duine ina gcónaí sa chathair agus is é an príomhbhaile contae é i gContae Allegheny. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1758. Is é Bill Peduto méara na cathrach. 

## Comhchathracha

## Naisc sheachtracha
*  www.pittsburghpa.gov - Suíomh idirlín oifigiúil.

Catagóir:Cathracha a bhfuil calafoirt
Catagóir:Cathracha in Appalachia
Catagóir:Cathracha in Pennsylvania
Catagóir:Príomhbhailte na gContaetha sna Stáit Aontaithe
Aci Bonaccorsi

Is baile suite sa tSicil, an Iodáil é **Aci Bonaccorsi** (Sicilis: ***Jaci Bonaccossi***). Bhí 2,695 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2004.

Catagóir:An tSicil
Raibeart Ruadh MacGriogair

Ba eisreachtaí Gaelach é **Raibeart Ruadh MacGriogair** (7  Márta 1671– 28 Nollaig 1734). Rugadh é i nGleann-Gaoil. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1671
Catagóir:Básanna i 1734
Eas Ploda

deas|250px|thumb|Eas Ploda
Is eas suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Eas Ploda**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Eas a’ Bhradain

Is eas suite i gComhairle na Gàidhealtachd, in Albain, é **Eas a’ Bhradain**. Tá sé suite ar an Eilean Sgitheanach.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Game of Thrones

:*Baineann an t-alt seo leis an tsraith theilifíse; má tá suim agat sa leabhar, féach [[Cluiche na Corónach]].

[[Íomhá:Game of Thrones cast (14118396526).jpg|mion|Tá daoine difriúla cóirithe mar charachtair ón seó sa bhliain 2014]]
Is sraith [[Teilifís|teilifíse]] ealaíona fantaisí [[Meiriceá Thuaidh|Mheiriceá]] é *'Game of Thrones**, cruthaithe ag David Benioff agus D. B. Weiss.Sraith fantaisíochta eipiciúil é **Fonn Oighir agus Tine** nó ***A Song of Ice and Fire*** leis an údar agus an [[scríbhneoir]] [[Scannánaíocht|scáileáin]] [[Meiriceá|Meiriceánach]] [[George R. R. Martin]]ː  

Déanann an tsraith iniúchadh cumasach ar an teorainn idir an fhantaisíocht agus an saol mar atá.

== Stair ==
In 1996 a foilsíodh an leabhar ar dtús, faoin teideal ''A Game of Thrones.'' Tá leagan scannánaithe ag HBO á chraoladh ar an teilifís go hidirnáisiúnta. I mBéarla, Tháinig deireadh leis an tsraith sa bhliain 2019.  
[[Íomhá:Game of Thrones sign.jpg|mion]]

== Carachtair ==
[[Íomhá:Clúdaigh Fonn Oighir agus Tine.png|ceart|mion|Clúdaigh **''Fonn Oighir agus Tine''''']]
[mion|[George R. R. Martin sa bhliain 2016]]
### Tugtha isteach i séasúr 1
* Ned Stark (Sean Bean)
* Robert Baratheon (Mark Addy) 	
* Jamie Lannister (Nikolaj Coster-Waldau)
* Catelyn Stark (Michelle Fairley)
* Cersei Lannister (Lena Headey)
* Daenerys Targeryn (Emilia Clarke)
* Jorah Mormont (Iain Glen)
* Petyr Baelish (Aidan Gillen)
* Viserys Targeryn (Harry Lloyd)
* Jon Snow (Kit Harington)
* Sansa Stark (Sophie Turner)
* Arya Stark (Maisie Williams)
* Robb Stark (Richard Madden)
* Theon Greyjoy (Alfie Allen)
* Bran Stark (Isaac Hempstead Wright)
* Joffrey Baratheon (Jack Gleeson)
* Sandor 'The Hound' Clegane (Rory McCann)
* Tyrion Lannister (Peter Dinklage)
* Khal Drogo (Jason Momoa)

### Tugtha isteach i séasúr 2
* Liam Cunningham (Davos Seaworth)
* Stephen Dillane (Stannis Baratheon)
* Carice van Houten (Melisandre)
* Natalie Dormer (Margaery Tyrell)

## Féach freisin

* Cluiche na Corónach ar an Vicipéid

## Tagairtí

Catagóir:Sraitheanna teilifíse Meiriceánacha a thosaigh i 2011
Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Catagóir:Cláir HBO
Mícheál Ó Lócháin

Bhí **Mícheál Ó Lócháin** (1836 – 1899) ar na gníomhaithe Gaeilge ab éifeachtaí sna Stáit Aontaithe. B'eisean a bhunaigh *[[An Gaodhal]]*, an chéad iris a raibh mórán Gaeilge le léamh inti. 

Rugadh é i gCurrach Doire, Baile an Mhuillinn, Contae na Gaillimhe. De mhuintir Oisín (Hession) ó Gharraí Mór an tSléibhe i gContae Mhaigh Eo ba ea a mháthair. Is dócha nach raibh aon Bhéarla aici. Níl aon amhras ná gur chainteoir dúchais Gaeilge é Mícheál Ó Lócháin, agus bhí Béarla aige freisin. Bhí sé ag freastal ar scoil sa cheantar go dtí an bhliain 1854, agus seans go ndeachaigh sé chun ceann de scoileanna neamhspleácha Sheáin Mhic Héil.

[clé|mion|
[Baile an Mhuilinn (Contae na Gaillimhe)|Baile an Mhuillinn, Contae na Gaillimhe
]]

Bhain sé Meiriceá amach sa bhliain 1870, agus deirtear go bhfuair sé a chéad phost ann mar mhúinteoir scoile. Bhain sé gairm amach ag díol tithe. Sa bhliain 1872 scríobh sé chun *The Irish World*, nuachtán Gael-Mheiriceánach, faoin tábhacht a bhain, dar leis, leis an nGaeilge agus an náisiúntacht Éireannaigh a chaomhnú. Mhol sé go gcuirfí ranganna agus cumainn ar bun chuige. An bhliain chéanna bhunaigh sé rang “*Philo-Celtic*” do dhaoine fásta sa scoil Chaitliceach in Brooklyn mar a raibh sé ina mhúinteoir. Uaidh seo a d’eascair craobhacha de Chumann Carad na Gaeilge i mBostún, in Brooklyn agus i Nua-Eabhrac.

Sa bhliain 1881 bhunaigh an Lóchánach *[[An Gaodhal]]*, iris dhátheangach an Chumainn. B'é an an chéad nuachtán Gaeilge ar domhan. Mhair sí anuas go dtí an bhliain 1904 agus tháinig ar ais anois agus arís ina dhiaidh sin nó gur bunaíodh *[[An Gael]]* sa bhliain 2009. Tháinig a lán ábhair ó pheann an Lóchánaigh ar an iris agus é idir bhríomhar agus throdach. 

Idir na blianta 1878 agus 1899 bhí craobhacha den Chumann á gcur ar bun ar fud na Stát, cé nach mó ná sásta a bhí an Lóchánach toisc tús áite a bheith á thabhairt don chuidiúlacht ar an nGaeilge. Sa bhliain thug Dubhghlas de hÍde cuairt ar na Stáit agus fuair rang de chuid an Chumainn sa Bowery a bhí lán de Ghaeilgeoirí. B’fhéidir go ndeachaigh sé sin i bhfeidhm air agus é ag cuidiú le Conradh na Gaeilge a chur ar bun sa bhliain 1893.

Cailleadh an Lóchánach sa bhliain 1899 agus cuireadh é i Reilig na Croise Naofa in Brooklyn.

## Tagairtí

## Foinsí
* Ó Buachalla, Breandán, ’*An Gaodhal* i Meiriceá’ in *Go Meiriceá Siar*, Stíofán Ó hAnnracháin (ed.). An Clóchomhar Teo. 1979

* Ó Dochartaigh, Liam, ‘Nótaí ar ghluaiseacht na Gaeilge i Meiriceá, 1872 – 1891’ in *Go Meiriceá Siar*, Stíofán Ó hAnnracháin (eag.). An Clóchomhar Teo. 1979

* Uí Fhlannagáin, Fionnuala. *Mícheál Ó Lócháin agus “An Gaodhal”*. An Clóchomhar Teo. 1990

Catagóir:Daoine a rugadh i 1836
Catagóir:Básanna i 1899
Catagóir:Daoine as Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Iar-eagarthóirí ar iar-nuachtáin Ghaeilge
Catagóir:Eagarthóirí irisí Meiriceánacha
Catagóir:Iriseoirí Meiriceánacha
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Eas Aboist

Is eas suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Eas Aboist**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Eudicotidae

Is clád tábhachtach é na  **Eudicotidae** nó  fíor-dhéchotailéadóin i rangú fíliginiteach na n-angaispeirmeacha. In amanna, tugtar *tricolpata tricolpatae* freisin orthu mar gheall ar a ghráinní phailine a bhfuil trí chró (colpus) acu. Tá monaifíléiteacht an ghrúpa seo bunaithe freisin ar an charachtar seo. 
Anois, glactar leis an téarma "eudicotidae" go forleathan sa luibheolaíocht chun tagairt a dhéanamh do cheann de dhá mhórchlád na n-angaispeirmeacha (arb os cionn 70% de speicis na n-angaispeirmeacha iad, is monacotailéadóin iad na cinn eile. Tugtar bonn-angaispeirmeacha uaireanta nó pailé-déchotailéadóin ar na hangaispeirmeacha eile ach níor glacadh leis na téarmaí seo go forleathan nó go seasta mar nach dtagraíonn siad do ghrúpa monaifíléiteach.

## Tagairtí

Catagóir:Tacsanomaíocht phlandaí
Eudicotidae
Gleann Moireasdan

deas|250px|thumb|Gleann Moireasdan
Is gleann suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Gleann Moireasdan**. Ritheann sé ó Loch Nis, ag sráidbhaile Inbhir Mhoireastain, siar go  Loch Cluanaidh, áit a mbuaileann sé le Gleann Seile. Téann na bóithre A887 agus A87 trí Ghleann Moireasdan.

Is í an Abhainn Mhoireastain an ghné is suntasaí sa nGleann. Is díol spéise mór í an abhainn d'iascairí, ach freisin d'fhairtheoirí na n-éan a thagann chun na gcoirneach agus na n-iolar a fheiceáil ag iascaireacht ar an abhainn. Titeann an abhainn thar eas ag Inbhir Mhoireastain isteach i Loch Nis, ag dul thar dhroichead bunaidh Thomas Telford, a tógadh sa bhliain 1813.

Thart ar chúig mhíle síos an gleann ó Inbhir Mhoireastain tá Loch Dhul Dreagain. Anseo, baintear leas as fórsa nádúrtha na habhann trí dhamba hidrileictreach, a sholáthraíonn cumhacht don cheantar. Scaoiltear uisce amach as an ndamba gach Máirt, rud a mheallann cuairteoirí go mór le haghaidh raftú bánuisce agus curachóireacht. Tar éis staidéar féidearthachta i nGleann Afraig, athbhunaigh an carthanas *Trees for Life (Scotland)*  toirc allta i gceantar mór fálaithe ar Eastát Dhul Dreagain i mí na Samhna 2009..

## Naisc sheachtracha
* www.glenmoriston.org.uk  – stair, seanchas, amhráin, filíocht, scéaltaí ó 1850 gu dtí anois

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Gleannta na hAlban
Gleann Urchadain

Is gleann suite i nGàidhealtachd na h-Alba é **Gleann Urchadain**.Tá sé 16km ar fad. Tá sé suite idir baile Canaich san iarthar agus baile Druim na Drochaid san oirthear ar bhruach Loch Nis. Sreabhadh an abhainn Eunarag tríd an ghleann. Tá Gleann Urchadain, Gleann Afraig agus Gleann Canaich ag teacht le chéile ag Canaich. Sreabhann an abhainn Eunarag trí Loch Meiklie i nGleann Úirchill.

Tá Cumann Camanachd Ghleann Urchin suite i nDroim na Droichid ó 1885 i leith.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Pàirc Nàiseanta a' Mhonaidh Ruaidh

Is páirc náisiúnta suite i gComhairle na Gàidhealtachd í **Pàirc Nàiseanta a’ Mhonaidh Ruaidh**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Mám

deas|250px|thumb|Mám
Is bealach trí sliabhraon nó thart droim é an **mám**. 

*Sliabh
Catagóir:Tíreolaíocht
Pàirc-gheòlais iar-thuath na Gàidhealtachd

deas|250px|thumb|Pàirc-gheòlais iar-thuath na Gàidhealtachd
Is geopháirc suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Pàirc-gheòlais iar-thuath na Gàidhealtachd**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Adam Sandler

Is aisteóir, fuirseoir, agus táirgeoir Meiriceánach é **Adam Richard Sandler**. Rugadh é sa bhliain 1966, ar an 9ú Meán Fómhair, i mBrooklyn, Nua-Eabhrac. Tháinig sé go cáil ina bhall de foireann *Saturday Night Live*. Tá sé cáiliúil mar an réalt na scánnáin a thuill níos mó ná $2 billiúin ag an oifig ticéad, ina measc na scannáin grinn: *Billy Madison* (1995), *Happy Gilmore* (1996), *The Waterboy* (1998), *Big Daddy* (1999), agus *Mr. Deeds* (2002). Chomh maith le scannáin grinn, ghlac sé pháirt i scannáin drámaíochta, mar shampla na léiriú: *Punch-Drunk Love* (2002), *Reign Over Me* (2007), agus *Funny People* (2009). I 1999, bhunaigh Sandler Happy Madison Productions, comhlacht léiriú na teilifíse agus na scannáin a léirigh a lán scannáin agus an tsraith theilifíse *Rules of Engagement* (2007). Meastar go bhfuil sé fiú níos mó ná $300 milliún.

## Saol a óige

Rugadh Adam Sandler i mBrooklyn, Nua-Eabhrac. Is mac de Stanley agus Judy Sandler é. D'oibrigh a athair mar innealtóir leictreach, agus a mháthair mar mhúinteor i naíolann. Is as teaghlach Giúdach é. Nuair a bhí Adam cúig bliana d'aois, bhog a chlann go Manchester, New Hampshire, agus d'fhreastáil sé ar Manchester Central High School ansin. Ba fhuirseoir iontach é, agus bhláthaigh a shuim i gcoiméide agus é ag freastal ar New York University. D'fhág Sandler an Tisch School of the Arts, cuid de NYU, i 1988.

## Teaghlach

thumb|right|Sandler lena iníonacha, Sunny agus Sadie, ag a shearmanas chun réalt ar an ''Hollywood Walk of Fame'' a fháil, Feabhra 2011
Ar an 22ú Meitheamh, 2003, phós sé Jacqueline Samantha Titone. Tá dhá iníon ag an cúpla- Sadie Madison Sandler, (rugadh i 2006), agus Sunny Madeline Sandler (rugadh i 2008). Tá siad ina gcónaí i Los Angeles, California.

## Tagairtí

Catagóir:fuirseoirí Meiriceánacha
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine beo
Ros agus Cromba

Is ceantar suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Ros agus Cromba**.
In úsáid nua-aimseartha, is contae Cláraitheachta agus ceantar leifteanantachta é. Idir 1889 agus 1975 ba chontae é.

Go stairiúil, ba chontaetha ar leith iad Siorrachd Rois agus Siorrachd Chromba, le Siorrachd Chromba comhdhéanta de roinnt limistéar dícheangailte talún scaipthe ar fud Siorrachd Rois. Roinn an dá chontae sirriam ó 1748, agus áiríodh iad araon i dtoghcheantar Ros agus Cromba ó 1832. Aontaíodh go foirmiúil iad in aon chontae amháin darbh ainm Ros agus Cromba sa bhliain 1889.

Bhí cósta ar mhórthír an chontae ar taobh thoir an Linne Mhoireibh, agus cósta ar an taobh thiar ar A' Mhaoil. Is tearc an daonra atá i gcuid mhaith den mhórthír, lena n-áirítear codanna de shléibhte na nGarbhchríocha Thiar Thuaidh. Tá príomhbhailte na mórthíre ar fad ar an gcósta thoir, ina measc Inbhir Pheofharain (an baile contae),  Alanais, Cromba, A' Chananaich, Inbhir Ghòrdain agus Baile Dhubhthaich. Ba é sráidbhaile Ulapul an lonnaíocht ba mhó ar an gcósta thiar. Chlúdaigh an contae codanna de na h-Eileanan Siar freisin, go príomha Eilean Leòdhais, lena n-áirítear Steòrnabhagh. Ba iad Cataibh ó thuaidh agus Siorrachd Inbhir Nis ó dheas na contaetha comharsanacha.

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Caryophyllales

Is ord iad na **Caryophyllales** de phlandaí bláthanna a chuimsíonn na cachtais, lusanna gile, amarantais, Aizoaceae, biatais, agus go leor plandaí feoiliteacha. Tá a lán bail ina phlandaí súmhara, agus gais nó duilleoga feolmhara acu.

Caryophyllales
Catagóir:Oird na nAngiospermae
Anna Favella

Is ban-aisteoir Iodálach í **Anna Favella**, a rugadh ar an 21 Meán Fómhair 1983.

Catagóir:Ban-aisteoirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Daoine beo
Eilean Bheannchair

Is staid suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Eilean Bheannchair**.

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Vine

Is aip do ghutháin chliste é **vine** (is ionann sin agus fíniúin sa Ghaeilge) inar féidir físeáin bheaga suas le 6 shoicind a thaifeadadh agus a roinnt. Tá sé nasctha le agus is fochuid de Twitter é.

## Féach freisin
* Keek
* Mixbit
* Snapchat

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Vine.co - Suíomh gréasáin oifigiúil 

Catagóir:Aipeanna
Comhghuaillíocht an Athleasaithe

Is éard is **Comhghuaillíocht an Athleasaithe** (Béarla: **Reform Alliance**) ann ná grúpa polaitiúil Éireannach a bunaíodh ar an 13 Meán Fómhair, 2013. Daoine a díbríodh as Fine Gael de bharr gur vótáil siad i gcoinne aoire an pháirtí a bhí iontu. Rinne siad cur síos ar an ngrúpa mar 'chomhghuaillíocht scaoilte' ach dúradar nach bhféadfaí páirtí a chur as an áireamh.

catagóir:Grúpaí polaitiúla Éireannacha
Paula Kehoe

Scannánaí, amhránaí agus Gaeilgeoir ón Astráil is ea **Paula Kehoe** (1964 - ). Tá obair déanta aici in Éirinn agus san Astráil i gcúrsaí ceoil, raidió agus teilifíse agus i mbun cláir faisnéise. 

Rugadh Paula Kehoe in Melbourne na hAstráile do Ellen Daly agus do Eugene Kelly, fear as Bealach an Chonglais i gContae Chill Mhantáin. Bhí dúil ag a máthair sa cheol agus bhíodh Paula féin ag obair mar amhránaí rac-cheoil. Bhain sí Éire amach sa bhliain 1994. Chaith sí roinnt blianta ar Oileáin Árann ag obair agus ag foghlaim amhránaíocht ar an sean-nós agus rinne sí cúrsa Gaeilge ar an gCeathrú Rua. Ar fhilleadh ar an Astráil di chuaigh sí i mbun ceoil arís agus d’oibrigh go páirtaimseartha i nGaeilge mar chraoltóir raidió ag stáisiún pobail.   
  
In Éirinn atá sí ina cónaí anois. Tá cláir theilifíse agus sraitheanna déanta aici do RTE, do TG4, do BBC Alba agus do Current TV sna Stáit Aontaithe. Sa bhliain 2012 rinne sí féin agus an file Louis de Paor clár faisnéise do TG4 dar theideal “An Dubh ina Gheal” faoin gcaidreamh idir Éireannaigh agus Bundúchasaigh san Astráil.  Tá sé ráite aici gurb éard is gaire dá croí scannánaíocht faisnéise faoi ghnóthaí sóisialta.

## Liosta scannán

*I am Galway 2020* (2016)
 
*Deargdhúil: Anatomy of Passion, Poems of Máire Mhac an tSaoi* (2015)
 
*An Dubh ina Gheal (Assimilation)* (2013)
 
*Garraí Glas* (sraith theilifíse) (2012)
 
*Radharc na Rúise* (sraith theilifíse) (2012)
 
*A Burning Question* (2010)

## Nótaí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Astrálacha
Catagóir:Daoine beo
Réaltra bíseach

Is éard atá i **réaltra bíseach** ná diosca comhréidh rothlach a bhfuil réaltaí, gás agus deannach ann, in éineacht le braisle lárnach  réaltaí a dtugtar an bolg air. Tá réaltaí doiléire le feiceáil timpeall orthu sin ina luan réaltrach agus a lán acu le fáil i mbraislí cruinneogacha. Edwin Hubble ba thúisce a thug cuntas ar an réaltra bíseach. 

Tá géaga bíseacha le fáil sna réaltraí seo atá ag síneadh amach ó lár an diosca. Bíonn réaltaí nua á nginiúint sna géaga sin agus tá siad níos soiléire ná an diosca féin de bharr a bhfuil de réaltaí óga teo OB iontu. 

Tá struchtúr a bhfuil cuma barraí air le fáil i dtimpeall dhá thrian de na réaltraí bíseacha. Síneann na barraí ón mbolg lárnach, áit a dtosaíonn na géaga bíseacha.  Sampla de seo is ea Bealach na Bó Finne. 

Is réaltraí neamhrialta agus réaltraí bíseacha amach is isteach le 60% de na réaltraí sa Chruinne áitiúil. Tá siad le fáil i réigiúin ísealdlúis den chuid is mó agus is annamh i lár braislí réaltraí iad.

## Struchtúr

Tá ceithre chuid sna réaltraí bíseacha:

* Diosca comhréidh rothlach atá déanta de réaltaí (agus a bhformhór nuachumtha) agus d’ábhar idir-réaltach

* Bolg lárnach réaltach, é déanta de réaltaí ar den saghas is sine iad den chuid is mó agus dealramh aige le réaltra éiclipseach

* Luan réaltrach neaschruinn agus a lán braislí cruinneogacha ann

* Dúpholl ollmhór i lár baill an bhoilg lárnaigh 

## Nótaí
Uisge Spè

Is abhainn atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd, in Albain, é **Uisge Spè**.

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Acadamaidh Ríoghail Inbhir Nis

Is meánscoil suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Acadamaidh Ríoghail Inbhir Nis**.

## Naisc Sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Acadamaidh Allt a' Mhuilinn

Is meánscoil suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Acadamaidh Allt a' Mhuilinn**.

## Naisc Sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Acadamaidh Inbhir Pheofharain

clé|250px|mion|Acadamaidh Inbhir Pheofharain
Is meánscoil suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Acadamaidh Inbhir Pheofharain**.

## Naisc Sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Àrd-Sgoil Ghearrloch

Is meánscoil suite i gComhairle na Gàidhealtachd í **Àrd-Sgoil Ghearrloch (**Béarla: *Gairloch High Schoo*l)

## Naisc Sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Àrd-sgoil Phort Rìgh

Is meánscoil suite i sráidbhaile Port Rìgh ar an Eilean Sgitheanach is ea **Àrd-sgoil Phort Rìgh** (Béarla:*Portree High School*). Sa bhliain 2020, bhí 490 dalta, agus 80 múinteoir agus foireann tacaíochta ann. Tarraingíonn scoilcheantar na scoile ó 15 bunscoil ar fud an Eilean Sgitheanaich agus Ratharsair. Tá brú sa scoil a fhreastalaíonn ar líon beag daltaí a bhfuil a mbaile rófhada uaidh le haghaidh cianchomaitéireachta laethúil.

## Alumni suntasacha
* Sir Russell Johnston (1932–2008), Polaiteoir Daonlathach Liobrálach, Ceannaire Pháirtí Liobrálach na hAlban 1974–1988
* Hector MacKenzie, Baron MacKenzie of Culkein (rugadh 1940), altra agus ceardchumannaí.
*Somhairle MacGill-Eain, File cáiliúil Albanach. a bhí ainmnithe do Duais Nobel na Litríochta
* Ruaraidh Iain MacLeòid (Am Morair Minginis) (rugadh circa 1953), ar a dtugtar Roddy John, Cathaoirleach Cùirt an Fhearainn ó 2014 i leith

## Naisc Sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir san Eilean Sgitheanach
Catagóir:Scoileanna liostaithe in Albain
Catagóir:Meánscoileanna na Gaillimhe (ceantar na comhairle)
Catagóir:1872 bunaíochtaí in Albain
Catagóir:Institiúidí oideachais a bunaíodh in 1872
Catagóir:Port Rìgh
Comann Camanachd Áird nam Murchan

Is club camanachd suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Comann Camanachd Àird nam Murchan**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Comann Camanachd A' Ghearasdain

Is club camanachd suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Comann Camanachd A' Ghearasdain**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Pombia Safari Park

Is páirc safari, zú agus páirce siamsaíochta é **Pombia Safari Park** nó **Safari Park di Pombia** atá suite in Pombia, Píodmant, i dtuaisceart na hIodáile, cruthaithe ag Angelo Lombardi sa bhliain 1976. Tá 400,000 méadar cearnach d'achar ann. 

Catagóir:Páirceanna Safari san Iodáil
Bun-sgoil Ghàidhlig Inbhir Nis

Is bunscoil suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Bun-sgoil Ghàidhlig Inbhir Nis**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Bolg (réalteolaíocht)

Dlúthshaithe ollmhór réaltaí is ea **bolg**. Baineann an téarma leis an gcomhchruinniú lárnach réaltaí atá le fáil sa chuid is mó de na réaltraí bíseacha. Tá sainmhínithe difriúla ann:

:an chuid de réaltra dioscach atá ag borradh ina lár, má bhreathnaítear ón gciumhais air (moirfeolaíocht)

:solas breise i lár an réaltra (fótaiméadracht)

:ionad na rinne ar léaráid éilipseach (léaraíd Binney) (cinéimitic) 

De réir rangú Hubble, tá bolg na réaltraí SA (gan bharraí) déanta de ghnáth de sheanréaltaí dearga (pobal II) nach bhfuil mórán miotail iontu. I réaltraí eile (SC agus SBc) tá na boilg i bhfad níos lú agus tá siad déanta de réaltaí óga gorma (pobal I). Tá na hairíonna céanna ag cuid acu is atá ag réaltraí éilipseacha (cé nach bhfuil siad chomh lonrach ná chomh mór). Tá cuma ar chuid eile nach bhfuil iontu ach dlúthlár dioscaí agus na hairíonna céanna acu is atá ag réaltraí dioscacha.

Síltear go bhfuil dúpholl ollmhór le fáil i lár a lán bolg. Ní bhfuarthas amharc díreach ar a leithéid riamh, ach tá fianaise indíreach ann. Tá comhghaolmhaireacht dhlúth idir mais an dúphoill agus spré treoluais na réaltaí sa bholg: an coibhneas M-sigma.

## Nótaí
Cathair-Eaglais Inbhir Nis

deas|250px|thumb|Cathair-Eaglais Inbhir Nis
Is ardeaglais na Eaglais Easbaigeach na h-Alba suite i gComhairle na Gàidhealtachd í **Cathair-Eaglais Inbhir Nis**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
An Caisteal Ruadh

Is caisleán suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **an Caisteal Ruadh**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Cúirt an Easbaig

Is amharclann í **Cúirt an Easbaig** (Béarla: *Eden Court Theatre*), agus í suite in Inbhear Nis, i gComhairle na Gàidhealtachd. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Amharclanna
Acadamaidh Cùil Lodair

Is meánscoil neamh-shainchreidmheach í **Acadamaidh Cùil Lodair**  i gCùl Lodair, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain. Tá 1,117 dalta ar an rolla faoi láthair. Cuimsíonn an scoilcheantar Baile an Locha, Crothaigh, Baile a' Ghobhainn, *Cradlehall* agus Àird nan Saor in oirthear Inbhir Nis.
## Stair
Bunaíodh Acadamaidh Cùil Lodair sa bhliain 1979, i seanfhoirgnimh den  Acadamaidh Rìoghail Inbhir Nis ar Bhóthar Midmills sular aistrigh sé go dtí an suíomh reatha i 1982. Osclaíodh foirgnimh nua an acadaimh i mí Lúnasa 1982, in oirthear Inbhear Nis. I measc na n-áiseanna in Acadamaidh Cùil Lodair tá ionad aclaíochta, linn snámha agus dhá halla lúthchleasaíochta. Feidhmíonn sé freisin mar ionad pobail.
## Naisc Sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Colaiste na Gàidhealtachd an Iar

Is coláiste suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Colaiste na Gàidhealtachd an Iar**.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Comann Camanachd Cabar Feidh

Is club camanachd suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Comann Camanachd Cabar Feidh**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd