open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tauranga

Cathair sa Nua-Shéalainn is ea **Tauranga** nó **Tauranga-moana**. Bhí breis is 100,000 ina gcónaí ann sa bhliain 2006.

## Aeráid

## Comhchathracha

*  Hitachi, Ibaraki, An tSeapáin.
*  Yantai, An tSín.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte sa Nua-Shéalainne
John Lyons

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála do Bhaile Átha Cliath Thiar-Thuaidh é **John Lyons**. Tá sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre. Is duine aerach é agus ba é féin agus Dominic Hannigan an chéad bheirt a toghadh go Dáil Éireann a bhí aerach go hoscailte.

Sheas sé san Olltoghchán 2016, ach chaill sé a shuíochán.

## Féach freisin
* Polaiteoirí i mBÁC Thiar-Thuaidh
* Baile Átha Cliath Thiar-Thuaidh  (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar-Thuaidh
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath

Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Polaiteoirí Aeracha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Rachel Allen

Is cócaire Éireannach a bhíonn le feiceáil ar an teilifís agus a bhfuil leabhair scríofa aici í **Rachel Allen** (rugadh sa bhliain 1972 í). Rinne sí cúrsa cócaireachta i mBaile Uí Mhaolmhuaidh, Contae Chorcaí. Tar éis di an cúrsa a chríochnú fostaíodh í i mBaile Uí Mhaolmhuaidh. Phós sí Isaac Allen, mac le húinéir na scoile cócaireachta. Is láithreoir teilifíse í anois chomh maith le scríbhneoir. Tá triúr páiste aici féin agus ag a fear céile.

## Féach freisin

* Myrtle Allen
* Teach Bhaile Mhaolmhuaidh
* Scoil Chócaireachta Bhaile Mhaolmhuaidh

* Darina Allen

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Cócairí
Catagóir:Scríbhneoirí bia Éireannacha
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
L'Aquila

Is cathair san Iodáil í **L'Aquila** i lár na tíre. Tá sí mar phríomhchathair ar an réigiúin Abruzzo agus cúige L'Aquila. Tá 73,150 (ó 2009) daoine ina gcónaí ann, le beagnach 100,000 daoine eile ag dul go dtí an chathair gach lá people le haghaidh staidéar, postanna, nó turasóireacht. Tá sí timpeallaithe ag ballaí meánaoiseach ar bharr cnoic i ngleanna abhainn Aterno, timpeallaithe ag sléibhte Apennine leis an Gran Sasso d'Italia soir ó thuaidh.

thumb|upright|left|Armas na cathrach

Catagóir:Cathracha na hIodáile
Powys Wenwynwyn

Ba é **Powys Wenwynwyn** leath dheisceartach iar-stáit Powys, a roinneadh tar éis bháis Madog ap Maredudd sa bhliain 1160. Scoilteadh an ríocht in dhá leath, agus ghlac Gruffydd Maelor seilbh ar chuid thuaisceartach na ríochta (Powys Fadog ina dhiaidh sin), agus Owain Cyfeiliog Powys Theas (Powys Wenwynwyn). 

D’éirigh Powys Wenwynwyn agus Gwynedd ina ndearg-naimhde as seo amach, agus chuaigh tiarnaí Powys Wenwynwyn i gcomhghuaillíocht leis na Sasanaigh go minic dá bharr.

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Stair na Breataine Bige
Dominic Hannigan

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála don Mhí Thoir é **Dominic Hannigan**. Tá sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre. Is duine aerach é agus ba é féin agus John Lyons an chéad bheirt a toghadh go Dáil Éireann a bhí aerach go hoscailte.

Sheas sé in Olltoghchán 2016, ach chaill sé a shuíochán.

## Féach freisin

* An Mhí Thoir (Dáilcheantar)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Mhí Thoir (Dáilcheantar)
Catagóir:Fir aeracha
Catagóir:Polaiteoirí aeracha
Catagóir:Polaiteoirí as Contae na Mí
Teyrnas Powys

Ríocht mheánaoiseach ab ea ***Teyrnas Powys***, a bunaíodhle linn an Ré Dhorcha, i ndiaidh imeacht na Rómhánach sa chúigiú haois. Mhair sé go ceann na gcéadta bliain, ach scoilteadh in dhá leath í sa bhliain 1160, agus tháinig Powys Wenwynwyn agus Powys Fadog i gcomharbacht air. 

## Rialtóirí Powys

### Ríthe Powys

### Rítheaghlach Gwerthrynion
* Gwrtheyrn (Vortigern, Ard-Rí)
* Cadeyern Fendigaid c.430–447
* Cadell Ddyrnllwg c. 447–460
* Rhyddfedd Frych c. 480
* Cyngen Glodrydd c. 500
* Pasgen ap Cyngen c. 530
* Morgan ap Pasgen c. 540
* Brochwel Ysgithrog c. 550
* Cynan Garwyn (?–610)
* Selyf ap Cynan (610–613)
* Manwgan ap Selyf (613)
* Eiludd Powys (613–?)
* Beli ap Eiludd (c. 655)
* Gwylog ap Beli (695 –725)
* Elisedd ap Gwylog (725–755?)
* Brochfael ap Elisedd (755?–773)
* Cadell ap Elisedd (773–808)
* Cyngen ap Cadell (808–854)

### Rítheaghlach Manaw
* Rhodri Mawr (854–878) as Gwynedd, a tháinig i gcomharbacht as oidhreacht a mháthar. 
* Merfyn ap Rhodri (878–900)
* Hywel Dda (942–950) 
* Owain ap Hywel (950–986) 
* Maredudd ap Owain (986–999)
* Llywelyn ap Seisyll (999–1023)
* Rhydderch ap Iestyn (1023–1033)
* Iago ap Idwal (1033–1039)
* Gruffydd ap Llywelyn (1039–1063)

### Prionsaí Powys (as Mathrafal)
* Bleddyn ap Cynfyn (1063–1075)
* Iorwerth ap Bleddyn (1075–1103)
* Cadwgan ap Bleddyn (1075–1111)
* Owain ap Cadwgan (1111–1116)
* Maredudd ap Bleddyn (1116–1132)
* Madog ap Maredudd (1132–1160)

Ón mbliain 1160 ar aghaidh, scoilteadh Powys in dhá leath. Thugtaí ‘Powys Wenwynwyn’ ar an bpáirt dheisceartach, agus ‘Powys Fadog’ ar an bpáirt thuaisceartach. 

## Tagairtí

* Davies, John (1990), *History of Wales*, Penguin Books.
* Hen, Llywarch (c.9ú haois), *Canu Heledd*.
* Morris, John (1973), *The Age of Arthur*, Weidenfeld & Nicolson.
* Remfry, P.M., (2003), *A Political Chronology of Wales 1066 to 1282* (ISBN 1-899376-46-1)

Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Ríochtaí
Catagóir:Stair na Breataine Bige
Richard Feynman

Fisiceoir ab ea **Richard Phillips Feynman** (11 Bealtaine 1918 – 15 Feabhra 1988.)
Saolaíodh i Nua-Eabhrac é. Ba de bhunadh na nGiúdach ó oirthear na hEorpa a thuismitheoirí. Melville Feynman an t-ainm a bhí ar a athair, fear gnó ab ea é. Ba mhúinteoir cáilithe í a mháthair, darbh ainm Lucille Phillips.

Tógadh i Nua-Eabhrac é, rinne sé a bhunchéim in MIT (Massachusetts Institute of Technology) agus bhain sé a chéim dochtúra amach ó Ollscoil Princeton sa bhliain 1942. Bhí sé páirteach sa Tionscadal Manhattan a rinne an chéad bhuama adamhach sa bhliain 1945.
Ceapadh é mar Ollamh le Fisic Theoiriciúil in Ollscoil Cornell sa bhliain 1945 agus sa bhliain 1950 d’fhág sé Cornell agus ghlac sé an post céanna in Caltech (California Institute of Technology).

Bronnadh Duais Nobel na Fisice air sa bhliain 1965 in éineacht le Sin-Itiro Tomonaga agus Julian Schwinger dá saothar ar leictridinimic chandamach.

Bhí sé ina cheann de na himscrúdaitheoirí oifigiúla tar éis thubaiste spástointeálaí Challenger.

Fuair a chéad bhean chéile bás de bharr eitinn sa bhliain 1945 agus phós sé faoi dhó arís. Bhí beirt pháistí aige lena tríú bean chéile Gweneth Howarth. Cailleadh é ar 15 Feabhra 1988, bhí ailse air.

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:Básanna i 1988
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Tréithe fisiceacha Mharsa

Tá go leor eolais againn ar **thréithe fisiceacha Mharsa**. Tá an t-atmasféar an-tanaí agus bíonn Mars an-fhuar de ghnáth, le meánteocht 55 chéim Celsius faoin nialas, ach is féidir leis an teocht ardú in áiteanna go 27 céim Celsius os cionn an nialais i rith an tsamhraidh. Creidtear go raibh an-chuid uisce ar an dromchla tráth mar gheall ar an síonchaitheamh agus ar an gcreimniú atá le feiceáil go soiléir ar an tírdhreach.

Tá dhá mionghealach ag Mars, atá ainmnithe as na cúnna cogaidh a bhí ag dia an chogaidh; Phobos agus Deimos. Tá na gealacha seo i bhfad níos lú ná ár nGealach féin i gcomparáid leis an bpláinéad atá siad a thimpeallú. Níl iontu ach cnapáin mhírialta charraige agus uisce, agus creidtear gur astaróidigh ab ea iad ar dtús, go dtí gur cheap réimse imtharraingthe Mharsa iad. An ceann acu is cóngaraí do Mhars, mar atá, Phobos, tá sé ag cailleadh airde in imeacht na mílte bliain, de thoradh na bhfórsaí taoide. Creidtear, áfach, go streachlóidh na fórsaí céanna as a chéile é i bhfad sula mbuailfidh sé dromchla Mharsa. 

### Achoimre

#### Tréithe na Fithise

Ais leathmhór: 227,936,637 gciliméadar, 1.52366231 aonad réalteolaíoch

Imlíne na fithise: 1.429 Tm

Éalárnacht na fithise: 0.09341233

Peirihéilean (garphointe don Ghrian): 206,644,545 km, 1.38133346 aonad réalteolaíoch

Apaihéilean (cianphointe ón nGrian): 249,228,730 km, 1.66599116 aonad réalteolaíoch

Tréimhse fhithiseach (réaltbhliain): 686.9600 lá

Tréimhse shionadach (grianbhliain): 779.96 lá

Meánluas fithiseach: 24.077 km/s 

Uasmhéid an luais fhithisigh: 26.499 km/s

Íosmhéid an luais fhithisigh: 21.972 km/s

Claonadh: 1.85061°

Fad an nóid éirithigh: 49.57854°

Argóint an pheirihéilin: 286.46230°

Satailítí nádúrtha: dhá cheann

#### Tréithe fisiceacha an phláinéid féin

Trastomhas meánchiorclach: 6,804.9 km

Trastomhas polach: 6,754.8 km

Oblátacht: 0.00736

Achar an dromchla: 1.448×108 km2

Toirt: 1.6318×1011 km3

Mais: 6.4185×1023 kg

Dlús (meán): 3.934 g/cm3

Imtharraingt mheánchiorclach: 3.69 m/s2

Treoluas éalaithe: 5.027 km/s

Tréimhse rothlaithe: 1.025957 lá (24.622962 h)

Luas rothlaithe ag an meánchiorcal: 868.22 km/h 

Claonadh na haise: 25.19°

Ceartairde (ceartéirí, dronairde, dronéirí) an Phoil Thuaidh: 317.68143° (21 h 10 min 44 s)

Diallas: 52.88650°

Ailbéideacht: 0.15

Teocht ar an dromchla:

* íosmhéid: 133 K(-140 C)

* meán: 210 K (-63 C)

* uasmhéid: 293 K (20 C)

#### Tréithe fisiceacha an atmaisféir
thumb|280px|An t-atmaisféar
Brú an atmaisféir: 0.7-0.9 kPa

Dé-ocsaíd charbóin: 95.32 %

Nítrigin: 2.7 %

Argón: 1.6 %

Ocsaigin: 0.13 %

Aonocsaíd charbóin: 0.07 %

Gal uisce: 0.03 %

Aonocsaíd nítrigine: 0.01 %

Neon: 2.5 milliúnú cuid

Crioptón: 300 billiúnú cuid

Xeanón: 80 billiúnú cuid

Ózón: 30 billiúnú cuid

Meatán: 10.5 billiúnú cuid

Catagóir:Mars
Tommy Lee Jones

Is aisteoir Meiriceánach é **Tommy Lee Jones**, a rugadh ar an 15 Meán Fómhair 1946.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Susan Sarandon

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Susan Sarandon**, a rugadh ar an 4 Deireadh Fómhair 1946.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Gruffydd ap Gwenwynwyn

Prionsa Breatnach de chuid Powys Wenwynwyn ab ea **Gruffydd ap Gwenwynwyn** (a chailleadh circa 1286).

## Luathshaol

Mac le Gwenwynwyn ab Owain agus Margaret Corbet a bhí i nGruffydd. Bhí sé ina pháiste nuair a chailleadh a athair, agus é ina dheoraíocht sa bhliain 1216 (díbríodh é as a phrionsacht ag Llywelyn Mór as Gwynedd). Chaith sé a leanbaíocht i Sasana, faoi chomaoin an rí, agus níor fhill sé chuig na Breataine Bige gur d’éag Llywelyn. Nuair a chuireadh iachall ar Dafydd ap Llywelyn chun síochána a dhéanamh le hAnraí III Shasana sa bhliain 1241, thugadh seilbh ar fhormhór thailte a athar dó, ag tabhairt ómós d’Anraí de dheasca sin. Pósadh le Hawise, iníon John Lestrange as Knockin é ag an dtaca seo. 

## Comhrac le Llywelyn

Nuair a mhéadaíodh cumhacht Llywelyn Deireanach sa Bhreatain Bheag ón mbliain 1255 ar aghaidh, lean ar Gruffydd tacaíocht ag tabhairt do Choróin Shasana, agus díbríodh é i ndeoraíocht arís. D’aistríodh a dhílseacht chuig Llywelyn sa bhliain 1263 tar éis bhagairtí a fháil as. Dearbhaíodh dílseacht Gruffydd le Conradh Montgomery sa bhliain 1267. Sa bhliain 1274, bhí Gruffydd, a bhean chéile Hawise agus mac Owain páirteach le comhcheilg dhéarthair Llywelyn, Dafydd ap Gruffydd chun Llywelyn a mharú. I dteannta Llywelyn a bhí Dafydd ag an t-am sin, agus beartaíodh go dtíocfadh Owain agus buíon gaiscíoch leis ar an 2 Feabhra, chun an ghníomh a chur i gcrích. Áfach, séanadh é de dheasca stoirm shneachta. Ní bhfuair Llywelyn na sonraí na gcomhcheilg go léir go ceann cúpla mí, nuair a d’admháil Owain í le hEaspaig Bangor. Dúirt sé go raibh ar intinn acu Dafydd a bheith ina phrionsa Gwynedd, agus ina dhiaidh sin, thabharfadh Dafydd tailte do Gruffydd. Nuair a fuair Llywelyn na sonraí go léir, sheoladh toscairí chuig Y Trallwng chun Gruffydd a fháil, ach theith Gruffydd chuig Sasana. Chuir sé faoi i Shrewsbury agus baineadh é mar cheanncheathrú chun ruathair a dhéanamh ar thailte Llywelyn. Tar éis chogadh an bhliain 1277, nuair a ghéilleadh thailte Llywelyn lasmuigh ar Gwynedd, thugadh a chuid tailte do Gruffydd arís. Ina dhiaidh seo, ghlac sé páirt i gconspóid le Llywelyn faoi cheantar Arwystli. Bhí fonn ar Llywelyn an scéal a phlé faoi dhlí na Breataine Bige, ach b’fhearr le Gruffydd dlí Shasana a úsáid (le tacaíocht Éadbhard I Shasana). 

Thug Gruffydd tacaíocht d’Éadbhard sa chogadh deiridh sa bhliain 1282, cé go raibh sé ina sheanfhear anois. Is féidir go raibh Owen, an mac is sine do Gruffydd, páirteach i mbás Llywelyn ag Cilmeri i mí na Nollag 1282.

## Bás, agus Deireadh na Prionsachta

Ag deireadh Chogadh na Breataine Bige (1282-1283), cuireadh prionsacht Powys Wenwynwyn ar ceal, agus ghlac an teaghlach sloinne nua, *‘de la Pole’*, a chiallaíonn “as Poole”, tagairt do phríomháit na dteaghlach ag Poole (‘Welshpool’ i mBéarla sa lá atá ann inniu - 'Y Trallwng' i mBreatnais). Tháinig eastát Gruffydd faoi smacht a mhic Owen tar éis 1283, agus cailleadh é idir Feabhra 1286 agus deireadh na bliana 1287.

Catagóir:Daoine ón mBreatain Bheag
Llywelyn ap Gruffudd

Bhí **Llywelyn ap Gruffudd** (**Llywelyn ein Llyw Olaf**) (c. 1225 – 11 Nollaig 1282) ina Thaoiseach ar an Bhreatain Bheag () ó 1258 go 1282,go dtí gur mharaigh saighdiúirí Sasanacha é i gCilmeri, agus an chéad duine ar thug Rí Shasana aitheantas dó mar Phrionsa na Breataine Bige.

Ba é a chuspóir ná an Bhreatain Bheag a aontú, agus throid sé go dian in aghaidh  Ríthe Shasana, go háirithe Éadbhard I, chun é seo a bhaint amach. Tugann go leor daoine Llywelyn ein Llyw Olaf (Llewelyn ár dTiarna Deireanach) air mar gurbh é an prionsa deireanach a bhí ag an mBreatain Bheag sular rialaigh Rí Shasana, Éadbhard I, an Bhreatain Bheag ar fad.

Tá a ainm le feiceáil den chéad uair i dtaifid sa bhliain 1243. Nuair a fuair a uncail, Dafydd ap Llywelyn, bás i 1246, ba é an comharba follasach é, ach de réir Chonradh Woodstock na bliana 1247 roinneadh Gwynedd idir an triúr deartháireacha: Llywelyn, Owain (a dheartháir is sine) agus Dafydd. Sa bhliain 1255 chloígh Llywelyn a bheirt deartháireacha agus bhunaigh sé é féin mar an t-aon rialaitheoir ar Gwynedd Uwch Conwy. An bhliain dár gcionn, bhí Y Berfeddwlad faoina cheannas agus laistigh de dhá bhliain, bhí formhór na Breataine Bige dúchasaí (Pura Wallia) faoina smacht.

Tar éis cogadh cathartha i Sasana sa bhliain 1263 faoi cheannas Simon de Montfort, síníodh Comhaontú Trefaldwyn (Breatnais:Cytundeb Trefaldwyn). D'aithin an comhaontú idir Llywelyn agus Anraí III Shasana seasamh Llywelyn mar Phrionsa na Breataine Bige agus an ceart aige ómós a fháil (ardfhlaithiúnas) ó gach prionsa agus tiarna sa Bhreatain Bheag neamhspleách.
Rinneadh é sin i láthair Ottobuono, leagáid an Phápa.

thumb|175x175px|Armas Llywelyn ap Gruffudd

## Crann Teaghlaigh

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1223
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcaí na Breataine Bige
Y Trallwng

Baile i bPowys, An Bhreatain Bheag is ea **Y Trallwng** (Béarla: **Welshpool**). Tá sé suite 6 km laistigh de theorainn Shasana, ar bhruach Afon Hafren (English: * River Severn*). Is é is brí leis an ainm *Y Trallwng* ná 'an talamh riascach nó fiachmhúchta'. Bhí 6,269 daoine ina gcónaí ann sa bhliain 2001. 
Ar dtús, thugtaí lucht an Bhéarla an t-ainm **Pool** air, ach d'athraíodh seo go dtí **Welshpool** sa bhliain 1835 chun idirdhealú a dhéanamh idir é agus an baile Sasanach Poole. Bhí 6,269 daoine ina gcónaí ann sa bhliain 2001. 

## Stair
D’fhreastail Y Trallwng mar phríomhchathair na prionsachta Powys Wenwynwyn le linn na Meánaoiseanna, i ndiaidh theitheadh an phrionsa as suíomh ríoga Bhreatnach Mathrafal sa bhliain 1212.
Scrios fórsaí Owain Glyndŵr an baile sa bhliain 1400 ag tús a éirí amach i gcoinne an rí Anraí IV Shasana. Sa lá atá inniu ritheann na Slite Slímharcáilte 'cosán cianchonair' (Béarla: *Long-distance trail*) agus Llwybr Glyndŵr (Gaeilge:Bealach Ghlyndŵr) tríd an mbaile.

Catagóir:Bailte sa Bhreatain Bheag
Ancona

Is cathair agus port í **Ancona** (ón nGréigis: Ἀγκών - Ankon) i réigiún Marche ar chósta lár na hIodáile. Tá thart ar 101,210 daoine ina gcónaí ann. Is í Ancona príomhchathair cúige Ancona agus an réigiúin.

Tá an chathair súite 280 km soir ó thuaidh ón Róimh, ar an Muir Aidriad, idir na sléibhte Monte Conero, Monte Astagno agus Monte Guasco.

Is í Ancona ceann de na poirt is tábhachtaí ar an Muir, go háirthe ó thaobh tráchta paisinéara de agus í i gcroílár geilleagar an réigiúin.


File:Crkva Chiesa del Santissimo Sacramento u Anconi.jpg
File:Rimokatolička crkva Chiesa di San Domenico (Ancona) 2017.jpg
File:Chiesa di Santa Maria della Piazza.jpg
File:Pogled iz ankonskoga muzeja.jpg
File:Muzej u Anconi.jpg
File:Ankonska katedrala.jpg
File:U Anconi spomenik.jpg
File:Ancona u rujnu 2017.jpg
File:Upravna zgrada u Anconi.jpg
File:U Anconi u Italiji.jpg
File:Zgrada u Anconi.jpg
File:Na ulazu u Anconu.jpg
File:U talijanskome gradu Anconi 13. rujna 2017.jpg
File:Ancona 2017.jpg


Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha na hIodáile
Catagóir:Cathracha san Eoraip a bhfuil calafoirt
Darren Scully

Is polaiteoir Éireannach agus iar-mhéara de chuid Nás na Rí é **Darren Scully**. D'éirigh sé as i Samhain na bliana 2011 tar éis dó ráiteas ciníoch a dhéanamh ar an raidió. Rinne an Teachta Dála Aodán Ó Riordáin gearán leis na Gardaí Sícohána ina thaobh faoi *An tAcht um Thoirmeasc ar Ghríosú chun Fuatha, 1989*.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Méaraí Éireannacha
Teach na dTeachtaí, An Ríocht Aontaithe

Is é **Teach na dTeachtaí** (Béarla: **House of Commons)** an t-ainm atá ar sheomra tofa íochtarach na Parlaiminte sa Ríocht Aontaithe. 

Tá i bhfad níos mó cumhachta reachtaí ag Teach na dTeachtaí ná mar atá ag seomra uachtarach na parlaiminte, Teach na dTiarnaí. 

## Féach freisin

* Parlaimint Shíomón de Monfort, 1265
* Teach na dTeachtaí, 1707-1801 (Ríocht na Breataine Móire)
* Teach na gComóntach in Éirinn, 1297-1800
* Teach na dTiarnaí, An Ríocht Aontaithe
* Pálás Westminister (foirgneamh)

## Tagairtí

Catagóir:Tionóil náisiúnta
Catagóir:Rialtas na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Parlaimint na Ríochta Aontaithe
Gwenwynwyn ab Owain

An rialtóir deireanach de chuid lár na Breataine Bige roimh dheireadh na hionradh Normannaigh ab ea **Gwenwynwyn ab Owain Cyfeiliog** (a chailleadh circa 1216). 

## Sinsir
Garmhac le hOwain Gwynedd ab ea é, a bhí i réimeas faoi Powys Theas ón mbliain 1195, tar éis sheilbh a ghlacadh óna athair, Owain Cyfeiliog.

## Comhrac le Llywelyn Mór
Nuair a ghlac sé seilbh ar Phowys Wenwynwyn, chuaigh sé i gcomhrac le Llywelyn Mór, rialtóir Gwynedd, a raibh dúil aige a dhlínse féin a leathnú faoi na Breataine Bige go hiomlán.

## Comhrac le Eoin, Rí Shasana
Bhí Eoin Shasana i bhfabhar Gwenwynwyn go dtí go ndearnadh comhaontas pósta idir Llywelyn agus iníon tabhartha Eoin. Bhí síocháin eatarthu ina dhiaidh sin go dtí 1208. Mar thoradh ar ghníomhaíochtaí Gwenwynwyn, ghlac Eoin seilbh ar a chuid tailte agus tugadh cead do Llywelyn Ceredigion agus Powys a ghoid. 

Ní thugadh a chuid tailte ar ais go ceann dhá bhliain, ach mar gheall ar an ndoicheall a bhí aige don Sasanaigh, chuaigh sé i gcomhaontas le Llywelyn, a mhair ó 1212 go dtí 1216, nuair a thug Seán roinnt thailte de chuid Gwenwynwyn ar ais dó. Dá bharr sin, thit na prionsaí Breatnacha as a gcéile arís.

## Bás agus Comharbhacht
Rinne Llywelyn ionradh ar Phowys, agus creidtear gur éag Gwenwynwyn sa bhliain chéanna. Maireadh lena mhac Gruffydd ap Gwenwynwyn é, ar a gcuirtear an locht do bhás Llywelyn Deireanach, an prionsa dúchasach deireanacha de chuid na Breataine Bige.

Catagóir:Stair na Breataine Bige
Tim Robbins

Is aisteoir Meiriceánach é **Timothy Francis "Tim" Robbins**, a rugadh ar an 16 Deireadh Fómhair 1958.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Teach na dTiarnaí

Is é **Teach na dTiarnaí** teach uachtarach Pharlaimint na Ríochta Aontaithe;. tionóltar i bPálás Westminster ar nós Theach na dTeachtaí é. Is féidir bille nua a thionscnamh sa cheachtar acu. Is féidir do theachtaí Theach na dTiarnaí bheith ina nAire Rialtais chomh maith. Tá seirbhís tacaíochta ag Teach na dTiarna féin, ar nós Leabharlann Theach na dTiarnaí.

Ceaptar an chuid is mó dá theachtaí nua ina bpost. Tiarnaí Eaglaise agus Tiarnaí Tuata atá sa Teach. Tá suíocháin ann do 26 Tiarnaí Eaglaise a shuíonn sa Teach de bhua a ngnó eaglasta in Eaglais Shasana. Is iad na Tiarnaí Tuata an chuid eile de na baill. 

### Conspóidí

#### Finíochas
I mí Iúil 2023, bhronn Boris Johnson ballraíocht saoil i dTeach na dTiarnaí ar chúigear comhairleoirí nó iarchomhairleoirí a bhí ar fhoireann Shráid Downing nó ar fhoireann a pháirtí, agus ar bheirt iar-iarrthóirí toghcháin ón bpáirtí. Bhí níos lú ná dhá bhliain caite ag Charlotte Owen (bean fhionn 30 bliain d'aois gan mórán taithí), an duine is óige a d’ainmnigh riamh, agus anois "Baroness Owen of Alderley Edge".

#### Coimeádachas
Oireann an córas do na príomhpháirtithe. Uaireanta cinnte, bronntar suíocháin i dTeach na dTiarnaí ar dhaoine mar gheall ar cháil, taithí nó saineolas nach mbaineann le polaitíocht.  Ach tá an bhunaíocht faoi ró-ionadaíocht.

## Féach freisin

* Pálás Westminster
* Teach na dTeachtaí

## Tagairtí

Catagóir:Foirgnimh i Londain
Catagóir:Tionóil náisiúnta
Catagóir:Rialtas na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Finíochas
Catagóir:Parlaimint na Ríochta Aontaithe
Big Ben

clé|250px|mion|Big Ben
Is leasainm a thugtar ar an gclog mór ag an mbun thuaidh de Thithe na Parlaiminte i Londain é **Big Ben** (Gaeilge: *Ben Mór*). Is minic, áfach, go dtugtar Big Ben ar an túr féin.

Catagóir:Ríocht Aontaithe
Catagóir:Foirgnimh i Londain
Cnoc Alúine

Cnoc i gContae Chill Dara is ea **Cnoc Alúine** (Béarla: *Hill of Allen*).

## Tagairtí

Catagóir:Cnoic
Catagóir:Contae Chill Dara
Emmet Stagg

Ba pholaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é **Emmet Stagg** (1 Deireadh Fómhair 1944 - 17 Márta 2024).  Bhí sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre. 

Ghníomhaigh sé ar son dháilcheantar Chill Dara Thuaidh agus Chill Dara i nDáil Éireann idir 1987-2016.

Bhí roinnt aireachtaí stáit aige idir 1994-97 le linn Rialtas an 'Rainbow' agus bhí sé ina leas Phríomh-Aoire sa Rialtas idir 2011-2016.

Dúirt ceannaire an Lucht Oibre,Ivana Bacik go raibh sé i gcónaí faoi réir le labhairt ar a son siúd a bhí faoi mhíbhuntáiste.

## Féach freisin

* Cill Dara Thuaidh (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)
Catagóir:Baill den 25ú Dáil
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Cill Dara Thuaidh (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Cill Dara
Sonny Liston

clé|mion|Liston sa bhliain 1960
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea **Charles L. "Sonny" Liston **. (8 Bealtaine 1932 – 30 Nollaig 1970). 
[clé|mion|[25 Feabhra 1964,  i Miami Beach]]

### Troideanna
Troideadh babhtaí dornálaíochta idir Sonny Liston agus Cassius Clay (nó Muhammad Ali mar a bhaist sé air féin níos deireanaí) i 1964 agus arís an bhliain dár gcionn.  Tharraing na troideanna – dá dtabharfá troideanna orthu – conspóid ollmhór.
[clé|mion|25 Bealtaine 1965 in [Lewiston, Maine|Lewiston, Maine]]
Ar 25 Feabhra 1964, bhuaigh Ali an chraobh nuair a chuir sé Sonny Liston, ag cosaint an Choróin Trom-mheáchain an Domhain, de dhroim seoil i Miami Beach. Níor tugadh seans na ngrást do Clay roimh ré. Ach níor mhair Liston ach leathuair san fháinne nuair a d'éirigh sé as an troid.

An bhliain dár gcionn, ar 25 Bealtaine 1965 in Lewiston, Maine, troideadh babhta eile.  Níor mhair an troid ach cúpla 2n30s. Dúradh gur chaith Liston ar an urlár é féin agus nach ndearna sé iarracht cheart ar bith.  Chuaigh Muhammad Ali ar aghaidh sa bhfáinne nó gur glacadh leis go raibh sé ar dhuine de na seaimpíní trom-mheáchain ab fhearr ariamh.  An raibh toradh an chluiche socraithe roimh ré ? Dúradh ag an am go raibh an cluiche ceannaithe, nó sin a chreid go leor.

## Féach freisin

* Muhammad Ali vs. Sonny Liston
* Liosta curaidh dornálaíochta trom-mheáchan

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Básanna i 1970
Catagóir:Fir
Robert E. Lee

Ba ghinearál Meiriceánach é **Robert Edward Lee ** (19 Eanáir 1807 – 12 Deireadh Fómhair 1870). Ar phlandáil darbh ainm Stafford Hall i gContae Westmoreland i Virginia a rugadh é. Rinne sé seirbhís in Arm na Stát Aontaithe ó 1829 go 1861. Nuair a cuireadh tús le Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe chuaigh Lee leis an Chonaidhm, is é sin, stáit an deiscirt, agus cuireadh é i gceannas ar Arm Virginia Thuaidh, post a bhí aige go dtí deireadh an chogaidh sa bhliain 1865. Ina dhiaidh sin, chaith sé tamall ina uachtarán ar Ollscoil William and Mary i Virginia agus ba sa stát céanna, i Lexington, a fuair sé bás sa bhliain 1870.
 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1807
Catagóir:Básanna i 1870
Catagóir:Cogadh Meicsiceach-Meiriceánach
Catagóir:Daoine as Virginia
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Feirmeoirí
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Innealtóirí Meiriceánacha
Catagóir:Oifigigh don Airm na gCónaidhmeach
Catagóir:Protastúnaigh
Leasainmneacha Breatnacha

Dealraíonn sé go bhfuil an nós a bhíonn ag **lucht na Breataine Bige leasainmneacha** a thabhairt dá chéile agus ar rudaí agus áiteanna seanbhunaithe agus tá samplaí iomadúla de leasainmneacha stairiúla agus comhaimseartha ar fáil sa Bhreatnais.

Catagóir:Ainm
Catagóir:An Bhreatnais
Catagóir:Cultúr na Breataine
An Ghraonlainnis

Is í an **Ghraonlainnis** nó *Kalaallisut* an ceann is líonmhaire cainteoirí de na teangacha Eiscimea-Ailiútacha. Baineann sí leis an bhfochraobh *Inupik* i gcraobh Eiscimeach na fine Eiscimea-Ailiútaí. Tá sí gaolmhar go maith leis na teangacha Eiscimeacha a labhraítear i gcóngar don Ghraonlainn in Oirthuaisceart Cheanada, an teanga Inuktitut ach go háirithe. Tá caighdeán na Graonlainnise bunaithe ar chanúint an Iarthair, is é sin, an cineál Graonlainnise a chluinfeá i Nuuk (Godthåb), príomhchathair na Graonlainne, ach tá dhá chanúint eile ann agus iad chomh difriúil agus nach furasta iad a thuiscint mura bhfuil ach an chanúint chaighdeánach agat, is é sin, Graonlainnis an Oirthir nó *tunumiit oraasiat* agus an cineál Graonlainnise a labhraítear in Qaanaaq (Thule) agus in áiteanna eile in Iarthuaisceart na Graonlainne.

Tá timpeall ar chaoga ocht míle cainteoir dúchais ann, agus is ionann sin agus duine as gach beirt dá labhraíonn teanga Inupik d'aon chineál ar fud an domhain. 

Teanga pholaisintéiseach nó iltáite í an Ghraonlainnis, cosúil le teangacha eile na fine (agus a lán teangacha bundúchasacha neamhghaolmhara san Oileán Úr). Cuirtear iarmhíreanna leis na focail, ach ní bhíonn réimíreanna in úsáid sa teanga, ach oiread leis na teangacha Eiscimeacha eile. Mar sin, is féidir abairt iomlán a chur in iúl trí aon fhocal fada amháin sa Ghraonlainnis, ar nós:

:*Nalunaarasuartaatilioqateeraliorfinnialikkersaatiginialikkersaatilillaranatagoorunarsuarooq.*

Is éard is brí leis an bpaidir chapaill seo ná: "Bhain siad triail as mórstaisiún raidió a thógáil arís, ach níor éirigh leo ach an gormchló a tharraingt", a bheag nó a mhór.

Is é struchtúr polaisintéiseach na teanga is cúis leis an ráiteas coitianta ná go bhfuil a lán focal ag lucht labhartha na Graonlainnise nó na dteangacha Eiscimeacha eile ar chineálacha éagsúla sneachta. Dúirt an teangeolaí Geoffrey Pullum ina aiste cháiliúil *The Great Eskimo Vocabulary Hoax* nach bhfuil ach dhá thamhan, dhá fhréamhfhocal, ann, mar atá, *qanik* (sneachta atá ar foluain, calóg shneachta) agus *aput* (sneachta ar an talamh). Scéal eile go bhfuil an dúrud iarmhíreanna sa teanga le ciall na bhfocal seo a mhionathrú agus le focail nua a chruthú as na fréamha.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha Mheiriceá Thuaidh
Catagóir:Teangacha na hEorpa
Tom Selleck

Is aisteoir Meiriceánach é **Thomas William "Tom" Selleck **, a rugadh ar an 29 Eanáir 1945. Tá cáil ar a chroiméal.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Daoine beo
Uisinis

Is é **Uisinis** ceann tíre ar an Uibhist a Deas, Comhairle nan Eilean Siar.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Allathasdal

Is é **Allathasdal** sráidbhaile ar an mBarraigh, Comhairle nan Eilean Siar.

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
IPad

Is scláta ríomhaireachta (nó ríomhaire táibléid mar a thugtar air) de chuid Apple é an **iPad**.

Scaoileadh an chéad leagan den iPad i mí Aibreáin 2010 agus an iPad2 i mí Mhárta 2011.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ríomhairí táibléid
Catagóir:Táirgí Apple Inc.
Raideolaíocht

[thumb|Raideolaí ag baint céille as íomhánna leighis ar stáisiún oibre nua-aimseartha [córas chartlannú pictiúr agus cumarsáide (CCPC nó PACS). San Diego, CA, 2010.]]

Is éard is **raideolaíocht** ann ná speisialtacht leighis a bhaineann úsáid as an íomháú míochaine le diagnóis agus cúram leighis a chur ar fáil do ghalair ar féidir iad a fheiscint leis an íomháú. Baineann raideolaithe úsáid as réimse fhorleathan den teicneolaíocht íomháithe (mar shampla; x-ghathú, ultrafhuaim (UF nó US), tomagrafaíocht ríomhairithe (TR nó CT), míochaine núicléach, tomagrafaíocht astúchán posatrón (TAP nó PET), íomháú athshondais mhaighnéadaigh (ÍAM nó MRI)) le galair a aithint nó a leigheas. Is éard is raideolaíocht idirghabhálach ann ná cleachtadh na ngnáthamh míochaine, íos-ionraidh de ghnáth, le cabhair na dteicneolaíochtaí íomháithe. Is gnách go nglacann an radagrafaí nó an teicneolaí raideolaíoch na híomhánna leighis.

## Cineálacha
* Íomháú athshondais mhaighnéadaigh feidhmeach (ÍAMf)


Catagóir:Íomháú míochaine
Catagóir:Speisialtachtaí Leighis
Catagóir:Fisic an leighis
Am Bágh a Tuath

Is bailecheantar agus pobal é **Am Bágh a Tuath** i dtuaisceart Eilean Bharraigh sna hInse Ghall, Comhairle nan Eilean Siar, amuigh ó chósta thiar na hAlban.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Sheabhal

Is cnoc in Albain í **Sheabhal**, atá suite ar an mBarraigh, Comhairle nan Eilean Siar. 

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Flodaigh

Is oileán é **Flodaigh**, i ngar d'Eilean Bharraigh, Comhairle nan Eilean Siar.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Gwynedd

Contae is ea **Gwynedd** in iarthuaisceart na Breataine Bige, a bhfuair a ainm ón sean-ríocht Teyrnas Gwynedd. Cé go bhfuil sé sa dara háit is mó i dtéarmaí limistéar geografach, tá sé freisin ar cheann de na dúiche is lú daoine. Labhraíonn tromlach den daonra an Bhreatnais (ar a dtugtar freisin Comraig).

Is anseo atá Prifysgol Bangor (Gaeilge: *Ollscoil Bangor*) lonnaithe agus tá an leithinis álainn Penrhyn Llŷn mar chuid de, agus an chuid is mó den Pharc Cenedlaethol Eryri (Gaeilge: Páirce Náisiúnta Eryri).

Úsáidtear an t-ainm Gwynedd freisin i gcomhair chontae bhuanaithe, a chlúdaíonn Ynys Môn chomh maith leis an chontae reatha. Go cultúrtha agus go stairiúil, is féidir an t-ainm a úsáid freisin ar son an chuid is mó de Thuaisceart na Breataine Bige (mar shampla, an limistéar atá clúdaithe ag Chonstáblacht Gwynedd), arbh ionann é agus an fhairsinge ba mhó dá raibh riamh i dTeyrnas Gwynedd.

De réir staidéir an stáit sa bhliain 2018, tá Breatnais ag 76.8% de dhaonra Gwynedd a bhí ar a laghad 3 bhliain d'aois ag an am.
## Bunús an logainm
San am a chuaigh thart, ghlac staraithe ar nós John Edward Lloyd leis gurbh é bunús Ceilteach an fhocail “Gwynedd” ná “cnuasach treibheanna” - an fhréamh chéanna leis an fhocal *fine* nó *cine* i nGaeilge.  Anois, aithnítear go bhfuil ceangal idir an t-ainm agus *Na Féni*, atá ar cheann de luathainmneacha na nGael in Éirinn, baintrach le *fían*, ‘cuideachta fir seilge agus troda, cuideachta laochra faoi cheannas’.atá gaolta le fian, "grúpa garmhac ag fiach agus ag troid, grúpa gaiscíoch faoi cheannaire ". B’fhéidir gurb é *u̯en-, u̯enə (‘dícheall a dhéanamh , ag dúil le, mian’) an gas Ind-Eorpach. Chuir na Gaeil fúthu in Iarthuaisceart na Breataine Bige, agus i nDyfed, ag deireadh na tréimhse Rómhánaí. Ba í Venedotia an fhoirm Laidineach, agus tá cloch chuimhneacháin i bPenmachno, ó timpeall na bliana 500 AD, arb é atá ann: *Cantiori Hic Iacit Venedotis* (‘Tá Cantiorix curtha anseo, saoránach Gwynedd ’). Choinnigh na Briotanaigh an t-ainm nuair a bunaíodh ríocht Gwynedd sa 5ú haois, agus mhair sé go dtí gur ionraigh an rí Éadbhard I Gwynedd. Athbheodh an logainm stairiúil seo nuair a bunaíodh an contae nua sa bhliain 1974 .

## Príomhbhailte
* Abermaw nó Y Bermo
* Y Bala
* Bangor
* Bethesda
* Blaenau Ffestiniog
* Caernarfon
* Cricieth
* Dolgellau
* Harlech
* Nefyn
* Porthmadog
* Pwllheli
* Tywyn

## Féach freisin

* Teyrnas Gwynedd (ríocht sna meánaoiseanna)
* Eryri (páirc náisiúnta)
* Penrhyn Llŷn (leithinis)
* Bangor (an chathair is mó ann)
* Caernarfon (ceanncheathrú na comhairle chontae)

## Tagairtí


Catagóir:Tíreolaíocht na Breataine Bige
Catagóir:Contaetha na Breataine Bige
Catagóir:Príomh-réimsí na Breataine Bige
Catagóir:Contaetha buanaithe na Breataine Bige
Dennis Quaid

Is aisteoir Meiriceánach é **Dennis William Quaid **, a rugadh ar an 9 Aibreán, 1954.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Daoine beo
Gerard Manley Hopkins

Ba fhile Sasanach é **Gerard Manley Hopkins**, C.Í. (28 Iúil, 1844 – 8 Meitheamh, 1889) a d'iompaigh ar an gCaitliceachas, is a bhí ina shagart de chuid Chumann Íosa a bhain cáil amach san fhichiú haois tar éis a bháis. Aithnítear anois é mar dhuine de mhórfhilí na ré Victeoirí.   

Tugtar cuid mhaith aitheantais dó de bharr a chuid filíochta turgnamhaí sa *[[prosóid (litríocht)|phrosóid]]* (ach go háirithe *[[rithim ghéilleach]]*) agus an úsáid a bhain sé as íomhánna, agus braitear go raibh sé ar thús cadhnaíochta i ré a bhí lán leis an véarsaíocht thraidisiúnta. 

Ainmníodh foirgneamh sa COBÁC i gcuimhne air, sa bhliain 2011, tar éis a thréimhse ann mar Ollamh le Gréigis.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Filí Sasanacha
Catagóir:Iompaitheoirí chuig an gCaitliceachas
Catagóir:Daoine a rugadh i 1844
Catagóir:Básanna i 1889
Catagóir:Íosánaigh
Donald Sutherland

B'aisteoir Ceanadach é **Donald McNichol Sutherland** (17 Iúil 1935 - 20 Meitheamh 2024). Is athair an aisteora Kiefer Sutherland é.
## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Básanna in 2024
Evander Holyfield

Dornálaí Meiriceánach a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain is ea **Evander Holyfield**. Rugadh é ar an 19 Deireadh Fómhair 1962 in Atmore, Alabama. 

Holyfield, Evander
Holyfield, Evander
Catagóir:Daoine beo
Roithleagán rotha

[thumb|Cailín le roithleagán rotha ina ngleic aici sa dhealbh ''Cluichí Pháistí'' le [Pieter Brueghel the Elder|Pieter Brueghel (1560)]]

Is bréagán é **roithleagán rotha** arbh cineál caiseal é. Is d'adhmaid a dhéantar é. Imrítear cluiche leis nuair a chastar é. Tá litreacha éagsúla scríofa ar aghaidheanna an roithleagáin.

## Tagairtí
Pasgen ap Cyngen

Bhí **Pasgen ap Cyngen** ina rí i bPowys, sa Bhreatain Bheag, le linn an séú haois. Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair, Cyngen Glodrydd. 

Catagóir:5ú haois
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcaí Powys
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Catagóir:Rítheaghlach Gwertherion
Miùghalaigh

Is é **Miùghalaigh**, freisin **Miughalaigh** nó **Miùghlaigh**, an dara hoileán is mó ar Eilean Bharraigh, Comhairle nan Eilean Siar. Tá sé suite timpeall 19 km ó dheas de Bharraigh. Is ainm Lochlannach é Miùghalaigh, a chiallaíonn, is dóch;"*main hill island*" no "*narrow hill island*".

## Cruth na tíre
Tá sé comh mór le 640 heicteár (2.5 míle cearnach). Cruthaíodh an t-oileán ó naghas le roinnt eibhiragus ansiúd. Ar an taobh thoir den oileán, thart ar bhá Mhiughalaigh is féidir cré bholláin a fheiceáil freisin. Tá an chuid is mó den oileán clúdaithe i móin, nó ithir thanaí aigéadach le carraigeacha nochta. 
Is é an Càrnan (273 m) an sliabh is airde ar an oileán, atá suite in iarthar an oileáin. Ag 219 m ar airde, is é an Hèacla an darna sliabh is mó i Miùghalaigh, atá suite ag ceann theas an oileáin. Ó thuaidh de Mhiùghalaigh atá an Cnoc Mhic-a-Phì (224 m), an tríú sliabh is airde, agus an Tom a' Reithean ann. 

Tá clú agus cáil ar Mhiùghalaigh mar gheall ar na héin a chónaíonn anseo. Is minic a neadaíonn an fhoracha (Laidin: uria aalge) agus crosán (Laidin: alca torda) in aillte arda san Ghuarsaigh Mòr

## Oidhreacht
Tá cáil ar Mhiùghalaigh mar gheall ar oidhreacht mhuintir na háite—neart amhrán, scéalta agus béaloidis. Is féidir go leor samplaí a chloisteáil i dtaifeadtaí Thobair an Dualchais (Sgoil Eòlais na h-Alba). Ba as Miùghalaigh máthair Nan Eachainn Fhionnlaigh ó Bhatarsaigh.

## Beatha na nDaoine
Bhí daoine ina gcónaí i Miùghalaighl go dtí gur fhág gur fhág an dream deireanach é idir 1907 agus 1912. Tá ceangal láidre idir muintir na háite agus na Raiders Bhatarsaigh. Bhí tionchar as cuimse ag an móin agus an cladach ar an mbealach a mhaireann daoine a saol. Bhí na daoine Gaelach. Trí iascaireacht agus eile bhí ceangail acu le hÉirinn. Is reiligiún Caitliceach é. 

Bhí daoine ina gcónaí ar Mingulay go dtí gur fhág an dream deireanach é idir 1907 agus 1912. Tá naisc láidre idir muintir an áite agus Raiders Bhatarsaigh. Bhí tionchar mór ag an bhfarraige agus ag an gcósta ar shlí bheatha mhuintir Mingulay. Ba í an Gàidhlig a bhí ag na daoine. Trí iascach agus trí ghníomhaíochtaí eile bhí ceangail acu le hÉirinn. Ba é an creideamh Caitliceach a bhí acu.

## Bailte

thumbnail|left|An baile sa bhliain 1888

Tá trá lán gainimh taobh thoir de Mhiùghalaigh atá de shíor ag bogadh níos faide isteach sa tír. Ba ghnách baile Miùghalaigh a bheith anseo, ach sa bhliain 1912 d'fhág na daoine an t-oileán. Feictear fós fothracha na dtithe, teach an tsagairt, an eaglais, an scoil agus na cnoic is an reilig. Tógadh scoil nua sa bhliain 1881. Sa bhliain 1884, bhí 32 dalta cláraithe sa scoil, ach sa bhliain 1910, ní raibh ann ach naonúr agus dúnadh an scoil in Aibreán 1910. Tógadh teach an tsagairt le séipéal beag sa bhliain 1898.

Ón mbliain 2000 i leith, tá an t-oileán faoi úinéireacht an National Trust for Scotland.

## Ainmhithe agus Plandaí
Le déanaí, tá líon beag muc ghuine le feiceáil ar an oileán ach is annamh a fheictear iad. Deirtear gur rónta iad, le heireaball fada, b'fhéidir, a oireann dá dtimpeallacht nua.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Bethnal Green

Globe Town
Is baile é **Bethnal Green** atá suite sa bhuirg Tower Hamlets, Londain Thoir. I ndaonáireamh na bliana 2011 fuarthas 27,849 duine ina gcónaí ann. Gráig ab ea uair amháin sa pharóiste anallód Stepney, Middlesex, ach scaradh iad óna chéile i 1743 nuair a fhás an daonra. D'éirigh sé cuid cheannchathair i 1855. Bhain an daonra a bhuaicphointe i 1901, ansin bhí titim tagtha air go dtí 1981. Bhuail sé go dona as aerbhuamáil le linn an Dara Cogadh Domhanda. Bhí 173 daoine maraithe in eachtra ag Bethnal Green tiúb stáisiún i 1943.

## Logainmníocht

## Stair

Catagóir:London Borough of Tower Hamlets
Thomas D'Arcy McGee

Polaiteoir Ceanadach ba ea **Thomas D'Arcy Etienne Hughes McGee**, PC, (13 Aibreán, 1825 – 7 Aibreán, 1868). Tháinig sé chun saoil i mbaile iargúlta Cairlinn, Contae Lú, Éire. Nuair a bhí sé ocht mbliana d'aois, d'aistrigh a theaghlach go Loch Garman, mar bhí a athair i ndiaidh post sa gharda cósta a fháil ansin.

Sa bhliain 1842 chuaigh sé siar go dtí na Stáit Aontaithe agus i anonn go Ceanada. Ghlac sé páirt sách thábhachtach i bpolaitíocht na tíre úd agus áirítear é mar dhuine d'aithreacha Chónaidhm Cheanada. Mhol sé do Ghaeil Cheanada seasamh leis an náisiúnachas Ceanadach ach le gaol gairid idir an tír sin agus an Bhreatain Mhór. Sheas sé i gcoinne na bhFíníní. Fuair sé bás in Ottawa, Ontario.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1825
Catagóir:Básanna i 1868
Catagóir:Polaiteoirí Cheanada
Floyd Patterson

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea **Floyd Patterson** (4 Eanáir 1935 – 11 Bealtaine 2006). 

Patterson, Floyd
Patterson, Floyd
Patterson, Floyd
Geena Davis

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Virginia Elizabeth "Geena" Davis**, a rugadh ar an 21 Eanáir 1956.

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
Kenneth Williams

B'aisteoir Sasanach é **Kenneth Charles Williams ** (a rugadh ar an 22 Feabhra 1926 agus a fuair bás ar an 15 Aibreán 1988). 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Catagóir:Básanna i 1988
Fúideigh

clé|250px|mion|An Caolas Fúideach
Is oileán é **Fúideigh**, i ngar do Bharraigh, in Inse Ghall, Comhairle nan Eilean Siar, na hAlban. Tréigeadh an t-oileán sa bhliain 1901. Cuirtear eallach ar féarach fós ann sa samhradh. 

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Calbhaigh

Is oileán neamháitrithe faoi láthair é **Calbhaigh** (Béarla;*Calvay*), atá suite i gCaolas Èirisgeigh, sna h-Eileanan Siar, tagairt eangaí NF810126 .
Is ceann de na deich n-oileán gCaolas Bharraigh, láithreán a bhfuil tábhacht Chomhphobail leis.
Ba anseo a chuaigh an long *SS Politician* i dtalamh le lasta fuisce sa bhliain 1941 agus gan chuimhneamh spreag sé an t - údar Compton MacKenzie, an t-úrscéal Whisky Galore a scríobh, 

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Catagóir:Eileanan na h-Alba
Fionn

Is éard is **fionn** nó **cataracht** ann ná scammallú a fhorbraíonn i lionsa criostalta na súile nó ina himchlúdach. Bíonn cineálacha éagsúla ann, roinnt a mbíonn beagán teimhneachta i gceist go cinn eile a mbíonn teimhneacht iomlán i gceist leo agus cuireann sé as do thaisteal an tsolais tríd an lionsa.

Go luath agus fionn a bhaineann le dul in aois ag forbairt, is féidir go méadófar cumhacht an lionsa, agus d'fhéadfadh sé seo mióipe nó gearr-radharc a spreagadh agus is féidir go laghdódh buíochan agus teimhniú an lionsa an cumas dathanna gorm a aithint a.

De ghnáth, téann na fionna in olcas agus teip amhairc an toradh a bhíonn orthu, agus is féidir go dtiocfadh daille ar an othar má fhágtar gan chúram iad. 

De ghnáth cuireann an riocht seo as don dá shúil, ach is gnách go gcuireann sé as do shúil amháin roimh an gceann eile.

## Daoine ar luigh an galar seo orthu

* Mary Cassat
* Claude Monet

## Féach freisin
* An tsúil
* Oftailmeolaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Galair na Súl
Catagóir:Oftailmeolaíocht
Catagóir:An tsúil
Brochfael ap Elisedd

Prionsa Powys ab ea **Brochfael ab Elisedd**. Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair, Elisedd ap Gwylog, timpeall na bliana 755. 

Catagóir:Daoine a rugadh sa 8ú haois
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcaí Powys
Catagóir:Monarcaí na Breataine Bige
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Catagóir:Rítheaghlach Gwertherion
Isle of Dogs

Baile is ea **Isle of Dogs** agus é suite sa bhuirg Tower Hamlets, Londain Thoir. 

Catagóir:London Borough of Tower Hamlets
Mióipe

Is éard is **mióipe** ann ná locht ar an radharc ina bhfócasaíonn gathanna comhthreomhara solais sa tsúil chun tosaigh ar an reitine, seachas ar an reitine féin. Ní fheiceann an tsúil go soiléir frithne atá i bhfad uaithi. Chun an locht seo a cheartú, ní mór lionsa eisréimnithe a chur sna spéaclaí nó lionsaí tadhaill. Tugtar *gearr-radharc* air freisin.

## Féach freisin
* An tsúil
* Oftailmeolaíocht

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair na Súl
Catagóir:Oftailmeolaíocht
Catagóir:Lagú radhairc
Noel Harrington

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála do Chorcaigh Thiar Theas é** Noel Harrington**. Tá sé ina bhall d'Fhine Gael.

Sheas sé in Olltoghchán 2016, ach chaill sé a shuíochán.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i gCorcaigh Thiar Theas
* Corcaigh Thiar Theas (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Corcaigh Thiar Theas (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí
Róisín Shortall

Is iar-pholaiteoir Éireannach agus Teachta Dála í **Róisín Ní Shoirtéil** (Béarla: *Róisín Shortall*; 25 Aibreán, 1954 a rugadh í). Bhí sí ina ball de na Daonlathaigh Shóisialta agus ina comhcheannaire in éineacht le Catherine Murphy go dtí Feabhra 2023, nuair a d'éirigh siad araon as an ról sin.

Bhí Róisín Shortall ina Teachta Dála i mBaile Átha Cliath le breis is 30 bliain agus thug sí seal ina haire stáit nuair a bhí sí i bPáirtí an Lucht Oibre, Is í an teachta dála mná le seirbhís is faide i stair an stáit.
clé|mion|Róisín Shortall agus Catherine Murphy, 2018, bunaitheoirí na Daonlathach Sóisialta
clé|mion|2022

## Gairm
Rugadh i nDroim Conrach, Baile Átha Cliath í. Is iníon í le iar-chomhairleoir de chuid Fhianna Fáil a throid i gCogadh na gCarad.

Bhíodh Shortall ina ball de Pháirtí an Lucht Oibre go dtí 2012 nuair a d'éirigh sí as an bpáirtí siúd. Is é Baile Átha Cliath Thuaidh Thiar a dáilcheantar.

Toghadh í don Dáil don chéad uair sa bhliain 1992 mar bhall den Lucht Oibre. Bhí sí ina hAire Stáit sa Roinn Sláinte, agus d'éirigh sí as i 2012 nuair nár aontaigh sí le cur chuige an Aire James Reilly faoin tsláinte príomhúil. 

Bhí sí ina teachtaire Dála neamhspleách ó 2012 go dtí 2015 

Bhunaigh sí Páirtí na nDaonlathaithe Sóisialta in 2015. Sheas sí san Olltoghchán 2016 agus toghadh í le 29% de na vótaí céad rogha. 

Tháinig Holly Cairns i gcomharbacht uirthi sa bhliain 2023. 

Ar an 2 Iúil 2024, d'fhógair Róisín Shorthall agus Catherine Murphy go raibh siad le n-éirí as an bpolaitíocht ag an gcéad olltoghchán eile. Chreid sí, a dúirt sí, gur féidir saol agus sochaí níos féaráilte bheith ann agus gur prionsabail an daonlathais shóisialta a lean sí i gcónaí chuige sin. Chreid sí chomh maith go láidir sa bpolaitíocht mar chumhacht chun tairbhe an phobail. 

## Féach freisin
* Holly Cairns
* Polaiteoirí i mBÁC Thiar-Thuaidh
* Baile Átha Cliath Thiar-Thuaidh  (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar-Thuaidh
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath

## Naisc sheachtracha
* Labour.ie/roisinshortall 
* Súiomh Idirlín Oireachtais 

Catagóir:Baill na nDaonlathaithe Sóisialta
Shoirteil, Roisin Ni
Shoirteil, Roisin Ni
Shoirteil, Roisin Ni
Shoirteil, Roisin Ni
Shoirteil, Roisin Ni
Shoirteil, Roisin Ni
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar-Thuaidh
Martin Heydon

Is polaiteoir agus Teachta Dála do Dheisceart Chill Dara é **Martin Heydon**. Tá sé ina bhall d'Fhine Gael. Sheas Heydon in Olltoghchán 2016 don chéad uair agus d'éirigh leis le 21% de na vótaí céad rogha.

Ar an 23 Eanáir 2025, ceapadh Heydon ina Aire Talmhaíochta, Bia, Iascaigh agus Mara i Rialtas an 34ú Dáil.

## Féach freisin

* Cill Dara Theas (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Fhine Gael
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Cill Dara Theas (Dáilcheantar)
Catagóir:Baill den 34ú Dáil