Ailtireacht

Ealaíon agus eolaíocht ar dhearadh foirgnimh atá san **Ailtireacht**. Chlúdódh sainmhíniú níos leithne dearadh na timpeallachta, ó leibhéal macraiphleanáil bailte, dearadh cathartha, agus ailtireacht tírphictiúra go leibhéal micri-dhearadh troscán nó dearadh táirgí. 

[thumb|250px|An [Parthenon ar an Acropolis, in Aithin na Gréige]]

## Scóp agus cuspóir

De réir an chéad saothair faoin ábhar a bhfuil teacht againn fós air, *De Architectura* le Vitruvius, ba chóir go mbeadh Áilleacht (Venustas), Buaine (Firmitas) agus Áisiúlacht (Utilitas) ag baint le foirgneamh maith; féadtar a rá gur cothromú agus comheagrú na príomhthréithe a bhaineann leis an ailtireacht agus gan aon cheann acu ag sárú aon chinn eile. Cuireann sainmhíniú nua-aoiseach béim ar conas mar a phléitear le ceisteanna aeistéitiúla, structúrtha agus feidhmiúla.

Gnó ilghnéitheach is ea an ailtireacht, agus baineann sí feidhm as an matamaitic, an eolaíocht, an ealaíon, an teicneolaíocht, na heolaíochtaí sóisialta, an bpolaitíocht, an stair, an bhfealsúnacht agus gnéithe eile nach iad. I bhfocail Vitruvius, "Is éard atá san ailtireacht ná eolas atá maisithe le cineálacha éagsúla léinn agus a chuidíonn le breith cheart a thabhairt ar a ndéantar trí cheirdeanna eile" (*architecti est scientia pluribus disciplinis et variis eruditionibus ornata, cuius indicio probantur omnia quae ab ceteris artibus perficiuntur opera*). Maíonn sé gur chóir d´ailtire a bheith oilte ar cheol, réalteolaíocht agus ábhair eile. Cuirtear béim ar leith ar an bhfealsúnacht; cluintear caint go minic ar fhealsúnacht ailtirí ar leith, nuair is é a bhealach oibre atá i gceist. 

[thumb|left|250px|An [Colosseum, sa Róimh, An Iodáil]]

## Teoiric agus cleachtadh

Ba dheacair an iomarca béime a chur ar thábhacht na teoirice agus an cleachtadh i gceist, cé gur beag ailtire a bhacann le teoiric. Mar a deir Vitruvius: "As an gcleachtadh agus as an teoiric a fháisctear an ailtireacht. Is éard atá sa chleachtadh ná machnamh fada leanúnach a dhéanamh ar an déantús, agus na lámha ag oibriú air i dtreo go gcuirtear an obair i gcrích le chuile shaghas ábhair. Is éard atá sa teoiric ná an míniú agus an soiléiriú is féidir a dhéanamh ar oiriúnacht na rudaí a beartaíodh" (**).

## Ailtireacht agus foirgnimh

Is iomaí duine a chuir suim sa difríocht atá idir tógáil agus ailtireacht. De réir Nikolaus Pevsner, staraí Eorpach a bhí beo i dtús na 20ú hAoise, "Is foirgneamh é cró rothar; is saothar ailtireachta í Ardeaglais Lincoln". Ach níl an deighilt chomh soiléir sin, dar le saineolaithe an lae inniu. Thug an leabhar cáiliúil *[[Architecture Without Architects]]* ó lámh Bernard Rudofsky raidhse samplaí de struchtúir a rinne gnáthdhaoine le cois a chéile i ríocht na hailtireachta. I ré áirithe, bíonn daoine ar aon intinn faoi céard is ailtireacht ann, ach meathann an tuairim sin le himeacht aimsire agus déantar an scéal a sholéiriú ar bhealach eile. Más féidir linn glacadh le sainmhíniú Vetruvius–gurb éard atá san ailtireacht ná tógáil mhaith–an amhlaidh nach bhfuil a leithéid de rud ann is droch-ailtireacht? Leis an scéal seo a shocrú (go háirithe agus an oiread sin foirgneamh nua ann), d´fhéadfaí an ailtireacht a shainmhíniú go simplí mar cheird an ailtire–seachas aon bharúil fá chaighdeán an saothair. Chuirfeadh sé seo béim ar fhorás na hailtireachta agus an ailtire.

## Stair na hailtireachta
D'eascair an ailtireacht as an gcaidreamh a bhí idir riachtanais na ndaoine, na hábhair a bhí ar fáil agus cumas an lucht tógála. 

De réir mar a aithníodh riachtanais éagsúla eile, b’fhacthas nach raibh san ailtire ach duine mar dhaoine eile a raibh gá lena gcuid oibre. Amanta is é an fear stiúrtha é, agus amanta ní hé.

:*Mar chríoch*

Is iad na foirgnimh an fhianaise is mó ar ghnó na bhfear. Ach sna tíortha is boichte is iad na daoine iad féin nó na saoir chloiche a dhearann iad, rud a dhéantar le táirgí caighdeánaithe sna tíortha forbartha. Fanann an t-ailtire ar imeall na tógála féin. Ní bhíonn iarraidh ar scileanna an ailtire ach i bhfoirgnimh casta nó sna cinn ar samhailchomharthaí cultúrtha nó polaitiúla iad. Ach sin é an meas atá ag an bpobal ar an ailtireacht. Níl buntábhacht leis an ailtire agus ní bhíonn sé neamhspleách. Bíonn idirghabháil i gcónaí idir an ailtire agus an pobal. Agus an rud a thagann as seo, féadtar ailtireacht a thabhairt air—mar tháirgeadh nó mar ghné eolais.

[thumb|right|250px|Ceithre shampla de stíleanna ailtireachteacha i [Londain, Sasana. Tá an Túr Swiss Re ann i measc na samplaí seo, cruth uibhe uirthi agus an Duais Stirling gnóthaithe ag na hailtireacha—Foster and Partners—i 2004.]]

## Naisc sheachtracha

* Royal Institute of Architects of Ireland
* American Institute of Architects
* Royal Institute of British Architects 
* Archeire — Irish Architecture Online 
* Archinect — cúrsaí reatha agus fóram plé bríomhar as Béarla
* Paddi.net — Planning Architecture Design Database Ireland
* eText de *Architecture and Democracy* le Bragdon, Claude Fayette, ag Project Gutenberg
* eText de *The Beautiful Necessity: Seven Essays on Theosophy and Architecture* by Bragdon, Claude Fayette, at Project Gutenberg
* eText de *Four-Dimensional Vistas* le Bragdon, Claude Fayette, ag Project Gutenberg
* http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Vitruvius/home.html de Marcus Vitruvius Pollio: De Architectura, Liber I

## Tagairtí

*