open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mhic Lochlainn

Príomh-theaghlaigh Cineál Eoghain Uí Néill ba ea **Mhic Lochlainn** (Meán-Ghaeilge **Meic Lochlainn**).  Domnall Dabaill (bás 915) mac Aodha Fhionnliath ba ea a sinsear, agus bhíodar aitheanta mar Chlann Domhnaill as féin.   Niall Glúindubh, deartháir Domhnaill, ba ea sinsear eapainmneach mhuintir Uí Néill, lonnaithe i dtreoir dTír Eoghain.

Lochlann mac Maolseachnaill, rí Inis Eoghain (bás 1023), ba ea sinsear eapainmneach na clainne. Níorbh cheannaire mór le rá é Lochlann féin, ach a gharmhac, Domhnall Ua Lochlainn (bás 1121).

Bhí Domhnall ina Ardrí na hÉireann le fiche bliain.  Tháinig a mhac Niall i gcomharbacht air mar rí Thír Eoghain by his son, Niall.  Rinneadh Ardrí Éireann do gharmhac Domhnaill, Muircheartach (bás 1166).  Tar éis bhás Mhuircheartaigh, thús cumhacht Mhic Lochlainn i léig.  Thug mac Mhuircheartaigh, Niall (bás 1176), tacaíocht dosna hUlaid in éadan an Normannaigh, John de Courcy (bás c. 1219).  Sa bhliain 1215, maraíodh Aodh Mac Lochlainn ag troid in éadan chlann Uí Catháin, a bhí ag teacht chun cinn ansin i gContae Dhoire.

Sa bhliain 1235, d'éirigh Domhnall Mac Lochlainn ina rí Thír Eoghain, tar éis dó an sealbhóir Uí Néill a mharú.  Bhuaigh Domhnall roinnt cathanna in éadan na Normannach, ach cloíodh é sa deireadh ag Brian Ua Néill agus Máelsechnaill Ua Domnaill, rí Thír Chonaill.  Óir gur milleadh ceannairí Mhic Lochlainn sa chath seo, tháinig a gcéilí comhraic Uí Néill chun cinn n-ionad.

Chaill clann Mhic Lochlainn a dtiarnas ina gceantar dúchais, Inis Eoghain, agus tháinig clann Uí Dhochartaigh ina n-ionad.  Sa bhliain 1601, feictear sna hannála beirt bhall de chlann Mhic Lochlainn ann: Hugh Carrogh, "taoiseach a chlann", ag Caisleán Charraig Mhic Uidhilín; agus Brian Óg, ag Caisleán Garnigall Castle.

## Foinsí
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Tagairtí
Cainnech (ainm)

Is ainm Gaelach é ** Caineach ** (Meán-Ghaeilge ** Cainnech**)

Is amhlaidh gur féidir leis an ainm Caineach bheith ina ainm idir fir-agus baininscneach (m.s. Flann, Fedelm).  Tá ar laghad fear amháin ann, Naomh Cainneach.  Ba mná iad áfach an chuid is mó díobh atá ann ainm seo acu.

## Daoine
* Naomh Cainneach, Achadh Bhó, (515/16–600)
* Caineach iníon Urchadha, banríon na gConnacht, beo luath-10ú haois.
* Cainnech ingen Canannáin, banríon Éireann, bás 929.

## Naisc sheachtracha
* Cainnech, Mari Elspeth nic Bryan, ar medievalscotland.org

## Tagairtí

Catagóir:Ainmneacha Gaeilge
Píblíne Nabucco

mion|Plean sna 2000idíː  Píblíne Nabucco
Togra iompar gáis ó Mhuir Chaisp go dtí tíortha na hEorpa a bhí i **Píblíne Nabucco**,  Is éard a bhí i gceist leis ná gás don Eoraip nach de chuid na Rúise é. Ní rachadh an píobán trí chríocha na Rúise, ach ón Asarbaiseáin tríd an Tuirc go dtí an Ostair. 
mion|2020ː  Osclaíodh an Trans Adriatic Pipeline
Píobán 3,300 ciliméadar ar fhaid a bhí le bheith ann. 31 milliún méadar ciúbach gáis in aghaidh na bliana a bhí sé le hiompar. Cosnódh Nabucco 8 mbilliún Euro. 

Thosaigh staidéar féidearthachta sa bhliain 2002.  I mí Eanáir 2010, cheadaigh an an tAontas Eorpach ciste 3.5 billiún Euro i gcomhair tograí fuinnimh. Ba Nabucco an togra ba fhlaithiúla a raibh an tAontas ag tacú leis, agus 250 milliún Euro an infheistíocht a bhí pleanáilte ag an am.

Cealaíodh an togra Nabucco sa bhliain 2013. Ábhar teannais is ea spleáchas na hEorpa ar fhuinneamh ó thíortha eile agus tharraing an phíblíne seo agus phíblínte eile conspóid i gcónaí.  Bhí togra eile ag an Rúis ag an am, 'South Stream'. Faoi dheireadh, sa bhliain 2020, osclaíodh an Trans Adriatic Pipeline.

## Féach freisin

* Trans Adriatic Pipeline
* Nord Stream 2

## Tagairtí

Catagóir:Píblínte
Catagóir:Gás nádúrtha
Catagóir:An Ostair
Catagóir:An Asarbaiseáin
Catagóir:An Tuirc
Catagóir:ECAT
Catagóir:Muir Chaisp
Clann Chosgraigh

Géag de chlann Uí Bhriúin Seola ba ea **Clann Chosgraigh** (Meán-Ghaeilge Clann Coscraig).  Ainmníodh astu a tuath dúchais ar an taobh thoir de Loch Coirib, Contae na Gaillimhe.  Bhí an chlann i gceannas ann go dtí ionradh na Normannach ar Éirinn. 

Mhic Aodha (*Meic Áeda*) na ea an rítheaghlach, a mhaíomh, matáin le Muintir Mhurchadha, gurbh é Ceann Faoladh mac Colgan, rí Chonnacht, a sinsear.  Bhí leath-ghlúnta na clainne i ngleic le Muintir Mhurchadha agus Uí Fhiachrach Aidhne le haghaidh ríogacht deisceart Chonnacht. 

Sa bhliain 1124:
:* [[Muireadhach mac Aodha|Muireadhach]] (.i. tigherna Cloinne Chosgraigh) mac mic Aodha mic Ruaidhri, d'écc i c-clércheacht

Sa bhliain 1170:
:*Ruaidhri Mac Aodha, tigherna Cloinne Cosccraigh, d'écc ina oilithre i Tuaim Dá Ghualann.

## Féach freisin
* Donn mac Cumascaigh
* Ruaidhrí mac Coscraigh

## Foinsí
* *Medieval Ireland: Territorial, Political and Economic Divisions*, Paul MacCotter, Four Courts Press, 2008. 
* *[http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/connacht.htm#aid Uí Fiachrach Aidne]*, Denis Walsh

## Tagairtí

Catagóir:Connachta
Cara Hunter

Is polaiteoir Éireannach de chuid Thuaisceart Éireann í **Cara Hunter**,  a rugadh ar an 8 Samhain 1995.  Is ball í de Pháirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre. Is Comhalta den Tionól Reachtach í do  Dhoire Thoir, ó Bhealtaine 2020 ar aghaidh .

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1995
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha
Lee E. McMahon

Ríomheolaí Meiriceánach ab ea **Lee Edward McMahon** (24 Deireadh Fómhair, 1931  – 15 Feabhra, 1989 ).

## Saol Pearsanta agus Oideachas
Rugadh agus tógadh McMahon i St. Louis, Missouri, áit ar fhreastail sé ar St. Louis University High School (rang 1949). Sa bhliain 1955, bronnadh céim bhaitsiléara (*summa cum laude*) air in Ollscoil St. Louis, agus sa bhliain 1963, céim dochtúireachta sa tsíceolaíocht in Ollscoil Harvard. Foilsíodh a thráchtas Ph.D., dar teideal “Grammatical analysis as a part of understanding a sentence” sa bhliain 1963 freisin.

Bhí sé pósta ar Helen G. McMahon agus bhí beirt pháistí acu, Michael agus Catherine.

## Bell Labs
Bhí McMahon ag obair in Bell Labs ó 1963 go nuige a bhás sa bhliain 1989. I dtosach, bhí sé ina thaighdeoir teangeolaíochta, ag díriú ar theanga darb ainm FASE (“Fundamentally Analyzable Simplified English”), le rún cumarsáid idir daoine agus ríomhairí a éascú.

Chuaigh McMahon leis an Ionad Taighde Ríomhaireachta in Bell Labs go hoifigiúil sa bhliain 1975.

Is fearr aithne ar McMahon mar gheall ar an obair a rinne sé ar leaganacha luatha den chóras oibriúcháin Unix, go háirithe an t-eagarthóir srutha sed. Chabhraigh McMahon le forbairt comm, qsort, grep, index, cref, cu, agus Datakit freisin.

## Péireáil McMahon
I gcomhar le Bob Ryder, d’oibrigh McMahon ar chóras péireála le haghaidh comórtas go, córas a úsáideadh go forleathan, mar shampla i gcraobhchomórtas SAM sa bhliain 1986. 

## Tagairtí

Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Básanna i 1989
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Eolaithe ríomhaireachta Meiriceánacha
Declan Kearney

Is polaiteoir poblachtach Éireannach i dTuaisceart Éireann é **Declan Kearney** (rugadh 19 Nollaig 1964) atá ina Chathaoirleach Náisiúnta reatha ar Shinn Féin. Bhí Kearney ina Aire Sóisearach i bhFeidhmeannas Thuaisceart Éireann ó 2020 go 2022, agus ina Chomhalta den Tionól Reachtach d' Aontroim Theas ó 2016.e nuair a toghadh é.

## Cúlra
As Aontroim ó dhúchas dó, is mac le Oliver agus Brigid (née Totten) Kearney é. Chónaigh sé i nDoire tráth a thoghtha.  

Sular toghadh é mar CTR, bhí Kearney ina Chathaoirleach Náisiúnta ar Shinn Féin, agus ina cháil sin ghabh sé leithscéal as na saolta ar fad a cailleadh le linn na dTrioblóidí.  Is mac céile é a dheartháir, Ciarán Kearney, fear céile Jane (née Donaldson), leis an óglach de chuid  na Sealadach nach maireann agus leis an bpolaiteoir de chuid Shinn Féin Denis Donaldson, a feallmharaíodh in aice leis na Gleannta i gContae Dhún na nGall tar éis dó a bheith nochta mar ghníomhaire Briotanach.

Toghadh Kearney mar dhuine de sheisear Chomhalta den Tionól Reachtach d'Aontroim Theas i dtoghchán an Tionóil 2016  , agus a shuíochán á choinneáil aige i dtoghcháin 2017 agus 2022. 

Ceapadh é ina Aire Sóisearach i bhFeidhmeannas Thuaisceart Éireann ina dhiaidh sin, tar éis athbhunú an Tionóil i mí Eanáir 2020 ; agus d'fhan sé sa phost seo go dtí mí na Bealtaine 2022.

Is comhalta de Thionól Reachtach Thuaisceart Éireann é **Declan Kearney** (a rugadh ar 19 Nollaig 1964). Seasann sé in Aontroim Theas.

### Gaeilgeoir
Bhíodh Kearney ag teagasc Gaeilge in áiteanna éagsúla i ndeisceart chontae Aontroma agus thóg sé a chlann féin go dátheangach. Cloistear Kearney ar na meáin Ghaeilge ó am go chéile.

## Féach freisin

* Tionól Thuaisceart Éireann

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Fir
Catagóir:Gaeilgeoirí
Alan Robinson

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Alan Robinson**.. Is ball é de Pháirtí Aontachtach Daonlathach. Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Dhoire Thoir, ó Bealtaine 2022 ar aghaidh .

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Sed

Bogearra áirge ar chórais Linux/Unix is ea **sed** (ó “stream editor” i mBéarla). Úsáideann sé teanga ríomhchlárúcháin an-simplí chun sruthanna téacs a athrú. Ba é Lee E. McMahon, ag obair le Bell Labs, a chruthaigh an chéad leagan de sed idir 1973 agus 1974.  Bhí sed bunaithe ar ghnéithe scriptithe a bhí ar fáil sna heagarthóirí idirghníomhacha qed (ó “quick editor” i mBéarla, 1965–1966) agus ed (1971). Bhí sed ar cheann de na huirlisí is luaithe a thacaigh le sloinn rialta, agus tá sé fós in úsáid go forleathan sa téacsphróiseáil, in éineacht le huirlisí eile ar nós AWK agus Perl.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha ríomhaireachta
John Blair

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **John Kenneth Blair**. Rugadh é ar 10 Feabhra 1966. Is ball é de Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann. Is Comhalta den Tionól Reachtach é d'Aontroim Theas, ó Meitheamh 2018 ar aghaidh .

## Saol pearsanta
Is fear aerach é .

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil

 
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Fir aeracha
Máel Sechlainn Ua Domnaill

:*Gan bheith measctha le [[Máel Sechnaill mac Domnaill|Maol Seachlainn mac Domhnaill]]

[[Ríthe Thír Chonaill|Rí Thír Chonaill]] agus ball de chlann [[Uí Dhomhnaill]] ba ea *' Maol Seachlainn Ó Domhnaill ** ([[Meán-Ghaeilge]]: ** Máel Sechlainn Ua Domnaill''') (bás 1247). Domhnall Mór Ó Domhnaill, rí Thír Chonaill (bás 1241), ba ea a athair, a phós Lasairfhíona iníon Cathal Crobhdhearg Ua Conchobhair, rí Chonnacht. Bhí beirt deartháireacha ag Maol Seachlainn: Gofraidh (bás 1257) and Domhnall Óg (bás 1281).

## Réimeas
Sa bhliain 1245, loit Máel Sechlainn tuaisceart na gConnacht. An bhliain dár gcionn, rinne Maurice FitzGerald ionradh ar Thír Chonaill, ag gabháil trying giall, á gcur i ngéibheann i gCaisleán Sligigh. An bhliain dár gcionn eile, rinne Maol Seachlainn frithionsaí ar FitzGerald, agus maraíodh na gialla mar dhíoltas.

Sa bhliain 1247, rinne FitzGerald ionsaí ar Thír Chonaill arís, ach stopadh é ag Béal Átha Seanaidh, ag  chomh-airm Chineál Chonaill agus Chineál Eoghain.  Tháinig Cormac Ó Conchúir an t-áth thar An Éirne agus rubber ionadaí ar airm Uí Dhomhnaill ón gcúl, agus maraíodh Maol Seachlainn sa chartún a tharla, cath Bhéal Átha Seanaidh.

I ndiaidh bhás Mhaoil Seachlainn, chúige FitzGerald l Ruaidhrí Ó Cannanáin i gcoróin i dTír Chonaill.  Ruaigeadh agus maraíodh eisean áfach ag Gofraid.

Feictear Maol Seachlainn mar ábhar dáin le Gilla Brighde Mac Con Midhe (bás c. 1272).

## Foinsí
* 
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Uí Dhomhnaill
Gofraidh Ó Domhnaill

Rí Thír Chonaill agus tairseach suntasach Uí Dhomhnaill ba ea **Gofraid Uí Dhomhnaill ** (Meán-Ghaeilge: **Gofraid Ua Domnaill**) (bás 1257). Domhnall Mór Is Domhnaill (bás 1241) ba ea a athair.

## Beatha
Tháinig Gofraidh chun cinn go tapaidh, ar dtús le tacaíocht ó chlann FitzGerald.

Sa bhliain 1248, rinneadh taoiseach dá chlann é. Rinne sé ionradh rathúil ar Thír Eoghain in éadan Bhriain Uí Néill, Ardrí na hÉireann sa bhliain 1252.  Sa bhliain 1257, chuir sé an ruaig ar na drove the Normannaigh as tuaisceart na gConnacht tar éis chath Creadrán Cille. Mharaigh sé Maurice FitzGerald i gcomhthéacs aonair, ach goineadh go dona é. Ag fulaingt fós, ghair Ó Néill air chun gialla a thabhairt mar chomhartha a ghéilte.  Iompartha ar a shínteán, chur sé cath do Bhrian, agus chloígh sé é le mórchailliúint fear agus bólacht.

D'éag Gofraidh dá chneácha tamaillín i ndiaidh an chatha, gar do Leitir Ceanainn. Tháinig a dheartháir Domhnall Óg i gcomharbacht cneácha mar thaoiseach, a d'fhill ar ais ón Alban agus a d'éirigh leis éilimh Uí Néill a eitiú.

## Foinsí
* 

## Tagairtí

Catagóir: Uí Dhomhnaill
Mo Ghile Mear

Is í an t-amhrán 'Mo Ghile Mear' amhrán ón Éirí amach Seacaibítigh, san ochtú haois déag. Chum Seán 'Clárach' Mac Dómhnaill í, agus is í seo a amhrán is cáiliúla is dócha.

## Tagairtí

Catagóir:Dánta
Catagóir:Amhráin Ghaeilge
Hans Egede

Ba mhisinéir Danmhargach-Ioruach Liútarach é **Hans Poulsen Egede** (31 Eanáir 1686 – 5 Samhain 1758). Chuir sé tús ar iarrachtaí misin sa Ghraonlainn, agus **Aspal na Graonlainne** a tugadh air dá bharr sin. Bhunaigh sé misean rathúil i measc na nIonúiteach agus creidtear gurbh é an té a d'athnuaigh suim na ríochta Danmhargaí-Ioruaí san oileán tar éis briseadh teagmhála ar feadh 300 bliain. Bhunaigh sé príomhchathair na Graonlainne, Godthåb, a dtugtar Nuuk air anois.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1758
Catagóir:Daoine a rugadh i 1686
L'Arlésienne (Bizet)

[mion|clé|Nuachtán sa bhliain 1885ː "théâtre national de l'Odéon,  "L'Arlésienne" d'[Alphonse Daudet]]
mion|clé
Sa bhliain 1872 chum Georges Bizet ceol ag gabháil leis an dráma, **L’Arlésienne**, le Alphonse Daudet. Cé gur theip ar an léiriúchán mar dhráma, thaitin an ceol le Bizet agus bheartaigh sé sraith a chumadh bunaithe ar an gceol.
clé|mion|1910 - Farandole leis an Victor Herbert Orchestra
D’éirigh thar barr leis an tsraith seo agus bheartaigh cara le Bizet, Ernest Guiraud, an dara sraith a chumadh ón scór bunaidh tar éis bhás Bizet sa bhliain 1875. Is sa dara sraith atá Intermezzo agus Farandole.

### Scéal
Tá an dráma suite in Provence na Fraince. Scéal é seo faoi bheirt deartháireacha a chónaigh ar fheirm. Thit duine den bheirt i ngrá le cailín, Vivette, ón sráidbhaile Arles. Bheartaíodar ar dhul ag pósadh ach ansin fuair sé amach nach raibh sí ionraic leis ó thaobh an ghrá de. Agus é croíbhriste chuir sé lámh ina bhás féin agus léim de dhíon sciobóil.
clé|mion|An chéad ghluaiseacht
 

## Féach freisin

* Georges Bizet 
* Farandole

## Tagairtí

Catagóir:Georges Bizet
Catagóir:Ceoldrámaí
Dnipro (cathair)

Cathair san Úcráin is ea **Dnipro** (Úcráinis: [dn⁽ʲ⁾iˈpɔ] (   [dnʲepr]). Nuair a bhí an Úcráin mar chuid den APSS, tugadh **Dnipropetrovsk** ar an gcathair (Úcráinis: [ˌDn⁽ʲ⁾ipropeˈtrɔu̯sʲk];  [dnʲɪprəpʲɪˈtrofsk]. Ó 1926 go dtí Bealtaine 2016, is í an ceathrú cathair is mó san Úcráin í, agus tuairim is milliún duine ina gcónaí ann. soir ó dheas ó Chív, príomhchathair na hÚcráine. Ta sí suite ar an Abhainn Dnieper, as a bhfuil sí ainmnithe. Is í Dnipro lárionad riaracháin Oblast Dnipropetrovsk. Is í suíomh riaracháin an *hromada* uirbeach Dnipro. Bhí daonra 980,948 ann sa bhliain 2021.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha san Úcráin
Paradacsa Fermi

Baineann **paradacsa Fermi** leis an gcoimhlint idir an easpa fianaise soiléire go bhfuil beatha eachtardhomhanda ann, agus meastacháin éagsúla a deir gur dócha go bhfuil sí ann. 

Tá baint ag an bhfisiceoir Iodálach-Meiriceánach Enrico Fermi leis an bparadacsa mar gheall ar chomhrá fánach i samhradh na bliana 1950 le comhfhisiceoirí Edward Teller, Herbert York agus Emil Konopinski. Agus iad ag siúl go dtí an lón, phléadar tuarascálacha nua faoi UFOnna agus taisteal forsholasach. Chuaigh an comhrá ar aghaidh go dtí ábhair eile, go dtí go ndúirt Fermi de phreab, “Ach cá bhfuil chuile dhuine?” (cé nach bhfuil aon duine cinnte faoin fhriotal a d'úsáid sé).

Is iomaí iarracht a rinneadh chun paradacsa Fermi a réiteach, mar shampla ag rá go bhfuil intleachtaí eachtardhomhanda fíorannamh, nó nach maireann a gcuid sibhialtachtaí rófhada, nó go bhfuil siad ann, ach ní féidir le daoine an fhianaise a fheiceáil, ar chúiseanna éagsúla.

Catagóir:Beatha eachtardhomhanda
Catagóir:Úfó-eolaíocht
Uí Thuathail

Rítheaghlach na Laighean ba ea **Uí Thuathail**, de shliocht Tuathal mac Aughaire|Tuathail mhic Aughaire Uí Dhúnlainge, rí Laigean (bás 958). 

mion|deis|150px|Armas Uí Thuathail.

Tá muintreacha eile ann, ar ndóigh, a bhfuil an sloinne céanna acu.

## Stair
Doncaon, garmhac Thuathail mhic Augaire, ba ea ag chéad duine a ghlac an sloinne.  D'éag sé ag slain at Leithghlinn sa bhliain 1014.

Bhíodh áit dúchais na muintire suite i ndeisceart comprised the southern part of the present Chontae Chill Dara ach díbríodh iad ar an cheantar le linn ionradh na Normannach ar Éirinn. Lonnaigh siad sna Sléibhte Chill Mhantáin timpeall Gleann Dá Loch, agus lárionad acu i nGleann Uí Mháil.

Cé go raibh Áth Cliath agus na Sasanaigh díreach in aice leo, choinniodh go fíochmhar a neamhspleáchas ag Uíbh Thuathail agus a ngaoil, Uí Bhroin, le ceithre bliain anuas.  Bhíodar lánpháirteach i gComhdháil Chaitliceach na hÉireann sa bhliain 1642.

Ag tús na 16ú haoise, bhí tuairim is cúig theaghlach ann, faoi ghéillsine ag "Ó Tuathail Chúirt an Phaoraigh": 
* Uí Thuathail Chaisleán an Ridire, Gleann Uí Mháile.
* Uí Thuathail Chaisleán Uí Thuathail, Ballymacledy, (Baile an Talbóidigh Uachtarach anois), Gleann Uí Mháil.
* Uí Thuathail Chaisleán Charn an Bhua.
* Art Og Ó Tuathail Chaisleán Chaoimhín, Fertie.
* Toirdhealbhach Ó Tuathail, Chúirt an Phaoraigh, Fir Chualan.
* Uí Thuathail Iomaí, Iar Connacht
* Mionteaghlaigh amhail is
** Uí Thuathail Buaile an Fheadáin agus an Briotás
** Uí Thuathail Baile Uí Thuathail, gar do Dhún Luáin;
** Uí Thuathail Ghleann dá Ghrua
** géaga eile i gcontaetha Mhaigh Eo agus an Chabháin.

Ar feadh a statue, bhí clú agus cáil acu as ucht a gcuid gaiscíochta, ní amháin in éadan na Sasanach i ngleannta Chill Mhantáin, ach i dteannta sin i n-airm Chaitliceacha na hEorpach san 18ú haois.

## Féach freisin
* Rítheaghlaigh Ghaelacha

## Foinsí
* 

## Naisc sheachtracha
* O'Toole (No. 1), John O'Hart
* ''Descendants of Jonathan Towle, 1747-1822, of Hampton and Pittsfield, N. H.''

## Tagairtí

{{Laigin}

Catagóir:Laighin
Dorchadas

[mion|[Priosma ag scoilteadh solais]]
Séard is **dorchadas** nuair nach mbíonn solas ann, ná radaíocht leictreamaighnéadach ar bith atá infheicthe don súil.

Feicimid rud má fhrithchaitheann an rud solas isteach inár súile. Níl muid ábalta aon rud, ná aon dhath, a fheiceáil má nach bhfuil aon solas ag teacht uaidh. Tá sé deacair an saol a shamhlú gan solas. Fiú san oíche, bíonn roinnt solais againn. Is annamh a bhímid i ndorchadas iomlán. Ach thíos go domhain in uaimh, áit a mbíonn mianadóirí ag obair, bíonn sé an-dorcha go deo.

## Féach freisin

* Solas
* Bithlonracht
* Daille oíche

## Tagairtí
Neicreapholaitíocht

Is éard atá i gceist leis an **neicreapholaitíocht** ná úsáid a bhaint as cumhacht shóisialta agus pholaitiúil le rá go mairfidh daoine áirithe agus go bhfaighidh daoine eile bás. Nuair a chuirtear an neicreapholaitíocht i bhfeidhm, cruthaíonn sí rud a dtugann Achille Mbembe *saol an bháis* air, .i. “foirmeacha nua agus uathúla den saol sóisialta ina gcuirtear daonraí ollmhóra faoi choinníollacha maireachtála a thugann stádas na marbh beo dóibh.”  Ba é Mbembe, údar *On the Postcolony*, an chéad scoláire a rinne iniúchadh domhain ar an téarma ina alt a foilsíodh sa bhliain 2003, agus ina dhiaidh sin, ina leabhar ar a bhfuil an teideal céanna (2019). Aithníonn Mbembe an ciníochas mar phríomhspreagthóir na neicreapholaitíochta, ag rá go n-íslítear saol daoine ciníochaithe ar bhealach córasach, agus go dtugtar i dtaithí ar an gcaillteanas iad.

## Tagairtí

Catagóir:Bás
Bukayo Saka

Peileadóir gairmiúil Sasanach é **Bukayo Ayoyinka T. M. Saka ** (rugadh 5 Meán Fómhair 2001) a imríonn mar chliathánaí, cúlaí ar chlé, nó imreoir i lár na páirce don chlub Arsenal i bPríomhroinn Shasana agus d'fhoireann náisiúnta Shasana. Tá aithne ar Saka mar gheall ar a ghríosacht ionsaitheach agus a chruthaitheacht, is minic a mheastar é ar cheann de na himreoirí peile óga is fearr ar domhan. Is de bhunadh na Nigéire é Bukayo.
## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na Sasanach
Aodhán Connolly

Is iar-stiúrthóir Chuibhreannas Miondíola Thuaisceart Éireann **Aodhán Connolly** (a rugadh timpeall 1976). Ainmníodh é mar chomhalta d’impireacht na Breataine (MBE). sa bhliain 2022. Bíonn sé le cloisteáil go minic ar na meáin Ghaeilge. 

### Gairm
Ar thiomantas Ghrúpa Oibre Brexit Gnó Thuaisceart Éireann sna 2010idí, ba mhinic Connolly ag cur imní na dtrádálaithe i dTuaisceart Éireann in iúl ar na meáin le linn phróiseas an Bhreatimeachta.

Sa bhliain 2022, ghlac Connolly post le hoifig Fheidhmeannas Thuaisceart Éireann sa Bhruiséil. 

## Féach freisin

* Breatimeacht

## Tagairtí

Catagóir:Breatimeacht
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Uí Bhroin

mion|deis|140px|Armas Uí Bhroin

Clann de shliocht Bhrain mac Maoil Mhórdha, rí Laighean, ball d'Uíbh Fhaoláin Uí Dhúnlainge is ea **Uí Bhroin**.  Le linn ionradh na Normannach ar Éirinn lonnaigh siad i gContae Chill Mhantáin.

mion|170px|Léarscáil d'oirdheisceart na Laighean sa 16ú haois; feictear críocha Uí Bhroin mar ''Críoch Branach''.

## Stair
Bhí lárionad na géige is tábhachtaí  de chuid Uí Bhroin suite ag Baile na Corra Thuaidh/Theas, agus na críocha thart timpeall *Críoch Branach*, faoina smacht.

Le linn Éirithe Amach Dheasmhumhan, thug an gaiscíoch Aodh Ó Broin tacaíocht d'Iarla Dheasmhumhan, agus d'éag sé i rith an dara héirí amach.  Tháinig a mhac Fiach i gcomharbacht air agus i dteannta le tiarna na Páile lord James Eustace, choinnigh siad orthu in éadan na Sasanaigh.  Cuireadh arm mór faoi Fhear Ionad na hÉireann, Iarla Grey de Wilton, chun iad a chur faoi chois, ach rinneadh luíochán rompu agus cloíodh iad i gCath Ghleann Molúra ar an 25ú Lúnasa 1580, inár cailleadh 800 fear.  Thug Fiach cuidiú d'Aodh Rua Ó Domhnaill chun éalú as Caisleán Átha Cliath sa bhliain 1591.  D'fhan Aodh Rua le Fiach ag Baile na Corra.

Sa bhliain 1595, forghabhadh Baile na Corra ag garastún Túdarach, ach chuir Fiach an ruaig orthu agus dhóigh sé an dún.  Rinneadh feall ar Fhiach agus maraíodh é ag fórsaí an Fhear Ionaid ag Fán an Iarainn ar an 8ú Bealtaine 1597.

Bronnadh críocha a athair ar mhac Fhéich, Féilim, le litreacha paitinne ag Eilís I tar éis dó géilleadh di.  Chaill sé a chríocha, any, faoi Shéamas I.  Bhí sé ina theachta Parlaiminte do Contae Chill Mhantáin sa bhliain 1613.  Fuair sé bás sa bhliain 1630.

Tá garghaol go deo idir Uí Bhroin agus Uí Thuathail.

Tiomsaíodh an Leabhar Branach, cnuasach dánta in ómós Uí Bhroin, go luath sa 17ú haois.

## Armas
* Armas: *Gules a chevron* idir trí lámh three deasa, gearrtha ag caol na láimhe, airgead
* Suaitheantas: murúch le cíor agus scáthán dualdaite.
* Mana: Laidin: *certavi et vici* (throid mé agus bhuaigh mé).

## Foinsí
*

## Naisc sheachtracha
* *[http://www.wicklow.ie/last-county-chapter-2 The O'Byrnes and the Shiring of Wicklow]* ar Chomhairle Chontae Chill Mhantáin
* *[http://www.clanobyrne.com/ Clan O'Byrne: The Official Webpage] * ar Clan O'Byrne
* The O'Byrne Files ar My Genealogy

## Tagairtí

Catagóir:Laighin
Ispín faoi fhuidreamh

Is éard atá in **ispín faoi fhuidreamh** ná ispín (brocaire te, de ghnáth) ar mhaide faoi bhrat tiubh fuidrimh déanta as min arbhair, agus domhainfhriochta.  Tháinig sé chun cinn sna Stáit Aontaithe agus tá sé le fáil go coitianta i mbia Meiriceánach.

Tá sé curtha síos d’inimircigh Ghearmánacha a leaindeáil in Texas, lucht déanta ispíní a fuair amach nach raibh an pobal áitiúil róthógtha lena gcuid ispíní, gurb iad an dream a thug an t-ispín faoi fhuidreamh isteach sna Stáit Aontaithe (cé gur tháinig an maide níos déanaí).

Is minic a dhíoltar ispíní faoi fhuidreamh mar bhia sráide nó mar mhearbhia. Is féidir an t-ullmhúchán is fearr agus is úire a bhaint amach trí na hispíní a thumadh agus a fhriochadh díreach sula riartar iad.

## Gailearaí

Íomhá:Corn dog with mustard.jpg|Ispín faoi fhuidreamh agus mustard air
Íomhá:US Navy 040703-N-3986D-034 Electrician^rsquo,s Mate Fireman Noel Martinez of Patterson, N.J., places corn dogs on a tray to be baked in the galley aboard USS George Washington CVN 73.jpg|Cuireann mairnéalach ar bord an USS George Washington  ispíní faoi fhuidreamh ar thráidire lena mbácáil.
Íomhá:Corn dogs in Japan Feb 15 2019 09-51PM.jpeg|Ispíní faoi fhuidreamh á dtéamh suas i siopa Seapánach
Íomhá:Texas State Fair corny dogs.jpg|“Corny Dogs” á n-ithe ag Aonach Stáit Texas
Íomhá:Tornado corn dogs.jpg|Ispíní faoi fhuidreamh “tornádó” a dhíoltar sa Chóiré
Íomhá:Ciudad de México - Colonia Industrial 2583.jpg|Ispíní faoi fhuidreamh ar shráideanna Chathair Mheicsiceo


## Tagairtí
Stíleanna gruaige Rómhánacha

Bhí faisin ag athrú i gcónaí sa tSean-Róimh, go háirithe le linn na ré impiriúil. Cruthaíonn scoláirí croineolaíocht leis na stíleanna sainiúil.mion| Dealbh mharmair 'Matidia 1', 119 CRThug Publius Titinius Menas bearbóirí isteach sa Róimh den chéad uair sa bhliain 209 nó 300 RCR. Rathaigh an gairm seo le linn na ré impiriúil.

## Tábhacht
Ar chuma an lae inniu, bhí gruaig an-tábhachtach i gcomhair léiriú pearsanta. Léirigh sí stádas agus ról i sochaí.

## Ceannbhearta

### Cailleacha
B'fhéidir mar go bhfuil an ceangal earótach aici, bhí nasc idir gruaig agus modhúlacht bhaineann. Bhí na cailleacha fíorthábhachtac sa chás seo. 

### Bréagfhoilt
Tá fíorbheagán bréagfhoilt a maireann inniu ar gheall ar an aeráid thais san Impireacht na Róimhe.[mion| Dealbh de bhean a bhfuil stíl gruaige ilchasta aici ([Aphrodisias, 2ú haois CR)]]

## Féach Freisin

* Gearradh Chaesair
* Stíl ghruaige Gréag-Rómhánach
* Éadaí sa tSean-Ghréig
* Éadaí sa tSean-Róimh

Catagóir:Gruaig
Catagóir:An tSean-Róimh
Fíonsaothrú in Éirinn

Táirgtear fíonta Éireannacha go príomha in oirdheisceart na hÉireann, ach tá cúpla fíonghort in áiteanna eile freisin. Measann an Coimisiún Eorpach gur táirgeoir fíona í Éire, ach tá an tionscal an-bheag ansin faoi láthair.

## Aeráid
De bharr na haeráide, ní hí an tír is fearr í Éire le fíniúnacha a shaothrú inti. Mar sin féin, d’fhéadfadh athrú aeráide é seo a athrú.

## Fíonta torthaí
Chomh maith le fíonchaora, déantar fíonta as torthaí eile in Éirinn freisin, mar shampla sméara dubha, sútha talún, sútha craobh agus cuiríní dubha nó dearga.

## Féach freisin
* Fíonsaothrú sa Ríocht Aontaithe
* Fíonsaothrú sa Ghearmáin
* Fíonsaothrú sa Fhrainc
* Fíonsaothrú san Iodáil

## Tagairtí

Catagóir:Fíonsaothrú in Éirinn
Lámhach Marjory Stoneman Douglas High School

mion|Cuireadh an t-ionsaitheoir, Nikolas Cruz, faoi ghlas|clé
Lá 'le Vailintín 2018 a thug iarscoláire 19 mbliana déag faoi ruathar lámhaigh ar **Marjory Stoneman Douglas High School,** ardscoil i bParkland, Florida (thart ar 80 ciliméadar ó thuaidh de Mhiami).  Maraíodh seacht nduine dhéag de bharr a gcaite (14 dalta agus triúr den bhfoireann) agus gortaíodh go leor eile san ionsaí; maraíodh an cóitseálaí peile san eachtra.
mion|Bhí póílín ar gharda sa scoil, Scot Peterson, agus gunna aige, ach d'fhan sé amuigh.|clé
Bhí Adelina Hurley, déagóir 16 bliana d'aois arb as Éirinn í, i  measc na ndaltaí a bhí sáinnithe sa sléacht.  Bhí cuimhne ag Adelina ar an scanradh a bhí ar gach duine, ar an screadaíl, ar na gcaoineadh a bhí gach áit agus an fonn a bhí ar gach duine rith leis ngunnadóir a sheachaint.
mion|agóid|clé
Bhí an t-ionsaitheoir, Nikolas Cruz, curtha ar fionraí ag an scoil de bharr a chuid iompair, ar chúiseanna a bhain le cúrsaí smachtaithe, nuair a bhí sé ag freastal uirthi. Dúirt lucht na scoile gur cadhan aonair ba ea Nikolas Cruz.

Bhí póílín ar gharda sa scoil, Scot Peterson, agus gunna aige, ach d'fhan sé amuigh. Sa bhliain 2019, cuireadh faillí ina leith.

### Oidhreacht
Tá cáil ar na marthanóirí ó shin as an bhfeachtasaíocht agus stocaireacht a dhéanann siad in aghaidh fhoréigean gunnaí.

## Féach freisin

* Lá Fhéile Vailintín

## Tagairtí

Catagóir:2018
Catagóir:Florida
Catagóir:Eachtraí lámhaigh sna Stáit Aontaithe
Trevor Clarke

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Trevor Clarke**, a rugadh ar an 28 Iúil, 1967. Is ball é de Pháirtí Aontachtach Daonlathach. Is Comhalta den Tionól Reachtach é d'Aontroim Theas, ó 2007 ar aghaidh .

## Saol pearsanta
Phós sé Linda Clarke.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Protastúnaigh
Michelle Nic Pháidín

Rugadh **Michelle Nic Pháidín** i nGlaschú, Albain ach tógadh í i nGaoth Dobhair. Bhí cónaí uirthi i mBaile Átha Cliath ar feadh roinnt blianta. Le linn na tréimhse sin, rinne sí staidéar ar an iriseoireacht in Institiúid Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath, Sráid Aungier.

Scríobh Michelle le *[[Foinse]]* agus *[[Lá]]* nuair a thosaigh sí ag obair mar iriseoir. Chaith sí tréimhsí ag obair don *Irish Daily Mirror* agus don *Star on Sunday* agus tá obair mar shaorisireoir déanta aici don *Irish Times*, don *Irish Independent* agus don *Irish Examiner* thar na blianta. Is iriseoir ilghnéitheach í faoi láthair agus tá a lán oibre déanta aici le stáisiúin raidió agus teilifíse. Ba í a rinne an clár teilifíse *[[Éagóir]]* de TG4 a chur i láthair idir 2011 agus 2014. Tá sí ag obair mar iriseoir sinsearach leis an *Donegal Democrat* faoi láthair. Tá suim mhór ag Michelle i gcúrsaí teanga agus bhí sí ina cathaoirleach ar Choiste Comhairleach na nÓg agus ina ball de Coimisiún na Gaeltachta. Bhain sí an dara háit i gcomórtas liteartha Oireachtas na Gaeilge in 2004 leis an ngearrscéal ‘Baile na mblaincéad.’ Bhain sí Corn Mháire Nic Dhonnachadha don amhránaíocht ar an sean-nós an bhliain chéanna. D’fhoilsigh Cois Life a céad saothar ficsin, úrscéal dar teideal *An tIriseoir* in 2016.

Tá cónaí ar Michelle i mbaile Leitir Ceanainn.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Michelle Nic Pháidín. Nóta beathaisnéise

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine Albánacha
Farandól

mion
mion
clé|mion|Farandole, L'Arlésienne (Bizet) leis an Victor Herbert Orchestra, 1910;an ceann seo in 2/4 agus an ghluaiseacht bunaithe ar mháirseáil ‘Marcho Rei’ agus damhsa Danse Fris ó Provence.
An chiall le **farandole,** nó **farandól,** ná damhsa bríomhar ó Provence na Fraince (i gcomparáid le damhsaí Proibhinseacha eile in am débhuilleach, mar shampla an rigaudon agus an tambourin).  

Sa damhsa seo bíonn sé de nós ag ceoltóirí siúl os comhair na ndamhsóirí agus é ag seinm píbe (ar a dtugtar galoubet) agus druma (ar a dtugtar tambór). Crochtar an dá uirlis timpeall mhuineál an cheoltóra. 

De ghnáth bíonn an farndole in 6/8.

## Féach freisin

* L'Arlésienne (Bizet)
* rigaudon
* tambourin 

## Tagairtí

Catagóir:Provence
Catagóir:Cultúr na Fraince
Catagóir:Damhsaí
An Eilreig

Is baile suite i gComhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh í **An Eilreig**.

## Féach Freisin
* An Eilreig (Obar Dheathain)

clé|250px|thumb|An Eilreig

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh
Titinia gens

Ba mhion-theaghlach pleibeach é an **gens Titinia** sa **[[An tSean-Róimh|tSean-Róimh]].**

## Praenomina
Ba *[[Marcus]]* agus *[[Gaius]]* iad na praenomina príomha na Titinii i rith an Phoblacht.

## Baill

* Marcas Titinius, treabhann pleibeach sa bhliain 449 RCR.
* Sextus Titinius, treabhann pleibeach sa bhliain 439 RCR.
* Lúicias Titinius Pansa Saccus, treabhann consalach sa sna blianta 400 agus 396 RCR
* Marcus C. f. C. n. Titinius, *magister equitum* le Gáias Junius Bubulcus Brútas. sa bhliain 302 RCR.
* Publius Titinius, leagáid le linn an chogaidh in aghaidh na Gallaigh.
* Publius Titinius Menas, saoránach Rómhánach a thug an chéad bearbóir isteach sa Róimh.
* Marcus Titinius, treabhann pleibeach sa bhliain 193 RCR.
* Gaius Titinius, treabhann pleibeach sa bhliain 193 RCR.
* Marcus Titinius Curvus
* Marcus Titinius
* Gaius Titinius Gadaeus
* Marcus Titinius
* Gaius Titinius
* Gnaeus Titinius
* Titinii
* Quintus Titinius
* Titinius
* Titinius
* Gaius Titinius
* Titinius
* Gnaeus Octavius Titinius Capito

## Féach freisin

* Liosta na gentes Rómhánacha
* Titinius (imdhealú)

## Tagairtí

Catagóir:An tSean-Róimh
Catagóir:Gentes Rómhánacha
Pleibigh

Ba comóntaigh iad na pleibigh sa tSean-Róimh.

## Tithíocht
Bhí conai ar an aicme seo sna arsáin darbh ainm 'Insulae'. Ní raibh an chuid is mó de na hárasáin seo tógtha go maith. Baineadh úsáid as ábhair ar dhroch-chaighdeán agus mar thoradh air sin dhófaidís go héasca. Mar thoradh air sin ba iad na seomraí ba chóngaraí don urlár bun an ceann ba chostasaí. Ní raibh na seomraí inslithe go maith ach an oiread agus bhí siad siad reoite i rith an gheimhridh agus ró-thé i rith an samhraidh. Bhí gach duine sa teaghlach ina gcónaí in aon seomra amháin agus mar sin bhí sé plódaithe. Thiocfadh teaghlaigh isteach trí dhréimirí ón taobh amuigh.

Ach bhí na pleibigh a bhí níos saibhre in ann 'insulae' níos fearr a fháil nó teach singil darbh ainm 'Domus'

## Eadaí
De ghnáth caith siad Tuineach. Ba píosa eadach é atá cosuil le t-léine sa lá atá ann. Caith na fir, mná, paistí é tríd an bliain uilig. Ach ní raibh siad maith ag coinneal teas isteach i rith an geimhreadh. Caith siad cuaráin mar bhróga.

## Bia
Bhí bia na ndaoine bochta níos simplí. D’ith siad anraith lintilí, anraith eorna, feoil shaor a bhí brúite I bhfínéagar. Thug an rialtas amach arbhar saor in aisce do na daoine ba bhoichte agus rinne siad leite agus arán leis. Tugadh **dól** ar an arbhar sin. Ní raibh áiseanna cócaireachta ag cuid mhaith de na Rómhánaigh ba bhoichte agus bhí orthu bia a fháil ó na stallaí nó na tabhairne nó ón thermopholia. Cheannaigh siad píoga blasta teo a bhí an-chosúil le píotsa. 

## Saol páiste Pleibigh
Níor tháinig an meán-phlódánach isteach i dteaghlach saibhir; b'ionann na huaisle a bhí gníomhach go polaitiúil ina n-iomláine agus cuid an-bheag den daonra iomlán. Bhíothas ag súil go rachadh an meánpháiste plebeiach isteach sa lucht saothair ag aois óg. Ba le haicme shocheacnamaíoch ní b'ísle ná a gcomhghleacaithe Patrician a bhí na Pléiteoirí go hiondúil, ach bhí pátraicigh bhochta agus daoine saibhre ag an bPoblacht nach maireann.

Bhí an t-oideachas teoranta don mhéid a mhúinfeadh a dtuismitheoirí dóibh, rud nach raibh ann ach bunghnéithe na scríbhneoireachta, na léitheoireachta agus na matamaitice a fhoghlaim. Bhí na pobail níos saibhre in ann a bpáistí a chur chuig na scoileanna nó teagascóir príobháideach a fhostú.
Catagóir:An tSean-Róimh
Catagóir:Aicmí sóisialta sa tSean-Róimh
Uí Mhuireadhaigh

:*Féach freisin [[Síol Muiredaigh|Síol Mhuireadhaigh]] na gConnacht

Rítheaghlach [[ríthe na Laighean|na Laighean]] de mhuintir [[Uí Dhúnlainge]] ba ea *' Uí Mhuireadhaigh / Mhuirí** ([[Meán-Ghaeilge]] **Uí Muiredaig*').

== Stair ==
[[Muiredach mac Murchado|Muireadhach mac Murchadha]] de chlann [[Uí Dúnlainge]] (bás 760), duine de thriúr mac [[Murchad mac Brain Mut|Murchadha mhic Bhrain Mut]] ba ea sinsear eapainmneach Uí Mhuireadhaigh.  Idir na blianta 785 agus 1042, [[ríthe na Laighean|rí Laighean]] de ceathrar duine déag dá chlann, ar seal lena ngaoil [[Uí Fáeláin|Uí Fhaoláin]] et [[Uí Dúnchada|Uí Dhúnchadha]].

Bhí a lárionad acu ag [[Mullach Maistean]] i ndeisceart [[Contae Chill Dara|Contae Chill Dara]].  Bhí ann ina gcuid críoch  na barúntachtaí [[Cill Chá agus Maoin]], [[An Fhorrach agus an Réabán Thiar]] agus [[An Fhorrach agus an Réabán Thoir|Thoir]], cuid de [[Connail]] agus níos déanaí, et críocha [[Uí Mháil]].  Cuireadh an ruaig uirthi as a gcríocha le linn [[ionradh na Normannach ar Éirinn]] agus lonnaigh siad i [[sléibhte Chill Mhantáin]] chomh maith lena ngaoil, [[Uí Fáeláin|Uí Fhaoláin]].


== Ginealach ==    
Dar le [[Rawlinson B 502]], is é seo a leanas ginealach Uí Mhuireadhaigh le seacht nglúin déag:
:*Tadc mc Dúnlaing m. Augaire m. Donnchada  m. Lorccain m. Augaire m. Tuathail m. Dúnlaing m. Tuathail m. Augaire m. Ailella m. Dúnlaing m. Muiredaig m. Braen [Ardchenn] m. Muiredaig m. Murchada m. Bran Mut (bás 693)

## Foinsí
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Laigin
Uí Dhúnchadha

Rítheaghlach na Laighean de mhuintir Uí Dhúnlainge ba ea ** Uí Dhúnchadha ** (Meán-Ghaeilge **Uí Dúnchada**).

## Stair
Dúnchad mac Murchadha mhic Bhrain Mut (bás 728) is ea sinsear eapainmneach na clainne. Idir na blianta 760 agus 1003, rinneadh  rí Laighean de deichniúr dóibh, ag dul ann ar seal lena ngaoil Uí Fhaoláin agus Uí Mhuireadhaigh.  

Bhíodh lárionad na clainne ag Cnoc Liamhna, ar an teorainn idir Contae Bhaile Átha Cliath agus  Contae Chill Dara.  Meastar gur shín a gcuid críoch go teorainn Chill Mhantáin idir an Life agus Sléibhte Átha Cliath.

I lár na 11ú haoise, ghlac Mac Gilla Mo-Cholmóg an sloinne FitzDermot.

## Ginealach
Dar le Rawlinson B 502, is é seo a leanas ginealach Uí Dhúnchadha le ceithre ghlúin déag:
:''Donnchad mc Muirchertaig m. Gilla Chéile m. Gilla Mo Cholmóc  m. Cellaich m. Dúnchada m. Lorccain m. Fáeláin m. Muiredaig m. Bróen m. Fáeláin m. Cellaich m. Dúnchada m. Murchada m. Bran Mut (bás 693)

## Foinsí
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Laigin
Pam Cameron

Is polaiteoir aontachtach í **Pam Cameron** (a rugadh ar an 30 Nollaig 1971, ar a dtugtaí **Pam Lewis** tráth, née **Pamela Brown**). Is ball í de Pháirtí Aontachtach Daonlathach. Is Comhalta den Tionól Reachtach í d'Aontroim Theas, ó 2011 ar aghaidh .

## Saol pearsanta
Tá sí pósta le Michael Cameron. Bhí sí pósta le Ian Lewis roimhe sin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Stewart Dickson

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Stewart Dickson**. Rugadh é ar 8 Nollaig 1950 i gCarraig Fhearghais. Is ball é de Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann. Is Comhalta den Tionól Reachtach é d'Aontroim Thoir, ó 2011 ar aghaidh .

## Saol pearsanta
Tá sí pósta le Sandra. Is Preispitéireach é.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

 
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Fir
Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha
Paitrígh (an tSean-Róimh)

mion| Romalas agus a dheartháir, Réamas, leis an mac tíre baineann. Chruthaigh Romalas aicme paitrígh.
Ba aicme cheannais iad na paitrígh sa tSean-Róimh ar dtús. Bhí an t-idirdhealú an-suntasach sa Ríocht Rómhánach agus an Phoblacht luath ach mheath a thábhacht i ndiaidh an Coimhlint n-Aicmí (494 RCR go 287 RCR). Bhí ballraíocht ach tábhacht ainmniúil faoin am an Phoblacht dhéanach agus an Impireacht.

## Teaghlaigh Paitríoch

* Aebutia
* Aemilia
* Aquillia
* Aternia
* Atilia
* Claudia
* Cloelia
* Cornelia
* Curtia
* Fabia
* Foslia
* Furia
* Gegania
* Genucia
* Herminia
* Horatia
* Julia
* Lartia
* Lucretia
* Manlia
* Menenia
* Metilia
* Minucia
* Mucia
* Nautia
* Numicia
* Papiria
* Pinaria
* Pollia
* Postumia
* Potitia
* Quinctia
* Quinctilia
* Romilia
* Sempronia
* Sergia
* Servilia
* Sestia
* Siccia
* Sulpicia
* Tarpeia
* Tarquinia
* Tarquitia
* Tullia
* Valeria
* Verginia
* Veturia
* Vitellia
* Volumnia

## Féach Freisin

* Uaisleacht
* Uaslathas

Catagóir:An tSean-Róimh
Catagóir:Paitrígh Rómhánach
Catagóir:Aicmí sóisialta sa tSean-Róimh
Anraith cainneann

Is éard is anraith  cainneann  (Breatnais: *cawl cennin* ) ann ná anraith atá bunaithe ar phrátaí, cainneanna, brat   (sicín de ghnáth), agus uachtar trom. Is féidir úsáid a bhaint as  comhábhair eile, a leithéid agus salann, piobar, agus spíosraí éagsúla. 

Go ginearálta díslítear na prátaí agus cócaráiltear iad i mbrat, agus gearrtar agus  sótáiltear na cainneanna agus sótáiltear iad. Tar éis seo, cuirtear na comhábhair go léir le chéile agus corraítear iad. Is féidir síobhais a úsáid le haghaidh gairnise.

Is gnách go mbíonn baint ag anraith cainneann leis an mBreatain Bheag, agus is mír thábhachtach é de chócaireacht na Breataine Bige. Sa Rómáin, tá an-tóir ar an anraith seo agus tugtar *Ciorbă de praz* air, agus sa Fhrainc tugtar *Soupe aux poireaux* air. Rogha eile d'anraith cainníneach is ea *vichyssoise*, a fhreastalaítear fuar go hiondúil.

## Naisc sheachtracha

* .
*.

## Tagairtí
William J. Burns

Is taidhleoir agus ambasadóir gairme Meiriceánach é **William Joseph Burns** (rugadh 4 Aibreán 1956)  atá ina stiúrthóir ar an Lár-Ghníomhaireacht Faisnéise ón 19 Márta 2021 i leith. Leas-rúnaí stáit na Stát Aontaithe a bhí ann roimhe sin ó 2011 go 2014, agus in 2009 d’fhóin sé mar Rúnaí Gníomhach Stáit sular dhaingnigh an Seanad Hillary Clinton sa phost sin. D’éirigh sé as Seirbhís Eachtrach na Stát Aontaithe in 2014 tar éis gairmréim taidhleoireachta 32 bliain. Ó 2014 go 2021, bhí sé ina uachtarán ar an Carnegie Endowment for International Peace.

## Tagairtí

Catagóir:Taidhleoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Uí Fhaoláin

Rítheaghlach na Laighean de mhuintir Uí Dhúnlainge ba ea ** Uí Fhaoláin ** (Meán-Ghaeilge **Uí Fáeláin**).

## Stair
Faolán mac Murchadha (bás 738) duine de thriúr mac Mhurchadha mhic Bhrain Mut, ba ea sinsear eapainmneach Uí Faoláin.  Idir na blianta 776 agus 1018, rinneadh rí Laighean de naonúr dá chlann, ar seal lena ngaoil Uí Mhuireadhaigh agus Uí Dhúnchadha..  

Roimh an 12ú haois, bhí lárionad a gcuid críoch suite ag *Nás na Ríogh* (an Nás) ar mhachaire na Life, i dtuaisceart Chontae Chill Dara.  Bhí na barúntachtaí An Nás Thuaidh, An Léim Theas, Claonadh, Uí Chéithigh agus Uachtar Fhine ann, chomh maith le codanna de bharúntachtaí eile sa cheantar.

Le linn ionradh na Normannach ar Éirinn, b'éigean do chlann Uí Bhroin, géag Uí Fhaoláin, a n-áit a fhágáil agus Sléibhte Chill Mhantáin a lonnú, i n-iar-ríocht Uí Fhearghail Uí Gharrchon.  Glaodh Crioch Bhranach ar an tuath, agus ann san áireamh an bharúntacht An Caisleán Nua i dteannta le codanna na mbarúntachtaí Baile na Corra Thuaidh/Theas agus an tInbhear Mór. 

Filí ó oidhreacht i bhfostú  Uí Bhroin ba ea clann Mhic Eochaidh.

## Ginealach
Dar le Rawlinson B 502, is é seo a leanas ginealach Uí Fhaoláin le cúig ghlúin déag:
:*Domnal mc Cerbaill m. Murchada m. Máel Mórda m. Cerbaill m. Fáeláin m. Murchada m. Find m. Máel Mórda m. Muirecain m. Diarmata m. Rhuadri m. Fáeláin m. Murchada m. [[Bran Mut mac Conaill|Bran Mut]] (bás 693)*

## Foinsí
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Laigin
Conradh na bhFórsaí Núicléacha le Meánraon

Shínigh an An tAontas Sóivéadach agus na Stáit Aontaithe an comhaontú **Conradh na bhFórsaí Núicléacha le Meánraon**' ar  8 Nollaig 1987. Cuireadh as feidhm na mílte arm núicléach. Chuir an conradh seo stop leis an Tionscnamh Straitéiseach Cosanta (an clár *Star Wars*'  nó *<nowiki/>'Cogadh na [[Réalta|Réaltaí]]*) chomh maith.

mion|clé|11 Bealtaine 1990 in Saryozek sa Rúis  scriosadh na diúracáin dheireanacha agus an t-ambasadóir Eileen Malloy (SAM)  i láthair|220x220px

### Cúlra

Chuir an tUachtarán Reagan tús leis an Tionscnamh Straitéiseach Cosanta sa bhliain 1983, plean go saothródh na Stáit Aontaithe teicneolaíochtaí chun sciath arm cosanta a leagan amach i sraitheanna, amuigh sa spás den chuid is mó, ábalta diúracáin bhalaistíocha ionsaitheacha a mhilleadh is a chur anuas.

Faoi dheireadh, drogall polaitíochta an fáth nár tháinig an Tionscnaimh chun críche riamh. Bhí an taighde ina chomhair fíorchostasach; chosain Star Wars na billiúin dollar agus roimh i bhfad bhí deacrachtaí ag geilleagar SAM. Bhí an cás níos measa fiú sa Rúis. 

## Féach freisin
* Conradh in aghaidh Iomadú Núicléach (1968)
* Conradh Núicléach New START, 2010
* Conradh ar Thoirmeasc Airm Núicléacha, 2021. Níl an Conradh i bhfeidhm sa Rúis agus na S-A srl
* Conradh na bhFórsaí Núicléacha le Meánraon, 1987
* Airm núicléacha
* Comhdhíothú dearbhaithe
* Ronald W. Reagan
* Tionscnamh Straitéiseach Cosanta
* CND
* An Cogadh Fuar

## Tagairtí

Catagóir:1987
Catagóir:Airm núicléacha
Catagóir:An Cogadh Fuar
Catagóir:Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha
Catagóir:Dlí na Stát Aontaithe
Catagóir:Rialú arm
Catagóir:Ronald Reagan
Catagóir:Conarthaí
Catagóir:Conarthaí na Stát Aontaithe
Catagóir:Conarthaí na Rúise
Catagóir:Arm na Rúise
Catagóir:Arm na Stát Aontaithe
Catagóir:Iomadú núicléach
An Abhainn Dubh (Ceanannas)

Abhainn a ritheann trí chontaetha an Chabháin agus na Mí in Éirinn is ea **An Abhainn Dubh**. Is fo-abhainn de chuid na Bóinne í a ritheann isteach i Muir Éireann ag Droichead Átha. (Is é seo ceann de dhá “Abhainn Dubh” a ritheann isteach sa Bhóinn i gContae na Mí — éiríonn an ceann eile i gContae Chill Dara).

Tá foinse na habhann suite i ndeisceart Chontae an Chabháin, i ngar do Choill an Chollaigh. Ritheann sé trí Loch Ramhar ag Achadh an Iúir, Contae an Chabháin, thar Ceanannas, Contae na Mí, sula dtéann sí isteach sa Bhóinn san Uaimh, Contae na Mí. 

## Féach freisin

* Aibhneacha na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Aibhneacha na hÉireann
Uí Íomhair

Rítheaghlaigh Gall-Ghaeil ba ea ** Uí Íomhair ** (Meán-Ghaeilge **Uí Ímair**), a bhí i gceannas ar chuid mhór de Mhuir Éireann, ríocht Dubh Linne, raibh thiar den Alban, Inse Ghall agus chuid de Ríocht Northumbria, ó lár na 9ú haoise.

mion|150px|Armas Uí Íomhair

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Teaghlaigh ríoga na hÉireann
David Hilditch

Ba pholaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **David Hilditch** (11 Nollaig, 1963 - 5 Samhain 2023). Ba bhall é de Pháirtí Aontachtach Daonlathach. Ba Chomhalta den Tionól Reachtach é d'Aontroim Thoir, ó 1998 go 2023 . 

## Ghairmréim pholaitiúil
Toghadh ar Comhairle Baile Charraig Fheargais é i 1991. Bhí sé leasmhéara i 1995 agus mhéara ó 1997 go 1998 agus ó 2004 go 2008. 

Toghadh ar Tionól Thuaisceart Éireann é  d'Aontroim Thoir i 1998. D'éirigh sé in 2023 mar chúiseanna slainte. Tháinig Cheryl Brownlee in ionad é

## Saol pearsanta
Rugadh é i gCarraig Fhearghais. D'oibrigh sé i dtionscal na tógála agus do Royal Mail roimhe sin. Fuair a mhac, Stewart, bás in 2019 mar Mialóma. Ba bhall é de Printísigh Dhoire.

Fuair sé bás ar 5 Samhain 2023 le hailse .

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
An Leabhar Branach

Cnuasach dánta sa Nua-Ghaeilge Mhoch, a tiomnaíodh go luath sa 17ú haois, is ea an **Leabhar Branach**. Tá ann filíocht molta do chlann Uí Bhroin, agus craobh acu darbh ainm *Gabhal Raghnaill* i gContae Chill Mhantáin. Scríobhadh na dánta féin idir na blianta 1550 agus 1630, tréimhse achrainn i nÉirinn le hÉirithe Amach Dheasmhumhan, Cogadh na Naoi mBliana agus Éirí Amach Uí Dhochartaigh ar siúl.

mion|''Éire sa bhliain 1500.  Feictear críocha Uí Bhroin san oirthear, léirithe ''Ó Broin''.

## Léirmheas
Dar leis an scoláire Seán Mac Airt, a d'fhoilsigh leagan den chuntas sa bhliain 1944:
:"*the *Leabhar Branach*, apart from its linguistic value, is important in that it affords us some insight from an Irish standpoint into the life and fortunes of a sept bordering [[an Pháil]], during an interesting if unhappy era of our history."

== Ábhair ==
Scríobhadh na dánta go formhór ag [[File|filí]] Mhic Eochaidh/Eochadha. Scríobhadh roinnt acu ag [[Eochaidh Ó hEodhasa]].

Tá roinnt desna dánta tiomanta d'[[Fiach mac Aodha Ó Broin|Fhiach mac Aodha Ó Broin]] (1534–1597). Deirtear gurbh í a bheadh chéile [[Róis Ní Thuathail]]:
:"*a blazing meteor, wine of grape, flower of women... She glows with the fire of youth. She is the life and death of heroes."

## Lámhscríbhinní
Tá an bhunlámhscríbhinn anois caillte.  Rinneadh cóip di sa bhliain 1622 ag an bhfile, Brian Mac Giolla Phádraig, agus is a bhuí leis go maireann na dánta fós. Rinne Hugh O'Daly cóip de leagan Bhriain, agus caomhnaítear seo i gColáiste na Tríonóide. Tá cóip eile déanta ag Mícheál Ó Broin sna 1720í le fáil anois i Leabharlann Houghton, Ollscoil Harvard.

## Féach freisin
* Uí Bhroin
* Fiach mac Aodha Ó Broin
* Sléibhte Chill Mhantáin

## Naisc sheachtracha

* Le ceannach ó Litríocht.com

## Tagairtí

Catagóir:Filíocht na Gaeilge
Catagóir:Lámhscríbhinní Gaeilge
Catagóir:16ú haois in Éirinn
Catagóir:17ú haois in Éirinn
Catagóir:Cogadh na Naoi mBliana
Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain
Catagóir:Ginealas Éireannach‎
Catagóir:Nua-Ghaeilge Mhoch
Catagóir:Contae Chill Mhantáin
Catagóir:Cúige Laighean