open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nikki Haley

Iarionadaí na Stát Aontaithe ag na Náisiúin Aontaithe is ea **Nikki Haley**, a rugadh mar **Nimrata "Nikki" Randhawa** ar 20 Eanáir 1972. Tá sí ina ball den Pháirtí Phoblachtach agus i bhfad amach ar an eite dheis. Ba ghobharnóir ar Carolina Theas í ó 2011 go 2017.  Ambasadóir na Stát Aontaithe chuig na Náisiúin Aontaithe a bhí inti sna blianta 2017–2018. 

clé|mion|1988

## Gairm
clé|mion|Donald Trump agus Nikki Haley ag na N-A, 2018
clé|mion|2020
Rugadh Haley in Bamberg, Carolina Theas, do thuismitheoirí Suíceacha ón India. Tá céim B.S. i gcuntasóireacht aici ó Ollscoil Clemson. I mí Meán Fómhair phós sí Michael Haley i searmanais Shuíceacha agus Modhacha. Deir sí gur Críostaí í agus go bhfuil sí ina ball de phobal Modhach.

Sula raibh sí ina gobharnóir, bhí sí ina hionadaí ar son Contae Lexington i dTeach Ionadaithe Carolina Theas (2005 go 2011).

Ba ea í Haley an chéad bhean a bheith ina ghobharnóir ar stát South Carolina, an gobharnóir Meiriceánach b'óige ag an am agus an dara duine de shliocht Indiach a bheith ina gobharnóir Meiriceánach (i ndiaidh Bobby Jindal). 

Cathaoirleach ar bhord Ollscoil Carolina Theas ba ea í sna 2010idi.
clé|mion|Feachtas 2024
Ar 23 Samhain 2016 d'fhógair Donald Trump go n-ainmneodh sé Haley do phost ambasadóra SAM chuig na Náisiúin Aontaithe.

### Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024
Le linn Eanáir 2024 sna toghcháin tosaigh, d'éirigh Haley an t-aon duine a bheith san iomaíocht leis an iar-Uachtarán Donal Trump don ainmniúchán. Bhí Haley ag súil lena chruthú in New Hampshire go bhféadfadh sí Trump a chur dá bhuille, ach bhí sí ag snámh in aghaidh easa. 

Bhí bua mór eile ag Trump ar an 5 Máirt 2024 agus d'éirigh Haley as an rás. Níor bhuaigh Haley ach dhá réamhthoghchán le linn a feachtais (Washington DC agus Vermont).  An port a bhí ag Nikki Haley ag an am ná go raibh malairt rogha tuillte ag lucht an pháirtí, go háirithe agus coireanna coiriúla éagsúla curtha i leith Trump.   Deir saineolaithe gur le gráin ar Trump a fuair Haley an méid tacaíochta a fuair sí agus gurb iad na vótóirí meánaicmeacha seo a bhfuil oideachas tríú leibhéal orthu a bheidh cinniúnach san olltoghchán.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil Ghobharnór Carolina Theas, arna rochtain ar 25 Samhain 2016 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Cuntasóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hIndia
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Lucht Trump
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Síónaigh
Catagóir:Taidhleoirí Meiriceánacha
Scott Adsit

Is fuirseoir Meiriceánach  é **Robert Scott Adsit**, a rugadh sa bhliain 1965.

Catagóir:fuirseoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Alice Walker

Scríbhneoir Meiriceánach is ea **Alice Malsenior Walker** a rugadh ar 9 Feabhra 1944). Scríobhann sí úrscéalta, gearrscéalta agus filíocht. Cuireadh fáilte faoi leith roimh a húrscéal *[[The Color Purple]]* (1982), agus bronnadh an National Book Award agus an Pulitzer Prize for Fiction uirthi. Scríobh sí *Meridian* agus *The Third Life of Grange Copeland*, úrscéalta, freisin, i measc saothar eile léi.

## A luathshaol
Rugadh Alice Walker i gContae Putnam, Georgia,ar 9 Feabhra 1944. Feirmeoir beag a bhí ina hathair. D'oibrigh a máthair 11 uair sa lá ar son $17 sa tseachtain mar shearbhónta chun íoc as a cuid ollscolaíochta. Chuaigh sí go Spelman College in Atlanta, Georgia, ar dtús, ansin go Sarah Lawrence College, mar ar bhain sí céim bhaitsiléara amach sa bhliain 1965.

## Saothair Walker
Sa bhliain 1982, foilsíodh an leabhar uaithi is fearr eolas air, *The Color Purple*. San úrscéal leanann an léitheoir bean óg ghorm bhuartha agus í ag streachailt chun a bealaigh a dhéanamh ní hamháin trí chultúr ciníoch na ndaoine geala ach trí chultúr patrarcach an phobail ghoirm chomh maith. Leabhar móréilimh a bhí ann agus sa bhliain 1985 cuireadh é in oiriúint mar scannán faoi stiúradh Steven Spielberg le hOprah Winfrey agus Whoopi Goldberg in dhá phríomhról. Cuireadh ar an stáitse Broadway mar léiriúchán ceolmhar sa bhliain 2005. Léiríodh é 910 uair. 

## A saol pearsanta
Sa bhliain 1965, casadh ar Walker dlíodóir Giúdach cearta sibhialta darbh ainm Melvyn Rosenman Leventhal. Phós siad ar 17 Márta 1967, i gCathair Nua-Eabhrac. Chuir siad fúthu ní ba dhéanaí sa bhliain chéanna in Jackson, Mississippi, an chéad chúpla idirchiníoch dar phós go dleathach in Mississippi. Chráigh agus bhagair daoine geala iad, an Ku Klux Klan san áireamh. Saolaíodh iníon acu, Rebecca, sa bhliain 1969. Fuair Walker agus a fear céile colscaradh sa bhliain 1976.

Sna 1990idí, bhí caidreamh ag Walker le amhránaí-scríbhneoir Tracy Chapman: "It was delicious and lovely and wonderful and I totally enjoyed it and I was completely in love with her but it was not anybody's business but ours," a dúirt sí.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil Alice Walker. Arna rochtain ar 27 Samhain 2016

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Daoine beo
Amdo

[mion|350px|Mapa a léiríonn trí réigiún traidisiúnta na [An Tibéid|Tibéide]]
Is ceann de thrí réigiúin traidisiúnta na Tibéide é **Amdo** (Tibéidis: ཨ༌མདོ; Sínis: 安多, pinyin, Ānduō). Is iad Ü-Tsang agus Kham an dá cheann eile. Is in Amdo a rugadh an 14ú Dalai Lama. 

## Tagairtí

Catagóir:An Tibéid
Suzhou

Cathair ar leibhéal maorachta in oirthear na Síne is ea **Suzhou** (scríofa mar **Soochow** san am atá thart). Tá Suzhou suite in oirdheisceart Chúige Jiangsu, timpeall is 100km (62 míle slí) siar ó thuaidh ó Shanghai. Is é Suzhou an dara cathair is mó in Jiangsu, i ndiaidh Nanjing, príomhchathair an chúige. Cónaíonn 4.33 milliún duine sa chathair féin.

Bunaíodh Suzhou sa bhliain 514 RC. Tá a lán canálacha, droichid chloiche, pagódaí agus gairdíní ón seanam, rud a fhágann go bhfuil tóir ar an gcathair i measc turasóirí Síneacha agus eachtrannacha. "Veinéis an Oirthir" agus "Veinéis na Síne" a thugtar ar Suzhou go minic.

Catagóir:Cathracha na Síne
Jamyang Kyi

Amhránaí Tibéadach is ea **Jamyang Kyi**, a rugadh sa bhliain 1965 in Amdo in oirthuaisceart na gcríoch Tibéadach. Is scríbhneoir, iriseoir, láithreoir do Theilifís Qinghai agus feiminí í freisin.

## A saol pearsanta
Rugadh Jamyang Kyi i gcúige Qinghai, sa chuid a dtugann na Tibéadaigh Amdo air, réigiún ina maireann roinnt grúpaí eitneacha inniu agus go traidisiúnta ceann de na trí réigiúin den Tibéid. Rugadh isteach í i dteaghlach tuaithe i maoracht féinrialach Tsolho (Hainan). Bhí cónaí uirthi ina dhiaidh sin i gcathair Xining in Amdo i gcúige Qinghai. Tá sí pósta agus tá beirt iníonacha aici.

## Amhránaíocht
Is amhránaí í Jamyang Kyi. Cumann sí féin na hamhráin a chasann sí. Le linn na 1990idí, thaifead sí roinnt albam, ina measc *Paidir*, *Karma* agus *Leannán i gcéin". Tar éis eisiúint albam eile léi, *Teachtaireacht ón gcroí*, sa bhliain 1997, d'fhás a clú sa Tibéid. Tá ceol Jamyang Kyi faoi thionchar cheol traidisúnta agus nua-aimseartha mhuintir na Tibéide.   

==Scríbhneoireacht agus teilifís==
Iriseoir teilifíse agus scríbhneoir atá in Jamyang Kyi. Chuir sí cláracha i láthair i [[An Tibéidis|Tibéidis]] ar an slabhra úd Teilifís Qinghai ar feadh breis is 20 bliain. Ó 2005 i leith, tá roinnt aistí faoi staid na mban sa Tibéid scríofa aici. I measc a cuid alt atá curtha i gcló tá ceann amháin ina chuireann sí síos ar dhéileáil na mban óg (*Qinghai Daily'', eagrán Tibéidise, 11/30/05), agus ceann eile faoi stádas na mban sa phobal Tibéadach. Tá cur síos faoi leith déanta aici ar phóstaí faoi iachall. 

## A gabháil
Agus corraíl shóisialta ar siúl sa Tibéid sa bhliain 2008, ghabh póilíní de chuid na Síne Jamyang Kyi ar 1 Aibreán 2008 ina háit oibre ag Teilifís Qinghai

## Tagairtí

Catagóir:An Tibéid
Catagóir:Amhránaithe
Catagóir:Scríbhneoirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Ü-Tsang

Is ceann de thrí réigiúin traidisiúnta na Tibéide é **Ü-Tsang** nó **Tsang-Ü** (Tibéidis: དབུས་གཙང་; Sínis (shimplithe): 乌思藏, pinyin: Wūsīzàng). Is iad Amdo agus Kham an dá cheann eile. 

## Tagairtí

Catagóir:An Tibéid
Kham

Is ceann de thrí réigiúin traidisiúnta na Tibéide é **Kham** (Tibéidis: ཁམས / Khams་; Sínis: 西康, pinyin, Xīkāng). Is iad Ü-Tsang agus Amdo an dá cheann eile. 

## Tagairtí

Catagóir:An Tibéid
Shigatse

Cathair ar leibhéal maorachta i Réigiún Féinrialach na Tibéide i nDaonphoblacht na Síne is ea **Shigatse**, nó **Xigazê** go hoifigiúil. Tá Shigatse suite i ndeisceart na Tibéide, sa chúige traidisiúnta úd Ü-Tsang. 



Shigatse-Pilgerweg-08-Gebetsmuehlen-Pilgerin-2014-gje.jpg|
TIB-shigatse dzong.jpg|
Shigatse-12-Trommelladen-2014-gje.jpg|
Shigatse-Tashilhunpo-06-Vorhof-Klosterstadt-2014-gje.jpg|Tashilhunpo


Catagóir:An Tibéid
Maria Montessori

Lia agus oideolaí Iodálach ab ea **Maria Tecla Artemisia Montessori** (31 Lúnasa 1870 – 6 Bealtaine 1952). Aithnítear í as an modh múinteoireachta atá ainmnithe ina diaidh, mar atá oideolaíocht Montessori. 

## Beathaisnéis

Rugadh Maria Montessori sa bhliain 1870 in Chiaravalle, cóngarach do Ancona san Iodáil. Den mheánaicme ab ea a tuismitheoirí. Cuntasóir ab ea a hathair. Riail ghéar a bhí i bhfeidhm sa teach agus í ag fás aníos cé go raibh gaol gairid idir ise agus a máthair, a ghéill dá neamhspleáchas. Sa bhliain 1875, thug a tuismitheoirí aghaidh ar an Róimh. Múinteoir an tslí bheatha a bhí ar intinn acu dá n-iníon.

Faoin mbliain 1884, bhí suim láidir á taispeáint ag Maria sa mhatamaitic agus sa chócaireacht, rud nár thaitin lena hathair. Ar scoil di rinne sí staidéar ar an mbitheolaíocht agus rinne sí suas a hintinn dul leis an míochaine. Sa bhliain 1890, thosaigh sí ag déanamh staidéir ar an eolaíocht nádúrtha ag an ollscoil. Bronnadh céim uirthi i 1892. I ndiaidh roinnt deacrachtaí a shárú d'éirigh léi ní hamháin áit a bhaint amach i scoil leighis (teoranta de ghnáth do na fir) ach scoláireacht chomh maith. Cuireadh sin le míshástacht a hathair, nár chuir aon tsuim i rud ar bith a rinne sí as sin amach. D'éirigh roinnt daoine i measc a muintire agus san ollscoil araon naimhdeach ina leith.

Sa bhliain 1896, in aois a 26 bliana, d'éirigh le Maria Montessori a dintiúirí mar dhochtúir leighis a bhaint amach. Bhí sí ar na chéad bhandochtúirí san Iodáil. D'oibrigh sí ar feadh dhá bhliain ina dhiaidh sin i gclinic síciatrach na holscoile agus i gclinicí sa Róimh. Rinne sí staidéar ansin ar iompar páistí "mallintinneacha".

Sa bhliain 1900, shocraigh Montessori ar dul leis an múinteoireacht. 
[mion|clé|An chéad scoil Montessori, sa [An Háig|Háig, 1915]]

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*
Madeleine Albright

Taidhleoir Meiriceánach ab ea **Madeleine Korbel Albright**, a rugadh mar **Marie Jana Korbelová** ar 15 Bealtaine 1937 i bPrág, sa tSeicslóvaic, agus a fuair bás ar 23 Márta 2022 sna Stáit Aontaithe. Ó 1997 go 2001 bhí sí ina rúnaí stáit sna Stáit Aontaithe, an chéad bhean sa phost sin. Ba bhall den Pháirtí Daonlathach í. 
clé|mion|1988

## Beathaisnéis
clé|mion|Jerusalem, 1995.

### Muintir
Taidhleoir Seicslóvach ab ea athair Madeleine, Josef Korbel; ní ba dhéanaí bhí sé ina ollamh le polaitíocht in Ollscoil Denver i Meiriceá. Nuair a thit an tSeicslóvaic as a chéile roimh ionsaí Ghearmáin na Naitsíoch bhí ar an teaghlach teitheadh. Chuir siad fúthu i Londain. Is cuimhin léi bord trom miotail sa teach mar chosaint ar an mbuamáil a bhí trom sa chomharsanacht in raibh cónaí orthu ar dtús agus tá Madeleine le feiceáil sa ghrianghraf ar phóstaer bolscaireachta ar son páistí sa Bhreatain Mhór. 
clé|mion|1998
I 1945 agus an cogadh thart, d'fhill Josef Korbel, mar bhall de rialtas ar deoraíocht na Seicslóvaice, go Prág lena chlann. In fhómhar na bliana 1945 ceapadh Josef ina ambasadóir Seiceach in Belgrade, san Iúgslaiv. Sa bhliain 1948 ghabh na cumannaigh an chumhacht sa tSeicslóvaic agus fuair an teaghlach tearmann in ambasáid na Stát Aontaithe. Thug siad a n-aghaidh ar an tír sin agus sa bhliain 1957 ghlac ise agus a hathair araon saoránacht Mheiriceánach.
clé|mion|2011
Tógadh Madeleine mar Chaitliceach Rómhánach ach chuaigh sí leis an Eaglais Anglacánach nuair a phós sí sa bhliain 1959. Ní raibh a fhios aici go raibh sí ina duine fásta gur Giúdaigh iad a tuismitheoirí ar dtús agus gur iompaigh siad ina gCaitlicigh. Cailleadh triúr dá seantuismitheoirí san Uileloscadh.

Bhí Béarla, Fraincis, Seicis agus Rúisis líofa aici; bhí labhairt agus léamh na Polainnise agus Seirbea-Chróitise aici chomh maith.

### Taidhleoir
Ba mhór léi leathnú na heagraíochta ECAT sna 1990idí. Bhí baint aici le bunú Bhínse Fiosraithe na gCoireanna Cogaidh atá faoi choimirce na Náisiún Aontaithe. Thacaigh sí  leis an bpróiseas síochána i dTuaisceart Éireann chomh maith.
[clé|mion|Cuimhneachán, [Sairéavó|Sarajevo]]

## Leabhair
* *Madam Secretary* (2003)
* *The Mighty and the Almighty: Reflections on America, God, and World Affairs* (2006)
* *Memo to the President Elect: How We Can Restore America's Reputation and Leadership* (2008).
* *Read My Pins* (2009).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Daoine Seiceacha
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Giúdaigh
Catagóir:Mná
Catagóir:Státrúnaithe Mheiriceá
Taidhleoir

Is é is **taidhleoir** ann duine atá ceaptha ag stát chun idirbheartaíocht a chur i bhfeidhm le stát (nó stáit) eile nó le heagraíocht idirnáisiúnta. Ar na feidhmeanna a bhíonn faoi chúram an taidhleora tá: ionadaíocht agus cosaint leas agus saoránaigh an stáit churtha; tosach agus áisiú comhaontaithe straitéiseacha; conarthaí agus coinbhinsiúin; cur ar aghaidh faisnéise; trádáil agus gnó; teicneolaíocht; agus caidreamh cairdiúil. Úsáidtear taidhleoirí cleachta in eagraíochtaí idirnáisiúnta dála na Náisiúin Aontaithe agus i gcomhlachtaí ilnáisiúnta as a dtaithí agus scileanna i mbanistíocht agus in idirbheartaíocht. Sna tíortha éagsúla ar fud an domhain, tugtar "an tseirbhís eachtrannach" nó "an cór taidhleoireachta" ar a gcuid taidhleoirí.

## Sanasaíocht
I roinnt teangacha baineadh úsáid as focal Gréigise i gcomhair duine a chleachtann ceird an taidhleora: *diplomat* i mBéarla, *diplomático* i Spáinnis srl. Tá a leithéid d'fhocail sa Ghaeilge: *dioplómaitic* (taidhleoireacht) agus *dioplómaitiúil*. (Focal Gaeilge eile ón bhfréamh chéanna ná *dioplóma*.)

Tá an focal *taidhleoir* gaolta leis an bhfocal *tadhall*. An chiall atá le *taidhleoir* mar sin "duine a mbíonn teagmháil rialta aige le daoine eile".

## Tagairtí

Catagóir:Taidhleoireacht
Pussy Riot

[mion|clé|275px|Pussy Riot sa [An Chearnóg Dhearg|Chearnóg Dhearg i Moscó]] 
Is banna rac-cheoil Rúiseach feimineach é **Pussy Riot** a chasann punc-rac, mar agóid de ghnáth. Tá siad lonnaithe i Moscó. Cuireadh an banna ar bun sa bhliain 2011, agus go dtí seo tá timpeall is 11 bean a bhí nó atá páirteach ann, ó 20 go 33 bliana d'aois. Tá roinnt "treall-léirithe" curtha i gcrích acu in áiteanna poiblí neamhghnácha agus a bhí gríosaitheach, gan chead agus curtha ar an Idirlíon ina dhiaidh sin i bhfoirm físeán ceoil. Ar na téamaí liriceacha acu tá feimeanachas, cearta LADT, agus a gcur i gcoinne Vladimir Putin, uachtarán géagláidir na Rúise. Cuireann siad a spotsholas ar an gceangal idir Putin agus ceannairí Eaglais Cheartchreidmheach na Rúise.

Ar 21 Feabhra 2012, rinne cúigear den ghrúpa stáitiú ceoil in Ardeaglais Chríost Slánaitheoir i Moscó. Sa deireadh chuir oifigigh slándála de chuid na heaglaise críoch leis an léiriúchán. Mhaígh na mná go raibh siad ag agóid i gcoinne an tacaíocht a thug an Eaglais Cheartchreidmheach do Putin le linn a fheachtas toghcháin. Ar 3 Márta 2012, gabhadh beirt den ghrúpa, Nadezhda Tolokonnikova agus Maria Alyokhina, agus cuireadh amhasóireacht ina leith. Gabhadh duine eile ón ghrúpa, Yekaterina Samutsevich, ar 16 Márta. Séanadh bannaí dóibh, agus coimeádadh faoi ghlas iad gur thosaigh a dtriall go déannach i mí Iúil. Ar 17 Lúnasa 2012, ciontaíodh an triúr i gcoir "na hamhsóireachta agus í spreagtha ag fuath reiligiúin", agus gearradh dhá bhliain príosúnachta an duine orthu. Ar 10 Deireadh Fómhair i ndiaidh achomhairc i gcoinne na breithe, ligeadh Samutsevich saor ar promhadh agus an bhreith ina coinnese curtha ar fionraí. Sheas an chúirt le breith an bheirt bhan eile. 

Cáineadh na breitheanna i gcoinne Pussy Riot go forleathan ar fud an domahin, san Iarthar go háirithe. Sheas grúpaí cearta daonna mar Amnesty International an fód ar son na mban; "príosúnaithe coinsiasa" a thug AI orthu.. Thug lucht an cheoil agus na siamsaíochta tacaíocht dóibh. Ní rabhthas chomh báúil leis na mná sa Rúis féin, áfach, agus an tríú cuid de na Rúisigh i bhfabhar bhreith na cúirte. ar 13 Nollaig 2013, i ndiaidh 21 mí dá bpríosúnacht a chur isteach, ligeadh Tolokonnikova agus Alyokhina saor, tar éis do Duma an Stáit maithiúnas a mholadh.

I mí Feabhra na bliana 2014, fógraíodh i ráiteas gan ainm ach ar son ball den ghrúpa nach raibh Alyokhina agus Tolokonnikova ina baill de a thuilleadh.

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí
Catagóir:Ceoltóirí Rúiseacha
Colorado (Abhainn)

Is abhainn mhór í **an Colorado** a shreabhann tríd iardheisceart na Stáit Aontaithe agus iarthuaisceart Mheicsiceo. Tá sí thart ar 2,500 ciliméadar ar fhad. Uiscíonn si an chuid is mó de mhachairí fásacha na stát seo a leanas: Colorado, Utah, Arizona, Nevada, Calafóirnia, Baja Chalafóirnia agus Sonora, an dá chuid dheireanach  i Meicsiceo. Tá foinse na habhann ag bun na Sléibhte Creagacha in Colorado. Go dtí 1921 bhí an t-ainm an abhainn Colorado infheidhme don réimse uisce ó chomhchumar na n-aibhneacha Grand River agus an Abhainn Ghlas in Utah. Sa bhliain chéanna, arna iarraidh sin de staid Colorado, athainmníodh an abhainn Colorado go léir ar an réimse uisce go léir ón sruthchúrsa a thosaíonn sna Sléibhte Creagacha.

Catagóir:Aibhneacha Mheiriceá Thuaidh
Reichstag (foirgneamh)

Tá **Foirgneamh an Reichstag** (Gearmáinis: *Reichstagsgebäude*) i mBeirlín na Gearmáine. Tógadh é mar áit chruinnithe do dhiat impiriúil, nó parlaimint, na tíre úd. Ba é *[[Reichstag]]* ainm dhiat na Gearmáine san am atá thart agus tugadh "Reichstag" ar an bhfoirgneamh féin chomh maith. Leanadh den ainm sin i ndiaidh don diat Ghearmánach féin a bheith aistrithe go háiteanna eile.

Cuireadh tús le comórtas lena thógáil 1872, go gairid i ndiaidh aontú na Gearmáine sa bhliain roimhe sin. Osclaíodh an foirgneamh sa bhliain 1894 agus tháinig an Diat le chéile ann go 1933, nuair a rinne dóiteán cáiliúil na bliana úd an-damáiste dó, mar a rinneadh arís eile sa Dara Cogadh Domhanda. Ligeadh i léig é i ndiaidh 1945, agus parlaimintí na Geamáine Thiar agus na Gearmáine Thoir ina suí i mBonn agus i mBeirlín Thoir faoi seach.        
mion|clé|250px|Die Reichstag t. 1900

Cosnaíodh an Reichstag ar an aimsir agus cuireadh caoi áirithe air sna blianta 1961–1964. Mar sin féin, ní dhearna aon iarracht athchóiriú iomlán a dhéanamh go dtí athaontú na Gearmáine ar 3 Deireadh Fómhair 1990. Faoi stiúradh Norman Foster, ailtire, cuireadh caoi cheart air. Agus an athchóiriú críochnaithe sa bhliain 1999, baineadh úsáid as an bhfoirgneamh arís do pharlaimint na Gearmáine, ar a dtugtar an "Bundestag". Inniu, tugann na Gearmánaigh *Reichstag* ar an bhfoirgneamh agus *Bundestag* ar an bparlaimint de ghnáth.
mion|clé|An Reichstag i ndiaidh bhuamála na gComhghuaillithe sa bhliain 1945

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:An Ghearmáin
Ospidéal an Rotunda

mion|clé|1791
Tá **Ospidéal an Rotunda**, nó **Ospidéal Máithreachais an Rotunda**, suite i gcroílár Bhaile Átha Cliath agus tá sé ar cheann de na hinstitiúidí sláinte is cáiliúla in Éirinn. An máinlia, Bartholomew Mosse, a bhunaigh an t-ospidéal in 1745, agus is mór an fhorbairt atá tagtha ar Ospidéal an Rotunda, mar a thugtar air sa lá atá inniu ann, ó shin i leith. Tá seirbhísí míochaine á gcur ar fáil gan stad do mhná agus do leanaí ó shin.
mion|clé|1791
mion|clé|1837
mion|timpeall 1890idí b'fhéidir
Airítear an Rotunda ar cheann de na sainfhoirgnimh is so-aitheanta i mBaile Átha Cliath ó thaobh na hailtireachta de.

## Stair
D’oscail an máinlia, Dr. Bartholomew Mosse an t-ospidéal ar 15 Márta 1745 in 'George’s Lane' (Sráid Sheoirse Mhór Theas). An ' Dublin Lying-In Hospital' a bhí air ar dtús.  Bhí drochbhail ar mháithreacha agus leanaí i mBaile Átha Cliath san 18ú haois.

Ba é Mosse chomh maith a thiomsaigh an t-airgead le hospidéal nua a oscailt agus leis an bhfoirgneamh a thógáil,  I 1748 ghlac an Mosse ceithre acra agus aon ród amháin ar léas ar an taobh thuaidh de Shráid na Breataine Móire chun foirgneamh nua a thógáil. Croílár cultúrtha agus sóisialta na cathrach Seoirsí ag an am ab ea an láthair ar tógadh an foirgneamh.

Tógadh é in aice le Sráid Sackville (Sráid Uí Chonaill inniu).  Ach ní raibh sé ar aon ais leis an tsráid. B'iad muintir Gardiner a d'fhorbair an Chearnóg Parnell agus Sráid Parnell, nó Cearnóg Rutland, mar a thugtaí uirthi sa 18ú haois.
mion
Osclaíodh an foirgneamh nua ar 8 Nollaig 1757 agus an 'New Dublin Lying-In Hospital' a bhí air.  

Tá seirbhísí míochaine á gcur ar fáil gan stad do mhná agus do leanaí ó shin ina shuíomh reatha ar chearnóg Parnell.

### An 'Rink'
Gné shuntasach amháin den fhoirgneamh seo ab ea an struchtúr ciorclach, an 'Rink' agus b’as sin a d’eascair a ainm: Ospidéal an Rotunda. Tógadh seomraí éagsúla ócáide mar chuid den fhoirgneamh; 'Rotunda Rink' orthu níos déanaí. Bhí Mosse ag súil go bhféadfaí iad a ligean amach ar cíos chun go dtabharfadh an t-ioncam breise cabhair airgid don ospidéal.

Sa 'Rotunda Rink' a bunaíodh Óglaigh na hÉireann sa bhliain 1913.

## Féach freisin

* Bartholomew Mosse 
* Amharclann an Gheata

## Naisc sheachtracha

* rotunda.ie

## Tagairtí

Catagóir:Cearnóga i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Ospidéil i gContae Bhaile Átha Cliath
Harvey Milk

Polaiteoir Meiriceánach ab ea **Harvey Bernard Milk** (22 Bealtaine 1930 – 27 Samhain 1978). Bhí sé ionad aige ar Bhord Mhaoirseoirí San Francisco, an chéad duine LADT a toghadh do oifig phoiblí i gCalifornia. Níorbh iad an pholaitíocht agus gníomhaíocht aerach na haon suim dá raibh aige: Bhí 40 bliana slánaithe aige sula ndeachaigh sé le ceachtar den dá rud. Chuaigh frithchultúr na seascaidí go háirithe i bhfeidhm air.

Chuir Milk 11 mhí isteach in oifig agus bhí sé freagrach as dhlí dhian i bhfeidhm le cearta LADT a chosaint sa chathair úd. Ar 27 Samhain 1978, d'fheallmharaigh Dan White Milk agus an Méara George Moscone. Maoirseoir eile de chuid San Francisco a bhí in White, a bhí i ndiaidh éirí as a phost ar bhord na cathrach agus a raibh teip ar a iarracht chun an post a fháil ar ais.

In ainneoin giorracht an ama a chaith sé in oifig, d'éirigh Milk ina íocón in San Francisco agus ina martíreach. Sa bhliain 2002, rinneadh cur síos ar Milk mar "an t-oifgeach LADT is cáiliúla agus is suntasaí dár toghadh riamh sna Stáit Aontaithe." 

## Beathaisnéis
Rugadh Milk in Woodmere, Queens, Nua-Eabhrac, do thuismitheoirí Giúdacha de shliocht Liotuánach. Bhíodh pháistí eile ag spochadh as go minic mar gheall ar a dhá mhórchluas, a shrón mhór agus na spága de chosa a bhí aige. D'imir sé peil Mheiriceánach ar scoil dó agus bhí dúil a anama aige sa cheoldráma. Thuig sé mar dhéagóir gur homaighnéasach é féin ach choimeád sé é sin i gceilt. D'fhreastail sé ar Ollscoil Stát Nua-Eabhrac in Albany agus bhain sé céim bhaitsiléara amach sa Mhatamatic.
mion|clé|Harvey (ar dheis) agus a dheartháir sa bhliain 1934

Le linn Chogadh na Cóiré sna luath 1950idí, bhí ar seirbhís i gCabhlach na Stát Aontaithe ar bord an USS *Kittiwake*, fomhuireán, agus mar theagascóir tumadóireachta. I ndiaidh an chogaidh d'éirigh sé mór le cúpla fear eile agus d'oibrigh sé mar staitisteoir i gCathair Nua-Eabhrac. Chaith sé tamall in Dallas, Texas freisin, sular chuir sé faoi in San Francisco. Sa bhliain 1971 chuir seisean agus a chomrádaí siopa ceamaraí ar bun leis na $1,000 dollar deireannacha a bhí fágtha acu.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh an Milk Foundation. Arna rochtain ar 3 Nollaig 2016

Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna i 1978
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir aeracha
Catagóir:Giúdaigh
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna
Catagóir:Oideachasóirí
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Judit Hidasi

Teangeolaí Ungárach as Búdaipeist, An Ungáir í **Judit Hidasi** (san Ungáiris: [ˈjudit ˈhidɒʃi]) (a rugadh ar an 11 Iúil, 1948). Tá an chuid is mó dá saol caite aici ar an Scoil Ghnó Bhúdaipeist.

## A Saol
Rugadh Hidasi i mBúdaipeist san Ungáir sa bhliain 1948. 

## Duaiseanna
*Ordú an Éirí Gréine, Rang a Trí

## Tagairtí

## Leabhair
* Hidasi, Judit: *Intercultural Communication: An outline*, Sangensha, Tokyo, 2005.

## Naisc sheachtracha
*   

Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Teangeolaithe Ungáracha
Catagóir:Daoine beo
An Tulach (An Clár)

Baile is ea **an Tulach** (Béarla: *Tulla*) i gContae an Chláir. Tá an baile suite thart ar 15 ciliméadar ón Inis. Is ionad tráchtála é dá pharóiste ar fad agus an cheantair. Bunaíodh a chill timpeall na bliana 620 ag Mochuille; fuair an baile a chairt baile sa 13ú haois.

## Tagairtí

Tulach, An
Sraith Shinsir Iomána na Mumhan 2017

Ba í **[[Sraith Shinsir Iomána na Mumhan]] 2017** an dara heagrán den Sraith Shinsir Iomána na Mumhan ó bunaíodh an comórtas in 2016. Thosaigh an chraobh ar an 3 Eanáir 2017 agus chríochnaigh sí ar an 29 Eanáir 2017.

## Cluichí
### Tábla

### Babhta 1

### Babhta 2

### Babhta 3

### Babhta 4

### Babhta 5

### Ceannais

## Staidrimh
### Scórailte
;Foriomlán

## Tagairtí

Catagóir:Sraith Shinsir Iomána na Mumhan
Catagóir:Iománaíocht i 2017
Grace Hopper

Ríomheolaí agus seachaimiréal i gCabhlach na Stát Aontaithe ab ea **Grace Brewster Murray Hopper** (née **Murray**; 9 Nollaig 1906 – 1 Eanáir 1992). Bhí sí ar na chéad chláraitheoirí a d'oibrigh ar an ríomhaire Mark I sa bhliain 1944, cheap sí an chéad tiomsaitheoir i gcomhair teanga ríomhchláracháin agus scaip sí coincheap na dteangacha cláracháin a bheadh neamhspleách ar mheaisín amháin, coincheap as ar forbraíodh an teanga COBOL, ceann de na chéad teangacha cláracháin ard-leibéil.

## Beathaisnéis
Rugadh Hopper i gCathair Nua-Eabhrac ar an 9 Nollaig 1906. Girseach fhiosrach a bhí inti agus—sula raibh a fhios ag a máthair cad a bhí ar siúl aici—bhain sí seacht gclog aláraim as a chéile le fáil amach conas a oibríonn siad. Sa bhliain 1928 bhain sí fochéim amach sa mhatamaitic agus san fhisic i gColáiste Vassar. Bhain sí céim mháistreachta sa mhatamaitic amach in Ollscoil Yale agus sa bhliain 1934 bronnadh Ph.D. sa mhatamaitic uirthi san ollscoil chéanna.

Nuair a bhris an Dara Cogadh Domhanda amach rinne Grace iarracht dul isteach i gCabhlach na Stát Aontaithe ach bhí sí i bhfad ró-éadrom. Rinneadh eisceacht di, áfach, agus d'oibrigh sí ar fhorbairt na gcéad ríomhairí i measc ban agus fear Meiriceánach agus Sasanach eile. Lean sí i gCúltaca an Chabhlaigh an chuid is mó den am i ndiaidh an chogaidh. Rinne sí a bealach trí na ranganna; rinneadh captaen di agus faoi dheireadh seachaimiréal. 

Fuair Hopper bás ar 1 Eanáir 1992 in Arlington, Virginia. Tá long i gCabhlach na Stát Aontaithe ainmnithe ina diaidh, an scriostóir USS *Hopper*. Is é "an Hopper" an t-ainm a tugadh ar an Cray XE6, sár-ríomhaire, ag NERSC. "Amazing Grace" an leasainm a tugadh uirthi.

## Naisc sheachtracha
* Cur síos ar Grace Hopper. Arna rochtain ar 8 Nollaig 2016 

Catagóir:Básanna i 1992
Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Eolaithe ríomhaireachta Meiriceánacha
Catagóir:Mná
Electric Light Orchestra

Is banna ceoil é an **Electric Light Orchestra** (**ELO**) a bunaíodh in Birmingham, Sasana sa bhliain 1970 ag Jeff Lynne, Roy Wood agus Bev Bevan. Thosaigh an grúpa le amhrán "10538 Overture" a scríobh Lynne agus Wood dá mbanna The Move, agus chuaigh siad chun tionscnamh "baroque and roll" a chothú, ach d'imigh Wood tar éis an chéid albaim, *The Electric Light Orchestra*. Tar éis imeachta Wood, ghabh Lynne ceannas cruthaitheach, ag cumadh beagnach gach amhrán agus gach albam. Tháinig *ELO 2* agus *On the Third Day* sa bhliain 1973.

Tar éis scaoilte an amhráin "Showdown", as *On the Third Day*, thug John Lennon isteach ELO ar an raidió mar "Sons of the Beatles". Sa bhliain 1974, fuair siad cáil le *Eldorado*, an chéad albam óir acu agus lena amhrán "Can't Get It Out of My Head", a gcéad amhrán a shroich sna deich is airde sna cairteacha Meiriceánacha. Ba albam coincheapa é *Eldorado*. D'éirigh leo lena n-albaim *Face the Music*, *A New World Record* agus *Out of the Blue*, le hamhráin cáiliúil mar gheall ar "Evil Woman", "Telephone Line", "Turn to Stone", "Sweet Talkin' Woman" agus "Mr. Blue Sky".

Fuair an amhrán "Don't Bring Me Down", as an albam *Discovery*, an áit is airde sna cairteacha Meiriceánacha a bheadh acu. Bhí ciall athrach ag ainm an albaim, "Disco Very", a chruthaigh an pianódóir Richard Tandy, mar go raibh téama dioscó ag an albam. Scaoil ELO albam coincheapa *Time* amach sa bhliain 1981, leis an singil "Hold On Tight". Ní bhfuair ELO an toradh céanna lena dá albam deireanach, *Secret Messages* agus *Balance of Power*, agus cheap daoine go raibh an banna ag cailleadh a ngairbhe ag bogadh i dtreo popcheoil. Bhí fonn ag Lynne dhá albam a scríobh as *Secret Messages*, ach níor aontaigh an lipéad. Chaill Lynne a fhuinneamh cumtha agus dhíscoir an banna sa bhliain 1986, le Lynne ag casadh chun déanamh ceoil - bhain sé páirt sna Traveling Wilburys, ag obair le George Harrison, Bob Dylan, Tom Petty agus Roy Orbison. Tháinig Lynne agus Tandy ar ais le chéile i 2000 agus 2001 chun *Zoom* a scaoileadh, ach níor éirigh leis an turas a bhí á phleanáil acu agus dhíscoir siad arís go dtí 2015, nuair a scaoil siad *Alone in the Universe* faoin ainm **Jeff Lynne's ELO**.

Catagóir:Bannaí ceoilCatagóir:Racghrúpaí Sasanacha
Leabharlann na Comhdhála

Is í **Leabharlann na Comhdhála** an leabharlann is mó ar domhan, agus í suite in Washington, D.C., sna Stáit Aontaithe. Leabharlann taighde atá ann a bunaíodh ar 24 Aibreán 1800, an chéad institiúid chultúrtha fheidearálach sa tír úd. Freastalaíonn an leabharlann ar riachtanais Chomhdháil na Stát Aontaithe, agus is ag baill agus fostaithe na Comhdhála amháin a bhfuil cead acu ábhar ón leabharlann a fháil ar iasacht. Tá teacht ar bhailiúcháin na leabharlainne ag taighdeoirí seachtracha, áfach. I ndáiríre, is í Leabharlann na Comhdhála leabharlann náisiúnta na Stát Aontaithe.

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil. Arna rochtain ar 10 Nollaig 2016

Catagóir:Leabharlanna
Catagóir:Washington, D.C.
Dad Behavior

Craoladh an t-ochtú heipeasóid, **"Dad Behavior"**, den ochtú sraith is fiche de *[[The Simpsons]]* ar an 20 Samhain 2016. Scríobh Ryan Koh an eipeasóid seo. D'fhéach 2.88 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 28)
Acanthaceae

Fine de phlandaí bláthanna déchotailéadónachais ea **Acanthacea** a bhfuil beagnach 250 Géineas agus thart ar 2500 speiceas ann. Is luibheanna trópaiceacha, toir, nó fíniúnacha a sníomhann le chéile, a bhformhór; is Eipifítí roinnt acu. Ní bhíonn ach cúpla speiceas acu ar fáil sna réigiúin mheasartha. Is iad na ceithre príomhionaid dáileacháin ná An Indinéis agus an Mhalaeisia, an Afraic, an Bhrasaíl, agus Meiriceá Láir. Is féidir ionadaithe na fine a fháil i mbeagnach chuile ghnáthóg, lena n-áirítear foraoisí (dlúth agus oscailte), scrobarnacha, páirceanna fliucha agus gleannta, cósta farraige agus limistéir mhuirí, seascainn, agus foraoisí mhangróibh.

## Géinis roghnaithe
[mion|deas|Chinese violet (''[Asystasia gangetica*)]]
[[Íomhá:Barleria sp. in Talakona forest, AP W IMG 8542.jpg|mion|deas|*Barleria* sp.]]
[[Íomhá:Acanthaceae leaf.jpg|mion|deas|Duille an néarphlanda (*Fittonia verschaffeltii*)]]
[[Íomhá:2006 08 14 Hypoestes Phyllostachya.jpg|mion|deas|An Planda polcaphoncach (*Hypoestes phyllostachya*)]]
[[Íomhá:Starr 021122 0083 justicia aurea.jpg|deas|mion|*Justicia aurea*]]
[[Íomhá:Louteridium panamensis.JPG|deas|mion|*Louteridium panemensis*]]
[[Íomhá:Peristrophe speciosa1.jpg|mion|deas|*Peristrophe speciosa*]]
[[Íomhá:Pseuderanthemum maculatum W IMG 1124.jpg|mion|deas|*Pseuderanthemum reticulatum*]]
[[Íomhá:Wayside Tuberose -Ruella tuberosa- flower in Hyderabad, AP W IMG 6628.jpg|deas|mion|An fhaighneog phlabtha (*Ruellia tuberosa* )]]
[[Íomhá:Rostellularia species in Talakona forest, AP W IMG 8313.jpg|mion|deas|*Rostellularia* sp.]]
[[Íomhá:Thunbergia laurifolia (Blue Trumpet wine) W IMG 1973.jpg|mion|deas|*Thunbergia laurifolia'']]
Seo a leanas na 246 géineas aitheanta, de réir Germplasm Resources Information Network:
Sléibhte na hÉireann

Is ar chósta na tíre atá an chuid is mó de na sléibhte suite in Éirinn. Ísealchríoch is mó atá i lár na tíre.
D’fhéadfaí a rá, mar sin, go bhfuil oileán na hÉireann mar a bheadh fochupán ann.

Is é Corrán Tuathail an sliabh is airde in Éirinn. Is sna Cruacha Dubha i gCo. Chiarraí atá sé. Tá Corrán Tuathail 1,040 méadar ar airde. Níl ansin ach cnocán an-íseal, áfach, i gcomparáid le mórán de shléibhte eile an domhain. Tá na céadta sliabh ar domhan atá breis agus 3,000 méadar ar airde.

Tugtar sliabhraon ar ghrúpa sléibhte agus tá go leor in Éirinn. Mar shampla, sliabhraon is ea na Cruacha Dubha.

## Féach freisin
* Liosta sléibhte in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
An Mona Lisa

Olaphictiúr ón 16ú haois de chuid Leonardo da Vinci é **an Mona Lisa** (Iodáilis: *La Gioconda;*  Fraincis*:  La Joconde*), an píosa ealaíne is mó a bhfuil cáil uirthi ó Ré na Renaissance.  An bhean atá ann sa phictiúr is ea  Lisa del Giocondo b'fhéidir (a fuair bás ar an 15 Meitheamh 1542).

Tá an Mona Lisa le feiceáil inniu sa Louvre, i bPáras, sa Fhrainc.  Tá an Mona Lisa  ar an bpictiúr is luachmhaire ar domhan inniu.
clé|mion|177x177px|An Mona Lisa sa Louvre
clé|mion|177x177px

## Stair
Ní raibh an phictiúr críochnaithe ag da Vinci nuair a bhásaigh sé in 1519. Cheannaigh go macánta an rí Francach, Proinsias 1, patrún na healaíona, an chef d'eouvre in 1519 (dhíol oidhre da Vinci an pictiúir dó).

Ghoid Vincenzo Perugia an Mona Lisa ón Louvre i bPáras ar an 20 Lúnasa 1911, oibrí Iodálach a shiúil isteach sa Louvre, i lár na hoíche,  agus a shiúil amach leis an *Mona Lisa *faoina fhorléine. Chuir sé as dó, is cosúil, go raibh an oiread sin saothar Iodálach ag na Francaigh agus spreag sé seo an ghadaíocht. 

Fuarthas an Mona Lisa san Iodáil ar 12 Nollaig 1913. Bhí an pictiúr ar iarraidh ar feadh dhá bhliain agus le linn na tréimhse seo sheas na mílte Francach i scuainí chun féachaint ar an spás lom a bhí fágtha ar an bhalla.

## An portráid
Cuireann daoine spéis ar leith sa mheangadh beag gáire atá ar aghaidh Mona Lisa a bhfuil mistéir éigin ag baint léi.

## Tagairtí

Catagóir:Pictiúir
Catagóir:Leonardo da Vinci
Whitney Smith

Saineolaí Meiriceánach ar bhratacha ab ea **Whitney Smith Jr.** (26 Feabhra 1940 &ndash; 17 Samhain 2016). Ba é an t-aon saineolaí ar bhratacha proifisiúnta lánaimseartha ar domhan é, agus ba eisean an té a cheap an téarma i mBéarla *vexillology* mar ainm ar staidéar ar achan ghné de na mbratach. Chuir sé roinnt cumann i gcomhair bhratch ar bun. *Laureate* agus comhalta den International Federation of Vexillological Associations a bhí ann.

[mion|upright|Dhear Smith moladh i gcomhair bhratach na [An Ghuáin|Guáine a glacadh i 1966 ach le dubh agus bán curtha le bunleagan Smith.]] 

## Beathaisnéis
Rugadh Whitney Smith in Arlington, Massachusetts. Chuir sé suim sna bratacha nuair a bhí sé ina páiste óg agus lean sé den treo sin a shaol ar fad. Chum sé an téarma *vexillology* (bunaithe ar *vexillum*, focal Laidine a chiallaíonn "meirge míleata") nuair a bhí sé 17 bliana d'aois. Bhí Laidin, Fraincis agus Rúisis aige, agus bhí sé de nós aige scéalta grinn a insint iontu agus imirt focal a dhéanamh le focail iontu agus i dteangacha eile.

Sa bhliain 1961, chomhbhunaigh Smith *The Flag Bulletin*, an chéad irisleabhar ar domhan tiomanta do staidéar na mbratach. Bhain sé céim bhaitsiléara amach in Ollscoil Harvard (1961) agus dochtúireacht in Ollscoil Bhostúin (1968). "Prolegomena to the Study of Political Symbolism" teideal a théis dochtúireacha. Ina dhiaidh sin, bhí sé ina ollamh le heolaíocht pholaitíochta in Ollscoil Bhostúin. D'éirigh sé as an múinteoireacht in aois a 30 bliain le dul go lánaimseartha le hobair a bhain leis na bratacha.

[mion|Dearadh Smith le haghaidh bhratach don [Antartaice. Bratach neamhoifigiúil atá inti cheal údaráis ag éinne ar an Antartaice.]] 
Bhí 11,000 leabhar a bhain le bratacha in 16 sheomra a thí in Winchester, Massachusetts, chomh maith le 4,000 bratach i stóras díthaisithe. Fuair sé bás in Peabody, Massachusetts.

## Foilseacháin
Scríobh Smith 27 leabhar i dtaobh bratach, go háirithe *Flags Through the Ages and Across the World,* *The Flag Book of the United States,* agus *Flag Lore of all Nations.* Scríobh Smith freisin breis is 250 alt don *[[Encyclopædia Britannica]]*.

* *Flags: Through the Ages and Around the World* McGraw Hill, 1975. ISBN 0-07-059093-1

## Tagairtí

## Foinsí
* "Half Mast: Whitney Smith, the founder of Vexillology died on November 27th, aged 76". *[[The Economist]]*, 10-16 Nollaig 2016, lch. 88.
 
## Naisc sheachtracha
*Beathaisnéis Smith ar shuíomh an Flag Research Center. Arna rochtain ar 11 Nollaig 2016.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Básanna in 2016
Bandar Seri Begawan

Is é **Bandar Seri Begawan** (scríbhneoireacht Jawi: بندر سري بگاوان) príomhchathair Bhrúiné. "Calafort an rialtóra" an chiall atá leis an ainm sa Mhalaeis. Tá an chathair suite i dtuaisceart na tíre ar bhruach thuaidh an Abhainn Bhrúiné. Tá cónaí ar 50,000 duine sa chathair féin agus ar 279,924 duine sa cheantar uirbeach uilig.

Ar iontais na cathrach tá Istana Nurul Iman, "Pálás Sholas an Chreidimh". Tá ciorradh agus 1,800 seomra ann. Tá 200,000 méadar cearnacha sa phálás agus mar sin is é seo an pálás is mó ar domhan. Tá Mosc Omar-Ali-Saifuddin sa chathair freisin, agus é tógtha sa bhliain 1958. Lámh leis an Mosc tá Kampong Ayer (Gaeilge: *baile uisce*), comharsanacht ina bhfuil 30,000 duine ina gcónaí i dtithe a tógadh os cionn an uisce, cosúil leis an Veinéis, san Iodáil. Deirtear gurb é an pobal is mó ar domhan atá suite ar uisce.

Catagóir:Brúiné
Catagóir:Príomhchathracha na hÁise
Teoirlíne

Is éard is **teoirlíne** nó **iseaghluais** ann ná líne a mharcálann an teorainn a bhfuil difear i dtréith teanga le brath ar an dá thaobh. Nuair a thagann grúpa de na línte seo le chéile tugtar ‘crios iseaghluaiseanna’ air. Cabhraíonn a leithéid seo le teangeolaithe tuiscint a fháil ar chanúintí agus mar a n-athraíonn siad ó áit go háit.

## Teoirlínte na Gaeilge

Tá coincheap chanúintí na Gaeilge fite fuaite le teorainneacha tíreolaíocha na tíre. De bharr go raibh stráicí móra i gCúige Uladh, i gCúige Mumhan agus i gCúige Chonnacht a bhfuil an Ghaeilge á labhairt iontu agus leagadh na hainmneacha sin anuas ar na canúintí.

Tá siad seo bunaithe ar obair a rinne teangeolaithe ar Ghaeilge dhúchais na n-áiteanna seo nó mura raibh a leithéid ann obair bhleachtaireachta nuair a bhíothas in ann a dhéanamh amach ó na logainmneacha a fágadh cén cruth a bhíodh ar an nGaeilge in áit faoi leith.

## Tagairtí

catagóir:Teangeolaíocht
Catagóir:Gramadach na Gaeilge
Leabharlann Náisiúnta na Fraince

[mion|clé|Foirgneamh de chuid Leabharlann Náisiúnta na Fraince i Sráid Richelieu i lár [Páras|Pháras]]
Is í **Leabharlann Náisiúnta na Fraince** (Fraincis: *Bibliothèque nationale de France*, giorraithe mar *BnF*) an taisce oifigiúil sa Fhrainc i gcomhair leabhar a fhoilsítear sa tír úd. Tá leabhair inti a foilsíodh i dtíortha eile freisin. Tá 40 milliún mír i mbailiúcháin BnF, 14 milliún leabhar agus tréimhseachán san áireamh. Is í an leabharlann is mó sa Fhrainc agus ar cheann de leabharlanna móra an domhain. Tá sí suite i bPáras.

Téann bunús Leabharlann Náisiúnta na Fraince siar go leabharlann ríoga Charles V a chuir sé ar bun sa bhliain 1368. Díoladh na leabhair ar a bháis, áfach, agus tugadh go Sasana iad. Chuir Louis XI leabharlann ríoga ar bun arís sa bhliain 1461, agus is as an mbailiúchán úd a d'fhás an leabharlann náisiúnta atá ann inniu. Cuireadh go mór leis an mbailiúchán le linn Réabhlóid na Fraince mar gheall ar bhailiúcháin phríobháideacha na huasaicme agus na cléire a glacadh seilbh orthu, agus faoin mbliain 1792, bhí 300,000 imleabhar sa leabharlann. 

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil BnF. Arna rochtain ar 10 Nollaig 2016.

## Féach freisin

* Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc

## Tagairtí

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
Catagóir:Leabharlanna
Catagóir:Páras
Catagóir:Séadchomharthaí agus cuimhneacháin
Reilig Varna

mion|clé|Seoda óir ó Reilig Varna i músaem na cathrach 
Suíomh adhlactha Neoiliteach i Varna, in oirthear na Bulgáire is ea **Reilig Varna** (Bulgáiris: Варненски некропол), agus í suite i gceantar tionsclaíochta Varna in iarthar na cathrach. Tá Reilig Varna leathchiliméadar ó Loch Varna agus 4km ó lár Varna. Áirítear an suíomh ar cheann de mhórshuíomhanna seandálaíochta an domhain. Thángthas ar an taisce óir is sine ar domhan sa suíomh, taisce a théann siar 4,600 RC go 4,200 RC bliain.

Tháinig fear a bhí ag tiomáint tochaltóra ar an reilig de thimpiste sa bhliain 1972. Tá 294 duine adhlactha inti.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh Mhúsaem Varna, arna rochtain ar 13 Nollaig 2016 

Catagóir:An Bhulgáir
Catagóir:Réamhstair
An tAontas Pan-Eorpach

Is é **an tAontas Pan-Eorpach** an ghluaiseacht is sine a raibh sé mar aidhm aici tíortha na hEorpa a aontú.

Bhí Albert Einstein, Fridtjof Nansen, Johan Ludwig Mowinckel, Thomas Mann, Franz Werfel, Bronislaw Huberman, Aristide Briand, Charles de Gaulle, Konrad Adenauer, Sigmund Freud, Benedetto Croce, Bruno Kreisky, Léon Blum agus Georges Pompidou i measc a gcomhaltaí suntasacha.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* An tAontas Paneorpach 
* Archival sources on the Paneuropean Union at the Historical Archives of the EU in Florence

Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Catagóir:An tAontas Eorpach
Catagóir:Stair na hEorpa
Catagóir:An Eoraip
Pliska

Príomhchathair Impireacht na Bulgáire ar feadh tréimhse sa luath-mheánaois ab ea **Pliska** (Bulgáiris: Плиска; IPA: ˈpliskɐ), agus é suite in oirthuaisceart na Bulgáire. Tá baile beag ar a dtugtar Pliska go fóill in aice suíomh na seanchathrach in Oblast Shumen, in aice Nowi Pasar.

Tá fothracha sheanphríomhchathair Chéad Impireacht na Bulgáire ina suíomh seandálaíochta inniu. Tá an suíomh suite 7km siar ó Nowi Pasar. Tá baile an lá inniu suite 2km ó dheas ó na fothracha, 140 méadar os cionn leibhéal na farraige. Sa bhliain 2007 bhí cónaí ar 1,243 duine ann. Tá Pliska 404km ó Shóifia, príomhchathair na Bulgáire inniu.

Bhí Pliska ina príomhchathair ar Impireacht na Bulgáire sna blianta AD 681–893. Ina dhiaidh sin, ghlac Preslav áit Pliska mar phríomhchathair.

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na Bulgáire
Susan Stryker

Is scríbhneoir agus scoláire Meiriceánach trasghnéasach **Susan Stryker**. Scríobh sí an t-alt "My Words to Victor Frankenstein Above the Village of Chamounix" in 1990, saothar tábhachtach léinn trasinscnigh. Chuir sí in eagar freisin *The Transgender Studies Reader* le Paisley Currah in 2006.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Victor Herbert

Cumadóir Éireannach le saoránacht na Gearmáine agus Mheiriceá ab ea **Victor August Herbert** (1 Feabhra 1859 – 26 Bealtaine 1924). Fuair sé a chuid oideachais in Stuttgart, rinne sé staidéar in Ollscoil Stáit Ceol agus Ealaíona Léirfheidhmeacha. Phós sé Therese Forrester, soprán, i 1886 agus ansin bhog siad go dtí na Stáit Aontaithe.   
Cumadóir bisiúil, scríobh Herbert dhá cheoldráma, cantáid, 43 mion-cheoldráma, ceol teagmhasach a ghabhann le 10 ndráma, 31 saothar i gcomhair ceolfhoirne, naoi saothar do bhannaí, naoi saothar don dordveidhil, cúig cinn don veidhlín le pianó nó ceolfhoireann, 22 saothar don phianó agus líon mór amhrán, saothair chórúla, agus ceolfhoirniú i gcomhair shaothair le cumadóirí eile, i measc míreanna ceoil eile.

Thosaigh Herbert ag cumadh mion-cheoldrámaí sa bhliain 1894, agus d'éirigh go breá le roinnt acu, lena n-áirítear *The Serenade* (1897) agus *The Teller Fortune* (1898). I measc cuid de na ceoldrámaí is rathúla a scríobh sé sa 20ú haois bhí *Babes i Toyland* (1903), *Mlle. Modiste* (1905), *The Mill Red* (1906), Naughty Marietta (1910), *Sweethearts* (1913) agus *Eileen* (1917). Tar éis an Chéad Chogadh Domhanda, leis an athrú a tháinig ar an gceol a thaitin leis an bpobal, thosaigh Herbert ag cumadh ceolraí agus chuir sé ceol le seónna de chuid cumadóirí eile. Cé gur thaitin roinnt de na saothair seo leis an bpobal, ní raibh an tóir chéanna orthu a bhí ar a chuid mion-cheoldrámaí.

## Saol

Rugadh Herbert i mBaile Átha Cliath, Éire, do bheirt Phrotastúnach, Edward Herbert (b. 1861) agus Fanny Herbert (r. Lover). In aois a trí go leith, go gairid i ndiaidh bhás a athar, d'aistrigh Herbert óg agus a mháthair go Sasana, áit a fuair sé spreagadh ina iarrachtaí cruthaitheacha. Ba é Samuel Lover, úrscéalaí, drámadóir, file agus cumadóir Éireannach, a sheanathair. Chuir teaghlach Lover fáilte roimh mórán ceoltóirí, scríbhneoirí agus ealaíontóirí ina mbaile. Chuaigh Herbert lena mháthair go Stuttgart na Gearmáine i 1867, bliain i ndiaidh di dochtúir Gearmánach, Carl Schmidt, a phósadh. In Stuttgart, fuair sé oideachas liobrálach láidir san Eberhard-Ludwigs-Gymnasium, oiliúint ceoil san áireamh.

## Naisc sheachtracha
*Beathaisnéis ag Song Writers Hall of Fame. Arna rochtain ar 19 Nollaig 2016 

Catagóir:Cumadóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1859
Catagóir:Básanna i 1924
Nika Futterman

Is fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach  í **Nika Futterman**, a rugadh ar 25 Deireadh Fómhair 1969 i gCathair Nua-Eabhrac. Thar aon ní eile, déanann sí aisteoireacht ghutha. Cónaíonn sí in Los Angeles.

Catagóir:fuirseoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Daoine beo
Krum

Cán ar Chéad Impireacht na Bulgáire ab ea **Krum** (An Bhulgáiris: Крум; Gréigis: Κρούμος/Kroumos). Rialaigh sé ag tosnú am éigin idir 796 agus 803 go dtí a bhás sa bhliain 814. Faoina réimeas méadaíodh críocha na himpireachta faoi dhó, iad ar síneadh ón Danóib láir go dtí an Dnieper agus ó Chathair Aidrian go dtí na Sléibhte Tatra. Faoina réimeas cumasach tháinig idir shiocháin agus ord i réim sa Bhulgáir chomh maith le forbairt in eagrú an stáit.

## Tagairtí

Catagóir:An Bhulgáir
Criól Háítí

Labhraíonn 10–12 milliún duine **Criól Háítí** (*kreyòl ayisyen*, [kɣejɔl ajisjɛ̃];  , [kʁe.ɔl ai.sjɛ̃]) ar fud an domhain, ceann den dá theanga oifigiúla i Háítí (is é an Fhraincis an dara ceann), áit a labhraítear an chuid is mó den phobal é mar theanga dhúchais.

D'eascair an teanga ó theagmháil idir coilínigh Fhrancacha agus sclábhaithe Afracacha le linn thrádáil sclábhaithe an Atlantaigh sa choilíneacht Fhrancach Saint-Domingue (Háítí anois) sa 17ú agus 18ú haois. Cé go dtagann an chuid is mó dá stór focal ó Fhraincis na 18ú haoise, baineann an ghramadach le brainse teangacha Volta-Congó san Afraic Thiar, go háirithe an Fhonais agus an Íogbóis. D'imir teangacha eile tionchar air freisin; Spáinnis, Béarla, Portaingéilis, Taino, agus teangacha eile de chuid Iarthar na hAfraice san áireamh. Cé gur eascair sé ón bhFraincis, tá a ghramadach féin ag Criól Háítí, agus ní féidir le cainteoirí Fraincise caighdeánaí an teanga labhartha a thuiscint.  Creidtear gurb iad na Háítígh an pobal is mó ar domhan a labhraíonn criól, cé gur féidir cás a dhéanamh ar son Phidsean na Nigéire, criól bunaithe ar an mBéarla, go háirithe má chuirtear cainteoirí neamhdhúchasacha san áireamh.

Tá úsáid Chríol Háítí, agus oideachas trí mheán na teanga, ina cnámh spairne chomh fada siar leis an 19ú haois. Creidtear daoine áirithe i Háítí gur cuid d'oidhreacht an choilíneachais é an teanga, agus caitear Frainciseoirí anuas air mar Fhraincis a labhraíonn daoine gan oideachas. Go dtí deireadh na 20ú haoise, níor labhair uachtaráin Háítí ach Fraincis chaighdeánach lena gcomhshaoránaigh, agus go dtí an 21ú haois, bhí an teagasc go léir i mbunscoileanna Háítí trí mheán na Fraincise caighdeánaí, an dara teanga ag formhór na ndaltaí.

Labhraítear Criól Háítí in áiteanna éagsúla a bhfuil pobal mór eisimirceach ó Háítí iontu: oileáin eile i Muir Chairib, Guáin na Fraince, an Fhrainc, Ceanada (go háirithe Québec) agus na Stáit Aontaithe. Tá gaol aige le Criól na nAintillí a labhraítear sna Mion-Aintillí agus le crióil eile atá bunaithe ar an bhFraincis.

## Tagairtí

Catagóir:Fásteangacha
Catagóir:Háítí
Catagóir:Ailt le téacs sa Fhraincis