open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anraí IV Shasana

Bhí **Anraí IV** (3 Aibreán 1367 – 20 Márta 1413) ina rí ar Shasana ó 1399-1413. Ba gharmhac é le hÉadbhard III (ua le máthair Philip IV na Fraince) agus dhearbhaigh sé éileamh a sheanathair go Ríocht na Fraince.

Rugadh Anraí ag Caisleán Bolingbroke i Lincolnshire. Ba é a athair, Jean de Gand (1340-1399) (déanta ina 1ú Diúc Lancaster, i gceart dá bhean chéile), an ceathrú mac (an tríú duine le maireachtáil mar dhuine fásta) de chuid Rí Éadbhard III agus bhí tionchar nach beag aige le linn cuid mhaith de réimeas a nia, an rí Risteard II (1377-1399) a chuir Anraí as oifig sa deireadh.
Ba í máthair Anraí Blanche de Lancaster, a bhí ina banoidhre ar na heastáit mhóra i Lancashire dá hathair Anraí de Grosmont, 1ú Diúc Lancaster (a ranaigh a shinsir ar thaobh a athar go dtí Anraí III). Bhunaigh Anraí mar sin craobh Lancaster de Theaghlach na bPlantaigíneach i Sasana, nuair a tháinig sé i gcomharbacht air a athair mar an 2ú Diúc Lancaster. Ba é an chéad Rí i Sasana é ó Choncas na Normannach a raibh an Béarla mar theanga dhúchais aige, seachas an Fhraincis.

## Sibliní
Phós duine de shean-deirfiúracha Anraí, Philippa de Lancastre, an rí João I na Portaingéile, agus bhí an ceann eile, Elizabeth de Lancastre, ina máthair de John Holland, 2ú Diúc Exeter. Bhí a leathdheirfiúr níos óige, Catherine de Lancastre, iníon dara bhean chéile a athar, Constanza de Castilla, ina céile rí na Caistíle. Bhí ceathrar leathshiblíní nádúrtha aige freisin, de Katherine Swynford a rugadh iad, a bhí ina máistreás dá dheirfiúracha i dtosach báire, agus a bhí ina leannán luí seanbhunaithe ag a athair agus ina dhiaidh sin an tríú bean chéile. Tugadh an sloinne Beaufort do na ceithre leanbh neamhdhlisteanacha seo óna áit bhreithe ag an Château de Beaufort i Champagne, sa Fhrainc.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1367
Catagóir:Básanna i 1413
Catagóir:14ú haois in Éirinn
Catagóir:15ú haois in Éirinn
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Cogadh Céad Bliain
Catagóir:Crosáidí
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Éadbhard IV Shasana

Bhí **Éadbhard IV** (28 Aibreán 1442 – 9 Aibreán 1483) ina rí ar Shasana ar feadh dhá thréimhse éagsúla le linn Chogadh na Rósanna. Ba shraith cogaí cathartha i Sasana na meánaoiseanna é Cogadh na Rósanna (1455–1489). Bhí  coimhlint idir Teaghlach Lancaster agus Teaghlach Eabhrac le haghaidh choróin Shasana.    

Bhí aon mhac amháin ag Anraí V (a d'éag sa bhliain 1422), Anraí VI Shasana. Tháinig sé i gcoróin nuair a bhí sé ina leanbh naoi mí d'aois, agus feallmharaíodh é i dTúr Londan ar an 21 Bealtaine 1471. 

## Rí Éadbhard IV
thumb|clé|110px|Rós Bán - Siombail Eabhrac
Cuireadh Anraí VI as coróin ar an 4 Márta 1461, agus tháinig Éadbhard IV i gcomharbacht air, go dtí 2 Deireadh Fómhair 1470. Cuireadh Anraí i gcoróin sa bhliain 1470 agus as coróin arís cúpla mí níos déanaí.

Rinneadh rí d'Éadbhard don dara huair, ar an 11 Aibreán 1471 go dtí lá a bháis, sa bhliain 1483 (b'fhéidir go bhfuair sé bás le niúmóine nó tíofóideach nó nimhíodh é; ní raibh sé ach 40 bliain d'aois).  

## Comharbas
Tháinig a mhac, Éadbhard V, i gcomharbacht air.

Tháinig deireadh le Cogadh na Rósanna sa bhliain 1489 nuair a tháinig Anraí Túdar i gcoróin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1442
Catagóir:Básanna i 1483
Catagóir:15ú haois in Éirinn
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Éadbhard V Shasana

Bhí **Éadbhard V** ina rí ar Shasana ar feadh dhá mhí sa bhliain 1483. Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair, Éadbhard IV. Bhí sé go mór faoi thionchar a uncail Risteard, Diúc Gloucester, le linn an ama sin. Cuireadh é féin agus a dheartháir Risteard Shrewsbury i mbraighdeanas i dTúr Londan agus fuair siad bás ansin. Níor corónaíodh riamh é. Tháinig a uncail i gcomharbacht air mar Risteard III.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1470
Catagóir:Básanna i 1483
Catagóir:15ú haois in Éirinn
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Túr Londan

Is ionann **Túr Londan** nó **An Túr**, agus daingean, pálás agus príosún ríoga i Londain, atá suite ar an taobh thuaidh d'abhainn na Tamaise. Tá cáil ar leith air mar go gcuirtí naimhde an rí nó na banríona i mbraighdeanas nó chun báis ann, go háirithe daoine a raibh tréas curtha ina leith. Is séadchomhartha náisiúnta agus díol spéise do thurasóirí anois é.

Catagóir:London Borough of Tower Hamlets
Catagóir:Foirgnimh i Londain
Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe
An Tamais

[thumb|left|300px|An Tamais reoite, [1677]]

Abhainn mhór i ndeisceart Shasana í **an Tamais** (Béarla: *The Thames*). Tá cathracha Londan agus Oxford suite cois na Tamaise. Tá an Tamais 346 km (215 míle) ar fhad. Is in Gloucestershire atá foinse na habhann le fáil.

## Stair

* mion|Tá an míol mór sa Museum of Natural History anoisAr an 20 Eanáir 2006, bhásaigh míol mór in abhainn na Tamaise, i gcroílár na cathrach (in aice le droichead Albert).  Chaill an t-ainmhí bocht a shlí is cosúil (an fharraige truaillithe de dheasca torainn). Ar dtús bhí an míol mór á oibriú féin i Battersea.  Ansin sáinníodh an mamach ar an trá. Theip ar iarrachtaí chun é a shábháil.

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na Londan
Catagóir:Aibhneacha Shasana
Catagóir:Berkshire
Muiris Ó Súilleabháin

[thumb|Teach tréigthe '''Mhuiris Uí Shúilleabháin''' ar [an Blascaod Mór|an mBlascaod Mór.|clé]]
Ba scríbhneoir Éireannach é **Muiris Ó Súilleabháin** nó Maurice O'Sullivan (19 Feabhra 1904 – 25 Meitheamh 1950) as an mBlascaod Mór; bhain sé cáil amach lena leabhar Fiche Blian ag Fás, a foilsíodh as Gaeilge sa bhliain 1933  (agus as Béarla faoin teideal *Twenty Years a' Growing).*  
clé|mion|'''Cnoc na Cathrach inniu'''

## Saol
Ba í Cáit Ní Ghuithín, neacht le Tomás Ó Criomhthain, a mháthair. Cailleadh í ar 2 Márta 1905 agus cuireadh Muiris chuig dílleachtlann sa Daingean. Thóg a athair abhaile go dtí an Blascaod Mór é sa bhliain 1911 agus d'fhoghlaim sé Gaeilge ann. 

Bhí beirt deirfiúracha agus beirt deartháireacha ag Muiris. Bhí sé ag beartú a dheartháir agus Eibhlín a leanúint go Meiriceá. Ach mhol an scoláire óg Sasanach George Thomson dó in 1927 dul isteach sa Gharda Síochána.  D’fhág sé i Márta 1927.

Tar éis oiliúna mar gharda, cuireadh go dtí Indreabhán, Co. na Gaillimhe, é ar 12 Samhain 1927. Go hUachtar Ard a cuireadh é sa bhliain 1950 agus d’fhan Cáit agus an leanbh ab óige a bhí aige sa Cheathrú Rua

### Bá
De thaisme a bádh é ar an Domhnach 25 Meitheamh 1950. Shnámhadh sé gach lá. Chuaigh sé ag snámh gar go leor do Chnoc na Lus (Gentian Hill) agus Cnoc na Cathrach i nGaillimh. Chuaigh feacht láidir farraige ina choinne ach throid sé, ag snámh ina choinne ar feadh achair fada ag iarraidh an talamh a bhaint amach. D’éirigh leis teacht ar ais. Ach tháinig laige air agus bádh ansin é i gcúig cheintiméadar uisce. Tá sé curtha i mBarr an Doire sa Cheathrú Rua.

## Fiche Bliain ag Fás
Sa scéal seo, déanann Ó Súilleabháin cur síos ar a shaol féin agus é ag éirí aníos ar an mBlascaod Mór, an t-oileán is mó de Na Blascaoidí i gContae Chiarraí. 

Glactar leis go bhfuil an saothar seo ar cheann de chlasaicí na hÉireann, agus is sampla maith é de chanúint Gaeilge na Mumhan. Tá sliocht as an scéal le clúdach ar scrúdú na hArdteistiméireachta in Éirinn, sliocht nach raibh san áireamh sa chéad leagan den scéal toisc nach raibh An Gúm sásta é a fhoilsiú, de bharr go dtéann beirt bhuachaillí isteach i dteach tábhairne ann.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Na Blascaodaí
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1904
Catagóir:Básanna i 1950
Cogadh na Rósanna

mion|clé|110px|Rós dearg-is-bán - Siombail na dTúdarach

Ba shraith cogaí cathartha i Sasana na meánaoiseanna é **Cogadh na Rósanna** (1455–1489). Bhí coimhlint idir Teaghlach Lancaster agus Teaghlach Eabhrac le haghaidh choróin Shasana. Shíolraigh an dá dhream ó Éadbhard III Shasana agus ó theaghlach na bPlantaigíneach. Tháinig deireadh leis nuair a tháinig Anraí Túdar i gcoróin. 

## Ainm
Baisteadh an t-ainm úd Cogadh (nó Cogaí) na Rósanna ar an gcoimhlint na céadta blianta ina dhiaidh, bunaithe ar shiombailí an dá thaobh, mar dhea, mar atá, rós dearg Lancaster agus rós bán Eabhrac. Déanta na fírinne, is ar éigean a úsáideadh rós dearg chun Teaghlach Lancaster a shiombalú ar chor ar bith ach go dtí deireadh an chogaidh, tar éis do Theaghlach na dTúdarach (craobh de Theaghlach Lancaster) an cogadh a bhuachan ag Cath Pháirc Bosworth. Thosaigh Anraí VII Túdar, a phós Eilís Eabhrac i 1486, ag baint úsáid as rós dearg-is-bán mar a shuaitheantas chun aontacht an dá theaghlach a léiriú.

## Tús na Coimhlinte
Bhí Anraí VI Lancaster ina rí ar Shasana agus ar chuid den Fhrainc (bhí Cogadh na gCéad mBliana ar siúl ag an am, ina raibh ríthe Shasana sa tóir ar choróin na Fraince) agus ina thiarna ar Éirinn ó fuair a athair Anraí V Shasana bás i 1422 agus Anraí óg ina leanbh. Le 1453, chaill Sasana an talamh ar fad a bhí acu sa Fhrainc seachas Calais, agus theip ar na néaróga ag Anraí Rí. Le linn éagruas Anraí, ceapadh Risteard, 2ú Diúc Eabhrac ina Thiarna Cosantóra, ar mhac garmhac le hÉadbhard III agus mac gariníon mac Éadbhard III é. Ghabh Risteard a namhad an Diúc Somerset, gaol eile leis an teaghlach ríoga agus príomhchomhairleoir an rí, agus chuir i dTúr Londan é. 

I 1454, áfach, tháinig Anraí VI chuige féin arís, agus scaoileadh saor Somerset. Ar eagla go mbeadh air íoc as a rinne sé, thóg Risteard Eabhrac arm agus mháirseáil sé i dtreo Londan. Bhuail sé le harm an rí, a raibh an Diúc Buckingham i gceannas air, in St Albans i 1455. Cheap an rí Buckingham mar cheannasaí an airm in ionad Somerset ag an nóiméad deiridh, agus bhuaigh arm Eabhrac i gCéad Chath St Albans ar aon nós. Maraíodh Somerset, agus gabhadh an rí agus tógadh ar ais chuig Londain é. Buaileadh Anraí le meabhairghalar arís, agus arís eile ceapadh Risteard mar Thiarna Cosantóra. Tháinig an rí chuige féin arís an bhliain dár gcionn agus as sin amach, ba í an Bhanríon Margaret Anjou an duine is cumhachtaí i gcomhairle an rí, ach shuigh Risteard ann fós. I 1459, thosaigh Eabhrac agus a chomhghuaillí, an Diúc Warwick, ag tógáil airm arís agus bhris cogadh amach idir iad agus fórsaí Lancaster óir bhí Risteard Eabhrac ag iarraidh na corónach. Níor bhuaigh sé riamh í, ach tar éis a bháis, tháinig a mhac Éadbhard IV i gcoróin níos déanaí sa choimhlint.

## Féach freisin

* Cogadh Cathartha Shasana (1642-1651)

## Tagairtí

Catagóir:15ú haois
Catagóir:Cogaí a bhaineann le hÉirinn
Catagóir:Cogaí cathartha
Catagóir:Stair na Breataine Bige
Catagóir:Stair Shasana
1330

## Tarluithe
* 

## Breitheanna
* Franz Ackerman, státaire Pléamannach (b. 1387)
* Altichiero, péintéir Iodálach (b. 1390)
* John Gower, file Sasanach (b. 1410)
* Peter Parler, ailtire Gearmánach (b. 1399)
* Nicolas Flamel, ailceimiceoir Francach (b. 1417)

## Básanna
* 28 Meán Fómhair — Éilis na Boihéime, banríon Sheiceach
* Guillaume Durand, eaglaiseach Francach
* Maximus Planudes, gramadóir agus diagaire Biosántach

Catagóir:Blianta
1290

## Tarluithe
* 

## Breitheanna
* Jean de Muris, fealsamh agus matamaiticeoir Francach (b. 1351)

## Básanna
* 10 Iúil — Ladislaus IV na hUngáire (r. 1262)
* 3 Deireadh Fómhair — Maighréad, Maighdean na hIorua, Banríon na hAlban
* 10 Samhain — Qalawun, Sabhdán na hÉigipte (r. 1262)

## Tagairtí

Catagóir:Blianta
Jean-Marie Le Pen

Ba pholaiteoir Francach agus pobalóir é **Jean Marie Le Pen** (20 Lúnasa 1928 a rugadh é i dTrinité-sur-Mer sa Bhriotáin agus fuair sé bás ar an 7 Eanáir 2025).  Bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí an pháirtí Front National sa Fhrainc sa bhliain 1972, páirtí atá go mór ar an eite dheis. Tá a iníon Marine Le Pen ina ceannaire ar an bpáirtí ón mbliain 2011 (athainmníodh an páirtí mar Rassemblement National, nó an RN, sa bhliain 2018). Cur in aghaidh na hinimirce is ea cuid mhaith de shaothar an FN nó an RN agus Jean-Marie Le Pen.
clé|mion|Le Pen agus a dara bhean, Jany, in 2004
clé|mion|Físeán - bhí sé 16 bliain d'aois nuair a bhí caidreamh collaí aige le bean don chéad uair (2018)
[clé|mion|Gafa le cúraimí teaghlaigh ó na 1970idíː Jean-Marie Le Pen agus a iníon, [Marine Le Pen|Marine, teaghlach mór le rá sa pholaitíocht,]]

## Gairm
Bhí Jean Marie Le Pen  san iomaíocht cúig uaire i dtoghchán uachtaránachta na Fraince. Bhain sé an dara háit amach sa chéad bhabhta vótála sa bhliain 2002. Ach bhí bua éasca ag Jacques Chirac sa dara babhta vótála. D’áitigh Chirac ar vótálaithe a raibh an ghráin acu air vótáil ar a shon d’fhonn iarrthóir an Front National a shárú. 

Bhí Le Pen ag iarraidh an pobal a ghríosú go minic, agus tharraing sé conspóid ollmhór. Mar shampla, sa bhliain 1998, dúirt Le Pen, gur eachtrannaigh iad leithéidí  Zinedine Zidane, an peileadóir, nach gcasfadh an Marseillaise (tá cúlra Ailgéarach ag Zidane ach rugadh agus tógadh sa bhFrainc é). Chreid go leor go mbeadh an fhoireann sacair agus a ngaisce i gCorn an Domhain 1998 - agus 2018 níos déanaí - mar ugach, ardú croí agus malairt bhisigh don tír ar fad.

Dhíbir iníon Marine Le Pen a hathair ón ngluaiseacht sa bhliain 2015. Ag dul anonn in aois, ba mhó dochar ná maitheas a bhí an fear a dhéanamh don pháirtí. Bhí a iníon ag iarraidh éalú ó scamall an fhaisisteachais ag an am, rud a luaigh an lucht oibre traidisiúnta go láidir léi. Chuaigh sí as a bealach le hidirdhealú a dhéanamh idir í féin agus a hathair agus bhí droim láimhe tugtha aici leis an gCaitliceachas coimeádach a bhíodh i gcónaí sa treis ag an eite dheis.

Chuaigh Jean-Marie Le Pen ar shlí na fírinne  ar an 7 Eanáir 2025; bhí sé sé bliana déag is ceithre scor d’aois.

## Féach freisin

* Rassemblement National
* Marine Le Pen 
* Jörg Haider na hOstaire agus Pim Fortuyn na hÍsiltíre

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Polaiteoirí na Fraince
Catagóir:Pobalóirí
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Catagóir:Básanna in 2025
Annála Inis Faithlinn

ar stair na hÉireann is ea **Annála Inis Faithlinn** nó **Faithleann**. Scríobhadh na hannála i Mainistir Inis Faithlinn i Loch Léin i gContae Chiarraí idir an 11ú haois agus an 14ú haois. 

Tá breis is 2,500 iontráil ann agus iad ag cur síos ar imeachtaí idir 433 and 1450. Ceaptar gur cuireadh an lámhscríbhinn le chéile in 1092, mar gur scríobhaí amháin a bhí ag obair uirthi anuas go dtí sin ach go raibh a lán daoine á breacadh ina dhiaidh sin. Tarrraingíodh ábhar as lámhscríbhinní ó áiteanna éagsúla i gCúige Mumhan agus as cnuastéacs de *[[Croinic na hÉireann|Chroinic na hÉireann]]*, téacs a shíltear a scríobhadh ag Cluain Mhic Nóis.

I dteannta na n-iontrálacha croineolaíocha, tá cuntas gearr briste sa lámhscríbhinn ar an ré réamh-Chríostaí in Éirinn, ó Abrahám go dtí Naomh Pádraig. Tá scéal na hÉireann agus na nGael suite laistigh de stair chomhchoitianta Eusebius, stair a léirítear trí chroinic dhomhanda Laidine agus trí shleachta as *Réidig dam, a Dé, do nim*, dán Meán-Ghaeilge a luaitear le Flann Mainistrech i lámhscríbhinní ina dhiaidh sin. 

Tá na hannála le fáil anois sa Bodleian Library in Oxford mar MS Rawlinson B 503.

## Naisc sheachtracha
* Annals of Inisfallen—Téacs na nAnnálacha
* Íomhánna digitithe ó Rawlinson B 503—Íomhánna ar fáil ar Digital Bodleian

## Tagairtí

Catagóir:Annála Éireannacha
Catagóir:12ú haois in Éirinn
1312

## Eachtraí
* Tosach Léigir Rostock

## Breitheanna
* 13 Samhain — Eduard III Rí Shasana (b. 1377).

## Básanna
* 13 Bealtaine - Theobald II Diúc na Lorráine (r. 1263)
* 27 Lúnasa - Art II Diúc na Briotáine (r. 1262)

Catagóir:Blianta
Tomás Ó Criomhthain

Fear de bhunadh na mBlascaod ab ea **Tomás Ó Criomhthain** (), nó **Thomas O'Crohan** (21 Nollaig 1856 – 7 Márta 1937), duine de mhórscríbhneoirí a linne.  

Rugadh é sa bhliain 1856, agus chaith sé formhór a shaoil ar an oileán. Scríobh sé dhá leabhar, *Agallamh na hInse* agus *[[An tOileánach]]*, agus aistríodh go teangacha éagsúla iad ó shin. Is clasaicí dírbheathaisnéiseacha iad na leabhair a thug léargas bríomhar ealaíonta ar shaol na ndaoine a mhair sna Blascaodaí lena linn. Cé go bhfuil cáil ar dhírbheathaisnéisí eile de chuid na Gaeltachta, tugtar an chraobh de ghnáth do Ó Criomhthain.

## Saol
clé|mion
Ba é Tomás an duine deireanach de sheisear clainne, agus déantar iontas fós féin den chur síos atá aige ar a bheith ag diúl as cíoch a mháthar agus é ceithre bliana d'aois. 

Ní bhfuair sé mórán scolaíochta mar nár fhan múinteoirí i bhfad riamh ar an oileán agus de réir a thuairisce bhí saol breá aige ina gharsún ag seilg agus ag iascach.

Phós sé Máire Ní Chatháin sa bhliain 1878, agus cé go raibh deichniúr leanbh aici bhásaigh go leor díobh go hóg, agus ní raibh saol fada aici féin. 

## Leabhair
Spreag Brian Ó Ceallaigh as Cill Airne Tomás chun cín lae a scríobh na blianta tar éis an Chéad Chogadh Domhanda - chruthaigh sé don oileánach go bhféadfadh tuairiscí faoi shaol na ngnáthdhaoine i gceantar iargúlta a bheith spéisiúil trí shampla de scéalta le Maxim Gorky agus Pierre Loti a thabhairt dó le léamh. Scríobh Ó Criomhthain litreacha gach lá chuig Ó Ceallaigh, agus ba as na cuntais sin a cuireadh an leabhar *An tOileánach* le chéile. Thosaigh Tomás ag moladh do dhaoine óga dul i mbun scríbhneoireachta chomh maith. Sa bhliain 1923, bhí triúr i mbun pinn:- é féin, Míchael Ó Gaoithín agus Eibhlín (Neilí) Ní Shúilleabháin.  
mion|clé

## Bás agus oidhreacht
Fuair Tomás Ó Criomhthain bás sa bhliain 1937, agus maireann a cháil agus a oidhreacht go dtí inniu féin.

D'ainneoin go raibh sé rí-shoiléir go raibh saol deacair, crua ag oileánaigh an ama sin, tugadh faoi ndeara freisin an saibhreas seanchais agus cultúir a bhí go smior ina gcuid urlabhraíochta. 

Ina dhiaidh sin, chuir Muiris Ó Súilleabháin peann le pár agus thug **Fiche Bliain Ag Fás''<nowiki/>' chugainn. Ina dhiaidh sin aríst a tháinig dír[[Beathaisnéis|bheathaisneis]] [[Peig Sayers|Pheig Sayers]]. 

Áirítear '<nowiki/>''An tOileánach** ar an saothar ceannródaíoch áfach, an ceann ba thábhachtaí toisc an aird a tharraing sé seans. 

## Saothar
* *[[Allagar na hInse]]*, ISBN 1-85791-131-8
* *[[An tOileánach]]*, Cló Talbóid 2002, ISBN 0-86167-956-3
clé|mion|An Blascaod Mór

## Naisc sheachtracha
Tuairisc 2016-12-16: Tigh An Chriomhthanaigh ar an mBlascaod Mór le hoscailt do chuairteoirí i samhradh 2017

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Na Blascaodaí
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1856
Catagóir:Básanna i 1937
Catagóir:Seanchaithe Éireannacha
Nicolas Sarkozy

Ba uachtarán na Fraince idir 2007 agus 2012 é **Nicolas Sarkozy**, an 23ú uachtarán na Fraince (rugadh **Nicolas Paul Stéphane Sarközy de Nagy-Bocsa** ar an 28 Eanáir 1955, 17ú arrondissement, Páras, An Fhrainc). Tugtar an leasainm **Sarko** air go forleathan. 

Fuair sé an ceann is fearr ar Ségolène Royal sa dara babhta den toghchán uachtaránachta ar an 6 Bealtaine 2007. Tháinig sé i gcomharbacht ar Jacques Chirac ar an 16 Bealtaine 2007. 

Roimh a uachtaránacht, ba é ceannaire an *UMP* (Aontacht chun Gluaiseachta Coitianta) é. Ceapadh mar Aire Gnóthaí Baile é sa chéad rialtas de chuid Jean-Pierre Raffarin ó Bealtaine 2002 go Márta 2004 agus ansin ceapadh mar Aire Airgeadais é i rialtas deireanach Raffarin ó Márta 2004 go Bealtaine 2005. Ceapadh arís mar Aire Gnóthaí Baile é i rialtas Dominique de Villepin (2005-2007).

Ba Uachtarán Chomhairle Ginearálta *départment* (contae) Hauts-de-Seine é ó 2004 go 2007 agus ba mhéara é ar Neuilly-sur-Seine, ceann de na *communes* (bailte) is saibhre sa Fhrainc ó 1983 go 2002. Ceapadh é mar Aire Cáinaisnéise é i rialtas Édouard Balladur (RPR, réamhtheachtaí an UMP) i rith téarma deireanach François Mitterrand.

Bhí Sarkozy go mór i bhfabhar dlí agus oird. Gheall sé go neartófar an *entente cordiale* leis an Ríocht Aontaithe agus go mbeadh níos mó comhoibrithe leis na Stáit Aontaithe.

### Coireanna
In 2025 ciontaíodh é faoi bheith i mbun comhcheilge le hairgead a fháil ón Libia ar mhaithe lena fheachtas polaitiúil beagnach sna 2000idí.  Maígh Sarkozy nach raibh aon choir déanta aige agus go raibh sé neamhchiontach.  chuir sé tús le téarma príosúnachta 5 bliana i bpríosún La Sante i bPáras.  I mí na Samnha 2025, d'ordaigh breitheamh go saorfaí Sarkozy fad is a bheadh an t-achomharc in aghaidh a chiontaithe ar bun.

## Féach freisin

* François Hollande

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:Andóra
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Coirpigh
Catagóir:Daoine as Páras
Catagóir:Dírbheathaisnéisithe
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Catagóir:Méaraí
Catagóir:Monarcaí
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Uachtaráin na Fraince
Gaeilgeoir

mion|Fáinne
[mion|Is Gaeilgeoir é an peileadóir [Odhrán Mac Niallais.|636x636px]]
[mion|Ba Ghaeilgeoir é [Dubhghlas de hÍde.|348x348px]]
[mion|Is Gaeilgeoir é an tráchtaire raidió agaus teilifíse [Mícheál Ó Muircheartaigh.|279x279px]]
[mion|Is Gaeilgeoir é an polaiteoir [Éamon Ó Cuív.|325x325px]]

Is duine a labhraíonn Gaeilge é **Gaeilgeoir**. 

Sa Ghaeltacht áfach is ionann é agus foghlaimeoir Gaeilge, agus is téarma leath-mhaslach é uaireanta ar dhuine a bhfuil a dhíograis i leith na teanga níos mó ná a chumas chun í a labhairt. Bíonn Gaeilgeoirí ag Gaeilgeoireacht.

## Liosta
* Páraic Breathnach
* Seán Bán Breathnach
* Kevin Cassidy
* Catherine Connolly
* John Creedon
* Carrie Crowley
* Maura Derrane
* Pearse Doherty
* Eamon Gilmore
* Arthur Griffith
* Joe Higgins
* Michael D. Higgins
* Dubhghlas de hÍde
* Seán Kelly
* Enda Kenny
* Mick Lally ?
* Eoghan Mac Diarmada
* Thomas MacDonagh
* Seán Mac Fhionnghaile
* Charlie McGeever
* Seán McGinley
* Pádraig Mac Lochlainn
* Odhrán Mac Niallais
* Joe McDonagh
* Aengus Mac Grianna
* Eoin MacNeill
* Manchán Magan
* Micheál Martin
* Sharon Ní Bheoláin
* Bláthnaid Ní Chofaigh
* Eimear Ní Chonaola
* Siún Nic Gearailt
* Liadh Ní Riada
* Aoibhinn Ní Shúilleabháin
* Dara Ó Briain
* Eoin Ó Broin
* Caoimhghín Ó Caoláin ?
* Trevor Ó Clochartaigh
* Dara Ó Cinnéide
* Éamon Ó Cuív
* Cearbhall Ó Dálaigh
* Máirtín Ó Direáin
* Seán Óg Ó hAilpín
* Hector Ó hEochagáin
* Breandán Ó hEithir
* Liam Ó Maonlaí
* Mícheál Ó Muircheartaigh
* Seán Ó Riada
* Dáithí Ó Sé
* Maidhc Dainín Ó Sé
* Páidí Ó Sé
* Cathal Ó Searcaigh
* Aengus Ó Snodaigh
* Pádraig Mac Piarais
* Joseph Plunkett
* Gráinne Seoige
* Síle Seoige
* Peadar Tóibín ?

Agus na duine seo ón taobh amuigh:
* Stan Collymore
* Stephen Fry
* Elizabeth Windsor

## Féach freisin
* Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge
* Conradh na Gaeilge
* Gaeltacht
* RTÉ Raidió na Gaeltachta
* Taibhdhearc na Gaillimhe
* TG4

## Foinse
* Foclóir Gaeilge- Béarla, Niall Ó Domhnaill, Rialtas na hÉireann 1977 (lch. 600).

## Tagairtí

Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Liostaí daoine
Catagóir:An Ghaeilge
Anraí VIII Shasana

Bhí **Anraí VIII** (28 Meitheamh 1491 – 28 Eanáir 1547) ina rí ar Shasana ó 21 Aibreán 1509, go dtí lá a bháis. Ba é a bhris an nasc idir ríocht Shasana agus an Eaglais Chaitliceach chomh maith le glacadh leis an teideal, Rí na hÉireann. 

Bhí sé de cháil air gur phós sé sé huaire i ndiaidh a chéile. 

Tháinig a aon mhac, Éadbhard VI, i gcomharbacht air. Ba Máire I Shasana agus Eilís I Shasana iad a iníonacha.

## Féach freisin

* Máire I Shasana

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1491
Catagóir:Básanna i 1547
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Cumadóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine le neamhoird mheabhracha
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríshliocht Túdarach
Catagóir:Ríthe na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Cath Pháirc Bosworth

Troideadh **Cath Pháirc Bosworth** ar 22 Lúnasa 1485. Cuireadh deireadh le Cogadh na Rósanna leis an gcath seo, nuair a maraíodh an rí Risteard III agus nuair a cuireadh buaiteoir an chatha, Anraí Túdar, i gcoróin. Tá na staraithe den tuairim gurb é Cath Pháirc Bosworth clabhsúr Theaghlach na bPlantaigíneach agus gur chor cinniúnach é i stair Shasana agus na Breataine Bige.

Catagóir:15ú haois
Catagóir:Cathanna
Catagóir:Stair Shasana
Risteard III Shasana

Bhí **Risteard III** (2 Deireadh Fómhair 1452 – 22 Lúnasa 1485) ina rí ar Shasana ó 1483 go dtí lá a bháis. Ba é an rí deireanach ar Shasana de theaghlach Eabhrac agus de ríora Plantagenet. Tháinig deireadh le Cogadh na Rósanna nuair a briseadh ar a arm agus nuair a maraíodh é féin, ag Cath Pháirc Bosworth. Tháinig Anraí VII, an chéad rí Túdarach, i gcomharbacht air. Scríobh an drámadóir clúiteach William Shakespeare dráma mór le rá faoi Risteard III, ina léiríodh é mar bhithiúnach uafásach.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1452
Catagóir:Básanna i 1485
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Anraí VII Shasana

Bhí **Anraí VII** (28 Eanáir 1457 – 21 Aibreán 1509) ina rí ar Shasana ó 22 Lúnasa 1485 go dtí 21 Aibreán 1509. Tháinig deireadh le Cogadh na Rósanna nuair a tháinig sé i gcoróin tar éis dó an bua a fháil ar Risteard III ag Cath Pháirc Bosworth. 'Túdar' an sloinne a bhí air agus chuir sé tús le Ré na dTúdarach nuair a tháinig sé i gcoróin, tréimhse a mhair go dtí 1603.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1457
Catagóir:Básanna i 1509
Catagóir:15ú haois in Éirinn
Catagóir:16ú haois in Éirinn
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Daoine ón mBreatain Bheag
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríshliocht Túdarach
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
An Bhantiarna Jane Grey

Bhí an **Bhantiarna Jane Grey** (1536/7 — 12 Feabhra 1554) ina banríon ar Shasana ar feadh naoi lá in Iúil 1553, le linn géarchéim chomharbachta. Tugadh 'Banríon na Naoi Lá' uirthi mar gheall air seo. Ba ghar-neacht le hAnraí VIII í agus chinn a athair agus Protastúnaigh thábhachtacha eile ar iarracht a dhéanamh í a chur i gcoróin tar éis don rí Protastúnach Éadbhard VI bás a fháil. Rinneadh é seo d'fhonn bac a chur ar an gCaitliceach, Máire Túdar, deirfiúr Éadbhaird agus an iníon ba shine le hAnraí VIII, teacht i gcoróin. Ach theip ar an gceannairc seo, ceal tacaíochta ón bpobal i gcoitinne. Cuireadh í chun báis tar éis do Mháire teacht i réim.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1536
Catagóir:Básanna i 1554
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Banríonacha Shasana
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ríthe na hÉireann
Catagóir:Tréas
Dún Droma

Is bruachbhaile i ndeisceart Bhaile Átha Cliath é **Dún Droma**. Tá sé suite i limistéar Chontae Dhún Laoghaire-Ráth an Dúin. Tá stáisiún Luas agus an ionad siopadóireachta is mó sa tír suite ann. Bhí cónaí ar an bpolaiteoir Séamus Ó Braonáin agus ar an rothaí Stephen Roche i nDún Droma.
clé|thumb|Eaglais

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Taipéis Bayeux

Is bróidnéireacht í an **Taipéis Bayeux** (*Tapisserie de Bayeux* as Fraincis), ar a n-insítear scéal na n-imeachtaí a bhain le hionradh na Normannach faoi cheannas Liam Concar, ar Shasana. 

Bíonn an bhróidnéireacht ar taispeáint in iarsmalann speisialta in Bayeux na Fraince de ghnáth.

### Léiriú

Is éard atá ann ná scéal Choncas na Normannach ar Shasana. Is trí phictiúir is mó a insítear an scéal. Sraith pictiúr fuaite de línéadach is ea an taipéis ach gur olann dhaite atá sna pictiúir. Tá sé 70 méadar ar fad.  Léiríonn an taipéis na himeachtaí ba chúis le concas Normannach Shasana ag Liam Concar i gcoinne a chéile comhraic Harold, Iarla Wessex. Críochnaíonn an taipéis le Cath Hastings sa bhliain 1066.  

### Foinse
Foinse phríomha fhíormhaith atá inti sin mar gurbh iad na Sasanaigh féin, faoi scáth na Normannach, a rinne an taipéis sna 1070idí, go gairid i ndiaidh do na himeachtaí a léirítear inti tarlú. 

Is ceann de na foinsí eolais is fearr ar Choncas na Normannach ar Shasana.  Ach caithfidh muid a bheith cúramach leis mar tá sé claonta ar son na Normannach.

### Taispeántas
I mí Iúil 2025, thug Uachtarán na Fraince, Emmanuel Macron, cead chun an Taipéis a chur ar taispeáint i Londain. Mar mhalairt air sin, tabharfaidh Músaem na Breataine bailiúchán Sutton Hoo, fir fichille Lewis agus earraí eile ar iasacht don Fhrainc.  

## Féach freisin

* Bróidnéireacht
* Cath Hastings
* Harold Godwinson
* Liam Concar
* Concas na Normannach
* An Normainn

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Clár Cuimhne an Domhain UNESCO
Catagóir:Concas na Normannach ar Shasana
Catagóir:Saothair ealaíne
Catagóir:Taipéisí
Geolaíocht

[thumb|300px|Léaráid [Cuaschlaonas|chuaschlaonas agus dronnchlaonas]]
Is éard is **geolaíocht** ann ná an eolaíocht agus an staidéar a ndéantar ar an Domhan, agus na h-ábhair soladacha áirithe atá le fáil ann. Clúdaíonn an eolaíocht seo staidéar ar rudaí ar nós carraigeacha, ithir, geamchlocha agus rudaí a bhaineann leis an gcomhdhéanamh, struchtúr, airí fisiceach, stair agus na próisis a bhí i gceist i bhforbairt an domhain. Ceann de na domhaneolaíochtaí atá ann. 

[thumb|left|250px|Dromchla [Mars (pláinéad)|Mars]]

## Tagairtí

 

Creathanna talún
Catagóir:Geolaíocht
Catagóir:Seismeolaíocht
Éadbhard VI Shasana

Bhí **Éadbhard VI** (12 Deireadh Fómhair 1537 – 6 Iúil 1553) ina rí ar Shasana agus é ina bhuachaill óg. Ba é an t-aon mhac ag Anraí VIII agus tháinig sé i gcoróin nuair a bhí sé naoi mbliana d'aois. Ba é an chéad mhonarc Protastúnach ceart ar an tír sin. Bhí an tsláinte go dona aige i gcónaí agus fuair sé bás go hóg. Rinne Protastúnaigh chumhachtacha iarracht oidhreacht na corónach a aistriú go dtí bean óg darbh ainm An Bantiarna Jane Grey, ionas go bhfanfadh monarc Protastúnach i gcoróin ina dhiaidh. Bhí sí seo ina bhanríon neamhoifigiúil ar feadh naoi lá, ach theip ar an gceannairc seo ar deireadh agus tháinig deirfiúr Chaitliceach Éadbhaird, Máire I, i gcoróin.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1537
Catagóir:Básanna i 1553
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríshliocht Túdarach
Catagóir:Ríthe na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Zak Starkey

Ceoltóir Sasanach is ea **Zak Starkey** a rugadh ar an 13 Meán Fómhair 1965 i Londain. Drumadóir atá ann, an céad mac a saolaíodh leis an ndrumadóir Ringo Starr (fíorainm Richard Starkey) ón bhanna cáiliúil The Beatles agus a chéad bhean Maureen Cox. Tá rath agus cáil tuillte ag Starkey inniu mar dhrumadóir agus tuargainteoir tréitheach, agus tá sé le feiceáil taobh thiar den fhoireann drumaí leis na ngrúpaí The Who agus Oasis.

## Tagairtí

Starkey, Zak
Starkey, Zak
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine beo
Pete Townshend

Ceoltóir Sasanach é **Pete Townshend**, nó **Peter Dennis Blandford Townshend** mar a saolaíodh é ar an 19 Bealtaine, 1945 in Chiswick, Londain. Tá cáil mhór bainte amach ag Townshend agus a lán duaiseanna buaite aige mar ghiotáraí, cumadóir, amhránaí agus scríbhneoir. Ba leis an rac-bhanna Sasanach The Who a thuill sé an rath is mó atá aige, agus bhí an-tionchar aige leis a chuid oibre.

Cé go n-aithnítear é go mór mar ghiotáraí, tá a lán uirlisí eile seinnte aige ar a chuid albam, mar shampla an méarchlár, na drumaí, an bainseó agus an dordghiotár.

[clé|200px|thumb|Pete Townshend ag seinm an [giotár|ghiotáir le The Who sa bhliain 2007.]]

## Tagairtí

Catagóir:Giotáraithe Sasanacha
Catagóir:Amhránaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine beo
Keith Moon

Bhí **Keith John Moon** (23 Lúnasa, 1946 – 7 Meán Fómhair, 1978) ina dhrumadóir leis an rac-bhanna Sasanach The Who. Fuair sé aitheantas agus meas mar gheall ar a chuid drumadóireacht, ach míchlúiteachas ag an am céanna de bharr a stíl bheatha dhíobhálach. Tháinig Moon isteach sa ghrúpa in áit Doug Sandom sa bhliain 1964, agus sheinn sé ar gach albam a sheol siad óna gcéad ceann My Generation sa bhliain 1965 go dtí Who Are You sa bhliain 1978. Eisíodh an ceann seo dhá sheachtain roimh a bháis mar thoradh ar ródháileog timpisteach.

## Tagairtí

Moon, Keith
Moon, Keith
Moon, Keith
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Toirdhealbhach Ua Briain

Ard-Rí Éirinn go bhfreasúra ab ea **Toirdhealbhach Ua Briain** (1009–14 Iúil 1086). Garmhac Bhriain Bóramha agus neacht Dhonnchaidh mac Briain, Ard-ríthe eile, a bhí ann. 

Bhí éileamh aige ar ríocht na tíre ón mbliain 1055, nuair a thosaigh sé ag cur i gcoinne a uncail Donnchadh, go dtí a bhás sa bhliain 1086. Bhí teagmháil aige leis an bPápa Gréagóir VII agus le hArd-Easpaig rathúil Canterbury, Lanfranc. Shocraigh sé cathair Luimnigh mar phríomhchathair a ríochta. Thóg sé ríocht chathair Ghallach Átha Cliath ó mhuintir na cathrach sin sa bhliain 1072, agus bhronn sé í ar a mhac Muircheartach mar phrintíseacht ríochta. Tá fianaise go raibh lámh aige i bpolaitíocht Mhanann agus na Breataine Bige. Bhásaigh sé sa bhliain 1086 i gCeann Coradh tar éis tréimhse fhada fhulaingthe agus aithreachais, de réir na n-annála.

## Féach freisin
* Ardrí na hÉireann
* Liosta Ard-Ríthe na hÉireann
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1009
Catagóir:Básanna i 1086
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríshliocht Uí Bhriain
Catagóir:Ríthe na Mumhan
1086

## Eachtraí

## Breitheanna
* 

## Básanna
* Toirdhealbhach Ua Briain, rí Mumhan agus Ard-Rí na hÉireann go bhfreasúra.
* Tadc Ua Briain, mac agus comharba Toirdhealbach Ua Briain mar rí Mumhan

Catagóir:Blianta
1072

## Eachtraí
* Thóg Toirdhealbhach Ua Briain ríocht Áth Cliath ó Lochlannaigh an bhaile sin.

## Breitheanna
* 

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1118

## Eachtraí
* Chuaigh Toirdhealbhach Ua Conchobhair ar mórshiúil chuig Áth Cliath agus thóg sé ríocht na cathrach.

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 28 Eanáir — Pápa Pascal II, Pápa ó 1099 go 1118
* Gan dáta — Muircheartach Ua Briain, rí Mumhan agus Ard-Rí na hÉireann

Catagóir:Blianta
Baile an Mhuilinn (Baile Átha Cliath)

[mion|An [Luas (tram)|Luas le feiceáil i mBaile an Mhuilinn]]
Bruachbhaile i ndeisceart Bhaile Átha Cliath is ea **Baile an Mhuilinn**. D'eascair an logainm ó mhuileann a bhíodh á fheidhmiú ar abhainn na Dothra, na blianta fada ó shin. 

## Spórt
Bunaíodh club gailf Bhaile an Mhuilinn sa bhliain 1907. Bhíodh club sacair Shamrock Rovers lonnaithe ann freisin. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
William O'Brien

Ba náisiúnaí Éireannach é **William O'Brien** (2 Deireadh Fómhair 1852 &ndash; 25 Feabhra 1928). Iriseoir, réabhlóidí, polaiteoir, scríbhneoir, agus ball de Pharlaimint na Breataine a bhí ann. Bhí baint mhór aige le leasú talaimh ag deireadh na 19ú aoise agus sa luath 20ú haois, chomh maith lena chuid oibre ar son Féinriail in Éirinn. I Maigh Eala, i gContae Chorcaí, a rugadh é.

Tugadh Domhnach na Fola ar an eachtra a tharla de bharr agóid i Londain 13 Samhain 1887 ag tabhairt amach faoi chomhéigean agus le saoirse William O'Brien, as chuir chun chinn. D'eagraigh an Chónaidhm Raidiciúil an agóid.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1852
Catagóir:Básanna i 1928
Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Toirdhealbhach Ua Conchobhair

[clé|mion|[Cros Chongaː choimisiúnaigh Toirdhealbhach an bhachall a dhéanamh]]
Ard-Rí ar Éirinn ó 1119 go 1156 ab ea **Toirdhealbhach mac Ruaidhrí Ua Conchobhair**. Chaith sé tréimhse fada mar ard-rí, 37 bliain go dtí 1156.

## Ríocht Chonnachta
Rugadh Toirdhealbhach sa bhliain 1088 i gCúige Chonnachta. Ghabh sé an chumhacht i ríocht Chonnachta sa bhliain 1106, Tháinig sé i gcumhacht sa chúige trí chaisliú an tír agus polaitíocht glic. Rinne sé socrú leis an ard-rí ag an t-am sin, Muircheartach Ua Briain ó Mumhan.  

Nuair a tháinig tinneas ar Mhuircheartach sa bhliain 1114, bhí teideal an Ard-Rí le baint amach, agus rug Toirdhealbhach ar an bhfaill ag an am ceart. Mháirseáil sé ar Bhaile Átha Cliath sa bhliain 1118 agus ghabh sé an chumhacht le lámh láidir.    

## Ard Rí na hÉireann
[mion|cuireadh Toirdhealbach i g[Cluain Mhic Nóis|clé]]
Tar éis bás Muircheartach Ua Briain in 1118, d’fhéach Toirdhealbhach chuige, ag Conradh Ghleann Maghair in 1118, go roinnfí Cúige Mumhan ina dhá chuid, Tuamhain agus Deasumhain. Mar sin, bhí Mumhan roinnte idir shliocht Ua Briain i dtuaisceart an chúige agus shliocht an Eógánacht i ndeisceart an chúige. Bhí Mumhain lagaithe dá bharr.  

Choimisiúnaigh Toirdhealbhach Cros Chonga a dhéanamh sa bhliain 1123. Tá an bhachall ina sheoda iontach agus bhí an rí ag léiriú a shaibhreas agus a chumhacht trína hordú. Bhí sé ag maíomh gur chóir go mbeadh a hardeaspag féin ag Connachta, rud nach raibh ag an am sin. Trí phátrúnacht a thabhairt don eaglais ar an mbealach seo, d'fhéadfadh an rí a bheith ag súil le tacaíocht ón eaglais dá mhianta polaitiúla.  

In 1124 a thóg sé an dún ag bun abhainn na Gaillimhe (abhainn na Coiribe anois), cóngarach don áit inar tógadh an chathair chloiche ina dhiaidh sin.  
Chuir Toirdhealbhach maoiniú ar fáil do go leor foirgneamh eile chomh maith, mar shampla an chéad ardeaglais i dTuaim agus mainistir Chonga. Sna blianta in a dhiaidh 1140, bhí sé i gcoimhlint le Muircheartach Mac Lochlainn, rí Cenél nEógain i gcríocha na hUí Néill sa tuaisceart. Choimeád Toirdhealbhach a smacht ar an ríocht. Ach i ndáiríre bhí Mac Lochlainn chomh cumhachtach leis faoin am seo. 

## Meath
Sa bhliain 1154, briseadh fórsaí Toirdhealbach i gcogadh mara in aice Inis Eoghain, agus cailleadh ríocht Áth Cliath go Muircheartach Mac Lochlainn. 

Tháinig deireadh ré ina dhiaidh sin, áfach sa mhéid is gurbh é a mhac Ruairí, a bhí ina ard-rí gaelach deireanach ar an tír. Fuair Toirdhealbhach bás i 1156, in aois 68 bliain dó, agus cuireadh é i gCluain Mhic Nóis.

## Féach freisin
* Ardrí na hÉireann
* Liosta Ard-Ríthe na hÉireann
* Cros Chonga

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1088
Catagóir:Básanna i 1156
Catagóir:11ú haois in Éirinn
Catagóir:12ú haois in Éirinn
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na gConnacht
Catagóir:Uí Bhriúin
1088

## Eachtraí
*

## Breitheanna
* Toirdhealbhach Ua Conchobhair, Rí Chonnachta, Breifne, An Mí agus Mumhan, agus Ard-Rí na hÉireann go bhfreasúra.

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
Hirohito

B'é **an tImpire Shōwa** (昭和天皇, Shōwa tennō) (29 Aibreán, 1901 – 7 Eanáir, 1989) an 124ú Impire na Seapáine idir an 25 Nollaig 1926 agus lá a bháis sa bhliain 1989. Sa Domhan Thiar tá aithne níos fearr air mar **an tImpire Hirohito**, an t-ainm pearsanta a thugtaí air le linn a shaoil (tugadh an t-ainm Shōwa air tar éis a bháis).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1901
Catagóir:Básanna i 1989
Catagóir:Daoine Seapánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Impirí na Seapáine
Catagóir:Polaiteoirí an Dara Chogaidh Domhanda
Seoirse I na Breataine Móire

Ba é **Seoirse I** (28 Bealtaine 1660 – 11 Meitheamh 1727) rí na Breataine Móire ó 1 Lúnasa 1714 go dtí a bhás ar 11 Meitheamh 1727. Ba Ghearmánach ó dhúchas é, agus é ar an gcéad rí ar an mBreatain Mór de shliocht Hanover. Bhuail stróc é nuair a bhí sé ag taisteal sa Ghearmáin ar 11 Meitheamh 1727 agus tá sé curtha i gcathair Hanover.
clé|mion|218x218px|Seoirse I lena chlann le GeorgeIThornhill
D’éirigh an príomh-aire agus rialtas comh-aireachta cumhachtach le linn na tréimhse seo.  Bhí Robert Walpole ina phríomh-aire le linn 1721–1742.

Tháinig a mhac, Seoirse II, i gcomharbacht air.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1660
Catagóir:Básanna i 1727
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Daoine Gearmánacha
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht Naofa Rómhánach
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe na hÉireann
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Baile Uí Dhálaigh, Contae Thír Eoghain

Is sráidbhaile é **Baile Uí Dhálaigh** (Béarla: *Ballygawley* nó *Ballygawly* ) atá suite i gContae Thír Eoghain, Éire. 

## Tíreolaíocht
Tá an bhaile suite thart fá 21 chiliméadar siar ó dheas de Dhún Geanainn, agus ó thuaidh den chrosbhealach an A5 (N2) ó Bhaile Átha Cliath go Doire, agus an A4 (N16) ó Bhéal Feirste go Sligeach ag an timpeallán Bhaile Uí Dhálaigh, a sheachthreorann an sráidbhaile.

Tá an baile suite i gComhairle Bhuirg Dhún Geanainn agus Tír Eoghain Theas. Comhchruinneann an sráidbhaile thart ar dhá shráid atá ar chruth 'L', an Príomhshráid agus Sráid na hEaglaise. 

Tógadh roinnt eastáit ar imeall an bhaile ar na maillaibh, ar nós Páirc an Ghráinseach agus Siúlán Lios Congail. 

## Daonra
clé|mion
Bhí 642 dhuine ina gcónaí ansin de réir an daonáireamh i 2001. 

Tá an chuid is mó de áiseanna an bhaile suite i lár an sráidbhaile, trí thíthe phobail, dhá bhunscoileanna, agus neart ghnólachtaí ina measc. 

Tá trí scoil suite sa bhaile; Bunscoil Naomh Muire, Bunscoil Riachmóin, agus Ardscoil Naomh Ciarán.clé|mion|Church Road
## Na Trioblóidí
Ar an 7 Nollaig 1985, maraíodh beirt RUC i mBaile Uí Dhálaigh nuair a d'ionsaigh an IRA an beairic. 

Ar an 20 Lúnasa 1988, maraíodh 8 saighdiúir i mBaile Uí Dhálaigh agus gortaíodh 28, nuair a phléasc buama de chuid an IRA, buama seiftithe fágtha ar thaobh an bhóthair.

## Féach freisin

* Buamáil Bhaile Uí Dhálaigh (1988)
* Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Thír Eoghain
Lamborghini

Is cuideachta Iodálach é **Lamborghini** (nó *Automobili Lamborghini S.p.A.*) a thógann carranna spóirt. Tá a cheanncheathrú i sráidbhaile beag darbh ainm Sant'Agata Bolognese, in aice le Bologna. Is fochuideachta den déantúsóir carranna Audi AG é Lamborghini anois, agus déanann sé cuid de na feithiclí is tapúla agus is daoire ar domhan.

Bhunaigh Ferruccio Lamborghini an chuideachta sa bhliain 1963. Tarracóirí a bhí á ndéanamh aige ar dtús sa mhonarcha Lamborghini Trattori S.p.A..

## Tagairtí

mion|clé|Lamborghini Gallardo

Catagóir:Comhlachtaí déantúsaíochta
Catagóir:Gluaisteáin
Ferruccio Lamborghini

Déantúsóir carranna ba ea **Ferruccio Lamborghini** a rugadh ar an 28 Aibreán 1916 i sráidbhaile Renazzo i gcúige Ferrara. Rinne sé a shaibhreas mar dhéantúsóir tarracóirí agus gléasanna aerchóireála agus bhí an-spéis aige i gcarranna spóirt. Thug sé faoi deara go raibh cuid de na páirteanna céanna i gcarranna spóirt agus a bhí sna tarracóirí a bhí aige féin. Bhí cúpla Ferrari aige ach ní raibh sé sásta leo agus thosaigh sé ar a charranna féin a thógáil.

Thuill a chuid carranna an-cháil ar fud an domhain mar gheall ar a ndearadh agus a luas, go háirithe an Lamborghini 350GT a sháraigh an Ferrari ar gach bealach.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna i 1993
Robert Walpole

Glactar leis gurbh é **Robert Walpole** (26 Lúnasa 1676 – 18 Márta 1745) céad Phríomh-Aire *de facto* na Breataine (le linn 1721–1742). D’éirigh an príomh-aire agus rialtas comh-aireachta cumhachtach le linn na tréimhse seo.  
clé|mion|226x226px
Ní haon phost oifigiúil a bhí i gceist agus níor tugadh "Príomh-Aire" ar Walpole ag an am. Ach aithnítear go raibh an stádas sin aige i ndáiríre, mar gheall ar an tionchar mór a bhí aige ar an gcomhaireacht sa tréimhse sin.

Bhí Seoirse I ina rí ar an mBreatain Mhór ó 1 Lúnasa 1714 go dtí 11 Meitheamh 1727. Ba Ghearmánach é agus an chéad rí de shliocht Hanover. Ní raibh mórán suim aige i gcúrsaí sa Bhreatain ag an am. Bhuail stróc an rí nuair a bhí sé ag taisteal sa Ghearmáin sa bhliain 1727. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1676
Catagóir:Básanna i 1745
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:Bailitheoirí ealaíne
Catagóir:Coirpigh
Catagóir:Fir
Catagóir:Norfolk
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Cumann Gaelach

Tagraíonn **Cumann Gaelach** do chumann mac léinn go príomha a bhíonn sa chuid is mó d'ionaid oideachais tríú leibhéil is d'ollscoileanna in Éirinn. Go minic is ionann *Cumann Gaelach* agus *Cumann Gaeilge* i bhfírinne. Is féidir cumainn eile a bheith i gceist chomh maith, cinn a bhaineann le gnólachtaí mar shampla:
* An Chuallacht Ghaelach (Coláiste na hOllscoile, Corcaigh)
* An Cumann Gaelach (Ollscoil na Banríona)
* An Cumann Gaelach (COBÁC)
* Cumann Gaelach Choláiste na Tríonóide
* Cumann Gaeilge na hAstráile
* Cumann Gaelach Accenture

## Imeachtaí samplacha

* Imeachtaí samplacha a chuireann cumainn Ghaelacha ar an tríú leibhéal ar fáil

*
Catagóir:Clubanna agus cumainn
*
Heath Ledger

Aisteoir Astrálach óg mór le rá ba ea **Heathcliff Andrew Ledger** (4 Aibreán 1979 – 22 Eanáir 2008). 

## Gairm
Bhain sé cáil amach i Hollywood mar gheall ar an bpáirt a bhí aige i scannáin amhail *The Patriot*, *Monster's Ball*, agus *Brokeback Mountain* (páirt a thuill ainmniúchán Oscair dó).  

Sa scannán ’''The Dark Knight''  de chuid Christopher Nolan, "bhain léiriú Heath Ledger an solas ón gceann feadhna Christian Bale" agus moladh mór faighte aige roimhe sin as beocht as an nua a chur i gcarachtar a measadh a bhí curtha go tóin poill. Bhain sé Oscar amach mar gheall ar a pháirt sa  ''Dark Knight'', an scannán deiridh a rinne Ledger sula bhfuair sé bás.

## Anbhás
Bhí Ledger i mbun scannán nua a dhéanamh, *Imaginarium of Doctor Parnassus*, nuair a fuair sé bás. D'éag sé gan choinne i Manhattan, Nua-Eabhrac. Ceaptar go raibh ródháileog piollairí suain mar thrúig bháis.

Bhain Ledger Gradam an Acadaimh i mí Fheabhra, 2009, bliain i ndiaidh a bháis.

## Scannáin

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Sonraí faoi shaol Ledger, as Béarla
* Heath Ledger ag an IMDB

Ledger, Heath
Ledger, Heath
Ledger, Heath
Catagóir:Batman
Aben Humeya

Bhí **Aben Humeya** (1520–1569) i gceannas ar an Éirí amach Múrach i gcoinne Pilib II na Spáinne i réigiún Alpuharras, in aice le Granada. Fernando de Córdoba y Valor an t-ainm Spáinneach a baisteadh air ach Muhammad ibn Umayya a ainm dúchasach Múrach. 

D'éirigh sé amach i gcoinne Rí na Spáinne nuair a cuireadh cosc ar úsáid na hArabaise agus nósanna na Moslamach sa bhliain 1568 agus gairmeadh rí de ach tuairiscítear gur tíoránach ceart a bhí ann agus cuireadh chun báis é ina phálás i Lanjarón i mí Dheireadh Fómhair na bliana 1569 agus cé gur tháinig a chol ceathar Abén Aboo i gcomharbacht air níor mhair an choimhlint ach dhá bhliain eile.

Humeya, Aben
Humeya, Aben
Birmingham City Football Club

Is club sacair in Birmingham é **Birmingham City Football Club**. Bunaíodh é sa bhliain 1875. Is é Alex McLeish bainisteoir na *Blues* faoi láthair. Tháinig Birmingham City 19ú sa Premier League séasúr 2007-2008, agus bharr fuair siad ísliú, ach an tséasúr dár gcionn fuair siad ardaithe arís chuig an Premier League.

## Traenálaithe

* Bainisteoirí airíocha i *gcló iodálach*.

## Liosta trófaí
* An Dara Sraith / The Championship (An dara sraith)
** Buaiteoirí: 1893, 1921, 1948, 1955
** Dara háit: 1894, 1901, 1903, 1972, 1985, 2007
* An Tríú Sraith / An Dara Sraith (An tríú sraith)
** Buaiteoirí: 1995
** Dara háit: 1992
* Corn FA
** Dara háit: 1931, 1956
* Corn na Sraithe
** Buaiteoirí: 1963, 2011
** Dara háit: 2001
* Corn idir-chathracha
** Dara háit: 1960, 1961
* Trófaí Sraithe Peile
** Buaiteoirí: 1991, 1995
* Corn Sinsearach Birmingham
** Buaiteoirí: 1905, 1907, 1915, 1920, 1921, 1922, 1983, 1996, 1999, 2000, 2003

## Naisc
* Suíomh oifigiúil

Catagóir:Clubanna sacair Shasana
Air Southwest

Is aerlíne é **Air Southwest** a bunaíodh i 2003 nuair a chuir British Airways stad le eitiltí idir Londain agus Iardheisceart Shasana. Tá a gceannceathrú in Aber Plymm (Plymouth), Sasana. Eitlíonn siad ó Tewynn Pleustri (Newquay), Corn na Breataine freisin. 

I Meán Fómhair 2010, cheannaigh Eastern Airlines an comhlacht.

Eitlíonn siad ón aerfoirt sin go dtí Baile Átha Cliath agus Corcaigh in Éirinn.

## Tagairtí

Catagóir:Aerlínte
Seoirse II na Breataine Móire

Bhí **Seoirse II** (10 Mí na Samhna 1683 – 25 Deireadh Fómhair 1760) ina rí ar an mBreatain Mhór agus ar Éirinn ó 11 Meitheamh 1727 go lá a bháis. 

B'é Seoirse an monarc Briotanach deireanach a rugadh taobh amuigh den tír. 

Laghdaigh cumhacht na monarcachta le linn a réimis, agus cumhacht an rialtais i lámha an chéad Phríomhaire *de facto* sa Bhreatain, Robert Walpole.

Tháinig a gharmhac, Seoirse III, i gcomharbacht air.

## Tagairtí

 
Catagóir:Daoine a rugadh i 1683
Catagóir:Básanna i 1760
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine Gearmánacha
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht Naofa Rómhánach
Catagóir:Lucht ollscoile
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe na hÉireann
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Eorpach