open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
World Central Kitchen

Cuireann **World Central Kitchen** (WCK) cúnamh bia ar fáil i ndálaí éigeandála agus réitíonn WCK béilí do dhaoine atá ar an anchaoi.   
Bhunaigh an cócaire mór le rá, José Andrés, an eagraíocht neamhrialtasach sa bhliain 2010 in Háítí.

### Gaza
Catagóir:Carthanais
Chuir Iosrael Gaza faoi léigear in 2023 agus tharla gorta in 2024. Dúirt WCK gur chuir siad breis is 42 milliún béile ar fáil in Gaza le linn 2023/2024, ar feadh 175 lá, beagnach sé mhí.  Ar 1 Aibreán 2024, mharaigh Iosrael seachtar oibrithe WCK. Chuir WCK (agus ENR  eile, American Near East Refugee Aid) stop leis an gcúnamh bia nuair a tharla an ionsaí.

## Féach freisin

* Ionsaí de chuid Iosrael ar World Central Kitchen, 2024

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí neamhrialtasacha
Catagóir:Cúnamh bia
An Ghréigis Phontach

Leagan den Ghréigis atá i mbaol is ea **An Ghréigis Phontach** (Gréigis Phontach: *Ποντιακόν λαλίαν*, rómhánaithe: *Pontiakón lalían* nó *Ρωμαίικα*, rómhánaithe: *Roméika*; Gréigis: *Ποντιακή διάλεκτος*, rómhánaithe: *Pontiakí diálektos*; Tuircis: *Rumca*) atá dúchasach do réigiún Phontas ar chladaí theas na Mara Duibhe, oirthuaisceart na hAnatóile, agus réigiún Oirthear na Tuirce/réigiún Chugais. 

Sa lá atá inniu ann tá sí á labhairt go príomha i dtuaisceart na Gréige. Gréagaigh Phontacha a thugtar ar a lucht labhartha. Níl sí comh-intuigthe go hiomlán leis an nGréigis Choiteann.

Canúint i mbaol de chuid na Gréigise is ea an Ghréigis Phontach a labhraíonn thart ar 778,000 duine ar fud an domhain. Tá go leor acu ina gcónaí sa Ghréig; ní mheastar ach 200,000-300,000 díobh sin a bheith ina gcainteoirí gníomhacha Pontánacha, áfach. Cé gur i dTuaisceart na Gréige is mó a labhraítear í, labhraítear í freisin sa Tuirc, sa Rúis, sa tSeoirsia, san Airméin, agus sa Chasacstáin, chomh maith leis an diaspóra Pontach. Tugadh an chanúint go dtí an Ghréig sna 1920idí tar éis an mhalartaithe daonra idir na Gréagaigh Phontacha Chríostaí agus na Moslamaigh Thurcacha óna dtithe dúchais le linn na bliana 1923, idir an Ghréig agus an Tuirc. Mar sin féin, tá sé fós á labhairt i bpócaí de Phontas inniu, den chuid is mó ag Moslamaigh Ghréagacha Phontacha i gceantair thoir Chúige Trabzon.  Tá sí scríofa go príomha sa script Ghréagach; sa Tuirc agus san Úcráin úsáidtear an script Laidine níos minice; sa Rúis agus i dtíortha iar-Shóivéadacha, úsáidtear an aibítir Choireallach.

## Naisc sheachtracha
*Endangered Greek dialect is ‘living bridge’ to ancient world, researchers say
## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na Rúise
Catagóir:Teangacha na Seoirsia
Amna Walayat

Amharcealaíontóir a rugadh sa Phacastáin í **Amna Walayat** atá lonnaithe i gCorcaigh. Díríonn a saothar ar mhionphéinteáil thraidisiúnta agus nua-Ind-Peirsis.

Cruthaíodh *Féinphortráid le Teanga Ilteangach* sa bhliain 2023 don 40ú Coimisiún Ardán Idirnáisiúnta EVA, mar fhreagra ar théama na saoránachta. Sa saothar seo, tháinig Walayat chuig an téama ó pheirspictíocht phearsanta, ag tabhairt aghaidhe ar a staid mar ealaíontóir a bhfuil déshaoránacht aici. Léiríonn an obair an streachailt a bhí aici leis an mbacainn teanga le linn phróiseas an oiriúnaithe agus an chomhtháthaithe san Eoraip, streachailt a bhí idir lámha ag go leor saoránach díláithrithe. Dar léi, ‘Braithim féin, ar nós go leor daoine eile, gur duine ón taobh amuigh mé nach bhfuil in ann teacht go hiomlán ar spiorad an chultúir de bharr easpa líofachta sa teanga. Thagair Edward Said don stát seo mar a bheith i do “dhílleachta spioradálta”.' Cuireadh an saothar ealaíne seo ar taispeáint in Ionad Ealaíne an Duga, Contae Liatroma sa bhliain 2024.

Catagóir:Amharcealaíontóirí
Catagóir:Ealaíontóirí ón bPacastáin
Catagóir:Corcaigh
Idwal Foel

Bhí **Idwal Foel ab Anarawd** (d'éag 942 ), ina rí Gwynedd ó 916 go dtí a bhás.

## Beathaisnéis
Fuair Idwal ríchathaoir Gwynedd le hoidhreacht ar bhás a athar, Anarawd ap Rhodri, sa bhliain 916 . Bhí air ómós a thabhairt d'Aethelstan Rí Shasana. Tar éis bháis Áthelstan, d’éirigh Idwal agus a dheartháir Elisedd in éirí amach in aghaidh na Sasanach, ach maraíodh iad beirt i gcath sa bhliain 942 . 

D’fhéadfaí a bheith ag súil go roinnfí ríocht Gwynedd anois idir chlann mhac Idwal, Iago ab Idwal agus Idwal, ar a dtugtar sna croinic Ieuaf ab Idwal . Mar sin féin,  d'ionsaigh Hywel Dda, Rí na Deheubarth, Gwynedd agus ruaig sé clann mhac Idwal . Tar éis bás Hywel sa bhliain 950, d'éirigh le clann mhac Idwal an ríocht a fháil ar ais. 

## Tagairtí

Catagóir:An Bhreatain Bheag sa 10ú haois
Catagóir:Básanna 942
Catagóir:Ríshliocht Aberffraw
Catagóir:Taoisigh Gwynedd
Bivoj

Tá **Bivoj** ina laoch finscéalach Seiceach. De réir an tseanchais, bhí ar Bivoj greim cluaise a bhreith ar thorc allta ar Chnoc Kavčí, é a chur ar a dhroim agus a iompar go dtí Vyšehrad, agus sa chaoi sin lámh Kazina a bhuachan. D'úsáideadh a mhac is sine, Rodislav, ceann toirc allta ina armas i gcuimhne ar an éacht seo.

Is í Croinic Dalimil an foinse is luaithe sa Bhoihéim ina bhfuil scéal faoi thorc (nó muc) a gabhadh sa chaoi seo, ach sa chuntas sin, ní é Bivoj an príomhcharachtar, ach Jetřich na Buzic († 1110).

Ba é Václav Hájek ó Libočany an chéad duine a luaigh Bivoj sa chomhthéacs seo. Ina Chroinicse, shuigh sé an scéal i dtréimhse fhinscéalach le linn réimeas an Bhanphrionsa Libuša.

Aimníodh an t-astaróideach 5797 in ómós Bivoj.

## Tagairtí

Catagóir:Poblacht na Seice
Aeddan ap Blegywryd

Bhí **Aeddan ap Blegywryd** (? – 1018 ) ina rí ar Gwynedd .

Is fíorbheagán eolais atá ar fáil faoi Aeddan, toisc gur tréimhse í i stair na Breataine Bige nach raibh mórán tuairisc uirthi. Ní raibh sé de shliocht  Idwal Foel agus is féidir nach raibh fuil ríoga aige. Bhuaigh sé ríchathaoir Gwynedd sa bhliain 1005, agus is féidir glacadh leis gur chloígh sé an rí  Cynan ap Hywel i gcath roimhe sin, Bhí sé i réim go dtí 1018, nuair a maraíodh é féin agus a cheathrar mac i gcath in aghaidh Llywelyn ap Seisyll, a ghabh an ríchathaoir.

## Tagairtí

## Féach freisin
Airteagal Aeddan mac Blegwryd in ''Biographical Dictionary of Famous Cymru 1867-Imleabhar I ar Wikitestun''
Catagóir:An Bhreatain Bheag sa 10ú haois
Catagóir:An Bhreatain Bheag sa 11ú haois
Catagóir:Básanna 1018
Catagóir:Taoisigh Gwynedd
Tuama Pasáiste Shuí Finn

mion
Is tuama pasáiste folamh agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Tuama Pasáiste Shuí Finn** atá suite ar bharr Chnoc Shuí Finn, Contae Chill Mhantáin, Éire.

## Suíomh
Tá Tuama Pasáiste Shuí Finn suite ar bharr Chnoc Shuí Finn i Sléibhte Chill Mhantáin, díreach ó dheas de Champa Airm Chill Bhríde. Tá cairn ar bharr na sléibhte in aice láimhe ag Sliabh Shuí Fhionnagáin agus An Suíochán.

## Stair
Tógadh an tuama timpeall 3300 R.Ch., le linn na ré Neoiliteacha. Rinne RA Stewart Macalister é a thochailt i 1931, ach ní bhfuarthas aon déantáin ná iarsmaí daonna, rud a thugann le tuiscint nár cuireadh aon duine ann riamh, nó gur baineadh na hiarsmaí níos déanaí.

## Cur síos
Is carn é an tuama, 24 m (79 tr) ar trastomhas agus 3 m (9.8 tr) ard. Tá colbhaí móra timpeall bun an tuama agus tá pasáiste 7 m (23 tr) ar fhad ag an tuama, a osclaíonn isteach i seomra ina bhfuil cúig urrann. Tá roinnt maisiúchán snoite i gcruth muileata, línte snoite agus grianchloch.

## Gailearaí

Íomhá:Early_Christian_cross_Seefin.jpg|alt=Carved cross inside Seefin tomb|Cros shnoite taobh istigh de thuama Shuí Finn
Íomhá:Seefin_entrance-HDR.jpg|alt=Entrance doorway|Doras isteach
Íomhá:Seefin_chamber.jpg|alt=View from chamber looking outward|Radharc ón seomra ag breathnú amach
Íomhá:Seefin_From_above_Bullseye_1.png|alt=View from above|Radharc ón aer


## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Tuamaí pasáiste
Balaníteas

mion|303x303px| Balanitis de bharr smegma
Athlasadh na breille (Laidin: *glans penis*)  ea **balaníteas**.  Nuair a chuirtear isteach ar an fhorchraiceann freisin, is é **balanopoistéi-íteas** an téarma cuí.  Ní mór idirdhealú a dhéanamh idir balainítis ar bhuachaillí atá fós i gclúidíní agus deirge  de bharr deirmitítis amóiniaigh . Is ón nGréigis  ** an focal *Balaníteas*, a chiallaíonn go litriúil ' dearcán ', a úsáidtear mar gheall ar a chosúlacht i gcruth an *glans penis*.
 
## Tagairtí

Catagóir:Athlasadh
Caisleán Chill Tartan

Túrtheach agus Séadchomhartha Náisiúnta is ea **Caisleán Chill Tartan** atá suite i gContae na Gaillimhe, Éire.

## Suíomh
Tá Caisleán Chill Tartan i bparóiste dlí Chill Tartan. Tá sé 2.8 km (1.7 míle) ó thuaidh ó Ghort, ar bhruach thiar Abhainn an Ghoirt.

Tógadh an túrtheach sna 1280dí, le linn réimeas Éadbhard I mar Thiarna na hÉireann.

Scriosadh é sna 1650dí le linn choncas Chromail.

## Cur síos
Maireann cuid den dá stór, le staighre bíseach 3-stór agus roinnt poll lámhaigh.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Caisleáin i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Cynan ap Hywel

Bhí **Cynan ap Hywel** (i réim ó 999 go dtí 1005), ina Rí Gwynedd agus b'fhéidir Deheubarth . 

## Beathaisnéis
Tar éis bás Maredudd ab Owain, a ghabh ríchathaoir Gwynedd ó shliocht Idwal Foel, sa bhliain 999, tugadh Gwynedd ar ais do shliocht Idwal i bhfoirm a shin-seanathair Cynan ap Hywel. Bhí Cynan i réim go dtí 1005, ach is beag a thaifeadtar mar gheall air. Dealraíonn sé gur éirigh leis ríocht Deheubarth a ghabháil freisin. Níl aon eolas faoin gcaoi ar chaill sé a ríchathaoir le hAeddan ap Blegywryd, nach raibh de shíol Idwal Foel de réir dealraimh. 

## Tagairtí

Catagóir:An Bhreatain Bheag sa 10ú haois
Catagóir:An Bhreatain Bheag sa 11ú haois
Catagóir:Breitheanna sa 10ú haois
Catagóir:Taoisigh Gwynedd
Catagóir:Teyrnas Deheubarth
Catagóir:Básanna 1005
Llywelyn ap Seisyll

Ba é **Llywelyn ap Seisyll** rí Gwynedd agus Deheubarth (d'éag 1023 ). Uaireanta tugtar **Llywelyn ap Seisyllt.**.

## Beathaisnéis
Níl mórán ar eolas faoi Sheisyll (nó Seisyllt), athair Llywelyn. Is féidir nach raibh sé den fhuil ríoga, cé go raibh máthair Llywelyn, Angharad, ina hiníon ag Maredudd ab Owain, a bhí ina rí ar chuid mhór de dheisceart agus tuaisceart na Breataine Bige ar feadh tamaill.

Rinneadh Llywelyn ina rí ar Gwynedd sa bhliain 1018 nuair a bhí an bua aige ar Aeddan ap Blegywryd i gcath inar maraíodh Aeddan agus a cheathrar mac. Níos déanaí ghabh sé ríocht Dheheubarth freisin, ag fáil bua ar Rhain, Éireannach a mhaígh go raibh ceart chun na ríochta ag Abergwili sa bhliain 1022. De réir na croinice *Brut y Tywysogion*, tréimhse rathúil ab ea réimeas Llywelyn, ach fuair sé bás gan choinne sa bhliain 1023 .

Bhí a mhac, Gruffudd ap Llywelyn, ró-óg chun iarracht a dhéanamh an ríchathaoir a ghabháil nuair a fuair a athair bás, ach ina dhiaidh sin rinneadh rí de ar an mBreatain Bheag go léir nach mór.

## Féach freisin

* Madog Min

## Tagairtí

* John Edward Lloyd (1911) *Stair na Breataine Bige: ón aimsir is luaithe go dtí an concas Éadbhardach* (Longmans, Green & Co.)

Catagóir:Daoine a rugadh sa 9ú haois
Catagóir:Básanna i 1023
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcaí na Breataine Bige
Catagóir:Monarcaí Powys
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Caisleán Bhaile an Locháin

Is caisleán agus Séadchomhartha Náisiúnta i gContae Cheatharlach in aice le Muine Bheag é **Caisleán Bhaile an Locháin**. Tá teach geata le dhá thúr ann fós, an halla agus bonn cheann de na túir chúinne fágtha. Thóga an caisleán thart ar an bhliain 1300.

## Stair
Tá Baile an Locháin suite ar an taobh thiar de dhroim oighreach i ngar do Stua Laighean. Tá cruth cearnógach ar an gcaisleán, agus tá na ballaí in áiteanna suas le 50 tr in airde agus 5 tr ar tiús. Níl aon taifead déanta ar stair luath an chaisleáin. Tá formhór a ghnéithe tipiciúil de chaisleáin eile a tógadh sa 13ú haois.

## Tagairtí

Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Caisleáin i gContae Ceatharlach
Cill na Caillí

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Cill na Caillí** air:
* Cill na Caillí, Contae an Chláir: baile fearainn i gContae an Chláir
* Cill na Caillí, Contae Chorcaí: baile fearainn i gContae Chorcaí
* Cill na Caillí, Contae Luimnigh: baile fearainn i gContae Luimnigh
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Cill Chluaine

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Cill Chluaine** air:
* Cill Chluaine, Contae Ard Mhacha: paróiste dlí i gContae Ard Mhacha
* Cill Chluaine, Contae na Gaillimhe: baile fearainn agus paróiste dlí i gContae na Gaillimhe
* Cill Chluaine, Contae Thiobraid Árann: baile fearainn agus paróiste dlí i gContae Thiobraid Árann

## Féach freisin
* Coill Chluana
* Cill Chluanadh Mhór
* Cill Chluana

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Dolmain Chill Tiarnáin

Dolmain atá suite i gCill Tiarnáin, Contae Bhaile Átha Cliath, Éire is ea **Dolmain Chill Tiarnáin**, ar a dtugtar **Tuama Chill Tiarnáin** freisin. Is Séadchomhartha Náisiúnta é.

## Suíomh
Tá Tuama Chill Tiarnáin suite timpeall ar 1.6 km (1 mhíle) soir ó dheas ón gCéim.

## An dolmain
Tá an dolmain suite ar leac bheag, gar do cheann de na foinse an Abhainn Bhaile Uí Lachnáin ar fhána réidh a fhéachann siar. Tá an leac mhullaigh 6.5 m (23 tr) ar fad, 5.3 m (17 tr) ar leithead agus 1.55 m (5.1 tr) i tiús, le meáchan thart ar 40 tonna. Tá an dá chloch tairsí ag an mbealach isteach 1.4 m (4.6 tr) agus 1.25 m (4.1 tr) in airde, agus tá an tuama dírithe i dtreo an iarthair. Idir na clocha tairseacha tá cloch dorais bheag, a chuireann bac ar an mbealach isteach chuig an seomra.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Tuama Dingeach Bhaile Éamainn Duibh

Uaigh áiléir i bhfoirm dinge agus Séadchomhartha Náisiúnta i nDún Laoghaire-Ráth an Dúin, Éire is ea **Tuama Dingeach Bhaile Éamainn Duibh**.

## Suíomh
Tá Tuama Dingeach Bhaile Éamainn Duibh le feiceáil ar fhána oirdheisceart shliabh Binn Dá Charraig in aice le Gleann Cuilinn.

## Stair
Tuama dingeach ón gCré-umhaois luath é seo, ó timpeall 1700 R.Ch., agus bhí sé suite i réiteach beag i bhforaois sular gearradh na crainn timpeall air in 2020.

Tochlaíodh an tuama sna 1830í agus ansin arís sna 1940dí; le linn na tochailte seo thángthas ar chnámh créamtha, casúr cloiche snasta, breochloí agus potaireacht. Tá cruth 'U' ar an tuama agus tá ballaí dúbailte ann; tá an seomra dronuilleogach roinnte ina thrí chuid.

clé|mion|Plaic eolas faoin tuama

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Tuamaí dingeacha
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Iasacht (airgead)

I gcúrsaí airgeadais, is éard is **iasacht** ann ná aistriú airgid ó pháirtí amháin go páirtí eile in éineacht le socrú go n-íocfar ar ais é. Tugtar *an t-iasachtóir* at an bpáirtí a thugann an t-airgead ar iasacht, agus *an t-iasachtaí* ar an bpáirtí a ghlacann leis. De ghnáth, bíonn ar an iasachtaí ús a íoc ar an airgead.

De ghnáth, sa cháipéis a leagann amach téarmaí na hiasachta (m.sh. nóta gealltanais), sonraítear an méid airgid a tugadh ar iasacht, an ráta úis, agus an dáta aisíocaíochta.

## Féach freisin
* Iasacht sindeacáite

Catagóir:Baincéireacht
Catagóir:Airgeadas
Rosa Ponselle

Soprán ceoldrámata Meiriceánach ab ea **Rosa Ponselle** ( 22 Eanáir 1897 &#x2013; 25 Bealtaine 1981 ). 

## Luathshaol
Rugadh **Rosa Ponzillo** i Meriden, Connecticut, an duine is óige de thriúr clainne. Inimircigh ó dheisceart na hIodáile ba ea an teaghlach. Sna blianta tosaigh ar a laghad, bhí guth thar a bheith aibí ag Ponselle, sheinn sí le bua ó nádúr, gan mórán oiliúna gutha aici. Thosaigh Rosa ag obair mar thionlacaí scannán tostach i Meriden agus timpeall air. Chanfadh sí bailéid mhóréilimh dá lucht éisteachta agus agus an teilgeoir ag athrú na ríleanna scannán. Faoin mbliain 1914, bheadh ​​conradh fadtéarmach ag amharclann San Carlino, ceann de na tithe scannán is mó in New Haven, in aice le campas Ollscoil Yale mar thoradh ar a clú mar amhránaí.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1981
Catagóir:Daoine a rugadh i 1897
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hIodáile
Diarmuid de Faoite

Aisteoir agus scríbhneoir is ea **Diarmuid de Faoite**. Tá cáil bainte amach aige as a bheith ag aisteoireacht ar stáitse, i gcláir teilifíse agus i scannáin.

## Gairm
Is as Inis i gContae an Chláir ó dhúchas do Dhiarmuid de Faoite. Rinne sé roinnt aisteoireachta ar scoil ina cheantar dúchais, Inis, Contae an Chláir, ach ní dheachaigh sé léi i gceart go dtí go raibh sé san ollscoil.

Bhain sé Baitsiléir Eolaíochta sa Luibheolaíocht amach ó Ollscoil na Gaillimhe. Chuaigh sé ar ais chun na hollscoile i 1991 agus thosaigh sé ag déanamh staidéir ar an mhuireolaíocht i gcomhar céime máistreachta. Bhí sé ag cur faoi i gCarna i gConamara agus ag obair i saotharlann ansin agus bhain sé Ard-Dioplóma san Uisceshaothrú amach.

Fuair sé MA i dTeiripe Dhrámaíochta ó Ollscoil Roehampton i Londain. 

Chaith de Faoite seal ag obair mar Fheidhmeannach Drámaíochta in Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge, Ollscoil na Gaillimhe.
clé|mion

### Na hEalaíona
Nuair a d'fhág an Faoiteach Ollscoil na Gaillimhe, thosaigh sé ag caitheamh níos mó ama ag aisteoireacht leis Na Fánaithe sna 1980idí, compántas taistil drámaíochta a bhí lonnaithe i nGaillimh, seachas gairm a lorg ina réimse saineolais. Mic léinn a bhunaigh an compántas seo agus ní raibh sé ach bliain ar an saol nuair a thosaigh sé ag aisteoireacht leis ar dtús. Chaith sé roinnt blianta leis na Fánaithe ach ansin thosaigh an neamhchinnteacht a bhaineann le saol an aisteora ag déanamh tinnis dó. D’fhág an Faoiteach Na Fánaithe i 1992.

D'éirigh sé ina láithreoir do chlár Gaeilge ar RTÉ, ina measc “Ecu! Ecu!”, “Eureka!”, clár thráth na gceist, agus ar “The Morbegs”, clár puipéad a bhí dírithe ar pháistí réamhscoile. I rith na tréimhse seo chomh maith chuaigh sé go hOileán Leodhais in Albain, áit a raibh sé páirteach sa tsobalsraith “Machair”. Sa chlár seo, bhí ról Donoghue aige, caimiléir agus slíodóir as Éirinn a bhí i gcónaí ag iarraidh teacht i dtír ar dhaoine.

Tháinig aithne ag an saol mór ar Dhiarmuid de Faoite mar Jack i sobalchlár TG4, “Ros na Rún”. agus chuaigh sé ar chamchuairt leis.

Léiríodh dráma aonair le Diarmuid de Faoite, “Pádraic Ó Conaire”. sa Taibhdhearc i nGaillimh i mBealtaine 2001.

Fuair an Faoiteach ainmniúchán do gradam IFTA dá ról sa tsraith *[[Corp + Anam|Corp+Anam]]* (ar TG4 ó 2011 ar aghaidh). Bhí *[[Arracht]]* (2019)*, [[Finky]]* (2019) agus *[[Foscadh]]* (2021) i measc na scannán eile a raibh sé ag aisteoireacht iontu.

Tháinig aistriúchán ar an gcnuasach gearrscéalta *[[Scothscéalta]]* le Pádraic Ó Conaire amach in 2023.

Bhronn Ollscoil na Gaillimhe Gradam Alumni air sa bhliain 2024.

## Féach freisin

* *[[Corp + Anam|Corp+Anam]]*, sraith TG4 (2011)
* *[[Arracht]]* (2019) 
* *[[Finky]]* (2019)

## Tagairtí

Catagóir:Lucht Ollscoil na Gaillimhe
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Aisteoirí teilifíse Éireannacha‎
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Muintir Ros na Rún
Anarawd ap Rhodri

Bhí **Anarawd ap Rhodri** (d’éag 916), ina rí ar Gwynedd idir 878 agus 916.

## Beathaisnéis
Bhí athair Anarawd, Rhodri Mawr ina rí ar fhormhór na Breataine Bige faoi dheireadh a shaoil, ach nuair a fuair sé bás sa bhliain 878 roinneadh a ríocht idir a chlann mhac. Fuair Anarawd ríchathaoir Gwynedd le hoidhreacht. Tá sé taifeadta gur chomhoibrigh Anarawd agus a dheartháireacha Cadell agus Merfyn go dlúth le mionríthe na Breataine Bige. D’ionsaigh Æthelred, Tiarna na Margach, Gwynedd sa bhliain 881, ach d’éirigh le hAnarawd bua fuilteach a fháil air i gcath in aice le béal 

Afon Conwy (Brwydr Dial Duw), atá molta ag an gcroiniceoir mar "Dial Duw am Rodri"(Gaeilge:Díoltas Dé do Rodri),  toisc gur maraíodh Rhodri i gcath in aghaidh na Margach. 

Rinne Anarawd comhaontú le rí Eabhrac na nDanar féachaint le cosaint a thabhairt in aghaidh tuilleadh ionsaithe ón Mharg. Nuair nach raibh an comhaontú seo thar mholadh beirte, tháinig sé ar chomhaontú le Ailfrid Mór ó Wessex, agus é ar cuairt chuig cúirt Ailfrid. Mar mhalairt ar chosaint Ailfrid, ghlac Anarawd le hardcheanna Alfrid. Ba é seo an chéad uair a fuair rí Gwynedd tosaíocht rí Shasana, agus rinneadh fasach do choróin Shasana ceannasacht a éileamh as sin amach. 

Sa bhliain 894 bhí Anarawd in ann a ríocht a chosaint ar ionsaí ó fhórsa na nDanar ar Thuaisceart na Breataine Bige, agus an bhliain dár gcionn d'ionsaigh sé Ceredigion agus Ystrad Tywi sa deisceart. Tuairiscítear go raibh saighdiúirí Sasanacha san arm aige do na hionsaithe seo. Sa bhliain 902 bhí bua eile aige nuair a d’ionsaigh roinnt Danar  Ynys Môn ó Bhaile Átha Cliath faoi cheannas Ingimundr. Fuair Anarawd bás i 916 agus lean a mhac Idwal Foel é. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 9ú haois
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Gwynedd
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Monarcaí na Breataine Bige
Catagóir:Monarcaí Powys
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Ardchros an Fhásaigh Rua

Ardchros agus Séadchomhartha Náisiúnta atá suite in aice le Bré, Contae Chill Mhantáin, Éire, is ea **Ardchros an Fhásaigh Rua**, ar a dtugtar **Crois Naomh Valery** freisin.

## Suíomh
Tá Ardchros an Fhásaigh Rua suite siar ó Bhré, díreach in aice le timpeallán Lána Berryfield, 0.5 km siar ó thuaidh ó Abhainn Bhré.

## Stair
mion| An “Chrois Bheag” ag Ráth Mhichíl, ceann de Chrosa an Fhásaigh
Bhí an chros ag Baile Maine ar dtús (thart ar 1.6km (0.99 mhíle) ón suíomh reatha), agus creidtear gur snoíodh é go déanach san 12ú haois. Tá crosa eile cosúil léi i gceantar Ráth an Dúin suite ag Ráth Michíl, Cill Gharraí agus Seanchill, agus tugtar “Crosa an Fhásaigh Rua” orthu le chéile; is dócha gur shnoigh an saor cloiche céanna iad.

Dar leis an scríbhneoir Sasanach Anne Plumptre (1760–1818), a d’fhan leis an teaghlach Walker ag St. Valery in 1814–15, tugadh an chros ó ghleann go dtí an Fásach Rua, agus sheas é ar dtús i lár banraí bige. Thaistealaíodh oilithrigh ó na mílte timpeall agus chaith siad go leor cosán síos go dtí an chros.

## Cur síos
mion| Aghaidh an ardchros
Tá an chros déanta as eibhear le banda grianchloch agus seasann sí 1.42 m (4.7 tr) ar airde agus tá sé 16 cm (6.3 orlach) ar leithead.

Tá íomhá de chéasadh Íosa ar an aghaidh thiar, agus tá dhá cheann daonna an-chaite ar an aghaidh thoir, an dá cheann le féasóg agus ceann b’fhéidir ag caitheamh mítéir. Tá dhá cheann eile ar an gcros: ceann ag sní isteach ó imeall theas an fháinne agus ceann eile suite ar an taobh thoir thuaidh den bhun.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Ardchrosa
Cornfhoiche Áiseach

Is speiceas de chuid na bhfoichí í **an chornfhoiche Áiseach** (***Vespa velutina***) san fhine Vespodae atá dúchasach d'Oirdheisceart na hÁise.
clé|mion|220x220px
[mion| ''Vespa velutina nigrithorax'', grianghraf a tógadh i [Toulouse sa bhliain 2013|clé|220x220px]]
[alt=ulnaebones|mion| Sonraí ar nead foiche na hÁise. [https://ulnaebones.com/otros/ Nasc]|clé|270x270px](https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Vespa_Asiatica.jpg)

## Tréithe
Beathaíonn an fhoiche seo, cosúil le foiche eile dá ghéineas, ar fheithidí (beacha, seangáin, féileacáin, aifidí, srl.) agus inveirteabraigh eile. D'fhorbair an beach *Apis cerana*, atá dúchasach don réigiún céanna leis an speiceas seo, meicníochtaí cosanta i gcoinne an chreachadóra seo, nach bhfuil i speicis chreiche eile.  Ar an mórgóir, ní ionsaíonn cornfhoichí Áiseacha daoine ach amháin má ghriogtar chun feirge iad.

Bíonn roinnt máithreacha aba i gcuasnóg cornfhoichí Áiseacha agus scaipeann siad san fhómhar lena gcuasnóga féin a fhothú.

## In Éirinn
I mí Lúnasa 2025, d'aimsigh saineolaithe ón tSeirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra cuasnóg cornfhoichí Áiseacha i gcathair Chorcaí. Rinneach anailís mhóilíneach ar an gcuasnóg in Ard-Mhúsaem na hÉireann chun fáil amach cá as go baileach ar tháinig na coirnfhoichí.

Dá lonnódh cornfhoichí Áiseacha in Éirinn, d'fhéadfaidís scrios a dhéanamh ar fheithidí dúchasacha na tíre, lena n-áirítear beacha meala, beacha gabhair, beacha aonair, bumbóga, féileacáin agus mar sin siar. Maraíonn siad na hinveirteabraigh sin lena larbhaí féin a bheathú leo. Bhunaigh an tseirbhís fiadhúlra  tascfhórsa chun dul i ngleic le cásanna mar é san am le teacht, más gá.

## Féach freisin

* Beach

## Tagairtí

Catagóir:Vespidae
Catagóir:Hymenoptera na hÁise
Catagóir:Hymenoptera na hEorpa
Caisleán Bhaile na Carraige

Túrtheach ó na meánaoiseanna i gContae Luimnigh, Éire is ea **Caisleán Bhaile na Carraige**. Tá sé suite in aice le sráidbhaile Bhaile an Fhaoitigh,, 11 km (7 mhíle) ó chathair Luimnigh.

## Cur síos
Tá an túr, le plean urláir cearnach, ina sheasamh ar lomán carraigeach taobh thiar d’fhothrach Theach Bhaile na Carraige. Tá cúig urlár ann. Tá an chuid is mó den fhoirgneamh slán, ach tá roinnt damáiste thart ar an doras a bhfuil poll lámhaigh os a chionn. Tá sé feistithe go maith le scoilteanna cúnga cosanta a bhfuil cinn cearnacha ag an gcuid is mó díobh. Gearradh trinse isteach sa charraig díreach os comhair an dorais isteach.

Tá an chéad urlár in easnamh ach tá an tsíleáil boghtach agus tá cuasa doimhne ar na fuinneoga cúinne. Ardaíonn staighre bíseach, soilsithe ag scoilteanna caola, sa chúinne go leibhéal an dín. Tá an túrteach cosúil le cineálacha áirithe i Contae na Gaillimhe le seomraí móra ar an gcuid is mó den fhoirgneamh agus seomraí beaga dronuilleogacha ag dul amach ón staighre. Tá teallach oscailte ag an seomra ar an dara hurlár i gcúinne amháin, ach níl an tsíleáil ann a thuilleadh. Tá síleáil bhoghtach ar an tríú hurlár freisin. Tá clocha insí maithe ag na doirse a théann ón staighre.

Tá trí fhuinneog stuacha ar an urlár uachtarach a bhfuil cuasa doimhne agus cinn chruinne orthu. Is fuinneoga dhá léas dhá cheann acu, agus d’fhéadfadh an tríú ceann a bheith cosúil leo ach tá sé scriosta go mór. Tá roinnt fuinneog cúng ann freisin. Tá an díon in easnamh ach tá roinnt coirbéal in áit. Seasann túr beag os cionn leibhéal an dín i gcúinne amháin.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Caisleáin i gContae Luimnigh
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Tuama Dingeach Mhaoil Laoisigh

Is tuama dingeach áiléir agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Tuama Dingeach Mhaoil Laoisigh**, ar a dtugtar **Leaba na Saidhe** freisin, atá suite i gContae Chill Mhantáin, Éire.

## Suíomh
Tá Tuama Dingeach Mhaoil Laoisigh suite ar an taobh ó thuaidh de Chnoc Mhaoil Laoisigh, 6.1 km (3.8 mhíle) siar ó Síol Éalaigh.

## Stair
Tógadh Tuama Dingeach Mhaoil Laoisigh c. 2300–1000 R.Ch. i rith na Coparaoise nó na Cré-umhaois. Tagann an seanainm "Labbanasighe" ón nGaeilge *leaba na saidhe*, a chiallaíonn "Leaba na Soithe" (madra baineann). D'fhéadfadh sé freisin go dtagann an t-ainm ó "Leaba na Saigheada / Seafta", bunaithe ar fhianaise ó thochailtí seandálaíochta a rinneadh ar an suíomh. Míníonn béaloideas áitiúil i nDroichead na Páirce bunús an ainm ar dhóigh dhifriúil - sa cheantar áitiúil fuaimnítear an t-ainm mar "Lob-na-Sy (Síthe)" a deirtear a chiallaíonn "Leaba na Sióga". Rinne Gearóid Ó h-Iceadha tochailt ar an láthair sa bhliain 1937 agus thángthas ar photaireacht, roinnt cnámh créamtha agus dhá dhiosca cloiche. Fuarthas freisin dhá chomhla de mhúnla gaineamhchloiche do cheann sleá.

## Cur síos
Carn dronuilleogach 13 m × 10 m a bhfuil gailearaí 7.5 m ar fad ailínithe ó thuaidh go dtí an taobh thoir ab ea an tuama. Tá an gailearaí comhdhéanta de réamhshamhail bheag atá scartha le leac íseal ón bpríomhsheomra 6 m ar fad a leathnaíonn i dtreo an oirdheisceart. Tá leac dín aonair easáitithe sa ghailearaí.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Tuamaí dingeach
Cód Napoléon

Is éard is **Cód Napoléon** (Fraincis: *Code Napoléon*), go hoifigiúil **Cód sibhialta na Fraince**  (Fraincis: *Code civil des Français*; dá dtagraítear go simplí *Code civil*), ná 'cód sibhialta na Fraince', a bunaíodh le linn thréimhse Chonsalacht na Fraince sa bhliain 1804 agus atá fós i bhfeidhm sa Fhrainc, cé gur leasaíodh go mór agus go minic é ó bunaíodh é.
## Tagairtí
Catagóir:1804 sa dlí
Catagóir:1804 bunaíochtaí sa Fhrainc
Catagóir:Cóid Shibhialta
Catagóir:Dlí na Fraince
Catagóir:Napoléon
Coiste Pléimeannach na Fraince

Is eagras neamhbhrabúis agus cumann léinn Francach é **Coiste Pléimeannach na Fraince** (Fraincis: *Comité flamand de France*). Tá sé de chuspóir ag an gCoiste staidéar a dhéanamh ar oidhreacht chultúrtha Phléimeannach i bhFlóndras na Fraince, agus an cultúr a chaomhnú agus a scaipeadh, go háirithe sna réimsí teanga, litríochta, agus staire. B'é Edmond de Coussemaker a bhunaigh an Coiste i nDunkerque ar an 10 Aibreán 1853. Tá sé fós gníomhach inniu agus tá sé ar cheann de na cumainn léinn is sine sa Fhrainc mar sin.

Tá leabharlann speisialta ag an nCoiste i Hazebrouck, áit a bhfuil a gcuid foilseachán féin agus leabhair eile réigiúnacha á stóráil agus á mbailiú. Chomh maith leis sin, tá sé freagrach as bainistiú na mbailiúchán i Músaem Jeanne Devos i Wormhout.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil
* Annála an Choiste ó 1853 go 1999 ar Gallica
* Feasacháin na gCoistí ó 1857 go 2000 ar Gallica

Catagóir:Cultúr na Fraince
Catagóir:Coistí
Catagóir:An Bheilg
Catagóir:Ollainnis
Dé-ainian

Is éard is **dé-ainian** ann ná ainian a bhfuil glanlucht de −2 aige. Cé go bhfuil go leor dé-ainian móilíneach cobhsaí ann, mar shampla BeF4 2− agus MgF4 2−, go dtí seo níor aimsíodh aon dé-ainian adamhach chobhsaí: is gnách go mbíonn sé éagobhsaí nuair a chuirtear leictreon eile le hainian adamhach, mar gheall ar fhéindíonadh leictreon agus éifeachtaí meicniúla candamacha eile.

Is é an dé-ainian adamhach is mó a ndéantar staidéar air ná H2−, de ghnáth mar athshondas gearrshaolach idir leictreon agus ian hidrigine. Sa bhliain 1976, rinneadh a leathré a thomhas go turgnamhach mar 23 ± 4 nanashoicind. 

I réimse na fiseolaíochta, tá ról tábhachtach ag dé-ainiain mhóilíneacha, mar shampla fosfáit mhonaihidrigine ([HPO4]2-), i láthair ag tiúchan de thart ar 1 mM san fhuil agus i gcealla, áit a bhfuil ról aige pH a mhaolú.

## Féach freisin
* Déchaitian

## Tagairtí
Iarómaigh

Is grúpa manach Caitliceach iad na **hIarómaigh** nó **Ord Naomh Iaróm** (), Maireann na hIarómaigh de réir Riail Naomh Agaistín, cé gurb é Naomh Iaróm, scoláire agus díthreabhach ón 5ú haois, an phríomhphearsa ina saol.

Bunaíodh an príomhghrúpa Iarómach i Leithinis na hIbéire timpeall an 14ú haois. An aibíd atá acu ná ionar bán, scaball donn cochallach, agus fallaing dhonn. Caitheann siad cochall donn le haghaidh seirbhísí liotúirgeacha.

## Tagairtí

Catagóir:Caitliceachas
Catagóir:Oird rialta
THC

An príomh-chomhábhar ceimiceach síceaghníomhach sa channabas is ea **teitrihidreacannabionól**, nó **THC**,

(6aR,10aR)-6,6,9-trimethyl-3-pentyl-6a,7,8,10a-tetrahydrobenzo[c]chromen-1-ol 
Is móilín shícighníomhach é THC a thugann 'na ribí' duit agus a bhaineann le marachuan.

Roghnaítear plandaí a tháirgeann a lán snáithíní agus teitrihidreacannaibionól nó THC, le haghaidhx táirgí thionsclaíoch.

Sintéisíodh an THC den chéad uair i 1967.

## Féach freisin

* Marachuan
* Cannabas (géineas)
* Cannabas (druga)

## Tagairtí


Catagóir:Luibheanna
Catagóir:Plándaí ícheacha
Catagóir:Drugaí sícighníomhacha
Catagóir:Eofóiriathach
Comunn na Gàidhlig

Is eagraíocht neamhbhrabúis é **Comunn na Gàidhlig** a bunaíodh in 1984. An phríomhaidhm atá aige ná Gaeilge na hAlban a chur chun cinn.

## Stair
Bhunaigh Oifig na hAlban Comunn na Gàidhlig in 1984 chun forbairtí nua i bpolasaí na Gàidhlig a chomhordú. Tá stádas carthanachta aige. Tá oifigí aige i Steòrnabhagh, in Inbhir Nis, i nGlaschú, agus foireann bhreise lonnaithe in Uibhist, san Eilean Sgitheanach, in Íle, i nDún Éideann agus i Loch Abar. Is é Dòmhnall MacNèill a cathaoirleach.

Níor cheart Comunn na Gàidhlig a mheascadh leis an gComunn Gàidhealach, cumann a bhfuil sainchúram cultúrtha níos leithne aige, nó Bòrd na Gàidhlig, eagraíocht neamhspleách stáit.

## Tagairtí

Catagóir:Gaeilge na hAlban
Bòrd na Gàidhlig

Is é **** an comhlacht neamhrannach poiblí de chuid Rialtas na hAlban atá freagrach as Gaeilge na hAlban a chur chun cinn. Bunaíodh é sa bhliain 2005 le hAcht de chuid Pharlaimint na hAlban (a tháinig i bhfeidhm go luath in 2006) agus tá sé lonnaithe in Inbhir Nis.

## Struchtúr
Tá ochtar ar an mbord stiúrtha, in éineacht le cathaoirleach (*cathraiche*) amháin. Tugann an bord stiúrtha “ceannaireacht, treorú, tacaíocht, agus comhairle” don Bhòrd agus don fhoireann a chuireann obair an Bhòrd i ngníomh ó lá go lá. Is é an *ceannard* (príomhfheidhmeannach) atá i gceannas ar an bhfoireann.

## Stair
In 2006, ceapadh  mar an comhlacht atá freagrach as Acht na Gàidhlig 2005 a chur i bhfeidhm, go sonrach, mar atá sé leagtha amach san Acht, “stádas na Gàidhlig a dhaingniú mar theanga oifigiúil de chuid na hAlban a bhfuil meas uirthi ar aon chéim le Béarla”.  Tá an Bòrd ina chuid lárnach de straitéis Rialtas na hAlban ar son na Gàidhlig faoin gCairt Eorpach um Theangacha Réigiúnacha nó Mionlaigh.

## ''Cathraichean'' (Cathaoirligh)
* 2002 – 2005: Donnchadh MacFheargais
* 2006 – 2008: Mata MacÌomhair
* 2008 – 2009: *[[Art MacCormaig]]* (eatramhach)
* 2009 – 2012: Art MacCormaig
* 2012 – 2013: *[[Ealasaid Nic an t-Saoir]]* (eatramhach)
* 2013 – 2014: Iain Caimbeul
* 2014 – 2015: Ailean Dòmhnallach (eatramhach)
* 2015–2018: Ailean Dòmhnallach
* 2018–:  Màiri T. NicAonghais (eatramhach)

## ''Ceannardan'' (Príomhfheidhmeannaigh)
* 2000 – 2015-03: Iain Aonghais MhicAoidh
* 2015-03 – 2015-06:  Iain Caimbeul
* 2016-06– :  Seona NicIllInnein

## Tagairtí

Catagóir:Gaeilge na hAlban
Gruffydd ap Llywelyn

: *Maidir le Gruffudd ap Llywelyn, athair Llywelyn Ein Llyw Olaf féach [[:cy:Gruffudd_ap_Llywelyn_Fawr|Gruffudd ap Llywelyn Fawr]].*

Ba é **Gruffudd ap Llywelyn** (circa 1000 – 5 Lúnasa 1063 ) an t-aon rí Breatnach a raibh na Breatnaigh go léir faoi ghéillsine aige, agus an t-aon rí amháin a chloígh fórsaí Shasana go minic. 

## Gairmréim
mion|283x283px| '''Tiarnas''' Gruffudd ap Llywelyn
Ba mhac le Lywelyn ap Seisyll, an té a urghabh ríchathaoir Gwynedd sa bhliain 1018, agus le hAngharad, iníon Maredudd ab Owain, de shliocht Rodri Mawr, é Gruffudd, ach ní raibh sé ina bhall de ghnáthshliocht Gwynedd, de shliocht Idwal Foel . Sa bhliain 1039, tháinig Gwynedd agus Powys ina sheilbh tar éis dó Iago ap Idwal ap Meurig, mac garpháiste Idwal ab Anrát, a mharú. Chuaigh sé i ngleic ansin le Deheubarth agus a gceannaire Hywel ab Edwin. I gcath ainsrianta ag Pencader (féach Cath Pencader ) sa bhliain 1041 fuair Gruffudd an bua ar Hywel agus ghoid sé a bhean uaidh. Faoi 1044 bhí seilbh aige ar Deheubarth, ach chaill sé greim ar an Tiarnas sin i 1047 agus chuir Ruffudd ap Rhydderch bac ar a uaillmhian ansin. Níor tháinig Deheubarth i lámha Gruffudd ar deireadh go dtí 1055 nuair a maraíodh Gruffudd ap Rhydderch. Bhí sé tagtha ar chomhaontú anois le Mercia, agus fuair sé a lán críocha ar an teorainn, tailte lastall de Clawdd Offa, agus a bhí faoi fhorghabháil ag coilíneoirí Sasanacha ar feadh trí chéad bliain agus níos mó, lena n-áirítear gabháil agus dó  Henffordd  i 1055 agus athghabháil Chwitffordd agus Yr Hôb, Beannchar Is-Coed, Y Waun, Llanandras agus Maesyfed. Faoin am seo d’fhéadfadh sé a mhaíomh go raibh sé ina rí ar bheagnach an Bhreatain Bheag ar fad. Ghlac na Sasanaigh a cheart ar an mBreatain Bheag, agus tháinig sé ar chomhaontú le hÉadbhard an Choinfeasóra. Bliain nó dhó ina dhiaidh sin, ghabh sé Morgannwg, ag ruaigeadh Gadwgan ap Meurig de shliocht Hywel ap Rhys as. Mar sin, ó thart ar 1057 go dtí go bhfuair sé bás sa bhliain 1063, d'aithin an Bhreatain Bheag ar fad ríogacht Gruffudd ap Llywelyn. Deir an staraí John Davies: "*Ar feadh timpeall seacht mbliana bhí an Bhreatain Bheag faoi riail na Breataine Bige, éacht nár baineadh amach riamh roimhe sé bliana ó shin.*" 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 11ú haois
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcaí na Breataine Bige
Catagóir:Monarcaí Powys
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Tumoideachas

mion
Cineál ar leith den oideachas dátheangach is ea an **tumoideachas** ina ndéantar an t‑ábhar a theagasc do scoláirí trí mheán na teanga atá á foghlaim acu ar scoil.

## Féach freisin

* Ilteangachas
* Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teangacha

## Tagairtí

Catagóir:Tumoideachas
Catagóir:Teanga
Giacomo Matteotti

Polaiteoir sóisialach Iodálach ab ea **Giacomo Matteotti** ( 22 Bealtaine 1885 – 10 Meitheamh 1924). Ar 30 Bealtaine 1924, labhair sé go hoscailte i bParlaimint na hIodáile (*Parlamento italiano*) ag líomhain go ndearna na faisistithe Iodálacha calaois in olltoghchán na hIodáile sa bhliain 1924, agus cháin sé an foréigean a d'úsáid siad chun vótaí a fháil. Aon lá dhéag ina dhiaidh sin, fuadach agus mharaigh Faisistigh é.

## Gairm pholaitiúil
Rugadh Matteotti i dteaghlach saibhir, i Fratta Polesine, Cúige Rovigo i Veneto . Bhain sé céim sa dlí amach in Ollscoil Bologna .

Bhí sé ina aindiachaí  agus go luath ina ghníomhaí sa ghluaiseacht sóisialach agus i bPáirtí Sóisialach na hIodáile (*Partito Socialista Unitario (PSU)*), chuir sé i gcoinne na hIodáile páirt a ghlacadh sa Chéad Chogadh Domhanda (agus imtheorannaíodh é sa tSicil le linn na coinbhleachta ar an gcúis sin).

Toghadh é ina ionadaí trí huaire: i 1919, 1921 agus 1924 .

Mar dheisceabal  de chuid Filippo Turati,  rinneadh ceannaire den Pháirtí Sóisialach Aonadach leasaitheach (PSU) de i Teach  na dTeachtaí ,(*Camera dei deputat*i) tar éis dó Páirtí Sóisialach na hIodáile (*Partito Socialista Italiano*), a bhí níos radacaí, a fhágáil.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1924
Catagóir:Daoine a rugadh i 1885

Catagóir:Daoine a fuadaíodh
Catagóir:Polaiteoirí a dúnmharaíodh
Catagóir:Polaiteoirí Pháirtí Sóisialach na hIodáile
Catagóir:Polaiteoirí an Pháirtí Aontachta Sóisialach
Catagóir:Íospartaigh deachtóireachtaí Naitsíoch-Faisisteacha
Catagóir:Mic léinn Ollscoil Bologna
Urú (réalteolaíocht)

:*Tá níos mó ná brí amháin leis an bhfocal “urú”; féach [[Urú]].*
Tarlaíonn **urú**, nó **éiclips**, nuair a bhfuil réad réalteolaíoch (nó spásárthach) ceilte go sealadach 

## Féach freisin
* Urú na gréine
* Urú na gealaí
* Éiclipteach

## Tagairtí

Catagóir:Éiclipsí
Michel DeGraff

Is teangeolaí Háítíoch agus saineolaí ar theangacha crióil é **Michel Frederic DeGraff**. Tá sé ina ollamh le teangeolaíocht in Institiúid Teicneolaíochta Massachusetts, stiúrthóir ar an Tionscnamh MIT-Haiti, agus ina bhall de bhord eagarthóireachta an *Journal of Haitian Studies*. Tá sé ar dhuine de bhunaitheoirí Acadamh Chriól Háítí chomh maith.  Sa bhliain 2022, toghadh é mar chomhalta de Chumann Teangeolaíochta Mheiriceá, an gradam is airde sa réimse acadúil. Tá clú agus cáil air as a chuid taighde a thacaíonn leis an dearcadh gur teanga lánfhorbartha é Criól Háítí. Sa bhliain 2012, fuair sé deontas $1 milliún ón bhFondúireacht Eolaíochta Náisiúnta (SAM) chun ábhar ar líne i gCriól Háítí a thabhairt isteach i múinteoireacht ETIM i Háití. Creideann sé gur chóir leanaí Haitíocha a mhúineadh ina dteanga dhúchais ag gach leibhéal oideachais, dearcadh a thagann salach ar an traidisiún seanbhunaithe sa tír, is é sin múinteoireacht trí mheán na Fraincise, teanga iasachta don chuid is mó acu.

## Luathshaol
D'fhás sé aníos i dteaghlach meánaicmeach i Háítí, agus d'fhreastail sé ar scoil trí mheán na Fraincise. Deir sé go mothaíodh sé go minic go raibh an Fhraincis ina bac air, cé gur dhalta den chéad scoth é, toisc gur cúis le coimpléacs ísleachta í nuair nach labhraítear go maith í. Chreid sé gur labhair sé “teanga go leith”, agus gurbh é Criól an leath-theanga cé gurbh é sin a theanga dhúchais. Is cuimhin leis nach n-úsáidtí an Fhraincis ar an bpáirc shacair ná chun scéal grinn a insint, d'ainneoin gur cuireadh dualgas air an teanga sin a úsáid sa bhaile agus sa seomra ranga.

## Oideachas
Tá PhD sa ríomheolaíocht ag an Dr. DeGraff ó Ollscoil Pennsylvania. Sular bhain sé PhD amach, rinne sé staidéar ar ríomheolaíocht ag Coláiste Cathrach Nua-Eabhrac. D’fhorbair sé suim sa teangeolaíocht le linn intéirneachta ag Bell Labs i Nua-Gheirsí in 1985.

## Obair i Háití
Tá an Dr. DeGraff ag obair faoi láthair chun áiseanna teicneolaíochta i gCriól Háítí a thabhairt isteach i Scoil Matènwa in La Gonâve. Moltar do na páistí Google Translate a úsáid chun ábhar i dteangacha eile ar an nGréasán a léamh. Leis an deontas ón bhFondúireacht Náisiúnta Eolaíochta, tá sé ag baint úsáide as cluichí ríomhaireachta i gCriól chun scileanna matamaitice a mhúineadh dóibh freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Teangeolaithe Iodálacha
Catagóir:Daoine Háítíocha
Róisín Seoighe

Is amhránaí agus scríbhneoir amhrán í Róisín Seoighe, cainteoir dúchais Gaeilge as Ros an Mhíl.  Tá  gradaim bainte amach aici dá hobair phearsanta agus don cheol a chruthaíonn sí leis an mbanna ceoil IMLÉ.

## Gairm
Mar  príomhamhránaí IMLÉ, déanann sí cumasc de sheánraí éagsúla ina saothar, idir phopcheol, cheol damhsa leictreonach, cheol traidisiúnta, agus cheol rithim ⁊ gormacha. Thosaigh sí ag gabháil don sean-nós i dtús báire agus tá a rian sin le haireachtáil ina cuid ceol i gcónaí. Pléann a cuid liricí le réimse topaicí éagsúla m.sh. cearta teanga, ár gcaidreamh leis an domhan mórthimpeall, agus dóchas á aimsiú in umar an éadóchais.

Chuaigh Seoighe san iomaíocht in Scléip 2018, mar a bronnadh Gradam NÓS uirthi as an amhrán nuachumtha is fearr sa chomórtas. Bhí sí "aitheanta cheana féin mar cheoltóir cumasach" faoin am sin agus ainmniúchán faighte aici ag Gradaim NÓS sa chatagóir Nuíosach na Bliana agus amhrán dá cuid "Sín Do Lámh" ar ghearrliosta don teideal Amhrán na Bliana.

Ó shin i leith, is minic í ar liostaí na nGradam. Sa bhliain 2020 ainmníodh dhá amhrán dá cuid, "Geasa" agus "An Teanga Linn" araon sa chatagóir Amhrán na Bliana, agus fuair sí fhéin ainmniúchán le haghaidh Ceoltóir na Bliana. Ansin sa bhliain 2025 bhí sí san iomaíocht arís do Cheoltóir Aonair na Bliana ag an tráth céanna go raibh dhá shingil dá cuid le hIMLÉ "Sláinte" agus "Peacach" ar an liosta d'Amhrán na Bliana.

Ceapadh í ina hOifigeach Pleanála Teanga i nDúiche Sheoigheach agus Tuar Mhic Éadaigh in 2025.  Tá ceantar fairsing Gaeltachta faoina cúram, ceantar a shíneann ó Chonga i Maigh Eo siar beagnach chomh fada leis an gClochán i nGaillimh agus ó thuaidh chomh fada le Partraí taobh amuigh de Bhaile an Róba i Maigh Eo.

Bhí Róisín Seoighe ina ambasadóir do Sheachtain na Gaeilge 2026.

Tá Róisín Seoighe le clos ag caointeoireacht sa tsraith Martin Scorsese Presents: The Saints.

## Féach freisin
* IMLÉ
* James Shannon
* Amano

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Amhránaithe popcheoil
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Rapálaithe Gaeilge
Catagóir:Cumadóirí Éireannacha
Catagóir:Cumadóirí ban
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Ceoltóir Aonair na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Banna / Ceoltóir na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Nuatheachtaí na Bliana
Catagóir:Daoine as Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine as Ros an Mhíl
Urú (teangeolaíocht)

:*Tá níos mó ná brí amháin leis an bhfocal “urú”; féach [[Urú]].*
I bhfoghraíocht stairiúil agus fóineolaíocht na dteangacha Ceilteacha, agus na teangacha Gaelacha go háirithe, is athrú tosaigh a chuirtear i bhfeidhm i gcomhthéacsanna áirithe é **an t-urú**. Eascraíonn sé go stairiúil as consan srónach a chomhshamhlú ag tús an fhocail.

Sa Ghaeilge mar shampla, tá éifeacht ag an urú (*eclipse*):

* consan glórach a chur in áit consain neamhghlóraigh (nó /f/);
* consan srónach a chur in áit consain ghlóraigh;
* /n/ a chur roimh ghuta tosaigh.

Mar shampla:

Tá athrú den bhunús céanna sa mBreatnais freisin, ach tugtar “athrú srónach” air (**).

## Féach freisin
* Séimhiú

Catagóir:Teangeolaíocht
Catagóir:Teangacha Ceilteacha
Sondas

Sa teangeolaíocht, is éard is **sondas** ann ná treise fuaimeanna cainte i gcomparáid le fuaimeanna eile a bhfuil an airde, an fad, agus an bhéim chéanna acu. Dá bhrí sin, tá baint láidir idir sondas agus aimplitiúid na fuaime; mar shampla, nuair a fhuaimnítear an guta [a], bíonn fuaim níos treise aige ná ag an stop [t], mar sin rangaítear [a] níos airde ná [t] ó thaobh sondais de. Tá na haidiachtaí “sonda” agus “consanta” ann freisin; deirtear go bhfuil [a] “níos sonda” ná [t] agus go bhfuil [t] “níos consanta” ná [a].

Tugann go leor taighdeoirí sainmhíniú ar shondas i dtéarmaí athshondas na fuaime in áit a haimplitiúide. De réir an tsainmhínithe seo, bíonn sé níos deacra fuaimeanna a bhfuil sondas níos airde acu a mhúchadh le torann timpeallachta.

## Scála Sondais

## Tagairtí

Catagóir:Fóineolaíocht
Mersia

Ceann de ríochtaí na nAngla-Shacsanach ab ea **Mersia** (Béarla: **'; [[Breatnais]]: **'; Angla-Shacsainis: **, "muintir na teorann"), ar cheann de na trí phríomh-ríocht Anglacha a bunaíodh tar éis na Bhreatain Móire Iar-Rómhánaí a bheith coilínithe ag na hAngla-Shacsanaigh, sa ré ar a dtugtar an Heiptearcacht, cheann de ríochtaí na nAngla-Shacsanach, lena croí thart ar an abhainn *Afon Trannon* .

Bhí teorainn le roinnt ríochtaí Breatnacha ag Mersia, go háirithe Powys, agus bhí go leor troideanna eatarthu, ach freisin comhghuaillíocht ócáideach. Ba é Creoda an chéad rí aitheanta, a tháinig i gcumhacht timpeall na bliana 585. Tháinig a mhac, Pybba, i gcomharbas air sa bhliain 593 . Tháinig Cearl i gcomharbas air sa bhliain 606, ansin tháinig Penda ina rí. Rinne Penda comhghuaillíocht le roinnt de ríthe na Breataine Bige  le dul i mbun feachtais in aghaidh Northumbria, go háirithe Cadwallon ap Cadfan, rí Gwynedd .

Mharaigh lucht Northumbria Penda ag lucht Northumbria ag Cath Winvaed sa bhliain 655, agus ar feadh tamaill bhí Mersia  lagaithe go mór. Níos déanaí, i dtreo thús an 8ú haois, neartaigh an ríocht arís, agus gabhadh cuid shuntasach d'oirthear Powys, lena n-áirítear an phríomhchathair, Pengwern. Rinneadh rí de Æthelbald sa bhliain 716, agus tar éis dó bás a fháil bhí cogadh  ann don ríchathaoir a bhuaigh Offa. Níos déanaí d'fhás cumhacht Mhersia, agus ghabh na Danair an chuid thoir den ríocht agus mhéadaigh Wessex le bheith ar an gceann is cumhachtaí de ríochtaí Shasana.

lár|mion|295x295px| Terynas Mhersia, ag taispeáint an ríocht bhunaidh sa 6ú haois i ndubhghlas glas, agus méid deiridh na ríochta idir an 7ú agus an 9ú haois i ndath glas.

## Ríthe agus rialtóirí Mhersia

* thart. 585 - 593 Creoda (?)
* 593 - ca. 606 Pioba
* 606 - 626 Ceorl (?)
* 626 - 655 Penda
* 655 - 656 Peada
* 656 - 659 Oswy, rí Northumbria
* 659 - 675 Wulfhere
* 675 - 704 Aethelred
* 704 - 709 Cenred
* 709 - 716 Ceolred
* 716 Ceolwald (?)
* 716 - 757 Aethelbald
* 757 Beornrad
* 757 - 796 Offa, brenin Mersia
* 787 - 796 Ecgfrith (Co-rí)
* 796 - 821 Cenwulf
* 821 - 823 Ceolwulf I .
* 823 - 825 Beornwulf
* 826 - 827 Ludeca
* 827 - 829 Wiglaf
* 829 - 830 Egbert, rí Wessex
* 830 - 840 Wiglaf
* 840 - 852 Beorhtwulf
* 852 - 874 Burgred
* 873 - 879 Ceolwulf II.
* 879 - 911 Ealdorman Aethelred
* 911 - 918 Ethelfleda, Baintreach Aethelred.
* 918 - 919 Aelfwynn

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Ríochtaí
Catagóir:Stair Shasana
Comhairle Buirge na hArda agus an Dúin Thuaidh

Is údarás áitiúil i dTuaisceart Éireann é **Comhairle Buirge na hArda agus an Dún Thuaidh** (Béarla: *Ards and North Down Borough Council*), a bunaíodh ar an 1 Aibreán 2015. Tháinig an chomhairle nua in áit Comhairle Buirge na hArda agus Comhairle Buirge an Dún Thuaidh. Bhí an chéad toghcháin chuig an údaráis ar an 22 Bealtaine 2014, agus ghníomhaigh sí mar scáthúdarás, roimh chruthú Comhairle Buirge na hArda agus an Dún Thuaidh, ar an 1 Aibreán 2015.

## Méaracht
### Méaraí

### Leas mhéaraí

## Comhairleoirí
Chun críche toghcháin tá an chomhairle roinnte i seacht Limistéar Toghcheantar (LTC):

### Láidreacht na bPáirtithe

### Comhairleoirí de réir toghlimistéar

 † Comhairleoir comhthofa 

## Daonra
Clúdaonn limistéar na Comhairle nua daonra de 163,659 áitritheoirí dar le Daonáireamh Thuaisceart Éireann, sa bhliain 2021 .

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann