open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
An Mheánmhuir

mion|clé|An Mheánmhuir

Is muir idir an Eoraip, an Afraic agus iarthar na hÁise í **an Mheánmhuir**. Tá achar de timpeall 2.5 milliún km² aici. Tugtar Caolas Giobráltar ar an áit a cheanglaíonn sí leis an Aigéan Atlantach san iarthar. Níl ach bearna de 14 km idir an Afraic agus an Eoraip ag an bpointe seo. Tugtar na An Dardainéil ar an bhearna a cheanglaíonn an Meánmhuir leis an Muir Dhubh. Nascann Canáil Suais an Meánmhuir leis an Muir Dhearg. Is canáil í seo a tógadh in 1869 le taisteal idir an Eoraip agus an Áis a éascú (bhíodh ar bháid dul timpeall na hAfraice).

## Aeráid agus athrú aeráide
Is í an aeráid tipiciúil a bhíonn ag tíortha na Meánmhara ná geimhrí fliucha agus samhraí te, tirime. Mealann sé seo an t-uafás turasóirí ó ar fud na hEorpa go cóstaí na Meánmhara sa samhradh.

Ach le linn an 21ú haois, d'éirigh uisce na Meánmhara níos teo. Tá níos mó uisce á ghalú dá bharr agus tá tuairteanna báistí sa réigiún níos troime ná mar a bhí riamh mar thoradh air sin, dar leis na meitéareolaithe.

## Tagairtí
Contae Átha Cliath Theas

Is é **Contae Átha Cliath Theas** contae riarthach sa Phoblacht na hÉireann, atá sa chontae stairiúil Contae Bhaile Átha Cliath. Is é Tamhlacht lár Rialtas Áitiúl sa cheantar. Cruthaíodh mar chontae dleathacha leis an Acht Rialtas Áitiúl (Baile Átha Cliath) 1993, agus níos nósmhaire leis an Acht Rialtas Áitiúl 2001. Cruthaíodh in aice na údaráis eile i mBaile Átha Cliath in ionad Comhairle Chontae Bhaile Átha Cliath

Is é "Coiméadaimid é sin le Muinín" mana an chomhairle. Tá sé as Laidin ar Armas an Chontae.

## Bailte agus sráidbhailte i gContae Átha Cliath Theas

## Tagairtí


Catagóir:Rialtas áitiúil i mBaile Átha Cliath
Camas

Baile in iarthar Chontae na Gaillimhe is ea **Camus** nó **Camas** a chiallaíonn "cam uisce" mar gheall ar chasadh an uisce sa gceantar. (*Camus* as Béarla). I láthair na huaire níl aon siopa ceart ann, ach tá séipéal agus dhá bhunscoil ann, maraon le hionad pobail, *Tearmann na Foirnéise*. Tá dhá phríomhroinn i gCamas, Camas Uachtair agus Camas Íochtair, agus tá fo-bhailte eile mar Leitir Mucú, Leitir Mór na Coille, Leac a' Dona, Scríb, Gleann Trasna, Muiceanach idir Dhá Sháile agus Cinn Mhara san áireamh freisin i ndúiche Chamais. Talamh sléibhe atá ann den chuid is mó, agus baintear móin agus feamainn ann. Sna caogaidí agus sna seascaidí shaothraigh muintir an cheantair roinnt mhaith airgid tré bheith ag baint mhóna agus í a dhíol leis an stáisiún Ginte Leictreachais i Scríb. Tá coiléar fós i mbun oibre ann.

I measc na ndaoine clúitiúla gurbh as Camus iad ó dhúchas, tá an t-úrscéalaí Colm Ó Ceallaigh. Rugadh Máirtín Ó Cadhain sa Spidéal agus chaith sé a chéad sé bliana múinteoireachta as deich mbliana múinteoireachta ag múineadh ann tráth. Tógadh scoil nua sa mbliain 1963 agus tá an Comhlachas Náisiúnta Drámaíochta anois lonnaithe sa seanscoil ina mbíodh Máirtín ag múineadh. 

Tháinig Gráinne Mhaol (Gráinne Ní Mháille) thríd Camus agus stop sí ann chun urlisí troda a dhéanamh. Bhíodh Foirnéis i gCamus - sin an chúis go maireann na logainmneacha - Bóthar na Foirnéise agus droichead na Foirnéise. 

Bhíodh Bruce Ismay an fear cáiliúil ar leis an Titanic ag fanacht sa teach mór i Scríb, agus bádh bean an tí céanna, Lady Dudley, sa gcladach i gCamus. 

Tá dhá choláiste Gaeilge sa gceantar, Spleodar agus Coláiste Chamuis. Bunaíodh Coláiste Chamais i gCamus i 1973. Tá Gaeilge agus dúchas na hÉireann faighte ag an-chuid d'aos óg na tíre tré freastal ar an gColáiste bliain i ndiaidh bliana.

## Tagairtí

Camas
Leitir Móir

Baile i gContae na Gaillimhe is ea **Leitir Móir**. Is oileán í freisin, atá ceangailte leis an mórthír le droichead. 

Tá Leitir Mór suite i gCeantar na nOileán i gConamara in iarthar na Gaillimhe san fhíor-Ghaeltacht. Tá Gaeilge ag 84.4% de mhuintir an cheantair, de réir an daonáirimh. 

Rugadh Darach Ó Catháin sa cheantar (1922), ach d'aistrigh a mhuintir go Ráth Chairn i gContae na Mí sa bhliain 1935.

## Cumann Peile Naomh Anna, Leitir Móir
Bunaíodh Cumann Peile Naomh Anna i Halla Thír an Fhia i bhfómhar na bliana 1964. Roimhe sin bhí ar pheileadóirí ó Cheantar na nOileán imirt le Cumann Peile Chois Fharraige, Cumann Mhicheál Breathnach, Cumann Cholmcille, Cumann Peile na Ceathrún Rua nó Na Piarsaigh, Ros Muc. Bheartaigh an tAthair Micheál Ó Flannabhra agus Jimmy Rua Mac Cormaic, as Tír an Fhia, Pádraic Ó hUallacháin, Garda Síochána a bhí i Leitir Móir ag an am, Michael Mór Ó Conghaile, Maitiú Mac Donnchadha, múinteoir scoile i Leitir Móir agus go leor daoine eile cumann peile a bhunú do mhuintir Cheantar na nOileán. Ba é Maitiú Mac Donnchadha, príomhoide na scoile i Leitir Móir, an chéad Chathaoirleach agus Tomás Ó Durcáin, príomhoide Scoil an Droma, an chéad rúnaí. Rinne Jimmy Rua Mac Cormaic an fhoireann a thraenáil. 

Ba iad gorm agus bán dathanna an chumainn go dtí 1971: ansin athraíodh na dathanna go dubh agus buí. Tá an mana “Misneach, Mórtas agus Muinín” ar shuaitheantas an chumainn. 

I measc a n-onóracha atá bainte ag an gcumann tá Craobh Sóisir an Chontae 1983, Comórtas Peile na Gaeltachta Sóisir 1987, Craobh Idirmheánach an Chontae 1995, Craobh Sinsear an Chontae Peil na mBan 1994 agus 1995 agus Craobh Sóisir an Chontae Peil na mBan 2005 chomh maith le craobhacha an iarthair agus araile sna gráid éagsúla.

Reáchtáladh Comórtas Peile na Gaeltachta sa cheantar sa bhliain 2002.

## An Ghaeilge i Leitir Móir
Mar a luadh cheana tá an Ghaeilge fós mar phríomhtheanga an phobail i Leitir Móir. I ndaonáireamh 2016 fuarthas amach go bhfuil Gaeilge ag 93.7% de mhuintir an oileáin agus go labhraíonn 88.7% den ndaonra Gaeilge go laethúil. 

## Féach freisin
* Darach Ó Catháin
* Peigín Leitir Móir
* Garmna
* Ceantar na nOileán

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Cumann Peile Naomh Anna 

Catagóir:Bailte i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Oileáin Ghaeltachta
Catagóir:Oileáin Chontae na Gaillimhe‎
Contae Thiobraid Árann Thuaidh

Ba chontae riaracháin in Éirinn í **Tiobraid Árann Thuaidh**, a chuimsíonn 48% den chontae stairiúil Tiobraid Árann. Bunaíodh sa bhliain 1898 é, agus bhí Comhairle Contae aige ón am sin go dtí 2014, nuair a tháinig sé ar ais le chéile le Thiobraid Árann Theas, sa bhliain 2014 tar éis toghcháin áitiúla. 

Is í an tAonach an príomhbhaile. Is iad Buiríos Uí Chéin, Durlas, an Port Nua, Ros Cré, agus an Teampall Mór bailte tábhachtacha eile. Nuair a bhí ann do Thiobraid Árann Thuaidh mar chontae riaracháin, bhí sí sa réigiún staidrimh An tIarthar Láir, fad is a raibh Tiobraid Árann Theas sa réigiún An tOirdheisceart. 

Anois agus Tiobraid Árann ar fad ina contae riaracháin arís, tá an contae ar fad suite san Iarthar Láir.

## Féach freisin

* Tiobraid Árann Thuaidh (Dáilcheantar)
* Contae Thiobraid Árann Theas

## Tagairtí
Contae Thiobraid Árann Theas

Ba chontae riaracháin i bPoblacht na hÉireann é **Tiobraid Árann Theas**, tuairim is 52% den chontae stairiúil Tiobraid Árann. Bunaíodh sa bhliain 1838 é agus cuireadh ar cheal é, ag teacht ar éis le chéile le Thiobraid Árann Thuaidh, sa bhliain 2014 tar éis toghchán áitiúla. Is í Cluain Meala an príomhbhaile. Is iad Carraig na Siúire, Caiseal agus an baile Tiobraid Árann na bailte tábhachtacha eile. Tá Tiobraid Árann Thuaidh suite san iarthar-láir agus tá Tiobraid Árann Theas san oirdheisceart.

## Féach freisin

* Tiobraid Árann Theas (Dáilcheantar)
* Contae Thiobraid Árann Thuaidh

## Tagairtí
Leitir Fraic

Sráidbhaile i gContae na Gaillimhe is ea **Leitir Fraic** (*Letterfrack* as Béarla). Tá sé suite i gConamara 15 km slí thoir thuaidh ón gClochán, in aice le bá Bhearna Dhearg agus cuan Bhaile na Cille. Tá ionad cuairteoirí Pháirc Náisiúnta Chonamara suite anseo, chomh maith le Letterfrack Furniture College agus ceanncheathrú Connemara Community Radio.

## Stair
### Sanasaíocht
Ní léir céard is brí leis an bhfocal *fraic*, b'fhéidir *fraig* (bean) nó *[[fraoch]]*.
### Cumann na gCarad
Chuir James agus Mary Ellis, lánúin a bhí ina mbaill de Chumann na gCarad, na Quakers, fúthu i Leitir Fraic sa bhliain 1849. Bhí James Ellis tar éis éirí as a phost mar fhear gnó in Bradford i dtuaisceart Shasana in aois 56 bliain dó. Cheannaigh sé eastát mór i gceantar Leitir Fraic. Bhí an Drochshaol faoi lán seoil um an dtaca sin. D'fhostaigh Ellis 80 fear, bhunaigh sráidbhaile agus rinne iarracht an ceantar a chur in oiriúint don fheirmeoireacht. 

Nuair a theip ar shláinte James Ellis sa bhliain 1857, d'fhill sé ar Yorkshire, agus cheannaigh John Hall a eastát. Scríobh Mary Ellis go raibh "feeling of the much we have left undone, and the darkness which exists there, where nature looks so fair" ag cur isteach uirthi.
clé|mion|Osclaíodh scoil saothair Naomh Íosaf sa bhliain 1887. Dúnadh an t-ionad míchlúiteach  in 1973/74

### Scoil saothair
Osclaíodh scoil saothair Naomh Íosaf sa bhliain 1887. Dúirt an file Richard Murphy faoi na daltaí:

:*Podded in varnished pews, stunted in beds
:Of cruciform iron, they bruise with sad, hurt shame:
:Orphans with felons, bastards at loggerheads
:With waifs, branded for life by a bad name*.

Bhíodh drochíde ar siúl sa scoil. Dúnadh an t-ionad míchlúiteach sa bhliain 1973/74. 

Tá Letterfrack Furniture College, cuid de GMIT, bunaithe ar an suíomh anois, chomh maith le Connemara Community Radio.

### Marconi
Roghnaigh Marconi Leitir Fraic do stáisiún raidió trasatlantach. Ó 1913 go 1922, théadh teachtaireachtaí óna Marconi Towers i Nova Scotia go Leitir Fraic, agus ón gClochán go Louisburg i Nova Scotia. Aistríodh an tseirbhís go Tywyn na Breataine Bige nuair a scriosadh stáisiun an Chlocháin sa bhliain 1922 mar thoradh ar an gCogadh Cathartha.

## Naisc
* Blianta an uafáis i Leitir Fraic
* letterfrack.info 
* connemaraireland.com: Letterfrack
* Lóistín 

## Féach freisin

* Páirc Náisiúnta Chonamara
* Cumann na gCarad

## Tagairtí

Leitir Fraic
Catagóir:Na Caecair in Éirinn
Buaile an Bhodaigh

Réaltnéal lonrach i réaltbhuíon an Bhodaigh is ea **Buaile an Bhodaigh**, nó **réaltnéal Oiríon**. Tá fordhath uaine ann, agus é le haithint in aice le Slat an Bhodaigh. Tá réaltbhraisle oscailte an-óg, an Traipéisiam, le feiceáil sa réaltnéal seo.

## Tagairtí

Catagóir:Réaltnéalta
Catagóir:Réalteolaíocht
Taj Mahal

Is séadchomhartha é an **Taj Mahal** atá suite in Agra, India. Thóg sé trí bliana is fiche chun é a chríochnú (1630 - 1653). Thóg an tImpire Mógal, Shah Jahan é mar mhásailéam dá bhean chéile. Tagann na hainmneacha *Taj* agus *Mahal* ó Urdu. Tá achar timpeall is 580 m × 300 m aige. 

Catagóir:An India
Catagóir:Ionaid turasóireachta
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir
São Paulo

Is é **São Paulo** (San Pól) an chathair is mó sa Bhrasaíl. Tá an chathair suite in oirdheisceart na tíre. Bhí daonra thart faoi 11 mhilliún sa mhórchathair in 2010, agus 19 milliún duine ina gcónaí i mórcheantar São Paulo de réir an rialtais.

Bhí forbairt mór uirthi sa 19ú haois le tionscadal an chaife, agus sa lá atá inniu ann is ceantar mór táirgeachta agus dáiliúcháin í. Is í príomhchathair an stát São Paulo í. Tá an chathair suite ag 23°32′36″ Theas, 46°37′59″ Thiar.

Is í an chathair is mó sa leathsféar theas le hachar 1,523.0 km2.

Catagóir:Cathracha sa Bhrasaíl
Brasília

Is í **Brasília** príomhchathair na Brasaíle. Tógadh i lár na tíre mar chathair phleanáilte sna caogaidí í, agus na ceantair thithíochta leagtha amach mórthimpeall ar an gceantar riaracháin agus ambasáidí. 

B'é an tUachtarán Juscelino Kubitschek a chinn ar chathair phleanáilte a thógáil i gcroílár na tíre, le baint den dóigh a raibh Rio de Janeiro ag sú acmhainní daonna agus nádúrtha na Brasaíle i leataobh, agus na réigiúin eile á bhfágáil faoi leatrom. B'iad Lúcio Costa, Oscar Niemeyer, agus Roberto Burle Marx a dhear an chathair. Go bunúsach, b'é Costa a rinne an leagan amach, agus b'as peann Niemeyer a tháinig na foirgnimh phoiblí. Thit sé ar chrann Marx radharcraí na cathrach a dhearadh. Thosaigh na hoibreacha tógála sa bhliain 1956, agus tháinig deireadh leo ceithre bliana ina dhiaidh sin, nuair a hathraíodh feidhmeanna na príomhchathrach ó Rio de Janeiro go Brasília. 

thumb|left|300px|Brasília: radharc ón spás

Catagóir:Cathracha sa Bhrasaíl
Catagóir:Príomhchathracha Mheiriceá Theas
Rio de Janeiro

Is í **Rio de Janeiro** an dara cathair is mó sa Bhrasaíl. In oirdheisceart na tíre atá Rio, ar an gcósta, agus tugtar Cariocas ar a muintir. Bhí daonra os cionn 6 milliún sa chathair agus 13 milliún sa chríoch mheitreapholaiteach in 2024.

Is í Rio de Janeiro b'fhéidir an suíomh is áille ar domhan. Ar crochadh ar shléibhte arda glasa, ag síneadh cois tránna fada buí, dufair thrópaiceach ar thaobh amháin agus an tAigéan Atlantach ar an taobh eile, ní fhéadfaí suíomh nádúrtha níos mealltaí a shamhlú do chathair. Tá cáil ar an gcathair mar gheall ar a tránna geala, ar nós Ipanema agus Copacabana, mar gheall ar a gaiscí sa sacar, mar gheall ar a cuid clubanna agus ar an Carneval. Seans gurb í seo an t-aon chathair ar domhan ar mó líon na n-ionad aclaíochta inti ná líon na siopaí grósaera.

### Geilleagar
Ar feadh nach mór dhá chéad bliain, ba í Rio príomhchathair na Brasaíle. Nuair a tógadh príomhchathair nua as an bpíosa – Brasília – sna 1960í, d’fhan na meáin chumarsáide, an gréasán uilechumhachtach Globo ina measc, san áit a raibh siad, in Rio. As Rio a thagann nuacht náisiúnta na Brasaíle; in Rio a bhíonn nócha a naoi faoin gcéad de na sobaldrámaí lonnaithe. Dá bharr sin tá tionchar as cuimse ag Rio ar chultúr na tíre ar fad: ar chúrsaí faisin, ar an gcaint, ar an gceol. Stíl bheatha cheantair shaibhre Rio atá mar aidhm ina saol ag Brasaíligh fud fad na tíre; ní haon iontas é go mbíonn tuairim ag muintir Rio gurb í a gcathair féin lár an domhain.

## Féach freisin

* An Bhrasaíl, Brasília agus São Paulo.
* Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2016 
* Cruinniú Mullaigh na Cruinne 1992 i Rio de Janeiro 
* Daoine as Rio de Janeiro 

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha sa Bhrasaíl
Catagóir:Rio de Janeiro
Florida

Is ceann de Stáit Aontaithe Mheiriceá é **Florida**. Tá sé ag críochantaíocht le Georgia agus Alabama. Is é Tallahassee príomhchathair an stáit ach is é Jacksonville an chathair is mó. Úsáidtear an giorrúchán **FL** don phost. 

## Contaetha i bhFlorida

## Bailte i bhFlorida
* Bonita Springs
* Daytona Beach
* Fort Lauderdale
* Jacksonville
* Key West
* Orlando
* Miami
* Pensacola
* St. Petersburg 
* Saint Augustine
* Tampa
* Tallahassee
* West Palm Beach

## Naisc sheachtracha
* Suíomh idirlín oifigiúil


Catagóir:Stáit Mheiriceá
Mí

Is éard atá i **Mí** ceann de dhá roinn déag na bliana. Is mar a chéile iad beagnach agus ciorcail na gealaí. 

Ag seo míonna na bliana: Eanáir, Feabhra, Márta, Aibreán, Bealtaine, Meitheamh, Iúil, Lúnasa, Meán Fómhair, Deireadh Fómhair, Samhain, Nollaig. Tháinig trí cinn ó sheanfhéilte Ceilteacha, mar shampla Bealtaine (féile na dtinte) agus Lúnasa (féile an dé Lú). Tháinig ceann eile ó fhéile Críostaí, Nollaig (nātālīcia). Iúil Caesar a thug a ainm do mhí Iúil. 

## Tagairtí


Catagóir:Aonaid ama
Muir Chairib

Tá **Muir Chairib** ceangailte leis an Aigéan Atlantach agus soir ó dheas ó Mhurascaill Mheicsiceo. Clúdaíonn sí an chuid is mó de phláta Chairib. Tá Veiniséala, an Cholóim agus Panama ó dheas uaithi, Cósta Ríce, Nicearagua, Hondúras, Guatamala, an Bheilís agus Meicsiceo siar uaithi agus Cúba, an Easpáinneoil, Iamáice, agus Pórtó Rícó ó thuaidh uaithi.

Ceann de na mara sáile is mó ar domhan is ea Muir Chairib. Tá sí 2,754,000 cm² (1,063,000 m²) in achar. Is é an Trinse Cayman, idir Cúba agus Iamáice an áit is doimhne. Tá sé 7500 m (25,000 troigh) faoin leibhéal mara. 

I gcoitinne, glaotar an Chairib ar an Muir agus a cuid oileán.

## Féach freisin
*:Catagóir:Tíortha na Cairibe


Catagóir:Mara
Catagóir:Críocha Mheiriceá
Amharclann

[thumb|280px|Amharchlann i [Chicago. Ligeann cruth an dín don fhuaim dul timpeall na hamharchlainne.]]
Is áit ina gcuirtear ceol nó dráma ar taispeáint í an **amharclann**. D’fhéadfadh sé seo bheith laistigh d’fhoirgneamh nó amuigh faoin aer, cé gur annamh amharclann faoin aer in Éirinn, ach amháin seastáin sealadacha agus páirceanna imeartha a úsáidtear le drámaí agus ceol sa samhradh.


Catagóir:Drámaíocht
Abertawe

Is cathair agus contae sa Bhreatain Bheag é **Abertawe** (nó *Swansea* as Béarla). Is í Abertawe an dara cathair is mó sa Bhreatain Bheag. Tá sé suite i ndeisceart na tíre, tuairim is 60 km siar ó Chaerdydd, ar inbhear an Tawe. Ón abhainn sin a fuair an chathair a hainm. Bhí 244,500 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011.
 

## Bailte
*Birchgrove
*Cilâ
*Llanddinol
*Pen-rhys, Pontarddulais, Port Einon
*Reynoldston, Rhosili
*Sgeti
*Tre-gŵyr
*Uplands
*Y Mwmbwls

## Naisc
* Suíomh Comhairle Cathrach agus Contae Abertawe as Béarla.

Catagóir:Cathracha na Breataine Bige
Eadargóil

Baile beag i mBéarra in iarthar Chontae Chorcaí is ea **Eadargóil**. Tógann sé a ainm mar gur idir dhá Ghabhail atá sé.

Tá beagnach 450 daoine ina gcónaí ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Eochaill

Is baile saoire cois farraige é **Eochaill** i gContae Chorcaí, Éire. Ina shuí ar inbhear na hAbhann Duibhe, bhí sé tábhachtach ó thaobh na heacnamaíochta de roimhe seo. Agus é tógtha ar imeall bhruach géar abhann, tá leagan amach fada agus caol ag an mbaile. Amhail daonáireamh 2016, ba é 7,963 an daonra.

Mar bhaile mara stairiúil ar chósta Oirthear Chorcaí, agus gar do roinnt tránna, tá sé ina cheann scríbe turasóireachta ó lár an 19ú haois. Tá roinnt foirgneamh agus séadchomharthaí stairiúla laistigh de bhallaí an bhaile, agus tá Eochaill i measc líon beag bailte atá ainmnithe mar 'Chalafoirt Oidhreachta na hÉireann' ag Bord Turasóireachta na hÉireann.

thumb|left|240px|Eochaill

## Turasóireacht

Tá Eochaill in aice le roinnt tránna lena n-áirítear an trá 5 km siar ón mbaile. In 2011 bronnadh bratacha gorma ar thrí thrá Youghal, Front Strand, Claycastle agus Redbarn, maidir le glaineacht uisce agus infhaighteacht áiseanna. Síneann Baile an Phoill, an riasc cósta fionnuisce is mó i gContae Chorcaí a fhreastalaíonn ar roinnt speiceas plandaí agus éan, feadh Thrá an Chaisleáin agus i dtreo Trá Redbarn.

Sna 1950idí agus na 1960idí ba ionad saoire cois farraige an-tóir ar Eochaill, agus na mílte ag dul ar an traein go dtí an trá. Le dúnadh na líne iarnróid sna 1970í (féach stair iarnróid na hÉireann), chuaigh Eochaill i dtréimhse meath, a threisigh na deacrachtaí Tá gá le hathstruchtúrú agus tógáil chun na háiseanna agus an tóir atá ag Eochaill a athshlánú ó na 1990idí, le cabhair ó lamháltais chánach réadmhaoine.

I 1914 bunaíodh Banna Píobaí Eochaille. I 1984, bhí an banna le feiceáil ar chlár an BBC "Jim'll Fix It", agus i 1993 tugadh cuireadh dóibh seinm i Larmor, sa Bhriotáin, sa Fhrainc. Idir 1995 agus 1997, ghlac Banna Píobáin Eochaille páirt i gcomórtas den chéad uair, agus bhuaigh siad roinnt dámhachtainí.

I 1969, bunaíodh Banna Práis agus Reed Naomh Muire, agus bhuaigh siad comórtais ar nós Craobhchomórtas Bannaí Dheisceart na hÉireann.

Ar na taitneamhachtaí in Eochaill tá cúrsa gailf 18 bpoll, cúirteanna leadóige tuilsoilsithe, páirceanna CLG, páirceanna sacair, cúrsa páirceála agus putóige 18 bpoll, páirceanna rugbaí, rásaíocht con, ionad siamsaíochta do theaghlaigh faoi dhíon le ceantar babhlála, léasair agus spraoi bog do leanaí, cúirteanna scuaise agus badmantan, ionad fóillíochta le linn snámha, gyms, dánlanna, club snúcair, seodra faire éan ag Riasc Bhaile an Phréacháin, agus iarsmalann.
[clé|mion|220x220px|Cumann na gCarad, Barry's Lane,  [Eochaill]]

## Iompar

Is é Aerfort Chorcaí an t-aerfort is gaire, agus tá sé suite 54 km ó Eochaill. Feidhmíonn Bus Éireann seirbhís idir Eochaill agus Cathair Chorcaí.
Dúnadh stáisiún iarnróid Eochaille, a d'oscail an 1 Bealtaine 1860, le seirbhísí paisinéirí an 4 Feabhra 1963, agus dhún sé go hiomlán (lena n-áirítear trácht earraí) an 30 Lúnasa 1982

## Féach freisin

* Prióireacht Eochaill 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Catagóir:Na Caecair in Éirinn
Ceann Toirc

Baile i dtuaisceart Chontae Chorcaí is ea **Ceann Toirc**. Tá sé tuairim is 50 ciliméadar ó chathair Chorcaí, 50 km ó Luimneach agus ón mBlarna, 15 km ó Mhala agus 40km ó Chill Airne. Cónaíonn breis agus 2,000 duine ar an mbaile.

## Daoine as an gceantar

*Patrick Guiney (1862-1913), ball parlaiminte náisiúnach ó 1910 go 1913
*D.D. Sheehan B.L. (1874-1948), polaiteoir
*Hanna Sheehy-Skeffington (1877-1946), *suffragette* agus údar
* an Dr. Pat O'Callaghan, (1905-1991), a bhuaigh dhá bhonn óir sna Cluichí Oilimpeacha
*Pádraig A. Ó Síocháin S.C. (1905-1995), údar agus gníomhaí ar son na Gaeilge
*Edel Quinn (1907-1944), misinéir
*Michael O'Leary, fear gnó

## Naisc sheachtracha

*Suíomh oifigiúil an bhaile 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
An Seanbhaile, Contae Ros Comáin

Sráidbhaile beag i gContae Ros Comáin is ea **An Seanbhaile** (*Old Town* as Béarla).

## Tagairtí

Seanbhaile
Gráinne Seoige

Is láithreoir teilifíse Éireannach í **Gráinne Seoige** (a rugadh ar an 5 Samhain 1974 sa Spidéal) ar an stáisiún náisiúnta RTÉ. Bhí sí ar Sky News Ireland, TV3 roimhe sin agus TG4 roimhe sin arís. Is í Síle Seoige a deirfiúr. 

Thosaigh sí ina gairm mar chraoltóir i 1996 nuair a cuireadh Teilifís na Gaeilge (TnaG/TG4) ar bun.

### Polaitíocht
Bhí an Seoigeach san iomaíocht san Olltoghchán 2024 i nGaillimh Thiar agus tacaíocht aici ó cheannasaíocht Fhianna Fáil.  Bhí sí curtha as an áireamh  i ndiaidh an naoú comhaireamh agus 3,162 vóta aici le haistriú.  Shéan sí gur chaith Fianna Fáil go fabhrach léi. “Is as an Spidéal i gConamara mise. Tógadh ansin mé. Is as Ros Muc m’athair, is as Inis Meáin mo mháthair. Is páirt den áit seo mise agus ní raibh aon pharasiúit i gceist."

## Féach freisin

* Gaillimh Thiar (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i nGaillimh Thiar

## Tagairtí

Seoige, Gráinne
Seoige, Gráinne
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh
Catagóir:Gaillimh Thiar (Dáilcheantar)
Catagóir:Daoine as an Spidéal
Síle Seoige

Is láithreoir teilifíse agus raidió í **Síle Seoige** (a rugadh sa bhliain 1979 sa Spidéal, Contae na Gaillimhe) ar stáisiún teilifíse agus raidió éagsúla in Éirinn. 

## Saol
Láithrigh Seoige an aimsir agus Cúla 4 ar TG4. Ba láithreoir í ar *An Seachtain* ar RTÉ a hAon. Ba bhreitheamh í ar *[[Busker Abú]],* srl.

Bhí dhá bhreith anabaí ag Síle Seoige, rud a chuir sí roimpi sa chlár faisnéise dátheangach *Síle Seoige: Deireadh Tochta* ar TG4.  Ainmníodh é don Chlár Fíorasach Aonair is Fearr.

Chuir sí tús le podchraoladh "Ready To Be Real" in 2023.  Tháinig sé sin chuici de réir a chéile a deir sí, tar éis di tréimhse dhúshlánach a chaitheamh ina saol féin. Ar an bpodchraoladh bíonn agallaimh dhoimhne aici le haíonna éagsúla ar ábhair a bhaineann le cúrsaí spioradáltachta, meabhairshláinte agus cúrsaí an tsaoil.

Craoladh an tsraith *Síle Seoige: An Saol Mar Atá*  ar TG4 in 2026.

### Pearsanta
Phós sí Glen Mulcahy in 2005.  Scaradh iad in 2009. Chas sí le Damien O'Farrell, garda, in 2014 agus phós siad in 2025.  Tá beirt chlainne orthu, Cathal (a rugadh in 2017) agus Clíodhna (a rugadh in 2021). 

Bhuail ailse scornach Síle Seoige sna 2010idí. 

Is í Gráinne Seoige a deirfiúr. 

## Féach freisin
* Gráinne Seoige

## Tagairtí

Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Podchraoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Lucht TG4
Catagóir:Daoine as an Spidéal
An Airgnigh

Baile i gContae Ros Comáin is ea **An Airgnigh** (*Arigna* as Béarla). Tá an sráidbhaile seo suite cóngarach do Loch Aillionn (ar Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne), ar bhealach scéimhe idir Céideadh agus Sliabh an Iarainn. 

## Eacnamaíocht
Go dtí fiche bliain ó shin bhí mianach guail san Airgnigh le breis is 400 daoine ag obair ansin. Sa lá atá inniu ann, tá iarsmalann bheag ann ina bhfuil hiarsmaí ón tionscal mianadóireachta, agus is féidir le cuairteoirí dul síos sa mianach chun na coinníollacha a bhí ag na mianadóirí a mhothú.

## Iompar
Osclaíodh Iarnród na hAirgní ar an 2ú lá de mhí Bealtaine, 1888, agus dúnadh é faoi dheireadh ar an 1 lá de mhí Aibreán, 1959. Ba chuid den iarnród caol Cabháin-Liatroma é.

## Tagairtí

Airgnigh, An
Áth Liag

Baile i gContae Ros Comáin is ea **Áth Liag** (*Athleague* as Béarla). Bhí 900 duine ina gcónaí in Áth Liag sa bhliain 2006.

Mainistir a bhí inti ar dtús a bhunaigh Naomh Maonaghán ó Áth Liag timpeall na bliana 500, a d’fhorbair an baile timpeall uirthi.

## Tagairtí

Ath Liag
Béal Átha Fearnáin

clé|mion|
Béal Átha Fearnáin
Baile i gContae Ros Comáin is ea **Béal Átha Fearnáin** (*Ballyfarnan* as Béarla). Bhí 182 duine ina gcónaí i mBéal Átha Fearnáin sa bhliain 2006.

Bhí Toirdhealbhach Ó Cearbhalláin ina chónaí ann.  Sa bhliain 1684 d’aistrigh an teaghlach go dtí Béal Átha Fearnáin.

## Tagairtí

Beal Atha Fearnain
An Caisleán Riabhach

Baile in iarthar Chontae Ros Comáin is ea **an Caisleán Riabhach** (*Castlerea* as Béarla). Rugadh Dubhghlas de hÍde anseo sa bhliain 1860. Is as an Fheisire Eorpach neamhspleách Luke 'Ming' Flanagan agus an scríbhneoir agus iaririseoir John Waters ón mbaile freisin. Bhí 2,970 duine ina gcónaí sa bhaile nó cóngarach dó sa bhliain 2016.

## Daoine

* John F. Cryan
* Thomas Finnegan
* Luke 'Ming' Flanagan
* Gerry Gannon
* Aidan Heavey 
* Dr. Douglas Hyde
* Michael McGovern 
* Andrew McDermot
* Stephen Rochford
* John Waters
* Matthew Young 

## Grianghraif eile


File:Castlerea train station sign (2024).jpg|Comhartha dátheangach ag an stáisiún traenach
File:Castlerea train station (2019).jpg|Stáisiún traenach Chaisleán Riabhach
File:St. Kevin&#039;s GAA club Castlerea, Club CLG Naomh Caoimhín Chaisleán Riabhach (2020).jpg|Club CLG Naomh Caoimhín Chaisleán Riabhach
File:Bilingual Castlerea Prison sign (2024).jpg|Príosún an Chaisleáin Riabhaigh
File:Plaque at former Hells Kitchen pub Castlerea (2018).jpg|Plaic ar iartheach tábhairne Hells Kitchen sa Chaisleán Riabach
Plaque in honour of John F. Cryan, Castlerea (2018).jpg|Plaic in ómós do John F. Cryan, An Caisleán Riabhach
The Suck Valley Way Castlerea bilingual sign (2021).jpg|Comhartha dátheangach pointe eolais An Bealach Ghleann na Suca, An Caisleán Riabhach
File:Suckvalleyway.jpg|Comhartha An Bealach Ghleann na Suca, An Caisleán Riabhach
File:Castlerea St. Kevin's GAA flag & Roscommon GAA flag.jpg|thumb|Bratacha Naomh Caoimhín agus Contae Ros Comáin CLG


## Comhchathracha

Tá an Caisleán Riabhach nascadh le:

* Newark, New Jersey, Na Stáit Aontaithe.
* Soulac-sur-Mer, An Fhrainc.

## Féach freisin

* Contae Ros Comáin
* Comhairle Contae Ros Comáin
* Club CLG Naomh Caoimhín Chaisleán Riabhach
* Ospidéal Ollscoile Ros Comáin
* Ros Comáin–Gaillimh (Dáilcheantar)
* Stáisiún an Chaisleáin Riabhaigh
* Bealach Ghleann na Suca
* An N60

## Tagairtí

Caislean Riabhach
Bealach an Doirín

Baile i gContae Ros Comáin is ea **Bealach an Doirín** (*Ballaghaderreen* as Béarla). Tá sé lonnaithe ar mbóthar N5 san iar-tuaisceart Contae Ros Comáin. 
Bheadh sé faoi dlínse Contae Mhaigh Eo, ach bogadh an teorainn i 1899 de bharr an tAcht Rialtais Áitiúla. Tá na tacaitheoirí CLG scoilte idir na daoine a tacú Contae Mhaigh Eo agus an slua eile a thacú Contae Ros Comáin. 

Tagann Brian Ó Baoill as an gceantar.

## Tagairtí

Bealach an Doirín
Rúscaigh

Baile i gContae Ros Comáin is ea **Rúscaigh** (*Roosky* as Béarla). Bhí 564 duine ina gcónaí i Rúscaigh sa bhliain 2016. Comhlíonadh plean Eanáir 2019 chun Óstán Shannon Key West a úsáid sa bhaile chun dídeanaí a chur sa chóras Soláthar Díreach le hagóidí, frith-agóidí, agus dhá eachtra de coirloscadh. I mí an Mhárta, d’fhógair an rialtas nach rachadh sé ar aghaidh leis an bplean.

## Tagairtí

Ruscaigh
An Leithcheathrú

Baile i gContae Ros Comáin is ea **An Leithcheathrú** (*Lecarrow* as Béarla). Tá sé suite 17 gciliméadar siar ó thuaidh ó Bhaile Átha Luain ar bhóthar an N61 idir Áth Luain agus Ros Comáin. Ceanglaíonn canáil an baile le Loch Rí, an dara loch is mó ar abhainn na Sionainne. Oibríonn go leor de mhuintir na háite i mBaile Átha Luain nó i Ros Comáin.

## Tagairtí

Leithcheathru
Mainistir na Búille

Baile i gContae Ros Comáin is ea **Mainistir na Búille** (*Boyle* as Béarla).

## Mainistir na Búille
Rinne na Cistéirsigh trí iarracht sular éirigh leo cur fúthu i gConnachta. Tháinig siad ón mainistir mhór ag Mellifont i gContae Lú, agus bhunaigh siad Mainistir na Búille sa bhliain 1142 cois abhainn bheag a bhí ag gabháil isteach i Loch Cé. 

thumb|left|Ag féachaint siar trí chorp na heaglaise.
Is cosúil gur thaoisigh de Mhuintir Mhic Dhiarmaid a bhí mar phátrúin acu, ach thóg sé timpeall trí scór blianta orthu an teampall a chríochnú, iad ag obair leo rompu siar go dtí gur cuireadh an bhailchríoch air sa bhliain 1220 nó mar sin. Leagadh an mhainistir amach ar an ngnáthbhealach Cistéirseach: clabhstra measartha cearnach, an teampall ar an taobh thuaidh, seomra caibidle ar thaobh eile, cistin agus proinnteach ar thaobh eile arís, agus ansin stóras agus seomra codlata. 

Rinneadh saighdiúirí Eilíse beairic den mhainistir sa bhliain 1592, agus bhí sí faoi léigear ag fórsaí Chromail sa bhliain 1645. Is beag a fágadh den chlabhstra dá bharr, ach is ábhar suntais iad na fothraigh go fóill, agus túr cearnach íseal os a gcionn a tógadh sa 13ú haois. Mar ba ghnách leis na Cistéirsigh, tá taobhranna ag corp na heaglaise, croslann thuaidh agus theas, dhá shéipéal sa bhalla thoir i ngach cás, agus saingeal ar cuireadh fuinneoga nua ann sa 13ú haois. Tá dealramh Burgúnach ar chuid mhaith den mhainistir, ós ón réigiún sin a tháinig na Cistéirsigh, ach tá rian Iarthar Shasana ar ornáidíocht an choirp agus go háirithe ar phiaraí cruinne an stuabhealaigh theas. Is dócha gur shaoir áitiúla a chum na coirbéil agus na mullaí, agus baint ag cuid acu le "Scoil an Iarthair," dream a raibh bua na cumadóireachta acu. Séadchomhartha náisiúnta is ea an mhainistir anois.
  

## Daoine

* Maureen O'Sullivan (aisteoir)

## Tagairtí
* Boyle Abbey  ag Ireland West

## Féach freisin
* Mainistreacha agus Prióireachtaí i gContae Ros Comáin

Mainistir Na Buille
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Mainistreacha Cistéirseach
An Éill

Sráidbhaile i gContae Mhaigh Eo is ea **An Éill** (*Neale* as Béarla).

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
An Teach Dóite

Baile i gContae na Gaillimhe is ea **An Teach Dóite** (*Maam Cross* as Béarla).

## Sa Litríocht
Tá tagairt don stáisiún traenach sa Teach Dóite ann sa ngearrscéal "An Bhean Chaointe" le Pádraic Mac Piarais.
## Tagairtí

Teach Doite
Teach Doite
An Conradh Ceilteach

Is eagraíocht polaitiúil agus cultúrtha é an **Conradh Ceilteach**. Éire, an Bhriotáin, an Bhreatain Bheag, Albain, Oileán Mhanann, agus Corn na Breataine na ballstáit atá ann. 

## Cuspóirí
Is é bunchuspóir an Chonartha Cheiltigh cabhrú, mar eagras ilnáisiúnach, le feachtais na sé náisiún Cheilteacha a saoirse pholaitiúil, shaíochtúil, chomhdhaonnach agus gheilleagrach a bhaint amach.
Ina n-áirítear:
* Comhoibriú a chothú idir na pobail Cheilteacha.
* Ag neartú an chomhfhiosacht den gaol agus an dlúthpháirtíocht faoi leith eatarthu.
* Ag insint don saol mór faoinár coimhlinte thíorthúla agus éachtaí.
* Ag obair do chumann ceart de na náisiúin Cheilteacha le teacht le chéile nuair atá féinriail bainte amach ag dhá thír nó níos mó.
* Ag moladh leas a bhaint as na hacmhainní tíorthúla de gach tír Cheilteach ar son leas pobal na tíre.

## Naisc sheachtracha
* The Celtic League  - suíomh oifigiúil (as Béarla)
* Celtic League, American branch  - craobh Meiriceánach (as Béarla) 
* Celtic League, International Site  - suíomh idirnáisiúnta (as Béarla)
* Celtic League, Scottish Branch  - craobh Albanach (as Béarla)

Catagóir:Eagraíochtaí idir-Cheilteacha‎
Sraith Salach

Baile i gContae na Gaillimhe is ea **Sraith Salach** nó **Sraith Saileach** (*Recess* as Béarla).

## Tagairtí

Sraith Salach
Sraith Salach
Tuilsce

Baile beag i gContae Ros Comáin is ea **Tuilsce** (*Tulsk* as Béarla). 
280px|left|thumb|Príomhshráid Thuilsce, Co. Ros Comáin, 4 Bealtaine 2005.

Tá sé suite san áit a dtrasnaíonn an bóthar N61 an príomhbhóthar náisiúnta N4, agus é ag rith idir an N3 sa Longfort agus Cathair na Mart, Contae Mhaigh Eo. 19km ó dheas ar an N62 uaidh tá Baile Ros Comáin, agus tá an dara baile is mó sa chontae, Mainistir na Búille, 24km ó thuaidh ó Thuilsce ar an mbóthar céanna. Tá pleananna ann faoi láthair chun seachród timpeall an bhaile a chur leis an N4.

Is é Tuilsce an baile is cóngaraí don tsuíomh fhinscéalach seandálaíochta Ráth Cruacháin, áit a raibh cónaí ar an mBanríon Méabh (*Maeve*, *Medb*) agus Muireagán (*Morrigan*), agus is ansin a thosnaíonn imeachtaí Tháin Bó Cuailgne, príomhthéacs na Rúraíochta, a d'aistrigh Thomas Kinsella go Béarla. Tá leagan giorraithe den scéal ar fáil i Nua-Ghaeilge sa leabhar úd Laochas le Séamas Ó Searcaigh.
## Tagairtí

Tuilsce
Leitir Ceanainn

Is í **Leitir Ceanainn** (*Letterkenny* as Béarla) an baile is mó i gContae Dhún na nGall. Tá an baile suite ar bhruacha an tSúiligh agus ag ceann Loch Súilí, an loch mara a ritheann an abhainn sin isteach inti. Croílár geilleagrach d'iarthuaisceart na hÉireann atá inti, in éineacht le Doire Cholm Cille.

mion|Montáis d'áiteanna sa bhaile

Thosaigh Leitir Ceanainn a saol mar bhaile margaidh ag tús na 17ú haoise, le linn Phlandáil Uladh. Tráth dá raibh, bhí caisleán ina sheasamh san áit ina bhfuil Ardeaglais Naomh Adhamhnán agus Naomh Colm Cille ina seasamh inniu. Tá príomh-institiúd tríú leibhéil an chontae, Ollscoil Teicneolaíochta an Atlantaigh nó OTA (en), lonnaithe sa bhaile, chomh maith le Coláiste Naomh Adhamhnán; stiúideonna Highland Radio, príomhstáisiún raidió an chontae; agus teampall Hiondúch. Tá cáil ar an bhaile as a saol oíche, agus daoine móra idirnáisiúnta ag teacht go rialta go háiteanna ar nós *Club Voodoo*, *The Grill*, agus *The Pulse*. San *Aura Complex*, atá i ngar le Páirc Uí Domhnaill, tá linn snámha de chaighdeán Oilimpeach, agus raon lúthchleasaíochta Danny McDaid. Is i Leitir Ceanainn a leaindeáil Wolfe Tone, agus a gabhadh é, nuair a tháinig sé go hÉirinn i 1798. 

Sa bhliain 2016, bhí 19,274 dhuine ina gcónaí i Leitir Ceanainn, ar fud achair 15.5km². Bhí an baile ar an 23ú baile is mó i bPoblacht na hÉireann.

## Teangacha

Bhí 7,060 daoine ábalta Gaeilge a labhairt.
Labhair 569 (3.1% don daonra) Gaeilge taobh amuigh den chóras oideachas. Labhair 2,952 daoine teanga eile seachas Béarla nó Gaeilge sa bhaile. Ba í an Pholainnis an teanga iasachta ba mhó cainteoirí, agus 942 cainteoirí aici.

## Déimeagrafaic
Ainneoin go raibh traidisiún fada eisimirce ag an bhaile go dtí na 1990aidí, is glanimirce dheimhneach a bhíonn de ghnáth ag an bhaile sna laethanta atá inniu, cuid mhaith de dhaoine as Eoraip an Oirthir, an Afraic, agus an Áise i measc na ndaoine atá tagtha. Feictear é seo sa mhéid shuntasach de shiopaí agus bialanna de chultúir éagsúla, bialanna Síneacha agus Indiacha ina measc, chomh maith le siopaí speisialaithe á rith ag na comhphobail Afracacha, Áiseacha, Meiriceánacha Theas, agus Oir-Eorpacha. Tá teampall Hiondúch ag an bhaile fosta, rud atá neamhchoitianta in Éirinn.

## Ceantair

* Baile Raithin
* Loch Súilí
* Páirc Baile Mhic Comhghaill, Páirc Baile Leitir Ceanainn, An Phríomhshráid
* An tSeanbhaile, An tSúileach

## Naisc sheachtracha

* Suíomh gréasáin Ionad Comhphobail Leitir Ceanainn

## Tagairtí

## Léitheoireacht bhreise
*Coiste Líonra Leitir Ceanainn. (2020). Plean Teanga Líonra Leitir Ceanainn Baile Seirbhíse Gaeltachta 2020 – 2027. Líonra Leitir Ceanainn.


Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Catagóir:Bailte seirbhíse Gaeltachta
Catagóir:Bailte in Éirinn
Saorstát Éireann

Is é **Saorstát Éireann** an stát a bunaíodh i sé chontae fichead na hÉireann, ar an 6 Nollaig 1922, i ndiaidh shíniú an Chonartha Angla-Éireannaigh.  Mhair an Saorstát go dtí gur tháinig Bunreacht na hÉireann i bhfeidhm sa bhliain 1937.

## Bunreacht
Bhí rí Shasana ina cheann stáit ar an Saorstát, agus Seanascal Shaorstát Éireann ina ionadaí aige sa stát. Chaitheadh na Teachtaí Dála móid dílseachta a mhionnú don Rí sula nglacfaidís a suíocháin sa Dáil.

## Stair
Ar an 6 Nollaig 1922, ghlac an rialtas le forálacha an Chonartha Angla-Éireannaigh, agus rinneadh tiarnas de chuid Impireacht na Breataine d’Éirinn go hoifigiúil. Ceaptar LT Mac Cosgair ina Uachtarán ar Ard-Chomhairle Shaorstát Éireann. 

Cé go raibh stádas Tiarnais ag an Saorstát, bhí sé ní ba neamhspleáiche ná na Tiarnais eile. Éireannach ab ea an Seanascal, ach muintir isteach ab ea na Gobharnóirí Ginearálta sna tiarnais eile, fir uaisle Ghallda ón mBreatain Mhór de ghnáth. 

Theastaigh ó na hÉireannaigh poblacht a chur ar bun mar sin féin, agus rinne rialtas an tSaorstáit a ndícheall leis an gcuspóir sin a bhaint amach seachas cogadh nua a tharraingt anuas ar an tír. 

Sa bhliain 1931, d'achtaigh Parlaimint na Ríochta Aontaithe *The Westminster Statute*. Cheallaigh an t-acht sin an t-údarás a bhí ag rialtas na Breataine Móire chun reachtaíocht a chur i bhfeidhm sna tiarnais. Sa bhliain 1937, ghlac an rialtas Éireannach buntáiste as an reacht seo le Bunreacht na hÉireann a chur i bhfeidhm. 

## Féach freisin

* Rialtas Sealadach na hÉireann (1922)

## Tagairtí

Catagóir:Saorstát Éireann
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Rialtas na hÉireann
David Lloyd George

Státaire Briotanach ab ea **David Lloyd George, an Chéad Iarla Lloyd-George Dhwyfor**, OM, PC (17 Eanáir 1863 – 26 Márta 1945). 

B'eisean an Príomh-Aire Liobrálach deireanach ar an Ríocht Aontaithe, ó 1916 - 1922, an t-aon Phríomh-aire ar an Ríocht Aontaithe, as an mBreatain Bheag agus an t-aon aturnae riamh go nuige seo a ndearnadh Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe de.clé|mion|246x246px|1902

Tugadh "The Welsh Wizard" (Draoi na Breataine Bige) air mar gheall ar a chumas mar pholaiteoir.
## Saol
Rugadh David Lloyd George 17 Eanáir 1863 i dteaghlach ina labhraítí an Bhreatnais.  clé|mion|236x236px|idir 1910-1915 is cosúil

### Dlí
Tar éis dó cáiliú mar aturnae sa bhliain 1884, tharraing Lloyd George aird an phobail go tapa, go háirithe mar chosantóir do chearta na Neamhaontach. 

Lean sé ag dlíodóireacht ar feadh blianta fada i ndiaidh an chéad uair a toghadh é, i ndiaidh na bliana 1897 i gcomhpháirtíocht le Arthur Rhys Roberts.  

'Sé Lloyd George an t-aon aturnae riamh a ndearnadh Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe de is ea é, in ainneoin an iliomad abhcóidí a fuair an post. Agus é ag scríobh thar ceann an Law Society Gazette, bhreathnaigh Michael Cross ar roinnt buaicphointí i saol oibre Lloyd George mar dhlíodóir. 
clé|mion|256x256px|1922

### Polaitíocht
Toghadh chun Theach na dTeachtaí den chéad uair é sa bhliain 1890, 

Seansailéir an Státchiste (1908-15) agus Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe (1916-22) ab ea é.  
clé|mion|272x272px|"Lloyd George; a man of the people", le DAVID WILLIAMSON,  1917
Bhí Lloyd George mar cheartlár an Conradh Versailles tar éis an Chéid Chogaidh Dhomhanda. 

Shínigh Lloyd George an Conradh Angla-Éireannach ar an 6 Nollaig 1921.  Ach ar 22 Meitheamh 1922, scaoileadh marbh n Marascail Machaire Henry Wilson, ar leac a dhorais féin i lár Londain. Bhí Wilson ina chomhairleoir slándála do Phríomh-Aire Tuaisceart Éireann, James Craig ag an am céanna. 

Bhí David Lloyd George den tuairim gur poblachtánaigh frith-Chonartha ba chúis leis an marú. Mar thoradh, chuir Rialtas na Breataine brú ar an gCoileánach ionsaí a dhéanamh ar na Ceithre Cúirteanna.

### Bás
Tháinig ailse phutóige ar David Lloyd George, D’éag sé ar 26 Márta 1945 i Llanystumdwy, Gwynedd, Bá Ceredigion.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1863
Catagóir:Básanna i 1945
Catagóir:Acadóirí Briotanacha
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Básanna de bharr ailse
Catagóir:Daoine as Manchain
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí na Breataine Bige
Catagóir:Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Seansailéirí Státchiste na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Síónaigh
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Lá na nAithreacha

mion|clé
Is lá saoire é **Lá na nAithreacha** chun Aithreacht agus aithreacha a cheiliúradh, sa dóigh is a cheiliúrann Lá na Máithreacha Máithreacht. Titeann Lá na nAithreacha ar an tríú Domhnach de mhí an Mheithimh in Éirinn agus sa Bhreatain.

Tugtar bronntanais mar aon le hearraí crua agus uirlisí d'aithreacha ar fud an domhain ar an lá sin.

## Stair
I Stáit Aontaithe Mheiriceá, ba í an Bhean Sonora Smart Dodd an duine a chuir tús le Lá na nAithreacha. Bhí a hathair ina sheansaighdiúir sa Chogadh Cathartha Mheiriceá, William Jackson Smart. B'fhear é a thóg seisear páiste agus é ina thuismitheoir aonair i Spokane, Washington. Tugadh spreagadh di ó iarracht Anna Jarvis chun tús a chur le Lá na Máithreacha. 
clé|mion
Cé gur mhol sí an 5 Meitheamh ar dtús, cothrom lae báis a hathar, níor thug sí go leor ama do na heagraithe socruithe a dhéanamh, agus cuireadh an ceiliúradh ar ceal go dtí an tríú Domhnach i Mí an Mheithimh. Tugadh tacaíocht neamhoifigiúil ó dhaoine mar aon le William Jennings Bryan caol díreach.

Cé go ndearna Lyndon Johnson lá saoire de Lá na nAithreacha, sa bhliain 1966, níor aithníodh an saoire go hoifigiúil go dtí go raibh Richard Nixon ina uachtarán sa bhliain 1972.
mion

## Dátaí i dTíortha Éagsúla
* An Airgintín, Ceanada, an tSile, an Fhrainc, an India, an Ísiltír, Málta, Meicsiceo, an Ríocht Aontaithe, an tSeapáin, Stáit Aontaithe Mheiriceá, an Tuirc, agus Veiniséala: an tríú Domhnach i Mí an Mheithimh (19 Meitheamh sa bhliain 2005)
* An Astráil agus an Nua-Shéalainn: an chéad Domhnach i Mí Mheán an Fhómhair
* An Bheilg: Lá Fhéile Ióseof (a bhíonn an ar an 19 Márta), agus an dara Domhnach i Mí an Mheithimh ("Gan bhaint leis an gcreideamh")
* An Bhrasaíl: an dara Domhnach i Mí Lúnasa
* An Bhulgáir: 20 Meitheamh
* An Chóire Theas: 8 Bealtaine, Lá na dTuismitheoirí
* An Danmhairg: 5 Meitheamh, an dáta céanna ná Lá an Bhunreachta
* An Fhionlainn, an Iorua, an tSualainn,: an dara Domhnach i Mí na Samhna
* An Ghearmáin: ar Lá an Ardaithe (ceaptha ar dtús ag na sóisialaigh chun áit na saoire Críostaí a ghlacadh, agus cuirtear an dá le chéile don chuid is mó)
* An Liotuáin: an chéad Domhnach i Mí an Mheithimh
* An Mhalaeisia: an tríú seachtaine i Mí an Mheithimh
* An Ostair: an dara Domhnach i Mí an Mheithimh
* An Pholainn: 23 Meitheamh
* An Phortaingéil, an Spáinn, an Iodáil: 19 Márta
* Poblacht na Síne (an Téaváin): 8 Lúnasa
*: Is comhfhuaimneach é an focal don dáta, *ba ba*, (8ú/8) leis an Mandairínis ar athair, "爸爸" *bàba*.
* An Téalainn: 5 Mí na Nollag, breithlá an Rí Bhumibol Adulyadej

## Naisc sheachtracha
* Stair Lá na nAithreacha (Béarla)

## Tagairtí

Catagóir:Féilte
Liam Tomás Mac Cosgair

Ba é **Liam Tomás Mac Cosgair,** nó **W.T. Cosgrave** (6 Meitheamh 1880 – 16 Samhain 1965) an chéad Uachtarán ar Ard-Chomhairle Shaorstát Éireann ó 1922 go 1932. 

Throid Mac Cosgair le linn Éirí Amach 1916 agus bhí sé ina aire rialtais sa Chéad agus sa Dara Dáil.

## 1922
Goineadh an Coileánach go marfach an 22 Lúnasa 1922 agus ceapadh Mac Cosgair ina Chathaoirleach ar an Rialtas Sealadach.

An 9 Meán Fómhair 1922, toghadh LT Mac Cosgair mar Uachtarán ar an Tríú Dáil, in éagmais na beirte príomhcheannairí ar pháirtí Shinn Féin ar thaobh an Chonartha (Art Ó Gríofa agus an Coileánach).

An 6 Nollaig 1922, bunaíodh Saorstát Éireann agus ghlac an Rialtas le forálacha an Chonartha Angla-Éireannaigh agus rinneadh tiarnas de chuid Impireacht na Breataine d’Éirinn go hoifigiúil. Ceapadh LT Mac Cosgair ina Uachtarán ar Ard-Chomhairle Shaorstát Éireann.

## 1923-1932
27 Lúnasa 1923: Bhuaigh Cumann na nGaedheal, an páirtí a d’eascair as eite Shinn Féin a bhí ar thaobh an Chonartha, an chéad olltoghchán i Saorstát Éireann. Ghnóthaigh páirtí LT Mac Cosgair 63 shuíochán agus Éamonn de Valéra 44. Staon ionadaithe Shinn Féin de Valéra  ó shuí sa Dáil go dtí 1927.

An 10 Meán Fómhair 1923, ghlac Saorstát Éireann ballraíocht i gConradh na Náisiún. Threoraigh LT Mac Cosgair toscaireacht Éireannach sa Ghinéiv, mar a nglacadh le ballraíocht an tSaorstáit i gConradh na Náisiún. Dhearbhaigh sé sin go raibh aitheantas idirnáisiúnta ar stádas an tSaorstáit.

Rinneadh é a atoghadh ina Uachtarán ar an Ard-Chomhairle i 1927.

## 1933 ar aghaidh
Bhí Mac Cosgair ina cheannaire ar Chumann na nGaedheal go dtí go ndeachaigh siad le chéile leis an Lár-Pháirtí agus gluaiseacht na Léinte Gorma. 
clé|mion|sna 1930idí ?
Ar an 8 Meán Fómhair 1933, bunaíodh an "United Ireland Party" (Fine Gael níos déanaí). Bhí Eoin Ó Dubhthaigh i gceannas ar chomhghuaillíocht de pháirtithe ar dtús (Cumann na nGael, Lár-Pháirtí Náisiúnta agus an Garda Náisiúnta nó na Léinte Gorma).  D'éirigh Mac Cosgair as an uachtaránacht (ní raibh aon suim aige bheith ina uachtarán is cosúil). Bhí iontas agus díomá ar an bpobal ag an am.

Bhí Mac Cosgair ina cheannaire ar Fhine Gael tar éis dhíbirt Eoin Uí Dhubhthaigh.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i mBuirg Chorcaí (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Catagóir:Buirg Chorcaí (Dáilcheantar)

Catagóir:Daoine a rugadh i 1880
Catagóir:Básanna i 1965
Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann
Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Ceannairí Fhine Gael
Catagóir:Baill den 1ú Dáil
Catagóir:Baill den 2ú Dáil
Catagóir:Baill den 3ú Dáil
Catagóir:Baill den 4ú Dáil
Catagóir:Baill den 5ú Dáil
Catagóir:Baill den 6ú Dáil
Catagóir:Baill den 7ú Dáil
Catagóir:Baill den 8ú Dáil
Catagóir:Baill den 9ú Dáil
Catagóir:Baill den 10ú Dáil
Catagóir:Baill den 11ú Dáil
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Taoisigh na hÉireann
Liosta teangacha

Seo **Liosta de Theangacha** ar fud fad an domhain

## A
# Abcáisis
# Acaidis
# Acáidis
# Adyghe
# Afra-Áisic
# Afáiris
# Afracáinis
# Airméinis
# Aivéistis
# Ailiúitis
# Albainis
# Albáinis
# Altaeis
# Amairis
# Aragóinis
# Araibis
# Aramais
# Asaimis
# Asairis
# Asarbaiseáinis

## B
# Bablóinis
# Baiblis
# Bailtis
# Bascais
# Beangáilis
# Béarla
# Bílearúisis
# Boisnis
# Breathanach
# Breatnais
# Brithenig
# Briotáinis
# Burmais

## C
# Cailmícis
# Caintis
# Cairéilis
# Cannadais
# Cantainis
# Catalóinis (Català/Valencià/Balear)
# Ceatsuais
# Ciocúis
# Ciosvahaílis
# Cirgisis
# Coirdínis
# Cóiréis
# Coirnis
# Corsaicis
# Cróitis

## D
# Danmhairgis

## E
# Eabhrais
# Easpáinnig
# Eastóinis
# Eiscimis
# Esperanto

## F
# An Fhairsis
# An Fharóis
# An Fhidsis
# An Fhionlainnis
# An Fhraincis
# An Fhranc-Phroibhinsis

## G
# An GhaeilgeGaeilge na MumhanGaeilge UladhGaeilge Chonnacht
# Gaeilge na hAlban
# Gaeilge Mhanann/Manainnis
# An Ghaimis
# An Ghailísis
# an Ghaillis
# An Ghearmáinis
# An Ghiúdais
# An Ghotais
# An Ghuaráinis
# An Ghúisearáitis
# An Ghuugu Yimidhirr

## H
# Háisis
# Heilléinic
# Hiondúis/Urdúis
# Hixkaryana

## I
# Iávais
# Idirshlaivis
# Ídis
# Indinéisis
# Interlingua
# Inuktitut
# Iodáilis
# Ioruais
# Íoslainnis

## L
# Laidin
# Laidinis
# Laidínis
# Laitvis
# Lucsambuirgis (Leitseabuirgis)
# Lidis
# Liotuáinis
# An Lombairdis

## M
# Maigiairis
# Mailéalaimis
# Malaeis
# Máltais
# Mandairínis
# Manainnis
# Maraitis
# Mongóilis

## N
# Navachóis
# Neinéitsis
# Neipeailis
# Nuxálk

## O
# Ocsatáinis
# Ollainnis/Ísiltíris
# Oraimis

## P
# Paipeamaintis
# Paistis
# Peirsis
# Portaingéilis
# Pléimeannais
# Polainnis
# Puinseáibis

## R
# Róimis
# Romainis
# Rómainis
# Rómáinis
# Rúisis

## S
# Sáimis
# Sairdínis
# Samóidis
# Sanscrait
# Seapáinis
# Seirbis
# Seiricis (Tsalaigis)
# Seisnis
# Seoirsis (Grúisis)
# Sindis
# Sínis
# Sínis Minnan
# Sínis shimplithe
# Sínis thraidisiúnta
# Sintis
# Slóvaicis
# Slóivéinis
# Slavóinic
# Slavóinis
# Soirbis
# Somáilis
# Spáinnis (Caistílis)
# Sualainnis
# Súlúis
# Suvaisis
# Svahaílis (Ciosvahaílis)

## T
# Tagálaigis
# Táidsícis
# Tamailis
# Téalainnis
# Teileagúis
# Tuircic
# Tuircis
# Tuircis Otamánach
# Túvais

## U
# Úcráinis
# Ugrais
# Úrailis
# Urdúis
# Ungáiris (Maigiairis)
# An Úisbéiceastáinis

## V
# Vítneaimis
# Volaifis
# Volapük

## V
# Wenedyk

## X
# Xhosa
# !Xóõ


Teangacha
Achadh Conaire

Baile i gContae Shligigh is ea **Achadh Conaire** (*Achonry* as Béarla).

Catagóir:Bailte i gContae Shligigh
Áth an Chláir

Is baile é **Áth an Chláir** (*Aclare* as Béarla) atá suite in oirdheisceart Chontae Shligigh. 

## Suíomh
Is é Áth an Chláir príomhbhaile an pharóiste Chill Mhic Thaidhg. Tá sé lonnaithe ar an Eidhneach, craobh-abhainn de chuid na Muaidhe. Is féidir Caisleán Bhéal an Chláir a fheiceáil ón mbaile—dún tréigthe de chuid mhuintir Uí Eaghra is ea é siúd. 

## Ceol
Tá oidhreacht cheoil thraidisiúnta láidir ag an sráidbhaile, agus tá aithne air mar gheall ar a chuid amhránaithe agus ceoltóirí. As Áth an Chláir don cheoltóir Tommy Fleming.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Shligigh