open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
An Márta

[clé|mion|"Lá [gaoth|gaofar" le George Morland (1763-1804)]]
Is é **Márta** nó **Mí Mhárta** an tríú mí den bhliain, agus lá is tríocha ann. Tagann an t-ainm ó *Martius*, mí Rómhánach.

## Seanfhocail
* In Éireann, is minic a bhíonn Márta gaofar.  Mar sin, deirtear, "Má thagann Márta isteach breá, gabhfaidh sé amach garbh."
* "Ins an Márta is fearr an síoladóir"

## Tagairtí
  

Catagóir:Míonna
Amhrán na bhFiann

Is é ***Amhrán na bhFiann*** (Béarla: ***The Soldiers' Song***) amhrán náisiúnta na hÉireann. Scríobh Peadar Ó Cearnaigh na liricí, agus chum Patrick Heaney an port. 

Ba i mBéarla a scríobhadh na liricí ar dtús, ach is é an leagan Gaeilge is gnách a chloisteáil inniu. Ní chantar ach an curfá de ghnáth agus is ar éigean go bhfuil an chuid eile den amhrán ar eolas ag duine ar bith. 

Tá blas láidir Ghaeilge na Mumhan ar na líricí, agus is minic nach féidir an fonn a choinneáil ach an t-amhrán a chanadh sa chanúint seo. Mar shampla, nuair a chantar *ar ardaibh sléibhe*, is gá an *-bh-* san fhocal *sléibhe* a bhá go hiomlán, mar a dhéantar leis an -bh-/-mh- i nGaeilge na Mumhan ar lorg an ghuta fhada.

## Liricí

* *duan* dán
* *Óglách*: Is athfhoirm fhileata den fhocal *Óglach* é *Óglách*. Úsáidtear an fhoirm sin anseo ar dhá chúis: 1) ní mór -á- fada a bheith ann le rím a choinneáil leis an bhfocal *táid*, agus 2) ní mór an bhéim a chur ar an dara siolla, ar mhaithe leis an meadracht.
* *tíocht* in áit "teacht", leis an rím a choinneáil le *sinn*
* *canaídh*: is mar "canaig" nó "canaíg" a fhuaimnítear é, mar is gnách i gCúige Mumhan

(Curfá:)

* *fé*: fuaimniú Muimhneach an réamhfhocail úd *faoi*
* *do ráinig*: is minic a chantar *a tháinig* anseo inniu, nó is iomaí Gaeilgeoir nach dtuigeann an focal "ráinig". Briathar uireasach é "ráinig" (nó "do ráinig" i gCúige Mumhan) a chiallaíonn "shroich" nó "tharla", agus is ar éigean a úsáidtear in aon fhoirm eile é seachas aimsir chaite. Cuid de sheanchaint na Mumhan is ea an briathar "ráinig", agus d'fheicfeá sa litríocht Bhlascaodach é. Uaireanta, caitear leis mar a bheadh "ráinigh" ann (ós rud é gurb ionann "ráinig" agus "ráinigh" san fhuaimniú), agus cruthaítear foirmeacha cosúil le "ráineoinn" (a chiallaíonn "shroichfinn").
* *a théam*: "téimis" an chiall atá leis an bhfoirm sa chomhthéacs seo, ar ndóigh. An fhoirm a úsáidtear anseo, áfach, is é modh foshuiteach na haimsire láithrí é. Sa mhodh seo, úsáidtear tamhan na haimsire láithrí, ach tagann na hiarmhíreanna ón aimsir fháistineach, ach amháin go bhfágtar -f-, -ó-, nó -eo- na haimsire fáistiní ar lár. An iarmhír sin *-am*, níl sí beo inniu ach i nGaeilge na Mumhan, cf. *ragham* (Gaeilge na Mumhan) in áit *rachaidh muid* nó *rachaimid* an Chaighdeáin.
* *fé lámhach na bpiléar*: cuir an bhéim ar an -é- san fhocal *piléar*.

* *buadhach*: is minic a fheictear "buachach" anseo i gcóipeanna doiléire nó mílitrithe den téacs, ach is léir gur *buadhach*, leagan seanlitrithe den aidiacht *buach* atá ann. 
* *iompáil*: leagan Muimhneach den *iompú* (nó *iompó*, mar a déarfadh an tUltach). Tháinig "iompáil" díreach ón gcanúint a chleacht Peadar Ua Laoghaire ina úrscéal *[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]*.
* *namhad*: caithfidh tú an -mh- a bhá go hiomlán ar lorg an -a- fhada,. mar a dhéantar i gcanúint na Mumhan: *i gcoinne ná'd*.

--Curfá

* *bíobha*: namhaid
* *agaibh*: béim ar an dara siolla, mar a dhéantar i gCúige Mumhan

--Curfá

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Comhad MIDI an amhráin

Catagóir:Amhráin Náisiúnta
Catagóir:Amhráin Éireannacha
Catagóir:Amhráin Ghaeilge
An Meitheamh

[clé|mion|An samhradh i gCiarraí ([Páirc Náisiúnta Chill Airne|Páirc Náisiúnta Chill Áirne)|alt=Radharc anuas ar loch ar lá breá]]
Is é an **Meitheamh** nó **Mí an Mheithimh** an séú mí den bhliain.

De réir fhéilire na hÉireann, is é Meitheamh mí lár an tsamhraidh. Is iad na míonna is grianmhaire ná Bealtaine agus Meitheamh. Le linn na míonna seo, is é an mheántréimhse ghréine in aghaidh an lae ná idir 5 agus 6.5 uair i bhformhór na tíre. 

I dtíortha eile, tosaíonn an samhradh ar an gcéad lá de mhí an Mheithimh agus leanann ar aghaidh go dtí deireadh mhí Lúnasa. Dar le Met Éireann, is sa samhradh a bhíonn na trí mhí is teo den bhliain. In Éirinn fiú, is iad Meitheamh, Iúil agus Lúnasa na míonna sin (ach bíonn níos mó báistí i mí Lúnasa go hiondúil).

Is é Mí an Mheithimh Mí an Bhróid. 

Bíonn Comórtas Peile Gaeltachta ar siúl ag an deireadh seachtaine saoire bainc i Mí an Mheithimh de ghnáth. Bíonn Féile na Gealaí ar siúl sa mhí chéanna freisin. 

## Tagairtí

Catagóir:Míonna
An Bhealtaine

Is í **Bealtaine** nó **Mí na Bealtaine** an cúigiú mí den bhliain.
clé|mion
Síltear go mb’fhéidir go gciallaíonn an focal beal ‘solas geal’ agus is ionann an dara cuid den fhocal agus ‘tine’.  Tá baint láidir idir an fhéile seo agus tinte i mbéaloideas na hÉireann. 

## Nósanna
Nuair a bhíonn duine a bhfuil Gaeilge aige/aici i bponc faoi rud éigin, is minic a déarfaidh sé/sí “tá mé idir dhá thine Bhealtaine faoi.” Go dtí céad bliain ó shin, bhíodh sé de nós ag daoine in áiteanna áirithe faoin tuath in Éirinn dhá thine mhóra a lasadh ar an lá seo agus na ba a thiomáint idir an dá thine seo lena gcosaint ar aicídí. De réir téacs ón deichiú haois darb ainm Sanas Chormaic, bhí nós ag na draoithe an rud céanna a dhéanamh le linn ré na bPágánach na céadta bliain roimhe sin.

## Piseoga
Scéal suimiúil é an droch-ádh a ghabhann le pósadh i Mí na Bealtaine. Sa chreideamh réamhChríostaíochta, creideadh gur phós Dia na Gréine ag an tráth seo den bhliain agus, mar sin de, lá mór do na págánaigh é seo dar leis an Eaglais. Is cosúil go ndearnadh iarracht mhór an nós seo a bhrú amach agus, sa deireadh, fágadh é gur chreid daoine go raibh droch-ádh leis an mhí seo mar mhí chun pósadh.

## Féach freisin

* Tá eolas faoin bhféile ar 1 Bealtaine faoin alt Lá Bealtaine.

## Tagairtí

Catagóir:Míonna
Catagóir:Bealtaine
Catagóir:Samhradh
An tEanáir

Is é **an tEanáir** nó **Mí Eanáir** an chéad mhí den bhliain. Tá 31 lá ann. 
thumb|Joachim von Sandrart, ''an tEanáir'', 1642|clé

Tagann an t-ainm ón Laidin *Januarius* (le Janus - dia na ngeataí agus na ndoirse ag na Rómhánaigh).  Sean-nós atá ann doirse a bheannú tráth na hEipeafáine (6 Eanáir) – chun a chur i gcuimhne dúinn fáilte a chur roimh dhaoine agus aíonna nua le linn na bliana amach romhainn. Scríobhann roinnt daoine an dáta agus na litreacha CMB thar an doras freisin. Is iad seo túslitreacha ainmneacha traidisiúnta an Triúr Saoithe: Caspar, Meilcíór agus Baltazár.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Míonna
Catagóir:Eanáir
Iúil

clé|mion|Mí Iúil, Féilire i 1260
Is í **Mí Iúil** an seachtú mí den bhliain. Úsáidtear an leagan Béarla d'ainm na míosa go forleathan sna canúintí, agus is minic a thugtar *July an Chabáiste* ar Mhí Iúil fosta, ó nuair a bhí drochbhliain ann, ní bhíodh le hithe ag na daoine bochta ach cabáiste, sula n-aibíodh na prátaí i Mí Lúnasa.

Fuair an mhí a hainm ón Impire Rómhánach Iúl Caesar, a thug isteach féilire nua, Féilire Iúil, lena linn. In Éirinn is í seo an tríú mí den samhradh. 

Tá a laethanta náisiúnta ag dhá cheann de na tíortha is cumhachtaí ar domhan i mí Iúil, an 4ú lá ag Stáit Aontaithe Mheiriceá a cheiliúrann Fógra na Saoirse, agus an 14ú lá ag an bhFrainc, Lá an *Bastille*. 

Cuireadh Cath na Bóinne ar an 12 Iúil 1690, nuair a rug an tÍsiltíreach Liam, a raibh coróin na Breataine bronnta air ag an bParlaimint, bua ar an Rí Séamus II, agus ceiliúrann an tOrd Oráisteach an lá sin gach bliain.

## Tagairtí

Catagóir:Míonna
Deireadh Fómhair

Is é **Deireadh Fómhair** nó **Mí Dheireadh Fómhair** an deichiú mí den bhliain agus is é ceann de na seacht mí atá 31 lá acu.

Tá Oíche Shamhna ar an 31 Deireadh Fómhair ann.

Catagóir:Míonna
An tSamhain

Is í **An tSamhain** nó **Mí na Samhna** an t-aonú mí déag den bhliain. 
Is é Lá Samhna an chéad mhí den Gheimhreadh in Éirinn.

Is é 1 Samhain Lá Samhna agus Lá Fhéile na Naomh Uile. Is í an tSamhain ainm na féile Ceiltí freisin. Bliain Úr na gCeilteach is ea an tSamhain, tráth nach mbíonn aon teorainn idir an saol seo agus an saol eile.

Tá eolas faoin bhféile ar 31 Deireadh Fómhair le feiceáil san alt Oíche Shamhna.

## Tagairtí

Catagóir:Míonna
Catagóir:Samhain
Mí na Nollag

:*Baineann an t-alt seo le Mí na Nollag. Tá eolas faoin bhféile [[Críostaíocht|Chríostaíoch]] le fáil ar an leathanach [[An Nollaig]]*.
Is í **Nollaig** nó **Mí na Nollag** an dara mí déag den bhliain sa bhFéilire Ghréagóra, le 31 lá inti. 

Tagann an t-ainm ón bhféile Chríostaí an Nollaig a thiteann ar an 25ú lá. 

* Ar 25 Nollaig, ceiliúrtar breith Íosa Críost, an Nollaig
* Tarlaíonn Grianstad gach bliain, ar 21 Nollaig nó 22 Nollaig de ghnáth.
Is i rith Mhí na Nollag a chuirtear geamaireachtaí ar siúl go hiondúil, lena n-áirítear Geamaireacht na Taibhdheirce.

## Féach freisin

* Oíche Nollag
* An Nollaig
* Aidbhint

* Saturnalia
* An Nollaig (Catagóir)

## Tagairtí

Catagóir:Féilire
Catagóir:Míonna
An Lúnasa

Is é **Lúnasa**, **[[mí]] Lúnasa** nó **Lughnasadh** an, t-ochtú mí den bhliain.  Is é an 1 Lúnasa, Lá Lúnasa (nó Lughnasa) agus an chead lá den fhómhar,  de réir Fhéilire na nGael.

Baineann Lúnasa le laethanta móra an chultúir Phagánaigh ina raibh béim faoi leith ar fhéilte le go mbainfí an leas is fearr ón talamh chomh maith le ceiliúradh a dhéanamh ar na Déithe a bhain leo. Ainmníodh Lúnasa i ndiaidh Lugh a raibh dlúthcheangail aige le gilleacht agus le solas an lae. Bhain Lugh le Tuatha Dé Danann, treibh fíorthábhachtach in Éirinn. 

clé|mion|Lugh agus a shleá draíochta i mbun cogaidh
[clé|mion|[Dia tríshleasach, "Lugus",  iarsmalann Carnavalet, Páras.]]

## Lugh
Ainmníodh mí Lúnasa as Lugh (nó Lú sa nualitriú), duine de na déithe ba thábhachtaí a bhí ag na sean-Cheiltigh, ní amháin in Éirinn ach ar fud na hEorpa.   

Thug muintir na Breataine Bige Lleu Llaw Gyffes uirthi. Ainmníodh Léon na Spáinne as Lugh, chomh maith le Lyon na Fraince agus Londain fosta, síltear.  

Dar le Dáithí Ó hÓgáin, ina chiclipéid faoi bhéaloideas na hÉireann, ba as seanfhocal Ceilteach a chiallaigh mion (lugio) a tháinig an t-ainm Lugh. 

Ní nach ionadh mar sin gur thug sé a ainm don mhí is teo san fhéilire in Éirinn, Mí Lúnasa.  
## Nósanna
Féile a bhí ann le fáiltiú roimh fhás an arbhair agus roimh thús an fhómhair. Is minic a bhíodh daoine in Éirinn ag déanamh damhsaí agus tinte cnámha le Féile Lúnasa a cheiliúradh. Bhí cuid de na nósanna seo beo go fóill go dtí an fichiú haois. 
mion|''Dancing at Lughnasa,'' 2006
Chum Brian Friel, drámadóir clúiteach as Tír Eoghain, dráma darb ainm *Dancing at Lughnasa* a bhfuil a lán tagairtí ann do na traidisiúin seo.

## Féach Freisin

* Lugh
* Lá Lúnasa (féile an fhómhair)

## Tagairtí

Catagóir:Míonna
Catagóir:Féilte Éireannacha
Catagóir:Cultúr na hÉireann
Catagóir:Féilire
Catagóir:Lúnasa
Meán Fómhair

Is é **Meán Fómhair** nó **Mí Mheán Fómhair** an naoú mí den bhliain.  Is í seo an dara mí den fhómhar nó "Meán".

## Tagairtí

Catagóir:Míonna
Catagóir:Meán Fómhair
Eurodicautom

Is bunachar sonraí téarmaíochta an Aontais Eorpaigh (AE) é **Eurodicautom**. Tá comhéadain ann ar an Idirlíon atá ina bhealaí chuig an tseirbhís saor in aisce seo, agus leis an gcóras seo is féidir leis na húdaráis foclóir an AE a aistriú idir na teangacha oifigiúla.
Sa bhliain 2007, cuireadh **InterActive Terminology for Europe** (**IATE** ) (Gaeilge:*[[Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip]]*) ar bun, in ionad Eurodicautom.

## Nasc seachtrach
* IATE - Bunachar téarmaí ilteangach an AE (as Gaeilge)

Catagóir:An tAontas Eorpach
Seacláid

Is í **seacláid** ná an gnáth-chomhábhar ina lán milseán — an comhábhar is coitianta. Tugann daoine bosca seacláidí mar bhronntanas go minic.

Ábhar bia a fhaightear ón síol cócó, a shaothraítear den chuid is mó in iarthar na hAfraice. 

## Monarú
Is as síolta an chrainn cócó (*Theobroma cacao*) a dhéantar í. Cuireann an foclóir síos ar an substaint cócó mar "seacláid", agus bia le blas gangaideach láidir (nach bhfuil milis). Tá dhá pháirt sa phónaire cócó: is é an cócó an solad sa phónaire cocoa, is é an t-im cócó an tsaill, agus is meascán de na substaintí í an tseacláid. 

Bíonn siúcra agus ábhair eile á gcur isteach freisin agus bíonn siad á n-ullmhú ina mbarra seacláide nó ina ndeochanna (seacláid the).  Táirgtear seacláid bainne trí chócó, meilte go mín, a mheascadh le him cócó, siúcra is bainne triomaithe.

Bíonn a lán saille in im cócó (30%), agus meascán próitéine (25%), is carbaihiodráite (45%) a bhíonn i bpúdar cócó. Cuimsíonn seacláid inólta meascán púdar cócó, siúcra is púdar bainne thriomaithe.

## Stair
Ba iad na Máighigh a chruthaigh an deoch seacláid the tuairim is 2000 bliain ó shin. Bhí an-tóir air i measc na n-Astacach. Tar éis theacht na Spáinneach, scaip sí ó Mheicsiceo go dtí an Eoraip, agus ar fud an domhain.

Thug na Spáinnigh isteach don Eoraip í tar éis í a aimsiú le linn a n-ionraidh ar Mheicsiceo. 

Inniu déantar níos mó táirgí seacláide sna Stáit Aontaithe ná tír ar bith eile.
clé|mion|Cadbury's Milk Tray
mion|Píosaí seacláide dorcha, seacláide báine, agus gnáthsheacláide.|clé

## In Éirinn
Tá comhlachtaí Éireannacha a dhéanann táirgí seacláide tagtha chun cinn go mór sna 2020idí. Is cosúil gur tháinig borradh fúthu le linn na dianghlasála. Tá cáil bainte amach ag leithéidí Skellig Chocolates agus Grá Chocolates agus réimse mór táirgí acu atá ar fáil coitianta go maith i siopaí ar fud na tíre. Feicim go bhfuil siadsan ag cur táirgí Cásca ar fáil i mbliana, agus ní fhéadfadh duine iad a fhágáil ar an tseilf. Ar son na cúise, ar ndóigh.

Chaith muintir na hÉireann €24.6 milliún ar uibheacha Cásca sa bhliain 2024.

## Saghsanna difriúla seacláide

Faightear an tseacláid ina lán saghsanna agus cainníochtaí.

* Seacláid dhorcha (gan bhainne)
* Gnáthsheacláid (seacláid agus bainne á meascadh)
* Seacláid bhán (le him cócó agus gan cócó soladach)
* Seacláid leathmhilis (úsáideann daoine an saghas seo sa chócaireacht. Bíonn níos lú siúcra inti)
* Seacláid sú talún (a ullmhaítear san Iodáil)
* Seacláid oráiste (ar nós "Terry's Chocolate Orange")

Tá comhábhair eile ann a chuirtear sa tseacláid ar nós cnónna nó caramal.

## Féach freisin

* Cócó  nó Crann cacó

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:Seacláid
Cócaireacht

[mion|Bricfeasta [Cócaireacht na hÉireann|Gaelach]]
Is í an **chócaireacht** an t-athrú a dhéantar ar bhia, de ghnáth tré theas a chur faoi. Is féidir cócaireacht a dhéanamh le tine a ullmhaíodh le hadhmad, le móin, le gual, le gás nó le leictreachas.
Déantar cócaireacht ar bhia chun é a dhéanamh níos éasca le cogaint agus le próiseáil ag an gcorp, chun é a dhéanamh sábháilte trí fhrídíní a mharú, nó chun feabhas a chur ar bhlas an bhia. 
Tá iliomad bealaí le cócaireacht a dhéanamh. Mar shampla, féadtar róstadh, friochtáil, bácáil, beiriú, friochadh domhain, mallbheiriú nó scalladh a dhéanamh ar an mbia. Déantar ullmhúchán ar bhianna freisin le galú, deatú nó crochadh ar feadh scaithimh, cé gur leasú seachas cócaireacht a thugtar de ghnáth ar an dá mhodh dheireanacha.

Go ginearálta, déantar cócaireacht i gcónaí ar fheoil, iasc agus uibheacha, le heisceachtaí tábhachtacha, go háirithe iasc i gcócaireacht na Seapáine, agus deatú agus crochadh le hispíní áirithe agus le hiasc.

## Roinnt oidis ar an gcócaireacht [[Gael]]ach
* Boxty
* Bricfeasta Gaelach
* Colchainneann
* Coddle
* Arán donn
Bricfeasta Éireannach

Tugtar Bricfeasta Éireannach ar bhricfeasta te ina mbíonn ispíní, ubh, bagún, putóg dubh agus trátaí friochta. Bíonn an béile seo ar fáil go coitianta i dtithe lóistín ar fud na tíre agus sa Bhreatain, áit a dtugtar *British Breakfast* air, agus is áil le cuid de mhuintir Uladh "bricfeasta Ultach" a thabhairt air.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Bia na hÉireann
Taoiseach

[deas|mion|150px|[Mícheál Ó Máirtín, Taoiseach na hÉireann faoi láthair.]]
In Éirinn inniu, is é **an Taoiseach** (*Taoisigh* an uimhir iolra) ceannaire rialtais nó príomh-aire Phoblacht na hÉireann. Sa stair, thugtaí *taoiseach* ar cheannaire treibhe (mar shampla Geronimo nó Vercingetorix), nó go ginearálta, ar an té a bhí i gceannas. 

Seanteideal Gaelach é *taoiseach*, a chiallaíonn "tiarna" nó "ceannaire". I Stair na hÉireann  bhíodh an taoiseach ina ionadaí dá ríocht nuair a bhíodh gnóthaí aige leis na treibheacha eile, chomh maith le bheith i gceannas ar a mhuintir i bpáirc an áir.

## An Taoiseach mar cheannaire rialtais in Éirinn
Is é an tUachtarán atá freagrach as Taoiseach a cheapadh ar mholadh Dáil Éireann. Caithfidh an Taoiseach, an Tánaiste agus an tAire Airgeadais bheith ina mbaill de Dháil Éireann. Sa Dáil, freagraíonn an Taoiseach ceisteanna  maidir leis an pholaitíocht, le polasaithe nó le hábhair áirithe a bhaineann lena Roinn féin. 

Is é Mícheál Ó Máirtín, TD, ceannaire pháirtí Fhianna Fáil, Taoiseach na hÉireann faoi láthair .

## Taoisigh na hÉireann idir 1919 agus an lá inniu

Tabhair faoi deara gurb i 1937 a cuireadh tús leis an teideal 'Taoiseach' don té a bhí i gceannas ar an rialtas. Ba é an Príomhaire a bhí mar cheann rialtais sa Chéad Dáil. I 1921, déanadh Uachtarán Phoblacht na hÉireann de Eamon de Valera. Bhí Mícheál Ó Coileáin ina Chathaoirleach ar Rialtas Sealadach na hÉireann. De réir Bhunreacht Shaorstát Éireann, an teideal a bhí ar cheann an rialtais ná Uachtarán na hArdchomhairle. Mar sin, níl sé go huile is go hiomlán ceart an teideal 'Taoiseach' a bhronnadh ar gach duine a bhí i gceannas na rialtas éagsúil in Éirinn roimh dhaingniú Bhunreacht na hÉireann i 1937.

## Taoisigh eile
* Geronimo
* Vercingetorix (Taoiseach ar treibh Ghallach) agus Asterix (carachtar ficseanúil)

## Naisc sheachtracha
* Taoiseach.gov.ie Suíomh oifigiúil
Bertie Ahern

Is polaiteoir Éireannach é **Pádraig Parthalán Ó hEachthairn** nó **Bertie Ahern** mar a thugtar air de ghnáth, a rugadh ar an 12 Meán Fómhair 1951. D'ob é an 10ú agus 11ú Taoiseach (ceann Rialtais na hÉireann) ó 26 Meitheamh 1997 go dtí 6 Bealtaine 2008. Tháinig sé i gcomharbacht ar Sheán de Briotún i 1997. D'fhógair sé go n-éireodh sé as a phost mar Thaoiseach agus mar cheannaire Fhianna Fáil ar 2 Aibreán 2008 de bharr an bhrú a bhí ag teacht air ó Bhinse Fiosraithe Mahon. Tháinig Brian Ó Comhain i gcomharbacht air.

Níos túisce, chaith sé sealanna ag feidhmiú mar an Aire Airgeadais agus an Aire Saothair.
clé|mion|Address by the President of the Council of the European Union' at the World Economic Forum in Davos, Switzerland,  24 Eanáir 2004.
## Tús a shaoil
[clé|mion|[George W. Bush, Tony Blair, agus Bertie Ahern, Hillsborough Castle, 8 Aibreán 2003.]]
Saolaíodh Bertie Ó hEachthairn i nDroim Conrach i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath, agus is san áit seo a chaith sé a shaol ar fad go dtí an lá inniu. Is eisean an duine is óige de chúigear, mac le Con agus Julia Ahern, as Contae Chorcaí don bheirt. Phós a thuismitheoirí i mí Dheireadh Fómhair 1937, agus chuireadar fuathú in Ascaill an Teampaill i nDroim Conrach, áit ina chaithfidís iomlán a saolta.clé|mion|Senator Hillary Clinton agus Ahern in Washington D.C., 17 Márta 2008.

## Teachta Dála

## Ré mar Thaoiseach

### An Tíogar Ceilteach agus Titim an Tíogair Cheiltigh
D'éirigh Ahern as sa bhliain 2008 nuair a bhí an tóin ag titim as An Tíogar Ceilteach.

### An Próiséas Síochána

## Scannail Bhinse Fiosrúcháin Mahon
Thug Bertie Ahern, an Taoiseach ó 1997 go 2008, fianaise “dhochreidte” don Bhinse sa bhliain 2007. Bhí 'rath fáistine' ag Ahern. De bharr an bhrú a bhí ag teacht air ón mbinse fiosraithe, d'fhógair Ahern go n-éireodh sé as a phost mar Thaoiseach agus mar cheannaire Fhianna Fáil ar 2 Aibreán 2008  

Sa bhliain 2012 chuir Binse Fiosrúcháin Mahon ina leith cuir inis Ahern bréaga leis an mbinse i dtaobh a chuir airgid phearsanta. 

D'éirigh Ahern as Fianna Fáil i ngeall air seo, is tar éis gur iarr Mícheál Ó Máirtín ar an bpáirtí Ó hEachthairn a ruaigeadh. Glacadh isteach sa pháirtí arís é i 2022, tráth a rabhthas ag tuairimiú go raibh faoi rith don Uachtaránacht.

## Féach freisin

* Liam Lawlor
* Ray Burke (aire rialtais)
* Binse Fiosraithe um Ábhair Phleanála agus Íocaíochtaí Áirithe
* Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Láir  
* Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)
## Naisc sheachtracha

* Stair thoghchánaíochta Uí Eachthairn 

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)

Catagóir:Ardmhéaraí Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Baill den 21ú Dáil
Catagóir:Baill den 22ú Dáil
Catagóir:Baill den 23ú Dáil
Catagóir:Baill den 24ú Dáil
Catagóir:Baill den 25ú Dáil
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Ceannairí Fhianna Fáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaontú Aoine an Chéasta
12 Meán Fómhair

Is é an **12 Meán Fómhair** an 255ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 256ú lá i mbliain bhisigh. Tá 110 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Rinn Verde - *Lá Náisiúnta*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1774 — William Neilson, scoláire Preispitéireach i gCúige Uladh go luath san 19ú haois (b. 1821)
* 1818 — Richard Jordan Gatling, dearthóir arm tine Meiriceánach (b. 1903)
* 1852 — Herbert Henry Asquith, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe (b. 1928)
* 1865 — James Cosgrave, polaiteoir Éireannach (b. 1936)
* 1888 — Herman Dreer, údar Afra-Mheiriceánach (b. 1981)
* 1888 — Maurice Chevalier, aisteoir Francach (b. 1972)
* 1897 — Irène Joliot-Curie, eolaí Francach (b. 1956)
* 1906 — Fad Browne, polaiteoir Éireannach (b. 1991)
* 1907 — Louis MacNeice, file agus scoláire clasaiceach (b.1963)
* 1913 — Jesse Owens, lúthchleasaí Meiriceánach (b. 1980)
* 1924 — Ella Mae Morse, amhránaí Meiriceánach (b.1999)
* 1931 — George Jones, ceoltóir Meiriceánach (b. 2013)
* 1931 — Ian Holm, aisteoir Briotanach (b. 2020)
* 1940 — Des Foley, polaiteoir, iománaí, agus imreoir peil Ghaelach (b. 1995)
* 1944 — Barry White, amhránaí agus cumadóir Meiriceánach (b. 2003)
* 1948 — Michael Dransfield, file Astrálach (b. 1973)
* 1951 — Parthalán Ó hEachthairn, polaiteoir Éireannach, an 10ú Taoiseach
* 1957 — Hans Zimmer, cumadóir ceoil
* 1958 — Wilfred Benítez, dornálaí Meiriceánach
* 1960 — Julian Jackson, dornálaí Meiriceánach
* 1965 — Joe Schmidt, imreoir rugbaí agus cóitseálaí Nua-Shéalannach
* 1968 — Paul F. Tompkins, aisteoir Meiriceánach
* 1974 — Nuno Valente, imreoir sacair Portaingéalach
* 1976 — Maciej Żurawski, imreoir sacair
* 1981 — Jennifer Hudson, ceoltóir, amhránaí agus aisteoir Meiriceánach
* 1986 — Emmy Rossum, aisteoir
* 1987 — Yaroslava Shvedova, imreoir leadóige Casacach
* 1994 — Elina Svitolina, imreoir leadóige Úcránach
* 1994 — Mhairi Black, polaiteoir Briotanach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1680 — Peadar Brahe, uasal Sualannach (r. 1602)
* 1819 — Gebhard Leberecht von Blücher, marascal machaire Prúiseach (r. 1742)
* 1903 — Maxwell Henry Close, geolaí Éireannach (r. 1822)
* 1918 — George Reid, polaiteoir Astrálach agus 4ú Príomh-Aire na hAstráile (r. 1845)
* 1937 — Seán French, polaiteoir Éireannach (r. 1890)
* 1964 — Sergiusz Piasecki, scríbhneoir (r.~1901)
* 1977 — Steve Biko, gníomhaí (r.1946)
* 1981 — Eugenio Montale, file (r.1896)
* 1989 — Séamus Ó Tuama, sceimhlitheoir Éireannach (r. 1919)
* 1994 — Tom Ewell, aisteoir Meiriceánach (r. 1909)
* 2003 — Johnny Cash, ceoltóir Meiriceánach (r.1932)
* 2014 — Ian Paisley, polaiteoir agus ministéir Éireannach (r. 1926)
* 2023 — Roger Whittaker, amhránaí agus ceoltóir Briotanach (r. 1936)

## Tarluithe eile
* 1890 - Bunaíodh Salisbury, An Róidéis
* 1923 - D'ionghabh an Ríocht Aontaithe Deisceart na Róidéise (An tSiombáib anois)
* 1953 - Phós John F. Kennedy agus Jacqueline Bouvier i Newport, Oileán Rhode
* 1958 - Léirigh Jack Kilby an chéad chiorcad iomlánaithe ag obair
* 1975 - Canónaíodh Oilibhéar Pluincéid, an chéad Éireannach go nglaodh Naomh go hoifigiúil air ó 1226

0912
Meán Fómhair, 12
Tánaiste

Is é **an Tánaiste** leascheannaire rialtais na hÉireann, nó an tOireachtas mar a thugtar air. Caithfidh an Taoiseach, an Tánaiste agus an tAire Airgeadais bheith ina mbaill de Dháil Éireann, an teach ísle san Oireachtas. Ceaptar an Tánaiste ag Uachtarán na hÉireann, tar éis ainmníocht ón Taoiseach. D'fheidhmeodh an Tánaiste thar ceann an Taoisigh dá bhfaigheadh seisean bás nó dá gcuirfí ó chumas é, go dtí go gceapfaí Taoiseach nua.

## Téarma
Tá bunús an nóis le fáil i seanchóras na nGael. Bhíodh Tánaiste ainmnithe ag Taoisigh chun a n-áit a ghlacadh dá marófaí iad nó dá dtarlódh rud ar bith a chuirfeadh cosc orthu a ndualgais a chomhlíonadh. Sa dóigh sin bhíothas ag súil nach mbeadh achrann nuair a bheadh comharba le piocadh. D'imigh an focal isteach sa Bhéarla sna 1530dí mar *tanist* a raibh an chiall "comharba tofa Taoisigh Ghaelaigh" leis. An chiall liteartha a bhí leis roimhe seo ná "comhthreomhar, sa dara háit", ón tSeanGhaeilge *tanaise* "comharba roghnaithe". "An té a bhfuiltear ag feitheamh leis' is bunchiall don fhocal ó *tani-hessio* na Ceiltise. 

## Stair
Cruthaíodh an oifig seo i 1937, in áit oifig an Leas-Uachtarán na hArd-Chomhairle a bhí ann i ré an Saorstát. Bunaíodh an oifig mar pháirt den bhunreacht nua Bunreacht na hÉireann. Ba é Seán T. Ó Ceallaigh, ó Fhianna Fáil, an chéad Tánaiste ar 29 Nollaig, 1937. Sa lá atá inniu ann, is coitianta go bhfaigheann ceannaire an dara páirtí is mó sa comhrialtas an post tábhachtach seo.

## Liosta Tánaistí
Bhí trí théarma san oifig ag Seán F. Lemass (Fianna Fáil) agus Risteard Mac An Earraigh (Lucht Oibre). Bhí dhá théarma ag Liam Ó Neachtain (Lucht Oibre), agus téarma amháin ag na daoine eile.
An Iaráic

Tír sa Mheánoirthear agus in iardheisceart na hÁise í **Poblacht na hIaráice**. Tá sí ag críocha aici leis an Araib Shádach agus le Cuáit ó theas, leis an Tuirc ó thuaidh, leis an Siria san iarthuaisceart, leis an Iordáin san iarthar, agus leis an Iaráin san oirthear. Thugtaí *[[an Mheaspatáim]]* ar an dúiche seo.

thumb|left|Léarscáil

## Stair
Ba i réigiún na Measapatáime, idir an Eofrait agus an Tígris, a cuireadh tús le roinnt de na sibhialtachtaí is ársa ar domhan, na Suiméaraigh, na Bablóinigh agus na hAsaírigh. Tar éis a bheith faoi cheannas na Peirse ar feadh i bhfad, ghabh na hArabaigh seilbh ar an réigiún sa bhliain 656, agus aistríodh an Chailifeacht go dtí an chathair nua í mBagdad sa bhliain 762 (in aice leis an Bhablóin ársa). Bhí Bagdad ina príomhchathair don domhan Arabach ar feadh na gcéadta bliain go dtí gur chuir an Impireacht Otamánach an ceantar faoi chois sa bhliain 1534.

### Cogadh Iaráin - Iaráic
Ar an 22 Meán Fómhair 1980, bhris cogadh amach idir an Iaráin agus an Iaráic. Rinne Saddam Hussein ionradh ar an Iaráin. 

Maraíodh 1,000,000 ar an dá thaobh.

Chuir na Náisiún Aontaithe deireadh leis an doirteadh fola sa bhliain 1988. 

### Cogadh na Murascaille
Ar an 2 Lúnasa 1990 nuair a thug Saddam Hussein an t-ordú ionsaí a dhéanamh ar Chuáit. 

Thosaigh an Cogadh na Murascaille dá bharr  Bhí an bua ag na gComhguallithe sa deireadh ar an 28 Feabhra 1991, ach níor cuireadh an ruaig ar Saddam Hussein. Agus iad ag teitheadh ó Chuáit, dhóigh na hIarácaigh a lán de na tobair ola atá go flúirseach sa tír seo.

### Cogadh na hIaráice
Ar an 19 Márta 2003 chuir an chomhghuáillíocht tús leis an gcogadh in aghaidh na hIaráice. Chuaigh Tony Blair agus George W. Bush glan i gcoinne na tuairime a bhí ag na Náisiúin Aontaithe gur cheart fanacht níos faide agus nár cheart ionsaí a dhéanamh ar an Iaráic de bharr na tubaiste a d’fhéadfadh tarlú.  

Is iomaí tuairim fós faoi cad chuige a rinne siad é, agus cé atá freagrach as an gcinneadh tubaisteach sin. 

### Cogadh cathartha
I mí Aibreáin 2010, chuir WikiLeaks físeán d'eachtra a tharla sa bhliain 2007 inar mharaigh fórsaí SAM sibhialtaigh hIaráice agus iriseoirí,  ar a dtugtar *[[Collateral Murder]]*.

[mion|Feabhra, 1991: Chuir fórsaí míleata [Saddam Hussein olacheantair Chuáit le tine.|clé]]

## Tagairtí

*
I
An Chipir

Is stát oileánda í **an Chipir** (i nGréigis: Κύπρος, rómhánaithe: *Kýpros*; i dTuircis: *Kıbrıs*) nó **Poblacht na Cipire** go hoifigiúil (i nGréigis: Κυπριακή Δημοκρατία, rómhánaithe: *Kypriakí Dimokratía*; i dTuircis: *Kıbrıs Cumhuriyeti*), atá suite in oirthear na Mheánmhara. Is í an t-oileán is mó de réir daonra agus an tríú hoileán is mó de réir achair sa Mheánmhuir. Tá sí suite laisteas den Tuirc, laistiar den tSiria agus den Liobáin, taobh thiar thuaidh d’Iosrael agus den  Phalaistín, lastuaidh den Éigipt, agus taobh thoir theas den Ghréig. Is í an Leafcóis, nó an Níocóis, phríomhchathair na Cipire. Is ballstát den Aontas Eorpach í agus úsáidtear an euro. 
 
## Féach Freisin
An Chipir Thuaidh

An Mheánmhuir

## Tagairtí


Catagóir:Ballstáit den Aontas Eorpach
C
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Catagóir:Oileáin sa Mheánmhuir
An Danmhairg

Is í **an Danmhairg** (Danmhairgis: *Danmark*) an tír Nordach is lú. Tá sí suite i gCríoch Lochlann, i dtuaisceart na hEorpa, idir an Mhuir Bhailt agus an Mhuir Thuaidh, ar leithinis agus ar mhórán oileáin. Tá sí lastuaidh ón Ghearmáin agus ón bPolainn, siar ó dheas ón tSualainn agus ó dheas ón Iorua. 

Ina theannta sin, tá na Graonlainne agus Oileán Fháró faoi fhlaitheas Danmhargach, cé go bhfuil rialtas dúchais acu.

Is ball den Aontas Eorpach í an Danmhairg.

Ba é Hans Christian Andersen an scríbhneoir ba cháiliúla de chuid na Danmhairge.

## Contaetha
Tá an tír roinnte ina sé chontae déag:

# Cóbanhávan (København) 
# Frederiksberg
# Contae Chóbanhávan *(København)*
# Frederiksborg
# Roskilde
# Iarthar na Séalainne *(Vestsjælland)*
# Storstrøm
# Funen *(Fyn)*
# Deisceart na hIútlainne *(Sønderjylland)*
# Ribe
# Vejle
# Ringkjøbing
# Viborg
# Tuaisceart na Iútlainne *(Nordjylland)*
# Aarhus *(Århus)*
# Bornholm 

## Teangacha
: *Príomhalt: [[Teangacha na Danmhairge]]*
### An Danmhairg

Is í Danmhairgis an teanga oifigiúil sa Danmhairg ach tá 86% den daonra ábalta Béarla a labhairt. Is í Gearmáinis an dara teanga iasachta is mó sa Danmhairg agus 47% den daonra ábalta í a labhairt. Tá 13% den daonra ábalta Sualainnis a labhairt.

### An Ghraonlainnis

Tá An Ghraonlainn faoi riail na Danmhairge agus labhraítear 90% den daonra sa Ghraonlainn  Graonlainnis, teanga Inuit. Labhraíonn 12% den daonra Danmhairgis. Tá 7,000 duine sa Danmhairg Graonlainnis]].

### Oileáin Fharó

Tá Faróis á labhairt ag 45,000 daoine (timpeall 90% den daonra) in Oileáin Fharó. Tá Faróis á labhairt ag timpeall 20,000 duine sa Danmhairg. San iomlán tá timpeall ar 66,000 duine atá ábalta Faróis a labhairt.

## Tagairtí


Danmhairg, An
D
An tÚdarás um Bóithre Náisiúnta

Is údarás in Éirinn é an **tÚdarás um Bóithre Náisiúnta** (i mBéarla: *National Roads Authority* nó *NRA*), atá freagrach do na bóithre náisiúnta sa tír. Cruthaíodh an NRA mar chuid den Roads Act, 1993, ag tosnú oibre ó 1 Eanáir 1994.

Tá na comhairlí contaetha fós freagrach as na bóithre áitiúla agus as teorannacha luais. Déanann an NRA pleanáil agus tógáil na bpríomhbhóithre náisiúnta – chomh maith le sábháilteacht na mbóithre. Déanann siad obair imshaolach agus seandálaíochta freisin, mar chuid de chlár tógáil na mbóithre.

Faoi láthair, tá an NRA an-ghnóthach le forbairt na bpríomhbhóithre agus cruthú na mótarbhealaí, mar chuid den Phlean Forbartha Náisiúnta (NDP).

## Struchtúr

Bíonn an ÚBN á stiúradh ag an mBord, a mbíonn ceithre dhuine dhéag air, an Cathaoirleach san áireamh. Bíonn na comhaltaí á gceapadh ag an Aire Iompair, agus aird aige/aici ar an taithí nó an saineolas/inniúlacht atá acu sna réimsí bainteacha, amhail cúrsaí bóithre, iompair, tionscail, tráchtála, airgeadais nó comhshaoil.

## Ailt eile

* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

## Naisc sheachtracha

* www.nra.ie - Suíomh gréasáin oifigiúil an ÚBN

## Tagairtí

Údarás um Bóithre Náisiúnta
Údarás um Bóithre Náisiúnta
Catagóir:Sábháilteacht ar bhóithre
Catagóir:Sábháilteacht ar bhóithre in Éirinn
Corda

Tá dhá chiall leis an bhfocal **corda**:
* Is rópa tanaí nó sreangán é **corda** .
* Chomh maith leis sin, is téarma ceoil é **[[Corda (ceol)|corda]]**. Sa chiall seo, is grúpa nótaí ceolmhara é a sheinntear ag an am céanna.
Patrún

Is éard is **patrún** ann ná rialtacht sa domhan nádúrtha, i ndearthaí de dhéantús an duine, nó i smaointe teibí. Mar sin, timthriallann na heilimintí i bpatrún ar bhealach intuartha. Is cineál patrúin déanta as cruthanna geoiméadracha é **patrún geoiméadrach**, agus de ghnáth timthriallann na cruthanna arís agus arís eile ar nós dearadh ballapháipéir.

## Tagairtí

Catagóir:Dearadh
Catagóir:Ealaín
Catagóir:Eipistéimeolaíocht
Catagóir:Fealsúnacht aigne
Foirmiúlachas (matamaitic)

I bhfealsúnacht na matamaitice, is éard atá san **fhoirmiúlachas** ná an dearcadh nach bhfuil i ráitis mhatamaiticiúla nó loighciúla ach teaghráin (seichimh siombailí alfa-uimhriúla, go minic mar chothromóidí) a fhaightear trí rialacha réamhbhunaithe láimhsithe. De réir na fealsúnachta seo, ní bhaineann fírinní matamaiticiúla le huimhreacha, tacair, nó triantáin; ina áit sin, is éard atá iontu ná foirmeacha comhréireacha nach bhfuil brí ar bith ag baint leo, mura gceanglaítear séimeantaic leo d'aon ghnó. Ba é David Hilbert an matamaiticeoir is clúití a thug tacaíocht don dearcadh seo i dtús na 20ú haois.

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
21 Iúil

Is é an **21 Iúil** an 202ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 203ú lá i mbliain bhisigh. Tá 163 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Féile náisiúnta na Beilge

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1414 — Pápa Sixtus IV (b. 1484)
* 1693 — Thomas Pelham-Holles, Príomh-Aire na Breataine (b. 1768)
* 1893 — Hans Fallada, scríbhneoir Gearmánach (b.1947)
* 1899 — Ernest Hemingway, scríbhneoir agus iriseoir Meiriceánach (b.1961)
* 1927 — John B. Keane, drámadóir, file agus scríbhneoir Éireannach (b.2002)
* 1931 — Gene Fullmer, dornálaí Meiriceánach (b. 2015)
* 1943 — Edward Herrmann, aisteoir agus stiúrthóir Meiriceánach
* 1943 — Michael Caton, aisteoir Astrálach 
* 1947 — Billie Young, scoláire agus gníomhaí pobail Meiriceánach (b. 2021)
* 1951 — Robin Williams, aisteoir agus fhuirseoir Meiriceánach  (b. 2014)
* 1952 — John Barrosso, polaiteoir Meiriceánach
* 1953 — David Ervine, polaiteoir i dTuaisceart Éireann (b.2007)
* 1964 — Ross Kemp,  aisteoir Sasanach
* 1964 — Steve Collins, Dornálaí Éireannach
* 1966 — Sarah Waters, úrscéalaí Breatnach
* 1970 — Aonghas MacNèill, polaiteoir Briotanach
* 1970 — Jason Matthews, dornálaí Briotanach
* 1975 — Cara Dillon, amhránaí Éireannach
* 1978 — Josh Hartnett, aisteoir
* 1984 — Liam Ridgewell, imreoir sacair Sasanach
* 1984 — Sarah Greene, ban-aisteoir Éireannach
* 1986 — Rebecca Ferguson, amhránaí Briotanach
* 1989 — Chris Gunter, imreoir sacair Breatnach
* 1991 — Lucy Spraggan, ceoltóir
* 1993 — Cathal Barrett, iománaí Éireannach
* 1993 — Luksika Kumkhum, imreoir leadóige Téalannach
* 1999 — Rhys McClenaghan, gleacaí ealaíonta Éireannach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1796 — Raibeart Burns, file Albanach (r. 1759)
* 1944 — Claus Schenk von Stauffenberg, oifigeach Gearmánach (r.1907)
* 1946 — Patrick Duffy, polaiteoir Éireannach (r. 1875)
* 1967 — Basil Rathbone, aisteoir Briotanach (r. 1892)
* 1986 — Timothy O'Connor, polaiteoir Éireannach (r. 1906)
* 1987 — Stella Steyn, ealaíontóir Éireannach (r. 1907)
* 1996 — Laxeiro, péintéir Spáinneach (r. 1908)
* 1998 — Alan Shepard, spásaire Meiriceánach (r. 1923)
* 2004 — Edward Lewis, Bitheolaí (r. 1918)
* 2017 — John Heard, aisteoir Meiriceánach (r. 1946)
* 2021 — Deasún Ó Máille, polaiteoir Éireannach (r. 1939)
* 2023 — Ann Clwyd, polaiteoir Breatnach (r. 1937)
* 2023 — Tony Bennett, amhránaí Meiriceánach (r. 1926)

## Tarluithe eile
* 1936 - Tús an léigir phoblachtaigh ar an Alcázar i dToledo le linn Chogadh Cathartha na Spáinne. 
* 1954 - An Chéad Chogadh Ind-Síneach: Roinneadh Vítneam
* 1969 - Clár Apollo: shiúil Neil Armstrong ar An Ghealach. Tá sé an chéad duine sin a dhéanamh.
* 1972 - Phléasc An tIRA Sealadach dhá buama is fiche i mBéal Feirste in imeacht ochtó nóiméad. Maraíodh naonúr agus gortaíodh 130 duine
* 1976 - D'fheallmharaigh An tIRA Sealadach ambasadóir na Ríochta Aontaithe chun na hÉireann, Christopher Ewart-Biggs
* 2024 - D'fhógartha Joe Biden go n-éireoidh sé as Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024

0721
Iúil, 21
Seosamh Ó Cuaig

In Aill na Brún, Cill Chiaráin, a rugadh agus a tógadh **Seosamh Ó Cuaig**. Tá sé pósta le Treasa Ní Loideáin as Roisín na Mainíoch, Carna, agus tá ceathrar clainne orthu. I Raidió na Gaeltachta a oibríonn sé. 

Ó d'fhág sé an mheánscoil, tá sé ag seasamh a gcearta do Chonamara agus d'Árainn. 

Creideann sé nach dtugann an Chomhairle Contae aird mar is cóir ar na pobail seo agus go gcaithfear iad a dhúiseacht agus a dhúiseacht go beo. 

Toghadh mar ionadaí ar Údarás na Gaeltachta é i 1999.

Toghadh mar chomhairleoir ar Chomhairle Contae na Gaillimhe i 2004 é.

Aththoghadh ar Údarás na Gaeltachta i 2005 é.

## Féach freisin

* Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta
* Saor-Raidió Chonamara

## Nasc seachtrach
* Leathanach Sheosaimh Uí Chuaig

Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Iorras Aithneach
An Eilvéis

Is tír bheag thalamhiata atá suite in iarthar na hEorpa í **an Eilvéis** nó **an ** (ainm oifigiúil: **Cónaidhm na hEilvéise**). Tá teorannacha aici leis an Ostair, le Lichtinstéin, leis an bhFrainc, leis an Iodáil, agus leis an nGearmáin. 

## Teangacha
Tá ceithre theanga oifigiúil san Eilvéis: an Ghearmáinis (63,7 %), an Fhraincis (20,4 %), an Iodáilis (6,5 %) agus an Rómainis (0,5 %). Maidir leis an gcineál Gearmáinise a labhraítear san Eilvéis, is canúint neamhionann go leor í leis an Ard-Ghearmáinis atá in uachtar sa Ghearmáin.

## Tíreolaíocht
[mion|clé|[Gleann Engadine san Eilvéis]]
Is tír shléibhtiúil í an Eilvéis. Roinntear an tír ina trí chuid: na Sléibhte Alpa, an tArdán Láir agus na Sléibhte Jura. I measc sléibhte cáiliúla na tíre, tá an Matterhorn. Tá na cathracha, Zürich agus an Ghinéiv mar shampla, ar an Ardán Láir, agus mar i gcéanna leis an gcuid is mó den daonra.

## Neodrachas
Cé go bhfuil an Eilvéis i lár na hEorpa idir tíortha a raibh cogaidh go leor ar siúl acu le linn na 19ú agus 20ú céad, tá beart eachtrach neodrach docht ag an tír le tamall fada. Le linn an Dara Cogadh Domhanda, mar shampla, cé go labhraítear Gearmáinis ansin agus go mbíonn teorainn leis an Ostair, an nGearmáin agus an Iodáil (is é sin, tíortha na hAise) ann, ní raibh an Eilvéis rannpháirteach sa chogadh sin. Ní raibh an Eilvéis páirteach i gcogaíocht ón mbliain 1815 i leith.

Mar sin, ní ghlacann an Eilvéis páirt san Aontas Eorpach. Ní raibh an Eilvéis lánpháirteach sna Náisiúin Aontaithe go dtí an bhliain 2002. D'ainneoin traidisiún neodrachais na hEilvéise, ar 5 Meitheamh, 2005, ghlac vótálaithe Eilvéiseacha le Conbhinsiún Schengen.

Tá a lán eagraíochtaí idirnáisiúnta lonnaithe san Eilvéis. Bunaíodh an Chros Dhearg sa tír, sa Ghinéiv, sa bhliain 1863. Tá an dara grúpa oifigí is mó de chuid na Náisiún Aontaithe suite sa Ghinéiv.

## Íomhánna

Íomhá:Bern_104.jpg|Pálás Chónaidhmeach na hEilvéise i mBeirn
Íomhá:Peak_of_the_Matterhorn%2C_seen_from_Zermatt%2C_Switzerland.jpg|Sliabh Matterhorn
Íomhá:Grindelwald.jpg|Sléibhte na nAlp Beirneacha in aice le *Grindelwald*
Íomhá:Chexbres_-_1_-_2048x712.jpg|Loch Ghinéiv


## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* ch.ch - Suíomh oifigiúil na hEilvéise (SwissPortal) 
* Admin.ch - Suíomh Idirlín Rialtas na hEilvéise  

*
E
Míochaine

deas|250px|thumb|Míochaine
Is éard is **míochaine** nó **leigheas** ann ná an eolaíocht a bhaineann le haire don cholainn agus don aigne, agus an freastal a thugann dochtúirí leighis. Is mór é a réimse, agus baineann líon mór saineolaíochtaí leis - na trí réimse is ginearálta ná máinliacht, míochaine chliniciúil agus taighde míochaine.

Is dochtúirí leighis iad dochtúirí teaghlaigh nó cleachtóirí ginearálta agus nó saineolaithe leighis nó comhairleoirí araon. Tugtar dochtúir teaghlaigh ar ghnáthdhochtúir a chleachtann an leigheas go ginearálta, de ghnáth ina sheomra freastail féin. Sa lá atá inniu ann, is minice dochtúirí a bheith i gcomhchleachtadh le dochtúirí eile i gclinic, ina bhfuil ar a laghad banaltra amháin, cléireach, agus áiseanna sa bhreis nach mbeadh ar chumas dhochtúra aonair a chur ar fáil.

Ar an taobh eile de, is féidir an leigheas a roinnt idir speisialtachtaí galair agus córais an choirp (m.sh. liacht bhan, leigheas análaithe, néareolaíocht, nó síciatracht), aois an othair (m.sh. péidiatraic (liacht leanbh) nó leigheas seanaoise), an bealach ina gcuirtear an leigheas i bhfeidhm (m.sh. máinliacht, raideolaíocht nó leigheas ginearálta), agus idir aire dhíreach, agus déanamh agus iniúchadh scrúdaithe, m.sh. paiteolaíocht agus raideolaíocht. Cnáimhseachas a thugtar ar dhochtúir a chleachtann aire ban torrach chomh maith le bainistíocht na breithe féin. Ina theannta sin, tá dochtúirí a chaitheann cuid mhaith dá gcuid ama le múinteoireacht, le taighde in eolaíocht shláinte, ag obair le roinn den rialtas nó ag plé le leigheas pobail. 

Ina theannta sin uile, tá go leor cleachtóirí eile leighis nach dochtúirí leighis iad, ach a oibríonn leis an othar, go minic faoi choimirce an dochtúra leighis. M.sh., altra (banaltra an fhoirm bhaineann) a thugtar ar chleachtóir a dhéanann obair cosúil le piollaí agus instealltaí a thabhairt, cuidiú leis an lia le linn obráide, aire othair roimh agus i ndiaidh obráide, agus mórchuid an aire ginearálta le linn d'othair bheith in ospidéil.

Tá teiripeoirí eile, mar shampla, a chuidíonn le hothair; le neamhoird urlabhra (teiripe urlabhra agus éisteachta), le trioblóid gluaiseachta (fisiteiripe) agus a thugann radaíocht (radaiteiripe).

*
Catagóir:Eolaíocht
14 Iúil

Is é an **14 Iúil** an 195ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 196ú lá i mbliain bhisigh. Tá 170 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Fhrainc - *Fête Nationale* nó *quatorze juillet* (Lá Bastille)

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1207 — San Eilís na hUngáire, naomh Críostaí (b. 1231)
* 1602 — Jules Mazarin, taidhleoir agus státaire Francach (b. 1661)
* 1862 — Gustav Klimt, péintéir Ostarach (b. 1918)
* 1896 — Buenaventura Durruti, Ainrialaí Spáinneach (b. 1936)
* 1896 — Patrick Gorry, polaiteoir Éireannach (b. 1965)
* 1911 — Eddie Babe Risko, dornálaí Meiriceánach (b. 1957)
* 1912 — Woody Guthrie, cumadóir agus ceoltóir Meiriceánach (b. 1967)
* 1913 — Gerald R. Ford, 38ú Uachtarán na Stát Aontaithe (b. 2006)
* 1918 — Ingmar Bergman, stiúrthóir scannán (b. 2007)
* 1960 — Jane Lynch, aisteoir Meiriceánach 
* 1960 — Kyle Gass, ceoltóir Meiriceánach
* 1962 — Fidelma Healy Eames, polaiteoir Éireannach
* 1964 — Jane Espenson, scríbhneoir agus léiritheoir teilifíse Meiriceánach
* 1966 — Matthew Fox, aisteoir Meiriceánach
* 1976 — Kirsten Sheridan, aisteoir agus stiúrthóir scannán Éireannach
* 1988 — Conchúr Antóin Mac Gréagóir, dornálaí agus trodaí MMA Éireannach
* 1988 — James Vaughan, imreoir sacair
* 1990 — Ian Nepomniachtchi, imreoir fichille Rúiseach
* 1992 — Cillian Ó Buachalla, iománaí Éireannach
* 2001 — Daniel Wiffen, snámhóir Éireannach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1086 — Toirdhealbhach Ua Briain, ard-rí (r. 1009)
* 1817 — Germaine de Staël, údar Eilvéiseach (r. 1766)
* 1827 — Augustin Jean Fresnel, innealtóir agus fisiceoir Francach (r. 1788)
* 1881 — Billy the Kid, coirpeach (r. 1859) 
* 1914 — Máire Ní Shúilleabháin, múinteoir agus státseirbhíseach Éireannach (r. 1884)
* 1936 — Patrick Hogan, polaiteoir Éireannach (r. 1891)
* 1954 — Jacinto Benavente, scríbhneoir Spáinneach (r. 1866)
* 1955 — James Dolan, polaiteoir Éireannach (r. 1882)
* 1956 — Thomas Walsh, polaiteoir Éireannach (r. 1901)
* 1960 — Maurice de Broglie, fisiceoir Francach (r. 1875)
* 2019 — Pernell Whitaker, dornálaí Meiriceánach (r. 1964)
* 2022 — Bobby Aylward, polaiteoir Éireannach (r. 1955)
* 2022 — Ivana Trump, bean ghnó Sheiceach-Mheiriceánach (r. 1949)

## Tarluithe eile
* 1789 - Cuireadh tús le Réabhlóid na Fraince
* 1933 - Sa Ghearmáin bhí gach páirtí polaitiúil sa tír coiscthe seachas na Naitsithe
* 2015 - Bhí réiteach déanta ag An Iaráin le sé cinn de na Cumhachtaí Móra i gcomhráití núicléach tar éis breis is deich mbliana taidhleoireachta.  Nuacht RTÉ
* 2016 - Thiomáin fear trucail isteach i slua ar Lá Bastille. Maraíodh 84 duine. 
0714
Iúil, 14
Eolaíocht sláinte

mion|Health Sciences Authority
Is é atá i gceist le h**eolaíocht sláinte** ná an eolaíocht a bhaineann leis an gcorp daonna, ar na galair a bhaineann dó, agus ar na modhanna a úsáidtear leis na galair sin a chur i gceart; Mar shampla, cógas leighis, radaiteiripe, nó le bunchúiseanna na ngalar a bhaineann don chorp daonna. 

Le dul ar aghaidh in eolaíocht sláinte, is minic a bhíonn leighis nua ar fáil do thinnis éagsúla.

I measc na n-eolaíochtaí sláinte, áirítear bithcheimic, micribitheolaíocht, fiseolaíocht, agus anatamaíocht.

Go minic oibríonn dochtúirí leighis i dteannta eolaithe eile le taighde a reáchtáil.

## Tagairtí

Catagóir:Leigheas
Catagóir:Eolaíocht
Manhattan

thumb|220px|Manhattan (~1931)

thumb|220px|Suíomh (buí).

**Manhattan** a thugtar go hiondúil ar bhuirg Nua-Eabhrac, ceann de na cúig bhuirg atá i gcathair Nua-Eabhrac, agus ar an oileán ar a bhfuil sé suite. Is cuid den chathair é, maille le Queens, Brooklyn, Oileán Staten agus an Bronx. Tá daonra timpeall 1.4 milliún ar Manhattan féin, ach ar ndóigh bíonn ar a laghad cúpla chéad míle eile ann i rith laethanta gnótha, mar aon leis na mílte turasóirí.

Is ann atá ceantar gnó chathair Nua-Eabhrac. Is ann freisin atá na ceantair chlúiteacha caithimh aimsire. Bíonn raidhse mór drámaí agus ceoldrámaí i gcónaí sa cheantar drámadóireachta Broadway. Tá an Opera Meitreapólach, Bailé Chathair Nua-Eabhrac, agus Ceolfhoireann Fhiolármónach Nua-Eabhrac suite i Látharlann Lincoln. Bíonn raidhse mór de cheol clasaiceach agus de gach sórt eile ag Carnegie Hall, agus bíonn drámaí nua i gcónaí ar *off Broadway* agus *off-off-Broadway*.

## Naisc sheachtracha
* Ascail agus sráideanna Manhattan
* Randall: ''Lost New York City'' 
* Litir ó 1626 ag cur síos gur ceannaíodh oileán Manhattan ar luach 60 guilder (PD) 
* Mapa de Mannados nó Manhattan i 1661 (PD) 
* NYC Mapa Bus MTA de Manhattan (PDF)

Catagóir:Manhattan