open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gabriel Zucman

Is eacnamaí Francach é **Gabriel Zucman** (rugadh é an 30 Deireadh Fómhair 1986). Faoi láthair tá sé ina ollamh comhlach le beartas poiblí agus eacnamaíocht in Ollscoil California, Scoil Bheartais Phoiblí Goldman Berkeley agus ina Ollamh agus ina Chathaoirleach i Scoil Eacnamaíochta Pháras.    agus ina Ollamh le Chathaoir i Scoil Pháras. na hEacnamaíochta . 

Údar an leabhair '*The Hidden Wealth of Nations: The Scourge of Tax Havens*' (2015) is ea é. Tá cáil ar Zucman as a thaighde ar thearmainn chánacha agus ar thearmainn chánach corparáide.   

Fuarthas amach i dtaighde Zucman go bhfuil na tearmainn chánacha corparáide is mó comhlíontach leis an ECFE, agus gur fíor-annamh a bhíonn aighnis chánach idir láithreacha ardchánach agus tearmainn. Tá a chuid páipéar ar na páipéir is mó a luaitear ar thaighde ar thearmainn chánach. Tá cáil ar Zucman freisin as a chuid oibre ar chainníochtú scála airgeadais na dteicnící seachanta cánach bonn-chreimeadh agus aistrithe brabúis (BCAB) a d’úsáid cuideachtaí ilnáisiúnta i dtearmainn chánach corparáide, trínar shainaithin sé Éire mar an tearmann cánach corparáide is mó ar domhan in 2018.

In 2018, fuair Zucman an Duais don Eacnamaí Óg is Fearr sa Fhrainc, arna bronnadh ag an Cercle des économistes agus *Le Monde* mar aitheantas ar a thaighde ar imghabháil cánach agus seachaint cánach agus a n-iarmhairtí eacnamaíocha.  Bronnadh Bonn John Bates Clark air sa bhliain 2023, duais d’eacnamaithe faoi 40 bliain d’aois 

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Zucman i bPáras sa bhliain 1986, agus is mac é le beirt dochtúirí Francacha. Is taighdeoir imdhíoneolaíochta í a mháthair agus cuireann a athair cóir leighis ar othair VEID . 

In agallaimh, cuireann Zucman síos ar “imeacht pholaitiúil thrámach m’óige”, mar a bhí nuair a shroich Jean-Marie Le Pen na babhtaí deiridh de thoghchán uachtaránachta na Fraince 2002, nuair a bhí Zucman 15 bliana d’aois. In 2018, dúirt Zucman faoin imeacht sin: "Tá go leor de mo smaointeoireacht pholaitiúil ó shin i leith dírithe ar conas is féidir linn an tubaiste seo a sheachaint arís. Go dtí seo, theip orainn."

## Naisc sheachtracha
*Éilíonn tuarascáil arna maoiniú ag an AE go ngearrfaí cáin ar shaibhreas lucht an rachmais, ní ar a n-ioncam. (I mBéarla)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Eolaithe sóisialta an 21ú haois
Catagóir:Eacnamaithe Francacha
Catagóir:Dámh Scoil an Bheartais Phoiblí Goldman
Catagóir:Eacnamaithe Sóisialacha
Catagóir:Ollscoil California, Coláiste Litreacha agus Eolaíochta Berkeley
Catagóir:Scríbhneoirí ó Pháras
Volcaigh

Cónaidhm de treibheanna Gallacha a bhí sna **Volcaigh** () a bunaíodh roimh ruathar na nGallach comhcheangailte a rinne ionradh ar an Mhacadóin c. 270 RCh. agus a throid in aghaidh na nGréagach, a bhí cruinnithe le chéile, ag Cath Thearmápalae sa bhliain 279 RCh. Fuarthas treibheanna ar a dtugtaí an t-ainm Volcaigh go comhuaineach i ndeisceart na Gaille, san Mhoráiv i ngleann na hEabró, Leithinis na hIbéire, agus i nGaláit na hAnatóile. Is cosúil go raibh an Volcaigh ina chuid de chultúr ábharach La Tène nach maireann, agus tá féiniúlacht Cheilteach curtha i leith na Volcach, bunaithe ar thagairtí i bhfoinsí Gréigise agus Laidine chomh maith le fianaise ainmeolaíocht.

Tiomáinte ag grúpaí an-soghluaiste ag feidhmiú lasmuigh den chóras treibhe agus ina raibhh eilimintí éagsúla, bhí na Volcaigh ar cheann de na heintitis eitneacha nua a bunaíodh le linn leathnú míleata na gCeilteach ag tús an 3ú haois RCh. Ag bailiú le chéile sa turas cáiliúil isteach sna Balcáin, de réir dealraimh, ó thaobh na Gréige de, chun foghail a dhéanamh ar Deilfe, scoilt brainse den na Volcaigh ón bpríomhghrúpa ar an mbealach isteach sna Balcáin agus cheangail siad le dhá threibh eile, na Tolistobogaigh agus na Trocmaigh, chun cur fúthu i lár na hAnatóile agus féiniúlacht nua a bhunú mar na Galátaigh.

Ba ghrúpa de na Volcaigh iad na Tectosagaigh a bhog tríd an Mhacadóin go dtí an Anatóil c. 277 R.Ch. Deir Strabó gur tháinig na Tectosagaigh ar dtús ón réigiún in aice le Tolosa (Toulouse sa lá atá inniu ann).

## Ainm
Luaitear iad mar *Volcis* agus *Volcarum* le *Iúl* Caesar (lár an 1ú c. RCh), mar *Ou̓ólkai* () le Strabó (1ú c. AD go luath) agus Tolamaes (2ú c. AD), agus mar *Volce* ar an *Tabula Peutingeriana* (4-5ú c. AD).

## Féach freisin

* Gallaigh
* Gallia Narbonensis
* Lonnú na gCeilteach in Oirthear na hEorpa

## Tagairtí

Catagóir:Gallaigh
Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge

Bunaíodh Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge  ar an 26 Deiredh Fómhair 1943 chun feidhmiú mar coiste comhordnaithe ar eagraíochtaí na Gaeilge.

Dhún an rialtas Fine Gael / Páirtí an Lucht Oibre CnG sa bhliain 2014, ag an am céanna ná an  seirbhís nuachta Gaelport.

### Dúnadh
I mí Dheireadh Fómhair 2012, thug an An Chomhairle Aireachta Thuaidh-Theas (CATT) treoir d’Fhoras na Gaeilge dul i mbun chomhphlé leis an earnáil dheonach sa Phoblacht maidir le  struchtúr úr maoinithe do na heagrais bunmhaoinithe. Le linn an chruinnithe nótáil na hAirí an dul chun cinn a bhí déanta go dtí seo ag Foras na Gaeilge i dtaca le forbairtí ar shamhail nua iomaíoch mhaoinithe. Bhí comhairliúchán poiblí ar bun ag Foras na Gaeilge ag an am maidir leis an "tSamhail Nua Mhaoinithe" a bhí molta acu do na 19 eagrais Ghaeilge a fhaigheann  bunmhaoiniú  ó Fhoras na Gaeilge.

Iarradh ar an bhForas in 2013 cás gnó mionsonraithe a ullmhú  chun tacú le punann na ndréacht-scéimeanna a bhí  beartaithe mar chuid den struchtúr maoinithe úr agus  plean tionscadail athbhreithnithe a ullmhú, a thabharfaidh aird ar chur i gcrích an phróisis. Faoin "tSamhail Nua Mhaoinithe", bhí sé curtha in iúl go lom ag na heagrais nach mbeidh siad in ann feidhmiú gan bhunmhaoiniú.

## Féach freisin

* Gaelport
* Liosta de na heagraíochtaí i nGluaiseacht na Gaeilge

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge
Zuclopenthixol

Is cógas é **Zuclopenthixol** (ainmneacha branda **Cisordinol**, **Clopixol** srl.), ar a dtugtar **Zuclopentixol** air freisin, a úsáidtear chun scitsifréine agus síocóisí eile a chóireáil. Rangaítear é, ó thaobh na cógaseolaíochta de, mar ghnáth-fhrithshíocóiseach. Go ceimiceach, is tiocsaintéin é. Is é an cis-isiméir de chlopenthixol é (Sordinol, Ciatyl).  Tugadh Clopenthixol isteach sa bhliain 1961, agus tugadh zucopenthixol isteach  i 1978.

## Tagairtí

Catagóir:Frithshíocóisigh tipiciúla
Catagóir:Alcóil
Catagóir:Airil-hailídí
Catagóir:Coscairí CYP2D6
Catagóir:Pipioraisíní
Catagóir:Tiocsaintéiní frithshíceatacha
Catagóir:Drugaí eanantaiméireacha
Isiméireacht chiostrasach

mion| cios-bhúit-2-éin
mion| tras-bhúit-2-éin
Déanann **isiméireacht chiostrasach**, rud a dtugtar **isiméireacht gheoiméadrach** nó **isiméireacht chumraíochta** air freisin, cur síos ar shocrú áirithe adamh laistigh de mhóilíní. Is ón Laidin a thagann na réimíreanna *cis* agus *trans*: "an taobh seo de" agus "an taobh eile de " faoi seach. 

## Tagairtí

Catagóir:Steiréiceimic
Catagóir:Isiméireachas
Catagóir:Treoshuíomh (geoiméadracht)
Catagóir:Isiméireacht
Gabrielle Renaudot

Réalteolaí Francach ab ea **Gabrielle Renaudot Flammarion** ( 31 Bealtaine, 1877 - 31 Deireadh Fómhair, 1962 ). Bhí sí ina bean chéile ag an réalteolaí eile Camille Flammarion. D'oibrigh sí ag Réadlann Juvisy-sur-Orge agus bhí sí ina hard-rúnaí ar an *Société Astronomique de France.* D’fhoilsigh sí roinnt saothar ar éabhlóid shaintréithe dromchla an phláinéid Mars, ar an Spota Mór Dearg Iúpatair agus freisin ar réaltléimh a rinne sí ar phláinéid eile, ar mhionphláinéid agus ar réaltaí athraitheacha .

Tar éis a báis, i 1973 cheadaigh an tAontas Réalteolaíoch Idirnáisiúnta a sloinne a chur le cráitéar ar an bpláinéad Mars, ar a dtugtar Renaudot. 

## Beathaisnéis
Ba iníon í Julia-Gabrielle le Maria Latini (péintéir de bhunadh Rómhánach, mainicin do Shalomé leHenri Regnault ) agus an dealbhóra Jules Renaudot. Sealbhóir dioplóma ollscoile, ball den *Société astronomique de France* ó 1902 i leith, chomhoibrigh sí ina nuachtlitir ó 1910 i leith.

Bhain sí le cumann iriseoirí Pháras .

I 1914 liostáil sí go deonach san arm mar altra.

Fuair sí an *medalla de honor de la epidemias (bonn onóra* *eipidéim)* a thugtar do dhaoine a sheas amach le linn tréimhse eipidéime trí:

- iad féin a nochtadh don chontúirt éillithe, cúram a sholáthar do dhaoine breoite a bhfuil ionfhabhtuithe tógálacha orthu;

Sa bhliain

- ceantar a chaomhnú, trí idirghabháil phearsanta ar fiú a thabhairt faoi deara, ó ionradh ar ghalar eipidéime;

- rannchuidiú le cleachtas an díghalraithe a scaipeadh nó trí pháirt a ghlacadh in oibríochtaí díghalraithe le linn eipidéime

Sa bhliain 1919, phós sí Camille Flammarion, lenar oibrigh sí ag réadlann Juvisy-sur-Orge. Sa bhliain 1925 bhí sí ina baintreach agus ghlac sí leis an ról déach mar Ard-Rúnaí ar an *Société astronomique de France* agus mar Príomh-Eagarthóir ar *L'Astronomie*.

D’fhoilsigh sí a saothar taighde ar éagsúlachtaí dromchla Mharsa, ar an Spota Mór Dearg Iúpatair agus ar a chuid breathnuithe ar phláinéid eile, ar mhionphláinéid agus ar réaltaí athraitheacha agus ailt faoi phobail eolaíochta in *L’Illustration, La Nature, La Revue scientifique, La Revue générale des Sciences* agus *Les Dernières Nouvelles de Strasbourg* .

D’éag sí 28 Deireadh Fómhair, 1962 de thinneas fada. Tá sí curtha i bpáirc na réadlainne Juvisy.

Cúpla bliain tar éis a bháis, i 1973, d'ainmnigh an tAontas Réalteolaíoch Idirnáisiúnta cráitéar imbhuailtear ar Mhars ina chuimhne.

Tá an astaróideach 355 Gabriella ainmnithe ina onóir.

## Féach freisin
* Iarscríbhinn: Réalteolaithe agus réaltfhisiceoirí suntasacha

## Naisc sheachtracha
* Gabrielle Renaudot Flammarion, réalteolaí (i bhFraincís)
* Gabrielle Renaudot Flammarion (i bhFraincís)

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1962
Catagóir:Daoine a rugadh i 1877
Catagóir:Daoine a rugadh i Meudon
Catagóir:Réalteolaithe Francacha
Catagóir:Eolaithe Francacha
Damáiste comhthaobhach

mion| I measc na bhfothracha ó bhuamáil de thaisme na gComhghuaillithe ar an Bezuidenhout i 1945 bhí coirp níos mó ná 500 sibhialtach Ollannach.
[mion| [Tóiceo tar éis an buamáil loiscneach ollmhór ar oíche an 9-10 Márta 1945, an ruathar aonair is milltí i stair na heitlíochta míleata . Mharaigh buamáil loiscneach Thóiceo thart ar 100,000 sibhialtach, ach gearradh táirgiúlacht thionsclaíoch na cathrach - príomhsprioc na buamála - ina dhá leath.]]
Is ionann **damáiste comhthaobhach** agus aon bhás, gortú, nó damáiste eile a dhéantar ar toradh teagmhasach é ar ghníomhaíocht. Ar dtús cumtha ag oibríochtaí míleata,   úsáidtear anois é i gcomhthéacsanna neamh-mhíleata.
## Tagairtí
Catagóir:Taismí sibhialta
Catagóir:Sofhriotail
Catagóir:Conspóidí teangeolaíocha
Catagóir:Téarmaíocht mhíleata
Catagóir:Taismí cogaidh
Uisce óil

[mion|Pumpa uisce, [Baile an Fhaoitigh, Contae Luimnigh (Clann Liam)|Baile an Fhaoitigh, Luimneach]]
Is buncheart daonna é teach ar **uisce óil**. Gach lá, bíonn gach duine ag lorg, inár saol príobháideach nó ag obair nó ag súgradh, uisce glan sláintiúil ó sconna (uisce buacaire) nó ó fhoinse éigin eile dúinn féin agus dár n-ainmhithe agus ag an am céanna ár ndramhaíl agus a gcuid dramhaíola á scaoileadh ar ais chuig an timpeallacht uisce atá muid ag brath air an oiread sin. Tá iarmhairtí tromchúiseacha eacnamaíocha, sóisialta agus comhshaoil aige seo, lena n-áirítear: 

• an costas a bhaineann le huisce salach a ghlanadh chun cáilíocht inólta a thabhairt dó, 

• tinneas de bharr uisce éillithe a ól, agus

• damáiste d’éiceachórais atá ag brath ar uisce.

### Uisce óil san Aontas Eorpach
Tháinig leagan nua den *[https://www.europarl.europa.eu/news/ga/headlines/society/20181011STO15887/uisce-oil-san-aontas-eorpach-rochtain-nios-fearr-ar-uisce-d-ardchaighdean Treoir um Uisce Óil]* de chuid an Aontais Eorpaigh amach sa bhliain 2020  Leis na rialacha nua, tugadh aghaidh ar na hábhair imní atá ag dul i méid maidir leis na héifeachtaí a bhíonn ag suaiteoirí inchríneacha, ag cógais agus ag micreaphlaistigh ar shláinte an duine trí shásra a thabhairt isteach maidir le liosta faire. Éilítear chomh maith ar bhallstáit an Aontais rochtain ar uisce glan do chách a chur chun cinn, go mór mór i gcás daoine nach bhfuil lánrochtain ar uisce acu agus daoine atá faoi mhíbhuntáiste.  Leagadh amach sna rialacha íoscheanglais shláinteacha maidir le hábhair a bhaineann le huisce óil, amhail píopaí.

### Uisce óil in Éirinn
In Éirinn faightear thart ar 80% den uisce óil ó aibhneacha agus lochanna. Ach léirigh tuarascáil an GCC ar cháilíocht an uisce go bhfuil cáilíocht uisce sna lochanna, aibhneacha, agus inbhir in Éirinn ag dul in olcas, agus go bhfuil go leor pobal in Éirinn fós ag fulaingt ó shrianta uisce agus fógraí.

Tá beagnach 200,000 teaghlach in Éirinn ag brath ar thoibreacha príobháideacha le haghaidh a gcuid uisce óil. Ach tá ceann de na heachtraí is airde d’fhógraí VTEC ((verocytotoxigenic E.coli) ) in aghaidh an duine san Eoraip in Éirinn. Drochshláintíocht is cúis leis.

Léiríodh i dtuarascáil ón nGníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil sa bhliain 2023 go raibh *E.coli* i 14 grúpscéim phríobháideach in Éirinn. Dúradh sa tuarascáil nach raibh caighdeán an uisce ó fhoinsí príobháideacha chomh maith leis an gcaighdeán uisce poiblí.

Tugtar le fios i dtuairisc de chuid na GCC in 2024 gur theip ar 21 scéim uisce phríobháideach ar an iomlán. Bhí tionchar aige sin ar thart ar 4,600 duine.

## Féach freisin

* Uisce buacaire
* Fuíolluisce
* Truailliú uisce
* *[[Escherichia coli]] nó [[E.coli]]*
* Sláintíocht
* Uisce Éireann

## Naisc sheachtracha

* *[https://www.europarl.europa.eu/news/ga/headlines/society/20181011STO15887/uisce-oil-san-aontas-eorpach-rochtain-nios-fearr-ar-uisce-d-ardchaighdean Treoir um Uisce Óil]*

## Tagairtí

Catagóir:Uisce
Catagóir:Sláintíocht
Jus tertii

Deir an prionsabal *jus tertii* go bhfuil gearánaí teoranta do bheith ag brath ar a c(h)earta féin (seachas sealbhóir an teidil dhlíthiúil), agus dá bhrí sin go bhfuil cosc air/uirthi brath ar argóintí a agairt ar chearta sealbhacha tríú páirtithe hipitéiseacha. Mar sin, mar shampla, ní fhéadfadh fear aerach neamhphósta a bhí ag tabhairt dúshlán dlí a bhí ag coiriúlú homaighnéasachais ceart chun príobháideachta pósta a agairt – bhí sé teoranta do chearta a bhí aige féin.

## Naisc sheachtracha
* The Common Law, the Constitution, and Judicial Self-Identity: Constitutional Rights Adjudication in Ireland le Cian Henry

## Tagairtí

Catagóir:Dlí réadmhaoine
Teideal

Is éard is **teideal** ann ná focal amháin nó níos mó a úsáidtear roimh nó i ndiaidh ainm duine, i gcomhthéacsanna áirithe. Féadfaidh sé glúin, post oifigiúil, nó cáilíocht ghairmiúil nó acadúil a chur in iúl. I roinnt teangacha, d'fhéadfaí teidil a chur isteach idir an chéad ainm agus an sloinne (mar shampla, *Graf* sa Ghearmáinis, Cairdinéal in úsáid na gCaitliceach (Richard Cardinal Cushing) nó teidil chléireachais ar nós Ardeaspag). Tá roinnt teidil oidhreachtúil.
## Tagairtí
Teidil
Teideal (réadmhaoin)

Sa dlí réadmhaoine, is éard is **teideal** ann ná forléiriú doláimhsithe a sheasann do phunann na gceart i (go) bpíosa réadmhaoine ina bhféadfadh páirtí leas dlíthiúil nó leas cothromais a bheith aige. Féadfaidh páirtithe éagsúla sa phunann a dheighilt agus a shealbhú. D'fhéadfadh sé freisin tagairt a dhéanamh do dhoiciméad foirmiúil, amhail gníomhas, a fheidhmíonn mar fhianaise úinéireachta. D'fhéadfadh sé go mbeadh gá leis an doiciméid a tíolacadh (aistriú teidil ar an réadmhaoin) chun úinéireachta na réadmhaoine a aistriú chuig duine eile. Tá 'teideal' éagsúil ó 'sheilbh', ceart a ghabhann le húinéireacht go minic ach ní gá gur leor é chun é a chruthú (mar shampla suiteoireacht).I go leor cásanna, féadfar seilbh agus teideal a aistriú go neamhspleách ar an gceann eile. Le haghaidh réadmhaoine, soláthraíonn clárú talún agus taifeadadh fógra poiblí maidir le faisnéis úinéireachta.

## Tagairtí

Catagóir:Dlí réadmhaoine
Catagóir:Téarmaíocht dhlíthiúil
Seilbh (dlí)

De réir an dlí, is éard is **seilbh** ann ná an smacht a chleachtann duine d'aon ghnó i dtreo ruda. Cosúil le húinéireacht, rialaítear seilbh aon ní go coitianta de réir tíre faoi dhlí réadmhaoine. I ngach cás, chun rud éigin a shealbhú, ní mór go mbeadh rún ag duine é a shealbhú. Féadfaidh duine a bheith i seilbh roinnt réadmhaoine (cé nach dtugann seilbh úinéireacht le tuiscint i gcónaí).

## Tagairt

Catagóir:Dlí réadmhaoine
Mike Johnson

Is polaiteoir Meiriceánach é **James Michael Johnson** (rugadh 30 Eanáir, 1972) atá ag feidhmiú mar an 56ú Ceann Comhairle i dTheach na hIonadaithe ó 25 Deireadh Fómhair 2023 i leith. Ina bhall den Pháirtí Poblachtach, tá Johnson sa cheathrú téarma, tar éis dó ionadaíocht a dhéanamh ar cheathrú ceantar comhdhála Louisiana ó 2017.

Is céimí de chuid Paul M. Hebert Law Center in Ollscoil Stáit Louisiana é Johnson. Sula ndeachaigh sé isteach sa pholaitíocht, tháinig sé chun suntasachta ag deireadh na 1990idí nuair a tháinig sé féin agus a bhean chéile i láthair ar an teilifís chun dlíthe nua a chur chun cinn i Louisiana a cheadaíonn póstaí conartha. D'oibrigh Johnson mar aturnae i gcleachtas príobháideach agus do *Alliance Defending Freedom (ADF)*. Bhunaigh sé *Freedom Guard* ina dhiaidh sin, aireacht dhlí neamhbhrabúis a ceapadh chun ionadaíocht a dhéanamh ar chliaint Chríostaí i gcásanna dlí. Toghadh Johnson chuig Teach Ionadaithe Louisiana in 2015 agus d’fhan sé ann go dtí 2017.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baistigh
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Podchraoltóirí Meiriceánacha
Lámhaigh Lewiston, 2023

Tharla **Lámhaigh Lewiston** in Maine sna Stáit Aontaithe ar 25 Deireadh Fómhair 2023 agus dúnmharaíodh 18 nduine, an oll-lámhach gunnaí i Meiriceá is measa ó maraíodh 21 duine i Lámhach Robb Elementary sa bhliain 2022.
[clé|mion|Bhain an fear gunna úsáid as [Raidhfil|raidfhil leath-uathoibríoch  den chineál AR-15]]

### Imeachtaí
Tharla na hionsaithe i dteach ósta agus i bpinniúr babhlála. 

Ba bheag nár gabhadh an fear gunna agus ar éigean Dé a thug sé na cosa leis ón mbás. Thosaigh tóraíocht mhór in Maine. Bhí  faitíos an domhain ar dhaoine i Lewiston go raibh tuilleadh urchóide beartaithe ag an teifeach.  

Ceithre lá níos déanaí, fuarthas corp Robert R Card, 40 bliain d'aois agus sáirsint in Arm Cúltaca na Stát Aontaithe. Chuir sé lámh ina bhás féin. Traenálaí gunnadóireachta ba ea é. Bhagair sé go ndéanfadh sé ionsaí gunna ar bhunáit de chuid an National Guard  i rith an tsamhraidh. Chaith sé coicís in ospidéal meabhairghalair dá bharr.

### Rialú gunnaí in Maine
Rialachán éadrom ar ghunnaí é an cháil atá ar stát Maine: ní theastaíonn ceadúnas ansiúd le gunna a cheannach ná a iompar, agus níl aon cheann de na dlíthe foláirimh i bhfeidhm ann, dlithe a thugann cead do na húdaráis arm a bhaint de dhuine má mheastar iad bheith contúirteach.

## Féach freisin

* Lámhach Sandy Hook, 2012
* Lámhach Robb Elementary, 2022

## Tagairtí

Catagóir:2023
Catagóir:Maine
Catagóir:Eachtraí lámhaigh sna Stáit Aontaithe
William Drennan

Rugadh an lia, tírghráthóir, agus mionfhilea Éireannach **William Drennan ** (leagan galldaithe den shloinne Gaelach Ó Draighnáin) sa bhliain 1754, i mansa an Chéad Eaglais Phreispitéirigh, Sráid Rósmhuire, Béal Feirste. Mac leis an Urramach Thomas Drennan (1696 -1762) agus Anne Lennox (1718 -1806), lena dheirfiúracha níos sine Martha (Martha McTier) agus Nancy, bhí sé ar dhuine den thriúr amháin dá n-aon leanbh déag a tháinig slán ón naíonacht.
## Oideachas Eagnaíochta
Cosúil lena athair, rinne Drennan staidéar in Ollscoil Ghlaschú, ionad de chuid na hEagnaíochta Albanaí. Trí chomhairleoir a athar, an fealsamh morálta Éireannach Francis Hutcheson (1694-1746), bhí glúin nua smaointeoirí Albanacha tar éis tarraingt ar éiteas poblachtach na frithsheasmhachta Preispitéireach in aghaidh an fhorchuir ríoga agus easpaig, chun an rud ar a dtug Drennan “the restless power of reason" a chosaint.  Ag teacht leis an ghluaiseacht chun spéis an phobail a mhúscailt i bhfealsamh Hutcheson, a bhí ag a chara Dugald Stewart i nDún Éideann, a nasc coinsias aonair i gcúrsaí creidimh leis an gceart comhchoiteann chun seasamh in aghaidh rialtas leatromach, luaigh Drennan ina dhiaidh sin an  *Treatises on Government* le John Lock, mar a "prime authority on politics" 
## Naisc sheachtracha
*Star of the ‘Emerald Isle’ – An Irishman’s Diary on William Drennan (i mBéarla
*Patriot, Poet & Physician: Dr William Drennan M.A. M.D.(i mBéarla
## Tagairtí

Catagóir:Cumann na nÉireannach Aontaithe
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Básanna i 1820
Catagóir:Daoine a rugadh i 1754
Dlí idirnáisiúnta

[mion|280x280px|[Eleanor Roosevelt leis an leagan Spáinnise.den Dearbhú Uilechoiteann Chearta an Duine]]
Déantar **dlíthe idirnáisiúnta** a aontú idir náisiúin trí chonarthaí coinbhinsiún agus mar sin de. Cosnaíonn an dlí idirnáisiúnta cearta daonna ar fud an domhain. Cosnaíonn sé daoine ó choireanna móra cosúil le cinedhíothú agus céasadh a bheadh ceadaithe ag an rialtas.

## Stair
In 1966 rinneadh dhá chúnant nó coinbhinsiún chun dlíthe a dhéanamh den Dearbhú Uilechoiteann Chearta an Duine agus iad curtha le chéile, is dlí idirnáisiúnta na cúnaint seo a thugann ar na rialtais bheith freagrach sa dóigh a gcaitheann siad le saoránaigh s’acu.

## Cur i bhfeidhm
Cuirtear an dlí idirnáisiúnta i bhfeidhm trí chúirteanna náisiúnta agus na Náisiún Aontaithe agus tríd an gCúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta. Tá na Náisiúin Aontaithe agus na rialtais náisiúnta freagrach as tabhairt ar thíortha a shínigh na cúnaint na cearta seo a chosaint.

## Prionsabail ghinearálta an dlí idirnáisiúnta

## An dlí idirnáisiúnta agus Éire
De réir Airteagal 29.3 den Bhunreacht, "Glacann Éire le bunrialacha gnáth-admhaithe an dlí idirnáisiúnta le bheith ina dtreoir d’Éirinn ina caidreamh le Stáit eile".  Mar sin  tá an Stát ceannasach go seachtrach i dtaobh a sheasaimh i gcúrsaí dlí idirnáisiúnta.

## Féach freisin

* Cúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta
* Dearbhú Uilechoiteann Chearta an Duine
* Cúirt Eorpach um Chearta an Duine
* Dlí daonnúil idirnáisiúnta  (IHL)
* Caidreamh idirnáisiúnta

## Tagairtí

Catagóir:Dlí idirnáisiúnta
Catagóir:Caidreamh idirnáisiúnta
Cluiche Ceannais Rugbaí an Domhain, 2023

Bhuaigh foireann na hAfraice Theas Corn Rugbaí an Domhain 2023, sa **chluiche ceannais den 10ú Craobh Domhanda sa Rugair.**  Chloígh na Springboks foireann All Blacks na Nua Shéalainne 12-11 sa Chluiche Ceannais Rugair an Domhain ar 28 Deireadh Fómhair 2023 sa Stade de France. D'éirigh leis na Boks, seaimpíní na bliana 2019 Webb Ellis, a chrochadh leo arís.
clé|mion

clé|mion|Corn William Webb Ellis

### An cluiche
Díbríodh Sam Cane tar éis 28 nóiméad imeartha sa chluiche, an chéad fhear riamh a fuair bata agus bóthar i gCluiche Ceannais Rugair an Domhain. D'fhág sin foireann na All Blacks taobh le 14 fear ar feadh an chuid eile den chluiche. Taispeáineadh an cárta dearg dó mar gur cinneadh go raibh an bealach a ndeachaigh sé i ngleic le Jesse Kriel óna Boks róchontúirteach. Mar sin, bhí ar fhoireann All Blacks na Nua Shéalainne déanamh d'uireasa a chuid seirbhísí ar feadh dhá thrian den chluiche, foireann na All Blacks taobh le 14 fear ar feadh an chuid eile den chluiche..

Throid na All Blacks go cróga áfach.  Déarfadh go leor go ndearnadh éagóir ar bhuachaillí Ian Foster (cóitseálaí *na Blacks*) mar gur baineadh úd díobh freisin ag tús na dara leithe.Cinneadh go ndeachaigh an liathróid chun cinn de dhroim láimhe tamall gairid sular éirigh le Aaron Smith an liathróid a thabhairt thar an líne cúil.

Bhí cuma na maitheasa ar an Nua Shéalainn nuair a fuair siad an t-aon úd den chluiche, 14 nóiméad isteach sa dara leath, Beaudon Barrett á chaitheamh féin thar an líne sa choirnéal agus an liathróid ubhchruthach faoina ascaill aige, an chéad úd riamh a scóráileadh in aghaidh na hAfraice Theas i gcluiche ceannais de Chraobh an Domhain. Ach theip ar Richie Mo'unga an t-úd a shlánú agus d'fhan an bhearna d'aon chúilín amháin idir na fóirne as sin go deiridh.

Choinnigh na Boks a misneach agus choinnigh siad amach an Nua Shéalainn sna 20 nóiméad deiridh.  Cailleadh seans eile nuair nár éirigh le Jordie Barrett cic pionóis a scóráil don Nua Shéalainn. Bíodh is go raibh siad fear gann, b'iad an Nua Shéalainn ba láidre a chríochnaigh ach ní raibh siad in ann cosaint dhamanta na Boks a shárú. Bhí na Blacks fós i bhfoisceacht pointe amháin don Afraic Theas nuair a séideadh an fheadóg den uair dheiridh. Fear amháin a scóráil pointí iomlána na hAfraic Theas sa chluiche seo, iad ar fad ag teacht sa chéad leath as ciceanna píonóis ó bhróig Handre Pollard.

Farasbarr aon phointe amháin 12-11 a bhí ag an Afraic Theas ar deiridh, an bhearna chéanna a bhí idir iad féin agus a gcéilí comhraic sa chluiche leathcheannais agus ceathrú ceannais.

### Seaimpín na seaimpíní
D'éirigh an Afraic Theas  seaimpíní rugbaí an domhain don 4ú huair riamh, an 4ú uair i stair an chomórtais a chroch captaein dá gcuid Corn an Webb Ellis.   Bhuaigh siad sa Fhrainc sa bhliain 2007 in aghaidh Shasana. Is iad 1995 ina dtír dhúchais féin agus 2019 sa tSeapáin na blianta eile atá i gceist.

D'éirigh an Afraic Theas chun cinn ar an ord fiúntais maidir leis an líon is mó riamh de choirn dhomhanda.

## Féach freisin

* Corn an Domhain sa Rugbaí 2023

## Tagairtí

Catagóir:2023
Catagóir:Corn an Domhain sa Rugbaí
Catagóir:Cluichí rugbaí
Uachtarán na hÚcráine

Is é uachtarán na hÚcráine () ceann stáit na hÚcráine. Déanann an tUachtarán ionadaíocht ar an náisiún sa chaidreamh idirnáisiúnta, riarann sé gníomhaíocht pholaitiúil eachtrach an stáit, stiúrann sé idirbheartaíochtaí agus cuireann sé conarthaí idirnáisiúnta i gcrích. Toghann saoránaigh na hÚcráine an t-uachtarán go díreach ar feadh téarma oifige cúig bliana (cibé an toghchán uachtaránachta luath nó sceidealta é), teoranta do dhá théarma as a chéile.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil


Catagóir:Uachtaráin de réir tíre
Fúmaról

mion| Fúmaról ag Sol de Mañana, An Bholaiv
Is éard is **fúmaról**  ann craos i ndromchla an Domhain nó pláinéad creagach eile as a n-astaítear gáis agus gala bolcánacha teo, gan aon leachtanna nó solaid in éindí leo. Bíonn na fumaróil ina saintréith de na céimeanna déanacha de ghníomhaíocht bholcánach, ach is féidir le gníomhaíocht fumaról  teacht roimh bhrúchtadh bolcánach freisin agus baineadh úsáid as le haghaidh tuartha brúchtadh.  Faigheann an chuid is mó de na fumaróil bás laistigh de chúpla lá nó seachtainí ó dheireadh brúchtadh, ach tá roinnt acu leanúnach,a mhaireann ar feadh na mblianta fada nó níos faide. Tugtar **réimse fúmaróil** ar limistéar ina bhfuil fumaróil.

## Tagairtí


Catagóir:Geolaíocht
Pearsa dhlítheanach

Sa dlí, is ionann **pearsa dhlítheanach** agus aon duine nó 'rud' (gan a bheith chomh débhríoch céanna, aon **eintiteas dlíthiúil**)  ar féidir leis na rudaí a bhíonn duine daonna in ann a dhéanamh sa dlí de ghnáth – ar nós conarthaí a dhéanamh, imeachtaí dlí a thionscnamh agus agra a dhéanamh agus a bheith inagartha, maoin a bheith aige, agus mar sin de.    Is é an chúis atá leis an téarma "pearsa dhlítheanach" ná nach daoine iad roinnt daoine dlítheanacha: is "pearsana" iad comhlachtí agus corparáidí ag labhairt go dleathach (is féidir leo an chuid is mó de na rudaí is féidir le gnáthdhuine a dhéanamh), ach ní **pearsana** iad sa chiall litriúil (daoine daonna). 

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaí dlí
Catagóir:Eintitis dhlíthiúla
Catagóir:Dlí corparáideach
Catagóir:Dlí airgeadais
Catagóir:Eacnamaíocht ghnó
Catagóir:Téarmaí gnó
Catagóir:Téarmaíocht dhlíthiúil
Catagóir:Cibearnéitic bhainistíochta
Karen McKevitt

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann í **Karen McKevitt**,  a rugadh ar 9 Iúil 1970 in Iúr Cinn Trá. Is ball í de Pháirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre. Ba chomhalta den Tionól Reachtach í don Dún Theas ó 2011 go 2016. 

## Ghairmréim pholaitiúil
Toghadh ar Comhairle an Iúir agus Mhúrn í in 2005. Fuair sí an vóta is airde sa toghchán.

Toghadh ar Tionól Thuaisceart Éireann í in 2011.

Sheas sí sa Toghchán Chomhthionól 2016 in Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha. Fuair sí 3,923 vóta ach níor toghadh í . 

Toghadh ar Comhairle Ceantair an Iúir, Mhúrn agus an Dúin í in 2019.

Sheas sí sa Toghchán Chomhthionól 2022 sa Dún Theas ach níor éirigh léi.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha
Conleth Bradley

Is abhcóide sinsearach Éireannach agus Breitheamh Ard-Chúirte é **Conleth Bradley** SC. Tá dochtúireacht sa rialachas aige agus tá róil ardcheannasaíochta glactha aige ar bhoird agus in eagraíochtaí éagsúla.

## Cúlra
Tar éis dó céim a bhaint amach in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste sa bhliain 1992, agus sula ndeachaigh sé i mbun staidéir mar abhcóide in Óstaí an Rí i mBaile Átha Cliath, d’oibrigh sé go deonach le Andy Pollack, Stiúrthóir “Initiative 92 – the Citizens’ Inquiry” as ar eascair Tuarascáil Opsahl maidir le Tuaisceart Éireann. Chuaigh sé ar Bord Ionad Síochána agus Athmhuintearais Ghleann Crí i mí na Samhna 2022. Bíonn Conleth ag cleachtadh i ngach réimse den dlí poiblí, lena n-áirítear an dlí riaracháin, an dlí bunreachtúil, dlí an Aontais Eorpaigh, an dlí rialtais áitiúil, binsí fiosrúcháin, éisteachtaí ó bhéal le haghaidh olltionscadail iompair, coistí Oireachtais agus ionchoisní. Is é údar *Judicial Review* (1999) (Thomson Reuters) é agus an téacsleabhar *Public Law (Vol. I): Judicial Review – Context, Themes & Principals*, atá le foilsiú mí Dheireadh Fómhair, 2023. Ba é an t-eagarthóir comhairleach é ar Hughes & Hughes, International Protection Act 2015: Annotated (2020). Roimhe sin bhí Conleth ina scrúdaitheoir seachtrach i nDlí Bunreachtúil na hÉireann ar chúrsa Céime na nAbhcóidí in Óstaí an Rí agus tá sé ina scrúdaitheoir seachtrach ar an Ard-Dioplóma sa Phleanáil agus Dlí Timpeallachta in Óstaí an Rí. Is minic a fhónann sé ar bhoird agallaimh don tSeirbhís um Cheapacháin Phoiblí, go háirithe don tSeirbhís Cúirteanna agus Oifig an Ard-Aighne. Ba é ionadaí Chomhairle Bharra na hÉireann é ar Bhord Achomharc Óstaí an Rí idir 2000 (bliain a bhunaithe) agus 2022.

Roimhe sin, bhí Conleth ina chomhalta den Fhóram um Pribhléidí Parlaiminteacha, ina Choimisinéir um Chearta an Duine, ina Chathaoirleach ar an mBord Achomharc um Cheadúnais Dobharshaothraithe, ina chomhairleoir dlí do Chathaoirleach an Bhoird Reifrinn um Shaoránacht Éireannach, agus ina Chathaoirleach ar Bhord Eisíocaíochtaí Chiste na gCuntas Díomhaoin.

Ceapadh é ina Bhreitheamh Ard-Chúirte i nDeireadh Fómhair na bliana 2023.

## Saol Pearsanta
Is as Ard Mhacha dó agus oibríonn sé i mBaile Átha Cliath. Tá sé ina chónaí i gCairlinn i gContae Lú. Tá sé pósta ar Róisín Toal agus tá ceathrar clainne orthu.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Abhcóidí Éireannacha
Catagóir:Alumni Óstaí an Rí
Catagóir:Breithiúna Éireannacha
Catagóir:Daoine as Ard Mhacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Quentin Reynolds (draíodóir)

Draíodóir proifisiúnta Éireannach é **Quentin Reynolds** atá tar éis léirithe a dhéanamh ar fud na hÉireann agus Sasana ag féilte, scoileanna agus ag imeachtaí príobháideacha.

Sa bhliain 2003 bhog sé go Manchain agus bhí sé ina oirfideach rialta ag cluichí baile Mhanchain Aontaithe. In 2020, le linn na paindéime, nuair a bhí sé gan obair, bheartaigh sé an Ghaeilge a athfhoghlaim, teanga nár bhain sé úsáid aisti ó d’fhág sé an scoil. Ag tosú le Duolingo, rinne sé ranganna ar líne le Coláiste na Rinne agus nuair a d’aistrigh sé ar ais go Baile Átha Cliath sa bhliain 2022, le Conradh na Gaeilge. Thosaigh sé ag léiriú seónna aonair Gaeilge sa bhliain 2023.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Draíodóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Muhammad Ali vs. Sonny Liston

[clé|mion|[25 Feabhra 1964,  i Miami Beach]]
Troideadh babhtaí dornálaíochta idir Sonny Liston agus Cassius Clay (nó Muhammad Ali mar a bhaist sé air féin níos deireanaí) i 1964 agus arís an bhliain dár gcionn.  Tharraing na troideanna – dá dtabharfá troideanna orthu – conspóid ollmhór.
[clé|mion|25 Bealtaine 1965 in [Lewiston, Maine|Lewiston, Maine]]
Ar 25 Feabhra 1964, bhuaigh Ali an chraobh nuair a chuir sé Sonny Liston, ag cosaint an Choróin Trom-mheáchain an Domhain, de dhroim seoil i Miami Beach. Níor tugadh seans na ngrást do Clay roimh ré. Ach níor mhair Liston ach leathuair san fháinne nuair a d'éirigh sé as an troid.

An bhliain dár gcionn, ar 25 Bealtaine 1965 in Lewiston, Maine, troideadh babhta eile.  Níor mhair an troid ach cúpla 2n30s. Dúradh gur chaith Liston ar an urlár é féin agus nach ndearna sé iarracht cheart ar bith.  Chuaigh Muhammad Ali ar aghaidh sa bhfáinne nó gur glacadh leis go raibh sé ar dhuine de na seaimpíní trom-mheáchain ab fhearr ariamh.  An raibh toradh an chluiche socraithe roimh ré ? Dúradh ag an am go raibh an cluiche ceannaithe, nó sin a chreid go leor. Ach persona non grata a bhí i Muhammad Ali in áiteacha go leor ina thír dhúchais ag an am agus dhealraigh sé go raibh lucht tacaíochta Liston thar a bheith míshásta faoin troid ag an am.

## Féach freisin

* Sonny Liston, Muhammad Ali 
* Liosta curaidh dornálaíochta trom-mheáchan

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaíocht
Catagóir:1964
Catagóir:1965
Catagóir:Cluichí
Kolji Glasneth

Bhunaigh an tEaspag Bronescombe **Kolji Glasneth** (Gaeilge:  *Coláiste Glasneth*) sa bhliain 1265 ag Pennrynn, Corn na Breataine, agus bhí sé ina lárionad cumhachta eaglasta i gCorn na Meánaoise agus is dócha gurb é an ceann is fearr aithne agus is tábhachtaí d'institiúidí creidimh Chorn na Breataine.

## Stair

clé|250px|mion|Leac chuimhneacháin d'Éirí Amach an Leabhair Urnaí, gar do shuíomh an choláiste roimh a scriosadh ag Anraí VIII.

Bhí an suíomh ag Glasneth ag ceann góilín bhig. Bhí cuid mhaith den fhoirgneamh múnlaithe ar Ardeaglais Exeter, agus mar chosaint thóg an tEaspag Bronescombe trí thúr, rud a chruthaigh bloc amháin a d'fheidhmigh mar chosaint don choláiste agus do bhaile Pennrynn.

Tar éis a bhunaithe sa bhliain 1265, le linn na meánaoise ina dhiaidh sin, ba é Glasneth an institiúid chléireachais ba mhó i gCorn na Breataine, chomh mór is a bhí aon cheann de na mainistreacha ársa, agus le hioncam coibhéiseach, díorthaithe go príomha ó dheachúna reachtaire Roseglos, Kolan, Lannfyek, Ke, Manahan,  Lannvorek, Lannwythek, Eglosalan, Eglosenoder, Pluwluwyek, Sant Cernyweg, Lannust, Merthersydhni, agus Senara.

Ní raibh manaigh ar bith ag an gcoláiste seo ná ag an eaglais choláisteach seo, ach bhí bunaíocht de phropast amháin agus de 12 canónach saolta aige agus bhí pátrúnacht sé pharóiste déag aige. Ba é William Bodrugan an chéad Phropast oifigiúil ar Ghlasneth, ó 17 Aibreán 1283 go 1288, sula ndearnadh Ard-Deagánach Chorn na Breataine de.

Léiríodh drámaí míorúilteacha anseo agus in áiteanna eile i gCorn na Breataine sa Choirnis. Ní mhaireann ach cúpla dráma de chuid na Coirnise sa lá atá inniu ann, ach i measc na ndrámaí sin tá roinnt a cumadh ag Ghlasneth, na hOrdinalia: *Cruthú an Domhain*, *Paisean ár dTiarna*, *Aiséirí ár dTiarna*; agus *Beunans Meriasek*, Beatha Naomh Meriasek, éarlamh Kammbronn.

## Scriosadh Ghlasneth
Thug díscaoileadh Rí Anraí VIII ar na mainistreacha, idir 1536 agus 1545, le fios go raibh deireadh le na prióireachtaí móra Cornacha, ach mar shéipéal cantaireachta mhair Glasneth go dtí 1548, nuair a d'fhulaing sé an chinniúint chéanna. Chuir smidiríní agus loit na gcoláistí Cornacha ag Glasneth agus Lanngorrow deireadh leis an scoláireacht fhoirmiúil a chuidigh le cothú na teanga Coirnise agus na féiniúlachta Cornaí, agus bhí páirt shuntasach aici aighneas a chothú i gcoinne 'leasuithe' cultúrtha as ar eascair Éirí Amach an Leabhair Urnaithigh (nó Éirí Amach an Iarthair) sa bhliain 1549. Baineadh úsáid as an eibhear a tógadh ón gcoláiste chun dún Rí Anraí VIII a bhunú agus a thógáil ag Kastell Penndinas.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Corn na Breataine
Catagóir:Penryn
Rúin na bPortach

Is sraith teilifíse Ghaeilge ar TG4 é **Rúin na bPortach** ina dtugtar léargas ar leith ar phortaigh agus ar thailte portaigh na hÉireann agus an domhain. Craoladh é den chéad uair sa bhliain 2023. Comhléiriú de chuid TG4, BBC Alba agus CBC Cheanada is ea é. Tugann an láithreoir Cormac Ó hAdhmaill an lucht féachana ar aistear trí thailte portaigh bóireacha Cheanada go machairí móna fairsinge na Fionlainne agus portaigh áille na hÉireann. Casann sé le daoine atá ag iarraidh leigheas a bhaint as plandaí portaigh dúchais, mar aon le daoine a thugann aire do charria rua na hAlban ar shléibhte móna Inse Ghall. Fiosraítear freisin an bealach a bhfuil na hathruithe ar thionscal na móna ag dul i bhfeidhm ar an saol mór.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

## Féach freisin

* Portach
* Móin

Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir theilifíse
Catagóir:Cláir dhúlra‎
Catagóir:Cláir faisnéise‎
Catagóir:Portaigh
Catagóir:Móin
Catagóir:Cláir TG4
Máire Hendron

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann í **Máire Hendron** (). Tá sí ar dhuine de bhunaitheoirí an Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann. Ba chomhalta den Tionól Reachtach é do Bhéal Feirste Thoir, ó Iúil 2019 go Eanáir 2020.

## Ghairmréim pholaitiúil
Toghadh ar Comhairle Cathrach Bhéal Feirste í in 2005. Bhí sí Leas-Ardmhéara Bhéal Feirste ó 2014 go 2015. 

Sheas sí sa Toghchán Chomhthionól 2007 in Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha. Fuair sí 278 vóta agus bhí sí ar deireadh. Níor toghadh í . 

Comhthoghadh í ar Tionól Thuaisceart Éireann in 2019 tar éis toghadh Naomi Long ar Parlaimint na hEorpa. D'éirigh sí in Eanáir 2020.

## Saol pearsanta
Tá sí pósta le Jim Hendron. 

Ba mhúinteoi í. Theagasc sí i Scoil Ghramadaí *Rathmore* go dtí 1995.

## Tagairtí

 
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Mná Éireannacha
Catharina Helena Dörrien

Luibheolaí aitheanta a rugadh sa Ghearmáin ab ea **Catharina Helena Dörrien** (1 Márta 1717 – 8 Meitheamh 1795). Ceann de na hinstitiúidí a d'fhostaigh í mar luibheolaí ná an *Missouri Botanical Garden*.

Sa bhliain 1777, chruthaigh sí bailiúchán plandaí ó cheantar Orange-Nassau na Gearmáine, mar aon le 1,400 pictiúr uiscedhatha.

Fuair sí bás sa bhliain 1795.

## Onóracha
Bhí Dörrien ina ball oinigh de chumainn iomadúla: ball oinigh den **' (Cumann Luibheolaíoch Fhlórans, ó 1766), an **' (Cumann Cairde an Dúlra i mBeirlín, ó 1776), an chéad bhall baineann den **' (Cumann Bheirlín, ó 1776) agus an **' (Cumann Luibheolaíocha Regensburg, ó 1790).

Ainmníodh *Doerriena*, géineas na flidhe, i ndiaidh Dörrien.

## Litríocht
* C. H. Dörrien: *Verzeichniss und Beschreibung der sämtlichen in den Fürstlich Oranien-Nassauischen Landen wildwachsenden Gewächse.* Böttger, Leipzig 1794.
* Regina Viereck: *Zwar sind es weibliche Hände. Die Botanikerin und Pädagogin Catharina Helena Dörrien.* Campus, Frankfurt 2000, .

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1795
Catagóir:Daoine a rugadh i 1717
Catagóir:Luibheolaithe Gearmánacha
Catagóir:Luibheolaithe baineanna
Catagóir:Mná an 18ú haois
Catagóir:Mná
Henry Jenner

Scoláire Briotanach de chuid na dteangacha Ceilteacha ab ea **Henry Jenner** FSA (8 Lúnasa 1848 – 8 Bealtaine 1934), gníomhaí cultúrtha de chuid Chorn na Breataine, agus príomhthionscnóir athbheochan na Coirnise .

Rugadh Jenner i bPlew Golom ar 8 Lúnasa 1848. Ba mhac é le Henry Lascelles Jenner,  a bhí ar dhuine de bheirt churáideach Reachtaire Phlew Golom, agus coisricthe ina dhiaidh sin cé nach raibh sé **oirnithe** mar chéad Easpag Dhunedin agus garmhac Herbert Jenner - Fust. Sa bhliain 1869 rinneadh cléireach de Jenner i Rannóg Phrobháide na hArd-Chúirte agus dhá bhliain ina dhiaidh sin d'ainmnigh an Príomháidh i Canterbury é do phost i Roinn na Sean-lámhscríbhinní i Músaem na Breataine, agus bhí a athair ina Reachtaire ar Wingham ag an am sin. sráidbhaile in aice le Canterbury.

Sa bhliain 1904, d'éirigh leis dul i mbun feachtais do Chorn na Breataine le dul isteach sa Chomhdháil Cheilteach. Bhunaigh sé Cumann Shean - Choirn na Breataine i gcomhpháirt le St Ives i 1920 agus i 1928 bhí sé ina chomhbhunaitheoir ar an Cornish Gorsedh.. 

## Ag obair leis an Choirnis
Luaitear a spéis is luaithe sa Choirnis in alt le Robert Morton Nance dar teideal "Cornish Beginnings", 

[mion|200x200px| Plaic ag [Plew Golom, ar shuíomh na seanbheistrí inar oibrigh a athair (ar a dtugtar Bond House anois, i gCearnóg an Mhargaidh)]]
Sa bhliain 1873, chuir Jenner páipéar dar teideal 'The Cornish Language' i láthair an  Philological Society i Londain , ag rá:

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí an Léinn Cheiltigh
Catagóir:Básanna i 1934
Catagóir:Daoine a rugadh i 1848
Sóisialachas Daonlathach

Fealsúnacht pholaitiúil den eite chlé   é sóisialachas daonlathach a thacaíonn leis an daonlathas polaitiúil agus le cineál éigin de gheilleagar faoi úinéireacht shóisialta, le béim ar leith ar an daonlathas eacnamaíoch, ar an daonlathas san ionad oibre, agus ar fhéinbhainistíocht na n-oibrithe  geilleagar sóisialach margaidh nó cineál eile de gheilleagar sóisialach pleanáilte díláraithe. Cé go lorgaíonn formhór na sóisialaithe daonlathacha aistriú céimseach chuig an sóisialachas,  Áitíonn sóisialaithe daonlathacha nach bhfuil an caipitleachas ag luí go bunúsach le luachanna na saoirse, an chomhionannais agus na dlúthpháirtíochta agus nach féidir na hidéil sin a bhaint amach ach amháin trí shochaí sóisialach a réadú. Cé go mbíonn formhór na sóisialaithe daonlathacha ag iarraidh aistriú de réir a chéile chuig an sóisialachas,  is féidir leis an sóisialachas daonlathach tacú le polaitíocht réabhlóideach nó leasaithe chun sóisialachas a bhunú. Bhí an-tóir ar an sóisialachas daonlathach ag sóisialaithe a chuir i gcoinne an chúlsleamhnachta i dtreo stáit aonpháirtí san Aontas Sóivéadach agus i náisiúin eile le linn an 20ú haois.

## Tagairtí

Catagóir:Eacnamaíocht
Catagóir:Polaitíocht
Catagóir:Sóisialachas
Réiteach an Dá Stát

mion|Réitigh agus malairtí
mion|ag éirí níos casta de réir a chéile
Ó thús na coimhlinte Iosraelach-Phalaistíneach sa bhliain 1947, tá iarrachtaí réitigh bunaithe ar chríochdheighlt agus dhá stát – ceann amháin do Ghiúdaigh/Iosraelaigh agus ceann eile d’Arabaigh/Palaistínigh. Tugtar **Réiteach an Dá Stát** (Béarla: Two-state solution) air. Tá an smaoineamh  atá á bhrú chun cinn ag an gcomhphobal idirnáisiúnta – Rialtas na hÉireann san áireamh – le tamall maith de bhlianta.

## Stair
Faoin gcéad phlean críochdheighilte, Rún 181 de chuid na Náisiún Aontaithe i 1947, tugadh 62% den Phalaistín d’Iosrael in ainneoin go raibh a dhá oiread Arabach sa tír is a bhí Giúdaigh. Ní nach ionadh ghlac na Síónaigh go fonnmhar leis an socrú sin agus ní nach ionadh, do dhiúltaigh na hArabaigh dó.

Is i laghad agus i laghad atá an méid talún atá ar fáil do stát Palaistíneach ag dul ó shin i leith. Ó thús na coimhlinte sa bhliain 1947, bhí gach uile shocrú a tairgeadh do na Palaistínigh mífhéaráilte dóibhsean agus bhí gach uile shocrú a tairgeadh dóibh níos mífhéaráilte ná an ceann roimhe sin.

Mar shampla,  in 2020 mhol Meiriceá margadh an chéid nó an ‘Deal of the Century’ mar a tugadh air chun an choimhlint a réiteach. Faoin margadh seo, ionghabhfadh nó thógfadh Iosrael 30% den Bhruach Thiar agus thabharfaí roinnt talún lámh le Gaza don stát Palaistíneach.

Fiú dá gceadófaí do na Palaistínigh stát a bhunú ar gach orlach den Phalaistín stairiúil atá lasmuigh de theorainneacha idirnáisiúnta Iosrael, fós ní bheadh acu ach 23% den talamh i gcomparáid le 77% de ag Iosrael in ainneoin gur Arabaigh iad 51% den daonra i gcomparáid le 47% Giúdaigh. 

Inniu nuair a labhraíonn Iosraelaigh faoi réiteach an Dá Stát, níl an margadh a bhíonn i gceist acu chomh maith do na Palaistínigh leis an drochmhargadh sin thuas. Tá 800,000 Giúdach Iosraelach ina gcónaí sa 23% den talamh atá fágtha don stát Palaistíneach agus níl rún ar bith ag Iosrael an chuid is mó de na lonnaíochtaí sin a thabhairt suas.

## Malairt eile:  réiteach aon stáit
Molann roinnt daoine  bunreacht scríofa do Iosrael-Palistín agus córas roinnte cumhachta, an "réiteach aon stáit"**.** Tír il-eitneach agus ilchreidmheach ab ea an Phalaistín/Iosrael riamh anall agus is ea fós sa lá atá inniu ann. Bheadh gá le cosaint bhunreachtúil don dá phríomhphobal agus gné éigin de roinnt na cumhachta ag baint leis (mar atá sa Bheilg mar shampla).

Ní féidir, b'fhéidir, sábháilteacht na nGiúdach in Iosrael/an Phalaistín a chinntiú go fadtéarmach trí smacht a choimeád ar an bpobal Palaistíneach le "beartais slándála". Agus ní bhainfear síocháin ná daonlathas amach do chách, b'fhéidir, go dtí go n-aithnítear go bhfuil sé i ndán don dá phobal seo an paiste beag céanna den domhan seo a roinnt eatarthu.

## Féach freisin

* Plean críochdheighilte de chuid na Náisiún Aontaithe don Phalaistín, 1947: Rún 181
* Stát na Palaistíne
* Sainordú na Breataine sa Phalaistín

## Tagairtí

Catagóir:Stair Iosrael
Catagóir:Stair na Palaistíne
Catagóir:Coimhlint Iosraelach-Phalaistíneach
Catagóir:Réiteach an Dá Stát
Cogadh Tigray, 2020-2022

Tharla cogadh ollmhór i dTigray agus i dtuaisceart na hAetóipe le linn 2020-2022. Fuair 385,000 - 600,000 bás,  díreach nó indíreach, de bharr an chogaidh nó de bharr ocrais nó easpa cúraim sláinte.  D'éag b'fhéidir 30k-90k sa chogaíocht agus sna sléachtanna, ach tá meastacháin níos mó ann.
clé|mion|Sléachtanna le linn 2021

### Imeachtaí
Tá an tír roinnte ar bhonn eitneachais agus tá leithcheal ar bhon n eitneachta forleathan. Tá an Eaglais Cheartchreidmheach an-láidir i Tigray chomh maith.  [clé|mion|[teasléaráid déine, 2021  Foinse: Ollscoil Ghent]]Thosaigh an cogadh ar 3 Samhain 2020 nuair a d'ionsaigh reibiliúnaigh de chuid Tigray  (an TPLF go príomha) fórsaí an rialtais (de chuid na hAetóipe) i Mekelle, príomhchathair Tigray.  Bhí fórsaí an rialtais ag cúlú roimh na reibiliúnaigh le linn Iúil-M.F. 2021 agus thosaigh aslonnú Addis Addaba. Ach ní raibh na reibiliúnaigh in ann ag fórsaí an rialtais i ndeireadh an lae.    
clé|mion|Gorta agus díriú orthusan is mó gá, Bealtaine 2021
Bhí teannas láidir ann maidir leis an teorainn leis an tSúdáin agus an Eiritré ag an am céanna.  

Tharla sladmharú agus ollsléachtanna go leor. Tharla gortaí chomh maith agus ní raibh an córas sláinte ábalta freastal ar an éileamh a bhí air. 

Tháinig deireadh leis an gcogadh ar 3 Samhain 2022 nuair a socraíodh margadh san Afraic Theas.  

### Éire agus Tigray
Bhí Cúnamh ÉIreann gniomhach i dTigray nuair a bhris an cogadh amach. Thacaigh Cúnamh Éireann le roinnt tionscadal in Tigray, mar shampla le clinic tréidliachta díreach roimh an gcogadh. Agus an t-athrú aeráide faoi lán seoil, bhí an ithir sa chuid seo na hAetóipe ag éirí gainmheach ag an am. Fágann athrú aeráide cheana féin nach féidir na séasúir a thuar san Aetóip mar a dhéanfaí, rud a fhágann go bhfuil bainistiú uisce agus barra níos crua níos tábhachtaí fós chun cuidiú le feirmeoirí.  Mar sin bhí baol láidir ann *go* raibh mór-imeacht nó tubaiste (mar sh. gorta) ar na gaobhair sa réigiún nuair a bhris an cogadh amach.  

## Féach freisin

* An Tigrinis
* Éirí amach Woyane, 1943
* Cogadh cathartha na hAetóipe, 1974-1991

## Tagairtí

Catagóir:2020
Catagóir:2022
Catagóir:An Aetóip
Catagóir:Tigray
Catagóir:Cogaí
Catagóir:2021
Ruathair aeir ar champa teifeach Jabalia

Ar an 9 Deireadh Fómhair 2023, rinne Iosrael ruathair aeir roinnt uaireanta ar Jabalia, an campa teifeach is mó in Gaza, le linn Coimhlint Iosrael-Hamas, 2023/2024. 
clé|mion|mála corpáin agus marthanóir''í,'' Jabalia,  9 Deireadh Fómhair 2023
clé|mion|Jabalia,  9 Deireadh Fómhair 2023

### Cúlra
Tá Jabalia suite i dtuaisceart stráice Gaza. Achar 1400 méadar cearnach atá sa champa, agus bhí 116,011 teifeach cláraithe ann, de réir UNRWA.  Bunaíodh an campa sa bhliain 1948.

### Ionsaithe
Tharla an chéad ruathar aeir ar Jabalia de chuid Iosrael ar 9 Deireadh Fómhair 2023.  Maraíodh b'fhéidir leathchéad duine.  Bhuamáil Iosrael Jabalia arís ar an 12, 19 agus 22 Deireadh Fómhair agus le linn 2024. 

Ar 24 Deireadh Fómhair, mhaígh lucht arm Iosrael nach raibh á n-ionsaí ón aer acu ach láithreacha ina raibh Hamas ag cruinniú, creid nó ná creid. Ceárta corraíl pholaitíochta, bhí Jabalia beo le sceimhlitheoireacht, a mhaígh an IDF (arm Iosrael). 

Tharla ruathar ollmhór ar 31 Deireadh Fómhair agus bhí an campa teifeach breac le cráitéir ollmhóra.   'Damáiste comhthaobhach' a thug Iosrael ar an scrios. Cháin Martin Griffiths, Ceannasaí Fóirithinte na Náisiún Aontaithe, an sléacht.

## Féach freisin

* Coimhlint Iosrael-Hamas, 2023/2024
* Pléasc in Ospidéal Al-Ahli, Gaza

## Tagairtí

Catagóir:2023
Catagóir:Stair Iosrael
Catagóir:Stair na Palaistíne
Catagóir:Cogadh Iosrael-Gaza
Grace Van Patten

Is aisteoir Meiriceánach í **Grace Van Patten** (rugadh 21 Samhain, 1996).

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*gracevanpatten.org 
*Grace Van Patten - IMDb

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1996
Catagóir:Daoine beo