open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Diarmaid mac Taidhg Ó Ceallaigh

__NOTOC__
Ochtú rí is tríocha Uí Mhaine agus tríú Ceann na Fine ba ea ** Diarmaid mac Taidhg Ó Ceallaigh ** (bás 1065).

## Beatha
Tar éis bhás Chonchúir mhic Taidhg, is amhlaidh gur tharla aighneas comharbachta sa ríocht, agus ní fios go cruinn cé a tháinig chun cinn.  Sa ríliosta, ní fheictear i ndiaidh Chonchúir ach "Mac Taidhg Ua Cellaigh"; mharaigh Tadhg Mór ag Clontarf sa bhliain 1014. 

Is dóigh go bhfeictear é Annála na gCeithre Máistrí, aitheanta mar Diarmaid:
:*Orgain Cluanae Mic Nóis lá Conmhaicnibh, & lá h-Ua Máine. Cluain Ferta do orgain dóibh iarna bhárach. It iad-so na toísigh báttar h-i suidhe .i. Aodh mac Néill Ui Ruairc, & Diarmait, mac Taidhg Ui Cheallaigh, tigherna Ua Maine... Do-cher din Diarmait mac Taidhg Ui Cheallaigh, & a mhac Conchobhair lá rígh Connacht, lá h-Aodh Ua c-Concobhair ria c-cionn bliadhna.
:Argain Chluain Mhic Nóis ag [[Conmhaicne]] agus Uí Mhaine.  D'argadar [[Cluain Fearta]] an lá arna mhárach.  Is iad seo na taoisigh a bhí ann, .i. Aodh mac Néill Ó Ruairc agus Diarmaid mac Taidhg Ó Ceallaigh, tiarna Uí Mhaine... Maraíodh Diarmaid agus a mac, Chonchúr, ag [[ríthe na gConnacht|rí na gConnacht]], [[Áed in Gai Bernaig|Aodh Ó Conchúir]] roimh dheireadh na bliana.

Sa ríliosta, tagann [[Dunchadh Ua Cellaigh|Dúnchadh Ó Ceallaigh]], i gcomharbacht air.

== Foinsí ==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** [[Annála Uladh]]
** [[Annála Tiarnaigh]]
** *Tuarasgbhail agus Nósa Ua Maine*
* [[Francis John Byrne]], *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath (1971;2003) Four Courts Press, 
* [[Gerard Madden]], *History of the O'Maddens of Hy-Many*, 2004. .
* [[Joseph Mannion]], *The Life, Legends and Legacy of Saint Kerrill: A Fifth-Century East Galway Evangelist'', 2004. 
* Denis Walsh, Uí Mhaine
* Dan P. McCarthy, Synchronisms , eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Mhaine
Domhnall Mór Ó Ceallaigh

Dara rí is daichead Uí Mhaine agus naoú Ceann na Fine ba ea  ** Domhnall Mór Ó Ceallaigh ** (bás 1221).

## Réimeas
Ar cheann deana ríthe Uí Mhaine is doiléire le linn na tréimhse seo é Domhnall Mór.  Ní dhéantar ach trácht indíreach ar an ríocht sna hannála.  Lena linn sin, rinneadh go rialta léirscrios ar an gcúige de bharr aighneas comharbachta Uí Chonchúir, agus thosaigh ruathair agus lonnú na Normannach ann.  Sa bhliain 1189, maraíodh Conchúr Maonmhaighe Ó Conchúir.

## Muintir
Maítear go suntasach gur shinsear gach géag Uí Cheallaigh Uí Mhaine atá fós ar marthain é Domhnall Mór.  B'fhéidir é nach dtugann seo le fios ach gur fhan a mhuintir san uasalaicme tar éis meath na nGael in Éirinn.  De réir an sean-nós, bhí sé ina shinsear gach rí agus tairseach Uí Mhaine seachas ceathrar.

Phós Domhnall Mór le Dubh Cobhlaigh Ní Bhriain, iníon King Domnall Mór as Tuadhmhumhain (bás 1194).  I measc a gclann, bhí a leanas:
* Eoghan, tríú mac third son, sinsear Chlann Mhic Eoghain, as a ainmníodh an bharúntacht, Clann Mhac nEoghain, agus a dtaoisigh leath-neamhspleách faoin Ó Ceallaigh.
* Diarmaid, mac is óige, sinsear Mhic Eochadha as Maigh Finn (Teach Mhic Conaill anois).  Faightear an sloinne fós i gContae Ros Comáin agus i gContae na Gaillimhe.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
** *[http://www.ucc.ie/celt/published/G105007/ Tuarasgbhail agus Nósa Ua Maine]*
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath (1971;2003) Four Courts Press, 
* Gerard Madden, *History of the O'Maddens of Hy-Many*, 2004. .
* Joseph Mannion, *The Life, Legends and Legacy of Saint Kerrill: A Fifth-Century East Galway Evangelist*, 2004. 
* Denis Walsh, Uí Mhaine
* Dan P. McCarthy, Synchronisms , eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Mhaine
Tuama pasáiste

[mion|Seefin, [Contae Chill Mhantáin]]
Is cineál séadchomhartha meigiliteach ón tréimhse Neoiliteach atá sa **tuama pasáiste**. Tá samplaí mórthaibhseacha i Sí an Bhrú, agus Tuama Pasáiste an Chnoic Rua. Is é Sí an Bhrú, i gContae na Mí an tuama pasáiste is cáiliúla in Éirinn. Tógadh é thart ar 3,000 R.C. Tá na tuamaí pasáiste ag Sí an Bhrú, Cnóbha agus Dubhadh mar chuid de Bhrú na Bóinne, reilig de thuamaí pasáiste ar Abhainn na Bóinne.  
## Féach freisin

* Sí an Bhrú

## Tagairtí

Catagóir:An Ré Neoiliteach
Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:Séadchomharthaí meigiliteacha
Catagóir:Réamhstair na hÉireann
Liosta na n-eistear

Sa cheimic, is comhdhúil cheimiceach **[[Eistear|é eistear]]** a dhíorthaítear ó aigéad (orgánach nó neamhorgánach) ina gcuirtear grúpa –O- ailcile (alcaileach) **in ionad grúpa amháin -OH (hiodrocsa).** De ghnáth, díorthaítear eistir ó imoibriú malartaithe d’aigéad carbocsaileach agus alcól. Is eistir thábhachtacha sa bhitheolaíocht iad na glicrídí, ar eistir d’aigéid shailleacha gliocróil iad, toisc go bhfuil siad ar cheann de na príomh-aicmí lipidí, agus gurb iad an chuid is mó de shaillte ainmhithe agus olaí glasraí iad. Úsáidtear eistir a bhfuil meáchan móilíneach íseal acu go coitianta mar cumhráin agus tá siad le fáil in olaí eisintiúla agus bhfearamóin. Cruthaíonn foiseistir cnámh droma na móilíní ADN. Tá eistir níotráite, mar shampla nítriglicrín, ar eolas mar gheall ar a n-airíonna pléascacha, cé gur plaistigh thábhachtacha iad poileistir, lemonaiméirí ceangailte ag páirteanna d'eistir. Go hiondúil, bíonn boladh milis ag na heistir agus meastar gur tuaslagóirí den scoth iad le haghaidh raon leathan plaisteach,  plaisteachán, roisíní, agus laicear.  Tá siad ar cheann de na haicmí bithbhealaí sintéiseacha is mó ar an margadh tráchtála. 

## De réir líon an ghrúpa ailcile carbóin

### Carbón amháin

### Dha charbón

### Trí charbón

### Ceithre charbón

### Cúig charbón

### Seacht gcarbón

### Ocht gcarbón

### Deich gcarbón

## De réir líon na carbón de ghrúpaí aigéadacha

### Carbón ar bith

### Carbón amháin

### Dhá charbón

### Trí charbón

### Ceithre  charbón

### Cúig charbón

### Sé charbón

### Seacht gcarbón

### Ocht gcarbón

### Naoi gcarbón

### Deich gcarbón

### Sé charbón déag

## Liosta de bolaígh eistir
Tá boladh sainiúil cosúil le torthaí ag go leor eistear, agus bíonn go leor acu go nádúrtha i mblátholaí plandaí. Mar thoradh air seo úsáidtear go coitianta iad i mblaistiú agus i gcumhráin shaorga a bhfuil sé mar aidhm acu aithris a dhéanamh na boladh sin.
Catagóir:Eistir
Tuamaí ursanacha

Séadchomhartha meigiliteach ón réamhstair  atá i d**tuama ursanach** (Béarla: *portal tomb*)  agus é tógtha de ghnáth le carraigeacha (ortastait) is clocha dín, faoi mhullach ithreach, le huaimh choirbéalta os cionn an tseomra adhlactha. Tugtar **dolmain** air freisin.
 
Tá samplaí mórthaibhseacha i Leac an Scail Cill Mhóg, Tuama Baile an Dodaigh agus Poll na mBrón.

Tá 100 tonna méadrach meáchan sa liag mhullaigh atá ar an tuama ursanach ag Cnoc an Bhrúnaigh i gCo. Cheatharlach. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Eolas breise as Béarla faoi Tuamaí ursanach

Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:An Ré Neoiliteach
Crómáit treas-búitile

Alcocsaíd leis an bhfoirmle [(CH3)3CO]2CrO2, is ea **crómáit treas-búitile** (nó **crómáit dé-treas-búitile**). Ullmhaítear í trí *t*-bútánól a chóireáil le hainhidríd chrómach. Cruthaíonn sí criostail dhearga ag teochtaí faoi bhun –5°&nbsp;C, agus leánn sí chun ola dhearg a thabhairt. Tá spéis bhunúsach sa gcoimpléasc, atá diamaighnéadach, mar mhúnla do na hidirmheánaigh in ocsaídiúcháin alcóil ag cróimiam(VI). Tá an coimpléasc seo seasmhach toisc gur t-ghrúpa búitile é, agus dá bharr sin níl béite-hidriginí aige. Tá geoiméadracht theitrihéidreach ag an coimpléasc seo agus a analógacha, mar a léirigh criostalagrafaíocht x-ghathach.

## Tagairtí

Catagóir: Crómatáití
Catagóir: Comhdhúile treas-búitile
Tuama Baile an Dodaigh

Is tuama ursanach suite i gContae Phort Láirge é **Baile an Dodaigh** (Béarla: *Ballindud portal tomb*) . Tógadh san aois Neoiliteach é. Níl tochailt déanta ag seandálaithe an tuama.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Eolas breise as Béarla faoi Baile an Dodaigh 

Catagóir:Contae Phort Láirge
Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:Tuamaí ursanach
Catagóir:Séadchomharthaí meigiliteacha
Naomh Colmán

Naomh tábhachtach san Eaglais Chaitliceach ab ea **Naomh Colmán** nó **Colmán mac Léníne** (522 – 600).
## Nósanna agus béaloideas
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois
Catagóir:Básanna i 600
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Eatánóáit eitile

Comhdhúil orgánach leis an bhfoirmle C4H8O2 is ea **eatánóáit eitile **. Sainchomhartha den leacht gan dath seo na a bholadh milis  (cosúil le piorra) agus úsáidtear é i ngliúnna, easbhainteoir vearnais ingne, péintdíobhach agus sa phróiseas tae agus caife a  díchaiféineáit. Eistear eatánóil agus an aigéid aicéitigh is ea é ; monaraítear é ar scála mór le húsáid mar thuaslagóir.
Cahokia

Suíomh de chathair Mheiriceánach Dúchasach réamh-Cholómach (a bhí ann AD 1050–1350) go díreach trasna Abhainn an Mississippi ó St Louis, Missouri is ea **Cahokia**. Bhí daonra idir 15,000 agus 20,000 daoine ann agus ba é an chathair is mó sna Stáit Aontaithe sular tháinig daoine na hEorpa.  

## Féach freisin
* Bundúchasaigh Mheiriceá

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Eolas breise as Béarla faoi Cahokia

Catagóir:Stáit Mheiriceá
*
Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:Réamhstair
Tigh Chaille Bhéara

Is láithreán seandálaíochta é **Tigh Chaille Bhéara** (nó **Carn Chúirte Bhaile na Móna**) suite i  Baile Na Móna Íochtarach, Gaeltacht na nDéise, Phort Láirge, Poblacht na hÉireann. Tuama cúirte (nó carn cúirte)  an séadchomhartha seo. Tá sé suite i mBaile na Móna Íochtarach. Rinne T.G.E.  Powell an láithreán a thochailt i 1938. Fuair sé cnámha créamtha agus potaireachta. Is dócha gur sa Neoiliteach a tógadh é. Tá tuamaí cúirte annamh i gCúige Mumhan agus tá an sampla seo uathúil i bPort Láirge 

## Naisc sheachtracha
* Eolas breise as Gaeilge 

## Tagairtí

Catagóir:Contae Phort Láirge
Catagóir:Gaeltacht na nDéise
Catagóir:An Ré Neoiliteach
Catagóir:Tuamaí cúirte
2,2,4- trímheitilpeantán

Is comhdhúil orgánach é **2,2,4-trímheitilpeantán** , ar a dtugtar **isea-ochtán ** freisin, leis an bhfoirmle (CH3)3CCH2CH(CH3)2. Tá sé ar cheann de roinnt isiméirí ochtáin (C 8 H 18). Is é an isiméir áirithe seo an pointe caighdeánach 100 ar an scála rátála ochtáin (n-heaptán is ea an nialasphointe). Is cuid thábhachtach de ghásailín é, a úsáidtear go minic i gcionmhaireachtaí réasúnta mór chun na friotaíochta cnagtha an bhreosla a mhéadú. 

Ó cheart, má leantar an bhrí chaighdeánach ‘isea’, ba cheart an t-ainm **isea-ochtán*** a chur in áirithe don isiméir 2-meitilheaptán. Mar sin féin, is é 2,2,4-trímheitilpeantán  an isiméir is tábhachtaí d' ochtán agus mar sin, go stairiúil, sannadh an t-ainm seo dó. 

== Táirgeadh ==
Táirgtear ***isea-ochtán*** ar scála ollmhór sa tionscal peitriliam trí iseabúitéin a hailciliú le hiseabúitéin. Déantar an próiseas in aonaid ailcilithe i láthair aigéad catalaíoch . 
[[Íomhá:Route2,2,4-Me3pentane.png|clé|mion|400x400px| An Bealach go 2,2,4-trímheitilpeantán  ó iseabúitéin agus iseabúitéin]]
Is féidir é a tháirgeadh freisin ó hiseabúitiléin trí démhéireacht [[Démhéir|a dhéanamh]] [[Catalú|le]] catalaíoch Amberlyst chun meascán de isea-ochtáin a tháirgeadh. [[Hidriginiú|Táirgeann hidriginiú]] an mheascáin seo *'2,2,4-trímheitilpeantán''' . 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Cárta Idirnáisiúnta um Shábháilteacht Cheimiceach 0496
Catagóir: Alcáin
Catagóir: Gníomhairí frithchnagacha
Ian Gow (Teachta Parlaiminte)

[clé|mion|rinne an t[IRA Sealadach|IRA ionsaí dásachtach i Westminster]]
Feisire i bparlaimint Westminster ba ea **Ian Reginald Edward Gow** (/ɡaʊ/; 11 Feabhra 1937 – 30 Iúil 1990). Tóraí, bhí Gow i bhfad amach ar an eite dheis agus an-mhór leis an Príomh-Aire, Margaret Thatcher. Ghoill sé go smior ar Thatcher gur éirigh leis an IRA ionsaí mar sin a dhéanamh i Westminster agus ghoill sé uirthi lena chois gur maraíodh dlúthchara léi. 

### Feallmharú
Buama cairr  i bparlaimint Westminster a thug a bhás ar 30 Iúil 1990. Ghlac na Sealadaigh freagracht as.

Phéasc carrbhuama eile i Westminster sa bhliain 1979 agus maraíodh dlúthchara eile le Thatcher, Airey Neave. Rinneadh ionaí ar Thatcher féin sa bhliain 1984 (Buamáil Brighton)

An chéad fheallmharú MP eile ba ea Jo Cox, Eorabhách, sa bhliain 2016.

## Féach freisin

* Airey Neave
* Buamáil Brighton (1984)
* Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Básanna i 1990
Catagóir:Aturnaetha Sasanacha
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Meatánóáit eitile

Eistear is ea **meatánóáit eitile** nó **formáit eitile,** a fhoirmítear nuair a imoibríonn eatánól (alcól) le haigéad formach (aigéad carbocsaileach). Is saintréith dá cuid an boladh rum, agus tá sí freagrach go páirteach freisin as blas sútha craobh. Tarlaíonn sí go nádúrtha i gcorp seangáin agus i ngathanna na mbeach.

## Nochtadh
De ghnáth, measann an tÚdarás Bia agus Drugaí sna Stáit Aontaithe go bhfuil meatánóáit eitile sábháilte.
## Tagairtí

Catagóir: Eistir eitile
Catagóir: Eistir fhormáite
Caisleán Bhaile na dTrí Chaisleán

Is túrtheach é **Caisleán Bhaile na dTrí Chaisleán** atá lonnaithe i mBaile Coimín, Chill Mhantáin.

Scriosadh leath den chaisleán seo a tógadh i ndeireadh na 14ú haoise nó sa 15ú haois. Ar fhánán a bhfuil a aghaidh soir agus atá ag breathnú amach thar ghleann na Life atá an foirgneamh dronuilleogach seo. Tá sé trí stór ar airde agus tá túirín a bhfuil staighre ann ag gobadh amach as coirnéal amháin.
Tá díon boghtach os cionn an urláir uachtaraigh, mar is gnách le caisleáin bheaga i gceantar Bhaile Átha Cliath. Tá áit bhreá tine i seomra an chéad urlár, maisiúcháin snoite ar na fuinneoga, agus garderobe (leithreas). Shín an túr siar ar dtús, ach níl fágtha den taobh sin ach bun na mballaí agus tús lusca eile cloiche. Tá doirse idir an dá chuid den fhoirgneamh le feiceáil go fóill. Is cosúil go raibh dhá chaisleán eile sa chomharsanacht tráth agus sin an fáth ar tugadh Baile na dTrí Chaisleán ar an áit.

## Féach freisin

* Caisleáin na hÉireann, 1350 - 1650

## Naisc sheachtracha
* Eolas breise as Béarla faoi Caisleán Bhaile na dTrí Chaisleán 

Catagóir:Bailte i gContae Chill Mhantáin
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Eatánóáit shóidiam

Salann sóidiam den aigéad aicéiteach is ea ** eatánóáit shóidiam ** nó ** aicéatáit  shóidiam**, NaCH 3 COO, giorraithe freisin mar Na O Ac,  Tá réimse leathan úsáidí ag an salann taislíoch gan dath seo.
## Tagairtí

Catagóir: Aicéatáití
Catagóir: Breiseáin E-uimhreacha
Catagóir: Biabhreiseáin
Catagóir: Salainn sóidiam orgánacha
Catagóir: Ceimiceáin fhótagrafacha
Camino de Santiago

Tá cáil mhór ar fud an domhain ar an **Camino de Santiago** **de Compostela**, nó **Conair Shéamuis Naofa**   - an tsiúlóid choisricthe sa Spáinn le bealaí éagsúla ar fud na hEorpa atá ag tarraingt ar Santiago de Compostela in iarthuaisceart na Spáinne, áit a gcreidtear go bhfuil Naomh Séamas curtha. Is dócha gurb é Camino de Santiago an cosán oilithreachta is clúití ar domhan, mórbhealach oilithrigh ársa i dtuaisceart na Spáinne.clé|mion|292x292px
clé|mion|220x220px|Bealaí go leor

## Stair
Sa bhliain 1171, d'iarr Anraí II Shasana pas coimirce ar Fernando II, Rí León,  lena bhóthar a réiteach go Santiago. Tá gach dealramh ar an scéal gur leagadh an oilithreacht mar phionós air in éiric dhúnmharú Thomas Becket.

Is fada an bhaint atá ag na Gaeil leis an oilithreacht go Santiago de Compostela. 

## Eagraíocht
Croíchuid den Camino de Santiago ná an pas "*sello*", cruthúnas gur thaistil an t-oilithreach ó áit go háit. Is éard is *sello* ann ná cruthúnas gur thaistil an *peregrino,* mar a thugtar ar oilithrigh an Camino, ó áit go háit (‘stampa’ sa Spáinnis ach úsáidtear an focal Spáinnise is cuma cén teanga atáthar a labhairt). Ag deireadh na hoilithreachta, i gcathair naofa Santiago, grinnítear an *credencial* (pas oilithrigh) agus bronntar *compostela* (teastas) ar an *perigrino*.

Bíonn *sello* le fáil i ngach séipéal, mainistir, clochar, agus ardeaglais, ach is féidir ceann a fháil san *albergues* (brúnna óige oilithreach), sna caiféanna agus sna bialanna freisin.

### Líonra
Síneann cúpla conair éagsúil trasna na Spáinne: Camino del Norte (An Chonair Thuaidh), Camino Inglés (Conair na Sasanach), Camino Primitivo, Camino Francés (Conair na bhFrancach) agus Camino Portugés (Conair na bPortaingéalach) i measc eile.

## Féach freisin

* An Ghailís
* Naomh Séamus, mac Zeibidé
* Camino na Portaingéile

## Maitiú Ó Coimín - Dialann 2024

*"Is fearr mo leabhar sínithe agus stampaí ná Instagram"
* "Nuair a bhíonn an vino tinto istigh, bíonn sé ina rírá ceart i seomra coitinn na n-oilithreach"
* "Ní mór na ceathrúna agus colpaí a bheith réitithe do dhreapadh bhóithre cúnga an Camino".

## Naisc sheachtracha

* Cumann Camino na hÉireann / Camino Society Ireland

## Tagairtí

Catagóir:Cosáin fhad-achair
Catagóir:Camino de Santiago
Catagóir:Oilithreachtaí
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:An Spáinn
Catagóir:An Ghailís
Tais-scópacht

Is éard is **tais-scópacht** ann ná móilíní uisce a  aomadh agus a choinneáil trí ionsúite nó asúite ón timpeallacht máguaird, a bhíonn de ghnáth ag teocht chaighdeánach nó ag teocht an tseomra. Má chuirtear móilíní uisce ar fuaidreamh i measc mhóilíní na substainte, féadfar substaintí asúite a athrú go fisiciúil, m.sh., ag athrú i méid, fiuchphointe, slaodacht nó tréith nó maoin fhisiceach éigin eile den tsubstaint

deas|mion| Gaireas chun tais-scópachta leasacháin a chinneadh,  Fixed Nitrogen Research Laboratory, ca. 1930
## Tagairtí

Catagóir: Airíonna ceimiceacha
Slí Chualann

[mion|[Teamhair, Contae na Mí]]
Bóthar in Éirinn Luath-Chríostaí a chuaigh ó dheas trasna Átha Cliath, isteach i dtailte Chualann (Cill Mhantáin an lae inniu) sula ndeachaigh sé siar ó Shléibhte Chill Mhantáin. Ba í ceann de chúig mhórbhóthar na hÉireann a tháinig le chéile, de réir seanchais, ag Teamhair, áit chónaithe Ard-Ríthe na hÉireann, ach i ndáiríre tháinig Slighe Chualann agus trí mhórbhóthar eile le chéile i mBaile Átha Cliath.

Leanann Slí Chualann Nua (Slí Chill Mhantáin), cosán fad-achair trí Chontae Átha Cliath, Chill Mhantáin agus Ceatharlach, cuid den bhealach céanna, b'fhéidir.

## Féach freisin

* Slí Cualann Nua / Slí Chill Mhantáin
* Sliabh Ó Cualann

## Tagairtí

Catagóir:An tSean-Éire
Catagóir:Bóithre in Éirinn
Catagóir:Contae Chill Mhantáin
Catagóir:Contae na Mí
An Léigiún Muire

Is cumann idirnáisiúnta den Eaglais Chaitliceach Rómhánach **Léigiún Mhuire** (Laidin: Legio Mariae, L.O.M.). Bhunaigh an státseirbhíseach Frank Duff é i mBaile Átha Cliath.

## Tagairtí

Catagóir:Muire
Catagóir:Oird rialta
Aicéatáit mhaignéisiam

Tá an fhoirmle cheimiceach Mg (C 2 H 3 O 2 ) 2 ag ** aicéatáit mhaignéisiam** ainhidriúil, agus ina fhoirm hiodráitithe, **aicéatáit mhaignéisiam teitrihiodráite**, tá a fhoirmle cheimiceach Mg (CH 3 COO) 2 • 4H 2 O. Sa chomhdhúil seo tá staid ocsaídiúcháin 2 + ag maignéisiam. Salann maignéisiam d'aigéad aicéiteach is ea **aicéatáit mhaignéisiam.** Tá sí taislíoch  agus nuair a théitear í, dianscaoileann sí chun ocsaíd mhaignéisiam a fhoirmiú. Úsáidtear aicéatáit mhaignéisiam go coitianta mar fhoinse maignéisiam in imoibrithe bitheolaíocha.
## Tagairtí

Catagóir: Comhdhúile maignéisiam
Catagóir: aicéatáití
Liam Hamilton

clé|mion|bhí Hamilton ina Phríomh-Bhreitheamh Ard-Chúirte ó 1994 go 1999
Breitheamh Éireannach ba ea **Liam Hamilton**  (8 Meán Fómhair 1928 – 29 Samhain 2000).

## Saol
Fuair Liam Hamilton a chuid oideachais ag Scoil na mBráithre Baile Mhistéala, Coláiste na hOllscoile Bhaile Átha Cliath agus Óstaí an Rí. Glaodh chun an Bharra é i 1956 agus bhuaigh sé Scoláireacht John Brooke don mhac léinn is fearr sa bhliain dheireanach.  Glaodh chun Bharra na Sinsear é i 1968.

Ceapadh Hamilton ina Bhreitheamh Ard-Chúirte i 1974, rinneadh Uachtarán na hArd-Chúirte de i 1985, agus bhí sé ina Phríomh-Bhreitheamh ó 1994 go 1999.  

Nuair a chuaigh Hamilton ar scor óna phost mar Phríomh-Bhreitheamh  sa bhliain 1999, ceapadh é don fhiosrúchán ar bhuamaí Bhaile Átha Cliath, Mhuineacháin agus Dhún Dealgan i 1976, ach d'éirigh sé as ar chúiseanna sláinte. Fuair sé bás ar 29 Samhain, 2000. 

### Cásanna
Ba é Hamilton an t-aon bhall de bhinse fiosrúcháin a bhunaigh an Rialtas i 1991, agus a shuigh ó 1994 go 1994, le líomhaintí gníomhaíochta mídhleathaí, calaoise agus míchleachtais sa tionscal próiseála bia, a fhiosrú.

Bhí Hamilton ina Bhreitheamh ainmniúil sa Chúirt Choiriúil Speisialta, agus bhí sé i gceannas ar roinnt cásanna ardphróifíl, lena n-áiríodh cás robála traenach Salins, trialacha iad siúd a luadh a n-ainmneacha le dúnmharú Mountbatten amach ó chósta Shligigh i 1979 agus smuigléirí gunna *Eskund*.

Mar bhreitheamh Ard-Chúirte, d'áirigh a chuid mórchinntí *Murphy v. Attorney General* (1982), áit ar shocraigh sé go raibh comhchánú lánúineacha pósta míbhunreachtúil, agus *Kennedy v. Éire* (1987), a bhunaigh teorannacha le cumas an Stáit cur isteach ar shaol príobháideach saoránach. 

Mar Phríomh-Bhreitheamh, d'áirigh a chuid cinntí ba thábhachtaí: *I maidir leis an mBille um Rialú Eolais (Seirbhísí taobh amuigh den Stát le Deireadh a chur le Toircheas), 1995* (1995) inar sheas an Chúirt Uachtarach le bailíocht an bhearta a lig rochtain ar eolas ar sheirbhísí comhairleachta agus clinicí ginnmhillte agus *T.F. v. Éire* (1995), a d'aithnigh cliseadh doleigheasta pósta mar bhunús d'idirscaradh breithiúnach.

## Féach freisin

* Breithiúna Éireannacha

## Tagairtí

Catagóir:Breithiúna Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Básanna in 2000
Trombóis chorónach

mion
Téachtán fola (nó cnapán fola) sa chroí is ea **trombóis chorónach**. Éiríonn na hartairí calctha mar sin.

## Féach freisin

* Taom croí

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Croí
Cumann na Sagart

Is eagraíocht í **Cumann na Sagart** a bhfuil d'aidhm aici aitheantas a thabhairt d'áit na Gaeilge i gcúrsaí creidimh agus spioradáltachta san Eaglais in Éirinn. Tá sagairt i ngach deoise sa tír, beagán de lucht na beatha cráifí agus roinnt tuataí ina mbaill de Chumann na Sagart, agus bíonn fáilte roimh baill an phobail Anglacánaigh.

## Stair na hEagraíochta

Bunaíodh an Cumann  ar an 1ú Feabhra, 1916 de bharr rún  a ritheadh ag cruinniú de Aontas Mhánuat (“Maynooth Union”) faoin ainm Cumann na Sagart nGaedhalach mar pháirt den Aontas, ach in imeacht aimsire d’éirigh sé neamhspleách, ag fágáil ‘nGaeladhach’ as an teidil. Ba é ba aidhm leis an gCumann úsáid na Gaeilge a chur chun cinn i measc sagart, agus freisin eolas agus tuiscint ar na traidisiúin deabhóide agus creidimh a bhain leis an gcreideamh in Éirinn a fhorbairt.

Ar feadh na mblianta rinne an Cumann iarracht an aidhm seo a chur i gcrích trí cúrsaí Gaeilge do shagairt agus ábhair sagairt a chabhródh leo obair thréadach na hEaglaise a dhéanamh trí Ghaeilge sa nGaeltacht, nó do dhaoine ar bith ar theastaigh an tseirbhís sin uatha; trí suim a mhúscailt san saibhreas spioradálta atá le fail i stair, béaloideas, litríocht  agus i ndúchas an chreidimh. Cuimhnigh gur i nGaeilge agus trí Ghaeilge amháin a mhair an creideamh  anseo ar feadh ceithre aois déag den sé aois déag de shaol an chreidimh in ár measc, agus sa dá aois eile go bhfuil an Ghaeilge beo agus bríomhar fós i measc pobal na Gaeilge. Bíonn tionól staidéir ar siúl chuile bhliain ag an gCumann; foilsítear leabhra spioradálta, urnaí agus teagaisc gach bliain, agus tá na Leabhra Liotúirgeacha á solathar de réir mar bhíonn siad ag teastáil.
## Naisc sheachtracha
http://www.cumannnasagart.ie/ 
Catagóir: Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Cléir

mion| Lucht na n-eaglaiseach
Is ceannairí foirmiúla iad **an chléir** laistigh de reiligiúin bhunaithe. Tá traidisiúin reiligiúnacha éagsúla ag a róil agus a bhfeidhmeanna, ach de ghnáth bíonn lucht na cléire i gceannas ar dheasghnátha ar leith agus ar theagasc agus ar chleachtais a reiligiúin. Is iad cuid de na téarmaí a úsáidtear le haghaidh cléire aonair ná sagart, ministir, tréadaí agus eaglaiseach.

Sa Chríostaíocht, tá ainmneacha agus róil shonracha na cléire éagsúla de réir na sainaicmí éagsúla agus bíonn á raon leathan post foirmiúil agus neamhfhoirmiúil cléiriúil  ann, lena n-áirítear deagánaigh, seanóirí, sagairt, easpaig, seanmóirithe, tréadaithe, preispitéirí nó cruifir, ministrí agus an pápa.

Tagann an t-ainm "*Mac a' Phearsain*" ón bhfréamh *parson* sa Bhéarla.
Catagóir:Reiligiún
Carl Remigius Fresenius

Ceimiceoir Gearmánach agus athair Wilhelm Fresenius ab ea **Carl Remigius Fresenius** (Frankfurt 28 Nollaig 1818 - Wiesbaden 11 Iúil 1897 ).

Rugadh é i Frankfurt. Tar éis dó a bheith ag obair sa chógaslann ar an mbaile seo, chuaigh sé isteach in Ollscoil Bonn sa bhliain 1840, agus bliain ina dhiaidh sin chuaigh sé go hOllscoil Giessen, áit ar chuidigh sé le Justus von Liebig agus is ann a scríobh sé a thráchtas. Bhunaigh sé institiúid i Wiesbaden i 1848 agus an t-irisleabhar *Zeitschrift für Analytische Chemie* (Irisleabhar na Ceimice Anailíse), agus an chéad iris sa Cheimic Anailíseach ar domhan.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1818
Catagóir:Básanna i 1897
Catagóir:Ceimiceoirí Gearmánacha ón 19ú haois
Catagóir:Alumni Ollscoil Bonn
Cecilienhof

Is pálás é **Schloss Cecilienhof** (Gaeilge:  *Pálás Cecilienhof* ) i bPotsdam, Brandenburg, an Ghearmáin a tógadh ó 1914 go 1917 i i stíl  theach mainéir Túdarach Sasanach. Ba é Cecilienhof an pálás deireanach a thóg an Teaghlach  Hohenzollern, a rialaigh Ríocht na Prúise agus Impireacht na Gearmáine go dtí deireadh an Chéad Chogaidh Dhomhanda.
Caisleán Phort Omna

Ba é ceathrú hiarla Chluain Riocaird a thóg **Caisleán Phort Omna** (*Portumna* as Béarla), agus bhí sé mar cheanncheathrú ag clann de Burgo ar feadh na gcéadta bliain. Tá Caisleán Portumna suite gar do Loch Deirgeirt. Tá Mainistir Portumna ar an taobh thoir. 
Is sampla ar leith é an caisleán d’ailtireacht idirthréimhseach na hÉireann ag tús an seachtú haois déag. Mar chuid den dearadh misniúil tá gnéithe de stíleanna na Meánaoise agus na hAthbheochana a théann go maith le chéile.

D’fhág dóiteán mór in 1826 an caisleán ina chreatlach gan díon, ach chuir an stát tús le hoibreacha chun feabhas a chur ar an drochbhail a bhí air sna 1960idí. Leanann an obair athchóirithe ar aghaidh sa lá atá inniu ann.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Eolas breise as Gaeilge faoi Caisleán Phort Omna ar shuíomh gréasáin 'Oidhreacht Éireann'

## Féach freisin

Catagóir:Bailte i gContae na Gaillimhe
Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Tailte aeraíochta
Caisleán Bhaile Hac

Tá **Caisleán Bhaile Hac** suite ar ghleann géarshleasach os cionn Inbhear Phort Láirge. Ceaptar gurb iad Spidiléirí Naomh Eoin, ceann den dá ord mhíleata a bunaíodh in aimsir na gCrosáidí, a thóg an túrtheach daingean seo thart ar an mbliain 1450.

Tá an túr cúig stór ar airde agus tá sé ina sheasamh suas chomh fada leis an tsiúlóid bhalla. Tá séipéal beag tógtha sa bhalla thoir thuaidh, ina bhfuil linn ionnalta, almóir agus altóir. Tá an bealach isteach sa bhalla thiar á chosaint ag poll teilgthe agus ag poll an uafáis – is é sin oscailt trína bhféadfadh na cosantóirí clocha nó uisce fiuchta, gainimh te nó ola ar fiuchadh a chaitheamh anuas ar dhuine ar bith a bheadh sách díchéillí chun an caisleán a ionsaí.

## Féach freisin
* Caisleáin na hÉireann, 1350 - 1650

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Loch Garman
Catagóir:Spidiléirí Naomh Eoin
Falscaithe i bhforaois bháistí na hAmasóine, 2019

I mí Lúnasa 2019 sa Bhrasaíl, tharla falscaithe fíochmhara san fhoraois bháistí na hAmasóine. Loisceadh limistéir chomh mór le contaetha na Gaillimhe agus an Chláir le chéile i bhforaois na hAmasóine. Ba mhillteanach an tubaiste timpeallachta é, an tubaiste de dhéantús an duine is measa i stair na tíre (go dtí an lá sin).
[mion|clé|(A) foraois chaillte 2001–2019  (dearg), (B) tinte 2001–2019  (C) feirmeoireacht (buí), (D)  [Fuinneamh hiodrálach|hidreachumhacht (gorm), (E) ola agus miandóireacht (buí) (F) iascaireacht]]
mion|clé|Ollscrios

mion|clé|Aonocsaíd charbóin, Lúnasa 2019
clé|mion|Íomhá satailíte ag an ammion|clé|Jair Bolsonaro, 23 Lúnasa 2019

### Polaitíocht
Bhí uachtarán fíorchoimeádach na Brasaíle, Jair Bolsonaro, ag brath go mór ar thacaíocht na bhfeirmeoirí móra (tháinig sé i gcumhacht ag tús 2019).  Mhaígh Rialtas na Brasaíle ag an am go raibh sé cinnte orthu dul i ngleic leis na tinte de cheal acmhainní.  Chuir an rialtas milleán na dtinte ar eagraíochtaí deonacha timpeallachta (sic).

Ach bhí scrios ollmhór déanta ag na tinte ag deireadh mhí Lúnasa. Ba leor an dochar mar sin a rinneadh d’íomhá na Brasaíle. 

Níor ghníomhaigh údaráis na Brasaíle go dtí gur chuir an tAontas Eorpach (Angela Merkel agus Emmanuel Macron go háirithe) brú mór eacnamaíoch ar Bolsonaro.  Dúirt Macron ag an am go raibh sé den tuairim gur inis Uachtarán na Brasaíle bréaga dó faoi ghealltanais aeráide.

Baineadh siar go mór as rialtas Bolsonaro nuair a moladh go ndéanfaí baghcat ar fheoil ón mBrasaíl agus nach dtabharfadh a mbeannacht don chomhaontú nua trádála idir an tAontas Eorpach agus Mercosur mura gcloífeadh an Bhrasaíl lena gealltanais timpeallachta. 

Níos déanaí, léirigh ceannairí an domhain imní faoi na tinte i bhforaoisí na hAmasóine le linn chruinniú mullaigh thíortha an G7 a bhí ar bun i mBiarritz na Fnaince ag deireadh mhí Lúnasa.  I ndáiríre, thit an saol agus a mháthair sa mhullach ar an mBrasaíl ag an G7.

### Éire
Dúirt an Leo Varadkar, Taoiseach ag an am. nach mbeadh Éire ag vótáil ar son margadh saorthrádála Mercosur, mura gcomhlíonfadh an Bhrasaíl a gcuid gealltanas ó thaobh cúrsaí comhshaoil de.  Tógfadh sé dhá bhliain, ar sé, sula gcaithfidh an tAontas Eorpach vóta ar mhargadh Mercosur agus go gcoinneofar súil ghéar ar ghnóthaí comhshaoil sa Bhrasaíl idir seo agus sin.  Ach sa bhliain 2021, ní raibh an comhaontú saorthrádála fós i bhfeidhm. 

Dúirt an Taoiseach  ina theannta sin gur áiféis a mheabhródh Orwell do dhuine a bhí in iarracht Bolsonaro milleán na dtinte a chur ar eagraíochtaí deonacha timpeallachta.

## Féach freisin

* Abhanntrach na hAmasóine
* Margadh saorthrádála Aontas Eorpach - Mercosur
* Foraois bháistí na hAmasóine
* Eagraíocht Chonradh Comhair na hAmasóine

## Naisc sheachtracha

* An Amasóin ar RnaG

## Tagairtí

Catagóir:Falscaithe
Catagóir:Tubaistí timpeallachta
Catagóir:Tubaistí de dhéantús an duine
Catagóir:An Bhrasaíl
Catagóir:Abhantrach na hAmasóine
Catagóir:2019
Catagóir:Foraoisí
Catagóir:Athrú aeráide
Sliabh Chairmeil

Sliabhraon cósta is ea **Sliabh Chairmeil** (  *Yabal al-Karmil*),  *Har ha'Karmel*; i dtuaisceart Iosrael), ag síneadh ón Mheánmhuir i dtreo an oirdheiscirt. Is tearmann bithsféir de chuid EOECNA an raon seo. Tá roinnt bailte suite ansin, go háirithe cathair Haifa, an tríú cathair is mó in Iosrael, atá suite ar na fánaí thuaidh agus thiar.

## Stair
Bhí slite beatha Palaelothic ag Néandartálach agus hominins eile sa sliabhraon. Ina measc seo tá el-Wad, el-Tabun, agus Es Skhul. Ag deireadh na Phailéiliteach, ba é Sliabh Chairmeil an lonnaíocht Natufian (eg. Uaimh Raqefet). Luaitear Sliabh Chairmeil a mhéad uair sa Sean-Tiomna. Chuaigh Éilias suas ó Sliabh Chairmeil.

## Áiléar
1000px|Lánléargas ar an sliabhraon

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:An Meánoirthear
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÁise
Catagóir:Iosrael
Catagóir:Ré Phailéiliteach‎
Páirtí Sóisialach Náisiúnta Oibrithe na Gearmáine

Páirtí polaitiúil Gearmánach ab ea an **Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei** nó an **NSDAP** () a ghlac le polaitíocht fhaisisteach ar a dtugtaí An Sóisialachas Náisiúnta nó an Naitsíochas.Chreid na Naitsithe sa Chiníochas, Frith-Sheimíteachas , Míleatachas , Pain-Ghearmánachas  agus Fith-Chumannachas . Bhunaigh Anton Drexler  an páirtí i München an 24 Feabhra 1920 agus díscaoileadh é tar éis an Chogaidh, an 10 Deireadh Fómhair 1945 . Ba bheag nár ghlac Adolf Hitler agus an Páirtí Naitsíoch seilbh ar an rialtas sa bhliain 1923

Oíche an 8 Samhain, bhain na Naitsithe leas as slógadh tírghrách i halla beorach i München chun iarracht ar éirí amach (nó “coup d’état”) a sheoladh. Theip ar an iarracht seo,  nó Der **Hitlerputsch** mar a thugtaí air, beagnach ar an toirt, nuair a dhiúltaigh ceannasaithe áitiúla den Reichswehr tacú leis.

I dToghchán Náisiúnta 1933, bhuaigh an Páirtí Naitsíoch 288 suíochán as 674 sa Reichstag (parlaimint). Ní raibh ach thart ar 60 ball ag an bpáirtí i 1920 ach d’fhás a bhallraíocht go dtí thart ar 8.5 milliún i 1945.  

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Gearmáin na Naitsithe
Catagóir:Páirtithe polaitíochta na Gearmáine
Catagóir:Poblacht Weimar
Carbónáit chailciam

deas|mion| Criostalstruchtúr na cailcíte
Is comhdhúil cheimiceach í **carbónáit chailciam** leis an bhfoirmle Ca CO <sub>3</sub>. Is substaint choitianta í atá le fáil i gcarraigeacha mar na mianraí  cailcít   agus aragóinít (go háirithe mar aolchloch, ar cineál charraige dríodair í a chuimsíonn cailcít den chuid is mó) agus is í an phríomh-chomhpháirt í maidir le blaoscanna uibheacha, sliogáin seilide, sliogáin mhara agus péarlaí. Is carbónáit chailciam an comhábhar gníomhach i aol talmhaíochta agus cruthaítear í nuair a imoibríonn iain chailciam in uisce crua le hiain charbónáite chun aolchloch a chruthú. Bíonn úsáid mhíochaine aici mar fhorlíon cailciam nó mar fhrithaigéad, ach is féidir le tomhaltas iomarcach a bheith guaiseach agus a bheith ina chúis le hipearchailcéime  agus díleá.. 

## Tagairtí

Catagóir: Comhdhúile cailciam
Catagóir: Carbónáití
Catagóir: Aolchloch
Catagóir: Nascairí fosfáite
Catagóir: Támháin
Catagóir: Frithaigéid
Catagóir: Cobhsaitheoirí bia
Catagóir: Breiseáin E-uimhreach
William FitzGerald (breitheamh)

Dlíodóir agus breitheamh be ea **William O'Brien Fitzgerald** (4 Eanáir 1906 – 17 Deireadh Fómhair 1974). Príomh-Bhreitheamh na hÉireann ba ea é, 1973/1974.
clé|mion|Sean-ghrianghraf de na Ceithre Cúirteanna, Baile Átha Cliath

## Saol
Rugadh William Fitzgerald i gCorcaigh i 1906. Cuireadh oideachas air i gColáiste Belvedere, Baile Átha Cliath, agus in Óstaí an Rí. 

Glaodh chun an Bharra é sa bhliain 1927 agus chuig an Bharra Laistigh sa bhliain 1944. 

Mar chleachtóir, bhí aithne air mar chroscheistitheoir iontach géar agus an-deisbhéalach agus bhí máistreacht aige ar bheartaíocht an tseomra cúirte.

Ceapadh é go díreach chun na Cúirte Uachtaraí sa bhliain 1966. Tar éis do Chearbhall Ó Dálaigh dul ar scor, rinneadh Príomh-Bhreitheamh de. Chaith sé tréimhse réasúnta gearr mar Phríomh-Bhreitheamh. 

D’éag sé go tobann an 17 Deireadh Fómhair, 1974.

## Féach freisin

* Cúirteanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Básanna i 1974
Catagóir:Breithiúna Éireannacha
Plaisteachán

Is éard is **plaisteachán ** ann ná substaint a chuirtear le hábhar chun é a dhéanamh níos boige agus níos solúbtha, chun a phlaisteacht a mhéadú, chun a shlaodacht a laghdú, nó chun a fhrithchuimilt a laghdú, le linn a láimhseála i ndéantúsaíocht.
## Tagairtí


Catagóir: Stroighne
Catagóir: Coincréit
Catagóir: Beismheascthaí coincréite
Jean Butler

Is damhsóir, cóiréagrafaí agus ban-aisteoir Gael-Mheiriceánach í **Jean Butler**. Rugadh í i Nua-Eabhrac, Stáit Aontaithe Mheiriceá ar an 14 Márta, 1971.
Frederick Cavendish (an Tiarna)

Polaiteoir Sasanach ab ea **an Tiarna Frederick Cavendish** ( 30 Samhain 1836 - 6 Bealtaine 1882 ). 
Rugadh é in Eastbourne i 1836 agus fuair sé bás i mBaile Átha Cliath. Ba mhac é le William Cavendish, 7ú Diúc Devon agus Blanche Howard. Cuireadh oideachas air i gColáiste Drindon, Cambridge. Le linn a shlí bheatha bhí sé ina Fheisire Parlaiminte sa Ríocht Aontaithe agus ina Phríomh-Rúnaí na hÉireann.

## Cúlra agus oideachas
Rugadh Cavendish ag Compton Place, Eastbourne, Sussex, an dara mac le William Cavendish, 7ú Diúc Devonshire, ag a bhean Lady Blanche Howard, ceathrú iníon George Howard, 6ú Iarla Carlisle, agus deartháir Spencer Cavendish, 8ú Diúc Devonshire, a bhí ina Phríomh-Rúnaí freisin. Tháinig Cavendish, tar éis dó oideachas a fháil sa bhaile, mháithreánaigh sé sa bhliain 1855 i gColáiste na Tríonóide, Cambridge, áit ar bhain sé céim B.A. amach sa bhliain in 1858, agus ansin d’fhóin sé mar choirnéad le marcra "Duke of Lancaster's Own Yeomanry".

Catagóir:Daoine a rugadh i 1836
Catagóir:Básanna i 1882
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Hidrigincharbónáit chailciam

Tá an fhoirmle cheimiceach Ca (HCO 3) 2 ag  **hidrigincharbónáit chailciam,** ar a dtugtar **décharbónáit chailciam,** freisin. Ní thagraíonn an téarma do chomhdhúil sholadach atá ar eolas; níl sé ann ach i dtuaslagán uiscí ina bhfuil na hiain cailciam (Ca 2+), décharbónáite (HCO- HCO), agus carbónáit (CO2− CO) ann, mar aon le dé-ocsaíd charbóin  (CO 2) tuaslagtha. Braitheann tiúchan coibhneasta na speiceas seo a bhfuil carbón iontu ar an pH ;  décharbónáite is mó a bhíonn ann laistigh den raon 6.36–10.25 i bhfionnuisce.
## Tagairtí

Catagóir: Hidrigincharbónáití
Catagóir: Salainn aigéadacha
Catagóir: Comhdhúile cailciam
Emyr Lewis (file)

Is file Breatnaise é **Emyr Lewis** (rugadh é 8 Deireadh Fómhair 1957 ). Rugadh i Londain é, tógadh i gCaerdydd é, agus rinne sé staidéar sna hollscoileanna Cambridge agus Aberystwyth.

## Gairm
D'oibrigh sé mar aturnae i gCaerdydd agus bhí sé ina chomhpháirtí sinsearach ag Morgan Cole LLP. 

Ceapadh é ina Cheann ar Scoil an Dlí agus na Coireolaíochta, Ollscoil Aberystwyth i Meán Fómhair 2019.

Bhuaigh sé an choróin (1998) agus an chathaoir (1994) ag an Eisteddfod Náisiúnta .

## Saol pearsanta
Tá sé ina chónaí i Craig Cefn Parc .

## Leabharliosta

* *Seinn Muc* (1995)
* *Am Neamhfhoirfe / Foghlaim bréag a insint sa tSeicis* (2004)
* *lol twt* (2018)

## Tagairtí

Catagóir:Filí Breatnacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Uaimh Raqefet

Suíomh seandálaíochta de chuid Natufian Déanach é **Uaimh Raqefet** (Uaimh Cyclamen nó Uaimh Rakefet) atá suite i Sliabh Chairmeil i dtuaisceart Iosrael. Thángthas air i 1956. 

## Stair
Tá fianaise ann go raibh áitiú sa Mheán-Paleolithic san uaimh.   Fuarthas fionnachtana tábhachtacha maidir le luathúsáid plandaí
## Féach freisin

* Sliabh Chairmeil

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:An Meánoirthear
Catagóir:Iosrael
Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:Pluaiseanna
Catagóir:Ré Phailéiliteach
Jennifer Gadirova

Is gleacaí ealaíne na Breataine a rugadh in Éirinn í **Jennifer Gadirova** (rugadh 3 Deireadh Fómhair 2004). Rinne sí ionadaíocht ar an mBreatain Mhór ag Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2020 agus bhuaigh sí bonn cré-umha san imeacht foirne. Bhí sí san iomaíocht ag Craobhchomórtais Shóisearacha an Domhain 2019 in éineacht lena cúpla deirfiúr, Jessica,  áit ar bhuaigh sí bonn airgid i gcluiche ceannais na lámhléime. 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh in 2004
Bruidge mac Nath Í

__NOTOC__
Rí Uí Fhailí ba ea ** Bruí mac Nath Í ** (Sean-Ghaeilge ** Bruidge mac Nath Í **) (bás 579). Failge Berraide, sinsear eapainmneach an rítheaghlach, ba ea a sheanathair. 

Feictear é sa ríliosta sa Leabhar Laighneach, cé go bhfuil botún ann ina ainm, *Bruidgi mac Cathair*. Tugtar réimeas naoi mbliana ann dó.  Luaitear é fosta i ndán maidir leis an ndún ríoga ag Ráth Iomgháin. B'fhéidir é gur éag sé i mbun catha in éadan chlann Uí Néill.

## Foinsí
* Annála Uladh, iml. 1
* Leabhar Laighneach, at ''Rig hua Falge''
* Donnchadh Ó Corráin, Rawlinson B 502, Ginealaigh
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Ó Cróinín, Dáibhí (2005), *A New History of Ireland*, imleabhar One, Oxford: Oxford University Press

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir: Uí Fhailí
Triarach Píotagarásach

mion| Beochan a léiríonn an Triarach  Píotagarásach is simplí, 3 <sup>2</sup>+4<sup>2</sup>+5<sup>2</sup> .
Is éard is ** triarach  Píotagarásach** ann ná trí shlánuimhir dhearfach *a, b,* agus *c*, sa chaoi go bhfuil  *a<sup>2</sup> + b<sup>2</sup> = c<sup>2</sup>* . Scríobhtar triarach den sórt sin go coitianta mar *(a, b, c)*, agus is sampla cáiliúil é *(3, 4, 5)* . Más *t***riarach  Píotagarásach** *(a, b, c)*, is amhlaidh atá *(ka, kb, kc)* d'aon slánuimhir dearfach *k* . 

Is éard is **triarach bunúsach Píotagarásach** ann ná ceann ina bhfuil *a, b* agus *c* ina chomhphríomha (is é sin, nach bhfuil aon roinnteoir coiteann níos mó ná 1 acu). Tugtar triantán **Píotagarásach** ar thriantán a bhfuil a thaobhanna ina thriarach, agus is gá gur triantán ceart é .
## Tagairtí

Catagóir: Fadhbanna uimhríochta na plángheoiméadrachta
Catagóir: Cothromóidí diafaintíneach
Triarach
Catagóir: Cearnóga i dteoiric na huimhirtheoirice
Cillíne mac Forannáin

__NOTOC__
Rí Uí Fhailí ba ea ** Cillíne mac Forannáin ** (bás 652). Dubhó ba ea é le Máel Uma, deartháir le hÁed Rón mac Cathail (bás 604), iar-rí. 

Feictear é sa ríliosta sa Leabhar Laighneach agus fosta i ndán maidir leis an ndún ríoga ag Ráth Iomgháin. Ní fios go cruinn dátaí a réimis. Cé go bhfuil sé sa ríliosta tar éis Ailill mac Áedo Róin (bás 639), luaitear sa dán rí darbh ainm Conaing idir eatarthu.

Maraíodh Cillíne let linn aighneas cathartha ag Cath Cúil Corra.  Is amhlaidh gur tháinig *Máel Dúin* éigin i gcomharbacht air. Rinne níos deireanaí rí dá nia, Flann Dhá Congal.

## Foinsí
* Annála Uladh, iml. 1
* Leabhar Laighneach, at ''Rig hua Falge''
* Donnchadh Ó Corráin, Rawlinson B 502, Ginealaigh
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Ó Cróinín, Dáibhí (2005), *A New History of Ireland*, imleabhar One, Oxford: Oxford University Press

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir: Uí Fhailí
Fland Dá Chongal

__NOTOC__
Rí Uí Fhailí ba ea ** Flann Dhá Chongal ** (Sean-Ghaeilge ** Fland Dá Chongal ** nó ** Fland Ua Congaile**) (beo déanach sa 7ú haois).

Ní fheictear Flann sna hannála, ach tá sé ann sna ríliostaí agus sna ginealaigh. Feictear é sa liosta sa Leabhar Laighneach roimh Chillíne mac Forannáin (bás 652). Más fíor dátaí bháis a mhac ina dtáisc sna hannála, is amhlaidh go raibh sé i réim níos deireanaí. Is dóigh go raibh sé beo ag an am céanna le Cellach Cualann (bás 715), rí Laigean, agus ina réamhtheachtaí Forbasaigh Ó Conghaile (bás 714). Dar leis an Leabhar Laighneach, bhí Forbasach i réim le trí bliana, agus Flandn le ceithre bliana déag. Más fíor, bheadh Flann i gcoróin ón mbliain 697 go dtí 711.

Fionnó le deartháir Aodha Róin mhic Cathail (bás 604), iar-rí, ba ea Flann. Bhí dó dhéag sa chlann aige, le trí bhean ar a laghad:
* Éireanach, iníon Murchadh na Mí (bás 715), rí Uisnigh:
** Mughrón (bás 782), rí Uí Fhailí
** Cionaoth (*Cináed*) (bás 770), rí Uí Fhailí
** Cumascach (bás 757), rí Uí Fhailí
** Flaithbheartach
* iníon le *Fland Léna*: Tomaltach, Indreachtach, Íorgalach, Cathasach
* bean d'Uí Dúnlainge:
** Cairpre
** Flaíthnia (bás 755), rí Uí Fhailí
** Ceallach (bás 770)
** Maol Fuataigh
* i measc mac eile:
** Ailill Corrach (bás 741), rí Uí Fhailí
** Aonghas (*Óengus*)

Maraíodh ceathrar mac le Fhan i gCath Átha Seanaigh sa bhliain  738 nuair a threascair an tArdrí, Áed Allán, fir na Laigean.

Glaodh Uí Flainn ar a mhuintir.

## Foinsí
* Annála Uladh, iml. 1
* Leabhar Laighneach, at ''Rig hua Falge''
* Donnchadh Ó Corráin, Rawlinson B 502, Ginealaigh
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Ó Cróinín, Dáibhí (2005), *A New History of Ireland*, imleabhar One, Oxford: Oxford University Press

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir: Uí Fhailí
James Cameron (stiúrthóir scannán)

clé|mion|Deepsea  Challenger
Is stiúrthóir scannán agus taiscéalaí cáiliúil aigéan é **James Cameron** (a rugadh ar 16 Lúnasa 1954).

Tá dháréag tar éis cuairt a thabhairt ar an ngealach ach níl ach triúr tar éis cuairt a thabhairt ar An Trinse Máirianach.  Ar an 26 Márta 2012, ba é James Cameron an tríú duine a chuaigh síos ann. 

Ina aonar a rinne Cameron an tumadh agus é san fhomhuireán Deepsea Challenger. Sheol sé ar ais an tvuít seo nuair a bhain sé tóin na farraige amach:‘Just arrived at the ocean’s deepest pt. Hitting bottom never felt so good. Can’t wait to share what I’m seeing w/you.’

## Féach freisin

* Aigéaneolaíocht
* An Trinse Máirianach

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:Aireagóirí
Catagóir:Daonchairde
Catagóir:Eagarthóirí
Catagóir:Ficsean eolaíochta
Catagóir:Fir
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Scríbhneoirí Ceanadacha
Catagóir:Scríbhneoirí teilifíse
Catagóir:Stiúrthóirí scannán uafáis
Catagóir:Taiscéalaithe
Catagóir:Veigeatóireachas
Ailill Corrach mac Flainn

__NOTOC__
Rí Uí Fhailí ba ea **Ailill Corrach mac Flainn** (bás 741). Fland Dá Chongal, iar-rí, ba ea a athair. Bhí sé i réim ón mbliain 714 go dtí 741.

Maraíodh ceathrar deartháireacha aige i gCath Átha Seanaigh sa bhliain in 738, nuair a treascraíodh fir na Laigean ag Ardrí na hÉireann, Áed Allán. Maraíodh Ailill féin sa bhliain 741 ach ní thuairiscítear na cúinsí.

## Foinsí
* Annála Uladh, iml. 1
* Leabhar Laighneach, at ''Rig hua Falge''
* Donnchadh Ó Corráin, Rawlinson B 502, Ginealaigh
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Ó Cróinín, Dáibhí (2005), *A New History of Ireland*, imleabhar One, Oxford: Oxford University Press

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir: Uí Fhailí
Cionaoth mac Flainn

__NOTOC__
Rí Uí Fhailí ba ea **Cionaoth mac Flainn** (Sean-Ghaeilge **Cináed mac Flainn**) (bás 770). [Fland Dá Chongal]], iar-rí, ba ea a athair, agus Éireanach, iníon Murchad Midi (bás 715), rí Uisnigh a mháthair. An dara mac acu dá ndearnadh rí de a bhí sé.  Bhí sé i réim ón mbliain 757 go 770.

Sa bhliain 770, thug sé a dhúshlán an tArdrí Laigean, Cellach mac Dúnchada (bás 776). Ag an am céanna, bhí ruathair á dhéanamh ar an gceantar ag Uí Néill an Deiscirt, an tArdrí, Donnchad Midi ina measc (bás 797). Cloíodh agus maraíodh Cionaoth i gCath Áth Orc (Uíbh Fhailí) i dteannta lena dheartháir, Ceallach, agus a chomhghuaillí, *Cathnia mac Bécce* desna Fothairt.

Rinneadh rí Uí Fhailí dá mhac Flaíthnia (bás 806).

## Foinsí
* Annála Uladh, iml. 1
* Leabhar Laighneach, at ''Rig hua Falge''
* Donnchadh Ó Corráin, Rawlinson B 502, Ginealaigh
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Ó Cróinín, Dáibhí (2005), *A New History of Ireland*, imleabhar One, Oxford: Oxford University Press

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir: Uí Fhailí