open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
James MacCullagh

Matamaiticeoir a rugadh gar don Srath Bán ab ea **James MacCullagh** (1809-24 Deireadh Fómhair 1847). Rinne sé taighde ar athraonadh is réthreorú an tsolais i gcriostail, agus matamaitic fheidhmeach sa leictreachas is an maighnéadas. Níor ghlac sé le nádúr tonnach an tsolais. Cara is comhoibrí le William Rowan Hamilton ar feadh na mblianta. Chuir sé spéis mhór san ársaíocht. Ball de na hÉireannaigh Óga, a cháin an rialtas as a laghad a rinneadh chun an Gorta Mór a sheachaint is a mhaolú. 

## Tagairtí

Catagóir:Matamaiticeoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1809
Catagóir:Básanna i 1847
Alan MacDiarmid

Ceimicí a rugadh sa Nua-Shéalainn, a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe in Ollscoil Pennsylvania ab ea **Alan G. MacDiarmid** (14 Aibreán 1927 – 7 Feabhra 2007). Le Alan Heeger is Hideki Shirakawa, bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 2000 as a shaothar chun polaiméirí seoltacha a fhionnadh is a fhorbairt.

## Naisc sheachtracha
* Beathaisnéis Dhuais Nobel Prize
* Léacht Duais Nobel MacDiarmid

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Básanna in 2007
Catagóir:Ceimiceoirí Nua-Shéalannacha
Ernst Mach

Fisiceoir is fealsamh a rugadh i Chirlitz na hOstaire ab ea **Ernst Mach** (18 Feabhra 1838 - 19 Feabhra 1916). Rinne sé taighde ar ghluaiseacht diúracán agus dearadh aerloingseoireachta. Bhunaigh sé an posaitíbheachas loighciúil sa bhfealsúnacht.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Ostaracha
Catagóir:Fealsúna na heolaíochta
Catagóir:Daoine a rugadh i 1838
Catagóir:Básanna i 1916
Prionsabal Mach

Sa bhfisic, an coincheap nach féidir luasghéarú réada a thomhas i dtaca le dearbhspás, ach gur gá é a thomhas i dtaca le damhna iomlán na Cruinne. Is é an damhna go léir mórthimpeall air a dhearbhaíonn táimhe an réada. Ní bheadh ciall ar bith le táimhe sa spás folamh. Ernst Mach a chuir an coincheap chun cinn i 1863, agus ba thábhachtach í i bhforbairt na coibhneasachta ginearálta ag Einstein.

## Tagairtí
Machuimhir

Cóimheas luas réada is luas forleata na fuaime (340 m s-1, nó 1.2 meigimhéadar san uair). Má bhíonn machuimhir (Ma) níos mó ná 1 ag réad, tá sé ag gluaiseacht ar luas forshonach. Ciallaíonn Ma 2 luas atá dhá oiread luas na fuaime, nó 680 m s-1. Ainmnithe as Ernst Mach, a scrúdaigh luasanna den mhéid seo a chéaduair.

## Tagairtí
Ellen MacArthur

Iar-luamhaire is taiscéalaí a rugadh ar 9 Iúil 1976 in Whatstandwell Shasana is ea **Ellen MacArthur**. I 2000 sheol sí ina haonar timpeall an Domhain ar an luamh *Kingfisher* i 94 lá, curiarracht na mban. I 2005 bhain sí barr de seo le haistear 71 lá ar an luamh *B&Q*. 

D'éirigh léi curiarracht a dhéanamh i dtrasnú aonair an Atlantaigh i 2002. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mná spóirt
Catagóir:Mairnéalaigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Luamhaireacht
Robert McClure

Taiscéalaí a rugadh i Loch Garman ab ea Sir **Robert John le Mesurier McClure** (21 Meán Fómhair 1807 &ndash; 26 Samhain 1873). Captaen ar long de chuid thuras Artach Franklin i 1850, a thaisteal ó oirthear Cheanada chun an Bealach Siar ó Thuaidh a aimsiú. D'éirigh lena long Oileán Banks a bhaint amach, ach ansin bhí sí reoite san oighear ar feadh dhá bhliain. Tharrtháil long eile a tháinig aniar an criú, agus d'fhill siad siar. Bhain McClure Sasana amach arís sa bhliain 1854. Mar sin, ba é an chéad duine a thaisteal an Bealach Siar ó Thuaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1807
Catagóir:Básanna i 1873
Macintosh

Saghas ríomhaire phearsanta ba ea an Apple **Macintosh**. Bhí cáil air sna blianta 80idí agus 90idí ag an am as fuinneoga is dealbha chun cumarsáid a dhéanamh leis an úsáideoir. Bhí sé an-choitianta ag an am i measc daoine a bhí ag plé le dearadh grafach.

Inniu tá an Apple 'Mac' uileláithreach.

## Féach freisin
* Apple Inc

## Tagairtí

catagóir:Ríomhairí
Catagóir:Apple Inc.
Charles Macintosh

Ceimicí déantúsaíochta a rugadh i nGlaschú ab ea **Charles Macintosh** (29 Nollaig 1766 - 25 Iúil 1843). I 1823 fuair sé paitinn ar bhealach chun fabraicí a uiscedhíonadh, ar thug sé a ainm air. Sa bhealach seo, déantar dhá leathán éadaigh a ghreamú le chéile le tuaslagán rubair is nafta.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1766
Catagóir:Básanna i 1843
Roderick MacKinnon

Bithcheimicí a saolaíodh i mBurlington, Massachusetts, ar 19 Feabhra 1956  is ea **Roderick MacKinnon**. I 2003 bhuaigh sé Duais Nobel sa cheimic le Peter Agre as a shaothar taighde ar chillscannáin, agus na cainéil iontu i gcomhair iompar na n-ian tríothu a léiriú don chéad uair.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
John James Rickard Macleod

Fiseolaí a rugadh i gCluanaidh na hAlban ab ea **John James Rickard Macleod** (6 Meán Fómhair 1876 – 16 Márta 1935). I 1921 d'fhionn sé inslin le Frederick Banting, thuairiscigh ar a feidhmiú, agus bhuaigh siad Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1923 as.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1876
Catagóir:Básanna i 1935
Catagóir:Fiseolaithe Albannacha
Charles Rennie Mackintosh

Ailtire is dearthóir a rugadh i nGlaschú ab ea **Charles Rennie Mackintosh** (1868-1928). Ceannródaí ar Stíl Ghlascú, sruth den Nua-Ealaín. Dhear sé an taobh istigh d'fhoirgnimh is troscán, agus tá cáil air as a dhearadh do Scoil Ealaíne Ghlaschú (1896-1909).

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1868
Catagóir:Básanna i 1928
Edwin McMillan

Fisiceoir núicléach Meiriceánach a rugadh in Ishpeming, Missouri ab ea **Edwin Mattison McMillan** (18 Meán Fómhair 1907 – 7 Meán Fómhair 1991). Ar an bhfoireann a d'fhionn na dúile trasúránacha plutóiniam (1940) is neiptiúiniam. Bhuaigh sé Duais Nobel sa cheimic le Glenn Seaborg i 1951. Rinne sé taighde suntasach ar radar micreathoinne agus sonóir.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1907
Catagóir:Básanna i 1991
William James MacNeven

Lia is ceimicí a rugadh i mBaile na hAbhna, Contae na Gaillimhe, ab ea **William James MacNeven** (21 Márta 1763 - 12 Iúil 1841). Oileadh é i Vín agus Prág. Ar ais i mBaile Átha Cliath bhí sé i gceannas sa Chumann Caitliceach agus na hÉireannaigh Aontaithe. Cuireadh i bpríosún é i 1798. Nuair a saoradh é i 1802 cuireadh bac air filleadh go hÉirinn, agus i 1803 chuaigh sé go Nua-Eabhrac. Luigh sé isteach ar thaighde sa cheimic in Ollscoil Nua-Eabhrac, ar uisce mianraí Nua-Gheirsí ar dtús, tionchar uisce ar shláinte an phobail, agus comhdhúile bairiam is cailciam. Scríobh sé *An Exposition of the Atomic Theory* (Míniú ar an Teoiric Adamhach, 1819). Chuir sé an cheimic go mór chun cinn i Meiriceá, ionas gur tugadh ‘athair na ceimice Meiriceánaí’ mar leasainm air.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1763
Catagóir:Básanna i 1841
Macra-fótagrafaíocht

Fótagrafaíocht réad beag nó mionphointí le gnáthcheamara nó ceamara le lionsa speisialta, ní hionann is fótaimicreagrafaíocht, ina mbíonn formhéadú dhá chéim le réadlionsa is lionsa súilphíosa roimh fheidhmiú an cheamara. Sa mhacrafótagrafaíocht déantar íomhánna den chuid is mó ar scannán atá ar thomhas nádúrtha nó níos mó fós. Táirgtear íomhánna níos lú le fótagrafaíocht garamhairc, ach sa dá chás fócasaítear an lionsa an-ghar don ábhar.

## Tagairtí
Macraibheathaigh

In ainm is a bheith mar chothú foirfe, a cuireadh chun cinn go luath sa 20ú céad faoi anáil Bhúdachas Zen. Sa scéim seo, bíonn gach bia yin (mar shampla, torthaí) nó yang (mar shampla, arán), agus moltar cothromaíocht ghéar den dá shaghas. Leagtar amach 7 leibhéal cothaithe mhacraibheathaigh, le 40-100% gránbhairr iontu. Níl aon fhianaise eolaíoch thurgnamach leis an leagan amach seo, agus is léir go mbeidh próitéin, agus ábhair riachtanach eile b'fhéidir, in easnamh i gcuid de na cothuithe seo, rud a fuarthas sna Stáit Aontaithe nuair a d'éirigh páistí míchothaithe ar chothú mar seo.

## Tagairtí
Macraime

Saghas lása ghairbh a dhéantar le snaidhmeanna is trilseáin, a d'éirigh an-choitianta i lár an 19ú céad chun frainsí maisithe a chur ar éadaí, agus i gcomhair dallóga fuinneoige, naipcíní cathaoireach, is adhartán.

## Tagairtí
Madar

Planda síorghlas ilbhliantúil atá dúchasach do réigiún na Meánmhara. Na gais ceathairuilleach reatha nó dreaptha le cabhair crúcaí beaga, dírithe síos. Na duilleoga caol docht i bhfáinne 4-6, na bláthanna beag buí cúigpheitealach, na caora scothdhearg/donn. Táirgeann na fréamhacha an dath alasairín. 

## Tagairtí
Bruno Maderna

Cumadóir ceoil is stiúrthóir a rugadh sa Veinéis ab ea **Bruno Maderna** (1920-1973). I 1954 a thosaigh a shaothar le ceol leictreonach nuair a bhunaigh sé an *Studio di Fonologia Musicale* (Stiúideo na Fóineolaíochta Ceolmhaire) de chuid Raidió na hIodáile.

## Tagairtí
Kirkpatrick Macmillan

Gabha a rugadh gar do Bhàrr na Driseig in Albain ab ea **Kirkpatrick Macmillan** (2 Meán Fómhair 1813 - 26 Eanáir 1878). I 1837 thóg sé an gearrán gaige, saghas rothair arbh fhéidir leis an marcach é féin a bhrú ar aghaidh air lena chosa. I 1840 chuir sé cromáin leis chun an chéad rothar le troigheáin a tháirgeadh, le fráma adhmaid is rotha le boinn iarainn. Níor phaitinnigh a mheaisín riamh, agus tugadh an chreidiúint as fionnachtain an rothair dá bhréagaithriseoir Gavin Dalzell.

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1813
Catagóir:Básanna i 1878
Annie Jean Macnamara

Dochtúir a rugadh i mBeechworth na hAstráile ab ea **Annie Jean Macnamara** (1 Aibreán 1899– 13 Deireadh Fómhair 1968). Le linn éipidéim polaimiailítis i 1926 rinne sí tástáil ar shéiream imdhíonach. Níos déanaí, i gcomhar le Macfarlane Burnet, dheimhnigh sí go raibh níos mó ná cineál amháin de víreas an pholaimiailítis ann, léargas a d'oscail an bealach do vacsaín Salk. Baint aici leis an gcinneadh conspóideach i 1951 an mhicseamatóis a thabhairt isteach san Astráil chun líon na gcoiníní a shrianadh. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Catagóir:Básanna i 1968
Catagóir:Lianna Astrálacha
Madra broic

Pór madraí a d'úsáidtí tráth mar mhadra seilge sa Bheilg is an Fhrainc. An cholainn fada tathagach, na cosa an-ghearr, an soc fada leathan, na cluasa fada crochta, agus an fionnadh gearrghruagach bán, dubh is crón. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Madra caorach

Madra meánach teaghlaigh. Saothraíodh cuid mhaith pór in Albain. De ghnáth, donn is bán, le soc fada biorach, fionnadh fada garbh nó mín. Bíonn an madra caorach teorann dubh is bán de ghnáth, agus fionnadh fada mosach ar mhadra caorach na nGarbhchríoch.

## Tagairtí
Kingston, Ontario

Cathair in Ontario, Ceanada is ea **Kingston**. Tá sé suite in oirthear Ontario san áit a dtagann Abhainn San Labhrais agus an Chanáil Rideau le chéile ar bhruach thuaidh Loch Ontario. De réir an daonáirimh a rinneadh sa bhliain 2011 bhí 123,363 duine ina gcónaí in Kingston féin agus 159,561 sa cheantar uirbeach.

Dúnfort de chuid na bhFrancach an chéad iarracht ag na hEorpaigh cur síos san áit. B'in sa bhliain 1673. Fort Cataraqui a tugadh air ar dtús, ansin Fort Frontenac. Scriosadh an dúnfort sa bhliain 1758 ag deireadh Chogadh na Seacht mBliana idir na Francaigh agus na Briotanaigh. Cuireadh campa ar bun ann sa bhliain 1784 chun dídean a thabhairt do na Dílseoirí a theith ó na 13 Choilíneacht níos faide ó dheas. Tugadh cairt chathrach do Kingston sa bhliain 1846. Bhí Kingston ina phríomhchathair ar Cheanada ar feadh tamaill.

D'fhás bunáit de chuid Chabhlach na Breataine Móire in Kingston agus tógadh Fort Henry ann go luath sa 19ú haois. Tógadh sraith túr Martello in aice le Kingston chomh maith. Maireann ceithre cinn díobh ann inniu. Tá Kingston ina lárionad míleata go dtí an lá atá inniu ann: Tá bunáit de chuid Airm Cheanada ina aice agus tá Coláiste Míleata Ríoga Cheanada suite sa chathair.

Tá an Béarla go mór in uachtar in Kingston, ach tá stádas dátheangach tugtha do cheantar Kingston, rud a thuganns seirbhísí i bhFraincis le fáil don mhionlach Fraincise.

Catagóir:Cathracha Cheanada
Madra dobharchú

Pór mór madra a úsáidtear sa Bhreatain le 600 bliain nó mar sin chun dobharchúnna a sheilg. Cumas iontach bolaithe aici. Eireaball gairid in airde, ceann mór le cluasa fada crochta, cóta garbh guaireach uiscedhíonach, cosa scamallacha.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Madra dúiseachta

Madra spóirt de phóir éagsúla is ea an **madra dúiseachta**, a saothraíodh chun géim a bhrath is a aimsiú. Seasann sé go docht mar a bheadh dealbh ann agus a shoc dírithe i dtreo an ainmhí creiche. Madra a saothraíodh i Sasana is ea an madra dúiseachta Sasanach. Níos airde ag na guaillí ná ag na geadáin, an soc fada domhain cuasach ag an mbarr, an t-eireaball barrchaol is iompartha beagnach cothrománach, an fionnadh gearr.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Madra oibre

Saghas madra baile a chuimsíonn na póir a forbraíodh chun cabhrú le daoine i gcúrsaí nach cúrsaí spóirt iad. Samplaí is ea madra caorach, madra garda, madra treorach, agus huscaí.

## Tagairtí
Madra pluaise seilge

Ball de chlann na madraí atá dúchasach do Mheiriceá Láir is Theas is ea an **madra pluaise seilge**. Dúdhonn le ceann éadrom donn; na cluasa, na cosa is an t-eireaball gearr. Áitríonn sé coillearnach is talamh féaraigh gar d'uisce, agus itheann creimirí den chuid is mó.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Madra Pomaránach

mion|clé|220px|Madra Pomaránach
Madra beag bídeach a saothraíodh ó phóir spitse sa Bhreatain sa 19ú céad. An fionnadh tiubh déchisealach, an-fhada ar an muineál, na cosa agus ar chúl. An t-eireaball lúbtha ag an gceann agus iompartha trasna na droma. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Póir mhadraí
Madra treorach

[deas|thumb|Fear [Daille|dall á threorú ag a mhadra treorach in ionad siopadóireachta.]]
Madra a thraenáiltear chun cabhrú le duine dall a bhealach a dhéanamh go sábháilte trí thrácht na cathrach is sluaite daoine go háirithe. Póraítear na madraí go roghnach, labradóir a chrosphóraítear le gadhair órga loirg is madraí Gearmánacha aoire go minic. 

## Tagairtí
Madragal

Is é is **madragal** ann ná amhrán ilfhónach, saolta gan tionlacan uirlisí de ghnáth. Saothraíodh go príomha é san Iodáil sa 16ú céad nuair a bhí Palestrina, Lassus, Gabrieli, Marenzio is eile i mbun a gceaptha. Meascán oiriúnach de stíl chordach is stíl chuntraphointeach, agus véarsaí tromchúiseacha is grámhara. Sa 17ú céad tháinig airíonna Barócacha isteach sna madragail Iodálacha (ceol aonair gutha, tionlacan continuo agus riachtanach iontu, i gceapadóireacht Monteverdi). Ar deireadh tháinig an chantáid ina ionad.

## Tagairtí

Catagóir:Amhráin
Maes Howe

Tuama seomrach ón 3ú mílaois RC ar Thìr Mòr Arcaibh na hAlban is ea **Maes Howe**, agus cosúil ar shlí le Sí an Bhrú i gContae na Mí.  

Faoi thulach 35 m ar thrastomhas, tá an bealach isteach, le ballaí cloch tirim, 7.3 m ar fhad.  

Tá seomra adhlactha croischruthach le boghta coirbéalta os a chionn, agus os cionn leac an dorais sliotán a ligeann solas na Gréine isteach is an ghrian ag dul faoi ar lá ghrianstad an gheimhridh. Istigh ann tá 24 scríbhinn rúnach, graifítí a scríobh creachairí Uiginneacha sa 12ú céad AD.  

## Féach freisin

* Grianstad an gheimhridh
* Sí an Bhrú
* Brú na Bóinne

## Tagairtí
 

Catagóir:Stair na hAlban
Catagóir:Tuamaí pasáiste
Catagóir:Séadchomharthaí meigiliteacha
Catagóir:Grianstadanna
Madra gríofa

Madra baile a bhfuil dhá phór ann, nach gaolta iad, is ea **madra gríofa**. Saothraíodh madra gríofa na Bruiséile chun francaigh a sheilg: beag, le soc gearr, na gialla ag gobadh amach, féasóg bheag. Is madra Francach dúiseachta is loirg é an madra gríofa guaireach dúiseachta, le colainn mhatánach, cosa fada, cluasa boga, agus an dá thrian dheireanacha den eireaball sciota.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Madraí
Magairlín

mion|Magairlín
Is planda ilbhliantúil é an **magairlín**, agus é sa chlann Orchidaceae, ceann de na clanna bláfara is mó forbartha, ina bhfuil 17,000 speiceas. Faightear ar fud an Domhain iad, ach amháin san Antartach, agus is flúirsí sna trópaicí iad. Fásann leath díobh ar an talamh is an leath eile ar chrann nó planda eile mar thacaíocht, bíodh is nach seadáin iad. Fásann bréagbhleibí ar an ngas díreach os cionn talún, a stórálann cothuithe is uisce. Fásann duilleoga is bláthanna uathu siúd. Bíonn na duilleoga méith, breac nó smeartha go minic, ag cumhdach an ghais ag a mbun. Cáiliúil as a mbláthanna mórthaibhseacha coimhthíocha agus a modhanna an-fhorbartha pailnithe. Sa bhláth bíonn ubhagán caol le 3 sheipeal anuas air, agus dhá pheiteal den chruth céanna is an 3ú peiteal mar a bheadh liopa íochtarach ornáideach ar chruth is dath éagsúil ó na peitil eile. Istigh sa bhláth bíonn 3 stiogma agus staimín nó dhó, iad go léir cónasctha i gcolún. Braitheann cruth an cholúin seo ar an speiceas a dhéanann an pailniú ar an magairlín ar leith, feithid, frog, fiú ialtóg. In an-chuid cásanna bíonn an pailneoir sainiúil don mhagairlín. Mar sin féin, crosphailníonn cuid mhaith magairlíní freisin. Tógann sé bliain go leith air aibiú agus 4 bhliain bláthú. Braitheann an pórú trádálach go mór ar shaothrú fíochán is modhanna póraithe, mar sin. Planda an-mheallacach dá lán daoine. 

## Tagairtí

Catagóir:Bláthanna
Magairlín na mbeach

Is ainm ar speicis éagsúla magairlín a fhaightear ar fud na hEorpa, iarthar na hÁise, agus tuaisceart na hAfraice é **magairlín na mbeach**. Na bláthanna suntasach mar go ndéanann siad aithris ar fheithidí. Bíonn liopa íochtarach an bhlátha cosúil le feithid bhaineann i ndath is comhdhéanamh, agus astaíonn boladh láidir cosúil le fearamón a aomann fireannach na feithide céanna. Déanann na fireannaigh iarracht cúpláil leis an aithriseoir, agus pailníonn an bláth. Tá speiceas ar leith a dhéanann aithris ar an mbumbóg atá in ann féinphailniú. Tá speicis ann a dhéanann aithris ar chuileoga, foichí, sábhchuileanna, agus fiú damháin alla.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Magellan

Lainseáladh an spásárthach seo i 1989 ón tointeálaí Atlantis chun cuairt a thabhairt ar Véineas agus pictiúir a ghlacadh de. Bhí córas íomháithe radair air chun na scamaill ar Véineas a threá. Thimpeallaigh sé Véineas gach 3 uair is 9 nóiméad, agus ghlac pictiúir de chrios dromchlach 16 km ar leithead thart ar an bpláinéad. Chlúdaigh na timpill seo suas le 90% de dhromchla an phláinéid roimh dheireadh obair an spásárthaigh. Rinne sé réada ar leithead 300 km a thaifeach ar na pictiúir seo. Tá Véineas an-chosúil leis an Domhan ó thaobh méide is dlúis de, ach is pláinéad tirim gan bheatha é a bhfuil a dhromchla te go leor chun luaidhe a leá, chomh te le 500&nbsp;°C in áiteanna. Ar deireadh, ligeadh don spásárthach titim isteach ar Véineas, agus loisceadh go hiomlán é. 

mion|clé|250px|Taiscéalaí  Magellan ag ionad spáis Cape Kennedy.

## Féach freisin

* NASA

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Spásárthaí
François Magendie

Fiseolaí is lia a rugadh i mBordeaux na Fraince ab ea **François Magendie** (1783-1855). Rinne sé taighde ar fhiseolaíocht na néaróg, agus thaispeáin difríochtaí idir néaróga an dromlaigh. Rinne sé taighde bunúsach dea-eagraithe ar na féitheacha, hipiríogaireacht na colainne d'ábhair choimhthíocha (anaifiolacsas), agus iarmhairtí drugaí ar an gcolainn.

## Tagairtí

Catagóir:Fiseolaithe Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1783
Catagóir:Básanna i 1855
Magma

deas|250px|thumb|Magma
Carraig leáite a chruthaítear trí mhaintlín an Domhain a pháirtleá le teas ón gcroíleacán. Faoi chúinsí geolaíocha ar leith, déanann an charraig leáite seo imirce suas tríd an screamh go reonn ina ionsá doigheartha, nó go n-éiríonn léi an dromchla a shroichint, áit a gcailleann sí a comhábhair inghalaithe is a mbrúchtann amach mar laibhe.


## Tagairtí
Magnón

In ábhair mhaighnéadacha, ascaluithe i dtreoshuíomh coibhneasta na nguairí adamhacha a chomhfhreagraíonn do thonnta maighnéadaithe. Is tonnta candamacha guaire iad na magnóin, a dhealraíonn mar cháithníní is féidir a scaipeadh le neodróin. Is féidir iad a bhrath i dturgnaimh, agus is tábhachtach iad i dtuiscint airíonna maighnéadacha is teirmidinimiciúla na n-ábhar maighnéadach.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic cháithníní
René Magritte

Péintéir a rugadh i Lessines na Beilge ab ea **René François Ghislain Magritte** (21 Samhain 1898 - 15 Lúnasa 1967). Duine mór le rá i measc osréalaithe na Beilge sna 1920idí. Sna Stáit Aontaithe sna 1960idí, glacadh leis mar nuálaí luath popealaíne. 

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1967
Catagóir:Daoine a rugadh i 1898
Catagóir:Fir
Catagóir:Péintéirí Beilgeacha
Mahagaine

Crann síorghlas atá dúchasach do Mheiriceá Láir agus oileáin Mhuir Chairib. Na duilleoga cleiteach, na bláthanna cúigpheitealach scothbhuí i gcrobhaingí scaoilte. Ceann de chuid mhaith adhmad a dtugtar *mahagaine* orthu, adhmad scothdhearg trom crua ardchaighdeáin a oibrítear go héasca. 

## Tagairtí
Gustav Mahler

mion|Síniú
Cumadóir ceoil a rugadh in Kaliště na Seice (an Bhóihéim in impireacht na hOstaire ag an am) ab ea **Gustav Mahler** (7 Iúil 1860 – 18 Bealtaine 1911). Ina shaothar tá cuid mhaith amhrán, 9 siansa mórscála, agus siansa neamhchríochnaithe amháin. An t-amhrán is cáiliúla uaidh is ea *Das Lied von der Erde* (Amhrán an Domhain, 1908–1909).

Nasc ab ea Mahler idir traidisiún Ostra-Ghearmánach an 19ú haois agus nua-aoiseachas an luath 20ú haois. Cé gur aithníodh a stádas mar stiúrthóir agus é beo fós, ní raibh tóir leanúnach ar a chuid saothar agus le linn an Dara Cogadh Domhanda cuireadh cosc air sna tíortha a bhí faoi smacht na Naitsíoch. I ndiaidh 1945 chuir glúin nua d'éisteoirí fáilte roimh a chuid ceoil, agus bhí sé ar na cumadóirí ba mhó a shaothar seinnte agus taifeadta. Fanann an stádas sin aige go dtí an lá atá inniu ann. 

Rugadh isteach i dteaghlach Giúdach a raibh an Ghearmáinis acu. Ba léir a thallann cheoil agus é an-óg. 

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Ostaracha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1860
Catagóir:Básanna i 1911
Maicis

mion|Maicis (dearg) taobh istigh de thoradh an chrann noitmige
Is spíosra í an **mhaicis** a fhaightear ón aral dearg cosúil le líon a bhíonn timpeall ar shíol an chrann noitmige. Cosúil le noitmig féin, bheadh sí nimhiúil dá n-íosfaí méid an-mhór di, mar go bhfuil támhshuanach inti.

## Tagairtí

Catagóir:Spíosraí
Maidhm seicne

Gobadh amach fíocháin óna ghnáthionad trí oscailt chóngarach nó spás idir fíocháin. Samplaí is ea maidhm seicne bléine, maidhm seicne fhéimearach, agus maidhm seicne imleacánach, ina ngobann fíochán ón mbolg (an stéig, mar shampla) trí ionaid laga i mballa an bhoilg. Tagann na maidhmeanna seicne seo amach mar mhaiseanna ag gobadh amach sa bhléin, os cionn na leise uachtaraí, nó ag an imleacán faoi seach. Bíonn maidhmeanna imleacánacha coitianta go leor i measc leanaí, agus réitíonn siad taobh istigh de bhliain nó dhó. Is féidir go mbeidh amhras faoin soláthar fola don mhaidhm seicne agus go bhfaighidh an chuid sin fíocháin (fad éigin stéige, mar shampla) bás, rud a bheidh an-bhaolach do dhuine, agus is gá obráid phráinneach a dhéanamh i gcás mar sin. Tarlaíonn maidhmeanna seicne inmheánacha, mar shampla, i maidhm seicne hiatais nuair a ghobann cuid den ghoile isteach i gcuid íochtarach an chliabhraigh trí oscailt sa scairt. 

## Tagairtí
Maidhm seicne hiatais

Gobadh amach chuid uachtarach na goile isteach i gcuid íochtarach an chliabhraigh trí oscailt sa scairt, a ligeann do chuid den éasafagas dul isteach sa bholg. Tarlaíonn an riocht seo minic go leor, agus de ghnáth ní baolach é, ach is éasca a tharlaíonn aife aigéid ón ngoile isteach san éasafagas. Níl aon líneáil cosanta san éasafagas, agus athlasfaidh an t-aigéad é. Mothaítear é seo mar dhó croí, pian dóite in íochtar an chliabhraigh. 

## Tagairtí
Maidhmitheoir

Is éard is **maidhmitheoir** ann ná pléascán íogair, cosúil le fulmanáit mhearcarach nó aisíd luaidhe, a n-úsáidtear beagán de chun tús a chur le feidhmiú meáchain mhóir de phríomhphléascán. Úsáidtear an téarma céanna d'aon fheiste ina bhfuil pléascán madhmtha a ghníomhachtaítear le teas, bualadh, frithchuimilt, nó leictreachas. 

## Tagairtí
Maigdiléanach

An cultúr seandálaíoch is déanaí in iarthar na hEorpa, ón gcuid is déanaí den ré Phailéiliteach (an chéad chuid den Chlochaois). Ainmníodh é as Pluais Mhaigdiléana sa Dordogne sa bhFrainc, a tochlaíodh i 1863. Faoi seo tá eolas ar chuid mhaith ionad, ó timpeall 17,000-12,000 RC, sa Spáinn, an Fhrainc, an Bheilg, an Bhreatain, an Ghearmáin, an Eilvéis, agus Poblacht na Seice. Is iad na hionaid is cáiliúla díobh na pluaiseanna péinteáilte i Lascaux agus Altamira. 

## Tagairtí
Maighnéad

Foinse réimse mhaighnéadaigh. Dhá phol dhifriúla ann i gcónaí, ceann amháin a dtugtar *an pol thuaidh* air, *T*, agus an ceann eile *an pol theas*, *D*. Ní féidir pol amháin aonraithe a fháil. Éarann poil chosúla a chéile, agus aomann poil neamhchosúla. Déantar buanmhaighnéad as ábhar fearómaighnéadach a nochtadh do réimse maighnéadach ar feadh tréimhse, de ghnáth. Is leictreamaighnéad ábhar oiriúnach croíleacáin le corna sruthiompartha timpeall air.

## Tagairtí
Maighnéadaihidridinimic

Staidéar ar iarmhairtí réimsí leictreacha is maighnéadacha ar shreabháin leictreasheoltacha atá faoi ghluaisne is ea **an mhaighnéadaihidridinimic**. Tá an-chuid taighde á dhéanamh ar phrionsabail mar seo chun fuinneamh leictreach a ghiniúint. Dóitear breosla, agus úsáidtear an teas uaidh sin chun sreabhán seoltach a théamh go dtí timpeall 4000&nbsp;°C is a chur ag gluaiseacht trí chomhiompar trí phoil maighnéid. Ionduchtaítear sruthanna leictreacha sa sreabhán, agus faightear an fuinneamh leictreach amach uaidh trí thadhall a dhéanamh le dhá thaobh an tsreabháin. Meastar gur féidir an fuinneamh leictreach a ghiniúint le córas mar seo le héifeacht 60%, i gcomparáid le gnáthchóras ginte inar féidir éifeacht 40% ar a mhéid a bhaint amach. Níl na córais is gá chun leictreachas a ghiniúint trí mhaignéadaihidridinimic ann fós, mar baineann fadhbanna le cur i bhfeidhm an phrionsabail, ach is dócha go mbeidh a leithéid ann sna blianta atá romhainn.

## Tagairtí
Maighnéadaiméadar

Gaireas chun neart agus treo réimsí maighnéadacha a thomhas. Thóg Gauß ceann an-luath inar chroch sé maighnéad beag mar luascadán toirsiúin le sreang toirsiúin, ionas go raibh an maighnéad in ann rothlú go saor cothrománach, agus ba thomhas ar neart an réimse tréimhse an ascalaithe. I measc na maighnéadaiméadar nua-aoiseach, ceann amháin is ea an maighnéadaiméadar floscgheata, ina bhfuil péire leictreamaighnéad, fuinnmhithe le foinse sheachtrach voltais ailtéarnaigh, agus gineann siad seo comhartha i gcorna atá timpeall orthu mar fhreagairt ar an réimse atá á dtástáil. Tá maighnéadaiméadair chrióigineacha (nó SQUIDs) ann freisin. Úsáidtear maighnéadaiméadair i bhfeidhmeanna ina mbíonn réimsí maighnéadacha i ngeoifisic agus sirtheoireacht mhiotal. 

## Tagairtí
Maighnéadaíocht

An mhóimint mhaighnéadach in aghaidh aonad toirte in ábhar a bhíonn ann mar thoradh ar mhóimintí maighnéadacha ar leith na n-adamh is na móilíní san ábhar sin. Is é M an tsiombail di, agus is é A m-1 (aimpéar in aghaidh an mhéadair) a haonad. Is tomhas í ar cé chomh maighnéadaithe is atá ábhar. In ábhair dhiamaighnéadacha cuireann an mhaighnéadaíocht i gcoinne an réimse sheachtraigh, ach in ábhair pharamaighnéadacha athneartaíonn sí é. Sa dá chás, bíonn an mhaighnéadaíocht i gcomhréir leis an réimse seachtrach. Ach i gcás na bhfearómaighnéad, ní bhíonn aon ghaol comhréireach ag an maighnéadaíocht leis an réimse seachtrach, agus is féidir go mbeidh luach an-ard ag M gan aon réimse seachtrach. 

## Tagairtí

Catagóir:Maighnéadas
Catagóir:Cainníochtaí fisiceacha
Maighnéadaisféar

Réigiún timpeall ar phláinéad, nó rinn spéire eile sa Ghrianchóras, a bhfuil réimse maighnéadach aige agus an réimse sin brúite isteach ann ag an ngrianghaoth shruthaithe. Cruth deoire a bhíonn ar an réigiún seo, ach athraíonn a leithead is a chruth de réir mar a athraíonn an ghrianghaoth. Stóráiltear cáithníní luchtaithe ón ngrianghaoth is atmaisféar an Domhain i maighnéadaisféar an Domhain. Rinneadh an-chuid scrúdaithe is anailísithe air seo ó tháinig Explorer 1 ar chreasa Van Allen i 1958. Teilgtear cáithníní stóráilte ó am go chéile isteach sna réigiúin thuaidh is theas ar feadh an réimse mhaighnéadaigh, agus luasghéaraítear iad ar bhealaí nach dtuigtear i gceart fós. Imbhuaileann siad seo le hadaimh san atmaisféar, rud a dhéanann astaíochtaí a fheictear mar ghealáin. I measc na bpláinéad eile le réimsí maighnéadacha tá Iúpatar, Satarn, Úránas, Neiptiún, is Mearcair. 

## Tagairtí
Maighnéadstraidhn

An t-athrú ar fhad ábhair fhearómaighnéadaigh nuair a chuirtear i réimse maighnéadach é. Mar shampla, crapann nicil ar feadh treo an réimse agus forbraíonn sa treo trasnach. Tarlaíonn sé seo mar thoradh ar ailíniú na bhfearann maighnéadach faoi iarmhairt an réimse sheachtraigh. Baintear feidhm as seo i dtrasduchtóirí áirithe ultrafhuaime.

## Tagairtí
Maignéató

mion|Maignéató ón mbliain 1925 a bheag nó a mhór
Meaisín simplí is ea an **maignéató** a ghineann sruth ailtéarnach leictreach, ar an bprionsabal go ngintear sruth nuair a ghluaiseann seoltóir trí réimse maighnéadach. I gcineál amháin, rothlaítear corna sreinge tanaí idir poil maighnéid U-chruthaigh (adhmaint). Úsáidtear é le hinnill dócháin inmheánaigh chun na spréachbhearnaí a fhuinnmhiú. Bíonn cineálacha eile ann a thugann fuinneamh do shoilse rothar.

## Tagairtí

catagóir:Innill
catagóir:Maighnéadachas
Maighnéatrón

Feiste chun micreathonnta a ghiniúint. Bíonn seomra folúsaithe inti le catóid lárnach, timpeallaithe ag anóid chomhlárnach. Timpeallaíonn na leictreoin a dhíchuirtear ón gcatóid an chatóid féin, faoi iarmhairt na réimsí leictreacha is maighnéadacha. Táirgtear micreathonnta mar thoradh ar athshondais idir na leictreoin ghluaiste agus cuasa san anóid. Saothraíodh ar dtús sna 1940idí é i gcomhair radair don chogadh domhanda, ach úsáidtear go forleathan inniu é in oighinn mhicreathonnacha. 

## Tagairtí
Maighnéidít

Mianra ocsaíd iarainn, Fe3O4, le maighnéadas an-láidir nádúrtha. Ainm eile uirthi is ea *adhmaint*. Mianach luachmhar iarainn.

mion|clé|Sampla de mhaighnéidít ghlan mhínghráinneach

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Maignéis

Ocsaíd mhaignéisiam, MgO, a dtugtar *peireaclás* uirthi freisin. Solad bán le leáphointe 2850&nbsp;°C a fhaightear trí charbónáit mhaignéisiam a théamh. Úsáidtear mar ábhar fritheasach í. Is fuaidreán de chuid maigneise hiodráilithe é bainne maignéise, a úsáidtear mar phurgóid.

## Tagairtí
Maignéisít

Mianra, carbónáit mhaignéisiam (MgCO3), a chruthaítear trí charraigeacha a bhfuil cuid mhaith maignéisiam iontu a athrú le sreabháin. Cumann sí fosuithe mílítheacha maisiúla, ar foinse thábhachtach mhaignéisiam iad.

## Tagairtí
Maindilín

[mion|clé|Pictiúir le [Vjekoslav Karas de bhean óg agus maindilín aici]]
Téaduirlis a phioctar, timpeall 60 cm ar fhad. Saothraíodh é san 18ú céad ó sheanuirlisí eile. An cholainn piorra-chruthach, rud beag cosúil le liút, méarbhord crinnte le pionnabhosca siar ar uillinn ag foirceann an mhéarbhoird. 4 phéire sreang air, iad tiúnta cosúil le sreanga veidhlín, agus seinntear le figín é.

## Tagairtí

Catagóir:Téaduirlisí
Máinliacht phlaisteach

Is éard atá i gceist le **máinliacht phlaisteach** ná nódú craicinn is fíochán fo-chraicneach ó ionad sláintiúil ar an gcolainn go dtí ionad a ndearnadh damáiste dó trí ghalar, gortú, tráma, nó dó. Go minic, is gá an próiseas a dhéanamh i gcéimeanna chun fairsingí nochtaithe is easpaí fíocháin a chlúdach. Cuimsionn sí obráidí a dhéantar ar chúiseanna cosmaideacha freisin, cosúil le teannadh cneas aghaidhe, athmhúnlú sróine, méadú cíoch, saill mhímhaiseach a bhaint, is a lán eile.

## Tagairtí
Maintis

[thumb|''[Sphodromantis viridis'']]
Feithid mheasartha nó mhór le colainn duaithnithe go maith agus ceann soghluaiste le súile móra. Fanann sí gan chorraí go dtagann a creach feithide gar di roimh iarraidh a thabhairt greim a fháil uirthi lena cosa tosaigh spíonacha. Timpeall 1,800 speiceas ann, agus i gcuid acu itheann an baineannach an fireannach le linn cúplála, ag tosú leis an gceann.

## Tagairtí
Maircíneacht

mion
Snaschraiceann adhmad (ar dhathanna éagsúla an-snasta) is ea **maircíneacht** a chuirtear le troscán i bpatrúin mhaisithe, go minic i bhfoirm torthaí, bláthanna, is fásra. Teicníocht an-choitianta in iarthar na hEorpa sa 17ú-18ú céad. Rinneadh sárshaothar léi sa bhFrainc le linn réimis Louis XIV-XVI. Tugtar *páircíneacht* ar mhaircíneacht a eagraítear i bpatrúin gheoiméadracha, le hiarmhairt peirspictíochta uaireanta, a bhí coitianta i Sasana sa 17ú céad. 

## Féach freisin

* Ealaíona maisiúla

## Tagairtí

Catagóir:Adhmadóireacht
Catagóir:Ealaíona maisiúla
Mairimbe

mion|clé|Mairimbe á seinnt
Cnaguirlis cheoil is ea **mairimbe**, cosúil le xileafón, le barraí caola adhmaid is athshonadóirí miotalacha, ach réim níos lú agus buailtear é le buailteoir bog. Úsáidtear é i gceolfhoirne nua-aoiseacha agus popbhannaí.

## Tagairtí

Catagóir:Cnaguirlisí
Elateridae

Ciaróg fhada, dúdhaite de ghnáth. Tugtar "**Máirín na smeach**" ar an chiaróg seo sa Ghaeilge. Má bhíonn ciaróg fhásta ar a droim, is féidir léi í féin a chur ar a cosa le gluaiseacht scian claspa a dhéanann smeach ard. Maireann na larbhaí fada sorcóireacha (caochruaí) in ithir ag ithe fréamhacha, agus mar sin is féidir leo a bheith ina lotnaidí suntasacha ar bharra.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Mairlín

Ceann de chuid mhaith gaithiasc an-aclaí, ar féidir leo snámh go han-tapa, forleathan i bhfarraigí teo. Suas le 4.5 m ar fhad. An-tábhachtach ó thaobh tráchtála de, agus luachmhar mar iasc spóirt, an mairlín gorm is an mairlín stríocach go háirithe.

## Tagairtí
Mairnéalach fáin

Speiceas de tradescantia le duilleoga atá marún ar an taobh íochtarach. Planda coitianta baile.

## Tagairtí
Máirseáil (ceol)

Ceol a dheartar chun a bheith oiriúnach le saighdiúirí ag máirseáil a thionlacan. Beagnach i gcónaí in am débhuilleach nó ceathairbhuilleach, agus luas measartha nó tapa (ach amháin i máirseáil sochraide). I measc na bpíosaí cáiliúla ceolchoirme tá an ‘Marche au supplice’ i Symphonie fantastique Berlioz (‘Mairseáil chun na Croiche’ i Siansa Fantaiseach, 1830), agus na máirseálacha i b*Pomp and Circumstance Elgar* (Mustar is Mórdháil, 1901-1907).

## Tagairtí

Catagóir:Seánraí ceoil
Catagóir:Fórsaí armtha
Catagóir:Damhsaí
Mais adamhach choibhneasta

Is é is **mais adamhach choibhneasta** ann ná meánmhais ualaithe d’iseatóip de dhúil i gcomparáid le mais iseatóp carbón-12, a bhfuil mais 12 go cruinn aige.

Maiseanna adamh, a chuirtear síos i dtéarmaí aonaid maise adamhaí u. Mar shampla, sainmhínítear mais adamhach carbón-12 mar 12.0000 u, agus is í mais adamhach nítrigine-14 ná 14.0031 u. Úsáidtear Ar mar shiombail di. Thugtaí an meáchan adamhach air. I dtábla peiriadach na ndúl, luaitear mais an mheascán nádúrtha iseatóp den dúil: mar shampla, is é 14.0067 u an luach do nítrigin.

## Tagairtí
Mais chriticiúil (fisic)

An méid is lú d'ábhar ineamhnaithe is gá a bhrú i gcruth ar leith chun imoibriú slabhrúil núicléach a choimeád ar siúl. Is é atá in imoibriú slabhrúil ná eamhnú i núicléis de ghlúin amháin a tháirgeann neodróin ó na himoibrithe eamhnaithe, a chuireann tús lena thuilleadh eamhnaithe, ar a laghad, den oiread céanna núicléas don chéad ghlúin eile. Imoibriú féinchoimeádta a bhíonn mar thoradh. Sa phróiseas seo, scaoiltear an-chuid fuinneamh teasa is radaíochta amach i gcodán beag de shoicind. I gcás sféar úráiniam-235, ba é 52 kg an mhais chriticiúil, agus trastomhas 17.4 cm ag an sféar sin.

## Tagairtí
Maisealaca

mion|Fleascán maisealaca ó Cafaggiolo, 1580 
Cré-earraí glónraithe le stán is ea an **Maisealaca** (Idáilis: *Maiolica*) a táirgeadh san Iodáil i bhfad roimh 1250 AD. Le linn na hAthbheochana, bhíodh an maisiúchán air an-chosúil le saothar phríomhphéintéirí an ama sin.

## Tagairtí

Catagóir:Potaireacht
Mais-speictriméadar

I **mais-speictriméadar**, bristear móilíní ina mbloghanna go dtí maiseanna éagsúla.Is ionstraim an-tábhachtach anailíse í chun comhdhéanaimh adamhacha agus iseatópacha a aimsiú.</ref  Deighealtar na móilíní agus taifeadtar na méideanna coibhneasta, rud a thugann mais-speictream an mhóilín. Bíonn mais-speictream éagsúil ag móilíní éagsúla. Is féidir, dá bhrí sin, mais-speictriméadracht a úsáid chun anailís a dhéanamh ar ábhair amhail gáis ó ionad dumpála dramhaíola agus chun truailleáin orgánacha a rianú in uisce. Cheap an t-eolaí Briotanach Francis Aston (1877-1945) é i 1919. 

## Tagairtí
Mais-speictriméadar léasair

Mais-speictriméadar a bhaineann feidhm as léasar chun sampla den ábhar atá le hanailísiú a ghalú le bheith oiriúnach le brú tríd an ionstraim. Is gá go mbeidh an sampla íon neamhthruaillithe. Is féidir an léas solais ón léasar a dhíriú ar shampla an-bheag, gan cur isteach ar an stáitsiú nó an meán greamaithe.

## Tagairtí
Maisteachtóime

Próiseas máinliachta ina mbaintear an brollach, nó cuid de, agus go minic na nóid limfeacha faoin ascaill a bhaineann leis. Cóireáil ar ailse urchóideach cíche. 

## Tagairtí

Catagóir:Máinliacht cíche
Catagóir:Oinceolaíocht
Maisticítí

Tugtar **maisticítí** ar chealla le gráinníní iontu a chuimsíonn hiostaimín, heipirin, is ceimiceáin eile. Níl siad i láthair sa bhfuil, ach bíonn siad sa bhfíochán scaoilte tacaíochta mórthimpeall na bhfuileadán is na soitheach limfeach, go príomha sa chonair riospráide agus conair an díleá. Cuireann aon ghortú d'fhíochán nó aon ionfhabhtú tús le fuascailt na n-ábhar sna gráinníní sna maisticítí, agus cuireann sé sin freagairt athlasta nó ailléirgeach ar siúl.

## Tagairtí
Maistín

mion|clé|240px|Maistín
Madra mór baile. Ar dtús, aon mhadra mór, ach anois ceann de 3 phór: an seanmhaistín Sasanach (fionnadh gearr mílítheach, cosa is eireaball fada, ceann trom le cluasa gearra ar luascadh, soc is gialla domhain), an maistín Tibéadach atá tearc, agus an tósa Seapánach. Úsáidtear an t-ainm don tarbhmhaistín freisin. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Máistir díthreibhe

Nathair bhéaldearg thearc, dúchasach do Mheiriceá Láir is Theas. An nathair nimhe is mó sa Domhan Úr, suas le 3.5 ar fhad. An t-aon nathair sa Domhan Úr a bheireann uibheacha. Áitríonn sé foraoisí; oíchí; itheann mamaigh, suas le fianna beaga, fiú. Croitheann sé an t-eireaball nuair a scanraítear é, agus déanann siosarnach glórach sa scrobarnach.

## Tagairtí
Maistíteas buaibheach

Athlasadh na bhfíochán mamach in eallaigh, a chuireann tús le cailliúint shuntasach i dtáirgeadh bainne. Feiceálach nuair a bhíonn sé dian, agus cuireann isteach ansin ar an bhfaireog mhamach iomlán nó cuid mhaith di. Is féidir go mbeidh miocrorgánaigh éagsúla mar chúis leis an ngalar, agus is féidir iad a bhrath ó shamplaí den bhainne. Is féidir cásanna fochliniciúla a dhiagnóisiú trí chomhaireamh na gceall i samplaí. Is gá caighdeán an-ard sláinteachais is cleachtadh talmhaíochta chun cosc a chur ar an ngalar seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Tréidliacht
Magnóilia

Tom nó crann duillsilteach nó síorghlas, dúchasach d'oirthear Mheiriceá Thuaidh agus oirthear na hÁise is ea an **mhagnóilia**. Na duilleoga snasta go minic. Na bláthanna mór de ghnáth, cupánchruthach le cuid mhaith fáinní de theascáin iombhlátha bána nó bándearga. Strobalas, cosúil le buaircín le cuid mhaith cairpéal, is ea an toradh. An-chuid cineálacha an-choitianta. Mar gheall ar airíonna éagsúla, tógáil an bhlátha is a thoradh, mar shampla, meastar go minic gurb iad na plandaí bláfara is buntúsúla dá bhfuil ann. Os cionn 80 speiceas ann.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Madra fola

mion|clé|220px|Madra fola
Pór madra a bhfuil cáil air as a chéadfa ghéar bolaithe. Úsáidtear é le lorg ainmhí a leanúint. An cholainn mór cumasach le craiceann fairsing. An fionnadh gearr crón nó dúchrón, na cluasa fada is na gialla ar chrochadh, an soc fada domhain. Pór Francach ar dtús, agus saothraíodh a thuilleadh sa Bhreatain.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Kazimir Malevich

Péintéir a rugadh i gCív na hÚcráine ab ea **Kazimir Severinovich Malevich** (23 Feabhra (11 Feabhra sa tseanstíl), 1879–15 Bealtaine 1935). Le Mondrian, ina cheannródaí luath ar an teibíocht íon san ealaín. Bhunaigh sé an ghluaiseacht uachtaraíoch sa Rúis timpeall 1913. Bhí an ealaín nua-aoiseach seo bunaithe ar 4 chruth simplí: an dronuilleog, an ciorcal, an triantán, is an chrois. Léirigh sé íonacht aeistéitiúil na gluaiseachta nuair a phéinteáil cearnóg bhán ar chúlionad bán.

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Úcranacha
Catagóir:Péintéirí Rúiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1879
Catagóir:Básanna i 1935
Malgam

Cóimhiotal mearcair le roinnt miotal eile, ar eolas ó aimsir na sean-Ghréagach clasaiceach. Úsáidtear malgaim copair, since, is stáin mar ábhar íocshláinteach sa bhfiaclóireacht. Baineadh feidhm as malgam óir i dteicníochtaí óraithe le linn na hAthbheochana.

## Tagairtí
Gian Francesco Malipiero

Cumadóir ceoil a rugadh sa Veinéis ab ea **Gian Francesco Malipiero** (18 Meitheamh 1882 - 1 Lúnasa 1973). Chum sé ceol siansach, ceoldrámach, gutha is seomra, agus rinne eagarthóireacht ar cheol Monteverdi is Vivaldi.

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1882
Catagóir:Básanna i 1973
Robert Mallet

Innealtóir, ábhareolaí is seismeolaí a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea **Robert Mallet** (6 Meitheamh 1810 &ndash; 5 Samhain 1881). Bhí ceártaí iarainn aige agus sholáthair sé earraí iarainn do na hiarnróid, i gcomhair droichead agus an chogaidh sa Chrimé. Leag sé béim ar thomhas airíonna na gcóimhiotal agus staidéar ar bhriseadh na n-ábhar seo. Rinne sé taighde ceannródaíoch turgnamhach ar sheismeolaíocht. Thomhais sé luas forleata na dtonnta ar thrá Chill Iníon Léinín tar éis pléascthaí a dhéanamh ar an dromchla. Lena mhac John, thiomsaigh sé catalóg is léarscáileanna de na creathanna talún ar fud an Domhain (1850-1858). I 1858 d'aimsigh sé eipealár crith talún i Napoli na hIodáile, an chéad uair ar éirigh le héinne é sin a dhéanamh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1810
Catagóir:Básanna i 1881
Catagóir:Geolaithe Éireannacha
Malairt bhreosla

De bhrí go ndéanann ola, is cuma peitreal nó díosal, an-truailliú nuair a dhóitear mar bhreosla í in inneall dóchain inmheánaigh, tá an-tóir ar bhreoslaí eile nach ndéanfaidh an oiread céanna truaillithe. Tá meascán de mheatánól is peitreal á thástáil, agus taighde á dhéanamh ar na hinnill chun iad a oiriúnú dó. Tá gás nádúrtha in úsáid, bíodh is gur gá umar trom treisithe sa ghluaisteán chuige seo. Táthar ag tástáil eatánóil freisin d'fhonn é a úsáid in ionad peitril. Bíodh is go bhfuil baol inlastachta ag baint leis, tá taighde á dhéanamh ar hidrigin mar bhreosla i gcomhair feithiclí. Tá córais leictreacha á saothrú freisin chun feithiclí a fhuinnmhiú.

## Tagairtí

Catagóir:Breoslaí
Mamagrafaíocht

Teicníocht ar leith íomháithe X-ghathaigh chun ailse chíche a bhrath chomh luath agus is féidir, níos luaithe ná mar ab fhéidir cnap a mhothú. Baintear feidhm as dáileoga an-bheaga X-ghathanna, agus cruthaítear na híomhánna trí mhodh íogair xéaragrafach. An tslí is fearr chun ailse chíche a bhrath go luath, agus de bhrí go mbuaileann an ailse seo an-chuid ban, moltar do gach bean an scrúdú seo a fháil gach bliain nó gach re bliain tar éis a 40ú bliain d'aois.

## Tagairtí
Malaicít

Mianra ar carbónáit chopair híodráitithe í, Cu2CO3(OH)2, a fhaightear i bhfosuithe síonchaite mianaigh chopair. Dath geal glas a bhíonn uirthi. 

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Mandairín

Toradh citris le torthaí buí go dtí flannbhuí/dearg is ea an **mandairín**. Cosúil le horáistí beaga, ach le craiceann tanaí scaoilte. Cuimsíonn an cineál seo na tainséiríní is na satsúmaí. 

## Tagairtí

Catagóir:Torthaí
Mandrác

Planda ilbhliantúil tiúfhréamhach atá dúchasach don Eoraip. Na duilleoga i gcnota, na bláthanna gorm, na caora buí go flannbhuí. Cheaptaí go raibh tréithe míochaine is támhshuanacha aige, agus b'fhéidir nach ionadh go raibh piseoga mar gheall air. 

## Tagairtí
Edouard Manet

Péintéir a rugadh i bPáras ab ea **Edouard Manet** (1832-1883). Dhiúltaigh an Salon (an Seomra, bunáit na healaíne i bParas) dá shaothar *Dejeuner sur l'herbe* (Lón ar an bhFéar, 1863), agus bíodh is gur ghlac siad lena shaothar *Olympia* i 1865, bhí siad ina choinne an t-am ar fad. Mar fhreagairt is ceannairc, léirigh sé a shaothar i Seomra na bPictiúr Diúltaithe, agus chabhraigh le bunú ghluaiseacht an impriseanachais. 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1883
Catagóir:Daoine a rugadh i 1832
Catagóir:Péintéirí Francacha
Mangifera indica

Crann síorghlas a fhásann 18 m ar airde, dúchasach d'oirdheisceart na hÁise. Na duilleoga ubhchruthach a bheag nó a mhór, na bláthanna bídeach bán le 4-5 pheiteal. An toradh bog (mangó), 7-10 cm ar fhad, ubhchruthach nó duánchruthach, buí lasta le dearg. Fástar ar son an toraidh mhilis inite é. 

mion|Toradh mangó

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Mangaistín

Crann beag síorghlas (*Garcinia mangostana*) atá dúchasach don Mhalaeisia is ea **crann mangaistíní**. Na duilleoga suas le 20 cm ar fhad, ubhchruthach go héilipseach. Na bláthanna dearg ceathairpheitealach. An toradh cruinn, le craiceann ramhar scothchorcra, agus bia milis bán inite.

## Tagairtí

Catagóir:Torthaí
Mangróbh

Cuid mhaith crann trópaiceach is fothrópaiceach, neamhghaolta, a bhfuil a struchtúir is a mbitheolaíocht cosúil le chéile, a fhásann ar bhláir láibe ar an gcósta nó in inbhear abhann. Fréamhacha aerga (neomatafóir) acu uile, a chabhraíonn le haerú na bhfréamhacha ar thalamh báite. Ginidíonn na síolta is iad fós ar an máthairchrann, rud a ligeann dóibh bunú go tapa nuair a sceitear iad sa timpeallacht athraitheach taoide. Go minic clúdaíonn mangróibh fairsingí ollmhóra, ag foirmiú cineál oirirc fásra.

## Tagairtí
Manaiméadar

Is feiste chun brú i sreabhán (leacht nó gás) a thomhas é **manaiméadar**. De ghnáth, teicníocht bunaithe ar U-fheadán a úsáidtear chuige, agus léirítear an brú leis an difríocht in airde na leachta (mearcair go minic) idir dhá ghéag an fheadáin nuair a cheanglaítear géag amháin don sreabhán ar mian an brú ann a thomhas, agus an ghéag eile don atmaisféar, mar shampla. Má bhíonn barr an mhearcair sa ghéag ceangailte leis an sreabhán h m níos airde ná an ghéag eile, tá an brú sa tsreabhán ρgh níos mó ná brú an atmaisféir (is é ρ dlús an mhearcair, agus g an luasghéarú de bharr domhantarraingthe). Úsáidtear an téarma maniaméadar do shaghsanna eile tomhsaire brú uaireanta, ina ngníomhaíonn an brú le tomhas fórsa ar dhromchla is an dromchla sin ceangailte go meicniúil nó go leictreach/leictreonach le táscaire grádaithe. 

## Tagairtí
Tionscadal Manhattan

Códainm an oibríocht eolaíochta/teicneolaíochta is rúnda sa dara cogadh domhanda, chun an buama adamhach a shaothrú. Tugadh faoi sna Stáit Aontaithe ó 1942, agus bhí eolaithe is innealtóirí ón Eoraip bainteach leis chomh maith. Shroich sé a bhuaic le pléascadh an chéad bhuama adamhaigh, dar chódainm Trinity, in Alamogordo, Nua-Mheicsiceo i 1945. Lean an scéal le buamáil adamhach Hiroshima is Nagasaki na Seapáine an bhliain chéanna. 

## Tagairtí
Peter Mansfield

Fisiceoir Sasanach ab ea an **Ridire Peter Mansfield**. I Lambeth, Londain, a rugadh é ar 9 Deireadh Fómhair 1933. Sa bhliain 2003 roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Paul Lauterbur as a thaighde i saothrú íomháú athshondais (núicléach) mhaighnéadaigh (MRI). Fuair sé bás i 8 Feabhra 2017.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Fisiceoir Sasanacha
Catagóir:Básanna in 2017
Tástáil Mantoux

mion
Instealladh úisc a ullmhaítear ó bhachaillíní eitinne sa chraiceann is ea an **Tástáil Mantoux**. Is tomhas é frithghníomh an chraicinn dó ar fhreagairt imdhíonach na colainne don eitinn. Nuair a bhíonn sí dearfach, is comhartha é go bhfuil eitinn ar dhuine, nó go raibh, nó go bhfuair sé vacsaín ina coinne. 
mion
clé|mion|St. Lucia, 1954

## Stair
Tá  Tástáil Mantoux ainmnithe as an lia Francach Charles Mantoux (1877-1947).

## Tagairtí

Catagóir:Galair Bhaictéaracha
Maoildearg

mion|Seiriceán ag ithe duilleog mhaoildeirge
Is crann duillsilteach í an **mhaoildearg** nó an **crann maoildeirge** (géineas *Morus*). Tá sí de dhúchas oirthearach, ach saothraithe in áiteanna eile le fada. Na duilleoga croíchruthach fiaclach. Na bláthanna fireanna is baineanna ar spící difriúla, cosúil le caitíní. Comhtháthaíonn na torthaí súmhara ar leith ionas go ndéanann an spíce iomlán an chaor. Bíonn torthaí corcra ag an maoildearg dhubh. Is bia don seiriceán duilleoga na maoildeirge báine. 

## Tagairtí

Catagóir:Crainn