Fáil Inis

I Miotaseolaíocht na nGael, coileán Lugha Lámhfhada ab ea **Fáil Inis**.  Dochloíte a bhí an cú i mbun cogaidh, rug sé gach ainmhí fiáin ar bhuail sé leis, agus bhí sé ar a chumas uisce reatha a iompú go fíon á fholcadh ann.  Ar ceann den dá dhuais déag a d'éiligh Lugh ar an gclann Tuireann (Brían, Iuchar agus Iucharba) mar éiric as marú a athair, Cian.  Ba le rí na hIoruadh an cú sula bhfuair mic Tuireann é, agus dúradh mar gheall air "go dtitfeadh gach beithíoch fiáin an domhain […] as a seasamh" agus gur "níos soilsí ná an ghrian ina rotha tintrí."

## Fianuithe
### ''Oidheadh Chlainne Tuireann''

Faightear lánainm an chú, Fáil Inis, sa scéal *Oidheadh Chlainne Tuireann* (Féach Brian, Tuireann), a caomhnaítear ach i lámhscríbhinní den luath 18ú haois amach.  Níor cumadh ní an chú nó a ainm sa ré úd.  Tá cur síos gearr i *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]* faoi éilimh Lugha, ina insítear go bhfuair sé "Cuilen rīg goband na hiruaidhe" (coileán rí-ghabha na hIoruaí), a bhí "ina chú le hoíche agus ina chaora le lá", agus athraíodh go fíon pé uisce a bhuailfeadh a chraiceann ().  Ní thugtar ainm an chú sa *Leabhar Gabhála*.

### Duan 12ú haois
Faightear an cú i nduan na Fiannaíochta den 12ú haois, *Dám Thrír Táncatair Ille*, Dámh/buíon triúir thangadar uile.  

"Coileán rí na hIoruaidhe ... a bhí le Lugh na Leann... D'fhásadh leann/meá nó fíon di, dá bhfolcfadh sí i n-uisce foinse."

Tugann triúr fear ón Ioruaidh leo cú draíochta, *Salinnis* nó Fáil inis,) a athraíonn uisce foinse ar bith a bhuaileann leis ina leann nó fíon.  Ba le Lugh na Leann an cú tráth.  Maraíonn an cú dunne de na Fianna (Dubhán mac Breasail), agus de bharr, tógadh an madra ón triúr acu (*Sela, Dorait, Domnán*) mar chúiteamh.  Maraíonn na Fianna an cú ansin agus feannadh a sheithe (is dóigh lena chumhachta déanta fíona fós ann), agus imíonn leo ar eachtraí thar lear.

### ''Agallamh na Seanórach''

In *[[Agallamh na Seanórach]]*, a aithrisíonn Caílte, déantar cur síos ar thriúr ón Ioruaidh a bhuail na Fianna leo, cé go bhfuil ainmneacha éagsúla acu (*Dub, Ág, Ilar*).  **Fermac** nó **Fer Mac** is ainm dá gcú draíochta, agus ní deirtear gur le Lugh a bhí sé.  Cú ioldathach an ea, a belched out dúinn chomh maith le hór agus airgead.  Madra mór le lá, chrapadh sé go gaidhrín le hoíche.  Chuaigh beirt fhear faire  (prionsaí na nUladh) ag spiaireacht faoi choim na hoíche, i sárú rabhadh an triúir, ach mhúscail an gaidhrín gaoth dhraíochta lena eireaball, agus scuabadh na fir chun siúil, a  gclaimhte sáite isteach a chéile.

## Foinsí
* 
* Mackillop, James, *Dictionary of Celtic Mythology* (1998)
* Leabhar Gabhála na hÉireann, R.A.S. Macalister eag. & aistr., Leabhar 4, "Part VII: Invasion of the Tuatha De Danann" ¶319, Dán LXVI.
* Oidheadh Chlainne Tuireann, Eugene O'Curry eag. & aistr., in Atlantis IV, ll.&nbsp;162-
* "Dám Thrír Táncatair Ille", Damh Thriúr Thángadar i Leith
** O'Curry, 4 stróf, ''The Atlantis'' III, Londain 1862, 396–7. (Ní fheictear ainm an chú sa sliocht. Mícheart é "Lismore fol. 194".)
** Leabhar Laighneach, lch. 207b, Stern, L. Chr., eag. & aistr. (Gearamáinis) "Eine ossianische Ballade aus dem XII. Jahrhundert", ''Festschrift Whitley Stokes zum siebzigsten Geburtstage'', 1900, ll.&nbsp;7–12
** Leabhar Leasa Mhóir, fo. 153 b). Stokes, ''Zeitschrift für Celtische Philologie'', III, lch.&nbsp;432
* Agallamh na Seanórach
** Stokes, "The Story of the Oakgrove of Conspiracy" (Text: lines 6083–6141), Acallamh na Seanórach, Irische Texte III, ll.&nbsp;237-
* books.google
** Dooley & Roe, *Tales of the Elders of Ireland*, ll.&nbsp;153 (agus fonóta); ll.&nbsp;171ff

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta Miotaseolaíochta