open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Glamaig

Is sliabh i gComhairle na Gàidhealtachd, Albain í **Glamaig**. 

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Sgùrr a' Ghreadaidh

Is sliabh i gComhairle na Gàidhealtachd, Albain í **Sgùrr a' Ghreadaidh**. 

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Sgùrr MhicCoinnich

Is sliabh in Albain í **Sgùrr MhicCoinnich** atá suite ar an Eilean Sgitheanach, Comhairle na Gàidhealtachd. 

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
A' Chuith-raing

Is sliabh in Albain í **a' Chuith-raing** atá suite i gComhairle na Gàidhealtachd. 

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Clach Glas

Is sliabh in Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é **Clach Glas**. 

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Blà Bheinn

Is sliabh i gComhairle na Gàidhealtachd, Albain í **Blá Bheinn**. 

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Àird a' Bhàsair

Is sráidbhaile san Eilean Sgitheanach, Comhairle na Gàidhealtachd, é **Àird a' Bhàsair**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:An t-Eilean Sgitheanach
Creekmouth

Is baile é **Creekmouth** atá suite sa bhuirg Barking agus Dagenham, Londain Thoir.

Catagóir:London Borough of Barking and Dagenham
Gerard McDonnell

Dreapadóir agus innealtóir Éireannach ab ea **Gerard McDonnell** (20 Eanáir 1971 - 2 Lúnasa 2008). Ba é Ger an dara Éireannach a sheas ar bharr Shliabh Everest agus an chéad Éireannach le Sliabh K2 a dhreapadh. D'éag sé agus é ag iarraidh daoine eile a shábháil is é ar an mbealach anuas an sliabh céanna.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2008
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh
Healabhal Bheag

Is sliabh i gComhairle na Gàidhealtachd, Albain í **Healabhal Bheag**. 

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Shamrock Rovers Football Club 2010

Coinníonn an t-alt seo eolas maidir leis an Shamrock Rovers Football Club i gcomórtais oifigiúla an shéasúr 2010.

## Séasúr
Thosaigh an fhoireann a shéasúr as baile i gcoinne Sligo tar éis cluichí cairdiúla na Feabhra. Chríochnaigh an cluiche 1-1 buíochas le cúl a d'aimsigh ag James Chambers, imreoir a fuarthas i mí na Samhna 2009. D'imir na fonsaí gan comhsheasmhacht i gcéad ceathrú na séasúr ach buadh pointí tábhachtacha i gcoinne na foirne is laige san roinn. Sáraíodh na Bohemians i gcéad clasaic na séasúr freisin. Bhí cúl an bhua a aimsíodh le chaitheamh fada siomptómach de na stíl díreach a d'úsáid ag an bhfoireann a stiúradh ag Michael O'Neill.

## Eagraghram

***Réimse stiúrtha***
* Cathaoirleach: Jonathan Roche
* Stiúrthóir feidhmiúcháin: Noel Byrne
* Stiúrthóir airgeadais: James Nolan

***Réimse margaíochta***
* Stiúrthóir margaíochta: Mark Lynch
* Stiúrthóir tráchtála: Jonathan Roche

***Réimse cumarsáide***
* Stiúrthóir cumarsáide: Dave Carpenter
* Preasoifigeach: Martina Genockey

***Réimse teicniúil***
* Traenálaí: Michael O'Neill
* Traenálaí cúnta: Trevor Croly
* Stiúrthóir spórtúil: Noel Byrne

* Traenálaí an chúl báire: Tim Dalton

***Réimse sláinte***
* Fisiteiripeoir: Albert Byrne
* Dochtúir: David Mitchell

## Liosta imreoirí
Gach imreoir a úsáidíodh le linn an séasúr:

## Éidí agus urraitheoirí
Is é Umbro an urraitheoir teicniúil don séasúr agus Woodies DIY an urraitheoir oifigiúil. 

## Cluichí
### Sraith na hÉireann

### Corn Cumann Peile na hÉireann

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Séasúr 2010 ar shuíomh oifigiúil an chlub 

Catagóir:Séasúir Shamrock Rovers Football Club
WikiLeaks

Is éard is atá i gceist le ** WikiLeaks** ná eagraíocht idirnáisiúnta,a bunaíodh sa Íoslainn, a fhoilsíonn aighneachtaí gan ainm agus doiciméid sceite de cháipéisí íogaire ó rialtais agus eagraíochtaí eile, agus ag an am céanna a chaomhnaíonn anaithnideacht a bhfoinsí.

Stiúrann *The Sunshine Press* láithreán gréasáin na heagraíochta, a seoladh sa bhliain 2006. Deir an eagraíocht gur easaontaigh Shíneacha a bhunaigh í, chomh maith le hiriseoirí, matamaiticeoirí, agus gnólachtaí nua-thionscanta ó na Stáit Aontaithe, ón Téaváin, ón Eoraip, ón Astráil, agus ón Afraic Theas.

clé|mion[clé|mion|[Julian Assange i 2006]]
[clé|mion|[Collateral Murder|''Collateral Murder'', 2007]]

## Sceitheadh eolais

* I mí Aibreáin 2010, chuir WikiLeaks físeán d'eachtra a tharla ar 12 Iúil 2007 amach, inar mharaigh fórsaí SAM sibhialtaigh hIaráice agus iriseoirí, ar a dtugtar *[[Collateral Murder]]*. Tharraing WikiLeaks aird na cruinne nuair a foilsíodh físeán sceite a léirigh ionsaí ingearáin cogaidh de chuid na Stát Aontaithe inar maraíodh déaréag sibhialtach i mBaghdad.

* I mí Iúil 2010, d'eisigh WikiLeaks *[[Dialann Chogadh na hAfganastáine]]*, díolaim de níos mó ná 76,900 doiciméad mar gheall ar an gCogadh san Afganastáin nach bhfuil ar fáil don phobal roimhe sin.
* I mí Dheireadh Fómhair 2010, d'eisigh an grúpa pacáiste de bheagnach 400,000 doiciméad ar a dtugtar *[[Logchomhaid Chogadh na hIaráice]]* i gcomhar le heagraíochtaí móra tráchtála na meán, an New York Times agus an Guardian ina measc.
* Fuadach Khaled El Masri 
*Sceitheadh freisin 90,000 cáipéis rúnda Airm faoi chogadh Mheiriceá san Afganastáin.
** I mí na Samhna 2010, thosaigh WikiLeaks ag scaoileadh cáblaí taidhleoireachta ón Roinn Stáit na Stáit Aontaithe. Foilsíodh i nuachtáin an *New York Times* agus an *Guardian* 250,000 teachtaireacht rúnda taidhleoireachta ó ambasáidí de chuid Mheiriceá ar fud an domhain a bhí aimsithe ag WikiLeaks.

* Dúnmharuithe seachbhreithiúnacha sa Chéinia.
* Dumpáil dramhaíola tocsaineacha ar chósta na hAfraice,
* lámhleabhair Eaglais na hEolaíochta.
* Nósanna imeachta san ionad coinneála Camp X-Ray (Guantánamo).
* Ábhair a bhain le bainc mhóra ar nós Kaupthing agus Julius Baer.

## Wikileaks in Éirinn
D’fhoilsigh an *[[Irish Independent]]* scéalta a chuir WikiLeaks ar fáil. Cuireadh an-spéis i sreangscéal amháin a seoladh as Ambasáid na Stát Aontaithe i mBaile Átha Cliath. Nuair a diúltaíodh do Chonradh Lisbon in Éirinn, dúirt Eamon Gilmore ar nuacht RTÉ nach mbeadh Páirtí an Lucht Oibre ar son reifreann eile a chur ar bun. Ach de réir an tsreangscéil seo, thug Gilmore cuairt ar an Ambasáid cúpla lá ina dhiaidh sin agus gheall sé dóibh go n-éileodh sé an dara reifreann.

## Iarmhairtí
Náiríodh na Stát Aontaithe, cuireadh fearg ar chinnirí airm agus polaitíochta agus gnó, agus dúradh gur cuireadh beatha daoine i gcontúirt de bharr an sceitheadh.

## Féach freisin

* Julian Assange
* Chelsea Manning
* ''Collateral Murder''

## Tagairtí

Catagóir:Láithreáin gréasáin
Catagóir:WikiLeaks
Catagóir:Gníomhaithe idirlín
Catagóir:Agóidí
Catagóir:Haiceálaithe
Geirsí

Is é an t-oileán is mó desna hOileáin Mhuir nIocht **Geirsí**. Táid breis is 97,850 daoine ina gcónaí air. Is í Saint-Hélier, nó Saint Helier mar a ghlaotar uirthi i mBéarla, an chathair is mhó, agus an phríomhchathair, den oileán Geirsí.

clé|250px|mion|Geirsí

Labhraítear Béarla, Fraincis agus 'Jèrriais' ar an oileán-so. Is canúint Angla-Normanach í an 'Jèrriais'. Do labhraítí í ar na hoileánaibh Geirsí agus Sercq, agus i gCeanada go dtí na 1960idí chomh maith. 

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht Shasana
Catagóir:Oileáin Mhuir nIocht
Newbury Park, Londain

Is baile é **Newbury Park** atá suite sa bhuirg Redbridge, Londain Thoir.
 

Catagóir:London Borough of Redbridge
Leopoldo O'Donnell

Polaiteoir Spáinneach ab ea **Leopoldo O'Donnell y Joris**. (12 Eanáir, 1809 - 5 Samhain, 1867)

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na Spáinne
Samuel Johnson

Scríbhneoir Sasanach a rugadh i Lichfield i Staffordshire ab ea **Samuel Johnson** (18 Meán Fómhair 1709 – 13 Nollaig 1784). 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1709
Catagóir:Básanna i 1784
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Filí Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Múinteoirí
Catagóir:Naoimh Sasanacha
Catagóir:Teangeolaithe Sasanacha
Oileánra Svalbard

Is oileánra é **Oileánra Svalbard** sa Mhuir Artach. Is é an t-oileánra seo an chuid is faide thuaidh den Iorua, nó tá sé suite leath an bhealaigh idir an Pol Thuaidh agus cósta na hIorua. Is é Spitsbergen an t-oileán is mó san oileánra. Oileáin mhóra eile iad Nordaustlandet (An Tír Thoir Thuaidh) agus Edgeøya (Oileán Edge, a thagraíonn do Thomas Edge, sealgaire míolta móra a chuaigh lena cheird timpeall Svalbard thiar i dtús na seachtú haoise déag). Níl áitreabh ceart ach ar Spitsbergen, agus is ansin atá príomhchathair na n-oileán, Longyearbyen - Cathair Longyear, a fuair a hainm ó John Munroe Longyear. Fear gnó agus gróintín mianadóireachta a bhí ann a raibh an-ról aige i bhforbairt na mianadóireachta sna hoileáin.

Tá Bjørnøya, nó Oileán na mBéar, suite idir cósta na hIorua agus oileánra Svalbard. Cé nach cuid den oileánra é, is cuid de Svalbard mar aonad riaracháin é. Is é an Gobharnóir, nó *Sysselmannen* as Ioruais, an duine a chuireann cumhacht na hIorua i bhfeidhm ar an oileánra. 

Dealraíonn sé go raibh an t-oileánra ar eolas ag na Lochlannaigh chomh luath leis an dara haois déag. Ainm Lochlannach é Svalbard a chiallaíonn "cladaí fuara". Mar sin féin, is gnách a rá gurbh é an taiscéalaí Ollannach Willem Barentsz a d'aimsigh Svalbard sa bhliain 1596. Is féidir, dáiríre, gurb é oileán Jan Mayen a bhí i gceist le "Svalbard" ar dtús.

Ba iad na sealgairí míolta móra ba thúisce a thosaigh ag socrú síos sna hoileáin, ach ní dheachaigh siad ina gcónaí ansin ach go sealadach. Bhí sealgaireacht na míolta móra faoi lán an tseoil sa tseachtú agus san ochtú haois déag, ach ina dhiaidh sin, thréig lucht cleachta na ceirde seo an t-oileánra. Le teacht na fichiú haoise, thosaigh mianadóireacht an ghuail i Svalbard, agus tháinig pobail seasta ar an bhfód sna hoileáin. Sa bhliain 1920, shínigh an Iorua, na Stáit Aontaithe, an Danmhairg, an Fhrainc, an Iodáil, an tSeapáin, an Ísiltír, agus an Ríocht Aontaithe conradh - Conradh Spitsbergen - le stádas idirnáisiúnta na n-oileán a shocrú. Is éard a deir an Conradh ná gur leis an Iorua an t-oileánra, ach gur limistéar démhíleataithe é Svalbard - níl cead isteach ag longa cogaidh, mar sin - agus go bhfuil leis na stáit seo go léir mianadóireacht ghuail a chleachtadh, chomh maith le hoibreacha eile a bhfuil leas eacnamaíoch iontu. Inniu, áfach, ní bhaineann ach an Iorua agus an Rúis (roimh an mbliain 1989, an tAontas Sóivéadach, a shínigh an Conradh sa bhliain 1924) leas eacnamaíoch as na hoileáin. Chuaigh an Iorua in Eagraíocht Chonartha an Atlantaigh Thuaidh (ECAT, nó NATO) i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, ach mhair na Sóivéadaigh ag mianadóireacht leo sna hoileáin, le súil a choinneáil ar an áit agus lena chinntiú nach mbainfeadh fórsaí armtha de chuid ECAT leas as an oileánra mar bhunáit. Nuair a tháinig deireadh leis an gCogadh Fuar, áfach, chuaigh an pobal Rúiseach go mór i laghad. Inniu, is Rúiseach é duine as gach seisear. In Barentsburg atá cónaí ar an gcuid is mó de na Rúisigh.
thumb|Na sléibhte Adventtoppen agus Hiorthfjellet ag an bhfiord Adventfjorden díreach ó thuaidh de Longyearbyen.

## Tagairtí

Svalbard
Svalbard
Feargus O'Connor

Ba pholaiteoir agus Chairteach é **Feargus O'Connor** (1794 – 30 Lúnasa 1855). 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1794
Catagóir:Básanna i 1855
Catagóir:Cairteachas
Sport Lisboa e Benfica

Is club spóirt Portaingéalach é **Sport Lisboa e Benfica** ar a dtugtar *Benfica* de ghnáth, as Liospóin. Bunaíodh an club sa bhliain 1904 agus tá sé is aithnidiúla don a roinn pheile. Bhuaigh an Benfica Corn na hEorpa sna blianta 1961 agus 1962.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an chlub

Benfica
William Wordsworth

File Sasanach a rugadh i gCockermouth in Cumbria ab ea **William Wordsworth** (7 Aibreán 1770 – 23 Aibreán 1850). 

William Wordsworth
William Wordsworth
William Wordsworth
William Wilberforce

Ba daonchara Sasanach é **William Wilberforce** (24 Lúnasa 1759 – 29 Iúil 1833). 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1759
Catagóir:Básanna i 1833
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:Daonchairde
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe
Catagóir:Naoimh Sasanacha
Catagóir:Sclábhaíocht
ACF Fiorentina

Is club peile Iodálach é **ACF Fiorentina**, ar a dtugtar *Fiorentina* de ghnáth, a bunaíodh mar *Associazione Calcio Fiorentina* i bhFlórans sa bhliain 1926. Imríonn an club i Serie A agus tá dhá teideal sraithe buaite aige. Athbhunaíodh Fiorentina sa bhliain 2002 de thoradh ar dheacrachtaí airgeadais.

## Imreoirí don séasúr 2019/20

## Tagairtí

Fiorentina
Horatio Nelson

Ba aimiréal Briotanach é **Horatio Nelson** (29 Meán Fómhair 1758 – 21 Deireadh Fómhair 1805). Cuireadh chun tosaigh mar laoch náisiúnta é nuair a maraíodh é. Tá Nelson mar shiombail den fhéiniúlacht náisiúnta sa Bhriotain ó shin. Ceiliúrtar Lá Trafalfar fós i Londain ar an 21 Deireadh Fómhair gach bliain.  

clé|mion

### Laoch ar lár
Maraíodh Nelson le linn chath Trafalgar, comhrac cabhlaigh a throid an Cabhlach Ríoga Briotanach i gcoinne na flíteanna chomhcheangailte de chuid a Fraince agus na Spáinne, i rith Chogadh an Tríú Comhghuaillíocht (Lúnasa–Nollaig 1805) na Cogaí Napoléon (1796–1815).

Ar an 5-9 Eanáir 1806, adhlacadh Nelson in ardeaglais Naomh Pól i Londain le lánonóracha míleata. Ócáid ollmhór a bhí ann agus tábhachtach i gcruthú na féiniúlachta náisiúnta sa Bhreatain.

## Féach freisin

* Cath Trafalgar

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1758
Catagóir:Básanna i 1805
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá
Catagóir:Cogaí Napoléon
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Mairnéalaigh
Catagóir:Norfolk
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Wat Tyler

Ceann de cheannairí Éirí Amach na dTuathánach i Sasana ab ea **Wat Tyler** (4 Eanáir 1341 – 15 Meitheamh 1381). Mharaigh oifigigh de chuid an Rí Risteard II é ag Smithfield, Londain.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1341
Catagóir:Básanna i 1381
Catagóir:Éirí Amach na dTuathánach
Charles George Gordon

Ba ghinearál Briotanach é **Charles George Gordon** (28 Eanáir 1833 – 26 Eanáir 1885). Rugadh i Londain é agus maraíodh é i gCartúm, sa tSúdáin, in aois a 51 bhliana.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1794
Catagóir:Básanna i 1855
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine
Catagóir:Misinéirí
Catagóir:Protastúnaigh
Cúbla Cán

Ba é **Cúbla Cán** (23 Meán Fómhair 1215 – 18 Feabhra 1294) impire na Mongólach. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1215
Catagóir:Básanna i 1294
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht na Mongólach
Catagóir:Impirí na Síne
Oileán Baffin

deas|250px|thumb|Oileán Baffin
Is oileán é **Oileán Baffin** atá suite i dtuaisceart Cheanada. 

Catagóir:Tíreolaíocht Cheanada
T. E. Lawrence

Ba leifteanantchoirnéal, taidhleoir agus úrscéalaí Briotanach é **T. E. Lawrence** (28 Lúnasa 1888 – 26 Bealtaine 1935). 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1888
Catagóir:Básanna i 1935
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Básanna ar na bóithre
Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Fir
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Scríbhneoirí Breatnacha
Catagóir:Seandálaithe Sasanacha
Federico Borrell García

[thumb|"Bás Saighdiúir Dílseora," pictiúr cáiliúil de Federico Borrell García tógtha ag [Robert Capa.]]
Ba poblachtánach Spáinneach é **Federico Borrell García** (3 Eanáir, 1912 – 5 Meán Fómhair, 1936). Throid sé ar son Dara Phoblacht na Spáinne i rith Cogadh Cathartha na Spáinne. Tá clú agus cáil air de bharr pictiúir cáiliúil Robert Capa *The Falling Soldier*.

Rugadh é i Benilloba, Alicante agus "Taino" leasainm a bhí aige. D'oibrigh sé i muileann in Alcoi agus bhunaigh sé brainse áitiúla den grúpa ainrialach *Iberian Federation of Libertarian Youth* (FIJL). Bhí sé mar bhall den mhílíste áitiúla, Columna Alcoyana, le tacaíocht a thabhairt do Phoblacht na Spáinne i gcoinne fórsaí Náisiúnacha Francisco Franco.

De réir foinsí airithe, ar maidin 5 Meán Fómhair, 1936, tháinig Borrell agus thart ar caoga fir eile go Cerro Muriano in Córdoba le tacaícht don mhílíste ansin faoi cheannas General José Varela. I rith an tráthnóna sin bhí Borrell ag cosaint baitire airtléire ag cúl chathláin choisithe Alcoi nuair a ionsaigh fórsaí naimhde iad. Buaileadh Borrell go marfach thart ar cúig a chlog in aice an cnoic, La Loma de las Malagueñas. De réir foinsí rialtas na Spáinne, ba é an t-aon saighdiúir den Columna Alcoyana a fuair bás ag troid ag Cerro Muriano an lá sin.

I mí Iúil 2009, foilsigh an nuachtán El Periódico torthaí staidéar a dúirt nach raibh an phictiúr fíor.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1912
Catagóir:Básanna i 1936
Catagóir:Ainrialaithe
Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne
Catagóir:Daoine Spáinneacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Saighdiúirí
Mainistir

[200px|thumb|[An Mhainistir Dhubh, Cill Chainnigh]]
[200px|thumb|[Mainistir na Coille Móire, Conamara]]

Is éard atá i gceist le **mainistir** ná pobal manach agus iad ina gcónaí in éineacht agus ag cloí le móidí a n-oird.  

Bíonn mainistreacha ag eaglaisí éagsúla Críostaí, go háirithe ag na Caitlicigh agus na hOrtadocsaigh chomh maith le heaglaisí beaga Oirthearacha.  

Cuid de thraidisiún an Bhúdachais iad na mainistreacha freisin.  

Maidir le hIoslam, faightear "Madrasa". Agus chuaigh manachúlacht na gCríostaithe i bhfeidhm ar an Súfaíochas, ar gluaiseacht mhisteach in Ioslam é, agus tá na Súfaithe deighilte ina n-oird a d'fhéadfaí a chur i gcomparáid leis na hoird éagsúla mhanachúla. 

## Tagairtí

Catagóir:Mainistreacha
Tony Curtis

Ba Mheiriceánach é **Tony Curtis** a rugadh ar an 3 Meitheamh 1925. 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna in 2010
Giacomo Puccini

Ba cumadóir Iodálach é **Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini ** (22 Nollaig 1858 – 29 Samhain 1924) a bhfuil a ceoldrámaí i measc na cinn is minice a bhíonn á taibhiú sa repertoire caighdeánach.
B'é Puccini "an cumadóir is mó de ceoldráma na hIodáile i ndiaidh Verdi". Cé go raibh a chuid luath-oibre fréamhaithe sa cheoldráma traidisiúnta Iodálach rómánsúil de chuid an 19ú haois-déanach, d'fhorbair sé go rathúil a chuid oibre i stíl 'réalaíoch' verismo, agus ba cheann de na príomh-léiritheoirí é sa deireadh.

## Teaghlach agus oideachas

Rugadh Puccini i Lucca san Tuscáin, sa bhliain 1858. Bhí sé ar cheann de sheachtar clainne de Mhichele Puccini agus Albina Magi. Bhí teaghlach Phuccini bunaithe i Lucca mar ríora áitiúil ceoil, ag athair a shin-seanathair, a bhí ainmnithe freisin 'Giacomo' (1712-1781). Bhí an chéad Giacomo Puccini seo ina 'maestro di cappella' den 'Catedrale San Martino' i Lucca. Tháinig a mhac Antonio Puccini i gcomharbacht air sa phost seo, agus ansin a mhac Domenico agus ansin mac Dhomenico, sé sin Michele (athair ábhair an airteagail seo). Rinne gach ceann de na fir ceoil seo staidéar ag Bologna, agus ghlac roinnt díobh staidéar breise ceoil in áiteanna eile. Rinne Domenico Puccini staidéar ar feadh tréimhse faoi Giovanni Paisiello. Chum an bheirt acu ceol don eaglais. Ina theannta sin, chum Domenico ceoldrámaí éagsúla, agus chum Michele ceoldráma amháin. Bhain athair Phuccini, sé sin Michele, clú agus dea-cháil amach ar fud thuaisceart na hIodáile, agus b' ócáid ​​bhrónach phoiblí a chuid sochraide, agus bhí a reqiiem faoi stiúir an cumadóir clúiteach Giovanni Pacini.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1858
Catagóir:Básanna i 1924
Catagóir:Cumadóirí Iodálacha
Toircheas

deas|200px|thumb|Toircheas
An tréimhse ina bhforbraíonn páiste (nó, uaireanta, níos mó ná páiste amháin) laistigh de bhroinn mná is ea **toircheas** (nó iompar clainne nó toradh broinne).

Is féidir cabhair a thabhairt do mhná atá ag iompar clainne,mar sh. cnáimhseoir a fheiceáil  nó fáil a bheith acu ar an druga a mhaolaíonn tinnis cinn, masmas agus urlacan.

## Féach freisin

* Toirchiú, Máthairionadaíocht
* Cnáimhseoir 

## Tagairtí

Catagóir:Toircheas
Catagóir:Gnéas
Isambard Kingdom Brunel

Innealtóir sibhialta Sasanach ab ea **Isambard Kingdom Brunel** (9 Aibreán 1806 – 15 Meán Fómhair 1859). Rinne Brunel clóis long, Mór-Iarnród an Iarthair, sraith galtán agus roinnt droichead agus tollán a thógáil. Ceannródaí é san iompar poiblí agus san innealtóireacht nua-aimseartha. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1806
Catagóir:Básanna i 1859
Catagóir:Ailtirí Sasanacha
Catagóir:Ceapadóirí Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Innealtóirí Sasanacha
Catagóir:Ré Victeoiriach
Bernardo O'Higgins

Ba cheannaire de chuid na Sile é **Bernardo O'Higgins Riquelme** (20 Lúnasa 1778 – 24 Deireadh Fómhair 1842). Rugadh i gcathair Chillán é. 

Éireannach ba ea a athair, Ambrós Ó hUiginn. Isabel Riquelme an t-ainm a bhí ar a mháthair. 

Bhí tionchar mór ag Bernardo ar stair na Sile agus é ina cheannaire sa Chogadh Saoirse agus ina uachtarán ar an stát neamhspleách nua.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1778
Catagóir:Básanna i 1842
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Ambrós Ó hUiginn

Ba riarthóir coilíneach é **Ambrós Ó hUiginn** (1720 – 19 Márta 1801). I Sligeach, in Éirinn, a rugadh é. D'aistrigh sé go Cádiz na Spáinne sa bhliain 1751 agus thug sé a aghaidh ar Mheiriceá Theas sa bhliain 1756. Bhí sé ina ghobharnóir míleata ar an tSile ó 1788 go 1796 agus leasrí ar Pheiriú ina dhiaidh sin (1796-1801). Athair Bernardo O'Higgins a bhí ann. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1720
Catagóir:Básanna i 1801
Cúnga Fheichín

Is abtheach é **Cúnga Fheichín** (Béarla: *Cong Abbey*). 

## Tagairtí

Catagóir:Abthithe
Catagóir:Contae_Mhaigh_Eo
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann

Catagóir:Mainistreacha Agaistíneach
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Mhaigh Eo
Sliabh Shíonáí

Is sliabh san Éigipt é **Sliabh Shíonáí**. 

## Gailearaí pictiúr

Sinai-Mosesberg-101-2009-gje.jpg
Sinai-Mosesberg-136-Morgendaemmerung-2009-gje.jpg
Sinai-Mosesberg-154-angestrahlte Berge-Prozession-2009-gje.jpg
Sinai-Mosesberg-162-Teebude-2009-gje.jpg
Sinai-Mosesberg-180-heilige Messe-2009-gje.jpg
Sinai-Mosesberg-194-Liegenverleih-2009-gje.jpg
Sinai-Mosesberg-218-Bude-Beduinen-2009-gje.jpg
Sinai-Mosesberg-234-Abstieg zum Katharinenkloster-2009-gje.jpg


## Tagairtí

Catagóir:An Éigipt
Walt Whitman

File Meiriceánach a rugadh ar an Oileán Fada i Nua-Eabhrac ab ea **Walt Whitman** (31 Bealtaine 1819 – 26 Márta 1892). 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1819
Catagóir:Básanna i 1892
Catagóir:Filí
Sporting Fingal Football Club 2010

Coinníonn an t-alt seo eolas maidir leis an **[[Sporting Fingal Football Club]]** agus a shéasúr sa bhliain 2010. Seo an tríú bhliain mar chlub ag imirt i sraith na hÉireann. Seo an chéad séasúr dóibh ag imirt i bpríomhshraith na hÉireann agus i gcomórtas Sraith Europa. 

## Séasúr
Thosaigh an fhoireann a séasúr as baile i gcoinne Bohs tar éis cluichí cairdiúla na Feabhra. Chaill siad an cluiche 1-0 buíochas le cic pionóis conspóideach a d'aimsigh Killian Brennan. Thosaigh siad an séasúr sásúil go leor agus bhí ag éirí go maith leo i measc na bhfoirne ag barr na sraithe. Tá siad iomráiteach mar gheall ar an stíl ionsaithe agus sruthach atá á imirt acu. Bhí an stíl seo tábhachtach agus an fhoireann ag imirt sa Sraith Europa; fuair siad ceithre chúl i gcoinne C.S. Marítimo i rith an dá chluiche, cé gur díchuradh iad ar deireadh. 
I rith an tsamhraidh d'fhág Stephen Paisley an club chun obair lánaimseartha san earnáil seirbhísí airgeadais a dhéanamh. Fuair siad dhá imreoir nua thart ar an am chéanna le Colin Hawkins agus Ollie Cahill.

## Liosta imreoirí 2010

## Cluichí 2010
### Cluichí Cairdiúla

### Cluichí i gCorn Laighean

### Cluichí i gCorn Sraith na hÉireann

### Cluichí i gCorn FAI

### Cluichí i Sraith Europa

Déardaoin, 15 Iúil 2010

----

Déardaoin, 22 Iúil 2010

### Cluichí i bPríomhsraith na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Séasúir Sporting Fingal Football Club
William Makepeace Thackeray

Scríbhneoir Sasanach a rugadh i gCalcúta san India ab ea **William Makepeace Thackeray** (18 Iúil 1811 – 24 Nollaig 1863). 

## Saothair
I measc saothair William Makepeace Thackeray tá:

* *Vanity Fair* (1848)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1811
Catagóir:Básanna i 1863
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Muire Lourdes

deas|210px|thumb|Muire Lourdes
Is teideal a thugtar ar an Mhaighdean Mhuire mar thoradh a taispeánta i Lourdes sa bhliain 1858 í **Muire Lourdes**. 

## Féach freisin

* Lá Domhanda na h-Easlán

## Tagairtí

Lourdes
Éirí Amach na dTuathánach

Tharla **[[Réabhlóid|Éirí Amach]] na dTuathánach** i Sasana sa bhliain 1381.  Bhí na tuathánaigh faoi bhrú ag ualach trom cánacha.  Ar 30 Bealtaine 1381 in Essex, rinne John Bampton, feidhmeannach ríoga, iarracht cánacha a thabhairt isteach.  Chuir an splanc an breosla ar thine. Phléasc gearáin na dtuathánach amach, ag iarraidh deireadh a chur leis an seirfeachas, i measc éilimh eile. Bhí an t-ádh dearg ar an rí, Risteard II (in aois 14 bliain dó) gur tháinig sé beo as. 

## Dlí an tslua
Maraíodh na mílte daoine ar an dá taobh is cosúil; feidhmeannaigh ríoga, bailitheoirí cánach, dlíodóirí, breithimh, srl ar taobh amháin; agus ar an taobh eile,na tuathánaigh agus na ceannairí, tar éis do na fórsaí ríoga ceannairí na hagóidí a locadh níos déanaí. 

Scríobh Shakespeare faoi na himeachtaí, "An chéad rud atá le déanamh, maraímis gach dlíodóir." 
clé|mion|John Ball circa 1470 (MS, Froissart Chronicles)ː
Ar 14 Meitheamh 1381, bhain dronga as Kent, Essex agus na contaetha eile Londain amach. Líon méid an tslua na saighdiúirí a bhí ann le heagla. Ní raibh ach cúpla céad saighdiúir ann (bhí an chuid is mó i dtuaisceart Shasana, ar an teorainn, nó in Éirinn) agus níor éirigh leo smacht a fháil ar na dronga a bhí i mbun na círéibe.

Mar sin, rinne dronga a bhí ar an daoraí cathair Londan a ionsaí. Ar an 14 Meitheamh, maraíodh Ard-Seansailéir Shasana, Simon of Sudbury.  Baineadh an cloigeann de. 
[clé|mion|circa 1470 (MS, Froissart Chronicles)ː  Mharaigh Walworth an ceannaire [Wat Tyler ]]
D'eisigh na tuathánaigh liosta de na nithe a bhí uathu. Thug an rí, Risteard II agus in aois 14 bliain dó, isteach dá gcuid éileamh. Ach rinne sé athchomhairle an lá dár gcionn, 15 Meitheamh. Baineadh an ceann den Ridire John Cavendish, Príomh-Bhreitheamh Bhinse an Rí i Sasana (agus Seansailéir Ollscoil Cambridge) ar an la céanna. Duine de na ceannairí ab ea Wat Tyler agus maraíodh é ar an 15 Meitheamh chomh maith. 

## Tagairtí

Catagóir:Stair Shasana
*
Ilbhliantóg

mion|Ilbhliantóg
Is éard is **ilbhliantóg** ann ná planda ilbhliantúil, nó planda a mhairfidh níos faide ná dhá bhliain.

## Féach freisin
* Bliantóg
* Débhliantóg

Catagóir:Plandaí
Débhliantóg

[mion|Sampla de phlanda débhliantúil í an [Peirsil|pheirsil]]
Is éard is **débhliantóg** nó planda débhliantúil ann ná planda a chuirfidh a shaolré de i rith dhá bhliain.

## Féach freisin
* Bliantóg
* Ilbhliantóg

Catagóir:Plandaí
Bliantóg

Is éard is **bliantóg** ann ná planda nach mairfidh ach bliain: eascróidh sé as síol, tiocfaidh bláth air, déanfaidh sé síolta, agus tiocfaidh feo air, agus sin go léir i rith aon bhliain amháin.

## Féach freisin
* Débhliantóg
* Ilbhliantóg

Catagóir:Plandaí
Feodachas

[deas|250px|thumb|[Cléir, ridire agus tuathánach]]
Ba chóras sóisialta ceannasach sa Mheánaois in Iarthar na hEorpa, agus sa Nua-Aois Luath in Oirthear na hEorpa, é an **feodachas**.

Bhí dílárú na cumhachta polaitiúla bunaithe ar an idirleathadh cumhachta ón mbarr (áit ina raibh an impire nó na ríthe go teoiriciúil) go dtí an bonn, ina raibh cumhacht áitiúil á feidhmiú go héifeachtach le féinriail nó neamhspleáchas ag na huasalaicmí, darbh ainm 'na huaisle', le teidil a fuarthas ó ghobharnóirí Impireacht na gCairlínseach (diúic, marcais, cuntaí) nó a raibh bunús eile acu (barúin, ridirí, srl.).

Úsáidtear an téarma seo freisin sa staireolaíocht chun tagairt a dhéanamh do na heagair shóisialta stairiúla arb iad a shainairíonna an mhodha táirgthe a tugtar ábharachas stairiúil (sa staireolaíocht Mharxach) 'feodach' uirthi.

Mar fhoirmiú sóisialta-eacnamaíoch, thosaigh an fheodachas sa chianaois leis an aistriú ó sclábhaíocht go modh táirgthe feodach, Ag toiseacht le géarchéim an tríú haois agus, thar aon rud eile, le díscaoileadh Impireacht Rómhánach an Iarthair (5ú haois) agus bunú na ríochtaí Gearmánacha agus Impireacht na gCairlínseach (an 8ú agus an 9ú haois).

Bunaithe ar thraidisiúin dhlíthiúla éagsúla (an dlí Rómhánach agus an dlí Gearmánach araon - caidreamh cliente,  lucht coimhdeachta agus vasáilleacht), d'fhreagair an feodachas neamhshláine agus éagobhsaíocht ré na n-ionsaithe a tharla ar feadh na gcéadta bliain (Gearmánaigh, Slavaigh, Maigiaraigh, Moslamaigh, Lochlannaigh). Mar gheall ar neamhábaltacht na n-institiúidí stáit, i bhfad ó bhaile, tháinig an t-aon slándáil ó údaráis áitiúla, a chuir uaisle nó an chléir, a rialaigh caisleáin nó mainistreacha daingne i suíomhanna tuaithe, a tiontaíodh ina n-ionaid chumhachta nua i bhfianaise meath na gcathracha.

## Féach freisin

* An Mheánaois

## Tagairtí

Catagóir:Feodachas
Catagóir:Idé-eolaíochtaí polaitiúla
Catagóir:An Mheánaois
Giuseppe Garibaldi

Ba cheannaire Iodálach é **Giuseppe Garibaldi** (4 Iúil 1807 – 2 Meitheamh 1882), saighdiúir agus tírghráthóir. Bhí ról lárnach aige sna cogaí a tharla sa 19ú haois agus aontú na hIodáile dá bharr.  Tá cáil ar thuras taiscéalaíochta Garibaldi, turas a raibh aontú na hIodáile mar thoradh air. 

## Cógaí

Ar an aonú lá déag den Bhealtaine, 1860, chuaigh Garibaldi agus a chuid óglach i dtír sa tSicil.  Míle seachtar fear agus trí scór a bhí aige leis, agus is gnách "feachtas na míle" a thabhairt ar an ngabháltas a rinne sé ar an oileán. 

Ghair Garibaldi deachtóir de féin agus shealbhaigh sé an tSicil ar fad, agus ansin, chuaigh sé chun cogaidh in aghaidh rítheaghlach Bourbon a bhí ag rialú Ríocht an Dá Shicil. Ar an seachtú lá de Mhí Mheán Fómhair sa bhliain 1860, d'fhorghabh díormaí Garibaldi cathair Napoli, príomhchathair Ríocht an Dá Shicil, agus ruaigeadh curtha acu ar Phroinsias a Dó, rí deireanach na ríochta sin. 

I Mí na Samhna 1860, tháinig arm na Sairdíne, agus é faoi cheannas pearsanta an Rí Vittorio Emanuele féin, in araicis Garibaldi. D'éirigh Garibaldi as an deachtóireacht, nó níor theastaigh uaidh cath a chur ar an Rí, go háirithe nuair a thaispeáin reifreann sa tSicil go raibh na Siciligh sásta glacadh le forlámhas na Sairdíne/Piemonte ar an oileán.

Sa bhliain 1867, d'fhill Giuseppe Garibaldi ar shaol polaitiúil na hIodáile, agus mar ba dual don tseansaighdiúir, d'fhruiligh sé slua mór d'óglaigh leis na Stáit Phápacha a ionsaí.

D’éag Garibaldi ar an 2 Meitheamh 1882, ina bhaile féin ar oileán Caprera, in aois 75 dó. 

## Féach freisin

*Aontas na hIodáile, an Risorgimento

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1807
Catagóir:Básanna i 1882
Catagóir:Daoine Peiriúcha
Catagóir:Deachtóirí
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Mairnéalaigh
Catagóir:Náisiúnaithe
Catagóir:Polaiteoirí Iodálacha
Catagóir:Polaiteoirí na Fraince
Catagóir:Réabhlóidithe
Catagóir:Scríbhneoirí Iodálacha
Catagóir:Sóisialaithe
Catagóir:Úrscéalaithe Francacha
Riail an ochtréid

Is riail cheimiceach nó treoir ghinearálta í **riail an ochtréid**, a léiríonn an teoiric go dtugann sé cobhsaíocht d’adamh nó d’ian 8 leictreon a bheith aige sa bhlaosc seachtrach, rud a thugann an chumraíocht leictreonach chéanna dó agus atá ag triathghás.

Fisiceoir agus ollamh Gearmánach in Ollscoil Duke ab ea Fritz Wolfgang London (7 Márta, 1900 – 30 Márta, 1954). Meastar go bhfuil a chuid inochur bhunúsaigh le teoiricí nasctha ceimicigh agus fórsaí idirmhóilíneacha (fórsa easraithe London) clasaiceach inniu agus pléitear iad i dtéacsleabhair chaighdeánacha ar an gceimic fhisiceach. In éineacht lena dheartháir Heinz London, chuir sé go mór leis an tuiscint atá againn ar airíonna leictreamaighnéadacha forsheoltóirí le cothromóidí London agus ainmníodh é don Duais Nobel sa Cheimic chúig huaire.

Tá a lán dúl ann - na miotail thrasdultacha ach go háirithe - nach féidir leo an t-ochtréad iomlán a bhaint amach ar aon nós. Mar sin, bíonn siad ag lorg struchtúir "leathchobhsaí" ina gcuid comhdhúl - go tipiciúil, sceall an ocht leictreon déag, nó an struchtúr "18 + 2" - is é sin, dhá leictreon ar an sceall is faide amuigh, agus ocht gcinn déag ar an dara sceall is faide amuigh..

Go bunúsach, is iad na neamh-mhiotail, na miotail alcaileacha agus na miotail chré-alcaileacha is dlúithe a chloíonn le riail an ochtréid.

## Eisceachtaí

Tá go leor idirmheánach imoibríoch éagobhsaí agus ní ghéilleann siad do riail an ochtréid. Cuimsíonn sé seo speicis cosúil le cairbéiní, tríhidreabórán chomh maith le saorfhréamhacha cosúil leis an  fhréamh meitile (CH3) a bhfuil leictreon neamhdísithe aige i bhfithiseán neamhnascach ar an adamh carbóin, agus gan aon leictreon de ghuairne fritreomhar san fhithiseán céanna. Sampla eile is ea an fhréamh chlóirín a tháirgeann clórafluaracarbóin, ar eol dó a bheith díobhálach don chiseal ózóin. Is minic a imoibríonn na móilíní seo chun a n-ochtréad a chríochnú.

Ní leanann dúile mar an hidrigin, an héiliam, an litiam agus an beirilliam, riail an ochtréid, mar nach bhfuil ach dhá leictreon acu ina sceall seachtrach. Níl ach 6 leictreon ag an alúmanam agus ag an beirilliam in fluairíd alúmanaim AlF3  agus fluairíd beirilliam BFl3 faoi seach agus tá siad cobhsaí.

## Naisc sheachtracha
*Khan Academy.Exceptions to the octet rule (físeán) https://www.khanacademy.org/science/ap-chemistry-beta/x2eef969c74e0d802:molecular-and-ionic-compound-structure-and-properties/x2eef969c74e0d802:lewis-diagrams/v/exceptions-to-the-octet-rule
Catagóir:Ceimic
Catagóir:Slata tomhais
Valerian

Ba impire na Róimhe é **Publius Licinius Valerianus**.

Catagóir:Daoine a rugadh i 193
Catagóir:Básanna i 260
Catagóir:Déithe Rómhánacha
Catagóir:Farónna
Catagóir:Fir
Catagóir:Impirí Rómhánacha
Catagóir:Sagairt
Gealacha Iúpatair

Glactar leis go bhfuil, ar a laghad, trí cinn agus trí scór de **ghealacha ag [[Iúpatar (pláinéad)|Iúpatar]]**. Ba é Galileo Galilei a tháinig ar an gceithre cinn is mó acu, mar atá, Io, Europa, Ganymede, agus Callisto, nó Gealacha Galileo. Ó shin i leith, áfach, fuair na réalteolaithe amach faoina lán eile. Is gnách iad a aicmiú ina ngrúpaí mar seo:

* grúpa Amalthea, is é sin, na cinn a bhíonn ag timpeallú Iúpatair taobh istigh d'fhithisí Ghealacha Galileo. Is iad Amailtia, Adrastea, Thebe agus Metis na gealacha sa ghrúpa seo.

* gealacha Galileo, is é sin, na gealacha móra téagartha, Io, Europa, Ganymede, agus Callisto.

* na satailítí mírialta, is é sin, na satailítí beaga a thimpeallaíonn Iúpatar ar fhithisí fadaithe taobh amuigh de ghealacha Galileo. Is iad seo an grúpa is mó acu.

## Liosta
Tá 69 ngealach ag Iúpatar (52 cheann a bhfuil ainmneacha orthu).
#Metis
#Adrastea
#Amailtia
#Thebe
#Io
#Europa
#Ganymede
#Callisto
#Themisto
#Leda
#Himalia
#Lysithea
#Elara
#Dia
#Carpo
#S/2003 J 12
#Euporie
#S/2003 J 3
#S/2003 J 18
#S/2011 J 1
#S/2010 J 2
#Thelxinoe
#Euanthe
#Helike
#Orthosie
#S/2016 J 1
#Iocaste
#S/2003 J 16
#Praxidike
#Harpalyke
#Mneme
#Hermippe
#Thyone
#Ananke
#Herse
#Aitne
#Kale
#Taygete
#S/2003 J 19
#Chaldene
#S/2003 J 15
#S/2003 J 10
#S/2003 J 23
#Erinome
#Aoede
#Kallichore
#Kalyke
#Carme
#Callirrhoe
#Eurydome
#S/2011 J 2
#Pasithee
#S/2010 J 1
#Kore
#Cyllene
#Eukelade
#S/2017 J 1
#S/2003 J 4
#Pasiphae
#Hegemone
#Arche
#Isonoe
#S/2003 J 9
#S/2003 J 5
#Sinope
#Sponde
#Autonoe
#Megaclite
#S/2003 J 2
Ciúiriam

Is é an **ciúiriam** dúil cheimiceach uimhir a 96, agus is ceann de na dúile radaighníomhacha trasúránacha é. Is féidir ciúiriam a tháirgeadh tríd an bplútóiniam a bhombardú le halfa-cháithníní, is é sin, le núicléis héiliam. Fuair an ciúiriam a ainm ó Pierre agus Marie Curie, an bheirt cheannródaithe i gcúrsaí taighde na radaighníomhaíochta. Ba iad Glenn Seaborg, Albert Ghiorso agus Ralph A. James a bhí in ann ciúiriam a shintéisiú roimh aon duine eile agus a d'ainmnigh é. Rinne siad a bhfionnachtain sa bhliain 1944 in Ollscoil California, Berkeley.

Is é an t-iseatóp is cobhsaí atá aige ná 248Cm, agus é 1.56 x 107 bliain ar leathré (is é sin, 15.600.000 bliain, cúig mhilliún déag agus sé chéad míle bliain). Is féidir eiseamail chiúiriam a tháirgeadh a cheadaíonn do na ceimiceoirí saintréithe an chiúiriam mar dhúil a aithint. Miotal airgeadgheal atá ann, agus é sách araiciseach chun imoibriú. Is é +3 an uimhir ocsaídiúcháin a bhíonn aige ina chuid comhdhúl. Is féidir leis an bhfluairín, áfach, ciúiriam a ocsaídiú go +4 - sin é an uimhir ocsaídiúcháin atá aige sa teatrafluairíd chiúiriam, CmF4.

## Tagairtí

Catagóir:Achtainíd
Catagóir:Dúile ceimiceacha
Frank Feighan

Is polaiteoir as Ros Comáin/Sligeach é **Frank Feighan** nó **Proinsias Ó Fiacháin**  (a rugadh ar an 4 Iúil 1962). Ball d'Fhine Gael atá ann.  Ceapadh Feighan mar aire stáit sa Roinn Caiteachais Phoiblí ar an 18 Samhain 2025.
[clé|mion|220x220px|Clinic,  [Béal an Átha Móir]]

## Gairm
Bhí Feighan  ina bhall den 22ú Seanad, 2002 go 2007..

Sa bhliain 2006 ghlac sé páirt i seó de chuid RTÉ, *[[You're a Star]]*, chun airgead a bhailiú do charthanas do pháistí. 

Sa bhliain 2007 ceapadh Feighan  mar leas-urlabhraí an pháirtí d'Iompar agus Oideachas. 

Toghadh Feighan  mar TD in 2007, 2011, 2020 agus 2024. Bhí sé ina TD do Ros Comáin-Deisceart Liatroma ar dtús agus ansin Sligeach–Liatroim.  Níor ghlac sé páirt san Olltoghchán 2016.  

I mí Iúil 2010, roghnaigh Enda Kenny Feighan mar urlabhraí Gnóthaí Pobail, Comhionannais agus Gaeltachta.  Bhí go leor daoine míshásta le ceapadh Feighan mar urlabhraí Gaeltachta, mar ní raibh Gaeilge ar bith aige. Dúradh gur maslach an rud duine gan Ghaeilge a cheapadh mar Aire Gaeltachta, rud a rinneadh roimhe sin nuair a ceapadh Síle de Valera agus Michael Ring roimhe seo agus nuair a cheap Charles Haughey é féin ina Aire Gaeltachta. Dúirt Feighan go raibh sé ag foghlaim na teanga agus go raibh sé in ann a chuid oibre a chur i gcrích mar bhí Kenny  agus an leas-urlabhraí Dinny McGinley as Gaoth Dobhair ag cabhrú leis.
clé|mion|292x292px
Ceapadh Feighan mar aire stáit sa Roinn Caiteachais Phoiblí ar an 18 Samhain 2025.  

## Féach freisin

* Polaiteoirí i Sligeach–Liatroim
* Sligeach–Liatroim (Dáilcheantar)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Leathanach Frank Feighan ar shuíomh Fhine Gaeil 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill den 22ú Seanad
Catagóir:Baill den 25ú Seanad
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Fhine Gael
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Daoine as Contae Shligigh
Catagóir:Fir
Catagóir:Sligeach–Liatroim (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Ros Comáin
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Fréamh (ceimic)

Sa cheimic, tugtar **fréamh**, **saorfhréamh** nó **fréamhaí** ar mhóilín ina bhfuil leictreon corr ar sceall oscailte, is é sin, fithiseán nach bhfuil ach aon leictreon amháin air, seachas leictreondís. Bíonn na fréamha iontach fonnmhar chun imoibriúcháin, agus is minic nach mbíonn siad fadsaolach. Creidtear gur ábhar ailse (carcanaigin) iad na saorfhréamha, toisc go mbíonn siad chomh himoibríoch sin. Ón taobh eile de, áfach, bíonn siad riachtanach le haghaidh a lán próiseas bithcheimiceach.

Mheastar iad a bheith ciontach as damáiste do na fíocháin agus galair. Ceaptar go gcuireann vitimíní C is E, atá ina bhfrithocsaídeoirí, is micreachothuithe eile cosúil le beiteacharaitéin is seiléiniam (Se) bac ar an bpróiseas seo, agus gur féidir go bhfuil siad cosantach ar raon neamhord, artairiscléaróis, ailse is galar Alzheimer ina measc.

Samplaí de shaorfhréamha iad aonocsaíd nítrigine NO, dé-ocsaíd nítrigine NO2, agus dé-ocsaíd chlóirín ClO2.

Catagóir:Ceimic
Catagóir:Nascadh ceimiceach
Arcade Fire

Banna ceoil indí-raic as Montréal, Québec, Ceanada é Arcade Fire agus is iad Win Butler agus Régine Chassagne, fear is bean chéile, na príomhcheoltóirí ann. Tógadh Butler i Texas agus i ndiaidh a chuid staidéar a dhéanamh ag Phillips Exeter Academy, scoil phríobháideach dara leibhéil i Sasana Nua, thug sé a aghaidh ar Ollscoil Concordia i Montréal. Tógadh Chassagne i Montréal. As Háítí dá muintir agus casann sí amhrán ("Háítí") faoina bhfulaingt faoin deachtóir úd Duvalier. Tá deartháir óg de chuid Win Butler, William, páirteach sa bhanna freisin.

## Discliosta
* *[[Funeral (albam)|Funeral]]* (2004)
* *[[Neon Bible]]* (2007)
* *[[The Suburbs (albam)|The Suburbs]]* (2010)
* *[[Reflektor]]* (2013)
* *[[Everything Now]]* (2017)
* *We* (2022)
* *Pink Elephant* (2025)

## Tagairtí

Catagóir:Arcade Fire
Catagóir:Racghrúpaí
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2003
Kurt Gerstein

Oifigeach de chuid an SS a bhí in **Kurt Gerstein** (rugadh i Münster é ar an 11 Lúnasa 1905, agus chuir sé lámh ina bhás féin i bPáras ar an 25 Iúil 1945) a bhí ina fhinné súl don Uileloscadh. Bhí sé ina oifigeach sláinteachais ag an SS, agus nuair a thosaigh na Naitsithe ag marú Giúdaigh ar scála tionsclaíoch, bhí Gerstein i láthair nuair a baineadh triail as an aonocsaíd charbóin i sceithgháis an innill dóiteáin inmheánaigh sna campaí báis i mBełżec agus i dTreblinka. I ndiaidh dó an t-uafás seo a fheiceáil, thosaigh sé ag iarraidh eolas a scaipeadh faoina raibh ar siúl sna campaí báis, le súil is go bhfaigheadh na Comhghuaillithe amach faoi.

Tá Gerstein ina chúis conspóide i measc lucht na staire i gcónaí. Cuid acu tá siad barúlach go raibh sé ina Chríostaí ionraic a d'insíothlaigh an SS as a stuaim féin le heolas a bhailiú faoi ainghníomhartha na Naitsithe. An chuid eile cuireann siad béim air gur innealtóir sláinteachais a bhí ann a rinne aireagáin a chuidigh leis na Naitsithe an tUileloscadh a chur i ngníomh. Is dóigh le cuid acu, fiú, nach raibh Gerstein ach ag iarraidh é féin a tharrtháil nuair a bhí an cogadh thart, agus nach ndearna sé a dhath le cabhrú leis na Giúdaigh le linn an chogaidh féin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1905
Catagóir:Básanna i 1945
N81

Is bóthar náisiúnta den dara grád in Éirinn é an N81, a cheanglaíonn geataí Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath leis an Tulach, Contae Cheatharlach. 

Leanann an N81 i ndiaidh na Tulaí ar feadh 8km eile agus tagann sé chun críche i Sráidbhaile Chlaise, Ceatharlach, ina dtrasnaíonn leis an N80. 

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
Olltáirgeacht intíre

Is tomhas ar ghníomhaíocht eacnamaíochta í **olltáirgeacht intíre** (OTI). Léiríonn OTI luach na n-éarraí agus na seirbhísí ar fad a tháirgeann eacnamaíocht thar thréimhse sonraithe.

## Tagairtí
* ''An Banc Ceannais Eorpach, Córas an Euro, An Córas Eorpach Bainc Cheannais'', BCE, Aibreann 2009

Catagóir:Eacnamaíocht
Boilsciú

thumb|380px|Boilsciú 2019
[mion|[An Ghearmáin, 1918-1923 agus hipearbhoilsciú]]
Is ardú seasmhach sa phraghasleibhéal ginearálta é **boilsciú**, a bhfuil ísliú seasmhach i gcumhacht ceannaigh airgid mar thoradh air. 

Léirítear é de ghnáth mar céatadán den athrú bliantúil in innéacs praghsanna tomhaltais mar an ICPT.

## Tagairtí
* An Banc Ceannais Eorpach, Córas an Euro, An Córas Eorpach Bainc Cheannais, BCE, Aibreann 2009

Catagóir:Eacnamaíocht
Innéacs Comhchuibhithe ar Phraghsanna do Thomhaltóirí (boilsciú)

mion|ICPT, 1991-2021
Tomhaistear rátaí boilscithe ar an leibhéal náisiúnta san Aontas Eorpach agus ar leibhéal an limistéir euro leis an **Innéacs Comhchuibhithe ar Phraghsanna do Thomhaltóirí** (ICPT nó HICP, Harmonised Index of Consumer Prices),  Tá staidreamh praghsanna ardchaighdeáin agus inchomparáide riachtanach dóibh siúd atá freagrach as beartas poiblí san Aontas, do thaighdeoirí agus do shaoránaigh uile AE. 
[mion|Tá an ICPT ríofa agus foilsithe ag [Eurostat]]

### Áireamh
Tá an ICPT ar leibhéal an limistéir euro  ríofa agus foilsithe ag Eurostat, oifig staidrimh an Choimisiúin Eorpaigh. Ní chuimsítear athruithe ar bith ar phraghsanna na dtithe arna gceannach ag teaghlaigh nó ar tháirgí eile a cheannaíonn teaghlaigh in ICPT. Lena chois sin, ní chuimsítear sonraí  in ICPT maidir le  támhshuanaigh; cearrbhachas; árachas saoil ... nó striapachas fiú. 

In Éirinn, tá ualú an ICPT Éireannach bunaithe go mór ar thorthaí an tSuirbhé Buiséid Teaghlaigh, a dhéanann an Brainse gach cúig bliana. 

### Úsáid
Úsáideann an Coimisiún agus an Banc Ceannais Eorpach an t–innéacs chun cobhsaíocht praghsanna a mheasúnú i dtíortha AE agus sa limistéar euro. Is é an ICPT - nó na hathróga - an tomhas ar phraghsanna a úsáideann an Chomhairle Rialaithe den Bhanc Ceannais Eorpach chun measúnú a dhéanamh ar chobhsaíocht praghsanna i limistéar an euro. 

## Féach freisin

* Boilsciú

## Naisc sheachtracha
* ''An Banc Ceannais Eorpach, Córas an Euro, An Córas Eorpach Bainc Cheannais'', BCE, Aibreán 2009
## Tagairtí
 

Catagóir:Eacnamaíocht
Catagóir:Boilsciú
Catagóir:Banc Ceannais Eorpach
Catagóir:Coimisiún Eorpach
Catagóir:Staidreamh
Catagóir:Innéacsanna praghsanna
Díbhoilsciú

San eacnamaíocht, is próiseas ina dtiteann an praghas leibhéal ginearálta go leanúnach thar thréimhse shuntasach ama é **díbhoilsciú**.

## Tagairtí
* 
http://www.ecb.eu/pub/pdf/other/escb_ga_webga.pdf
*An Banc Ceannais Eorpach, Córas an Euro, An Córas Eorpach Bainc Cheannais*, BCE, Aibreann 2009
Banc Ceannais Eorpach

Is é an **Banc Ceannais Eorpach** (BCE) a bhainistíonn an euro agus a cheapann agus a chuireann i bhfeidhm beartas eacnamaíoch agus airgeadaíochta an Aontais Eorpach.
## Cuspóir

[mion|clé|377x377px|Tá an banc lonnaithe in [Frankfurt am Main.]]

Is é an phríomhaidhm atá ag an BCE ná na praghsanna a choimeád cobhsaí.  Déanann an BCE monatóireacht ar threochtaí praghsanna agus measúnú ar rioscaí do chobhsaíocht praghsanna sna tíortha atá páirteach i limistéar an euro.

Ar an gcaoi sin, tá an BCE ag tacú le fás eacnamaíoch agus cruthú post.

### Feidhmeanna

mion|clé|Boinn euro

* Socraíonn an BCE na rátaí úis ag a dtabharfaidh sé iasachtaí do bhainc thráchtála sa limistéar euro.  Rialaíonn sé chomh maith an soláthar airgid agus boilsciú ar an gcaoi sin
* Bainistíonn an BCE cúlchistí airgeadra eachtraigh an limistéir euro agus ceannach nó díol airgeadraí chun rátaí malairte a chothromú
* Cinntíonn sé go ndéanann na húdaráis náisiúnta maoirseacht mhaith ar mhargaí agus institiúidí airgeadais, agus go bhfeidhmíonn córais íocaíochta go maith. Cinntíonn an BCE freisin sábháilteacht agus stuamacht an chórais baincéireachta Eorpaigh
* Údaraíonn an BCE do na tíortha sa limistéar euro, agus maraon leis na bainc cheannais náisiúnta i limistéar an euro,  nótaí bainc euro a tháirgeadh

## Stair

mion|clé|Soláthar airgid, 1998-2007

Bunaíodh an BCE ar an 1 Meitheamh 1998. Bhí an banc lonnaithe ó thús in Frankfurt am Main. 

## Daoine

* Wim Dussenberg
* Jean-Claude Trichet

* Mario Draghi

* Christine Lagarde

## Tagairtí
 

Catagóir:An tAontas Eorpach
Catagóir:Euro
Catagóir:Bainc cheannais
Catagóir:Banc Ceannais Eorpach
Elvis Costello

Is amhránaí agus ceoltóir de phór na hÉireann é **Elvis Costello**. Rugadh é i Paddington, Londain ar an 25 Lúnasa, 1954.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Catagóir:Daoine beo
Todd Carty

Is aisteoir de phór na hÉireann é **Todd Carty** a rugadh ar an 31 Lúnasa 1963. Tháinig sé sa naoú háit ar an ceathrú sraith *[[Dancing on Ice]]* le Susie Lipanova sa bhliain 2009 agus sa sa deichiú háit ar an naoú sraith le Alexandra Schauman sa bhliain 2009.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Daoine beo
Stratford-upon-Avon

Is baile é **Stratford-upon-Avon** (ón gCeiltis [ˈavon]) atá suite i ndeisceart Warwickshire i Sasana. Tá sé súite cois Avon, 22 míle (35 km) soir ó dheas ó Birmingham agus 8 míle (13 km) siar ó dheas ó Warwick. Tá breis is 25,000 duine ina gcónaí ann.

Rugadh William Shakespeare ann agus tagann thart ar 3 milliún turasóir go Stratford gach bliain mar gheall air sin.

## Féach freisin

* William Shakespeare 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Warwickshire
Catagóir:Shakespeare
Capabára

Is creimire mór é an **capabára** (Béarla: *capybara*; Spáinnis: *carpincho*, *capibára*, *chancho de agua*). Mamal atá ann. Ainmhithe leath-uisceacha atá iontu, is brí leis sin ná go gcaitheann siad leath dá gcuid ama in uisce agus an chuid eile ar an talún (i gcoitinne cois na huisce) agus tá cónaí orthu go príomha i Meiriceá Theas agus i Meiriceá Lárnach, agus tá daonra beag ionrach in Florida freisin. Ainmhithe sóisialta agus cairdiúla atá iontu, agus fanann siad i ngrúpaí i rith a saoil. Tá siad creiche orthu ag an Iaguar, Cadhman agus Anacanda.  

## Tagairtí
Big Tom

B'amhránaí agus ceoltóir Éireannach é **Tom McBride **. Rugadh é i mBaile na Lorgan, Contae Mhuineacháin ar an 18 Meán Fómhair 1936. Fuair sé bás ar 17 Aibreán 2018.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Mhuineacháin