open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teach Gearrbhaile

Is teach tuaithe galánta é **Teach Gearrbhaile** a thóg an Tiarna Clancarty sa 17ú haois. Tá dhá urlár ann agus radhairc bhreátha thar Bhéal Átha na Sluaighe. Tá sé suite in aice le Coláiste Ghearrbhaile, ar meánscoil do bhuachaillí go léir i Béal Átha na Sluaighe, gContae na Gaillimhe. Tá obelisk, lochán, céimeanna aige (leasainm ar na 40 céim) (nach bhfuil aon úsáid reatha iontu ach a bhí roimhe seo ar cheann de go leor bealaí isteach san eastát ollmhór) agus córas tollán (atá dúnta anois) ar a thailte. Is le Deoise Caitliceach Rómhánach Clonfert í agus tá sagart áitiúil ina chónaí ann a fhónann mar choimeádaí talún.

D'úsáid na Sasanaigh é mar ospidéal uair amháin tar éis Chath Eachroma, 1691. Tar éis scaradh Saorstát na hÉireann ón Ríocht Aontaithe i 1921, díoladh an Teach in éineacht leis an talamh máguaird a bhí ina Pháirc Garbally leis an gCaitliceach Rómhánach. Deoise Caitliceach Rómhánach Clonfert, ag aistriú úinéireachta na sócmhainní seasta go léir chuig an Eaglais Chaitliceach. An bhliain dár gcionn i 1922 bhog Coláiste Naomh Seosamh, scoil dara leibhéal deoise Chluain Fert, a áitreabh go Páirc an Gearrbhaile, dá ngairtear Coláiste Ghearrbhaile as seo amach. Go dtí 2008, bhí an teach mar áit chónaithe do mhic léinn cónaithe i gColáiste Garbally go dtí gur tháinig deireadh le dul ar bord mac léinn sa Choláiste an bhliain chéanna.

## Naisc sheachtracha
* Turtle Bunbury; Clancarty
Acht Faoisimh do Chaitlicigh (1829)

Ritheadh an t**Acht Faoisimh do Chaitlicigh** **(1829)** nuair a bhí Arthur Wellesley (an chéad Diúc Wellington) ina phríomh-aire.  

Ghéill Rialtas na Breataine do thoil na coitiantachta agus don údarás neamhfhoirimiúil a bhí tugtha ag an gConallach dóibh nuair a ritheadh an tAcht um Fhaoiseamh do Chaitlicigh in 1829. Tugadh aontú an rí ar an 13 Aibreán 1829. Thug an t-Acht  cead d'fhir Chaitliceacha a bhí ábalta  vótáil dul isteach i bParlaimint Shasana agus post a bheith acu i seirbhís an stáit nó sna fórsaí armtha. 

[mion|clé|Burdett, Peel, [Dónall Ó Conaill|an Conallach agus Wellington "in aghaidh an Bhunreachta" (ar an úrlár)]]
clé|mion|scigphictiúr  ag an am: "Catholic petitioners" agus beannacht an phápa

## Feachtas
Gluaiseacht pholaitiúil in Éirinn agus an Ríocht Aontaithe ag deireadh an 18ú haois agus tús an 19ú haois ab ea Fuascailt na gCaitliceach. Theastaigh ó Dhónall Ó Conaill agus daoine eile deireadh iomlán a chur leis na Péindlíthe. 

Sheas an Conallach i bhfothoghchán i gContae an Chláir sa bhliain 1828. Bhuaigh sé, cé go raibh cosc air a shuíochán a thógáil suas i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe mar gheall ar an Mionn Ceannais. Ba é sin ba chúis leis an ngéarchéim ar tháinig Fuascailt na gCaitliceach ina diaidh.

Cuireadh dlí nua - Acht Faoisimh do Chaitlicigh (1829) - i bhfeidhm i dtreo go mbeadh cead ag an gConallach a shuíochán a ghlacadh mar bhí eagla ar an rialtas go mbeadh éirí amach eile ann in Éirinn.   Faoin acht úd, tugadh cead d'fhir Chaitliceacha a bhí i dteideal vóta a chaitheamh dul isteach i bParlaimint na Breataine agus post a fháil i státseirbhís na Breataine.

## Féach freisin

* Fuascailt na gCaitliceach
* Compántas na gCaitliceach
* Gluaiseacht na hAisghairme
* Dónall Ó Conaill

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Catagóir:Dlí reachtúil
Catagóir:Dlí Shasana
Catagóir:Fuascailt na gCaitliceach
Catagóir:Parlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:1829
Catagóir:Dónall Ó Conaill
Catagóir:1820idí in Éirinn
Blackpink

Is banna ceoil cailíní ón gCóiré Theas é **Blackpink**. Is iad baill an bhanna ná an t-amhránaí Cóiréach Kim Jisoo, an rapálaí Cóiréach Jennie Kim, an t-amhránaí ón Nua-Shéalainn Roseanne Park, agus an rapálaí Téalannach Lisa Manobal.
## Dioscliosta
;Albaim Stiúideo
* *[[Blackpink in Your Area]]* (2018)
;EP
* *[[Blackpink (EP)|Blackpink]]* (2017)
* *[[Square Up]]* (2018)
* *[[Kill This Love]]* (2019)
## Físeánliosta
* 2019: *[[Blackpink Arena Tour 2018 "Special Final In Kyocera Dome Osaka"]]*
* 2019: *[[Blackpink 2018 Tour 'In Your Area' Seoul]]*
## Nasc seachtrach
* - Suíomh oifigiúil
Ferdinand Lassalle

clé|mion|257x257px|Ferdinand Lassalle
Saineolaí dlí, fealsamh, polaiteoir agus ceannaire de chuid an tsóisialachais sa Ghearmáin ab ea **Ferdinand Lassalle** (Wrocław, 11 Aibreán, 1825 - an Ghinéiv, 31 Lúnasa 1864). mion|an t-aisteoir agus scríbhneoir sárdhíola Helene von Dönniges|clé|234x234px
clé|mion|177x177px|Cuimhneachán

## Polaitíocht
Ba chuid mhór dá sheasamh polaitiúil an stádas a bhí ag Lassalle mar fhear léinn an dlí. Bhí a leagan den sóisialachas  in iomaíocht le smaointe Marx agus Lenin. D'fhéach Lassalle ar an stát mar ionstraim bhuan chun an ceartas sóisialta a bhaint amach. Mar sin, bhí an ceart vótála na bhfear uile ríthábhtach mar chéim i dtreo an tsóisialachais. 

Bhunaigh Lassalle an páirtí *Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein* (ADAV — Cumann Ginearálta Oibrithe na Gearmáine) sa bhliain 1863. Ba shruth ar leith é laistigh den ghluaiseacht as ar tháinig an SPD, nó Páirtí Sóisialta Daonlathach na Gearmáine, atá ann fós. Mar sin, tá an SPD ar cheann de na páirtithe polaitíochta is sine ar domhan inniu.  

## Bás anabaí
Chas Lassalle le bean óg, Helene von Dönniges, sa bhliain 1864.  Bhí sé i ndán dóibh go bpósfaí iad. Ach bhí fearg mhillteanach ar athair Helene agus d'imigh sí léi (de réir foinsí áirithe eile, *c*uireadh Helene faoi ghlas). 

Bhí sí geallta cheana, don phrionsa, Iancu Racoviță. Throid Lassalle, ar bheagán taithí, comhrac aonair leis an prionsa. Ach fuair Lassalle goin a báis.

Phós Helene agus Iancu an bhliain dár gcionn ach d'éag Iancu gan mhoill; is iomaí caint a tharraing saol Helene níos déanaí.

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúna Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1825
Catagóir:Básanna i 1864
Catagóir:Polaiteoirí na Gearmáine
Bealach Ghleann na Suca

Is cosán fad-achair in Éirinn é **Bealach Ghleann na Suca** (*English- Suck Valley Way*). Is bealach ciorclach 105 ciliméadar (65 míle) ar fhad é a thosaíonn agus a chríochnaíonn i gCaisleán Riabhach, Contae Ros Comáin. De ghnáth déantar é i gceann cúig lá. Ainmníonn Oifig na gCosán Náisiúnta de Chomhairle Spóirt na hÉireann é mar Chonair Náisiúnta Marcáilte ar Bhealach agus tá sé á bhainistiú ag Comhairle Contae Ros Comáin, Cuideachta Forbartha Comhtháite Ros Comáin agus Coiste Suck Valley.

Ba é Comharchumann Forbartha Ghleann Abhainn Suck a cheap an Bealach, a bunaíodh i 1991 chun turasóireacht a fhorbairt sa réigiún. Thóg sé trí bliana é a fhorbairt, ar chostas Punt na hÉireann £ 80,000, agus fuair Bord Fáilte £ 46,000 de sin. D'oscail Enda Kenny, roimhe Aire Turasóireachta agus Trádála, go hoifigiúil i mBealtaine 1997.

Ciorclaíonn an rian an tuath timpeall ghleann An tSuca ó dheas ón gCaisleán Riabhach, a théann trasna na teorann idir Contaetha Ros Comáin agus Gaillimh, ag glacadh leis na "Naoi Sráidbhailte Cairdiúla" i mBaile an Tobair, Dunamon, Castlecoote, Áth Liag, Mount Talbot, Béal Átha Ghártha, Na Creaga, Gleann Uisce agus Béal Átha Mó.

Tá an chuid de Bhealach Ghleann na Suca ó Bhéal Átha an Rí go Baile Mhoe mar chuid de Bhealach Beara-Breifne, bealach siúil agus rothaíochta atá á fhorbairt, a bhfuil sé beartaithe go rithfidh sé ó Leithinis Beara, Contae Chorcaí go Breifne, Contae Liatroma, ag leanúint líne Donal Cam Máirseáil O'Sullivan Beare i ndiaidh Chath Chionn tSáile i 1603.

## Naisc sheachtracha
* Suck Valley Way at IrishTrails.ie

## Tagairtí
Coláiste Ghearrbhaile

Is meánscoil Chaitliceach dheonach Éireannach í **Coláiste Naomh Sheosamh, bPáirc an Ghearrbhaile** (Béarla ***St. Joseph's College, Garbally Park***) atá suite i bPáirc an Ghearrbhaile, iarshuíochán Iarla Clancarty, in aice le Béal Átha na Slua i gContae na Gaillimhe. Is scoil lae do bhuachaillí aonghnéis í a bhí ina scoil chónaithe roimhe seo. Tugtar Coláiste Ghearrbhaile air de ghnáth (Béarla *Garbally College*).

## Stair
Bunaíodh Coláiste Naomh Seosamh mar sheimineár Caitliceach Rómhánach i 1892 chun cabhrú le sagairt a oideachas do Dheoise Chluain Fearta, ar leis é.

Bunaíodh an coláiste ag Cartron le cistí curtha ar fáil ag James Madden. Athraíodh an coláiste go Esker, gar do Bhaile Átha an Rí i 1894. Mar gheall ar leathnú, bhog sé go dtí an foirgneamh ar a dtugtar "An Pines" go háitiúil, ag Críoch, Béal Átha na Sluaighe. I 1923, bhog sé go dtí an suíomh ina bhfuil sé faoi láthair ag Gearrbhaile, áit a raibh Iarlaí Clancarty uair. Cheannaigh an Deoise Gearrbhaile Court (a tógadh in 1819) agus eastát ó iontaobhaithe Iarlaí Clancarty ar £ 6,750 i 1922.

Sna 1940idí, 50idí agus 60idí bhronn beirt bhall eile den teaghlach Madden céanna, na deartháireacha John Madden as Killimor agus George Madden as Londain go leor bronntanais ar Gearrbhaile, lena n-áirítear na cistí chun na hallaí eolaíochta, halla staidéir, seomraí ranga breise agus halla bia a thógáil.

## Curaclam
Cuireann an scoil timthriallta an Teastais Shóisearaigh agus an Ardteistiméireachta ar fáil agus bhí sí ar cheann de na chéad scoileanna a chuir clár Idirthréimhse i bhfeidhm nuair a tugadh isteach é i 1973. Cuireann Gearrbhaile na hábhair éigeantacha go léir ar fáil, mar aon le hobair adhmaid, miotalóireacht, dearadh & cumarsáid, ceol, bia meas agus áis giomnáisiam nua.

## Spórt
Tá cáil ar Choláiste Ghearrbhaile mar gheall ar a thraidisiún spóirt i Rugbaí Union, iomáint agus sa pheil Ghaelach. Tá go leor Cupaí Sinsearacha Scoileanna Chonnacht agus Cupaí Sóisearacha Scoileanna Chonnacht ag an gcoláiste agus tá roinnt Idirnáisiúnta Idirnáisiúnta Rugbaí na hÉireann curtha ar fáil aige. Bhuaigh Gearrbhaile an Corn Sinsearach 47 uair (go dtí 2019). Bhuaigh Gearrbhaile an Corn Sóisearach 43 uair (go dtí 2019).

Ba i 2007 an fhoireann dheireanach a chuimsigh teorainneacha chun an Corn a bhuachan.

## Féach freisin

* Eoghan Ó Tuairisc

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Coláiste Naomh Seosamh, Páirc Garbally (Suíomh Gréasáin Oifigiúil) 

Catagóir:Meánscoileanna in Éirinn
Catagóir:Béal Átha na Sluaighe
Catagóir:Contae na Gaillimhe
Cruinniú na nÓg

Reáchtáladh **Cruinniú na Cásca** ar Luan Cásca 2017, agus tharla **Cruinniú na nÓg** na blianta ina dhiaidh sin.  Féile aon lá amháin atá ann, dírithe ar leanaí idir 0-18 mbliana d'aois ina ndéanfar ceiliúradh ar Chruthaitheacht, Ealaín agus Taibhléiriú na nÓg. Tá sé mar aidhm ag an lá páistí agus daoine óga a chumasú chun léiriú cruthaitheach a fhorbairt trí dheiseanna a thairiscint chun freastal ar imeachtaí go háitiúil, saor in aisce.  Ardán atá san fhéile do dhaoine óga lena gcruthaitheacht féin, a dtallann agus a scileanna ealaíne a chur i láthair.

## 2017
Reáchtáladh *Cruinniú na Cásca* ar an 17 Aibreán 2017. Imeachtaí poiblí saor in aisce é a bhí ar siúl i mbailte agus i gcathracha ar fud na hÉireann.  Bhí béim ar chultúr agus ar chruthaitheacht.

Bhí imeachtaí éagsúla ar siúl don teaghlach iomlán. Bhí ceol agus damhsa beo, códú, amharclannaíocht, ceardlanna ceoil agus ealaíon, cainteanna agus blaiseadh bia, léitheoireacht agus ábhar ar scáileán agus imeachtaí speisialta eile ar siúl ar an lá speisialta seo. 

## 2018
Reáchtáladh an chéad *Chruinniú na nÓg* ar an 23 Meitheamh 2018. Cuireadh níos mó ná 500 imeacht ar siúl i gcathracha, i mbailte agus i sráidbhailte ar fud na tíre. Is tionscnamh suaitheanta de chuid Phlean Óige Ildánaí an chláir Éire Ildánach é *Cruinniú na nÓg* chun scaoileadh le cumas cruthaitheach leanaí agus daoine óga.

## 2021ː Lá Náisiúnta Cruthaitheachta
Reáchtáladh Lá Náisiúnta Cruthaitheachta na hÉireann do pháistí ar an 12 Meitheamh 2021. Chraol TG4 'Cruthaím', dírithe ar na tallanna ar leith ag Gaeilgeoirí óga as gach contae in Éirinn agus ar dhaoine óga ón diaspóra 

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr na hÉireann
Catagóir:Códú
Catagóir:Féilte Éireannacha
Catagóir:Meitheamh
Eammon Loughran

Dornálaí Éireannach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Eammon Loughran**, a rugadh ar 5 Meitheamh 1970 i An Baile Meánach, Tuaisceart Éireann. 

Catagóir:Dornálaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Timothy Bradley

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Timothy Ray Bradley Jr.**, a rugadh ar 29 Lúnasa, 1983 i bPalm Springs, California. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Daoine beo
Randall Bailey

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Randall Bailey**, a rugadh ar 13 Meán Fómhair, 1974 in Opa-locka, Florida. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
John Lithgow

Is aisteoir Meiriceánach é **John Arthur Lithgow** a rugadh ar an 19 Deireadh Fómhair, 1945 i Rochester, Nua-Eabhrac. 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Daoine beo
Victor Williams

Is aisteoir Meiriceánach é **Victor L. Williams** a rugadh ar an 19 Meán Fómhair, 1970 i mBrooklyn. 

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Paul Malignaggi

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Paul "Paulie" Malignaggi**, a rugadh ar 23 Samhain, 1980 i mBensonhurst, Brooklyn. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Astralaíocht

Réimse cleachtas fáistineachta is ea an **astralaíocht**, a aithnítear mar bhréageolaíocht ón 18ú haois, in ainm a bheith ábalta eolas faoi chúrsaí daonna a fháil trí staidéar a dhéanamh ar shuíomhanna reann neimhe. Tá cineálacha éagsúla astralaíochta in úsáid i gcultúir éagsúla ar fud an domhain ón 2ú míle bliain RC ar a laghad. D’eascair na cleachtais seo as córais fhéilire a úsáideadh chun athruithe séasúracha a thuar agus chun timthriallta neamhaí a mhíniú mar chomharthaí cumarsáide diaga. I bhformhór na gcultúr daonna, cuirtear suim sa méid a fheictear sa spéir, agus d'fhorbair cuid de na cultúir — mar shampla na Hiondúigh, na Sínigh, agus na Máigigh — córais chasta chun imeachtaí ar domhan a thuar ó bhreathnuithe neamhaí. Is féidir fréamhacha astralaíocht an Iarthair, ceann de na córais astralaíochta is sine atá fós in úsáid, a rianú go dtí an Mheaspatáim ón 19ú-17ú haois RC, áit ar leathnaigh sé go dtí an tSean-Ghréig, an tSean-Róimh, an domhan Ioslamach, agus ar deireadh go Lár agus Iarthar na hEorpa. Is minic a cheanglaítear astralaíocht chomhaimseartha an Iarthair le “tuismeánna” atá in ainm a bheith in ann gnéithe de phearsantacht daoine a mhíniú agus imeachtaí suntasacha ina saol a thuar bunaithe ar shuíomhanna reann neimhe; bíonn formhór na n-astralaithe gairmiúla ag brath ar chórais dá leithéid sa lá atá inniu ann. 

Anuas trína stair, measadh gur traidisiún scolártha é an astralaíocht, agus bhí sé coitianta sa staidéar acadúil, go minic i ndlúthchaidreamh leis an réalteolaíocht, ailceimic, meitéareolaíocht, agus leigheas. Phléadh i gciorcail pholaitíochta í, agus luaitear i saothair éagsúla litríochta í, mar shampla le Dante Alighieri, Geoffrey Chaucer, William Shakespeare, Lope de Vega, agus Calderón de la Barca. Le linn Ré na hEagnaíochta, áfach, d'imigh an astralaíocht as faisean mar réimse fiúntach eolaíochta. Tar éis dheireadh na 19ú haoise, nuair a thosaigh úsáid an mhodha eolaíochta ar scála mór, d'éirigh le taighdeoirí an astralaíocht a bhréagnú ar bhonn teoiriciúil   agus ar bhonn turgnamhach, agus tá sé cruthaithe acu gan aon amhras nach bhfuil aon bhailíocht eolaíochta ná cumhacht míniúcháin aici. Mar sin, chaill an astralaíocht a seasamh acadúil agus teoiriciúil, agus tháinig laghdú ar an líon daoine a raibh muinín acu aisti, go dtí go raibh borradh fúithi sna 1960idí.

## Tagairtí

Catagóir:Astralaíocht
Campa géibhinn Bergen-Belsen

Campa géibhinn míchlúiteach ba ea **Bergen-Belsen** i nGearmáin na Naitsithe sna 1940idí. mion|clé|177x177pxGhabh arm na Breataine an campa ar 15 Aibreán 1945. Bhí 60,000 cime sa champa ag an am. Ach fuair duine as gach ceathrar bás go gairid ina dhiaidh ó nach raibh teacht aniar fágtha iontu i ndiaidh bhlianta na drochíde.
clé|mion|236x236px|Plean

## Féach freisin

* An tUileloscadh
* Anne Frankː bhuail an tífeas nuair a bhí an páiste i mBergen-Belsen i 1945
* Edmond Debeaumarché, cime a ghlac páirt i bhFrithbheartaíocht na Fraince 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:An tUileloscadh
Catagóir:Oibríochtaí an Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Campaí géibhinn
Blitz Bhéal Feirste

mion|220x220px|Sráid York, 17 Aibreán 1941
Feachtas buamála Luftwaffe, faoi choim na hoíche, ab ea **Blitz Bhéal Feirste,** ó 7 Aibreán go dtí 6 Bealtaine 1941. mion|1941ː Donegall Place

## 7/8 Aibreán 1941
Thug scuadrún beag de eitleáin Ghearmánacha ruathar faoi dhuganna Bhéal Feirste agus maraíodh 13 duine. Thug criúnna na Luftwaffe tuairisc go raibh córas cosanta Bhéal Feirste “ ar chaighdeán íseal, gur beag atá ann de agus nach leor é”.mion|1941ː Bridge Street

## 15 Aibreán 1941
Thug 180 eitleán Gearmánach ruathar istoíche faoi Bhéal Feirste ar feadh cúig huaire go leith.  

Maraíodh 900 duine - an líon is mó daoine a maraíodh in aon chathair seachas Londain in aon aer-ruathar amháin. Cuireadh seirbhís bia éigeandála ar fáil do 70,000 duine. Rinneadh damáiste do 35,000 teach agus scriosadh 11 eaglais, 2 ospidéal agus 2 scoil.  

Sheol de Valera 70 fear le hinnill dóiteáin ó Bhaile Átha Cliath, ó Dhún Laoighaire, ó Dhún Dealgan agus ó Dhroichead Átha.  
mion|1941ː Antrim Road (Duncairn Gardens)

## 4/6 Bealtaine 1941
Caitheadh 6,000 aireagán loisneach anuas ar cheantar an chuain, ar mhonarchana agus ar longchlósanna.  Scriosadh an chuid is mó do Harland & Wolfe. 

## Iarmhairtí
Is mór an damáiste a rinneadh i lár na cathrach. Scríobhadh ceannlínte faoi i nuachtáin na Gearmáine ag an am fiú.  

## Féach freisin

* An Blitz  
*"D'imigh sin agus Tháinig seo" le Séamus Mac Seáin, le cuimhní cinn ón mBlitz i mBéal Feirste 

mion|1941ː High Street agus Bridge Street

## Tagairtí

Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann
Jerry Stiller

B'aisteoir Meiriceánach é **Gerald Isaac "Jerry" Stiller** a rugadh ar an 8 Meitheamh, 1927 i mBrooklyn, Nua-Eabhrac. Fuair sé bás ar an 11 Bealtaine 2020.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1927Catagóir:Básanna in 2020
O que arde

Scannán ón bhliain 2019 is ea ***O que arde***.

## Carachtair
* Amador Arias mar Amador Coro
* Benedicta Sánchez mar Benedicta
* Elena Mar Fernández mar Elena
* Inazio Abrao mar Inazio
* Iván Yáñez
* David de Poso
* Álvaro de Bazal

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 2019
Catagóir:Scannáin na Fraince
Catagóir:Scannáin Lucsamburgacha
Alex Bain

Is aisteoir Sasanach é **Alexander Anthony Keith Bain** (rugadh 25 Samhain 2001) as Blackburn, Sasana. A imríonn sé Simon Barlow ar Coronation Street.

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh in 2001
Catagóir:Daoine beo
Antonio Margarito

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Antonio "Tony" Margarito Montiel**, a rugadh ar 18 Márta, 1978 i dTorrance, California. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Leah Remini

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Leah Marie Remini** a rugadh ar an 15 Meitheamh, 1970 i mBrooklyn, Nua-Eabhrac. 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Gary Valentine

Is aisteoir Meiriceánach é **Gary Joseph Knipfing** nó **Gary Valentine** a rugadh ar an 22 Samhain, 1961 i Mineola, Nua-Eabhrac. 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine beo
Feidhmeanna hipearbóileacha

mion|300x300px
Sa mhatamaitic, is analóga iad **feidhmeanna hipearbóileacha** de na gnáthfheidhmeanna triantánúla a shainmhínítear don hipearbóil seachas ar an gciorcal : díreach mar a fhoirmíonn na pointí (cos t, sin t) ciorcal le ga aonaid, foirmíonn na pointí (cosh t, sinh t)  na pointí an leath dheis den hipearbóil chomhshleasach.   

Tá feidhmeanna hipearbóileacha le fáil i  réitigh a lán cothromóidí difreálacha líneacha (mar shampla, an chothromóid a shainíonn caitéin), de roinnt cothromóidí ciúbacha, i ríomhanna uillinneacha agus faid i gcéimseata hipearbóileach, agus i gcothromóid Laplace i gcomhordanáidí Cairtéiseacha. Tá cothromóidí Laplace tábhachtach i go leor réimsí den fhisic, lena n-áirítear teoiric leictreamaighnéadach, aistriú teasa, dinimic  na sreabhán, agus coibhneasacht speisialta. 

Is iad na bunfheidhmeanna hipearbóileacha ná: 

* síneas hipearbóileach "sinh" 
* comhshíneas hipearbóileach "COSH" 

as a ndíorthaítear: 

* tangant hipearbóileach "tanh"
* comhtheascaí hipearbóileach "csch" nó "cosech" 
* seiceant hipearbóileach "sech"  
* comhthangant hipearbóileach  "coth" 

a fhreagraíonn do na feidhmeanna trigoniméadracha díorthaithe. 

Is iad seo a leanas na feidhmeanna hipearbóileacha inbhéartacha : 

* síneas inbhéartach hipearbóileach "arsinh",(dá ngairtear "sinh - 1", "asinh" nó "arcsinh" uaireanta) 
*  agus mar sin de. 

mion| Ga tríd an aonad  hipearbóileach x2 - y2 = 1 sa phointe (cosh a, sinh a), áit a bhfuil a dhá oiread an achair idir an gha, an hipearbóil, agus an x-ais. Maidir le pointí ar an hipearbóil faoi bhun an x-ais, meastar go bhfuil an limistéar diúltach (féach an leagan beo i gcomparáid leis na feidhmeanna triantánacha (ciorclach)).

## Naisc sheachtracha

* Hazewinkel, Michiel, ed. (2001) [1994], "Feidhmeanna hipearbóileacha", Encyclopedia of Mathematics, Springer Science + Business Media BV / Kluwer Academic Publishers, ISBN    Hazewinkel, Michiel 
* Feidhmeanna hipearbóileacha ar PlanetMath 
* Iontráil feidhmeanna hipearbóileacha ag MathWorld 
* GonioLab : Amharcléiriú ar an gciorcal aonaid, ar fheidhmeanna triantánúla agus hipearbóileacha (Java Web Start) 
* Áireamhán bunaithe ar an ngréasán ar fheidhmeanna hipearbóileacha
## Tagairtí


Catagóir: Easpónantúilí
Catagóir: Céimseata hipearbóileach
Catagóir: Feidhmeanna anailíseacha
The King of Queens

Clár teilifíse Meiriceánach is ea **The King of Queens** (1998–2007). 

## Príomhpháirt
* Kevin James
* Leah Remini
* Patton Oswalt
* Anne Meara
* Larry Romano
* Victor Williams
* Jerry Stiller
* Nicole Sullivan
* Gary Valentine

## Tagairtí

Catagóir:Cláir Ghrinn
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1998
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2007
Lennard Pearce

B'aisteoir Sasanach é **Lennard Pearce** a rugadh ar an 9 Feabhra 1915 i Paddington, Londain agus a fuair bás ar an 15 Nollaig 1984. 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1915
Catagóir:Básanna i 1984
Liosta Ríthe na hÉireann

Is éard atá sa leathanach seo ná innéacs de liostaí de ríthe Éireann, 'sé sin de Ríochtaí Éireann, le linn na luathmheánaoise.

* Ard-Ríthe na hÉireann
* Teamhair
* Connachta
** Uí Bhriúin
*** Uí Bhriúin Aoi
**** Síol Mhuireadhaigh
***** Magh Loirg
*** Bréifne
**** Bréifne Thiar
**** Bréifne Thoir &rarr; Ulaidh
*** Uí Bhriúin Seola
**** Maigh Sheola
*** Uí Dhiarmada
** Uí Fhiachrach
*** Uí Fhiachrach Aidhne
*** Uí Fhiachrach Mhuaidhe
** Uí Mhaine
*** Síol Anmchadha
** Iar Chonnacht
** Luíne Chonnacht
*** Sliabh Lugha
** Umhaill
* Mí
** Ciannachta
** Uí Néill an Deiscirt
*** Breá
*** Uisneach
* Laighin
** Átha Cliath
** Osraí (Laighin &rarr; Mumha &rarr; neamhspleách &rarr; Laighin)
** Caomhánach
** Uí Chinnsealaigh
** Uí Dhúnlainge
* Mumha
** Deasmhumha
** Iarmhumha
** Tuamhumha
** Urmhumha
** Déise Mumhan
** Déisi Tuaiscirt
* Ulaidh
** Conaille Muirtheimhne
** Dál Fhiatach
** Dál Araí
** Dál Riada
** Ríthe na nOiriall
** Ríthe Fhear Manach
** Uí Eachach Chobha
** Uí Néill an Tuaiscirt
*** Ríthe Ailigh
*** Tír Chonaill
*** Tír Eoghain

*Ríthe na hÉireann
Ríthe na nUladh

Ríthe as Cúige Uladh ab ea **Rí na nUladh** (Sean-Ghaeilge *Rí Ulad*), idir seanscéalach agus stairiúil.  Bronnadh an teidal Rí an Chúige (*rí in Chóicid*) air scaití.

mion|180px|right|Na treibheanna Ceilteacha in Éirinn, de réir Tholamaes

Ríthe na *[[Ulaid|nUlad]]* seanscéalach, agus na críocha níos lú ar chósta thoir thuaidh na tíre, a bhíodh i gceist leis an teideal ó thús.  Léiríonn léarscáil Tholamaes (tiomsaithe circa AD 150 ó fhoinsí éagsúla a bhí níos luaithe ann) iad mar Uoluntii agus Darini in aice láimhe.  Is cosúil go raibh ceannas díreach acu ar Chontae Mhuineacháin, Chontae Ard Mhacha, Chontae an Dúin, Chontae Aontroma agus cuid mhaith de Chontae Lú mar atá siad anois ann, nuair a bhí a fhorlámhas i mbláth.  Ba iad na hOirialla, cónaidhm scaoilte de chine na gCruithneach agus vasáilligh na *nUlad*, a bhí i gceannas i lár an chúige.  Tá dhá threibh eile luaite ag Tolamaes níos faide siar ina léarscáil, na Vennikinii i gContae Dhún na nGall agus na Erpitianni ar feadh Loch Éirne uachtair agus íochtair; bhí an bheirt acu is dócha faoi réir riail na *nUlad*.

[mion|180px|Sainítear seacht "gcúige" i [Leabhar na gCeart den 10ú haois]]

Tháinig deireadh leis an teideal tar éis ionradh na Normannach sa bhliain 1177 agus bhunú Iarlacht na nUladh.  Bronnadh an teideal *Rex Hibernicorum Ulidiae*, .i. "Rí na nGael na nUladh", ar Mhic Dhúinnshléibhe go dtí gur thit an rítheaghlach i léig faoi dheireadh na 13ú haoise.

Tar éis teip na hiarlachta sa bhliain 1333, d'fhorghabh agus d'athbheoigh Uí Néill an Tuaiscirt, príomhchéilí comhraic Gaelacha na *nUlad*, an teideal i ndiaidh na bliana 1364.  Mar thoradh, d'éirigh gaol idir an teideal agus a gcuid críoch, agus go deimhin thug siad an t-ainm 'Ulaidh' orthu.

## Ríthe seanscéalacha
* Eber Donn 
* Cimbáeth
* Macha Mong Ruad
* Fergus mac Léti
* Congal Cláiringnech
* Ross Ruad
* Eochaid Sálbuide
* Fergus mac Róich
* Conchobar mac Nessa
* Cúscraid mac Conchobar
* Fíatach Finn
* Elim mac Conrach
* Mal mac Rochride
* Tipraiti Tireach
* Áengus Goibnenn mac Fergus Gallen mheic Tibraide Tirech
* Fergus Dubdétach
* Aengus Finn mac Fergus Dubdétach
* Lugaid Lorc mac Áengus Finn
* Dub mac Fomor mheic Airgetmar
* Fiachu Araide mac Áengus Goibnenn mheic Fergus Gallen
* Fedlimid mac Cas mheic Fiachu Araide
* Imchad mac Fedlimid
* Ros mac Imchad
* Cronn Badruí mac Eochaid mheic Lugaid mac Ros mac Imchad
* Fergus Foga mac Fraechar Foirtriun
* Cáelbad mac Cronn Badruí
* Saran mac Cáelbad
* Mihail

## Ríthe stairiúla

## Féach freisin
* Ríthe Ailigh
** Ríthe Thír Eoghain
** Ríthe Thír Chonaill
* Ríthe Oiriall
* Ríthe na gConnacht
* Ríthe na Laighean
* Ríthe na Mí
* Ríthe na Mumhan
* Liosta Ard-Ríthe na hÉireann

## Foinsí
* 
* 
* Annála Uladh
* Annála na gCeithre Máistrí.
* Annála Connacht, A. Martin Freeman, 1944.
* "Irish Kings and High Kings", Francis John Byrne, 1973.
* "Leabhar Mór Ginealach", Dubhaltach Mac Firbhisigh, eag. O'Muralie, 2004.

## Naisc sheachtracha
* Kingdom of Ulster

## Tagairtí

*
Veliko Tarnovo

Is cathair sa Bhulgáir í **Veliko Tarnovo** (Gaeilge: *Tarnovo Mór*). Tá sí suite i lár tuaisceart na tíre. Príomhchathair a bhí inti le linn Dara Impireacht na Bulgáire agus bhí cur i gcoinne na nOtománach láidir inti ina dhiaidh sin.


Veliko Tarnovo002.JPG|
Крепостта Царевец.jpg|
Bulgaria Bulgaria-0893 - Trapezitsa (7433398084).jpg|
Former Post Hall Veliko Tarnovo 2.jpg|
SS. Forty Martyrs Church.jpg|
Samovodska charshia 6.JPG|
Veliko Tarnovo - Varosha quarter.jpg|


Catagóir:An Bhulgáir
Siadaí na bhfíochán fuilghinte agus liomfóideach

Is éard is **siadaí na bhfíochán fuilghinte agus liomfóideach** nó **siadaí na n-urchóidí fuilghinte agus liomfóideacha** ann ná siadaí a chuireann isteach ar fhuil, smior, limfe, agus ar an chóras limfeach.   Toisc go bhfuil dlúthbhaint ag na fíocháin seo go léir tríd an gcóras imshruthaithe agus leis an gcóras imdhíonachta, is minic a théann galar a théann i bhfeidhm ar cheann amháin i bhfeidhm ar na cinn eile freisin, ionas go bhféadfadh miailiomadú agus limfiomadú (agus dá réir sin na leoicéime agus na liomfómaí) a bheith ina bhfadhbanna dlúthghaolmhara agus forluiteacha.  

Cé go bhfuil siad neamhchoitianta i siadaí  soladacha, is cúis choitianta leis na galair seo trasghluaiseachtaí crómasómacha. Is gnách go mbíonn cur chuige difriúil mar thoradh air seo i ndiagnóisiú agus i gcóireáil na n-urchóidí haemaiteolaíocha. 

Is urchóidí haemaiteolaíocha iad neoplasmaí haemaiteolaíocha ("ailse"), agus is gnách go mbíonn speisialtóirí sa haemaiteolaíocht agus / nó oinceolaíocht i mbun a gcuid cóireála. I roinnt ionad bíonn  "haemaiteolaíocht / oinceolaíocht" ann mar fhospeisialtacht aonair den leigheas inmheánach agus i gcásanna eile meastar gur rannáin ar leithligh iad (tá oinceolaithe máinliachta agus radaíochta ann freisin). Níl gach neamhord haemaiteolaíoch urchóideach ("ailseach"); féadfaidh haemaiteolaí na riochtaí fola eile seo a bhainistiú freisin. 

D’fhéadfadh go dtiocfadh na hurchóidí haemaiteolaíocha ó cheachtar den dá mhórcheall-línte fola : miailóideach agus liomfóideach. Is gnách go dtáirgeann an cheall-líne mhiailóideach granalaicítí, eiritricítí, trombaicítí, macrafagaigh, agus maisticítí ; táirgeann an líne cealla liomfóideach B, T, NK agus cealla plasma. Tagann liomfómaí, leoicéime limficíteach, agus mialóma ón líne  liomfóideach, cé go bhfuil bunús mialómach ag géarleoicéime mhiailigineach agus leoicéime mhiailigineach ainsealach, agus ag na siondróim mhiailiomadaíocha.

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird
Catagóir:Neoplasmaí urchóideacha haemaiteolaíocha
Armónach gloine

mion|clé|Uirlis Thomas Bloch
Is uirlis cheoil déanta de ghloine an t-**armonica**, nó an t-**armónach gloine**. Déanann an uirlis shimplí seo ceol nuair a ndéanann méar an cheoltóra teagmháil le ciumhais ghloine atá ag casadh. Níl aon ghaol ag an armónach gloine leis an orgán bhéil.

## Stair
clé|mion
D’airg Benjamin Fnanklin an t-armonica agus ba é an t-armonica gloine an t-aireagán ab ansa le Franklin.  Síleann a lán cumadóirí, Beethoven agus Mozart ina measc, go bhfuil ceol an armonica go haoibhinn. 

## Éist

* Thomas Bloch, 2007 https://www.youtube.com/watch?v=_XPfoFZYso8

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Cogadh Chomharbas na Spáinne

mion|clé|An plean a bhí ag na Sasanaigh
Tharla **Cogadh Chomharbas na Spáinne**, 1701–1714, nuair a d’éag Séarlas II ar 1 Samhain 1700, a bhí ina rí ar an Spáinn.

Chuir "Síocháin Utrecht**"** deireadh le Cogadh Chomharbas na Spáinne.

## Tagairtí

{{Síol-stair

Catagóir:Stair na Spáinne
Catagóir:Cogaí
Ailse bhonncheallach

Is cineál ailse chraicinn, go coitianta ag teacht ar an aghaidh,  í **ailse bhonncheallach**.

## Tagairtí

clé|250px|mion|Ailse bhonncheallach

Catagóir:Ailse
Catagóir:Craiceann
Cheers

Clár teilifíse Meiriceánach is ea **Cheers** (30 Meán Fómhair, 1982 – 20 Bealtaine, 1993). 

## Príomhpháirt
* Ted Danson
* Shelley Long
* Nicholas Colasanto
* Rhea Perlman
* George Wendt
* John Ratzenberger
* Kelsey Grammer
* Woody Harrelson
* Kirstie Alley
* Bebe Neuwirth

## Tagairtí

Catagóir:Cláir Ghrinn
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1982
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 1993
Frasier

Clár teilifíse Meiriceánach is ea **Frasier** (16 Meán Fómhair, 1993 – 13 Bealtaine, 2004). 

## Príomhpháirt
* Kelsey Grammer
* Jane Leeves
* David Hyde Pierce
* Peri Gilpin
* John Mahoney
* Dan Butler

## Tagairtí

Catagóir:Cláir Ghrinn
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1993
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2004
Everybody Loves Raymond

Clár teilifíse Meiriceánach is ea **Everybody Loves Raymond** (13 Meán Fómhair, 1996 – 16 Bealtaine, 2005). 

## Príomhpháirt
* Ray Romano
* Patricia Heaton
* Brad Garrett
* Madylin Sweeten
* Doris Roberts
* Peter Boyle
* Monica Horan

## Tagairtí

Catagóir:Cláir Ghrinn
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1996
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2005
Blackadder

Clár teilifíse Briotanach is ea **Blackadder** (15 Meitheamh 1983 – 2 Samhain 1989). 

## Príomhpháirt
* Rowan Atkinson
* Tony Robinson
* Tim McInnerny
* Miranda Richardson
* Stephen Fry
* Hugh Laurie

## Tagairtí

Catagóir:Cláir Ghrinn
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1983
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 1989
Errol Spence Jr.

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Errol Spence Jr.**, a rugadh ar 3 Márta, 1990 san tOileán Fada. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Yuriy Nuzhnenko

Dornálaí Úcránach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Yuriy Nuzhnenko**, a rugadh ar 2 Meitheamh 1976 i gCív. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Úcránacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Joshua Clottey

Dornálaí Gánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Joshua Clottey**, a rugadh ar 6 Deireadh Fómhair, 1977 in Accra. 

Catagóir:Dornálaithe Gánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Nad Froích mac Cuirc

Rí na Mumhan den 5ú haois ba ea **Nadh Fraoigh mac Coirc** (Sean-Ghaeilge **Nad Froích mac Cuirc**).  Sinsear díreach ba ea é de thrí ghéag de chiorcal laistigh na nEoghanacht, as ar tháinig beagnach gach rí na Mumhan ón 5ú go dtí an 10ú haois.

## Beatha
Mac ba ea Nadh den rí leathstairiúil, Conall Corc mac Lughaidh, bunaitheoir Caisil, agus Aoibhinn iníon Aonghasa Bhoilg, rí  Corca Laidhe (Uí Eidirsceoil). 

Insítear san Leabhar Muimhneach an fáth gurbh é Nadh Fraoigh a tháinig i gcomharbacht ar a athair.  Bhí fís ag Aoibhinn an chéad oíche a luigh sí leis an rí: : 
:Bhí taibhreamh aici gur thug sí ceithre choileán ar an saol.  Nigh sí an chéad acu, Nadh Fraoigh, le fíon, an dara, Cas, le leann, an tríú, mac Broic, le bainne úr agus an ceathrú, mac Ciar, le huisce. Ansin, thug sí cúigiú ar an saol, mar a bhí Cairbre Cruithneacháin, a bhain greim as sine a cíocha.
Bhí fís Eile aici:
:Bhí ceithre éan i nead (i gCaiseal).  Tháinig dhá éan eile go hÉirinn agus throid ina n-éadan.  Ansin chuaigh éan amháin díobh siúd siar agus éan eile dóibh soir.  As na ceithre éin sa nead, d'eitil trí dóibh siar ó dheas.  D'fhan ach éan amháin sa nead leis an mbanríon, agus Nadh Fraoigh mac Coirc a bhí ann.

De réir an Leabhair Mhuimhnigh, bhí beirt bhan chéile agus ceathrar iníonacha aige: : 
* Aonghas, mac Faocháin, a deirtear gur bhanphrionsa na Briotanach í (nó b'fhéidir Oileán Mhanann), a d'éireodh ina chéad rí Críostaí na Mumhan.  Sinsear ba ea é d'Eoghanacht Chaisil,  Eoghanacht Ghleanndamhnach agus den ghéag den chiorcal lasmuigh, Eoghanacht Oirthir Cliach
* Ailill, mac *Anghnuis* iníon Cairbre Damhairgid, rí na nOiriall.  Sinsear ba ea é d'Eóganacht Áine agus de Chineál Aonghasa
* Eochaid
* Feidlimid, sinsear Uí Bhreasail agus Uí Dhonnchadha (mar atá Eoghanacht Uí Chaithní). 

Ní fhaightear sna hanála eolas ar bith maidir lena réimse, ach amháin go n-insítear sa Sioncronachtaí Laud go raibh sé i gcoróin le dhá bhliain is fiche.  Tháinig a mhac Aonghas i gcomharbacht air timpeall na bliana 453.

## Féach freisin
* Ríthe na Mumhan

## Naisc sheachtracha
* 

## Foinsí
* Eugene O'Keeffe, *[[an Leabhar Muimhneach]]* (1703), le fáil air Ginealaigh na n-Eoghanachta. 
* Edel Bhreathnach (stiúirithe le), *The Kingship and landscape of Tara*, Fours Courts Press for The Discovery Programme, Baile Átha Cliath (2005). 
* T. M. Charles-Edwards, *Early Christian Ireland*, Cambridge University Press, Cambridge (2000). 

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Bebe Neuwirth

Is aisteoir Meiriceánach í **Beatrice "Bebe" Neuwirth** a rugadh ar an 31 Nollaig, 1958 i Newark, New Jersey. 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Daoine beo
David Hyde Pierce

Is aisteoir Meiriceánach é **David Hyde Pierce** a rugadh ar an 3 Aibreán, 1959. 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Brian Dennehy

B'aisteoir Gael-Mheiriceánach é **Brian Manion Dennehy** a rugadh ar an 9 Iúil, 1938 i mBridgeport, Connecticut agus a fuair bás ar an 15 Aibreán, 2020. 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1938
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Ríocht na Mí

Ríocht in Éirinn ón 1d go 12ú haois AD ab ea **Mí** (Sean-Ghaeilge: ***Mide***).  Mar is léir óna hainm, "mí, meán", suite i lár na tíre a bhí sí.

mion|120px|Ríocht na Mí c. 900
mion|120px|Armas na Mí

Ag a fairsinge is mó, bhí inti Contae na Mí agus Contae na hIarmhí go léir, agus codanna de chontaetha Cabháin, Bhaile Átha Cliath, Chill Dara, Longfort, Lú agus Uíbh Fhailí.

## Stair
Deirtear de réir sean-nóis gur bunaíodh an Mhí sa chéad aois ag Túathal Techtmar.  Luath-rítheaghlachv sa cheantar ab ea *[[Uí Enechglaiss]]*.  De réir fhianaise ar cloch oghaim duit raibh ó dheas den Bhaile Shláine, bhí siad i gceannas ann.  I dteannta le hUí Fhailí agus Uí Bairrche, ball desna Laigin ab ea iad, ach b'fhéidir fosta go raibh gaol acu leis na *h[[Iverni]]*. I rith na luath-6ú haoise, cuireadh an ruaig orthu ag Uí Néill as a dtír dhúchais i gCill Dara agus thar Sléibhte Chill Mhantáin.  Go déanach sa ré stairiúil, bhí Uí *Enechglaiss* suite san tInbhear Mór agus mórthimpeall air.

I nÉirinn ná meánaoise, de Chlann Cholmáin a bhí Ríthe na Mí, géag de chlann Uí Néill.  Bhí roinnt acu ina nArd-Ríthe na hÉireann. 

I ndiaidh Ionradh na Normannach, bhronn Henry II Shasana, ina cáilíocht mar Thiarna na hÉireann, an ríocht ar Hugo de Lacy sa bhliain 1172, faoin teideal Tiarnas na Mí.  Díbríodh Uí Mhaoil Sheachlainn siar agus lonnaigh siad ar bhruach oirthir na Sionainne.

## Cúige agus deoise
Meastar gur Cúigí na hÉireann ab ea an Mhí, i dteannta le Connachta, Laighin, Mumhain and Uladh.  Tá teoranta an-chosúil leis an ríocht ag Deoise na Mí, bunaithe ag Sionad Ráth Bhreasail sa bhliain 1111.

## Féach freisin
* Ríthe na Mí
* Deoise na Mí

Críocha an lae inniu:
* Cúigí na hÉireann
* Contae na Mí
* Contae na hIarmhí

## Foinsí
* "Clann Cholmain Kings of Mide 766&ndash;1184", ll. 195&ndash;196 in "A New History of Ireland", Iml.&nbsp;IX, eag. Byrne, Martin, Moody, 1984.
* "
* "King James&nbsp;II's Irish Army List", D'Alton, 18??

## Naisc sheachtracha
* *Ireland's History in Maps*, le Dennis Walsh
** Ancient Midhe and Brega, the southern Uí Neill
** Tribes of Mide & Brega, the Southern Uí Neill, et al: Background on Midhe

## Tagairtí
Ríthe na Mí

I nÉirinn na meánaoise, de Chlann Cholmáin, géag Uí Néill, ba ea **Ríthe na Mí**.  Bhí roinnt acu ina nArd-Ríthe na hÉireann.  Tar éis briseadh na ríochta sa 12ú haois, cuireadh an ruaig ar a rítheaghlach, Uí Maoil Seachlainne, agus lonnaigh suas ar bhruach oirthir na Sionainne.  Faightear uaisle na nGael agus an ainm úd acu chomh déanach is na 1690idí, cé gur chaill suas a gcuid cumhachta tamall fada roimhe sin. 

Bhí Ríocht na Mí féin ann ón luath-ré stairiúil ar a laghad.  D'fhéadfadh é gur den *[[Dál Messin Corb]]* a tháinig na ríthe, agus a rítheaghlach 'sacu, Uí Garrchon, ina Ríthe na Laighean.  Óna 400idí ar aghaidh ámh, cuireadh an ruaig orthu as a dtír dúchais i dtuaisceart na Laighean agus thar Sléibhte Chill Mhantáin ag Uí Néill.

## Ríthe Chlann Cholmáin na Mí

## Tiarnaí Chluain Lonáin

## Ceann na Fine
* Cornelius Frederic McLoughlin, rugadh 1897

## Féach freisin
* Ríthe Éireann
* Ard-Ríthe na hÉireann
* Ríthe na gConnacht
* Ríthe na Laighean
* Ríthe na Mumhan
* Ríthe na nUladh
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* "Clann Cholmain Kings of Mide 766-1184", ll. 195-196, in "A New History of Ireland", Iml. IX, ed. Byrne, Martin, Moody, 1984.
* "Irish Leaders and Learning Through the Ages", Paul Walsh; eag. O Muraile, 2004.
* "King James II's Irish Army List", D'Alton, 18??

## Tagairtí


Catagóir:Uí Néill
Anne Meara

B'aisteoir agus fuirseoir Gael-Mheiriceánach í **Anne Meara** a rugadh ar an 20 Meán Fómhair 1929 i Brooklyn, Nua-Eabhrac agus a fuair bás ar an 23 Bealtaine 2015. D'oibrigh sí le Jerry Stiller, a fear céile, faoi ainm Stiller and Meara. Is é a mac an t-aisteoir Ben Stiller.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Básanna in 2015
Catagóir:Daoine as Brooklyn, Nua-Eabhrac
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Laoghaire Birn Buach

:*Féach freisin [[Lóegaire Búadach]] sa [[Rúraíocht]]

Dara rí an [[Osraí]] tar éis bhás a athar, [[Óengus Osrithe]], ab ea *'Laoghaire Birn Buach** ([[Sean-Ghaeilge]] **Lóegaire Birn Búadach'''), fl. 1d nó 2a haois AD.

Ainmnithe as Laoghaire a bhí an Dál Birn, a bhí i gceannas san Osraí go dtí ionradh na Normannach, agus a bhí fiú fós ina thiarnaí talún i nOsraí Uachtarach go dtí bás Bernard FitzPatrick, 2a Barún Bhaile an Caisleán sa bhliain 1937.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe an Osraí
Mayotte

Is ag an Fhrainc atá forlámhas ar **Mayotte**  (, IPA: |majɔt|; Shimaore: *Maore*) atá suite san Aigéan Indiach lámh le Madagascar agus Oileáin Chomóra. Is cuid d'oileánra Chomóra é Mayotte, agus é suite i dtuaisceart Chanáil Mhósaimbíc.

*Départment* thar lear agus réigiún de chuid na Fraince is ea **Mayotte** nó **Départment de Mayotte** go hoifigiúil. Cuimsíonn sé Grande-Terre (nó Maore), an t-oileán is mó, agus Petite-Terre (nó Pamanzi), oileán níos lú, chomh maith le roinnt oileán beag thart timpeall ar an dá phríomhoileán. 

Bhí 279,471 duine ina gcónaí in Mayotte de réir meastacháin oifigiúil i mí Eanáir, 2020. Is é Mamoudzou ar Grande-Terre an chathair is mó agus suíomh an rialtais. 

### Cioclón Chido, 2024
Ar an 7-15 Nollaig 2024, bhuail **Cioclón Chido** Mayotte.  Cioclón "Catagóir 4" a bhí ann, agus fíor-dhíobhálach i Mayotte. Áirítear go raibh luas 226 ciliméadar san uair faoin gcioclón Chido i Mayotte. Rinne sé damáiste mhór don aerfort ansin chomh maith le córais leictreachais, uisce agus cumarsáide na n-oileán. 

Ní raibh na críocha nó na tíortha eile buailte ró-dhona. Ach maraíodh na sluaite i Mayotte, cúpla céad nó cúpla míle duine b'fhéidir, níl a fhios againn. Tír Moslamach, bhí na coirp sínte faoin bhfód go díreach. Ina theannta sin, tá na dálaí maireachtála go hainnis ar fad  i Mayotte. Tá bailte seantán go leor ar an oileán, agus daoine ann gan dídean fiú. Bíonn a lán coireachta ar bun sna slumaí. Mar sin tá Mayotte ar cheann de na críocha san Afraic atá i gcontúirt mar gheall ar an athrú aeráide.

Deirtear go raibh 'Chido' ar an stoirm is láidre le Mayotte a bhualadh le beagnach 100 bliain. 

## Féach freisin

* Cioclón Chido, 2024
* Aontas Oileáin Chomóra

## Tagairtí

Catagóir:An Fhrainc
Catagóir:Oileáin Chomóra
Catagóir:Mayotte
Breasal mac Ailealla

Luath rí Uí Liatháin ab ea **Breasal mac Ailealla Thassaigh** (Meán-Ghaeilge **Bressal mac Ailello Thassaig**), a d'fhéadfadh fosta a bheith ina Rí na Mumhan.. Banríon Laoghaire mhic Néill, Ard-Rí na hÉireann, ab ea a dheirfiúr, Angias.

Sinsear mhuintir Uí Thassaigh, clann thábhachtach Uí Liatháin, ab ea a athair.

## Foinsí
* Francis John Byrne. *Irish Kings and High-Kings*. Four Courts Press. 2a eagrán athbhreithnithe, 2001.
* Michael A. O'Brien (eag.) with intr. by John V. Kelleher, *Corpus genealogiarum Hiberniae*. Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath. 1976.  Páirt eagrán digiteach: Donnchadh Ó Corráin (eag.), Genealogies ó Rawlinson B 502. Coláiste na hOllscoile, Corcaigh: Corpus of Electronic Texts. 1997.
* Whitley Stokes (eag. & aistr.), *[https://archive.org/details/tripartitepatrick00stokuoft The Tripartite Life of Patrick]*. Londain: Eyre and Spottiswoode for Her Majesty's Stationery Office. 1887.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Angias

Bean chéile Laoghaire mac Néill, Ard-Rí na hÉireann, ab ea **Angias** nó **Angas**, iníon Ailealla Tassaigh mhic of *Eochada* Liathán.  Máthair Lughaí mhic Laoghaire, Ard-Rí féin i n-am, ab ea í.

Breasal mac Ailealla, a d'fhéadfadh bheith ina Rí na Mumhan, ab ea a deartháir.  Bhí a muintir, Uí Liatháin, i gceannas i ndeisceart na tíre, agus gníomhach Bhreatain fosta.

Feictear Angias in the *[[Vita tripartita Sancti Patricii]]*, ina impíonn sí Naomh Pádraig go n-éirí a mac fós sa bhroinn ina Ard-Rí High King of Ireland.

## Foinsí
* Anne Connon, "A Prosopography of the Early Queens of Tara", in Edel Bhreathnach (eag.), *The Kingship and Landscape of Tara*. Baile: Four Courts Press for The Discovery Programme. 2005. pp.&nbsp;225–327
* Whitley Stokes (eag. & aistr.). *[https://archive.org/details/tripartitepatrick00stokuoft The Tripartite Life of Patrick]*. Londain: Eyre and Spottiswoode for Her Majesty's Stationery Office. 1887.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh

Rí na Mumhan den Eoghanacht Chaisil ba ea **Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh** () (bás 639).  Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar Chathal mac Aodha Flainn Chathrach den Eoghanacht Ghleanndamhnach sa bhliain 628.  Deartháir óg an iar-rí, Finghin mac Aodha Dhuibh (bás 618) ba ea é.

## Beatha
Sa bhliain 629, throid Failbhe Cath Carn Fhearaígh (Contae Luimnigh) in éadan Ghuaire Aidhne mhic Cholmáin (bás 663) de chlann Uí Fiachrach Aidhne na gConnacht.  Bhí Guaire i gceannas ag barr thionchar Uí Fhiachrach i ndeisceart na Connacht, agus rinne sé iarrachtaí críocha sa Tuadhmhumhain caillte acu.  Bhuaigh Failbhe an cath agus cuireadh an ruaig ar Ghuaire.  Maraíodh a chomhghuaillí Conall mac Maoil Dhuibh de chlann Uí Maine agus go leor tiarnaí na gConnacht.  Molann Byrne gurbh as an gcath seo amach a thosaigh leathadh na nDéise i gContae an Chláir isteach.

Cath Átha Goan, troidte sa bhliain 636 ar mhaigh thiar na Life a bhí an t-imeachtaí tábhachtach eile a thalra i rith a réimse.  Thug sé a thacaíocht d*'[[Fáelán mac Colmáin|Fhaolán mac Colmáin]]* (bás 666) de chlann Uí Dúnlainge in éadan Chriomhthainn mhic Aodha de chlann Uí Mháil, rí na Laighean.  Chuir Failbhe agus Faolán iad féin i bpáirt le Conall Guthbhinn mac Suibhne (bás 637) na na Mí.  Bhuaigh siad agus maraíodh Criomhthann.  De réir leabhráin Muimhneaigh, d'íoc Failbhe cáin na Laigean do mhuintir Uí Néill, ach diúltaíonn Byrne dó seo mar bholscaireacht Mhuimhneach, chun Leath Mhogha a mhaíomh.

## Clann agus shliocht
Bhíodh aithne ar shliocht Fhailbhe mar Clann Failbhe den ghéag Chaisil.  Níos deireanaí, thugtaí Mhic Cárthaigh orthu, i gceannas sa Deasmhumhain, chomh maith leis na barúntachtaí Cairbrigh, Tiarna Mhúscraí agus Dúiche Ealla.

Rí na Mumhan fosta ba ea a mhac *[[Colgú mac Faílbe Flaind]]* (bás 678).

## Féach freisin
* Ríthe na Mumhan

## Foinsí
* CELT
** *[[Annála Tiarnaigh]]*
** *[[Annála Uladh]]* 
** *[[Annála Inis Faithlinn]]*
** []Seathrún Céitinn]], *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Sioncronachtaí Mhic Cárthaigh , eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

Luaitear Failbhe Flann i leabhair éagsúla den sraith scéalta "Sister Fidelma Mysteries" le Peter Tremayne (Peter Berresford Ellis), mar athair an bhleachtaire eapainmnigh.

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Dál Birn

Ainm fine is ea **Dál Birn**, a thagraíonn do shliocht Loegaire Birn Buadach, sliocht oidhreachtúil Ríocht na nOsraí in Éirinn.

## Stair
Mhaígh ríthe agus tiarnaí dúchasacha Osraí gurbh de shliocht  an rí den dara haois, Laoghaire Birn Buadach mac Aonghasa Osraithe, iad. Tá clanna dá shliocht fós ann sa lá atá inniu ann.  Tháinig an buafhocal *Dál Birn* slán ad teacht ainmneacha sloinne go Éirinn, agus feictear é i bhfoinsí suas go dtí an dóú haois déag.

Ar feadh thréimhse dhá chéad bliain ón 5ú haois déanach ar aghaidh, bhí an Dál Birn curtha as coróin ag a mbráithre agus a gcomhghuaillithe, an Corca Laidhe.  Insítear gur maraiodh roinnt ríthe na Corca Laidhe ag Osraí dúchasach siar tháinig an Dál Birn i gceannas ar ais.  

Bhí sliochtaigh an Dáil Bhirn fós i gceannas san Osraí i ndiaidh ionradh na Normannach ar Éirinn, agus Mhic Giolla Phádraig mar thiarnaí in Osraí Uachtarach.

## Foinsí
Faightear an t-ainm nó a mhacasamhail i roinnt foinsí Éireannacha na meánaoise, san áireamh:
* *[[Codex Salmanticensis]]* agus *[[Codex Kilkenniensis]]*, faighte i naomhsheanchas Chiaráin Saighre
* Féilire Aonghasa
* Rawlinson B 502

## Síol Dáil Bhirn
### Clanna
I dteannta le ríthe dúchasacha Osraí, tá roinnt teaghlach eile sonraithe ón Dál Birn:
* Mhic Giolla Phádraig, a d'aistrigh a sloinne sa 16ú haois go Fitzpatrick.  I measc a muintire tá Barúin agus Iarlaí Osraí Uachtaraigh, Ghabhráin, agus Bhaile an Chaisleáin.
* Uí Bhraonáin Idough, de shliocht  mhac níos óige Chearbhaill mhic Dúnlainge.

### Daoine
* Naomh Ciarán Saighir
* Naomh Neamh mhic Bhirn

## Naisc sheachtracha
* HD image de MS Rawlinson B 502, fol. 70 v., le ginealach Osraí

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na nOsraí