open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Patricia Scotland

Is taidhleoir, abhcóide and polaiteoir Briotanach í **An Banbharún Scotland of Asthal** PC AB, nó **Patricia Scotland** (a rugadh ar 19 Lúnasa 1955). 

Toghadh í mar  Ard-Rúnaí Chomhlathas na Náisiún í ó 2016 go dtí 2024, agus tharraing sí conspóid go leor sa phost sin.

## Gairm
Rugadh Scotland i nDoiminice; d'aistrigh a teaghlach chun na Ríochta Aontaithe agus í dhá bhliain d'aois. Fuair sí LLB eachtrach ó Ollscoil Londan mar mhac léinn de chuid Cheardcholáiste Essex Láir (Ollscoil Anglia Ruskin faoi láthair) i Chelmsford. 

Glaodh chun Bharra Shasana agus na Breataine Bige uirthi sa bhliain 1977 (agus chun Bharra Dhoiminice sa bhliain 1978.) 

Is í an chéad bean ghorm a ndearnadh Abhcóide na Banríona de, sa bhliain 1991. Sa bhliain 1997 a toghadh ina Binseoir de chuid An Teampaill Láir í agus a tugadh tiarnas saoil di.

Ó 1999 go 2007, bhí sraith post mar aire sóisearach aici, in Oifig Gnóthaí Eachtracha agus Comhlathais na Breataine, i Roinn an Ard-Seansailéara agus san Oifig Gnóthaí Baile. Ghlac sí mar chúram, den chuid is mó, cúrsaí dlí a raibh baint acu le gach roinn, ar nós na reachtaíochta a chuir ar chumas na Ríochta Aontaithe dul isteach sa Chúirt Choiriúil Idirnáisiúnta, an Land Registration Act 1992 agus sraith athchóirithe ar an gcóras ceartais choiriúil.
clé|mion|2012
Ó 2007 go 2010 bhí sí ina hArd-Aighne ar Shasana agus An Bhreatain Bheag. Mar sin, bhí sí ina Ard-Aighne ar Thuaisceart Éireann freisin. Tar éis cumhachtaí póilíneachta agus ceartais a chineachadh, ina hAbhcóide Ginearálta ar Thuaisceart Éireann, an chéad sealbhóir den phost sin. 

Bhí sí ina Scáth-Ard-Aighne go dtí mí Dheireadh Fómhair 2011. Tá sí ina Bardasach Chathair Londain ó 2014 (ina hionadaí do bharda Bishopsgate). 
clé|mion|2018

### Comhlathas na Náisiún
Sa bhliain 2016 toghadh mar an séú Ard-Rúnaí ar Chomhlathas na Náisiún í (an chéad bhean san oifig sin). 

Cuireadh fad lena téarma oifige mar gheall ar an bpaindéim reatha.
mion|Patricia Scotland, 2018|clé
Tharraing sí conspóid go leor sa phost sin agus cáineadh a ceannasaíocht ar an gComhlathas go minic (cairdeas fabhair, liúntais agus costais taistil srl).

## Féach freisin

* Comhlathas na Náisiún/

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Abhcóidí Sasanacha
Catagóir:Acadóirí Briotanacha
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Comhlathas na Náisiún
Catagóir:Daoine Briotanacha gorma
Catagóir:Daoine Doiminiceacha
Catagóir:Lucht ollscoile
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Oifigigh rialtais
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Polaiteoirí Thuaisceart na hÉireann
Catagóir:Sóisialaithe
Catagóir:Taidhleoirí Briotanacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Leabhar Soiscéal

[mion|250px|Túsleathanach (''incipit'') galánta de  as [Leabhar Cheanannais, c. 800]]

Is coidéacs nó imleabhar ceangailte é ** Leabhar Soiscéal ** nó *Evangelion* () agus ann ceann amháin nó níos (de ghnáth gach ceithre cheann) desna Soiscéalta as an Tiomna Nua Críostaí.  Úsáidtear an téarma fosta le haghaidh leabhar liotúirgeach, ar a nglaoitear scaití *[[Evangeliary]]ies*, agus ann altanna as na Soiscéil in ord an fhéilire liotúirgeach.

Úsáidtear Leabhar Soiscéal go minic fós sa Chríostaíocht Oirthearach, agus go han-choiteanta sa  agus anseo is ansiúd san Anglacánachas agus sa Liútarachas.  Úsáidtear an Bíobla iomlán i eaglaisí Protastúnacha eile.

## Tagairtí

Catagóir:Lámhscríbhinní
Catagóir:Leabhair
Comhéifeacht

Sa mhatamaitic, is éard is **comhéifeacht** ann ná fachtóir iolraitheach i dtéarma éigin de chuid iltéarmaigh, shraithe, nó shloinn; de ghnáth is uimhir í, ach d'fhéadfadh sé gur aon sloinn í (lena n-áirítear athróga amhail a, b agus c).   Nuair is athróga iad na comhéifeachtaí féin, féadfar paraiméadair a thabhairt orthu freisin.

Mar shampla, san iltéarmach 2x^2-x+3, tá comhéifeachtaí 2, −1, agus 3 aige, agus san iltéarmach ax^2+bx+c, is iad a, b, agus c na paraiméadair chomhéifeachta.

## Tagairtí

Catagóir:Iltéarmaigh
Catagóir:Téarmaíocht mhatamaiticiúil
Catagóir:Ailgéabar
Catagóir:Uimhreacha
Catagóir:Athróga (matamaitic)
Sraith (matamaitic)

Sa mhatamaitic, is éard is **sraith** ann, go garbh, ná cur síos ar an oibríocht ina gcuirtear líon uimhreacha gan teorainn, ceann i ndiaidh a chéile, le huimhir thosaigh ar leith. Is cuid mhór den chalcalas agus a ghinearálú, an anailís mhatamaiticiúil, iad. Úsáidtear sraitheanna sa chuid is mó de réimsí na matamaitice, fiú chun staidéar a dhéanamh ar struchtúir chríochta (mar shampla sa mhatamaitic theaglamach) trí ghinfheidhmeanna. Chomh maith lena uileláithreacht sa mhatamaitic, úsáidtear sraitheanna gan teorainn go forleathan i ndisciplíní cainníochtúla eile amhail fisic, ríomheolaíocht, staitisticí agus airgeadas .
## Tagairtí

Catagóir:Calcalas
Òran na Cloiche

Amhrán is ea **[[Òran na Cloiche]]** le Dòmhnall Mac an t-Saoir, ar tugadh Dòmhnall Ruadh Phàislig air freisin. Baineann sé le filleadh Chlach Sgàin, sé sin an Lia Fàil nó Clach na Cinneamhain, go hAlbain, Lá Nollag sa bhliain 1950, nuair a ghoid mic léinn í ar ais ó Abtheach Westminster.

Tacadóir fíochmhar ar feadh an tsaoil ar an gcúis náisiúnaíoch, scríobh an file an t-amhrán de 25 véarsa in iarracht amháin díreach tar éis an nuacht a chloisteáil go raibh an chloch curtha ar ais. ais na cloiche, agus thug cuid de na scoláirí a bhí páirteach sa eachtra cuairt air sa bhaile chun comhghairdeas a dhéanamh leis as cumadóireacht an amhráin sna seachtainí ina dhiaidh sin.

Cé go gcantar Òran na Cloiche i dtiúin le ríl thapa (a sheinntear ó am go chéile mar ríl uirlise, lena n-áirítear Michael McGoldrick mar "*Stone of Destiny Reel* "), agus go bhfuil sé ceiliúrtha agus spreagúil de réir toinne; tar éis dó an nuacht faoi fhilleadh na cloiche ar Shasana a chloisteáil, chum an bard caoineadh a ghabhann leis, dar teideal " "Nuair Chaidh a' Chlach a Thilleadh" (Gaeilge na hÉireann: " *Nuair a d'fhill an Chloch* ") chun a mhíshuaimhneas a chur in iúl.

Bhí téacs iomlán an dáin san áireamh i gcnuasach iarbháis de shaothar an fhile, dar teideal 'Sporan Dhòmhnaill'. Tá leaganacha giorraithe léirithe ag an amhránaí Gaelach Kathleen MacInnes ar a halbam Òg-Mhadainn Shamhraidh agus an banna ceoil tíre Albanach Mànran óna gcéad albam gan ainm.
Tá leaganacha giorraithe léirithe ag an amhránaí Gaelach Caitlin NicAonghais ar a halbam Òg-Mhadainn Shamhraidh agus an banna ceoil tíre Albanach Mànran óna gcéad albam eapainmneach.

Tá leagan den amhrán le cloisteáil ar an albam *Leum* leis an mbanna miotal Gun Ghaol.

## Féach freisin

* Lia Fáil (Albain)
* Lia Fáil (Éire)

## Naisc sheachtracha
* Téacs iomlán an amhráin sa bhunGhaeilge
* Liricí leagan a rinne  NicAonghais i nGaeilge na hAlban le haistriúchán Béarla  

## Tagairtí

## Nótaí

Catagóir:Amhráin tíre na hAlban
Catagóir:Amhráin tírghrá na hAlban
Catagóir:Ceol Gaelach na hAlban
Catagóir:Dánta i nGaeilge na hAlban
Catagóir:1950 amhráin
Ollscoil Johns Hopkins

Is ollscoil taighde phríobháideach suite i mBaltimore sna Stáit Aontaithe   í **Ollscoil Johns Hopkins** (Béarla : *Johns Hopkins University* ). Bhunaigh trádálaí de chuid Chumann na gCarad darbh ainm Johns Hopkins í sa bhliain 1876, a throid in aghaidh na sclábhaíochta freisin.

## Ceannairí

* Daniel Coit Gilman (1875 – 1901)
* Ira Remsen (1901 – 1913)
* Frank Goodnow (1914 – 1929)
* Joseph Sweetman Ames (1929 - 1935)
* Isaiah Bowman (1935 – 1948)
* Detlev Bronk (1949 – 1953)
* Lowell Reed (1953 - 1956)
* Milton S. Eisenhower (1956 – 1967)
* Lincoln Gordon (1967 - 1971)
* Milton S. Eisenhower (1971 – 1972)
* Steven Muller (1972 - 1990)
* William C. Richardson (1990 – 1995)
* Daniel Nathans (1995 – 1996)
* William R. Brody (1996 – 2009)
* Ronald J. Daniels (2009 - i láthair)

## Iar-mhic léinn

* Peadar Aontai
* Robert Fogel
* Herbert A. Hauptman
* Geir Hilmar Haarde
* Merton Miller
* Woodrow Wilson

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Ollscoil Johns Hopkins
Catagóir:Ollscoileanna i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Maryland
Cothromóid líneach

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Linear_Function_Graph.svg/300px-Linear_Function_Graph.svg.png|mion|300x300px| Dhá ghraf de chothromóidí líneacha in dhá athróg
Sa mhatamaitic, is éard is **cothromóid líneach** ann ná cothromóid is féidir a chur san fhoirm a_1x_1+\ldots+a_nx_n+b=0, nuair is iad x_1,\ldots, x_n na hathróga (nó na hanaithnidí), agus b, a_1,\ldots, a_n na comhéifeachtaí, ar  réaduimhreacha iad go minic. Féadfar na comhéifeachtaí a mheas mar pharaiméadair na cothromóide, agus féadfaidh siad a bheith ina sloinn treallacha, ar an gcoinníoll nach bhfuil aon cheann de na hathróga iontu. Chun cothromóid fhiúntach a tháirgeadh, is gá nach nialas ar fad iad na comhéifeachtaí a_1, \ldots, a_n .

De rogha air sin, is féidir cothromóid líneach a fháil trí chomhionannú le nialas iltéarmach líneach thar réimse éigin, as a nglactar na comhéifeachtaí.

Is iad na réitigh ar chothromóid den sórt sin na luachanna, nuair a chuirtear iad in ionad na n-anaithnidí, a dhéanann an comhionannas fíor.

I gcás athróg amháin, tá go díreach réiteach amháin (ar choinníoll go a_1\ne 0). Go minic, tagraíonn an téarma *cothromóid líneach* go hindíreach don chás áirithe seo, ina dtugtar go ciallmhar an *anaithnid* ar an athróg.

## Tagairtí

Catagóir:Ailgéabar
Catagóir:Cothromóidí
Antain Mac Lochlainn

Is as Cúil Raithin, Contae Dhoire, d’**Antain Mac Lochlainn** (a rugadh sa bhliain 1965). Tá PhD sa Nua-Ghaeilge aige ó Ollscoil Uladh. Tá sealanna caite aige i mbun a sheirbhíse aistriúcháin féin agus ina Phríomhtheagascóir ar an Dioplóma Iarchéime san Aistriúchán agus san Eagarthóireacht i Lárionad na Gaeilge, Ollscoil Mhá Nuad.

I measc a chuid foilseachán le Cois Life tá In *Ord is in Eagar* (2010), *Cruinneas*, (2015) agus *Ó Bhéarla go Gaeilge* (2018). 

Tá dhá leabhar i sraith Nairnia le C.S. Lewis aistrithe aige don Ghúm: *[[An Leon, An Bandraoi agus an Prios Éadaigh|An Leon, an Bandraoi agus an Prios Éadaigh]]* (2014) agus *[[An Capall agus a Ghiolla]]* (2019).

Sa bhliain 2025 bronnadh Gradam Réics Carló (do Leabhar na Bliana don Léitheoir Óg) ar *Éanna Corr*. Leabhar Breac a d’fhoilsigh é. *Tír Bheag*, aistriúchán Mhic Lochlainn ar *Petit Pays* le Gaël Fay, úrscéal Fraincise, a bhuaigh an gradam do shaothair aistrithe.

## Féach freisin

* Cruinneas sa Ghaeilge

## Tagairtí


Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh
Catagóir:Scríbhneoirí do pháistí
Catagóir:Aistritheoirí Gaeilge
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Cruinneas na Gaeilge
Siuán Ní Mhaonaigh

Is as Gaeltacht Ghaoth Dobhair do Shiuán Ní Mhaonaigh, a bhfuil céim BA aici ó Choláiste Phádraig, Má Nuad agus céim MPhil sa Teangeolaíocht Fheidhmeach ó Choláiste na Tríonóide. Is taighdeoir agus comhairleoir teanga í a bhfuil saineolas aici ar chúrsaí measúnachta agus teagaisc. Tá sí ina Stiúrthóir ar Theastas Eorpach na Gaeilge (www.teg.ie) tionscadal de chuid Lárionad na Gaeilge, Ollscoil Mhá Nuad.

Tá réimse leathan ábhair oideachais scríofa ag Siuán fá choinne scoileanna dara leibhéal, thuaidh agus theas. Ina measc sin tá, Blas: Cleachtaí Foghraíochta (COGG, 2014), na trí théacsleabhar sa tsraith Snas agus Blas (CCEA, 2017–8) agus Dúchas (COGG, 2019).

Tá réimse leathan ábhar scríofa acu fá choinne foghlaimeoirí fásta. Ina measc sin, tá an cúrsa ilmheáin Speaking Irish/An Ghaeilge Bheo (McGraw-Hill, 2008).
## Tagairtí
Daniel McCrossan

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Daniel Christopher McCrossan** (). Rugadh é ar 20 Deireadh Fómhair 1988 sa Srath Bán. Is ball de Pháirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre é. Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Thír Eoghain Thiar, ó 2016 ar aghaidh.

## Tagairtí

 
Catagóir:Daoine a rugadh i 1988
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain
Catagóir:Fir
Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha
Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre
Catagóir:Tír Eoghain Thiar (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Cú Chonnacht Ó Cianáin

Rannaire nó scéalaí do Ruairí Mag Uidhir ab ea **Cú Chonnacht Ó Cianáin** (bás 1615).

De réir dealraimh, ba é an chéad fhear a racáladh in Éirinn, nuair a úsáideadh an gléas céasta sin air agus é á cheistiú faoi éirí amach a rinneadh praiseach de i dtús samhradh na bliana 1615. Ar 31 Iúil na bliana sin, daoradh é féin agus cúigear eile chun báis i nDoire, agus creidtear gur crochadh é go luath ina dhiaidh sin.

Déantar cur síos air freisin mar ghíománach ó Mhaigh, áit éigin idir Baile Monaidh agus an Bhanna, Co. Aontroma. Deartháir do Thadhg Óg Ó Cianáin ba ea é.

## Foinsí

* *The Learned Family of Ó Cianáin/Keenan*, Nollaig Ó Muraíle, in Clougher Record, lgh.&nbsp;387–436, 2005.
* *Turas na dTaoiseach nUltach as Éirinn from Ráth Maoláin to Rome: Tadhg O Cianáin’s contemporary narrative of the so-called ‘Flight of the Earls, 1607-8*, Nollaig Ó Muraíle (eagarthóir), Four Courts Press, Baile Átha Cliath, 2007. 

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Litríocht na Gaeilge
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Básanna i 1615
Tráma síceolaíoch

Is freagairt mhothúchánach é **tráma síceolaíoch** nó **tráma meabhrach** ar eachtra anacrach nó ar shraith eachtraí, mar thimpistí, éigniú nó tubaistí nádúrtha. Is gnách go mbíonn frithghníomhartha ann cosúil le turraing shíceolaíoch agus séanadh síceolaíoch. I measc na bhfrithghníomhartha níos fadtéarmaí tá mothúcháin nach féidir a thuar, spléachtaí siar, deacrachtaí le caidreamh idirphearsanta agus uaireanta comharthaí fisiceacha lena n-áirítear tinneas cinn nó masmas.
## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird imní
Catagóir:Drochíde
Catagóir:Comhairleoireacht
Catagóir:neamhoird imní
Catagóir:neamhord struis iarthrámaigh
Catagóir:Íospairteolaíocht
Catagóir:Cineálacha trámaí
Catagóir:Eispéiris dhíobhálacha óige
Catagóir:Ciapadh agus bulaíocht
Catagóir:Strus (bitheolaíoch agus siceolaíoch)
Sléacht Hungerford, 1987

Ar 19 Lúnasa 1987, mharaigh fear gunna 16 duine i mbaile Hungerford in Berkshire, Sasana, a mháthair san áireamh. Bhí scitsifréine pharanóideach ar Michael Ryan, 27 bliain d'aois, agus gunnaí go leor aige, airm tine i seilbh dhlíthiúil.

## Féach freisin

* Rialú gunnaí

## Tagairtí

Catagóir:1987
Catagóir:Berkshire
Catagóir:Stair Shasana
Catagóir:Scitsifréine
Catagóir:Eachtraí lámhaigh
Leithlisiú sóisialta

Is éard is **leithlisiú sóisialta** ann ná easpa teagmhála iomlán nó gar-iomlán idir duine aonair agus an tsochaí. Tá sé difriúil ón uaigneas, rud a léiríonn easpa  teagmhála  sealadaí agus neamhdheonaí  le daoine eile ar fud an domhain. Is féidir le leithlisiú sóisialta  a bheith ina fhadhb do dhaoine aonair d'aois ar bith, cé go bhféadfadh siomptóim a bheith difriúil de réir aoisghrúpa.

## Féach freisin

* Scaradh sóisialta (ar rud eile ar fad é)

## Tagairtí
Catagóir:Gaoil idirphearsanta
Lámhach Cleveland Elementary (San Diego)

Dúnmharaíodh beirt daoine fásta agus gortaíodh ocht bpáiste in ionsaí lámhaigh ar scoil i gCalifornia, an **Grover Cleveland Elementary School** in San Diego ar 29 Eanáir 1979.

### Imeachtaí
Bhí déagóri, Brenda Spencer, 16 bliain d'aois ag an am. ina cónaí os comhair na scoile. Ag 7h50 Dé Luain, bhí  páistí i scuaine chun dul isteach sa scoil. 'Dubh dóite' léi féin (nó sin a mhaígh sí), thosaigh Spencer ag lámhach. Chuir na póilíní a teach faoi léigear. 
Tháinig iriseoir ar a huimhir ghutháin trí sheans. "I don't like Mondays. This livens up the day." a dúirt sí leis an iriseoir.  Tháinig sí amach as an teach níos déanaí nuair a thairg na póilíní béile Burger King di.

Rinneadh diagnóis sa phríosún níos déanaí go raibh titimeas uirthi. Bhí galar dubhach uirthi chomh maith agus bhí sí i riocht í féin a mharú.
Am Nollag 1978, thug a hathair raidfhfil dí (Ruger 10/22, raidhfil leath-uathoibríoch de chalabra .22)  mar bhronntanas.  Bhí Spencer ag iarraidh raidió a fháil. Ach bhí a hathair ag súil go gcuirfeadh sí lámh ina bás féin, b'fhéidir.
clé|mion|177x177px|The Boomtown Rats, feirm Knott's Berry Farm, 1981.

### Príosúnacht
Bhí Spencer faoi aois sa bhliain 1979. Ach ar 4 Aibreán 1980, agus 18 in aois di, gearradh téarma príosúin 25 bliana uirthi.

Sa bhliain 2004, níor ligeadh amach Spencer, agus  níor ligeadh amach ar 'parúl' í ach an oiread.  Diúltaíodh a saoirse di gach bliain ó shin.

### Sna meáin
Sa bhliain 1979, bhí an-ráchairt ar an amhrán  'I Don’t Like Mondays' de chuid Na Boomtown Rats. Ar 20 Lúnasa 1979, tháinig na Francaigh ó Bhaile Borrach isteach sna cairteacha sa Ríocht Aontaithe ag uimhir a haon. Labhair Bob Geldof faoi níos déanaí.

## Féach freisin

* Lámhach Sandy Hook
* Lámhach Robb Elementary

## Tagairtí

Catagóir:1997
Catagóir:Stair Chalifornia
Catagóir:Éagóir
Catagóir:The Boomtown Rats
Catagóir:Eachtraí lámhaigh sna Stáit Aontaithe
Tomás Zerón

B'iar- oifigeach poiblí Meicsiceach é **Tomás Zerón de Lucio** i gcúrsaí na slándála poiblí i riarachán Felipe Calderón Hinojosa agus Enrique Peña Nieto. Ó 2019 i leith, tá sé á iarraidh ag córas ceartais Mheicsiceo e haghaidh líomhaintí éagsúla, amhail; atreorú acmhainní, céasadh,  ag ceilt fianaise agus coireanna in aghaidh an riaracháin phoiblí; áfach, theith sé go hIosrael chun an cheartais a sheachaint.

## Beathaisnéis

### Oiliúint acadúil
Rinne Zerón staidéar ar Riarachán Tionsclaíoch san Institiúid Náisiúnta Polaiteicnice. Bhain sé iarchéim amach sna hEolaíochtaí Coiriúla.

### Gairm i gcuideachtaí príobháideacha
Sa bhliain 1993, bhí Zerón ina chisteoir san  chomhlacht 'La Compañia de Parras, S.A; Sa bhiain 2002 bhí sé ina stiúrthóir airgeadais ar an nGrupo Control de Riesgo, agus sa bhliain 2006 chaith sé dhá mhí mar stiúrthóir airgeadais ag Contrusistem. 

### Riarachán poiblí
Le linn théarma sé bliana Felipe Calderón, bhí Zerón i gceannas ar rialú polaitiúil na heagraíochta La **Policía Federal Preventiva (PFP)**, sa Rúnaíocht um Shlándáil Phoiblí, áit ar chuaigh sé i mbun sa bhliain 2007 agus ar bhuail sé le Genaro García Luna. Ní raibh aon taithí roimh ré ag Zerón ar obair seirbhíse poiblí nó slándála poiblí sula ndeachaigh sé isteach sna Policía Federal Preventiva (Póilíní Coisctheacha Feidearálach. 
## Naisc sheachtracha
*Mexico urges Israel to extradite former investigator in 43 missing students case
## Tagairtí

[Catagóir:Oifigigh Rialtas Mheicsiceo]
[Catagóir:Daltaí na hInstitiúide Náisiúnta Polaiteicnice (Meicsiceo)
Uileloscadh na Romanaithe

Tugtar **Uileloscadh** nó **cinedhíothú na Romanaithe** ar an iarracht a rinne an Ghearmáin Naitsíoch agus a comhghuaillithe sa Dara Cogadh Domhanda chun glanadh eitneach agus cinedhíothú a bhaint amach i gcoinne Romanaithe na hEorpa (lena n-áirítear na Sintígh) le linn ré an Uilelosctha.

## Tagairtí
Liz Cheney

Is dlíodóir agus polaiteoir Meiriceánach í **Elizabeth Lynne Cheney** (a rugah ar 28 Iúil 1966).   Is iníon í e Dick Cheney, ina 46ú leasuachtarán ar Stáit Aontaithe Mheiriceá, nuair a bhí George W. Bush ina uachtarán agus i bhfad amach ar an eite dheis; Ffear mór cogaidh a bhí ann, i bhfad amach ar an eite dheis.

### Gairm
Bhí cúraimí tábhachtacha uirthi faoi rialtas George W Bush agus dearcadh an-choimeádach aici faoi chúrsaí slándála agus í go mór ar son an dreama míleata agus lucht gnó.  Bhí athair Cheney ina phríomhoifigeach  feidhmiúcháin ar an gcomhlacht Halliburton -  tionscal na harmála - go dtí an bhliain 2000.
Tá Liz Cheney ina hionadaí sna Stáit Aontaithe do cheantar comhdhála iomlán Wyoming ó 2017 go dtí 2023.  Bhí sí ina Cathaoirleach ar Chomhdháil Phoblachtánach an Tí ó 2019 go 2021, an tríú post is airde i gceannaireacht na bPhoblachtach i dTeach na Comhdhála, ó 2019 go 2021.

### Easaontas
Sa mbliain 2021 thacaigh Liz Cheney le táinseamh an Uachtaráin Trump faoin ionsaí a rinneadh ar an gCaipeatól.  Dá bharr sin, bhain na Poblachtánaigh ceannaireacht an pháirtí sa bparlaimint di mí Bealtaine 2021. 
Faoi Shamhain 2021 chinn lárchoiste a páirtí [31v29] ina stát féin, Wyoming, nach n-aithneofaí feasta í mar bhall den pháirtí Poblachtánach. Dúirt Trump gur chóir do Cheney náire a bheith uirthi ach gur ghearr go ndéanfaí dearmad iomlán uirthi.

Ceaptar go bhfuil suim ag Liz Cheney a bheith aici seasamh i dtoghchán na huachtaránachta. 

## Féach freisin

* Dick Cheney
* Ruathar ar an gCaipeatól (2021)
* Páirtí Poblachtach

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Bandlíodóirí‎
Catagóir:Daoine as Wisconsin
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Sentō

Is cineál folctha comhchoiteann Seapánach é **Sentō** (銭湯) ina n-íocann custaiméirí as táille iontrála. Go traidisiúnta, bhí na tithe folctha seo an-úsáideach, le bacainn ard ag scaradh na ngnéas laistigh de sheomra mór amháin, ar a laghad sconnaí i línte ar an dá thaobh, agus folcadán mór amháin dóibh siúd atá nite cheana féin chun suí i measc daoine eile.  Ón dara leath den 20ú haois, tá laghdú tagtha ar líon na dtithe folctha comhchoiteann seo mar go bhfuil folcadáin ag níos mó agus níos mó tithe cónaithe Seapánacha anois.  Ceapann roinnt Seapánach go bhfuil tábhacht shóisialta i dul go dtí folcthaí poiblí, as an teoiric go dtugann cóngaracht/teagmháil fhisiceach caidreamh mothúchánach, ar a dtugtar h***adaka no tsukai*** sa tSeapáinis. Téann daoine eile chuig sentō toisc go bhfuil siad ina gcónaí i saoráid bheag tithíochta gan folcadán príobháideach nó chun taitneamh a bhaint as folcadh i seomra fairsing agus chun a scíth a ligean i seomra an allais nó i scairdfholcadáin a bhíonn ag gabháil go minic le sentōanna nua nó athchóirithe.
## Tagairtí

Catagóir:Cultúr na Seapáine
An Phléimeannais

Is canúint Ollainnise/Ísiltírise é **an Phléimeannais** a labhraítear sa Bheilg.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha
Pléimeannais
Ollfhuadach Iguala 2014

Ar 26 Meán Fómhair, 2014, fuadaíodh triúr is daichead fear ó Choláiste na Múinteoirí Tuaithe Ayotzinapa agus ansin d'imigh siad as radharc in Iguala, Guerrero, Meicsiceo. Líomhnaítear gur thóg póilíní áitiúla ó Iguala agus Cocula iad, i gclaonpháirt le coireacht eagraithe. Bhí an t-ollfhuadach ina chúis le hagóidí idirnáisiúnta agus le corraíl shóisialta leanúnach. As sin d'éirigh an Gobharnóir Guerrero Ángel Aguirre Rivero as oifig de bharr na n-agóidí ó cheann ceann an stáit ar 23 Deireadh Fómhair, 2014.
## Tagairtí

Catagóir:Guerrero
Catagóir:Mí-úsáid chearta an duine i Meicsiceo
Catagóir:Fuadaigh i Meicsiceo
Catagóir:Mairbh i Meicsiceo
Catagóir:Mairbh fear
Catagóir:Cogadh drugaí Mheicsiceo
Catagóir:Agóidí mac léinn i Meicsiceo
Catagóir:Ionsaithe in 2014
Catagóir:Airteagail ina bhfuil gearrthóga físe
Catagóir:Imeachtaí Mheán Fómhair 2014 i Meicsiceo
Catagóir:Dúnmharuithe i Meicsiceo (2014)
Catagóir:Coireachta eagraithe i Meicsiceo
Catagóir:Foréigean in aghaidh na bhfear i Meiriceá Thuaidh
Catagóir:2014
Catagóir:Stair Mheicsiceo
Catagóir:Agóidí
Catagóir:Fuadaigh
Sráid Fhearchair

Is sráid suite i mBaile Átha Cliath í **Sráid Fhearchair**, a shíneann ó dheas ó Fhaiche Stiabhna ar feadh thart ar leathchiliméadar. Dea-shampla d’ailtireacht Sheoirseach is ea Sráid Fhearchair.

clé|mion|2012
clé|mion|Ostán Russel Court Hotel

## Stair
Ainmníodh an tsráid i ndiaidh Simon Harcourt, 1ú Iarla Harcourt. Bhí sé ina chéad tiarna leifteanant na hÉireann ó 1772 go 1776.

Tógadh stáisiún traenach sa bhliain 1859. Dúnadh an stáisiún i 1958.

Roimhe seo bhí an ''Municipal Gallery of Modern Art'' suite ar Shráid Fhearchair.
clé|mion|6 Sráid Fhearchair

### 6 Sráid Fhearchair
Tá Uimhir a 6 Sráid Fhearchair fite fuaite i mór-ghluaiseachtaí cultúir agus polaitíochta na tíre le breis 'is dhá chéad bliain. Mac an fheisire parlaiminte John Blackwood, Hans a thóg an teach sa bhliain 1786 agus b'eisean an chéad duine sa teach a raibh tionchar aige ar stair na tíre nuair a chaith sé vóta ar son Acht an Aontais.

Ba san fhoirgneamh a bhunaigh John Henry Newman Coláiste Ollscoile Bhaile Átha Cliath.

Bhí ceannáras ag Sinn Féin san fhoirgneamh agus ba anseo a bhunaigh siad banc dá gcuid fhéin. Bhí Micheál Ó Coileáin an-ghníomhach san fhoirgneamh agus ba anseo a rinneadh an cinneadh Dáil Éireann a bhunú i 1919.

Mar chomhartha buíochais as an bhaint a bhí aige le gluaiseacht na hathbheochana agus na saoirse, bhronn an Stát Uimhir a 6 ar Chonradh na Gaeilge i 1965. In 2024, dúnadh ceannáras Chonradh ar feadh 3 bliana. In 2020 fuair Conradh cead pleanála chun mór-fhorbairt a dhéanamh ar an cheannáras. Tá amharclann, caifé agus stiúideo raidió i measc na n-áiseanna nua a bheidh ar fáil san ionad nua, sa bhliain 2027.

## Daoine
Áirítear ar na daoine a raibh baint acu le Sráid Fhearchair ná:
* Edward Carson (1854—1935), polaiteoir

## Féach freisin

* Ailtireacht Sheoirseach

## Tagairtí

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Ailtireacht Sheoirseach
Catagóir:Sráid Fhearchair, BÁC
Aistriúchán litriúil

**Aistriúchán litriúil**, **aistriúchán díreach** nó **aistriú focal ar fhocal** is ea aistriúchán ar théacs ó theanga amháin go teanga eile, déanta trí gach focal a aistriú go leithleach, gan féachaint ar an gcaoi a n-úsáidtear na focail le chéile in abairt nó i bhfrása. 

(Laidin: *verbum pro verbo*).

I dteoiric an aistriúcháin, téarma eile ar "aistriúchán litriúil" is ea *meiteafrása* (seachas *parafrása nó athinsint* le haghaidh aistriúcháin analógaigh atá ar aon dul leis).

Is éard a bhíonn mar thoradh ar aistriúchán litriúil ná mí-aistriúcháin ar nathanna cainte, fadhb thromchúiseach í sin le haghaidh aistriúcháin mheaisín.

## An téarma mar a úsáidtear i staidéir an aistriúcháin é
## Tagairtí

Catagóir:Staidéir aistriúcháin
Catagóir:Earráid
Stardew Valley

Is físchluiche insamhalta rólimeartha é ***Stardew Valley*** a d'fhorbair Eric “ConcernedApe” Barone idir 2012 agus 2016. Sa chluiche, glacann an t-imreoir seilbh ar fheirm a bhfuil drochbhail uirthi in áit darb ainm Stardew Valley. Eisíodh an cluiche ar Microsoft Windows i mí Feabhra 2016 sular cuireadh ar fáil ar ardáin éagsúla é: ar ríomhairí, ar chonsóil, agus ar ghléasanna soghluaiste freisin.

Is cluiche ceannoscailte é *Stardew Valley*, rud a ligeann do na himreoirí dul i mbun gníomhaíochtaí éagsúla: barra a shaothrú, beostoc a chothú, iascaireacht, cócaireacht, mianadóireacht, sealgaireacht, caidreamh a dhéanamh le muintir na háite, pósadh agus tógáil clainne san áireamh. Is féidir le suas le ceathrar imirt ar líne le chéile.

D'fhorbair Barone *Stardew Valley* ina aonar thar tréimhse ceithre bliana. Bhí sé go mór faoi anáil na sraithe *Harvest Moon*, le gnéithe nua chun dul i ngleic le roinnt de na fadhbanna sna cluichí sin. D’úsáid sé é mar chleachtadh chun snas a chur ar a scileanna ríomhchláraithe féin. Chuaigh an stiúideo físchluichíochta Chucklefish i dteagmháil le Barone leath bealaigh tríd an bpróiseas forbartha agus thairg siad an cluiche a fhoilsiú, rud a lig do Barone díriú níos mó ar é a chríochnú.

Thug na léirmheastóirí ardmholadh do *Stardew Valley*, ag tarraingt suntais ar an gceol, na carachtair, agus cáilíochtaí suaimhneacha an chluiche, agus anois áirítear é ar cheann de na físchluichí is fearr riamh. Mhol Yasuhiro Wada, cruthaitheoir *Harvest Moon*, an cluiche as an tslí ar chaomhnaigh Barone an tsaoirse a bhí caillte sna leaganacha deireanacha dá shraith féin. D’éirigh go maith leis an gcluiche ó thaobh díolacháin freisin, ag díol breis agus 20 milliún cóip faoin mbliain 2022.
Catagóir:Físchluichí
Bleán

mion|cailín crúite na mbó, 1933  Póraítear an bhó seo chun bainne a tháirgeadh
Is éard is **bleán** (nó **bleánach** nó **crú**) ann ná bainne a bhaint as faireoga mamacha eallaí, buabhall uisce, daoine, gabhar, caorach, agus, níos annaimhe, camall, capall agus asal. Tugtar “bleán” ar an mbainne a fhaightear amhlaidh freisin.

Is é bliteoir, nó crúiteoir, an duine a dhéanann bleán. Bíonn sé nó sí ag bleán na bó, nó na mbó.
mion|bainne na bó agus buachaillí in Éirinn, 1962

## Féach freisin

* Bainne
* Béal na Blá

## Tagairtí

Catagóir:Bó-ainmhithe
Catagóir:Bainne
Catagóir:Feirmeoireacht déiríochta
Catagóir:Bovidae
Ceiltis na nOileán

Is í ** Ceiltis na nOileán ** ná na Teangacha Ceilteacha a labhraítear sa Bhriotáin, sa Bhreatain, i nÉirinn agus ar Oileán Mhanann.  Faightear gach teanga Cheilteach atá fós ar marthain san fhine seo.  Is marbh anois iad gach teanga Cheilteach a labhraítí, go forleathan tráth, ar an Mór-Roinn agus san Anatóil.

Tá sé theanga Cheilteacha an atá fós ar mharthain, idir scríofa agus labhartha, roinnte i ndá aicme éagsúla:
* Briotainic
** Breatnais
** Briotáinis
** Coirnis
* Gaeilis
** Gaeilge na hÉireann
** Gaeilge Mhanann
** Gaeilge na hAlban

## Foinsí
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Tagairtí
Ceiltigh na nOileán

[mion|deis|Éire agus an Bhreatain i lár na chéad mílaoise, roimh ionradh na [Angla-Shacsanaigh|nAngla-Shacsanach sa Bhreatain.

]]
mion|220px|Miodóg Cheilteach a fuarthas sa Bhreatain.

Bhíodh Ceiltis na nOileán á labhairt ag ** Ceiltigh na nOileán,** lonnaithe i nÉirinn, sa Bhreatain agus sa Bhriotáin.  Úsáidtear an téarma do dhreamanna Ceilteacha ón Iarannaois tríd an ré Rómhánach go dtí an luath-mheánaois, ina measc Briotanaigh Cheilteacha, na Cruithnigh agus na Gaeil.

Leath teangacha na gCeiltigh ar fud na noileán le linn na Cré-umhaoisé agus go luath le líne na hIarannaoise.  Tá dhá fhine ann: Briotainic san oirthear agus Gaeilis san iarthar.  Cé go bhfuil fianaise scríofa ann ar  ón séú haois RC, rud a ligint le cinnteacht d'athchruthú a dhéanamh ar , ní fheictear Ceiltis na nOileán go dtí go luath sa chéad mhílaois.

Bhí creideamh ildiachach ag Ceiltigh na nOileán, faoi réim na ndraoithe.

Bhí naisc láidre ag roinnt desna treibheanna as deisceart na Breataine leis an mór-roinn, go háirithe leis an nGaill agus leis an nBeilg.  Bhuail siad a gcuid bíonn féin. 

Rinne Impireacht na Róimhe ionradh ar an mBreatain sa chéad aois AD agus chuir faoina smacht, agus d'éirigh cultúr Rómhánach-Briotanach chun cinn san oirdheisceart.  D'fhan Briotanaigh agus Cruithnigh sa tuaisceart, agus na Gaeil i nÉirinn, laistigh den impireacht.  Le meath ré na Rómhánach sna 400í, lonnaigh treibheanna Angla-Shacsanacha san oirdheisceart, agus roinnt Gael san iarthar.  Tháinig na Gaeil chun cinn san Albain.  D'imigh roinnt Briotanaigh go dtí Armorica le linn na ré seo.

Faoin 10ú haois, bhí Ceiltigh na nOileán scartha de réir áite agus teanga:
* Briotainic
** Breatnaigh sa Bhreatain Bheag)
** Cornaigh i gCorn na Breataine
** Briotánaigh sa Bhriotáin 
** Cuimbriaigh(?) san Yr Hen Ogledd (Sean-Tuaisceart
* Gaeilis
** Gaeil i nÉirinn)
** Albanaigh (in Albain)
** Manannaigh ar Oileán Mhanann
Bhí roinnt Ceilteach eile lonnaithe i dtuaisceart Sasana agus deisceart na hAlban, agus i dteannta sin 'séard a bhí fágtha desna Cruithnigh i dtuaisceart na hAlban.

## Tagairtí

Catagóir:Na Ceiltigh
Triscéil

mion|'' Neolithic triple spiral symbol

Is móitíf ársa í ** triscéil ** nó ** tríchosóg,** agus ann * tríbís * le siméadracht rothlach.  Tá an dearadh bunaithe ar bís Airciméidéach, é sin nó trí chos daonna.  Feictear í ar dhéantáin den Aois Neoiliteach agus Cré-umhaois suas go dtí an Iarannaois, go háirithe i gcultúr La Tène agus nósanna gaolmhara na gCeilteach.

As Gréigis, ciallaíonn  (*triskelḗs*) "trí-chosach".  Feictear an *triskeles* de thrí chos daonna go háirithe sa Sean-Ghréig, i dtosach ar earraí potaireachta ársa, níos deireanaí ar bhoinn den ré chlasaiceach.

Sa Ré Heilléanaíoch, bhíodh siombal triscéile ag an ríocht ar Oileán with leis an na Sicile, le feiceáil ar bhoinn déanta ag Dionysius I Sioracús ag tosú timpeall na bliana 382 RC.  Níos deireanaí, feictear in araltas í, ar bhratacha na Sicile agus Oileán Mhanann (*ny tree cassyn* "na trí cosa" nó *tríchosóg*).

Cé gur aidiacht ársa í  , úsáideadh an téarma le haghaidh an tsiombail sin chéad uair sa bhliain 1835 ag Honoré Théodoric d'Albert de Luynes as Francis mar **.

## Tagairtí
Miotaseolaíocht na mBreatnach

Tá ann i ** Miotaseolaíocht na mBreatnach ** (Breatnais: *Mytholeg Cymru*) ná béaloideas as an mBreatain Bheag i dteannta le nósanna de  eile roimh dheireadh na chéad mílaoise.

Bhíodh sé de chúram na ndraoithe () miotaseolaíocht agus stair na finne a sheachadadh ó bhéal go béal.  Tá an béaloideas seo caillte nó athraithe de thaisme ionraidh agus tionchair sheachtraigh.  Caomhnaítear 'séard atá fágtha lámhscríbhinní Breatnaise na meánaoise, san áireamh Llyfr Coch Hergest, Llyfr Gwyn Rhydderc, Llyfr Aneirin agus Llyfr Taliesin.  I measc saothair i dteangacha eile, tá: as Laidin *[[Historia Brittonum]]* de chuid na naoú haoise agus an cronic de chuid na 12ú haoise le Sieffre o Fynwy, *[[Historia Regum Britanniae]]*; agus as Béarla, béaloideas níos deireanaí dá chnuasach scéalta *The Welsh Fairy Book* le William Jenkyn Thomas .

## Féach freisin
* Miotaseolaíocht na gCeilteach
* Miotaseolaíocht na nGael

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na mBreatnach
Mosc Ibrahimi

Sraith uaimheanna is ea **Mosc Ibrahimi** (Araibis:ٱلْمَسْجِد ٱلْإِبْرَاهِيمِيّ, **  rómhánaithe:  al-Masjid al-Ibrahimi. ''go litriúil''. 'Mosc Abrahám'), atá suite 30 ciliméadar ó dheas ó Iarúsailéim i gcroílár Sheanchathair Heabrón, sa Bhruach Thiar.
## Tagairtí

Catagóir:Abraham
Catagóir:Ailtireacht Arabach
Catagóir:Uaimheanna Stát na Palaistíne
Catagóir:Cenotaphs
Catagóir:Suíomhanna oilithreachta Críostaí
Catagóir: Foirgnimh agus struchtúir reiligiúnacha arna n-athrú ina moscanna
Catagóir:Oilithreachtaí Ioslamacha
Catagóir:Moscanna in Hebron
Catagóir:Moscanna an 7ú haois
Catagóir:Láithreáin Oidhreachta Domhanda i Stát na Palaistíne
Catagóir: Foirgnimh agus struchtúir reiligiúnacha ar an mBruach Thiar
Catagóir:Tuamaí i Stát na Palaistíne
Catagóir:Pluaiseanna Naofa
Catagóir:Pluaiseanna
Nora Kershaw Chadwick

Fileolaí Sasanach ba ea ** Nora Kershaw Chadwick ** CBE FSA FBA (28ú Eanáir 1891 – 24ú Aibreán 1972).  Bhí suim ar leith aici i Léann Angla-Shacsanach, Ceilteach agus Lochlannach.

## Tagairtí
Maolíosa McHugh

Is léachtóir agus  polaiteoir de chuid Shinn Féin é **Maolíosa McHugh** (). Is as An Mhorn Bheag i gContae Thír Eoghain é. Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Thír Eoghain Thiar, ó 2019 ar aghaidh.

## Saol pearsanta
Tá sé pósta le Geraldine McHugh. Tá cúigear pháistí acu.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain
Catagóir:Fir
Declan McAleer

Is polaiteoir de chuid Shinn Féin é **Declan McAleer** (). Rugadh ar 10 Iúil 1973 é. Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Thír Eoghain Thiar, ó 2012 ar aghaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Fir
Nicola Brogan

Is polaiteoir de chuid Shinn Féin í **Nicola Brogan** (). Is as An Ómaigh í. Is Comhalta den Tionól Reachtach í do Thír Eoghain Thiar, ó 2020 ar aghaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain
Catagóir:Mná Éireannacha
Na Náisiúin Cheilteacha

[mion|Na Tíortha Ceilteacha de réir rathúlachta sa [An Fhéile Idirnáisiúnta Pan Cheilteach|Chomórtas Idirnáisiúnta Amhrán faoin mbliain 2024]]
Is ceantar é in iarthuaisceart na hEorpa ar a nglaoitear** na Náisiún Cheilteacha**, áit a bhfuil teangacha Ceilteacha fós ar marthain, mar aon le tréithe cultúrtha eile. 

Is iad na sé ceantair a aithnítear go forleathan mar náisiún Cheilteacha ná:
* Alba
* An Bhreatain Bheag (*Cymru*)
* an Bhriotáin (*Breizh*)
* Corn na Breataine (*Kernow*)
* Éire
* Oileán Mhanann (*Mannin* nó *Ellan Vannin*)
Labhraítear teanga Cheilteach i ngach náisiún: teangacha Breatnacha sa Bhreatain Bheag, sa Bhriain agus i gCorn na Breataine; agus teangacha Gaelacha in Albain, i nÉirinn agus ar Oileán Mhanann.

## Tagairtí


*
*
Ábhar na Breataine

Bailiúchán de litríocht na meánaoise is ea ** Ábhar na Breataine,** maidir leis an mBreatain and mBriotáin, agus a ríthe agus laochra seanscéalacha, Rí Artúr ach go háirithe.  Is ar cheann de thri scéalaíocht mhóra an Iarthair é, i dteannta le hÁbhar na Fraince faoi Charlemagne, agus le hÁbhar na Róimhe maidir le nó spreagtha ag miotaseolaíocht chlasaiceach.

## Tagairtí
Ceiltis na Mór-Roinne

mion|Teangacha Ceilteacha le linn na hIarannaoise agus na Seandachta Clasaicí. 1: lárcheantar na luathIarnnaoise (Hallstatt, luath-La Tène) 2: leathadh Ceilteach mar a mheastar faoin 4ú haois RC L: suíomh La Tène; H: suíomh Hallstatt; I: An Íbéir; B: Éire agus An Bhreatain; G: an Ghaláit (lonnaithe sa 3ú haois RC, tar éis 279 RC)

Is fine theangacha marbha í ** Ceiltis na Mór-Roinne,** a labhraítí ar mhór-roinn na hEorpach agus lár na hAnatóile, seachas Ceiltis na nOileán i Éirinn, sa Bhreatain agus sa Bhriotáin.  Is aicme gheografaíocht seachas teangeolaíocht é de theangacha arsá Ceilteacha.

Labhraítí na teangacha úd i dtuaisceart Leithinis na hIbéire, sa Ghaill is sa Bheilg san iarthair; san Imchuach Carpaitiach agus sa Bhalcáin mar Noiris, agus san Anatolia mar  san oirthear.  Glaodh *Keltoi*, *Celtae*, *Galli* agus *Galatae* ar dhreamanna na gceantar seo ag scríbhneoirí Gréagacha agus Rómhánacha.

Ní teanga na mór-roinne í Briotáinis, gaolmhar mar atá le teangacha Briotainice eile, amhail is Coirnis agus Breatnais.  Pléitear fós an bhfuil bunús Gaillise ann sa teanga úd.

## Foinsí
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Tagairtí
Briotanaigh Cheilteacha

Ba iad na **Briotanaigh** ná daoine Ceilteacha a bhí ina gcónaí in oileán na Breataine ar an taobh ó dheas de Gharbhchríocha na hAlban roimh an ionradh Rómhánach. Ní "náisiún" a bhí iontu ach bailiúchán de ríochtaí neamhspleácha móra agus beaga bunaithe ar phatrúin treibhe. Tá dearmad déanta ag go leor scríbhneoirí faoi na Briotanaigh - úsáideann siad téarmaí cosúil le "Ceiltigh" nó "Briotanaigh Rómhánacha" den chuid is mó.

Faoin am a d'fhág na Rómhánaigh sa bhliain 410 AD bhí tionchar ag an Laidin, teanga na Rómhánach, ar an Bhriotainic agus bhí a struchtúr ag athrú. Bhí an teanga ag forbairt agus  bhí an-spreagadh ann ábhair éagsúla a thaifeadadh - scríbhinní faoi stair agus meath ceaptha an náisiúin ag an manach Gildas, amhránaíocht Thaliesin agus Aneirin á thabhairt ó bhéal, agus taifid agus sleachta i lámhscríbhinní eaglaise agus ar chlocha..sé sin na rudaí a chuir tús le litríocht na Breatnaise.

I luathlitríocht na Breataine Bige, úsáidtear na hainmneacha "Cymry" agus "Brython" taobh le taobh.

Bhí na Briotanaigh an-eolach ar an gcaidreamh a bhí acu leis na Briotanaigh san Bhriotáin (Laidin: Britannia Minor)  (mar is léir ón ainm *Briotáinis*) agus leis an gCoirnis i gCorn na Breataine, mar aon lena gcomh-Bhriotánaigh sa Sean-Tuaisceart (**Yr Hen Ogledd**). Chuaigh roinnt de na Briotanaigh  thar farraige go dtí an Bhriotáin, de réir fhinscéalta Macsen Wledig agus foinsí eile, tar éis ionradh na Sacsanach - agus is é seo an áit ar shocraigh go leor de na luath-naoimh Briotanacha.

## Leabharliosta

* Geraint Bowen (eag. ), *The Celtic Civilization* (Caerdydd, 1987). Féach go háirithe caibidil 4, "Roman Britain" le D. Ellis Evans agus caibidil 9, "The Migration to Britain" le Léon Fleuriot.
* Wendy Davies, *An Bhreatain Bheag sa Mheán-Aois Luath* (Leicester, 1982)
* John Morris, *The Age of Arthur* (Londain, 1973)
* Christopher Snyder, *The Britons* (Blackwell, 2003)

## Féach freisin

* Treibheanna Ceilteacha na Breataine Bige
* An Sean Thuaidh
* na Breataine Bige

## Tagairtí

Catagóir:Na Ceiltigh
(4901) Ó Briain

Is astaróideach sa phríomhchrios astaróideach é **(4901) Ó Briain**. D'fhionn Masaru Arai agus Hiroshi Mori é ar 3 Samhain 1988 ag Réadlann Yorii i lár na Seapáine. Ainmníodh é as an bhfuirseoir Éireannach Dara Ó Briain a rinne staidéar ar an matamaitic agus ar an bhfisic sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath agus a bhí ina óstach ar an gclár *Stargazing Live* ar BBC.

## Tagairtí

Catagóir:Astaróidigh
Shalev Hulio

Is fiontraí Iosraelach é **Shalev Hulio** (Eabhrais שלו חוליו;* timpeall 1981 i Haifa). Tá sé ina chomhbhunaitheoir agus ina chomhúinéir ar *NSO Group Technologies Iosrael*, cuideachta cibearshlándála a thairgeann bogearraí mailíseacha agus modhanna eile le haghaidh cibear-ionsaithe ar fhóin chliste.

## Saol
Rugadh Hulio i Haifa. Tháinig tuismitheoirí a mháthar ón Rómáin agus tháinig slán ón Uileloscadh, de shliocht a athair de theaghlach Sephardic.

D’fhreastail Hulio ar *Hugim High School* i Haifa, áit ar bhuail sé lena chomhpháirtí gnó reatha, Omri Lavie. Rinne sé a sheirbhís mhíleata in arm Iosrael ach ní raibh sé ina bhall d’Aonad 8200 agus ní raibh aon oiliúint TF aige. Le linn a thréimhse san arm bhí tascanna éagsúla aige sa Bhruach Thiar, .i. san Sciath Cosanta Oibriúcháin (Béarla: *Operation Defensive Shield* ) le linn an Dara Intifada. D'fhág sé an t-arm le céim mar chaptaen agus ina dhiaidh sin chuaigh sé go dtí na Stáit Aontaithe.

Mar gheall ar Dara Cogadh na Liobáine sa bhliain 2006, d'ordaíodh é ar ais go Iosrael mar chúltaca agus níor fhill sé ar na Stáit Aontaithe arís riamh. Tar éis dó a bheith sannta, chláraigh sé ag ollscoil phríobháideach an Ionaid Idirdhisciplíneach Herzliya i Herzliya, a bhunaigh an polaiteoir Kadima Uriel Reichman, áit a ndearna sé staidéar ar an dlí agus ar an bpolaitíocht.

Sa bhliain 2009, chomhbhunaigh Shalev Hulio *NSO Group Technologies*, cuideachta cibearshlándála,  le Niv Karmi agus Omri Lavie in Herzliya. Sa bhliain 2019, chraol CBS líonra teilifíse na SA clár dar teideal Pegasus, All Bets Are On, Samuel L. Jackson laistigh den iris teilifíse 60 Minutes, inar chuir an t-iriseoir Lesley Stahl agallamh ar Shalev Hulio, i measc daoine eile, faoi Phegasus, faoi dhúnmharú Jamal Khashoggi agus faoi chaidreamh Ghrúpa NSO leis an Araib Shádach.
I mí Lúnasa 2022 d'éirigh Hulio as mar Phríomhfheidhmeannach ar Ghrúpa NSO. Tiocfaidh an Príomhoifigeach Oibriúcháin, Yaron Shohat, ina ionad, ar an bord stiúrthóirí don ghnó oibríochtúil, agus tá sé ag glacadh seilbh ar phróiseas atheagraithe na cuideachta.

## Naisc sheachtracha
*CEO of Israeli Pegasus spyware firm NSO to step down The Guardian, 22 Lúnasa 2022
* Ynet News: Israeli Company NSO Defends it’s Cyber-Spy Tool, Pegasus Jewish Business News, 12 Eanáir 2019
* Tomas Brewster: Everything We Know About NSO Group: The Professional Spies Who Hacked iPhones With A Single Text Forbes, 25 Lúnasa 2016
* Lesley Stahl: CEO of Israeli spyware-maker NSO on fighting terror, Khashoggi murder, and Saudi Arabia Agallamh le Shalev Hulio, CBS News, 24 Márta 2019
## Feach freisin
*Jamal Khashoggi’s wife to sue NSO Group over Pegasus spyware
## Tagairtí

Catagóir:Fiontraí (IT)
Catagóir:Fiontraí (Iosrael)
Catagóir:Duine (Herzlia)
Catagóir:Iosrael
Catagóir:Rugadh sa 20ú hAois
Catagóir:Fear
Kevin Priola

Is polaiteoir Meiriceánach é **Kevin Priola** a fhreastalaíonn ar Sheanad Colorado ón 25ú ceantar mar bhall den Pháirtí Daonlathach. Sular ghlac sé seal sa Seanad stáit d’fhreastail sé i dTeach Ionadaithe Colorado ón 30ú agus 56ú ceantar ó 2009 go 2017. Go dtí 2022, bhí sé ina bhall den Pháirtí Poblachtach .

Rugadh Priola i Brighton, Colorado, agus fuair sé a chuid oideachais in Ollscoil Colorado Boulder áit  a ndeachaigh sé leis na Poblachtánaigh Choláiste. thosaigh sé le Poblachtánaigh an Choláiste. Chuaigh sé isteach sa Pháirtí Poblachtach in aois a sheacht mbliana déag agus toghadh é chuig teach an stáit ón 30ú ceantar i dtoghchán 2008.  Le linn a thréimhse sa teach stáit bhí ceangal aoireachta an pháirtí air, ach d'éirigh sé as tar éis iarracht nár éirigh leis é a bhaint as oifig. Toghadh chuig Seanad an stáit é i dtoghchán 2016. D'athraigh sé páirtithe chuig an bPáirtí Daonlathach ar an 22 Lúnasa, 2022, ag lua comhcheilgí toghcháin 2020.. 

## Luathshaol
Rugadh Kevin Priola i Brighton, Colorado. D’fhreastail sé ar Ollscoil Colorado Boulder ó 1992 go 1996, agus bhain sé céim bhaitsiléara san eolaíocht amach in airgeadas agus cuntasaíocht agus mionaoiseach san eacnamaíocht. Rinneadh Poblachtach de in aois a seacht déag agus ba bhall de Phoblachtánaigh an Choláiste é. Phós sé Michelle, a raibh ceathrar clainne acu.

## Gairmréim
Sheas Priola le haghaidh ainmniúcháin Phoblachtaigh do shuíochán i dTeach Ionadaithe Colorado sa 30ú ceantar i dtoghchán 2008 agus bhuaigh sé san olltoghchán i gcoinne an ainmnithigh Dhaonlathaigh Dave Rose. Bhuaigh sé ar Laura Huerta, an t-ainmní Daonlathach, i dtoghchán 2010. Bhuaigh sé ar an ainmní Daonlathach Rose agus ar an ainmní Liobraíoch Will Hiltscher i dtoghchán 2012. Bhuaigh sé ar an ainmní Daonlathach Vicki A. Snider agus ar an ainmní Liobraíoch Chris Baerns i dtoghchán 2014.

phointeith Priola le haghaidh suíochán sa Seanad Colorado ón 25ú ceantar agus bhuaigh sé an t-ainmní Daonlathach Jenise May i dtoghchán 2016. Bhuaigh sé an t-ainmní Daonlathach Paula Dickerson i dtoghchán 2020. D’fheidhmigh sé le gearr do  deich phointe ar Donald Trump i dtoghchán 2020.

D’fheidhmigh sé mar aoire le linn a thréimhse sa teach stáit, ach d’éirigh sé as a phost tar éis don Ionadaí Chris Holbert iarracht nár éirigh leis é a bhaint den phost toisc nár thacaigh Priola le leasú Poblachtach ar an reachtaíocht. Le linn a thréimhse sa Seanad stáit d'fhóin sé ar na coistí Gnó, Saothair agus Teicneolaíochta, agus Oideachais. Measadh go mbeadh sé ina chomhiarrthóir féideartha do Walker Stapleton i dtoghchán gobhrnórach 2018, ach roghnaíodh Lang Sias ina ionad.
## Naisc sheachtracha
*Colorado Republican turns Democrat over ‘existential threat’ from GOP
## Seasaimh pholaitiúla
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
An tAcht Laghdaithe Boilsciú (acht aeráide na S-A), 2022

mion|Séala Mór na Stát Aontaithe
Ar 17 Lúnasa 2022, chuir Joe Biden,̟ Uachtarán na Stát Aontaithe, a lámh leis **an tAcht Laghdaithe Boilsciú, 2022** (the **Inflation Reduction Act),** an dlí "is suntasaí ar son na haeráide dár reachtaíodh riamh i stair Mheiriceá" go dtí an pointe seo.

Meastar go bhféadfadh an tAcht na hastaíochtaí ó bhreoslaí iontaise na Stát Aontaithe a laghdú agus go mbeidís 41%-42% faoin leibhéal ag a rabhadar in 2005 faoin mbliain 2030.

### Cúlra
Sa bhliain 2018, bhí na Stáit Aontaithe freagrach as 12% d’astaíochta gás teasa (GCT) na cruinne (C02e). Má chomhairtear na hastaíochtaí ar fad ó bhreoslaí iontaise ó 1750, is mó a tháirg SAM ná aon tír eile ar domhan.

### Bearta
Faoin reachtaíocht seo, cuirfear $369 billiún ar fáil mar mhaoiniú chun acmhainní fuinnimh inathnuaite a neartú agus astaíochtaí ceaptha teasa a laghdú.

* Spreagann an tAcht tomhaltóirí agus tionscail lena spleáchas ar bhreoslaí iontaise a athrú.
* Cuireann an tAcht pionós ar chomhlachtaí breoslaí iontaise a scaoileann amach iomarca astaíochtaí meatáin
* Cuirfear maoiniú riachtanach ar fáil chun an truailliú a ghlanadh suas.
* Gearrann táille mheatáin ar chomhlachtaí breoslaí iontaise a scaoileann an iomarca den mheatán amach san aer ó tharla gur truailleán aeráide an-chumhachtach é an gás sin.

### Spriocanna
An sprioc atá leis an reachtaíocht seo go mbeadh billiún tonna de laghdú ar astaíochtaí gásanna ceaptha teasa na Stát Aontaithe in 2030. Faoin mbliain 2030, meastar nach mbeidh ach 9.7% de leictreachas na Stát Aontaithe á fháil ó ghual, tionscal atá ag dul i léig ansin le fada. 

Cé go raibh an gás nádúrtha mar fhoinse fuinnimh ag ardú thall le tamall, meastar go mbeidh a úsáid sin freisin laghdaithe 28% sa bhliain 2030.

### Conspóídí
Cháin na polaiteoirí is forásaí nó is liobrálaí sa Chomhdháil an bille seo toisc é a bheith níos teoranta ná an uaillmhian a bhí ag an Uachtarán Biden leis an ‘Acht Atógála Níos Fearr’. Ach theip air dóthain tacaíochta a fháil don acht sin agus a bhuíochas do na forálacha ar son na haeráide atá san Acht Laghdaithe Boilsciú seo, glacadh leis.

## Féach freisin

* Athrú aeráide sna Stáit Aontaithe

## Tagairtí

Catagóir:Dlí reachtúil
Catagóir:2022
Catagóir:Polaitíocht na Stát Aontaithe
Catagóir:Joe Biden
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Athrú aeráide sna Stáit Aontaithe