open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cairbre Lifechair

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea  **Cairbre Lifechair** (gráthoir na Life) mac Cormac mhic Airt.

## Teacht i réim
De réir an téacs *[[Díbirt na nDéisí]]* den 8ú haois, rinneadh Cairbre ina rí tar éis do *[[Óengus Gaíbúaibthech]]* na nDéisí radharc na súl a bhaint dá athair, óir nach raibh an choróin tuillte ach do rí gan locht an choirp.  Le fírinne de réir na n-Annál, tháinig *[[Eochaid Gonnat]]* i gcomharbacht ar Chormac ar dtús Cormac, ach tháinig Cairbre ina dhiaidh tar éis a bháis i rith catha.

## Cath Gabhra
De réir an scéil *[[Cath Gabhra]]* san Fhiannaíocht, phós Cairbre Aine iníon Fjionn mhic Chumhaill.  I rith a réime, mharaigh a mhic, *[[Fíachu Sroiptine]]* agus *[[Eochaid Doimlen]]*, Óengus Gaíbúaibthech na nDéisí.  Um síocháin a dhéanamh, gheall Cairbre a iníon, Sgiam Sholais, do phrionsa Déiseach.  D'éiligh na Fianna ámh cíos fiche barra óir, mar na chuí dar leo ag a leithid d'am.  Mheas Cairbre ansin go raibh an iomarca cumhachta ag na Fianna, agus bhailigh sé arm ollmhór ina n-éadan, le gaiscí na nUladh, na gConnacht agus na Laighean.  Sheas Goll mac Morna agus a lucht leanúna le Cairbre,  in aghaidh a n-iar- chomhghuaillí.  Sheas na Mumhan agus na Déisi leis na Fianna.  Bhuaigh arm Chairbre ag Cath Gabhra, ach thit Cairbre féin i gcomhrac aonair in éadan Oscar garmhac Fionn, a d'éag dá créachtaí ball beag ina dhiaidh.  Fuair Fionn féin bás nó sa chath nó bliain roimhe sin ag abhainn na Bóinne.  Níor tháinig slán as na Fianna ach Caílte mac Rónáin agus Oisín mac Fionn.

## ''Bóraime'' na Laighean
I rith a réime, dhiúltaigh Breasal Bealach, rí na Laighean, an *bóraime* a íoc don Ard-Rí, ach chloígh Cairbre é i gCath Dubhchumair, agus ó shin i leith, íocadh an *bórama* gan troid.

## Achar ama
Bhí Cairbre i réim ar feadh a seacht déag, a sé is fiche nó seacht mbliana is fiche.  Tháinig *[[Fothad Cairpthech agus Fothad Airgthech]]* mic *[[Lugaid mac Con]]* i gcomharbacht air.

* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: 
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 245–272.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 267–284.

## Craobh ghinealaigh

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Ríthe na Teamhrach
Catagóir:An Fhiannaíocht
Aonach Capall Appleby

Tugtar **Aonach Capall Appleby** ar thóstal bliantúil na Romach agus lucht siúil sa bhaile Appleby-in-Westmorland in Cumbria, Sasana.

## Féach freisin

* Aonach Capall Chnoc Uarchoille

## Tagairtí

Catagóir:Cumbria
Catagóir:Aonaigh
Catagóir:Capaill
Big City Park

Clár teilifíse puipéad beo-aicsin is ea ***Big City Park***. Tá sé dírithe ar pháistí faoi bhun aois scoile. Taifeadtar é amuigh ar an suíomh i bPáirc Ormeau, i mBéal Feirste. Maoin phríobháideach de chuid Sixteen South é *Big City Park* a chruthaigh, scríobh agus léirigh an clár i gcomhar le BBC Scotland.

Colin Williams a chruthaigh *Big City Park*, agus is iad Sarah McCardie (mar May) agus Josh Elwell (i ról Billy broc) sna phríomhpháirteanna sa chuid is mó d'eipeasóidí an chláir  go dtí seo (26 ceann as 30). (Tá sionnach ann fosta darb ainm Dara agus troll darb ainm Ruairí.

Clár 14 bomaite atá i gceist. Is é aidhm an chláir páistí a spreagadh chun dul amach faoin aer agus dul i dtaithí ar iontaisí an dúlra.

## Naisc sheachtracha
*''Big City Park ar IMDb, arna rochtain ar 4 Meitheamh 2019
Brest na Briotáine

Cathair sa Bhriotáin, in iarthuaisceart na Fraince, is ea **Brest**. An chathair is mó i roinn (*départment*) Finistère atá ann. Tá an chathair suite ar bhá chosanta ar an Atlantach. Tá calafort breá ann. Is é an dara calafort míleata is mó sa Frainc é.

Bhí cónaí ar 139,342 duine in Brest sa bhliain 2016 nó 208,930 duine sa mhórcheantar. Fágann sin gurb é an ceantar uirbeach is mó in iarthar na Briotáine agus an tríú cathair is mó (i ndiaidh Naoned agus Roazhon) sa Bhriotáin ar fad. Tá Brest suite níos faide siar ná aon bhaile mhór sa Fhrainc uile, nach mór, agus mar sin, b'fhéidir, tugtar "Cathair na Gaoithe Aniar ("Ponant") air mar leasainm. D'ainneoin daonra mhóir Brest, is é Kemper (Quimper) príomhbhaile roinn Finistère.

Catagóir:An Bhriotáin
Kid McCoy

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda meánmheáchan, ab ea **Charles "Kid" McCoy** a rugadh **Norman Selby** ar 13 Deireadh Fómhair, 1872 i Moscow, Indiana agus a fuair bás ar an 18 Aibreán, 1940. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1872
Catagóir:Básanna i 1940
Ardeaglais Naomh Basil

Ardeaglais Ortadocsach atá suite i lárnach Moscó na Rúise í **Ardeaglais Naomh Basil**.

Catagóir:Ceartchreidmheachas
Catagóir:Eaglaisí
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i Moscó
Sean-ardeaglais Naomh Pádraig

Tá **Sean-ardeaglais Naomh Pádraig** nó **Baisleac Naomh Pádraig** suite ag 260–264 Sráid Mulberry, idir Sráideanna Prince agus Houston i ndeisceart Manhattan, Cathair Nua-Eabhrac sna Stáit Aontaithe. Tá príomhdhoras na heaglaise suite ar Shráid Mott an lá atá inniu ann. Tógadh í ó 1809 go 1815. Joseph-François Mangin a dhear an eaglais i stíl na hAthbheochana Gotaí.

Bíonn seirbhísí Caitliceacha le fáil gach seachtain san eaglais i mBéarla, Sínis agus Spáinnis.

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí i gCathair Nua-Eabhrac
Catagóir:Manhattan
Tommy Ryan

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain agus marcmheáchan, ab ea **Tommy Ryan**, a rugadh ar 31 Márta 1870 in Redwood, Nua-Eabhrac agus a fuair bás ar an 3 Lúnasa 1948 in Phoenix, Arizona. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1870
Catagóir:Básanna i 1948
Stanley Ketchel

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Stanley Ketchel** a rugadh **Stanisław Kiecal ** ar 14 Meán Fómhair, 1886 i nGrand Rapids, Michigan agus a fuair bás ar an 15 Deireadh Fómhair, 1910. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1910
Catagóir:Daoine a rugadh i 1886
Ardeaglais Milano

Ardeaglais Chaitliceach atá suite i lár Milano na hIodáile í **Ardeaglais Milano**.

Catagóir:An Iodáil
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Billy Papke

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Billy Papke**, a rugadh **William Papke** ar 17 Meán Fómhair, 1886 in Spring Valley, Illinois agus a fuair bás ar an 26 Samhain, 1936. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1886
Catagóir:Básanna i 1936
Frank Klaus

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Frank Klaus**, a rugadh ar 30 Nollaig 1887 i bPittsburgh, Pennsylvania agus a fuair bás ar an 8 Feabhra, 1948. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1887
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Marty Feldman

B'aisteoir Sasanach é **Martin Alan "Marty" Feldman** a rugadh ar an 8 Iúil 1934 i Londain agus a fuair bás ar an 2 Nollaig 1982. 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Básanna i 1982
Catagóir:Daoine as Londain
Faith No More

Is banna rac-cheoil as San Francisco, California, Stáit Aontaithe Mheiriceá é **Faith No More.** Bunaíodh sa bhliain 1979 iad.

## Albaim

### Stiúideo

* *[[We Care A Lot]]* (1985)
* *[[Introduce Yourself]]* (1987)
* *[[The Real Thing]]* (1987)
* *[[Angel Dust]]* (1992)
* *[[King for a Day... Fool for a Lifetime]]* (1995)
* *[[Album of the Year]]* (1997)
* *[[Sol Invictus]]* (2015)

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Meiriceánacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1979
Barking

Is baile é **Barking** atá suite sa bhuirg Barking agus Dagenham, Londain Thoir.

Catagóir:London Borough of Barking and Dagenham
Cúisín

deas|250px|thumb|Cúisín
Is éard is **cúisín** ann ná piliúr bog mar thaca leis an droim ar chathaoir nó ar tholg agus clúdach ornáideach air.

## Tagairtí

Catagóir:Troscán
Stephen Donaldson

Úrscéalaí as Stáit Aontaithe Mheiriceá is ea Stephen Donaldson (a rugadh 12 Eanáir 1947). Tá trí úrscéalta is fiche scríofa aige. Cónaíonn sé i Nua-Mheicsiceo.
mion

## Saothair

#### Úrscéalta

* *Lord Foul's Bane* (1977)
* *The Illearth War* (1978)
* *The Power That Preserves* (1979)
* *The Wounded Land* (1980)
* *The One Tree* (1982)
* *White Gold Wielder* (1983)
* *The Runes of the Earth* (2004)
* *Fatal Revenant* (2007)
* *Against All Things Ending* (2010)
* *The Last Dark* (2013)
* *The Gap into Conflict: The Real Story* (1991)
* *The Gap into Vision: Forbidden Knowledge* (1991)
* *The Gap into Power: A Dark and Hungry God Arises * (1993)
* *The Gap into Madness: Chaos and Order* (1994)
* *The Gap into Ruin: This Day All Gods Die* (1996)
* *The Mirror of Her Dreams* (1986)
* *A Man Rides Through* (1987)
* *The Man Who Killed His Brother* (1980)
* *The Man Who Risked His Partner* (1984)
* *The Man Who Tried to Get Away* (1990)
* *The Man Who Fought Alone* (2001)
* *Seventh Decimate* (2017)
* *The War Within* (2019)

## Tagairtí
Avengers: Endgame

Is scannán oll-laochra Meiriceánach ón mbliain 2019 é ***Avengers: Endgame.*** Tá sé bunaithe ar carachtair de chuid Marvel Comics, agus seicheamh ar **'. Léirigh Marvel Studios é agus dháiligh Walt Disney Studios é. Ba iad [[Anthony agus Joe Russo]] na stiúrthóirí, agus ba iad Christopher Markus agus Stephen McFeely na scríbhneoirí. Is scannán sa tsraith [[Uilebhith Cineamatach Marvel|Marvel Cinematic Universe]] (MCU) é. Ba é seo [[Na scannáin is mó a thug airgead isteach|an dara scannán is mó a thug airgead isteach]] go dtí seo.

Tháinig ''[[Thunderbolts*The New Avengers]]'' agus **' amach níos déanaí.

mion|Kevin Feige, Chris Hemsworth, Tom Hiddleston, Chadwick Boseman agus Mark Ruffalo|alt=

## Foireann Aisteoirí
* Robert Downey Jr. – Tony Stark / Iron Man
* Chris Hemsworth – Thor
* Mark Ruffalo – Bruce Banner / Hulk
* Chris Evans – Steve Rogers / Captain America
* Scarlett Johansson – Natasha Romanoff / Black Widow
* Josh Brolin – Thanos
* Paul Rudd – Scott Lang / Ant-Man
* Jeremy Renner – Clint Barton / Hawkeye
* Benedict Cumberbatch – Dr. Stephen Strange
* Don Cheadle – James "Rhodey" Rhodes / War Machine
* Tom Holland – Peter Parker / Spider-Man
* Chadwick Boseman – T'Challa / Black Panther
* Brie Larson – Carol Danvers / Captain Marvel
* Elizabeth Olsen – Wanda Maximoff / Scarlet Witch
* Anthony Mackie – Sam Wilson / The Falcon
* Sebastian Stan – Bucky Barnes / Winter Soldier
* Benedict Wong – Wong
* Pom Klementieff – Mantis
* Karen Gillan – Nebula
* Dave Bautista – Drax the Destroyer
* Zoe Saldana – Gamora
* Vin Diesel – Groot
* Bradley Cooper – Rocket
* Gwyneth Paltrow – Pepper Potts
* Chris Pratt – Peter Quill / Star-Lord
* Lexi Rabe – Morgan Stark
* John Slattery – Howard Stark
* Tilda Swinton – the Ancient One

## Tagairtí

Catagóir:Avengers
Catagóir:Scannáin 2019
Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
George Chip

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **George Chip**, a rugadh **Jurgis Čepulionis** ar 25 Lúnasa, 1888 i Scranton, Pennsylvania agus a fuair bás ar an 6 Samhain, 1960. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1888
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Mike O'Dowd

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Michael Joseph O'Dowd**, a rugadh ar 5 Aibreán, 1895 i Saint Paul, Minnesota agus a fuair bás ar an 28 Iúil, 1957. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1895
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Ardeaglais Rouen

Ardeaglais Chaitliceach atá suite i Rouen na Fraince í **Ardeaglais Rouen**.

250px|mion|clé|Ardeaglais Rouen

## Tagairtí

Catagóir:Creideamh san Fhrainc
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
Rouen

Is cathair i réigiún na Normainne sa bhFrainc é **Rouen**. Bhí 655,013 duine ina gcónaí i Rouen i 2011.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Fraince
Michael Parkinson

Craoltóir agus iriseoir Sasanach ba ea **Sir Michael Parkinson**, a rugadh i 28 Márta 1935 i gCudworth, Yorkshire Theas agus a d'éag ar 17 Lúnasa 2023.

## Féach freisin

* BBC, ITV

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Dírbheathaisnéisithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Iriseoirí Sasanacha
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Sasanacha
Catagóir:Lucht BBC
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Yorkshire Theas
Sadb ingen Chuinn

Iníon Ard Rí na hÉireann Choinn Chétchathaigh ab ea **Sadhbh Ní Choinn** (Sean-Ghaeilge **Sadb ingen Chuinn**).

De réir nósanna ar leith, phós sí *[[Macnia mac Lugdach]]*, tiarna na nDáirine nó na g*[[Corcu Loígde]]*, agus máthair an Ard-Rí *[[Lugaid mac Con]]*, ab ea í.  Tar éis bás *Mhacnia*, phós sí *[[Ailill Aulom]]*, rí na hÉireann theas, agus Éogan Mór, sinsear na nEoghanacht ab ea a mac leis.   Art mac Cuinn, ina Ard-Rí féin fosta, ab ea a deartháir, agus phós a deirfiúr *Sáruit* *[[Conaire Cóem]]* na *[[Érainn|nÉarann]]*, a raibh ina Ard Rí roimh Art.

Mar mhalairt air sin, mar shampla sa scéal *[[Cath Maige Mucrama]]*, bean chéile Ailealla Óloim amháin ab ea í, agus máthair  Eoghain Mhóir, Cormaic Chais agus Céin, agus máthair altrama Lughaidhe mhic Choinn. 

Sa scéal luath-nua-aimsire *[[Cath Maige Léna]]*, is bean chéile Mhic Choinn í Sadhbh, cré go nglaoitear Mac Nia air, is amhlaidh mearaithe lena athair nó a sheanathair.

Pé scéal é, i dtréimhsí stairiúla, cuimhníodh í go príomha mar sinsear na nEoghanacht.

## ''Agallamh na Seanórach''
Tá Sadhbh luaite in *[[Agallamh na Seanórach]]*.  De réir Caoilte, "fert in cetbramad ben is ferr ro laighestar le fer a n-aenaimsir [f]ria", duine den ceathrar ban is fearr a luigh le fear ariamh.

## Sadhbh agus Fionn
B'fhéidir é go bhfuil ar a laghad cuid de Shadhbh, bean chéile Fhionn mhic Chumhaill agus máthair Oisín, bunaithe ar Shadhbh ní Choinn.

## Foinsí
* Anne Connon, "A Prosopography of the Early Queens of Tara", in Edel Bhreathnach (eag.), *The Kingship and Landscape of Tara*. Baile Átha Cliath: Four Courts Press, The Discovery Programme, 2005, ll.&nbsp;225–327

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Al McCoy

250px|mion|clé|Al McCoy
Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Al McCoy**, a rugadh **Alexander Rudolph** ar 23 Deireadh Fómhair, 1894 i Rosenhayn, New Jersey agus a fuair bás ar an 22 Lúnasa, 1966.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1894
Catagóir:Básanna i 1966
Caílte mac Rónáin

San Fhiannaíocht i Miotaseolaíocht na nGael, ball den ccc ab ea **Caoilte** (Sean-Ghaeilge **Caílte**) **mac Rónáin**, nia Fhionn mhic Cumhaill.  Bhí cumas aige rith ar luas lasrach agus labhairt le hainmhithe.  Ba scéalaí den scoth é, agus luaitear roinnt dánta na Fiannaíochta leis.

## Sinsearacht
Sa scéal gearr as Meán-Ghaeilge *[[Finn agus Gráinne]]*, insítear gurb í a shinsearach "mac *Oisgen* nó *Conscen*, mac ghabha *[[Múscraige]] Dobrut*; is mac iníon Chumaill é."

## ''Cath Gabhra''
Insítear sa seanscéal *[[Cath Gabhra]]* nár tháinig slán de bhaill na bhFiann i ndiaidh an chatha deiridh ach an bheirt ghaiscí, Caílte agus Oisín.  Is príomh-phearsana iad sa scéal *[[Acallam na Senórach]]*, ina maireann siad go ré na Críostaíochta, agus insíonn siad scéalta na bhFiann do Naomh Pádraig, tagtha le gairid.

## Cas Corach
Laoch seanscéalach ab ea Cas Corach a chabhraigh le Caílte tri ainmhí ar nós conreachta, iníonacha *[[Airitech]]*, a mharú.  Thagaidís gach Samhain as an uaimh ag Ráth Cruachan amach,  agus dhíothaidís caoirigh.  TheN bhreá leo ceol, mar sin, sheinn Cas a chruit chun chur isteach orthu agus iad a mhealladh ar ais chuig a riocht daonna, fad is a chaith Caoilte sleá a ndeachaigh tríd an triúr isteach, á marú. 

## Claíomh
Bhí claíomh aige darbh ainm Cruachoscarach (*Cruadh-Chosgarach*).

## ''Scathniamh''
Bhí iníon ag Bodhbh Dearg mac Daghdha darbh ainm *Scathniamh*.  Bhí sise agus Caoilte i ngrá, ach cuireadh iachall orthu scaradh óna chéile.  Níor bhuail siad le chéile arís go dtí siad beirt sean, seargtha, agus Caoilte ar cheann de na Fianna deireanacha a mhair fós.

## Foinsí
* *[[Finn agus Gráinne]]*, eag. agus aistr. Kuno Meyer, "Finn and Grainne." *Zeitschrift für celtische Philologie* 1 (1897), ll. 458-61. CELT.
* *[[Cath Gabhra]]*
* Tá cur síos ar Chaoilte sa dán "The Hosting of the Sidhe" le W.B. Yeats.

## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Mary Warnock

Fealsamh Sasanach ab ea an Bhanbharún **Helen Mary Warnock** (Née **Wilson**; 14 Aibreán 1924 – 20 Márta 2019). Ise an príomhdhuine a cheap na rialacha a bhaineann le turgnaimh le suthanna sa Ríocht Aontaithe.

Catagóir:Fealsúna Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna in 2019
Johnny Wilson

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Johnny Wilson**, a rugadh ** Giovanni Francesco Panica** ar 23 Márta 1893 i Harlem agus a fuair bás ar an 8 Nollaig 1985. 
clé|200px|thumb|Johnny Wilson

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1893
Catagóir:Básanna i 1985
Harry Greb

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Edward Henry Greb**, a rugadh ar 6 Meitheamh, 1894 i bPittsburgh, Pennsylvania agus a fuair bás ar an 22 Deireadh Fómhair, 1926. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1894
Catagóir:Básanna i 1926
Tiger Flowers

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Theodore "Tiger" Flowers**, a rugadh ar 5 Lúnasa 1895 in Camilla, Georgia agus a fuair bás ar an 16 Samhain 1927.

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1895
Catagóir:Básanna i 1927
Oscar mac Oisín

San Fhiannaíocht i Miotaseolaíocht na nGael, ball de na Fianna an ea **Oscar** (*os-cara*) mac Oisín mac Fionn.  Ba í Niamh Chinn Óir a mháthair, agus Plúr na mBan a dheirfiúr.  *Malvina* ab ea a bhean chéile.  Cé gurb amhlaidh é gur   later addition é san Fhiannaíocht, carachtar a raibh tóir air ab ea Oscar, ar an bhfód go suntasach i scéalta níos deireanaí i seirbhís a sheanathar.

## ''Bruidhean Chaorthainn''
Sa *[[Bruidhean Chaorthainn]]*, bhain Oscar a cheann de *Sinsar*, rí an domhain, i mbun comhraic ah Áth na Sionainne.

## ''Cath Gabhra''
Insítear scéal a bháis sa seanscéal, *[[Cath Gabhra]]*, ina cuireadh ar na Fianna éillitheacha in éadan Ard Rí na hÉireann, Cairbre Lifechair.  I rith an chatha, thug Oscar buille an bháis do Chairbre, ach lena ghníomh deiridh, thug Cairbre goin a bháis-se d'Oscar le slabhraí cruach. Chaoin Fionn don chéad uair riamh cheana as ucht a bháis, agus creill bháis na bhFiann a bhí ann.

## Comhainmneach
Tá cur síos eile ar Oscar luaite le
Mícheál Coimín ina dhán *Laoi Oisín Ar Thír Na nÓg* den ochtú haois déag.

## Naisc sheachtracha
*Oisín and Niam  ar maricopa.edu/~tomshoemaker

## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Katherine Ryan

Is fuirseoir, scríbhneoir, láithreoir, agus aisteoir í **Katherine Ryan**, a rugadh ar 30 Meitheamh 1983 i Sarnia, Ontario, Ceanada.

Tá sí ar an teilifís Briotanach ón mbliain 2012 i leith.

Tá Netflix Special: ’Glitter Room’ aici ó 1 Mí Iúil 2019.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Daoine beo
Plúr na mBan

I Miotaseolaíocht na nGael, iníon álainn Oisín agus Niamh ab ea **Plúr na mBan**.

## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Cumall

San Fhiannaíocht i Miotaseolaíocht na nGael,  cheannaire na bhFiann ab ea **Cumhall** (Sean-Ghaeilge **Cumall**) mac *Trénmór* agus athair Fhionn.  Bhí deartháir ag Cumhall darbh ainm *Crimmal*, *arab* chomhghuaillí Fhionn é.

Suiríoch Mhuirne, iníon an draoi *[[Tadg mac Nuadat]]*, ab ea Cumhall, ach dhiúltaigh Tadhg é, agus dá bharr d'éalaigh seisean agus Muireann. Rinne Tadhg achainí ar an Ard Rí na hÉireann, Conn Cétchathach, a chuaigh ar tóir Chumhaill.  Maraíodh Cumhall i *[[Fotha Catha Cnucha|gCath Cnucha]]*  ag Goll mac Morna, a ceapadh ina cheannaire na bhFiann.  Bhí Muireann ámh cheana féin torrach le mac Chumhaill.

Deirtear go bhfuil uaigh Chumhaill le fáil i láthair Choláiste Chaisleán Cnucha (meánscoil do bhuachaillí), ar chnocán ar a bhfuil anois seantúr uisce.

## Sanasaíocht
Nó ghlactar anois le hiarrachtaí Cumhall a nascadh le Camulus, dia ceilteach an chogaidh, aitheanta ó inscríbhinní an ré Rómhánaigh.  Óir gur banghiolla í *cumhal*, d'fhéadadh é áfach gur ggh athair uasal d'Fhionn chun a shinsearach chosmhuintir a cheilt.  Mar mhalairt air sin, feictear i roinnt luath-théacsanna go dtugtar an t-ainm "Fionn mac Umaill" ar an laoch, amhail is gurbh "Umall" ainm a athar.

## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Gráinne (miotaseolaíocht)

San Fhiannaíocht i Miotaseolaíocht na nGael, iníon Chormaic mhic Airt ab ea **Gráinne**.  Is príomhphearsa í sa scéal Meán-Ghaeilge *[[Finn agus Gráinne]]* agus, is clúití, sa téacs den 17ú haois, *[[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]]*, a insíonn a cleamhnas le ceannaire na bhFiann, Fionn mac Cumhaill, agus a héalú le gaiscíoch Fhionn, Diarmuid Ua Duibne.

## ''Tóraíocht''

Gealladh Gráinne d'Fhionn ach chuir a aois déistin uirthi, agus, ag a gcóisir chleamhnais, rinne sí caidreamh le Diarmaid.  Ar dtús, dhiúltaigh Diarmuid í de réir dílseachta d'Fhionn, ach chur sí geis air chun éalú léi.  Chabhraigh athair altrama Dhiarmada Aonghas Mac Óg i rith a dteite fhada.  I ndeireadh na dála, mhaith  Fionn Diarmaid tar éis d'Aonghas a impí ar a son.  Lonnaigh an bheirt i gContae Chiarraí agus rugadh cúigear páistí dóibh.

Na blianta ina dhiaidh, gortaíodh Diarmaid ag torc fiáin i mbun seilge le Fionn, a mhoilligh i mbun a leigheas go dtí go raibh sé ródhéanach.  Tá leaganacha éagsúla sna téacsanna maidir le bearta Gráinne as sin amach.  Nó chaoin sí a fear céile go dtí go bhfuair sí féin bás; nó, chuir sí a mic faoi mhionn díoltas a bhaint ar Fhionn; nó fós, mhaith sí Fionn nó phós sí é fiú.

De réir an staraí, Peter Berresford Ellis: "Is ... duine baoth í Gráinne, ceanndána, neamhthrócaireach agus díograiseach, mar a ghlaoitear sa lá atá inniu ann néaróiseach."

## Caidrimh thriúir
I miotaseolaíocht, faightear roinnt scéalta bunaithe ar thriantán an ghrá idir fear óg, bean óg agus seansuiríoch, an *Tóraíocht* ina measc.  Is é an triantán idir Naoise, Deirdre agus Conchobar mac Nessa sa Rúraíocht an ceann is cáiliúla, b'fhéidir.  Faightear an t-ábhar céanna i gcultúir eile, go suntasach i seanscéal Artúrach.  Tá cosúlachtaí ann idir *Tóraíocht* agus Tristan and Iseult, agus go pointe áirithe an caidreamh idir Lancelot agus Guinevere.

## An lá inniu
Ainmníodh an LÉ Gráinne, long de chuid an tSeirbhís Chabhlaigh na hÉireann, anois díchoimisiúnaithe, as Gráinne féin.

Sa seó damhsa Gaelach, *[[Dancing on Dangerous Ground]]*, cuireadh Gráinne ar an stáitse ag iar-réalt *Riverdance*, Jean Butler.

## Foinsí
* 
* MacKillop, James (1998). *Dictionary of Celtic Mythology*. Oxford. .

## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Vs. (albam Pearl Jam)

Is albam ón bhanna Pearl Jam é **Vs.**, a bhí eisithe i mhí Deireadh Fómhair sa bhliain 1993.

## Traicliosta
#"Go" (Vedder/Abbruzzese) - 3:12
#"Animal" (Vedder/Gossard) - 2:49
#"Daughter" (Vedder/Gossard) - 3:55
#"Glorified G" (Vedder/Gossard/McCready) - 3:26
#"Dissident"" (Vedder/Gossard/McCready/Ament) - 3:35
#"W.M.A." (Vedder/Abbruzzese/Ament)- 5:59
#"Rearviewmirror" (Vedder) - 4:44
#"Rats" (Vedder/Ament) - 4:15
#"Elderly Woman Behind the Counter in a Small Town" (Vedder) - 3:15
#"Leash" (Vedder/Gossard/McCready) - 3:09
#"Indifference" (Vedder/Gossard/Ament) - 5:02

## Singlí
*"Go" - 25 Deireadh Fómhair 1993
*"Daughter" - 20 Nollaig, 1993
*"Animal" - 4 Aibreán 1994
*"Dissident" - 16 Bealtaine 1994

## Foireann
*Stone Gossard – Giotár
*Jeff Ament – Dordghiotár
*Mike McCready – Giotár
*Eddie Vedder – Fonnadóireacht, Giotár
*Dave Abbruzzese – Drumaí

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1993
Gorilla Jones

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Gorilla Jones**, a rugadh **William Landon Jones** ar an 12 Bealtaine, 1906 i Los Angeles, California agus a fuair bás ar an 4 Eanáir, 1982. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1906
Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Marcel Thil

Dornálaí Francach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Marcel Thil**, a rugadh ar 25 Bealtaine 1904 i Saint-Dizier, an Fhrainc agus a fuair bás ar an 14 Lúnasa 1968. 

Catagóir:Dornálaithe Francacha
Catagóir:Básanna i 1904
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Bad Cat

Scannán beochana Turcach is ea ***Bad Cat*** a rinneadh sa bhliain 2016. Tá an scannán seo bunaithe ar an *[[Greannán|comic]]* 1996 le Bülent Üstün. B'é Mehmet Kurtuluş agus Ayşe Ünal stiúrthóir an scannáin, agus Uğur Yücel a ghlac páirt *Shero*.

## Carachtair
*Uğur Yücel - Shero
*Demet Evgar - Taco, Misscat
*Okan Yalabık - Zombie
*Güven Kıraç - Riza
*Gökçe Özyol - Rifki
*Yekta Kopan - Black
*Cezmi Baskın - Semi
*Ayşen Gruda - Hazel
*Ahmet Mümtaz Taylan - Tank

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil 

Catagóir:Scannáin 2016
Catagóir:Scannáin beochana 2016
Fear Doirche

I miotaseolaíocht na nGael, drochsidhe na dTuath Dé Danann ba ea **Fear Doirche** (Sean-Ghaeilge **Fer Doirich**), príomhghníomhaí an bháis, de ghnáth ar son bhanríon sidhe.  Níor tháinig ach corrdhuine slán a thug sé go dtí an tAos Sí.

Is suntasach é san Fhiannaíocht, mar shampla sa scéal *[[The Birth of Oisín]]*, ina rinne sé fia de mháthair Oisín, Sadhbh, toisc gur eitigh sí é.

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Catagóir:An Fhiannaíocht
Achoimre ar ábhair LADT

Tá an imlíne seo a leanas curtha ar fáil mar achoimre agus treoir le haghaidh ábhair LADT.

## Gnéasacht

* Gnéasacht an duine
**Ilchineálacht gnéis
** Gnéasacht de réir inscne
***Gnéasacht fireann
***Gnéasacht baineann
*** Idirghnéasacht
***Gnéasacht daoine trasinscneach

*Gnéaschlaonadh
** Monaignéasachas
***Heitrighnéasachas
***Homaighnéasachas
** Ilghnéasachas
***Déghnéasacht
** Il-leannánachas
***Painghnéasachas
**Gan-ghnéasachas
** Ábhair
***Gnéaschlaonadh ego-diostóine
***Gnéaschlaonadh agus timpeallacht
***Gnéaschlaonadh agus bitheolaíocht
****Gnéaschlaonadh agus néareolaíocht
****Gnéaschlaonadh agus hormóin réamhbhreithe
****Gnéaschlaonadh agus lámhachas
***Déimeagrafaic de réir gnéaschlaonadh
***Gnéaschlaonadh agus néareolaíocht
***Gnéaschlaonadh agus leigheas

* Speictream gnéaschlaonadh
**Scálaí gnéaschlaonadh
**Contanam heitrignéasachas-homaighnéasachas
**Solúbhthacht gnéaschlaonadh
*** Dá-fhiosracht
****Heitri-solúbthacht
****Homai-solúbthacht
***Liathscála gan-ghnéasachas

* Rogha gnéasaí
**Andrafilia
**Gínafilia
**Comhfilia

*Heitrighnéasachas aiteach

## Féiniúlacht

* Aiteach
*Ag ceistiú

*Féiniúlachtaí gnéaschlaonadh
**Heitrighnéasach
** Neamh-heitrighnéasach
**Heitri-solúbthach
***Homaighnéasach
****Leispiach
****Aerach
***Déghnéasach
***Il-leannánach
***Painghnéasach
***Dá-fhiosrach
***Gan-ghnéasach

* Inscne
**Fir
** Mná
**Inscne-aiteach

* Féiniúlacht inscne
**Fear
** Bean
**An tríú inscne

Catagóir:LADT
Vitalogy

Is albam ón bhanna Pearl Jam é **Vitalogy**, a bhí eisithe i mhí Samhain sa bhliain 1994.

## Traicliosta
#"Last Exit" (Vedder/Abbruzzese/Gossard) - 2:54
#"Spin the Black Circle" (Vedder/Gossard) - 2:48
#"Not For You" (Vedder) - 5:52
#"Tremor Christ" (Vedder/Ament/McCready) - 4:12
#"Nothingman" (Vedder/Ament) - 4:35
#"Whipping" (Vedder)- 2:35
#"Pry, To" (Vedder/Abbruzzese/Ament/McCready/Gossard) - 1:03
#"Corduroy" (Vedder) - 4:37
#"Bugs" (Vedder) - 2:45
#"Satan's Bed" (Vedder/Gossard) - 3:31
#"Better Man" (Vedder) - 4:28
#"Aye Davanita" (Vedder/Abbruzzese/Ament/McCready/Gossard) - 2:58
#"Immortality" (Vedder) - 5:28
#"Hey Foxymophandlemama, That's Me" (Vedder/Ament/Irons/McCready/Gossard) - 7:44

## Singlí
*"Spin the Black Circle"/"Tremor Christ" - 8 Samhain 1994
*"Not for You" - 21 Márta 1995
*"Immortality" - 6 Meitheamh 1995

## Foireann
*Stone Gossard – Giotár
*Jeff Ament – Dordghiotár
*Mike McCready – Giotár
*Eddie Vedder – Fonnadóireacht, Giotár
*Dave Abbruzzese – Drumaí
*Jack Irons - drumaí ar "Hey Foxymophandlemama, That's Me"

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1994
Fionn agus Gráinne

Scéal gearr na Fiannaíochta is amhlaidh as Meán-Ghaeilge is ea ***Finn agus Gráinne***, faoi Fhionn mac Cumhaill agus a thochmharc agus ar deireadh colscaradh ó Ghráinne, iníon rí Chormac mhic Airt.

## Dáta agus bunús
Caomhnaítear an téacs ach amháin sa Leabhar Mór Leacáin (ARÉ), ff. 181a, 2.  Cé go bhfuil nua-litriú ann, meastar go bhfuil an buntéacs i bhfad níos sine ná ré a tiomsaithe sa 14ú/15ú haois.  Mhol Kuno Meyer gur scríobhadh an téacs sa 10ú nó fiú 9ú haois, cé gur mhol Gerard Murphy an 10ú/11ú haois.

## Achoimre
Mheall Finn úa Báiscni Gráinne, iníon rí Chormaic mc Airt.  Ag iarraidh an gaiscíoch nár mhaith léi ar chor ar bith a chuir uaithi, smaoinaigh sí ar éilimh dodhéanta, de réir dealraimh, mar dheontas chleamhnais: "go dtuga cúpla de gach ainmhí fiáin na hÉireann in aon tréad amháin, go dtí múr cosanta Teamhrach".  D'éirigh le Cáilte Cosluath, cara dílis Fhionn, sa tasc ámh, agus b'éigean do Chormac a iníon a thabhairt mar chéile d'Fhionn.

B'fhuath le Gráinne a céile agus bhí an pósadh ina chiseach.  I rith ceiliúradh Féile na Teamhrach tráth, thug Cormac faoi dheara an chuma bhrónach ar aghaidh a iníne. Dúirt sí leis i gcogar go raibh sí tinn leis an fuath a raibh aici ar Fhionn, ag tiúchan a fola agus ag at a féitheacha.  Chuala Fonn de thaisme freagairt Chormaic ar an scéala seo, thuig sé anchaoi Ghráinne agus d'fhógair sé a gcolscaradh.  Críochnaigh an téacs le roinnt roscaí deacra pléite idir Cormac agus Finn ar ábhar an cholscartha.

Is scéal eile sa tsraith é *[[Tochmarc Ailbe]]*.  Tar éis a cholscaradh ó Ghráinne, rinne sé ciallmhar eile le Cormac, agus roghnaigh agus phós sé Ailbhe.  Sa scéal den 17ú haois, *[[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]]*, d'éalaigh Gráinne le leannán eile.

## Foinsí
* Corthals, Johan. "Die Trennung von Finn und Gráinne." *[[Zeitschrift für celtische Philologie]]* 49-50 (1997): 71-91.
* Meyer, Kuno (réamhrá, eag. agus aistr.). *Fíanaigecht, being a Collection of Hitherto Unedited Irish Poems and Tales Relating to Finn and his Fiana, with an English Translation*. Todd Lecture Series 16. Baile Átha Cliath: Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1910.
* Meyer, Kuno (eag. agus aistr.). "Finn and Grainne." *Zeitschrift für celtische Philologie* 1 (1897): 458–61. Eagrán agus aistriúchán le fáil ar CELT.
* Murphy, Gerard. *Duanaire Finn*. 3 imleabhar: iml. 3. Baile Átha Cliath, 1953.

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta na Fiannaíochta
Cath Gabhra

Scéal de chuid na Fiannaíochta i Miotaseolaíocht na nGael is ea ***Cath Gabhra***.  Insítear scrios na bhFiann agus báis de chuid is mó dá ghaiscígh le linn catha in éadan airm Ard-Rí na hÉireann, Cairbre Lifechair.  Is suntasach é go léirítear na Fianna, laochra na scéalaíochta, i gcaoi dhiúltach.

Caomhnaítear *Cath Gabhra* i go leor leaganacha, agus luaitear é go minic i saothair eile, ina measc dánta maidir le Cairbre Lifechair sa Leabhar Laighneach agus san insint fhada, *[[Agallamh na Seanórach]]*.

## An Cath
Gealladh Sgiam Sholais iníon Chairbre le Maolsheachlainn, prionsa na nDéisí, a raibh a athair Aonghas maraithe ag mic Chairbre,a1 *[[Fíachu Sroiptine]]* agus *[[Eochaid Doimlen]]*.  D'éiligh na Fianna agus Fionn mac Cumhaill cáin mhór ar son an phósta, agus shocraigh Cairbre gur thruailligh a gcumhacht iad.  Bhailigh sé arm mór ó na hUlaidh,  na Laighin agus na Connachta, i dteannta le baicle na bhFiann a thug dílis do Gholl mac Morna, namhaid Fhionn.  Ar thaobh Fhionn agus na Fianna eile bhí fir na Mumhan agus na nDéisí.  Ag tús an chatha ag Gabhair, mharaigh Cairbre giolla Fhionn, Ferdia.  Mharaigh ollghaiscíoch na bhFiann, Oscar mac Oisín rí Cairbre, ach d'éag sé dá chréachtaí, agus bhí port na bhFiann seinnte.

I leaganacha áirithe, maraíodh Fionn féin ag  *[[Aichlech]]* agus é ag caoineadh a gharmhic.  Bhuaigh arm Chairbre, agus níor tháinig slán de na Fianna ach Oisín agus Caílte mac Rónáin, a mhair go dtí teacht Naomh Pádraig dhá chéad bliain ina dhiaidh, de réir *Agallamh na Seanórach*.

Níltear ar aon intinn maidir le suíomh an chatha ó leagan go leagan.  De ghnáth, meastar gurb ionann Gabhra agus Baile Gháire, Contae Bhaile Átha Cliath, an mar inniu, de réir eile, tá sé i nGleann Gabhra, suite idir na cnoic Teamhrach agus Achaill, Contae na Mí.  De réir roinnt croinicí, tharla an cath sa bhliain AD 284.

## Foinsí
* MacKillop, James (1998). *Dictionary of Celtic Mythology*. Oxford. .

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta na Fiannaíochta
Lou Brouillard

Dornálaí Ceanadach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Lou Brouillard**, a rugadh **Lucien Pierre Brouillard** ar 23 Bealtaine 1911 i Saint-Eugène, Québec agus a fuair bás ar an 14 Meán Fómhair 1984. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1911
Catagóir:Básanna i 1984
Vince Dundee

Dornálaí Iodálach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Vince Dundee**, a rugadh **Vincenzo Lazzara** ar 22 Deireadh Fómhair 1907 i bPalermo, an tSicil agus a fuair bás ar an 27 Iúil 1949. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Dornálaithe Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1907
Catagóir:Básanna i 1949
Agallamh Beag

Is cnuasach scéalta na Fiannaíochta é ***Agallamh Beag*** (Sean-Ghaeilge ***Acallam Bec***), caomhnaithe sa Leabhar Leasa Mhóir den 15ú haois agus an Lámhscríbhinn Reeves.  Tá gaol gar aige le *[[Agallamh na Seanórach]]*, a mheastar scaití gur athleagan níos deireanaí dó siúd é.  Mar a mhalairt ar an *Seanórach*, is é Oisín laoch an scéil, in ionad Chaoilte mhic Rónáin.  Mhol Dubhghlas de hÍde gurb fhéidir go gcaomhnaíonn  an téacs tús na *Senórach* atá caillte.

### Eagráin
* Kuehns, Julia Sophie. *An edition and translation of the Agallamh Bheag from the Book of Lismore.* (2005).  Tráchtas neamhfhoilsithe MPhil(R), University of Glasgow. Full text available online.
* An Craoibhín (ainm cleite de Dubhghlas de hÍde) (eag. agus aistr.). "An Agallamh Bheag." *[[Éigse|Lia Fáil]]* 1 (1927): 79-107. Leath-eagrán le haistriúchán go Nua-Ghaeilge, le fáil ar CELT 

### Fo-fhoinsí
* de hÍde, Dubhghlas. "The Reeves Manuscript of the *Agallamh na Senorach*." *[[Revue Celtique]]* 38 (1920): 289-95. 
* Murphy, Gerard. *The Ossianic Lore and Romantic Tales of Medieval Ireland*. Baile Átha Cliath, 1955. Sliocht ar líne 

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta na Fiannaíochta
Aillen

I Miotaseolaíocht na nGael, neach na tine ab ea **Aoillean** (Sean-Ghaeilge **Aíllen**) mac *Midgna*.  Sheinn sé an chláirseach agus chan sé go binn.  Ba bhall de na Tuatha Dé Danann é a raibh cónaí air i Mag Mell.

## Gníomhartha
De réir *[[Macgnímartha Finn]]*, gach Samhain mhealladh sé cách a chodladh lena chuid ceoil, agus ansin dhódh sé Teamhair chun talaimh lena anáil tintrí.  Cuireadh bac air le teacht Fhionn mhic Chumhaill, a choinnigh féin ina dhúiseacht ag ionanálú nimhe óna shleá, agus mharaigh sé Aillen.  De bharr seo, ceapadh é ina cheannaire na bhFiann.

## Ainmneacha
Bhí an-tóir ar an ainm Áillen in Éirinn ársa.  Thugtaí scaití an t-ainm ar Áine, bandia na torthúlachta.

## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Catagóir:Déithe na nGael
Macgnímartha Finn

Scéal Fiannaíochta i Miotaseolaíocht na nGael is ea ***Macghníomhartha Fhionn*** (Sean-Ghaeilge **Macgnímartha Finn**).

## Scéal
Ag tús an scéil, mharaigh Goll mac Morna athair Fhionn, Cumall, ceannaire na bhFiann.  Torrach a bhí Muireann bean chéile Cumhaill ag an am, agus rug sí mac ar an saol in am trátha, darb ainm Demne agus é óg.  Agus imní orthu faoina shábháilteacht, chur siad an buachaill chuig deirfiúr Chumaill, an bandraoi Bodhmall, agus a comrádaí Liath Luachra.  Thóg an bheirt bhanghaiscíoch é, agus chuaigh in éineacht leis ar chuid dá eachtraí, ina measc an eachtra inar thuill sé a leasainm, Fionn.

Tharraing a ghníomhartha níos mó aird agus é ag fás, agus sa deireadh, chuir a mháithreacha altrama ar shiúl é, ar eagla go bhfaighe fir Ghoill.  I scéalta a leanas, insítear é i seirbhís an rí Bheanntraí, conas a aisghabh sé taisce Chumhaill á mharú Liath Luachra (carachtar eile ná a mháthair altrama), agus a theacht le chéile le na Fianna sean agus curtha as seilbh a throid in éadan a athair. 

Insíonn sraith mór le rá eile conas a d'ith Fionn de thaisme an bradán feasa, a bhronnadh fios feasa don té a d'íosfadh é.  Bhí Fionn i mbun staidéir faoin fhile Finn Eces, a bhí ag iarraidh an t-iasc a bhreith le seacht mbliana.  I ndeireadh na dála, rug sé é, agus d'iarr sé ar Fhionn é a réitigh.  Dhóigh Fionn a ordóg ar an iasc agus chuir sé isteach ina bhéal é, agus ar an dóigh sin, fuair sé bua fios feasa.

Chuaigh Fionn ar turas go Teamhraigh, a chuirtí trí thine gach Samhain ag Aillen na dTuath Dé Danann.  Ní raibh ar chumas Ghoill nó na bhFiann é a chosc, toisc go gcuirtí Aillen gach éinne a chodladh le fonn draíochta.  Tharraing Fionn anáil de nimh poison óna gha féin chun fanacht ina dhúiseacht, agus mharaigh sé Aillen.  Nocht sé é féin sa chúirt ríoga, agus cheap an rí é mar cheannaire na bhFiann.  D'éirigh Goll as dá thoil féin, agus rinne síocháin lena namhaid.

## Téacsanna
Is é Laud 610: folio 118Rb-121Va an lámhscríbhinn is tábhachtaí, cé go bhfuil an chríoch in easnamh, ag stopadh agus sídhe á iniúchadh ag Fionn roimh a thuras go Teamhraigh.

Ba é Kuno Meyer a chuir Laud 160 in eagar don chéad uair in 1881, don iris na Fraince *[[Revue Celtique]]*.  De réir Meyer, is den 12ú haois an téacs.

## Cosúlachtaí
Tugadh faoi ndeara ag scoláirí cosúlachtaí idir leaganacha níos luaite de *Macghníomhartha Fhionn* agus scéalta faoi laoch na Rúraíochta, Cú Chulainn agus é óg.  Mar shampla, insíonn *[[Macghníomhartha Chú Chulainn]]* agus *[[Tochmharc Eimhire]]*, réamhscéalta de chuid *[[Táin Bó Cuailgne]]*, conas a fuair Cú Chulainn a leasainm, a teagasc leis an mbanghaiscíoch Scáthach, agus an chaoi a thuill sé a gha marfach, an Ga Boilg.

## Foinsí
* Jones, Mary. "The Boyhood Deeds of Fionn mac Cumhaill" ar maryjones.us.
* MacKillop, James (1998). *Dictionary of Celtic Mythology*. Oxford. .
* Meyer, Kuno (1881). "Macgnimartha Find." In *Revue Celtique*, V, ll.&nbsp;195–204, 508.

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta na Fiannaíochta
Fianshruth

Is éard atá i gceist leis an teideal ***Fianṡruth Fionn*** (Meán-Ghaeilge ***Fianṡruth (Find)***) ná dhá liosta in ord aibítre d'ainmneacha na Fiannaíochta, ó ré na Meán-Ghaeilge. I Leabhar Buí Leacáin amháin atá siad ar marthain, a théann siar go dtí an dóú haois déag.  Maíonn Gerard Murphy go mb'fhéidir gur cuireadh tús leis an gcnuasach chomh luath leis an aonú haois déag.  I dteannta na liostaí, ar a dtugtar ar *A* agus *B*, tá réamhrá.  I measc na 170 ainm, isteach nó amach, atá iontu, ní fhaightear líon mór dóibh i bhfoinsí eile, ainneoin go bhfuil líon eile de lucht aitheanta na Fiannaíochta, amhail is Fergus Finnbél, in easnamh.

## Lámhscríbhinní
* Liosta A: LBL (lch.&nbsp;119a ff), le teideal: “It e annso anmann muntire Find .i. fiandsroth fian Find u(i) Baiscne”
* Liosta B: LBL (lch.&nbsp;325a), le teideal: “Fianruth Fiand inso”

## Teideal
Is féidir an chiall *seanchas na bhFiann* a bhaint as an teideal *fian-ṡruth*.  Mar a chuir Stern in iúl, feictear an focal sa Dinnseanchas Aoi, mar cheann de na seánraí liteartha nár chóir a aithris ag Aonach Charmain:

## Réamhrá ó Liosta ''B''
Seachas i bhfoirm macasamhála, ní foilsíodh liosta na n-ainmneacha fós.  Seo a leanas an réamhrá do liosta *B* (difríochtaí i dtaca le liosta *A* idir lúibíní), aistriúchán Gearmáinis le Ludwig Stern, agus aistriúchán Nua-Ghaeilge:

## Foinsí
* Atkinson, Robert. *Yellow Book of Lecan*. Baile Átha Cliath, 1896.  Eagrán macasamhla, ll.&nbsp;119, 325.
* Gwynn, Edward (eag. agus aistr.). *The Metrical Dindshenchas*. Iml. 3. Baile Átha Cliath: IAL-BÁC, 1906.  Le fáil ar CELT.
* Meyer, Kuno (réamhrá, eag. agus aistr.). *Fíanaigecht, being a Collection of Hitherto Unedited Irish Poems and Tales Relating to Finn and his Fiana, with an English Translation*.  Todd Lecture Series 16.  Baile Átha Cliath: IAL-BÁC, 1910.
* Stern, Ludwig Christian. “Fiannshruth.” *[[Zeitschrift für celtische Philologie]]* 1 (1897). ll. 471-3.

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta na Fiannaíochta
Craobh Shinsear Peile na hÉireann 2019

Is é **[[Craobh Shinsear Peile na hÉireann]] 2019** an 131ú heagrán den Chraobh Uile-Éireann ó bunaíodh an comórtas in 1887. Tá 31 chontae as Éirinn páirteach ann (gach contae seachas Cill Chainnigh), chomh maith le Londain agus Nua-Eabhrac. 

## Foirne, staideanna agus suíomhanna
Tá 33 fhoireann páirteach sa chraobhchomórtas.





## Cluichí agus Torthaí

### Craobh Shinsear Peile Chonnachta

### Craobh Shinsear Peile Laighin

### Craobh Shinsear Peile na Mumhan

### Craobh Shinsear Peile Uladh

### Babhtaí Cáiliúcháin Uile-Éireann

### An Chraobh Uile-Éireann

#### Babhta na nGrúpaí sa Chéim Ceathrú Ceannais

##### Grúpa 1

##### Grúpa 2

#### Cluichí Leathcheannais

#### Cluiche Ceannais

## Tagairtí

Catagóir:Spórt i 2019
Catagóir:Craobh Shinsear Peile na hÉireann
Finn Eces

San Fhiannaíocht i Miotaseolaíocht na nGael, file agus saoi na bhFiann ab ea **Finnéigeas** (Sean-Ghaeilge **Finn-Éces**).  

De réir an scéil *[[Macgnímartha Finn]]*, múinteoir Fhionn mhic Chumhaill ab ea é.  Ar feadh na mblianta, bhí Fionnagán ag iarraidh an bradán feasa a bhreith, ach theipeadh air.  Sa deireadh lá amháin, agus Fionn óg in éineacht leis, rug sé é, agus d'iarr sé ar a dhalta an t-iasc a réiteach.  Dhóigh Fionn óg a ordóg ar chraiceann te an éisc, ámh, agus chuir ina bhéal í chun í a mhaolú.  Bronnadh air dá bharr fios an éisc, a bhíodh aige pé uair a chuireadh sé a ordóg ar ais ina bhéal.

## Nuada
I bhfoinsí ar leith, luaitear *[[Nuada]]* mar *Nuadu Finn-Éces*, agus molann údair éagsúla go bhfuil gaol idir Fionn agus an Bradán Feasa, agus cultas *Nuada* féin.  Deirtear i seanchas na bhFiannaíocht gur shinsear Fhionn ab ea Nuada.

## Foinsí
* Ó hÓgáin, Dáithí, *Myth, Legend and Romance, an Encyclopedia of Irish Folk Tradition*, Nua-Eabhrac, 1991. Féach *Find*.

## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Catagóir:Filí na hÉireann
Ospidéal Beaumont

Is ospidéal oiliúna é **Ospidéal Beaumont** (*Beaumont Hospital*) atá lonnaithe ar an taobh thuaidh de Bhaile Átha Cliath. Osclaíodh an t-ospidéal i 1987.  Tá 820 seomraí leaba san ospidéal.  

Tá an t-ospidéal mar chuid den ghrúpa Ospidéil RCSI agus tá  caidhreamh oideachasúil ag an ospidéal le Coláiste Ríoga na Máinlianna in Éirinn (RCSI). 

## Stair

Achtaíodh Acht Ospidéil Lorcáin Naomhtha, ar an 9 Márta 1943 (Saint Laurence's Hospital Act, 1943). Bhí sé mar aidhm ag an Acht ospidéal poiblí nua, a thógfaí faoina chuid forálacha a chur in áit na dtrí ospidéal stairiúla: Ospidéal Richmond, Ospidéal Whitworth agus Ospidéal Whitworth Hardwicke (ar a dtugtaí na hOspidéil Tí Thionscail i dteannta a chéile).  

Mar a tharla, áfach, níor tógadh an t-ospidéal nua riamh. Lean na trí hospidéal ar aghaidh den chuid is mó mar a bhí roimhe sin, go dtí gur cuireadh Ospidéal Beaumont, eintiteas ar leith, ina n-áit sa bhliain 1987 (tháinig Sráid Jervis agus an Richmond le chéile).  

Osclaíodh na doirse don phobal ar 29 Samhain 1987. Macasamhail den Ospidéal na hOllscoile, Corcaigh a bhí ann ar dtús.

## Seirbhísí
Soláthraíonn Beaumont raon leathan de sheirbhísí cliniciúla agus speisialtacha agus tá clú agus cáil  ar an cúram atá ann.

### Aonad Athshlánúcháin
Tá an tAonad seo suite ar an gcéad urlár agus sainfheidhmíonn sé i dianchúram othair a dteastaíonn tréimhse athshlánúcháin uathu. Tá an Rannóg Fisiteiripe d’Othair Amach, Obrádlann, X-ghathach, Ultrafhuaim, agus Leitreacardgram mar chuid dár n-áiseanna chomh maith

### Ospidéal Naomh Iósaef, Ráth Eanaigh
Is ospidéal géarmhíochaine é Ospidéal Naomh Iósaef agus soláthraítear cúram Míochaine agus Máinliachta d’othair cónaithe, Seirbhísí Cúram Lae agus Fisiteiripe Othair Amach agus seirbhísí Raideolaíochta. Tá Aonad Athshlánúcháin ag an Ospidéal chomh maith.
mion|Foirgneamh Smurfitː  R.C.S.I Disease Research Centre

## Maoiniú
Is carthanas cláraithe Fondúireacht Ospidéal Beaumont agus is fiontar tiomsaithe airgid oifigiúil é d’Ospidéal Beaumont. Tá sé d’aidhm ag an bhFondúireacht maoiniú airgid a aimsiú agus a spreagadh ón bpobal ar mhaithe le barr foirfeachta a bhaint amach i gcúram othair in Ospidéal Beaumont.

## Féach freisin

* Beaumont
* Coláiste Ríoga na Máinlianna in Éirinn
* Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte
mion|Comhartha fáilte go dtí Ospidéal Beaumont

## Naisc sheachtracha

* Ospidéal Beaumont
* Fondúireacht
*Coláiste Ríoga na Máinleá in Éirinn / RCSI Ireland
* Ospidéil RCSI 

## Tagairtí

Catagóir:Seirbhísí sláinte
Catagóir:Ospidéil i gContae Bhaile Átha Cliath
Teddy Yarosz

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Teddy Yarosz** a rugadh **Thaddeus Jarosz ** ar 24 Meitheamh, 1910 i Rochester, Pennsylvania agus a fuair bás ar an 29 Márta, 1974. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1874
Catagóir:Daoine a rugadh i 1910
Círéib Soweto

Maraíodh breis is 176 i g**Círéib Soweto** san Afraic Theas ar 16 Meitheamh 1976.

D'éirigh daltaí gorma meánscoile amach in Soweto mar agóid i gcoinne  úsáid na hAfracainise mar theanga theagaisc in áit an Bhéarla.  Ach b'agóid pholaitiúil í sin, agus is beag baint a bhí aici le labhairt na teanga sna ceantair ar láidre í. 
[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Soweto_township.jpg|clé|mion|bailecheantar [Soweto]]
Bhí an cath in aghaidh na cinedheighilte i gcomhfhios don saol mór ón lá sin amach. Tháinig ardú tuisceana dá bharr, agus theip ar an Apartheid de bharr dhásacht an phobail sna blianta ina dhiaidh sin.

## Féach freisin

* TITIM NA hOÍCHE IN SOWETO, Rogha Ghabriel

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hAfraice Theas
Eòghann MacColla

B'fhile nó bard Gaelach ab ea **Eòghann MacColla**. “Evan MacColl” a bhí air i mBéarla.  Bhíodh “Bàrd Loch Fìne”, “Clàrsair nam Beann” agus “Bàrd Chanada” air mar leasainm. 
clé|mion|Suaicheantas na h-Alba, le MacColla

## Saol
Rugadh MacColla sa bhliain 1808 sa Cheann Mhòr, in aice le hInbhir Aora. 

Foilsíodh a chéad chnuasach dánta sa bhliain 1836, le dánta i nGaeilge na hAlban agus i mBéarla. Foilsíodh Clàrsach nam Beann, agus a chuid dánta go léir, sa bhliain 1937. 
clé|mion|Suaicheantas na h-Alba, lch 2
Chuaigh MacColla ar imirce go Ceanada sa bhliain 1849. Fuair ​​sé bás in Toronto sa bhliain 1898.
[mion|255x255px|[Loch Fíne|Loch Fine, Inbhir Aora]]

## A chuid filíochta
*'A' Chaileag Shuaineartach'
*'Fòghnan na h-Alba'
*'Moladh Abhainn Ruaile'
*'Nighean Donn Na Mala Chrom'
*'Mo Rùn-sa Màili Bhòidheach'
*'O till, a leannain, o till, o till'
*'Ròsan An Leth-bhaile'
*'Taobh Abhainn Aora'

[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Inveraray_Bridge_-_Loch_Fyne.jpg|deas|mion|250x250px|[Loch Fíne|Loch Fine, Inbhir Aora]]

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*BBC Alba Bliadhna nan Òran: Eòghan MacColla
* https://dasg.ac.uk/corpus/textmeta.php?text=88&uT=y (DASG)

Catagóir:Daoine a rugadh i 1808
Catagóir:Básanna i 1898
Catagóir:Muintir Cheanada de shliocht na hAlban
Catagóir:Filí Gaelacha na naoú aoise déag
Catagóir:Filí Cheanada ón 19ú haois
Catagóir:Scríbhneoirí amhráin na hAlban
Catagóir:Daoine as Earra-Ghàidheal agus Bute
Catagóir:Filí Albanacha
Dún Mhic Aoidh

Tá **Dún Mhic Aoidh** (English - *McKee Barracks*)  lonnaithe in aice le Páirc an Fhionnuisce sa Chabhrach i mBaile Átha Cliath.

Tógadh an dún d'Arm na Breataine i 1888 agus Marlborough Barracks an t-ainm a bhí air ag an am sin.

Sa bhliain 1922 ghlac an Saorstát seilbh ar an Dún agus sa bhliain 1926 athainmníodh é in ómós do Risteárd Mac Aoidh iarbhall sinsearach den Sean-IRA.
Ard-Mhúsaem na hÉireann - Na hEalaíona Maisiúla agus Stair

Tá **Ard-Mhúsaem na hÉireann** suite ar  Shráid Chill Dara i dTuaisceart Bhaile Átha Cliath agus tá an chuid de a bhaineann le Na hEalaíona Maisiúla agus Stair lonnaithe i nDún Uí Choileáin ar Shráid na Binne Boirbe.

Tá trí bhrainse de chuid an mhúsaeim i mBaile Átha Cliath agus ceann amháin lonnaithe i Maigh Eo. Tá saorchead isteach sna ceithre mhúsaem.

## An bailiúchán óir
Tá bailiúchán Ard-Mhúsaem na hÉireann d'órshaothar ón gCréUmhaois ar cheann de na bailiúcháin is mó agus is tábhachtaí in Iarthar na hEorpa. Táirgeadh na réada is luaithe idir 2200 agus 1800 R.Ch. ó ór a mheastar a scagadh as gairbhéil aibhneacha agus trí chnagáil rinneadh leatháin thanaí de. Bhí dhá chineál díobh seo i gceist: dioscaí dronnacha, d’fhaightí iad seo ina bpéirí uaireanta, agus ornáidí i gcruth corráin ar a dtugtaí luanlaí. Tá na dioscaí maisithe le sraitheanna comhlárnacha poncanna, croiseanna, triantán agus fiarlán, agus tugann an dá pholl sa lár le fios go raibh siad ceangailte le ball éadaigh agus gur caitheadh iad ar ócáidí speisialta.

## Féach freisin

Ard-Mhúsaem na hÉireann

## Naisc sheachtracha

Ard-Mhúsaem na hÉireann - Na hEalaíona Maisiúla agus Stair Suíomh gréasáin

## Tagairtí

Catagóir:Músaeim