open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
CLG Baile Stiabhana

Is club Cumann Lúthchleas Gael i gContae Luimnigh é **CLG Baile Stiabhana**.

## Suíomh
Tá sé bunaithe i bparóiste Eas Géibhtine/Baile Stiabhana in Iarthar Chontae Luimnigh ar bhruach theas Bhéal na Sionainne, 28km siar ó Chathair Luimnigh. Tagann formhór dá imreoirí ó shráidbhaile Baile Stiabhana, ó bhaile Eas Géibhtine agus ó na ceantracha tuaithe máguaird ar nós An Bán Riamhach, Máigh an Iarla agus Cluain Riasc.

## Cluichí
Imrítear ach peil sa chlub agus tá sé nasctha le Eas Géibhtine i gcomhair na hiomána.

## Stair

## Páirc Imeartha
Níl aon páirc dá gcuid féin ag Baile Stiabhana agus baintear úsáid as páirc imeartha Eas Géibhtine atá suite ar Shráid na hEaglaise i mbaile Eas Géibhtine. 

## Imreoirí Cáiliúla
I measc peileadóirí cáiliúla Baile Stiabhana, tá Antóin Ó Móráin (*Anthony Moran*) a bhí ar fhoireann Luimnigh le linn blianta na 1980í agus Seán Ó Gallachóir (*Shane Gallagher*) agus Pádraig Ó Reannacháin (*Pa Ranahan*) atá ar fhoireann sinsear an chontae faoi láthair.

## Naisc sheachtracha
[220px|thumb|right|Baile Stiabhana v [CLG Áth Dara|Áth Dara, Craobh Peile Sinsear Chontae Luimnigh i bPáirc na nGael ar an 8ú Bealtaine 2009.]]
* Limerick GAA (Béarla) 
* Askeaton-Ballysteen Parish (Béarla)
* Altanna nuachtáin a fhoilsíodh faoi stair CLG i gContae Luimnigh (Béarla)

## Tagairtí

* *“One Hundred Years of Glory: A History of Limerick GAA”*, Ó Ceallaigh, Séamus & Murphy, Seán, 1984, (Béarla).

Baile Stiabhana
Baile Stiabhana
CLG Naomh Ciarán (Luimneach)

Is club Cumann Lúthchleas Gael i gContae Luimnigh é **CLG Naomh Ciarán**. 

## Suíomh
Tá an club bunaithe i bparóiste Cúil Cheapach/Cill Cholmán in Iarthar Chontae Luimnigh idir Ráth Caola agus Faing, 40km siar ó Chathair Luimnigh. Tagann formhór a imreoirí as ceantracha tuaithe an pharóiste ar nós Cill Cholmáin, Cúil Cheapach, An Chraobh agus An Coinicéar agus as sráidbhailte Ardach agus Carraig Chiarraí agus na ceantracha tuaith máguaird i bparóiste Ardach/Carraig Chiarraí ar nós Dún gConmhaoile, Cnoc na Boithe agus Ráth Rónáin. Is féidir le hiománaithe as na paróistí An Gleann, Faing/Seanghualainn, Leamhchoill/Baile Dhá Thuile agus Áth an tSléibhe imirt le Naomh Ciarán chomh maith.

## Cluichí
Tá traidisiún láidir peile agus iomána sa dá pharóiste agus bhí an bhéim chéanna sa chlub ar an dá chód suas go dtí blianta na 1970í nuair a shroich Naomh Ciarán cluiche ceannais Craobh Peile Sinsear Chontae Luimnigh don chéad uair. Cé gur imrítear an iomáint fós, tá an pheil níos láidre sa chlub ón am sin i leith.

## Stair

## Páirc Imeartha
Tá páirc imeartha Naomh Ciarán suite I gCúil Cheapach, lámh leis an séipéal agus an scoil náisiúnta. Baintear úsáid ar ócáid as seanpháirc Ardaigh atá suite i mbaile Ardach.

## Imreoirí Cáiliúla
I measc peileadóirí cáiliúla an chlub ar imir ar fhoireann sinsear Luimnigh, tá Pádraig Ó Laochdha (*Pa Leahy*) as blianta na 1970í, Liam Baróid (*Liam Barrett*) as blianta na 1980í agus Seán Mac Cárthaigh (*Johnny McCarthy*) as blianta na 2000í.

## Naisc sheachtracha
* Limerick GAA (Béarla) 
* Coolcappa-Kilcolman Parish (Béarla)
* Ardagh-Carrickerry Parish (Béarla)
* Altanna nuachtáin a fhoilsíodh faoi stair CLG i gContae Luimnigh (Béarla)

## Tagairtí

* *“One Hundred Years of Glory: A History of Limerick GAA”*, Ó Ceallaigh, Séamus & Murphy, Seán, 1984, (Béarla).

Naomh Ciaran (Luimneach)
Naomh Ciaran (Luimneach)
Naomh Ciaran
CLG An Cheapach (Luimneach)

Is club Cumann Lúthchleas Gael i gContae Luimnigh é **CLG An Cheapach**. 

## Suíomh
Tá an club bunaithe i bparóiste An Cheapach idir Áth Dara agus Eas Géibhtine in Iarthar Contae Luimnigh, 25km siar ó Chathair Luimnigh. Tagann formhór imreoirí an chlub as sráidbhaile An Cheapach, as na ceantracha tuaithe an pahróiste máguaird ar nós An Curraichín agus Baile an Gharráin, as sráidbhaile Croh agus as ceantracha tuaithe pharóiste Cróch/Cill na Fíonaí ar nós Cill na Fíonaí agus Ard na bPréachán .

## Cluichí
Imrítear ach an pheil amháin sa chlub agus tá sé nasctha le Cróch/Cill na Fíonaí i gcomhair na an hiomána.

## Stair

## Páirc Imeartha
Tá páirc imeartha Na Ceapaí suite sa sráibhaile lámh leis an séipéal agus an scoil náisiúnta.

## Imreoirí Cáiliúla
D’imir Peadar Ó Deaghaidh (*Peter O’Dea*) ar fhoireann peile sinsir Luimnigh le linn blianta na 2000.

## Naisc sheachtracha
[220px|thumb|right|[CLG Cnoc an Doire (Luimneach)|Cnoc an Doire v An Cheapach (geansaithe buí), Craobh Peile Sóisear A Iarthar Chontae Luimnigh i mBaile an Gharrdha, 9ú Iúil 2009]]
* Limerick GAA (Béarla) 
* Cappagh Parish (Béarla)
* Altanna nuachtáin a fhoilsíodh faoi stair CLG i gContae Luimnigh (Béarla)

## Tagairtí

* *“One Hundred Years of Glory: A History of Limerick GAA”*, Ó Ceallaigh, Séamus & Murphy, Seán, 1984, (Béarla).

Cheapach (Luimneach)
Cheapach (Luimneach)
CLG Gearóid Ó Gríofa

Is club Cumann Lúthchleas Gael i gContae Luimnigh é **CLG Gearóid Ó Gríofa**. 

## Ainm
Tagann ainm an chlub ón údar Gearóid Ó Gríofa (1803-1840). Scríobh sé an úrscéal *The Collegians* atá bunaithe ar thragóid an *Colleen Bawn* a tharla i Leamhchoill ag tús an 19ú céad.

## Suíomh
Tá an club bunaithe i bparóiste Leamhchoill/Baile Dhá Thuile ar bhruach theas Béal na Sionainne in Iarthar Contae Luimnigh i ngleann an Abhainn Bhán idir Faing agus An Gleann, 55km siar ó Chathair Luimnigh. Tagann formhór imreoirí an chlub as na bailte Baile Dhá Thuile, sráidbhaile Leamhchoill agus as na ceantracha tuaithe máguaird ar nós Fliain Mór, Lios an Riadaigh agus Cluain Leathaird.

## Cluichí
Imrítear ach an pheil amháin sa chlub. Ní imrítear an iomáin go forleathan sa cheantar. Is é Naomh Ciarán an club iomána is gaire don chlub.

## Stair

## Páirc Imeartha
Tá páirc imeartha Ghearóid Uí Gríofa suite i bhFionnú, 2km soir ó Bhaile Dhá Thuile.

## Imreoirí Cáiliúla
I measc peileadóirí cáiliúla an chlub, tá Damien Ó Riada (*Damien Reidy*), ar imir ar fhoireann sinsear Luimnigh le linn blianta na 1990í.

## Naisc sheachtracha
* Limerick GAA (Béarla) 
* Loughill-Ballyhahill Parish (Béarla)
* Altanna nuachtáin a fhoilsíodh faoi stair CLG i gContae Luimnigh (Béarla)

## Tagairtí

* *“One Hundred Years of Glory: A History of Limerick GAA”*, Ó Ceallaigh, Séamus & Murphy, Seán, 1984, (Béarla).

Gearoid O Griofa
Gearoid O Griofa
CLG Fíonach/Cill Mhíde

Club de chuid CLG i gContae Luimnigh is ea **CLG Fíonach/Cill Mhíde**.

## Naisc sheachtracha
[220px|thumb|right|[CLG Ráth Caola|Seán Uí Fhinn Ráth Caola v Fíonach/Cill Mhíde (geansaithe gorma), Craobh Peile Sóisear A Iarthar Chontae Luimnigh i gCnoc an Doire, 9ú Iúil 2009]]
*  Feenagh/Kilmeedy GAA (Béarla)
*  Limerick GAA (Béarla) 
*  Feenagh-Kilmeedy Parish (Béarla)
*  Altanna nuachtáin a fhoilsíodh faoi stair CLG i gContae Luimnigh (Béarla)

## Tagairtí

* *“One Hundred Years of Glory: A History of Limerick GAA”*, Ó Ceallaigh, Séamus & Murphy, Seán, 1984, (Béarla).

Fionach Cill Mhide
Fionach Cill Mhide
Fionach Cill Mhide
Skara Brae

Grúpa ceoil as Ceanannas i gContae na Mí, Éire, is ea **Skara Brae**. Thosaigh Clann Uí Dhomhnaill ag seinm uirlisí ceoil nuair a bhí siad ana-óg agus iad ag fás aníos i gCo. na Mí. Cé gur chónaí siad ansin le linn a hóige, ba as Rann na Feirste, Contae Dhún na nGall tuismitheoirí s'acu agus d'fhoghlaim siad a lán amhráin Conallach uatha. Agus ansin a chas siad le ar Dáithí Sproule, mac léinn óg as Doire.

Thaifead siad an chéad ceirnín *Skara Brae* sa bhliain 1971, agus go dtí an lae inniu ann, molaítear é mar cheann de na ceirníní traidisiúnta is tábhachtaí a rinneadh ariamh. Chuir siad tionlacáin agus an giotár le seanamhráin, rud nár rinneadh choíche roimhe sin.

## Dioscliosta
Eisíodh an t-aon albam ariamh i 1971, dar teideal *Skara Brae*. Seo i leanas na hamhráin:

Taobh 1
# An Cailín Rua 
# An Suantraí 
# Bánchnoic Éireann Óighe 
# Angela 
# Táim Breoite go Leor 
# Inis Dhún Rámha 
# An Saighdiúir Tréigthe 

Taobh 2 
# Cad é Sin don Té Sin 
# An Chrúbach 
# Casadh an tSúgáin 
# Caitlín Óg 
# Airdí Cuan
# Tá Mé Mo Shuí

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1970
CLG An Dromainn/An tÁth Leacach

Is club Cumann Lúthchleas Gael i gContae Luimnigh é **CLG An Dromainn/An tÁth Leacach**.

## Suíomh
Tá an club bunaithe i bparóiste An Dromainn/An tÁth Leacach in nDeisceart Chontae Luimnigh ar bhruach Abhann an Chamhaoir idir Brú na Déise agus Brú Rí, 32km ó dheas ó Chathair Luimnigh. Tagann formhór dá imreoirí ó shráidbhaile An tÁth Leacach, ó na ceantracha tuaithe an pharóiste máguaird ar nós An Dromainn, Drom an Chomair agus Ráth Chanann agus ó cheantracha tuaithe pharóiste Na Bánóige ar nós Ros an Teampaill, An Bhánóg agus Aithnid.

## Cluichí
Imrítear ach an iomáint amháin sa chlub agus tá sé nasctha leis An mBánóg i gcomhair na peile.

## Stair

## Páirc Imeartha
Tá páirc imeartha An Dromainn/An tÁth Leacach suite i sráidbhaile An tÁth Leacach lámh leis an séipéal agus an scoil náisiúnta.
 

## Imreoirí Cáiliúla
D’imir Seán Ó Nianáin (*Johnny Neenan*) ar fhoireann iomána sinsear Luimnigh le linn blianta na 1970í.

## Naisc sheachtracha
* Limerick GAA (Béarla) 
* Dromin-Athlacca Parish (Béarla)
* Altanna nuachtáin a fhoilsíodh faoi stair CLG i gContae Luimnigh (Béarla)

## Tagairtí

* *“One Hundred Years of Glory: A History of Limerick GAA”*, Ó Ceallaigh, Séamus & Murphy, Seán, 1984, (Béarla).

Dromainn Ath Leacach
Droimin Ath Leacach
CLG Cill Chuarnáin

Is club Cumann Lúthchleas Gael i gContae Luimnigh é **CLG Cill Chuarnáin**. 

## Suíomh
Tá an club bunaithe i bparóiste Cill Chuarnáin in Iarthar Chontae Luimnigh, 25km siar ó Chathair Luimnigh. Tagann formhór a imreoirí as sráidbhaile Cill Chuarnáin agus as na ceantracha tuaithe máguaird ar nós Ard Lomáin, Baile Sheoinicín agus Páirc na mBó.

## Cluichí
Cé go bhfuil traidisiún níos láidre ag an iomáint sa cheantar, imrítear an dá chód sa chlub agus tá ag éirí níos fearr ag an bpeil sa chlub le déanaí.

## Stair

## Páirc Imeartha
Tá páirc imeartha Cill Chuarnáin suite i lár an pharóiste in aice na scoile náiisiúnta agus lámh leis an mbóther N69. 

## Imreoirí Cáiliúla
Is ball den chlub é Pádraig Ó hÍobhais (*Paddy Ivess*) a d'imir ar fhoireann Luimnigh I gcluiche ceannais Craobh Peile Sinsear na Mumhan sa bhliain 1991.

## Naisc sheachtracha
* Limerick GAA (Béarla) 
* Kilcornan Parish (Béarla)
* Altanna nuachtáin a fhoilsíodh faoi stair CLG i gContae Luimnigh (Béarla)

## Tagairtí

* *“One Hundred Years of Glory: A History of Limerick GAA”*, Ó Ceallaigh, Séamus & Murphy, Seán, 1984, (Béarla).

Cill Chuarnain
Cill Chuarnain
Cill Chuarnain
Pat Fox

Is iarimreoir iomána agus tábhairneoir é **Pádraig Ó Sionnaigh** nó **Pat Fox** a rugadh ar an 8 Iúil 1961 in Áth na Cairte, Contae Thiobraid Árann. D'imir sé leis a chlub áitiúil Éire Óg agus an fhoireann idirchontae Thiobraid Árainn sna 1980idí agus na 1990idí.

Tá dhá bhonn buaite aige i gCraobh Iomána na hÉireann, chomh maith le trí ghradam Sárimreoirí na Bliana.

## Tagairtí

Catagóir:Iománaithe Thiobraid Árann
Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Tábhairneoirí
CLG An Caisleán Nua Thiar

Is club de chuid Chumann Lúthchleas Gael i gContae Luimnigh é **CLG An Caisleán Nua Thiar**.

## Naisc sheachtracha
[220px|thumb|right|An Caisleán Nua Thiar v [CLG Clochán (Luimneach)|Clochán, Craobh Peile Sinsear Chontae Luimnigh in CLG Géibhtine ar an 9ú Bealtaine 2009.]]
*  Newcastlewest GAA (Béarla) 
*  Limerick GAA (Béarla) 
*  Newcastlewest Parish (Béarla)
*  Altanna nuachtáin a fhoilsíodh faoi stair CLG i gContae Luimnigh (Béarla)

## Tagairtí

* *“One Hundred Years of Glory: A History of Limerick GAA”*, Ó Ceallaigh, Séamus & Murphy, Seán, 1984, (Béarla).

Caislean Nua Thiar
Caislean Nua Thiar
Caislean Nua Thiar
CLG An Gleann (Luimneach)

Is club Cumann Lúthchleas Gael i gContae Luimnigh é **CLG An Gleann**. 

## Suíomh
Tá sé bunaithe i bparóiste An Ghleanna ar bhruach theas Béal na Sionainne in Iarthar Contae Luimnigh, 60km siar ó Chathair Luimnigh. Tagann formhór imreoirí an chlub as baile An Gleann agus as na ceantracha tuaithe máguaird ar nós Coill Fhéinne, Baile Mhic Giolla tSeanáin, Baile Uí Choileáin agus Cathrach.

## Cluichí
Tá paróiste An Ghleanna díreach ar theorainn Chontae Chiarraí agus tá traidisiún láidir peile sa cheantar. Imrítear ach an pheil amháin sa chlub. Cé gur dheineadh iarracht foireann iomána a bhunú tráth, ní imrítear an spórt sin go forleathan sa pharóiste. Is é Naomh Ciarán an club iomána is gaire don Ghleann.

## Páirc imeartha
Tá páirc imeartha An Ghleanna, Páirc Uí Chathaláin, suite 1km ó dheas ó lár an bhaile ar Bhóthar Áth an tSléibhe.

## Imreoirí cáiliúla
I measc peileadóirí cáiliúla an chlub, tá Seán Ó Ceallaigh (*John Kelly*), captaen buaiteoirí Craobh Peile Sinsear Chontae Luimnigh ar cheithre ócáid (1926, 1929, 1930, 1931), agus Liam Ó Luing (*Liam Long*), a d’imir ar fhoireann sinsear Luimnigh le linn blianta na 1980í.

## Tagairtí

* *“One Hundred Years of Glory: A History of Limerick GAA”*, Ó Ceallaigh, Séamus & Murphy, Seán, 1984, (Béarla).

## Naisc sheachtracha
* Limerick GAA (Béarla) 
* Glin Parish (Béarla)
* Altanna nuachtáin a fhoilsíodh faoi stair CLG i gContae Luimnigh (Béarla)

Gleann (Luimneach)
Gleann
CLG Naomh Seanán (Luimneach)

Is club Cumann Lúthchleas Gael i gContae Luimnigh é **CLG Naomh Seanán**. 

## Suíomh
Tá an club bunaithe i bparóiste Seanghualainn/Baile Riobard/Faing ar bhruach theas Béal na Sionainne in Iarthar Contae Luimnigh, 50km siar ó Chathair Luimnigh. Tagann formhór imreoirí an chlub as na bailte Faing agus Seanghualainn agus as na ceantracha tuaithe máguaird ar nós Seanad, Clais Ghainimh, Bairrgeoin agus An Chorrghráig.

## Cluichí
Imrítear ach an pheil amháin sa chlub. Cé gur dheineadh iarracht foireann iomána a bhunú tráth, ní imrítear an spórt sin go forleathan sa pharóiste. Is iad Eas Géibhtine agus Naomh Ciarán na clubanna iomána is gaire do Naomh Seanáin.

## Stair

## Páirc Imeartha
Tá páirc imeartha Naomh Seanán suite i lár bhaile Faing. Is anseo a chruthaíodh an chéad dromchla imeartha uile-aimsear sa chontae.

## Imreoirí Cáiliúla
I measc peileadóirí cáiliúla an chlub, tá Conchúir Ó Maoláin (*Conor Mullane*) agus Eoin Ó Riain (*Ian Ryan*), a imríonn ar fhoireann sinsear Luimnigh le linn blianta na 2000í.

## Naisc sheachtracha
* Limerick GAA (Béarla) 
* Shanagolden-Robertstown-Foynes Parish (Béarla)
* Altanna nuachtáin a fhoilsíodh faoi stair CLG i gContae Luimnigh (Béarla)

## Tagairtí

* *“One Hundred Years of Glory: A History of Limerick GAA”*, Ó Ceallaigh, Séamus & Murphy, Seán, 1984, (Béarla).

Naomh Seanan (Luimneach)
Naomh Seanan
Ionradh na Moslamach

Thosaigh Ionradh na Moslamach sa Spáinn sa bhliain 711, faoi riail chailifeacht na hUmayyadach (Al-Walid I) agus faoi cheannas Tariq ibn Ziyad. Bhí an t-arm comhdhéanta, den chuid is mó, de Bheirbeirigh, muintir iarthuaisceart na hAfraice a d'iompaigh ina Moslamaigh tamall roimhe sin. Rinne siad ionradh ar Ríocht Críostaí na Viseagotach a bhí suite ar Leithinis na hIbéire. Go luath sa bhliain 711 thrasnaigh Tariq ibn Ziyad agus a chuid fórsaí an Mhuir, b'fhéidir ag Giobráltar, agus lean siad orthu ó thuaidh, neartaigh Emir Musa ibn Nusair (ceannasaí Tariq) agus a chuid fórsaí Tariq an bhliain dár gcionn.

I rith an fheachtais 8 mbliana seo, d'fhorghabh na Moslamaigh an leithinis ar fad ach amháin ceantair san iarthuaisceart (An Ghailís agus Asturias) agus Tír na mBascach. Ghabh na Moslamaigh al-Andalus, agus bhí sé mar chuid d'Impireacht na hUmayyad.

Chuaigh siad soir ó thuaidh trasna na bPiréiní ach bhí an lámh in uachtar ag an bhFrancach Charles Martel ag cath Tours (Poitiers) sa bhliain 732.

## Féach freisin
* Al Andalus

Catagóir:Stair na Spáinne
Catagóir:Stair na Portaingéile
Cusco

Cathair is ea **Cusco** (**Cuzco** nó **Qusqu**) atá suite in oirdheisceart Pheiriú i ngar do Ghleann Urubamba sna hAindéis. Is í príomhchathair Réigiún Cusco agus Chúige Cusco í. Bhí 427,218 duine ina gcónaí i gCusco sa bhliain 2015 de réir meastúcháin oifigiúil. B'í príomhchathair Impireachta na nInceach í.

Catagóir:Cathracha
Catagóir:Peiriú
Beirt Fhear Oibre

Dealbh le Oisín Kelly is ea ***Beirt Fhear Oibre*** (Béarla: *Two Working Men*) atá suite in aice le Halla an Chontae, i gCorcaigh. Maraon le saothair ealaíne poiblí eile in Éirinn, cuireadh ainm áitiúil air,  *"Cha and Miah"* de ghnáth (dhá phearsa Chorcaí ar an gclár teilifíse "Hall's Pictorial Weekly"  sna seachtóidí). 

## Stair
An dara dealbh le Kelly á dtaispeáint in áit poiblí ab ea *Beirt Fhear Oibre*. An chéad ceann ná Clann Lir, a nochtadh sa Ghairdín Cuimhneacháin i mBaile Átha Cliath i 1966. Sa bhliain sin, fruilíodh Kelly chun dealbh nua a dhéanamh chun chur lasmuigh de Halla na Saoirse i mBaile Átha Cliath.

Roimh na deilbh a chur suas os comhair Halla na Saoirse, chinntigh SIPTU go mbeidh na deilbh ina nguaiseacha tráchta. Arsa Desmond Rea O'Kelly, ailtire Halla na Saoirse i 2007:

Rud éigin eile is cúis aiféala dom nár cuireadh suas dealbh Oisín Kelly den fhear óg agus an fear níos sine os comhair Halla na Saoirse.

In ionad sin, nochtadh an dealbh os comhair halla nua chontae Chorcái, an foirgneamh is airde in Éirinn, i 1969. (D'fhan an halla chontae ina fhoirgneamh is airde in Éirinn go dtí 2008.) 

Cuireadh an dealbh i leataobh le linn tamaill agus an halla chontae á athfhorbairt, ach cuireadh ar ais iad i 2006.

## Cuma
Beirt fhear ata ann, duine díobh ard agus tanaí, agus an duine eile níos ísle. Tá caipin ar an bhfear níos ísle, agus tá a lámha siar. Tá lámha an fhir níos airde ar a chromáin. Tá an bheirt acu ag féachaint suas sa spéir.  

## Tagairtí

Catagóir:Dealbha
Catagóir:Corcaigh
Joe Behan

Is polaiteoir Éireannach é **Joe Behan** (30 Iúil 1959 a rugadh é). Toghadh é mar Theachta Dála do dháilcheantar Chill Mhantáin san olltoghchán sa bhliain 2007. Ba bhall d'Fhianna Fáil é ach d'éirigh sé as an bpáirtí ar an 17 Deireadh Fómhair, 2008 tar éis na cáinaisnéise.

Is múinteoir é Behan agus is iarbhall de Chomhairle Contae Chill Mhantáin agus de Chomhairle Baile Bhré é freisin.

Sheas Behan san Olltoghchán 2016 do Chill Mhantáin ach theip ar an iarracht.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i gCill Mhantáin

* Cill Mhantáin (Dáilcheantar)

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Stair thoghchánaíochta Joe Behan 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann
Catagóir:Cill Mhantáin (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chill Mhantáin
Loch Dearg

Is loch beag é **Loch Dearg** atá suite i gContae Dhún na nGall timpeall 7 gciliméadar lastuaidh den bhaile beag Paiteagó. De réir traidisiúin, Fionnloch an logainm a bhí air anallód.

Tá achar 890 heicteár ann agus tá sé éadomhain go leor. I lár na locha tá oileán beag darb ainm '''Purgadóir Phádraig'''. Tá tóir ar an áit seo mar ionad oilithreachta leis na céadta bliain. Tá an chéad tagairt dhíreach don traidisiún seo sa  *[[Tractatus de Purgatorio Sancti Patricii]]*, leabhar a scríobhadh sa dara haois déag agus a bhain clú agus cáil  amach ar fud na hEorpa sa Mheánaois.

De réir laoi na 1600í, ar a dtugtar 'Laoidh Locha Deirg' nó 'Seilg na Féinne ós cionn Locha Deirg', bhí ollphéist sa loch  i bhfad ó shin a d'ith an oiread sin ainmhithe gach lá. San laoi seo, téann na Fianna i gcomhrac léi agus slogtar cuid mhór acu. Agus Fionn mac Cumhaill ag iomrascáil leis an ollphéist, léimeann a mhac Dáire isteach i mbéal na péiste agus gearrann sé bealach amach dá chomhghlacaithe trína hascaill. Is ar an ár seo a athbhaisteadh an loch:  

::*Fionnloch dobh ainm don loch*
::*ar tús a chor a chléireach*
::*do an Loch Dearg air ré a bheó*
::*ó ár na Féine a n-énló*
::*Trí lá & mí & blíaghain*
::*do bhí Loch Dearg fa dhíamhair*
::*ó lá marbhtha Fíana Finn*
::*go deimhin duit a [[Naomh Pádraig|Thailghinn]]*

Seo agus i laoithe eile atá mar struchtúr d'Agallamh na Seanórach, mar a bhfuil Caoilte ag plé eachtraí na bhFiann do Naomh Pádraig. Tá cur síos sa téacs seo ar an ainbheithíoch  'smirdris'  i Loch Lurgan agus péist eile i nGleann Dá Loch. I dtéacsanna eile, m.sh. Me Guidhir Fhearmanach ó thús na seachtú haoise déag, tá an ollphéist cloíte ag Naomh Pádraig féin. Dar le hÓ hÓgáin, is é sin an leagan is sine den scéal, bunaithe ar scéal Mhaois ag iompú abhann go fuil.



## Tagairtí

Catagóir:Uiscí Uladh
Catagóir:Contae Dhún na nGall
Catagóir:Lochanna Chontae Dhún na nGall
Catagóir:An Fhiannaíocht
Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Catagóir:Áitribh Arrachtaí
Catagóir:Oilithreachtaí
Anatamaíocht na n-éan

thumb|300px|Anatamaíocht sheachtrach éin choitinn: 1 An Gob, 2 An Ceann, 3 An Iris, 4 An mac imrisc, 5 An fhallaing, 6 Na clúideacha tánaisteacha, 7 Na slinneáin, 8 Na clúideacha, 9 Na treasaigh, 10 An prompa, 11 Na príomhúlaigh, 12 An píobán scaoilte, 13 Cnámh na leise, 14 An cnámh lorgan , 15 An tarsas, 16 Na cosa, 17 An tibia, 18 An bolg, 19 Na cliatháin, 20 An tUcht, 21 An scornach, 22 An smig

Tá go leor oiriúnuithe uathúla le feiceáil i struchtúr fiseolaíoch nó in **anatamaíocht na n-éan**, an chuid is mó dóibh ag tabhairt cúnamh d'eitilt. Tháinig córas cnámharlaigh éadrom le haghaidh eitilte chun cinn sna héin, maille le mhatáin cumhachtacha, agus córais imshruthaithe agus riospráide a d'fhéadfadh ligean don éan eitilt.

mion|Ní heol sinsear cruinn péistiúil na n-éan, ach is dócha go ndeama siad éabhlóid ó dhineasáir bheaga.

### Tréithe
Ainmhí veirteabrach den rang *Aves* is ea éan, agus aon ainmhí a mbíonn cleití air is é fásta. Ní bhíonn cleití ach ag na héin, agus bíonn cleití ag gach éan fásta.

Bíonn géaga tosaigh na n-éan mionathraithe ina sciatháin.

Airí sainiúil eile ag éin is ea lann shuntasach cheartingearach, cosúil le cíle, ar chnámh an uchta, a cheanglaíonn na dealracháin chun an cnáimhín súgach a fhoirmiú.

Feidhmíonn an chíle mar cheangaltán do na matáin mhóra a ghluaiseann na sciatháin (matáin an uchta), agus feidhmíonn an cnáimhín súgach mar thaca do na sciatháin le linn eitilte.

### Eitilt
Is lárnach an eitilt in éabhlóid na n-éan, agus oiriúnaíodh a gcolainneacha dá réir. Is cuasach cnámha an chuid is mó de na héin, ionas go bhfuil siad éadrom.

Is cleití fada láidre an-éadroma an chuid is mó de na sciatháin is an t-eireaball.  Bíonn cholainn sruthlíneach le cumhdach slim cleití forluite.

Chinn an eitilt méid na n-éan; is beag an chuid is mó díobh. Níl aon éan le meáchan níos mó ná 1 3 kg atá in ann eitilt go cothrománach san aer.

Na héin atá gar do 3 kg, cosúil leis an gcondar is an t-albatras, caitheann siad an-chuid ama ar foluain i sruthanna aeir. Is beag an meáchan seo i gcomparáid le mamaigh mhóra is péisteanna móra.

## Féach freisin

* Éan

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Ean
Ean
Ean
Franz Müntefering

Is polaiteoir Gearmánach é **** (rugadh 16 Eanáir 1940 in Neheim, an Ghearmáin).

Bhí sé ina aire tráchta, tógála agus tithíochta ó 1998-1999. Bhí sé ina chathaoirleach ar an SPD ó 2002-2005. Rinneadh aire den roinn oibre agus cúrsaí sóisialta de ,idir 2005 agus 2007 agus é ina leas-seansailéar i gcomhrialtas Angela Merkel.

Ansin d'éirí sé as an bpolaitíocht ar feadh bliana le cúram a thabhairt dá bhean chéile a fuair bás i rith na bliana úd de bharr ailse. 

Toghadh é mar cheannaire ar an SPD i gcomharbacht ar Kurt Beck, ar an 18 Deireadh Fómhair 2008. D'éirí sé as mar cheannaire an SPD ar an tríú lá déag de mhí Shamhna 2009 tar éis an toradh tubaisteach a bhí ag an SPD sa toghchán náisiúnta i mí Meán Fómhair 2009. 

Níos déanaí, níor lig sé a ainm dul ar aghaidh mar iarrthóir  iomaíocht cheannaireachta  ag comhdháil náisiúnta an SPD.

Catagóir:Polaiteoirí na Gearmáine
Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Daoine beo
Windows 7

Is córas oibriúcháin de chuid Microsoft é **Windows 7** atá deartha le rith ar ríomhairí pearsanta. Díoladh don phobal é don chéad uair ar an 22 Deireadh Fómhair 2009. Measann formhór na ndaoine a bhain feidhm as go fóill gur fheabhsú ar Windows Vista é.

## Féach freisin
* Microsoft Windows

Catagóir:Microsoft
Catagóir:Córais oibriúcháin
Meantán gorm

Tá an t-éan, an **meantán gorm**, *Cyanistes caeruleus*, 10.5 go 12 cm (4.2 go 4.8 orlach,) ar fhad, ina bhall den ord Passeriformes, san fhine Paridae.

Tá an t-éan ar fáil go forleathan agus tá sé ina phóraitheoir cónaithe fud fad chrios measartha agus fo-artach na hEorpa agus na hÁise, i bhforaois dhuillsilteacha agus measctha. Is éan cónaithe é, sé sin, ní théann an chuid is mó díobh ar imirce.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Fuiseog

Tá an t-éan, an **Fhuiseog**, ina chomhpháirt den ord Passeriformes, san fhine Alaudidae agus bíonn na fáinleoga ar fáil sa Sean-Domhan, maille le tuaisceart agus deisceart na hAstráile; spréigh ceann amháin, an Fhuiseog Adharcach, go dtí Meiriceá Thuaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Tomás Ó Doinn

Fear spóirt Éireannach is ea **Tomás Ó Doinn** (Béarla: *Tommy Dunne*) a rugadh ar an 21 Bealtaine 1974 i dTuaim Uí Mheára, Contae Thiobraid Árann. B'imreoir rathúil idirchontae é le Tiobraid Árann idir 1993 agus 2005, agus bronnadh trí ghradam Sárimreoirí na Bliana air agus gradam Iomána na Bliana amháin sa bhliain 2001.

Imríonn Ó Doinn leis a chlub Tuaim Uí Mheara fós.

## Tagairtí

Catagóir:Iománaithe Thiobraid Árann
Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
Catagóir:Daoine beo
Pádraig Ó hArtagáin

Iar-iománaí Éireannach is ea **Pádraig Ó hArtagáin** (Béarla: *Pat Hartigan*) a tháinig ar an saol sa bhliain 1950 i gContae Luimnigh. D'imir sé le foireann iomána idirchontae Luimnigh sna 1970idí, tréimhse an-rathúil dó: bhain sé cúig ghradam Sárimreoirí na Bliana amach. Meastar inniu go raibh sé ar na himreoirí is fearr a tháinig as an gcontae riamh.

Catagóir:Iománaithe Luimnigh
Catagóir:Daoine as Luimneach
Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Catagóir:Daoine beo
Väinö Tanner

Duine de pholaiteoirí móra na Fionlainne sa 20ú haois a bhí i **Väinö Alfred Tanner** (Heilsincí 12 Márta 1881 - Heilsincí 19 Aibreán 1966).  Rinne Tanner créachta Chogadh na gCarad a chneasú agus iarracht athmhuintearas a dhéanamh. Cosúil le de Valera, rinne Tanner cás láidir ar son an daonlathais. 

## Luathsaol
Bhí a athair ag obair don iarnród. Labhair a mháthair, as Uppland (an tSualainn), Sualainnis leis. Mar sin féin, bhain an buachaill óg amach an Ardteistiméireacht agus rinne sé staidéar ar an eacnamaíocht agus ar an dlí. 
clé|mion|199x199px|1922:  na Daonlathaigh Shóisialta le Tanner i lár
Bhí Tanner an-sáite i ngluaiseacht na gcomharchumann. Sa bhliain 1907 a vótáladh isteach an chéad uair é i dtoghcháin na Parlaiminte, agus é ina bhall de pháirtí na nDaonlathach Sóisialta. Cé gur Sóisialaí a bhí ann, bhí sé barúlach gur chóir don pháirtí comhoibriú leis na buirgéisigh mheasartha.

Níor ghlac Tanner páirt i gCogadh Cathartha na Fionlainne, agus é an-diúltach do na Gardaí Dearga. Dúirt sé nach raibh sa chogadh ach coiriúlacht agus amaidí.  

## Polaitíocht
Nuair a tháinig na Daonlathaigh Shóisialta chucu arís i ndiaidh an chogaidh, chuaigh Tanner i gceannas ar an bpáirtí. In Ard-Fheis na bliana 1926, chuir Väinö Hupli agus lucht a leanúna d'fhiacha ar Tanner éirí as oifig an chathaoirligh sa pháirtí. Go gairid ina dhiaidh sin, áfach, ceapadh ina Phríomh-Aire é. clé|mion|176x176px|1940Bhí an-mheas ag na maithe agus na móruaisle ar Tanner taobh amuigh dá pháirtí féin. Nuair a bhí boic mhóra na heite deise agus an tsaoil ghnó ag útamáil leis an smaoineamh deachtóireacht a dhéanamh den Fhionlainn in aithris ar an Iodáil Fhaisisteach, d'fhiafraigh an gróintín toiciúil tionsclaíochta Rafael Haarla de Tanner, an mbeadh seisean sásta dul i gceannas ar an tír ina dheachtóir i ndiaidh an *choup d'état*. Dhiúltaigh Tanner go múinte, agus é go tréan ar son an daonlathais.

Sa bhliain 1930, fuair lucht leanúna Tanner an ceann ab fhearr ar Hupli sa pháirtí, agus ceapadh ina chathaoirleach ar na Daonlathaigh Shóisialta arís é.

Bhí Tanner

* ina Phríomh-Aire sna blianta 1926-1927,
* ina Aire Airgeadais sna blianta 1937-1939, 
* ina Aire Gnóthaí Eachtracha sna blianta 1939-1940, agus 
* ina Aire Trádála agus Tionsclaíochta sna blianta 1940-1942. 

Bhí Tanner ina chathaoirleach ar ghluaiseacht idirnáisiúnta na gcomharchumann sna blianta 1927-1945.

## I ndiaidh an chogaidh
mion|221x221px
Bhí an tAontas Sóivéadach an-mhíshásta le chomh maith is a d'éirigh le Tanner an lucht oibre a choinneáil ag tacú le cuspóirí cogaidh na Fionlainne sa Dara Cogadh Domhanda. I ndiaidh an chogaidh, chuir na Sóivéadaigh brú ar an bhFionlainn pionós príosúin a ghearradh do Tanner, mar "choirpeach cogaidh". Chaith Tanner na blianta 1946-1948 sa phríosún. Bhí coimpléasc capaill ann, áfach, agus tháinig sé réasúnta slán as an ngéibheann. 

Chuaigh sé le polaitíocht arís i ndiaidh bhlianta an bhraighdeanais, agus bhí sé ina chathaoirleach ar an bpáirtí in athuair sna blianta 1957-1962.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1881
Catagóir:Básanna i 1966
Catagóir:Polaiteoirí na Fionlainne
Catagóir:Daoine as Heilsincí
Pori

Cathair in Iarthar na Fionlainne í **Pori** (Sualainnis: *Björneborg*, nó "Cathair na mBéar" - leagan truaillithe den ainm seo is ea an leagan Fionlainnise). Bhí 76,355 duine ina gcónaí ansin ar an 31 Lúnasa 2008. Is í féile an tsnagcheoil, nó *Pori Jazz*, is mó a thabhaíonn clú don áit taobh amuigh den Fhionlainn, ach thairis sin, tá clú ar na cladaí gainimh in Yyteri agus ar an bhfoireann áitiúil haca oighir, *Porin Ässät*.

Is iomaí uair a chuaigh an chathair trí thine, agus nuair a tharla sin an uair dheireanach, faoi dheireadh na naoú haoise déag, thug an tImpire ar an ailtire Georg Theodor von Chiewitz cuma nua a chur ar an áit ar fad. Theastaigh ó Chiewitz cuma níos fairsinge a bheith ar an gcathair, agus a aithne sin ar chuid mhór de Phori inniu féin.

Tá clú ar an inscríbhinn Laidine ar halla na cathrach freisin: *Curia Arctopolis* ("áras Chathair na mBéar"). Ó nach bhfuil mórán Laidine ag muintir na cathrach, is é an chiall a bhain lucht an ghrinn as na focail ná *kuri ja ankara poliisi* ("smacht agus dianphóilíniú").

Catagóir:Cathracha agus bailte san Fhionlainn
Smólach

Is éan pasaireach í (san Ord Passeriformes) an** smólach**, sa chlann nó fhine Turdidae, a bhíonn ar fáil go mór mór ach ní go heisiatach sa Sean-Domhan.

Catagóir:Éin
Catagóir:Turdidae
Duais Nobel na Síochána

mion|Nobel 1974, Seán MacBride
Bronntar **[[Duais Nobel]] na Síochána** gach bliain ar an duine a rinne an obair is fearr ar son na síochána.

## Conspóidí
Is nós leis an eagraíocht an gradam a bhronnadh ar dhaoine ar mian leo an bonn a bhaint de rialtais dhlisteanacha a dtíortha féin agus réimeas a chloífidh le mianta an Iarthair, agus na Stát Aontaithe go háirithe, a chur ina n-ionad.

Is beag duine ar bronnadh an Gradam Síochána Nobel orthu mar aitheantas ar obair a bhaineann le neamhspleáchas agus neamhthuilleamaíocht a threisiú i gceann de thíortha an Domhain Theas. Is é léamh na heagraíochta Nobel go mbaineann síocháin le forlámhas an Iarthair a chur chun cinn agus a dhaingniú.

## Buaiteoirí

## Féach freisin
* Duais Nobel sa Litríocht

## Tagairtí

Catagóir:Duais Nobel
Catagóir:Síocháin
Jean-Marie Gustave Le Clézio

Is scríbhneoir é **Jean-Marie Gustave Le Clézio** nó **J. M. G. Le Clézio**; a rugadh in  Nice, an Fhrainc, ar 13 Aibreán 1940). 

Bhuaigh sé an Prix Renaudot sa bhliain 1963 mar gheall ar a úrscéal *Le Procès-Verbal* agus bhuaigh sé an Duais Nobel na Litríochta sa bhliain 2008.

## Tagairtí

clé|mion

Le Clézio, Jean-Marie Gustave
Le Clézio, Jean-Marie Gustave
Catagóir:Daoine beo
Caisleán an Chomair

Is é **Caisleán an Chomair** (Béarla: *Castlecomer*) príomhbhaile thuaisceart Chontae Chill Chainnigh, Poblacht na hÉireann. Bhí timpeall ar 1,531 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2006. Tá an baile san áit a dtagann na bóithre N78 agus R694 le chéile, deich míle taobh thuaidh de chathair Chill Chainnigh.

Tagann ainm an bhaile ó chaisleán áitiúil a thóg na Normannaigh thiar sa bhliain 1171 ar mhullóg a bhfuil geataí an Castlecomer Demesne suite uirthi inniu.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Láithreán an bhaile. 

Catagóir:Bailte i gContae Chill Chainnigh
Capall

Mamach crúbach is ea an **capall** nó an t-**each**. Is ainmhithe móra ceathairchosacha iad na capaill. Is é *Equus caballus* an t-ainm eolaíoch. Úsáidtear an t-aimhe le haghaidh spóirt agus le haghaidh oibre. 

## Téarmaí
thumb|left|Capaill a úsáid freisin i spóirt.
left|260px|thumb
I nGaeilge na hÉíreann, is é *capall* an focal is coitianta, cé go n-úsáidtear *each* freisin. I nGaeilge na hAlban is é *each* an gnáthfhocal.

*Stail* a thugtar ar an bhfireannach agus *láir* a thugtar ar an mbaineannach. Tugtar *searrach* ar an ainmhí óg. Baineann na focail *gearrán, cairiún,* agus *gillín* le capall spochta.

## Sanasaíocht
### Capall
Meastar go bhfuil baint idir an focal Gaeilge “capall” agus focal na Laidine, “caballus”. Ní léir an ón bhfocal "caballus" a d'eascair an focal Gaeilge nó an focal dúchasach atá ann.

### Each

Sean-Ghaeilge “ech”, Ind-Eorpais *ekwo. 

## Seanfhocail
* "Ní dhéanfadh an saol capall rása d’asal"
* "Cuir an diallait ar an each cóir"

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Capaill
Eilifint

Is ainmhí mór í an **eilifint** (, ). Mamach atá ann. Tá na heilifintí le fáil san Afraic agus san Áise. Tá trí speiceas ann: *Loxodonta africana* agus *Loxodonta cyclotis* san Afraic agus *[[Eilifint Indiach|Elephas maximus]]* san Áise. Tá siad san fhine Elephantidae, ach ní grúpa tacsanomaíochta iad na heilifintí — cuimsíonn na heilifintí agus na mamait (díofa) an fhine Elephantidae le chéile.

thumb|left|''Loxodonta africana''
thumb|left|''Loxodonta cyclotis''

Catagóir:Mamaigh
Muiris Ó Daimhín

Feirmeoir agus lúthchleasaí Éireannach ab ea **Muiris Ó Daimhín** (1842 - 1927), nó *Maurice Davin* as Béarla, a rugadh i gCarraig na Siúire, Contae Thiobraid Árann. Bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí an Chumainn Lúthchleas Gael nuair a chuireadh tús leis an eagraíocht sa bhliain 1884. B'eisean an chéad uachtarán ar an gcumann chomh maith, agus an t-aon duine a chaith dhá thréimhse san oifig seo.

Roimhe sin, ba shár-lúthchleasaí é Ó Daimhín agus bhí curiarrachtaí domhanda bainte amach aige, rud a thuill clú idirnáisiúnta dó sna 1870idí. 

Tá Ardán Daimhín i bPáirc an Chrócaigh ainmnithe in ómós dó.

## Tagairtí

Catagóir:Lúthchleasaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1842
Catagóir:Básanna i 1927
Catagóir:Cumann Lúthchleas Gael
Luch

Is mamach beag í **luch** agus baint aici le hord na gcreimirí. Is an luch thí (*Mus musculus*) an speiceas is mó iomrá, agus tá an luch mhóinéir (*Apodemus*) líonmhar in áiteanna éigin, cé go ndéanann iolair, seabhaic agus a leithéidí creach uirthi. 

Tá roinnt creimirí ann atá dealraitheach le lucha agus atá le fáil i dtithe uaireanta. Orthu sin tá *Peromyscus leucopus* (an luch chosbhán) agus *Peromyscus maniculatus*.

Is iomaí ainmhí agus éan a itheann lucha - nathracha, madraí rua agus eile. Mar sin féin, tá an luch ar cheann de na géinis mhamacha is rathúla toisc gur féidir léi maireachtáil san oiread sin áiteanna.

Is féidir le lucha dochar a dhéanamh, go háirithe nuair a itheann siad barra. Is féidir leo díobháil a dhéanamh do thithe agus galracha a spré trí chac agus trí sheadáin. 

Istoíche is mó a bhíonn lucha sa siúl. Níl radharc na súl go han-mhaith acu agus téann siad i muinín a gcluasa géara agus ina gcumas bolaíochta chun teacht ar bhia.

## Nótaí

## Féach freisin
* Francach (ainmhí)

## Tagairtí

Catagóir:Creimirí
Catagóir:Mamaigh
Gabhar

Ainmhí ceansaithe is ea an **gabhar** (*Capra hircus* nó *Capra aegagrus hircus*). Mamach le crúba atá ann. 

## Téarmaí
Tugtar *pocán* nó *pocaide gabhair* ar an bhfireannach agus *minseach* ar an mbaineannach. *Meannán* a thugtar ar an ainmhí óg. *Gobhar* a deirtear i nGaeilge na hAlban.

## Sanasaíocht
Sean-Ghaeilge “gabor”, Ceiltis *gabros, Ind-Eorpais *kapro- (pocán). 

## Seanfhocail
* Mura mbeadh agat ach gabhar, bí i lár an aonaigh leis.
* Cuir síoda ar ghabhar, agus is gabhar i gcónaí é.
* Is fearr marcaíocht ar ghabhar ná cóisíocht dá fheabhas.
* Má ligtear an gabhar isteach sa séipéal ní stadfaidh sé go haltóir.
* Eatartha atá sé adúirt an pocán gabhar agus é ag féachaint siar idir a dhá mhagairle.

## Féach freisin
* Gabhar fia

## Naisc sheachtracha
* Eolaí Póca – Mamaigh, le Eleanor Lawrence  (An Gúm )  ISBN 185791161X.  
* Póir (i mBéarla) 

## Tagairtí

Catagóir:Bovidae
Leon

Ainmhí feoiliteach is ea an **leon**. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na bhFelidae é. Is é an leon an saghas cait is mó ar domhan sa lá atá inniu ann ach amháin an tíogar. Tá leoin ina gcónaí san Afraic, agus tá grúpa beag ann san India freisin.

[thumb|left|Leoin ag an [Zú Bhaile Átha Cliath|zú i mBaile Átha Cliath]]

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Síolta ainmhí
Claonadh

Sráidbhaile Éireannach ar bhruach na Life i gContae Chill Dara is ea **Claonadh** (Béarla: *Clane*). Tá sé suite sa bharúntacht Claonadh, 32 km ó Bhaile Átha Cliath ag an crosaire idir na mbóithre réigiúnacha R403 agus R407, idir Maigh Nuad agus an Nás i dtuaisceart an chontae.

Le daonra 7,280 duine sa bhliain 2016, is é an 8ú baile is mó i gContae Chill Dara, agus an 66ú ceann is mó i bPoblacht na hÉireann.

## Stair
Ceaptar gur cuireadh tús leis an mbaile nuair a bunaíodh Mainistir Claonadh sa séú haois. Bhunaigh Sior Gerald Fitzmaurice mainistreach Phroinsiach ann i 1272 (a bhfuil na fothracha le feiceáil fós). I 1542, i rith Lánscór na Mainistreacha, bhronn an Rí Anraí VIII an Mhainistir ar Robert Eustace, Roger Roche is Ed Brown le haghaidh £177. 

I rith Éirí Amach 1798 troideadh cath i gClaonadh ag tús na réabhlóide. Chaill na ceannaircigh agus theith siad i dtreo Thigh Mochua i gContae Laoise. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chill Dara
Baile Formaid

Bruachbhaile de chuid Bhaile Átha Cliath, Poblacht na hÉireann é **Baile Formaid** () atá suite seacht gciliméadar taobh thiar den chathair, taobh theas de Pháirc an Fhionnuisce. Tá teoiranneacha ag an mbaile le Séipéal Iosóid sa tuaisceart, le Baile Bhailcín sa deisceart, le hInse Chór san oirthear, agus le Baile Phámar agus Cluain Dolcáin san iarthar. Tá an baile ag críochantacht le habhainn na Life sa tuaisceart agus leis an Chanáil Mhór sa deisceart. Tá Coláiste FET Bhaile Formaid agus ospidéal Ospidéal Ghort na Silíní suite ann.

## Ionadaithe poiblí tofa

**[[Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath]]** (2019-2024) (5 suíocháin)

**[[Baile Formaid]]-[[Droimeanach]]**

* Vincent Jackson (Neamhspleách)
* Daithí de Róiste (Fianna Fáil)
* Hazel de Nortúin (Pobal Seachas Brabús)
* Sophie Nicoullaud (An Comhaontas Glas)
* Daithí Doolan (Sinn Féin)

**[[Dáil Éireann]]- An 33ú Dáil ([[2020]]-2025)

[[Baile Átha Cliath Theas-Lár]]**

* Patrick Costello (An Comhaontas Glas)
* Joan Collins (Neamhspleáigh ar son an Athraithe)
* Aengus Ó Snodaigh (Sinn Féin)
* Bríd Smith (Pobal Seachas Brabús)

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Lia Fáil (Éire)

Is séadchomhartha fíorthábhachtach é an Lia Fáil atá luaite go forleathan i dtéacsanna ársa. Tá ceangal ag an gcloch eibhir le gnáis oirnithe Ríthe Theamhair. De réir bhéaloideas na hÉireann, corónaítí gach ceann d’Ard-Ríthe na hÉireann ann suas go dtí Muirchertach mac Ercae sa bhliain 500.

## Stair
Deirtear gurbh iad na Tuatha Dé Danann a thóg an Lia Fáil go hÉirinn.

Bogadh é go dtí an áit ina bhfuil sé anois go luath sa naoú haois déag.

Rinneadh damáiste dó sa bhliain 2012, nuair a buaileadh le casar nó le huirlis mhaol éigin eile é.  

Arís i 2014, rinneadh loitiméireacht air le péint.

## An Lia Fàil in Albain
[clé|mion|“An Lia Fàil” [Albain|Albanach ː  macasamhail in Albain]]

Is suaitheantas náisiúnta Albanach é “An Lia Fàil”  (nó *Stone of Scone*). 

Go dtí 1950, bhí an leadhb de charraig ar taispeáint i mainistir Westminster, Sasana. Ach ghoid  náisiúnaithe na hAlban é ar 24 Nollaig 1950, agus faraor, bhris na gadaithe an chloch Albanach ina dhá leath.

Ar 11 Aibreán 1951 fágadh an liag i mainistir Obar Bhrothaig in Albain.  Bhí an chloch ar ais i Londain sa bhliain 1953 nuair a rinneadh banríon ar an Ríocht Aontaithe d'Eilís II.

## Féach freisin

* Teamhair
* An Lia Fáil in Albain

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Catagóir:Tuatha Dé Danann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Contae na Mí
Dmitri Shostakovich

Ba chumadóir agus pianódóir Rúiseach é **Dmitri Dmitriyevich Shostakovich** (), nó *Дмитрий Дмитриевич Шостакович* sa Rúisis. (25 Meán Fómhair 1906 – 9 Lúnasa 1975). Feictear air mar cheann de na cumadóirí is tábhachtaí den 20ú haois. Bhí stíl armónach ar leith aige, agus tá suntasacht stairiúil ag baint lena chuid ceoil mar gheall ar na blianta a chaith sé ag obair faoi Stalin. 

Bhain Shostakovich clú agus cáil amach san Aontas Sóivéadeach faoi phatrúnacht an chinn foirne Sóivéadeach Mikhail Tukhachevsky, ach níos moille bhí caidreamh casta agus deacair leis an rialtas. In ainneoin sin, fuair sé onóracha agus gradaim stáit, agus rinne sé seirbhís i Sóivéid Uachtarach an RSFSR (1947) agus i Sóivéid Uachtarach an Aontais Sóvéidigh (ó 1962 go dtí a bhás).

Ilstílí a bhí i Shostakovich. D’fhorbair sé guth hibrideach a thug teicnící ceolta éagsúla isteach ina chuid ceoil. Léirítear codarsnachtaí móra ina cheoil, agus tá eilimintí arrachtacha agus tonúlacht éiginnte le fáil ann fosta. Tá tionchar stíle éagsúla feiceálach ina cheoil; mar shampla, an stíl nuachlasaiceach a rinne Igor Stravinsky ceannródaíocht air, chomh maith le Rómánsachas déanach Gustav Mahler, go háirithe ina shiansaí. 

I measc saothair ceolfhoirne de chuid Shostakovich, ta 15 siansa agus 6 coinséartó. I measc a shaothair aireagail, tá 15 ceathairéad téadach, cúigréad pianó amháin, dhá tríréad pianó, agus dhá phíosa fa choinne ochtréad téadach. Scríobh sé roinnt píosaí don phianó aonarach, dhá shonáid, tacar réamhcheolta luatha, agus tacar níos déanaí de 24 réamhcheol agus fiúga san áireamh. Chomh maith le sin, scríobh sé trí cheoldráma, roinnt ciogal amhrán, bailéanna, agus go leor ceol scannáin. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Básanna i 1975
Catagóir:Aindiachaithe Rúiseacha
Catagóir:Básanna de bharr ailse
Catagóir:Cumadóirí Rúiseacha
Catagóir:Cumannaithe
Catagóir:Daoine Sóivéadach
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht na Rúise
Catagóir:Pianódóirí
Catagóir:Polaiteoirí na Rúise
Igor Stravinsky

Ba chumadóir Rúiseach é **Igor Fyodorovich Stravinsky** (Rúisis: Игорь Фёдорович Стравинский) (17 Meitheamh 1882 – 6 Aibreán 1971).
Ba é ballet cáiliúil *Le Sacre de Printemp*s, nó *Deasghnáth an Earraigh*, le hIgor Stravinsky, a chuir tús leis an gceol clasaiceach nua-aimseartha. Cuireadh é i láthair den chéad uair ar 29 Bealtaine 1913.  Nuair a cuireadh an ballet ar siúl i bPáras na Fraince sa bhliain 1913, níor thaitin sé leis an lucht féachana ar chor ar bith agus bhí círéib san amharclann.

clé|mion|185x185px|1955

Bhí olc ar go leor daoine mar go raibh an sár-rinceoir ballet, Vaslav Nijinsky. Bliain roimhe sin, ag rince sa seó agus ghlac siad scannal nuair a léiríodh an ballet, *L’apres-midi d’un Faune*, ina ndearna seisean rince macnasach. Tharla an chíréib mar bhí cuid den lucht féachana i bhfabhar an bhallet agus an chuid eile go mór ina choinne.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1882
Catagóir:Básanna i 1971
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Cumadóirí Francacha
Catagóir:Cumadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Cumadóirí Rúiseacha
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht na Rúise
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Pianódóirí Francacha
Baile Bhailcín

Is bruachbhaile de chuid Bhaile Átha Cliath, Poblacht na hÉireann é **Baile Bhailcín** (*Walkinstown* an Bhéarla) atá suite taobh theas den chathair, timpeall sé chiliméadar ó lár na cathrach. Tá Baile Bhailcín ag críochantacht leis na mbailte eile Cromghlinn san oirthear, Droimeanach sa tuaisceart, na Glaschnoic sa deisceart agus Baile an Mhóta, an Cloigín Gorm agus Cluain Dolcáin san iarthar.

Bruachbhaile lánfásta atá ann, ina bhfuil tithíocht sraithe príobháideach don chuid is mó. Tá an tionscal éadrom atá ann dírithe ar Bhóthar an Mhíle Fhada, in iarthar an bhaile.

Bhí daonra 5,910 ann sa bhliain 2006, dar leis an Phríomh-Oifig Staidrimh.

## Daoine cáiliúla
* Eamonn Coghlan, lúthchleasaí
* Kevin Moran, peileadóir CLG agus sacair
* Gabriel Byrne, aisteoir

## Féach freisin

* Arán Brennans
* Baile Bhailcín

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Catagóir:Baile Bhailcín
Gleann Hoiste

Ceantar tuaithe in iarthar Chontae Mhaigh Eo is ea **Gleann Hoiste** (nó **Gleann Oistín**; Béarla: *Glenhest*).

Tá Gleann Hoiste suite 10km thoir-thuaidh ó mBaile Uí Fhiacháin. Tá séipéil, mbunscoil agus ionad pobail ann.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* www.glenhest.com

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
James Hoban

B'ailtire Éireannach é **James Hoban** (t. 1758 - 8 Nollaig, 1831), a dhear roinnt foirgnimh poiblí in Éirinn agus i Stáit Aontaithe Mheiriceá. An t-éacht is mó a rinne sé ná an Teach Bán in Washington, D.C.

clé|mion|Belcamp House, Co BhÁC, 1785
[clé|mion|Teach Stáit [Carolina Theas, Columbia]]
[clé|mion|[An Teach Bán, líníocht ailtireachta a rinne Hoban timpeall 1793.]]
[clé|mion|Octagon House, [Washington, D.C.|Washington DC]]

## Tús a shaoil
Tháinig Hoban ar an saoil i mBaile Mhic Dháith, baile beag in aice le Callainn, Contae Chill Chainnigh, agus tógadh é ar eastát an Iarla Bhaile Mhic Dháith ag Gráinseach Chuffe, áit inar fhoghlaim sé ceird na cearpantóireachta. Ina dhiaidh sin, fuair sé a chuid oideachais san ailtireacht ag Cumann Ríoga Bhaile Átha Cliath.

Tar éis Réabhlóid Mheiriceá, d'fhág Hoban BÁC agus chuir sé faoi i Meiriceá. 

## Ailtireacht
Chuir Hoban bun le gairmréim mar ailtire i Philadelphia sa bhliain 1781. 

An bhliain dár gcionn, thaisteal Hoban go dtí Carolina Theas, agus dhear sé roinnt foirgnimh ann, Teach Stáit Carolina Theas i gColumbia ina measc.

Sa bhliain 1792, b'é Hoban an buaiteoir i gcomórtas a cuireadh ar siúl chun dearthóir an árais uachtaránachta nua a roghnú, an Teach Bán mar a tugadh air níos déanaí. Bhí Hoban ar dhuine de na h-ailtirí maoirseachta a bhí ag obair ar Chnoc an Chaipeatóil in Washington, ag cur i gcrích scéimeanna a bhí deartha ag Dr. William Thornton.

Bhí plean Hoban bunaithe ar Theach Laighean i mBaile Átha Cliath, ach rinne sé foirgneamh dhá stór de, tar éis iarratas ó George Washington. Tógadh an foirgneamh idir na blianta 1793 agus 1800.

Chaith Hoban an chuid eile dá shaol in Washington, D.C., ag obair anois is arís ar fhoirgnimh poiblí agus scéimeanna rialtais eile, bóithre agus droichid ina measc. 

Dhear Hoban, a deirtear, Rossenarra House in aice leis an tsráidbhaile Cill Mogeanna i gContae Chill Chainnigh chomh maith, sa bhliain 1824, ach is cosúil nach bhfuil sé seo fíor.

Bhásaigh Hoban in Washington, D.C. ar an 8 Nollaig 1831.

## Féach freisin

* An Teach Bán agus Oifig Ubhchruthach na Stát Aontaithe

## Tagairtí

Hoban, James
Hoban, James
Hoban, James
Hoban, James
Antóin Ó Tuathail

Iar-pheileadóir agus pearsa theilifíse is ea **Antóin Ó Tuathail** (Béarla: *Anthony Tohill*) a rugadh ar an 2 Lúnasa 1971 i Suitreach, Contae Dhoire. D'imir sé le foireann idirchontae Dhoire idir 1991 agus 2003, agus bhuaigh sé Craobh na hÉireann uair amháin sa bhliain 1993. Chomh maith le sin, tá dhá bhonn buaite aige i gCorn Uladh agus ceithre bhonn sa tSraith Náisiúnta. Roghnaíodh é mar Shárimreoir sna blianta 1992, 1993, 1995 agus 2000.

Tar éis dó éirí as an spórt mar imreoir, ghlac sé post mar shaineolaí ar an gclár teilifíse The Sunday Game. Sa bhliain 2008, ceapadh é ina roghnaitheoir ar fhoireann na hÉireann a d'imir in aghaidh na hAstráile sa pheil chomhrialacha.

Catagóir:Peileadóirí Dhoire
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
KC Stadium

Is staid na foirne sacair Hull City, East Riding of Yorkshire é **Kingston Communications Stadium**, atá suite i Hull, Sasana. Is é 25,404 toilleadh an staid.

thumb|left|200px|Kingston Communications Stadium

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:East Riding of Yorkshire
Catagóir:Staideanna spóirt i Sasana