open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wellington Road (Birmingham)

Páirc sacair a bhí i **Wellington Road** i gceantar Perry Barr in Birmingham Shasana. Ba é páirc bhaile Aston Villa é ó 1876 go dtí 1897.

## Stair
Osclaíodh Wellington Road i 1876 nuair a bhog Aston Villa go dtí an pháirc. Ní raibh aon áiseanna do lucht féachana ann i dtosach, agus athraíodh na himreoirí i sead gabha in aice láimhe, agus coinníodh coca féir ar an bpáirc, ar mhór a bhaint roimh chluichí. Feabhsaíodh an talamh de réir a chéile, áfach, le seastán tógtha ar an líne tadhaill thoir agus dhá phailliún tógtha ar an líne tadhaill thiar agus taobh thiar den líne sprice theas.

Ba é an slua is mó a tháinig le chéile riamh ar an talamh ná 26,849, le linn cluiche cúigiú babhta Chorn an FA idir Villa agus Preston North End an 7 Eanáir 1888. Bhuaigh PNE 3-1, agus bhí ionradh leantoirí ar an bpáirc sa chluiche. Níos déanaí i 1888 bhí Villa ina mbaill bhunaidh den tSraith Peile, agus imríodh an chéad chluiche Sraithe ar Wellington Road an 15 Meán Fómhair 1888, le Villa ag bualadh Stoke 5-1 os comhair 2,000 lucht féachana.

Níos déanaí i 1888 bhí Villa ina mbaill bhunaidh den tSraith Peile, agus imríodh an chéad chluiche Sraithe ar Bhóthar Wellington an 15 Meán Fómhair 1888, le Villa ag bualadh Stoke 5-1 os comhair 2,000 lucht féachana.

Bhí Wellington Road ina óstach ar dhá bhabhta leathcheannais Chorn FA na 1890idí: 1885-1886í clúiche Derby County-Wolverhampton Wanderers (2-1) agus 1889-90í cluiche Bolton Wanderers-The Wednesday (2-1). Úsáideadh é freisin mar ionad baile d’fhoireann Shasana, ag óstáil cluiche Craobh Baile na Breataine an 25 Feabhra 1893, le Sasana ag bualadh na hÉireann 6-1.

Mar sin féin, le páirc mhíchothrom agus sluaite ag fás, tháinig sé chun solais arís agus arís eile go raibh gá le páirc nua. Bhog Villa go Villa Park i dtreo dheireadh shéasúr 1896–97, agus imríodh an cluiche sraithe deireanach ar Wellington Road ar 22 Márta 1897. Bhuail Villa Bolton Wanderers 6–2, agus slua 8,000 i láthair. 

Úsáideadh cuid den láithreán le haghaidh tithíochta níos déanaí, agus an chuid eile ina charrchlós, ina theach tábhairne agus ina ionad áineasa.

## Tagairtí
Muireadhach mac Eoghain

Rí Ailigh de Chineál Eoghain, clann Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea **Muireadhach mac Eoghain** (Sean-Ghaeilge **Muiredach mac Eógain**) (bás c. 489). Eoghan mac Néill (bás 465), bunaitheoir an Chineáil, ba ea a athair.

Níl trácht ar bith air sna hannála, ach tugtar réimeas 24 bliain dó i Sioncronachtaí Laud, dá bharr idir c. 465–489.

Phós sé Earca ní Loarn mmhic Eirc de Dhál Riada.  Ba í máthair Muircheartaigh (bás 532), ardrí Éireann, aitheanta fosta mar Mhuircheartach mac Earca agus bunaitheoir *[[Cineál Eoghain#Cineál Mhic Earca|Cenél meic Ercae]]*. * I measc mac eile aige, bhí:
* Fearadhach (*Feradach*), bunaitheoir *Cenél Feradaig*
* Maon (*Móen*), bunaitheoir *Cenél Maín*
* Tiarnach (*Tigernach*), bunaitheoir *Cenél Tigernaig*

== Foinsí ==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** [[Sioncronachtaí Laud]]
** [[Seathrún Céitinn]], [[Foras Feasa ar Éirinn]]
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland'', Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Ailigh
Lotika Sarkar

Dlíodóir agus scoláire feimineach ceannródaíoch de chuid na hIndia ab ea **Lotika Sarkar** (4 Eanáir 1923 – 23 Feabhra 2013).
 
## Saol
Ó thaobh Ollscoil Cambridge de, ba í an chéad bhean de bhunadh na hIndia a fuair céim uaithi agus an chéad bhean d'aon náisiúntacht ar ar bronnadh dochtúireacht sa dlí. 

Ba í an chéad bhean a ceapadh ina léachtóir le dlí in Ollscoil Delhi, áit a raibh sí ar an bhfoireann teagaisc ó 1953 go 1983, tréimhse mar Dhéan san áireamh. Ina dhiaidh sin, lean sí ar aghaidh ag múineadh an dlí choiriúil in Institiúid Dlí na hIndia ar feadh blianta fada eile.
[clé|mion|[Ollscoil Delhi]]

### Feimineachas
Ball den Choimisiún um Stádas na mBan san India go luath sna 1970idí agus comhbhunaitheoir den Lárionad um Léann Forbartha Ban (sa bhliain 1980) agus den Chomhlachas Indiach um Léann na mBan (sa bhliain 1982), bhí tionchar mór aici ar dhíospóireachtaí san India maidir le cearta na mban, go mór mór maidir leis an dóigh a gcaitheann an córas dlí choiriúil leis an bhforéigean gnéasach.

## Tagairtí

Catagóir:Dlíodóirí Indiacha
Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2013
Colga mac Domhnaill

Rí Ailigh de Chineál Eoghain, clann Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea **Colga mac Domhnaill** () (bás 580).  Domhnall Ilchealgach (bás 566) ba ea a athair.  Muircheartach mac Muireadhaigh (bás 534) ba ea a sheanathair, agus Eochaidh (bás 572) a dheartháir, ardríthe Éireann beirt.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 572 go dtí 580. 

Le linn deireadh na 6ú haois, dáileadh an ard-ríogacht idir Cineál Eoghain agus Cineál Chonaill.  Bhí Aodh mac Ainmhireach (bás 598) de Cineál Chonaill ina ardrí ag an am.  Is amhlaidh gur thug Colga a dhúshlán Aodh, ach cloíodh agus maraíodh é i gCath Druim Meic Erce (*Drumhirk*, Tír Eoghain) sa bhliain 580.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:6ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh
Maol Fithrigh mac Aodha

Rí Ailigh de Chineál Eoghain, clann Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea **Maol Fithrigh mac Aodha** () (bás 630).  Áed Uaridnach (bás 612), Ardrí Éireann, ba ea a athair.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 628 go dtí 630.

Ba bhall é Maol Fithrigh de Chineál Mhic Earca, a bhíodh i gceannas i ríogacht Ailigh go dtí a réamhtheachtaí, Suibhne Meann (bás 628) de Chineál Fhearadhaigh.  Sa bhliain 630, tharla Cath Leitheirbe eatarthu agus maraíodh Maol Fithrigh ag tríd in éadan deartháir Shuibne, Earnaine mac Fiachna (bás 638).  Bhí Cineál Fhearadhaigh ansin i gceannas le linn an chuid eile 7ú haois.

Rinneadh rí Ailigh fosta dá mhac, Maol Dúin (bás 681).

## Foinsí
* Annála Uladh
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh
Fearg mac Crannmhaoil

Rí Ailigh de Chineál Eoghain, clann Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea **Fearg mac a Crannmhaoil** () (bás c. 668).  Crannmhaol mac Suibhne (bás c. 660), iar-rí, ba ea a athair, agus Suibne Menn (bás 628), Ardrí Éireann a sheanathair.  De réir Sioncronachtaí Laud, tháinig sé i gcomharbacht ar a athair agus bhí réimeas 8 mbliana aige.  Níl trácht ar bith le fáil air sna hannála.

## Foinsí
* Sioncronachtaí Laud

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Básanna i 668
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh
Catagóir:Uí Néill
Earnaine mac Fiachna

Rí Ailigh de Chineál Eoghain, clann Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea **Earnaine mac Fiachna** () (bás 636). Suibne Menn (bás 628), Ardrí Éireann, ba ea a dheartháir.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 630 go dtí 636.

Cineál Fhearadhaigh ba ea do-chlann Earnaine.  Bhíodh géag iomaíochta Chineál Eoghain, darbh ainm Cineál Mhic Earca, i gceannas i ríogacht Ailigh go dtí réimeas Suibhne.  Sa bhliain 630, tharla Cath idir na Cineál i gCath Leitheirbe.  Bhuaigh Earnaine in éadan Mhaoil Fhithrigh mhic Aodha de Chineál Mhic Earca, a maraíodh.  Tháinig Cineál Fhearadhaigh chun cinn ansin, sa chuid eile den 7ú haois.  Maraíodh Ernaine sa bhliain 636 ach ní fios cérbh é a mharfóir.  De réir Sioncronachtaí Laud, mharaigh a ghaoil i gCineál Eoghain, is dócha Cineál Mhic Earca.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016
** Sioncronachtaí Laud
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh
Catagóir:Uí Néill
Crannmhaol mac Suibhne

Rí Ailigh de Chineál Eoghain, clann Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea **Crannmhaol mac Suibhne**) ( (bás c. 660)  Suibhne Meann (bás 628), Ardrí Éireann, ba ea a athair.  De réir Sioncronachtaí Laud, tháinig sé i gcomharbacht ar a uncail Ernaine mac Fiachnai (bás 636) agus bhí sé i gcoróin le 24 bliain, a chuireann in úil go raibh réimeas ón mbliain 636 go dtí 660 aige.

Sa bhliain 637, troideadh Cath cabhlaigh Sailtire idir Cineál Eoghain agus Dál Riada ar taobh amháin, agus Cineál Chonaill ar an taobh eile, inár bhuaigh Cineál Chonaill.  Bhí Cineál Eoghain ag tacú le Conghal Caoch, rí Ulad in éadan an Ardrí Domhnall mac Aodha (bás 642) de Chineál Chonaill.  Is dócha é go raibh Cineál Mhic Earca ar an bhfód, agus ní clann Chrannmhaoil, Cineál Fhearadhaigh.  Bhí Suibhne athair Chrannmhaoil maraithe ag Conghal Caoch sa bhliain 628.

Níl ach eachtra amháin taifeadta faoina réimeas, mar atá Cath Flescaig, inár chloígh agus mharaigh sé Cumascach mac Ailealla, tiarna Uí Chriomthainn na nOiriall.

Rinneadh rí Ailigh fosta dá mhac,  Fearg (bás c. 670).  Bhí mac eile leis, Maol Tuile, ina athair Fhlainn (bás 700) agus Urthuile, ríthe Ailigh beirt.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016
** Sioncronachtaí Laud
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  
* McCarthy, Daniel P., *[http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm Synchronisms] *, eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh
Catagóir:Uí Néill
Maol Dúin mac Maoil Fhithrigh

Rí Ailigh de Chineál Eoghain, clann Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea **Maol Dúin mac Maoil Fhithrigh** () (bás 681).  Maol Fithrigh mac Aodha (bás 630) ba ea a athair, Aodh Fuariodhnach (bás 612), Ardrí Éireann, a sheanathair.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain c. 668 go dtí 681.  Ba bhall de Cenél maic Ercae.  Bhí Cineál iomaíochta Fhearadhaigh i gceannas ar feadh na coda is mó den 7ú haois.  

Insítear sna hannála conas a scriosadh Aileach sa bhliain 676 ag an Ardrí Fíonsneachta Fleách (bás 695) Uí Néill an Deiscirt, agus é i mbun a údarás a dheimhniú sa tuaisceart. 

Bhí Maol Dúin lárnach agus chumhacht Chineál Eoghain a mhéadú.  Sa bhliain 677, mharaigh sé Dúnchadh mac Ultáin, rí Oiriall (as Tír Mhic Caoirthinn, Loch Feabhail) i nDún *Forgo*.  Sa samhradh 681, bhuaigh sé in éadan Dúnghal Eilne mhic Scannail de Dhál Araí agus *Cenn Faelad mac Suibni* de Chiannachta Gleann Geimhin ag 'dó ná ríthe' i nDún Ceithirn (Cúil Raithin).  Ag tús an gheimhridh 681, cloíodh agus maraíodh Maol Dúin i gCath Bla Sléibe (County Dhoire) ag Ciannachta Ghleann Geimhin agus ag Flann mac Maoil Tuile (bás 700) de Chineál Fhearadhaigh.

Bhí Maol Dúin pósta le Cacht ní Cellach mhic Maoil Choba de Chineál Chonaill.  D'éirigh a mac their son Fearghal (bás 722) ina Ardrí Éireann. 

Deirtear i Leabhar Uí Chléirigh gur shinsear Uí Dhálaigh filí é Maol Dúin.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* *O'Clery Book of Genealogies*, Analecta Hibernica #18 R.I.A. MS. 23 D 17. http://clanmaclochlainn.com/ocleryms.htm

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Básanna i 681
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh
Catagóir:Uí Néill
Flann mac Maoil Tuile

Rí Ailigh de Chineál Eoghain, clann Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea **Flann mac Maoil Tuile** ( (died 700), aitheanta furasta mar *Flann Finn* nó *Flann Albus*.   Crannmhaol mac Suibhne (bás c. 660), iar-rí Ailigh, ba ea a sheanathair, agus Suibhne Meann (bás 628), Ardrí Éireann, a shin-seanathair.

Ba bhall é Flann sé Cineál Fhearadhaigh, a bhíodh in iomaíocht le Cenél maic Ercae.  Bhí Cineál Fhearadhaigh chun cinn sa ríogacht le linn na coda is mó den 7ú haois.  Sa bhliain 681, i dteannta lena comhghuaillithe Ciannachta Ghleann Geimhin (Contae Dhoire), chloígh sé rí Ailigh, Maol Dúin mac Maoil Fhithrigh de Chineál Mhic Earca, a maraíodh i gCath Bla Sléibe (Doire).

Tugtar réimeas 12 bliain dó i Sioncronachtaí Laud, agus sé bliana ina dhiaidh do dheartháir leis darbh ainm Urthuile.  Le chéile, bhí siad i réim idir na blianta 681 agus 700, ach ní fios go cruinn an chroineolaíocht.  Feictear Flann mar ráthóir Cháin Adhamhnáin ag Sionad Bhiorra sa bhliain 697, maraon le hUrthuile, cé go tugtar an teideal rí ach d'Fhlann.  Sa bhliain 700, insítear sna hannála gur díbríodh Urthuile agus go ndeachaigh sé chuig an mBreatain.  Inis ansin go bhfuair Flann bás an bhliain chéanna.  De réir *Chronicum Scotorum*, maraíodh é. 

D'éireodh Chineál Mhic Earca went i gceannas i ríogacht Ailigh agus i ndeireadh na dála san Ard-ríogacht.

Feictear sna ginealaigh go raibh mac le Fhan darbh ainm *Díchon*, a bhí a dubhó Maol Phádraig (*Máel Pátric*) ina bhunaitheoir Mhic Giolla Phádraig ag ach raibh tailte acu in oirthear Thír Eoghain.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016
** Sioncronachtaí Laud
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Básanna i 700
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh
Catagóir:Uí Néill
Amina Lawal

Adhaltrach as an Nigéir is ea **Amina Lawal Kurami** (a rugadh ar 4 Eanáir 1973). 

Ar 19 Lúnasa 2002, daoradh Lawal chun báis le clocha (bhí sí ag iompar clainne ag an am) agus cuireadh sa phríosún í. 

Scaoileadh saor Lawal, lena leanbh, ar an 24 Feabhra 2004.
[clé|mion|An [Dlí Ioslamach|Dlí Sharia i dtuaisceart na Nigéire  ]]

## Tagairtí

Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Daoine Nigéaracha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Dlí Ioslamach
Catagóir:Cearta na mban
Máel Dúin mac Áedó Alláin

Rí Ailigh de Cenél nEógain, clann Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea **Maol Dúin mac Aodha Alláinn** () (bás 788).  Áed Allán (bás 743), Ardrí Éireann, ba ea a athair. Bhí sé i réim ón 770 go dtí 788.

D'éirigh a uncail, Ardrí Niall Frasach (bás 778), as a choróin sa bhliain 770 nó 772, agus rinneadh ansin rí Ailigh de Mháel Dúin. Insítear sna hannála go ndearna an tArdrí nua, Donnchadh na Mí (bás 797) de Chlann Cholmáin, Uí Néill an Deiscirt, feachtais sa tuaisceart sna blianta 771 agus 772 chun a údarás a dheimhniú. * Tá taifead fosta ar dhúnmharú Chonchúir, uncail Maoil Dúin, sa bhliain 772.

Le linn réimeas Donnchadha na Mí, bhí [[Cenél Conaill]] i gceannas sa tuaisceart. Tugtar an teideal rí an Fhocla (*[rex] ind Fhoclai*) do [[Domnall mac Áeda Muindeirg|Dhomhnall mac Aodha Mhuindeirg]] (bás 804). Sa bhliain 787 ámh, chloígh Maol Dúin  Domhnall agus Cenél Conaill agus tháinig chun cinn sa tuaisceart. Ina thásc don bhliain 788, tugtar an teideal rí an Fhocla dó.

Tháinig i gcomharbacht air a chol ceathrar [[Áed Oirdnide|Aodha Oirdní]] (bás 819), a d'éirigh ina Ardrí sa bhliain 797. Rinneadh rí Ailigh fosta dá mhac [[Murchad mac Máele Dúin|Murchadh]] (bás 823).

== Foinsí ==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** [[Annála Tiarnaigh]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100002/ G100002]
** [[Annála Uladh]], cuid 1, [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ G100001A]
** [[Annála na gCeithre Máistrí]], cuid 1, [http://www.ucc.ie/celt/published/G800011A/ G800011A]
** [[Chronicon Scotorum]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100016/ G100016]
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
* Ó Cróinín, Dáibhí (2005), *A New History of Ireland'', Volume One, Oxford: Oxford University Press

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 8ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh
Catagóir:Uí Néill
Murchad mac Máele Dúin

Rí Ailigh de Cenél nEógain, clann Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea **Murchadh mac Maoil Dúin** () (beo 819–833).  Maol Dúin mac Aodha Alláin (bás 788), iar-rí, ba ea a athair, Áed Allán (bás 743), Ardrí Éireann, a shin-seanathair. Bhí sé i réim ón mbliain 819 go dtí 823.

Tháinig sé i gcoróin tar éis bás a ghaol, an tArdrí Aodh Oirdní sa bhliain 819. D'éirigh Conchúr mac Donnchadha (bás 833), de Clann Cholmáin, Uí Néill an Deiscirt, ina Ardrí, áfach. B'éigean do Mhurchadh lena linn sin caitheamh le dúshlán dá cheannas i measc Uí Néill an Tuaiscirt. Sa bhliain 819, chloígh sé Máel Bresail mac Murchada de Cineál iomaíochta Chonaill, a maraíodh sa choimheascar.

Sa bhliain 820, rinne Murchadh triail ar an ard-ríogacht agus cuireadh i gceannas slua Uí Néill an Tuaiscirt go *Druim ind Eich* (Droimeanach? Áth Cliath), agus san am céanna chuaigh Conchúr le hUí Néill an Deiscirt agus na Laigin ó thuaidh. Níor tharla cath ámh. Sa bhliain 822, rinne Murchadh iarracht eile ar an ard-ríogacht, agus cuid le fir an tuaiscirt go hArd Breacáin (Contae na Mí). Thréig faoi rún ansin go Murchadh fir Bhreá, faoi cheannas Diarmada mhic Néill (bás 826) de chlann Uí Chearnaigh, Síol Aodha Sláine. Rinne Conchúr ionradh ar Bhreá agus rinne campa ag Gualu. Rinne sé ionradh agus ar dheisceart Bhreá agus bhí ár mór d'fhir Bhreá agus ghéill Uí Chearnaigh. Rinne Murchadh Cumascach mac Tuathail, rí of Ard Ciannachta, a dhúnmharú sa bhliain 822, is dócha mar dhíoltas as a chliseadh.

Sa bhliain 823, cuireadh Murchadha as a choróin de bharr a chuid teipeanna ag a chol seisear, Niall Caille (bás 846). Is amhlaidh gur ghlac Murchadh a chinniúint.  Feictear é sin i dheireanach ag tacú le Niall agus Lochlannaigh in *Daire Calgaig* (Doire) a chloí sa bhliain 833.

B'fhéidir é go raibh bean chéile Lochlannach ag Murchadh. Feictear sna ginealaigh mac leis darbh ainm Erulb, nó *Herulfr* as Sean-Ioruais. B'athair Bhirn, sinsear Chlann Bhirn suite i nDún Geanainn, Tír Eoghain, é Ruairí, mac eile leis.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Ó Cróinín, Dáibhí (2005), *A New History of Ireland*, Volume One, Oxford: Oxford University Press

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 8ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh
Domhnall mac Aodha (rí Ailigh)

:*Gan a bheith measctha le *Domnall mac Áedo*, [[Ardrí na hÉireann|Ardrí Éireann]] den 7ú haois

[[Ríthe Ailigh|Rí Ailigh]] de [[Cineál Eoghain|Chineál Eoghain]], clann [[Uí Néill an Tuaiscirt]], ba ea *'Domhnall mac Aodha*' () (bás 915), aitheanta fosta mar *Domnall Dabaill*.  [[Áed Findliath|Aodh Fionnliath]] mac Néill, [[Ardrí na hÉireann|Ardrí Éireann]], ba ea a athair, agus [[Niall Glúndub|Niall Glúndub]], Ardrí fosta, a leas dheartháir, lenar roinn sé ríogacht Ailigh leis.

Insítear i [[Annála Uladh]] go raibh an bheirt deartháireacha ar tí dul i ngleic ar a chéile sula ndearnadh síocháin eatarthu.  Sa bhliain 908, rinne na fir feachtas in éadan [Ríocht na Mí]] agus [[Clann Cholmáin|Chlann iomaíochta Cholmáin]], [[Uí Néill an Deiscirt]].

Fuair Flann, mac Domhnaill, bás sa bhliain 906.  Chuaigh Domhnall ar scor go saol mainistreach sa bhliain 911, agus bhí Niall Glúndubh ina rí aonair Ailigh as sin amach.  Fuair Domhnall féin bás ar an 21ú Márta 915.

== *Chronicle of the Kings of Alba* ==
Tuairiscítear básanna Domhnaill agus a dheartháireacha in *Chronicle of the Kings of Alba''.

## Foinsí
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
*is
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:10ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh
Niall Mac Lochlainn

Rí Ailigh de Chineál Eoghain, clann Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea **Niall Mac Lochlainn** (bás 1176). Muircheartach Mac Lochlainn, iar-rí, ba ea a athair.

Roinn Ruairí Ó Conchúir, rí na gConnacht, Tír Eoghain idir Niall agus Aodh Méith Ó Néill.

Is amhlaidh gurbh iníon Néill í Fionnuala (*Findguala*), gariníon Mhuircheartaigh a phós Guðrøðr Óláfsson, rí Átha Cliath agus na nOileán.

## Foinsí
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Básanna i 1176
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh
Muircheartach mac Néill

Rí Ailigh ba ea ** Muircheartach mac Néill ** (Meán-Ghaeilge: **Muirchertach mac Néill** (bás 26 Feachtas 943), ar a glaodh *Muirchertach na Cochall Craicinn* air.

## Clann
Ba bhall de Chineál Eoghain, géag d'Uí Néill an Tuaiscirt, é Muircheartach.  Niall Glúndubh mac Aodha ba ea a athair, agus Gormlaith ní Fhlainn a mháthair, agus dá bharr, bhí idir a athair agus a bheirt seanaithreacha, Aodh Fionnliath agus Flann Sinna, ina Ardríthe Éireann.  

Bhí máthair a athar, Maol Mhuire (bás 913; ní Choinnigh mhic Ailpín), pósta le hAodh agus, tar éis a bháis, Flann Sionna.  Bhí beirt mhac aici le Flann, Domhnall (bás 921) agus Liagnach (bás 932).  

Dubhdara ní Cheallaigh mhic Cearbhaill agus deirfiúr Donnchadha mhic Ceannaigh, ríthe Osraí beirt.

*[[Melkorka|Melkorka Mýrkjartansdóttir]], whose story is told in the Icelandic [[Laxdæla saga]], claimed to be the daughter of Muirchertach.  Melkorka was sold as a slave to the Icelandic chieftain [[Höskuldur Dala-Kollsson]], with whom she had an illegitimate son named [[Olaf the Peacock|Ólafur “Pái” Höskuldsson]].  Ólafur became a successful chieftain in Iceland, and is one of the major characters of Laxdæla saga.

== Luathshaol ==
Maraíodh athair Mhuircheartaigh i mbun catha in éadan na [[Gall-Ghaeil|nGall-Ghael]] gar d'[[Áth Cliath]] ar an 14ú Meán Fómhair 919, i dteannta le ríthe Gaelacha eile.  D'éirigh uncail Mhuircheartaigh, [[Donnchad Donn mac Flainn]], ina Ardrí, agus Muircheartach ina rí Ailigh.

== Gairmréim ==
Bhí Muircheartach pósta le hiníon Dhúnchadha, Flann, ach b'olc é an caidreamh idir an bheirt fhear. Tuairiscítear achrann eatarthu sna blianta 927, 929 agus 938, ach níor tharla cath eatarthu go dtí an bhliain 941, tar éis bhás a Fháil an bhliain roimh sin.  Rinne Muircheartach ruathair ar an Mí, an [[Osraí]] agus an [[Mumhain]], agus ghabh sé rí Mumhan [[Cellachán Caisil|Ceallachán Chaisil]] mar ghiall, chun a chuid cumhachta agus laige Dhonnchadha a léiriú.

Na gaiscíoch seantaithí é Muircheartach, agus maraíodh é sa deireadh i mbun chatha sa bhliain 943 ag [[Blácaire mac Gofrith]], [[rí Átha Cliath]].  Ina thásc i n[[Annála Uladh]], glaoitear "Echtoir iarthair beatha" air.

Ní dhearnadh Ardrí do [[Domnall ua Néill|Dhomhnall]] mac Muirchertaigh tar éis bhás Donnchadha Dhoinn an bhliain dár gcionn.  D'éirigh Domhnall ina Ardrí sa deireadh tar éis bhás chomharba Dhonnchadha, [[Congalach Cnogba|Conghalach Chnobha]] sa bhliain 956.

== Craobh ghinealaigh==












== Foinsí ==
* Byrne, Francis John, *Irish Kings and High-Kings.'' Batsford, London, 1973. 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh
Conall Cú mac Áedo

Rí Thír Chonaill de Cenél Conaill, clann Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea **Conall Cú mac Áedo** (bás 604). Áed mac Ainmuirech (bás 598), Ardrí Éireann, ba ea a athair. 

Tar éis bhás a athar sa bhliain 598, tharla achrann comharbachta i measc mhuintir Uí Néill. Sa Tuaisceart, cloíodh Conall ag a ghaol comhraic, Colmán Ríomhaí (bás 604), ag Cath Slemain sa bhliain 602 agus cuireadh an ruaig air. Maraíodh Colmán dhá bhliain níos deireanaí, ach ní raibh Conall in ann leas a bhaint as, óir go bhfuair seisean bás seal gairid ina dhiaidh.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha t: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 604
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Taoisigh Éireannacha
Catagóir:Uí Néill
Aodh Muindearg

Rí Thír Chonaill, de chuid Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea **Aodh Muindearg mac Flaithbheartaigh**) (Sean-Ghaeilge **Áed Muinderg mac Flaithbertaig**) (bás 747). Flaithbertach mac Loingsig (died 765), Ardrí Éireann, ba ea a athair. 

Ardrí dheireanach de Chineál Chonaill ba ea a athair. Cuireadh nó d'éirigh sé féin as a choróin  sa bhliain 734 in áit Chineál iomaíochta Eoghain faoi cheannas Aodh Allán (bás 743).  Fuair a athair bás ina mhanach i nArd Mhacha sa bhliain 765. 

Cloíodh agus maraíodh Aodh Allán i gCath Seredmag ag Domhnall na Mí (bás 763) de Chlann Cholmáin, Uí Néill an Deiscirt sa bhliain 743. B'fhéidir é gur cheap Domhnall Aodh Muindearg mar a ionadaí sa tuaisceart, óir go dtugtar an teideal *[[Ríthe Éireann|rí]] an Tuaiscirt* dó i nannála Éireann. Más fíor, bhí sé i réim sa tuaisceart ón mbliain 743 go dtí 747. 

Níor glaodh ach ríthe Cineál Chonaill a dheartháireacha Loingseach (bás 754) agus Murchadh (bás 767). Tugtar an teideal rí an Tuaisceart dá mhac Domhnall (bás 804).

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí
Loingseach mac Flaithbheartaigh

Rí Chineál Chonaill, clann Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea **Loingseach mac Flaithbheartaigh** (Sean-Ghaeilge **Loingsech mac Flaithbertaig**) (died 754).  Flaithbertach mac Loingsig (bás 765) ba ea a athair, a d'éirigh as a choróin sa bhliain 734 agus chuaigh ar scor go mainistir Ard Mhacha. 

Tháinig Loingseach i gcomharbacht ar a dheartháir Áed Muinderg (bás 747) mar rí Chineál Chonaill sa bhliain 747.  Bhí a dheartháir aitheanta mar Rí Thuaiscirt, mar ionadaí an Ardrí, Domnall Midi (bás 763) de Clann Cholmáin, Uí Néill an Deiscirt.  Níor tugadh ámh ach an teideal rí Chineál Chonaill dó Loingseach, ina thásc sna hannála.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí
Murchadh mac Flaithbheartaigh

Rí Thír Chonaill de Chineál Chonaill, clann Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea **Murchadh mac Flaithbheartaigh** (Sean-Ghaeilge **Murchad mac Flaithbertaig**) (bás 767).  Flaithbertach mac Loingsig, (bás 765), Ardrí Éireann, ba ea a athair, a d'éirigh as a choróin sa bhliain 734 agus chuaigh ar scor go mainistir Ard Mhacha.
 
Tháinig Murchadh i gcomharbacht ar a dheartháir Loingseach mac Flaithbheartaigh (bás 754).  Bhí a dheartháir Aodh Muindearg (bás 747) aitheanta mar Rí Thuaiscirt agus ionadaí an Ardrí, Domhnall Mí (bás 763) de Chlann Cholmáin, Uí Néill an Deiscirt.  Níor bronnadh an onóir úd ar nó Loingseach nó Murchadh.  Le linn réimeas Murchadha, d'éirigh Niall Frasach (bás 778) de Chineál iomaíochta Eoghain ina Ardrí sa bhliain 763.  

Insítear sna hannála gan sonraí gur maraíodh annals Murchadh sa bhliain 767.  Níor tugadh ach an teideal rí Chineál Chonaill dó iontu. 

Rinneadh rí Chineál Chonaill fosta dá mhac, Maol Breasal (*Máel Bresail*) (bás 819).

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí
Urthuile mac Máele Tuile

Rí Ailigh de Chineál Eoghain, clann Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea **Urthuile mac Maoil Thuile ** ().

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh
Catagóir:Uí Néill
Edward Marshall Hall

Abhcóide Sasanach ab ea **Sir Edward Marshall Hall**, KC (16 Meán Fómhair 1858 – 24 Feabhra 1927)   Is dócha gurbh é an t-abhcóide cosanta ba cháiliúla lena linn, mar gheall ar líon na gcásanna iomráiteacha inar chosain sé daoine a bhí i mbaol a gcrochta, ar feadh na mblianta fada.

Bhí a chuid roscaireachta suaithinseach de bharr a déine mothúchánaí, go mór mór má bhí bean á cosaint aige, ach bhí tionchar i bhfad níos lú aige i réimse na polaitíochta, cé go raibh sé ina Fheisire Aontachtach é, ó 1900 go 1906 agus arís ó 1910 go 1916.

Theip air an aidhm a bhí aige go gceapfaí ina bhreitheamh den Ard-Chúirt é a bhaint amach; dealraíonn sé gurb é an fáth a bhí leis sin ná gur measadh go raibh sé i bhfad ní b'fhearr mar abhcóide ná mar a bhí sé mar dhlíodóir.

## Tagairtí
 

Catagóir:Abhcóidí agus pléadálaithe
Catagóir:Abhcóidí Sasanacha
Catagóir:Básanna i 1927
Catagóir:Daoine a rugadh i 1858
Catagóir:Fir
Aragua F.C

Is club sacair Veiniséalach é **Aragua Fútbol Club** atá lonnaithe i gcathair Maracay, i stát Aragua. Tá Aragua F.C ag imirt sa Primera División Venezolana ó 2005. 

## Tagairtí

Catagóir:Clubanna sacair
Púirím

mion|míorúiltí Phúirím
Is féile Ghiúdach í **Púirím**. Titeann an fhéile i mí Mhárta go hiondúil (mí Feabhra uaireanta). 
mion|Carnabhal, Shoham, 1997

## Finscéal
De réir traidisiúin, shábháil Eistir an pobal Giúdach ó chinedhíothú a bhí beartaithe ag Rí na Peirse dóibh.

## Nósanna
Is féile shona áthasach é ‘Púirím’. Bíonn na Giúdaigh á cheiliúradh le ceol, damhsa agus féastaí.
[clé|mion|péinteáil, 2005, [Tel Aviv]]

## Tagairtí

Catagóir:Féilte Giúdacha
Hell's Bells (scannán 1929)

Gearrscannán beochana Meiriceánach is ea ***Hell's Bells*** a rinneadh sa bhliain 1929. Is gearrscannán *[[Silly Symphony]]* é.

Catagóir:Scannáin beochana 1932
Catagóir:Silly Symphonies
Domhnall mac Aodha Mhuindeirg

Rí Thír Chonaill, de chuid Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea **Domhnall mac Aodha Mhuindeirg** (Sean-Ghaeilge **Domnall mac Áeda Muindeirg**) (bás 804).  Tugadh scairt an teideal "Rí an Tuaiscirt" dó. Aodh Muindearg (bás 747) ba ea a athair, agus Flaithbheartach mac Loingsigh (bás 765), Ardrí Éireann, a sheanathair.

## Beatha
Le linn na hochtú haoise, bhí na Cineálacha Chonaill agus Eoghain in iomaíocht le chéile sa tuaisceart.  Bhí athair Dhomhnaill aitheanta mar rí an Tuaiscirt agus ionadaí an Ardrí, Domnall Midi (bás 763) de Chlann Cholmáin, Uí Néill an Deiscirt.  Níor aithníodh a chomharbaí, áfach, agus sa bhliain 763, d'éirigh Niall Frasach (bás 778) de Chineál Eoghain ina Ardrí.

Tar éis dúnmharú a uncail Murchadh mac Flaithbheartaigh sa bhliain 767, tháinig Domhnall i gcoróin mar rí Chineál Chonaill.  Tar éis éirí as Néill Frasaigh sa bhliain 770 nó 772, rinne Domhnall ansin a thriail ar cheannas an tuaiscirt.  Sa bhliain 779, tháinig an Ardrí nua, Donnchadh na Mí (bás 797) de Chlann Cholmáin, ar feachtas ó thuaidh agus ghabh gialla ó Dhomhnall, ar a dtugtar an teideal rí an Tuaiscirt ag an am seo.  Dheimhnigh Domhnall a chumhacht ina cheantar féin le bua in éadan Chineál Bhógaine (géag Chineál Chonaill suite i mBáinigh) sa bhliain 784.

Sa bhliain 787, cloíodh Domhnall i mbun chatha ag Maol Dúin mac Aodha Sláine (bás 788) de Chineál Eoghain agus chaill a cheannas sa tuaisceart.  Tar éis bhás Mhaoil Dúin, rinne Domhnall ath-thriail ach cloíodh é sa bhliain 789 i gCath Clóitech (now Clóidigh (Tír Eoghain) ar bhruach na Finne) ag Aodh Oirdní (bás 819) de Chineál Eoghain.  D'éirighAodha Oirdní ina Ardrí sa bhliain 798.  

Bhí Domhnall aitheanta mar rí an Tuaiscirt ina thásc don bhliain 804 ach ní fios conas a d'éirigh leis an teideal a fháil ar ais.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
* Ó Cróinín, Dáibhí (2005), *A New History of Ireland*, Volume One, Oxford: Oxford University Press

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Uladh
Catagóir:Daoine a rugadh san 8ú haois
Catagóir:Básanna i 804
Altram

[mion|Naíscoil an Lonnaín, 61 Iochtar na bhFáil, [Béal Feirste]]
Eagras cúram leanaí  i dTuaisceart na hÉireann is ea **Altram,** atá mar sprioc aige cúram luathbhlianta ar ardchaighdeán trí mheán na Gaeilge a chur chun cinn. Tugann Altram tacaíocht do sholáthraí luathbhlianta lán-Ghaeilge. 

### Áiseanna
Tá leabharlann bhréagán agus leabhar ag Altram ar fud an réigiúin. Tá ceithre leabhar agus dlúth cheirnín d'amhráin foilsithe ag Altram. 

### Stair
Bunaíodh Altram sa bhliain 1990.  Bhunaigh grúpa tionscnaimh pobalbhunaithe Gaeilge (naíonraí i nDoire, Béal Feirste, Ard Mhacha agus Iúr Chinn Trá) an t-eagras. 

Is tríd phórdheontas ón Crannchur Náisiúnta a maoiníodh na háiseanna leabharlainne i dtús ama. Leis an deontas seo, bhí Altram in ann réimse áiseanna luathbhlianta a cheannacht. Is ón HSCB a thagann an maoiniú anois.

## Féach freisin

* Cúram altrama

## Naisc

* Altramː Tá suíomh gréasáin Altram mar áis ag foirne naíscoileanna, coistí, tuismitheoirí agus páistí.

## Tagairtí

Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn
Catagóir:Tuaisceart Éireann
Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge
Catagóir:Naíonacht
Catagóir:Ilteangachas
Catagóir:Naíolann
Catagóir:Naíonáin
Catagóir:Réamhscolaíocht
Catagóir:Gaeloideachas
Catagóir:Oideachas na luath-óige
Ionsaí ar an Ionad Trádála Domhanda (1993)

Tharla **Ionsaí ar an Ionad Trádála Domhanda** ar an 26 Feabhra 1993 nuair a phléasc buama i ngaráiste páirceála faoin Ionad Trádála Domhanda i Nua-Eabhrac.  Maraíodh seisear san ionsaí sceimhlitheoireachta.
mion|clé|Go díreach i ndiaidh an bhuama|191x191px
Bhí tábhacht shiombalach ollmhór ag baint leis an WTC ag an am, agus an-tóir ag na sceimhlitheoirí ar an siombail sin. Leagadh go talamh an WTC in ionsaí sceimhlitheoireachta 9/11, ar an 11 Meán Fómhair 2001.
[mion|clé|Nidal Ayyad, [Sceimhlitheoireacht|sceimhlitheoir]]

### Nasc le hEirinm
Ar an lá sin, tháinig an Gael-Mheiriceánach Eamon J. McEneaney slán as an Ionad Trádála Domhanda mar laoch: "nuair a phléasc buama faoin dá thúr ar an lá sneachtúil sin, threoraigh McEneaney suas le 60 duine dá chomhoibrithe trí staighrí dorcha a bhí lán toite go dtí go raibh siad slán sábháilte".

## Féach freisin

* 9/11
* Ionad Trádála Domhanda

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:Manhattan
Catagóir:Stair Nua-Eabhrac
Amédée Domenech

Is imreoir rugbaí idirnáisiúnta Francach é **Amédée Domenech**, dit **Le Duc**, a rugadh ar 3 Bealtaine 1933 i Narbonne i roinn Aude agus a fuair bás i Brive-la-Gaillarde i Corrèze ar 21 Meán Fómhair 2003, a d'imir ag an iarcholún ó na 1950idí luatha go dtí lár na 1960idí. Bhí caoga a dó rogha aige d’fhoireann na Fraince idir 1954 agus 1963. Sa bhliain 2004, tar éis a bháis, rinneadh an “Stadium” mar staidiam Amédée-Domenech mar ómós don iarimreoir idirnáisiúnta as Brive https://www.universalis.fr/encyclopedie/amedee-domenech/ http://en.espn.co.uk/statsguru/rugby/player/5789.html . 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Imreoirí rugbaí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna in 2003
Iasacht sindeacáite

Grúpa banc a ghníomhaíonn i dteannta a chéile chun airgead a thabhairt ar iasacht i gcreidmheas is ea **iasacht sindeacáite**. Iasacht i gcreidmheas bainc, nó chun eisiúint nua bannaí a fhrithghealladh, atá i gceist go hiondúil.

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Liosta céilí nó comhpháirtithe an Taoisigh

Is é **Céile an Taoisigh** bean chéile, fear céile nó comhpháirtí baile Thaoiseach na hÉireann. 

Ní úsáidtear an téarma ***"Céile an Taoisigh"*** i gcomhthéacs oifigiúil ar bith.

Is minic a bhíonn ról poiblí ag Céilí Taoisigh in éineacht leis an uachtarán ina ndualgais mar cheann rialtais ag imeachtaí poiblí. 

## Liosta Céilí/Comhpháirtithe

 **Comhpháirtí Baile**

## Tagairtí
Loscadh Mór Chicago (1871)

mion|clé
Tharla **Loscadh Mór [[Chicago, Illinois|Chicago]]** ar 8–10 Deireadh Fómhair 1871. Maraíodh idir 200 - 300, scriosadh 17,450 foirgneamh, agus fágadh timpeall 100,000 gan dídean. Scriosadh níos mó ná 800 heicteár 

De réir scéil amháin, bhí bó á bleán agus thug sí cic do lampa agus sin an rud a chuir tús leis an tine. Leag an bhó an lampa agus chuaigh scioból trí thine.  Daoine de shliocht Éireannach, Patrick agus Catherine O'Leary, a bhí i mbun agus ba ea "Daisy" an t-ainm a bhí ar an bhó. Ach finscéal atá ann, is cosúil.
[clé|mion|[Foirgneamh Tribune, cúinne Madison & Dearborn]]
Bhaintí úsáid as  adhmad chun a lán de na foirgnimh a thógáil sa chathair. Bhí adhmad sna cosáin, fiú! Bhí an samhradh sa bhliain 1871 thar a bheith tirim.  

## Tagairtí

Catagóir:Chicago
Catagóir:Dóiteáin
Catagóir:1871
Catagóir:Illinois
Catagóir:19ú haois sna Stáit Aontaithe
Crith talún San Francisco (1906)

mion|le Edwin Deakin, 1906
clé|mion
Tharla **crith talún i San Francisco** ar 18 Aibreán 1906.  18 Aibreán 1906. Maraíodh 3,000 duine ar a laghad.
clé|mion|sráid Montgomery
Thit lampaí agus soirn sa chrith talún. Thosaigh tinte beaga ar fud na háite. Mhair an tine mhór trí lá.
mion|le Edward Deakin, 1906

## Tagairtí

Catagóir:San Francisco, California
Catagóir:Creathanna talún
Tuile Mhór Pháras

deas|frameless|326x326pxBhuail tuile mhór Páras i mí Eanaír 1910.  Sceith an tSéin thar a bruacha, ó 18 Eanáir 1910 ar aghaidh. Bhain an tuile a mbuaicphointe amach ar 28 Eanáir. Bhí an tSéin 8.62m níos airde ná mar a bhí  de ghnáth.

### Imeachtaí
B'é an geimhreadh is fliche é ó tosaíodh ar chuntas a choinneáil. 

Bhí cuid den chathair, agus na bruachbhailte, ar bhruach na Séine faoi uisce ar feadh dhá mhí, ó 18 Eanáir go dtí tús mhí Aibreáin.

Thóg innealltóirí rialtais droichid adhmaid timpeall na cathrach agus d'úsáid Párasaigh báid le taisteal timpeall na Séine. Aslonnaíodh daoine chuig scoileanna, eaglais agus foirgnimh rialtais agus thug na póilíní agus an t-arm cabhair do na daoine.

Dúnadh cuid den Mheitreo.  

Idir Márta agus Aibreán, d'fhill an tSéin ar ais ag an ngnáthleibhéal. Bhí an abhainn truaillithe go dona. Bhí an tSéin ó rath ag séarachas ar feadh cúpla mí.

### Damáiste
Ní bhfuair duine ar bith bás.

Bhí timpeall 22,000 foirgneamh báite.  Bhí costas timpeall €1.6 billiún (airgead an lae inniu) ar deisiú sa chathair. 

#### Dealbh Tomhaise
Úsáideann Parásaigh dealbh saighdiúir ag droichead Alma le leibhéal an uisce a sheiceáil.  I 1910 shroich an t-uisce gualainní an tsaighdiúra. 

## Tagairtí

Catagóir:Tuilte
Catagóir:Stair Pháras
Catagóir:1910
Briochtchuarc

Is é an **briochtchuarc**,  nó an **c-chuarc** (óna siombail, c) an tríú cuarc is mó de na cuairc go léir, agus cineál de Buncháithnín is ea é. Faightear briochtchuairc i hadróin, ar cáithníní fo-adamhacha iad a dhéantar as cuairc. I measc samplaí de hadróin ina bhfuil briochtchuairc ann tá na J/ψ méasón (J/ψ), D méasóin (D), Sigme briochtbharóin (Σc), agus  briochtcháithníní eile.

## Tagairtí

Catagóir:Cuairc
Catagóir:Buncháithníní
Barrchuarc

Is é an b**arrchuarc**, dá ngairtear an **cuarc fírinne** uaireanta (siombail: t) an ceann is ollmhór de na buncháithnín uile a breathnaíodh. Faigheann sé a mhais óna chúpláil leis an bhósón Higgs. Tá an cúpláil seo y_{t} an-ghar don aonad san tSamhail Chaighdeánach i bhFisic na gCáithníní, is é an cúpláil is mó (is láidre) ar scála na n-idirghníomhaíochtaí laga agus os a chionn. D'aimsigh turgnaimh CDF  agus DØ  an barrchuarc i 1995 ag Fermilab .

Catagóir:Fisic cháithníní
Cosaint Shibhialta

mion|Cosaint Shibhialta, An Spáinn
D’fhéadfaí cur síos ar na gníomhaíochtaí traidisiúnta a ghabhann **Cosaint Shibhialta** de láimh mar seo a leanas: • Éigeandáil/Garchabhair • Tarrtháil • Comhrac Dóiteáin • Lorgaireacht agus Monatóireacht Radaíochta • Cumarsáid Raidió • Soláthar Leasa, srl.

Ceiliúrtar Lá Domhanda Cosanta Sibhialta ar an 1 Márta gach bliain.

## Féach freisin
Cosaint Shibhialta na hÉireann
[clé|mion|[Baile Átha Cliath]]

## Tagairtí

Catagóir:Cosaint Shibhialta
Plá faisnéise

[mion|[COVID-19|Covid-19 agus bréagaisnéis]]
Iomarca eolais is ea **plá faisnéise** nó "**Infodemic**" i mBearla, nó faisdéim, craos eolais, nó fiú siabhrán eolais – búilleach déanta díot ag an eolas ar fad atá ag teacht as chuile cheard, cuid mhaith de ag teacht salach ar an mbaisc roimhe sin.

## Tagairtí

Catagóir:Nuachtáin
Catagóir:Eolas
Catagóir:Nuacht
Catagóir:Faisnéis
An tSamhail Chaighdeánach

Is í **an tSamhail Chaighdeánach** d’fhisic na gcáithníní ná an teoiric a dhéanann cur síos ar thrí cinn de na ceithre fhórsa bhunúsacha (na hidirghníomhaíochtaí leictreamaighnéadacha, laga agus láidre, gan an fórsa imtharraingthe san áireamh) sa chruinne, chomh maith le gach buncháithnín atá ar eolas a aicmiú. Forbraíodh í i gcéimeanna i rith an dara leath den 20ú haois, trí obair a lán eolaithe ar fud an domhain, agus tugadh an fhoirmliú reatha chun críche i lár na 1970idí leis an dearbhú turgnamhach go bhfuil cuairc ann. Ó shin i leith, tá deimhniú breise curtha leis an tSamhail Chaighdeánach le deimhniú an bharrchuairc (1995), an neoidríonó tau (2000), agus bhósón Higgs (2012). Ina theannta sin, tá an tSamhail Chaighdeánach tar éis airíonna éagsúla lagshruthanna neodracha agus bósóin W agus Z a thuar le cruinneas mór.

## Tagairtí


Catagóir: Coincheapa san fhisic
Catagóir: Fisic na gCáithníní
Catagóir:Coincheapa bunúsacha na fisice
Erle Stanley Gardner

clé|mion|216x216px|All-Detective, Lúnasa 1933
Scríbhneoir agus dlíodóir Meiriceánach ab ea  **Erle Stanley Gardner** (17 Iúil 1889 – 11 Márta 1970).
clé|mion|225x225px

## Saol
Dlíodóir agus scríbhneoir, is fearr aithne ar Gardner as *Perry Mason* a chruthú i sraith úrscéalta.  Bhain Gardner úsáid as a thaithí fhada mar aturnae i gCalifornia.

Bhí páirt mhór ag Gardner i g"Cúirt na Dídine Deiridh" - a bhí ina réamhtheachtaí ag tionscadail neamhchiontachta comhaimseartha - agus thug sé roinnt iomrall ceartais chun solais tríd.

## Tagairtí


Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Coimhthílín

Is éard is **coimhthílín**  ann ná cáithnín hipitéiseach comhdhéanta de staid cheangailte  de uaschuairc, íoschuairc agus bhríochtchuairc. Cur síos  comhionann is ea gur blúire beag de dhamhnaí coimhthíocha é coimhthílín, beag go leor le go measfaí gur cáithnín é. Go teoiriciúil, d’fhéadfadh méid réad atá comhdhéanta de dhamhnaí coimhthíocha a bheith  éagsúil, ó chúpla femtiméadar trasna (le mais núicléis éadroim) go méid threallach níos mó. Chomh luath agus a éiríonn an mhéid macrascópach (de réir ord na méadar trasna), tugtar réalta coimhthíoch ar réad den sórt sin de ghnáth. Eascraíonn an téarma Béarla  "strangelet" ó Edward Farhi agus Robert Jaffe i 1984. Féadann Coimhthílíní damhnai a thiontú ina ndabhnaí coimhthíocha nuair a theagmhaíonn siad le chéile.Tá coimhthílíní  molta mar iarrthóirí le bheith glactha mar dhamhna  dorcha. 
## Tagairtí

## Féidearthacht theoiriciúil

Catagóir:Fisic Fisic na gCáithníní
Amanda Gorman

clé|mion|Amanda Gorman sa bhliain 2021
Is file Meiriceánach í **Amanda Gorman**. Scríobh sí an dán ‘The Hill We Climb’ faoin tábhacht atá le daonlathas. D’iarr Dr Jill Biden uirthi an dán a léamh amach ag insealbhú Joe Biden. Is í Amanda Gorman an file is óige a ghlac páirt ag insealbhú Uachtaráin riamh cheana. Léigh Robert Frost dán ag insealbhú John F. Kennedy sa bhliain 1961. 

D’fhreastail Amanda Gorman ar Ollscoil Harvard.

## Tagairtí

Catagóir:Filí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1998
Doiminic Ó Brolcháin

Is iar-Chomhalta de Pháirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre (PSDLO) de Thionól Thuaisceart Éireann don Iúr agus Ard Mhacha is ea **Doiminic Ó Brolcháin** (Béarla: *Dominic Bradley*. Mar Chomhalta den Tionól Reachtach (CTR), bhí sé ina Urlabhraí ar son an Oideachais agus na Gaeilge.

Fuair sé a chuid meánscolaíochta in St Paul's High School, An Sruthán (Gaeilge:  *Ardscoil Naomh Pól)*. Ghníomhaigh sé mar Stiúrthóir Toghchánaíochta do Séamus Mallon MP agus don PSDLO i gComhairle Ceantair an Iúir agus Mhúrn. 

Ballraíocht:

* Ball den Chumann Scoile Drámaíochta 
* Ball de Tí Chulainn Cultural Activity Centre, An Mullach Bán.
* Ball de  Chomhar na Múinteoirí Gaeilge

Is cainteoir Béarla agus Gaeilge é *Doiminic*, agus bhí sé ina eagarthóir oideachais ar an nuachtán laethúil *[[Lá Nua]]*. Scríobhann sé i nGaeilge do roinnt nuachtán eile. I dTionól Thuaisceart Éireann, i mí Dheireadh Fómhair 2011, gearradh pionós air as labhairt rófhada gan ceist a chur.

## Oideachas
Rinne sé staidéar in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste le haghaidh comhchéime onóracha i Litríocht agus Teanga an Bhéarla. Tar éis a chéim d’fhan sé ar aghaidh i mBéal Feirste agus rinne sé staidéar le haghaidh Teastas Iarchéime san Oideachas. Mar mhac léinn lánfhásta chuaigh sé go hOllscoil Uladh áit a ndearna sé staidéar agus Céim Mháistir i dTeanga agus Litríocht na Gaeilge.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Próifílí.Bradley on the SDLP website

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh
AK-47

[alt=АК-47.jpg|mion|clé|АК-47 saghas 2A agus [beaignit]]
[mion|clé|Saghas 56 ([an tSín)]]
Is raidhfil ionsaithe é an **AK-47**, nó an "**Kalashnikov**" (Rúisisː **Автомат Калашникова**) a bhaineann úsáid as urchar 7.62x39mm. Dhear Mikhail Kalashnikov an raidhfil san Aontas Sóivéadach sa bhliain 1945 don chéad uair, tamall gairid tar éis an Dara Cogadh Domhanda.
mion|clé|AK-47 bainte as a chéile
Bíonn an AK-47 ar cheann de na dearaí is clúití agus is íocónaí riamh. Sna 2010idí, bhain beagnach leath de na hairm ar domhan le raidhfilí de dhéantús Kalashnikov.
mion|clé|Táirgeadh

### Stair
Ba Mikhail Kalashnikov, Leifteanant-ghinearál in arm na Rúise, a rinne an AK-47 a dhearadh siar in 1945. Ach tá an ’47’ sin ag tagairt don bhliain 1947;   tosaíodh ag táirgeadh an raidhfil den chéad uair sa bhliain sin. 

Rinneadh go leor leasuithe ar an bhun-dearadh ó shin. Tá breis is céad milliún raidhfil den chineál AK déanta idir 1947 agus na 2010idí, agus tá leaganacha nua á dtáirgeadh i gcónaí.

### Tréithe
Tá an AK-47 éifeachtach, simplí agus láidir. Mar shampla, is féidir leis 30 piléar a scaoileadh i rud beag níos mó ná 3 soicind.

Is féidir duine a thraenáil conas é a úsáid taobh istigh de roinnt uaireanta an chloig.

## Féach freisin

* Mikhail Kalashnikov

## Tagairtí

Catagóir:Gunnaí
7.62×39mm

alt=7.62x39 - FMJ - 1.jpg|mion|7.62x39 - FMJ |298x298px
Is urchar idirmhéanach, gan imeall é an **7.62x39mm**. Cruthaíódh é sa Aontas Sóivéadach. Úsáidtear é san AK-47 agus sa SKS. 
Catagóir:Gunnaí