open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eu-LISA

Is gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh (AE) í **Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais** (Béarla: *European Union Agency for the Operational Management of Large-Scale IT Systems in the Area of  Freedom, Security agus Justice* (aitheanta mar **eu-LISA**)).  Bunaíodh í chun oibriú gan bhriseadh na gcóras teicneolaíochta faisnéise (TF) a chinntiú laistigh den limistéar saoirse, slándála agus ceartais (LSSC).

Tháinig an ghníomhaireacht ar an bhfód ar an 1d Nollaig 2012  faoi Rialachán 1077/2011.  Tháinig an rialacháin reatha 2018/1726 i bhfeidhm ar an 11ú Nollaig 2018, lenar aisghaireadh an sean-rialacháin agus leathnaíodh obair na gníomhaireachta ar taighde, nuálaíocht agus tástáil.

Tá ceanncheathrú eu-LISA lonnaithe in Tallinn, an Eastóin, agus lárionad oibriúcháin in Strasbourg, an Fhrainc.  I dteannta sin, tá suíomh cúltaca ag eu-LISA in St Johann im Pongau, an Ostair.

Tá Tillmann Keber ina stiúrthóir reatha na gníomhaireachta, a ceapadh í mí Dheireadh Fómhair 2025.

## Bord Bainistíochta
Déanann an bord bainistíochta maoirseachta ar an ngníomhaireacht.  Tá ann ar an mbord ionadaithe mar a leanas:
* bhallstáit an AE
* an Coimisiún
* Tíortha CSTE: an Eilvéis, an Íoslainn, an Iorua agus Lichtinstéin
* Gníomhaireachtaí LSSC: Eurojust, Europol agus Frontex
As mí Iúil 2024 ar aghaidh, tá an t-ionadaí ón hEastóin, Rene Vihalem, ina cathaoirleach ar an mbord.

## Obair
Tá eu-LISA freagracht as córais faisnéise LSSC a leanas:

## Féach freisin
* ESAA
* Eurojust
* Europol
* Frontex

## Naisc sheachtracha
* Líonra Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh

## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh
Scótar coiteann

Lacha mhór mhara is ea an **scútar coiteann** (**''Melanitta nigra**') *43-54 cm ar fhad, a phóraíonn i bhfad ó thuaidh den Eoraip agus soir ón bPailé - artacó agus soir ón bPailé-artach, soir go dtí an abhainn Olenyok. Measadh tráth gur fhospeiceas a bhí sa scótar dubh (*M. americana*) i Meiriceá Thuaidh agus in oirthear na Sibéire*.

## Tacsanomaíocht
Rinne an nádúraí Sualannach Carl von Linné cur síos foirmiúil ar an scótar coitianta sa bhliain 1758, sa deichiú heagrán dá *Systema Naturae* faoin ainm déthéarmach *Anas nigra*.  Shonraigh Linnaeus an saindúiche mar Laplainn Shasana. Tá an scótar coitianta anois ar cheann de shé speiceas  a cuireadh sa ghéineas *[[Scótar|Melanitta]]* a thug an zó-eolaí Gearmánach Friedrich Boie isteach sa bhliain 1822. Nascann an t - ainm géineas an Sean-Ghréigis , rud a chiallaíonn "dubh" agus  rud a chiallaíonn "lacha". Meastar roimhe seo go raibh an scótar coiteann comhshonrach leis an scótar dubh (*Melanitta americana*) ach meastar anois gur speicis ar leithligh iad an dá thacson. Tá an scótar coiteann monaitíopach : níl aon fhospeiceas aitheanta.

## Tagairtí

Catagóir:Éin na hEorpa
Adobe Inc.

mion|Adobe Inc.
**Adobe Inc.**, ar a dtugtaí **Adobe Systems Incorporated** roimhe seo, is cuideachta ilnáisiúnta Meiriceánach í a fhorbraíonn bogearraí ríomhaireachta, agus atá lonnaithe i San Jose, California. Cuireann sí raon leathan clár ar fáil, lena n-áirítear uirlisí dearadh gréasáin, eagarthóireacht grianghraf agus veicteoirí, eagarthóireacht fuaime agus físe, forbairt feidhmchlár soghluaiste, leagan amach priontála agus bogearraí beochana.

Go stairiúil, bhí Adobe speisialaithe i mbogearraí chun ábhar digiteach agus clóite a chruthú agus a fhoilsiú. I measc a príomhtháirgí tá Adobe Photoshop, Adobe Illustrator, Acrobat Reader de chuid Adobe agus an Portable Document Format (PDF), chomh maith le huirlisí chun ábhar closamhairc a chruthú agus a chur in eagar. Thairg Adobe pacáiste dá tháirgí darb ainm Adobe Creative Suite, a forbraíodh ina dhiaidh sin go seirbhís bunaithe ar shíntiús darb ainm Adobe Creative Cloud. Leathnaigh an chuideachta isteach i mbogearraí margaíochta digití freisin, agus sa bhliain 2021 measadh í ar cheann de na ceannairí domhanda i mbainistíocht taithí custaiméirí (Customer Experience Management, CXM).

Bunaíodh Adobe i mí na Nollag 1982 ag John Warnock agus Charles Geschke, a d’fhág Xerox PARC chun an teanga cur síos leathanaigh PostScript a fhorbairt agus a dhíol. Sa bhliain 1985, cheadaigh Apple Computer úsáid PostScript ina chlódóirí LaserWriter, rud a chabhraigh le réabhlóid na foilsitheoireachta deisce a spreagadh. Níos déanaí, leathnaigh Adobe a ghnó trí Macromedia a fháil, rud a chuir ar a cumas bogearraí beochana, físe agus forbairt gréasáin a thairiscint, chomh maith le réitigh do mhargaíocht dhigiteach.

Sa bhliain 2022, bhí níos mó ná 26,000 fostaí ag Adobe ar fud an domhain. Tá ionaid mhóra forbartha aici sna Stáit Aontaithe agus san India, lena n-áirítear Newton, Cathair Nua-Eabhrac, Seattle, San Francisco, Noida agus Bangalore. Le fada an lá, measadh Adobe mar cheann de na cuideachtaí ceannasacha i mbogearraí dearaidh agus cruthaitheacha, ach tharraing a cuid beartas, go háirithe an tsamhail praghsála bunaithe ar shíntiús don Adobe Creative Cloud, cáineadh poiblí agus dlíthiúil. Sa bhliain 2024, lean caingean shibhialta chomhpháirteach ó U.S. Federal Trade Commission agus ón U.S. Department of Justice.

I mí an Mheithimh 2024, tar éis aiseolais dhiúltacha maidir le hathruithe ar a téarmaí seirbhíse, dhearbhaigh Adobe go sainráite nach n-úsáidfeadh sí sonraí custaiméirí chun a samhlacha intleachta saorga (AI) a oiliúint.

I mí na Samhna 2025, d’fhógair Adobe Inc. comhaontú chun an chuideachta Semrush a fháil ar $1.9 billiún.

## Tagairtí

Catagóir:Cuideachtaí liostaithe ar an NASDAQ
Catagóir:Cuideachtaí liostaithe
Paston Letters

Is bailiúchán comhfhreagrais idir baill de theaghlach Paston, uaisle Norfolk, agus daoine eile a raibh baint acu leo i Sasana idir na blianta 1422 agus 1509 iad na ***Paston Letters*** . Cuimsíonn an bailiúchán páipéir stáit agus cáipéisí tábhachtacha eile freisin.

Is foinse phríomhúil aitheanta iad na litreacha le haghaidh eolais faoin saol i Sasana le linn Chogaí na Rós agus  thréimhse luath na dTúdarach.Tá suim ag teangeolaithe agus staraithe an Bhéarla iontu freisin, toisc gur scríobhadh iad le linn athraithe mhóir na ngutaí,  agus dearbhaíonn siad an t-aistriú ón Mheán-Bhéarla Déanach go dtí an Nua-Bhéarla Moch.

## Naisc sheachtracha
*Online version
*Paston letters on BBC
*www.tudorplace.com, pedigree of Paston
*Paston family tree online
*Description of other medieval letter collections: Stonor, Plumpton, Cely

## Tagairtí

Catagóir:Stair Norfolk
Catagóir:Bailiúcháin Leabharlann na Breataine
Catagóir:Bailiúcháin litreacha Meánaoiseacha
Catagóir:Téacsanna stairiúla meánaoiseacha
Catagóir:Cáipéisí ón 15ú haois
Catagóir:Bailiúcháin litreacha
Teaghlach Paston
Meideataimidín

Is cógas ainéistéiseach tréidliachta é **Meideataimidín** a bhfuil éifeachtaí támhaíoch láidre aige agus is druga neamhdhleathach atá ag teacht chun cinn é . 
## Tagairtí
Catagóir:Agónaí aidréineirgeach alfa-2
Catagóir:Iomasaililí
Catagóir:Támhacháin
Catagóir:Tréidliachtaí
Polasaí inimirce de chuid Rialtas Donald Trump

mion|289x289px|Agóid in aghaidh ICE, Colombus Ohio. Feabhra 2025
Insealbhaíodh Donald Trump mar Uachtarán na Stát Aontaithe den dara huair ar an 20 Eanáir 2025. In óráid a thug sé i dTeach na Comhdhála ar Chnoc an Chaipeatóil ar an lá sin, d'fhógair Trump go raibh "éigeandáil daoine" ann – ar theorainn na Stát Aontaithe le Meicsiceo – agus dúirt go raibh rún aige "na milliúin agus na milliúin coimhthíoch coiriúil a sheoladh ar ais chuig na háiteanna as ar tháinig siad".  Cuireadh cosc  ar imircigh ó Mheicsiceo teacht isteach sna Stáit Aontaithe. Bhí "éigeandáil" gairthe ar an teorainn theas ionas gur féidir an t-arm a úsáid i gcoinne ‘ionradh’ inimirceach.

## Díbirt
Bhí sé deacair tuairisc chruinn a fháil ó ICE ar líon iomlán na ndaoine a díbríodh as na Stáit Aontaithe le linn 2025. Ach d’fhógair an Department of Homeland Security i mí Dheireadh Fómhair figiúirí lenar luadh “record-breaking statistics”. Luadh go raibh 527,000 “illegal aliens” tugtha chun bealaigh “under the leadership of President Donald Trump” go dtí sin.  Measadh go mbeadh 600,000 díbeartha sa bhliain 2025. 

### Éire
Cuireadh 99 Éireannach amach as na Stáit Aontaithe idir Eanáir agus mí Mheán Fómhair 2025 (tá sin inchomórtais le 60 cás díbeartha i rith na bliana 2024, 37 Éireannach sa bhliain 2023, 17 sa bhliain 2022 agus deichniúr sa bhliain 2021).  Ag an am céanna, tháinig ardú mór ar líon na saoránach de chuid na hÉireann a d’iarr cúnamh i ndáil lena ndíbirt as na Stáit Aontaithe. Ní raibh a fhios go cruinn cá mhéad Éireannach a bhí sna Stáit Aontaithe in 2025 gan an cháipéisíocht chuí, agus meastacháin idir deich míle agus caoga míle duine. A mórchuid sin, thabharfaí *“*overstayers*”* orthu, daoine a raibh cead isteach acu go dleathach ach a d‘fhan nuair a chuaigh téarma an cheada sin i léig.

## Féach freisin

* Dara téarma Donald Trump

## Tagairtí

Catagóir:Inimirce go dtí na Stáit Aontaithe
Catagóir:Inimirce
Catagóir:Dara téarma Donald Trump
Cora Harkin

Is amhránaí, scríbhneoir amhrán agus seinnteoir iluirlisí popcheoil í **Cora Harkin**, atá seacht mbliana déag d’aois, ó Dhoire. Bhí ceol Cora le clos ar *BBC Introducing*, Q Radio (mar ar tarraingíodh aird uirthi mar “dhuine le súil a choinneail uirthi”), agus raon de stáisiúin phobail in Éirinn. Rinneadh agallaimh bheo léi chomh maith, agus seisiúin ar BBC Raidió Uladh agus BBC Raidió Feabhal.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Ceoltóirí as Tuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mná
Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh

Is gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh í **Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh** (Béarla: *European Union Drugs Agency* (**EUDA**)), aitheanta go dtí an bhliain 2024 mar an ** Lárionad Faireacháin Eorpach um Dhrugaí agus um Andúil i nDrugaí** (Béarla: *European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction* (*EMCDDA*)).  Bunaíodh í sa bhliain 1993, agus ceanncheathrú aici i Liospóin, an Phortaingéil. 

I mí Meithimh 2022, ghlac Comhairle an Aontais Eorpaigh le leasú a thug freagrachtaí níos leithne don ghníomhaireacht.

Is í EUDA an "pointe tagartha" ar úsáid drugaí agus ábhair sláinte gaolmhara, san áireamh heipitíteas, SEIF agus an eitinn.  Cé go bhfuil EUDA bunaithe san Eoraip, oibríonn sí le heolaithe, lucht déanta beartas agus na meáin ar fud an domhain.

## Misean
[mion | 250px | Ceann amháin den dá fhoirgneamh leis an ngníomhaireacht EUDA i [Liospóin]]

Is é mar aidhm ag an ngníomhaireacht ná bheith ina pointe tagartha le haghaidh taighde eolaíochta ar fadhbanna drugaí agus andúil iontu, agus ar na réitigh orthu siúd:  Tá ann sa mhandáid nua Iúil 2024 na tionscadail amhail is a leanas:
* Córas Foláirimh Drugaí
* Córas Measúnaithe Bagartha
* Líonra Saotharlann Foréinseach agus Tocsaeolaíoch

## Líonra agus tuairiscí
Faigheann EUDA a cuid sonraí go príomha ón "Líonra Reitox", grúpa pointí fócasacha  i ngach 28 ballstát den Aontas Eorpach, an Iorua, tíotha is iarrthóir don AE, agus an Coimisiún Eorpach.

Sa tuairisc bliantúil agus bullaitín staidrimh ar líne, faightear achoimre ar chúrsaí agus treochtaí druga san Eoraip.  I dteannta sin, tá bunachar sonraí druga ar fáil trí achoimrí náisiúnta.

Is féidir leis an ngníomhaireacht athruithe beartais a mholadh d'eagraíochtaí gur féidir leo iad a chur i bhfeidhm.  Mar shampla, sa bhliain 2015, foilsíodh an moladh far teideal 'Alternatives to punishment for drug-using offenders'.  Tá an moladh úd BBB na treoirlínte sonraithe ag na Náisiúin Aontaithe sa bhliain 1988 agus Comhairle na hEorpa  sa bhliain 2012.

## Comhpháirtíochtaí
Oibríonn an ghníomhaireacht le tíortha neamh-AE maraon le comhlachtaí idirnáisiúnta amhail is Clár na Náisiún Aontaithe chun Drugaí a Rialú ar Bhonn Idirnáisiúnta, An Eagraíocht Dhomhanda Sláinte, Grúpa Pompidou le Comhairle na hEorpa, an Eagraíocht Dhomhanda Chustaim, Interpol agus Europol.  Tá comhpháirtíochtaí aici fosta le non-heagraíochtaí neamhrialtasacha amhail is an *[[Trans-European Drug Information]] (TEDI).

[[Íomhá:EMCDDA building in Lisbon (1).JPG | mion | Palacete do Relógio an dara foirgneamh leis an ngníomhaireacht i Liospóin]]

== Féach freisin ==
* [[Oifig na Náisiún Aontaithe um Dhrugaí agus Coireacht]] (ONADC / UNODC)
* *Trans-European Drug Information (TEDI)

## Naisc sheachtracha
* Sláinte Phoiblí, tairseach oifigiúil an AE.

## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh
Cartlann Anna

Is inneall cuardaigh foinse oscailte é **Cartlann Anna** do leabharlanna scátha a sheol an t-ainm cleite Anna go gairid i ndiaidh iarrachtaí forfheidhmithe an dlí Z-Library a dhúnadh in 2022 . Bailíonn an suíomh taifid le chéile ó Z-Library, Sci-Hub, agus Library Genesis (LibGen), i measc foinsí eile. Tugann sí "an leabharlann oscailte is mó i stair an chine dhaonna" uirthi féin,  agus dúirt sí go bhfuil sé mar aidhm aici "na leabhair uile atá ann a chlárú" agus "dul chun cinn an chine dhaonna a rianú i dtreo na leabhair seo go léir a chur ar fáil go héasca i bhfoirm dhigiteach". Maíonn sí nach bhfuil sí faoi dhliteanas i leith íoslódálacha saothair atá faoi chóipcheart, ós rud é go n-innéacsaíonn an suíomh meiteashonraí ach nach óstálann sí aon chomhaid go díreach, ach ina ionad sin nascann sí le híoslódálacha tríú páirtí. Mar sin féin, cuir sí suas le coiscthe rialtais agus caingean dlí ó shealbhóirí ceart agus ó chomhlachais trádála foilsitheoireachta mar gheall ar an pháirt a ghlac sí i sárú cóipchirt mórscála.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Láithreáin gréasáin
Richard Winther

Ealaíontóir Danmhargach ab ea **Richard Ludvig Philip Weibull Winther** (23 Iúil 1926, Maribo – 30 Lúnasa 2007, Vindeby, an Danmhairg).  Dhírigh sé ar phéinteáil, grafaic, grianghrafadóireacht agus dealbhóireacht. Bhí tionchar ag Asger Jorn agus Richard Mortensen, araon ealaíontóirí Danmhargacha atá mar chuid den ghrúpa Linien, ar shaothar Richard.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2007
Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Catagóir:Dealbhóirí
Catagóir:Ealaíontóirí Danmhargeacha
Aontas Iarthar na hEorpa

Eagraíocht idirnáisiúnta agus comhaontas míleata ba ea **Aontas Iarthar na hEorpa** (**AIE**) (Béarla: *Western European Union* (*WEU*)) a tháinig i gcomharba ar Aontas an Iarthair (AI).  Cuireadh ar bun é sa bhliain 1954 le leasú ar  a síníodh sa bhlian 1948.  

Le linn an Chogaidh Fhuair, bhí ann i mBloc an Iarthair na ballstáit den AIE, i dteannta leis na Stáit Aontaithe Mheiriceá agus Ceanada, mar chuid den Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh (ECAT / NATO).

Tháinig an Cogadh Fuar chun deiridh c. 1991.  De réir a chéile i ndiaidh sin, tógadh institiúidí agus freagrachtaí AIE san Aontas Eorpach (AE) isteach, providing central parts of the EU's new military component, the European Comhbheartas Slándála agus Cosanta (CBSC).  Tháinig an próiseas seo chun deiridh dá bhliain 2009 nuair a tháinig i bhfeidhm le Conradh Liospóin clásal dlúthpháirtíochta (nach ionann go cruinn é agus clásal um chosaint fhrithpháirteach AIE) idir ballstáit an AE.    Mar thoradh ansin, ar an 31u Márta 2010, shocraigh na stáit a bhí ina bpáirtithe sa Chonradh Leasaithe na Bruiséile an conradh úd féin a thabhairt chun críche.  Ar an 30ú Meitheamh 2011, tháinig AIE go hoifigiúil chun deiridh.

## Tagairtí

Catagóir:Aontas Iarthar na hEorpa
Séitéireacht

[mion|Is féidir [bileog leideanna a úsáid le séitéireacht a dhéanamh.]]
Is ionann **séitéireacht** agus an gníomh a bhaineann le gan cloí le sraith rialacha chun buntáistí a fháil, nach dtugann aon duine eile faoi deara de ghnáth. Cuimsíonn seo gnímh breabaireachta, fabhair, agus finíochais. Is féidir leis na rialacha a sháraítear a bheith follasach,  nó is féidir leo a bheith ó chód iompraíochta neamhscríofa bunaithe ar mhoráltacht, eitic, nó nósanna. Cuirtear *séitéir* nó *caimiléir* ar dhuine atá aitheanta mar gheall ar an séitéireacht.

## Tagairtí

Catagóir:Cealgaireacht
Catagóir:Mí-iompar
Catagóir:Moráltacht
Jack Bauer

Is carachtar ficsin agus príomhphearsa é **Jack Bauer** ar an sraith teilifíse Fox, *[[24 (sraith teilifíse)|24]].* Dé ghnáth, bíonn obair Bauer bunaithe ar mhórionsaí sceimhlitheoireachta a chosc sna Stáit Aontaithe Mheiriceá, ag tarrtháil saolta sibhialtach, agus riaracháin rialtais.

Is é an t-aisteoir Kiefer Sutherland mar Jack Bauer sa sraith teilifíse agus an físchluiche. I ndiaidh ocht shéasúr rathúil a chríochnaigh ar 24ú Bealtaine, 2010, tugadh an sraith ar ais do naoú sheasúr, a eisíodh ar an 5ú Bealtaine, 2014. Ba chóir go n-eiseofar scannán; ach cuireadh deireadh leis an chomhrá mar gheall ar easaontas conraidh le Fox.

## Tagairtí
Club-Mate

Is deoch shúilíneach chaiféin le húsc mate í **Club-Mate** (fuaimniú Gearmáine: [ˈklʊp ˈmaːtə]), ar fáil ón Ghrúdlann Loscher (*Brauerei Loscher*) in Münchsteinach, An Ghearmáin, a chumadh i 1924. Tá 20mg de chaiféin in achan 100ml, 5 g de shiúcra in achan 100ml. agus 20 calra in achan 100 ml, níos lú ná an mhórchuid de dheochanna fuinnimh. Tá Club-Mate ar fáil i mbuidéil 0.33 lítear agus 0.5 lítear.

## Tagairtí

Catagóir:Deochanna
All your base are belong to us

[mion|319x319px|An nath cainte mar a bhfeictear i réamhrá ''[Zero Wing*.]]
Is [[Méim Idirlín|méim]] ón [[Idirlíon]] í "*'All your base are belong to us*'", bunaithe ar nath cainte drochaistrithe ón [[Preabradharc|phreabradharc]] tosaigh den fhíschluiche Seapánach *Zero Wing''. Chonacthas an nath cainte den chéad uair ar an eisiúint Eorpach den chluiche ar an Sega Mega Drive i 1991, aistriú den chluiche stuara Seapánach ó 1989.
Seán Ó Morónaigh

Bhí baint mhór ag **Seán Ó Morónaigh**, as Úlla i gContae Luimnigh (timpeall 1940 - 24 Aibreán 2023), le cur chun cinn na drámaíochta Gaeilge ar fud na tíre go dtí na 2020idí.   Fear mór drámaíocht phobail a bhí ann, fear a chaith a shaol le cur chun cinn dhrámaíocht na Gaeilge. 

Oifigeach de chuid na cúirte ba ea é roimh dul ar scor.

## Stiúrthóir
Faoi stiúir Sheáin Uí Mhorónaigh a chuir an Comhlachas borradh mór sna 1990idí faoi dhrámaíocht na Gaeilge in ollscoileanna na tíre. Ba í sin ré órga na drámaíochta Gaeilge i measc na mac léinn agus í faoi bhláth in áiteanna amhail Ollscoil na hÉireann, Corcaigh, Ollscoil na hÉireann, Baile Átha Cliath, Ollscoil Chúil Raithin agus Ollscoil na hÉireann, Gaillimh.

Bhí borradh faoi dhrámaíocht na Gaeilge sa tréimhse sin, go háirithe in ollscoil na Gaillimhe. Ba as Cumann Drámaíochta an choláiste sin a d’eascair an compántas Na Fánaithe agus is iomaí duine atá ag plé le saol na drámaíochta, na teilifíse agus na meán inniu arbh iad Seán Ó Morónaigh agus an Comhlachas a thug ardán ar dtús dóibh.

## Saothair
Rinne Seán Ó Morónaigh obair mhór freisin i dtaobh athfhoilsiú agus léiriú drámaí agus agallaimh mhuintir na Gaeltachta. Ar an saothar is mó a luaitear leis tá *Agallamh na hÉigse, Cíoradh agus Cnuasach*, (2002), mór-chnuasach d’agallaimh bheirte, lúibíní, ceapóga agus amhráin saothair,  agus físeáin ag gabháil leo.

Chuir Ó Morónaigh roinnt saothar in eagar chomh maith 

* *Drámaíocht ó dhúchas – ó Bhéalaithris Thaidhg Uí Chonchubhair*, (2005), ina bhfuil dánta agus agallamh leis an fhile Ciarraíoch as Lios Tuathail, 
* *Drámaí ó Thobar Mhúscraí le Conchubhar Ó Deasmhumhna* (2013), curtha in eagar ag Áine Uí Chuill agus Seán Ó Morónaigh agus 
* *Eachtra an Ghobáin Saoir*, dráma le Risteard de Hindeberg atá bunaithe ar léiriú a rinne Aisteoirí an tSean-Phobail ar an dráma in 2008.

## Féach freisin

* Féile Náisiúnta Drámaíochta

## Naisc sheachtracha
Seán Ó Morónaigh ar Raidió na Gaeltachta, Iris Aniar 2016

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh
Catagóir:Daoine as Tiobraid Árann
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Aontas an Iarthair

Ba chomhaontas míleata é **Aontas an Iarthar** (*AI*) (Béarla: *Western Union* (**WU**)), aitheanta fosta mar *Eagraíocht Chonradh na Bruiséile*), bunaithe sa bhliain 1948 idir an Fhrainc, an Ríocht Aontaithe (RA) agus na trí tíortha Benelux (an Bheilg, an Ísiltír, Lucsamburg), chun Conradh na Bruiséile a chur i bhfeidhm.  Faoin gConradh úd, d'aontaigh na "cúig cumhachtaí" oibriú in éineacht le chéile i réimse cosanta, maraon le réimsí polaitiúil, eacnamaíochta agus cultúrtha.  Is réamhtheachtaí é an tAontas d'Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh (ECAT / NATO) agus Comhbheartas Slándála agus Cosanta (CBSC) an Aontais Eorpaigh (AE).

Le linn  (1950–1953), aistríodh ceanncheathrú, foireann agus pleananna Eagraíocht Cosanta Aontas an Iarthair (ECAI / WUDO) go dtí ECAT, faoi cheannas Ard-Cheanncheathrú na gCumhachtaí Comhghuaillíocha san Eoraip (ACCCE).  Nuair a theip ar an gComhphobal Eorpach Cosanta sa bhliain 1954, d'fhorbair Aontas an Iarthair go hAontas Iarthar na hEorpa (AIE) trí Comhdhálacha Londan agus Pháras agus Conradh Leasaithe na Bruiséile.   Tháinig chun maith an Iodáil agus an Ghearmáin Thiar san Aontas isteach.  

## Nótaí

## Tagairtí

Catagóir:Aontas an Iarthair
Trisceaideacafóibe

mion|Painéal ardaitheora i bhfoirgneamh sna Stáit Aontaithe Mheiriceá, ag dul ón 12ú urlár go dtí an 14ú urlár.
Is ea **trisceaideacafóibe** (ón tSéan-Ghréigis τρεισκαίδεκα *(treiskaídeka)* 'trí déag' agus an tSéan-Ghréigis φόβος *(fóbos)* 'eagla') eagla nó seachaint den uimhir trí déag. D'úsáid an téarma chomh luath le 1910 le Isador Coriat in *Abnormal Psychology*.

## Tagairtí

Catagóir:Síceolaíocht
Benelux

Is comhaontas polaitiúil agus eacnamaíochta é **Aontas Benelux** (; ; ; ) nó ach amháin **Benelux**, agus ann trí stát in aice a chéile i nIarthar na hEorpa: an Bheilg, an Ísiltír agus Lucsamburg.

Is portmanta é an t-ainm déanta leis na chéad litreacha d'ainmneacha gach tír.  Chonacthas é don chéad chéad uair sa bhliain 1944 mar ainm an aontas custaim.  (Dar le *[[The Economist]]*, ámh, cumadh é i mí Lúnasa 1946 ag comhfhreagraí an nuachtáin sa Bheilg.)  Úsáidtear anois é chun trácht a dhéanamh ar an ngrúpa geografach, eacnamaíochta agus cultúrtha desna trí tíortha.

## Tagairtí
Dragon Hunters

**Dragon Hunters** cruthaithe ag Arthur Qwak agus léirithe ag an gcomhlacht Francach Futurikon i gcomhléiriú le France 3, Super RTL, RTL-TVI (séasúr 1) agus Your Family Entertainment (ar a dtugtaí RTV Family Entertainment roimhe seo don shéasúr 1) le rannpháirtíocht Canal J, VRT (séasúr 1) agus GA&A (séasúr 2) i gcomhar le Carrimages (séasúr 1). Leanann sé eachtraí beirt shealgairí ar fruiliú trí shaol meánaoiseach de thalamh snámhach atá á sceimhliú ag bagairt an-éagsúil arrachtaigh ar a dtugtar dragain le chéile. Tá scannán gné 3-T agus cluiche físeáin bunaithe ar an gcruinne chruthaitheach chéanna eisithe freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2006
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2012
Catagóir:Cláir do pháistí
Catagóir:Cláir Teilifíse na Fraince
Scótar báneiteach

Lacha mhór mhara is ea **an scótar báneiteach** (***'Melanitta deglandi***'). Tagann ainm an ghéinis ón tSean-Ghréigis * , "dubh" agus  "lacha". Comórann  an t-éaneolaí Francach Côme-Damien Degland.

## Tagairtí

Catagóir:Melanitta
Catagóir:Éin dhúchasacha Alasca
Catagóir:Éin Cheanada
scoter Scótar báneiteach
''Melanitta deglandi''
Biological Invasions

Is iris eolaíoch phiarmheasúnaithe maidir ar bhitheolaíocht ionraí í ***Biological Invasions *** atá foilsithe ag Springer Science+Business Media .

## Achoimriú agus innéacsú
Tá achoimre agus innéacsú á dhéanamh ar an iris i Scopus.  agus san Science Citation Index Expanded .  De réir an *Journal Citation Reports*, tá fachtóir tionchair de 3.133 ag an iris in 2020. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

*
Lolcat

mion|273x273px|Méim lolcat ag baint úsáide as gramadach agus litriú mícheart ar dhóigh ghreannmhar.
Is íomhá mhacra de chat amháín nó a lán cat é **lolcat**, nó **LOLcat**. Tá sainstíl ag na híomhánna lolcat, agus bíonn siad míchruinn ó thaobh na gramadaí de. 

Is comhfhocal ón Bhéarla é lolcat, ag úsáid an ghiorrúcháin *[[LOL]]* (*laughing out loud* (gáire os ard sa Ghaeilge), agus an focal "cat". Is iad **cat macra** nó **méim chat** comhchiallaigh do lolcat, ó tharla go bhfuil na híomhánna mar íomhá mhacra agus is séanra cáiliúil de mhéim Idirlín iad.

## Tagairtí
Conradh an Atlantaigh Thuaidh

Is bunús dlíthiúil é **Conradh an Atlantaigh Thuaidh** (Béarla: *North Atlantic Treaty*) d'Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh (ECAT), agus cuirtear an eagraíocht i bhfeidhm aige.  Síníodh an conradh in Washington, D.C., ar an 4ú Aibreán 1949.

## Tagairtí
Conradh Dunkirk

Ba *Conradh Comhaontais agus Cúnaimh Fhrithpháirtigh* é **Conradh Dunkirk** (Béarla: *Treaty of Dunkirk*) idir an Fhrainc agus an Ríocht Aontaithe, i gcoinne ionsaí Gearmánaigh a d'fhéadfadh teacht aníos, i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda.  Ar chúis cosainte in aghaidh an Aontais Sóivéadaigh ba ea an bhagairt seo.

Síníodh an conradh ag Dunkirk ar an 4ú Mhárta 1947, agus tháinig i bhfeidhm ar an 8ú Meán Fómhair 1947.  Dar lena , bhíothas i bhfeidhm le caoga bliain.

Tháinig an Conradh roimh  1948, a chuir ar bun Aontas an Iarthair idir an Bheilg, an Fhrainc, Lucsamburg, an Ísiltír agus an Ríocht Aontaithe.  D'éirigh an tAontas ina Aontas Iarthar na hEorpa sa bhliain 1955, nuair a leasaíodh Conradh na Bruiséile sa bhliain 1954 agus tugadh cead isteach don Iodáil agus don Ghearmáin Thiar.

## Féach freisin
* Conradh an Atlantaigh Thuaidh
* Conradh ag bunú establishing the European Defence Community

## Tuilleadh le léamh
* *[https://www.cvce.eu/en/obj/treaty_of_alliance_and_mutual_assistance_between_the_united_kingdom_and_france_dunkirk_4_march_1947-en-1fb9f4b5-64e2-4337-bc78-db7e1978de09.html Treaty of Alliance and Mutual Assistance between the United Kingdom and France]*

## Tagairtí
SS Al Rawdah

Ba long í an **SS Al Rawdah** nó an **HMS Al Rawdah.**   Tógadh í in 1911.  Ó 1939 go dtí go dtí 12 Feabhra 1941, baineadh úsáid aisti mar bhunáit mhíleata agus long phríosúin inar cuireadh poblachtaigh agus imtheorannaithe na Sé Chontae.

## Naisc sheachtracha

* Tom Hartley, ‘The SS Al Rawdah’, 2025

## Féach freisin

* HMS Belfast
* Ré na Práinne

## Tagairtí

Catagóir:Béal Feirste
Catagóir:Longa
Catagóir:Ré na Práinne
Oifigeach de chuid na cúirte

mion|Oifig an chléirigh, Tombstone Courthouse State Historic Park, Arizona
Is éard atá i gceist le **cléireach cúirte** ná oifigeach de chuid na cúirte a choimeádann taifead ar agus a riarann gach imeacht cúirte.

## Féach freisin

* Cléireach dlí (riarthóir, céimí dlí de ghnáth, a ghníomhaíonn mar chúntóir do bhreitheamh nó d'aturnae)

## Tagairtí

Catagóir:Gairmeacha
Catagóir:Cúirteanna
Catagóir:Cléirigh
Conradh na Bruiséile

Conradh bunaithe Aontas an Iarthair (AI) ba ea **Conradh na Bruiséile** (Béarla: *Treaty of Brussels*; luaite fosta mar *Chomhaontú na Bruiséile*).  Foráladh sa chonradh comhar míleata, eacnamaíochta, sóisialta agus cultúrtha idir na ballstáit, maraon le clásal cosanta frithpháirteach.

## Stair
Síníodh Conradh na Bruiséile ar an 17ú Márta 1948 ag an mBeilg, an bhFrainc, Lucsamburg, nÍsiltír agus an Ríocht Aontaithe mar fhorbairt .

Idir an dá linn, síníodh Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh (ECAT) eas created chun Conradh an Atlantaigh Thuaidh a chur i bhfeidhm.  I mí na Nollag 1950, shocraigh baill Aontas an Iarthar  the ceanncheathrú, foireann agus pleananna de chuid Eagraíocht Cosanta Aontas an Iarthair (ECAI / WUDO) a aistriú go ECAT.

Tar éis ECAT, síníodh sraith conarthaí eile: Eagraíocht um Chomhar agus Fhorbairt Eacnamaíochta (Aibreán 1948), Comhairle na hEorpa (Bealtaine 1949) agus an Comhphobal Eorpach do Ghual agus Cruach (Aibreán 1951).  Mar thoradh, fágadh Conradh na Bruiséile ar lár.  Níor éirigh le Conradh ag bunú Chomhphobal Cosanta na hEorpa áfach, agus dá bharr leasaíodh an Conradh sa bhliain 1954 ag Comhdháil Pháras.  Faoi réim Chonradh Athraithe na Bruiséile (CAB) cruthaíodh Aontas Iarthar na hEorpa (AIE), agus tháinig an Iodáil agus an Ghréasáin isteach mar bhaill.  Cé go raibh an tAontas úd í bhfad níos lú cumhachtach ná a réamhtheachtaí, tháinig forghabháil na Gearmáine chun deiridh agus í ina ball den AIE, i gcomhréir leis an gConradh Ginearálta.

Nuair a bhfuair an tAontas Eorpach (AE) a coastal cosanta frithpháirteach féin faoi réir  sa bhliain 2009, ba léir é do gach nach raibh feidhm a thuilleadh leis an AIE.  Ar an ábhar sin, cuireadh deireadh le CAB ar an 31ú Marta 2010, agus dúnadh comhlachtaí uile AIE ar an 30ú Meitheamh 2011.

## Tagairtí
Conradh ag bunú Chomhphobal Cosanta na hEorpa

Is conradh maidir le lánpháirtiú Eorpach é **Conradh ag bunú Chomhphobal Cosanta na hEorpa** (*CCE*) (Béarla: *Treaty establishing the European Defence Community* (**EDC**), aitheanta fosta mar *Chonradh Pháras*) a gcuirfeadh arm cisteanna Eorpach ar bun, laistigh d'Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh (ECAT).

260px | Stádas daingnithe
 

Síníodh an conradh ar an 27ú Bealtaine 1952 ag an mBeilg, Lucsamburg, an nÍsiltír, an bhFrainc, an nIodáil agus an nGearmáin Thiar.  Dar le hAirteagal 129 den Chonradh, is féidir tíortha eile a éirí ina mball.

Faoin mbliain 1954, ní raibh an cinneadh daingnithe ach ag ceithre den sé shínitheoir.  Níor chríochnaigh an Fhrainc nó an Iodáil an próiseas, tar éis do  é a chur ar atráth go héiginnte sa bhliain 1954.  Níor cuireadh riamh an conradh go foirmiúil ar neamhní agus b'fhéidir é go ndaingneofar fós e.   Mar gheall ar athruithe polaitiúla le scaitheamh — Ionradh na Rúise ar an Úcráin (2022) agus ath-toghadh Uachtaráin SAM, Donald Trump (2024) — táthar ag smaoineamh arís ar an gconradh.  Ar an 3ú Aibreán 2025, cuireadh bille chun CCE a daingniú os comhair Oireachtas na hIodáile.

## Féach freisin
* Stair an Aontais Eorpaigh
* Aontas an Iarthair
* Aontas Iarthar na hEorpa
* Comhphobal Polaitiúil Eorpach (1952)
* Comhbheartas Eachtrach agus Slándála (1993 &ndash; anois)
* Comhbheartas Slándála agus Cosanta an Aontais Eorpaigh (1999 &ndash; anois)
* Conradh na Bruiséile
* Gníomhaireacht Eorpach um Chosaint

## Tagairtí
Comhphobal Polaitiúil na hEorpa (1952)

Sa bhliain 1952, moladh é go gcruthófaí **Comhphobal Polaitiúil na hEorpa** (**CPE**) (Béarla: *European Political Community* (*EPC*))  mar comhcheangal den the existing Comhphobal Eorpach do Ghual agus Cruach (CEGC) a bhí ann agus Comhphobal Cosanta na hEorpa (CCE) a moladh.  Dar leis an dréacht den chonradh curtha le chéile ag tionóil an CEGC (Parlaimint na hEorpa mar atá anois), bheadh ann tionól tofa go díreach ("Teach na nDaoine"), seanad ceapadh ag parlaimintí náisiúnta agus feidhmiúchán freagrach don tionól.

Theip ar an CPE sa bhliain 1954 áfach toisc nár daingníodh CCE ag 
Tionól Náisiúnta na Fraince, de dheasca caillteanas a cheannais náisiúnta.  Ina dhiadh sin, bhuail ceannairí Eorpacha le chéile  Messina sa bhliain 1955 agus chuir the Ciste Spaak ar bun, a mholfadh Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa (CEE).

mion | 650px | center | Eagraíocht mar a bheadh.

## Féach freisin
* Stair an Aontais Eorpaigh
* Comhdháil Messina
* Comhphobal Cosanta na hEorpa
* *[[European Political Co-operation]]

== Naisc sheachtracha ==
* *The European Political Community'' ar CVCE (Lárionad um Staidéar Eorpach)

## Tagairtí

Catagóir:Aontas Eorpach
Blàrag a' Bhò

Ba chlár teilifíse é **Blàrag a' Bhò** a craoladh ar BBC Alba.

## Liosta cláir

# Pàrtaidh Iongnaidh (Eanáir 5, 2009)

## Tagairtí

Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine
Catagóir:Cláir BBC
Catagóir:Cartúin
Foclóir Gaedhilge agus Frainncise de hAe

Foilsíodh ***[[Foclóir Gaedhilge agus Frainncise de hAe|Foclóir Gaedhilge agus Frainncise]]*** le Risteárd de hAe i 1952.

Deir de hAe sa réamhrá:

"Ní raibh sé i gceist nuair a thosuigh mé ar an obair seo caighdeán oifigiúil a bheith ann do leitriú na Gaeilge agus, dá bhrígh sin chlaoidh mé leis an leitriú atá i bhFoclóir Uí Dhuinnín óir is é seo an leitriú ar baineadh feidhm as i bhfurmhór na leabhar a foilsíodh le céad bliain anuas"


D'fhág an chaoi go raibh an Ghaeilge sa seanchló go raibh an foclóir "deacair ag foghlaimeoirí é a úsáid" sna blianta dar lean dar l'Henri Leperlier, cé go bhfuil sé "an-úsáideach maidir le haistriúcháin". Mheas sé freisin go bhfuil sé dírithe ar "theanga liteartha" agus nach bhfuil "béim go leor ar an bhFraincis nua-aimseartha." Mar sin féin, luaigh sé é ar na beagán eisceachtaí le Gaeilgeoirí a bheith "fós ag brath ar an mBéarla" chun eolas a chur ar theangacha eile.

Luaigh Dónall Ó Riagáin go raibh sé fós ag braith ar fhoclóir de hAe agus é ag scríobh i bhFraincis breis agus leathchéad bliain ní ba dhéanaí.

## Féach freisin
* *[[Foclóir Póca Gaeilge-Fraincis]]* (Loïg Cheveau, 2009) le ceannach
* Foclóirí na Gaeilge

## Tagairtí

Catagóir:Foclóirí Gaeilge
*
Catagóir:Foclóirí
*
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1952
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1950idí
Catagóir:1952
Peintiméadar iambach

[mion|Soinéad 79, leathanach ceathairfhillte de shoinéid [Shakespeare, leagan 1609]]
'Sé an **peintiméadar iambach** an mheadaracht nó rithim arbh gnáth le William Shakespeare a úsáid ina chuid saothar.

Rinne Sorcha de Brún, léachtóir Litríochta agus Teanga na Nua-Ghaeilge in Ollscoil Luimní,  aistriúcháin ar roinnt des na soinéid ag Shakespeare ón mbun-Bhéarla go Gaeilge.  Foilsíodh iad san iris COMHAR sa bhliain 2025/2026.

Rinne Muiris Sionóid aistriúchán ar na soinéid ón mbun-Bhéarla go Gaeilge chomh maith, sa bhliain 2006.  "Is amhlaidh go bhfuil grinn staidéir déanta aige ar na dánta, agus iad curtha in ord nua, a insíonn roinnt scéalta dar leis. Tá a chuir chuige molta go mór i réamhrá ag Máire Mhac an tSaoi. Chloígh sé go dlúth leis an meadaracht peintiméadar iambach. D'fhág sin go raibh ar a fhoclóir a ransú, leaganacha liteartha nó canúnacha a tharraingt chuige féin, agus scaití béim neamhghnách a chuir in iúl le líne faoi siolla. Ar ndóigh bhain Shakespeare feidhm as gutaí fada chun na críche céanna."

## Féach freisin

* Soinéad
* Peintiméadar dachtalach

## Naisc sheachtracha

* Muiris Sionóid, *Rotha Mór an Ghrá*  (Crigean Press, 2006) ISBN 0953765199

## Tagairtí

Catagóir:Soinéid
Catagóir:Filíocht
Catagóir:Shakespeare
Céataimín

Is ainéistéiseach ginearálta a dhíorthaítear  ó chioglaiheacsanón agus freasaitheach  gabhdóra NMDA é **céataimín**, a bhfuil airíonna analgéseacha agus draíochta aige. a úsáidtear go míochaine le haghaidh ainéistéise, dúlagar agus bainistíocht pian. Tá céataimín ann mar a dhá eanantaiméir,S-(escéataimín) agus R- (arcéataimín), agus tá gníomh frithdhúlagrach aige a bhfuil meicníochtaí eile i gceist leis chomh maith le freasaitheacht NMDA.

## Tagairtí

Catagóir:Anailgéisigh
Catagóir:Substaintí ceimiceacha le haghaidh leigheas éigeandála
Catagóir:Frithdhúlagráin
Catagóir:Ainéistéisigh ghinearálta
Catagóir:Támhacháin
Catagóir:Tréidliacht
Catagóir:Agónaí gabhdóra D2
Comhdhálacha Bonn–Pháras

mion | Léarscáil desna ceantair forghabhála sa Ghearmáin tar éis an Dara Cogadh Domhanda.

Síníodh **Comhdhálacha Bonn-Pháras** i mí Bealtaine 1952 agus tháinig i bhfeidhm sa bhliain 1955 tar éis daingniúcháin.  Cuireadh deireadh leo sin le forghabháil na Gearmáine Thiar ag na Comhghuaillithe.

Ba é cúis an mhoill idir síniú agus daingniú ná gur theip ar an bhFrainc an Conradh ag bunú Chomhphobal Cosanta na hEorpa a dhaingniú.  Ar deireadh thiar, d'éirigh le Rúnaí Gnóthaí Eachtracha na Breataine Anthony Eden leis an moladh go gceapfaí an Ghearmáin Thiar mar bhall d'ECAT.  Síníodh an conradh leasaithe i bPáras ar an 23ú Deireadh Fómhair 1954.  Tháinig an conradh i bhfeidhm ag cruinniú deireanach Ard-Choimisiún na gComhghuaillithe a tharla ag Ambasáid na Stát Aontaithe i mBonn ar an 5ú Bealtaine 1955 (5/5/55).

## Tagairtí
Meaití Jo Shéamuis Ó Fátharta

Craoltóir agus amhránaí ba ea **Meaití Jo Shéamuis Ó Fátharta** (1947 - 3 Eanáir 2025). Bhí sé ar dhuine de mheitheal tosaithe RTÉ Raidió na Gaeltachta agus é i measc an tseachtar clár-reachtairí a bhí ag obair sa stáisiún nuair a chuaigh sé ar an aer ar dtús i 1972.

## Saol
Chuir sé cláracha nuachta, irise agus spóirt i láthair ar an stáisiún. Is leis an gceol is mó a chuimhneofar air agus é ina cheoltóir agus amhránaí cumasach, ag seinm na feadóige móire, na bpíobaí uilleann agus i mbun portaíochta béil.  Bronnadh Corn Uí Riada ar Mheaití ag Oireachtas 2001 san Daingean.

Thug a chuid amhrán agus ceoil ar fud an domhain é le hOireachtas na Gaeilge: thaisteal sé go Ceanada chuig an 'Oireachtas bheag' thall ansin; chuaigh sé chuig an fhéile idirnáisiúnta cheilteach i Lorient na Briotáine le toscaireacht ón Oireachtas roinnt uaireanta agus go hAlbain chomh maith.

Rinne sé obair mhór chun taifeadtaí den cheol Gaelach a bhailiú agus a thaisceadh.  Ba mhinic Meaití ag taisteal na tíre ag seinm agus ag bailiú ceoil ag fleadhanna, seisiúin agus tionóil eile ceoil. Chuireadh sé an ceol sin i láthair a chuid éisteoirí ar a chlár 'Lán a' Mhála' ar RTÉ Raidió na Gaeltachta - ceoltóirí, fonnadóirí agus lucht portaíochta béil nach raibh mórán aithne ná iomrá ag an lucht éisteachta orthu roimhe sin.

Sna hAille in Indreabhán a rugadh Meaití Jó Shéamuis agus is ann a chaith sé a shaol. Sna 2010idí, bhí baint aige le Club Foghlaimeoirí Gaeilge an Spidéil.  Bhásaigh sé i dTeach Altranais Áras Chois Fharraige, An Spidéal ar an 3ú Eanáir 2025.  Cuireadh é i Reilig an Chnoic.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2025
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Lucht Raidió na Gaeltachta
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Bailitheoirí amhrán Éireannacha
Catagóir:Daoine curtha i reilig an Chnoic, Maigh Cuilinn
Catagóir:Láithreoirí raidió Éireannacha
2026

Is bliain choitianta í an bhliain **2026** (MMXXVI).

**Feabhra**

3 Feabhra:  D'éirigh Peter Mandelson as Teach na dTiarnaí i bhfianaise na conspóide Esptein.

2 Feabhra:  D'fhógair Ollscoil na Banríona, go scarfadh sí naisc le George Mitchell,  i bhfianaise na conspóide Esptein.

**Eanáir**

31 Eanáir:  D'éirigh Jon Burrows,  iarphóilín, ina cheannaire ar Aontachtóirí Uladh.

## Básanna

## Tagairtí


Catagóir:Blianta
Catagóir:Cúrsaí reatha
2026 sa teilifís

Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 2026.

## Eachtraí
### Eanáir

## Cláir theilifíse nua
### Éire
#### RTÉ

### An Ríocht Aontaithe

### Stáit Aontaithe

### Tíortha eile

## Stáisiún teilifíse
### Stáisiún teilifíse nua

## Cláir theilifíse
### Cláir theilifíse ag athrú stáisiún

### Cláir theilifíse ag filleadh

### Cláir theilifíse ag deireadh

## Básanna
### Eanáir

## Tagairtí

Catagóir:2026
Comhdhálacha Londan agus Pháras

Ba dhá chruinniú ghaolmhara iad **Comhdhálacha Londan agus Pháras** () a reáchtáladh i Londain agus Páras le linn Mheán Fómhair–Deireadh Fómhair 1954 chun stádas na Gearmáine Thiar a shainmhíniú.  Tháinig na cainteanna chun deiridh le síniú **Comhaontaithe Pháras**, a bhronn roinnt ceannais ar an Ghearmáin Thiar, a chríochnaigh an Ostair|forghabháil na Gearmáine agus a lig í in ECAT isteach.  I dteannta sin, glacadh an Ghearmáin Thiar agus an Iodáil san Aontas Iarthar na hEorpa isteach ar an 23ú Deireadh Fómhair 1954.

Tháinig na comhaontuithe i bhfeidhm ar an 5ú Bealtaine 1955 (5/5/55).  I measc na gcumhachtaí ag glacadh páirte, bhí ann Ceanada, an Bheilg, an Fhrainc, an Ghearmáin Thiar, an Iodáil, an Ísiltír, Lucsamburg, an Ríocht Aontaithe, na Stáit Aontaithe Mheiriceá agus baill ECAT eile.

## Nótaí

## Tagairtí

Catagóir:1954
William Anderson (oifigeach RAAF)

Bhí an leas-aermharascal **William Hopton Anderson** (30 Nollaig 1891 – 30 Nollaig 1975) ina cheannasaí sinsearach san Aerfhórsa Ríoga na hAstráile (RAAF). D'eitil sé le Cór Eitilte na hAstráile san Chéad Chogadh Domhanda, ag tuilleamh an Chros Eitilte Céimiúla agus Croix de guerre na Beilge le haghaidh a sheirbhís chomhraic le Scuadrún Uimh. 3 ar an bhFronta Thiar i 1917. An bhliain ina dhiaidh sin ghlac sé ceannas ar Scuadrún Uimh. 7 (Oiliúna) agus, níos déanaí, Scuadrún Uimh. 3. Bhí Anderson i gceannas ar Aerchór na hAstráile le linn a shaol gairid i 1920–21, sula ndeachaigh sé isteach san RAAF nuabhunaithe. An tríú hoifigeach is sinsearaí sa tseirbhís, bhí poist aige go príomha ar Bhord Aeir na hAstráile sna blianta idir an dá chogadh dhomhanda. Ceapadh ina Cheannasaí ar Ordú Impireacht na Breataine é i 1934, agus tugadh ardú céime dó go aer-cheannasóir i 1938.

Nuair a bhris an Dara Cogadh Domhanda amach, bhí Anderson ina Chomhalta Aeir le haghaidh Soláthair. Sa bhliain 1940, d'fheidhmigh sé mar Cheann Foirne Aeir idir leas-aermharascal Stanley Goble ag éirí as i mí Eanáir agus teacht an tUasal Charles Burnett, RAF, an mhí dár gcionn. Bhí sé i gceannas ar na Limistéir Cheannais Láir agus Thoir nuachruthaithe idir Nollaig 1940 agus Iúil 1943, ag filleadh ar an mBord Aeir mar Chomhalta Aeir le haghaidh Eagrú agus Feistiú ó Mheán Fómhair 1941 go Bealtaine 1942. Bhí Anderson ina bhunaitheoir agus ceannfort ar Scoil Fhoirne RAAF ó Iúil go Samhain 1943, ina dhiaidh sin ceapadh é ina aerchomhalta do phearsanra. Rinne sé seirbhís arís mar cheannfort Scoil Fhoirne ó Dheireadh Fómhair 1944 go dtí gur éirí sé as i mí Aibreáin 1946. Thug a chomhghleacaithe "Andy" nó "Mucker" air; fuair Anderson bás ar a bhreithlá sa bhliain 1975.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1975
Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Eitleoirí Astrálacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Saighdiúirí
Comhdháil Messina

mion | ''Palazzo Zanca'' i Messina, príomh ionad na Comhdhála

Sa bhliain 1955, bhuail na sé bhallstát den  (CEGC) le chéile ag **Comhdháil Messina** chun measúnú a dhéanamh ar an tslí a raibh ag éirí leis an gcomhphobal.  Mbeadh go deimhin go raibh, agus moladh tuilleadh lánpháirtithe Eorpaigh.  Mar thoradh an chinnidh seo, cruthaíodh sa bhliain 1957 Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa (CEE) agus Euratom.

## Tagairtí

Catagóir:1955
Loscadh Crans-Montana 2026

Ar an 1 Eanáir 2026, go moch ar maidin, maraíodh thart ar 40 duine i ndóiteán a tharla i gclub oíche / teach tábhairne san Eilvéis. Gortaíodh go dona thart ar 80 eile, dóite den dara nó tríú ghrád go minic.    Lasadh síleáil an tí nuair d'imigh spréachairí ó smacht.
clé|mion|220x220px|Le Bar Constellation

clé|mion|220x220px|Léaráid :  Uimhir 1, suíocháin'';''   Uimhir 4,  an t-aon staighre amach
clé|mion|220x220px|An baile

## Imeachtaí
Tharla an tubaiste  i mbaile Crans Montana,  ionad sciála  i gcantún Valais-Wallis  in iardheisceart na hEilvéise.   Bhí teacht na Bliana Nua á cheiliúradh sa bheár / club oíche "Le Constel" (Le Bar Constellation) ag thart ar 1.30 ar maidin agus daoine óga (16-25 bliain go háirithe) as tíortha éagsúla ann.

Bhí taispeántas piriteicniúil ar siúl san íoslach ag an am.  Spréachaire ba chúis leis an dóiteán. Bhí bean ina suí ar ghuaillí fhreastalaí beáir agus spréachaire ina lámh aici. Chuir sí an tsíleáil, déanta as adhmaid, trí thine de thimpiste.   Leath an tine de luas mire ina dhiaidh sin. Bhí an slua - trí chéad duine b'fhéidir - ina tháinrith agus ní raibh ach staighre amháin ann.

## Na híospartaigh
Tháinig ar a laghad seisear den dream a bhfuair bás  ó thíortha thar lear. Bhí 11 duine ar a laghad  faoi bhun 18 bliain d'aois.

Bhí lá náisiúnta dobróin fógraithe san Eilvéis don 9 Eanáir.

Bhí úínéirí an ionaid á gceistiú agus d'fhéadfadh sé go mbeadh cúiseanna dúnorgain á gcur ina leith.
## Féach freisin

* Tubaiste Stardust

## Tagairtí

Catagóir:2026
Catagóir:Stair na hEilvéise
Catagóir:Tubaistí de dhéantús an duine
Catagóir:Dóiteáin
Seanascal Shaorstát Éireann

Ba é **Seanascal Shaorstát Éireann** () ionadaí oifigiúil  mhonarc Shaorstát Éireann ó 1922 go 1936. De réir an ghnáis, ba phóst searmanaiseach den chuid is mó é. Mar sin féin, bhí conspóid leis, toisc gur mheas go leor Náisiúnaithe Éireannacha go raibh an oifig maslach do phrionsabail phoblachtacha agus gur siombail í de rannpháirtíocht leanúnach na Breataine i gcúrsaí na hÉireann, in ainneoin nach raibh aon bhaint ag an Seanascal le Rialtas na Breataine tar éis 1931. Ar an gcúis seo, laghdaigh Rialtas na hÉireann ról na hoifige le himeacht ama.

Thug achtú Reacht Westminster () i Londain sa bhliain 1931 neamhspleáchas reachtach iomlán do Shaorstát Éireann. Mar sin féin, mheas na hÉireannaigh gur baineadh amach neamhspleáchas reachtach iomlán i 1922. Baineadh ról an tSeanascail i Saorstát Éireann as an mBunreacht an 11 Nollaig 1936, tráth a d’éirigh Éadbhard VIII as a ríchathaoir mar rí ar an Ríocht Aontaithe agus ar na Tiarnais uile.

## Tagairtí

Catagóir:Saorstát Éireann
Uisge Lìte

Is abhainn in Albain *í Uisce Lìte* ().

Sníonn sí ó Mhonadh Pentland trí Dhún Éideann go dtí Uisge For ag an Lìte.

Tá sí 29 km ar leithead agus tá achar 117 km² ag a imchuach draenála.

Tá ionad cuairteoirí ag an Uisce in Àth na Sglèata.

## Craobh-aibhneacha
mion|clé|300x300px|Uisge Lìte os cionn Chlachan an Deadhain

Tá 5 fo-aibhneacha ag an Leith; an Allt Dheadhain, an Allt Kinleith, an Allt Ghorgaidh, an Allt Mhoireach, agus an Staing.

## Naisc sheachtracha
*The Water of Leith Conservation Trust
*Water of Leith

## Tagairtí

Catagóir:Aibhneacha na hAlban
Catagóir:Dún Éideann
Loch nam Breac Dearga

Is loch beag (nó lochan) in Albain é **Loch na mBreac Dearga**. Tá sé suite sa Ghàidhealtachd, lastuaidh de Loch Monar ar an bhfána thoir de Mhaoile Lunndaidh.

Sreabhann uisce ó Loch na mBreac Dearga isteach i nAllt a'Choire Fhionnaraich h agus as sin isteach i Loch Monar.

Tá Loch na mBreac Dearga ceangailte le Lochan Ghleann Srath Farair.

## Tagairtí

Catagóir: Lochanna na hAlban
Catagóir: Loch nam Breac Dearga
Loch Monar

Is loch mór in Albain é **Loch Monar** .  Tá sé suite i nGleann Srath Farair] i Siorrachd Rois agus Crombaigh sa Ghàidhealtachd, thart ar 5 mhíle siar ó Loch a' Mhuillidh agus thart ar 6 mhíle siar ó Loch Beannacharan .

De réir suirbhé a rinneadh sa bhliain 1903, bhí an loch thart ar 4 mhíle (6 km) ar fhad agus beagán faoi bhun 537 m ar leithead ag a phointe is leithne.  Tógadh damba sa bhliain 1960. Sa lá atá inniu ann tá Loch Monar thart ar 13 km ar fhad. Tá a achar draenála thart ar 106 km². Is taiscumair uisce óil é Loch Monar. Sníonn uisce Loch Calavie, Loch an Tachdaidh agus a' Ghead Loch isteach sa loch seo. Sníonn an t-uisce amach as an loch isteach i nGarbh-uisce agus ansin isteach in Abhainn Farair..

Tá Loch Monar suite sna sléibhte ag an taobh thiar de Ghleann Srath Farr. Tá cuid acu in aice láimhe:Sgùrr a' Chaorachain, Sgùrr Choinnich, Maoile Lunndaidh, Lurg Mhòr, Sgùrr a' Choire Ghlais agus Bidean a' Choire Sheasgaich.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Léarscáil den loch *Suirbhé Bhaitiméadrach ar Lochanna Úruisce na hAlban (1910).*
* Léarscáil Loch OS
* Gleann Strathfarrar
* Eolas do shiúlóirí ag Walkhighlands.co.uk (Béarla)
* Pictiúir
* Gazetteer na hAlban (Béarla)

Catagóir:Lochanna na hAlban
Abhainn Dubh

Is abhainn in Albain í **an Abhainn Dubh**. Sreabhann sí ó Loch na h-Àirde sna Tròiseachan san iarthar go dtí Sruighlea san oirthear.

Ó Shruighlea go dtí an fharraige, tugtar an tUisge For uirthi, cé go dtugtar an *River Forth* air an abhainn ar fad sa Bhéarla,  an Abhainn Dubh agus an tUisge For araon.

Taobh amuigh de Shruighlea, athraíonn nádúr na habhann toisc go sroicheann an taoide Sruighlea, agus bhí sé indéanta do shoithí farraige seoladh a fhad le Sruighlea.

Catagóir:Aibhneacha na hAlban