Príomhghobharnóir na hÉireann

Ba é an **príomhghobharnóir** an t-oifigeach sinsearach i riarachán Chaisleán Bhaile Átha Cliath, a choinnigh riail Shasana agus na Breataine in Éirinn ó na 1170idí go 1922. Ba é an príomhghobharnóir leasrí an mhonarc Shasanach (agus níos déanaí an mhonarc Bhriotanach) agus ba é a bhí i gceannas ar Ríchomhairle na hÉireann. I dtréimhsí áirithe ba eisean a bhí i gceannas go héifeachtach ar an riarachán, gan aon duine  faoi réir an mhonarc amháin; i gcásanna eile ceannaire, mar dhea, a bhí ann, agus ba iad daoine eile a bhí i mbun na cumhachta. 

## Córas ainmnithe
Is scáth-théarma é "Príomhghobharnóir" nó "Chief governor" a raibh tóir ar leith ag staraithe an ochtú haois déag, Walter Harris agus John Lodge, air agus a úsáideadh go forleathan ina dhiaidh sin ag go leor staraithe agus i reachtaíocht éagsúla. Úsáideadh é ó am go ham roimhe sin. Ceapadh príomhghobharnóirí faoi theidil éagsúla i mBéarla amháin, an chuid is coitianta díobh ná:
* *Chief justiciar* nó   (13ú - 14ú haois)
* *King's lieutenant* nó  ' (an 14ú-16ú haois)
* *Lord Deputy*   (15ú-17ú haois)
* *Lord Lieutenant* nó  (1660–1922). Níos foirmiúla,  *Lieutenant General and General Governor* nó *Lieutenant-General and Governor-General* nó {{lang|ga|**Leifteanantghinearál** agus **Seanascal** agus tugtar air sa ghnáthchaintar; *Viceroy* {{lang|ga|**Leasrí**).
Duine mór le rá ab ea bean chéile an tSeanascail i séasúr sóisialta na hÉireann.

I measc na dteideal nach bhfuil chomh coitianta tá prócadóir (procurator) agus gubernator an teideal sealadach maor (*custos*) nó coimeádaí.

Uaireanta d’fheidhmigh daoine aonair le teidil éagsúla ag an am céanna. Sa chás sin, ba é seo a leanas an t-ord tosaíochta:  lieutenant > justiciar > custos > deputy (lieutenant) > deputy justiciar.

Cuireadh an teideal "Deputy", agus níos déanaí "Lord Deputy",  i bhfeidhm ar dtús ar AN Deputy cónaitheach do Leifteanant an Rí, nuair a bhí an teideal ina onóir a bhronntaí ar uasal Sasanach istigh leis an rí. "lieutenant" ina onóir a bhronntaí ar uasal Sasanach a raibh fabhar aige. Níos déanaí, tugadh "Lord Justices" ar na ar na teachtaí cónaitheacha sin.

Foráladh leis an tAcht Léiriúcháin 1889 (*Interpretation Act 1889*) go bhfolaíonn an abairt “The expression "*Lord Lieutenant" includes Lords Justices or other Chief Governor or Governors of Ireland for the time being.*' Ina dhiaidh sin, sna hAchtanna um Athbhreithniú an Dlí (*Statute Law Revision Acts*), gearradh foirmlí mar "*the Lord Lieutenant or other Chief Governor or Governors of Ireland*" , an tArd-Leifteanant nó Príomh-Ghobharnóir nó Príomh-Ghobharnóirí eile na hÉireann ó achtanna parlaiminte níos sine, ag caighdeánú go dtí "*the Lord Lieutenant*" (Tiarna Leifteanaint) amháin.[8]

## Stair
In Éirinn Normannach mar a bhí i Sasana, chomhcheangail príomhghiúisteoir feidhmiúcháin agus breithiúnacha. Scar oifig bhreithiúnach Thiarna Príomh-Bhreitheamh na hÉireann níos déanaí ó oifig an phríomhghobharnóra. Sa chúigiú haois déag, thosaigh príomhghobharnóirí, go háirithe Iarlaí Chill Dara, ag tabhairt faoi thionscnaimh i bParlaimint na hÉireann a bhí contrártha le mianta chúirt Shasana. Spreag sé sin gur ritheadh Dlí Poynings sa bhliain 1495 chun dlíthe na hÉireann a chur faoi réir leasú agus crosadh ag Ríchomhairle Shasana. Ó 1569 go 1672, bhí cuid mhaith den talamh faoi dhlí míleata agus bhí teachtaí réigiúnacha ag Fear Ionaid an Rí i dlínsí  Uachtarán Tiarna na Mumhann agus Chonnachta. Ó Chogaí Rí Liam go dtí Bunreacht 1782, ba uasal Briotanach é an Fear Ionaid nach dtagadh go hÉirinn ach gach dhá bhliain, go hÉirinn ach gach dhá bhliain, nuair a bhí an Pharlaimint i mbun seisiúin; ba é an príomhról a bhí aige ná reachtaíocht a stiúradh tríd an bParlaimint. Dhéanadh triúr Tiarnaí Phríomh-Bhreitheamh ex-officio ionadú in asláithreachtaí Ionadaí an Rí. Sa bhliain 1757 bhí Iarla Chill Dara (1ú Diúc Laighean ina dhiaidh sin) ar dhuine de na dTiarnaí Príomh-Bhreitheamh agus bhí súil aige go gceapfaí ina Leas-Ionadaí aonarach é, ach tugadh
gonc dó.

Tar éis Achtanna an Aontais 1800, cuireadh deireadh leis an bParlaimint agus rinne Príomh-Rúnaí na hÉireann an riarachán polaitiúil. Bhí ról an Fhir Ionaid searmanasach agus bhí glaonna ann go gcuirfí deireadh leis. Bhí cónaí air sa Lóiste Leasríoga ar feadh a théarma, ach níor ceapadh aon Éireannach ann go dtí an Bíocunta FitzAlan i mbliain dheireanach na hoifige. Le linn Chogadh na Saoirse in Éirinn, rinne an Tiarna French iarracht ról níos gníomhaí a choinneáil, ach diúltaíodh dó. Chruthaigh Acht Rialtas na hÉireann 1920 Tuaisceart Éireann agus Deisceart Éireann ach choinnigh sé Fear Ionaid an Rí amháin don dá cheann. Nuair a tháinig Saorstát Éireann in áit an Deiscirt i mí na Nollag 1922, cuireadh an  Fear Ionaid as oifig agus rinneadh a chuid cúraimí a roinnt idir Seanascal Shaorstát Éireann (a cuireadh ar ceal i 1936) agus Gobharnóir Thuaisceart Éireann (a cuireadh ar ceal i 1973).

## Liosta
mion|1921-1922:  1st Viscount FitzAlan of Derwent

## Tagairtí

* Connolly, SJ, ed. (2011-02-24). The Oxford Companion le Stair na hÉireann (2ú eag.). OUP Oxford. sv "justiciar", "leifteanant rí", "tiarna leas-ionadaí", "tiarna leifteanant".  . 
*  
* Edwards, RW Dudley; O'Dowd, Mary (2003-11-13). “Riarachán lárnach sibhialta na hÉireann” . Foinsí do Stair na Nua-Ghaeilge 1534–1641 . Preas Ollscoil Cambridge.  . Aisghabháil 6 Meán Fómhair 2016 . 
* Grey, Peter; Purdue, Olwen (2012). The Irish Lord Lieutenantancy: c.1541–1922 . Preas Choláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath.  . 
*  
*  
* Richardson, Henry Gerald; Sayles, George Osborne (1963). "Réamhrá". Riarachán na hÉireann, 1172–1377 . Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair do Choimisiún Lámhscríbhinní na hÉireann . 
** athchlóite i  
*  
*  

### Luanna


Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann