open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Institiúid Teicneolaíochta Bhaile Bhlainséir

Coláiste tríú leibhéal suite i gContae Bhaile Átha Cliath ab ea **Institiúid Teicneolaíochta Bhaile Bhlainséir**. Is cuid d'Ollscoil Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath é anois.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Bhaile Átha Cliath
Calafort Átha Cliath

deas|250px|thumb|Calafort Átha Cliath
Is calafort suite i mBaile Átha Cliath é **Calafort Átha Cliath**.

## Féach freisin

* Calafort Caergybi

## Tagairtí

Catagóir:Baile Átha Cliath
Catagóir:Calafoirt agus cuanta
Stáisiún Uí Chonghaile

Is stáisiún suite i mBaile Átha Cliath é **Stáisiún Uí Chonghaile**. Is pointe tosaigh é an stáisiún do thraenacha fo-uirbeacha príomhlíne agus seachtracha i dtreo Béal Feirste, Sligeach agus Ros Láir. Tá an stáisiún ar na líonraí DART agus Luas freisin. 

Roimh 1966 tugadh *Amiens Street* ar an stáisiún i mBéarla, agus an t-ainm á athrú don leathchéad bliain Éirí Amach na Cásca mar chomóradh ar Séamus Ó Conghaile.

## Tagairtí

## Naisc sheachtrachar
* Iarnród Éireann Láithreán gréasáin oifigiúil (i mBéarla)

Catagóir:Stáisiúin iarnróid i mBaile Átha Cliath
Iosta na Rinne

Is baile nua suite i gContae Bhaile Átha Cliath é **Iosta na Rinne** nó **Sráidbhaile an Iosta**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Bhaile Átha Cliath
Fáilte Ireland

Is é **Fáilte Ireland,** nó **Tourism Ireland,** Údarás Náisiúnta Forbartha Turasóireachta na hÉireann.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Fáilte Ireland
Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann
Catagóir:Turasóireacht in Éirinn
Baile Átha Cliath Thuaidh-Lár (roimh 2016)

Ba thoghcheantar Dháil Éireann suite i gContae Bhaile Átha Cliath é **Baile Átha Cliath Thuaidh-Lár** ó 1948 go 2016.

Catagóir:Baile Átha Cliath Thuaidh-Lár
Catagóir:Iarthoghcheantair
Baile Átha Cliath Theas-Lár (Dáilcheantar)

Is Dáilcheantar 4 suíochán é **Baile Átha Cliath Lár-Dheisceart**.  
[clé|mion|[Catherine Byrne, FG, 2015]]
[clé|mion|[Joan Collins (polaiteoir)|Joan Collins, 2011]]
clé|mion|Máire Devine, 2015

## Toghcháin
**Olltoghchán 2016**

San Olltoghchán  2016,  toghadh mar Theachtaí Dála Catherine Byrne (Fine Gael), Bríd Smith (Dlúthphartíocht–Pobal Roimh Bhrabús), Aengus Ó Snodaigh (Sinn Féin) agus Joan Collins (Independents 4 Change nó  Right to Change).  Theip ar Eric Byrne (LO) agus Catherine Ardagh (FF).
[clé|mion|'''[Catherine Ardagh, FF**]]
**Olltoghchán 2020**

San [[Olltoghchán na hÉireann, 2020|Olltoghchán 2020]], toghadh mar Theachtaí Dála [[Patrick Costello]] (CG), [[Bríd Smith]] ([[Dlúthphartíocht–Pobal Roimh Bhrabús]]), [[Aengus Ó Snodaigh]] ([[Sinn Féin]]) agus [[Joan Collins]] ([[Independents 4 Change]]). Bhí Aengus Ó Snodaigh (SF), urlabhraí Gaeilge a pháirtí, ar bharr an chomhairimh in 2020 le 17,015 vóta, beagnach dhá chuóta, ach ní raibh ag Sinn Féin ach an t-aon iarrthóir amháin, bainistiú mí-éifeachtach ag an am. Bríd Smith (PsB) agus Joan Collins (R2Ch) is mó a fuair vótaí aistrithe uaidh agus toghadh an bheirt acu, a bhuíochas do Shinn Féin.  Theip ar [[Catherine Ardagh]] (FF) aon uair amháin eile.

Sna [[Toghcháin áitiúla na hÉireann, 2024|toghcháin áitiúla 2024]] ní mórán tacaíochta a bhí ag iarrthóirí Fhianna Fáil (8%) ná ag iarrthóirí Fhine Gael (4%) sa gceantar i gcomparáid le 18% ag iarrthóirí ó Shinn Féin; 5% araon ag an Lucht Oibre agus 8% ag an gComhaontas Glas. Bhí 22% ag iarrthóirí eile ar an eite chlé.

**Olltoghchán 2024'''

San Olltoghchán 2024, sheas ochtar déag iarrthóirí, ina measc triúr de na Teachtaí Dála a toghadh in 2020: Aengus Ó Snodaigh (SF), Joan Collins (R2Ch)  agus Patrick Costello (CG). D'éirigh Bríd Smith (PsB) as: ina háit bhí Hazel de Nortúin (PsB agjs cainteoir Gaeilge).

Toghadh Catherine Ardagh (FF) ar dtús in 2024. Ansin toghadh Ó Snodaigh, a chomhghleacaí ó Shinn Féin Máire Devine, agus Jen Cummins ó na Daonlathaithe Sóisialta ar an 15ú comhaireamh gan an cuóta a bhaint amach.  

## Féach freisin

* Polaiteoirí i Baile Átha Cliath Theas-Lár 

## Tagairtí

Catagóir:Dáilcheantair i gContae Átha Cliath
Catagóir:Baile Átha Cliath Theas-Lár
Baile Átha Cliath Thoir Thuaidh (1937-2016)

deas|250px|thumb|Baile Átha Cliath Thoir-Thuaidh
Ba Dháilcheantar suite i gContae Bhaile Átha Cliath é **Baile Átha Cliath Thoir Thuaidh**. Cuireadh ar bun é sa bhliain 1937. Toghadh trí Theachta Dála sa cheantar, 1937 go 1977  agus  1981 go 2016.

Catagóir:Baile Átha Cliath Thoir Thuaidh
Catagóir:Iarthoghcheantair
Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)

Is Dáilcheantar 4 suíochán é **Baile Átha Cliath Láir**.  
[clé|mion|[Mary Lou McDonald, 2024|293x293px]]

## Toghcháin
**Olltoghchán 2016 (3 suíochán)**

San Olltoghchán  2016,  toghadh mar Theachtaí Dála Paschal Donohoe (Fine Gael),  Mary Lou McDonald (Sinn Féin), agus Maureen O'Sullivan (Neamhspleách).   Theip ar Joe Costello  (Páirtí an Lucht Oibre)
clé|mion|Neasa Hourigan, 2020|259x259px
[clé|mion|[Marie Sherlock, 2020|259x259px]]
**Olltoghchán 2020  (4 suíochán)**

San Olltoghchán 2020, toghadh mar Theachtaí Dála Paschal Donohoe (Fine Gael),  Mary Lou McDonald (Sinn Féin), Neasa Hourigan (An Comhaontas Glas) agus Gary Gannon (Na Daonlathaithe Sóisialta). Fuair iarrthóirí Fine Gael 15% den vóta in 2020.  An tAire Paschal Donoghue (FG) a thóg an tríú suíochán in 2020 ach bhí air fanacht go dtí an naoú comhaireamh, tráth ar toghadh é féin, Neasa Hourigan (CG) agus Gary Gannon (DS)  sa gceantar seo. Thóg Gannon an ceathrú suíochán in 2020, cé nach raibh aige ag an tús ach 2,912 vóta. Fuair sé vótaí aistrithe go leor ó iarrthóirí eile ar an eite chlé. 

**Olltoghchán 2024**

San Olltoghchán 2024, ní raibh aon athrú ar an Dáilcheantar ó 2020, cé go raibh ardú suntasach ar an daonra. Triúr déag iarrthóir a bhí san iomaíocht do na ceithre shuíochán, ina measc an ceathrar Teachtaí Dála a toghadh in 2020: Mary Lou McDonald (SF); Paschal Donoghue (FG); Neasa Hourigan (CG) agus Gary Gannon (DS) agus an coirpeach Gerry Hutch,  iarrthóir neamspleách.

Atoghadh McDonald (SF); Donoghue (FG); ) agus Gannon (DS) chomh maith le Marie Sherlock, Lucht Oibre. Bhí Hutch thart os cionn 5,000 vóta chun cinn ar Sherlock ag tráth amháin. Bhí an tuairim ann go bhféadfadh Hutch an 4ú suíochán a bhuachan. Ach fuair Sherlock dóthain aistriúchán leis an suíochán deiridh sin a thabhairt léi.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Láir

## Tagairtí

Catagóir:Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)
Catagóir:Dáilcheantair i gContae Átha Cliath
Baile Átha Cliath Thiar-Thuaidh (Dáilcheantar)

Is Dáilcheantar 3 suíochán é **Baile Átha Cliath Thiar-Thuaidh** **-**  Baile Munna agus Cabrach an dá mhórcheantar sa Dáilcheantar.
[clé|mion|[Róisín Shortall ()DS, 2022]]

## Toghcháin
**Olltoghchán 2011**

San Olltoghchán  2016,  toghadh mar Theachtaí Dála Dessie Ellis (Sinn Féin),  Róisín Shortall (LO) agus John Lyons (Páirtí an Lucht Oibre).

**Olltoghchán 2016**

San Olltoghchán  2016,  toghadh mar Theachtaí Dála Dessie Ellis (Sinn Féin), Róisín Shortall (LO) agus Noel Rock (FG).

Fuair iarrthóirí ó Fhianna Fáil 14% den vóta sna toghcháin áitiúla 2024 i gcomparáid le 4% d’iarrthóirí Fhine Gael, 4% do Pháirtí an Lucht Oibre, 20% d’iarrthóirí Sinn Féin agus 18% d’iarrthóirí ón eite chlé.

**Olltoghchán 2020.**

San Olltoghchán 2020, toghadh mar Theachtaí Dála  Dessie Ellis (Sinn Féin), Róisín Shortall (Na Daonlathaigh Shóisialta) agus Paul McAuliffe (FF). Bhí Dessie Ellis (SF) ar bharr an chomhairimh in 2020 le 14,375 vóta agus breis is 6,000 vóta le spáráil aige: fuair Conor Reddy (PsB) beagnach 40% agus Róisín Shortall (DS) 28% den fharasbarr sin. 

Seo an dáilcheantar ina mbíodh Pat Carey (FF) ina Theachta Dála nó gur chaill sé a shuíochán in 2011 ach bhí aiséirí déanta ag Fianna Fáil nuair a thoghadh McAuliffe in 2020. D’éirigh le McAuliffe (FF) a shuíochán a bhaint de Noel Rock (FG). Ba iad na vótaí aistrithe a fuair McAuliffe ó Rock sa gcomhaireamh deireanach a chroch fear Fhianna Fáil thar an gComhairleoir Conor Reddy (PsB). 

**Olltoghchán 2024**

San Olltoghchán 2024, bhí na teorainneacha athraithe go mór ó 2020, agus thart ar 10,000 vóta aistrithe go Fine Gall Thiar ar lámh amháin agus thart ar 8,000 vóta tugtha isteach sa dáilcheantar ó Cuan Bhaile Átha Cliath Thuaidh. Bhí an líon suíochán mar a chéile.

Sheas 13 iarrthóir, ina measc an bheirt Teachtaí Dála a toghadh in 2020: Dessie Ellis (SF) agus Paul McAuliffe (FF).  D'éirigh Róisín Shortall (Na Daonlathaigh Shóisialta) as.

Sa deireadh thiar thall, toghadh in 2024 Dessie Ellis (SF) agus Paul McAuliffe (FF) agus Rory Hearne (SD).

## Féach freisin

* Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Thiar-Thuaidh

## Tagairtí

Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar-Thuaidh
Catagóir:Dáilcheantair i gContae Átha Cliath
Catagóir:Fionnbhrú
Catagóir:Baile Munna
Catagóir:Fionnghlas
Baile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016)

deas|250px|thumb|Baile Átha Cliath Thoir Theas
Ba thoghcheantar Dháil Éireann suite i gContae Bhaile Átha Cliath é **Baile Átha Cliath Thoir Theas** idir 1948 agus 2016.

Catagóir:Baile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016)
Catagóir:Iarthoghcheantair
Cé Éidin

Is ceann de na céanna ar bhruach na Life i mBaile Átha Cliath é **Cé Éidin**.

## Tagairtí

Catagóir:Céanna Bhaile Átha Cliath
Gleann Breadail

Is gleann san Eilean Sgitheanach, Comhairle na Gàidhealtachd, é **Gleann Breadail**

Catagóir:An t-Eilean Sgitheanach
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
An Roinn Cultúir, Ealaíon agus Fóillíochta

Ba roinn de chuid rialtas Thuaisceart Éireann í **an Roinn Cultúir, Ealaíon agus Fóillíochta** (Béarla: *Department of Culture, Arts and Leisure* nó *DCAL* ; Ultais: *Männystrie o Fowkgates, Airts an Aisedom*) a bhí ann ó 1999 go 2016. Glogadh an  roinn isteach sa Roinn Pobal

## Airí

### Riail dhíreach
I rith rialach dírí, bhí freagracht don roinn ag na hairí seo, as an Oifig Thuaisceart Éireann:
*George Howarth MP (2000)
*Angela Smith MP (2002–2005)
*David Hanson MP (2005–2006)
*Maria Eagle MP (2006–2007)

## Féach freisin
*Oifig Taifead Poiblí Thuaisceart Éireann (OTPTÉ)
## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Gníomhaireachtaí rialtais Thuaisceart Éireann
Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
An Roinn Geilleagair

Is roinn de chuid rialtas Thuaisceart Éireann í **An Roinn Geilleagair** ( nó *DfE*). **An Roinn Fiontar, Trádála agus Infheistíochta** a bhí air go 2016.

## Airí

### Riail dhíreach
I rith rialach dírí, bhí freagracht don roinn ag na hairí seo, as an Oifig Thuaisceart Éireann:
*Adam Ingram (2000)
*Ian Pearson (2002–04)
*Barry Gardiner (2004–05)
*Angela Smith (2005–06)
*Maria Eagle (2006–07)

## Féach freisin
* Scannal Renewable Heat Incentives (Tuaisceart Éireann, 2017)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh gréasáin

Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Catagóir:Feidhmeannas Thuaisceart Éireann
An Roinn Fostaíochta agus Foghlama

Ba roinn de chuid rialtas Thuaisceart Éireann í **an Roinn Fostaíochta agus Foghlama**  a bhí ann ó 1999 go 2016. In 2016, lánscoireadh an roinn agus bhí na freagrachtaí roinnte idir An Roinn Geilleagair agus An Roinn Pobal

## Airí

### Riail dhíreach
I rith rialach dírí, bhí freagracht don roinn ag na hairí seo, as an Oifig Thuaisceart Éireann:
*Adam Ingram (2000)
*Jane Kennedy (2002–04)
*Barry Gardiner (2004–05)
*Angela Smith (2005–06)
*Maria Eagle (2006–07)

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Gníomhaireachtaí rialtais Thuaisceart Éireann
Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
An Roinn Sláinte (Tuaisceart Éireann)

Is roinn de chuid rialtas Thuaisceart Éireann í **an Roinn Sláinte** ( nó *DoH*). **An Roinn Sláinte, Seirbhísí Sóisialta agus Sábháilteachta Poiblí**  ( nó *DHSSPS*) a bhí air go 2016.

## Airí

### Riail dhíreach
I rith rialach dírí, bhí freagracht don roinn ag na hairí seo, as an Oifig Thuaisceart Éireann:
*George Howarth (2000)
*Des Browne (2002–03)
*Angela Smith (2003–05)
*Shaun Woodward (2005–06)
*Paul Goggins (2006–07)

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Gníomhaireachtaí rialtais Thuaisceart Éireann
Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Catagóir:Feidhmeannas Thuaisceart Éireann
An Roinn Talmhaíochta, Comhshaoil agus Gnóthaí Tuaithe

Is roinn de chuid rialtas Thuaisceart Éireann í  **An Roinn Talmhaíochta, Comhshaoil agus Gnóthaí Tuaithe** ( nó *DAERA*). **An Roinn Talmhaíochta agus Forbartha Tuaithe** ( nó *DARD*) a bhí air go 2016.

## Airí

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Gníomhaireachtaí rialtais Thuaisceart Éireann
Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Catagóir:Feidhmeannas Thuaisceart Éireann
Dubhadh

[deas|200px|thumb|Dubhadh, i m[Brú na Bóinne]]
Is suíomh seandálaíochta Neoiliteach é **Dubhadh**, atá suite i gContae na Mí, Poblacht na hÉireann. Tá sé gar do Bhrú na Bóinne.

Ciallaíonn an logainm *Dubhadh* dorchadas. Le linn Ghrianstad an Gheimhridh agus an ghrian ag dul faoi, soilsíonn sí an cosán trí phasáiste an tuama. An tráth sin bliana uaireanta ceadaíonn Oifig na nOibreacha Poiblí don phobal dul isteach sa láthair. Is iomaí cloch ghreanta ornáideach atá le feiceáil istigh ann.

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Contae na Mí
Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:Tuamaí pasáiste
Domhnach Cairnigh

Is baile atá suite in oirthear Chontae na Mí é **Domhnach Cearnaigh**. Tá isteach is amach le 3,000 duine ina gcónaí sa cheantar. Cuimsíonn sé dhá bhaile fearainn, Domhnach Cairnigh Mór agus Domhnach Cairnigh Beag.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae na Mí
Caisleán Bhaile an Dairdisigh

Is caisleán suite i gContae na Mí é **Caisleán Bhaile an Dairdisigh**.

Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Contae na Mí
Catagóir:Tithe móra in Éirinn
Baile Shláine Íochtarach

Is barúntacht suite i gContae na Mí é **Baile Shláine Íochtarach**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae na Mí
Catagóir:Barúntachtaí Chontae na Mí
Fuirseoireacht

Is cur i láthair greannmhar a bhíonn i gceist le **[[fuirseoireacht]]**, **greann ar na boinn**, nó díreach **magadh** scaití, os comhair slua de ghnáth. Bíonn go leor cineálacha éagsúla grinn i gceist léi.

Bíonn fuirseoirí ag bualadh bleid ar dhaoine den lucht féachana ag pointí áirithe sa seó ar mhaithe le haird an tslua a mhúscailt agus a choinneáil, agus fitear tagairtí do na sealanna gearra comhrá sin isteach sa chuid eile den seó, ar bhealach nádúrtha más féidir. "Tugtar le fios nach script dhocht atá á leanúint, rud nach fíor ach go hannamh."

Áirítear mar léiriú ar chumas maith grinn é áfach nuair nach mbíonn "an té atá thíos á bhualadh" acu díreach de shaint ar gháirí.

Bíonn a lán scileanna éagsúla i gceist leis an gceird, dar leis an bhfuirseoir mór le rá Aideen McQueen, m.sh. "conas aird an lucht féachana a choinneáil, conas thú féin a chur i láthair, agus déileáil le brú agus le daoine deacra." Is minic a ghlacann sé achar fada go leor sula mbíonn fuirseoirí in acmhainn maireachtáil uirthi. "Cuireann sé iachall ort an taobh éadrom den saol a fheiscint" áfach. "D’fhéadfadh an rud is mó atá ag cur as duit faoi láthair a bheith ina scéal grinn iontach".

Is gnách tosú amach ar oícheanta ‘maidhc oscailte’ agus cuid mhaith taithí a fháil ar an mbealach sin sula mbíonn airgead ar bith gur fiú trácht air i gceist.

## Fuirseoireacht as Gaeilge
"Tá an greann trí Ghaeilge tagtha chun cinn go mór le tamall de bhlianta agus feictear oícheanta éagsúla ar bun fud fad na tíre, ag GaelGÁIRÍ agus ag dreamanna go leor."

Bhunaigh an fuirseoir le Gaeilge Aideen McQueen cúrsa 10 seachtaine fuirseoireachta i mBaile Átha Cliath mar a fhoghlaimíonn daoine "faoina stíl, a gcur i láthair, scríobh ábhair grinn, teacht i láthair ardáin, an phearsantacht ardáin, an greann comhaimseartha, an greann carachtair, seiftiú ar an láthair agus scéalaíocht."

## Féach freisin
* Fuirseoir
* GaelGÁIRÍ
* Gáire As Gaeilge
* Gal-gáireach
* Funny Focail
* :Catagóir:Fuirseoireacht i nGaeilge

## Naisc sheachtracha
* Ceardlanna fuirseoireachta i mBÁC

## Tagairtí


Catagóir:Greann
Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe
Clube de Regatas do Flamengo

Is club peile Brasaíleach é **Clube de Regatas do Flamengo**, ar a dtugtar **Flamengo** de ghnáth, a bunaíodh sa bhliain 1895.

## Imreoirí cáiliúla
* Zico
* Júnior
* Romário
* Bebeto
* Ronaldinho Gaúcho
* Garrincha
* Sócrates
* Leônidas da Silva
* Sávio
* Domingos da Guia
* Júlio César
* Gérson
* Zizinho
* Adriano Imperador
* Raul Plassman
* Nunes
* Leandro
* Petković
* Marcelinho Carioca
* Casagrande
* Friedenreich
* Juan

## Iosta trófaí
;Náisiúnta
* **Craobh Brasaíle** (8):
1980, 1982, 1983, 1987, 1992, 2009, 2019, 2022
* **Corn na an Bhrasaíl** (4):
1990, 2006, 2013, 2022
* **Craobh na Rio de Janeiro** (38):
1914, 1915, 1920, 1921, 1925, 1927, 1939, 1942, 1943, 1944, 1953, 1954, 1955, 1963, 1965, 1972, 1974, 1978, 1979, 1979(Special), 1981, 1986, 1991, 1996, 1999, 2000, 2001, 2004, 2007, 2008, 2009, 2011, 2014, 2017, 2019, 2020, 2021, 2024

;Idirnáisiúnta
* **Corn na Libertadores** (3):
1981, 2019, 2022
* **Corn Club an Domhain** (1):
1981

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an chlub

Catagóir:Clubanna sacair na Brasaíle
Déise Íochtarach

Barúntacht suite i gContae na Mí is ea **Déise Íochtarach**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae na Mí
Catagóir:Barúntachtaí Chontae na Mí
An Uaimh Íochtarach

Is barúntacht suite i gContae na Mí í **an Uaimh Íochtarach**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae na Mí
Catagóir:Barúntachtaí Chontae na Mí
Allentown, Pennsylvania

Is cathair de chuid stát Pennsylvania, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í **Allentown**. De réir an daonáirimh sa bhliain 2012, tá 118,974 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Allentown suite i gContae Lehigh. Tá Ed Pawlowski ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1762.

## Comhchathracha
*  Lelów, An Pholainn
*  Ma'alot-Tarshiha, Iosrael
*  Vinci An Iodáil

## Naisc sheachtracha
* www.allentownpa.gov - Suíomh idirlín oifigiúil.

Catagóir:Cathracha in Pennsylvania
Catagóir:Príomhbhailte na gContaetha sna Stáit Aontaithe
Baile an Dorhamaigh

Is baile fearainn suite i gContae na Mí é **Baile an Dorhamaigh**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae na Mí
Cnoc an Dúin

Is baile fearainn é **Cnoc an Dúin** i gContae na Mí atá suite ar an gCanáil Ríoga. Bhí stáisiún traenach ann freisin, ar an líne idir Baile Átha Cliath agus Gaillimh/Sligeach. Tá Oifig an Phoist agus siopa ag Cnoc an Dúin. Tá teach tábhairne ag an siopa freisin.  Tá gach ceann de na háiseanna seo suite in aice leis an droichead thar an gcanáil (Baile Átha Troim go Bóthar Cionn Átha Gad). Tá Naomh Columba, Naomh Bríd Chill Dara agus Naomh Pádraig ceaptha a bheith curtha san cnoc de réir finscéal. Is dócha go bhfuil mearbhall le Cnoc an Dúin in aice Dhún Pádraig i gCúige Uladh.

## Iompar
Shroich an Iarnróid Lár Tíre Mór an limistéar iartharach ag deireadh 1847. D'fhan an stáisiún traenach in úsáid go dtí 1963.&#x5B;*<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2007)">citation needed</span>*&#x5D; Tá cuid de na harden ann fós. Ba é Peter Logan an máistir stáisiúin caite. D’oscail stáisiún traenach Cnoc an Dúin an 6 Nollaig 1847 agus dúnta ar deireadh é ar 10 Samhain, 1947.

## Tagairtí
Caisleán Scrín Cholm Cille

Is caisleán suite i gContae na Mí é **Caisleán Scrín Cholm Cille**.

Catagóir:Bailte i gContae na Mí
Caisleán Dhún Samhnaí

Is caisleán suite i gContae na Mí é **Caisleán Dhún Samhnaí**, baile do na Pluincéidigh agus Barúin Dhún Samhnaí.  

## Féach freisin

* Edward Plunkett, 18ú Barún Dhún Samhnaí

Catagóir:Bailte i gContae na Mí
Loch Gabhar

Is ceantar suite i gContae na Mí é **Loch Gabhar**. Cuimsíonn sé dhá bhaile fearainn, Loch Gabhar Mór agus Loch Gabhar Beag.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae na Mí
Ard Breacáin

Is paróiste suite i gContae na Mí é **Ard Breacáin**.

B'as Ard Breacáin do *[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside|Ghilla Mo-Dutu Úa Caiside]]*, teaglamaí an Bheansheanchais.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae na Mí
Comhairle Contae na Mí

Is comhairle i gContae na Mí í **Comhairle Contae na Mí.** 

## Tagairtí

Catagóir:Contae na Mí
Catagóir:Údaráis áitiúla in Éirinn
Dumha na nGiall

Is suíomh seandálaíochta i gContae na Mí é **Dumha na nGiall**. Cuireadh tosach leis an tochailt seandálaíochta ag Duma na nGialli 1955 agus an tOllamh Seán P. Ó Ríordáin i bhfeighil na hoibre.

 
thumb||Dumha na nGiall

Catagóir:Contae Chill Dara
Catagóir:Tuamaí pasáiste
Ealaín na Biosáinte

[mion|[Hagia Sofia|Hagia Sophia ]]
Ealaín a bhláthaigh san Impireacht Bhiosántach. Bhí ealaín na Biosáinte dírithe ar théamaí diaga thar aon rud eile. Maidir leis an ailtireacht, ba í olleaglais Shóifia, a tógadh sa séú céad, sárshaothar na stíle seo, le leagan amach aiseach na baislice Rómhánaí agus cruinneachán ollmhór uirthi. Níos déanaí, toghadh leagan amach na croise Gréagaí do na heaglaisí, le ceithre ghéag chomhionann agus cruinneachán beag ar dhruma ard. Maisíodh na heaglaisí le hinleagadh marmair, daite go sómasach, fuinneoga le gloine dhaite, agus mósáicí agus múrmhaisithe ar théamaí ón mBíobla agus an tApacrafa.

## Féach freisin

* An Impireacht Bhiosántach

## Tagairtí

Catagóir:Ealaín
Catagóir:Impireacht Bhiosántach
Ealaín na Fraince

Thug an ealaín ársa sa bhFrainc tionchair Ghréagacha is Rómhánacha ón 6ú céad RC léi, agus bhí rath uirthi sa tréimhse Ghailleach-Rómhánach suas go dtí an 3ú céad RC. Sa Mheánaois bhí cáil ar ailtireacht, dealbhóireacht is gloine dhaite na n-eaglaisí is na n-ardeaglaisí cosúil leo siúd i Moissac, Saint-Denis, Chartres, agus Notre-Dame i bPáras. Tháinig coincheapa ó Athbheochan na hIodáile i bhfeidhm in ailtireacht na gcaisleán sa 16ú céad in abhantrach an Loire, na páláis ríoga i bhFontainebleau, agus an Louvre. Bhain stíl chlasaiceach na Fraince a buaic amach faoin Rí Louis XIV le péintéireacht Claude Lorrain is Poussin, agus ailtireacht Lemercier (1585-1654), Mansard is le Vau (1612-1670). San 18ú céad tháinig nuachlasaiceas David in ionad stíl Rocócó Boucher is Watteau. Sa 19ú céad tháinig na healaíontóirí cáiliúla Ingres, Courbet is Manet chun cinn. Ó lár an 19ú céad go tús an dara cogadh domhanda, glacadh le Páras mar lárionad ealaíon na hEorpa, maidir le péintéireacht ach go háirithe. 

## Tagairtí
Ealaín na Gearmáine

[mion|Altóir Gotach déanach le [Tilman Riemenschneider (b. 1531)]]
Ealaín lár is oirthear na hEorpa, ar thosaigh a traidisiún faoi na himpirí Otto sa 10ú-11ú céad. Tógadh baisleaca Rómhánúla i Mainz, Worms is Speyer. Tháinig lárionad dealbhóireachta cré-umha chun cinn i Hildesheim, agus bhain maisiúchán lámhscríbhinní barr maitheasa i Reichenau. Tugadh an stíl Ghotach isteach ón bhFrainc sa 13ú céad. Sa 15ú céad d'fhorbair an phéintéireacht faoi thionchar na bPléimeannach. D'éirigh leis an ngreanadóireacht adhmaid is an greanadh líneach go háirithe, agus ba é Dürer an sármháistir Gearmánach. Chuir an Reifirméisean isteach ar an ealaín i dtuaisceart na Gearmáine, ach i ndeisceart na tíre bhláthaigh maisiúchán is ailtireacht Bharócach go déanach sa 17ú céad. Bhí an ghluaiseacht Nuachlasaiceach is an ghluaiseacht Rómánsach bríomhar go déanach san 18ú céad is luath sa 19ú céad, agus é sin léirithe i radhairc cháiliúla tíre Casper Davis Friedrich (1774-1840). I measc cuid na Gearmáine d'ealaín an 20ú céad, bhí an tEispriseanachas agus an Bauhaus. 

## Tagairtí

Catagóir:Ealaín de réir tíre
Catagóir:An Ghearmáin
Ealaín na Gréige

Ealaín na Gréige clasaicí, a roinntear i 4 thréimhse: an tréimhse Gheoiméadrach (11ú-8ú céad RC) a aithnítear ón bpotaireacht phéinteáilte; an tréimhse Ársa (déanach san 8ú céad-480 RC) nuair a chuaigh iarmhairtí oirthearacha i bhfeidhm is a tháinig an fhoirm dhaonna amach mar théama lárnach; an tréimhse Chlasaiceach (480-323 RC) nuair a bhain an tsibhialtacht ársa a buaicphointe amach maidir le hailtireacht, dealbhóireacht is péintéireacht álainn agus mothú comhréire idéalach, ag leagan amach ardchaighdeán don ealaín fhíortha nár sáraíodh fós; agus an tréimhse Heilléiníoch (323-27 RC) inar táirgeadh sárshaothair a bhí oilte ó thaobh teicníochta is dráma, déanta i raon stíleanna ón réalachas go dtí an Barócachas. Lean na Rómhánaigh leis an traidisiún seo agus d'fhadaigh an tréimhse seo. 

## Tagairtí
Ealaín na hAstráile

Thosaigh ealaín na nEorpach san Astráil san 18ú céad le tithe coilíneacha aonurláir le vearandaí, cosúil le stíl Sheoirseach is Leasríochta Shasana. Sna 1830idí baineadh feidhm as stíl Ghotach d'eaglaisí Anglacánacha (Ardeaglais Aindriú i Sydney, 1837, mar shampla), agus stíl Ghréagach d'fhoirgnimh phoiblí. Tharraing na healaíontóirí grafacha ar ainmhithe is fásra na hAstráile ón 18ú céad ar aghaidh, agus rinne péintéirí tírdhreacha cosúil le John Glover (1767-1849) is Conrad Martens (1801-1878) iarracht ar ghairbhe na tíre a léiriú. Bhí tionchar beag ag stíleanna is faisin na hEorpa ar Frederick McCubbin (1855-1917) is Tom Roberts (1856-1931), ach shaothraigh siad dearcadh Astrálach ar an nádúr. Ba bheag tionchar na healaíne teibí nó osréalaíche ar an nglúin ina dhiaidh sin ach an oiread, agus chloígh William Dobell (1899-1970), Russell Drysdale (1912-1991) is Sydney Nolan (1917-1992) le healaín oirirc Astrálach. 

## Tagairtí
Ealaín na hIndia

Tá an dealbhóireacht i bhfo-ilchríoch na hIndia ón réamhstair tábhachtach, ach tosaíonn an taifead stairiúil ar an ealaín sa 3ú céad RC le linn réimeas Ashoka (264-23 RC). Maisíodh stúpaí (tulacha créafóige) Búdacha le dealbhóireacht rilífe ón 1ú céad. Sa 2ú-6ú céad rinneadh dealbhóireacht fhíortha ag Ganhara, ag taispeáint tionchair Ghréagaigh a tháinig tríd an Éigipt is an tSiria. Sa tréimhse chéanna rinneadh múrmhaisithe sármhaisithe Búdacha in Ajanta. Glactar le tréimhse Gupta (4ú-5ú céad) mar an tréimhse chlasaiceach i sibhialtacht na hIndia, sa litríocht ach go háirithe, ach níl mórán riain den ealaín radharcach ansin fágtha. Shroich an tionchar Ioslamach sna healaíona an India faoi na himpirí Mógalacha sa 17ú céad.

## Tagairtí
Ealaín na hIodáile

Traidisiún lárnach na healaíne Eorpaí, an fhoinse is cumasaí tionchar stíleach ar na traidisiúin go léir san Eoraip ón Meánaois dhéanach go dtí an 18ú céad. San Iodáil mheánaoiseach baineadh feidhm as tréithe clasaiceacha le haghaidh téamaí Críostaí. Bhí dealbhóireacht ársa figiúr chun tosaigh maidir le stíl is caighdeáin ar feadh 1,500 bliain. Bhí sraith ardealaíontóirí gan bhriseadh ann, ag tosú le Giotto go luath sa 14ú céad suas go dtí Canova a fuair bás i 1822. I rith na tréimhse sin ní raibh an Iodáil aontaithe, agus d'fhás ealaíona éagsúla i bhFlórans, an Róimh, Bologna, is an Veinéis.

## Macchiaioli agus Verismo
Ba é ceann de na chéad ghluaiseachtaí chun an ealaín acadúil a shárú, agus í ag éirí avant-garde ná an Macchiaioli, le húsáid réabhlóideach ar dhath ("stain"), a bhí ag súil le húrscéalta na Impriseanaithe ag cúpla scór bliain. Ba iad na taispeántóirí tábhachtacha Giovanni Fattori, Silvestro Lega, Telemaco Signorini, Giuseppe Abbati.

Thug Verismo téamaí coitianta agus laethúla chun na healaíne. I measc na n-údar eile Lorenzo Viani, Giuseppe Pellizza da Volpedo.

Ach ba é an Milanese Scapigliati ansin, agus go háirithe príomhcharachtar na hIodáile ar nádúracht Francesco Filippini, comh-thaighdeoir i gcoinne Claude Monet, a bhunaigh Impriseanachas na hIodáile nach maireann.

## Tagairtí
Ealaín na hOllainne

link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Rembrandt_Self-portrait_(Kenwood).jpg|mion|Féinphortráid Rembrandt ón bhliain 1661
Bhain ealaín Phoblacht na hOllainne (Protastúnach den chuid is mó) buaic an-ard amach sa 17ú céad. Sa phéintéireacht go háirithe, i ndiaidh van Eyck is Bosch sa ré roimhe sin, tháinig Hals, Rembrandt, Steen, Ruysdael is Vermeer chun cinn le léargais ón Athbheochan san Iodáil. Faoi dheireadh an chéid ba é Haarlem, mar ar shaothraigh Hals, lárionad na péintéireachta. Ag an am sin bhí Terbrugghen is Honthorst ag saothrú stíl Iodálach Caravaggio in Utrecht, agus ba é lár an mhargaidh Eorpaigh san ealaín Amstardam, mar ar shaothraigh Rembrandt ó 1632. Ní raibh aon éileamh ar théamaí reiligiúnda, agus dhírigh na healaíontóirí Ollannacha ar phortráidí, radhairc tíre is ábhair neamhbheo. 

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Ollannacha
Ealaín na Meánaoise

Ealaín na hEorpa sa Mheánaois, sa mhíle bliain idir titim na Róimhe agus tosú an náisiúin nua-aoisigh le linn na hAthbheochana. Ag nochtadh ceannasaíocht spioradálta is intleachtúil na hEaglaise Caitlicí, cuimsíonn an ealaín seo eibhir is mósáicí Biosántacha, leabhair urnaithe is lámhscríbhinní maisithe eile, ardeaglaisí na hArd-Mheánaoise lena ndealbhóireacht fhlaithiúil is a bhfuinneoga daite. I dtíortha Protastúnacha cosúil leis an mBreatain, scriosadh cuid mhór den oidhreacht sin sa Reifirméisean. 

## Tagairtí
Ealaín na Peirse

mion|Soitheach cré Peirseach ón 4ú mílaois
Ealaín ón Iaráin ársa, a thosaigh sa chianseanaois is ea **Ealaín na Peirse**. T

á potaireacht ó 4000-3000 RC atá maisithe le dearaí teibí is stílithe ainmhithe, chomh maith le dearaí cosúla i gcré-umha is ór. 

Thug gabháil Alastair Mhóir (333 RC) tionchair Ghréagacha isteach, agus sa tréimhse Shasánach (224-642 AD) athbheodh na foirmeacha traidisiúnta arís. 

Leis an ngabháil Arabach sa 7ú céad, tháinig foirmeacha is coincheapa Ioslamacha chun cinn le moscanna breátha, callagrafaíocht is lámhscríbhinní maisithe.

## Tagairtí

Catagóir:Ealaín
Catagóir:An Iaráin
Ealaín na Róimhe

[mion|deas|[Freascó ón bhliain 80 RC]]
Is éard atá i gceist le h**ealaín na Róimhe** ná an dual is tábhachtaí i dtraidisiún ealaíne an Domhain ársa thiar, agus stair na n-ealaíon san iarthar ó shin. Tharla athbheochan uirthi arís is arís eile ón luath-Mheánaois suas go dtí an 18ú céad. 

Bunaithe go daingean ar an oidhreacht ealaíonta Ghréagach, sa phéintéireacht is an dealbhóireacht go háirithe. Ní mhaireann cuid mhaith dealbh clasaiceach Gréagach ach mar chóipeanna Rómhánacha. Ach bhí na dealbhóirí Rómhánacha iontach bunúil sa phortráidíocht lena gcuid bustaí is rilífí (mar shampla, ar cholún Tráiain is na háirsí caithréime), agus bhain caighdeáin amach nach ndearnadh arís go dtí an 18ú céad, b'fhéidir. Ní mhaireann mórán péintéireachta, ach bhíodh eachtraí ó Hóiméar agus radhairc tíre ó Óivid ar mhúrmhaisithe i dtithe Rómhánacha. 

## Tagairtí

Catagóir:Ealaín
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Ealaín na hAthbheochana

[300px|mionsamhail|deas|''Amor Sacro e Amor Profano'' le [Tiziano Vecelli (timp. 1514)]]
Gluaiseacht a thosaigh i bhFlórans na hIodáile go luath sa 15ú céad nuair a chuardaigh na healaíontóirí Masaccio, Donatello is Brunelleschi tinfeadh ó ealaín is ailtireacht na Róimhe ársa clasaicí. Ag an am céanna le daonnacht nua sa litríocht chomhaimseartha, tháinig tuiscint nua maidir le stíl chun cinn. Bhí na péintéirí Piero della Francesca, Mantegna is eile ag féachaint go dian le coibhnis chlasaiceacha a léiriú ina bhfigiúirí, agus chabhraigh córas nua na peirspictíochta leo doimhneacht a chur sna pictiúir. I ndiaidh Donatello, ba iad Ghiberti, Verrocchio is Michelangelo na dealbhóirí ab fhearr. Rinne Leonardo da Vinci is Raphael portráidí agus saothair reiligiúnda is stairiúla. Tugtar *an Ard-Athbheochan* ar an tréimhse timpeall 1500-1520. Sa 16ú céad leathnaigh stíl na hAthbheochana don chuid eile den Iodáil, an Veinéis go háirithe, agus an chuid is mó d'iarthar na hEorpa.

## Tagairtí

Catagóir:An Athbheochan
Catagóir:Ealaín
Catagóir:Péintéireacht
Ealaín na Sean-Éigipte

Ealaín a bhí faoi bhláth faoi réím na bhFarónna, ó 3000 RC go dtí gabháil na hÉigipte ag Alastar Mór i 332 RC. An méid a mhair don lá inniu, tá sí dubhach den chuid is mó, le sochaí is reiligiún coimeádach, agus d'fhan an stíl statach. Mhaisítí na tuamaí le múrmhaisithe is rilífí, agus bhíodh dealbha portráide na marbh chomh maith le huirlisí teaghlaigh — ina measc obair ardchaighdeáin as miotal, eabhar, cré bhruite, is eile — le húsáid sa saol eile. Phéinteáltaí na fíoracha daonna leis an gceann in imlíne, súil mhór amháin ag féachaint amach, na guaillí chun tosaigh is na cosa i dtaobhradharc. Cuimsíonn sí dealbha cosúil leis an sfioncs, radhairc thosaigh is radhairc imlíneacha, ag éirí as cruth na bunchloiche b'fhéidir. Bhíodh cáis na seargán sármhaisithe go minic. 

## Tagairtí
Ealaín na Rúise

D'fhás an ealaín seo ar feadh i bhfad faoi anáil Bhiosántach go dtí an 18ú céad. Sampla is ea Ardeaglais Shóifia i gCív ón 11ú céad. Ón 18ú céad tháinig tionchair ón iarthar chun cinn, agus bhí ealaíontóirí Rúiseacha páirteach go suntasach i ngluaiseacht na teibíochta.

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr na Rúise
Ealaín na Seapáine

Gaolmhar on tús le stíl is modhanna oibre na Síne, ach tugtha do phatrúin dhromchlacha, rímháistreacht theicniúil, agus dathanna láidre. Rinneadh éachtaí i gclónna daite, a mbaineann na hainmneacha Utamaro, Hokusai is Hiroshige leo, scrollaí péinteáilte, potaireacht, laicear is miotalóireacht mhaisithe. Shroich Búdachas an tSeapáin sa 6ú céad, agus tháinig ceardaithe Cóiréacha leis a d'fhorbair scoil thábhachtach dealbhóireachta reiligiúnda faoina dtionchar. Ar an dul céanna bhí tionchar láidir ar an bpéintéireacht ag an mBúdachas Zen a tháinig ón tSín ina dhiaidh sin.

## Tagairtí
Ealaín na Síne

mion|Tírdhreach le Dong Qichang, t. 1600
Ealaín na Síne ársa, ó 4000 RC ar aghaidh, a raibh tionchar trom aici ar an ealaín i ngach tír sa chianoirthear, agus a shroich an Eoraip sa 17ú céad. Ba shainiúil a nuálaíocht fhiúntach theicneolaíoch (síoda, poirceallán, páipéar is clóbhualadh) agus a míneadas iontach stíle. Fuarthas soithigh cré-umha mhaisithe ó 1000 RC. Bunaíodh an dá thraidisiún ghaolta péintéireachta is peannaireachta le linn réim rítheaghlach Han (206 RC-222 AD). Táirgeadh poirceallán ardchaighdeáin faoin rítheaghlach Tang (618-906) agus ina dhiaidh. Tháinig péintéireacht radhairc tíre chun tosaigh faoi rítheaghlach Song (960-1279) agus ina dhiaidh. Táirgeadh poirceallán, laicear, agus cruanadóireacht rannta (cloisonné) ardmhíneadais le linn rítheaghlach Ming (1368-1644). Níor staon na forbairtí le linn an rítheaghlaigh dheireanaigh, Qing (1644-1912), mar rinneadh péintéireacht impriseanaíoch is poirceallán iontach a raibh éileamh orthu ar fud an Domhain. 

## Tagairtí

Catagóir:Ealaín na Síne
Ealaín na Spáinne

Ealaín na hIbéire, faoi bhláth ón aimsir réamhstairiúil. Le linn gabháltas na Róimhe (218 RC-414 AD) tharla cuid mhaith tógála, ach níl mórán de fágtha anois. Tar éis ionradh na Múrach i 711 tháinig Córdoba le bheith ina lárionad do chultúr ealaíonta niamhrach a d'fhág lorg láidir ar an ealaín Chríostaí ina dhiaidh sin. Thosaigh traidisiún náisiúnta sa 9ú céad leis an stíl Mhosarabach (ealaín na gCríostaithe Spáinneacha faoi réim na Moslamach). Ón 11ú céad tógadh ardeaglaisí Rómhánúla a bhí maisithe go sómasach (Santiago de Compostela, mar shampla). Thosaigh an ré iontach sa phéintéireacht is sa dealbhóireacht go déanach sa 16ú céad le réalachas cumasach tochtach faoi thionchar idéil an Fhrith-Reifirméisin. I measc na bpéintéirí bhí El Greco, Velásquez is Zurbarán, agus ba dhealbhóirí suntasacha Juan Martínez Montañés (1568-1649) is Alonso Cano (1601-1667). Ard-dathadóirí a tháinig níos déanaí ab ea Goya is Picasso. 

## Tagairtí
Ealaín na Tibéide

Ealaín atá bunaithe ar spioradáltachas is misteachas Búdach na lámaí. Péintéireacht ballaí, brataigh, dealbhóireacht cloiche, adhmaid, miotail is eabhair, tuamaí is stúpaí, agus iad go léir táirgthe ag ceardaithe gan ainm de réir rialacha atá ann le míle bliain. 

## Tagairtí
Ealaín nua-aoiseach

Úsáidtear an téarma seo ar na gluaiseachtaí forásacha san ealaín sa 19ú-20ú céad. Níltear ar aon intinn an é Goya nó Manet an chéad phéintéir nua-aoiseach, ach is cinnte gur chuir ealaíontóirí cosúil le Cézanne, Gauguin, van Gogh, Ensor is Munch i gcoinne an healaíne traidisiúnta ar bhealaí éagsúla faoi dheireadh an 19ú céad. Mar shampla, cheistigh siad péintéireacht nádúraíoch an fhigiúir, agus an pheirspictíocht mar a tuigeadh le linn na hAthbheochana í.  

Faoina dtionchar siúd tháinig glúin nua péintéirí chun cinn timpeall 1904-1905 i bPáras (Rouault, Matisse is Picasso) agus Dresden (Kirchner, Heckel is Schmitt-Rotluff). Shaothraigh Picasso is Braque an Ciúbachas (1906-1908), gluaiseacht a d'fhág lorg an-tábhachtach ar fud an Domhain.  

Dhruid grúpa an Blaue Reiter i München amach a thuilleadh fós ón aithris, agus tháinig ealaín iomlán teibí chun cinn i saothar Kandinsky is Klee. Mar shampla, i Moscó i 1917 shaothraigh Malevich ealaín theibí ar thug sé Uachtarachas uirthi. Faoi 1916 bhí gluaiseacht nihileach eile ag teacht chun cinn i Zürich, an Dadachas. 

Rinne an ghluaiseacht seo ionsaí ar luachanna uile na healaíne, ach chuir go suntasach go luath le smaointe na nOsréalaithe, a lainseáil a bhforógra ar na healaíona i 1924. 

## Tagairtí

Catagóir:Péintéireacht
Ealaín réamh-Cholómach

Ealaín na mbundúchasach i Meiriceá Thuaidh, Láir is Theas roimh ghabhálacha na nEorpach sa 16ú céad. Bhí na cultúir is forbartha i bPeiriú, Meiriceá Láir is Meicsiceo. I bPeiriú sa 15ú céad thóg na hIncigh le bloic ollmhóra cloiche a oibríodh go raibh siad mín is oiriúnaithe dá chéile. I Meiriceá Láir tógadh pirimidí barrscoite mar bhoinn lena dteampaill. I Meiriceá Láir is Meicsiceo, thóg na Máighigh foirgnimh mhaorga agus rinne dealbhóireacht chruthaitheach i gcloch, potaireacht is séad. Rinne na hAstacaigh mar an gcéanna i Meicsiceo. Tháirg siad uile teicstílí is earraí miotalóireachta freisin.

## Tagairtí
Ealaín ríomhaire

Stíl ealaíne a thosaigh i ndiaidh an dara cogadh domhanda le húsáid ríomhairí analógacha chun líníocht theibí a chruthú, mar a rinne an t-ealaíontóir Sasanach Desmond Paul Henry (1921-2004) don taispeántas *Cybernetic Serendipity* (Seirindipíocht Chibirniteach) i 1968. Ó na 1960idí tá ríomhairí digiteacha nua-aoiseacha in úsáid ag ealaíontóirí, cosúil le Charles Csuri is Robert Mallory, chun líníocht, péintéireacht, is fiú dealbhóireacht a tháirgeadh. Dearann an t-ealaíontóir le CAD ar leith, agus déanann an ríomhaire an toradh a phriontáil nó an déanamh a threorú le CAM ar leith. 

## Tagairtí
Ealaíona maisiúla

[mion|[Cros Chonga]]
Dearadh is maisiú réad, de ghnáth le feidhmeanna praiticiúla, agus taobh amuigh de na mínealaíona (péintéireacht, dealbhóireacht, ailtireacht). is ea na h**ealaíona maisiúla** (Béarla: decorative arts). Uaireanta tugtar *ealaíona feidhmeacha* orthu. 

Tagann miotalóireacht, criadóireacht, gloine, teicstílí, adhmadóireacht, is fógraíocht san áireamh, mar is minic a mhaisítear iad chuig leibhéal níos airde ná is gá dá bhfeidhmeanna. Le fírinne, tá teorainn dhoiléir idir ealaín mhaisithe is mínealaín.

## Féach freisin

* Ealaíona maisiúla

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíona maisiúla
Ealaín Phailéiliteach

[mion|[Véineas as Willendorf, Naturhistorisches Museum, Vín]]
mion|an Löwenmensch as Hohlenstein-Stadel, dealbh a cruthaíodh 40,000 bliain ó shin
Léiríonn **ealaín ón ré Phailéiliteach** an fhoirm is sine d'ealaín réamhstairiúil. Fuarthas an fhianaise is luaithe againn den ealaín fíorach sa Phluais Karampuang san Indinéis; tá an phéintéireacht ar a laghad caoga míle bliain d’aois agus léiríonn sé muc allta in aice le trí fhíor atá cosúil le daoine.

Téann ealaín na seanchlochaoise san Eoraip chomh fada siar le 40,000 bliain ó shin, caomhnaithe sa dealbhóireacht, nó i bpluaiseanna aolchloiche sa bhFrainc is sa Spáinn. Tá múrmhaisithe mórthaibhseacha ann a léiríonn radhairc seilge ina bhfuil líníochtaí réalaíocha capall, tarbh is a lán ainmhithe eile, cinn atá imithe in éag san áireamh.  
	
Tá dealbhóireacht i gceist freisin: is é Véineas as Willendorf an saothar is cáiliúla, dealbh bheag, 11.1 cm ar airde, a fuarthas ar an 7 Lúnasa 1908 in Willendorf, baile beag san Ostair. Cruthaíodh an dealbh timpeall 29,500 bliain ó shin. Tá an dealbh déanta as úilít (aolchloch); níl úilít ar bith le fáil sa cheantar.  Fuarthas an úilít in aice le Loch Garda b'fhéidir. Thángthas ar an saothar seo go domhain faoin talamh. B'fhéidir go bhfuil an bhean (nó dia) ag iompar clainne, nó b'fhéidir go bhfuil sí de chineál "Hotantatach".  Meastar gur le haghaidh searmanais reiligiúnacha nó draíochtúla a úsáideadh an dealbh seo.
	
## Féach freisin

* Pluais Karampuang san Indinéis
* Pluais Lascaux sa Fhjrainc
* Véineas as Willendorf san Ostair

## Tagairtí

Catagóir:Pluaiseanna
Catagóir:Ealaín Phailéiliteach
Catagóir:Ealaín uaimhe
Catagóir:Ré Phailéiliteach
Catagóir:Ealaín réamhstairiúil
Ealaín Phléimeannach

Ealaín ón gcuid Chaitliceach ó dheas den Ollainn, go ginearálta an Bheilg is Lucsamburg anois. An-cháil ar phéintéirí an réigiúin sa 14ú céad as maisiú lámhscríbhinní, agus sa 15ú céad as pictiúir altóra is portráidí ar phainéil, saothar Campin, van Eyck, van der Weyden, Bouts is Memlinc go háirithe. Lean an caighdeán ard sa 16ú céad nuair a tháinig Bosch is Brueghel, duine de na healaíontóirí is fearr riamh i gcomhair radhairc tíre, chun cinn, agus sa 17ú céad leis na máistrí barócacha Rubens, van Dyck is Jordaens. Cailleadh is milleadh cuid mhaith den saothar seo sna cogaí is an t-íolbhriseadh thar na céadta, ach dá laghad a mhaireann, is éacht ealaíne é. Ní hionann is ealaín Ollannach, bhí an ealaín Phléimeannach eaglasta cúirtiúil i gcónaí, ach neamhspleách ar an Iodáil den chuid is mó. Sa 20ú céad rinne Magritte is Delavaux saothar suntasach san Osréalachas. 

## Tagairtí
Eallach

mion|deas|Bó de phór Holstein
Mamaigh cheansaithe, saothraithe ón áracs fiáin (*Bos primigenius*) is ea **eallach** (*Bos taurus*). Scaipthe faoi seo ar fud an Domhain le han-chuid pór. 

Fástar le haghaidh bainne is/nó feola iad, agus chun ualaigh a tharraingt. Tugtar **damhra** orthu freisin. Mhéadaigh an líon eallaigh sa Domhan faoi dhó i 1960-1980.

Tugtar **bó** ar na hainmhithe baineannacha, agus faightear bainne ó bha ar fud an domhain. Tá tuairim is 1.3 billiún bó ar domhan (281,700,000 san India amháin).
## Seanfhocail
* Is maith sú bó, beo nó marbh
* Fear na haon bhó fear gan aon bhó
* Bíonn adharca fada ar na ba i gcéin.
* Má labhraíonn an chuach ar chrann gan duilliúr, díol do bhó agus ceannaigh arbhar.
* Díol do bhó i bhfad ó bhaile, ach faigh do bhean ar an gcarn aoiligh.
* Bíonn gach éinne ag cur a bhó féin thar abhainn.
* Ba shaibhir fear na muice gur bhuail sé le fear na bó.
* Bíonn gach duine lách go dtí go dtéann bó isteach ina gharraí féin.

## Féach freisin
* Einceifileapaite spúinseach bhólachta 
* Bleán 

## Tagairtí

Eallach
Catagóir:Bovidae
Eambólacht

Is éard is **eambólacht** ann ná bac i bhfuileadán de bharr carnadh is greamú ábhair neamhthuaslagtha (cosúil le téachtán fola) a iompraítear don láthair san imshruthú fola. Aithnítear de ghnáth é de réir an tsoithigh ina bhfuil sé (ceirbreach, corónach, scamhógach), nó de réir an ábhair neamhthuaslagtha (aer, saill). De ghnáth is é a bhíonn in eambólacht ná téachtán fola a briseadh ón ionad téachtaithe, go minic i bhféitheacha na coise. Is féidir go dtarlóidh eambólacht saille mar aimhréidh máinliachta ortaipéidí, mar thoradh ar ghortú, nó le linn insilte infhéithigh gan dóthain ullmhúcháin.

## Tagairtí
Eambólacht scamhógach

Gabháil eambólais (réad mínormálta ag imshruthú sa bhfuil) isteach in artairí na scamhóg. An t-eambólas is coitianta is ea téachtán (trombas) ag éirí as réigiún trombóise sa chos. Is féidir go lonnóidh sé sa phríomhartaire scamhógach chun bac iomlán a chur ar shreabhadh na fola do na scamhóga, rud a bheidh ina thrúig thobann báis. Cuireann téachtáin níos lú bac le sreabhadh fola i dteascáin is lú fíocháin sna scamhóga, agus tarlaíonn siomptóim cosúil le giorra anála, pian sa chliabhrach, is smuga fola. 

## Tagairtí
Scoilteadh (bitheolaíocht)

Modh atáirgthe neamhghnéasaigh ina scoilteann an t-orgánach ina dhá chuid (déscoilteadh) nó níos mó (ilscoilteadh) ionas go bhforbraíonn gach cuid ina horgánach neamhspleách iomlán ann féin. Coitianta i measc miocrorgánach aoncheallach.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht
Eamhnú núicléach

thumb|240px|Beochan ar eamhnú núicléach spreagtha ag neodrón de réir an tsamhail braoiníní le trí neodrón nua-scaoilte
thumb|240px|Sampla d'eamhnú núicléach spreagtha ag neodrón de úráiniam-235 
Imoibriú núicléach ina scoiltear an núicléas, mar shampla núicléas d'úráiniam-235, ina dhá bhlúire mhóra agus a scaoiltear amach cuid mhaith fuinnimh. De ghnáth is ionann na blúirí seo is núicléis de dhúile i lár chlár peiriadach na ndúl. Astaítear neodróin freisin, agus má bhíonn tuilleadh núicléas U-235 sa timpeallacht is féidir go n-ionsóidh na neodróin ón mbunimoibriú iad, agus a thuilleadh imoibrithe den saghas céanna a spreagadh. 

Is féidir imoibriú slabhrúil a chur ar siúl má dhéanann níos mó ná neodrón amháin ionsaí mar seo tar éis gach imoibriú aonair. Le linn an imoibrithe shlabhrúil seo scaoiltear a lán teasa i seal gairid ama, agus tagann sé seo ó chlaochlú maise go dtí teasfhuinneamh. Is ionann an teas a chruthaítear ó 1 kg U-235 is a fhaightear ó 3.1 milliún kg guail. Is í an ghiniúint teasfhuinnimh seo le linn an imoibrithe is bun leis an bpléascán adamhach agus an modh núicléach ginte fuinnimh leictrigh. Chun pléascán núicléach a dhéanamh, níl ag teastáil ach timpeall 7 kg d'úráiniam-235 a bheith bailithe go dlúth le chéile chun an t-imoibriú slabhrúil a chur ar bun. Tugtar *an [[Mais chriticiúil (fisic)|mhais chriticiúil]]* ar an íosmhéid seo den iseatóp ineamhnaithe. 

Sa bhuama ligtear don imoibriú slabhrúil dul ar aghaidh chomh tapa agus is féidir chun an pléascadh a dhéanamh chomh cumasach millteanach agus is féidir. In imoibreoir núicléach is féidir an t-imoibriú céanna a stiúradh go mall rialta, agus an teas uaidh a úsáid chun uisce a fhiuchadh, tuirbín gaile a rothlú, agus leictreachas srutha ailtéarnaigh (SA) a ghiniúint.

## Tagairtí
Éan aithrise

Éan atá dúchasach don Domhan Úr, cosúil le smólach le gob géar, rud beag cuartha le heireaball fada. Canann sé go maith. Is aithriseoir an-mhaith é. Áitríonn sé foraoisí is áiteanna tomacha, agus itheann inveirteabraigh is torthaí.

Tugtar “éan aithrise” ar thart ar 17 speiceas in dhá ghéineas, *Mimus* agus *Melanotis* laistigh den fhine *Mimidae*. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Éan cairdinéalach

Trí speiceas atá dúchasach do Mheiriceá: an t-éan cairdinéalach tuaisceartach, an t-éan cairdinéalach fásaigh, agus an t-éan cairdinéalach flanndearg, a bhfuil an fireannach dúscárlóideach.

## Species

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Éan grianáin

mion|Éan grianáin, fireannach den speiceas ''Ptilonorhynchus violaceus''
Éan atá dúchasach don Nua-Ghuine is an Astráil is an t-**éan grianáin**. Tá 23 speiceas ann i seacht géineas san fhine Ptilonorhynchidae. Gaolmhar leis an éan parthais. Meallann na fireannaigh na baineannaigh trí struchtúir ornáideacha (na grianáin), maisithe le réada daite, a thógáil ar an talamh. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Éan parthais

thumb|deas|Éan parthais Raggiana

Éan le gob leathan is cosa láidre é an t-**éan parthais** , é dúchasach d'fhoraoisí oirdheisceart na hÁise. Tá 42 speiceas i 15 géineas ar an saol, iad go léir i bhfine na bParadisaeidae. Úsáideann na fireannaigh clúmh mórthaibhseach chun baineannaigh a mhealladh, agus is féidir go dtógfaidh sé cuid mhaith leathéan le linn séasúr an ghoir. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Éin
Éaneolaíocht

mion|Willughby's Ornithology (Pepys)
Staidéar ar éin, éabhlóid na ngnéithe, a ndáileadh, a n-imirce, a gcaomhnú, a n-éiceolaíocht, a bhfiseolaíocht, a mbithcheimic, a n-anatamaíocht, a ngéineolaíocht, a ngalair, agus a gceangail le hainmhithe eile.

## Féach freisin

* Éan

## Tagairtí

Catagóir:Éaneolaíocht
Eangach

Obair maisiúcháin le patrúin shainiúla ar charraig a úsáidtear sa chuid uachtarach d'fhuinneog, crann saingil, painéal nó gné eile d'fhoirgnimh. Feictear de ghnáth í in ailtireacht Ghotach, bíodh is nár tugadh an téarma seo isteach go dtí an 17ú céad i Shasana. Tá dhá phríomhshaghas ann: an phláteangach shimplí a chuireann béim ar na spáis ghlana, agus an bharra-eangach atá níos casta is a úsáideadh go forleathan in eaglaisí Gotacha. Tá a thuilleadh fo-ranna stíle ann, geoiméadrach, trasnaíoch, painéal, is mogallach ina measc.

## Tagairtí
Eangach stór cáilíochtaí

Teicníocht a shaothraigh an síceolaí Meiriceánach George Kelly (1905-1966) chun tuairimí freagróra a fháil ar ghné éigin den saol. Táirgeann an freagróir liosta de na gnéithe lena ngrádaíonn sé rudaí nó daoine (comhghleacaithe, mar shampla). Is féidir struchtúr na heangaí seo a úsáid chun cur síos ar conas a fheiceann an freagróir an saol. Baintear feidhm as i dtraenáil sa bhainistíocht, agus teiripe urlabhra.

## Tagairtí
Éineoil

mion|300px|Éanlaith clóis traidisiúnta san Eoraip
Tugtar **éineoil***,* nó **circeoil** nó **éanlaith chlóis**,  ar na héin a fhaighimid feoil nó uibheacha uathu.

Is iad turcaithe, lachain, géanna agus go háirithe sicíní (nó puiléad nó sicín circe nó eireog*)* na héanlaith chlóis is coitianta ar fheirmeacha na hÉireann. Bíonn dhá chos ag gach ceann acu agus bíonn cleití acu uile. Ach tá siad éagsúil óna chéile freisin

Tagann siad uile anuas ó éanlaith fhiáin na dufaire, an éanlaith dhearg dufaire is dócha. Ceansaíodh í seo os cionn 5,000 bliain ó shin. 

Rangaítear póir an lae inniu i gcineálacha Áiseacha is cineálacha Meánmhara.

## Tagairtí

Catagóir:Beostoc
Catagóir:Feoil
Catagóir:Éineoil