open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hearmafraidíteach

Sa bhitheolaíocht atáirgthe, ainmhí nó planda a mbíonn orgáin fhireannacha is bhaineannacha atáirgthe aige is ea hearmafraidíteach. Is féidir go n-aibeoidh na horgáin fhireannacha roimh na horgáin bhaineannacha (luathfhireannach), nó ina ndiaidh (luathbhaineannach), nó ag an am céanna (sioncronach). Bíonn meicníochtaí i láthair i ngnéithe sioncrónacha a chuireann bac ar fhéintoirchiú.

## Cur síos
is orgánach é **heirmeafraidíteach** a bhfuil orgáin atáirgthe iomlána nó pháirteacha aige agus a tháirgeann  gaiméití a mbíonn baint acu de ghnáth leis an dá ghnéas, fireann agus baineann. 
Ní bhíonn gnéasanna ar leithligh ag go leor grúpaí tacsanomaíocha  (inveirteabraigh den chuid is mó) d'ainmhithe. 

Sna grúpaí seo, is gnáthriocht é an heirmeafraidíteachas, rud a chumasaíonn cineál  atáirgthe ghnéasaigh inar féidir le ceachtar páirtí gníomhú mar an “baineann” nó “fireann”. 

Mar shampla, is heirmeafraidítigh, iad formhór mór na Urochordata, Pulmonata (*seilide*) Opisthobranchia  *(seilide*) Annelida (*cuiteog*) Gastropoda (*drúchtín*). Tá heirmeafraidíteachas le fáil freisin i roinnt speiceas éisc ach ní a oiread céanna i veirteabraigh eile. Is heirmeafraidítigh iad an chuid is mó de na plandaí freisin.

## Féach freisin
* Atáirgeadh éighnéasach
* Féinphailniú
* Andraigíneacht

## Tagairtí

Catagóir: Idirghnéasacht sa stair
Catagóir: Atáirgeadh
Catagóir: Páirteanna coirp uachtaracha
Catagóir:Idirghnéas
Inisealachas

Is éard is **inisealachas** ann ná giorrúchán déanta as túslitreacha comhpháirteanna an téarma iomláin nó as siollaí den téarma iomlán agus a fhuaimnítear litir ar litir. Mar shampla, “AIB”, “BBC”, nó “CLG”.

## Tagairtí
Felipe González

clé|mion|265x265px|1975
Dlíodóir agus iar-Phríomh-Aire na Spáinne ab ea **Felipe González Márquez** (a rugadh ar 5 Márta 1942).
clé|mion|235x235px|1985

## Saol
Céimí dlí de chuid Ollscoil Sevilla is ea González. Thosaigh sé ag cleachtadh an dlí fostaíochta sa bhliain 1966. Ag an am céanna, bhí sé ag teagasc an ábhair san Ollscoil. Trína chuid oibre mar dhlíodóir fostaíochta, neartaigh an baint a bhí aige le gluaiseacht an cheardchumannachais agus leis an bPáirtí Sóisialach, a bhí araon faoi choim, gaol a thosaigh nuair a bhí sé ina mhac léinn.

### Ceannaire
clé|mion|265x265px|1990
Faoi theacht an daonlathais i lár na 1970idí, bhí González tagtha chun cinn mar an ceannaire is tábhachtaí ar an eite chlé i bpolaitíocht na Spáinne, tar éis éirí leis i dtroid chun an PSOE (Partido Socialista Obrero Español, Páirtí Sóisialach an Lucht Oibre Spáinneach) a chur ar bhealach ní ba mheasartha agus ní ba phragmataí. 

Bhí González ina Phríomh-Aire ó 1982 go 1996.Bhí i gceannas ar an PSOE nuair a bhuaigh sé ceithre olltoghchán.

### Leasuithe
Le linn dó a bheith i gcumhacht, rinneadh leasuithe sóisialta móra, mar an ginmhilleadh a dhéanamh dleathach go pointe áirithe, agus chuaigh an Spáinn isteach sna Comhphobail Eorpacha (sa bhliain 1986). 

Chuir González ina luí ar an PSOE teacht ar mhalairt cinnidh maidir le bhallraíocht na Spáinne in ECAT agus bhí an lá leis i reifreann faoin gceist sin sa bhliain 1989. 

I rith na ndeich bliana deireanacha a raibh sé ina Phríomh-Aire, tháinig sé chun cinn mar dhuine de na daoine ba mhó le rá i gcúrsaí polaitíochta sa Chomhphobal Eorpach, go mór mór sa tréimhse idir titim bhalla Bheirlín agus daingniú Chonradh Maastricht.
clé|mion|266x266px|2014
Laistigh den Spáinn is mó an chonspóid a tharraing a oidhreacht pholaitiúil, den chuid is mó mar gheall ar líon mór scannail ag baint lena rialtas (ag deireadh na tréimhse a bhí sé i gcumhacht go háirithe) agus mar gheall ar na teaicticí (scuaid mharaithe san áireamh) a bhí á n-úsáid i gcoinne fheachtas sceimhlitheoireachta ETA. 

Níltear ar aon tuairim, beag ná mór, agus measúnuithe á ndéanamh ar a raibh bainte amach aige ó thaobh an gheilleagair de ach an oiread, ó rud é go raibh borradh suntasach faoin ngeilleagar sna 1980idí/1990idí, in éineacht le bearta nualiobrálacha (nár ghlac a lán daoine ar an eite chlé leo riamh).

## Féach freisin

* ETA

## Tagairtí

Catagóir:Dlíodóirí Spáinneacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Polaiteoirí na Spáinne
Catagóir:Daoine beo
Bunteoirim na huimhríochta

In uimhirtheoiric, is é ráiteas bunteoirime na huimhríochta ná go bhfuil fachtóiriú uathúil ag gach slánuimhir níos mó ná 1 mar iolrach d'uimhreacha príomha, seachas ord na bhfachtóirí. Mar shampla, 

60 = 2^2 \cdot 3 \cdot 5 = 3 \cdot 2 \cdot 5 \cdot 2 = \dots

## Cruthúnas
Úsáideann an cruthúnas seo Leama Euclid: bíodh a,b ina slánuimhreacha, agus p ina huimhir phríomha. Má tá ab inroinnte ar p, tá a nó b inroinnte ar p. 

### Eiseadh
Úsáidfear ionduchtú láidir. Is uimhir phríomha í 2. Ansin glac leis go bhfuil an tairiscint fíor do chuile slánuimhir idir 1 agus n. Más uimhir phríomha í n, níl tuilleadh le cruthú. Seachas sin, bíonn slánuimhreacha a,b, a bhfuil n=ab, agus 1 1 ... pn = q1 ... qm, a bhfuil p1, ... , pn, q1, ... qm príomha. Roinneann p1 an slánuimhir q1 ... qm, agus de réir Leama Euclid, roinneann p1 ceann de q1, ... qm. Más roinneann p1 an uimhir phríomha q1, tá p1 = q1. Mar sin, tá p2 ... pn = q2 ... qm , uimhir a bhfuil níos lú ná k, a bhréagnaíonn an hipitéis ar k. Dá bhrí sin, tá fachtóiriú  uathúil ar gach uimhir níos mó ná 1. 

## Ginearálaithe
Is é fearann fachtóirithe uathúil an t-ainm atá ar na faileanna a bhfuil fachtóiriú uathúil ar na mball den fhail.

## Féach freisin

* Uimhir phríomha
* Uimhirtheoiric

Catagóir:Uimhirtheoiric
Catagóir:Matamaitic
Uraicecht Becc

Dréacht dlí Sean-Ghaeilge maidir le céimíocht is ea ***Uraicecht Becc*** (nó Bunleabhar Beag). Molann T.M. Charles-Edwards gurbh as an Mumhain é, toisc go maítear an ardcheannas rí Mumhan agus go ndéantar trácht ar mhainistreacha Imligh agus Chorcaí.

## Céimíocht
I gcomparáid le dréachtaí eile, tá ag an bunleabhar seo réimse leathan cumhdaigh ó thaobh ghairmeacha de, san áireamh ní amháin ríthe, chléirigh agus filí, ach i dteannta sin gairmeacha éagsúla eile, breithimh san áireamh. Tá áfach níos lú mionsonra le fáil ann.  

Tugtar sa Bhunleabhar sonraí maidir le stádas na bhFilí i measc na nGael. Faightear liosta de sheacht gcéim na bhFilí, agus san áireamh a gcuid airgead oinigh, agus céard is féidir leo a thuilleamh le haghaidh a gcuid meadarachta.

## Sanasaíocht
Leagan is ea *uraicecht* den fhocal *airaiccecht*, *air-* (iar- réamh-) + *aiccecht* ((ai)ceacht, teagasc, múineadh), fréamhaithe ón Laidin *acceptum*, bunleabhar

## Eagrán
* Binchy, D. *[[Corpus Iuris Hibernici]]*, 634–655, 1590–1618,  2255–2282, 2318–2335.

## Féach freisin
* An Féineachas

## Foinsí
* Binchy, D. “The date and provenance of *Uraicecht becc*.” *[[Ériu (iriseán)|Ériu]]* 18 (1958), ll. 44–54.
* Henry, P.L. “A Note on the Brehon Law Tracts of Procedure and Status, *Coic Conara fugill* and *Uraicecht Becc*.” Zeitschrift für celtische Philologie 49 (1997), ll. 311–9.
* Mac Neill, Eoin. *Celtic Ireland*. Baile Átha Cliath, 1921. 
* &mdash;. "Ancient Irish Law: the law of status or franchise." Imeachtaí Acadamh Ríoga na hÉireann 36 C (1923), ll. 265–316: 272–91.

## Tagairtí

Catagóir:An Féineachas
Bearradh (moirfeolaíocht)

Sa teangeolaíocht, is éard is **bearradh** ann ná an próiseas foirmíochta focal arb éard atá ann focal a laghdú go ceann dá chodanna (Marchand: 1969). Tugtar "teascadh" nó "giorrú" air freisin. 

De réir Marchand (1969),  ní chuirtear bearrthaí le chéile mar fhocail a bhaineann le stór focal caighdeánach teanga. Eascraíonn siad mar théarmaí    faoi leith do ghrúpa speisialta cosúil le scoileanna, arm, póilíní, gairm an leighis, srl., I ndlúithe nó milieu nuair is leor leid chun an t-iomlán a chur in iúl. Mar shampla, tháinig béarlagair  scoile mata ó matamaitic. Is féidir foirmeacha barrtha a úsáid go coitianta nuair a úsáidtear iad úsáideach go forleathan, agus iad mar chuid den teanga chaighdeánach, a n-aontódh mórchuid na gcainteoirí gur tharla sé le fón / *teileafón* agus eile.  Nuair a bhíonn a n-áisiúlacht teoranta do chomhthéacsanna níos cúinge, mar shampla le *tic* sa béarlagair an stocmhalartáin, fanann siad lasmuigh den chlár caighdeánach. Bíonn go leor, mar shampla *maidhc*   le haghaidh micreafóin sa talamh láir ina bhfuil a dtaibhle  cuí ina bhreithiúnas suibiachtúil, ach sna blianta ina dhiaidh sin is gnách go n-úsáidtear iad níos forleithne.

Tá bearradh difriúil ó aischruthú &nbsp;- d’fhéadfadh an t-aischruthú chuid den chaint nó brí an fhocail a athrú, ach cruthaíonn bearradh focail ghiorraithe ó fhocail níos faide, ach *ní* athraíonn sé an chuid den chaint nó brí an fhocail.

Dar le Irina Arnold [ ru ] (1986),  bíonn   bearradhden comhdhéanta de na  cineálacha seo a leanas:

# Bearradh tosaigh
# Bearradh deiridh
# Bearradh láir
# Bearradh casta
## Tagairtí

Catagóir: Cumadóireacht focal
Béarlagair

Sa teangeolaíocht, is éard is **béarlagair** ann ná teanga (focail, frásaí agus cleachtais) a úsáideann baill d'ionghrúpaí áirithe in áit stór focal coitianta na teanga caighdeánaí, chun féiniúlacht a ngrúpa a bhunú, strainséirí a eisiamh, nó iad araon.

## Tagairtí


Catagóir: Cineálacha agus stíleanna teanga
Catagóir: Sochtheangeolaíocht
Catagóir: Cultúr na h-óg
François Fournier-Sarlovèze

Is ginearál d’Impireacht na Fraince é François Louis, comhaireamh Fournier-Sarlovèze, a rugadh i Sarlat ar 28 Aibreán 1772 agus a fuair bás i bPáras an 18 Eanáir 1827. Leasainm "El Demonio" (an Demon) ag guerrillas na Spáinne, an oiread agus as a bhrúidiúlacht is atá sé as a éifeachtúlacht iontach sa troid i gcoinne na cogaíochta eadarnaíoch, tá sé ar cheann de na carachtair neamhchoitianta de bhunadh coitianta a rinne dhá theideal uasal idirdhealú air. , ceann a bhronn an tImpire, agus Rí na Fraince an ceann eile. Spreag a duels úrscéal Joseph Conrad The Duel arna oiriúnú don phictiúrlann le Ridley Scott faoin teideal The Duelists. Is minic a aithníodh a chéile comhraic mar Ghinearál Dupont https://www.napoleon-series.org/research/commanders/c_fournier.htmlhttp://www2.culture.gouv.fr/public/mistral/leonore_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_1=COTE&VALUE_1=LH/1018/49. Tá sé ina luí i reilig Sarlat, in aice le hoifigeach eile Henry Sanfourche. 

## Tagairtí
Frithdhamhna

San fhisic nua-aimseartha, sainmhínítear **frithdhamhna** mar  dhamhna atá comhdhéanta de fhrithcháithníní (nó "comhpháirtithe") de na cáithníní comhfhreagracha de "gnáth" dhamhna. Gintear líon beag bídeach  de fhrithdhamhnaí go laethúil ag luasairí cáithníní - ní raibh sa táirgeadh iomlán ach cúpla nanagram  (ng) - agus i bpróisis nádúrtha cosúil le himbhuailtí gathanna cosmacha agus roinnt cineálacha meatha radaighníomhaigh, ach níor éirigh ach le codán beag díobh seo a cheangail le chéile i dturgnaimh chun frithadamh a dhéanamh. Níor cuireadh aon mhéid macrascópach de fhrithadamh le chéile riamh mar gheall ar an gcostas agus an deacracht mhór a bhaineann le táirgeadh agus láimhseáil.
## Tagairtí


Catagóir: Fisic na gCáithníní
Catagóir: Teoiric an Réimse Candamaigh
Catagóir: Foinsí cumhachta ficseanúla
Catagóir: Ailt ina bhfuil gearrthóga físe
Catagóir: Fadhbanna gan réiteach san fhisic
Catagóir:Fisic adamhach
Catagóir:Fisic
Sarlat-la-Canéda

Baile sa Fhrainc is ea **Sarlat-la-Canéda***,* nó go simplí, **Sarlat** *,* in iardheisceart na Fraince (an Dordogne, cuid den Aquitaine). Ba bhailte ar leith iad Sarlat agus La Canéda go dtí gur rinneadh iad a chumasc in aon chomaoin amháin sa bhliain 1965. **

## Tíreolaíocht
Tá baile Sarlat i réigiún ar a dtugtar sa Fhrainc an Périgord | Périgord Noir (an Périgord Dubh, seachas an Périgord Glas, an Périgord Bán, agus an Périgord Corcra).

## Stair
Is baile meánaoiseach é Sarlat a d’fhorbair timpeall ar bhunús mór Beinidicteach mhainistir de Carolingian. Tá an mheánaois Ardeaglais Sarlat tiomnaithe do Sacerdos of Limoges | Saint Sacerdos. Tá an mhainistir seo le feiceáil i dtaifid chomh luath le 1081 agus bhí sí ar cheann den bheagán sa réigiún nár thug na Lochlannaigh ruathar uirthi. Saint Sacerdos a bhí mar ainm ar eaglais na mainistreach faoi 1318; sa 20ú haois, d’éireodh sé ina ardeaglais faoi Pápa Eoin XXIII.

Toisc go bhfuil stair an lae inniu imithe thart den chuid is mó, tá Sarlat fós caomhnaithe agus ar cheann de na bailte is ionadaí don Fhrainc ón 14ú haois. Cuireadh a lárionad stairiúil, le 77 séadchomhartha cosanta, le Liosta Sealadach na Fraince lena ainmniú amach anseo mar láithreán Oidhreachta Domhanda UNESCO i 2002. Bhí fiacha ar scríbhneoir, trodaire frithsheasmhachta agus polaiteoir André Malraux mar gheall ar an staid chaomhnaithe den scoth [ suíomhanna a bhfuil tábhacht stairiúil leo ar fud na Fraince. Foirgnimh chloiche atá athchóirithe go mór atá i lár an tseanbhaile agus tá sé saor ó charr den chuid is mó.

I reilig Sarlat is féidir le feiceáil François Fournier-Sarlovèze, Henry Sanfourche (a rugadh i Sarlat) agus Louis Arlet (iar-mhéara an bhaile) agus daoine eile.

## Cultúr
Tá dhá phríomhscannán Hollywood le feiceáil sa bhaile agus sa réigiún: Ridley Scott 's' 'The Duellists' '(1978) bunaithe ar scéal Napoleon Joseph Conrad; agus * Timeline (scannán 2003) | Amlíne * (2003) oiriúnaithe ón úrscéal taistil ama Michael Crichton, atá suite sa Fhrainc sa 14ú haois.

I measc na scannáin eile a lámhaigh go páirteach i Sarlat tá:
* * Riamh Tar éis | Riamh Tar éis: Scéal Cinderella * (1998) le Andy Tennant
* * The Musketeer * (2001) le Peter Hyams
* * Jacquou le Croquant * (2007) le Laurent Boutonnat
* * Jeanne blianaArc *, le Luc Besson

Tá an chathair le feiceáil freisin sna chéad tráthchodanna de saga údar na Fraince Robert Merle Fortune de France, a insíonn scéal bréige Huguenot, Pierre de Siorac, sa Fhrainc sa 16ú agus san 17ú haois.

## Spóirt
Clubanna spóirt:

* Aontas Rugbaí: Club lúthchleasaíochta Sarladais dubh Périgord. 

## Féach freisin
* Bailte Francacha

## Grianghraif

Sarlat-la-Canéda-Place.jpg
Sarlat, France, portable still 1993.jpg|Portable still at Sarlat
Sarlat-medieval-city-by-night-13.jpg|House of De La Boétie, the immortal friend of Montaigne
Sarlat.jpg|Centre of Sarlat on a summer's day


## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil
* Aeir Grianghrafadóireacht de Sarlat La Canéda

Catagóir: Communes of Dordogne
Catagóir: Subprefectures sa Fhrainc
Catagóir: Périgord
Catagóir:Bailte Francacha
Bretha Nemed Déidenach

Teideal níos deireanaí de dhréacht dlí de chuid an Fhéineachais, a théann siar go dtí an t-ochtú haois, is ea **Breith Neimhidh Déanach** (Sean-Ghaeilge **Bretha Nemed Déidenach**).

## Stair
Ar ceann de dhá dhréacht as an scoil dlí *Bretha Nemed* is ea *Bretha Nemed Déidenach*, a chumadh a mheastar sa Mumhain go luath san ochtú haois.  Tá an t-aon cóip amháin atá ar maidin fud caomhnaithe mar chuid den lámhscríbhinn Coláiste na Tríonóide, Áth Cliath LS 1317, H.2.15B.  Thrascríobh Dubhaltach Mac Firbhisigh an téacs.  Tá téacs eile gaolmhar, *Bretha Nemed Toísech*, (Breith Neimhidh Taoiseach), caomhnaithe sa lámhscríbhinn British Library MS Nero A 7.

Tá ann i *mBretha Nemed Déidenach* sleachta as saothair maidir le filí agus baird, i dteannta le haltanna ar altramas, urraí, gealltanais agus dlí talún.  Tá an-chuid den téacs scríofa as an stíl uamach *[[rosc]]* den tSean-Ghaeilge, agus tá bearnaí ann.  De bharr deacracht na teangan, níl aistriúchán den téacs le fáil.

Ní fios cá bhfuair Mac Firbhisigh a fhoinse, nó fós cathain ní cá hait a rinne sé a chuid oibre.  Scríobhadh téacs eile sa LS céanna&nbsp;– *[[Dúil Laithne]]*&nbsp;– ag Baile Mhic Aogáin, Contae Thiobraid Árann, ar an 5ú Bealtaine 1643.  Más fíor, b'fhéidir é gur scríobhadh an *Déidenach* le linn an ama sin.

## Féach freisin
* An Féineachas
* Sean-Ghaeilge
* Cáin Adomnáin
* Dearbhfhine
* Collectio canonum Hibernensis

## Eagráin
*  Eagrán dioplómaitiúil.
*  Eagrán criticiúil.

## Foinsí
* Breathnach, Liam. "Canon Law and Secular Law in Early Ireland: The Significance of *Bretha Nemed*." *Peritia* 3 (1984): 439–59.
* *Glossary of Early Irish Law*, 45, 47, 51 n. 104, 64 n. 198, 67, 78, 116, 137, 138, 147, 162, 170 n. 93, 235
* Ó Muraíle, Nollaig. *The Celebrated Antiquary. Dubhaltach Mac Fhirbhisigh (c. 1600–1671)*. Maigh Nuad: An Sagart, 1996, ll. 83–6.

## Naisc sheachtracha
* *[http://www.ucc.ie/celt/published/G102030/ Cáin Lánamna]*: an dréacht Gaelach ar phósadh
* Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, School of Celtic Studies, Catalóg.
* Solarguard Brehon, Précis de *A Guide to Early Irish Law* le Fergus Kelly
* The Brehon Laws&nbsp;– alt ar Catholic Encyclopedia

## Tagairtí

Catagóir:Téacsanna Gaelacha na Meánaoise
Catagóir:Lámhscríbhinní Éireannacha
Catagóir:An Féineachas
Oll-lámhach Christchurch

clé|mion|150x150px
Tharla **Oll-lámhach Christchurch** ar an 15 Márta 2019; dúnmharaíodh 51 duine agus leonadh 50 eile i mí an Mhárta nuair a d’ionsaigh sceimhlitheoir geal dhá mhosc i gcathair Christchurch na Nua-Shéalainne, an t-ionsaí sceimhlitheoireachta ba mheasa riamh sa tír sin, agus ceann de na laethanta is dobróine i stair na Nua Shéalainne.
clé|mion|150x150px
[mion|150x150px|Agóid in [Auckland]]

## Imeachtaí
clé|mion|150x150px
Bhí na daoine bailithe ansin do phaidreacha na hAoine nuair a scaoileadh sraith urchar leo. Bhí clú ar an bhfear as ucht a chuid tuairimí ciníoch.

Fear ón Astráil a bhí freagrach as an uafás. Chraol Brenton Tarrant, fear 28 bliain d’aois  físeán beo ar Facebook ina raibh sé féin le feiceáil ag tiomáint chuig mosc, ag dul isteach agus ag scaoileadh leis na daoine istigh.

Chuaigh Tarrant isteach sa mhosc Al Noor atá i lár Christchurch agus thosaigh sé ag scaoileadh le daoine ag 1.40pm de réir am na háite. Chuaigh sé as sin go dtí mosc Linwood, áit ar mharaigh siad deichniúr eile.

Dúirt an tUachtarán Michael D Higgins gur chuir an eachtra seo alltacht ar dhaoine ar fud an domhain. "Déanfaidh siad siúd go léir a chreideann sa tsaoirse agus i luachanna an daonlathais cáineadh ar an ionsaí seo ar dhaoine neamhurchóideacha i láithreacha adhartha do phobal reiligiúnach". 

### Iarmhairt ?
mion|200x200px|Wellington
Tharla Buamáil na Cásca i Srí Lanca ar an 21 Aibreán 2019; maraíodh timpeall trí chéad duine in ionsaithe buamála  ar Dhomhnach Cásca sa bpríomhchathair Colombo. Dúirt Rialtas Srí Lanca ag an am gur mar dhíoltas ar an slad a rinneadh ar an bpobal Moslamach in dhá mhosc i Christchurch sa Nua-Shéalainn i mí an Mhárta 2019 a tugadh faoi na hionsaithe i gColombo.
clé|mion|150x150px

## Féach freisin

* Christchurch
* Buamáil na Cásca i Srí Lanca, 2019

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:Stair na Nua-Shéalainne
Catagóir:Eachtraí lámhaigh
Henry Sanfourche

Is coirneoir d’Impireacht na Fraince é Henry Sanfourche, a rugadh i Sarlat ar 24 Márta 1775 agus a d’éag i Sarlat ar 10 Aibreán 1841. tá sé ina luí i reilig Sarlat, in aice leis an nGinearál François Fournier-Sarlovèze. 

## Tagairtí

Catagóir:Cogaí Napoléon
Catagóir:Cathanna
Campaí géibhinn Xinjiang

mion|clé|Físeán ː Bolscaireacht Síneach
Tá géarleanúint ar bun ag údaráis na Síne ar phobal Moslamach na nUigiúrach i réigiún Xinjiang in iarthuaisceart na tíre, áit a dtuairiscítear ‘athoiliúint’ a bheith á cur ar os cionn milliún Uigiúrach i gcampaí géibhinn.
clé|mion|basár Kargilik agus dianslándáil ann

## Tagairtí

Catagóir:An tSín
Catagóir:Campaí géibhinn
Catagóir:Ioslam
Marxachas

Is modh anailíse socheacnamaíoch é **an Marxachas** a úsáideann léirmhíniú ábharaíoch ar fhorbairt stairiúil, ar a dtugtar de ghnáth ábharachas stairiúil, chun caidreamh aicme agus coimhlint shóisialta a thuiscint chomh maith le peirspictíocht dhialachtaiciúil chun tarfhoirmithe shóisialta a fheiscint. 

Eascraíonn sé as saothair na bhfealsúna Gearmánacha ón 19ú haois Karl Marx agus Friedrich Engels . 

De réir mar a d’fhorbair an Marxachas le himeacht ama ina bhrainsí agus ina scoileanna smaointeoireachta éagsúla, níl aon teoiric dheimhneach Mharxach ann faoi láthair.

## Féach freisin

*  Karl Marx

## Tagairtí
Naomh Seanán

[mion|[Inis Cathaigh]]
Easpag sa 6ú haois i gContae an Chláir ab ea **Naomh Seanán**. 

Is in aice le Cill Rois i gContae an Chláir a rugadh Seanán. Feirmeoirí rathúla a bhí ina mhuintir. De réir cosúlachta, ba iad na heachtraí contúirteacha ar muiras a dtáinig sé slán a spreag é le dul faoi chuing chrábhaidh. I dtús báire chaith sé seal mar mhac léinn i mainistir Chill na Manach. 

In Inis Cathaigh i ngar do Chill Rois a bhí a phríomhmhainistir. 

Bhí Seanán ina anamchara ag Naomh Breandán agus ag Naomh Ciarán Chluain Mhic Nóis. 

D’éag an naomh timpeall 544-560 agus cuireadh é i Leaba Sheanáin in aice Teampaill Sheanáin, séipéal beag Rómhanúil ón 12ú haois

Ceiliúrtar  Lá Fhéile Seanáin Inse Cathaigh ar an 8 Márta.
[clé|mion|[Inis Cathaigh]]

## Féach freisin

* Inis Cathaigh

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 544
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Caisleán Milandes

Is caisleán Francach é an **Château des Milandes** atá suite i gcomún Castelnaud-la-Chapelle, i roinn Dordogne. 

## Suíomh
Bunaithe sa Périgord Noir i mbaile Castelnaud-la-Chapelle, tá an Château des Milandes i gceannas ar leaba an Dordogne thart ar caoga méadar, ar airde ar an mbruach ar chlé. Tá sé cosanta mar shéadchomharthaí stairiúla. 

Is é an caisleán áit chónaithe an amhránaí agus ceannaire na hirise Josephine Baker, a thóg ar cíos é ó 1937 agus a cheannaigh é, deich mbliana ina dhiaidh sin, lena fear céile nua Jo Bouillon. 

## Tagairtí
Buartha folláin

mion|Duine buartha, le T. Rowlandson after J. Dunthorne, 1788.
Is daoine iad na "**buartha folláin**" atá i mbarr a sláinte ach an-bhuartha faoi céard tá i ndán dóibh  ó thaobh cúrsaí sláinte. Buartha folláin a bhí cuid mhaith daoine  le linn na paindéime COVID-19. 

I gcomparáid leis an lucht "buartha folláin", fadhb shláinte agus riocht síciatrach is ea hipeacoindre, agus cuireann an eagla roimh ghalair (a bheith galareaglach) isteach ar ghnáthchúrsaí an lae

## Féach freisin

* Hipeacoindre

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird mheabhracha
Catagóir:Sochaí
Catagóir:Paindéim COVID-19
Bechbretha

Leabhar dlí meánaoiseach as Sean-Ghaeilge a bhaineann le beachaireacht in Éirinn is ea **Beachbhreith** nó **Bechbretha**.

[thumb|An tús-litir maisithe B ag tús an ''Bechbretha'' sa lámhscríbhinn den 14ú haois ([Leabharlann Choláiste na Tríonóide|LCnaT, LS 1316).|258x258px]]

Is é an chéad téacs is fiche sa *[[Senchas Már]]*.

## Lámhscríbhinn
Is téacs ársa é a scríobhadh is dócha timpeall na 7ú haoise.  Caomhnaítear an leagan is sine (agus an t-aon téacs iomlán) i lámhscríbhinn LS 1387 [H.2.15A], i Leabharlann Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, an lámhscríbhinn dlí Éireannach is sine atá ar marthain.

## Ábhair
Is an-mhionsonraithe iad na rialacha luaite ann maidir le beacha agus léirítear dá bharr an tábhacht a bhaineadh le mil, lena dhéanadh deoch mheisciúil, i measc nithe eile, i sochaí na hÉireann.

Tá téacsanna den chineál céanna le fáil i leabhair dlí na Breataine Bige, ach níl siad chomh mionsonraithe.

## Féach freisin
* Beach
* Beachaireacht in Éirinn

## Foinsí
* T. Charles-Edwards & F. Kelly (eag.), *Bechbretha: An Old Irish Tract on Beekeeping* (Baile Átha Cliath, 1983)

## Tagairtí

Catagóir:Seanchas
Catagóir:An Féineachas
Catagóir:Beachaireacht in Éirinn
Catagóir:Beachaireacht
Catagóir:Stair an dlí
Karl Lueger

Polaiteoir agus pobalóir de chuid na hOstaire ab ea **Karl Lueger** (24 Deireadh Fómhair 1844 – 10 Márta 1910). Bhain Lueger cáil amach mar „Anwalt der kleinen Leute“ ("abhcóide na cosmhuintire") rud ba bhunús leis an rath a bhí air sa pholaitíocht.
clé|mion

## Saol
clé|mion|1900
Ba chéimí de chuid Ollscoil Vín é, áit a bhfuair sé dochtúireacht sa dlí sa bhliain 1870. 

### Volkspartei
Bhunaigh sé an Páirtí Sóisialach Críostaí idir 1891 is 1893. 

Tá fréamhacha an Österreichische Volkspartei (Páirt Pobail na hOstaire, a bhí chun tosaigh i rialtas na tíre sna 2010idí) sa pháirtí a bhunaigh Lueger. 

### Méara ar Vín
Bhí Lueger ina Mhéara ar Vín ó 1897 go dtí gur éag sé sa bhliain 1910.

Ar feadh blianta fada, b'fhearr le muintir na hOstaire (agus le muintir Vín go háirithe) cuimhneamh ar Lueger mar an gcéad pholaiteoir Ostarach a bhí ina phobalóir agus a raibh meas ag an ngnáthphobal air, chomh maith leis an duine a thóg de chuid mhór den chathair atá anois ann. 
clé|mion|Karl-Lueger-Platz inniu

### Biogóideacht
Ní mór aghaidh a thabhairt ar an dtaobh eile dá chuid polaitíochta: a ráitis gan staonadh ag maslú na nGiúdach agus a chuid ionsaitheachta páirtíní. Cé nár fhulaing na Giúdaigh mórán le linn do Lueger a bheith i réim agus cé go raibh cairde Giúdacha aige, thug sé inspioráid d'Adolf Hitler, rud a chaitheann scáil dhosheachanta ar a oidhreacht.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí Ostaracha
Catagóir:An Vín
Catagóir:Daoine a rugadh i 1844
Catagóir:Básanna i 1910
Elizabeth Gurley Flynn

Ceannaire saothair, gníomhaí agus feimineach ab ea **Elizabeth Gurley Flynn** (7 Lúnasa 1890 &#x2013; 5 Meán Fómhair 1964) a raibh ról ceannasach aici in Oibrithe Tionscail an Domhain (OTD). Bhí Flynn ar dhuine de bhunaitheoirí Aontas Meiriceánach um um Chearta an Duine (Béarla: American Civil Liberties Union) agus mhol sí cearta na mban, breithrialú, agus vótáil na mban. Ghlac sí ballraíocht  sa Pháirtí Cumannach SAM i 1936 agus go déanach ina saol, i 1961, toghadh í ina cathaoirleach. Fuair sí bás le linn cuairte ar an Aontas Sóivéadach, áit ar tugadh sochraid stáit di le mórshiúlta sa Chearnóg Dhearg ar fhreastail breis agus 25,000 duine uirthi.

## Cúlra
Rugadh Elizabeth Gurley Flynn ar 7 Lúnasa, 1890, i Concord, New Hampshire, iníon le hAnnie (Gurley) agus Thomas Flynn. Bhog an teaghlach go Nua-Eabhrac i 1900, áit ar cuireadh oideachas uirthi sna scoileanna poiblí áitiúla. Chuir a tuismitheoirí an sóisialachas in aithne di. Nuair nach raibh sí ach cúig bliana déag thug sí a céad óráid phoiblí, “What Socialism Will Do for Women,” i gClub Sóisialach Harlem. Mar thoradh air sin, bhraith sí gur gá di labhairt amach ar son athruithe sóisialta, agus rinne sí cinneadh, a raibh aiféala uirthi ina dhiaidh sin, Morris High School a fhágáil roimh chéim a bhaint amach.  Deir foinsí eile, áfach, gur díbraíodh í ón ardscoil mar gheall ar a a rannpháirtíocht pholaitiúil.

## Gairmréim
deas|mion| Grianghraf 1913 de cheannairí stailce síoda Paterson: Patrick Quinlan, Carlo Tresca, Elizabeth Gurley Flynn, Adolph Lessig, agus Bill Haywood
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1890
Catagóir:Básanna i 1964
Catagóir:Ceardchumannaithe na Stát Aontaithe
Catagóir:Coirpigh Mheiriceánacha
Catagóir:Cumannaithe
Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Sufragóirí
Athraitheas coinníollach

Áireamh ar athraitheas maidir le hathróg atá ag brath ar thacar faisnéise ar leith is ea **athraitheas coinníollach**.  Athróga eacnamúla atá i gceist go minic.

## Féach freisin

* Athraitheas 

## Tagairtí

Catagóir:Eacnaiméadracht
Catagóir:Dóchúlacht
Ionchais réasúnacha

[mion|[maicreacnamaíocht]]
San eacnamaíocht, is éard atá i gceist leis an coincheap "**ionchais réasúnacha**" ná ionchais d'athróga eacnamúla atá bunaithe go hiomlán ar fhaisnéis an mhargaidh. D'fhorbair Robert Lucas an coincheap sna 1960idí/1970idí. 

## Tagairtí

Catagóir:Eacnamaíocht
Edward Haughey, Barún Bhaile Éamainn

Duine de na fir gnó is aitheanta sa Tuaisceart sna 2000idí ab ea **Edward Enda Haughey, Barún Bhaile Éamainn**, OBE, FRCVS, (5 Eanáir 1944  i gContae Lú – 13 Márta 2014).

Bhí clú ar  Haughey  ó bhunaigh sé Norbrook Laborotories, gnó de na gnóithe is mó sa Tuaisceart, sa bhliain 1968.  D'fhostaigh an comhlacht 1,500 duine ar an Iúr sa bhliain 2014 agus 1,500 thar lear. 

IarSheanadóir ba ea é agus Tiarna i dTeach na dTiarna sa Bhreatain. Thaobhaigh sé leis an UUP agus leis an Pháirtí Coimeádach sa Bhreatain.

Maraiodh Eddie Haughey nuair a tharla taisme heileacapatair i Norfolk, Shasana ar an 13 Márta 2014.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Básanna in 2014
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Baill den 20ú Seanad
Catagóir:Baill den 21ú Seanad
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh
Catagóir:Básanna tionóisceacha
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Contae Lú
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Pól Ó hUiginn

Bhí an tOllamh **Pól Ó hUiginn** nó **Paul O'Higgins** (5 Deireadh Fómhair 1927 – 13 Márta 2008)  ar na scoláirí dlí Éireannacha de chuid an fichiú haois is mó a bhfuil clú orthu.[mion|Scoil Dlí Dickson Poon, Coláiste an Rí [Londain|clé]]
## Saol
clé|mion|Coláiste Chríost, Cambridge
Mar chéimí de chuid na Scoile Dlí, Coláiste na Tríonóide, rinne an tUiginneach tráchtas PhD clúiteach i nDámh an Dlí, Ollscoil Cambridge ina dhiaidh sin. Bhí sé ag teagasc in Cambridge, i gTCD (áit a raibh sé ina Ollamh Regius, 1984-1987) agus sa Scoil Dlí, Coláiste an Rí Londain, 1987-1992. Tar éis dó dul ar scor, chuaigh sé ar ais go Cambridge, áit a raibh sé ina Leas-Mháistir ar Choláiste Chríost.

Bhí an tUiginneach go mór i bhfách leis an eite chlé, agus scríobh sé an leabhar  *Censorship in Britain*, sa bhliain 1972 agus na Trioblóidí faoi lán seoil.

Chomh maith le bheith ina acadóir an-mheasúil i réimsí an dlí shaothair, an dlí slándála sóisialaí agus na saoirsí sibhialta, rinne an tOllamh Ó hUiginn obair mhór ar son staidéar ar dhlí na hÉireann, go mór mór trí leabharliosta na dtréimhseachán a bhaineann le dlí na hÉireann a chur le chéile (***A Bibliography of Periodical Literature relating to Irish Law***, a foilsíodh den chéad uair sa bhliain 1966). 

## Tagairtí

Catagóir:Saineolaithe dlí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Básanna in 2008
Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann
Leama Euclid

In uimhirtheoiric, leama tábhachtach is ea leama Euclid, maidir le roinnteoirí príomha.

Is é ráiteas leama Euclid mar a leanas: bíodh slánuimhreacha iad a,b agus bíodh uimhir phríomha í p. Má  p \mid ab , ansin p \mid a  or p \mid b. Úsáidtear an leama seo i gcruthúnas bunteoirim na huimhríochta.

## Cruthúnas
Úsáideann an cruthúnas seo Leama Bézout. Bíodh a,b ina slánuimhreacha nach bhfuil cothrom le 0, agus bíodh d ina roinnteoir coiteann is airde an dá uimhir; ansin tá dhá shlánumhir x,y ann go bhfuil ax+by=d.

Glac leis gurb slánuimhreacha iad a,b, agus gurb uimhir phríomha í p, atá ina roinnteoir den uimhir ab. Má tá a inroinnte ar p
, níl a thuilleadh le cruthú. Dá bhrí sin, glac leis nach bhfuil a inroinnte ar p. Mar sin is é 1 an roinnteoir coiteann is airde. De bharr Leama Bézout, tá dhá shlánuimhir x,y go bhfuil ax+py = 1. Iolraigh an dá taobh faoi b chun abx+pby = b. Roinneann p an tslánuimhir ab, mar sin roinneann p an slonn abx+pby, agus dá bhrí sin tá b inroinnte ar p \blacksquare
Éric Alégret

Is imreoir aontas rugbaí na Fraince é Éric Allegret (ar a dtugtar Coco) ó CA Brive a rugadh 2 Lúnasa, 1965 i Sarlat-la-Canéda

Ar 25 Eanáir, 1997, d’imir sé le CA Brive cluiche ceannais Chorn na hEorpa (an chéad eagrán leis na clubanna Sasanacha) i bPáirc Arms i gCaerdydd i gcoinne Leicester Tigers, bhuaigh na Brivists 28 go 9 agus bhí siad ar an dara seaimpíní Eorpacha sa stair tar éis Stade Toulouse i 1996. An séasúr dár gcionn, d’fhill sé ar an gcluiche ceannais le CA Brive ag Parc Lescure i Bordeaux i gcoinne Bath ach bhuaigh na Sasanaigh 19-18. 

## Tagairtí
Scothaicme

thumb|250px|Cartún polaitiúil ó Dheireadh Fómhair 1884, ag taispeáint plútacrathaí saibhre ag féasta ag bord agusag an am céanna, fúthu, tá teaghlach bocht ag iarraidh déirce

Is dream beag cumhachtacha iad an **scothaicme** (nó **éilít**) a bhfuil méid díréireach saibhris agus pribhléidí áirithe (Fraincis: *élite*, ón Laidin 'eligere', a roghnú nó a chur in ord). Baineann siad leas as a stádas gustalach chun a gcúis a chur chun cinn. Uaireanta is aicme bheag chumhachtach. lucht an rachmais b'fhéidir, an scothaicme a bhfuil fabhar acu a ritheann an tír. 

## Féach freisin
* Eilíteachas
* Plútacratachas
* Aicme shóisialta
* Éagothroime eacnamaíoch

## Tagairtí

Catagóir: Téarmaíocht pholaitiúil
Catagóir: Téarmaíocht na heolaíochta polaitiúla
Catagóir: Coimpléasc míleata-tionsclaíoch
Catagóir: Teoiric na scothaicme
Catagóir: Olagarcacht
Catagóir: Stádas sóisialta
Luis Galarreta

Is polaiteoir Peiriúch í **Luis Fernando Galarreta Velarde** a rugadh ar 12 Bealtaine 1971 i Líoma, Peiriú. Bhí sé ina chomhdháil ar an bPoblacht a rinne ionadaíocht ar Líoma ar feadh trí théarma as a chéile: 2006-2011, 2011-2016, 2016-2020. Mar an gcéanna, d’fhóin sé mar uachtarán ar Chomhdháil na Poblachta idir 26 Iúil, 2017 agus 26 Iúil, 2018.

Catagóir:Polaiteoirí Peiriúcha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Uraicecht na Ríar

Dréacht an Fhéineachais maidir le stádas na bhFilí is ea **Bunachar na  Riar** (Sean-Ghaeilge **Uraicecht na Ríar**), na céimeanna mar a bhí: *[[ollamh|ollam]], [[anrúth]], clí, cano, dos, macfhuirmid* agus *fochloc*.  Faightear ann eolas maidir le tuarastal de réir céime, agus i dteannta sin eolas ar cheird na filíochta.  Mínítear ann fosta an difríocht idir 'file' agus 'bard'.

## Foinsí
* 

* Uraicecht na ríar, CODECS

## Tagairtí

Catagóir:An Féineachas
Gúbretha Caratniad

Cnuasach breithiúnas éagsúil is ea **Bréagbhreitheanna Charadnia** (Meán-Ghaeilge **Gúbretha Caratniad**). Is dócha dó dtéann na téacsanna féin siar go dtí an 9ú haois, ach na leaganacha atá caomhnaithe go dtí an 12ú haois.

Tugtar 51 breithiúnas ann, scríofa ag an mbreitheamh Caradnia, comhairleoir dlí an rí, Conn Cétchathach. Cuimsítear ina measc gach cineál dlí. Ní hionann ámh na breithiúnais agus gnáthnósanna dlí na hÉireann. Luaitear go sainráite an t-idirghníomhú idir Córas Dlí agus an Choróin, agus go háirithe seasamh an rí mar cheart cúitimh deiridh.

## Lámhscríbhinní
Tá an téacs iomlán le fáil sa lámhscríbhinn Bodleian Library, MS Rawlinson B 502 den 12ú haois, an scríbhinn is sine ina bhfuil téacs dlí caomhnaithe inti 
. Is sách ard é iontaofacht an téacs sa scríbhinn úd. Lena chois sin, tá gluaiseanna le fáil ann a luann luaththéacsanna eile.Is amhlaidh gur cóipeanna iad na gluaiseanna, nuair scríobhadh iad ar nua.

Tá téacs neamhiomlán de *Gúbretha* le fáil sa lámhscríbhinn Leabharlann Choláiste na Tríonóide LS 1363 [H 4. 22]. 

Tá an teideal tógtha as an incipit den téacs sa lámhscríbhinn Rawlinson: 

## Foinsí
* Bernhard Maier, *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*, Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

## Naisc sheachtracha
* Robin Chapman Stacey, *[https://books.google.at/books?id=R8MXE8yQByYC&pg=PA154&dq=Gubretha+Caratniad&hl=de&ei=kPQqTc-9H4b2sgbpju3HAg&sa=X&oi=book_result&ct=result#v=onepage&q=Gubretha%20Caratniad&f=false Dark speech: the performance of law in early Ireland],* University of Pennsylvania Press, 2007.

## Nótaí

## Tagairtí

Catagóir:An Féineachas
Étienne de La Boétie

Scríbhneoir daonnúil agus file Francach é Étienne de La Boétie, a rugadh 1 Samhain, 1530 i Sarlat, cathair in oirdheisceart Périgord, agus a d’éag 18 Lúnasa, 1563 i Germignan, i mbaile Taillan-Médoc, in aice le Bordeaux. Tá clú ar La Boétie mar gheall ar a Lascaine ar Sheirbhís Dheonach. Ó 1558 bhí sé ina dhlúthchara le Montaigne, a d’íoc ómós tar éis dó ina Aistí.

## Tagairtí
Tecosca Cormaic

Téacs gnómach Sean-Ghaeilge de chuid an 9ú haois is ea **Teagasc Chormaic** (Sean-Ghaeilge **Tecosca Cormaic**), curtha i láthair mar agallamh idir Ardrí seanscéalach Cormac mac Airt agus a mhac Cairbre Lifechair.

## Naisc sheachtracha
* Maxim Fomin, "*Tecosca Cormaic*: the compilation of a wisdom-text." PDF

## Lámhscríbhinní
* Advocates Library VII.3., ff. 9a-9b (Dún Éadain), le Ádhamh Ó Cuirnín
* ARÉ, 23 D 2, ll. ?
* ARÉ, 23 N 10, Betham 145, ll. 1-6
* ARÉ, 23 N 17, ll. 1-6
* ARÉ, 23 N 27, ll. 32-
* ARÉ, 23 O 20, ll. ?
* ARÉ, Leabhar Bhaile an Mhóta, ff. 39-41
* CnT, H. 1.15, ll. 149-
* CnT, H. 2.17, 23 P 12, ll. 179-180
* CnT, H. 2.18, ll. 343-5.* CnT, H. 3.9, Leabhar Laighneach, ll. 59-
* CnT, H. 4.8

## Foinsí
* Meyer, Kuno, *Tecosca Cormaic. The Instructions of King Cormaic Mac Airt*. Acadamh Ríoga na hÉireann. Todd Lecture Series 15. Baile Átha Cliath: 1909.

## Naisc sheachtracha
* Maxim Fomin, "*Tecosca Cormaic*: the compilation of a wisdom-text." PDF

## Tagairtí
Ardeaglais Saint-Sacerdos i Sarlat

mion|Ardeaglais Saint-Sacerdos i Sarlat
Ardeaglais Chaitliceach Rómhánach na Fraince atá in Ardeaglais Saint-Sacerdos i Sarlat, atá lonnaithe i Sarlat-la-Canéda, i roinn Dordogne. Tá teideal comh-ardeaglais deoise Périgueux agus Sarlat air. Rangaíodh é mar shéadchomhartha stairiúil i 1840.

## Cur i láthair
Tá an tearmann tiomnaithe do Saint Sacerdos. Tá dhá naomh sa Fhrainc ar a dtugtar Sacerdos, ach tagraíonn pátrúnacht na hardeaglaise do Sacerdos of Limoges, ar tugadh a iarsmaí don ardeaglais sa Mheán-Aois. D’imigh na taisí le linn Chogaí an Reiligiúin. 

## Tagairtí

Catagóir:Creideamh san Fhrainc
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
Jacques de Maleville

Dlí-eolaí agus polaiteoir Francach ab ea **Jacques de Maleville**, a rugadh agus a baisteadh ar 19 Meitheamh 1741 i Domme na Fraince, áit a bhfuair sé bás ar 22 Samhain 1824 ag a deich ar maidin, ag aois a 83. Bhí sé ar cheann de dhréachtóirí an Chóid shibhialta.

## Tagairtí

Catagóir:Dlí-eolaithe Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1741
Catagóir:Básanna i 1824
Alain Carrier

Ealaíontóir póstaeir agus maisitheoir Francach é **Alain Carrier** (14 Deireadh Fómhair 1924, Sarlat-la-Canéda — 15 Nollaig 2020, Sainte-Alvère). D’fhás sé aníos i mbeár a thuismitheoirí áit ar bhuail sé le daoine móra le rá mar Paul Éluard, André Malraux, Henry Miller… Thaispeáin an t-iompróir óg Alain bronntanas líníochta go han-luath. Ag 16, d’fhág sé an scoil agus chuaigh sé isteach sa Ghluaiseacht Frithbheartaíochta. Tar éis an chogaidh, bhog sé go dtí an phríomhchathair agus tháinig sé chun bheith ina chúntóir don ealaíontóir póstaeir Paul Colin. Sa bhliain 1999, chuaigh an t-ainm Alain Carrier isteach i bhfoclóir Larousse. Sa bhliain 2003, d’imigh 300 dá chuid póstaer go Leabharlann Náisiúnta na Fraince i bPáras mar a gcoinnítear iad. In 2006, cruthaíodh an cumann *Cairde Alain Carrier* chun a chuid oibre a chaomhnú.
Bhí sé ina Ridire ar an Ord Fiúntais Náisiúnta ó 1982 agus ina Ridire ar an Léigiún Onóra ó 2004. 

## Tagairtí
Jean Trémoulet

Is tiománaí rásaíochta Francach é **Jean Trémoulet**, a rugadh 12 Aibreán 1909 i Vézac (Dordogne) agus a d’éag 13 Deireadh Fómhair 1944 i Sagelat (Dordogne). Ghlac Jean Trémoulet páirt sna 24 Uair Le Mans trí huaire, ó 1937 go 1939. Bhuaigh sé sa bhliain 1938 ar Delahaye 135 CS, i gcuideachta Eugène Chaboud.

## Tagairtí
Cainníocht fhisiceach

Is éard is **cainníocht fhisiceach** ann ná airí ábhair nó córais gur féidir a chainníochtú trí thomhais. Is féidir cainníocht fhisiceach a chur in iúl mar an chuingir de luach uimhriúil agus aonad. Mar shampla, is féidir mais na cainníochta fisiciúla a chainníochtú mar *n* kg, áit *arb* é n an luach uimhriúil agus gurb é kg an t-aonad. Tá dhá thréith i gcoiteann ag cainníocht fhisiceach, ceann acu méid uimhriúil agus ceann eile an t-aonad ina dtomhaistear é.

## Siombailí agus ainmníocht
Tá moltaí idirnáisiúnta maidir le siombailí a úsáid le haghaidh cainníochtaí leagtha amach in ISO / IEC 80000, leabhar dearg AIGCF (Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí) agus leabhar glas AIGCF. Mar shampla, is í *m* an tsiombail a mholtar don chainníocht fhisiceach *mais* , agus is í *Q* an tsiombail a mholtar don chainníocht *lucht  leictreach*.

## Síntiúis agus innéacsanna
## Tagairtí

Catagóir:Cainníochtaí fisiceacha
Tomhas

Is éard is **tomhas** ann cainníochtú uimhriúil ar thréithe réad nó teagmhas, gur féidir a úsáid chun comparáid a dhéanamh le réada nó teagmhais eile.   Tá scóip agus cur i bhfeidhm an tomhais ag brath ar an gcomhthéacs agus ar an disciplín. Sna heolaíochtaí nádúrtha agus san innealtóireacht, ní bhaineann tomhais le hairíonna ainmniúla na réad nó na dteagmhas, atá ar aon dul le  Vocabulaire international de métrologie, treoirlínte  *a* d’fhoilsigh an Biúró Idirnáisiúnta Meáchain agus Tomhais  (BIPM  ).  I réimsí eile, áfach, mar staitisticí chomh maith leis na heolaíochtaí sóisialta agus iompraíochta, féadann leibhéil éagsúla a bheith ag tomhais, lena n-áireofaí scálaí ainmniúla, ordaitheacha, eatraimh agus cóimheasa.
## Tagairtí


Catagóir: Cruinneas agus beachtas
Catagóir: Méadreolaíocht
Catagóir: Barúil (réasúnaíocht)
Blue Lives Matter

mion|clé|The Villages Florida, 2020
‘*Blue Lives Matter*’ is ea mana na frithghluaiseachta conspóidí a tháinig chun cinn mar fhreagra ar an ngluaiseacht *[[Black Lives Matter]]*. Samhlaítear an dath ‘gorm’ i mBéarla Mheiriceá leis na seirbhísí póilíneachta sa tír sin agus is don tsamhail sin a thagraítear sa mana ‘*Blue Lives Matter*’.
mion|clé|Agóid i Marin City, Meitheamh 2020

## Stair
Maraíodh  Rafael Ramos agus Wenjian Liu as an NYPD i mBrooklyn ar 20 Nollaig  2014 agus bunaíodh an fhrithghluaiseacht i ndiaidh an eachtra seo. Tharla ionsaí eile i gcathair Baton Rouge i Louisiana ar 18 Iúil 2016 inar maraíodh 3 póilíní. Fuath ba bhun leis an gcoir.  Tugadh reachtaíocht isteach i Stát Louisiana chun na póilíní a chosaint.

## Conspóid
"Gluaiseacht chiníoch atá i *Blue Lives Matter"* sa chaoi is go ndéanann sé “beag is fiú” den ghluaiseacht *Black Lives Matter* agus de dhaoine a bhfuil imní orthu faoin bhforéigean in aghaidh daoine gorma a chuirtear i leith phóilíní Mheiriceá go minic.

## ''Blue Lives'' in Éirinn
Sa bhliain 2017, thosaigh lucht na Gaeilge ar líne ag baint suilt as an íoróin a bhaineann le haistriúchán Gaeilge a rinneadh ar an mana conspóideach ‘*Blue Lives Matter*’. ‘Gorm Chónaí Ábhar’ an Ghaeilge a cuireadh air. Sa Ghaeilge tugtar duine gorm ar dhuine a bhfuil craiceann dubh air, rud a fhágann lorg na híoróine ar an drochaistriúchán atá le feiceáil ar léine an fhir.

## Féach freisin

* *[[Black Lives Matter]]*
*Blue Lies Matter

## Tagairtí

Catagóir:Ciníochas
Catagóir:Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Forfheidhmiú an dlí
Audacht Morainn

__NOTOC__
Cnuasach nathanna teagaisc is ea **Uacht Mhorainn** (Sean-Ghaeilge **Audacht Morainn**), a théann siar de réir fianaise teangan go dtí an 7ú nó 8ú haois.  Deirtear gur scríobhadh í ag an mbreitheamh seanscéalach Morann mar threoir dá mhac altrama, an rí *[[Feradach Find Fechtnach]]*.  Is é *[[fír flathemon]]* an t-alt is suntasaí le fáil ann.

Dár leis an sean-nós, bhíodh torc á chaitheamh ag Morann thart timpeall a mhuineáil, a  d'éiríodh níos teinne agus bréagbhreith á thabhairt aige.  De réir leagain eile, chaitheadh an cosantóir an torc, agus dhéanadh ansin an breith arbh é ciontach nó nárbh é. 

Prós rithimeach é méadracht na n-abairtí, le han-úsáid uama.

## Foinsí
* Helmut Birkhan: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*. Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.
* Wolfgang Meid: *Die Kelten.* Reclams Universal-Bibliothek, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-15-017053-3.

## Féach freisin
* *[[Aithech fortha]]
* *De duodecim abusivis saeculi
* ''Fír flathemon

## Tagairtí

Catagóir:An Féineachas
Ardmháistir (Máisiúnachas)

Is teideal onóra é **Ardmháistir** chomh maith le hoifig san Mháisiúnachas, a thugtar do mháisiún a toghadh chun maoirseacht a dhéanamh ar dhlínse an Mháisiúnachais, a dhíorthaítear ó oifig na **nArdmháistrí** sna hoird ridireachta  Bíonn sé i gceannas ar Ardlóiste, agus bíonn cearta áirithe aige sna Comh-Lóistí inq dhlínse. I bhformhór na gcásanna, ach ní i ngach cás, tugtar "An t**Ardmháistir** is urramaí" ar an  **Ardmháistir**
## Tagairtí
Oileán na Carraige

Ceann tíre in Iarthar Chorcaí, Éire, is ea **Oileán na Carraige**, suite thart ar 2 chiliméadar ó dheas ó shráidbhaile an Ghóilín, ar an mbealach isteach chuig an Cruachán.
## Tagairtí
Jeremy Davidson

Is iarimreoir rugbaí é **Jeremy William Davidson**, a rugadh 28 Aibreán 1974 i mBéal Feirste, a d’imir le foireann na hÉireann sa dara sraith (1.98m agus 114kg). D'imir sé i gCorn an Domhain 1999.

Ar ais arís mar oiliúnóir, bhí sé i gceannas ar Castres Olympique ó 2007 go 2009 agus ansin ar Chúige Uladh ó 2009 go 2011. Ó 2018, bhí sé ina bhainisteoir ar CA Brive. 

## Tagairtí
La Roque-Gageac

Is común Francach é **La Roque-Gageac** atá lonnaithe i roinn Dordogne, i réigiún Nouvelle-Aquitaine. Is cuid de chumann *Les Plus Beaux Villages de France* é. 

## Tagairtí
Charles-Albert Gobat

clé|mion
Dlíodóir agus polaiteoir de chuid na hEilvéise ab ea **Charles-Albert Gobat** (21 Bealtaine 1843 – 16 Márta 1914).  Bronnadh Duais Nobel na Síochána air sa bhliain 1902, in éineacht le Élie Ducommun, go pointe áirithe as a bheith ina gceannairí ar an mBiúró Idirnáisiúnta um Shíocháin ach den chuid is mó i gcás Gobat ó ba rud é gurbh é an chéad Ard-Rúnaí ar an Aontas Idirpharlaiminteach.[clé|mion|curtha i mBremgartenfriedhof, [Bern]]

Ghnóthaigh an Biúró Duais Nobel na Síochána sa bhliain 1910, agus Gobat ina stiúrthóir ar an mbiúró ag an am. Mar sin, ghnóthaigh sé an gradam dhá uair ǃ Ghnóthaigh neart daoine eile an Duais, a raibh baint acu leis an mbiúró (Seán Mac Giolla Bhríde san áireamh, Uachtarán ar an mBiúró 1974-85; bronnadh an Duais air sa bhliain 1974).

## Tagairtí

Catagóir:Dlíodóirí Eilvéiseacha
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Síochána
Catagóir:Daoine a rugadh i 1843
Catagóir:Básanna i 1914
Ocsdí

Is cineál imoibrithe cheimicigh é **ocsdí** ina bhfuil staideanna ocsaídiúcháin na n-adamh aithrithe. Tá sé mar chomhartha sóirt ag  imoibrithe ocsdí aistriú iarbhír nó foirmiúil leictreon idir speicis cheimiceacha, go minic le speiceas amháin (an dí-ocsaídeoir) ag dul faoi ocsaídiú (leictreoin a chailleadh)  le linn do speiceas eile (an t-ocsaídeoir) ag dí-ocsaídiú  (gnóthachain leictreon).  Deirtear gur ocsaídíodh an speiceas ceimiceach as a mbaintear an leictreon, agus deirtear gur dí-ocsaídíodh an speiceas ceimiceach a gcuirtear an leictreon leis. I bhfocail eile:

### Ocsaídiú

• Tarlaíonn ocsaídiú nuair a chailleann adamh, móilín, nó ian leictreon amháin nó níos mó in imoibriú ceimiceach.

• Nuair a tharlaíonn ocsaídiú, méadaíonn staid ocsaídiúcháin an speicis cheimiceach.

• Ní gá go mbeadh ocsaigin i gceist le ocsaídiú! Ar dtús, úsáideadh an téarma nuair a bhí ocsaigin ina chúis le caillteanas leictreon in imoibriú. Tá an sainmhíniú nua-aimseartha níos ginearálta.

### Dí-ocsaídiú

• is gnóthachan leictreon nó laghdú ar staid ocsaídiúcháin adamh, ian, nó adamh áirithe i móilín (laghdú ar staid ocsaídiúcháin).

## Tuilleadh léitheoireachta
* 
* 

## Naisc sheachtracha

* Chemical Equation Balancer – An open-source chemical equation balancer that handles redox reactions.
* Redox reactions calculator
* Redox reactions at Chemguide
* Online redox reaction equation balancer, balances equations of any half-cell and full reactions

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic ithreach
Catagóir:Imoibrithe ceimiceacha