open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Krist Novoselic

Is ceoltóir Meiriceánach é **Krist Anthony Novolselic** (rugadh é ar an 16 Bealtaine, 1965), nó **Chris Novoselic** mar a bhíodh aithne air níos luaithe. Bhí Novoselic ina dhordghiotáraí leis an mbanna rac-cheoil Nirvana. D'éirigh sé as an gceol ag deireadh na 1990idí, agus is scríbhneoir agus gníomhaí polaitiúla é anois.

## Nirvana
Rugadh Krist i gCompton, California sa bhliain 1965. As an gCróit ab ea a theaghlach, agus chuaigh siad chun chónaigh sa bhaile beag Aberdeen, sa stát Washington. Coimhthíoch a bhí i Krist in Aberdeen. Bhí sé ciúin, aisteach agus an-ard - sé troigh seacht n-orlach, nuair a bhí sé óg fós. Bhuail sé le Kurt Cobain san ardscoil, agus thosaigh siad ag seinm le chéile. Ar dtús ní raibh a lán suim ag Krist i gceol Kurt, ach ghéill sé tar éis tamaill. B'e Cobain an príomhscríbhneoir sa ghrúpa, ach is cinnte gur foireann a bhí iontu. Bhí Krist an-ghnóthach le gach gné den bhanna, agus b'eisean a bhí sé freagrach as dearcadh an bhanna.

Leis an albam Nevermind, bhris Nirvana isteach i bpríomhshruth an cheoil go tobann, agus bhí cáil mhór orthu. D’fhan Krist agus Kurt mar chairde, ach bhí sé deacair uaireanta le andúil drugaí Kurt, agus na fadhbanna a bhí ann le bean nua Kurt Courtney Love. Mar thoradh ar an deacrachtaí seo, níor fhreastail Krist ar phósadh Kurt agus Courtney sa bhliain 1992, tar éis argóint. Sa bhliain 1994, sheinn Nirvana ceolchoirm sa Chróit, rud a bhí Krist an-bhródúil as. Cúpla mí ina dhiaidh sin, áfach, bhí Kurt marbh. I mí Aibreáin 1994, thiomáin Krist a chara go dtí an aerfort i Seattle, agus ní fhaca sé é beo arís.

## A shaol tar éis Nirvana
Bhain Krist triail as cúpla banna nua - Sweet 75 agus Eyes Adrift. Tar éis tamaill, d'éirigh sé as an gceol agus thosaigh sé ag obair i gcúrsaí polaitiúla. Is Daonlathach é Krist, agus úsáideann sé a ainm chun teachtaireacht a dhéanamh ar chúrsaí pholaitiúla. Scríobh Krist a chéad leabhair i 2004, *Of Grunge and Government: Let's Fix this Broken Democracy*, agus foilsíodh é sa bhliain 2005. Tá ceadúnas píolóta ag Krist freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Rac-cheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Dord-ghiotáraithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Ron Wyden

Is é **Ronald Lee Wyden** (rugadh 3 Bealtaine 1949) an seanadóir sinsearach ó Oregon i Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá. Is ball den Pháirtí Poblachtach é. Rugadh i Wichita, Kansas, é agus tá sé ina chónaí i bPortland, Oregon.

Sular toghadh é mar ionadaí sa Seanad i 1996, chaith sé cúig bliana déag i dTeach na nIonadaithe. D'fhreastail sé ar Ollscoil California, Santa Barbara, le scoláireacht cispheile agus bhain sé céim amach ó Ollscoil Stanford. Bronnadh céim Juris Doctor ó Ollscoil Oregon air agus mhúin sé an tseaneolaíocht in Oregon. Tá beirt chlainne aige, Adam (21) agus Lilly (16), lena iarbhean chéile Laurie. Tá siad colscartha ó 1998 i leith. Phós Wyden Nancy Bass sa bhliain 2005.

Toghadh go Seanad na Stát Aontaithe i 1996 é, tar éis do Bob Packwood éirí as oifig, agus atoghadh é i 1998 agus 2004.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Stanford
Catagóir:Cispheileadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Giúdaigh
Catagóir:Fir
Catagóir:Oideachasóirí
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
14ú haois

## Forbhreathnú
*

## Tarluithe
*
1314: Cath Bannockburn, 24 Meitheamh. Bhuaigh arm na hAlba ar na Sasanaigh agus bhain neamhspleáchas amach.

## Daoine Suntasacha
* 

## Deichniúra agus blianta

## Tagairtí

Catagóir:Aoiseanna
Catagóir:14ú haois
13ú haois

[200px|deas|mion|Impireacht Mhongóil i 1227 ar bhás [Geingeas Cán]]

Ba é an 13ú haois an chéid a mhair ón 1 Eanáir, 1201 go 31 Nollaig, 1300 de réir fhéilire Iúil. Úsáidtear an téarma go minic chun tagairt a dhéanamh do na 1200idí, an chéid idir 1200 agus 1299.

Bhunaigh Geingeas Cán impireacht Mhongóil. Tharla Léigear Bagdad  sa bhliain 1258, 
## Deichniúra agus blianta

## Tagairtí

Catagóir:Aoiseanna
Catagóir:13ú haois
12ú haois

## Forbhreathnú
*

## Tarluithe
* 1169 Ionradh na Normannach ar Éirinn.
* 29 Nollaig 1170 Dúnmharú Thomas Becket.
* 4 Iúil 1187 Cath Hattin.

## Daoine Suntasacha
* 

## Deichniúra agus blianta

## Tagairtí

Catagóir:Aoiseanna
Catagóir:12ú haois
11ú haois

## Forbhreathnú
*

## Tarluithe
* 1014 - Cath Chluain Tairbh
* 1066 - Cath Hastings

## Daoine Suntasacha
* Liam Concar

## Deichniúra agus blianta

## Tagairtí

Catagóir:Aoiseanna
Catagóir:11ú haois
Jacob Grimm

Chuir **Jacob Grimm** go mór le litríocht an domhain, mar bhéaloideasaí, scéalaí, agus sár-fhocleolaí (4 Eanáir, 1785 in Hanau sa Hessen - 20 Meán Fómhair 1863).
clé|mion|1840

## Scéalaíocht
clé|mion|Na deartháireacha, 1855
Le cúnamh a dhearthár, Wilhelm Grimm, chnuasaigh sé agus d’fhoilsigh finscéalta meallacacha a thíre dúchais. Ar eolas i dtosach báire mar *"Deutsche Sagen"*, bhí siad chomh taitneamhach i mbéal an phobail go ndearnadh nathán buan chlúiteach dá shloinne.

Tá eolas leathan ar shloinne Ghrimm agus tugtar ard-urraim dó ar fud an domhain inniu mar údar na bhfinscéal draíochtúil úd *Plúirín sneachta*, *Hansel is Gretel*, agus mar sin de. 

Mar sin féin, níl iontu-siúd ach cuid bheag dá dheonú dearscnaithe ar litríocht an domhain. 
## Teangeolaíocht
Airítear a *Deutsche Grammatik*, a leabhar gramadaí Gearmáinise a foilsíodh i gceithre imleabhair, ar a phríomh-shaothar. B’ é an chead taighde stairiúil a rinneadh fé teangacha Gearmánacha, agus glactar leis fós mar an scoth dá chineál.

Ar ball, tar éis tuilleadh blianta diana staidéir, chum sé saothar scolártha eile fé *Bunús Teanga*. Thug sé fíor-shuntas dó mar dhuine de na scoláirí teangeolaíocha dearscnaithe lena linn. Chuir an saothar mion chúiseach seo fé ealaín teanga tús le nua-raonta staidéir sa bhfocleolaíocht. Níl ach a laghad de shamhail Ghrimm sa raon staidéir seo, admhaítear.

Ar deireadh thiar, chaith sé a dhúthracht ar fhoclóir Gearmáinise cuimsitheach a chur le chéile – an *Deutsche Worterbuch*, mar a thug sé air. Bíodh gur shaothraigh sé gan stad gan staonadh go ceann aon bhliain déag, ní raibh sé críochnaithe aige nuair tháinig an bás air i 1863. Bhí sé 78 mbliana d’aois an t-am úd. Chríochnaigh scoláirí Gearmánacha é i rith 1961, ámh.

## Íomhánna

Íomhá:Jakob_Grimm.png|Jacob Grimm.
Íomhá:Deutsche_Sagen_(Grimm)_V1_001.jpg|''"Deutsche Sagen"'. Leathanach ón chéad eagrán, foilsithe sa bhliain 1816.
Íomhá:Brüder Grimm Doppelporträt 1843.jpg|Na deartháireacha Grimm sa bhliain 1843.
Íomhá:Grimm.jpg|Na deartháireacha Grimm sa bhliain 1855: Wilhelm (ar chlé) agus Jacob (ar dheas) 
Íomhá:Grabstaette.Gebrueder.Grimm.jpg|Uaigh na ndeartháireacha i mBeirlín-Schöneberg.
Íomhá:Gedenktafel_Alte_Potsdamer_Str_5_%28Tierg%29_Br%C3%BCder_Grimm.jpg|Plaic chuimhneacháin i mBeirlín-Tiergarten.


## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Gearmánacha
Catagóir:Teangeolaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1785
Catagóir:Básanna i 1863
16ú haois

## Forbhreathnú
*

## Tarluithe
*

## Daoine Suntasacha
* Eilís I Shasana, banríon Shasana is Éireann.
* Mairtín Liútar, diagaire Gearmánach.
* Akbar, impire Múgal.

## Deichniúra agus blianta

## Tagairtí

Catagóir:Aoiseanna
Catagóir:16ú haois
Mark Haddon

Úrscéalaí Sasanach is ea **Mark Haddon** a rugadh ar 28 Deireadh Fómhair 1962 in Northampton. Bhain sé a chuid oideachais amach i scoil Uppingham agus i gColáiste Merton, Oxford. 

I 2003, bhuaigh a leabhar *The Curious Incident of the Dog in the Night-time* Gradam Whitbread mar leabhar na bliana sin. Tugann an leabhar léargas fírinneach ar an saol atá ag duine a bhfuil an t-uathachas air. Dar le hagallamh leis an úrscéalaí ar Powells.com, ba é sin an chéad leabhar a scríobh sé a bhí dírithe d’aon ghnó ar dhaoine fásta; bhí ionadh air nuair a mhol a fhoilsitheoir dó an leabhar a mhargú i measc aosach agus páistí.

Scríobh Haddon an script d‘athchóiriú teilifíse, ar BBC, de scéal Raymond Brigg, *Fungus the Bogeyman*, a taispeánadh ar BBC One i 2004.

Tá sé pósta leis an Dr Sos Eltis, comhalta de chuid Choláiste Brasenose, Oxford.

Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine beo
Ríomhaireacht

Tagraíonn **ríomhaireacht** do na feidhmeanna agus úsáidí a bhaintear as innill agus córais ríomhaireachta. Áirítear leis sin na próisis leictreacha a tharlaíonn laistigh de chomhpháirteanna ríomhaireachta (crua-earraí) agus na sonraí agus na treoracha a bhíonn á bpróiseáil ag na córais sin (bogearraí). Áirítear leis freisin na coincheapa teoiriciúla lena rialaítear córais ríomhaireachta (ríomheolaíocht). B'fhiú breathnú ar an gcatagóir :Catagóir:Ríomhaireacht le haghaidh briseadh síos ar na réimsí ríomhaireachta éagsúla.

## Daoine tábhachtacha sa Ríomhaireacht
* Charles Babbage
* John Backus 
* Edsger Dijkstra
* Bill Gates 
* Kenneth Iverson 
* Steve Jobs
* Donald Knuth
* Ada Lovelace
* John von Neumann 
* Dennis Ritchie
* Claude E. Shannon
* Richard Stallman
* Andrew S. Tanenbaum
* Ken Thompson
* Linus Torvalds
* Alan Turing 

## Comhlachtaí ríomhaireachta
* IBM
* Microsoft
* Google
* Oracle Corporation
* SAP
* Apple Computer
* Hewlett-Packard
* Sun Microsystems

## Ionchódú
* ASCII
* Unicode

## Teangacha ríomhchlárúcháin
* C (Teanga ríomhchlárúcháin)
* Java
* SQL

## Clárúchán
* AJAX

## Feidhmchláir
* Brabhsálaí Gréasáin
* Podchraoladh
* Blagadóireacht

## Féach freisin
* Ríomhaireacht chandamach
Terry Pratchett

B'úrscéalaí as Buckinghamshire i Sasana é **Terence David John Pratchett OBE**, (28 Aibreán 1948–12 Márta 2015). Scríobh Pratchett an tsraith *[[Discworld]]*, saghas úrscéil idir coiméide, fantaisíocht agus ficsean eolaíochta. Tá ceithre mhilliún leabhar díolta ag Pratchett go dtí seo, i roinnt teangacha. 

## Saothar
### Discworld
Tá níos mó ná tríocha leabhar sa tsraith seo. Scigaithris greannmhar atá ann. Níl na leabhair ar fad bainte le chéile, ach is é an *Discworld* (domhain dioscach atá suite ar dhroim cheithre eilifint, iad féin atá suite ar shliogán turtair) an suíomh. Is fantaisíocht é cinnte, ach is féidir a thuiscint cé atá i gceist sa dhomhan seo.
 
* Liosta úrscéalta Discworld
 
### Úrscéalta  do "dhaoine fásta óga"

* Liosta úrscéalta do dhaoine fásta óga
 
### Úúscéalta  do pháistí
* Liosta úrscéalta do pháistí 

## Saothair Pratchett i meáin eile

### Teilifís
I 1995, rinneadh sraith theilifíse as *Johnny and the Dead* ar ITV1 i Sasana, leis na h-aisteoirí Brian Blessed, Andrew Falvery, William Stickers agus George Baker.

### Drámaíocht
Rinneadh cúpla leabhar Pratchett mar drámaí:
* *Wyrd Sisters: The Play* (1996)
* *Mort: The Play* (1996)
* *Johnny and the Dead* (1996)
* *Guards! Guards!: The Play* (1997)
* *Men at Arms: The Play* (1997)
* *Maskerade* (1998)
* *Interesting Times* (2002)
* *The Truth* (2002)

### Raidió
Rinneadh cláir raidió as leabhair Terry Pratchett ar BBC Radio 4:
* *Guards! Guards!*
* *Wyrd Sisters*
* *Mort*
* *The Amazing Maurice and his Educated Rodents*
* *Small Gods*

### Cluichí do ríomhaire pearsanta
Tá roinnt chluichí bunaithe ar an nDiscworld freisin: 
* *The Colour of Magic*
* *Discworld*
* *Discworld II* 
* *Discworld Noir*

## Naisc sheachtracha
* Saothair Pratchett
* Discworld Monthly, eolas faoin Discworld agus Pratchett féin

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Scríbhneoirí Briotanacha
Catagóir:Úrscéalaithe Sasanacha
Catagóir:Úrscéalaithe Briotanacha
Catagóir:Scríbhneoirí do pháistí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Básanna in 2015
Catagóir:Fantaisíocht
Liosta úrscéalta Discworld

Is é seo liosta de na leabhair Discworld ag Terry Pratchett.

## 1983 - 1989
* *The Colour of Magic* 1983)
* *The Light Fantastic* (1986)
* *Equal Rites* (1987)
* *Mort* (1987)
* *Sourcery* (1988)
* *Wyrd Sisters* (1988)
* *Pyramids* (1989) 
* *Guards! Guards!* (1989) 
* *Wyrd Sisters* (1989) 

## 1990 - 1999
* *Faust - Eric* (1990)
* *Moving Pictures* (1990)
* *Reaper Man* (1991)
* *Witches Abroad* (1991)
* *Small Gods* (1992)
* *Lords and Ladies* (1992)
* *Men at Arms* (1993)
* *Soul Music* (1994)
* *Interesting Times* (1994)
* *Maskerade* (1995)
* *Feet of Clay* (1996)
* *Hogfather* (1996)
* *Jingo* (1997)
* *The Last Continent* (1998)
* *Carpe Jugulum* (1998)
* *The Fifth Elephant* (1999)

## 2000 - 2005
* *The Truth* (2000)
* *Thief of Time* (2001)
* *The Last Hero* (2001)
* *The Amazing Maurice and his Educated Rodents* (2001)
* *Night Watch* (2002)
* *Monstrous Regiment* (2003)
* *A Hat Full of Sky* (2004)
* *Going Postal* (2004)
* *Thud!* (2005)
* *Where's My Cow?* (2005)

Urscéalta Discworld
Liosta úrscéalta do dhaoine fásta óga

* *The Amazing Maurice and his Educated Rodents* (2001)
* *The Wee Free Men* (2003)
* *A Hat Full of Sky* (2004)
**Wintersmith*  (2007)
**I Shall Wear Midnight* (2010)
**The Shepherd's Crown* (2015)

Urscéil do dhaoine fásta óg
Giovanni Boccaccio

File agus scríbhneoir próis ó ré an Renaissance a bhí in **Giovanni Boccaccio**, a rugadh i bhFlórans sa bhliain 1313 agus a d'éag in Certaldo nó i bhFlórans ar an 21 Nollaig 1375.  

thumb|left|upright|Dealbh - Giovanni Boccaccio - Flórans

Ba iad na teangacha a chleacht sé ina chuid scríbhinní ná an Laidin agus canúint na Tuscáine, as ar fáisceadh an Iodáilis mar is aithnid dúinn inniu í.

## Stíl
Ceannródaí prós-scríbhneoireachta a bhí ann. In áit a bheith ag déanamh aithrise ar fhoirmlí agus ar chnámhscéalta réamhdhéanta, d'oibrigh Boccaccio amach plotaí dá chuid féin, agus bhí craiceann inchreidte ar a chuid carachtar nach bhfacthas a leithéidí eile i litríocht na linne. Ba iad na foirmlí stíl litríochta na Meánaoise, ach ba scríbhneoir nua-aimseartha é Boccaccio. 
clé|mion|278x278px|Capitolo di Santa Maria Novella a Firenze (ca. 1365)
D’úsáid Boccaccio stíl nua a d’aontaigh eilimintí an *romans* chuirtéisigh agus eilimintí an *fabliau* agus freisin rinne sé scigmhagadh ar fhoirmeacha eile meánaoiseacha. Chuaigh a scríbhneoireacht i gcion ar leithéidí Navarre sa bhFrainc, a scríobh an Heptameron; George Petie sa Bhreatain, agus Cervantes a scríobh *Novelas Ejemplares* - scéalta gearra briomhara a léirigh suim san aign eolaíocht. Agus gan amhras ar Rabelais, a scríobh *Gargantua* agus *Pantagruel*, aor ar institiúidi an ama. 
clé|mion|177x177px|Leagan Genova 1913

## ''[[Decamerone]]''
Is é an leabhar is mó cáil dár scríobh Boccaccio ná an *[[Decamerone]]*, bailiúchán gearrscéalta anghrácha, ach bhreac sé síos a lán eile freisin. Is dócha gurb é an Decameron - an chéad saothar próis i dteanga nua-aimseartha - ba mhó a chuaigh i gcion ar scríbhneoirí tar éis na hAthbheochana. Séard a bhí ann ná céad scéal ag déileáil le nádúr an duine agus a staid éidreorach sa saol.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1313
Catagóir:Básanna i 1375
1264

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 9 Deireadh Fómhair — Pápa Urban IV, Pápa ó 1261 go 1264
* 16 Samhain — Impire Lizong rítheaghlach Song sa tSín (r. 1205)

Catagóir:Blianta
1261

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 1 Meitheamh — Pápa Alastar IV, Pápa ó 1254 go 1261
*

Catagóir:Blianta
1260

## Eachtraí
* 4 Meán Fómhair - Cath Montaperti idir Flórans agus Siena.

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 23 Bealtaine — Brian Ua Néill, Ardrí na hÉireann
*

Catagóir:Blianta
1313

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 16 Meitheamh — Giovanni Boccaccio, údar agus file Iodálach (b. 1375).

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
Buddy Holly

Bhain **Buddy Holly** clú agus cáil amach sna 1950idí mar amhránaí, ceoltóir agus ceannródaí rac-cheoil.  Duine de laochra ceannródaíocha an cheoil rac is roll ba ea é.  

## Saol
Rugadh **Charles Hardin Holley** ar an 7 Meán Fómhair, 1936. Buddy a thugtaí mar leasainm air, agus d'athraigh sé litriú a shloinne go **Holly** nuair a rinneadh botún ina chonradh ceoil.  

Spreag ceolchoirm de chuid Elvis Presley Holly chun a bhanna féin The Crickets a chuir le chéile. Bhí Holly ag cumadh a amhrán féin, agus bhí sé ar dhuine de na céad ceoltóirí chun an giotár-leictreach a sheinm.   

Bhain Holly úsáid as The Crickets mar bhanna taca suas go dtí an bhliain 1959, nuair a scoilteadh iad. Cé gur shocraigh siad an banna a chur ar ais le chéile, cailleadh Holly cúpla mí níos déanaí.  

## Bás agus tionchar
Bhásaigh Holly ina fhear óg scór is dhá bhliain d'aois ar an 3 Feabhra, 1959. Thuairteáil an t-eitleán, ina raibh sé ag taisteal, i gClear Lake, Iowa. Bhí sé ar a mbealach go Fargo, Dakota Thuaidh. Bhí Holly i lár an ‘Winter Dance Party Tour’ agus ghlac Holly an t-eitleán amach ar cíos mar gheall ar fhadhbanna teasa lena mbus turais.  

Bhásaigh Richie Valens, J.P. Richardson ("The Big Bopper") agus an píolóta Roger Peterson sa tuairt chéanna. Thuairteáil siad go gairid tar éis éirí de thalamh  i ngort. 

Ní raibh Holly ach 22 bliain d’aois agus ní raibh ach 17 bliain slánaithe ag Valens, a bhain clú mór amach leis an chnag aitheanta ‘La Bamba’. Ach bhí na básanna brónacha seo mar inspioráid ag go leor ceoltóirí a bhí le teacht ina ndiaidh. 

### Tionchar
[mion|[Don McLean, 1976]]
Bhain an taisme stangadh ollmhór as an saol rac is roll ag an am:  “An lá a fuair an ceol bás” a dúirt Nós. Cé nach luann ‘American Pie’ ainmneacha na gceoltóirí, tá sé ráite ag Don McLean go ndeachaigh ceol Holly, agus an taisme, go mór i bhfeidhm air agus dá réir sin gur scríobh sé amhrán faoin “day the music died” (albam "American Pie").  

Mar thoradh ar na hamhráin cháiliúla a bhí seolta ag Holly- mar shampla *That'll Be the Day*, *Everyday*, *Peggy Sue*, *Not Fade Away*, *It Doesn't Matter Anymore* agus *True Love Ways* - bhí tionchar mór ag Holly ar domhan an rac-cheoil. Mar shampla, déarfadh daoine ar nós The Beatles agus Bob Dylan gur inspioráid díreach é Holly ar a gcuid ceoil (níl botún é an chosúlacht idir The Beatles agus The Crickets). 

## Tagairtí
 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Básanna i 1959
Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí Meiriceánach
Catagóir:Baistigh
Catagóir:Básanna tionóisceacha
Catagóir:Ceoltóirí tíre Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Texas
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Fir
Catagóir:Giotáraithe Meiriceánacha
Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Rac-cheoltóirí Meiriceánacha
Micí Mac Gabhann

Dírbheathaisnéisí clasaiceach Gaeilge ó Chúige Uladh ab ea **Micí Mac Gabhann** (22 Samhain, 1865 Cloch Cheann Fhaola, Contae Dhún na nGall - 29 Samhain, 1948). Óna bhéalsan a breacadh síos an leabhar úd *[[Rotha Mór an tSaoil]]*, inar thug Micí cur síos ar ruathar óir Klondike i ndeireadh na naoú haoise déag.

## Luathshaol
Saolaíodh Micí Mac Gabhann i dteach beag ceanntuí i bPollán an Raithnigh sa bhaile fearainn siúd Doire Chonaire sa bhliain 1865. Ba iad Tomás Mac Gabhann agus Bríd Ní Chanainn a thuismitheoirí.  Nuair a bhí Micí óg, buaileadh an teaghlach uilig go trom le fiabhras.  Cailleadh beirt dá dheirfiúracha de thairbhe an fhiabhrais.  Ba é an phoitín an t-aon chógais a bhí ar fáil acu fhiabhrais, agus chaith a hathair 6 mhí i bpríosún mar gheall ar an phoitín a bheith sa teach.

D'fhreastail Micí ar Scoil Náisiúnta Mhachaire Rabhartaigh.  Ní raibh Béarla ar bith Micí, ná focal Gaeilge ag máistir na scoile. Níor fhoghlaim Micí mórán ón scoil sin. D'fhoghlaim Micí an aibítir ó sheanfhear áitiúil a d'fhreastail ar sheanscoil sciobóil.

Gan é ach ocht mbliana d'aois, thosaigh Micí ag dul "ar an Lagán".  'Sé sin le rá - ag déanamh obair shéasúrach.  Rinne sé é seo nach mór gach uile samhradh, go dtí go raibh sé 15 bliana d'aois.  Ansin, in 1880, thriáil sé ar Albain, agus b'ansin a chaith sé gach samhradh go dtí 1885.

## Tír an Airgid agus Tír an Óir
Timpeall is 1885, chuaigh Micí go Meiriceá.  Chaith sé seal in Bethlehem, Pennsylvania; in Butte Montana; agus ansin ar an Klondike, ar thóir an óir.

D'fhill sé ar Éirinn in 1900 nó 1901.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha

Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Daoine a rugadh i 1865
Catagóir:Básanna i 1948
Seán Bán Mac Meanman

Máistir scoile agus scríbhneoir Gaeilge a bhí i **Seán Bán Mac Meanman**, agus é ag scríobh lón léitheoireachta do na gasúirí scoile thar aon dream eile. Rugadh ar an gCionn Garbh i bparóiste Inis Caoil, Tír Chonaill, ar an 12 Nollaig 1886, agus d'éag sé ar an 7 Samhain 1962. Feirmeoir bocht agus seanchaí ab ea a athair, Peadar Mac Meanman. Maidir lena mháthair, Máire, is é an sloinne a bhí uirthi ná Nic Ailín, ach is é an leagan oifigiúil a bhí i rollaí na n-údarás ná Campbell. Bhí lúb bheag ghaoil ag a mháthair le Patrick McGill, scríbhneoir Béarla.

D'fhreastail sé ar Scoil Náisiúnta an Chinn Ghairbh nuair a bhí sé ina bhuachaill, ach maidir leis an nGaeilge, sa bhaile a d'fhoghlaim sé í a léamh is a scríobh. Ina dhiaidh sin chuaigh sé ag staidéar i gColáiste Uladh, agus bhí cead iontrála aige in Ollscoil Londan freisin chomh maith is a d'éirigh leis sna scrúduithe iontrála.

Náisiúnaí dílis a bhí ann. Chaith sé seal nó dhó i bpríosún Dhoire ar son a chuid gníomhaíochtaí le linn Chogadh na Saoirse. Ba óráidí maith é agus thugadh sé óráidí ag cruinnithe de chuid na nÓglach agus Sinn Féin. Bhí sé ina bhreitheamh sna cúirteanna Poblachtacha.

Chleachtaíodh sé ealaín an tseanchaí thraidisiúnta ina chuid scéalta, a raibh fíor-bhlas Ghaeilge Lár Thír Chonaill orthu. Is léiriú maith iad a chuid scríbhinní ar mheon agus ar nósanna na Gaeltachta sa naoú haois déag, agus canúint shaibhir iontu. Bíodh is go bhfuil meon an chráifeachais i gcuid de na scéalta cineál coimhthíoch ag duine an lae inniu, is dócha go gcuirfeadh ábhar scríbhneora Gaeilge an-suim iontu le blas na canúna a tharraingt air féin, go háirithe i bhfianaise an mheatha atá tagtha ar Ghaeilge Lár Thír Chonaill mar ghnáthurlabhra phobail.

Thiar sna nóchaidí, cuireadh scéalta foilsithe Sheáin Bháin i gcló ina dtrí dhíolaim, mar atá, *An Chéad Mhám*, *An Dara Mám*, agus *An Tríú Mám*. Thairis sin, tá bailiúchán ábhair eile foilsithe faoin teideal *Cnuasach Céad Conlach*. Dealraíonn sé, áfach, go bhfuil tuilleadh le teacht, nó scríobh Seán Bán leabhar faoi stair na hÉireann nár foilsíodh riamh, agus an lámhscríbhinn ag fanacht le duine a chuirfeadh in eagar í.

## Saothar
* *[http://www.smo.uhi.ac.uk/gaeilge/corpus/Meanman/Colm_Cille.html Colm Cille]* (Tá an sliocht seo scríofa sa litriú réamhchaighdeánach)
* MAC MEANMAN, Seán Bán: *An Chéad Mhám*. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1990 (gearrscéalta) Lár Thír Chonaill
* MAC MEANMAN, Seán Bán: *An Dara Mám*. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1991 (gearrscéalta) Lár Thír Chonaill
* MAC MEANMAN, Seán Bán: *An Tríú Mám*. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1992 (aistí) Lár Thír Chonaill
* MAC MEANMAN, Seán Bán: *Cnuasach Céad Conlach*. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1989 (béaloideas) Lár Thír Chonaill

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Daoine a rugadh i 1886
Catagóir:Básanna i 1962
1265

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 29 Bealtaine — Dainté Ailigéirí, scríbhneoir clúiteach Iodálach.

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
Bahia

mion|Bahia
Is stát é **Bahia** sa Bhrasaíl. Tá sé suite i ndeisceart an Réigiúin Thoir Thuaidh. Is é Salvador a phríomhchathair. Is é Jaques Wagner gobharnóir an stáit ón bhliain 2007 i leith.

## Stair
Tháinig taiscéalaí Portaingéalach, Pedro Álvares Cabral, go Bahia sa bhliain 1500. D'éiligh sé an áit don Phortaingéil. Sa bhliain 1549, bhunaigh na Portaingéalaigh cathair Salvador. Ba í an chathair, agus an ceantar máguaird, príomhchathair riaracháin is reiligiúnach na coilíneachta Portaingéilí go dtí 1763. Bhí an Ísiltír i gceannas ar Bahia ó Bhealtaine 1624 go dtí Aibreán 1625.

Ba é Bahia an stát deireanach dár ghlac páirt sa Chónaidhm Neamhspleách; d'fhan sé dílseach don Choróin Phortaingéalach ar feadh dhá bhliain ní b'fhaide ná na stáit eile. Díbríodh na Portaingéalaigh faoi dheireadh ar an 2 Iúil, 1823, dáta a thugann muintir Bahia "Lá Neamhspleáchais Bahia" air. Thug Charles Darwin, ar bord an *Beagle*, cuairt ar Bahia sa bhliain 1832.

Catagóir:Stáit na Brasaíle
Art Mac Cumhthaigh

File Gaeilge ab ea **Art Mac Cumhthaigh** (nó Ó Cofaigh, nó Mac Cumhthaigh, nó Ó Cumhaigh - is é "Mac Cumhaigh" an leagan a úsáideann Tomás Ó Fiaich sa díolaim a chuir sé in eagar don Chlóchomhar thar cionn Éigse Oirialla sa bhliain 1973). Saolaíodh an file i bparóiste an Chreagáin i gContae Ard Mhacha sa bhliain 1738, agus fuair sé bás sa bhliain 1773. Chónaigh sé i dtír Uí Néill tar éis Ré na bPátrún, agus dá bhrí sin d'obair sé mar spailpín ar feadh a shaoil.

D'fhág sé fiche éigin de dhánta againn, ach is í an aisling úd *[[Úirchill an Chreagáin (dán)|Úirchill an Chreagáin]]* an ceann is cáiliúla acu. Bhí sí le cloisteáil ó sheanchaithe na háite a fhad is a mhair Gaeilge á labhairt i gContae Ard Mhacha, agus is gnách a rá gurb í "amhrán náisiúnta Dheisceart Ard Mhacha" í. 

## Leabharliosta

* *Art Mac Cumhaigh: Dánta*. Tomás Ó Fiaich a chuir in eagar. An Clóchomhar Teoranta, Baile Átha Cliath, a d'fhoilsigh do Choiste Éigse Oirialla. An chéad chló 1973, an dara cló 1981.

## Tagairtí

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae Ard Mhacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1738
Catagóir:Básanna i 1773
Santa Catarina

Stát  sa Bhrasaíl is ea **Santa Catarina**. Is í Florianópolis a phríomhchathair atá suite ar Oileán Santa Catarina ar an gcósta. Is í Joinville an chathair is mó. Is iad Rio Grande do Sul agus Paraná na stáit in aice láimhe. Tá 7 mhilliún duine ina gcónaí ann (2017).

## Tíreolaíocht
Tá a lán tránna, oileáin, bánna agus góilíní ar an gcósta Atlantach.

## Stair
Dhátaigh an stát ó 1542 nuair a raibh lonnaíocht Spáinneach ar Oileán Santa Catarina. Bhí an stát faoi cheannas na Portaingéile ó 1675. Tháinig a lán inimircigh ón Eoraip, go háirithe ón Ghearmáin sa 19ú haois, tháinaig inimircigh ón Iodáil, Pholainn agus Rúis níos déanaí.

## Geilleagar
Tá caighdeán ard maireachtála, i gcomhthéacs na Brasaíle, ag an stát. Is ionad talmhaíochta agus tionsclaíoch é. Is í an turasóireacht earnáil tábhachtach den gheilleagar. Tá féile damhsa i Joinville gach Iúil http://www.festivaldedanca.com.br agus ceiliúrtar *[[Oktoberfest]]* i Blumenau. 

## Cathracha

* Araranguá
* Blumenau
* Brusque
* Chapecó
* Criciúma
* Florianópolis
* Gaspar
* Imbituba
* Itajaí
* Itapoá
* Jaraguá do Sul
* Joinville
* Lages
* Laguna
* São José
* São Francisco do Sul
* São Bento do Sul
* Palhoça

## Naisc sheachtracha
* Láithreán oifigiúil (as Portaingéilis)

Catagóir:Stáit na Brasaíle
Maamme

Is é ***Maamme***, nó ***Vårt land*** sa bhunteanga, amhrán náisiúnta na Fionlainne. B'é Johan Ludvig Runeberg a chum na focail, agus chuir Fredrik Pacius an fonn leo. As Sualainnis a scríobh Runeberg an dán, ach ansin, chuir Paavo Cajander Fionlainnis air. Chualathas an t-amhrán go poiblí an chéad uair ar Mhachaire Gumtäkt (i gceantar Kumpula i Heilsincí an lae inniu), ar an tríú lá déag de Mhí na Bealtaine sa bhliain 1848. Tá aon cheathrú déag sa dán, ach is iad an chéad cheann agus an ceann deireanach an t-amhrán náisiúnta oifigiúil.

## An Téacs Fionlainnise

:1)Oi maamme, Suomi, synnyinmaa,
:soi sana kultainen!

*an ceithre líne seo thíos le rá faoi dhó:*

:Ei laaksoa, ei kukkulaa,
:ei vettä rantaa rakkaampaa
:kuin kotimaa tää pohjoinen,
:maa kallis isien.

:2)Sun kukoistukses kuorestaan
:kerrankin puhkeaa;

*le rá faoi dhó:*

:viel' lempemme saa nousemaan
:sun toivos, riemus loistossaan,
:ja kerran laulus, synnyinmaa,
:korkeemman kaiun saa. 

## An Téacs Sualainnise

:1)Vårt land, vårt land, vårt fosterland, 
:Ljud högt, o dyra ord!

*le rá faoi dhó:*
 
:Ej lyfts en höjd mot himlens rand, 
:Ej sänks en dal, ej sköljs en strand, 
:Mer älskad än vår bygd i nord, 
:Än våra fäders jord. 

:2)Din blomning, sluten än i knopp, 
:Skall mogna ur sitt tvång;

*le rá faoi dhó:*
 
:Se, ur vår kärlek skall gå opp 
:Ditt ljus, din glans, din fröjd, ditt hopp, 
:Och högre klinga skall en gång 
:Vår fosterländska sång.

## An bhrí as Gaeilge

:1) "Tír ár ndúchais, ár máthairthír" -
:go gcluintear macalla na bhfocal ionúin sin go fairsing!
:Ní fheictear aon chnoc os comhair na spéire,
:ná aon ghleann á oscailt, ná aon chladach á ní ag an bhfarraige
:a thuillfeadh grá níos mó ná ár dtír thuaidh,
:ná talamh ár sinsear

:2) Má fhanann do bhláth dúnta go fóill,
:gheobhaidh sé saoirse i ndeireadh an lae.
:Féach, is é ár ngrá a ardóidh
:do sholas, do loinnir, d'áthas is do dhóchas
:agus ansin, bainfidh ceol an tírghrá
:macalla níos airde ná anois.

Catagóir:An Fhionlainn
Catagóir:Amhráin Náisiúnta
1529

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* Seán Ó Néill - taoiseach Chlann Uí Néill agus Iarla Thír Eoghain.

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
Adam Smith

Eacnamaí agus fealsamh Albanach ab ea **Adam Smith** (5 Meitheamh 1723 (baisteadh) - 17 Iúil 1790 i nDún Éideann). 

Tá cáil air mar gheall ar a leabhar clúiteach *[[The Wealth of Nations]]* (1776), 'biobla na heite deise agus chaipitleachas an tsaormhargaidh', a deir lucht na heite clé.  Ach leag sé amach bunphrionsabail na heacnamaíochta, ina measc,

* 'an lámh dhofheicthe', agus ar thóir na féinleasa
* laissez-faire, nó idirghabháil teoranta an rialtais, 
* saorthrádáil, agus mar sin de.

Scríobh Smith fealsúnacht chomh maith, agus is é *The Theory of Moral Sentiments* an leabhar is cáiliúla dá chuid.

## Féach freisin

* *[[The Wealth of Nations]]*
* John Hely-Hutchinson, Propast ar Choláiste na Tríonóide sa 18ú haois

## Tagairtí

Smith, Adam
Smith, Adam
Smith, Adam
Smith, Adam
Catagóir:Eacnamaithe
Iowa

Is stát í **Iowa** i Stáit Aontaithe Mheiriceá.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Stáit Mheiriceá
Catagóir:Stáit SAM a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu
Catagóir:Áiteanna a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu
Sergipe

Is é **Sergipe** an stát is lú sa Bhrasaíl, agus é suite ar an gcósta Atlantach sa Réigiúin Thoir Thuaidh. Tá teorainn aici le dá stát eile, Bahia agus Alagoas. Is í Aracaju an phríomhchathair. Is é Marcelo Déda an gobharnóir. Tá 1,712,786 duine ina gcónaí sa stát.

Catagóir:Stáit na Brasaíle
An Phortaingéil

Is poblacht daonlathach í **an Phortaingéil** (Portaingéilis: *Portugal*), go hoifigiúil **an Phoblacht Phortaingéalach** (Portaingéilis: *República Portuguesa*), atá suite in iardheisceart na hEorpa. Tá sí teorannaithe ag an Spáinn san oirthear, agus ag an tAigéan Atlantach san iarthar, mar a luionn a cuid oileán, na hAsóir agus Maidéara. Is í Liospóin an chathair is mó sa Phortaingéil agus príomhchathair na tíre.

## Cathracha sa Phortaingéil
* Liospóin
* Porto
* Amadora
* Braga
* Coimbra
* Évora
* Funchal
* Faro
* Setúbal
* Aveiro
* Guarda
* Almada
* Viseu
* Vila Real
* Ponta Delgada
* Agualva-Cacém
* Queluz
* Vila Nova de Gaia
* Guimarães
* Alguierão-Mem Martins
* Odivelas
* Amora
* Seixal
* Santarém
* Leiria
* Sacavém

## Eacnamaíocht
Úsáidtear an euro mar airgeadra sa Phortaingéil. Dar le tuairisc na bliana 2017 ón gCiste Airgeadúil Idirnáisiúnta, is é geilleagar na Portaingéile an 55ú ceann is mó ar domhan de réir olltáirgeacht intíre (OTI) paireachta cumhacht cheannaigh (PCC), agus an 47ú ceann de réir OTI ainmniúla. De réir OTI PCC de réir chónaithigh, is an 46ú geilleagar is mó ar domhan atá ag an bPortaingéil, é ar $30,258 don chónaitheach. 

Dar le *hInnéacs Forbartha Daonna Socraithe don Éagothroime* na Náisiún Aontaithe, a thomhaiseann caighdeán an tsaoil i dtíortha éagsúla de réir gnéithe eacnamaíochta agus neamh-eacnamaíochta, is í an Phortaingéil an 42ú tír is forbartha ar domhan, as 151 ceann a tomhaiseadh, agus an 26ú tír is forbartha san Aontas Eorpach, as 28 ceann. I *dTuarascáil Sonais Domhanda* 2018 na Náisiún Aontaithe, meastar gurb í an Phortaingéil an 77ú tír is sona, as 156 thír.

I Mí na Márta 2019, bhí ráta dífhostaithe na tíre ag 6.4%, an 20ú leibhéal is fearr san Aontas Eorpach.

## Tagairtí


Phortaingéil, An
P
1567

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 15 Bealtaine (baist.) – Claudio Monteverdi, cumadóir ceoil Iodálacha (b. 1643)

## Básanna
* 12 Meitheamh — Seán Ó Néill, taoiseach Éireannach
* 27 Lúnasa — Titian, péintéir Veinéiseach (r. c. 1490)

Catagóir:Blianta
Eilís I Shasana

Bhí **Eilís I** (7 Meán Fómhair 1533 – 24 Márta 1603) ina banríon ar Shasana agus ar Éirinn ón 17 Samhain 1558 go dtí lá a báis in 1603. B'ise an monarc deireanach de rítheaghlach na dTúdarach. Thugtaí *Gloriana*, nó *Good Queen Bess*, uirthi freisin. Tháinig sí i gcomharbas ar a leathdheirfiúr Máire I. Ré chasta i stair Shasana ba ea a réimeas. Tháinig Séamus I (Séamus IV na hAlban) i gcomharbas uirthi.

## Luathshaol

Rugadh Eilís do Anne Boleyn agus Anraí a hOcht, Rí Shasana, ar an seachtú lá de Mheán Fómhair in 1533. Bhí sí ainmnithe in ómós a seanmháthar Eilís de York, an Banríon d'Anraí a Seacht.

 
Catagóir:Daoine a rugadh i 1533
Catagóir:Básanna i 1603
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Banríonacha Shasana
Catagóir:Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Filí Sasanacha
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ríshliocht Túdarach
Catagóir:Ríthe na hÉireann
1533

## Tarluithe
* 25 Eanáir - Pósadh Anraí VIII Shasana agus Anne Boleyn

## Breitheanna
* 28 Feabhra — Michel de Montaigne, scríbhneoir Francach (b. 1592)
* 7 Meán Fómhair — Eilís I, banríon Shasana is Éireann (b. 1603)
* 13 Nollaig — Eric XIV na Sualainne, rí Sualannach

## Básanna
* 10 Aibreán - Friedrich I, rí na Danmhairge (r.1471)

Catagóir:Blianta
Eoin Ó Dubhthaigh

Bhí an Ginearál **Eoin** **Ó Dufaigh,** **Eoin Ó Dubhthaigh** nó de ghnáth **Eoin O'Duffy** (20 Deireadh Fómhair 1892 - 30 Samhain 1944) ina Theachta Dála (TD), ina cheannaire ar Óglaigh na hÉireann, agus ina choimisinéir ar an Gharda Síochána sna 1920idí, agus i gceannas ar an "Gharda Náisiúnta", eagraíocht de chineál faisisteach sna 1930idí ar tugadh 'na Léinte Gorma' orthu go hiondúil.

## Saol
Bhí go leor conspóide ag baint lena thréimhse i gceannas ar na Gardaí. Ar a chonlán féin, chuir sé tine faoi coup d'état cúpla mí roimh an olltoghchán ar 24 Eanáir 1933.  

I mí Feabhra 1933, thug an rialtas nua, faoi stiúir Éamoin De Valera, bata agus bóthar d'Eoin Ó Dubhthaigh.     

An 20 Iúil 1933, d'éirigh Ó Dubhthaigh i gceannas ar Chumann Chomrádaithe an Airm, eagraíocht de chineál faisisteach sna 1930idí. D'athraigh sé an t-ainm láithreach go dtí "an Garda Náisiúnta".  Dob fhearr aithne air ina dhiaidh sin faoin ainm "na Léinte Gorma",  an mílíste a chuir cosaint ar fáil do bhaill Chumann na nGaedheal (agus níos déanaí leasainm díspeagúil d’Fhine Gael). 

Sa bhliain 1937, bhí Ó Dubhthaigh ina cheannaire ar an Bhriogáid Éireannach a throid ar son Francisco Franco le linn Chogadh Cathartha na Spáinne.

Trom ar an ól i gcónaí, fuair Ó Dufaigh bás anabaí (agus é 54 bliana d'aois) an 30 Samhain 1944.

## Féach freisin

* Na Léinte Gorma

## Gailearaí

Hogan photographs of Generals with one unknown (16473744890).jpg|Circa 1922;  Eoin Ó Dubhthaigh ar chlé
File:Piece 211-008; the Arrest of Owen O'Duffy and Robert McEndo For Possession of Revolvers (1920).pdf|Colional Office file the arrest of Owen O'Duffy and Robert McEndo for possession of revolvers
Piece 206-070; Owen O'Duffy (Eoin O'Duffy) (1922).pdf|page=12|alt=Comhad faisnéise míleata ar Owen O'Duffy (Eoin O'Duffy) ó Arm na Breataine Móire|Comhad faisnéise míleata ar Owen O'Duffy (Eoin O'Duffy) ó Arm na Breataine Móire


## Tagairtí

Catagóir:Ceannairí Fhine Gael
Catagóir:Daoine a rugadh i 1892
Catagóir:Básanna i 1944
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Baill den 2ú Dáil
Catagóir:Baill den 3ú Dáil
Catagóir:Coimisinéirí an Gharda Síochána
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhuineacháin
Catagóir:An Eite Fhíordheis in Éirinn
1531

## Tarluithe
* 26 Eanáir - Bhuail crith talún Liospóin, sa Phortaingéil, agus fuair na deich mílte bás.

## Breitheanna
* 

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1530

## Tarluithe
*

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 9 Nollaig — Thomas Wolsey, cairdinéal Sasanach
* Gan dáta cruinn – Quentin Massys, péintéir Beilgeach (r. t. 1466)

Catagóir:Blianta
1534

## Tarluithe
* Foilsiú *Gargantua* ó François Rabelais
* Cuireadh leagan Gearmáinise an Bhíobla a d'aistrigh Martin Luther ar fáil.
* Scar Anraí VIII ón Vatacáin mar gheall ar dhiúltú an Phápa Cleimint VII colscaradh a thabhairt dó ó Chatalina na hAragóine. Bunú na hEaglaise Anglacánaigh.

## Breitheanna
* 19 Márta — Naomh Iósaf ó Anchieta, mhisinéir Spáinneach (b. 1597)

## Básanna
* 5 Márta — Correggio, péintéir Iodálach (r. 1489)
* 5 Deireadh Fómhair — Pápa Cléimeans VII, Pápa ó 1523 go 1534

Catagóir:Blianta
1535

## Tarluithe
*

## Breitheanna
* 21 Feabhra — Pápa Gréagóir XIV, Pápa ó 1590 go 1591
* 12 Meitheamh — Pápa Leon XI, Pápa in 1605
* timpeall na bliana seo – 
**Martin Frobisher, taiscéalaí Sasanach (b. 1594)
**Robert Smythson, ailtire Sasanach (b. 1614)

## Básanna
* 4 Bealtaine — John Houghton, mairtíreach
* 14 Bealtaine — Augustine Webster, mairtíreach Sasanach
*  6 Iúil — Thomas More, daonnachaí, scríbhneoir agus státaire Sasanach, curtha chun báis (r. 1478)

Catagóir:Blianta
1603

## Tarluithe
* Aontú choróin na hAlban agus coróin Shasana faoin rí Séamus VI, Séamus I na Breataine.

## Breitheanna
*
## Básanna
* 24 Márta — Eilís I, banríon Shasana agus Éireann.
* 10 Nollaig — William Gilbert, lia is fisiceoir Sasanach

Catagóir:Blianta
1558

## Tarluithe
* 17 Samhain - Tosnú réimeas Eilís I, banríon Shasana is Éireann.

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 24 Feabhra — Séarlas V, Impire Naofa Rómhánach, (r. 1500)
* 21 Deireadh Fómhair — Iúil Caesar Scaliger, fear léinn Iodálach (r. 1484)

Catagóir:Blianta
1536

## Tarluithe
* Eagraíonn Manco Capac II réabhlóid in aghaidh na Spáinneach i bPeiriú

## Breitheanna
* 5 Márta — Pápa Cléimeans VIII, Pápa ó 1592 go 1605
* 

## Básanna
* 16 Eanáir — Baldassare Tommaso Peruzzi, péintéir Iodálach
*

Catagóir:Blianta
1537

## Tarluithe
*

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 3 Samhain — Jane Seymour, tríú bean chéile Anraí VIII Shasana
*

Catagóir:Blianta
1538

## Tarluithe
*

## Breitheanna
* 4 Aibreán — Christopher Clavius, réalteolaí agus matamaiticeoir Gearmánach
* 

## Básanna
* Albrecht Altdorfer, ealaíontóir agus ailtire Gearmánach (r. 1480)

Catagóir:Blianta
1541

## Tarluithe
*

## Breitheanna
* 1 Deireadh Fómhair — El Greco, ealaíontóir agus ailtire Gréagach 1541–1614
* 

## Básanna
* 26 Meitheamh — Francisco Pizarro, taiscéalaí agus concaire Spáinneach (r. 1471 nó 1476)
* 4 Deireadh Fómhair — Paracelsus, dochtúir, fealsamh, diagaire, agus ailceimiceoir Eilvéiseach

Catagóir:Blianta
1542

## Tarluithe
*

## Breitheanna
* 4 Iúil — Eoin na Croise, naomh Caitliceach
* 14 Deireadh Fómhair — Roberto Bellarmino, Cairdinéal Caitliceach, naomh, agus Dochtúir na hEaglaise
* 18 Nollaig — Máire I, Banríon na nAlbanach, Monarc na hAlban agus ina céile ag François II na Fraince
* 

## Básanna
* 23 Feabhra — Catherine Howard, cúigiú bean chéile Anraí VIII Shasana
* 24 Nollaig — Séamas V na hAlban, Rí na nAlbanach
* Gan dáta ar eolas – Hernando de Soto, taiscéalaí Spáinneach (r. 1496)

Catagóir:Blianta
1543

## Tarluithe
*

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 24 Bealtaine — Mikolaj Kopernik, réalteolaí Polannach.
* 3 Meitheamh — Nicolaus Copernicus, matamaiticeoir agus réalteolaí Polannach

Catagóir:Blianta
1544

## Tarluithe
*

## Breitheanna
* 29 Eanáir — Proinsias II na Fraince, Rí na Fraince
* 3 Meitheamh — William Gilbert, lia is fisiceoir Sasanach
*

## Básanna
* 22 Meán Fómhair — Clément Marot, file Francach
*

Catagóir:Blianta
1545

## Tarluithe
* 27 Feabhra - Cath ar Móinteán Ancram - Bua ag na hAlbanaigh in ahgaidh fórsa Sasanach níos mó
* 13 Nollag - Oscail gairmiúil na Comhiarle Treint (dúnta 1563)
* Cath Kawagoe - idir dhá craobh clann Uesugi agus an chlann déanach *Hojo* sa tSeapáin.

## Breitheanna
* 

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1546

## Tarluithe
*

## Breitheanna
* 14 Nollaig &ndash; Tycho Brahe, réalteolaí Danmhargach (b. 1601)

## Básanna
* 18 Feabhra — Mairtín Liútar, diagaire Gearmánach
* 11 Samhain — Giulio Romano, péintéir agus ailtire Iodálach

Catagóir:Blianta
1547

## Tarluithe
* 16 Eanáir - Rinneadh Céad Sár na Rúise de Diúc Ivan IV as Muscovy.
* 24 Aibreán - Cath Mühlberg - Bhuaigh Séarlas V ar fórsaí an chumainn Schmalkaldic.

## Breitheanna
* 29 Meán Fómhair — Miguel de Cervantes, Scríbhneoir Spáinneach (fuair sé bás sa bhliain 1616)

## Básanna
* 28 Eanáir — Anraí VIII, Rí Shasana (r. 1491)
* 12 Nollaig — Hernán Cortés, conquistador Spáinneach

Catagóir:Blianta
1548

## Tarluithe
*

## Breitheanna
* Sa bhliain seo nó sa bhliain 1549 - Simon Stevin, matamaiticeoir agus innealtóir Pléimeannach (b. 1620)

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
Angela Merkel

Is polaiteoir Gearmánach í **Angela Merkel** a rugadh ar 17 Iúil 1954 i Hamburg ach a chaith a hóige san oirthear taobh amuigh de Bheirlín. D'éirigh sí ina ceannaire ar an CDU - *Christlich Demokratische Union* nó Aontas Críostaí-Daonlathach sa bhliain 2000 agus in 2005, Seansailéar na Gearmáine, tar éis bua olltoghcháin i gcoinne Gerhard Schröder ar 18 Meán Fómhair 2005. Bhí an bua aici sa chéad olltoghchán eile sa bhliain 2009 freisin agus lean sí uirthi mar sheansailéir i gcomhaontas leis an FDP faoi stiúir Guido Westerwelle an iarracht seo. Atoghadh í mar sheansailéar le tacaíocht ón SPD i mí na Nollag 2013.  

D'fhógair Merkel in 2018 go raibh sí ag éirí as. D'fhág sí a post mar Sheansailéar in 2021.

## Féach freisin

* Friedrich Merz

## Tagairtí

Catagóir:Seansailéirí na Gearmáine
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Daoine beo
Jacques Cartier

clé|mion|185x185px|Codex canadensis, ca. 1675-82.
Ba thaiscéalaí Francach (Briotánach) é **Jacques Cartier** (31 Nollaig 1491 - 1 Meán Fómhair 1557, a  rugadh faoin ainm Jakez Karter). Deirtear gurbh é an chéad Eorpach a tháinig go Ceanada. 
[clé|mion|177x177px|Tháinig Cartier go Ceanada sa bhliain [1534 don chéad uair]]
Rinne Cartier trí thuras fharraige go Ceanada sa 16ú haois. Ba é Cartier an chéad duine a leag amach an abhainn Naomh Laurent.
[clé|mion|207x207px|Cartier agus na [Iroquois|hIndiaigh,inniu san Ardeaglais Gaspé]]

## 1534
Tháinig na Francaigh, le Cartier mar cheannaire, go Ceanada sa bhliain 1534 nuair a sheol siad isteach san abhainn St. Lawrence.  Sheol Jacques Cartier ó Saint-Malo chun teachtaireacht na deabhóide Críostaí a chraobhscaoileadh do na bundúchasaigh le hais an Saint Laurent.

Ar an 24 Iúil 1534, chuir Cartier cros 10 méadar in airde agus ghlac sé seilbh na tíre in ainm François I, Rí na Fraince. Tá an miotas greanta i bpánaí ildaite gloine atá leathcheilte ar chúl bosca faoistine i Notre Dame Montréal, an tIndiach luite ar a chúl ar an talamh agus Cartier ag seanmóintíocht as leabhar dó, mura bé an Bíobla é.
clé|mion|177x177px|Cartier ag Hochelaga sa bhliain 1535 le Adrien Hébert

## 1535
An bhliain dár gcionn, thug Cartier cuairt an cheantar Montréal, áit a raibh muintir Huron ag an am, i 1535. Bhaist sé Mont Royal (An Sliabh Ríoga) ar shliabh a bhí crochta os cionn abhainn an St Lawrence. 

Tagann an t-ainm *[[Ceanada]]* ó *kanata*, focal a chiallaíonn "baile beag" nó "lonnaíocht" i dteanga de chuid na nIroquois. Ba é sin an focal a d'úsáid na hIroquois i gceantar Chathair Québec nuair a threoraigh siad Jacques Cartier chun Stacona, baile beag acusan.  

Thug Cartier an t-ainm sin ar an gceantar uilig a bhí faoi Donnacona, taoiseach na treibhe úd. Faoin mbliain 1545, bhí na hEorpaigh ag cur an ainm ar a gcuid léarscáileanna le haghaidh an réigiúin ar fad. 

## 1542
D'fhill Cartier i 1542 le sagairt agus coilínigh agus bhunaigh sé an sráidbhaile Ville Marie.clé|mion|Dealbh Cartier, Saint-Roch, cathair Quebec.|236x236px

## Féach freisin

* Stair Cheanada
* Iroquois

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Cartier, Jacques
Cartier, Jacques
Cartier, Jacques
Catagóir:Stair Cheanada
Catagóir:Daoine Ceanadacha
1559

## Tarluithe
* 

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 8 Feabhra — Thomas Pope, polaiteoir Sasanach
* 18 Lúnasa — Pápa Pól IV, pápa ar an Eaglais Chaitliceach (1555-1559) (r. 1476)
* gan dáta - Conn Bacach Ó Néill, chéad Iarla Thír Eoghain agus reibiliúnach (r. 1480)

Catagóir:Blianta
Goiás

Is stát de chuid na Brasaíle é **Goiás** atá suite i lár na tíre. Is í Goiânia an phríomhchathair. Tá 6,8 mhilliún duine ina gcónaí sa stát (2021).
Is iad Tocantins, Bahia, Minas Gerais, an Ceantar Cónaidhme, Mato Grosso do Sul agus Mato Grosso na stáit in aice láimhe. Is é Ronaldo Caiado an Gobharnóir.

Cathracha móra:
* Anápolis
* Aparecida de Goiânia
* Catalão
* Goiás Velho
* Jataí
* Rio Verde

Catagóir:Stáit na Brasaíle
1588

## Tarluithe
* Cliseadh na hArmáide Spáinnigh, nó an *Armada invencible* as Spáinnis

## Breitheanna
* 5 Aibreán — Thomas Hobbes, fealsamh Sasanach (b. 1679) 
* 16 Deireadh Fómhair — Luke Wadding, staraí agus bráthair Proinsiasach

## Básanna
* 30 Lúnasa — Margaret Ward, mairtíreach Caitliceach Sasanach
*

Catagóir:Blianta
Blaise Pascal

Ba fhealsamh, diagaire, matamaiticeoir agus fisiceoir Francach é **Blaise Pascal** (19 Meitheamh 1623, Clermont-Ferrand - 19 Lúnasa 1662, Páras).  I ndiaidh a bháis a foilsíodh a chuid "Pensées" is rinne Breandán Ó Doibhlin iad a aistriú go Gaeilge in "Smaointe le Blaise Pascal" (Coiscéim, 1994).

### Aireagóir
Bhunaigh Pascal teoiric nua-aoiseach na dóchúlachta, agus in 1647 d'fhionn sé meaisín ríomhaireachta. 

Rinne sé staidéar ar an gciorclóid, agus chuidigh le forbairt an chalcalais dhifreálaigh. 

Ina thaighde ar shreabháin, dhíorthaigh sé dlí Pascal.

D'fhionn Pascal an baraiméadar, an fáisceán hiodrálach, agus an steallaire. 

### Saol
In Eaglais *Saint-Étienne-du-Mont,* sa *[[Quartier Latin]]* i bPáras atá an tuama aige.

## Féach freisin
* Pascal (teanga): Ainrnníodh an teanga ríomhaire Pascal as. Teanga ardleibhéil ríomhaire a d'fhás as Algol i ndeireadh na 1960idí.
* Pascal (aonad):  Is é an Pascal aonad brú an SI, leis an tsiombail Pa, ainmnithe as Blaise Pascal.
* Dlí Pascal, bunús na hiodráilice: An brú a chuirtear i bhfeidhm ar shreabhán (gás nó leacht) sáinnithe, tarchuirtear é neamhlaghdaithe ar fud an tsreabháin i ngach treo. Feidhmíonn sé ar gach cuid de bhalla an tsoithigh sháinnithe is ingearach le taobh istigh an bhalla sin.

## Tagairtí


Catagóir:Coincheapa bunúsacha na fisice
Catagóir:Teirmidinimic

Pascal, Blaise
Pascal, Blaise
Pascal, Blaise
Pascal, Blaise
Pascal, Blaise
Pascal, Blaise
1820idí

[thumb|200px|[Inneall difríochta Charles Babbage, ó 1822]]
An Réabhlóid Thionsclaíoch faoi lánseol (iarnróid, an tionscal teicstíle, srl).

## Imeachtaí agus treochtaí
* D'fhás a lán gluaiseachtaí naisiúnachta thart faoin am seo ; neamhspleáchas i Mheiriceá Theas (an Bhrasaíl, Peiriú, agus an Bholaiv).
* Fuair an Ghréig neamhspleáchas ó An Tuirc tar éis Cogadh na Saoirse Gréagach (1821-1827).

## Ceannairí stáit
## Tagairtí

Catagóir:Deichniúra
Catagóir:19ú haois
1830idí

## Imeachtaí agus treochtaí
*
## Ceannairí stáit
*

## Tagairtí

Catagóir:Deichniúra
Catagóir:19ú haois
1890idí

## Imeachtaí agus treochtaí
* D'aimsigh William Ramsay: Argón (1894), Héiliam (1895), Neon (1898), Criptón (1898), agus Xeanón (1898)

## Ceannairí stáit
* Impireacht na Gearmáine - Uilliam II
* Pápa - Leo XIII 
* An Rúis - Nioclás II
* Ríocht Aontaithe - Victoria

## Tagairtí

Catagóir:Deichniúra
1910idí

## Imeachtaí agus treochtaí
* An Chéad Chogadh Domhanda ó 1914 go 1918

## Ceannairí stáit
*

## Tagairtí

Catagóir:Deichniúra
Catagóir:20ú haois
1920idí

Ba thréimse deich mbliana é na 1920idí de réir fhéilire Ghréagóra a thosaigh ar an 1 Eanáir 1920 agus a chríochnaigh ar 31 Nollaig 1929.

## Imeachtaí agus treochtaí
* Deachtóireacht Primo de Rivera sa Spáinn
* Cogadh Cathartha na hÉireann

## Ceannairí stáit
*

## Tagairtí

Catagóir:Deichniúra
Catagóir:20ú haois