open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Na Blascaodaí

Grúpa oileán suite amach ó chósta Chorca Dhuibhne i gContae Chiarraí is ea **na Blascaodaí**. Níl éinne ina chónaí ar na hoileáin ó aistríodh na daoine deireanacha amach ón mBlascaod Mór i 1953.

## Na hOileáin
Is iad seo a leanas na hoileáin:
* An Blascaod Mór
* Beiginis
* Inis Tuaisceart
* Inis na Bró
* Inis Mhic Uileáin
* An Tiaracht

## Saibhreas Cultúrtha
Bhí an saol crua ar na Blascaodaí. Is ar an iascaireacht agus ar an bhfeirmeoireacht a mhair na daoine agus iad ag streachailt leis an aimsir lá i ndiaidh lae. De bharr na himirce agus an mheatha, tréigeadh an t-oileán uathúil seo go hiomlán sa bhliain 1953.

Tá cáil ar na hoileáin mar gheall ar an saibhreas cultúrtha a bhí ag baint le muintir na n-oileán. D’fhág daoine an oileáin lorg ollmhór liteartha ina ndiaidh. 

Rinne dream acadúil ón taobh amuigh staidéir theangeolaíocha agus antraipeolaíocha ar na hoileánaigh. 

Thaifead muintir na n-oileán saol a bpobail i sraith leabhar atá thar a bheith luachmhar mar thaifid shóisialta, agus áirítear iad i measc seoda litríochta na Gaeilge. Tugann siad léargas ar an am atá caite, agus is iad na saothair is cáilúla acu ná: An tOileánach le Tomás Ó Criomhthain, Peig le Peig Sayers agus Fiche Blian ag Fás le Muiris Ó Súilleabháin.

### Ionad an Bhlascaoid
Tá ionad oidhreachta agus músaem uathúil i nDún Chaoin, ar an ngob is faide siar de Chorca Dhuibhne.  Déantar stair agus oidhreacht an oileáin a cheiliúradh, le léiriúcháin idirghníomhacha, iarsmaí a bhain leis an oileán, meáin chlosamhairc agus saothair ealaíne.  Ta suas le 20 duine fostaithe in Ionad an Bhlascaoid, agus tugann breis agus 10,000 duine cuairt ar an áit gach bliain.

## Áilleacht
Pádraig Ua Maoileoin:
:*"Féachaimís uainn siar agus ó thuaidh. Tá an Tiaracht faoi raon ár súl, Inis Mhic Úibhlean ar ár gclé agus Inis Tuaisceart ar ár ndeis. Níor caitheadh a oiread scannán riamh le haon radharc ná mar atá caite le seo; cuireann sé draíocht ar dhaoine."*

Muiris Ó Súilleabháin
:*"Bhí an Blascaod sínte siar díreach ar dhroim na mara, agus ba chosúil le long mhór í a bheadh ag réabadh na farraige ar gach taobh di, agus na Blascaodaí beaga ina thimpeall ar nós cráin mhuice go mbeadh a hál ina dhiaidh."* 

Tomás Ó Criomhthain
:*"Níor gá dhuit corraí as láthair do bhonn ón mullóg chun lán do scamhóg den ghaoth chumhra a ghlacadh, pé aird a mbeadh sí ag teacht. Bhíodh iontas orm cad fáth a mbíodh lucht na gcathrach ag sroichint a leithéid d'áit, ach níor ghá dom aon iontas a dhéanamh de."*

:*"Leagas mo shúil sa timpeall ar muir agus ar talamh. Ní fheadar an raibh sé i gcumas aon tsúile eile corpartha faoin ngréin a oiread suaitheantais a fheiscint as aon lantán amháin is mar chonaic mo shúilese san am seo, agus gach iontas acu á chur in iúl dom gurbh é an Máistir Beannaithe a riaraigh iad...."*

## Féach freisin

* Corca Dhuibhne

## Naisc sheachtracha
* Nósanna agus tuiscintí traidisiúnta i scríbhinní an Bhlascaoid, ''Iris na Mara'' leathanach:42, Foras Muirí na hÉireann 

## Tagairtí

Blascaodaí

Catagóir:Corca Dhuibhne
Celtic Connections

Is féile i nGlaschú a bunaíodh sa bhliain 1994 í **Celtic Connections** .

Ní raibh go leor imeachtaí ag an gCeoláras Ríoga i nGlaschú i mí Eanáir agus mar sin chuir Colin Hynd féile ar bun le 66 imeacht. D'éirigh go maith léi agus cheiliúir an fhéile 25 bliain ar an bhfód isa bhliain 2018.

Bhí an fhéile ar líne mar gheall ar an choróinvíreas in 2021 agus le meascán de cheolchoirmeacha fíorúla agus beo in 2022 

## Naisc sheachtracha

* *leathanach baile Celtic connections

## Tagairtí

Catagóir:Ceol
Pionsóireacht

Scil nó ealaín an chomhraic le claimhte maola, nó claíomh maol, is ea **pionsóireacht**.

Tháinig an spórt chun cinn le linn na 1700idí san Iodáil agus sa Fhrainc.  

Is cuid den ealaín oscartha í an phionsóireacht**.** Úsáideann airm ghearrtha, sáite nó tuargana leis an lámh (in áit iad a chaitheamh, a lámhach nó a shuíomh). 

Sá saol atá inniu ann, is spórt Oilimpeach í, agus úsáidtear trí arm éagsúil:
* Pionsa maol — arm éadrom sáite; an thargaid dhlisteanach ná cabhail an choirp. Ní cheadaítear tadhaill dúbailte.
* Épée — arm trom sáite; an thargaid dhlisteanach ná an corp ar fad. Ceadaítear tadhaill dúbailte.
* Marc-chlaíomh — arm trom gearrtha agus sáite; an thargaid dhlisteanach ná beagnach an corp ar fad os cionn na coime (ach amháin na lámha agus droim an chinn). Ní cheadaítear tadhaill dúbailte.

## Féach freisin
* Ealaín oscartha

## Tagairtí

Catagóir:Pionsóireacht
Catagóir:Spóirt Oilimpeacha
Catagóir:Ealaíona comhraic
Beiginis

Is í **Beiginis** an t-oileán is lú i measc na mBlascaodaí. Tá sí suite thart ar míle amach ó chósta Chorca Dhuibhne i gContae Chiarraí idir An Blascaod Mór agus an mórthír.

## Tagairtí

Catagóir:Na Blascaodaí
Catagóir:Oileáin Ghaeltachta
Catagóir:Oileáin na hÉireann
Catagóir:Oileáin Chontae Chiarraí
Beochan

deas|thumb|Sé fhráma beochana
deas|thumb|An toradh beochana nuair a ritear na frámaí thuas i ndiaidh a chéile
[deas|thumb|[Capall beoite.]]

Is é is **beochan** ann ná léiriú sciobtha de sheicheamh íomhánna socra leis an aidhm go n-aireofar go bhfuil siad ag gluaiseacht. Braitheann éifeacht gach uile caighdeán a chuireann pictiúir ag bogadh ar sheasmhacht físe – aga moille i bhfreagairt na súile do radharcanna, rud a fhágann íomhánna breise ar an tsúil. Má léirítear seicheamh d’íomhánna socra ag ráta sách scioptha, thar teorainn ar a dtugtar an mhinicíocht chónasctha, airímid mothú radhairc leanúnach seachas na híomhánna aonaracha. Más difríochtaí beaga iad atá idir na híomhánna leanúnacha, aireofar mar ghluaiseachtaí iad.

Tugtar cartún ar bheochan atá déanta de líníochtaí. Is samplaí iad *[[Tom agus Jerry]]* agus *[[Mobile Suit Gundam]]* den chineál beochana seo.

## Stair na beochana

## Féach freisin
* Fráma scannáin
* Scannánaíocht

## Naisc Sheachtracha

* Eolas ar an gcaoi a ndéantar scannán beochana 
* Stair na beochana 


Catagóir:Scannánaíocht
Catagóir:Cartúnaíocht
Celtic Connections (seó raidió)

Is clár raidió seachtainiúil é **Celtic Connections** sna Stáit Aontaithe. 

Craoltar Celtic Connections ó champas Ollscoil Illinois Theas. Ba é Bryan Kelso Crow an láithreoir sular bhfuair sé bás sa bhliain 2019. Ar an gclár cloistear ceol traidisiúnta ó Éire, Albain, agus Sasana. Le sin go minic bíonn ceol ó Meiriceá Thuaidh agus ó thíortha Eorpacha eile freisin. Craoltar an clár ag níos mó ná 100 stáisiún agus tá sé ar fáil ar líne ag siu.org . 

## Naisc sheachtracha
* CelticConnectionsRadio.org  

Catagóir:Cláir raidió
Rage Against the Machine

Is banna ceoil é **Rage Against the Machine** a bunaíodh sa bhliain 1991 i Los Angeles, California, SAM. Is iad Zach De La Rocha (amhránaí), Tom Morello (giotár), Tim Comerford (dordghiotár) agus Brad Wilk (drumaí) na ceoltóirí atá sa bhanna. Meascann siad ceol hip hap, miotal trom agus func le chéile chun stíl shainiúil a dhéanamh. Iompraíonn a liricí teachtaireacht réabhlóideach pholaitiúil.

## Saothar

### Rage Against the Machine
Is é an t-albam féin-teidealach an chéad album ó RATM. Scaoileadh é ar an tríú lá de Mhí na Samhna, 1992. Shroich sé platanam triarach agus eisíodh ceithre shingil as ("Killing in the Name", "Bombtrack", "Bullet in the Head" agus "Freedom").

### Evil Empire
Is é *Evil Empire* an dara halbam ó RATM. Scaoileadh é ar an gcúigiú lá déag de mhí Aibreáin, 1996.

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Meiriceánacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1991
Stigh Lorgan

Is bruachbhaile i ndeisceart Bhaile Átha Cliath é **Stigh Lorgan** nó **Stigh Lorcáin** (Ghlactaí leis na leaganacha *Tigh Lorcáin* agus *Teach Lorcáin* san am atá caite) (Béarla: *Stillorgan*). Tá sé suite i limistéar Chontae Dhún Laoghaire-Ráth an Dúin. 

Tá club de chuid Chumann Lúthchleas Gael, Cill Mochuda na Crócaigh suite ann. Bunaíodh an chéad ionad siopadóireachta in Éirinn i Stigh Lorgan sa bhliain 1966. Is é Coláiste Benildus an scoil is mó sa cheantar agus tá dhá ghaelcholáistí sa cheantar.

Rugadh William Orpen i Stigh Lorgan, is tá eastát tithíochta *Orpen* a ainmníodh ina onóir fós le feiceáil ann. 

## Tagairtí

## Naisc zheachtracha

* Suíomh gréasáin Chlub Iománaíochta Chill Mochuda na Crócaigh 
* Suíomh gréasáin Choláiste Oatlands i Stigh Lorgan
* Suíomh gréasáin Chlub Spóirt Glenalby
* http://www.stbenilduscollege.com/magico_builder/www/index.asp?wbid=198&aff= 

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Catagóir:Stigh Lorgan
Dustin Turcaí

thumb|deas|Dustin Turcaí sa bhliain 2005

Carachtar puipéid Éireannach is ea **Dustin Turcaí** nó **Dustin Hoffman** (nó *Dustin an Turcaí* uaireanta) (Béarla: *Dustin the Turkey*). Cé go dtugtar turcaí air, maíonn sé féin gur turcaí-bhultúr atá ann. An cháil is mó atá ar Dustin ná mar charachtar ar an gclár teilifíse do pháistí, *The Den*, a bhíonn á ar RTÉ 2. Tá sé páirteach sa chlár sin ó bhí 1990 ann. Ach aithnítear é as go leor rudaí éagsúla a bheith déanta aige mar charachtar grinn, lena n-áirítear, amhráin, físeáin, geamaireachtaí agus fógraí teilifíse. Roghnaíodh é le déanaí mar iarratasóir na hÉireann sa Chomórtas Eoraifíse don bhliain 2008, leis an amhrán *[[Irelande Douze Pointe]]*.

## Singlí

* The Christmas No. 1 (Zig agus Zag le Dustin Turcaí)
* Spanish Lady (le Ronnie Drew agus The Saw Doctors)
* Numb
* Rat Trap (le Bob Geldof)
* Christmas Tree
* Good Lookin' Woman (le Joe Dolan)
* Fairytale of New York (le Dervla Kirwan)
* 32 Counties
* Christmas in Dublin
* Sweet Caroline
* Patricia the Stripper (le Chris de Burgh)
* True Christmas
* Fields of Athenry
* Harrell is a Lonely Dustin
* Irelande Douze Pointe

## Albaim

* Not Just A Pretty Face
* Dustin: Unplucked
* Faith Of Our Feathers
* Poultry In Motion
* Dustin's Greatest Hits
* Bling When You're Minging

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* Físeán d'amhrán Dustin, a bhí sa chomórtas Eoraifíse i 2008

Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Puipéid Éireannacha
Catagóir:Fir Ghrinn Éireannacha
Bratach na Siombáibe

Tá **bratach [[an tSiombáib|na Siombáibe]]** déanta suas de cúig dhath, glas, buí, dearg agus dubh.

## Naisc sheachtracha
* 

## Tagairtí

Catagóir:An tSiombáib
Catagóir:Bratacha
Serie A

Is é an **Serie A** an tsraith peile is airde san Iodáil. Imríonn 20 clubanna sa tsraith. Ó nuair a thosaigh sé sa bhliain 1898, tá sé buaite ag seacht gclubanna déag.

## Buaiteoirí
* 2024/25 Napoli
* 2023/24 Internazionale
* 2022/23 Napoli
* 2021/22 Milan
* 2020/21 Internazionale
* 2019/20 Juventus
* 2018/19 Juventus
* 2017/18 Juventus
* 2016/17 Juventus
* 2015/16 Juventus
* 2014/15 Juventus
* 2013/14 Juventus
* 2012/13 Juventus
* 2011/12 Juventus
* 2010/11 Milan
* 2009/10 Internazionale
* 2008/09 Internazionale
* 2007/08 Internazionale
* 2006/07 Internazionale
* 2005/06 Internazionale
* 2004/05 Gan buaiteoir
* 2003/04 Milan
* 2002/03 Juventus
* 2001/02 Juventus
* 2000/01 Roma
* 1999/00 Lazio
* 1998/99 Milan
* 1997/98 Juventus
* 1996/97 Juventus
* 1995/96 Milan
* 1994/95 Juventus
* 1993/94 Milan
* 1992/93 Milan
* 1991/92 Milan
* 1990/91 Sampdoria
* 1989/90 Napoli
* 1988/89 Internazionale
* 1987/88 Milan
* 1986/87 Napoli
* 1985/86 Juventus
* 1984/85 Hellas Verona FC
* 1983/84 Juventus
* 1982/83 Roma
* 1981/82 Juventus
* 1980/81 Juventus
* 1979/80 Internazionale
* 1978/79 Milan
* 1977/78 Juventus
* 1976/77 Juventus
* 1975/76 Torino
* 1974/75 Juventus
* 1973/74 Lazio
* 1972/73 Juventus
* 1971/72 Juventus
* 1970/71 Internazionale
* 1969/70 Cagliari
* 1968/69 Fiorentina
* 1967/68 Milan
* 1966/67 Juventus
* 1965/66 Internazionale
* 1964/65 Internazionale
* 1963/64 Bologna
* 1962/63 Internazionale
* 1961/62 Milan
* 1960/61 Juventus
* 1959/60 Juventus
* 1958/59 Milan
* 1957/58 Juventus
* 1956/57 Milan
* 1955/56 Fiorentina
* 1954/55 Milan
* 1953/54 Internazionale
* 1952/53 Internazionale
* 1951/52 Juventus
* 1950/51 Milan
* 1949/50 Juventus
* 1948/49 Torino
* 1947/48 Torino
* 1946/47 Torino
* 1945/46 Torino
* 1944/45 Dara Chogadh Domhanda
* 1944 VV.F. Spezia
* 1943/44 Dara Chogadh Domhanda
* 1942/43 Torino
* 1941/42 Roma
* 1940/41 Bologna
* 1939/40 Ambrosiana-Inter
* 1938/39 Bologna
* 1937/38 Ambrosiana-Inter
* 1936/37 Bologna
* 1935/36 Bologna
* 1934/35 Juventus
* 1933/34 Juventus
* 1932/33 Juventus
* 1931/32 Juventus
* 1930/31 Juventus
* 1929/30 Ambrosiana
* 1928/29 Bologna
* 1927/28 Torino
* 1926/27 Gan buaiteoir
* 1925/26 Juventus
* 1924/25 Bologna
* 1923/24 Genoa
* 1922/23 Genoa
* 1921/22 US Novese/Pro Vercelli
* 1920/21 Pro Vercelli
* 1919/20 Internazionale
* 1916/19 Céad Chogadh Domhanda
* 1915/16 Milan
* 1914/15 Genoa
* 1913/14 Casale
* 1912/13 Pro Vercelli
* 1911/12 Pro Vercelli
* 1910/11 Pro Vercelli
* 1909/10 Internazionale
* 1909 Pro Vercelli
* 1908 Pro Vercelli
* 1907 Milan
* 1906 Milan
* 1905 Juventus
* 1904 Genoa
* 1903 Genoa
* 1902 Genoa
* 1901 Milan
* 1900 Genoa
* 1899 Genoa
* 1898 Genoa
Catagóir:Sraithchomórtais sacair
Catagóir:An Iodáil
Briotais

mion
Is é is **briotais** (nó **an diamhrachas**) ann ná staidéar ar rudaí atá "folaithe", rúndiamhair nó neamhshaolta. Is é an tuiscint atá ag an mbriotaiseoir ar an saol ná go bhfuil an fhírinne folaithe ó shúil an duine, agus go gcaithfidh sé teacht ar an bhfírinne fholaithe sin. Bíonn na briotaiseoirí ag plé le piseoga agus le horthaí, chomh maith leis na reiligiúin éagsúla - go háirithe le reiligiúin mhisteacha ar nós an Ghnóiseachais - ach ní gnách dearcadh ar na reiligiúin mhóra dhomhanda, cosúil leis an gCríostaíocht, le hIoslam nó leis an Hiondúchas, mar shampla - mar "bhriotais". Is féidir ciall briotaise a bhaint as reiligiúin den tsórt seo, ach is gnách leis an gcléir cheartchreidmheach dímheas a bheith acu ar chiallúcháin den chineál seo. Mar shampla, ní bhíonn scoláirí reiligiúnda an Ghiúdachais sásta ar aon nós leis an dóigh a bhfuil an Cabála, nó an leagan briotaisiúil den Ghiúdachas, ag éirí faiseanta i measc na ndaoine cáiliúla i Meiriceá inniu.

Tá an téarma sin, *briotais*, cineál uileghabhálach, nó is féidir gach sórt rudaí neamhshaolta, beagnach, nach cuid d'aon mhór-reiligiún iad a aicmiú mar "bhriotais". Bíonn sé deacair acu siúd féin a dhéanann taighde comparáideach ar na reiligiúin an "bhriotais" a shainmhíniú mar rud. Dúirt Nicholas Goodrick-Clarke, ollamh ollscoile in Exeter a bhfuil staidéar déanta aige ar thraidisiúin rúndiamhrachta an Iarthair gurb ionann an bhriotais, go bunúsach, agus tuiscint áirithe ar na cúrsaí reiligiúnda nó neamhshaolta a tháinig ar an bhfód i rith an chéad chúpla aois i ndiaidh bhreith Chríost in Oirthear na Meánmhara, agus gurb iad na príomh-chomhábhair sa mheascán seo ná an Cabála - traidisiún rúndiamhair an Ghiúdachais - an Nua-Phlatónachas, an Gnóiseachas, agus na tráchtais draíochta agus ailceimice a scríobh lucht an Heirméiteachais, is é sin, lucht leanúna Hermes Trismegistus.

## Tagairtí


Catagóir:Asarlaíocht
An Briotás

Is baile beag í **an Briotás** ata suite idir Tamhlacht i mBaile Átha Cliath agus Baile Coimín i gContae Chill Mhantáin.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
An Ros

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Ros** air:
* An Ros, Contae an Chláir (An Tulach Íochtarach): baile fearainn i gContae an Chláir
* An Ros, Contae an Chláir (An Tulach Uachtarach): baile fearainn i gContae an Chláir
* An Ros, Contae Bhaile Átha Cliath: baile fearainn agus baile i gContae Bhaile Átha Cliath
* An Ros, Contae Chiarraí: baile fearainn i gContae Chiarraí
* An Ros, Contae Laoise (Clár Maí Locha): baile fearainn i gContae Laoise
* An Ros, Contae Laoise (Port Laoise Thoir): baile fearainn i gContae Laoise
* An Ros, Contae Laoise (Tigh na hInse): baile fearainn i gContae Laoise
* An Ros, Contae Liatroma (Cluain Chláir): baile fearainn i gContae Liatroma
* An Ros, Contae Liatroma (Inis Mac Rá): baile fearainn i gContae Liatroma
* An Ros, Contae Mhaigh Eo (An Ros): barúntacht, paróiste dlí, agus toghroinn i gContae Mhaigh Eo
* An Ros, Contae Mhaigh Eo (Tír Amhlaidh): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Ros, Contae na Gaillimhe: barúntacht i gContae na Gaillimhe
* An Ros, Contae na Gaillimhe (Baile Chláir): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Ros, Contae na Gaillimhe (Baile na hInse): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Ros, Contae na Gaillimhe (Cill Chuimín): oileán agus baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Ros, Contae na Gaillimhe (Maigh Cuilinn): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Ros, Contae na Gaillimhe (Liatroim): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Ros, Contae na hIarmhí: baile fearainn i gContae na hIarmhí
* An Ros, Contae na Mí: ionad daonra agus baile fearainn i gContae na Mí
* An Ros, Contae Phort Láirge (An Trian Meánach): baile fearainn i gContae Phort Láirge
* An Ros, Contae Phort Láirge (Cois Abha Móire agus Cois Bhríde): baile fearainn i gContae Phort Láirge
* An Ros, Contae Phort Láirge (Na Déise): baile fearainn i gContae Phort Láirge
* An Ros, Contae Phort Láirge (Uachtar Tíre): baile fearainn i gContae Phort Láirge
* An Ros, Contae Shligigh (Cairbre): baile i gContae Shligigh
* An Ros, Contae Shligigh (Cúil Ó bhFinn): baile fearainn i gContae Shligigh
* An Ros, Contae Shligigh (Tír Fhiachrach): baile fearainn i gContae Shligigh
* An Ros, Contae Thiobraid Árann (Cill Fhiacal): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* An Ros, Contae Thiobraid Árann (Cluain Big): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* An Ros, Contae Thiobraid Árann (Uíbh Eoghain agus Uíbh Fhathaidh Thiar): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* An Ros, Contae Thiobraid Árann (Urumhain Íochtarach): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* An Ros, Contae Uíbh Fhailí (An Eaglais): baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí
* An Ros, Contae Uíbh Fhailí (Baile Mhic Comhainn): baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí

## Féach freisin
* Ros (idirdhealú)

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Coláiste Benildus

Bunaíodh **Coláiste Benildus** i 1966. Is meánscoil í, do bhuachaillí amháin. Tagann na daltaí go dtí an scoil ó Stigh Lorcáin, Dún Droma, Baile na nGabhair, Áth an Ghainimh, Baile an tSaoir agus An Chéim.

Imríonn an scoil go leor cluichí, ach is iad iománaíocht agus peile na príomhchluichí sa scoil. Imreoidh an fhoireann peile sinsear sa craobh ceannais, roinn A, Baile Átha Cliath. Bhuaigh an fhoireann in aghaidh Coláiste Eoin sa chluiche leath-ceannais.

Téann an Luas tríd na páirceanna den scoil.

Catagóir:Meánscoileanna in Éirinn
Joan Baez

Is amhránaí, ceoltóir agus cumadóir amhrán í **Joan Chandos Baez**. Rugadh ar an 9 Eanáir 1941 í, in Oileán Staten, Nua-Eabhrac. Is soprano í, le réimse gutha trí ochtach, agus stíl ghuthach shainiúil aici. 

Bhain sí cáil amach ag tús na 1960idí mar amhránaí tíre. Cé gur chum sí roinnt amhrán (mar shampla *Blessed Are*, *Diamonds & Rust*) tá níos mó cáil aici ó bheith ag canadh amhrán cumtha ag daoine eile, Bob Dylan ach go háirithe, ach chan sí amhráin cumtha ag The Beatles, The Rolling Stones, Paul Simon agus cumadóirí nach iad freisin.

Ba gníomhaí sóisialta í i rith a saol. Bhí sí gníomhach ar son chearta daonna (sna Stáit Aontaithe agus i dtíortha eile), i gcoinne Chogadh Vítneam, i gcoinne an dá Chogadh Iarácach, ar son na timpeallachta, ar son chearta don lucht leispiach agus aerach agus in aghaidh phionós an bháis. Chaith sí tamall i bpríosún sa bhliain 1967 tar éis léirsithe i gcoinne Chogadh Vítneam. 

Rugadh a máthair in Albain agus a hathair i Meicsiceo. Ba bhaill de Chumann na gCarad é teaghlach Baez. Ba fisiceoir é athair Joan ach dhiúltaigh sé bheith páirteach i dtionscal na n-armadóireachta. 

Phós sí David Harris, gníomhaí frith-choinscríobh, sa bhliain 1968. Bhí mac amháin acu, Gabriel. Cuireadh deireadh cairdiúil leis an bpósadh sa bhliain 1973.

## Naisc sheachtracha
* JoanBaez.com - leathanach gréasáin Joan Baez 
* Joan Baez ag canadh "It ain't me, babe" ón mbliain 1965 (youtube)

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí tíre Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Daoine beo
An Ros, Contae Bhaile Átha Cliath

Sráidbhaile i dtuaisceart Átha Cliath is ea **An Ros** (nó **Ros Eo**). Tá sé suite 25km ó lár na cathrach. Is cuid de Chontae Fhine Gall é freisin.

## Tagairtí

Ros, An
An Dáréag (scuad de chuid na nÓglach)

B'iad **an Dáréag** nó **an Scuad** nó **an Dá Aspal Déag** an t-aonad cáiliúil de chuid Óglaigh na hÉireann a bhunaigh Mícheál Ó Coileáin le cur in aghaidh lucht faisnéise na nGall i rith Chogadh na Saoirse. Bhí an scuad dírithe ar ghníomhairí de chuid na nGall a fheallmharú.

## Cúlra

Ar an 10 Aibreán 1919, d'fhógair an Chéad Dáil go mbeadh sé de pholasaí feasta constáblaí de chuid Chonstáblacht Ríoga na hÉireann a eascoiteannú. San am sin, ní raibh Sinn Féin sásta foréigean d'aon chineál a cheadú go hoifigiúil. Is iomaí constábla a ghéill don bhaghcatáil, don tsíor-áitiú agus don mhion-imeaglú. Mar sin féin, ní dhearna cuid eile de na constáblaí ach éirí ní ba bhagarthaí fós ar na hÓglaigh, agus i Mí Iúil 1919, d'iarr an Coileánach ar Risteárd Mac Aoidh baicle bheag a roghnú le haghaidh feallmharfóireachta.

## Na Feallmharfóirí

B'iad na chéad daoine a roghnaíodh ná Páidín Ó Dálaigh, a bhí i gceannas ar an mbaicle, chomh maith le Mícheál Mac Dónaill, Ben Bairéad, Séamas Ó Conaire, Séan Ó Dúill, Joe Leonard, Pat McCrae, Jim Slattery, agus Bill Stapleton. Bhí siad fostaithe go lánaimseartha, agus tuarastal seachtainiúil á íoc leo.

B'é an Sáirsint Bleachtaire "The Dog" Smith an chéad duine a feallmharaíodh ar ordú an Choileánaigh. Lámhachadh é ar an 30 Iúil 1919 in aice le Droim Conrach i mBaile Átha Cliath. Ina dhiaidh sin, is iomaí duine eile a mharaigh an scuad. Ina measc, bhí péas gan sainéide agus, uaireanta, státseirbhísigh a bhí ag déanamh scime do Shinn Féin. Cuid de sheirbhís faisnéise na nÓglach a bhí sa Scuad, agus an Coileánach i gceannas ar an tseirbhís faisnéise. 

## Leabharliosta
* ''The Squad: The Intelligence Operations of Michael Collins'' le T. Ryle Dwyer ISBN 1-85635-469-5

Catagóir:Cogadh na Saoirse in Éirinn
Pierce Brosnan

Aisteoir, léiritheoir agus comhshaolaí Éireannach cáiliúil atá lonnaithe i Meiriceá anois, is ea **Pierce Brendan Brosnan** (Gaeilge: *Piaras Breandán Ó Brosnacháin*, 16 Bealtaine, 1953, a rugadh é). Rugadh agus tógadh é san Uaimh, i gContae na Mí, ach bhog é féin agus a mháthair go Londain Shasana nuair a bhí sé aon bhliain déag d'aois, áit a ndeachaigh sé leis an aisteoireacht. Is é an cháil is mó atá ar Brosnan ná go raibh sé i bpáirt spiaire clúiteach na scannán, James Bond, i gceithre scannán de chuid na sraithe sin.

## Scannáin

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* Suíomh gréasáin oifigiúil Pierce Brosnan 

Brosnan, Pierce
Brosnan, Pierce
Brosnan, Pierce
Catagóir:Daoine beo
James Bond (Carachtar)

Carachtar spiaire ficseanúil a chruthaigh an scríbhneoir Sasanach, Ian Fleming, is ea **James Bond**. Chruthaigh Fleming an carachtar seo mar charachtar úrscéil ar dtús, sa bhliain 1952. 

Scríobhadh 14 úrscéal faoi agus cuireadh tús le sraith scannán á déanamh faoin gcarachtar ó 1963 i leith. 

Is trí na scannáin is mó atá eolas ag an bpobal ar an gcarachtar.

## Aisteoirí a bhí i bpáirt James Bonds sna scannáin

* Seán Connery
* George Lazenby
* Roger Moore
* Timothy Dalton
* Pierce Brosnan
* Daniel Craig

## Naisc Sheachtracha

* Suíomh gréasáin oifigiúil James Bond

## Tagairtí

Bond, James Bond
Dara Ó Cinnéide

Craoltóir agus iar-pheileadóir is ea **Dara Ó Cinnéide**, a rugadh i gContae Chiarraí ar an 25 Aibreán 1975. D'imir sé le Ciarraí idir 1994 agus 2005, agus tá trí bhonn buaite aige i gCraobh na hÉireann. 

## Ag imirt peile
D'imir Ó Cinnéide a chéad chluiche idirchontae in aghaidh Dhún na nGall sa tSraith Náisiúnta sa bhliain 1994. Bhuaigh sé Craobh na hÉireann den chéad uair sa bhliain 1997, nuair a bhuaigh Ciarraí ar Mhaigh Eo sa chluiche ceannais. D'aimsigh Ó Cinnéide dhá chúl agus cúig chúilín is fiche sa bhliain 2000, ceithre chúilín sa chluiche ceannais. Bhuaigh Ciarraí ar Ghaillimh sa chluiche sin. Bhí sé ina chaptaen ar an bhfoireann a fuair an lámh in uachtar i gcoinne Mhaigh Eo sa chluiche ceannais sa bhliain 2004. Agus é ag glacadh an choirn, thóg sé a óráid ar fad as Gaeilge.

Lean Ó Cinnéide ar aghaidh ag imirt lena chlub An Ghaeltacht go dtí an bhliain 2007. 

## Raidió agus teilifís
Oibríonn sé ina léiritheoir ar an gclár An Saol Ó Dheas ar Raidió na Gaeltachta. Bíonn sé le feiceáil freisin uaireanta ar TG4 mar aoi ar na cláir spóirt.
Is é Dara Ó Cinnéide an láithreoir ar an irischlár seachtainiúil Seó Spóirt ar TG4 anois.

## Féach freisin
* Seó Spóirt

## Tagairtí

Catagóir:Peileadóirí Chiarraí
Catagóir:Craoltóirí Gaeilge
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine ón Irish Examiner
Catagóir:Colúnaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Francach (ainmhí)

Is é is **francach** nó **luch Fhrancach** nó **luchóg mhór** ann ná creimire den ghéineas *Rattus*. Is iad na cineálacha is tábhachtaí sa ghéineas seo ná an francach donn (*Rattus norvegicus*) agus an francach dubh (*Rattus rattus*). Uaireanta, áfach, tugtar "francach" ar chreimirí de chineálacha eile freisin a bhfuil an mhéid chéanna iontu, cé nach bhfuil ach lúb bheag ghaoil acu leis na fíor-fhrancaigh.

Tabhair faoi deara go bhfuil ciall eile leis an bhfocal "francach" i nGaeilge Mhaigh Eo, is é sin, an chearc Fhrancach nó an turcaí.

Bíonn na francaigh níos mó ná na gnáthluchóga (an géineas úd *Mus*). Go ginearálta, bíonn siad níos faide ná dhá cheintiméadar déag (timpeall ar chúig orlaí). 

Na francaigh is mó a bhíonn ar fáil sna tíortha Iartharacha inniu, baineann siad leis an gcineál *Rattus norvegicus*, is é sin, an francach donn (cé gur minicí a bhíonn siad liath ná donn). Is féidir leis an bhfrancach donn bheith 25 cm ar fad, agus an t-eireaball ar aon fhad leis an gcabhail (is é sin, 25 cm eile). De ghnáth, bíonn na fireannaigh timpeall ar 350 g ar mheáchan, agus na baineannaigh 100 g níos éadroime, ach is féidir le haonáin mhóra meáchan leath cileagraim a shroicheadh. Bíonn na francaigh ábalta fuaimeanna a aithint go híogair, agus iad ábalta ultrafhuaimeanna a chloisteáil - is é sin, fuaimeanna atá ró-ard ó thaobh na tuine de le go gcloisfeadh an duine iad. Thairis sin, tá bolú maith acu. Dealraíonn sé, áfach, nach bhfuil radharc a súl thar mholadh beirte, nó tá siad dathchaoch - is é sin, ní aithníonn siad ach cúpla dath, cosúil leis an duine a bhfuil dathdhaille dhearg-uaine air.

thumb|left|240px|Francach fiáin
Is uiliteoir - ainmhí uiliteach - é an francach, is é sin, is féidir leis beagnach gach sórt a ithe, idir fheoil agus phlandaí. Agus an méid sin ráite, ní mór cuimhne a choinneáil air gurb é an t-arbhar an cineál bia is tábhachtaí don fhrancach. Taithníonn uibheacha scrofa, macarón agus cáis go mór mór leis na francaigh. Istoíche is mó a bhíonn siad i mbun a gcuid mioscaise, agus níl aon chaill orthu ag snámh, ach is é an difríocht idir an francach donn agus an francach dubh, amach ón dath, nach bhfuil an cineál donn leath chomh maith ag dreapadh agus an cineál dubh. Bíonn na francaigh dhonna an-mhaith ag tochailt, agus iad ábalta cathracha gríobháin de phoill a dhéanamh sa talamh, an dóigh a mbíonn siad ag tochailt rompu. Ainmhí cliste é an francach donn, leis. Sa bhliain 2007, haithníodh go bhfuil meiteachognaíocht ag an bhfrancach donn - is é sin, go bhfuil sé in ann é féin a aithint mar aonán agus a thuiscint go bhfuil sé ag smaoineamh.

Is féidir leis an bhfrancach donn fiu cúig ál a bhreith in aghaidh na bliana, má fhabhraíonn na himthosca dó. Ní bhíonn na baineannaigh ach 21 lá ag iompar, agus bíonn timpeall ar seacht gcinn bheaga san ál de ghnáth, cé gur féidir fiú ceithre cinn déag a bheith ann uaireanta. Is féidir don fhrancach aois trí bliana a bhaint amach, ach faigheann an chuid is mó acu bás roimh dheireadh an chéad bhliain acu.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh


Catagóir:Scroblachóirí
Catagóir:Creimirí
An Bhinn Bhorb

Sráidbhaile é **an Bhinn Bhorb** i gCo. Thír Eoghain. Tá sé suite díreach ar an teorainn le contae Ard Mhacha. Tá an bhinn féin, as a bhfuil an sráidbhaile baiste, os cionn na habhann ar thaobh Thír Eoghain. Is ar a mullach sin atá an caisleán tógtha; cé gur seandún atá ann, is Sasanach de mhuintir Wingfield, sa 17ú haois a thóg an caisleán atá fós ann. 

Cath na Binne Boirbe, 1646: bhí bua ag Eoghan Rua Ó Néill anseo ar Munroe Shasana.

Catagóir:Bailte i gContae Thír Eoghain
Ian Fleming

B'údar, iriseoir agus mairnéalach cabhlaigh le linn an Dara Cogadh Domhanda é **Ian Lancaster Fleming** (28 Bealtaine 1908 – 12 Lúnasa 1964). Is é an cháil is mó atá air ná gur chruthaigh sé carachtar an spiaire James Bond, fear ar scríobh sé 12 úrscéal agus naoi ngearrscéal faoi, chomh maith leis an scéal do pháistí, *[[Chitty Chitty Bang Bang]]*.

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh gréasáin Fhondúireacht Ian Fleming 
* Ionad Ian Fleming 

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí scéalta bleachtaireachta
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1908
Catagóir:Básanna i 1964
Joe Higgins

Is iarpholaiteoir Éireannach é **Joe Higgins** (Gaeilge: *Seosamh Ó hUiginn)*. Rugadh é ar an 1 Bealtaine 1949. Ba é Higgins an t-aon Teachta Dála ón Pháirtí Sóisialach idir 1997 agus 2007. Chaill sé a shuíochán san olltoghchán sa bhliain 2007, ach bhí sé ina TD arís ó 2011 go dtí 2016.

mion|BÁC 25-06-2004|clé
clé|mion|2010
mion|clé|Clare Daly, Joe Higgins  agus John Campbell, 2012

## Tús a shaoil
Rugadh é i Lios Póil i gContae Chiarraí sa bhliain 1949. D'fhreastail sé ar Scoil na mBráithre Chríostaí sa Daingean. I ndiaidh sin, thosaigh sé ag staidéar chun bheith ina shagart. Cuireadh go dtí coláiste cléireach i Minnesota sna Stáit Aontaithe san 1960í é mar chuid dá chuid oiliúna. Bhí agóidí frith-Chogadh Vitneaim agus an feachtas Chearta Sibhialta ar siúl ag an am agus bhí tionchar acu siúd ar a dhearcadh polaitiúil.

D'fhill sé go hÉirinn agus bhain sé céim amach sa Bhéarla agus sa Fhraincis i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath. Chaith sé tamall ag múineadh i scoileanna lárchathracha i mBaile Átha Cliath. 

## Polaitíocht
Chuaigh sé isteach i bPáirtí an Lucht Oibre nuair a bhí sé mar mhac léinn agus bhí sé gníomhach sa Militant Tendency (*An Claonadh Míleatach*), grúpa den eite chlé sa pháirtí. Dibríodh Higgins agus daoine eile san Militant Tendency sa bhliain 1989. Bhunaigh siad *Militant Labour* ach thosaigh an páirtí ar úsáid a bhaint as an ainm "An Páirtí Sóisialach" sa bhliain 1996.

Toghadh Higgins mar bhall de Chomhairle Chontae Fhine Gall sa bhliain 1991 agus bhí sé ina bhall den Chomhairle go dtí 2004. Toghadh é mar Theachta Dála sa bhliain 1997 i nDáilcheantar Bhaile Átha Cliath Thiar. Toghadh arís é in Olltoghchán 2002. 

Chaill sé a shuíochán sa bhliain 2007 ach d'éirigh leis é a bhuachan arís in Olltoghchán 2011, tar éis dó a bheith tofa mar Fheisire de chuid Pharlaimint na hEorpa ar son Bhaile Átha Cliath i 2009. Do thoghchán ginearálta 2011 tháinig aontas coiteann de chuid na heite clé, darbh ainm Comhghuaillíocht na hEite Clé Aontaithe le chéile le dul in iomaíocht leis na páirtithe eile.

Níor ghlac Higgins páirt san Olltoghchán 2016.

### Conspóidí
* Chaith Higgins mí i bpríosún sa bhliain 2003 mar gheall ar agóidí i gcoinne táillí ar bhailiúchán bruscar tí. 

* Bhí Higgins gníomhach i gcónaí ar son chearta na n-inimirceach . 

## Féach freisin

* Comhghuaillíocht na hEite Clé Aontaithe, 2010-2013
* Dlúthpháirtíocht (páirtí polaitíochta), 2014-
* Pobal Roimh Bhrabús/Dlúthphairtíocht, 2017-
* Baile Átha Cliath Thiar (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Thiar

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar

Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn
Roddy Doyle

Scríbhneoir is drámadóir Éireannach is ea **Roddy Doyle** (Ruaidhrí Ó Dúill) a rugadh i gCill Bharróg, Baile Átha Cliath, 8 Bealtaine 1958.

clé|mion|265x265px|2007
clé|mion|241x241px|2008

## Saol
Tógadh i gCill Bharróg é. Bhain sé amach céim i mBéarla agus tíreolaíocht i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath. 

Chaith sé tréimhse fada ag múineadh sular luigh sé isteach go lánaimseartha leis an scríbhneoireacht sa bhliain 1993. 
[clé|mion|Tá leabhar leis, ‘[Deireadh Seachtaine Craiceáilte|Deireadh Seachtaine Craiceailte’ (‘Mad Weekend ’) le fáil as Gaeilge]]
Rinneadh scannáin de chuid dá úrscéalta. Bhain sé an Booker Prize sa bhliain 1993. 

Tá cónaí air i mBaile Átha Cliath lena bhean chéile Belinda agus tá triúr clainne orthu.

## Gníomhaíochas
Eagraíocht é *Fighting Words* a bhunaigh Roddy Doyle agus Sean Love i mBaile Átha Cliath sa bhliain 2010 chun an scríbhneoireacht chruthaitheach a spreagadh i measc páistí agus daoine óga faoi mhíbhuntáiste.

Cuireann an cumann ceardlanna ar fáil anois do dhaoine ó gach cineál cúlra. 

Cuireadh tús sa bhliain 2019 le *Fighting Words* i gConamara.

## Saothar
Tá leabhar leis, ‘Deireadh Seachtaine Craiceailte’ (‘Mad Weekend ’) le fáil as Gaeilge.

### Úrscéalta

* Smile (2017)
* Charlie Savage (2019)
* Love (2020)

#### The Barrytown Pentalogyː

* *[[The Commitments]]* (1987, Scannán 1991) —
* *[[The Snapper]]* (1990, Scannán 1993) —

* *The Van* (1991, ar an ngearrliosta 1991 Booker Prize, Scannán 1997) —
* *[[Paddy Clarke Ha Ha Ha]]* (1993, 1993 Buaiteoir Booker Prize) —
* *[[The Guts (novel)|The Guts]]* (2013)

#### Na húrscéalta Paula Spencer:
* *[[The Woman Who Walked Into Doors]]* (1996) —
* *[[Paula Spencer (úrscéal)|Paula Spencer]]* (2006) —
* The Women Behind the Door (2024)-

#### The Last Roundup:
* *[[A Star Called Henry]]* (1999) —
* *[[Oh, Play That Thing!]]* (2004) —

* *[[The Dead Republic]]* (2010) -

### Gearrscéalta
* "The Slave" —
* "Home to Harlem" 
* "Teaching" — *New Yorker,* 2 Aibreán 2007.

* "Black Hoodie" — McSweeney's Quarterly Concern #23, Bealtaine 2007.

* "The Dog" — *New Yorker,* 5 Samhain 2007.

* Cnuasach gearrscéalta, *The Deportees*, Foilsithe 2008.

### Neamhfhicsean
* *Rory and Ita* 

### Drámaí
* *Brown Bread* (1987)
* *War* (1989)
* *The Woman who Walked into Doors* (2003)
* Athscríobh ar *[[The Playboy of the Western World]]* (2007) le Bisi Adigun

### Don teilifís
* * Family* (1994) — BBC sraith 

### Scannáin
* *When Brendan Met Trudy* (2000) —

### Leabhair do pháistí
* *[[The Giggler Treatment]]* 
* *[[Rover Saves Christmas]]*
* *[[The Meanwhile Adventures]]*

## Naisc sheachtracha
* Próifíl Roddy Doyle ag ''Irish Writers Online'' 

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Roddy Doyle
Matt Stone

Is beochantóir, scríbhneoir scannán, stiúrthóir, léiritheoir, aisteoir gutha, aisteoir agus ceoltóir Meiriceánach é **Matthew Richard "Matt" Stone** (26 Bealtaine 1971 a rugadh é). Is é an cháil is mó atá air ná gurbh é duine de chruthaitheoirí na sraithe beoite, South Park, in éineacht le Trey Parker.

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh gréasáin le beathaisnéis Matt Stone 

## Tagairtí

Stone, Matt
Stone, Matt
Catagóir:Daoine beo
Amharclann an Gheata

Is amharclann i mBaile Átha Cliath í **Amharclann an Gheata** (Béarla: *The Gate Theatre*). Bhunaigh Mícheál Mac Liammóir agus Hilton Edwards í sa bhliain 1928. Tá sí le fáil ag 1 Rae Cavendish i gCearnóg Pharnell.

## Stair na hAmharclainne
Ar an 13 Deireadh Fómhair 1928, d'oscail Amharclann an Gheata don chéad uair, le léiriú Peer Gynt (Henrik Ibsen). Ach reáchtáladh an dráma sin sa Phéacóg (Amharclann na Mainistreach).

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh gréasáin na hamharclainne

Catagóir:Amharclanna
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Abhcóide

Is ionann **abhcóide** agus '''dlíodóir''' de chineál áirithe, i gcuid mhaith de thíortha an dlí choitinn.

## Tagairtí

Catagóir:Dlíodóirí
Catagóir:Gairmeacha
Trey Parker

Is beochantóir, scríbhneoir scannán, stiúrthóir scannán, aisteoir gutha, aisteoir agus ceoltóir Meiriceánach é **Randolph Severn "Trey" Parker III** (19 Deireadh Fómhair 1969 a rugadh é). Is é an cháil is mó atá air ná gurbh é duine de chruthadóirí na sraithe beoite, South Park, in éineacht le Matt Stone.

## Naisc Sheachtracha
* Agallamh le Trey Parker in The New York Times

Parker, Trey
Parker, Trey
Catagóir:Daoine beo
Coláiste Phádraig, Droim Conrach

Ollscoil Éireannach ba ea **Coláiste Phádraig, Droim Conrach** (nó St Patrick's College nó St Pat's), an coláiste oiliúna múinteoirí is mó in Éirinn sna 2000idí, le níos mó ná dhá mhíle mac léinn ag staidéar ann.  

Comhcholáiste de chuid Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath a bhí inti, ón bhliain 1993 ar aghaidh. Rinneadh an dá choláiste a chónascadh in 2016. 

### Stair
Bunaíodh an coláiste sa bhliain 1875 i nDroim Conrach, i dtuaisceart Átha Cliath.  

#### Gaeilge
Sa mbliain 1918 a thug Pádraig  Mac Gréine aghaidh ar Choláiste Phádraig le hoiliúint a fháil mar mhúinteoir bunscoile.  Dúirt sé gur fíorbheagán Gaeilge a bhíodh le cloisteáil sa gcoláiste sin lena linn. Ba chuimhin leis go raibh bord Gaeltachta sa mbialann ach nach mbíodh níos mó ná dhá dhuine dhéag ina suí ansin aon uair. 

Sa mbliain 1922 rinneadh ábhar éigeantach don Ghaeilge i gcuraclam na scoileanna náisiúnta agus dualgas ar oidí dhá uair sa lá scoile a chaitheamh á teagasc. 

## Féach freisin
* :Catagóir:Iarmhic Léinn Choláiste Phádraig, Droim Conrach

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Eolas faoin choláiste as Gaeilge 

Catagóir:Ollscoileanna in Éirinn
Scorbach

Is éard is **scorbach** ann ná galar a thagann ar dhaoine nach bhfuil ag fáil a ndóthain vitimín C (aigéad ascorbach) as a gcuid bia. Is iad na hairíonna a bhaineann leis an scorbach ná spotaí sa chraiceann agus cur fola na seicní smugacha. Má fhágtar an galar ag dul chun donais, tosóidh an drandal ag cur fola freisin, agus na fiacla ag titim amach. Iompóidh na spotaí sa chraiceann ina gcneánna oscailte, agus sa deireadh, gheobhaidh an t-othar bás.

Is galar é an scorbach a raibh aithne ag na sean-Ghréagaigh féin air. Bhíodh sé an-choitianta i measc na mairnéalach agus na bhfoghlaithe mara nach raibh teacht acu ar thorthaí ná ar chaora a mbeadh an vitimín iontu. Is fada a bhí a fhios ag na daoine go raibh lusanna ann a leigheasfadh an scorbach go sciobtha, ach ní bhfuarthas an chéad tuiscint ar an scorbach mar ghalar easpa roimh an ochtú haois déag. Sa bhliain 1753, áfach, d'fhoilsigh James Lind, lia de chuid Chabhlach na Breataine Móire, tráchtas faoin scorbach, agus é ag tagairt do na horáistí is do na torthaí citris eile mar leigheas maith ar an scorbach.

Catagóir:Galair
Oileán an Bhulla

Is oileán é **An Bulla Thuaidh** (a dtugtar **Oileán an Bhulla** agus **Oileán an Tairbh Thuaidh** freisin) atá suite i mBá Bhaile Átha Cliath, beagnach comhthreomhar le cósta thuaidh na bá idir Cluain Tarbh agus Ráth Eanaigh. Tá an t-oileán 5 chiliméadar ar fad agus 800 méadar ar leithead. Tá trá ghainmheach ó cheann ceann an oileáin ar a chósta theas-thoir.

## Stair
Bhí fadhb i gcónaí ag Bá Bhaile Átha Cliath le líonadh le glár, go háirithe ag béal na Life agus ag an am céanna, bhí dhá oitir gainimh sa Bhá - an Bulla Thuaidh agus an Bulla Theas. Bhí oitir gainimh eatarthu freisin a bhí ag cur isteach ar longa ag seoladh go dtí Port Bhaile Átha Cliath. Tógadh dhá bhac chun an chuisle cuain a choimeád slán - *Balla an Bhulla Theas* agus *Balla an Bhulla Thuaidh*. Tógadh Balla an Bhulla Theas idir 1715 agus 1830 agus tógadh Balla an Bhulla Thuaidh idir 1820 agus 1825. Doimhníodh an chuisle cuain ag béal na Life ó 1.8m go dtí 4.8m sna 48 mbliana tar éis tógáil Bhalla an Bhulla Thuaidh. Leagadh an glár a scuabadh ón gcuisle cuain ar an mBulla Thuaidh agus thosaigh an t-oileán ag fás.

## Teacht ar an Oileán
Tá droichead adhmaid idir Cluain Tarbh agus an oileán. Tá cabhsa leathan idir Ráth Eanaigh agus an oileán. 

## Úsáid an Oileáin
Tá pobal buan beag ar an oileán, agus dhá ghalfchúrsa. Tá dealbh Réalta na Mara ag ceann Bhalla an Bhulla Thuaidh.

Tá an oileán liostáilte ag UNESCO mar thearmann bithsféir.

## Tagairtí

Bulla Thuaidh
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
An Tulcha

Is abhainn Éireannach í **An Tulcha** (gin. **na Tulchann**), a bhíonn ag sreabhadh trí Chontae na Mí agus trí Chontae Bhaile Átha Cliath. Tá an Tulcha ar na trí abhainn is tábhachtaí i mBaile Átha Cliath, in éineacht leis an Life agus an Dothra.

## Tagairtí

Catagóir:Aibhneacha na hÉireann
Droichead na Dothra

thumb|deas|250px|Droichead na Dothra
Bruachbhaile de chuid Bhaile Átha Cliath is ea **Droichead na Dothra** (*Ballsbridge* as Béarla). Ainmníodh an ceantar agus an baile as an droichead atá ar an abhainn agus baisteadh sloinne an fhir a thóg an droichead ar dtús, Ball, ar an áit as Béarla. Tá Droichead na Dotha suite i "mBaile an Fheamrógaigh" atá ar fud An Dothra i ndeisceart Baile Átha Cliath, is droichead cloiche trí áirse atá ann a thógadh i 1791. 
clé|mion
Is ceantar galánta agus saibhir é Baile an Fheamrógaigh agus tá aithne ar an gceantar de bharr an réadmhaoin costasach atá ann. Ní ghlaotar Baile an Fheamrógaigh air go minic, glaotar Droichead na Dothra air ina áit. 
mion
Bhíodh Droichead na Dothra de Bhailecheantar Baile an Fheamrógaigh ach níl a thuilleadh. 

## Stair

* Sa bhliain 1986, fuadaíodh Jennifer Guinness (clann Guinness, An Grúdlann). Rinneadh tarrtháil uirthi i nDroichead na Dothra ar an 16 Aibreán 1986. 

[clé|mion|'''[Cumann Ríoga Bhaile Átha Cliath**]]



== Foirgnimh ==
**Cumann Ríoga Bhaile Átha Cliath**:   Is iad áitribh an chumainn, i nDroichead na Dothra, an coimpléasc imeachtaí is mó in [[Éire|Éirinn]], a mbíonn [[spórt]], ceolchoirmeacha agus taispeántais ar siúl ann, chomh maith le phríomh-ócáid bhliantúil an chumann, **Seó Capall Bhaile Átha Cliath'''. Tógadh an foirgneamh ón bhliain 1880 amach.   Sa bhliain 1924, agus bhog an cumann chuig a áitreabh ag Droichead na Dothra.
mion

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
An Rinn

Tá níos mó ná baile amháin ann leis an ainm **An Rinn**. Roghnaigh an ceann atá uait ón liosta:
* An Rinn (Baile Átha Cliath)
* An Rinn (Contae Phort Láirge)
An Rinn (Baile Átha Cliath)

thumb|deas|290px|Seanoifig an Phoist sa Rinn
thumb|300px|Léarscáil na Rinn (le Baile Gaelach agus Dumhach Thrá)

Bruachbhaile de chuid Bhaile Átha Cliath is ea **An Rinn** (*Ringsend* as Béarla).

### Stair
Ceantar agus pobal seanbhunaithe atá sa Rinn i mBaile Átha Cliath 4, taobh le ceantar na nDugaí agus le Béal an Life. Is iomaí sin duine a tháinig chuig baile na Rinne i mBaile Átha Cliath agus a chuir go mór le saibhreas agus stair na háite.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Caitríona I na Rúise

Bhí **Caitríona I** (Rúisis: Екатерина I Алексеевна) ina banimpire ar an Rúis ó 1725 go 1727. Tuathánach a bhí ina hathair, ach thit an tImpire Peadar Mór i ngrá léi agus phós í go rúnda sa bhliain 1707. Bhí naonúr mac agus iníon acu. Tar éis do Pheadar bás a fháíl, tháinig Caitríona i gcomharbas air, ach cailleadh i ndiaidh chúpla bliain.

## Tagairtí

Catagóir:Banimpirí na Rúise
Catagóir:Daoine a rugadh i 1684
Catagóir:Básanna i 1727
Peadar II na Rúise

Bhí **Peadar II** (Rúisis: Пётр II Алексеевич nó Pyotr II Alekseyevich) (23 Deireadh Fómhair, 1715 – 30 Eanáir, 1730) ina impire ar Impireacht na Rúise idir 1727 agus 1730, cé go raibh sé ach ina bhuachaill óg fós. 

Nuair a cailleadh Peadar II, bhí deireadh leis an líne fhireann díreach sa Ríshliocht Romanov.

## Tagairtí

Catagóir:Impirí na Rúise
Catagóir:Daoine a rugadh i 1715
Catagóir:Básanna i 1730
François Mitterrand

Ba uachtarán na Fraince idir 1981 agus 1995 é **François Mitterrand** (26 Deireadh Fómhair 1916 - 8 Eanáir 1996). Ba shóisialaí go smior é.

## Uachtaránacht
Toghadh mar Uachtarán na Fraince é i mBealtaine 1981. Bhí ollbhua ag na sóisialaithe an bhliain sin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna i 1996
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Andóra
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcaí
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Sóisialaithe
Catagóir:Uachtaráin na Fraince
Núiclíd

Is é is brí leis an téarma fisice **núiclíd** ná cineál núicléis, nó cineál adaimh, má chaitear súil ar leith ar núicléas an adaimh. Na hadaimh a bhfuil an uimhir chéanna prótón agus an uimhir chéanna neodrón acu go léir, is samplaí den núiclíd chéanna iad.

Na núiclídí a bhfuil an uimhir chéanna prótón acu, is iseatóip de chuid na dúile céanna iad. Iseatóip de chuid an charbóin iad an gnáthcharbón 12C agus an radacarbón 14C.

Na núiclídí a bhfuil an uimhir chéanna neodrón acu, is iseatoin iad. Iseatoin iad an tritiam (an hidrigin radaighníomhach 3H) agus an gnáth-héiliam 4He.

Is éard is maisuimhir ann ná an tsuim a gheofar má shuimítear uimhreacha prótón agus neodrón na núiclíde. Más ionann maisuimhir dhá núiclíd, is iseabair iad. Iseabair iad an radacarbón 14C agus an ghnáth-nítrigin 14N. Le fírinne is é an t-iseatóp nítrigine céanna is toradh do mheath radaighníomhach an radacarbóin. 

Catagóir:Fisic núicléach
Paul Scofield

B'aisteoir Sasanach é **Paul Scofield** (21 Eanáir 1922 – 19 Márta 2008). Bhí ar dhuine de na haisteoirí ba mhó clú agus cáil san 20ú haois. Bhain sé clú amach san aisteoireacht amharclainne agus scannán araon. An saothar ba mhó a luaitear leis ná an leagan den dráma stáitse, *[[A Man for All Seasons]]*, a ndearnadh scannán de agus a raibh Scofield sa phríomhpháirt ann, mar atá, páirt Thomas More. Thuill an scannán gradam Oscair agus BAFTA dó sa bhliain 1967. Fuair sé bás go suaimhneach ó leoicéime agus é ina chodladh.

## Scannáin

## Teilifís

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Cuntas ar a shaol agus ar a bhás ón BBC
* Cuntas ar a shaol agus ar a bhás ó ''The Guardian''

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Básanna in 2008
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Wells Fargo

Is comhlacht seirbhísí airgeadais é **Wells Fargo**.

## Stair
Chuir an borradh mór a tháinig ar gheilleagar Chalifornia i ndiaidh gur thángthas ar ór ag Muileann Sutter i 1849 fás ar thionscal an iompair.

Bhunaigh Henry Wells agus William Fargo, i bpáirt le hinfheisteoirí eile, sa bhliain 1852 an comhlacht Wells Fargo le freastal ar éileamh an iompair.
[thumb|left|Lárionad Wells Fargo i [Minneapolis.]]

D'iompar an comhlacht a chéad ualaí ó Chósta an Oirthir go dtí campaí mianadóireachta i gCailifornia.
Chomh maith le cúrsaí iompair bhí an comhlacht ag saothrú seirbhís baincéireachta.

D'ofráil Wells Fargo iasachtaí airgid dóibh siúd a bhí suim acu ór a cheannach agus a dhíol, rud a chuidigh go mór le fás gheilleagar Chalifornia.

Cóiste scitheanna an modh iompair ba ghnách leo a úsáid leis an deannach óir agus cáipéisí tabhtacha gnó a iompar.

## Naisc sheachtracha
* WellsFargo.com/about/history - Stair Wells Fargo ar an láithreán gréasáin oifigiúil 

Catagóir:Comhlachtaí seirbhísí airgeadais
Muileann Sutter

mion|250px|clé|Muileann Sutter sa bhliain 1850.

Ba muileann sábhadóireachta é **Muileann Sutter** (Béarla: *Sutter's Mill*) gur leith an ceannródaí John Sutter sa naoú haois déag. Bhí sé suite i Coloma, California, SAM ar bhruach Abhainn Mheiriceánach (Béarla: *American River*).

thumb|left|Athfhoirgníocht nua.

## Tagairtí

Catagóir:California
Catagóir:Stair Chalifornia
Catagóir:Fuadar Óir Chalifornia