open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Éiceolaíocht

[mion|Beach ag bailiú [Neachtar|neachtair]]
Is éard atá san **éiceolaíocht** brainse den eolaíocht a dhéanann staidéar ar dháileadh agus ar líonmhaireacht na n-orgánach beo, agus an idirghníomhaíocht idir orgánaigh agus a dtimpeallacht is a gcomhshaol. Taispeánann an eolaíocht seo go bhfuil na neacha beo uile ag brath go mór ar a chéile. Mar shampla, tá na beacha is na plandaí spleách ar a chéile, de bhrí go bpailníonn na beacha na plandaí agus go gcothaíonn na plandaí na beacha. 

Go minic, agus níos minice ná riamh b'fhéidir, cuireann gníomhaíochtaí daonna isteach go tubaisteach ar an gcomhshaol, agus bíonn an dochar seo tubaisteach do dhaoine ina dhiaidh sin. Uaidh sin, tá tábhacht as an gcoiteann ag baint leis an éiceolaíocht, féachaint an féidir tubaistí dá leithéid a sheachaint. 

Glactar leis gurb é an cine daonna atá ceannasach ar éiceolaíocht an domhain, sa mhéid gur fearr an duine ná neart orgánach eile chun riachtanais an tsaoil a bhaint amach. Is mó an tionchar atá ag an duine ar an domhan ná mar atá aon orgánach eile. 

## Féach freisin

* Éiceamharú
* Éiceolaíocht tírdhreacha
* Pailé-éiceolaíocht

## Tagairtí
Polaitíocht

[mion|"Marcas de Grás", [Breithiúnas, dráma le  Máiréad Ní Ghráda ]]
Próiseas agus modh na cinnteoireachta i measc daoine is ea an **pholaitíocht**. Baineann sé le gach gné don idirghníomhaíocht i ngrúpaí, i gcúrsaí gnó, acadúla, creidimh agus rialtóireachta. Ó cuireadh eagar ar dhaoine an chéad lá ba ghá dóibh dualgaisí agus pribhléidí a roinnt eatarthu agus ba chuid nádúrtha den éabhlóid é go mbeadh iomaíocht agus comhoibriú ann. mion|Feachtas toghchánaíochtaDe réir mar a d'éirigh na grúpaí daoine níos sofaisticiúla cuireadh tús le ceirdeanna speisialta ar nós sagairt, dlíodóirí, bailitheoirí cánach, riarthóirí agus mar sin de agus d'fhorbairt córais éagsúla chun an comhoibriú agus an iomaíocht eatarthu a choinneáil faoi smacht. 

Is ón bhfocal Gréigise *polis* a thagann 'polaitíocht', rud a léiríonn cé chomh lárnach is atá an chathair mar ionad polaitiúil. De ghnáth is i gcomhthéacs riarachán rialtais a phléitear an pholaitíocht inniu.

## Idéolaíocht pholaitiúla
* Coimeádachas
* Cumannachas
* Daonlathas
* Faisisteachas
* Liobrálachas
* Monarcacht
* Oligarcacht
* Sóisialachas
* Ainriailachas
Sa pholaitíocht nua-aimseartha roinntear an idé-eolaíocht ina dhá leath - an Eite Chlé is an Eite Dheis. 

É sin ráite tá sé fíor dheacair idirdhealú a dhéanamh idir an dá fhealsúnacht i dtíortha daonlathacha na hEorpa. 

In Éirinn bheadh sé deacair an t-idirdhealú sin a dhéanamh go mór mhór idir na príomhpháirtithe. Bheadh sé deacair ag aon saineolaí é sin a dhéanamh.

## Féach freisin
Breithiúnas, le  Máiréad Ní Ghráda

## Tagairtí

*
Catagóir:Cultúr
Conchúr mac Neasa

Rí ar Chúige Uladh ba ea **Conchúr mac Neasa**.  De réir traidisiúin, bhí sé ar dhuine de na ríthe ba chumasaí sa tír, ach níl aon fhianaise stairiúil ann faoi toisc gur mhair sé sa tréimhse réamh-Chríostaí. Tugtar An Rúraíocht mar ainm ar an tsraith scéalta a chuireann síos ar a réim.

Ba í Eamhain Mhacha a phríomhchathair, agus An Chraobh Rua a tugadh ar na saighdiúirí a bhí aige. 

Cathbhadh a bhí ina dhraoi aige, agus tráth ar rugadh leanbh, thuar an draoi go mbeadh sí níos áille ná bean ar bith eile in Éirinn, go bpósfadh Conchúir í, agus go mbeadh brón agus ár ann dá bharr.  Dá bhrí sin, thug sé Deirdre (brón) mar ainm uirthi.  Insítear a scéal in Oidheadh Chlainne Uisnigh.

Ba le linn Chonchúir a tháinig Cú Chulainn chun cinn agus tá a chuid eachtraí agus eachtraí eile le fáil sa Táin.

## Bás Chonchúir mhic Neasa

De réir an tseanchais, fuair Conchúr bás ar an gcéad Aoine Chéasta de bharr na feirge a tháinig air nuair a insíodh dó go raibh Mac Dé tar éis a bheith curtha chun báis. Bhí Conchúr tinn an uair sin de bharr liathróid chatha a bhí sáinnithe ina cheann. Bhí an liathróid sin déanta as inchinn Mheas Geaghra, a meascadh le beagán aoil chun liathróid bheag chrua a dhéanamh. Is é Conall Cearnach a mharaigh Meas Geaghra agus a rinne an liathróid inchinne, cé gur Cead mac Mághach a scaoil an liathróid le Conchúr agus cath ar siúl idir na Connachta agus na hUlaidh. Chuaigh an liathróid i sáinn i gcloigeann Chonchúir mhic Neasa agus dúirt na lianna leis gur baol go bhfaigheadh sé bás dá mbainfí an liathróid as a chloigeann. Thairis sin, bheadh ar an rí gach strus, stró, agus brú a sheachaint mar d'fhéadfadh an liathróid léim óna chloigeann de bharr an iomarca struis.

Ar Aoine Chéasta, tháinig dorchadas sa spéir agus uraíodh an ghrian. D'fhiafraigh Conhchúr dá lucht draíochta cén t-údar a bhí leis an dorchadas. Nuair a mhínigh siad dó go raibh Mac Dé á mharú, chaill Conchúr a mheabhair gur chuaigh sé amach sa choill ag leagan crann gan stad agus a rá gur mar sin a leagfadh sé naimhde Mhic Dé ach an deis a bheith aige. De bharr an struis ar fad, léim an liathróid inchinne as a chloigeann agus fuair sé bás i bhfaiteadh na súl.

Tá cur síos cruinn simplí as Gaeilge ar na heachtraí seo déanta ag Séamas Ó Searcaigh ina leabhar *Laochas* (1945).

Conchuir Mac Neasa
Conchuir Mac Neasa
Tútancáman

Faró de chuid na Sean-Éigipte a bhí i d**Tútanchamún** (*Tutankhamon*, *-amen*, *-amon*), *twt-ˁnḫ-ı͗mn; tVwa:t-ʕa:nəx-ʔaˡma:n*, ó 1333 RC go 1324 RC. 

## Saol
Ba iad an Faró Acnatan (Akhenaten) agus mumaí ar a dtugtar *The Younger Lady* a thuismitheoirí. Tháinig Tútancáman i gcomharbas ar Akhenaten, agus chuir sé athruithe creidimh aondiacha a athar ar ceal. 
clé|mion|177x177px|Tutankhamun Ushabti

## Howard Carter
Ba sheandálaí Sasanach é Howard Carter. Tháinig sé ar thuama Thútancámain i nGleann na Ríthe sa bhliain 1922. 
clé|mion|236x236px

## Féach freisin

* Éigipteolaíocht

## Naisc sheachtracha
* kingtut.org
* The mummy's curse: historical cohort study Mark Nelson, *British Medical Journal* 2002;325:1482
* Original photographs and descriptions of objects found in the tomb by Carter and his team  at the Griffith Institute, Oxford University
* Le trésor de Toutânkhamon 
* Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1341 RC
Catagóir:Básanna i 1323 RC
Catagóir:Farónna
N1

280px|thumb|An N1 i bPoblacht na hÉireann
Príomhbhóthar Náisiúnta in Éirinn is ea an bóthar **N1**, idir Baile Átha Cliath agus Béal Feirste. Ceanglaíonn an bóthar Droichead Átha agus Dún Dealgán leis na cathracha chomh maith. Trasna na teorann, is ea an A1 agus ansin an M1 iad na huimhreacha ar an bealach.

Ó Baile Átha Cliath go Dún Dealgán, tá caighdeán mótarbhealach anois, agus an M1 is ea an chuid seo den bhealach iomlán. Tá píosa mótarbhealach eile, le rith aneas ó Dún Dealgan go dtí an teorainn, á phleanáil faoi láthair.

## Fógraí

File:M1-IE.svg
File:IRL N1.svg


## Féach freisin
* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
An Turlach Mór

Is paróiste agus sráidbhaile é **an Turlach Mór** (a dtugtar **Leacach** air freisin) (*Turloughmore* as Béarla) in Achréidh na Gaillimhe (lastoir den chathair). Tá an turlach (nó loch) ina chuid d'Abhainn an Chláir anois.

Tá dhá stáisiún peitril agus trí theach tábhairne sa sráidbhaile, in éineacht le bunáit busanna. Tá sé suite ar an N63, bóthar náisiúnta den dara grád. 

Is iad na ceantair máguaird Baile Átha an Rí, Baile Chláir na Gaillimhe, Muine Mheá (Mainistir Chnoc Muaidhe) agus Cora Fine. 

Tá iomrá leis an Turlach i ngeall ar an iománaíocht agus ocht dteideal gnóthaithe ag an gclub áitiúil. Bhí cáil ar an bparóiste tráth de bharr aonach mór capall (agus de bharr círéibeacha sa 19ú haois). Ar imeall chathair na Gaillimhe atá sé anois, agus méadú ag teacht ar an daonra agus ar an bhfostaíocht le timpeall deich mbliana anuas. 

In aice leis an Turlach Mór a tharla Cath Chnoc Tua, troid fhuilteach a thit amach sa bhliain 1504. Deir Annála Ríochta Éireann go ndearna Uilleag de Búrca trí chaisleán de chuid Mhaoilseachlainn Uí Cheallaigh (Garbhdhoire, Muine an Mheá agus Gallach) a bhriseadh. Rinne an Ceallach gearán le Gearóid Mór Mac Gearailt, Iarla Chill Dara agus Fear Ionaid an Rí. Chuaigh fórsaí an Iarla agus arm Mhic Uilleam Clainne Riocaird (páirtí Bhúrcaigh an iarthair) i gcath ag Cnoc Tua, agus deirtear gur fágadh an áit ina cosair chró le hiliomad "na sciath arna scoilteadh, na gclaimhte catha arna mbloghadh, na gcolann ciorraithe crosbhuailte", go háirithe láimh le hAbhainn an Chláir i mbaile fearainn Bhaile Uí Bhróin. An Gearailteach agus a chairde a bhain an cath úd.

## Tagairtí

## Leabhair
* Blackmore,Liz, John Cronin, Donal Ferrie agus Bríd Higgins (eag.), 2001. *In Their Own Words: The Parish of Lackagh-Turloughmore and its People*. Galway. ISBN 0 9539834 04

* McCollough, David W. (eag.), 2000. *Wars of the Irish Kings: A Thousand Years of Struggle, from the Age of Myth through the Reign of Queen Elizabeth 1*. Crown Publishing Group. ISBN-13: 9781402895623 / ISBN 1-4028-9562-3

## Naisc sheachtracha
* Annála Ríochta Éireann (Annálacha na gCeithre Máistrí) i nGaeilge agus i mBéarla.

Turlach Mor
Staitistic

thumb|An dáileadh normalach

Brainse den mhatamaitic is é an **staidreamh**, nó an **staitistic**, a phléann le bailiú, próiseáil is anailísiú sonraí uimhriúla chun eolas achoirnrithe a sholáthar uathu.  

Cé nár dhóigh leat gur féidir aon rud deimhneach a rá faoina leithéidí, is féidir a rá de réir theoiric na dóchúlachta cén seans atá ann go dtarlóidh imeacht fánach agus cur síos a dhéanamh ar an gcóras dá réir. 

Baintear leas as an staidreamh i gcúrsaí airgeadais, sa stocmhargadh, i dtrialacha leighis, sa bhfisic chandamach, agus i dtrialacha ina mbíonn earráid ag baint leis na tomhais a dhéantar. Mar shampla, maidir le tacar sonraí, ríomhtar an meán, an t-airmheán is an mód, agus mar thomhais ar inathraitheacht na sonraí is a leathadh, an raon is an diall caighdeánach.
### Staitistic mhatamaiticiúil
Is é atá i gceist le staitistic mhatamaiticiúil ná an mhatamaitic a chur i bhfeidhm ar staitisticí. I measc na dteicnící matamaitice a úsáidtear chuige seo tá an anailís mhatamaiticiúil, an t-ailgéabar líneach, an anailís stocastach, cothromóidí difreálacha, agus teoiric na dóchúlachta um tomhas-teoiriciúil.
## Stair

Téann na scríbhinní luatha ar thátal staitistiúil siar go matamaiticeoirí Arabacha agus cripteagrafaithe, le linn an Ré Órga Ioslamaí idir an 8ú agus an 13ú haois. Scríobh Al-Khalil (717–786) "Leabhar Teachtaireachtaí Cripteagrafacha", ina bhfuil iomalartuithe agus teaglamaí in úsáid don chéad uair chun focal Araibis a liostáil le gutaí agus gan iad. Ina leabhar "Lamhscríbhinn ar Theachtaireachtaí Cripteagrafacha a  Scaoileadha", thug Al-Kindi cur síos mionsonraithe ar conas leas a bhaint as anailís minicíochta chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas Freisin, ba e Al-Kindi a chéad bhain leas as infeireas staitistiúil, nuair d’fhorbair seisean agus cripteagrafaithe Arabacha eile ina dhiaidh sin na modhanna staidrimh luatha chun teachtaireachtaí criptithe a scaoileadh. Rinne Ibn Adlan (1187–1268) cion tábhachtach ina dhiaidh sin, maidir le méid an tsampla a úsáid in anailís minicíochta. 
## Féach freisin

## Tagairtí

*
Catagóir:Eolaíocht
N2 (Éire)

Is Príomhbhóthar Náisiúnta in Éirinn é an bóthar **N2**. Nasc idir Baile Átha Cliath agus Doire atá ann. Fágann sé príomhchathair na poblachta trí Bhaile Munna ag imeacht go dtí Cill Dhéagláin i gContae na Mí. Ag Baile Shláine téann an bóthar anonn droichead contúirteach agus ansin in aice Chnoc Shláine. Tar éis Bhaile Átha Fhirdhia tagann an N2 agus an N33, nasc leis an(M1), le chéile. Leanann se ar aghaidh go Muineachán. Ón mbaile sin téann an bealach soir trasna na teorann. A5 a thugtar ar an gcuid de ata i dTuaisceart Éireann, go dtí an Ómaigh agus Doire.

## Féach freisin
* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
An Bhoirinn

Ceantar in iarthuaisceart Chontae an Chláir í **an Bhoirinn** (litriú malartach *an Bhoireann*). Tá sí 300 ciliméadar cearnaithe ar leithead. Tá cáil ar an dúiche mar gur d'aolchloch maol atá sí déanta don chuid is mó. Tá sé seo i bhfoirm carst, agus é gaolta leis na leaca aolchloiche in Oileáin Árann amach ó chósta na Boirne. Ciallaíonn an focal *boireann* tírdhreach clochach, carstach. Tá saibhreas dúlra sa Bhoirinn, agus plandaí na Meánmhara, Na nAlp agus an Artaigh ann nach bhfaightear in aon cheantar eile in Éirinn. 

Tá pluaiseanna an Aill Bhuí sa cheantar, agus tagann na mílte chuile bhliain ar cuairt orthu.

## Clinteanna agus Gríoga

Tugtar gríoga ar na scáintí (nó creabháis) sa phábháil aolchloiche a chruthaítear idir bloic aolchloiche ar a dtugtar clinteanna. Sampla amháin iad gríoga den iomad gnéithe carst nó *boirne* a chruthaítear nuair a thuaslagann uisce báistí an aolchloch.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* An Bhoireann - leathanach ag Leabharlann Chontae an Chláir

Bhoirinn, An
Bhoirinn, An
Pluaiseanna na hAille Buí

Tá **Pluaiseanna na hAille Buí** suite sa Bhoireann i dtuaisceart Chontae an Chláir. Tagann an-chuid turasóirí ar cuairt chuig na pluaiseanna, a cumadh le titim uisce san aolchloch.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Pluaiseanna na hAille Buí - Suíomh oifigiúil

Catagóir:Contae an Chláir
Catagóir:Pluaiseanna in Éirinn
Catagóir:Ionaid turasóireachta
An Cladach

Is ceantar i gcathair na Gaillimhe é **an Cladach**. Nuair ba chathair le ballaí i seilbh Gallda í Gaillimh sna meánaoiseanna, ba é an Cladach an baile iascaireachta Gaelach thiar uaidh. Bhíodh rí ar an gCladach, a toghtaí imeasc na ndaoine, agus dheineadh sé breithiúnas ar chásanna idir na daoine. Sa Chladach, freisin, a thosaigh nós fáinne Chladaigh, a d'iompraíodh mná i mbealaí éagsúla, ag brath ar a stádas cleamhnais.

Tithe beaga bídeacha a bhí ar an gCladach go dtí na 1930í, nuair a daoradh iad mar chontúirt sláinte, agus nuair a cuireadh eastát tithíochta ar bun dosna daoine a cuireadh as seilbh a seantithe. Tá cuid den muintir céanna fós sa Chladach, agus tá roinnt báid iascaireachta agus pléisiúir ar an duga. 

Tá cumann sacair sa Chladach inniu, agus séipéal agus mainistir Doiminiceánach.

## Daoine
Tá Catherine Connolly ina cónaí ann.

## Féach freisin

* Fáinne an Chladaigh

## Tagairtí

Catagóir:Contae na Gaillimhe
Inis (baile)

Príomhbhaile Chontae an Chláir in iarthar na hÉireann is ea **Inis** (nó *Inis Cluana Rámhfhada* fadó). Tá daonra thart ar 24,200 sa bhaile - de réir torthaí daonáirimh 2006. Ar inbhear na Sionainne atá Inis, agus tá ceangal traenach idir í agus Luimneach. Tá aerfort idirnáisiúnta na Sionainne suite timpeall 20 ciliméadar ón mbaile.
thumb|left|225px|Sráid Uí Chonaill agus Ardeaglais Naomh Peadar agus Pól in Inis
Bíonn fleadh ceoil ar siúl sa bhaile gach bliain. Tá ospidéal ginearálta sa bhaile freisin, chomh maith le coláiste Fhlannáin, a bhí mar mheánscoil agus scoil cliarachais ag an eaglais Chaitliceach.

Bhuaigh Inis gradam 'Tidy Towns le Gaeilge' na bliana 2008. 

Tá bunscoil gaeilge sa bhaile, Gaelscoil Mhichíl Chíosóig.

## An Ghaeilge in Inis

De réir daonáireamh 2011 bhí 25,360 i gcónaí in Inis. Bhí 11,277 (44.5%) ábalta an Ghaeilge a labhairt. D'úsáid 418(1.64%) an Ghaeilge go laethúil taobh amuigh den chóras oideachais.

### Líonra Gaeilge

Tá aitheantas oifigiúil bainte amach ag pobal Gaeilge Inis mar líonra Gaeilge. D'fhógair Foras na Gaeilge ag deireadh 2015 go mbeadh cúig cheantar aitheanta mar Líonraí Gaeilge in Éirinn. Is iad Cluain Dolcáin; Baile Locha Riach; Carn Tóchair agus Béal Feirste na líonraí eile a bhí i gceist.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Chláir
Catagóir:Líonraí Gaeilge le haitheantas
An Spiorad Naomh

[deas|thumb|An Spiorad Naomh mar [colm]]
Is é **an Spiorad Naomh** an tríú phearsa den Tríonóid, de réir diageolaíocht go leor eaglaisí Críostaíocha, ina measc an eaglais Chaitliceach Rómhánach, na heaglaisí Ceartchreidmheacha, agus a lán eaglaisí Protastúnacha. Ach is Dia amháin atá in aontas na dtrí phearsain seo.

Catagóir:Críostaíocht
Ard Mhacha

Is é **Ard Mhacha** (Béarla:*Armagh*, An Ultais:*Airmagh*) príomhchathair Chontae Ard Mhacha. Ba in Ard Mhacha a thóg Naomh Pádraig a chéad eaglais cloiche in 444AD agus tá ardeaglaisí ag an Eaglais Chaitliceach Rómhánach agus ag Eaglais na hÉireann sa chathair faoi láthair. Tá Brian Bóirmhe, a bhí ina Ardrí ar Éirinn go dtí 1014, curtha in Ard Mhacha.  

Rangaithe go staitistiúil mar bhaile meánmhéide ag NISRA. Tugadh stádas cathrach d’Ard Mhacha i 1994 agus stádas Ard-Mhéara sa bhliain 2012. Bhí daonra 16,310 duine ann i nDaonáireamh 2021.mionsamhail|Ard eaglais |alt=|cléCreidtear gur úsáideadh Eamhain Mhacha, ar imeall thiar Ard Mhacha, mar shuíomh deasghnátha nó searmanais ársa págánacha. De réir mhodheolaíocht na hÉireann ba í príomhchathair Uladh tráth, go dtí gur tréigeadh é le linn an 1ú haois. Ainmníodh an suíomh i ndiaidh an bhandia Mcha, agus de réir mar a d’fhás an lonnaíocht ar na cnoic in aice láimhe, ainmníodh é freisin i ndiaidh an bandia Macha.

Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
Catagóir:Bailte contae i dTuaisceart Éireann
An Cabhán

Is é **an Cabhán**, ar bhrí leis ná lug, príomhbhaile Chontae an Chabháin in Éirinn. Tá an baile gar don teorann idir Phoblacht na hÉireann agus Tuaisceart Éireann. Ceanglaíonn an bóthar N3 an baile le Baile Átha Cliath.

## Stair
mion|left|Ardeaglais Phádraig agus Fhelim, an Cábhán
Thóg clann Uí Raghallaigh, ainm a mhaireann sa dúiche, caisleán sa bhaile go déanach sa 13ú haois. Tógadh mainistir Proinsiasach sa bhaile timpeall an ama chéanna. Sa 15ú haois, chuir an taoiseach áitiúil, Eoin Ua Raghaillligh, margadh ar bun, a tharraing ceannaithe as Baile Átha Cliath agus as Droichead Átha. Thug Rí Séamus I cáirt don bhaile i 1610. Go luath sa 19ú haois, thóg muintir Farnham, tiarnaí talún áitiúla, sráid nua leathan ar a bhfuil a n-ainm i gcónaí. Tógadh tithe breátha, foirgnimh poiblí ar nós teach na cúirte 1825, agus eaglaisí ar an tsráid. 

Go déanach sa 19ú haois, ba cheangal tábhachtach idir línte traenach láir na tíre agus an iarthair agus an *Northern Railway* an Cabhán. Tá ardeaglais an Chill Mhóir trí mhíle siar ón mbaile. Sa 12ú haois a tógadh doras na h-eaglaise. Tá *Farnham House* siar aduaidh as baile an Chabháin ar na tithe is mó sa chontae. Tógadh mórthimpeall 1810 é, agus ba é Francis Johnston, ailtire as Baile Átha Cliath, a dhear é. Dhíol muintir Farnham é le gairid, agus táthar á iompú ina theach ósta agus ceantar scíth.
mion

## Gnó agus trácht
D´éirigh go maith leis an mbaile le fada maidir le gnónna áitiúla. Imeasc na ngnónna áitiúla, tá an comhlacht *Kingspan* (insliú foirgníochta), *Quinn Group* a chuir Seán Quinn ar bun, *Lakeland Dairies* agus *Liffey Meats*. D´éirigh leis an mbaile go leor gnónna seachtracha a tharraingt isteach, freisin, agus tá gnónna ar an mbaile ag *Wellman International*, *Abbott Laboratories* agus *Pauwels Trafo*. Ceapadh mar "development hub" an baile faoin "National Spatial Strategy" i 2004. 
mion

## Bonneagar
Tá tuairim is 30,000 duine ag maireachtáil laistigh de theorann 10 míle den bhaile, agus mar sin tá an bonneagar iompair an-tábhachtach. Tá an baile suite bhóithre tábhachtacha de ghrád N, go Baile Átha Cliath agus go Béal Feirste. De réir an Phlean Forbartha Náisiúnta 2000 – 2006 táthar le feabhsú mór a chur ar an mbóthar N3, le carrbhealach dúbailte le tógáil ó Cheanannas Mór go Baile Átha Cliath agus bóithre de chaighdeán ard as Ceanannas Mór go dtí an Cabhán. Easpa mór amháin atá ar an mbaile ná nach bhfuil seirbhís traenach ar bith chun an bhaile.
mion

## Naisc sheachtracha

* Comhairle Baile an Chabháin 
* Turasóireacht sa Chabhán
* Eolas faoi bhaile an Chabháin
* Fiontar an Chabháin 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Chabháin
Catagóir:Bailte contae i bPoblacht na hÉireann
Cill Cheallaigh

Baile beag in oirthear Chontae Mhaigh Eo is ea **Cill Cheallaigh** (*Kilkelly* as Béarla).

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Baile Uí Fhiacháin

Baile in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo in iarthar na hÉireann is ea **Baile Uí Fhiacháin** (*Newport* as Béarla). Tá daonra timpeall 600 ann.

## Stair
Tháinig seanathair Grace Kelly, an aisteoir agus banphrionsa, as Baile Uí Fhiacháin.  

## Íomhánna

Íomhá:Newport mayo.jpg|Tarbhealach 
Íomhá:Newport church mayo.jpg|Eaglais


## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Ceartchreidmheachas

Tar éis bháis Íosa Chríost bhí eaglaisí ag fás ar fud na Meánmhara, an Mheáin Oirthir agus níos faide i gcéin. Ach de réir a chéile tháinig scoilteanna sa Chríostaíocht. I measc na gcinn is tábhachtaí tá an Siosma Mór i 1054, a dhein deighilt idir an Caitliceachas sa domhain thiar, agus an **Ceartchreidmheachas** sa domhain thoir.

[200px|mion|clé|Ardeaglais Naomh Seoirse, Patrarcacht Éacúiméineach Chathair Chonstaintín, [Iostanbúl]]
[200px| mion|clé |Eaglais Theachtaireacht an Aingil, [Eaglais Cheartchreidmheach na Rómáine, An Clochán Leathan]]

## Féach freisin
* Eaglais Cheartchreidmheach na Bulgáire
* Eaglais Cheartchreidmheach na Fionlainne
* Eaglais Cheartchreidmheach na Gréige
* Eaglais Cheartchreidmheach na Rómáine
* Eaglais Cheartchreidmheach na Rúise
* Eaglais Cheartchreidmheach na Seirbia
* Eaglais Cheartchreidmheach na hÚcráine

## Tagairtí

Catagóir:Ceartchreidmheachas
An Tríonóid

De réir diageolaíocht go leor eaglaisí Críostaíocha, ina measc an eaglais Chaitliceach Rómhánach, na heaglaisí Ceartchreidmheacha, agus a lán eaglaisí Protastúnacha tá trí phearsa in aon Dia amháin, ar a dtugtar **an Tríonóid**. Is iad seo an tAthair, an Mac agus an Spiorad Naomh.

Catagóir:Críostaíocht
Béal an Átha

Baile i dtuaisceart Chontae Mhaigh Eo is ea **Béal an Átha** nó **Béal Átha an Fheadha** (*Ballina* as Béarla). Is é an dara bhaile is mó sa chontae sin i ndiaidh Chaisleáin an Bharraigh, agus é suite ar inbhear na Muaidhe, agus tá daonra tuairim is 9000 ann. 
[left|281px|thumb|[Abhainn na Muaidhe]]

## Comhchathracha
Tá Béal an Átha nasctha leis na háiteanna seo a leanas:

* Athis-Mons, An Fhrainc
* Pittsfield, Stáit Aontaithe Mheiriceá
* Scranton, Stáit Aontaithe Mheiriceá

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Ceathrú Thaidhg

Ceantar in Iorras i dtuaisceart Chontae Mhaigh Eo in iarthar na hÉireann is ea **Ceathrú Thaidhg** (Béarla: *Carrowteige* — ach níl stádas oifigiúil ag an bhfoirm ghalldaithe, ós rud é gur ceantar Gaeltachta é seo). Tá Ceathrú Thaidhg suite i nGaeltacht Mhaigh Eo agus deirtear gurb é an ceantar seo an ceantar Gaeltachta is láidre sa gcontae. Deirtear chomh maith go bhfuil an Ghaeilge sa gceantar seo leathbhealach idir Gaeilge Chonamara agus Gaeilig Thír Chonaill i dtaobh an fhoclóra dhó. 

Tá baile Cheathrú Thaidhg suite in Iorras idir Ceathrú na gCloch agus Port a' Chlóidh, dhá mhíle is fiche ó Bhéal a' Mhuirthead. Tá sé cois trá agus lonnaithe idir dhá chnoc - Cnoc a' Ghairtéil agus Cnoc an Daimh. Tá teach an phosta, siopa, ionad eolais na Seanscoile, naíonra, scoil náisiúnta, halla, séipéal Mhuire gan Smál agus teach an phobail i gCeathrú Thaidhg. Tá na tithe scartha amach óna chéile. Tagann roinnt mhaith cuairteoirí chun an cheantair, agus scoláirí ag foghlaim Gaeilge. Níl trá ar bith sa mbaile féin ach tá sé gar do thrá na Rinne Rua.

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* Ceathrú Thaidhg logainm.ie
* Ceathrú Thaidhg Youtube
* Monolingual Irish Speaker Youtube

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Ceathru Thaidhg
Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
Beannchar, Contae Mhaigh Eo

In iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo in iarthar na hÉireann atá **Beannchar** (). Tá an sráidbhaile in Iorras. Bhí cónaí ar 465 duine i dtoghroinn Beannchar i 2011 agus bhí cónaí ar 293 duine sa sráidbhaile féin. 

Choinadaigh (Kennedy's Wood) a thugtaí ar an áit, ainm atá le fáil ar mhapaí ó 1724 - 1829. 'Coineadach' a bhí ag Seán Ó Donnabháin air in *Ordnance Survey Name Books* na bliana 1838. Sa bhliain 1802 thug James McPartlan (*Statistical Survey* lch.159) 'Cahal' ar an sráidbhaile agus dúirt go mbíodh aonaigh ar siúl ann: "Aonach Chathail" a thugadh muintir an cheantair air. Ba é Major Denis Bingham a bhaist an t-ainm 'Bangor' nó "Beannchar" ar an mbaile.

thumb|left|Beannchar

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Béal an Mhuirthead

Is baile margaidh é **Béal an Mhuirthead**, agus timpeall 2000 duine ina gcónaí ann. Tá sé suite ar mhuineál leithinis an Mhuirthead i gContae Mhaigh Eo. Tá dhá chuan os comhair a chéile ann ar dhá thaobh an bhaile. Tógadh stáisiún garda cósta sa bhliain 1822 san áit a bhfuil baile Bhéal an Mhuirthead anois. 
[clé|250px|thumb|[Aird Oilí|Cuan Oilí]]
Sa bhliain 1825 bheartaigh William Henry Carter (tiarna talún agus ailtire áitiúil) ar a bhaile féin a bhunú agus dá bhrí sin thóg sé féin agus an Bord Iascaireachta cé nua sa bhliain 1826. Is éard a bhí mar chuspóir ag W.H. Carter baile margaidh a chur ar bun agus laghdú a dhéanamh ar thábhacht an Gheata Mhóir, sráidbhaile Muirtheadach níos sine a bhunaigh muintir Bingham, treabhchas cumhachtach. Cuireadh margadh míosúil eallaigh ar siúl i mBéal an Mhuirthead agus is gearr gur tháinig rath air, cé gurb é an Geata Mór a bhí thíos leis. Chuir muintir Bingham i gcoinne na háite nua, ach bhí a sráidbhaile féin beagnach tréigthe ag lucht tráchtála faoi dheireadh na naoú haoise déag.

Mar sin féin, rinne an Drochshaol an-díobháil do Bhéal an Mhuirthead i ndaichidí na haoise, agus thug a neart daoine a n-aghaidh ar na Stáit Aontaithe agus ar an mBreatain. I ndeireadh an fichiú haois tháinig rath nua ar an áit agus geilleagar na tíre ag borradh, rud ba chúis le daonra an bhaile a mhéadú. 

Tá Béal an Mhuirthead laistigh de theorainn Ghaeltacht Mhaigh Eo, ach Béarla atá in uachtar ann. Mar sin féin, is iomaí mac léinn a théann ar U.I.S.C.E., coláiste Gaeilge atá ar leithinis i ngar den bhaile, i rith an tsamhraidh. 

Bhí 'The Playboy of the Western World,' dráma le John Millington Synge, bunaithe ar a bhfaca sé thart faoi Bhéal an Mhuirthead. Synge a chum 'Danny,' dán faoi scraiste ar dhúnmharaigh drong áitiúil é agus é ag filleadh ar Bhéal an Mhuirthead as Beannchar in Iorrais. 

Ligeann Béal an Mhuirthead isteach chuig leithinis Mhuirtheadach thú. Tá clú an bhéaloideasa agus na staire ar thuaisceart Mhaigh Eo. Tagann a lán imirceach ar ais ó Shasana gach bliain le haghaidh 'Lá an Logha' ar an 15ú lá de Mhí Lúnasa.

## Naisc sheachtracha
* Béal an Mhuirthead logainm.ie

## Tagairtí

Catagóir:Bailte sa Ghaeltacht
Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
Catagóir:BSG gan aitheantas
An Mhala Raithní

Baile in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo in iarthar na hÉireann is ea **an Mhala Raithní** (*Mulrany* nó *Mallaranny* as Béarla), ar an mbóthar idir Baile Uí Fhiacháin agus Acaill. Tá trá bhreá ar an mbaile, agus is áit turasóireachta é dá bharr sin.

## Tagairtí

Mhala Raithní
Coillte Mach

Baile in oirthear Chontae Mhaigh Eo is ea **Coillte Mach** (*Kiltimagh* as Béarla). Rugadh Antoine Raiftearaí an file sa mbaile seo. Is as an mbaile do Louis Walsh. Is féidir gur ó ainm an bhaile seo a thagann an focal béarlagair Béarla *culchie* nó "duine tuaithe".

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Tuar Mhic Éadaigh

Baile i ndeisceart Chontae Mhaigh Eo is ea **Tuar Mhic Éadaigh**. Tá sé ar an limistéar Gaeltachta is faide ó thuaidh i gceantar Gaeltachta Dhúiche Sheoigheach, ceantar a shíneann thar theorainneacha sléibhtiúla na Gaillimhe agus Mhaigh Eo. Cuimsíonn ceantar Thuar Mhic Éadaigh an stráice talún idir Loch Measca agus Sliabh Phartraí a shíneann ó theorainn na Gaillimhe ag Droichead an tSnámha (sna Fionnaithe) sa deisceart go Droichead Dhoire Mhór (i gceantar na Sraithe) sa Tuaisceart.

Cé gurb é Tuar Mhic Éadaigh príomhbhaile an cheantair tá Fionnaithe, Coill an tSiáin agus an tSraith fós ag feidhmiú mar mhionbhailte sa cheantar. Sa bhliain 1905, bhunaigh Conradh na Gaeilge Coláiste Chonnacht, áit inar cuireadh Éamon de Valera in aithne do Shinéad Ní Fhlannagáin. Coláiste Gaeilge a bhí ann do mhúinteoirí Gaeilge agus do lucht an chonartha. Bhunaigh Gaeltarra Éireann monarcha cniotála i bhfoirgneamh an choláiste blianta ina dhiaidh sin. Tá monarcha cniotála ag Gaeltarra Éireann ar an mbaile fós. Tá Coláiste Muire, meánscoil lán-Ghaeilge, suite ar bhruach Loch Measca. Ba choláiste ullmhúcháin do mhúinteoirí a bhí ann i dtosach, ansin meánscoil chónaithe do chailíní faoi chúram Shiúracha na Trócaire, sula ndearnadh meánscoil lae as. Tá an ceantar suite ar bhruach thiar Loch Measca, agus bhí giota beag den cheantar ó dheas i gCo. na Gaillimhe go dtí 1898. Ar an 3ú Bealtaine, 1921, le linn Chogadh na Saoirse, tharla luíochán tábhachtach ar an mbaile.

Mhair an t-aisteoir Sasanach Robert Shaw (a bhfuil aithne mhaith air i ngeall ar na scannáin *Jaws* agus *The Sting*) ann i dTeach Droim Bán go dtí uair a bháis i 1978. 

Rugadh an t-aisteoir Mick Lally ann i 1945. Is as baile Thuar Mhic Éadaigh do Mháire Ní Thuathail a bhunaigh EO Teilifís ar an Spidéal.

Sa Staidéar Cuimsitheach Teangeolaíoch ar Úsáid na Gaeilge sa Ghaeltacht 2007 áiríodh an toghroinn is faide ó dheas (Abhainn Bhrain - Maigh Eo) agus an toghroinn theorantach (An Ros - Gaillimh) i gCatagóir B agus na toghranna eile ar fad i nDúiche Sheoigheach i gCatagóir C.

thumb|left|An tEas i dTuar Mhic Éadaigh

## Léitheoireacht bhreise
* Áine Ní Bhreisleáin. (2022). "Sciuird an tsamhraidh: cósta breá, tránna galánta agus radhairc áille i Maigh Eo". Seachtain.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Catagóir:Gaeltachtaí Chontae Mhaigh Eo
Baile Chathail

Baile in oirthear Chontae Mhaigh Eo is ea **Baile Chathail** (*Charlestown* as Béarla). Is ann atá Aerfort Idirnáisiúnta Chnoc Mhuire nó Aerfort Horan. Bhí 914 duine ina gcónaí i mBaile Chathail sa bhliain 2011.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Acaill

Is é **Acaill** an t-oileán is mó in Éirinn. Tá sé suite ar an gcósta thiar, i gContae Mhaigh Eo, i gCúige Chonnacht.  

Tá 2,569 duine ina gcónaí ann. Tá leithinis an Chorráin i bparóiste Acla. 

clé|mion|220x220px

## Tíreolaíocht

*[[Iolar]]* is ciall le *Acaill*.

Tá achar 146 ciliméadar (57 míle cearnach) cearnach ann. 

Is é an Cruachán (688m) an pointe is airde ar an oileán. Tá aillte an Chruacháin, ar an taobh thiar den oileán, ar na tríú haillte farraige is airde san Eoraip.

Tá Acaill Bheag díreach taobh ó dheas d'Acaill, ós comhair na Cé Móire i gCloch Mhór. 

## Stair
Bhí sampla neamhchoitianta de shéadchomhartha deasghnátha ón gCré-Umhaois aimsithe ar Oileán Acla sa bhliain 2025. Bhí an t-ailíniú cloiche i bhfolach ag crainn ársa a leagadh síos le linn Stoirm Éowyn 2025. Rinneadh an fhionnachtain le linn turas seandálaíochta le mic léinn Mheiriceánacha ar cuairt ó Ollscoil Notre Dame in Indiana. Bhí na mic léinn ar thréimhse thar lear in Ollscoil na Gaillimhe agus i Mainistir Choill Mhór. Tá raidhse séadchomharthaí agus dúnta réamhstairiúla ar Oileán Acla ach tá an suíomh Cré-Umhaoise seo atá ag breathnú amach ar Chuan Mó ar cheann de na cinn is suntasaí.

## Cois fharraige
Déantar tonnmharcaíocht go coitianta ar an Trá Mór i gCaol.

Tháinig bád tarrthála go hAcaill i samhradh na bliana 1996. Tá sé ar stáisiún anois i gCill Damhnait.

### Tránna
Sa bhliain 1984 bhí stoirm mhór in iarthar na tíre. Bhain an stoirm an gaineamh go léir ó Thrá Dumhach ar Oileán Acla. Bhí an gaineamh go léir imithe san fharraige agus ní raibh ach clocha agus carraigeacha fágtha cois farraige. Ach sa bhliain 2017, tháinig tonnta móra agus chuir an fharraige gaineamh ar ais.

D'fhill trá eile tamaill níos déanaí. I Samhain 2017, tharla an rud céanna le trá eile ar an oileán. Bhí Béal na hAisléime imithe le 12 bhliain anuas. Níl a fhios ag aon duine an bhfanfaidh an gaineamh an uair seo nó an imeoidh sé sna tonnta arís. 


Íomhá:Achillislandwest.jpg|Ceann Acla
Íomhá:Achill Island.jpg|Trá Mór agus Cruachán
Íomhá:Achill Ireland Keem bay.jpg|Cuan na Cuime
Íomhá:Deserted Village at Slievemore.jpg|Baile Tréigthe
Íomhá:Small beach at the eastern end of Ashleam Bay - geograph.org.uk - 407570.jpg|Béal na hAisléime


## Gaeilge
Tá an leath thoir d'Oileán Acla agus leithinis an Chorráin i nGaeltacht Acla. Ach tá i bhfad níos mó Gaeilge sa Chorrán anois.

## Naisc
* www.visitachill.com
* www.achilltourism.com
* www.maritimehistory.org/achill 

## Léitheoireacht bhreise
* Áine Ní Bhreisleáin. (2022). Sciuird an tsamhraidh: cósta breá, tránna galánta agus radhairc áille i Maigh Eo. Seachtain.

## Tagairtí


Catagóir:Gaeltachtaí Chontae Mhaigh Eo
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Oileáin Ghaeltachta
Catagóir:Oileáin na hÉireann
Acaill
Catagóir:Oileáin Mhaigh Eo
Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
Catagóir:Gaeltacht
Béal Átha na Muice

Baile in oirthear Chontae Mhaigh Eo is ea **Béal Átha na Muice** (*Swinford* as Béarla). Bhí 1,435 duine ina gcónaí i mBéal Átha na Muice sa bhliain 2011.

## Stair
Iarracht réabhlóide ab ea an tÉirí Amach sa bhliain 1798 in Éirinn. Rinneadh scrios ar Ghaeil agus ar Fhrancaigh i mBéal Átha na Muice i gContae an Longfoirt, ar an 8 Meán Fómhair 1798.

## Tagairtí

Beal Atha Na Muice
Sionainn (baile)

Tógadh baile nua, ar a tugtar **Sionainn** (**An tSionna**) nó **Baile na Sionna** ar inbhear na Sionna, an abhainn is faide in Éirinn, faoi rialtas Sheáin Lemass. Rinn Eanna a bhí ar an mbaile fearainn seo i gContae an Chláir roimhe sin. Bhí tógáil an bhaile ceangailte le tógáil Aerfort na Sionna, agus ar ndóigh tugann an aerfort fostaíocht dona lán de mhuintir an bhaile i gcónaí. Bhí 9,729 duine ina gcónaí sa bhaile sa bhliain 2016.

## Tagairtí

Sionainn
Aimsir (meitéareolaíocht)

right|150px|
Is é atá i gceist leis an **aimsir** ná gach feiniméan a tharlaíonn in atmasféar pláinéid. I gcás na Cruinne seo againne; áirítear an ghaoth, stoirmeacha, an bháisteach/an fhearthainn, an flichshneachta, clocha sneachta agus an sneachta féin mar mórtharlúintí aimsire, a tharlaíonn sa trópaisféar nó ag bun an atmaisféir. 

Is iad na héagsúlachtaí i bhfuinneamh na gréine is cionsiocair leis an aimsir. De bharr na n-uillinneacha éagsúla ag a mbuaileann gathanna na gréine an chruinne; is éagsúil dá réir a mhéad agus a théatar cearnaí an domhain. Gineann sé sin éagsúlachta teochta, as a n-eascraíonn gaotha an domhain chomh maith le gach cineál aimsire eile (go hindíreach). 

Is iad na cúiseanna díreacha don aimsir ná an teocht, an tais, brú atmaisféarach, scamallbhrat, luas na gaoithe agus airde an cheantair faoi leith. Is é an téamh athraitheach an tionchar is mó ar gach aon cheann acu seo, diomaite den airde.

## Aimsir na hÉireann
clé|mion|Fearthainn ː  bóthar Churchtown agus Sliabh Gallion
Sa bhliain 2018, bhí taighde foilsithe faoin aimsir in Éirinn, a thug eolas dúinn ar an aimsir le 300 bliain anuas ar an oileán. Tá eolas ann faoin mbáisteach ó 1711 go 2016. De réir figiúirí atá curtha le chéile ag taighdeoirí, is cosúil go bhfuil níos mó báistí ag titim sa tír le deich mbliana anuas ná mar a bhí roimhe sin. 

Mar shampla, bhí méadar báistí ag Thomas Neve i nDoire in 1711.  Bhailigh sé féin agus daoine eile eolas faoin aimsir agus tá sé in úsáid sa tuairisc nua. Tháinig na taighdeoirí ar an eolas in oifigí *[[Met Éireann]]* trí thimpiste.

## Féach freisin

* Athrú aeráide

## Tagairtí

Catagóir:Meitéareolaíocht
Druga

Is éard is **druga** ann ná substaint cheimiceach nó bhithcheimiceach, shaorga nó nádúrtha, agus í in ann tionchar a imirt ar an dóigh a mbíonn an t-orgánach ag obair, má ghlactar isteach sa cholainn é. De réir an tsainmhínithe seo, is féidir dearcadh ar an mbia féin mar dhruga, ach sa ghnáthchaint, tá ciall níos cúinge leis an téarma, agus is é an cineál substaintí a bhíonn i gceist ansin ná cógais, vitimíní, agus drugaí mídhleathacha cosúil le heacstais, cócaon, marachuan, amfataimín agus eile. 
thumb|200px|right|Faireachán drugaí na gCustaim in Éirinn
[thumb|200px|right|Go minic, bíonn drugaí le fáil i bhfoirm [taibléidí.]]

## Sanasaíocht agus scóip
Is focal iasachta é "druga" ón mBéarla "drug". Eascraíonn an focal Béarla "drug" ón bhfocal Ollainise "droog". An bhrí atá le "droog" ná "tirim". San am atá thart bhíodh an chuid is mó de drugaí déanta as plandaí triomaithe.

Ní bhíonn sé soiléir i gcónaí cé acu bia nó druga atá i gceist - cuir i gcás caife, fíon agus beoir, mar shampla. De ghnáth, is é an difríocht idir drugaí agus bithcheimiceáin inginiúla (is é sin, substaintí bithcheimiceacha de dhéantús na colainne féin) ná go dtagann na drugaí isteach ón taobh amuigh. Níl an difríocht seo soiléir ach an oiread, áfach. Is hormón í an inslin, ó tháirgtear go nádúrtha i bpaincréas an duine í, ach san am céanna, is druga í freisin, ó thugtar inslin shintéiseach ón taobh amuigh dóibh siúd a bhfuil an diaibéiteas ag luí orthu.

## Cógas
Is éard atá i gceist le cógas, cógas leighis, nó leigheas (Béarlaː *medication*) ná ábhar a ghlactar chun galar nó tinneas a leigheas de ghnáth.

## Drugaí "aeraíochta" nó mídhleathacha
Tá neart conspóide faoi úsáid drugaí "aeraíochta"  (nó drugaí áineasa), mídhleathach in Éirinn de ghnáth. Tá srianta agus rialaithe curtha orthu ag rialtais ar fud an domhain chun an troid i gcoinne mí-úsáid drugaí a láidriú.

## Féach freisin

* Drugaí thar an gcuntar,   torthúlachta,   frithbhaoth-thonnán,   dearthóra  srl
* Cógas paiteanta,   Cógais suain,  Cógaisíocht,    Cógaseolaíocht
* Beartais in aghaidh drugaí,  Úsáid mhídhleathach drugaí in Éirinn

## Naisc sheachtracha
* An Roinn Sláinte agus Leanaí (Poblacht na hÉireann) - Drugaí agus Cógais ar Oideas - Eolas  (as Gaeilge)
* An Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe, agus Gaeltachta (Poblacht na hÉireann) - Comhordú na Straitéise Náisiúnta ar Dhrugaí  (as Gaeilge)
* Roinn Sláinte, Seirbhísí Sóisialta agus Sábháilteachta Poiblí (Tuaisceart na hÉireann) - Úsáid drugaí agus iompraíocht bhaoil i measc úsáideoirí atá ag instealladh drugaí - Tuairisc  (as Gaeilge)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Leigheas
Cógaseolaíocht
Catagóir:Sláinte
Latharna

Baile calafoirt i gContae Aontroma is ea Latharna (). Bhí cónaí ar 18,228 daoine de réir na bhfigiúirí ó dhaonáireamh na Ríochta Aontaithe i 2001 (agus timpeall 30,000 duine ina gcónaí i gceantar Latharna).   

Tá calafort ann, nasctha le Machair an Sgithich in Albain.
[clé|mion|2025: Ionsaíodh an t-ionad fóillíochta i [Latharna]]

## Polaitíocht
Is é an Protastúnachas (80%) an príomhreiligiún.  Ar an 11 Meitheamh 2025, ionsaíodh an t-ionad fóillíochta  i Latharna, gortaíodh póilíní agus b’éigean mná agus páistí a thabhairt amach cúldoirse.  (Tharla an t-aighneas, nuair a sheol Gordon Lyons, an tAire Pobal in Stormont, teachtaireacht ar Facebook a deir seisean a bhí ag soiléiriú go raibh daoine a fuair tearmann san ionad fóillíochta i Latharna ansin imithe as. Níor ghlaoigh sé íobartaigh ar na daoine ab éigean a aistriú mar gur ionsaíodh a dtithe).

Is é Lartharna príomhbhaile Chomhairle Buirg Latharna. Is mar chuid de Thoghcheantar Aontroma Thoir é mar aon le Carraig Fhearghais agus Baile na Mainistreach fá choinne olltoghchán do Pharlaimint Westminster agus do Chomhthionól Thuaisceart Éireann.  Tá Latharna nasctha le Clover, South Carolina sna S-A.

## Foirgnimh
Tá go leor foirgneamh suntasach ann, m.sh. Caisleán Olderfleet agus an Leacht Cuimhneacháin Chaine, macasamhail den Túr Cruin Gaelach Traidisiúnta.

## Stair
Ba ríocht bheag áitiúil é Latharna tráth dá raibh. Thoisigh daoine ag cur an ainm seo ar an bhaile fhéin amháin cúpla céad bliain ó shin. Roimhe sin thugtí Inbhear an Latharna ar an bhaile bheag. Thugeadh lucht an Bhéarla Inver Larne nó go simplí Inver ar an áit chearna. An t-ainm ba shine do Loch Latharna ná Loch Ollarbha nó Inbhear nOllarbha, rud a tharrans bho *Ollarbha* a bhíodh ina ainm ársa ar an dobhar.

Le linn an 18ú haoise d’imigh cuid mhór daoine ar imirce go Meiriceá fríd an bhaile. Tá dealbh cuimhneacháin ina sheasamh i bPáirc Smiley in ómós don *Friends Goodwill*, .i. an chéad long imirce a seoladh ó Latharna i mí na Bealtaine 1717 agus é ar a thriail go Bostún sna Stáit Aontaithe. Is urrainn nascanna fada buana Bostúin le hÉirinn a rianú chuig Latharna. 

Mar aon le hiarthar agus le deisceart na hÉireann bhí drochthionchar ag an Ghorta Mhór ar an bhaile i lár an 18ú haoise. Bhí sé mar áit a sheas amach i gcodarsnacht le contaetha Aontroma, an Dúin, Lú, Átha Cliath, agus Chill Mhantáin thoir.

I 1914, d’ulmhaigh Dílseoirí a bhí curtha i gcoinne an Bhille Rialtas Dúchais 1914 le haghaidh frithbheartaíochta armtha. Tabhairt i dTír na nGunnaí i Latharna an téarma a thugtar ar thréimhse inar iompraíodh armáin agus lón lámhaigh ón Ghearmáin isteach chuig an chalaphort ar an bhaile i lár na hoíche, dáileadh iad ar fud Uladh.

## Féach freisin

* Aontroim Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Catagóir:Latharna
Caiféin

Alcalóideach meitiolxaintéineach is ea an **chaiféin** agus é le fáil go nádúrtha sna síolta caife, sa tae, sna cnónna cóla, sa *[[yerba mate]]* (lus a fhliuchtar ar nós an tae san Airgintín agus i dtíortha eile i réigiún Río de la Plata i Meiriceá Theas), sa ghuaranà, agus beagáinín i síolta cócó. Cuirtear i roinnt deochanna boga í freisin, ar nós Coca-Cola, Irn-Bru agus Mountain Dew.

Substaint bhán chriostalta í an chaiféin ghlan.   Sna plandaí, is minic a bhíonn alcalóidigh eile measctha tríd an gcaiféin, go háirithe taeifillín agus taebróimín. 
[clé|mion|250x250px|[Carbón|C8H10N4O2]]

## Stair
Ba é an ceimiceoir Gearmánach Friedrich Ferdinand Runge a d'aithin agus a d'aonraigh an chaiféin an chéad uair sa bhliain 1819, agus ba eisean a cheap an t-ainm fosta.  

## Ceimic
Is é an t-ainm córasach atá ar an gcaiféin ná 1,3,7-trímheitiol-xaintéin. 

C8H10N4O2 an fhoirmle cheimiceach atá aici.

Tugtar "taeín", "guarainín" agus "maitéín" ar na meascáin d'alcalóidigh atá le fáil sa tae, sa ghuaraná agus sa *yerba mate*, ach is í an chaiféin an príomhoibreán iontu go léir.

## Druga
Is spreagthach í an chaiféin, is é sin, spreagann sí lárchóras na néaróg agus maolaíonn sí an tuirse. Tá sí ar an tsubstaint shícighníomhach is mó a úsáidtear ar fud an domhain, ach murab ionann agus a lán substaintí sícighníomhacha eile, ní dhearctar uirthi mar dhruga dainséarach. A mhalairt ar fad, bíonn deochanna a bhfuil caiféin iontu le fáil go dlíthiúil i ngach tír, a bheag nó a mhór.

Is fualbhrostach í an chaiféin freisin. Is é sin, spreagann sé an duine chun fual a dhéanamh. Iad siúd a ólann caife nó deochanna eile a bhfuil caiféin iontu go minic, áfach, ní mhothaíonn siad mórán den spreagadh seo a thuilleadh, de ghnáth. Mar sin, is ar éigean atá an dainséar ann go gcaillfeá an iomarca uisce agus tú ag ól barraíocht caife.

### Taighde
Léiríonn taighde a rinne Ollscoil Arkansas go bhfuil tionchar dearfach ag an gcaiféin ar ár gcumas machnamh a dhéanamh, cinnte, ach go bhfuil an tionchar sin teoranta don chineál machnaimh ar a dtugann eolaithe an ‘smaointeoireacht aontreoch’ – is é sin le rá, an cineál smaointeoireachta a bhfuil sé mar aidhm aici teacht ar réiteach d’fhadhb éigin.

D’éirigh leis na daoine a ghlac páirt i dtaighde Ollscoil Arkansas agus ar tugadh 200mg caiféine (sin muga mór caife) dóibh roimh an tástáil líon i bhfad níos mó fadhbanna a réiteach ná leis na rannpháirtithe ar tugadh placebo dóibh.

Ach léirigh an taighde céanna nach bhfuil tionchar ar fiú trácht a dhéanamh air ag an gcaiféin ar ár gcumas sa ‘smaointeoireacht iltreoch’, an cineál machnaimh a bhfuil sé mar aidhm aici smaointe úra a chruthú as an nua.

## Féach freisin

* Caife

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Comhdhúile ceimiceacha
Catagóir:Caife
Catagóir:Caiféin
Catagóir:Drugaí
Liam Ó Cuinneagáin

link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Beo.gif|deas|mion|115x115px|Lógó an tsuímh
Is é **Liam Ó Cuinneagáin** stiúrthóir an chomhlachta Oideas Gael i nGleann Cholm Cille, Contae Dhún na nGall, Éire, agus foilsitheoir *[[Beo!]]*, iris mhíosúil Idirlín. Is iar-Chathaoirleach é ar Údarás na Gaeltachta chomh maith. 

## Saol
[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Gleann_Cholm_Cille_St._Columba's_Church_2010_09_24.jpg|mion|[Gleann Cholm Cille - Eaglais Cholm Cille, eaglais Anglacánach an bhaile]]
Rugadh an Cuinneagánach  i nGleann Cholm Cille.  

Bhain sé cáilíocht amach mar mhúinteoir i gColáiste Phádraig, Droim Conrach. Chaith sé blianta ag múineadh i mbunscoil i lár Bhaile Átha Cliath  

D'fhill an Cuinneagánach ar a cheantar dúchais i lár na nóchaidí le dul i mbun oibre go lánaimseartha mar stiúrthóir Oideas Gael.  

Reachtálann Oideas Gael cúrsaí Gaeilge agus iad ar siúl sa samhraidh den chuid is mó. Tá a lán cúrsaí agus gníomhaíochtaí eile ar fáil ann: siúl sléibhe, potadóireacht Cheilteach, cúrsaí timpeallachta agus cultúir, péintéireacht mhara, seinm na fliúite, na feadóige stáin agus an bhodhráin, seandálaíocht agus damhsaí Dhún na nGall. 

Bronnadh Gradam an Phiarsaigh ar an an Cuinneagánach  ar 12 Aibreán 2011 i ngeall ar a raibh déanta aige ar son na Gaeilge.

## Naisc sheachtracha
* Oideas Gael
* Beo!
* Spreag fìs: Liam Ó Cuinneagáin – agus é ag labhairt in 2014 fá Oideas Gael *(fiseán 4:36)*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Iarmhic Léinn Choláiste Phádraig, Droim Conrach
Catagóir:Daoine beo
Oideas Gael

mion|Eaglais Cholm Cille, eaglais Anglacánach an bhaile
Cuireann **Oideas Gael** cúrsaí Gaeilge agus cúrsaí gníomhaíochta cultúrtha ar fáil i nGaeltacht Thír Chonaill. Tá príomhionad Oideas Gael suite i nGleann Cholm Cille i gContae Dhún na nGall, Éire ach bíonn cúrsaí de chuid Oideas Gael á reáchtáil ar an Choimín, i nGleann Fhinne, agus ar oileán Thoraí fosta.  Chuir Liam Ó Cuinneagáin agus Seosamh Watson tús le Oideas Gael sa bhliain 1984. 

Is iad aidhmeanna Oideas Gael: 

* Freastal a dhéanamh ar dhaoine fásta maidir le foghlaim, cleachtadh agus feabhsú na Gaeilge.
* Páirt a ghlacadh i saol na Gaeltachta.
* Litríocht agus cultúr na Gaeilge a chur chun cinn.
* Ceangal caradais a neartú idir Gaeil ar fud an domhain.
* Caidreamh idir muintir na Gaeltachta agus pobal na hÉireann uilig a chothú tríd an Ghaeilge.
* Daoine de gach cúlra cultúrtha, creidimh agus polaitiúil a thabhairt le chéile trí mheán na Gaeilge.

Meallann Oideas Gael breis agus 1,500 rannpháirtí go Gaeltacht Thír Chonaill gach bliain. Bítear ag freastal ar réimse leathan cúrsaí Gaeilge le cois siúl sléibhe, péintéireacht, fíodóireacht, seandálaíocht, cúrsaí imshaoil, cúrsaí ceoil agus tuilleadh nach iad. Is Éireannaigh iad tuairim is leath díobh sin a bhíonn ag freastal ar chúrsaí Oideas Gael agus tagann an chuid eile as suas le 30 tír éagsúla gach bliain. Tá cúrsaí ar líne á gcur ar fáil ag Oideas Gael ón bhliain 2020 i leith.

Bíonn Oideas Gael ag plé le mórán tionscadal eile i dtaca le labhairt agus scríobh na Gaeilge agus forbairt phobail. D'fhoilsigh Oideas Gael an iris Beo! ar feadh 13 bliain agus tá cartlann na hirise ar fáil ar líne i gcónaí. Cuireann An Siopa Gaeilge de chuid Oideas Gael acmhainní ar fáil don fhoghlaimeoir agus don mhúinteoir Gaeilge araon, chomh maith le hábhar léitheoireachta, ceol, agus mar sin de. Bíonn múinteoirí de chuid Oideas Gael rannpháirteach in an-mhórán deireadh seachtaine Gaeltachta agus imeachtaí ar fud an domhain.

## Naisc sheachtracha
*Oideas Gael - suíomh oifigiúil.
* Beo! suíomh Beo! - iris a d'fhoilsítí ó Bhealtaine 2001 (Eagrán #1) go Meán Fómhair 2014 (Eagrán #161). Cé go bhfuil deireadh curtha le foilsiú na hirise, tá cartlann iomlán ar fáil ann i gcónaí.
* PotaFocal.com

## Tagairtí

Catagóir:Foghlaim na Gaeilge
Catagóir:Oideachas na Gaeilge
Catagóir:Contae Dhún na nGall
Beo!

Iris idirlín mhíosúil Gaeilge ba ea ***Beo!***  Chuir Liam Ó Cuinneagáin tús léi i mí na Bealtaine 2001. I ndiaidh 161 uimhir di a bheith foilsithe, tháinig deireadh le *Beo!* i nDeireadh Fómhair na bliana 2014. Oideas Gael a d'fhoilsigh an iris, le tacaíocht ó Fhoras na Gaeilge.

Is féidir i gcónaí teacht ar gach alt a foilsíodh ariamh ag *Beo!* sa chartlann ag suíomh na hirise.

## Tréithe
* I measc na rannóg san iris, bhí 'Ar na Saolta Seo' (cúrsaí reatha), 'Teanga agus Cultúr', 'Cúrsaí Spóirt', 'Rannóg na bhFoghlaimeoirí', 'Cúinne na nEalaíon' agus 'Cúrsaí Teicneolaíochta'. 
* Bhí clár plé san iris chomh maith a thug deis do dhaoine a gcuid tuairimí a nochtadh faoi ábhar na hirise nó faoi scéalta a bhí i mbéal an phobail. 
* Bhí gluais ag dul le gach alt, rud a chiallaíonn gur féidir leis an foghlaimeoir é a léamh gan an foclóir. 
* Bhí an iris idirghníomhach, chomh maith; tar éis duit alt a léamh, mar shampla, bhí na léitheoirí in ann scrúdú beag a dhéanamh chun a gcuid eolais ar stór focal an ailt a thástáil. 

## Naisc sheachtracha
* ''Beo!'' - suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Láithreáin gréasáin na Gaeilge
Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Irisí nuachta
Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Irisí nuachta i nGaeilge
Catagóir:Míosacháin
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2001
Catagóir:Bunaithe sna 2000í