open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fuarshuaitheadh

mion|Diego Salcedo. Añasco, Puerto Rico
Déanann **fuarshuaitheadh** cur síos ar an riocht a thagann ar an té nach bhfuil cleachtadh aige dul isteach in uisce fuar go tobann.

Mar chomharthaí, tagann ar dtús cneadanna nó saothar anála ar an íospartach de ghnáth.  De réir mar a éiríonn an ríocht níos measa, feictear análú tapaidh dosmachtaithe, uaireanta le mearbhall agus eanglach, easpa treo nó eagair agus ardú mór ar ráta croí agus ar bhrú fola. Na contúirtí is mó, is iad stróc, taom croí agus bá.

## Féach freisin

* Bá
* Hipiteirme

## Tagairtí

Catagóir:Bá (bás)
Catagóir:Uisce
Catagóir:Éigeandálaí leighis
Catagóir:Snámh
Roland Walker

Is oifigeach sinsearach de chuid Arm na Breataine é **an Ginearál Sir Charles Roland Vincent Walker**, KCB, DSO, ADC Gen (rugadh an 14 Bealtaine 1970). Bhí sé ina Leas-Cheann Foirne Cosanta (Straitéis agus Oibríochtaí Míleata) ó Aibreán 2021 go dtí Meitheamh 2024.  Rinneadh Ceann Foirne Ginearálta, ceann gairmiúil Arm na Breataine de, ar 15 Meitheamh 2024. 

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Walker ar an 14 Bealtaine 1970 i Nairobi, an Chéinia, do Phatrick Walker agus Daphne Walker (née Armour).  Tar éis bhás a athar, phós a mháthair Frederick Conyngham, 7ú Marcas Conyngham i 1980.  Fuair sé a chuid oideachais ag an Dragon School, scoil ullmhúcháin phríobháideach in Oxford, agus ansin ag Scoil Harrow, scoil chónaithe neamhspleách do bhuachaillí amháin i Londain. Urraithe ag Arm na Breataine mar oifigeach daltachta ollscoile,  rinne sé staidéar ag an gColáiste Talmhaíochta Ríoga, agus bhain sé Baitsiléir Eolaíochta amach.  Rinne sé staidéar níos déanaí ag Ollscoil Cranfield, agus bhain sé céim Mháistreachta amach sna hEalaíona . 

## Gairmréim mhíleata
Coimisiúnaíodh Walker isteach i Rannóg na nGardaí in Arm na Breataine mar dhara leifteanant (ar promhadh) ar 9 Meán Fómhair 1990 mar chuid dá dhaltas fochéime.  I Meán Fómhair 1993, deimhníodh a choimisiún agus tugadh ardú céime dó ina leifteanant siardhátaithe go 11 Lúnasa 1992.  Thosaigh sé ar sheirbhís ghníomhach sna Gardaí Éireannacha i 1993, agus chuaigh sé ar  thurais oibríochtúla i dTuaisceart Éireann agus san Iaráic.  Fuair sé ardú céime ina chaptaen ar 11 Lúnasa 1995.  I 1997, chuaigh sé isteach i 22 Reisimint Speisialta Aersheirbhíse . Rinneadh maor de ar 30 Meán Fómhair 2000.  D'fhreastal sé ar an gCúrsa Ardcheannais agus Foirne ó 2001 go 2003.  Idir 2003 agus 2007, thug sé faoi thurais oibríochtúla iolracha san Iaráic. 
## Naisc sheachtracha
*Army chief says UK must double its lethality or be prepared for war in 2027
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Cogadh na hAfganastáine (2001 - 2021)
Catagóir:Cogadh na hIaráice
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine
Catagóir:Na Trioblóidí
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Cultúrlann Uí Chanáin

mion|37 Mórshráid Shéamais, Doire, BT48 7DF
Is lárionad don saol Gaelach i nDoire Cholmcille é **Cultúrlann Uí Chanáin**. Bunaíodh an Chultúrlann sa bhliain 2009. Ainmníodh an Chultúrlann in onóir gníomhaí Gaeilge, Sean Ó Canáin, nach maireann. 

## Stair
I 2001, cheannaigh An Gaeláras Bácús mhic Daibhéid ag 37 Mórshráid Shéamais, agus cinntíodh cead pleanála d'ionad úr Gaeilge, Ealaíon agus Fiontair Cultúrtha saintógtha ar an suíomh ar chostas £4.6 milliún. Thosaigh tógáil an fhoirgnimh, a dhear O'Donnell + Tuomey, i mí Eanáir 2008, agus osclaíodh go hoifigiúil é ar an 4 Meán Fómhair 2009. I mí Iúil 2008, bhí an foirgneamh mar ionadaí d'Éirinn ag an Venice Biennale agus tá go leor gradaim buaite óna chríochnú, lena n-áirítear an dara háit sa chomórtas d'ardcháil, an Sterling Prize, an chéad ainmniúcháin ó Thuaisceart na hÉireann.

Maoiníodh an foirgneamh ag Comhairle Ealaíon Thuaisceart Éireann, an Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta, Foras na Gaeilge, Oifig an Chéad-Aire agus an leasChéad-Aire, ILEX, an Roinn Cultúir, Ealaíon agus Fóillíochta, Ciste idirnáisiúnta d'Éirinn, Clár Síochána agus Athmhuintearais an Aontais Eorpaigh, an Roinn um Fhorbairt Shóisialta, Ciste Infheistíochta Uladh agus Ciste Athmhuintearais na Ranna Gnóthaí Eachtracha.

## Áiseanna
I measc na n-áiseanna sa Chultúrlann, tá amhraclann il-úsáide, caifé, seomraí ranga teagaisc, goradáin ghnó agus spás oifige.

Cuireann an chuideachta spás ar fail fosta do ghnónna agus ghrúpaí bunaithe, mar shampla Comhaltas Ceoltóirí Éireann agus Cumann na bPíobairí. 

## Féach freisin

* Cultúrlann McAdam Ó Fiaich, Béal Feirste

## Naisc
* Láithreán idirlín oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Doire
Catagóir:Cultúrlanna
Clicmhealladh

Téacs nó nasc mioníomhá is ea an **clicmhealladh** nó an *chluain chliceála* a dearadh le haird daoine a tharraingt agus lena mealladh leis nasc a leanstan (a chliceáil) agus ábhar ar líne atá nasctha a léamh nó breathnú ar ábhar ar líne. Go hiondúil bíonn ábhar ann a d’fhéadfadh duine a chur dá threoir, mealladh a bhaint as, nó bíonn tuairisc gháifeach ann. Baineann an mhealltóg tairbhe as an “bhearna fiosrachta” trí díreach dóthain eolais a thabhairt le fiosracht a chur ar léitheoirí suíomhanna gréasán nuachta, ach gan dóthain lena a bhfiosracht a shásamh gan cliceáil ar aghaidh chuig an ábhar atá nasctha. Is minic gné mhí-ionraic ag **Cinnlínte clicmheallta**, agus iad ag baint leas as mealltaí nach léiriú beacht iad ar an ábhar atá á sholáthar. Is cosúil an clicmhealladh le baoite san iascaireacht: cuireann an baoite in iúl don iasc gur ní inmhianaithe atá aige le slogadh, agus ní fheiceann sé an duán atá faoi. Is amhlaidh don léitheoir leis an chlicmhealladh.

## Tagairtí

Catagóir:Mealladh
Catagóir:Téarmaíocht Idirlín
Catagóir:Nuafhocail teicneolaíochta
Catagóir:Mí-ionramháil na meán nuachta
Catagóir:Téarmaí díspeagúla a bhaineann le teicneolaíocht
Sophie Scholl

Mac léinn Gearmánach agus gníomhaí polaitiúil frith–Naitsíoch ab ea **Sophia Magdalena Scholl** (9 Bealtaine 1921 – 22 Feabhra 1943). Bhí sí gníomhach laistigh de ghrúpa frithbheartaíochta ***Weiße Rose***  (Gaeilge:Rós Ban) sa Ghearmáin Naitsíoch .  

Ciontaíodh í as ardtréas tar éis di a bheith faighte ag dáileadh bileoga frith-chogaidh in Ollscoil München (LMU) lena deartháir, Hans. Mar gheall ar a cuid gníomhartha, cuireadh chun báis í le gilitín. Ó na 1960idí i leith, tá Scholl á comóradh go fairsing as a cuid oibre frith-Naitsíoch.

## Luathshaol
Ba iníon í Scholl le Magdalena (née Müller) agus Robert Scholl, polaiteoir liobrálach, agus cáinteoir dúthrachtach ar na Naitsithe, a bhí ina mhéara ar a baile dúchais Forchtenberg am Kocher i Württemberg ag am a breithe. Ba í an ceathrú duine de sheisear clainne í:

# Inge Aicher-Scholl (1917–1998)   
# Hans Scholl (1918-1943)
# Phós Elisabeth Hartnagel-Scholl (27 Feabhra 1920 - 28 Feabhra 2020), buachaill fadtéarmach Sophie, Fritz Hartnagel 
# Sophie Scholl (1921-1943)
# Werner Scholl (1922-1944) ar iarraidh i mbun aicsin agus toimhde marbh i Meitheamh 1944
# Thilde Scholl (1925-1926)

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1943
Catagóir:Daoine a rugadh i 1921
Monreal del Campo

mion|Monreal del Campo
mion|Monreal del Campo
Is baile agus bardas Spáinneach é **Monreal del Campo** a bhaineann le réigiún Jiloca, siar ó thuaidh ó chúige Teruel, pobal  féinrialaitheach d'Aragon . Tá achar de 89.05 aige&nbsp;km² agus daonra de 2,499 áitritheoir ( INE 2022).

## Tíreolaíocht
Imeasctha i réigiún Jiloca, tá sé suite 58 km ón phríomhchathair Teruel. Trasnaíonn an mórbhealach an Mudéjar A-23 an limistéar bardasach, a cheadaíonn cumarsáid idir Zaragoza agus Teruel, chomh maith leis an mbóthar náisiúnta, an N-234, a cheadaíonn cumarsáid idir Daroca agus Teruel (is cuid den N-330 an chuid idir Teruel agus Daroca freisin)  agus feadh bhóthar an N-211 idir na pK 102 agus 112. Tá a stáisiún traenach féin aige freisin ar imeall an bhaile, lenar féidir leat dul go Teruel,  Huesca, Zaragoza, Valencia, Murcia, Cartagena agus bailte in aice le Monreal .

Tá Monreal del Campo suite i log comhréireach na hIbéire Calamocha-Teruel, in aice leis an Abhainn Jiloca, a  thiteann síos ó thuaidh ón deisceart. Is fiú aird a tharraingt ar láithreacht sraith fuarán i leaba reatha na habhann, na "Ojos del Jiloca" mar a thugtar orthu.  Tá airde an bhardais idir 1213 m i Siarra de Lidón, soir ó dheas, agus 929 m ar bhruach Abhainn Jiloca. Ardaíonn an baile go 939 m os cionn leibhéal na farraige.

Is í an mheánteocht bhliantúil ná 10.9 °C agus tá frasaíocht bhliantúil de 395 mm aige.
## Tagairtí

Catagóir:Bardais i gCúige Teruel
Heinrich Moritz Willkomm

Luibheolaí Gearmánach ab ea **Heinrich Moritz Willkomm** (29 Meitheamh 1821, Herwigsdorf &#x2013; 26 Lúnasa 1895, Schloss Wartenberg i Wartenberg am Rollberg, An Bhoihéim ) a d'fheidhmigh mar ollamh luibheolaíochta ag Tharandt, Ollscoil Dorpat agus in Ollscoil Phrág . Thaistil sé go forleathan ar fud na Spáinne agus na Portaingéile agus **d'éirigh sé ina** speisialtóir ar fhlóra réigiún na hIbéire. Úsáidtear an giorrúchán caighdeánach Willk (údair ), chun an duine seo a chur in iúl mar an t-údar nuair a luann duine ainm luibheolaíoch. 
## Tagairtí
Catagóir:Básanna i 1895
Catagóir:Daoine a rugadh i 1821
Catagóir:Daoine ó Görlitz (ceantar)
Catagóir:Eolaithe ó Ríocht na Sacsain
Catagóir:Foireann acadúil Acadamh Ríoga Foraoiseachta na Sacsanach
Catagóir:Luibheolaithe Gearmánacha an 19ú haois
Catagóir:Ealaíontóirí luibheolaíocha Gearmánacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Leipzig
Catagóir:Foireann acadúil Ollscoil Tartu
Catagóir:Foireann acadúil Ollscoil Charles
Albarracín

Is bardas agus baile Spáinneach é **Albarracín,** in iardheisceart chúige Teruel, i bpobal féinrialaitheach Aragón . Sa limistéar bardasach (INE 2023) tá 1,015 áitritheoir. Tá an baile ina Shéadchomhartha Náisiúnta ó 1961, tá Bonn Óir le haghaidh fiúntais sna Mínealaíona i 1996 agus tá sé beartaithe ag EOECNA é a dhearbhú mar Shuíomh Oidhreachta Domhanda.
## Tagairtí
Catagóir:Albarracin
Catagóir:Limistéir dreapadóireachta na Spáinne
Grok (comhbhá)

mion|323x323px
Is nuafhocal é ***Grok***  (ón mBéarla) a chum an scríbhneoir Meiriceánach Robert A. Heinlein óna úrscéal ficsean eolaíochta 1961 *Stranger in a Strange Land* . Cé go ndéanann an *[[Oxford English Dictionary]]* achoimre ar bhrí an fhocail *grok* mar "*to understand intuitively or by empathy, to establish rapport with*" agus "*to empathize or communicate sympathetically (with); also, to experience enjoyment*",  tá coincheap Heinlein i bhfad níos caolchúisí , agus an léirmheastóir Istvan Csicsery-Ronay Jr. ag tabhairt faoi deara  "t*he book's major theme can be seen as an extended definition of the term.*"  

Rinneadh grinnscrúdú criticiúil suntasach ar choincheap *grok,* sna blianta tar éis fhoilsiú an leabhair. Tá an téarma agus gnéithe den bhunchoincheap anois ina gcuid de phobail ar nós na ríomheolaíochta.

## Féach freisin

* Grok (bota comhrá)

## Tagairtí
Catagóir:Gluaiseacht hippie
Catagóir:Téamaí ficsean eolaíochta
Catagóir:Robert A. Heinlein
Catagóir:Nuafhocail Bhéarla (1961)
Catagóir:Focail de thionscnamh an fhicsin
Catagóir:Foinsí eolais
Catagóir:Focail ceaptha ón fhicsin
Catagóir:Foinsí eolais
Catagóir:Focail nuachumtha
Catagóir:Comhbhá
Catagóir:Téarmaí cultúrtha
Catagóir:Béarlagair
Dathdhaille

mion
mion|Ailléil agus ‘dathdhaille
Lagú amhairc nó  lagú radhairc is ea **dathdhaille***.* Baineann an riocht ní hamháin le daille ach le cineálacha eile míchumas radhairc, cuir i gcás drochradharc nó dathdhaille.  

## Riocht
Is tréith ghnéasnasctha í dathdhaille. I ndaoine, cuimsíonn na cóin líocha atá íogair do sholas dearg, solas glas, is solas gorm. Má bhíonn ceann ar bith de na líocha seo as láthair, bíonn dathdhaille ar an duine. Cuireann

* deargdhaille (prótanóipe) isteach ar chumas duine dearg is glas a idirdhealú,
* gormdhaille (deotranóipe) ar chumas idirdhealaithe idir gorm is buí, agus
* glasdhaille (tríotanóipe) ar chumas an chuid ghlas de speictream a aireachtáil.

Tá an ghéin is cúis leis an dathdhaille cúlaitheach & suite ar an gcuid den X -chrómasóm nach bhfuil páirt chomhfhreagrach aici ar an Y-chrómasóm. Is féidir crosáil ghnéasnasctha a dhéanamh ar dhá shlí:

1. Mar seo→ XX, XY

2. Mar léaráid chrómasómach

Bíonn X-chrómasóm amháin sa bhfireannach, le Y-chrómasóm (XY) (an X ón máthair, an Y ón athair), agus 44 gnáthchrómasóm. Athruithe géine sa chrómasóm seo is bun le dathdhaille, a fhaightear mar oidhreacht tríd.   Meastar go bhfuil dathdhaille dearg-uaine ag cur isteach ar 8% d’fhir agus idir 0.5% agus 1% de mhná. Mar sin tá an riocht 20 oiread níos coitianta i measc na bhfear ná i measc na mban. Ní fhaigheann bean an éalang muna mbíonn dathdhaille ag a beirt tuismitheoirí.

* Baineann (XX): dhá AILLÉIL leis an tréith ghnéasnasctha - is féidir an ghéin chúlaitheach a fholú, ach is iompróir í m.sh. XHXh
* Fireann (XY): le géin amháin leis an tréith ghnéasnasctha – ní féidir an ghéin a fholú agus is ailléil shingil san X-chrómasóm a rialaíonn tréithe áirithe.

## Féach freisin

* Lagú radhairc
* Dathamharc
* James Clark Maxwell,   John Dalton  

## Tagairtí

Catagóir:Daille
Catagóir:Míchumas
Catagóir:Lagú radhairc
Catagóir:Géineolaíocht
Wiki Loves Folklore

Is comórtas idirnáisiúnta grianghrafadóireachta bliantúil é ***Wiki Loves Folklore*** ( ***WLF*** ) () a reáchtáiltear i rith mhí Feabhra, eagraithe ar fud an domhain ag baill phobail **[[Wikimedia]]**, le cabhair ó chleamhnaithe áitiúla Wikimedia agus Vicimeánoirí ar fud na cruinne. Tógann na rannpháirtithe pictiúir de chultúr na ndaoine áitiúla agus den oidhreacht  dholáimhsithe ina réigiún, agus uaslódálann siad iad chuig Cómhaoin Wikimedia. Is é aidhm na hócáide ná traidisiúin an bhéaloidis ar fud an domhain a dhoiciméadú agus é mar sprioc daoine a spreagadh chun na meáin chumarsáide a ghabháil dá gcultúr Dúchais áitiúil, agus iad a chur faoi cheadúnas saor in aisce ionas gur féidir iad a athúsáid ansin, ní hamháin sa Vicipéid ach i ngach áit ag gach duine.

## Féach freisin
* Loves Folklore
*Wiki Loves Love 2019 winners
*Wiki Loves Folklore 2020 winners
*Wiki Loves Folklore 2021 winners

## Tagairtí

Catagóir:Teagmhais athfhillteacha arna mbunú in 2019
Catagóir:Pobail Vicí
Blanca Catalán de Ocón y Gayolá

Luibheolaí Spáinneach ab ea **Blanca Catalán de Ocón y Gayolá** ( Calatayud, Zaragoza, 1860- Vitoria, 1904 ), a measadh ar an gcéad speisialtóir mná san ábhar sa Spáinn.

## Beathaisnéis
Rugadh Catalán de Ocón sa bhliain 1860 i mbaile Zaragoza, Calatayud, ach ó bhí sí beag bhí cónaí uirthi lena teaghlach i Monreal del Campo, Teruel. Spreag a máthair, Loreto de Gayolá, a fuair oideachas san Eilvéis, a hiníonacha chun a spéiseanna sa luibheolaíocht agus sa fheitheolaíocht a fhorbairt agus spreagadh grá don dúlra iontu, rud a thaitin thar aon rud eile leo i dteach "La Campana" i Valdecabriel, sa Sierra de Albarracín, áit ar chaith siad tréimhsí fada ama.  Cosúil lena deirfiúr Clotilde Catalán de Ocón, shaothraigh sí filíocht freisin.

## Gairm bheatha
mion| ''Saxifraga cartana'', ainmnithe  ''S. blanca'' ag an luibheolaí H. M. Willkomm
mion| Léaráid de ''Linaria alba''
Thóg Blanca Catalán de Ocón luslann bheag le plandaí ó cheantar Albarracín, cuid acu a bhí ina speiceas anaithnid. Chuir an Canónach agus luibheolaí d’Albarracín, Bernardo Zapater, a bhí ina luibheolaí freisin, í i dteagmháil leis an luibheolaí Gearmánach Heinrich Moritz Willkomm, a bhí ag ullmhú a mhórshaothair *Prodromus Florae Hispanicae* .  Ghrean Willkomm ainm Blanca taobh leis na príomhbhailitheoirí plandaí ina chuid oibre ar fhlóra na Spáinne, agus bhí léaráid den *Saxifraga blanca* ar cheann de na plátaí daite agus tá ainm an speicis  *blanca*  ainmnithe ina honóir. 
## Tagairtí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1860
Catagóir:Básanna i 1904
Catagóir:Luibheolaithe Spáinneacha an 19ú haois
Catagóir:Daoine ó Calatayud
Catagóir:Mná Spáinneacha
Catagóir:Daoine ó Teruel
Catagóir:Daoine ó Chomhphobal Teruel
Louise Brown

Bean Sasanach is ea **Louise Brown,** agus an chéad “leanbh promhadáin”, nó "leanbh triaileadáin", a rugadh ar an 25 Iúil 1978, tar éis dá máthair cóireáil toirchiú in vitro (TIV) a fháil. Saolaíodh an leanbh trí ghearradh Caesarach.

Rugadh Brown mar thoradh ar thimthriall nádúrtha TIV, gan aon spreagadh. san Ospidéal Oldham (Ospís an Dr Kershaw anois) i Royton, Oldham, Sasana.
[clé|mion|[Toirchiú in vitro]]
Ba cheannródaithe iad Patrick Steptoe, John Webster, Jean Purdy agus Robert Edwards maidir le dul chun cinn san TIV  agus IUI (inseamhnnú ionútarach) sna 1970idí.  Bronnadh Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis ar Edwards sa bhliain 2010. Chuir an fiseolaí cóireáil ar Brown (ach ní bhfuair na heolaithe eile Nobel mar gur bhásaigh siad agus ní bhronntar an Duais Nobel tar éis bháis).

## Féach freisin

* Toirchiú in vitro 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:Manchain Mhór
Catagóir:Mná
Catagóir:Toirchiú in vitro
Cillín Pháirc na mBó

Eaglais mheánaoiseach agus Séadchomhartha Náisiúnta i gContae Luimnigh, Éire is ea **Cillín Pháirc na mBó**.

## Suíomh
Tá Cillín Pháirc na mBó suite 5.2 km (3.2 mhíle) soir ó Eas Géitine.

## Stair
Tógadh Cillín Pháirc na mBó sa 15ú haois. Bhí sé in úsáid go dtí 1811. Deisíodh é sna 1930idí faoi stiúir Canon Wall.

## Eaglais
Is séipéal dronuilleogach neamh-adhartha é Cillín Pháirc na mBó. Tá fuinneoga cúnga air agus cloigtheach cosúil le túirínt.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí náisiúnta i gContae Luimnigh
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Train à grande vitesse (TGV)

Is seirbhísí ardluais iad na traenacha ar an ngréasán **TGV** (**Train à Grande Vitesse**) sa bhFrainc. Is é an comhlacht stáit SNCF a reachtálann an gréasán.

## Eachtraí
Ar an 25/26 Iúil, bhí "ionsaí ollmhór" déanta sa bhFrainc ar an ngréasán iarnróid (an TGV), agus cuireadh as do 800,000 paisinéir dá bharr.  Chuir coirloisceoirí trí lárionad (stáisiúin comharthaíochta) idir Páras agus cathracha timpeall na Fraince trí thine. Ní dhearnadh aon díobháil don iarnród soir ó theas, áfach, mar cuireadh stop leis na coirloisceoirí sula ndeachaigh siad chomh fada leis.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid
Catagóir:An Fhrainc
Catagóir:Traenacha
Pagan (albam)

Is é ***Pagan*** an ceathrú halbam stiúideo leis an mbanna miotail tíre Cruachan a eisíodh in 2004.

## Traicliosta

# "Michael Collins - 3:51
# "Pagan" - 5:07
# "The Gael" - 4:02
# "Ard Rí na hÉireann" - 5:03
# "The March to Cluain Tairbh" - 2:00
# "Viking Slayer" - 4:15
# "1014 A.D." - 3:36
# "Some Say the Devil Is Dead" (Clúdach The Wolfe Tones)" - 3:13
# "A Thousand Years" - 3:51
# "Lament for the Wild Geese" - 1:28
# "Erinsong" - 5:19
# "Summoning of the Sídhe" - 3:00
# "The Fall of Gondolin" - 7:46

* Tá "Pagan" le feiceáil freisin ar sheachtú albam an bhanna Blood for the Blood God.

## Pearsanna

* Keith Fay - giotáir, gutha, méarchláir, basúcaí, maindilín, bainseó, bodhrán, cnaguirlisí
* Karen Gilligan - gutha, cnaguirlisí
* Joe Farrell - drumaí, cnaguirlisí
* John Clohessy - dord, gutha (tacaíocht)

### Pearsanra breise

* Michelle O'Brien - fidil
* Tommy Martin - Píoba uilleann
* Diane O'Keefe - dordveidhil
* Chris Kavanagh - gutha ar "Some Say the Devil Is Dead"
* Seán Ó Fathaigh - feadóg mhór, feadóg stáin, feadóg íseal, buamadóir, fliúit shasanach, méarchláir
* John Howe - ealaín chlúdaigh, saothar ealaíne
* Al Cowen - léiritheoir, innealtóireacht, meascadh

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Cruachan
Catagóir:Miotail Ceilteach
Catagóir:Albaim a eisíodh in 2004
The Morrigan's Call

Is é ***The Morrigan's Call*** an cúigiú halbam stiúideo leis an mbanna miotail tíre Cruachan a eisíodh in 2006. 

## Traicliosta

# "Shelob" - 3:05
# "The brown Bull of Cooley" - 5:26
# "Coffin Ships (*ionstraimeach*)" - 1:50
# "The Great Hunger" - 6:10
# "The Old Woman in the Woods" - 1:52
# "Ungoliant" - 3:56
# "The Morrigan's Call" - 1:52
# "Téir Abhaile Riú" - 4:16
# "Wolfe Tone" - 2:58
# "The Very Wild Rover" - 4:04
# "Cuchulainn" - 6:24
# "Diarmuid and Grainne" - 5:15

## Pearsanra

* Keith Fay - giotáir, gutha, méarchláir, basúcaí, maindilín, bainseó, bodhrán, cnaguirlisí
* Karen Gilligan - gutha
* Joe Farrell - drumaí, cnaguirlisí
* John Ryan - fidil, veidhlín, mandaiveidhil, bowed bass, bainseó, gramhsaire báis
* John Clohessy - dord, aldotrube

### Pearsanra breise

* Aine O'Dwyer - cláirseach Cheilteach
* Seán Ó Fathaigh - feadóg mhór, feadóg stáin, feadóg íseal, fliúit Shasanach, ealaín chlúdaigh
* Gail Liebling - léiritheoir, taifeadadh, meascadh
* Matthias Zimmer - leagan amach

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Cruachan
Catagóir:Miotail Ceilteach
Catagóir:Albaim a eisíodh in 2006
Téir Abhaile Riú

Is amhrán tíre Éireannach é ***Téir Abhaile Riú***, ar a dtugtar freisin ***Teidhir abhaile Riú***, **Teigh abhaile Riú** nó fiú go simplí **Teir abhaile,**. Deirtear le bean óg, nó cailín, filleadh abhaile de réir mar a dhéantar a pósadh eagraithe. Athraíonn na liricí don amhrán. I bhformhór na leaganacha, bíonn an bhean, nó an cailín, ag plé le duine éigin faoi cé acu a dhéantar nó nach ndéantar an meaitseáil. I leaganacha áirithe deirtear léi an píobaire a phósadh. Focail Bhéarla den chuid is mó atá sa leagan a scríobhadh do Celtic Woman agus cuireann sé eolas ar a cáil, i gcomparáid le leaganacha eile a bhfuil tóir orthu. Seans gur san 18ú haois a cumadh an t-amhrán, ach is cinnte faoin 19ú haois.

## Taifeadtaí suntasacha

* Clannad - Clannad 2 (1974) 
* Pádraigín Ní Uallacháin - A Stór Is a Stórín(1994)
* Shebeen - Celtic Traveller(1991)
* John Spillane- More Irish songs we learned at school
* Cruachan - The Morrigan's Call (2006)
* Celtic Woman - Creid (2011)
* Saoirse - Music Evermore (2012)
* Celtic Woman - Celtic Woman 20 (2024)

## Tagairtí

Catagóir:Amhráin Ghaeilge
Blood on the Black Robe

Is é ***Blood on the Black Robe*** an séú halbam stiúideo de chuid an bhanna miotail tíre Cruachan. Eisíodh é in 2011 le Candlelight Records.

## Traicliosta

# "To War (*ionstraimeach*)" - 0:55
# "I Am Warrior" - 5:19
# "The Column" - 7:12
# "Thy Kingdom Gone" - 4:26
# "An Bean Sidhe" - 5:50
# "Blood on the Black Robe" - 6:39
# "Primeval Odium" - 7:18
# "The Voyage of Bran" - 4:20
# "Brian Boru's March (*ionstraimeach*)" - 3:29
# "Pagan Hate" - 5:12
# "The Nine Year War" - 7:21

## Pearsanra

* Keith Fay &#x2013; glórtha, giotáir, méarchláir, basúcaí, maindilín, bodhrán, cnaguirlisí
* John Clohessy &#x2013; dordghiotár
* Colin Purcell &#x2013; drumaí, cnaguirlisí
* John Ryan &#x2013; veidhlín, mandocello, basúcaí
* John Fay &#x2013; feadóg stáin, feadóg íseal, cnaguirlisí, ealaín an chlúdaigh

; Pearsanra breise

* Alex Shkuroparsky &#x2013; píobán Gailíseach
* Karen Gilligan &#x2013; amhrán ar "An Bean Sidhe" agus "The Voyage of Bran"
* Peter Rees &#x2013; saothar ealaíne
* Michael Richards &#x2013; léiritheoir, taifeadta

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Cruachan
Catagóir:Miotail Ceilteach
Catagóir:Albaim a eisíodh in 2011
Blood for the Blood God

Is é ***Blood for the Blood God*** an seachtú halbam stiúideo de chuid an bhanna miotail tíre Cruachan. Eisíodh é in 2014 tríd Trollzorn Records.

## Traicliosta

# "Crom Cruach" (*ionstraimeach*) - 1:06
# "Blood for the Blood God" - 5:49
# "The Arrival of the Fir Bolg" - 6:27
# "Beren and Luthien" - 5:47
# "The Marching Song of Fiach Mac Hugh" - 3:22
# "Prophecy" - 4:52
# "Gae Bolga" (*ionstraimeach*) - 4:04
# "The Sea Queen of Connaught" - 7:26
# "Born for War (The Rise of Brian Boru)" - 5:52
# "Perversion, Corruption and Sanctity, Pt. 1" - 5:51
# "Perversion, Corruption and Sanctity, Pt. 2"(*ionstraimeach*) - 4:31

"CD Bónais" Traic bónais

# "Pagan" - 4:22
# "Prophecy" (sampla) - 4:52
# "The Sea Queen of Connaught" (Sampla) - 6:31
# "The Marching Song of Feach Mac Hugh" (Sampla) - 3:30
# "I Am Warrior" (Sampla) - 5:13
# "Pagan Hate" (Sampla) - 5:13
# "Voyage of Bran" (Sampla) - 4:18

## Pearsanra

* Keith Fay - gutha, giotáir, giotár fuaimiúil, méarchláir, pianó, basúcaí, maindilín, bodhrán, cnaguirlisí
* Kieran Ball - giotáir, giotár fuaimiúil
* Erin Fletcher - giotár dord
* Mauro Frison - drumaí, cnaguirlisí
* John Ryan - veidhlín, dordveidhil, dord bowed
* John Fay - feadóg stáin, feadóg íseal, cnaguirlisí, saothar ealaíne

; Pearsanra breise

* Barbara Allen - gutha
* Alex Shkuroparsky - píobán Gailíseach
* Karen Gilligan - amhrán ar "The Voyage of Bran" (taispeántas)
* Peter Rees - saothar ealaíne
* Michael Richards - léiritheoir, taifeadta

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Cruachan
Catagóir:Albaim as Gaeilge
Catagóir:Miotail Ceilteach
Catagóir:Albaim a eisíodh in 2014
Macraichiogal

Is minic a thugtar móilíní agus iain ar **mhacraichiogail** ina bhfuil fáinne de dhá adamh déag nó níos mó. I measc na samplaí clasaiceacha tá  éitir corónaigh, caliseairéiní  porfairiní, agus cioglaideistriní. Tugann macraichiogail tuairisc ar réimse mór, aibí den cheimic .
## Tagairtí
Éire sna Cluichí Oilimpeacha

[mion|336x336px|1956:  Ron Delaney agus John Landy sa rás 1,500  in [Melbourne]]
[mion|330x330px|[Michael Carruth, 1992]]
[mion|Katie-George Dunlevy agus Eve McCrystal, [Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2016|Rio 2016|302x302px]]
Le breis is 100 bliain, 1896 go dtí 2020, bhí 35 bonn buaite ag lúthchleasaithe na hÉireann ag na Cluichí Oilimpeacha agus ag cluichí Londan in 2012 is fearr a chruthaigh an fhoireann nuair a thugadar sé bhonn abhaile.  Rinneadh éacht i bPáras 2024 agus seacht gcinn de bhoinn a bhuaigh Éire ag Cluichí Oilimpeacha 2024. 

## Stair
**1956, Melbourne**

Bhuaigh Ronnie Delany an bonn óir sa rás 1,500 méadar sna Cluichí Oilimpeacha in Melbourne na hAstráile sa bhliain 1956.

Bhuaigh lúthchleasaithe Éireannacha eile ceithre bhonn ag Cluichí sin Melbourne i 1956 agus go mba dath an óir a bheadh freisin ar cheann acu dá mbeadh ceart le fáil. Dornálaithe ab ea iad an ceathrar. Thug John Caldwell (cuilmheáchan) agus Freddie Gilroy (coileachmheáchan) as Béal Feirste boinn chré-umha leo agus rinne Tony ‘Socks’ Byrne (éadrom-mheáchan) as Bleá Cliath amhlaidh. Fear eile as an gcathair sin, Fred Tiedt, a thug an bonn airgid leis i dtroid i roinn an mharcmheáchain inar gaireadh Nicolae Linca as an Rómáin mar bhuaiteoir cé gur dhúirt go leor a chonaic an troid go mb’éagóir sin.

**1960-1996**

Bhí fanacht beagnach dhá scór bliain eile ann sula dtáinig an chéad bhonn óir Oilimpeach go hÉirinn – Michael Carruth a rinne sin sa gcró dornálaíochta i Barcelona 1992.

**2000, Sydney**

An reathaí Sonia O’Sullivan a thug an chreach léi in 2000 nuair a fuair sí bonn airgid sa rás 5000 méadar i Sydney sa mbliain 2000.

**2004, 2008**

Níor éirigh le haon lúthchleasaí as an tír seo bonn a thabhairt abhaile ó na cluichí Oilimpeacha in 2004 nó 2008.

**2012, Londain**

Ag cluichí Londan in 2012 is fearr a chruthaigh foireann na hÉireann nuair a thugadar sé bhonn abhaile.

D’éirigh leis an siúlóir Rob Heffernan bonn cré-umha a fháil ag Cluichí Londan, ceithre bliana ina ndiaidh toisc gur baineadh an bonn óir den Rúiseach Sergey Kirdyapkin, de bharr tástáil drugaí.

**2020 (2021), Tóiceo**

Bhuaigh foireann na hÉireann ceithre bhonn ag Cluichí Oilimpeacha 2020 i dTóiceo (in 2021), péire sa rámhaíocht agus péire sa dornálaíocht.

**2024**

Bhí 133 lúthchleasaí ar fhoireann na hÉireann i bPáras sa bhliain 2024, an fhoireann is mó riamh as an tír a cuireadh chuig do na cluichí Oilimpeacha. Bhí súil anonn le 25,000 lucht féachana as Éirinn ag an bhféasta spóirt, an Taoiseach ina measc.

## Féach freisin

* Cluichí Oilimpeacha

## Tagairtí

Catagóir:Cluichí Oilimpeacha
Catagóir:Spórt in Éirinn
Séipéal Chill Chróine

Is séipéal meánaoiseach agus Séadchomhartha Náisiúnta i gContae Chill Mhantáin, Éire, é **Séipéal Chill Chróine**.

## Suíomh
Tá Séipéal Chill Chróine suite i gcoillearnach ar imeall thiar Bhré, ó dheas den Deargail.

## Stair
Seans go raibh séipéal adhmaid níos luaithe ar an suíomh, tiomnaithe do Naomh Cróine, naomh baineann doiléir den 5ú haois.

Tógadh an séipéal cloiche sa 11ú haois, agus ba iad na pátrúin réamh-Normannach ná Uí Briuin Cualann nó Uí Ceallaigh ó Uí Teigh. Sa tréimhse Normannach, luaitear Cill Chróine i dtaifid 1280, 1285 agus 1305. Tháinig sé ar ais faoi seilbh na nGael níos déanaí nuair a ghlac muintir Uí Tuathail seilbh ar an gceantar.

Sa bhliain 1533, luadh gur séipéal de chuid an tséipéil mhóir áitiúil i Stagonyll (Cúirt an Phaoraigh) a bhí i gCill Chronaigh. Deir taifid eile go raibh sé ina sheilbh ag Mainistir Mhuire, Baile Átha Cliath.

Leathnaíodh an séipéal sa tréimhse mheánaoiseach dhéanach, agus sa tréimhse nua-aimseartha tá roinnt athchóiriú déanta, agus na ballaí á gcur suas.

## Eaglais

mion|Radharc den Séipéal

Tá cruth dronuilleogach ar an séipéal le ballaí de ghaineamhchloch, eibhir agus bloic scealla. Tá Fardoras eibhir agus fuinneog cheannchruinn ar an mballa theas.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Cill Mhantáin
An Mhoiréil

mion| An abhainn i Bhaile an Scorlógaigh

Is abhainn i gContae Chill Dara, Éire, é **An Mhoiréil** is craobh-abhainn d'Abhainn na Life é.

## Ainm
Eascraíonn ainm an abhainn ó William Morrell, a bhíodh ina úinéir talún sa cheantar. Tá sé le feiceáil ar dtús (litrithe *Morrel*) sa *Statistical Survey of County of Kildare* (1807).

## Cúrsa
Éiríonn an Morell i Sliabh Rua, cúpla ciliméadar siar ó Loch Coimín . Ritheann sé ó dheas ó thuaidh trí Ráschúrsa Bhaile Phúinse, ag dul thar Chlub Gailf Baile an Chradógaigh agus Eastát Tionsclaíochta an Náis. Buaileann sé le craobh-aibhne taobh amuigh de Bhaile Eoin, Contae Chill Dara agus tá bóthar an N7 trasnaithe air. Leanann sé ar aghaidh ó thuaidh agus aontaíonn sé le craobh-abhainn eile ó dheas de Chlub Gailf Theach Bhaile Phámar. Gabhann an Morell ansin faoin gCanáil Mhór trí uiscerian agus faoin iarnród Baile Átha Cliath-Corcaigh, ansin nascann sí le *[[Abhainn Bhaile Phaghain]]*. Gabhann an comhsreabhadh faoi Dhroichead Morell, áit a bhfuil stáisiún monatóireachta de chuid na Gníomhaireachta um Chaomhnú Comhshaoil. Draenann an Morell isteach sa Life thart ar 1&nbsp;km ó dheas ó Teach Srafáin agus timpeall 470 m le sruth ó chora Straffan.

Tá clúdach ceannbhrait substaintiúil curtha ar fáil ag seiceamar (*Acer pseudoplatanus*) agus fearnóige na hEorpa (*Alnus glutinosa*), a cheadaíonn sceite ag an daonra cónaitheach Breac donn agus daonraí imirceacha Breac geal (*Salmo trutta*) agus Bradán Atlantach (*Salmo salar*).

## Tagairtí

Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Aibhneacha na hÉireann
The Living and the Dead (albam)

Is é ***The Living and the Dead*** an naoú halbam stiúideo de chuid an bhanna miotail tíre Cruachan. Eisíodh an t-albam ar 24ú Márta 2023 tríd Despotz Records.

## Fáiltiú criticiúil

8/10 - Rock 'N' Load

## Traicliosta

# "The Living" - 2:57
# "The Queen" - 6:50
# "The Hawthorn" - 5:04
# "The Harvest" - 5:21
# "The Festival" (le Camillus Hiney) - 2:50
# "The Ghost" (le Mathias Lillmåns) - 4:22
# "The Crow" - 5:26
# "The Reaper" - 4:29
# "The Children" - 3:35
# "The Changeling" (le Nalla agus Jon Campling) - 3:31
# "The Witch" (le John Stuart Dixon) - 4:57
# "The Dead" - 2:33

## Pearsanra

; Cruachan

* Keith Fay – gutha, giotár, bainseó, méarchláir, bodhrán, mandolin, cnaguirlisí, basúcaí
* David Quinn - giotár
* Audrey Trainor – veidhlín, viola, dordveidhil
* Joe Farrell - dord
* Tom Woodlock – drumaí, cnaguirlisí

; Ceoltóirí breise

* Camillus Hiney – bhosca ceoil ar traic 5
* Mathias Lillmåns – gutha ar traic 6
* Nella agus Jon Campling – gutha ar traic 10
* John Stuart Dixon – ghiotár ar traic 11
* Kim Dylla – guth tacaíochta
* Geoffroy Dell'Aria – píb mhór, feadóg stáin, feadóg íseal
* Sinead Richards – euphonium
* John Fay – feadóg stáin

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Cruachan
Catagóir:Albaim as Gaeilge
Catagóir:Miotail Ceilteach
Catagóir:Albaim a eisíodh in 2023
Peter Nguyen Van Hung

Is sagart Caitliceach Astrálach Vítneamach agus gníomhaí cearta daonna sa Téaváin é **Peter Nguyen Van Hung** (Vítneamais: Phêrô Nguyễn Văn Hùng; Sínis: 阮文雄; Pinyin: Ruǎn Wénxióng; rugadh 1958). D’aithin Roinn Stáit na Stát Aontaithe é mar “laoch ag gníomhú chun deireadh a chur le sclábhaíocht an lae inniu”.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Vítneam
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Nine Years of Blood

Is é ***Nine Years of Blood*** an t-ochtú halbam stiúideo de chuid an bhanna miotail tíre Cruachan. Eisíodh é in 2018 tríd Trollzorn Records.

## Traicliosta

# "I Am Tuan" (*ionstraimeach*) - 2:37
# "Hugh O'Neill - The Earl of Tyrone" - 4:37
# "Blood and Victory" - 4:43
# "Queen of War" - 6:16
# "The Battle of the Yellow Ford" - 4:50
# "Cath Na Brioscaí" - 5:47
# "The Harp, the Lion, the Dragon and the Sword" - 5:28
# "An Ale Before Battle" (*ionstraimeach*) - 0:28
# "Nine Years of Blood" (*ionstraimeach*) - 1:35
# "The Siege of Kinsale" - 5:01
# "The Flight of the Earls" - 4:06
# "Back Home in Derry" (Clúdach Christy Moore) - 2:58

## Pearsanra

* Keith Fay - gutha, giotáir, giotár fuaimiúil, méarchláir, feadóg stáin, basúcaí, maindilín, bodhrán, cnaguirlisí
* Kieran Ball - giotáir, giotár fuaimiúil
* Erin Fletcher - giotár dord
* Mauro Frison - drumaí, cnaguirlisí
* John Ryan - veidhlín, dordveidhil, dord bowed

; Pearsanra breise

* Daniel Durbeck - saothar ealaíne, dearadh agus leagan amach
* Michael Richards - léiritheoir, taifeadta

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Cruachan
Catagóir:Miotail Ceilteach
Catagóir:Albaim a eisíodh in 2018
Pas saorthaistil

[mion|[An DART]]
Is féidir le gach duine in Éirinn atá 66 bliain d'aois agus os a chionn **pas** **saorthaistil** a fháil. Tugtar **Scéim na bPasanna Saorthaistil** air. Ligeann an Scéim daoine taisteal, saor in aisce, ar an gcóras iompar poiblí agus ar roinnt seirbhísí príobháideacha bus agus farantóireachta.

## Fáil
Féadfaidh daoine faoi mhíchumas agus cúramóirí faoi 66 bliana d’aois cáiliú le haghaidh Saorthaistil freisin.  Is féidir le páirtnéiríí (daoine pósta, i bpáirtnéireacht shibhialta nó comhchónaitheoirí) taisteal saor in aisce chomh maith má chomhlíonann siad critéir áirithe. Murar féidir le duine taisteal ina aonar ar chúiseanna leighis, d’fhéadfá Saorthaisteal a fháil do chompánach. Ligeann sé seo do dhuine atá os cionn 16 bliana d’aois taisteal saor in aisce.

Tá an pas ar fáil ag líon ar leith daoine atá i dteideal íocaíochtaí Stáit ar nós cúramóirí, nó breis is milliún duine sa n-iomlán.

## Líonra
Is féidir úsáid a bhaint as Pas Shaorthaisteal ar fhormhór sheirbhísí Iarnród Éireann, Bhus Éireann, Bhus Átha Cliath, DART agus Luas agus ar sheirbhísí príobháideacha bus agus farantóireachta áirithe.

Tá saorthaisteal ar fáil freisin ar sheirbhísí Nitelink Bhus Átha Cliath, Go-Ahead Ireland agus seirbhísí Local Link TFI (Iompar d’Éirinn).

## Féach freisin

* Bus Éireann, Iarnród Éireann, An DART, An Luas, Bus Átha Cliath

## Tagairtí

Catagóir:Taisteal
Catagóir:Iompar in Éirinn
Catagóir:Leas sóisialta in Éirinn
Tiramisu

Is éard is ** Tiramisu** (Iodáilis: *tiramisù*) ann ná milseog Iodálach atá déanta as uibheacha, siúcra, mascarpóiné agus cócó. Dar le roinnt gurbh é Roberto ‘Loli’ Linguanotto (a d'éag sa bhliain 2024) agus Alba di Pillo-Campeol a chum, ach tá amhras airithe faoi seo. Ón Iodáilis *tirami su* a thagann an t-ainm ('pioc suas mé' nó 'tabhair ardú croí dom').

Catagóir:Milseoga
Catagóir:Bia na hIodáile
Coill Chnoc Sinche

Is anaclann náisiúnta dúlra atá suite i ngleann Abhainn Ghleann Cuilinn i gContae Chill Mhantáin, Éire, in aice le sráidbhaile Áth na Sceire é **gCoill Chnoc Sinche**. Le achar de thart ar 129 acra (0.52 km²), tá sé á bhainistiú ag Seirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra na hÉireann.

## Gnéithe
Tá an cúlchiste suite i ngleann, agus na fánaí go príomha darach ghaelach. Tá níos mó coillearnaí measctha i gceantair eile. Laistigh den anaclann tá go leor fuarán agus limistéir ina bhfuil úscaíl uisce, agus tá na fuaráin chorraitheacha ar cheann de na gnáthóga is tábhachtaí atá liostaithe i dTreoir an AE maidir le Gnáthóga. Tá an fána inveirteabrach coillearnaí is éagsúla a taifeadadh in Éirinn ag Coill Chnoc Sinche, le roinnt ainmhithe a bhaineann go sonrach le coillearnach fhliuch agus a bhfuil stádas faoi bhagairt acu san AE.

mion|Abhainn Ghleann Cuilinn san anaclann

## Stádas agus áiseanna
Bhí Coill Chnoc Sinche faoi chosaint dlí mar anaclann dúlra náisiúnta ag rialtas na hÉireann i 1994. Tá an coill liostaithe freisin mar Limistéar Caomhantais Speisialta. Bhí ionad oideachais ag an anaclann, a bhíodh ina óstach ar thurais timpeall na coille, agus a chuirfeadh eolas ar fáil don phobal. Cé go bhfuil an oifig fós liostaithe ag an tSeirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra ó 2021, bhí an oifig dúnta go buan faoi 2019.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Cláirseach Ghaelach

[mion|[Breac Máedóc, Loch Garmn, c.1100 AD]]
Tá **an chláirseach Cheilteach** nó an **chláirseach Ghaelach** ina comhartha suaitheantais ag Rialtas na hÉireann, Uachtarán na hÉireann agus ar bhoinn Éireannach an euro. Tá an chláirseach mar lógó ag an gcomhlacht Guinness freisin, branda a shamhlaítear le hÉirinn ar fud an domhain mhóir, agus samhlaítear í le carachtair thábhachtacha i stair agus seanchas na hÉireann, leithéidí Bhriain Bhóirmhe, Ard-Rí Éireann, agus Toirdhealbhach Ó Cearrbhalláin ‘An Cláirseoir Caoch’.

Tá traidisiún cláirseoireachta na hÉireann, atá tuairim is míle bliain d’aois, an-uathúil.

## Féach freisin

* Cláirseach 

## Tagairtí

Catagóir:Cláirseach
Catagóir:Ceol traidisiúnta na hÉireann
Michelle Guy

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann í **Michelle Guy**. Is ball í de Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann. Is comhalta den Tionól Reachtach í do Ghleann an Lagáin, ó Iúil 2024

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Baill Pháirtí Comhghuaillíochta (Tuaisceart Éireann)
Móta Ráth Bhile

Is móta agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Móta Ráth Bhile** atá suite i gContae Cheatharlach, Éire.

## Suíomh
Tá Móta Ráth Bhile suite i mbaile fearainn an Chnoic Rua thart ar 1&nbsp;km soir ó shráidbhaile Ráth Bhile, soir ó Abhainn na Sláine.

## Stair agus seandálaíocht
Ba é Móta Ráth Bhile áit chónaithe Chrimthann mac Éannai, rí Uí Cheinnselaig, rí Laighean, c. 443–483 agus a baisteadh ag Naomh Pádraig é. Ciallaíonn an logainm "ráth an chrainn naofa"; Bhí *bile* naofa do theaghlach nó do ghrúpa sinsear áirithe, agus ba ghníomh cogaidh coitianta é *bile* clan namhaid a scriosadh.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Cheatharlach
Abhainn Ghleann Cuilinn

Is abhainn i gContae Bhaile Átha Cliath agus Contae Chill Mhantáin í **Abhainn Ghleann Cuilinn**. Tá sí thart ar 11 km (6.8 mhíle) ar fhad; sruthan sé tríd anaclann dúlra Choill Chnoc Sinche agus sráidbhaile Áth na Sceire, agus nascann sé leis an Deargail in aice le Bré. Tá an abhainn i ndlínsí Chomhairlí Contae Dhún Laoghaire-Ráth an Dúin agus Chill Mhantáin, agus faoi chuimsiú na Gníomhaireachta um Chaomhnú Comhshaoil.

mion|Abhainn Ghleann Cuilinn i gCoill Chnoc Sinche

## Geolaíocht agus dobharcheantar
Cruthaítear struchtúr comhghlinne an Ghleanna Dhuibh/Ghleann Cuilinn feadh fabht, a bhfuil eibhir (an tréimhse Dheabhánach) thíos leis san iarthuaisceart agus sist (Ordaivianach) san oirdheisceart, le till oighreach agus gairbhéal oighearshrutha ag clúdach na buncharraige. Sreabhann an Abhainn Ghleann Cuilinn agus a chinn uisce go príomha thar sist agus na hábhair srutha oighreach, agus gearrann siad trí na hábhair oighreacha, ag sroicheadh buncharraig ó am go chéile.

## Flóra agus fána
Coinníonn an abhainn a ritheann go tapa breac donn, chomh maith le bradán sna réimsí is ísle, agus roinnt eascann. Rinneadh a stádas éiceolaíoch d'iasc a rátáil i 2018 mar "mhaith". Tá cúrsa uachtarach na habhann ar thalamh ard oscailte, gan mórán clúdach crann, ach tá níos mó crann ag druidim le Áth na Sceire, agus ansin téann an abhainn isteach i gCoill Chnoc Sinche, ar shreabhadh oighreach cailcreach, le roinnt bloc eibhir i ngrinneall na habhann. Is anaclann dúlra oifigiúil é an coill mar "éiceachóras coillearnaí ar díol spéise eolaíochta é" agus mar Limistéar Caomhantais Speisialta freisin. I measc na bpríomhghnéithe tá sruthaí millteach uisce (sruthanna tufa agus téachtáin) agus “seanchoillte darach ghaelach”, chomh maith le foraois ghlárach. Tá “fána inveirteabrach coillearnaí go háirithe éagsúil” sa choillearnach mar aon le froganna agus roinnt plandaí neamhchoitianta, mar an lus gorm na ndreancaidí, an milleanna móna agus an neantóg mhuire, chomh maith le flúirseach raithneach agus, i limistéir áirithe, léicin.

## Maoirseacht
Tosaíonn an abhainn faoi dhlínse Chomhairle Contae Dhún Laoghaire-Ráth an Dúin, agus críochnaíonn sé faoi dhlínse Chomhairle Contae Chill Mhantáin. Tá sé faoi chuimsiú na Gníomhaireachta um Chaomhnú Comhshaoil agus Iascach Intíre Éireann.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Aibhneacha Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Aibhneacha na hÉireann
Stáisiún traenach Abhóca (Éire)

Is stáisiúin traenach i Abhóca i gContae Chill Mhantáin é **stáisiún traenach Abhóca**. Ovoca a tugadh ar an stáisiún go dtí 1912. D’oscail sé ar 18 Iúil 1863 agus dúnadh é ar 30 Márta 1964 ach amháin i gcás turais speisialta.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Stáisiúin iarnróid i Chill Mhantáin
Eaglais Chill Fhoirtchearnáin

Is eaglais Chríostaí Cheilteach ón 10ú haois í **Eaglais Chill Fhoirtchearnáin** atá suite i gContae Cheatharlach, Éire. Tógadh é ar fothrach de séipéal adhmaid a deirtear a thóg Fortiarnán sa 5ú haois AD.

## Suíomh
Tá Séipéal Chill Fhoirtchearnáin suite i ndeisceart Chontae Cheatharlach, siar ó thuaidh ó Stua Laighean agus timpeall 6&nbsp;km soir ó thuaidh ón Bhuiríos.

## Stair agus seandálaíocht
Bhunaigh Naomh Fortichern, easpag, duine de lucht leanúna Naomh Pádraig agus múinteoir Naomh Finnian de Chluain Ioraird, mainistir ar an suíomh seo sa 5ú hAois. Rinneadh suíomh den mhainistir a bhfuil cáil uirthi as a cuid foghlama ar feadh na mílaoise tar éis a bunaithe. Ní fhanann inniu ach fothracha an aireagail a tógadh sa 10ú haois. Mar sin féin, d'aimsigh suirbhé seandálaíochta in 2001 rianta d'fhoirgnimh mhainistreacha faoin mbóthar. Séipéal agus trí fhoirgneamh tacaíochta a bhí iontu seo a tógadh as adhmad, a raibh díonta tuí orthu agus ballaí déanta de chré nó de chlocha. Bhí an suíomh seo ar gach taobh den bhóthar agus é dírithe ar Chrosaire Chill Uachtairnín. Léirigh an suirbhé freisin go raibh an mhainistir tógtha ar shuíomh eaglais fráma adhmaid ón 8ú haois. Bhí sí ar an fad céanna leis an aireagal fothrach, ach i bhfad níos leithne, sular tógadh an t-aireagal atá ina fhothrach anois. Aimsíodh adhlacadh Neoiliteach faoin aireagal freisin adhlacadh Neoiliteach faoin aireagal. Fuarthas amach sa suirbhé go raibh suas le 25 foirgneamh ar an suíomh i Chill Fhoirtchearnáin. Bhí cloigtheach ag an mhainistir a bhí suite siar ó thuaidh de bhalla thoir an Aireagail timpeall 20 slat, bhí airde 29 m (96 tr) agus scriosadh é sa 13ú haois tar éis dó a bheith buailte ag tintreach. Leathnaíodh an mhainistir sa Mheánaois nuair a tógadh séipéal mór déanta as carraig ar a raibh díon scaineagáin adhmaid mar aon le hotharlann, suanlios agus seomraí ranga. Sa 14ú haois cuireadh na foirgnimh deiridh leis, arís as carraig, agus Ina measc bhí halla léachta, seomra níocháin agus áit chónaithe.

## An foirgneamh
Tá an séipéal déanta as eibhir áitiúil cóirithe le casúr, le ballaí 80&nbsp;cm (2⅔ tr) le tiúis. Tá umar baiste i gcúinne amháin, agus tá antae ar gach taobh. Léirigh obair sheandálaíochta fianaise de reilig Neoiliteach.

### Tobar Naomh '''Fhoirtchearnáin'''
Seasann tobar beannaithe agus altóir trasna an bhóthair. Tháinig oilithrigh roimhe seo ó Chontae Loch Garman trasna Shléibhte An Staighrí Dhubh ag lorg leigheasanna míorúla. Sa 19ú haois thángthas ar chailís (ar a dtugtar an Chailís Braganza, tar éis theach an easpag i gCeatharlach) agus paiteana, iad araon inleagtha airgid le hór, i bhfolach sa tobar. Bhí inscríbhinn ar an chailís ón mbliain 1595 agus creidtear go raibh sé i bhfolach le linn na ré na Péindlítha nuair a cuireadh faoi chois an Caitliceachas Éireannach. Coinnítear  iad i dteach an pharóiste i Muine Bheag.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Cheatharlach
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta
Rosie Ruiz

Caimiléir as Cúba ab ea **Rosie Ruiz** (21 Meitheamh 1953 – 8 Iúil 2019). Bhain sí droch-cháil amach in 1980 nuair a thrasnaigh sí an líne chríche i Maratón Bhostúin sa chéad áit, i bhfad chun tosaigh ar na hiomaitheoirí eile i rás na mban. Baineadh an chraobh di ocht lá tar éis an rása nuair a fuarthas amach nár rith sí an cúrsa iomlán. Creidtear gur léim sí isteach sa rás timpeall leathmhíle ón líne chríche.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2019
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Maratóin
Reawakening Pride Once Lost

Is é ***Reawakening Pride Once Lost*** an chéad albam stiúideo leis an mbanna miotail Cheiltigh as Tuaisceart Éireann Waylander, a d'eisigh Century Media in 1998. D’atheisigh an lipéad Éireannach Midhir Records an t-albam in 2006. Tháinig an leagan seo le dhá rian bónais — *A Hero's Lament* agus *Sunrise* — an dá cheann tógtha ó thaispeántas Dawning of a New Age.

## Traicliosta

#"Sunrise" - 2:28
#"Born to the Fight" - 3:02
#"The Veins Afire" - 4:42
#"Emain Macha" - 5:56
#"Gaeilic Dawn" - 2:27
#"Once Upon an Era" - 3:39
#"A Hero's Lament" - 6:11
#"King of Knowledge" - 4:07
#"Victory Feast" - 2:55
#"Awakening" - 6:23

**Rianta bónais ar atheisiúint 2006**

#"A Hero's Lament" (*leagan samplach*) - 7:29
#"Sunrise" (*leagan samplach*) - 3:24

## Pearsanra

* Ciarán O'Hagan - gutha
* Dermot O'Hagan - giotáir, gutha tacaíochta
* Michael Proctor - dord
* Den Ferran - drumaí, cnaguirlisí, bodhrán, tambóirín
* Mairtin Mac Cormaic - feadóg stáin, bodhrán, gutha tacaíochta

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Waylander
Catagóir:Albaim miotail ceilteach
Catagóir:Albaim a eisíodh in 1998
Teampaill an Liath Mór

Dhá eaglais mheánaoiseacha é **Teampaill an Liath Mór** atá ina Séadchomhartha Náisiúnta i gContae Thiobraid Árann, Éire.

## Suíomh
Tá Eaglaisí an Liath Mhóir suite 2.8&nbsp;km (1.8&nbsp;mhíle) soir ó Buiríos Léith.

## Stair
Bhunaigh Naomh Mochoemog (b. 655) an mhainistir anseo. Tá dhá shéipéal agus bonn cloigtheach.

Is é an séipéal is lú an ceann is luaithe agus dátaíonn sé go dtí an tréimhse luath mheánaoiseach; is séipéal meánaoiseach déanach é an séipéal is mó agus cuireadh tús leis sa 12ú haois, agus tá roinnt tuamaí ann.

## Foirgneamh
Tá Síle-na-gig suite ar thaobh na láimhe clé de dhoras Rómhánúil a bhaineann leis an gceann is mó den dá eaglais.

Is é an séipéal is mó: corp na heaglaise 12.6 x 5.7 m (41'4" x 18'8") , agus an saingeal 8.2 x 4.9 m )26'9" x 16'2"). Séipéal aon-seomra a bhí ann ar dtús agus anta ar an taobh thoir.

Cruthaíodh go raibh an bhunsraith chiorclach ina bhun le cloigtheach Éireannach . Toisc nach bhfuil aon taifead stairiúil nó traidisiún béil de thúr anseo ceaptar go gcaithfidh sé gur thit sé, agus a chuid clocha a bhaint, am éigin roimh 1500. Ba é an trastomhas 4.7 m (15 tr 6 inse).
Íomhá:Liathmore_Round_tower_from_above.png|alt=Liathmore Round tower from above|Cloigtheach Liath Mór
Íomhá:Sheela-na-gig_at_Liathmore_Church.png|Liath Mór síle na gig


## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Thiobraid Árann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta
Oileán an Teampaill (Loch Luíoch)

Is mainistir Críostaí meánaoiseach agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Oileán an Teampaill** atá suite i Loch Luíoch, Éire.

## Suíomh
Tá Oileán na hEaglaise suite ar 1.8 heictéar (4.4 acra) i Loch Luíoch, 2.8 km (1.7 mhíle) soir ón gCoireán. Tugtar *Inis Uasail* ("Oileán Uachtarach") air freisin.

## Stair
Is ó Naomh Fionán Cam (6ú haois AD) a bunaíodh an mhainistir ar Loch Luíoch.

Cuireadh foirgneamh cloiche Rómhánúil in áit na heaglaise darach (*[[dairthech]]*) sa 12ú haois, cuid de atá fós ann.

## Cur síos
Tá séipéal cloiche, clochán (*[[hospitium]]* b'fhéidir) agus dhá chill eile do manaigh eile. Tá trí altóir, 11 ardchros agus piléarchloch.
mion| Cros shnoite ar Oileán an Teampaill
Tá snoíodóireacht rilífe de cheoltóir ag seinm lirr sa séipéal.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Arda Golan

Tá **Arda Golan** ag tarraingt achrainn le leathchéad bliain ó ghlac Iosrael seilbh ar an limistéar. Ní aithnítear go hidirnáisiúnta ceannas Iosrael ar an áit, áfach.

## Féach freisin

* Feallmharú Ismail Haniyeh, 2024

## Tagairtí

Catagóir:Ardáin Ghóláin
Catagóir:An tSiria
Catagóir:Iosrael