open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Duillsilteach

mion|Planda duillsilteach
Is ionann crann, planda nó tor **duillsilteach** agus crann, planda nó tor a chailleann na duilleoga san fhómhar gach bliain.

Plandaí a chaitheann a gcuid duilleog roimh thús an tséasúir ghairbh, a mhaireann ina gcodladh i rith an tséasúir sin. Titeann duilleoga freisin le linn triomaigh chun cailliúint uisce a laghdú, agus le linn seaca nuair a bhíonn an t-uisce sáinnithe mar oighear chun damáiste seaca a laghdú.

### Crainn
Titeann na duilleoga ó na crainn duillsilteacha san fhómhar de ghnáth.  Bíonn duilleoga leathan le dath murtallach ar na gcrainn duillsilteacha.

## Féach freisin

* Planda síorghlas

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Planda síorghlas

[mion|[crann iúir / crainn buaircíneacha (crann síorghlas)]]
Plandaí a choinníonn a nduilleoga i rith na bliana. Fásann siad in aeráidí gan séasúir naimhdeacha, nó bíonn duilleoga oiriúnaithe acu chun an fhuacht is an triomacht a sheasamh. Caitear na duilleoga is athfhásann siad de réir a chéile, ionas go mbíonn fásra orthu an t-am ar fad.

### Crainn
Fanann na duilleoga ar na gcrainn buaircíneacha (crann síorghlas).  Bíonn duilleoga caol ar nós dealga le dath galbánach ar na gcrainn buaircíneacha.

## Féach freisin

* Planda duillsilteach

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Plandáil

Córas talmhaíochta a fhaightear i dtíortha trópaiceacha is fothrópaiceacha mar oidhreacht an choilíneachais. Bhí na plandálacha mór, faoi úinéireacht chomhlachtaí diansaothair. Nuair a bhain na tíortha sin neamhspleáchas amach roinneadh cuid mhaith plandálacha in aonaid níos lú. I bhfeidhm fós le barra easportála cosúil le caife, tae, rubar is cadás, ach sna fáschoillte i dtíortha measartha freisin.

## Tagairtí
Plasma (fisic)

Sa bhfisic, an 4ú staid damhna ar sreabhán ian is leictreon saor é, cumtha mar shampla trí ghás a théamh go dtí teocht an-ard. Bíonn fórsaí láidre leictreacha idir na cáithníní ann. Bíonn plasma taobh istigh de lampa feadáin fhluairisigh, agus i gcroíleacán na Gréine is na réaltaí eile. Baineann an phlasma-fhisic le staidéar na bplasmaí. Scéim ollmhór taighde is forbartha atá ar siúl sna Stáit Aontaithe, an Eoraip is dtíortha eile ar phlasmaí is ea an iarracht chun fuinneamh leictreach a ghiniúint trí chomhleá núicleach. In iarracht amháin, sáinnítear plasma áirithe i réimse maighnéadach i bhfoirm taoschnó, agus is é átá i gceist an plasma sin a théamh ar mhodh leictreach chun teochtaí arda ag a dtarlóidh an comhleá faoi stiúir.

## Tagairtí
Plasma cuarc/glúón

Is é rud is **plasma cuarc/glúón** ann ná staid damhna a chuimsíonn gás (plasma) cuarc saor is glúón. De ghnáth bíonn cuairc, a chomhdhéanann cáithníní fo-adamhacha cosúil le prótóin is neodróin, nasctha le chéile gan cead a bheith saor ón meicníocht nasctha. Bíonn na glúóin, a iompraíonn an fórsa láidir a choinníonn na cuairc le chéile, teorannaithe mar an gcéanna. Ach de réir teoiric idirghníomhaithe na gcuarc is na nglúón (crómaidinimic chandamach), má bhíonn an teocht is an brú ard a dhóthain, ní fhanann na cuairc is na glúóin taobh istigh de theorannuithe na staideanna comhghnásacha ach foirmíonn plasma cuarc is glúón saorghluaiseachta. Tá fianaise ar a leithéid de phlasma i dtorthaí imbhuailtí tromnúicléas i CERN sa Ghinéiv (1997, 2000). Samhlaítear go raibh plasma cuarc/glúón ann díreach i ndiaidh na hOllphléisce. 

## Tagairtí
Plasmafeiréis

Malartú plasma, próiseas le himshruthú fola iomláine taobh amuigh den cholainn agus, lena linn sin, scaradh na gcomhábhar ceallach ón bplasma, caitheamh an phlasma sin i gcártaí, agus plasma úr nó albaimin plasma a chur ina ionad. Déantar é seo chun ábhair dhochracha, cosúil le hantasubstaintí mínormálta, a bhaint as an gcolainn. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Sláinte
Plasmascáileán

Léiriú i bhfoirm painéil leata a bhaineann feidhm as floscú plasma chun solas a ghiniúint, a úsáidtear mar scáileán teilifíse nó scáileán léirithe eile.

## Tagairtí
Pláta teicteonach

Glacann na geolaithe leis anois go bhfuil dromchla an Domhain roinnte ina phlátaí dochta réasúnta tanaí den screamh sheachtrach, a shíobghluaiseann thar an ábhar sa mhaintlín faoina mbun go fíormhall, níos lú ná ceintiméadar sa bhliain. 7 bpláta teicteonach mór atá ann — plátaí na hAfraice, na hEoráise, na hInd-Astráile, an Aigéin Chiúin, Mheiriceá Thuaidh, Mheiriceá Theas, agus an Antartaigh — a tháinig as briseadh na mórthíre Pangaea timpeall 200 milliún bliain ó shin. Ina dhiaidh sin, trí shíobghluaiseacht na n-ilchríoch, tháinig na mórthíortha le bheith mar a bhfuil siad inniu. Ag áiteanna tá na plátaí ag druidim amach óna chéile is clais dhomhain á cruthú ina ndiaidh. Ag áiteanna eile tá siad ag brú i gcoinne a chéile. Nuair a ghluaiseann siad go cliathánach thar a chéile, tarlaíonn creathanna talún. Uaireanta fodhuchtaíonn pláta amháin faoi bhun pláta eile, agus le gach gluaiseacht choibhneasta tarlaíonn creathanna talún is bolcáin. Mar thoradh ar an bhfodhuchtú seo agus lúbadh an phláta ar barr a cruthaíodh na Himiléithe, na sléibhte is airde ar Domhan. Is iontach teoiric seo na bplátaí teicteonacha chun míniú a sholáthar ar fheiniméin chomh héagsúil le sléibhte, creathanna talún, bolcáin agus foithreacha is claiseanna faoin bhfarraige.

## Tagairtí

 

Creathanna talún
Catagóir:Tubaistí nádúrtha
Catagóir:Geolaíocht
Catagóir:Seismeolaíocht
Plean oscailte

mion|Cubhachailí in oifig, sampla de phlean oscailte
'S é atá i gceist le **plean oscailte** ná leagan amach seomraí i bhfoirgneamh ina bhfuil an oiread is lú doirse is fallaí inmheánacha, nó iad bainte as go hiomlán. Samhlaítear go príomha le stíl idirnáisiúnta ailtireachta sna 1920idí-1930idí é, agus oifigí is tithe príobháideacha tar éis an dara cogadh domhanda.

## Tagairtí

Catagóir:Dearadh intí
Pliosauroidea

Is pléiseasár cumasach ó na farraigí Méiseasócha é an **pléasár**. Bhí muineál gearr is ceann an-mhór acu. Bhídís foghlach ar ainmhithe móra uisciúla. Bhí cónaí orthu sna haigéin ar fud an domhain. Bhí cúpla speiceas suas le deich méadar ar fhad. Mhair siad leis na dineasáir agus chuaigh siad in éag le chéile ag deireadh na Tréimhse Cailcí. 

Is fo-ord éagtha é **Pliosauroidea** de veirteabraigh uisciúla agus go háirithe ón chlád Méiseasóch 'Diapsida' (.i. an Triasach Uachtarach  go dtí an Cailceach Déanach). Ní raibh ach fine amháin díobh ann ar dtús, na Pliosauridae, ach tá géinis agus finte eile curtha san áireamh ó shin.

## Tagairtí
Pléatrófacht

Iarmhairtí iolracha géine amháin. Mar shampla, laghdaíonn an ghéin iarmharach i nDrosophila (an chuil torthaí) méid na sciathán, ach chomh maith leis sin, mionathraíonn na cothromóirí, athraíonn treo guairí áirithe, agus athraíonn uimhir na línte uibheacha sna hubhagáin. Sa duine mar an gcéanna, bíonn cuid mhaith géinte pléatrófacha taobh thiar de shiondróim ar leith. Mar shampla, maidir leis an ngéin is cúis le siondróm Marfan, ní hamháin go dtáirgeann sí an déanamh colainne caol caolchrúbach, le fadú fhoircinn na ngéag go háirithe, ach róghluaisne na n-alt freisin, agus go minic cur lionsa na súile as ionad is galair croí. 

## Tagairtí
An Sealad Pléicéineach

Is é **an Sealad Pléicéineach** an sealad deireanach den tréimhse Threasach, 5-2 mhilliún bliain ó shin, díreach roimh an Sealad Pléisticéineach. 

## Tagairtí
Pláta criosach

San optaic, saghas lionsa mhaoil a bhfuil fáinní ailtéarnacha teimhneacha is trédhearcacha ann. Mar gheall ar thrasnaíocht idir an solas a thagann trí gach fáinne trédhearcach, déantar fócasú ar an solas a thagann tríd. Ach an t-ábhar cuí trédhearcach a roghnú, is féidir micreathonnta nó X-ghathanna a fhócasú freisin, bíodh is nach mbeadh gloine úsáideach dóibh siúd.

## Tagairtí

Catagóir:Optaic
Plasmóidiam

Saghas prótasóin sheadánaigh, cuid acu a chuireann tús le maláire i ndaoine. Is casta a dtimthriall beatha, cuid de na pasanna in óstach idirmheánach, an mhuiscít, agus pasanna eile i bhfuil nó orgáin eile an óstaigh dheireanaigh veirteabraigh.

## Tagairtí
Pléiseasár

Is reiptíl mhuirí ón ré Mhéiseasóch é an **pléiseasár**. An cholainn leathan dluth, le géaga móra mionathraithe ina gcéaslaí. An muineál fada de ghnáth, an ceann beag le soc fada ag iompar fiacla géara chun gur féidir leis éisc a ithe. Tugtar *pléasáir* ar na foirmeacha le muineál gearr. Bhí cónaí orthu sna haigéin ar fud an domhain. Chuaigh siad in éag ag deireadh na Tréimhse Chailceach, chomh maith leis na Dineasáir. 

## Tagairtí
An Sealad Pléisticéineach

Is é **an Sealad Pléisticéineach** an sealad luath den dá ré sa tréimhse Cheathartha dheireanach, 2 mhilliún go dtí timpeall 10,000 bliain ó shin. Sa leathsféar thuaidh, tharla cuid mhaith tréimhsí oighrithe inar leathnaigh an t-oighear ó dheas is ar chúlaigh arís. Ba shuntasach gur díothaíodh mamaigh, cosúil leis an mamat is an mastadán, sna limistéir oighrithe, gur tharla éabhlóid an duine, agus gur tháinig cuid mhaith de bheatha mhamach an lae inniu chun cinn le linn na ré.

## Tagairtí

Catagóir:Tréimhsí geolaíocha
Samuel Plimsoll

Leasaitheoir sóisialta a rugadh i mBriostó Shasana ab ea **Samuel Plimsoll** (10 Feabhra 1824 – 3 Meitheamh 1898). D'áitigh sé ar an rialtas dlí a rith chun iachall a chur ar úinéirí long marc ar leith — diosca ciorclach le líne chothrománach tríd an lár (líne Plimsoll, an tslat)—a phéinteáil ar thaobh gach loinge chun comharthú nár cheadaithe an long a lódáil don tslat, le líne Plimsoll ag leibhéal dhromchla an uisce. Ghnóthaigh sé an leasainm ‘cara na mairnéalach’ as an mbeart seo.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1824
Catagóir:Básanna i 1898
Catagóir:Leasaitheoirí sóisialta Sasanacha
Plúirín

Dath a fhaightear ó chúpla speiceas, ainil is plúirín dathaitheach, de phlanda ar leith. Toim ilbhliantúla is ea an dá cheann a fhásann go dtí 2.5 m ar airde. Na duilleoga cleiteach, na pisbhláthanna dearg ina gcrobhaingí gearra. Shaothraítí é tráth dá raibh san India is i Sumatra na hIndinéise, ach ní dhéantar a thuilleadh gur fiú trácht air. Thit an lug ar an lag ar an margadh nuair a tugadh ruaim shaorga ainilín isteach. Ar dtús úsáideadh go forleathan é i ndathú olla, cadáis is síoda, ach anois is mó a úsáidtear é chun an snáithe dlúth i ndeinim a dhathú. 

## Tagairtí

Catagóir:Dathanna
Plúirín sneachta

Bleib a thagann faoi bhláth go minic go déanach sa gheimhreadh, dúchasach don Eoraip is iarthar na hÁise. Na duilleoga stropa-chruthach an-chaol scothghorm/glas. Na bláthanna ar ghais fhada, aonarach crochta bán. 3 theascán seachtrach iombhlátha ag leathadh amach; 3 cinn inmheánacha freisin, níos lú ná na cinn sheachtracha, le spota glas ag bun an eang buaice. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Pluma silíneach

Tom nó crann beag duillsilteach, uaireanta dealgach, a fhásann suas le 8 m ar airde is ea an **crann plumaí silíneacha**. Is dócha gur sinsear amháin de chuid an chrann plumaí é. Na bláthanna bán, ag teacht amach roimh nó ag an am céanna leis na duilleoga ubhchruthacha fiaclacha. Na torthaí cruinneogach 2.0-3.5 cm ar leithead, dearg nó buí. Dúchasach do na Balcáin, saothraithe in áiteanna eile. 

## Tagairtí
Plúr na gréine

Tom beag síorghlas, 0.5-2.0 m ar airde, dúchasach do Pheiriú. Na duilleoga lansa-chruthach go hubhchruthach, giobach roctha. Na bláthanna beag feadánach, le maotháin leata, bán go liathchorcra nó corcra, i gcrobhaingí cinn. Fástar é le haghaidh a bhláthanna cumhra.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Uaimheolaíocht

mion
Taiscéaladh is staidéar eolaíoch ar phluaiseanna is gnéithe eile faoin talamh is ea an **uaimheolaíocht**, chun suirbhéireacht a dhéanamh ar a bhfairsinge, a stair fhisiciúil, a struchtúr is a stair nádúrtha.

## Féach freisin

* Uaimheadóireacht

## Tagairtí

Catagóir:Pluaiseanna
Catagóir:Eolaíocht
Plubán

Iasc a fhaightear i locha, srutháin is aibhneacha na hEorpa is Mhuir Bhailt. An cholainn fadaithe, gar do bheith sorcóireach, suas le 60 cm ar fhad. Scothghlas/liath ar an taobh uachtarach, na cliatháin airgeadach, an taobh íochtarach bán. Coitianta mar iasc spóirt. Gaolmhar leis an orfa is an déas. 

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Plúrán cloigneach

Planda débhliantúil giobach, dúchasach don Iodáil, tugtha isteach i dtíortha eile is ea **plúrán cloigneach**. Na bláthanna 4-5 cm ar leithead, clogchruthach dúghorm, le spící fada. An-choitianta mar mhaisiúchán. Na foirmeacha do ghairdíní in an-chuid dathanna. 

## Tagairtí
Poc uisce

Is antalóp é an **poc uisce**  (*Kobus ellipsiprymnus*) a innlíonn, dúchasach don Afraic ó dheas ón Sahára. Mór, le cóta mosach donn nó liath. Adharca fada caoldíreacha ag an bhfireannach is cíora mórthimpeall orthu. Áitríonn sé an sabhána is coillearnach gar don uisce. Dhá fhoirm ann: an poc uisce coitianta (*K. e. ellipsiprymnus*), agus an poc uisce *defassa* (*K. e. defassa*).

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Poibleog Lombardach

Crann de chlann na bpoibleog, le géaga a shíneann suas is mullach caol colúnach difriúil aige. Ainmnithe as plandaí a tháinig ar dtús ó thuaisceart na hIodáile a tugadh isteach sa Bhreatain is in Éirinn san 18ú céad. Is fireannaigh an chuid is mó ar fad de na crainn. Seasann siad i gcoinne truailliú an aeir, agus déantar iad a phlandáil go minic taobh le bóithre is aibhinní.

## Tagairtí
Poiciliteirm

Ainmhí nach bhfuil aon chóras inmheánach aige chun teocht a cholainne a rialú, ionas go n-athraíonn sí ó am go chéile le hathruithe i dteocht na timpeallachta. Uaireanta deirtear gur ainmhí fuarfhuilteach é, ach is féidir leis teocht a cholainne a choinneáil ag leibhéal ard trí ghníomhaíocht nó grianú.

## Tagairtí
Poileistear

Móilíní móra a chruthaítear trí pholaiméiriú comhdhlúthaithe dé-alcól le haigéid dhécharbocsaileacha, cosúil le heitiléingliocól le haigéad teireatalach. Snáithíní saorga a chruthaítear mar seo is ea teiriléin de chuid ICI, agus Dacron de chuid DuPont. Teicstílí baile iad seo atá roc-obach agus éasca le ní is glanadh. Ábhair láidre fhrithscríobacha thámha (ó thaobh ceimice de) is ea na poileistir, agus baintear úsáid astu i gcomhar le plaistigh is snáithíní gloine chun plaistigh threisithe a tháirgeadh le haghaidh tógála.

## Tagairtí
Henri Poincaré

Matamaiticeoir a rugadh i Nancy na Fraince ab ea **Jules Henri Poincaré** (29 Aibreán 1854 – 17 Iúil 1912). 

Chruthaigh sé teoiric na bhfeidhmeanna uathmhorfacha, bunaithe ar choincheapa ó thacartheoiric, geoiméadracht neamh-Eoiclídeach is teoiric na bhfeidhmeanna coimpléascacha. I 1899 chuir sé tús le teoiric an anoird. Thairg sé cuid mhaith bunchoincheapanna don toipeolaíocht, an triantánú is an homalógacht. Fuair sé bás i gPáras.

## Tagairtí

Catagóir:Matamaiticeoirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1854
Catagóir:Básanna i 1912
Pointe athchasta

Sa mhatamaitic, pointe ag a n-athraíonn cuar a staid cuasachta ó bheith cuasach thuas go cuasach thíos, nó a mhalairt. Má scríobhtar an cuar i gcomhordanáidí Cairtéiseacha, x is y, is coinníoll riachtanach gur d2y/dx2 = 0 ag an bpointe chun gur pointe athchasta é, ach ní leor an coinníoll é. Is gá freisin go n-athraíonn a shín ó + go – nó a mhalairt ag dul tríd an bpointe sin.

## Tagairtí
Poipín

mion|Poipíní
Planda ilbhliantúil a fhásann go hairde 60 cm. Dúchasach d'iarthar na hEorpa, saghas aonraithe san iarthar de ghné Áiseach. Na duilleoga bánghlas, roinnte ina dteascáin liopacha; na bláthanna 5-7 cm ar leithead le dhá sheipeal is 4 pheiteal, gealdaite; capsúl éilipseach atá sa toradh. Tálann sé laitéis bhuí. D'fhás na poipíní dearga go fiáin i bpáirceanna Flóndrais le linn an chéad chogadh domhanda, agus úsáidtear é sa Bhreatain mar shiombail cuimhneacháin ar na saighdiúirí a thit sa chogadh sin. 

## Tagairtí
Poirceallán

Is é is **poirceallán** ann ábhar ceirmeach crua gloiniúil tréshoilseach, i gcodarsnacht le potaireacht atá teimhneach póiriúil. Bíonn cré Shíneach is cloch Shíneach ann, agus tugtar tine dó ag teocht 1,200-1,350&nbsp;°C (ní bhíonn cloch Shíneach i bpotaireacht, agus tugtar tine di sin ag teocht níos lú ná 1,200&nbsp;°C). Rinneadh den chéad uair é sa tSín idir an 7ú is an 10ú céad nuair a thosaigh táirgeadh na n-earraí cáiliúla, séadghlasa ceileadain. Sa 10ú-13ú céad táirgeadh ar a laghad 9 n-athraitheach suntasach. Ón 14ú céad tháinig sé go hiarthar na hEorpa, agus measadh go raibh sé an-luachmhar. Rinne monarcha na Medici i bhFlórans na hIodáile an chéad iarracht poirceallán a dhéanamh san Eoraip sna 1570idí, ach níor éirigh rómhaith léi. Go luath san 18ú céad bhí rath ar iarracht Meißen sa Ghearmáin.

## Tagairtí

Catagóir:Poirceallán
Póiriúlacht

Tréith mheicniúil solad, agus tomhas ar a gcumas sreabháin a ligean tríothu. Is iad na cainéil chaola a dhéanann ábhar soladach póiriúil, a ligeann don ábhar sreabhán a ionsú trí ghníomhú ribeach, díreach mar a ionsúnn spúinse uisce. Faightear ola faoin talamh i gcarraigeacha póiriúla. Draenáileann uisce trí ghaineamh póiriúil scagach.

## Tagairtí
Poinséitia

Tom duillsilteach atá dúchasach do Mheiciseo is ea an **phoinséitia**. I ndáiríre, bláthra ar leith atá sa bhláth, is brachtanna móra flanndearga air atá cosúil le peitil. De ghnáth cuirtear ábhar fásmhoillitheach leis an bplanda pota chun go gcaomhnóidh sé a chruth is a airde. 

## Tagairtí
Poileitiléin

Is í **poileitiléin** an plaisteach is coitianta a tháirgtear. Is polaiméir í, a úsáidtear go príomha le haghaidh pacáistithe (málaí plaisteacha, scannán plaisteach, geoscannán agus coimeádáin lena n - áirítear buidéil, srl.). Ó bhí 2017, tá níos mó ná 100 milliún tonna de roisíní poileitiléine á dtáirgeadh go bliantúil, is ionann é sin agus 34% den mhargadh iomlán plaistigh.

Tá a lán cineálacha poileitéiní ar eolas, agus an fhoirmle cheimiceach (C2H4)*n*  ag a bhformhór. De ghnáth, is meascán de pholaiméirí comhchosúla d'eitiléin é PE, le luachanna éagsúla de *n*. Is féidir leis a bheith *ísealdlús* nó *ard-dlús*: easbrúitear poileitiléin ísealdlúis ag baint úsáide as brú ard (1,000 -5,000 atm (100 -510 MPa)) agus teocht ard (520 K (247 ° C; 476 ° F)), agus easbrúitear poileitiléin ard-dlúis ag baint úsáide as brú íseal (6 -7 atm (610 -710 kPa)) agus teocht íseal (333 -343 K (60 -70 ° C; 140 -158 ° F)). De ghnáth bíonn poileitiléinis jna teirmeaplaisteach, ach is féidir í a bheith ina plaisteach teirmithéachtach ina ionad sin, mar shampla, i bpoileitiléin thrasnasctha.

## Tagairtí

Catagóir:Pololaifíní
Catagóir:Tréleictrigh
Catagóir:Eitiléine
Catagóir:Teirmeaplaistigh
Catagóir:Ábhair phacáistithe
Catagóir:Ábhair thrédhearcacha
Catagóir:Bithphlaistigh
Catagóir:Aireagáin na Gearmáine
Catagóir:1898 san eolaíocht
Catagóir:1898 sa Ghearmáin

Catagóir:Plaistigh
Poitéinseal

Is éard is **poitéinseal** ann ná cainníocht scálach a bhaineann le réimse a chuireann fórsa i ngníomh, a bhfuil ráta athraithe an fhórsa le fad díreach i gcomhréir leis an bhfórsa féin. Úsáidtear an tsiombail V dó. I réimse imtharraingteach, is ionann é agus fuinneamh poitéinsiúil reada de mhais 1 kg. I réimse leictreach, is ionann é agus fuinneamh poitéinsiúil lucht 1 C . 

## Tagairtí
Poitéinseal scannáin

An difríocht voltais trasna an chillscannáin sa chuid is mó de na cealla beo, agus an taobh istigh diúltach i leith an taobh amuigh. Tugtar *an [[poitéinseal]] tras-scannáin* air seo freisin. Cinneann tiúchan na n-ian ar an dá thaobh a luach, ach bíonn sé idir -9 is -100 mV, ag brath ar nádúr na cille.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Siméon Denis Poisson

Matamaiticeoir a rugadh i bPithiviers na Fraince ab ea **Siméon Denis Poisson** (21 Meitheamh 1781 – 25 Aibreán 1840). Rinne sé taighde ar mheicnic neamhaí, leictreamaighnéadas, airíonna meicniúla ábhar (cóimheas Poisson), agus dóchúlacht, inar bhunaigh sé an dlí a rialaíonn dáileacháin mhóra uimhreacha randamacha (*dáileadh Poisson*).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1781
Catagóir:Básanna i 1840
Catagóir:Matamaiticeoirí Francacha
Poitéinseal veicteoireach maighnéadach

Cainníocht veicteoireach a mbíonn a ráta athraithe in aghaidh an fhaid gaolta leis an réimse maighnéadach. Úsáidtear an tsiombail A dó, leis an aonad Wb m-1 (véibear in aghaidh an mhéadair). Sruth leictreach a fheidhmíonn mar fhoinse an phoitéinsil veicteoirigh mhaighnéadaigh. 

## Tagairtí
Poitéinsiméadar

Gléas tábhachtach chun difríocht poitéinsil leictrigh a thomhas go cruinn nó a rialú. Cuirtear difríocht poitéinsil atá ar eolas i bhfeidhm ar feadh sreinge fada aonfhoirmí (go minic i lúbanna) le bataire, agus úsáidtear tadhall sleamhnáin chun aon chodán is gá den difríocht iomlán poitéinsil a shampláil. Úsáidtear poitéinsiméadair i gciorcaid leictreonacha, agus mar rialaitheoir fuaime i raidió is gléasanna fuaime eile. 

## Tagairtí
Poitigéir

Seantéarma don chógaseolaí, nuair a bhíodh na drugaí garbh, díorthaithe go díreach ó phlandaí den chuid is mó. Sa tír seo is an Bhreatain, ba lianna ginearálta na poitigéirí. Bhunaigh an Rí Séamas I Cumann na bPoitigéirí i 1617, agus d'éirigh leo a n-údarás a mhéadú sna blianta ina dhiaidh sin. 

## Tagairtí
Cóimheas Poisson

deas|250px|thumb|Cóimheas Poisson
Cóimheas na straidhne i dtreo atá ingearach le treo an struis a cuireadh i bhfeidhm ar an ábhar agus na straidhne i dtreo an struis. Úsáidtear an tsiombail μ dó, agus is uimhir gan aonad é. Shaothraigh Siméon Poisson é. Mar shampla, tugann sé tomhas ar an laghdú ar thrastomhas slaite a shínítear ar a fad. Luachanna 0.1-0.4 a fhaightear de ghnáth. 

## Tagairtí
Poitéinseal teagmhála

Is éard atá i gceist le **poitéinseal teagmhála** ná fórsa leictreaghluaisneach a tháirgtear trasna cumair idir dhá mhiotal éagsúla ag an teocht chéanna. Bíonn an fórsa seo díreach i gcomhréir leis an difríocht idir feidhmeanna oibre an dá mhiotal. Is amhlaidh go n-ascnaíonn leictreoin ó mhiotal amháin go dtí an miotal eile, rud a mhéadaíonn an fórsa go mbíonn an deacracht chéanna ag leictreon aistriú ón dá mhiotal. Tarlaíonn an feiniméan céanna i leith dhá miotal chomhionanna ach iad a bheith ag teochtaí difriúla. Baintear feidhm as an bhfeiniméan seo i dteirmeachúplaí. 

## Tagairtí
Défheinil pholaclóirínithe

De ghnáth, is éard is **défheinil pholaclóirínithe** ann ná meascán comhdhúl ina malartaítear adaimh chlóirín ar adaimh hidrigine i ndéfheinil, C12H10 (móilín ina bhfuil dhá ghrúpa feinile nasctha le chéile). Tugtar *DPCanna* orthu (nó *PCBs* i mBéarla). Móilíní an-chobhsaí is ea iad, ionas gur ábhair an-mhaithe lasairmhoillitheacha is leictrinslitheacha iad. Ach nuair a dhíghrádaíonn siad faoi dheireadh, bíonn táirgí an díghrádaithe tocsaineach. I 1999 fuarthas dé-oscain is DPCanna i mbianna d'ainmhithe, ag leibhéal i bhfad níos airde ná mar a bheadh sábháilte. Tharla eachtra mar seo in Éirinn maidir le cothú muc i 2008: truaillíodh an-chuid muiceola in Éirinn is go hidirnáisiúnta, agus rinneadh an-damáiste do thionscal na muiceola. Is amhlaidh a charnann DPCanna, cosúil le dé-ocsain, i saill na colainne agus a fheidhmíonn mar nimhiú mall.

## Tagairtí
Polaigéin

Géin le hiarmhairt éadrom, a fheidhmíonn i gcomhar le cuid mhaith géinte eile. Feictear athruithe i dtréithe de dhá chineál, athruithe scoite nuair a thiteann an tréith go soiléir i rang amháin nó eile (mar shampla, grúpaí fola A nó O) agus athruithe cainníochtúla nuair a bhíonn an tomhas de réir scála leanúnaigh gan ranganna scoite (mar shampla, airde). Bíonn tréithe cosúil leis an gceann deireanach seo faoi rialú polaigéinte.

## Tagairtí
Polaihéadrán

Sa mhatamaitic, is éard is **polaihéadrán** ann ná solad atá cuimsithe le dromchlaí plánacha amháin. Is féidir a chruthú nach bhfuil ach 5 pholaihéadrán rialta, cuimsithe ag polagáin rialta iomchuí. An-tábhachtach i gcriostalagrafaíocht is mianreolaíocht.

## Tagairtí

Catagóir:Cruthanna
Polacrómatacht

San ealaín, cleachtas dhathú dealbhóireachta. San ailtireacht freisin, úsáid marmar éagsúil, brící, breochloiche, cloiche is a leithéid i bhfoirgnimh mar mhaisiúchán. 

## Tagairtí
Polaicíotaemacht

An iomarca ceall dearg sa bhfuil ag imshruthú sa cholainn. Tarlaíonn sé mar thoradh ar uireasa ocsaigine is duine ina chónaí ag airde an-ard mar a bhfuil tiúchan laghdaithe ocsaigine san atmaisféar, agus go hannamh mar ghalar spontáineach a bhaineann le leoicéime.

## Tagairtí
Polaimídí

Móilíní móra a chruthaítear trí pholaiméiriú comhdhlúthaithe dé-aimíní le haigéid dhécharbocsaileacha, cosúil le 1,6 dé-aimíniheacsán le 1,6 aigéad adaipeach chun níolón a dhéanamh. Tugann na móilíní comhlántacha seo an saghas céanna nasc aimíde a fhaightear i bpróitéiní, agus snáithíní nádúrtha cosúil le síoda is olann (mar is iad aimíonaigéid na monaiméirí sa dá shnáithín seo).

## Tagairtí
Polaimiailíteas

Galar víreasach a ionsaíonn damhna liath chorda an dromlaigh go tobann is ea **polaimiailíteas** (nó **póilió**). Tá an téarma díorthaithe ón nGréigis πολίός "liath", µυελός "corda an dromlaigh", agus -iteas, a sainchiallíonn "athlasadh". 

Tolgtar an víreas ó bhia nó uisce truaillithe, agus cuireann sé isteach ar pháiste go príomha. Ionsaíonn sé na cealla i líneáil na stéige ar dtús, agus faigheann an páiste buinneach. 

Ansin, i dtimpeall 1% de na cásanna, gluaiseann sé isteach i gcealla néarón luadrach i gcorda an dromlaigh, na néaróga a sholáthraíonn na matáin ar fud na colainne. 

[240x240px|mion|clé|Pólaimiailiteas, Nollaig na bliana [2002 (Foinse: EDS)

]]

Má mhilltear na cealla sin, cuirfidh sin tús le pairilis a fhéadfaidh cur isteach ar ghéag. Más néaróin a sholáthraíonn na scamhóga a mhilltear, is féidir go mbeidh sé sin marfach. Mharaigh is mhíchumasaigh an galar an-chuid páistí is daoine fásta sa chéad leath den 20ú céad, nuair a thugtaí an naíonphairilis air agus nach raibh aon leigheas air. 

D'fhionn Jonas Salk an chéad vacsaín i gcoinne polaimiailítis i 1953, agus le vacsaíní is feabhsuithe i sláinteachas, is ar éigin nach bhfuil deireadh curtha leis faoi seo.

## Féach freisin

* Aerálaí

## Tagairtí

Catagóir:Galair thógálacha
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Polaip (míochaine)

Sa mhíochaine, sceachaill bheag a fhásann ó dhromchla líneáil orgáin (mar shampla, ar an stéig mhór, an tsrón nó an laraing). Is féidir go bhfuileoidh sí is gur gá í a bhaint le máinliacht. Go minic éadrom, ach is féidir go n-éireoidh sí urchóideach nó athfhillteach.

## Tagairtí
Polaip (míoleolaíocht)

Sa mhíoleolaíocht, foirm céileantráití atá aonarach bogcholainneach suite. Is é a bhíonn ina colainn ná cabhail shorcóireach le béal stuaiceach is adharcáin mórthimpeall uirthi. Greamaithe ag a bun i bhfoirmeacha aonaracha nó le córas géagach feadánach i gcoilíneachtaí.

## Tagairtí
Polaiméiriúchán

Cruthú móilín mhóir, polaiméire, trí móilíní níos lú (monaiméirí) a chuingriú. Is démhéir cuingriú dhá mhonaiméir, agus trímhéir cuingriú 3 cinn. Tugtar *olagaiméirí* ar pholaiméirí beaga le 3-10 monaiméar iontu. Is féidir gur monaiméirí den chineál céanna na monaiméirí, mar atá i bpoileitiléin, nó gur dhá mhóilín chomhlántacha iad, mar atá i bpolaimíd nó poileistear. Bíonn dhá phríomhshaghas imoibrithe i gceist sa phróiseas: comhdhlúthú ina ndéantar fotháirge, agus suimiú mar nach mbíonn fotháirge. Is féidir go mbeidh 100-10,000 monaiméir comhshnaidhmthe i móilín polaiméire amháin. 

## Tagairtí
Polaimióisíteas

Neamhord tearc idirleata athlasta sna matáin, na fíocháin tacaíochta, is an craiceann. Meastar go bhfuil próiseas féinimdhíonach mar bhun leis.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Polaipeiptíd fuileadánghníomhach stéigeach

Polaipeiptíd le 28 aimíonaigéad, a fuarthas den chéad uair i stéig muice, ansin i mamaigh eile. Meastar gur néaratharchuradóir de shaghas NANC í a rialaíonn sreabhadh na fola, táil stéigeacha is fhaireogacha, agus scíth na matán mín (sna haerbhealaí go háirithe). I láthair ag tiúchan an-ard sa phéineas daonna, agus is féidir go bhfuil baint aici ansin lena ardú. 

## Tagairtí
Polaisiúicríd

thumb|330x330px|''Hetero-''polaisiúicríd

Is éard is **polaisiúicríd** ann ná móilín mór carbaihiodráite a éiríonn as polaiméiriú comhdhlúthaithe siúcraí chun naisc éitir a dhéanamh idir aonaid monaisiúicrídí. Cruthaíonn hidrealú polaishiúicríde siúcraí níos simplí. I measc na bpolasiúicrídí tá stáirse is ceallalós, iad araon ina bpolaiméirí glúcóis. 

## Tagairtí
Clóiríd pholaivinile

An tríú polaiméir phlaisteach shintéiseach is mó a tháirgtear ar domhan (i ndiaidh poileitiléine agus polapróipiléine) is ea **clóiríd pholaivinile**  (mar mhalairt air sin: i gcóras AIGCF **pola(1-clóireitiléin **) Déantar thart ar 40 milliún tonna de CPV a tháirgeadh gach bliain.

Bíonn dhá fhoirm bhunúsacha ag CPV: dolúbtha (giorraithe uaireanta mar CPVD) agus solúbtha. Úsáidtear CPV, sé sin an fhoirm dholúbtha, san fhoirgníocht le haghaidh píopaí agus in go leor feidhmeanna praiticiúlaeile amhail doirse agus fuinneoga a mhonarú. Úsáidtear í freisin chun buidéil, pacáistiú neamhbhia, leatháin cumhdaigh bia, agus cártaí a dhéanamh (mar shampla cártaí bainc nó ballraíochta). Is féidir í a dhéanamh níos boige agus níos solúbthaí trí phlaisteachán a chur leis, agus is iad na taláit na cinn is mó a bhaintear úsáid as. San fhoirm seo, úsáidtear í freisin i bpluiméireacht, insliú cábla leictreach, leathar bréige, urláir, comharthaíocht, ceirníní,  táirgí inséidte, agus go leor feidhmeanna ina gcuirtear í in ionad rubair.. Le cadás nó línéadach, úsáidtear í i dtáirgeadh chanbháis.
CH2=CHCl 

## Tagairtí

Catagóir: Tréleictrigh
Catagóir: Fabraicí neamhfhite
Catagóir: Plaistigh
Catagóir: Teirmeaplaistigh
Catagóir: Polaiméirí vinile
Catagóir: Ceimiceáin tráchtearraí
Catagóir: 1872 san eolaíocht
Catagóir: 1872 sa Ghearmáin
Polamorfacht (bitheolaíocht)

Sa bhitheolaíocht, dhá cheann nó níos mó d'fhoirmeacha géiniteacha scoite orgánaigh a bheith i láthair sa daonra idirphóraithe céanna, nuair a bhíonn minicíocht na foirme is teirce níos mó ná mar a tharlódh trí shóchán amháin. Is féidir go mbeidh an pholamorfacht seasmhach is go leanfaidh ar feadh cuid mhaith glún, nó sealadach. Is sampla atá le feiceáil i ndaoine é dath na súl, ach tá cuid mhaith eile a bhíonn dofheicthe ar gá teicníochtaí ar leith, cosúil le hanailísí DNA, a úsáid len iad a bhrath.

## Tagairtí
Polamorfacht (ceimic)

Sa cheimic, dhá ábhar nó níos mó leis an gcomhdhéanamh ceimiceach céanna ach struchtúir chriostalta dhifriúla. Samplaí is ea graifít is diamant, nó cailcít is aragóinít.

## Tagairtí
Polamorfacht i bhfad na mbloghanna gearrtha

Seichimh shrianta chlónaithe DNA is féidir a úsáid i ngéinmhapáil i modhanna traidisiúnta anailíse géinití (*RFLP* i mBéarla). Sa talmhaíocht, is mór an chabhair í i mapáil is anailís tréithe cainníochtúla cosúil le frithsheasmhacht i gcoinne galar, caighdeán próiseála nó toilleadh toraidh, agus simplíonn is luasghéaraíonn sé seo pórú géinitíopaí a iompraíonn cumaisc tréithe a bheadh inmhianaithe.

## Tagairtí
Polaiteitreafluaireitiléin

Polaiméir phlaisteach theirmithéachtach le hairíonna tábhachtacha mionathraithe dromchla is ea **polaiteitreafluaireitiléin** (PTFE). Comhéifeacht íseal frithchuimilte aici, agus mar sin luachmhar in imthacaí neamhbhealaithe, ar dhromchlaí scíonna, is chun dromchlaí neamhghreamaitheacha a dhéanamh ar ghréithre cócaireachta. Frithsheasmhach i gcoinne ceimiceán, inslitheoir maith, agus ábhar nach n-éiríonn bog go dtí teocht ard.

## Tagairtí
Polaiviniolaicéatáit

Is é is **Polaiviniolaicéatáit** ann ná polaiméir aicéatáit vinile, CH2COO.CH=CH2, a úsáidtear i ngreamacháin, plaisteacháin agus breiseáin i gcomhair coincréite. 

## Tagairtí

Catagóir:Polaiméirí
Polanáis

Damhsa in am measartha triarach. Bhain cuid mhaith cumadóirí úsáid as, Chopin go háirithe, a léirigh a thírghrá le 13 sampla de. Tá an damhsa ann ón 16ú céad nó níos luaithe, nuair a léiríodh cúplaí i línte é de réir ranganna, i mórshiúlta na dtuathánach is na cúirte.

## Tagairtí
Michael Polanyi

Ceimicí fisiciúil is fealsamh sóisialta a rugadh i mBúdaipeist ab ea **Michael Polanyi** (11 Márta 1891 - 22 Feabhra 1976). Rinne sé taighde cáiliúil ar chinéitic imoibrithe is struchtúr criostalta, agus scríobh ar shaoirse na smaointeoireachta san eolaíocht is fealsúnacht na heolaíochta.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Ungáracha
Catagóir:Fealsúna Ungáracha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1891
Catagóir:Básanna i 1976
Catagóir:Daoine as Búdaipeist
Polaplóideacht

Riocht in orgánach ar leith ina mbíonn níos mó ná an dá thacar normálta crómasóm homalógach a fhaightear in orgánaigh dhioplóideacha. An-choiteann i bplandaí. Tarlaíonn sí nuair a mhacasamhlaítear na crómasóim uile taobh istigh den núicléas ach nach dtarlaíonn deighilt an núicléis ina dhiaidh sin mar is gnách. Is féidir go mbeidh 3 thacar (trioplóideach), 4 thacar (teitreaplóideach), nó fiú 8 dtacar (ochtaplóideach).

## Tagairtí
Polapróipiléin

Teirmeaplaisteach a dhéantar trí phróipéin (própailéin) a shreabhadh thar aigéad fosfarach (a fheidhmíonn mar chatalaíoch) ag teocht réasúnta ard, nó a rith trí heaptán le catalaíoch. Úsáidtear í mar ábhar múnlaithe nó scannán easbhrúite. 

## Tagairtí
Polaragrafaíocht

Staidéar ar an ngaol idir an sruth is an voltas i gcill leictriceimiceach. Chuige seo, athraítear voltas na leictreoide gníomhaí sa chill leictriceimiceach go forchéimnitheach i leith caighdeáin tagartha, agus tomhaistear an sruth. Bíonn méaduithe géara srutha ag voltais ar leith sainiúil d'iain ar leith sa tuaslagán leictrilíteach, agus is féidir iad a úsáid le haghaidh anailíse cainníochtúla is cáilíochtúla.

## Tagairtí
Polaraiméadracht

Teicníocht anailíse ina radaítear solas atá polaraithe go líneach trí shampla ábhair atá gníomhach go hoptúil, agus tomhaistear céim rothlaithe an phlána pholaraithe. Baintear feidhm aisti sa cheimic is an bhitheolaíocht chun tuaslagáin thrédhearcacha (cosúil le tuaslagáin siúcra) a aithint is a dtiúchan a thomhas. 

## Tagairtí
Polaraíocht

Sa cheimic, airí buan ábhair a chiallaíonn scaradh nádúrtha luchta leictrigh ann. Malairt inpholarachta, airí ionduchtaithe an ábhair.

## Tagairtí
Polaris (diúracán)

Diúracán bailistíoch de chuid na Stát Aontaithe, armtha le hairm núicléacha, le lainseáil ó fhomhuireán, a saothraíodh ó na 1950idí. Leathnaigh cabhlach Mheiriceá amach iad den chéad uair i 1960, agus roinneadh le cabhlach na Breataine iad i 1968. Lean rialtas na Breataine le 4 fhomhuireán a bhí armtha leo go dtí déanach sna 1990idí nuair a cuireadh córas Trident ina n-ionad. 

## Tagairtí
Polaroid

Trádainm ar ábhar i bhfoirm scannáin a shaothraigh an fisiceoir Meiriceánach Edwin Land i 1938. Leathán dathaithe plaisteach is ea é, agus cuirtear faoi straidhn inteannta é. Ailíníonn sé seo a mhóilíní polaiméireacha ionas go dtarchuireann sé solas atá polaraithe i dtreo amháin is nach dtarchuireann aon solas atá polaraithe sa treo atá ar dronuillinn leis an treo tarchurtha, agus go n-ionsúnn an solas seo. Úsáidtear an t-ábhar seo i ngloiní gréine chun dalladh ó sholas frithchaite ó dhromchlaí mórthimpeall (polaraithe sa bhfrithchaitheamh sin) a mhaolú, agus in ionstraimí éagsúla optúla. Trádainm ar chóras grianghrafadóireachta láithrí a shaothraigh Land freisin chun pictiúir dhubha is gheala (1947) agus dhaite (1963) a tháirgeadh. Déantar an scannán a phróiseáil le ceimiceáin shlaodacha i gcochaill a chomhtháitear leis taobh istigh den cheamara (nó i meaisín scoite) díreach tar éis a nochta. 

## Tagairtí
Polca

Damhsa tapa cúpla a tháinig ón mBóihéim ar dtús, in am débhuilleach le béim ar an dara buille. Damhsa an-choitianta i mbálseomraí sa 19ú céad, agus chum clann Strauß an-chuid samplaí.

## Tagairtí
Polatóp

Sa mhatamaitic, analóg cheathairthoiseach an pholaihéadróin. Le gach pointe i spás déthoiseach, dís uimhreacha a chuirtear leis (x, y). I gcás pointe ar spás tríthoiseach, cuirtear trírín uimhreacha leis (x, y, z). Sa mhodh céanna, seans gur féidir pointe i spás n-thoiseach a lua le tacar uimhreacha (x1, x2, x3,... xn). I bpolatóip rialta bíonn polaihéadróin rialta thríthoiseacha mar aghaidheanna acu. Bíodh is gur cruthaíodh nach bhfuil ach 5 pholaihéadrán rialta sa spás tríthoiseach, cruthaíodh go bhfuil 6 pholatóp rialta i spás ceathairthoiseach is 3 pholatóp rialta i spás cúigthoiseach.

## Tagairtí

Catagóir:Cruthanna
Catagóir:Matamaitic
Polchat

Mamach atá cosúil le bláthnaid mhór. Suas le 60 cm ar fhad. Dorcha le marcanna mílítheacha ar an aghaidh is barr na gcluas.

## Tagairtí
Polarú

Is éard atá i gceist le **polarú** ná airí trastonnta ina dtarlaíonn ascalú na toinne i dtreo tairiseach ar leith nó treo a athraíonn ar bhealach ar leith. Mar shampla, i dtonn ar shreang rite, ina ngluaiseann an tonn ar feadh na sreinge ach a n-ascalaíonn an tsreang síos suas, mar shampla, go hingearach le treo forleata na trastoinne, deirtear go bhfuil an tonn polaraithe go hingearach. Maidir le tonn solais, bíonn na hascaluithe leictreacha is maighnéadacha ingearach dá chéile ag pointe ag am ar bith, ach i dtreonna randamacha go ginearálta. Má chuirtear pláta le scoilt chaol síos suas ann ar bhealach forleata an tsolais, ligeann sí na codanna den tonn atá polaraithe go hingearach tríthi, agus solas polaraithe a thagann amach an taobh eile. Is polaraitheoir an scoilt sin. Solas páirtpholaraithe a bhíonn i solas frithchaite, solas scaipthe agus solas ón spéir. 

## Tagairtí

Catagóir:Radaíocht leictreamaighnéadach
Hugh David Politzer

Fisiceoir a saolaíodh i Nua-Eabhrac is ea **Hugh David Politzer** (r. 31 Lúnasa 1949). I 2004, le David Gross is Frank Wilczek, bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic as a shaothar taighde ar an bhfórsa láidir sa núicléas agus an léiriú go bhfuil saoirse asamtóiteach i dteoiric an fhórsa láidir (crómaidinimic chandamach) is go méadaíonn an fórsa seo idir dhá chuarc de réir mar a bhogann siad amach óna chéile. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Poll péiste

Samhlaítear é mar thollán idir am is spás ag ceangal codanna den Chruinne atá i bhfad ó chéile ar chuma eile. Tagann sé chun cinn i réitigh chothromóidí na coibhneasachta ginearálta de chuid Einstein. Ach níor cruthaíodh go bhfuil a leithéid ann le fírinne, agus mar sin is coincheap meabhraitheach é. Tagann sé isteach i scéalta ficsean eolaíochta mar mhodh amtaistil. Tagann cinn mhicreascópacha isteach i dteoiricí na mbuncháithníní is na himtharraingthe candamaí. 

## Tagairtí
Poll sa chiseal ózóin

I 1985 thug na heolaithe faoi deara den chéad uair go raibh poll sa chiseal ózóin os cionn an Antartaigh, thart ar an Mol Theas. B'ábhar iontais is imní an sonrú seo, ach ní raibh a fhios ag an am ar tharlú tréimhseach, sealadach, teoranta, buan nó leathnaithe a bhí i gceist. Ní raibh ach tuairimí ann ar cén fáth a dtitfeadh a leithéid amach. Leanadh leis na turgnaimh na blianta ina dhiaidh sin, agus leathadh iad ar fud an Domhain. De réir a chéile fuarthas amach go raibh an poll seo beagán tréimhseach, níos measa san earrach, ach gur lean sé i rith na bliana. Fuarthas amach freisin nach raibh sé teorannaithe don Antartach ar aon chuma, ach a bheag nó a mhór os ár gcionn go léir. Mar shampla, sa taobh seo den Domhan tháinig laghdú timpeall 8% ar an oiread ózóin os ár gcionn i 1979-1990. Meastar go raibh sé laghdaithe 15% i 2000. Sa chomhthéacs seo, is é a chiallaíonn poll sa chiseal ózóin ná laghdú sa tiúchan ózóin sa chiseal leathan sin den atmaisféar. I gcás laghdú 15% san ózón os ár gcionn, meastar go ligfí 30% níos mó den radaíocht dhochrach ultraivialait-B isteach ná i 1979. Muna gcuirtear an próiseas laghdaithe seo ar mhalairt treo beidh an bheatha ar Domhan, daoine ina measc, thíos leis. 

## Tagairtí
Poll anála

Oscailt sheachtrach an chóras riospráide i bhfeithidí. Cuimsíonn sé an córas feadáin sholúbtha is saic aeir a théann ar fud colainn na feithide. Tagann aer isteach sna feadáin trí 10 bpéire poll anála ar feadh teascáin na colainne.

## Tagairtí
Polladh lumbach

Cur isteach snáthaide idir na veirteabraí sa chaoldroim (an réigiún lumbach) is ea **polladh lumbach**, agus isteach sa spás caol idir an dá chiseal inmheánacha scannán a thímpeallaíonn corda an dromlaigh is fréamhacha na néaróg ann.

Déantar é seo chun sampla den sreabhán ceirbrispíonach a fháil le hanailísiú chun ionfhabhtú (mar shampla, i gcás meiningítise) nó cur fola (mar a tharlaíonn i rith fola fo-aracnóideach) a dhiagnóisiú.

link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Meningitis%20-%20Lumbar%20puncture.jpg|clé|mion|Polladh lumbach sa bhliain 1913

## Tagairtí

Catagóir:Máinliacht ghinearálta
Antonio Pollaiuolo

deas|250px|thumb|Antonio Pollaiuolo
Gabha óir, dealbhóir is péintéir a rugadh i bhFlórans na hIodáile ab ea **Antonio Pollaiuolo** (c 1432–1498). Theilg sé na séadchomharthaí tuamúla do bheirt pápaí i mBaisleac Pheadair sa Róimh. Ba cheannródaí i measc péintéirí é lena staidéar dian ar anatamaíocht agus a chur i bhfeidhm ina ealaín, go háirithe chun gluaisne a chur in iúl. Chabhraigh a dheartháir Piero (1443–1496) leis ina shaothar. 

## Tagairtí

Catagóir:Dealbhóirí Iodálacha
Catagóir:Gabhaí óir Iodálacha
Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1432
Catagóir:Básanna i 1498
Jackson Pollock

Ealaíontóir a rugadh i gCody, Wyoming ab ea **Paul Jackson Pollock** (28 Eanáir 1912 – 11 Lúnasa 1956) agus an chéad duine a chleacht an "Phéintéireacht Ghníomhach" i Meiriceá. 

## Modhanna
D'fhorbair Pollock a chleachtadh ón Osréalachas go dtí ealaín theibí, agus thosaigh ar shilphéintéireacht (*drip-painting*) i 1947. 

Lean Pollock leis an modh foréigneach oibre seo, go minic ar chanbháis an-mhóra cosúil le ceann cáiliúil, *One* (Aon, 1950), atá níos mó ná 5 m ar fhad. 
## Oidhreacht
D'éag Pollock i dtaisme bóthair i Nua-Eabhrac agus in aois 44 bliain dó.

Bhunaigh baintreach Jackson Pollock agus an t-ealaíontóir Lee Krasner (nach maireann) an fondúireacht Pollock-Krasner i 1985, le cuidiú a thabhairt d’ealaíontóirí cumasacha.mion|Teach agus stiúideo Jackson Pollack i Springs, Nua-Eabhrac|clé
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1912
Catagóir:Básanna i 1956
Catagóir:Péintéirí Meiriceánacha
Poldar

mion|Íomhá satailíte de chuid NASA a thaispeánann poldair i Flevoland san Ísiltír
Téarma Ollannach do na limistéir leata a tugadh chun míntíreachais ón bhfarraige nó ó thuilemhá abhann agus a chosnaítear ó thuilte le cladáin is córas caidéal is draenacha (mar shampla, an Zuider Zee san Ollainn). Is minic an leibhéal i bpoldair níos lú ná leibhéal na farraige, agus ní mór uisce a chaidéalú amach as cuid mhaith den am.

## Tagairtí
Pónaí Breatnach

Pór capaill ar leith a roinntear de réir méide is crutha. I roinn A (an pónaí Breatnach sléibhe) airde 1.2 m a bhíonn aige; i roinn B airde 1.2-1.4 m; i roinn C bíonn sé cosúil leis an leathchapall Breatnach beag, suas le 1.4 m; i roinn D atá an leathchapall Breatnach, é cruinn gearrchosach liath de ghnáth. An-choitianta mar phónaí do pháistí. Tá pónaí Breatnach Meiriceánach sna Stáit Aontaithe a póraíodh ó ainmhithe Breatnacha.

## Tagairtí
Pónaí Exmoor

An pór capaill is seanda sa Bhreatain. a saothraíodh in Exmoor. 1.2-1.3 m ar airde. An-dána. An cliabhrach leathan, an cholainn domhain, an fionnadh tiubh lingeach. Donn le soc bánbhuí. Na pollairí leathan, na súile rud beag starraiceach. 

## Tagairtí
Pónaí na Nua-Fhoraoise

Pór capall a d'fhorbair go nádúrtha sa Nua-Fhoraois i Sasana ó chuid mhaith pór ag fánaíocht ansin. Luaitear dhá chineál: cineál A a bhíonn 1.2-1.4 m ar airde, agus cineál B a bhíonn 1.4-1.5 m ar airde.

## Tagairtí

Catagóir:Capaill
Pónaire Fhrancach

Is planda bliantúil é an **pónaire Fhrancach** (*Phaseolus vulgaris*) a fhásann 3 m ar airde, uaireanta dreaptha. Dúchasach do Mheiriceá theas. 3 dhuilleoigín leathan ubhchruthach ar na duilleoga. An pisbhláth bán, buí nó scothghorm, i gcrobhaingí beaga gasacha in ascaillí na nduilleog. Na cochaill suas le 20 cm ar fhad, ag cuimsiú síolta inite éilipseoideacha nó duánchruthacha. Tugtar *pónaire dhuánach* air freisin. Saothraítear an-chuid cineálacha mar ghlasra, agus itear an capsúl neamhaibí is na pónairí aibí. Soláthraíonn an planda uile foráiste d'ainmhithe. 


File:Snijboon peulen Phaseolus vulgaris.jpg|
File:Tuinboon_zaden_in_peul.jpg|
File:Phaseolus vulgaris white beans, witte boon.jpg|
File:Black Turtle Bean.jpg|
File:Kidney beans.jpg|


## Tagairtí

Catagóir:Glasraí
Vicia faba

Speiceas de phlandaí déchotailéadónacha san fhine Fabaceae, fofhine Faboideae is ea ***Vicia faba*** , ar a dtugtar go coitianta **pónaire leathan**. Is planda luibheach nádúrtha é in Éirinn agus imchuach na Meánmhara é, saothraithe leis na cianta ar son na síolta inite agus mar fhoráiste ar feadh roinnt mílaoiseanna, ta sé saibhir i bpróitéin agus i stáirse. Speiceas dioplóideach atá ann (2n = 2x =12 chrómasóm), anaithnid sa staid nádúrtha agus nach bhféadfaí a shinsear fiáin a aithint. Tá go leor cineálacha moirfeolaíocha ar eolas, agus iad aicmithe i bhfospeicis nó i gcineálacha éagsúla, ar a dtugtar "pónairí" agus "pónairí leathan". Is faighneoga iad na torthaí ina bhfuil síolta de mhéid éagsúil, níos mó le haghaidh pónairí, agus níos lú le haghaidh pónairí machaire. Mar sin séin, tá fachtóirí neamhchothaitheach sna síolta, cuid acu (*vicine*, tíoraimín, srl) is féidir a bheith contúirteach do dhaoine togracha.

## Cur síos
Planda bliantúil a fhásann 80 cm ar airde is ea an pónaire leathan. Na gais díreach in airde, cearnach i dtrasghearradh. 2-6 duilleoigín ubhchruthach scothghorm glas ar na duilleoga. Na pisbhláthanna i gcrobhaingí beaga bána le heití scothchorcra/dubha. Na cochaill suas le 20 cm ar fhad, giobach dubh. Cuimsíonn sí beagán síolta móra, gach ceann 2-3 cm ar leithead. 

## Tagairtí

faba
Catagóir:Flóra na hAfraice Thuaidh
Catagóir:Léagúim inite
Catagóir:Plandaí fosaithe nítrigine
Catagóir:Gléasraí fítileasúcháin
Catagóir:Flóra Neipeal
Catagóir:Tacsain ainmnithe ag Carl von Linné
Catagóir:Flóra Mhálta
Pónaire mhór

Is éard is **pónaire mhór** ann ná planda cúplach bliantúil nó ilbhliantúil, dúchasach do na trópaicí i Meiriceá Theas. 3 dhuilleoigín ar na duilleoga. Na pisbhláthanna bán nó scothbhuí i gcrobhaingí fada ag teacht amach as ascaillí na nduilleog. Na cochaill suas le 12.5 cm ar fhad, dronuilleogach le 2-4 shíol leata scothbhán i ngach ceann. Tugtar *pónaire lima* uirthi freisin. Saothraítear go forleathan sna trópaicí is na fothrópaicí í ar son na síolta inite (na pónairí). Tá saghsanna saothraithe le síolta dearga, donna, corcra is dubha coitianta go leor.

## Tagairtí
Polúireatáin

Móilíní móra a chruthaítear trí pholaiméiriú suimithe 1,4-dé-ól bútáin le 1,6-dé-isicianáit heacsáin a tháirgeann cúir éadroma, sholúbtha nó righne. Úsáidtear go forleathan iad mar chumhdaigh, greamacháin is ábhar pacála, agus i bhfoirm sholúbtha i gcultacha snámha is cóirséid. 

## Tagairtí
Pomagránait

mion
Tom nó crann duillsilteach é an **phomagránait** (*Punica granatum*). Tá sí spíonach uaireanta, agus fásann sí suas le 9 m ar airde. Dúchasach d'iardheisceart na hÁise soir go tuaisceart na hIndia, ach saothraithe san Eoraip leis na cianta fada. Na duilleoga suas le 8 cm ar fhad, snasta leathfhada urchomhaireach; na bláthanna 2-4 cm ar leithead, an chailís is na peitil scarlóideach; na torthaí 5-8 cm ar leithead, cruinn le craiceann leathrúil, buí nó scothdhearg. An-chuid síolta, gach ceann cumhdaithe i mbia tréshoilseach scothchorcra súmhar milis.

## Tagairtí

Catagóir:Torthaí
Pónaire reatha

Planda ilbhliantúil cúplach a fhásann 5 m ar airde. Dúchasach do Mheiriceá trópaiceach. 3 dhuilleoigín ubhchruthacha leathana ar na duilleoga. Na pisbhláthanna scarlóideach nó uaireanta bán, ina gcrobhaingí ar ghais ag teacht amach as ascaillí na nduilleog. Na cochaill suas le 40 cm ar fhad, garbh is síolta móra dearga duánchruthacha iontu, féitheach cosúil le marmar, corcairdheargdubh. Coiteann mar ghlasra gairdín, saothraithe go forleathan ar son na gcochall óg inite. Fástar gnéithe abhcacha nach dreapairí iad freisin. 

## Tagairtí
Pónaire shoighe

mion|Pónairí soighe ar chraobhóg den tom
Planda tomach scothdhearg gruagach bliantúil a fhásann 2 m ar airde is ea an **planda pónairí soighe** nó **pónaire shoighe**. Bíonn 3 dhuilleoigín ubhchruthacha leathana ar na duilleoga. Na pisbhláthanna neamhfheiceálach, corcarghorm, bándearg nó bán, ina gcrobhaingí in ascaillí na nduilleog. Na cochaill suas le 8 cm ar fhad, gruagach. Saothraithe leis na cianta in oirthear na hÁise, agus in iliomad gnéithe anois sa Seandomhan is an Domhan Úr. Na síolta lán de phróitéin: itear iad mar ghlasraí agus úsáidtear iad chun feoil shaorga, plúr, is ola i gcomhair margairín is cócaireachta a tháirgeadh. Tá an iliomad úsáid thionsclaíoch ann: i gcruain, péinteanna, vearnaisí, bealaitheoirí is malartaigh rubair. Na plandaí suntasach mar chothú do stoc feirme.


File:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg
File:Kalo_Bhatmas.jpg
File:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg
File:Soy_powder.jpg


## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
John Pople

Ceimicí a saolaíodh i mBurnham Shasana ab ea Sir **John Anthony Pople** (6 Márta 1925 – 7 Meitheamh 2004). Chaith sé an chuid is mó dá shaolré sna Stáit Aontaithe, ach choimeád sé a shaoránacht Bhriotanach. Le Walter Kohn, bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1998 as na modhanna ríomhaireachta a shaothrú is a fhorbairt sa cheimic chandamach.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna in 2004
Catagóir:Ceimiceoirí Sasanacha