open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Argón

Is é an t-**argón** dúil cheimiceach uimhir a 18, agus is é an tsiombail cheimiceach atá aige ná **Ar**. Is triathghás é, agus é i bhfad níos coitianta sa dúlra ná na triathgháis eile, nó is é an céatadán atá aige ná 0.934 % den atmaisféar (de réir na toirte, níos mó ná a haon faoin gcéad de réir an mheáchain). Mar is dual do na triathgháis, tá ochtréad iomlán de leictreoin ar an sceall is faide amuigh aige, rud a chiallaíonn nach bhfuil gá aige le himoibriú a dhéanamh ná naisc a cheangal leis na dúile eile. Is féidir dul i dtuilleamaí an fhluairín le comhdhúile argóin a chruthú, ach bíonn na comhdhúile seo an-éagobhsaí. Tugann áirimh theoriciúla le fios gur chóir go mbeadh comhdhúile áirithe ag an argón a bheadh cobhsaí, fiú le gnáth-theocht an tseomra, ach níor éirigh le haon cheimiceoir na comhdhúile teoiriciúla seo a shintéisiú. Úsáidtear teocht tríphointe an argóin (83.8058 K) mar chaighdeán ar scála idirnáisiúnta na teochta ón mbliain 1990 i leith.

Tá trí iseatóp cobhsaí ag an argón, mar atá, 40Ar (99.604 % d'argón an dúlra), 38Ar (0.063 %), agus 36Ar (0.334 %). Is toradh do bheite-mheath radaighníomhach an iseatóip úd 40K den photaisiam é an t-iseatóp is coitianta de chuid an argóin. 

Baintear úsáid as argón i bhfoirm leachta i gcrió-mháinliacht - is é sin, cuisnítear na cealla ailse le hargón fuar. Is é an t-argón an triathghás is coitianta agus an ceann is saoire, nó faightear mar sheachthoradh é nuair a bhítear ag scaradh na nítrigine agus na hocsaigine le chéile. Mar sin, is é an triathghás is mó a úsáidtear, fiú le freastal ar riachtanaisí a mbeadh triathghás éigin eile ní b'fhóirsteanaí dóibh. 

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Triathgháis
Hipeacraitéas

Lia sa tSean-Ghréig ab ea **Hipeacraitéas Cos II**, nó **Hipeacraitéas** de ghnáth (thart ar 460 RC — 370 RC; Gréigis: Ἱπποκράτης, Hippokrátēs nó ‘Ippokrátīs). Tugtar *Athair na [[Míochaine]]* air go minic, agus b'eisean a bhunaigh an scoil míochaine a ainmníodh as. Cuirtear Mionn Hipeacraitéis ina leith.

Scríobh Hipeacraitéas  :
 “Maidir le “An nGalar Beannaithe” seo mar a thugtar air, (titimeas) is cinnte go bhfuil a chuid nádúr agus a chuid chúiseanna aige, mar le galair eile. Eascraíonn sé - cosúil leo - ó rudaí a théann isteach sa chorp agus a thagann as an corp...Bíodh siad beannaithe nó a mhalairt, mar is áil leat, is cuma, is mar a chéile iad, agus ní gá an difir sin a aithint sa nádúr mar tá siad uile beannaithe agus tá siad uile aiceanta. Tá a réamhchúiseanna fhéin ag gach ceann acu.“

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 460 RC
Catagóir:Básanna i 370 RC
Catagóir:An tSean-Ghréig
Catagóir:Lianna Gréagacha
Leigheas (idirdhealú)

* Míochaine, réimse an chúraim sláinte agus an chleachtaidh liachta.
* Cógas, druga ar bith a úsáidtear chun airíonna tinnis a leigheas nó a laghdú.
* Cóir leighis, cóireáil nó teiripe a úsáidtear chun fadhb sláinte a leigheas nó a fheabhsú.
Turasóireacht

[mion|[An Daingean|Daingean]]
[mion|220x220px|[Slí an Atlantaigh Fhiáin]]
mion
mion|Póstaer taistil Thomas Cook, 1910, ag iarraidh turasóirí a mhealladh go dtí an Iamáice
thumb|Turasóireacht de réir tíre sa bhliain 2001 
Séard atá i gceist le **turasóireacht** ná taisteal mar chaitheamh aimsire nó ar son fóillíochta. De réir an Eagraíocht Dhomhanda Turasóireachta, is turasóirí iad daoine a thaistealaíonn agus a fhanann in áiteanna taobh amuigh dá ngnáth-thimpeallacht ar feadh níos lú ná bliain amháin ar chúiseanna cosúil le fóillíocht, gnó nó sláinte agus gan aon airgead a fháil acu as rud ar bith a dhéanann siad ann ó fhoinsí áitiúla.

Mar a dúirt an fealsamh Francach Blaise Pascal ‘dá bhféadfadh an duine daonna fanacht socair ag baile ina sheomra féin ina aonar, ní bheadh aon trioblóid in aon chor sa domhan.

## Stair
Tá idir bhorradh agus bhiseach sa turasóireacht dhomhanda leis na blianta. Sa bhliain 2004, bhain breis agus 763 milliún turasóirí cinn chúrsa idirnáisiúnta amach. Sa bhliain 2010, rinne 940 milliún duine amhlaidh. Sa bhliain chéanna bhí 693 billiún euro de theacht isteach idirnáisiúnta ón turasóireacht.

Mar thoradh ar an ngéarchéim eacnamaíochta domhanda sna 2000idí déanacha, thosaigh moill láidir sa taisteal idirnáisiúnta ag tosú i Meitheamh, 2008, moill a lean sa bhliain 2009. Thit líon na dturasóirí idirnáisiúnta 4% sa bhliain úd, agus thit an teacht isteach 6%. Bíonn an turasóireacht intíre tábhachtach ina lán áiteanna ar fud an domhain freisin.

## Geilleagar
Tá an turasóireacht an-tábhachtach do roinnt tíortha de bharr an ioncaim a ghineann an tionscal as na seirbhísí agus rudaí a úsáideann na turasóirí, as na cánacha a íocann na gnólachtaí atá bainteach leis an turasóireacht, agus as an bhfostaíocht a ghineann sí. 

Uaireanta, cruthaíonn an turasóireacht fadhbanna don timpeallacht, go háirithe in áiteanna áirithe cáiliúla, má bhíonn ró-fhorbairt ann nó mura ndéantar an fhorbairt chéanna go cúramach.

Ó na 2010idí ar leith, is iad an Fhrainc, na Stáit Aontaithe, agus an tSín na trí thír is mó turasóireacht ar domhan, ach tá sí tábhachtach i ngach áit nach mór má bhíonn tír sábháilte agus tarraingteach go leor don turasóir. 

Thig leis an ngnó seo a bheith an-tábhachtach ar fad do thíortha beaga a bhfuil tránna cois farraige agus aeráid the le linn an gheimhridh thuaisceartach acu, a leithéidí na Bahámaí, na Séiséil agus na Maildíve. Is iad Páras, Londain agus Nua-Eabhrac na trí chathair is mó tóir ag turasóirí orthu ar Domhan faoi láthair.
## Féach freisin

* Róthurasóireacht 

## Tagairtí

Catagóir:Caitheamh aimsire
Catagóir:Cultúr
Catagóir:Turasóireacht
Catagóir:Fóillíocht
Grúpaí an tábla pheiriadaigh

Séard atá i gceist le **grúpa** sa chomhthéacs seo ná colún ceartingearach i dtábla peiriadach na ndúl ceimiceach. Tá ocht ngrúpa déag sa tábla peiriadach; níl uimhreacha ar na colúin f-bhloc (idir grúpaí 2 agus 3). Tá tréithe fisiciúla nó ceimiceacha comhchosúla ag na dúile i ngrúpa sna leictreonscealla is forimeallaí dá n-adamh (i.e., an croí-lucht céanna), toisc go bhfuil lámh in uachtar ag suíomh fithiseach an leictreoin is forimeallaí ar fhormhór na n-airíonna ceimiceacha. 

Tá an córas uimhrithe nua-aimseartha “grúpa 1” go “grúpa 18” molta ag Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí (AIGCF) ó thart ar 1990. Tagann sé in ionad dhá scéim ainmniúcháin neamh-chomhoiriúnach níos sine, a úsáideann an tSeirbhís Achomaireacht Cheimiceach (SAC), (*nó CAS sa Bhéarla, ar a mbíonn níos mó éilimh sna SA air*), agus ag AIGCF roimh 1990 (níos mó éilimh san Eoraip). De ghnáth glacann pobal na ceimice le córas na ɲ-ocht ngrúpa déag, ach tá easaontas éigin ann faoi bhallraíocht roinnt dúl. Den chuid is mó baineann easaontais le dúil uimhir 1 agus 2 (hidrigin agus héiliam), chomh maith le miotail thrasdultacha istigh.

Is féidir grúpaí a shainaithint freisin ag baint úsáide as an dúil is airde ̈(in uachtar̠) atá acu, nó ainm sonrach a bheith acu. Mar shampla, déantar cur síos ar ghrúpa 16 freisin mar an "grúpa ocsaigine" agus mar na "calcaiginí". Eisceacht is ea an “grúpa iarainn”, a thagraíonn de ghnáth do “ghrúpa 8”, ach sa cheimic d’fhéadfadh go gciallódh sé iarann, cóbalt, agus nicil, nó sraith de dhúile eile a bhfuil airíonna ceimiceacha comhchosúla acu. San réaltfhisic agus san fhisic núicléach, tagraíonn sé de ghnáth d’iarann, cóbalt, nicil, cróimiam, agus mangainéis.

:
Seo iad a leanas grúpaí an tábla pheiriadaigh:
* Grúpa 1 (IA,IA): na miotail alcaileacha
* Grúpa 2 (IIA,IIA): na miotail chré-alcaileacha
* Grúpa 3 (IIIA,IIIB): grúpa an scaindiam. Is iad na "miotail tearc-chré" nó na "tearcithreacha" ná an scaindiam, an t-ittriam agus na lantainídí in éineacht.
* Grúpa 4 (IVA,IVB): grúpa an tíotáiniam 
* Grúpa 5 (VA,VB): grúpa an vanaidiam
* Grúpa 6 (VIA,VIB): grúpa an chróimiam 
* Grúpa 7 (VIIA,VIIB): grúpa na mangainéise
* Grúpa 8(VIII): grúpa an iarainn. Uaireanta, tugtar "na miotail iarannchosúla" ar an tsraith uachtair sa ghrúpa seo agus "na miotail phlatanamchosúla" ar na sé cinn eile.
* Grúpa 9 (VIII): grúpa an chóbailt 
* Grúpa 10 (VIII): grúpa na nicile
* Grúpa 11 (IB,IB): grúpa an chopair, nó na miotail mhona (ní mholann Aontas Idirnáisiúnta na gCeimiceoirí, IUPAC, an dara hainm seo a úsáid)
* Grúpa 12 (IIB,IIB): grúpa na since 
* Grúpa 13 (IIIB,IIIA): grúpa an bhoróin 
* Grúpa 14 (IVB,IVA): grúpa an charbóin 
* Grúpa 15 (VB,VA): grúpa na nítrigine (ní ghlacann Aontas Idirnáisiúnta na gCeimiceoirí leis an ainm "na pnioctaiginí", cé go bhfeictear sa Bhéarla uaireanta é)
* Grúpa 16 (VIB,VIA): grúpa na hocsaigine, nó na cailciginí
* Grúpa 17 (VIIB,VIIA): na halaiginí 
* Grúpa 18 (Grúpa 0): na triathgháis

Catagóir:Ceimic
Meitéareolaíocht

mion
mion
**Meitéareolaíocht** is ea an staidéar ar an aimsir agus gnéithe uile an atmaisféir chun an aimsir a réamhinsint (ón nGréigis: μετέωρο, meteron, "go hard sa spéir"; agus λόγος, logos, "eolas"). Scrúdaítear an teocht, an brú agus an gal uisce  srl i dtrópaisféar an domhain. Tugtar meitéareolaí ar eolaí sa réimse seo. Ceann amháin de na heolaíochtaí atmaisféaracha é an meitéareolaíocht, in éineacht leis an clíomeolaíocht, an fisic atmaisféarach agus an ceimic atmaisféarach.
[mion|[Tuar ceatha, Conamara, 2014-10-04]]

## Réamhaisnéis na hAimsire
I réigiúin ar leith, iarthuaisceart na hEorpa mar shampla, bíonn patrúin chasta san aimsir.  Is féidir réamhaisnéis aimsire a dhéanamh don trí lá atá le teacht, nó don deich lá le teacht le hiontaoibh níos lú. 

I réigiúin eile, fásaigh mar shampla, bíonn na patrúin comhsheasmhach. 

## Stair
Coimeádadh taifid ar an aimsir sa tSín chomh fada siar le 1216 RC.

## Féach freisin

* Aeráid
* Téamh domhanda

## Tagairtí

*
Miguel Primo de Rivera

clé|mion|207x207px|Primo de Rivera sa bhliain 1893ː gníomh gaisce (le Julio Gros in ''Blanco y Negro'')Ba ghinearál, uaslathaí agus deachtóir míleata Spáinneach é **Miguel Primo de Rivera y Orbaneja** , Marqués de Estella (Jerez de la Frontera, 8 Eanáir, 1870 - Páras, 16 Márta, 1930). 
## Deachtóireacht
thumb|Primo de Rivera, 1921|clé|194x194px
Tháinig sé chun cumhachta sa bhliain 1923. Is faoi chraiceann an tírghrá agus an  ainrialachais a tháinig an faisisteachas chun cinn ar dtús. Na feallmharuithe ag an CNT, chuidigh siad go mór leis an réimeas Liobrálach a mhilleadh, tharla, mar a déarfadh Cambó, ó fágadh an tír ar staid antoisceach, nach raibh de leigheas uirthi "ach buille stáit an Ghinearáil Rivera in 1923, agus a dheachtóireachtsan lena chois".

Bhí mana aige,  "Country, Religion, Monarchy."  
## Meath
clé|mion|208x208px|scigphictiúr sa Weekblad Pallieter,  an Ísiltír, 1925Lean a dheachtóireacht ar aghaidh go dtí 1930. Duine neamhinniúil agus gan éifeacht, ní raibh aon dul as ach go mbeadh air éirí as. 

Chuir na fórsaí go léir ar an Eite Chlé le chéile gur thug siad ar an Rí Alfonso XIII éirí as, agus gur ruaig siad de Rivera. D'imigh sé in Eanáir 1930.

Fiabhras agus diaibéiteas ba thrúig bháis dó i bPáras ar 16 Márta 1930.

Bhí beirt mhac aige, Fernando agus José Antonio Primo de Rivera, faisistithe go smior, a cuireadh chun báis sa bhliain 1936. 

## Féach freisin

* José Antonio Primo de Rivera

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1870
Catagóir:Básanna i 1930
Catagóir:Polaiteoirí na Spáinne
Ár nAthair

[mion|inscríbhinn ar an m[balla sa séipéal Pater Noster, Iarúsailéim]]

Is é an t**Ár nAthair** paidir bhunúsach an chreidimh Chríostaí. De réir an tSoiscéil (Matha 6:9-13, agus Lúcás 11:2-4), d'fhiafraigh na hAspail d'Íosa, conas ba chóir dóibh bheith ag guí. Tá an phaidir seo thíos bunaithe ar an leagan Laidine den Bhíobla, agus é oifigiúil san Eaglais Chaitliceach.

[mion|Seanmóir ar an Sliabhː d'fhiafraigh na hAspail d'[Íosa, conas ba chóir dóibh bheith ag guí.]]
Sa leagan Protastúnach den Ár nAthair, cuirtear na focail *ós leatsa an Ríocht, an Chumhacht agus an Ghlóir go deo* leis an bpaidir roimh an áiméan.

## Naisc Sheachtracha

* 'Ár nAthair' ar Youtube le Bitesize Irish

## Tagairtí

Catagóir:Paidreacha
Catagóir:Iomainn
Leopold I, An tImpire Naofa Rómhánach

Bhí **Leopold I**, (9 Meitheamh, 1640 – 5 Bealtaine, 1705), mar Impire den Impireacht Rómhánach Naofa. Bhí sé ina rí na hUngáire, na Boihéime agus na Cróite. Bhí sé mar an dara mac de Ferdinand III agus (chéad) bean chéile Ferdinand Maria Anna ón Spáinn. Bhí sé mar impire i rith cogaidh in aghaidh impireacht Ottamán, agus An Fhrainc.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1640
Catagóir:Básanna i 1705
Catagóir:Impirí Naofa Rómhánach
Catagóir:Monarcaí na Boihéime‎
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe Gearmánacha
Catagóir:Ríthe na Cróite
Catagóir:Ríthe na hUngáire
Catagóir:Teaghlach Habsburgach‎
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Na Piréiní

Sliabhraon is ea na **Piréiní** atá suite idir an Fhrainc agus an Spáinn. Síneann na Piréiní timpeall is 430 ciliméadar ó Bhá na Bioscáine, ar cuid í den Aigéan Atlantach, go dtí an Mheánmhuir. Is é an sliabhraon seo an teorainn nádúrtha idir an Fhrainc agus an Spáinn, agus an teorainn pholaitiúil ag cloí leis na Piréiní an chuid is mó. Tá Andorra fáiscthe isteach idir an dá stát móra, áfach. Thairis sin, tá Val d'Aran, nó Gleann Aran, suite taobh thuaidh den tsliabhraon, cé gur cuid é den Spáinn go polaitiúil.

Tá na Piréiní níos sine ná na hAlpa. An dríodar ba tús don tsliabhraon, thosaigh sé á bhfosú in imchuacha an chósta sa ré Phailéasóch agus sa ré Mhéiseasóch. Timpeall is 100-150 milliún bliain ó sin, sa tréimhse Chailceach, leathnaigh grinneall Bhá na Bioscáine amach, agus fáisceadh an Spáinn in éadan na Fraince. D'ardaigh an brú seo oirthear an tsliabhraoin ar dtús, ach ansin, chuaigh sé ar aghaidh siar, go dtí go raibh an sliabhraon go léir ann, sa sealad Eoicéineach. 

Carraigeacha eibheir agus naghais is mó atá in oirthear na bPiréiní. San iarthar, áfach, tá cuid mhaith aolchloiche ann freisin. Ní raibh mórán oighearshruthanna sna Piréiní riamh, rud a chuireann leis an gcuma chomhleanúnach, neamhchaite atá ar an sliabhraon seo, chomh maith leis an eibhear - tá an t-eibhear an-díonta ar an gcreimeadh.

Ceann de na difríochtaí is mó idir na Piréiní agus na hAlpa is ea nach bhfuil mórán lochanna móra sna Piréiní. Níl na Piréiní saibhir i mámanna ach an oiread. Rud eile ar fad é go mbíonn go leor sruthanna tulcacha agus easanna ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na Fraince
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na Spáinne
Catagóir:Tíreolaíocht Thír na mBascach
Homage to Catalonia

Is é ***Homage to Catalonia*** ("In ómós don Chatalóin") an cuntas a thug George Orwell ar Chogadh Cathartha na Spáinne mar a chonaic sé lena shúile cinn féin é. Tháinig an chéad eagrán den leabhar seo i gcló sa bhliain 1938. Chaith Orwell seal ina ghnáthshaighdiúir agus seal ina oifigeach sa Chatalóin agus san Aragóin ó Mhí na Nollag 1936 go dtí Mí an Mheithimh 1937. Sa deireadh thiar, áfach, b'éigean dó an tír a thréigean faoi dheifir, nó chuir an rialtas cosc leis an bpáirtí POUM, agus na daoine a raibh baint acu leis an bpáirtí á gcaitheamh i dtóin an phríosúin. Páirtí Cumannach a bhí ann nach raibh ag aontú le lucht leanúna Stailín, agus nuair a d'éirigh na Cumannaigh Stailíneacha láidir i rialtas na Spáinne, thosaigh siad ag déanamh géarleanúna ar lucht na heite clé den chineál "mhícheart". Bhí Orwell ag troid i dtrúpaí an pháirtí POUM, agus mar sin, bheadh sé in an-dainséar dá bhfanfadh sé sa Spáinn, ansin.

Fuair Orwell deacair an leabhar a fhoilsiú ar dtús. Na saothair a tháinig óna pheann go dtí sin, b'é an Left Book Club ("Club Leabhar na hEite Clé"), fiontar foilsitheoireachta Victor Gollancz, a d'fhoilsigh iad. Ní raibh Gollancz sásta *Homage to Catalonia* a chur i gcló, áfach, ós rud é go raibh sé chomh mór sin bun os cionn leis an gcur síos a thug na hintleachtóirí Cumannacha ar an gcogadh. Mar sin, b'éigean dó dul i dtuilleamaí Secker & Warburg, teach foilsitheoireachta a bhí sásta leabhair a fhoilsiú a bheadh ag lochtú ceachtar de dhá dheachtóireacht mhóra na linne. B'é an gnólacht seo a d'fhoilsigh an chuid eile de shaothar Orwell freisin, agus d'éirigh Orwell mór leis an bhfoilsitheoir, Fredric Warburg.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le George Orwell
Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne
Catagóir:Stair na Catalóine
Catagóir:Dírbheathaisnéisí
Ipswich

Is cathair í **Ipswich** atá suite in oirthear Shasana. Is é príomhbhaile chontae Suffolk é. Tá sé suite ar an abhainn Orwell.

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Suffolk
Animal Farm

Nóibhille de chuid an scríbhneora Shasanaigh George Orwell is ea ***Animal Farm*** nó ***Feirm na nAinmhithe,*** faoi 'réabhlóid na n-ainmhithe', agus ceachtanna le baint as maidir le réabhlóidí eile. Foilsíodh an leabhar ar 17 Lúnasa 1945, agus aistríodh é go Gaeilge sa bhliain 2021.
clé|mion

### Scéal
Síscéal nó fabhalscéal atá ann ar an gcéad amharc.
clé|mion|múrphictiúr
Tá na hainmhithe ar 'Fheirm an Mhainéir' ag fulaingt le fada faoi thíorántacht an fheirmeora Ó Ceallaigh, fear tugtha don ól, mífhreagrach agus tíoránach amach is amach. Tá na hainmhithe ag fulaingt faoi le fada, agus bailithe ceart de. Tá súil acu le saol eile, an fheirm a bheith faoi cheannas na n-ainmhithe féin, saor ó smacht na ndaoine. 

Éiríonn siad amach, cuireann siad an ruaig ar an gCeallach, agus glacann siad seilbh ar an bhfeirm, 'Feirm na nAinmhithe' a thugann siad ar an bhfiontar uaillmhianach anois, gach ainmhí ag treabhadh le chéile. Nó sin an chosúlacht atá air, gach ainmhí comhionann agus ag obair le chéile, an fheirm anois faoi cheannas na n-ainmhithe féin. Tá siad saor ó smacht na ndaoine agus saor ó ansmacht faoi dheireadh. 

Ach ní mar a shíltear a bhítear ! Creideann na beithígh go bhfuil siad i bparthas na nAinmhithe. Ach an té atá thíos, buailtear cos air ! 

Cuireann an chumhacht ar bhóthar a n-aimhleasa iad. Ag deireadh an leabhair, athraíonn na muca ina bhfir bhrúidiúla. Athraítear mana a scríobhadh ag tús réabhlóid na n-ainmhithe ó

*Tá gach ainmhí cothrom* 

go 

*Tá gach ainmhí cothrom ach tá roinnt ainmhithe níos cothroime ná a chéile*.

Cinnte, tá na cearta céanna ag cách duine ach ní hionann cách. Agus is cothroime roinnt ainmhithe ná a chéile.

### Téamaí
Is aor agus cáineadh ar an gCumannachas é, an Stailíneachas go háirithe, agus an nós ann sa pholaitíocht géilleadh do ghnásanna an mhóraimh.

## Féach freisin

* George Orwell 
* Útóipe
* Stailíneachas

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le George Orwell
Catagóir:Fealsúnacht polaitíochta
Catagóir:Útóipe
Catagóir:Cumannachas
Catagóir:Aistriúcháin go Gaeilge
Catagóir:Réabhlóid na Rúise
Catagóir:Stailíneachas
Catagóir:Déaglitríocht na Gaeilge
Catagóir:Déaglitríocht
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1945
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1940idí
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2021
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2021idí
An Gharbhóg

Is abhainn a théann trí bhaile Sligeach í an **Gharbhóg**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Shligigh
Catagóir:Aibhneacha na hÉireann
Gaelscoil An Chaistil

Is Gaelscoil í **Bunscoil an Chaistil** i Baile an Chaistil, Contae Aontroma.

Tá an-chuid imeachtaí ar siúl sa scoil ar nós:

1. Ranganna Gaeilge do dhaoine fásta: Bíonn ranganna ar siúl ag Glór na Maoile achan bhliain agus bíonn suas le 4 leibhéal líofachta ó bhunrang a fhad le hard rang. 

2. Rang Dioplóma: Shocraigh Pobal an Chaistil rang dioplóma tríú leibhéil i mbliana sa Ghaelscoil. Tá an chúrsa aitheanta mar dhlúthchuid d’Ollscoil na Gaillimhe. 

3. Dianchúrsa dheireadh seachtaine: Reáchtálann Glór na Maoile deireadh seachtaine lán-Ghaeilge in Óstán Oileán na gCaorach achan bhliain. Bíonn daoine ag teacht ó chian agus ó chóngar le freastal air. 

4. Scéim shamhraidh Chothraí: Bíonn scéim shamhraidh ar siúl gach bliain ag Glór na Maoile fá choinne páistí bunscoile nach bhfuil mórán taithí teanga agus cultúir acu. Tugann an chúrsa léargas do na páistí ar an teanga, ar dhamhsa, ar spórt agus ar cheol. 

5. Buíon Tuismitheoirí agus Tachrán fríd mheáin na Gaeilge: Déantar seo a reáchtáil dhá mhaidin sa tseachtain le linn téarma scoile. Tugann sé blas na teanga do dhaoine atá ag déanamh machnaimh ar an ghaelscolaíocht mar rogha oideachais dá bpáistí. 

6. Gaelscoil an Chaistil: Tá Gaelscoil an Chaistil comhdhéanta de dhá pháirt; Naíscoil an Chaistil a chuireann oideachas réamhscolaíochta lán-Ghaeilge ar fáil, agus Bunscoil an Chaistil, a chuireann bunoideachas lán-Ghaeilge ar fáil. 

7. Cumann Iarscoile an Chaistil: Reácháiltear Gaelscoil an Chaistil cumann iarscoile lán-Ghaeilge gach lá sa tseachtain le linn téarma scoile. 

8. Scéim Shamhraidh an Chaistil: Bíonn scéim shamhraidh ann ar feadh bhunús an tsamhraidh do pháistí Bunscoile a bhfuil Gaeilge líofa acu. 

9. Ranganna Gaeilge sa mheánscoil: Mar chuid de churaclam na hIar-bhunscoile bíonn ranganna Gaeilge a reáchtáil ag Coláiste na Croise agus na Páise ó bhun na scoile a fhad le hArd Leibhéal. 

10. Seirbhísí Eaglasta / Church Services Bíonn Seirbhísí lán-Ghaeilge anois ar fáil cúpla uair le linn na bliana san eaglais Chaitliceach. Bíonn Aifreann lán-Ghaeilge ann ar Lá Fhéile Pádraig agus bíonn Seirbhísí a bhaineann leis an Ghaelscoil ar siúl fosta.

11. Comharthaíocht sráide. Tá Comhairle na Maoile, amhail le cuid cheantar eile sa tuaisceart, ag cur seirbhísí comharthaíochta ilteangacha ar fáil do cheantar ar bith a ba mhian leo sráidainm bheith acu i nGaeilge (nó i dteanga eile) ar aon leis an Bhéarla. 

12. Seirbhísí leabharlainne: Bíonn leabhair ar fáil i nGaeilge i Leabharlann Bhaile an Chaistil. Bíonn na Leabhair seo dírithe den chuid is mór ar an aois óg ach bíonn leabhair eile ann do dhaoine fásta, agus ar ndóigh amhail le chuile rud sa tsaoil tiocfaidh fás ar réimse ná leabhair a bheas ar fáil más amhail go mbeidh éileamh ann dóibh. 

13. Eachtraí Éagsúla: Bíonn eachtraí éagsúla ó am go chéile a mbíonn an Ghaeilge le feiceáil ann bíodh sin eachtraí de chuig an CLG, eachtraí ceoil and cultúrtha. Cé nach bhfuil an Ghaeilge in úsáid den chuid is mó ach ar bhonn samhailchomharthach ag na heagraíochta seo, ach tá sé tábhachtacha le aithint go mbaineann siad úsáid aistí.

Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn
Catagóir:Bunscoileanna in Éirinn
Denis Florence MacCarthy

Scríbhneoir Éireannach ab ea **Denis Florence MacCarthy** (26 Bealtaine, 1817- 7 Aibreán, 1882). File, aistritheoir agus beathaisnéisí a bhí ann, a rugadh i mBaile Átha Cliath.

## Naisc sheachtracha
* Denis Florence MacCarthy - "Project Gutenberg"

MacCarthy, Denis Florence
MacCarthy, Denis Florence
MacCarthy, Denis Florence
MacCarthy, Denis Florence
Thierry Henry

Is imreoir sacair Francach é **Thierry Daniel Henry** (rugadh é ar an 17 Lúnasa 1977). 

Rugadh i bPáras é agus cheannaigh AS Monaco é sa bhliain 1995. Bhog sé ó Monacó go Torino sa bhliain 1998 ach i ndiaidh dó bliain amháin a chaitheamh le Juventus, d'íoc Arsenal F.C. GB£10.5m as. D'imir sé le hArsenal ón mbliain 1999 go dtí an bhliain 2007, nuair a d'aistrigh sé go F.C. Barcelona. Imríonn sé faoi láthair lena New York Red Bulls - club de chuid Major League Soccer i Meiriceá.

Bhuaigh Thierry Euro 2000 agus Corn an Domhain sa bhliain 1998 leis an bhFrainc. I Sasana ghnóthaigh sé Corn an F.A. faoi thrí agus an Premier League faoi dhó. Le Barcelona, tá sraith na Spáinne, corn na Spáinne agus Sraith na Seaimpíní buaite aige.

Tá sé colscartha agus páiste amháin aige.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine Francacha
Corn FA

Is comórtas peile Sasanach é an **Corn FA** (Gaeilge ar *FA Cup*).  tá an Corn FA ar cheann de na chomórtais pheile is cáiliúla ar domhan, agus an comórtas sacair is sine ar domhain. 

## Stair
Ar 16 Márta 1872, imríodh an chéad chluiche ceannais sa Chorn FA i Sasana. Bunaíodh an FA féin siar in 1863 ach cuireadh tús leis an chéad Chorn FA i mí na Samhna 1871 agus tharla an cluiche ceannais ar 16 Márta 1872. 

Ba iad Wanderers FC ó Leytonstone in oirthear Londan a fuair an ceann is fearr ar a n-iomaitheoirí na Royal Engineers. Scóráil Morton Betts an cúl amháin sa chluiche. Bhuaigh Wanderers an Corn cúpla uair eile sa ré sin ach tháinig deireadh leis an chlub sna 1880idí.  

## Inniu
De ghnáth bíonn an cluiche ceannais ar siúl i Wembley Stadium.

Is iad Arsenal a bhfuil an líon is mó Corn FA buaite acu, le ceithre Chorn déag (sa bhliain 2023).

## Buaiteoirí (go dtí 2012)

Catagóir:Sacar i Sasana
Catagóir:Ilchomórtais sacair

Catagóir:Craobhchomórtais spóirt
Tottenham

Is baile é **Tottenham** atá suite sa bhuirg Haringey, Londain Thuaidh. Imríonn an club sacair Tottenham Hotspur F.C. i White Hart Lane i dTottenham.

## Féach freisin
* Círéib Bhroadwater Farm
* Círéibeacha Shasana 2011

## Tagairtí

Catagóir:London Borough of Haringey
Corn FAI

Is corn sacair Éireannach é an **Corn FAI** (*FAI Cup* as Béarla). 

Bhuaigh Geata Naoimh Shéamais an chéad chomórtas sa bhliain 1922 ag an am sin bhí an t-ainm *Corn Saorstát* ar. Tá an comórtas buaite ag Ruagairí na Seamróige 25 uair agus is é sin an méad is mó.

## Cluichí Ceannais

## Clubanna

Catagóir:Comórtais Sacair i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Craobhchomórtais spóirt
Karel Čapek

Áirítear **Karel Čapek** (9 Eanáir 1890 – 25 Nollaig 1938) ar scríbhneoirí móra na Seicise. Bhí sé ar cheannródaithe an fhicsin eolaíochta lena chuid saothar, agus d'imir sé an-tionchar ar scríbhneoirí éagsúla ó George Orwell go Brian Aldiss. B'eisean, nó b'fhéidir a dheartháir Josef, a bhí ina scríbhneoir ann féin, a chéadcheap an focal "róbat". B'é Karel Čapek, áfach, a bhain an chéad úsáid as ina dhráma "R.U.R."

Saolaíodh i Malé Svatoňovice é, agus chuaigh sé ag freastal ar an meánscoil i Hradec Králové, nó Königgrätz, mar a bhí ar an áit go hoifigiúil san am, ós rud é nach raibh sa tSeic ach cúige de chuid na hOstaire san am. Ghlac Karel óg páirt in agóidíocht fhrith-Ostarach, agus ruaigeadh as an scoil é, ionas gurbh éigean dó dul go Brno (Brünn) leis an gcuid eile den mheánscoil a chur isteach. I ndiaidh na meánscoile, rinne sé staidéar ar fhealsúnacht i bPrág, i mBeirlín agus i bPáras.

thumb|left|Leacht cuimhneacháin - Prág
Bhí drochshláinte air, agus mar sin, níor glacadh leis in Arm na hOstaire. I ndiaidh an chogaidh, chuaigh sé le hiriseoireacht agus le hamharclannaíocht, agus casadh aisteoir óg mná air, Olga Scheinpflugová. Bhí siad ag dul amach ar feadh i bhfad, ach níor phós Čapek í ach go gairid roimh a bhás féin. Shíothlaigh sé i ndiaidh Chomhdháil München, agus an Ghearmáin ag cúngú go bagrach ar an tSeicslóvaic. 

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Seiceacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1890
Catagóir:Básanna i 1938
I, Keano

Dráma faoi Roy Keane agus an t-am a d'fhág sé foireann náisiúnta sacair Phoblacht na hÉireann roimh Chorn an Domhain i 2002 is ea **I, Keano**. Scríobh Arthur Matthews, Michael Nugent agus Paul Woodfull an dráma grinn seo. Thosaigh sé i 2005 agus cuireadh an tsraith dheireanach den seó ar siúl sa bhliain 2008.

Stiúir Peter Sheridan an seó i 2005 ach d'fhág an triúr príomhaisteoirí, Mario Rosenstock (Keano) ina measc, tar éis céad sraith an tseó. D'fhreastail Roy Keane féin ar an seó i 2005. Stiúir Michael Caven an dráma i 2006 agus Terry Byrne é i 2007.

## Carachtair
Bhí na carachtair go léir bunaithe ar fíordhaoine.
* Keano (Roy Keane)
* Fergie (Alex Ferguson - Bainisteoir Manchester United)
* General Macartacus (Mick McCarthy)
* Quinness (Niall Quinn)
* Surfia (Gillian Quinn, Bean chéile Niall Quinn)
* Packie Bonnerus (Packie Bonner)
* Duffus and Keano the Younger (Damien Duff agus Robbie Keane)
* Dunphia (Eamon Dunphy)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Léirmheas ar an seó bunaidh, ar shuíomh gréasáin RTÉ
* Alt ar shuíomh gréasáin an BBC, faoi bhunús an tseó

Catagóir:Drámaí
Catagóir:Drámaíocht ghrinn
Risteárd Cooper

Is fuirseoir Éireannach é **Risteárd Cooper** (Gaeilge: *Risteárd Cúipéir*). Sa bhliain 2005, ghlac sé páirt sa chlár faisnéise *[[Chasing the Lions]]* le Hector Ó hEochagáin agus faoi láthair tá 'The State of Us' (clár a scríobh Risteárd) ar siúl. Is duine de na haisteoirí ar Après Match é freisin. Ghlac sé páirt i bhfógra don chomhlacht Esat Digifone.

## Gairmréim
* *Après Match* (1996-inniu)
* *The Closer You Get* (2000)
* *This Is Ireland* (2004)
* *Chasing The Lions* (2005)
* *[[I, Keano]]* (2005)
* *[[The State of Us]]* (2007)
* *[[An Crisis]]* (2015)

Catagóir:Fuirseoirí Éireannacha
Sraith na hÉireann

Is é **Sraith na hÉireann** (Béarla: *League of Ireland*) an tsraith pheile is airde in Éirinn. Bunaíodh an tsraith sa bhliain 1921 agus bhí sé roinnte ina ndeighleoga sa bhliain 1985 nuair a cruthaíodh an Chéad Roinn. Tá Cumann Peile na hÉireann i gceannas ar an tsraith ó 2006 tar éis an cumasc de Shraith na hÉireann agus an cumann. Ba iad na clubanna a bhí i gceannas ar an tsraith roimh an gcumasc. Imríonn foireann amháin as Tuaisceart Éireann (Derry City) sa tsraith. San iomlán, tá 22 club i Sraith na hÉireann: 10 sa **[[League of Ireland Premier Division|Phríomhroinn]]** agus 10 sa **[[League of Ireland First Division|Chéad Roinn]]**. Reachtáiltear an tsraith ó mhí an Mhárta go mí na Nollag.

## Seaimpíní na hÉireann

 

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil - League of Ireland (Béarla) 
* Extratime.ie (Béarla)

Catagóir:League of Ireland
Catagóir:Sraithchomórtais sacair
Derry City Football Club

Club peile i dTuaisceart Éireann is ea **Derry City Football Club** (*Cumann Peile Chathair Dhoire*) a imríonn i Sraith na hÉireann. 

## Stair
Thosaigh an  'City' ag imirt sa League of Ireland sa bhliain 1985, an t-aon chlub as an Tuaisceart a imríonn sa Léig. Imríonn siad sa staid Brandywell Stadium. Is é Stephen Kenny a thraenálaí sna 2000idí. Bhuaigh Derry an League of Ireland i 1988-89 agus i 1996-97. 

Bhuaigh an City 5-1 in aghaidh Gretna sa Chorn UEFA i 2006. Ar an round eile d'imir siad in aghaidh PSG.  

## Traenálaithe

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Gréasáin Oifigiúil an Chlub

Catagóir:Clubanna sacair na hÉireann
Catagóir:Doire
Bray Wanderers Association Football Club

Is club peile Éireannach é **Bray Wanderers Association Football Club** (Gaeilge: *Cumann Peile Fánaithe Bhré*) as Bré. Bunaíodh an club sa bhliain 1942 agus imríonn sé sa Carlisle Grounds. Imríonn an club i Sraith na hÉireann. Is é Eddie Gormley an traenálaí atá aige. Tá an leasainm 'Seagulls' aige. Tá dhá Coirn FAI buaite aige.

Catagóir:Clubanna sacair na hÉireann
Drogheda United Football Club

Club peile Éireannach is ea **Drogheda United Football Club** (Gaeilge: *Cumann Peile Dhroichead Átha Aontaithe*) a imríonn i Sraith na hÉireann. Bunaíodh an club sa bhliain 1919 agus imríonn na *Drogs* i *United Park* i nDroichead Átha. Is é Darius Kierans an traenálaí atá ag an club. 

Bhuaigh an Drogheda Corn Setanta Sports sa bhliain seo caite agus an Corn FAI i 2005. 

Ghlac an club páirt san UEFA Champions League sa bhliain 2008. Bhuaigh an club i gcoinne an Levdia Tallinn in Iúil ach bhuaigh an Dynamo Kiev i mbabhta a dó.

Catagóir:Clubanna sacair na hÉireann
Corn Setanta Sports

Is comórtas sacair Éireannach é an **Corn Setanta Sports** (*Setanta Sports Cup* as Béarla). Imríonn foirne as Poblacht na hÉireann (League of Ireland) agus Tuaisceart Éireann (Irish Premier League) sa corn. Is é Setanta Sports an urraitheoir dó. Bhí an chéad chomórtas sa bhliain 2005. Imríonn 8 foirne sa corn ( 4 as an *League of Ireland* agus 4 as an *Irish Premier League*).

## Buaiteoirí
* 2005: Linfield F.C. 
* 2006: Drogheda United F.C.
* 2007: Drogheda United F.C.
* 2008: Cork City F.C.
* 2009-2010 Bohemians
* 2011 Shamrock Rovers
* 2012 Crusaders
* 2013 Shamrock Rovers
* 2014 Sligo Rovers

Catagóir:Ilchomórtais sacair
Catagóir:Comórtais Sacair i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Craobhchomórtais spóirt
Longford Town Football Club

Club peile Éireannach is ea **Lonford Town Football Club** a bunaíodh sa bhliain 1924. Is í Páirc Flancare an staid ina imríonn sé agus is é Tony Cousins an traenálaí atá aige. Bhuaigh an Longford Corn FAI sna blianta 2003 agus 2004.

Catagóir:Clubanna sacair na hÉireann
University College Dublin Association Football Club

Is foireann peile Éireannach é **University College Dublin Association Football Club** nó *UCD* (*Cumann Peile Choláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath* i nGaeilge) a imríonn sa COBÁC. Thosaigh an fhoireann mar fhoireann an choláiste ach faoi láthair imríonn daoine nach bhfuil sa choláiste do na 'Students'. Is é Martin Russell an traenálaí atá ag an bhfoireann, agus is é Babhla UCD an staid ina n-imríonn an fhoireann.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Clubanna sacair na hÉireann
Waterford United Football Club

Is club peile Éireannach é **Waterford United Football Club** (Gaeilge: *Cumann Peile Phort Láirge Aontaithe*) as Contae Phort Láirge, a bunaíodh sa bhliain 1930. Is é Tommy Griffin an traenálaí atá aige faoi láthair. Imríonn an fhoireann i Sraith na hÉireann agus sa staid Waterford Regional Sports Centre. Tá dhá Chorn FAI buaite aige.

Catagóir:Clubanna sacair na hÉireann
Michelle Bachelet

Is máinlia, leanbh-lia agus iaruachtarán de chuid na Sile í **Verónica Michelle Bachelet Jeria** /βeˈɾonika miˈʃɛl baʃˈle ˈçeɾja/. Toghadh í in Eanáir 2006 le téarma uachtaránachta go 2010. Is í Bachelet an chéad bhean i Meiriceá Laidineach a fuair an post seo.

Catagóir:Polaiteoirí
Sligo Rovers Football Club

Club peile Éireannach is ea **Sligo Rovers Football Club** (Gaeilge: *Cumann Peile Ruagairí Shligigh*) atá suite i gContae Shligigh. Is é John Russell an traenálaí 'Rovers' agus imríonn an fhoireann i Sraith na hÉireann. Is é an Showgrounds staid ina imríonn sé.

Bhuaigh Sligo Rovers Sraith na hÉireann tríú am ina stair: 1936/37, 1977/1978, agus 2012. 

Catagóir:Clubanna sacair na hÉireann
Ottawa

Is é **Ottawa** príomhchathair Cheanada, suite ar taobh theas na hAbhann Ottawa (i mBéarla, *Ottawa River*; Fraincis, *rivière des Outaouais*). Tá an chathair Gatineau ar bhruach thuaidh na habhann. Tá Ottawa agus an bhruach theas i gcúige Ontario; tá Gatineau agus an bhruach thuaidh i gcúige Québec. Aon mhórcheantar uirbeach dátheangach amháin atá ann agus an Béarla in uachtar in Ottawa agus an Fhraincis i nGatineau. 648,480 daonra Ottawa féin agus tá 860,928 i gceantar cathrach Ottawa-Gatineau ar fad.

Bunaíodh baile san áit sa bhliain 1826; Bytown a tugadh air. Rinneadh cathair de sa bhliain 1855 leis an ainm "Ottawa". Éireannaigh agus Francaigh ba iad tromlach na gcéad áitritheoirí. Inniu is é Ottawa an ceathrú cathair is mó sa tír, agus an dara cathair is mó i gcúige Ontario, tar éis Toronto.

Go hoifigiúil is cathair dhátheangach í Ottawa. Sa bhliain 2006 bhí 37.2% den daonra dátheangach i mBéarla agus i bhFraincis.  Ba é Béarla an mháthairtheanga do 62.4% agus ba í Fraincis an mháthairtheanga do 14.2%.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

mion|700px|left|Ottawa, cathair agus abhainn

Catagóir:Cathracha Cheanada
Catagóir:Ottawa, Ontario
Talamh an Éisc agus Labradar

Is cúige i gCeanada é **Talamh an Éisc agus Labradar**. Tá sé roinnte idir oileán Thalamh an Éisc, agus Labradar ar an míntír. Tá daonra 505,469 ann.

## Geilleagar

Ba C$33.817 bn. an olltáirgeacht intíre (OTI) a bhí ag Talamh an Éisc agus Labradar sa bhliain 2012. 

## Gaeilge
I rith an naoú haois déag, rinne go leor eisimircigh Éireannacha a mbealach go Talamh an Éisc. D'fhág sin go raibh an Ghaeilge á labhairt sa chúige. Go deimhin, bhí an Ghaeilge á labhairt chomh forleathan sin, chuirfeadh an Eaglais Chaitliceach chuig sagairt teacht go Talamh an Éisc as Éirinn le go bhféadfaidís an Ghaeilge a úsáid ina n-aifrinn. Chomh maith leis sin, tá taifid ar na córais chúirte a bhí ag teastáil ó aistritheoirí Gaeilge ó am go ham do chosantóirí. 

## Tagairtí

Catagóir:Cúigí agus dúichí Cheanada
Ráta samplála

Ciallaíonn an **ráta samplála** (nó an **mhinicíocht shamplála**), an líon samplaí in aghaidh an tsoicind (nó in aghaidh aonaid eile) a thógtar de chomhartha leanúnach le comhartha scoite a dhéanamh. I gcás comharthaí amfhearainn, is féidir é a thomhas i hertz (Hz). Is í an tréimhse samplála an t-inbhéarta den ráta samplála, is í sin, an t-am idir samplaí.

## An Teoirim Shamplála
Deir teoirim shamplála Nyquist–Shannon gur féidir athchumadh foirfe de chomhartha a fháil nuair atá an ráta samplála níos mó ná dhá oiread bandaraon an chomhartha atá á shampláil; nó, ar bhealach eile, go bhfuil minicíocht Nyquist (leath an ráta samplála), níos mó ná bandaraon an chomhartha atá á shampláil. Má úsáidtear rátaí samplála níos ísle, tá an baol ann nach mbeifear in ann an t-eolas ar fad a bhí sa bhunchomhartha a athchumadh sa chomhartha sampláilte.

Mar shampla, má tá bandaraon 100 Hz ag comhartha, ba cheart ráta samplála atá níos mó ná 200 Hz a roghnú le ailiasáil a sheachaint.

Catagóir:Fuaim
Catagóir:Próiseáil comharthaí
Amú le Hector

Clár teilifíse Éireannach is ea **Amú le Hector**, ina ndéanann Hector Ó hEochagáin taisteal chuig áiteanna difriúla ar domhain. Is ar an stáisiún lán-Ghaeilge TG4 a chraoltar an seó.

## Tagairtí


Catagóir:Cláir theilifíse
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Cláir TG4
Catagóir:Cláir teilifíse taistil
Catagóir:Cláir siamsaíochta‎
Bratach Iosrael

Roghnaíodh **bratach Iosrael** ar an 28 Deireadh Fómhair, 1948, cúig mí tar éis a bunaíodh stát Iosrael. Is éard atá ann ná Réalta Dháiví ar chúlra bán, idir dhá stríoc gorma. Rinne an eagraíocht Siónach an dearadh don bhratach sa bhliain. Tá cosúlacht ann idir dearadh na brataí agus an *[[Tallit]]*, fallaing urnaí na nGiúdach, atá bán le dhá stríoc gorma uirthi. Tugtar *Magen David* ("sciath Dháiví") ar an heicseagram i lár na brataí; úsáideadh mar shiombail na nGiúdach ó Phrág na Meánaoise i leith, agus thogh an Chéad Comhdháil Siónach é sa bhliain 1897.

## Naisc sheachtracha
* 

## Tagairtí

Catagóir:Iosrael
Catagóir:Bratacha
Yochanan Vollach

Is iar-peileadóir sacair ó Iosrael é **Yochanan Vollach** (Rugadh 14 Bealtaine 1945 i Kiryat Bialik, An Iosrael). 

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Daoine beo
Séarlas X na Fraince (1757-1836)

thumb|clé|Séarlas ina ógfhearBa é **Charles X** (9 Deireadh Fómhair 1757 – 6 Samhain 1836) Rí na Fraince agus Navarra ó 1824 anuas go dtí Réabhlóid na Fraince sa bhliain 1830, nuair a d'éirigh sé as an gcoróin. 
clé|mion|"An cnóire", scigphictiúr sa bhliain 1904

## Saol
Nuair a cailleadh Louis XVIII sa bhliain 1824, ba é Charles X, deartháir leis  (agus deartháir le Louis XVI), a tháinig i gcomharbacht air. 

Tugtar Athghairm na mBúrbónach ar an tréimhse 1815-1830 i stair na Fraince. Mar réimeas bhí sí  thar a bheith choimeádach.

Nuair a tharla Réabhlóid Iúil sa bhliain 1830, baineadh an choróin de Charles,  agus gaireadh gaol eile i bhfad amach uaidh, Louis Philippe, ina rí. Tháinig Louis Philippe I as Ríshliocht Orléans, i gcomharbas ar Charles X (i réim ó 1830 go dtí Réabhlóid na Bliana 1848). 

Ba é Charles rí Búrbónach deireanach na Fraince. Bhí air imeacht ar deoraíocht, Sasana ar dtús, ansin Albain agus an Ostair. Fuair sé bás  truamhéalach i nGörz ar 6 Samhain 1836 (cuid den Impireacht na hOstaire agus na hUngáire ag an am, inniu san Iodáil).

## Féach freisin

* Réabhlóid Iúil (1830)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1757
Catagóir:Básanna i 1836
Catagóir:Andóra
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe na Fraince
Catagóir:Ríthe Navarre
Catagóir:Teaghlach Búrbónach
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Réabhlóid Iúil (An Fhrainc, 1830)

Glaotar **Réabhlóid Iúil** ar Réabhlóid na Fraince sa bhliain 1830. De bharr na réabhlóide seo, fuarthas réidh leis an Rí Séarlas X, rí dheireanach de na mBorbon. Tháinig a chol ceathar Louis-Philippe, an Duc d'Orléans, i gcomharbas air.  

[mion|clé|220px|[Eugène Delacroix - *[[La liberté guidant le peuple]]*]]

## Imeachtaí
[mion|clé|Ós comhair l'Hôtel de Ville i b[Páras |220x220px]]
Tugtar 'Athghairm na mBúrbónach' ar an tréimhse 1815-1830 i stair na Fraince. Mar réimeas bhí sí  thar a bheith choimeádach.

Nuair a tharla Réabhlóid Iúil sa bhliain 1830, baineadh an choróin de Charles X. Ba é Charles  anrí Búrbónach deireanach na Fraince.  

Gaireadh gaol eile i bhfad amach uaidh, Louis Philippe, ina rí. Tháinig Louis Philippe I as Ríshliocht Orléans. Bhí sé i réim ó 1830 go dtí 1848; caitheamh amach é i Réabhlóid na Bliana 1848.

## In Éirinn
Bhí bratach na saoirse ardaithe ar fud na hEorpa. Agus an díocas náisiúnachais i réim, dhear Emilia Eleanor Hamilton, bean óg agus tírghráthóir as Fionnradharc BÁC, curca trídhathach, glas, bán agus oráiste,

## Féach freisin
* Réabhlóid na Fraince (1789)
* Réabhlóid na Fraince (1848)
* Rí Séarlas X
* Bratach na hÉireann

## Tagairtí

*
Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:1830
Séarlas V, Impire Naofa Rómhánach

Bhí **Séarlas V** (24 Feabhra 1500 - 21 Meán Fómhair 1558) ina Rí ar an Ísiltír Bhurgúnach (1506-1555), ar an Spáinn (1516-1556 tugadh Carlos I air ann), ar an Napóil, ar an tSicil (1516-1554) agus ar na Rómhánaigh (1519-1558). Ba é Ard-Diúc na hOstaire (1519-1521) agus an tImpire Naofa Rómhánach (1530-1558) é. Rugadh i bhFlóndras é sa chathair Gent (tá an chathair sa Bheilg sa lá atá inniu ann). Bhí sé ar dhuine de na rialtóirí is cumhachtaí i stair na hEorpa. Bhí sé ina Impire Naofa Rómhánach ag tús an Reifirméisin agus throid sé go leor cogaí mar gheall air seo. Throid sé in aghaidh na Fraince go minic freisin cé gur tír Chaitliceach í freisin. Throid sé freisin i gcoinne an Impireacht Otamánach sa Mheánmhuir agus in oirthear na hEorpa.       

## Taisteal
Mar go raibh sé i gceannas ar an oiread sin tíortha agus críocha éagsúla, thaistil sé go leor eatarthu. Rinne sé deich dturas go dtí na dTíortha faoi Thoinn, naoi gcinn go dtí an Ghearmáin, seacht gcinn go dtí an Spáinn, seacht gcinn go dtí an Iodáil, ceithre cinn go dtí an Fhrainc, dhá cheann go Sasana, agus dhá cheann go dtí an Afraic Thuaidh.    

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Ollannacha
Catagóir:Daoine Ostaracha
Catagóir:Daoine Spáinneacha
Catagóir:Impirí Naofa Rómhánach
Catagóir:Lucsamburg
Catagóir:Monarcaí Iodálacha
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe Gearmánacha
Catagóir:Ríthe Navarre
Catagóir:Teaghlach Habsburgach
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Tí Joe Mac

Is teach tábhairne é **Tí Joe Mac** atá suite i lár bhaile Chill Rónáin ar Inis Mór. Tá radharc ar chuan Chill Éinne aige.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Teach tábhairne
Tony Cascarino

Is iarimreoir sacair é **Anthony Guy ("Tony") Cascarino** (1 Meán Fómhair 1962 a rugadh é). Thosaigh "Cas" (mar a thugtar air uaireanta) ag imirt le Gillingham i Sasana. Bhog sé ar aghaidh go Millwall, áit a raibh sé féin agus Teddy Sheringham ina bpáirtnéirí tosaithe le chéile. 

Uaidh sin chuaigh Cas ar aghaidh chuig Chelsea, áit nár éirigh rómhaith leis. Níor tháinig mórán feabhas ar chúrsaí dó nuair a ndeachaigh sé ó thuaidh chuig na Ceiltigh in Albain, shínigh sé do Liam Brady nuair a bhí seisean ina bhainisteoir. Níor éirigh rómhaith leis ach scóráil sé cúl amháin in aghaidh Rangers san Old Firm derby, rud a chabhraigh leis gaol níos fearr a bheith aige leis an lucht leanúna ansin ná mar a bhí le leantóirí Chelsea F.C., áit a fuair sé go leor ídiú.

D'imir Cascarino freisin leis an fhoireann náisiúnta Phoblacht na hÉireann.

Cascarino, Tony
Teddy Sheringham

Is iarimreoir sacair é **Edward Paul Teddy Sheringham** a rugadh ar 2 Aibreán 1966. D'imir sé sacair le Tottenham Hotspur, Manchester United, West Ham United agus Colchester United. Tá clú agus cáil aige de bharr dá chúil i gcraobh sraith na Seaimpíní 1999; Scoráil sé an chéad cheann agus thug sé cabhair don dara cheann, sna nóiméid dheireanacha den chluiche. Dá bharr bhuaigh Manchester trí chorn an bhliain sin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine beo
Mais adamhach

Is éard is **mais adamhach** (ma) ann ná mais adaimh ar fos. Síltear, amanna, gurb ionann é seo agus na téarmaí **mais adamhach choibhneasta**, **meánmhais adamhach** agus **meáchan adamhach**. Cé go bhfuil brí na dtéarmaí seo an-chosúil lena chéile, tá miondhifríochtaí eatarthu. 

Úsáidtear an t-aonad maise adamhaí aontaithe (AMAA) leis an mais adamhach a thomhas. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic
Catagóir:Fisic núicléach
Inis Mór, Árainn

Tugtar **Inis Mór** go minic ar an oileán is mó de chuid Oileáin Árann amach ó chósta na Gaillimhe (i gContae na Gaillimhe) in iarthar na hÉireann. 

Is é **Árainn** ainm oifigiúil an oileáin, agus is é 'Árainn' freisin is mó a thugann muintir Oileáin Árann féin ar an oileán sin. Bunaithe ar 'Inishmore' an Bhéarla - leagan a cumadh sa 19ú céad - a tháinig an leagan truaillithe Gaeilge 'Inis Mór' chun cinn.

Tá Cill Rónáin, an baile measartha amháin atá ar an oileáin, tuairim agus 50 ciliméadar siar as cathair na Gaillimhe.

Tá Árainn ina Limistéar Cosanta Speisialta.

## Gailearaí

## Áiseanna
In 2024, d'fhógair Fáilte Éireann agus Údarás na Gaeltachta infheistíocht nua; tá os cionn €3 milliún le caitheamh chun forbairt a dhéanamh ar Ionad Cuairteoirí Árann – Áit na Cloiche, a bheidh lonnaithe san áit a mbíodh Ionad Oidhreachta Oileáin Árann i gCill Rónáin.

Tá sé mar aidhm ag an infheistíocht síneadh a chur le séasúr turasóireachta na n-oileán, taithí an chuairteora a fheabhsú agus leas eacnamaíochta agus cultúrtha a dhéanamh do phobal na háite. Tá sé i gceist caifé agus áiseanna eile do thurasóirí a fhorbairt mar chuid den togra, chomh maith le háiseanna gur féidir le muintir na háite úsáid a bhaint astu nuair a bhíonn an séasúr turasóireachta thart.

Beidh ionad ann a inseos scéal oidhreachta Árann do chuairteoirí agus beidh sé oscailte an bhliain ar fad – do thurasóirí agus freisin do mhuintir an oileáin a bheas in ann é a úsáid le teacht le chéile ann.

## An Ghaeilge ar Inis Mór
Cé nach bhfuil An Ghaeilge chomh láidir ar Inis Mór 's atá sí ar Inis Oírr agus Inis Meáin, tá an Ghaeilge fós mar theanga an phobail ar Inis Mór. I ndaonáireamh 2016 fuarthas amach go bhfuil Gaeilge ag 81% de mhuintir an oileáin agus go labhraíonn 59% den ndaonra an Ghaeilge go laethúil.

## Áitritheoirí aithnidiúla
* Naomh Éanna, misinéir na luath-Chríostaíochta (básaíodh t. 530).
* Maura Derrane, láithreoir teilifíse de chuid RTE (rugadh 1970).
* Bríd Ní Ghiolláin (Bridget Dirrane), bean a raibh céad slánaithe aici.
* Máirtín Ó Direáin, file Gaeilge (1910-1988).
* Liam Ó Flaithbheartaigh, scríbhneoir, (1896–1984).
* Mahon mac Turlough Mantach Ó Briain, Taoiseach Árann, (básaíodh 1565).
* Murrough mac Toirdelbach Ó Briain, Taoiseach Árann, (1575 - 1588).
* Pat Mullen, aisteoir agus scríbhneoir (1901- t.1976).
* Breandán Ó hEithir, scríbhneoir agus craoltóir, (1930–1990).
* Murrough na dTuadh Ó Flaithbheartaigh, Taoiseach Iar-Chonnachta, (1569-1593).
* Ceannanach, misinéir na luath-Chríostaíochta (490-500?)

## Tagairtí


*
Catagóir:Oileáin na hÉireann
Catagóir:Oileáin Ghaeltachta
Catagóir:Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann
Óstán Árann

Óstán Éireannach é **Óstán Árann** atá suite i gCill Rónáin ar Inis Mór, an t-oileán is mó de chuid na hOileáin Árann. Osclaíodh é sa bhliain 2005.

## Féach freisin

* Óstán Inis Meáin

## Tagairtí

Catagóir:Inis Mór, Árainn
Catagóir:Óstáin
Aimpéar

[mion|clée|Aonad [André-Marie Ampère|Ampère]]
Séard is **Aimpéar** (go minic (siombail: A) ann, ná an t-aonad don sruth leictreach, nó an méid lucht leictreach gach soicind). Tá an t-impéar mar aonaid búnúsach den Coras SI, agus tá sé ainmnithe i ndiaidh André-Marie Ampère, a d'aimsigh rudaí búnusacha ag baint leis an leictreamaighnéadas.

## Sainmhíníu
Tá an t-aimpéar mar an tairiseach a fhaightear i sruth, má tá dhá seoltóirí comhthreomhar le fad éigríochta, méadar óna chéile i bhfólús, a dhéanann fórsa cothrom le 2×10–7 niútan gach méadar.

Freisin tá sruth leictreach mar an ráta ama inár athríonn an lucht leictreach. Tá Aimpéar amháin mar an ráta inár athríonn 1 cúlóm de lucht gach soicind.

:\mathrm{1 \,A= 1 \frac{\,C}{s}} \,
:

## Tagairtí

Catagóir:Leictreamaighnéadas
Ceilvin

Is é an **ceilvin** (siombail: *K*) an t-aonad teochta ar an scála dearbhtheochta a bhfuil an pointe nialais (0 K) ag -273.16&nbsp;°C, reophointe an uisce ag 273 K, agus fiuchphointe an uisce ag 373 K. Is ceann de sheacht n-aonad an chórais SI é. Is ionann céim amháin Celsius is ceilvin. De bhuntáiste aige nach bhfuil aon luachanna diúltacha i gceist ann, de bhrí go bhfuil gach teocht air níos mó ná an dearbhnialas. 

Ainmníodh é in onóir don fhisiceoir Éireannach, William Thomson, nó an Tiarna Kelvin (1824 – 1907) a shaothraigh an teirmidinimic, i measc a lán eile.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Catagóir:Aonaid teochta