open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Liosta buamálacha le linn na dTrioblóidí

Seo liosta na bhuamálacha suntasacha a bhaineann le Na Trioblóidí i Thuaisceart Éireann agus a n-iarmhairtí. Áiríonn sé buamáil a tharla i dTuaisceart Éireann, i bPoblacht na hÉireann, agus sa Bhreatain Mhór ó 1968. Tharla ar a laghad 10,000 ionsaí buama le linn na coinbhleachta (1968–1998).

## 1969

* **Lúnasa 5** – Buamáil stiúideo RTÉ: Mhaidhm Óglaigh Uladh (UVF) buama ag ceanncheathrú Raidió Teilifís Éireann (RTÉ) i nDomhnach Broc, Baile Átha Cliath, Poblacht na hÉireann, rud a rinne damáiste suntasach.

## 1970
* **Lúnasa 11** – Buamáil Chrois Mhic Lionnáin: Maraíodh beirt oifigeach na Constáblacht Ríoga Uladh (RUC) nuair a phléasc carrbhuama bobghaiste i Chrois Mhic Lionnáin, i gContae Ard Mhacha. Ba iad na chéad íospartaigh RUC an IRA.

## 1972
***Feabhra 22** – Buamáil Aldershot (1972): Phléasc buama sa bhialann i mBeairic Aldershot, Hampshire, áit a raibh an 16th Parachute Brigade. Mharaigh an IRA Oifigiúil cúigear bean (lónadóirí iad go léir), sagart agus an garraíodóir.

***Márta 4** – Buamáil Abercorn (1972): Phléasc buama geilignít (2.3kg) i mbialann Abercorn i mBéal Feirste. Bhí an buama i mála a d’fhág beirt bhan óg nár ordaigh aon rud. Ionsaí fánach a bhí ann, san iarnóin ar an Satharn, agus daoine ag siopadóireacht fuinneoige srl, an chéad ionsaí buama ar shibhialtaigh neamhchiontacha le linn na dTrioblóidí.

## Tagairtí

Catagóir:Liostaí a bhaineann leis Na Trioblóidí
Catagóir:Stair na hÉireann
An Líonra Chun an Éagsúlacht Teangacha a Chur Chun Cinn

Is líonra tras-Eorpach é an **Líonra Chun an Éagsúlacht Teangacha a Chur Chun Cinn** () a chuimsíonn rialtais náisiúnta agus réigiúnacha, eagraíochtaí stáit agus pobail agus taighdeoirí a oibríonn ar an bpolasaí ar son teangacha réigiúnacha agus mionlaigh.

Eagraíonn siad comhdhálacha agus déanann siad obair i réimse na pleanála teanga agus an bheartais teanga. Soláthar seirbhísí sláinte agus cúraim shóisialta i bpobail ilteangacha ba ea an téama a bhí ag comhdháil amháin dá gcuid sa bhliain 2023 a d’eagraigh an mionlach Sualainnise san Fhionlainn. Chualathas léachtaí ó shaineolaithe ar chúrsaí sláinte agus cúraim in áiteanna ar nós na Breataine Bige agus Thír na mBascach agus tugadh cuairt ar ollscoil agus ar ospidéal ina ndéantar freastal ar an mionlach Sualainnise. Tá ballraíocht iomlán ag Foras na Gaeilge ann.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Líonraí Teanga
Catagóir:Pleanáil Teanga
Catagóir:Beartas Teanga
Catagóir:Eagraíochtaí Eorpacha
Catagóir:Éagsúlacht Teangacha
Catagóir:Mionteangacha
Abair Seo

Aip fóin chliste is ea **Abair Seo** a seoladh ar an 11 Samhain 2023 i mBéal Feirste. Cuidíonn an aip le Gaeilgeoirí na hÉireann agus na hAlban cumarsáid a dhéanamh le chéile gan dul i muinín an Bhéarla. Tá frásaí ann atá leagtha amach de réir téamaí, mar shampla Siubal/Taisteal; Cur Seachadan/Caithimh Aimsire. Is féidir éisteacht leis na frásaí sa teanga atá tú a iarraidh, á rá ag cainteoir dúchais.

## Naisc sheachtracha
* Ar an App Store
* Ar Google Play

## Tagairtí

Catagóir:Aipeanna Gaeilge
Catagóir:Gaeilge  na hAlban
Catagóir:Foghlaim na Gaeilge
Catagóir:Foghlaim Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Leabhair frásaí
Catagóir:Tograí idirghaelacha
Iomáin Cholmcille

Comórtas lán-Ghaeilge comhrialacha *camanachd* agus iománaíochta é **Iomáin Cholmcille** agus ‘iomáin’ á tabhairt ar an spórt go coitianta. Glacann Cumann Micheál Breathnach as Conamara, Na Gaeil Óga as Baile Átha Cliath, agus foirne Uladh páirt ann, idir fhoirne ban agus foirne fear, chomh maith le foirne as Albain. 

## Féach freisin
* Comhrialacha camanachd-iománaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Camanachd
Catagóir:Spórt na hAlban
Catagóir:Spórtanna Comhrialacha
Catagóir:Spórtanna Gaelacha
Catagóir:Iomáint
Catagóir:Comórtais spóirt
Catagóir:Comórtais Spóirt in Éirinn
Catagóir:Iomáint
Catagóir:Spóirt maide agus liathróide
Catagóir:Spóirt na hÉireann
Catagóir:Cumann Lúthchleas Gael
Q-Mharc Gnó le Gaeilge

Is marc deimhniúcháin é an **Q-Mharc Gnó le Gaeilge** a ceapadh chun aitheantas a thabhairt d’eagraíochtaí gnó a dhéanann luacháil ar úsáid na Gaeilge mar uirlis a chuireann leis an ngnó féin agus mar uirlis mhargaíochta freisin. Cuireann an marc deimhniúcháin béim ar shaintréithe dúchasacha Gaelacha agus léiríonn sé go bhfuil feasacht agus tiomantas ann maidir leis an dátheangachas sa ghnó. Tugann sé le fios, dar leis an lucht eagair, *go bhfuil eagraíocht ar thús cadhnaíochta sa mhargadh maidir le soláthar nuálach seirbhíse do chustaiméirí.*

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil 

## Tagairtí

Catagóir:An Ghaeilge
Catagóir:Marcanna deimhniúcháin
Catagóir:Gnó trí Ghaeilge
Rí na mBriotanach

Roimh an teideal Rí nó Taoiseach na Breataine Bige, baineadh úsáid as an teideal **Brenin y Brythoniaid (Gaeilge:** Rí na mBriotánach, Laidin: Rex Britannorum) chun cur síos a dhéanamh ar Rí na mBriotánach Ceilteach, sinsear na Breataine Bige,  roimh agus tar éis ionradh na Róimhe. 

## Ríthe
Is é *Brenin* (Gaeilge: “Rí”) an teideal a bhí in úsáid ag rialtóirí na Breataine Bige sular glacadh leis an téarma *tywysog* (Gaeilge: “taoiseach”). Mar sin féin, níorbh iad na taoisigh ba thúisce a rinne iarracht an Bhreatain Bheag a aontú faoi aon cheannasacht amháin.

#### Ríthe iomráiteacha

* D’éirigh le Rhodri Mawr, rí Gwynedd (844-878), Powys (855-878) agus Seisyllwg (871-878) a chur lena ríocht.
* Tháinig Hywel Dda, rí Seisyllwg (900-950), i gcomharbacht air ina rí ar Dyfed (904-950), Bryceiniog (930-950), Gwynedd agus Powys (942-950).
* Bhí Maredudd ab Owain, rí Deheubarth (986-999) i gceannas ar Gwynedd agus ar Phowys (986-999).
* Rinneadh rí na Breataine Bige de Gruffudd ap Llywelyn . Rinneadh rí de Gwynedd agus Powys de sa bhliain 1039, Deheubarth i 1055, agus an chuid eile den Bhreatain Bheag i 1058 go dtí a bhás sa bhliain 1063 .

## Liosta Ríthe na mBriotanach

## Tagairtí
Gradaim Iriseoireachta na hÉireann

Bronnan NewsBrands Ireland  **Gradaim Iriseoireachta na hÉireann** gach bliain ar iriseoirí agus nuachtáin Éireannach i gcatagóirí éagsúla.

I measc na mbuaiteoirí bhí Fintan O'Toole, an Irish Examiner agus ExtraG.ie.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* JournalismAwards.ie


Catagóir:Dámhachtainí
Aclaíocht

Tá **aclaíocht** riachtanach le haghaidh saoil sláintiúil. Daoine nach ndéanann aclaíocht ar bhonn rialta, tagann tinnis éagsúla orthu agus bíonn fadhbanna lena meáchan acu. Ní gá go mbeadh an spórt sa chás seo  iomaíoch. is féidir le haclaíocht a bheith, mar shampla,  i bhfoirm damhsa, snámha nó siúil.

## Féach freisin

* Folláine cholainne
* Aclaíocht isiméadrach

## Tagairtí

Catagóir:Spórt
Catagóir:Sláinte
Catagóir:Folláine cholainne
Catagóir:Aclaíocht
Matt Rife

Is fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach é **Matthew Steven Rife**  (10 Meán Fómhair 1995 i gColumbus, Ohio a rugadh é) . Tá aithne ar Rife mar gheall ar a chuid clár grinn *Only Fans* (2021), *Matthew Steven Rife* (2023) agus *Walking Red Flag* (2023), chomh maith lena ról ar an seó grinn, *Wild 'n Out.* .

## Tús a shaoil
Rugadh Matt Rife i gColumbus, Ohio,  agus tógadh sé i Lewisburg Thuaidh.  Tá ceathrar deirfiúracha aige: triúr leasdeirfiúr níos sine agus leathdheirfiúr amháin níos óige.  Fuair a athair, Michael Eric Gutzke, bás trí fhéinmharú nuair a bhí Rife 17 mí d'aois. 

## Gairm
Mar fhear grinn, tá aithne ar Rife mar gheall ar a chuid seónna grinn: *Only Fans* (2021), *Matthew Steven Rife* (2023) agus *Walking Red Flag* (2023), chomh maith lena ról ar *Bring the Funny* sa bhlian 2019.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1995
Catagóir:Fir
Catagóir:Fuirseoirí Meiriceánacha
Éilipsiméadracht

mion| Éilipsiméadar ag LAAS-CNRS i Toulouse, an Fhrainc.
Teicníc optúil is ea **éilipsiméadracht** chun airíonna tréleictreacha ( comhéifeacht athraonta choimpléascach nó feidhm thréleictreach ) scannán tanaí a imscrúdú. Tomhaiseann éilipsiméadracht an t-athrú ar an pholaraíocht mar thoradh ar fhrithchaitheamh nó ar tharchur agus cuireann sé i gcomparáid le samhail é.

Is féidir é a úsáid chun comhdhéanamh, gairbhe, tiús (doimhneacht), nádúr criostalta, tiúchan dópála, seoltacht leictreach agus airíonna ábhartha eile a thréithriú.Tá sé an-íogair don athrú ar fhreagra optúil na radaíochta ionsaithÍ a idirghníomhaíonn leis an ábhar atá á imscrúdú.

Tá éilipsiméadar speictreascópach le fáil i bhformhór na saotharlanna anailíse scannán tanaí. Tá an éilipsiméadracht ag éirí níos suimiúla freisin do thaighdeoirí i ndisciplíní eile ar nós na bitheolaíochta agus an leighis. Cruthaíonn na réimsí seo dúshláin nua don teicníc, amhail tomhais ar dhromchlaí leachtacha éagobhsaí agus íomháú mHicreascópach.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Méadreolaíocht optúil
Catagóir:Radaiméadracht
Catagóir:Speictreascópacht
Tionchar an athraithe aeráide ar thalmhaíocht

Tá tionchar díreach an athraithe aeráide, atá ag tarlú ar fud an domhain, le sonrú ar thalamh, uisce agus atmaisféar na hÉireann. Ciallaíonn athrú aeráide an domhain go mbeidh Éire níos teo agus níos fliche. Tá impleachtaí tromchúiseacha don talmhaíocht ag baint leis.   

Tá an t-athrú aeráide ar an mbagairt is mó roimh fheirmeoirí. Ach ní léir cén bhail a bheas ar an earnáil i gceann dhá scór bliain nó níos faide.

### Polaitíocht
Bíonn an pobal i gcoitinne an-cháinteach i dtaobh feirmeoirí agus iad ag caint ar athrú aeráide, ag cur lochta ar an earnáil áirithe sin.

## Féach freisin

* Athrú aeráide in Éirinn
* Maolú an Athraithe Aeráide

## Naisc sheachtracha

* Tá faisnéis ag an Roinn Talmhaíochta, Bia agus Mara ar thalmhaíocht agus athrú aeráide.

## Tagairtí

Catagóir:Talmhaíocht
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Téamh domhanda
Mira Murati

Innealtóir agus feidhmeannach gnó Albánach  is ea **Mira Murati** (a rugadh ar an 16 Nollaig 1988). Thosaigh sí le OpenAI in 2018, ag fónamh mar Phríomh-Oifigeach Teicneolaíochta (POT) na cuideachta. Ar an 17 Samhain 2023, ceapadh í marpríomhoifigeach feidhmiúcháin eatramhach OpenAI í, in ionad Sam Altman, post a bhí aici ar feadh trí lá.   Bhunaigh sí Thinking Machines Lab i mí Feabhra 2025   

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Murati i 1988  i Vlorë, an Albáine, do thuismitheoirí Albanacha.  Ag aois 16, d'fhág sí an Albáin chun freastal ar Pearson College UWC ( United World College ) ar Oileán Vancouver, Ceanada, as ar bhain sí dioplóma amach, an Baccalaureate Idirnáisiúnta i 2007.

Le haghaidh a cuid oideachais fochéime, d'fhreastail Murati ar Colby College i Waterville, Maine, ar Scoláireacht Davis-UWC; le linn di a bheith ann, roghnaíodh í do chlár déchéime cúig bliana na scoile san innealtóireacht le Dartmouth College. In 2012, bhain sí Baitsiléir Innealtóireachta in innealtóireacht mheicniúil amach ó Dartmouth agus Baitsiléir Ealaíon ó Colby.   

## Gairmréim
Thosaigh Murati a gairm bheatha mar intéirneach ag Goldman Sachs i 2011, agus d'oibrigh sí ag Zodiac Aerospace ó 2012 go 2013. Chaith sí trí bliana ag Tesla mar bhainisteoir táirge sinsearach ar Mhúnla X sular thosaigh sí ag obair le Leap Motion.  

Thosaigh sí ag obair le OpenAI in 2018, agus bhí sí ina príomh-oifigeach teicneolaíochta ina dhiaidh sin,  i gceannas ar obair na cuideachta ar ChatGPT, Dall-E, agus Codex   agus maoirseacht a dhéanamh ar fhoirne taighde, táirge agus sábháilteachta na cuideachta.. 

An 17 Samhain, 2023, chuaigh Murati i mbun cheannasaíocht mar phríomhoifigeach feidhmiúcháin eatramhach OpenAI, tar éis Sam Altman a bheith briste as a phost 

Is abhcóide í chun IS a rialáil, ag áitiú gur cheart go mbeadh ról níos mó ag rialtais "*in aligning on some basic safety standards for deployment of these models*." 

## Naisc sheachtracha
*OpenAI fires co-founder and CEO Sam Altman for allegedly lying to company board 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1988
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Meiriceánach de shliocht Albanach
Catagóir:Alumni Scoil na hInnealtóireachta Thayer
Catagóir:Daoine ó Vlorë
Catagóir:Eisimircigh Albanacha chuig na Stáit Aontaithe
Catagóir:OpenAI
Catagóir:Eiticeoirí na hintleachta saorga
Catagóir:Príomhoifigigh fheidhmiúcháin
Catagóir:Intleacht shaorga
Ellen O'Leary

File Éireannach ab ea **Ellen O'Leary** (1831-1889). Bhí bá aici le gluaiseacht na bhFíníní. Ba dheirfiúr í leis an scarúnaí Éireannach agus an bhFínianach mór le rá Seán Ó Laoghaire. 

## Saol
Rugadh Ellen O'Leary sa bhliain 1831 i mbaile Thiobraid Árann, Co. Thiobraid Árann . Siopadóir ab ea a hathair. 

Faoi na haimneacha cleite 'Eily' agus 'Lenel', chuir O'Leary filíocht ar fáil do *The Irish People*, nuachtán de chuid Bhráithreachas na Poblachta (IRB) a foilsíodh ó mhí na Samhna 1863.  Ar 15 Meán Fómhair 1865, ghabh an rialtas an nuachtán. Gabhadh a deartháir, mar aon le heagarthóirí agus ranníocóirí eile, agus cuireadh pianbhreith fiche bliain air, ar caitheadh cúig bliana de sin i bpríosúin Shasana.

Tar éis don nuachtán a bheith faoi chois, chuaigh O'Leary isteach i gCoiste na mBan de chuid an IRB, chun cuidiú leis na hullmhúcháin d' Éirí Amach na bhFíníní 1867. Mar sin féin, theip ar an éirí amach. Shocraigh sí filleadh ar a teach i dTiobraid Árann, áit a mbeadh cónaí uirthi go dtí go bhfillfeadh a deartháir in 1885. San áit sin, choinnigh sí í féin gnóthach ag scríobh filíochta agus ag obair go deonach do charthanachtaí Caitliceacha. 

Nuair a saoradh a deartháir John, bhog siad go Baile Átha Cliath, áit ar chuir siad le hAthbheochan Liteartha na hÉireann trí salóin sheachtainiúla a chur ar siúl ina raibh slua mórphearsana liteartha ar nós William Butler Yeats, Katharine Tynan, George Russell, agus Rosa Mulholland . Dála an scéil, ba trí cheann de na salóin sin a raibh ról aici i Maud Gonne a chur i aithne do WB Yeats. 

Bhí cónaí uirthi i mBaile Átha Cliath go dtí gur bhásaigh sí sa bhliain 1889.

Sa bhliain 1890, díreach i ndiaidh a báis, foilsíodh cnuasach dá cuid filíochta dar teideal *Lays of Country, Home and Friends* . Rinneadh eagarthóireacht mhór ar an imleabhar seo, áfach. Ní fios ar ghlac sí páirt sa phróiseas roghnúcháin don imleabhar sna míonna deiridh dá saol. Mar sin féin, tá fianaise ann gur chabhraigh a deartháir John O’Leary agus a cara WB Yeats araon léi na dánta a bhí scríofa aici fiche bliain roimhe sin a cheartú agus a chur in eagar. 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1889
Catagóir:Daoine a rugadh i 1831
Catagóir:Mná
Catagóir:Filí na hÉireann
Suirí Chnapach

[mion|400x400px| Mionsonraí den ''Hertford sketch'' (1544), mar a thugtar air, ag tagairt do Phálás na Croiche Naofa '''('''''Holyrood Palace'' (''the kyng of Skotts palas'' - pálás rí na nAlbanach) le trúpaí Sasanacha chun tosaigh (lár agus ar dheis) le linn loiscthe Dhún Éideann. [British Library|Leabharlann na Breataine .]]
Tagraíonn **An tSuirí Chnapach** (Gaeilge na hAlban: *An t-Suirghe Chnaparra*) ar a dtugtar freisin **Cogadh na nOcht mBliana**, don dá thréimhse coinbhleachta, 1543-46 agus 1547-50,  idir ríochtaí Shasana agus na hAlban i gcomhthéacs chogaí neamhspleáchais na hAlban, den 16ú haois.

Cé go raibh roinnt cúiseanna ann, ina measc iarracht an Rí Anraí VIII Shasana deireadh a chur leis An Sean Cairdeas *([[Gaeilge na hAlban]]:*  *Seann-Chaidreachas*, Fraincís: *Vieille Alliance*), an comhaontú a síníodh i 1295 idir Albain agus an Fhrainc,  agus cosc a chur ar Albain a bheith á húsáid mar lingchlár d'ionradh amach anseo ag an bhFrainc, go páirteach chun Albain a lagú, agus go páirteach chun iallach a chur ar Pharlaimint na hAlban an chomhghuaillíocht phósta a bhí idir Máire, Banríon na nAlbanach, (a rugadh 8 Nollaig 1542), agus léiroidhre Shasanach Éadbhard (a rugadh 12 Deireadh Fómhair 1537), mac Rí Anraí VIII, a dhearbhú faoi théarmaí Chonradh Greenwich, Iúil 1543.  Rinneadh ionradh ar an bhFrainc a bheartú freisin. D'fhógair Henry cogadh in iarracht iachall a chur ar Pharlaimint na hAlban aontú leis an bpósadh pleanáilte idir Éadbhard, a bhí sé bliana d'aois ag tús an chogaidh, agus an bhanríon a bhí ina naíonán, ar an gcaoi sin comhghuaillíocht nua a chruthú idir Albain agus Sasana. Ar theacht  Éadbhard i gcoróin sa bhliain 1547, agus é naoi mbliana d'aois, lean an cogadh ar feadh tamaill faoi stiúir Edward Seymour, 1ú Diúc Somerset, sular baineadh chumhacht ó Somerset sa bhliain 1549 agus John Dudley, 1ú Diúc Northumberland ag teacht in ionad, ar mhian leis beartas eachtrach nach raibh chomh costasach céanna ná a réamhtheachtaí. Ba í an mhórchoimhlint dheireanach idir Albain agus Sasana roimh Aontas na gCorónach sa bhliain 1603.  tar éis diúltú do Chonradh Greenwich, a raibh sé beartaithe ag an Rí Anraí an dá choróin a aontú le pósadh idir. a mhac, Prionsa na Breataine Bige, an Rí Éadbhard VI a bheidh ann amach anseo agus an Bhanríon Mhuire I na hAlban (nuabheirthe ar dháta an chonartha).

## Tagairtí

Catagóir:16ú haois i Sasana
Catagóir:16ú haois in Albain
Catagóir:Cogaí a bhaineann le hAlbain
Catagóir:Cogaí a bhaineann le Sasana
Catagóir:Caidreamh Sasana-Albain
Catagóir:Coinbhleachtaí 1540í
Catagóir:Coinbhleachtaí 1550í
Catagóir:Cogaí a bhaineann leis an bhFrainc
Caolas Mhagellan

Caolas inseolta farraige is ea **Caolas Mhagellan** () atá suite sa chuid is faide ó dheas de dheisceart na Sile, idir an Phatagóin, Isla Grande de Tierra del Fuego agus roinnt oileán atá suite siar uaidh i dtreo an Aigéin Chiúin. 

Is é an príomhphasáiste nádúrtha idir aigéin an Aigéin Chiúin agus an Atlantaigh é.  Ainmníodh an caolas i ndiaidh an fhionnachtaí, an loingseoir Fernão de Magalhãe, a d'aimsigh é sa bhliain 1520, le linn thuras taiscéalaíochta na Spáinne go dtí Na Molacaí.

Ó thaobh an riaracháin de, baineann sé le réigiún Magallanes agus Antartaice na Sile (), an chríoch is faide ó dheas. 

## Naisc sheachtracha
* Féach Thart: Rang 5 - Stair

## Tagairtí

Caolas Mhagellan
Catagóir:Caolais na Sile
Catagóir:Dobharlaigh Réigiún Mhagallanes
Catagóir:Caolais
Catagóir:An tSile
Catagóir:An tAigéan Ciúin
Catagóir:An tAigéan Atlantach
Khirbet Zanuta

Sráidbhaile Palaistíneach () i nGobharnóireacht Heabrón sa Bhruach Thiar theas is ea **Khirbet Zanuta** atá suite 20 ciliméadar ó dheas ó Hebrón. I measc na gceantar in aice láimhe tá Ad-Dhahiriya agus Khirbet Shweika siar ó thuaidh, chomh maith le dhá lonnaíocht Iosraelach, Teneh Omarim ar an taobh thiar agus Shim'a ar an taobh thoir. Tógadh an chrios tionsclaíoch Meitarim díreach taobh thoir do na lonnaitheoirí. Tá an sráidbhaile in aice leis an Líne Ghlas.  Bhí 131 duine ina gcónaí sa sráidbhaile sa bhliain 2017.

## Tionchar na forghabhála Iosraelaí

Tá Khirbet Zanuta in aice leis an Líne Ghlas, agus d'fhulaing sé go mór ón fhorghabháil
, go háirithe mar gheall ar thógáil an bhalla deighilte. Coigistíodh thart ar 200 acra
coigistíodh de thailte an sráidbhaile le linn an Dara Intifada. Ina theannta sin, tá Khirbet Zanuta
timpeallaithe ag na lonnaíochtaí Iosraelacha Shima agus Tene ar an taobh thiar, agus ritheann seachbhóthar
trí lár an tsráidbhaile siar soir. 

## Naisc sheachtracha

*, ‘These are biblical lands promised to us’: Jewish settlers in West Bank hope Gaza conflict will help their cause. 

## Tagairtí

Catagóir:An Phalaistín
Closleabhar

mion
Is é atá i gceist le **closleabhar** ná leabhar atá léite os ard agus atá taifeadta (ar téip nó mar chomhad srl).
mion|Leabharlann closleabhar
Uaireanta is é an t-údar féin a thaifead an closleabhar, ach ní hionann duine a bheith ina shárscríbhneoir agus an duine sin a bheith ina shárléitheoir. I ngach cás eile, guth-aisteoir a bheidh ag léamh an téacs agus tá an éisteoir fágtha le glór agus le tuin chainte an ghuth-aisteora sin agus leis an mbrí a bhain an duine sin as an téacs. 

### Gnó
Tharla fás diamhair ar dhíolacháin chlosleabhar le linn na 2010idí. Sna Stáit Aontaithe mar shampla, ní raibh an ráta fáis bliantúil níos ísle ná 10 faoin gcéad idir 2012-2022, agus luaitear luach $1.8 billiún leis an earnáil.

Léiríonn taighde faoin earnáil gurb í an iltascáil a chuireann closleabhair ar do chumas a dhéanamh ceann de na príomhchúiseanna go bhfuil fás diamhair ar dhíolacháin chlosleabhar.

### An t-eispéireas
Ní hionann éisteacht le leabhar agus leabhar a léamh, a deirtear agus ní hionann an t-eispéireas ‘léitheoireachta’ a bhíonn agat agus tú ag éisteacht le scéal seachas a bheith á léamh.

Ní gá gurb ionann an chiall a bhainfeadh guth-aisteoir as téacs agus an chiall a bhí i gceist ag an údar, agus má bhí an t-údar débhríoch d’aon ghnó, beidh sé fíordheacair ar ghuth-aisteoir an méid sin a léiriú. Anuas air sin, ceann de na pléisiúir is mó a bhaineann leis an léitheoireacht, dar liom, ná gur féidir leat do bhrí féin a bhaint as an téacs – agus ní éireoidh leat é sin a dhéanamh agus tú ag éisteacht le closleabhar.

## Féach freisin

* Leabhar

## Eolas

* Liosta a chuir Úna-Minh Kavanagh le chéile de chlosleabhair i nGaeilge atá ar fáil saor in aisce ar líne.
* Má bhíonn dúil agat sa phodchraoladh liteartha, bhain triail as an tsraith *[https://blath-na-dtulach.com/ Bláth na dTulach] * atá á léiriú ag Réaltán Ní Leannáin agus ag Éabhlóid.
* Tá réimse closleabhar in go leor leabharlanna ar féidir iad a fháil ar iasacht sa bhrainse nó inar féidir saoráidí ríomhiasachta a chuardach.
* Foilsíodh closleabhar den úrscéal *[[Madame Lazare]]*

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair
Catagóir:Litearthacht
Catagóir:Léitheoireacht (próiseas)
Catagóir:Taifeadadh fuaime
Catagóir:Fuaim
Cathair Gaza

Cathair Phalaistíneach i Stráice Gaza is ea **Gaza** (), ar a dtugtar **Cathair Gaza** freisin, agus bhí 590,481 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2017, rud a chiallaíonn gurb í an chathair is mó i Stát na Palaistíne í.

### Stair
Áitrithe ón 15ú haois BC  , ar a laghad, bhí impireachtaí éagsúla i gceannas ar Gaza i rith a staire. Rinne na Filistínigh cuid dá gcuid peinteapolis de tar éis do na Sean-Éigiptigh é a rialú le beagnach 350 bliain. Faoin Impireacht Rómhánach bhí cúrsaí réasúnta síochánta in Gaza agus bhí a chalafort faoi bhláth. 

Sa bhliain 635 AD, ba í an chéad chathair sa Phalaistín í a chloígh arm Moslamach Rashidun. Sa bhliain 1099 rinne na Crosáidithe ionradh ar an tír. Sna céadta bliain ina dhiaidh sin, bhí roinnt cruatan ar Gaza - ó ruathair Mhongóil go tuilte agus lócaistí, agus í á laghdú go sráidbhaile faoin 16ú haois, nuair a corpraíodh san Impireacht Otamánach í. Le linn an chéad leath de riail na nOtamánach, rialaigh an ríshliocht Ridwan Gaza agus  trí aois mhór tráchtála agus síochána a bhí ann. 

Bunaíodh bardas Gaza sa bhliain 1893.
clé|mion|Ceantar Al- Rimmal, 2025

### Coimhlint Iosrael-Gaza

* Coimhlint Iosrael-Gaza, 2014
* Agóidí Gaza-Iosrael, 2018-2019
* Cogadh Iosrael-Gaza, 2023-2024

## Féach freisin

* Sléacht Al-Rashid, 29 Feabhra 2024
* ''Gaza'' (scannán)
* Stráice Gaza

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Stráice Gaza
Ben Óg Dunne

Fear gnó as Contae Chorcaí ba ea **Ben Óg Dunne** (11 Márta 1949 –  18 Samhain 2023). Bhí aithne mhór air mar iar-stiúrthóir ar chomhlachta ollmhargaí Dunnes Stores agus mar bhunaitheoirí Ben Dunne Gyms ar fud na tíre. Ba iad íocaíochtaí Ben Dunne le polaiteoirí a ba chúis le dhá bhinse fiosrúcháin.

clé|mion

## Beatha
Ba é an duine ab óige de sheisear clainne é i dteaghlach an chomhlachta Dunnes Stores. Ben Dunne ba ea an t-ainm ar a athair chomh maith, Ben Mór Dunne (1908-1983).

Síleadh gurb é Ben Óg a thiocfadh i gcomharbacht ar a athair mar cheannasaí an chomhlachta ach cuireadh cor ina chinniúint nuair a d'fhuadaigh an IRA é i gCo. Ard Mhacha ar an 15 Deireadh Fómhair 1981. Coinníodh ina ghiall é ar feadh seacht lá go dtí gur íocadh airgead fuascailte (is cosúil). D'fhág sé tráma ollmhór air.

Lean sé ar aghaidh ina stiúrthóir ar ghnó a theaghlaigh go dtí gur cúisíodh é i Florida Mheiriceá sa mbliain 1992 as cócaon a bheith ina sheilbh aige agus faoi gur íoc sé as striapach. Tharla easaontas i gclann Dunne ina dhiaidh sin a chuir deireadh lena cheangal le gnó Dunnes Stores. Cheannaigh a dheirfiúr Margaret Heffernan a sciar den chomhlacht ar luach os cionn IR£100 milliún.

I 1997 bhunaigh Ben Dunne sraith sólanna agus ionaid aclaíochta ar fud Bhaile Átha Cliath a raibh rath orthu.

Fuair Ben Dunne bás tobann i Dubai ar 18 Samhain 2023.  Bhí sé seachtó ceathrar bliain d'aois agus ar a laethanta saoire sa Mheánoirthear. Mhair bean chéile Dunne agus a gceathrar clainne.

### Scannal breabaireachta
Tá ainm Ben Óg Dunne aitheanta le ceann de na conspóidí a ba mhó i bpolaitíocht na nochaidí.  Ba iad íocaíochtaí Ben Dunne le polaiteoirí a ba chúis le dhá bhinse fiosrúcháin.

Sa bhliain 1996, thuairiscigh an t-iriseoir Sam Smyth gur bhronn Ben Dunne suimeanna airgid ar pholaiteoirí aitheanta - ina measc an t-iar aire rialtais le Fine Gael, Michael Lowry agus an t-iar-Thaoiseach Charlie Haughey. Bhí ar  Lowry, an tAire Iompair, Fuinnimh agus Cumarsáide ag an am, éirí as oifig i mí na Samhna 1996, nuair a scaoileadh amach gur íoc Dunne as costas obair tógála ar a theach cónaithe. Bhronn Ben Dunne £1.3 milliún punt ar Haughey leis na blianta.

Bunaíodh binse fiosrúcháin McCracken i 1997 le iniúchadh a dhéanamh ar na híocaíochtaí sin. Bhí an scannal íocaíochtaí chomh mór sin gurbh éigean an dara binse fiosrúcháin a bhunú faoi stiúir an Bhreithimh Moriarty.

Dhearbhaigh Ben Dunne don bhinse fiosrúcháin go ndearna sé na híocaíochtaí leis na polaiteoirí.

## Féach freisin

* Dunnes
* Binse Fiosrúcháin Moriarty

## Naisc sheachtracha

* Ben Dunne Gyms

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Scannail Pholaitiúla in Éirinn
Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Rosalynn Carter

Scríbhneoir agus gníomhaí Meiriceánach ab ea **Eleanor Rosalynn Carter** née Smith (18 Lúnasa, 1927–19 Samhain 2023) a bhí mar chéad bhean na Stát Aontaithe ó 1977 go 1981, mar bhean chéile an Uachtaráin Jimmy Carter. Ar feadh na mblianta fada a bhí sí i mbun seirbhíse poiblí, bhí sí ina príomh-abhcóide ar chúiseanna iomadúla, an mheabhairshláinte san áireamh.
clé|mion|Jimmy Carter ina éide cabhlaigh,  Acadamh Cabhlaigh in Annapolis, MA in 1946, a bhean Rosalynn ar chlé, agus máthair Jimmy ar dheis

## Saol
Rugadh agus tógadh Carter i bPlains, Georgia, roimh dul ar aghaidh ón ardscoil thug sí an óráid fágála  i *Plains High School*, agus go luath ina dhiaidh sin d'fhreastail sí ar *Georgia Southwestern College*, áit ar bhain sí céim amach i 1946. Bhí dúil aici lena fear chéile, ó Plains freisin, tar éis pictiúr de a fheiceáil ina éide cabhlaigh, sé sin Acadamh Cabhlaigh SAM, agus phós siad i 1946. Chuidigh Carter lena fear céile gobharnóireacht Georgia a bhuachan i 1970, agus chinn sí ar a haird a dhíriú i réimse na meabhairshláinte nuair a bhí sí ina céadbhean an stáit sin.  Chuaigh sí i mbun feachtais ar son a fir chéile le linn na hiarrachtaí ar éirigh leis a bheith ina huachtarán ar na Stáit Aontaithe i dtoghchán 1976, ag sárú uachtarán Poblachtach reatha Gerald Ford.

### An chéad bhean
Bhí Carter gníomhach ó thaobh na polaitíochta de le linn uachtaránacht a fir chéile, cé gur dhearbhaigh sí nach raibh aon rún aici a bheith ina céad bhean thraidisiúnta. Le linn a théarma oifige, thacaigh Carter le beartais phoiblí a fir chéile chomh maith lena shaol sóisialta agus pearsanta. D'fhonn fanacht ar an eolas go hiomlán, shuigh sí isteach ar chruinnithe Comh-Aireachta ar chuireadh ón Uachtarán. Rinne Carter ionadaíocht freisin ar a fear céile i gcruinnithe le ceannairí baile agus eachtrannacha, lena n-áirítear mar thoscaire go Meiriceá Laidineach i 1977. Fuair sé amach gur chomhpháirtí comhionann a bhí inti. Chuaigh sí i mbun feachtais ar son a haththofa i dtoghchán na bliana 1980, ach bhí an bua ag an bPoblachtánach Ronald Reagan .

### Ar scor
Tar éis di an Teach Bán a fhágáil i 1981, lean Carter ar aghaidh ag tacú le cúrsaí meabhairshláinte agus cúiseanna eile, agus scríobh sí roinnt leabhar. Chuir sí féin agus a fear céile le leathnú na heagraíochta tithíochta neamhbhrabúis *Habitat for Humanity*. 

Ba í Carter an chéadbhean ba fhaide a mhair i ndiaidh Bess Truman, agus ba í an chéadbhean í ab fhaide pósta. Fuair sí féin agus a fear céile an bonn '''Presidential Medal of Freedom''' i 1999. Fuair sí bás ar an 19 Samhain 2023, dhá lá tar éis di a bheith fógartha go ndeachaigh sí isteach i gcúram ospíse.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Baistigh
Catagóir:Céadmhná na Stát Aontaithe
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Dírbheathaisnéisithe
Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Institiúid um Staidéar ar fhrith-Sheimíteachas Domhanda agus Beartas

Is eagraíocht neamhpháirtíneach Mheiriceá í an **Institiúid um Staidéar ar Fhrith-Sheimíteachas Domhanda agus Beartas (*****'')''' atá tiomanta chun troid in aghaidh an fhrith-Sheimíteachais ar réimse catha na smaointe.***'

Bhunaigh a stiúrthóir gníomhach Charles Asher Small an Institiúid sa bhliain 2004 . 

Bhí an tOllamh Elie Wiesel,  buaiteoir gradaim Nobel, ina Uachtarán Oinigh ar an Institiúid.  Tá na hOllúna Alan Dershowitz agus Irwin Cotler ina gComhchathaoirligh ar Choiste Comhairleach Acadúil na hinstitiúide. Is é Natan Sharansky cathaoirleach na heagraíochta. 

## Naisc sheachtracha

* Láithreán gréasáin oifigiúil 
* Ionad Oifigiúil Taighde Digiteach

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí
Catagóir:Frith-Sheimíteachas
Speictriméadar ionsúcháin adamhaigh

Úsáidtear **speictriméadar ionsúcháin adamhaigh** chun anailís a dhéanamh ar mhiotail throma, amhail luaidhe agus caidmiam, in uisce.

Féadtar méid na dúile i sampla a mheas trí ionsú na radaíochta ag adaimh shaora na dúile sin in ionstraim den chineál seo.

Tuaslagtar an sampla ar a bhfuil anailís le déanamh agus tugtar isteach san ionstraim mar sprae mín é. Tiontaítear i lasair go hadaimh na dúile ar a bhfuil anailís le déanamh. Gineann lampa speisialta, ina bhfuil an dúil atá i gceist ina chatóid, solas atá saintréitheach den dúil sin. Cuirtear an solas seo tríd an sampla adamhaithe, agus ionsúnn sé é.

Tá speictriméadracht ionsúcháin adamhaigh (SIA) úsáideach go háirithe chun anailís a dhéanamh ar rianmhiotail. Tá cuid mhór feidhmeanna a bhaineann léi, mar shampla, chun anailís a dhéanamh ar luaidhe san fhuil sna hoibrithe i mianaigh luaidhe.

Catagóir:Ceimic
Javier Milei

[clé|mion|Bealtaine 2023.  Tugtar an leasainm, ''el Peluca'', air ([folt bréige nó peiriúic).]]
Uachtarán tofa na hAirgintíne, eacnamaí agus liobraíoch is ea **Javier Milei** (a rugadh ar 22 Deireadh Fómhair 1970). Tugtar an leasainm, *el Peluca*, air (folt bréige nó peiriúic).

Bhuaigh Milei toghchán uachtaránachta na hAirgintíne ar 19 Samhain 2023. Fuair Javier Milei nach mór 56% den vóta i gcoinne iarrthóir an pháirtí rialaithe an tAire Eacnamaíochta Sergio Massa de chuid na heite clé.

Pobalóir amach is amach is ea Milei, ar dheis ar fad.

## Féach freisin

* Néstor Kirchner

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine as Buenos Aires
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Liobraíocha
Catagóir:Pobalóirí
Catagóir:Polaiteoirí Airgintíneacha
Fáinne (matamaitic)

Sa mhatamaitic teibí, is fáinne é (A, +, \cdot), eilimintí an tacar A faoin oibríochtaí + (suimiú) agus \cdot (iolrú) má: 

# tá (A, +) ina ghrúpa aibéalach,
# tá A iata faoi \cdot, is é sin a \cdot b \in A do gach a,b \in A ,
# tá an oibríocht \cdot comhthiomsaitheach thar A, is é sin a \cdot (b \cdot c) = (a\cdot b)\cdot c do gach a, b, c \in A,
# tá an iolrú \cdot  dáileach thar an suimiú +, is é sin a \cdot (b + c) = a \cdot b + a \cdot c  agus  (b+c ) \cdot a = b \cdot a + c \cdot a do gach a, b, c \in A

## Samplaí
Sampla amháin de fáinne is ea (\mathbb{Z},+, \cdot), na slánuimhreacha \{\ldots,-2,-1,0,1,2,3,\ldots\} faoi shuimiú agus iolrú.
Is grúpa aibéalach é (\mathbb{Z},+).
Tá sé iata faoi + mar tá suim dhá slánuimhreacha ina slánuimhir, agus tá sé iata faoi \cdot mar tá toradh dhá slánuimhreacha ina slánuimhir.
Agus is féidir argóid a dhéanamh go bhfuil an oibríocht \cdot comhthiomsaitheach, agus go bhfuil an iolrú dáileach thar an suimiú.

Catagóir:Matamaitic
Teanga mhionlaigh

Is éard is **teanga mhionlaigh** (nó *teanga neamhfhorleathan* nó *mionteanga* nó *teanga réigiúnach srl.)* ann ná teanga atá á labhairt ag mionlach de dhaonra i gcríoch áirithe. Mar shampla, is teangacha mionlaigh iad an Ghaeilge agus an Bhreatnais.

"*Tagraíonn an téarma “mionlaigh” do chásanna ina bhfuil an teanga á labhairt ag daoine nach bhfuil comhchruinnithe i gcuid shonrach de chríoch stáit nó ina labhraíonn grúpa daoine í atá, cé go bhfuil siad comhchruinnithe i gcuid de chríoch stáit, níos lú ó thaobh a lín de ná an daonra sa réigiún sin a labhraíonn teanga thromlaigh an stáit. Tagraíonn an dá théarma dá bhrí sin do chritéir fhíorasacha agus ní do thuairimí dlí agus baineann siad i gcás ar bith don chás i stát ar leith (mar shampla, d’fhéadfadh gurb ionann teanga mhionlaigh i stát amháin agus teanga thromlaigh i stát eile)*." 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Sochtheangeolaíocht
Catagóir:Teangacha
Seanchoíche

Oíche scéalaíochta is ea **Seanchoíche** (bunaithe ar na focail Ghaeilge *seanchaí/seanchaithe* (scéalaí) agus *oíche*) a bhunaigh Ciarán Gaffney. Is ceiliúradh ar an bhfocal labhartha atá ann dar leis an mbunaitheoir agus tugadh an oíche fud fad an domhain go dtí seo, chuig na háiteanna seo a leanas Amstardam, BÁC, Béal Feirste, Sydney agus áiteanna eile go leor.

Cuirtear fáilte mhór roimh chách freastal mar chuid den lucht féachana agus roimh fhilí nó scéalaithe dán nó scéal a rá. Is gá clárú don oíche roimh réidh le páirt a ghlacadh mar scéalaí. Eagraítear an oíche trí Ghaeilge uaireanta, mar shampla i gCultúrlann McAdam Ó Fiaich, ag féilte áirithe agus i Londain Shasana.

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Imeachtaí Béarla
Catagóir:Imeachtaí Gaeilge
Catagóir:Scéalaíocht
Catagóir:Oícheanta siamsaíochta
Catagóir:Airneán
Crómatagrafaíocht gháis

Is cineál crómatagrafaíochta coitianta í **crómatagrafaíocht gháis** (**CG**) a úsáidtear sa cheimic anailíseach chun comhdhúile a dheighilt agus a anailísiú ar féidir iad a ghalú gan dianscaoileadh. Áirítear ar ghnáthúsáidí CG íonacht substainte áirithe a thástáil, nó comhpháirteanna éagsúla meascáin a dheighilt.  I gcrómatagrafaíocht ullmhúcháin, is féidir CG a úsáid chun comhdhúile íona a ullmhú ó mheascán. 

Uaireanta tugtar **crómatagrafaíocht phas- gaile** (CPG), nó **crómatagrafaíocht dheighilte gháis is leachta** (CDGL) ar freisin. Úsáidtear na téarmaí malartacha seo, chomh maith lena ngiorrúcháin faoi seach, go minic sa litríocht eolaíoch.

## Tagairtí

Crómatagrafaíocht gháis
Catagóir: Teicnící saotharlainne
Crómatagrafaíocht leachta ardfheidhmíochta

mion| CLAF nua-aimseartha chuimsitheach.
mion| Léiriú scéimreach ar aonad CLAF. (1) Taiscumair tuaslagóra, (2) Díghásaitheoir tuaslagóir, (3) Comhla ghrádáin, (4) Soitheach measctha chun an pas silteach a sheachadadh, (5) Caidéal ardbhrú, (6) Comhla lasctha i "suíomh insteallta", ( 6') Comhla lasctha i "suíomh ualaigh", (7) Lúb insteallta samplach, (8) Réamhcholún (colún garda), (9) Colún anailíseach (10) Brathadóir ( ''.i.'', IR, UV), (11) fáil sonraí, (12) Bailitheoir dramhaíola nó codáin.
Is éard is **crómatagrafaíocht leachta ardfheidhmíochta** (**CLAF**) ann ná teicníc  a úsáidtear san cheimic anailíseach chun comhábhair shonracha i meascáin a dheighilt, a aithint agus a chainníochtú. Is féidir na meascáin a thionscnamh ó bhia, ó cheimiceáin, ó chógaisíocht,  bitheolaíochta, comhshaoil agus talmhaíocht, etc, atá tuaslagtha i dtuaslagáin leachtacha.

Braitheann sé ar chaidéil ardbhrú, a sheachadann meascáin de thuaslagóirí éagsúla, ar a dtugtar an pas silteach, a shreabhann tríd an gcóras, ag bailiú an mheascáin shamplaigh ar an mbealach, é a sheachadadh isteach i sorcóir, ar a dtugtar an colún, líonta le cáithníní soladacha, déanta as ábhar asúiteacha, ar a dtugtar an pas seasta.

Idirghníomhaíonn gach comhpháirt sa sampla beagán difriúil leis an ábhar asúiteach, dá bhrí sin is cúis le ráta ascnaimh difriúil do gach comhpháirt, rud a fhágann go bhfuil siad deighilte, agus iad ag sreabhadh amach as an gcolún isteach i mbraiteoir ar leith. Is graf é aschur an bhraiteora, ar a dtugtar crómatagram. Léirithe grafacha is ea crómatagraim ar dhéine na comhartha in aghaidh am nó toirt, a thaispeánann buaiceanna, a léiríonn comhpháirteanna den sampla, gach ceann le feiceáil ina chuid ama faoi seach, ar a dtugtar Tréimhse Choinneála, ag a bhfuil achar comhréireach lena mhéid.

## Tagairtí
Catagóir:Aireagáin Ungáracha
Catagóir:Crómatagrafaíocht
Catagóir:Teicnící eolaíocha
Gurpatwant Singh Pannun

Tá **Gurpatwant Singh Pannun** ar dhuine de na ceannairí is mó i ngluaiseacht na Cálastáine, a mholann stát ar leith a bheadh bunaithe ar reiligiún snoite amach ón Phuinseáb agus go leor ceantair chomharsanachta san India, ar a dtabharfar An Chálastáin. Is é an comhairleoir dlí agus urlabhraí do *Sikhs for Justice* (*SFJ*), grúpa a bhfuil sé mar aidhm aige stát Suíceach ar leith a chur chun cinn. Ó mhí Iúil 2020, d'fhógair Aireacht Gnóthaí Baile na hIndia Pannun ar bhonn na ceannairce agus na scarthachais, agus tá fógra dearg Interpol iarrtha air. 

## Luathshaol agus cúlra
Rugadh agus tógadh Pannun i sráidbhaile Khankot ag imeall, Amritsar, An Phuinseáb, An India.

## Naisc sheachtracha
*US thwarts plot to kill Sikh separatist and issues diplomatic warning to India

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine Indiacha an 21ú haois
Catagóir:Daoine ó Amritsar
Catagóir:Fir
Limistéar oileánach

I ndlí na Stát Aontaithe, is éard is limistéar oileánach ann ná dlínse a bhaineann le SAM nach bhfuil mar chuid de na 50 stát ná de Dhúiche Columbia. Áirítear leis seo ceithre chríoch déag SAM a riartar faoi fhlaitheas SAM, chomh maith le trí stát cheannasach a bhfuil Comhshocrú Saor-Chomhcheangail, acu leis na Stáit Aontaithe. Féadfar an téarma a úsáid freisin chun tagairt a dhéanamh don stádas a bhíodh ag na nOileán Filipíneach agus ag Críoch Iontaobhais Oileáin an Aigéin Chiúin nuair a bhí sé ann.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Spleáchríche
Dlí Dáithí

[mion|2016: "Life Goes On"  mórchlár fógraíochta, Sráid John,  [An Ómaigh ]]
Ar 22 Feabhra 2023, thug parlaimint Westminister a bheannacht do **<nowiki/>'Dhlí Daithí',** mar a thugtar air.  Seo dlí maidir le deonú orgáin i dTuaisceart na hÉireann. Faoin reachtaíocht glacfar leis go bhfuil comhthoil ann chun orgáin a dheonú muna ndeirtear a mhalairt. Ciallaíonn an dlí anois gur deontóir é gach duine fásta go huathoibríoch ach amháin sa chás go gcuireann duine a mhalairt in iúl.

'Dlí Dháithí' a tugadh ar an dlí in onóir Dáithí Mac Gabhann, buachaill  as Béal Feirste, a bhí seacht mbliana d'aois ag an am,ag fanacht le croí nua. Bhí Siondróm hipeapláiseach croí clé air nuair a rugadh é. De thoradh fheachtas fada a mhuintire, tugadh isteach dlí nua sa Tuaisceart faoin mbreathnaítear anois ar bheagnach gach duine fásta atá tar éis bháis mar dheontóir orgán. Glactar leis nár mhiste le daoine go mbainfí leas as a gcuid orgán mura raibh sé tugtha le fios go sonrach acu agus iad ina mbeatha nár mhian leo iad a dheonú.

Ainneoin an dlí nua, d'achainigh athair Dáithí, Máirtín Mac Gabhann ar dhaoine clárú mar dheontóirí orgán agus an scéal a phlé go hoscailte le daoine eile d'fhonn feasacht an phobail trí chéile ar an gceist a fheabhsú. Chomh maith le Dáithí, bhí suas le 150 duine sa Tuaisceart ag fanacht le horgán nua sa bhliain 2022. Fuair 96 duine ó thuaidh orgán nua ó dheontóirí a bhí básaithe sa bhliain chéanna. Ar an drochuair, cailltear thart ar chúig dhuine dhéag gach bliain sa Tuaisceart agus iad ag fanacht le horgán nua.

### 2024
Bhí ardú croí tugtha ag dlí nua i dTuaisceart Éireann do othair atá ag fanacht le trasphlandú orgáin agus níos mó deontóirí orgán cláraithe in 2023/2024 ná mar a bhí riamh.

## Féach freisin

* Deonú orgán
* Siondróm hipeapláiseach croí clé

## Tagairtí

Catagóir:2023
Catagóir:Deonú orgán
Catagóir:Dlí reachtúil
Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann
Clostridioides difficile

Is baictéar é ***Clostridioides difficile*** (syn. *Clostridium difficile*) a bhfuil aithne mhaith air as ionfhabhtuithe tromchúiseacha buinneach a chruthú, atá a fhios ag an saol mór go bhfuil sé freagracht as ionfhabhtuithe tromchúiseacha buinneach a chruthú, agus d'fhéadfadh sé a bheith ina chúis le hailse drólainne freisin.    Tugtar ***C. difficile*** air freisin, nó **C. diff**, agus is speiceas Gram-dheimhneach é de bhaictéir ar féidir leo spóir a fhoirmiú.  Tá *clostridioides spp*. anaeróbach, baictéir ghluaisteach, uileláithreach sa nádúr agus go háirithe forleathan san ithir. Tá a chealla fásúla slat-chruthach, pléamhorfach agus tarlaíonn sé i mbeirteanna nó i slabhraí  gearra. Faoin micreascóp, tá siad le feiceáil mar chealla fada, neamhrialta (go minic i gcruth druma-mhaide nó fearsaid-chruthach) le boilsc ag a bhfoircinn (foirmíonn spóir fo-theirminéil). Faoi ruaimniú Gram, tá cealla *C. difficile* Gram-dheimhneach agus léiríonn siad an fás is fearr ar agair fola ag teochtaí chorp an duine in éagmais ocsaigine. Is catalase - agus díshócháis  forocsaíde-diúltach agus táirgeann sé suas le trí chineál tocsainí: eintreatocsain A, cíteatocsain B agus traschuráis Clostridioides difficile (TCD).  Faoi choinníollacha struis, táirgeann na baictéir spóir atá in ann coinníollacha eisceachtúla a fhulaingt, nach féidir leis na baictéir ghníomhacha a fhulaingt. 

## Tagairtí

Catagóir:Baictéar atá frithsheasmhach in aghaidh antaibheathach
Catagóir:Peptostreptococcaceae
Catagóir:Baictéir gram-dhearfach
Catagóir:Baictéir lecur síos orthu in 1935
Catagóir:Anaeróib
Geert Wilders

Polaiteoir agus pobalóir de chuid na hÍsiltíre, i bhfad amach ar an eite deise, is ea **Geert Wilders** (a rugadh ar 6 Meán Fómhair 1963). Is Eoraisceipteach é Wilders atá i gcoinne na hinimirce agus nach gcreideann san athrú aeráide ach oiread.  Bhunaigh sé an PVV, 'Páirtí ar son na Saoirse' nó 'Party for Freedom', san Ísiltír in 2006, páirtí frith-inimirce, Ioslamafóibeach agus frith-Eorpach. 

Tá stíl ghruaige ar leith ar Wilders agus tugtar "fear na gruaige buí" air uaireanta, lena ghruaig leathfhada, daite fionn le sárocsaíd.
clé|mion|2019

## Gairm
Ó 2006 ar aghaidh, bhí tionchar as cuimse ag Wilders agus a Pháirtí ar son na Saoirse ar pholaitíocht na hÍsiltíre. Ar fhaitíos go gcaillfidís vótóirí a rachadh le gluaiseacht Wilders, bhog páirtithe na heite deise níos faide ar dheis, agus bhog páirtithe na heite clé i dtreo an láir. Páirtí "nuachoimeádach" an iar-phríomhaire Mark Rutte (idir 2010 agus 2023, ó am go ham), an VVD ba mhó a bhog i dtreo Wilders.

Sa bhliain 2017, níor éirigh le Wilders an bua a fháil san olltoghchán.

### 2023-2024
Ar 21 Samhain 2023, bhí bua mór ag PVV Geert Wilders san olltoghchán.  Chaith duine as gach ceathrar de na vótóirí san Ísiltír vóta do pháirtí Wilders. Bhí ríméad ar pholaiteoirí na heite deise ar fud na hEorpa tar éis an olltoghcháin, agus  an -tathrú mór i saol na polaitíochta san Ísiltír, dar leo. Chuir polaiteoirí ar nós Viktor Orban san Ungáir agus Marine Le Pen sa Fhrainc fáilte is fiche roimh na torthaí. Ach bhí an-imní ar ghrúpaí Ioslamacha sa tír mar gheall ar an Ioslamafóibe a léirigh Wilders le roinnt blianta anuas.   

Agus 37 as 150 suíochán ag pháirtí Wilders, is ar éigean go n-éireoidh leis an PVV agus páirtithe na heite deise agus an láir comhrialtas a chur le chéile eatarthu féin. Bhí sé ráite ag ceannairí fhormhór mór na bpáirtithe eile nach go rachaidh siad i gcomhrialtas leis. 

I mí Bealtaine 2024, d’fhógair Wilders go raibh a pháirtí féin, an PVV, agus trí pháirtí eile (nualiobrálaigh an VVD, feirmeoirí feargacha an BBB agus páirtí nua de chuid an láir, an NSC) réidh chun comhrialtas a bhunú, ach nach mbeadh sé féin ina chéad aire. D’fhógair na ceithre pháirtí clár rialtais arbh é an rún go gcuirfí srianta fíorláidre le líon na n-iarrthóirí tearmainn agus inimirceach eile an ghné ba shuntasaí de. 

Bhí an chuma ar an scéal go bhfógrófaí go n-ainmneofaí Ronald Plasterk, iarpholaiteoir aitheanta de chuid an Lucht Oibre (PvdA) agus bitheolaí, ina chéad aire. Ach cuireadh i leith Plasterk gur shaothraigh sé na milliúin euro le paitinn bunaithe ar thaighde bitheolaíoch nach ndearna sé féin. B'éigean dó tarraingt siar agus a fhógairt go poiblí nach mbeadh fáil air do phost an chéad aire. 

## Féach freisin

* Mark Rutte, Jan Peter Balkenende
* An PVV  

## Tagairtí

Catagóir:Pobalóirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Polaiteoirí Ísiltíreacha
Díraonadh púdar

deas|mion| Patrún púdair leictreoin (dearg) de scannán Al le forleagan bíseach fcc (glas) agus líne trasnaithe (gorm) a shocraíonn paraiméadar laitíse.
Is teicníc eolaíoch é **díraonadh púdar** ag baint úsáide as díraonadh x-gha, neodrón, nó leictreondíraonadh ar shamplaí púdar nó micreacriostalach do thréithriú struchtúrach ábhar.   Tugtar **díraonmhéadar púdair** ar ionstraim atá tiomnaithe do thomhais púdair dá leithéid a dhéanamh.

Seasann díraonadh púdar i gcodarsnacht le teicnící díraonta criostail aonair, a oibríonn is fearr le criostail aonair dea-ordaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Diraonadh
Catagóir:Teicnící a bhaineann le neodrón
Catagóir:Teicnící a bhaineann le sincreatrón
Díraonta
Criostalagrafaíocht x-ghathach

mion|300x300px| Díraonmhéadar púdar x-ghathach
Is éard is **criostalagrafaíocht X-ghathach** ann ná an eolaíocht thurgnamhach a chinneann struchtúr adamhach agus móilíneach criostail. Féadfar struchtúr na gcriostal a chinneadh trí anailís a dhéanamh ar an dóigh a scaipeann an criostal X-ghathanna. D’fhorbair William H. Bragg agus a mhac, William L. Bragg, an teicníc seo agus úsáideadh í chun struchtúr mhórán criostal a chinneadh. D’úsáid Dorothy Hodgkin an teicníc seo chun struchtúir vitimín B12 agus na peinicilline a chinneadh.

Mar gheall ar an struchtúr criostalta, díraontar léas de ghathanna ionsaitheacha i go leor treoracha sonracha. Trí uillinneacha agus déine na léasacha díraonta seo a thomhas, is féidir le criostalagrafaí pictiúr tríthoiseach a tháirgeadh de dhlús leictreon laistigh den chriostal. Ón dlús leictreon seo, is féidir suíomhanna meánacha na n-adamh sa chriostal a chinneadh, chomh maith lena naisc cheimiceacha, a neamhord criostalagrafaíochta, agus faisnéis éagsúil eile.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Eolaíocht na n-ábhar

Catagóir:Teicnící saotharlainne san fhisic ábhair chomhdhlúite
Catagóir:Criostalagrafaíocht
Catagóir:Diraonadh
Catagóir:Struchtúr próitéine
Catagóir:Modhanna próitéine
Catagóir:Íomháithe próitéine
Catagóir:Teicnící a bhaineann le sioncrótron
Catagóir:Airteagail ina bhfuil gearrthóga físe
Criostalagrafaíocht
Amhábhar

[alt=Refer to caption|mion| [Sulfar ag cuan i Vancouver Thuaidh, British Columbia, réidh le luchtú ar long]]
[alt=Latex flowing from a tapped rubber tree into a bucket|mion| [Laitéis  á bailiú ó chrann rubair  bearnaithe]]

Is ábhar bunúsach é **amhábhar** nó **bunábhar**, ar a dtugtar freisin **stoc neamhphróiseáilte**, nó **tráchtearra  bunúsach**, a úsáidtear chun earraí, earraí críochnaithe, fuinneamh, nó ábhair idirmheánacha a tháirgeadh do tháirgí críochnaithe. Ciallaíonn sé seo gur “acmhainní scrogaill” iad na hábhair seo, .i. go bhfuil siad ag teastáil chun táirgí eile a tháirgeadh.

Seasann an téarma “amhábhar” d'ábhair i stáid neamhphróiseáilte nó íosphróiseáilte, ar nós laitéis amh, amhola, cadás, gual, bithmhais amh, amhiarann, plaisteach, aer, lomáin, agus uisce. Ciallaíonn an téarma “amhábhar tánaisteach” fuíollábhar a athchúrsáladh agus a cuireadh ar ais in úsáid mar ábhar táirgiúil.

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Catagóir:Ábhair
Neretva

Tá an **Neretva** (Coireallach na Seirbia: *Неретва*,), ar a dtugtar Narenta freisin, ar cheann de na haibhneacha is mó sa chuid thoir den abhantrach Aidriad. Soláthraíonn ceithre ghléasra cumhachta hidrileictreacha le dambaí móra (níos airde ná 150,5 méadar)   cosaint ar thuilte, cumhacht agus stóráil uisce. Aithnítear é as a thimpeallacht nádúrtha agus a tírdhreacha éagsúla. 

D'fhulaing éiceachórais fionnuisce mar gheall ar dhaonra atá ag dul i méid agus na brúnna forbartha a bhaineann leo. Ar cheann de na hacmhainní nádúrtha is luachmhaire san  Bhoisnia-Heirseagaivéin agus an Chróit tá a hacmhainn fionnuisce,, atá in aibhneacha flúirseacha toibreacha agus soiléire. Suite idir na haibhneacha móra réigiúnacha (an Drina ar an taobh thoir, an Una ar an taobh thiar agus an tSava ) tá an fhoinse uisce óil is suntasaí in abhantrach na Neretva.

Tá an Neretva suntasach  i measc aibhneacha i réigiún na nAlp Dinaric, go háirithe maidir lena éiceachórais agus gnáthóga éagsúla, flóra agus fána**,**  oidhreacht chultúrtha agus stairiúil.  

Moladh go dtagann a hainm ón bhfréamh Ind-Eorpach *ner, a chiallaíonn "ag tumadóireacht". Tá an fhréamh chéanna le feiceáil sa fhréamh Sheirbea-Chróitise "roniti". 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Aibhneacha Eorpacha
Catagóir:An Bhoisnia-Heirseagaivéin