Iverni

Cine ársa na hÉireann lonnaithe in iardheisceart na tíre ab ea na h**Iverni** (, **'), luaite don chéad uair riamh sa ''[[Geografaíocht (Ptolemy)|Geografaíocht]]'' (Γεωγραφικη) le [[Tolamaes]] sa 2a haois.  Deir sé go raibh cathair darbh ainm Ivernis (, **') laistigh dá gcríocha, agus tugann faoi ndeara gurbh ionann ainm na lonnaíochta seo agus ainm an oileáin go léir, Ivernia (, **').

[[Íomhá:Ptolemy's Ireland.png|mion|Is iad na hIverni ar cheann desna na ciníocha luaite ag Tolamaes ("Iwernoi" sa léarscáil thuas) ina leabhar, ''Geografaíocht''.]]

Tá an t-ainm ''Iverni'' fréamhaithe ón [[Na teangacha Ind-Eorpacha|bPrót-Ind-Eorpais]] ''*PiHwerjoHn'', "an tír thorthúil".  Is dócha gur dtugtaí tráth an t-ainm úd do gach cine na hÉireann, ach faoi ré Tholamaes, bhíodh ciall níos caoile air, ag lua muintir an iardheiscirt .  Samhlaítear na hIverni ó thaobh teangan de leis na h**Érainn** (Éraind, Érnai, Érna), dream léirithe i [[Ríocht na Mumhan]] agus in áiteanna eile sa luath-mheánaois.   Luaitear scaití ríteaghlaigh ríoga réamhstairiúil na nÉrann  mar na [[Dáirine]].

==Clanna stairiúla==
Is léir sna dréachta ginealaigh luath-Ghaelacha gur dream ar leith iad na hÉarainn, i dteannta leis na ''[[Laigin]]'' agus na [[Cruithne]].  I measc dreamanna na Mumhan a cheaptar gurbh Érainn iad, faightear: 
* [[Corca Laidhe]] i n-iardheisceart [[Contae Chorcaí|Chontae Chorcaí]]
* [[Múscraí]] i gContaetha Corcaigh agus [[Contae Thiobraid Árann|Tiobraid Árann]]
* ''[[Corcu Duibne]]'' i g[[Contae Chiarraí]]
* [[Corca Bhaiscinn]] in iarthar [[Contae an Chláir|an Chláir]]
Meastar fosta gurbh Éarainn iad an [[Dál Riada]] agus ''[[Dál Fiatach]]'' (nó ''[[Ulaid]]'') i g[[Cúige Uladh]].

Is amhlaidh gur dhream cumhachtach iad na hÉarainn le linn na ré réamhstairiúla, ach ina dhiaidh sin fágadh iad ar an imeall, seachas go suntasach na h[[Osraí]] diamhra.  Bhí meas éigin fós ag Corc Laidhe, sliocht is tábhachtaí Érainn na Mumhan, fiú tar éis éirí aníos na h[[Eoghanachta]] sa 7ú nó 8ú haois.  Is dócha é gur sliocht na ''nÉrann/Dáirine'' ó thús ab ea an chlann scaití-cumhachtach [[Uí Liatháin]] agus a ngaolta fola an chlann ''[[Uí Fidgenti]]'', agus airíodh iad míosa déanaí mar Eoghanachta ar cúiseanna polaitiúla.

Creidtear gur luathdhream suntasach eile Éarainn na Munster ab ea na [[Mairtine]], a bhí imithe as radharc ag tús na ré luatstairiúla, cé gur shinsir [[Déisi Tuaiscirt]] agus [[Dál gCais]] iad b'fhéidir.  D'fhéadfadh é gur shinsir na ''n[[Déisi Muman]]'' iad na hÉarainn, ach níltear ar aon ghuth maidir le seo le tamall fada.

==Dáire: Darini, Dáirine==
Is an-dócha é go raibh gaol ann idir na ''hIverni'' agus na ''[[Darini]]'' as oirthear [[Cúige Uladh]].  Tugann an t-ainm "Darini" gaol le [[Dáire]], (*Darios), mar a maígh roinnt dreamanna stairiúla aitheanta mar ''Érainn'', san áireamh na ''Dál Riata'' agus ''Dál Fiatach'' in oirthear cúige Uladh chomh maith le bÉrainn na Mumhan.

''Dún Droma Dáirine'' ab ea bunainm ar [[Dún Droma, Contae an Dúin|Dhún Droma, Contae an Dúin]]; agus [[Dáirine]] an t-ainm a glaodh ar na ''Corcu Loígde'', rudaí sa bhreis a chuireann gaol in iúl idir na ''Darini'' agus na ''hIverni''.

== Érainn: Clanna Dedad ==
Rianaíonn ginealaigh na nGael fuil na nÉarann as beirt shinsear éagsúil, Ailill Éarann agus ''[[Íar mac Dedad]]'' &mdash; leagan eile is ea ''Iar'' den fhréamh atá sna hainmneacha  ''Iverni'' agus ''Érainn''.  I measc mhuintir seanscéalach Ailealla, tá [[Cland Dedad]] ([[Deda mac Sin]]), dream na Mumhan sa [[Rúraíocht]] faoi  cheannas [[Cú Roí|Chú Raoi]] mhic ''[[Dáire mac Dedad|Dháire mhic Dedad]]'', agus [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí seanscéalach na hÉireann]], [[Conaire Mór]], garmhac Iair agus sinsear ''[[Síl Conairi]]''.  Is amhlaidh go bhfuil an chlann stairiúil Uí Mhic Iair agus na MAQI IARI le feiceáil ar na h[[inscríbhinní Oghaim]].

Ar deireadh, tugtar sna ginealaigh an t-ainm ''[[Íth]]'' mar bhunshinsear ''Chorcu Loígde'' (Dáirine), agus cuireann sin mearbhall ar a sinsearacht agus a ngaol leis na ''hIverni''.  I ndáiríre, caomhnaítear ann an fhréamh Ind-Eorpais chéanna, ''*peiH-'' ("bheith ramhar, borradh"), agus leis sin bunscéal iomlán na ''nIverni/Érainn'' agus a muintire.

==Teoiric teangan Uí Raithile==
Is teanga hipitéiseach í **Ibheirnis*' a mhol [[T. F. O'Rahilly]], gur theanga  [[P-Ceiltis]] (is dócha [[Briotainic]]) neamhfhianaithe í a labhraítí in Éirinn roimh an n[[Gaeilge]].  Mhol sé gur labhair na *hIverni* an teanga seo (agus dá bharr a hainm), agus gur lonnaigh siad in Éirinn ón [[An Bhreatain|Bhreatain]].  D'aithin O'Rahilly dhá fhocal i *Sanas Cormaic* fréamhaithe ón Ibheirnis: *ond*, "cloch"; agus *fern*, "aon rud maith".

Bréagnaíodh an teoiric seo agus dá bharr ní ghlactar í go forleathan i measc scoláirí.  Lena chois sin, is léir go raibh [[Gaeilis]] á labhairt ag na *hIverni*, óir go bhfuil [[inscríbhinní Oghaim]] as [[Gaeilge Chianach]] is flúirsí i gContaetha Corcaí agus Ciarraí.

== Féach freisin ==
* [[Ríochtaí Éireann]]
* [[Treibheanna Ceilteacha]]
* [[Mac Con]]

== Foinsí ==
* 
* Quiggin, Edmund (1911). "Ireland § Early History" . Encyclopædia Britannica. 14 (11ú eag.), lch. 757.
* J.-J. Tierney, *The Greek geographic tradition and Ptolemy's evidence for Irish geography*, in [[Acadamh Ríoga na hÉireann|ARÉ]] Proc., Ixxxvi (1976) cuid C, ll.&nbsp;257–265
* Theodore William Moody, *A New History of Ireland*, lch.&nbsp;140, Oxford University Press, 1976
* Nora Kershaw Chadwick, *The Celts*, Pelican Books, 1970
* C. Thomas Cairney, *Clans and Families of Ireland and Scotland, An Ethnography of the Gael*, AD 500 – 1750, McFarland & Company Inc, Publishers 
* T. F. O'Rahilly, *Irish Dialects, Past and Present*, 1932
* T. F. O'Rahilly, *The Goidals and Their Predecessors*, Londain, The British Academy, 1935
* C. F. C. Hawkes, *Pytheas: Europe and the Greek Explorers*, Oxford University Press, 1977
*  John Haywood, *Atlas historique des Celtes*, aistr. Colette Stévanovitch, éditions Autrement, coll. Atlas/Mémoires, Paris, 2002, .
*  Byrne, Francis John, *Irish Kings and High-Kings.* Batsford, Londain, 1973 
*  Duffy, Seán (eag.), *Atlas of Irish History.* Gill & Macmillan, Baile Átha Cliath, 2a heagrán, 2000 
* Nora Chadwick, *The Celts*, Pelican Books, 1971
* C. Thomas. Cairney, *Clans and Families of Ireland and Scotland – An Ethnography of the Gael AD 500–1750*, Willow Bend Books, 1989.
* [[Richard Bradley]], *The Prehistory of Britain and Ireland*, Cambridge University Press, 2007, , 
* T. M. Charles-Edwards, *Early Christian Ireland*, Cambridge University Press, 2000, , 
* [[Barry Raftery]], *Pagan Celtic Ireland: The Enigma of the Irish Iron Age*, Thames and Hudson, 1998 
* [[Lloyd Robert Laing]], *The Archaeology of Celtic Britain and Ireland, C. AD 400–1200: C. AD 400 – 1200'', Cambridge University Press, 2006 

## Tagairtí


Catagóir:Éire Tholamaes