open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Islwyn Ffowc Elis

Ba cheann de na scríbhneoirí Breatnaise ba mhó a raibh tóir air sa Bhreatain Bheag é **Islwyn Ffowc Elis** (17 Samhain 1924 - 22 Eanáir 2004).

Rugadh **Islwyn Ffoulkes Ellis** i Wrecsam agus tógadh i Glyn Ceiriog é. Cuireadh oideachas ar Elis i gcoláistí Bangor agus Aberystwyth Ollscoil na Breataine Bige. Diúltóir coinsiasach ab ea é rith an Dara Cogadh Domhanda agus thosaigh sé ag scríobh filíochta agus próis, agus bhuaigh sé bonn an phróis ag Eisteddfod Náisiúnta 1951..  Rinneadh ministir Preispitéireach de i 1950, agus bhí a chéad  tréadacht  ag Séipéal Moreia i Llanfair Caereinion. D’aistrigh sé Soiscéal Mhatha go Breatnais mar *Efengyl Mathew - trosiad i gymraeg diweddar*, a foilsíodh *i gCernarfon* i 1961.

Rinne sé a chéad léiriú mar úrscéalaí i 1953 le *Cinn y Cryman* (aistrithe go Béarla mar *Shadow of the Sickle*), a roghnófaí, i 1999, mar an leabhar Breatnaise is suntasaí sa 20ú haois.

Mar úrscéalaí léirigh Elis go raibh fonn mór air triail a bhaint as foirmeacha éagsúla, cinn a raibh tóir orthu ina measc. Ina dhiaidh Ceacht y Cryman rinne  sé staidéar ar mheathlú intleachtúil, *Ffenestri tua'r Gwyll* (Windows to the Dusk 1955).*Yn ôl i Leifior* (1956; aistrithe go Béarla mar *Return to Lleifior* )  ag leanúint  *Cysgod y Cryman* *agus iad* araon suite ag an suíomh samhailteach  feirmeoireachta Lleifior. Sa bhliain 1957, d’fhoilsigh páirtí náisiúnach na Breataine Bige Plaid Cymru a scéal Wythnos yng Nghymru Fydd (Seachtain sa Bhreatain Bheag amach anseo), a chuir an Bhreatain Bheag neamhspleách, útóipeach i láthair agus "Iarthar Shasana" dystópach i leaganacha malartacha de 2033 ag cur an Bhreatain Bheag neamhspleách, útóipeach agus “Iarthar Shasana” dystópach i leaganacha malartacha den bhliain 2033. Lean  aoir choilíneach *Tabyrddau'r Babongo* 1961 an leabhar *Blas y Cynfyd*  1958. Mar sin ba é an chéad daoine a bhain úsáid as seánraí nach raibh cur amach acu ar léitheoirí a labhraíonn Breatnais, ag cur prós an-inléite ar fáil dóibh a bhíonn suite go minic i suíomhanna comhaimseartha, agus rinne sé go leor chun seasamh an úrscéil a bhunú mar sheánra mór i litríocht na Breataine Bige. Ar feadh tréimhsí rinne sé iarracht maireachtáil  as a chuid scríbhneoireachta, rud is ar éigean a rinneadh roimhe seo sa Bhreatnais nua-aimseartha.
## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Breatnacha
Catagóir:Básanna in 2004
Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Domnall mac Donnchada Midi

Rí na Mí de Clann Cholmáin ba ea **Domhnall mac Donnchadha na Mí** (Sean-Ghaeilge **Domnall mac Donnchada Midi**) (bás 799).  An tArdrí, Donnchadh na Mí (bás 797), ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 797 go dtí 799. Ní fheictear é sa ríliosta Uisnigh sa Leabhar Laighneach, ach tá sé le feiceáil i ndán ríthe na Mí.

Tréimhse achrainn chathartha i measc Chlann Colmáin a bhí ann idir bás Dhonnchadha na Mí agus teacht i réim a mhic, Chonchúr sa bhliain 803.  Is amhlaidh gur tháinig a mhac Domhnall i gcomharbacht ar Dhonnchadh sa bhliain 797.  An bhliain chéanna, rinne an tArdrí, Aodha Oirdní de Chineál Eoghain, ionsaí ar an Mhí agus chloígh sé Clann Cholmáin ag Cath Druim Ríg.  Maraíodh beirt deartháireacha Muireadhaigh, Fíonsneachta agus Diarmaid Odhar, le linn an chatha.  Scrios Aodh ansin ann Mhí a ghéill dó.  Meastar gur thosaigh ríogacht Aodha as an eachtra seo.

Sa bhliain 799, maraíodh Domhnall na Mí ag a ghaol féin agus rinneadh rí na Mí dá uncail, Muireadhach.  Insítear ansin gur bhuaigh Muireadhach in éadan Chineál Chairbre (*Cenél Cairpri*) as Tethba ag Cath Finnabair dá bhliain 799, inar maraíodh a rí.  D'fhéadfadh é go raibh sé ag troid ar son a nia, Domhnall, óir gur tharla an eachtra seo roimh a dhúnmharú dar le hAnnála Uladh.  De réir Annála na gCeithre Máistrí, ámh, tharla an cath tar éis an dúnmharú, agus bheidís é  go raibh Muireadhach ag cur a cheannais féin i réim.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Annála na gCeithre Máistrí
** Leabhar Laighneach, *Mide magen clainne Cuind*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uisnigh
Fallomon mac Con Congalt

Rí na Mí de Chlann Cholmáin ba ea **Fallamhan mac Congheilte** (Sean-Ghaeilge **Fallomon mac Con Congalt**) (bás 766).

## Stair
Ba bhall é Fallamhan de Chlann Cholmáin Bhig, géag d'Uí Néill an Deiscirt, a rianaigh a sinsearacht siar ó Cholmán Beag mac Diarmada mhic Cearbhaill agus, níos lú cinnte, ó Niall Naoighiallach. Bhíodh cónaí ar an gclann timpeall ar Loch Léinn. Ba é Caille Fallamain (*Coille Follamain*) príomhchlann Cholmáin Bhig.  Caomhnaítear an t-ainm sa bhaile Coill Fhallúin, siar ó thuaidh ó Ráistín.

Bhí Clann Cholmáin Bhig bhí scáth a gaol Clann Cholmáin (Mhóir), muintir dheartháir Cholmáin Bhig, ar a glaodh Colmán Már, agus cónaí orthu siúd thart timpeall ar Chnoc Uisnigh.  Le linn na 6ú agus 7ú haoiseanna, bhí an dá chlann faoi scáth Shíol Aodha Sláine as Bhreá, muintir mac eile Dhiarmada, Aodha Sláine.  Nuair tháinig ach mac amháin Cholmáin Bhig chun cinn le linn a mórcheannais, mar a bhí Aonghas mac Colmáin Bhig.  D'fhéadfadh é go raibh sé ina rí na Teamhrach, nó níos dóichí ionadaí Shuibhne Mheann i lár na tíre.

San 8ú haois, tháinig meath ar Shíol Aodha Sláine de bharr achrann idir na clanna agus tháinig Clann Cholmáin Mhóir agus b'fhéidir fosta Clann Cholmáin Bhig i gceannas.

## Beatha
Is é a shín-seanathair Faolchú (*Fáelchú*), a fuair bás go luath sna 660í, an sinsear is luaite d'Fhallamhan atá luaite sna hannála Éireann.  Feictear Fallamhan féin don chéad uair sa bhliain 733.  Go luath sa bhliain úd, tharla cogadh dearg i measc Uí Néill an Tuaiscirt, idir Ardrí na hÉireann, Flaithbheartach mac Loingsigh de Cineál Chonaill, agus Aodh Allán de Chineál Eoghain, a chuir sa deireadh Flaithbertach as a choróin.

Níos deireanaí sa bhliain úd, deirtear gur tharla cogadh i lár na tíre.  Insítear i nAnnála Uladh gur cloíodh Cathal éigin — tuigthe de ghnáth a bheith Cathal mac Finghin, rí Mumhan — ar dtús ag Domhnall na Mí agus Clann Cholmáin Mhóir ag Tailte, agus abhainn gur bhuaigh sé in éadan Fhallamhain agus Chlann Cholmáin Bhig ag Tlachta.  Tá sé mollta ag an staraí Charles-Edwards gurb ionann an Cathal úd go deimhin agus Cathal mac Aodha de Shíol Aodha Sláine, rí Loch Gabhair.

Níl aon rud eile tuairiscithe maidir le Fallamhan go dtí tar éis bhás Domhnaill na Mí sa bhliain 763.  Feictear ansin é mar chomhghuaillí Dhonnchadha na Mí mhic Domhnaill.  Is amhlaidh go raibh comhaontas eatarthu ó thús réimeas Domhnaill, nó roimhe sin, a thuaidh agus Aodh Allán clóite agus maraithe aige sa bhliain 743.

Sa bhliain 765, insítear gur thug Fallamhan tacaíocht do Dhonnchadh in éadan a dhearthár, Murchadh. Maraíodh Murchadh ag *Carn Fiachach*, gar do Ráth Conarta, ag tríd in éadan Fhallamhain agus Donnchadha.  Maraíodh Fallamhan féin sa bhliain 766, go fealltach (*dolose* as Laidin) dar le hAnnála Uladh and Tiarnaigh dís.  Tugtar an teideal rí na Mí do ina thásc.  Óir gurbh é Donnchadh an té ba mhó a ghnóthaigh air — rinneadh rí na Mí de i ndiaidh seo — tá sé mollta gur ordaigh sé féin an dúnmharú.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach
* 
* 
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mí
Donnchadh mac Aodhacáin

Rí Uisnigh agus na Mí de Clann Cholmáin ba ea **Donnchadh mac Aodhacáin** (Sean-Ghaeilge **Donnchad mac Aedacain** nó **Donnchad ó Conchobair**) (bás 867).  An tArdrí, Conchobar mac Donnchada (bás 833), ba ea a sheanathair.  Bhí sé i réim ón mbliain 864 go dtí 877.

Tháinig Donnchadh i gcoróin tar éis do Lorcán mac Cathail bheith dallta ag an Ardrí, Aodh Fionnliath (bás 877).  Maraíodh é go fealltach sa bhliain 877 ag a ghaol comhraic de Clann Cholmáin, Flann Sionna, a rinneadh rí ansin de.

## Foinsí
* Annála Uladh

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uisnigh
Ríthe Uisnigh

De mhuintir Uí Néill an Deiscirt agus a príomhchlann, Clann Cholmáin, ba ea **Ríthe Uisnigh**.  Measadh le linn ré luathstairiúil na hÉireann gurbh é Cnoc Uisneach, suite i gContae na hIarmhí sa lá atá inniu ann, an suíomh inar tháinig na cúigí uile le chéile.

Feictear ríliosta Uisnigh sa Leabhar Laighneach, mar a leanas:

* Conall Cremthainne mac Néill, bás 480
* Fiachu mac Néill
* Ardgal mac Conaill, bás 520
* Maine mac Cerbaill, bás 538
* Diarmait mac Cerbaill, bás 565; rí na Teamhrach freisin
* Colmán Már mac Diarmato, bás 555/558
* Colmán Bec mac Diarmato, bás 587.
* Suibne mac Colmáin, bás 600.
* Fergus mac Colmáin, bás 618.
* Óengus mac Colmáin, bás 621.
* Conall Guthbinn mac Suibni, bás 635.
* Máel Dóid mac Suibni, bás 653.
* Diarmait Dian mac Airmetaig Cáech, bás 689.
* Murchad Midi, bás 715.
* Domnall Midi mac Murchada bás 763; also king of Tara
* Niall mac Diarmata meic Airmedaig, ? bás c. 768 nó 826
* Muiredach mac Domnaill Midi, bás 802
* Donnchad Midi mac Domnaill Midi, bás 797; rí na Teamhrach fosta
* Conchobar mac Donnchada, bás 833
* Máel Ruanaid mac Donnchada Midi, bás 843
* Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid, bás 862; rí na Teamhrach fosta
* Lorcán mac Cathail, dallta 864
* Donnchad mac Aedacain meic Conchobair, bás 877
* Flann Sinna mac Máel Sechlainn, bás 916; rí na Teamhrach fosta
* Conchobar mac Flainn Sinna, bás 919
* Domnall mac Flainn Sinna, bás 921
* Donnchad Donn mac Flainn Sinna, bás 944; rí na Teamhrach fosta
* Óengus mac Donnchada Duinn, bás 945
* Donnchad mac Domnaill meic Flainn Sinna, bás 950
* Fergal mac Óengusa, bás c. 950
* Áed mac Máele Ruanaid meic Flainn Sinna, bás 951
* Domnall mac Donnchada Duinn, bás 952
* Carlus mac Cuinn meicc Donnchada Duinn, bás 960
* Muirchertach [mac son of Chonghalaigh Chnóbha as Breá], bás 964
* Máel Sechnaill Mór mac Domnaill, bás 1022; rí na Teamhrach fosta
* Máel Sechnaill Got mac Máel Sechlainn meic Cináeda meic Domnaill meic Flainn Sinna, bás 1025
* Róen mac Muirchertaig meic Máel Sechlainn meic Máele Ruanaid meic Conchobair meic Flainn Sinna, bás 1027
* Domnall Got, bás 1030
* Conchobar mac Flainn [? nó Conchobar mac Domnaill meic Máel Sechlainn Móir], bás 1073
* Murchad mac Flainn mac Domnaill meic Máel Sechlainn Móir, bás 1076
* Máel Sechnaill Bán mac Conchobair meic Domnaill, bás 1087
* Domnall mac Flainn mac Domnaill meic Máel Sechlainn Móir, bás 1094
* Conchobar mac Máel Sechlainn Báin, bás 1105
* Donnchad mac Murchada mac Flainn (curtha ar 1105; bás 1106)
* Máel Sechnaill mac Donnchada meic Murchada (bás 1115?) agus Murchad mac Donnchada meic Murchada

## Foinsí
* "Clann Cholmáin" (Tábla 3) in "The Kingship and Landscape of Tara", eag. Edel Bhreathnach, Four Courts, Baile Átha Cliath, 2005, ll.&nbsp;344–45.
* Leabhar Laighneach, *Ríg Uisnig*.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Mí
J'Accuse…! (1898)

Ar an 13 Eanáir 1898, d’fhoilsigh an nuachtán Francach *L’Aurore* litir chlúiteach Emile Zola – *J’Accuse* – inar chuir sé i leith údaráis mhíleata na Fraince go raibh fear soineanta á choinneáil acu ar Oileán an Diabhail (i nGuáin na Fraince), oifigeach airm darbh ainm Lionel Dreyfus. D’éirigh an scannal Dreyfus, de réir Doise, as plota a chum oifigigh shinsearacha in arm na Fraince le dallach dubh a chur ar na Gearmánaigh.
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:AlfredDreyfus.jpg|clé|mion|<big>Alfred Dreyfus</big>
Úrscéalaí, drámadóir agus iriseoir Francach  ab ea Émile Zola, agus foilsíodh an litir oscailte faoi bhráid Uachtarán na Fraince, Felix Faure. Racht díocasach a bhí ann, ag cosaint Dreyfus. Lena *J'Accuse*, shiúil Zola d'aon ghnó i gcoiscéimeanna an Voltaire sin a dúirt go sonrachː "J'écris pour agir" nó mar (fhrith)ghníomh a bhímse ag scríobh.

Aithnítear go forleathan gurbh é an t-alt sin a scríobh Zola in 1898 an comhartha ab shoiléire den chumhacht nua a raibh ag na hintleachtóirí (scríbhneoirí, ealaíontóirí, acadamhaithe) i múnla tuairimí an phobail, na meán chumarsáide agus an stáit.

### Oscar Wilde
I mí na Bealtaine 1897, saoradh Oscar Wilde ó phríosún Reading tar éis dó téarma beagnach dhá bhliain a chaitheamh ar chúiseanna homaighnéasachta. Chuaigh Oscar Wilde a chónaí i bPáras i mí Feabhra 1898 go díreach faoin am a raibh Zola ar triail as míchlú a tharraingt ar Ardchomhairle Arm na Fraince. Má d’fhoilsigh an nuachtán pro-Dreyfus *La Siècle* cóip de i mí Aibreáin, dhiúltaigh Wilde an dearbhú faoi mhionn a thabhairt do Zola a bhí i mbun achomhairc in aghaidh an phionóis phríosúnachta a gearradh airsean.

## Féach freisin

* Émile Zola
* Scannal Dreyfus

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:Scannail
Catagóir:Frith-Sheimíteachas
Cluichí Oilimpeacha do Dhaoine óga an tSamhraidh 2026

Beidh **Cluichí Oilimpeacha do Daoine óga an tSamhraidh 2026** ar siúl sa bhliain 2026 i nDacár, An tSeineagáil.

## Spóirt

## Tagairtí

Catagóir:Cluichí Oilimpeacha do Dhaoine óga
Táinseamh faoi dhó Donald Trump

Táinsíodh Teach na nIonadaithe an 45ú uachtarán na Stát Aontaithe Donald Trump don dara huair ar 13 Eanáir 2021, seachtain amháin  sular tháinig deireadh lena théarma agus insealbhú Joe Biden mar uachtarán ar an 20 Eanáir. 

Ghlac Teach Ionadaithe na Stát Aontaithe le hairteagal amháin táinsimh i gcoinne Trump:  “éirí amach a spreagadh”.  Is é an chéad uachtarán ar Mheiriceá (agus an t-aon sealbhóir ar aon oifig chónaidhme)  ar tharla a leithéid dó. faoi dhó, an uair roimhe sin i mí na Nollag 2019 as mí-úsáid cumhachta agus bac ​​na Comhdhála. 

Tháinig táinseamh Trump le linn a chuid iarrachtaí toghchán uachtaránachta na Stát Aontaithe 2020 a chur ar ceal, leis an alt ag lua glao gutháin Trump-Raffensperger agus líomhaintí gur ghríosaigh sé a lucht tacaíochta chun ruathar a thabhairt ar an gCaipeatól, an tseachtain roimhe sin.

Dúirt Spéicéir an Tí, agus ceannasaí na nDaonlathach sa Teach, Nancy Pelosi nach raibh aon rogha ann ach Trump a tháinseamh. “Caithfidh sé imeacht. Is contúirt mhór i gcónaí é don náisiún dá bhfuil grá againn go léir,” a deir Nancy Pelosi. An 11 Eanáir, thug Pelosi foláireamh deiridh don Leas-Uachtarán Mike Pence an 25ú Leasú a agairt laistigh de 24 uair an chloig nó leanfadh an Teach ar aghaidh le himeachtaí táinsimh.  

Ar 11 Eanáir, 2021, tugadh isteach airteagail um tháinseamh a cuireadh i leith Trump – “éirí amach a spreagadh” i gcoinne rialtas na SA agus “gníomh gan dlí ag an gCaipeatól”, i dTeach na nIonadaithe.  Tugadh an t-airteagail isteach le níos mó ná 200 comhurraí. 

Ar 12 Eanáir, i litir chuig Pelosi, chuir Pence in iúl go soiléir nach ndéanfadh sé Alt 4 den 25ú Leasú a agairt, ag creidiúint nach mbeadh sé “chun leasa ár Náisiúin nó ag teacht lenár mBunreacht”.  Mar sin féin, rith tromlach de Theach na nIonadaithe, lena n-áirítear Poblachtánach amháin rún ag áiteamh ar Phence an 25ú Leasú a agairt ar son a tháinsimh  nó go vótálfadh  tromlach an Tí ar son a tháinsimh. 

### Toradh
Deichniúr Poblachtánach a vótáil ar son Trump a tháinseamh faoin ionsaí ar an gCaipeatól.  Ach sa bhliain 2022, ní raibh beirt acusan fós san iomaíocht a bheith ina bhfeisirí in 2023. Níor atoghadh ceathrar [Wyoming, Washington, Michigan agus Carolina Theas], agus d’éirigh ceathrar eile as an bpolaitíocht náisiúnta. 
mion
Sa mbliain 2021 thacaigh Liz Cheney le táinseamh an Uachtaráin Trump. Dá bharr sin, bhain na Poblachtánaigh ceannaireacht an pháirtí sa bparlaimint di mí Bealtaine 2021.  Faoi Shamhain 2021 chinn lárchoiste a páirtí [31v29] ina stát féin, Wyoming, nach n-aithneofaí feasta í mar bhall den pháirtí Poblachtánach. Dúirt Trump gur chóir do Cheney náire a bheith uirthi ach gur ghearr go ndéanfaí dearmad iomlán uirthi.

## Féach freisin

* Ruathar ar an gCaipeatól (2021)
* Páirtí Poblachtach

## Tagairtí

Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
Catagóir:Stair na Stát Aontaithe
Catagóir:Donald Trump
Catagóir:2021
Siontáis intéiliach d'ocsaíd nítreach

Is einsím é **siontáis intéiliach d'ocsaíd nítreach** (**iSON**), ar a dtugtar freisin **siontáis d'ocsaíd nítreach 3** (**SON3**), atá ionchódaithe ag an ngéine SON3 atá suite i réigiún 7q35-7q36 de chrómasóim 7 i ndaoine.
## Tagairtí
Máel Ruanaid mac Donnchada Midi

Rí Uisnigh de Clann Cholmáin ba ea **Maol Rúnaí mac Donnchadha na Mí** (Sean-Ghaeilge **Máel Ruanaid mac Donnchada Midi**) (bás 843).  An tArdrí, Donnchadh na Mí (bás 797) ba ea a athair, agus an tArdrí Chonchúr (bás 833) a dheartháir.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 833 go dtí 843.

Tháinig sé i gcomharbacht ar a dheartháir mar rí Uisnigh sa bhliain 833, ach níor tháinig ar an ard-ríogacht, a dháiltí idir Clann Cholmain agus Cineál Eoghain d'Uí Néill an Tuaiscirt ag an am sin.  Rinneadh ina ionad ardrí den tuaisceartach, Niall Caille. 

Chun a údarás a, rinne Niall Caille ruathar ar an Mí sa bhliain 835.  Tarraingíodh an Mhí Meath isteach i gcogadh idir Niall Caille and Feilimí mac Criomhthainn, rí Mumhan.  Rinne Feilimí ruathar ar Mí agus ar Bhreá i mbun ionsaí a dhéanamh ar Teamhraigh Tara in 840, ach chuir Niall cosc air ansin.

*Sa bhliain 841, cloíodh Maol Ruanaí ag a nia, [[Diarmait mac Conchobair|Diarmaid mac Conchúir]] agus cuireadh go sealadach as a choróin é.  Mharaigh a mhac, his son [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill]] (bás 862) Diarmaid an lá céanna, ámh, agus fuair sé ar ais a choróin ar an dtoirt.

I measc a mhac, bhí [[Flann mac Máele Ruanaid|Flann]] (bás 845), rí Mhí, agus Máel Sechnaill, a rinneadh Ardrí de sa bhliain 846.

==Foinsí==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** [[Annála Tiarnaigh]]
** [[Annála Uladh]]
** [[Leabhar Laighneach]], *Rig Uisnig*
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings'', Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uisnigh
Catagóir:Ríthe na Mí
Lorcán mac Cathail

Rí Uisnigh agus Rí na Mí de Clann Cholmáin ba ea **Lorcán mac Cathail** (dallta 864). 
Bhí sé i gcoróin mar rí na Mí ón mbliain 862 go dtí 864.

Ní fios go cruinn cérbh iad a ghaoil.  Luaitear sna hannála go bhfuair *Cathal mac Conchobair* éigin bás sa bhliain 843.  Dá mba athair Lorcáin é, b'fhéidir gur gharmhac an Ardrí Conchúr mac Donnchadha (bás 833) é Lorcán.  Tar éis bhás Mhaoil Rúnaí mhic Donnchadha na Mí sa bhliain 843, tharla achrann chomharbachta.  Is doiléir é an bhfuair Cathal bás de bharr an achrainn, nó arbh eisean an rídhamhna agus gur tharla an achrann mar thoradh a bháis.  Pé scéal é, rinneadh rí de Lorcán sa bhliain 862, mar rídhamhna b'fhéidir.

Chur an chuid dá mhuintir ó dheas i gcoinne an Ardrí nua, Aodh Fionnliath (bás 877) de Cineál Eoghain.  Rinne Lorcán mac Cathail comhaontas le Lochlannaigh Átha Cliath, Amhlaoibh, Íomhar agus Auisle in éadan Fhlainn mhic Conaing as Breá, iar chomhghuaillí Átha Cliath agus fís ionadaí Aodha is tábhachtaí i lár na tíre.  Rinne Lorcán creach ar Bhreá sa bhliain 863.  Sa bhliain 864, gar do Cluain Ioraird agus ar ord Amhlaoibh, gabhadh agus bádh Chonchúr mac Donnchadha, a glaodh *leith-ri Mide* air, is amhlaidh chomhghuaillí Fhlainn.  Chuaigh Aodh le slua mór i Mí isteach, ghabh sé Lorcán agus dhall sé é.  B'éigean do Lorcán dá bharr euro as a choróin.  Ní fios cathain ní conas a fuair sé bás.

Insítear gur mharaigh duine de mac Lorcáin neamhainmnithe ríoghdhamhna an Ardrí king Flash Sionna sa bhliain 901.  Molann an staraí Charles-Edwards gur bhall de dhream *[[Luigne]]* é Lorcán, óir go dtugtar an teideal rí Luigne don mhac.  Más fíor, moltar gur cheap an tArdrí Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí, Lorcán mar ionadaí sa Mhí.  Ní thugtar an teideal úd don mhac i nAnnála na gCeithre Máistrí ámh, ach mac rí na Mí ina ionad sin.  Dá mba fhíor seo, bheadh seo an fáth go dtugadh an teideal 'leath-rí' do Chonchúr mac Donnchadha.  B'fhéidir gur rídhamhna dlisteanach na Mí é, ach ní léir a ghaol le Clann Cholmáin.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uisnigh
Isabel I na Caistíle

Bhí Isabel I,( 22 Aibreán 1451 - 26 Samhain 1504) ina Banríon na Caistíle ó 1474, agus ina céile Rí na hAragóine ó 1479, ag teacht i gceannas ar an Spáinn aontaithe go oidhreachtúil i gcomhpháirt lena fear céile Ferdinand II as Aragón go dtí go bhfuair sí bás; le chéile thabharfaí na Monarcacha Caitliceacha orthu. Meastar gurb í Isabella an chéad Bhanríon na Spáinne *de facto*, a ndearnadh cur síos uirthi mar sin le linn a saolré féin, cé gur fhan  an Chaistíl agus an Aragón *de jure* ina dhá ríocht dhifriúla go dtí Foraitheanta Nueva Planta idir 1707 agus 1716.
Catagóir:Daoine a rugadh i 1451
Buamáil an Taoibh Bháin (1992)

[mion|clé|An Taobh Bán nó Teebane i d[Contae Thír Eoghain|Tír Eoghain]]
Tharla **Buamáil an Taoibh Bháin** ar an 17 Eanáir 1992. Maraíodh seachtar oibrithe Protastúnacha agus saighdiúir ag an Taobh Mór (an Taobh Bán nó Teebane i dTír Eoghain). nuair a phléasc mianach talún de chuid an IRA.  Gortaíodh seisear eile go dona.

Bhí na fir ag dul an bealach i mionbhus ón Chorr Chríochach go dtí an Ómaigh. Buama 225 cileagram a bhí ann.

Dunmharaíodh Gary Bleeks (25), Cecil James Caldwell (37), David Harkness (23), John Richard McConnell (38), Nigel McKee (22), Robert Irons (61), Robert Dunseath (25, saighdiúir) agus Oswald Gilchrist (44, tiománaí). 

Fuath seicteach, go príomha, a bhí taobh thiar den ionsaí ach chuir an IRA cuma air gur rud éigin eile a bhí ann ag an am.  Tharla Lámhach Sean Graham tamaill ina dhiaidh. Díoltas a bhí ann as an mbuamáil, a deirtear.

## Féach freisin

* Lámhach Sean Graham (1992)

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Contae Thír Eoghain
Nigel Pinchley

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair i gcartúin
Catagóir:Carachtair Family Guy
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 2001
Léitheoirí na Gaeilge

Tionscadal úr ilbhliantúil, píolótach is ea **Léitheoirí na Gaeilge** a bhfuil sé mar sprioc aige léitheoireacht na Gaeilge a chothú; léirmheastóireacht na Gaeilge a fhorbairt; agus lárphointe feasachta a chur ar fáil do gach eolas faoin bhfáil atá ar ábhar léitheoireachta i nGaeilge don phobal mór.

Admhaítear go bhfuil géarghá le deiseanna nua chun pobal na Gaeilge a chumasú i ngach gné den léitheoireacht: léitheoirí oilte a chur i mbun léirmheasa; léitheoirí úra a mhealladh agus a éascú, ábhar úr léitheoireachta a mheas agus a ghrádú; leabharlanna agus pobail scoile a nascadh leis an gcuid eile den phobal léitheoireachta; eolas na rannpháirtithe éagsúla a scaipeadh agus a mhalartú; agus cainéal nua cumarsáide a chruthú idir scríbhneoirí & foilsitheoirí agus a léitheoirí féin.

Gné lárnach den togra is ea an láithreán gréasáin úr leitheoiri.ie a bheidh ina lárphointe eolais, ar a scaipfear eolas cothrom le dáta maidir le gach gné den léitheoireacht sa Ghaeilge. Gheofar air eolas faoi leabhair nuafhoilsithe agus gach saghas ábhar léitheoireachta ilmheán; clubanna leabhar; leabharlanna; siopaí leabhar; imeachtaí; suíomhanna gréasáin; ríomhleabhair; podchraoltaí; físeáin; agus neart eile. Anuas air sin ar fad, tá sé i gceist tús áite a thabhairt ar an suíomh do léirmheastóireacht na Gaeilge ar bhealaí éagsúla, le cabhair an phobail mhóir.

Ar deireadh, beidh fáilte mhór ar ais ar an saol roimh sheanchara, An Léitheoir, a eiseofar dhá uair in aghaidh na bliana leis an eolas is cuimsithí a chur ar fáil do phobal na Gaeilge faoi shaghsanna éagsúla ábhair léitheoireachta.

Gan amhras, treiseofar an togra le comhpháirtíocht agus dea-thoil na ndreamanna éagsúla ar fad a bheidh rannpháirteach; beidh tábhacht ag baint le hionchur agus moltaí na ngrúpaí /na bpáirtithe leasmhara sin sa phróiseas seo, agus is chuige sin go bhfuil tús á chur le próiseas comhairliúcháin i saol na hÉireann maidir le cur i bhfeidhm an togra seo agus beidh torthaí na hoibre sin á meas sa chéad ráithe de 2021. Tá sé ar intinn an láithreán iomlán a thabhairt ar an saol i ndiaidh an phróisis sin a bheith críochnaithe. Ba mhaith an rud é nach mbeadh an togra seo in iomaíocht le tionscadal ar bith eile, ach ag tarraingt ar láidreachtaí ilchineálacha na rannpháirtithe éagsúla.

Coinnigh súil ar an leathanach sealadach ag leitheoiri.ie agus ar an gcuntas Twitter @leitheoiri le haghaidh tuilleadh eolais. Is féidir dul i dteagmháil le Leitheoirí na Gaeilge freisin ag leitheoiri@comhar.ie. 

Tá an tionscadal seo á mhaoiniú ah Foras na Gaeilge

## Naisc sheachtracha
* Leitheoirí: https://leitheoiri.ie/ 
* Comhar: https://comhar.ie/
*Foras na Gaeilge: https://www.forasnagaeilge.ie/
Awad Hamed al-Bandar

Bhí **Awad Hamed al-Bandar** (2 Eanáir 1945 -15 Eanáir 2007) ina uachtarán ar Chúirt Réabhlóideach na hIaráice ó 1983 go 1991. 

Mar dhlíodóir agus ball den Pháirtí Ba'ath Sóisialach Arabach, bhí ról lárnach ag al-Bandar i measc na mbreithiúna agus Saddam Hussein ina dheachtóir.

Chiontaigh Binse Speisialta na hIaráice al-Bandar ar an mbonn gur chabhraigh agus gur neartaigh sé le coireanna in aghaidh na daonnachta a dhéanamh mar an mbreitheamh a bhí i gceannas ar an gCúirt Réabhlóideach. Tharla sléacht i nDujail i ndiaidh iarracht Saddam Hussein a fheallmharú sa bhliain 1982. D'imir al-Bandar agus daoine eile sa rialtas cos ar bolg ar an tír ar feadh fiche bliain.

Crochadh Awad Hamed al-Bandar ar 15 Eanáir 2007.

## Tagairtí

Catagóir:Dlíodóirí na hIaráice
Catagóir:Breithiúna na hIaráice
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Básanna in 2007
Fiacha mac Néill

Rí Uisnigh de mhuintir Uí Néill an Deiscirt ba ea **Fiacha mac Néill** (Sean-Ghaeilge **Fiachu mac Néill**) (beo 507–514).  An tArdrí Niall Naoighiallach ba ea a athair.  Dar le ríliosta sa Leabhar Laighneach, tháinig sé i gcomharbacht ar a dheartháir Conall Chriomhthainn (bás 480). 

De réir *[[Vita tripartita Sancti Patricii]]*, thug Naomh Pádraig cuairt ar Fhiacha agus a dheartháir Éanna ag Cnoc Uisnigh.  Dhiúltaigh Fiacha baisteadh a ghlacadh ón Naomh, a chur maireachtáil ar Uisneach.  Insíonn Tíreachán scéal eile, ag rá gur mharaigh mac Fhiacha duine de leanúna Phádraig i rith na cuairte, agus chuir Pádraig mallacht ar a mhuintir.

Feictear Fiacha sna hannála mar as choncaire na Mí, agus Failge Berraide, sinsear Uí Fhailí na Laigean, a chéile comhraic.  Sa bhliain 507, chloígh Fiacha ag Failge i gCath Frémainn (gar do Mhuileann gCearr, Contae na hIarmhí).  Bhí bréagthuar tugtha d'Fhiacha go mbuafadh sé an cath.  Sa bhliain 514, bhain sé a dhíoltas amach nuair a chloígh sé Failge ag Cath Druim Derg.  Dá bharr, chaill na Laigin maigh na Mí.

Sinsear Chineál Fhiacha ba ea Fiacha, dream le codanna ann amhail is Mhig Eochagáin agus Uí Uige.  Shíneadh a gcuid críoch ó Bhiorra go hUisneach i ndeisceart na hIarmhí agus tuaisceart Uíbh Fhailí.  Glaodh Fir Cheall ar a gcuid tailte sa deisceart, agus níos deireanaí Maigh Chaisil.  Bhunaigh a mhac Tuathal géag tuaisceartach, agus a mhac *Úathnemgenn* géag deisceartach.  Sinseanathair naomh áitiúil, Aodh mac Bric (bás 589), ba ea mac eile, Criomhthann.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, *Rig Uisnig*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* *[http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm McCarthy's synchronisms] *, eagrán athbhreithnithe.

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí
Ardal mac Conaill

Rí Uisnigh de Chlann Cholmáin, géag d'Uí Néill an Deiscirt ba ea **Ardal mac Conaill** (Sean-Ghaeilge **Ardgal mac Conaill**) (bás 520).  Conall Cremthainne (bás 480) ba ea a athair, agus Niall Naoighiallach a sheanathair.  Faightear é sa tríú háit ar an ríliosta  Uisnigh sa Leabhar Laighneach.

Maraíodh Ardal ag Colga, rí Oirthir na nOiriall, agus ag an Ardrí, Muircheartach Mac Muireadhaigh (bás 532), i gCath Detna in *Druimne Breg* ar theorainn na Lú agus na Mí.  Curran seo in úil gurbh as na críocha taobh ó thuaidh den 
Bhoinn agus an *Blackwater* í clann Diarmada mhic Cearbhaill. 

Glaodh Cineál Ardail (*Cenél nArdgail*) ar mhuintir Ardail, lonnaithe i Luigne sa Mhí.

## Féach freisin
* Ríthe Uisnigh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, *Rig Uisnig*
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Dublin: Four Courts Press, 
*McCarthy's synchronisms , eagrán athbhreithnithe.

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí
Maine mac Cearbhaill

Rí Uisnigh de Chlann Cholmáin, géag d'Uí Néill an Deiscirt ba ea **Maine mac Cerbaill** (bás 538).  *Fergus Cerrbél*, garmhac Conall Cremthainne (bás 480), ba ea a athair, agus an tArdrí Diarmait (died 565) a dheartháir. Bhí sé i réim ón mbliain 520 go dtí 538.

Cloíodh agus maraíodh Maine i gCath Claenloch (gar do Cenél Áeda, Contae na Gaillimhe) ag Goibnenn mac Conaill de mhuintir Uí Fhiachrach Aidhne. Bhí Maine ag iarraidh gialla a éileamh ó chlann Uí Mhaine. Mar thoradh an chatha seo, tháinig Uí Mhaine faoi ghéillsine na gConnacht, agus Cenél Mhaine as Tethba faoi ghéillsine Uí Néill an Deiscirt. D'fhéadfadh é gur tharla an cath seo ar bhruach Loch Chléithe, gar don Chéide i gContae Ard Mhacha. Más fíor, cuireann seo in úil gurbh as na críocha taobh ó thuaidh den Bhóinn agus an *Blackwater* í clann Diarmait mac Cerbaill.

## Féach freisin
* Ríthe Uisnigh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, *Rig Uisnig*
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Mhaine
Suibhne mac Colmáin

__NOTOC__
Rí Uisnigh de Chlann Cholmáin, géag d'Uí Néill an Deiscirt ba ea **Suibhne mac Colmáin** (Sean-Ghaeilge **Suibne mac Colmáin**) (bás 600). Colmán Mór mac Diarmada (bás 555/558), iar-rí, ba ea a athair. Bhí sé i réim ón mbliain 587 go dtí 600. 

Feictear Suibhne a ríliosta le Marianus Scotus mar Ardrí Éireann. Bridie é gurbh eisean an Suibhne atá luaite in Buile Choinn. Ní thugtar an teideal seo dó sna ríliostaí Éire, nó sna hannála.

Maraíodh Shuibhne sa bhliain 600 ag *Brí Dam* ar an Suaine (gar do Ghéisill, Contae Uíbh Fhailí) ag a uncail, an tArdrí Aodh Sláine mac Diarmada (bás 604), go fealltach de réir *Vita Columbae* le hAdhamhnán.

Rinneadh ríthe Uisnigh fosta de mhic Shuibhne, Conall Guthbhinn (bás 635) agus Maol Dóid (bás 653). Phós a iníon, Uasal (bás 643) le Faolán mac Colmáin (bás 666?) Uí Dhúnlainge, rí Laighean.

## Féach freisin
* Ríthe Uisnigh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, *Rig Uisnig*
** Sioncronachtaí Laud
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

* Hogan, SJ, Edmund (1910), ''Onomasticon Goedelicum'', Documents of Ireland.

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí
Fergus mac Colmáin

__NOTOC__
Rí Uisnigh de Chlann Cholmáin, géag d'Uí Néill an Deiscirt ba ea **Fearghas Mac Colmáin** (Sean-Ghaeilge **Fergus mac Colmáin**) (bás 618).  Colmán Már mac Diarmato (bás 555/558) ba ea a athair, agus Suibhne (barr 600) a dheartháir, iar-ríthe beirt.  Bhí sé i réim ón mbliain 600 go dtí 618. 

Bhí an t-achrann idir Clann Cholmáin agus Síol Aodha Sláine fís ar siúl le linn a réimis, ach ní fheictear Fearghas ar an bhfód sna hannála.  Sa bhliain 604, chloígh a nia, Conall Guthbhinn mac Suibne (bás 635) an tArdrí Aodh Sláine mac Diarmada (bás 604) i gcath ag Faiche mhic Meannáin (*Faithche Mic Mencnain*), ar bhruach Loch Seimhdí (Contae na hIarmhí), inar maraíodh an Ardrí.  Bhuaigh a chol ceathrar, Aonghas mac Colmáin Bhig (bás 621) ag Cath Odba sa bhliain 612, inar maraíodh Conall Laogh Bhreá mac Aodha Sláine. 

Sa bhliain 618, maraíodh Fearghas féin ag *Anfartach ua Mescáin* de Mhuintir *Blaitíne* (lonnaithe gar do Cuaille, Contae Lú).  Is amhlaidh gurbh fhala pearsanta é seo.

## Féach freisin
* Ríthe Uisnigh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, *Rig Uisnig*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Dublin: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí
Ilteangachas

mion
Cumas dhá theanga a labhairt nó cúpla teangacha a labhairt is ea an **dátheangachas** nó an t-**Ilteangachas** (nó **breisteangachas**).

## Buntáistí
Aithníonn teangeolaithe go bhfuil an dátheangachas nó an Ilteangachas ina bhuntáiste do pháistí, agus go gcabhraíonn sé leo a bheith níos fearr ag foghlaim teangacha.  Léiríonn taighde gur fearr an tuiscint ag gasúir dhátheangacha ar thréithe an duine daonna ná gasúir aonteangacha => Bíonn an tuiscint ar an saol ag gasúir dhátheangacha éagsúil ón tuiscint a bhíonn ag gasúir aonteangacha.

## Féach freisin
* Dátheangachas oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Ilteangachas
Catagóir:Teangeolaíocht fheidhmeach
Conall Cremthainne

Rí Uisnigh ba ea **Conall Criomhthainn** (Sean-Ghaeilge **Conall Cremthainne**) (bás 480), ar a glaodh fosta *Conall Err Breg*.  Niall Naoighiallach ba ea a athair.

An chéad rí Uisnigh is ea é de mhuintir Uí Néill atá luaite sa liosta le fáil sa Leabhar Laighneach.  Tugadh an leasainm Criomhthann dó (a chuirfeadh altramas le muintir Uí Chriomthainn as Oirialla in úil), chun idirdhealú a dhéanamh idir é agus a dheartháir, Conall Gulban, sinsear Chineál Chonaill.  Mhair an nós sin ina dtugtaí an t-ainm céanna do mhic éagsúla i measc clann Gaelach go dtí an séú haois déag.

*de réir beatha [[Naomh Pádraig|Naomh Pádraig]] le [[Tíreachán]], bheannaigh Pádraig Conall agus chuir sé mallacht ar a dheartháir, [[Coirpre mac Néill|Cairbre]], sinsear the [[Cenél Coirpri|Cineál Chairbre]], ag cruinniú ag [[Tailte]].  Ní feictear é sna hannála ach amháin ina thásc.

Sinsear [[Clann Cholmáin]] agus [[Síl nÁedo Sláine|Síol Aodha Sláine]] ba ea é trína mac, *Fergus Cerrbél*.  Sinsear [[Cenél nArdgail|Cineál Ardail]] i g[[Contae na Mí]] ba ea é trí mhac eile, [[Ardgal mac Conaill|Ardgal mac Conaill]] (bás 520).

==Féach freisin==
* [[Ríthe Uisnigh]]

==Foinsí==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** [[Annála Tiarnaigh]]
** [[Annála Uladh]]
** [[Leabhar Laighneach]], *Rig Uisnig*
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland'', Cambridge: Cambridge University Press,  

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uisnigh
Aonghas mac Colmáin

Rí Uisnigh de Chlann Cholmáin Bhig, géag d'Uí Néill an Deiscirt ba ea **Aonghas mac Colmáin Bhig** (Sean-Ghaeilge **Óengus mac Colmáin Bec**) (bás 621)  Bhí sé i réim ón mbliain 618 go dtí 621.  Tháinig Aonghas i gcomharbacht ar Fearghas mac Colmáin.

Dar leis na ginealaigh, Colmán Bec (bás 587) ba ea a athair, agus Diarmaid mac Cearbhaill (bás 565) a sheanathair.  Rianaíonn  Caille Fallamhain a sinsearacht siar go hAonghas.

Sula ndearnadh rí de, insítear sna hannála go raibh baint ag Aonghas leis an achrann idir Clann Cholmáin agus Síol Aodha Sláine.  Sa bhliain 612, bhuaigh sé ag Cath Odba (gar den Uaimh, Contae na Mí) inar maraíodh Conall Laogh Bhreá mac Aodha Sláine.  Tharla an cath seo b'fhéidir mar thoradh éilimh Chonaill agus é ag iarraidh teacht i gcumhacht ar Aodh Fuariodhnach mar ardrí.

Maraíodh Aonghas sa bhliain 621.  Ina thásc sna hannála, deirtear go míchruinn gur mhac Cholmáin Mhóir é.  Tugtar an teideal *regis Nepotum Neill* (AU) nó *ríg h-Úa Neill* (AT) dó.  Is amhlaidh gurb ionann sin agus Ardrí na hÉireann, nó rí Teamhrach.  Moltar mar chúis gur thug Suibhne Meann, tar éis dó Maol Cobha mac Aodha a mharú sa bhliain 615, tacaíocht d'éilimh Aonghasa in ionad bheith féin i gcumhacht, é sin nó b'fhéidir é gur leath-rí é Aonghas sa deisceart.

Sa ríliosta Buile Choinn, scríofa sa 7ú haois le linn réimeas Ardrí Uí Néill, Fíonsneachta Fleách, deirtear go mbeidh Domhnall mac Aodha, an rí a tháinig i gcomharbacht ar Shuibhne Meann, ina "*Óengus glórmhar*".  Tá Aonghas san áireamh mar ardrí sa ríliosta le Marianus Scottus.

Maraíodh a mhic, Maol Umha (*Máel Umai*) agus Colga (*Colgu*), sa bhliain 635, mar chuid den achrann i measc Uí Néill an Deiscirt, i gCath Cúil Caeláin by Diarmaid mac Aodha Sláine (bás 665).  Maraíodh a gharmhac, Faolchú mac Maoil Umha (*Fáelchú mac Máele Umai*) i gCath Ogamain sa bhliain 662, ag troid ar son Chonaing Choirre mhic Conghaile as Cnóbha agus Bhlathmaic mhic Aodha Sláine (bás 665) in éadan lucht leanúna Diarmada mhic Aodha Sláine.

## Féach freisin
* Ríthe Uisnigh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, *Rig Uisnig*
** Sioncronachtaí Laud
* Charles-Edwards, T.M., *Early Christian Ireland.* Cambridge University Press, Cambridge, 2000. 
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí
Enrique IV na Caistíle

Bhí **Enrique IV na  Caistíle** (Valladolid, 5 Eanáir, 1425- Maidrid, 11 Nollaig, 1474)   ina Rí na Caistíle  ó 1454 go dtí a bháis i 1474. Thug roinnt staraithe go drochmheasúil "el Impotente" (Gaeilge;*duine éagumasach*) air. Ba mhac é le Juan II agus María na hAragóine, agus deartháir athar le hIsabel, agus Alfonso, a san iomaíocht faoina ríchathaoir i rith a shaoil. 
## Tagairtí
Conall Guthbhinn

Rí Uisnigh de Chlann Cholmáin, géag d'Uí Néill an Deiscirt ba ea **Conall mac Suibhne** (Sean-Ghaeilge **Conall mac Suibni**) (bás 635), a glaodh **Conall Guthbinn** air. Suibhne mac Colmáin (bás 600), iar-rí, ba ea a athair.  He ruled from 621 to 635.

Bhí Suibhne athair Chonaill maraithe sa bhliain 600 ag a uncail Aodh Sláine mac Diarmada (bás 604), sinsear eapainmneach Shíol Aodha Sláine. Thosaigh mar thoradh achrann idir Clann Cholmáin agus Síol Aodha Sláine, agus sa bhliain 604, tharla cath ag Faiche mhic Meancnáin (*Faithche Mic Mencnain*), ar bhruach Loch Seimhdí (Contae na hIarmhí). I rith an chatha, chonaic Conall a dheartháir altrama, Aodh Gustan, ag marú Aodha Sláine. Maraíodh fosta comhghuaillithe Aodha Sláine, mar a bhí Aodh Rón Uí Fhailí agus Aodh Buí, rí *[[Tethba]]*.

Insítear i nAnnála Uladh:

Tháinig Conall i gcoróin mar rí Uisnigh sa bhliain 621 tar éis bhás the death of Aonghasa mhic Colmáin Bhig. Sa bhliain 622, i rith Cath Cenn Deilgthen (Cill Dealga in Contae na Mí), chloígh Conall a ghaoil chomhraic i gceannas bheirt mhac le *Librén mac Illand Cerbaill*. Deartháir le sin-seanathair Chonaill, an Ardrí Diarmaid mac Cearbhaill (bás 565), ba ea *Illand*. Throid Domnall Brecc (bás 642), rí Dál Riada in am trátha, i dteannta le Conall.

Sa bhliain 633, ag Life, chuir Conall féin i bpáirt le Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh (bás 637), rí Mumhan, chun cuidiú le Faolán mac Colmáin (bás 666?) Uí Dhúnlainge agus Criomhthainn mac Aodha Uí Mháil á chloí agus á mharú aige, agus coróin na Laigean faighte aige. Chabhair Clann Cholmáin le muintir Uí Dhúnlainge ina n-achrann le Síol Aodha Sláine, agus dá bharr bhí siad in ann cúrsaí ar an teorainn le muintir Uí Fhailí a smachtú.  Phós Faolán mac Colmáin le hUasal deirfiúr Chonaill (bás 643).

Sa bhliain 634, ag Cath Loch Trethin ag *Fremainn* (*Loch Drin*, suite ó thuaidh de *Chullionbeg*, Contae na hIarmhí), mharaigh Conall Conghal mac Aodha Sláine, rí Bhreá, agus a dheartháir Ailill Cruitire, ag leanúint leis an achrann le Síol Aodha Sláine. Sa bhliain 635, mharaigh Diarmaid mac Aodha Sláine (bás 665) Conall i dtigh mhac Nadh Fhraoigh.

Maraíodh mac Chonaill, Airmeatach Caoch, ag Cath Mag Rath (Maigh Rath, Contae an Dúin) sa bhliain 637 ag troid ar son Chonghaile Chaoich na Ulad agus an tArdrí Domhnall mac Aodha (bás 642) de Cenél Conaill. Maraíodh fosta mac Airmeataigh, Faolchú, sa chath úd.  Rí Uisnigh ba ea mac eile Airmeataigh, Diarmaid Dian (bás 689).

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, *Rig Uisnig*
** Sioncronachtaí Laud
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
* Hogan, SJ, Edmund (1910), ''Onomasticon Goedelicum'', Documents of Ireland, University College Cork, Cork, Ireland.

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí
Máel Dóid mac Suibni

Rí Uisnigh de Chlann Cholmáin, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Maol Dóid mac Suibhne** (Sean-Ghaeilge **Máel Dóid mac Suibni** (bás 653). Suibne mac Colmáin (bás 600) ba ea a athair, agus Conall Guthbhinn (bás 635) a dheartháir, iar-ríthe beirt. Bhí sé i réim ón mbliain 635 go dtí 653.

Le linn na tréimhse seo i stair na Mí, bhíodh achrann idir Clann Cholmáin agus Síl nÁedo Sláine. Maraíodh go fealltach Suibhne athair Mhaoil Dóid ag a uncail, Áed Sláine mac Diarmada (bás 604) sa bhliain 600. Maraíodh deartháir Mhaoil Dóid, Conall Guthbhinn, ag Diarmait mac Áedo Sláine (bás 665) sa bhliain 635.

Sa bhliain inar tháinig Maol Dóid i gcoróin, mharaigh Diarmaid i mbun chatha a choil ceathrar de Chlann Cholmáin Bhig, Máel Umai agus Colga (mic Aonghasa mhic Colmáin Bhig (bás 621)). Dhá bhliain i ndiaidh sin sa bhliain later in 637, maraíodh a nia, Airmeatach Caoch mac Conaill Guthbhinn, agus a mhac Faolchú, ag Cath Mag Rath ag troid ar son Congal Cáech na Ulad. Bhí Síol Aodh Sláine ar an bhfód ina éadan.

Ní fheictear Maol Dóid féin sna hannála ina thásc sa bhliain 653. Maraíodh a mac, *Feredach*, i rith coimheascair i gCrannach sa bhliain 697.

## Féach freisin
* Ríthe Uisnigh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, *Rig Uisnig*
** Sioncronachtaí Laud
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

__NOTOC__
Diarmaid Dian

Rí Uisnigh de Chlann Cholmáin, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Diarmaid Dian mac Airmeataigh** (Sean-Ghaeilge **Diarmait Dian mac Airmetaig**, nó *Diarmait Guthbinn*) (bás 689). Conall Guthbinn mac Suibhne (bás 635), iar-rí, ba ea a sheanathair. Maraíodh a athair Airmeatach Caoch ag Cath Mag Rath sa bhliain 637. Bhí Diarmaid i gcoróin ón mbliain 653 go dtí 689.

Tháinig an t-achrann idir Clann Cholmáin agus Saol Aodha Sláine go luath sa seachtú haois chun críche nuair a bhain Síol Aodha an lámh in uachtar amach. Bhí siadsan ansin i gceannas mar Ardríthe le linn dara leath na 7ú haoise. Thosaigh achrann cathartha eatarthu siúd áfach, agus tarraingíodh Clann Cholmain ann chomh maith. Sa bhliain 662, maraíodh Faolchú mac Maoil Umha de Chlann Cholmáin Bhig ag Cath Ogamain, ag tús ar son Chonaing Choirre mhic Conghaile agus Blathmhaic mhic Aodha Sláine (bás 665) in éadan lucht leanúna Dhiarmada mhic Aodha Sláine (bás 665).

Maraíodh Diarmaid féin sa bhliain  689 mar thoradh seanachrainn ag Aodh mac Dlúthaigh (bás 701) d'Fhir Chúl Bhreá. Bhí seanathair Aodha, grandfather Ailill Cruitire mac Áedo Sláine, maraithe i mbun chatha ag seanathair Dhiarmada, Conall Guthbinn sa bhliain 634. Dar leis an Leabhar Laighneach, mharaigh Conall Guthbhinn ag an Ardrí Fíonsneachta Fleách mac Dúnchadha (bás 695) as Breá.

I measc mhac Dhiarmada, bhí a leanas: 
* Mhurchadh na Mí (bás 715), 
* Aodh, rí Uisnigh a deirtear, maraithe ag Cath Mag Singittae, gar do *Billywood*, Contae na Mí, sa bhliain 714
* Colga, rí Uisnigh a deirtear, maraithe i dteannta lena dheartháir ag Cath Mag Singittae
* *Bodbchad*, maraithe i mbun chatha ag Claonadh (sa bhliain 704.

Ardrí Éireann ba ea garmhac Dhiarmada, Domhnall ba Mí mac Murchadha (bás 763).

## Féach freisin
* Ríthe Uisnigh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, *Rig Uisnig*
** Sioncronachtaí Laud
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Hogan, SJ, Edmund (1910), Onomasticon Goedelicum: An Index to Irish Names of Places and Tribes (locorum et tribuum Hiberniae et Scotiae), Corcaigh, Éire: Documents of Ireland, University College Cork. http://publish.ucc.ie/doi/locus?section=d4405e79 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

__NOTOC__
Tíreachán

Scríbhneoir agus easpag Éireannach den 7ú haois ba ea **Tírechán** (Sean-Ghaeilge **Tírechán**).  Ba as Cuan Chill Ala, Contae Mhaigh Eo é.  Tá clú aige as a shaothar “Bailiúcháin,” scríbhinní maidir le Naomh Pádraig caomhnaithe i  Leabhar Ard Mhacha.

## Tagairtí
Eachtra Palomares (1966)

Tharla **Eachtra Palomares** ar an 17 Eanáir 1966 nuair a thuairteáil eitleán buamála “B-52” de chuid na Stát Aontaithe i bPalomares, i gcúige Almería san Andalúis, an Spáinn, agus buamaí núicléacha ar bord. 
mion|clé|Buamaí Palomares sa National Museum of Nuclear Science & History in Albuquerque, New Mexico, inniu

Thit cuid den phálásta in aice le Palomares agus phléasc na lánáin phléascacha (mar a bheadh pléascadh "buama salach" ann. Bhí an ithir éillithe ag radaighníomhaíocht.   Tá truailliú radaighníomhach ann fós.

## Tagairtí


Catagóir:Tubaistí timpeallachta
Catagóir:Airm núicléacha
Catagóir:Stair na Spáinne
Catagóir:1966
Catagóir:Teagmhais eitlíochta
Catagóir:Aerfhórsa de chuid na Stát Aontatithe
Catagóir:Andalúis
Aodh mac Dlúthaigh

Rí *Fir Cúl*, fo-ríocht Bhreá, de shliocht Síol Dlúthaigh de Shíol Aodha Sláine, ba ea **Aodh mac Dlúthaigh** (Sean-Ghaeilge **Áed mac Dlúthaig**) (bás 701).  Ailill Cruitire mac Áedo Sláine (bás 634), iar-rí Bhreá, ba ea a sheanathair.

## Beatha
Le linn a shaoil, bhí achrann ar leith idir Síol Dlúthaigh agus muintir Uí Chonaing as Cnóbha agus iad in iomaíocht le Síol Aodha Sláine, Uí Chearnaigh as Loch Gabhair san áireamh.

Bhí Aodh rannpháirt in dhá dhúnmharú.  Sa bhliain 689, mharaigh sé Diarmaid Dian mac Airmeataigh Chaoich, rí Uisnigh de Chlann Cholmáin.  Sean-achrann a bhí ann.  Bhí seanathair Aodha, Ailill Cruitire (bás 634), maraithe ag seanathair Dhiarmada, Conall Guthbhinn (bás 635).

Agus sa bhliain 695, bhí Aodh agus Conghalach mac Conaing Choirre (bás 696) Uí Chonaing ciontach i mbás an Ardrí, Fíonsneachta Fleách, agus a mhic Breasal, ag *Grellaigh Dollaith*.  De réir Annála Tiarnaigh, tharla seo i rith chatha, ach insítear i nAnnála Easpacha na hÉireann gur maraíodh Fíonsneachta ina phobal.

Feictear Aodh mar ráthóir Cháin Adhamhnáin le Naomh Adhamhnán, socraithe ag Sionad Bhiorra sa bhliain 697.

## Clann
I measc a mhac, bhí a leanas:
* Cú Raoi (*Cú Raí*) (bás 711), maraithe i gCath Sliab Fúait in éadan an Ardrí, Fearghal mac Maoil Dúin (bás 722) de Chineál Eoghain.
* Flann (bás 714), maraithe i gCath Bile Tened in éadan Murchadha na Mí (bás 715) as Uisneach.
* Gormghal (bás 718), maraithe i gCath Cheanannais in éadan Chonaill Ghraint (bás 718) Uí Chearnaigh.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí