open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cosmeolaíocht

deas|250px|thumb|Cosmeolaíocht
Eolaíocht is ea an **Chosmeolaíocht** a chuimsíonn a bhfuil ar eolas faoi bhunús agus éabhlóid na Cruinne. Chruthaigh an réalteolaí Meiriceánach Edwin Hubble i 1929 go bhfuil an Chruinne ag forleathnú agus ag fairsingiú, agus na réaltraí go léir ag druidim amach óna chéile. Samhlaítear gur thosaigh an fairsingiú ó phoncstaid fhíordhlúth de dhamhna uile na Cruinne leis an Ollphléasc, agus ríomhtar 10,000-20,000 milliún bliain mar aois na Cruinne. 

Ó 1990 tá staidéar á dhéanamh le spásteileascóp Hubble ag réalteolaithe san Astráil is California ar ollnóvaí geala de chineál ar leith ag faid éagsúla uainn, agus mar sin d'aoiseanna éagsúla ó thús ama. Thomhais siad luas a gcúlaithe trí bhíthin an deargaistrithe. Cé go raibh siad ag súil le luasmhoilliú ar an bhfairsingiú, de bharr imtharraingt na reann agus an ábhair amuigh sa spás mar shampla, faoi 1998 chinntigh siad nárbh é sin a bhí á fhionnadh acu ar chor ar bith ach a mhalairt. Chinntigh siad go bhfuil fairsingiú na Cruinne ag tapú an t-am ar fad. Rinneadh tomhais nua ar an gcnapánacht sa radaíocht chúlrach mhicreathonnach, le brathadóirí a ardaíodh os cionn an Antartaigh le balúin. Is comhartha a d'éirigh as an Ollphléasc féin an radaíocht seo, agus braitheann a hairíonna ar an luath-Chruinne. 

Roimhe sin bhí siad cinnte go leor nár sholáthair adaimh na Cruinne inbhraite ach 5% ar éigin den mhais ba ghá a bheith sa Chruinne chun go moilleodh is go stopfadh imtharraingt ábhar na Cruinne an fairsingiú. Sholáthair cnapánacht na radaíochta fianaise go bhfuil suas le 65% de mhais na Cruinne ag teacht ina cháithníní rúnda atá mar dhamhna dorcha, agus go bhfuil sé sin ag feidhmiú mar a bheadh frithimtharraingt, ag cinntiú go leanfaidh agus go luasghéaróidh an fairsingiú go deo. Thar am, mar sin, timpeall 10,000 milliún bliain, imeoidh na réaltraí go léir as radharc. Abhacréalta bán gan teas gan solas a bheidh sa Ghrian, agus pé rian den Domhan a bheidh fágtha, beidh sé greamaithe i gCruinne ollmhór fhuar dhorcha uaigneach.

## Tagairtí
Cráitéar na Dreigíte

mion|Cráitéar na Dreigíte, Arizona
Cráitéar imbhuailte atá 1.5 km ar leithead, gar do Flagstaff, Arizona is ea **Cráitéar na Dreigíte** (Béarla: Meteor Crater). Meastar gur cruthaíodh é timpeall 20,000 bliain ó shin. An geolaí Eugene Shoemaker a rinne amach a bhunús sna 1950idí, ag léiriú den chéad uair riamh tábhacht imbhuailtí dreigítí i stair is éabhlóid an Domhain is na bpláinéad. Meastar go raibh an dreigít imbhuailte timpeall 10 m ar leithead. An dreigít is mó a fuarthas ar Domhan, is dreigít iarainn í, 60 tonna meáchain, atá fós ina cráitéar sa Namaib. 

## Tagairtí
Crampa

Freanga ainneonach matáin, nó grúpa matán cnámharlach, a chuireann tús le pian. Tá claonadh go dtarlaíonn crampaí do sheandaoine is mná torracha. Cuirtear isteach ar mhatáin an cholpa go príomha.

## Tagairtí
Lucas Cranach Mór

Péintéir a rugadh in Kronach (ar ainmníodh as é) gar do Bamberg na Gearmáine ba ea **Lucas Cranach**(Gearmáinis: Lucas Cranach der Ältere) (1472-1553). Ba phéintéir cúirte é ag Thoghthóirí na Sacsaine ar feadh an chuid is mó dá shaol oibre, agus bhí dlúthbhaint aige le lucht an Reifirméisin. Phéinteáil sé cuid acu agus Liútar ina measc. Le linn a shaoil ghairmiúil rinne sé pictiúir nochtfhíoracha as ábhar a tharraing sé ón miotaseolaíocht agus ón reiligiún. Tá a shárshaothar *Christus am Kreuz* (Críost ar an gCros, 1503) sa Stadtkirche in Weimar. 

Bhí a thriúr mac ina bpéintéirí freisin, agus bhí saothar an dara mac, Lucas Cranach Óg (1515-1586), chomh cosúil le saothar a athar gur deacair idirdhealú a dhéanamh eatarthu. Tá meas ar Lucas Cranach Mór mar an t-ealaíontóir Gearmánach ba rathúla lena linn.

## Luathshaol
.
Rugadh é in Kronach in uachtar na Francóine, is dócha sa bhliain 1472. Níl dáta cruinn a bhreithe againn. D'fhoghlaim sé ealaín na líníochta óna athair *Hans Maler* (ciallaíonn Maler "péintéir" agus cuireann sé a ghairme in iúl de réir a ré agus a aicme).

Fuair a mháthair bás sa bhliain 1491 (bhí an sloinne Hübner uirthi). Níos déanaí baineadh úsáid as ainm a áit bhreithe i gcomhair a shloinne, sean-nós eile de chuid na haimsire. Ní fios conas a cuireadh oiliúint ar Chranach, ach is dócha go bhfuair sé oiliúint ó mháistrí áitiúla na Gearmáine theas, mar an gcéanna le Matthias Grünewald, ealaíontóir a bhí ar lucht a chomhaimsire agus a bhíodh ag obair in Bamberg agus Aschaffenburg. (Príomhchathair dheoise Kronach is ea Bamberg.) Maítear freisin gur chaith Cranach roinnt ama i Vín thart ar 1500.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1553
Catagóir:Daoine a rugadh sna 1470í
Cráitéar

deas|200px|thumb|Cráitéar
Is ísliú ciorclach i ndromchla reanna phláinéadaigh é **cráitéar**. Rinneadh an chuid is mó díobh ar Mhearcair, an Ghealach agus na satailítí nádúrtha de chuid na bpláinéad trí imbhuailtí dreigítí nó cóiméad i bhfad ó shin. Tá cráitéir bholcánacha ar an nGealach, Mars, Véineas agus Io (ceann de shatailítí Iúpatair) freisin. Tá cráitéir ar Domhan a tharla mar thoradh ar imbhuailtí dreigítí (mar shampla, Cráitéar na Dreigíte) agus pléascthaí bolcánacha (mar shampla, Loch an Chráitéir in Oregon).

## Tagairtí
Crannlann

deas|250px|thumb|Crannlann
Luibhghairdín nó cuid de luibhghairdín a úsáidtear chun crainn, toim is féithleoga a léiriú, agus staidéar a dhéanamh orthu.

## Tagairtí
Crannteorainn

deas|250px|thumb|Crannteorainn
Is é is **crannteorainn** ann ná teorainn nach n-éiríonn le crainn fás taobh thuas di. Tá líne eile ann freisin nach n-éiríonn le crainn fás rathúil iomlána a bhaint amach os a cionn. Idir an dá líne, bíonn na crainn cranda.

## Tagairtí

Catagóir:Crainn
Líológ

Tom nó crann beag duillsilteach, dúchasach do na Balcáin is ea **an líológ** (*Syringa vulgaris*). Tugtar **an chraobh liathchorcra** air freisin. Fásann sí 3-7 m ar airde, cruinneachánach, agus cuireann meatháin amach go fras. Na duilleoga idir ubhchruthach is croíchruthach i bpéirí urchomhaireacha. Na bláthanna i mbláthraí dlútha cónacha, feadánach le 4 mhaothán leata, liathchorcra nó bán, cumhra. Saothraítear go forleathan mar mhaisiúchán é. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Craobhlasrach

deas|200px|thumb|Craobhlasrach
In ailtireacht Ghotach dhéanach na Fraince, a bhí forleathan sa 15ú céad, ba mhinic eangach thonnach, cosúil le lasracha, in úsáid mar mhaisiúchán. Bhí sé an-choitianta sa Normainn. 

## Tagairtí

Catagóir:Ailtireacht
Crann Iúdáis

Crann duillsilteach a fhásann 10 m ar airde, dúchasach do réigiún na Meánmhara is ea **crann Iúdáis**. Plandaítear mar mhaisiúchán go minic é. Na duilleoga gar do bheith ciorclach, croíchruthach ag a mbun. Na pisbhláthanna bándearg, ag teacht amach roimh na duilleoga de ghnáth. Na capsúil suas le 10 cm ar fhad. 

## Tagairtí
Crann na nDéithe

Crann duillsilteach a fhásann go tapa suas go 20-30 m ar airde is ea **Crann na nDéithe** (*Ailanthus altissima*). Dúchasach don tSín, agus plandaítear é go forleathan mar mhaisiúchán, mar scáth, is chun an ithir a chobhsú. Na duilleoga cleiteach le 13-25 duilleoigín fiaclach (le 2-4 fhiacail), iad dearg nuair a bhíonn siad óg. Na bláthanna i gcrobhaingí móra, réaltach scothghlas/bán le boladh láidir. Sciathán fadaithe ar na torthaí. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Craoltóireacht

deas|250px|thumb|Craoltóireacht
Soláthar cláir is fógraí teilifíse is/nó raidió do phobal i gcoitinne, agus tarchur teicniúil na gcomharthaí raidió is teilifíse. Sna 1920idí bunaíodh raidió seirbhíse poiblí agus raidió trádálach ar leibhéil áitiúla, réigiúnda, náisiúnta is idirnáisiúnta, mar fhoinse an-choitianta siamsa, eolais is oideachais. Faoina bheag nó a mhór de rialúcháin, ag brath ar chóras is cultúr polaitíochta na tíre. Le blianta anuas tugadh caolchraoltóireacht isteach chun seirbhísí a sholáthar do ghrúpaí le suimeanna ar leith. Ón tús bhí an chraoltóireacht an-tábhachtach is ceannródaíoch sna Stáit Aontaithe, leis an iliomad stáisiún craoltóireachta: bhí 2,000 milliún raidió is 1,500 milliún teilifíséan sa tír i 2000.

## Tagairtí
Miotail Chré-Alcaileacha-Grúpa 2

deas|200px|thumb|Cré alcaileach
Le bheith beacht, na dúile cailciam, strointiam, bairiam is raidiam, ach go minic cuirtear beirilliam is maignéisiam san áireamh freisin. Grúpa II i gclár peiriadach na ndúl. Déanann gach dúil díobh seo comhdhúile ina mbíonn sí ina caitian déluchtaithe. Is iad atá freagrach den chuid is mó as cruas uisce. 

## Tagairtí
Cré bholláin

[deas|250px|thumb|''Pillbox'' ar chré bholláin a thit d'aill ar Bhá Filey in [Yorkshire Thuaidh, i Sasana]]
Téarma geolaíoch is ea **cré bholláin** ar dheascadh nó ráthach, a chuimsíonn dríodar neamhshrathaithe neamhscartha cré, gainimh, gairbhéil is bolláin a fágadh nuair a chúlaigh na hoighearshruthanna is na leaca oighir. I mBéarla, tugtar *till* uirthi freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Dríodar
Catagóir:Oigheareolaíocht
Cré bhruite

deas|200px|thumb|Cré bhruite
Cré a dhealbhaítear i ndealbh nó leacáin is a théitear in áith ionas go n-éiríonn sí crua briocht, ach an-bhuan. Maireann samplaí ársa as gach cearn den Domhan.

## Tagairtí

Catagóir:Potaireacht
Cré Shíneach

deas|250px|thumb|Cré Shíneach
Cré íon is ea an **chré Shíneach**, agus í cruthaithe as dianscaoileadh na hiathchloiche as eibhear. Comhdhéanta as an mianra caolainít, ar sileacáit hidriúil alúmanaim í. Úsáidtear í i ndéanamh poircealláin mhín, agus mar líonach i ndéanamh páipéar is péinteanna. Úsáidtear í go teiripeach sa tSín leis na céadta bliain. 

## Tagairtí

Catagóir:Cré
Cré thine

Cré le toilleadh mór alúmana atá in ann teocht ard a sheasamh gan an iomarca díchumtha. Úsáidtear í chun brící tine is ábhair theasfhulangacha eile a dhéanamh.

## Tagairtí
Cré úcaire

Ábhar mín créúil le cré mhontmairílliníteach ann. D'úsáidtí é tráth chun ola is smearadh a ghlanadh ó olann. Anois úsáidtear é chun olaí plandúla a léirghlanadh trí na heisíontais a asú uirthi. 

## Tagairtí
Craosaire

Is liamhán mór cumasach a fhaightear amuigh san aigéan oscailte san Atlantach thuaidh is an Mheanmhuir é an **craosaire**. Itheann sé éisc is scuideanna den chuid is mó. Neamhurchóideach de ghnáth. Iasc suntasach spóirt, a ghabhtar ar línte fada.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Cré

deas|250px|thumb|Cré
Sil-leagan mínghráinneach dríodair a chuimsíonn mianraí cré le roinnt grianchloiche, iathchloiche is gipsim. Is féidir cruth a chur ar chré fhliuch chun brící, potaireacht nó dealbhóireacht a dhéanamh. Nuair a bhácáiltear í, déanann sí solad buanfasach mar thoradh ar athchriostalú na mianraí cré ina sileacáití ainhidriúla. Bíonn ithreacha lena lán cré iontu greamaitheach go sainiúil, drochdhraenáil iontu agus iad fliuch, crua agus iad tirim. 

## Tagairtí
Creabhar (cuileog)

Alpaire folláin cuileoige. Na súile mór ildaite. Súnn an baineannach fuil eallach is capall, agus cuireann greamanna pianmhara iontu. Beireann sí uibheacha in ithir thais nó riascach. Tá na larbhaí foghlach ar fheithidí eile. Tábhachtach i gcúrsaí leighis is tréidliachta. 

## Tagairtí
Creabhar (éan)

Gobadán le cosa gearra atá dúchasach don Seandomhan is oirthear Mheiriceá thuaidh. Breacdhonn. Coimeádann sé a ghob fada díreach faoi agus é ag eitilt. Áitríonn sé coillte, agus itheann péisteanna talún is larbhaí feithidí.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Créacht

Is éard is **créacht** ann ná briseadh sa chraiceann, agus b'fhéidir sna fíocháin is struchtúir níos doimhne. Bíonn gortú fisiciúil, teas, nó ceimiceán freagrach aisti. Tarlaíonn dochar don cholainn, go príomha nuair a bhíonn orgáin bheoga i gceist, díreach de bharr an ghortaithe nó de bharr ionfhabhtú na créachta ag miocrorgánaigh.

## Tagairtí
Créasóid

[deas|250px|thumb|Trasnáin i gcomhair [iarnród gan chréasóid (ar dheis) agus i ndiaidh a bheith stálaithe le créasóid (ar chlé)]]
Is éard is **créasóid** ann ná códán tarra guail, le leáphointe timpeall 250&nbsp;°C, a chuimsíonn raon comhdhúl tocsaineach aramatach a thugann airíonna láidre antaiseipteacha is leasaitheacha di.

## Tagairtí

Catagóir:Hidreacarbóin
Créasól

(CH3)C6H4(OH), 3 chomhdhúil isiméireach, 2-, 3-, 4-hiodrocsatolúéin, olaí le fiuchphointe timpeall 200&nbsp;°C. Comhábhair tarra guail atá iontu, agus amhábhair phlaisteach.

## Tagairtí
Creatlach

deas|225px|thumb|Creatlach
Na fíocháin chrua a thugann cabhail tacaíochta do phlandaí is ainmhithe. I veirteabraigh, tagraíonn an téarma don chóimeáil agus eagar na gcnámh. Aithnítear 208 cnámh sa chreatlach, mar a leanas: an bhlaosc (22 ceann, an mhascaill is an mandabal san áireamh), na cluasa (6 cinn), na veirteabraí (26), na heasnacha veirteabracha (24), an steirneam (3), an scornach (1), an crios brollaigh (4), na géaga uachtaracha (60), na cromáin (2), agus na cosa (60). I measc na bhfadhbanna míochaine a chuireann isteach ar an gcreatlach bíonn briseadh, oistéairtríteas, galar Paget, agus scolóis.

## Tagairtí
Creimeadh

Ocsaídiú millteach, de ghnáth ag aer agus uisce i láthair. An-sonrach maidir le miotail, iarann go príomha. Próiseas leictricheimiceach is ea é a tharlaíonn go han-tapa nuair a bhíonn dhá mhiotal dhifriúla i dtadhall le chéile agus le haer is uisce. Ocsaídítear an miotal imoibríoch, agus soláthraíonn an miotal eile dromchla mar a ndí-ocsaídítear ocsaigin, O2. Cuirtear bac ar chreimeadh trí dhromchla an mhiotail imoibríoch a aonrú ón aer is ón uisce. Tá miotail ar leith ann — sinc, alúmanam is cróimiam, mar shampla — a chruthaíonn cumhdach ocsaíde go nádúrtha a chomhlíonann an gnó seo. 
thumb|right|Meirg, an sampla is coitianta de chreimeadh.

## Féach freisin
Sionchaitheamh  (próiseas)

## Tagairtí

Catagóir:Sionchaitheamh
Creathán

deas|200px|thumb|Creathán
Gluaiseacht éadoilteanach creathánach i mball ar bith den cholainn, ach go minic sna lámha. Is féidir go n-éireoidh sé as neamhoird éagsúla: tíoratocsaicóis, cealú alcóil, galar Parkinson. Bíonn mionchreathán nádúrtha ag daoine áirithe a dtugtar *bunchreathán éadrom* air, gan galar mar bhun leis. 

## Tagairtí
Creimire

Is ord mamach iad na **creimirí** atá scaipthe ar fud an domhain. Éiríonn go maith leo i mbeagnach gach saghas timpeallachta. 

## Tréithe
Itheann na creimirí raon leathan bianna. 

Fásann na clárfhiacla siséalchruthacha, iochtarach is uachtarach, i rith a shaoil ar fad, agus coinnítear gairid iad trí chreimeadh. Tá fo-oird ann, cosúil le lucha, ceann eile cosúil le torcáin chraobhacha nó cabhaíthe, agus ceann eile fós atá cosúil le hioraí rua.

## Féach freisin
* Béabhar
* Cabhaí
* Cadhpú
* Capabára
* Francach
* Gearbú
* Gófar póca
* Hamstar
* Iora rua 
* Luch
* Sinsile
* Torcán craobhach
* Úitseach (groundhog)
* Vól

## Tagairtí

Catagóir:Creimirí
Catagóir:Mamaigh
Siondróm uireasa iaidín ó bhroinn

Riocht a chuireann isteach ar pháistí nach mbíonn soláthar dóthanach hormón tíoróideach (tíorocsaín) acu. I gcásanna áirithe, bíonn an fhaireog thíoróideach méadaithe. Ní tharlaíonn fás ná forbairt normálta, agus bíonn mar thoradh airde íseal, borrúlacht craicinn (ar an aghaidh go príomha), teanga mhéadaithe, cailliúint gruaige, agus uireasa meabhrach. Is féidir naíonáin a scagthástáil go luath tar éis a mbreithe féachaint an bhfuil dóthain hormóin thíoróidigh á táirgeadh acu.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Hormóin
Cill Mhucraise

Is baile suite i gContae Loch Garman í **Cill Mhucraise**.

clé|250px|thumb|Cill Mhucraise

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Ord Ársa na nÉireannach

Is eagraíocht deartháiriúil Chaitliceach Éireannach é **Ord Ársa na nIbeirneach**, (nó Ord Ársa na nÉireannach; Béarla: *Ancient Order of the Hibernians*, *AOH*).

clé|mion|Ord Ársa na nIbeirneach i mBéal Feirste

## Tagairtí

Catagóir:Ord Arsa na nÉireannach
Catagóir:Cumainn Chaitliceacha
Catagóir:Cumainn in Éirinn
Catagóir:Cultúr na hÉireann
Creathafón

deas|250px|thumb|Creathafón
Gléas ceoil, cosúil le xileafón ach le barraí iarainn is athshonadóirí feistithe le heití a oibrítear le leictreachas. Osclaíonn is dúnann siad seo go tapa, ag déanamh iarmhairt creatháin, agus is féidir an iarmhairt seo a lascadh as más mian. Seinntear é le slata boga de ghnáth, le beagnach céad bliain anois i snagcheol, ceol damhsa is ceol foirne.

## Féach freisin

* Xileafón 

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Droichead an Chaisleáin

Is baile suite i gContae Loch Garman é **Droichead an Chaisleáin**. De réir Dhaonáireamh na bliana 2011, bhí 1,726 duine ina gcónaí i nDroichead an Chaisleáin.¹                                                                                       

## [[Stair]]
clé|mion
Thosaigh Droichead an Chaisleáin ag forbairt i lár an ochtú haois déag, nuair a thosaigh Nicholas Dixon gnó sa bhliain 1742. Tógadh tithe braiche.

## Áiseanna
I measc na n-áiseanna, tá 3 bhialann,  2 grósaeirí, siopaí troscáin, gairdín pobail, scoil náisiúnta (Naomh Íobar) agus teach tábhairne.
mion

## Spórt
Tá go leor leor spóirt ar fáil i nDroichead an Chaisleáin. 
* Tá cúirt liathróid láimhe i lár na tsráidbhaile.   D'imir siad an cluiche is faide de liathróid láimhe riamh, dar le  leabhar Curiarrachtaí Guinness. 
* Is é *Bridge Rovers* an club sacar áitiúil. 
* Tá an club Cumann Lúthchleas Gael (Síol Maolúir) suite 2 km ón sráidbhaile.  Bhí an bua acu in aghaidh Luimneach sa chluiche ceannais.... sa bhliain 1910.  
* Tá spóirt eile ar fáil, mar shampla Tae-Kwon-Do agus Zumba.
clé|mion

## Daonra
De réir an Daonáireamh 2011, bhí  1726 ina gcónaí sa bhaile.   

## Creideamh
Tógadh an eaglais (Eaglais na hÉireann) sa bhliain 1760. Osclaíodh an eaglais Caitliceach sa bhliain 1855. 
mion

## Daoine
### Nicholas Dixon
### Esmond Kyan
Bhí Esmond Kyan ina cheannaire ar reibilúnaithe in Éiri Amach 1798. Crochadh é ar Droichead Loch Garman. Tá sé curtha i reilig Ard Chaomháin.
clé|mion

### Patrick Breen
Cheannaigh sé gnó bhraiche sa bhliain 1825.

### Naomh Íobar
Sa chúigiú haois, bhunaigh sé mainistir san oileán Beg Erin.

### Edward Roche
Bhí Roche, as Garrylough, ina cheannaire ar an reibiliúnaithe in Éirí Amach 1798.
mion

### An tAthair James Dixon
... an chéad sagart Caitliceach  san Astráil.

## Tagairtí

mion
"Area Profile for Town". Central Statistics Office. http://census.cso.ie/areaprofiles/PDF/ST/castlebridge.pdf . Arna rochtain ar 2 Bealtaine 2015.

Forde, Rev. Walter. *The Castlebridge Story*. Kara Publications, 2009.

"All Ireland Senior Hurling Championship Roll of Honour". The GAA website.  Arna rochtain ar 5 Bealtaine 2015
. http://www.gaa.ie/about-the-gaa/gaa-history/rolls-of-honour/ 

Forde, Rev. Walter. *In Ibar’s Footsteps*. Kara Publications, 2005.
mion
Perkins, Harold. *The Convict Priests*. (Gardiner, Victoria: Thistle Press Pty. Ltd. 1984)

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Galar Creutzfeld-Jakob

Galar marfach inchinne i ndaoine é an **galar Creutzfeldt-Jakob** (CJD), ar aon dul le galar na mbó mire (Einceifileapaite spúinseach bhólachta). Tá fianaise ag teacht chun solais de réir a chéile go bhfuil ceangal idir ithe mairteola atá ionfhabhtaithe le galar na mbó mire agus an galar daonna.  

Is deacracht é seo do thionscal na mairteola, ach don chóras fuilaistriúcháin freisin. Is eol gur scaipeadh galair mharfacha de thaisme trí fhuilaistriúchán, heipitítéas-C agus VEID (víreas easpa imdhíonachta daonna), sa tír seo is tíortha eile.  

Tá baol ann gur féidir galar Creutzfeld-Jakob a aistriú is a scaipeadh trí fhuilaistriúchán, agus b'fhéidir ón máthair go dtí an féatas sa bhroinn. Mar sin, beidh géarghá le tástálacha ar dheonacháin fola chun déanamh cinnte de go bhfuil an fhuil saor ó na gníomhaithe (prióin) is cúis le CJD. 

## Stair

mion|clé|MRI

I rith na 1990idí bhí imní fhorleathan go dtarchuirfí galar na bó buile do dhaoine. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Crián cointé

deas|250px|thumb|Crián cointé
Saghas cailce saorga a cheap Nicolas Jacques Conté (1755-1805) agus a úsáideann ealaíontóirí. Ar fáil i ndubh, bán, dearg is donn.

## Tagairtí
Críochluas

deas|150px|thumb|Críochluas
An luas is mó a bhaineann réad amach nuair a ligtear dó titim go saor trí shreabhán éigin (aer nó uisce, de ghnáth). Baintear an críochluas amach nuair a thagann na fórsaí frithbheartacha (cúltarraingthe) de bharr an mheáin, a mhéadaíonn de réir mar a mhéadaíonn an luas, le bheith cothrom agus sa treo eile ón bhfórsa luasghéaraithe (domhantarraingthe) i dtreo na gluaiseachta. Braitheann a luach ar an sreabhán, agus cruth, dlús is gairbhe dhromchla an réada.

## Tagairtí
Crióiginic

deas|200px|thumb|Nítrigine leachtach
Eolaíocht is iniúchadh damhnaí ag teochtaí fíorísle, níos lú ná timpeall 90 K (-183&nbsp;°C). Is féidir cuid mhaith próiseas a anailísiú níos éasca ag teochtaí fíorísle mar nach gcuireann iarmhairtí teirmeacha isteach orthu, agus bíonn iompar aisteach doréamhinste ag ábhair gar don dearbhnialas teochta. Sampla fíorspéisiúil is ea forsheoltacht ábhar áirithe faoi bhun teochtaí criticiúla atá sainiúil do na hábhair ar leith sin. Sampla eile is ea forshreabhacht ábhar faoi chúinsí teochta ísle.

## Tagairtí
Crióilít

Mianra, comhdhéanta as sóidiam, alúmanam is fluairín, Na3AlF6, a úsáidtear i mbruithniú mianach alúmanaim. Faightear cuid mhaith de sa Rúis agus an Ghraonlainn. 

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Críonlobhadh

deas|250px|thumb|Críonlobhadh arna dhéanamh ag fungas donn darbh ainm eolaíochta ''Serpula lacrymans''
Is cineál suntasach meath adhmaid é **críonlobhadh** a bhfuil fungas ar leith mar chúis leis. Nuair a bhíonn adhmad ionfhabhtaithe, feictear snáithíní bána (mícéiliamaí) ag fás air. Bíonn na coirp thorthaithe leathrúil ag iompar na spór meirgdhaite. Coitianta go leor in adhmad struchtúrtha foirgneamh faoi chúinsí taise drochaeraithe. 

## Tagairtí

Catagóir:Fungais
Cré-umha

thumb|Clog déanta as cré-umha
Ceann de na cóimhiotail is luaithe dá raibh in úsáid ag daoine is ea **cré-umha**. Cuid amháin stáin le dhá chuid copair atá ann.  

Crua is frithsheasmhach i gcoinne creimthe. De réir nóis úsáidtear é i dteilgean clog, agus is é an t-ábhar is coitianta i ndealbhóireacht mhiotail. Ar dtús ullmhaíonn an dealbhóir samhail i gcré, adhmad nó ábhar cuí eile. 
[mion|[sciath chosanta, as Contae Ros Comáinː Ceann de na cóimhiotail is luaithe dá raibh in úsáid ag daoine is ea cré-umha]]
Ansin déanann sé claonmhúnla bosca in dhá leath le meascán gainimh is marla (atá teasdíonach), baineann an tsamhail as an múnla, agus doirteann an cré-umha leáite isteach sa mhúnla. Fuarthas go raibh dealbhóireacht mhaisithe ar chaighdeán ard á déanamh sa tSín sa 16ú céad RC.

## Tagairtí

Catagóir:Cóimhiotail
Muine Moling

Is baile suite i gContae Loch Garman é **Muine Moling**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Crios aigéanach

deas|250px|thumb|Crios aigéanach
An crios den bheatha mara taobh amuigh d'imeall na scairbhe ilchríochaí. Sa chomhshaol sin is beag iad na hathruithe i dteocht nó salandacht, agus na horgánaigh a mhaireann ansin is atá oiriúnaithe dó, ní bhíonn siad fulangach ar athruithe i gcúinsí a gcomhshaoil. 

## Tagairtí
Crios an arbhair

deas|250px|thumb|Crios an arbhair
Réigiún tábhachtach talmhaíochta i meániarthar na Stát Aontaithe, ag cuimsiú na stát Iowa is Illinois agus codanna móra de Dakota Theas, Minnesota, Kansas, Nebraska, Ohio, Missouri is Indiana. Is é arbhar Indiach an príomhtháirge, chomh maith le gránbharra cothaithe eile. Fástar stoc ann freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Talmhaíocht na Stát Aontaithe
Crios bataipeiligeach

deas|150px|thumb|Crios bataipeiligeach
An t-aigéan oscailte taobh thíos den chrios méisipeiligeach (ón mbarr síos go dtí doimhneacht 1,000 m) 1,000-4,000 m síos. Níos doimhne fós tá an crios duibheagánach mórmhara (4,000-6,000 m), agus ansin an crios háidéach mórmhara (6,000-11,000 m). Tá an 3 chrios dheireanacha seo neamhfhótach (gan solas na Gréine) agus braitheann mar a bheadh ar bháisteach ag titim anuas chun beatha a chothú iontu. I ngach crios díobh tá an tsalandacht ionann is tairiseach, an teocht íseal, agus tiúchan ard cothaithe tuaslagtha. Clúdaíonn an crios bataipeiligeach an claonán is an t-ardán ilchriochach, clúdaíonn an crios duibheagán mórmhara na cnoic agus na plánaí duibheagánacha, agus tá an chrios háidéach mórmhara scoite sna claiseanna doimhne aigéanacha. 

## Tagairtí
Crios fodhuchtaithe

deas|250px|thumb|Crios fodhuchtaithe
Crios ina bhfuil pláta screamhach amháin den Domhan á bhrú síos, faoi bhun pláta eile (is á fhodhuchtú) ina ngluaiseann síos sa mhaintlín le bheith gafa go hiomlán isteach ann. Tá creasa fodhuchtaithe anois thart ar imeall an Aigéin Chiúin mar a bhfuil trinsí doimhne. Baint acu le creathanna talún, gníomhaíocht bholcánach agus cruthú stuanna oileán, cosúil leis an tSeapáin is Oileáin Ailiúit. 

## Tagairtí
Crios idirthrópaiceach inréimneachta

deas|250px|thumb|Crios idirthrópaiceach inréimneachta
Is é atá i gceist le **crios idirthrópaiceach inréimneachta** ná an crios neamhleanúnach ísealbhrú timpeall an mheánchiorcail mar a n-imréimníonn na trádghaotha anoir aduaidh is anoir aneas. Éiríonn an t-aer inréimnithe chun brú an aeir a laghdú agus scamaill chomhiompair a chruthú is comhdhlúthú iarmharach trom. Bogann an crios ó thuaidh is ó dheas timpeall 5° domhanleithid leis na séasúir. Níl sé róshoiléir cá bhfuil teorainneacha an chreasa os cionn na farraige, i réigiún na lagar go háirithe. 

## Tagairtí

Catagóir:Meitéareolaíocht
Crios méisipeiligeach

deas|150px|thumb|Crios méisipeiligeach
Crios doimhneachta sa bhfarraige oscailte ag síneadh ó bhun an chreasa eipipeiligigh síos go dtí doimhneacht timpeall 1 km. Sa chrios seo níl dóthain solais ón nGrian le haghaidh na fótaisintéise, ach bíonn dóthain chun rudaí a fheiceáil. Cuimsíonn an crios seo an príomhtheirmeachlaonas aigéanach agus an crios leis an íosthiúchan ocsaigine tuaslagtha sa chuid is mó de na haigéin ar Domhan. 

## Tagairtí
Críonóideach

thumb|''Jimbacrinus bostocki''
Inveirteabrach bunúsach mara, ar eicínideirmeach é, a bhíonn ceangailte de ghnáth le grinneall na farraige le gas fada. Uaireanta nasctha ag a bhun (suite) nó ar snámh go saor. An béal is na géaga uachtaracha ar an taobh thuas. Itheann an chuid is mó díobh páirteagail chrochta a iompraítear don bhéal ar feadh eitrí bia ar na géaga uachtaracha. An taifead iontaiseach an-fhada. Timpeall 650 speiceas beo, a fhaightear ón uisce tanaí amach go dtí an fharraige dhomhain. Tugtar *an chleiteach mhara* is *an chrosóg chleiteach* air freisin.

## Tagairtí
Crioptanailís

deas|250px|thumb|Crioptanailís
Léamh (is tuiscint) nó réiteach cóid teachtaireachtaí rúnda a ionchódaíodh thar ceann daoine eile. Mar thoradh ar úsáid cód is rúnscríbhinní chun eolas íogair a choimeád ó naimhde, d'fhás an t-éileamh frithghníomhach ar chrioptanailís. Is gá an teachtaireacht rúnda a ghabháil is a anailísiú chun an cód a bhriseadh is an bhrí a dhéanamh amach. Bealach amháin anailíse is ea minicíocht litreacha a chomhaireamh, féachaint an bhfuil siad cosúil leis na gnáthmhinicíochtaí sa teanga sin. Cuardaítear patrúin eile sna litreacha freisin. Cabhraíonn ríomhairí digiteacha go mór san obair seo, ach is dóigh go gcabhraíonn siad le dearthóirí na gcód chomh mór is a chabhraíonn le bristeoirí na gcód.

## Tagairtí
Crios na ngéag

Na cnámha a nascann creatlach na ngéag leis an gcreatlach aise. Maidir leis an ngéag uachtarach, bíonn an crios (an slinneán is an dealrachán, sa chás seo) nasctha le creatlach na haise ag an alt steirnidhealrachánach. Is matánach na ceangail eile ionas go mbíonn soghluaisteacht thar an ngnáth ag an ngualainn is an ghéag uachtarach. Sa ghéag íochtarach bíonn 3 chnámh an chreasa (an t-iliam, an t-isciam, agus an chnámh phúbasach) cónasctha le chéile mar chnámh an chromáin, agus nasctha leis an gcreatlach aise tríd an sacram ag an alt saicriliach, go mbíonn soghluaiseacht an-teoranta aige. Tá aon ghluaiseacht idir creatlach na haise is cnámh an chromáin an-teoranta, mar sin, rud is gá chun gur féidir leis an ngéag íochtarach a bheith éifeachtach in iompar na colainne agus gluaiseacht na colainne ina hiomláine.

## Tagairtí
Crios seismeach

Réigiún ina mbíonn gníomhaíocht dhian chrith talún, a tharlaíonn ag teorainneacha idir plátaí teicteonacha i screamh an Domhain.

## Tagairtí
Crios néiríteach

deas|250px|thumb|Crios néiríteach
An fharraige os cionn na scairbheacha ilchríochacha, atá go mór faoi iarmhairt na tíre de bharr a gaireachta. Athraíonn teocht is salandacht an uisce ann i bhfad níos mó minice ná san uisce amuigh san aigéan. Ní mór gur féidir leis an mbeatha mara—ainmhithe, plandaí is eile — a áitríonn an crios seo na síorathruithe ina gcomhshaol a fhulaingt. 

## Tagairtí
Aeráid fhásaigh

thumb|deas|Fásach san Atacama.
Is éard is **aeráid fhásaigh** ann (in aicmiú aeráide Köppen BWh agus BWk, uaireanta freisin BWn), ná  aeráid ina mbíonn an t-imghalú acmhainneach (an t-uasmhéid cailliúint uisce, muna mbeadh aon teorainn leis an soláthar uisce) níos mó ná an deascadh. Glactar leis go bhfuil réigiún tur muna bhfaigheann sé 250 mm báistí in aghaidh na bliana i dtíortha idir domhanleithid 15° is 30° ó thuaidh agus ó dheas ón meánchiorcal. Faightear an chuid is mó de ghaineamhlaigh theo an Domhain sa chrios tur.

## Tagairtí
Criosantamam

is clann mhór plandaí bláthúla iad na **criosantamaim**. Tá stair fhada shaothraithe ag na criosantamaim, le bláthanna móra a fhástar i ngairdíní, sa tSín is an tSeapáin. Bláth náisiúnta na Seapáine. Is hibridí coimpléascacha bláthanna an lae inniu. Saothraíodh an-chuid saothróg ar dhathanna, cruthanna is méideanna éagsúla, agus fástar go coitianta iad mar bhláthanna le gearradh is bláthanna pota. Go minic a úsáidtear ceimiceáin chun plandaí dosacha gearrghasacha a tháirgeadh. 

mion|Saothróga gairdín ar a dtugtar Enbee Wedding Golden agus Feeling Green 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Asteraceae
Crióscópach

[deas|250px|thumb|[Oighear]]
Sa cheimic, feiniméin a bhaineann le leáphointe ábhar, go príomha, aimsiú meáchan móilíneach tuaslagáite trí laghdú leáphointe an tuaslagóra.

## Tagairtí
Criostal

Fíorsholaid, comhdhéanta as grúpaí adamh, ian nó móilíní atá eagraithe ar an dóigh chéanna arís is arís eile i ngach treo. Ní hionann is leachtanna agus ábhair dhímhorfacha eile, braitheann airíonna criostal ar an treo tríd an gcriostal atá i gceist. Is féidir struchtúr iomlán criostalta a shainiú trí laitís pointí (agus ní féidir ach 14 cineál díobh seo a bheith ann) agus an grúpa adamh a bhaineann le gach pointe ar an laitís sin a shainiú.

## Tagairtí

*
Catagóir:Mianreolaíocht
Criostal fótónach

deas|250px|thumb|Criostal fótónach
Criostal saorga ina bhfuil eilimintí frithchaiteacha leagtha amach go rialta (mar shampla, laitís chearnógach le colúin fhrithchaiteacha timpeall 1 μm amach ó chéile). Maidir leis na gathanna solais a théann isteach sa laitís ón taobh, frithchaitear iad ó cholúin dhifriúla, trasnaíonn siad a chéile, agus cuirtear bac ar tharchur solais de mhinicíochtaí áirithe. Má bhíonn colúin aonaracha nó línte colún ar iarraidh, feidhmíonn sé seo chun solas a sháinniú, agus mar sin is féidir criostail fhótónacha a úsáid chun léis an-mhíne solais a ionramháil. Táirgeadh criostail fhótónacha le feidhmiú sa chuid infheicthe den speictream, agus is féidir go soláthróidh seo bealaí chun micrichiorcaid optúla a shreangú i gcomhair feidhmeanna teileachumarsáide is ríomhaireachta amach anseo. Chuirfeadh criostail fhótónacha, ar scála i bhfad níos mó, cosc ar tharchur fuaime, agus tairgeadh a leithéid mar theicníocht fuaimdhíonta.

## Tagairtí
Criostalagrafaíocht

deas|250px|thumb|Criostalghrafaíocht
Is éard is **criostalagrafaíocht** ann ná staidéar ar chriostail, a bhfoirmeacha seachtracha is a struchtúir inmheánacha, le micreascóip optúla is eile. Léiríonn criostail siméadrachtaí iontacha, rud a thairg teoiric adamhach do Nicolaus Steno (1638-1686). Tugann an staidéar ar dhíraonadh X-ghathanna ag criostail, a fheidhmíonn mar ghríleanna díraonta, an-chuid eolais ar eagrú is nascadh na n-adamh i gcriostail, agus timpeallachtaí eile chomh maith. 

## Tagairtí
Cripteagrafaíocht

Is éard atá i gceist leis an **Cripteagrafaíocht** ná athrú i bhfoirm teachtaireachta trí chóid is rúnscríbhinní chun a brí a cheilt. Seasann códfhocail — i gcódleabhar, de ghnáth, a bhíonn ag an duine a chumann an teachtaireacht agus an duine a bhfuil sí dírithe air — d'fhocail nó frásaí sa bhunteachtaireacht i ngnáth-théacs. I rúnscríbhinn déantar ionadú nó aistriú ar gach litir ar leith de réir rialacha rúnda. 

## Tagairtí


catagóir:Rúndacht
catagóir:Cóid
Criptifít

Alga aoncheallach le dhá lascnaid, atá cosúil le ribíní, ar an eitre béil i dtosach. De ghnáth cuimsíonn sí líocha éagsúla, chomh maith le clóraifill a is c.

## Tagairtí

Catagóir:Eocaróit
Móin na Saighead

Is baile suite i gContae Loch Garman é **Móin na Saighead**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Pupa

deas|250px|thumb|Pupaí
An **pupa**, staid i dtimthriall beatha feithide ina n-atheagraíonn an fhoirm larbhach chun an fhoirm chinnte fhásta a ghiniúint. De ghnáth is staid neamhghníomhach í, clúdaithe le blaosc chrua (crisilid) nó cumhdach síodúil (cocún).

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Cró

deas|250px|thumb|An cró i lionsa cheamara Cannon 50mm f1.8 II
Tugtar **cró** ar an oscailt, ciorclach de ghnáth, a dtagann an solas isteach i gcóras optúil tríd, mar a tharlaíonn le lionsa ceamara. Go minic bíonn sé inchoigeartaithe maidir lena thrastomhas, trí mheán an tseallspiara, chun déine an tsolais a tharchuirtear tríd a rialú. Tugtar *stopchóras an lionsa* air seo. Sa chineamatagrafaíocht, is é an oscailt dhronuilleogach sa cheamara ina gcoinnítear gach fráma den scannán fosaithe le linn a nochta, agus sa chás sin tugtar *geata an scannáin* air. 

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Crobh dearg

:*Baineann an t-alt seo leis an bplanda. Má tá spéis agat sa bhandia Gaelach, féach [[Crobh Dearg]].*
Is planda bliantúil nó ilbhliantúil atá dúchasach do réigiúin mheasartha é an **crobh dearg**. Na duilleoga le maotháin ag dul amach go gathach ó phointe lárnach. Na bláthanna de ghnáth bán go dtí corcra nó gorm, cúigpheitealach. Gob fada cosúil le gob éin ar na torthaí, ag pléascadh nuair a bhíonn sé aibí, agus feidhmíonn gob gach síl chun rolladh suas is léimneach amach de smeach. Tugtar *geiréiniam* ar an mbláth seo freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Crobh éin

Planda ilbhliantúil a fhásann 40 cm ar airde, dúchasach don Eoraip, an Áise is an Afraic. 5 dhuilleoigín ubhchruthach, suas le 1 cm ar fhad, ar na duilleoga. Na pisbhláthanna ar ghais, i gcrobhaingí de 2-8 cinn, buí le himireacha dearga, agus barr réasúnta leata ar na crobhaingí. Na cochaill suas le 3 cm ar fhad agus cuid mhaith síolta iontu.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Muileann an tSáile

Is baile suite i gContae Loch Garman é **Muileann an tSáile**.

## Stair
Bhí tionchar mór ag manaigh Tintern ar an gceantar. Shroich siad Loch Garman ó mháthair-theach Tintern sa Bhreatain Bheag. Bhí muilte taoide ag Manach Tintern sa cheantar seo.

## Féach freisin
*Mainistir Thinteirn
*Rinn Duáin
*Fiodh Ard, Loch Garman

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Bartolomeo Cristofori

Déantóir cruitchordaí a rugadh i bPadua na hIodáile ab ea **Bartolomeo Cristofori di Francesco** (4 Bealtaine 1655 – 27 Iúil 1731). Luaitear é mar cheapadóir an phianó, timpeall 1710. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1655
Catagóir:Básanna i 1731
Crobh fola

Planda bliantúil nó ilbhliantúil atá dúchasach don Afraic Theas, den chuid is mó. Na duilleoga rud beag súmhar go minic, cruinn nó eidhneánchruthach, sin nó maothánach. Na bláthanna i gcrobhaingí, le raon dathanna. Geiréiniamaí na gairneoireachta le fáil i 3 chineál: na geiriniaim ríoga le bláthanna mórthaibhseacha, na geiréiniamaí chreasacha le bandaí daite ar na duilleoga, agus na geiréiniamaí eidhneánduilleogacha le duilleoga maothánacha is gais reatha. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cróch

Planda ilbhliantúil a tháirgeann cormáin, dúchasach don Eoraip, is ea an **cróch** (géineas *Crocus*). Na duilleoga 12-30 cm ar fhad, lansa-chruthach snasta, imithe nuair a thagann na bláthanna amach sa bhfómhar. Na bláthanna liathchorcra cuach-chruthach le 6 theascán iombhlátha, cónasctha ag a mbun chun feadán 5-20 cm ar fhad a chruthú. Aibíonn an toradh san earrach nuair a thagann na duilleoga amach. Foinse den alcalóideach coilcicín, agus úsáidtear an ceimiceán seo i dtaighde géiniteach chun bac a chur ar scaradh na gcrómasóm i gcilldeighilt.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Bláthanna
Cróch safrón

Speiceas cróch a bhláthaíonn sa bhfómhar, dúchasach do dheisceart na hEorpa agus an Áise is ea **cróch safrón** (*Crocus sativus*). Na bláthanna liathchorcra. Is foinse cróch iad na stiogmaí móra tríghéagacha geala flannbhuí, agus úsáidtear é seo mar dhathú is blaistiú bia.

## Tagairtí
Teach Munna

220x220px|thumb|Teach Munna|clé

Is baile suite i gContae Loch Garman é **Teach Munna**.
[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Irish%20Pride%20Bakery,%20Taghmon,%20Co.%20Wexford%20-%20geograph.org.uk%20-%20571087.jpg|mion|Irish Pride bakery, [Teach Munna, Loch Garman|clé]]

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Cróch bréige

Planda bliantúil a fhásann suas le 1 m ar airde is ea **cróch bréige**. Na duilleoga éilipseach le fiacla beaga imeallacha. Na bláthchinn cosúil le feochadáin, suas le 3 cm ar leithead, na bláthóga geal dearg/flannbhuí. Is dócha gur dúchasach d'iarthar na hÁise é, ach ní fhaightear fiáin a thuilleadh é. Á shaothrú leis na cianta, tráth mar phlanda datha, ach anois chun na síolta a tháirgeadh, a ndéantar ola luachmhar trádála astu.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Crochadh oirithiúnaitheach

deas|200px|thumb|Crochadh oirithiúnaitheach
Córas crochta neomatach nó hiodrálach a chuirtear i ngluaisteán nó feithicil eile, a mhaolaíonn na preabanna de bharr ainmhíne an bhóthair agus a choimeádann an fheithicil ar an leibhéal céanna an t-am ar fad. Is féidir an córas seo a rialú go leictreonach chun go n-oiriúnaíonn an crochadh do chúinsí dhromchla an bhóthair is luas na feithicle. 

## Tagairtí
Galar Crohn

Neamhord taomach a chuireann isteach ar chodanna éagsúla de chonair an díleá is ea **galar Crohn**. Éiríonn líneáil an bhéil, an ghoile, is na stéige bige go príomha athlasta othrasach. Fulaingíonn duine buinneach dhian, cailliúint meáchain, agus taomanna pianta boilg is fiabhrais. 

Tá galar Crohn ainmnithe as an lia Meiriceánach Burrill Crohn (1884-1983) a chuir síos air den chéad uair.
[clé|mion|[Galar athlasta putóige agus galar Crohn]]

## Daoine
Tá Galar Crohn ar Simon Harris.

## Féach freisin

* Galar athlasta putóige
* Drólainníteas othrasaithe

## Tagairtí

Catagóir:Athlasadh
Catagóir:Galair uath-imdhíonachta
Croí saorga

deas|150px|thumb|Croí saorga
Caidéal, fuinnmhithe le batairí, a dhéanann an fhuil a chaidéalú i gceart ar fud na colainne, le teacht i gcabhair ar dhaoine le galar croí ar leith a dtugtar *cliseadh cairdiach* air, a bhíonn ina thrúig bháis do níos mó daoine sa tír seo is ar fud an domhain thiar ná aon ghalar eile. Modh amháin le duine a shábháil is ea an croí lag a bhaint agus croí sláintiúil a thrasphlandáil ann. Éiríonn leis an obráid seo an chuid is mó den am, ach ní féidir teacht ar dhóthain croíthe sláintiúla. Ar dtús bhí na croíthe saorga mór trom. Bhí sé deacair an fhuil a chosaint ar théachtadh is í i dteagmháil le hábhair shaorga an ghairis, agus an gaireas a chosaint ar dhiúltú ag an gcóras imdhíonach. De réir a chéile tá na gairis ag éirí níos lú éadroime, agus níos cairdiúla don fhuil is an córas imdhíonach. Caidéal chomh beag le hordóg atá in úsáid anois, na batairí taobh amuigh den cholainn, agus sreanga ag rith tríd an gcraiceann chuig an mótar sa chaidéal. Meastar go ligeann sé seo don chroí féin feabhsú cuid mhaith, agus go mbeidh croíthe saorga i ngnáthúsáid go luath.

## Tagairtí

Catagóir:Cairdeolaíocht
Catagóir:Croí
An Bealach Caoin Thuaidh

Is barúntacht suite i gContae Loch Garman é **an Bealach Caoin Thuaidh**.

## Liosta lonnaíochtaí

* An Abhainn Dubh
* Cuan Bhaile na Cúirte
* Guaire
* Cill Mhucraise
* Muine Moling
* An tAbhallort
* Séipéal na hAbhann

## Tagairtí

Catagóir:Contae Loch Garman
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Loch Garman
Yólais

Ba theanga Anglaice í **canúint [[Fotharta, Barúntacht, Contae Loch Garman|Fhotharta]] agus [[Uí Bhairrche|Ó mBairrche]]**, nó **an Yólais** (Yólais: *Yola*), a labhraítí i gcuid de Chontae Loch Garman go dtí an naoú haois déag. Ciallaíonn *yola* 'sean' sa teanga féin. Meascán spéisiúil de theangacha éagsúla atá ann, mar atá; an Meán-Bhéarla, an Phléimeannais, an Ghaeilge, agus eile.

clé|250px|thumb|Na barúntachtaí i Loch Garman ina labhraítí an Yólais

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na hEorpa
Catagóir:Teangacha Gearmáinice
Catagóir:Contae Loch Garman
Croíghlas

Is éard is **croíghlas** ann ná crann síorghlas a fhásann 18 m ar airde, dúchasach do Mheiriceá Theas fo-thrópaiceach (géineas *Chlorocardium*). Gach re duilleog ubhchruthach is leathrúil. Na bláthanna scothghlas clogchruthach sépheitealach. Na caora dubh.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cróinéir

mion
Oifigeach poiblí a dhéanann scrúdú ar thrúig bháis i gcás go bhfuil amhras go raibh trúig fhoréigneach nó mhínádúrtha i gceist. Uaireanta déanann sé scrúdú poiblí ar chás i gcoiste cróinéara.

## Tagairtí
Croídín corcra

Is cuán mara déthaobhach siméadrach é an **croídín corcra** (*Spatangus purpureus*). Tochlaíonn sé i ndríodar bog, ag coinneáil pasáistí ionálaithe don dromchla lena chosa feadánacha. Bíonn an béal asáitithe go dtí ionad tosaigh.

## Tagairtí

Catagóir:Echinoidea
Crómafór

An chuid de mhóilín a thugann dath dó. Bíonn naisc dhúbailte i gceist, cinn chomhchuingrithe go háirithe, sa chuid is mó de na crómafóir i lí-ábhair. Laghdaíonn siad seo fuinneamh na radaíochta ionsúite ionas go n-ionsúnn an chomhdhúil radaíocht infheicthe chomh maith le radaíocht ultraivialait. 

## Tagairtí
Dirofilaria immitis

Néimeatóid sheadánach a áitríonn seomraí an chroí is na príomhfhuileadáin is ea ***Dirofilaria immitis***. Cuireann sí isteach ar mhadraí, agus uaireanta cait. Ainmhí a bhíonn ciaptha aici, faigheann sé broincíteas ainsealach géar, niúmóine, agus athruithe sa chroí. Más trom an t-inmhíolú, faigheann sé bás go luath. Braitheann timthriall beatha an tseadáin ar mhuiscít. Tarlaíonn sí i réigiúin theo thaise dheisceart na Stát Aontaithe agus aeráidí comhchosúla, den chuid is mó. Tá tástálacha fola ar fáil chun an seadán a aithint go luath ina fhorbairt, agus is féidir é a sheachaint le cóireáil ag an staid sin. Cóireáil máinliachta is fearr má bhíonn na seadáin aibí. 

## Tagairtí

Catagóir:Spirurida
Catagóir:Néimeatóidí seadánacha na mamacha
Catagóir:Paraisítí madraí
Catagóir:Paraisítí cait
Catagóir:Néimeatóidí seadánacha daoine
Catagóir:Heilminteolaíocht tréidliachta
Catagóir:Galair sheadánacha zónóiseacha
Catagóir:Néimeatóidí a ndearnadh cur síos orthu sa bhliain 1856
Crómaicíáil

Próiseas cuingrithe íomhánna i bhfístáirgeadh, ina gcuirtear pictiúr ó fhoinse eile i réigiún ar dhath láidir. Tugtar *forleagan dathdhealaithe* ar an bpróiseas freisin. 

## Tagairtí
Crómaidinimic chandamach

deas|250px|thumb|Crómaidinimic chandamach
Is éard is **crómaidinimic chandamach** ann ná teoiric an fhórsa núicléach láidir a foilsíodh den chéad uair i 1973, a nglactar leis go forleathan. Tugtar *QCD* uirthi freisin. Sa teoiric seo bíonn na cuairc greamaithe le chéile ag glúóin. Idirghníomhaíonn na cuairc de bharr airí atá ag gach ceann acu a dtugtar *dath* air, cosúil leis an idirghníomhú idir cáithníní luchtaithe de bharr an luchta i ngach ceann. 

## Tagairtí
Crómaigliocáit

Crómaigliocáit sóidiam, druga frithailléirgeach a úsáidtear chun an phlúchta a sheachaint. Trádainmneacha ar an druga seo is ea Cromolyn is Intal. 

Tugtar do dhuine í le hionanálaitheoir ar leith a scaoileann an druga i bhfoirm púdair an-mhín isteach san aer ionanálaithe. 

Úsáidtear faoi ainmneacha eile is i bhfoirmeacha eile é chun riochtaí ailléirgeacha eile a chóireáil, mar fhiabhras léana is riníteas ailléirgeach.

## Tagairtí

Catagóir:Asma
Catagóir:Drugaí
Crómaitidí

deas|200px|thumb|Crómaitidí
An dá fhadleath, a mbíonn an dealramh air go ndeighleann siad gach crómasóm nuair a dheighleann an chill, agus a scarann chun na crómasóim iníne a dhéanamh. Tá sé áisiúil staidéar a dhéanamh ar an aistriú teascán idir na crómaitidí (malartú comhchrómaitidí) chun galair dhúchasacha dhaonna áirithe a dhiagnóisiú. 

## Tagairtí

Catagóir:Crómasóim
Cromán (anatamaíocht)

deas|250px|thumb|Cromán
San anatamaíocht, an réigiún seachtrach cruinn den leis uachtarach a chlúdaíonn alt an chromáin idir ceann an fhéimir is an peilbheas, an pointe altaithe idir an ghéag íochtarach is an stoc. Bíonn sé an-láidir an-chobhsaí, ach a ghluaiseacht teorannaithe. Tá imlíne an stoic ag leibhéal an chromáin suntasach mar thomhas in oiriúnú éadaí.

## Tagairtí
Cromán móna

Seabhac a fhaightear ar fud an tSeandomhain is ea an **cromán móna** (Béarla: *marsh harrier*). An cholainn donn, an ceann níos mílíthí, an t-eireaball liath. Áitríonn sé riasca (talamh féaraigh san Astraláise, uaireanta). Itheann sé froig is ainmhithe beaga eile, agus neadaíonn i measc na ngiolcach.

Go dtí le gairid, níor aithníodh ach dhá speiceas: an cromán móna iartharach (*[[Circus aeruginosus]]*) agus an cromán móna Afracach (*[[C. ranivorus]]*). Anois, roinntear iad i suas le sé cinn de speicis: an cromán móna iartharach (*[[Circus aeruginosus]]*), an cromán móna oirthearach (*[[C. spilonotus]]*), an cromán móna Papuach (*[[C. spilonotus spilothorax]]* nó *C. spilothorax*), an cromán móna seascainn (*[[C. approximans]]*), cromán móna Réunion (*[[C. maillardi maillardi]]* nó *C. maillardi*) agus cromán móna Madagascar (*[[C. maillardi macrosceles]]* nó *C. macrosceles*). Is é seo sé cinn as na 16 speiceas sa ghéineas Circus, agus dá bharr sin, ní grúpa tacsanomaíochta iad na cromáin mhóna.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Crómanas

deas|250px|thumb|Crómanas
An chomhpháirt d'fhíschomhartha a chinneann fordhath is sáithiú an datha atáirgthe. Uaireanta giorraítear chuig ‘cróma’ é.

## Tagairtí
Crómatachas

deas|250px|thumb|Crómatachas
Airí ceoil a bhaineann feidhm as nótaí, idirchéimeanna is cordaí taobh amuigh den phríomhghléas. Tugtar *nóta crómatach* nó *leatonach* ar nóta nach bhfuil sa scála diatonach. Ba réamhtheachtaire é beart i dtreo foirceann an chrómatachais ag Wagner, mar shampla, sa 19ú céad, agus ar thréigean na tonúlachta i gceol Schoenberg is cumadóirí eile sa 20ú céad. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceol
Crómaisféar

deas|250px|thumb|Crómaisféar
Cuid de na cisil sheachtracha ghásacha den Ghrian (is réaltaí eile), roinnt mílte ciliméadar ar doimhneacht. Infheicthe mar chorrán tanaí solais scoth-bhándeirg le linn urú iomlán na Gréine.

## Tagairtí

Catagóir:Grian
Crómaitin

deas|300px|thumb|Crómaitin
Is é **crómaitin** an coimpléasc a dhéanann cuingriú an ábhair ghéinitigh (an DNA) le cuid mhaith próitéiní taobh istigh de núicléas na cille. Ról aici ag cabhrú i ndlúthú an DNA chun go n-oiriúnóidh sé sin isteach sa núicléas, agus ag rialú feidhmeanna na ngéinte. Glacann an crómaitin ruaim, agus mar sin is féidir a dhéanamh feiceálach faoin micreascóp le linn próiseas na cilldeighilte. Bíonn sé eagraithe ina choirp scartha (na crómasóim). Tugtar *heitreacrómaitiní* ar na codanna de gach crómasóm a ruaimnítear an-dorcha, agus eocrómaitiní ar na codanna nach ruaimnítear ach go héadrom.

## Tagairtí
Crómatafór

deas|250px|thumb|Crómatafór
Is éard is **crómatafór** ann ná cill, nó struchtúr taobh istigh de chill, a iompraíonn lí. I gcuid mhaith ainmhithe, is crómatafóir cealla a chuimsíonn gráinníní lí. Is féidir leis an ainmhí a dhath a athrú trí na gráinníní seo a scaipeadh nó a chrapadh.

## Tagairtí
Samuel Crompton

Ceapadóir a rugadh i Manchain Sasana ab ea **Samuel Crompton** (3 Nollaig 1753 – 26 Meitheamh 1827). I 1779 cheap sé an mhiúil sníomhacháin, meaisín a tháirg snáithe a bhí iontach mín. Bhí air an meaisín a dhíol le déantúsóir i mBolton, ach níos déanaí bronnadh duais náisiúnta £5,000 air. 
mion|Miúil sníomhacháin a dhear Crompton

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1753
Catagóir:Básanna i 1827
Catagóir:Ceapadóirí Sasanacha
Crónghiúis

Crann ollmhór maorga síorghlas buaircíneach nach bhfaightear ach ar fhánaí thiar shléibhte an Sierra Nevada i gCalifornia agus iardheisceart Oregon. An crann is airde ar Domhan, níos mó ná 100 m, agus suas le 8 m ar trastomhas. An choirt suas le 1 m i dtiús, scothdhearg snáithíneach spúinsiúil. Luaitear na crainn seo i measc na n-orgánach beo is seanda ar Domhan, 400-4,000 bliain d'aois. An-fhorleathan tráth dá raibh, agus faightear a n-iontaisí sa Ghraonlainn is an tSín.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Crainn
Crónghiúis na camhaoire

Crann duillsilteach buaircíneach a fhaightear i réigiún beag sa tSín is ea **crónghiúis na camhaoire** (*Metasequoia glyptostroboides*). Bhí sí i bhfad níos forleithne tráth. Deirtear gur iontaise bheo í, mar fuarthas iontaise di i 1941, 4 bhliain sular fionnadh na crainn bheo.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí