open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lando Norris

Tiománaí de chuid Fhoirmle a hAon as Sasana is ea **Lando Norris**, a rugadh 13 Samhain 1999 i mBriostó . Sa bhliain 2021, beidh sé ag glacadh páirte i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon, leis an bhfoireann McLaren. 

## Tagairtí

Catagóir:Tiománaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh i 1999
Catagóir:Daoine beo
Mark Ward (polaiteoir)

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é **Mark Ward**. Is ball de Shinn Féin é. Toghadh é do thoghcheantar Baile Átha Cliath Thiar-Meán i bhfothoghchán na bliana 2019. Tá sé cáilithe mar theiripeoir iompraíochta. Diagnóisíodh go raibh scléaróis iolrach air sa bhliain 2005.

D'fhás Ward aníos in Harelawn, i dtuaisceart Chluain Dolcáin.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i mBÁC Thiar Meán
* Baile Átha Cliath Thiar-Meán (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar-Meán
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Alumni Ollscoil Mhá Nuad
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Fir
Catagóir:Méaraí Éireannacha
Catagóir:Daoine le scléaróis iolrach
Sruth ailtéarnach

mion|Saghsanna
**Sruth ailtéirneach** a tugtar ar sruth a athraíonn treo drom ar ais go rialta. Is mór idir é seo agus sruth díreach;  sreabhann  sruth díreac i dtreo amháin i gcónaí.(SD nó DC). Tagann sé seo ó bhataire.

Sreabhann an sruth ailtéirneach sa leictreacas príomhlíonra. Sreabhann sruth chuig gléasanna tríd sreanganna beo agus neodrach. 

Bíonn sruth urcóireach sa sreang neodrach maidir leis an sreang beo. 

Sreabhann lucht ó sreang beo tríd an gléas go dtí an sreang neodrach agus arais. Is an lucht ailtéirneach sa sreang beo a thiomáineann an sruth.

## Féach freisin

* Sruth leictreach

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
Catagóir:Leictreamaighnéadas
Duncan Smith (polaiteoir)

Is Teachta Dála é **Duncan Smith**, a rugadh i mBaile Átha Cliath ar 17 Bealtaine 1983. Is ball de Pháirtí an Lucht Oibre é.

Toghadh é mar TD don chéad uair in 2020. Atoghadh é san Olltoghchán 2024 (34ú Dáil)

## Féach freisin

* Polaiteoirí i bhFine Gall Thoir
* Baile Átha Cliath - Fine Gall Thoir (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Chathair Átha Cliath
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Fir
Catagóir:Baile Átha Cliath - Fine Gall Thoir (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Rialtas Sealadach Phoblacht na hÉireann (1916)

[mion|Forógra na Poblachtaː  Aistriúchán go [Gaeilge  níos déanaí]]
Nuair a ghabh ceannairí an Éirí Amach Ard-Oifig an Phoist i mBaile Átha Cliath Luan Cásca, an 24 Aibreán 1916, d’fhógair siad '**Rialtas Sealadach Phoblacht na hÉireann**'. Léigh Pádraig Mac Piarais forógra amach thar ceann an 'Rialtais Shealadaigh', más fíor dóibh féin é.  Mar fhocal scoir, dúirt sé"arna shíniú thar ceann an Rialtais Shealadaigh: Tomás Ó Cléirigh, Tomás Mac Donnchadha, Éamonn Ceannt, Seán Mac Diarmada, Pádraig Mac Piarais, Séamas Ó Conghaile, Seosamh Pluincéad."
mion
Ansin ar an 30ú Aibreán 1916, d'fhógair an Piarsach go raibh "sé socraithe ag comhaltaí an Rialtais Shealadaigh atá i láthair ag an gceanncheathrú géilleadh gan chomha".

Ní raibh mórán iomrá i measc phobal na hÉireann ar Shínitheoirí an Fhorógra, a bhí idir 29 agus 59 bliana d’aois. Ní raibh siad tofa, ach féincheaptha. Mar sin  féin, sheas siad do shnáitheanna éagsúla de náisiúnachas na hÉireann agus d’Athbheochan na Gaeilge (ach Níor léigh an Piarsach an forógra ach i mBéarla).

Caithfear a rá nach raibh bá an phobail ar thaobh na gceannairceach ar dtús báire, mar gheall ar easpa tuisceana ar an gcuspóir, chomh maith le daoine a bheith ag fáil bháis; an t-ár agus an doirteadh fola.

D’athraigh sé sin go tapaidh, áfach agus sa bhliain 1919, bhunaigh An Chéad Dáil córas rialtais i ndáiríre. Ach chuir Éirí Amach 1916 tús le próiseas, as ar lean Éire agus an Bhreatain Mhór a dheighilt óna chéile.

## Féach freisin
* Éirí Amach 1916
* An Chéad Dáil (1919)
* Saorstát Éireann (1922-1937)

## Tagairtí

Catagóir:1916 in Éirinn
Catagóir:Éirí Amach na Cásca
Catagóir:Rialtas na hÉireann
Tomaltach na Cairge Mac Diarmata

__NOTOC__
Rí Mhagh Loirg ba ea **Tomaltach na Cairge Mac Diarmata**. Bhí sé i gcoróin ón mbliain 1197 go dtí 1207.

## Mhic Dhonnachadha
Sinsear chlann Mhic Dhonnchadh, ba ea Donnchadh mac Tomaltaigh. D'éirigh an chlann ina ríthe nó tiarnaí Tír Oirill, Contae Shligigh. Ba é Tomaltach Mac Donnchadh, garmhac Dhonnchadha féin, beo sa bhliain 1315, an chéad a fheictear sna hannála leis an sloinne.

## Lua annál
Feictear an iontráil a leanas sna hannála maidir le clann Mhic Dhiarmada agus a ngaoil, Uí Maolruanaí:
:*Crech mor la Cathal Carrach mac Diarmata mic Taidhg, ar Chorbmac mac Tomaltaigh Mic Diarmata, & ar Ua f-Floinn Eassa, co ruccsat drem do Connachtaibh fair, .i. Diarmait mac Maghnusa mic Muircertaigh Uí Choncobhair, & Corbmac mac Tomaltaigh, Concobhar God O h-Eghra tigherna Luighne, & Donnchadh Ua Dubhda tighearna Ua n-Amhalgadha, & Ua f-Fiachrach go ro chuirsiot cliathaidh go ro muidh for Cathal Charrach, & go ro gabhadh é fein, & go ro dalladh, & ro marbhadh Muirghes a mhac, & Mac Chonghránna Uí Fhlannaccáin co sochaidhibh ele.
:Creach mhór le Cathal Carrach mac Diarmada mhic Taidhg, ar Chormac mac Tomaltaigh agus ar Ó Floinn Easa, ach rugadh é ag dream na gConnacht, .i. Diarmaid mac Maghnusa mhic Muircheartaigh Uí Chonchúir agus Cormac mac Tomaltaigh, Conchúr *God'' Ó hEaghra tiarna Luíne agus Donnchadh Ua Dubhda, tiarna Uí Amhalaí agus Uí Fhiachrach, agus tharla cath inar cloíodh Cathal Carrach, agus gabhadh é agus dalladh é agus maraíodh a mhac, Muirgheas, agus mac Chonghránna Uí Fhlannagáin, agus sochaí eile.

## Foinsí
* Dermot MacDermot (1996), "Mac Dermot of Moylurg: The Story of a Connacht Family".
* The MacDermot Clan Association 

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Mhagh Loirg
Catagóir:Mhic Dhiarmada
Poitéinseal ianach

Is éard is poitéinseal ianach ann ná an cóimheas idir an **lucht** leictreach (*z* ) agus ga (*r* ) an iain.

\text{Poitéinseal ianach} = \frac{\text{lucht leictreach}}{\text{ga ianach}} = \frac{z}{r}
## Tagairtí

Catagóir:Ceimic Fhisiceach
Sléacht Springhill

Ar 9 Iúil 1972, i Springhill, Béal Feirste, maraíodh Margaret Gargan (13 bliain d'aois),  an tAthair Noel Fitzpatrick, sagart paróise,  Patrick Butler (39 bliain d'aois agus seisear clainne air),  John Dougal (16 bliain d'aois), agus David McCafferty (15 bliain d'aois). Lámhacadh agus gortaíodh daoine eile.
[mion|[Armas, Reisimint 1st King’s]]
Bhí an Reisimint Pharaisiúit agus / nó Reisimint 1st King’s ann ag an am, b'fhéidir. Fiú inniu (sa bhliain 2021), níl a fhios againn cé a bhí ann, cén t-am a bhí siad ann, agus cá raibh na saighdiúirí suite.

Is cosúil go raibh Dougal agus a chairde ag spraoithiomáint.  Stop an carr agus rith na gasúir leo ach scaoileadh orthu agus iad ag éalú. Bhí ciarsúr bán ina lámh ag an tAthair Noel Fitzpatrick nuair a scaoileadh é. Bhí Patrick Butler agus David McCafferty ag iarraidh cóireála gharchabhrach a chur orthu, is cosúil.  Is soiléir nach raibh airm ar bith ag na híospartaigh ag an am.

Mhair na heachtraí lámhaigh b'fhéidir 90 nóiméad in iomlán.   

Dúirt Arm na Breataine ag an am go raibh na híospartaigh gafa i lár an achrainn leis an IRA.

### Ionchoisne ach fiosrúchán ar bith
Bhí coiste cróinéara ann i 1972 ach bhí sé easnamhach; rinneadh 'fíorasc oscailte’ ar na maruithe uilig.  Ní raibh scrúdú balaistíochta ann fiú. "“There are no records that there was any significant inquiry into the circumstances [of Margaret Gargan's death]" agus "no ballistics or forensic evidence was recovered".

Tá daoine ann ag iarraidh ceart agus cóir dá ngaolta ó shin. Ach níor tharla faic. Níor reáchtáladh fiosrúchán ó shin.

## Féach freisin

* Domhnach na Fola (1972)
* Sléacht Bhaile Uí Mhurchú

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Stair Bhéal Feirste
Catagóir:1972
Catagóir:Sléachtanna in Éirinn
Cormac Mac Diarmada (I)

__NOTOC__
Tríú rí déag Mhagh Loirg ba ea **Cormac Mac Diarmada**. Bhí sé i gcoróin ón mbliain 1218 go dtí 1244.

D'éag Cormac i *n-aibit Manaigh Léith.*

Sinsear Mhic Dhiarmada Rua ba ea Diarmaid Rua Mac Diarmada, seandubhó Chormaic.

## Foinsí
* Dermot MacDermot (1996), "Mac Dermot of Moylurg: The Story of a Connacht Family".
* The MacDermot Clan Association 

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Mhagh Loirg
Catagóir:Mhic Dhiarmada
Iomalartú

mion|225x225px| Is iomalartú  difriúil de thrí liathróid ar leith gach ceann de na sé shraith
Sa mhatamaitic, is éard is **iomalartú** ann ná eagar de roinnt rudaí in ord áirithe. Go garbh, is éard atá i gceist le  iomalartú tacar, socrú dá chomhaltaí i seicheamh nó in ord líneach, nó má tá an tacar ordaithe cheana féin, atheagrú ar a eilimintí.

Má scríobhtar na litreacha A, B agus C ina líne, ceann i ndiaidh a chéile, 6 eagar is féidir a bheith orthu: ABC ACB BAC BCA CAB CBA.

Iomalartú a thugtar ar gach eagar; mar sin 6 iomalartú dhifriúla is féidir a bheith ann.

Tagraíonn an focal " iomalartú" freisin don ghníomh nó don phróiseas chun ord líneach tacar ordaithe a athrú.
## Tagairtí



Catagóir: Aireagáin Arabacha
Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe

An géag tuaisceartach de chlann Uí Fhiachrach ba ea ** Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe, ** lonnaithe ar mhagh na Muaidhe.

Ríthe na gConnacht ba ea luath bhaill an rítheaghlaigh, ach sáraíodh iad ag a ngaoil Uí Bhriúin faoin the 8ú haois.  Faoin 12ú haois, bhí an sloinne Ó Dubhda glactha ag an rítheaghlach.

## Ríthe na gConnacht
* Dúnchadh Mhuirisce mac Tiobraide, bás 683
* Indreachtach mac Dúnchadha Mhuirisce, bás 707
* Ailill Meadraí mac Indreachtaigh, bás 764
* Donn Cothú mac Cathail, bás 773

## Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe
* Aireachtach ua Dúnchadha Mhuirsce, bás 730
* Conmhach mac Doinn Cothaithe, bás 787
* Cathal mac Ailealla, bás 812.
* Dubhda mac Conmhaigh, beo 9ú–10ú haois
* Aodh mac Maoil Phádraig, bás 905
* Maol Cluiche mac Conchúir, bás 909.
* Criochan mac Maoil Mhuire, bás 937.
* Aodh ua Dubhda, bás 983.
* Maol Ruanaidh Ua Dubhda, bás 1005.
* Aedhuar Ua Dubhda, bás 1059.
* Muircheartach An Collach Ua Dubhda, bás 1096.
* Domhnall Fionn Ua Dubhda, bás 1125
* Mac Aodha Ua Dubhda, bás 1128.
* Amhlaibh mac Domhnaill Fhionn Ua Dubhda, bás 1135.
* Mac Domhnaill Ua Dubhda, bás 1136.
* Aodh mac Muircheartaigh Ua Dubhda, bás 1143.
* Ruaidhrí Mear Ua Dubhda, *Ruaidhri Mear mac Tailtigh mec Neill Ua Dubh, ri o Roba go Codnuigh
* [[An Cosnamhaigh Ua Dubhda]], bás 1162.
* [[Taichleach Ua Dubhda]], bás 1192.


* [[Donnchadh Ó Dubhda]], beo 1213.
* [[Maelruanaidh Ó Dubhda]], bás 1221.
* [[Brian Dearg Ó Dubhda]], bás 1242.
* [[Taichlech mac Maelruanaid Ó Dubhda]], bás 1282.
* [[Conchobair Ó Dubhda]], bás 1291.
* [[SeanBhrian Ó Dubhda]], bás 1354.
* [[Donell Ó Dubhda]], bás 1380.
* [[Ruaidhrí Ó Dubhda]], beo 1380–1417.
* [[Tadhg Riabhach Ó Dubhda]], beo 1432.

== Féach freisin ==
* [[Uí Dhubhda]]
* [[Ceann na Fine]]

== Naisc sheachtracha ==
* Denis Walsh, [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/connacht.htm Connacht]

== Foinsí ==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** [[Annála Uladh]]
** [[Annála Tiarnaigh]]
** [[Annála na gCeithre Máistrí]]
* [[Hubert T. Knox]] (1908), *The History of Mayo*, lch.&nbsp;303, 
* Byrne, Francis John (1973). *Irish Kings and High Kings*. Baile Átha Cliath.
* [[an Dubhaltach Mac Fhirbhisigh|Dubhaltach Mac Firbhisigh]], *Araile do fhlathaibh Ua nDubhda'', Leabhar na nGinealach, eag. Nollaig Ó Muraíle, ll.&nbsp;676–681,  2004–05, De Burca, Baile Átha Cliath.
* Dan P. McCarthy, Synchronisms , eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach
Aireachtach ua Dúnchadha Mhuirsce

__NOTOC__
Rí Uí Fhiachrach Mhuaidhe ba ea **Aireachtach ua Dúnchadha Mhuirisce ** (???&ndash;730).

Dúnchadh Mhuirisce ba ea sheanathair Aireachtaigh.  Murab ionann is a sheanathair, ámh, ní dhearnadh rí  Chonnacht de.

## Foinsí
* Annála na gCeithre Máistrí

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe
Tadhg Ó Dúshláine

Is file agus scríbhneoir acadúil é **Tadhg Ó Dúshláine**. Bhí sé ina léachtóir sinsearach le Nua-Ghaeilge in Ollscoil Mhá Nuad, áit ar chaith sé 40 bliain ag obair.

Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Daoine beo
Carol Cronin

Ealaíontóir as Cill Mhantáin í **Carol Cronin**, atá lonnaithe i gContae Chiarraí faoi láthair. Léirítear cumhacht na farraige agus síorathrú an Aigéin Atlantaigh ina cuid muirdhreach. Chaith sí seal ar an mBlascaod Mór agus i nDún Chaoin agus bhí tionchar aige sin ar a cuid peintéireachta. Taispeánadh ealaín dá cuid i mBaile Átha Cliath, Londain, Dusseldorf, Nua-Eabhrac agus áiteanna eile. Tá a gailearaí féin aici anois sa Daingean.

## Tagairtí
Conmhach mac Doinn Cothaithe

Rí Uí Fhiachrach Mhuaidhe ba ea **Conmhach mac Doinn Cothaid** (bás 787).

Is é Connmhach an rí is luaithe den ghéag Mhuaidhe a bhfuil fianaise ann ina thaobh.

## Foinsí
* Annála na gCeithre Máistrí
* Hubert T. Knox (1908), *The History of Mayo*, lch. 379.
* Dubhaltach Mac Firbhisigh, Leabhar na nGinealach, *Genealach Ua fFiachrach Muaidhe*, 263.8 (ll. 596-97), 264.5 (ll. 598-99), eag. Nollaig Ó Muraíle, 2004-05, De Burca, Baile Átha Cliath.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe
Maol Ruanaidh Ua Dubhda

__NOTOC__
Rí Fhiachrach Mhuaidhe ba ea  ** Maol Ruanaidh Ua Dubhda ** (bás 1005).

## Lua annál
* ACM 1005.4: ''Maol Ruanaidh, mac Aedha uí Dubhda, tigherna Ua Fiachrach Muiriscce, & a mhac .i. Maol Sechlainn, & a bhrathair .i. Gebhendach mac Aedha, d'ég.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe
Aedhuar Ua Dubhda

__NOTOC__
Rí Uí Fhiachrach Mhuaidhe ba ea  ** Aedhuar Ua Dubhda ** (bás 1059).

## Lua annál
* ACM 1059.9: *Aedhuar Ua Dubhda, tigherna Ua n-Amhalghadha, do mharbhadh lá a chenél féisin.

== Foinsí ==
* [http://www.ucc.ie/celt/published/G100005A/ Annála na gCeithre Máistrí]
* [[Hubert T. Knox]] (1908), *The History of Mayo*, lch. 379.
* [[an Dubhaltach Mac Fhirbhisigh|Dubhaltach Mac Firbhisigh]], [[Leabhar na nGinealach]], *Genealach Ua fFiachrach Muaidhe'', eag. Nollaig Ó Muraíle, 2004-05, De Burca, Baile Átha Cliath.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe
Ríthe Umhaill

__NOTOC__
Bhíodh ** Ríthe Umhaill ** i réim ar Umhaill, ríocht suite i gContae Mhaigh Eo an lae inniu. 

Bhí Tuath mhac nUmhoir leathstairiúil i gceannas sa cheantar ó dhúchas.  Taoisigh luathstairiúil ann ba ea na hUmaill.  Glacadar an t-ainm Uí Bhriúin Umhaill chun bréag ghaol a mhaíomh le clann Uí Bhriúin féin.  Faoin 12ú haois ghlac an rítheaghlach an sloinne Ó Máille agus áiríodh iad le clann Uí Dubhda, Uí Fhlaithbheartaigh agus Mhic Conraoi mar chlann na farraige den scoth sna Connachta.

## Ríthe Umhaill
* Flannabhra, bás 773
* Dunghal mac Flaithniadh, died 776
* Aedhghal, bás 779
* Flathghal mac Flannbhrath, bás 782
* Cosgrach mac Flannbhrath, bás 812
* Cairbre mac Cinaedh, bás 847
* Gilla na nInghen Ua Cobhthaigh, bás 1004
* Domhnall Ó Máille (I), bás 1176
* Domhnall Ó Máille (II) (Rua), bás 11ú Samhain 1337
* Eoghan Ó Máille, bás 1362
* Diarmaid mac Eoghain Ó Máille, bás 1362
* Domhnall Ó Máille (III), 1401
:ACM 1401.2: *Domnall Ua Maille tighearna Umhaill d'écc iar f-forbadh a aoisi.
* [[Aodh Ó Máille]], bás 1415
* [[Diarmaid Ó Máille]], beo 1415
* [[Tadhg mac Diarmada Ó Máille]], bás 1467
* Eoghan Ó Máille, bás 1513
* Cormac mac Eoghain Ó Máille, bás 1523
:[[Annála Connacht|AC]] 1523.12: *O Máille .i. Cormac mac Eogain, feithem coitcenn & cend oinigh & engnamo Iarthair Connacht, mortuus est. Domnall mac Tomais h. Maille do gabail a inaidh.
* Domhnall mac Tomáis Ó Máille, beo 1523
* Eoghan Dubhdara Ó Máille, beo 1530
* Gráinne Ní Mháille, c. 1530–c. 1603

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
* *The History of Mayo*, p.303, Hubert T. Knox, 1908.
* Francis J. Byrne, *Irish Kings and High Kings*
* Denis Walsh, Mua
* Dan P. McCarthy, Synchronisms , Coláiste na Tríonóide.

Catagóir:Umhaill
Tadhg mac Diarmada Ó Máille

Rí Umhaill ba ea ** Tadhg mac Diarmada Ó Máille ** (bás 1467).

## Foinsí
* Annála na gCeithre Máistrí
* T. H. Knox, *The History of Mayo*, ll.&nbsp;388–89, 1908.

## Tagairtí

Catagóir:Umhaill
Diarmaid Ó Máille

__NOTOC__
Rí Umhaill agus Ceann na Fine ba ea ** Diarmaid Ó Máille ** (bás 1415).

Deirtear i nAnnála na gCeithre Máistrí, conas a bhain sé a cheannaireacht amach:
:*Creach mhór do dhenamh d'Ua Mhaille .i. Aedh for Dhiarmaid Ua Mhaille, & Diarmaid do ghabháil oilén Uí Mhaille, & Aodh do dhul i n- iarmhóracht Diarmada, ferthar iomaireg etorra, & ro marbhadh Aodh Ua Máille tighearna Umhaill annsin lá Diarmaid & a mac Concobhar, & mac Tomáis Uí Mhaille. Ro marbhadh ann dna Domhnall mac Diarmada Uí Mhaille. Ro scar oireachas Umhaill ré sliocht Aodha ó sin amach, & gabaidh Diarmaid tighearnas.
:Creach mhór do dhéanamh ag Ó Máille, .i. Aodh, ar Diarmaid Ó Máille, agus Diarmaid do ghabháil oileán Uí Mháille, agus Aodh do dhul ar toraíocht Diarmada, agus troideadh Cath eatarthu, agus maraíodh Aodh Ó Máille, tiarna Umhaill ansin, ag Diarmaid agus a mac Conchúr, agus mac Tomáis Uí Mháille.  Maraíodh ann Domhnall, mac Diarmada Uí Mháille.  Scaradh oireachas Umhaill ó sliocht Aodha as sin amach, agus ghabh Diarmaid an tiarnas.

== Foinsí ==
* [http://www.ucc.ie/celt/published/G100005D/ Annála na gCeithre Máistrí]
* T. H. Knox, *The History of Mayo'', ll.&nbsp;388–89, 1908.

## Tagairtí

Catagóir:Umhaill
An Céachta agus na Réaltaí

Léiríodh an dráma  ***An Céachta agus na Réaltaí*** (Béarla: *The Plough and the Stars*')**' de chuid  Sheáin Uí Chathasaigh den chéad uair in Amharclann na Mainistreach ar 8 Feabhra 1926. Ainmníodh é i ndiaidh *[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/camch%C3%A9achta an Chamchéachta]*, an bhratach shóisialach de chuid Arm Cathartha na hÉireann.

Rinne Seán Ó Carra aistriúchán Gaeilge ar an dráma a céadléiríodh sa Taibhdhearc ar an 23 Samhain 1980.
mion|clé|Sean O'Casey, National Wax Museum, BÁC

### Plota
Caitear súil sa dráma ar dhearcadh na ngnáthdhaoine i leith Éirí Amach 1916. Is é is ábhar don dráma ná an dóigh a ndeachaigh an pholaitíocht réabhlóideach i gcion ar mhuintir na slumaí i mBaile Átha Cliath.

### Glacadh
Bhí uafás sa lucht féachana ag an am mar gheall ar an léiriú a thug sé ar Éirí Amach na Cásca. Lean círéibeacha an léiriú.  Bhí an *Plough and the Stars* ceaptha mar dhráma frithchogaidh. Ach is é an chiall a bhain an lucht féachana as ná gur dráma frithnáisiúnaíoch a bhí ann.

Bhí an scliúchas cosúil leis na círéibí a lean  an *[[Playboy of the Western World]]* le John Millington Synge sa bhliain 1907. 

Ach chuaigh an scéala i bhfeidhm go mór ar an bpobal níos déanaí. Mar sin, d'éirigh an Cathasach as a jab le cromadh ar an scríbhneoireacht go lánaimseartha.

## Féach freisin

* Seán Ó Cathasaigh
* Camchéachta

## Tagairtí

Catagóir:Drámaí
Catagóir:Seán Ó Cathasaigh
Catagóir:Sóisialachas
Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath
Domhnall Ó Máille (II)

__NOTOC__
Rí Umhaill ba ea ** Domhnall Rua Ó Máille, ** (bás 11ú Samhain 1337).

De shliocht Mhaille mhic Conaill ba ea Domhnall.  Deirtear gurbh é Bhrian mac Domhnaill Ó Máille a athair, agus go raibh deartháir aige darbh ainm Diarmaid.  Bhí ar a laghad triúr mac ag Domhnall: Cormac, Brian agus Tadhg.

Tharla achrann i gcúige Connacht sna 1330í de bharr Burke Civil War.  Is amhlaidh gur maraíodh Domhnall agus a mhac Cormac sa choimhlint.  Deirtear i nAnnála na gCeithre Máistrí:
:*Domhnall Ruadh Ó Maille & Corbmac a mac do marbhadh la Cloinn Mebric, & do Ghallaibh oile immaille friu oidhche Fhele Stephain.

Bhí ceathrar mac ag Cormac, mar a bhí Maol Seachlainn, Maghnus, Eoghan agus Muireadhach, agus ní fheictear a shliochtaigh sna ginealaigh atá ar marthain.  Is amhlaidh go ndeachaigh sliochtaigh Dhomhnaill Rua i léig, agus gur tháinig sliochtaigh Eoghain mhic Dhiarmada Uí Mháille, nia Domhnaill, ina n-ionad.  Bhí beirt mhac déag sa chlann ag Eoghan, agus meastar gur dá mhuintir iad gach rí Umhaill as sin amach.

== Féach freisin ==
* [[Cormac Cruinn Ó Máille]]
* [[Maol Seachlainn Ó Máille]]
* [[Gráinne Ní Mháille]]

== Foinsí ==
* [http://www.ucc.ie/celt/published/G100005A/ Annála na gCeithre Máistrí]
* T. H. Knox, *The History of Mayo'', ll.&nbsp;388–89, 1908.

## Tagairtí

Catagóir:Umhaill
Daphne Wright

Is ealaíontóir Éireannach í **Daphne Wright** (a rugadh sa bhliain 1963), agus comhalta tofa d’Aosdána.
clé|mion

Tá sí lonnaithe in Briotó ó na 1990idí ar aghaidh. Déanann an Frith Street Gallery i Londain ionadaíocht ar Wright.

### Taispeántas iardhearcach,  'Emotional Archaeology', 2016-2017
Cur i láthair  aonair iardhearcach ba ea an taispeántas 'Emotional Archaeology' dá healaín choincheapúil ina léirítear polaitíocht dhorcha, a bhí ar siúl san Arnolfini, Bristol, lena saothair mhóra dhealbhóireachta i dteannta scannán, priontaí, líníochtaí agus saothar nua.

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Dealbhóirí Éireannacha
Catagóir:Baill d'Aosdána
Domhnall Ó Máille (I)

__NOTOC__
Rí Umhaill agus Ceann na Fine ba ea ** Domhnall Ó Máille** (bás 1176). 

Tugann H. T. Knox, an ginealach a leanas dó:
:*Domhnall mac Muireadhach mhic Domhnaill Fhionn m. Mhuireadhaigh m Dhubhdara m. Mhuireadhaigh m. Dhubhdara m. Dhubhdara m. Fhlannabhra m. Sheachnasaigh m. [[Maille mac Conaill|Mhaille]].

Bhí mac amháin ag Domhnall féin, Brian, agus mic leis ná [[Domhnall Ó Máille (II)|Domhnall Ruadh]] (bás 1337) agus Diarmaid.

== Féach freisin ==
* [[Gráinne Ní Mháille]], c. 1530-c. 1603
* [[Oró Sé do Bheatha 'Bhaile]]

== Craobh ghinealaigh ==

    Domhnall Ua Máille, died 1176.
    |
    |
    Brian
    |
    |
    Diarmait
    |
    |
   [[Eoghan mac Diarmait Ó Máille]]
     |
     |_____________________________________________________________________________________________________________________________
     |         |       |      |      |       |           |            |        |       |      |         |
     |         |       |      |      |       |           |            |        |       |      |         |
  Diarmait  Domnall  Conor  Maine  Brian  Ruaidhri  Maelsechlainn  Donchadh  Tomas  Maghnus  Aedh  Tadhg Ballach
     |         |       |
     |         |       |__________________________________________
     |         |       |             |           |             |
     |         |       |             |           |             |
     |         |      Dubhgall   Muiredhach   Tuathal   Maelsechlainn (died 1396)
     |         |
     |         |______________________________________________________________
     |         |                           |       |          |             |
     |         |                           |       |          |             |
     |       [[Cormac Cruinn Ó Máille]]  Eoghan  Brian  Cormac Buadhach   Ruaibh
     |             died 1384.
     |
     |___________________________________________
     |           |          |         |        |
     |           |          |         |        |
     Cormac   Diarmait    Eoghan   Dubhdara   Tadhg

== Foinsí ==
* [http://www.ucc.ie/celt/published/G100005C/ Annála na gCeithre Máistrí]
* T. H. Knox, *The History of Mayo'', ll.&nbsp;388–89, 1908.

## Tagairtí

Catagóir:Umhaill
Dún Richmond (músaem i mBaile Átha Cliath)

mion
mion
Beairic airm ba ea Dún Richmond sna 1910idí agus 1920idí, i mbruachbhaile Inse Chór i ndeisceart Bhaile Átha Cliath,  Bhí dlúthbhaint ag an séadchomhartha stairiúil seo le Saoirse na hÉireann.
mion|Cuilt "77 Bean' ar taispeáint
mion

## Stair
Tógadh an dún sa bhliain 1910.

Sa bhliain 1916, tar éis na gcásanna géillte ba chúis leis an deireadh le hÉirí Amach 1916, baineadh úsáid as Dún Richmond mar an t-ionad coinneála do níos mó ná 3,000 fear agus bean a rabhthas den bharúil gur ghlac siad páirt san Éirí Amach. Sórtáladh na príosúnaigh ina ngrúpaí i spórtlann an fhoirgnimh ionas go bhféadfadh na húdaráis na ceannairí a aithint agus cinneadh a dhéanamh i dtaobh pionóis oifigiúla.

Ligeadh cuid acu amach ach gearradh pionós dian ar dhaoine eile. Má bhíothas den bharúil go raibh príosúnach ina reibiliúnach, cuireadh go campa príosúin é – i Sasana, sa Bhreatain Bheag, nó i dTuaisceart Éireann go minic. Cuireadh sínitheoirí an Fhorógra chun báis toisc go rabhthas den tuairim gurbh iadsan na daoine ba mheasa de lucht an Éirí Amach. Ba i nDún Richmond a ghearr arm na Breataine pionós ar na mílte Éireannach agus iad meáite ar dhíoltas a bhaint amach.

Reáchtáladh an chéad armchúirt i leith cheannairí an Éirí Amach i nDún Richmond ar an 2 Bealtaine 1916. Cuireadh chuig Príosún Chill Mhaighneann iad ní b’fhaide anonn lena gcur chun báis. Bhí Pádraig Mac Piarais, Tomás Mac Donnchadha agus Tomás Ó Cléirigh ar an gcéad dream sin ar cuireadh pianbhreith orthu.

## Músaem
Osclaíodh an dún mar Mhúsaem go hoifigiúil an 2 Bealtaine 2016. Is dáta é sin a tháinig leis an gcomóradh céad bliain ar an gcéad armchúirt i leith cheannairí an Éirí Amach, a reáchtáladh ar an suíomh céanna.  

Rinne Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath athfhorbairt ar an Ionad Cuairteoirí nua mar chuid de Chlár Comórtha Céad Bliain Éire 2016. Osclófar é don phobal i mí an Mheithimh 2016 mar áis idirghníomhach ilmheáin do thurasóirí, ina ndéanfar scéal an tsuímh a rianú. 

### Cuairteanna
Tá an tIonad Cuairteoirí nua i nDún Richmond ina acmhainn iontach do mhuintir na háite agus do thurasóirí araon, agus do dhuine ar bith a bhfuil spéis acu sa stair. Tá seomra tae nua agus gairdín tírdhreachaithe le haghaidh machnaimh ann freisin. Inniu tá Reilig an Droichid Órga, atá in aice láimhe, sna turais phoiblí ar Dhún Richmond freisin.

## Féach freisin

* Inse Chór 
* Reilig an Droichid Órga

## Tagairtí

Catagóir:Músaeim in Éirinn
Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Éirí Amach na Cásca
Catagóir:Inse Chór
Máine Mór

Bunaitheoir ríocht Uí Mhaine ba ea **Máine Mór mac Eochadha ** (beo 4ú haois).

## Beatha
De shliocht Colla dá Chríoch as Oirialla ba ea Máine Mór.  I dteannta lena athair, Eochaidh Ferdaghiall agus a bheirt mac Breasal agus Amhlaibh, chuaigh ​sé chuig cúige Chonnacht ag lorg tailte nua.  Rinne siad ruathar ar an rí áitiúil, Cian d'Fhearaibh Bolg, rí na bhFear Bolg (féach Soghain agus Senchineoil agus miondreamanna eile).  Le cuidiú ó Naomh Greallan, chloígh siad a naimhde agus lonnaigh siad sna tailte.  D'éirigh Greallan ina naomhphátrún Uí Mhaine.

Bhí Máine Mór i gcoróin le cúig bliain.  Is sinsear é desna clanna a leanas: Uí Lallaigh, Uí Mhadadháin, Uí Cheallaigh, Uí Fhallamháin, Uí Neachtain, Mhic Thréanfhir, i measc eile.

Tháinig a mhac Breasal i gcomharbacht air, agus bhí seisean i réim le tríocha bliain.

## Sliochtaigh suntasacha
* Tadhg Mór Ó Ceallaigh (bás 1014), an chéad a ghlac an sloinne úd
* Madadhán Reamhar Ua Madadháin, tiarna Shíol Anmchadha, 1069-1096
* Giolla Fionn mac Mhic Uallacháin, tiarna Sbíol Anmchadha, 1096-1101
* Seán Ó Maolalaidh (beo 1419–1480), Ceann na Fine
* Feardorcha Ó Cellaigh, 68ú agus rí deireanach Uí Mhaine, 43ú Ceann na Fine, beo 1584-tar éis 1611
* Samuel Madden (1686-1765), údar
* Thomas Arthur, comte de Lally, baron de Tollendal (Eanáir 1702 – 1766), ginearál Francach
* Thomas J. Kelly (bás 1908), réabhlóideach Éireannach agus saighdiúir Meiriceánach
* Arthur Colahan (bás 1952), cumadóir an amhráin "Galway Bay"
* Mian Kelly, model, 1898-1973
* Albert Naughton (beo 1953), imreoir rugbaí sa Bhreatain.

## Féach freisin
* Ríthe Uí Mhaine, c.450 - tar éis 1611

## Foinsí
* Uí Maine le Denis Walsh 
* *[[Annála Uladh]]* ar CELT: Corpus of Electronic Texts
* *[[Annála Tiarnaigh]]* ar CELT: Corpus of Electronic Texts 
* Sioncronachtaí Mhic Cárthaigh , Coláiste na Tríonóide.
* *Irish Kings and High-Kings*, Francis John Byrne, Dublin (1971;2003) Four Courts Press, 
* *History of the O'Maddens of Hy-Many*, Gerard Madden, 2004. .
* *The Life, Legends and Legacy of Saint Kerrill: A Fifth-Century East Galway Evangelist*, Joseph Mannion, 2004. 
* *[http://www.ucc.ie/celt/published/G105007/ The Tribes and Customs of Hy-Many]* ar CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Uí Mhaine
Catagóir:Ríthe Uí Mhaine
Ríocht na Sairdíne

Bhí **Ríocht na Sairdín**, dá ngairtear **Ríocht** **Shaváí-na Sairdíne**, **Piedmont-an tSairdín**, nó **Saváí-Piedmont-an tSairdín** le linn na tréimhse Shaváí, ina stát i nDeisceart na hEorpa ón 14ú haois luath go dtí lár an 19ú haois.

Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Ríochtaí
Catagóir:Stair na Sairdíne
Maille mac Conaill

__NOTOC__
Sinsear eapainmneach de chlann Uí Mháille ba ea ** Maille mac Conaill, ** as Umhaill i gContae Mhaigh Eo.

Cosgrach mac Flannbhrath, rí Umhaill (died 812), ba ea seanathair Mhaille, agus Flannabhra mac Cumusgraigh (bás 773) a shin-seanathair.  Bhí uncail aige, Colmán, ina shinsear chlann Uí Cholmáin, agus uncail eile, Fearghas, ina shinsear Uí Fhearghasa agus Muintir Rúnaí.  Bhí deartháir aige gan ainm ach ina shinsear Uí Ghormghaile.

Ní fheictear Maille féin sna hannála Éireann, ach tá sé ann i nginealaigh éagsúla amhail is Leabhar na nGinealach le Dubhaltach Mac Firbhisigh.  Bunaithe ar an bhfoinse úd atá an ginealach le H. T. Knox, le fáil ina shaothar, *The History of Mayo*. 

Glac sliochtaigh Mháille a ainm mar shloinne ag deireadh na 11ú haoise nó go luath sa 12ú, agus a fhionnó Dubhdara an chéad duine.  Tugann Knox ginealaigh do Dhomhnall Ruadh Ó Máille, a maraíodh sa bhliain 1337, mar a leanas:
:*Domhnall Ruadh mac Briain m. Domhnaill m. Muireadhaigh m. Domhnaill Fhionn m. Muireadhaigh m. Dhubhdara m. Muireadhaigh m. Dhubhdara m. Fhlannabhra m. Seachnasaigh m. Mhaille.

Is fíor fós gur sloinne mór le rá é Ó Maille i gContae Mhaigh Eo agus ina cuid staire.

== Foinsí ==
* [http://www.ucc.ie/celt/published/G100005A/ Annála na gCeithre Máistrí]
* T. H. Knox, *The History of Mayo'', ll.&nbsp;388–89, 1908.

## Tagairtí

Catagóir:Umhaill
Flannabhra

__NOTOC__
Rí Umhaill, suite thart ar Chuan Mó i gContae Mhaigh Eo, ba ea **Flannabhra** (bás 773).  Meastar gurbh é an chéad rí stairiúil sa cheantar.  

Tugtar do an ginealach a leanas:
:*Flannbhra mac Cumusgraigh mgic Aongasa m. Sheachnasaigh m. Eochadha Shin m. Thuathail m. Airmeadaigh m. Conaill *Oirisen* m. Bhriain *Orbsen*
Más fíor, de shliocht [[Uí Bhriúin]] na [[Connachta|gConnacht]] é Flannbhra.  Meastar and ag staraithe amhail is [[H. T. Knox]] gur bréag-ghinealach atá i gceist anseo, ag iarraidh naisc pholaitiúil le [[ríthe na gConnacht]] a chruthú.

Sinsear eapainmneach chlann [[Uí Mháille|Ó Máille]] ba ea fionnó le Flannbhra, [[Maille mac Conaill]].

== Féach freisin ==
* [[Gráinne Ní Mháille]], c. 1530-c. 1603
* [[Oró Sé do Bheatha 'Bhaile]]

== Foinsí ==
* [http://www.ucc.ie/celt/published/G100005A/ Annála na gCeithre Máistrí]
* T. H. Knox, *The History of Mayo'', ll.&nbsp;388–89, 1908.

## Tagairtí

Catagóir:Umhaill
Dunghal mac Flaithniadh

__NOTOC__
Rí Umhaill ba ea ** Dunghal mac Flaithniadh ** (bás 776).

Ní fios an gaol a bhí ann idir Dunghal agus a réamhtheachtaí, Flannabhra, óir nach bhfeictear é sna ginealaigh.

## Féach freisin
* Gráinne Ní Mháille, c. 1530-c. 1603
* Oró Sé do Bheatha 'Bhaile

## Foinsí
* Annála na gCeithre Máistrí
* T. H. Knox, *The History of Mayo*, ll.&nbsp;388–89, 1908.

## Tagairtí

Catagóir:Umhaill
Aisha (bean Mhahamad)

[mion|[:Íomhá:Ayesha bint Abi Bakr.png|Hazrat Ayesha|clé]]Bhí **Aisha**, nó **Ā’ishah bint Abī Bakr** {**عائشة بنت أبي بكر**} (timpeall 613/614 – 678) i measc na mban céile a bhí ag Mahamad. Dar leis na Sunnaígh, bhí páirt thábhachtach aici i bhforbairt an sharia, mar dhuine de na príomhfhoinsí le aghaidh hadith a dhearbhú (tuairiscí ar na focail, ar na gníomhartha agus ar an bhfaomhadh intuigthe trínar chuir Mahamad a chuid teagaisc maidir leis ceisteanna creidimh, moráltachta agus na sochaí in iúl, ... i dtuairim a lucht leanúna.) 
I measc na Sunnaíoch, tá sé de cháil ar Aisha gur bhean fhiosrach léannta a bhí inti agus go raibh sí go mór i bhfabhar chearta na mban agus oideachas a thabhairt dóibh, go speisialta maidir leis an sharia agus gnéithe eile d'Ioslam. 

Os a choinne sin, tá an-drochbharúil ag na Siaigh di, toisc gur chuir sí in aghaidh Ali; cuireann siad Fatima agus Aisha i gcodarsnacht le chéile, agus an dara bean thíos leis, agus níl iontaoibh acu aisti mar fhoinse d'ahadith.

Ina theannta sin, tá conspóid ann fós, i measc na Moslamach agus idir Moslamaigh agus neamh-Moslamaigh, maidir le cén aois a bhí Aisha nuair a phós sí Mahamad agus nuair a cuireadh an pósadh i gcrích (tá na meastacháin idir sé bliana agus naoi mbliana déag d'aois agus idir naoi mbliana agus naoi mbliana déag d'aois, faoi seach.)

## Féach freisin

* Sunnaíochas
* Dlí Ioslamach‎ 
* Fatimah bint Muhammad

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 613
Catagóir:Básanna i 678
Catagóir:Cearta na mban
Catagóir:Moslamaigh
Fitzcarraldo (scannán Werner Herzog)

mion|clé
Stiúr Werner Herzog (de chuid na Gearmáine) an scannán **Fitzcarraldo** sa bhliain 1982.
clé|mion|Werner Herzog, 1991

## Plota
Tá an scannán bunaithe ar scéal dochreidte, ach scéal fíor. Seo scéal Brian Sweeney Fitzgerald, fiontraí Éireannach, atá meáite ar Enrico Caruso agus áras ceoldrámaíochta a thabhairt chuig an gcuid sin is iarghúlta d'fhoraois na hAmasóine.

Ní dhearna an fear déanta scannán, Werner Herzog, leathiarracht riamh é, agus is é an scéal céanna ag an bpríomhaisteoir, Klaus Kinski. Eatarthu éiríonn leo cuid de na radharcanna is cáiliúla a chur ar fáil dúinn i stair na cineamatagrafaíochta, gan aon éifeachtaí speisialta, gan aon chleasanna.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Scannáin 1982
Catagóir:Stair Pheiriú
Tuilte Eorpacha (2021)

Fuair 328 duine marbh (184 sa Ghearmáin, 58 sa Tuirc, 42 sa Bheilg srl) de bharr na dtuilte san Eoraip ar 15/16 Iúil 2021, in iarthar na Gearmáine a bhformhór.

mion|clé|Obere Schleuse in Thun, an Eilvéis ar 13 Iúil.   Réamhrabhadh ?

Tháinig na tuilte aniar aduaidh ar chónaitheoirí sna réigiúin a buaileadh. Rinneadh tithe a leagan agus a scuabadh chun bealaigh. Chuaigh aibhneacha sa cheantar thar a mbruacha de bharr na díle báistí. Ní bhfuair an pobal aon rabhadh faoi na heachtraí. Bhí na na deicheanna míle nó níos mó aslonnaithe as a dtithe. 

Tharla tuilte sa Ghearmáin chomh maith le linn samhradh 2002.
mion|clé|Ahrtal 2021

### Eachtraí
Ba ea í an Ghearmáin is measa a  bhí buailte. Ach bhí an Bheilg, Lucsamburg agus an Íslitír buailte go dona freisin. Fuair beirt fhear dóiteáin bás fiú (i mbailte Altena agus Wedohl).

Ar an 16 Iúil, fógraíodh gur maraíodh breis daoine i sciorradh talún in Erftstadt-Blessem na Gearmáine.

## Féach freisin

* Tuile

## Tagairtí

Catagóir:2021
Catagóir:Stair na Gearmáine
Catagóir:Stair na Beilge
Catagóir:Tuilte
Catagóir:Stair na hEorpa
Catagóir:Athrú aeráide san Eoraip
Breasal mac Maine Mhóir

__NOTOC__
Dara rí Uí Mhaine ba ea ** Breasal mac Maine Mhóir ** (Meán-Ghaeilge ** Bresal mac Maine Móir**) (beo 4ú-5ú haois).

Bhí sé ar an bhfód nuair a bunaíodh ríocht Uí Mhaine ag a athair agus a sheanathair.

Bhí cúigear mac le Breasal, .i. Fiachra Finn, Dallán, Conall, *Creamthand* agus Maine Mall.

Dar le John O'Donovan, ag lua sean-dáin, bhí Breasal i gcoróin le tríocha bliain nuair a fuair sé bás le hadhairt, rud iontach agus an oiread sin cogaí troidte aige.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
** *[http://www.ucc.ie/celt/published/G105007/ Tuarasgbhail agus Nósa Ua Maine]*
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath (1971;2003) Four Courts Press, 
* Gerard Madden, *History of the O'Maddens of Hy-Many*, 2004. .
* Joseph Mannion, *The Life, Legends and Legacy of Saint Kerrill: A Fifth-Century East Galway Evangelist*, 2004. 
* Denis Walsh, Uí Mhaine
* Dan P. McCarthy, Synchronisms , eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Mhaine
Francofonia (2015)

mion|Cuairt Ginearál Gerd v. Rundstedt sa Louvre
Sa scannán ilghnéitheach ***Francofonia*** **(2015)**, tugtar léargas ar stair an Louvre ó aimsir na hAthbheochana go dtí an lá atá inniu ann. Forghabháil na Naitsithe ar chathair Pháras i 1940 agus mar a tháinig seoda an Louvre slán atá mar chroílár an scannáin seo. 

## Scéal
Feicimid Marianne, siombail Phoblacht na Fraince, agus Napoleon ina steillbheatha agus iad ag siúl na bpasáistí ag plé na saothar áille ealaíne atá i gcoimeád sa dánlann iomráiteach seo.
mion|1940
Faoin am a tháinig an Cunta Franz Wolff-Metternich go dtí an iarsmalann, bhí an chuid is mó de na saothair ealaíne imithe agus curtha i dtaisce in áiteanna difriúla ar fud na tíre. Bhí sé de dhualgas airsean tuairisc na bpictiúr a chur agus cuntas a choinneáil ar an méid a bhí fágtha. Iarrann an Gearmánach borb, éilitheach comhoibriú iomlán ó stiúrthóir an mhúsaeim, Jacques Jaujard, fear stuama, cúirtéiseach, atá ar dhuine den bheagán státseirbhíseach atá fós fágtha i gcathair Pháras.

## Léiriú
Stiúir  Alexander Sokurov an scannán sa bhliain 2015. 

Bronnadh dhá ghradam ar an scannán seo ag Féile Scannán na Veinéise, 2015.

## Féach freisin

* Marianne
* Louvre
* Mona Lisa

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 2015
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Louvre (Páras)
Cath Edgehill

Cath riartha de Chéad Chogadh Cathartha Shasana ba ea **Cath Edgehill** (nó **Edge Hill**). Troideadh é  in aice le Edge Hill agus Kineton, i ndeisceart Warwickshire, Dé Domhnaigh, 23 Deireadh Fómhair, 1642.

Briseadh síos gach iarracht ar chomhréiteach bunreachtúil idir an Rí Séarlas agus an Pharlaimint go luath i 1642. Chruinnigh an Rí agus an Pharlaimint arm mór chun a mbealach a dhéanamh le fórsa arm. I mí Dheireadh Fómhair, ag a bhunáit shealadach in aice leis Shrewsbury, bheartaigh an Rí máirseáil go Londain d’fhonn  troid chinntitheach a chur i bhfeidhm le príomharm na Parlaiminte, faoi cheannas Iarla Essex. 

Go déanach an 22 Deireadh Fómhair, fuair an dá arm gan choinne go raibh an namhaid cóngarach. An lá dár gcionn, tháinig an t-arm Ríogaí ó Edge Hill chun cath a chur i bhfeidhm. Tar éis d'fhórsaí na Parlaiminte ionsaí airtléire a dhéanamh, rinne na Ríoga ionsaí orthu. Is éard a bhí sa dá arm den chuid is mó na trúpaí gan taithí agus uaireanta feistithe go dona. Theith go leor fir ón dá thaobh nó d'imigh siad i mbun bagáiste a namhaid a scriosadh, agus ní raibh ceachtar arm in ann buntáiste cinntitheach a fháil.

Tar éis an chatha, d’athchrom an Rí ar a mháirseáil ar Londain, ach ní raibh sé láidir go leor chun an mhílíste cosanta a shárú sula bhféadfadh arm Essex iad a threisiú. Chuir toradh neamhchinniúnach Chath Edgehill cosc ar cheachtar den dá thaobh bua tapa a fháil sa chogadh, a mhair ceithre bliana sa deireadh.

## Cúlra
Nuair a dhealraigh sé don Rí Séarlas I nárbh fhéidir aon chomhaontú leis an bParlaimint maidir le rialtas na ríochta a bhaint amach, d’fhág sé Londain an 2 Márta 1642 agus chuaigh sé go tuaisceart Shasana. Thuig an Pharlaimint agus an Rí araon go raibh coinbhleacht armtha dosheachanta, agus d’ullmhaigh siad chun fórsaí a chruinniú le chéile.  D'achtaigh an Pharlaimint Reaacht Mílíste, trína d'éiligh sí údarás ar chuideachtaí mílíste (Béarla: *trained bands*) na tíre, agus óna phríomhchathair shealadach Eabhrac, dhiúltaigh Charles do naoi dTogra Déag na Parlaiminte agus d'eisigh sé Coimisiúin Chóirithe, ag ordú d' Ard-Leifteanant gach contae fórsaí a earcú don Rí.
## Tagairtí
Marcach (leasainm)

D'úsáid na Maolchinn an téarma **Marcach** ( ) ar dtús chun achasán a chaitheamh ar lucht tacaíochta an Rí Séarlas I agus a mhac Séarlas II. le linn Chogadh Cathartha Shasana, na hIdir-ríochta, agus na hAthghairme (1642 - c. 1679 ). Ghlac na Ríogaigh féin leis ina dhiaidh sin. Cé gur thagair sé ar dtús do dhearcaí agus iompar polaitiúil agus sóisialta, ar cuid an-bheag í  baill éadaigh, bhí sé aitheanta go láidir ina dhiaidh sin le héadaí faiseanta na cúirte ag an am. Is minic a mheastar gur Marcach  aircitíopúil é an Prionsa Rupert, ceannasaí ar chuid mhór de marcra Shéarlais.

Catagóir:Stair na Breataine Bige
Catagóir:Stair Shasana
George Russell

Tiománaí Foirmle a hAon ó Shasana is ea **George William Russell**, a rugadh ar 12 Feabhra 1998 i King's Lynn . I 2022, ghlac sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann Mercedes. Thiomáin sé le Williams roimhe sin. 

## Tagairtí

Catagóir:Tiománaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh i 1998
Catagóir:Daoine beo
Marcán

__NOTOC__
Deichiú rí Uí Mhaine ba ea **Marcán ** (bás 556).

I ndiaidh chéad rí Uí Mhaine dá bhfuil fianaise ann dó, .i. Maine mac Cearbhaill, tháinig dhá rí leathstairiúla, agus Marcán an chéad acu.

Is duine ar leith é Marcán, óir nach bhfeictear é sna ginealaigh, agus níl clann ar bith ann a mhaíonn gurb é a sinsear é.

Níl ach rí amháin eile leis an ainm céanna, .i. Marcán mac Tommáin (maraithe 653), ach ní fios an bhfuil gaol ann eatarthu.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
** *[http://www.ucc.ie/celt/published/G105007/ Tuarasgbhail agus Nósa Ua Maine]*
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath (1971;2003) Four Courts Press, 
* Gerard Madden, *History of the O'Maddens of Hy-Many*, 2004. .
* Joseph Mannion, *The Life, Legends and Legacy of Saint Kerrill: A Fifth-Century East Galway Evangelist*, 2004. 
* Denis Walsh, Uí Mhaine
* Dan P. McCarthy, Synchronisms , eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Mhaine
Athchur na Seacaibíteach

Tharla **Athchur na Seacaibíteach** (nó **an tAthchur**) i ríochtaí Shasana, na hAlban agus na hÉireann sa bhliain 1660 nuair a d’fhill an Rí Séarlas II ó dheoraíocht san Eoraip. Tugadh an Idir-ríocht (1649–1660) ar an tréimhse roimhe sin den Chosantóireacht  agus de na cogaí sibhialta. 

Úsáidtear an téarma *an tAthchur* (agus *an Reistiréisean*) freisin, chun cur síos a dhéanamh ar an tréimhse de roinnt blianta ina dhiaidh sin, inar bunaíodh socrú polaitiúil nua.  Is minic a úsáidtear é chun réimeas iomlán Rí Séarlas II (1660–1685) a chlúdach agus go minic réimeas gairid a dheartháir níos óige, an Rí Séamas II (1685–1688).  I gcomhthéacsanna áirithe d'fhéadfadh sé a úsáid do thréimhse iomlán na Seacaibíteach ina dhiaidh sin a chlúdach chomh fada agus bás na banríona Áine agus le teacht i gcoróin an Rí Seoirse I (de chuid na) Hanófarach sa bhliain 1714.
Cairbre Crom

__NOTOC__
Aonú rí déag Uí Mhaine ba ea **Cairbre Crom **(beo c. 556).

De shliocht é Cairbre de Mháine Mór, bunaitheoir Uí Mhaine i lár na 4ú haoise. Meastar gurbh é an rí leathstairiúil deireanach i ríocht Uí Maine, agus é beo sa dara ceathrú den 6ú haois.

Feradhach mac Lughadha ba ea athair Chairbre, agus *Cairpri Mac Feithine* agus *Nadsluaigh* a dheartháireacha.  Tugtar a ginealach mar a leanas:
:*... Cairpri Cruim, mic Fearadaig, mic Lugaid, mic Dallain, mic Bresail, mic Maine Moir.

Is sinsear é Cairbre a bheag nó a mhór de gach ceannaire [[Uí Mhaine]] agus [[Síol Anmchadha]], óna ré féin go dtí bunú [[Ríocht na hÉireann]], .i. tréimhse míle bliain. Insítear i Leabhar Uí Mhaine:
:*Cairpri Crom en mac lais, .i. Cormac. Da mac la Cormac, .i. Eogan Finn, ocus Eogan Buac. Eogan Finn, dia ta tuaiscert O Maine, ocus Eogan Buacc, a quo deiscert O Maine.

Bhunaigh Anmchadh mac Eoghain Bhuaic (bás c. 757), ríocht Síol Anmchadha, luaite thuas mar * deiscert O Maine*. I measc clann de mhuintir Anmchadha, tá Mhic Uallacháin agus Uí Madadháin.

Sinsear Thadhg Mór Ó Ceallaigh (bás 1014) ba ea Eoghan Finn. Sinsear Chlann Uí Cheallaigh ba ea Tadhg, luaite thuas mar *tuaiscert O Maine.*

Bhí an t-ainm céanna ag an mbeirt Eoghan, b'fhéidir toisc go raibh máithreacha éagsúla acu.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
** *[http://www.ucc.ie/celt/published/G105007/ Tuarasgbhail agus Nósa Ua Maine]*
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath (1971;2003) Four Courts Press, 
* Gerard Madden, *History of the O'Maddens of Hy-Many*, 2004. .
* Joseph Mannion, *The Life, Legends and Legacy of Saint Kerrill: A Fifth-Century East Galway Evangelist*, 2004. 
* Denis Walsh, Uí Mhaine
* Dan P. McCarthy, Synchronisms , eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Mhaine
Brenainn mac Cairbre

__NOTOC__

Dara rí déag Uí Mhaine ba ea** Brenainn mac Cairbre **(bás 597 nó 601).

Is é Brenainn ach an dara rí Uí Mhaine a bhfeictear sna hannála Éireann. Tháinig Aedh Buidhe (bás 600) i gcomharbacht air. 

Seo a leanas roinnt eachtraí a tharla i ríthe a réimis:
* ACM, 595.3: *[[Ailithir]], abb [[Cluain Mhic Nóis|Cluana Mic Nóis]], d'écc.
* ACM 596.3: *Suibhne, mac Colmain Bicc, tigherna Midhe, do mharbhadh la h-Aodh Sláine i m-Bri Damh.
* ACM 597.4: *Cath Slemhna Midhe ria [[Colmán Ríomhaí|Colman Rimidh]] for [[Conall Cú mac Aodha|Conall Cu, mac Aodha]], mic Ainmireach, & ro meabhaidh for Conall.
* ACM 597.6: *Uata, mac Aodha, mic Eathach Tiormcharna, righ Connachta, d'écc.
* ACM 601.3: *Cath Slaibre ria [[Uí Néill an Deiscirt|n-Uibh Néll]] for [[Brandub mac Echach|Brandubh, mac Eathach]], [[ríthe na Laighean|ri Laighen]]...

== Foinsí ==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** [[Annála Uladh]]
** [[Annála Tiarnaigh]]
** *Tuarasgbhail agus Nósa Ua Maine*
* [[Francis John Byrne]], *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath (1971;2003) Four Courts Press, 
* [[Gerard Madden]], *History of the O'Maddens of Hy-Many*, 2004. .
* [[Joseph Mannion]], *The Life, Legends and Legacy of Saint Kerrill: A Fifth-Century East Galway Evangelist'', 2004. 
* Denis Walsh, Uí Mhaine
* Dan P. McCarthy, Synchronisms , eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Mhaine
James Carey (Fíníneach)

Fínín as Baile Átha Cliath ba ea **James Carey** (1845 – 29 Iúil 1883). Bhí Carey i gceannas ar na Invincibles, an dream a bhí freagrach as Dúnmharuithe Pháirc an Fhionnuisce i mBealtaine na bliana 1882, tráth a sádh agus a maraíodh beirt den lucht údaráis ba shinsearaí sa tír ag an am, Thomas Burke agus an Tiarna Cavendish.

D'iompaigh Carey ina bhrathadóir lena bheatha féin a shábháil agus thug sé fianaise in aghaidh a chomhghleacaithe a chinntigh gur crochadh cúigear acu. 

Bhí olc agus fuath as cuimse ag go leor de phobal na hÉireann do Carey. Measadh gur tréas a bhí ann fianaise a thabhairt lena bheatha féin a shábháil agus a chomhghleacaithe a dhamnú.

### Feallmharú
Bhí Carey ar bord loinge ar chósta na hAfraice Theas agus é ag éalú ar deoraíocht i ngan fhios don saol mhór nuair a mharaigh Padaí Mhicheáil Airt é.

Rinneadh ceiliúradh ar bhás Carey ag an am ar fud na hÉireann agus i measc an phobail Ghael-Mheiriceánaigh chomh maith. Moladh mar laoch Padaí mar gur mharaigh sé an brathadóir. 
[mion|clé|[Padaí Mhicheáil Airt (The Invincibles)|Padaí Mhicheáil Airtː Póstaer chuimhneacháin]]

## Féach freisin

* Padaí Mhicheáil Airt
* Lord Frederick Cavendish
* Dúnmharuithe Pháirc an Fhionnuisce
* Bráithreachas na bhFíníní

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1845
Catagóir:Básanna i 1883
Catagóir:Na Fíníní
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Aedh Buidhe

__NOTOC__
Tríú rí déag Uí Mhaine ba ea **Aedh Buidhe** (bás 600).

Is bearnach í stair agus comharbacht ríocht Uí Mhaine le linn na ré luathstairiúla. Feictear í sna hannála don chéad uair sna 530í. Fuair Brenainn mac Cairbre bás sa bhliain 597 agus meastar tháinig Aodh Buí i gcomharbacht air. 

Deir Annála na gCeithre Máistrí gur maraíodh Aodh Buí ar an lá céanna a mharaigh Aodh Sláine, rí Bhreá, Aodh Róin mac Cathail, Uí Fhailí. Ceiliúrann an rann a leanas eachtra an lae úd:
:*Ba ro-mór an ruadh-cumha
:*for rioghraidh Ereann uile
:*Aodh Slaine fa shluagh glonnach
:*Aodh Rón agus Aodh Buidhe.

Tháinig Conall mac Maelduib, (bás 629) i gcomharbacht air.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
** *[http://www.ucc.ie/celt/published/G105007/ Tuarasgbhail agus Nósa Ua Maine]*
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath (1971;2003) Four Courts Press, 
* Gerard Madden, *History of the O'Maddens of Hy-Many*, 2004. .
* Joseph Mannion, *The Life, Legends and Legacy of Saint Kerrill: A Fifth-Century East Galway Evangelist*, 2004. 
* Denis Walsh, Uí Mhaine
* Dan P. McCarthy, Synchronisms , eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Mhaine