open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Camelidae

Gné mamach le 6 speiceas, ina measc na camaill a fhaightear ó thuaisceart na hAfraice go dtí an Mhongóil, agus an láma, an t-alpaca, an guanácó is an viciúine sna hAindéis. Iad uile artadachtaileach (crúbach, le ré-uimhir méar). A siúl neamhchoitianta: gluaiseann na cosa clé le chéile is ansin na cosa deasa le chéile. Cúplálann siad ina luí. An liopa uachtarach scoilte. An t-aon mhamach le cealla dearga fola atá ubhchruthach (in ionad a bheith cruinn).

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Rudolf Jakob Camerarius

Luibheolaí a rugadh i dTübingen na Gearmáine ab ea **Rudolf Jakob Camerarius** (12 Feabhra 1665 - 11 Meán Fómhair 1721). Léirigh sé le turgnaimh i 1694 gur féidir le plandaí atáirgeadh go gnéasach, d'aithin na staimíní mar ghaireas gnéasach fireann is na cairpéil mar ghaireas gnéasach baineann, agus thuairiscigh ar phailniú. 

## Tagairtí

Catagóir:Luibheolaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1665
Catagóir:Básanna i 1721
Camhraitheacht

deas|225px|thumb|Camhraitheacht
An t-imoibriú idir ocsaigin an atmaisféir le saill a tháirgeann bolaithe is blasanna gránna agus a laghdaíonn leibhéil vitimín A is E i mbianna. De ghnáth cuirtear frithocsaídeoirí le bianna chun cosc a chur le teacht chun cinn an chamhraithe. Is frithocsaídeoir nádúrtha vitimín E. 

## Tagairtí
Cam-mhuin

Snagaire darach neamhthréitheach le gob gearr. Dúchasach don Eoraip, an Afraic is an Áise. Breac donn. Áitríonn sí coillearnach is sabhána. Itheann sí ar an talamh, go minic, seangáin den chuid is mó. Neadaíonn sí i bpoill snagairí darach eile.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Giulio Campi

Ailtire is péintéir cumasach a rugadh i gCremona na hIodáile ab ea **Giulio Campi** (c 1502-1572). Bhunaigh sé scoil péintéireachta Cremona, agus ghlac a dheartháireacha Vincenzo (1539-1591) is Antonio (1536-c 1591) páirt inti.

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Iodálacha
Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1502
Catagóir:Básanna i 1572
Cána siúcra

deas|250px|thumb|Cána siúcra
Féar atá cosúil le bambú, ach le cánaí boga 3-8 m ar airde is 3.5-5.0 cm ar trastomhas. Bán go scothbhuí/glas, dearg nó scothchorcra. Fástar i réigiúin thrópaiceacha is fho-thrópaiceacha é. Cheaptaí le fada gur planda seasc é, ach faoi seo tá cuid mhaith hibridí bríomhara torthúla ar fáil. Gearrtar an cána is mionghearrtar i bpíosaí é roimh é a fhliuchadh tríd is tríd in uisce leis an siúcra a eastóscadh amach as. Ansin déantar an tuaslagán siúcra a scagadh, a léirghlanadh is a thriomú. De réir mar a thriomaíonn sé, criostalaíonn an siúcrós amach as, ag fágaint an mholáis ina dhiaidh. Tá an siúcra amh donn, agus is féidir é a íonghlanadh a thuilleadh chun siúcra bán a tháirgeadh. Níl aon difríocht cothaithe idir siúcra donn is siúcra bán.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Canáil

[250px|mionsamhail|deas|[An Chanáil Ríoga in Éirinn]]
Uiscebhealach saorga i gcomhair loingseoireacht intíre nó chun farraigí a cheangal. Thóg na Rómhánaigh canálacha mar uiscebhealaí agus le huisce a sholáthar do bhailte. Faoi 610 AD bhí Canáil Mhór na Síne críochnaithe, níos mó ná 1,700 km ar fhad. Ó 1755 ar aghaidh tógadh na mílte ciliméadar de chanálacha sa Bhreatain, agus ba iad an príomh-mhodh iompair gur tháinig na hiarnróid i gceannas i lár an 19ú céad. Tá canálacha móra in úsáid san Eoraip, Meiriceá Thuaidh is an Áise anois. Is iad Canáil Suaise idir an Mheánmhuir is an Mhuir Dhearg, agus Canáil Phanama idir an tAigéan Ciúin is Muir Chairib, na cinn is tábhachtaí a cheanglaíonn farraigí. 

## Tagairtí


Catagóir:Uiscebhealaí
Catagóir:Uisce
Séirín Canárach

Speiceas éan pasaireach is ea an **Séirín Canárach** (*Serinus canaria*). Tugtar canáraíthe ar a chuid cineálacha ceansaithe, toisc go bhfuil siad dúchasach do na hOileáin Chanáracha (chomh maith le hoileáin eile na Macarainéise).

I dtosach, tá cluimhreach bhreacdhonn agus glas aige, rud a ligeann dó a bheith duaithnithe i gcrainn a thimpeallachtA nádúrtha.

Is é an t-éan seo siombail nádúrtha na nOileán Chanárach, mar aon leis an phailm dátaí Chanárach (*Phoenix canariensis*).

Póraíodh na canáraithe baile uile a choinnítear i gcásanna ó speiceas amháin, *Serinus canaria*, atá dúchasach do na hOileáin Chanáracha.

## Tacsanomaíocht
Rangaigh Carl von Linné an séirín Canárach sa bhliain 1758 ina *Systema Naturae*. Rangaigh von Linné an séirín Canárach ar dtús mar fhospeiceas den seirín Eorpach agus shann sé iad don ghéineas *Fringilla*. Na blianta ina dhiaidh sin, rinne Cuvier iad a athrangú sa ghéineas *Serinus* agus d'fhan siad ann mar sin. Is é an gaol is gaire atá aige ná an seirín Eorpach (*Serinus serinus*) agus is féidir leis an dá cheann hibridí torthúla 25% a tháirgeadh ar an meán má crosáiltear iad.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Cancan

Is damhsa ardchiceála mígheanasach é an **cancan** a d'éirigh an-choitianta i hallaí ceoil i bPáras ó na 1830idí. De ghnáth damhsaíonn ceathrar ban í in am a ceathair a ceathair le han-chuid fonn, ach fonn as Orphée aux enfers (1858, Oirféas in Ifreann) le Jacques Offenbach go háirithe.

## Tagairtí

Catagóir:Damhsaí
Catagóir:Cultúr na Fraince
Cancar (luibheolaíocht)

deas|200px|thumb|Cancar
Sa luibheolaíocht, téarma ginearálta ar ghalar cnaíte i bplandaí adhmadacha ina gcuirtear bac ar chruthú na coirte. De ghnáth, baictéir nó fungais is bun leis.

## Tagairtí
Cancar (míoleolaíocht)

Sa mhíoleolaíocht, galar ainmhithe ina dtarlaíonn cneácha is othrais oscailte. Tarlaíonn sé i riochtaí éagsúla, cosúil le hionmhíolú cluas cait le fíneoga, easpa ar éan, athlasadh cos capaill le sileadh sreabháin, nó eachma i gcluas madra.

## Tagairtí
Cancróid

Galar a tharchuirtear trí ghnéas atá coitianta san Afraic is deisceart na hÁise. Tarlaíonn sí de bharr ionfhabhtú leis an mbachaillín (foghrúpa na mbaictéar) Haemophilus ducreyi. Cuireann sí tús le hothrais ar na horgáin ghéiniteacha.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Candam

Is é am rud é an **candam** ná an t-aonad bunúsach fuinnimh, nach féidir a fhoroinnt i gcás saghas ar bith fuinnimh. Is ionann candam amháin d'fhuinneamh ar leith radaíochta is minicíocht na radaíochta, méadaithe faoi thairiseach Planck.

## Tagairtí

Catagóir:Aonaid fhuinnimh
Candida

Gné fungais le staid fhásmhar, cosúil le giosta. Seadánach in ainmhithe. Cuimsíonn sé Candida albicans, an t-oibreán a chuireann tús le truis i ndaoine.

## Tagairtí

Catagóir:Fungais
Augustin Pyrame de Candolle

Luibheolaí a rugadh sa Ghinéiv san Eilvéis ab ea **Augustin Pyrame de Candolle** (4 Feabhra 1778 &ndash; 9 Meán Fómhair1841). Shaothraigh sé córas ginearálta tacsanamaíochta i gcomhair plandaí ina *Théorie Élémentaire de la Botanique* (Teoiric Bhunúsach na Luibheolaíochta, 1813) a d'fhan ceannasach i rangú plandaí ar feadh leathchéad bliain. D'eisigh sé sraith imleabhar ar luibheolaíocht a chríochnaigh a mhac Alphonse de Candolle (1806-1893). Chabhraigh sé go mór le bunú gheografaíocht na bplandaí, agus chun an gaol idir fásra is saghas ithreach a léiriú. Fuair sé bás in aois a 63 bliana sa Ghinéiv.

## Tagairtí

Catagóir:Luibheolaithe Eilvéiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1778
Catagóir:Básanna i 1841
Canaletto

Péintéir a rugadh sa Veinéis ab ea **Canaletto** (Giovanni Antonio Canal, 1697-1768). Tá cáil air as a shraitheanna radharc den Veinéis, Londain is áiteanna eile.  

Tugtar *Canaletto Óg* ar a nia is a dhalta Bernardo Bellotto (1720-1780) a rugadh sa Veinéis freisin is a bhain cáil amach mar phéintéir is greanadóir. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1697
Catagóir:Básanna i 1768
Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Candamghiotán

Is é **candamghiotán** an bhuneilimint eolais i ríomhaireacht chandamach. I ngnáthríomhaireacht is é an giotán an bhuneilimint eolais, le luach 0 nó 1. I ríomhaireacht chandamach códaítear an t-eolas in dhá staid freisin, ach sa chóras candamach ní bhíonn an t-eolas teorannaithe do staid amháin nó an staid eile: is féidir leis a bheith sa dá staid ag an am céanna. Is é a bhíonn i gcandamghiotán ná forshuíomh dhá staid chandamacha, staid 0 is staid 1. Nuair a léitear candamghiotán, léitear dóchúlacht áirithe go bhfaighfear staid 0 is dóchúlacht áirithe eile go bhfaighfear staid 1, agus milltear carachtar speisialta an changhiotáin sa phróiseas. 

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhaireacht chandamach
Catagóir:Aonaid eolais
Stanislao Cannizzaro

Ceimicí a rugadh i bPalermo na Sicile ab ea **Stanislao Cannizzaro** (13 Iúil 1826 – 10 Bealtaine 1910). An chéad cheimicí nua-aoiseach a d'aithin tábhacht shaothar Amedeo Avogadro ar mheáchain adamhacha, níos mó ná leathchéad bliain roimhe sin. Rinne sé idirdhealú idir meáchan adamhach is meáchan móilíneach. Chuir sé comheagar ar cheimic orgánach is neamhorgánach, d'fhionn cianaimíd, agus tháirg alcóil as aildéid trí imoibriú a dtugtar *imoibriú Cannizaro* air anois. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1826
Catagóir:Básanna i 1910
Catagóir:Ceimiceoirí Iodálacha
Annie Jump Cannon

Réalteolaí a saolaíodh i nDover, Delaware ab ea **Annie Jump Cannon** (11 Nollaig 1863-13 Aibreán 1941). D'atheagraigh sí rangú na réaltaí de réir a dteochtaí dromchlacha. Ba shárshaothar a catalóg a rangaigh 225,000 réalta níos gile ná an 9ú nó an 10ú méid.

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaithe Meireacánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1863
Catagóir:Básanna i 1941
Catagóir:Daoine as Delaware
Walter Bradford Cannon

Fiseolaí a rugadh i bPrairie du Chien, Wisconsin ab ea **Walter Bradford Cannon** (19 Deireadh Fómhair 1871 - 1 Deireadh Fómhair 1945). Rinne sé taighde ceannródaíoch ar úsáid X-ghathanna chun staidéar a dhéanamh ar chonair an bhia agus iarmhairtí rith fola is turrainge. Rinne sé taighde ar na hormóin agus tarchur na néaróg. Shaothraigh sé coincheap an chomhshaoil thairisigh inmheánaigh fhiseolaíoch, ar thug sé hoiméastáis air. 

## Tagairtí

Catagóir:Fiseolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1871
Catagóir:Básanna i 1945
Cannú

deas|150px|thumb|Cannú
Próiseas leasú bia, bunaithe ar steiriliú an bhia trí théamh i soitheach a shéalaítear roimh steiriliú nó díreach ina dhiaidh. Bhain Nicolas Appert (c 1750-1841) feidhm as i 1810 do bhia a séalaíodh i mbuidéil agus a téadh ansin. Ó 1839, áfach, úsáidtear cannaí as leatháin cruach tanaí stánaithe. Uaireanta cuirtear alúmanam nó plaisteach in ionad na cruach. Cuirtear líneáil chuí ar na cannaí a sheasann i gcoinne airíonna ceimiceacha na n-ábhar difriúil a chuirtear iontu. Próiseas an-uathoibríoch a bhíonn i gceist anois. 

## Tagairtí
Calra

Seanaonad fuinnimh, i bhfoirm teasa de ghnáth. An méid teasa is gá chun 1 g uisce a théamh ó 15&nbsp;°C go dtí 16&nbsp;°C. Is ionann calra is 4.184 J (giúl), méid an-bheag fuinnimh. Mar shampla, bíonn gá ag gnáthdhuine le 2.5 milliún calra óna chuid bia gach lá. Mar sin, luaitear an fuinneamh a fhaightear ó mheitibileacht bia — a luach calrach — ina chileachalraí (1,000 calra) nó ina chalra mór, a scríobhtar le ceannlitir mar seo: Calra, giorraithe go dtí C. Mar sin, luach timpeall 2,500 kC de bhia a bhíonn ó ghnáthdhuine gach lá.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Catagóir:Fuinneamh
Canna (planda)

Planda ilbhliantúil tiúbrach atá dúchasach do Mheiriceá Láir is Meiriceá Thuaidh trópaiceach. Na duilleoga lansa-chruthach, cuid mhaith, le gais mar thruaillí ar an bpríomhghas. Na bláthanna i spíce, le 3 shiopal, 3 pheiteal, 4-6 staimín cosúil le peitil is gealdaite. Is capsúl faithneach an toradh. Fástar go minic ar son na mbláthanna feiceálacha é. Táirgeann *Canna edulis* an stáirse ararút, agus baineadh feidhm as síolta crua cruinne *Canna indica* mar ghrán i gcartúis gunnaí.

An t-aon ghéineas amháin sa bhfine Cannaceae is ea Canna. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Canóin (ceol)

deas|250px|thumb|Canóin
Sa cheol, creatlach a eagraítar de réir rialacha dochta ina ndíorthaítear an ilfhónacht ó líne bhunúsach amháin, tríd an líne a athrá ag breiseanna socraithe ama is airde. Mar sin, is ionann na páirteanna canónacha ach forluíonn siad ar a chéile. Ar dtús chiallaigh an chanóin an riail — i bhfocla nó siombailí, nó rúnda — lena ndearnadh na hathráití. 

## Tagairtí
Juan Sebastian Elkano

Loingseoir Bascach a rugadh i nGuetaria na Spáinne ab ea **Juan Sebastian Elkano** (; 30 Samhain 1476 - 4 Lúnasa 1526). Thaistil sé mar fho-oifigeach le Fernão de Magalhães ó Seville i 1519 thar Rinn an Choirn, trasna an Aigéin Chiúin (ainm a bhaist Magahães air) do na hOileáin Fhilipíneacha. Mharaigh dúchasaigh Magalhães ansin, ach chuaigh del Cano i gceannas ar an aistear is lean leis trasna an Aigéin Indiaigh, thar Rinn an Dóchais gur fhill ar an Spáinn sa long Victoria i 1522. Mar sin, ba é an chéad chaptaen loinge a thimpeallaigh an Domhan.

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe Spáinneacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1476
Catagóir:Básanna i 1526
Cánóg sciorrach

Éan a áitríonn uiscí úra is cóstaí i Meiriceá, an Afraic, an India is oirdheisceart na hÁise is ea an **chánóg sciorrach**. Gaolmhar leis an ngreabhóg. An gob íochtarach níos faide caoile ná an gob uachtarach. Gabhann sí éisc trí eitilt go híseal agus an ghob íochtarach ag gearradh dromchla an uisce. Tugtar *an ghob siosúir* ar an éan seo freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Antonio Canova

Dealbhóir a rugadh i bPossagno na hIodáile ab ea **Antonio Canova** (1 Samhain 1757 – 13 Deireadh Fómhair 1822). Bhunaigh sé scoil nua nuachlasaiceach. I 1802 cheap an Pápa Pius VII é mar choimeádaí na saothar ealaíne sa Vatacáin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1757
Catagóir:Básanna i 1822
Catagóir:Dealbhóirí Iodálacha
Cantarnaid

Is éard is **cantarnaid** ann ná an corp torthaithe gealbhuí inite d'fhungas ar leith. Tonnadóirchruthach, trastomhas suas le 10 cm. Eitrí cosúil le geolbhaigh ar an dromchla íochtarach. Coiteann ar an talamh faoi chrainn san Eoraip agus Meiriceá Thuaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Fungais
Cantáid

Is éard is **cantáid** ann ná ceol a chantar agus a ghlac foirmeacha éagsúla thar na céadta. Véarsaí neamheaglasta (grá, de ghnáth) a bhíodh i gcantáidí aonair na hIodáile sa 17ú-18ú céad, le háiria is reacaireacht i ndiaidh a chéile. 

Ba chumadóireacht eaglasta na cantáidí Liútaracha i comhair ceoltóra aonair, córlainne is gléasanna (mar shampla, cantáidí Bach). Níos déanaí léiríodh is léirítear candáidí, eaglasta nó neamheaglasta, mar shaothair córlainne is ceolfhoirne, uaireanta le ceoltóirí aonair. Go minic is cumadóireachtaí féile nó cuimhneacháin iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceol Críostaí
Catagóir:Ceol córúil
Cantaireacht

Ceol aontonach nó séiseach (ach le raon teoranta), le hidirchéimeanna is rithim shaor den chuid is mó, ag tionlacan téacs a chuireann an cantaire uaidh. Is ceol gan tionlacan aontonach don aifreann is don liotúirge Rómhánach an chantaireacht eaglasta. 

Úsáidtear nodaireacht ar chliath 4 líne chuici, gan comhartha cruinn maidir le rithim. Sainíodh is caighdeánaíodh an stór amhrán sa 6ú céad faoin bPápa Greagóir Mór, ionas go dtugtar *cantaireacht Ghreagórach* uirthi, bíodh is gur cuireadh séiseanna eile léi ar feadh breis is 1,000 bliain ina dhiaidh sin. 

Comhshnaidhmeadh í le ceol iltonach níos déanaí. Is saghas séise armónaithe an chantaireacht Anglacánach, oiriúnach do na sailm is cainticí i seirbhísí Eaglais Shasana.

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaíocht
Catagóir:Manachas
Catagóir:Ceol Críostaí
Catagóir:Ceol eaglasta
Caochaileach

Is débheathach a fhaightear ar fud an Domhain sna trópaicí é **caochaileach**. Suas le 1.5 m ar fhad. An cholainn cosúil le péist, fáinní timpeall air, gan chosa. Lanna atá cosúil le lanna éisc ag cuid de na speicis. Pollann sé an talamh sa bhforaois nó i leaba abhann. Itheann sé inveirteabraigh.

## Tagairtí

Catagóir:Amfaibiaigh
Caochneantóg

Is planda bliantúil nó ilbhliantúil í an **chaochneantóg** (géineas *Lamium*) a fhaightear beagnach gach áit ach amháin sna trópaicí. An gas cearnach, na duilleoga roctha i bpéirí urchomhaireacha, na bláthanna déliopach is an liopa uachtarach faoi chochall, i bhfáinní ag na nóid. Pailnithe ag beacha den chuid is mó. Fástar cuid mhaith díobh le bláthanna móra nó ildaite mar mhaisiúchán. Is fiailí coiteanna cuid eile acu, ina measc an chaochneantóg bhán ilbhliantúil le bláth bán, is an chaochneantóg chorcra bhliantúil le bláth bándearg/corcra. Nuair nach bhfuil sí i mbláth bíonn an chaochneantóg bhán cosúil le fíorneantóg, ach gan ribí loiscneacha: is ar an ábhar sin a tugadh an t-ainm uirthi. 

## Féach freisin
* Caochneantóg chirce
* Caochneantóg dhearg

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Caolán

deas|200px|thumb|Caolán
Corda láidir a dhéantar as stéig caorach (stéig capaill nó asail, uaireanta). Glantar an stéig, cuirtear ar maos i dtuaslagán alcaile is steirilítear í le gal sulfair. D'úsáidtí é mar théada ar ghléasanna ceoil is le haghaidh uamanna máinliachta (áit a bhfuil snáithíní sintéisithe curtha ina ionad den chuid is mó). 

## Tagairtí
Caolsáile

Góilín cósta fada caol le taobhanna géara a shíneann isteach go fada faoin tír, doimhneacht an-mhór ann go minic é **caolsáile** (*fiord* nó *caoláire* uaireanta chomh maith). An chuid is mó díobh, is gleannta báite iad a cruthaíodh trí chreimeadh oighir, le hardú na farraige ina dhiaidh sin tar éis cúlú an oighir. Tá na caolsáilí is fearr eolais san Iorua is an Ghraonlainn. 

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht
Caomhnú bia

deas|250px|thumb|Liamhás deataithe
Is éard is **caomhnú bia** ann ná leasú bia chun a cháilíocht a chaomhnú is bac a chur ar a mheath. Baintear cuid mhaith bianna i séasúr ar leith, agus mar thoradh ar a gcaomhnú is féidir bianna inmheata a chur ar fáil ar feadh tréimhse i bhfad níos mó ná an séasúr bainte. Is cuid bhunúsach de smachtú an nádúir ag daoine na bealaí teicniúla a forbraíodh chun bia a chaomhnú. Baineann triomú an t-uisce as bianna, uisce a chaithfidh a bheith i láthair i gcomhair orgánaigh millte. Is féidir bac a chur ar fhás baictéar trí aigéadú (picilt), sailleadh, téamh, stánú, reo nó ionradú. 

## Tagairtí
Caonach spícíneach

Speiceas an-mhór plandaí, an chuid is mó díobh trópaiceach, a iompraíonn spóir, agus atá gaolmhar le garbhógach is lus an chleite is ea **caonach spícíneach**. An gas fada rialta géagach le cuid mhaith duilleog beag i 4 shraith, iad go léir cosúil le chéile, nó dhá shraith uachtaracha bheaga agus dhá shraith eile níos mó is ag leathadh. Na spóragáin leagtha amach i strobalais ar dhéanamh cón. An t-aon bhall atá fágtha den rang ársa Lycopsida.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Georg Cantor

Matamaiticeoir a saolaíodh i gCathair Pheadair ab ea **Georg Ferdinand Ludwig Philipp Cantor** (3 Márta 1845 - 6 Eanáir 1918). Cáil air as a shaothar ar uimhirtheoiric, uimhríocht na héigríche, agus tacartheoiric uimhreacha éagóimheasta. 

## Tagairtí

Catagóir:Matamaiticeoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1845
Catagóir:Básanna i 1918
Canú

deas|150px|thumb|Canú
Is éard is **canú** ann ná soitheach beag décheannach oscailte a thiomáintear le céaslaí. Dhá phriomhshaghas atá ann. Déantar an chéad cheann, a iompraíonn triúr nó ceathrar, le cabhail éadrom adhmaid. 

Cumhdaítear go traidisiúnta é le coirt beithe nó seithí ainmhithe, ach le blianta anuas cláir éadroma adhmaid. Bíonn an dara ceann, an crann snámha ón Aigéan Ciúin, oiriúnaithe go minic le bád bacáin amuigh a bheadh in ann aistear aigéanach a dhéanamh. 

Bhíodh crainn snámha cogaidh na Maorach suas le 20 m ar fhad, snoite as crann péine amháin, oiriúnaithe le seol triantáin inbhéartaithe amháin, tiomáinte ag timpeall 60 céaslóir. Déantar curacha nua-aoiseacha as alúmanam nó plaistigh.

## Féach freisin
* Curach

## Tagairtí

Catagóir:Báid
Catagóir:Bádóireacht
Catagóir:Cadhc
Caorthann corraigh

Luibh ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip is an Áise is ea **caorthann corraigh**. A duilleoga cleiteach, le duilleoigíní fiaclacha; na bláthanna 5 mm ar trastomhas, bándearg, i mbachlóga dlútha cinn. An feadán coróinín le 5 liopa is mála ag a bhun. Na torthaí mar a bheadh le paraisiút de ribí clúmhacha. Bíonn duilleoga ubhchruthacha gan roinnt agus bláthanna sporacha dearga nó bána ag an gcaorthann dearg, atá gaolmhar is cosúil leis an gcaorthann corraigh. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Capall folaíochta

mionsamhail|deas|Capall foláíochta
Capall rása, an pór capall is tapa a saothraíodh i Sasana le haghaidh rásaíochta, in ann rith níos tapa ná 65 km san uair. Timpeall 1.6 m ar airde, grástúil lúfar sochorraithe. Iad go léir de shliocht 3 stail Arabach ó thús an 18ú céad (Darley Arabian, Godolphin Barb, is Byerley Turk).

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Capaill
Crann síoda cadáis

Is é an **crann síoda cadáis** (*Ceiba pentandra*) raon crann le torthaí ina mbíonn síolta neadaithe i snáithíní cadásúla. Is é an crann cadás síoda ó Mheiriceá trópaiceach a shaothraítear in iarthar na hAfraice, agus an crann cadáis atá dúchasach don India is Srí Lanca, na gnéithe is tábhachtaí. Tugtar **capac** nó **capóc** ar an snáithín a fhaightear ó thoradh an chrainn agus a mbaintear úsáid as mar ábhar inslithe.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Capodimonte

deas|200px|thumb|Capodimonte
Monarcha poircealláin de chuid rítheaghlach Napoli a tosaíodh i 1743 is a d'aistrigh go Buen Retiro sa Spáinn i 1759. Cáiliúil as figiúir an-bhreátha de thuathánaigh is carachtair as *commedia dell'arte* na hAthbheochana Iodálaí, agus rinne cuid mhaith monarchana eile macasamhla de na figiúir seo.

## Tagairtí
Capras

Is tom beag duillsilteach spréite é an **capras**, dúchasach do dheisceart na hEorpa. Na duilleoga ailtéarnach ubhchruthach is rud beag méith. Na bláthanna 5-7 cm ar trastomhas, ceathairpheitealach, bán le cuid mhaith staimíní corcra. Déantar na bachlóga óga a phicilt mar chaprais.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Capsúl (luibheolaíocht)

deas|200px|thumb|Capsúl
Toradh tirim le cuid mhaith síolta a fhaightear ó roinnt cairpéal. Nuair a bhíonn sé aibí, osclaíonn sé trí chomhlaí, póir nó claibín, nó trí bhriseadh neamhrialta. Tugtar an t-ainm céanna ar an struchtúr ar ghas a chuimsíonn spóir i raithneach, caonach is aelusanna, a réabann nuair a bhíonn aibí chun a bhfuil ann a fhuascailt.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Caracal

Ball de chlann na gcat, dúchasach don Afraic is deisceart na hÁise. Scothdhearg/donn. Caol le cosa fada, eireaball gearr, cluasa fada tomacha. Áitríonn sé sabhána is coillearnach thirim. Itheann sé éin, creimirí is antalóip bheaga. Ceansaítear go héasca é.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Caracara

Seabhac seilge mór leathaneiteach atá dúchasach do dheisceart na Stát Aontaithe is Meiriceá Theas. Áitríonn sé talamh oscailte suas go dtí airdí móra. Itheann sé cuid mhaith saghsanna ainmhithe is splíonach. Goideann sé ó éin chreiche eile.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Carachtair alfa-uimhriúla

Sa ríomheolaíocht, is éard atá i gceist leis na **carachtair alfa-uimhriúla** ná tacar carachtar a chuimsíonn litreacha na haibítre go léir, idir chás uachtair (A-Z) is chás íochtair (a-z), na digití (0-9), agus roinnt carachtair poncaíochta. Baintear feidhm as an téarma i dtaobh méarchlár agus i ríomhaireacht gnó, i dteangacha ríomhchláraithe cosúil le Cobol go háirithe. 

## Tagairtí
Carachtar (ríomhaireacht)

I gcórais ríomhaire, léiriú carachtair chlóbhuailte (litir, uimhir, sainchomhartha éigin eile) a úsáidtear chun eolas a chur síos ar pháipéar. Tá dhá chóras choiteanna le carachtair a chódú i ríomhairí: ASCII is EBCDIC.

## Tagairtí
Carachtar rialúcháin

Sa ríomhaireacht, carachtar nó cód nach gclóbhuailtear, ach a chuireann oibríocht ar leith i bhfeidhm nuair a tharchuirtear chuig trealamh forimeallach é. Is samplaí iad an t-aisfhilleadh carráiste is an fotha líne a chuireann oibríochtaí áirithe i bhfeidhm sa phrintéir. 

## Tagairtí
Capriccio (pictiúr)

San ealaín, is pictiúr nó prionta samhailteach é ***capriccio***. San 18ú céad tháirg Canaletto is Giovanni Pannini (1691-1765) tírphictiúir den déanamh seo, go minic le foirgnimh ó áiteanna éagsúla sa phictiúr céanna. Bhí Goya is Tiepolo gafa leis an gcoincheap céanna, agus tháirg eitseálacha fantaiseacha le hábhair anchúinseacha áiféiseacha.

## Tagairtí
Capriccio (ceol)

Sa cheol, píosa gearr ceoil, de ghnáth éadrom taibhseach, go minic don phianó. Chum Brahms cuid mhaith samplaí cáiliúla.

## Tagairtí
Camhraí

Crann síorghlas buaircíneach is ea **camhraí** (Béarla: *kauri*), dúchasach d'iardheisceart na hÁise is an Astraláise. Foinse thábhachtach roisín is adhmaid. Speiceas amháin de, is crann suntasach foraoise é sa Nua-Shéalainn.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Caraitéin

deas|250px|thumb|Caraitéin
Is éard is **caraitéin** ann ná grúpa líocha a thugann na dathanna nádúrtha do chairéid, glasraí glasa, algaí, ribí róibéis is trátaí. Bíonn cuid mhaith béite-charaitéine i gcairéid is glasraí glasa, agus déántar vitimín A de suas le 16% di seo i gconair an bhia. 

## Tagairtí
Caraitéanóideach

deas|225px|thumb|Caraitéinóideach
Is éard is **caraitéanóideach** ann ná lí nach bhfuil intuaslagtha in uisce, idir dearg is buí ina dhath, a fhaightear i gcuid mhaith ardphlandaí, algaí is baictéar. Feidhmíonn sé mar lí fótaisintéise breise.

## Tagairtí
Carat

mionsamhail|deas|Diamant
Tomhas ar íonacht an óir i gcóimhiotal is ea **carat**. Is ionann carat is páirt amháin óir as 24 páirt (1/24), agus luaitear an íonacht in uimhir éigin carat. 

Is ór íon é cóimhiotal 24 carat. I miotal 12 carat, is ór leath de. Úsáidtear an téarma le ciall eile maidir le clocha lómhara, aonad maise cothrom le 200 mg. 

## Tagairtí

Catagóir:Aonaid tomhais
Catagóir:Seodra
Carball

deas|250px|thumb|Carball
An struchtúr a dhéanann díon chuas an bhéil is urlár chuas na sróine. Is saintréith mamaigh an carball iomlán, mar tá gá leis chun diúil. Dhá roinn atá ann: an carball (crua) chun tosaigh, agus an coguas (bog) inghluaiste chun deiridh, ach leanúnach leis an gcarball. Crochann an coguas síos i dtreo na fairinge, ag scaradh a codanna béil is sróine. Matán atá ann den chuid is mó, agus sin ar bhun snáithíneach. Is féidir é a theannadh is a ardú chun faraing na sróine a dhúnadh, rud is gá a dhéanamh le linn slogtha siar is chun fuaimeanna áirithe a dhéanamh. Téann matáin an choguais go dtí an fharaing is an teanga. Nuair a chliseann ar an dá thaobh den charball teacht le chéile agus cónacsadh ag an meánlíne, tarlaíonn an riocht a dtugtar *carball scoilte* air. 

## Tagairtí
An Tréimhse Charbónmhar

deas|200px|thumb|Carbónmhar
Tréimhse gheolaíoch sa ré Phailéasóch, 360-280 milliún bliain ó shin is ea **an Carbónmhar** (nó **an Tréimhse Charbónmhar**). Bhí foraoisí forleathana ar thalamh bháite le crainn bhuaircíneacha is raithneach, a chruthaigh an chuid is mó de na acmhainní guail atá ar Domhan inniu. Tharla sceireacha coiréil is sil-leagan aolchloiche go han-fhorleathan, agus péisteanna is plandaí síoliompartha den chéad uair. Sna Stáit Aontaithe roinntear an tréimhse i bhfo-thréimhse Mhiosasaipíoch (an chéad chuid) is fo-thréimhse Pheinnsiolváiniach (an dara cuid).

## Tagairtí
Carbradóir

deas|250px|thumb|Carbradóir
Is éard is **carbradóir** ann ná feiste a bhíonn ina dlúthchuid d'inneall spréachdhócháin. Meascann sé an breosla peitril is aeir ina gcomhchodanna cuí i gcomhair an dócháin. De réir mar a shúnn an t-inneall an meascán peitril/ aeir isteach don chuasán, déanann an carbradóir cinnte de go bhfuil na braoiníní peitril á n-iompar sa sreabh aeir. Galaíonn na braoiníní seo ar an mbealach seo chun meascán an-inlasta a sholáthar don chumhachtbhuille sa chuasán. Tá dearaí éagsúla carbradóra ann, ach den chuid is mó bíonn siad bunaithe ar chomhla snámháin a bhraitheann nuair is gá aer a shú isteach san inneall. 

## Tagairtí
Grúpa carbóinile

deas|200px|thumb|Comhdhúil le grúpa carbóinile (C = O)
Sa cheimic orgánach, is éard is **grúpa carbóinile** ann ná feidhmghrúpa comhdhéanta d'adamh carbóin dúbailnasctha le hadamh ocsaigine: C = O. Bíonn sé coitianta i measc aicmí éagsúla de chomhdhúile orgánacha, mar chuid de go leor feidhmghrúpaí níos mó. Tugtar, go minic, comhdhúil charbóinile ar ghrúpa carbóinile.
I gcomhdhúile orgánacha, faightear í in aindéid, céatóin, aigéid charbocsaileacha, eistir is aimídí. I gcomhdhúile neamhorgánacha, faightear mar aonocsaíd charbóin chomhordaithe í.
Tagraíonn an téarma carbóinil freisin d'aonocsaíde carbóin mar liogann i gcoimpléasc neamhorgánach nó orgánaimhiotalach (miotail carbóinile, m.sh. carbóinil nicile).

## Comhdhúilí carbóinile

Bíonn na thréith seo a leanas ar fáil sna grúpaí carbóinile de chomhdhúile:

Tabhair faoi deara go bhfuil na lipéid is sonraí fostaithe de ghnáth. Mar shampla, tugtar 'ainhidríd aigéadach' seachas 'eistear' (a bhéas níos níos cineálaí) ar na sruchtúir R (CO) O (CO) R, cé go bhfuil an móitíf eistir fós ann.
Is carbóinilí orgánacha eile iad úiré agus na carbamáitíacha, díorthaigh na gclóiríd aicile, na gclóraformáiteanna agus na foisgéine, eistir charbónáitithe, tiai-eistir, Lachtóin, lachtaim, hiodrocsaimídí, agus isicianáití. Samplaí de chomhdhúile carbóinile neamhorgánacha is ea dé-ocsaíd charbóin agus suilfíd charbóinile.
Is grúpa speisialta de chomhdhúile charbóinile iad na comhdhúilí 1,3-décharbóinil ina bhfuil  prótóin aigéadacha san aonad meitiléine lárnach. Sampla shampla; aigéad Meldrumm, Malónáit dé-eitile agus aicéitiolaicéatón.

## Tagairtí

Catagóir:Feidhmghrúpaí
Catagóir:Carbóin
Catagóir:Carbón
Carbónáit

deas|200px|mion|Carbónáit

Sa cheimic, salann an aigéid charbónaigh is ea **carbónáit**,  a chuimsíonn an t-ian CO32-. Féadfaidh, freisin, go bhfuil i gceist leis an ainm eistear de chuid an aigéad carbónach, comhdhúil orgánach ina mbíonn an **grúpa carbónáite **C(=O)(O&ndash;)2 ann.

Tá na carbónáití aolchloch, carbónáit chailciam, CaCO3, atá beagnach dothuaslagtha, carbónáit mhaignéisiam, MgCO3 is dolaimít, CaMg(CO3)2 tábhachtach. Tugtar *sóid níocháin* ar charbónáit sóidiam ina foirm hiodráitithe Na2CO3.10H2O, agus is oibreán glanta í mar go bhfuil sí bunata is ina bogthóir uisce a dheascann carbónáit chailciam is carbónáit mhaignéisiam. 

## Naisc sheachtracha
* Carbonate/bicarbonate/carbonic acid equilibrium in water: pH of solutions, buffer capacity, titration and species distribution vs. pH computed with a free spreadsheet
*

## Tagairtí

Catagóir:Carbónáití
Catagóir:Ocsainiain
Cardáil

deas|200px|thumb|Cardáil
Cumasc is réiteach na snáitheanna roimh phróiseas sníofa. Cuirtear na snáitheanna idir sraith rollóirí, cumhdaithe le sreanga starraiceacha cruach, agus na rollóirí ag imrothlú faoi luasanna éagsúla.

## Tagairtí

Catagóir:Teicstílí
Carcanaigin

deas|200px|thumb|carcanaigin
Aon ábhar a chuireann tús le hailse is ea **carcanaigin**. Tá an-chuid carcanaiginí ar eolas, ina measc caitheamh tobac, deatach tionsclaíoch, X-radaíocht, gámaradaíocht, radaíocht ultraivialait, agus an-chuid ábhair datha, mar shampla aispeist.

Meastar go bhfuil an-chuid díobh sceite sa chomhshaol ag daoine le cúpla céad bliain. Mar shamplaí, tá fo-iarsmaí dóite guail is ola, caitheamh tobac, agus fiú ceimiceáin shaorga a chuirtear le bianna, atá ciontach a bheag nó a mhór i dtosú ailsí. 

Is féidir leis na radaíochtaí inianaíocha go léir — gámaradaíocht, X-radaíocht, radaíocht ultraivialait — tús a chur le hailsí freisin ach duine nó ainmhí dáileog mór go leor a fháil. Ciallaíonn dáileog, a bheag nó a mhór, iolrú na déine leis an bhfad ama a lonraíonn an radaíocht an ball den cholainn. 

Tagann radaíocht ultraivialait chugainn ón nGrian, agus tugann an ciseal ózóin oiread cosanta dúinn uaithi. Ní thosaíonn an ailse díreach i ndiaidh na dáileoige ach bíonn moill eatarthu i gcónaí, suas leis na blianta.

Sa bhliain 2023, thug staidéar de chuid Imperial College London rabhadh go bhféadfadh gnáth-bhianna próiseáilte (mar shampla, arán, gránach, liamhás, brioscáin, uachtar reoite srl) an baol ailse a mhéadú.

## Féach freisin
* Ailse

## Tagairtí

Catagóir:Ailse
Carbro

deas|225px|thumb|Carbro
Próiseas clóite ghrianghrafaigh ina gcruaítear go difreálach ciseal tanaí geilitín trí thadhall le cló réalta ar pháipéar bróimíde chun íomhá a dhéanamh is féidir a thraschur chuig tacaíocht eile. Bíonn buaine an-mhaith ag clónna dubha is geala (monacrómatacha) a úsáideann carbón mar lí, agus is féidir clónna daite a dhéanamh le 3 chiseal forluite: buí, cian is maigeanta.

## Tagairtí
Chester Floyd Carlson

Fisiceoir is ceapadóir a rugadh i Seattle, Washington ab ea **Chester Floyd Carlson** (1906-1968). I 1938 cheap sé próiseas leictreastatach cóipeála a rinne cóip de pháipéar simplí. Rinne sé saothrú air ar feadh 12 bhliain chun an próiseas xéaragrafach nua-aoiseach a thabhairt chun foirfeachta.

## Tagairtí
Arvid Carlsson

Cógaseolaí a rugadh in Uppsala na Sualainne ar an 25 Eanáir 1923 ab ea **Arvid Carlsson**. Rinne sé taighde ar an néaratharchuradóir dopaimín agus a ról i ngalar Parkinson. Sa bhliain 2000 roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Eric Kandel is Paul Greengard as a thaighde ar thrasduchtú comharthaí sa néarchóras chun go bhféadfar, amach anseo, drugaí nua a fhorbairt mar chóireáil ar ghalair néareolaíocha is shíciatracha. Fuair sé bás in Göteborg ar an 29 Meitheamh 2018.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Cógaseolaithe
Catagóir:Bithcheimiceoirí
Carme

An 11ú satailít nádúrtha de chuid Iúpatair, a fionnadh i 1938. 22,600,000 km amach ón bpláinéad, le trastomhas 40 km.

## Tagairtí

Catagóir:Gealacha Iúpatair
Carnaid

Feithid atá dúchasach do Pheiriú is Meicsiceo is ea **carnaid**. Faightear ruaim (aigéad cairmíneach) ó cholainneacha triomaithe na feithide baininne.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Aigéad cairmíneach

Ruaim a fhaightear ó cholainneacha triomaithe feithide baininne ar leith, an charnaid. Itheann an charnaid seo cachtais, agus í dúchasach do Pheiriú is Meicsiceo.

## Tagairtí
Nicolas Léonard Sadi Carnot

Fisiceoir a rugadh i bPáras ab ea **Nicolas Léonard Sadi Carnot** (1796-1832). Rinne sé taighde bunúsach ar innill gaile, agus uaidh sin leag bunsraith na teirmidinimice. Rinne sé obair ar an gceangal idir teas is fuinneamh meicniúil, agus chuir bun teoiriciúil faoi obair Joule is Thomson. Ainmnítear timthriall Carnot as.

## Tagairtí
Cardamam

Planda ilbhliantúil, dúchasach don India, a shaothraítear anois i Srí Lanca agus i nGuatamala freisin. Riosómach. An gas suas le 3.5 m ar airde. Na duilleoga in dhá líne lena ngais i dtruaillí, na bláthanna bán le marcanna gorma is buí, i gcrobhaingí 60 cm ar fhad ar ghais gan duilleoga gar don talamh. Capsúl 2 cm ar fhad an toradh. Baintear feidhm as na torthaí aibí triomaithe mar spíosra, i gcuraithe go príomha. Is é an tríú spíosra is costasaí ar domhan, i ndiaidh cróich agus fanaile.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Girolamo Cardano

Matamaiticeoir, lia is ileolaí cruthanta a rugadh i bPavia na hIodáile ab ea **Girolamo** nó **Gerolamo Cardano** (**Jerome Cardan** i mBéarla, **Jérôme Cardan** i bhFraincis, **Hyeronimus Cardonus** i Laidin; 24 Meán Fómhair 1501 – 21 Meán Fómhair 1576). D'fhoilsigh sé tráchtais údarásacha ar fhisic, matamaitic, réalteolaíocht, astralaíocht, reitric, an nádúr, ceol, míochaine, dialachtaic is stair. Bhí tionchar ag a shárshaothar *Ars Magna* (Ealaín den Scoth, 1545) ar fhorbairt an ailgéabair mar gur thug sé réitigh ailgéabracha ar chothromóidí ciúbacha is cuartacha den chéad uair riamh. 

## Naisc sheachtracha
*  

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1501
Catagóir:Básanna i 1576
Catagóir:Lianna Iodálacha
Catagóir:Matamaiticeoirí Iodálacha
Timthriall Carnot

250px|mionsamhail|deas|Teasinneall Charnot
Timthriall bunúsach na teirmidinimice, a thairg Sadi Carnot i 1824 mar chuid dá iarracht feidhmiú an inneall gaile a mhíniú. 4 chéim atá sa timthriall seo: forbairt isiteirmeach (téamh ag teocht thairiseach, le laghdú brú), forbairt aidiabatach (laghdú brú is teochta, gan athrú fuinnimh), comhbhrú isiteirmeach (fuarú ag teocht thairiseach, le méadú brú), agus comhbhrú aidiabatach (méadú brú is teochta, gan athrú fuinnimh). De réir dlí Carnot, ní féidir le hinneall ar bith eile a bheith níos éifeachtaí ná inneall Carnot a leanann timthriall Carnot. Más í Ti teocht an ionchuir agus To teocht an aschuir, is í éifeacht an innill e = (Ti - To)/Ti. Mar thoradh ar fhadhbanna fisiciúla is miotalóireachta, níl timthriall Carnot praiticiúil, ach saothraíodh timthriallta eile le cur síos ar innill phraiticiúla, timthriall Otto, timthriall Diesel is eile. 

## Tagairtí

Catagóir:Teirmidinimic
Catagóir:Fisic
Vittore Carpaccio

Péintéir a rugadh sa Veinéis ab ea **Vittore Carpaccio** (c 1460-c 1525). Cáil air as 9 bpictiúr a léiríonn beatha Naomh Ursula.
[mion|Brionglóid [Naomh Ursula]]

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1460
Catagóir:Básanna i 1525
Carracci

Clann péintéirí cáiliúla ó Bologna na hIodáile. Thuill Annibale Carracci (1560-1609) cáil ar leith, agus lena dheartháir Agostino (1557-1602), rinne an phéintéireacht ar an ngailearaí i bPalás Farnese sa Róimh. Le col ceathrar dóibh, Ludovico (1555-1619), bhunaigh siad acadamh tábhachtach péintéireachta i mBologna i 1582. 

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Carraig dhoigheartha

deas|250px|thumb|Carraig dhoigheartha
Cruthaithe trí reo is criostalú magma a thosaigh taobh istigh de screamh an Domhain nó faoina bhun. Tagann dhá rangú san áireamh. Maidir le comhdhéanamh ceimiceach, tá carraigeacha aigéadacha le níos mó ná 66% silice (SiO2), carraigeacha bunata le níos lú ná 55% silice, agus carraigeacha meánacha. Maidir le méid na gcriostal sa struchtúr is a modh tarlaithe, tá carraigeacha plútónacha, cosúil le heibhear, atá garbhghráinníneach is a cruthaíodh go domhain sa Domhan, tá carraigeacha bolcánacha a cruthaíodh i screamh an Domhain is iad mínghráinneach, cosúil le basalt, agus tá carraigeacha hiopdhuibheagánta a cruthaíodh ag doimhneacht thanaí, cosúil le dolairít.

## Tagairtí
Carraig dhríodair

clé|250px|mion|Carraig dhríodair
Fosuithe comhdhlúthaithe d'ábhar atá moirtithe ag uisce, gaoth, oighear nó trí dhomhantarraingt nó deascadh ceimiceach. Cuirtear na carraigeacha dríodair i 3 rang. Carraigeacha clastacha, is as blúirí de charraigeacha nó mianraí a bhí ann roimhe sin a rinneadh iad, comhtháite le chéile ag ábhar suimintithe, cruthaithe trí mhoirtiú (mar shamplaí, na sceallaí, gaineamhchloch, comhcheirtleáin). Bíonn carraigeacha orgánacha comhdhéanta as iarmhair orgánach beo den chuid is mó (gual, aolchloch iontaiseach, mar shamplaí). Cruthaítear carraigeacha neamhorgánacha trí dheascadh ceimiceach as tuaslagáin fhorsháithithe (cuid de na haolchlocha is fosuithe galaithe, mar shampla).

## Tagairtí

Catagóir:Carraigeacha dríodair
Carraig ionsáite

Is éard is **carraig ionsáite** ann ná carraig dhoigheartha a chruthaítear trí chriostalú magma go domhain a bhrúitear suas i dtreo an dromchla. Cruthaíonn sin saghsanna éagsúla carraigeacha maisiúla. 

## Tagairtí
Carraig mheiteamorfach

deas|250px|thumb|Carraig mheiteamorfach
Carraig a foirmíodh trí athrú carraigeacha a bhí ann roimhe trí dhianthéamh is/nó dianbhrú, agus go minic trí ghníomhaíocht sreabhán fíortheo ag an am céanna i screamh an Domhain. I measc na n-athruithe a fhéadfaidh tarlú, tá fás criostal nua atá cobhsaí faoi na cúinsí sin, agus athruithe i gcreatlach na gcarraigeacha. Is athrú áitiúil meiteamorfacht tadhaill a tharlaíonn de bharr ionsá dhoigheartha. Tarlaíonn meiteamorfacht réigiúnda i gcomhar le próisis ollmhóra tógála sléibhe sa screamh. Is carraigeacha atá sainiúil do ghráid mheiteamorfachta níos airde iad slinnte, siostaí is naghais. 

## Tagairtí
Carraig phireaclastach

deas|250px|thumb|Carraig phireaclastach
Tugtar **carraig phireaclastach** ar charraigeacha a chruthaítear as giotaí laibhe a theilgtear amach as bolcán san atmaisféar. Samplaí is ea bruthimbrítí, tufanna (luaith bolcáin chomhdhlúthaithe), agus ceirtleáin bholcánacha.

## Tagairtí
Carraig phlútónach

deas|250px|thumb|Carraig phlútónach
Is éard is **carraig phlútónach** ann ná carraig dhoigheartha a bhfuil méid na ngráinní garbh inti go domhain i screamh an Domhain de thoradh criostalú mall an mhagma. Is carraigeacha plútónacha iad eibhear is gabró.

## Tagairtí
Ciorróis

Is éard is **ciorróis** ann, ar a dtugtar **ciorróis ae**, **ciorróis heipiteach**, agus **galar ainsealach ae deireadhchéime**, ná  neamhord ainsealach meathlúcháin san ae, ina milltear cealla an ae, agus a dtagann fíocháin cholmnacha (fiobróis) ina ndiaidh. Má leanann an aicíd ar aghaidh, teipeann an t-ae le buíochán, rith fola, bailiú sreabháin i gcuas an pheireatóinéim sa bholg, agus i ndeireadh báire cóma is bás.

## Comharthaí agus siomptóim

Is é an chúis is coitinne leis ól fada leanúnach iomarcach alcóil. Ach is féidir go dtarlóidh sí mar thoradh ar neamhord uath-imdhíonachta, príomhchiorróis dhomlasach, bac sa chomhchonair dhomlasach (le calcalais domlais, mar shampla), nó ionfhabhtú víreasach (le heipitíteas B nó C, mar shampla). 

Is féidir le haemacrómatóis oidhreachtúil bheith mar chúis le fadhbanna tromchúiseacha sláinte, ciorróis mar shampla.

Taispeánann taighde go bhfuil cealla faoi leith – gaschealla ina bhfuil neart teiliméaráise – san ae agus má chailltear iad nach mbeidh an t-ae in ann é féin a athnuachan ná feidhmiú i gceart.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Alexis Carrel

Bitheolaí a rugadh i Ste Foy-lès-Lyon na Fraince ab ea **Alexis Carrel** (28 Meitheamh 1873 - 5 Samhain 1944). 

Agus é ag obair sna Stáit Aontaithe, d'aimsigh sé bealach chun fuileadáin a uamadh, agus ina dhiaidh sin b'fhéidir artairí a athsholáthar trí thrasphlandú, is níos déanaí trí ionchlannú le hartairí saorga. 

Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1912. 

Rinne sé an-chuid taighde ar fhadú beatha fíochán. 

Le Henry Dakin (1880–1952), shaothraigh sé tuaslagán Dakin chun gortuithe doimhne a steiriliú.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1873
Catagóir:Básanna i 1944
Catagóir:Bitheolaithe Francacha
Catagóir:Lianna Francacha
Carrmhogal

Ionfhabhtú i bhfaireoga allais agus faoin gcraiceann. Cruthaíonn sé cuid mhaith easpaí comhláithreacha a shileann brach do dhromchla an chraicinn trí chonair nó dhó. Bíonn neascóidí cúisithe ag ionfhabhtú baictéarach Staphylococcus aureus i gceist go minic.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Medline Plus

Catagóir:Anatamaíocht
Catagóir:Neamhoird craiceann
Catagóir:Ollphaiteolaíocht
Catagóir:Paiteolaíocht
Rachel Carson

Nádúraí is scríbhneoir Meiriceánach a saolaíodh i Springdale, Pennsylvania ab ea **Rachel Louise Carson** (27 Bealtaine 1907 – 14 Aibreán 1964). Ina leabhar cáiliúil *Silent Spring* (Earrach Ciúin, 1962) dhírigh sí aird an phobail ar na deacrachtaí a leanann úsáid lotnaidicídí sa talmhaíocht. Ceannródaí ar na gluaiseachtaí caomhnaithe comhshaoil.

## Naisc sheachtracha
*Suíomh rachelcarson.org, arna rochtain ar 11 Feabhra 2017

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Eolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1907
Catagóir:Básanna i 1964
Cárta cliste

deas|200px|thumb|Cártaí cliste
Cárta plaisteach, cosúil le cárta creidmheasa, a bhfuil micriríomhaire tuímithe air in ionad stéille maighnéidí. Bíonn tadhaill ionchuir is aschuir ag an micriríomhaire, agus is féidir an cárta a úsáid chun eolas sa chuimhne a phróiseáil. Úsáidtear é i gcomhair ionannaithe, chun sonraí míochaine a choinneáil i gcás práinne, chun creidiúintí a charnadh i scéimeanna duaise, agus i dteileafóin is córais taistil. Úsáid eile atá á saothrú, é a chur in ionad airgid (mar airgead leictreonach). Ag teirminéal i mbanc is féidir creidiúint a stóráil ar an gcárta ó chuntas an chustaiméara, agus laghdaítear an chreidiúint i siopaí de réir mar a cheannaíonn an custaiméir earraí. Nuair a ídítear an chreidiúint ar an gcárta is féidir í a athnuachan ag an teirminéal sa bhanc, díreach cosúil le haistarraingt airgid ag uathmheaisín bainc. 

## Tagairtí
Cartagrafaíocht

250px|mionsamhail|deas|Léarscáil iardheisceart Éireann
Tógáil léarscáileanna is cairteacha. Trí úsáid siombailí, litreoireachta is teicníochtaí scáthlínithe, léirítear sonraí mar gheall ar réigiún ar léarscáil (mar shampla, a rilíf, úsáid na talún, dlús an daonra) chun gur féidir eolas a fháil air. Faightear na sonraí seo ó fhoinsí éagsúla cosúil le suirbhéireacht, saothar allamuigh, is cianbhraiteacht. Den chuid is mó déantar cartagrafaíocht an lae inniu le cabhair ríomhairí, agus uathchartagrafaíocht i bhfeidhmeanna meitéareolaíochta is a leithéid. 

## Tagairtí


Catagóir:Tíreolaíocht
Cartaire

deas|225px|thumb|Cartaire
Uirlis talmhaíochta a iompraíonn sraitheanna beangán nó lann. Úsáidtear é chun an ithir a bhriseadh is ceapach síl a chruthú roimh phlandáil. Áisiúil i smachtú fiáilí freisin.

## Tagairtí
Carraig-ghiniúint

deas|225px|thumb|Carraig-ghiniúint
Na próisis fhisiciúla is cheimiceacha trína n-athraítear dríodar neamhchomhdhlúite ina charraig sholadach. Cuimsíonn sí balcadh is páirtdhí-uisciú, ansin stroighniú is cothromú ag teocht íseal go dtí staid níos cobhsaí ó thaobh comhdhéanaimh is ceimice de. Ní gá go dtiocfaidh aon mheiteamorfacht san áireamh. 

## Tagairtí
Carr armúrtha

deas|200px|thumb|Carr armúrtha
Is éard is **carr armúrtha** (nó **carr iarnaithe**) ann ná feithicil le tiomáint ceithre roth, armúrtha go héadrom, cosanta i gcoinne piléir mionarm, armtha le meaisínghunna nó canóin ar thomhas beag i dtúirín rothlaithe. Bhí carbaid phlátáilte le hiarann, agus crosbhoghdóir ar an ardán, ag na Sínigh san 11ú céad, na carranna armúrtha is luaithe sa stair. Saothraíodh na chéad charranna meicniúla armúrtha rud beag roimh 1914, agus is ionann a ról inniu is sa chéad chogadh domhanda: taiscéalaíocht agus cosaint an chúil.

## Tagairtí

Catagóir:Mótarfheithiclí
Catagóir:Airm
Howard Carter

Seandálaí a rugadh i Swaffham, Shasana ab ea **Howard Carter** (1874-1939). I measc a fhionnachtanna iomráiteacha san Éigipt bhí tuamaí Haitseapsúit (1909), Thútmósa IV is Thútancámain (1922). 

## Tagairtí

Catagóir:Seandálaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine a rugadh i 1874
Catagóir:Básanna i 1939
Cartlann

mion|Northern Ireland Music Archive, Belfast Central Library
mion|Cartlann Chontae Lú
Ionad nó cáipéis ina gcaomhnaítear taifid stairiúla is cáipéisí tábhachtacha eile is ea **cartlann**. Is iad cartlanna ná ‘bunfhoinsí’, ábhair scríofa nó taifeadta ón am a tharla rud. Ina measc tá pleananna, líníochtaí, léarscáileanna, tuairiscí is miontuairiscí cruinnithe, réimí gnóthaí, grianghrafanna, cláracha, cáipéisí airgeadais, dialanna, lámhscríbhinní, póstaeir, cíosa, taifid bhéil, agus ábhair eile.

### Stair
Bunaíodh an chéad chartlann náisiúnta sa bhFrainc i 1787. Cruinnítear cáipéisí oifigiúla an náisiúin in oifigí taifead poiblí mar seo i gcuid mhaith tíortha eile anois. 

Déantar a leithéid go háitiúil freisin maidir le cáipéisí baile, cathrach nó réigiúin. 

Úsáidtear an téarma le cur síos ar chúltaca comhaid sonraí ríomhaire freisin.

## Féach freisin
* Cáipéis

## Tagairtí

Catagóir:Foinsí
Catagóir:Seirbhísí poiblí
Catagóir:Cáipéisí
Catagóir:Stair
Catagóir:Cartlanna
Edmund Cartwright

Ceapadóir a rugadh i Marnham Shasana ab ea **Edmund Cartwright** (24 Aibreán 1743 – 30 Deireadh Fómhair 1823). Cheap sé seol a bhí fuinnmhithe le hinneall (1785–1790), ach cuireadh ina éadan go fíochmhar agus níor éirigh leis feidhm phraiticiúil a bhaint as go dtí isteach sa 19ú céad.

Chomh maith leis an seol luaite thuas, tugadh paitinn dó sa bhliain 1789 ar inneall déanta rópa agus sa bhliain 1792 i gcomhair inneall gaile fuinnmhithe le alcól in ionad uisce.

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1743
Catagóir:Básanna i 1823
Carúb

Crann nó tom síorghlas a fhásann 10 m ar airde, dúchasach do réigiún na Meánmhara. Na duilleoga le 2-5 péire duilleoigín leathrúil ubhchruthach. Na bláthanna gan pheitil, iompartha ar bhláthraí gearra, cosúil le caitíní. Na cochaill suas le 20 cm ar fhad, crochta, vialait/donn nuair a bhíonn siad aibí. Tugtar *an crann lócaiste* air freisin. Fástar le haghaidh foráiste é, mar go gcuimsíonn sé na cochaill laíon ina bhfuil cuid mhaith próitéine. Deirtear gurb iad na síolta ann (pónairí) na caratmheáchain bhuntúsacha a bhíodh in úsáid ag órcheardaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
George Washington Carver

Eolaí a rugadh ina sclábhaí gar do Diamond Grove, Missouri ab ea **George Washington Carver** (1861 &ndash; 5 Eanáir 1943). Cáil air as a thaighde ar fhadhbanna talmhaíochta is táirgí sintéiseacha, agus a mhúinteoireacht.

## Tagairtí

Catagóir:Eolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Oideoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1861
Catagóir:Básanna i 1943
Casabhara

Éan mór gan eitilt, dúchasach do dheisceart na hAstraláise. Áitríonn sé foraoisí, agus itheann síolta is torthaí. Fiafhás cnámhach ar a cheann, a dtugtar *clogad* air, a úsáideann sé chun tochailt le bia a fháil. Ingne fada ar na cosa, agus féadfaidh speach uaidh a bheith marfach do dhuine.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Casacht chonchró

Ionfhabhtú sa chonair uachtarach riospráide i madraí a chuireann tús le casacht gharbh neamhthorthúil. An-tógálach is forleathan i gconchróite lóistín is pónaí madraí sa samhradh. Baictéir is víris éagsúla a bhíonn mar bhun léi. Tagann an madra as uaidh féin de ghnáth, ach is fearr cóireáil a sholáthar dó. Tá vacsaíní ann a thugann roinnt cosanta, agus is inmholta madra a vacsaíniú roimh é a chur i gconchró lóistín. 

## Tagairtí