open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sacsafón

Gléas aonfheag ceoil, déanta as miotal le cró leathan cónach, cosúil leis an sacschorn. Adolphe Sax (1814-1894) a cheap é, a fuair paitinn air, agus a rinne i dtoisí is airdí éagsúla é, in alt is teanóir den chuid is mó. Bíonn an dá cheann seo chomh maith le baratón is soprán i gceathairéad sacsafón. Tá an dordsacsafón is an t-olldordsacsafón ann freisin, ach in úsáid go hannamh. Uirlis choitianta i snagbhannaí is bannaí damhsa, agus baintear feidhm as uaireanta i gceol foirne. 

## Tagairtí

Catagóir:Gaothuirlisí adhmaid
Catagóir:Uirlisí snagcheoil
Sadhlas

[mion|Sadhlas á dhéanamh s[an Astráil. Tá an tarracóir ag brú na hocsaigine amach ón bhféar. Cuirfear clúdach plaisteach air ina dhiaidh.]]
Foráiste a dhéantar as féar, arbhar Indiach nó ábhar duilleogach eile a chaomhnaítear trína pháirtchoipeadh i dtúrshadhlann aeróbach, clais sadhlais nó rolla mór aeróbach a chorntar is a shéalaítear i leathanra plaisteach. De ghnáth déantar sadhlas i gcomhair an gheimhridh nuair a bhíonn ainmhithe faoi dhíon, rud a ligeann don fhéar fás leis san earrach. Cruthaíonn an bunchoipeadh aigéid orgánacha is aimíonaigéid a fheidhmíonn mar leasaithigh. Den chuid is mó eallach mairteola is déiríochta a itheann sadhlas, ach is féidir é a thabhairt d'athchogantaigh eile freisin. 

## Tagairtí

Catagóir:Talmhaíocht
Saeis

Is éard is **saeis** ann ná ascalú an uisce is a scairdeadh anonn is anall in áit a bhfuil an t-uisce faoi pháirtchoinneáil mar a bheadh i mbá nó inbhear. Cinneann méid fisiciúil is cruth an duga tréimhse an ascalaithe. 

## Tagairtí
Sádmhasacachas

thumb|Bratach sádmhasacach
Iompar gnéasach is ea an **sádmhasacachas**, ina mbaintear pléisiúr as pian a imirt ar dhuine eile (sádachas) nó a fháil ó dhuine eile (másachas). Giorraítear chuig SM é. 

B'fhéidir le páirtnéir amháin pléisiúr níos mó a bhaint as a p(h)áirtnéir a ghortú (sádaí) agus an dara páirtnéir ag baint pléisiúir as a bheith gortaithe (másachaí). 

As Béarla, de ghnáth tá sádmhasacas san áireamh i mBDSM nó "bondage, discipline, domination/submission, sadism/masochism" (cuibhriú, forlámhas, smacht/géilleadh, sádachas/masachas).

## Sanasaíocht
Tagann an focal *sádachas* as Marquis de Sade, uasal Francach, scríbhneoir agus fealsamh. Scríobh Sade faoi ghnéas fhoréigneach agus dhiamhaslach ina úrscéalta ar nós *Justine* nó *Na 120 Lá an Sodom*. Tagann an focal *masacachas* as Leopold von Sacher-Masoch, údar Géarmanach an úrscéil *Véineas a Bhfuil Éadaí Fionnaidh Uirthi*. 

deas|mion|Duine leis an gcoiléar, úsáidtear go minic sa sádmhasacachas

## Stair
Ina leabhar *Trí Aistí ar an dTeoiric na Gnéasachta*, bheartaigh Sigmund Freud teoiric go dtagann sádachas as an ngnéasacht leanbaí, a bhfuil go minic tréith shádach aige. Sa fhormhór na ndaoine, éiríonn an tréith sin brúite faoi chois. Ach fós, i roinnt daoine, fanann an sádachas. 

Sna Stáit Aontaithe, baineadh úsáid as leathar tar éis an Dara Cogadh Domhanda i gcathracha ar nós Nua-Eabhrac agus San Francisco idir daoine aeracha.   

Bhí pobal leispiach leathair ann freisin, ach d'éirigh sé conspóideach leis an ngluaiseacht feiminí. Mar sin féin, d'éirigh an pobal leispiach 'leathair' níos mó le linn an seachtóidí, agus i 1978 tháinig an comhghrúpa Samois le chéile (ainmníodh as an dominatrix leispiach sa *[[Scéal O]]* le Pauline Réage). Bhunaigh Gayle Rubin agus Patrick Califia agus feiminigh leispiacha eile Samois. clé|mion|Gayle Rubin ó Samois An céadchumann leispiach sádmhasacach i Stáit Aontaithe Mheiriceá ab ea Samois. D'fhoilsigh Samois an leabhar *[[Teacht i gCumhacht]]*, leabhar tábhachtach don bhfeimineachas agus leispiachas, i 1981. Ach i 1982 d'fhoilsigh feiminigh frithshádmhasacachas ar nós Ti-Grace Atkinson an leabhar *[[In Aghaidh Sádmhasacachas]]*. Bhí achrann mór idir feiminigh le linn na n-ochtóidí: Na Cogaí Gnéis. Ach faoi na nóchaidí, ghlac go leor feiminigh leis an sádmhasacachas.

Bhuail an géarchéim SEIF an pobal sádmhasacach. Breathnaíodh ar sádmhasacachas, sádmhasacachas aerach go háirithe, mar rud baolach.

## Féach freisin
* LADT
* Aiteach
* Comhriachtain
* Cuibhriú
* Leathar (feitis)
* Gayle Rubin

## Tagairtí

Catagóir:Gnéasacht an duine
Catagóir:Earótachas
Sádar

[200px|mion|deas|Sádar ar [clár ciorcad|chlár ciorcad]]
Cóimhiotal a leánn go héasca ag teocht mheasartha chun nasc a dhéanamh idir dhá dhromchla miotail. De ghnáth bíonn stán is luaidhe ann nuair a bhíonn copar le nascadh, nó prás, nó iarann le stánphláta air. Ní hionann is táthú, is amhlaidh a líonann an sádar na scáintí sna dromchlaí atá le nascadh, agus is mar seo a dhéanann an nasc gan comhtháthú leo. 

## Tagairtí

Catagóir:Sádráil
Catagóir:Cóimhiotail
Ságphailm

[mion|Ságphailm i b[Nua-Ghuine Phapua ]]
Crann beag le duilleoga móra clúmhacha is ea an **ságphailm** (*Metroxylon sagu*). Tá sí dúchasach d'oirdheisceart na hÁise is oileáin an Aigéin Chiúin. Cuimsíonn an stoc acmhainní móra stáirse chun roiseadh mór amháin bláthaithe a fhuinnmhiú sa chrann aibí. Ina dhiaidh sin faigheann an crann bás. Faightear ság, príomhfhoinse carbaihiodráití sna trópaicí, as smúsach na stoc a ghearrtar nuair a léirítear na chéad bhláthanna.

## Tagairtí

Catagóir:Crainn
Sáible

Cat crainn Áiseach le fionnadh geimhridh atá tiubh síodúil (agus an-luachmhar sa trádáil fionnaidh). Áitríonn sé foraoisí arda gar do shrutháin. An fionnadh a fhaightear ón gcat crainn giúise Meiriceánach, tugtar *fionnadh sáible Meiriceánach* nó *fionnadh sáible Bhá Hudson* air.

## Tagairtí
Sacáidí

Is éard atá i gceist le **sacáidí** ná preabthaí na súl ó phointe go pointe, mar mhalairt ar a sleamhnuithe malla. Is féidir leo a bheith deonach, mar a bhíonn le linn léitheoireachta, nó ainneonach. Soláthraíonn an staidéar orthu eolas suntasach ar nádúr phróiseas na léitheoireachta is gníomhaíochtaí radhairc eile.

## Tagairtí
Sáibhre

Is é atá i gceist le **sáibhre** ná dhá speiceas ghaolmhara le gais chearnacha, duilleoga urchomhaireacha ina bpéirí, agus bláthanna déliopacha, scothchorcra nó bán, i rinsí a dhéanann spící scaoilte. Tá an sáibhre samhraidh (*Satureja hortensis*) dúchasach do réigiún na Meánmhara. Is planda adhmadach ilbhliantúil, dúchasach do dheisceart na hEorpa, an sáibhre geimhridh (*Satureja montana*). Fástar an dá cheann mar luibheanna cócaireachta.

## Tagairtí

Catagóir:Luibheanna
Saighead mhara

mion|225px|Saighead mhara
Ainmhí caol inveirteabrach is ea an **saighead mhara**, le colainn thréshoilseach, ar a bhfuil eití cliathánacha is eite eireabaill. Creachóireach. An ceann le roinnt díseanna spíonta a ghabhann an chreach. Timpeall 70 speiceas, amuigh sa bhfarraige oscailte den chuid is mó.

## Tagairtí
An tSaiheil

Is crios fásra idirmheánaigh idir gaineamhlach is sabhána san Afraic í **an tSaiheil**. Bíonn an bháisteach neamhrialta randamach go leor is an talamh screabach. Cuimsíonn an tSaiheil codanna den Mharatáin, Sead, Mailí, an tSeineagáil, Buircíne Fasó is an Nígir. Bíonn triomach is gorta in áiteanna mar seo go minic. 

## Tagairtí
Sail (geolaíocht)

Toirt leac-chruthach carraige doigheartha a brúdh idir cisil carraige dríodair, a léiríonn gaol inchomhoiriúnaithe leis na plánaí cisealaithe. De ghnáth, carraig mheánghráinníneach a bhíonn i gceist, cosúil le dolairít. Samplaí maithe is ea an Palisades Sill i New Jersey agus an Whin Sill i New England.

## Tagairtí
Sail chnis

Is riocht craicinn é **an tsail chnis** a théann i bhfeidhm go príomha ar an bplait. I measc na n-airíonna tá scealpadh agus tochas éadrom uaireanta.  D'fhéadfadh fadhbanna sóisialta nó féinmheasa a bheith mar thoradh air. Tugtar deirmitíteas geirshileach ar fhoirm níos déine den riocht, lena n-áirítear athlasadh an chraiceann.  

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:An ceann agus an muineál
Catagóir:Deirmeolaíocht
Sailchuach

Planda bliantúil nó ilbhliantúil, dúchasach don chuid is mó de na réigiúin mheasartha, agus cuid mhaith speiceas alpach ann, is ea **sailchuach**. Na duilleoga croíchruthach de ghnáth. Na bláthanna siogamorfach, le 5 pheiteal is spor ag gobadh ar gcúl, gorm, buí, bán nó meascán díobh, uaireanta cumhra. Cuimsíonn sí na gnéithe is na saghsanna a dtugtar *goirmíní searraigh* is *lusanna croí* orthu freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Sailchuach chon

Séard **sailchuach chon** (nó **fanaigse**, *Viola riviniana*) ná speiceas sailchuaiche (*Viola*) le gais ghearra neamhdhreaptha is bláthanna scothghorma/vialaite, dúchasach don Eoraip. Ní hionann is an tsailchuach chumhra í. Níl aon bholadh aici.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Saicíníteas

Athlasadh saicín, púitse beag snáithíneach a chuimsíonn sreabhán. Faightear a leithéid timpeall ar ailt is teannáin chun gluaiseacht a bhealú is frithchuimilt a laghdú. Is féidir go dtarlóidh athlasadh mar thoradh ar thráma nó ionfhabhtú. Leanann pian is at é, agus déanann gluaiseacht ailt nó teannáin chóngaraigh níos measa é. 

## Tagairtí
Sailchuach chonfhiaclach

Planda ilbhliantúil atá dúchasach do choillte san Eoraip is an Áise. 10-15 cm ar airde, táirgeann sí cormáin. Ní fíorshailchuach í. Na duilleoga ubhchruthach scothghorm, marmaraithe le scothdhonn/corcra. Na bláthanna 5 cm ar trastomhas, dearg/corcra nó bán, aonarach cromtha, 6 theascán iombhláth cuachta ar ais chun caipín Turcach a dhéanamh. 

## Tagairtí
Sailchuach na gealaí

Planda garbh giobach débhliantúil a fhásann 30-100 cm ar airde, dúchasach d'oirdheisceart na hEorpa is ea **sailchuach na gealaí**. Na duilleoga croíchruthach; na bláthanna croischruthach, scothdhearg/ corcra is uaireanta bán; na cochaill 3-4.5 cm ar fhad, leata ubhchruthach le balla seasmhach airgeadach lárnach roinnte (seipteam). Fástar go minic i ngairdíní í ar son seanghas na dtorthaí le seiptim sheasmhacha, a úsáidtear mar mhaisiúchán.

## Tagairtí
Saileach shilte

Is speiceas crann é **an tsaileach shilte** (*Salix babylonica*). Gnéithe éagsúla di ann, iad go léir ina gcrainn mhóra le han-chuid craobhacha ar luascadh, go minic ag teacht anuas go talamh. I gcomhair maisiúcháin an-chuid díobh, ina measc an ceann is coitinne, an tsaileach shilte órga.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Crainn
Saileachán Francach

Saileachán ilbhliantúil a fhásann go hingearach suas le 120 cm ar airde é **saileachán Francach** nó **lus na tine** (*Chamaenerion angustifolium*). Dúchasach don Eoraip, an Áise is Meiriceá Thuaidh. Scaipeann na fréamhacha trí dhreapadh. Na duilleoga i rinsí, 3 cheann an rinse. Na bláthanna ar spící fada, 2-3 cm ar leithead le 4 sheipeal chaola dhúchorcra is 4 pheiteal bhánchorcra spunógchruthacha eangacha ar fheadán ubhagáin caol scothchorcra. Cuid mhór síolta le cleití bána ar a chochall. Tugtar *fiaile tine* air freisin de bhrí go bhfuil sé chomh tapa sin in athchoilíniú talún a glanadh le déanaí le tine. Uaireanta saothraítear é mar mhaisiúchán, agus is fiaile ionsaitheach é freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Bláthanna
Sailghréas

mion|Sampla den sailghréas de dhéantús na Sualainne
Patrún gorm ar ghréithre is ea an **sailghréas** a léiríonn radharc tíre sa tSín, le foirgnimh is pearsana ag dul thar dhroichead, clóite mar phictiúr inaistrithe ar chúlra bán. Deirtear gur Thomas Minton a ghrean den chéad uair é timpeall 1780 do Thomas Turner i gCaughley Shasana. Ó shin i leith táirgeadh é san iliomad monarchana, monarcha Spode go háirithe.

## Tagairtí

Catagóir:Potaireacht
Saill chócaireachta

Saill sholadach a dhíorthaítear ó olaí plandúla is a úsáidtear i gcócaireacht. Tugtar *brioscóir* uirthi freisin. Den chuid is mó, bíonn na holaí plandúla neamhsháithithe is leachtach ag teocht an tseomra. A mhalairt atá fíor le hola cnó cócó is ola phailme. Déantar iad sin a chóireáil le hidrigin chun an tsaill sholadach a tháirgeadh don chócaireacht.

## Tagairtí
Sailpítear

Níotráit photaisiam, KNO3, a fhaightear sa nádúr. Faightear potaisiam (K) sa bhfoirm seo go minic. Úsáidtear é i ndéanamh pléascán, tinte ealaíne is lasán. Déantar leasú talún is aigéad nítriúil as freisin.

## Tagairtí
Saingeal

Is éard is **saingeal** ann ná ceann thoir eaglaise mar a mbíonn an altóir, an chórlann is na cléirigh. Go ginearálta, an chuid den eaglais soir ón gcorp. Díorthaíodh an t-ainm ón Laidin **, an scáthlán a bhíodh idir corp is saingeal atá fós in eaglaisí Ceartchreidmheacha an Oirthir. 

## Tagairtí
Sainghníomhú dinimiciúil

Ardú díomuan sa bhunráta meitibileachta in ainmhí díreach i ndiaidh béile a ithe. Tugtar *iarmhairt theirmeach an bhia* nó *giniúint teasa ó chothú* air freisin. Ní thuigtear a ról i meitibileacht fuinnimh i gceart.

## Tagairtí
Sainmharc

Marc oifigiúil a bhuailtear ar gach earra nua-aoiseach óir, airgid, agus (ó 1975) platanaim a dhéantar in Éirinn, Sasana is Albain. Déantar an miotal a mheasúnú chun a chaighdeán nó a cháilíocht a thomhas, agus cuireann an sainmharc sin in iúl. Bíonn a shainmharc féin ag gach oifig measúnaithe. Tá an córas mar seo ó 1300 nuair a rinne an rí forógra nár cheadaithe don ghabha aon earra a chur amach as an gceárta go raibh sé measúnaithe is sainmharcáilte le ceann liopaird. 

Ón mbliain 1730 ar aghaidh tugadh marc breise isteach, flor Hibernia. Stampa dleachta a bhí ann an chead lá agus i gceann na haimsire aithníodh ina mharc speisialta é ag comhlact Gaibhne Óir Bhaile Átha Cliath. Idir 1807 agus 1890 cuireadh ceann an mhonarc ar an mbonn chun dleacht bhreise a chur in iúl.
 

## Tagairtí
Saisimí

mion|Saisimí traidisiúnta
Is éard is **saisimí** ann ná iasc amh Seapánach, gearrtha i slisní, a fhaightear i bproinntithe mar shócamas. I measc na n-iasc coitianta chuige tá tuinnín, bran na farraige, leadóg, scuid, octapas is sliogéisc. Itear iad blaistithe le hanlann soighe is mustard glas. Nuair a bhíonn slisní éisc aimh ar ranna beaga ríse beirithe, tugtar *súisí* air.

## Tagairtí
Sáiste

Tor cumhra a fhásann suas le 0.5 m ar airde, dúchasach do dheisceart na hEorpa. Na gais óga cearnach; na duilleoga ubhchruthach gasach roctha maoth, ina bpéirí urchomhaireacha; na bláthanna 1-2 cm ar leithead, scothchorcra déliopach, cochall ar an liopa uachtarach. Saothraítear go fairsing mar luibh chócaireachta is leighis é. Fástar saghsanna le duilleoga corcra is ildathacha mar mhaisiúchán.

## Tagairtí
Sáithithe

Sa cheimic orgánach, téarma a chuireann síos ar hidreacarbón nach bhfuil aon nasc iolrach ann. Tagann an téarma ón gcaoi go mbíonn an t-uasmhéid hidrigine sna comhdhúile seo in aghaidh a dtoilleadh carbóin. Is hidreacarbóin sháithithe na halcáin, ach is neamhsháithithe na hailcéiní is na hailcíní. Úsáidtear an téarma maidir le tuaslagáin freisin: bíonn tuaslagán sáithithe nuair a bhíonn an t-uasmhéid den tuaslagáit ann, agus nuair a dhéantar iarracht tuilleadh tuaslagáite a mheascadh ann deascann sí go bun an tsoithigh.

## Tagairtí
Satailít nádúrtha

mion|fithis C／2018 Y1  sna blianta   1600-2500
Aon phláinéad (nó gealach) a ghluaiseann timpeall ar phláinéad níos mó is ea **satailít nádúrtha** (mar a dhéanann an ghealach leis an domhan). Is satailítí na gealacha a ghluaiseann i bhfithisí timpeall ar phláinéid sa Ghrianchóras, cosúil lenár nGealach. 

Tá córais fhorleathana ag Iúpatar is Satarn, agus ceann ag Iúpatar, Ganaiméide, atá níos mó ná pláinéad Mhearcair féin, agus Plútón a ghlactaí leis mar abhacphláinéad.

## Féach freisin
* Satailít (spásárthach)

## Tagairtí

Catagóir:Gealacha
Catagóir:Pláinéid
Saill

Is éard is **saill** ann ná meascán casta tríghlicrídí éagsúla, gach ceann acu le 3 mhóilín aigéad sailleach cuingrithe le móilín amháin gliocróil. Breosla tábhachtach stóráilte i bplandaí is ainmhithe. Sa chiall ghinearálta, is fíochán (fíochán saille) ainmhí í, bán nó scothbhuí, ina mbíonn na cealla aonaracha atá ag carnadh saille i bhfoirm liathróidín taobh istigh den chíteaplasma (saill bhán). Is foinse fuinnimh don orgánach iad na tríghlicrídí. Feidhmíonn an tsaill bhán mar ábhar pacála is inslithe i gcuid mhaith ainmhithe (mar shampla, an tsaill fho-chraicneach i ndaoine), agus mar mhaolaire turrainge (mar shampla, faoi sháil na coise is i mbos na láimhe). Tarlaíonn carnadh iomarcach saille sa cholainn dhaonna (raimhre) nuair a bhíonn an ionghabháil fuinnimh sa chothú níos mó ná an fuinneamh a aschuirtear trí ghníomhaíocht fhisiciúil. Faightear saill dhonn freisin sa chuid is mó de na mamaigh, go háirithe iad siúd a chodlaíonn ar feadh an gheimhridh is ainmhithe an-ogá aonaracha. Ní hionann is an tsaill bhán a bhíonn ina liathróidín amháin i ngach cill, bíonn an tsaill dhonn ina hiliomad liathróidíní an-bheaga. Chomh maith leis sin, is féidir leis an néarchóras simpiteach na cealla a spreagadh chun an tsaill dhonn a dhianscaoileadh is teas a ghiniúint, ní hionann leis an tsaill bhán. Ar an mbealach seo, is féidir le hainmhithe óga a ráta ginte teasa a mhéadú mar fhreagairt ar an bhfuacht taobh amuigh. 

## Féach freisin
* Blonag
* Geir

## Tagairtí
Satailít loingseoireachta

mion|fithisithe
Ó thús ama bhain mairnéalaigh feidhm as na réaltaí chun loingseoireachta. Le blianta anois tá loingseoireacht nua-aoiseach leictreonach bunaithe ar na réaltaí nua — satailítí teileachumarsáide — in úsáid. 

## Fithisithe
Tá na satailítí seo i bhfithisí fosaithe, agus tarchuireann siad bíogchomharthaí raidió an t-am ar fad. 

## Loingseoireacht
Agus córas suite domhanda (GPS) ar bord, glacann an long nó an t-eitleán na bíoga seo ó roinnt de na satailítí agus ríomhann domhanleithead is domhanfhad an árthaigh go leanúnach. 
clé|mion|178x178px
Cabhraíonn an córas seo chun longa a dhíriú amuigh ar an bhfarraige agus calafort a aimsiú an t-am ar fad, fiú i ndrochaimsir agus istoíche.

## San Eoraip
mion|réaltbhuíon Galileo sa spás
Galileo an t-ainm atá ar chóras satailíte na hEorpa (nó "Córas Domhanda Loingseoireacht Satailíte an Aontais"). Ar 21 Deireadh Fómhair 2011, le lainseáil an chéad satailít oibríochta de chuid an chláir Galileo, thóg an tAontas Eorpach céim mhór i dtreo córas loingseoireachta satailíte dá chuid féin a bheith aige. 

Inniu úsáidtear Galileo gach aon lá san iliomad cásanna, ina measc éigeandálaí  ar na farraigí móra, turais bóthair, ar fhóin phóca agus fiú ag imeachtaí spóirt. Cuidíonn Galileo le hiompar, seirbhísí tarrthála, idirbhearta baincéireachta agus soláthar leictreachais a fheabhsú.

## Tagairtí

Catagóir:Loingseoireacht
Catagóir:Síolta réalteolaíochta
Catagóir:Satailítí shaorga
Carl Sagan

Réalteolaí is scríbhneoir a rugadh i mBrooklyn, Nua-Eabhrac ab ea **Carl Edward Sagan** (9 Samhain 1934 &ndash; 20 Nollaig 1996). Rinne sé taighde ar atmaisféir is dromchlaí na bpláinéad, bunús na beatha ar Domhan, agus an dóchúlacht go bhfuil intleacht eachtardhomhanda ann. 

Rinne sé éacht i gcur chun cinn na réalteolaíochta is na heolaíochta go ginearálta i measc an phobail le cláir teilifíse is eile.

## Rogha Ráitis
“Is áit bhreá mhór í an chruinne. Má tá muid linn féin, is cosúil gur cur amú uafásach spáis é.” *Contact: A Novel* 

## Foilseacháin
Sagan, Carl  (1980). *Cosmos* (an chéad eagrán). New York: Random House. ISBN 978-0-394-50294-6. LCCN 80005286. OCLC 6280573.

Sagan, Carl (1985). *Contact: A Novel*. New York: Simon & Schuster. ISBN 978-0-671-43400-7. LCCN 85014645. OCLC 12344811.

Sagan, Carl (1994). *Pale Blue Dot: A Vision of the Human Future in Space* (an chéad eagrán). New York: Random House. ISBN 978-0-679-43841-0. LCCN 94018121. OCLC 30736355.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Básanna i 1996
Catagóir:Réalteolaithe Meiriceánacha
Satailít spiaireachta

mion|Córas Corona spysat
Córas satailítí míleata faire i bhfithisí os cionn an domhain, feistithe le ceamaraí is braiteoirí íogaire eile, in ann réada cosúil le haonaid mhíleata is gníomhaíochtaí ar an talamh a thaifeadadh agus an t-eolas sin a leaschraoladh chuig stáisiúin ar Domhan le hanailísiú ag saineolaithe spiaireachta.

## Tagairtí

Catagóir:Satailítí shaorga
Satailít aimsire

mion|Satailít aimsire
Déanann **satailít aimsire** taifead leanúnach ar phatrúin dhomhanda na haimsire. Baineann sí feidhm as cianbhraiteoirí chun teocht san atmaisféar is ar dhromchla an Domhain a thomhas, an clúdach scamall a mhonatóiriú, an méid galuisce san atmaisféar is na sreabha fuinnimh ann a thaifeadadh.

De ghnáth, bíonn an satailít i bhfithis mholach nó gar dó, ag airde 500-1,500 km, ag trasnú an mheánchiorcail go hingearach leis sin, is ag dul thar Mhol gach uair go leith. 

Cuid acu i bhfithisí geochónaitheacha díreach os cionn pointe ar leith ar an domhan, ag airde timpeall 35,400 km. Faigheann siad sonraí ar réigiúin dhoshroichte, i bhfad níos cuimsithí iomláine ná a bhíodh ar fáil.

## Tagairtí

Catagóir:Satailítí shaorga
Satailít tarchuir dhírigh

mion
Córas chun an-chuid cainéal teilifíse a tharchur go cumhachtach ó shatailítí chun gur féidir na comharthaí i gcomhair na gcainéal go léir a ghlacadh le haeróga beaga (níos lú na .5 m × .5 m) ar an teach. Is féidir os cionn 100 cainéal teilifíse a bheith ar fáil ó chórais mar seo in áiteanna, go príomha áiteanna iargúlta nach mbeadh córas craobhscaoilte éifeachtúil nó córas cábla nó píobáin cost-éifeachtúil. 

## Tagairtí

Catagóir:Satailítí shaorga
Andrey Sakharov

Fisiceoir a rugadh i Moscó ab ea **Andrey Sakharov** (21 Bealtaine 1921 &ndash; 14 Nollaig 1989). Ról lárnach aige i bhforbairt an H-bhuama Shóivéadaigh. Ó 1958 chuir sé i gcoinne na dtástálacha ar airm núicléacha agus mhol comhoibriú idir Oirthear is Iarthar, is cearta daonna. Bhuaigh sé Duais Nobel na Síochána i 1975. Díbríodh mar easaontóir é go Nizhni Novgorod (Gorky mar a bhí) i 1980. Fuasclaíodh is ligeadh abhaile é i 1986. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1921
Catagóir:Básanna i 1989
Catagóir:Fisiceoirí Sóivéadacha
Sála fuiseoige

Planda bliantúil atá dúchasach don leathsféar thuaidh. Gaolmhar le deilfiniamaí agus cosúil leo, cuimsithe sa ghné sin uaireanta ach níos lú ná iad. Na bláthanna gorm, bándearg nó bán, a iompraítear ar spící gearra.

## Tagairtí
Salandacht

Goirte an tsáile, is é sin iomlán na n-ábhar tuaslagtha sa sáile, tuairiscithe de ghnáth i bpáirteanna in aghaidh an mhíle (0/00), ina ngraim thuaslagáite in aghaidh an chileagram sáile. Is í meánsalandacht sáile ná 350/00. 

## Tagairtí
Salannlus

Planda colgach ilghéagach ilbhliantúil, dúchasach don leathsféar thuaidh. Stríoca dearga ar na gais. Na duilleoga cúng an-súmhar barrspíonta, na bláthanna bídeach glas. Fulangach ar shalann. Fásann sé ar chósta gainmheach. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Jonas Edward Salk

Víreolaí a rugadh i gCathair Nua-Eabhrac ab ea **Jonas Edward Salk** (28 Deireadh Fómhair 1914 &ndash; 23 Meitheamh 1995). D'fhionn sé an chéad vacsaín i gcoinne polaimiailítis i 1953. Le cabhair ón Uachtarán F. D. Roosevelt, a bhí buailte ag an ngalar céanna, d'ullmhaigh sé víris neamhghníomhachtacha polaimiailítis don vacsaín insteallta, agus d'éirigh leis i dtrialacha i 1953-1954. Tosaíodh á húsáid go forleathan i 1955. In La Jolla, California a d'éag sé.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Catagóir:Básanna i 1995
Catagóir:Víreolaithe Meiriceánacha
Salmonella

Speiceas slatchruthach baictéar is ea ***Salmonella***, soghluaiste de ghnáth, atá in ann fás le hocsaigin nó gan é. Cuireann dhá chineál tús le tíofóideach is fiabhras paraitíofóideach. Cuireann cineálacha eile tús le nimhiú bia. Is í an fhoinse ionfhabhtaithe is coitianta ná feoil thruaillithe, feoil éanlaith clóis go háirithe. Tarlaíonn urlacan géar is buinneach 12-24 uair tar éis an fheoil thruaillithe a ithe.

## Tagairtí

Catagóir:Baictéir
Satailít (spásárthach)

mion
Spásárthach atá ag fithisiú an Domhain nó rinn spéire eile. Ba é an chéad cheann a lainseáladh Sputnik 1 de chuid an Aontais Shóivéadaigh i 1957. Anois tá níos mó ná 3,600 díobh ag fithisiú an Domhain i gcomhair spiaireachta, suirbhéireachta, cumarsáide, réamhaisnéis aimsire is réalteolaíochta.

## Tagairtí

Catagóir:Satailítí shaorga
Samhadh

Aon cheann de chuid mhaith copóg atá dúchasach don Eoraip is ea an **samhadh**, nó **samhadh bó**. Na duilleoga sleáchruthach le blas aigéadach. Úsáidtear mar ghlasra nó sailéad é.

## Tagairtí

Catagóir:Glasraí duille
Catagóir:Luibheanna
Salsabh

mion|An salsabh

Is planda a bhíonn débhliantúil de ghnáth é an **salsabh** (*Tragopogon porrifolius*). Fásann sé 1.25 m ar airde, dúchasach do réigiún na Meánmhara. An bhunfhréamh sorcóireach, na duilleoga cosúil le féar, cinn na mbláthanna aonarach, vialait/corcra, timpeallaithe ag 8 mbracht. An toradh mar a bheadh paraisiút mór cleiteach gruaige. Saothraítear go forleathan é ar son na fréimhe inite méithe, agus uaireanta mar mhaisiúchán. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Bengt Samuelsson

Bithcheimicí a rugadh in Halmstad na Sualainne ab ea **Bengt Ingemar Samuelsson** (21 Bealtaine 1934 – 5 Iúil 2024). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1982 le Sune Bergström is John Vane as a bhfionnachtana ar phrostaglaindin agus comhábhair ghaolmhara. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Bithcheimiceoirí Sualannacha
Éasc San Andreas

Éasc an-mhór i screamh an Domhain a théann 950 km trí iarthuaisceart California go dtí fásach Colorado, ar an teorainn idir plátaí teicteonacha an Aigéin Chiúin is Mheiriceá sa screamh, atá ag sleamhnú timpeall 1 cm sa bhliain thar a chéile. Tarlaíonn creathanna talún má tharlaíonn sleamhnú tobann, rud a tharla i 1906 sa chrith talún a scrios San Francisco, agus arís i 1989, 1993 is 1994.

## Tagairtí

Catagóir:California
Catagóir:Geolaíocht
Frederick Sanger

Bithcheimicí a saolaíodh i Rendcomb Shasana ab ea **Frederick Sanger** (13 Lúnasa 1918 &ndash; 19 Samhain 2013). Rinne sé amach ord na n-aimínaigéad (51 díobh) ar an bpróitéin inslin, an chéad uair a rinneadh a leithéid do phróitéin ar bith. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice as i 1958. Rinne sé taighde ceannródaíoch ar struchtúr móilíneach na n-aigéad núicléasach, DNA is RNA, agus bhuaigh sé Duais Nobel arís i 1980 as, an chéad duine a bhuaigh an Duais Nobel chéanna faoi dhó.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Bithcheimiceoirí Sasanacha
Sanssouci

[mion|400px|An Palás Sanssouci in [Potsdam]]
Palás rocócó is ea **Sanssouci** a tógadh i bPotsdam na Gearmáine (1745–1747) ar son Friedrich II na Prúise. Chomhoibrigh sé féin leis an ailtire Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff (1699–1753) sa dearadh. Caomhnaíodh é ina bhunstaid, agus anois tá roinnt gailearaithe ealaíne ann. 

## Tagairtí
Jacopo Sansovino

Snoíodóir is ailtire a rugadh i bhFlórans na hIodáile ab ea **Jacopo d'Antonio Sansovino** (Jacopo Tatti, 2 Iúil 1486-27 Samhain 1570). Ba é a thug stíl na hArd-Athbheochana ó Firenze go dtí an Veinéis. Ó 1529, ina phríomhailtire sa Veinéis, freagrach as tógáil foirgneamh éagsúil ansin, Leabharlann Naomh Marcais (1537-1554) go háirithe.

mion|clé|Dhear Sansovino an Biblioteca Marciana Venezia, a tógadh sna blianta 1537-1588

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Iodálacha
Catagóir:Dealbhóirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1486
Catagóir:Básanna i 1570
Santal

Crann leathsheadánach atá dúchasach d'oirdheisceart na hÁise. Na duilleoga urchomhaireach ubhchruthach, na bláthanna neamhfheiceálach dearg i gcloig 4 liopa. Faightear adhmad cumhra ón adhmad seachtrach bán, agus déantar snoíodóireacht, túis is bataí túise as sin. Déantar ola santail ón gcroí crua buí adhmaid, agus baintear feidhm as na fréamhacha i ndéanamh cumhrán is gallúnaí. 

## Tagairtí

Catagóir:Santal
Samóideach

deas|250px|thumb|Samóideach
Speiceas gníomhach madra a saothraíodh sa tSibéir is ea an **samóideach**. Ar meánmhéid, le fionnadh an-tiubh gruaige fada bánghnéithí. Ní iompraíonn sé an t-eireaball os cionn an droma ach amháin nuair a bhíonn san airdeall, is é coirnithe go scaoilte. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Póir mhadraí
Sampláil villeas cóiríneach

mion
Teicníocht chun samplaí an fhíocháin phlacaintigh, timpeall 8-12 seachtain isteach sa tréimhse iompair, go hidéalach. Cuirtear snáthaid isteach sa mháthair trí bhallaí an bhoilg is na broinne faoi threoir iomháú ultrafhuaime. Cuirtear ar aghaidh í go sroichtear imeall na placainte, agus tógtar píosa beag as sin. 

Is féidir an sampla seo a thastáil chun na crómasóim is an DNA a anailísiú agus na heinsímí a mheasúnú, féachaint an bhfuil siondróm Down i láthair, nó neamhoird ghéiniteacha eile, cosúil le fiobróis chisteach. 
clé|mion
Priacal beag go spreagfar breith anabaí.

## Tagairtí

Catagóir:Siondróm Down
Catagóir:Géineolaíocht
Catagóir:Breith
Catagóir:Toircheas
Saobhdhiallas

Sa réalteolaíocht, díláithriú dealraitheach in ionad rinn spéire de bharr athrú in ionad an fhéachadóra. Mar shampla, tarlaíonn sé de bharr gluaisne an Domhain timpeall na Gréine. Úsáideann réalteolaithe an téarma go neamhchruinn chun tagairt d'fhad, mar tá an chainníocht i gcomhréir inbhéartach le fad amach na rinne.

## Tagairtí
Saoiste (scannánaíocht)

An príomhleictreoir ar fhoireann léiriú teilifíse nó scannáin, a oibríonn go dlúth leis an stiúrthóir soilsithe. An t-oibrí sinsearach leictreora a oibríonn go díreach faoi stiúir an tsaoiste, tugtar *an giolla* air. 

## Tagairtí
Saorthitim

Gluaisne réada a ligtear dó titim faoi dhomhantarraingt, gan friotaíocht an aeir nó athruithe sa domhantarraingt le hairde a chur san áireamh. Sa chas seo is ionann an luasghéarú ag gach nóiméad do réad ar bith, is cuma cén mhais nó cén t-ábhar atá ann. Tagann an toradh seo ó shaothar Galileo. 

## Tagairtí
Saotharchruachan

Athrú in airíonna miotail de bharr buailte, tuargana, rollta nó próiseála eile a dhéantar arís is arís eile. Athraíonn an saothar gránstruchtúr micreascópach an mhiotail. Is féidir go dtreiseofar is go gcruafar an miotal mar thoradh, ach féadfaidh sé a bheith níos brisce freisin. Is féidir cuid d'iarmhairtí an tsaotharchruachain a mhaolú trí ainéaladh. 

## Tagairtí
Saotharlann Náisiúnta Fisice

Bhunaigh rialtas na Breataine an **Saotharlann Náisiúnta Fisice** sa bhliain 1900 i dTeddington, gar do Londain, chun taighde is forbairt a dhéanamh ar chaighdeáin thionsclaíocha is eolaíocha. Tacaíonn sí le haonaid bhunúsacha tomhais cosúil leis an aimpéar is an méadar. Shaothraigh sí an chéad chlog adamhach cruinn caeisiam in 1955.

## Tagairtí

Catagóir:Saotharlanna i Sasana
Sapraifít

Is éard is **sapraifít** ann ná planda a bhraitheann ar tháirgí meata i gcomhair bia. Cuimsíonn an téarma cuid mhaith fungas. Is sapraifítí roinnt bheag plandaí bláfara a mbíonn duilleoga laghdaithe acu, agus plandaí gan chlóraifill. Déanann sí ceangal siombóiseach le fungais mhíciríosacha a chabhraíonn le briseadh síos fíochán marbh chun an planda a chothú.

## Tagairtí
Saranáid

Ar dtús, píosa ceoil le seinm nó canadh sa tráthnóna, le linn suirí nó chun páiste a chur a chodladh go háirithe. Anois úsáidtear an téarma ar phíosa ceoil i gcomhair ceolfhoirne iomláine nó téide le cuid mhaith gluaiseachtaí ach é níos simplí ná siansa.

## Tagairtí
Sarcóma

Siad urchóideach i bhfíocháin tacaíochta, cnámh nó matáin. Annamh i gcomparáid le carcanómaí a tharlaíonn i bhfíocháin líneála an chraicinn is na n-orgán inmheánach.

## Tagairtí

Catagóir:Ailse
Sardoinisc

Is leagan eile den mhianra calcadóine í **an tsardoinisc**. Tá bandaí donn agus bán inti, rud a fhágann go bhfuil sé ar fheabhas le haghaidh greanta.

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Sárfhosfáit

Leasuithe talún ina bhfuil fosfáit i bhfoirm an iain (H2PO4)2-. Tugtar an t-ainm seo orthu mar go mbíonn níos mó fosfáite i Ca(H2PO4)2 ná sa mheáchan céanna de CaHPO4.

## Tagairtí
Sárheitridín

An teicníocht is coitianta a úsáidtear i nglacadóir raidió. Athraítear an comhartha glactha ón ardmhinicíocht tarchurtha (an radaimhinicíocht) go dtí minicíocht idirmheánach trí é a mheascadh le comhartha ar mhinicíocht níos lú a ghintear sa ghléas glactha ina ascaltóir áitiúil. Is fusa an comhartha ag an minicíocht idirmheánach a phróiseáil is an fuaimchomhartha nó an físchomhartha a bhaint as ná déileáil go díreach leis an gcomhartha glactha radaimhinicíochta.

## Tagairtí
Saotharlann Radairéalteolaíochta Nuffield

Institiúid i Jodrell Bank Shasana a bunaíodh i 1945 faoi choimirce Ollscoil Mhanchain. Tá an chéad radaiteileascóp (76 m ar trastomhas) iomlán instiúrtha ann. Críochnaíodh i 1957 é, agus tugtar *[[teileascóp]] Lovell* air anois. Tá an tsaotharlann freagrach as teileascóp eagair Merlin, a bhfuil na haeróga suite ar fud Shasana.

## Tagairtí

Catagóir:Saotharlanna i Sasana
Saothróg

Is éard is **saothróg** ann ná cineál planda a shaothraítear is nach bhfuil le fáil fiáin sa nádúr. Ní phóraíonn cuid mhaith saothróg go fíor agus is gá iad a mhéadú go fásúil.

## Tagairtí
Sarsparail

Is éard is **sarsparail** ann ná planda dreapaire colgach ilbhliantúil, dúchasach do réigiúin thrópaiceacha is fhothrópaiceacha. Na duilleoga leathrúil trífheitheogach, na bláthanna scothghlas nó scothbhuí le 6 theascán iombhlátha. Na caora dearg nó dubh. Tálann na fréamhacha triomaithe deoch athbhríoch, chomh maith le cóir leighis do na scoilteacha. D'úsáidtí díorthach aisti mar bhlastacht i ndeochanna.

## Tagairtí
Sárú comhchuingeacht luchta is paireachta

I bhfisic na gcáithníní, sárú phrionsabal bunúsach na siméadrachta, a bhraith na fisiceoirí Meiriceánacha James Watson Cronin is Val Logsdon Fitch (1923-) is iad ag déanamh taighde ar chéóin (cáithníní fonúicléacha, saghas méasóin). Seasann an C anseo do chomhchuingeacht luchta (nó paireacht luchta), an t-oibriú i meicnic chandamach ina n-athraítear cáithnín ina fhrithcháithnín. Seasann P do phaireacht, an t-oibriú ina n-athraítear comhordanáidí ciotógacha ina gcomhordanáidí deasógacha. Le sárú CP, is féidir dearbhshainmhíníu a dhéanamh ar dheaslámhaí is ciotaí sa Chruinne. Baineann sé le barrthroime damhna thar fhrithdhamhna sa Chruinne. Ach ní thuigtear a mheicníocht ná a ról. Sáraíonn na céóin siméadracht an amchúlaithe T ionas go n-imchoimeádtar an comhchuingriú bunúsach CPT. Tháinig an chéad fhianaise le sárú CP maidir le B-mhéasóin chun solais i 1999.

## Tagairtí
Sasafras

Roinnt plandaí difriúla. Maidir leis an bhfíorshasafras, is tom mór nó crann é a fhásann 30 m ar airde, dúchasach d'oirthear Mheiriceá Thuaidh. An duilliúr cumhra, na bláthanna neamhfheiceálach scothghlas, na torthaí gormliath cosúil le caora. Is blastán é ola sasafrais den chuid is mó, agus driogtar é ón gcoirt, na craobhóga is na fréamhacha. Is leigheasach insileadh na coirte. 

## Tagairtí
Felix Savart

Lia is fisiceoir a rugadh i Mézière na Fraince ab ea **Felix Savart** (1791-1841). Rinne sé cuid mhaith taighde ar fhisic na fuaime is an tsolais. Le Jean-Baptiste Biot d'fhionn sé is rinne cur síos matamaiticiúil ar an réimse maighnéadach a chruthaíonn sruth leictreach i sreang fhada dhíreach. Ainmníodh dlí Biot-Savart, a thugann an fhoirmle don réimse, astu beirt.

## Tagairtí
Thomas Savery

Innealtóir a rugadh i Shilstone Shasana ab ea **Thomas Savery** (c 1650 – 1715). Shaothraigh sé is fuair paitinn ar ghaireas chun uisce a chaidéalú as mianaigh (1698) trí ghal faoi bhrú a chur isteach i seomra iata ina raibh uisce, an chéad inneall praiticiúil gaile. Rinne sé roinnt díobh gur tháinig sé le chéile le Thomas Newcomen chun a inneall siúd a fhorbairt, inneall loine gaile a bhí níos éifeachtaí praiticiúla. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1650
Catagóir:Básanna i 1715
Catagóir:Innealtóirí Sasanacha
Catagóir:Ceapadóirí Sasanacha
Scagaire polaraithe

Scagaire a tharchuireann solas atá polaraithe i dtreo ar leith. Úsáidtear é i bhfótagrafaíocht chun frithchaitheamh spéaclach ó dhromchlaí neamh-mhiotalacha a fholú agus gile na spéire a laghdú. Feidhmeanna eile sa steiréascópacht, anailís struis is fótaimicreagrafaíocht struchtúr mianrach.

## Tagairtí

Catagóir:Optaic
Scagphriontáil

mion|A = dúch, B = leachtscuab, C = íomhá, D = eibleacht, E = scagaire priontála, F = íomhá clóite
Is é rud is **scagphriontáil** ann ná teicníocht priontála ina mbrúitear dúch trí mhogall scagaire (déanta as síoda tráth, ach as fabraic shaorga de ghnáth anois). Bíonn an íomhá le priontáil mar fhoirm páipéir greamaithe ar an scagaire, curtha air de lámh nó trí phróiseas fótaimeicniúil. Úsáidtear an próiseas seo i gcuid mhaith feidhmeanna tráchtálacha priontála nuair a bhíonn fairisinge mhór le dathú i ndath amháin. Déantar uigí a mhaisiú leis an bpróiseas seo freisin, ar T-leinte, mar shampla. 

## Tagairtí
Scagthástáil

Tástáil a dhéantar ar dhaoine atá ar fónamh, féachaint an bhfuil galair neamhaitheanta (fós) orthu. Déantar a leithéid ar chúiseanna éagsúla. Déantar í i dtaighde eipidéimeolaíochta chun teagmhas is leitheadúlacht galair a thomhas. Déantar í chun an pobal a chosaint ar ghalair thógálacha. Déantar scagthástáil rúrach ar mhaithe le duine aonair chun galar a bhrath chomh luath agus is féidir, nuair a bheadh sé níos inleigheasta is nach gcuirfeadh sé isteach an oiread sin air. Déantar mamagrafaíocht chun ailse chíche a aimsiú go luath, smearadh ceirbheacsach chun ailse ceirbheacs a dhiagnóisiú, brú na fola a thomhas, radagrafaíocht an chliabhraigh is anailisí bithcheimiceacha fola chun galair eile a dhiagnóisiú. 

## Tagairtí
Scaibeas

Planda ilbhliantúil a fhásann 70 cm ar airde, dúchasach don Eoraip, iarthar na hÁise is tuaisceart na hAfraice. Na duilleoga maothánach cleiteach i bpéirí urchomhaireacha. Na bláthanna scothghorm/ liathchorcra le 5 pheiteal éagothroma, i gcinn 1.5-3.5 cm ar leithead. Bíonn na bláthanna timpeall fleasc an chinn le peitil níos mó ná sin sa lár. Saothraítear é mar mhaisiúchán. 

## Tagairtí
Scáileán teilgeora

Sa ghrianghrafadóireacht, an dromchla a dtaispeántar an íomhá air, frithchaiteach i dteilgean ón tosach is tréshoilseach i dteilgean ón taobh thiar. Ní mór go n-oiriúnaíonn na tréithe frithchaite do na coinníollacha féachana. Más neamhlonrach réscaipeach an scáileán, is féidir an íomhá a fheiceáil thar uillinn leathan. Más dromchla miotalaithe nó gloinithe é, ní bhíonn an íomhá le feiceáil ach taobh istigh d'uillinn ghéar os a comhair amach. Sa phictiúrlann bíonn an scáileán pollta le patrún de phoill bheaga chun nach maolófar an fhuaim ó na callairí taobh thiar de. 

## Tagairtí
Scáileán tadhaill

deas|250px
Is éard atá i gceist le scáileán tadhaill ná foirm scáileán léirithe ar ríomhaire, nó fón póca srl, atá in ann aon phointe a ndéantar tadhall leis a bhrath, agus ansin comhordanáidí an phointe sin a chur ar aghaidh. 

Úsáidtear é, mar shampla, nuair is féidir leis an ríomhaire sraith roghanna a léiriú i bhfuinneoga, agus ansin déanann an t-úsáideoir tadhall leis an rogha atá uaidh ar an scáileán.

## Féach freisin

* Ríomhaire
* Fón póca

## Tagairtí

Catagóir:Teicneolaíocht
Catagóir:Teicneolaíocht dhigiteach
Catagóir:Scáileáin de scannáin
Catagóir:Ríomhaireacht
Catagóir:Fóin Póca
Catagóir:Fóineolaíocht
Scagaire dathanna

Ábhar trédhearcach a tharchuireann solas ó chuid roghnaithe den speictream infheicthe is a ionsúnn sciar den chuid eile nó a hiomlán. Úsáidtear scagaire mar seo chun solas le comhdhéanamh a theastaíonn a sholáthar, nó cothromaíocht dathanna áirithe a bhaint amach i ngrianghrafadóireacht dhaite. I ngrianghrafadóireacht dhubh is gheal, athraíonn scagaire dathanna ton dathanna áirithe sa radharc (mar shampla, chun treise a chur leis an spéir).

## Tagairtí

Catagóir:Optaic
Scagaire

Úsáidtear an téarma i 3 chás ar a laghad: meicniúil, leictreach/leictreonach, agus optúil. Is gléas chun páirteagail mhíne sholadacha a bhaint as meascán é scagaire meicniúil. Le hábhar éigin fite nó feiltithe cosúil le páipéar nó fabraic a dhéantar seo. Ní hionann é is criathar, a bhaineann páirteagail gharbha amach le mogall sreinge nó miotal pollta. Cosúil leis an gcás meicniúil, ciorcad chun tonnfhaid ar leith a scaradh ó chéile nó a bhaint as chomhartha is ea scagaire leictreach nó leictreonach. Is ábhar trédhearcach a athraíonn an meascán tonnfhaid solais a théann tríd scagaire optúil. Úsáidtear é i gcórais optúla, ceamaraí, micreascóip is a leithéid chun déine an tsolais a laghdú, dathanna sa radharc a athrú, is a lán eile.

## Tagairtí
Scaipeadh (fisic)

Sa bhfisic, athdhíriú léas solais, fuaime nó sruth cáithníní, de bharr imbhuailtí ar an mbealach. Má dhírítear léas ionsaitheach ar spriocábhar, scaipfidh an t-ábhar isteach i mbrathadóir é. Tá turgnaimh scaipthe tábhachtach chun léargas is eolas nua a fháil i bhfisic adamhach, núicléach, cáithníní is sholadstaideach.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic cháithníní
Catagóir:Coincheapa bunúsacha na fisice
Catagóir:Scaipeadh
Scaipeadh oiriúnaitheach

Sa bhitheolaíocht éabhlóide, bladhm éabhblóidithe a tharlaíonn uaireanta ina scarann cineál amháin dúchasach le roinnt róil éiceolaíochta nó modhanna beatha a chomhlíonadh, de ghnáth thar achar gairid ama, chun éagsúlacht foirmeacha nua a dhéanamh. Is féidir go dtarlóidh a leithéid tar éis gnáthóga nua a choilíniú, díreach mar a tharla i gcas gealóga Darwin is a scaipeadh ar Oileáin Galapagos. 

## Tagairtí

Catagóir:Scaipeadh
Scairdscragall

Long duillárthaigh a úsáideann scaird uisce mar thiomáint. Súitear an t-uisce isteach ón loch nó an fharraige chun tosaigh, agus díbrítear é faoi ardbhrú is ar ardluas trí na scragaill chun deiridh. Bhí seirbhís scairdscragallárthaigh idir Baile Átha Cliath is Caergybi i 1980-1982 nuair a dhéanadh *Cú na Mara* an t-aistear i 3 uair is 10 nóiméad. Ach ní fheidhmíodh sí go sásúil i ndrochaimsir, agus ní raibh líon na bpaisinéirí ard a dhóthain i leith na gcostais reatha: díoladh an t-árthach i 1982.

## Tagairtí
Scairp

:*Baineann an t-alt seo leis an artrapód; má tá suim agat sa ghné tíreolaíochta, féach [[Scairp (tíreolaíoch)]].*

Artrapód domhanda le colainn fhadaithe, suas le 18 cm de ghnáth. Eireaball fada a bhfuil cealg fheiceálach ar a cheann. An nimh i gcuid acu baolach don duine. Déanann sí creach istoíche ar artrapóid eile. Suas le 1,200 speiceas ann, an chuid is mó sna trópaicí.

## Tagairtí

Catagóir:Arthropoda
Scála (ceol)

mion|C
Sa cheol, is éard atá i gceist le **scála** ná na nótaí a dhéanann bunghluais córais shéisigh nó armónaigh, leagtha amach mar chéimeanna suas ní síos (nó sraith nótaí ceoil ag éirí nó ag titim agus áirithe thomhaiste eatarthu). 

De bhrí gur minic a bhíonn gluaiseacht chéimneach i ngach saghas ceoil, beagnach, tá cleachtadh na scálaí bunúsach i dtraenáil gach ionstraimí. 

Is iad na scálaí tábhachtacha i gceol an iarthair ná na scálaí mórghléis is mionghléis, an scála peantatonach, an scála lántonach, agus an scála crómatach.

## Féach freisin

* Ceol

## Tagairtí

Catagóir:Ceol
Scairp uisce

Feithid uisciúil a mhaireann faoin uisce is a análaíonn trí eireaball feadánach a shroicheann an dromchla. Déanann sí luíochán ar a creach agus beireann greim uirthi lena géaga tosaigh. Timpeall 200 speiceas a fhaightear in uisce socair is uisce faoi ghluaisne mhall.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Scairpiasc

Iasc téagartha uisciúil a mhaireann faoi uisce na farraige. Eite dhea-dhéanta is spíonta ar an gcolainn, go minic armtha le faireoga nimhe. Suas le 40 cm ar fhad, daite go diamhair. Faightear in uisce socair is uisce faoi ghluaisne mhall é, den chuid is mó sna trópaicí.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Scála peinteatónach

Scála ceoil le 5 nóta san ochtach, coibhéiseach den chuid is mó leis na céimeanna seo ar an mórscála: an chéad, an dara, an 3ú, an 5ú is an 6ú céim.

## Tagairtí
Scálach

Sa mhatamaitic is an fhisic, aon airí fisiciúil is féidir a scríobh mar uimhir réadach, le méid ach gan treo, cosúil le mais, am nó teocht. Glactar le haon réaduimhir mar scálach, i gcontrárthacht le huimhir choimpléascach ar féidir í a ghlacadh is a láimhseáil mar veicteoir.

## Tagairtí
Scamall oíchelonrach

Scamall deannachúil ag airde suas le 80 km sa spéir, le feiceáil mar struchtúr cuilithíneach nó faoi fhial i ndiaidh luí na Gréine sa samhradh sa dá leathsféar. Is é a bhíonn sna páirteagail ann ná uisce oighrithe thart ar chroíleacán deannaigh. 

## Tagairtí

Catagóir:Scamaill
Iasc scamhógach

Is é atá i gceist leis na h**éisc scamhógacha** ná grúpa iasc locha is abhann. An t-aon ionadaí d'ord na Dipnoi, a bhí flúirseach ón tréimhse Dheavónach a thosaigh 400 milliún bliain ó shin go dtí an tréimhse Threasach a chríochnaigh 2 mhilliún bliain ó shin. Níl fágtha anois ach sé speiceas díobh. Tá dís scamhóg acu faoin bputóg is iad ceangailte leis an éasafagas, mar a bhíonn i veirteabraigh arda. Na geolbhaigh an-bheag. Baill den ghrúpa san Afraic, an Astráil is Meiriceá Theas. 

## Tagairtí

Catagóir:Scamhógiasc
Scanadh héiliciúil

Córas taifeadta le téip mhaighnéadach, ina bhfilltear an téip i gcuid de héilics thart ar dhruma a iompraíonn dhá cheann rothlaithe, nó níos mó, a tharraingíonn sraith rianta ar fiar trasna a leithid. Is mó go mór luas coibhneasta an chinn i leith na téipe, an fíorluas scríofa, ná luas na téipe féin, agus mar sin is féidir leis minicíochtaí an-arda a thaifeadadh go barrainneach. Saothraíodh an teicníocht ar dtús i gcomhair fístaifeadta, ach cuireadh i bhfeidhm níos déanaí i dtaifeadáin ard-dílseachta fuaime freisin é. 

## Tagairtí
Scanadh le léasar

Sa chóras taifeadta dhigitigh ina ndéantar poill de dhoimhneachtaí éagsúla ar raonta ciorclacha i ndromchla miotalaithe diosca phlaistigh chun comhartha fuaime, físe nó sonraí eile a thaifeadadh, faightear an bunchomhartha ar ais trí na raonta seo a ghluaiseacht thar léas léasair. Le fótabhraiteoir a ghlactar an comhartha digiteach ó gach poll, agus tar éis na comharthaí sin a phróiseáil is féidir an bhunfhuaim a athsheinm nó an bhuníomhá a thaispeáint. 

## Tagairtí
Scáileán

Tá níos mó ná brí amháin ann leis an bhfocal **scáileán**:
* Monatóir (ríomhaireacht)
* Scáileán tadhaill
* Scáileán teilgeora
* Taifeach scáileáin
Scála logartamach

D'fhionn an matamaiticeoir Albanach John Napier logartaim chun fadhbanna méadaithe is roinnte a dhéanamh níos simplí. Thóg sé táblaí logartam chun na próisis seo a dhéanamh. Mar shampla, má tá 1,000 (nó 103) le méadú faoi 100,000 (nó 105), ní gá a dhéanamh ach na forscripteanna a shuimiú: 3 + 5 = 8, chun an freagra 108 a fháil. Le logartaim, is féidir an próiseas a dhéanamh chomh simplí sin i gcás aon uimhreacha is gá, agus is uimhreacha de shaghas na bhforscripteanna atá ar an scála logartamach. Is scálaí logartamacha iad scála Richter agus deicibeilí (dB). 

## Tagairtí
Scannáin thanaí

Is éard atá i gceist le **scannáin thanaí** ná cisil fhíneálta ábhair a dhéantar trí dheascadh (deascadh folúsach, eipeatacsacht léas móilíní, leictreaphlátáil, is eile) ar fhoshraith éigin, le tiús ag athrú ó chisil adamh aonair, timpeall 10-10 m, go dtí 10-6 m. 

Úsáidtear iad, mar shampla, i modhanna oibre anailíseacha cosúil le micreascópacht leictreon tarchuir is díraonadh neodrón. Is féidir le struchtúir na n-ábhar i gcumraíocht tanascannáin a bheith difriúil uathu siúd sa staid thoirtiúil, agus is féidir struchtúr an ábhair sa tanascannán a mhodhnú de réir an mhodh táirgthe. 

Braitear méid áirithe iarmhairtí nua i dtanascannáin (cosúil le hiarmhairt chandamach Hall), go minic de bhrí go mbíonn ceangal ar na leictreoin gluaiseacht i bplána. Saothraíodh úsáidí trádálacha tanascannán: brat frithchaiteach ar dhlúthdhioscaí, brat frithfhrithchaiteach ar lionsaí, agus táirgeadh comhbhall leictreonach is ciorcad iomlánaithe. 

## Tagairtí

Scannáin thanaí
Scannán meandrach

Is scannán grianghrafadóireachta é an **scannán meandrach** a dhéanann gnó na saotharlainne réalta go tapa dlúth ann féin. Tá trí fho-chuid ann: an claonchló solasíogair, faighneog ina bhfuil sreabhán alcaileach réalta, agus leathán tréshoilseach a iompraíonn na codanna eile. Le nochtadh an scannáin seo do sholas, bíonn tonnfhad dearg, tonnfhad glas is tonnfhad gorm sa solas. Tagann siad sin tríd an leathán agus imoibríonn le cisil áirithe sa chlaonchló (gach ciseal acu íogair do raon ar leith tonnfhad, is mar sin dá raon féin dathanna) chun athruithe a dhéanamh ar na hailídí airgid chriostalta iontu. Agus é nochta, cuireann an ceamara amach idir rolláin é, agus briseann brú na rollán an fhaighneog chun an sreabhán réalta a dháileadh ar fud an chlaonchló nochta. Athraíonn an sreabhán seo na criostail hailíde airgid ina n-airgead miotalach. Ag an am céanna ligeann sé líocha saor i gcisil eile sa chlaonchló, de ghnáth líocha maigeanta, ciana is buí. Ascnaíonn lí-mhóilíní i dtreo an leathán iompartha ach, mar shampla, gabhtar cuid den chian ag an airgead sna hionaid nochta sa chiseal dearg, an lí mhaigeanta sna hionaid nochta sa chiseal glas, an lí bhuí sa chiseal gorm. Tar éis cúpla nóiméad, scaoiltear aigéad ó bhun an chlaonchló: stopann sé seo an réaladh, agus déanann na líocha ar an scannán tréshoilseach. Is féidir an íomhá dhaite a fheiceáil go soiléir ansin.

## Tagairtí