open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Seán Ó Súilleabháin (saighdiúir)

Saighdiúir gairmiúil Éireannach ab ea **an Ridire Seán Liam Ó Súilleabháinn** (*Sir John William O'Sullivan* sa Bhéarla). (c.1700 - c.1760). Chaith sé an chuid is mó dá ghairm bheatha i seirbhís na Fraince, ach b’fhéidir go bhfuil aithne níos fearr air mar gheall ar an mbaint a bhí aige le hÉirí Amach na Seacaibíteach sa bhliain 1745, iarracht ar ríchathaoir na Breataine a fháil ar ais do rítheaghlach na Stiúbhartach a bhí ar deoraíocht. Le linn an Éirí Amach ghníomhaigh sé mar aidiúnach ginearálta agus mar mháistir ceathrún ginearálta d'arm na Seacaibíteach agus bhí tionchar mór aige ar an bhfeachtas. Cé go dtugann a lán saothar tánaisteach a shloinne mar "O'Sullivan", d'úsáid sé an fhoirm "Sullivan" ina chomhfhreagras féin.

## Gníomhréim luath

Rugadh Ó Súilleabháin timpeall 1700 ag Ceapaigh na Coise in aice leis an  Neidín, Contae Chiarraí, duine de bheirt mhac le Diarmaid Ó Súilleabháin  (Dermot O’Sullivan sa Bhéarla), ar gabhadh a eastát teaghlaigh, sé sin  Caisleán Dún Ciarán faoin Acht an tSocraithe 1652.
Tá faisnéis maidir lena luathshaol teoranta agus tógtar é as 'The Young Juba', beathaisnéis neamhiontaofa go minic den SéarlasStiúbharta scríobh Aeinéas Mac Dómhnaill (Aeneas MacDonald sa Bhéarla)  i 1748, ag úsáid an ainm bréige Michell.

Chuir na Péindlíthe teorainn ar deiseanna na n-uasal Caitliceach in Éirinn agus cosúil le go leor de chuid na linne sin, cuireadh oideachas ar  Ó Súilleabháin i bPáras agus sa Róimh, mar ullmhúchán don sagartóireacht b’fhéidir. 
Maíonn Mac Dómhnaill gur tháinig sé chun bheith ina theagascóir ar mhac an Mharcais de Maillebois, agus chuaigh sé in éineacht leis in athghabháil na Corsaice ag an Fhraince agus phoblacht Genova sa bhliain 1739.  Taifeadtar gur fhreastail sé san Iodáil agus ar an Réin le linn Chogadh Chomharbas na hOstaire, cé nach gcuirtear mórán sonraí ar fáil.

## Tagairtí

## Foinsí
* Bergin, John; *O'Sullivan (Sullivan), Sir John William" in Dictionary of Irish Biography.* (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.
* 
* 
* Pollard, Tony; *Culloden: The History and Archaeology of the Last Clan Battle* Pen and Sword, Kindle Edition;
* Reid, Stuart; *1745: A Military History of the Last Jacobite Rising*, Spellmount, 1996
* 
* 
* 

Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Básanna i 1760
Catagóir:Daoine a rugadh i 1700
Catagóir: Easaoránaigh na hÉireann sa Fhrainc
Catagóir: Daoine ó Chontae Chiarraí
Catagóir:Seacaibínigh Éireannacha
Gobadáinín bídeach

Éan beag is ea an **gobadáinín bídeach**. Is ball d'fhine na Phasianidae é an speiceas seo. .

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Matthew Saad Muhammad

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea ** Matthew Saad Muhammad**, a rugadh **Maxwell Antonio Loach** ar 16 Meitheamh, 1954 i Philadelphia, Pennsylvania agus a fuair bás ar an 25 Bealtaine, 2014.

## Tagairtí

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Básanna in 2014
Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann

[mion|clé|Rita Hynes agus [Bernadette Devlin (McAliskey)|Bernadette Devlin]]
Tháinig **Gluaiseacht na gCeart Sibhialta i dTuaisceart Éireann** ar an bhfód sna 1960idí. Ba ghluaiseacht í seo a tháinig ar an saol le deireadh a chur leis an éagóir a bhí á himirt ar an phobal náisiúnach i dTuaisceart Éireann i dtaca le cúrsaí fostaíochta, tithíochta agus vótála de.

## Féach freisin

* Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann

## Tagairtí

Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann
Catagóir:Cearta sibhialta
Catagóir:Cearta daonna
Cluichí Oilimpeacha Speisialta

[mion|Comórtas Domhanda Samhraidh na gCluichí Oilimpeacha Speisialta 2003 i m[Baile Átha Cliath]]
Is éard is **Cluichí Oilimpeacha Speisialta** ann ná cluichí do dhaoine le míchumas intleachta. Tá na Cluichí Oilimpeacha Speisialta tábhachtach do dhaoine le míchumas intleachta mar go dtugann sé seans dóibh páirt a ghlacadh sa phobal agus tugann sé misneach agus féinmhuinín dóibh.  Tá ról oideachasúil ag na na Cluichí chun tionchar a imirt ar mheon i leith daoine faoi mhíchumas in Éirinn agus chun tionchar díreach a imirt ar obair scoile agus taobh istigh den earnáil oideachais.
[clé|mion|[tógáil meáchan i mBÁC i 2003]]

## Stair
Bunaíodh eagraíocht na gCluichí Oilimpeacha Speisialta sna Stáit Aontaithe sa bhliain 1968, le cúnamh ó Eunice Kennedy Shriver.clé|mion|2013 PyeongChang ː Comórtas  Domhanda Geimhridh na gCluichí Oilimpeacha Speisialta    -  searmanas oscailte

## Cluichí Oilimpeacha Speisialta Éireann
Tá eolas le fáil anseo faoi na gníomhaíochtaí tiomsaithe airgid atá acu agus cén chaoi gur féidir le duine tabhartas airgid a thabhairt.
[clé|mion|[sonóg i Shanghai, 2007]]

## Cluichí Oilimpeacha Speisialta Domhanda
[clé|mion|Bhí Erin Hart i i Pyeong Chang i 2013 agus [uathachas uirthi]]

### Comórtas Domhanda Samhraidh na gCluichí Oilimpeacha Speisialta 2003 i m[[Baile Átha Cliath]]
Reáchtáladh na Cluichí Samhraidh na nOilimpeacha Speisialta 2003 in Éirinn, an chéad uair riamh ar eagraíodh na cluichí taobh amuigh de na Stáit Aontaithe. Tharraing na Cluichí aird ar cheisteanna faoin míchumas i gcuid mhaith gnéithe den saol in Éirinn.   

### Comórtas Domhanda Samhraidh na gCluichí Oilimpeacha Speisialta 2015 i Los Angeles
D'éirigh leis an 88 lúthchleasaí as Éirinn 82 bonn ar fad a thabhairt abhaile leo as Los Angeles sna Stáit Aontaithe, 26 bonn óir, 28 bonn airgid agus 28 bonn cré umha.
## Féach freisin
Cluichí Oilimpeacha Speisialta Éireann anseo

## Tagairtí

Catagóir:Cluichí Oilimpeacha
Catagóir:Míchumas intleachta
Mór-Iarnród an Deiscirt agus an Iarthair

[mion|clé|[Léarscáil bhealaigh, 1902]]
Comhlacht iompair phoiblí ab ea **Mór-Iarnród an Deiscirt agus an Iarthair** (**MIDI** nó Great Southern and Western Railway), i mbun gnó in Éirinn ó 1844 go dtí 1924/1925.
mion|timpeall 1902

## Imeachtaí

* Ar an 6 Lúnasa 1844, ritheadh an tAcht chun MIDI a bhunú.  agus síneadh sna blianta dár gcionn.
* Ar an 4 Lúnasa 1846, chuir an MIDI tús le seirbhís idir Bhaile Átha Cliath agus Baile na Silíní, Contae Chill Dara.
* Ar an 24 Iúil 1848, d’oscail an stáisiún traenach i Muine Bheag, Contae Cheatharlach.   Ábhar iontais ó thaobh na teicneolaíochta de ba ea é ag an am le linn an Gorta Mór agus réabhlóidí ag leathadh go rábach ar fud na hEorpa sa bhliain sin (na hÉireannaigh Óga srl)
* Tógadh Tarbhealach na Buiríse in 1860 chun MIDI a iompair ó Mhuine Bheag go dtí An Phailís Thoir i gContae Loch Garman.
* Sa bhliain 1925, rinneadh cónascadh idir MIDI agus chomhlachtaí eile, agus  tháinig an Chomhlacht Mhór-Iarnróid an Deiscirt ar an bhfód.

clé|mion|proinncharr, 1902
mion|1914

## Tagairtí

Catagóir:Stair eacnamaíochta na hÉireann
Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Comhlachtaí iompair
Cath Ros Mhic Thriúin (1643)

Cath aon lae a troideadh i mBaile an Bheigigh, gar do Ros Mhic Thriúin, Contae Loch Garman ar an 18 Márta 1643  ab ea **Cath Ros Mhic Thriúin**, nó **Cath Bhaile an Bheigigh** mar a thugtar chomh maith air. 

Bhí Cogadh na Naoi mBliana faoi lán seoil fud fad na tíre nuair a rinne Ríogaithe Laighean scrios iomlán ar lucht Chaitliceach an bhaile.
## Tagairtí

Catagóir:Cathanna Chogadh an Dá Rí
Catagóir:Stair Chontae Loch Garman
Catagóir:Ros Mhic Thriúin
Cath na Corrchoille

Cath a troideadh sa Chorrchoill, Contae Chill Dara ar an 24 Bealtaine 1798 mar chuid d'Éirí Amach na nÉireannach Aontaithe ab ea **Cath na Corrchoille**.  

Sráidbhaile mheasartha nuabhunaithe a bhí ann, curtha i dtoll a chéile mar ionad déantúsaíochta cadáis thiar sa bhliain 1780. 

Rinne trí scór duine de chuid na nÉireannach Aontaithe ionsaí ar gharastún Briotanach go luath san fheachtas míleata.

Chuadar i mbun troda faoi choim na hoíche ar an 24 Bealtaine ag 2 a.m. chun an ruaig a chur ar lucht an gharastúin — mílíste Chorcaí agus díorma de reisimint Bhriotanach darbh ainm na “Ancient Britons”.

## Tagairtí

Catagóir:Cathanna Éirí Amach 1798 in Éirinn
Catagóir:Stair Chontae Chill Dara
Dwight Muhammad Qawi

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Dwight Muhammad Qawi**, a rugadh **Dwight Braxton** ar 5 Eanáir, 1953 i mBaltimore, Maryland.

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
JB Williamson

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **James Bennett Williamson**, a rugadh ar 18 Nollaig, 1956 in Indianapolis, Indiana.

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Bryan Adams

Amhránaí Ceanadach is ea **Bryan Guy Adams** a rugadh ar an 5 Samhain 1959 in Kingston, Ontario, Ceanada. 

Catagóir:Ceoltóirí Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
FIFA (peil fantaisíochta)

Cluiche peil fantaisíochta domhanda is ea **FIFA**, agus an tsraith saincheadúnais spóirt is mó ar domhan.

Tá bealaí éagsúla ann chun FIFA a imirt. Mar shampla ː

* ‘The Journey’ ː Glacann tú ról imreoir óg darb agus caithfidh tusa é a threorú tríd a bhlianta mar imreoir proifisiúnta. Roghnaigh club, roghnaigh stíl traenála, agus roghnaigh a phearsantacht fiú.
* ‘Ultimate Team’ː Seo an áit ar féidir leat do scothfhoireann féin a chur le chéile trí imreoirí a cheannach agus a bhuachan.
* ‘FUT Champions’ ina bhfuil comórtas seachtainiúil ann
* ‘squad challenges’, áit ar féidir leat níos mó pacaí agus pointí a ghnóthú.

## Cluichí

* FIFA International Soccer
* FIFA Soccer 95
* FIFA Soccer 96
* FIFA 97
* FIFA: Road to World Cup 98
* FIFA 99
* FIFA 2000 (PS2)
* FIFA 2001 PS2
* FIFA Football 2002 (PS2)
* FIFA Football 2003 (PS2)
* FIFA Football 2004 (PS2)
* FIFA Football 2005 (PS2)
* FIFA 06 (PS2)
* FIFA 07 (PS3)
* FIFA 08 (PS3)
* FIFA 09 (PS3)
* FIFA 10 (PS3)
* FIFA 11 (PS3)
* FIFA 12 (PS3)
* FIFA 13 (PS3)
* FIFA 14 (PS4)
* FIFA 15 (Xbox One) 
* FIFA 16 (Xbox One) (PS4)
* FIFA 17 (Xbox One) (PS4)
** FIFA Mobile 17 (Android) (iOS)
* FIFA 18 (Xbox One) (PS4) (Nintendo Switch)
** FIFA Mobile 18 (Android) (iOS)
* FIFA 19
* FIFA 20
* FIFA 21

clé|mion

## Gnó
Gnóthaíonn EA Sports $650 milliún ó ‘Ultimate Team’ amháin, chuile bhliain.

## Tagairtí

Catagóir:Físchluichí
Catagóir:Peil fantaisíochta
Huey Lewis

Amhránaí Meiriceánach is ea **Hugh Anthony Cregg III** a rugadh ar an 5 Iúil 1950 i Nua-Eabhrac. 

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Persona (Sraith)

Is sraith cluichí rólimeartha (RPG) déanta ag Atlus é **Persona** (Seapáinis: ペルソナ, *Perusona*). Is mac-shraith Megami Tensei é Persona, agus uaireanta cuirtear ***Shin Megami Tensei: Persona*** air leis. 

## Achoimre
Is sraith RPG í, ina bhfuil “cumas *persona*” ag na príomhcharachtair chun *deamhain*, *scáthanna* agus *persona* eile a chloí. Tá na cluichí suite i mbailte nua-aimseartha na Seapáine agus is daltaí ardscoile iad na príomhcharachtair. Caitheann an phríomhphearsa (an t-imreoir) am le daoine, agus cruthaíonn sé caidreamh le daoine áirithe (ceangail shóisialta). Is féidir leis an bpríomhphearsa rudaí a cheannach sna siopaí áitiúla, armúr, airm agus earraí catha den chuid is mó. Nó is féidir am a chaitheamh sa teach agus sa chathair chun staitisticí pearsanta a ardú.  Pléann an tsraith an asarlaíocht agus an tsíceolaíocht ar nós finscéalta uirbeacha, an bheatha agus an bás, na meáin agus sochaí, nach ndéileálann sé le téamaí coitianta do dhaoine óga leis, mar shampla cairdeas agus grá. 

An-difriúil le *Shin Megami Tensei*, ní deamhain iad baill pháirtí an imreora, ach cairde a úsáideann *persona* chun ionsaithe draíochta agus ionsaithe fisiceacha a dhéanamh. 

Rugadh an tsraith mar cluichí RPG, ach anois tá ábhair mar manga, úrscéalta, anime, agus scannáin aige. Tá cluichí damhsa, aicsin agus troda foilsithe fé bhranda *Persona* chomh maith. 

## Teidil

### Cluichí

#### Príomhshraith

* *Revelations: Persona* (PS, Win95 / 98) Meán Fómhair 1996. 
** *Persona* (PSP) Aibreán 2009. 
* *Persona 2: Innocent Sin* (PS) Meitheamh 1999. 
** *Persona 2: Innocent Sin*  (PSP) Aibreán 2011. 
* *Persona 2: Eternal Punishment* (PS) Meitheamh 2000. 
** *Persona 2: Eternal Punishment* (PSP) Bealtaine 2012. 
* *Shin Megami Tensei: Persona 3* (PS2) Iúil 2006. 
** *Persona 3 FES* (PS2) Aibreán 2007. 
** *Persona 3 Portable* (PSP) Samhain 2009. 
* *Shin Megami Tensei: Persona 4* (PS2) Iúil 2008. 
** *Persona 4 Golden* (PS Vita) Meitheamh 2012. 
** *Persona 4 Golden* (Win) Meitheamh 2020. 
* *Persona 5*  (PS3, PS4) Meán Fómhair 2016. 
** *Persona 5* *Royal* (PS4) Deireadh Fómhair 2019. 

#### Cluichí eile

* *Persona 4: Arena* (PS3, Xbox360) Iúil 2012. 
* *Persona Q: Shadow of the Labyrinth* (3DS) Meitheamh 2014. 
* *Persona 4 Arena Ultimax* (PS3) Lúnasa 2014. 
* *Persona 4: Dancing All Night* (PS Vita) Meitheamh 2015. 
* *Persona 3: Dancing Moon Night* (PS4, PS Vita) Bealtaine 2018. 
* *Persona 5: Dancing Star Night* (PS4, PS Vita) Bealtaine 2018. 
* *Persona Q2: New Cinema Labyrinth* (3DS) Samhain 2018. 
* *Persona 5 Scramble the Phantom Strikers* (PS4, Switch) Feabhra 2020. 

### Anime

* *Persona -Trinity Soul-* (2008, teilifís) 
* *Persona 4: The Animation* (2011, teilifís) 
* *Persona 4: The Golden Animation* (2014, teilifís) 
* *Persona 5 The Animation: The Day Breakers* (2016, teilifís) 
* *Persona 5: The Animation* (2018, teilifís) 
* *Persona 3: The Movie* (Scannáin) 
** *Persona 3 The Movie: #1 Spring of Birth* (2013) 
** *Persona 3 The Movie: #2 Midsummer Knight's Dream* (2014) 
** *Persona 3 The Movie: #3 Falling Down* (2015) 
** *Persona 3 The Movie: #4 Winter of Rebirth* (2016) 

## Tagairtí

Catagóir:Físchluichí
Pléascanna Bhéiriút 2020

[mion|clé|Scriosadh an [calafort]]
Phléasc stóras níotráit amóiniam i mBéiriút na Liobáine ar an 4 Lúnasa 2020, ceann de na pléascanna neamhnúicléacha is mó riamh ar domhan.
[mion|clé|[físeán]]
Tharla na pléascanna i gceantar an phoirt agus scriosadh an calafort. 

Fuair timpeall 200 duine bás agus gortaíodh níos mó ná 6,500 duine. Fágadh 300,000 gan dídean.

Tuaiplis mhór mhillteach sa riarachán ba chúis leis.  Bhí creachlathas i mbun an rialtais, agus an t-éilliú polaitiúil i réim fud fad an chórais. Ní raibh cabhair dhaonnúil le fáil agus níor bronnadh cúiteamh riamh ar dhaoine.

Bhí an tír iomlán buailte go dona agus tá géarchéim ollmhór ag bagairt ar an tír ó shin. 
[mion|clé|[físeán]]
mion|clé|Pléascadh

## Tagairtí

Catagóir:Tubaistí de dhéantús an duine
Catagóir:Tubaistí timpeallachta
Catagóir:Scannail
Catagóir:Pléascanna
Catagóir:Stair na Liobáine
Dearbhú Chaireo maidir le Cearta an Duine in Ioslam

mion
Ar an 5 Lúnasa 1990, ghlac an Eagraíocht um Chomhar Ioslamach (Eagraíocht na Comhdhála Ioslamaí roimhe seo) le **Dearbhú Chaireo maidir le Cearta an Duine in Ioslam**.
clé|mion

## Tagairtí

Catagóir:Ioslam
Catagóir:Cearta daonna
Acht Talamh-Cheannaigh, 1885-1891

[mion|1879ː [Cogadh na Talún ]]
Ar an 5 Lúnasa 1891, rith Parlaimint Shasana **an tAcht Talamh-Cheannaigh, 1891**, nó acht chun talamh a cheannach in Éirinn.  Tugadh an "tAcht Ashbourne" air i 1885 (Edward Gibson, Barún Ashbourne Seansailéir an Státchiste). 

Chuir ciste stát na Breataine caipiteal ar fáil (£5 milliún) chun go bhféadfadh na feirmeoirí tionóntacha in Éirinn a dtalamh féin a cheannach. Bhunaigh Rialtas na Breataine Bord na gCeantar gCúng chun iasachtaí a bhainistiú.

## Féach freisin

* Cogadh na Talún 

## Tagairtí

Catagóir:Stair eacnamaíochta na hÉireann
Catagóir:Dlí na hÉireann
Catagóir:Athriar talúntais in Éirinn
Catagóir:1885
Catagóir:19ú haois in Éirinn
Catagóir:Conradh na Talún
Círéibeacha coinscríobh Cathair Nua-Eabhrac

Tharla círéibeacha i Manhattan íochtarach, Nua-Eabhrac, idir 13-16 Iúil 1863. Bhí faitíos ar na mílte daoine óga go mbeadh coinscríobh i ndán dóibh.. 
clé|mion|340x340px|Póstaer 23 Meitheamh 1863

## Féach freisin
* Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe

Catagóir:1863
Catagóir:Círéibeacha
Catagóir:Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe
Catagóir:Nua-Eabhrac (cathair)
Catagóir:Stair Nua-Eabhrac
Naomh Crónán Mochua

mion|Eaglais Mochua, Nuachabháil, Boirinn, An Clár
Bhunaigh **Naomh Crónán** nó Naomh **Mochua** (nó **Mo Chua**)  (570 - 30 Márta 630 nó 637).  mainistir i mBalla, Maigh Eo (tá clogtheach i bhfoirm túir gar do lár an bhaile fós).

Ceiliúrtar a lá féile ar an 30 Márta nó ar an 6 Lúnasa. 

## Tionchar
Luaitear Naomh Mochua le Cluain Dolcáin, Baile Átha Claith,  go minic. Meastar go raibh sé lonnaithe i gCluain Dolcáin ar feadh tamaill. Timpeall na bliana 600, chuir sé mainistir ar bun a bhí suite san áit ina bhfuil Eaglais Naomh Eoin lonnaithe inniu, le móta mór cosanta timpeall air.
[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Clondalkin_Round_Tower.png|clé|mion|333x333px|An cloigtheach, Cluain Dolcáin. Ceaptar gur tógadh an [cloigtheach san 8ú haois, mar pháirt den mainistir.   ]]
Tá rian an naoimh fós le brath sa cheantar inniu agus ainmníodh an t-ionad cultúrtha, Áras Chrónáin, mar aon leis an scoil, Scoil Chrónáin, in ómós don naomh seo.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois
Catagóir:Básanna i 637
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Cléir Éireannach
Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Montell Griffin

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Montell Julian Griffin**, a rugadh ar 6 Meitheamh, 1970 i Chicago, Illinois. 

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Fabrice Tiozzo

Dornálaí Francach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea **Fabrice Tiozzo**, a rugadh ar 8 Bealtaine, 1969 i Saint-Denis, an Fhrainc. 

Catagóir:Dornálaithe Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Joe Jackson

Amhránaí Sasanach is ea **David Ian "Joe" Jackson** a rugadh ar an 11 Lúnasa 1954 i mBurton upon Trent. Staffordshire.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Daoine beo
Johnny Mathis

Amhránaí Meiriceánach is ea **John Royce Mathis** a rugadh ar an 30 Meán Fómhair, 1935 i nGilmer, Texas. 

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Daoine beo
Moby

Amhránaí Meiriceánach is ea **Moby** a rugadh **Richard Melville Hall** ar an 11 Meán Fómhair, 1965 i Harlem, Nua-Eabhrac. Deir sé gur de shliocht Herman Melville, údar an leabhair *Moby Dick*, é féin. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
BBC Radio Wales

Is stáisiún raidió é **BBC Radio Wales**. Is cuid de BBC Wales é agus craolann sé i mBéarla. Craoltar BBC World Service san oíche ar an stáisiún. 

## Nasc

* Suíomh Gréasáin BBC Radio Wales

## Tagairtí

Catagóir:An Bhreatain Bheag
Catagóir:BBC
BBC Cymru Wales

Is é **BBC Cymru Wales** an craoltóir náisiúnta don mBreatain Bheag. Tá sé suite i gCaerdydd. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* https://www.bbc.com/wales

Catagóir:BBC
Gàidhlig meán na mara

mion|fuaimniú "Bainne"
Is é **Gàidhlig meán na mara** an t-ainm a thugtar ar an gcanúint nua lárnach agus tras-réigiúnach de Ghaeilge na hAlban. Tá sí bunaithe ar na príomhchanúintí a mhaireann go fóill. Tá ainmneacha eile uirthi ag daoine i mBéarla nó i nGaeilge na hAlban leis, *Mid-Minch Gaelic*, *Standard Hebridean*, *BBC Gaelic*, *Gàidhlig bhun-tomhasach* *(Standard Gaelic)* nó *Gàidhlig Mheasgaichte* *(Measctha)*, 

Tá an chuid is mó de na canúintí a chuireann léi in Iarthuaisceart Ghaeltacht na hAlban agus na nOileán, chomh maith le Ros Aniar, na hOileáin Siar agus an t-Eilean Sgitheanach. Ós rud é go labhraítear na canúintí seo ar imeall an Cuan Sgíth, is é *Gàidhlig meadhan na mara* a thugtar uirthi. 

Cosúil le cothromú canúna go ginearálta, tá a lán fachtóirí i gceist leis an gcás seo, mar shampla fás na meán Gaelach (mar shampla BBC Radio nan Gàidheal agus BBC Alba), *Foghlaim trí Mheán na Gàidhlig*, meath na gcanúintí (m.sh. i gCataibh nó i bPeairt) agus gluaiseacht na nGael go dtí na cathracha ina mbuaileann daoine le canúintí eile. 
clé|mion|Tugann "Gàidhlig BBC" ar "Gaeilge meán na mara" uaireanta

## Foghlaim trí mheán Ghaeilge na hAlban
De réir taighde, tá canúintí na múinteoirí ag baint go háirithe leis an gcothromú seo. I mbunscoileanna ar fud na hAlban, is í Gáidhlig Leòdhais atá ag an gcuid is mó (25%), deir 21% nach bhfuil canúint ar leith acu, labhraíonn 17.5% Gàidhlig Uibhist a Deas, 9% Gàidhlig an Eilein Sgitheanaigh agus tá timpeall 8% ag Barraigh, na Hearadh agus Uibhist a Tuath. 

Tá “blas Ghlaschú” ag mic léinn Sgoil Ghàidhlig Ghlaschu, a scríobh Dr. Claire Nance. Tá tionchar ag Béarla Ghlaschú ar an gcanúint seo; tá tuin chainte Béarla air agus níl ach trí chonsan srónacha (fuaimeanna "n," "l," agus "r") ann. Tá trí fhuaim “n”, trí nó ceithre “l”, agus trí fhuaim “r” ag cainteoirí dúchais Gaeilge na hAlban go ginearálta.  

## Naisc
* BBC An Là 01/01/2015: Dual-chainntean Ghàidhlig ùra *(tráchtaireacht físe 3:10)* 

## Tagairtí

Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Canúintí na Gaeilge
Malartán Marsantach Chicago

mion
Lármhargadh ceantála i Chicago is ea an **Malartán Marsantach Chicago** (Chicago Mercantile Exchange), áit a ndíoltar agus a gceannaítear airgeadraí agus conarthaí todhchaíochtaí airgeadais. 

## Féach freisin

* Margadh Airgeadaíochta Idirnáisiúnta
[clé|mion|[George W. Bush|George Bush ag an Malartán Marsantach Chicago]]

## Tagairtí

Catagóir:Margaí airgeadais
Margadh Airgeadaíochta Idirnáisiúnta

mion|Malartán Marsantach Chicago (Chicago Mercantile Exchange).
Lármhargadh ceantála i Chicago is ea an **Margadh Airgeadaíochta Idirnáisiúnta** (International Monetary Market), áit a ndíoltar agus a gceannaítear airgeadraí agus conarthaí todhchaíochtaí airgeadais. Cuid de Mhalartán Marsantach Chicago is ea é inniu.

## Féach freisin

* Malartán Marsantach Chicago

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Catagóir:Margaí airgeadais
Pat Benatar

Amhránaí Meiriceánach is ea **Pat Benatar** a rugadh **Patricia Andrzejewski** ar an 10 Eanáir, 1953 i nGreenpoint, Brooklyn. 

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine beo
Graciano Rocchigiani

Dornálaí Gearmánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea **Graciano Rocchigiani**, a rugadh ar 29 Nollaig 1963 i nDuisburg, an Réin Thuaidh-Viostfáil agus a fuair bás ar an 1 Deireadh Fómhair 2018. 

Catagóir:Dornálaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Básanna in 2018
Antonio Tarver

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Antonio Tarver**, a rugadh ar 21 Samhain, 1968 in Orlando, Florida. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Narmar

Faró Éigipteach ab ea **Narmar** 3273 r. Chr. – 2987 r. Chr).

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 3273 RC
Catagóir:Básanna in 2987 RC
Catagóir:Farónna
Ríshliocht Ming

[mion|clé|Ríshliocht Ming, [léarscáil]]
Ba é **ríshliocht Ming** a bhí ag rialú na Síne sna blianta 1368-1644 AD. Ba iad Nanjing agus Béising príomhchathracha na Ming.

## Stair
Tháinig na Ming i ndiaidh na Yuan.  Ríshliocht Mongólach ba ea na Yuan, a bhí ag rialú na Síne ó 1271 go 1368, rud a chur olc ar na Sínigh.   Bhí géarchéim eacnamaíochta ar siúl, agus thosaigh éirí amach sa bhliain 1351.  

Fuair duine de thaoisigh na Síneach, Zhu Yuanzhang, an lámh ab fhearr ar na taoisigh eile agus ar na Yuan. Ghabh sé Béising agus bhunaigh sé ríshliocht Ming.
clé|mion|Impire Ming, Taizu,  1368–98, Hongwu

## Tagairtí

Catagóir:Ríshleachta i stair na Síne
Uí Thoirtre

Dream agus fo-ríocht na nOiriall ba ea **Uí Thoitre** (Sean-Ghaeilge **Uí Tuirtri**), ainmnithe as a sinsear eapainmneach, *Fiachu Tuirtri* mac Colla Uais   

Go luath sa chéad mhíle aois, bhíodh na tailte Uí Thoitre mar chuid de ríocht na gCruithne san Ulaid.  Tar éis choncas na Trí Cholla, shín siad ón Abhainn Mhór taobh ó dheas de Dhún Geanainn go dtí an Bior (Abhainn na Scríne an lae inniu), suite taobh ó thuaidh den Tobar Mór.

Tháinig an chlann *Uí Fhloinn* i gceannas in Uí Thoirtre, agus a mbunáit acu i gcrannóg lasmuigh den tsráidbhaile Dhíseart Mhártain an lae inniu.  Nuair a cruthaíodh an bharúntacht sa cheantar, ainmníodh í as loch na crannóige Loch Inse Uí Fhloinn.  Na céadta bliain i gcéin, phós bean éigin Uí Fhloinn le Seán Mór Ó hÁgáin, a raibh aige tráth Caisleán an Chaill Mhóir i bparóiste Chill Chruithneacháin sa bharúntacht i seilbh aige, agus chuaigh sé go Loch Inse Uí Fhloinn mar áit chónaithe.

Le leathadh Chineál Eoghain sna hOirialla isteach, tháinig críocha Uí Thoirtre taobh thiar den Bhanna i gceannas Thír Eoghain.  Faoin 1350í, bhí Uí Néill Chlann Aodha Bhuí seasta sa bhearna chumhachta fágtha tar éis chliseadh Iarlacht na nUladh, agus thit na tailte go léir Uí Thoirtre faoina gceannas.

## Tagairtí
Donnchadh Ó Cearbhaill

Rí Oiriall ba ea ** Donnchadh Ó Cearbhaill ** (Meán-Ghaeilge **Donnchad Ua Cerbaill**, fl. 1130í – 1168.  Leasdheartháir Tigernán Ua Ruairc, rí Bhréifne, ba ea é.
 
Thug Ó Cearbhaill tacaíocht don ghluaiseacht leasaithe reiligiúnaigh den 11ú haois. Dlúthchomrádaí ba ea é le Naomh Maolmhaodhóg, agus bhunaigh siad le chéile an Mhainistir Mhór, an chéad mhinistir Chistéirseach tógtha in Éirinn. Ba eisean a bhí taobh thiar de bhunuithe déanta ag an ord Arrouaisiach i mBaile Lú, Mainistir an Chnoic agus Tearmann Feichín. 

Bhí ról lárnach ag Donnchadh, agus Muirchertach Mac Lochlainn, Ardrí na hÉireann, á dhíbirt, óir go ndearna sé mac altrama Donnchadha, Eochaidh Mac Duinn Sléibhe, rí Ulad, a dhalladh sa bhliain 1166, in ainneoin mhíonna. I ndiaidh sin, rinne sé rí Thír Eoghain d'Áed in Macáem Tóinlesc.

Polaiteoir den scoth ba ea Ó Cearbhaill, ar chéim aige idir áitiúil agus réigiúnach. Lena bhunaithe reiligiúnacha, cheangal sé a leas féin le leas an ghluaiseacht chreidimh, rud a chuidigh a choncais a neartú. Agus na suíomhanna creidimh scartha óna taoisigh áitiúla, chur sé cosc lena n-úsáid mar ionaid fhreasúra, agus chruthaigh sé leas bunaithe go gcoinneodh na hoird chreidimh an status quo.

Le linn an tréimhse neamhsheasmhachta darb ainm "Ardrí go bhfreasúra", bhí Ó Cearbhaill in ann a riocht a mhéadú. Ón am Shionad Ráth Bhreasail sa bhliain 1111 go dtí na 1130í, agus Cenél Fhearadhaigh Theas, dream cumhachtach den Cenél nEógain á bhrú i nGleann Chlochair, bhog sé lárionad a chuid cumhachta ó dheas laistigh d'Oirialla. Bhí ar a chumas fo-ríocht na nUlad, Conaille Muirtheimne, maraon le fo-ríocht na Mí, Chiannachta Fhir Arda, a thógaint faoina cheannas. Bhunaigh sé a bhunáit i bhFearnaigh.  

Dála na n-athruithe seo, aistríodh  Contae Lú ó Ard-Deoise Ard Mhacha go Deoise Chlochair le 50 bliain idir c. 1140 go c. 1190. Le linn na tréimhse sin, ghlaoití Easpag Chlochair ('Easpag Oiriall' go minic sna hannála) ar Easpag Lú. Tar éis na bliana 1193 nuair a aistríodh Contae Lú ar ais go hArd Mhacha, cuireadh an teideal Easpag Chlochair i réim arís. Faoin am sin, bhí an ruaig curtha ar Uíbh Chearbhaill agus bhuaigh na Normannaigh Contae Lú.

## Foinsí
* *A New History of Ireland*, imleabhar 1, 2008. 
** *High-Kings with Opposition, 1072-1166*, Marie Therese Flanagan
** *Latin Learning and Literature in Ireland, 1169-1500*, A. B. Scott
** "Church and Politics, c.750-c.1100", Francis John Byrne
* "Ua Cerbaill, Donnchad", ll.&nbsp;565–566, Aidan Breen, in *Dictionary of Irish Biography from the Earliest Times to the Year 2002*: imleabhar 9, Staines - Z, eagraithe ag James McGuire agus James Quinn, Cambridge, 2010.

## Naisc sheachtracha
* *[https://books.google.com/books/about/Community_in_Early_Modern_Ireland.html?id=v5DFAAAAIAAJ Community in Early Modern Ireland]
* *Church and Community on the Medieval Irish Frontier: County Louth, 1170-1346

## Tagairtí

Catagóir:Gaeil
Naomh Féilim

Mhair **Naomh Féilim** (nó Feidhlimidh srl nó Felim nó fiú Phelime i mBéarla) sa séú haois agus gur bhain sé le Bréifne.

I dtús a bheatha chrábhaidh, chuaigh sé chun cónaithe san iargúltacht mar dhíthreabhach in aice le Cill Mhór i gContae an Chabháin. Níos faide anonn, bhunaigh sé mainistir i gCill Mhór agus rinneadh éarlamh dheoise Chille Móire de.

Ceiliúrtar a lá féile ar an 9 Lúnasa. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Díthreabhaigh
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Mike Schmitz

Is sagart  Caitliceach Rómhánach Meiriceánach é **Michael Schmitz**. 
## Naisc Sheachtracha

* Mike Schmitz ar Youtube

Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Podchraoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Tomasz Adamek

Dornálaí Polannach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Tomasz "Tomek" Adamek**, a rugadh ar 1 Nollaig 1976 i Żywiec, an Pholainn. 

Catagóir:Dornálaithe Polannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Dúnmharú Michael Brown

Ar 9 Lúnasa 2014, scaoil Darren Wilson, póilín, **Michael Brown Jr.**, coirpeach a bhí 18 mbliana d’aois, i gcathair Ferguson, Missouri, bruachbhaile de chuid St. Louis sna Stát Aontaithe.    

Bhí Brown in éineacht lena chara, Dorian Johnson, agus iad i ndiaidh ionsaí a dhéanamh le linn robáil shiopa tobacadóra. Dúirt Wilson go raibh sé ina shuí ina fheithicil agus Brown taobh amuigh, agus gur labhair siad lena chéile, agus ansin gur ionsaigh Brown é chun a ghunna a bhaint de. mion|clé
Lámhachadh Brown uair amháin nuair a bhí Wilson fós ina scuadcharr agus lámhachadh Brown le sé philéar nuair a bhí Wilson amuigh. Tharla an tarlú taobh istigh 90 siocind. 

Ar an 4 de mhí Mhárta 2015, fógraíodh ag foireann iniúchta de chuid an FBI agus an *Civil Rights Division* nach raibh fianaise ann gur dúnmharaíodh Michael Brown, agus bhí an cinneadh céanna déanta ag ardghiúire sa chás *State of Missouri v. Darren Wilson*.  
 
[clé|mion|Ferguson, cúpla uair i ndiaidh na heachtra ar [9 Lúnasa 2014]]

## Féach freisin

* Rodney King
* Dúnmharú George Floyd

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí ciníocha
Catagóir:Dúnmharuithe
Catagóir:Missouri
Catagóir:2014
Trófasóit

Is éard is **trófasóit** ann (Gréigis: *τροφή*, “beathú” + *ζῷον*, “ainmhí”) ná an chéim bheathaithe ghníomhachtaithe, i saolré prótasón áirithe, amhail *Plasmodium falciparum* (údar na maláire), agus iad siúd sa ghrúpa *Giardia*.  (Is é a mhalairt de staid trófasóite ná staid na ciste le ballaí tiubha). 

## Céimeanna saolré
mion| Saolré ''Balantidium coli''
Taispeántar céimeanna na trófasóite agus na ciste i saolré *Balantidium coli*, an speiceas ailbheolach ar chúis leis an mbalantidiáise é.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht
Bannan (Sraith Teilifíse)

mion
Sraith theilifíse Gaeilge na hAlban is ea ***Bannan*** (; ) a léiríonn Young Films agus a chraoltar ar BBC Alba.    

Fá philleadh Mhàiri NicDhòmhnaill go hoileán Chamus, oileán Gaeltachta inar tógadh í, ó Ghlaschú, agus an dóigh a dtagann sí chun réitigh leis an dráma teaghlaigh a thug uirthi imeacht ocht mbliana roimhe sin atá an tsraith.    

Craolaíodh an chéad sraith i 2014 agus tá seacht sraith iomlán eile craolta ó shin. Fógraíodh gurb é an t-ochtú sraith an tsraith deireanach agus craoladh an eipeasóid deireanach ar Lá na Bliana Úire 2022. 

### Aisteoirí
Debbie NicAoidh - Màiri NicDhòmhnaill 

Dòl Eoin MacFhionnagain - Alasdair 

Iain MacRaith - Tormod MacDòmhnaill 

Ali Mac Gille Fhinnein - Iain 

Alastair MacAoidh - Donneil MacRaith 

Màiri Moireasdan - Iseabail 

Ellen NicDhòmhnaill - Ciorstaidh 

Cailean Collier - Cailean 

Ange NicAoidh - Sarah Jane 

Màiri Nic Gille Fhinnein- Isla 

Calum MacFhionnagain - Uncail Roddy                     

## Tagairtí

## Nasc seachtrach
* 

Catagóir:Saothair Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Cláir dráma
Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2014
Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine
Catagóir:Cláir BBC
Chad Dawson

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Chad Dawson**, a rugadh ar an 13 Iúil, 1982 i Hartsville, Carolina Theas. 

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Ardeaglais Naomh Pádraig is Naomh Féilim

Is ionad easpag na Cille Móire í **Ardeaglais Naomh Pádraig is Naomh Féilim** sa Chabhán.

Críochnaíodh an Ardeaglais sa bhliain 1942. Bunaíodh í ar chruth baislice Rómhánaí. Is de mharmar Gaelach, glas is bándearg, an altóir ard agus tá saothar George Collie (1904-1975) le breathnú i dTuras na Croise agus sa mhúrmhaisiú taobh thiar den altóir.
clé|mion

## Féach freisin

* An Chill Mhór
* Naomh Féilim

## Tagairtí

Catagóir:Ardeaglaisí Caitliceacha Rómhánacha in Éirinn
Catagóir:Contae an Chabháin
Suibhne Meann

Ardrí na hÉireann ba ea **Suibhne Meann** () nó Suibhne mac Fiachna (*Suibne mac Fiachnai*) (bás 628).

Ball ba ea Suibhne de Cenél Fhearadaigh, ainmnithe as a sheanathair, Fearadach fionnó Néill Noaighiallaigh, agus géag sóisearach de Chineál Eoghain. Bhíodh  Cineál Mhic Earca, de mhuintir Mhuircheartaigh dheartháir Fhearadaigh, i gceannas Chineál Eoghain ag an am. Ní raibh nó seanathair nó athair Shuibhne ina ríthe Chineál Eoghain.

Fuair Aodh Fuariodnach de Chineál mhic Earca bás sa bhliain 612, agus tháinig Maol Cobha mac Aodha de Chineál Chonaill i gcoróin Uí Néill. Mharaigh Suibhne Maol Cobha sa bhliain 615, is amhlaidh i lár na tíre, agus tháinig seisean i gcoróin. Moltar go raibh comhaontas idir Suibhne géag sóisearach Uí Néill eile, Clann Cholmáin an deiscirt agus lig ar Shuibhne an ríogacht a choinneáil faoina cheannas.

De réir na hannála Éireann, bhí Aonghas, taoiseach Chlann Cholmáin, ina Ardrí ag uair a bháis sa bhliain 621.  B'fhéidir é gur bhronn Suibhne an ríogacht ar Aonghas sular tháinig seisean i réim.

Sa bhliain 628, rinne deartháir Mhaoil Chobha, Domhnall ionsaí ar Shuibhne, ach chloígh é agus theith sé. Muid deireanaí sa bhliain, ámh, maraíodh Suibhne, ag rí na nUlad, Congal Caoch, a d'insealbhaigh é féin mar Ardrí ina ionad. Measann Charles-Edwards gur éirigh le Congal "b'fhéidir le ruathar gan choinne".

Ní raibh Ardrí ann den Cenél nEógain as sin amach go dtí an 8ú haois. Bhí ámh sliochtaigh Shuibhne, agus ní a n-iomaitheoirí den Cenél mhic Earca, i mbun ríogacht Cenél nEógain go dtí bás a fhionnó, Flann mac Maoil Tuile, c. 700.

## Foinsí
* 
* Byrne, Francis John, *Irish Kings and High-Kings.* Batsford, Londain, 1973. 
* Charles-Edwards, T.M., *Early Christian Ireland.* Cambridge University Press, Cambridge, 2000. 
* 

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh
Tuathal Maolgharbh

Ard-Rí na hÉireann ba ea **Tuathal mac Cormaic** (), aitheanta Tuathal Maolgharbh (*Túathal Máelgarb*) (bás 544) agus garmhac Cairbre mac Néill a mheastar.  Sna scéalta is luaite, is amhlaidh gurbh eisean a rinne concas na dtailte a n-éireodh ina ríocht Bhreá, ar son mhuintir Níall Noígíallach.

Cé go n-ainmníonn na ginealaigh é  Tuathal mac Cormaic Chaoch mhic Cairbre mhic Néill Naoighiallaigh, níl siúd ar aon intinn leis an gcur síos sa Bheatha Naomh Pádraig den 7ú haois le Tíreachán, a mhaíonn gur chuir Pádraig mallacht ar Chairbre agus a shliochtaigh ná raibh duine acu ina rí Theamhrach.  Um an neamhréir seo a réiteach, d'fhág naomhsheanchais níos deireanaí Tuathal amach ón mallacht.

Ó thaobh na n-annál de, níl ach aon iontráil suntasach amháin maidir le Tuathal.  Is tuairisc é seo faoi bhua a bhain sé amach in éadan na gCiannacht: "Cath Luachra eiter da Inber", timpeall na bliana in 535. Logainm coitianta is ea Luachair, agus ní fios go cruinn cén inbhir atá i gceist.  * Creidtear gur bhunaigh an bua seo ceannas Uí Néill ar na Ciannachta agus ar Mhaigh Bhreá.  Cé nach taifid chomhaosaigh iad na hiontrálacha seo sna h[[annála Éireann]], molann an teanga iontu gur an-luath iad, ag dul siar b'fhéidir ó dheireadh na 6ú haoise.

Deirtear gur maraíodh Tuathal sna 540í.  Faightear tuilleadh eolais a bhuí le gluaiseanna níos deireanaí ar na hannála, agus le scéalta faoi [[Diarmaid mac Cearbhaill|Dhiarmaid mac Cearbhaill]] agus Naomh [[Ciarán Cluain Mhic Nóis]], ach is dócha gur nósanna i bhfad níos déanaí iad.  Insítear iontu go raibh, Túathal ag iarraidh an ruaig a chur ar Dhiarmaid, ach ina ionad sin maraíodh Túathal ag leasdeartháir Dhiarmada ar thaobh a mháthar &mdash; nó a ghaol uchtála, de réir eile &mdash; *Máel Mordha Ua Machí’' nó *Máel Mór mac Argadaín*.  Maraíodh Maol Mordha féin ar an dtoirt.

## Foinsí
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Diarmaid mac Cearbhaill

Rí na Teamhrach nó Ard-Rí na hÉireann ba ea **Diarmaid mac Cearbhaill** () (bás c. 565).  De réir sean-nósanna, an tArd-Rí deireanach ba ea é a insealbhaíodh faoi réir deasghnáth págánach, an *ban-feis* (bainis), nó pósadh le bandia na tíre.

[mion|200px|Radharc ar aghaidh thoir de Chrois na Scrioptúr, [Cluain Mhic Nóis. Léiríonn na fíoracha is amhlaidh Naomh Ciarán agus Diarmaid mac Cearbhaill, agus Cluain Mhic Nóis á bhunú acu]]

Cé go n-insítear go leor scéalta níos déanaí faoi Dhiarmaid, taoiseach stairiúil ba ea é, agus bhí an-tionchar ag a mhuintir in Éirinn na meánaoise.  Ní gá é a mheascadh le Diarmait mac Cerbaill (rí Osraí), mac an rí, Cearbhaill mac Dúnlainge.

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Uí Néill
Plasmodium malariae

Is prótasón seadánacha é ***Plasmodium malariae*** gur cúis leis an ghalar maláire i ndaoine. Tá sé ar cheann de roinnt speiceas de seadáin *Plasmodium* a ionfhabhtaíonn orgánaigh eile mar phaitiginí, lena n-áirítear *[[:en:Plasmodium_falciparum|Plasmodium falciparum]]* agus*[[:en:Plasmodium_vivax|Plasmodium vivax]]*,  atá freagrach as formhór na is mó de na hionfhabhtuithe mhaláireacha. Le fáil ar fud an domhain, cruthaíonn sé "an mhaláire neamhurchóideach" mar a thugtar air, nach bhfuil beagnach chomh contúirteach leis an gceann a tháirgeann P. falciparum nó P. vivax. I measc na gcomharthaí tá fiabhras a tharlaíonn arís ag eatraimh thart ar thrí lá - fiabhras cartáin nó maláire chartáin - níos faide ná eatraimh (tréach) dhá lá a bhíonn i gceist sna seadáin  mhaláire eile.
malariae
Margadh airgeadraí

mion
Margadh comhdhéanta de bhainc agus institiúidí airgeadais eile is ea **margadh airgeadraí (margadh FX** nó **FOREX)**, a dhéanann freastal orthu siúd ar mian leo airgeadraí éagsúla a dhíol nó a cheannach.

## Tagairtí

Catagóir:Margadh airgeadraí
Catagóir:Airgeadra
Éarlais

mion
Is **éarlais** (nó **airgead síos**, **íocaíocht síos** nó **taisce**) an méid airgid agus / nó urrús nach mór a chur i dtaisce mar bhanna urrúis chun a chinntiú go ngníomhófar ar chonradh.

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Anailís ar mhóiminteam

Is teicníc san airgeadas í **anailís ar mhóiminteam** a úsáidtear chun praghasanna, rátaí malairte go minic, a réamhaithris sa ghearrthéarma.

Baintear úsáid as an treo agus an fuinneamh a bhí taobh thiar d'athruithe i rátaí san am a chuaigh thart.

## Féach freisin

* Anailís theicniúil

## Tagairtí

Catagóir:Anailís theicniúil
Catagóir:Airgeadas
Aipiceaplast

Is plastaid neamh-fhótaisintéiseach díorthaithe é **an t-aipiceaplast** a fhaightear i bhformhór na hApicomplexa, lena n-áirítear *[[:en:Toxoplasma_gondii|Toxoplasma gondii]]*, *[[:en:Plasmodium_falciparum|Plasmodium falciparum]]* agus Plasmodium spp eile. (seadáin gur chúis leo an mhaláire), ach ní i gcásanna eile mar *[[:en:Cryptosporidium|Cryptosporidium]]*. Shíolraigh sé ó algaí (tá díospóireacht ann faoi cé acu algaí glas nó dearg a bhí anseo) trí insiombóis thánaisteach. Tá an t-aipiceaplast timpeallaithe ag ceithre scannán sa chuid is forimeallaí den chóras inscannáin. Óstálann an t-aipiceaplast bealaí meitibileacha tábhachtacha cosúil le sintéis na n-aigéad sailleach, sintéis réamhtheachtaí iospréanóid agus codanna de chonair bithsintéiseach na haeime.

## Tagairtí
Gracilia

Is speiceas de chiaróga san fhine Cerambycidae é ***Gracilia minuta***, an t-aon speiceas sa ghéineas ***Gracilia*** .  

## Tagairtí
Becca's Bunch

Clár teilifíse do leanaí a thosaigh i 2018 is ea ***Becca's Bunch***.

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2018
Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine
Domhnall mac Muircheartaigh

Ard-Rí na hÉireann ba ea **Domhnall mac Muircheartaigh** () (bás c. 566), ar a glaodh Domhnall Ilchealgach (*Domnall Ilchelgach*) agus Domhnall mac Mhic Earca (*Domnall mac Maic Ercae*) air.

Muircheartach mac Muireadaigh ba ea athair Dhomhnaill, agus ba bhall é de chlann Uí Néill an Tuaiscirt ar a nglaofadh Cenél nEógain air níos deireanaí. I dteannta lena dheartháir Forghas (agus fosta b'fhéidir a ngaol, Ainmhire mac Seanna), deirtear go ndearnadh Ard-Rí de tar éis bhás a namhad, Diarmaid mac Cearbhaill. Deirtear de ghnáth gur thosaigh a réimeas *c*. 565, bunaithe ar fhianaise i nAnnála Uladh, ach molann taighde a rinneadh le scaitheamh go bhfuil an dáta seo roinnt bliana ródhéanach, agus is fiú muinín a bheith againn sna dátaí i nAnnála Tiarnaigh don tréimhse seo.

Chloígh Domhnall, Forghas agus Ainmhire, agus cuidiú b'fhéidir le hAodh mac Eachach, rí na gConnacht, Diarmaid mac Cearbhaill ag Cath Chúl Dreimhne go luath sna 560idí. In ainneoin sin, choinnigh Diarmaid greim ar a chuid cumhachta. His authority may have been strengthened by the decisive defeat which Domhnall, Forghas and their allies inflicted on the Cruithne ag Cath Mhóin Daire Lothair sa bhliain dar gcion.  

Meastar gur aithníodh Domhnall agus Forghas mar chomharbaí Dhiarmada i ndiaidh Chath Chúl Dreimhne. Bhí a gcomhréimeas gearr, áfach. Tharla Cath ar bhruach na Life go gairid roimh bhás Domhnaill sa bhliain 566.

Meastar gurbh Ard-Ríthe iad mic le Domhnall, Eochaidh agus Aodh Fuariodhnach were reckoned High Kings. Dá mhuintir féin ba ea formhór na nArd-Ríthe de chuid an Chineál Eoghain.

## Foinsí
* 
* 
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:6ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh
Catagóir:Uí Néill
Eochaidh mac Domhnaill

Ard-Rí na hÉireann de réir roinnt ríliostaí ba ea **Eochaidh mac Domhnaill** (), freisin Eochaidh Fionn (*Eochaid Find*) (bás 572).  Domhnall Ilchealgach (bás 566) ba ea a athair agus Muircheartach mac Muireadaigh (bás 534) a sheanathair, a mheastar fosta gur Ard-Ríthe iad.  Ba bhall de Cenél nEógain Uí Néill. Bhí sé i gcoróin i nAileach ón mbliain 565 go dtí 571.

Dáileadh ard-ríogacht na hÉireann rotated idir Cineál Eoghain agus Cineál Chonaill i ndeireadh na 6ú haoise. Tháinig Eochaidh i gcoróin mar chomhrí lena huncail Baotán mac Muircheartaigh (bás 572) ón mbliain 569.  Chuir na ríliostaí Meán-Ghaeilge a réimeas as áit, níos luaite ná na hannála.  Fágtar ar lár iad as na ríliosta is luaite, *[[Baile Chuinn Chétchathaig|Buile Choinn]]*, dán ó dheireadh na 7ú haoise.  D'fhéadfadh é gurbh é Baotán mac Cairill (bás 581), rí Ulad, an fíor-Ard-Rí ag an am. 

Sa bhliain 572, cloíodh agus maraíodh an bheirt ríthe ag Crónán mac Tiarnaigh, rí Chiannachta Ghleann Gheimhin (Contae Dhoire an lae inniu).

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, *Part 1*, G100001A
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Seathrún Céitinn, *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*,  G100054
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:6ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh
Baotán mac Muircheartaigh

Ard-Rí na hÉireann de réir foinsí éagsúla ba ea **Baotán mac Muircheartaigh** () (bás 572), aitheanta mar Baotán Brí (*Baetán Bríge*). Muircheartach mac Muireadaigh (bás 534), a mheastar fosta gurbh Ard-Rí é, ba ea a athair.  Ba bhall de Chineál Eoghain é. Bhí sé i gcoróin i nAileach ón mbliain 566 go dtí 572.

Dáileadh ard-ríogacht na hÉireann idir Cenél nEógain agus Cenél Conaill le linn deireadh na 6ú haoise.  Bhí Baotán i gcomhréim lena nia, Eochaidh mac Domhnaill (bás 572), ón mbliain 569.  Sna ríliostaí Meán-Ghaeilge, faightear a réimeas níos luaite ná mar a tuairiscítear sna hannála. Ní fhaightear iad ar chor ar bith sa liosta ríthe na Teamhrach, Buile Choinn, dán den 7ú haois. Is dóigh áfach gurbh é rí na nUlad, Baotán mac Cairill (bás 579), fíor-rí na hÉireann le linn an ama úd. 

Sa bhliain 572, maraíodh an bheirt ríthe ag Crónán mac Tiarnaigh, rí Chiannachta Ghleann Gheimhin (Contae Dhoire an lae inniu).

Feictear mac Bhaotáin, Colmán Ríomhaí, mar ard-rí i roinnt liostaí. Bhí ceathrar mac eile aige, Maol Uma, Forannán, Fearghas agus Ailill. Sna Ginealaigh Laud feictear a cúigear mac mar a leanas:
:*Coic maic Baetáin maic Muirc[h]ertaig .i. Forgus, otáit Cenél Forgusa; Forannán, a quo Hui Forannáin; Ailill .i. athair Cindfaelad; Maelhumai .i. in rígfénid; Colman Rimid athair Fína máthar Flainn.
I n[[Annála na gCeithre Máistrí]], deirtear Dúin faoin iontráil 615.2:
:*Ailill mac Baetáin, Maol Dúin mac Fergusa mic Baotáin & Diucolla do mharbhadh h-í Muigh Slecht, h-i c-crich Connacht. Do Cenél m-Baotáin mic Muirchertoigh dóibh.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
**[http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm McCarthy's synchronisms] *, eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:6ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh