Uí Bhriúin

:*Gan bheith measctha le h[[Uí  Bhriain]] de Dhál Chais
Rítheaghlach na [[Connachta|gConnacht]] ba ea  *'Uí Bhriúin** nó Uí Bhriain ([[Sean-Ghaeilge]] **Uí Briúin*').  Brian (*Brión*) ba ea a sinsear eapainmneach.  [[Eochaid Mugmedon]] agus [[Mongfind]] ba ea a thuistí, [[Fiachrae|Fiachra]] agus [[Ailill mac Echach Mugmedóin|Ailill]] a dheartháireacha, agus [[Níall Noígíallach|Niall Naoighiallach]] a leasdeartháir níos óige.  I dteannta le clanna [[Uí Fiachrach]] agus [[Uí Ailello]], aithnítear na trí clanna mar na [[Connachta]].  Níos deireanaí, le cleasaíocht láimhe, cuireadh clann [[Uí Maine|Uí Mhaine]] in ionad Uí Ailealla mar thríú clann na gConnacht.

[[Íomhá:Ireland early peoples and politics.gif|mion|Luath dhreamanna agus rochtain in Éirinn, c. 800]]

Bhíodh Uí Fiachrach i réim sna Connachta ó thús.  D'éirigh Uí Bhriúin i gceannas ann ach sna 7ú agus 8ú haoiseanna.

== Clanna ==
Bhí an-chuid clann ag Uí Bhriúin. Is iad na trí clanna is tábhachtaí ná a leanas:
* [[Uí Briúin Aí|Uí Bhriúin Aoi]] (*Aí*), ainmnithe as a n-áit dúchais, *Mag nAí*, na tailte thart timpeall phríomhionad ársa an cheantair, [[Ráth Cruachan]], [[Contae Ros Comáin]].  I measc phríomhclanna Uí Bhriúin Aoi, bhí: [[Síol Muiredaigh|Síol Muireadhaigh]], ónar síolraíodh na rítheaghlaigh mheánaoiseacha amhail is [[Uí Chonchúir]] agus [[Mhic Dhiarmada]]; agus [[Síol Chathail]].
* [[Uí Bhriúin Bhréifne]], suite i m[[Bréifne]], [[Contae an Chabháin]] agus [[Contae Liatroma]].  Ba iad muintir [[Uí Raghallaigh]] agus [[Uí Ruairc]] na príomhchlanna.  I measc chlann eile, bhí *Mag Tighearnán* agus *Mag Samhradháin*. 
* [[Uí Bhriúin Seola]], suite ar [[Maigh Seóla|Mhaigh Seola]], [[Contae na Gaillimhe]].  Ba bhaill den ghéag iad seo ríthe [[Iar Connacht|Iar Chonnacht]], [[Uí Fhlaithbheartaigh]] agus a ngaoil [[Clann Chosgraigh]].

Dhéantaí ríthe Chonnacht ach amháin de bhaill na gclann úd.

== Clann Bhriain ==
Dar le [[Tíreachán]], thug [[Naomh Pádraig]] cuairt ar "áras mic Bhriain" ag *Duma Selchae* ar [[Ciarraige Aí|*Mag nAí*]], ach ní deir sé cérbh iad.  De réir ailt chomhionainn in *Vita tripartita Sancti Patricii*, a théann siar b'fhéidir go dtí an 9ú haois, bhí seisear mac ann.  I bhfoinsí níos déanaí ámh, maítear go raibh ceathrar mac is fiche ag Brian.  Is dócha gur cumadh ginealaigh Uí Bhriúin do threibheanba faoi mar a thángadar faoina smacht, amhail is Uí Bhriúin Uamhaill, Uí Bhriúin Ratha agus Uí Bhriúin Sionna.

== Bunús tíreolaíoch ==
Cé go gcreideann Francis Byrne agus Seán Ó Donnabháin gurbh as *Mag nAí* an chlann ó dhúchas, luann Roderic O'Flaherty agus John Colgan na scéalta inste faoi Naoimh Pádraig agus Felartus, agus iad ag tabhairt cuairte ar mhic Briúin ar Mhaigh Seola.  De bharr an mhearbhaill a bhaineann le suíomh an 'Mag Selce' luaite sa [[Vita tripartita Sancti Patricii]], mholl Nicholls gur bogadh ar chúiseanna polaitiúla áit dúchais Uí Bhriúin chuig gar do Ráth Cruachan faoi am [[Tíreachán|Thíreacháin]].  Tugann MacCotter le fios nach mbeadh ar fáil ag muintir Uí Bhriúin ar *Mag nAí* agus iad ag teacht chun cinn ach cúpla paróiste sibhialta.

Sa scéal *Aided Chrimthaind maic Fhidaig ocus Trí mac Echach Muigmedóin*, agus seanscéal an chogaidh idir Brión agus Fiachra á insint, deirtear go raibh Fiachra bunaithe i nAidhne agus Brión ag Damh-Chluain, i nUíbh Bhriúin Seola taobh thiar de [[Tuaim|Thuaim]].  Cé gur seanscéal é, b'fhéidir gur nod é gur thír dhúchais Uí Bhriúin é seo.  I dteannta seo, mhol Hubert Knox gurbh as barúntacht [[Baile Chláir|Bhaile Chláir]] i gContae na Gaillimhe í muintir Uí Briúin, ina príomhchlann na [[Conmaicne|gConmaicne]] lonnaithe ann.  Is díol spéise é go dtugtar an teidil rí Chonmaicne ar [[Cellach mac Rogallaig|Ceallach mac Raghallaigh]] i [[Leabhar Bhaile an Mhóta]].

Is comhsheasmhach é an smaoineamh gur thángthas as Maigh Seola leis an eolas go raibh cónaí ar luath Uí Bhriúin (m.s. [[Cenn Fáelad mac Colgan|Ceann Faoladh mac Colgan]] agus Ceallach mac Raghallaigh) ar [[Loch Cime]], chomh maith le deontas [[Eanach Dhúin]] ag [[Áed mac Echach|Aodh mac Eachach]] sa 6ú haois.  Mheas Byrne nár dhócha é seo de bharr an achair idir Eanach Dhúin agus *Mag nAí*.  I dteannta sin, deirtear sna hannála gur maraíodh Ceann Faoladh ag fir Chonmaicne Cuile, agus sna ríliosta i [[Sioncronachtaí Laud]] "a dhaoine féin a mharú".  Dá mba fhíor iad, thabharfaidís tacú leis an teoiric gur Chonmaicne iad Uí Bhriúin.

Agus *Máenach mac Báethíne* san áireamh, feictear sinsir na trí mór ghéaga den teaghlach ina gcónaí nó ag troid i gceantar Mhaigh Seola sa 7ú haois.  Glaoitear "Magh Ua mBriuin" ar an gceantar úd taobh thoir de [[Loch Coirib]] chomh déanach ar a laghad is 1149.  Is dócha gurb ionann seo agus críocha "rí Uí Bhriúin", teideal a tugadh de ghnáth ar ríthe Uí Bhriúin Seola.  Mar a thugann Knox le fios, rinneadh idirdhealú i [[Leabhar na gCeart]] eatarthu agus Síol Muireadhaigh as lár Ros Comáin.  Molann iad siúd uile gurbh ionann Uí Bhriúin Seola agus Uí Bhriúin féin ó dhúchas.

== Féach freisin==
* [[Nuala na Meadóige Ní Fionnachta]]

== Tagairtí sna hAnnála ==
* ACM 801.8: *Connmhach, bretheamh Ua m-Briúin, d'eg.

## Foinsí
* Byrne, Francis John, *Irish Kings and High-Kings.* Batsford, Londain, 1973. 
* *[https://www.academia.edu/33605521/A_9th_century_U%C3%AD_Bri%C3%BAin_settlement_in_County_Cavan A 9th century Uí Briúin settlement] in County Cavan*

## Tagairtí

Catagóir:GaeilCatagóir:Connachta