open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dí-armáil

[mion|"Let Us Beat Swords into Plowshares", [Dealbhóireacht|dealbh le Yevgeny Vuchetich 1959. Thug an APSS an dealbh mar bhrontannas chuig na Náisiún Aontaithe, Nua-Eabhrac]]
Rialú arm chun sábháilteacht idirnáisiúnta a chur chun cinn, trí laghdú na bhfórsaí armtha is na n-arm, is ea **dí-armáil**. 

Aontaítear na leibhéil, agus déanann an taobh eile (nó foireann neamhspleách cigireachta) breithniú is tuairisciú ar chur i bhfeidhm na n-aontuithe. 

Tá aontuithe déanta faoi choimirce na Náisiún Aontaithe maidir le hairm cheimiceacha is bhitheolaíocha agus mianaigh fhrithdhaonna. Ach ní ghlacann gach tír leo. Tá raon leathan arm eile, agus bealaí nua-aoiseacha len iad a lainseáil le naimhde, nach dtagann faoi aontú ar bith.

## Stair
Rinne Conradh na Náisiún iarrachtaí i 1927 is 1934 a leithéid de chóras a chur chun cinn, ach theip ar an eagraíocht sin. 

Rinne na Náisiúin Aontaithe iarracht i 1950. I rith an chogaidh fhuair, agus formhéadú sna hairm núicléacha ar an dá thaobh, is léir gur chúlaigh aon dí-armáil, ach mhéadaigh an gá léi as cuimse. 

Le próiseas SALT, bhí na Stáit Aontaithe is an Rúis ag druidim go mall le blianta chun a gcuid arm núicléach a laghdú, ach tá bóthar fada fós le taisteal chun iad a dhíothú. 

## Agóidí
Reáchtáladh an Lá Idirnáisiúnta in aghaidh Tástálacha Núicléacha ar an 29 Lúnasa gach bliain.

## Féach freisin

* Airm ollscriosta
* Conradh um Chosc Cuimsitheach ar Thrialacha Núicléacha

## Tagairtí

Catagóir:Airm ollscriosta
Catagóir:Airm
Diastól

deas|250px|thumb|Diastól
An pas i dtimthriall an chroí idir crapthaí leanúnacha na seomraí, ina mbogann matáin an chroí is a mbíonn brú na fola ag a íosmhéid. Sa chuid eile den timthriall bíonn an croí ag crapadh chun an fhuil ann a chaidéalú ar fud na colainne, agus tugtar *[[siostól]]* ar an bpas seo mar a mbíonn brú na fola ag a uasmhéid.

## Tagairtí
Diastrófacht

Dífhoirmiú maiseanna ollmhóra i screamh an Domhain chun sliabhraonta, imchuacha na n-aigéan, is na hilchríocha a chruthú.

## Tagairtí
Diatóm

Alga glas micreascópach aoncheallach atá flúirseach i ngnáthóga mara is fionnuisce. Bíonn blaosc sheachtrach (fruistín) air, le silice inti, a bhíonn ornáideach go minic agus débhlaoscach. Atáirgeann sé go coitianta trí dheighilt ina dhá leath (eamhnú dénártha). Tagann an dath glas ó líocha clóraifille ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Eocaróit
Diatonacht

deas|250px|thumb|Diatonacht
Airí píosa ceoil a tógadh go hiomlán nó den chuid is mó as nótaí ó mhórscála nó mionscála ar leith (nótaí diatonacha). Mar shampla, is diatonach an nóta F géar i mórghléas (mórscála) D, ach is crómatach é i mórghléas C. 

## Tagairtí
Díbhéartaclóis

Is neamhord sa stéig mhór a chuireann isteach ar sheandaoine í **an díbhéartaclóis**. Foirmíonn púitsí beaga i líneáil na putóige a threánn cumhdach matánach na putóige ag pointí laga. Ní bhíonn siomptóim ar bith ag an-chuid daoine, ach is féidir go n-éireoidh na púitsí athlasta, neamhord a dtugtar *[[díbhéartaiclíteas]]* air.. Sa chás sin bíonn pian sa bholg agus uaireanta aimhréidh cosúil le rith fola, easpaí, is cúngú nó bac chanáil na drólainne. Cabhraíonn aiste bia le neart snáithín leis an neamhord seo a sheachaint trí chabhrú lena bhfuil sa phutóg a chur ar aghaidh go rialta.

## Féach freisin
* Díbhéartaiclíteas

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Dic-dic

Abhacantalóp atá dúchasach don Afraic is ea an **dic-dic**. Táid beag, suas le 40 cm ar airde. Na cluasa mór, an tsrón fadaithe. Adharca gearra díreacha ag an bhfireannach, agus faireog fheiceálach táil chun tosaigh óna shúil.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Díchumadh plaisteach

Díchumadh dochúlaithe ábhair atá faoi strus thar ghéillphointe an ábhair sin (a theorainn leaisteach, an t-uas-strus ag a dtárlaíonn díchumadh leaisteach inchúlaithe don ábhar). Má mhéadaítear an strus thar an bpointe seo, tarlaíonn díchumadh díréireach mór (agus dochúlaithe) don ábhar, go mbriseann sé faoi dheireadh. Is ábhair insínte ábhair ar féidir leo díchumadh plaisteach an-mhór a fhulaingt roimh bhriseadh (mar shampla, an chuid is mó de na miotail). Is ábhair bhriosca ábhair nach féidir leo ach díchumadh plaisteach an-bheag a fhulaingt.

## Tagairtí
Didiridiú

Trumpa bunúsach na mbundúchasach Astrálach, agus uirlis thraidisiúnta cheoil, is ea an **didiridiú**, déanta as géag chuasach na heoclaipte, timpeall 1.2-1.5 m ar fhad. Seinntear é ar bhealaí éagsúla mar thionlacan le canadh is damhsa.

mion|clé|Fear ag seinnt Digeridoo

Deirtear gur tháinig an t-ainm as na focail Ghaeilge 'dúdaire dubh', ach ní féidir a bheith cinnte faoi sin.

## Féach freisin
* Corn Alpach
* Erke

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Catagóir:Bundúchasaigh na hAstráile
Dífhaecú

Is éard is **dífhaecú** ann ná díbirt an fhaecais ón bputóg. Borrann an faecas an reicteam, agus trí ghníomhú athfhillteach dá bharr, crapann na matáin ansin, bogann iatóir inmheánach an anais go neamhdheonach, agus tagann mian dífhaecaithe ar dhuine. Tarlaíonn an dífhaecú go deonach trí chrapadh na matán sa bholg (teannadh) agus bogadh iatóir seachtrach an anais.

## Tagairtí
Otto Paul Hermann Diels

Ceimicí orgánach a rugadh i Hamburg na Gearmáine ab ea **Otto Paul Hermann Diels** (23 Eanáir 1876-7 Márta 1954). Le Kurt Alder, d'fhionn sé an t-imoibriú éasca idir olaifín ghníomhachtaithe is dí-éin chun struchtúr cioglach le steiréiceimic inréamhinste a tháirgeadh. Ainmnítear imoibriú Diels-Alder astu anois, a tháinig le bheith an-suntasach sa cheimic orgánach shintéiseach. Bhuaigh siad Duais Nobel na Ceimice i 1950 as. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1876
Catagóir:Básanna i 1954
Dífhabhtán

Ábhar atá tocsaineach do bhaictéir. Ceann de na hábhair is luaithe a úsáideadh chuige seo ab ea feanól (aigéad carbólach), ach fuarthas go raibh sé tocsaineach is creimneach do dhaoine freisin. Úsáidtear díorthaigh feanóil fós i leithris cheimiceacha.

## Tagairtí
Otto Sander

Aisteoir Gearmánach ba ea **Otto Sander** (30 Meitheamh 1941 &ndash; 12 Meán Fómhair 2013). Cailleadh i mBerlin é sa bhliain 2013.

Catagóir:Aisteoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Básanna in 2013
Difríocht poitéinsil

deas|250px|thumb|Samplaí de dhifríocht poitéinsil iad cadhnraí.
Cainníocht sa bhfisic is ea **difríocht poitéinsil (leictreach)**, a dtugtar **an voltas** uirthi freisin. Úsáidtear an tsiombail U di, agus tomhaistear in aonad voltaí (V) í. Bíonn difríocht poitéinsil idir dhá phointe nuair is gá obair a dhéanamh i gcoinne réimse leictrigh chun lucht a aistriú ó phointe amháin go pointe eile. Faightear neart an réimse leictrigh idir na pointí tríd an difríocht poitéinsil eatarthu a roinnt ar an bhfad eatarthu. Tugann an difríocht poitéinsil idir teirminéil bataire tomhas ar chumas an bhataire sruth a rith timpeall ciorcaid.

## Tagairtí

Catagóir:Leictreamaighnéadas
Dífhibrileoir

mion|Cuir dhá leictreoid a chur ar dhá thaobh an chliabhraigh chun an turraing a sheoladh.
Úsáidtear **dífhibrileoir**í le tabhairt faoi stad tobann cairdiach. D’fhéadfadh duine bás a fháil muna dtabharfaí an chóireáil cheart dó/di taobh istigh de chúpla nóiméad. Seolann dífhibrileoir turraing thomhaiste leictreach tríd an gcliabhrach is an croí chun rithim mhínormálta a réiteach.  
mion
Is éard atá in **uath-dhífhibrileoir seachtrach** (Automated External Defibrilator nó AED) ná gléas iniompartha a dhéanann an croí a sheiceáil.  
mionTá líon suntasach fianaise ann a thugann le fios go bhfuil tionchar mór ag dífhibrileoirí, nuair atá siad ar fáil go luath le linn stadanna tobanna cairdiacha, ar rátaí maireachtála.

## Stair
Thaispeáin an máinlia Claude Beck (1894-1971) i 1947 gur féidir an feidhmiú marfach croí a leigheas ach turraing thomhaiste leictreach a sheoladh tríd an gcroí luath go leor i ndiaidh tosú an fhibrilithe. 

Ba i mBéal Feirste a rinne Frank Pantridge (1916-2004) is a chomhghleacaí John Geddes dífhibrileoir a chur in otharcharr i 1966, rud a shábháil an-chuid daoine. Ina dhiaidh sin thóg siad dífhibrileoir iniompartha. 

## Úsáid
Fadhb é stad tobann cairdiach ina stopann an croí ag bualadh go tobann, gan aon súil leis. Toradh  ar ghalar na n-artairí corónacha a bhíonn sa bhfibriliú de ghnáth. Nuair a tharlaíonn fibriliú i gcás na méadailíní—fibriliú méadailíneach —ní dhéanann an croí an fhuil a chaidéalú i gceart tríd an gcolainn, ní bhfaigheann an inchinn dóthain ocsaigine, agus faigheann duine bás go tobann. Is ar an mbealach seo a fhaigheann 75% de na daoine bás ar bás tobann cairdiach é. 

In ainneoin na bhforbairtí móra maidir le dífhibrileoirí, is é an tubaiste nach sábháiltear ach céatadán an-bheag de na daoine a mbuaileann fibriliú méadailíneach iad, de bhrí go sroicheann an dífhibrileoir an t-othar ródhéanach. Is ar an ábhar seo a bhíonn dífhibrileoirí ar fáil in an-chuid ionaid oibre, srl. anois.

## In Éirinn
Tá ‘galar cardashoithíoch’ ar an ngalar is mó a mharaíonn daoine in Éirinn le isteach is amach ar 10,000 bás in aghaidh na bliana dá bharr. Stad tobann cairdiach is cúis le 6,000 acu sin agus tarlaíonn 70% acu taobh amuigh d’ospidéil.

Achar an-ghearr ama a bhíonn ag duine ón uair a stadann an croí go dtí go bhfaigheann an duine bás;  deich nóiméad atá ann ón *onse*t go dtí go bhfaigheann an duine bás. Ach in Éirinn, tógann sé - ar an meán - 28 nóiméad ar otharcharr teacht amach go dtí duine atá i dtrioblóid.

### Gaeilge
Sa bhliain 2024, fuair an Cumann Camógaíochta Chois Fharraige an chéad dífhibrileoir Gaeilge riamh.  D’fhorbair an comhlacht Gaeltachta Smart Medical, atá lonnaithe ar an Spidéal, é.   Níl rogha ann idir guth Gaeilge nó Béarla mar chuirfeadh sé moill ar an úsáideoir teanga a roghnú. Ach tá na híomhánna chomh soiléir sin go bhféadfadh duine ar bith é a úsáid gan stró.

## Féach freisin

* Frank Pantridge 
* Cliseadh croí 
* Artairiscléaróis 
* Neamhrithimeacht 

## Tagairtí

Catagóir:Croí
Catagóir:Galair chroí
Catagóir:Gléasanna leighis
Díghabhsáil

Is éard is **díghabhsáil** ann ná neodrú réimse maighnéadach réada trí chornaí sruthiompartha a úsáid chun réimse maighnéadach den déine chéanna ach sa treo urchomhaireach a chur i bhfeidhm air. Déantar a leithéid le longa a chosaint ó mhianaigh a ghníomhachtaítear go maighnéadach. Déantar ar chinn téipthaifeadán freisin í.

## Tagairtí
Dífhoraoisiú

Gearradh is baint crann i bhforaoisí. Tá an próiseas seo ar siúl ar a laghad ó chuir an duine smacht ar thine is a thosaigh ar adhmad a úsáid mar bhreosla. Faoi chúpla mhíle bliain ó shin bhí mórchuid den Mheánoirthear, an Ghréig is tuaisceart na hAfraice dífhoraoisithe i gcomhair talmhaíochta is breosla. Tharla dífhoraoisiú na hEorpa le linn na Meánaoise, agus is le céad bliain anuas nó mar sin a dífhoraoisíodh an-chuid de Mheiriceá Thuaidh. Faoi seo níl fágtha de na foraoisí sna creasa measartha den Domhan ach a bhfuil i gCeanada is an tSibéir. Tá na foraoisí sna creasa trópaiceacha — na foraoisí báistí, mar a thugtar orthu — á ndíothú go tapa i láthair na huaire freisin. Sa Bhrasaíl, Meiriceá Láir, an Afraic mheánchiorclach, an India, Burma, an Téalainn, Vítneam, na hOileáin Fhilipíneacha, agus an Indinéis, dífhoraoisítear achar atá cothrom le timpeall dhá oiread na hÉireann gach bliain. Tá an dífhoraoisiú seo ar siúl chomh tapa sin go meastar nach mbeidh puinn foraoise fágtha sna creasa trópaiceacha faoi lár an 21ú céad. De bhrí go bhfuil páirt chomh lárnach sin ag na foraoisí in ídiú dé-ocsaíd charbóin, agus mar sin i laghdú an bhaoil go dtarlóidh forthéamh don Domhan, is mór an chúis imní an dífhoraoisiú leanúnach seo. Go minic ní bhíonn an talamh faoi bhun na bhforaoisí rómhaith i gcomhair na talmhaíochta, agus mar sin is beag is fiú an dífhoraoisiú, fiú sa ghearrthéarma. Mar bharr ar an donas, nuair a bhaintear na foraoisí díothaítear an-chuid gnéithe plandaí is ainmhithe, rud a laghdaíonn bithéagsúlacht ar Domhan agus a chailleann orgánaigh a fhéadfaidh a bheith ina bhfoinsí córacha leighis is ábhar fiúntach eile don duine amach anseo.

## Tagairtí
Digeatálas

Ceimiceán, eastósctha as an méirín púca, atá in úsáid mar chóireáil ar chliseadh croí is éidéime (an íorpais) le 800 bliain ar a laghad is ea **digeatálas**. Is gliocóisídí cairdiacha na comhábhair ghníomhacha san ábhar eastósctha. Is gliocóisídí cairdiacha íonghlanta (mar shampla, diogocsain) príomhchóireáil an lae inniu ar chliseadh croí. Is tocsaineach gach aon cheann de na drugaí seo ag dáileog atá níos mó ar éigin ná na dáileoga teiripeacha.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Dí-íogrú

Cóireáil a dheartar chun cosc a chur ar fhrithghníomhartha imdhíonacha i ndaoine íogaire. Is é a dhéantar ná instealltaí beaga fochraicneacha den ailléirgin a mheastar a bheith freagrach as an bhfrithghníomh a thabhairt arís is arís eile. Creidtear go dtraenálann an próiseas seo an cholainn chun nach bhfrithghníomhóidh sé i gcoinne na hailléirgine sin. Meastar go gcabhraíonn na miondáileoga leis na cealla íogaire a chumhdach le hantasubstaintí a cruthaíodh sna hionsaithe beaga, agus mar sin go mbíonn siad in ann ionsaí mór na hailléirgine a sheasamh. 

## Tagairtí
Díleá

mion
Próiseas fiseolaíoch in ainmhithe ina mbristear síos ábhair choimpléascacha bia ag einsímí ina gcomhábhair níos simplí (cosúil le monaishiúicrídí, aimíonaigéid, aigéid shailleacha is ábhair eile) ar féidir leis an gcolainn iad a ionsú is a úsáid sna cealla. In ainmhithe áirithe (cosúil le prótasóin is porifera), díleá iomlán incheallach a bhíonn i gceist. Tógann cill amháin an bia isteach, díleánn é, agus eisfhearann an fuíoll. Braitheann an-chuid ainmhithe ar dhíleá eachtarcheallach go hiomlán (na veirteabraigh is na hartrapóid, mar shampla). Sa chás seo táltar sreabháin atá lán d'einsímí isteach i gcuas chonair an díleá, agus tarlaíonn díleá ansin. In ainmhithe eile (cosúil le céileantráití is moilisc dhébhlaoscacha) tarlaíonn díleá taobh istigh is amuigh de na cealla. 

## Tagairtí

Catagóir:Córas díleáite
Catagóir:Meitibileacht
Díluchtú corónach

Is díluchtú leictreach i gcomhar le hastú solais ghoirm é an **díluchtú corónach** a tharlaíonn san aer mórthimpeall ar fhoinsí réimse dhéin leictrigh uaireanta. Luasghéaraítear leictreoin is iain san aer ag an réimse, rud a tháirgeann tuilleadh ian. Gintear solas nuair a athchuingríonn iain le leictreoin. 

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
Dímheáchan

Is éard is **dímheáchan** ann ná laghdú dealraitheach sa domhantarraingt taobh istigh de spásárthach atá i bhfithis os cionn an Domhain, nó árthach atá ag saorthitim. Cuireann an laghdú meáchain, is an easpa cinnteachta ar cá bhfuil an treo síos nó suas, isteach go mór ar fhiseolaíocht na spásairí agus a gcumas obair is turgnaimh a dhéanamh. Go minic faigheann siad tinneas taistil.  Má chaitheann spásaire fad mór ama sa staid seo, tagann a mhatáin le bheith lag, ceal teannais, agus idirleathann an-chuid cailciam amach óna chnámha, á ndéanamh bog sobhriste.

Tá an-taighde ar siúl, go mór mór ar an tointeálaí spáis, ar na saghsanna turgnamh is próiseas is féidir a dhéanamh sa staid gan mheáchan, féachaint an féidir tionsclaíochtaí nua a bhunú air seo. Ag tosú ó smaoineamh ar an staid gan mheáchan nó dul i léig na domhantarraingthe, shaothraigh Einstein teoiric na coibhneasachta ginearálta i 1916.

## Tagairtí
Díhiodráitiú

Cailliúint uisce. Sa mhíochaine, ciallaíonn sé ídiú salainn chomh maith. Tarlaíonn cailliúint uisce i nduine nach n-ólann uisce nó nach féidir leis uisce a ól, agus mar thoradh air seo bíonn tart mór air. Nuair a éiríonn sé dian, tarlaíonn mearbhall dó is cóma. Tarlaíonn cailliúint sreabhán a mbíonn salann iontu trí urlacan dian, buinneach, cur iomarcach allais, dónna, nó fual iomarcach (i gcás diaibéitis gan chóireáil). Cuireann a leithéid isteach go suntasach ar an imshruthú fola, ag méadú ráta buailte an chroí, ag laghdú brú na fola, agus ar deireadh, ag cur le cliseadh an imshruthaithe is turraing.

## Tagairtí
Dinealascnaideach

Orgánach micreascópach aoncheallach a rangaítear mar alga nó prótasón lascnaideach. Uaireanta bíonn clóraifill iontu le haghaidh fótaisintéise. Bíonn dhá orgánaid shainiúla air, cosúil le lascnaidí, is ceann acu ina luí in eitre timpeall na cille. An chuid is mó de na speicis iniata i mblaosc dhocht le screamh silice uirthi. 

## Tagairtí

Catagóir:Lascnaidí
Dingchruthach

deas|250px|thumb|Script dhingchruthach
Foirm scríbhneoireachta a bhíodh in úsáid ar fud an Mheánoirthir ar feadh 3,000 bliain go dtí timpeall an 1ú céad RC. Díorthaíodh ar dtús ó phicteagraim é, ach de réir a chéile sheas na siombailí d'fhocail, siollaí is gnéithe foghraíochta. Scríobhadh na samplaí is luaithe ó bharr go bun, ach níos déanaí cuireadh na siombailí ar a dtaobhanna is scríobhadh ó chlé go deas iad. Ar dtús is i bhfoirm múnluithe ar chré bhog le stíleas a bhíodh na siombailí, ach níos déanaí scríobhadh ar dhromchlaí crua iad. Níor léadh na scríbhinní seo arís go dtí an 19ú céad.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoireacht
Digiteach

deas|250px|thumb|Digiteach
Aon bhealach chun eolas (uimhreacha, teaghráin carachtar, fuaimeanna, pictiúir) a léiriú mar shraith bíog leictreonach, gach ceann den fhad céanna. Nuair a bhíonn bíog voltais ann ciallaíonn sé sin 1, agus nuair nach mbíonn ciallaíonn sé sin 0. Is féidir gach uimhir a léiriú lena choibhéis dhénártha. Maidir le cineálacha eile eolais, is gá iad a scríobh i bhfoirm tacar uimhreacha, agus na huimhreacha sin a chódú i bhfoirm leictreonach dhigiteach. Úsáidtear foirmeacha digiteacha chun eolas a stóráil i ríomhairí, ar téip is diosca, agus chun eolas a tharchur thar línte teileafóin nó trí chraobhscaoileadh. Tá de bhuntáiste leis an bhfoirm dhigiteach nach mbíonn sí chomh soghonta do thorann le comharthaíocht analógach, agus gur furasta í a chomhbhrú is a chriptiú, is mar sin iomláine an eolais a chosaint. 

## Tagairtí
Dingeán

deas|200px|thumb|Dingeán
Leathán ceartingearach carraige doigheartha a ghearrann trí bhuncharraig na háite is a instealladh faoi bhrú nuair a bhí sé leáite. Faightear saithí dingeán gathach a tharla sa phróiseas cruinneachánaithe i gcomhar le hionsá mór carraige doigheartha. Faightear córais dingeán comhthreomhar a tharla mar thoradh ar an teannas gar do na dromanna i lár na n-aigéan. Comhdhéanta as carraig bhunata dhoigheartha (dolairít, de ghnáth) is féidir le tiús an dingeáin a bheith cúpla ceintiméadar suas go dtí na deicheanna méadar, agus fad an dingeáin a bheith suas leis na céadta ciliméadar.

## Tagairtí
Dinnireacht

[mion|clé|[Póstaer|Póstaerː Saighdiúir Sóivéadach, timpeall 1920.  ]]
Ionfhabhtú stéige a chuireann tús le buinneach iomadúil, fuil is múcas san eisfhearadh is ea **dinnireacht**. Tarlaíonn an dinnireacht go hiondúil nuair a bhíonn caighdeáin na sláintíochta go dona.  

* **Dinnireacht bhachaillíneach.** Shigella a chuireann tús le dinnireacht bhachaillíneach, a bhíonn éadrom gearrshaolach de ghnáth.  
* **Dinnireacht aiméibeach.** Is é an prótasón *entamoeba histolytica* a chuireann tús le dinnireacht aiméibeach, a bhíonn an-trom le buinneach dhian sheasmhach, fás easpaí aiméibeacha san ae agus damáiste dá fheidhmiú.  

Tá an dá chineál coitianta ar fud an domhain.  

## Féach freisin

* Neamhoird goile

## Tagairtí
 

Catagóir:Sláinteachas
Catagóir:Neamhoird goile
Catagóir:Galair thógálacha
Catagóir:Sláintíocht
Díobhadh (speiceas)

Dul in éag speicis, i ngnáthóg ar leith (díobhadh áitiúil) nó ar Domhan. Sainmhínítear go bhfuil speiceas ainmhí imithe in éag muna bhfuarthas sa nádúr fiáin é le 50 bliain. 

## Tagairtí
Dí-ocsaídiú

Is éard is **dí-ocsaídiú** ann ná próiseas nó imoibriú ceimiceach ina ngnóthaítear leictreoin, a thionlacann ocsaídiú, nó cailliúint leictreon, i gcónaí. Go minic tarlaíonn gnóthú hidrigine is cailliúint ocsaigine ag comhdhúil freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Imoibrithe ceimiceacha
Dióirít

mion|Dióirít
Carraig dhoigheartha gharbhghráinníneach idirmheánach a chuimsíonn iathchloch plagacláis, mianraí fearómaighnéadacha, agus suas le 10% grianchloiche.

## Tagairtí
Diosbóis

mion
Suaitheadh sa bhfásra baictéarach i gcanáil an bhia is ea **diosbóis** (dysbiosis), a chuireann isteach ar fheidhmiú na putóige agus a chuireann tús le buinneach, mí-ionsú, nó fiú ionsú tocsainí ón bputóg le raon leathan siomptóm. Is dócha go bhfuil an riocht seo an-choitianta, gur féidir go mbaineann sí le 50% den phobal am éigin. Mar chóiréail air, is gá an cothú a mhionathrú chun bac a chur le fás orgánach paitigineach agus an phutóg a athchoilíniú le baictéir fhabhracha, a fhaightear ó bhianna próibhitheacha, cosúil le Lactobacillus acidophilus.

## Féach freisin

* Conair ghastraistéigeach

## Tagairtí

Catagóir:Conair ghastraistéigeach
Catagóir:Galair
Diosca ríomhaire

deas|250px|thumb|Diosca ríomhaire
Feiste chun sonraí digiteacha a stóráil ar mhodh maighnéadach i bhfoirm diosca. Bhí dioscaí flapacha 13.8 cm ar trastomhas coitianta go dtí tús na 1990idí. Ina dhiaidh sin bhí discéid 7.9 cm ar trastomhas i ngnáthúsáid, is níos déanaí fós discéid 3.8 cm. Ritear na dioscaí, timpeall 300 imrothlú in aghaidh an tsoicind, agus léitear iad nó stóráiltear orthu le ceann maighnéadach inghluaiste. Bhí de bhuntáiste acu gurbh fhéidir iad a bhaint as an ríomhaire agus a iompar go dtí ríomhaire eile in áit éigin eile. Bíonn dioscaí Winchester nó cruadhioscaí in úsáid, a bhíonn séalaithe go buan in aonad ar leith sa ríomhaire, lenar féidir i bhfad níos mó sonraí a stóráil. I ngach cás, bíonn scannán maighnéadach ar an diosca, agus is sa chiseal maighnéadach seo a stóráiltear na sonraí. Rothlaítear na dioscaí go han-tapa sa ríomhaire, agus is féidir stóráil orthu ag ionaid nó seoltaí ar leith, is léamh uathu go tapa le géag rochtana a ghluaiseann go gathach. Is féidir suas le 400 leathanach aon spás a stóráil ar dhiosca flopach dédhlúis. Is féidir na céadta oiread níos mó a stóráil ar chruadhiosca. Mar sin, bhaintí feidhm as cruadhioscaí chun ríomhchláir feidhmiúcháin mar phróiseáil focal, scarbhileog, leabharchoimeád is mar sin a stóráil sa ríomhaire. Faoi seo, cuimhní soladstadacha is mó a úsáidtear.

## Tagairtí
Dinimic

Sa mheicnic, staidéar ar airíonna gluaisne réad, agus na gaolta idir na gluaisní is na fórsaí is bun leo. Ní hionann í is cinéamaitic, a dhíríonn ar na gluaisní amháin gan aird a thabhairt ar na fórsaí.

## Tagairtí
Dinimít

deas|250px|thumb|Dinimít
Téarma ginearálta ar thréanphléascáin thionsclaíocha a chuimsíonn nítriglicrín asúite ar ábhar neamhphléascach póiriúil nó gráinneach (cosúil le Kieselguhr, cré dhiatómúil, an t-ábhar i bhfionnachtain Nobel) chun íogaireacht an mheascáin do thurraing a laghdú. 

## Tagairtí

Catagóir:Pléascáin
Catagóir:Ábhair Ghuaiseacha
Diosfóine

Neamhord urlabhra ina mbíonn tréith mhínormálta ag an nguth. Tugtar *afóine* uirthi nuair nach mbíonn aon ghuth ann. Is féidir go mbeidh airde, treise is tondath an ghutha chomh neamhéifeachtach sin go mbíonn an urlabhra dothuigthe, agus nuair a bhíonn sí intuigthe go mbíonn sí aisteach (piachánach nó srónach). Is féidir go mbeidh cúiseanna fisiciúla nó síceolaíocha léi.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Diosgraife

Neamhord a chuireann isteach ar chumas duine scríobh is litriú i gceart. 

Tugtar *agraife* uirthi freisin. I ndaoine fásta, tarlaíonn sí nuair a dhéantar damáiste don lár teanga san inchinn, i ndiaidh stróic nó siada, mar shampla.

Sa scríobh is féidir go mbeidh línte is litreacha droch-chumtha, nó litreacha ar iarraidh, athscríofa nó asáitithe. 

Tarlaíonn cineálacha éagsúla míchumas litrithe, agus go minic, deacrachtaí gaolmhara léite.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Míchumas
Diosparúine

clé|250px|mion|Diosparúine
Míchompord nó pian a fhulaingíonn bean le linn comhriachtana. Is í an chúis is coitinne leis ná easpa bealaithe, go minic de bharr réamhshúgartha easnamhaigh. Ach is féidir go dtarlóidh sé mar thoradh ar fhreanga mhatán na faighne, ionfhabhtuithe sa phit, nó neamhoird pheilbheacha níos daingne.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Diospláise

Anchuma na gcnámh nó fíochán eile sa cholainn. Deighleann na cealla níos tapa ná mar is gnách, nó ní aibíonn siad i gceart, agus cuireann seo isteach ar a bhfeidhmiú. Is gnách go dtarlaíonn sí i bhfíochán gortaithe atá á dheisiú. Is féidir go dtarlóidh sí in aon chuid eile den cholainn, ar chúiseanna géiniteacha nó mar gheall ar iarmhairtí mífhabhracha comhshaoil. Má tharlaíonn sí i gcodanna áirithe den cholainn (an ceirbheacs, mar shampla) is minic na cealla diospláiseacha ina réamhtheachtairí ar urchóideacht.

## Tagairtí
Diospláise chromáin chonda

Neamhord i bhforbairt alt an chromáin i madraí. Éiríonn ceann an fhéimir leata agus fanann a leabú éadomhain, ionas nach dtéann an t-alt i ngreim i gceart. Tarlaíonn aimhréidh don alt, fiafháis chnámhacha timpeall an ailt is airtríteas. Ní bhíonn an gnáthúll is cuas éifeachtach, mar sin, agus ní altann i gceart, ionas go n-éiríonn an madra bacach. Bíonn siúl sainiúil máingeála aige, agus uaireanta pian san alt. Neamhord is ea é a bhfuil cuid mhaith de dúchasach, i madraí móra áirithe cosúil leis an ngunnaghadhar is an t-alsáiseach. Úsáidtear cóireálacha maolaitheacha nó máinliachta, ag brath ar cé chomh dian is atá an riocht. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Neamhoird
Díphearsanú

Is é rud is **díphearsanú** ann ná mothú ina gceapann duine nach ann dó sa domhan beo. Cuimsíonn sé mothúcháin go bhfuil cuid dá cholainn ag méadú nó ag laghdú, nach mbaineann sí leis, nó go bhfuil sé ag breathnú air féin ón taobh amuigh. Is féidir go mbeidh sé seo normálta go leor, go príomha nuair a bhíonn tuirse thar na bearta air, ach go minic is siomptóm é le raon neamhord síciatrach.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Neamhoird
Diplodocus

Dineasár leathuisciúil le muineál fada ab ea ***Diplodocus***. Bhí sé suas le 28 m ar fhad, le heireaball an-fhada, cosúil le lasc, san áireamh. Planditeach, ag ithe mórthimpeall ar chorcacha is locha. Ceathairchosach, na géaga cosúil le colúin, na géaga cúil níos faide ná na géaga tosaigh. Ar eolas i Meiriceá Thuaidh ón tréimhse Iúrasach uachtarach. Mhair sé ann le Dineasáir eile ar nós Apatosaurus, Steigeasár agus Allosaurus. 
mion|Creatlach de ''Diplodocus carnegii'' in Iarsmalann Bheirlin an Dúlra
 
## Tagairtí

Catagóir:Dineasáir
Diprotodon

Marsúipiach trom iontaisithe, ar eolas san Astráil ón ré Phléisticéineach. Mór, na guaillí suas le 2 m ar airde. Na cosa tosaigh gearr, shiúladh sé le bonn iomlán na coise i dteagmháil leis an talamh. Planditeach, le dís clárfhiacla íochtaracha dírithe chun tosaigh.
## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Cothromóid Dirac

Bunchothromóid na meicnice candamaí coibhneasaíche, a chuir Paul Dirac chun cinn i 1928. Cuireann sé iompar leictreontonnta in iúl ar bhealach atá comhsheasmhach leis an gcoibhneasacht speisialta, ag éileamh go mbeadh guairne ½ ag an leictreon, agus ag réamhinsint go bhfuil frithcháithnín mar fhrithpháirtí don leictreon (an posatrón). 

## Tagairtí
Paul Dirac

Fisiceoir a saolaíodh i mBristó Shasana ab ea **Paul Adrien Maurice Dirac** (8 Lúnasa 1902 – 20 Deireadh Fómhair 1984). Rinne sé taighde ar an meicnic chandamach, go príomha chun coibhneasacht speisialta is guairne an leictreoin a chomhshnaidhmeadh le chéile. 

Roinn sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain  1933 le hErwin Schrödinger. I Tallahassee, Florida, i Meiriceá a d'éag sé.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1902
Catagóir:Básanna i 1984
Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha
Díraonadh

Is éard is **díraonadh** ann ná iarmhairt trasnaíochta toinne i leith tonnta atá freagrach as leathadh toinne a thagann amach as cró beag (cosúil le fuaimthonn ag teacht amach as callaire fógartha poiblí). Trí dhíraonadh a chasann tonnta thar réada, agus is ar an ábhar seo a bhíonn bandaí caola geala is dorcha ar imeall scátha (frainsí díraonta). Is foinse thánaisteach don tonn iomadaithe é an réad díraonta nó an cró. Cheap an t-eolaí Iodálach Francesco Maria Grimaldi an focal *diffractionem,* díraonadh (Gaeilge:*briseadh as a chéile*) agus ba é an chéad duine riamh é a thaifead breathnuithe cruinne ar an bhfeiniméan sa bhliain 1660.

San fhisic chlasaiceach, déantar cur síos ar an bhfeiniméan díraonta leis an bprionsabal Huygens-Fresnel a deir gur féidir breathnú ar gach poncfhoinse ar tonnbhráid mar tonnáin tánaisteacha sféarúla. Bíonn an patrún lúbthachta sainiúil níos suntasaí nuair a thagann tonn ó fhoinse chomhleanúnach (ar nós léasair) ar scoilt/cró atá inchomparáide ó thaobh méide de lena thonnfhad,mar a thaispeántar san íomhá ionsáite..nuair a bhuaileann tonn ó fhoinse chomhleanúnach (cosúil le léasair) scoilt/cró atá inchomparáide ó thaobh méide lena thonnfhad, mar a thaispeántar san íomhá a cuireadh isteach. Tá sé seo mar gheall ar phointí éagsúla (nó trasnaíocht) a chur leis ar an tonnbhráid (nó, gach tonnán) a thaistealaíonn ar chonairí ar faid éagsúla go dtí an dromchla clárúcháin. Má tá oscailtí iolracha a bhfuil leagtha amach go dlúth (m.sh., gríl díraonta), is féidir patrún casta déine éagsúil a bheith mar thoradh air.

Tarlaíonn na héifeachtaí seo freisin nuair a thaistealaíonn tonn solais trí mheán a bhfuil comhéifeacht athraonta éagsúil aige, nó nuair a thaistealaíonn fuaimthonn trí mheán a bhfuil fuaimchoiscis éagsúla aige –  díraonann gach tonn, lena n-áirítear tonnta imtharraingthe, tonnta uisce, agus tonnta leictreamaighnéadacha eile amhail X-ghathanna agus radathonnta. Ina theannta sin, léiríonn meicnic chandamach freisin go bhfuil airíonna cosúil le tonnta ag damhna, agus mar sin go ndéantar díraonadh air (atá intomhaiste ag leibhéil fho-adamhacha go móilíneach).

Braitheann an méid díraonta ar mhéid na bearna. Is mó an díraonadh nuair atá méid na bearna cosúil le tonnfhad na toinne. Sa chás seo, nuair a théann na tonnta tríd an mbearna éiríonn siad leathchiorclach.

Déanann na hadaimh atá eagraithe i gcriostail X-ghathanna nó leictreoin nó neodróin a dhíraonadh chun patrúin a tháirgeadh a léiríonn mionstruchtúr an chriostail. I ngreille dhíraonta bíonn na céadta scoilteanna in aghaidh an cheintiméadair, agus is áisiúil í chun léas solais a dheighilt ina chomhdhathanna. Is é díraonadh a chinneann an cumas deiridh díscaoilte in ionstraimí optúla. 

## Tagairtí
Diostróife mhatánach

clé|250px|mion|Diostróife mhatánach
Grúpa neamhord dúchasach ina meathann na snáithíní matánacha go forchéimnitheach agus a bhfásann fíocháin shnáithíneacha ina n-ionad. Ní bhíonn aon bhaint ag an néarchóras léi. Tosaíonn an riocht is duine óg, agus tarlaíonn laige is ídiú na ngrúpaí matán go siméadrach, sna cosa, na guaillí, an crios, is an aghaidh. Éalang san X-chrómasóm is cúis leis an bhfoirm is coitianta (diostróife mhatánach Duchenne), agus cuireann sí isteach ar bhuachaillí amháin. Ní bhíonn próitéin ar leith (diostróifin) i gcillscannáin na matán, próitéin a chosnaíonn struchtúr an mhatáin i gcoinne a mhillte ag a gcrapthaí féin.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Diothain

Luibh chumhra atá dúchasach don Eoraip. Na duilleoga cleiteach le 9-13 duilleoigín. Na bláthanna ceathairpheitealeach, corcra nó bán. Astaíonn sí ola sho-ghalaithe an-inlasta, atá in ann adhaint is lasadh in aimsir the gan dochar a dhéanamh don phlanda. Ainm eile uirthi is ea *an tor ar lasadh*.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Eilean Chirceboist

Is oileán é **Eilean Chirceboist**, suite i ngar den Uibhist a-Tuath sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar. 

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Cairbre, Barúntacht, Contae Chill Dara

Is barúntacht suite i gContae Chill Dara é **Cairbre**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Dara
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Chill Dara
An Léim Thuaidh

Is barúntacht suite i gContae Chill Dara é **an Léim Thuaidh**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Dara
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Chill Dara
Cill Chéile

Is paróiste sibhialta suite i gContae Chill Dara í **Cill Chéile**.

Tá dhá bhaile fearainn ann: Cill Chéile Uachtarach agus Cill Chéile Íochtarach.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Dara
Gort an tSeabhaic

Is baile suite i gContae Chill Dara é **Gort an tSeabhaic**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chill Dara
Baile an Ghearlánaigh

Is baile suite i gContae Lú, Éire, é **Baile an Ghearlánaigh**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Lú
Baile na gCloch

Is baile suite i gContae Lú é **Baile na gCloch**. Tá dhá bhaile fearainn ann: Baile na gCloch Íochtarach agus Baile na gCloch Uachtarach.

Catagóir:Bailte i gContae Lú
Na Creagacha Dubha

deas|250px|thumb|Na Creagacha Dubha
Is sráidbhaile cois fharraige suite i gContae Lú iad **na Creagacha Dubha**. Tá an sráidbhaile mar chuid de Bhaile Hagaird, baile fearainn agus paróiste shibhialta atá suite i nDún Dealgan Uachtarach. Tá breis agus 3,000 daoine ina gcónaí sa sráidbhaile. 

## Stair
Sna caogaidí agus sna seascaidí, bhíodh tarraingt mhór ar na Creagacha Dubha mar áit saoire do dhaoine ó chontaetha gan chósta, Muineachán agus Cabhán go háirithe. Cruthaíodh an trá nuair a tugadh isteach gaineamh ó thránna eile ar an gcósta, toisc go mbíonn an taoide ag glanadh an ghainimh ar shiúl, próiseas a chuireann le carnadh siolta i gCuan Dhún Dealgan. Tá athbhorradh faoi thurasóireacht sna Creagacha Dubha sna blianta beaga anuas. 

Ó na seascaidí i leith, leathnaigh na Creagacha Dubha go suntasach agus anois is baile dórtúir de chuid Dhún Dealgan iad, agus meastar mar chuid de bhaile Dhún Dealgan iad chun críocha an daonáirimh. Tháinig méadú mór eile ar an sráidbhaile ó osclaíodh an Mótarbhealach M1 agus anois bíonn sciar mór den phobal ag comaitéireacht go Baile Átha Cliath. Is croílár an tsráidbhaile iad an trá agus an phromanáid, áit ina bhfaightear Tionscnamh Mílaoise na gCreagacha Dubha, clog gréine a mhaítear mar an chlog gréine is mó in áit phoiblí in Éirinn. Fós reáchtáiltear ócáidí tiomsaithe na Nollag, rás rafta, agus an iliomad féilí éagsúla ar an trá agus ar an bpromanáid gach bliain. Tá scaifte maith bialann agus tithe tábhairne suite feadh na promanáide chomh maith. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Lú
Baile an Stiabhnaigh

Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann é **Baile an Stiabhnaigh**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Cnoc Rafann

[deas|mion|280x280px| An [Móta agus bábhún|móta ag Cnoc Rafann]]
[deas|mion|280x280px| An [Móta agus bábhún|móta ag Cnoc Rafann]]
deas|mion| Caisleán Chnoc Rafann.
Is baile fearainn sa pharóiste sibhialta den ainm céanna i gContae Thiobraid Árann, Éire é **Cnoc Rafann** nó **Cnoc Rath Fionn**. Tá an paróiste sibhialta i mbarúntacht An Trian Meánach. Tá an baile fearainn thart ar 5&nbsp;km tuaidh de An Chathair. Is cuid é freisin de pharóiste eaglasta  **Loch Ceann & Chnoc Rafann** in Ard-Deoise Chaitliceach Chaisil agus Imligh. I measc na ngnéithe suimiúla tá móta, séipéal agus caisleán.
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Thiobraid Árann
An Teampall Geal

Is baile fearainn suite in oirthear Chontae Chill Dara é **An Teampall Geal** (Béarla: *Whitechurch*).

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chill Dara
David Forde

Imreoir sacair is ea **David Forde** a rugadh ar 20 Nollaig, 1979. Is cúl báire é a d'imir i sraith na hÉireann le Gaillimh Aontaithe chomh maith le Cathair Dhoire. Faoi láthair tá sé ag imirt le Millwall agus le foireann sacair na hÉireann chomh maith.

Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
An Abhainn Dubh, Contae Chill Dara

Abhainn a ritheann trí chontaetha Chill Dara agus na Mí in Éirinn is ea **an Abhainn Dubh** (Béarla: **River Blackwater**).  Is fo-abhainn de chuid na Bóinne í a ritheann isteach i Muir Éireann ag Droichead Átha. (Is é seo ceann de dhá “Abhainn Dubh” a ritheann isteach sa Bhóinn i gContae na Mí — éiríonn an ceann eile i gContae an Chabháin).

Tá foinse na habhann suite i dtuaisceart Chill Dara, in aice le Tigh Mochua. Ritheann sé siar ó thuaidh thar Chlub Gailf Chnoc an Eallaigh, trí Dhroichead Baile Sheáin agus feadh theorainn chontaetha Chill Dara-na Mí. Téann an mótarbhealach M4 thar an abhainn ar dhroichead siar ón mBóthar Buí agus ansin téann sé faoin gCanáil Ríoga trí Uiscerian na hAbhann Duibhe ag Coill Mhór na mBreatnach/Cill Mhuire agus leanann sé ar aghaidh mar theorainn idir Cill Dara agus an Mhí go dtí go gcasann sí ó thuaidh in aice le Maigh Dearmhaí agus téann sé faoin mbóthar R160. Ritheann sí isteach sa Bhóinn i nDún Uabhair, Contae na Mí, timpeall 12km siar ó dheas ó Bhaile Átha Troim, Contae na Mí, díreach faoi Dhroichead Inse Mhór.

Is é an breac donn an príomhspeiceas iasc.

## Féach Freisin
* Liosta Aibhneacha na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Dara
Aerfort Weston

Is aerfort suite i gContae Chill Dara é **Aerfort Weston**.

Catagóir:Contae Chill Dara
Catagóir:Aerfoirt i bPoblacht na hÉireann
Baois Uí Chonghaile

Is struchtúr oibilisc suite i gContae Chill Dara é **Baois Uí Chonghaile**.

Catagóir:Maigh Nuad
Catagóir:Contae Chill Dara
Comhlacht Graí Náisiúnta na hÉireann

deas|250px|thumb|Gairdín Naomh Fiachra ar thailte an Chomhlacht Graí Náisiúnta
Is áis pórú capall folaíochta suite sa Tulaigh i gContae Chill Dara é **Comhlacht Graí Náisiúnta na hÉireann Teoranta** (Béarla: *Irish National Stud*). Bunaíodh é ar an 11ú Aibreán 1947 faoi théarmaí an Acht Graí Náisiúnta (1946). 

## Nasc seachtrach
Suíomh oifigiúil
James McCarthy

Is imreoir sacair Éireannach é **James McCarthy**, a rugadh ar an 12 Samhain 1990. Rugadh é i nGlaschú. Imríonn sé i lár na páirce de ghnáth. Tá sé ag imirt le hEverton faoi láthair. Roimhe sin d'imir sé le Wigan Athletic ó 2009 go 2013. I mí Eanáir 2013 cheannaigh Everton é. D'imir sé le foireann faoi-21 Phoblacht na hÉireann seacht n-uaire agus fuair sé cúl dóibh freisin. Roghnaíodh do scuaid na sinsear é den chéad uair sa bhliain 2010.

Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Imreoirí Everton F.C.
Catagóir:Imreoirí Príomhroinn Shasana
Campa an Churraigh

Is bunáit agus coláiste mhíleata suite i gContae Chill Dara é **Campa an Churraigh**. Bhí an áit in úsáid ag fórsaí míleata Sasanacha sa 17ú haois. Cuireadh an cruth atá anois air timpeall na bliana 1885. Baineadh úsáid as an gcampa le linn an Dara Cogadh Domhanda le poblachtaigh Éireannacha agus píolótaí agus mairnéalaigh Ghearmánacha, Bhriotanacha agus Mheiriceánacha a choimeád. Príomhionad traenála de chuid Óglaigh na hÉireann (Fórsaí Cosanta na hÉireann) atá ann anois.
mion|clé|An Currach faoi bhrat sneachta

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Dara
Cíle chliatháin

Sa tseoltóireacht, is éard is **cíle chliatháin** ann, ná scragall tógála a úsáidtear i mbád seoil, cosúil le clár láir, ach lonnaithe ar thaobh na fothana sa bhád. Úsáidtear taobh na fothana toisc nach n-éiríonn an chíle seo as an uisce nuair a chlaonann an bád roimh fhórsa na gaoithe.

mion|clé|File:Klipper Pegasus Kieler Woche 2008.JPG|Báirse seoil na hÍsiltíre ag taispeáint a chíle chliatháin agus í stuáilte suas

Catagóir:Rigí seoltóireachta agus rigíní
Catagóir:Comhpháirteanna na loinge seoltóireachta
Catagóir:Aireagáin na Síne
Toy Story

Scannán de chuid Disney is ea ***Toy Story*** (1995). Ba é John Lasseter an scríbhneoir agus ba iad Stanton agus Lee Unkrich na stiúrthóirí. Rinne Pixar Animation Studios agus Walt Disney Pictures é. Ghlac Tom Hanks, Tim Allen, Jim Varney, Don Rickles, Wallace Shawn, John Ratzenberger, Annie Potts, John Charles Morris, Erik Von Detten, Sarah Freeman, R. Lee Ermey agus Laurie Metcalf páirt ann.

## Carachtair
* Tom Hanks - Woody
* Tim Allen - Buzz Lightyear
* Jim Varney - Slinky Dog
* Don Rickles - Mr. Potato Head
* Wallace Shawn - Rex
* John Ratzenberger - Hamm 
* Annie Potts - Bo Peep
* John Morris - Andy Davis
* Erik von Detten - Sid Phillips
* Sarah Freeman - Hannah Phillips
* R. Lee Ermey - Sarge
* Laurie Metcalf - Ms. Davis

## Ceol
# "You've Got a Friend in Me" (performed by Newman)
# "Strange Things"
# "I Will Go Sailing No More"
# "Andy's Birthday"
# "Soldier's Mission"
# "Presents"
# "Buzz"
# "Sid"
# "Woody and Buzz"
# "Mutants"
# "Woody's Gone"
# "The Big One"
# "Hang Together"
# "On the Move"
# "Infinity and Beyond"
# "You've Got a Friend in Me (Duet Version)"

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* story Suíomh oifigiúil Disney
* Toy Story ar IMDb

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin 1995
Catagóir:Scannáin beochana 1995
Catagóir:Scannáin Disney
Coláiste Chiaráin, Contae Chill Dara

Is coláiste suite i gContae Chill Dara é **Coláiste Chiaráin**.

## Nasc seachtrach
* Suíomh na scoile 

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Dara
Coláiste Phobal Confey

Is gairmcholáiste comhoideachais idirchreidmheach í **Coláiste Phobal Confey** agus í suite i Léim an Bhradáin i gContae Chill Dara. Bunaíodh an scoil sa bhliain 1986. Tá isteach is amach le 750 mac léinn ag an scoil in éineacht le 50 duine ar fhoireann na scoile. Is iad gorm agus bán dathanna na scoile. Is é mana na scoile ná "Meas ar chách".

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha
*Suíomh na scoile ar an Idirlíon. Dáta rochtana: Iúil 2021

## Tagairtí

Catagóir:Léim an Bhradáin
An Chanáil Ríoga

Is canáil 145km suite idir Cathair Bhaile Átha Cliath agus An Longfort í **an Chanáil Ríoga**. Tógadh é idir 1790 agus 1817. Tá sé loc canála is daichead ag an gcanáil. 

## Stair
Rinne Thomas Williams agus John Cooley suirbhé sa bhliain 1755. Bhí sé ar intinn acu slí oiriúnach le haghaidh uiscebhealach saorga a bhunú ó Bhaile Átha Cliath go dtí an Longfort. Ar dtús, bheartaigh siad sraith abhainn agus lochanna a úsáid, An Bhóinn, Abhainn Dubh, An Daoil, Abhainn Buí, An Chamlinn, An Eithne agus Loch Dairbhreach san áireamh. Bhí stiúrthóir comhlachta míshásta ag iarraidh canáil a thogadh ó Bhaile Átha Cliath go dtí Tearmann Bearaigh, ar an tSionainn. 
Mhair an tógáil ar feadh 27 bliain. Chosain sé £1,421,954 in iomlán, rud nach rabhthas ag dúil leis. Bhí fadhbanna ag an tionscadal ; d'imigh Comhlacht an Chanáil Ríoga bancbhriste sa bhliain 1794. D'éiligh Diúc Laighean go bhféadfadh siad an canáil a thógáil trí Mhaigh Nuad. Chuaigh na tógálaithe ar mhalairt slí agus cruthaíodh "suncáil domhain" idir Baile Bhlainséir agus Cluain Saileach. Ina theannta sin, tógadh an Uiscerian Abhainn na Rí, i Léim an Bhradáin.

Faoi na 1830í, d'iompair an canáil 80,000 tonna lastais agus 40,000 paisinéirí in aghaidh na bliana. 

Chaomhnaigh 8 ngníomhaireacht i ndiaidh a chéile an canáil ar feadh níos mó ná 200 bliain. 

Shiúil William Rowan Hamilton cois na canála lena bhean chéile sa bhliain 1843. Fhorbair sé foirmle mhatamaitice le haghaidh Ceathairnín, agus ghrean sé an chéad smaoineamh a bhí aige i gcloch. Tharlaigh sé sin ag Droichead Broome. Nocht Éamonn de Valera plaic chuimhneacháin ina onóir sa bhliain 1958. Eagraíonn siúlóid Hamilton gach bliain ó 1989 ar aghaidh. 

Bhí borradh beag sa chanáil, nuair a bhí an Dara Cogadh Domhanda ar siúl. Tháinig na capaill agus báirsí ar ais chuig an gcanáil. Tháinig CIÉ i gceannas ar an gcanáil sa bhliain 1944. Mhéadaigh trácht ar bhóithre agus trácht iarnróid. Mar sin, chuaigh an canáil as feidhm.  Sa bhliain 1974, chruthaigh oibrithe deonacha ón gCumann Uiscebhealaigh Intíre na hÉireann an Grúpa Taitneamhachta na Canálach Ríoga an canáil a shábháil. Tháinig Uiscebhealaí Éireann i gceannas ar an gcanáil sa bhliain 2000. Athosclaíodh an canáil sa bhliain 2010. 

## Tagairtí

Catagóir:Baile Átha Cliath
Catagóir:Canálacha na hÉireann
Catagóir:An tSionainn
Cath na Binne Boirbe

Troideadh **Cath na Binne Boirbe** ar an 5 Meitheamh, 1646, le linn Chogadh na hAon-déag mBliana, láthair chogaidh na hÉireann de chuid Chogaí an Triúr Ríocht. Bhí fórsaí Chónaidhmeach na nÉireannach faoi Eoghan Rua Ó Néill agus Cúanantóir Albanach agus arm Angla-Éireannach faoi Robert Monro. Chuir bua fhórsaí na Cónaidhme críoch leis an chath agus le dóchas na nAlbanach Éire a chloí agus a socrú reiligiúnach a fhorchur ann.

## Cúlra

Tháinig arm na nAlbanach i dtír i gCúige Uladh sa bhliain 1642, d'fhonn na lonnaitheoirí Albanacha a chosaint ó na sléachtanna a lean Éirí Amach 1641. Bhí súil freisin acu an tír a chloí, an Caitliceachas a scrois agus an Preispitéireachas a fhorchur mar an reiligiún stáit. Thuirling siad ag Carraig Fhearghais agus nasc siad suas le arm lonnaitheoirí na Breataine a bhí lonnaithe i nDoire agus a bhí faoi stiúir Robert Stewart. Ghlan siad na reibiliúnaithe Gaelacha amach as Ulaidh sa bhliain 1643, ach ní raibh siad in ann dul chun cinn ó dheas de lár-Ulaidh, a bhí i seilbh Eoghan Rua Ó Néill, ginearáil Chónaidhmeach na nÉireannach in Ulaidh. Rinne an dá thaobh robáil agus mharaigh siad sibhialtaigh i gcríoch a n-namhaid, ionas go raibh sa bhliain 1646, saghas 'idirthalamh' nó 'latrach an áir' idir na taobhanna freasúracha. B'é barúil Uí Néill faoin léirscrios "nach raibh cuma an fhásaigh ar Ulaidh ach cuma ifrinn". Cé gur lean na trí arm ag ruathar isteach i bhfearann a chéile, ní raibh ceachtar acu in ann go leor soláthairtí a eagrú chun seilbh a choinneáil ar aon chríoch a bhí gafa acu.

Sa bhliain 1646, tháinig fórsaí Monro agus Stewart le chéile, agus rinne siad mór-ruathar isteach ar chríoch na Comhdhála. Dar le roinnt cuntais, iarracht a bhí ann chun ceanncheathrú na Comhdhála i gCill Chainnigh a ghabháil; ach deir foinsí eile nach raibh i gceist ach ruathar mór. Ar scor ar bith, bhí fórsa comhcheangailte na mBriotanach chomh láidir agus 6,000. Bhí deich reisimintí coisithe ag Monro, sé as Alban agus ceathrar as Sasana nó ina Angla-Éireannaigh, agus 600 macra Protastúnach as Ulaidh. Go dtí seo, sheachain Ó Néill, a bhí ina ghinearáil an-aireach, cath cóirithe a troid. Mar sin féin, chuir díreach Nuinteas an Phápa go hÉirinn, Giovanni Battista Rinuccini, muscaeid, lón lámhaigh agus airgead chun a chuid saighdiúirí a íoc chuige. Cheadaigh sé seo dó 5,000 fear a ligean chun troda - arm a bhéas beagán níos lú ná a namhaid. Bhí sé chanóin i seilbh na gCúanantór, cé nach raibh aon cheann ag lucht na Comhdhála.

Catagóir:Cathanna
An Bhinn Bhorb
An Bhinn Bhorb
An Bhinn Bhorb
An Bhinn Bhorb
Catagóir:1646 in Éirinn
Deoise Chill Dara agus Leithghlinne

Is deoise suite i gContae Chill Dara í **Deoise Chill Dara agus Leithghlinne**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Dara
Catagóir:Deoisí in Éirinn
Catagóir:Creideamh i gContae Chill Chainnigh
Láithreach Briúin

Ba mhainistir suite i gContae Chill Dara é **Láithreach Briúin**.

Catagóir:Maigh Nuad
Catagóir:Contae Chill Dara
Comhairle Contae Chill Dara

Is comhairle i gContae Chill Dara í **Comhairle Contae Chill Dara.** 

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Dara
Catagóir:Údaráis áitiúla in Éirinn
Domhnach Mór, Contae Chill Dara

Is lonnaíocht mhanachúil suite timpeall dhá chiliméadar taobh amuigh de Mhaigh Nuad, i gContae Chill Dara é **Domhnach Mór**. Sheas an mhainistir anseo go dtí thart ar an 11ú haois. Tá iarsmaí na mballaí agus binn fágtha den eaglais ón 14ú haois, a tógadh ar an suíomh agus reilig bheag. Tá sé timpeallaithe ag páirc darb ainm an Cartún. Tá clú agus cáil air ó 1902, nuair a d'aimsigh an tiarna Uaitear Mac Gearailt, mac Shéarlais Mhic Gearailt, cloch oghaim san áit. 

Timpeallaíonn an reilig bheag an séipéal. Sa bhliain 1996, bhí adhlacadh amháin ann, sé sin corp iaruachtarán Choláiste Phádraig, Maigh Nuad, an moinsíneoir Matthew O’Donnell. Cuireadh é in uaigh a athar. 

## Tagairtí

Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Reiligí i gContae Chill Dara
Catagóir:Maigh Nuad
Catagóir:Láithreáin Seandálaíochta i gContae Chill Dara
Páirc Naoimh Conlaith

Is staid suite i gContae Chill Dara í **Páirc Naoimh Conlaith**. Toilleann an staidiam 6,200 duine.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Dara
Catagóir:Staideanna CLG i bPoblacht na Éireann
Scoil Mhuire, Claonadh

Is meánscoil suite i gContae Chill Dara í **Scoil Mhuire**.

## Naisc Sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Dara
Mainistir Chill Droichid

Is teach mór suite i gContae Chill Dara é **Chill Droichid**. Thóg Bartholomew Van Homrigh, Ardmhéara Bhaile Átha Cliath, an teach sa bhliain 1697. Ionad cúraim atá ann inniu.

Catagóir:Contae Chill Dara
Ken Norton

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea **Kenneth Howard Norton Sr.**. Rugadh é ar 9 Lúnasa, 1943 agus fuair bás ar an 18 Meán Fómhair, 2013. 
clé|thumb|Ken Norton

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Básanna in 2013
Coláiste Lorcáin

Is scoil suite i gContae Chill Dara é **Coláiste Lorcáin**.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Dara
Baile Phúinse

Is ráschúrsa suite i gContae Chill Dara é **Baile Phúinse**. Bíonn idir rásaí capall agus cheolchoirmeacha ann.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil, arna rochtain ar 16-Márta-2015

Catagóir:Contae Chill Dara
Ráschúrsa, Nás na Rí

Is ráschúrsa suite i gContae Chill Dara é **Ráschúrsa** **Nás na Rí**.
clé|mion

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Dara