open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
An Eachléim

Sráidbhaile beag tuaithe i gContae Mhaigh Eo is ea **an Eachléim** ina bhfuil na gnáthfhoirgnimh, mar shampla bunscoil, siopa agus séipéal Tá ionad oidhreachta, Ionad Deirbhile Eachléim, suite ann.
clé|mion

D'eascair an t-ainm seo as na focail *each* (capall) agus *léim*, mar deirtear gur léim capall miotasach ó oirthear an cheantair chun an iarthair agus gur mar sin a thugtar *Eachléim* ar an talamh idir an dá áit. 

Dar leis an *Staidéar Cuimsitheach Teangeolaíoch ar Úsáid na Gaeilge sa Ghaeltacht*, stádas Gaeltachta ag leibhéal C a bheadh ag an gceantar thart ar an Eachléim. Dá mbeadh dhá theaghlach eile sa toghroinn ag cáiliú faoi dheontas Scéim Labhairt na Gaeilge, bheadh an Eachléim i dteideal aitheantas i gCatagóir B.

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Ionad Deirbhile
* [//www.rte.ie/radio/radioplayer/rteradioweb.html#!rii=17%3A3498553%3A1751%3A07%2D03%2D2013%3A/ Canúint Eachléim]

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
2 Meán Fómhair

Is é an **2 Meán Fómhair** an 245ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 246ú lá i mbliain bhisigh. Tá 120 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Vítneam - *Lá Náisiúnta*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1812 — Kirkpatrick Macmillan, ceapadóir Albanach (b. 1878)
* 1838 — Liliʻuokalani, banríon agus cumadóir ceoil Haváíoch (b. 1917)
* 1877 — Frederick Soddy, radaicheimicí Sasanach (b. 1956)
* 1883 — Alexander Haslett, polaiteoir Éireannach (b. 1951)
* 1913 — Bill Shankly, Bainisteoir agus imreoir sacair Albanach (b. 1981)
* 1927 — Risteárd Ó Glaisne, iriseoir agus scríbhneoir Éireannach (b. 2003)
* 1952 — Jimmy Connors, imreoir leadóige
* 1954 — Andrej Babiš, polaiteoir agus fear gnó Seiceach
* 1961 — Carlos Valderrama, imreoir sacair Colómach
* 1962 — Keir Starmer, polaiteoir Briotanach agus Cheannaire ar Pháirtí an Lucht Oibre 
* 1963 — Sue Cleaver, ban-aisteoir Briotanach
* 1964 — Keanu Reeves,  aisteoir Ceanadach
* 1965 — Lennox Lewis, dornálaí Briotanach-Ceanadach
* 1968 — Camille Grammer, pearsa theilifíse Mheiriceánach
* 1979 — Alexander Povetkin, dornálaí Rúiseach
* 1982 — Joey Barton, peileadóir sacair
* 1988 — Cóilín Ó Riain, iománaí Éireannach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1022 — Máel Sechnaill mac Domnaill, Ard-Rí na hÉireann (r. 948)
* 1836 — William Henry, ceimicí Sasanach (r. 1774)
* 1865 — William Rowan Hamilton, 60, eolaí (r. 1805)
* 1964 — Morris Ankrum, aisteoir Meiriceánach (r. 1896)
* 1969 — Ho Chi Minh, ceannaire cumannach Vítneamach (r. 1890)
* 1973 — J. R. R. Tolkien, 81, scríbhneoir (r. 1892)
* 1992 — Barbara McClintock, eolaí Meiriceánach (r. 1902)
* 2001 — Christiaan Neethling Barnard, máinlia cairdiach as an Afraic Theas (r. 1922)
* 2014 — James White, polaiteoir Éireannach (r. 1938)
* 2015 — Alan Kurdi, páiste trí bliana a fuair bás nuair a d'iompaigh a bhád béal faoi (r. 2012)

## Tarluithe eile
* 31 RC - Cath Actium, bua Octáivian i gcoinne Marcas Antaine agus Cléópatra i gcath mara sa Ghréig
* 1601 - Tháinig an Ceathrú hArmáid na Spáinne i dtír in Éirinn ag Cionn tSáile
* 1666 - Thosaigh Loscadh Mór Londan. Lean an thine ar aghaidh trí lá.
* 1752 - Ghlac an Bhreatain Mhór, agus an Impireacht, an Féilire Ghréagóra
* 1939 - D'ionghabh An Ghearmáin Naitsíoch *[[Saorchathair Danzig]]* (Gdańsk anois) san Pholainn
* 1945 - Shínigh an tSeapáin ordú géillte ag cur deireadh leis an Dara Cogadh Domhanda
* 1963 - Chuir an Gobharnóir George Wallace bac ar dhídheighilt ag Scoil Dara Leibhéal Tuskegee in Alabama
* 1998 - Tharla timpiste eitleáin Swiss Air 8 km ón Albain Nua. Maraíodh 229 sa timpiste
* 2008 - D'eisigh Google an brabhsálaí gréasáin Chrome 
0902
Meán Fómhair, 02
Gob an Choire

Baile in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo is ea **Gob an Choire** (*Achill Sound* as Béarla). Tá sé suite ar Acaill, ar an taobh thoir den oileán. Ceanglaíonn Droichead Mícheál Dáibhéad le leithinis an Chorráin agus mórthír Chontae Mhaigh Eo. 

## Saol
Go hoifigiúil, cuid de Ghaeltacht Mhaigh Eo atá ann, cé go bhfuil Béarla níos forleithne i nGob an Choire faoi láthair. 

Tá teach cúirte an oileáin i nGob an Choire in aice le stáisiún na ngardaí díreach roimh an droichead isteach ar an oileán. 

Is beag crann atá le fáil in Acaill seachas coill Ghleann Dairbhre in aice le Gob an Choire.

## Béaloideas
De réir na scéalta, fadó ní bhíodh hata ag gach duine san oileán ach bhíodh hata ag an bpobal. Bhíodh an hata seo ar crochadh ar phósta i nGob an Choire i dtreo go mbeadh éinne a bhí ar a bhealach chun an bhaile mhóir é a chaitheamh agus a chur ar ais ar an bpósta agus é ar a bhealach abhaile. 

## Stair
Tógadh an chéad dhroichead chun Oileán Acla a cheangal le Co. Mhaigh Eo sa bhliain 1887. Ainmníodh an droichead in ómós do Michael Davitt, a bhunaigh Conradh na Talún. 

Seacht mbliana ina dhiaidh sin, sa bhliain 1894, leathnaíodh líne iarnróid Chathair na Mart - Baile Uí Fhiacháin chomh fada leis an mbaile. 

Mar thoradh ar na forbairtí sin, bhí Acaill níos inrochtana, cé go raibh tragóid i gceist leis an dul chun cinn seo freisin. Bhí coirp na n-íospartach ó thragóid bhá Chuan Mó ar an gcéad turas ar an líne iarnróid chun an oileáin. Bádh 32 duine. 

Ar an 17 Meán Fómhair 1937, cailleadh deichniúr daoine óga as Acaill i dtine i scioból in aice le Cathair Cheann Tulaich (Kirkintilloch) in Albain. Ag piocadh fataí a bhí siad ('tattie howkers’).Tháinig na deirfiúracha go léir slán as...ina gcónaí i dteachín in aice leis na buachaillí. Iompraíodh na coirp ar an líne idir Cathair na Mart agus Gob an Choire, an t-aistear deireanach a rinneadh ar an gcuid seo den iarnród choíche.

## Íomhánna

Íomhá:Achill Sound Hotel - geograph.org.uk - 919845.jpg|Óstán
Íomhá:Achill Sound Library - geograph.org.uk - 919853.jpg|Leabharlann
Íomhá:Achill Sound Post Office, Ireland.jpg|Oifig an phoist
Íomhá:Sisters of Mercy Church, Achill Sound - geograph.org.uk - 919861.jpg|Eaglais
Íomhá:Achill Sound, Achill Island Co. Mayo, Sisters of Mercy Roman Catholic Church - geograph.org.uk - 223048.jpg|Eaglais
Íomhá:Achill railway station 1994.jpg|Iarnród, 1994
Íomhá:Bridge over Achill Sound - geograph.org.uk - 240707.jpg|Droichead
Íomhá:Michael Davitt Bridge.png|Droichead
Íomhá:Michael Davitt Bridge at night.png|Droichead
Íomhá:IRL Jan99 36 (9280738104).jpg|Caisleán
Íomhá:The castle and Corraun Hill - geograph.org.uk - 1037306.jpg|Caisleán
Íomhá:Church ruin by Achill Sound - geograph.org.uk - 1033870.jpg|Radharc


## Tagairtí

Catagóir:Acaill
Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
Riverdance

mion|4 M.F. 2019
Craoladh **Riverdance** don chéad uair i 1994 ag an gComórtas Amhrán Eoraifíse i mBaile Átha Cliath. Tá clú agus cáil air ón chéad lá a craoladh . Léiríodh é ar fud an domhain san fhoirm *Riverdance: the Show*. Léiríodh an seó don chéad uair san amharclann Point i mBaile Átha Cliath ar an 9 Feabhra 1995.
mion

### 1994
Mhair an damhsa seacht nóiméad.  B'iad Jean Butler agus Michael Flatley na damhsóirí.  Bhí 'Ceolfhoireann Choirme RTÉ' ann chomh maith. 

### An seó
Chuaigh "*Riverdance: the Show"* ar chamchuairt ar fud an domhain ar feadh cúig bliana déag.  Rinneadh an seó deiridh i 2011.  Tá léiriúchán beaga eile ann a thaistealaíonn freisin ar fud an domhain, mar shampla: *Heartbeat of Home* agus *Lord of the Dance*.  Cinntíonn sé seo go bhfuil áit ag damhsa na hÉireann ar an stáitse domhanda le blianta fada.

## Naisc sheachtracha

* Féach ar an bhfíseán seo ar YouTube.

## Tagairtí

Catagóir:Damhsa Gaelach
Catagóir:1994
Catagóir:1994 in Éirinn
Catagóir:1990idí in Éirinn
Albireo

thumb|400px|Láthair de AlbireoIs é **Albireo** (β Cyg / β Cygni / Beta Cygni) an tríú réalta is gile i réaltbhuíon na hEala. Tá sé suite 385 solasbhliana ón Domhain. Is réalta dhúbailte é ach ní féidir ach réalta amháin a fheiceáil leis na súile. Tá dath buí ar an gceann is gile agus dath gorm ar an gceann eile.

Thug na hArabaigh **منقار الدجاجة** *Minqār ad-Dajājah* nó 'Gob na Circe' air ('binn na circe' de réir na bunbhrí), ach nuair a d'aistrigh scoláirí na Laidine an t-ainm sin chuir siad *ab ireo* (ó *ireus*) air. Ní léir céard is brí leis an ainmfhocal *ireus* ach is féidir go bhfuil baint ann le luibh éigin nó leis an ireas. Níos déanaí, 'ceartaíodh' é don fhoirm níos Arabaí *al-bireo*.

Catagóir:Réaltbhuíonta
Angola Avante

Is é **Angola Avante!** (Ar Aghaidh Leat, A Angóla!) an t-amhrán náisiúnta Angóla. D'uchtadh i 1975 nuair a bhuadh neamhspleáchas ón Phoirtingéil.

## Bunleagan sa Phortingéilis
Ó Pátria, nunca mais esqueceremos 
Os heróis do quatro de Fevereiro.
Ó Pátria, nós saudamos os teus filhos
Tombados pela nossa Independência.
Honramos o passado e a nossa História,
Construindo no Trabalho o Homem novo,
*(athabair an dá líne deireadh)*

CURFÁ
Angola, avante!
Revolução, pelo Poder Popular!
Pátria Unida, Liberdade,
Um só povo, uma só Nação!
*(athabair curfá)*

Levantemos nossas vozes libertadas
Para glória dos povos africanos.
Marchemos, combatentes angolanos,
Solidários com os povos oprimidos.
Orgulhosos lutaremos Pela Paz
Com as forças progressistas do mundo.
*(athabair an dá líne deireadh)*

CURFÁ

### Aistriúchán Gaeilge
A athairthír, ní déanfaimid dearmad go brách
Na Laochra an ceathrú lá de Fheabhra.
A athairthír, beannaímid bhur mic
A d'éag chun ár neamhspleách. 
Oirmhinnímid an caite agus ár stair
Nuair, lenár obair, tógaimid an Fear Nua.
*(athabair an dá líne deireadh)*

CURFÁ
Ar aghaidh leat, a Angóla!
Reabhlóid trí cumhacht na ndaoine!
Tír Aontasach, Saoirse, 
Cineál Amháin, Tír Amháin!
*(athabhair an curfá)*

Éirimis ár nglóir saora
Don ghlóir cineáil na hAfraice.
Marseáilimis, fianna Angólacha,
In éineacht le daoine faoi bhos.
Troidfimid ar son siocháin
In éineacht leis na bhforsaí fórasach an domhain.
*(athabair an dá líne deireadh)*

CURFÁ

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Comhad MIDI 

Catagóir:Angóla
Catagóir:Amhráin Náisiúnta
Príomh-Oifig Staidrimh na hÉireann

Is gníomhaireacht rialtais í **Príomh-Oifig Staidrimh na hÉireann** atá freagrach as an daonáireamh náisiúnta i bPoblacht na hÉireann. Ina theannta sin bailíonn sí a lán staidrimh eile chun cabhair a thabhairt don rialtas. Chuir an tAcht Staidrimh 1993 an ghníomhaireacht go hoifigiúil i mbun, chun an uimhir oifigí a bhfuil staidrimh á bhailiú acu a laghdú. Tá an oifig freagrach don Taoiseach, agus tá a ceanncheathrú suite i gCorcaigh.

## Stair
Tá stair fhada ag staitisticí na hÉireann. Cuireadh tús sa chéad leath den 19ú haois le staitisticí a choinneáil, mar shampla:
* Daonáireamh cuimsitheach deichbhliantúil ó 1841;
* Daonáireamh Talmhaíochta bliantúil ó 1849;
* Staitisticí pósta ó 1845;
* Staitisticí breitheanna agus básanna ó 1864.

Tar éis bhunadh Saorstát na hÉireann i 1922, bunaíodh Brainse Staitisticí sa Roinn nua Tionscail agus Tráchtála trí chónascadh ar na brainsi seo:

* Brainse Staitisticí agus Intleachta a bhí ann ó 1900 in Iar-Roinn Tionscail agus Treoir Theicniúil na hÉireann;
* Brainse Staitisticí agus Faisnéise (bunaithe i 1919) de Roinn na hÉireann den Aireacht Saothair i Londain.

Bhí an Brainse Staitisticí seo freagrach as formhór staitisticí oifigiúla na hÉireann a chur le chéile suas go Meitheamh 1949 nuair a aistríodh é go dtí an Príomh-Oifig Staidrimh (ar a dtugtar an *CSO* de ghnáth as Béarla) agus bunaíodh mar oifig ar leith í. Bhí an Oifig nua seo lonnaithe i Roinn an Taoisigh le neamhspleáchas na seirbhíse staitisticí a chinntiú.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Oifigiúil

Catagóir:Údaráis Rialtais na hÉireann
Óglaigh na hÉireann

deas|250px|thumb|Bratach na hÉireann
I stair agus polaitíocht na hÉireann, is iomaí eagraíocht a thugann (nó a dtugtaí) an t-ainm **Óglaigh na hÉireann** orthu:

* Óglaigh na hÉireann (Fórsaí Cosanta na hÉireann): i gcáipéisí oifigiúla agus ar shuaitheantais an Airm, tugtar Óglaigh na hÉireann ar fhórsaí cosanta Phoblacht na hÉireann.
* Óglaigh na hÉireann (18ú haois): mílístí áitiúla a tógadh in Éirinn ag deireadh an 18ú haois.
* Óglaigh na hÉireann (1913-1919): an dream a cruthaíodh faoin ainm Óglaigh na hÉireann sa bhliain 1913 mar fhreagra d'Óglaigh Uladh, nuair a bhagair na hAontachtóirí go dtroidfidís in aghaidh an Rialtas Dúchais a bhí le cur ar bun d'Éirinn.
* Na hÓglaigh Náisiúnta (1914-1918)ː Thaobhaigh tromlach na mball le John Redmond sa bhliain 1914
* Óglaigh na hÉireann (1919-1922): an chéad IRA (Irish Republican Army) mar a bhíodh sé idir Cogadh na Saoirse agus an scoilt a tharla tar éis shíniú an Chonartha Angla-Éireannaigh
* Óglaigh na hÉireann (1922-1969): na frith-chonraitheoirí nár ghlac leis an gConradh Angla-Éireannach, agus a throid in aghaidh an tSaorstáit nua sa Chogadh Cathartha agus ó shin i leith. Tugtar (nó thugtaí) an t-ainm céanna ar roinnt grúpaí paraimíleata in Éirinn atá ag iarraidh aon stát amháin a bhunú ar oileán na hÉireann nach mbeadh aon bhaint aige leis an Ríocht Aontaithe. Tá gach ceann de na grúpaí sin ag maíomh ginealais ar an gcéad IRA, airm na poblachta Éireannaí a d'fhógair Dáil Éireann sa bhliain 1919:
** An tIRA Sealadach - bunaíodh sa bhliain 1969 é. Tá clú ar an ngrúpa mar gheall ar na hionsaithe paraimíleatacha ó na 1970í anuas go dtí na 1990í. Leis an ngrúpa seo is mó a shamhlaítear an téarma 'IRA' inniu.
** An tIRA Oifigiúil - an chuid eile den IRA, an chuid a fágadh nuair a scoilt an tIRA Sealadach ón ngrúpa bunaidh sa bhliain 1969. De réir dealraimh, d'éirigh an grúpa seo as an ngleic armtha, nó roghnaigh an ceannaire, Cathal Goulding, dul le polaitíocht.
** An tIRA Leanúnach - Scoilt an grúpa seo ón IRA Sealadach sna 1980í, mar gheall ar shocruithe polaitiúla Shinn Féin.
** An Fíor-IRA - Scoilt an grúpa seo ón IRA Sealadach sna 1990í nuair a staon an grúpa sin ón bhforéigean.
** Óglaigh na hÉireann (scoiltghrúpa ón IRA Leanúnach) - Scoilt an grúpa seo ón IRA Leanúnach i 2006.


Catagóir:Tuaisceart Éireann
Catagóir:Stair na hÉireann
Óglaigh na hÉireann (1919-1922)

:*Féach freisin: [[Óglaigh na hÉireann (idirdhealú)]]*
Eagraíocht mhíleata Éireannach ab ea **Óglaigh na hÉireann**, a bhí gníomhach idir na blianta 1919 agus 1922. D'fhás sé amach as grúpa eile leis an ainm céanna, Óglaigh na hÉireann, an eagraíocht a ghlac páirt in Éirí Amach na Cásca sa bhliain 1916. Nuair a d'fhógair Dáil Éireann an phoblacht nua sa bhliain 1919, haithníodh na hÓglaigh mar arm oifigiúil na tíre. Chaith siad na blianta idir 1919 agus 1922 ag troid i gcoinne Rialtas na Breataine i gCogadh na Saoirse, go dtí gur síníodh an Conradh Angla-Éireannach.

Bhí scoilt san eagraíocht maidir le tacú an chonartha, agus throid an dá thaobh in aghaidh a chéile i gCogadh Cathartha na hÉireann. D'fhan taobh amháin dílis don Saorstát mar arm oifigiúil, ag cur cogadh ar na frith-chonraitheoirí, an tIRA neamhoifigiúil, a mhairfeadh i bhfoirm éigin go dtí an lá inniu.

## Tagairtí


Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Tuaisceart Éireann
Baile an Róba

Baile is ea **[[Baile an Róba]]** i ndeisceart Chontae Mhaigh Eo, taobh thoir de Loch Measca. Tá sé suite beagán soir ó Ghaeltacht Dhúiche Sheoigheach agus Thuar Mhic Éadaigh agus tá feidhm faoi leith aige ó thaobh seirbhísí poiblí, cultúrtha agus tráchtála de do mhuintir na Gaeltachta. Dá réir sin, tar éis do lucht Gaeilge an bhaile plean teanga a réiteach, d'aithin an Stát go hoifigiúil sa bhliain 2025 gur Baile Seirbhíse Gaeltachta atá ann.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Catagóir:Bailte seirbhíse Gaeltachta
Baile an Chaisil

Baile in oirthuaisceart Chontae Mhaigh Eo is ea **Baile an Chaisil** (*Ballycastle* as Béarla). Bhí cónaí ar 234 duine i shráidbhaile mBaile an Chaisil sa bhliain 2011. Bhí cónaí ar 659 duine i dtoghroinn Baile an Chaisil sa bhliain 2011.  
thumb|left|An cósta gar don bhaile
## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
Béal Átha hAmhnais

Baile is ea **Béal Átha hAmhnais** (*Ballyhaunis* as Béarla) i ndeisceart Chontae Mhaigh Eo. Bhí 3,008 duine ina gcónaí i mBéal Átha hAmhnais sa bhliain 2011. Tá inimircigh 42% den daonra, 2,312 daoine, Polannaigh and Pacastánaigh an formhór acu. Tá Éireannaigh 40% den daonra.

## Creideamh

* Séipéal Naomh Pádraig

## Tagairtí

Beal Atha Amhnais
Béal Easa

Baile i dtuaisceart Chontae Mhaigh Eo is ea **Béal Easa** (*Foxford* as Béarla). Bhí 1,326 duine ina gcónaí i mBéal Easa sa bhliain 2011.

## Tagairtí

Beal Easa
Cill Ala

thumb|left|Cill Ala: An Cloigtheach

Ceantar i dtuaisceart Chontae Mhaigh Eo in iarthar na hÉireann is ea **Cill Ala** (*Killala* i mBéarla). Bhí cónaí ar 1,310 duine i dtoghroinn gCill Ala sa mbliain 2011 agus bhí cónaí ar 574 duine sa shráidbaile féin.  

### Stair
I 1798, tháinig arm Francach  leis an nGinearál Humbert i dtír sa cheantar chun cabhair a thabhairt do na hÉireannaigh Aontaithe. 

## Féach freisin

* Cath Chill Ala, 1798

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Na Cruithnigh

Cónaidhm dreamanna san Albain thoir agus thuaidh ab ea **Cruithnigh** i rith tréimhsí Iarannaois déanach na Breataine agus luath-meánaois na hAlban roimh theacht na nGael.  Bhí cónaí orthu ó thaoibh thuaidh desna haibhneacha Foirthe agus An Chluaidh.  Bhí an cháil orthu go gcuiridís dathanna ar a gcoirp.  

Ní mór ár n-eolas ar na Cruithnigh, ná ar a dteanga, cé go ndéanann foinsí Gaelacha agus Rómhánacha trácht orthu.  Is féidir a gcríocha agus a gcultúr a thuiscint as téacsanna dá leithéid agus Galláin Chruithneacha.  Mar shampla, feictear a n-ainm Laidine, *Picti*, i dtaifid scríofa ón Seandacht go dtí an 10ú haois.

## Teanga
Tugann foinsí na meánaoise le fios go raibh teanga ar leith acu, .i. Cruithnis.  Creidtear inniu gur theanga Cheilteach na nOileán a bhí ann, gaolmhar go gar leis an mBriotainic labhartha ag na Briotanaigh ina gcónaí ó dheas, ach tá díospóireacht leanúnach fós ann faoin teanga a labhair siad.

## Tagairtí

Catagóir:Na Cruithnigh
Muraisc

Baile in iarthar Chontae Mhaigh Eo is ea **Muraisc** (*Murrisk* as Béarla).

## Féach freisin
* Muraisc, Barúntacht

## Tagairtí

[clé|250px|thumb|Dealbh cuimhneacháin [an Gorta Mór]]

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Catagóir:Muraisc
Pontún

Baile i dtuaisceart Chontae Mhaigh Eo is ea **Pontún** (*Pontoon* as Béarla).

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Náisiúnachas in Éirinn

Is iad na **Náisiúnaí** in Éirinn daoine a mhaith Tuaisceart Éireann a bheith an tír chéanna le Poblacht na hÉireann. Tá scoilt eatarthu agus na Poblachtaí. Glacann na Poblachtaithe le húsáid an fhoréigin chun a aidhm a baint amach, b'fhearr leis na náisiúnaí modhanna síochánta a úsáid. I dTuaisceart Éireann, is iad Sinn Féin agus an SDLP na príomhpáirtithe náisiúnacha. Ach, tá stair fhada ag Sinn Féin i gcuideachta an IRA, agus an taobh paraimíleatach. Deirtear go bhfuil siad ag athrú faoi láthair, agus iad ag éirí níos síochánta freisin.

## Roimh an gCríochdheighilt
Roimh 1922 agus críochdheighilt na hÉireann, ba iad an páirtí Riail Dúchais an páirtí náisiúnach is mó. Ba é Charles Stewart Parnell a dara ceannaire agus d'éirigh leis bille Rialtas Dúchais a chur ar leabhair dlí na Breataine, ach theip ar an bhille sa Teach na dTiarnaí. Bhí bille Rialtas Dúchais eile ann, ach theip sé sa Teach na dTeachtaí faoi bhrú ó na hAontachtaí. Ansin, thit an páirtí in anord tar éis an scannal leis an colscaradh Kitty O'Shea. Ansin, bhí an páirtí in ísle brí le troideanna ceannairí. Ach, sa 1900í, tháinig John Redmond mar cheannaire agus ba neart é an páirtí arís. D'éirigh leis Acht Rialtas Dúchais a fháil, roimh an Chéad Chogadh Domhanda.

## I dTuaisceart Éireann
Ansin, i rith Cogadh na Saoirse, cha raibh na náisiúnaithe le feiceáil, ós rud é gurb iad na poblachtaí a ritheann leis an chogadh. I dTuaisceart na hÉireann, rinn siad comhaontas le Sinn Féin agus bhuaigh siad cúpla suíocháin ach sa chuid eile den oileán, ní raibh siad neart ar bith a thuilleadh. Tar éis an cogaidh, nuair a bhí Tuaisceart Éireann bunaithe, bhí an pobal náisiúnach scoilte idir Sinn Féin na poblachtaigh, agus an Páirtí Náisiúnachas(síolrú ón páirtí Féinrialachais), na náisiúnaithe. Roimh na Trioblóidí, athainmníodh an páirtí go dtí an SDLP, mar atá anois agus ghlac siad páirt mhór sa Ghluaiseacht Cearta Cathartha. I rith na dTrioblóidí ba iad glór na síochána ar thaobh na náisiúnachais agus ba iadsan a bhí i gcoinne an IRA agus a chuid eachtraí fhoréigin.

## Ag na cloginn
Sa toghcháin, bhí an pobal náisiúnaí scoilteadh idir na poblachtaithe agus na náisiúnaithe go dtí na caogaidí, nuair a bhí an chuid is mó don tacaíocht seo ag an Páirtí Náisiúnachas/SDLP. Lean é sín go dtí na náidí nuair a stop an tIRA a fheachtas foréigin agus bhuaigh Sinn Féin níos mó tacaíochta. Sa toghchán Tionól 2003, bhuaigh Sinn Féin an chuid is mó suíocháin sa taobh náisiúnachas don chéad uair. San Ollthoghchán 2005, bhuaigh na páirtí an mhéid chéanna suíocháin, ach chiall an SDLP dhá suíochan go Sinn Féin.

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Polaitíocht na hÉireann
Catagóir:Náisiúnachas
Mark Durkan

Polaiteoir i dTuaisceart Éireann is ea **Mark Durkan** (rugadh ar an 26 Meitheamh 1960 é) a bhíodh ina cheannaire ar Pháirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre (SDLP) ó 2001 go 2010. Sular cuireadh Tionól Thuaisceart Éireann ar fionraí, bhí sé ina LeasChéad-Aire.

Tá Durkan ina Fheisire do thoghlach an Fheabhail, an suíochán céanna a bhí ag John Hume roimh ré. Choiméad sé a shuíochán in Ollthoghchán na Breataine 2005 d'ainneoin brú láidre de chuid Shinn Féin agus an gabháil go bhuaigh Sinn Féin an suíochán.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh
Catagóir:Baill Fhine Gael
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha
Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre
Catagóir:An Feabhal (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann
Leic Ainimhe

Sráidbhaile agus baile fearainn in iarthar Chontae Mhaigh Eo timpeall 2km thiar ó Mhuraisc is ea **Leic Ainimhe** nó **Leac an Anfa** (Béarla: *Lecanvey* nó *Leckanvy*). Tá eaglais Chaitliceach ann, maraon le trá bheag (le Cé Leic Ainimhe) agus teach tábhairne.
[left|thumb|Fuineadh na gréine ar [Acaill os cionn cé Leic Ainimhe; Oileán Chliara ar dheis.]]

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
30 Meitheamh

Is é an **30 Meitheamh** an 181ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 182ú lá i mbliain bhisigh. Tá 184 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* La Fhéile Pól
* Poblacht Dhaonlathach an Chongó: Lá na Saoirse

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1685 — John Gay - file agus drámadóir (b 1732)
* 1791 — Felix Savart, fisiceoir Francach (b. 1841)
* 1851 — H. B. Higgins, polaiteoir Astrálach (b. 1929)
* 1899 — Madge Bellamy, ban-aisteoir (b. 1990)
* 1904 — Glenda Farrell, ban-aisteoir (b. 1971)
* 1911 — Czesław Miłosz, scríbhneoir aistí agus file liriciúil (b 2004)
* 1917 — Susan Hayward, ban-aisteoir (b 1975)
* 1956 — David Alan Grier, aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach 
* 1956 — David Lidington, polaiteoir Briotanach
* 1960 — Jack McConnell, polaiteoir 
* 1963 — Thomas Buchanan, polaiteoir as Contae Thír Eoghain
* 1965 — Gary Pallister, imreoir sacair Sasanach
* 1966 — Mike Tyson, iardhornálaí Meiriceánach
* 1975 — Ralf Schumacher, tiománaí Foirmle a hAon
* 1983 — Cheryl, amhránaí Sasanach
* 1983 — Katherine Ryan, fuirseoir Ceanadach
* 1984 — Fantasia Barrino, ban-aisteoir agus amhránaí Meiriceánach
* 1985 — Michael Phelps, snámhóir Meiriceánach
* 1990 — Dušan Lajović, imreoir leadóige Seirbiach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1709 — Edward Lhuyd, ársaitheoir agus teangeolaí Breatnach (r. 1660)
* 1856 — Pierre Sanfourche-Laporte, dlíodóir Francach (r. 1774)
* 1919 — John William Strutt, An Tiarna Rayleigh, Fisiceoir Sasanach (r. 1842)
* 1926 — Eva Gore-Booth, scríbhneoir agus gníomhaí Éireannach (r. 1870)
* 1961 — Lee De Forest, ceapadóir Meiriceánach (r. 1873)
* 2003 — Buddy Hackett, aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach (r. 1924)
* 2003 — Constance Smith, ban-aisteoir Éireannach (r. 1928)
* 2003 — Robert McCloskey, 88, scríbhneoir (r. 1914)
* 2017 — Barry Norman, Léirmheastóir scannán (R. 1933)
* 2017 — Simone Veil, polaiteoir agus giúistís Fhrancach (r. 1927)

## Tarluithe eile
* 1944 - Cath Cherbourg sa Dara Cogadh Domhanda - bua na Meiriceánach
* 1972 - Tharla an chéad Shoicind bisigh in Am Uilíoch Comheagartha
* 1990 - Chumaisc Oirthear agus Iarthar na Gearmáine a ngeilleagair
* 2019 - Thug Donald Trump cuairt ar An Chóiré Thuaidh.

0630
Meitheamh, 30
Trá Lí

Baile i dtuaisceart Chontae Chiarraí in Éirinn is ea **Trá Lí** () nó **Tráigh Lí**. Is é an baile contae é, agus é ar an mbaile is mó sa chontae freisin. Bunaíodh sa tríú haois déag é. 

Bhí 22,744 duine ina gcónaí i dTrá Lí (bruachbhailte san áireamh) sa bhliain 2006. 

## Ainm
Tá ainm an baile ón An Lí, abhainn a shreabhann isteach san Atlantach ón Cnoc an Stacaigh[alt=Foirgneamh le ballaí clocha agus díon stuaiceach|mion|An amharclann [Siamsa Tíre i dTrá Lí|clé|220x220px]]
clé|mion|220x220px|Trá Lí, an Lárionad Uirbeach is Slachtmhaire in 2025

## Aitheantas
Ainmníodh Trá Lí mar an Lárionad Uirbeach is Slachtmhaire in Éirinn in 2025.    

## Féach freisin

* An Daingean
* Corca Dhuibhne

## Tagairtí

## Léitheoireacht bhreise
* Trá Lí le Gaeilge. Plean Teanga Thrá Lí 2021-2028. Trá Lí le Gaeilge.


Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Catagóir:Bailte contae i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Bailte seirbhíse Gaeltachta
Catagóir:Bailte is Slachtmhaire in Éirinn
27 Feabhra

Is é an **27 Feabhra** an 58ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra. Tá 307 lá fágtha sa bhliain nó 308 i mbliain bhisigh.

## Féilte
* An Phoblacht Dhoiminiceach - Lá Náisiúnta

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1807 — Henry Wadsworth Longfellow, file (b.1882)
* 1881 — Sveinn Björnsson, 1ú uachtarán na hÍoslainne (b.1952)
* 1899 — Charles Herbert Best, eolaí leighis (b. 1978)
* 1902 — John Steinbeck, scríbhneoir Meiriceánach (b. 1968)
* 1905 — Franchot Tone, aisteoir Meiriceánach (b. 1968)
* 1907 — Cosslett Ó Cuinn, sagart agus aistritheoir Éireannach (b. 1995)
* 1910 — Joan Bennett, ban-aisteoir Meiriceánach (b. 1990)
* 1913 — Paul Ricœur, fealsamh Francach (b. 2005)
* 1928 — Airiél Searón, polaiteoir Iosraelach (b. 2014)
* 1929 — Richie Ryan, polaiteoir Éireannach (b. 2019)
* 1930 — Joanne Woodward, ban-aisteoir agus léiritheoir Meiriceánach 
* 1932 — Elizabeth Taylor, aisteoir Sasanach (b. 2011)
* 1941 — Paddy Ashdown, Polaiteoir de chuid an Páirtí Daonlathach Liobrálach (b. 2018)
* 1942 — Robert Grubbs, ceimicí orgánach Meiriceánach (b. 2021) 
* 1944 — Kelly Bishop, ban-aisteoir Meiriceánach
* 1946 — Miguel Angel Cuello, dornálaí Airgintíneach (b. 1999)
* 1957 — Timothy Spall, aisteoir Sasanach 
* 1958 — Maggie Hassan,  seanadóir Stáit Aontaithe Mheiriceá 
* 1962 — Adam Baldwin, aisteoir Meiriceánach
* 1972 — Jason Byrne, fuirseoir Éireannach
* 1980 — Chelsea Clinton, pearsa polaitíochta sna Stáit Aontaithe
* 1992 — Filip Krajinović, imreoir leadóige Seirbiach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1130 — Pápa Honorius II, Pápa ó 1124 go 1130 (r. 1060)
* 1601 — Anne Line, mairtíreach Caitliceach Sasanach (r. 1567)
* 1845 — Thomas James Mulvany, péintéir Éireannach (r. 1779)
* 1887 — Alexander Borodin, 69, cumadóir ceoil (r.1833)
* 1906 — Colm de Bhailís, 109, cumadóir amhráin (r.1833)
* 1936 — Ivan Petrovich Pavlov, fiseolaí Rúiseach (r. 1849)
* 1952 — Helena Concannon, polaiteoir Éireannach (r. 1878)
* 1973 — Bill Everett, cruthaitheoir greannán Meiriceánach (r. 1917)
* 1976 — Kálmán Kalocsay, scríbhneoir (r.1891)
* 1993 — Lillian Gish, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1893)
* 2002 — Spike Milligan, fuirseoir, scríbhneoir agus ceoltóir (r.1918)
* 2015 — Boris Nemtsov, polaiteoir Rúiseach (r. 1959)
* 2015 — Leonard Nimoy, aisteoir (b. 1931)
* 2017 — Peter Mathews, polaiteoir Éireannach (r. 1951)

## Tarluithe eile
* 1594 - Corónaíodh Anraí IV na Fraince ina rí
* 1844 - Bhain an Phoblacht Dhoiminiceach neamhspleáchas amach ó Háítí
* 1900 - Bunaíodh Páirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe
* 1900 - Bunaíodh Fußball-Club Bayern München
* 1907 - Osclaíodh an Phríomh-Chúirt Choiriúil *The Old Bailey* i Londain.
* 1933 - Chuaigh áras an Reichstag i mBeirlín sa Ghearmáin  trí thine
* 1974 - Foilsíodh den chéad uair an irisleabhar *People*.
* 1991 - Cogadh na Murascaille: d'fhógartha George H. W. Bush go raibh Cuáit saortha
* 2015 - Feallmharaíodh polaiteoir Rúiseach, Boris Nemtsov i Moscó nuair a bhí sé amuigh ag siúl lena chailín
0227
Feabhra, 27
Ollscoil Dhún Éideann

Is ollscoil suite i nDún Éideann in Albain í **Ollscoil Dhún Éideann** (nó *Oilthigh Dhùn Èideann* i nGaeilge na hAlban). Bunaíodh í sa bhliain 1583. Is í ceann de na hollscoileanna is cáiliúla sa Bhreatain í. Is ball den Ghrúpa Russell, grúpa de hollscoileanna móra le béim ar taighde í. Is í an t-aon ollscoil amháin in Albain (agus sa Bhreatain seachas Oxford agus Cambridge) atá ina ball de Ghrúpa Coimbra agus an LERU araon, dhá chumainn ollscoileanna Eorpacha.

## Tagairtí


Catagóir:Ollscoileanna na hAlban
Catagóir:Oideachas in Albain
Féile "Cat Laughs"

Is féile ghrinn idirnáisiúnta í **Féile Ghrinn Cat Laughs** nó **Féile Ghrinn Chill Chainnigh** a bhíonn á reáchtáil i gCathair Chill Chainnigh gach bliain. Bíonn sí ar siúl i gcónaí ag deireadh seachtaine na saoire bainc ag tús mhí Mheithimh. Bíonn cuid mhaith d'fhuirseoirí móra an domhain ag triall uirthi agus is tarraingt thábhachtach í an fhéile don turasóireacht i gCill Chainnigh.

## Stair
Cuireadh tús leis an bhféile sa bhliain 1995 agus bhíodh an comhlacht leanna dhuibh, *Murphy's*, mar urraitheoir na féile at dtús. Is é an comhlacht óil *Smithwicks* a dhéanann urraíocht ar an bhféile.

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh gréasáin oifigiúil na féile 
* Leathanach myspace na féile

Catagóir:Cill Chainnigh
Catagóir:Cultúr na hÉireann
Cat Laughs
Catagóir:Féilte grinn in Éirinn
Catagóir:Féilte grinn
Críoch Lochlann

mion|clé|250px|Críoch Lochlann, an Fhionlann, agus an Mhuir Bhailt. Seanmhapa Fionlannach is ea é, agus an Fhionlainn á taispeáint sna teorainneacha réamhchogaidh.
Is iad na tíortha i g**Críoch Lochlann** ná an tSualainn, an Iorua agus an Danmhairg. Tagraíonn an téarma 'Críoch Lochlann' do na naisc chultúrtha agus stairiúla idir na tíortha seo.

Uaireanta, áirítear an Ghraonlainn, an Fhionlainn, agus an Íoslainn ar thíortha Chríoch Lochlann freisin. Tá cúiseanna maithe leis an úsáid seo, agus an dlúthchaidreamh atá ag na tíortha seo le Críoch Lochlann. Is fearr **na tíortha Tuaisceartacha** nó **na tíortha Nordacha** a thabhairt ar na tíortha seo in éineacht le fíor-Chríoch Lochlann, áfach.

Is é is bunús leis an ainm Gaeilge ar na tíortha seo ná *[[Rogaland]]*. Cúige in iarthar na hIorua is ea Rogaland.

## Tíreolas

Tá geograife Chríoch Lochlann iontach ilghnéitheach. Gnéithe suntasacha iad na fiordanna ar fud chósta na hIorua, na sléibhte Lochlannacha, na hísleáin sa Danmhairg, agus na hoileánraí Sualannacha agus Ioruacha. Má chuirtear an Fhionlainn san áireamh, is féidir na moiréin (na hoigheardheascthaí, an lorg a d'fhág oighir na hOighearaoise ina ndiaidh) a lua freisin. 

Tá an aeráid éagsúil chomh maith, nó is í aeráid mhuirí an chósta thiar an cineál aeráide is dual don Danmhairg, do dheisceart na Sualainne agus do chuid mhaith de chósta thiar na hIorua. De bharr na báistí oragrafaí (is é sin, an dóigh a dtosaíonn na scamaill ag cur fearthainne agus iad ag dul suas fána na sléibhte) tá an fhrasaíocht an-láidir in iarthar na hIorua ach go háirithe. Is é an cineál aeráide atá ann i lár Chríoch Lochlann ná aeráid fhliuch na hilchríche. 

## Tagairtí

Catagóir:Críoch Lochlann
Páirtí an Lucht Oibre (idirdhealú)

Is iomaí páirtí ar fud an domhain a bhfuil an t-ainm **Páirtí an Lucht Oibre** air. De ghnáth is páirtithe de chuid an Daonlathais Shóisíalaigh a leithéidí agus baint acu le ceardchumainn. Tá a lán díobh ina mbaill den Sóisíalachas Idirnáisiúnta.

## Féach Freisin
* Páirtí an Lucht Oibre (Éire)
* Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
* SDLP
* Páirtí an Lucht Oibre (Albain)

Lucht Oibre
Fear

thumb|Fear
Is duine fásta fireann é **fear**, i gcontrárthacht le duine fásta baineann, ar a dtugtar "bean". Is é an focal is minicí a thugtar ar dhuine óg fireann ná buachaill.

## Comharthaí sóirt

* Is dual don fhear i bhfad níos mó clúimh a bheith ar a chorp ná ar chorp na mná. Go háirithe, bíonn clúmh ag fás ar aghaidh an fhir freisin, nó féasóg.
* Ón taobh eile de, is minicí don fhear folt gruaige a chinn a chailleadh agus é ag dul anonn san aois.
* Bíonn an fear ar meán níos láidre agus níos airde ná an bhean.
* Is iad baill ghiniúna infheicthe an fhir ná an bod agus na magairlí. Sna magairlí a tháirgeann sé a chuid síl, agus é ag sá an bhoid isteach i bhfaighin na mná le linn na comhriachtana leis an síol a scaoileadh.

Catagóir:Fir
Catagóir:Inscne
Idirnáisiúntas Sóisialach

Is éard atá san **Idirnáisiúntas Sóisialach** (nó **IS**) ná eagraíocht idirnáisiúnta de pháirtithe polaitíochta a sheasann don daonlathas sóisialach agus don tsóisialachas daonlathach. Tá foireann rúnaíochta an Idirnáisiúntais lonnaithe i Londain. I measc a chuid ballpháirtithe tá Páirtí Lucht Oibre na Breataine Móire, Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre (Tuaisceart Éireann), Páirtí Lucht Oibre Phoblacht na hÉireann, Páirtí Sóisialta Daonlathach na Gearmáine, Sóisialaigh Dhaonlathacha na Stát Aontaithe, Páirtí Lucht Oibre na hAstráile, Páirtí Nua Daonlathach Cheanada, agus go leor eile.

## Stair

Téann stair an Idirnáisiúntais Shóisialaigh ar ais go dtí bunú an Dara hIdirnáisiúntas, sa bhliain 1889. Tháinig scoilt ar an Idirnáisiúntas seo nuair a phléasc an Chéad Chogadh Domhanda amach, agus hathbhunaíodh, mar Idirnáisiúntas na Sóisialach agus an Lucht Oibre, sa bhliain 1923 é. Le linn an Dara Cogadh Domhanda, cuireadh cuid mhaith de bhallpháirtithe an Idirnáisiúntais seo faoi chois, agus tháinig sé le chéile arís i ndiaidh an chogaidh. Ba ansin a fuair sé an t-ainm atá ar an eagraíocht inniu.
mion|288x288px|Giorgos Papandreou
Sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, chuidigh an tIdirnáisiúntas Sóisialach le bunú nó athbhunú páirtithe daonlathacha sóisialacha i dtíortha a bhí ag teacht chucu arís i ndiaidh tréimhse fhada a chaitheamh ina ndeachtóireachtaí, ar nós na Portaingéile agus na Spáinne. Sna hochtóidí, bhí cuid mhór de bhallpháirtithe an Idirnáisiúntais ag tacú leis na Saindinistithe i Nicearagua, agus an páirtí seo i ndiaidh naimhdeas na Stát Aontaithe a tharraingt air lena chuid polasaithe cléacha. Idir an dá linn, d'fháiltigh an tIdirnáisiúntas an páirtí Saindinistíoch mar bhallpháirtí, maille le páirtithe áirithe iar-Chumannacha, ar nós na nDaonlathach Clé ón Iodáil agus FRELIMO ó Mhósaimbíc.

Fo-bhalleagraíocht de chuid an Idirnáisiúntais Shóisialaigh is ea Páirtí na Sóisialaithe Eorpacha, is é sin, faicsean na sóisialaithe daonlathacha ar an bPairlimint Eorpach. 

Sa bhliain 2006, is é Giorgos Papandreou, cathaoirleach Ghluaiseacht Pan-Heilléineach na Sóisialaithe, atá i gceannas ar an Idirnáisiúntas Sóisialach. Tháinig sé i gcomharbas ar António Guterres, an Sóisialach Portaingéalach a bhí san oifig chéanna ón mbliain 1999 ar aghaidh.

## Nasc seachtrach
* Idirnáisiúntas Sóisialach  - suíomh oifigiúil (Béarla, Fraincis agus Spáinnis)

Catagóir:Sóisialachas
Cailín

mion|Cailín óg
Is é is **cailín** ann ná duine óg baineann, nár tháinig i mbun a méide go fóill. Nuair a thiocfaidh, iompóidh sí ina bean. 

Cé go bhfuil an focal sin "cailín" ag tagairt do neach baineann, is ainmfhocal firinscneach é ó thaobh na gramadaí de: "an **c**ailín seo", "cailín **d**athúil". I nGaeilge Uladh, ach go háirithe, úsáidtear an focal "girseach", agus is ainmfhocal baininscneach é. 

Catagóir:Leanaí
Mianra

Is iad **mianraí** ná comhdhúil nádúrtha munlaithe trí phróiséiseanna geolaíochtúla. Tá mianraí idir na réimse ó fíor-eilimintí go dtí (silicates) an-chasta leis na mílte foirmeanna fiosta (níl comhdhúil nádúrtha san áireamh de ghnáth). Is é "mianreolaíocht" staidéar na mianraí.

## Tagairtí

*
Catagóir:Mianreolaíocht
Catagóir:Ábhair nádúrtha
14 Lúnasa

Is é an **14 Lúnasa** an 226ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 227ú lá i mbliain bhisigh. Tá 139 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Phacastáin - Lá na Saoirse

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1521 — Pápa Urban VII, pápa (b. 1590)
* 1740 — Pius VII, pápa (b. 1823)
* 1771 — Walter Scott, úrscéalaí stairiúil agus file (b. 1832)
* 1777 — Hans Christian Ørsted, fisiceoir agus ceimiceoir Danmhargach (b. 1851)
* 1867 — John Galsworthy, úrscéalaí agus drámadóir Sasanach (b. 1933)
* 1888 — John Logie Baird, innealtóir is ceannródaí teilifíse Albanach (b. 1946)
* 1904 — Léon Rosenfeld, fisiceoir Beilgeach (b. 1974)
* 1926 — René Goscinny, cartúnaí Francach (b. 1977)
* 1929 — Dick Tiger, dornálaí Nigéarach (b. 1971)
* 1939 — Labhrás Ó Murchú, polaiteoir Éireannach 
* 1942 — Clement Coughlan, polaiteoir Éireannach (b. 1983)
* 1945 — Steve Martin, aisteoir, fuirseoir, ceoltóir, agus údar Meiriceánach
* 1945 — Tony Scannell, aisteoir Éireannach (b. 2020)
* 1962 — Dan Boyle, polaiteoir Éireannach
* 1966 — Halle Berry, aisteoir Meiriceánach
* 1981 — Brian Ó hÓgáin, iománaí Éireannach
* 1981 — Ray William Johnson, taibheoir YouTube Meiriceánach
* 1983 — Mila Kunis, aisteoir Meiriceánach
* 1985 — Ashlynn Brooke, ban-aisteoir pornagrafach Meiriceánach
* 1986 — Cameron Jerome, imreoir sacair Briotanach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1106 — Anraí IV, Impire Naofa Rómhánach, An tImpire Naofa Rómhánach (r. 1050)
* 1941 — Maximilian Kolbe, bráthair Proinsiasach (r. 1894)
* 1956 — Bertolt Brecht, scríbhneoir (r. 1898)
* 1958 — Jean Frédéric Joliot-Curie, eolaí Francach (r. 1900)
* 1968 — Marcel Thil, dornálaí (r. 1904)
* 1985 — Gale Sondergaard, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1899)
* 1988 — Enzo Ferrari, dearthóir gluaisteáin rása Iodálach (r. 1898)
* 2004 — Czesław Miłosz, scríbhneoir aistí agus file Polannach (r. 1911)
* 2009 — Torstein Slungård, polaiteoir Ioruach (r. 1931)
* 2024 — Gena Rowlands, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1930)

## Tarluithe eile
* 1598 - Cogadh na Naoi mBliana: Bhuaigh fórsaí na hÉireann faoi stiúir Aodh Ó Néill ar fhórsaí Shasana faoi Henry Bagenal ag an Áth Buí
* 1816 - D'ionghabh an Bhreatain Tristan da Cunha go foirmiúil
* 1947 - Críochdheighilt na hIndia: Bhain an Phacastáin neamhspleáchas amach ó Impireacht na Breataine, mar *Tiarnas Phacastáin*
* 1969 - Thosaigh Oibríocht Banner: Cuireadh trúpaí na Breataine isteach i dTuaisceart Éireann don gcéad uair le linn na dTrioblóidí
* 1971 - D'fhógair Bairéin go raibh neamhspleáchas bainte amach acu ón RA
* 2001 - Bunaíodh an AK Parti sa Tuirc
* 2015 - D'atosaigh an ambasáid na Stát Aontaithe i La Habana, Cúba i ndiaidh 54 bliana.
* 2021 - Tharla crith talún i  dTiburon, Háítí. Bhí sé 7.2 ar scála Richter
* 2023 - Bhí iaruachtarán na Stát Aontaithe, Donald Trump, cúisithe ag ardghiúiré in Georgia in iarracht a dhéanamh toradh thoghchán uachtaránachta na tíre in 2020 a chur ar ceal. 

0814
Lúnasa, 14
Ohio

Stát de chuid Stáit Aontaithe Mheiriceá is ea **Ohio**, agus é ina nasc idir dhá réigiún na tíre, is iad sin an meániarthar agus an t-oirthuaisceart. I dtéacsleabhair scoile Mheiriceá, áirítear é mar stát an Oirthuaiscirt. Tá Ohio ag críochantacht le Michigan, Indiana, Pennsylvania, Virginia Thiar, agus Kentucky. Tá Loch Erie ar a taobh thuaidh.

As na 50 stát de chuid SAM, is é an 34ú stát is mó de réir achair é. Le daonra de bheagnach 11.9 milliún, is é Ohio an seachtú stát is mó daonra agus an deichiú stát is dlúithe daonra. Is é Columbus a phríomhchathair agus an chathair is mó daonra, le hionaid chathrach mhóra eile lena n-áirítear Cleveland agus Cincinnati, chomh maith le Dayton, Akron, agus Toledo. Tugtar an leasainm "Buckeye State" ar Ohio i ndiaidh a chrainn *Aesculus glabra*, agus tugtar "Ohio buckeye" ar i mBéarla freisin.

Faigheann Ohio a ainm ón Abhainn Ohio a chruthaíonn teorainn theas an stáit, arna ainmniú féin ón bhfocal Seneca ohiːyo', a chiallaíonn "abhainn mhaith", "abhainn mhór", nó "góilín mór". Bhí roinnt sibhialtachtaí dúchasacha ársa sa stát, agus daoine ina gcónaí ann chomh luath le 10,000 RC.". D'eascair Ohio as na tailte siar ó na Sléibhte Apaláiseacha a raibh treibheanna dúchasacha éagsúla agus coilínigh Eorpacha ag troid ina leith ón 17ú haois trí Chogaí Indiacha an Iarthuaiscirt ag deireadh an 18ú haois. Baineadh Ohio amach ón Críoch Thiar Thuaidh, an chéad teorainn de na Stáit Aontaithe nua, agus é ar an 17ú stát a ligeadh isteach san Aontas ar an 1 Márta, 1803, agus an chéad cheann faoi 'Reacht  an Iarthuaiscirt' ( *Northwest Ordinance*). Ba é an chéad saorstát iarchoilíneach a ligeadh isteach san aontas agus bhí sé ar cheann de na chéad chumhachtaí tionsclaíocha ba thábhachtaí agus ba mhó tionchar le linn an 20ú haois.

Úsáidtear an giorrúchán 'OH' don phost.

## Daonra
Is é Columbus, ata suite i lár an stáit, an phríomhchathair. Tá breis is 11 milliún duine ina gcónaí in Ohio. Tagann an t-ainm ón Iroquois: ohi-yo’, a chiallaíonn "abhainn mhór". "The Buckeye State" an leasainm atá air as cineál crainn a fhásann ann. "Ohioans" nó "Buckeyes" a thugtar ar mhuintir Ohio. 

## Polaitíocht
Tá tábhacht pholaitiúil ag baint le Ohio i dtoghcháin náisiúnta os rud é nach féidir le ceachtar de mhórpháirtithe na tíre brath ar an mbua a fháil ann, ní hionann lena lán stát eile.

## Contaetha in Ohio

## Cathracha is mó daonra
* Akron
* Canton
* Cincinnati
* Cleveland
* Columbus
* Dayton
* Shaker Heights
* Toledo

[mion|250px|clé|Seanfhoirgnimh thipiciúla i [Medina, Ohio]]

Catagóir:Stáit Mheiriceá
*
Catagóir:Appalachia
Catagóir:Stáit in Appalachia
Catagóir:Stáit SAM a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu
Catagóir:Áiteanna a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu
Cairdinéal de Richelieu

Ba shagart agus státaire Francach é **Armand Jean du Plessis, Cardinal et duc de Richelieu** (9 Meán Fómhair 1585 – 4 Mí na Nollag 1642).  Bhí sé ina phríomh-aire ar an bhFrainc ó 1624 go dtí go bhfuair sé bás i 1642. Le linn dó a bheith ina chairdinéal, chuaigh sé i gcomhghuaillíocht leis an bhFrainc le stáit Phrotastúnacha chun cosc a chur ar na Habsburgaigh a bheith i gceannas ar an Eoraip. Throid sé cogaí in aghaidh Na Spáinne agus An Impireacht Naofa Rómhánach, agus é i gcomhghuaillíocht leis an tSualainn agus leis Na Ollainis. Bhunaigh sé an Académie française, agus bhí sé ar an duine ba thábhachtaí in Impireacht na Fraince i Meiriceá Thuaidh.   

Catagóir:Daoine a rugadh i 1585
Catagóir:Básanna i 1642
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Creideamh san Fhrainc
Catagóir:Daoine as Páras
Catagóir:Frith-Phrotastúnachas
Catagóir:Polaiteoirí na Fraince
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Údarás na Gaeltachta

Is éard atá i gceist le h**Údarás na Gaeltachta** ná gníomhaireacht fhorbartha do cheantair Ghaeltachta Phoblacht na hÉireann, a bhfuil sé de dhualgas uirthi an Ghaeilge a choinneáil beo sa Ghaeltacht trí fhostaíocht a sholáthar do mhuintir na Gaeltachta ina réigiún dúchais féin.  

clé|mion|Lógó

## Stair
Tháinig an tÚdarás i gcomharbas ar Ghaeltarra Éireann, a raibh an misean céanna aige, ach amháin nach raibh ionadaithe tofa ag muintir na Gaeltachta ar bhord stiúrtha na gníomhaireachta sin. Bunaíodh an tÚdarás sa bhliain 1980, i ndiaidh feachtas agóidíochta sa Ghaeltacht. 

## Eagraíocht
Cuireadh deireadh le toghchán an Údaráis faoi Acht na Gaeltachta 2012 agus laghdaíodh líon na gcomhaltaí ar an mbord ó 20 go 12 comhalta. 

Faoin gcóras mar atá ainmníonn Aire na Gaeltachta seachtar comhaltaí, an cathaoirleach san áireamh, tríd an gcóras ceapacháin phoiblí agus ainmníonn na comhairlí contae a bhfuil ceantar Gaeltachta ina ndlínse cúigear comhaltaí eile.

Tá oifigí réigiúnda ag an Údarás i gContae Dhún na nGall, i gContae Chorcaí, i gContae Chiarraí, agus i gContae Mhaigh Eo. Sna Forbacha i gConamara atá príomhoifig an Údaráis.

### Leasú
Bhí sé geallta le fada ag an Rialtas 2020-2024 go n-achtófaí bille do thoghcháin Údarás na Gaeltachta roimh scor na Dála (a tharla ar an 8 Samhain 2024). Ach theip orthu é sin a dhéanamh.  

Faoin struchtúr nua atá beartaithe do Bhord an Údaráis, 16 comhalta a bheidh i gceist, seachas 12 mar atá faoi láthair, agus déanfaidh an pobal deichniúr díobhsan a thoghadh. Roghnófar an seisear eile a bheidh ar an mbord trí chomórtas poiblí.  Bhí an bille "An Bille um Údarás na Gaeltachta (Leasú), 2024" foilsithe ag an Rialtas. Féadfadh Údarás na Gaeltachta talamh a dhíol, nó a thabhairt ar lámh ar shlí eile, le comhlacht tithíochta ceadaithe nó le húdarás tithíochta ar mhaithe le tithíocht a sholáthar sa Ghaeltacht.

Tá feachtas pobalbhunaithe ar bun faoin teideal TINTEÁN chun an "chumhacht reachtúil" agus na hacmhainní cuí a thabhairt don Údarás le "Rannóg Tithíochta a bhunú, le cur ar a chumas talamh a cheannach, cead pleanála a fháil, agus seirbhísí riachtanacha a chur ar fáil le gur féidir tithíocht a fhorbairt do chainteoirí Gaeilge sna ceantair Ghaeltachta."

## Geilleagar
De réir *Ráiteas Deireadh Bliana 2025* an Údaráis, a foilsíodh inniu, bhí 9,716 duine fostaithe ina gcliantchomhlachtaí ar fud na Gaeltachta faoi dheireadh na bliana 2025.  Bhí díolacháin os cionn €1 billiún ag cliantchomhlachtaí in 2025.

## Féach freisin
* Coimisiún Forbartha an Iarthair
* An Ghaeltacht
* Gluaiseacht Chearta Sibhialta an Gaeltachta

## Nasc seachtrach
* Údarás na Gaeltachta - suíomh oifigiúil

## Tagairtí


Catagóir:Cultúr na hÉireann
*
Catagóir:Comharchumainn
Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann
Leanbh

right|thumb|upright|Tugann an comhartha tráchta seo rabhadh don tiománaí go bhfuil sé ag teacht i gcóngar d'áit a mbíonn páistí ag freastal uirthi, cosúil le scoil. Tagann an comhartha seo ón nGearmáin, ó tá déanamh an triantáin air.
Is é is **leanbh** (nó **páiste** nó **gasúr**) ann ná duine an-óg, ábhar fir nó mná, nach bhfuil cuma an duine fhásta ag teacht air go fóill. Nuair a thosóidh an páiste ag teacht in inmhe fir nó mná, ní ghlacfar leis a thuilleadh gur páiste atá ann, agus tabharfar déagóir air. 

Sa Ghaeilge, is gnách "leanbh" a thabhairt ar pháistí an-bheaga, go háirithe má tá siad níos óige ná cúig bliana. "Páiste" a thugtar orthu siúd atá ag teacht in aois na scoile nó atá ag dul ar scoil cheana féin. Maidir leis an bhfocal "gasúr", is féidir dó tagairt do pháistí an dá chineál, idir bhuachaillí agus chailíní, ach i nGaeilge Uladh, ní thugtar gasúr ach ar bhuachaill de ghnáth. Le Gaeilge na Mumhan amháin a bhaineann an leagan "garsún".

[mion|upright|''Sean-Eoin'' le [Máirín Ní Chriagáin, sampla de leabhair do pháistí]]

Le *baby* an Bhéarla a aistriú go Gaeilge, is gnách leaganacha éagsúla Gaelaithe den fhocal Béarla a úsáid inniu. Is iad "báb" agus "babaí" na foirmeacha is oiriúnaí don Ghaeilge. Tá an focal "tachrán" coitianta chomh maith. I nGaeilge na Gaeltachta, má tháinig duine ar cuairt nuair a bhí bean an tí díreach ag breith linbh, deirtí gur tháinig sé "in aimsir na dtachrán". Maidir le "lámhacánaí", is focal Muimhneach é a thugtar ar leanbh nach bhfuil seasamh ná siúl aige go fóill, agus é ag déanamh a bhealaigh ar aghaidh ag "lámhacán" leis, agus a bholg ag cuimilt an urláir nó na talún. Bhí "bunóc" in úsáid i nGaeilge Chiarraí i laethanta óige Pheig, ach is ar éigean a chloisfeá an focal sin i gCiarraí an lae inniu.

## Féach freisin
* Buachaill
* Cailín

## Tagairtí


Catagóir:Cúram leanaí
Buachaill

thumb|Ceathrar buachaill
Is é is **buachaill** ann ná duine óg a iompóidh ina fhear nuair a thiocfaidh sé i mbun a mhéide, i gcontrárthacht le cailín nó girseach, a iompóidh ina bean.

Tugtar "garsún", "gasúr" nó "stócach" ar an mbuachaill freisin.

Sa Ghaeilge, tá brí eile leis an bhfocal "buachaill": is "buachaill" é an duine fásta freisin atá ag tabhairt aire do na hainmhithe agus iad amuigh ag iníor. Deirtear, ansin, gur ag buachailleacht na n-ainmhithe atá sé.

Is deacair a rá cathain a iompóidh an buachaill ina fhear, ach is é an caithreachas an chéad chéim sa treo sin, gan amhras. Is féidir glacadh leis go dtiocfaidh an gnáthbhuachaill chun caithreachais timpeall aois a dhá bhliain déag.

Catagóir:Leanaí