open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sliabh Oilimpeas

Is sliabh in oirthear na Gréige é **Sliabh Oilimpeas** (2,917 m).

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na Gréige
Robert Terwilliger

Duine de na carachtair sa tsraith theilifíse bheoite *[[The Simpsons]]* is ea an Dr. **Robert Onderdonk Terwilliger Jr.**, Ph.D. nó **Sideshow Bob** mar is fearr aithne air. Tá Sideshow Bob guthaithe ag Kelsey Grammer.  Bhí sé ar an gclár den chéad uair san eipeasóid "The Telltale Head". Gí go bhfuair an carachtar ardoideachas in Ollscoil Yale, bhí sé ag obair mar chúntóir le Krusty the Clown. I ndiaidh barraíocht drochíde a fhulaingt uaidh seo, cuireann Sideshow Bob coir i leith Krusty go bradach. Le cuidiú Bart Simpson, nochtar an scéim agus cuirtear Bob i bpríosún.

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair i gcartúin
Catagóir:Carachtair The Simpsons
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1990
An Trasalváin

Is réigiún é an **Trasalváin** atá suite i lár na Rómáine.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:An Trasalváin
An Roisín

Is oileán agus iar-sráidbhaile é **an Roisín**. Tá sé suite ar Inis Gé, ar chósta an Mhuirthead in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo. 

## Tagairtí

Catagóir:An Muirthead
Catagóir:Sráidbhailte in Iorras
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Réalta na Beithile

deas|250px|thumb|Réalta na Beithile
Ba réalta lonrach a threoraigh an Triúr Saoithe go dtí áit bhreithe leanbh Íosa **Réalta na Beithile**. 

Catagóir:Críostaíocht
Sceir

deas|250px|thumb|Sceir
Is oileán beag carraigeach í an **sceir**, róbheag do áitreabh cónaithe.

Catagóir:Tírghnéithe
Coill an Easpaig (Tiobraid Árann)

Baile fearainn i gContae Thiobraid Árann in Éirinn is ea **Coill an Easpaig**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Thiobraid Árann
Coill an Easpaig (Cill Chainnigh)

Sráidbhaile i gContae Chill Chainnigh in Éirinn is ea **Coill an Easpaig**.

Catagóir:Bailte i gContae Chill Chainnigh
Coill an Easpaig (Baile Átha Cliath)

Baile fearainn i mBaile Átha Cliath in Éirinn is ea **Coill an Easpaig**. (Béarla: *Bishopswood*)

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Simpsons Roasting on an Open Fire

Craoladh **"Simpsons Roasting on an Open Fire"**, nó **"The Simpsons Christmas Special"**, clár den chéad sraith de *[[The Simpsons]]* ar an 17 Nollaig 1989. An chéad eipeasóid de na Simpsons é. Bhí móreileamh air láithreach bonn. Is clár Nollag a bhí i gceist. Scríobh Mimi Pond an eipeasóid. D'fhéach 26.7 milliún duine ar an gclár.

## Plota
Cuireann Bart agus Lisa litreacha chuig Santa. Tatú atá ag teastáil ó Bart agus pónaí ó Lisa.

## Táirgeadh
Chonacthas na carachtair seo a leanas ar an gclár den chéad uair: Seymour Skinner, Milhouse Van Houten, Sherri and Terri, Moe Szyslak, Mr. Burns, Barney Gumble, Patty and Selma, Ned Flanders, Todd Flanders, Santa's Little Helper, Snowball II, Dewey Largo, agus Lewis.

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 1)
Mohamed Morsi

Polaiteoir agus 5ú hUachtarán na hÉigipte ba ea **Mohamed Morsi** (20 Lúnasa 1951 – 17 Meitheamh 2019).

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hÉigipte
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Básanna in 2019
Anwar Sadat

Iar-uachtarán na hÉigipte ba ea **Muhammad Anwar el-Sadat** (a rugadh ar an 25 Nollaig 1918). clé|mion|Egyptian Revolutionary Command Council 1953

### Saighdiúireacht
clé|mion|Camp David, Meán Fómhair 1978. Uachtarán Sadat na hÉigipte (ar clé) agus Príomh-Aire Iosrael, Menachim Begin. Ócáid stairiúil agus iad ag croitheadh láimhe. Uachtarán Mheiriceá, Jimmy Carter, ag faire orthu.
Bhí cúlra tuathánach ag Anwar Sadat. D'éirigh sé ina oifigeach airm agus d'éirigh sé an-mhór le Nasser.  

Toisc go raibh an deargfhuath aige don chumhacht a bhí ag na Sasanaigh san Éigipt, bhí baint aige leis na Naitsithe i rith an Dara Cogadh Domhanda. Dá bhrí sin cuireadh i bpríosún é. 

D'fhill Sadat ar an arm sa bhliain 1950 agus ghlac sé páirt in éirí amach Nasser nuair a threascair sé réimeas lofa an Rí Farouk. 

### Uachtarán
Is iomaí post a bhí ag Sadat i rialtas Nasser sular lean sé i gcumhacht é mar Uachtarán ar an Éigipt sa bhliain 1970.  Bhí Sadat ina uachtarán na hÉigipte ó 1970 go dtí an 6 Deireadh Fómhair 1981.
Tar éis theip na hÉigipte i gCogadh Yom Kippur, ní raibh sé sásta a bheith ag brath ar na Rúisigh an méid sin. Bhí sé sásta a bheith ag comhoibriú níos mó leis na Stáit Aontaithe. 

Sa bhliain 1977, bhí sé de mhisneach aige cuairt a thabhairt ar Iosrael agus brú a chur ar Uachtarán Iosrael, Menachim Begin, páirt a ghlacadh i gcomhchainteanna síochána Camp David.

Ar an  17 Meán Fómhair 1978, shínigh Sadat, agus Príomh-Aire Iosrael, Menachem Begin, conradh síocháin sa Teach Bán.
mion|Gerald Ford agus Anwar Sadat i Salzburg 1975|clé
Bronnadh Duais Nobel na Síochána ar Sadat i nDeireadh Fómhair 1978.

### Feallmharú
Tharraing an beart seo agus a dhearcadh i leith an iarthair ionsaithe ó na náisiúin Arabacha eile agus ó ghrúpaí míleata Ioslamacha san Éigipt. Is é an toradh a bhí air sin ná gur feallmharaíodh Sadat ar an 6 Deireadh Fómhair 1981.
mion|clé|Ronald Reagan and Sadat 1981Cúpla lá níos déanaí, ceapadh Hosni Mubarak ina uachtarán ar 14 Deireadh Fómhair 1981, an ceathrú ceann sa tír, tar éis feallmharú a réamhtheachtaithe Sadat.

## Féach freisin

* Gamal Abdel Nasser, Hosni Mubarak

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hÉigipte
Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:Básanna i 1981
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Síochána
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Gamal Abdel Nasser

Iar-Uachtarán na hÉigipte ab ea **Gamal Abdel Nasser** (15 Eanáir 1918 – 28 Meán Fómhair 1970).

Ar 23 Iúil 1952, ghabh Gamal Nasser, in éineacht le Mohamed Naguib, an chumhacht le lámh láidir. Cuireadh deachtóireacht mhíleata in ionad monarcachta bunreachtúla. Treascraíodh an Rí Farouk agus a réimeas lofa.

Tharla **Géarchéim Shuais** sa bhliain 1956, idirghabháil mhíleata mhí-ámharach de chuid na Ríochta Aontaithe agus na Fraince san Éigipt. Cuireadh Nasser chun tosaigh mar laoch,

Cuireadh tús le Cogadh na Sé Lá ar an 5 Meitheamh 1967 nuair a rinne Iosrael ionsaí ar an Éigipt.

Bhí Nasser trom ar an tobac agus bhí diaibéiteas air. Bhuail taomanna croí é sa bhliain 1966 agus arís i 1969. Tháinig  drochthaom croí ar Nasser ar 28 Meán Fómhair 1970. 

Bhí tionlacan ollmmhór leis ... breis is 5 milliún ar an tsochraid, Laoch a bhí ann, ina dtuairim siúd

## Féach freisin

* Géarchéim Shuais
* Cogadh na Sé Lá, 1967

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:Básanna i 1970
Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Fir
Catagóir:Gluaiseacht neamhailínithe
Catagóir:Moslamaigh
Catagóir:Náisiúnaithe
Catagóir:Polaiteoirí na hÉigipte
Catagóir:Príomh-airí
Catagóir:Réabhlóidithe
Catagóir:Saighdiúirí
Catagóir:Sóisialaithe
Catagóir:Uachtaráin
Doire Mhic Cais

Is baile suite i gContae Ard Mhacha () é **Doire Mhic Cais** (). Tá sé suite 4 mhíle lasmuigh de bhaile An Lorgain.
mion|Séipéal Naomh Pádraig

## Áiteanna Suimiúla
Tá Doire Mhic Cais suite gar do Loch nEathach. 

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
Doire Núis

Is baile agus paróiste sibhialta i ndeisceart Chontae Ard Mhacha, Tuaisceart Éireann é **Doire Núis** (Béarla: *Derrynoose*). Tá sé suite 4.5 km taobh thiar theas d'An Céide. Bhrí an logainm: Doire - *coill na crainn darach,* Núis - *bainne nua/cealg bheiche*.

Tá cuid amháin den bhaile suite i mbaile fearainn Mullyard (i bparóiste sibhialta Doire Núis) agus cuid eile den bhaile i mbaile fearainn Crossnamoyle (i bparóiste sibhialta An Céide). Tá an paróiste sibhialta suite i mbarúntachtaí stairiúil Ard Mhacha agus Tuath Threana, faoin Chomhairle Cheantar agus Chathair Ard Mhacha.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
Doire Chaol

Is baile fearainn suite i gContae Ard Mhacha é **Doire Chaol**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
Cocríoch

Is baile suite i gContae Aontroma é **Cocríoch**.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Na Doirse

Is baile suite i gContae Ard Mhacha iad **na Doirse**. 

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
Turanga Leela

mion|clé
Is carachtar ficseanúil í **Turanga Leela** sa chartún grinn Meiriceánach *[[Futurama]]*. Is captaen an Planet Express í. Tá sí cliste, agus níl ach súil amháin aici.

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair Futurama
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1999
Bender Bending Rodríguez

Is carachtar ficseanúil é **Bender Bending Rodriguez** sa chartún grinn Meiriceánach *[[Futurama]]*. Is róbat é, atá mímhúinte agus falsa ar fad. Tá sé ag obair anois do chomhlacht seachadta darbh ainm Planet Express.

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair Futurama
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1999
Professor Hubert J. Farnsworth

Is carachtar ficseanúil é **Professor Hubert J. Farnsworth** sa chartún grinn Meiriceánach *[[Futurama]]*. Is eolaí é a bhunaigh an Planet Express. Rugadh ar an 9 Aibreán é.

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair Futurama
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1999
Amy Wong

Is carachtar ficseanúil í **Amy Wong** sa chartún grinn Meiriceánach *[[Futurama]]*. Rugadh í ar an bpláinéad Mars, agus tá sé ag obair don Planet Express.

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair Futurama
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1999
Mom (Futurama)

Is carachtar ficseanúil í **Mom** sa chartún grinn Meiriceánach *[[Futurama]]*.

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair Futurama
Dennis Tanner

Is carachtar ficseanúil é **Dennis Tanner** ar an gclár teilifíse Biotanach *[[Coronation Street]]*. Ghlac Philip Lowrie an pháirt mar Dennis.

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair Coronation Street
Catagóir:carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1960
Emily Bishop

Is carachtar ficseanúil í **Emily Bishop** ar an gclár teilifíse Briotanach *[[Coronation Street]]*. Glacann Eileen Derbyshire an pháirt mar Emily. Chonacthas Emily ar an gclár den chéad uair ar an 27 Eanáir 1961.

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair Coronation Street
Catagóir:carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1961
Rita Sullivan

Is carachtar ficseanúil í **Rita Sullivan** ar an sobalchlár teilifíse Briotanach de chuid ITV *[[Coronation Street]]*. Glacann Barbara Knox an pháirt mar Rita (ag tosnú ar an 2 Nollaig 1964).

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair Coronation Street
Catagóir:carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1964
Peter Griffin

Is ceann de na carachtair sa tsraith theilifíse bheoite *[[Family Guy]]* é **Peter Griffin**. Tá sé guthaithe ag Seth MacFarlane. 

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair i gcartúin
Catagóir:Carachtair Family Guy
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1999
Ceol rithim agus gormacha

Is seánra ceoil é **ceol rithim agus gormacha** nó **R&G** nó **R⁊G**.

## Cúlra

Is ó shnagcheol agus ó na gormacha a tháinig ceol rithim agus gormacha. Thosaigh daoine ag seinm cheol rithim agus gormacha i gclubanna do dhaoine gorma sna 1930dí. Thosaigh daoine geala ag baint úsáide as an téarma "R&B" timpeall ar na 1960dí.

#### Uirlisí agus guth

Úsáideann siad uirlisí práis, gaothuirlisí, agus cnaguirlisí i gceol rithim agus gormacha. Bíonn daoine ag canadh freisin. Is féidir le guth soprán, alt, tenóir nó dord a bheith agat chun ceol rithim agus gormacha a chanadh.

## Tagairtí

Catagóir:Seánraí ceoil
Páirtí Chónaitheoirí Leitir Cheanainn

Mionpháirtí polaitiúil Éireannach é **Páirtí Chónaitheoirí Leitir Cheanainn** (Béarla: *Letterkenny Residents Party*), a cuireadh ar bun agus a cláraíodh sa bhliain 2008. 

## Tagairtí

Catagóir:Leitir Ceanainn
Catagóir:Polaitíocht na hÉireann
Catagóir:Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann
Dromainn Tí

Sráidbhaile agus baile fearainn i gContae Ard Mhacha, Cúige Uladh is ea ** Dromainn Tí**. '  I nDaonáireamh 2001 bhí daonra de 364 duine ann. Tá sé laistigh de limistéar Chomhairle Ceantair an Iúir, Mhúrn agus an Dúin. T a sé suite laistigh den limistéar sáráilleachta nádúrtha 'Fáinne Cnoc Shliabh gCuillinn', i gContae Ard Mhacha.

## Stair
Bhíothas ag súil go n-aistreofaí Dromainn Tí, mar aon leis an gcuid eile de Dheisceart Ard Mhacha, go dtí Saorstát na hÉireann dá n-achtófaí moltaí Coimisiún na Teorann i 1925.

## Daoine
*Rugadh an scríbhneoir agus béaloideasóir **Michael J. Murphy** (1913 -1996) i Learpholl, ach ba as Dromainn Tí dá thuismitheoirí agus bhí cónaí air ann ó bhí sé ocht mbliana d'aois. Chuir sé go mór leis an gclúdach a rinne an BBC agus RTÉ ar an mbéaloideas agus ar shaol na tíre. D'fhoilsigh sé roinnt leabhar faoi shaol, faoi bhéaloideas agus faoi nathanna cainte na hÉireann chomh maith, a leithéidí agus *At Slieve Gullion's Foot*.  
*Oifigeach de chuid Arm na Breataine ab ea an Captaen **Robert Laurence Nairac ** a fuadaíodh ó theach tábhairne i nDromainn Tí, le linn obráide faoi chlúdach. Mharaigh an tIRA Sealadach é ar a cheathrú turas dualgais i dTuaisceart Éireann mar Oifigeach Idirchaidrimh um Fhaisnéis Míleata d'aimsigh agus bronnadh Cros Sheoirse air i ndiaidh a bháis. Thug sé cuairt ar *The Three Steps Inn* i nDrom an Tí ar an 14 Bealtaine 1977 agus fuadaíodh é nuair a bhí se ag teacht amach as an teach tábhairne, agus maraíodh é tamall ina dhiaidh sin. Ní bhfuarthas a chorp riamh. Le linn "Na Trioblóidí" bhí Drom an Tí i gcrios míleata ag fórsaí slándála na Breatainea a d'úsáid bairr chnoic Shliabh gCuillinn le haghaidh ardán reathnóireachta.

## Sport
Bhí an chéad chlub de chuid Chumann Lúthchleas Gael sa chontae lonnaithe nDromainn Tí, agus é gníomhach ar feadh seal gairid in 1887. Bhí *Jonesboro Border Rangers GFC* gníomhach ó na 1920idí go 1946, agus bunaíodh an club atá ann faoi láthair, CLG Naomh Pádraig, Dromainn Tí, i 1952 agus is ionann é agus Paróiste Dhromainn Tí agus Bhaile an Chláir. Imrítear peil Ghaelach agus camógaíocht ann.

Bhí Dromainn Tí ina bhaile ag iar Uachtarán CLG, Pádraig Mac Con Midhe. Bhí Mac Con Midhe ina Uachtarán ó 1938 go 1943 mar ionadaí Aontroma.
## Séipéal
Is é Eaglais Naomh Pádraig, Dromainn Tí, séipéal paróiste Dhromainn Tí.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
Eanach Mór

Is baile suite i gContae Ard Mhacha é **Eanach Mór**. Bhí 265 duine ina gcónaí ann de an daonáireamh sa bhliain 2011.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
Eanach Aodha

Is baile suite i gContae Ard Mhacha é **Eanach Aodha**.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
Na Cealla

Is baile suite i gContae Aontroma iad **na Cealla**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
An Cionn Bán

Sráidbhaile beag cois farraige is ea **An Cionn Bán** (as Béarla *Whitehead*), ar chósta thoir Chontae Aontroma, in Ultaibh, atá suite beagnach leathshlí idir Carraig Fhearghais agus Latharna. Tá sé laistigh den pharóiste sibhialta Teampall Uí Chorráin (Béarla: *Templecorran*), barúntacht stairiúil Bhéal Feirste Íochtarach , agus ina chuid de Chomhairle Buirge Lár- agus Oir-Aontroime. Roimh Phlandáil Uladh taifeadadh an t-ainm mar *Whitehead* and *Kinbaine* araon.

Suite ag bun Chnoc Mhullagh Sluagh, tá an baile i gcuan beag idir aillte aolchloiche an Chinn Bháin agus aill bholcánach dhubh an Chinn Dhuibh, agus Teach Solais an Chinn Dhuibh ar a bharr, a mharcálann an bealach isteach chuig Loch Lao. Tá an Ceann Bán timpeall 32 km ó Bhéal Feirste. Ar chósta eile de Loch Lao, tá na hOileáin Chóplainn, Beannchar agus cuid de chósta Chontae an Dúin le feiceáil go soiléir.
## Stair

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
An Lorgain

Is baile suite i gContae Ard Mhacha í **an Lorgain**, i dTuaisceart na hÉireann, in aice leis an gcladach theas de Loch nEathach. Tá sí suite i gcúinne thoir thuaidh an chontae.

Is cuid de cheantar Chomhairle Buirge Creag Abhann í an Lorgain, thart ar 18 míle (29 km) siar ó dheas de Bhéal Feirste agus tá sí nasctha leis an chathair ag an mótarbhealach M1 agus ar an iarnród Bhéal Feirste-Baile Átha Cliath araon.

Bhí daonra de thart ar 23,000 ag an Lorgain de réir daonáireamh 2001.
clé|mion|288x288px|Master McGrath, Lurgan

### Máistir McGrath
Bhain Máistir McGrath, an cú cáiliúil, leis an Lorgain.

Laethanta tosaigh: "Waterloo Cup" Máistir McGrath (1866-1873) a bhí ina gCon i spórt na ngiorria cúrsála.

Rugadh Máistir McGrath i gContae Phort Láirge, Éire. 

## Daoine
*Jocelyn Bell Burnell - Réalteolaí
*Neil Lennon - Bainisteoir agus iarimreoir sacair

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
Dearbhóg

deas|250px|thumb|Dearbhóg

Is baile suite i gContae Aontroma é **Dearbhóg**.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Charles Durning

Ba aisteoir Gael-Mheiriceánach é **Charles Durning ** (a rugadh ar an 28 Feabhra 1923 agus a fuair bás i 24 Nollaig 2012). 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2012
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Cnút Mór

Bhí **Cnút Mór** (Sean-Lochlannais: *Knútr inn ríki*  nó *Canutus* c 985 nó 995 - 12 Samhain 1035.), ina thiarna agus ghobharnóir ar Dhiúcacht Schleswig agus an Phomreáin, ina dhiaidh sin, ba rí Shasana é (ón bhliain 1016), rí na Danmhairge (1018), agus rí na hIorua (1028).

Mac an rí Svein Tjugeskjegg (*nó 'Sven na Féasóige Gabhlaí' i nGaeilge*) ab ea é, a raibh ina chomhalta de Lochlannaigh Jomsborg, ord míleata a bhí tráth lonnaithe sa Pholainn, mar atá inniu ann. Léiríonn staraithe neamhchinnteacht fós, cé acu an raibh nó nach raibh Lochlannaigh Jomsburg ar marthain. B'í máthair s'aigesan ná iníon chéad diuice na Polanie, Mieszko I; d'fhéadfadh gurb é Świętosława (féach: Sigrid Storråda)a hainm, cé gur deir an 'Oxford DNB ' go bhfuil a hainm anaithnid.

Mar Phrionsa na Danmhairge, bhuaigh Cnút suíochán ríoga Shasana sa bhliain 1016, i ndiaidh na gcéadta bliain de ghníomhaíochta Lochlannacha in iarthuaisceart na hEorpa. Shealbhaigh sé Ríocht na Danmhairge sa bhliain 1018, rud a d'aontaigh corónacha Shasana agus na Danmhairge le chéile. Choimeád Cnút an bhunáit chumhachta seo le chéile tríd na Danair agus na Sasanaigh a aontú faoi bhannaí cultúrtha an rachmais agus gnáthaimh, seachas dul i mbun na brúidiúlachta. Sa bhliain 1028 agus é i dTrondheim, tar éis deich mbliana coimhlinte in aghaidh céilí comhraic sna Críocha Lochlainn, mhaigh Cnút gur leis choróin na hIorua. Ghabh Cnút Sigtuna, cathair na Sualainne agus cé go raibh boinn eisithe aige dí agus a ainm orthu, níl insint na stair ar fáil faoin a fhorghabháil.

Catagóir:Daoine a rugadh i 995
Catagóir:Básanna i 1035
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine Danmhargacha
Catagóir:Daoine Ioruacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Na Lochlannaigh
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Arald Gormfhiacail

B'é **Arald "Gormfhiacail" Gormsson** (An tSean-Lochlannais: *Haraldr blátǫnn Gormsson*, ) mac an Rí Gorm na Danmhairge agus Thyra Dannebod. Fuair sé bás sa bhliain 985 nó 986 tar éis é a bheith ina Rí na Danmhairge ó c. 958 agus ina Rí na hIorua ar feadh cúpla bliain, is dócha, thart ar 970. Tugann roinnt foinsí le fios gur dhíshealbhaigh a mhac Svend Tveskæg é mar rí, le lámh láidir.

## Na clocha Jelling

Ba chúis le Arald na clocha Jelling a chur in airde in ómós do a thuismitheoirí. Measann an 'Encyclopædia Britannica' gurb iad na hinscríbhinní rúnacha na cinn is mó a bhíonn ar eolas i measc phobal na Danmhairge. Tugann an inscríbhinn ó na clocha Jelling achoimriú dúinn ar bheathaisnéis an rí:

:"*D'ordaigh an Rí Arald na cuimhneacháin seo a bheith déanta i gcuimhne ar Ghorm, a athair, agus Thyra, a mháthair. An Arald a bhuaigh an Danmhairg agus an Iorua go léir agus a chas na Danair chun na Críostaíochta.*"

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 910
Catagóir:Básanna sna 980í
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine Danmhargacha
Catagóir:Daoine Ioruacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Port an Dúnáin

[deas|250px|thumb|[An Bhanna ag Port an Dúnáin]]
Is baile suite ar an Bhanna i gContae Ard Mhacha é **Port an Dúnáin**. Tá daonra 22,000 ann. Tá an baile suite ar Abhainn na Banna. Tá sé suite sa limistéar Chomhairle Baile, Craigavon, Ard Mhacha agus Droichead na Banna. Is féidir le Port an Dúnáin a bhunús a rian do Phlandáil Uladh go luath sa ré na 17ú céad. Ní raibh sé go dtí an ré Victeoiriach, agus teacht an iarnróid, a bhí sé ábalta baile mór a fhorbairt. Maidir le daonra, tá thart ar 61% ó chúlra Protastúnach agus 31% ó chúlra Caitliceach.

Is é **Port an Dúnáin** suíomh an díospóid **Dhroim Crí.** San am atá caite, is siad na paráidí Oráisteacha, a rith tríd an chuid Caitliceach den bhaile, a ba chúis le foréigean.

## Tíreolaíocht
Tá Port an Dúnáin suite i réigiún réasúnta cothrom na hÉireann, in aice le bruach theas Loch nEathach. Is sé an chuid is mó den bhaile atá tógtha ar an taobh thiar d’Abhainn na Banna. Is é cuid mhaith dá rathúnas luath atá ann, mar gheall don abhainn. Ba é an tógáil Canáil an Iúir (ag nascadh Loch Cairlinn le Loch nEathach) sa bhliain 1740, mar aon le fás an iarnród sa 19ú haois, a chuir Port an Dúnáin ag croílár na bealaí iompair. Tá trí droichid a thrasnaíonn na habhann ag Port an Dúnáin. Is droichid bhóthair iad, Sráid an Droichid agus Northway. Is é droichead iarnróid atá in aice leis an Northway.

## Bailte fearainn
Is é Port an Dúnáin (Ard-sráide), (Sráid an Mhargaidh) mar thoradh ar an bhfás idir dhá bhaile fearainn, an Tamhnach agus Corr Chrainn.. 

## Córas iompair
Is siad an bóthar, an chanáil, agus an t-iarnróid a thagann le chéile ag Port an Dúnáin. Mar thoradh fuair Port an Dúnáin an leasainm "Mol an Thuaidh". Mar a thoradh, cruthaíodh an fhostaíocht trí thionscal mais agus cuidiú lean geilleagar talmhaíochta traidisiúnta an cheantair.

Osclaíodh Canáil an Iúir sa bhliain 1742. Nasctha le chéile, Loch Cairlinn agus Muir Éireann le Loch nEathach.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
Bábhún

[mion|250px|[Caisleán an Rois le bábhún]]
Clós taobh le caisleán agus an balla timpeall is ea **bábhún**. 

## Féach freisin

* Caisleán

## Tagairtí

Catagóir:Caisleáin
Shinzō Abe

Ba pholaiteoir Seapánach é **Shinzō Abe** (安 倍 晋 三 *Abe Shinzō,* 21 Meán Fómhair 1954 - 8 Iúil 2022). Ba é príomh-aire na Seapáine ar feadh tamaill ghairid, idir 2006 agus 2007, agus bhí sé ina príomh-aire arís ón bhliain 2012 go dtí 2020.

### Polaitíocht
Polaiteoir fíorchaomhach a bhí ann a raibh col agus coimhthíos aige leis an tSín go háirithe.

Ar 24 Márta 2020, d’fhógair Abe go raibh an Coiste Oilimpeach Idirnáisiúnta toilteanach Cluichí Oilimpeacha Thóiceo a chur ar an mhéar fhada go 2021.

### Éire
Thug Abe cuairt oifigiúil ar Éirinn sa bhliain 2014, a chosnaigh  €2,555.94.
clé|mion|Biden agus Abe, 2013
clé|mion|Abe sa bhliain 2013

### Feallmharú
Lámhachadh agus maraíodh  Abe ar 8 Iúil 2022 agus é i mbun feachtasaíochta, ag tabhairt óráide ag slógadh polaitiúil, i gcathair Nara, in aice le Osaka. Cé go raibh lucht slándála ina fhochair, tháinig fear (Tetsuya Yamagami) aniar óna chúl, tharraing gunna as mála agus scaoil dhá philéar leis. Bhí sé 67 bliain d'aois.

Gabhadh an fear gunna, Tetsuya Yamagami, 41 bliain agus iarchomhalta d'Fhórsa Cosanta Muirí na Seapáine. Chaith sé an t-iar-Phríomh-Aire le gunna de dhéantús baile.

Ar 12 Iúil, bhí na mílte ar shráideanna phríomhchathair na Seapáine, Tóiceo  chun ómós a thabhairt do Shinzo Abe. D'iompair cóiste marbh corp Abe trí an phríomhchathair go dtí halla na sochraide, áit gur créamadh a chorp. Reáchtáladh sochraid phríobháideach ag Teampall Zojoji.

## Féach freisin

* Yoshihide Suga

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na Seapáine
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Feallmharuithe
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Geata Mhic Amhlaí

Is baile suite i gContae Aontroma é **Geata Mhic Amhlaí**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Muhammad Ali na hÉigipte

Gobharnóir Otamánach ar an Éigipt ab ea **Muhammad Ali Pasha al-Mas'ud ibn Agha** ( 4 Márta 1769 - 2 Lúnasa 1849). Bhí sé ina ghobharnóir ó 1805 go 1848. Áirítear é orthu siúd a chuir tús le forbairt stát nua-aimseartha san Éigipt. In oirthuaisceart na Gréige a rugadh é.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hÉigipte
Catagóir:Daoine a rugadh i 1769
Catagóir:Básanna i 1849
An Mullach Bán

Is baile suite i gContae Ard Mhacha é **an Mullach Bán** (Béarla: *Mullaghbawn*).

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
Rúitín

clé|250px|mion|Rúitín
Is éard is **an rúitín** nó **an réigiún talacruach**, (ar a dtugtar freisin **murnán** nó 'alt na coise') ná an réigiún ina mbuaileann an cnámh lorgan agus an troigh le chéile. Tá trí alt san rúitín:.. alt an rúitín féin, an t-alt fo-thalusach agus an t-alt tibifiobúlach íochtarach. 

San úsáid coitianta, tagraíonn an téarma 'rúitín' go heisiach do réigiún an rúitín. I téarmaíocht leighis, is féidir "rúitín" (gan cháilitheoirí) a bheith ag tagair don réigiún iomlán nó go sonrach don réigiún talacrurach. 
Is iad príomh-chnamha an rúitín ná an talus (sa troigh), agus an tibia agus an fiobúl (sa lorgan). Tugtar *cnámh an rúitín* ar an talus. 
Is alt bacánach sionóibhiach an rúitín, a cheanglaíonn foircinn aimhneasacha an tibia agus an fhiobúil, san ghéag íochtarach, le ceann neasach an taluis.

Catagóir:Cos
Catagóir:Ailt (anatamaíocht)
Catagóir:Anatamaíocht
Mullach Breac

Is baile suite i gContae Ard Mhacha é **Mullach Breac**.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
Oirthear Maí

Is baile agus paróiste sibhialta suite i gContae Aontroma é **Oirthear Maí**. Bhí 1,122 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2013. 

clé|mion|An teampall Preisbitéireach in Oirthear Maí 
Thart ar an bhliain 460, chuir Naomh Olcán mainistir ar bun san áit. Deisceabal de chuid Naomh Pádraig é agus bhain tábhacht réigiúnda leis an mhainistir san am. Is é bun an chloigthí an t-aon rian den mhainistir atá fágtha. Tá sé suite in aice le Teach Pobail Naomh Pádraig agus é timpeall ar 11 m ar airde agus trí húrlár ann. Tá sé ina shéadchomhartha sceidealaithe (SMR, uimhir ANT 013-010). Tá teampall breá Preisbitéireach ar an bhaile chomh maith.

Tá clú ar Oirthear Maí inniu mar gheall ar imeachtaí gluaisrothaíochta a thionóltar ann.

## Naisc sheachtracha
*Eolas faoi Chloigtheach Oirthear Maí 

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Fáidh

thumb|An Fáidh Abrahám
Is duine le aird aige mar múinteoir inspioráidithe nó craoltóir Toil Dé i gCríostaíocht é **fáidh**. 
 
## Liosta fáithe

* Árón, Abrahám, Ámós, Anna, Azairiá
* Cáin agus Áibil
* Dainéil, Dáiví, Deabrá
* Éilias, Eilíseá, Eineoc, Eizicéil, Eoin Baiste
* Habacúc, Hagaí, Hóisé
* Íseáia, Iacób, Irimia, Ióéil, Ióna, Iósua 
* Malaicí, Míocá, Maois
* Nahúm, Nátán, Naoi
* Óbaidiá
* Samúéil
* Zacairiá, Zafainiá

Catagóir:An Bíobla
Catagóir:Sean-Tiomna
Catagóir:Fáithe
Catagóir:Críostaíocht
Codach

thumb| Tacar Mandlebrot. Tá an cuma céanna ar an dtacar iomlán is atá ar aon phíosa beag den tacar.
thumb| Píosa beag den Tacar Mandlebrot.
thumb| Píosa eile den Tacar Mandlebrot.

Is é is **codach** nó **frachtal** ann ná tacar a fanann 'casta' cé chomh beag agus atá sé. Is tacair féinchosúlta iad go léir. Cialaíonn é sin ná go bhfuil an cuma céanna ar an dtacar iomlán is atá ar aon phíosa beag den tacar. Toisc go bhfuil codaigh casta, chun roinnt dá n-airíonna is tábhachtaí a achoimriú, is maith an rud é roinnt coincheaptha réasúnta simplí a bheith againn. Is é toise tacair ceann de na coincheaptha is tábhachtaí den saghas seo. Tá toise ghraf feidhme slime *y = f(x)* cothrom le 1 agus tá toise sféir cothrom le 2, ach de ghnáth ní slánuimhir é toise chodaigh.

Ar feadh fhormhóir a staire, níor pléidh ach amháin tacair a raibh roinnt slime acu agus mar sin, d'fhan matamaitic amach ó codaigh. Ní raibh an focal Francach do chodach cumtha go dtí 1975. Le teacht ríomhairí agus teaspáintí ghrafacha nua-aimseartha, fuair taighde ar chodaigh a lán cabhair agus an-chuid spreagadh. É sin ráite, bhí roinnt samplaí de chodaigh luaite fadó. 

Sa bhliain 1872, shainigh Gearmánach Karl Weierstrass feidhm *f* a bhí leanúnach ag gach pointe ach a bhí do-dhifreálaithe ag gach pointe freisin. Ghlaofaí codach ar ghraf na feidhme sin inniu. Is sampla casta é sin ach shainigh an matamaiticeoir Sualannach Helge von Koch sampla eile a bhí i bhfad níos simplí i 1904. Rinne daoine mar Poincaré, Fatou agus Julia mionfhiosrú ar an gcoincheap de chóras feidhme atrialla sa 19ú agus go luath sa 20ú haois. Tugann an coincheap sin slí tábhachtach dúinn chun codaigh a shainiú.

Go dtí gur chuir Mandelbrot chun suntais na hairíonna atá i gcoitianta ag na tacair den tsaghas seo, chonacthas mar thacair iargúlta aisteacha iad. Chomh maith le sin, thaispean sé gur samhlacha réadúla agus úsáideacha iad i gcomhair a lán feiniméin nádúrtha. Mar shampla gneithe geolaíochta cosúil le chóstaí, struchtúr plandaí, soithigh fola, scamhóga, praghsanna sa stocmhargadh agus Brúnghluaisne. Dúirt sé go raibh codaigh níos nádúrtha agus imfhiosaí ná na rudaí slime a bhí sa mhatamaitic traidisiúnta.

## Tagairtí


Catagóir:Toipeolaíocht
Fujishima Takeji

:*San ainm Seapánach seo, is é an t-ainm teaghlaigh ná "Fujishima".*

Ealaíontóir Seapánach ab ea **Fujishima Takeji**,(藤島 武二 *Fujishima Takeji*, 15 Deireadh Fómhair, 1867 - 19 Márta, 1943), a bhain cáil amach dó fein le haghaidh a chuid oibre i bhforbairt ghluaiseacht an Rómánsachais agus an impriseanachais laistigh den ghluaiseacht ealaíne yōga (stíl an Iarthai), sa phéintéireacht Seapánach, ag deireadh an 19ú agus ag tús an 20ú Aois.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1867
Catagóir:Básanna i 1943
Catagóir:Péintéireacht Sheapánach
Catagóir:Péintéirí Seapánacha
Maigh gCabraí

Is baile suite i gContae Aontroma í **Maigh gCabraí**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Carly Rae Jepsen

Is amhránaí agus cumadóir amhrán Ceanadach í **Carly Rae Jepsen** a rugadh ar 21 Samhain 1985. Sa bhliain 2007, chuir sí an tríú i séasúr *[[Canadian Idol]]* cúig chomórtas. Tháinig sí chun cáile go mór tar éis dá hamhrán "*[[Call Me Maybe]]*" barr na gcairteacha a bhaint amach ar fud an domhain sa bhliain 2012.

## Luathshaol
Rugadh Carly Rae Jepsen i Mission, An Cholóim Bhriotanach, Ceanada ar 21 Samhain 1985.

## Gairm
### 2008–2010: ''Tug of War''
Scaoil Rae Jepsen a céad albam *[[Tug of War]]* ar an 29 Meán Fómhair, 2008.

### 2011–13: ''Curiosity'' agus ''Kiss''
Scaoil Rae Jepsen a dara halbam Kiss ar an 14 Meán Fómhair, 2012.

### 2013–inniu: ''E·MO·TION''
Scaoil Rae Jepsen a tríú halbam E·MO·TION ar an 24 Meitheamh, 2015.

## Léirithe ''Canadian Idol''

## Dioscliosta

* *[[Tug of War]]* (2008)
* *[[Kiss (albam)|Kiss]]* (2012)
* *[[Emotion (albam Carly Rae Jepsen)|E·MO·TION]]* (2015)
* *[[Dedicated (albam Carly Rae Jepsen)|Dedicated]]* (2019)
* *[[Dedicated Side B]]* (2020)
* *[[The Loneliest Time]]* (2022)

## Camchuairteanna
* *Beside You Tour* (2009)
* *Hanson – Shout It Out World Tour* (Ceanada) (2012)
* Justin Bieber – *Believe Tour* (2012/13)
* *The Summer Kiss Tour* (2013)
* *Gimmie Love Tour* (2015–16)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Ceoltóirí Ceanadacha
Catagóir:Carly Rae Jepsen
Catagóir:Daoine beo
An Fhuláinis

Is teanga í an **Fhuláinis** a labhraítear go fairsing in Iarthar na hAfraice. Tá sí ó dhúchas ag 24 mhilliún duine, mar a mheastar. Ceann de na teangacha Nígir-Chongócha í a bhaineann le brainse Seineagaimbiach na fine seo, cosúil leis an Volaifis agus an tSeréiris a bhíonn le cloisteáil sa réigiún seo chomh maith. Is iad na Fulánaigh agus na grúpaí eitneacha cosúil leo siúd a labhraíonn ó dhúchas í, ach thairis sin bíonn Fuláinis mar theanga iasachta agus mar ghléas cumarsáide ag na milliúin daoine sna tíortha idir an tSeineagáil, an Ghaimbia, Camarún agus an Ghuine. Ceann de thíortha móra Iarthar na hAfraice í.

Is é an rud is suntasaí faoi ghramadach na Fuláinise ná an idirmhír a chuirtear idir tamhan an fhocail agus an iarmhír ghramadúil. An ról a bhíonn ag na hidirmhíreanna san Fhuláinis tá sé cosúil le ról na réamhfhocal sa Ghaeilge agus sa Bhéarla.

Tá na hainmfhocail rangaithe ina n-aicmí, cosúil leis na haicmí sna teangacha Bantúcha, ach tá na haicmí seo i bhfad níos líonmhaire san Fhuláinis ná sna teangacha sin. Tá timpeall ar chúig aicme fichead ann, ach bíonn sé ag brath ar an gcanúint. D'fhéadfá na haicmí seo a chur i gcomparáid le hinscní na dteangacha Ind-Eorpacha, nó cosúil leis an dóigh a bhfuil forainm amháin sa Ghaeilge don bhaininscne (*sí*) agus forainm eile don firinscne (*sé*), baineann a forainm féin le gach aicme den chineál seo. 

Bíonn iolra na n-ainmfhocal an-mhírialta san Fhuláinis, agus caithfidh tú an t-iolra a fhoghlaim in éineacht leis an bhfoirm uatha le cuimhne a choinneáil air.

Tá trí fhaí - an fhaí ghníomhach, an fhaí chéasta, agus an fhaí mheánchéasta - ag na briathair san Fhuláinis.

Tá córas claochluithe tosaigh ag an bhFuláinis, cosúil leis an nGaeilge.

Labhraítear an dúrud canúintí éagsúla, agus ainmneacha difriúla orthu: *Pulaar* a thugtar ar na canúintí iartharacha, agus is é *Fulfulde* an t-ainm a thugann cainteoirí na gcanúintí oirthearacha ar a dteanga féin. Tá an t-ainm Gaeilge "Fuláinis" bunaithe ar an leagan Béarla *Fulani* a tháinig ón Hásais nó ón Meindis (nó ó theangacha Mandaecha eile sa réigiún). *Peul* an téarma Fraincise agus é bunaithe ar an Volaifis.
## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Teangacha na hAfraice
Catagóir:Teangacha Nígir-Chongócha
Catagóir:Teangacha
Catagóir:Teangacha Seineagaimbiacha
Páirtí Poblachtach Sóisialach na hÉireann

Páirtí polaitíochta poblachtánach agus sóisialach é **Páirtí Poblachtach Sóisialach na hÉireann** (Béarla: *Irish Republican Socialist Party* nó *IRSP*) atá lonnaithe in Éirinn. Bunaíodh an páirtí ar an 8 Nollaig, 1974 agus tá sé lonnaithe i mBaile Átha Cliath. Tá an grúpa paraimíleatach Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann mar eite mhíleata an pháirtí. Dar leo, leanann siad Séamas Ó Conghaile a bhunaigh *an Páirtí Sóisialach Poblachtach na hÉireann* sa bhliain 1896.

## Tagairtí

Catagóir:IRSP
Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann

Is grúpa paraimíleatach poblachtánach sóisialach é an **Irish National Liberation Army** ( nó *Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann* nó an t**INLA**). Tá sé d'aidhm acu Tuaisceart na hÉireann a bhaint ón Ríocht Aontaithe agus Éire athaontaithe a chruthú. 

[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:INLA_Graffiti,_Strabane,_January_2010.JPG|mion|clé|Péintéaladh [Graifít|graifítí a bhain leis an ngrúpa ar bhalla, An Srath Bán, Tír Eoghain]]

## Stair
Bunaíodh an tINLA ar an 8 Nollaig 1974.  Bhí Ronnie Bunting ina cheannaire ar an INLA sna 1980idí.

Ag deireadh na bliana 2009 gheall an tINLA go rachaidís ar thóir na n-aidhmeanna seo trí mhodhanna síochánta as sin amach.

## Tagairtí

Catagóir:INLA
Catagóir:IRSP
Páirtí Sóisialach na nOibrithe

Is pháirtí polaitíochta Marxach Éireannach é **Páirtí Sóisialach na nOibrithe** () atá lonnaithe in Éirinn. Bunaíodh an páirtí sa bhliain 1971 agus tá sé lonnaithe i mBaile Átha Cliath.

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí sóisialacha in Éirinn
Catagóir:Marxachas
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1971
Catagóir:Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Páirtithe polaitíochta i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Poblachtachas na hÉireann
Comhghuaillíocht Neamhspleách Chiarraí

Is mionpháirtí polaitíochta Éireannach é **Comhghuaillíocht Neamhspleách Chiarraí** (iar **Comhghuaillíocht Neamhspleách Chiarraí Theas** (Béarla: *Kerry Independent Alliance*) atá lonnaithe in Éirinn. Bunaíodh an páirtí sna 1990idí agus tá sé lonnaithe i gCill Airne.

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na hÉireann
Catagóir:Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1992
An Crann Géagach

Gearrscéalta agus aistí le Pádraic Ó Conaire, scríbhneoir Éireannach, is ea ***An Crann Géagach***, a foilsíodh sa bhliain 1919.

Bailiúchán d'aistí agus mion-scéalta atá ann.

## Na scéalta
# Cuireadh 	
# M’asal beag dubh 	
# Croidhe-bhrughadh na Cruinne
# Sa gCoill 
# An Dúiseacht 	
# An bhean bhí ag an bhfuinneóig 	
# Fleadh aoibhinn 
# Beirt faoi chrann 	
# An Sean-choiléar 	
# Cnoc mo Chroidhe 	
# Crann na Croiche 	
# An Breac atá san Abhainn Mhóir 	
# Slán agaibh, a Cháirde

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair a foilsíodh sa bhliain 1919
Catagóir:Leabhair le Pádraic Ó Conaire
Catagóir:Pádraic Ó Conaire
Catagóir:Leabhair ghearrscéalta Ghaeilge
Achadh Mór (Contae Liatroma)

Is baile suite i gContae Liatroma é **Achadh Mór**. Bhí 620 duine ina gcónaí in Achadh Mór sa bhliain 2006.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Liatroma
Baile na gCléireach

Is baile suite i gContae Liatroma é **Baile na gCléireach**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Liatroma
Corr an Tobair

Is baile fearainn agus sráidbhaile suite i gContae Ros Comáin é **Corr an Tobair**. Bhí 750 duine ina gcónaí i gCorr an Tobair.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Liatroma
Teanga SMS

Is téarma é **Teanga SMS** nó *téacschaint* do bhéarlagair agus giorrúcháin a úsáidtear de bharr nach bhfuil ach líon teoranta carachtar ar fáil go minic i dteachtaireacht a sheoltar ó fhóin phóca, ach go háirithe sna teachtaireachtaí téacs SMS agus ar líonraí sóisialta an idirlíon. Tá an oiread sin den chumarsáid ag tarlú ar líne sa lá atá inniu ann go bhfuil úsáid mhór á baint as na giorrúcháin seo leis an gcumarsáid sin a éascú. Bíonn siad in úsáid ar tháibléad, ar na ríomhairí glúine, ar na bhfóin phóca is chliste. Cabhraíonn siad cur síos a dhéanamh ar chúrsaí an tsaoil taobh istigh de 140 nó 160 carachtar, twitter agus téacsanna faoi seach. Tá an Béarla chun tosaigh ar gach teanga eile sa réimse seo, ach tá teangacha eile á gcur in oiriúint chomh maith leis. 

## Teanga SMS sa Ghaeilge
Tá taithí ag na Gaeil ar chórais ghiorrúcháin; i ré na lámhscríbhinní ba ionann *7* agus *agus*, is uaireanta d'fhágtaí deireadh na bhfocal ar lár, nó chuirfeadh litir amháin focal comónta in iúl, 'K' don fhocal 'cath' mar shampla.

### Giorrúcháin is [[Acrainm]]neacha
* grma - go raibh maith agat
* grmma - go raibh míle maith agat
* cgl - ceart go leor
* ldt - le do thoil
* bld - buíochas le Dia
* fmt - feicfidh mé tú
* (a)goa - (ag) gáire os ard, nó, asg - ag scairteadh gáire (lol)
* ds - deireadh seachtaine
* das - dála an scéil
* maf - maith an fear
* omd - ó mo Dhia
* oad - ó a Dhia
* lch – leathanach
* tbo - tá brón orm
* v- bhí
* FAB - fadhb ar bith
* wil - bhfuil
* 7n - seachtain
* an8 - anocht
* n8 - nocht
* Gaelt8 - Gaeltacht
* cf - cén fáth?
* 7 - s – agus
* Siv – sibh
* 6- sé
* sgf - slán go fóill 
* bmtag - briseadh mo thóin ag gáire
* a# - a thaisce 
* TDDT - 'Tóg do deoch théin'
* Uimh - uimhir
* NASAA - YOLO na Gaeilge - níl ach saol amháin agat

## Gaeilge na hAlban
* OMC - O mo chreach (OMG)
* a-n8 - a-nochd (2nite)
* FMF - Feumaidh Mi Falbh (G2G)
* BMAA - Bidh Mi Air Ais (BRB)

## Féach Freisin

* Giorrúcháin sa Ghaeilge

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha
Catagóir:Teangacha digiteacha
Catagóir:Teangacha béarlagair
Catagóir:Teangacha giorrúchán
Catagóir:An Ghaeilge
Misha B

Is ceoltóir Sasanach í **Misha Amber Bryan** nó **Misha B**. Rugadh i Manchain í ar 10 Feabhra, 1992. Tháinig sí sa cheathrú háit ar an ochtú sraith *[[The X Factor (RA)|The X Factor]]* sa bhliain 2011.

## Dioscliosta
### Singlí

### Físeáin Cheoil

## Camchuairteanna
* The X Factor Live Tour (2012)

;Ealaíontóir oscailte
*Pink Friday: Reloaded Tour (2012)

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1992
Catagóir:Iomaitheoirí X Factor
Catagóir:Daoine beo
Tulisa Contostavlos

Is ceoltóir Sasanach í **Tulisa Contavlos**. Rugadh i Londain í ar 13 Iúil, 1988. Is Éireannach í a máthair; Is Cipireach Gréagach é a hathair. Ba bhreitheamh í ar *[[The X Factor (RA)|The X Factor]]*.

## Luathshaol
Rugadh Tulisa i Camden Town.

## Gairm
### 2000-2011: N-Dubz
Bhí Tulisa ina bhall de de N-Dubz ó 2000 go 2011.

### 2011-2012: ''The X Factor'' agus ''The Female Boss''
Chuaigh Tulisa ar The X Factor mar bhreitheamh i 2011 agus d'fhág sí i 2012. Scaoil sí a céad albam *[[The Female Boss]]* ar an 22 Nollaig 2012.

### 2013-anois: Dara Albam
Tá Tulisa ag obair ar a dara halbam ag rá: "I'm going to make a few singles soon, and I want to take my sound back to basics.". Is é "Living Without You" an chéad singil, a scaoileadh ar 4 Eanáir 2015. Bhí sé ar athló ó 7 Nollaig, 2014. D'fhill sí ar *The X Factor* ar sraith 11 mar aoi-bhreitheamh ar 13 Nollaig 2014, nuair a bhí Mel B tinn.

## Dioscliosta

* *[[The Female Boss]]* (2012)

## Camchuairteanna
* 2013: *[[Ne-Yo Tour]]*

## Tagairtí

Catagóir:Tulisa Contostavlos
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1988
Catagóir:Breithiúna The X Factor
Catagóir:Daoine beo
An tArdriasc

Is sráidbhaile suite i gContae Ard Mhacha é **an tArdriasc**. Cuimsíonn sé dhá bhaile fearainn, an tArdriasc Thoir agus an tArdriasc Thiar.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Ard Mhacha
An Chora Uachtarach

Is baile fearainn suite i gContae Ard Mhacha í **an Chora Uachtarach**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Ard Mhacha
An Mullach Buí

Is baile fearainn suite i gContae Aontroma é **an Mullach Bui**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Baile fearainn

Is roinn talún geografach úsáidte in Éirinn agus Na hOileáin Siar in Albain é **baile fearainn**. 

Dar leis an Bunachar Sonraí Logainmneacha, tá 61,098 bailte fearainn in Éirinn inniu. Tá achar meánach 325 acra ag Bailte Fearainn, ach tá achar 7,555 acra ag an baile fearainn is mó (Fionnán, Cill Aithnín, Co. na Gaillimhe) agus 0.625 acra ag an baile fearainn is lú (Seanchlós na hEaglaise, i Co. Tír Eoghain).

## Stair
Ceaptar go minic go mbaineann siad le seantuatha Gaelacha ón aimsir anallód, ach gur cumadh go leor acu sa 19ú haois nuair a bhí stát na Breataine ag iarraidh an tír a mhapáil agus luach a chur ar an talamh ar bhonn córasach.   Níl “sean-roinn ó ré Ghaelach na hÉireann” atá i go leor de na bailte fearainn “mar a mhaítear go minic” ach teorainneacha a cruthaíodh sna 1800idí agus an tír á mapáil ag Suirbhéireacht Ordanáis na Breataine. Ní raibh siad  in úsáid ar chor ar bith roimh Ionradh na Normannach.   "Ar pháipéar in oifig a socraíodh iad seachas a bheith bunaithe ar rud ar bith a bhí ar an talamh."

Leagadh cúram na dteorainneacha ar Richard Griffith agus foireann na Suirbhéireachta Teorann – b’éigean dó na bailte fearainn agus a n-ainm a aithint, agus a dteorainneacha agus a luach a shainiú. Ba é an pointe tosaithe a chaith sé a thógáil ná glacadh leis na teorainneacha ar ghlac na giúiréithe contae agus eastáit mhóra leo. Ach bhí go leor áiteanna ann nach raibh tuiscint fhoirmeálta ann ar bhailte fearainn agus a dteorainneacha, go háirithe i gceantair shléibhe agus chósta. Sna háiteanna sin,  is dóigh gur ag obair as lámh a chéile le tiarnaí móra talún an réigiúin a bhí lucht na suirbhéireachta. Roghnaíodh gnéithe nádúrtha den tírdhreach san áit a raibh siad – srutháin mar shampla – ach ar thalamh mór oscailte bhí *mearings* agus claiseanna colbha acu.

## Féach freisin
* Éire
* Cúigí
* Contaetha
* Barúntachtaí
* Paróistí Siabhaílta/Dlí
* Bailte fearainn

## Naisc sheachtracha
* Bunachar Logainmneacha na hÉireann, logainm.ie
* The Northern Ireland Place-Name Project, placenamesni.org
* Irish Townlands, townlands.ie
* An Phríomh-Oifig Staidrimh, cso.ie
* Gníomhaireacht Thuaisceart Éireann um Staidreamh agus um Thaighde, nisra.gov.uk

## Tagairtí

Catagóir:Bailte Fearainn
Catagóir:Tíreolaíocht
Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Ceantracha na hÉireann
Catagóir:Logainmneacha
Catagóir:Logainmníocht
*
Sraith Nócam

Is baile suite i gContae Aontroma í **Sraith Nócam**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
An Chraobh Rua

Is baile fearainn suite i gContae Ard Mhacha é **an Chraobh Rua**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Ard Mhacha
Tuaim, Contae Aontroma

Is baile suite i gContae Aontroma í **Tuaim**, nó **Droichead Thuama**, i gContae Aontroma'''.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Aontroim Íochtarach

Is barúntacht suite i gContae Aontroma é **Aontroim Íochtarach**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Aontroma
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Aontroma
Toghroinn ceantair

Is limistéar riaracháin úsáidte i bPoblacht na hÉireann é an **Toghroinn** (Béarla: *Electoral Division*). Tá 3,440 sa stát. Agus torthaí na nDaonáireamh á gcur i gcló, is í an toghroinn an limistéar is lú go gcuirtear eolas faoi Staidreamh Daonra i gCeantair Bheaga (Béarla: *Small Area Population Statistics* nó *SAPS*) i láthair. 

## Bunús
Nuair a cruthaíodh Aontais Dhlí na mBocht sa bhliain 1838, bailaíodh na Bailte Fearann i ranna nua a dtugadh **District Electoral Divisions** orthu, nó **Toghranna Ceantair** as Gaeilge. Thogh áitritheoirí na toghranna ceantair, más rud é gurbh íocóirí rátaí iad, Bord Bardachta Aontais Dhlí na mBocht.

Agus na toghranna á gcruthú, ba é an cuspóir a bhí ann ná limistéar a chruthú go mbeadh luach inrátaithe comparáideach eatarthu maraon le daonra comparáideach iontu. Mar thoradh, ba bheag an gaol a bhí idir na limistéir nua seo agus na limistéir riaracháin sibhialta nó eaglasta a úsáideach go dtí seo - an paróiste. D´ainneoin seo, níorbh annamh go dtugadh an t-ainm céanna ar an limistéar nua seo agus a bhí ag an bparóiste sibhialta máguaird.

Bunaíodh na comhairlí contaetha, na comhairlí ceantair tuaithe agus na comhairlí ceantar uirbeach ar fud na hÉireann faoin *Acht Um Rialtas Áitiúil (Éire) 1898* agus baineadh úsáid as na ranna céanna chun comhaltaí na gcomhairlí éagsúla a thoghad. 

Sa bhliain 1994, aistríoch an t-ainm *Toghroinn Ceantair (TRC)* agus an t-ainm *Barda* go dtí Toghroinn (TR). D’fhan ainmneacha agus teorainneacha na dToghranna Ceantar éagsúla (TRC) agus na mBardaí éagsúla mar a bhí roimhe sin.

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Ceantracha na hÉireann
Logagram

Is éard is **logagram** nó **logagraf** ann ná graiféim a fheidhmíonn ar son focail nó moirféime (an t-aonad is lú brí i dteanga). Seasann sé seo i gcodarsnacht le fónagraim, a sheasann d'fhóinéimí (fuaimeanna urlabhra) nó cónaisc d'fhóinéimí, agus cinntiúcháin, a mharcálann catagóirí séimeantacha amach.

Go minic freisin, tugtar idéagraim orthu. Sa chruinnchaint, áfach, cuireann idéagraim smaointe in iúl go díreach seachas focail agus moirféime, agus níl aon cheann de na córais logagrafacha atá tuairiscithe anseo idéagrafach go fírinneach.

## Tagairtí

Catagóir:Córais scríbhneoireachta logagrafacha
Catagóir:Córais scríofa
Catagóir:Graiféimí
Uí Nialláin Thiar

Is barúntacht suite i gContae Ard Mhacha iad **Uí Nialláin Thiar**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Ard Mhacha
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Ard Mhacha
Na Feá Íochtaracha

Is barúntacht suite i gContae Ard Mhacha iad **na Feá Íochtaracha**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Ard Mhacha
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Ard Mhacha