open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Moya Brennan

Is ceoltóir Éireannach í **Máire Ní Bhraonáin** nó **Moya Brennan**. Saolaíodh í ar an 4 Lúnasa 1952 i nGaoth Dobhair, Dún na nGall.

## Beathaisnéis

Ina cuid ceoil, ní raibh Moya ariamh sásta an gnáth stíl traidisiúnta, socúil, compordach a leanúint. Bhíodh sí ag seinm mar pháiste sna hallaí damhsa lena athair Leo, bhí sí meallta ag na glórthaí a leithéidí Joni Mitchell agus na Beach Boys, sular bheartaigh sí fhéin, in éineacht lena grúpa Clannad, ar aistear diamhrach ag baint úsáid as stair saibhir agus ceol fonnmhar Ceilteach ona dúchas.

Bhí Moya i gcónaí dírithe go dian ar a cuid oibre a rith a haistear éagsúil trí hallaí scoile, clubanna ceoil traidisiúnta, féilte, dioscóanna, tithe pobail agus na hallaí ceolchoirmeacha is cáiliúla sa domhain. Téann áilleacht a ceol agus cumhacht a fuaimeanna go smior san éisteoir. Go ciúin, gan stad gan staonadh, tá a cuid amhráin agus ceol ag déanamh athfhorbairt ar cheoil Gaelach.

[left|260px|thumb|Máire le [Bono, Bob Geldof agus Chris deBurgh ag *SelfAid*.]]
## Dioscliosta
* *Máire*, (1992) 
* *Misty Eyed Adventures*, (1994)
* *Perfect Time*, (1998)
* *Whisper To The Wild Water*, (1999)
* *New Irish Hymns*, (2002) (le Joanne Hogg agus Margaret Becker)
* *Two Horizons*, (2003)
* *Óró - A Live Session*, (2005)
* *An Irish Christmas*, (2005)
* *Signature*, (2006)
* *Heartstrings*, (2008)
**Canvas*, (2017)

## Naisc
* Suíomh Oifigiúil Mháire 
* Suíomh Oifigiúil Clannad
* Suíomh Neamh-oifigiúil Cumarsaide, Nuachta agus Eolais Clannad & Máire Brennan 
* Suíomh Míoifigiúil Nuachta Clannad & Máire Ní Bhraonáin

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Cláirseoirí
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair
Catagóir:Clannad
Hirundinidae

Fine mhór éan pasaireach a fhaightear ar gach mór-roinn ar domhan, an Antartaice san áireamh.  Tá 19 géineas agus thart ar 90 speiceas san fhine. Tugtar **fáinleoga** agus **gabhláin** ar an chuid is mó de na speicis. Is imircigh fad-achair iad roinnt speiceas san Eoraip agus i Meiriceá Thuaidh; i gcodarsnacht leis sin, ní théann fáinleoga ó Iarthar agus Deisceart na hAfraice ar imirce.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Ulick O'Connor

Ba dhrámadóir, scríbhneoir, staraí agus léirmheastóir Éireannach é **Ulick O'Connor** (12ú  Deireadh Fómhair 1928 – 7ú Deireadh Fómhair 2019).

## Saol
Rugadh agus tógadh é i Ráth Garbh, Baile Átha Cliath. D'fhreastail sé ar Choláiste Mhuire i Rath Maonais sular bhain sé amach céim i Dhlí agus Fealsúnacht i gColáiste na Tríonóide, áit ar ghlac sé páirt ollmhór i gcúrsaí lúthchleasaíochta go háirithe dornálaíocht, rugbaí agus cruicéad. Bhí rath air freisin mar díospóirí, bainteach leis an *Literary and Historical Society.*

Cáiligh é mar abhcóide sular luí é isteach go dúthrachtach, lánaimseartha, leis an scríbhneoireacht. 

## Saothar
I measc a shaothair tá beathaisnéisí cáiliúla cosúil le Oliver St. John Gogarty (1964), Brendan Behan (1970) agus Celtic Dawn (1984).

Tá neart drámaí scríofa aige, ina measc *Brendan*, *Execution*, *Joycity* agus *The Dark Lovers*.

Ainneoin neart taistil, bhí sé ag cur faoi i Ráth Garbh go dtí a bháis i 2019. Ba bhaill é d'Aosdána.

### Drámaí

* *The Dream Box* (1972)
* *The Dark Lovers* (1975)
* *The Emperor’s Envoy* (1976)
* *The Grand Inquisitor; Submarine; and Deirdre* (Baile Átha Cliath 1977, Nua-Eabhrac 1980)
* *Execution* (1985)
* *The Oval Machine* (1986)
* *A Trinity of Two* (1988)
* *Joycity* (1989)
* *Deux de la Trinite* (Ramond Gerome a d'aistrithe é, 1990)

### Cnuasaí Filíochta

* *Lifestyles* (1973)
* *Three Noh Plays* (1980)
* *All Things Counter* (1986)
* *One is Animate* (1990)
* *Poems of the Damned* (aistriúcháin ó Baudelaire - Fleur du Mal, 1991)

### Neamhficsean agus Dírbheatháisnéisí

* *Irish Tales and Sagas* (1981)
* *A Critic at Large* (1984)
* *Biographers and the Art of Biography* (1990)
* *The Ulick O'Connor Diaries, 1970-1981: A Cavalier Irishman* (2003)

### Scríbhneoireacht Beathaisnéisí

* *The Times I've Seen: Oliver St. John Gogarty: A Biography* (1963)
* *Brendan Behan* (1970)
* *Celtic Dawn: Biography* (1984)
* *All the Olympians: A Biographical Portrait of the Irish Literary Renaissance* (1987)
* *Executions* (1992)
* *The Troubles: Michael Collins and the Volunteers in the Fight for Irish Freedom 1912-22* (2001)

Catagóir:Baill d'Aosdána
Catagóir:Básanna in 2019
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Celtic Football Club scuaid 2006-2007

Scuaid na gCeilteach le linn an tséasúir 2006 - 2007:
* 1 border|20px Artur Boruc - cúl báire
* 2 border|20px Paul Telfer - cosantóir
* 3 border|20px Lee Naylor - cosantóir
* 5 border|20px Gary Caldwell - cosantóir
* 6 border|20px Bobo Balde - cosantóir
* 7 border|20px Maciej Żurawski - tosaí
* 8 border|20px Alan Thompson - imreoir lárpháirce
* 9 border|20px Kenny Miller - tosaí
* 10 border|20px Jan Vennegoor of Hesselink - tosaí
* 11 border|20px Stephen Pearson - imreoir lárpháirce
* 12 border|20px Mark Wilson - cosantóir
* 14 border|20px Derek Riordan - tosaí
* 15 border|20px Evander Sno - imreoir lárpháirce
* 16 border|20px Thomas Gravesen - imreoir lárpháirce
* 18 border|20px Neil Lennon - imreoir lárpháirce agus captaen
* 20 border|20px Jiří Jarošík - imreoir lárpháirce
* 22 border|20px David Marshall - cúl báire
* 25 border|20px Shunsuke Nakamura - imreoir lárpháirce
* 29 border|20px Shaun Maloney - tosaí
* 37 border|20px Craig Beattie - tosaí
* 38 border|20px Rocco Quinn - imreoir lárpháirce
* 41 border|20px John Kennedy - cosantóir
* 42 border|20px Michael McGlinchey - tosaí
* 43 border|20px Diarmuid O'Carroll - tosaí
* 44 border|20px Stephen McManus - cosantóir
* 45 border|20px James O'Brien - imreoir lárpháirce
* 46 border|20px Aiden McGeady - imreoir lárpháirce
* 47 border|20px Michael McGovern - cúl báire
* 48 border|20px Darren O'Dea - cosantóir
* 49 border|20px Scott Cuthbert - cosantóir
* 51 border|20px Nicky Riley - tosaí
* 53 border|20px Simon Ferry - imreoir lárpháirce
* 54 border|20px Ryan Conroy - imreoir lárpháirce

Squaid 2006-2007
Nuala Ahern

Ba í **Nuala Ahern** feisire Eorpach an Chomhaontais Ghlais ó 1994 go dtí 2004, i dtoghlach Chúige Laighean. 

## Sa Chomhaontas Glas

Os rud é gur tógadh í ar leithinis Chuaille atá gar do Sellafield, bhí páirt mhór ag Nuala san fheachtas chun an t-ionad athphróiseála núicléach seo in Cumbria Shasana a dhúnadh. Bhí sí páirteach san fheachtas i 1979 chun stop a chur le plean an rialtais chun stáisiún cumhachta núicléiche a thógáil ag Ceann an Chairn i Loch Garman chomh maith.

Chuaigh Nuala isteach sa Chomhaontas Glas i 1989. Toghadh í ar dtús mar Chomhairle Contae Glas i gCill Mhantáin i 1991. Toghadh í gan choinne in éineacht le Patricia McKenna i mBaile Átha Cliath, i dtoghcháin Eorpacha 1994. D'éirigh sí as a shuíochán i 2004 http://www.nualaahern.com/releases/release2403.htm  agus níor éirigh le hiarrthóir nua an Chomhaontais Ghlais, Mary White, an suíochán a choinneáil don pháirtí. Ba mhíbhuntáiste mór é don pháirtí sa toghchán áirithe sin, gur laghdaíodh uimhir na suíochán i dtoghlach Chúige Laighean, ó cheithre cinn go trí cinn.

## Naisc Sheachtracha
* An Seansuíomh gréasáin ag Nuala Ahern 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill an Chomhaontais Ghlais
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn
Catagóir:Mná Éireannacha
Déirdre de Búrca

Is polaiteoir Éireannach í **Déirdre de Búrca**. Ba duine den bheirt Sheanadóirí ón gComhaontas Glas í - in éineacht le Dan Boyle. Cheap an Taoiseach í chun an tSeanaid i Lúnasa 2007, tar éis don Chomhaontas Glas dul i gcomhrialtas le Fianna Fáil. Bhí sí ina comhairleoir contae ar Chomhairle Chontae Chill Mhantáin agus ina comhairle baile i mBré ó 1999 i leith. D'éirigh sí as na poist sin mar gheall ar an riail maidir le dé-shainordú a bheith ag ball den Oireachtas. Sheas sí don Chomhaontas Glas in olltoghchán na bliana sin agus bá í an tuairim choitianta ná go mbuafadh sí suíochán, ach theip uirthi sa deireadh agus gan ach 7.38% den vóta aici i gCill Mhantáin. D'éirigh sí as an Comhaontas Glas agus ón tSeanaid sa bhliain 2010.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Baill an Chomhaontais Ghlais
Catagóir:Baill den 23ú Seanad
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Peatsaí Ó hEadhra

mion|Cuimhneachán, Doire
Bhí **Peatsaí** (nó **Pádraig**) **Ó hEadhra** (Patsy O'Hara) (11 Iúil 1957-21 Bealtaine 1981) ar dhuine de na Poblachtánaigh Éireannacha a chuaigh ar céalacan le linn stailc ocrais na bliana 1981. Bhí sé ina bhall d'Arm Fuascailte Náisiúnta na hÉireann, nó an tINLA.

## Tús a shaoil
Saolaíodh Peatsaí Ó hEadhra i Sráid an Easpaig i nDoire é, agus Peggy O'Hara  ainm dá mháthair. Chuaigh sé i bhFianna na hÉireann sa bhliain 1970. Sa chéad bhliain eile, himtheorannaíodh a dheartháir ar an gCeis Fhada. 

Nuair a bhí an bhliain 1971 ag druidim chun deireanais, ghortaigh piléar Gallda é ag baracáid sráide. Gortaithe is mar a bhí sé (in aois 14), ní raibh Peatsaí ábalta páirt a ghlacadh i mórshiúl Dhomhnach na Fola. Ach bhí sé ag amharc ar lucht na máirseála nuair a chuaigh siad thar bráid, agus chuaigh imeachtaí an lae go mór i bhfeidhm air.

## IRSP / INLA
mion|Arm Fuascailte Náisiúnta na hÉireann
I Mí Dheireadh Fómhair 1974, himtheorannaíodh Peatsaí Ó hEadhra ar an gCeis Fhada. Nuair a scaoileadh saor leis arís, in Aibreán 1975, chuaigh sé i bPáirtí Poblachtach Sóisialach na hÉireann (an tIRSP) agus in Arm Fuascailte Náisiúnta na hÉireann (an tINLA). 

Gabhadh Peatsaí i nDoire i Meitheamh 1975 (in aois 17), agus coinníodh istigh ar athchur é ar feadh leathbhliana. 

I Mí Mheán Fómhair 1976, gabhadh arís é, agus coinníodh ar athchur é ar feadh cheithre mí eile.

Chuaigh Peatsaí Ó hEadhra go Baile Átha Cliath, agus shocraigh sé síos ansin. Bhí sé ina bhall gníomhach d'Ard-Chomhairle an IRSP. Ar an 10 Bealtaine 1978, gabhadh an t-ógánach i Sráid Uí Chonaill faoi Alt 30 den Acht um Choireanna i gcoinne an Stáit. Ach scaoileadh chun siúil arís é i gceann ocht n-uaire déag. 

D'fhill sé go Doire in Eanáir 1979, áit a raibh sé gníomhach san INLA. 
clé|mion|280x280px|comóradh 25 bliain i nDún na nGall: Bobby Sands, (27),  Francis Hughes  (25) , Raymond McCreesh, (24),  Patsy O'Hara (23),  Joe McDonnell (30), Martin Hurson (29), Kevin Lynch (25),  Kieran Doherty (25),  Thomas McElvee (23),  Michael Devine (27)

## Ceis Fhada
Ar an 14 Bealtaine 1979, gabhadh é. In Eanáir 1980. Bhí gránáid láimhe aige ag an am. Daoradh chun ocht mbliana príosúnachta é, i gCeis Fhada. Chuaigh sé "ar an mblaincéad", áit a raibh a dheartháir Antoine cheana féin, agus é ar an mblaincéad roimhesean.

Nuair a thosaigh an chéad stailc ocrais sa bhliain 1980, rinneadh Oifigeach Ceannasach na bpríosúnach ón INLA de, agus ar an 22 Márta 1981, chuaigh sé féin ar céalacan mar dhuine acu siúd a bhí le bás a fháil i mór-stailc ocrais na hÉireann.

## Bás
Déardaoin, an 21 Bealtaine, ag a 11.29 iarnóna, shíothlaigh Peatsaí Ó hEadhra i ndiaidh aon lá is trí scór a chaitheamh ar céalacan. Ní raibh sé ach trí bliana fichead d'aois. 

B'iad na focail dheireanacha a chualathas a rá é ná "Go leantar leis an gcath!"

## Tagairtí

Catagóir:Na Trioblóidí
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Básanna i 1981
Proinsias Ó hAodha

Poblachtánach Éireannach agus óglach de chuid an IRA ab ea **Proinsias Ó hAodha** (28 Feabhra 1956-12 Bealtaine 1981) a chuaigh sna Sealadaigh ina dhiaidh sin. Bhí sé páirteach ina lán oibríochtaí in aghaidh Arm na Breataine agus Chonstáblacht Ríoga Uladh. Bhí sé ar dhuine de na hÓglaigh a chuaigh ar stailc ocrais sa Cheis Fhada  sa bhliain 1981 agus a fuair bás ansin. 
## Cúlra
[mion|[Stailc ocrais 1981|Mórstailc ocrais sa bhliain 1981|clé]]Bhí Proinsias ar an duine ab óige de cheathrar dearthárach. Deichniúr clainne ar fad a bhí ag a thuismitheoirí, agus ba dual athara dó an Poblachtánachas. Tháinig sé i mbun a mhéide i mBaile Eachaidh, Contae Dhoire. 
Bhí a athair ina bhall den "tsean-IRA" lá dá shaol, ach nuair a rugadh Proinsias, bhí sé críochnaithe le fada, agus é ag dul le feirmeoireacht anois. Nuair a bhí Proinsias cúig bliana déag d'aois, chonaic sé greidimíní á dtabhairt dá dheartháir Oilibhéar sular tugadh go campa imtheorannaithe é. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, fuair Proinsias féin drochíde den chineál chéanna ó shaighdiúirí de chuid Reisimint Chosanta Uladh (UDR) nuair a bhí sé ag filleadh abhaile i ndiaidh oíche rince. Chaith Proinsias seal sna Poblachtánaigh Neamhspleácha sula ndeachaigh sé sna Sealadaigh.

## Imeachtaí Mhuine Mhór

Sa bhliain 1977, bhí baint aige le marú beirt phéas de chuid Chonstáblacht Ríoga Uladh in aice le Muine Mhór, a chuaigh ag seiceáil gluaisteán a bhí stoptha agus ar lámhach lucht an ghluaisteáin iad. D'éalaigh Proinsias agus beirt Óglach eile trasna na ngort.

D'eagraigh Proinsias Ó hAodha roinnt ionsaithe ar na fórsaí slándála, ach nuair a thángthas ar lorg a mhéar ar bhuama a pléascadh in aice le teach constábla i gContae Thír Eoghain, bhí an barántas air. Sa deireadh, rugadh air ar an 17 Márta 1978 in aice le Machaire Rátha i gContae Dhoire i ndiaidh troid gunnadóireachta leis an SAS. Maraíodh saighdiúir de chuid an SAS, Ceannaire Lansa David Jones, sa teagmháil, agus gortaíodh fear eile de na saighdiúirí go tromchúiseach. Goineadh Mac Uí Aodha féin sa chos. D'éirigh leis éalú a dhéanamh ar na ceithre bonnacha, ach tháinig na saighdiúirí suas leis, agus ghéill sé é féin dóibh.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Básanna i 1981
Catagóir:Baill den IRA Sealadach
Cath Tannenberg

Tá dhá chath ann a dtugtar **cath Tannenberg** orthu de ghnáth:

* Cath Grunwald (1410), nó an Chéad Chath ag Tannenberg. Sa chath seo, chloígh na Polannaigh agus na Liotuánaigh Ord na Ridirí Gearmánacha. Cuireadh ar an 15 Iúil 1410 é.

* Cath Stębark (1914), nó an Dara Cath ag Tannenberg. Sa chath seo, chloígh na Gearmánaigh faoi cheannas Paul von Hindenburg agus Erich Ludendorff trúpaí Impiriúla na Rúise. 

Catagóir:Stair na Polainne
Patricia McKenna

Bhí **Patricia McKenna** (ar 13 Márta 1957 a rugadh í ) ar dhuine den bheirt Fheisirí Eorpacha a bhí ag an gComhaontas Glas sa tréimhse 1994-2004. Bhí sí ina hionadaí ar son Bhaile Átha Cliath, ach theip uirthi a suíochán a choinneáil sa bhliain 2004. Sheas sí don Dáil in Olltoghchán 2007 i ndáilcheantar Bhaile Átha Cliath Láir, ach níor éirigh léi a bheith tofa. Chuaigh sí san iomaíocht in éineacht le John Gormley le haghaidh cheannaireacht an Chomhaontais Ghlais in Iúil 2007, tar éis do Trevor Sargent éirí as an bpost sin. Bhí an bua ag John Gormley sa deireadh ach d'éirigh níos fearr le McKenna ná mar a bhíothas ag súil leis, nuair a d'éirigh léi breis is aon trian de vótaí na mball a fháil.

## Gairm

Is iarmhúinteoir as Caisleán an tSiáin i gContae Mhuineacháin í McKenna. Bhí an chéad bhaint aici leis an gComhaontas Glas ag deireadh na bliana 1986, nuair a chuaigh na Glasaigh Grattan Healy agus Petra Kelly, go mór i bhfeidhm uirthi go polaitiúil. An chéad pháirt mhór a bhí aici sa pháirtí ná nuair a chabhraigh sí le ceolchoirm le 'The Waterboys' a eagrú. Dheonaigh an banna ceoil seo a gcuid ama chun airgead a bhailiú le haghaidh an pháirtí i 1987. Chonacthas í ar an teilifís don chéad uair sa bhliain 1988, nuair a bhí sí féin agus John Gormley ar 'The Late Late Show' le Gay Byrne, thar ceann an Chomhaontais Ghlais.

Baineadh geit mhór as an saol polaitiúil i 1994 nuair a d'éirigh le beirt d'iarrthóirí an Chomhaontais Ghlais sna toghcháin Eorpacha, is é sin, Patricia McKenna agus Nuala Ahern. Bhain McKenna barr na vótála amach i mBaile Átha Cliath, le 14.53% den vóta agus gan ach buiséad toghcháin de thart ar £6,000 aici. Toghadh arís í i 1999 le vóta níos ísle. Bhí McKenna go mór i mbéal an phobail le linn an reifrinn colscartha sa bhliain 1995, de bharr 'Bhreithiúnas McKenna', nuair a d'éirigh léi bac bunreachtúil a chur ar chaitheamh airgead an státchiste náisiúnta, ar thaobh amháin den argóint i gcás reifrinn.

Tá McKenna go mór ar son neodracht mhíleata na hÉireann agus is duine í atá amhrasach faoi fhorbairt neamhdhaonlathach an Aontais Eorpaigh mar aonad polaitiúil.

Sheas McKenna i gcoinne mhargaidh rialtais an Chomhaontais Ghlais le Fianna Fáil i Meitheamh 2007. Tá sí ina cónaí faoi láthair i nGlas Naíon i mBaile Átha Cliath, lena fear céile agus a dtriúr páistí.

## Naisc sheachtracha

* Próifíl McKenna ar shuíomh gréasáin an Chomhaontais Ghlais 
* Físeán toghcháin McKenna do thoghchán ceannaireachta an Chomhaontais Ghlais
* Cóip den teachtaireacht ríomhphoist ó McKenna agus í ag lorg ainmniúchán le haghaidh cheannaireacht an Chomhaontais Ghlais 
* Próifíl McKenna ar mycandidate.ie
* Cóip d'óráid a tugadh i leith paitinní bogearraí, a bhfuil ráiteas inti ó McKenna 

## Tagairtí

McKenna, Patricia
McKenna, Patricia
McKenna, Patricia
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn
Tailéas

Duine de na chéad eolaithe a bhfuil aithne againn orthu ab ea **Tailéas** (Gréigis: *Θαλῆς ὁ Μιλήσιος*. t.624 RC - t.546 BC). Bhí cónaí air sa bhaile Gréagach Miléatas sa seachtú is sa séú haois roimh Chríost. Aithnítear é mar athair na heolaíochta é. Mheas sé gurbh é an t-uisce an t-ábhar as a ndearnadh gach rud eile ar domhan.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:An tSean-Ghréig
Thales
Miléatas

thumb|Léarscáil
Cathair den tSean-Ghréig ab ea **Miléatas**. Tá na fothracha suite ar an Mhuir Iónach, sa Tuirc an lae inniu. Chaith athair na heolaíochta, Tailéas, a shaol ann, chomh le heolaithe tábhachtacha eile ar nós Anacsamandar agus Anacsaméineas. Ba cheann de dhá chathair dhéag na Léige Iónaí í.

Shaor Alastar Mór an chathair ó na Peirsigh sa bhliain 334 R.Ch. Tá tagairt don chathair sa Tiomna Nua den Bhíobla mar an áit inar bhuail Naomh Pól le seanóirí eaglais Eifeasais roimh go gabhadh é agus a thaisteal go dtí an Róimh.

Bhí cuan tábhachtach sa chathair le linn a ré órga ach líon sé le siolta agus sa lá atá inniu ann tá fothracha na cathrach deich gciliméadar ón mhuir.

Catagóir:An tSean-Ghréig
Mainistir Ros Oirialaigh

Is mainistir Phroinsiasach í **Mainistir Ros Oirialaigh** agus í suite ag an Sruth Dubh in aice le hÁth Cinn, Contae na Gaillimhe.

## Tagairtí

Catagóir:Contae na Gaillimhe
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Proinsiasaigh
Catagóir:Frithirí Proinsiasacha na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Oró Sé do Bheatha 'Bhaile

Amhrán Éireannach is ea **Oró, 'Sé do Bheatha 'Bhaile**. Tá cáil air mar amhrán reibiliúnach.

## Stair

Tháinig an t-amhrán ó am an dara éirí amach Seacaibíteach. Ba é 'Bonnie Prince Charles' an Séarlas Óg san amhrán

Scríobh Pádraig Mac Piarais véarsaí breise don amhrán.

## Liricí

#### Bun-leagan

**Curfá:**

Óró! 'Sé do bheatha 'bhaile
Óró! 'Sé do bheatha 'bhaile
Óró! 'Sé do bheatha 'bhaile
Anois ar theacht an tsamhraidh

A Shéarlais Óig, a mhic Rí Shéamais
'Sé mo mhór-chreach do thriall as Éirinn
Gan tuinnte bróig' ort, stoca nó leinidh
Ach do chascairt leis na Gallaibh

**Curfá**

'Sé mo léan géar nach bhfeicim
Mur mbéinn beo 'na dhiaidh ach seachtain
Séarlas Óg is míle gaiscidheach
A' fógairt fáin ar Ghallaibh

**Curfá**

Tá Séarlas Óg a' traill ar sáile
Béidh siad leisean, Francaigh 's Spáinnigh
Óglaigh armtha leis mar gharda
'S bainfidh siad rinnce as éiricigh!

**Curfá**

#### leagan Pádraig Mac Piarais
**Curfá:**
Óró, sé do bheatha abhaile,
Óró, sé do bheatha abhaile,
Óró, sé do bheatha abhaile
Anois ar theacht an tsamhraidh.

'Sé do bheatha, a bhean ba léanmhar,
do b' é ár gcreach tú bheith i ngéibheann,
do dhúiche bhreá i seilbh méirleach,
is tú díolta leis na Gallaibh.

**Curfá**

Tá Gráinne Mhaol ag go duill ar sáile,
óglaigh armtha léi mar gharda,
Gaeil iad féin is ní Gaill ná Spáinnigh,
is cuirfidh siad ruaig ar Ghallaibh.

**Curfá**

A bhuí le Rí na bhFeart go bhfeiceam,
mura mbeam beo ina dhiaidh ach seachtain,
Gráinne Mhaol agus míle gaiscíoch,
ag fógairt fáin ar Ghallaibh.

**Curfá agus deireadh**

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Sinéad O'Connor - Óró 's é do bheatha 'bhaile -Nuit Celtique , 2003 ar YouTube
* Mary Black - Óró 's é do bheatha 'bhaile – Highland Sessions, 2005 ar YouTube
* Peadar Mac Gabhann - Óró 's é do bheatha 'bhaile - Cóirú Charl Hardebeck (1914) ar an bhun-leagan Seacabíteach ag https://www3.smo.uhi.ac.uk/oduibhin/bgilmore/181a.mp3
Catagóir:Amhráin Ghaeilge
An Léig Iónach

Ba léig chultúrtha agus reiligiúnach í **an Léig Iónach**, ag a raibh tús léi timpeall na bliana 800 R.Ch.. Bhí baint ag dhá chathair dhéag, coilíneachtaí Ghréagacha san Áise Bheag uile iad, sa léig. Rinne Heireadótas liosta dóibh:
* Miléatas (an phríomhchathair ina measc), Myus, agus Priene, gach ceann acu i gCaria (réigiún san Áise Bheag) agus an chanúint chéanna á labhairt acu;
* Eifeasas, Colophon, Lebedus, Teos, Clazomenae agus Phocaea, sa Lidia, le canúint eile á labhairt acu;
* Chios (olieán) agus Erythrae (an Áise Bheag), leis an gcanúint chéanna; agus
* Samos, lena canúint féin.
Cheangail Smiorna leis an léig ní ba dhéanaí, cé go raibh an chathair sin ní ba shine ná coilíneachtaí na Mara Iónaigh.

Catagóir:An tSean-Ghréig
EOECNA

Is gníomhaireacht speisialta de chuid na Náisiún Aontaithe a bunaíodh sa bhliain 1945 é **Eagraíocht Oideachais, Eolaíochta agus Chultúir na Náisiún Aontaithe** (**EOECNA**). 

Bunaíodh é faoi Chairt na Náisiún Aontaithe le haghaidh comhoibriú idirnáisiúnta i réimsí oideachasúla, eolaíochta, agus cultúrtha a chur chun cinn. 

Tá 193 ballstát agus 6 ball comhlacha ag UNESCO sa bhliain 2020.  D'éirigh SAM as sa bhliain 1984. 

## Suíomhanna
Tá oifigí ag UNESCO i go leor suíomhanna timpeall an domhain. Tá a ceanncheathrú lonnaithe i bPáras na Fraince.

## Gradaim

### Clár Idirnáisiúnta Chuimhne an Domhain
Bunaíodh an Clár Idirnáisiúnta Chuimhne an Domhain UNESCO i 1992 le haitheantas a thabhairt d’oidhreacht dhoiciméadach a measann saineolaithe a bheith de “shuntas den scoth” do chultúr an domhain.   Bhunaigh UNESCO clár *Cuimhne an Domhain* i 1992 chomh maith chun caomhnú a dhéanamh ar ábhar luachmhar oidhreachta a bhí i mbaol de bharr na cogaíochta agus an tsuaite sóisialta nó de bharr easpa acmhainní.

2011ˑ Cuireadh  an Leabhar Cheanannais le Clár Cuimhne an Domhain UNESCO.

2018ː Cuireadh Cnuasach Bhéaloideas Éireann le Clár Cuimhne an Domhain UNESCO. Tá an cnuasach béaloidis le háireamh ar chlár UNESCO mar gheall ar a “thábhacht dhomhanda” agus “an luach domhanda thar na bearta don chultúr”.

Sa bhliain 2017, bhí stádas UNESCO á lorg don Ghàidhlig, do chultúr Gaelach na hAlban agus do na h-Eileanan Siar.  Ach ní bhfuair siad é (fós).
[clé|mion|Ghlac UNESCO le cluiche na h[iománaíochta mar chuid d’Oidhreacht Chultúrtha Dholáimhsithe an Chine Dhaonna.   ]]

### Oidhreacht Chultúrtha Dholáimhsithe
I mí na Nollag 2015 dhaingnigh Éire Coinbhinsiún 2003 UNESCO maidir le Caomhnú na hOidhreachta Cultúrtha Doláimhsithe. Tagraíonn oidhreacht chultúrtha dholáimhsithe ‘do na cleachtais, léirithe, nathanna, eolas, scileanna - chomh maith leis na hionstraimí, réada, déantáin agus spásanna cultúrtha lena gcois - a aithníonn pobail, grúpaí agus, i roinnt cásanna, daoine aonair mar chuid dá n-oidhreacht chultúrtha.

Ghlac UNESCO le cluiche na hiománaíochta, píobaireacht uilleann agus cláirseoireacht na hÉireann, mar chuid d’Oidhreacht Chultúrtha Dholáimhsithe an Chine Dhaonna.   

## Féach freisin
* Suíomh Oidhreachta Domhanda

## Naisc sheachtracha
* UNESCO.org Líonláithreán oifigiúil UNESCO
** whc.unesco.org Líonláithreán oifigiúil Oidhreacht an Domhain le liosta iomlán agus bunachair shonraí fairsinge
***Béim ar an oideachas ilteangach ar Lá Idirnáisiúnta na Máthairtheangacha 
## Tagairtí

Catagóir:Náisiúin Aontaithe
Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Biarritz Olympique

Is club rugbaí Bascach é **Biarritz Olympique Pays Basque** (BOPB) a imríonn a chuid cluichí baile in Parc des Sports Aguiléra i Biarritz, in iardheisceart na Fraince i dTír na mBascach.

Uaireanta imríonn Biarritz sa Staid Anoeta in Donostia-San Sebastián, mar is é an Anoeta an staid is gaire don bhaile ar féidir cluichí móra a imirt ann.

## Naisc
* Suíomh oifigiúil

Catagóir:Rugbaí
Catagóir:Tír na mBascach
Yasuo Fukuda

Is polaiteoir Seapánach é **Yasuo Fukuda** (福田 康夫 Fukuda Yasuo). Ba cheannaire an Pháirtí Liobrálaigh Daonlathaigh Seapánaigh agus príomhaire na Seapáine é. Is mac le hiar-phríomhaire Seapánach eile é, Takeo Fukuda, an chéad páiste le hiar-phríomhaire a bhain an post céanna amach.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Polaiteoirí na Seapáine
Staid Anoeta

mion|clé|300px|Íomhá
Tá **Staid Anoeta** suite i gcathair Donostia-San Sebastián i nGuipúzcoa Thír na mBascach. Imríonn club sacair Real Sociedad ann. Tá raon lúthchleasaíochta mórthimpeall ar an bpáirc imeartha. Imríonn an club rugbaí Biarritz Olympique ann freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Staideanna spóirt sa Spáinn
Catagóir:Tír na mBascach
Real Sociedad de Fútbol

Is club peile Bascach é **Real Sociedad de Fútbol** a imríonn i Staid Anoeta i gcathair Donostia-San Sebastián in Guipúzcoa i dTír na mBascach. Tar éis 40 bliain a chaitheamh sa Primera División de España chaill sé a stádas ar lá deireanach an tséasúir an 17 Meitheamh 2007.

Catagóir:Clubanna sacair na Spáinne
Gort na Saileán (Down by the Salley Gardens)

Is amhrán traidisiúnta Éireannach é ***Gort na Saileán*** (Béarla: *Down by the Salley Gardens*), le W. B. Yeats. Aistrithe thíos ag Seán Mac Aindreasa, Béal Feirste.

## Liricí

### Gaeilge

Is thíos i nGort na Saileán
sea casadh dom mo rún
Ba luath a cos ar féar ann
is ba luaineach a leagan siúil
Sé dúirt sí liom bheith suaimhneach
mar a fhásann duilliúr is bláth
Ach bhí mise óg is uaibhreach
is níor éist mé le guth mo ghrá.

Is thíos cois abhann go déanamh
sea sheas mé le mo ghrá
Gualainn ar ghualainn le chéile
is leag sí orm lámh
Sé dúirt sí liom bheith suaimhneach
mar a fhásann féar aníos
Ach bhí mise óg is uaibhreach
'stá na deora anois mo chloí

Is thíos i nGort na Saileán
sea casadh dom mo rún...

### Béarla

Down by the salley gardens my love and I did meet; 
She passed the salley gardens with little snow-white feet.
She bid me take love easy, as the leaves grow on the tree;
But I, being young and foolish, with her would not agree.
In a field by the river my love and I did stand,
And on my leaning shoulder she laid her snow-white hand. 
She bid me take life easy, as the grass grows on the weirs;
But I was young and foolish, and now am full of tears.

Catagóir:Amhráin Éireannacha
Catagóir:Amhráin Ghaeilge
Réamhstair

Sainíonn an téarma **réamhstair** an tréimhse ama ag tosú le teacht i láthair an chéad duine daonna agus dar críoch le haireagán na scríbhneoireachta. Toisc nach ann do dhoiciméid scríofa gur féidir linn a úsáid chun staidéar a dhéanamh ar a mhodhanna maireachtála, úsáidtear iarsmaí nó taisí daoine. Samplaí: corp an duine féin, uirlisí fiaigh, pictiúir, deilbh, srl.
B'é an seandálaí Paul Tournal a chum an téarma *Ante-historique* i dtosach báire, agus é ag déanamh cur síos ar na pluaiseanna a d'aimsigh sé i ndeisceart na Fraince.

Deirtear gur thosaigh an stair leis an chéad scríbhinn a bhfuil eolas againn air, as an Mheaspatáim, beagáinín roimh 3000 RC. 

Tá an tréimhse seo an-leathan agus roinntear é go traidisiúnta i dtrí aimsir neamhchothrom:

* An Chlochaois
** An tSean-Chlochaois (Pailéiliteach)
** An Meán-Chlochaois (Méisiliteach)
** An Nua-Chlochaois (Neoiliteach)
* An Chré-umhaois
* An Iarannaois - roinntear é ina dhá thréimhse ainmnithe as dhá láthair de chuid na gCeilteach
** Cultúr Hallstat
** Cultúr La Tène


Catagóir:Antraipeolaíocht
Cultúr Hallstatt

Ba é **Cultúr Hallstatt** an tríú tréimhse den Iarannaois. Ainmníodh é as pobal in Ostair an lae inniu inár thángthas ar bhailiúchán mór de dhéantáin Cheilteacha. Baineann formhór na ndéantán seo leis an tréimhse idir an 7ú is an 5ú haois RC. Fuarthas na déantáin as uaigheanna ina raibh daoine curtha.

Catagóir:An Iarannaois
Ardrí na hÉireann

Teideal ríogach Éireannach é **Ardrí na hÉireann** (Sean-Ghaeilge *Ard rí Érenn*), a thugtaí ar na ríthe a bhíodh i réim i dTeamhair na Ríthe, idir seanscéalach agus stairiúil.

Cé gur mhaígh na ríthe úd go raibh ceannas acu ar Éirinn ar fad, ní rialtaí Éire riamh mar stát aonadach.  Smaoiníodh ar an Ardríocht mar ard-tiarna ag feidhmiú ardfhlaithis ar ríochtaí neamhspleácha.  Tá easpa bhunús de réir dlí don Ardrí, ámh, san Fhéineachas

[mion|250px|D'insealbhaítí Ard-Ríthe go traidisiúnta i d[Teamhair na Ríthe.  De réir sean-nóis, bhúireadh an *[[Lia Fáil]]* ainm an rí dlisteanaigh dá gcuirfeadh sé a chos air.]]

[mion|120px|[Brian Bóramha, 1002 - 1014, an tArd-Rí b'fhéidir is cáiliúla ariamh]]

## Liosta d'Ardríthe

Cuireann Litríocht Éireannach na meánaoise agus luath-nua-aimseartha sraith Ard-Ríthe i leith, ag síneadh na mílte bliain siar.  Creideann scoláirí anois gur tógán bréagstairiúil den 8ú haois AD i Ré na Lochlannach é líon na ríthe seo, slánaonad polaitiúil samhlaithe siar i bhfad nár tháinig i bhfeidhm go dtí Mael Seachlainn I.

Sláine mac Deala na bhFear Bolg ba ea an chéad Ard-Rí de réir na hannála, agus Ruairí Ó Conchúir an tArdrí deireanach roimh ionsaí na Normannach ar Éirinn.

Idir Brian Bóramha agus Ruairí Ó Conchúir, faightear Ardríthe 'go bhfreasúra'.  Tá sé molta ag F.J. Byrne gur cumadóireacht é an smaoineamh seo d'Aodh Mac Criomhthainn, abb Thír Dhá Ghlas le linn an 12ú haois, chun tacú le héileamh Dhiarmada mhic Mhaoil na mBó na Laigean, nach bhfaightear taifeadta i n-annála comhaimseartha, maraon le huaillmhian phatrún Aodha, Diarmaid Mac Muchadha.''

## Féach fosta
* Ríthe Éireann
* Annála Éireann

## Tagairtí
Héaradatas

Staraí Sean-Ghréagach ab ea **Héaradatas** (Gréigis: Ἡρόδοτος Ἁλικαρνᾱσσεύς Hērodotos Halikarnāsseus) (c. 484 - 425 RC). Thug Cicearó *athair na staraíochta* air. Tháinig sé chun saoil i Halacarnasas (inniu, Bodrum sa Tuirc). Chaith sé seal ina chónaí ar oileán Samos. Thaistil sé timpeall na Meánmhara chuig an Éigipt, an Áise Bheag, an Bhablóin agus an Ghréig, agus é ag bualadh le daoine ó chultúir éagsúla. Chuaigh sé go dtí an Aithin in aois a sheacht mbliana déag is fiche, agus é ag tarraingt go maith le Peiricléas agus dlúthchara leis, Sophocles. I ndeireadh na dála chuir sé faoi i Thourioi, deisceart na hIodáile, áit a bhfuair sé bás. Bhí suim aige sna cogaí idir na Gréagaigh is na *barbaroi*, is é sin, na *neamh-Ghréagaigh*. Bhí an-suim aige sna trioblóidí a bhíodh ann san am idir an t-oirthear (na Peirsigh) agus an t-iarthar (na Gréagaigh), ag iarraidh míniú a thabhairt ar bhua na nGréagach i gCath Mharatóin sa bhliain 490 RC. Ba thaighdeoir é a scríobh tuarascálacha de réir na breathnóireachta a rinne sé féin, chomh maith le hagallaimh a chuir sé ar dhaoine, le scéalta agus le cuntais a tháinig ó pheann scríbhneoirí eile. Chaith sé na blianta ag cur le chéile cuntas cuimsitheach ar ar tugadh an t-ainm *Historiai* (= ‘Fiosrúcháin’).

Ó bhí sé ar na chéad daoine a rinne iarracht cuntas eolaíoch a thabhairt ar na laethanta a bhí, go bhfios dúinn, is é an leasainm atá air inniu ná "athair na staraíochta". Cé go bhfuil amhras ann faoi chruinneas a chuid foinsí, tá cáil air mar cheannródaí ag baint feidhme as modhanna na heolaíochta le taifead beacht barainneach a choinneáil ar chúrsaí is ar imeachtaí na staire.

Catagóir:An tSean-Ghréig
Catagóir:Daoine a rugadh i 484 RC
Catagóir:Básanna i 425 RC
1ú haois RC

## 1ú haois RC
Is í an **an chéad aois RC** an aois a mhair ó 100 RC go dtí 1 RC. 

Ní bhaintear úsáid as an náid sa nodaireacht RC/AD.

## Forbhreathnú
Céim ar chéim tháinig na stáit neamhspleácha deireanacha timpeall na Meánmhara faoi riail na Róimhe.

## Imeachtaí
* 100 RC 13 Iúil: Rugadh Iúil Caesar
* 49 RC 10 Eanáir: Thrasnaigh Iúil Caesar abhainn an Rubicone, ag cur tús le cogadh leis an Róimh
* 44 RC Dúnmharaíodh Iúil Caesar
* c. 6 go 4 RC Breith Íosa Críost

## Daoine suntasacha

## Tagairtí

-0900
Cath Mharatóin

mion|250px|Maratón inniu
Ba é **Cath Mharatóin** an chéad chath ina raibh an bua ag na Gréagaigh ar na Peirsigh. Rinne arm an rí Dáirias I ionradh ar an nGréig sa bhliain 490 RC ach chloígh hoiplítigh na hAithne iad ar mhachaire Mharatóin. Thug an bua seo misneach do na Gréagaigh. Tá an chuid is mó dár n-eolas faoin gcath bunaithe ar chuntas an staraí Heireadótas. Scríobh an file Aescaileas nár theastaigh uaidh ach go gcuimhneofaí air ach mar dhuine a throid in aghaidh na bPeirseach i measc na gcoisithe i gCath Mharatóin.

Catagóir:An tSean-Ghréig
Jlloyd Samuel

B'imreoir sacair é **Jlloyd Samuel** (ar 29 Márta 1981 a rugadh é). D'imir sé faoi láthair do Esteghlal Tehran FC san Iráin. D'imir sé le Bolton Wanderers F.C. ó 2007 go 2011 agus le hAston Villa i Sasana roimhe sin. Rugadh é in San Fernando in Tríonóid agus Tobága. Fuair sé bás ar an 15 Bealtaine 2018.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair
Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Básanna in 2018
Heiðar Helguson

Is imreoir sacair é **Heiðar Helguson** (r.22 Lúnasa, 1977). Imríonn sé faoi láthair le Bolton Wanderers F.C. D'imir sé le þróttur agus Lillestrom roimhe sin. D'imir sé le Watford ó 1999 go 2005. D'imir sé le Fulham ó 2005 go 2007.
Christian Wilhelmsson

Is imreoir sacair é **Christian Wilhelmsson**. Imríonn sé faoi láthair do Al-Hilal. D'imir sé cheana le Bolton Wanderers F.C.. Rugadh i Malmö, An tSualainn é.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:Daoine beo
Mikel Alonso

Is imreoir sacair é **Mikel Alonso**. Imríonn sé faoi láthair le CD Tenerife. 

Is as Tolosa Thír na mBascach é. Iar-imreoir sacair proifisiúnta é a athair, Periko Alonso. D'imir Mikel le Real Sociedad ar dtús. Thug sé seal ar iasacht le Numancia, agus seal eile le Bolton Wanderers F.C. i Sasana. 

Tá baint ag a dheartháireacha Xabi Alonso agus Jon leis an sacar proifisiúnta. Is imreoir proifisiúnta é Xabi, agus is réiteoir é Jon.

Catagóir:Daoine as Tír na mBascach
Gavin McCann

Is imreoir sacair é **Gavin McCann** (10 Eanáir 1978 a rugadh é). Tháinig sé chun saoil i mBlackpool i Lancashire. Imríonn sé faoi láthair le Bolton Wanderers F.C. D'imir sé le hAston Villa i Sasana ó 2003 go 2007 roimhe sin.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Ricardo Vaz Té

Is imreoir sacair é **Ricardo Vaz Té**. Imríonn sé faoi láthair le Panionios. D'imir sé cheana le Bolton Wanderers F.C..

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Daniel Braaten

Is imreoir sacair é **Daniel Braaten**. Imríonn sé faoi láthair le Toulouse. D'imir sé le Bolton Wanderers roimhe sin.

Braaten, Daniel
Gérald Cid

Is iarpheileadóir sacair Francach é **Gérald Cid**. Rugadh é ar 17 Feabhra 1983 in Talence na Fraince. D'imir sé le Bolton Wanderers F.C. agus Nice. D'éirigh sé as an imirt ar an 16 Iúil 2010. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine Francacha
Andy O'Brien

Is peileadóir sacair Éireannach é **Andy O'Brien**. Imríonn sé faoi láthair le Vancouver Whitecaps FC. D'imir sé cheana le Bolton Wanderers F.C. agus dá thír, Poblacht na hÉireann.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:Daoine beo
James Sinclair

Is imreoir sacair é **James Sinclair** (rugadh 22 Deireadh Fómhair 1987). Imríonn sé faoi láthair do Bolton Wanderers F.C.
Bolton

Is baile í **Bolton** i mórcheantar Mhanchain i Sasana. Tá sí suite 10 míle siar ó thuaidh ó Mhanchain. Ba bhaile mhuilinn í a bhíodh go mór chun cinn sa tionscal teicstíle sa 19ú haois. Is é Bolton Wanderers F.C. an club sacair áitiúil a imríonn sa bPríomhshraith Shasanach sa staid Reebok. Bhí 139,403 duine ina gcónaí i mBolton i 2001.

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Manchain Mhór
Montalegre

Sráidbhaile i dtuaisceart na Portaingéile is ea **Montalegre**. An bhrí atá ag ainm an bhaile seo ná 'sliabh sona'. Bhí 1,800 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011.

Cónaíonn Carlos Filipe ann.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Portaingéile
Ceol damhsa leictreonach

Thosaigh **ceol damhsa leictreonach** (nó **EDM** *Electronic dance music*) i rith na n-ochtóidí nuair a thosaigh grúpaí ceol agus amhránaithe ag úsáid sintéiseoirí, meaisíní drumadóireachta agus seichamhór. Shíolraigh sí ó cheol dioscó na seachtóidí, agus faoi láthair is seánra leathan ceol í le iliomad fo-sheánraí. Ba ea *[[Kraftwerk]]* an chéad grúpa a chum ceol damhsa leictreonach. Bhain siad úsáid as ríomhairí agus teicneolaíocht don chéad uair. Bhí tionchar mór acu ar an seánra iomlán. Tháinig fás mór sna hochtóidí le cabhair ríomhairí pearsanta.

## Féach freisin
* Liosta seánraí den cheol leictreonach

## Tagairtí

Catagóir:Seánraí ceoil
Halla an Chontae (Corcaigh)

Is foirgneamh cosanta é **Halla an Chontae** i gContae Chorcaí. Tá sé 67 méadar in airde agus is é an foirgneamh is airde i bPoblacht na hÉireann

Tá sé suite ar Bhóthair Charraig Ruacháin, sa chathair. Osclaíodh é i 1968. Tá ceanncheathrú riaracháin chomhairle contae Chorcaí suite ann. B’é Pádraig MacSweeney an ailtire.

Tá bialann thuas staighre agus tá radharcanna lánléargais le feiceáil den chathair agus a purláin.
Rinneadh nuamhaisiú ar an bhfoirgneamh idir 2002 agus Iúil 2006.

## Féach freisin
* Beirt Fhear Oibre (Cha & Miah)

Catagóir:Contae Chorcaí
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir in Éirinn
CLG Chontae Dhún na nGall

Is é atá i gceist le **CLG Chontae Dhún na nGall** ná an eagraíocht a reachtálaíonn na cluichí Gaelacha a imrítear i gContae Dhún na nGall faoi cheannas Chumann Lúthchleas Gael. Is iad iománaíocht, peil Ghaelach, cluiche corr, liathróid láimhe agus camógaíocht na cluichí a imrítear ann. 

## Iomáint
### Duaiseanna

* **[[Craobh Iomána Sinsearach Uladh]]:** 3
** 1906, 1923, 1932

* **[[Craobh Sóisearach Uladh Iománaíochta]]:** 6
** 1947, 1948, 1972, 1989, 2001, 2003

* **[[Chorn Labhraí Uí Mheachair]]:** 1
** 2011

* **[[Corn Nicoláis Mhic Riocaird]]:** 1
** 2013

## Peil Ghaelach
### Duaiseanna

* **[[Craobh Peile Sinsearach na hÉireann]]:** 2
** 1992, 2012

* **[[Craobh Peile Sinsearach Uladh]]:** 9
** 1972, 1974, 1983, 1990, 1992, 2011, 2012, 2014, 2018

* **[[Craobh Peile Faoi-21 na hÉireann]]:** 2
** 1982, 1987

* **[[Craobh Peil Mionúrach Uladh]]:** 6
**1956, 1985, 1991, 1996, 2006, 2014

* **[[Sraithchomórtas Peile Náisiúnta]]:** 1
** 2007

* **[[Corn Dochtúir Mac Cionnaith]]:** 8
** 1963, 1965, 1967, 1975, 1985, 1991, 2009, 2010

* **[[Corn Dochtúir Uí Lagáin]]:** 4
** 1952, 1965, 1966, 1967

### Foireann
*Bainisteoir: Deaglán Mac Cnaimhsi
*Roghnóirí: Gearoid Ó Baoill, Pol Mac Congail, Aindriu Mac Samhradháin
*Oiliúnóir: Stephen Rochford

Scuad in aghaidh Tír Eoghain, 2019 Craobhchomórtas Sinsear na hÉireann sa Pheil, Meitheamh 8ú, 2019

## Naisc sheachtracha
* CLG Coiste Dhún na nGall 
* Dhún na nGall ar Hoganstand.com
* Duaiseanna 
* Buaiteoirí an chomórtas chlub 

## Tagairtí

D
Catagóir:Contae Dhún na nGall
Sliotar

thumb|Camán agus sliotar
Is é an **sliotar** an liathróid a bhaintear úsáid as i gcluiche corr agus iomáint. Fadó, rinneadh as cré-umha, téad nó gruaig é. Anois, déantar le leathar agus corc é.

Catagóir:Iomáint
Baile Átha Í

Tá **Baile Átha Í** (Béarla: Athy)  suite san iardheisceart de chontae Chill Dara. Tá an baile suite san áit a dtagann an Bhearú agus an Chanáil Ríoga le chéile.
mion|clé|Sráid an Diúic i mBaile Átha Í

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chill Dara
Xibe

Dream eitneach sa tSín is ea na **Xibe** (leaganacha eile den ainm céanna iad *Xibo* agus *Sibe*). Tá cónaí ar chuid acu i Xinjiang (Sinkiang) in Iarthar na Síne agus sa Mhancúir in oirthuaisceart na Síne. Is as an Manchúir do shinsir na Xibe i Xinjiang, ach sa bhliain 1764, d'aistrigh Impire na Síne go dtí Xinjiang iad le go mbeadh daoine iontaofa aige in aice le teorainn thiar na hImpireachta a chosaint. 

Na Xibe (agus na Manchúraigh) a bhfuil cónaí orthu sa Mhanchúir féin, is í an tSínis chaighdeánach a labhraíonn siad. Tá an teanga Xibe beo i Zinjiang, áfach, agus í ó dhúchas ag 40,000 duine. Canúint Manchúirise atá ann go bunúsach, agus baintear úsáid as an aibítir Mhanchúrach le hí a scríobh, cé go bhfuil na Xibe tar éis an aibítir a leasú le go mbeadh sí níos oiriúnaí d'fhuaimeanna na canúna. 

Tá na Xibe ar ceann de na grúpaí eitneacha a bhfuil aitheantas oifigiúil na n-údarás acu sa tSín. Mar sin, is féidir an teanga a fhoghlaim agus a staidéar in aon scoil traenála amháin i gceantar féinrialaitheach Yili.

Catagóir:Grúpaí eitneacha
Catagóir:An tSín
Éamann Iognáid Rís

Bhunaigh **Éamann Iognáid Rís** (Béarla: **Edmund Ignatius Rice**; 1 Meitheamh 1762 – 29 Lúnasa 1844) Bráithre na Toirbhirte (ca 1802-8)  agus Ord na mBráithre Críostaí (ca 1820).    
clé|mion|177x177px|an bhaile i gCallainn, Contae Chill Chainnigh

## Beatha

Rugadh an Ríseach ar an 1 Meitheamh 1762 i gCallainn, Contae Chill Chainnigh. Feirmeoirí ab ea a thuismitheoiri, Roibéard Rís agus Margaret Tierney.
mion|346x346px|Dealbh i gCallainn, Contae Chill Chainnigh

### Ord na mBráithre Críostaí
Fuair a bhean bás óg agus ansin dhíol an Ríseach a raibh aige agus rinne a shaol a thíolacadh d’oideachas na mbocht.  Chun a aidhm a chur chun cinn bhailigh an Ríseach gasra fear a bhí ar aon aigne leis le chéile agus thóg siad móideanna creidimh go saothróidís le chéile ag cur oideachais ar bhuachaillí Caitliceacha. Ansin scaip an gluaiseacht ar fud na hÉireann, agus ar fud an domhain,  go háirithe na daoine ba bhoichte. 

Is eiseamláir é de dhuine a ghlacann go gealgháireach foighneach le cibé cros a thugann Dia dó le hiompar, ba aspal tuata é go firinneach, agus duine a bhí tíolachta go daingean don bheatha rialta.

### Deireadh a shaoil
Fuair sé bás i gCnoc Sióin, Port Láirge agus  in aois 76 bliana dó.

## Féach freisin

* Bráithre na Toirbhirte

## Foinsí
Nollaig Ó GADHRA - *Éamann Iognáid Rís* (1977)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1762
Catagóir:Básanna i 1844
Catagóir:Daoine as Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Fir
Catagóir:Misinéirí
Catagóir:Oideachasóirí Éireannacha
Wir sind Helden

Is banna popcheoil iad **Wir sind Helden** (AIF: [vɪɐ zɪnt hɛldn], *Is laochra sinn*). Is as an Ghearmáin dóibh.

## Tagairtí

Catagóir:Bannaí ceoil
Ulbha

[thumb|200px|Eaglais Ardalum, le [Thomas Telford.]]

Is oileán Albanach é **Ulbha** (Béarla: *Ulva*), in aice le hOileáin Muile. 12 chiliméadar ar fhad atá sé, le 16 áitritheoir.

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin na hAlban
Béalgrád

Is í **Béalgrád** príomhchathair na Seirbia agus an chathair is mó sa tír chéanna. Tá sí lonnaithe ar chumar na habhainn Sava agus Danóibe. Is í an chiall atá ag a hainm ná Cathair Bhán. Tá níos mó ná 1.6 milliún daoine ann agus tá thart at 3 milliún sa cheantar iomláin uirbeach. Tá sí mar cheann de na cathracha is mó i lár na hEorpa.
Thart ar an 6ú mílaois bhí an cultúr réamhstairiúil is mó san Eoraip, Vinča, ag forbairt san áit. Níos déanaí bhí Thraco-Dacians ina chónaí sa réigiún agus i ndiaidh 279 RC, thóg na Ceiltigh an chathair agus thug siad Singidūn air. Ghabh na Rómhánaigh an áit i rith réimeas Augustus, agus tugadh cearta cathrach dó i lár na dara haoise. Lonnaigh na Slavaigh é sna 520í, athraigh riall na cathrach cúpla uair idir na Francaigh, Biosántaigh agus Ungáraigh ach sa 13ú haois thóg an Rí Seirbiach, Stephen Dragutin (1282–1316), é mar phríomhchathair a ríocht. Sa bhliain 1521 ghabh na hOtamánaigh Béalgrád. Thóg na Habsurgaigh é roinnt uaire i rith na cogaidh leis na hOtamánaigh agus scriosadh chuid mhaith den chathair. Sa bhliain 1841 bhí Béalgrád arís mar phríomhchathair Seirbia. D'fhán tuaisceart Bhéalgrád mar dún faire na Habsburgaigh go dtí an bhliain 1918. Agus í mar suíomh straitéiseach, throideadh ina leith i measc 115 cogaidh agus scroiseadh í 44 huaire. Bhí Béalgrád mar phríomhchathair an Iúgslaiv ón bhliain 1918 go dtí a lánscor deiridh sa bhliain 2006.
Tá stádas áirithe riaracháin ag Béalgrád i riarú na tíre. Roinntear an t-achar uirbeach i 17 bardais, comhairle áitiúil ag gach ceann acu. Tógann sí 3.6% de achar na tíre agus 22.5% de daonra na tíre ina gcónaí sa chathair.

## Tíreolas

Tá Béalgrád lonnaithe 116.75 méadar os cionn leibhéal na farraige agus suíonn sé ar chumar na Danóibe agus Sava. Suíonn craoí stairiúil na cathrach, Kalemegdan, ar bhruach dheis an dá abhainn. Ón 19ú haois, tá an chathair ag forbairt ó dheas agus soir; i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, tógadh Novi Beograd (Béalgrád Nua) ar bhruach clé na habhainn Sava, ag ceangal Béalgrád le Zemun. Tá an chathair tar éis fás agus comhphobail bheag mar Krnjača agus Borča a áireamh. Tá achar lár na cathrach 360 ciliméadar cearnaithe, ach leis an achar uirbeach tá 3,223 km2 aige. Tríd an stair, bhí Béalgrád ag scaradh an Iarthar ón Oirthear.
Ó bhruach dheis na Sava, tá lár na cathrach dronnlach. Isé Cnoc Torlak ag 303 m an point is airde i mBéalgrád. Ó dheas na cathrach tá sliabh Avala (511 m) agus Kosmaj (628 m). Ar taobh eile na haibhneacha tá an talamh plánach don chuid is mó.

### Aeráid

Is í raon na meán-theocht mhíosúil a bhíonn ag Béalgrád ná 0.4&nbsp;°C i mí Eanáir go 21.8&nbsp;°C i mí Iúil, leis an meán bliana ag 12.2&nbsp;°C. Tá 31 laethanta sa bhliain ina mbíonn an teocht os cionn 30&nbsp;°C, agus 95 laethanta ina mbíonn an teocht os cionn 25&nbsp;°C. Faigheann Béalgrád 680 milliméadar deascadh sa bhliain. Bíonn 2,025 uaireanta cloig aige ina mbíonn an ngriain ag spalpadh. Go hoifigiúil is é an teocht is airde a bhí acu riamh i mBéalgrád ná +43.6&nbsp;°C, ar an 24 Iúil 2007, agus an teocht is isle a bhí acu ná −26.2&nbsp;°C ar an 10 Eanáir 1893.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha Seirbia
Cill Airne

Baile i gContae Chiarraí in Éirinn is ea **Cill Airne**. Tá an baile suite ar bhruach thiar thuaidh Locha Léin, cuid de Pháirc Náisiúnta Chill Airne. Is iomaí ní is díol spéise atá sa bhaile agus sa cheantar máguaird amhail Ardeaglais Mhuire, Caisleán an Rois, Teach Mhucrois, Lochanna Chill Airne, Na Cruacha Dubha, Dún Lóich agus araile.

## Baile Turasóireachta

Is í Cill Airne an t-ionad turasóireachta is cáiliúla agus is mó a bhfuil forbairt thráchtála déanta air in Éirinn. Is baile margaidh í atá lonnaithe san áit a dtagann bóithre Luimnigh-Bheanntraí agus Chorcaí-Thrá Lí le chéile agus is í baile ardeaglaise dheoise Chaitliceach Chiarraí í. 

Tá clú is cáil ar fud na cruinne ar na radhairc rómánsúla de lochanna is de shléibhte atá le feiceáil sa cheantar. Tá iomrá ar shaibhreas, éagsúlacht agus raidhse fhlóra an cheantair chomh maith (ina measc *[[Caithne|Arbutus]] unedo* agus an raithneach thearc úd *Trichomanes radicans*). Tá roinnt séadchomharthaí ársa inspéise ann chomh maith. Sa bhaile féin is é an t-aon fhoirgneamh arbh fhiú trácht air ná Ardeaglais Naomh Muire (1842-55), a dhear Augustus Welby Pugin; tá sé seo ar cheann de na heiseamláirí is fearr sa tír de shéipéil a tógadh i stíl na hAthbheochana Gotaí. 

## Stair

Bunaíodh an chéad lonnaíocht san áit dár mhair taifid de timpeall na bliana 640, ar Inis Faithlinn i Loch Léin. Lonnaíocht reiligiúnach a bhí ann, mainistir a bhunaigh Naomh Finian Lobhar*.*

## Daoine suntasacha
Is as Cill Airne don gceoltóir Amano.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Seanchill

Is bruachbhaile de dheisceart Bhaile Átha Cliath í **Seanchill** (*Shankill* as Béarla). Tá sé suite gar do Bhré (Cill Mhantáin) agus Dún Laoghaire. Bhí daonra 14,257 sa cheantar ag Daonáireamh 2016.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath