open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
25 Aibreán

Is é an **25 Aibreán** an 115ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 116ú lá i mbliain bhisigh. Tá 250 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Astráil, an Nua-Shéalainn - Lá ANZAC

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1284 — Éadbhard II, rí Shasana (b.1327) 
* 1599 — Oilibhéar Cromail, an Tiarna Cosantóra (b.1658)
* 1694 — Richard Boyle, 3ú hIarla Burlington, ailtire Sasanach (b. 1753)
* 1769 — Marc Isambard Brunel, innealtóir Francach (b. 1849)
* 1868 — Willie Maley, bainisteoir sacair (b.1958)
* 1874 — Guglielmo Marconi, innealtóir leictreach, ceannródaí raidió (b.1937)
* 1896 — Frank Carney, polaiteoir Éireannach (b. 1932)
* 1898 — Stefania Turkewich, cumadóir, pianódóir agus ceoleolaí Úcránach (b. 1977)
* 1900 — Wolfgang Pauli, fisiceoir agus buaiteoir Dhuais Nobel (b. 1958)
* 1902 — Cormac Breslin, polaiteoir Éireannach (b. 1978)
* 1903 — Andrey Nikolayevich Kolmogorov, matamaiticeoir Rúiseach (b. 1987)
* 1932 — William Roache, aisteoir Sasanach
* 1940 — Al Pacino, aisteoir
* 1942 — Jon Kyl, polaiteoir Meiriceánach
* 1945 — Björn Ulvaeus, amhránaí Sualannach
* 1946 — Talia Shire, ban-aisteoir Meiriceánach 
* 1947 — Johan Cruyff, imreoir sacair (b. 2016)
* 1952 — Jacques Santini, imreoir sacair agus bainisteoir Francach
* 1954 — Róisín Ní Shoirtéil, polaiteoir Éireannach
* 1963 — David Moyes, imreoir sacair
* 1969 — Gina Torres, ban-aisteoir Meiriceánach
* 1969 — Renée Zellweger, ban-aisteoir agus léiritheoir Meiriceánach
* 1975 — Dara Ó Cinnéide, peileadóir
* 1981 — Felipe Massa, tiománaí Foirmle a hAon
* 1987 — Johann Smith, imreoir sacair Meiriceánach
* 1990 — Jan-Lennard Struff, imreoir leadóige Gearmánach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1054 — Pápa Leon IX, Pápa Gearmánach ó 1049–1054 (r. 1002)
* 1342 — Pápa Beinidict XII (r. 1285)
* 1744 — Anders Celsius, réalteolaí (r. 1701)
* 1840 — Siméon Denis Poisson, matamaiticeoir Francach (r. 1781)
* 1970 — Anita Louise, ban-aisteoir (r. 1915)
* 1972 — George Sanders, aisteoir Briotanach (r. 1906)
* 1972 — Patrick O'Reilly, polaiteoir Éireannach (r. 1893)
* 1995 — Ginger Rogers, ban-aisteoir rinceoir (r.1911)
* 2007 — Alan Ball, fear spóirt Sasanach (r.1945)
* 2012 — Louis le Brocquy, péintéir Éireannach (r. 1916)
* 2012 — Paul L. Smith, aisteoir Meiriceánach (r. 1936)
* 2019 — Feargal Quinn, polaiteoir agus fear gnó na hÉireann (r. 1936)
* 2023 — Harry Belafonte, amhránaí Meiriceánach (r. 1927)

## Tarluithe eile
* 1792 - Chum Claude Joseph Rouget de Lisle *"[[La Marseillaise]]"* (amhrán náisiúnta na Fraince).
* 1898 - D'fhógair na Stáit Aontaithe cogadh ar an Spáinn.
* 1915 - Lá ANZAC Chuaigh na trúpaí Astrálacha agus Nua-Shéalannacha (ANZAC - Cór Airm na hAstrálaí agus na Nua-Shéalainne) ar chósta na Tuirc san áit a bhfuil "ANZAC Cove" inniu, ar an 25 Aibreán
* 2005 - Glacadh leis an Bhulgáir agus an Rómáin isteach san Aontas Eorpach.
* 2007 - Tharla an tsochraid do Boris Yeltsin
* 2015 - Tharla crith talún i Neipeal. Fuair 8,964 duine bás agus gortaíodh 21,952

0425
Aibreán, 25
Reiligiún

thumb|380px|
thumb
Is é is ciall le **reiligiún** nó **creideamh** ná an córas tuisceana agus creidiúint a bhíonn ag duine nó ag pobal maidir le bunús an domhain, an saol i ndiaidh an bháis, agus tionchair diaga nó iar-dhaonna ar chúrsaí an tsaoil.

Is iad príomhchreidimh an domhain an Chríostaíocht (idir Chaitliceachas, Phrotastúnachas, Ceartchreideamh Gréagach, Rúiseach srl), Ioslam, an Giúdachas, an Hiondúchas, Wicca, an Búdachas, Siontó, an Sóróaistreachas, an Síceachas, agus creidimh thraidisiúnta, go minic le hiliomad déithe.

Deirtear gurbh iad na sean-Eabhraigh ar dtús a thug aitheantas don aon-diagacht, cé go raibh córas le Dia mhaith amháin ar bun i bhfad roimhe, m.sh., ag muintir na Peirse, .i. an Sóróaistreachas. Nuair a thug Dia na nEabhrach (Iáivé) an dlí do Mhaois, .i. na Deich nAithne, leag sé síos nach raibh ann ach an aon Dia amháin, agus nár chóir ómós a thabhairt do Dhia ar bith eile. As creidimh na nEabhrach, ar a dtugtar an Giúdachas, a spreag an Chríostaíocht in aimsir Chríost, agus an Muslamachas nó Ioslamachas in aimsir Mhahamad.

Sa seansaol, bhí a ndéithe féin ag gach cultúr nó tír, fiú ag na hEabhraigh. Ach le teacht na gcreideamh nua, ba mhinic a thugtaí *[[págántacht]]* nó ainmneacha drochmheasúla ar an gcóras creidimh agus diagachta traidisiúnta i gcultúr. Leanann an córas diagachta go minic i bhfoirm miotaseolaíocht, agus go minic nuair a thagann, mar shampla, an Chríostaíocht go cultúr nua, bíonn creideamh sa dá chóras ar feadh i bhfad, agus déanann an seanchreideamh múnlú ar an gcreideamh, mar shampla i scéalta na naomh, agus i gceiliúradh féilte. Sampla de seo an vúdú i Háítí sa Chairib agus Candomblé sa Bhrasaíl, áit a bhfuil formhór na ndaoine ina gCríostaithe, ach a bhfuil creideamh agus cleachtadh fós ar nósanna agus déithe na hAfraice.

Bhí a gcóras diagachta féin ag na sean-Ghréagaigh, córas roinnte gaolta leis ag na sean-Rómhánaigh, agus ar ndóigh a gcóras féin ag na sean-Ghaeil.

## Féach freisin
* Creideamh in Éirinn

## Tagairtí

*
14 Márta

Is é an **14 Márta** an 73ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 74ú lá i mbliain bhisigh. Tá 292 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An tSeapáin - *Howaito dē* (ホワイトデー)

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1804 — Johann Strauß, cumadóir ceoil is stiúrthóir Ostarach (b. 1849)
* 1820 — Vittorio Emanuele II na Saváí, Rí na hIodáile (b. 1878)
* 1835 — Giovanni Schiaparelli, réalteolaí Iodálach (b. 1910)
* 1857 — Rudolf Thurneysen, teangeolaí Eilvéiseach (b. 1940)
* 1879 — Albert Einstein, fisiceoir (b. 1955)
* 1880 — Hazel Lavery, ealaíontóir Meiriceánach (b. 1935)
* 1916 — Nessa Ní Shéaghdha, scoláire Éireannach (b. 1993)
* 1922 — Colin St John Wilson, ailtire Briotanach (b. 2007)
* 1933 — Michael Caine, aisteoir Sasanach 
* 1937 — Benny Paret, dornálaí Cúbach (b.1962)
* 1948 — Billy Crystal, aisteoir Meiriceánach 
* 1968 — Trevor Ó Clochartaigh, polaiteoir Éireannach
* 1975 — Rushanara Ali, polaiteoir Briotanach
* 1979 — Nicolas Anelka, imreoir sacair Francach
* 1980 — Colin Healy, imreoir sacair Éireannach
* 1982 — Brendan Griffin, polaiteoir Éireannach
* 1988 — Stephen Curry, cispheileadóir Meiriceánach
* 1997 — Simone Biles, gleacaí Meiriceánach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1703 — Robert Hooke, Fealsamh nádúrtha, ailtire agus ileolaí Sasanach (r. 1635)
* 1811 — Augustus FitzRoy, 3ú Diúc Grafton, uasal Briotanach (r. 1735)
* 1877 — Juan Manuel de Rosas, polaiteoir Airgintíneach (r. 1793)
* 1883 — Karl Marx, athair an chumannachais (r.1818)
* 1932 — George Eastman, ceapadóir is daonchara Meiriceánach (r. 1854)
* 1932 — Patrick Reynolds, polaiteoir Éireannach (r. 1887)
* 1975 — Susan Hayward, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1917)
* 1995 — William Alfred Fowler, fisiceoir núicléach Meiriceánach (r. 1911)
* 2014 — Tony Benn,  polaiteoir Briotanach (r. 1925)
* 2017 — Rodrigo Valdez, dornálaí Colómach (r. 1946)
* 2018 — Jim Bowen,  fuirseoir Sasanach (r. 1937)
* 2018 — Liam Ó Floinn, ceoltóir (r. 1945)
* 2018 — Marielle Franco, polaiteoir agus gníomhaí Brasaíleach (r. 1979)
* 2018 — Stephen Hawking, fisiceoir Sasanach (r.1942)
* 2026 — Jürgen Habermas, fealsamh Gearmánach (r. 1929)

## Eachtraí
* 1921 - Crochadh seisear ball den IRA, as an Deichniúr Dearmadta, i bPríosún Mhuinseo
* 1922 - Chuir fórsaí an tSaorstáit Charlie Daly agus tríur ball den IRA eile chun báis
* 1964 - Daoradh chun báis Jack Ruby as Lee Harvey Oswald a dhúnmharú. Tarraingíodh siar an cinneadh sin agus chaith sé an chuid eile dá shaol sa phríosún.
* 1967 - Aistríodh corp John F. Kennedy óna uaigh sealadach go dtí ceann buan.
* 1982 - Bhuamáil rialtas na hAfraice Theas an cheanncheathrú den Chomhdháil Náisiúnta Afracach i Londain
* 1984 - Lámhachadh agus gortaíodh Uachtarán Shinn Féin, Gerry Adams, i gcroílár Bhéal Feirste.
* 1991 - Scaoileadh saor an Seisear Birmingham tar éis 16 bliain a bheith caite acu sa phríosún as coir nach raibh baint ná páirt acu léi.
* 1998 - Fágadh 10,000 duine gan dídean i oirdheisceart na hIaráine de bharr crith talún.
* 2017 - Tharla searmanas an ainmnithe do Niohóiniam i dTóiceo

0314
Márta, 14
29 Lúnasa

Is é an **29 Lúnasa** an 241ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 242ú lá i mbliain bhisigh. Tá 124 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An tSlóvaic - *Lá Slovenské národné povstanie* (1944)

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1632 — John Locke, fealsamh Sasanach (b. 1704)
* 1773 — Aimé Bonpland, taiscéalaí Francach (b. 1858)
* 1780 — Jean Auguste Dominique Ingres, péintéir Francach (b. 1867)
* 1862 — Andrew Fisher, polaiteoir Astrálach agus 5ú Príomh-Aire na hAstráile (b. 1928)
* 1865 — Tomás Ceannt, náisiúnaí Éireannach ó Chontae Chorcaí (b. 1916)
* 1871 — Jack Butler Yeats, ealaíontóir Éireannach (b. 1957)
* 1923 — Richard Attenborough, aisteoir agus déantóir scannán Sasanach (b. 2014)
* 1930 — Mícheál Ó Muircheartaigh, tráchtaire raidió agus teilifíse (b. 2024)
* 1936 — John McCain, polaiteoir agus iarshaighdiúir Meiriceánach (b. 2018)
* 1938 — Elliott Gould, aisteoir Meiriceánach
* 1946 — Bob Beamon, lúthchleasaí Meiriceánach
* 1947 — James Hunt, tiománaí carr rásaíochta Briotanach (b 1993)
* 1950 — Dick Spring, 11ú Tánaiste na hÉireann
* 1954 — Dáibhí Ó Cróinín, staraí Éireannach
* 1958 — Michael Jackson, ceoltóir agus cumadóir amhráin (b. 2009)
* 1959 — Chris Hadfield, spásaire Ceanadach
* 1959 — Marlon Starling, dornálaí Meiriceánach
* 1959 — Ramón Díaz, imreoir sacair Airgintíneach
* 1960 — Doiminic Ó Brolcháin, polaiteoir Éireannach
* 1967 — Neil Gorsuch, breitheamh Meiriceánach agus ball de Chúirt Uachtarach na Stát Aontaithe
* 1983 — Timothy Bradley, dornálaí Meiriceánach
* 1993 — Liam Payne, ceoltóir Sasanach (b. 2024)
* 2002 — Rhasidat Adeleke, lúthchleasaí Éireannach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1280 — Pápa Nioclás III, Pápa ó 1277 go 1280 (r ~1225)
* 1580 — Andrea Palladio, ailtire Iodálach (r. 1508)
* 1780 — Jacques Germain Soufflot, ailtire Francach (r. 1713)
* 1799 — Pápa Pius VI, Pápa ó 1775 go 1799 (r. 1717)
* 1844 — Éamann Iognáid Rís, bunaitheoir na mBráithre Críostaí. (r.1762)
* 1877 — Brigham Young, an dara huachtarán ar Eaglais Naoimh na Laethanta Deireanacha (r. 1801)
* 1908 — Laurence Parsons, réalteolaí Briotanach (r. 1840)
* 1967 — Charles Darrow, fear gnó Meiriceánach (r. 1889)
* 1974 — Mary Reynolds, polaiteoir Éireannach (r. 1889)
* 1975 — Éamon de Valera, 3ú Uachtarán na hÉireann (r. 1882)
* 1982 — Ingrid Bergman, ban-aisteoir Sualannach (r. 1915)
* 1987 — Lee Marvin, aisteoir scannán Meiriceánach (r. 1924)
* 1992 — Félix Guattari, síocanailísí Francach (r. 1930)
* 2013 — Maidhc Dainín Ó Sé, scríbhneoir agus ceoltóir Éireannach (r. 1942)
* 2016 — Gene Wilder, aisteoir Meiriceánach (r. 1933)
* 2021 — Ed Asner, aisteoir Meiriceánach (r. 1929)

## Tarluithe eile
* 1890 - D'osclaiodh Musaem na hEolaiochta agus na nEalaion agus an Leabharlann Naisiunta
* 2005 - Scrios Spéirling Katrina an cósta idir Louisiana agus Florida. Maraíodh 1,836 duine agus déanadh damáiste luach 115 billiún dollar

0829
Lúnasa, 29
23 Samhain

Is é an **23 Samhain** an 327ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 328ú lá i mbliain bhisigh. Tá 38 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An tSeapáin - *Kinrō kansha no hi*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1397 — Pápa Nioclás V, Pápa ó 1447 go 1455 (b. 1455)
* 1719 — Spranger Barry, aisteoir Éireannach (b.1777) 
* 1804 — Franklin Pierce, 14ú uachtarán Stát Aontaithe Mheiriceá (b.1869)
* 1837 — Johannes Diderik van der Waals, fisiceoir Ollannach (b. 1923)
* 1862 — Théo van Rysselberghe, péintéir Beilgeach (b. 1926)
* 1887 — Boris Karloff, aisteoir (b.1969) 
* 1887 — Henry Moseley, fisiceoir Sasanach (b.1915)
* 1888 — Harpo Marx, fuirseoir (b.1964)
* 1902 — Patrick Crotty, polaiteoir Éireannach (b. 1970)
* 1941 — Derek Mahon, file as Béal Feirste (b. 2020)
* 1943 — Sue Nicholls, ban-aisteoir Sasanach
* 1950 — Charles Schumer, polaiteoir Meiriceánach
* 1954 — Siobhán Parkinson, scríbhneoir Éireannach
* 1962 — Nicolás Maduro, Uachtarán Veiniséala ó 2013
* 1967 — Maurice Quinlivan, polaiteoir Éireannach
* 1980 — Paulie Malignaggi, dornálaí Meiriceánach
* 1987 — Nicole Polizzi, pearsa theilifíse Mheiriceánach
* 1988 — Keith Thurman, dornálaí Meiriceánach
* 1992 — Miley Cyrus, amhránaí agus ban-aisteoir Meiriceánach
* 1996 — Fintan McCarthy, iomróir Éireannach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1272 — Anraí III Shasana, Rí Shasana (r. 1207)
* 1616 — Richard Hakluyt, geografaí Sasanach (r. 1552)
* 1896 — Ichiyō Higuchi, scríbhneoir Seapánach (r. 1872)
* 1910 — Hawley Harvey Crippen, lia Meiriceánach cuireadh chun báis de dheasca gur dhúnmharaigh sé a bhean chéile (r.1862)
* 1923 — Michael Bradley, polaiteoir Éireannach (r. 1891)
* 1937 — Conchubhar Ó Coileáin, polaiteoir agus státseirbhíseach Éireannach (r. 1881)
* 1949 — Gustav Radbruch, polaiteoir Gearmánach (r. 1878)
* 1966 — Seán Tomás Ó Ceallaigh, 84, dara hUachtarán na hÉireann (r.1882)
* 1979 — Merle Oberon, ban-aisteoir Briotanach (r. 1911)
* 1990 — Roald Dahl, Údar agus file Sasanach (r. 1916)
* 2006 — Willie Pep, dornálaí Meiriceánach (r. 1922)
* 2012 — Larry Hagman, aisteoir Meiriceánach (r. 1931)
* 2016 — Andrew Sachs, aisteoir Briotanach (r. 1930)
* 2017 — Donal Creed, polaiteoir Éireannach (r. 1924)

## Tarluithe eile
* 1963 - Craoladh an chéad eipeasóid Doctor Who ar an BBC
* 1971 - Chuaigh ionadaithe as Daon-Phoblacht na Síne go dtí Na Náisiúin Aontaithe den chéad uair
* 1980 - Maraíodh breis is 4,800 duine i gcrith talún i ndeisceart na hIodáile
* 1991 - D'fhógair Freddie Mercury go raibh VEID-deimhneach air. Fuair sé bás ar an lá dár gcionn.
* 2002 - Maraíodh 215 duine agus gortaíodh os cionn 500 duine i gcíréibeacha sa Nigéir de bharr go raibh comórtas áilleachta Miss World á reáchtáil ann
* 2005 - Toghadh Ellen Johnson Sirleaf mar Uachtarán na Libéire
* 2012 - Earrach na nArabach: D'aontaigh Uachtarán Éimin, Ali Abdullah Saleh, cumhacht a aistriú don leasuachtarán mar chúiteamh ar dhíolúine

1123
Samhain, 23
An Luan

Is é an **Luan** an lá idir an Domhnach agus an Mháirt.

De ghnáth, breathnaítear ar an Luan mar an chéad lá sa tseachtain, go háirithe san Áise, san Eoraip agus i Meiriceá Theas. Agus sa chaighdeán domhanda ISO 8601, is é an Luan an chéad lá sa tseachtain. I gceantair eile sa domhan, áfach, tugtar an dara lá ar an Luan, mar shampla sna Stáit Aontaithe agus sa domhan Arabach.

Sa domhan nua-aimseartha agus sa domhan gnó, is é an Luan tús na seachtaine oibre.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Laethanta na seachtaine
Catagóir:Féilire
Veirteabrach

Is é is **Veirteabrach** ann ná ball den fhofhíleam Vertebrata (san fhíleam Chordata) 
atá cnámh droma nó dromlach acu.

## Cineálacha Veirteabrach
* Amfaibiaigh
* Éin
* Éisc
* Mamaigh
* Reiptílí

Catagóir:Ainmhithe
22 Márta

Is é an **22 Márta** an 81ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 82ú lá i mbliain bhisigh. Tá 284 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Náisiúin Aontaithe - Lá Uisce an Domhain

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1786 — Joachim Lelewel, staraí náisiúnaíoch Polannach (b.1861)
* 1799 — Friedrich Wilhelm Argelander, réalteolaí Gearmánach (b. 1875)
* 1848 — Sarah Purser, ealaíontóir Éireannach (b. 1943)
* 1868 — Robert Millikan, fisiceoir Meiriceánach (b. 1953)
* 1869 — David Patrick Moran, iriseoir agus gníomhaí Éireannach (b. 1956)
* 1887 — Chico Marx, fuirseoir Meiriceánach (b. 1961)
* 1907 — Lucia Santos, bean rialta Phortaingéalach (b. 2005)
* 1912 — Karl Malden, aisteoir Meiriceánach (b. 2009)
* 1912 — Wilfrid Brambell, aisteoir Éireannach (b.1985)
* 1916 — Lee Savold, dornálaí Meiriceánach (b. 1972)
* 1929 — P. Ramlee, aisteoir agus stiúrthóir scannán Malaeisiach (b. 1973)
* 1931 — William Shatner, aisteoir Ceanadach 
* 1934 — Orrin Hatch, polaiteoir Meiriceánach (b. 1922)
* 1936 — Roger Whittaker, amhránaí agus ceoltóir Briotanach (b. 2023)
* 1937 — Angelo Badalamenti, cumadóir Meiriceánach (b. 2022)
* 1937 — Jon Hassell, trumpadóir Meiriceánach (b. 2021)
* 1939 — Christine Hargreaves, ban-aisteoir Sasanach (b. 1984)
* 1943 — George Benson, giotáraí agus amhránaí Meiriceánach
* 1947 — Catrìona NicGumaraid, bard Gàidhlig (b. 2024)
* 1947 — Louis Grech, polaiteoir Máltach
* 1958 — Janez Potočnik, polaiteoir Slóivéanach
* 1966 — Arron Banks, fear gnó agus deontóir polaitiúil de chuid na Breataine
* 1968 — Javier Castillejo, dornálaí Spáinneach
* 1971 — Keegan-Michael Key, aisteoir Meiriceánach
* 1976 — Reese Witherspoon, aisteoir Meiriceánach
* 1994 — Aliaksandra Sasnovich, imreoir leadóige Bealarúiseach
* 1999 — Mick Schumacher, tiománaí Gearmánach Fhoirmle a hAon

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1772 — John Canton, fisiceoir Sasanach (r.1718)
* 1832 — Johann Wolfgang von Goethe, scríbhneoir Gearmánach (r.1749)
* 1931 — James Campbell, polaiteoir Éireannach (r. 1851)
* 1951 — Francis Bulfin, polaiteoir Éireannach (r. 1874)
* 1959 — James Griffin, polaiteoir Éireannach (r. 1899)
* 1963 — Patrick Rogers, polaiteoir Éireannach (r. 1900)
* 2007 — U. G. Krishnamurti, fealsamh Indiach (r. 1918)
* 2026 —  Michael Lyster, craoltóir Éireannach (r. 1954)

## Tarluithe eile
* 1873 - Cuireadh deireadh le sclábhaíocht sa Spáinn.
* 1946 - Bhain an Iordáin neamhspleáchas amach ón RA
* 1963 - Chuir The Beatles Please Please Me amach
* 1981 - Thosaigh Réamonn Mac Raois agus Peatsaí Ó hEadhra a stailceanna ocrais
* 1997 - Bhí Cóiméad Hale-Bopp ag a áit is gaire don domhan.
* 2016 - Trí bhuamála féinmharaithe comhordaithe sa Bheilg. Bhí beirt sibhialtaigh is tríocha agus triúr déantóirí na coire maraithe. 
* 2017 - Ionsaí Westminster 2017: Thiomáin Khalid Masood carr trí shlua a bhí ag siúl ar dhroichead Westminster agus rith sé isteach i New Palace Yard agus sháigh sé póilín gan arm go marfach. 
* 2024 - Rinne An Stát Ioslamach ionsaí ar Halla Crocus, Mhoscó. Maraíodh 150 duine ar a laghad

0322
Márta, 22
22 Meitheamh

Is é an **22 Meitheamh** an 173ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 174ú lá i mbliain bhisigh. Tá 192 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Eaglais Chaitliceach Rómhánach - Naomh Alban

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1757 — George Vancouver, loingseoir is taiscéalaí Sasanachv (b. 1798)
* 1777 — William Brown, aimiréal i gCabhlach na hAirgintíne (b. 1857)
* 1837 — Paul Morphy, imreoir fichille Meiriceánach (b. 1884)
* 1861 — Maximilian von Spee, aimiréal Gearmánach (b. 1914)
* 1896 — Erich Maria Remarque, scríbhneoir (b.1970)
* 1932 — Prunella Scales, ban-aisteoir Briotanach 
* 1933 — Dianne Feinstein, polaiteoir Meiriceánach (b. 2023)
* 1934 — Don Jordan, dornálaí Meiriceánach (b. 1997)
* 1936 — Kris Kristofferson, Amhránaí agus aisteoir (b. 2024)
* 1936 — Ruth Brandt, ealaíontóir Éireannach (b. 1989)
* 1941 — Caitlín Maude, file, aisteoir, agus amhránaí Éireannach (b. 1982)
* 1949 — Elizabeth Warren,  seanadóir Stáit Aontaithe Mheiriceá 
* 1949 — Meryl Streep, aisteoir
* 1953 — Cyndi Lauper, Amhránaí Meiriceánach
* 1962 — Nicholas Lea, aisteoir Ceanadach
* 1964 — Dan Brown, údar
* 1969 — Li Yang, oideoir Síneach
* 1974 — Jo Cox,  polaiteoir Sasanch (b. 2016)
* 1983 — Peter Quillin, dornálaí Meiriceánach
* 1984 — Rubén Iván Martínez, imreoir sacair
* 1997 — Dinah Jane Hansen, amhránaí Meiriceánach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1276 — Pápa Innocentius V, (r. 1255)
* 1813 — Anton Graff, ealaíontóir Eilvéiseach (r. 1736)
* 1965 — Piaras Béaslaí, 84, scríbhneoir Gaeilge agus trodaí saoirse (r.1881)
* 1965 — Rudolf Hertz, polaiteoir Gearmánach (r. 1897)
* 1966 — Seán Ó Ruadháin, scríbhneoir Éireannach (r. 1883)
* 1969 — Judy Garland, aisteoir Meiriceánach (r. 1922)
* 1969 — Thomas J. O'Connell, ceardchumannaí agus polaiteoir Éireannach (r. 1822)
* 1987 — Fred Astaire, aisteoir Meiriceánach (r. 1899)
* 1990 — Ilya Mikhailovich Frank, Fisiceoir (r. 1908)
* 2003 — Vasil Bykaŭ, 79, scríbhneoir (r.1924)
* 2011 — Myles Staunton, polaiteoir Éireannach (r. 1935)
* 2024 — Bernard Ó hAilín, polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael (r. 1944)

## Tarluithe eile
* 1354 - D'éirigh muintir L'Alguer sa tSairdín amach i gcoinne na gCatalónach is chuir arm Pheadair III léig ar an gcathair
* 1921 - Osclaíodh Parlaimint Thuaisceart na hÉireann i gCnoc an Anfa, Béal Feirste
* 1941 - Rinne Hitler agus Arm na Gearmáine ionradh ar an Aontas Sóivéadach. 
* 2004 - Gearradh téarma príosúin saoil ar Marc Dutroux as cailíní óga a fhuadach, a éigniú agus a dhúnmharú

0622
Meitheamh, 22
An Mháirt

Is í **an Mháirt** an lá sa tseachtain atá idir Dé Luain agus Dé Céadaoin.

Tugtar Máirt na hInide ar an Máirt úd roimh an chéad lá den Charghas i bhféilire Chríostaí na hÉireann. Tugtar *Mardi Gras* nó Máirt Ramhair uirthi i dtíortha éagsúla.

Is ar an Mháirt, de ghnáth, a bhíonn na toghcháin i Stáit Aontaithe Mheiriceá. Tarlaíonn toghcháin feidearálacha Dé Máirt tar éis an chéad Luan i Mí na Samhna, bunaíodh an dáta sin sa dlí mar lá an olltoghcháin don tUachtarán in 1845 do Theach na dTeachtaí in 1875 agus don Seanad i 1914. Ní bhíodh an Mháirt oiriúnach don chuid is mó de na daoine sa 19ú haois mar gheall ar an taisteal. I mórán stáit Méiriceánacha, tarlaíonn na réamhthoghchán uachtaránachta ar [Super Tuesday] ('Sár-Mháirt').

Sna Stáit Aontaithe, tugtar [Black Tuesday ('Máirt Dubh') ar an 29 Deireadh Fómhair, 1929, an lá ar thosaigh an stocmhargadh Meiriceánach ag titim anuas i 1929.

Sa domhan Gréagach, is lá mí-ádhúil an Mháirt (gabhadh Constainteanópal ar an lá sin). Tá an rud céanna fíor i dtíortha eile na Meánmhara - tá an seanfhocal seo acu: *En martes, ni te cases ni te embarques* ( "Ná pós agus ná tosaigh turas Dé Máirt".

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Laethanta na seachtaine
Catagóir:Féilire
Oregon

Ceann de na stáit i Stáit Aontaithe Mheiriceá é **Oregon**, agus é suite in iarthar na tíre. Tá sé ag críochantacht le California, le Stát Washington, le hIdaho agus le Nevada. Is í Salem príomhchathair an stáit, ach is í Portland an chathair is mó. 

Bhí 3,831,074 duine ina gcónaí in Oregon sa bhliain 2010 de réir dhaonáireamh na bliana úd,'s é sin 15.4 duine sa chiliméadar cearnach. 'S é Oregon an 27u stát is mó ó thaobh daonra de agus an 39u stát ó thaobh a achair.

In iardheisceart Oregon, i gContae Douglas, tá cathair bheag darb ainm Riddle. Is dócha go raibh caidreamh maith ag na hÉireannaigh leis an áit na blianta ó sin, ós rud é go dtugtar *The Irish* - "Na hÉireannaigh" - ar fhoireann na peile Meiriceánaí atá á reáchtáil ag ardscoil an bhaile. Sa bhliain 2000, mhaígh níos mó ná duine as gach deichniúr sa chathair go raibh fréamha Éireannacha de chineál éigin acu.

[mion|clé|Tonnta an [An tAigéan Chiúin|Aigéin Chiúin ag bualadh chósta Oregon, ag féachaint ó dheas ó Pháirc Ecola]]

## Tagairtí

Catagóir:Stáit Mheiriceá
*
Catagóir:Stáit SAM a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu
Catagóir:Áiteanna a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu
6 Lúnasa

Is é an **6 Lúnasa** an 218ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 219ú lá i mbliain bhisigh. Tá 147 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Bholaiv - Lá na Saoirse (1825)
* Iamáice - Lá na Saoirse (1962)
*Claochlú an Tiarna

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1775 — Dónall Ó Conaill, tírghráthóir, polaiteoir (b. 1847)
* 1809 — Alfred, Lord Tennyson, file Sasanach (b. 1892)
* 1873 — James O'Mara, Polaiteoir Éireannach (b. 1948)
* 1884 — Nicholas Wall, polaiteoir Éireannach (b. 1939)
* 1904 — Ballard Berkeley, aisteoir Sasanach (b. 1988)
* 1908 — Will Lee, aisteoir Meiriceánach (b. 1982)
* 1911 — Lucille Ball, ban-aisteoir (b. 1989)
* 1915 — Tom O'Reilly, polaiteoir Éireannach (b. 1995)
* 1928 — Andy Warhol, ealaíontóir (b. 1987)
* 1934 — Diane di Prima, scríbhneoir Meiriceánach (b. 2020)
* 1937 — Barbara Windsor, ban-aisteoir Briotanach (b. 2020)
* 1962 — Michelle Yeoh, ban-aisteoir Malaeisiach
* 1963 — Kevin Mitnick, haiceálaí Meiriceánach (b. 2023)
* 1968 — Jens Seipenbusch, polaiteoir Gearmánach 
* 1969 — Elliott Smith, amhránaí agus cumadóir Meiriceánach (b. 2003)
* 1971 — Conor McPherson, drámadóir 
* 1972 — Geri Halliwell, amhránaí Sasanach
* 1990 — Eoghan Ó Murchú, iománaí Éireannach
* 1993 — James Tennyson, dornálaí
* 1995 — Rebecca Peterson, imreoir leadóige Sualannach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1637 — Ben Jonson, scríbhneoir Sasanach (r. 1572)
* 1660 — Diego Velázquez, 61, péintéir (r. 1599)
* 1850 — Edward Walsh, file Éireannach (r. 1805}
* 1969 — Theodor W. Adorno, fealsamh, socheolaí, ceoleolaí agus cumadóir Gearmánach (r. 1903)
* 1971 — Paddy Clohessy, polaiteoir agus iománaí Éireannach (r. 1908)
* 1973 — Fulgencio Batista, 72, uachtarán agus deachtóir Chúba (r. 1901)
* 1978 — Pápa Pól VI, 80, pápa ar an Eaglais Chaitliceach idir 1963 agus 1978 (r. 1897)
* 2002 — Edsger Dijkstra, 72, ríomheolaí (r. 1930)
* 2005 — Robin Cook, Polaiteoir Sasanach (r 1946)
* 2012 — Bernard Lovell, fisiceoir agus réalteolaí raidió Sasanach (r. 1913)

## Tarluithe eile
* 1538 - Bunaíodh Bogotá
* 1914 - An Chéad Chogadh Domhanda: d'fhógair an tSeirbia cogadh ar an Ghearmáin, fosta, d'fhógair An Ostair cogadh ar an Rúis
* 1940 - D'ionghabh An tAontas Sóivéadach an Eastóin 
* 1945 - Dara Cogadh Domhanda: Scaoil na Stáit Aontaithe buama adamhach ar chathair Hiroshima sa tSeapáin
* 1971 - Sheol fear amháin timpeall an domhain an bealach mícheart, soir go siar in aghaidh na gaoithe agus an tsrutha
* 1990 - Cogadh na Murascaille: d'ordaigh Chomhairle Slándála na Náisiún Aontaithe trádbhac domhanda  ar an Iaráic mar rinne siad ionradh ar Chuáit
* 1991 - Chuir Tim Berners-Lee comhaid amach lena smaoineamh don Ghréasán Domhanda

0806
Lúnasa, 6
3 Meán Fómhair

Is é an **3 Meán Fómhair** an 246ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 247ú lá i mbliain bhisigh. Tá 119 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Catar - *Lá na Saoirse*
* An Astráil - *Lá na mBratach*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1842 — Seán Ó Dubhuí, reibiliúnaí Éireannach (b. 1928)
* 1856 — Louis Henry Sullivan, ailtire Meiriceánach (b. 1924)
* 1875 — Ferdinand Porsche, dearthóir carranna Gearmánach (b. 1951)
* 1899 — Frank Macfarlane Burnet, imdhíoneolaí is víreolaí Astrálach (b. 1985)
* 1900 — Urho Kekkonen, 8ú huachtarán na Fionlainne (b. 1986)
* 1905 — Carl David Anderson, eolaí Meiriceánach (b. 1991)
* 1913 — Alan Ladd, aisteoir (b. 1964)
* 1926 — Uttam Kumar, aisteoir scannáin, stiúrthóir, léiritheoir, agus amhránaí Indiach (b. 1980)
* 1928 — Gaston Thorn, Príomh-Aire Lucsamburg (b. 2007)
* 1938 — Ryoji Noyori, ceimiceoir Seapánach 
* 1940 — Eduardo Galeano, scríbhneoir Uraguach (b. 2015)
* 1941 — Sergey Dovlatov, scríbhneoir Rúiseach (b. 1990) 
* 1948 — Levy Mwanawasa, Uachtarán na Saimbia (b. 2008)
* 1965 — Charlie Sheen, aisteoir Meiriceánach
* 1970 — Gareth Southgate, bainisteoir sacair
* 1971 — Peter Fox, ceoltóir Gearmánach
* 1981 — Fearne Cotton, láithreoir teilifíse agus raidió Sasanach
* 1983 — Nicky Hunt, imreoir sacair Sasanach
* 1987 — Faye Brooks, aisteoir Briotanach
* 1988 — Carla Suárez Navarro, imreoir leadóige Spáinneach
* 1990 — Betty Jansma, Imreoir korfbál Ollannach
* 1993 — Dominic Thiem, imreoir leadóige Ostarach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1513 — Gearóid Mór Mac Gearailt, piara Éireannach agus Fear Ionaid na hÉireann (r. ~1456)
* 1658 — Oilibhéar Cromail, an Tiarna Cosantóra (r. 1599)
* 1820 — Benjamin Henry Latrobe, Ailtire Sasanach (r. 1764)
* 1952 — Mahmood Hussein Mattan, mairnéalach trádála Somálach (r. 1923)
* 1954 — Eugene Pallette, aisteoir (r. 1889)
* 1962 — E. E. Cummings, file Meiriceánach (r. 1894)
* 2012 — Michael Clarke Duncan‎, aisteoir Meiriceánach (r. 1957)

## Tarluithe eile
* 301 - Bunaíodh San Mairíne
* 1838 - D'éirigh Frederick Douglass éalú as an dhaoirse
* 1984 - Maraíodh 1,300 duine agus gortaíodh na céadta eile nuair a scrios tíofún deisceart na nOileán Filipíneach
* 1939 - Dara Cogadh Domhanda: D'fhógair an Ríocht Aontaithe, an Fhrainc, an Nua-Shéalainn agus an Astráil cogadh ar An Ghearmáin
* 1971 - Bhain Catar neamhspleáchas amach ón Ríocht Aontaithe
* 2001 - Thosaigh dílseoirí picéad ar bunscoil cailíní in Ard Eoin, Béal Feirste.
* 2004 - Tháinig deireadh leis an léigear 3 lá i scoil mBeslan san Oiséit (an Rúis) inar maraíodh 385+ duine 
* 2016 - Dhaingnigh na Stáit Aontaithe agus an tSín an Comhaontú Aeráide Pháras go foirmiúil

0903
Meán Fómhair, 3
21 Deireadh Fómhair

Is é an **21 Deireadh Fómhair** an 294ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 295ú lá i mbliain bhisigh. Tá 71 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Ríocht Aontaithe - *Lá "Trafalgar"*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1739 — Luis de Alburquerque de Melo Pereira y Cáceres, oifigeach míleata Portaingéalach agus riarthóir coilíneachta (b. 1797)
* 1772 — Samuel Taylor Coleridge, file Sasanach (b. 1834)
* 1790 — Alphonse de Lamartine, file, úrscéalaí, drámadóir agus fear polaitíochta Francach (b. 1869)
* 1833 — Alfred Nobel, ceimiceoir agus innealtóir Sualannach (b.1896)
* 1882 — Seoirse Gabhán Ó Dubhthaigh, polaiteoir, abhcóide, agus breitheamh Éireannach (b. 1951)
* 1904 — Patrick Kavanagh, file Éireannach (b.1967)
* 1935 — Derek Bell, cláirseoir agus cumadóir (The Chieftains) (b.2002)
* 1942 — Thomas Cavalier-Smith, bitheolaí (b. 1921)
* 1953 — Peter Mandelson, polaiteoir Sasanach
* 1956 — Carrie Fisher, Ban-aisteoir Meiriceánach (b. 2016)
* 1957 — Wolfgang Ketterle, fisiceoir Gearmánach
* 1959 — Kevin Sheedy, peileadóir agus bainisteoir Éireannach
* 1967 — Paul Ince, bainisteoir agus iarimreoir sacair
* 1969 — Chris Law, polaiteoir Albanach
* 1971 — Paul Telfer, imreoir sacair Albanach
* 1972 — Harry Simon, dornálaí Namabach
* 1975 — Colin McGrath, polaiteoir i dTuaisceart Éireann
* 1975 — Henrique Hilário, peileadóir Portaingéalach
* 1976 — Josh Ritter, ceoltóir Meiriceánach
* 1981 — Nemanja Vidić, imreoir sacair Seirbiach
* 1992 — Bernard Tomic, imreoir leadóige Astrálach
* 1992 — Seána Kerslake, aisteoir Éireannach
* 1996 — Éanna Hardwicke, aisteoir Éireannach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1422 — Séarlas VI, rí na Fraince (r.1368)
* 1751 — Thomas Prior, scríbhneoir Éireannach (r. 1682)
* 1803 — Tomás Ruiséil, ceannaire ar na hÉireannaigh Aontaithe (r.1767)
* 1805 — Horatio Nelson, aimiréal Briotanach (r.1758)
* 1956 — James FitzGerald-Kenney, polaiteoir Éireannach (r. 1878)
* 1969 — Jack Kerouac, scríbhneoir Meiriceánach (r. 1922)
* 2003 — Elliott Smith, amhránaí agus cumadóir Meiriceánach (r. 1969)
* 2014 — Gough Whitlam, polaiteoir Astrálach agus 21ú Príomh-Aire na hAstráile (r. 1916)
* 2023 —  Bobby Charlton, peileadóir Sasanach (r. 1937)

## Tarluithe eile
* 1805 - Tharla Cath Trafalgar
* 1854 - Seoladh Florence Nightingale agus 38 n-altra go Cogadh na Crimé
* 1879 - Rinne Thomas Edison iarratas den phaitinn do lampa gealbhruthach
* 1966 - Sa Bhreatain Bheag, tharla maidhm shléibhe; maraíodh 144 nuair a thit carnán dramhghuail ar scoil i Aberfan
* 1982 - Toghadh Gearóid Mac Ádhaimh agus Máirtín Mag Aonghusa ar Chomhthionól Uladh, an chéad bheirt ó Pháirtí Shinn Féin
* 2001 - Bhásaigh an tríú duine sna Stáit Aontaithe de bharr antrasc
* 2003 - Glacadh an chéad íomhánna den abhacphláinéad Eris. 
* 2011 - Cogadh na hIaráice: d'fhógair Barack Obama go dtarraingeofaí na saighdiúirí amach as An Iaráic faoi dheireadh na bliana

1021
Deireadh Fómhair, 21
Johann Sebastian Bach

Ba chumadóir Gearmánach é **Johann Sebastian Bach**. Chum Bach ceol i stíl  Barócach, tréimhse i stair an cheoil thart ar 1580-1750 agus ina raibh an chruthaitheacht i mbarr láin.   

Is scéal dochreidte é inniu, ach chaith Bach a shaol mar ghnáth-cheoltóir. Ní raibh clú ná cáil ar an gceol a chum sé lena linn féin. Ach in 1829 (79 bliain tar éis a bháis), tháinig athrú ar an scéal. Stiúraigh an cumadóir Felix Mendelssohn saothar le Bach, Páis Naomh Mhatha agus moladh é go hard na spéire. Bhí Bach i réim as sin amach.  
clé|mion|BWV739 ː How beautifully shines the Morgenstern

## Cumadóireacht
Ceol eaglasta a bhí idir lámha aige den chuid is mó i dtús: an Pháis de réir Eoin, an Pháis de réir Mhatiú, oratóirí agus tuairim is 300 cantáid a bhfuil mórán acu caillte.  

Scríobh Bach ceol freisin do na gléasanna ceoil veidhlín, dordveidhil, fliúit, orgán, cruitchorda agus clabhchorda. Do cheolfhoireann, chum sé mar shampla na sé gcoinséartó Bhrandenburg cáiliúla. 
clé|mion|''Sonata 1ma á Violino Solo senza Basso di JSBach'' : Adagio;  1720

## Saol
Rugadh Bach ar an 21 Márta 1685 i dteaghlach de cheoltóirí in Eisenach é, an té ab óige d'ochtar clainne. Bhí post ag a athair mar cheoltóir an bhaile.

Sa bhliain 1695, chuaigh Bach ina chónaí le deartháir níos sine leis. B'orgánaí é agus meastar gur mhuin sé an t-orgán do Bach.

In 1703 agus in aois 18 dó, fuair Bach jab mar cheoltóir cúirte, ag seinm ar an veidhlín agus ar an orgán. 

Bhí Bach pósta dhá uair, agus bhí 20 clainne aige (bhí roinnt acu freisin ina gceoltóirí / gcumadóirí). In 1707, phós Bach a chol ceathrar Maria agus bhí seachtar clainne acu.

Sa bhliain 1717, in aois 28, fuair Bach post maith mar cheoltóir i gcúirt an Prionsa Leopold in Anhalt-Cohen.

Fuair Maria bás in 1720. An bhliain dár gcionn, phós Bach Anna Wilcke agus bhí 13 clainne eile aige.

In 1723, in aois 38 dó, bhog Bach go Leipzig. Bhí sé ina mhúinteoir agus ina stiúrthóir i Séipéal Naomh Thomáis. In 1729, ceapadh é ina stiúrthóir ar Choláiste Cheoil Leipzig.

Fuair Bach bás ar an 28 Iúil 1750 i Leipzig. Faillí leighis ba chionsiocair lena bhás is cosúil (fuair sé ionfhabhtú sna súile agus tharla seipsis b'fhéidir).

## Féach freisin
* Pháis de réir Mhatiú  BWV 244 Hipirtéacs (Éire)
* Aifreann i b saorga  BWV 232
* Athruithe Goldberg  BWV 988

## Closmheáin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1685
Catagóir:Básanna i 1750
Catagóir:Cumadóirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht Naofa Rómhánach
Catagóir:Protastúnaigh
Páras

Is é **Páras** (Fraincis: *Paris*) an chathair is mó san Frainc agus príomhchathair na tíre. Tá sé suite cois na Séine i dtuaisceart na Fraince, i lár den réigiún *Île de France*. Tá 2.153.600 duine ina gcónaí taobh istigh de theorainn na cathrach, agus tá 11.769.433 duine ina gcónaí i mórcheantar uirbeach Pháras (*aire urbaine*). Mar sin, tá Páras ar ceann de na mórcheantair uirbeacha san Eoraip.

Bhí Páras ina áit lonnaithe thábhachtach le dhá mhílaois anuas, agus sa lá atá inniu ann tá sé ar cheann de na príomhionaid maidir le cúrsaí gnó agus cultúrtha ar domhan. Tá tionchar aige ó thaobh chúrsaí polaitíochta, oideachais, siamsaíochta, meán, faisin, eolaíochta agus ealaíon de, agus cuireann an méid seo lena stádas mar cheann de na príomhchathair dhomhanda.

Is é Páras ceann de na cinn scríbe turasóireachta is coitinne sa domhan. Téann breis agus 45 milliún turasóir gach bliain go dtí Réigiún Pháras. Tá roinnt sainchomharthaí tíre íocónacha sa chathair mar aon le hinstitiúidí aithnidiúla agus páirceanna coiteanna.

## Sanasaíocht

Tagann an t-ainm "*Paris*" ó ainm a áitritheoirí, treibh Ghallach darb ainm "Parisii". Tugadh "Lutetia" (nó *Lutetia Parisiorum*, "Lutetia na bParisii") ar an gcathair le linn fhorghabháil na Rómhánach sa chéad aois go dtí an séú haois. Ach le linn réimeas Julian an Fealsamh (360-363) athainmníodh an chathair mar "Paris".

Measann daoine eile go dtagann ainm na treibhe *Parisii* ón bhfocal Gaillise *parisio*, a chiallaíonn "an lucht oibre" nó "na ceardaithe". Ó thús na fichiú haoise, tugtar *Paname*, focal béarlagair as Fraincis, ar Pháras chomh maith.

Tá a lán leasainmneacha ag Páras, agus is é "*La Ville-Lumière*" (Cathair an tSolais) an leasainm is coitinne díobh. Tagann an leasainm seo ó chlú na cathrach i rith Ré na hEagnaíochta mar lárionad oideachais agus, níos déanaí, mar gheall ar shoilsiú sráide a glacadh go luath sa chathair.

## Ceantair na Cathrach
Tá Páras roinnte i gceantair éagsúla. I measc na gceann is cáiliúla, tá:
* Champs-Élysées
* Avenue Montaigne 
* Place de la Concorde 
* Faubourg Saint-Honoré 
* L'Opéra 
* Montmartre 
* Les Halles 
* Le Marais 
* Place de la Bastille 
* Quartier Latin
* Montparnasse 
* La Défense 

## Aeráid

thumb|upright=2|left|''Place de la Concorde''

## Féach freisin
*Cathracha na Fraince
## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Fraince
*
Ollscoil Oirthuaisceartach

Is ollscoil phríobháideach í **Ollscoil Oirthuaisceartach** atá suite i mBostún, Massachusetts, SAM. Tá 18,674 fochéimí ag freastal uirthi. Bunaíodh an ollscoil sa bhliain 1898.

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoileanna i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Oirthuaisceartach
An Bhreatain Mhór

Is ainm athbhríoch é **An Bhreatain Mhór**. Is féidir leis baint:
# le hoileán na **[[An Bhreatain|Breataine]]**, nó
# le **[[Ríocht na Breataine Móire]]** (1707–1801), nó
# le **[[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann]]** (1801–1922/1927), nó
# le **[[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann]]**.

Nóta: Tá an tríú agus an ceathrú húsáid míchruinn: is fearr "An Ríocht Aontaithe" a roghnú ina n-áit.
Déardaoin

Is é  lá na seachtaine idir Dé Chéadaoin agus Dé hAoine.

De réir coinbhinsiún áirithe, is í an chéad seachtain sa bhliain an chéad seachtain le Déardaoin inti.

Sa Ríocht Aontaithe, is é Déardaoin an lá a tharlaíonn thoghcháin, de ghnáth. Is éard an chúis ná go mbeadh a n-íoc caitheamh le daoine, a íocadh Dé hAoine seo chaite.

San úrscéal *[[The Hitchhiker's Guide To The Galaxy]]* le Douglas Adams, deir an príomhcharachtar Arthur Dent 'Ní foláir sin Déardaoin, níor tháinig mé isteach ar Déardaoin riamh', i gceann cúpla soicind, scriosadh an domhain.

Sa reiligiúin Hindu, is 'guruvar', nó lá an Guru é an Déardaoin.

## Laethanta Ainmnithe

**[[Déardaoin Mandála]]** - Is é sin an Déardaoin roimh Cáisc, lá glanadh go traidisiúnta agus lá ina thabhairt amach airgead Mandála sa Ríocht Aontaithe.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Féilire
Catagóir:Déardaoin
An Aoine

Is í **an Aoine** lá na seachtaine idir an Déardaoin agus an Satharn.

## Reiligiún
mion|clé|Paidreacha, De hAoine, Mosc Badshahi, Lahore
I gCríostaíocht, is í Aoine an Chéasta an Aoine roimh Cháisc. 

In Ioslam, is í an Aoine lá adhartha. I dtíortha áirithe Ioslamacha, tosaíonn an seachtain Dé Domhnaigh agus críochnaíonn sé Dé Sathairn, agus i dtíortha Ioslamacha eile, tosaíonn an seachtain Dé Sathairn agus críochnaíonn sé Dé hAoine, mar shampla an Iaráin agus an Afganastáin.

Ritheann an sabóid sa Ghiúdachas ó luí gréine Dé hAoine go dtí luí gréine Dé Sathairn.

## Siopadóireacht
Téann muintir Stáit Aontaithe Mheiriceá i mbun siopadóireachta go fonnmhar ar "Aoine Dhubh", tar éis Lá an Altaithe, sa tóir ar shladmhargaí. Ó na 2000idí ar aghaidh, tá "Aoine Dhubh" in Éirinn. Go minic 'séard atá á dhéanamh ag na siopaí ná 40% a bhaint den phraghas a bhí ar an táirge ag tús na bliana, seachas ar an bpraghas a bhí air an tseachtain seo caite. Mar sin, bíonn an chuma ar an scéal go bhfuil lascaine níos fearr ar fáil. Cuireann sé comhairle ar dhaoine comparáid a dhéanamh idir na praghsanna a ghearanna siopaí éagsúla ar an táirge céanna. 

## Nósanna
* I gcultúir áirithe, is mí-adhúil í an Aoine, go háirithe Dé hAoine an 13ú lá agus go mór mór i gciorcail muirí. I scéal oiread (bréagach), tógadh long Cabhlach, an "HMS Friday" Dé hAoine, cuireadh an long chun mhuir Dé hAoine, agus d'imigh sí gan tásc ná tuairisc.
mion|299x299px|TGIF, Óstán Taft, Cearnóg Times,  Nua-Eabhrac
* Is í an Aoine an lá deireanach roimh an deireadh seachtaine, agus mar sin, is cúis í a chomóradh. Sin as ar tháinig an nath 'T.G.I.F.' (Béarla ar 'Buíochas le Dia go bhfuil sé Dé hAoine'). Bhíothas ag caint faoi sna scannáin ó na seachtóidí. Is as sin freisin ar tógadh ainm an bialann 'T.G.I. Friday's'. 
* In oifigí áirithe, tá cead ag fostaithe éadaí neamhfhoirmiúil a chaitheamh De hAoine.

## Stair
Tharla cúpla tubaistí stairiúla Dé hAoine. Tugtar "Aoine Dubh" orthu.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Laethanta na seachtaine
Catagóir:Féilire
23 Meán Fómhair

Is é an **23 Meán Fómhair** an 266ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 267ú lá i mbliain bhisigh. Tá 99 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Araib Shádach - *Lá Náisiúnta*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 63 RC — Gaius Julius Caesar Octavianus, an chéad Impire Rómhánach (b.AD 14)
* 1713 — Feardorcha VI na Spáinne, Rí na Spáinne (b. 1759)
* 1771 — Impire Kokaku, Impire na Seapáine (b.1840)
* 1819 — Hippolyte Fizeau, fisiceoir Francach (b. 1896)
* 1878 — Denis Cullen, polaiteoir Éireannach (b. 1971)
* 1878 — John Byrne, polaiteoir Éireannach a rugadh in 1878 (b. 1942)
* 1878 — Mike "Twin" Sullivan, dornálaí Meiriceánach (b. 1937)
* 1883 — Grigory Zinoviev, réabhlóidí Sóivéadach (b. 1936)
* 1901 — Jaroslav Seifert, scríbhneoir, file, iriseoir agus aistritheoir Seicslóvacach (b. 1986)
* 1915 — Clifford Glenwood Shull, fisiceoir Meiriceánach (b. 2001)
* 1916 — Aldo Moro, polaiteoir Iodálach (b. 1978)
* 1920 — Mickey Rooney, aisteoir (b. 2014)
* 1921 — Tommy Langan, imreoir peil Ghaelach (b. 1974)
* 1930 — Ray Charles, pianódóir agus amhránaí (b. 2004)
* 1934 — Thomas Kilroy, scríbhneoir Éireannach (b. 2023)
* 1949 — Bruce Springsteen, amhránaí agus cumadóir Meiriceánach
* 1951 — Mian Muhammad Shehbaz Sharif, polaiteoir sa Phacastáin
* 1953 — Dessie Ellis, polaiteoir Éireannach de chuid Sinn Féin
* 1956 — Paolo Rossi, imreoir sacair Iodálach (b. 2020)
* 1967 — David Adger, Teangeolaí Albanach
* 1988 — Juan Martín del Potro, imreoir leadóige Airgintíneach
* 1995 — Pádraig Ó Duíginn, iománaí as Contae Chill Chainnigh

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1870 — Prosper Mérimée, drámadóir, prós-scríbhneoir, agus seandálaí Francach (r. 1803)
* 1877 — Urbain Le Verrier, réalteolaí Francach (r. 1811)
* 1882 — Friedrich Wöhler, ceimiceoir Gearmánach (r. 1800)
* 1889 — Wilkie Collins, 65, údar (r.1824)
* 1929 — Richard Adolf Zsigmondy, ceimiceoir Ostarach (r. 1865)
* 1939 — Sigmund Freud, 83, síciatraí (r.1856)
* 1973 — Pablo Neruda, file agus polaiteoir Sileach (r. 1904)
* 1975 — Daniel Vaughan, polaiteoir Éireannach (r. 1897)
* 2001 — Kevin Boland, polaiteoir Éireannach (r. 1892)
* 2012 — Corrie Sanders, dornálaí as an Afraic Theas (r. 1966)
* 2021 — Mervyn Taylor, polaiteoir agus dlíodóir Éireannach (r. 1931)
* 2022 — Louise Fletcher, aisteoir Meiriceánach (r. 1934)

## Tarluithe eile
* 1691 - Ghéill cosantóirí Luimnigh d'arm Rí Liam III Oráisteach na Breataine
* 1952 - D'fhill Charlie Chaplin, an t-aisteoir cáiliúil, ar an mBreatain tar éis 21 bliain sna Stáit Aontaithe
* 1955 - Dúirt giúiré gach bán go raibh Roy Bryant agus J. W. Milam neamhchiontach sa chéasadh agus dúnmharú den bhuachaill ghorm Emmett Till
* 1957 - Naonúr Little Rock: Chuir Dwight D. Eisenhower an *101st Airborne Divison* go Little Rock, Arkansas
* 1973 - Thanaig Juan Perón i gcumhacht arís san Airgintín
* 2000 - Bhuaigh iomróir na Breataine Steve Redgrave an cúigiú bonn óir as a chéile ag na Cluichí Oilimpeacha
* 2004 - Rinne Spéirling Jeanne tuile agus sciorrthaí láibe i Haiti. Maraíodh 3000 duine
* 2022 - Thosaigh vótáil i reifrinn i réigiúin Úcránach i seilbh na Rúise. Dúirt cáinteoirí gur chur i gcéill iad na reifrinn.
0923
Meán Fómhair, 23
Eagraíocht na dTíortha Onnmhairithe Peitriliam (ETOP)

Tá an Ailgéir, Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha, an Araib Shádach, Catar, Cuáit, an Indinéis, an Iaráin, an Iaráic, an Libia, an Nigéir, agus Veiniséala i mball den **Eagraíocht na dTíortha Onnmhairithe Peitriliam** (ETOP nó OPEC i mBéarla). Bíonn sé ag dul chun margaidh nó chun réitigh le comhlachtaí ola. 

Tá an ceannáras suite i Vín na hOstaire.
mion|clé|Ballraíocht

## Stair
Thosaigh Cogadh Yom Kippur ar 6 Deireadh Fómhair 1973. 

16 Deireadh Fómhair 1973: bheartaigh ETOP praghsanna peitriliam a mhéadú go mór.
[mion|clé|Tá an ceannáras suite i [Vín na hOstaire.]]
17 Deireadh Fómhair 1973: Chuir ETOP tús le trádbhac ola: Shocraigh tíortha a tháirgeann peitriliam onnmhairí chuig roinnt tíortha iartharacha a laghdú nó a thoirmeasc. 

Sa bhliain 1974, tugadh isteach ciondáil ar an bpeitreal. Níos déanaí, ar 15 Nollaig 1974, sa Ríocht Aontaithe, tugadh isteach luasteorainneacha nua  chun ídiú breosla a laghdú (luasteorainn 80km san uair ar na mórbhóithre). 
mion|clé
Dá bhrí sin, mhoilligh an fás sna 1970idí agus tháinig méadú ar an mboilsciú sa domhan uilig.Tharla cúlú eacnamaíochta ina dhiaidh sin. Ag an am céanna, tháinig méadú ar an gcéatadán aibhléise a gineadh i stáisiúin cumhachta núicléiche.

## Féach freisin

* Cogadh Yom Kippur

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Catagóir:Peitriliam
J. R. R. Tolkien

Scoláire, scríbhneoir, file agus focleolaí Sasanach ab ea **John Ronald Reuel Tolkien** (3 Eanáir 1892 - 2 Meán Fómhair 1973). B'eisean a scríobh na húrscéalta iomráiteacha *[[An Hobad, nó Anonn agus Ar Ais Arís]]* agus *[[Tiarna na bhFáinní]]*.

## A shaol

Rugadh i mBloemfontein san Afraic Theas é agus d'fhás sé aníos i Sasana. D'fhreastail sé ar King Edward's School Birmingham agus Ollscoil Oxford. 

Throid sé sa Chéad Chogadh Domhanda agus i gCath an Somme i 1916. 

Ba léachtóir le Béarla é i Leeds ó 1920 go 1925. 

Ba ollamh le hAngla-Shacsainis é in Oxford ón mbliain 1925 go dtí an bhliain 1945, agus le teanga agus litríocht an Bhéarla ón mbliain 1945 go dtí an bhliain 1959. 

Caitliceach docht ab ea é. 

Ba chara le scríbhneoir clúiteach eile é, C. S. Lewis.

[mion|upright|clé|''[An Hobad, nó Anonn agus Ar Ais Arís|An Hobad'', úrscéal de chuid Tolkien]]

## Tagairtí


Catagóir:Focleolaithe
Catagóir:Filí Sasanacha
Catagóir:Filí na hAfraice Theas
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Scríbhneoirí na hAfraice Theas
Catagóir:Úrscéalaithe Sasanacha
Jeb Bush

Is polaiteoir é **John Ellis "Jeb" Bush** a rugadh ar 11 Feabhra 1953 i Midland, Texas. Ba é an 43ú Gobharnóir ar Florida, Stáit Aontaithe. Is ball den Pháirtí Poblachtach é. B'uachtarán a athair, George H.W. Bush, agus ba uachtarán ar na Stáit Aontaithe deartháir leis, George W. Bush. Tá Spáinnis líofa aige.

Ar 16 Nollaig 2014, d’fhógair Jeb Bush ar Facebook go raibh sé ag déanamh machnaimh ar sheasamh mar Phoblachtach d’uachtaránacht na Stát Aontaithe sa bhliain 2016, rud a mbíonn sraith fhada ullmhaithe agus réamhthoghchán ag baint leis.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh gréasáin oifigiúil

Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Texas
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daonchairde
Catagóir:Fir
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha