open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Columbán

mion|uaimh in San Colombano di Bobbio, Emilia-Romagna, Italia
Ba mhisinéir Éireannach é **Naomh Columbán** (540 – 23 Samhain 615; Laidin: *Columbanus Bobiensis*) a bhain clú agus cáil amach, ní hamháin dó féin ach do na nósanna Gaelacha a rug sé leis.

Luaitear é ar an manaigh mhiseanta ba thábhachtaí de chuid na hÉireann.  Is ceann de na Dhá Aspal Déag na hÉireann é. Ceiliúrtar a lá féile ar an 23 Samhain.

Bhunaigh sé roinnt mainistreacha ar mhór-roinn na hEorpa, i ríochtaí na bhFranc agus na Lombairde, ach go háirithe Luxeuil (sa Fhrainc an lae inniu) agus Bobbio (san Iodáil). Seasann Columbán mar eiseamláir de ghníomhaíocht na misinéirí Éireannacha san Eoraip le linn an Mheánaois-Luath.

Tá Columbán Naofa ina naomhphátrún ar an Aontas Eorpach.

## Luathshaol
Is i gCúige Laighean a rugadh Columbán. Chuaigh sé isteach mar mhanach i mainistir Bheannchair. I gceann tamaill bhí sé ina phríomhoide ansin. 

## Misinéireacht
Sa bhliain 591, ar an ábhar gur theastaigh uaidh dul ar “oilithreacht ar son Chríost”, d’fhág Columbán Beannchar in éineacht le beirt chompánach déag agus tháinig sé fhad leis an Bhurguin. 

Bhunaigh Columbán mainistreacha in Annegray, Luxeuil agus Fontaine. Bhí an riail dhian Éireannach i bhfeidhm iontu go léir. Toisc gur cháin sé go mór caighdeán morálta chúirt an rí, díbríodh ón dúiche sin é. 

D’éirigh le Columbán a bhealach a dhéanamh tríd an Eilvéis agus bhunaigh sé mainistir i mBregenz. 
clé|mion|Luxeuil
Thrasnaigh Columbán Sliabh Alpa. Bhunaigh Columbán a mhainistir dheireanach agus an ceann ba mhó clú i mBobbio, áit ar éag sé sa bhliain 615. 

## Scríbhneoireacht
Tá cáil ar a scríbhinní luachmhara diaga. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 543
Catagóir:Básanna i 615
Catagóir:Dhá Aspal Déag na hÉireann
Catagóir:Fir
Catagóir:Misinéirí
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Cill Tiarnáin

thumb|280px||Eaglais na hÉireann eaglais paróiste (1826)

Sráidbhaile atá suite i nDún Laoghaire-Ráth an Dúin i gContae Átha Cliath é **Cill Tiarnáin** (Béarla: *Kilternan* nó *Kiltiernan*) a mbíodh *The Golden Ball* air tráth. Tá sé gar do theorainn an chontae le Cill Mhantáin. Is ag crosaire na mbóithre réigiúnacha an R117 agus an R116 atá sé suite. Na foirgnimh is mó cáil sa sráidbhaile ná Eaglais an Pharóiste de chuid Eaglais na hÉireann a tógadh sa bhliain 1826, agus an séipéal adhmaid Muire Cois Bóthair a tógadh sa bhliain 1937, nó an *séipéal gorm* mar a thugtar air go háitiúil. Tá bunscoil náisiúnta ann chomh maith, Scoil Mhuire Cois Bóthair, scoil a mhúineann trí Bhéarla. Bhíodh teach tábhairne darbh ainm *The Golden Ball* ann a dtugtar *Farmer Browns* anois air. Tá club peile áitiúil ann darbh ainm *Wayside Celtic*. Ní hann d'aon núicléas ceart sráidbhaile ná aon phríomhshráid sa bhaile. Tá an t-aon fhána sciála in Éirinn le fáil ann. Dromchla bréagach atá air.

## Iompar
Téann busbhealaí 44, 63, 63A agus 118 tríd an sráidbhaile.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Fia Seapánach

Fíorfhia is ea an **fia Seapánach** nó **Sika (Cervus nippon)** atá dúchasach d'oirthear na hÁise, ach tugtha isteach i dtíortha eile, Éire ina measc. 
[clé|mion|220x220px|[Fia Seapánach  i bPáirc Náisiúnta Chill Airne]]

## Tréithe

* Donn (le spotaí milítheacha sa samhradh) agus geadán bán aige. 
* Spota bán leathshlí síos an ghéag chúil. 
* Na hadharca fada. 

Is féidir leis crosphórú leis an bhfia rua agus sliocht thorthúil a ghiniúint.

## Féach freisin

* Fia

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Marmat machaire Meicsiceach

Ainmhí is ea an **marmat machaire Meicsiceach** (*Cynomys mexicanus*). Mamach atá ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Cathal Mac Coille

Craoltóir, iriseoir agus taighdeoir Éireannach is ea **Cathal Mac Coille**. Tá cuid mhór cláracha polaitíochta eile déanta aige chomh maith le hagallaimh le polaiteoirí clúiteacha. Chuir sé *Morning Ireland* i láthair ar RTÉ Raidió 1 go dtí 2017. Is colúnaí é le Tuairisc.ie i láthair na huaire. 

### Gairm
Tógadh Mac Coille i gCluain Dolcáin. B’as Contae an Dúin a athair agus as iarthar Luimnigh a mháthair. Fuair sé a chuid oideachais trí Bhéarla go háitiúil ar dtús ach ansin chuaigh sé ar aghaidh go Coláiste Mhuire i lár na cathrach, áit a bhfuair sé a chuid meánscolaíochta trí Ghaeilge.

Iarmhac-léinn de chuid An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath é.

I 1972 thug An Dr. Éamonn Ó hÓgáin, duine a bhí bainteach le *Comhar *agus a bhí ina chónaí in aice le Mac Coille, cuireadh dó a bheith ar choiste eagarthóireachta na hirise *[[Comhar]]*. In Earrach na bliana 1973, agus Cathal Mac Coille sa tríú bliain sa Choláiste Ollscoile Baile Átha Cliath, d’fhág sé an cúrsa staire a bhí á dhéanamh aige chun dul i mbun poist mar eagarthóir ar *[[Comhar]]*.

Tar éis dó an BA a bhaint amach sa bhliain 1974, d’éirigh leis post a fháil mar thaighdeoir i Rannóg na gClár Raidió in RTÉ. Chaith sé leathbhliana ag plé leis an obair sin agus ansin fuair sé post ar dheasc na nuachta Gaeilge sa stáisiún, áit a raibh sé go dtí 1978, nuair a chuaigh sé ó Thuaidh mar chomhfhreagraí. 

I 1984, tháinig Mac Coille agus a theaghlach ar ais go Baile Átha Cliath. Chaith Mac Coille na blianta 1984 go 1990 ag obair ar na cláracha *News at One* agus *Morning Ireland* in RTÉ agus ansin chuaigh sé i mbun oibre mar iriseoir leis an *Sunday Tribune.* 

Bhog Mac Coille ó RTÉ go TnaG nuair a thosaigh an stáisiún lán-Ghaeilge ag craoladh den chéad uair in 1996 agus bhí sé ar an gcéad chomhfhreagraí polaitíochta ag an stáisiún nua. Nuair a d’fhill sé ar RTÉ in 2001, ceapadh é mar dhuine de láithreoirí *Morning Ireland*, ceann de na postanna is mó gradam i saol na hiriseoireachta in Éirinn. 

Is iarbhall é de bhord an Lárionaid Éigeandála Éignithe i mBaile Átha Cliath. 

## Féach freisin

* Cathal Mac Coille ar site:.ga.wikipedia.org,  agus ar Google   

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Láithreoirí raidió Éireannacha
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine as Cluain Dolcáin
Mahamad Bouazizi

Céimí ollscoile Túinéiseach ab ea **Mahamad Bouazizi** (29 Márta 1984 – 4 Eanáir 2011; Araibis: **محمد البوعزيزي**). Chuir sé é féin trí thine ar an 17 Nollaig 2010 - féinloisceadh - mar agóid  éadóchasach in aghaidh na drochíde agus an uiríslithe a d’fhulaing sé ó na húdaráis áitiúla.clé|mion
## Imeachtaí
clé|mion|máthair BouaziziNí raibh Bouazizi in ann a bheith ag obair mar dhíoltóir torthaí agus glasra i mbaile Sidi Bouzid i lár na Túinéise. Diúltaóidh ceadúnas margaidh do Bouazizi ar chúis fhánach éigin agus chuir sé lámh ina bhás féin le dó.

Fuair Bouazizi bás léanmhar trí seachtaine níos déanaí ar an 4 Eanáir 2011.  
clé|mion|uaimh Bouazizi
Bhí réimeas na Túinéise géar orthu súid a bhí ag éileamh roinnt an rachmais agus daonlathais. Chuir féinloisceadh Bouazizi tús leis na h-agóidí a tharla sna blianta 2010-2011 sa Túinéis, i dtús i gcoinne na gcoinníollacha eacnamaíocha agus bhrúidiúlacht na bpóilíní.

Bhí athruithe tromchúiseacha bainte amach ag féinloisceadh Bouazizi i 20 tír ar a laghad. Ba é a fhéinloisceadh an splanc a ghin ‘'Earrach na nArabach’ mórthimpeall an domhain Arabaigh.

## Féach freisin

* Éirí amach phobal na Túinéise
* Earrach na nArabach

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Básanna in 2011
Catagóir:Earrach na nArabach
Catagóir:An Túinéis
Catagóir:Féinloisceadh
Túpáí

Mamach beag atá dúchasach d'fhoraoisí trópaiceacha de chuid Dheisceart agus Oirdheisceart na hÁise is ea an **túpáí**. Cuimsíonn na túpáíonna an t-ord tacsanomaíochta **Scandentia** ina iomláine. Tá dhá fhine san ord: na Tupaiidae (19 speiceas, na “gnáth-thúpáíonna”), agus na Ptilocercidae (speiceas amháin, *Ptilocercus lowii*).

Is uiliteoirí iad; itheann siad torthaí, i measc rudaí eile.

Tá cóimheas maise idir an inchinn agus an corp níos airde sa túpáí ná in aon mhamach eile, daoine san áireamh, cé nach bhfuil sé as an ngnáth cóimheas ard a fheiceáil i measc ainmhithe atá níos éadroime ná 1kg.

Tá gaol gar ag na túpáíonna le príomhaigh, agus úsáideadh iad in áit príomhach i staidéir eolaíochta ar an mióipe, ar strus síceasóisialta, agus ar an heipitíteas.

Tagann an t-ainm “túpáí”, agus ainm an ghéinis *Tupaia,* ó *tupai*, an focal Malaeise ar iora. Ba é Stamford Raffles a cheap ainm an ghéinis.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Broc meala

Ainmhí is ea an **broc meala** (*Melinae / Mellivora*), cosúil le broc, atá dúchasach don Afraic is deisceart na hÁise. 

### Tréithe

* Dúdhonn le barr an chinn is lár an droma bán/scothbhuí/liath. 
* Neamheaglach, le craiceann an-chrua. 
* Feoiliteach de ghnáth, itheann sé ainmhithe beaga, splíonach is fásra ach leanann sé an t-éan, a threoraí meala, chun coirceoga a aimsiú, agus tógann sé an mhil.

## Féach freisin

* Broc
* Easóg 

## Tagairtí

Catagóir:Broic
Catagóir:Mamaigh na hÁise
Catagóir:Mamaigh na hAfraice
Shane Ross

Polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é **Shane Peter Nathaniel Ross** (a rugadh ar an 11 Iúil, 1949) agus ba bhall neamhspleách é de Sheanad Éireann do thoghcheantair Ollscoil Bhaile Átha Cliath. D'éirigh leis ina rith mar iarrthóir neamhspleách sa toghchán ginearálta 2011, sa dáilcheantar Baile Átha Cliath Theas. Toghadh Ross in Olltoghchán 2016 ar an dara comhaireamh le 10,202 (24.8%) de na vótaí céad rogha, sa Dáilcheantar Baile Átha Cliath-Ráth an Dúin tar éis aththarraingt na dteorainneacha Dáilcheantair. Bhí sé mar aire sa rialtas idir 2016 agus 2020, ach chaill sé a shuíochán in Olltoghchán 2020.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Ráth an Dúin  
* Baile Átha Cliath Ráth an Dúin (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Baile Átha Cliath Ráth an Dúin

Catagóir:Seanadóirí Éireannacha
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 23ú Seanad
Catagóir:Baill den 22ú Seanad
Catagóir:Baill den 20ú Seanad
Catagóir:Baill den 19ú Seanad
Catagóir:Baill den 18ú Seanad
Catagóir:Baill den 17ú Seanad
Catagóir:Baill den 16ú Seanad
Catagóir:Baill den 15ú Seanad
Catagóir:Polaiteoirí Neamhspleácha in Éirinn
Catagóir:Anglacánaigh Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla i gCill Mhantáin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Sunday Independent (Ireland)
Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Comhghuaillíocht Neamhspleách
John Pascoe Fawkner

Ba é **John Pascoe Fawkner** (22 Deireadh Fómhair 1792 – 4 Meán Fómhair 1869) lonnaitheoir na hAstráile agus bunaitheoir chathair Melbourne (chomh maith le John Batman).

## Tús a shaoil

Rugadh John Pascoe Fawkner i Cripplegate, Londain, sa bhliain 1792, mac John Fawkner agus a bhean chéile Hannah (née Pascoe). Seoladh a athair go dtí an Astráil mar príosúnach (fuair sé earraí goidte) agus é ach aon bhliain déag d’aois, agus chuaigh John óg leis. Shroich siad sa choilíneacht nua Bá Sullivan sa bhliain 1803, ach d’aistríodh leis na príosúnaigh eile iad go Van Dieman’s Land sa bhliain ina dhiaidh.

Fuair athair Fawkner a shaoirse, agus thosaigh sé comhlacht bháicéara. Nuair a bhí sé ina fhear óg, bhuail Fawkner le Eliza Cobb. D’aistraigh siad go Launceston sa bhliain 1819, agus le cead an gobharnóra George Arthur, phós siad ar 5 Nollaig, 1822. Bhunaigh siad bácús, comhlacht adhmaid, siopa leabhar, nuachtán (*The Launceston Advertiser*) sa bhliain 1829, plandlann agus úllord.

## Melbourne

I mí Aibreáin 1835, cheannaigh Fawkner an bád *Enterprize* chun lonnaíocht oiriúnach a fháil i gceantar Bá Port Phillip. D’imigh *Enterprize* Launceston i mí Lúnasa 1835, ach bhí ar Fawkner fanacht mar gheall ar na creidiúnaithe. Chuaigh an *Enterprize* isteach an Abhainn Yarra ar 15 Lúnasa, agus thosaigh na lonnaitheorí a stór a thógáil agus an talamh a ghlanadh. Shroich teaghlach Fawkner i gceantar Port Phillip ar an Aoine, 16 Deireadh Fómhair 1835, ar an dara turas *Enterprize*.

Cailleadh é ar 4 Deireadh Fómhair, 1869 ar Shráid Smith, Collingwood.

Fawkner, John Pascoe
Fawkner, John Pascoe
Bá Port Phillip

thumb|right|325px|Leirscáil ceantar Port Phillip
Is í **Bá Port Phillip** bá mhór i ndeisceart Victoria, san Astráil; is lonnaíocht chathair Melbourne í.

Bhí an ceantar timpeall na bá talamh na mBundúchasaigh Wathaurong (thiar), Wurundjeri (thuaidh) agus Boonwurrung (theas agus thoir) ar dtús. Cruthaíodh an bhá thart ar 7,000 go dtí 10,000 bhliain ó shin, i ndeireadh na hOighearaoise deireanaí, nuair a bhí an chuid níos ísle den Abhainn Yarra, machairí móra agus lochanna báite le ardú an tsáile.
Abhainn Yarra

thumb|Leirscáil Abhann Yarra agus a gcraobh-aibhneacha eile
Is í **Abhainn Yarra** (nó **Birrarung** ar dtús) abhainn i lár Victoria, san Astráil. Tá Melbourne suite ar an chuid níos ísle den abhainn. Tá sí thart ar 242 km ar fhad óna foinse sa Shliabhraon Yarra go dtí Bá Port Phillip.

Ba iad na Wurundjeri a thug *Birrarung* ar an abhainn, na Bundúchasaigh a raibh ina gcónaí sa Ghleann Yarra agus cuid mór Victoria Lárnach roimh thíocht do na hEorpaigh. Ceaptar gur tháinig an t-ainm *Birrarung* óna focail Wurundjeri a chiallaíonn "sruthaigh go deo".
Launceston

Is é **Launceston** cathair atá suite sa Ghleann Tamar i dtuaisceart na Tasmáine, an Astráil. Sruathaíonn an Abhainn Tamar agus a gcraobh-aibhneacha (an Esk Thuaidh agus an Esk Theas) tríd an chathair.

Bhunaigh na hEorpaigh Launceston i Mí an Márta, 1806.

## Aeráid

## Tagairtí
Bá Portland

Is bá bheag ar chósta Victoria san Astráil í **Bá Portland**.  Tá sí suite 360km siar ó Melbourne. Tugtar Portland ar phríomhchathair na bá chomh maith.

Maraíodh na scórtha Bundúchasach (clann *Kilcarer gundidj* Gunditjmara) sa bhá sa bhliain 1833 nó 1834, le linn an *Convincing Ground Massacre*.

Catagóir:Tíreolaíocht na hAstráile
Concepción, an tSile

Is cathair sa tSile agus príomhchathair an réigiúin Biobío é **Concepción**. Sa bhliain 2006 bhí thart ar 250,000 daoine ina gcónaí sa chathair. 

## Stair
Bunaíodh Concepción sa bhliain 1550 ag Pedro de Valdivia.

## Íomhánna

Íomhá:Arco de Medicina UdeC.jpg|Arco de Medicina
Íomhá:Ex Catedral de Concepción.jpg|Sean-ardeaglais Concepción. Leagadh í sa bhliain 1939 mar gheall ar dhamáiste on gcrith talún sa bhliain chéanna.
Íomhá:Flag of Concepcion, Chile.svg|Bratach
Íomhá:Coat of arms of Concepcion, Chile.svg|Armas


## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Bardas Concepción (Spáinnis)
* Encyclopedia Britannica — Concepción (Béarla)

Catagóir:Cathracha na Sile
Ollscoil Pittsburgh

Ollscoil thaighde atá ceangailte le Stát Pennsylvania is ea **Ollscoil Pittsburgh** nó "**Pitt**", mar a thugtar uirthi go coitianta. Tá an scoil suite in Oakland, comharsanacht de chuid Pittsburgh, in iarthar an stáit úd. Acadamh Phittsburgh a tugadh ar an scoil i ndiaidh a bunaithe sa bhliain 1787 in iargúl Mheiriceá ar an teorainn idir an cine geal agus na Bundúchasaigh. Ollscoil Iarthar Phennsylvania (Western University of Pennsylvania) a tugadh uirthi ón bhliain 1819 go 1908, nuair a fuair an scoil an t-ainm atá uirthi inniu. Institiúid léinn phríobháideach í go dtí an bhliain 1966.

Aithnítear Ollscoil Pittsburgh go minic as feabhas an taighde agus as caighdeán shaol na mac léinn atá ann. Tá clú freisin ar an ollscoil as a gcuid cláracha spórt. Éiríonn le foirne spórt Pitt go rialta ar leibhéal náisiúnta. Tá campas 132 acra (0.53 km²) ag an ollscoil. Tá 4,686 duine ar an fhoireann acadúil sa scoil agus tá 28,328 mac léinn ag déanamh staidéir ann (18,031 fochéimí agus 10,297 iarchéimí). Bhí ról lárnach ag Ollscoil Pittsburgh i bhforbairt an vacsaín polaimiailítis.

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoileanna i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Bá Botany

Bá an-mhór i Sydney, New South Wales is ea **Bá Botany**, thart ar 9 km síos ó lár na cathrach. Sruthaíonn na craobh-aibhneacha, Abhainn Cooks agus Abhainn Georges, isteach sa chuan.

## Stair
Tá Bundúchasaigh ina gcónaí timpeall an chuain le 5,000 bhliain anuas, ar a laghad.  Bhí idir 4,000 agus 8,000 duine dúchasacha ina gcónaí sa cheantar Sydney nuair a tháinig Arthur Phillip agus an chéad loingeas i 1788.
clé|mion|Léiriú ó ''The Voyage of Governor Phillip to Botany Bay'',  1789
Ainmníodh 
* *Eora* ar an treibh ó Sydney,
* *Bidgigal* ar na daoine idir na hAibhneacha Cooks agus Georges, 
* *Gweagal* ar na daoine ar an taobh theas de chuar na bá, agus 
* *Kameygal* ar na daoine ar an taobh thuaidh de chorrán na bá.

mion|clé|"First Fleet arriving at Botany Bay in January 1788", Léiriú ó ''The Voyage of Governor Phillip to Botany Bay'',  1789

## Naisc sheachtracha

## Féach freisin

*Sydney
*Droichead Chuan Sydney
*Bundúchasaigh na hAstráile
*Cuan

## Tagairtí
Geelong

Is cathair í **Geelong ** (fuaimniú: /dʒəˈlɒŋ/) atá suite ar Bhá Corio agus an Abhainn Barwon, i stát Victoria, an Astráil. Is í an dara cathair is mó sa stát í.

## Stair
Bhí an tréibh Bundúchasach Wathaurong ina gcónaí i Geelong agus an Leithinis Bellarine ar dtús. Ba é Lt. John Murray, ceannaire an bháid *Lady Nelson*, an chéad Eorpach a shroich an ceantar, rud a tharla sa bhliain 1802. Bunaíodh coilíneacht ar chósta Bá Sullivan, ar an taobh eile de Bá Port Phillip sa bhliain 1803, (theip air sa bhliain dár gcionn). D’éalaigh William Buckley ón phríosún, agus d’fhan sé le na Wathaurong ar Leithinis Bellarine ar feadh 32 bhliain ina dhiaidh sin.

Bunaíodh an baile sa bhliain 1838. Fuarthas ór i mBallarat in aice láimhe, sa bhliain 1851, agus mhéadaigh an baile dá bharr sin; bhí 23,000 daoine ina gcónaí i Geelong sa bhliain 1855.

## Aeráid

## Méain
An nuachtán is sine sa tír is ea *The Geelong Advertiser*, a bunaíodh sa bhliain 1840. Cuirtear an *Geelong Independent* (saor in aisce), agus an *Geelong News* i gcló chomh maith. Tá seirbhís theilifís saor in aisce ar fail i gceantar Geelong, a chraoltar ó Melbourne. 

## Oideachas
Méanscoileanna: Coláiste Naomh Seosamh (‘St. Joseph’s College’ i mBéarla), Coláiste Clonard, Coláiste an Croí Naofa (‘Sacred Heart College’), An Coláiste Geelong, Scoil Ghramadach Geelong.

## Spórt
Peil Astrálach – Geelong Cats.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Abhainn Barwon

thumb|Abhainn Barwon sa bhliain 1907

Abhainn in Victoria, an Astráil, is ea **Abhainn Barwon**. Tosaíonn an abhainn sa Sliabhraon Otways, téann a cúrsa trí Winchelsea agus trí Chathair Geelong (an áit a bhuaileann sí leis an Abhainn Moorabool), agus téann sí isteach sa mhuir ag Cinn Barwon ar Leithinis Bellarine. Tá an Barwon 160km ar fad.
Leithinis Bellarine

Leithinis atá suite siar ó dheas ó Melbourne i Victoria na hAstráile is ea **Leithinis Bellarine**; tá Bá Port Phillip, Bá Corio agus Caolas Bass ina timpeall. Scarann an leithinis, in éineacht le Leithinis Mornington, Bá Port Phillip agus Caolas Bass. Bhí daoine Bundúchasacha ón treibh Wathaurong ina gcónaí ar an leithinis ar dtús, roimh theacht na nEorpach go luath sa naoú haois déag. Sa lá atá inniu ann, tá thart ar 55,000 duine ina gcónaí ar Leithinis Bellarine.
Bá Corio

thumb|right|200px|Bá Corio agus Cathair Geelong ó shatailít
Ceann de roinnt bánna sa thiar theas Port Phillip is ea **Bá Corio**, ina bhfuil cathair Geelong suite. Tugtar ‘Corio’ ar an bruachbhaile in aice láimhe.

## Ainm
Nuair a shroich Hamilton Hume agus William Hovell sa bhá sa bhliain 1824, bhuail siad leis na Wathaurong a thug *Jillong* ar an bhá, agus *Corayo* ar an thalamh in aice leis. Áfach, mhalartaíodh an dá ainm Bhundúchasach sa 1830í, nuair a rinneadh an chéad suirbhé ar an talamh. D’aistrigh an dá ainm go ‘Geelong’ agus ‘Corio’ i mBéarla.

## Loingseoireacht
Tá Port Geelong suite ar chladach Bhá Corio, an 6ú port is mó san Astráil.
Lucht dóiteáin

thumb|Inneall dóiteáin i mBaile Átha Cliath
Is daoine iad an **lucht dóiteáin** a mhúchann tinte nó dóiteáin agus a thagann i dtarrtháil ar dhaoine atá i mbaol. Steallann siad uisce nó ábhar eile amhail cúr ar thinte chun iad a mhúchadh.

Catagóir:Comhrac dóiteáin
Catagóir:Seirbhísí éigeandála
Caolas Bass

Caolas a scarann an Tasmáin agus mór-roinn na hAstráile is ea **Caolas Bass** (fuaimniú: /ˈbæs/). Is í Victoria an stát ar an taobh thuaidh den chaolas. 

## Stair
Tháinig an chéad Eorpach ar an Chaolas nuair a sheol George Bass agus Matthew Flinders tríd sa bhád *Norfolk* sna blianta 1798-99. Mhol Flinders don ghobharnóir John Hunter gur cheart dó ‘Basses Strait’ a thabhairt ar an chaolas. Aistríodh an t-ainm go ‘Bass Strait’ níos déanaí.

## An Caolas
Tá an caolas thart ar 240 km ar leithead ag an bpointe is caoile. Cuimsíonn sé a lán oileán, agus tá daoine ina gcónaí ar Oileáin King agus Flinders. Cailleadh mórán long sa chaolas le linn na naoú haoise déag, mar gheall ar an mhuir gharbh. Tógadh teach solais ar Oileán Dean sa bhliain 1848 san oirthear, ag Rinn Otway sa bhliain chéanna san iarthar, agus ar Oileán King sa bhliain 1861.

## Oileáin
Tá níos mó ná 50 oileán i gCaolas Bass, a chuimsíonn:

An t-Iarthar:
* Oileán King
* Oileán Three Hummock
* Oileán Hunter
* Oileán Robbins

An t-Oirthear:
* Oileán Flinders
* Oileán Cape Barren
Catagóir:Caolais
Catagóir:An Astráil
Catagóir:An Tasmáin
Abhainn Derwent

Abhainn san Tasmáine is ea **Abhainn Derwent**. Tá príomhchathair an stáit, Hobart, suite in inbhear na habhann.

Bhí an treibh bhundúchasach Mouheneener ina cónaí i ngleann Abhainn Derwent le 8,000 bliain anuas roimh thíocht na nEorpach. Tosaíonn an abhainn ag Loch St Clair agus sruthaíonn ó dheas 187 kms go dtí New Norfolk; leanann an t-inbhear 52 km eile go dtí an mhuir.

lár|1200px|thumb| Abhainn Derwent
Bá Sullivan (Victoria)

Bá atá suite 60 km ó dheas ó chathair Melbourne, an Astráil, agus 1 km soir ó bhaile Sorrento is ea **Bá Sullivan**. Bunaíodh an chéad lonnaíocht Eorpach sa stát anseo sa bhliain 1803, ach theip uirthi taobh istigh de sheacht mí.

## Tagairtí

Catagóir:An Astráil
Gleann Yarra

Ainm a thugtar ar an gceantar timpeall na hAbhann Yarra in Victoria, san Astráil is ea **Gleann Yarra** (‘Yarra Valley’ i mBéarla). Tá foinse na habhann thart ar 90 km thoir ó Chathair Melbourne, agus sruthaíonn sí anoir agus amach go dtí Bá Phort Phillip. Go hiondúil, tagraíonn an t-ainm ‘Yarra Valley’ do na ceantair uachtaracha timpeall na hAbhann Yarra, agus ní thagraíonn sí do na ceantair íochtaracha, a chuimsíonn an chathair agus na bruachbhailte. Is iad Yarra Glen, Healesville agus Warburton na bailte is mó sa ghleann.

Catagóir:Victoria (stát)
Oileán King

Ceann d'oileáin na Tasmáine is ea **Oileán King**. Tá sé suite siar ó thuaidh ón Tasmáin, sa Chaolas Bass. Sa bhliain 2007, bhí 1,723 duine ina gcónaí ar an oileán.

## Stair
Tháinig Captaen Reed ar an oileán, ag seilg rónta sa bhád *Martha* sa bhliain 1799. Níor thaispeáin chéad léarscáil de Chríoch Van Diemen agus Caolas Bass (a rinne Matthew Flinders agus a cuireadh i gcló i Mí an Mheithimh 1800) an t-oileán seo.

## An t-oileán sa lá atá inniu ann
Is í Currie an baile is mó, atá suite ar an taobh thiar den oileán. Ba bhaile mianadóireachta í Grassy, san oirthear, áit a mbaintí sílít. Bíonn comórtas Peile Astrálaí ann ar an oileán. Níl ach trí fhoireann ann: Currie, Grassy, agus North.

## Tagairtí
Éirí amach phobal na Túinéise

[thumb|Léirsió ag tacú leis an éirí amach sa Túinéis i [Nantes, an Fhrainc, an 15 Eanáir, 2011.]]Is éard is **Éirí amach na Túinéise (2010-2011),** ar a dtugtar "an Réabhlóid seasmaine", ná sraith eachtraí ceannairceacha sa Túinéis ó mhí na Nollag 2010 agus sna blianta ina dhiaidh sin.

Bhí réimeas na Túinéise géar orthu súid a bhí ag éileamh roinnt an rachmais agus daonlathais.
clé|mion|2011
Thosaigh na himeachtaí ar ar an 17 Nollaig 2010, nuair a chuir Mahamad Bouazizi é féin trí thine, mar agóid  éadóchasach in aghaidh na drochíde agus an uiríslithe a d’fhulaing sé ó na húdaráis áitiúla.
clé|mion|agóid sa bhliain 2012  i dTúinis
Bhí an tUachtarán Ben Ali i gceannas ar an Túinéis ó 1987 ar aghaidh.  Bhí an pobal  faoi leatrom agus míshásta ar fad. Theith Ben Ali an tír sa bhliain 2011. 
[clé|mion|[Earrach na nArabachː   Caireo, Túinis, San'a agus an tSiria]]

### Iarmhairtí
Nuair a chur Mohamed Bouazizi, trí ghníomh deiridh féiníobartha, tús le hEarrach na nArabach ba ghníomh é sin a bheadh tionchar as cuimse aige, ní amháin ar an Túinéis ach ar an domhan Arabach níos leithne.

Ba é Éirí amach na Túinéise ar an 4 Eanáir 2011, an splanc a ghin ‘tEarrach’ mórthimpeall an domhain Arabaigh.  Ar an agóid bheag neamh-mharthanach sa tsean-Seicslóváic in 1968 is dócha a bhí fo-eagarthóir sinsearach éigin i Londain ag smaoineamh, tráth éigin tamall de mhíonna tar éis tús na bparáidí is na léirsithe sa Túinéis agus san Éigipt, nuair a cheap sé an téarma “Arab Spring”.

## Féach freisin
* An tEarrach Arabach
*Mahamad Bouazizi

## Tagairtí

Catagóir:An Túinéis
Catagóir:Earrach na nArabach
Piaras Feiritéar

Duine uasal de bhunadh na Normannach ba ea **Piaras Feiritéar** nó Pierce Ferriter (1600-1653). Bhí sé ina fhile oilte agus ina thaoiseach ar a chine. Áirítear é ar dhuine de na filí Gaeilge is nótála de chuid an 17ú haois.
clé|mion|Caisleán an Fheirtéaraigh (Ferriter's castle)clé|mion|in aice le Baile an Fheirtéaraigh
## A bheatha

Ba leis na Feiritéaraigh roinnt mhór d'iarthar Chorca Dhuibhne i gCiarraí tráth den saol, agus dá chomhartha sin tá Baile an Fheirtéaraigh fós ann. 

Is é an dáta is luaithe is féidir a lua le Piaras an bhliain 1633, mar tá sé féin agus Éamann, a athair, luaite i gcáipéis ón mbliain sin. Bhí Piaras geal le huaisle Gall agus Gael araon, agus nuair a thosaigh Cogadh 1641 thug Pádraigín Mac Muiris, Tiarna Chiarraí, arm buíne dó le go dtroidfeadh sé ar thaobh na nGall. B'ansa le Piaras an taobh eile, agus é ina chaptaen ar an arm a ghabh Caisleán Thrá Lí sa bhliain 1642, comhrac a d'fhág gonta é. 

Bhí Piaras in ann an fód a sheasamh i gCiarraí anuas go dtí an bhliain 1652, nuair a ghabh Gobharnóir Nelson Caisleán Rois láimh le Cill Airne. Rinne Piaras téarmaí síochána a phlé le Nelson, ach ag filleadh abhaile dó rugadh air agus sacadh i bpríosún é. 

Crochadh é ar Chnocán na gCaorach sa bhliain 1653.

## A shaothar

Is éard is mó a tharraing clú ar Phiaras a chuid dánta grástúla grá, baint acu le traidisiún fada Eorpach agus iad breactha i ndeibhí scaoilte:

:*Léig dhíot th'airm, a mhacaoimh mná,*
:*muna fearr leat cách do lot;*
:*muna léige th'airmse dhíot*
:*cuirfead bannaidhe ón rí ort.*

:*Má chuireann tú th'airm ar gcúl*
:*folaigh feasta do chúl cas,*
:*ná léig leis do bhráighe bhán*
:*nach léig duine de chách as…*

Chum Piaras dán fada ar Mheig Russell, bean ghaoil leis an Ridire William Russell, fear ionaid Éilíse sa bhliain 1594. Is dócha gurb é sin an dán is fearr dár maireann dá chuid, agus tugann sé léargas ar an gcaidreamh a bhí aige ar uaisle Gall. 

B'fhile cairdeasa freisin é Piaras, mar is léir ón dán a chum sé do Risteard Husae, lia:

:*Scoth ógán caomhinise Cé*
:*Risteard rannghusta Husae,*
:*cneas soighealta, ré dár reacht,*
:*doileanta é 'na intleacht.*

:*Lán beóil tíortha, tobar fis,* 
:*doras eóil, airgtheach Husae,*
:*ár gcuidne i bhFódán na bhFionn,* 
:*oide ógán na hÉireann…*

Deirtear gur chum sé filíocht i mBéarla freisin, ach tá sin caillte, ar nós cuid mhaith dá fhilíocht Ghaeilge. Is dócha go raibh "Duanaire Phiarais Feiritéir," lámhscríbhinn staire agus filíochta, ag imeacht san 18ú haois, ach níl a thuairisc sin le fáil anois.

## Féach freisin
* Aodh Mac Cathmhaoil

* Brian Mac Giolla Phádraig

* Dáibhí Ó Bruadair

* Fear Flatha Ó Gnímh

* Giolla Brighde Ó hEódhasa 

* Pádraig Ó Duincín

* Seathrún Céitinn

* Tadhg Óg Ó Cianáin

* Uilliam Nuinseann

## Nótaí

## Le léamh
* De Brún, Pádraig agus Ó Buachalla, Breandán agus Ó Concheannainn, Tomás (1975). *Nua-Dhuanaire: Cuid 1*. Institiúid Ardléinn Bhaile Átha Cliath.
* Ua Dhuinnín, P. *Dánta Phiarais Feiritéir*. Baile Átha Cliath: eag. 1, 1903; eag. 2, 1934.

## Naisc

*

Catagóir:Básanna i 1653
Catagóir:Daoine a rugadh i 1600
Catagóir:Filí na hÉireann
Benalla

Cathair in oirthuaisceart Victoria, san Astráil is ea **Benalla** (fuaimniú: /bəˈnælə/). Tá thart ar 9,000 duine ina gcónaí sa chathair.

## Aeráid

## Siopaí
Tá cuid mhaith siopaí móra sa bhaile, Coles, Woolworths, Target Country, Aldi agus Mitre 10 Home & Trade ar chinn acu.

## Spórt
Tá cumann Peil Astrálaí ag an mbaile, a ghlacann páirt i gcomórtas Sraith Peile an Ghleann Goulburn (‘Goulburn Valley Football League’).

## Daoine cáiliúla
* Edward "Weary" Dunlop – Máinlia agus saighdiúir.

## Tagairtí
Comhghuaillíocht na hEite Clé Aontaithe

Comhghuaillíocht toghcháin Éireannach atá comhdhéanta de pháirtithe polaitíochta agus de pholaiteoirí neamhspleácha den eite chlé is ea **Comhghuaillíocht na hEite Clé Aontaithe** (Béarla: *The United Left Alliance*), a bunaíodh chun dul san iomaíocht in olltoghchán 2011. Tá an grúpa comhdhéanta de 3 pháirtí pholaitíochta atá ann cheana féin: an Páirtí Sóisialach, Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús agus Grúpa Gníomhaíochta na nOibrithe agus na nDaoine Dífhostaithe, chomh maith le hiar-chomhaltaí Pháirtí an Lucht Oibre.

Fógraíodh bunú an pháirtí ag tús Mhí na Samhna 2010 agus seoladh an páirtí go foirmiúil an 29 Mí na Samhna 2010 ag Óstán Gresham i mBaile Átha Cliath.

## Féach freisin

* Dlúthpháirtíocht (páirtí polaitíochta), 2014-

* Pobal seachas Brabús agus Pobal Roimh Bhrabús/Dlúthphairtíocht

## Tagairtí

Catagóir:Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 2010
Catagóir:Eagraíochtaí sóisialacha in Éirinn
Bendigo

Cathair mhór i lár Victoria na hAstráile is ea **Bendigo** (fuaimniú: /ˈbɛndɨɡoʊ/). Tá sí suite 205 km ó thuaidh de phríomhchathair an stáit, Melbourne, agus bhí 89,990 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2010. Tugtar *Bendigonians* ar mhuintir na cathrach.

## Stair
Bhí daoine Bundúchasacha Dja Dja Wurung ina gcónaí sa cheantar roimh theacht na nEorpach. Tháinig an taiscéalaí Thomas Mitchell ar an gceantar sa bhliain 1836, agus shroich an chéad ghrúpa lonnaitheoirí sa bhliain 1840, chun fheirmeacha caorach a bhunú. I rith an earraigh sa bhliain 1851, fuair beirt bhan ó Ravenwood’s Run (Margaret Kennedy agus Julia Farrell) ór ar bhruach Sruthán Bendigo. Chonaic iriseoir iad, duine a chuir teachtaireacht chuig Melbourne. Thosaigh fuadar sa cheantar dá bharr sin.

## Aeráid

## Daoine Cáiliúla
* John Bannon – polaiteoir
* John Brumby – polaiteoir
* Wayne Campbell – iarpheileadóir (Peil Astrálach – Richmond Tigers)
* Greg Williams – iarpheileadóir (Peil Astrálach – Carlton Blues)

## Tagairtí
Horsham, Victoria

An chathair is mó sa réigiún Wimmera, Victoria, san Astráil is ea **Horsham** (fuaimniú: /ˈhɔrʃəm/, ach [ˈhoːʃəm] sa cheantar). Tá sí suite thart ar 300 km thiar thuaidh ón bpríomhchathair, Melbourne. Sa dhaonáireamh sa bhliain 2006, bhí 14,125 duine ina gcónaí ann.

## Stair
Rinneadh suirbhe ar an gceantar sa 1840í, agus d’osclaíodh Oifig an Phoist 1 Iúil, 1848. Ba iad James Monckton Darlot agus Charles Carter na chéad lonnaítheoirí. Tháinig an phríomh-iarnród ó Melbourne sa bhliain 1879, agus síneadh é go dtí Adelaide ina dhiaidh sin.

## Aeráid

## Tagairtí
Moe

Cathair i nGleann LaTrobe agus i réigiún Gippsland san Astráil is ea **Moe** (fuaimniú: /ˈmoʊ.i/). Tá sí suite thart ar 135 km thoir ón phríomhchathair Melbourne, agus de réir an daonáirimh sa bhliain 2006, bhí 15,582 duine ina gcónaí sa chathair. Is chuid de Chomhairle Cathrach LaTrobe é ceantar Moe.
Tugadh ‘The Mowie’ ar Moe ar dtús, agus ‘Little Moi’ ina dhiaidh sin. Creidtear gur tháinig an t-ainm ó fhocal Kurnai, an teanga Bhundúchasach áitiúil, a chiallaíonn ‘seascann’ nó ‘corcach’.

## Stair
Fuarthas ór sa cheantar seo sa bhliain 1852, agus d'úsáidtí an lonnaíocht mar stad ar an mbealach go dtí na ceantracha óir in Walhalla. Osclaíodh Oifig an Phoist ar 17 Márta 1862. Cruthaíodh Sír Narracan sa bhliain 1878, an bhliain chéanna a tháinig an t-iarnród ó Morwell. Rinneadh suirbhé ar an mbaile sa bhliain 1879, agus fógraíodh Moe in chathair in 1963.

## Aeráid

## Tagairtí
Diosca idirveirteabrach tultite

[mion|clé|Trasghearradh ar chnámh an droma ([colún veirteabrach).]]
Is éard is **diosca idirveirteabrach tultite** ann (* prolapsus disci intervertebralis*) ná riocht míochaine a théann i bhfeidhm ar an dromlach, i ndiaidh na fáinne seachtraí snáithíní (*annulus fibrosus*) a bheith stróicthe, rud a thugann caoi don chuid lárnach bog den diosca idirveirteabrach (*discus intervertebralis*) bolgadh amach. Go minic, bíonn cineál na stróiceacha cúil-cliathánach i nádúr, toisc go mbíonn ballnasc cúl-comhréireach sa chorda dromlaigh. Féadfaidh scaoileadh idirghabhálaithe ceimiceacha athlastacha a theacht as fáinne an diosca stróicthe, agus údar péine a bheith mar thoradh air, fiú nuair nach mbíonn an néarfhréamh comhbhrúite. Seo í réasúnaíocht úsáide na gcóireálacha neamh-athlastacha leighis i gcomhair na péine a bhíonn bainteach leis an bhreoiteacht seo.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Nucleoplastia para la atenuación de hernias de disco .
* La nucleoplastia directa mejora el 90% de las hernias discales .
* La Seguridad Social española y la nucleoplastia.
* Tratamiento quirúrgico versus médico para las hernias de disco lumbares , InterMedicina.com
* TRatamiento Hernia de Disco sin Cirugía .
* Solución sin cirugía y ozono para la Hernia discal.
* Osteopatía: Solución no invasiva para la hernia discal .

Catagóir:Néareolaíocht
Catagóir:Máinliacht ortaipéideach
Catagóir:Colún veirteabrach
Morwell

Cathair i Gippsland Láir, Victoria, san Astráil, is ea **Morwell**. Tá sí suite 149 km thoir ón bpríomhchathair, Melbourne. Sa bhliain 2006, bhí 13,399 duine ina gcónaí ann. Is cathair an-tábhachtach sa stát í, mar tá cuid mhaith de ghual an stát bainte amach sa cheantar seo.

## Stair
Creidtear go raibh na Kurnai (treibhe Bhundúchasach) na daoine is luaithe sa cheantar. Sa bhliain 1841, thaistil na taiscéalaí Angus McMillan agus Paweł Edmund Strzelecki tríd an réigiún. Níos mhoille sa 1840í, bunaíodh cuid mhaith feirmeacha chaoracha sa cheantar a thugtar Morwell air sa lá atá inniu ann. 

Sa bhliain 1873, d’aontaigh an rialtas iarnród a thógáil ó Melbourne go dtí Sale; mhéadaigh ceantar Morwell dá bharr sin. Bhí an chéad díol ar thalamh ann i mí Eanáir, 1879, ach bhí cuid mhaith lonnaítheoirí sa cheantar cheana féin. Tógadh an chéad mianaigh ghuail sa 1880í.

## Aeráid

## Meáin
Freastalaíonn na stáisiúin raidió ‘Star FM’ agus ‘3GG’ an réigiún, a chraoltar ó Warrigul.

## Tagairtí
Tóracs

thumb|Tóracs an duine, idir na línte ceirbhea-tóracsach agus tóracsa-abdómach.
Is cuid d'anatamaíocht an duine agus ainmhithe éagsúla eile é **an tóracs** (Sean-Ghréigis: θώραξ. Laidin: * thorax*), ar a dtugtar freisin **an cliabhrach**, **an t-ucht** agus **an brollach**.  

## Anatamaíocht an chliabhraigh-[[Duine|daonnaithe]] agus [[homainidí]]

Sna homainidí, is é an cliabhrach an réigiún de chuid na colainne idir an muineál agus an abdóman nó bolg, in éineacht lena orgáin inmheánacha agus ábhair eile. Tá sé tacaithe agus cosanta den chuid is mó ag creat na n-easnacha, cnámh an droma, agus leis an gcrios guailleach. Seo a leanas inneachar an chliabhraigh:
* orgáin
** croí
** scamhóga
** Faireog Thímis
* matáin 
** matáin móra agus mion bhrollaigh
** matáin trapezius agus mhuiníl
* struchtúir inmheánacha
** diafram
** éasafagas
** traicé
** phróiseas xiphoid
* artairí agus féitheacha
** aorta
** vena cava uachtarach
** vena cava íochtarach
** artaire scamhógach
* cnámha
** an soicéad ghualainn ina bhfuil an chuid uachtarach den húiméireas
** slinneán
** steirneam
** a chuid chliabhraigh den dromlach
** dealrachán
** creat na n-easnacha
** correasnacha
* struchtúir seachtracha
** siní
** faireoga mamacha
** Is éard is 'V' an bhrollaigh ná an t-achar a bhíonn nochta ag léinte oscailte.
* abdóman cliabhraigh (goile, duáin/aidréineach, paincréas, liathán, agus an t-éasafagas íochtarach)

thumb|Líníocht fheithide a léiríonn an tóracs i ngorm
## Anatamaíocht chliabhraigh-Ainmhithe eile
Sna feithidí agus eiseachnámharlaigh eile, tugtar 'an tóracs' ar an limistéar a fhreagraíonn don chliabhrach. Sna mamaigh ceathairchosacha, bíonn na faireoga mamacha agus na siní suite níos gaire do na cosa ar gcúl, agus dá bhrí sin ní bhíonn siad mar chuid den chliabhrach. Seachas sin, bíonn anatamaíocht na n-orgán mar an gcéanna ach leis na horgáin inmheánacha i gcumraíochtaí éagsúla.

## Gortú cliabhraigh
Tá gortú cliabhraigh (dá dtagraítear freisin, tráma cliabhraigh, gortú tóracsach, nó tráma tóracsach) freagrach as suas ar ¼ de bhásanna de bharr tráma sna Stáit Aontaithe.

## Cliabh Galair
Is féidir le saincheisteanna éagsúla lena n-áirítear fadhbanna riospráide, saincheisteanna an díleá, deacrachtaí matánchnámharlaigh tús a chur le chliabh galair.

## Pian chliabhrach
## Cúiseanna neamhchairdiach na péine cliabhraigh
### Ataileachtáis
### Neomatóracs
### Ailse scamhóg

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Mionsimpeansaí

Ainmhí is ea an **mionsimpeansaí** (*Pan paniscus*). Ceann de na hapaí móra atá ann. Ainm eile a thugtar air in go leor teangacha ná *bonobo*, mílitriú a cheaptar de *Bolobo*, baile beag sa Chongó. Tá siad dúchasach don dufair i bPoblacht Dhaonlathach an Chongó i lár na hAfraice.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Maindrill

Moncaí is ea an **mhaindrill** (*Mandrillus sphinx*) agus is ball d'fhine na gCercopithecoidae é, ón Sean-Domhan, agus dlúthbhaint aige leis na babúin, agus níos dlúithe fós leis an drill (*Mandrillus leucophaeus*). Bíonn sé le fáil i ndeisceart Chamarún, sa Ghabúin, sa Ghuine Mheánchiorclach, agus sa Chongó. Bíonn cónaí orthu, den chuid is mó, i bhforaoiseacha trópaiceacha báistí agus i mósáicí foraoise-sabhána. Tá cónaí orthu i ngrúpaí le chéile.
Is uiliteoiruiliteoirí iad na maindrillí agus réim bia acu comhdhéanta, den chuid is mó, de thorthaí agus d'fheithidí. Bíonn a gcuid séasúr cúplála ar siúl ó Mheitheamh go Deireadh Fómhair

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Mildura

Cathair in iarthuaisceart Victoria is ea **Mildura**. Tá sí suite i réigiún Sunraysia, ar bhruach na hAbhann Murray. Bhí thart ar 50,000 duine ina gcónaí sa cheantar sa bhliain 2010.

## Aeráid

## Tagairtí
Portland, Victoria

Cathair in iarthar Victoria is ea **Portland**. Tá sí suite ar chladach Bhá Portland.
## Aeráid

## Tagairtí
Sale, Victoria

Cathair i réigiún Gippsland, Victoria na hAstráile is ea **Sale**. Bhí 13,336 duine ina gcónaí sa cheantar sa bhliain 2006.

## Aeráid

## Tagairtí
Luch fhómhair

Ainmhí is ea an **luch fhómhair**. Is é an creimire is lú san Eoraip é. Tá an speiceas seo as láthair ó Éirinn.
300px|left|thumb|Luch fhómhair

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Creimirí
Luch thí

Ainmhí is ea an **luch thí**. 

thumb|left|Luch thí (''Mus musculus'')
thumb|Fiacla tosaigh

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Tuiseal ochslaíoch

Sa teangeolaíocht, tugtar **an tuiseal ochslaíoch** (giorraithe **ocs**) ar thuisil i dteangacha éagsúla arb iad a shaintréith choiteann ná go gcuireann siad gluaiseacht nó scaradh ó rud éigin in iúl, cé gur féidir na sonraí i ngach teanga a bheith difriúil. Tugtar *ablatus* air sa Laidin, an rangabháil (neamhrialta) éighníomhacha fhoirfe den fhocal *auferre* " iompar ar aghaidh ".

## [[Teangacha Ind-Eorpacha]]
Sa Laidin, úsáidtear an tuiseal ochslaíoch go príomha mar dhobhriathra le briathra a mhodhnú. Tá 15 tuiseal aici, iad dhírshinsearaithe ó thrí thuiseal Phróta-Ind-Eorpaise: ochslaíoch (ó), uirliseach (leis), agus áitreabhach (i / ag). Uaireanta tugtar an tuiseal dobhriathartha’ ar an ‘an tuiseal ochslaíoch’, toisc gur féidir frásaí sa tuiseal ochslaíoch a aistriú mar dobhriathair: Is féidir *magnā (cum) celeritāte* a aistriú mar "le luas mór" nó "go han-tapa”.

## [[Sean-Ghréigis|An tSean-Ghréigis]]

Sa Sean-Ghréigis, bhí feidhmeanna an tuisil ochslaígh tógtha ag an tuiseal ginideach, i dtreo is go raibh feidhmeanna aige a bhain le ghinideach agus le hochslaíoch na Próta-Ind-Eorpaise. Mar shampla, an tuiseal ginideach leis na réamhfhocail ἀπό apó "amach ó" agus ἐκ / ἐξ ek / ex "as".

## [[An Albáinis]]
Bíonn an tuiseal ochslaíoch le fáil san Albáinis, a cúigiú tuiseal agus tugtar "mënyra rrjedhore." air.

## [[Sanscrait|An tSanscrait]]
Is é an cúigiú tuiseal é an tuiseal ochslaíoch i gcás graiméir na Sanscraite (panchami) agus bhí feidhm cosúil leis an Laidin aige.

Catagóir:Tuisil ghramadaí
Van Morrison

Ceoltóir agus amhránaí Éireannach Tuaisceartach é **George Ivan (Van) Morrison**, a rugadh i mBéal Feirste i dTuaisceart Éireann sa bhliain 1945.

## Féach thairis sin

* George Cassidy (ceoltóir snagcheoil)

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Shepparton

Cathair i Victoria, san Astráil is ea **Shepparton** (fuaimniú: /ˈʃɛpɚtən/). Tá sí suite ar bhruach na hAbhann Goulburn.

## Aeráid

## Tagairtí
Caimileon

Ainmhí feoiliteach is ea an **caimileon** (fine na Chamaeleonidae). Reiptíl atá ann; is laghairtí seandomhanda iad go léir. Bhí 202 speiceas de chaimileon ann i mí Meithimh na bliana 2015. Tá dathanna éagsúlacha orthu agus is féidir le roinnt mhaith díobh na dathanna a athrú.

## Tagairtí

Catagóir:Reiptílí
Swan Hill

Cathair in iarthuaisceart Victoria, san Astráil is ea **Swan Hill** (Gaeilge: *Cnoc na nEalaí*). Tá sí suite ar bhruach deisceartach na hAbhann Murray. De réir Daonáirimh na bliana 2006, bhí 9,684 duine ina gcónaí sa chathair.

## Stair
Bunaithe ar fhianaise ó Choobool Creek agus Kow Swamp, dealraíonn sé go raibh daoine Bundúchasacha ina gcónaí sa cheantar le 9,000 go 13,000 bliain anuas. Lonnaigh na daoine Wemba-Wemba agus Wati-Wati sa réigiún seo, agus thug na Wemba-Wemba *‘Matakupaat’*, nó ‘áit na bplatapas’ ar Swan Hill.
Thug an dtaiscéalaí Thomas Mitchell an t-ainm reatha don áit, nuair a champáil sé ann, ar thaobh chnoic ar an 21 Meitheamh 1836.
:"Among the reeds on the point of ground between the two rivers was a shallow lagoon where swans and other wild fowl so abounded that, although half a mile from our camp, their noise disturbed us through the night. I therefore named this somewhat remarkable and isolated feature Swan Hill, a point which may probably be found to mark the junction of two fine streams."[4]
## Aeráid

## Comhchathracha
*  Yamagata, An tSeapáin

## Tagairtí
Wangaratta

Cathair in oirthuaisceart Victoria, san Astráil is ea **Wangaratta** (fuaimniú: /wæŋɡəˈrætə/).

## Aeráid

## Tagairtí
Warrnambool

Cathair ar chósta iartharach Victoria, san Astráil is ea **Warrnambool**. 

## Aeráid

## Daoine Cáiliúla
* Sir John Eccles – eolaí
* Paul Jennings – scríbhneoir
* David Hughes – fuirseoir

## Comhchathracha
*  Miura, An tSeapáin

## Tagairtí
Wodonga

Cathair i stát Victoria, An Astráil, is ea **Wodonga** (fuaimniú: /wəˈdɒŋɡə/). Tá sí suite ar thaobh theas na teorann New South Wales, ar bhruach na hAbhann Murray.

## Aeráid

## Tagairtí
Devonport

Cathair in iarthuaisceart na Tasmáine is ea **Devonport**, ar bhéal na hAbhann Mersey.

## Aeráid

## Comhchathracha
* border|20px Minamata, An tSeapáin, 1996.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Burnie

Cathair ar chósta thiar thuaidh na Tasmáine is ea **Burnie**. Bhí 19,160 duine ina gcónaí sa chathair sa bhliain 2006.

## Aeráid

## Tagairtí
Edmund Barton

clé|mion|212x212px|sa bhliain 1866, agus in aois 17 bliain dó
Ba dhlíodóir agus pholaiteoir é **An Ridire Edmund "Toby" Barton** (18 Eanáir 1849 - 7 Eanáir 1920. B'eisean an ceann feadhna ar an bhfeachtas ar son An Chónasctha agus an chéad Phríomh-Aire ar an Astráil. Toghadh sa bhliain 1901 é, ach d'éirigh sé as an bpost sa bhliain 1903. Bhí sé ansin ina bhreitheamh d'Ard-Chúirt na hAstráile ó bunaíodh sa bhliain 1903 í go dtí gur cailleadh é.
clé|mion|194x194px|1885ː ina Cheann Comhairle ar Thionól Reachtach na Breataine Bige Theas Nua

## Saol
Rugadh  "Toby" Barton  ar 18 Eanáir 1849 in Glebe, Sydney, New South Wales.

Céimí de chuid Ollscoil Sydney (BA 1868 MA 1870), bhí sé ina abhcóide agus 

* ina chomhalta de Thionól Reachtach na Breataine Bige Theas Nua (1879-87, 1891-94 agus 1898-1900, 
* ina Cheann Comhairle air idir 1883 agus 1887) agus 
* de Chomhairle Reachtach na Breataine Bige Theas Nua (1887-91 agus 1897-98), 
* ina Ard-Aighne ar an mBreatain Bheag Theas Nua (1889 agus 1891-93) agus 
* ina Cheannaire ar an bhFreasúra sa stát (1898-99).

clé|mion|195x195px|1889ː ina Ard-Aighne ar an mBreatain Bheag Theas Nua
Bhí Barton ina thoscaire de chuid na Comhdhála Astraláisí Náisiúnta (1891) agus de chuid Chomhdháil Chónaidhmeach na hAstraláise (1897-98). Glacadh go forleathan gurbh é an ceannaire polaitíochta ba thábhachtaí san fheachtas ar son An Chónasctha.

Idir 1901 agus 1903 bhí Barton ina Phríomh-Aire ar an Astráil, ina Aire Gnóthaí Seachtracha agus ina Fheisire thar ceann Hunter. 

### Breitheamh
Bhí Barton i measc na gcéad bhreithiúna a ceapadh ar an Ard-Chúirt. Mar bhall den chúirt bhí sé faoi scáil an Phríomh-Bhreithimh, An Ridire Samuel Griffith, agus go pointe áirithe An Bhreithimh Ruairí Uí Chonchúir (go dtí go bhfuair sé bás sa bhliain 1912.).

Faoin am a ndeachaigh Griffith ar scor, sa bhliain 1919, bhí a sheans féin ag Barton a bheith ina Phríomh-Bhreitheamh imithe.

## Féach freisin

* Alfred Deakin

clé|mion|150x150px|1898ː Barton (49) agus Alfred Deakin
clé|mion|252x252px|Vanity Fair, 1902

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1849
Catagóir:Básanna i 1920
Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
Catagóir:Breithiúna
Dómhnall Ruadh Mac an tSaoir

Rugadh **Dómhnall Ruadh Mac an tSaoir** (**Dómhnall Ruadh mac Aonghais Ruaidh** nó **Dómhnall Ruadh Pháislig**) ar 1 Deireadh Fómhair 1889 i Snaoiseabhal, Uibhist a Deas. De réir tuairisce, bhí cuimhne thar barr ag a mháthair Ceit agus bhí cuimhne ag Dómhnall ar a lán urnaithe agus amhrán, port agus seanfhocal, a chuala sé agus é ina bhuachaill óg. D'fhág sé an scoil in aois a cheithre bliana déag agus d'fhoghlaim sé ceird an tsaoir chloiche. Bhí sé i reisimint na gCamshrónach sa Chéad Chogadh Domhanda, agus bhí sé ina phíobaire ag Loch Iall. Chruthaigh sé go misniúil ag Cath Loos.

Idir an dá chogadh dhomhanda chuaigh sé chun cónaithe i bPáislig agus d'oibrigh ann mar bhríceadóir. 

Phós sé Màiri NicIllFhaolain, bean arbh as Uibhist a-Deas di. Bhí ceathrar clainne acu. Bhíodh Dòmhnall ag cumadh amhrán gan stad faoi chúrsaí an bhaile agus chúrsaí i gcéin.

Tugadh coróin do Dhòmhnall mar Bhàrd an Chomuinn Ghàidhealaich sa bhliain 1938 agus d'fhoilsigh an Scottish Gaelic Texts Society a chuid filíochta sa bhliain 1968. Tá sé curtha i bPàislig.

## Naisc sheachtracha
* Bàird nan Òran - Dòmhnall Ruadh Phàislig, BBC ALBA
* Bàird nan Òran - program1, Dòmhnall Ruadh Phàislig, BBC ALBA
* Tobar an Dualchais

Catagóir:Daoine a rugadh i 1889
Catagóir:Básanna i 1964
Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Filíocht na Gaeilge
Cath Loos

Ba cheann de na gníomhartha ionsaithe ba mhó de chuid fhorsaí na Breataine é **Cath Loos**, a troideadh ar an bhFronta Thiar sa bhliain 1915 le linn an Chéad Chogadh Domhanda. 

Seo an chéad uair a baineadh Arm na Breataine úsáid as gás nimhe le linn an chogaidh. Ghnóthaigh an cath clú freisin mar chonacthas don chéad uair úsáid mhór-scála na n-aonad 'nua' Arm Kitchener.

Catagóir:Cathanna sa Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Stair na Fraince
Donnchadh Bàn Mac an t-Saoir

[thumb|Cuimhneachán do Dhonnchadh Bán Mac an tSaoir in aice [Inbhir Dhobhrain]]
Bhain **Donnchadh Bàn Mac an t-Saoir** (1724 - 1812) le Gleann Urchaidh, Earra-Ghàidheal. Báirseoir agus foraoiseoir ab ea é sa chontae sin ar feadh blianta fada agus bhain sé aithne fhorleathan amach as a chuid filíochta dúlra faoi na cnoic agus na gleannta. 

I measc a chuid dánta tá 'Óran Coire a' Cheathaich', 'Cead Deireannach nam Beann' agus 'Moladh Beinn Dóbhrain'.

## Naisc Sheachtracha

* Bliadhna nan Óran, BBC
* The Gaelic songs of Duncan MacIntyre. Edinburgh, 1912.]]
* Lárach nam Bárd, BBC

Catagóir:Daoine a rugadh i 1724
Catagóir:Básanna i 1812
Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Filíocht na Gaeilge
Cacapó

Is éan é an **cacapó** (*Strigops habroptila*, Maorais: *kākāpō*). Is de bhunús na Nua-Shéalainne iad. Éin oíchí iad, agus is ionann an t-ainm "cacapó" agus "péaróid na hoíche" in Maorais. Tá saintréithe faoi leith ag an gcacapó, atá uathúil ó gach éin eile ar domhain. Is é an cacapó an t-aon phéaróid ar domhain nach féidir eitilt, agus is iad na paréidí is troime dá bhfuil ann. Tá an speiceas seo i mbaol - níl ach 149 acu ann, agus tá ainmneacha tugtha do bheagnach gach ceann acu. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Túcán

Is éan é an **túcán**. Is baill d'fhine na Ramphastidae iad. Dathanna geala orthu. Dúchasach do na réigiúin tropaiceacha agus fhothropaiceacha san Domhan Thiar. 

Bhaineadh Guinness úsáid as an túcán ina chuid fógraíochta sna 1930idí agus 1940idí.  

## Tagairtí

Catagóir:Éin