open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baile an Sceilg

Tá **Baile an Sceilg** nó **Baile na Sceilge** suite i gContae Chiarraí in Éirinn, i nGaeltacht oifigiúil in Uíbh Ráthach. Tá Sceilig Mhichíl agus an Sceilg Bheag suite i ngar do Bhaile an Sceilg.

## Suíomh
Sráidbhaile cósta atá ann ar an R566 ar Leithinis Uíbh Ráthaigh. Tá forbairt tar éis a bheith bainte amach idir an dá lonnaíocht de Bhaile an Sceilg agus Dún Géagáin in aice láimhe le blianta beaga anuas ach in éifeacht is dhá lonnaíocht ar leithligh iad fós. Tá Baile an Sceilg suite seacht gciliméadar déag ó dheas ó Chathair Saidhbhín agus thart ar 15 ciliméadar siar ón gCoireán.

## Daonra
Tá an sráidbhaile lonnaithe laistigh de thoghcheantar Bhaile an Sceilg. Sa bhliain 2006 bhí 355 duine ina gcónaí sa toghcheantar. 

## An Gaelainn i Bhaile an Sceilg

Cé go bhfuil Baile an Sceilg sa Gaeltacht ní ceantar ró láidir í ó thaobh labhairt na Gaelainne. De réir daonáireamh bPoblacht na hÉireann 2011 bhí cónaí ar 375 duine i mBaile an Sceilg. Dúirt 267(72.4% don daonra trí mbliana d'aois+) duine go raibh an Gaelainn acu agus dúirt 50(13.6%) duine gur úsáid siad an Gaelainn go laethúil lasmuigh den chóras oideachas.

## Feidhmeanna agus Áiseanna
Sráidbhaile turasóireachta atá ann go bunúsach agus tá ceantar fairsing na trá ar an ní is díol spéise is mó do thurasóirí. Tá páirc carbhán, aonad monarchan, siopa/oifig an phoist agus tigh tábhairne/bialann suite i mBaile an Sceilg.

## Fothracha
Bhí prióireacht Agaistíneach agus caisleán ann, ach níl le feiceáil anois ach fothracha.

## Comhshaol Nádúrtha
Tá an lonnaíocht suite ar mhachaire cósta comhréidh ar an taobh thiar de Bhá Bhaile an Sceilg. Tá ainmniú trá Brait Ghoirm an Aontais Eorpaigh faighte ag ceantar na trá. Tá ceantar na trá mar pháirt de Bhá Bhaile an Sceilg agus Inbhear na hUíne atá ina SAC iarrthóra le mór-shuntas caomhnaithe de bharr láithreacht dhá chineál riasc goirt, atá liostaithe in Iarscríbhinn 1 de Threoir Gnáthóga an Aontais Eorpaigh. Chomh maith leis sin tá daonra suntasach d’fheadóga chladaigh agus
scótair sa cheantar.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Catagóir:Gaeltacht Chontae Chiarraí
Camanachd Ghlaschu

Chum Màiri NicDhòmhnaill (Màiri Nighean Iain Bhàin) an dán **[[Camanachd]] Ghlaschu**.. Tá an t-amhrán seo ar fáil san DD & teip leis an teideal *Catherine-Ann MacPhee sings Màiri Mhòr* (ar díol ó 'Greentrax Recordings', 1994 CDTRAX 070).

## Camanachd Ghlaschu

## Tagairtí

Catagóir:Dánta
Catagóir:Glaschú
Sporting Clube de Portugal

Is club spóirt Portaingéalach é **Sporting Clube de Portugal** (Gaeilge: *Cumann Spórtúil na Phortaingéil*), ar a dtugtar *Sporting* de ghnáth, as Liospóin. Bunaíodh an Sporting sa bhliain 1906.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an chlub

Catagóir:Clubanna sacair na Portaingéile
Futebol Clube do Porto

Is club spóirt Portaingéalach é **Futebol Clube do Porto** ar a dtugtar *Porto* nó *FCP* de ghnáth, as Porto. Bunaíodh an club sa bhliain 1893.

## Onóracha

* Phortaingéil Liga 30
* Phortaingéil Cup 20
* Phortaingéil Supercup 22
* Porto Liga 30
* Porto Cup 14
* Porto Supercup 32
* Phortaingéil Liga Intercalar 1
* Champions Europe 2
* Intercontinental 2
* Supercup Europe 1
* Iberica Cup 1
* UEFA Cup 1

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an chlub

Porto F.C.
Aerfort Londain-Gatwick

Is é **Aerfort Londain-Gatwick** an dara aerfort is mó i Londain. Tá sé suite ó theas ó Londain, in Sussex. Is é Gatwick an ochtú aerfort is fiche is mó ar domhan i dtéarmaí paisinéirí.

Tá dhá chríochfort ag an aerfort - An Críochfort Thuaidh agus An Críochfort Theas.

## Tagairtí

Catagóir:Aerfoirt
Veirteabra

Is éard atá sa cholún veirteabrach ná slabhra de chnámha beaga nó **veirteabraí** (uimh. uatha: *veirteabra*). Clúdaíonn agus cosnaíonn an colún corda an dromlaigh, a ritheann ó bhun an chráiniam anuas ar thaobh droma an ainmhí veirteabraigh go dtí go sroichtear an peilbheas. As sin amach, leanann na veirteabraí ar aghaidh go dtí an ruball (nó *coccyx*). Tá 33 veirteabrach ag an duine, cúig veirteabra táite nó comhbhrúite le chéile chun sacraim a fhoirmiú, agus ceithre (amuigh agus istigh ar) chun gimide a fhoirmiú. Tá ceithre veirteabra is fiche 'aonar' ann (*níl siad táite le chéile*) , i réigiúin ar leith sa cholún veirteabrach:
* Seacht veirteabra cheirbheacs (C1 go dtí C7); 
* Dhá veirteabra thóracsach déag (T1 go dtí T12) (nó droma D1 go dtí D12); 
* Cúig veirteabra lumbach (L1 go dtí L5).

Sa mhíochaine, is é an nós atá ann ná na veirteabraí a aimsiú trí chóras aitheantais bunaithe ar litreacha agus uimhreacha. Úsáidtear an litir 'C' i gcomhair an réigiúin cheirbhigh agus tá uimhir faoi leith ag gach cnámh, mar a leanas; C1,C2,C3,C4,C5,C6 agus C7. Úsáidtear an litir 'T' (D go stairiúil) i gcomhair an hréigiúin thóracsaigh, 'L' i gcomhair an réigiún lumbaigh agus 'S' i gcomhair an réigiúin shacraigh.

## Féach freisin
* Vertebrata

Catagóir:Cnámha an tórsaí
Catagóir:Cnámha neamhrialta
Stadio Olimpico

Is í an **Stadio Olimpico** príomhstaid na Róimhe san Iodáil. Imríonn Lazio agus Roma ann.

## Tagairtí

Catagóir:Staideanna spóirt san Iodáil
Atlas (anatamaíocht)

thumb|right|300px|Radharc os cionn an atlais ó ''Gray's Anatomy''
San anatamaíocht, is é **an tAtlas** (C1) an chéad veirteabra den cholún, atá ainmnithe as an Dia 'Atlas', sa mhiotaseolaíocht Ghréagach, mar gur iompar sé an chruinneog ar a cheann

Iompraíonn an t-atlas blaosc an chinn, agus tá an 'Ais'(C2), (veirteabra eile) díreach faoina bhun. 

Is é atá san atlas ná fainne cnáimhe agus cuasa speisialta ann; bíonn blaosc an chinn ina luí ar na cuasa sin. Nuair a chlaonann duine a cheann, is ag an alt sin, idir an atlas agus an bhlaosc, a tharlaíonn an ghluaiseacht. Nuair a chastar an cheann ar dheis nó ar chlé, is ag an dara veirteabra (an ais) a tharlaíonn an rothlú.

Catagóir:Cnámha an tórsaí
Atlas (miotaseolaíocht)

mion|clé|Atlas
I miotaseolaíocht na Gréige, b'é **Atlas** (nó Atlás[1]; *Atlas* as Béarla; Sean-Ghréigis: Ἄτλας) an Tíotán príomhordúil agus crann taca na flaithis. Mac Titan Iapetus agus Oceanid Asia nó Klyménē (Κλυμένη) ab ea Atlas.

## Naisc sheachtracha
* http://www.beo.ie/alt-dia-beag-agus-paidir-chapaill.aspx

## Tagairtí

Catagóir:Tíotáin
Réamonn Óg

Sirriam ficseanúil is ea **Réamonn Óg** a tháinig as peann an úrscéalaí Cathal Ó Sándair. Scríobh Cathal sraith úrscéalta faoina eachtraí san Iarthar Fiáin. 

## Samplaí
* Réamonn óg arís
* Réamonn óg ar a choimeád
* Réamonn Óg agus Ór an Sprionlóra
* Réamonn Óg agus an Mareach Dubh
* Réamonn Óg Sirriam gan Eagla
* Réamonn Óg, Namhaid na mBithiúnach
* Réamonn Óg agus an tÓr-Mhianach Caillte
* Réamonn óg i ngleann an bháis

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:An tIarthar Fiáin
Stadio Olimpico (Torino)

Is í an **Stadio Olimpico** staid ilfheidhmeach i Torino san Iodáil. Imríonn Juventus agus Torino ann.

## Tagairtí

Catagóir:Staideanna spóirt san Iodáil
Telefónica

Is comhlacht teileachumarsáide ollmhór dhomhanda ón Spáinn é **Telefónica**.

Sa bhliain 2006 cheannaigh Telefónica O2.

## Féach freisin
* Telefónica O2 Ireland

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí fón póca
Graz

thumb|upright|Sráid i lár Graz

Is í **Graz** príomhchathair Steiermark agus an dara cathair is mó san Ostair. Tá an chathair suite sa chúige Stíria, in oirdheisceart na tíre, 200 ciliméadar siar ó dheas ó phríomhchathair Vín. Sa bhliain 2018, bhí breis is 325,000 duine ina gcónaí sa chathair fhéin, agus thart ar 633,000 duine sa cheantar uirbeach. Is í príomhchathair Vín an t-aon áit san Ostair atá níos mó. Tá clú agus cáil ag Graz le fada an lá mar "cathair ollscoile": sé ollscoil le níos mó ná 60,000 daltaí le slua mór idirnáisiúnta ann ag déanamh staidéir agus mar dhaltaí Erasmus. Ó thaobh eacnamaíochta de tá áit lárnach ag Graz agus Stíria i dtaobh táirgeacht crua-earraí, an tionscal gluaisteán agus innealtóireacht. Tá seanlár na cathrach caohmnaithe go maith agus í mar chuid den Suíomh Oidhreachta Domhanda ón mbliain 1999 ar aghaidh. Tá tábhacht ar leith ag baint le Graz do mhuintir na mBalcán le naisc láidre aici leis an Slóivéin. Is i Maribor  na slóivéine an chathair is goire di, 50cm ó dheas. Cloistear a lán teangacha éagsaúla de bharr an raon mór daoine ó thíortha éagsúla ina gcónaí ann; Cróitis, Tuircis agus Béarla ina measc, chomh maith leis an gcanúint áitiúla; Stíris. Ó thaobh cultúir de tá neart ceol Jazz le cloisteáil de bharr an Roinn Jazz cáiliúil san Ollscoil Ealaíona. Tá níos mó ná 7 dteach tábhairne Éireannacha lonnaithe ann agus tá trí bhanna ceoil ann a sheinneann ceol Éireannach.

thumb|left|Graz, Georg Matthäus Vischer (1670)

 

Catagóir:An Ostair
Catagóir:Príomhchathracha na hOstaire
Catagóir:Cathracha agus Bailte san Ostair
Catagóir:Steiermark
League of Ireland 1923/24

Ba é **League of Ireland 1923/24** an tríú shéasúr de Shraith na hÉireann. 

## Rangú críochnaitheach

## Tagairtí
;Ginearálta
*  (Béarla) 

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil - League of Ireland (Béarla)
* Stair agus eolas - League of Ireland (Béarla) 

Catagóir:Séasúir League of Ireland
Klagenfurt am Wörthersee

Is cathair í **Klagenfurt am Wörthersee**. Tá sé suite i stát Kärnten san Ostair. Príomhchathair an stáit atá ann. Is í Klagenfurt an séú cathair is mó san Ostair.

Catagóir:Príomhchathracha na hOstaire
Catagóir:Cathracha agus Bailte san Ostair
Catagóir:An Chairint
Torino Football Club

Is club peile Iodálach é **Torino Football Club** (Gaeilge: *Cumann Peile Torino*), ar a dtugtar *Torino* nó *Toro* de ghnáth, as Torino. Bunaíodh Torino i 1906. Imríonn an club i Serie B.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an chlub (Iodáilis)

Torino F.C.
An Captaen Spéirling

Spástaisteálaí ficseanúil is ea **an Captaen Spéirling**. Tháinig an Captaen as peann an údair Cathal Ó Sándair. Scríobh Ó Sándair sraith úrscéalta faoina eachtraí. 

## Leabhair
Foilsíodh na leabhair seo a leanas sna blianta 1961 agus 1962.
* An Captaen Spéirling Arís
* An Phláinéad do Phléasc
* An Captaen Spéirling, Spás-Phíolóta
* Leis an gCaptaen Spéirling go Mars

## Féach freisin
* Réamonn Óg

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Science Fiction and Fantasy in the Irish Language (as Béarla)

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Caoineog

Is deoch í **caoineog** ina bhfuil sú, uachtar reoite, iógart reoite agus torthaí mar chomhábhair inti. Eascraíonn siad ón Bhrasaíl. Is deochanna milse, folláine iad agus tá an-thóir orthu mórthimpeall an domhan ón na 1990í ar aghaidh. Measctar na comhábhair in inneall faoi leith darbh ainm cumascóir. Doirtear an chaoineog i ngloine nó soitheach agus óltar ansin iad.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
An Clochán

Tá níos mó ná ciall amháin leis an logainm **an Clochán**:

* An Clochán (Contae Chiarraí)
* An Clochán (Contae na Gaillimhe)
* An Clochán (Contae Uíbh Fhailí)
* An Clochán (Contae Ros Comáin) 
* An Clochán (Contae Aontroma), baile fearainn i dTuaisceart Éireann
* An Clochán (Contae Ard Mhacha), baile fearainn i dTuaisceart Éireann
* An Clochán (Contae Fhear Manach), baile fearainn i dTuaisceart Éireann
* An Clochán (Contae Thiobraid Árann), baile fearainn
* An Clochán (Contae Phort Láirge), baile fearainn
* An Clochán (Contae Mhuineacháin), baile fearainn
* An Clochán (Contae Mhaigh Eo), baile fearainn
* An Clochán (Contae Liatroma), baile fearainn
* An Clochán (Contae an Chláir), baile fearainn
* An Clochán (Contae Chorcaí), baile fearainn
* An Clochán (Contae Dhún na nGall), baile fearainn
* An Clochán (Contae na hIarmhí)

## Féach freisin
* Clochán (idirdhealú)
Uachtar reoite

Is bia é **uachtar reoite** nó **reoiteog** a itear go forleathan timpeall na cruinne é. Déantar le uachtar, bainne, uibheacha, siúcra agus purée torthaí, más gátar sin, é. Reoitear na comhábhair agus coimeadtar reoite i gcónaí iad. Bíonn teocht íseal ag uachtar reoite nuair a itear é. Braitheann uigeacht an uachtair reoite ar cé chomh fuar is atá sé. Má tá sé fíor-reoite, beidh sé crua, ach má thosaíonn sé ag téamhú, tosóidh sé ag leá agus beidh uigeacht bog aige agus is furast le dhuine é a scaobadh ansin.

thumb|upright|left|Coirceog reoiteoige
Is iomaí cineál agus blasanna uachtar reoite atá ann. Is féidir comhábhair éagsúla a chumasc leis an oideas bunaidh. Is féidir torthaí, seacláid, brioscáin, milseáin, cnónna, taifí, caife, alcól is araile a mheascadh leis an uachtar reoite chun blasanna agus dathanna éagsúla a thabhairt dó.

## Stair
Ní fios go díreach cé a d’airg uachtar reoite. B’fhéidir gurbh iad muintir na Síne a d’airg é, chomh luath le 3,000 R.C. 

Is dócha gur tháinig nós an uachtair reoite ón tSín chun na Eorpa sna Meánaoiseanna. In imeacht aimsire, bhí tóir ar uachtar reoite i gcúirteanna ríoga na Fraince agus na hIodáile. 

Ansin leath an nós go Stáit Aontaithe Mheiriceá.   Nuair a bhí cuisneoirí agus reoiteoirí ar fáil go forleathan, bhí sé níos éasca uachtar reoite a dhéanamh.  
mion|1954 Morris

## Nósanna
Is deas an só é uachtar reoite, go háirithe ar lá te samhraidh. 

Is nós le daoine é a ithe mar mhilseog tar éis béile a chaitheamh. Is féidir freisin uachtar reoite a ithe in aonar am ar bith mar smailc i rith an lae, nó nuair a mbíonn daoine ag breathnú ar scannáin.

Tá cáil faoi leith ar an uachtar reoite a dhéantar san Iodáil. Síltear gurb é an uachtar reoite is fearr ar domhan. *Gelato* a ghlaonn muintir na hIodáile ar uachtar reoite.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Uachtar reoite
Catagóir:Bia
Anraith

**Anraith** nó **súp** a tugtar ar an uisce ina mbeirítear feoil úr, glasraí nó rud inite eile. Cuirtear oinniúin agus glasraí agus luibheanna tríd an anraith go minic. 

Cuirtear piobar agus salann, leis, air, agus uaireanta cuirtear beagán plúir nó mine coirce nó eornán tríd an anraith. Táid ar fheabhas chun é a thiúchaint agus tugaid blas, leis, air.

Deintear anraith as glasraí nó as meacain, leis. Bíonn anraith glasraí ann, anraith trátaí, anraith prátaí, anraith piseánach, anraith beacáin, agus mar sin de, de réir an ábhair go ndéantar as é. Tá anraith maith tiubh ar fheabhas, chun duine do théamh san aimsir fhuar.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:Anraith
Slaghdán

Is breoiteacht é an **slaghdán**. Tagann slaghdán ar gach éinne, óg agus aosta, agus breoiteacht an-choitianta is ea é. Bíonn slaghdán trom ar dhaoine, agus slaghdán éadrom ar a thuilleadh acu. Agus slaghdán trom ar dhaoine fanann siad sa leaba uaireanta ar feadh lae nó dó go mbíonn sé curtha tharstu acu. Ní hannamh a bhíonn slaghdán an-leadaránach, go mór mór mura dtógfaí leigheas éigin chun é ruagadh as an gcorp. Is iad comharthaí an tslaghdáin: casachtach, sraothartach agus ciachán. Braitheann duine go dúr marbh ann féin leis, agus b'fhéidir go mbraithfeadh sé teas ina chorp.

Gheofá slaghdán as éadach fliuch d'fhágaint ort, nó ó bhróga fliucha, nó as bheith suite in áit ina mbíonn séideán gaoithe. Thógfá é ó dhuine eile, leis, agus go mór mór i dteach nó áit eile go mbíonn a lán daoine bailithe ann. Tá daoine ann agus is fusa gheibhid slaghdán ná daoine eile. Ach má thugann duine an ghnáth-aire dhó féin, agus má chaitheann sé bia folláin, bíonn an-chosaint aige ar shlaghdán.

Cé nach aon drochbhreoiteacht é an slaghdán go coitianta, b'fhearra dhuit uait é dá ainneoin sin féin. Tarraingíonn sé a thuilleadh breoiteachtaí ar dhaoine uaireanta.

Deirtear dá leanthá ag dul ar snámh go dtí go mbeadh sé déanach sa mbliain, nár bhaol duit an slaghdán. Is maith iad deocha teo roimh dul a chodladh dhuit mar leigheas. Is mó cineál deoch a ólann daoine: bainne te, nó bainne te agus im agus oiniúin ann. Is maith é deoch uisce beatha chuige, nó branda, nó deoch líomóide. Bíonn bolg uisce te le do chosa sa leaba go maith chuige, leis. Cuireann tú allas díot leis an dteas, agus is maith sin chun an slaghdán do leigheas.

## Tagairtí

Catagóir:Galair víreasacha
Catagóir:Galair
Galar

mion|clé|Morgadh agus plá bhúbónach
Drochbhreoiteacht is ea **galar**, **aicíd**, nó **neamhord**, agus is deacair cuid de na breoiteachtaí a leigheas. 

Galar tógálach is ea galar a thógfá ó dhuine eile (nó ó ainmhí fiú), agus chun an bhreoiteacht do thógaint uaidh, ní gá dhuit bualadh leis go minic. 

Gheofá é ó éadach a bhí ar an duine breoite, nó aon rud go raibh teagmháil aige leis, agus go háirithe má thugann an rud sin frídíní an ghalair leis. Bíonn breoiteachtaí ann nach mbíonn díobhálach agus a bhíonn tógálach, amhail an bhruitíneach.

## Galair Dhúchasacha Éireannacha

* Haemaifilia A
* Anaemacht Chorrán-Cheallach
* Spina Bifida (Éalanga an Néarfheadáin)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Pliúraisí

Is breoiteacht a bhíonn sa chliabh é **pliúraisí** *(pleuritis)*. Ciallaíonn *pleuritis* tinneas i dtaobh na colainne nó sa chliathán i Laidin, focal a d'eascair ó *pleuritis* sa Ghréigis a d'eascair ó *pleura* a chiallaíonn "cliathán nó taobh an choirp".  

Bíonn athlasadh sa scannán atá sa chuasán pleorach, atá timpeall ar na scamhóga agus faoi na heasnacha, nó athlasadh na scannán i gcuas an chliabhraigh (an pleora) ag miocrorgánaigh, baictéir is víris go háirithe. Cuireann sé tús le camadh sreabháin sa phleora agus pian ghéar ar thaobh amháin nó eile den chliabhrach. Déanann análú níos géire é. 

Laghdaíonn an phian thar am de réir mar a úscann an sreabhán is a scarann cisil an phleora. 

mion|clé

## Cúiseanna an Ghalair

I measc na gcúiseanna ar fad, is iad ionfabhtuithe is comónta mar chúis.

## Básanna

* Sir Arthur Chichester

## Tagairtí

Catagóir:Córas riospráide
Catagóir:Galair riospráide
Catagóir:Athlasadh
Daitheacha

Breoiteacht is ea **daitheacha** a mhothaítear sna halta. Leanann fiabhras iad uaireanta, agus bíonn fiabhras cnámh ar an nduine. Ní bhíonn feidhm a chnámh go maith ag duine go mbíonn daitheacha air.

## Tagairtí

Catagóir:Réamaiteolaíocht
Catagóir:Galair
Fanntais

Bheadh duine i laige, nó i bh**fanntais**, nuair a thitfeadh sé as a sheasamh agus bheadh sé neamhothuitheach. Ní bheadh aithne ná urlabhra aige. 

Tagann fanntais ar dhaoine uaireanta má bhíd in áit go mbíonn a lán daoine bailithe agus an t-aer múchta ann.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cairdeolaíocht
Catagóir:Tinneas cinn
Bolgach

Breoiteacht mharfach ba ea an **Bholgach,** nó an **Bolgach Dé**, agus *Variola vera* sa Laidin. 

## Tréithe
Víreas an-mhór ba ea é, i bhfad níos mó ná na víris is cúis leis an bhfliú nó an polaimiailíteas. 

Má fuair duine  an bholgach, níorbh fada go mbeadh fios aige nó aici faoi. I measc na gcéad  gcomharthaí den bholgach ná fiabhras, tuirse, tinneas cinn agus pian droma. Tar éis trí lá de bhreoiteacht, bhí gríos dearg le feiceáil ar an gcraiceann. D’éirigh na spotaí crua, d’ardaídís suas agus líonaidís le sileadh agus tháinig gearb orthu. D’fhéadadh na gearba san thú a fhágáil caoch. 

Chuireadh an bholgach scanradh ar na mílte nuair a tharlaíodh sí. D 'fhaigheadh trian ar a laghad de na hainniseoirí a thógadh í bás taobh istigh de mhí, leanaí a bhformhór. Iad siúd a thiocfadh slán, bhíodh a gcraiceann clúdaithe le coilm. 

## Stair
Galar ársa ba ea an bholgach a mharaigh níos mó daoine thar na céadta ná aon ghalar tógálach eile, meastar. 500 milliún duine a fuair bás den bholgach sa 20ú haois amháin. 
clé|mion
Chomh déanach le 1947 nuair a fuair duine amháin bás den bholgach i Nua-Eabhrac, tugadh an vacsaín do 6 mhilliún duine. 

Níl cur síos ar éinne a tholg í ó na 1970idí. D'fhógair an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte ar 9 Nollaig 1979 go raibh an bholgach díothaithe. Anois ní luaitear í i gcuid de na téacsleabhair leighis, fiú.

## An todhchaí
Tá stór de sna Stáit Aontaithe, agus bhí plean ag an rialtas ansin an stór a dhíothú. Ach ar deireadh chinn siad gan é a dhéanamh. 

Níl aon vacsaín úr fhónta sa tír sin ná aon tír eile, agus dá dtarlódh éigeandáil níorbh fhéidir an pobal a vacsaíniú. 

Is cinnte go bhfuil an víreas fós beo i dtíortha ar fud an domhain, i saotharlanna is amuigh sa nádúr. D'fhéadfaí í a scaipeadh am éigin i gcogaíocht bhitheolaíoch nó sceimhlitheoireacht. Seans go bhfuil díonacht an phobail ar an mbolgach laghdaithe go mór le glúin nó dhó freisin.

## Básanna

* Fuair an tImpire Naofa Rómhánach Seosamh I bás ar 17 Aibreán 1711 den ghalar bolgach.

## Tagairtí

Catagóir:Galair thógálacha
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Glaonna ainmhithe feirme

[mion|Bíonn an [bó|bhó ag géimneach\ nó ag búbáil]]
Seo liosta de na **Glaonna** a bhíonn le clos ó ainmhithe ar an bhfeirm. (Leagan Uladh. Leagan Chonnachta.)

* Bíonn an t-asal ag gáirtheach / ag gángarnach ag búiríl. Bíonn an t-asal ag áthairíl 
* Bíonn an banbh ag sceamhaíl. Bíonn an banbh ag scréachaigh.
* Bíonn an bheach ag crónán
* Bíonn an bhó ag géimneach. Bíonn an bhó ag búbáil.
* Bíonn an capall ag seitreach. Bíonn an capall ag siotraíl.
* Bíonn an chaora ag méileach. 
* Bíonn an cat ag meamhlach agus ag crónán. Bíonn an cat ag crónán.
* Bíonn an chearc ag scolagarnach / sclugaíl / glógarsach / gráigíl. Bíonn an chearc ag grágallach.
* Bíonn an gamhain ag béicigh.
* Bíonn an coileach  ag glaoch / ag gairm / ag scairtíl. Bíonn an coileach ag glaoch.
* Bíonn an cú ag uallfairt. Bíonn an cú ag glamaíl.
* Bíonn na feithidí ag seabhrán
* Bíonn an gabhar ag meigeallach. Bíonn an gabhar ag meigeallach.
* Bíonn an ghé ag beadaoil.
* Bíonn na héanlaithe ag gocarsaigh / giolcaireacht.
* Bíonn an lacha ag grágarsach / gogalach / gogarsach / glógarsach / glagarnach.  
* Bíonn an lao ag mionghéimneach. 
* Bíonn an loscán / frog ag cnúdán
* Bíonn an luchóg ag gíoglach / bíogaíl / bíogarnach.
* Bíonn an mhuc ag gnúsachtach / griotháil / mucadaíl / grúscán / cneadadh.
* Bíonn an madadh / madra / gadhar ag tafann / amhastraíl / glafaireacht / glamach / sceamhaíl/ donáil
* Bíonn an préachán ag cágaíl / ag agallach / ag brácáil
* Bíonn an tarbh ag búiríl. Bíonn an tarbh ag búitrigh.

## Tagairtí

Catagóir:Ainmhithe
Catagóir:Fuaimeanna
Catagóir:Liostaí
Catagóir:Gramadach na Gaeilge
Catagóir:An Ghaeilge
Scamall

Le teas na gréine déantar gal den uisce. Éiríonn an gal seo in airde sa spéir agus déanann **scamaill** de, agus an uair fhuarann na scamaill, titeann siad anuas ina mbáistí. Le fuaradh an-mhór dhéanfadh sneachta de sna scamaill. Spéir ghlan a bhíonn ann nuair ná bíonn aon scamall ann.

Deirtear go mbíonn fuinneoga ag teacht ar an spéir nuair a bhíonn an spéir lán le scamaill ach bíonn bearnaí ag teacht sna scamaill.

## Tagairtí

Catagóir:Meitéareolaíocht
Catagóir:Scamaill
Ceo

[thumb|Ceo i [Chicago]]
Gal uisce go mbíonn fuaradh tagtha air a bhíonn sa **cheo**. Mar a chéile é agus na scamaill, ach go mbíonn sé i ngoireacht don talamh. Bíonn fuaradh tagtha ar an ngal uisce a bhíonn ann, ach ní bhíonn sé fuar a dhóthain chun titim ina bháistí. Aimsir cheoch a tugtar ar aimsir go mbíonn ceo ann. Bíonn an ceo an-throm uaireanta, agus is furasta dul amú ann, go mór mór ar an fharraige.

Catagóir:Meitéareolaíocht
Laethanta na Bó Riabhaí

mion|Tá lá na seacht síon ann go minic
Tugtar **Laethanta na Bó Riabhaí** (nó **Laethanta Riabhacha**) ar an gcéad trí lá den Aibreán, nó ar an dá lá deiridh de mhí an Márta, agus ar an gcéad lá d’Aibreán. Deirtear nach mbíonn an geimhreadh thart go dtí go mbíonn na laethanta riabhacha thart.  Deirtear chomh maith go bhfuil lá na seacht síon ann go minic. 

## Béaloideas

Tá go leor tagairtí i mBailiúchán na Scol ar Duchas.ie do na scéalta a bhaineann leis na laethanta seo ag deireadh mhí an Mhárta agus tús an Aibreáin. 

### An bhó riabhach

Tá scéal ag baint leis na laethanta sin. Bhí bó ann uair amháin agus chuaigh sí amach sna páirceanna, agus bhí macnas uirthi. Thosaigh sí ag rith agus dúirt sí: ‘Anois tá Márta bradach beagnach imithe’.mion|seanbhóNí raibh ach dhá lá fágtha ach bhí an dá lá eile go han-olc ar fad, le gaoth chrua agus sioc, agus sneachta ann an chéad lá d’Aibreán.

Fuair Márta lá ar cairde ón Aibreán, agus do bhain siad an craiceann den tseanbhó riabhach agus sin é an fáth a mbíonn 31 lá i mí Márta, mar níor thug Márta an lá ar ais riamh do mhí Aibreáin, mar sin níl ach tríocha lá i mí Aibreáin.

#### Leagan eile den scéal:
Ó bhí an Márta caite rinne an tseanbhó riabhach gairdeas; "Lean ort a Mhárta." a deir sí, "tá an geimhridh curtha dhíom anois agam agus mairfidh mé bliain eile." Ní mó ná sásta a bhí an Márta leis an scéal seo, agus d'iarr sé trí lá ar iasacht ón Aibreán. Shéid gaoth an Mhárta go fuar feannaideach an chéad lá gur chuir sí an tseanbhó ar a glúine; ghéaraigh sé ar an bhfuacht an dara lá gur cuireadh an bhó go talamh; níor loic an Márta an tríú lá agus fágadh an bhó mín marbh mar a raibh sí.

#### Scéal eile ar Dúchas.ie
Bhí seanbhó riabhach ann agus do bhí sí go lom agus go tarraingthe tar éis an gheimhridh, agus é faighte go dóite aici ón drochaimsir. Ach an uair a bhí sé ag teannadh le deireadh an Mhárta, bhí an-áthas ar an tseanbhó riabhach, an lá a bheith faighte ar an nGeimhreadh aici, agus dúirt sí leis an Márta a dhícheall a dhéanamh. Dhá lá den Mhárta a bhí gan chaitheamh, agus do shéid sé gaoth mhór agus sneachta, sioc agus báisteach an dá lá sin nó gur fhóbair go gceiliúrfadh an tseanbhó. Pé scéal é, ní foláir nó bhí sí righin, mar sheas sí amach an dá lá sin, agus bhí ardríméad uirthi an tAibreán do bheith chuici. Ach cad a rinne an Márta ach lá do lorg ar iasacht ón Aibreán, agus do lean an drochaimsir ar an tríú lá, agus cailleadh an tseanbhó riabhach bhocht an lá sin leis an bhfuacht agus an anfa.  

## Naisc
Tá leaganacha iomadúla eile ann.

## Féach freisin

* Lá na nAmadán

## Tagairtí

Catagóir:Féilte
Catagóir:Aimsir
Catagóir:Earrach
Catagóir:Márta
Catagóir:Aibreán
Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Tuar ceatha

thumb|Tuar ceatha
thumb|
[mion|[imeacht ama:  físeán]]
Is feiniméan aeráide é **tuar ceatha** (nó an **bogha báistí**, **bogha ceatha**, **bogha sín** nó **stua ceatha**): an stua solais, agus dathanna uile an speictrim infheicthe ann, a chruthaítear nuair a athraontar is a fhrithchaitear go hinmheánach gathanna solais na gréine ag braonta báistí, ag feidhmiú mar a bheadh priosmaí nó lionsaí iontu. Le feiceáil nuair a bhíonn an ghrian taobh thiar den bhreathnadóir is an bháisteach os a chomhair amach. Feictear bogha dúbailte ceatha uaireanta má athraontar na gathanna solais dhá uair sna braonta báistí. 

## Míniú
De réir lucht na heolaíochta, is é solas na gréine ag taitneamh ar bhraonta báistí sa spéir faoi ndearna an tuar ceatha.  Is amhlaidh atá roinnt soilse i solas na gréine, agus ní mar a chéile aon dá cheann acu. Is speictream dathanna atá sa tuar ceatha, agus is iad na cinn seo a luaitear go traidisiúnta (ón taobh amuigh go dtí an taobh istigh): dearg&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;, flannbhuí/oráiste&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;, buí&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;, uaine&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;, gorm&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;, plúirín/indeagó&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; agus corcairghorm&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;. 

Gluaiseann na léasa solais ón ngréin ina dtonnta. Gan amhras tá na tonnta solas seo an-bheag ar fad. Ní hé an tonnfhaid chéanna atá ag aon dá cheann de sna soilse a thagann chugainn ón ngréin. Is féidir a chruthú go bhfuil na soilse uile atá áirithe anseo i solas na gréine. 

Má gheibhtear priosma gloine agus léas solais do scaoileadh tríd, chíofar roinnt soilse le malairt dathanna ag teachta amach ar an dtaoibh eile den phriosma. Nuair a théann an solas tríd an bpriosma, ní hé an lúbadh céanna a dhéanann an gloine ar aon cheann acu. Is mo lúbtar cuid acu ná a chéile. De bharr an lúbtha seo is ea thagann malairt dathanna amach ar an dtaobh eile.

Má bhíonn solas na gréine ag taitneamh ar bhraonta báistí sa spéir, lúbtar an solas faoi mar a dhéanann an priosma, i dtreo go bhfeicimid na dathanna go léir a chíotar sa thuar ceatha. Iliomad priosmaí ag lúbadh solais na gréine a bhíonn sna braonta báistí, mar a déarfá.

## Féach freisin

* Athraonadh,  priosma 

## Tagairtí

Catagóir:Meitéareolaíocht
Catagóir:Tuar ceatha
Gluaisrothar

[mion|220x220px|Suzuki GSXR750 san [An Ómaigh|Ómaigh]]
[mion|220x220px|Teaghlach ar ghluaisrothar i [Laos.]]
mion|220x220px|Aonad Póilínithe Bóithre i mBÁC,  2025
mion|220x220px|Marcshlua i mBÁC, 2010
Feithicil dhá roth is ea **gluaisrothar**, deartha chun marcach agus, uaireanta, paisinéir a iompar. Úsáideann sé inneall leictreach, nó inneall dócháin inmheánaigh dhá nó 4 bhuille chun an roth cúil a thiomáint, agus stiúrtar é tríd an roth tosaigh a chasadh le lámha an rothair. 

## Stair
Tógadh an chéad ghluaisrothar, trírothach le hinneall, i Sasana i 1884. 

Sa Ghearmáin i 1885 bhain Gottlieb Daimler is Wilhelm Maybach (1846-1929) feidhm as a n-innill peitril chun rothar a thiomáint. Chuir siad carr cliathánach leis go minic chun tuilleadh paisinéirí a iompar, ach níl sé seo róchoitianta ó na 1960idí. 

Sna 1960idí, comhlachtaí móra Seapánacha is mó a rinne gluaisrothair don domhan.   Sna 2020idí, comhlachtaí móra Síneacha is mó a dhíolann gluaisrothair leictreacha.

Is mór an ilghnéitheacht gluaisrothar atá ann ó thaobh stíle, deartha is raoin ó tháinig siad ar an margadh sna 1890idí. 

## An dlí in Éirínn
Tá oibleagáidí áirithe ar ghluaisrothaithe in Éirinn. De réir an dlí, ní mór ceadúnas tiomána a bheith ag duine chun gluaisrothar a thiomáint agus caithfear clogad a chaitheamh fad is atá duine ag taisteal ar ghluaisrothar.

Má théann tú ar ghluaisrothar ar bhóthar poiblí in Éirinn, ní mór duit cloí le rialacha an bhóthair  agus ceadúnas tiomána bailí a iompar don chatagóir ghluaisrothair cheart. Ní mór go bhfuil mótarcháin agus árachas gluaisrothair agat.

**Do rothar agus trealamh sábháilteachta**

* Cinntigh go bhfuil do ghluaisrothar ródacmhainneach i gcónaí.
* Seiceáil go bhfuil doimhneacht tráchta do bhonn i gceart.
* Caith clogad ceadaithe agus éadaí cosanta

**Agus tú ag tiomáint**

* Dírigh d’aird i gcónaí agus tú ag tiomáint.
* Bí ag súil le guaiseacha féideartha ar an mbóthar i gcónaí.
* Tiomáin ar luas a chumasaíonn thú chun stopadh laistigh den achar cuí más gá.
* Coinnigh achar sábháilte idir tú féin agus an fheithicil atá romhat.
* Bí eolach ar dhrochaimsir agus ar dhrochchuinsí bóithre.

**Ag fanacht le feiceáil**

* Bí le feiceáil i gcónaí.
* Bain úsáid as do cheannsoilse de lá agus d’oíche.

Tá sé mídhleathach in Éirinn alcól a ól nó drugaí a thógáil 

### Leasuithe
Dúirt an Taoiseach Micheál Martin in 2026 go bhféachfadh an Rialtas leis na dlíthe a bhaineann le gluaisrothair streachailte a dhianú agus a chur i bhfeidhm go hiomlán.

## Féach freisin

* Móipéid.  Gluaisrothar beag éadrom, a mbíonn troitheáin air ar féidir é a oibriú leo más gá.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Cluichí Gluaisrothar 

Catagóir:Feithiclí bóthair
Catagóir:Rothair
Catagóir:Gluaisrothair
Catagóir:Gluaisrothaíocht
Haifniam

Is é an **haifniam** dúil cheimiceach uimhir a 72 sa tábla peiriadach, agus is í an tsiombail cheimiceach ná **Hf**. Ba iad Dirk Coster agus Georg von Hevesy a rinne fionnachtain an haifniam i gCóbanhávan sa bhliain 1923, ach ó bhí folúntas i dtábla peiriadach na ndúl san áit seo, bhí a fhios ag na ceimiceoirí ó laethanta Mheindeiléiv anuas go dtiocfaí ar a leithéid de dhúil sa deireadh. Fuair an haifniam a ainm ó Chóbanhávan - *Hafnia* as Laidin.

Miotal trasdultach é an haifniam, agus é cosúil leis an siorcóiniam ó thaobh na ceimice de. Mar sin tá haifniam ar fáil mar thruailleán sna mianta siorcóiniam. Mar shampla, bíonn beagáinín haifniam sa tsiorcóinia, an mianra siorcóiniam is tábhachtaí. Bíonn haifniam sna mianraí tíotáiniam freisin, cosúil leis an ilminít agus an rúitíl. Bíonn sé deacair an haifniam agus an siorcóiniam a dhealú ó chéile, mar sin - cuid mhór den haifniam atá ar fáil, bíonn sé truaillithe le siorcóiniam. Is í an difríocht is mó eatarthu ná an dlús, nó níl an siorcóiniam ach leath chomh trom leis an haifniam.

Tá cúig iseatóp cobhsaí ag an haifniam: 176Hf (5.2 % den haifniam nádúrtha), 177Hf (18.6 %), 178Hf (27.3 %), 179Hf (13.6 %) agus 180Hf (35.1 %). Thairis sin, tá iarsmaí beaga den raidiseatóp fadsaolach úd 174Hf ar fáil sa dúlra. 

Is é +4 an uimhir ocsaídiúcháin is tábhachtaí atá ag an haifniam. Úsáidtear an chlóiríd haifniam (an teitreaclóiríd haifniam, HaCl4) mar amhábhar sna próisis cheimiceacha le hadaimh haifniam a cheangal de mhóilíní móra orgánacha. Na comhdhúile a chruthaítear ar an nós seo, is mar chatalaígh sa pholaiméiriú a úsáidtear iad, is é sin le luas a chur faoin gcineál imoibriúcháin a cheanglaíonn móilín beaga go slabhraí fada. Maidir leis an ocsaíd (an haifnia, nó an dé-ocsaíd haifniam HfO2, is substaint í a bhfuil leáphointe an-ard aici agus í an-támh ó thaobh na n-imoibrithe ceimiceacha de. Úsáidtear san optaic agus sa leictreonaic í. 

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Tungstan

Is é an **tungstan** nó an **volfram** dúil uimhir a 74 i dtábla peiriadach na ndúl. Is í an tsiombail cheimiceach ná **W**, agus í bunaithe ar ainm Gearmáinise na dúile seo, *Wolfram*, a úsáidtear ina lán teangacha. Maidir leis an ainm Gaeilge *tungstan*, tháinig sé tríd an mBéarla ón tSualainnis, *tung sten*, a chiallaíonn "cloch throm". *Tungsten* nó "tromchloch" an t-ainm a bhí ag na Sualannaigh ar an tsílít. Mianra í an tsílít a bhfuil tungstan ann - is éard atá ann ná tungstáit an chailciam, CaWO4 - agus is foinse thábhachtach tungstain í. 

Tá an tungstan ar an miotal is airde leáphointe dá bhfuil ann. Is é an leáphointe atá aige ná 3422&nbsp;°C - is é sin, nuair a bheidh an tungstan leáite, beidh an t-iarann ina ghás. Miotal crua righin é an tungstan a sheasann imthosca antoisceacha agus a úsáidtear go forleathan sna cóimhiotail. Úsáidtear tungstan glan i sreanga solais na mbreolampaí agus in áiteanna eile ina bhfuil teocht ard i gceist: in innill na roicéad spáis agus na n-eitleán, cuir i gcás. 

Tá tungstan an dúlra comhdhéanta as cúig iseatóp, agus ceann acu, an ceann is éagoitianta (180W, 0.12 % den tungstan nádúrtha), radaighníomhach, ach is iseatóp fadsaolach é a sáraíonn a leathré aois na hollchruinne. 

Is í an uimhir ocsaídiúcháin is tábhachtaí atá ag an tungstan ná +6, agus is í an trí-ocsaíd tungstain WO3 an chomhdhúil is tábhachtaí. Is féidir léi imoibriú leis na tuaslagáin bhunata agus iad a neodrú ionas go gcruthaítear iain tungstáite WO42-. Na salainn a chruthaíonn an t-ian seo in éineacht leis na hiain mhiotail, d'fhéadfá a rá gur salainn iad de chuid an aigéid tungstaigh H2WO4, ach ní féidir an t-aigéad féin a aonrú mar shubstaint ar leith. Is féidir, áfach, comhchriostail an uisce agus na trí-ocsaíde tungstain (hiodráití na trí-ocsaíde tungstain) a chruthú, agus uaireanta, tugtar aigéad tungstach ar na hiodráití seo. 

Ní bhíonn an tungstan ag teastáil ó orgánach an duine, ach tá baictéir ann nach féidir leo déanamh in uireasa an tungstain. Tá leideanna áirithe ann gur féidir leis an tungstan leoicéime a spreagadh ag na daoine, ach tá an dá bh'fhéidir ann i láthair na huaire.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Tantalam

Is é an **tantalam** dúil uimhir a 73, agus is í an tsiombail cheimiceach a sheasann dó ná **Tá**. Miotal crua gormliath é a áirítear ar na miotail trasdultacha. Tá sé díonach go maith ar an gcreimeadh, agus mar sin, baintear úsáid as sna cóimhiotail. Ní fhlúirsíonn an tantalam sa dúlra, ach bíonn sé le fáil sa tantailít, in éineacht leis an niaibiam a bhfuil sé gaolmhar leis ó thaobh na n-airíonna ceimiceacha de. Níl sé araiciseach chun imoibriú, rud a chiallaíonn gur miotal luachmhar é le haghaidh dhéantús gléasra saotharlainne, ach thairis sin, baintear leas as i dtoilleoirí leictrealaíocha.

Tá a lán mianraí éagsúla ann ina bhfuil tantalam le fáil: tantailít (ocsaídí an tantalaim, an niaibiam, an iarainn agus na mangainéise), micrilít (ocsaídí an chailciam, an tsóidiam agus an tantalaim), eoixéinít (ocsaídí an chailciam, an niaibiam, an tantalaim, an cheiriam, an tíotáiniam, an itriam, an úráiniam, agus an tóiriam), agus araile. Is minic a dhearctar ar an tantailít agus ar an gcolaimbít (an niaibít) mar dhá leagan den mhianra chéanna: nuair a bhíonn an niaibiam níos flúirsí ann, tugtar colaimbít nó niaibít air, agus nuair a bhíonn níos mó tantalam ann, deirtear gur tantailít atá ann.

Tá an chuid is mó den tantalam nádúrtha comhdhéanta as aon iseatóp amháin, mar atá, 181Tá. Tá iarsmaí beaga den iseatóp radaighníomhach úd 180mTá. Tugann an "m" le fios gur isiméir núicléach de chuid 180Tá den "ghnáthchineál" atá ann - is é sin, go bhfuil eagar éagsúil ar na núicléóin i núicléas an dá chineál 180Tá. Déantar 180Tá go saorga in imoibreoirí núicléacha, agus is iseatóp as pabhar radaighníomhach é - níl sé ach ocht n-uair an chloig ar leathré. 

Tá an tantalam iontach díonach ar na haigéid, agus le teocht an tseomra ní féidir leis an *[[aqua regia]]* féin dochar a dhéanamh dó. Scéal eile ar fad, áfach, an t-aigéad hidreafluarach HF, agus an fluairín féin: na haigéid nach gcreimeann an tantalam iontu féin, nuair a mheascfar beagáinín den aigéad hidreafluarach tríothu, beidh siad i bhfad níos éifeachtaí ag oibriú ar an miotal seo. Creimeann tuaslagán uisce na hiodrocsaíde potaisiam (na potaise loiscní) an tantalam fosta. 

Is iad +5 agus +4 an dá uimhir ocsaídiúcháin is tábhachtaí, +5 ach go háirithe. Is í an pheantocsaíd tantalaim (nó an pheantocsaíd dé-thantalaim ab fhearr a rá), Tá2O5, an chomhdhúil is cobhsaí, agus í tábhachtach i sintéisiú na gcomhdhúl tantalaim eile.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Leoicéime

Is éard is **leoicéime** ann ná galar fola nó smeara a chuireann na fuilchealla - na cinn bhána ach go háirithe - ag dul i bhflúirse ar dhóigh neamhnormálta. Ní haon ghalar amháin í an leoicéime ach speictream leathan de ghalair. 

mion|clé

Go bunúsach, aithnítear dhá phríomhchineál leoicéime: 

* An leoicéime ghéar (an leoicéime a bhuaileann an duine go tobann agus a théann chun donais go sciobtha) agus  
* An leoicéime ainsealach. 

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird fola
Catagóir:Ailse
An Cheatsuais

Is í an **Cheatsuais** (*Quechua* nó *Runa Simi*) an teanga bhundúchasach is tábhachtaí sa chuid de Mheiriceá Theas a bhain le ríocht na nInceach roimh theacht na g*[[Conquistadores]]*. Le fírinne, is ar éigean is féidir a rá gur aon teanga amháin atá ann, agus is gnách le teangeolaithe an lae inniu a rá gur fine teangacha atá ann agus go bhfuil seacht dteanga éagsúla ann ar a laghad.

Is ar éigean is féidir a rá go bhfuil teangacha gaolmhara ann nach n-aicmítear mar "Cheatsuais" cheana féin. Ar feadh i bhfad, shíl na teangeolaithe go raibh a leithéid d'fhine teangacha ann agus na teangacha "Ceatsumaracha", agus iad den bharúil go raibh an Cheatsuais agus an teanga *Aymará* - an dara teanga is tábhachtaí i Ríocht na nInceach - gaolmhar le chéile. D'imigh sin, áfach, agus tháinig seo: fuair an dá theanga seo a lán focal ar iasacht ó chéile i rith na gcéadta bliain, ach ní chreidtear a thuilleadh go bhfuil siad gaolmhar le chéile ar aon nós. Scéal eile fós: an cineál Ceatsuaise agus an cineál *Aymará* ba thúisce a d'fhoghlaim na Spáinnigh ba iad na canúintí ba mhó a d'imir tionchar ar a chéile, ó ba iad na canúintí a bhí á labhairt i ríocht na nInceach. Nuair a tháinig na saineolaithe trasna ar chanúintí imeallacha an dá theanga, thuig siad nach raibh gaol ag an dá theanga sin le chéile ó thús, agus gurb í an chomharsanacht ba chúis leis na cosúlachtaí.
clé|mion

Tá Ceatsuais de chineál éigin ag tuairim is deich milliún duine i Meiriceá Theas. Is i bPeiriú is mó a labhraítear Ceatsuais, ach tá canúintí nó teangacha den chineál seo á labhairt in Eacuadór, sa Bholaiv, sa Cholóim, agus san Airgintín.

Teanga í an Cheatsuais atá bunaithe ar an táthú - is é sin, is féidir focail agus foirmeacha nua a chruthú trí iarmhíreanna a chur leis na focail. Tá gramadach na Ceatsuaise iontach rialta, iontach saor ó eisceachtaí.

## Deighilt na gCanúintí/na dTeangacha

Níl na teangeolaithe go léir sásta le haicmiú traidisiúnta na gcanúintí Ceatsuaise a thuilleadh, ach is dócha gur treoir éigin atá ann mar sin féin. Seo iad na príomhchanúintí nó na "teangacha":

* an Cheatsuais Láir, nó *Quechua-B*, nó *Quechua I*, nó an teanga *Waywash*. Labhraítear na canúintí seo sna sléibhte i Lár-Pheiriú agus ar an gcósta.

Na príomhchanúintí eile, is gnách "an Cheatsuais Imeallach" a thabhairt orthu, nó *Quechua-A*, nó *Quechua II*: 

**Quechua II A*, nó Ceatsuais Yunkay. Labhraítear i sléibhte Thuaisceart Pheiriú í. Is í canúint Cajamarca an leagan is tábhachtaí den chineál seo Ceatsuaise.

* *Quechua II B*, nó Ceatsuais an Tuaiscirt. Labhraítear in Eacuadór, i dTuaisceart Pheiriú agus i nDeisceart na Colóime (i réigiún Putumayo) í. An leagan den teanga a labhraítear sa Cholóim, tugtar *Inga* air, is é sin, teanga na nInceach.

* *Quechua II C*, nó Ceatsuais an Deiscirt. Tá teanga chaighdeánach ag an gcanúint seo. Labhraítear an cineál seo Ceatsuaise i bPeiriú (Ayacucho agus Cuzco), sa Bholaiv, sa tSile, agus san Airgintín.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha Mheiriceá Theas
Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá
Loch Starnberg

Is loch é **Loch Starnberg** (Gearmáinis: ***Starnberger See***) gar do München sa Ghearmáin. Cruthaíodh é as oighearshruthanna ó na hAlpa, atá gar don loch. Tá sé 21 ciliméadar ar fhad agus 5 ciliméadar ar leithead.

Catagóir:Lochanna
Catagóir:An Bhaváir
Ionsaí diúltaithe seirbhíse

Is éard atá i gceist le h**ionsaí diúltaithe seirbhíse** ná iarracht chun seirbhís áirithe idirlín a chur as aice láimhe ó úsáideoirí dleathacha agus iad ag féachaint le hí a rochtain. Go tipiciúil, déanann an t-ionsaitheoir an oiread sin iarratas cumarsáide ar an targaid is nach féidir léi freagra a thabhairt do na hiarratais ó úsáideoirí dleathacha.

Catagóir:Slándáil ríomhaireachta
Cnámharlach daonna

Tá an **cnámharlach daonna** comhdhéanta de chnámha comhleáite agus chnámha aonaracha araon, agus a fhaigheann tacaíocht agus forlíon ó bhallnaisc, teannáin, mhatáin agus loingeáin.

## Féach freisin
* Fiseolaíocht daonna

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Íomhá


Catagóir:Córas inchríneach
Cnámharlach, Duine
Catagóir:Oisté-eolaíocht
Catagóir:Córas cnámharlaigh
Réaltbhuíon

deas|250px|thumb|Réaltbhuíon
Cnuasach réaltaí mar a fheictear sa spéir é - sin **réaltbhuíon**. Bíonn na réaltaí faoi ghluaisne an t-am ar fad, ach bíonn siad chomh fada sin amach uainne nach mbíonn a gcuid gluaisne coibhneasta le brath, agus mar sin is ionann na cnuasaigh réaltaí sa spéir leis na mílte bliain. Ní hionann mar sin, an fad amach uainn a bhíonn gach uile réalta i réaltbhuíon ar bith. 

Tugadh ainmneacha ar chnuasaigh ar leith i gcaitheamh na gcéadta bliain; cuir i gcás, 'An Camchéachta', 'Oiríon', agus a lán eile. Réalteolaithe an lae inniu - is é rud a roinneann siad an spéir ina 88 d'achair rialta - de chearnóga agus de dhronuilleoga, is é sin. Réaltbhuíonta a thugtar ar na rannóga seo, agus is minic a choimeádtar na seanainmneacha orthu.
Linz

Is príomhchathair réigiúin na hOstaire Uachtarach. Tá sí ar an tríú cathair is mó san Ostair le beagnach 205,000 daoine ina gcónaí ann ach éiríonn an figiúr go 789,800 nuair a thógtar an ceirtleán uirbeach san áireamh. Tá sí suite ar an Danóib i dtuaisceart na tíre thar ar 30 ciliméadar ó teorainn Poblacht na Seice.

Catagóir:Príomhchathracha na hOstaire
Catagóir:Cathracha agus Bailte san Ostair
Catagóir:An Ostair Uachtarach
Bregenz

Is í **Bregenz** príomhchathair an réigiúin Vorarlberg, in Iarthar na hOstaire. 
Tagann go leor turasóirí ann mar gheall ar a suíomh in aice le Loch Konstanz.
Tá an loch seo in aice le trí thír - an Ghearmáin, an Ostair agus an Eilvéis. Tá Lichtinstéin timpeall 50km ón gcathair.

## Stair
Tá sé soiléir go raibh daoine ina gcónaí anseo ó 1500 RC. Luann Strabo treibh Cheilteach *Brigantii* sa réigiún seo sna hAilp agus sa 5ú haois RC lonnaigh na Ceiltigh ag *Brigantion*, a bhíodh daingnithe go maith acu. Ar deireadh ghabh na Rómhánagh í sa bhliain 15 RC. Tugadh stádas mar bhardas di (Brigantium) thart ar 50 AD. Sa bhliain 260 scroiss lucht Gearmánach na h*Alemanni* Brigantium, a lonnaigh ann thar ar an bhliain 450.
Ón mbliain 610 go dtí 612 bhí Naomh Columbán agus Naomh Gall ag obair ann mar mhisinéirí.

Catagóir:Príomhchathracha na hOstaire
Catagóir:Cathracha agus Bailte san Ostair
Catagóir:Vorarlberg
Ortha

[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Medical%20talisman,%20to%20ward%20off%20plague%20(Chinese%20C19%20woodcut)%20Wellcome%20L0039752.jpg|mion|[Ortha sa tSín, tréimhse Ming, 1368-1644]]
Is paidir nó beannacht an **ortha** a bhfuil bua speisialta (b'fhéidir osnádúrtha) ag gabháil léi. Is dócha go bhfuil bunús na n-orthaí le fáil sa ré réamhchríostaí agus go ndearnadh guí diaga díobh le himeacht aimsire. Is liosta le háireamh a bhfuil d'orthaí ann ach bhíodh trácht mór ar Ortha an Dul Amú nó Ortha na Seirce.

Ar cheann de na horthaí leighis a dhéantaí do lámh ghortaithe tá:

:*Fuil le fuil*,
:*Cnámh le cnáimh*,
:*Lámh le láimh*,
:*Go leigheasa Dia agus Domhnach thú*.

Macalla spéisiúil ar rann ó na Merseburger Zaubersprüche ón 8ú haois: ".. ben zi bena, bluot zi bluoda, lid zi geliden, sose gelimida sin. / .. cnámh le cnáimh, fuil le fuil, géag le géag, amhail is go bhfuil siad nasctha".

## Tagairtí
Ortha na Seirce

Ortha a dhéantaí ionas go dtitfeadh duine i ngrá le duine a dhéanta. Chuirtí an ortha i ngreim bia, is é sin le rá go ndeirtí an véarsa mar 'altú' ar an mbia, agus thitfeadh an chéad duine a bhlaisfeadh den bhia sin i ngrá leis an té a rinne an ortha.

## Féach freisin
* Ortha an Dul Amú
* Ortha an Ghreama

Catagóir:Orthaí
Heilbhic

Tá **Heilbhic** suite i nGaeltacht Chontae Phort Láirge i ndeisceart na hÉireann.

## An ceantar
Is deacair anois idirdhealú a dhéanamh idir Maoil a’ Chóirne, Heilbhic agus Baile na nGall i nGaeltacht Phort Láirge (Gaeltacht na nDéise nó Gaeltacht na Rinne) de bharr an fháis atá ag teacht orthu le blianta beaga anuas. Tá siad uile le fáil idir cúig mhíle slí agus seacht míle slí ó Dhún Garbháin.

## Láthair
Is é Heilbhic an ceann is lú de na trí lonnaíocht. Tá sé lonnaithe míle amháin soir ó Bhaile na nGall agus seacht míle slí ó Dhún Garbháin. 

## Tionsclaíocht
Foinse luachmhar fhostaíochta is ea an calafort iascaireachta beag atá suite i Heilbhic agus an gléasra próiseáil éisc a bhaineann leis:. Tá cónaí ar go leor des na hoibrithe sa cheantar.

## An Logainm
Creidítear gur tháinig an logainm 'Heilbhic' as an Sean-Lochlainnis. Ciallaíonn an dara cuid -*vík*  'cuan' sa Ghaoluinn. Níltear cinnte faoi brí an chéad cuid den logainm ach is féidir go bhfuil sé ceangailte leis an Sean-Ioruais *Helluvík* (cuan geal) nó b'fhéidir *Helgavík* (cuan naofa nó cuan slán).

Go traidisiúnta, deineadh galldú ar an logainm go *'Helvick*' ach de réir An tOrdú Logainmneacha (2011), is é Heilbhic an t-aon leagan oifigiúil mar is ceantar Gaeltachta é.

## Naisc sheachtracha
* deise.ie - Gaeltacht na nDéise 
* Léarscáil

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Catagóir:Gaeltacht na nDéise
Maoil an Choirnigh

Tá **Maoil an Choirnigh** (nó **Maoil a' Chóirne**) suite i nGaeltacht na nDéise i gChontae Phort Láirge i ndeisceart na hÉireann.

## An ceantar
Is deacair anois idirdhealú a dhéanamh idir Maoil a’ Chóirne, Heilbhic agus Baile na nGall i nGaeltacht Phort Láirge (Gaeltacht na nDéise nó Gaeltacht na Rinne) de bharr an fháis atá ag teacht orthu le blianta beag anuas. Tá siad uile le fáil idir cúig mhíle slí agus seacht míle slí ó Dhún Garbháin.

## An sráidbhaile
Tá Maoil a’ Chóirne suite timpeall cúig mhíle slí ó dheas ó Dhún Garbháin. Áit shlachtmhar í, agus a lán seirbhísí agus áiseanna pobal ann.

### Tionsclaíocht
Tá roinnt tionscail bheaga ann, agus iadsan is mó a chuireann obair ar fáil. Tá a bhformhór le fáil san eastát tionsclaíochta beag atá lonnaithe ar an taobh ó dheas de Mhaoil a'Chóirne.

### Coláiste na Rinne
I Maoil a' Chóirne atá Coláiste na Rinne le fáil. Sa bhliain 1908 thug tiarna talún giota talún do Choláiste na Rinne le haghaidh láthair scoile, agus cuireadh caoi ar bhathlach tí chuige.

## Naisc sheachtracha
* deise.ie - Gaeltacht na nDéise 
* Léarscáil

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Catagóir:Gaeltacht na nDéise
Ortha an Dul Amú

Ortha a dhéantaí chun duine a chur dá threoir. Chreidtí dá ndéarfaí an rann seo agus é dírithe ar dhuine nó ar dhream áirithe nach mbeidís in ann an té a bhí á chosaint ag an ortha a fheiceáil, fiú agus iad san áit chéanna.

## Féach freisin
* Ortha na Seirce
* Ortha an Ghreama

Catagóir:Orthaí