open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2026 Tubaiste traenach Adamuz

Tharla **tubaiste traenach Adamuz** ar an 18 Eanáir 2026 nuair a bhuail dhá thraein faoina chéile i ndeisceart na Spáinne tráthnóna.   D'imigh ceann de na traenacha de na ráillí agus bhuail ceann ar aghaidh faoin traein eile gar do bhaile Adamuz i réigiún Córdoba, 360 ciliméadar ó dheas ó Mhaidrid.

Maraíodh 40 duine.
clé|mion|220x220px|Viaducto sobre el Arroyo de Pedro Gil

## Cúlra
Is í seo an tubaiste traenach is measa sa Spáinn ó 2013.  I mí Iúil 2013, tharla tubaiste traenach gar le Santiago de Compostela.  Maraíodh 79.   D'íoc Allianz Global agus comhlachtaí eile €25 milliún mar chúiteamh.... in 2024.

Tá an líonra traenach ardluais is mó san Eoraip ag an Spáinn do thraenacha a théann os cionn 250 ciliméadar san uair, le níos mó ná 3,100 ciliméadar. Bhí níos mó ná 25 milliún paisinéir thraenacha ardluas ag Renfe in 2024, agus 40 milliún in iomlán.

## Imeachtaí
Traein ardluais a bhí sa traein a d'imigh de na ráillí. Luas 200 ciliméadar san uair a bhí fúithi ag an am.

Tharla an tubaiste timpeall 7:45 pm am áitiúil (18:45 an na hEireann) ar 18 Eanáir. Bhí traein ardluais de chuid Iryo ag taisteal ó Málaga go Maidrid le 371 paisinéir ar bord. 

D'imigh trí charráiste deiridh na traenach de na ráillí gar do stáisiún Córdoba-Julio Anguita. Ansin bhuail traein Alvia de chuid Renfe iad,   traein a bhí ag taisteal ó Mhaidrid go Huelva le thart ar 200 paisinéir ar bord.   De bharr an imbhuailte, caitheadh an dá charráiste tosaigh den dara traein anuas. Rinneadh dochar ollmhór don agus maraíodh an tiománaí Renfe.

Bhí thart ar 570 paisinéir ar an dá thraein, Spáinnigh a bhformhór.

## Fiosrúcháin
Dúirt Óscar Puente, Aire Iompair na Spáinne, go raibh sé "an-aisteach go deo" gur tharla an tubaiste ar chuid den iarnród a bhí athchóirithe i mí na Bealtaine 2025 mar chuid de thionscadal infheistíochta €700 milliún. Dúirt sé freisin go raibh na traenacha ag taisteal faoi bhun na teorann luais don chuid sin den líne agus go raibh córais sábháilteachta gníomhach i bhfeidhm.

## Tagairtí

Catagóir:Tubaistí
Catagóir:2026
Catagóir:Stair na Spáinne
Catagóir:Eachtraí traenach
Catagóir:Córdoba (cúige sa Spáinn)
Conor O’Brien

*Conchúr Crús Ó Briain, nó Conor Cruise O'Brien, polaiteoir
*Conor O'Brien, ailtire agus mairnéalach
*Conan O'Brien, fuirseoir agus láithreoir teilifíse
*Conor O'Brien, Iarla Inchiquin  (1943-2023)
*Conor O'Brien (iománaí)
*Conor O'Brien (imreoir rugbaí)
Conor O'Brien, ailtire & mairnéalach

Ailtire agus mairnéalach as Contae Luimnigh ba ea **Edward Conor Marshall O'Brien** (3 Samhain 1880 – 18 Aibreán 1952).  Ba é O’Brien an chéad Éireannach a chuaigh timpeall an domhain, an chéad duine a thug bád pléisiúir timpeall an domhain, an chéad duine a rinne an turas sa treo sin (soir), agus an chéad duine a sheol taobh ó dheas de na trí rinn mhóra – Rinn an Dóchais (an Afraic Theas), Rinn an Leeuwin (an Astráil) agus Rinn an Choirn (an tSile).
clé|mion|"Across Three Oceans", 1927

## Beatha
Rugadh O’Brien i gCathair Maothail i gcontae Luimnigh in 1880. Ba gharmhac leis an bhFeisire Parlaiminte, William Smith O’Brien é agus mhaíodh sé gur de shliocht Bhriain Bhóirmhe é. Bhain sé cáilíocht amach san ailtireacht i gColáiste na Tríonóide.

Chuaigh sé isteach i gConradh na Gaeilge agus é sna 20í. D’fhoghlaim sé an Ghaeilge agus músclaíodh a spéis sa náisiúnachas tríd an gConradh. Bhí sé ina chainteoir líofa Gaeilge agus ina phátrún ar Choláiste Uí Chomhraidhe i gCarraig an Chabhaltaigh i gcontae an Chláir, a bhí ina cheantar Gaeltachta ag an am. 

Bhí sé ina cheannaire ar Óglaigh na hÉireann i gcontae an Chláir agus bhí baint mhór aige le plean Erskine Childers 600 gunna a thabhairt i dtír ar an *[[Asgard (luamh)|Asgard]]* agus an *Kelpie* i 1914.

[clé|mion|220x220px|Léaráid, [Rinn an Choirn, 1877]]

### Seoltóireacht
D’fhág an *Saoirse* Dún Laoghaire ar an 20 Márta 1923 agus bratach an tSaorstáit nua ar foluain uaithi, agus í ar cheann de na chéad bháid a chroch an trídhathach tar éis bhunú an stáit.

Chaith O’Brien agus a chriú dhá bhliain ag seoltóireacht timpeall na cruinne, iad ag dul soir timpeall na hAfraice ar dtús, ar thuras a bhain curiarrachtaí go leor amach.

Aimsir na Nollag 1924, d’éirigh leis an gcéad luamh pléisiúir an turas timpeall Rinn an Choirn i mbád seoil a dhéanamh faoi stiúir O’Brien. Tháinig sé agus a chriú triúir aniar ón Nua-Shéalainn ar a dturas timpeall na cruinne sa luamh 13m an *Saoirse*.

Sa deireadh, chuir sé 40,000 muirmhíle (74,000km) de sa *Saoirse* agus d’fhill sé ar Éirinn ar an 20 Meitheamh 1925. Rinneadh an long cháiliúil Éireannach, an *Ilen* ar mhúnla *Saoirse* i 1924, nuair a chuaigh bád O’Brien i bhfeidhm go mór ar mhairnéalaigh in Oileáin Fháclainne agus é ar a thuras mór ‘*across three oceans*’.

### Scríbhneoireacht
Chuir sé síos ar a éachtaí seoltóireachta sna leabhair *Across Three Oceans* agus *From Three Yachts*, agus scríobh sé leabhair eile faoin mbádóireacht agus leabhair ficsin do pháistí.

## Féach freisin

* Tabhairt i dtír na ngunnaí i mBinn Éadair
* Conor O'Brien, idirdhealú

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Éireannacha
Catagóir:Mairnéalaigh
Catagóir:Taiscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí do pháistí
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1880
Catagóir:Baill Chonradh na Gaeilge
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh
B*Witched

Is banna cailíní de chuid na hÉireann é **B*Witched**. Edele Lynch, Keavy Lynch, Lindsay Armaou agus Sinéad O'Carroll atá sa bhanna. Bhí siad gníomhach idir 1997 agus 2002 ar dtús, agus bhí an-tóir san Eoraip agus Meiriceá Thuaidh orainn. D'eisigh siad dhá albam agus ocht singil idir 1998 agus 2002, agus bhí a gcéad cheathair shingil ("C'est la Vie", "Rollercoaster", "To You I Belong" agus "Blame It on the Weatherman") ag uimhir 1 ar chairt sa Ríocht Aontaithe. Dhíol an grúpa os cionn 3 milliún albam.

D'athaontaigh siad sa bhliain 2012 agus, ó am go ham, cuireann siad ceol nua amach nó seinneann siad le cheile.

## Baill
*Lindsay Armaou – amhránaí 
*Edele Lynch – amhránaí 
*Keavy Lynch – amhránaí 
*Sinéad O'Carroll – amhránaí 

## Dioscliosta
* *[[B*Witched (albam)|B*Witched]]* (1998)
* *[[Awake and Breathe]]* (1999)

## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1997
Catagóir:Popghrúpaí Éireannacha
Muiris Ó Fiannachta

Is Cheannasaí Gaeilge i gCoimisiún na Meán é **Muiris Ó Fiannachta**, an chéad duine atá sa ról sin.

### Gairm
Tógadh Ó Fiannachta i gCill Droichid i gcontae Chill Dara; bhí cónaí air in 2026 i Maigh Nuad.   Tá B.A. Idirnáisiúnta sa Nua-Ghaeilge agus sa Spáinnis aige ó Ollscoil Mhá Nuad mar aon le Dioplóma Iarchéime san Aistriúchán agus san Eagarthóireacht.
clé|mion|220x220px
clé|mion|293x293px|Coimisiún na Meán
Chaith Ó Fiannachta roinnt blianta sna 2000idí luath  ina chlár-reachtaire sa stáisiún, agus ina chraoltóir deonach.  Ceapadh ina bhainisteoir é ar Raidió na Life sa bhliain 2007. Bhí sé tráth ina láithreoir ar an gclár cainte *Fios Feasa*. Bhíodh clár ceol miotail aige freisin darbh ainm *Scrios agus Ár*. 

Chaith sé tréimhse i Rannóg na gClár Gaeilge in RTÉ agus leis na comhlachtaí léiriúcháin Animo Television agus Adare Productions. Bhí sé ar choiste Gaeilge Litearthacht sna Meáin Éire, agus chaith sé tamall ina chomhalta ar bhord IMRAM agus coiste CRAOL, an t-eagras do stáisiúin phobail in Éirinn.

## Féach freisin

* Coimisiún na Meán

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Lucht Raidió na Life
Catagóir:Alumni Ollscoil Mhá Nuad
Catagóir:Lucht Choimisiún na Meán
Lárionad Satailítí an Aontais Eorpaigh

Is gníomhaireacht of the Aontas Eorpach (AE) é **Lárionad Satailítí an Aontais Eorpaigh** (Béarla: *European Union Satellite Centre* (**EU SatCen**)) a thacaíonn an Comhbheartas Slándála agus Cosanta (CBSC/ CFSP), bainistíocht géarchéime san áireamh.  Cuireann sé ar fáil táirgí agus seirbhísí bunaithe ar shonraí ón spás, íomhánna satailítí agus ón aer ina measc.  Tá SatCen lonnaithe in aerbhunáit Torrejón, gar de .  Tá ann san fhoireann anailísithe íomhánna agus saineolaithe geospásúla, earcaithe ó bhallstáit an AE.

## Stair
Bunaíodh SatCen sa bhliain 1992 mar **Lárionad Satailítí [[Aontas Iarthar na hEorpa]]**.  Corpraíodh ina ghníomhaireacht an AE é ar an 1d Eanáir 2002. 

I mí Meithimh 2014, tháinig cinneadh nua ón gComhairle in ionad an ghníomhaíocht chomhpháirteach, leasaithe sa bhliain 2016, ag cur i gcomhéadan le Faisnéis Gheospásúil Eorpach (GEOINT).

Ceapadh Sorin Ducaru ina Stiúrthóir  SatCen i mí Meithimh 2019.

## Táirgí agus úsáideoirí
Sa bhliain 2015, bhí 1,348 táirge curtha ar fáil ag SatCen do comhphobal úsáideoirí amhail is an  tSeirbhís Eorpach Gníomhaíochta Seachtraí i gcoiteann; Foireann Míleata an AE, the EU Lárionad Faisnéise an AE agus Cosaint Shibhialta ach go háirithe; maraon le ballstáit den AE agus eagraíochtaí idirnáisiúnta.

## Féach freisin
* Gníomhaireacht Eorpach um Chosaint
* Seirbhís Eorpach Gníomhaíochta Seachtraí
* Institiúid an Aontais Eorpaigh um Staidéar Slándála
* Aontas Iarthar na hEorpa

## Tuilleadh le léamh
* 

## Naisc sheachtracha
* GEOINT
* EEAS

## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh
António Costa

Is dlíodóir agus polaiteoir Portaingéileach é **António Luís Santos da Costa** (a rugadh ar an 17 Iúil 1961). Tá sé ina uachtarán ar an gComhairle Eorpach, ó 2024. Bhí sé ina phríomh-aire ar an bPortaingéil ó 2015 go 2024 agus ina ard-rúnaí ar an bPáirtí Sóisialach ó 2014 go 2024.

## Beatha
Rugadh Costa i Liospóin, agus bhí sé ina Rúnaí Stáit do Ghnóthaí Parlaiminte ó 1995 go 1997, ina Aire Gnóthaí Parlaiminte ó 1997 go 1999, ina Aire Dlí agus Cirt ó 1999 go 2002, ina Aire Gnóthaí Baile ó 2005 go 2007, agus ina mhéara ar Liospóin ó 2007 go 2015.

Toghadh Costa ina ard-rúnaí ar an bPáirtí Sóisialach in 2014. Is é an dara téarma is faide atá ag Costa mar phríomh-aire, agus is é an polaiteoir is faide seirbhís i bhfeidhmeanna rialtais, i ndaonlathas na Portaingéile, agus an ceann is faide d'aon cheannaire náisiúnta Leithinis na hIbéire sa 21ú haoisa. 

Ar an 7 Samhain 2023, d'éirigh Costa as a phost tar éis imscrúdaithe a raibh baint ag baill dá rialtas leis i ndáil le líomhaintí éillithe agus mí-iompair maidir le mianadóireacht litiam agus tionscadail hidrigine sa tír a láimhseáil. Chinn uachtarán na Portaingéile an Pharlaimint a dhíscaoileadh agus d'éiligh sé toghchán tobann . D'fhan Costa mar phríomh-aire i gcáil fheighlí go dtí an 2 Aibreán 2024, nuair a tháinig Luís Montenegro i gcomharbacht air.

### Uachtarán na Comhairle Eorpaí
I mí na Nollag 2024, tháinig Costa i gcomharbacht ar Charles Michel mar uachtarán na Comhairle Eorpaí . Mar uachtarán na Comhairle Eorpaí, dhearbhaigh Costa a thacaíocht don Úcráin le linn ionradh na Rúise ar an Úcráin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Airí Rialtais na Portaingéile
Catagóir:Méaraí Liospóin
Catagóir:Baill den 6ú Tionól den Phoblacht (An Phortaingéil)
Catagóir:Baill den 7ú Tionól den Phoblacht (An Phortaingéil)
Catagóir:Baill den 9ú Tionól den Phoblacht (An Phortaingéil)
Catagóir:Baill den 13ú Tionól den Phoblacht (An Phortaingéil)
Catagóir:Feisirí Eorpacha na Portaingéile 2004–2009
Catagóir:Daoine Portaingéalacha de shliocht Goa
Catagóir:Agnóisigh Portaingéalacha
Catagóir:Polaiteoirí Portaingéalacha de shliocht Indiach
Catagóir:Príomh-airí na Portaingéile
Catagóir:Polaiteoirí Portaingéalacha
Catagóir:Dlíodóirí Portaingéalacha
Catagóir:Faighteoirí Pravasi Bharatiya Samman
Catagóir:Faighteoirí Ord Chrois Terra Mariana, 3ú Rang
Catagóir:Feisirí Eorpacha an Pháirtí Shóisialaigh (An Phortaingéil)
Catagóir:Polaiteoirí an Pháirtí Shóisialaigh (An Phortaingéil)
A' Chill Bheag

Sráidbhaile beag i Slèite is ea **an Chill Bheag**.

Tá bunscoil ann a mhúineann trí mheán na Gàidhlig.

Is fearr aithne ar an gCill Bheag mar gheall ar Sabhal Mòr Ostaig, coláiste Gaelach agus cuid d’ Ollscoil na Gaeltachta agus na nOileán, a bunaíodh i 1973.

Cuireadh tús leis an obair ar bhaile nua na Cille Bige sa bhliain 2014. Ainmníodh an bóthar as Donnchadh MacGuaire, a bhí ina chathaoirleach ar bhord SMO agus a raibh ról lárnach aige san oideachas trí mheán na Gàidhlig. Sa dara céim den fhorbairt, tógfar 17 teach nua sa bhaile. Tá pleananna ann an baile a leathnú faoi 100 teach agus áiseanna ar nós óstán agus ionad spóirt a chur san áireamh.

Osclaíodh an baile go hoifigiúil i Meán Fómhair 2024.

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Cathracha na hAlban
Séamus Ó Muircheartaigh

Mianadóir, scríbhneoir agus cumadóir amhráin as Corca Dhuibhne ba ea **Séamus Ó Muircheartaigh** nó **Seamus Moriarty** (Iúil 1877 - 11 Márta 1927); scríobh sé faoin ainm cleite **<nowiki/>'An Spailpín**' nó **‘An Spailpín Fánach’**.   Chaith sé a shaol ag cumadh amhráin agus filíochta faoin a cheantar dúchais chomh maith le beith ag obair go dúthrachtach ar son na Gaeilge.

[clé|mion|220x220px|[Ard na Caithne]]
## Saol
In Ard na Caithne a rugadh é i mí Iúil 1877. Chaith sé tamall ag iascaireacht. 

Chuaigh ar imirce go Meiriceá as Corca Dhuibhne i 1898. Chaith sé tréimhsí Massachusetts, Nua-Eabhrac, Butte (Montana) agus San Francisco, agus is iomaí alt agus litir a scríobh sé ó na háiteanna sin. 

In Springfield, Massachusetts, mar a raibh gaolta leis, a bhí sé ag cur faoi ar dtús. Bhí sé ag obair sna muilte ansiúd agus ann a cláraíodh é mar bhall de na hÍbeirnigh. Chaith sé tamall ag obair ar iarnród Boston-Albury.  

Ar a bhealach go dtí an cósta thiar chaith sé tamall ag obair in Butte, Montana. Ó 1899 go 1906 is in San Francisco a bhí sé, é ag iascaireacht tamall le hIodáiligh agus Seapáinigh sular oscail sé féin agus cara leis siopa bróg.  Bhochtaigh crith talún 1906 é agus chuaigh sé ar ais go Butte, ag mianadóireacht.  

Scríobhadh Ó Muircheartaigh go rialta do *The San Francisco Leader, The Kerryman, The Gaelic American, An Lóchrann*,  *An Claidheamh Soluis, Misneach, Irisleabhar na Gaedhilge*... agus foilseacháin eile nach iad. 

## Féach freisin

* An Spailpín Fánach,  dán tírghrá (18ú haois)

## Naisc shaeachtracha

* *Séamus Ó Muircheartaigh: An Spailpín Fánach,* le Micheál Ó Sé*, (*Oidhreacht Chorca Dhuibhne*,* 2026)
* *Imirceach ó Éirinn, an Spailpín Fánach*, Clár TG4, 2005
* Léacht le Breandán Feiritéar ar “An Spailpín Fánach, Séamus Ó Muircheartaigh”, Scoil Cheoil an Earraigh 2010

## Féach freisin

* An Spailpín Fánach (dán)
* A spailpín, a rún (amhrán)
* Spailpín, oibrí feirme

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1877
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine as Corca Dhuibhne
Catagóir:Básanna i 1927
Catagóir:Mianadóirí
Catagóir:Baill Chonradh na Gaeilge
Spailpín

* An Spailpín Fánach (dán)
* A spailpín, a rún (amhrán)
* Spailpín, oibrí feirme
* Séamus Ó Muircheartaigh ("An Spailpín Fánach") mianadóir, scríbhneoir agus cumadóir amhráin
Nua Mara

mion|220x220px|Cé Charna

Lonnaithe i gCarna, Co. na Gaillimhe, tá sé mar mhisean ag **Nua Mara** borradh a chur faoin ngeilleagar gorm trí chomhoibriú idir tionscal, taighde agus pobal.  Tá sé mar aidhm aige go háirithe droichead níos láidre a thógáil idir saol an taighde acadúil agus saol an ghnó mara in Éirinn.

Cuireann sé ar chumas pobal áitiúil leas a bhaint as teicneolaíochtaí nua agus nuálaíochtaí chun a ngnólachtaí féin a fhorbairt ar bhealach níos inbhuanaithe. Tá an clár dírithe ar phríomhréimsí mar uisceshaothrú, intleacht shaorga, innealtóireacht mhara, inbhuanaitheacht agus forbairt gnó.

## Féach freisin

* Údarás na Gaeltachta
* Geilleagar gorm

## Tagairtí

Catagóir:Údarás na Gaeltachta
Catagóir:Taighde
Catagóir:Comhlachtaí Stáit in Éirinn
Catagóir:Geilleagar gorm
Catagóir:Carna
Fasti

Sa tSean-Róimh, ba liostaí cróineolaíocha nó féilire-bhunaithe iad ***fasti*** (Laidin iolra), nó taifid nó pleananna diacronacha eile d'imeachtaí oifigiúla agus reiligiúnacha a ceadaíodh. Tar éis meath na Róimhe, leanadh den fhocal *fasti* a úsáid le haghaidh taifid den chineál céanna san Eoraip Chríostaí agus i gcultúr an Iarthair ina dhiaidh sin. 

B'éigean gnó poiblí, lena n-áirítear gnó oifigiúil stát na Róimhe, a dhéanamh ar *dies fasti*, "laethanta ceadaithe". Ba iad na *fasti* taifid an ghnó seo. Chomh maith le ciall ghinearálta an fhocail, bhí *fasti* ann a thaifead cineálacha sonracha imeachtaí, amhail na *fasti triumphales*, liostaí de bhuanna a cheiliúir ginearáil Rómhánacha. Bhí ranna na hama a úsáideadh sna *fasti* bunaithe ar fhéilire na Róimhe.

Spreag taifid bhliantúla na *fasti* scríobh na staire mar *annales* croineolaíocha, "annálacha", rud a raibh tionchar aige ar fhorbairt staireagrafaíocht na Róimhe.

## Sanasaíocht
Is é is *fasti* ann ná an t-iolra den aidiacht Laidineach *fastus*, a úsáidtear den chuid is mó mar ainmfhocal. Tagann an focal ó *fas*, rud a chiallaíonn "an rud atá ceadaithe",  is é sin, "an rud atá dlisteanach i súile na ndéithe." Ba iad *fasti dies* na laethanta ar a bhféadfaí gnó a dhéanamh gan míchráifeacht a léiriú,  i gcodarsnacht le *dies nefasti*, laethanta nach bhféadfadh tionóil agus cúirteanna teacht le chéile. Chuir an focal *fasti* féin in iúl liostaí a bhí eagraithe de réir ama. Rinne an struchtúr ama idirdhealú idir *fasti* agus *regesta*, a bhí ina liostaí simplí maoine, nó sócmhainní, amhail talamh nó doiciméid, nó idirbhearta le maoin a aistriú.

## Tagairtí

Catagóir:Féilire Rómhánach
Catagóir:Inscríbhinní Laidine
Catagóir:Féilire
Catagóir:Téacsanna na Laidine
Hannibal Lecter

Is carachtar ficseanúil é **Hannibal Lecter**, cruthaithe ag an scríbhneoir Meiriceánach Thomas Harris. Is dúnmharfóir srathach cannablach é, agus bhí se ina shíciatraí iontach sular cuireadh i bpríosún é. Mar gheall ar a shaineolas fuair Lecter cuairteanna as na bleachtairí Will Graham agus Clarice Starling chun a chabhrú lena bhfiosrúcháin maidir dúnmharfóirí srathacha eile.

## A shaol
Rugadh Lecter sa Liotuáin in 1933 isteach in uaisleacht Liotuánach agus Iodálach. Mharaigh Naitsithe a thusimitheoirí in 1944. Ghabh comhoibrithe de chuid na Naitsithe é agus a dheirfiúr óg, Mischa, go gearr ina dhiaidh sin. D'ith na comhoibrithe Mischa agus chothaigh siad í do Lecter.

Cuireadh Lecter i bpríosún nuair a d'fhionn Will Graham gurbh é an dúnmharfóir srathach ar a dtugtar an Chesapeake Ripper. Ina dhiaidh sin, thug Graham agus Starling cuairteanna ar Lecter chun a chúnamh a lorg lena gcáis. D'éalaigh sé as coimeád agus lonnaigh sé i bhFlorence as a dheireadh, ag ligean air féin gur coiméadaí iarsmalainne a bhí ann.

## Naisc sheachtracha
* 

## Tagairtí

Catagóir:Canabalachas
Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Richard Newman

Is aisteoir Meiriceánach é **Richard Newman** (a rugadh ar an 2 Samhain 1946).

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Ainéistéisí

mion|220x220px
Duine, lia nó banaltra de ghnáth, a thugann ainéistéise d’othar is ea **ainéistéisí**.

## Féach freisin

* Ainéistéise

## Tagairtí

Catagóir:Ainéistéisithe
Catagóir:Ainéistéise
Aided

Is finscéal Éireannach é **anbhás** (Sean-Ghaeilge *aided*, fuaimniú [að'eð]) a bhaineann le bás laoich cháiliúil, nó le bás ainmhí. Is aicme ar leith é i miotaseolaíocht na nGael.

As na scéalta *aided* atá fós ar mharthain, is leis an Rúraíocht na seanchais as Cúige Uladh is mó atá siad bainteach. Áirítear ina measc: 

* Aided Cheit maic Mágach
* Aided Cheltchair maic Uthechair
* Aided Chonchobuir
* Aided Chon Culainn
* Aided Loegairi Buadaig
* Aided Óenfhir Aífe

Tá chomh maith '‘aided'’ amháin i measc na Scéalta Miotaseolaíochta, 'sé sin:
* Aided Chlainne Tuirenn

agus ceann amháin i Scéalaíocht na Ríthe, 'sé sin:
* Aided Muirchertaig meic Erca.

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Forchanúnachas

Is próiseas teangeolaíochta é an **forchanúnachas** a fheictear nuair a theagmhaíonn canúintí éagsúla lena chéile agus nuair a ‘throideann’ cainteoirí in aghaidh foirmeacha a bhraitheann siad atá ag teacht isteach ó chanúintí eile. Is féidir leis an gceartú seo dul ró-fhada, .i. ‘forcheartú’, agus ceartaíonn daoine foirmeacha stairiúla nach mbaineann go díreach leis an difríocht chanúnach atá siad ag iarraidh a cheartú.

Cuir i gcás, is le scwha (ǝ) a fhoghraítear an -adh deiridh sa Ghaeilge sa leath ó dheas d'Éirinn, ach is mar u a fhoghraítear na focail chéanna sa leath ó thuaidh (m.s. codladh, moladh ⁊rl). Ach sa tuiseal ginideach i bhfocail cosúil le móin > móna, fuil > fola, níl an foirceann -adh stairiúil, .i. móna agus fola a fheicimid sa tSean-Ghaeilge chomh maith. Taibhsíonn sé gur amhlaidh a d’fhorbair an -adh > -ú deiridh a chloistear sa ghinideach ar na focail seo i gcanúintí áirithe an leath ó thuaidh mar fhorcheartú nó forchanúnachas ar an schwa deiridh a bhraith cainteoirí a bheith ag teacht isteach ó chanúintí an deiscirt.

Is féidir a thuilleadh a léamh mar gheall ar an bhforchanúnachas in Peter Trudgill, Dialects in Contact, (1986: 66).

catagóir:Teangeolaíocht
catagóir:Canúnachas
catagóir:Canúintí na Gaeilge
Compert

Is cineál scéil i miotaseolaíocht na nGael é **coimpeart** (Sean-Ghaeilge **compert**) a bhaineann le “giniúint”, a dhéanann cur síos ar breith laochra clúiteacha.

Mar réamhscéal don *[[Táin Bó Cuailgne]]* sa Rúraíocht, tá *[[Compert Con Culainn]]*, a insíonn conas a gineadh an laoch Cú Chulainn.

I measc *coimpearthaí* eile tá:
**[[Compert Conchobuir]]*
**[[Compert Mongáin]] ocus serc Duibe Lacha do Mongán*

## Tagairtí
Víreas Nipah

Tagann an **víris Nipah** (*Henipavirus nipahense*) as sráidbhaile Nipah sa Mhalaeisia, áit ar aithníodh den chéad uair é. Is é an gníomhaire tógálach is cúis le hionfhabhtú an víris Nipah i ndaoine. Is  galar tromchúiseach riospráide agus néareolaíoch trom, le ráta básmhaireachta do dhaoine ionfhabhtaithe idir 40% agus 75% ag brath ar an eipidéim.
## Tagairtí
Víreas Nipah
Catagóir:Víreas a ndearnadh cur síos air in 2002
Catagóir:Víreas Grúpa V
Catagóir:Víreas a iompraíonn ialtóga
Catagóir:Aicme 4 Pataigin
Catagóir:Víreolaíocht ainmhithe
Catagóir:Galair víreasacha
Catagóir:Galair víreasacha zónóiseacha
Géilleadh chun síthe

mion|330x330px|24 MF 1938, Chamberlain agus Hitler i mBad Godesberg;  rinne Hitler a bheag de Chamberlain, nó imeaglú
I gcomhthéacs na polaitíochta idirnáisiúnta, is éard atá i gceist le polasaí **géilleadh chun síthe** (nó *ceansú* uaireanta) ná rudaí a thabhairt suas chun an tsíocháin (an tsíth) a choimeád.

Mar shampla le linn 1937-39, chuir Neville Chamberlain (Príomh-Aire na Breataine ag an am) polasaí géilleadh chun síthe i bhfeidhm. D'fhág sé sin gur lig na Comhghuaillithe (An Fhrainc agus an Ríocht Aontaithe go háirithe) do Adolf Hitler leasú a dhéanamh ar Chonradh Versailles, agus iarracht ar chogadh a sheachaint. Teip iomlán a bhí sa pholasaí géilleadh chun síthe. Bhí sé soiléir, ar deireadh thiar thall, nach raibh teorainn le spriocanna Hitler agus nach bhféadfaí idirghabháil a dhéanamh leis.

## Féach freisin

* Comhaontú München, 1938

## Tagairtí

Catagóir:Géilleadh chun síthe
Catagóir:Coincheapa
Seán Ó Maoilchiaráin

Is léiritheoir, láithreoir agus aisteoir Éireannach é **Seán Ó Maoilchiaráin**. Is pearsa sna meáin Ghaeilge agus urlabhraí meabhairshláinte é Seán. Bhí sé sa chéad sraith de Ghrá ar an Trá, ‘Love Island’ na nGael. Tá Movember déanta aige le roinnt blianta agus airgead bailithe aige ar son an charthanais. Bíonn obair raidió agus obair teilifíse ar bun aige. Le linn a thréimhse in Ollscoil Luimnigh, toghadh é mar Oifigeach Leasa ar Aontas na Mac Léinn.

Is é a ghlac ról an charachtair Cillian sa chlár teilifíse Ros na Rún. Imríonn Seán Ó Maoilchiaráin eile peil le Contae na Gaillimhe.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Aisteoirí Gaeilge
Catagóir:Muintir Ros na Rún
Catagóir:Fir
Catagóir:Iarmhic léinn Ollscoil Luimnigh
Catagóir:Léiritheoirí Éireannacha
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Lucht TG4
Catagóir:Ros na Rún
Tionól Nioclás Tóibín

Féile is ea **Tionól Nioclás Tóibín** a bhíonn ar siúl i nGaeltacht na nDéise, Contae Phort Láirge deireadh seachtaine na Féile Bríde.  Bíonn ceolchoirm mhór i Halla Pobail na Rinne oíche Aoine. Bíonn ceardlanna ar siúl maidin Shathairn agus seisiúin do pháistí agus d’fhoghlaimeoirí tráthnóna Shathairn i Meánscoil Niocláis.

Is minic a bhíonn seisiúin cheoil Dé Domhnaigh sna tithe tábhairne sa Rinn agus sa Seanphobal agus bíonn ‘Ceadal sa Seanphobal’ ar siúl Dé Luain. Ina theannta sin, bíonn léachtaí, seoltaí leabhar, seoltaí albam agus seisiúin amhránaíochta is mar sin de ar siúl i rith an deireadh seachtaine saoire bainc.

## Naisc sheactracha
*

## Tagairtí

catagóir:Féilte Éireannacha
catagóir:Féilte ceoil
catagóir:Féilte Gaeilge
catagóir:Sean-nós
catagóir:Féilte amhránaíochta
catagóir:Na Déise
Féile Tonnta

Is féile í **Féile Tonnta** a bhíonn ann i gCathair na Gaillimhe i dtús na bliana.

Ag Tonnta, déantar ceiliúradh ar an nGaeilge mar chuid bheo, chruthaitheach, agus fháilteach den saol sa chathair. Bíonn clár éagsúil de cheol, ealaín, folláine, scéalaíocht, ceardlanna, imeachtaí go déanach san oíche, agus eispéiris don teaghlach, cuid acu ar fáil trí Ghaeilge agus cuid eile go dátheangach.

Eagratíear imeachtaí i gcomhpháirtíocht le hIMRAM; agus sheinn Pádraig Jack ann sa bhliain 2026.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Féilte Éireannacha
Catagóir:Cultúr na Gaillimhe
Catagóir:Féilte ceoil
Catagóir:Féilte Gaeilge
Catagóir:Cathair na Gaillimhe
Aithed

I miotaseolaíocht na nGael, is cineál finscéil é **athadh** (Sean-Ghaeilge **aithed**, éalú).

Sampla d’aithed is ea an scéal faoi Ghráinne agus Dhiarmaid. Bean chéile ceannaire na bhFiann ba í Gráinne.  Chaith sí geasa ar a nia Diarmaid, rud a chuir iachall air teitheadh léi isteach sna coillte, áit ar éirigh an bheirt acu ina leannáin.  Deirtear gur chuidigh an scéal seo le forbairt an mhiotais, Triostan agus Iosóil.  Cuireann scéalta eile, cosúil le scéal Ghinéivere, leis an timthriall rómánsúil a bhaineann le heachtraí Rí Artúir.

## Tagairtí
Ainéistéiseolaí

[mion|289x289px|J T Clover ag tabhairt clórafoirm timpeall 1868]
Dochtúir le speisialtóireacht san ainéistéiseolaíocht is ea **ainéistéiseolaí**.

## Féach freisin

* Ainéistéisí

## Tagairtí

Catagóir:Ainéistéiseolaíocht
Catagóir:Lianna
Catagóir:Ainéistéiseolaithe
Catagóir:Ainéistéisithe
Margaret Burke Sheridan

Soprán as Caisleán a'Bharraigh ba ea **Margaret** **‘Margherita’ Burke Sheridan** (15 Deireadh Fómhair 1889 – 16 Aibreán 1958).

Fuair sí a chuid scolaíocht leis na Doiminicigh ar Sráid Eccles i mBaile Átha Cliath. Bhí guth álainn aici agus chuaigh sí chuig an Iodáil le haghaidh traenála. Chan sú píosa ó cheoil drámaí Puccini - La Bohéme agus Madama Butterfly, go spesialta - agus bhí an-cháil ar *"La Sheridan"*. Deirtear go cheap Puccini féin gurb í an Butterfly is fearr a chuala sé.

D'éirigh sí as bheith ag canadh go poiblí sna 1930idí agus bhí chónaí uirthi i  mBaile Átha Cliath go dtí deireadh a saol sa bhliain 1966. Tá sí curtha i Reilig Ghlas Naíon.

## Féach freisin

* Maureen Potter
* John McCormack 

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon
Catagóir:Sopráin
Catagóir:Básanna i 1958
Catagóir:Daoine a rugadh i 1889
Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Scilla litardierei

Is speiceas de phlanda bláthanna den fhine Asparagaceae é ***Scilla litardierei***, an **sciolla móinéir aimitis** nó **an sciolla Dalmátach**. Is planda ilbhliantúil bolgánach é, le bláthanna gorma cosúil le *[[Muscari]]*, a bhláthaíonn go déanach san earrach, i bhfad níos déanaí ná an sciall Sibéireach níos coitianta agus níos déanaí ná *[[Muscari]]* atá cosúil leis.

## Cur síos
Tá 3–6 dhuilleog cosúil le féar *ar Scilla litardierei*, 3-8mm ar leithead, ag barrchaolú go pointe. Bíonn suas le 70 bachlóg blátha gorm-corcra ar gach gas i raicéim dhlúth, ag oscailt i mbláthanna réalta-chruthacha, 15–20 cm ar airde. Is fearr leis scáth páirteach. Tiocfaidh sé chun cineáil agus leathfaidh sé amach i ndálaí fabhracha.

## Gnáthóg
Tagann sé ó na Balcáin thiar (dá bharr sin sciolla Dalmátach), agus ina ghnáthóg bhunaidh sa tSlóivéin meastar gur speiceas atá i mbaol é, agus bláthanna aige i mí na Bealtaine-mí an Mheithimh. 

## Tacsanomaíocht
Tá sé an-deacair an t-imscríobh tacsanomaíoch chruinn a leagan síos don ghéineas *Scilla* agus genera gaolmhara, mar a thug Stedje faoi deara in 2001. *"The definition of genera and the assignment of species to genera within the family [[:en:Hyacinthaceae|Hyacinthaceae]] or subfamily [[:en:Scilleae|Scilleae]] of the family [[:en:Liliaceae|Liliaceae]], have troubled taxonomists since Linnaeus. The group is poor in qualitative characters, which has made it difficult to define stable genera based on good diagnostic characters. Species have often been moved from genus to genus either due to different opinions on generic delimitation or to misinterpretation of characters."*  Cuireadh Scilla laistigh den fhine Liliaceae roimhe seo, ach ina dhiaidh sin athaicmíodh é mar Asparaginaceae (fo-threibh Scilloideae, treibh Hyacintheae, fo-threibh Hyacinthinae). 

Bunaithe ar staidéir ar sheicheamh ADN, mhol an luibheolaí Ostarach Franz Speta an speiceas seo a ath-ainmniú i ngéineas ar leith, *Chouardia*, laistigh de na Hyacintheae (1998). Mar sin féin, is é *Scilla litardierei* an t-ainm glactha agus is fearr. Níl na hainmneacha comhchiallacha *Scilla amethystina* Fisch., *Scilla pratensis* Waldst. & Kit., *Scilla italica* Host ná *Scilla nutans,* bailí a thuilleadh.

## Saothrú
Tugadh isteach sa Bhreatain é sa bhliain 1827. Tá sé i bhfad níos furasta le fáil ó 2004 i leith. I saothrú sa Ríocht Aontaithe, bhuaigh *Scilla litardierei* an gradam "Award of Garden Merit" ón Royal Horticultural Society .

Tá sé crua síos go  .

## Féach freisin

* Liosta speiceas Scilla

## Tagairtí

## Leabharliosta
 
Catagóir:Bláthanna
Séanadh an Uileloiscthe

mion|220x220px|Sylvia Stolz ag labhairt faoi in 2013 (i nGearmáinis, fotheidil i mBéarla)
mion|220x220px|Leabhair faoi ....
mion|220x220px|Scigphictiúr de chuid Carlos Latuff
Is éard atá i gceist le **Séanadh an Uileloiscthe**, nó **Saobhadh an Uileloiscth**.  ná saobhadh na fíricí stairiúla le linn an Uileloiscthe nó beag is fiú a dhéanamh  de na fíricí sin.

Déanann lucht séanta an Uileloiscthe beag is fiú den slad a tharla le linn an Uileloiscthe; dúnmharaigh na Naitsithe sé mhilliún fear, bean agus páiste Giúdach agus na milliúin eile mar gheall ar a n-eitneacht, a míchumas, a gclaonadh gnéis, a gceangail pholaitíochta nó a gcreideamh reiligiúnda.

## In Éirinn
Tá lucht séanta an Uileloiscthe láidir go leor in Éirinn is cosúil. I mí Eanáir 2026 fuair suirbhé amach  

* go gcreideann beagnach duine as gach deichniúr Éireannach idir ocht mbliana déag agus naoi mbliana is fiche d'aois gur miotas é an t-uileloscadh, agus 
* creideann naoi déag faoin gcéad eile go bhfuil scála na heachtra áibhéalach. 
* Dúirt seasca a ceathair faoin gcéad de dhaoine fásta gur cheap siad go bhféadfadh rud éigin cosúil leis an uileloscadh tarlú arís na laethanta seo.

Rinne an Taoiseach cáineadh ar na leibhéil an-lag feasachta faoin uileloscadh. Dúirt Michael Martin gurbh é an t-uileloscadh an choir is soiléire a doiciméadaíodh i stair an domhain agus go gcaithfear cur i gcoinne an leibhéil seo aineolais agus séanta. Dúirt sé go mbeadh an Roinn Oideachais agus an Roinn Gnóthaí Eachtracha ag obair chun clár oideachais a fhorbairt. 

Bhí feachtas conspóideach ar siúl ag an am chun Páirc Herzog i Ráth Garbh, a athainmniú, mar gheall ar ionradh Iosrael ar Stráice Gaza. Tá an Pháirc ainmnithe as iar-uachtarán Iosraelach a tógadh i mBaile Átha Cliath, Chaim Herzog, agus a athair, "an Sinn Féin Rabbi", Isaac Herzog Mór.

## Cosc
.

## Féach freisin

* Stair na nGiúdach in Éirinn
* Giúdaigh agus Giúdachas in Éirinn
* An tUileloscadh
* Lá Cuimhneacháin an Uileloiscthe

## Tagairtí

Catagóir:An tUileloscadh
Catagóir:Ciníochas
Catagóir:Frith-Ghiúdachas
Catagóir:Frith-Sheimíteachas
Catagóir:Marthanóirí ón Uileloscadh
Catagóir:Bréagaisnéis
Catagóir:Bréagnuacht
Catagóir:Stair na nGiúdach
Catagóir:Coireanna
Catagóir:Teoiricí comhcheilge
Europol

Is í gníomhaireacht forfheidhmithe dlí an Aontais Eorpaigh (AE) í **Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh i ndáil le Comhar i bhForfheidhmiú an Dlí** (Béarla: *European Union Agency for Law Enforcement Cooperation*), aitheanta de ghnáth mar **Europol**.  Tá sí lonnaithe sa Háig, an Ísiltír.  

Is lárionad í chun comhordú a dhéanamh maidir le criminal intelligence agus tacú a thabhairt dosna ballstáit den AE agus iadsan ag dul i ngleic le coireacht eagraithe agus sceimhlitheoireacht, mar shampla gáinneáil ar dhrugaí, gáinneáil ar dhaoine, cibearchoireacht agus sciúradh airgid.

Níl cumhachtaí feidhmiúcháin ar bith ag an ngníomhaireacht, agus níl cead aici amhrastaigh a , imscrúdú coiriúila neamhspleácha a dhéanamh, nó rud ar bith eile a dhéanamh gan cead ó údaráis inniúla na mballstát a fháil roimh ré.  Ina ionad sin, is é ról Europol ná tacú a thabhairt dá ngníomhaireacht forfheidhmithe dlí.

## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh
Dáithí de Mórdha

Is iriseoir é **Dáithí de Mórdha** as Dún Chaoin i gCorca Dhuibhne, a bhí ceaptha ina Cheannaire Nuachta agus Cúrsaí Reatha in TG4 sa bhliain 2026.

## Saol
Chuir de Mórdha PhD i gcrích leis an Roinn Bhéaloidis agus Eitneolaíochta i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh. Rinne sé a chuid taighde ar chartlann RTÉ RnaG i mBaile na nGall agus d’fhoilsigh sé a leabhar *Raidió na Gaeltachta: Cultúr agus Pobal*, bunaithe ar an taighde sin, in 2022.

Sna 2010idí bhí Dáithí de Mórdha ina Stiúrthóir ar Ionad an Bhlascaoid i nDún Chaoin.

Thosaigh de Mórdha ag obair ina iriseoir ar dheasc nuacht an deiscirt RTÉ Raidió na Gaeltachta in 2017.  Chuir sé an clár *Cartlann Bhóthar na Léinsí* i láthair ar RTÉ RnaG

Ceapadh de Mórdha ina Cheannaire Nuachta agus Cúrsaí Reatha in TG4 ar an 29 Eanáir 2026. Déanann sé tráchtaireacht ar chluichí peile ar TG4 chomh maith.

## Pearsanta
Tá Dáithí de Mórdha pósta agus ceathrar clainne aige.

## Féach freisin

* Deirdre Ní Choistín

## Tagairtí

Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Catagóir:Lucht TG4
Catagóir:Daoine as Corca Dhuibhne
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Catagóir:Lucht Raidió na Gaeltachta
Frontex

Is gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh (AE) laistigh den limistéar saoirse, slándála agus ceartais í an  **Ghníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta** (Béarla: *European Border and Coast Guard Agency*), aitheanta de ghnáth mar **Frontex** (ón bhFraincis *frontières extérieures*).  Tá ceanncheathrú aici i Vársá, an Pholainn.  

Cuireann Frontex rialú teorann i bhfeidhm i Limistéar Schengeni dteannta le gardaí teorann agus cósta na mballstát.  Is é sainchúram na gníomhaireachta go hoifigiúil ná "tacú go héifeachtach leis na Ballstáit ar an láthair ina gcuid iarrachtaí chun na teorainneacha seachtracha a chosaint".  Tá cead aici idirghabháil a dhéanamh ach amháin sa chas "ina bhfágtar go bhfuil rialú ag teorainneacha seachtracha chomh neamhéifeachtach sin go bhféadfaí feidhmiú limistéar Schengen a chur i mbaol".

Bunaíodh Frontex ar dtús sa bhliain  2004 faoin ainm an **Ghníomhaireacht Eorpach chun Comhar Oibríochtúil a Bhainistiú ag Teorainneacha Seachtracha Bhallstáit an Aontais Eorpaigh**.  Mar fhreagairt ar an ngéarchéim imirce san Eoraip of 2015–2016, mhol an Coimisiún Eorpach ar an 15ú Nollaig 2015 sainchúram Frontex a leathnú agus í a athrú ó bhonn faoin ainm a **Ghníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta**.  Thug an Chomhairle Eorpach tacú leis an moladh, agus i ndiaidh vóta i bParlaimint na hEorpa, seoladh í ar an 6ú Deireadh Fómhair 2016 ag an teorainn idir an Bhulgáir agus an Tuirc.  I mí na Samhna 2019, leathnaíodh sainchúram agus acmhainní na gníomhaireachta arís.

Mhéadaigh buiséad Frontex ó €143 milliún don bhliain 2015 go dtí €1.12 billiún don bhliain 2025.  Bhí 2523 duine ar fhoireann na gníomhaireachta sa bhliain 2024 ach tá plean ann chun an mhéid sin a mhéadú go 10,000 duine faoin mbliain 2027.

## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh
Ardscoil Naomh Iósaf, Iúr Cinn Trá

Is meánscoil í **Ardscoil Naomh Iósaf, Iúr Cinn Trá** (). Tá an scoil suite ar an Bhóthar Ard Mhacha san Iúr. Is scoil Caitliceach faoi chothabháil do bhuachaillí 11-16 bliain d'aois í. Tá níos mó ná 400 dalta aici. Bainistíonn Comhairle na Scoileanna Caitliceacha faoi Chothabháil agus an tÚdarás Oideachais an scoil.

## Stair
Bunaíodh an scoil sa bhliain 1958. Is é Declan Murray an príomhoide ó 2015.

## Iarscoláirí

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil

Catagóir:Meánscoileanna in Éirinn
Catagóir:Iúr Cinn Trá
Joe Mulholland

Iar-Stiúrthóir Bainistíochta Teilifíse agus iar-cheannasaí Nuachta RTÉ ba ea **Joe Mulholland** (1940 - 31 Eanáir 2006).    

Ar chlár cúrsaí reatha Gaeilge a thuill sé a cháil i dtosach agus é ag obair ar an gclár *Féach* ar RTÉ sna 1970idí.  Bhí sé lárnach i ngné eile de chultúr na tíre; bhunaigh sé Scoil Samhraidh MacGill i gCo. Dhún na nGall agus gur chaith sé dhá scór bliain ina stiúrthóir uirthi.   Bhí sé ina cheannasaí ar chúrsaí reatha in RTÉ ón mbliain 1980, agus bhí sé i rólanna sinsearacha eile ar feadh 30 bliain. 

## Beatha
Ó Bhealach Féich i gCo.Dhún na nGall ó dhúchas ab ea Joe Mulholland.

Thosaigh sé ag obair le RTÉ ag tús na seachtóidí mar stiúrthóir agus mar léiritheoir teilifíse agus ba ag plé le cláracha Gaeilge a bhíodh sé i dtús ama, ina measc an clár cúrsaí reatha, *[[Féach]]*.   Ar dtús bhí sé ag déanamh scannáin, ar nós “Rotha Mór an tSaoil”, don tsraith “Teilifís Scoile” i nGort an Choirce sna seachtóidí luatha.

Ba é a bhunaigh an clár cúrsaí reatha aitheanta, 'Today Tonight' i 1980 tráth a raibh sé ina cheannasaí ar chláracha cúrsaí reatha.

Bhí sé ina Stiúrthóir Nuachta ar an stáisiún i 1990 agus rinneadh Stiúrthóir Bainistíochta Teilifíse de ina dhiaidh sin.

D'éirigh sé as a chuid cúramaí in RTÉ sa bhliain 2000.

Bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí Scoil Samhraidh MacGill sna Gleannta ina chontae dúchais i 1982.

Nuair a bhásaigh sé in 2026, bhí sé 85 bliain d'aois agus bhí sé tinn le fada. Bhí cónaí air  i mBaile Átha Cliath le blianta fada. Bhásaigh a bhean chéile Annie in 2025.  Maireann a thriúr clainne.

## Féach freisin

* Clár *[[Féach]]*
* Scoil Samhraidh MacGill 
* Lucht RTÉ

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2026
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Laura Fernández Delgado

Is polaiteoir agus eolaí polaitiúil ó Chósta Ríce í **Laura Virginia Fernández Delgado** (rugadh 4 Iúil 1986) atá ina huachtarán tofa ar Chósta Ríce. Bhuaigh sí olltoghchán na bliana 2026 mar iarrthóir uachtaránachta Pháirtí an Phobail Cheannasaigh (). Roimhe sin, bhí sí mar aire pleanála náisiúnta agus beartais eacnamaíochta ó 2022 go 2025, agus ina haire Uachtaránachta () ó 2024 go 2025.

## Luathshaol
Rugadh Laura Virginia Fernández Delgado an 4 Iúil 1986 i Puntarenas, Cósta Ríce. Rinne sí staidéar ar pholaitíocht phoiblí agus ar rialachas daonlathach in Ollscoil Chósta Ríce.

## Gairmréim pholaitiúil
Ó 2008 go 2010, bhí Fernández ina comhairleoir don Chlár um Athchóiriú an Stáit ag an Aireacht um Phleanáil Náisiúnta agus Beartas Eacnamaíoch mar bhall d’Údarás na Gearmáine um Chomhar Teicniúil (de;*Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit*). Rinneadh státseirbhíseach di laistigh den aireacht in 2010 agus ina comhairleoir nuachóirithe agus seolta go dtí 2014. Bhí Fernández ina comhairleoir don Tionól Reachtach ó 2014 go 2018 ar chúrsaí a bhain le caiteachas poiblí, airgeadas, ioncam, agus athchóirithe rialtais. Le linn thoghchán uachtaránachta 2018, bhí Fernández ar dhuine d’iarrthóirí leas-uachtaránachta Mario Redondo.

Sa bhliain 2018, thosaigh Fernández ag obair mar thaighdeoir don Aireacht um Phleanáil Náisiúnta agus Beartas Eacnamaíoch. Rinne sí taighde ar chomhar rialtais, ar fhostaíocht phoiblí, agus ar athchóiriú riaracháin. Bhí sí ina stiúrthóir ar phleanáil straitéiseach do bhardas Cartago ar feadh tamaill ghairid ó 2020 go 2021, sular fhill sí ar a ról mar thaighdeoir don Aireacht um Phleanáil Náisiúnta agus Beartas Eacnamaíoch.

Ar an 8 Bealtaine 2022, cheap an tUachtarán Rodrigo Chaves Robles Fernández ina haire um Phleanáil Náisiúnta agus Beartas Eacnamaíoch. Cheap Chaves í ina hAire ar an Uachtaránacht freisin an 21 Meitheamh 2024, ag teacht i gcomharbacht ar . 

An 11 Iúil 2024, shínigh sí foraithin ag bunú an 30 Iúil mar lá chun comóradh a dhéanamh ar cheart vótála na mban i gCósta Ríce. An 31 Eanáir 2025, d’éirigh Fernández as a poist aireachta d’fhonn a bheith incháilithe le rith mar iarrthóir uachtaránachta i dtoghchán uachtaránachta 2026l.

An 29 Iúil 2025, d’fhógair Fernández go hoifigiúil go mbeadh sí ina hiarrthóir sa toghchán uachtaránachta mar bhall de Pháirtí an Phobail Cheannasaigh (PPSO). Tá sí tar éis í féin a chur i láthair mar leanúnachas d'uachtaránacht Chaves, toisc go bhfuil téarma teoranta ag Chaves, agus mar thacaí don Chavantacht. Tá Fernández ar dhuine de 20 iarrthóir uachtaránachta agus ar dhuine de 5 iarrthóir baineann.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:Cósta Ríce
Catagóir:Eacnamaithe
Catagóir:Eolaithe polaitíochta
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
An Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna

Is gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh (AE) é an **Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna** (Béarla: *European Centre for the Development of Professional Training*), aitheanta de ghnáth mar **Cedefop**.  Bunaíodh é sa bhliain 1975 agus leasaíodh a rialachán a bhliain 2019. Tá ceanncheathrú aige i dTeasaloinicé, an Ghréig, le hoifig fosta sa Bhruiséil.  Tugann Cedefop tacaíocht le forbairt beartas i réimse oideachais ghairmiúil  agus cuidiú chun iad a chur i bhfeidhm.

Oibríonn Cedefop in éineacht leis an gCoimisiún Eorpach, rialtais, fostóirí, ceardchumainn, taighdeoirí agus gairmithe oideachais, chun smaointe oideachais a roinnt.  Is measc na n-ábhar á bplé acu tá a leanas:
* treoir agus comhairleoireacht
* oibreoirí aosta 
* soláthar agus éileamh na láithreach oibre
* aitheantas oiliúna lasmuigh den chóras oideachais
* forbairt creataí cáilíochta.

## Stair
:* Le déanamh 

== Bainistíocht ==
Tá Cedefop faoi reáchtáil Bord Bainistíochta agus ann ionadaithe ón gCoimisiún, rialtais náisiúnta, fostóirí agus ceardchumainn.  Tá cúrsaí gnó ó lá go lá faoi fhreagracht an stiúrthóir feidhmiúcháin, atá ceaptha ag an gCoimisiún le moladh an Bhoird.  Tagann buiséad Cedefop ón gCoimisiún.

== Gníomhaíochtaí ==
Trí thaighde agus aithne a chur ar dhaoine, cuireann Cedefop anailísí comparáideacha ar gairmoiliúint ar fáil.  Comhoibríonn sé chun uirlisí a dhearadh agus a chur i bhfeidhm, amhail is:
* creat cáilíochta Eorpach
* córas céime Eorpach 
* ráthú caighdeáin
* * Skills Intelligence
* Europass
Tacaíonn na huirlisí seo le hoiliúint  idir laistigh de chórais náisiúnta agus trasteorainn.

Cuirtear tuairisc isteach faoina ghníomhaíochtaí chuig institiúidí AE is cuí.

## Naisc sheachtracha

* Cartlanna CEDEFOP ar *[http://www.eui.eu/Research/HistoricalArchivesOfEU/AbouttheHistoricalArchives/Index.aspx Historical Archives of the European Union]* i bhFlórans

## Nótaí

## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh
CRINK

Is acrainm é **CRINK** a tháinig chun cinn sna 2020idí agus a úsáidtear chun cur síos a dhéanamh ar chomhghuaillíocht neamhfhoirmiúil idir an tSín (C), an Rúis (R), an Iaráin (I) agus an Chóiré Thuaidh (NK). De réir roinnt anailísí polaitiúla agus slándála, roinneann na ceithre stát seo leasanna straitéiseacha áirithe, go háirithe maidir leis an ord idirnáisiúnta atá faoi thionchar na Stát Aontaithe agus a gcomhghuaillithe, lena n-áirítear NATO.

Cé nach comhghuaillíocht fhoirmiúil ná bloc institiúideach í CRINK, tugtar faoi deara go bhfuil comhordú ag méadú idir na stáit seo i réimsí eacnamaíochta, míleata agus taidhleoireachta. Tá an treocht seo pléite níos forleithne ó ionradh na Rúise ar an Úcráin, a thosaigh in 2022.

## Stair an téarma
Cuireadh an téarma “CRINK” i láthair go poiblí ag an Halifax International Security Forum ar an 17 Samhain 2023. Le linn óráid oscailte ag an ócáid, úsáideadh an t-acrainm chun cur síos a dhéanamh ar an gcomhthéacs geophoilitiúil ina bhfuil an tSín, an Rúis, an Iaráin agus an Chóiré Thuaidh á bplé i dteannta a chéile i roinnt díospóireachtaí beartais eachtraigh.

Tar éis an fhóraim, ghlac roinnt meán idirnáisiúnta agus foilseachán polaitiúla leis an téarma mar uirlis ghiorraithe chun tagairt a dhéanamh don ghrúpa stát seo. Ní hionann CRINK agus aon eagraíocht idirnáisiúnta fhoirmiúil, agus ní ghlacann na stáit lena mbaineann leo féin leis an téarma mar fhéiniúlacht oifigiúil.

Úsáidtear an téarma Béarla *The Axis of Upheaval* freisin i roinnt foinsí chun cur síos a dhéanamh ar an gcomhthéacs céanna, cé nach bhfuil aon sainmhíniú caighdeánach amháin ann.

## Saintréithe
Ní mheastar gur comhghuaillíocht idé-eolaíoch aonchineálach í CRINK. Cuimsíonn na stáit a luaitear córas polaitiúil agus struchtúir rialachais éagsúla. Mar sin féin, tugann roinnt anailísí le fios go bhfuil cosúlachtaí áirithe i mbeartais eachtracha na dtíortha seo, go háirithe maidir lena gcaidrimh leis na Stáit Aontaithe agus le comhghuaillíochtaí faoi cheannas an Iarthair.

De réir roinnt breathnóirí, is comhar bunaithe ar leasanna praiticiúla agus ar chúinsí straitéiseacha atá i gceist, seachas comhpháirtíocht bhuan le struchtúr sainithe.

## Comhoibriú le blianta beaga anuas
Le linn an Chogaidh Fhuair, bhí caidrimh athraitheacha idir cuid de na stáit seo. Sa 21ú haois, agus go háirithe tar éis 2014, tugadh faoi deara dlúthú níos mó idir an Rúis agus tíortha eile a áirítear i gCRINK.

Tar éis ionradh na Rúise ar an Úcráin in 2022, tuairiscíodh ar leathnú i gcomhar eacnamaíochta agus taidhleoireachta idir an Rúis agus an Iaráin, an tSín agus an Chóiré Thuaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Geopholaitíocht
Catagóir:Acrainmneacha
Catagóir:Caidreamh idirnáisiúnta
Catagóir:An tSín
Catagóir:An Rúis
Catagóir:An Iaráin
Catagóir:An Chóiré Thuaidh
EastWest Mapping

Foilsíonn an comhlacht **EastWest Mapping** léarscáileanna agus leabhair.  Tá cáil air i measc lucht siúil sléibhte, rianadóirí agus daoine eile a bhíonn amuigh faoin aer as a chuid léarscáileanna. Tá léarscáiliú déanta ar os cionn 15% den tír aige (in 2026). Tá cúig cheantar Gaeltachta clúdaithe aige sna léarscáileanna *Connemara Mountains, Achill & Corraun agus Clare Island,* *Derryveagh, Bluestacks*, agus léarscáileanna Chorca Dhuibhne.

## Féach freisin
* HiiKER (aip)
* Suirbhéireacht Ordanáis na hÉireann

## Naisc sheachtracha

* https://eastwestmapping.ie
* Suíomh aip

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhteoireacht
Catagóir:Siúlóireacht
Catagóir:Comhlachtaí Éireannacha
Catagóir:Léarscáileanna
Foras Eorpach Oiliúna

Is gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh é an **Foras Eorpach Oiliúna** (Béarla: *European Training Foundation* (**ETF**)) a oibríonn chun scileanna agus infhostaitheacht daoine i dtíortha comhpháirtíochta lasmuigh den AE a fheabhsú.  Ní dhéanann an ETF féin daoine a oiliúint nó a cháiliú.  Cuidíonn sé le tíortha agus institiúidí lasmuigh den AE scileanna a fhorbairt.

Tugann an ghníomhaireacht comhairle agus tacaíocht maidir le beartas, cláir agus cleachtas oideachais ghairmiúil do rialtais, do chomhpháirtithe sóisialta agus do sholáthraithe oiliúna i dtíortha ó Mharacó go dtí an Chasacstáin agus ón mBealarúis go dtí an Iordáin.

Bunaíodh an ETF a bhliain 1990, agus athmhúnlaíodh a rialachán sa bhliain 2008.  Tá sé lonnaithe i dTórín na hIodáile.  Maoinítear é den chuid is mó ó bhuiséad an AE le leithdháileadh bliantúil (2023) de thart ar €22.6M.

Oibríonn thart ar 130 ball foirne in oifigí an ETF.  Is ionadaithe iad as formhór de bhallstáit an AE agus as cuid desna tíortha comhpháirtíochta nach bhfuil san AE.

## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh
Eitneanáidúnachas

Is sruth de chuid an náisiúnachais é **eitneanáidúnachas** a shainítear leis an éileamh atá ag baill d’eitneachas ar cheannasacht iomlán ar a gcuid gnóthaí polaitiúla, sóisialta agus eacnamaíochta féin. Sa chiall sin, is ionann eitneanáidúnachas agus iarracht eitneachais a mheasann í féin mar náisiún stát dá cuid féin a bhaint amach.

Is minic a úsáidtear an téarma go háirithe i leith gluaiseachtaí eitneanáidúnacha gan stát. Bíonn na gluaiseachtaí seo bunaithe ar an tuiscint i measc bhaill na heitne nach mbíonn leasanna a ngrúpa ionadaithe go cuí sa chás polaitiúil atá i bhfeidhm ag an am.

Sa chiall níos leithne den téarma, a chuireann béim ar an gcomhréir idir náisiún agus stát, agus a chuimsíonn tagairt do náisiúin-stáit atá ann cheana féin, úsáidtear **eitneanáidúnachas** mar chomhchiall le náisiúnachas i gcoitinne.