open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iarnróid Thuaisceart Éireann

Is é Iarnróid Thuaisceart Éireann an t-oibritheoir iarnróid i dTuaisceart Éireann, ar a dtugtar freisin **NI Railways** nó **Northern Ireland Railways**  agus, ar feadh tamaill ghairid, Ulster Transport Railway (UTR). Tá NIR, fochuideachta de chuid Translink ceann de ocht n-oibritheoirí traenach faoi úinéireacht phoiblí sa Ríocht Aontaithe, mar aon le Direct Rail Services, Northern Trains, Transport for Wales Rail, Southeastern, LNER, ScotRail, agus an TransPennine Express. Cuideachta Sealbhaíochta Iompar Éireann (NITHCo). Is iad  Ulsterbus agus Metro an dá ghnólacht eile atá ag Translink 

Reáchtálann NIR an tseirbhís traenach Enterprise idir Béal Feirste agus Baile Átha Cliath le hIarnród Éireann. Níl aon nasc leis an gcóras iarnróid sa Bhreatain.

### Enterprise
Feidhmíonn an tseirbhís Enterprise idir Béal Feirste agus Baile Átha Cliath agus comhsholáthraíonn Iarnród Éireann agus Northern Ireland Rail an tseirbhís. Sna 2020idí, bhí infheistíocht €25 milliún déanta ag Rialtas na hÉireann sa tseirbhís agus is iad Ciste an Oileán Chomhroinnte/Roinn an Taoisigh agus an Roinn Iompair a bhí á mhaoiniú. Sa bhliain 2024, thosaigh traein ag imeacht idir Baile Átha Cliath agus Béal Feirste agus ar ais arís gach uair an chloig.

## Feidhmíocht

## Stoc

[alt=2 NI Railways trains at a platform with an overhead gantry|mion| Iarnróid TÉ Aicme 4000 (ar chlé) agus Aicme 3000 (ar dheis); taobh le taobh ag [Stáisiún Mhór-Shráid Victoria, Béal Feirste, Deireadh Fómhair 2022.]]
alt=Extended train 4017 being checked by engineers at Portadown station whilst on test.|mion| Traein 4017 ag Port an Dúnáin.

### Fadó

## Línte
mion|350x350px| Líonra NIR
* Baile Átha Cliath-Béal Feirste 
* Béal Feirste - Port an Dúnáin 
* Beannchar – Béal Feirste  
* Béal Feirste-Larne 
* Béal Feirste – Doire  
* Cúil Raithin-Port Rois 

## Féach freisin

* Stair an iompair iarnróid in Éirinn
* Stáisiún Mhór-Shráid Victoria

## Tagairtí

Catagóir:Tuaisceart Éireann
Catagóir:Iarnróid Thuaisceart Éireann
Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Iosta na Rinne (Stad Luas)

clé|mion
Ceann de na stadanna tramanna sa chóras Luas i mBaile Átha Cliath is ea **Iosta na Rinne** (). Is é an stad deireanach ar an Líne Dhearg. Osclaíodh é sa bhliain 2009, nuair a síneadh an Líne Dhearg trí Cheantar Dugaí Átha Cliath. Tá sí suite in Iosta na Rinne, in aice leis an 3Arena.

Tá trí ardán ag an stad, ach ní úsáidtear gach ardán mura bhfuil ceolchoirm sa 3Arena. Fágann tramanna gach 10 nóiméad agus téann siad go Tamhlacht nó Teach Saggard.

Stadann seirbhísí Bus Átha Cliath 33D, 33X, 53, 53A, 90, 142, 151, agus 747 ag Iosta na Rinne.

## Tagairtí

Catagóir:Luas
Roseanne Park

Is amhránaí agus damhsóir, ón Nua-Shéalainn í **Roseanne Park** MBE (rugadh 11 Feabhra 1997), ar a dtugtar **Rosé** go gairmiúil. Tá sí lonnaithe i bPoblacht na Cóiré.

Rugadh í in Auckland sa Nua-Shéalainn agus d’fhás sí suas i Melbourne na hAstráile. Shínigh sí leis an gcuideachta taifead YG Entertainment tar éis éisteacht rathúil sa bhliain 2012. Chuir sí oiliúint ar feadh ceithre bliana sula ndeachaigh sí isteach sa ghrúpa cailíní K-pop Blackpink i mí Lúnasa 2016.

## Dioscliosta
**R* (2021)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1997
Catagóir:Daoine beo
NGC 911

Is réaltra éilipseach é **NGC 911** atá suite i réaltbhuíon Andraiméide timpeall 258 milliún solasbhliain ó Bhealach na Bó Finne. Ba é an réalteolaí Francach Édouard Stephan a d’aimsigh é sa bhliain 1878. Is ball é den bhraisle réaltraí Abell 347. 

## Tagairtí

Catagóir:Andraiméide
Catagóir:Réaltraí
Comhaontuithe Osló

In Osló i 1993 agus i 1995, d’aontaigh Eagraíocht Shaoirse na Palaistíne (an PLO) conarthaí le hIosrael, na **Comhaontuithe Osló** (Béarla: **Oslo Accords**). Thug an PLO aitheantas don stát Iosraelach, agus thug Iosrael aitheantas don PLO mar ionadaí an Phobail Phalaistínigh. Tháinig Yitzhak Rabin (Príomh-aire Iosrael), Bill Clinton, agus Yasser Arafat (ar son an PLO) le chéile ar 13 Meán Fómhair 1993 sa Teach Bán chun an chéad chomhaontú a shíniú*.*[clé|mion|[Yitzhak Rabin, Bill Clinton, agus Yasser Arafat, Teach Bán, 1993-09-13]]
### Iarmhairtí
[clé|mion|Agóid de chuid [Likud in aghaidh na gcomhaontuithe, Márta 1995]]
Sa bhliain 1994, bronnadh Duais Nobel na Síochána ar Yitzhak Rabin agus Yasser Arafat as a saothar i bpróiseas na síochána.

Sa bhliain 1995, feallmharaíodh Rabin  ag Yigal Amir, Iúdach Ortadocsach den eite dheis.

Ní ba dheireannaí, cháin Benjamin Netanyahu (Príomh-aire Iosrael, ball de Likud) agus Hamas araon na Comhaontuithe Osló.

## Féach freisin

* Likud 

## Tagairtí

Catagóir:Stair Iosrael
Catagóir:Stair na Palaistíne
Catagóir:Conarthaí
Catagóir:1993
Carn Tóchair

Timpeall 2,000 duine a chónaíonn sa cheantar **Carn Tóchair** / Sleacht Néill, atá ag bun Shliabh Charn Tóchair, idir Machaire Rátha agus Dún Geimhin, suite i gCeantar Lár Uladh i gcontae Dhoire. Tugtar **An Carn** (nó *Carntogher* i mBéarla) ar an áit agus tá stádas toghlimistéar aige.

Téann an A6, idir Béal Feirste agus Doire, siar trí Bearna Ghleann Seáin sna sléibhte.
clé|mion|Carn mullaigh ón gClochaois, timpeall 3,000 - 4,000 R.C.
clé|mion|"Old Coach Road"

### Stair
Tá carn mullaigh ón gClochaois, timpeall 3,000 - 4,000 R.C., ar bharr Shliabh Charn Tóchair.

Bhí an Ghaeilge láidir go maith i gCarn Tóchair agus sna ceantair máguaird go dtí tús an 20ú haois.
clé|mion|Bóthar Shleacht Néil, 365m
[clé|mion|[Sliabh Speirín (na Speiríní)]]

### Forbairt
Is ag iarraidh dul i ngleic le deacrachtaí eacnamaíochta agus sóisialta a bhí Coiste Forbartha Charn Tóchair ar dtús nuair a bunaíodh é ag tús na 1990idí. Ag an am sin, ní raibh mórán deiseanna tithíochta fa choinne daoine sa cheantar, ní raibh mórán áiseanna fa choinne teaghlaigh óga. Bhí cúrsaí eacnamaíochta go holc.

Cuireadh Coiste Forbartha Charn Tóchair ar bun ar an 8 Eanáir 1992.  Glacadh an deis go luath an nasc a dhéanamh le cúrsaí teanga agus cultúir. 

Tá pobal áitiúil dlúth ann, ina bhfuil cumann CLG, Sleacht Néill.

### Gaeilge
A bhuíochas le Coiste Forbartha Charn Tóchair, tá an ceantar aitheanta mar cheann de na ceantair iar-Ghaeltachta is láidre in Éirinn ó thaobh na teanga. Tá Carn Tóchair anois ar an t-aon cheantar tuaithe ar éirigh leis stádas mar Líonra Gaeilge a bhaint amach faoin bpróiseas pleanála teanga.

Bunaíodh an chéad naíscoil sa cheantar i 1993 agus tháinig an chéad Ghaelscoil go luath ina dhiaidh sin.  Inniu tá trí naíscoil sa cheantar agus 180 páiste ag freastal ar an mBunscoil Naomh Bríd, in aice le ceantair Shleacht Néill. Tá na páistí in ann dul ar aghaidh ón mbunscoil go dtí Gaelcholáiste Dhoire, scoil dara leibhéal a bhfuil níos mó ná 350 páiste ag freastal uirthi.

## Féach freisin

* Machaire Rátha
* Dún Geimhin
* Na Speiríní
* Pádraig Ó Mianáin

## Naisc sheachtracha
Seoladh *Carnlann* in 2024, bailiúchán de phictiúir agus earraí cuimhneacháin é a thugann léargas ar stair agus oidhreacht na háite.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhoire
Catagóir:Gaeltacht
Catagóir:Líonraí Gaeilge le haitheantas
Catagóir:Bailte in Éirinn
Eunan O'Halpin

Is Ollamh le Stair Chomhaimseartha na hÉireann i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath é **Eunan O'Halpin**. Fuair sé a chuid oideachais i gColáiste Gonzaga, Baile Átha Cliath, bhain sé BA agus MA amach i gColáiste Ollscoile, Baile Átha Cliath agus fuair sé PhD ó Ollscoil Cambridge .

Is garnia Chaoimhín de Barra, garmhac Kathleen Barry Moloney agus gar-garmhac PJ Moloney é. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
An Carn

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Carn** air:
* An Carn, Contae an Chabháin: baile fearainn agus toghroinn i gContae an Chabháin
* An Carn, Contae an Chláir: ionad daonra, baile fearainn, paróiste, agus toghroinn i gContae an Chláir
* An Carn, Contae an Longfoirt: baile fearainn i gContae an Longfoirt
* An Carn, Contae Chiarraí (Cill Gharbháin): sliabh i gContae Chiarraí
* An Carn, Contae Chiarraí (Maigh gCoinchinn): baile fearainn i gContae Chiarraí
* An Carn, Contae Chiarraí (Tuath Ó Siosta): sliabh i gContae Chiarraí
* An Carn, Contae Chorcaí (Barraigh Mhóra): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Carn, Contae Chorcaí (Beanntraí): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Carn, Contae Chorcaí (Múscraí): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Carn, Contae Dhoire: baile fearainn i gContae Dhoire
* An Carn, Contae Dhún na nGall: baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* An Carn, Contae Loch Garman: paróiste dlí i gContae Loch Garman
* An Carn, Contae Mhaigh Eo (Baile an Róba): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Carn, Contae Mhaigh Eo (Baile an Tobair): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Carn, Contae Mhaigh Eo (Bréachmhaigh): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Carn, Contae Mhaigh Eo (Cill Mheáin: baile fearainn agus séadchomhartha i gContae Mhaigh Eo
* An Carn, Contae Mhaigh Eo (Coistealaigh): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Carn, Contae Mhaigh Eo (Gaileanga): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Carn, Contae Mhaigh Eo (Tír Amhlaidh): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Carn, Contae Mhuineacháin (Dartraí): baile fearainn i gContae Mhuineacháin
* An Carn, Contae Mhuineacháin (Muineachán): baile fearainn i gContae Mhuineacháin
* An Carn, Contae na Gaillimhe: baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Carn, Contae na hIarmhí: baile fearainn agus toghroinn i gContae na hIarmhí
* An Carn, Contae Shligigh (Luíne): baile fearainn i gContae Shligigh
* An Carn, Contae Shligigh (Tír Fhiachrach): baile fearainn i gContae Shligigh

## Féach freisin
* An Carn (Fowler): baile fearainn in Iorras, Contae Mhaigh Eo
* An Carn (Nash): baile fearainn in Iorras, Contae Mhaigh Eo
* Carn (idirdhealú)
* Carn Tóchair, Contae Dhoire
* Ceann an Chairn, ceann tire i gContae Loch Garman

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Oscar Pistorius

Lúthchleasaí parailimpeach agus seaimpín Oilimpeach de chuid na hAfraice Theas is ea **Oscar Pistorius** (a rugadh ar an 22 Samhain 1986). Tugadh 'The Blade Runner' air. Bhí clú air ar fud an domhan mar fhear spóirt agus buaiteoir bhonn Oilimpeach.
clé|mion|Daegu 2011
clé|mion|International Paralympic Day, Londain 2011

### Dúnmharú
Caitheadh  Reeva Steenkamp, mainicín agus cailín Pistorius, ag a theach cónaithe i Pretoria ar Lá le Vailintín 2013. Bhí sé ráite ag Steenkamp ag an am go bpósfadh sí Oscar, dá gcuirfeadh sé ceist uirthi.

Fuarthas amach go raibh drugaí i dteach Pistorius. Tháinig sé chun solais chomh maith go raibh deartháir Oscair cúisithe as ucht bean a mharú i 2010, nuair a tharla timpiste bóthair idir Carl Pistorius agus tiománaí gluaisrothair.

Ciontaíodh Pistorius i lámhach in 2013. Á chosaint féin sa chúis ag an am, dúirt Pistorius gur cheap sé gur duine éigin eile a bhí ag iarraidh briseadh isteach ina theach agus gur scaoil sé urchair leis le teann imní agus faitís. Ach dúirt na hionchúisitheoirí go raibh sé i gceist ag Pistorius Steenkamp a mharú agus gur theith sí go dtí an leithreas le linn achrainn. 

In 2014 gearraidh pianbhreith 5 bliana ar Pistorius as dúnorgain, ach mhaígh an t-ionchúiseamh gur cheart é a chiontú i ndúnmharú mar gheall gur scaoil sé ceithre urchair trí dhoras leithris a bhí faoi ghlas.

In 2015, bhí an ciontú dúnmharaithe a gearradh ar Pistorius uasghrádaithe go dtí ciontú dúnmharaithe.

Gearradh pianbhreith eile ar Pistorius as an ciontú nua dúnmharaithe, agus ní gan dua. Gearradh téarma príosúin air, 5 bliain ar dtús, in 2015, agus 13 bliain faoi dheireadh in 2017.  I ndeireadh na dála, scaoileadh Pistorius saor ar pharúil ar an 5 Eanáir 2024.  

## Féach freisin

* Foréigean teaghlaigh

## Tagairtí

Catagóir:Dúnmharfóirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Lúthchleasaithe
Catagóir:Foréigean teaghlaigh
Catagóir:Cluichí Parailimpeacha
Catagóir:Buaiteoirí bonn sna Cluichí Oilimpeacha
Páirtí Boilséiveach na hIndia

Is páirtí polaitíochta san India é **Páirtí Boilséiveach na hIndia** (Béarla: *Bolshevik Party of India*, nó *BPI*). Bunaíodh an páirtí i 1939. Bhí ról áirithe ag an bpáirtí i ngluaiseacht na gceardchumann i mBeangál Thiar agus bhí ionadaithe aige i rialtas an stáit i 1969. Is beag tionchar atá ag an bpáirtí ar pholaitíocht na hIndia ó shin.

## Tagairtí

Catagóir:Cumannachas
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1939
Catagóir:Páirtithe polaitíochta san India
NGC 4570

Is réaltra lionsach i dtreo na ciumhaise é **NGC 4570** atá suite timpeall 57 milliún solasbhliain ón domhan i réaltbhuíon na Maighdine. D'aimsigh an réalteolaí Gearmánach William Herschel NGC 4570 ar 13 Aibreán 1784 agus is ball de Bhraisle na Maighdine é.

## Struchtúr
Tá diosca núicléach ag NGC 4570 a shíneann thart ar 330 solasbhliain ó lár an réaltra. Tá bearna thart ar 330 solasbhliain ar fad idir imeall amuigh an diosca núicléigh agus imeall istigh an phríomhdhiosca. Trí bhreathnuithe ar na braislí cruinneogacha timpeall NGC 4570, aimsíodh cuid mhaith acu atá idir 1 billiún agus 3 billiún bliain d'aois. Aisteach go leor, is cosúil go bhfuil aois mheasta na mbraislí cruinneogacha óga ag teacht go maith le haois mheasta na réaltaí sa diosca núicléach (≤2 billiún bliain). Tugann sé seo le tuiscint gur cruthaíodh na braislí cruinneogacha óga agus an diosca núicléach ó theagmhas cumaisc nó fuillimh a raibh méid mór gáis ann, agus a spreag réaltphléasc láidir sa réaltra.

Aimsíodh thart ar 120 braisle chruinneogach timpeall NGC 4570. 

## Tagairtí

Catagóir:Réaltraí
Catagóir:Braisle na Maighdine
Meitiolamfataimín

Is spreagthach lárchórais néaróg (CNS) é **meitiolamfataimín** nó  meitiolamfataimín criostail (Béarla: methamphetamine nó crystal meth) a úsáidtear go príomha mar dhruga áineasa agus níos lú go minic chun neamhord hipirghníomhaíochta easnamh aird, támhshuanacha, agus raimhre a chóireáil.   Ní mholtar é a úsáid le haghaidh otracht a thuilleadh.  Nuair a thógtar trí bhéal tosaíonn éifeachtaí laistigh de 30 nóiméad agus féadfaidh siad maireachtáil suas le 24 uair an chloig.  

I measc na bhfo-iarsmaí coitianta tá brú fola ard, éisc,  giúmair ardaithe, fadhb codlata, creathán, buinneach, agus mífheidhmiú gnéasach. I measc na bhfo-iarmhairtí eile a d'fhéadfadh a bheith ann tá síocóis, máine, taomanna, ardteocht an choirp, agus preaba.   Tá baol ard ann maidir le mí-úsáid substaintí ; cé gur annamh a tharlaíonn básanna, go díreach ó úsáid.    D'fhéadfadh úsáid le linn toirchis dochar a dhéanamh don leanbh agus ní mholtar beathú cíche tar éis é a úsáid.   Maidir le cógais, tá sé i bhfine na n-amfataimíní. 

Thángthas ar mheiteafataimín sa bhliain 1893 agus monaraíodh den chéad uair é sa bhliain 1919.    Déantar é go coitianta i saoráidí mídhleathacha sna Stáit Aontaithe agus sa Chianoirthear. Mar chaitheamh aimsire is féidir é a shlogadh, a smúradh, a instealladh nó a chaitheamh (cosúil le toitíní). Aicmítear é mar shubstaint rialaithe de chuid Sceideal II .  Tá srian nó cosc ar tháirgeadh, dáileadh agus seilbh meitiolamfataimín i go leor tíortha.  

San Eoraip, cosnaíonn sé idir 17 agus 64 Euro in aghaidh gach graim ar sholáthar mídhleathach ó 2018 ar aghaidh  Bhain thart ar 27 milliún duine úsáid as  amfataimíní, an chuid is mó acu ag baint úsáide as meitiolamfataimíní, in 2019.

### In Éirinn
Tháinig an-tóir ar mheitiolamfataimín in Éirinn sna 2020idí.

## Féach freisin

* Amfataimín

## Tagairtí

Catagóir:Drugaí gan stádas dlíthiúil
Catagóir:Mí-úsáid substaintí
Catagóir:Cógaseolaíocht
Eitilt Alaska Airlines 1282

clé|mion|Alaska 737 Max 9, agus an fhuinneog agus taobhphainéal i lár
Ar 5 Eanáir 2024, b'éigean do eitleán le comhlacht 'Alaska Airlines', **Eitilt 1282**, tuirlingt éigeandála a dhéanamh nuair a séideadh ceann de fhuinneoga agus taobhphainéal an eitleáin amach le linn na heitilte.
clé|mion|Alaska 737 Max 9
Bhí an t-eitleán ar a shlí go Ontario, Los Angeles agus fós ag ardú san aer nuair a tharla an eachtra ag airde 4,900 m. B'éigean di tuirlingt éigeandála a dhéanamh ag aerfort Idirnáisiúnta Portland. Níor gortaíodh aon duine. Idir éirí de thalamh agus tuirlingt, mhair an eitilt 20 nóiméad.

Eitleán úrnua a bhí ann, de dhéantús 'Boeing 737 MAX 9' agus fabht struchtúrach i gceist.

### Iarmhairtí
Bhí 65 eitleán ar fad de dhéantús 'Boeing 737 MAX 9' coimeádta ar an dtalamh ag an aerlíne ar bhonn sealadach i bhfianaise na heachtra. Ansin d'ordaigh rialaitheoirí eitlíochta sna Stáit Aontaithe eitleáin áirithe de chuid 'Boeing 737 MAX 9' a choinneáil le talamh go n-ordaítear a mhalairt.

## Féach freisin

* Teagmhais eitlíochta
* Boeing 737

## Tagairtí

Catagóir:Teagmhais eitlíochta
Catagóir:2024
Catagóir:Oregon
Catagóir:Boeing
TradFest, Baile Átha Cliath

Is í **TradFest** an fhéile cheoil traidisiúnta is mó in Éirinn. Reáchtáiltear TradFest i mBaile Átha Cliath ag deireadh mí Eanáir gach bliain.  

[clé|mion|[Mairéad Ní Mhaonaigh de chuid Altan a bhí i lár an aonaigh go minic ag TradFest]]
### Ceol
Tugann TradFest ardán  do cheoltóirí as Éirinn agus as áiteanna níos faide i gcéin. 

Tá tábhacht ar leith ag baint leis an bhféile mar go mbíonn ceoltóirí traidisiúnta i lár an aonaigh ar phríomh ardáin na cathrach ar feadh cúpla lá gach bliain.

Sa bhliain 2024, reáchtáladh 100 ceolchoirm in ionaid éagsúla i mBaile Átha Cliath i gcaitheamh na féile.

### Stair
Thosaigh Tradfest i mBarra an Teampaill, Baile Átha Cliath sa bhliain 2006 mar fhéile nideoige le ceiliúradh a dhéanamh ar cheol traidisiúnta agus ceol tíre.

## Féach freisin

* Barra an Teampaill
* TradFest Bhéal Feirste

## Naisc sheachtracha
Tá tuilleadh eolais ar fáil ar chuntais mheáin shóisialta Tradfest: Instagram @tradfestdublin, Twitter @trad_fest, TikTok @tradfest agus Facebook Tradfest.

## Tagairtí

Catagóir:Féilte ceoil
Catagóir:Féilte Éireannacha
Catagóir:Barra an Teampaill
Catagóir:Baile Átha Cliath
Catagóir:Eanáir
Catagóir:Ceol traidisiúnta na hÉireann
Ciara Whelan

Láithreoir Éireannach í Ciara Whelan atá cáil uirthi as a bheith chun tosaigh ar shraith taistil phríomhama TV3 'The Holiday Show'. Rugadh í i 1980 i mBaile Átha Cliath, Éire. Tá aithne uirthi freisin as a cuid oibre ar The Saturday Night Show agus The Afternoon Show ar RTÉ. Chuir sí i láthair freisin ar chláracha raidió ar nós The Ray D'Arcy Show agus The Ian Dempsey Breakfast Show

## Cúlra
D'fhás Ciara anuas i gContae Cill Chainnigh, d;fhreastail sí ar Bhunscoil St. John of God Girl's agus ansin bhog sí chuig Baile Átha Cliath, áit a d'fhreastail sí ar meánscoil St. Joseph's, Killiney. Is í an páiste is sine de triúr deirfiúracha agus deartháir amháin.

## Clann
Cónaíonn Whelan le pairtnéir s'aici Jon Slattery. Is leis a gcuireann sí 'The Holiday Show' i láthair ar ITV3. Cónaíonn siad le iníon s'acu, Bo.

## Oideachas Ollscoile
Agus an-suim ag Whelan sna meáin ó aois óg, chuaigh sí ar aghaidh ag staidéar in Institiúid Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath (D.I.T.) áit ar bhain sí BSc. amach i gCumarsáid: Scannánaíocht agus Craolachán le Fraincis.  

Agus le céim sna meáin, thosaigh a gairm bheatha sna meáin ag forbairt. Níorbh fhada gur oibrigh sí ar a bealach suas an dréimire, ag tosú mar Eagarthóir Ábhair do Raidió Teilifís Éireann (RTÉ) agus ansin mar shaorléiritheoir Scannán & Teilifíse.

## Gairm
I 2006, thosaigh sí ag cur i láthair le Channel 6, ag tabhairt aghaidh ar a seó tráth na gceist beo-idirghníomhach, Tráth na gCeist 6. Craoladh Tráth na gCeist 6 beo gach lá ar feadh trí uair an chloig ó Hilversum, díreach taobh amuigh d'Amstardam.

Nuair a d'fhill sí abhaile go Baile Átha Cliath, thosaigh sí ag scannánú Game On, do Channel 6 agus ansin Movies on the Box agus Better Health for City Channel. Ina dhiaidh sin Prodrift, an tsraith spóirt mótair a craoladh ar Setanta Sports, TV3, Motors TV, Men & Motors agus SKY Sports.

Sa bhliain 2007, thaistil sí anonn is anall go dtí an Meánoirthear chun an tsraith maoine corparáidí Riffa Views TV a chur i láthair d'fhorbairt maoine 'Riffa Views' i mBairéin.

## Taisteal
Bhí níos mó taistil i gceist in 2008 nuair a thosaigh sí ag lámhach The Holiday Show do TV3, ag tabhairt cuairte ar thíortha ar nós Andóra, an Phortaingéil, an Tuirc agus Maracó. Thosaigh an tsraith taistil ar TV3 ar an 30 Eanáir 2009 agus craoladh é gach tráthnóna Aoine ag 8.00pm. Craoladh an dara sraith de The Holiday Show an bhliain dár gcionn, lena tuairisciú ó níos mó ná 18 gceann scríbe ar fud an domhain lena n-áirítear "speisialta" ar an Téalainn agus Florida araon. Ciara Whelan.

## Glanfhiúchas
Meastar gurb é glanfhiúchas Ciara Whelan thart ar $ 1.5 milliún in 2020, de réir foinsí. Is í an phríomhfhoinse ioncaim atá aici ná a gairm mar láithreoir teilifíse. Tá a glanfhiúchas tuillte ag Ciara Whelan trína gairm rathúil mar láithreoir teilifíse.

## Tagairtí

Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catrìona NicGumaraid

File Gaeilge as Albain ba ea **Catrìona NicGumaraid** (22 Márta 1947 – 5 Eanáir 2024). 

Rugadh í i Ròdhag, i ngar do Dhùn Bheagain, ar an Eilean Sgitheanach. Rinne sí staidéar ar stair Cheilteach agus Albanach in Ollscoil Ghlaschú, agus chuaigh sí ar Choláiste Chnoc Iòrdain chun cáilíocht a fháil mar mhúinteoir meánscoile. Thosaigh sí ag scríobh filíochta i nGaeilge agus i mBéarla sna 1970idí, agus d’fhoilsigh sí a céad chnuasach in 1974.

## Beatha

### Teagasc
Mhúin NicGumaraid Gaeilge agus Léann Nua-aimseartha in Ardscoil Penilee i nGlaschú.

In 1973 toghadh í mar an chéad scríobhaí ag Sabhal Mòr Ostaig in Slèit.

### Scríbhneoireacht
D’fhoilsigh NicGumaraid a cuid dánta ar dtús in 1970, san iris *[[Gairm]]*. Foilsíodh a cuid dánta ina lán irisí eile chomh maith, amhail *Lines Review*, *Akros*, agus *Chapman*, agus tá dánta léi sa leabhar *An Aghaidh na Sìorraidheachd* a chuir Crìsdean MhicIlleBhàin in eagar in 1991. Scríobh NicGumaraid faoi chúrsaí grá, teaghlaigh, creidimh agus dúchais. Sna dánta ba luaithe aici ba mhinic blas de rómánsachas diamhair na hóige ar a saothar, ach níos déanaí bhí dianmhachnamh spioradálta le mothú ina cuid filíochta. Luaigh sí Somhairle MacGill-Eain mar fhile a chuaigh i bhfeidhm uirthi. Cé nár mhian léi tús áite a thabhairt do leaganacha Béarla a saothair, lean sí uirthi ag léamh a cuid dánta sa dá theanga do lucht éisteachta measctha agus i nGaeilge amháin ag ócáidí eile, agus fonn uirthi cabhrú le foghlaimeoirí na Gaeilge. In 2003 bhronn An Comunn Gàidhealach an céadú Coróin Filíochta uirthi. 

### Aisteoireacht
I ndeireadh na seachtóidí bhí sé le feiceáil sa chúrsa Gaeilge *Can Seo* ar an teilifís, agus bhí sí páirteach i gcláir Ghaeilge eile sna 1980idí.

### Cúrsaí pearsanta
Bhí NicGumaraid pósta agus bhí beirt chlainne aici. Fuair sí bás ar an 5 Eanáir 2024 agus í 76 bliana d’aois.

## Rogha dánta
* 'Cearcall mun Ghealaich'
* 'Urnaigh na Ban-Tigrich'
* 'A' Chraobh'
* 'Gun Stiùir'

## Foilseacháin
* *A' Choille Chiar* (1973) – in éienacht lena deirfiúr, Mòrag NicGumaraid
* *An Aghaidh na Sìorraidheachd: Ochdnar Bhàrd Gàidhlig* (1991) – duanaire nuafhilíochta Gàidhlig
* *Rè na h-Oidhche* (1994)

## Obair eagarthóireachta
* NicGumaraid, Catrìona (deas.) 1980. *Òrain Aonghais agus an Sgiobair: Òrain le Aonghas Fleidsear agus Iain MacNeacail* (Dundéagh [Dùn Dè]: Catrìona NicGumaraid)

## Naisc sheachtracha

* BBC: Suíomh na bhFilí: Catrìona MacGumaraid
* Nuacht BBC 2024-01-06 : Catherine MacGumaraid: 1947-2024

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Pádraig B. Ó Laighin

Údar agus gníomhaí Gaeilge is ea an Dr. **Pádraig B Ó Laighin**. Bhí sé páirteach san fheachtas chun teanga oibre a dhéanamh den Ghaeilge san Aontas Eorpach.

Scríobh sé leabhar darb ainm "Pobal na Gaeilge" a d'fhoilsigh Cló na nGael.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Carn (iris)

Is é ***Carn*** irisleabhar oifigiúil an Chonartha Cheiltigh. Bunaíodh i 1973 é. Roghnaíodh ainm an irisleabhair mar gheall ar a luach siombalach, agus toisc go bhfuil an focal “carn” le fáil i ngach ceann de na teangacha Ceilteacha beo. An fotheideal atá ann ná ‘*A Link Between the [[Náisiúin Cheilteacha|Celtic Nations]]*’.

An sprioc atá ag *Carn* ná aidhmeanna an Chonartha Cheiltigh a chur chun cinn, is é sin, athbheochan na dteangacha Ceilteacha agus féinrialú na Sé Náisiún Cheilteacha a bhaint amach.

Foilsítear an chuid is mó de na haltanna i mBéarla, chomh maith le haltanna sna sé theanga Cheilteacha freisin: Briotáinis, Coirnis, Gaeilge, Manainnis, Gaeilge na hAlban, agus Breatnais, in éineacht le haistriúcháin agus achoimrí i mBéarla. San am atá caite, foilsíodh altanna i bhFraincis freisin.

I measc na scríbhneoirí suntasacha san irisleabhar tá an file Gàidhlig Somhairle MacGill-Eain.

## Eagarthóirí
* Frang MacThòmais (1973–1974), Albanach
* Pádraig Ó Snodaigh (1974–1977), Éireannach
* Cathal Ó Luain (1977–1981), Éireannach
* Pedyr Pryor (1981–1984), Cornach
* Pat Bridson (1984–2013), Manannach (ina chónaí in Éirinn)
* Rhisiart Tal-e-bot (2013–an lá atá inniu ann), Cornach

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Láithreán gréasáin ''Carn'' 
* An Conradh Ceilteach 

Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Irisí Breatnaise
Catagóir:Irisí Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Irisí nuachta
Catagóir:Irisí nuachta i nGaeilge
Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla
Catagóir:Tréimhseacháin sna teangacha Ceilteacha
Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge Mhanann
Catagóir:Tréimhseacháin Bhriotáinise
Catagóir:Tréimhseacháin Choirnise
Catagóir:Teangacha Ceilteacha
Catagóir:Tograí idircheilteacha
Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Irisí ón mBreatain Bheag
Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge
Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha
Catagóir:Tréimhseacháin Albanacha
Catagóir:Tréimhseacháin Oileán Mhanann
Catagóir:Tréimhseacháin Chornacha
Catagóir:Tréimhseacháin Bhriotánacha
Catagóir:Ráitheacháin
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1973
Catagóir:Bunaithe sna 1970í
Crith talún Noto, 2024

clé|mion|misean cuardaigh agus tarrthála
Ar Lá Caille 2024, bhuail crith talún cósta thiar na Seapáine, **Crith talún Noto**, agus fuair 504 bás (díreach agus indíreach). Sa chathair Ishikawa a bhí eipealár an chreatha talún agus dá bharr scaoileadh comhartha rabhaidh go mb'fhéidir go dtarlódh súnámaí. Rinneadh aslonnú ar na daoine as an gceantar agus chlis ar an gcumhacht in áiteanna. Tar éis na gcreathanna, tharla tine mhór in Wajima.

Toisc go raibh an crith talún 7.5 ar an scála déine sheismeach, cuireadh comhartha rabhaidh faoi shúnámaí amach chomh fada le hOirthear na Rúise. Ach an lá dár gcionn bhaineadar é mar níor dhein an crith talún na tonnta chomh hard is a ceapadh i dtosach.

In aerphort Haneda Tóiceo, bhuail A350 de chuid Japan Airlines (Aerlíne na Seapáine) agus eitleán de chuid na ngardaí cósta i gcoinne a chéile. Bhí na gardaí cósta ag tabhairt earraí go dtí an ceantar a bhí buailte ag an crith talún. Tháinig 379 duine slán as eitleán Aerlíne na Seapáine a chuaigh trí thine ar an rúidbhealach; bhí an t-ádh dearg orthu éalú ach fuair cúigear bás ar eitleán na ngardaí costa.

## Féach freisin

* Creathanna talún

## Tagairtí

Catagóir:2024
Catagóir:Creathanna talún
Catagóir:Stair na Seapáine
Wrocław

Cathair in iardheisceart na Polainne is ea **Wrocław** (; ).

Tugadh an talamh don Pholainn ón nGearmáin tar éis an Dara Cogadh Domhanda.

Go stairiúil, cathair Phrotastúnach ab ea é ina raibh an Ghearmáinis á labhairt go príomha. Sa lá atá inniu ann, de bharr an chathair a bheith curtha isteach sa Pholainn, tá an Pholainnis agus an Caitliceachas i réim ann.

Tá sé ar an 3ú cathair is mó sa Pholainn le breis agus 600,000 ag cur fúthu ann.

Tá cáil ar an gcearnóg mhargaidh agus ar an Ardeaglais Chaitliceach atá sa chathair.

Tá cáil freisin ar an áit mar chathair ollscoile. I measc na mac léinn a théann ann i gcomhair oideachas 3ú leibhéal, tá mic léinn Éireannacha a dhéanann staidéar ar an tréidliacht ann.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí


Catagóir:Cathracha sa Pholainn
Scoláireacht Quercus

Tagraíonn *Scéim Quercus na Mac Léinn Cumasach* do scoláireachtaí a chuirtear ar fáil do mhic léinn fo-chéime i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh.

Is é Banc na hÉireann urraitheoir reatha na scéime, agus an comhlacht mótar Ford a bhí mar urraitheoir roimhe sin.

### Scoláirí Quercus
Bronntar scoláireachtaí sna réimsí seo a leanas:

* Scoláireachtaí Acadúla
* Scoláireachtaí Spóirt
* Scoláireachtaí um Shaorántacht Ghníomhach
* Scoláireachtaí don Ealaíon Cruthaitheach agus Taibhrithe

### Scoláireachtaí eile de chuid na Scéime
I dteannta na bpríomhscoláireachtaí, bronntar Scoláireachtaí Iontrála orthu siúd a bhaineann ardmharcanna amach san Ardteistiméireacht agus Scoláireachtaí Coláiste orthu siúd a bhaineann sármharcanna amach ina réimsí staidéir féin. €500 an luach a bhain le Scoláireacht Choláiste i 2023.
An tÚdarás um Fhaisnéis agus Cáilíocht Sláinte

Is gníomhaireacht reachtúil, arna maoiniú ag Rialtas na hÉireann é **An tÚdarás um Fhaisnéis agus Cáilíocht Sláinte** (**ÚFCS**) a dhéanann monatóireacht ar shábháilteacht agus ar cháilíocht na gcóras cúraim sláinte agus cúraim shóisialta.. 
[mion|220x220px|[An Roinn  Sláinte, BÁC]]

## Bunús
Moladh go mbunófar an tÚdarás chomh luath le 2001.  Fuair ÚFCS a chumhachtaí agus a shainordú i mBealtaine 2007 faoin Acht Sláinte 2007. Feidhmíonn an tÚdarás feidhmeanna freisin faoin Acht um Chúram Leanaí 1991 agus faoi Acht na Leanaí 2001.  

Ní fheidhmíonn ÚFCS i dTuaisceart Éireann, áit a bhfuil an tÚdarás um Rialáil agus Feabhsú Cáilíochta (ÚRFC) mar chomhlacht coibhéiseach..

## Ospidéil

Tá roinnt tuarascálacha agus moltaí curtha le chéile ag an Údarás maidir le sábháilteacht an chúraim in ospidéil phoiblí agus phríobháideacha araon. Tá sé de chúram ar ÚFCS freisin caighdeáin sláinteachais in ospidéil phoiblí a iniúchadh. Tá sé de chúram ar ÚFCS freisin iniúchadh a dhéanamh ar chaighdeáin sláinteachais in ospidéil phoiblí.

Chomh maith le meastóireachtaí ospidéil a dhéanamh, tá sé de dhualgas ar ÚFCS taifid sláinte leictreonacha ,  agus rialachas faisnéise a chur i bhfeidhm, feithimh a imscrúdú,  agus sceithirí a chosaint.

## Tithe altranais

Tar éis scannal Leas Cross, bhí éileamh méadaithe ar chigireacht ar thithe altranais príobháideacha agus poiblí araon. Mar thoradh air sin, tugadh cumhachtaí do ÚFCS chun tithe altranais  agus seirbhísí cónaithe comhchosúla a sholáthraíonn cúram fochaigh deánach a chlárú, a iniúchadh agus, trí iarratas chuig an gcúirt, a dhúnadh.

## Cúram sóisialta

Tá tuairiscí eisithe ag ÚFCS ar sheirbhísí cúraim altrama, ag cur síos ar easpa measúnaithe ar chúramóirí. agus ag cáineadh an "teip shuntasach" atá ar Fheidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte (FSS) monatóireacht a dhéanamh ar leanaí faoi chúram.  Go háirithe, chuir ÚFCS imní in iúl maidir le ceantair Bhaile Átha Cliath agus an Oirthuaiscirt. 

## Féach freisin
*An Roinn Sláinte
*Leigheas ar Bhonn Fianaise
*Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte

## Tagairtí

Catagóir:Dearbhú cáilíochta
Catagóir:Cáilíocht cúraim sláinte
Catagóir:Sláinte in Éirinn
Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann
Catagóir:Oideachas in Éirinn
Catagóir:Cáilíochtaí
Consan déadach

Is éard is **consan déadach** ann ná consan a fhuaimnítear leis an teanga in aghaidh na bhfiacla uachtair, mar shampla [t̪] ("tá") agus [d̪] ("dún") leathan i nGaeilge. I dteangacha áirithe, déantar idirdhealú idir consain dhéadacha agus grúpaí consan eile, mar shampla na consain ailbheolacha, ina dteagmhaíonn an teanga leis an droim ailbheolach taobh thiar de na fiacla uachtair.

San Aibítir Idirnáisiúnta Foghraíochta, is é U+032A an diaicritic in Unicode a léiríonn consan déadach, mar shampla [d̪]. Nuair nach bhfuil spás don diaicritic faoin litir, is féidir í a chur os a cionn, leis an gcarachtar U+0346, mar shampla [p͆].

## Tagairtí

Catagóir:Consain
Catagóir:Fóineolaíocht
Catagóir:Teangeolaíocht
Francis Brennan

Fear gnó agus láithreoir teilifíse is ea **Francis Brennan**.

Bhí óstán á rith aige ar an Neidín i gCo. Chiarraí lena dheartháir John.

I measc na gcláracha a rinne sé le RTÉ bhí *At Your Service* agus *Francis Brennan's Grand Tour.*

Caitliceach cráifeach is ea é.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Brian M. Walker (staraí agus eolaí polaitiúil)

Staraí agus eolaí polaitiúil is ea **Brian Mercer Walker** (Meán Fómhair 1947 a rugadh é). Tá sé ina ollamh emeritus le Léann na hÉireann in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste.

## Gairmréim acadúil srl
Tá sé ina Chomhalta den *Royal Society for the Arts.*. Bhí sé tráth ina Stiúrthóir ar an *Institute of Irish Studies* ag Ollscoil na Banríona, ina Chathaoirleach ar an *Arts Council of Northern Ireland*, ina Uachtarán ar an *Linen Hall Library* agus ina Uachtarán ar an *Belfast Natural History and Philosophical Society*. Faoi láthair, tá sé ina Uachtarán ar an *Belfast Literary Society*, ina Uachtarán ar an *Federation for Ulster Local Studies*, ina Uachtarán ar an *Belfast Civic Trust* agus ina Chisteoir ar an *Belfast Natural History and Philosophical Society*. Tá sé ar chomhairle an *Irish Association*  agus tá sé ina bhall den *Church of Ireland Working Group on Historical Centenaries.*. Chomh maith le foilseacháin acadúla tá ailt scríofa aige don *Belfast Telegraph*, don *Irish Times*, don *Irish Independent*, don *Sunday Independent* agus don *Dublin Review of Books*. 

## Fócas Taighde
I measc a chuid spéiseanna taighde i láthair na huaire tá Deich mBliana na gCuimhneachán, an tréimhse réabhlóideach in Éirinn, 1919–23, agus freagra polaitiúil na hÉireann ar an nGorta Mór.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 20ú haois
Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 21ú haois
Ailean Dòmhnallach (Ailean an Ridge)

Rugadh **Ailean Dòmhnallach** i mBràigh Loch Abar sa bhliain 1794. Bhí baint aige cheana féin le cumadóireacht filíochta nuair a chuaigh sé ar imirce lena theaghlach go Ceanada sa bhliain1816. Bhog siad arís le bheith níos gaire don Antigonis sa bhliain 1847, áit a bhfuair sé bás sa bhliain 1868 . Tar éis dó bás a fháil, bhailigh a gharmhac – Alexander Maclean Sinclair – a chuid dánta, agus d’fhoilsigh sé iad in éineacht le filíocht eile in *Clàrsach na Coille* (1881, Glasgow, Archibald Sinclair). Le déanaí, chuir Oighrig NicFhraing filíocht iomlán Ailean an Ridge in eagar in *As a’ Bhràighe* (2005, Sydney, Albain Nua: Cape Breton University Press). Scríobh Oighrig NicFhraing alt freisin faoin bhfile, ‘Allan the Ridge Macdonald, Gaelic Poet’, a foilsíodh i 1985 in *Cape Breton’s Magazine*, Uimh. 38, pp. 37–45.

## Naisc sheachtracha

* MacIllEathain, Ruairidh  (4ú Iúil 2014)BBC Radio na Gàidheal. 3ú Deireadh Fómhair 2018. 
*  MacIllEathain, Ruairidh (11 Iúil 2014) BBC Radio na Gàidheal. 3ú Deireadh Fómhair 2018. 
* Allan the Ridge MacDonald, Gaelic Poet 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1868
Catagóir:Daoine a rugadh i 1794
Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Mná
Alasdair MacFhionghain

File agus saighdiúir Gaelach ab ea **Alasdair MacFhionghain** (1770 - 1814) 

Rugadh Mac Fhionghuin ar fheirm i Mòrar. 

Is féidir teacht ar ainm an fhile mar  'Alasdair Mac-Ionmhuinn' freisin. 

## Dánta

* Blàr na h-Òlaind, in *An Lasair*, lth.354

## Tagairtí

* Dubh, R. (eag.) 2001. An Lasair: Anthology of Eighteenth-century Gaelic Verse (Dún Éideann: Birlinn)

## Naisc sheachtracha

* Amhrán faoin mBard ag dul go Tír san Éigipt  *(gearrthóg físe 3:01 faoi Alasdair MacFhionghain)*

Catagóir:Básanna i 1814
Catagóir:Daoine a rugadh i 1770
Catagóir:Daoine Albanacha
Catagóir:Filí Gaelacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Saighdiúirí
Clár Copernicus

Seirbhís de chuid an Aontais Eorpaigh is ea an **clár Copernicus**, a bhíonn ag plé le hathrú aeráide.  Is é an Coimisiún Eorpach  a bhainistíonn Copernicus, i gcomhar le Gníomhaireacht Spáis na hEorpa.     

Is í Seirbhís Mhuirí Copernicus a sholáthraíonn an treocht réigiúnach i meánleibhéal domhanda na mara.  Seirbhís faireacháin ar an atmaisféar is ea Copernicus chomh maith.     
[clé|mion|[Fairsingiú fásaigh agus an Crios Mór Glas  san Afraicː Copernicus Sentinel-2; taighde de chuid Copernicus]]

### Taighde

* Léiríonn tuarascáil de chuid Copernicus sa bhliain 2024 gur ag tráthanna áirithe i rith 2023, go raibh an teocht dhá chéim Celsius ní ba theo ná mar a bhí sí le linn na ré réamhthionsclaíche.
* Forbraíonn uisce nuair a dhéantar é a théamh agus, de réir Copernicus, is féidir thart ar 30% den ardú ar mheánleibhéal domhanda na mara inniu a chur i leith na forbartha teirmí sin amháin.
* Tá sonraí leibhéal na farraige ó íomhánna satailíte ar fáil ó Copernicus i bhfoirm sonraí greille laethúla ar leibhéal na farraige. Soláthraítear leis na sonraí sin, lena gclúdaítear an tréimhse ó 1993 go dtí an lá atá inniu ann, meastacháin dhomhanda ghreille laethúla ar aimhrialtacht leibhéal na farraige bunaithe ar thomhais airdemhéadrachta satailíte, agus aimhrialtacht leibhéal na farraige á shainmhíniú mar airde an uisce thar mheán-dhromchla na farraige in am agus réigiún ar leith.

## Féach freisin

* Athrú aeráide

## Tagairtí

Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Institiúidí an Aontais Eorpaigh
Catagóir:Síolta an Aontais Eorpaigh
Catagóir:Eagraíochtaí Eorpacha
Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Catagóir:Coimisiún Eorpach
Catagóir:Gníomhaireacht Spáis na hEorpa
Yoko Okumura

Is stiúrthóir scannán, scríbhneoir agus léiritheoir Seapánach-Mheiriceánach í **Yoko Okumura**. Tá aithne uirthi as an scannán uafáis 2023 *Unseen* a stiúradh.

## Beathaisnéis
Rugadh Okumura i dteampall Búdachais sa Kyoto, tSeapáin, i Minneapolis, Minnesota. 

Rinne sí staidéar ag CalArts agus American Film Institute, agus bronnadh ildámhachtainí ar a gearrscannán mac léinn, "Kimi Kabuki", lena n-áirítear Dámhachtain Scannán Mac Léinn DGA, rud a chabhraigh léi bainisteoir tallainne agus gníomhaire a fháil.. 

## Gairm
Chuir Okumura tús lena gairm scannán ag stiúradh eipeasóidí do na sraitheanna teilifíse 50 State of Fright, The Bold Type agus Good Trouble. 

Ba é an scannán uafáis 2023 **Unseen** a céad stiúrthóireacht, ina raibh Midori Francis, Jolene Purdy agus Missi Pyle na príomhaisteoirí sa scannán seo. Eisíodh an scannán ar 7 Márta, 2023 ag Blumhouse Television, Paramount Home Entertainment agus MGM +. 

## Scannánaíocht

### Scannán

### Teilifís

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh sna 1980í
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán uafáis
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Loch Gile

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Loch Gile** air:
* Loch Gile (Contae Chiarraí): loch i gContae Chiarraí
* Loch Gile (Sligeach agus Liatroim): loch i gContae Shligigh agus i gContae Liatroma

## Féach freisin
* Loch Goilí — sráidbhaile i gContae Ard Mhacha a dtugtar “Loch Gile” air freisin

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Loch Gile (Contae Chiarraí)

Loch fionnuisce in iardheisceart na hÉireann is ea **Loch Gile**. Tá sé suite ar Leithinis an Daingin i gContae Chiarraí.
## Tíreolaíocht
Tomhaiseann Loch Gile thart ar 2 km ar fhad agus 1 km ar leithead. Tá sé thart ar 30 km siar ó Thrá Lí, in aice leis an sráidbhaile Caisleán Ghriaire

## Hidreolaíocht
Meastar gur murlach nádúrtha é Loch Gile, agus é ag draenáil isteach i mBá Thrá Lí. Cothaíonn aN Chill Aighne agus sruthán eile gan ainm é. Tá an loch éadomhain, le doimhneachtaí níos lú ná 0.5 m. 

## Stair an dúlra
I measc na speiceas éisc i Loch Gile tá an garmachán (*Gasterosteus aculeatus*), an mac siobháin gainimh (*Pomatoschistus minutus*), an breac donn (*Salmo trutta*), an leadhbóg (*Platichthys flesus*) agus an eascann Eorpach (*Anguilla anguilla*) atá i mbaol go criticiúil. Tá an loch mar chuid de Bhá Thrá Lí agus Leithinis an Mhachaire, siar go dtí Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta Speisialta an Chlocháin.

## Féach freisin
*Liosta lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Chiarraí
Loch Goilí

Sráidbhaile beag, baile fearainn agus paróiste sibhialta i gContae Ard Mhacha, Cúige Uladh is ea **Loch Goilí** nó **Loch Gile**. Tá sé ar phríomhbhóthar Ard Mhacha go dtí Iúr Cinn Trá, thart ar leath bealaigh idir an dá cheann. 

Bhí daonra 84 duine (42 teaghlach) ann i nDaonáireamh 2011. (daonáireamh 2001: 69 duine)

## Stair
Bunaíodh an grúpa cónaitheoirí *Loughgilly Together* i mí Dheireadh Fómhair 1942 toisc go raibh siad buartha faoin meath a tháinig ar áiseanna agus ar chuma an cheantair. Sa lá atá inniu ann láimhseálann *Loughgilly Together* páirc agus áit súgartha do pháistí. 

## Tagairtí

Catagóir:Sráidbhailte i gContae Ard Mhacha
Catagóir:Paróistí Sibhialta Chontae Ard Mhacha
Tanja Kreil

Innealtóir leictreonach is ea **Tanja Kreil** (a rugadh sa bhliain 1977). In 1996 chuir sí isteach ar phost mar innealtóir san arm Gearmánach. Ach bean a bhí inti agus tugadh an chluas bhodhar di. Ní raibh sa Bundeswehr ag an am ach mná sna seirbhísí sláinte agus cúpla ceoltóir (ina theannta sin, bhí an coinscríobh i bhfeidhm do na fir go dtí 2011).

Ar 11 Eanáir 2000, dhearbhaigh Cúirt Bhreithiúnais na gComhphobal Eorpach go raibh an reachtaíocht Ghearmánach contrártha do dhlí an Chomhphobail ar chomhionannas inscne.  Tugadh “**Rialú Kreil**” ar an rialú cúirte.  Thug an chúirt breithiúnas cinniúnach ar son chearta na mban.

Ligeadh isteach cúpla bean san arm don chéad uair sa bhliain 2001. Ritheadh reachtaíocht in 2005. Ach fuair Kreil post eile le comhlacht príobháideach idir an dá linn.

## Féach freisin

* Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh ; Bundeswehr 
* Leithcheal ar bhonn gnéis ;  Comhionannas inscne

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí Gearmánacha
Catagóir:Mná de réir gairme
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Leithcheal ar bhonn gnéis
Catagóir:Cearta na mban
Catagóir:Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh
Catagóir:Cásanna dlí
Bard Bharbhais

File (bard) agus gabha ab ea **Dòmhnall Chràisgein** (“Dòmhnall MacDhòmhnaill”, “Dòmhnall Dòmhnallach”, “Bàrd Bharbhais”) (1861-1916). I nGabhsann a rugadh é ach d’aistrigh sé go Dail bho Dheas, i gceantar Nis, Leòdhas, go gairid tar éis do mhuintir Ghabhsann a bheith díshealbhaithe as an mbaile sin. Saoir cloiche a bhí ina athair féin - agus bard - agus bhí Dòmhnall ar scoil i Steòrnabhagh go dtí go raibh sé 18 mbliana d'aois. Ansin chuaigh sé go Deimhidh, ar dheis ar Inbhear Nis, ag obair agus is ann a sheinn sé an chéad amhrán, Òran na Lice .

D’fhill sé ar Leòdhas agus chuaigh sé go Barbhas, chun aire a thabhairt dá sheanathair. Bhunaigh sé ceardlann ann. Pósadh faoi dhó é, agus as Barbhas an bheirt bhan. Níor bhain sé cáil amach mar fhile go dtí gur fhill sé ar Leòdhas.

Bhí leanbh amháin ag Domhnall (Fionnlagh)  lena chéad bhean. Chuaigh Fionnlagh agus a bhean ar imirce go Manitoba.

## Naisc sheachtracha

* GRD: Barbadian poet (Donald Macdonald)  
* Tobar an Dualchais: Ócáid a thug ar an bhfile Barbadach ‘Oran na Lice’ a scríobh 
* BBC: Bliain na nAmhrán: Island of Love, le Donald MacDonald (Barbarian Poet)
* BBC : Bliain na nAmhrán : Bâth Dála, le Donald MacDonald (Barbarian Poet)

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1916
Catagóir:Daoine a rugadh i 1861
Catagóir:Filí Gaelacha
Catagóir:Baird Ghaelacha
Catagóir:Daoine ón Albain
Elinor Wyn Reynolds

Is file, scríbhneoir agus eagarthóir í **Elinor Wyn Reynolds** .

## Beathaisnéis
Bhuaigh Elinor Wyn Reynolds Leabhar na Bliana sa chatagóir Filíochta dá leabhar Anwiddolde (Éagothroime) in 2023. Sa bhliain 2019, foilsíodh a céad leabhar próis Gvirionedd (Fírinne ). Cuireadh Gvirionedd ar an ngearrliosta do Leabhar na Bliana 2020 (cy:*Llyfr y Flwyddyn* 2020.).

Faoi láthair oibríonn sí mar oifigeach foilseachán agus mar chúntóir d'Aontas na Neamhspleách Breatnach (cy:*Undeb yr Annibynwyr Cymraeg*).

Tá sí ina chónaí i gCaerfyrddin .

## Leabharliosta

* *Gwirionedd* - Bwthyn, 2019. 
* *Anwyddoldeb* - Barddas, 2022. 

## Naisc sheachtracha
* alt faoi Elinor 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine a rugadh sna 1970í
Catagóir:Filí Breatnacha
Catagóir:Filí Breatnaise
Catagóir:Scríbhneoirí Breatnacha
Catagóir:Mná
Martin Sellner

Gníomhaí polaitiúil i bhfad ar dheis is ea **Martin Michael Sellner** (rugadh 8 Eanáir 1989), agus ina cheannaire ar *Identitäre Bewegung Österreich* (Gluaiseacht  Fhéiniúlaígh na hOstaire).  Tá baint aige freisin, i ról tábhachtach, laistigh den Neue Rechte sa Ghearmáin.Tá baint aige freisin le ról tábhachtach laistigh den *Neue Rehte* sa Ghearmáin

I mí an Mhárta 2018,  diúltaíodh cead isteach sa Ríocht Aontaithe dó, agus díbríodh as é.    Bliain ina dhiaidh sin, diúltaíodh dó dul isteach sna Stáit Aontaithe. 

## Luathshaol
Tógadh Sellner taobh amuigh de Vín. Mar dhéagóir, d'éirigh sé páirteach sa pholaitíocht náisiúnaíoch, agus é mar chuid de lucht na neo-Naitsíoch de chuid na hOstaire. 

## Gníomhaíocht Neo-Naitsíoch
In 2006, agus é 17 mbliana d’aois, d’admhaigh Sellner gur chuir seisean agus duine eile greamáin ar sionagóg i Baden bei Wien, an Ostair Íochtarach.  Baineadh úsáid as greamáin le svaistice Naitsíoch agus an inscríbhinn "*Legalisiere es*" chomh maith le greamáin le armas agus na litreacha AJ (le haghaidh "*Arische Jugend* " Óige Airianach ) Luaigh an comhchoirí ina dhiaidh sin i gceistiúchán go raibh siad "*ag iarraidh rud éigin a dhéanamh*" nuair a chuala siad faoi chiontú shéantóir Briotanach an Uileloiscthe David Irving. Gearradh 100 uair an chloig de sheirbhís pobail ar Sellner ag an reilig Giúdach i Baden, a d'fhág gur chinn oifig an ionchúisitheora phoiblí a thriail choiriúil a chur ar leataobh

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1989
Catagóir:IarscoláiríOllscoil Vín
Catagóir:Polaiteoirías Vín
Catagóir:Gníomhaithe na hOstaire
Catagóir:Frith-Sheimíteachass san Ostair
Catagóir:Fir
Louise Kennedy

Is údar Éireannach í **Louise Kennedy** (a rugadh 1967). Foilsíodh a céad úrscéal, *Trespasses*, sa bhliain 2022. 

## Leabharliosta
* *The End of the World Is a Cul de Sac*.  (Bloomsbury/ Riverhead US 2021) 
* *Trespasses*, (Bloomsbury/ Riverhead US 2022)

## Dámhachtainí
* 2022 Irish Book Awards Úrscéal na Bliana:*Trespasses* 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Mná
Núicléabun

[mion|350x350px| Péireáil bunanna: Táirgeann ceithre mhonaiméir núicléitíde dhá phéire bunanna, tá núicléabunanna ''i gorm'' . Tá guainín (G) péireáilte le cíotóisín (C) trí thrí [nasc hidrigine, i ndath *dearg*. Tá adainín (A) péireáilte le úraicil (U) trí dhá nasc hidrigine, i ndath *dearg*.]]
mion|230x230px| Is '''móilíní fáinneacha''' comhleáite iad núicléabunanna de na púiríní
mion|380x380px| Is '''móilíní fáinneacha''' simplí iad núicléabunanna de na pirimidíní.

Is comhdhúile bitheolaíocha ina bhfuil nítrigin iad **núicléabunanna** (bunanna nítrigineacha nó bunanna simplí) a chruthaíonn núicléisídí, ar comhpháirteanna de núicléitídí iad, ar a seal, agus is iad na monaiméirí seo go léir bunbhloic thógála na n-aigéad núicléasach. Mar thoradh ar chumas na núicléabunanna péirí bunanna a dhéanamh agus iad a chruachadh os cionn a chéile, téann sé go díreach chuig struchtúir héiliciúla fadslabhrúla ar nós aigéad ribonúicléach (ARN) agus aigéad déocsairbónúicléach (ADN). Tugtar *príomhúil* nó *canónach* ar na gcúig núicléabunanna  - adenín (A), cítosín (C), guainín (G), tíimín (T), agus úraicil  (U). Feidhmíonn siad mar aonaid bhunúsacha an chóid ghéiniteach, leis na bunanna A, G, C, agus T le fáil in ADN agus A, G, C, agus U le fáil in ARN. Déantar idirdhealú ar thímín agus úraicil trí láithreacht nó easpa grúpa meitile ar an gcúigiú carbón (C5) de na fáinní heitreafháinneacha sé-bhall seo.   Ina theannta sin, tá  aimíonadainín (Z) ag víris áirithe in ionad adainín. Tá sé difriúil  ó thaobh grúpa aimín breise a bheith ann, rud a chruthaíonn nasc níos cobhsaí le tímín. 

## Tagairtí

Catagóir:Deisiú ADN