Nítrigin

Is dúil cheimiceach í an **nítrigin**. Is é an meáchan adamhach atá aici ná 14.0067 g/mol. Is í an uimhir adamhach atá aici ná **7**, agus is í **N** an tsiombail cheimiceach atá aici.

Is í an nítrigin an comhábhar is flúirsí in atmaisféar an Domhain (78.1 %). Is gás gan dath gan bholadh gan bhlas í an nítrigin nuair atá sí ina dúil aonraithe, agus ní bhíonn sí ró-araiciseach chun imoibriú ceimiceach a dhéanamh leis na dúile eile, ach an oiread. Tá nasc comhfhiúsach triarach idir an dá adamh i móilín na nítrigine N2, agus murab ionann is an nasc triarach idir dhá adamh carbóin, tá an ceann seo an-láidir agus is an-deacair é a bhriseadh. Mar sin féin, is minic a bhíonn lucht na tionsclaíochta ag iarraidh an nasc seo a bhriseadh agus na hadaimh nítrigine a nascadh d'adaimh de chineál eile, nó bíonn comhdhúile nítrigine ag teastáil go géar le haghaidh táirgí éagsúla. Comhdhúile nítrigine iad na ciainídí, an amóinia, an t-aigead nítreach, agus na níotráití. Thairis sin, tá an nítrigin thar a bheith tábhachtach leis na neacha beo a choinneáil ina mbeatha. Tá adaimh nítrigine sna haimíonaigéid a bhfuil na próitéiní comhdhéanta astu, agus is cuid dhoscartha iad de mhóilíní na n-aigéad núicléasach, is é sin, an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach (DNA) agus an t-aigéad ribeanúicléasach (RNA).

Is neamh-mhiotal í an nítrigin, agus í 3.0 ar leictridhiúltacht. Tá cúig leictreon ar an dara sceall aici, agus fonn uirthi trí leictreon eile a fháil ar iasacht ó dhúile eile le hochtréad iomlán a bhaint amach. Mura bhfuil aon dúil eile le fáil, is maith le dhá adamh nítrigine an trí leictreon sin a thabhairt ar iasacht dá chéile. Le fírinne, an nasc triarach a chruthaítear mar sin, tá sé ar ceann de na naisc is láidre sa cheimic, agus tógann sé cuid mhaith fuinnimh an nasc seo a bhriseadh. Ní nach ionadh, má chuirtear comhdhúil de chuid na nítrigine trí thine, agus na hadaimh nítrigine á scaoileadh saor, rachaidh siad le chéile arís le móilíní nua N2 a dhéanamh.

Tá dhá iseatóp chobhsaí ag an nítrigin, 14-N agus 15-N. Is é 14-N toradh an mheatha radaighníomhaigh a thagann ar an radacarbón (14-C), agus mar sin, is é 14-N an t-iseatóp is flúirsí (99.634 %). 

Glactar leis gurbh é Daniel Rutherford a rinne fionnachtain na nítrigine sa bhliain 1772. Go gairid ina dhiaidh sin, bhaist ceimiceoir mór na Fraince, Antoine Laurent Lavoisier, an t-ainm *azote* ar an nítrigin, focal Gréigise a chiallaíonn "neamhbheo" nó "díbheo". Is é is cúis leis an ainmniú seo ná nach raibh an nítrigin in ann lasair ná ainmhí a choinneáil beo. Is é *azote* ainm na nítrigine ina lán teangacha i gcónaí, an Fhraincis san áireamh. Úsáidtear an fhoirm *nítrigin* sa Ghaeilge agus sa Bhéarla, mar shampla. Ciallaíonn sé "ábhar an tsailpítir". Tugtar sailpítear ar shalainn áirithe de chuid an aigéid nítrigh ar féidir úsáid a bhaint astú mar leasú talún, cosúil le níotráit potaisiam KNO3, níotráit sóidiam NaNO3 ("sailpítear na Sile") agus níotráit amóiniam ("sailpítear amóiniam") NH4NO3. 

## Comhdhúile tábhachtacha de chuid na nítrigine

* an t-aigéad nítreach HNO3
* an amóinia NH3
* an hiodraisín N2H4
* an t-aigéad hiodrasóch HN3
* an aonocsaíd nítrigine NO
* an dé-ocsaíd nítrigine NO2
* an aonocsaíd dénítrigine (an "gás gáire") N2O
* an chiainíd hidrigine HCN

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha