open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ádhamh Cúisín

Gineolaí agus scríobhaí ba ea ** Ádhamh Cúisín ** (beo c. 1400).

## Muintir
Is amhlaidh gur Normannach é a ainm ó dhúchas.  Deirtear i nAnnála na gCeithre Máistrí: rí Ruaidrí Ó Gadhra as Sliabh Lugha *do mharú la Dabid mac Riocaird Cúisin* sa bhliain 1256.  Deirtear i nAnnála Chonnacht sin bhliain 1270:
:*Crecha mora do denam don Iarla & do Gallaib Connacht a Tir nOilella ar muintir Aeda h. Conchobair & Dauid Cusin do marbad arin creich-sin.
:Creacha móra do dhéanamh ag Iarla agus Gaill Chonnacht i dTír Ailealla ar mhuintir Augustus Ó Conchúir agus David Cusin do mharú ar an gcreach sin.
Bhí caisleán agus críocha i seilbh David Cuisin gar do [[Bealach an Doirín|Bhealach an Doirín]].  

Tomás Cúisín a bhí ann chomh maith a fheictear i n[[Annála Uladh]] sin bhliain 1462 mar *maighister dligidh rob' ferr do bi a n-Erinn ina aimsir

Ní fios áfach an raibh gaol ann idir an mbeirt agus Ádhamh.

## Saothair
Duine de dheich scríobhaí ba ea Ádhamh a bhí i mbun Leabhar Uí Mhaine a thiomsú.

Tosaíodh an obair timpeall na bliana 1392-1394, ar ordú Mhuircheartaigh Uí Cheallaigh, easpag Cluain Fearta (1378–1393) agus ardeaspag Thuama go dtí a bhás sa bhliain 1407.  Gar-nia Uilliam Bhuí, rí Uí Maine idir 1349 go 1381, ba ea Ó Ceallaigh.

Is é Faolán Mac an Ghabhann na Scéal (bás 1423) an t-aon scríobhaí amháin eile a bhfuil aon againn dó.  Scríobh Cúisín amach dán le Mac an Ghabhann, *Adham ar n-athair uile*.

Feictear scríbhneoireacht Ádhaimh 99 desna fóiliónna atá ar marthain.  Bhí 368 fóilió ann sna 15ú agus 16ú haoiseanna.  Dhá chéad bliain is caoga níos déanaí, rinne Dubhaltach Mac Firbhisigh cóip de seachtó leathanach de mhír darb ainm Seanchas Síol Ír, agus an fhoinse ná Leabhar Uí Mhaine.  Is tábhachtach é an chóip seo óir go bhfuil roinnt bunleathanach anois caillte.

## Foinsí
* Edward MacLysaght, *The Surnames of Ireland*, Irish Academic Press, 1978,  lch.&nbsp;73. .
* Nollaig Ó Muraíle, *The Ó Cellaigh Rulers of Uí Maine - A Genealogical Fragment, c.1400*, (Cuid 1), Journal of the Galway Archaeological and Historical Society, ll.&nbsp;32–77, imleabhar 60, 2008.

## Tagairtí

Catagóir:Ginealas Éireannach
Giolla na Naomh Ó hUidhrín

Staraí agus file Éireannach ba ea ** Giolla na Naomh O hUidhrin,** bás 1420.

Tá clú ag Ó hUidhrin mar údar an dáin topagrafaigh, *[[Tuilleadh feasa ar Éirinn óigh]]*. Scríobhadh é mar chomhdán ar *[[Triallam timcheall na Fodla]]* le Seán Mór Ó Dubhagáin.

Cé go bhfeictear a thásc i ngach príomhannála Éireann, rud a chuireann in úil go fear mór le rá a bhí ann, ní fios tada eile faoi.

## Foinsí
* *O hUidhrin, Giolla-na-naomh*, Aidan Breen, in *Dictionary of Irish Biography*, lch.&nbsp;574, Cambridge, 2009.

## Tagairtí

Catagóir:Ginealas Éireannach
Giolla Íosa Mór Mac Firbhisigh

Staraí, file agus scríobhaí ba ea ** Giolla Íosa Mór mac Donnchadha Mac Fir Bhisigh ** (beo 1390 &ndash; 1418).  Mhic Fhirbhisigh léannta as Leacán i dTír Fhíacrach Mhuaide, cuid de Chontae Shligigh anois, ba ea a mhuintir.  

Príomhthiomsaitheoir Leabhar Buí Leacáin agus Leabhar Mór Leacáin a bhí sé, téacsanna luachmhara ó thaobh idir litríochta agus staire.

## Foinsí
* Nollaig Ó Muraíle, *The Celebrated Antiquary*, Maynooth, 1996.
* Paul Walsh (sagart), *Irish Leaders and Learning Through the Ages*, 2004. (eag. Nollaig Ó Muraíle).

## Tagairtí

Catagóir:Ginealas Éireannach
Giolla na Naomh Mac Aodhagáin

Scríobhaí and staraí Éireannach ba ea ** Giolla na Naomh Mac Aodhagáin**, bás c. 1443.

Baird ba ea a mhuintir, Mhic Aodhagáin.  Ollamh Gaeilge in Urumhain ba ea é féin, agus b'fhéidir ina dhlíodóir ar son Iarla Urmumhan.

Bhí Mac Aodhagáin ina thiomsaitheoir Annála Easpacha na hÉireann, a scríobh ar lámhscríbhinn déanta as párpháipéar.  Sa bhliain 1643, rinne Dubhaltach Mac Firbhisigh cóip de ar son Rev. John Lynch as Gaillimh.  Tá an bunleagan anois caillte, ach tá cóip den chóip le Dubhaltach fós ar marthain, MS. 7, c. n. 17, le cúig mhír ann ón mbliain 573 go dtí 914.

Sa bhliain 1309, maraíodh sinsear ar comhainm leis, ollamh dlí agus saoi i ngach ceird, ball de lucht leanúna Aodha mhic Eoghain Uí Chonchúir, rí Chonnacht, ag Clann Mhuircheartaigh Uí Chonchobhair.  Bhíos clann Mhic Aodhagáin ó dheas ar na Connachta i nUrumhain isteach i ndiaidh a bháis.

## Naisc sheachtracha
* *[https://web.archive.org/web/20110124205311/http://www.clanegan.org/CR/MichaelJSEgan2008.pdf A brief history of the Mac Egans]*, Michael J. S. Egan, 2008, via archive.org

## Foinsí
* Radner, Joan N., "Writing history: Early Irish historiography and the significance of form", *[[Celtica]]*, imleabhar 23, ll.&nbsp;312&ndash;325. (etéacs (pdf)) 

## Tagairtí

Catagóir:Ginealas Éireannach
Inis Badhbha

Is oileán i gContae Fhear Manach é **Inis Badhbha**. 

Ar Inis Badhbha tá íol ceilteach ón gcéad aois, dhá éadan ag breathnú gach bealach. I ngar dó seo, tá íol níos lú a bhfuil dhá liopa lána ar an dá éadan agus a bhfuil na lámha orthu níos raimhre, is ceaptar dá réir sin gur íol baineann é. 

clé|thumb|Badhbha

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin na hÉireann
Catagóir:Oileáin Chontae Fhear Manach
Ciorcal Cloch le Claífort Chaisleán an Ridire

thumb|Ciorcal Cloch le Claífort Chaisleán an Ridire

Is liagchiorcal suite i gCill Chainnigh é **an Ciorcal Cloch le Claífort Chaisleán an Ridire**.
Cé go dtugtar 'ciorcal cloiche' ar an láthair seo, i ndáiríre is bábhún é—a chineál séadchomhartha a dtugtar 'Heinse' air i mBéarla. Bhí láithreacha den chineál sin á dtógáil thart ar 2500 RC, ag deireadh na tréimhse Neoiliteach agus ag tús Aois an Chré-Umha. Is dóigh gur baineadh leasa astu do chríocha deasghnátha; dealraíonn go ndearnadh roinnt séadchomharthaí cosúil leo sa Bhreatain agus in Éirinn a ailíniú de réir imeachtaí tábhachtacha réalteolaíochta nó de réir ghnéithe tírdhreacha ar bhain tábhacht deasghnátha leo.

Sa láthair tá créfort, atá 30 méadar ar leithead, agus taobh istigh leis tá 29 cloch ina seasamh. Is é an bealach isteach atá ann, ar an taobh thoir theas ná dhá ghallán mhóra ghrianchloiche. Tá díog, atá thart ar 60 méadar ar leithead, taobh amuigh thart ar an mbábhún ach ní féidir é a thabhairt faoi deara anois ach ón aer.

In aice láimhe tá caisleán criaga nó motte a thóg na hAngla-Normannaigh ag deireadh an 12ú céad AD le hamharc a fháil ar an áit le dul trasna na habhann. Is éard atá ann tulach mhór chruinn cré le mullach is claí uirthi agus tá dióg thart uirthi. Ar dtús bhí foirgneamh cosanta adhmaid nó túr ar bharr na tulaí. Ar an taobh ó dheas tá áit bheag ardaithe agus d'fhéadfadh gur clós a bhí ann—áit dúnta isteach d'fhoirgnimh bhaile eile. Níl cead isteach ag an bpobal go dtí an séadchomhartha seo.

## Tagairtí

Catagóir:Cill_Chainnigh
Catagóir:Liagchiorcail
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Cú Choigríche Ó Cléirigh

Staraí Éireannach ba ea** Cú Choigcríche Ó Cléirigh** (Béarla: *Peregrine O'Clery*) (beo 1624–1664).

## Beatha
Mac le Diarmaid Ó Cléirigh, ba ea Cú Choigcríche, agus mar sin ina chol seachtar le Mícheál Ó Cléirigh, a chabhraigh sé leis ag tiomsú Annála na gCeithre Máistrí.

Chreid Paul Walsh áfach gur mhac é le Diarmad mac An Chosnamghaigh mhic Concoigríche mhic Dhiarmada Ó Cléirigh, a d'éag sa bhliain 1552. Deartháir le Tuthal (bás 1512) agus Giolla Riabhach (bás 1527) ba ea an Diarmaid úd.  Bhí Mícheál Ó Cléirigh gaolta le Tuathail mar mhac Donnchadha mhic Uilliam mhic Thuathail.

Chreid Seán Ó Donnabháin, an chéad eagarthóir nua-aimseartha na n*Annál*, gur mac le Lughaidh Ó Cléirigh, file agus staraí, cé go bhfuil amhras anois ann faoin tuairim seo.

Rinne an bheirt Uí Chléirigh obair sna hannála ar na blianta 1332–1608.  Scríobh Cú Choigcríche an chóip de *Bheatha [[Aodh Rua Ó Domhnaill|Aodha Rua Uí Dhomhnaill]]* le Lughaidh Ó Cléirigh is luaite atá fós ar marthain.  Scríobh sé freisin san ar Mháire deirfiúr Aodha Rua, a d'éag sa bhliain 1662, atá caomhnaithe anois sna Lámhscríbhinní Phillips ag Leabharlann Náisiúnta na hÉireann.

Is dóigh gur thug Cú Choigcríche roinnt ábhair do Dhubhaltach Mac Firbhisigh, a chuir seisean ar leathnach 299 i ''Leabhar na nGinealach'' isteach.

Is ea príomhshaothar féin ná Leabhar Ginealach Uí Chléirigh.

Fuair sé bás i nGort na hEilte, i nGleann Hoiste ag bun Néifinn Bhig, suite os cionn Loch Bhéal Trá.  Thiomsaigh sé a leabhair dá mhic, Diarmaid agus Seaán.

Creidtear gurb iad sliochtaigh Chú Choigcríche ná muintir Uí Chléirigh as An mBreaclach, Gleann Hoiste, Buiríos Umhaill, Contae Mhaigh Eo.

## Féach freisin
* Tadhg Óg Ó Cianáin
* Cú Choigcríche Ó Duibhgeannain
* Lughaidh Ó Cléirigh
* Mícheál Ó Cléirigh
* James Ussher
* Sir James Ware
* Mary Bonaventure Browne
* Dubhaltach Mac Firbhisigh
* Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh
* Uilliam Ó Duinnín
* Séarlas Ó Conchubhair Donn
* Seán Ó Donnabháin
* Eugene O'Curry

## Foinsí
* Pádraig Ó Móghráin, *O'Clerys in west Mayo*, ll.&nbsp;70–73, in *Measgra i gCuimhne Mhichíl Chléirigh*, eag. S. O'Brien, 1944.
* Nollaig Ó Muraíle, *The Celebrated Antiquary: Dubhaltach Mac Fhirbhisigh (c.1600-1671) - His Life, Lineage and Learning,*, An Sagart, Maigh Nuad, 1996, ll xix, 12, 20–1, 27, 59, 172, 176, 183, 214, 234–6, 275, 327–8; athchló 2003. ; ISSN 0790-8806.
* An Br. Angelo Mac Shamhais, OSF, *Notes on Cú Choigcríche Ó Cléirigh One of the Four Masters*, Cathair na Mart 2001 (Journal of the Westport Historical Society), ll.&nbsp;27–44, 
* *Irish Leaders and Learning through the Ages*, eag. Nollaig Ó Muraíle, Four Courts Press, Baile Átha Cliath, 2003. 

## Tagairtí

Catagóir:Ginealas Éireannach
Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 17ú haois
Catagóir:Staraithe na Gaeilge
John O'Hart

Gineolaí Éireannach ba ea ** John O'Hart ** (1824–1902).  Rugadh é i gCrois Mhaoilíona, Contae Mhaigh Eo.  Caitliceach Rómhánach agus náisiúnaí Éireannach díograiseach, bhí sé ar intinn ag O'Hart éirí ina shagart ach ina ionad sin chaith sé dhá bhliain ina gharda.  Bronnadh Associate in Arts air ó Ollscoil na Banríona, Béal Feirste.  D'oibrigh sé sa *Commissioners of National Education* le linn an Ghorta Mhóir. D'oibrigh sé mar ghineolaí agus bhí suim aige i stair na hÉireann. Fuair sé bás sa bhliain 1902 in Cluain Tarbh, agus é 78 bliain d'aois.

Foilsíodh a shaothar *Irish pedigrees; or, The origin and stem of the Irish nation* don chéad uair sa bhliain 1876, agus go leor eile ó shin i leith.  Foilsíodh *The Irish and Anglo-Irish landed gentry* le 800 leathanach, don chéad uair sa bhliain 1884, agus arís sa bhliain 1969, agus réamhrá ann le hEdward MacLysaght, céad Príomh-Aralt na hÉireann. 

Bhí Cú Choigcríche Ó Cléirigh, Dubhaltach Mac Firbhisigh agus Ó Fearghail, i dteannta le hAnnála na gCeithre Máistrí, ina bhfoinsí dó dosna ginealaigh mheánaoiseacha.  Do ghinealaigh ina dhiaidh sin, bhain sé úsáid as saothair le Bernard Burke, John Collins agus eile.

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Nollaig Ó Muraíle

Scoláire Éireannach is ea **Nollaig Ó Muraíle**.  D'fhoilsigh sé eagrán mór le rá de ''Leabhar na nGinealach'' le Dubhaltach Mac Firbhisigh sa bhliain 2004.  Rinneadh ball d'Acadamh Ríoga na hÉireann é sa bhliain 2009.

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Staraithe na Gaeilge
Catagóir:Staraithe Éireannacha
Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 20ú haois
Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 21ú haois
Siontáis chorismate

[alt=Ribbon diagram of the 1ZTB structure.|deas|mion| Léaráid ribíneach de struchtúr 1ZTB,Siontáis chorismate aonraithe ó ''[:en:Mycobacterium_tuberculosis|Mycobacterium tuberculosis''.. ]]
San einsímeolaíocht, is éard is siontáis chorismate (EC 4.2.3.5) ná einsím a chatalaíonn an t-imoibriú ceimiceach

: 5-O- (1-carbocsaivinil) -3-fosfaishicimate \rightleftharpoons chorismate + fosfáit

Dá réir sin, tá substráit amháin ag an einsím seo, 5-O- (1-carbocsaivinil) -3-fosfaishicimate , agus dhá tháirge, chorismate agus fosfáit .

Baineann an einsím seo le fine de liáisí go sonrach na liáisí carbóin-ocsaigine sin atá ag gníomhú ar fosfáití. Is é ainm córasach an aicme einsím seo ná  5-O- (1-carbocsaivinil) -3-fosfaishicimate fosfáit-liáise (chorismatefhoirmiú). Tugtar 5-O- (1-carbocsaivinil) -3-fosfaishicimate fosfáit-liáise ar an einsím seo freisin. Glacann an einsím seo páirt i mbithshintéis feiniolalainín, tirisín  agus tripteafan.
Catagóir: CE 4.2.3
Catagóir: Einsímí a bhfuil a struchtúir aitheanta
Tom Bingham, Barún Bingham Cornhill

clé|mion|237x237px
Breitheamh Sasanach ab ea **Thomas ("Tom") Bingham**, An Barún Bingham de Cornhill dá éis sin  (13 Deireadh Fómhair 1933 – 11 Meán Fómhair 2010). Duine de na breithiúna Sasanacha ba cháiliúla agus ab urramaí lena linn.

## Saol

Ceann i ndiaidh a chéile a bhí Bingham ina Mháistir na Rollaí (1992-96), Tiarna Príomh-Bhreitheamh Shasana agus na Breataine Bige (1996-2000) agus ina Thiarna Dlí Sinsearach (2000-2008).

Tá tionchar ar leith ag a leabhar, ***The Rule of Law*** (Allen Lane, 2010) ar fud dhomhan an dlí choiteann. Bhuaigh Bingham Duais Orwell le haghaidh na Litríochta sa bhliain 2011. 

### Cuimhne

Déantar comóradh air trí Ionad Bingham um Fhorlámhas an Dlí de chuid na hInstitiúide Briotanaí um an Dlí Idirnáisiúnta agus Comparáideach (ar a raibh An Tiarna Bingham ina Uachtarán ó 2008 go dtí go bhfuair sé bás.)

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna in 2010
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Breithiúna Sasanacha
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Dlíodóirí Shasana
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí na Ríochta Aontaithe (gan Tuaisceart na hÉireann)
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Bolg an tSoláthair (Cumann na nÉireannach Aontaithe, 1795)

[mion|[Cumann na nÉireannach Aontaithe, 1798]]
Iris dhátheangach, a d'eisigh Éireannaigh Aontaithe Bhéal Feirste i 1795, ba ea ***Bolg an tSolair*** nó **Bolg an tSoláthair.**

Aon eagrán amháin a eisíodh. Rinne Charlotte Brooke aistriúchán de. 

## Féach freisin

* Irisí ⁊ Nuachtáin Gaeilge

## Tagairtí

Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla
Catagóir:Tréimhseacháin neamhrialta
Catagóir:Cumann na nÉireannach Aontaithe
Catagóir:1795 in Éirinn
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1798
Catagóir:Bunaithe sna 1790í
Nikita Mazepin

Is tiománaí Rúiseach de chuid Fhoirmle a hAon é **Nikita Dmitryevich Mazepin** (An Rúisis: **Ники́та Дми́триевич Мазе́пин**). Rugadh i Moscó é ar 2 Márta, 1999 .  I 2021, ghlac sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann Hass. 

## Tagairtí

Catagóir:Tiománaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh i 1999
Catagóir:Daoine beo
Beinn Mac Duibh

Is í **Beinn Mac Duibh** (Béarla: *Ben Macdui*  nó *Ben Macdhui*) an bhinn is airde ins a'Mhonadh Ruadh. Is iad a comhordanáidí ná: 57 ° 4 ′ 14.35 ″ ó thuaidh agus 3 ° 40 ′ 0.66 ″ Thiar.

Tá sí 1,309 méadar in airde, agus tá sí rangaithe mar Bheinn Rothaich. Mar sin is í an dara bhinn is airde í sa Ríocht Aontaithe, i ndiaidh Bheinn Nibheis. Is í Beinn Mac Duibhar cheann de na beanna ar a dtugtar *Marilyn* agus *Munro* (gd: *Beinn an Rothaich*).

Tosaíonn an bealach is éasca ag carrchlós Choire Cas gar d’ *Ionad Sciála* an Chairn Ghorm, tá sí thart ar 7km ar aistear go dtí mullach Bheinn Mac Duibh. Tosaíonn slí eile ag Loch Etchachan.

De réir an bhéaloidis, tá bodach nó taibhse scanrúil ar a'bhinn ar a dtugtar "Am Fear Liath Mòr" (Béarla: *Big Grey Man of Ben Macdhui)*

## Naisc sheachtracha

* Bhideo beag mun  Fhear Liath Mhòr
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Mac Duibh
Catagóir: Sléibhte na hAlban
Catagóir:Beanntan Rothaich
Aindrias Ó Gallchóir

Ceannasaí ar Raidió na Gaeltachta agus leascheannasaí ar Theilifís RTÉ a bhí in **Aindrias Ó Gallchóir**. D'oibrigh sé in RTÉ ó 1957 go 1989. Cailleadh é sa bhliain 2011.

Rugadh agus tógadh Aindreas i nGaoth Dobhair, Contae Dhún na nGall. Bhí sé pósta ar Mháire agus bhí triúr clainne orthu; Bríd, Clíona agus Aindreas.

Bhuaigh sé Gradam Jacob as a chlár faisnéise teilifíse 'On Behalf of the Provisional Government' sa bhliain 1966. Tá sé le clos agus é ag cur agallamh ar Mháirtín Ó Cadhain ar an gceirnín Máirtín Ó Cadhain (ceirnín).
catagóir:Craoltóirí Gaeilge

Catagóir:Básanna in 2011
Catagóir:Lucht Raidió na Gaeltachta
Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair
Triallam timcheall na Fodla

Dán topagrafach na meánaoise is ea **[[Triallam timcheall na Fodla|''Triallam timcheall na Fodla'']]** (*Triallaimís timpeall na hÉireann*) le Seán Mór Ó Dubhagáin.  Bandia agus seanainm fileata ar Éirinn is ea Fódhla.

## Ábhar
Tá ann sa dán fiche rann le ceithre (ach uaireanta cúig nó sé) líne.  Tá naoi gcéad líne is a sé déag ann go iomlán.

Déantar trácht ann ar dreamanna éagsúla, rítheaghlaigh agus tuatha na nGael, mar a bhí díreach roimh theacht na nAngla-Normannach. Tá céad líne dhá is caoga maidir le ríocht na Mí, trí chéad ceathair is caoga faoi ríocht na nUladh, trí chéad ocht is fiche ar na Connachta agus caoga sé faoi na Laighin.

Is dócha nár éirigh le hÓ Dubhagáin an dán a chríochnú roimh a bhás sa bhliain 1372.  Tamall ina dhiaidh sin, chuir Giolla na Naomh Ó hUidhrín (bás 1420) leis an dán, lena a shaothar *[[Tuilleadh feasa ar Éirinn óigh]]*.

## Féach freisin
* Críchad an Chaoilli
* Crichaireacht cinedach nduchasa Muintiri Murchada
* Tuilleadh feasa ar Éirinn óigh
* Giolla na Naomh Ó hUidhrín
* Leabhar Ádhaimh Uí Chianáin

## Foinsí
* *Topographical Poems by Seaán Mór Ó Dubhagáin and Giolla-Na-Naomh Ó Huidhrín*, eag. James Carney, Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1943.

## Naisc sheachtracha
* *[https://archive.org/stream/topographicalpoe00odonuoft#page/n7/mode/2up The Topgraphical Poems]*, Seán Mór Ó Dubhagáin agus Giolla na Naomh Ó hUidhrín, eag. Seán Ó Donnabháin (archive.org)

## Tagairtí

Catagóir:Dinnseanchas
Catagóir:Ginealas Éireannach
Catagóir:14ú haois in Éirinn
Catagóir:Téacsanna Gaelacha na Meánaoise
Tuilleadh feasa ar Éirinn óigh

Dán topagrafach na meánaoise is ea ***[[Tuilleadh feasa ar Éirinn óigh]]*** le Giolla na Naomh Ó hUidhrín (bás 1420).

## Ábhar
Tá ann in *Tuilleadh feasa* idir forábhar agus leanúint ar *[[Triallam timcheall na Fodla]]* le Seán Mór Ó Dubhagáin.  Déanann an dá dhán chur síos ar Éirinn roimh theacht na Normannaigh, mara thuigfeadh an scéal áfach ag beirt a mhair dhá chéad bliain tar éis an ionraidh. Feictear in *Triallam* chur síos ar an gcuid thuaidh den tír, .i. Leath Choinn, agus i dteannta sin cúige Laighean agus na hOsraí; in *Tuilleadh feasa*, ar an gcuid theas, .i. Leath Mhogha, ina measc Mumhain, tailte ar bhruach na Sionainne íochtaraí agus cúige Laighean fosta, agus dá bharr tá dhá chur síos neamhspleácha againn ar an gcúige úd.

## Féach freisin
* ''Críchad an Chaoilli''
* ''Crichaireacht cinedach nduchasa Muintiri Murchada''
* ''Triallam timcheall na Fodla''
* Leabhar Ádhaimh Uí Chianáin
* Lámhscríbhinn Uí Dhuinn

## Foinsí
* *Topographical Poems by Seaán Mór Ó Dubhagáin and Giolla-Na-Naomh Ó Huidhrín*, eag. James Carney, Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1943.
* *O hUidhrin, Giolla-na-naomh*, Aidan Breen, in *Dictionary of Irish Biography*, lch.&nbsp;574, Cambridge, 2009.

## Tagairtí

Catagóir:Dinnseanchas
Catagóir:Ginealas Éireannach
Catagóir:Filíocht na Gaeilge
Catagóir:15ú haois in Éirinn
Catagóir:Téacsanna Gaelacha na Meánaoise
A' Chailleach (Frìth Fanaich)

Is binn í **A' Chaillich** sa Ghaeltacht, in Albain. Tá sí 997m in airde agus tá sí rangaithe mar Bhinn Rothach. Tá binn eile darb ainm A' Chailleach ann léi, sa Mhonadh Liath.

Tá Loch Toll an Lochain suite soir ó thuaidh i gcoire ag bun na binne.

Is gnách go dtéitear i dtreo na binne seo ó lúb an A832 in aice leis an Bhràigh Mhòr agus suas ar an Druim Breac. De ghnáth déantar é a dhreapadh i gcomhar leis an Sgurr Breac.

Ón mhullach, faightear deis radhairc iontacha a fháil ar bheanna Frìth Fanaich, Achadh an Iasgair, Thoirbheartain, agus Achadh na Seileach. .

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* * A' Chailleach air Munromagic 

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir: Beanna Rothaich
Catagóir: Sléibhte na hAlban
Catagóir: Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir: Frìth Fanaich
Felim mac Cathail Crobdeirg Ua Conchobair

Rí Chonnacht ba ea **Felim mac Cathail Crobdeirg Ua Conchobair** (?-1265).

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Básanna i 1265
Catagóir:13ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na gConnacht
Catagóir:Uí Bhriúin
An Frith-Dhomhan

Is éard atá i gceist leis an bh**Frith-Dhomhan** nó *Antichthon* ná pláinéad samhailteach atá ag dul timpeall na Gréine ar an taobh eile den Ghrian, ionas nach féidir linn radharc a fháil air. Cuid de theoiricí áirithe cosmeolaíochta ab ea an Frith-Dhomhan i saol na seanársaíochta, ach is é an tuiscint atá ag réalteolaithe an lae inniu ar an scéal seo ná nach féidir a leithéid a bheith ann, nó dá mbeadh, rachadh imtharraingt an phláinéid seo i bhfeidhm ar na reanna neimhe eile, fiú dá mbeadh sé dofheicthe ón Domhan, ionas go bhféadfaimis é a aithint go hindíreach.

Ba iad na fealsúna nádúrtha sean-Ghréagacha Píteágarás agus Philólaos a mhol go mbeadh a leithéid de phláinéad ann sa tsamhail den ollchruinne a bhí acu. Ceannródaithe ab ea iad toisc nár chuir siad an Domhan i lár na hollchruinne, ach shíl siad go raibh an Domhan, an Frith-Dhomhan agus an Ghrian araon ag timpeallú na Tine Láir, mar a thug siad ar an tine a shíl siad a bheith suite i lár na hollchruinne. Ní raibh i solas na Gréine ach frithchaitheamh na tine seo, de réir a dtuisceana siúd.

Lenár linn féin chasfaí smaoineamh an Fhrith-Dhomhain ort san fhicsean eolaíochta. Is dócha gurb é an scannán úd ón mbliain 1969, *Doppelgänger* nó *The Journey to the Far Side of the Sun*, an saothar is clúití atá bunaithe ar an móitíf seo.
Soria (cúige)

Cúige i dtuaisceart na Spáinne atá in **Soria**, atá suite sa chuid thoir de phobal féinrialaitheach Castilla y León.

Is é Soria an cúige Spáinneach atá go mór fada tearc ar dhaonra, agus gan ach 8.6 duine/km² - is é sin ceann de de cinn is lú san Aontas Eorpach. Tá 88,636 duine ina gcónaí sa chúige de réir na hInstitiúide Náisiúnta um Staidreamh agus Dhaonáirimh (*Instituto Nacional de Estadística y Censos*). Agus astu sin tá 44.44% acu ag cur fúthu i bpríomhchathair an chúige, ar a dtugtar Soria chomh maith. Anuas air sin, tá an lucht chónaithe ar cheann de na daonraí is aosta san Eoraip; tá na cúig bliana is ceithre scór slánaithe ag 6% den daonra.

Tá breis is 500 lárionad daonra uirbigh sa chúige, agus iad roinnte ine 183 láionad bardasaíochta. Astu siúd tá níos mó ná leathcuid acu (116) ann a bhfuil níos lú ná 100 duine ina gcónaí iontu. Níl ann ach ceann déag díobh a bhfuil níos mó ná 1,000 duine ina gcónaí iontu. Sáraítear an daonra thar chúig mhíle daoine sna trí bhailte móra seo a leanas: Almazán, El Burgo de Osma agus cathair Soria.
 
Tá an aimsir sa chúige faoi réir ag an meánairde ard (1025 méadar) agus ag na raonta sléibhte atá suite i dtuaisceart an chúige. Áirítear dúichí áirithe sa chuid thoir agus sa chuid theas den chúige in abhantrach an Ebro tríd an gcraobh-abhainn ar a nglaoitear Jalón. Ó thuaidh tá dhá chraobh-abhainn ann, mar atá Alhama agus Cidacos, a bhfuil an Ebro mar cheann scríbe dóibh. Sin ráite, is ionann mórchuid an chúige agus uiscí uachtair abhantrach an Duero.

Aithnítear dúichí éagsúla laistigh den chúige. Tá Dúiche Ágreda ann, a bhfuil baile mór Ágreda mar phríomhbhaile dó, a bhfuil teorainn aici le comhphobal féinrialaitheach Aragón agus atá suite faoi scáth an bholcáin Moncayo. Tá dúiche ann ar a nglaoitear Ardlchlár Soria. Dúiche an arbhair agus an mheacain bhiatais é Gleann Duero. Ar an teorainn le cúige Burgos, tá Dúiche Pinares ann, áit a bhfuil na sléibhte Picos de Urbión suite, mar a bhfuil foinse abhann an Duero agus an Murlach Dubh cáiliúil (nó *Laguna Negra*) arb údar spreagtha é don fhile mór le rá Antonio Machado dá dhán *La tierra de Alvar González* (Tailte Alvar González). Is ceantar bocht garbh iad na Críocha Arda san oirthuaisceart, ach tá an icnít le fáil go flúirseach ann. Agus ar deireadh, tá dúichí ar a dtugtar Soria Theas, áit a dtáirgtear an t-arbhar agus a bhfuil saibhreas beostoic olla ann, dúiche atá suite in aice na teorann le Cúige Segovia agus le Cúige Guadalajara.

Ba é Soria an chéad chúige sa Spáinn inar casadh an comhartha teilifíse digití air ar an 23 Iúil 2008, rud a ndearnadh tagairt dó i bPleann Gníomhartha Sonrach ar son Soria (*Plan de Actuación Específico para Soria*). Ba é ba chúis leis, i ndáiríre, múchadh na gcomharthaí náisiúnta analóige a bhíodh á gcraoladh ó na crainn chraoltóireachta don phríomhchathair agus don tríú cuid den chúige.

## Tagairtí

Catagóir:Cúigí na Spáinne
Cré na Cille (scannán 2007)

[mion|clé|[Máirtín Ó Cadhain]]
Is scannán lánfhada atá i g***Cré na Cille*** (2007), bunaithe ar úrscéal clúiteach Mháirtín Uí Chadhain, bunaithe ar chaint agus comhráite na gcorpán curtha i reilig i gConamara, arna stiúradh ag Robert Quinn. Rinneadh an scannán gan tacaíocht ó Bhord Scannán na hÉireann, a dhiúltaigh an togra a mhaoiniú.

## Plota
Is scéal dorcha lonnaithe i reilig i gConamara é, faoin éad is faoin bhfuath atá ag beirt deirfiúracha dá chéile, coimhlint a théann in olcas le haois, agus a leantar de fiú san athshaol.

## Fáilte
Fuair an t-athchóiriú ardmholadh ó lucht critice na scannánaíochta agus na litríochta Gaeilge agus ó lucht féachana ginearálta araon.

Fuair sé ainmniúchán i bhFéile Shang-hai, an fhéile scannán is mó san Áis.

## Féach freisin
* ''Cré na Cille'' (leabhar)
* Robert Quinn

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 2007
Catagóir:Scannáin Ghaeilge
Catagóir:Scannáin na hÉireann
Catagóir:Ficsean tuairimeach Éireannach
Catagóir:Ficsean tuairimeach i nGaeilge
Catagóir:Ficsean tuairimeach
An Gael (iris as Meiriceá)

Is irisleabhar “idirnáisiúnta” Gaeilge é ***[[An Gael (iris as Meiriceá)|An Gael]]***, a fhoilsítear in Long Island i stát New York, faoi choimirce Chumann Carad na Gaeilge. Foilsítear uair sa ráithe é.

## Dáileadh
Léann an chuid is mó de na daoine *An Gael* ar an idirlíon. Dúirt an an t-eagarthóir Séamus Ó Neachtain go raibh síntiús ag tuairim is 15 duine sa bhliain 2019/2020. Ceannaítear an iris uaidh féin in New York, agus tá an iris le fáil i siopaí áirithe – Litriocht.com ina measc. Léann an chuid is mó de lucht léite *An Gael* an iris ar líne, áfach, tríd an suíomh irisí MagCloud.

Is féidir *An Gael* a léamh ar líne agus tig le síntiúsóirí é a fháil i bhfoirm chlóite. Maítear gur "irisleabhar lán-Ghaeilge idirnáisiúnta" é agus iarrtar ábhar ar scríbhneoirí Gaeilge ar fud an domhain.

## Stair
Ba mar nuachtán a tosaíodh *An Gaodhal,* réamhtheachtaí *An Gael*, sa bhliain 1879. Mícheál Ó Lócháin, as Gaillimh, a thosaigh an t-irisleabhar dátheangach míosúil sin agus a bhí ina eagarthóir air go dtí a bhás in 1899. Mhair an leagan sin den iris deich mbliana eile nó mar sin. Bhíodh na hailt i mBéarla agus i nGaeilge. 

Rinneadh cúpla iarracht *An Gaodhal* a athbheochan in imeacht na mblianta ó 1909 go 2009. Ach ní go dtí gur athbhunaíodh Cumann Carad na Gaeilge i lár na 2000idí a tugadh faoin iarracht arís i gceart. Athbhunaíodh é nuair a bhí an Cumann féin á athchóiriú mar eagraíocht a thabharfadh faoi chur chun cinn na Gaeilge i gceart feasta. Bhunaigh Séamas Ó Neachtain é sa bhliain 2009. 

Tá *An Gael*, mar a thugtar anois ar an bhfoilseachán, á chur amach uair sa ráithe ó shin. 

## Féach freisin
* *[[An Gaodhal]]* (1879–1904)
* Cumann Carad na Gaeilge
* *[[Aneas]]*
* *[[Irisleabhar Mhá Nuad]]*
* *[[Comhar]]*
* Irisí ⁊ Nuachtáin Gaeilge

## Naisc sheachtracha
* Magcloud
*Suíomh oifigiúil
*Cumann Carad na Gaeilge

## Tagairtí

Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Irisí liteartha
Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge
Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge
Catagóir:Tréimhseacháin Mheiriceánacha
Catagóir:Meáin na Gaeilge
Catagóir:Meáin diaspóra na hÉireann
Catagóir:Ráitheacháin
Catagóir:Cultúr na Stát Aontaithe
Catagóir:Long Island, New York
Catagóir:Nua-Eabhrac (stát)
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2009
Catagóir:Bunaithe sna 2000í
Reilig na Croise Naofa, Brooklyn

Is reilig Chaitliceach Rómhánach í **Reilig na Croise Naofa** atá lonnaithe ag 3620 Ascaill Tilden in East Flatbush, Brooklyn, Cathair Nua-Eabhrac atá faoi stiúir Dheoise Brooklyn.

## Adhlacthaí suntasacha

* Diamond Jim Brady - fear gnó agus daonchara Meiriceánach
* John Bullman - Marcach Meiriceánach
* Louis Capone - Duine a bhí bainteach le coiriúlacht eagraithe
* James Carey - Faighteoir an Medal of Honor.
* John Michael Clancy - Ionadaí na SA
* Walter Donaldson - Scríbhneoir amhrán
* "Sunny Jim" Fitzsimmons - Traenálaí capall rása
* Edward H. Garrison - Marcach Meiriceánach
* William Russell Grace (1832-1904) - Fear gnó Éireannach-Meiriceánach agus iar-Mhéara Chathair Nua-Eabhrac
* Gil Hodges (1924–1972) - Imreoir agus bainisteoir Major League Baseball
* Patrick Keely - Ailtire
* Ardolph Loges Kline - Méara Chathair Nua-Eabhrac, Ionadaí na SA
* Frank J. Macchiarola - Seansailéir Scoileanna Chathair Nua-Eabhrac 1978-1983
* Hugh McLaughlin - Ceannasaí de Pháirtí Daonlathach Brooklyn ag deireadh na 1800í
* William R. Pelham - Faighteoir an Medal of Honor
* Albert Weisbogel - Faighteoir an Medal of Honor faoi dhó (uaigh gan mharcáil)
* Frankie Yale (1893–1928) - Duine a bhí bainteach le coiriúlacht eagraithe
* Mícheál Ó Lócháin (1836–1899) - ar cheann de na gníomhaígh ba mhó ar son na Gaeilge sna Stáit Aontaithe. Bhunaigh sé an chéad tréimhseachán ina raibh áit mhór ag Gaeilge na hÉireann.

## Naisc sheachtracha

* Reilig na Croise Naofa ag FindAGrave
* Reiligí Caitliceacha Brooklyn an láithreán oifigiúil
* Iontráil Interment.net

Catagóir:Reiligí i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Ábharachas

mion|An leabhar 'L'homme machine',  le La Mettrie,  sa bhliain 1748
Baineann an t-**ábharachas** leis an gclaonadh chun sásamh daonna a bhaint amach trí saibhreas agus nithe saolta a chruinniú. Is éard atá san ábharachas dearcadh i leith an tsaoil agus míniú ar an domhan bunaithe ar ábhar. Léiríonn sé an creideamh gurb é an t-ábhar go heisiatach a sholáthraíonn an eochair don domhan ábharach agus don réaltacht ina hiomlán, an chuma atá ar an saol féin san áireamh. 

Tagraíonn an t-ábharachas praiticiúil don tslí bheatha sin a lorgann an comhall daonna trí charnadh na hiarmhaise ábharaí.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúnacht
Heikki Kovalainen

Is tiománaí carr rásaíochta Fionlannach é **Heikki Johannes Kovalainen**. Rugadh é i Suomussalmi, An Fhionlainn ar 19 Deireadh Fómhair 1981. Chuaigh sé in iomaíocht i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon ó 2007 go 2013. Thiomáin sé le Renault, McLaren, Team Lotus, Caterham agus Lotus F1.  I 2021, ghlac sé páirt i Sraith Super GT leis an bhfoireann Toyota Gazoo Racing.

## Saol Pearsanta
Phós sé Catherine Hyde i 2014.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Tiománaithe Fhionlannacha Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine beo
Aithrí (reiligiún)

mion|''La Penitente'' le Pietro Rotari
Cineál urnaí é **aithrí,** a lorgaíonn maithiúnas ó Dhia as peacaí a rinne daoine.

## Féach freisin

* Leorghníomh
* Purgadóir Phádraig

## Tagairtí

Catagóir:Reiligiún
Norm Macdonald

Rugadh **Norman Gene** "**Norm**" **Macdonald** (17 Deireadh Fómhair 1959 - 14 Meán Fómhair 2021). Rugadh é in Cathair Québec, Quebec, Ceanada. Fuirseoir, aisteoir, agus fear ghrinn a bhí ann. Bhí sé ar fhoireann *Saturday Night Live* sna blianta 1993–1998.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:Aisteoirí Ceanadacha
Catagóir:Fuirseoirí Ceanadacha
CCanna

mion|iocón
Úsáidtear fóram go minic le haghaidh **CCanna** nó **ceisteanna coitianta** (Frequently Asked Questions nó FAQ) in ailt, láithreáin ghréasáin, liostaí ríomhphoist, agus fóraim ar líne, ina mbíonn ceisteanna coitianta ag tarlú arís is arís eile, mar shampla trí phoist nó ceisteanna ó úsáideoirí nua a bhaineann le bearnaí eolais choitianta. 

Go hiondúilI, is é cuspóir na gceisteanna coitianta (nó CCanna) ná  faisnéis a sholáthar ar cheisteanna nó ábhair imní go minic; áfach, is modh úsáideach í an fhormáid chun faisnéis a eagrú, agus dá bhrí sin is féidir CCanna a thabhairt ar théacs ina bhfuil ceisteanna agus a gcuid freagraí, is cuma an gcuirtear na ceisteanna go *minic* i ndáiríre.

## Tagairtí


Catagóir: Cumarsáid theicniúil
Catagóir: Acrainmneacha

Catagóir:Cumarsáid
Catagóir:Eolas
Pádraigín Haicéad

File Gaeilge agus sagart Doiminiceach ab ea **Pádraigín Haicéad** (*Patrick Hackett* an Bhéarla; (c. 1604 – Samhain 1654) a rugadh i gContae Thiobraid Árann.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1604
Catagóir:Básanna i 1654
Pádraigín Haicéad
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Cónaidhm Chaitliceach na hÉireann
Jammu agus an Chaismír (críoch aontais)

Is réigiún é **Jammu agus agus an Chaismír** a riarann an India mar chríoch aontais agus atá comhdhéanta den chuid theas de réigiún mór na Caismíre, a bhí ina ábhar díospóide idir an India agus an Phacastáin ó 1947, agus idir an India agus an tSín ó 1962.
## Tagairtí
Uilliam Ó Duinnín

Scríobhaí Éireannach ba ea **Uilliam Ó Duinnín** (beo 1670–1682).

Domhnall Óg Ó Duinnín ba ea a athair.  Bhí ann lámhscríbhinn LS 1336 i seilbh aige, a dhíol sé b'fhéidir le hEdward Lhuyd.  Thrascríobh sé an Sean-Tiomna Gaeilge le William Bedell, a foilsíodh sa bhliain 1685.

## Féach freisin
* Tadhg Óg Ó Cianáin
* Cú Choigríche Ó Duibhgeannáin
* Lughaidh Ó Cléirigh
* Mícheál Ó Cléirigh
* Seathrún Céitinn
* James Ussher
* Sir James Ware
* Mary Bonaventure Browne
* Dubhaltach Mac Firbhisigh
* Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh
* Seán Ó Catháin
* Séarlas Ó Conchubhair Donn
* Eugene O'Curry
* Seán Ó Donnabháin

## Foinsí
* *The Manuscript Collection of [[an Dubhaltach Mac Fhirbhisigh|an Dubhaltach Mac Firbhisigh]]*, William O'Sullivan, lch.&nbsp;339–347, in *Seanchas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and Literature in Honour of Francis J. Byrne*, eagraithe ag Alfred P. Smyth. Baile Átha Cliath, Four Courts, 1999. 

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Seán Ó Catháin

Scríobhaí Éireannach ba ea ** Seán Ó Catháin** (beo 1726).

Ní fios ach sách beagán faoi Ó Catháin.  Thrascríobh sé *[[Trí Biorghaoithe an Bháis]]* le Seathrún Céitinn.  Sa bhliain 1726, scríobh sé *[[Beatha Chaitríona]]*,
:*air forálamh an óig úasail róonoraigh fhíorchartannaidh .i. Fhroinnsais Óig a Blake mhic Tomais oíghreadh [[Na Forbacha|na bForbach]]
Faightear seo mar BM Egerton 184 anois.  Scríobh sé freisin [[Acadamh Ríoga na hÉireann|ARÉ]] 23 G 4, agus ann stair, ginealaigh agus filíocht, am éigin idir na blianta 1722 agus 1729.

== Féach freisin ==
* [[Seathrún Céitinn]]
* [[Mary Bonaventure Browne]]
* [[an Dubhaltach Mac Fhirbhisigh|Dubhaltach Mac Firbhisigh]]
* [[Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh]]
* [[Seán Ó Donnabháin]]

== Foinsí ==
* *Scríobhaithe Lámhscríbhinní Gaeilge I nGaillimh 1700–1900'', William Mahon, in "Galway:History and Society", 1996

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Lughaidh Ó Cléirigh

File agus staraí ba ea **Lughaidh Ó Cléirigh** (ní fios a dháta breithe ná dáta a bháis ach gníomhach idir 1603 – 1616). Tá clú air mar údar an tsaothair *[[Aodh Rua Ó Domhnaill|Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill]]*.

## Beatha
Rugadh Lughaidh i dTír Chonaill, duine de chúigear mac le Maccon Ó Cléirigh, file cúirte Uí Dhomhnaill, agus col ceathrar leis an staraí mór le rá, Mícheál Ó Cléirigh.  Teaghlach léinn cháiliúil ba ea muintir Uí Chléirigh agus i dTír Chonaill bhíodar i seirbhís chlann Uí Dhomhnaill le dhá chéad bliain anuas. De chuid an ghlúin dheireanach a fheictear i nginealaigh Uí Chléirigh den 17ú haois iad Lughaidh agus a dheartháireacha.

Díreach roimh Plandáil Uladh, bhí Lughaidh ina choisteoir agus choimisinéir sna suirbhéanna talún i nDún na nGall.

Bhí Lughaidh i láthair ag Iomarbhá na bhFilí a tharla idir na blianta 1616 agus 1624.  Deirtear gur chum Ó Cléirigh ceithre cinn de na tríocha dán scríofa ag na filí.

Chreid Seán Ó Donnabháin, an staraí de chuid na 19ú haoise gur athair an annálaí Cú Choigcríche Ó Cléirigh ba ea Lughaidh, agus tá an-mheas anois ann faoi seo. Ní fios cathain a fuair Lughaidh bás.

## ''Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill''
Tá clú agus cáil ag Ó Cléirigh údar an tsaothair *Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill*, ceannaire Gaelach i gCogadh na Naoi mBliana.  Bhain Annála na gCeithre Máistrí an-leas as mar fhoinse. 

Déantar trácht sna hAnnála ar a shaothar ach amháin mar 'leabhar Lughdach Uí Chléirigh'.  Óir gur doiléir é seo, bhí luath scoláirí den tuairim gurbh é Cú Choigríche Ó Cléirigh an t-údar.  Dúirt Seán Ó Donnabháin amhlaidh ina eagráin desna hannála sa bhliain 1851, óir gur chreid sé gur scríobh Lughaidh téacs eile.  Bhí Eoghan Ó Comhraí an chéad duine a luaigh Lughaidh mar údar *Beatha*, ag moladh nach raibh Cú Choigríche ach ina scríobhaí.

*Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill* is composed in an ornate and archaic form of Irish. Ní ionadh é go bhfuil ollchlaontacht Sin na nGall ann.  Caomhnaítear an téacs i lámhscríbhinn comhaimseartha abhainn, Acadamh Ríoga na hÉireann ARÉ LS 23 P 24, scríofa ag Cú Choigríche.  D'eagraíodh (agus aistríodh go Béarla) an téacs don chéad uair ag Denis Murphy sa bhliain 1895. Foilsíodh eagrán níos mó in dhá imleabhar ag Paul Walsh sna blianta 1948 agus 1957.

## Féach freisin
* Cú Choigríche Ó Duibhgeannáin
* Mícheál Ó Cléirigh
* Seán Ó Donnabháin

## Naisc sheachtracha
* *[https://www.isos.dias.ie/ga/ Meamhram Páipéar Ríomhaire]
* *Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill'', eagrán le Paul Walsh ar CELT

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Cú Choigríche Ó Duibhgeannáin

Staraí agus annálaí Éireannach ba ea** Cú Choigríche Ó Duibhgeannáin** (beo 1627–1636).

Tugadh an t-ainm Cú Choigríche mac Tuathal Ó Duibhgeannáin dó nuair a rugadh é, timpeall na bliana 1590.  Tugadh an t-ainm as Laidin dó, Pereginus, nuair a ghabh sé ord beannaithe leis na Proinsiasaigh ag Leuven sa Bheilg anois.  Staraithe gairmiúla as An Anaíle ó dhúchas ba ea a mhuintir, clann Uí Dhuibhgeannáin, a tháinig go leor acu trasna na Sionainne chun a gceird a cleachtadh i gcúige Chonnacht.  Bhunaigh Uí Dhuibhgeannain coláiste bard at Cill Rónáin, gar do Loch Cé i dtuaisceart Chontae Ros Comáin.

Níltear ar an eolas faoina eachtraí sular thosaigh sé ag obair le Cú Choigríche Ó Cléirigh agus Fearfeasa Ó Maoilchonaire faoi threoir Mícheál Ó Cléirigh timpeall na bliana 1627, nuair a cuireadh é siúd go hÉirinn chun ábhar litríochta, stairiúil agus annálach a bhailiú sula gcaillfeadh é.  Tiomsaíodh na hábhair seo i gcnuasaigh éagsúla, an ceann is mó le rá ná ''Annála na gCeithre Máistrí''.

Níl aon eolas ann faoi bheatha Uí Dhuibhgeannáin tar éis na bliana 1636 nuair a críochnaíodh na hannála.  Is dócha go ndeachaigh sé ar ais go Leuven ach b'fhéidir é gur fhan sé in Éirinn (bhí cóip desna hannála á úsáid ag Dubhaltach Mac Firbhisigh go déanach sna 1640í).  Bhí gaol leis, Daibhidh Ó Duibhgheannáin, ina chónaí i gConamara chomh luath is 1651, ach d'fhéadfadh sé gur comhtharlú é seo.

## Féach freisin
* Tadhg Óg Ó Cianáin
* Lughaidh Ó Cléirigh
* Mícheál Ó Cléirigh
* James Ussher
* Sir James Ware
* Mary Bonaventure Browne
* Dubhaltach Mac Fhirbhisigh
* Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh
* Uilliam Ó Duinnín
* Séarlas Ó Conchubhair Donn
* Eugene O'Curry
* Seán Ó Donnabháin

## Foinsí
* "The Learned Family of O Duigenan", Fr. Paul Walsh, Irish Ecclesiastical Record, 1921
* "The Four Masters" (I & II, 1932 & 1934), Fr. Paul Walsh, *Irish Leaders & Learning Through the Ages*, Four Courts Press, Dublin, 2004, 
* *O Duibhgeannain, Cu Choigcriche (O'Duigenan, Peregrine)*, pp.&nbsp;435–36, *Dictionary of Irish Biography from the Earliest Times to the Year 2002*, Cambridge, 2010.

## Tagairtí

Catagóir:Ginealas Éireannach
Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 17ú haois
Catagóir:Staraithe Éireannacha
Catagóir:Staraithe na Gaeilge
An Eachtra Mhanchúrach (1931)

[mion|clé|An gníomh 'sabaitéireachta' ar [18 Meán Fómhair 1931 ː damáiste ar bith, beagnach]]
Idir na 1900idí-1920idí, bhí méadú as cuimse tagtha ar gheilleagar na Seapáine.  Ach bhí an tír gann ar acmhainní nádúrtha, agus sna 1930idí, bhí an dearcadh coilíneach ag dul i neart sa tSeapáin.

mion|clé|Saighdiúirí Seapánacha sa Mhanchúir, 1931

Ar an 18 Meán Fómhair 1931 sa Mhanchúir, tharla gníomh sabaitéireachta ar líne traenach 'Mantetsu' (comhlacht na Seapáine). I ndáiríre, bhí arm na himpireachta de chuid na Seapáine taobh thiar den 'ionsaí' (pléasc thar a bheith beag, gan damáiste). Ach mhaígh an t-arm go raibh caimiléireacht ar siúl ina aghaidh agus cuireadh an milleán  go mioscaiseach ar na Sínigh*.*

### Cúlra
I dtús na fichiú haoise, bhí an Rúis agus an tSeapáin ag cur suime sa Mhanchúir, agus iad den tuairim gur réigiún tábhachtach straitéiseach a bhí ann. Mar sin, d'éirigh ina chogadh eatarthu sa bhliain 1904. Bhuaigh an tSeapáin an cogadh, agus b'éigean don Rúis an chuid den Mhanchúir a thabhairt ar ais don tSín a bhí forghafa aici roimhe sin.

Sa bhliain 1905, chuaigh trúpaí Seapánacha i seilbh an iarnróid a bhí ag rith tríd an Manchúir, le go mbeadh an tSeapáin in ann amhábhair a iompar ón Manchúir go dtí an Chóiré. Bunaíodh an comhlacht 'Mantetsu' in 1906 chun líne traenach nua a thógáil.

### Iarmhairtí
Ar an 19 Bealtaine 1931, chuir an tSeapáin tús lena n-ionsaí ar an Mhanchúir. Maraíodh 500 Síneach ar an chéad lá i Mukden agus theith na mílte eile.

Bhunaigh na Seapánaigh stát nua a bhí ar teaghrán acu - Manchukuo - agus chuir siad Pu Yi, iar-Impire na Síne, á rialú. Thit Manchukuo as a chéile sa bhliain 1945 nuair a rinne an APSS ionradh air.

## Féach freisin

* An Mhanchúir

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Síne
Catagóir:Stair na Seapáine
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Coilíneachas
Catagóir:1931
Sacraimint

mion|''7 Sacraimint'', le Rogier van der Weyden, timpeall 1448
Searmanas siombalach creidimh is ea **sacraimint**, go mór mór ceann de sheacht ndeasghnáth na Críostaíochta, ar nós baiste, aithrí, ola dhéanach etc.

Tagann an focail ‘**sacraimint**’ ón Laidin ‘sacramentum’, a tháinig isteach san Eaglais sa tríú céad tar éis bhás Chríost.  Bhain sé leis an móid mhíleata  a thugadh saighdiúirí ar dhul isteach san arm dóibh, agus uaireanta deineadh comhartha an ghinearáil nó an impire a raibh sé ag troid ar a shon a bhrandáil ar láimh an tsaighdiúra.

## Féach freisin

* Sacraimint na haithrí
* Sacraimintí na hEaglais Chaitliceach

## Tagairtí

Catagóir:Sacraimintí
Am Faclair Beag

Tá ***[[Am Faclair Beag]]*** (Gaeilge na hÉireann: *An Foclóir Beag*) ar cheann de na foclóirí Gàidhlig-Béarla is mó a bhfuil éileamh air, i láthair na huaire (an oiread sin gur chuir an fhoireann LearnGaelic isteach ar cheadúnas). Is é an bunsmaoineamh atá leis ná gach focal agus abairt faoin ngrian i nGaeilge na hAlban a thabhairt le chéile san aon áit amháin. Mar sin i dtosach, faigheann tú stór focal agus frásaí nua agus Dwelly taobh le taobh. Tá sé saor in aisce.

Soláthraíonn sé raidhse faisnéise agus gnéithe breise freisin, mar shampla:

* sonraí gramadaí riachtanacha (inscne, foirmeacha na n-ainm briathartha, clásail choibhneasta) gramadach (inscne, foirmeacha ainmfhocail briathartha, foirmeacha comparáideacha)
* faisnéis maidir le fuaimniú an fhocail in IPA agus taifeadadh fuaime (má d’éirigh leo ceann a thaifeadadh cheana féin)
*eochair maidir le cé chomh coitianta is atá focal nó frása (na réaltaí)
* léarscáileanna de na ceantair ina n-úsáidtear focal (má tá sonraí ar fáil)
* samplaí d’úsáid focal
* uirlisí cuardaigh simplí agus casta 

Gheobhaidh tú an foclóir anseo ag https://www.faclair.com/ agus má theastaíonn tuilleadh faisnéise uait faoin bhFaclair, bain triail as an leathanach seo. https://www.faclair.com/Help/Help.html

## Féach freisin
* ''An Foclóir Beag''

## Naisc sheachtracha
*Faclairean Gàidhlig https://www3.smo.uhi.ac.uk/gaidhlig/faclair/
*Akerbeltz: An excellent set of resources for Gaelic speakers and learners http://www.akerbeltz.org/index.html
*Arizona Scottish Gaelic Syntax Project: http://www.dingo.sbs.arizona.edu/~gaelic/
*BBC Alba: http://www.bbc.co.uk/alba/
*Ceantar Gaelic Online Dictionaries: http://www.ceantar.org/Dicts/search.html
*CLI Gaelic learners resourses: http://www.cli.org.uk] or
Aigéad sárchlórach

Is é an t-**aigéad sárchlórach** HClO4 an t-ocsaigéad is cobhsaí dá bhfuil ag an gclóirín. Is í an uimhir ocsaídiúcháin atá ag an gclóirín i móilín an aigéid shárchlóraigh ná +VII. Aigéad láidir é - níos láidre fós ná an t-aigéad hiodraclórach, an t-aigéad nítreach agus an t-aigéad sulfarach. Tugtar sárchlóráití ar shalainn an aigéid seo. Bíonn na salainn seo sothuaslagtha san uisce, agus is féidir teacht orthu sa dúlra i bhFásach Atacama sa tSile, áit a bhfuil siad measctha sna níotráití.

Murab ionann agus ocsaigéid eile an chlóirín, tá an t-aigéad sárchlórach chomh cobhsaí is gur féidir é a aonrú agus a ghlanadh. San am chéanna tá sé tábhachtach cuimhne a choinneáil air go bhfuil an-phriacal pléasctha ag baint leis an aigéad sárchlórach. Tá sé i bhfad níos sábháilte é a thuaslagadh san uisce ná a choinneáil i dtaisce mar ghlanleacht.

Ocsaídeoir láidir é an t-aigéad sárchlórach agus é te, ach le teocht an tseomra ní dhéanann tuaslagáin an aigéid shárchlóraigh mórán ocsaídiú. Is féidir tuaslagáin an aigéid a chriostalú - aithnítear cúig hiodráit éagsúla ag an aigéad sárchlórach. Tá na hiodráití criostalaithe comhdhéanta as ian sárchlóráite ClO4-, ian hiodrocsóiniam H3O+ agus móilíní uisce ina dtimpeall.

Is féidir leis an aigéad sárchlórach meascán aiseotrópach a fhoirmiú leis an uisce: 72.5 % é codán an aigéid shárchlóraigh ina leithéid de mheascán. Meascán tais-scópach é, is é sin is dual dó uisce a ól óna thimpeallacht má táthar á choinneáil i gcoimeádán oscailte.

An chuid is mó den aigéad sárchlórach a tháirgtear, úsáidtear é le haghaidh salainn sárchlóráite, go háirithe an tsárchlóráit amóiniam NH4ClO4, ar breosla róicéid í.
Aigéad sárbhrómach

Is é an t-**aigéad sárbhrómach** HBrO4 an t-ocsaigéad is airde uimhir ocsaídiúcháin atá ag an mbróimín, agus é cosúil leis an aigéad sárchlórach ó thaobh struchtúr an mhóilín de. Ar feadh i bhfad ní bhítí in ann aigéad sárbhrómach ná an t-ian sárbhrómáite BrO4- a tháirgeadh ar aon nós, agus ba ghnách leis na ceimiceoirí a shíleadh nach raibh an t-aigéad seo ann ar aon nós. Sa bhliain 1968 gineadh na chéad iain sárbhrómáite i Meiriceá, ach b'éigean do na heolaithe dul i dtuilleamaí cineál "ailceimice", nó traschlaochlú radaighníomhach, leis an éacht a chur i gcrích: go bunúsach bhí iain seiléanáite SeO42- acu agus iseatóp radaighníomhach seiléiniam i gceist, agus nuair a tháinig béite-mheath radaighníomhach ar an seiléiniam, is éard a fuarthas ná iain sárbhrómáite. 

Rith modhanna oibre ní b'fhusa leis na heolaithe ina dhiaidh sin chun sárbhrómáit a tháirgeadh, agus bhí siad in ann eiseamal beag den ghlanaigéad féin a ghineadh, ach tríd is tríd tá sé thar a bheith deacair inniu féin an bróimín a ocsaídiú go +VII.

## Foinsí

https://www.ch.imperial.ac.uk/rzepa/blog/?p=6467
Posaitíbheachas (fealsúnacht)

mion|198x198px|Henri de Saint-Simon
Is éard a bhí sa **phosaitíbheachas** go bunúsach teoiric ar an eolas, a d’áitigh nach féidir a bheith feasach ar rud ar bith atá taobh amuigh de theorainneacha an tomhais eolaíochtúil. Ar na mallaibh sheas an posaitíbheachas de réir a chéile don idé-eolaíocht aindiachasach a mhaígh:
mion|193x193px|Auguste Comte, 1849
1)   nach féidir linn a bheith feasach ar rud ar bith taobh amuigh den domhan ábharach toisc nach bhfuil ann d’aon rud taobh amuigh dá theorainneacha.

2)  gur leagan creidimh é an reiligiún atá as dáta agus baothchreidmheach araon agus go dtiocfaidh dearcadh domhanda eolaíochtúil / posaitíbheach ina ionad. 

## Féach freisin

* David Hume
* Ernst Mach

## Tagairtí

Catagóir:Gluaiseachtaí fealsúnachta
Catagóir:Socheolaíocht