open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dafydd Elis-Thomas

Polaiteoir Breatnach ab ea **Dafydd Elis-Thomas**, an **Tiarna Elis-Thomas** (18 Deireadh Fómhair 1946 – 7 Feabhra 2025). Bhí sé ina cheannaire ar Plaid Cymru idir 1984 agus 1991 agus rinne sé ionadaíocht ar dháilcheantar Meirionnydd/Meirionydd Nant Conwy i Westminster idir 1974 agus 1992. Bhí sé ina bhall de Phríomh-Chomhairle na Ríochta Aontaithe agus d'éirigh sé ina chomhalta de Theach na dTiarnaí i 1992.

Sa bhliain 1999 toghadh é ina Chomhalta Tionóil do Dwyfor Meirionnydd. Bhí sé ar an gcéad Oifigeach Ceannais ón tús i 1999 go dtí 2011. Atoghadh chun an Tionóil é i mBealtaine 2016 ach d’fhág sé Plaid Cymru i mí Dheireadh Fómhair fós mar bhall neamhspleách [1] gur éirigh sé as roimh thoghchán Bealtaine 2021.

Bhí sé ina Uachtarán ar Ollscoil Bangor agus ina Uachtarán Oinigh ar Searchlight Cymru freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Básanna i 1925
Catagóir:Gobharnóirí Institiúid Scannán na Breataine
Catagóir:Comhaltaí neamhspleácha den Pharlaimint
Catagóir:Ceannairí Plaid Cymru
Catagóir:Piaraí saoil cruthaithe ag Eilís II
Catagóir:Comhaltaí de Phríomh-Chomhairle na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Daoine ó Caerfyrddin
Catagóir:Piaraí saoil Phlaid Cymru
Catagóir:Baill de chuid Phlaid Cymru den Pharlaimint
Catagóir:Teachtaí de chuid Plaid Cymru
Llywydd Senedd Cymru

Is é **Llywydd Senedd Cymru** () an comhalta atá tofa ag Feisirí eile i Senedd (Parlaimint) na Breataine Bige chun bheith ina chathaoirleach ar a seisiúin iomlánacha, chun ord a choinneáil sa seomra, agus chun cearta na bhFeisirí a chosaint. Cé go bhfuil teideal Béarla ag an bpost freisin (*Presiding Officer*), úsáidtear an teideal "Llywydd" ar urlár an Tionóil sa dá theanga.

## Féach freisin
*Senedd Cymru
*Ceann Comhairle

## Naisc sheachtracha
*Croeso i'r Senedd 

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na Breataine Bige
An Bhreatain Bheag
Catagóir:Senedd Cymru
Honey Hunger

Is úrscéal de chuid Zahran Alqasmi (زهراب القسمي) é Honey Hunger () foilsithe sa bhliain 2017 in Araibis agus in aistriúchán Béarla le Marilyn Booth sa bhliain 2025.

## An Scéal
Is beachaire de chuid na hÓman é an príomhcharachtar. Sa chéad chuid den leabhar déantar cur síos ar a ghairm mar bheachaire in áiteanna áirithe i bhfásaigh Óman agus a chroí istigh i gcúram agus cothú na beiche. Tá cur síos cruinn ar iliomad gnéithe den ghairm sin. Níos fuide anonn sa leabhar téann seiseann agus beirt dlúchairde leis ar thóir mealla na beiche fiánna sna sléibhte. Is triúr pearsantachtaí difriúil atá iontu agus tríd a scéalta siúd insítear dúinn scéal an tsráidbhaile beag agus a mhuintir gurb as dóibh. In ainm an scéil tagraíonn siad do ocras mealla agus dealraíonn sé gur ocras don ghrá, don iontaobhas as a chéile agus bfhéidir do fhaoiseamh ó bhuaireamh an tsaoil atá idir lámha aige. Tá an scéal beag beann ar an bpolaitíocht, an gcreideamh agus ní léir cathain atá sé lonnaithe.

## Tagairtí

* جوع العسل” عمل روائي جديد للكاتب زهران القاسمي 

Catagóir:Beachaireacht
Catagóir:Úrscéalta Araibise
Ciste um Ghníomhú ar son na hAeráide (Eire)

Le **Ciste um Ghníomhú ar son na hAeráide** de chuid Rialtas na hÉireann, tugtar tacaíocht do thionscnaimh agus do thionscadail a chabhraíonn le spriocanna aeráide agus fuinnimh na hÉireann a bhaint amach ar bhealach atá éifeachtach ó thaobh costais de. Tugtar tacaíocht do thionscadail nach dtarlódh dá uireasa, leis an gciste sin. Spreagtar tionscadail nuálacha chun réitigh ar an athrú aeráide a fhorbairt freisin.

Cuireadh an Ciste um Ghníomhú ar son na hAeráide i bhfeidhm ar bhonn reachtúil, le héifeacht ón 1 Lúnasa 2020.  Táthar ag súil go bhfabhrófar timpeall €500 milliún don Chiste um Ghníomhú ar son na hAeráide i rith na tréimhse go dtí 2027.

Cuirtear acmhainní ar fáil don Chiste um Ghníomhú ar son na hAeráide ó fháltais an tobhaigh a íoctar leis an nGníomhaireacht Chúltaca Ola Náisiúnta (NORA) i leith diúscairtí ábhartha táirgí peitriliam.

## Féach freisin

* Athrú Aeráide in Éirinn
* An Ghníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Éire), nó an GCC
* Comhairle um Athrú Aeráide (Éire)

## Naisc sheachtracha

*  Treoirlínte a Bhaineann Cur isteach ar Íocaíocht Tacaíochta Airgeadais ón Chiste um Ghníomhú ar son na hAeráide, Bealtaine 2022

## Tagairtí

Catagóir:Timpeallacht
Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann
Catagóir:Athrú aeráide in Éirinn
Suarlathas

Is éard is **suarlathas** nó **caclathas** ann ná rialtas atá á reáchtáil ag na saoránaigh is measa, is lú cáilithe, nó is neamhscrupallaí.

Is minic a bhaintear leas as an téarma mar íomhá seachas mar theideal oifigiúil, mar gheall ar an gciall díspeagúil a bhaineann leis; dealródh sé, dá bhrí sin, go mbeadh a úsáid suibiachtúil. 

## Sanasaíocht
Tá an leagan *caclathas* in úsáid sa Ghaeilge ón mbliain 2008.  Ceapadh an téarma oifigiúil Gaeilge sa bhliain 2025. Tagann an focal ó dhá fhocal Gréigise, κάκιστος *kakistos* (is measa) agus κράτος *kratos* (riail).

## Naisc sheachtracha
*kakistocracy
*What Is Kakistocracy? 
*kakistocracy (n.)

## Tagairtí

Catagóir:Córais rialaithe
Catagóir:Focail nuachumtha
Gotach

Tá níos mó ná brí amháin leis an bhfocal **Gotach**:

* Gotaigh: lipéad eitni-theangeolaíoch ó ré Impireachta na Róimhe
* Ealaín Ghotach: stíl ealaíne a tháinig sa treis in Eoraip na Meán-Aoiseanna
Jane O'Leary

Is cumadóir agus ceoltóir in Éirinn í **Jane O'Leary** (a rugadh in Hartford, Connecticut ar an 13 Deireadh Fómhair 1946). Tá breis agus 70 saothar cumtha aici, saothar a sheinntear agus a chraoltar go mion minic.

## Gairm
Tá sí ina cónaí in Éirinn ó 1972.

Sa bhliain 1976, bhunaigh O'Leary an *ensemble* comhaimseartha ceoil, *Concorde*, chun ceol nua a chur chun cinn agus a sheinm go rialta. 

Bhunaigh sí *Music for Galway* i 1981 agus bhí sí ina cathaoirleach air. 

Bhí O'Leary ar Bhord an Cheolárais Náisiúnta, na Comhairle Ealaíon, agus ar Choiste um Chaidreamh Cultúir na Roinne Gnóthaí Eachtracha. Bhí sí in Cathaoirleach ar an Contemporary Music Centre agus an t-ionad sin á fhorbairt go mór ag an am.  Duine de lucht bunaithe Aosdána í Jane

Bhí O'Leary ina Cumadóir Cónaitheach le hAcadamh Ríoga Cheol na hÉireann. Bhí cumadóireacht á teagasc aici san Ardscoil Cheoil agus Drámaíochta in Institiúid Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath ar feadh tréimhse. 

Bhronn Ollscoil na Gaillimhe Céim Dhochtúireachta sa Cheol uirthi in 2007.  In 2018, bhronn *Music for Galway* an teideal *Buan Chara* ar Jane O’Leary as an méid a chuir sí leis an eagraíocht ó 1981.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Connecticut
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Cumadóirí ban
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Baill d'Aosdána
Macdara Ó Faoláin

Is ceoltóir as an Rinn i gCo. Phort Láirge é **Macdara Ó Faoláin**. "Thosaigh sé ag seinm nuair a bhí sé an-óg. Bhí a bheirt deartháireacha ag seinm roimhe agus is dócha gur sin agus ceol Planxty a spreag é don chuid is mó. Sheinn sé lena dheartháireacha is é ag fás aníos agus rinne sé staidéar ar an gceol i gCeol-Scoil Chorcaí níos déanaí. Thaifead sé dhá albam lena dheartháireacha sa ghrúpa Nuadán, agus thug sé tionlacan do go leor eile sular thosaigh sé lena chuid tionscnamh féin." Seoladh an t-albam dá chuid *Ar Thaobh Chill an Fhuarthainn* in 2025. Sa bhliain 2025 ghlac sé páirt i gcamchuairt Music Network.

### Spreagadh
Andy Irvine, Planxty don chuid is mó.

## Féach freisin
* Lisa Hannigan
* Ríona Sally Hartman
* Múlú

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Amhránaithe Gaeilge
Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí
Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Nuatheachtaí na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Nuatheachtaí na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Albam na Bliana (Amhráin Thraidisiúnta)
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Contae Phort Láirge
Catagóir:Cumadóirí Éireannacha
Michael McBride (dochtúir)

Lia comhairleach is ea an tOllamh Sir **Michael Oliver McBride** atá ag feidhmiú mar Phríomhoifigeach Leighis Thuaisceart Éireann ó Mheán Fómhair 2006 i leith . 

D’fhreastail McBride ar St Malachy's College (Gaeilge: Choláiste Naomh Mhaolmhaodhóg) i mBéal Feirste.  D’fhreastail sé ansin ar Ollscoil na Banríona, Béal Feirste, áit ar bhain sé céim leighis MB BCh BAO amach, le gradam sa Leigheas agus sa Máinliacht, sa bhliain 1986.  Sa bhliain 1991, bhain McBride Comhaltacht Taighde amach ag Scoil Leighis Ospidéal Naomh Muire agus i gColáiste Imperial Londain, áit a ndearna sé taighde ar chóireálacha nua drugaí do VEID . Ó 1994 go 2006 d’oibrigh sé mar Chomhairleoir VEID laistigh den tseirbhís leighis úraiginitiúil ag Iontaobhas Ghrúpa Ríoga na nOspidéal i mí Lúnasa 2002. I mí Mheán Fómhair 2006, cheap an Roinn Sláinte é ina Phríomhoifigeach Leighis Thuaisceart Éireann.   Ceapadh é ina Rúnaí Buan gníomhach ar an Roinn Sláinte agus ina Phríomhfheidhmeannach ar Shláinte agus Chúram Sóisialach TÉ, idir Márta agus Lúnasa 2009 ar iarratas ón Aire a bhí ann ag an am. I mí na Samhna 2014, ar iarratas ón Aire Sláinte ag an am, ceapadh é ina Phríomhfheidhmeannach ar Iontaobhas Sláinte agus Cúraim Shóisialta Bhéal Feirste, ar sheirbhís go dtí Feabhra 2017 agus é ag leanúint ar aghaidh ina ról mar Príomhoifigeach  Leighis (POL). 

Ceann de na saincheisteanna iomadúla a raibh air déileáil leo le linn a thréimhse mar Phríomhoifigeach Leighis ná an Phaindéim COVID-19 . 

Rinneadh ridire de McBride in Onóracha Breithlá 2021 as seirbhísí do shláinte an phobail i dTuaisceart Éireann.  Sa bhliain 2021, bronnadh Ollúnacht oinigh i gCleachtas Sláinte Poiblí air ó Ollscoil na Banríona, Béal Feirste, as seirbhísí do Shláinte Phoiblí .[ 2]. 

## Tagairtí

Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Bliain bhreithe in easnamh (daoine beo)
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Daoine a bhfuil baint acu le Imperial College London
Catagóir:Príomhoifigigh Leighis Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine a fuair oideachas i gColáiste Naomh Mhaolmhaodhóg
Catagóir:Dochtúirí leighis ón 20ú haois ó Thuaisceart Éireann
Catagóir:Dochtúirí leighis ón 21ú haois ó Thuaisceart Éireann
Clóphreas

[mion|Clóphreas san Iarsmalann Gutenberg, [Mainz]]
[mion|[Johannes Gutenberg]]
Roimh na 1450idí, bhí ar dhaoine leabhair a chóipeáil de láimh nó blocphriontáil a úsáid. Ach in 1450 rinne Gearmánach darbh ainm Johannes Gutenberg an chéad **chlóphreas.**  Rinneadh litreacha aonair miotail agus cuireadh i bhfráma iad  Bhí na clódóirí in ann 300 leathanach a phriontáil in aghaidh an lae ag an am.

## Stair
Roimh an Renaissance bhí ar dhaoine leabhair a chóipeáil le lámh, ach thart ar an mbliain 1450 cheap Johann Gutenberg an chéad chlóphreas miotail inaistrithe. Ba mhodh an-éasca agus an-tapaidh é  chun leabhair a chóipeáil agus a scaipeadh.   Mar sin, chuir Gutenberg modh dáileacháin éifeachtach ar fáil do smaointe úra an *[[Renaissance]]*.

Tháinig an chéad leabhar clóite ná leagan den Bhíobla in 1455.  Rinne siad páipéar línéadaigh agus maireann leabhair go fóill a bhí clóbhuailte ar an pháipéar sin.

Ar cuairt go Kõln na Geannáine in 1471-2), d'fhoghlaim William Caxton ceird na clódóireachta. Chuir sé cló ar an gcéad leabhar Béarla, *The Reeuyell of the Historyes of Troye* i 1475.

Faoin mbliain 1500, bhí 10,000,000 leabhar clóite ann.

Sa 20ú céad tháinig clóphreasanna príobháideacha, clubanna leabhar, teicníochtaí nua priontála, leabhair faoi chlúdach bog, agus téacsleabhair scoile is ollscoile, ionas gur foilsíodh níos mó teideal ná riamh.

## Féach freisin

* Priontaíocht
* Johannes Gutenberg
* William Caxton
* Laurens Janszoon Coster
* Cló Gaelach

## Tagairtí

Catagóir:Meáin chlóite
Catagóir:1440idí
Catagóir:An Athbheochan
Catagóir:1450
Catagóir:1450idí
Catagóir:Johannes Gutenberg
Televisa

Is cuideachta meáin Mheicsiceo é **Grupo Televisa, S.A.B.**, ar a dtugtar **Televisa** go simplí. Bunaíodh é i 1973. Tá sé ceanncheathrú i gCathair Mheicsiceo.

Catagóir:Stáisiúin teilifíse
Catagóir:Stáisiúin teilifíse Mheicsiceo
James Shannon

Tá níos mó ná duine amháin a bhfuil an t-ainm **James Shannon** orthu:

* James Shannon: rapálaí Éireannach
* James Shannon: polaiteoir Éireannach de chuid na 20ú haoise luaithe
James Shannon (ceoltóir Éireannach)

Is ceoltóir Éireannach a chasann hip-hop ailtéarnach é **James Shannon**. Is as Baile an Chairpintéaraigh i mBaile Átha Cliath 15 do James Shannon, fear óg a bhíonn ag rapáil as Gaeilge leis féin agus leis an mbanna IMLÉ freisin. Ag fás aníos dó, bhíodh dúil mhór aige sa cheol agus é á sheinm go minic aige. Nuair a bhí sé an-óg sheinn sé go leor ceol traidisiúnta agus nuair a thosaigh sé leis an ngiotár ag 10 mbliana d’aois, dúisíodh suim ann ceol a chumadh é féin. Bhí suim mhór aige i gceol hip-hop i dtólamh agus nuair a chonaic sé go raibh daoine ag dul dó in Éirinn spreagadh é chun tosú ag scríobh in aois a 14 bliain dó.

## Féach freisin
*IMLÉ
*Róisín Seoighe

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Rapálaithe Éireannacha
Catagóir:Rapálaithe Gaeilge
Catagóir:Rapcheoltóirí
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Nuatheachtaí na Bliana
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Comhbheartas Slándála agus Cosanta an Aontais Eorpaigh

Is é an **Comhbheartas Slándála agus Cosanta** (**CBSC**) ná beartas slándála agus cosanta an Aontais Eorpaigh. Is bunchuid den bheartas eachtrach AE é, an Comhbheartas Eachtrach agus Slándála.  Rinneadh athrú ó bhonn go tobann ar chúrsaí slándála na hEorpa nuair a rinne an Rúis ionradh ar an Úcráin in 2022.

mion | Baill roimh 2022
mion | 200px | Bonn Seirbhíse

## Cúlra
Bhí cúrsaí san Eoraip ag dul i dtreo struchtúr míleata níos foirmiúla agus níos buaine a bhunú sna 2020idí.  Bhí an tréimhse fhada gan cogaí idir mórthíortha san Eoraip ón Dara Chogadh Domhanda go dtí ionradh na Rúise ar an Úcráin  sa bhliain 2022 bunaithe ar dhá bhac, nó díspreagadh.

* Ar thaobh amháin bhí armlann núicléach na Rúise, an armlann núicléach is mó ar domhan, a d’fhág (agus a fhágann fós) gurbh ionann agus féinmharú a bheadh ann don iarthar ionradh a dhéanamh ar an Rúis nó an bloc Sóivéadach mar a bhí.
* Ar an dtaobh eile, bhí Alt a 5 de Chonradh ECAT a d’fhág gur chreid gach éinne – an Rúis san áireamh – go dtiocfadh ballstáit uile ECAT , agus Meiriceá go háirithe, i gcabhair ar aon bhallstát a ndéanfaí ionsaí air. Agus dar ndóigh cumhacht mhór núicléach eile ba ea Meiriceá agus is ea fós. D’fhág sin go raibh an riosca a bhain le hionsaí rómhór do cheachtar taobh.

Sa bhliain 2025, chuir Donald Trump deireadh leis an gcóras slándála sin. Ní raibh meas madra aige ar chaidrimh fhadbhunaithe Mheiriceá lena gcomhghuaillithe. Ag an am céanna, níor chreid rialtais na hEorpa níos mó gur féidir brath ar Mheiriceá le teacht i gcabhair orthu.

Cé go deirtear go bhfuil ECAT i gcónaí fós mar bhunchloch na comhchosanta dá ballstáit sa cháipéis chéanna, bhí moltaí ann  fórsa míleata níos láidre - agus neamhspleách -  a bhunú san Eoraip.

## CBSC
Cruthaíodh clásal frithpháirteach cosanta faoi Chonradh Liospóin. Áirítear leis an CBSC comhbheartas cosanta AE a leagadh amach de réir a chéile; "tiocfaidh comhchosaint as sin nuair a chinnfidh an Chomhairle Eorpach gur cheart é sin a dhéanamh".

in 20222, roghnaigh muintir na Danmhairge a bheith páirteach i gcomhbheartas slándála agus cosanta an AE ; mar sin bhí cead ag an Danmhairg a bheith lánpháirteach in obair mhíleata an Aontais agus i bhforbairt na gné míleata de.

## CBSC agus Éire
Bhí cúrsaí san Aontas Eorpach sna 2020idí ag dul i dtreo struchtúr míleata níos foirmiúla agus níos buaine a bhunú. Tá seans ann go mbeidh sé seo ag teacht salach ar bheartas neodrachta na hÉireann de réir a chéile. In 2024, dhearbhaigh Éire a rannpháirtíocht agus tacaíocht d’fhorbairt thionscnaimh CBSC.

## Féach freisin

* Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh
* Neodracht na hÉireann
* Cogaíocht hibrideach
* Dúnghaois Gerasimov na Rúise

## Nótaí

## Tagairtí

Catagóir:ECAT
Catagóir:An tAontas Eorpach
Fionnán

Tá níos mó ná ciall amháin le **Fionnán**:

## Daoine

* Naomh Fionnán (470 – 549)  - Naomh, as Cluain Ionaid
* Fionnán (t. 495 – 589) - Misinéir Críostaí Éireannach

## Eile

* Fionnán - cineál planda
Gruaimscrolláil

Is éard is **gruaimscrolláil** ann ná a bheith ag brabhsáil agus ag léamh go leanúnach drochscéalta faoi eachtraí tubaisteacha agus uafáis ar líne.

## Tagairtí

Catagóir:Focail nuachumtha
Óstlann árasánach

mion| Óstlann árasánach i Hammond, Indiana
Is coimpléasc árasán le seirbhísí é **óstlann árasánach** nó **árastán** ( **óstán cónaitheach**, nó **óstán fadchónaithe** freisin) a úsáideann córas áirithinte ar stíl óstáin . Tá sé cosúil le hárasán a ligean ar cíos, , ach gan aon chonarthaí seasta agus is féidir le háititheoirí "seiceáil amach" aon uair is mian leo, faoi réir an íosfhad fanachta is infheidhme a fhorchuireann an chuideachta.

Is gnách go dtugann óstlann árasánach árasán lánfheistith. Is gnách go mbíonn na coimpléisc seo saincheaptha, agus cosúil le coimpléasc óstáin ina bhfuil líon éagsúil árasán. Tá an t-achar a fhanann daoine sna hostlanna árasánacha éagsúil idir cúpla lá go míonna nó fiú blianta. Úsáideann na daoine a fhanann in ostlanna árasánacha iad mar chóiríocht fhadtéarmach; mar sin, is minic a bhíonn na hóstáin feistithe leis an gcuid is mó de na rudaí a bheadh ag teastáil ón ngnáth theach cónaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Tithíocht
Aireachas

Is éard is **aireachas** ann ná bealach chun oiliúint a chur ar an aigne díriú ar an am i láthair, chun mothú níos suaithí agus an mheabharshláinte a fheabhsú. Eascraíonn an t-aireachas ó ghné shuntasach de thraidisiúin na Hiondúch agus na na mBúdaíoch,   agus tá sé bunaithe ar theicnící machnaimh Chan, Guān, agus teicnící machnaimh na Tibéide.  Cé go bhfuil goleor sainmhínithe agus teicníochtaí aireachais  ann,  déanann traidisiúin Bhúdacha cur síos ar cad is brí leis an t-aireachas, mar shampla an chaoi a n-eascraíonn agus a scoireann dearcthaí ar an am atá thart, ar an am i láthair agus ar an am atá le teacht mar impriseain chéadfacha agus feiniméin mheabhracha .    I measc na ndaoine aonair a chuir leis an tóir  a bhí ar  aireachas i gcomhthéacs nua-aimseartha an Iarthair tá Thích Nhất Hạnh, Joseph Goldstein, Herbert Benson, Jon Kabat-Zinn, agus Richard J. Davidson .  

## Tagairtí


Catagóir:Aireachas (An Búdachas)
Catagóir:Aireachas (síceolaíocht)
*
Catagóir:Machnaimh
Catagóir:Idirghabhálacha intinne-colainne
Atossa Araxia Abrahamian

Is iriseoir í **Atossa Araxia Abrahamian** () atá bunaithe i Nua Eabhrac agus atá ina eagarthóir sinsearach ar *The Nation*. Is í Abrahamian freisin údar an leabhair neamhfhicsin 2015 *The Cosmopolites: The Coming of the Global Citizen*.

## Saol agus slí bheatha
Rugadh Abrahamian i gCeanada agus d'fhás sí aníos san Eilvéis. D'oibrigh a tuismitheoirí, arbh Iaránaigh de shliocht Airméanach agus Rúiseach iad, do na Náisiúin Aontaithe. Tá saoránacht na hEilvéise, Cheanada agus na hIaráine aici  agus labhraíonn sí Béarla, Fraincis agus Rúisis. 

Is alumna í Abrahamian de chuid Scoil Idirnáisiúnta na Ginéive. Ghnóthaigh sí fochéim san fhealsúnacht ó Choláiste Columbia sa bhliain 2008. Ghnóthaigh sí céim mháistreachta ansin ag Scoil Iarchéime na hIriseoireachta in Ollscoil Columbia.

Thosaigh sí a gairm mar iriseoir gnó do Thomson Reuters . Bhí Abrahamian ina eagarthóir ar an iris *The New Inquiry* and *Dissent* ina dhiaidh sin. D'oibrigh sí freisin mar eagarthóir tuairimí do Al Jazeera America. Sa bhliainIn 2018, ainmníodh í ina heagarthóir sinsearach ar *The Nation*.

Bhí a saothar le feiceáil in The Atlantic.

## Saothair

*  
* 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine de bhunadh na hIaráine
Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir:Iriseoirí Eilvéiseacha
Catagóir:Mná
Lorna Siggins

Is iriseoir as Albain í **Lorna Siggins**. Bhí sí ina Comhfhreagraí ag an Irish Times ar chúrsaí mara agus an Iarthair ó 1998 go dtí na 2010idí.  Scríobhann sí ó shin don iris *Afloat* agus an Irish Independent. 

## Beatha
Rugadh Siggins san Albain ach b’as Sligeach a muintir. Fuair sí a cuid oideachais i nGlaschú, i gCill Dara agus i mBaile Átha Cliath áit a ndearna sí staidéar ar na Dána i gColáiste na Tríonóide. Chaith Siggins bliain ag múineadh sa Mheánoirthear sular thug sí aghaidh ar shaol na hiriseoireachta. 

Thosaigh sí amach mar shaoririseoir agus ansin i 1988 thosaigh sí ag obair leis an Irish Times, áit ar chaith sí deich mbliana sa seomra nuachta i mBaile Átha Cliath. I 1993, chaith sí seacht seachtaine le Dawson Stelfox, an chéad Éireannach a bhain barr Sliabh Everest amach, agus a fhoireann sna Himiléithe. Tá saothar foilsithe aici ar Everest, na seirbhísí deonacha tarrthála farraige, iar-Uachtarán Máire Mhic Róibín agus conspóid Ghás na Coiribe i Maigh Eo.

Bhronn Ollscoil na Gaillimhe Céim Mháistreachta Oinigh sna Dána *honoris causa* ar Siggins in 2013.

## Leabhair

* *Everest Callling* (1994) - 
* *The Woman Who Took Power in the Park: Mary Robinson* (1997) - 
* *Mayday! Mayday!* (2004) - 
* *Once Upon a Time in the West: the Corrib gas controversy* (2010) - 
* *Search and Rescue: True stories of Irish Air-Sea Rescues and the Loss of R116* (2022) - 

## Tagairtí

Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Baniriseoirí
Catagóir:Irish Independent
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Alumni Ollscoil na Gaillimhe
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Teomólungma
Catagóir:Iriseoirí The Irish Times
Catagóir:Daoine Albanacha
Sorbus aucuparia

Is speiceas de chrainn dhuillsilteach nó tor é fan fhine Rosaceae é ***Sorbus aucuparia***, ar a dtugtar go coitianta **caorthann** nó **crann caorthainn** freisin.

Tá stoc caol ag an gcrann le coirt mín, coróin scaoilte agus cruinn, agus tá a dhuilleoga duillíneach i mbeirteanna ar fhéith lárnach le duillín deiridh. Bláthaíonn sé ó Bhealtaine go Meitheamh i gcoirímí dlúth de bhláthanna beaga scothbhuí agus forbraíonn sé pómaí beaga dearga mar thorthaí a aibíonn ó Lúnasa go Deireadh Fómhair agus a itheann go leor speiceas éan.

Is speiceas an-athraitheach é, agus d’úsáid luibheolaithe sainmhínithe éagsúla den  speiceas chun crainn atá dúchasach do limistéir áirithe a áireamh nó a eisiamh. Áiríonn sainmhíniú le déanaí  crainn dhúchasacha don chuid is mó den Eoraip agus codanna den Áise, chomh maith le tuaisceart na hAfraice. Síneann an raon ó Mhaidéara, Éire agus an Bhreatain Mhór agus an Íoslainn go dtí an Rúis agus tuaisceart na Síne . Murab ionann agus go leor plandaí le dáiltí comhchosúla, níl sé dúchasach don tSeapáin.  Tá an planda sioc-dhian agus coilionn sé áiteanna suaite agus doshroichte  mar speiceas ceannródaíoch gearrthéarmach .

Baineadh úsáid as na torthaí agus an duilliúr i gcruthú miasa agus deochanna, mar mhíochaine tíre, agus mar fodar do bheostoc . Go traidisiúnta baineadh úsáid as a adhmad diana solúbtha le haghaidh adhmadóireachta. Cuirtear é chun ithir a neartú i réigiúin sléibhe nó mar chrann ornáideach agus tá roinnt saothróg ann.

## Tagairtí

Catagóir:Flóra na hEorpa
Švejk — An Dea-Shaighdiúir (dráma raidió)

Is dráma raidió scigmhagúil é ***[[Švejk — An Dea-Shaighdiúir (dráma raidió)|Švejk — An Dea-Shaighdiúir]]*** (fuaimniú: *smheidhc*, ) atá bunaithe ar an úrscéal cáiliúil de chuid Jaroslav Hašek sa t ("Eachtraí an Dea-Shaighdiúra Švejk sa Chogadh Domhanda"). Is é Breandán Ó hEithir a chóirigh i nGaeilge é ina sé chuid, agus is iad Breandán Ó Dúill, Tony Doyle, Peadar Lamb agus Máire Nic Gearailt a ghlac na príomhpháirteanna ann. Bhí sé ina "Dráma an tSathairn" ag RTÉ Raidió 1 thar dhá mhí sa bhliain 1986.

Is é an bunleabhar grinn dhuibh an "prós-shaothar is cáiliúla de chuid an fichiú haois sa tSeicis", agus bhí cóip de ina bhailiúchán pearsanta leabhar ag Máirtín Ó Cadhain.


Svejk trail.jpg|alt=léarscáil d'Oirthear na hEorpa|Cúrsa taistil an tsaighdiúra chóir, ó Phrág chomh fada leis an Úcráin
Hasek jaroslav1915.jpg|alt=Fear faoi éadach airm|Údar an bhunleabhair, Jaroslav Hašek, ina shaighdiúir dá ainneoin féin sa Chéad Chogadh Domhanda 
Josef Švejk monument in Dobromyl (1).jpg|Séadchomhartha don Švejkeach san Úcráin


## Tagairtí

Catagóir:Drámaí Raidió Gaeilge
Catagóir:Drámaí Raidió
Catagóir:Closdrámaí i nGaeilge
Catagóir:Closdrámaí
Catagóir:Closdrámaí grinn i nGaeilge
Catagóir:Closdrámaí grinn
Catagóir:Drámaí Gaeilge
Catagóir:Drámaí
Catagóir:Aistriúcháin
Catagóir:Aoir
Catagóir:An frith-mhíleatachas
Catagóir:Cultúr na Seice
Catagóir:Prág
Catagóir:An Ostair-Ungáir
Catagóir:Stair na hOstaire
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Patricia Burke Brogan

File, drámadóir, péintéir agus Gaillimheach ba ea **Patricia Burke Brogan** (17 Márta 1926 – 5 Meán Fómhair 2022). Bhí péinteálacha agus grafaicí léi ar taispeáint go forleathan, go náisiúnta agus go hidirnáisiúnta.  Rugadh í i gCo. an Chláir agus bhí sí ag cur fúithi i gCathair na Gaillimhe níos déanaí

## Saol
Chaith Burke Brogan tréimhse ghairid dá hóige ina nóibhíseach ag obair i neachtlann Mhaighdilíneach; bíodh an teach níocháin ‘Magdalene’ i nGaillimh ar choirnéal sa tsráid Forster, gar go maith don Fhaiche Mhór.  Dúirt sí go raibh an neachtlann cosúil le hifreann mar a chuir Dante síos air. D’éirigh sí as na mná rialta agus í fós óg. Ar fhágáil an oird di, tharraingíodh sí aird go minic ina cuid scríbhinní ar an saol crua a bhí ag mná sa neachtlann i nGaillimh. 

## Saothar
Cuireadh a dráma *Eclipsed* ar stáitse den chéad uair sa bhliain 1992, bunaithe ar a bhfaca sí ann nuair a bhí sí ina nóibhíseach.  Suite i neachtlann Mhaighdilíneach sna 1960idí, is scéal é seo a bhfuil brón agus greann ina n-orlaí tríd. Tá an dráma bunaithe ar a taithí agus í ina nóibhíseach le Siúracha na Trócaire sa neachtlann Maigdiléana  i nGaillimh..  Ó shin i leith tá sé curtha ar stáitse ar fud an domhain agus tá sé aistrithe go teangacha eile lena n-áirítear an tSeapáinis. Foilsíodh a cuimhní cinn in 2014.

Is iomaí duais atá bainte amach ag Burke Brogan as a cuid drámaí, dánta, grafaicí agus gearrscéalta.  Bronnadh duais Fringe First ar *Eclipsed*  ag Féile Amharclannaíochta Dhún Éideann.  Bhronn Ollscoil na Gaillimhe  *Máistreacht sna Dána honoris causa:* uirthi in 2014.  Bronnadh Saoirse Chathair na Gaillimhe uirthi in 2022.

## Gaeilge
Tháinig leagan Gaeilge, "Faoi Scáth", de dhráma  *Eclipsed* amach in 2015, Helen Ní Shé a d’aistrigh an script go Gaeilge.

## Féach freisin

* Tithe Maigdiléanacha
* Ena McEntee

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Banfhilí
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Péintéirí Éireannacha
Catagóir:Tithe Maigdiléana
Catagóir:Mná rialta
Lumbricus terrestris

Is speiceas mór de phéisteanna scothdhearga é ***Lumbricus terrestris*** a mheastar a bheith dúchasach d’Iarthar na hEorpa, ach atá scaipthe go forleathan ar fud an domhain anois (mar aon le go leor lumbricí. eile). I gceantair áirithe ina bhfuil sé ina speiceas neamhdhúchasach, measann roinnt daoine gur lotnaid shuntasach é mar gheall ar a chumas dul in iomaíocht le péisteanna dúchasacha.. 

Ar fud cuid mhór den Eoraip, is é an speiceas péisteanna talún is mó a fhaightear go nádúrtha, agus go hiondúil sroicheann sé idir 20 cm go 25 cm ar fad nuair a sínítear é.
## Tagairtí
Catagóir:Lumbricidae
Catagóir:Ainmhithe a ndearnadh cur síos orthu in 1758
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Foclóirí Gaeilge na hAlban

Téann stair **fhoclóirí Gaeilge na hAlban** siar go dtí tús an 17ú haois. Ba sa chéad leath den 19ú haois a bhí buaic-tháirgthe an fhoclóra Ghaelaigh, rud nach bhfuil a shárú go fóill fiú ag forbairtí nua-aimseartha ag deireadh an 20ú haois agus tús an 21ú haois. Is foclóirí ó Ghàidhlig go Béarla a bhí i bhformhór na bhfoclóirí a foilsíodh go dtí seo.

## Stór focal
Ba iad na réamhtheachtaithe ba luaithe ar fhoclóirí fíor-Ghaelacha na gluaiseanna, nach raibh ann go minic ach liostaí focal, a tháinig chun solais den chéad uair sa bhliain 1702 le liosta focal an Urramigh Robert Kirk, a bhí mar aguisín leis an *Scottish Historical Library*  le William Nicolson .   Bhí liostaí focal suntasacha do chanúintí Earra-Ghàidheal agus Siorrachd Inbhir Nis sa saothar allamuigh a rinne Edward Lhuyd idir 1699-1700, nár foilsithe áfach go dtí i bhfad níos déanaí.

Daichead bliain ina dhiaidh sin, d’fhoilsigh an *Society in Scotland for Propagating Christian Knowledge* teideal darbh ainm *Leabhar a Theagasc Ainminnin* ("Leabhar do mhúineadh na n-ainmneacha") sa bhliain 1741, arna chur le chéile ag Alasdair mac Mhaighstir Alasdair . 

## Amlíne

* 1702 *Leabharlann Stairiúil na hAlban* le W. MacNeacail, ina bhfuil ar lch. 334–346 *A Vocabulary of the Irish Canúint, á labhairt ag Gaill na hAlban; bailithe ag an Uasal Kirk*
* 1699 &#x2013; 1700 Obair allamuigh le Edward Lhuyd
* 1741 *Leabhar a Theagasc Ainminnin / A Galick an English vocabulary*

## Foclóirí

### 18ú agus 19ú haois
D’fhoilsigh an tAth. William Shaw an chéad fhoclóir sa chiall nua-aimseartha sa bhliain 1780, the ''Galic and English Dictionary'', ina raibh céatadán mór de théarmaí Gaeilge.  Lean foclóir beag Robert MacFarlane, *Nuadh Fhoclair Gaidhlig agus Beurla* ("New Gaelic and English dictionary") sa bhliain 1795.  Go díreach 10 mbliana ina dhiaidh sin d’fhoilsigh Peter MacFarlane, aistritheoir foilseachán reiligiúnach, an chéad fhoclóir déthreoch sa bhliain 1815, the *New English and Gaelic Vocabulary - Focalair Gaelig agus Beurla*. . 
## Tagairtí


Catagóir:Saothair Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Foclóireacht
Catagóir:Gaeilge na hAlban
Teacht aniar aeráide

mion
Is éard atá i gceist le **teacht aniar aeráide** ná an cumas déileáil le tionchair diúltacha an athraithe aeráide ar bhealach a laghdaíonn an tionchar ar dhaoine agus ar an gcomhshaol, agus a mbaineann leas as deiseanna dearfacha, mar shampla, foirgnimh a ullmhú le haghaidh tonnta teasa níos minice trí bhíthin córais aerála níos fearr a shuiteáil.  

Is ionann teacht aniar aeráide agus cumas córais, bíodh córas fisiciúil, sóisialta nó éiceolaíochta é, athrú aeráide a mhaolú agus freagairt dó. Trí phleanáil éifeachtach oiriúnaithe agus forbairt inbhuanaithe a chur i bhfeidhm (rialachas agus dearadh institiúide san áireamh), is féidir leis na tionchair dhiúltacha ar an aeráid a laghdú agus teacht i dtír i gcomhthráth ar aon torthaí dearfacha. Ceadóidh seo don chóras filleadh ar an staid a bhí bainte amach aige roimhe seo nó dul in oiriúint do staid nua a thapúla agus is féidir.

## Féach freisin

* Athrú aeráide

## Tagairtí

Catagóir:Aeráid
Naomh Beagnait

Is í **Naomh Beagnait** () pátrún Dheilginse i gContae Bhaile Átha Cliath. Luaitear í i Laidin mar “virgo non martyr” (maighdean seachas mairtíreach)." Comórtar a féile ar an 12 Samhain. Tá a hainm ar dhá fhothrach eaglaise i nDeilginis, ceann acu ar Oileán Dheilginse agus an ceann eile in aice le Caisleán Dheilginse, foirgneamh a tógadh sa 14ú haois. Tá baint aici chomh maith le tobar beannaithe ar an oileán. 

Tá sé ráite go mícheart gur leagan truailllithe de “Beinidict” í Beagnait.. Chuirfeadh na scéalta a insíodh fúithi in iúl gur aithníodh í mar dhuine de na naoimh éagsúla a dtugtar Bega nó Begha nó Becga orthu i bhféilirí na naomh.

Ainmnítear Beagnait sna féilirí in dhá lámhscríbhinn portúis a bhí le fáil i leabharlann Choláiste na Tríonóide i mBaile Átha Cliath sa 19ú haois. Bhain ceann acu le heaglais Chluain Dolcáin agus bhain an ceann eile heaglais pharóiste Naomh Eoin Soiscéalaí, ach ní luaitear í i bhFéilire Aonghusa Céile Dé.

## Beatha
Deir foinse amháin gurbh é Colmán mac Aodha athair Bheagnata. Deirtear gur ob sí do na fir a tháinig sa tóir uirthi toisc gur rogha léi í féin a thabhairt do Dhia. Deirtear gurbh ancaire í nó go raibh sí ina ban-ab ar oileán beag amach ó chósta Shasana. B’fhéidir nárbh as Deilginis do Bheagnait i ndáiríre agus gur mhisinéirí as Albain a bhunaigh an dá eaglais a bhfuil a hainm orthu.

Luaitear Beagnait sa bhéaloideas. Deirtear go raibh sí ag réiteach ceithre spóla feola lá agus súil aici le ceathrar aíonna ach go bhfaca sí madra ocrach agus gur thug sí spóla amháin dó. Ghuigh sí Dia agus nuair a tháinig a máthair isteach bhí ceithre spóla fós sa chorcán. Deir scéal eile go raibh sí ag dul i gcoinne Chnoc Dheilginse nuair a casadh seanduine uirthi a raibh cneánna ar a lámha agus ar a chosa. Ba thrua léi a chás agus leigheas sí é.

## Tagairtí

## Liosta leabhar
* Crosthwaite, John Clarke. *The Book of Obits and Martyrology of the Cathedral Church of the Holy Trinity, Commonly Called Christ Church, Dublin*. Dublin: Irish Archaeological Society, 1844, pp. lxv–lxvi online.
* O'Reilly, Joseph P. "Notes on the Orientation and Certain Architectural Details of the Old Churches of Dalkey Town and Dalkey Island." *Proceedings of the Royal Irish Academy* 24 (1902–1904) 195–226.
* O'Reilly, Patrick J. "The Christian Sepulchral Leacs and Free-Standing Crosses of the Dublin Half-Barony of Rathdown." *Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland* 31 (1901),  pp.&nbsp;134–161, especially p.&nbsp;158ff. ar líne.

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Ban-naoimh na hÉireann
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Ionad na Fuiseoige

Is ionad pobal, cultúrtha agus teaghlaigh é **Ionad na Fuiseoige** atá lonnaithe i gcroílar phobal Chill Uaighe i gceantar Coiln i mBéal Feirste.

Soláthraíonn agus cuireann an t-ionad chun cinn:- soláthar luathbhlianta ar ardchaighdeán; gníomhaíochtaí oideachais agus sóisialta do leanaí ó bhreith go 15 bliana; cláir oideachais agus tacaíochta do thuismitheoirí agus do dhaoine aonair ón bpobal; gníomhaíocht gheilleagair shóisialta laistigh den fhoirgneamh; gníomhaíochtaí cultúrtha trí rince, drámaíocht agus ceol; saoráid buail isteach agus rochtain ar sheirbhísí áitiúla eile; an Ghaeilge agus an Chultúr a oscailt suas do gach cuid den phobal agus rannpháirtíocht chomhionann a chur chun cinn.

## Seoladh
6 Bóthar Chnoc an Línsigh, Dún Muirí, Béal Feirste, BT17 0RL
## Naisc sheachtracha
*Láithreán gréasain an Ionaid
*Ionad Na Fuiseoige ar YouTube
## Tagairtí
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir in Éirinn
Catagóir:Béal Feirste
Catagóir:Cultúrlanna
Lek na hAlbáine

Is é an **lek** (*leku shqiptar* in Albáinis; comhartha: **L**) an t-airgeadra na hAlbáine. Go stairiúil, bhí sé roinnte ina 
 
céad

*qindarka* (uatha: *qindarkë*)

Tugadh an lek isteach mar an chéad airgead Albánach i mí Feabhra 1926. 

Roimhe sin, bhí an Albáin ina tír gan airgeadra, ag cloí leis an gcaighdeán óir chun luachanna tráchtála a shocrú. Roimh an gCéad Chogadh Domhanda, bhí an piastar Tuircis Otamánach i gcúrsaíocht iomlán. I rith an fhorghabháil na hAlbáine ag an Ostair-Ungáir, bhrúdh na nótaí páipéir corónacha ar na daonra. Ní raibh muinín ag Albánaigh iontu agus d'úsáid siad na piastair óir agus airgid nó thug siad suas ar airgead go hiomlán agus bhabhtáil siad ina n-ionad sin.

Ó 1926 go 1939, bhí na lek ceangailte leis an gcaighdeán óir *de jure* agus d'fhéadfaí nótaí lek a mhalartú ar ór. Bhí an t-athrú cinnte agus bhí teorainn de thrí mhilliún aonad ann. De bharr an caighdeán óir, ní raibh aon boilsciú suntasach ag an lek go dtí 1939 agus d'fhan an t-airgeadra a bhí i gcúrsaíocht sách seasta.

Tar éis an t-ionradh na hIodáile ar an Albáin i 1939, coigistíodh an cúlchistí óir iomlána na hAlbáine fad, arbh fhiú 300,000 franc iad, agus cuireadh chuig an Reichsbank i mBeirlín iad.
Catagóir:Airgeadraí na hEorpa
Naomh Athracht

Is í **Naomh Athracht** (Laidin: Attracta) pátrún pharóiste Loch Uí Ghadhra agus Thuar Loistreáin i gContae Shligigh. Comórtar a féile ar an 11 Lúnasa. 

## Beatha
Deirtear gur rugadh í in 420 A.D i gContae Shligigh, agus is dócha gur de shliocht uasal í. Deirtear gur shocraigh sí ar í féin a thabhairt do Dhia ach gur chuir a tuismitheoirí ina coinne. D’éalaigh sí go deisceart Chonnacht agus fonn uirthi clochar a bhunú ag Droim i gContae Ros Comáin, mar a raibh eaglais curtha ar bun ag a deartháir Conal agus ar tugadh Droim Chonail air ina dhiaidh sin. D’iarr Athracht ar Chonal ligean di clochar a thógáil láimh lena eaglais, ach d’iarr sé ar bhean eile, Naomh Conainne, áitiú ar Athracht áit eile a roghnú. Rinne sí gar do Chonal ach bhí sí míshásta agus chuir sí mallacht ar a eaglais.

D’aistrigh sí ansin go Cúil Ó bhFinn i gContae Shligigh. Deirtear gur ann a ghlac sí a móideanna mar bhean rialta i bhfianaise Naomh Pádraig. D’aistrigh sí ansin go Loch Uí Ghadhra, áit ar bhunaigh sí brú do thaistealaithe i gCill Athracht a mhair anuas go dtí 1539. Bhí clú na féile uirthi riamh.

Creideadh gur tháinig cros (Cros Athracht) anuas ó neamh nuair a ghlac Athracht a móideanna. Chaomhnaigh muintir Mhacháin í le blianta fada, agus tugadh ómós di in áiteanna éagsúla lá fhéile Athracht.

Ghabh Athracht trí Achadh Conaire i gContae Shligigh agus lig a scíth ina lán áiteanna. Tá toibreacha naofa sna háiteanna sin: ceann sa Chlochar ag Mainistir Réadáin, ceann i gCill Fraoigh lasmuigh de Ghoirtín agus ceann i dTuar Loistreáin. Tugtar Tobar Athracht ar an gceann i Mainistir Réadáin, agus creideadh go raibh leigheas faithní agus raicítis le fáil ann.

## Béaloideas
Bhí a lán scéalta á n-insint i dtaobh mhíorúiltí Athracht. Seo ceann acu.

::Bhí an Rí Ceann Faolaidh chun caisleán mór a thógáil i gCúige Connacht agus d’ordaigh sé go gcuideodh gach duine sa ríocht, idir chléir agus thuata, leis an obair. Dúirt Athracht leis nár chóir go mbeadh uirthi féin a leithéid a dhéanamh ach go mbeadh sí sásta nithe luachmhara a fháil dó ó thíortha iasachta trí mhíorúiltí a imirt. D’ob an rí di, agus chuaigh Athracht go coill lena ghiollaí chun adhmad a fháil i gcomhair an chaisleáin. Ach dúirt duine de na giollaí léi nach raibh na capaill in ann ag an obair agus go mb’fhearr fianna na coille a chur faoin ualach, rud a rinne sí. Nuair a chonaic an rí Athracht arís tháinig fearg air agus shaighid sé madraí an bhaile sna fianna. Ach ghuigh Athracht ar Dhia go gcuirfí capaill an bhaile le buile agus go satlóidís ar na madraí. D’fhill na fianna ar an gcoill agus rinneadh clocha de na madraí.

## Nótaí

Catagóir:Ban-Naoimh na hÉireann
Catagóir:Mná
Catagóir:Daoine a rugadh i gContae Shligigh
Banc na hAlbáine

Is é **Banc na hAlbáine** (*Banka e Shqipërisë* in Albáinis) an banc ceannais na hAlbáine. Eisíonn sé an lek na hAlbáine. Tá a ceanncheathrú i Tirana agus tá cúig bhrainse i Shkodër, Elbasan, Gjirokastër, Korçë, agus Lushnjë. Tá Ionad Taighde agus Oiliúna ann i mBerat.

Bunaíodh an banc i 1925 sa Róimh mar **Bhanc Náisiúnta na hAlbáine** (Albáinis: *Banka Kombëtare e Shqipnis*, BKS nó BKSH; Iodáilis: *Banca Nazionale d’Albania)*. Tá sé i ndiaidh teacht in ionad an cheamara dhigitigh. I 1945, tháinig an **Banc Stáit na hAlbáine** (BSS nó BSHSH) i gcomharbacht air agus bhí sé lonnaithe i Tirana. Thóg sé a ainm reatha i 1992.

## Stair
Sna chéad chúpla bliain tar éis an forógra neamhspleáchais na hAlbáine ar an 28 Nollaig 1912, ní raibh banc ceannais ag an tír nua, agus níor éirigh le iarrachtaí líonmhara chun é a chruthú.

Faoi cheannaireacht Ismail Qemali, cruthaíodh an chéad "Banc Náisiúnta na hAlbáine" ar an 4 Deireadh Fómhair 1913. Bhí bainc eachtrannacha i gceannas air agus spreag sé seo éirí amach i gcoinne an rialtais i mBealtaine 1914. Cuireadh deireadh leis an bhfiontar bainc tar éis ach cúpla mí.

Bhí scéal airgeadaíochta ina chior thuaitheal le linn an Chéad Chogadh Domhanda, nuair a bhí an Albáin i seilbh cumhachtaí eachtracha éagsúla. Go luath sna 1920idí, baineadh úsáid as airgeadra eachtrach do gach idirbheart, rud a chruthaigh mífheidhmiú shuntasach. I 1923, bhí cead ag bardais Albáin a gcuid nótaí bainc féin a eisiúint.

Le forógra Phoblacht na hAlbáine agus daingniú cumhachta ag an tíoránach Ahmed Zogu, tháinig an chuma ar choinníollacha a chuir ar a gcumas bonneagar airgeadais níos cobhsaí a chruthú, cé go raibh sé mar gheall ar spléachas ar chumhachtaí seachtracha go mór. Le rannpháirtíocht taidhleoirí na Breataine agus go háirithe na hIodáile, síníodh coinbhinsiún an 15 March 1925 idir an Albáin agus banc Iodálach Credito Italiano, a mbeidh suíochán aige sa Róimh agus oibríochtaí san Albáin. Dhaingnigh reachtas na hAlbáine an téacs ansin ar an 22 Meitheamh 1925, rud a cheadaigh an Banc Náisiúnta na hAlbáine a bhunú go hoifigiúil sa Róimh ar an 2 Meán Fómhair 1925. 

Bunaíodh le Coinbhinsiún i Márta 1925 go mbeadh scairchaipiteal tosaigh an Bhainc Náisiúnta i seilbh meascán de chomhpháirtithe Iodálacha, Albáinis, Iúgslavach, Eilvéiseach agus Beilgeach. Bhí sé ráite go rialódh Albáin leath den 12.5 milliún franc óir, ach d’éirigh leo nach raibh an cumas nó an toilteanas sin acu. Mar gheall air sin, bhí níos mó ná leath den iomlán ag leasanna na hIodáile.

Bhí a ceanncheathrú dlíthiúil an Bhainc Náisiúnta sa Róimh agus bhí oifigeach Iodálach i gceannas air.

Faoi fhorghabháil na Gearmáine ar an Albáin ó Mheán Fómhair 1943, lean an Banc Náisiúnta ach faoi bhail a bhí ag éirí níos deacra, agus chuir na háititheoirí iallach air a chúlchistí óir a aistriú ón Róimh go Beirlín.

I 1992, athainmníodh an Banc Stáit mar Bhanc na hAlbáine agus dhírigh sé ar a ról baincéireachta ceannais a bheith oiriúnach don chóras baincéireachta dhá shraith nuabhunaithe.

I 1996, rinneadh chomhaontú chun an chuid is mó de chúlchistí óir an iar-Bhainc Náisiúnta a thabhairt ar ais don Albáin.
Catagóir:Bainc cheannais
AstraZeneca

Comhlacht cógaisíochta agus biteicneolaíochta is ea **AztraZeneca (**LON: AZN).  Tá clú ag an gcomhlacht Aztra Zeneca as vacsaín dá gcuid i gcoinne COVID-19, Vaxzevria, a tháinig amach tamall roimh Moderna agus Pfizer (a bhain úsáid as RNA teachtaire (mRNA)) agus a bhí i bhfad níos saoire. Maíonn AstraZeneca gur shábháil Vaxzevria beatha 6.5 milliún duine sa chéad bhliain i ndiaidh dóibh é a chur ar an margadh. (Bhí sé admhaithe i gcáipéisí dlíthiúla ag an gcomhlacht, áfach, go bhféadfadh téachtadh fola agus fo-iarsmaí nach é teacht ar dhaoine a chaitheann an vacsaín, cé gur fíorannamh é).

Ar an 8 Bealtaine 2024 tharraing AstraZeneca Vaxzevria siar ón margadh domhanda. Dúirt AstraZeneca ag an am go raibh farasbarr vacsaíní níos forbartha ann ó tháinig deireadh leis an bpaindéim agus gur ar chúiseanna tráchtála a rinne siad an cinneadh Vaxzevria –a tharraingt siar. Ní raibh an t-éileamh céanna ar Vaxzevria in 2024 agus a bhíodh agus go bhfuil siad éirithe as an vacsaín a dhéanamh agus a sholáthar cheana féin.

## Féach freisin

* Pfizer
* Moderna

## Tagairtí

Catagóir:Biteicneolaíocht
Catagóir:Cógaisíocht
Catagóir:Paindéim COVID-19
Catagóir:Taighde leighis
Catagóir:Vacsaíniú
Catagóir:Comhlachtaí Briotanacha
Naomh Conainne

Misinéir in Éirinn ba ea **Conainne**, bean a dtugtar **Dachonna** uirthi chomh maith (fl. 500). Rinne sí eolas ar an gCríostaíocht a scaipeadh i seanlimistéar na Soghan i gContae na Gaillimhe. Bhunaigh sí eaglais i gCill Conainne, áit a dtugtar Cill Chonaill uirthi anois. Is dócha gur tugadh an t-ainm sin uirthi trí dhearmad i ndiaidh an 16ú haois.

Ba leasdeirfiúr le Naomh Seanán í. Deir *[[Féilire Aonghusa]]* gur den Uí Maine í agus go gcomórtar a féile ar an 8 Márta: 

::Nó Conainne .i. ó Chill Conainne in Uí Maine Connacht .i. i Soghan agus iníon mháthar do Sheanán Inse Cathaigh.

Bhí aithne ag Conainne ar Naomh Athracht. Bhí fonn uirthi siúd clochar a bhunú ag Droim i gContae Ros Comáin, mar a raibh eaglais ag a deartháir Conal. D’iarr Athracht ar Chonal ligean di clochar a thógáil láimh lena eaglais, ach d’iarr seisean ar Chonainne áitiú ar Athracht áit eile a roghnú. Rinne Athracht gar dá dheartháir ach bhí sí míshásta agus dúirt sí go ndéanfaí fásach d’eaglais Chonail agus d’eaglais Chonainne.

As Dachonna a ainmníodh barúntacht Thigh Dachoinne i gContae na Gaillimhe. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Ban-naoimh na hÉireann
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Misinéirí
Cuar díchuimhne

mion| Léiriú den chuar díchuimhne a thaispeánann an fhaisnéis coinnithe ina leath tar éis gach lae
Is éard is **cuar díchuimhne** ann ná hipitéis faoin meath a thagann ar chuimhne duine le himeacht ama. Léiríonn an cuar seo conas mar a chailltear eolas ón gcuimhne le himeacht ama mura ndéantar iarracht é a choinneáil. Tá coincheap gaolmhar leis seo ar a dtugtar **neart na cuimhne,** a thagraíonn don fhad a mhaireann cuimhne san inchinn. Dá láidre an chuimhne, is faide a bheidh duine in ann cuimhneamh ar eolas. De ghnáth, léiríonn graf de chuair díchuimhne go mbíonn claonadh ag daoine leath dá gcuimhne ar eolas nua a chailleadh laistigh de chúpla lá nó seachtain,  mura ndéanann siad athbhreithniú comhfhiosach ar an ábhar foghlamtha.

Tacaíonn an cuar díchuimhne le ceann de na seacht gcineál teipeanna cuimhne: díomuaine', arb é an próiseas díchuimhne a tharlaíonn le himeacht ama. 

## Stair
mion|295x295px| An cuar díchuimhne, le sonraí bunaidh ó Ebbinghaus
Idir  1880 agus 1885, rinne Hermann Ebbinghaus staidéar teoranta, neamhiomlán air féin agus d’fhoilsigh sé a hipitéis s bhliain 1885 mar **' (aistrithe go Béarla níos déanaí mar ''Memory: A Contribution to Experimental Psychology'' ).  Rinne Ebbinghaus staidéar ar  ar mheabhrú siollaí gan chiall, mar "WID" agus "ZOF" (CGCanna nó Consan-Guta-Consan) trí thástáil a dhéanamh air féin arís agus arís eile tar éis tréimhsí éagsúla ama agus na torthaí a thaifeadadh. Tharraing sé na torthaí seo ar ghraf ag cruthú rud ar a dtugtar anois an "**cuar díchuimhne'''".  Rinne Ebbinghaus imscrúdú ar an ráta díchuimhne, ach níor scrúdaigh sé tionchar an athchleachtaidh tréimhsiúil ar mhéadú in-aisghabhála na gcuimhní. 

Áiríodh i bhfoilseachán Ebbinghaus cothromóid freisin chun a chuar díchuimhne a mheas go garbh. 

b = \frac{100k}{(\log(t))^c +k}
## Tagairtí

Catagóir:Cuimhne
Baile na gCros (Contae na hIermhí)

Is é **Baile na gCros** an t-ainm Gaelach ar an áit a nglaoitear *Castlepollard* uirthi as Béarla. Baile é atá suite i gContae na hIarmhí. Tá An Chuil in aice leis. Tá Tullynally Castle ann freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae na hIarmhí
Mikey Madison

Is aisteoir Meiriceánach í **Mikaela "Mikey" Madison Rosberg** (rugadh 25 Márta, 1999)  . Thosaigh sí a gairm bheatha ag aisteoireacht i ngearrscannáin agus fuair sí aitheantas ag aisteoireacht ina ról mar Max Fox sa tsraith grinn FX *Better Things* (2016–2022). Ghlach sí ról mar  Susan Atkins sa scannán ré Quentin Tarantino *Once Upon a Time in Hollywood* (2019) agus Amber Freeman sa scannán uafáis *[[Scream (scannán)|Scream]]* (2022).

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha as California
Catagóir:Daoine a rugadh i 1999
Catagóir:Daoine as Los Angeles, California
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Giúdaigh Meiriceánacha
Catagóir:Mná
Kirill Dmitriev

clé|mion|Kirill Dmitriev agus Putin, 2020
Is é **Kirill** **Dmitriev** (a rugadh i gCív ar an 12 Aibreán 1975) ceannasaí Chiste Infheistíocht Dhíreach na Rúise agus eadránaí eacnamaíochta Mhoscó sna cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin, agus na cainteanna le Washington DC.  

Fuair Dmitriev a chuid  oideachais sna Stáit Aontaithe (Stanford agus Harvard). Is iar-bhaincéir le Goldman Sachs é.  

Bhí baint ag Dmitriev le luathchainteanna ar shon rialtas Vladimir Putin nuair a bhí Donald Trump ina uachtarán idir 2016-2020.  In 2025,  dúirt Dmitriev go ndearcann an Rúis ar Trump agus a fhoireann mar dhaoine a "réitíonn fadhbanna."
## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Kirill Dmitriev sa bhliain 1975 i gCív, Poblacht Shóisialach Sóivéadach na hÚcráine, An tAontas Sóivéadach. Sa bhliain 1989, tháinig Dmitriev chuig teaghlach óstach i New Hampshire, mar dhuine de na chéad mhic léinn malairte Sóivéadacha ón Úcráin. An bhliain chéanna, cuireadh é chun cónaí le cairde a thuismitheoirí i gCalifornia, áit ar chuir an teaghlach óstach agus Dmitriev ina luí ar riarthóirí i gColáiste Foothill é a chlárú.  Cé nach raibh aon scolaíocht trí Bhéarla roimhe seo ag Dmitriev agus nár chríochnaigh sé ach díreach ón mheánscoil shóisearach sa Rúis, bhí an-rath air sa choláiste pobail. Tar éis dó a bhunchéim a fháil, d'aistrigh sé go hOllscoil Stanford, áit a bhfuil BA san eacnamaíocht aige le honóracha agus le gradam. Lean sé lena chuid oideachais i Scoil Ghnó Harvard, áit ar chríochnaigh sé an clár MBA mar scoláire Baker.

## Féach freisin

* Ionradh na Rúise ar an Úcráin
* Cainteanna síochána idir an Rúis agus an Úcráin
## Tagairtí

 
Catagóir:Polaiteoirí na Rúise
Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Alumni Ollscoil Stanford
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Lucht gnó na Rúise
Aoife Finnegan

Is polaiteoir de chuid Sinn Féin i dTuaisceart Éireann í **Aoife Finnegan** (a rugadh ar 20 Meitheamh 1988). Is Comhalta den Tionól Reachtach í d'Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha, ó Fheabhra 2025 ar aghaidh. Tháinig sí in ionad Conor Murphy sa Tionól mar toghadh don Sheanad é. Is as Crois Mhic Lionnáin í agus tá sí ina cónai ansin lena fear céile agus a páistí.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Mná Éireannacha