Arbëresh

Cineál Albáinise a labhraíonn an pobal Arbëreshë san Iodáil is ea **Arbëresh** (nó **Arbërisht**). Thug inimircigh ón Albáin an teanga chun na hIodáile ón 15ú haois amach agus í roinnte anois ina gcanúintí difriúla. D’eascair sí ón Albáinis Thoscach in iardheisceart na mBalcán agus tá rian na hIodáilise uirthi anois. 

Tá idir Arbëresh agus Iodáilis ag an bpobal Arbëreshë.  Cosnaíonn dlí na hIodáile teanga agus cultúr na nAlbánach san Iodáil,  ach is í an Albáinis Chaighdeánach a mhúintear ar scoil agus ar na hollscoileanna, rud a d’fhéadfadh Arbëresh a lagú, amhail éagsúlacht na gcanúintí; tá cuid acu siúd chomh difriúil le chéile go n-úsáideann daoine Iodáilis nó Albáinis Chaighdeánach chun a bheith ag caint le chéile. Chomh maith leis sin, is annamh a scríobhtar Arbëresh.

## Stair

Sna meánaoiseanna thug muintir na hAlbáine *Arbëri* nó *Arbëni* ar a dtír agus thug siad *Arbëreshë* nó *Arbëneshë* orthu féin. Sa 16ú haois tháinig an logainm tíre *Shqipëria* agus an t-ainm muintire *Shqiptarë* isteach ann, ach d’fhan an tseantéarmaíocht beo san Iodáil, sa Chróit agus sa Ghréig.

Nuair a rinne na hOtamánaigh ionradh ar na Balcáin sa 15ú haois, d’éalaigh mórán Albánach ón nGréig chun deisceart na hIodáile. In 1448 d’iarr Rí Napoli, Alfonso V na hAragóine, cúnamh ar Skanderbeg chun ceannairc a chur faoi chois in Napoli. Tháinig na saighdiúirí agus chuir siad fúthu i sráidbhailte in Calabria agus sa tSicil. In 1461 d’iarr Ferdinand, mac Alfonso, cúnamh arís ar Skanderbeg, agus lonnaigh a shaighdiúirí siúd i sráidbhailte in Apulia.

Tar éis bhás Skanderbeg in 1468 bhí aghaidh ag Albánaigh ar an Iodáil fós, agus ar feadh an 16ú haois déag bhí sráidbhailte nua á mbunú acu ann. Is minic a bhí na fir ag troid mar shaighdiúirí thuarastail in airm Iodálacha. 

Deir scoláirí áirithe nárbh é na nOtamánach ba mhó a chuir na hAlbánaigh ag tarraingt ar an Iodáil, agus go raibh siad ag teacht roimh aimsir Skanderbeg. Tháinig slua eile idir 1500 agus 1534 ón bPeilipinéis agus iad ag éalú ó na hOtamánaigh, agus bhí na fir ina saighdiúirí ag Ríocht Napoli agus ag Poblacht na Veinéise anuas go dtí aimsir Napoléon.

## Rangú

Tá lorg na hAlbáinise Meánaoisí fós ar Arbëresh, agus d’fhág an Ghréigis a rian ar an teanga chomh maith, go háirithe san fhoclóir agus san fhuaimniú, rud a tharla chomh maith in Arvanitika (Albáinis na Gréige). Cailleadh cuid mhaith d’airíonna coimeádacha na teanga Arbëresh san Albáinis Chaighdeánach. Mar shampla, choinnigh sí roinnt braislí consan le tús-siollaí a rinneadh simpliu orthu san Albáinis Thoscach nua-aimseartha (cf. Arbëresh   ('language/tongue'), in aghaidh Albáinis Chaighdeánach  ).

Anuas go dtí na 1990idí ní raibh in Arbëresh ach teanga labhartha den chuid is mó, cé go raibh foirm scríofa den teanga á húsáid ag an Eaglais Bhiosántach Iodálach-Albánach. Ní raibh eolas praiticiúil ag an bpobal Arbëreshë ar an Albáinis Chaighdeánach. Tá daoine ag iarraidh ó na 1980idí amach an teanga agus an cultúr a chothabháil, agus chuir scoláirí ábhar foghlama ar fáil.  

## Nótaí

## Tagairtí

*Babiniotis, Georgios (1985): *Συνοπτική Ιστορία της ελληνικής γλώσσας με εισαγωγή στην ιστορικοσυγκριτική γλωσσολογία.* [Stair ghearr na Gréigise, le buntreoir do theangeolaíocht stairiuil agus comparáideach] Athens: Ellinika Grammata.
*Babiniotis, Georgios (1998), *Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας* [Focloir na Nua-Ghreigise]. Athens: Kentro Lexikologias.
*Breu,  Walter (1990): "Sprachliche Minderheiten in Italien und Griechenland." ["Mionphobail teageolaíocha san Iodáil agus sa Ghréig"]. In: B. Spillner (ed.), *Interkulturelle Kommunikation.* Frankfurt: Lang. 169-170.
*GHM (=Greek Helsinki Monitor) (1995): "Report: The Arvanites". Online report 
*Hammarström, Harald (2005): Review of *Ethnologue: Languages of the World, 15th Edition*. *LINGUIST List* 16.2637 (5 Sept 2005). Online article  Vol. II. Livadia: Exandas, 1999 PDF .
**Η Καινή Διαθήκη στα Αρβανίτικα: Διάτα ε Ρε* [An Tiomna Nua in Arvanitika]. Athens: Ekdoseis Gerou. No date.
*Kloss, Heinz (1967): "Abstand-languages and Ausbau-languages". *Anthropological linguistics* 9.
* 
*
*
*Salminen, Tapani (1993–1999): *Unesco Red Book on Endangered Languages: Europe.* http://www.helsinki.fi/~tasalmin/europe_report.html#Arvanitika.
*Strauss, Dietrich (1978): "Scots is not alone: Further comparative considerations". *Actes du 2<sup>e</sup> Colloque de langue et de littérature écossaises* Strasbourg 1978. 80-97.
*Thomason, Sarah G. (2001): *Language contact: An introduction.* Washington: Georgetown University Press. Online chapter
*Trudgill, Peter (2004): "Glocalisation [sic] and the Ausbau sociolinguistics of modern Europe". In: A. Duszak, U. Okulska (eds.), *Speaking from the margin: Global English from a European perspective*. Frankfurt: Peter Lang. Online article

Catagóir:An Iodáil
Catagóir:An Albáin
Catagóir:An Albáinis