open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ionsaí Lachin

Oibríocht mhíleata ab ea **Ionsaí Lachin** ( ) a sheol an Asarbaiseáin i gcoinne Phoblacht neamh-aitheanta hArtsaice agus a gcomhghuaillithe Airméanacha feadh theorainn na hAirméine-na hAsarbaiseáine le linn Dara Cogadh Nagarna-Carabaic, agus é mar sprioc amhrasta aige smacht a fháil ar chonair Lachin.  Thosaigh an t-ionsaí i lár mhí Dheireadh Fómhair, nuair a chuaigh fórsaí Asarbaiseánacha ar aghaidh isteach i gCeantar Qubadlı agus Lachin tar éis Zangilan a ghabháil. An 25 Deireadh Fómhair, ghabh fórsaí Asarbaiseánacha smacht ar chathair Qubadlı. 
## Tagairtí

Catagóir:Stáit agus críocha a bunaíodh sa bhliain 1991
Catagóir:Stáit agus críocha díbhunaithe sa bhliain 2023
Catagóir:Bunaíochtaí san Asarbaiseáin sa bhliain 1991
Catagóir:Díbhunaithe san Asarbaiseáin sa bhliain 2023
*
Catagóir:Iar-thíortha neamhaitheanta
Catagóir:Stáit Iar-Shóivéadacha
Catagóir:Scarúnachas san Asarbaiseáin
Catagóir:Cugas Theas
Catagóir:Coinbhleacht Nagarna-Carabaic
Catagóir:Tíortha agus críocha ina labhraítear Airméinis
Catagóir:Tíortha agus críocha ina bhfuil an Rúisis ina teanga oifigiúil
Jorge Holguín

Polaiteoir, oifigeach míleata, baincéir, fear gnó, iriseoir, agus taidhleoir Colómach ab ea **Jorge Marcelo Holguín Mallarino** (30 Deireadh Fómhair, 1848 i Santiago de Cali - 2 Márta, 1928 i mBogotá). Bhí sé ina uachtarán ar an gColóim, a bhí i gceannas ar dhá ócáid: ar dtús idir 9 Aibreán 1896 agus 11 Eanáir 1898 . Ansin idir 11 Samhain, 1921 agus 7 Lúnasa, 1922  Bhí sé ina bhall de Pháirtí Coimeádach na Colóime.Ball de Pháirtí Coimeádach na Colóime (Partido Conservador colombiano) . 

*Luis León* an leasainm a bhí air.  Bhí poist phoiblí aige i rialtais uile na Colóime ó 1885 go 1922, oifig phoiblí aige i ngach rialtas Colómach ó 1885 go 1922, rud a fhágann gurb é an t-oifigeach poiblí is faide ar sheirbhís agus i níos mó rialtais náisiúnta i stair na Poblachta. 

Mar aire gnóthaí eachtracha, shínigh sé conradh Holguin-Avebury . Bhí sé ina fheisire i dtús na fichiú haoise agus ina ghníomhaire taidhleoireachta speisialta i lár na géarchéime le Panama..

Ina theannta sin, bhí sé ina oifigeach míleata ardchéime le linn Chogadh na Míle Lá, agus taithí aige ar chogaí cathartha 1876 agus 1885, agus tugadh ardú céime go Ginearál dó. Le linn an chogaidh sa bhliain 1876 bhí sé freisin mar idirghabhálaí leis na treallchogaithe coimeádacha  agus bhí sé i gceannas ar an bpáirtí de bharr easpa na stiúrthóireachta, a bhí ag cogadh leis na liobrálaigh.agus i gceannas ar an bpáirtí mar gheall ar easpa an bhoird, a bhí i mbun cogaidh leis na Liobrálaithe. 

Bhí sé ina uachtarán eatramhach ar an gColóim faoi dhó , ar dtús idir Meitheamh agus Lúnasa 1909 mar ionadaí in ionad ar Rafael Reyes a d’éirigh as, agus an dara huair idir Samhain 1921 agus Lúnasa 1922 mar an chéad cheapachán, tar éis buancheadúnas an úinéara Marco Fidel Suárez. Ba iad na tréithe a bhain lena dhara téarma ná síneadh a chur le hiarnróid an tuaiscirt agus an Aigéin Chiúin, agus comhaontú teorainneacha geografacha le Peiriú, a ndearnadh idirbheartaíocht orthu nuair a bhí sé ina sheansailéir ar rialtas Concha.

Deartháir ba ea é do Carlos Holguin Mallarino, a bhí ina uachtarán ar an gColóim idir 1888 agus 1892, agus nia le Manuel María Mallarino, uachtarán gníomhach ó 1855 go 1857. 

## Beathaisnéis
Rugadh é i Cali ar an 30 Deireadh Fómhair, 1848, laistigh i dteaghlach saibhir agus uasaicmeach a raibh tionchar acu. 

### Staidéir agus cuideachtaí
Rinne sé a chéad staidéar leis an scríbhneoir Eustaquio Palacios, údar an úrscéil *El alférez real*, ar chuimhnigh sé i gcónaí le meas mór. Cuireadh oideachas pearsanta air freisin ag uncail a mháthar, Manuel María Mallarino , polaiteoir a raibh tionchar aige ar an bPáirtí Coimeádach nuabhunaithe, agus ó José Caicedo y Rojas  . Bhog sé ar shiúl ó  theach a thuismitheoirí le linn cogadh cathartha na bliana 1860, mar gheall ar an mbaol a bhain le bheith ina a bhain le bheith ina choimeádach ag an am sin, ó chuir siad deireadh leis an uachtarán coimeádach Mariano Ospina sa bhliain 1861.
## Tagairt
Teanga Ádhaimh

De réir an traidisiúin Ghiúdaigh (mar a thaifeadtar sna *[[Midrash|midrashim]]*) agus de réir roinnt Críostaithe freisin, is í **teanga Ádhaimh** an teanga a labhair Ádhamh (agus b’fhéidir Éabha chomh maith) i nGairdín Pharthais. Tuigtear í mar an teanga a d’úsáid Dia nuair a labhair sé le hÁdhamh (an teanga dhiaga), nó b'fhéidir mar an teanga a chruthaigh Ádhamh chun ainmneacha a thabhairt “ar gach dúil bheo” (Gein. 2:19).

Sa Mheánaois, mhaígh tráchtairí Giúdacha éagsúla gur labhair Ádhamh an Eabhrais, dearcadh a phléigh an file Iodálach Dante Alighieri freisin. Chíor roinnt údar an cheist sa Nua-Aois Luath freisin; lean cuid acu leis an tuairim gur Eabhrais a bhí ann, ach bhí daoine eile, mar shampla John Locke agus Robert Boyle, in amhras.

De réir thraidisiúin na hAetóipe agus na hEiritré, ba í Ge'ez, an teanga Sheimíteach ársa, teanga Ádhaimh.

Maíodh freisin gurbh í Gaeilge nó Gaeilge na hAlban an teanga a labhraíodh i nGairdín Pharthais. Cuireadh an teoiric seo chun cinn sa 19ú haois i leabhar i nGaeilge na hAlban dar teideal *Adhamh agus Eubh, no Craobh Sheanachais nan Gàël* (1837).

## Tagairtí

Catagóir:Ádhamh agus Éabha
Catagóir:Eabhrais
Catagóir:An Bíobla
Catagóir:Teangacha
Toghchán Uachtaránachta na Rúise 2024

Bhí ollbhua ag Vladimir Putin i d**Toghchán Uachtaránachta na Rúise 2024** ar an 17 Márta 2024. Vótáil 88% den lucht vótála ina fhabhar, creid nó ná creid.  A chúigiú téarma oifige a bhí á lorg ag Putin.  Bhí sé i gcumhacht ó 1999 ar aghaidh agus d'fhág an toradh seo go mbeadh sé ina Uachtarán ar an Rúis go dtí 2030.

Chaith pobal na Rúise a gcuid vótaí ar 15-17 Márta, sa Rúis agus thar lear.  Léirigh toradh an toghcháin uachtaránachta go raibh muinín ag muintir na Rúise as Putin, a dúirt Putin féin.  Ghabh Ceannasaí na Cóiré Thuaidh, Kim Jong Un, comhghairdeas le Putin.
clé|mion|Lógó "Noon against Putin"

### Cur in aghaidh
[clé|mion|Slua im [Eireaván taobh amuigh den ambasáid, príomhchathair na hAirméine]]
Bhí sé curtha i leith Vladimir Putin gur lig sé do thriúr iarrthóirí eile seasamh ina choinne, ar mhaithe leis an gcur i gcéill, ach nach raibh siad san iomaíocht, i ndáiríre.

Ní raibh monatóireacht neamhspleách i bhfeidhm ag an toghchán agus tá go leor de lucht cáinte Putin i bpríosún, nó ar deoraíocht.

D'iarr lucht an fhreasúra sa Rúis ar an bpobal diúltú vótáil do Putin, sin nó a gcuid vótaí a mhilleadh. Ar meán lae ar an 17 Márta, bhí na sluaite bailithe ag ionaid vótála sa Rúis agus timpeall an domhain (sna hambasáidí), agus bhí a gcuid míshástachta le Putin follasach (an agóid  "Noon against Putin").

### An Tríú Cogadh Domhanda, mura miste leat
Dúirt an tUachtarán nua tofa, Vladimir Putin, go bhfuil ag géarú ar an imní go mbeidh an Tríú Cogadh Domhanda ann, go háirithe sa gcás go mbeidh coimhlint dhíreach idir an Rúis agus fórsaí a fhaigheann tacaíocht ó ECAT. 

## Féach freisin

* Alexei Navalny

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na Rúise
Catagóir:2024
Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Catagóir:Vladimir Putin
Catagóir:Toghcháin
Pádraig Ó Mianáin

Is eagarthóir sinsearach foclóireachta le Foras na Gaeilge, acadóir agus gníomhaí pobail as Carn Tóchair é **an Dr Pádraig Ó Mianáin**. Is é Príomh-Eagarthóir an Fhoclóra Nua Béarla-Gaeilge (FNBG) agus Fhoclóir Gaeilge Fhoras na Gaeilge é.

## Gníomhaíocht phobail

“Is é atá foghlamtha ag Coiste Forbartha Charn Tóchair le tríocha bliain anuas ná nach leor an Gaeloideachas leis féin chun an teanga a athbhunú mar theanga bheo,” arsa Pádraig Ó Mianáin. 

“Is gá pobal Gaeilge a bhunú timpeall ar na haonaid Ghaeloideachais sin, idir naíscoil, bhunscoil agus mheánscoil; is gá an dúrud oibre a dhéanamh leis an óige taobh amuigh de gheataí na scoile leis an teanga a normalú mar mheán cumarsáide ina measc; agus is gá tacaíocht leanúnach a thabhairt do na teaghlaigh sin atá ag tógáil páistí le Gaeilge.”

## Tagairtí

Catagóir:Eagarthóirí foclóireachta
Catagóir:Eagarthóirí Gaeilge
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Foclóirithe Gaeilge
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Foireann Fiosruchán Stairiúil

Fiosrú (de chuid an Seirbhís Póilíneachta Thuaisceart Éireann) ar choireanna stairiúla ba ea an **Foireann Fiosruchán Stairiúil.** Bunaíodh é in 2005 agus chuir Rialtas na Ríochta Aontaithe deireadh leis sa bhliain 2014, cinneadh a tharraing conspóid.

## Féach freisin

* Buamáil Hillcrest Bar (1976)

## Tagairtí

.
Catagóir:Na Trioblóidí
Catagóir:Seirbhís Póilíneachta Thuaisceart Éireann
Richard Plantagenêt, 3ú Diúc Eabhrac

Bhí **Richard Plantagenêt**, 3ú Diúc Eabhrac (21 Meán Fómhair 1411 – 30 Nollaig 1460), darbh ainm **Richard d'York** chomh maith, ina cheannaire Sasanach chun tosaigh agus ina éilitheoir ar an ríchathaoir le linn Chogaí na Rósanna. Bhí sé ina bhall de Thealach na bPlantaigíneach, de bhua a bheith ina shliocht fireann díreach d' Edmond de Langley, an ceathrú mac a mhair ag Rí Éadbhard III. Mar sin féin, ba trína mháthair, Anne de Mortimer, de shliocht Lionel de Antuairp, an dara mac d' Éadbhard III, a tháinig slán, a bhfuair Richard an t-éileamh ba láidre, mar gur shíolraigh an t-iomaitheoir ó Theaghlach  Lancaster ó  Jean de Gand, Diúc Lancaster, an tríú mac d'Éadbhard III a bhí fós beo. Fuair sé eastáit ollmhóra le hoidhreacht freisin agus bhí sé in oifigí stáit éagsúla in Éirinn, sa Fhrainc agus i Sasana, tír a raibh sé i gceannas uirthi faoi dheireadh mar Thiarna Cosantóra le linn babhtaí buile an Rí Anraí VI.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 15ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Cogadh Céad Bliain
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Oifigigh rialtais
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Rítheaghlach Plantagenêt
Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Alief (staid mheabhrach)

San fhealsúnacht agus sa tsíceolaíocht, is éard is ***alief*** ann ná dearcadh uathoibríoch atá cosúil le creideamh (*belief*) ach a thagann salach ar rud éigin a chreidtear go comhfhiosach. Is imeartas focal é, bunaithe ar an bhfocal Béarla *belief*.

Mar shampla, d'fhéadfadh duine atá ina sheasamh ar bhalcóin thrédhearcach a *chreidiúint* go bhfuil sé slán sábháilte, ach, san am céanna, *alief* a bheith aige go bhfuil sé i mbaol. Nó is *alief* ba chúis leis an drogall a d'fhéadfadh a bheith ar dhuine uisce a ól as soitheach leapa steirilithe, cé go dtuigeann sé go mbeadh sé slán sábháilte.

Is í Tamar Gendler, ollamh le fealsúnacht agus le heolaíocht chognaíoch in Ollscoil Yale, a cheap an téarma *alief*, in dhá alt thábhachtacha a foilsíodh in 2008. Ó foilsíodh na hailt seo, bhain Gendler agus scoláirí eile — Paul Bloom agus Daniel Dennett ina measc — úsáid as an gcoincheap seo chun míniú a dhéanamh ar raon feiniméan síceolaíochta, mar shampla an taitneamh a bhaintear as scéalta, marthanacht seachmall dearfach, creidimh reiligiúnacha áirithe, agus fadhbanna síciatracha ar nós fóibí agus neamhord éigníoch dúghafach.

## Tagairtí

Catagóir:Eipistéimeolaíocht
Crú

*CRU nó Constáblacht Ríoga Uladh (RUC)
*Crú (capall)     Baineann an t-alt seo le bróg mhiotail a chuirtear ar chapall. 
* Is ionann an focal “crú” agus Bleán freisin.
R v Sparrow

Ba bhreith thábhachtach de chuid Chúirt Uachtarach Cheanada é ***R v Sparrow***, [1990] 1 S.C.R. 1075 maidir le cearta Bundúchasacha faoi alt 35(1) d'Acht an Bhunreachta, 1982. Dhearbhaigh an Chúirt go bhfuil cearta Bundúchasacha, mar shampla cearta iascaireachta, a bhí ann in 1982 faoi chosaint Bhunreacht Cheanada, agus mar sin ní féidir iad a shárú gan údar maith mar gheall ar dhualgas muiníneach an rialtais i leith na bPobal Bundúchasach i gCeanada.

## Cúlra
Gabhadh Ronald Edward Sparrow, ball de Bhanna Musqueam, agus é ag iascaireacht le sruthlíon a bhí 45 feá (82 m) ar fad, 20 feá (37 m) níos faide ná mar a ceadaíodh de réir cheadúnas iascaireachta an bhanna faoin Acht Iascaigh, 1985. Níor shéan Sparrow fíorais an cháis, ach sheas sé lena chuid gníomhartha ar an bhforas go raibh sé ag cur a chearta Bundúchasacha i bhfeidhm faoi alt 35(1) d'Acht an Bhunreachta, 1982.

Ag an chéad triail, chinn an breitheamh nár chosain alt 35 ach na cearta conartha a bhí ann cheana, agus nach raibh aon bhuncheart chun iascaireachta ann. Díbheadh achomharc chun Chúirt an Chontae, agus díbheadh achomharc eile chun na Cúirte Achomhairc ar an bhforas nach raibh dóthain fianaise ann chun an chosaint a dhéanamh.

Ba í an tsaincheist a cuireadh faoi bhráid na Cúirte Uachtaraí ná ar sháraigh an dlí faoi fhad an tsruthlín alt 35(1).

Thug an Chúirt Uachtarach breithiúnas d'aon ghuth sa chás. Chinn sé go raibh Sparrow ag baint leas as buncheart Bundúchasach (“inherent Aboriginal right”) a bhí ann roimh reachtaíocht an chúige, agus go raibh an ceart sin faoi ráthaíocht agus faoi chosaint alt 35 d'Acht an Bhunreachta, 1982.

## Tagairtí

Catagóir:Cearta bundúchasacha
Catagóir:Cásanna dlí
Catagóir:Ceanada
Athrú aeráide in 2023

Bhí an bhliain 2023 go mór fada ar an mbliain is measa ar an dtaifead go dtí sin ó thaobh arduithe ar gháis ceaptha teasa, ar an téamh domhanda agus ar leá na n-oighearshruthanna, de réir an Eagrais Meitéareolaíochta Domhanda, nó an WMO,  

Sa bhliain 2023, sáraíodh na teochtaí ab airde a bhí ar an taifid ó bhí 1940 ann, le linn na tréimhse idir 3 Iúil agus 6 Iúil 2023. Bhí 2023 ar an mbliain ba theo riamh ó cuireadh tús leis na taifid ach sáraíodh na teochtaí sin in 2024. 

clé|mion|Bhí 2023 ar an mbliain is teo a taifeadadh riamh
clé|mion|Sháraigh an teocht mara in 2023 gach taifead
### An teacht is airde riamh, go dtí sin
Bhí 2023 ar an mbliain is teo a taifeadadh riamh ... go dtí sin. Bhí an teas domhanda in 2023 1.45°C os cionn an leibhéil a bhí ann sa saol réamhthionsclaíoch. Cuireadh saol na milliún duine bunoscionn in 2023 ag triomach, teaspach, tuilte, falscaithe agus cioclóin agus gur deineadh luach na mbilliún euro de dhochar.

Fágann sin gur chuathas an-ghar in 2023 don sprioc a comhaontaíodh i bPáras in 2015 – go gcaithfí an t-ardú ar an teas domhanda a choimeád faoi bhun 1.5 Celsius.

Sháraigh an teocht mara in 2023 a raibh ar an taifead roimhe sin chomh maith agus bhí tonn teasa in os cionn 90% d’fharraigí na cruinne.

Cuireadh saol na milliún duine bunoscionn in 2023 ag triomach, teaspach, tuilte, falscaithe agus cioclóin agus gur deineadh luach na mbilliún euro de dhochar.

### Polasaithe
Ar an 19 Márta 2024, thug an tEagras Meitéareolaíochta Domhanda foláireamh go bhféadfadh an t-athrú aeráide an saol a chur trína chéile ar fad.  Má fhanann cúrsaí mar atá, deir na Náisiúin Aontaithe gur téamh 3 céim Celsius atá i ndán dúinn agus gur “tubaiste aeráide” an toradh a bheadh air sin. Deir lucht na heolaíochta go gcaithfidh tíortha imeacht ó bhreoslaí iontaise láithreach bonn má táthar chun an tubaiste a sheachaint.

## 2024
Bhí Dé Domhnaigh 21 Iúil 2024 ar an lá ba theo riamh ar fud an domhain ó cuireadh tús leis na taifid. Ar an meán, bhí an teocht dhá mhéadar os cionn dhromchla an domhain chomh hard le 17.09 céim Celsius, .01C níb airde ná an teocht ab airde roimhe sin sa bhliain 2023.

Gach mí ó bhí Meitheamh 2023 ann - trí mhí dhéag as a chéile - chuir Copernicus tuarascáil ar fáil go bhfuil gach mí ar an mí ba theo riamh ó cuireadh tús leis na taifid, i.e., bhí Márta 2024 ar an Márta ba theo riamh; bhí Aibreán 2024 ar an Aibreán ba theo riamh agus bhí Bealtaine 2024 ar an mBealtaine ba theo riamh agus mar sin de.

## Féach freisin

* Aimsir na bliana 2022, Aimsir na bliana 2023,  Aimsir na bliana 2024, Aimsir na bliana 2025

* Spéirling Daniel,  Stoirm Poly, 2023,   Falscaithe i gCeanada, 2023     Falscaithe in Haváí, 2023,
* Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain 2023,    Tonnta teasa san Eoraip 2023,   Tonnta teasa i Meiriceá Theas, 2023
* COP28

## Tagairtí

Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Apacailipteachas
Catagóir:Aimsir na bliana 2023
Catagóir:Eagraíocht Dhomhanda Meitéareolaíochta
Veturliði Óskarsson

Is teangeolaí agus múinteoir Íoslannach é **Veturliði Óskarsson**. Rugadh ar an 25 Márta 1958 i Borgarnes é. D'freastail sé ar ardscoil Menntaskólinn í Reykjavík i Réicivíc, i ngar do Borgarnes. Chuaigh sé chuig Ollscoil na hÍoslainne, áit a ndearna sé taighde ar an Íoslainnis, ar litríocht na hÍoslainne, agus ar an teangeolaíocht, go dtí 1985. Ó 1987 go 1992 rinne sé taighde ar an Lochlainnis in Ollscoil Chóbanhávan, agus idir 1987 agus 1990 bhí sé ina chúntóir ar Fhoclóir Phrós na Sean-Lochlainnise (*Ordbog over det norrøne prosasprog*). In 1992–1993, d’oibrigh sé leis an stáisiún teilifíse *Íslenska útvarpsfélagið* mar chomhairleoir teanga chun íonacht na hÍoslainnise a chosaint. In 1995 agus 1996 bhí sé i gceannas ar roinn aistriúcháin an stáisiúin. Ó 1997 go 2002, bhí sé ina léachtóir in Ollscoil Uppsala, áit ar bronnadh céim dhochtúireachta air in 2001 le tráchtas dar teideal *Middelnedertyske låneord i islandsk diplomsprog frem til år 1500* (*Focail iasachta Meán-Ghearmáinise Íochtaraí san Íoslainnis go dtí an bhliain 1500*). Tá sé ag obair in Ollscoil Uppsala anois.

## Tagairtí

Catagóir:Teangeolaithe Íoslannacha
Trasnán

Is éard is **trasnán** ann ná píosa adhmaid a bhíonn faoi ráillí traenach. Baintear úsáid astu freisin sa gharraíodóireacht agus chun cosáin a dhéanamh.

Catagóir:Iarnróid
Catagóir:Adhmad
Catagóir:Córas Traenach
Catagóir:Garraíodóireacht
Oighreachd Ghabhsainn

Is eastát 230 km² ar iarthuaisceart Eilean Leòdhais é Oighreachd Ghabhsainn (Béarla: *Galson Estate*). Cheannaigh an pobal é in 2007 faoin ainm Urras Oighreachd Ghabhsainn. 

Tá dhá shráidbhaile is fiche inOighreachd Ghabhsainn. Is iad (ó thiar theas go soir ó thuaidh):

* Barbhas Uarach
* Baile an Truiseil
* Siadar Uarach
* Siadar Iarach
* Còig Peighinnean Bhuirgh
* Am Baile Àrd
* Mealabost Bhuirgh
* Gabhsann bho Dheas
* Gabhsann bho Thuath
* Dail bho Dheas
* Dail bho Thuath
* Cros
* Suaineabost
* Tàbost
* Lìonail
* Eòrapaidh
* Còig Peighinnean Nis
* An Cnoc Àrd
* Port Nis
* Adabroc
* Eòradal
* Sgiogarstaigh

## Naisc sheachtracha
* Iontaobhas Eastát Ghavsain *(suíomh gréasáin)*
* Iontaobhas Eastát Ghavsain ar Facebook
* BBC News 2012-12-11: An Grúpa Athchóirithe Talún sna hOileáin Thiar
* BBC News 2014-10-02: Leathnú beartaithe do Ghabssann
* BBC News 2014-12-06: Episodes of Ghavsain ar fáil anois
* BBC News 2014-12-23: Tá beagnach £400,000 bailithe ag Energy Trust
* BBC News 2016-05-17: Toradh ó scaireanna Ghavsain
* BBC News 2016-11-07 : Plean nua 20 bliain do Ghavsann
* BBC News 2016-11-07: Plean forbartha do thuaisceart Leòdhais *(tuairisc físe 2:10)*
* BBC News 2017-01-12: Deich mbliana ó fuair muintir Gavsain smacht ar a n-eastát *(tuairisc físe 2:34)*
*   
Catagóir:Na hOileáin Siar
## Tagairtí
Èideard Balliol

Bhí **Èideard Balliol** nó **Édouard de Balliol** ina éilitheoir ar ríchathaoir na hAlban le linn Dara Cogadh Neamhspleáchas na hAlban. Le cabhair ó Shasana, rialaigh sé codanna den ríocht ó 1332 go 1356.

## Luathshaol
Ba é Èideard an mac ba shine ag John de Balliol agus Isabella de Warenne . Agus é ina leanbh, bhí Èideard geallta le Isabelle de Valois, an iníon ba shine le Charles de Valois (1271–1325) agus a chéad bhean Marguerite d'Anjou (1273–1299). D’éirigh a athair John as a theideal mar Rí na hAlban sa bhliain 1296, agus is dócha gurbh é sin ba chúis le Rí na Fraince an conradh pósta a bhriseadh agus gealltanas a thabhairt do Isabelle ina ionad sin le Jean,mac d'Arhur II na Briotáine.

I ndiaidh géilleadh dá athair, bhí Balliol ina phríosúnach i dTúr Londan go dtí 1299, nuair a scaoileadh saor é faoi chúram a sheanathar Jean de Warenne, 6ú Iarla Surrey . B’fhéidir go raibh baint ag Balliol le “Comhcheilg de Soules”, plota chun an rí Raibeart I a scriosadh agus b’fhéidir Balliol a hinsealbhú ar an ríchathaoir faoi cheannas William II de Soules .  B’fhéidir gur phós Balliol Margaret de Taranto, iníon Philippe d'Anjou,  thart ar 1331. Má tharla an pósadh seo, bhí sé gan chlann agus bhí sé ar neamhní faoin am a rinne Balliol a thairiscint do choróin na hAlban sa bhliain 1332. 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sna 1280í
Catagóir:Básanna i 1364
Èideard
Èideard
Catagóir:Daoine i gCogadh Neamhspleáchas na hAlban
Catagóir:Clann mhac ríthe
Dún Gall

mion|Íomhánna den caisleán
Is caisleán Normannach é **Dún Gall** (Béarla: *Castle Roche*) atá suite timpeall ar 10 km (7 míle) siar ó thuaidh ó Dhún Dealgan, Contae Lú, Éire. Ba é suíomh an teaghlaigh *de Verdun* (a litrítear freisin *de Verdon*), a thóg an caisleán sa bhliain 1236 AD.

Tá sé tógtha ar lomán mór creagach agus tá radharcanna fairsinge ar an tír mórthimpeall air. In éineacht le móta domhain, rinne na ballaí láidre é beagnach do-ghafa.

Bhí suíomh straitéiseach ag an chaisleán ar an teorainn idir Cúige Uladh (a bhí go hiomlán Gaelach ag an am), agus an chríoch Angla-Normannach ar a dtugtar An Pháil, agus shocraigh sé an bealach isteach go dtí an áit ina bhfuil Ard Mhacha Theas anois. Bhí an suíomh ag teaghlach de Verdun le blianta fada. Bhí Nicholas de Verdun (a fuair bás i 1316), deartháir níos óige le Theobald II de Verdun, i gceannas le linn Ionradh Bruce ag Éadbhard Brús, deartháir Raibeart I na hAlban. Bhí slua de fhórsaí Sasanacha na hÉireann lonnaithe anseo i 1561, ach rinneadh scrios ar an gcaisleán faoi dheireadh sa bhliain 1641, le linn choncas Chromail ar Éirinn.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gcontae Lú
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Néartheicneolaíocht

Cuimsíonn **néartheicneolaíocht** aon mhodh nó feiste leictreonach a dhéanann comhéadan leis an néarchóras chun monatóireacht a dhéanamh ar ghníomhaíocht néaraíoch nó é a mhodhnú.  
## Tagairtí
Lusignan, Vienne

Común i roinn Vienne i réigiún Nouvelle-Aquitaine in iarthar na Fraince is ea **Lusignan**. Tá sé suite 25 km siar ó dheas ó Phoitiers. *Mélusins* agus *Mélusines* a thugtar ar na háitritheoirí.

## Tíreolaíocht
Tá thart ar 3,000 duine ina gcónaí i mbaile Lusignan anois. Tá sé suite ar an mbóthar RN11 ó Phoitiers go La Rochelle. Tá sé thart ar 400&nbsp;km ó Pháras. Baineann sé le arrondissement Poitiers agus canton Lusignan.

Ar dheis ó thuaidh den bhaile sreabhann an abhainn Vonne, craobh-abhainn den Chlain.

## Stair
Idir an 10ú agus an 14ú haois, forluíonn stair an bhaile go hiomlán le stair Theach Lusignan.

Le linn an 16ú haois bíonn baint ag Lusignan arís agus arís eile le Cogaí Reiligiúin na Fraince idir Úgónaigh agus Caitlicigh.

**Díchóimeáladh** ballaí na cathrach le horduithe ríoga sa 17ú haois.

## Daonra

## Séadchomharthaí

* Château de Lusignan – caisleán stairiúil nach bhfuil ach iarsmaí an-ghann de fágtha tar éis é a úsáid le fada mar chairéal agus ansin bhí sé díchóimeáilte go hiomlán san 18ú haois

## Pearsantachtaí

* Teach Luighneáin
* Jacques Babinet - eolaí
* André Léo (1824–1900) (fíorainm Léodile Béra) – scríbhneoir baineann

## Gailearaí

Íomhá:Notre_Dame_et_Saint-Junien_de_Lusignan.jpg|alt=The church|An eaglais
Íomhá:Notre_Dame_et_Saint-Junien_de_Lusignan_detail.jpg|alt=The church (detail)|An eaglais (sonra)
Íomhá:Lusignan_web_Emmanuel_Dissais.jpg|alt=The church|An eaglais
Íomhá:Portes-de-lusignan.jpg|alt=Forteresse|Dúnfort
Íomhá:Maison_du_XVem.jpg|alt=House of the XVe|Teach den 15ú haois


## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Oifig turasóireachta 

Catagóir:Comúin na Fraince
Catagóir:Poitou
Tewesva

Sráidbhaile beag is ea **Tewesva**  i bparóiste Morval, dhá mhíle ó thuaidh ó Logh i gCorn na Breataine, in iardheisceart na Breataine Móire. Tá sé suite ar an B3254, an seanbhóthar ó Lyskerrys go dtí Logh a nascann leis an A387 san deisceart. Tá an sráidbhaile taobh leis an abhainn Logh san oirthear agus tá stáisiún iarnróid Tewesva, ar Linen Nans Logh (Gaeilge: *Líne Ghleann Logh*) ó 1881 leith.
## Tagairtí

Catagóir:Sráidbhailte i gCorn na Breataine
Catagóir:Calafoirt agus cuanta Chorn na Breataine
Catagóir:Tiníleacha sa Ríocht Aontaithe
Caisleán Chill Ghobáin

Túrtheach ón 15ú haois i mBaile Átha Cliath, Éire is ea **Caisleán Chill Ghobáin**.

Tá Caisleán Chill Ghobáin suite lastuaidh den Chéim agus soir ó Binn Dá Charraig, ag cosaint an bealach isteach ó dheas go Baile Átha Cliath ó Chontae Chill Mhantáin.

Léiríonn tochailtí seandálaíochta go raibh daoine ina gcónaí ar shuíomh an túrthí i bhfad sular tógadh é; tá fianaise ann ar mhiotalóireacht ón 11ú–12ú haois, agus ar photaireacht ón 13ú–14ú haois.

Ba iad muintir Cambra-Normannach Walsh a thóg Caisleán Chill Ghobáin c. 1476, mar cheann de thúir na Páile a tógadh tar éis gur chuir Rí Anraí VI deontas deich bpunt ar fáil d'aon fhear a thóg caisleán ar imeall na Páile; Tógadh roinnt dóibh ar imeall theas na Páile. Sa bhliain 1476 rinne muintir Uí Bhroin an caisleán a creachadh.

Sa bhliain 1641 díshealbhaíodh na Walshes, agus chuaigh an caisleán go Adam Loftus, a chuir é ar cíos do Mathew Talbot, oifigeach i gComhdháil Chaitliceach na hÉireann, agus bhí an caisleán ina shuíomh tábhachtach i gCogadh na hAon Bhliana Déag sna 1640idí; tharla scirmise in aice leis an gcaisleán i mí Eanáir 1642. Tar éis an chogaidh, bronnadh é ar an Dr. John Harding ó Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath. Sa 19ú haois ba leis na Eustaces, na McDonnells agus an breitheamh agus an scoláire Richard Nutley é.

Bhí go leor úinéirí eile ina gcónaí ann go dtí gur thit sé ina fhothrach faoi thús an 19ú haois. Thug an t-ársaitheoir John Lee cuairt ar Chaisleán Chill Ghobáin i 1806–7 agus thug sé faoi deara gur Chaisleán Sesson a tugadh air roimhe seo.

## Foirgneamh
mion|Cur síos ar an chaisleán ó thús na 19ú haoise, ón ''Dublin Penny Journal''
Is túr ard cearnach é an daingean caisleánach. Níl ach dhá cheann de na ballaí fós ina seasamh, agus thit na ballaí thuaidh agus thoir sa bhliain 1832. Tá an bealach isteach sa bhalla ar an taobh thiar. Tá sé trí stór ar airde le ballaí tiubha eibhir, scoilteanna saighead agus síleáil boghtach ar urlár na talún. Tá staighre bíse agus clóiséad i dtúr seirbhíse ar an gcúinne thoir theas.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Hothouse Flowers

Is ceann de na bannaí ceoil is aitheanta agus is mó le rá in Éirinn é na **Hothouse Flowers**. Tá an Ghaeilge, cultúr na hÉireann, sochaí Bhaile Átha Cliath agus an buanchairdeas fite fuaite go smior i scéal na Flowers.  Áirítear iad mar cheann de na grúpaí Éireannacha is rathúla.

[clé|mion|[Liam Ó Maonlaí, 1900]]
clé|mion|"Liam Ó Maonlaí, 2007

### Stair
Ba í an mheánscoil Coláiste Eoin i mBÁC an áit ar chuir Liam Ó Maonlaí agus Fiachra Ó Braonáin aithne ar a chéile den chéad uair. Bhí seoid de sheisiún ceoil ansin ag na fir i gceann dá seanseomraí ranga, agus iad i dteannta ceoltóirí eile, iarchomhscoláirí Choláiste Eoin. 

Bhí an cáil amuigh orthu, i rith a gcuid ama sa scoil, go gcaithidís a gcuid deireadh seachtainí ag buscáil ar sráideanna chathair Bhaile Átha Cliath mar "The Incomparable Benzini Brothers". D'éirigh go sár-mhaith leo, agus bhuadar gradam do shiamsaíocht sráide laistigh de bhliain.

Is i seó tallainne scoile ‘Slógadh’ (Gael Linn) a cuireadh an banna ceoil i láthair den chéad uair riamh, sa bhliain 1985.

Ní go dtí gur tháinig tríú ball, Peter O'Toole, i gcuideachta na beirte gur athainmníodh an bhanna mar "Hothouse Flowers". Is ag an tráth seo a bhláthaigh an banna ag leibhéal náisiúnta agus idirnáisiúnta 

Sa bhliain 1988,  tugadh cuireadh dóibh a bheith mar sheó an tsosa ag comórtas Eurofíse 1988. agus chan siad os comhair 600 milliún duine. Níor chuileachta go dtí é agus dhein sé cáil na Flowers a scaipeadh. Ina dhiaidh sin bhí taispeántas ar *[[Top of the Pops (clár BBC)|Top of the Pops]].*  D'eisigh siad a gcéad albam sa bhliain chéanna. Thug siad 'People’ ar an gcéad albam sin.

Bhí na Flowers ar a gcamchuairt in Éirinn agus sa Ríocht Aontaithe le linn 2023, camchuairt a bhí díolta amach.

## Féach freisin

* Fiachra Ó Braonáin

* Liam Ó Maonlaí
* Coláiste Eoin

## Naisc sheachtracha

* Clár faisnéise RTÉ, 2024, 'Hothouse Flowers: Stick around and laugh a while',

## Tagairtí
 
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1970
Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge
Catagóir:Gael Linn
Ardchros Chill Ghobáin

Ardchros agus Séadchomhartha Náisiúnta suite i gContae Bhaile Átha Cliath is ea Ardchros Chill Ghobáin.

## Suíomh
Tá Ardchros Chill Ghobáin suite ar Lána Chill Ghobáin, Cois na Céime, timpeall 450 m (490 slat) siar ó thuaidh ó lár bhaile An Chéim.

## Stair
Tagann ainm Chill Ghobáin ó Naomh Gobán, a bhfuil an chuma air go raibh go leor díobh in Éirinn (tá mearbhall ar na cuntais naomhsheanchais). Creidtear gur tógadh an chros sa 10ú haois AD mar gheall ar an bpictiúr d'Íosa agus clóca fada air. Rinneadh adhlacadh ar an chros sa reilig agus thángthas uirthi c. 1800.

## Cur síos
Tá an chros déanta as eibhear agus seasann sé 2.4 m (7.9 tr) in airde. Is cros Cheilteach í agus tá taobh amháin briste. Léiríonn an aghaidh thoir Céasadh Íosa, agus Íosa ag caitheamh róba fada. Go neamhghnách, tá bullán suite i mbonn na croise.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ardchrosa
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Comhairle Ceantair Lár Uladh

Is údarás áitiúil i dTuaisceart Éireann é **Comhairle Ceantair Lár Uladh** (Béarla: *Mid Ulster District Council*, Ultais:*Mid Ulstèr Airts Cooncil*), a bunaíodh ar an 1 Aibreán 2015. Tháinig an chomhairle nua in áit Comhairle Cheantar na Coirre Críochaí, Comhairle Buirge Dhún Geanainn agus Thír Eoghain Theas agus Comhairle Ceantair Machaire Fíolta. Bhí an chéad toghcháin chuig an údaráis ar an 22 Bealtaine 2014, agus ghníomhaigh sí mar scáthúdarás, roimh chruthú Comhairle Ceantair Lár Uladh, ar an 1 Aibreán 2015.

## Cathaoirligh
### Cathaoirleach

### Leas-Chathaoirleach

## Comhairleoirí
Chun críche toghcháin tá an chomhairle roinnte i seacht Limistéar Toghcheantar (LTC):

### Láidreacht na bPáirtithe

### Comhairleoirí de réir toghlimistéar

*Le haghaidh tuilleadh sonraí a fheiceáil féach [[Toghcháin Chomhairle Ceantair Lár Uladh, 2023]].*

## Daonra
Clúdaonn limistéar na Comhairle nua daonra de 138,590 áitritheoirí dar le Daonáireamh Thuaisceart Éireann, sa bhliain 2011 .

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Abbardente

Is éard is **Abbardente** ann ná branda láidir geal ón tSairdín, a bhíonn leasaithe go minic le finéal nó úll caithne.

## Tagairtí

Catagóir:Branda
Catagóir:An tSairdín
Catagóir:Deochanna meisciúla
Catagóir:Deochanna Iodáileacha
Catagóir:Deochanna
Mael Mórdha

Is banna miotail ceilteach Éireannach as Baile Átha Cliath, Éire é **Mael Mórdha**. Is féidir a ainm a scríobh freisin i gclóghrafaíocht thraidisiúnta na hÉireann, mar Mael Mórḋa. Meascann ceol an bhanna miotal le ceol traidisiúnta na hÉireann chun rud ar a dtugtar “Gaelic doom metal” a chruthú.

## Stair
Bhunaigh Roibéard Ó Bogail (iar-cheoltóir an bhanna Dreamsfear) Mael Mórdha i mí Eanáir 1998. De bharr neart dhá CL dheireanacha an bhanna, *[[Caoineadh na nGael]]* agus *Cluain Tarbh*, síníodh an banna leis an lipéad Ollannach Karmageddon Media a d’eisigh céad albam an bhanna, *Cluain Tarbh* ar 12 Meán Fómhair 2005. D'eisigh Sentinel Records leagan eile de theideal traic an albaim ar cheirnín mar eagrán teoranta, roinnte lena gcomh-Éireannaigh Primordial, i ngeimhreadh na bliana 2005.

Mar gheall ar fhadhbanna tromchúiseacha inmheánacha laistigh de Karmageddon agus easpa soláthar den albam ar fáil, d'fhág an banna an lipéad agus shínigh siad le Grau Records sa Ghearmáin i mí Feabhra 2006. Is é *[[Gealtacht Mael Mórdha]]* an chéad albam a d'eisigh an banna trí Grau Records, ar 19 Márta 2007. In 2008, d’atheisigh Grau Records a gcéad albam le dhá traic breise a taifeadadh roimhe seo ar chéad Ceirnín Leathfhada an bhanna, *[[The Path to Insanity]]*.

Chuaigh an banna isteach sa bhabhta Éireannach de Chomórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2005 go déanach i 2004, agus é mar aidhm acu an babhta ceannais a bhí ar siúl i Kyiv, san Úcráin in 2005 a bhaint amach.

D’eisigh Grau Records an tríú halbam de chuid Mael Mórdha dar teideal *[[Manannán (albam)|Manannán]]* ar 14 Bealtaine 2010.

Idir Samhain 2011 agus Eanáir 2012 rinne Mael Mórdha taifead ar a gceathrú halbam ag Foel Studio sa Bhreatain Bheag, leis an léiritheoir Chris Fielding. Dar teideal Damned When Dead, d’eisigh Candlelight Records an t-albam i Meán Fómhair 2013. I mí Eanáir 2014, d’fhág Roibéard Ó Bogail an banna. Tháinig an t-amhránaí Celtachor Stíofán De Roiste ina áit i mí Dheireadh Fómhair na bliana sin.

I 2016 bhunaigh Murphy, Cahill, agus Clince, Death the Leveller le iar-amhránaí Cursed Earth, Denis Dowling.

Níl an banna tar éis seinm ó 2018.

## Baill

### Reatha

* Stíofán De Roiste - Gutha, Feadóg Stáin
* Gerry Clince - Giotár
* Dave Murphy - Dord
* Shane Cahill - Drumaí

### Iar

* Roibéard Ó Bogail - Gutha, Feadóg Stáin, Pianó
* Anthony Lindsay - Giotár

## Dioscliosta

### Albaim

### CL/Scoilteana

## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1998
Catagóir:Grúpaí ceoil Ceilteacha
Catagóir:Grúpaí ceoil
Scuabtha Chun Siúil (scannán)

Is clár do pháistí é ***Scuabtha Chun Siúil*** bunaithe ar leabhar le Julia Donaldson (Gabriel Rosenstock a rinne an leagan Gaeilge).
clé|mion|an chailleach agus a cat

### Scéal
Tá an chailleach agus a cat ag imeacht leo ar an scuab. Ansin téann an cat, an madra, an t-éinín agus an frog ag eitilt leis an gCailleach ar a scuab.  Ach tá gach a bhfuil ag an gCailleach ag titim uaithi. Tugann ainmhithe éagsúla cúnamh di a cuid rudaí a aimsiú. Ach níl áit ag gach duine ar an scuab. Mar sin briseann an scuab agus beireann Donncha Dragan ar an gCailleach. 

## Féach freisin
* ''Scuabtha Chun Siúil'' (leabhar)

## Tagairtí

Catagóir:Cláir do pháistí
Catagóir:Gearrscannáin
Catagóir:Gearrscannáin i nGaeilge
Catagóir:Beochan Gaeilge
Catagóir:Cláir TG4
Catagóir:Gabriel Rosenstock
Catagóir:Cláir theilifíse
Catagóir:Fantaisíocht i nGaeilge
Catagóir:Fantaisíocht
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Amaretto

Is éard is **Amaretto** ann ná briosca beag faoi bhlas almóinne a itear mar mhilseog. Ón Iodáil a tháinig sé i dtosach.

Tugtar Amaretto ar dheoch freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Milseogra
Catagóir:Milseoga Iodálacha
Catagóir:Brioscaí Iodálacha
Catagóir:Almóinní
Catagóir:Cultúr na hIodáile
Caisleán Tigh na hInse

Túrtheach ón 17ú haois, is ea **Caisleán Tigh na hInse** atá suite in aice le hAbhainn na Bearú i dTigh na hInse, Contae Cheatharlach, Éire. Tá struchtúr dronuilleogach aige le túr staighre ar an taobh thiar theas agus poll lámhaigh idir uillinneacha an dá thúr a chosnaíonn doras an túrthí.

Ag an gcúinne thoir is gaire don abhainn bhí barbacán a tógadh ar choirbéaladh ag gobadh amach ó na ballaí a chosain an taobh thuaidh agus thoir. 

Thóg James Butler an túr le linn 1615 chun an bhóthar thar an abhainn a rialú, áfach, chaill sé smacht ar an túr tar éis dó páirt a ghlacadh i gCogadh na hAon Bhliana Déag in 1641, leis an túr neartaithe níos mó ag fórsaí de chuid Chomhdháil Chaitiliceach na hÉireann.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Pisa (idirdhealú)

* Pisa (cathair), an Iodáil
* Túr Claonta Pisa san Iodáil
* Clár Measúnaithe Idirnáisiúnta Scoláirí, clár PISA (Programme for International Student Assessment)
Clár Measúnaithe Idirnáisiúnta Scoláirí

Taighde de chuid an na hEagraíochta um Chomhar agus Fhorbairt Eacnamaíochta (ECFE) is ea an **Clár Measúnaithe Idirnáisiúnta Scoláirí (CMIS)**.

Sa tuarascáil a tháinig ó CMIS in 2024, a raibh os cionn 80 tír páirteach ann, bhí Éire an-ard sna torthaí. Bhí daltaí 15 bliain déag Éireannacha ar an dream ab airde ó thaobh litearthachta. Agus bhíodar an-ard freisin ó thaobh an chaighdeáin sa mhatamaitic agus san eolaíocht  (Agus an-ard in 2019 chomh maith).

## Féach freisin

* An tEagraíocht um Chomhar agus Fhorbairt Eacnamaíochta 

## Tagairtí

Catagóir:Oideachas
Catagóir:Taighde
Catagóir:EFCE
Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Steilléadar

Is lacha thumthach Artach é an **steilléadar** (***Polysticta stelleri***) a phóraíonn ar feadh chóstaí thoir na Rúise agus ar chósta Alasca.

Chuir an tAontas Idirnáisiúnta do Chaomhnú an Dúlra an daonra steilléadar in Alasca ar liosta speiceas leochaileach in 1997. Tá an speiceas faoi chosaint sa Rúis agus sna Stáit Aontaithe, agus tá an tAontas Eorpach agus Seirbhís Iasc agus Fiadhúlra SAM ag obair ar phlean athshlánaithe.

## Tacsanomaíocht
Rinne an nádúraí Gearmánach Peter Simon Pallas cur síos foirmiúil ar an steilléadar in 1769 ó eiseamal a bailíodh ar Leithinis Kamchatka in Oirthear na Rúise. Chum sé an t-ainm déthéarmach *Anas stelleri*; roghnaigh sé ainm an speicis in ómós an nádúraí Ghearmánaigh Georg Wilhelm Steller. Is é an steilléadar an t-aon speiceas amháin sa ghéineas *Polysticta* a chruthaigh an nádúraí Sasanach Thomas Eyton sa bhliain 1836, agus ní aithnítear aon fhospeiceas. Tagann ainm an ghéinis ón tSean-Ghréigis *polustiktos* a chiallaíonn "an-bhreactha" (ó *polus* “go leor” agus *stiktos* “breactha”).

In ainneoin a ainm, níl dlúthbhaint aige leis na trí speiceas eile a dtugtar “éadar” orthu; is baill den ghéineas *[[Somateria]]* iad siúd. Scaradh an steilléadar ó na speicis eile in 1945 mar gheall ar dhifríochtaí iompraíochta agus anatamaíochta. Is é an lacha Labradar (atá díobhaí anois) an speiceas a bhfuil an gaol is dlúithe aige leis an steilléadar.

## Tagairtí

Catagóir:Éin Mheiriceá Thuaidh
Caisleán Ó gCuanach

Túrtheach ón 13ú haois is ea **Caisleán Ó gCuanach**, ar a dtugtar **Caisleán an Chúil Bháin** chomh maith, atá suite i gContae Luimnigh, Éire.

## Suíomh
Tá Caisleán Ó gCuanach suite 2.6 ciliméadair (1.6 míle) thiar theas ó shráidbhaile Dún Bleisce. Tá sé suite ar bhruach thiar Abhainn Cheathrú na hAille, craobh-abhainn den Abhainn Mharbh, í féin ina craobh-abhainn de chuid na Maoilchearna.

## Stair
Tógadh an caisleán thart ar an bhliain 1225 ag lánúin chumhachtach Normannach, William agus Matilda de Marisco. Tá féidearthacht ann go raibh dún níos luaithe ar an suíomh, a tógadh sa 12ú haois. Choigistigh an Rí Eoin an talamh sa bhliain 1210.

I mí na Samhna 1234 chaill muintir de Marisco an caisleán mar phionós as tacaíocht a thabhairt do Risteard Marshal, 3ú hIarla Pembroke in aghaidh an Rí. Bhronn Rí Anraí III é do Lúcás, Ardeaspag Bhaile Átha Cliath. I 1242, thug Lúcás léas 20 bliain ar mhainéar Uí Chuanach do Mhuiris Mac Gearailt, 2ú Tiarna Uíbh Fhailí. Thóg an Rí ar ais é sa bhliain 1244.

I 1281 bronnadh é ar Otto de Grandson. Tháinig meathlú ar an caisleán tar éis sin.

Tá an caisleán ar thalamh cothrom agus é ar an teorainn le fána cuarach ar an taobh theas. Tá an daingean 14.3 m × 9 m (47 tr × 30 tr) go hinmheánach, agus bhí airde suas le 14 m ar na ballaí (ní mhaireann ach cuid de na ballaí). Tá an túirín 5.2 m x 3.4 m go seachtrach. Bhí ballaí an-tiubh ag íoslach an daingin, suas le 3.3 m (11 tr) in áiteanna.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Subway Chathair Nua-Eabhrac

Is é Fobhealach nó **Subway Chathair Nua-Eabhrac** an líonra iompartha a théann faoi thalamh na cathrach, an córas iarnróid cathrach (472 stáisiún agus 1,070 ciliméadar) is mó sna Stáit Aontaithe.
clé|mion|Fógra sa bhliain 1904
clé|mion|mar a bhí, 1910

### Stair
Is ceann de na córais iarnróid is sine ar domhan é an Subway. Sa bhliain 1868, osclaíodh iarnród ardaithe i gCathair Nua-Eabhrac darb ainm an "West Side and Yonkers Patent Railway"; d'úsáid sé innill ghaile chun na traenacha a tharraingt ar cháblaí.

Osclaíodh an chéad fobhealach ar an 27 Deireadh Fómhair 1904, líne ag an am ó City Hall in Manhattan go 145th Street. 

### Córas iarnróid
Is é an Subway an córas iompair phoiblí is mó sna Stáit Aontaithe ó thaobh an líon stáisiún agus fad na rútaí éagsúla. Tá 472 stáisiún in iomlán sa chóras, i Manhattan, an Bronx, Brooklyn, Queens agus níos faide.  Is ceann de na córais is faide é ar domhan, le 1,070 ciliméadar de bhealach ráille aige.

Ní stadann an Subway thar oíche i gcodarsnacht le córais ar fud an domhain. Ó thaobh líon paisinéirí de, is é Fobhealach Chathair Nua-Eabhrac an seachtú córas iarnróid cathrach is gnóthaí ar domhan. Sa bhliain 2015, baineadh úsáid as an gcóras Subway 1.72 billiún uair. Iompraíonn sé gach tríú paisinéir a úsáideann córas iompair poiblí sna Stáit Aontaithe.
[clé|mion|[Graifít|graifítí ]]

### Coir
Chuaigh os cionn billiún duine ar thurais ar an Subway in 2023 agus rinneadh 570 ionsaí coiriúil ar phaisinéirí, ach coireanna tromchúiseacha go minic. Chuaigh cúrsaí in olcas agus in 2024, d’fhógair méara Nua-Eabhrac, Eric Adams go gcuirfí 1,000 póilín ar dualgas ag stáisiúin an Subway chun málaí a chuardach. agus  d’fhógair gobharnóir an stáit, Kathy Hochul, go mbeadh 750 comhalta den Gharda Náisiúnta ar dualgas ag stáisiúin áirithe. 

## Féach freisin

* London Underground
* Meitreo Pháras

## Tagairtí

Catagóir:Meitreo
Catagóir:Iompar i gCathair Nua-Eabhrac
Tigh na hInse

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Tigh na hInse** air:
* Tigh na hInse, Contae Cheatharlach: baile fearainn agus toghroinn i gContae Cheatharlach
* Tigh na hInse, Contae Chill Mhantáin (An tInbhear Mór): baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* Tigh na hInse, Contae Chill Mhantáin (Baile an Talbóidigh Uachtarach): baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* Tigh na hInse, Contae Chill Mhantáin (Cill Mocheanóg): baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* Tigh na hInse, Contae Chill Mhantáin (Cúirt an Phaoraigh): baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* Tigh na hInse, Contae Laoise: barúntacht, baile fearainn, agus toghroinn i gContae Laoise
* Tigh na hInse, Contae Thiobraid Árann: baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Neifrít

Is éard atá i **neifrít**  ná cineál de na mianraí amfabóil treimilít nó achtainilít a bhfuil mórán cailciam, maignéisiam, agus iarainn iontu. Is í an fhoirmle cheimiceach do neifrít ná Ca2 (Mg, Fe)5 Si8 O22 (OH)2.  Tá sí ar cheann de dhá speiceas mianraí éagsúla ar a dtugtar séad.  Is é an speiceas mianraí eile ar a dtugtar séad ná séidít, ar cineál pireacséine í.  Cé go bhfuil séad den chuid is mó liath agus uaine (agus uaireanta buí, donn, dubh, nó bán), féadann séidít, atá níos annaimhe, a bheith dubh, dearg, bándearg agus corcairghorm  freisin. Is cloch ornáideach í séad a úsáidtear i snoiteáin, coirníní, nó geamchlocha cabaiseanghearrtha. Is í neifrít mianra oifigiúil stáit Wyoming freisin.
## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Catagóir:Grúpa amfabóil
Catagóir:Siombailí Wyoming
Catagóir:Séad
Ionad aclaíochta

Is éard is **ionad aclaíochta** ann ná áit a ndéanann daoine gluaiseachtaí éagsúla leis an gcorp a aclú. 

## Téarmaí

Tá flúirse téarmaí Gaeilge in úsáid mar chur síos ar ionaid nó seomraí den chineál seo; giom, giomnáisiam, seomra aclaíochta, halla aclaíochta, ionad/halla gleacaíochta, spórtlann, halla corpoideachais, halla traenála, ionad traenála, lúthlann, matánlann, aclann jim, agus an iasacht *gym* féin.

## Féach freisin

* Aclaíocht

Catagóir:Aclaíocht
Catagóir:Ionaid
Catagóir:Spórt
Gruth

mion| Gruth á théamh agus á mheascadh sa Fhrainc
Faightear **gruth** trí bhainne a théachtadh i bpróiseas  ar a dtugtar *gruthú*. Úsáidtear an toradh mar tháirge inite déiríochta é féin, nó sa chéad chéim i ndéanamh cáise. Is féidir an téachtadh a chur i bhfeidhm trí binid, nó aon substaint aigéadach inite (ar nós sú líomóide nó fínéagar), a chur le bainne. Mar gheall ar an méadú ar aigéadacht, tagann na próitéiní bainne (cáiséin) le chéile ina bpíosaí soladacha ar a dtugtar gruth. Cruthaítear gruth freisin nuair a ligtear do bhainne géarú (bainne amh nó bainne paistéartha a gcuirtear baictéir lachtaigéid leis), agus táirgtear cáis bhainne ghéir sa chaoi seo.

## Tagairtí

Catagóir:Cáis
Catagóir:Déiríocht
Meadhg

Is éard is **meadhg** ann ná an leacht atá fágtha tar éis bainne a ghruthú agus a scagadh. Is fotháirge de chuid dhéanamh na cáise í, agus is iomaí úsáid thráchtálach a bhaintear aisti. Tugtar **meadhg mhilis** ar an meadhg a fhaightear trí bhinid a chur le bainne, mar shampla nuair a dhéantar cáiseanna crua ar nós céadar nó cáis Eilvéiseach. Tugtar **meadhg ghéar** ar an meadhg a fhaightear mar fhotháirge ó tháirgí déiríochta de chineál aigéadach a dhéanamh, mar shampla iógart scagtha.

## Tagairtí

Catagóir:Cáis
Catagóir:Bainne
Catagóir:Déiríocht
Caisleán Bhaile Uí Mharcacháin

Túrtheach i gContae an Chláir, Éire is ea **Caisleán Bhaile Uí Mharcacháin**. Liostáil an t-ársaitheoir Éireannach T. J. Westropp é mar cheann de na 195 “caisleán beag”, nó túir shonnaigh, i gContae an Chláir sa bhliain 1899, agus faoin am sin bhí sé ina fhothrach cheana féin.  Luadh é mar fhothrach i Litreacha na Suirbhéireachta Ordanáis ag Sheán Uí Dhonnabháin agus Eoghan Ó Comhraí in 1839. Tá sé marcáilte ar léarscáil na Suirbhéireachta Ordanáis de 1842. Sa gcúigiú haois déag a tógadh an caisleán, tamall i ndiaidh thógáil Mhainistir Chuinche, agus ba iad muintir Mhic Conmara a thóg roinnt caisleán sa cheantar, Caisleán na Cnapóige san áireamh, atá suite in aice láimhe. Dar le Westropp, tógadh é sa bhliain 1430 ag "Donall, mac Séan an Gabhaltais".

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Caisleáin i gContae an Chláir
Bundee Aki

Imreoir rugbaí proifisiúnta is ea **Bundee Aki** (a rugadh ar an 7 Aibreán 1990), ar dhuine de phríomhimreoirí na hÉireann sna 2020idí.  Is Nua-Shéalannach é, de bhunús Shamó, a imríonn i lár na páirce.
clé|mion|2023
clé|mion|Italia vs Éire, 2023,  Aki ar dheis
clé|mion|219x219px|2023

## Gairm
Bhí ról lárnach ag Bundee Aki i mbua Chúige Chonnacht sa PRO12 an séasúr 2015/2016, agus é ainmnithe mar Imreoir na Bliana sa chomórtas céanna. I mí na Nollag 2015, scóráil Aki an t-úd a chinntigh bua stairiúil na gConnachtach i bPáirc Thuamhan Thar aon imreoir. eile, b’fhéidir, b'é Aki is mó a léirigh an t-athrú a tháinig ar Chonnachta sna 2010idí.

D'fhógair Cúige Chonnacht in 2016 go raibh conradh trí bhliain eile sínithe ag Bundee Aki.

Ar an 26 Deireadh Fómhair 2017, bhí Bundee Aki ainmnithe i scuad rugbaí na hÉireann den chéad uair ag Joe Schmidt. Cé gur rugadh Aki, san Nua-Shéalainn, bhí sé cáilithe chun imirt d’fhoireann na hÉireann tar éis dó trí bliana a chaitheamh ag imirt i nGaillimh.  Bíonn roinnt conspóide i gcónaí ann faoi na rialacha a cheadaíonn d’imreoirí nach de bhunadh na hÉireann iad imirt don fhoireann náisiúnta rugbaí, ach is cosúil gur níos Gaelaí ná na Gaeil féin a bhí Bundee Aki i Staid Twickenham Lá Fhéile Pádraig 2018, nuair a bhailigh foireann na hÉireann le chéile i lár pháirc Twickenham chun an ‘Grand Slam’ a cheiliúradh.

Ag Craobh Rugbaí an Domhain in 2023, bhí Bundee Aki ar an liosta den cheathrar imreoirí ab fhearr a d’imir sa gcomórtas (cé gur buadh ar Éirinn i mbabhta ceathrú ceannais).  

Shaothraigh Bundee Aki cuid mhaith níos fearr ná aon imreoir eile i gCraobh na Sé Náisiún sa bhliain 2024.

## Féach freisin
Tommy Bowe,  Johnny Sexton, Simon Zebo, Rob Kearney, 

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí rugbaí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Catagóir:Daoine beo
.
Catagóir:Daoine Nua-Shéalannacha
Caisleán Bhéal Átha Málais

Túrtheach agus Séadchomhartha Náisiúnta is ea **Caisleán Bhéal Átha Málais** atá suite i gContae Chiarraí, Éire.

## Suíomh
Tá Caisleán Bhéal Átha Málais suite 4.3 km (2.7 mhíle) siar ó thuaidh ó Lios an Phúca, ar bhruach thuaidh na Leamhna. Ritheann Mórchuaird Chiarraí ó thuaidh.

## Stair
Tógadh muintir Uí Mhuircheartaigh an caisleán ag tús an 16ú haois. Aistríodh chuig muintir Uí Fhearghuis é níos déanaí, a rinne athchóiriú air ag deireadh an 16ú haois. Sa bhliain 1677 choigistigh an Choróin an mainéar agus bronnadh é ar Sir Proinsias Brewster, a thug do theaghlach Eager (Eagar) é.

## Foirgneamh
Túrtheach ab ea an caisleáin. Tá cuid de athchóirithe. Tá sé dronuilleogach, le ceithre stór agus áiléir, le barbacán sna coirnéil thiar theas agus oirthuaisceart. Chomh maith leis sin tá Poll lámhaigh, simléir, teallaigh agus fuinneoga maisithe le muillean agus transom.
Íomhá:Castles_of_Munster,_Ballymalis,_Kerry_(2)_-_geograph.org.uk_-_1392752.jpg
Íomhá:Castles_of_Munster,_Ballymalis,_Kerry_(3)_-_geograph.org.uk_-_1392760.jpg
Íomhá:Castles_of_Munster,_Ballymalis,_Kerry_(4)_-_geograph.org.uk_-_1392765.jpg


## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Caisleáin i gContae Chiarraí