open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baictéarafagach

deas|200px|thumb|Léiríonn an léaráid seo struchtúr baictéarafaigh thipiciúil.
Is víreas é **baictéarafagacha**, ar a dtugtar ***fagach*** freisin, a n-ionfhabhtaíonn baictéir agus a mhacasamhlaíonn laistigh de bhaictéir agus aircéigh. Díorthaíodh an téarma ó "baictéir" agus an Ghréigis *φαγεῖν* (*phagein*), rud a chiallaíonn "alpadh". Tá baictéarafagaigh comhdhéanta de phróitéiní a imchochlaíonn géanóm ADN nó ARN, agus d'fhéadfadh struchtúir a bheith acu atá simplí nó ilchasta. Féadfaidh a ngéanóim a laghad agus ceithre ghéin (m.sh. Baictéarafagach MS2) a ionchódú agus suas leis na céadta géin. Macasamhlaíonn fagaigh laistigh den bhaictéar tar éis a ngéanóm bheith insteallta isteach ina chíteaplasma.
## Tagairtí

Catagóir:Baictéarafagaigh
Baictéareolaíocht

Staidéar bitheolaíoch na mbaictéar is na ngalar a leanann iad. Baineann sí le haithint is rangú na mbaictéar, agus iad a fhás i meáin shaorga chun na cúinsí a thaobhaíonn leo a dhéanamh amach. Tagann monatóiriú na ngalar eile a gcuireann siad tús leo i ndaoine is ainmhithe i gceist freisin, agus bailiú is staidéar ar na samplaí chun leighis is vacsaíní a shaothrú. 

## Tagairtí

Catagóir:Baictéareolaíocht
Bultúr gríofa

Badhbh den Seandomhan atá dúchasach do dheisceart na hEorpa, an Afraic is deisceart na hÁise is ea an **bultúr gríofa** (*Gyps fulvus*). Tugtar an **bultúr gríofa Eoráiseach** air freisin, chun idirdhealú a dhéanamh le speicis eile sa ghéineas *Gyps* ar a dtugtar *bultúr gríofa* chomh maith. Níl cleití fada ar an gceann ná an muineál. Áitríonn sí tír oscailte. Itheann sí conablaigh mamach mór, suas le ceathrú dá meáchan féin i mbéile amháin. De ghnáth bíonn cuid mhaith díobh i láthair má bhíonn a leithéid ar fáil. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Bád bainte mianach

deas|250px|thumb|Bád bainte mianach
Soitheach beag atá deartha nó oiriúnaithe chun feistithe mianach a ghearradh agus ligean dóibh snámh go barr an uisce chun gur féidir iad a phléascadh gan chontúirt le lámhach gunnaí.

## Tagairtí
Cosmadróm Baikonur

clé|250px|thumb|Cosmadróm Baikonur
Lárionad Sóivéadach spáis a tógadh sa Chasacstáin i 1955. Is ón áit seo a lainseáladh Sputnik 1, an chéad satailít a d'fhithisigh an Domhan i 1957, an chéad satailít le madra ar bord, an chéad spásárthach le fear ar bord, an chéad bhanspásaire, an chéad spásaire a rinne siúlóid sa spás, agus i 1998 an chéad chuid den Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta. Ar cíos ag an Rúis go dtí 2050.

## Tagairtí
Bailchríoch cheimiceach

deas|200px|thumb|Bailchríoch cheimiceach
Téarma ginearálta ar na próisis cheimiceacha a dhéantar ar fhabraicí, cosúil le tuaradh, meirsiriú, cóireáil le roisín is uiscedhíonadh. Déantar a leithéid chun bailchríoch a chur ar fhabraic i ndiaidh a fite, a cniotála nó eile. 

## Tagairtí
Bainne bó bleachtáin

Planda ilbhliantúil le cnota duilleog leathfhada, rud beag rocach is ea **bainne bó bleachtáin**. Dúchasach don Eoraip is an Áise. 1-30 bláth ar bharr comhghais chromtha, an chailís feadánach, na peitil buí le spotaí flannbhuí ag a mbun.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Bainistiú ithreach

Cur i bhfeidhm prionsabail eolaíochta chun talamh talmhaíochta a bhainistiú, struchtúr na hithreach a chaomhnú, cothaithigh a sholáthar, agus truailliú is cnaí na hithreach a sheachaint. Baineann cuid mhaith feirmeoirí feidhm as laghdú sa churaíocht chun an bharrithir thorthúil a chaomhnú. Is féidir coinníollacha maithe fisiciúla a bhaint amach san ithir trí chothromaíocht an ábhair orgánaigh a chaomhnú trí uainíocht na mbarr is leasú. Is féidir barra cumhdaigh a phlandáil chun an ithir a chosaint sa gheimhreadh. Fástar barra glasa leasaithe chun iad a threabhadh isteach sa talamh le cur leis an ábhar orgánach san ithir. Tá sé tábhachtach aigéadacht ar leith na hithreach a choinneáil chun ithreacha difriúla a oiriúnú do bharra tromthoraidh. Is eol go maith anois go ndéanann truailliú don ithir damáiste d'fhás plandaí agus sláinte ainmhithe is daoine. Tarlaíonn sin de bharr comhábhair thocsaineacha, ceimiceáin, salainn, ábhair radaighníomhacha, nó gníomhaithe a chuireann tús le galair a theacht isteach san ithir trí fhuíoll tionsclaíoch nó lotnaidicídí. Le bainistiú cúramach na hithreach, is féidir go ndianscaoilfidh na tocsainí seo is go n-imeoidh siad as an ithir. 

## Tagairtí
Bainne caoin

Planda den chineál *Euphorbia* is ea **bainne caoin**. Sú bán ann. Bhaintí feidhm as sa sean-am mar phurgóid chumasach. Baol ann go maróidh sé duine má thógtar an iomarca de.

## Tagairtí
Bainne cíche

Táirge na faireoige mamaí i ndaoine is mamaigh eile is ea **bainne cíche**. Athraíonn a chomhdhéanamh le linn an leachta, agus fiú le linn béile an naíonáin.  

Bíonn bainne daonna lán d'antasubstaintí táil (glóbailin imdhíonachta A) is fachtóirí frithmhiocróbacha. Bíonn an t-iarann ann i bhfoirm an-ionsúite. Fanann a chaighdeán mar an gcéanna den chuid is mó an t-am ar fad, fiú má bhíonn athruithe móra in aiste bia na máthar.  

Glactar leis go forleathan gur fearr go mór é mar aonchothú don naíonán sa chéad ráithe nó mar sin dá bheatha. 

## Féach freisin

* Beathú cíche
* Bainne foirmle do naíonáin

## Tagairtí

Catagóir:Naíonáin
Catagóir:Bainne
Catagóir:Bia
Catagóir:Beathú cíche
Bainne maignéise

Is éard atá i gceist le **baine maignéise** ná fuaidreán hiodrocsaíd mhaignéisiam, Mg(OH)2, a úsáidtear mar fhrithaigéad chun goile aigéadach a mhaolú. Is féidir é a úsáid mar phurgóid chineálta freisin.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Bainne UTC

deas|250px|thumb|Bainne UTC
Bainne ultra-theaschóireáilte. Téitear an bainne go dtí 132&nbsp;°C ar feadh soicind amháin, agus pacáiletar i soitheach aeróbach é. Bíonn seilfbheatha 6 mhí aige is é stóráilte ag teocht an tseomra.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Bainne
Catagóir:Bia
Baintreach dhubh

Damhán alla meánach dorcha a fhaightear i dtíortha teo. Is nimhiúil a greim mar go bhfuil néaratocsain inti a chuireann tús le raon siomptóm, ina measc pian dhian, masmas is deacrachtaí riospráide. Uaireanta bíonn sí marfach.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Araicnidí
Bairít

Is é is **bairít** ann ná foirm mhianrach de shulfáit bhairiam (BaSO4), an príomh-mhianach bairiam. Faightear í i bhfosuithe féitheacha hidriteirmeacha, agus úsáidtear í i bpéinteanna, déantúsaíocht páipéir is puitigh druileála. Is an tSín, an India agus Maracó na tíortha is mó táirgthe bairíte, ach faightear bairít in áiteanna ar fud an domhain. Thochlaíodh í ar Bhinn Ghulbain, i gContae Shligigh, san am atá thart.

## Tagairtí

Catagóir:Sulfáití
John Logie Baird

Innealtóir is ceannródaí teilifíse a rugadh i mBaile Eilidh na hAlban ab ea **John Logie Baird** (14 Lúnasa 1888 – 14 Meitheamh 1946). 

Sa bhliain 1926 léirigh sé an chéad íomhá teilifíse, a chruthaigh sé le 30 líne is an bunscanadh déanta go meicniúil. Ag baint feidhm as a chóras, tharchuir an BBC íomhánna teilifíse den chéad uair in 1929 ar bhonn trialach. I 1936 tharchuir siad íomhánna 240 líne lena chóras meicniúil, agus íomhánna 405 líne le córas leictreonach ó chomhlacht Marconi-EMI. Toghadh an córas leictreonach don tseirbhís teilifíse sa Bhreatain in 1937. In Bexhill-on-Sea, Sussex, Sasana a fuair sé bás agus é 57 mbliana d'aois.

## Naisc sheachtracha
*  Suíomh Idirlín Baird Television
* Mechanical TV: Baird Television 
* Beathaisnéis Baird ag suíomh BBC

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1888
Catagóir:Básanna i 1946
Catagóir:Ceapadóirí Albanacha
Catagóir:Innealtóirí Albanacha
Bairille (aonad)

Aonad tomhas toirte, ach braitheann a luach ar an ábhar atá i gceist. Is ionann bairille alcóil is 189 lítear, ach is ionann bairille peitriliam is 159 lítear.

## Tagairtí

Catagóir:Toirt
Baiscphróiseáil

Is éard is **baiscphróiseáil** ann ná sraith shainmhínithe tascanna a thugtar isteach i ríomhaire mór le próiseáil, ach nach bpróiseáiltear go mbíonn an t-am chuige ag an ríomhaire. Tá sé seo i gcontrárthacht le ríomhaireacht idirghníomhach an lae inniu, mar a ndéanann an t-úsáideoir idirghabháil ailtéarnach leis an ríomhaire, mar a bheadh sé ag déanamh comhrá leis. 

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhaireacht
Basidiomycota

Fo-roinn na bhfungas ina bhfuil próiseas atáirgthe ghnéasaigh a chruthaíonn struchtúr smachtínchruthach a tháirgeann 4 spór haplóideach a bhíonn eagraithe ar an mbeacán, an toradh. Cuimsíonn siad beacáin inite, agairgí, bolgáin béice agus cuid mhaith foirmeacha seadánacha.

## Tagairtí

Catagóir:Fungais
Basiliscus (laghairt)

Géineas de laghairteanna móra den fhine Corytophanidae is ea ***Basiliscus***, ar a dtugtar 'baisileasc' go coitianta, atá eindéimeacha (.i. dúchasach) do dheisceart Mheicsiceo, Meiriceá Láir, agus tuaisceart Mheiriceá Theas.
Bíonn gobthaí cnámhacha ar cheann an fhireannaigh agus cíor ar feadh a dhroma, mar a bheadh seol. An t-eireaball fada. Is féidir leis rith ina cholgseasamh ar a chosa deiridh, fiú ar uisce ar feadh achair ghairid.

Catagóir:Basiliscus
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Josephus Nicolaus Laurenti
Catagóir:Géinis laghairteanna
Catagóir:Laghairtí
Baisleac

deas|250px|thumb|Baisleac
Ar dtús, pálás ríoga nó halla fada le dhá cholanáid i gcomhair cúrsaí gnó is riaradh an dlí. Chinn na Críostaithe luatha ar eaglais den déanamh céanna le dhá thaobhroinn nó níos mó, díon adhmaid is cúlbhá. Tagann an t-ainm ón nGréigis Βασιλεύς: ‘rí’.

## Tagairtí

Catagóir:Ailtireacht
Báisteach aigéadach

thumb|Dochar déanta ag báisteach aigéadach, sna Sléibhte Jizera, 2006|220x220px
mion|220x220px
Báisteach, sneachta is flichshneachta a bhfuil a pH níos lú na 5.6 (a nglactar leis mar luach normálta) is ea **báisteach aigéadach**. 

Déantar báisteach níos aigéadaí ná mar a bheadh normálta ag dé-ocsaíd sulfair is ocsaídí nítrigine a sceitear san atmaisféar, ag loscadh breoslaí iontaisithe i bhfoirnéisí ollmhóra, stáisiúin ginte leictreachais agus innill dócháin inmheánaigh. Imoibríonn na ceimiceáin seo le galuisce san atmaisféar chun aigéad sulfarach (H2SO4) is aigéad nítriúil (HNO3) a tháirgeadh. 

Is féidir go dtitfidh an bháisteach aigéadach na mílte ciliméadar i gcéin ón mbunionad dóite. Níl sé cinnte go gcuireann sí isteach go díreach ar dhaoine, ach cuireann isteach go tubaisteach ar éisc is gach beo uisciúil eile. Déanann sí damáiste tubaisteach do chrainn freisin. 

### Stair
Cheap Robert Angus Smith an téarma “báisteach aigéadach” le linn ré na tionsclaíochta.  Mhothaigh sé an difear sna 1860idí a bhí ar an fhearthainn i ndiaidh gur thosaigh na monarchana móra ag brúchtadh toit ghránna isteach sa spéir.

Ó dheireadh na 1980idí tá comhaontuithe idir na príomhthíortha tionsclaíocha, an tAontas Eorpach, na Stáit Aontaithe is an tSeapáin, chun na hastaíochtaí tionsclaíocha is cúis léi a laghdú de réir a chéile.

## Féach freisin

* Athrú aeráide

## Tagairtí

Catagóir:Deascadh
Catagóir:Aimsir
Catagóir:Éillitheacht
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Truailliú
Báisteach chomhiomprach

Is éard is **báisteach chomhiomprach** ann ná saghas báistí a fhaightear in aeráidí meánchiorclacha, le fronta fuar a bhaineann le toirteanna éagobhsaí aeir mholaigh. Nuair a théitear toirt aeir ón taobh thíos, leathnaíonn is éiríonn sí in airde. Fuaraíonn sí is í ag éirí, tarlaíonn comhdhlúthú, cruthaítear scamaill cumalainimbis, agus titeann báisteach throm uathu. 

## Tagairtí

Catagóir:Meitéareolaíocht
Báisteach oragrafach

Comhdhlúthú a tharlaíonn nuair a thrasnaíonn sruth aeir bac sléibhte. Éiríonn sé, fuaraíonn, agus má bhíonn taise ann, comhdhlúthaíonn sé. Titeann báisteach ar thaobh na gaoithe de na sléibhte, agus tuirlingíonn aer tirim ar thaobh na fothana díobh.

## Tagairtí

Catagóir:Meitéareolaíocht
Benjamin Baker

Innealtóir sibhialta a rugadh in Keyford Shasana ab ea **Benjamin Baker** (31 Márta 1840 –19 Bealtaine 1907). Sa bhliain 1861 thosaigh sé comhoibriú fada le John Fowler (1817–1898), is thóg siad Iarnród Cheannchathair Londan (faoi thalamh), Stáisiún Victeoiria i Londain, agus Droichead Iarnróid Foirthe in Albain (1890). Thóg sé iarnród ardaithe i gCathair Nua-Eabhrac agus chuidigh sé le dearadh agus tógadh chéad Damba Aswan san Éigipt. 
mion|Droichead Iarnróid Foirthe  

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1840
Catagóir:Básanna i 1907
Balbhscannán

deas|225px|thumb|Balbhscannán
Roimh úsáid na bhfuaimscannán, bhraith na scannáin reatha ar léiriú feiceálach na n-aisteoirí, agus scríobhtaí focail aon agallaimh ar an scáileán ó am go chéile idir radhairc an phictiúir. Go minic bhíodh tionlacan ceoil a sheinneadh ceolfhoireann nó pianódóir aonair beo. Bhíodh an-chuid grinn ropánta, pictiúir cleasa, gearrscéalta rómánsacha agus drámaí 5 nóiméad sna balbhscannáin. Tháinig na fuaimscannáin chun cinn go déanach sna 1920idí.

## Tagairtí

Balbhscannán
Catagóir:Ciúnas
Catagóir:Seánraí scannán
Vasco Núñez de Balboa

Taiscéalaí a rugadh i Jerez de los Caballeros na Spáinne ab ea **Vasco Núñez de Balboa** (t. 1475&ndash;1Eanáir 1519). Chuaigh sé ar an aistear go Darién i 1511, agus ba é an chéad Eorpach a leag súil ar an Aigéan Ciúin. Dícheannaíodh é in Acla, i bPanama, am éigin i lár Mhí Eanáir na bliana 1519 in éineacht le ceathrar cara leis. 

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe Spáinneacha
Catagóir:Conquistadores
Catagóir:Daoine a rugadh i 1475
Catagóir:Básanna i 1519
Ball broinne

[200px|mionsamhail|deas|Smál pórtfhíona ar cheann [Míchail Gorbaitsov|Mhíchail Gorbaitsov]]
Smál ar an gcraiceann ag breith an naíonáin. Ainmneacha eile air is ea *ball dobhráin* nó *comhartha cille*. Bíonn dhá phríomhchúis lena leithéid: bailiúchán meilinicítí (cealla líocha an chraicinn) a mbíonn dath éigin idir donn éadrom is dubh air, nó méadú éadrom na bhfuileadán is na soitheach limfe (smál pórtfhíona is marc sú talún na cineálacha is coitianta).

## Tagairtí

Catagóir:Craiceann
Baláiste

Cineál pluma bhig fhiáin. De ghnáth, tom spíonach le torthaí cruinne dubha le blás céiriúil. Dúchasach don Eoraip.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Balaistíocht

250px|mionsamhail|deas|Urchar á scaoileadh ó ghunna úd Smith and Wesson
Staidéar ar gach a tharlaíonn do dhiúracán tar éis é a bheith scaoilte san aer. Tagann an bealach a scaoiltear an diúracán, a ngluaiseann sé san aer, agus a n-imbhuaileann leis an targaid i gceist. I mbalaistíocht cúirte, déantar scrúdú ar choireanna gunnaí. 

## Tagairtí

Catagóir:Airm thine
Catagóir:Airtléire
Catagóir:Armlón
Catagóir:Dinimic
Catagóir:Eitilt
Ball dobhráin

De ghnáth, is éard is **Ball dobhráin** ann ná lot beag leata comhbheirthe ar an gcraiceann de bharr prólaiféarú na bhfuileadán beag, a chuimsíonn cealla scaipthe lítheacha (comharthaí broinne). Uaireanta bíonn a leithéid níos forleithne agus cruthaíonn paistí ardaithe (plaiceanna) is gá a bhaint trí mháinliacht, le léasar nó ar bhealach eile.
mion|Ball dobhráin indeirmeach

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Corp an duine
Iarmharacht

[deas|250px|thumb|I ndaoine, tugtar struchtúr iarmharacht ar an [Aipindic|aipindic phéistchruthach uaireanta, mar go bhfuil cuid mhaith dá fheidhm díleá shinsearach caillte aici.]]
Tagraíonn **iarmharacht**   do struchtúir nó orgáin a bheith ann in orgánach a chaill an chuid is mó nó an t-iomlán dá bhfeidhm bhunaidh trí phróiseas na héabhlóide. Is iarsmaí iad na struchtúir dhílseacha seo de ghnéithe a bhí feidhmiúil i sinsear an orgánaigh ach atá éirithe laghdaithe nó imithe i léig de bharr athruithe i dtimpeallacht nó i slí mhaireachtála an speicis. Mar shampla, an aipindic sa duine, agus sciatháin na hostraise.

## Tagairtí
Balla dóiteáin

mion|clé|Balla dóiteáin
Bogearraí cosanta a bhíonn ag eagraíochtaí a mbíonn a gcórais ríomhairí nasctha leis an Idirlíon. Cuireann an balla tine bac ar éinne ón taobh amuigh den eagraíocht cur isteach ar an gcóras nó é a mhilleadh. Bealach amháin a úsáidtear chuige seo is ea teachtaireachtaí amhrasacha a scagadh amach is a chaitheamh i leataobh. Bealach eile is ea cóip den chóras a oscailt don chuairteoir, agus ansin má dhéanann sé aon rud mailíseach, is féidir é sin a aithint go luath roimh aon dochar don fhíorchóras.

## Tagairtí

Catagóir:Slándáil sonraí
Catagóir:Idirlíon
Ballnasc

Banda fíocháin chrua a cheanglaíonn cnámha (trasna ailt, mar shampla) nó a thacaíonn le horgáin inmheánacha (ballnaisc an pheireatóinéim mar shampla). De ghnáth is as collaigin dhoshínte, eagraithe i mburlaí comhthreomhara, a bhíonn na ballnaisc comhdhéanta, ach i gcuid acu bíonn fíochán leaisteach a ligeann le gluaiseacht theoranta. Nuair a bhaineann siad le hailt, athraíonn siad ó ramhrú chochall an ailt go dtí struchtúir thábhachtacha taobh istigh is amuigh den chochall, le tiús a athraíonn i gcomhréir leis na fórsaí is gá dóibh a sheasamh. Feidhmíonn siad chun réabadh meicniúil an ailt a sheachaint, agus mar orgáin chéadfacha chun gluaiseacht is ionad an ailt a bhrath.

## Tagairtí
Balsa

Crann a fhásann go tapa suas le 25 m ar airde le hadhmad an-bhog an-éadrom is ea **balsa**. Dúchasach do Mheiriceá trópaiceach. Na duilleoga ubhchruthach ciorclach, 30 cm ar leithead. Na bláthanna 15 cm ar fhad, bán.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Ballach

Is fine d'éisc mara é an **Ballach** (nó *Labridae* sa Laidin), agus is minic a bhíonn siad geal-daite. Tá an fine mór agus éagsúil, le níos mó ná 600 speiceas i 82 genera, atá roinnte i naoi bhfoghrúpa nó dtreibh. De ghnáth, bíonn siad beag, an chuid is mó díobh níos lú ná 20 ceintiméadar (7.9 orlach) ar fhad, cé gur féidir an ceann is mó, an ballach dronncheannach, a bheith tomhaiste suas go dtí 2.5 méadar (8.2 tr). Is carnabhóirí éifeachtacha iad, ag beathú ar raon leathan d'inveirteabraigh beaga. Leanann go leor ballach níos lú conairí beathaithe na n-iasc níos mó, ag piocadh suas inveirteabraigh a bhí míshocraithe toisc gabháil na n-iasc mór thar chríocha s'acu. Téann roinnt ionadaithe ón genera Bodianus, Cirrhilabrus, agus Oxycheilinus, i bhfolach i measc na mbraiteog de chuid na coiréil mhuisiriún saormhaireachtála *Heliofungia actiniformis*.

Catagóir:Éisc sháile

Catagóir:Labroidei
Ballbhrú

deas|250px|thumb|Ballbhrú
Damáiste don chraiceann is na fíocháin fho-chraicneacha gan an craiceann a bhriseadh, mar thoradh ar bhuille le réad maol éigin, de ghnáth. Ligeann an damáiste do na fuileadáin faoin gcraiceann fuil a scaoileadh isteach sna fíocháin. Atann siad agus tarlaíonn dídhathú dearg, gorm is buí don chraiceann ag ionad an bhallbhrú.

## Tagairtí
Balsam

Speiceas an-mhór plandaí bliantúla is ilbhliantúla is ea **balsam**. Dúchasach don Eoraip, an Áise, an chuid is mó den Afraic, agus tuaisceart Mheiriceá. A ghais tréshoilseach uisciúil. A dhuilleoga ailtéarnach nó urchomhaireach, ubhchruthach fiaclach. Na bláthanna ar crochadh go cothrománach ó ghas caol taibhseach siogamorfach, casta le 5 pheiteal maol is spor cuartha caol, nó déliopach le feadán tonnadóirchruthach is spor. Capsúl atá sa toradh, a phléascann go sochloiste agus a scaipeann na síolta. Hibrid le bláthanna dearga, bándearga nó bána is ea an balsaimín.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Balsam na manach

Roisín a fhaightear ó ghas an stioraics, a mbíonn aigéid aramatacha ann (aigéid bheansócha is chionnamacha), a ullmhaítear i dtuaslagán alcólach. Baintear feidhm as mar chóireáil ionanálaithe ar bhroincíteas ainsealach agus, neamhchaolaithe, mar antaiseipteán. 

## Tagairtí
Bánbhaoite

deas|250px|thumb|Bánbhaoite
Is téarma comhchoiteann é **bánbhaoite** le haghaidh iasc óg neamhaibí, go hiondúil idir 25 agus 50 milliméadar ar fad. Ina measc tá scadáin bheaga an Atlantaigh thuaidh ina gcéad bhliain, agus saláin óga.
Is minic a thaistealaíonn éisc óga mar seo le chéile i scoileanna feadh chóstaí, agus bogann siad isteach in inbhir agus uaireanta suas aibhneacha inar féidir iad a ghabháil go héasca, ag baint úsáide as líonta iascaireachta mínmhogallacha. Is éard is bánbhaoiteáil ann ná an ghníomhaíocht a bhaineann le breith ar bhánbhaoite.
## Tagairtí
Catagóir:Galaxiidae
Catagóir:Bia Mara
Catagóir:Iasc inite
Catagóir:Iasc tráchtála
Catagóir:Cuisine na Nua-Shéalainne
Catagóir:Miasa éisc na Breataine
Catagóir:Éisc
Bambú

Féar ollmhór adhmadach. Na gnéithe trópaiceacha is fothrópaiceacha den chuid is mó, ach cuid bheag acu measartha. Fásann siad i dtortáin mhóra go han-tapa, suas le 40 cm i lá amháin, agus sroicheann airde 36 m. Bláthaíonn cuid de na gnéithe go bliantúil, ach ní bhláthaíonn cuid eile ach tar éis na mblianta, agus ansin faigheann siad bás. Soláthraíonn sé péacáin inite, adhmad éadrom, agus cánaí i gcomhair an ghairdín is troscáin.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Féara
Balún (aerárthach)

Aerárthach a bhfuil ciseán nó gandola le paisinéirí ar crochadh ó mhála mór gáis ann. Bíonn meáchan an bhalúin níos lú ná meáchan an aeir a asáitíonn sé, agus de réir prionsabal Airciméidéis, ardaíonn fórsa na buacachta an balún san aer. Ardaítear an balún trí bhallasta (gaineamh nó uisce) a chaitheamh amach as an gciseán agus an meáchan iomlán a laghdú. Tuirlingíonn an balún má sceitear roinnt gáis amach as an mála. Níl aon tiomáint ag gnáthbhalún, agus mar sin iompraíonn an ghaoth é pé treo a bhfuil sí ag séideadh. Tá aerlonga indírithe ann, le mála ar chruth todóige, ar féidir iad a thiomáint is a dhíriú le lián is stiúir. 
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Montgolfier%20Balloon.JPG|clé|mion|236x236px
Montgolfier, 1783

Tharla an chéad eitilt balúin a raibh foireann sa chiseán (Pilâtre de Rozier is Marquis d'Arlandes) i bPáras i 1783, an balún deartha ag na deartháireacha Montgolfier.

Thosaigh an chéad seoladh balúin timpeall an Domhain i 1999 (Brian Jones (1948-) is Bertrand Picard (1958-) ar bord) i Château d'Oex san Eilvéis, agus chríochnaigh sa Mháratáin sna Afraic níos lú ná 20 lá ina dhiaidh sin tar éis aistear 46,759 km ar mheánluas 97 km u-1.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aerárthach
Banc fola

Stóras ina gcoinnítear fuil lánchuisnithe a fuarthas ó dheontóirí. Le linn an dara cogadh domhanda, bhí gá le méid ollmhór fola le haghaidh fuilaistriúchán do dhaoine gortaithe. Ina dhiaidh sin saothraíodh bealaí chun fuil ó dheontóirí a stóráil le húsáid níos déanaí.

## Féach freisin

* Fachtóir VII
* Fachtóir X
* Táirgí fola
* Fuilaistriú
* Heipitíteas C
* Haemaiteolaíocht
* Haemaifilia

## Tagairtí

Catagóir:Fuil
Catagóir:Leigheas
Banc sonraí téarmaíochta

Banc ollmhór sonraí téarmaíochta ar ríomhaire atá crostagartha do na téarmaí céanna i raon teangacha. Cuireadh an acmhainn seo ar fáil de bharr borradh géaraithe faoin téarmaíocht theicniúil sa 20ú céad, agus gá práinneach úsáid focal a chaighdeánú idir na teangacha, na difríochtaí a chlárú, is comhchoibhnis a dhéanamh eatarthu. Tá a leagan féin den Fhoclóir Uathoibríoch Eorpach ar líne ag an Aontas Eorpach trí Euronet.

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht
Catagóir:Aistriú
Catagóir:Foclóireacht
Catagóir:Teangeolaíocht
Banda na saoránach

deas|250px|thumb|Banda na saoránach
Córas cumarsáide raidió gearr-raonach déthreoch le húsáid ag baill den phobal, de ghnáth le trasghlacadóir (tarchuradóir cuingrithe le glacadóir) is aeróg.  

Thosaigh sé sna Stáit Aontaithe sna 1940idí, agus d'éirigh an-choitianta i measc tiománaithe leoraithe fad-achair.  

Bhí sé neamhdhleathach i gcuid mhaith tíortha eile, ach faoi seo tá teileafóin phóca curtha ina ionad. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Teileachumarsáid
Banna cruach

Grúpa ceoil, dúchasach d'Oileán na Tríonóide, nach bhfuil de ghléasanna ann ach drumaí cruach den chuid is mó. Cnaguirlisí tiúnta, déanta as bairillí ídithe ola is ea iad seo. Bíonn cuid de na bannaí an-oilte, in ann ceol clasaiceach an iarthair a sheinm chomh maith le ceol na nIndiacha Thiar i gcomhair an charnabhail is féilte pobail eile. 

## Tagairtí

Catagóir:Drumaí
Catagóir:Ceol
Catagóir:Oileán na Tríonóide agus Tobága
Bandaleithead

deas|250px|thumb|Bandaleithead
I gcraobhscaoileadh raidió is teilifíse, an raon minicíochtaí is gá chun comhartha a atáirgeadh go sásúil. Maidir le teilifís, braitheann sé ar an minicíocht réimse, líon na línte scannta, agus an córas daite atá i gceist. Mar shampla, bíonn gá le 5.5 MHz i gcás córais le 625 líne is 50 réimse, ach i bhfad níos mó i gcóras ardghéire. 

## Tagairtí
Joseph Banks

Luibheolaí a rugadh i Londain ab ea **Joseph Banks** (24 Feabhra 1743 – 19 Meitheamh 1820). Bhí Banks páirteach i ngrúpa eolaíochta a thug turas ar Thalamh an Éisc sa bhliain 1766. Bhí sé ar aistear James Cook timpeall an Domhain i 1768-1771, agus i 1772 rinne cuairteanna taighde luibheolaíochta ar Inse Ghall is an Íoslainn. Mar uachtarán ar an gCumann Ríoga (1778–1819) spreag sé cuid mhaith forbairti eolaíochta. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1743
Catagóir:Básanna i 1820
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Fir
Catagóir:Luibheolaithe Sasanacha
Catagóir:Nádúraithe Sasanacha
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Taiscéalaithe Sasanacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Bánóg chabáiste

Féileacán mór a fhaightear san Eoraip, tuaisceart na hAfraice is Meiriceá Thuaidh. Na sciatháin bán den chuid is mó, ach le marcanna dubha is buí ar thaobh thíos na sciathán cúil. Tugtar *an mhánóg mhór* uirthi freisin. Is lotnaidí cabáiste na cruimheanna.

## Tagairtí

Catagóir:Féileacáin
Bantaboc

Damh-antalóp atá dúchasach don Afraic Theas agus Leosóta is ea an **bantaboc**. An aghaidh fada, na hadharca ar chuma líre le mullaigh i bhfáinne timpeall orthu. Dúdhonn, an aghaidh is an taobh íochtarach bán. Dhá fho-speiceas ann: bantaboc an gheadáin bháin, agus an bleasboc le geadán donn.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Frederick Banting

Fiseolaí a rugadh in Alliston, Ceanada ab ea **Frederick Grant Banting** (14 Samhain 1891 - 21 Feabhra 1941). I 1922 d'fhionn sé inslin i gcomhar le J. J. R. Macleod, agus bhuadar Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis as i 1923. 

## Tagairtí

Catagóir:Eolaithe Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1891
Catagóir:Básanna i 1941
Bar

Aonad brú, cothrom le 105 Pa (pascal, aonad an SI). Tá 1 bar gar do bheith cothrom le brú an atmaisféir, agus 1 bar = 1000 milleabar (mb). Ag leibhéal na farraige, is ionann brú an atmaisféir is timpeall 1013.25 mb.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Baraiméadar

deas|250px|thumb|Baraiméadar
Ionstraim fisice a úsáidtear sa mheitéareolaíocht chun brú an atmaisféir a thomhas. Cheap Evangelista Torricelli an chéad cheann. Thosaigh sé le feadán, ceann amháin de dunta, agus é lán le mearcair. Agus an feadán go ceartingearach, thum sé an ceann oscailte in umar mearcair, shil cuid den mhearcair amach san umar, ag fágaint folús sa cheann iata den fheadán (tugadh folús Torricelli air seo). D'fhan cuid mhaith mearcair ag seasamh sa bhfeadán os cionn dromchla an mhearcair san umar. Is é tomhas an airde seo ar bhrú an atmaisféir atá ag gníomhú ar dhromchla an mhearcair san umar. Baraiméadar simplí mearcair is ea é seo. Modh eile chun brú an atmaisféir a thomhas is ea an baraiméadar anaróideach, bosca miotail le taobhanna solúbtha a bhfuil folús ann. Feidhmíonn an bosca mar bholg, ag leathnú is ag crapadh de réir mar a laghdaíonn is a mhéadaíonn an brú air. Is féidir gluaiseacht thiús an bhosca a athrú le giaranna beaga ina ghluaiseacht uilleach snáthaide, agus díláithriú uilleach na snáthaide mar thomhas ar bhrú an atmaisféir. Má choinnítear taifead ar an mbrú le himeacht ama, faightear baragraf. 

## Tagairtí
Barbal

Is iasc le colainn chaol de chlann an charbáin é an **barbal** (*Barbus barbus*). Forleathan in aibhneacha na hEorpa ar ghrinnill ghlana gairbhéil. Suas le 90 cm ar fhad, na liopaí feolmhar le 4 sprochaille fada. Imircíonn sé suas an abhainn le sceitheadh in Aibreán-Bealtaine. Iasc tábhachtach spóirt. 

Úsáidtear an t-ainm *barbal* ar roinnt speiceas eile sa ghéineas *Barbus*, agus ar chúpla ceann i ngéinis eile, mar shampla an barbal bán, *Galeichthys feliceps*.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Barbatúráit

Is éard is **barbatúráit** ann ná druga a dhíorthaítear ón aigéad barbatúrach, a ullmhaíodh den chéad uair ar Lá Fhéile Bhairbre 1863, deirtear. Tugadh barbatón isteach sa mhíochaine i 1903, agus féanabarbatón i 1912.  

Tá suas le 50 barbatúráit a úsáideadh uair éigin mar shuaimhneasáin, piollairí codlata, agus drugaí frith-thitimeacha. Ar an drochuair, de réir mar a thógtar iad méadaíonn acmhainn duine orthu, agus ní mór an dáileog a mhéadú le feabhas a fháil, ach tá siad nimhiúil i ndáileoga móra, agus cuirtear andúil iontu.  

Faoi seo tá beansóidiasaipín curtha ina n-ionad mar shuaimhneasán is piollaire codlata níos sábháilte. 

### Andúiligh
Shlog Marcel Proust siar barbatúráití i ndeireadh a shaoil.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Drugaí sícighníomhacha
Catagóir:Mí-úsáid substaintí
Barbróg

Tom duillsilteach nó síorghlas, dúchasach do réigiúin mheasartha ó thuaidh is i Meiriceá Theas is ea an **bharbróg**. Péacáin fhada spíonta tríphointe, na duilleoga dealgach, go minic. Na bláthanna buí, flannbhuí nó scothdhearg. Na caora dearg, dubh, gorm, buí nó corcra, cruinn nó sorcóireach. Fástar cuid mhaith gnéithe mar mhaisiúchán, na gnéithe le duilleoga corcra go háirithe. Is óstach an bharbróg choiteann a bhíonn riachtanach i dtimthriall beatha an dúchain, galar gránbhairr. I dtíortha áirithe, sna Stáit Aontaithe go príomha, rinneadh iarracht an bharbróg choiteann a stoitheadh ó fhréamh chun an galar sin a chloí. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Bárc

deas|250px|thumb|Bárc
Is éard atá i gceist le **bárc** ná long seoil le trí chrann nó níos mó. Bíonn an crann tosaigh rigeáilte ó thosach go deireadh, na crainn eile go cearnach.  

Bhí an stíl forleathan ag deireadh an 19ú céad go príomha, nuair a chuir seolta i gcoinne iomaíocht na ngaltán don uair dheireanach. 

## Féach freisin

* ''Belem'' (bárc)

## Tagairtí

Catagóir:Longa
Christiaan Barnard

Máinlia cairdiach a rugadh i mBeaufort West san Afraic Theas ab ea **Christiaan Neethling Barnard** (8 Samhain 1922 – 2 Meán Fómhair 2001). 
clé|mion|236x236px|1968
In ospidéal Groote Schuur i 1967 rinne sé an chéad trasphlandú rathúil croí dhaonna. Mhair an duine a fuair an t-aistriú Louis Washkansky ar feadh ocht lá dhéag i ndiaidh na hobráide; fuair sé bás mar gheall ar aimhréidheanna a tháinig le húsáid a bhaint as drugaí chun diúltú an chroí a sheachaint. 

Le himeacht ama d'fheabhsaigh Barnard marthanas othar go mór le croíthe trasphlandaithe. 

Fuair Barnard bás sa bhliain 2001 sa Chipir den asma.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Básanna in 2001
Catagóir:Daoine ón Afraic Theas
Catagóir:Máinlianna
Barócach (ceol)

deas|250px|thumb|Barócach
Tréimhse i stair an cheoil thart ar 1580-1730. De réir a chéile, cuireadh tonúlacht in ionad módúlachta, méadaíodh ar mhaisiú séiseach, saibhríodh an armóin le crómatacht, tugadh breis suntasachta do cheol gléis, agus cruthaíodh ceolfhoirne. Cuireadh bunús faoi shaghsanna nua ceoil: ceoldrámaíocht, oratóir, cantáid, sonáid is coinséartó. Tháinig cumadóirí cumasacha chun cinn freisin: Bach, Handel, Monteverdi, Purcell, agus Vivaldi.

## Tagairtí
Willem Barents

Loingseoir a rugadh san Ollainn, meastar, ab ea **Willem Barents** (c 1550 &ndash; 20 Meitheamh 1597). Bhí sé ina phíolóta ar 3 aistear Ollannach ag iarraidh teacht ar an mBealach Soir ó Thuaidh (1594-1596). Ainmníodh Muir Barents, ó thuaidh ón Iorua, as. Níor fhill sé ón 3ú aistear. I 1871 tháinig Elling Carlsen ar a cheathrú geimhridh, tógtha as piosaí loinge is cuid mhaith iarsmaí dá fhoireann ann, ar oileán Novaya Zemlya, agus an t-iomlán gan corraí le 274 bliain.

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe Ollannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1550
Catagóir:Básanna i 1597
Barócach (ealaín)

deas|200px|thumb|Barócach
Stíl san ealaín, san ailtireacht agus sa cheol a bhí chun tosaigh sa 17ú-18ú céad. Bhí foirmeacha cuarlíneacha is maisiúchán ornáideach sainiúil don tréimhse is iad i gceapacháin, go minic ar ollscála agus ar mhodh fíorchasta. I measc na gcleachtóirí bhí na hailtirí Borromini is Le Vau, agus an dealbhóir Bernini. An stíl seo atá léirithe sa phéintéireacht i saothar drámata gealdorcha Caravaggio is Rubens. Bhain an ealaín Bharócach go láidir leis an Rí Louis XIV sa bhFrainc is a chúirt, ach scaip ar fud iarthar na hEorpa freisin. Athraíodh chuig stíl Rocócó go luath san 18ú céad. 

## Tagairtí

Catagóir:Barócachas
Barr cumhdaigh

deas|200px|thumb|Barr cumhdaigh
Barr a chosnaíonn barr eile atá plandáilte faoina bhun. Úsáidtear gránbharra mar seo d'fhéar is seamair nuachurtha. Is féidir an téarma céanna a úsáid i gcás cáil, mar shampla, a sholáthraíonn cumhdach d'éanlaith géim.

## Tagairtí
Barrbhalla fuinneogach

[mionsamhail|Barrbhalla fuinneogach i [Ardeaglais Amiens]]
San ailtireacht, is éard is **barrbhalla fuinneogach** (nó **gléstór**) ann ná an chuid uachtarach de bhalla foirgnimh, le fuinneoga os cionn na ndíonta sa chomharsanacht. Tagraíonn de ghnáth d'fhuinneoga in eaglais os cionn díonta na dtaobhrann.

## Tagairtí
Barrachód

thumb|Barrachód UPC-A
Is éard atá sa **bharrachód** ná patrún línte is barraí comhthreomhara. Sainíonn líon na línte, a dtiús is tiús na spásanna eatarthu an t-eolas atá sa chód. Is modh é chun earraí i siopaí a lipéadú ionas gur féidir a n-ainmneacha is a bpraghsanna a léamh go huathoibríoch ag an gcuntar amach. 

Bíonn dhá líne thanaí ag an dá thaobh den phatrún chun na himill a chur in iúl. Bíonn dís eile mar sin i lár baill, ag déanamh idirdhealú idir ainm an earra is a phraghas. Léitear an patrún le scanóir. Scanann léas tanaí léasarsholais trasna an phatrúin, agus glacann cill fhótaileictreach an solas a fhrithchaitear ón bpatrún. 

Bíonn an comhartha a ghlactar cosúil le cód Morse, agus déanann ríomhaire an patrún a aithint go han-tapa. Leis an eolas seo suimíonn an ríomhaire ainm is praghas an earra le bille an chustaiméara, dealaíonn an t-earra ó fhardal an tsiopa, agus má tá an fardal sin ag dul i léig tugann sé rabhadh don bhainisteoir gur gá a thuilleadh de a sholáthar do na seilfeanna.

## Tagairtí

Barrachóid
Catagóir:Ionchóduithe
Catagóir:Aithint uathoibríoch agus gabháil sonraí
Catagóir:Aitheantóirí
John Bardeen

Fisiceoir a rugadh i Madison, Wisconsin ab ea **John Bardeen** (23 Bealtaine 1908-30 Eanáir 1991). An chéad duine a bhuaigh dhá Dhuais Nobel na Fisice. Roinn sé an duais le Brattain is Shockley i 1956 as forbairt an trasraitheora chomhchumaraigh, agus i 1972 le Leon Cooper is Robert Schrieffer as teoiric BCS (Bardeen-Cooper-Schrieffer) na forsheoltachta a shaothrú.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1908
Catagóir:Básanna i 1991
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Vincent Barry

Ceimicí is taighdeoir míochaine a rugadh i gCorcaigh ab ea **Vincent Christopher Barry** (1908-1975). Rinne sé taighde forleathan ar dhrugaí a d'fhéadfadh a bheith éifeachtach mar chóireálacha i gcoinne na heitinne, a bhí ina sciúirse ar phobal na tíre seo i lár an 20ú céad. An baictéar *Mycobacterium tuberculosis* is cúis leis an ngalar seo. D'aimsigh sé dhá chomhdhúil a bhí éifeachtach i gcoinne na heitinne, agus ar an dea-uair, ceann eile a fuarthas a bheith éifeachtach i gcoinne baictéir ghaolmhair, *Mycobacterium leprae*, cúis an lobhra. Is cóireáil thábhachtach í seo anois ar an ngalar uafásach sin.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Corcaigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1908
Catagóir:Básanna i 1975
Frédéric Auguste Bartholdi

Dealbhóir a rugadh i gColmar na Fraince ab ea **Frédéric Auguste Bartholdi** (2 Lúnasa 1834 - 4 Deireadh Fómhair 1904). Rinne sé speisialtacht ar shéadchomharthaí ollmhóra. Dhear is thóg sé Dealbh na Saoirse as cré-umha i bport Nua-Eabhrac, a nochtadh sa bhliain 1886.

## Tagairtí

 

Catagóir:Dealbhóirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1834
Catagóir:Básanna i 1904
Frederic Charles Bartlett

Síceolaí a rugadh i Stow-on-the-Wold, Sasana ab ea **Frederic Charles Bartlett** (20 Deireadh Fómhair 1886 &ndash; 30 Meán Fómhair 1969). An chéad ollamh le síceolaíocht thurgnamhach ag Ollscoil Cambridge a bhí ann. Rinne sé taighde ar fhadhbanna praiticiúla eirgeanamaíocha sa tsíceolaíocht fheidhmeach, agus modh ceannródaíoch feasach chun an chuimhne dhaonna a thuiscint.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1886
Catagóir:Básanna i 1969
Catagóir:Síceolaithe Sasanacha
Bás inchinne

Diagnóis go bhfuil duine marbh ó chríoch ghníomhaíocht na hinchinne is na gcodanna sin a bhaineann le riospráid is feidhmeanna riachtanacha eile go háirithe. Is gá go ndeimhníonn beirt dochtúirí nach bhfuil ríoga leictreacha ar dhromchla an chinn (is é sin, leictreinceifealagram cothrománach), agus nach bhfuil athfhillteacha stoc na hinchinne i láthair (ina measc frithghníomh mhac imrisc na súile don solas, is ascalú na súl — nistigmeas —mar fhreagairt ar uisce te is uisce fuar i gcanáil sheachtrach na cluaise). De ghnáth déantar an diagnóis ar dhuine atá i gcóma agus a riospráid á coinneáil ar siúl go saorga, ach a chroí ag bualadh fós.

## Tagairtí

Catagóir:Bás
Catagóir:Inchinn
Visual Basic

Teanga ardleibhéil ríomhchláraithe, is na bogearraí forbartha a thugann tacaíocht di, a ligeann d'úsáideoirí cláir idirghníomhacha a chruthú go héasca. Saothraithe ag Microsoft. Cuireann sí áiseanna ar fáil chun clárú amhairc (cumas chun cód a chruthú trí dhealbha a láimhseáil) a dhéanamh chomh maith le gnáthmhodhanna téacsbhunaithe cláraithe. 

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Microsoft
Catagóir:Teangacha ríomhchlárúcháin
Fuaimeanna Bartolozzi

Fuaimeanna ceoil ar leith (micreatoin is cordaí ina measc) a dhéanann seinnteoirí gaothuirlisí, ag leanúint na dteicníochtaí a shaothraigh an cumadóir Iodálach Bruno Bartolozzi (1911-1980). Chuir sé síos orthu ina leabhar ** (Fuaimeanna Nua do Ghaothuirlisí, 1967).

## Tagairtí
Bás

mionsamhail|clé|Is siombail choitianta den bhás cloigeann duine.
[mionsamhail|clé|[Colainn|Corp duine ar lobhadh in Iarthar na hAstráile, 1905.]]
**Bás** a thugtar ar an riocht atá ar neach éigin nuair a bhíonn deireadh le gach gníomhaíocht cheallach atá riachtanach don bheatha, buille an chroí is an riospráid, agus nach féidir na córais sin is an duine a athbheochan. 

## Dlí
Níl sainmhíniú beacht buan ar an mbás, agus tagann an dlí, an mhíochaine is infhaighteacht gartharrthála is meaisíní áirithe san áireamh. Feictear an éiginnteacht seo go soiléir i gcás duine atá ar mheaisín tacaíochta beatha ar feadh i bhfad gan aon athrú chun feabhais. 

I dtíortha áirithe sainmhíníonn an dlí gurb ionann bás is bás na hinchinne. 

## Cúiseanna
Sna tíortha forbartha, is iad galair chorónacha croí agus ailse na cúiseanna is coitianta le bás daoine. Ach i dtíortha bochta atá i mbéal forbartha, is ionfhabhtuithe (maláire, eitinn, SEIF) na cúiseanna is coitianta. 

Bíonn garghaol idir rátaí báis i dtír ar bith agus bochtanas, dífhostaíocht, tithíocht, oideachas is caighdeán an chóras sláinte.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Saol
Catagóir:Bás
John Baskerville

Clódóir a saolaíodh i Wolverley Shasana ab ea **John Baskerville** (28 Eanáir 1706 &ndash; 8 Eanáir 1775). Ó 1740 bhí gnó seapánaithe aige in Birmingham, ag cur vearnaise seapánaí ar mhiotal is leathar. Ó timpeall 1750 ar aghaidh chuaigh sé le múnlú litreacha miotalacha don chlóbhualadh, agus dhear is tháirg na clónna a ainmníodh as.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1706
Catagóir:Básanna i 1775
Catagóir:Clódóirí
Básúca

Arm a tugadh isteach in arm na Stát Aontaithe le linn an dara cogadh domhanda i gcomhair coisithe. Scaoileann sé diúracán beag roicéid as feadán simplí lainseála. Is éifeachtach an pléascán dírithe seo i gcoinne armúr éadrom tancanna. 

## Tagairtí

Catagóir:Airm
Nikolai Basov

Fisiceoir a rugadh in Usman na Rúise ab ea **Nikolai Gennadiyevich Basov** (14 Nollaig 1922 &ndash; 1 Iúil 2001). Shaothraigh sé an teoiric faoin méasar i 1955, agus d'fhionn an léasar i 1958. Lena chomhghleacaí Alexandr Prokhorov is Charles Townes, bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic i 1964 as an saothar seo. I Moscó a bhfuair sé bás.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Rúiseacha
Catagóir:Ceapadóirí Rúiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Básanna in 2001
Basse taille

[mion|An Cupa Óir Ríoga, nó Cupa Naomh Úna, i [Músaem na Breataine. Rinneadh sa 14ú haois é sa Fhrainc.]] 
Modh chun airgead, agus uaireanta ór, a chruanadh is ea ***basse taille***. Ar dtús snoítear is greantar an miotal, agus ansin cuirtear cruan daite tréshoilseach ar a bharr ionas gur féidir le solas lonrú tríd. Meastar gur tugadh an ealaín seo isteach ag deireadh an 13ú céad i bPáras.

## Tagairtí
Basún

Gaothuirlis ceoil, píobán siúntaithe adhmaid, timpeall 2 m ar fhad, ach dúbailte ar ais air féin agus feistithe le gléasanna miotalacha is crúca cuartha is giolcach dúbailte ar a bharr. Le fírinne, is dordóbó é. Fuaimníonn an basún dúbailte (an frithbhasún) ochtach níos ísle ná an gléas chaighdeánach. 

## Tagairtí

Catagóir:Gaothuirlisí adhmaid
Basúcaí

Is téaduirlis ceoil Ghréagach a phioctar é **basúcaí**. Úsáidtear go minic i gceol tíre é. Muineál an-fhada le cipíní méire air, agus 3 nó 4 raon sreangach a phioctar le figín.

## Tagairtí

Catagóir:Téaduirlisí
Catagóir:An Ghréig
Thomas de Vere Coneys

Ba é **Thomas de Vere Coneys** (c. 1804 - 1851) an chéad chathaoir sa Ghaeilge i gColáiste na Tríonóide, post a ghlac sé i 1841. D'fhoilsigh sé an *Foclóir Gaoidhilge Sacs-Bhéarla* sa bhliain 1849, agus bhí leagan de Leabhar na hUrnaí Coitinne foilsithe faoina chúram sa bhliain 1851.

## Tagairtí

Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1804
Catagóir:Básanna i 1851
Bataiméadracht

250px|mionsamhail|deas|Bataiméadracht an Domhain
Tomhas doimhneacht airíonna ar ghrinneall an uisce i bhfairsingí móra farraige is locha. Léiríonn cairteacha bataiméadracha doimhneachtaí an uisce i méadair ar feadh líne, agus mar sin imlíne na n-airíonna topagrafacha faoin uisce. Níorbh fhéidir mionmhapáil bharaiméadrach gur tugadh aimsiú ó mhacalla isteach, agus ba é Turas Meteor de chuid na Gearmáine (1925-1927) an chéad uair ar baineadh feidhm fhorleathan as. 

## Tagairtí

Catagóir:Cartagrafaíocht
Catagóir:Aigéaneolaíocht
Catagóir:Topagrafaíocht
Bataire litiam

thumb|Batairí litiam 9v AA AAA
Bíonn saghsanna den bhataire tánaisteach seo inathluchtaite, agus saghsanna eile príomhúil. Luaitear luchtú bataire ina aimpéar-uaireanta in aghaidh an chileagraim (A-u kg-1): i mbataire litiam is féidir 3,860 A-u kg-1 a stóráil, níos mó ná 4 oiread luchtú bataire since, is timpeall 15 oiread luchtú bataire luaidhe. Ach is costasach na batairí litiam, agus ní mór iad a chur de láimh go cúramach mar go bhfuil ceimiceáin imoibríocha nimhiúla iontu.

## Tagairtí
Bataisféar

Soitheach sárthreisithe sféarúil inar féidir breathnadóirí a ísliú ó mháthairshoitheach go dtí doimhneacht an-mhór. Úsáideadh den chéad uair i 1930 é, agus baineadh doimhneacht 923 m amach i 1934. Faoi seo tá an saghas seo soithigh imithe i léig toisc go bhfuil soithigh níos éifeachtaí sábháilte tagtha chun cinn.

## Tagairtí
Batascaife

mion|Batascaife
mion|Batascaife
mion|Deepsea  Challenger
Tumadóir domhainmhara, nó cineál fomhuireáin, is ea **batascaife** (nó **bathyscaphe** ón nGréigis βαθύς *bathys* "domhan" agus σκάφος *skaphos* "soitheach"), deartha chun taiscéaladh a dhéanamh faoin uisce.  Leictreachas a sholáthraíonn cumhacht don soitheach. Bíonn snámháin is cochall breathnadóireachta faoina mbun. 

Ní bhíonn na batascaifí in úsáid níos mó (snámháin níos fearr ag na tumadóirí an lae inniu, líonta le cúr, ní ola).

mion|Batascaife Trieste
### Taiscéalaíocht sa 20ú haois
Bhí an chéad bhatascaife deartha ag Auguste Piccard sna 1940idí. Thosaigh an soitheach, "FNRS2" ag tumadóireacht sa bhliain 1948 san Aigéan Atlantach. Bhí na taiscéalaithe in ann dul síos chomh domhain le 4,000 m ag an am. 

'Sé  an áit is doimhne san fharraige ná An Trinse Máirianach, 10.9 km faoin dromchla san Aigéan Ciúin. An 'Duibheagán Challenger' (nó 'Challenger Deep') a thugtar ar an gcuid is doimhne den Trinse Máirianach. Ba i mí Eanáir 1960 a chuaigh an chéad bheirt ann, Don Walsh agus Jacques Piccard (mac le Auguste Piccard). Chuadar síos ann sa Trieste, an tríú batascaife, tógtha sna 1950idí. 

### Tumadóirí domhainmhara an lae inniu
Inniu tá na tumadóirí, cosúil leis an 'Alvin DSV' a rinne taiscéaladh ar an Titanic báite, cuid mhaith níos so-ionramháilte ná na cinn bhunaidh, na batascaifí.

Tá dháréag tar éis cuairt a thabhairt ar an ngealach ach níl ach triúr tar éis cuairt a thabhairt ar An Trinse Máirianach.  Ar an 26 Márta 2012, ba é James Cameron an tríú duine a chuaigh síos ann. Is stiúrthóir scannán agus taiscéalaí cáiliúil aigéan é.

Ina aonar a rinne Cameron an tumadh agus é san fhomhuireán Deepsea Challenger. Sheol sé ar ais an tvuít seo nuair a bhain sé tóin na farraige amach: ‘Just arrived at the ocean’s deepest pt. Hitting bottom never felt so good. Can’t wait to share what I’m seeing w/you.’

## Féach freisin

* Aigéaneolaíocht
* An Trinse Máirianach

## Tagairtí

Catagóir:Longa
Catagóir:Fomhuireáin
Catagóir:Mara
Catagóir:Aigéaneolaíocht
Catagóir:Taiscéalaíocht
Henry Walter Bates

clé|thumb|H.W. Bates
Nádúraí is taistealaí a rugadh i Leicester Shasana ab ea **Henry Walter Bates** (8 Feabhra 1825 &ndash; 16 Feabhra 1892). I 1861 chuir sé síos ar aithris idir ainmhithe (aithris Bates), agus chuidigh an léargas seo le forbairt choincheap an roghnaithe nádúrtha. Bhí cáil air as a chuid turas go dtí an Amasóin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1825
Catagóir:Básanna i 1892
Catagóir:Nádúraithe Sasanacha
William Bateson

Bitheolaí a saolaíodh i Whitby Shasana ab ea **William Bateson** (8 Lúnasa 1861 &ndash; 8 Feabhra 1926). Rinne sé taighde ar bhunúis eolaíoch na géinitice.  Ba é Bateson a chum an focal "géinitic" sa bhliain 1907.

## Saol
Bhí baint ag Bateson ar feadh a shaoil le St. John's College (Cambridge). Máistir ag St. John's a bhí ina athair, William Henry Bateson. D'fhreastail William ar Rugby School agus ansin St. John's College, mar ar bhain sé céim onóracha bhaitsiléara amach sa bhliain 1883. 

Fuair sé post mar mhúinteoir ansin agus rinneadh comhalta an Choláiste de ní ba dhéanaí.

## Géineolaíocht
D'oibrigh Bateson go dian chun teoiricí Gregor Mendel a chur chun cinn. Thaispeáin sé  gur trí na géinte a bhronntar cuid de thréithe an athar agus na máthar ar a gclann, i ndiaidh do Hugo de Vries agus Carl Correns teacht in athuair ar shaothar Mendel sa bhliain 1900. 
clé|mion|William Bateson sa bhliain 1909 le Dennis G. Lillie
Rinne Bateson turais go dtí na Stáit Aontaithe agus an Áise Láir le taighde a dhéanamh.  

## Féach freisin

* Géinitic

## Tagairtí
 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1861
Catagóir:Básanna i 1926
Catagóir:Bitheolaithe Sasanacha
Jean Batten

Eitleoir ceannródaíoch a rugadh i Rotorua sa Nua-Shéalainn ab ea **Jean Gardner Batten** (15 Meán Fómhair 1909 &ndash; 22 Samhain 1982). I 1932 rinne sí eitilt fillte ó Shasana go dtí an Astráil is ar ais, an chéad bhean chun é sin a dhéanamh ina haonar, agus bhris curiarracht Amy Johnson don eitilt aontreoch. I 1936 rinne sí curiarracht eitilte ó Shasana go dtí an Nua-Shéalainn. "Greta Garbo na spéartha" a thugtaí uirthi as a cuid éadaigh agus iompair ghalánta.

## Tagairtí

Catagóir:Eitleoirí
Catagóir:Daoine Nua-Shéalannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1909
Catagóir:Básanna i 1982
Cód Baudot

deas|250px|thumb|Cód Baudot
Cód chun teachtaireachtaí béil a tharchur i gcórais theileagrafacha, a cheap J. M. E. Baudot i 1874. Tugadh *Cód Idirnáisiúnta Teileagraif 1* air. Ní hionann is cód Morse a úsáideann poncanna gearra is fleiscíní fada, úsáideann cód Baudot bíoga den fhad céanna agus iad ar líne nó as líne. Seasann teaglam ar leith de 5 ghiotánbhíog do gach uimhir, litir is marc poncaíochta. Ceapadh dhá shraith de 32 teaglam an ceann, sraith do na litreacha agus sraith eile do na huimhreacha is na marcanna poncaíochta. Tá an cód seo, leasaithe is leathnaithe, in úsáid fós i gcomhair cumarsáid idirnáisiúnta sreinge agus i gcórais meitéareolaíochta is nuachtán. I gcórais a tháinig chun cinn níos déanaí, baineadh feidhm as ilphléascadh chun cuid mhaith comharthaí comhuaineacha a tharchur ar shreang amháin. I gcóras mar seo, ní bhíonn úsáideoir ar leith ceangailte leis an tsreang ach le linn do litir amháin dá chuid a bheith á tarchur. Ach deimhin a dhéanamh de na comharthaí go léir atá le tarchur a shionchrónú, is féidir iad a scaradh is na litreacha cuí a sheoladh do na glacadóirí cuí, agus mar sin na teachtaireachtaí éagsúla a sheachadadh do na seoltaí cearta. Le teacht chun cinn na ríomhairí digiteacha sna 1960idí ceapadh ASCII, an *Cód Caighdeánach Meiriceánach um Idirmhalartú Faisnéise*, a úsáidtear go forleathan anois.

## Tagairtí
Jean-Maurice-Emile Baudot

Innealtóir leictreach a rugadh i Magneux na Fraince ab ea **Jean-Maurice-Emile Baudot** (11 Meán Fómhair 1845 &ndash; 28 Márta 1903). Sa bhliain 1874 bhain sé paitinn amach ar chód Baudot, agus i 1894 ar chóras chun cuid mhaith comharthaí a tharchur thar an tsreang chéanna ag an am céanna (ilphléascadh).

mion|clé|Méarchlár Baudot, ''Journal télégraphique'', 1888

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1845
Catagóir:Básanna i 1903
Catagóir:Innealtóirí Francacha