open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lia Pootah

Dream Tasmánach is ea na **Lia Pootah** agus iad barúlach gur de shliocht Bundúchasach mná ó fhinte difriúla iad agus de shliocht Eorpach fir (lonnaitheoirí saora, saighdiúirí agus daoránaigh) a bhí ag cur fúthu in Van Diemen's Land ón mbliain 1803 amach. Deir siad go bhfuil siad dealaithe amach ó na Palawa, dream de shliocht Bundúchasach a bhaineann le hoileáin Chaolas Bass. 

## Áiteanna dúchais

Deir na Lia Pootah go bhfuil baint acu le dhá dhream mhóra - muintir na Waddamanna (i.e. na haibhneacha móra) agus muintir an Huon. Tugtar Teen Toomele Menennye (Abhainn Mhór) agus Tahune Linah (Huon) orthu faoi seach. Deir cuid de na Lia Pootah go mbaineann siad le muintir Oileán Bruny nó leis na Toogee ar chósta thiar na Tasmáine. Deir cuid eile go mbaineann siad leis an gcósta thoir nó leis na Sléibhte Láir.
thumb|deis|An Huon i bhForaois Tahune
Deir na Lia Pootah nach ceart a rá (mar a rinne roinnt staraithe) gur tógadh na Bundúchasaigh go léir ó mhór-roinn na Tasmáine sa 19ú haois lena mbunú i gCaolas Bass. Is é a dtuairim gur fhan mórán daoine de shliocht Bundúchasach nó de shliocht measctha sa Tasmáin, go háirithe ar an iargúil, agus gan deis ag lonnaitheoirí Eorpacha cur fúthu in 80% den Tasmáin chomh déanach leis na 1870í.

## Gnóthaí cultúrtha
Is í craobh chultúrtha na Lia Pootah Manuta Tunapee Puggaluggalia (Tasmanian Aboriginal Historical Cultural Association and Publishing House). Tá sé d'aidhm aige eolas a spré agus fáil réidh leis na seantuairimí faoi Bhundúchasaigh sa Tasmáin féin agus sa phobal mór. Deir sé nach bhfuil a fhios ag an bpobal mór go bhfuil a lán mionphobal Bundúchasach sa Tasmáin a threabhann a n-iomaire féin agus a fhoilsíonn a n-ábhar féin. Dá bhrí sin soláthraíonn sé leabhair chultúrtha, acmhainní teagaisc, leabhair do pháistí agus ábhar eile.

## Aitheantas
Áitíonn na Lia Pootah go bhfuil deimhniú an Bhundúchasachais Thasmánaigh faoi smacht na bPalawa, dream ar leith a mbaineann an Tasmanian Aboriginal Centre (TAC) leo agus a bhfuil trí ghinealach aitheanta acu - muintir Oileáin Chaolas Bass, Dolly Dalrymple agus Fanny Cochrane Smith. Measann na Lia Pootah go bhfuil aitheantas oifigiúil ceilte orthu dá bharr agus go mbactar orthu a bheith lánpháirteach i ngnóthaí Bundúchasacha. Is é an ceannaire Palawa is mó a shéanann nach Bundúchasaigh iad na Lia Pootah Michael Mansell, dlíodóir agus gníomhaí a raibh lámh aige i mbunú an TAC 

Deirtear go sainmhínítear "Bundúchasach Tasmánach" mar dhuine a deir go bhfuil pór éigin Bundúchasach ann. Tá na cáipéisí tearc agus fabhtach, rud a fhágann go mbeadh an dearbhú ag brath ar thástáil ghéiniteach, ach chuirfeadh mórán ina choinne sin.

## Nótaí

## Féach freisin
* Palawa kani

## Naisc sheachtracha
* Suíomh na Lia Pootah 
* Suíomh an Tasmanian Aboriginal Centre

Catagóir:An Tasmáin
Dhothar

Treibh jat is ea an **Dhothar** (*Dhotar* uaireanta). Tá siad ina gcónaí in Punjab, cúige de chuid na Pacastáine agus na hIndia.

Sa Phacastáin is Moslamaigh iad agus is Saícigh iad san India.

## Tagairtí

Catagóir:An Phacastáin
Catagóir:Daoine Indiacha
Catagóir:Grúpaí eitneacha
Lianasaid Mhòr

Is sráidbhaile suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, é **Lianasaid Mhòr**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Cataibh
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
An Lúb Chruaidh

Is sráidbhaile suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, é **an Lúb Chruaidh**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Cataibh
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
A' Mhealbhaich

Is sráidbhaile suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, é **a' Mhealbhaich**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Cataibh
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Raoghard

Is sráidbhaile suite in oirthear Chataibh, in Albain, Comhairle na Gàidhealtachd, é **Raoghard** (Béarla: Rogart).

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Cataibh
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
An Fhéiníc

Ba shibhialtacht ársa Sheimíteach Chanánach í **an Fhéiníc** (Sean-Ghréigis: Φοινίκη: Phoiníkē) a bhí suite ar thaobh thiar de chósta na Corráin Mhéith agus láraithe sa Liobáin. Bhí na cathracha móra Féiníceacha ar chósta na Meánmhara. Bhí sé ina chultúr fiontraíochta trádála muirí a leathnaigh amach ar fud na Meánmhara ón bhliain 1550 RC go dtí 300 RC. D'úsáid na Féinícigh an rámhlong, soitheach seoltóireacht daonchumhach, agus ceaptar gurb iad a bhí freagrach as an bireme a airgeadh. Bhain siad clú amach freisin sa Ghréig agus sa Róimh Chlasaiceach mar 'trádálaithe na ruaime corcra', a thagraíonn dá mhonaplacht ar ruaim lómhar an tseilide 'Murex', a d'úsáideadh, i measc rudaí eile, le haghaidh éadaí ríoga, agus as an aibítir (nó abjad) a scaipeadh, as a a d'eascair na haibítrí móra foghraíochta nua-aimseartha.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hÁise
Catagóir:Stair na hEorpa
Catagóir:Iar-thíortha
Catagóir:An tSean-Eoraip
An Chartaig Ársa

Ba shibhialtacht Sheimíteach í **an Chartaig Ársa** (An Fhéinícis:*Qart-ḥadašt* ), bunaithe thart ar an gcathairstát-Féiniceach 'an Chartaig', lonnaithe i dTuaisceart na hAfraice ar Mhurascaill na Túinéise.
Sa lá atá inniu ann, tá an Chartaig ina mbruachbhaile de Túinis, príomhchathair na Túinéise.
Bunaíodh é sa bhliain 814 RC. Ar dtús, bhí sí ag brath ar an stát Féiníceach Tioras, ach bhain an Chartaig a neamhspleáchas amach thart ar 650 RC agus bhunaigh sí mórcheannas amach a``r na lonnaíochtaí Féiníceacha eile ar fud na Meánmhara, Thuaisceart na hAfraice agus na Spáinne (mar atá anois ann), a mhair go dtí 146 RC. Nuair a bhí an chathair in airde a réime, mhéadaigh a tionchar polaitiúil fud fad na Meánmhara Thiar agus bhí sí ar cheann de na moil trádála ba mhó. 

Catagóir:An Chartaig
Catagóir:Iar-thíortha
Catagóir:Iarphoblachtaí
Catagóir:Monarcaí
Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:Stair na hAfraice
Catagóir:Stair na Sairdíne
Catagóir:Stair na Spáinne
Catagóir:Stair na Sicile
Am Buachaille

Is staca farraige suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, é **am Buachaille**.

Catagóir:Cataibh
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Beinn Hòb

Is sliabh in Albain í **Beinn Hòb**, atá suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd. 

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Caolas Dhòrnaich

**Caolas Dhòrnaich**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Cataibh
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
An Càrn Liath (brugh)

Is brugh ón Iarannaois suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, é **an Càrn Liath**.

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
An Caol Catach

Caolas nó inbhear abhann is ea **An Caol Catach** (Béarla:*The Kyle of Sutherland*) a scarann Cataibh ón Siorrachd Rois. Sreabhann sé isteach i gCaolas Dhòrnaich agus cothaíonn na haibhneacha Òiceall, Sin, Abhainn Charsla agus Abhainn Carrann é. Téann na habhainn uilig isteach sa Chaol os cionn Dhrochaid a' Bhanna.
Go háitiúil, tugtar 'an Caol' (Béarla:*the Kyle*) ar an chuid uachtarach den chaolas, an méid intíre is faide le h uisce taoide, a fhreagraíonn do 'Dhrochaid a' Bhannaan', thar Innis nan Líon.
Scar an Caol 'Cataibh' agus 'Siorrachd Rois', ar feadh na gcéadta bliain go dtí 1975, nuair a cuireadh deireadh le seanchontaetha na hAlban. Rinneadh contaetha Cataibh agus Siorrachd Rois ina gceantair de Réigiún na Gàidhealtachd, le teorainneacha athraithe. Mar thoradh air seo, tháinig an Caol go hiomlán faoi chúramm  Chataibh, cé go leanann mórchuid mhuintir na háite orthu ag tagairt do na teorainneacha bunaidh.

## Tuilte 1892
Tógadh an chéad Dhrochaid a' Bhanna sa bhliain 1812, tar éis Bhlàr Chùil Lodair; Thomas Telford a rinne innealtóireacht air. Ochtó bliain ina dhiaidh sin, an 29 Eanáir 1892, scuabadh tuile an droichead, geimhreadh ina raibh go leor tuilte móra i dTuaisceart na hAlban. Tugadh le fios go raibh an t-imeacht seo tuartha ag an fháidh Coinneach Odhar.

Catagóir: Caolais na hAlban
Catagóir: Aibhneacha na hAlban
Catagóir:Cataibh
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Eilean an Róin Mór

Is oileán suite ar an gcósta i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, é **Eilean an Róin Mór**.

Catagóir:Cataibh
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Árbol

Is sráidbhaile Albanach suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, é **Árbol**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Àrd Chearnaich

Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd é **Àrd Chearnaich**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Àidilidh

Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, é **Àidilidh** (nó **Àird Ilidh**).

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
An Aird Mhór, Contae Mhaigh Eo

Is baile fearainn sa Mhuirthead, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo, í **an Aird Mhór**.

## Naisc Sheachtracha

* An Aird Mhór logainm.ie

## Tagairtí

Catagóir:An Muirthead
Catagóir:Sráidbhailte in Iorras
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
An Droim, Iorras

Is sráidbhaile é **an Droim.** Tá sé suite sa Mhuirthead, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo. 

## Tagairtí

Catagóir:An Muirthead
Catagóir:Sráidbhailte in Iorras
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
An Ghleadraigh

Is sráidbhaile í **an Ghleadraigh.** Tá an baile suite sa Mhuirthead in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.

## Tagairtí
 

Catagóir:An Muirthead
Catagóir:Sráidbhailte in Iorras
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Thomas Prior

Ba dlíodóir, úinéir talún agus údar Éireannach é **Thomas Prior** (1682 – 21 Deireadh Fómhair 1751).

## Saol
Rugadh é i Ráth Domhnaigh, Contae na Banríona, Éire. Chuaigh sé isteach i scoil phoiblí i gCill Chainnigh in mí Eanáir, 1696/1697 agus d'fhan sé ansin go dtí mí Aibreáin, 1699. Bhí George Berkeley sa scoil chéanna leis. Lean sé lena chuid oideachais ag Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, fuair sé scoláireacht sa bhliain 1701 agus bhain sé céim B.A. amach sa bhliain 1703. Ba iad George Berkeley, Jonathan Swift agus an 4ú Iarla Chesterfield cuid dá chairde. Bhí sé in a chomhalta bhunaidh den Chumann Fisic-Stairiúil agus bhí baint aige le bunú Ospidéal an Rotunda, in éineacht le Bartholomew Mosse.

Bhí an tuairim ann go raibh a halt, *Liosta neamhchónaithigh na hÉireann ... le tuairimí ar ghnó agus cúinsí na ríochta sin* (*A list of absentees of Ireland ... with observations on the present trade and conditions of that kingdom*), ar fhoilsíodh é sa bhliain 1729, treascrach, mar gur cháin sé na tiarnaí talún neamhchónaitheacha agus gur fhoilsigh sé a n-ainmneacha agus a n-ioncam.

Rinne sé iarracht leas na hÉireann a chur chun cinn trí gach craobh fearachais agus déantúsaíochta, agus bhí sé ina rúnaí ar Chumann Bhaile Átha Cliath ó bhunaíodh é.

Tar éis athchóiriú seomraí chomhaltaí an chumainn sin sa bhliain 1994, tugadh *Seomra Thomas Prior* ar an gceann is mó agus is galánta, ina bhfuil dealbh bhrád de le John Van Nost Óg. Tá cuimhneachán dó in Ardteampall Chríost, Baile Átha Cliath chomh maith leis an inscríbhinn, **' (**').

## Tagairtí

## Leabharliosta
* Brian Lalor, *The Encyclopaedia of Ireland*, Gill & Macmillan (Baile Átha Cliath, 2003), ISBN 0-7171-3000-2

Catagóir:Daoine a rugadh i 1682
Catagóir:Básanna i 1751
Catagóir:Eacnamaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Laoise
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Meadaracht

Is éard atá i gceist le **meadaracht** ná socrú rithimeach ar na siollaí i ndán.
I dteanga na filíochta, baintear úsáid as aonaid rithimeacha sna véarsaí. Cumtar na véarsaí le heilimintí nó le haonaid éagsúla; an t-aonad is lú díobh ná an siolla. Agus an véarsa á chumadh, cóirítear meadarachtaí éagsúla as socrú ar leith de na siollaí fada agus gearra sna línte, nó na siollaí a bhfuil béim orthu agus nach bhfuil. D'fhéadfá a rá gur cineál sriain atá sa mheadracht a chuirtear ar theanga an dán leis an bhfilíocht a chruthú seachas an prós. Tá neamhchinnteacht ann maidir leis an téarmaíocht cheart ó thaobh na meadarachta de; ní úsáideann gach duine na téarmaí beachta céanna do na heilimintí nó aonaid éagsúla meadarachta atá ann.

Catagóir:Filíocht
Gás mustaird

Is éard atá i gceist leis an n**gás mustaird** ná an chomhdhúil cheimiceach ar a dtugtar **bios-(2-clóireitil)suilfíd**, ClCH2CH2SCH2CH2Cl. Nimh láidir atá ann, agus baineadh úsáid as sa Chéad Chogadh Domhanda mar arm ollscriosta. Le fírinne is leacht é an gás mustaird le teocht an tseomra, agus is mar cheo nó mar aerasól a scaiptear é. Níl dath ar bith sa ghlanghás mustaird, ach is minic a fhágann an sulfar dath buí nó donnbhuí ann. Bíonn boladh an mhustaird nó na gairleoige as, agus sin é an tuige go bhfuil a leithéid d'ainm air. 

Ba iad na Gearmánaigh ba thúisce a d'úsáid an gás mustaird sa Chogadh Mhór. Is é an t-ainm a thug siad air ná LOST, agus é bunaithe ar ainmneacha na beirte ceimiceoirí Wilhelm Lommell agus Wilhelm Steinkopf. Ba iadsan a d'fhorbair modh oibre le gás mustaird a tháirgeadh ar scála tionsclaíoch sa bhliain 1916. Níorbh iad a d'aithin an chomhdhúil an chéad uair, áfach, nó bhí aithne air ag ceimiceoirí na naoú haoise déag. An chéad cheimiceoir a rinne eiseamal de is dócha gurbh é an Francach César-Mansuète Despretz é, thiar sa bhliain 1822. Níor chuir sé faoi deara gur nimh ghreannach a bhí ann, rud a fhágann gur féidir nárbh é an gás mustaird a bhí aige i ndiaidh an iomláin. 

Ainmneacha eile ar an ngás mustaird iad *Yperit*, ó baineadh an chéad úsáid as an nimh seo in aice le Ypres (Gearmáinis: *Ypern*, Ollainnis: *Ieper*) ar an 12 Iúil 1917. agus *Gelbkreuz*, is é sin, an focal Gearmáinise a chiallaíonn "cros bhuí", nó sin é an comhartha rabhaidh a bhíodh ar choimeádáin gháis mhustaird ag na Gearmánaigh.

Is dual don ghás mustaird na scamhóga agus an craiceann a ghreannú. Cosúil leis an gclóirín tarraingeoidh sé éidéime scamhóg ar an íospartach, ionas go dtachtfar é. Thairis sin, is ceimiceán radaithriseach é, is é sin, téann sé i bhfeidhm ar an orgánach cosúil leis an radaighníomhaíocht (déanann sé aithris ar an radaíocht). Mar sin, is só-ghineach é (is é sin spreagann sé claochluithe i ngéinte na gceall - sócháin) agus déanann sé dochar don tsuth i mbroinn na máthar - is teiritigin é. Spreagann sé fás na hailse chomh maith. Má nochtar duine don ghás mustaird, ní thabharfaidh sé faoi deara ar dtús go bhfuil a dhath cearr, agus mar sin, is féidir dó an-dáileog a fháil sula dtosóidh na hairíonna ag luí air. 

Cé nach bhfuil an "mustard sulfair" úsáideach ach mar arm cogaidh, baintear úsáid as "mustaird nítrigine" mar chógais sa cheimiteiripe. Sna cógais seo tá an dá ghrúpa clóireitile ClCH2CH2- ceangailte d'adamh nítrigine atá ag gobadh amach as struchtúr móilíneach éigin.

Tá cineálacha eile "mustaird sulfair" ann seachas an bhios-(2-clóireitil)suilfíd, cé go bhfuil sí ar an gceann is clúití (nó is míchlúití), cosúil leis an 2-clóreitil-clóraimeitilsuilfíd ClCH2SCH2CH2Cl, mar shampla.

## Tagairtí

Catagóir:Airm cheimiceacha
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Mustaird
John van Nost (Óg)

Ba dealbhóir é **John van Nost** (thart ar 1712 - 1780) agus mac John van Nost (Mór), ba dealbhóir é chomh maith.

Rugadh i Londain é agus rinne sé printíseacht le Henry Scheemakers sa bhliain 1726. D'oibrigh sé i mBaile Átha Cliath ó thart ar an mbliain 1750. Chruthaigh sé sraith bhrollach scríbhneoirí clasaiceach, a choimisiúnaigh Mary Delany agus a fear céile, agus mhúineadh sé ag scoil líníocht fíoracha Chumann Bhaile Átha Cliath.

Choimisiúnaigh Gild na bhFíodóirí i mBaile Átha Cliath dealbh Sheoirse II na Breataine Móire dona bhfoirgneamh sa Chom, ar chríochnaigh sé sa bhliain 1750 ach ar scriosadh ina dhiaidh sin. Rinne sé dealbh eachrach Sheoirse II do Bhardas Bhaile Átha Cliath, a chuireadh suas i bhFaiche Stiabhna ach ar scriosadh le dinimít sa bhliain 1937, agus fíoracha luaidhe Cheartais agus Mharsa ar gheataí chlós uachtar Chaisleán Bhaile Átha Cliath. Choimisiúnaigh an 2ú Iarla Northumberland dealbh Sheoirse III na Ríochta Aontaithe mar impire Rómhánach don Malartán Ríoga i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1765 atá i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann faoi láthair.

Bhog sé ar ais go Londain sa bhliain 1777 agus d'fhan sé ann ar feadh ceithre bliana sular fhill sé ar Bhaile Átha Cliath.

## Tagairtí

## Leabharliosta
* Brian Lalor, *The Encyclopaedia of Ireland*, Gill & Macmillan (Baile Átha Cliath, 2003), ISBN 0-7171-3000-2

Catagóir:Básanna i 1780
Catagóir:Daoine a rugadh sna 1710í
Catagóir:Dealbhóirí Sasanacha
An Illiria

Sa seandomhan clasaiceach, ba limistéar fada sléibhteach ar chósta Mhuir Aidriad ar an taobh thuaidh den Epír í **An Illiria** (Sean-Ghréigis: **' nó **'; Laidin: **). Bhí na hIlliriaigh ina gcónaí ann.

Tá an tréimhse réamhstairiúil de chuid na hIlliria agus na nIlliriach ar eolas againn ó fhianaise seandálaíochta. Chloígh na Rómhánaigh an réigiún sa bhliain 168 RC i ndiaidh na gCogaí Illiriacha. Is é is brí leis an t-ainmniú 'Illyria' ná an réigiún timpeall na mBalcán Thiar mar a d'fheictí ó thaobh na Róimhe de, díreach mar atá Magna Germania ina théarma garbh geografach nach bhfuil leagtha amach ag aon aontacht teanga nó eitneach.

## Tagairtí

Catagóir:Na Balcáin
Catagóir:An tSean-Ghréig
Camas Tearach

Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, é **Camas Tearach**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
An Cladach, Ros

Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, é **an Cladach**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Dún Geimhin

clé|mion|Main Street
[clé|mion|[Séipéal, Eaglais na hÉireann]]
Is baile beag agus baile fearainn é **Dún Geimhin** i gContae Dhoire, Cúige Uladh. Tá sé ar an mbóthar an A6, idir Bhéal Feirste agus Chathair Dhoire. Tá sé suite ag bun Bhinn Bhradachan, san áit a bhuaileann na haibhneacha an Roa, an Abhainn Riabhach agus an Abhainn Bheag le chéile. 

In aice láimhe, tá Bearnas Ghleann Seáin, ina n-ardaíonn an bóthar go dtí os cionn 300 m. Thug an daonáireamh, sa bhliain 2001, le fios go raibh daonra de 2,993 duine ann, méadú de 6% thar 1991.

### Carn Tóchair
A bhuíochas le Coiste Forbartha Charn Tóchair, tá an ceantar Carn Tóchair aitheanta mar cheann de na ceantair is láidre in Éirinn ó thaobh na teanga.

## Féach freisin

* Machaire Rátha,  Carn Tóchair

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhoire
Lola Pagnani

Ban-aisteoir Iodálach is ea **Lola Pagnani**. Rugadh ar an 3 Aibreán, 1972 í.

## Saol
Tugadh an t-ainm Anna Lola Pagnani Stavros di ag am a breithe. Is iníon Enzo Pagnani, an scriptscríbhneoir scannán, í. Bhain sí céim amach i bPáras sa damhsa comhaimseartha agus í 17 mbliana d'aois. Bhí sí ina damhsóir do Momix ag an Turas Domhain, agus chomhoibrigh sí le cóiréagrafaíocht Cirque du Soleil i Montréal. Ba príomhdhamhsóir í ag an an Áras Ceoldrámaíochta i Munich faoi stiúrthóireacht Lina Wertmuller, agus Giuseppe Sinopoli an stiúrthóir ceolta. Níos déanaí, ba chéimí í i ndamhsa comhaimseartha ag Alvin Ailey American Dance Theater i Nua-Eabhrac. Rinne sí staidéir ar aisteoireacht ag an HB Studio, i Nua-Eabhrac freisin, sula ndeachaigh sí ar ais go dtí an Iodáil.

San Iodáil d'oibrigh sí le daoine iomráiteacha na dtionscadal scannán agus téatar, mar shampla Ettore Scola, Giulio Base, Lina Wertmuller, Spike Lee, John Turturro, agus Abel Ferrara. Thacaigh sí le Lavazza le Tullio Solenghi agus Riccardo Garrone agus chaith sí dhá bhliain ag obair ar an seó cainte Maurizio Costanzo. Tugadh cuireadh di obair le Enrico Montesano, Marco Columbro, Barbara De Rossi, Blas Roca Rey, Enrico Brignano, Nino Manfredi, Vittorio Gassman agus Shelley Winters, a chabraigh léi chun staidéir a dhéanamh go príobháideach i Los Angeles.

Chomhoibrigh sí freisin le Rai International i Nua-Eabhrac ar chúpla clár agus bhí sí ina hóstach do *PoP Italia*. D'oibrigh sí don iris *Associazione Via Condotti*.

Le déanaí, shocraigh sí chun clár faisnéise a dhéanamh le stiúrthóir agus léiritheoir Meiriceánach Melissa Balin, ós rud é gurbh íospartach í den Mhaifia. *Women Seeking Justice* (Mná ag Cuardú Cirt) is ainm don tionscadal.

Tá Béarla, Fraincis, Spáinnis, agus Iodáilis líofa aici.

## Saothair
### Scannáin
* *[[Trafitti da un raggio di sole]]* (1995) - Fabiola
* *[[Polvere di Napoli]] *(1996) - Rosita
* *[[Ninfa plebea]] *(1996) - Lucia
* *[[Ferdinando e Carolina]] *(1999) - Sara Goudar
* *[[La bomba]]* (1999) - Daisy
* *[[Il pranzo della domenica]] *(2002)
* *[[Gente di Roma]] *(2003)
* *[[Women Seeking Justice]] *(2007)

### Teilifís

* *[[Pazza famiglia]] *(1995)
* *[[Commissario Raimondi]] *(1998) - Esmeralda
* *[[Anni 50]] (1998)
* * La squadra *(2000)
* *Un posto al sole *(2001) - Roberta Cantone
* *Francesca e Nunziata *(2001)
* *Carabinieri 5 *(2005)
* * Un ciclone in famiglia 2 *(2005)
* * Donne sbagliate *(2006)
* *Capri *(2006) - Maria Rosaria

=== Dráma ===
* *Vergine Regina *(1996)
* *Anatra all'arancia *(1997)
* *Carmen ''(1987)

## Naisc sheachtracha
* IMDB.com - Lola Pagnani
* Suíomh oifigiúil 

Catagóir:Ban-aisteoirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
An Carn (Fowler)

Is sráidbhaile é **an Carn (Fowler)** (Béarla: *Carn (Fowler)*). Tá sé suite sa Mhuirthead, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo. 

## Tagairtí

Catagóir:An Muirthead
Catagóir:Sráidbhailte in Iorras
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Maigh Raithin, Contae Mhaigh Eo

Is baile fearainn í **Maigh Raithin**. Tá an baile suite sa Mhuirthead in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo. 

## Tagairtí

Catagóir:An Muirthead
Catagóir:Sráidbhailte in Iorras
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Cúl a' Chudainn

Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Alban é **Cúl a' Chudainn**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
An Ghléib, Contae Mhaigh Eo (Iorras)

Is sráidbhaile í **an Ghléib** (Béarla: *Glebe*). Tá sé suite sa Mhuirthead in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo, in Éirinn. 

## Tagairtí

Catagóir:An Muirthead
Catagóir:Sráidbhailte in Iorras
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Aerfort Frankfurt

Is aerfort ollmhór i Frankfurt na Gearmáine é **Aerfort Frankfurt**. Tá cúig chríochfort ag an aerfort, agus is é Frankfurt an tríú aerfort is mó san Eoraip (tar éis Páras agus Londain), le cúig chríochfort ann faoi láthair. Tá sé mar an bpríomh-bhunáit do Lufthansa.

Catagóir:Aerfoirt
Catagóir:An Ghearmáin
Cnoc Fearghalaigh

Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é **Cnoc Fearghalaigh**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Liosta Aibhneacha na hÉireann

Seo liosta aibhneacha in Éirinn de réir chontae.

## Contae Aontroma
* Abhainn Duinne
* Abhainn na bhFiodh

## Contae Ard Mhacha
* Cluain-Dabhail

## Contae an Chabháin
* An Abhainn Rua

## Contae Chill Chainnigh
* Abhainn Rí

## Contae Chill Mhantáin
* Abhainn Abhóca
* An Bhanna (Contae Chill Mhantáin)
* Abhainn Beag
* An Deargail
* Abhainn Eachroma
* Abhainn Fheartraí
* Abhainn na Sláine
* An Life
* Abhainn Mór

## Contae Chorcaí
* An Abha Bheag
* An Abhainn Mhór
* Abhainn na Féile

## Contae Dhoire
* Abhainn na Ró

## Contae an Dúin
* An Bhanna
* Abhainn Cheathrú Aodha Dhuibh
* Abhainn an Lagáin

## Contae Dhún na nGall
* Abhainn na Finne
* Abhainn na hIascaigh

## Contae Fhear Manach
* Abhainn Bhréan
* Abhainn na Sailchis

## Contae na Gaillimhe
* Abhainn na Creige
* Abhainn an Chláir
* Abhainn na Gaillimhe

## Contae Laoise
* An Bhearú

## Contae Mhaigh Eo
* Abhainn an Róba
* An Abhainn Dubh (Contae Mhaigh Eo)
* Abhainn na hOirimhe

## Contae Mhuineacháin
* Abhainn Átha Féan

## Contae Thír Eoghain
* Abhainn na Scríne

## Contae Uíbh Fhailí
* An Bhrosnach

Aibhneacha_Éireannacha
Pinsean

mion|1889ː chuir an Ghearmáin  tús leis an gcéad phinsean stáit (die Rente) agus ob, tar éis dul ar scor ón obair (Arbeit)
[mion|Chuir Seansailéir na Gearmáine [Otto von Bismarck|Otto Von Bismarck tús leis an gcéad phinsean stáit]]
*S*uim airgid rialta a íoctar le duine, tar éis éirí as obair dó (go hiondúil), is ea **pinsean**. 

## Stair
In Éirinn fadó, i nDlíthe na mBreithiúna ársa, bhí sé mar dhualgas ar an teaghlach cabhair a thabhairt le daoine a bhí sean, caoch, bodhar, tinn nó ar mire.

Sa 19ú haois san Eoraip, nuair a chuir Seansailéir na Gearmáine Otto Von Bismarck tús leis an gcéad phinsean stáit sa mbliain 1889, ceapadh go mba mhaith an rud é go mbeadh cúnamh stáit ann don chréatúr a bhí tar éis dul ar scor ón obair (ag aois 70) agus go mb’fhéidir go raibh roinnt  míonna nó roinnt blianta fágtha aige ar an saol seo. Le linn ré Bismarck, ba bheag duine a shroich aois an phinsin (ba é an gnáthfhad saoil a bhí ag Gearmánach ag an am ná 45 bliain). 

Sa lá inniu tá daoine ag tarraingt an phinsin ar feadh scór bliain go minic.Faoi láthair, is é 81 bliain meánfhad saoil duine sa nGearmáin. Agus éiríonn an Gearmánach sin as an obair ag aois a 62, ar meán.

## Cineáil Pinsean

#### Pinsean stáit
In Éireann tosaíonn an pinsean stáit ag aois 66.

#### Scéim pinsin ceirde
Is féidir le fostóir, nó an fostaithe, nó an bheirt acu, airgead a chur isteach i scéim pinsin ceirde. 

## Pinsin in Éirinn
Léiríonn na figiúirí síneadh nach beag ar mheánfhad saoil mhuintir na hÉireann fiú amháin sa 21ú haois.

In 2022, mhol coimisiún pinsin a raibh iarchathaoirleach na gcoimisinéirí ioncaim Josephine Feehily i gceannas air ardú de réir a chéile ar aois an phinsin go dtí 67 in 2031 agus go dtí 68 in 2039. Ach tamall ina dhiaidh, mhol coiste uilepháirtí  nach n-ardófaí aois an phinsin (66 faoi láthair) in aon chor.

## Tagairtí

Catagóir:Seanaois
Catagóir:Airgeadas
Catagóir:Leas sóisialta
Catagóir:Pinsin
Ceasag a Tuath

Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, í **Ceasag a Tuath**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Will Lee

Ba aisteoir Meiriceánach é **William** "**Will**" **Lee**, a rugadh sa bhliain 1908 agus a d'éag sa bhliain 1982.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Cathair Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine a rugadh i 1908
Catagóir:Básanna i 1982
Carrot Top

Is fuirseoir Meiriceánach as Florida é **Scott Thompson** nó **Carrot Top**, a rugadh ar 25 Feabhra 1965.

Catagóir:fuirseoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Mila Kunis

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Milena Markovna** "**Mila**" **Kunis**, a rugadh sa bhliain 1983 san Úcráin. Nuair a bhí sí seacht bliana d'aois, d'aistrigh a teaghlach go California. Tá ról Meg Griffin aici ar an gclár teilifíse *[[Family Guy]]*. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha as California
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine Sóivéadach
Catagóir:Daoine Úcránacha
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Giúdaigh Meiriceánacha
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
An Mullach Rua

Is sráidbhaile é **an Mullach Rua.** Tá sé suite sa Mhuirthead in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo. 

## Tagairtí

Catagóir:An Muirthead
Catagóir:Sráidbhailte in Iorras
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Nick Nolte

Is aisteoir Meiriceánach é **Nicholas King** "**Nick**" **Nolte**, a rugadh sa bhliain 1941.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Larry Fine

Ba aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach é **Larry Fine**, a rugadh sa bhliain 1902 faoin ainm **Louis Feinberg** agus a bhain cáil amach sna *Three Stooges*. Fuair sé bás sa bhliain 1975.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1902
Catagóir:Básanna i 1975
Larry David

Is aisteoir Meiriceánach é **Lawrence Gene** "**Larry**" **David**, a rugadh sa bhliain 1947.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Daoine beo
Cheryl Hines

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Cheryl Ruth Hines**, a rugadh sa bhliain 1965.

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Cheech Marin

Is aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach é **Richard Anthony** "**Cheech**" **Marin**, a rugadh sa bhliain 1946.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Whoopi Goldberg

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Whoopi Goldberg**, a rugadh ar 13 Samhain, 1955.

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Curly Howard

Ba aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach é **Curly Howard**, a rugadh ar 22 Deireadh Fómhair 1903 faoin ainm **Jerome Lester "Jerry" Horwitz** agus a bhain cáil amach sna *Three Stooges*. Fuair sé bás ar 18 Eanáir 1952.

Rugadh é in Bensonhurst, Brooklyn i gCathair Nua-Eabhrac. Eisean an deartháir ab óige de chúigear i dteaghlach Giúdach. In éineacht lena dheartháireacha Moe agus Shemp agus Larry Fine, théadh sé ar an stáitse agus sna scannáin mar bhall de na The Three Stooges. Bhuail stróc é i 1946. Ní raibh ach páirt ghairid aige i gcúpla gearrscannán ina dhiaidh sin.  

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Básanna i 1975
Jeremy Irons

Is aisteoir Sasanach é **Jeremy John Irons**, a rugadh sa bhliain 1948.

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Ormasgaig

Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é **Ormasgaig**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Rowan Atkinson

Is aisteoir agus fuirseoir Sasanach é **Rowan Sebastian Atkinson**, a rugadh sa bhliain 1955.

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Daoine beo
Edward Hibbert

Is aisteoir Meiriceánach é **Edward Hibbert**, a rugadh sa bhliain 1955.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Daoine beo
Matthew Broderick

Is aisteoir Meiriceánach é **Matthew Broderick**, a rugadh sa bhliain 1962.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
James Earl Jones

B'aisteoir Meiriceánach é **James Earl Jones** (17 Eanáir 1931 - 9 Meán Fómhair 2024).

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Moira Kelly

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Moira Kelly**, a rugadh ar 6 Márta 1968 in Queens, Nua-Eabhrac.

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Daoine beo
Jaleel White

Is aisteoir Meiriceánach é **Jaleel Ahmad White**, a rugadh ar 27 Samhain 1976 in Culver City, California.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Cam Clarke

Is aisteoir Meiriceánach é **Cameron Arthur** "**Cam**" **Clarke**, a rugadh sa bhliain 1957.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha as California
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Fir aeracha
Catagóir:Mormannaigh
Debi Derryberry

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Debi Derryberry**, a rugadh sa bhliain 1967.

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Rinneanach

Is sráidbhaile é **Rinneanach.** Tá sé suite sa Mhuirthead in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo. 

## Tagairtí

Catagóir:An Muirthead
Catagóir:Sráidbhailte in Iorras
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Will Ferrell

Is fuirseoir, aithriseoir, aisteoir, léiritheoir  agus údar Meiriceánach é **John William "Will" Ferrell**.  Rugadh é in Irvine, California ar an 16 Iúil 1967. Tháinig cáil air as a pháirteanna i *Saturday Night Live*, agus níos déanaí mar réalt sna scannán grinn ina measc: *Old School*, *Elf*, *Anchorman*, *Talladega Nights*, *Stranger than Fiction*, *Blades of Glory*, *Semi-Pro*, *Step Brothers* agus *The Other Guys*.

## Luathshaol

Rugadh Will Ferrell i Irvine, California. Is iad Betty Kay, agus Roy Lee Ferrell Jr. a thuismitheoirí.  Is as Éire, Sasana agus an Ghearmáin a shinsir, agus is as an Charolina Thuaidh a thuismitheoiri.  Patrick an t-ainm ata a dheartháir óige. Fuair a thuismitheoiri colscaradh nuair a bhí Will cúig bliana d’aois. 

D'fhreastail sé ar Turtle Rock Elementary, agus níos déanaí an meánscoil Rancho San Jaoqui agus University High School Irvine. Chuaigh sé ansin go Ollscoil an Charolina Theas, agus fuair sé céim sa *Sport Information* sa bhliain 1990. 

Ach, bhí fhios aige go níor mhaith leo a bheith ina chraoltóir. Theip sé i dtús ag cúpla postanna eile. Dá bhrí sin, i 1991 bhog Ferrell go Los Angeles. Anseo bhí sé ina bhall de ghrúpa coiméide amaitéarach *The Groundlings*.

## Saol oibre

Fuair sé post i gcomhlacht ceantála, agus thóg sé ard-ranganna. Tar éis cúpla bhliain i 1994, fuair sé post proifisiúnta  le *The Groundlings*.

Chuaigh Ferrell ar *Saturday Night Live* sa bhliain 1995.  D'éirigh go maith leis mar aithriseoir ann, agus d’fhág sé anseó i 2002. 

Bhí Ferrell  ina phríomhaisteoir i scannáin go leor, chun cúpla a luaigh: *Old School* (2003), *Elf*(2003), *Anchorman* (2004), *Melinda and Melinda* (2004), agus *Starsky and Hutch* (2004). Thuill sé $40 milliún i 2005. Sa bhliain 2006,  bhí an príomhról aige i *Stranger than Fiction* agus *Tagadella Nights: The Ballad of Ricky Bobby*. I 2010 bhí ról aige sa scannán *The Other Guys*, in éineacht Mark Wahlberg, agus rinne sé an ghlór Megamind sa scannán *Megamind*.  I 2013, bhí páirt aige i *Mediocre American Man Trilogy* le *Anchorman 2: The Legend Continues*.

## Teaghlach

mion|clé|Anchorman 2, 2013

I mí Lúnasa 2000, phós Ferrell an ban-aisteoir Viveca Paulin. Tá sé ina gcónaí i gcathair Nua-Eabhrac, agus i gContae Orange i gCalifornia. Tá triúr páistí acu. Rugadh Magnis Paulin Ferrel  i mí Márta 2004. Rugadh a dheartháir Mattias i mí na Nollag 2006, agus Axel i mí Eanáir, 2010.

## Tagairtí

Catagóir:fuirseoirí Meiriceánacha
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Phyllis Diller

Ba bhan-aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach í **Phyllis Diller**, a rugadh sa bhliain 1917 agus a d'éag sa bhliain 2012.

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna in 2012
Seanachaidh, Iorras

Is baile fearainn sa Mhuirthead in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo é **Seanachaidh**. 

## Tagairtí

Catagóir:An Muirthead
Catagóir:Sráidbhailte in Iorras
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Radharaidh

Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é **Radharaidh**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Seannduaig

Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é **Seannduaig**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Beinn Áilleagan

Is sliabh in Albain í **Beinn Áilleagan**, atá suite i dToirbheartan, Comhairle na Gàidhealtachd. 

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Ros
Catagóir:Toirbheartan
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Lufthansa

Is é **Lufthansa** aerlíne náisiúnta na Gearmáine. Foirmíodh an aerlíne sa bhliain 1954. Inniu tá Lufthansa ar cheann de na haerlínte is mó ar domhan.

Is é Aerfort Frankfurt príomhbhunáit Lufthansa.

## Naisc Sheachtracha
* lufthansa.com 

## Tagairtí

Catagóir:Aerlínte
Catagóir:An Ghearmáin
Aird Oilí

Is ceann tíre ar chósta an Mhuirthead, i gContae Mhaigh Eo, í **Aird Oilí** (Béarla: *Ardelly Point*). Tá sí suite sa Ghaeltacht.
## Tagairtí

Catagóir:An Muirthead
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Loch Thoirbheartan

Is loch suite i dToirbheartan, Comhairle na Gàidhealtachd, é **Loch Thoirbheartan**.

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Ros
Catagóir:Toirbheartan
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Ceann an Eanaigh

Is ceann tíre ar chósta an Muirthead é **Ceann an Eanaigh.**

Catagóir:An Muirthead
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Banc Iosrael

Banc ceannais Iosrael is ea **Banc Iosrael** (Eabhrais: בנק ישראל Araibis: بنك إسرائيل) atá suite i Kiryat HaMemshala i Iarúsailéim, le hoifig brainse i dTel Aviv. 
## Stair

Nuair a dearbhaíodh neamhspleáchas Iosrael sa bhliain 1948, bhí an chumhacht le haghaidh nótaí a eisiúint ag an Banc Angla-Palaistíneach, a bhí athfhódaithe mar an Banc Leumi sa bhliain 1950. Bhí beartas airgeadaíochta agus maoirseacht bhaincéireachta fós á rialú ag an Aireacht Airgeadais.

Bunaíodh Banc Iosrael ar 24 Lúnasa, 1954, nuair a rith ​​an Knesset Acht Bhanc Iosrael, a thug eisiúint airgeadra agus feidhmeanna rialála ón Aireacht Airgeadais chun an Bhainc nuabhunaithe. 

Níor thugadh rialú ar mhalartú airgeadra eachtrach don bhanc go dtí 1978. Rinneadh an Banc iomlán neamhspleách sa bhliain 1985 agus ón bhliain 1992, bainistíonn an Banc a bheartas airgeadaíochta chun freastal ar an sprioc boilscithe a bhíonn leagtha síos ag rialtas Iosrael - sé sin, i raon idir 1 agus 3 faoin gcéad in aghaidh na bliana, a meastar mar cobhsaíocht praghsanna. Ina theannta sin, bainistíonn an Banc na Cúlchistí Malairte Eachtraí.

Tá Amir Yaron i gceannas ar an mbanc ón mbliain 2018 i leith.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Banc na Iosrael 

Catagóir:Iosrael
Catagóir:Bainc cheannais
Inis Caorach

Is oileán atá suite ar chósta an Mhuirthead í **Inis Caorach**. 

## Tagairtí

Catagóir:An Muirthead
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Eochair na gCailleach

Is sráidbhaile í **Eochair na gCailleach.** Tá an baile suite sa Mhuirthead, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo. 

## Tagairtí

Catagóir:An Muirthead
Catagóir:Sráidbhailte in Iorras
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
An Fál Mór

Is sráidbhaile é **an Fál Mór.** Tá sé suite sa Mhuirthead in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo. 

Catagóir:An Muirthead
Catagóir:Sráidbhailte in Iorras
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Caroll Spinney

B'aisteoir Meiriceánach é **Caroll Edwin Spinney**(1933-2019).

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna in 2019
Aerfort Cam Ranh

Aerfort idirnáisiúnta is ea **Aerfort Cam Ranh**. Tá sé suite i lár Cam Ranh, Vítneam. D'oscail sé mar *Aerfort Camranh* sna 1960idí. I 2011 bhain 1 milliún duine úsáid as an aerfort.

Cam Ranh, Aerfort
Catagóir:Vítneam
An Rubha Dearg

Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é **an Rubha Dearg**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Cola (cathair)

Is í **Cola** (Rúisis: *Кола*) cathair agus lárionad riaracháin den Dúiche Chola de chuid Oblast Mhurmansc. Tá an chathair suite in iarthuaisceart na Rúise. Sa bhliain 2010, bhí 10,437 duine ina gcónaí i gCola. Bunaíodh í sa bhliain 1517.
 

Catagóir:Cathracha na Rúise
Matt Vogel

Is puipéadóir Meiriceánach é **Matthew J.** "**Matt**" **Vogel II**, a rugadh sa bhliain 1970.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Jerry Nelson

Ba puipéadóir Meiriceánach é **Jerry L. Nelson**, a rugadh sa bhliain 1934 agus a d'éag sa bhliain 2012.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Básanna in 2012
An t-Srathaidh

Is sráidbhaile suite i Ros, i gComhairle na Gàidhealtachd, é **an t-Srathaidh**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Srath Chainneart

Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é **Srath Chainneart**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Bailtean na Mara

Is sráidbhailte suite i Ros, i gComhairle na Gàidhealtachd, iad **Bailtean na Mara** (Gaeilge: *Bailte na Mara*, Béarla: *Seaboard Villages*).

## Sráidbhailte

* Baile a' Chnuic
* Baile an Todhair
* Seannduaig

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Willard Scott

B'aisteoir Meiriceánach é **Willard Herman Scott, Jr.**, (7 Márta 1934 - 4 Meán Fómhair 2021).

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Básanna in 2021
Séasúr

deas|250px|thumb|Séasúir
Ceann de cheithre ráithe na bliana is ea **séasúr** (earrach, samhradh, fómhar, geimhreadh).

## Fithis an domhain
De bhrí go bhfuil ais an domhain claonta i dtaca lena fhithis thart ar an ngrian, ní hionann an oiread solas gréine a thiteann ar an dá leathsféar an t-am ar fad i rith na bliana. Cuireann sé seo leis na hathruithe aeráide is bun leis na séasúir éagsúla sna leathsféir, samhradh sa leathsféar theas nuair atá sé ina gheimhreadh sa leathsféar thuaidh, agus a mhalairt. 

## In Éirinn
Tá na séasúir á gceiliúradh ar feadh na mílte bliain in Éirinn.  Baineann na séasúir le Roth na Bliana: Samhain ag cur fáilte roimh an Gheimhreadh, Imbolg an tEarrach, Bealtaine ag fógairt tús an tSamhraidh, agus Lúnasa ag ceiliúradh Fómhair na bliana. 

* Tosaíonn An Geimhreadh ar 1 Samhain (Féile Shamhna) ar feadh trí mhí, Samhna, Nollaig agus Eanáir.
* Tosaíonn An tEarrach ar an 1 Feabhra (Féile Imbolg) ar feadh na míonna Feabhra, Márta agus Aibreán.
* Tosaíonn An Samhradh ar an 1 Bealtaine (Féile na Bealtaine) ar feadh na míonna Bealtaine, Meitheamh agus Iúil.
* Tosaíonn An Fómhar ar an 1 Lúnasa (Féile Lúnasa) ar feadh na míonna Lúnasa, Meán Fómhair agus Deireadh Fómhair. 

Cinnte tá bealaigh eile chun an bhliain a roinn ina ina cheithre chuid.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

* *Na Féilte Tine*, sraith RTÉ sa bhliain 2025.  Breathnaíonn an tsraith ar fhéilte traidisiúnta na hÉireann a bhaineann leis na séasúir,  sraith cheithre chlár a dhéanann iniúchadh ar na féilte dhúchasacha Éireannacha.

## Tagairtí

Catagóir:Séasúir
Gordon Elliott

Is traenálaí capall Éireannach é **Gordon Elliott** a rugadh sa bhliain 1978. Tá sé lonnaithe i ngraí i dTeach Coillean Traí, i Maigh Dearmhaí, Contae na Mí, áit a cheannaigh sé sa bhliain 2011. 

## A shaol
Rugadh i gCnoc an Línsigh, Contae na Mí é agus tar éis fhágaint na scoile dó, chaith sé tamall maith ag marcaíocht go proifisiúnta le rath nach beag, sular luí sé isteach le traenáil capall lánaimseartha. Bhí bua ollmhór aige san 'Grand National' in Aintree le Silver Birch sa bhliain 2007. B'é an buaiteoir ab óige riamh é ag aois fiche naoi mbliana dó. Ba leis Brian Walsh an capall agus b'é Robbie Power an marcaigh.
Tá saol ghairmiúl Elliot imithe ó neart go neart ó shin. Bhain sé an 'Aintree Grand National'  don tarna uair ar an 14 Aibreán 2018 leis an gcapall Tiger Roll le Davy Russell sa diallait agus ba é Michael O'Leary an úinéir.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Domhnach Mór, Contae Laoise

Baile in Éirinn is ea **Domhnach Mór** (). Tá an baile suite in iardheisceart na tíre i gContae Laoise.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Laoise
Catagóir:Bailte i gContae Laoise
An Todhar

Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é **an Todhar**.

left|250px|thumb|An Todhar

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Northern Calloway

Ba aisteoir Meiriceánach é **Northern James Calloway** (10 Meán Fómhair 1948 – 9 Eanáir 1990. Rugadh i gCathair Nua-Eabhrac é. Aithnítear é thar aon rud eile as an gcarachtar David a ghuthú ar Sesame Street, ról a bhí aige sna blianta 1971–1989. D'éag sé in Ossining, Nua-Eabhrac in aois a 41 bhliain nuair a theip a chroí air.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Básanna i 1990
An Bealach Mór

Is sráidbhaile beag atá suite ar an taobh thiar de Chontae Laoise, Éire, siar ó dheas ó Phort Laoise, Éire é **An Bealach Mór**. Tá sé timpeall 7 km (4 mhíle) soir ó Ros Cré. Tá an sráidbhaile i bparóiste sibhialta an Choill i mbarúntacht stairiúil Clann Donnchadha.

## Áiseanna
Tá club iománaíochta (CLG an Choill) agus séipéal Caitliceach Rómhánach (Naomh Molua) sa sráidbhaile. Tógadh séipéal Naomh Molua sa bhliain 1812, agus rinneadh athchóiriú mór air i 1978.

Is í an fheirmeoireacht an príomhthionscal sa cheantar.

## Caisleán An Bealach Mór

mion|Caisleán An Bealach Mór

Tá an sráidbhaile aitheanta go príomha do Chaisleán an Bealach Mór. Fuair an caisleán a ainm ón mBealach Mór, an bóthar ársa go Cúige Mumhan ar a bhfuil an caisleán suite.

Is é an taoiseach Éireannach Mac Giolla Phádraig a thóg Chaisleán an Bhealach Mhóir sa bhliain 1480. Cosúil le caisleáin eile ag an am, rinne fórsaí Chromail damáiste do Chaisleán an Bealach Mór i 1647 le linn Phlandáil Laoise-Uíbh Fhailí.

D’athchóirigh an tUasal Ely an caisleán sa bhliain 1836 agus d’aimsigh sé taisce óir ar an talamh i mbun oibre. Mharaigh feirmeoir feargach Eilís agus níor chónaigh sé sa chaisleán riamh. Baineadh úsáid as an bhfoirgneamh neamháitrithe mar gráinseach agus chuaigh in olcas go dtí gur cheannaigh an t-úinéir reatha é i 1990. As caisleáin uile i  Osraighe Uachtarach, is é an t-aon cheann atá fós ináitrithe.

### Síle na Gig
Gné de Caisleán An Bealach Mór is ea Síle na gcríoch atá snoite i gcloch choirnéil den bhalla seachtrach aghaidh. Léirítear Síle na gcríoch mar bhean leath-mharbh a bhfuil aghaidh contráilte agus faighne lán nochta. Tá baint ag an mbéim ar na horgáin atáirgeadh baineann in éineacht lena cuma básaithe le timthriall na breithe agus an bháis.

## Féach freisin

* Caisleán Chúlchoill - caisleán le Síle na gcríoch, i Laois freisin
* Liosta de bhailte agus de shráidbhailte na hÉireann
* Liostaí caisleáin in Éirinn

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil Caisleán an Bhallaigh Mhóir
* Cumann Chlann Mhic Phádraig

Catagóir:Bailte i gContae Laoise
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caisleáin i gContae Laoise
Scothscéalta

Leabhar gearrscéalta Gaeilge de chuid Phádraic Uí Chonaire is ea ***Scothscéalta***. Is bailiúchán é de roinnt de na scéalta ab fhearr a scríobh sé. Sin é an fáth a tugadh *Scothscéalta* air. 

Ba é an scoláire agus foclóirí Tomás de Bhaldraithe a roghnaigh na scéalta as cnuasaigh éagsúla le Ó Conaire. Tá iarfhocal le Seosamh Mac Grianna sa leagan a foilsíodh in 1956.

Bhí an cnuasach ar an gcuraclam ollscoile agus ar an gcuraclam don Ardteist ina dhiaidh sin.

### Béarla
In 2024, foilsíodh cnuasach dátheangach *"Scothscéalta – Best Stories"* ina bhfuil bunleaganacha na scéalta chomh maith le haistriúcháin le Diarmuid de Faoite, an t-aisteoir agus scríbhneoir (foilsithe ag Arlen House).

## Na scéalta
# "Teatrarc na Gaililí"'
# "Beirt Bhan Misniúil"
# "Ná Lig Sinn i gCathú"
# "An Bhean ar Leag Dia Lámh Uirthi"
# "Anam An Easpaig"
# "Nóra Mharcais Bhig"
# "Neill"
# "An Bhean a Ciapadh"
# "Páidín Mháire"
# "M'Fhile Caol Dubh"

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Pádraic Ó Conaire
Catagóir:Pádraic Ó Conaire
Catagóir:Tomás de Bhaldraithe
Catagóir:Leabhair ghearrscéalta Ghaeilge
Catagóir:Ficsean stairiúil na Gaeilge
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1956
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1950idí
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2024
An Goirtean

Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é **an Goirtean**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
An Rubha, Ros

Is sráidbhaile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, Albain é **an Rubha**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Abhainn Sgitheach

Is abhainn suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, í **Abhainn Sgitheach**.

Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Caolsáile Chromba

Is caolsáile suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, é **Caolsáile Chromba**.

## Tagairtí

Catagóir:Ros
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Bailcnidh

Is caisleán suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, é **Bailcnidh**.

Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Cúl Beag

Is sliabh in Albain í **Cúl Beag**, atá suite sa Ros, Comhairle na Gàidhealtachd. 

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Cill Tighearna

Is paróiste suite i Ros, Comhairle na Gàidhealtachd, í **Cill Tighearna**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Loch Ma-Ruibhe

Is loch suite i gRos, Comhairle na Gàidhealtachd, é **Loch Ma-Ruibhe**.

## Cultúr

* Muc-sheilche
* Selchidh

## Tagairtí

Catagóir:Ros
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
David Koechner

Is aisteoir, fuirseoir agus scríbhneoir Meiriceánach é **David Michael Koechner**, a rugadh ar 24 Lúnasa 1962 in Tipton, Missouri.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine beo
Muc-sheilche

I mbéaloideas na hAlban, is ollphéist locha í an ***' nó ***' (Gaeilge na hÉireann: *muc thurtair*). Deirtear go bhfuil sí ina cónaí i Loch Ma-Ruibhe, agus sna lochanna sa cheantar máguaird.

Sna 1850idí, rinne fear as Leitir Iù darbh ainm Banks iarracht Loch na Bèiste, i ngar don Allt Beithe, a dhraenáil ar chostas mór, ach níor éirigh leis. Rinne sé iarracht freisin an loch a nimhiú le haol beo.

## Tagairtí

Catagóir:Arrachtaí
Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Seanchas