open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
An Tóchar, Cill Mhantáin

Sráidbhaile i gContae Chill Mhantáin, Éire is ea **An Tóchar**. Bhí sé liostaithe i ndaonáireamh 2016 go raibh daonra 948 ann. 

## Tíreolaíocht
Tá an Tóchar suite mar a nascann bóthar an R755 leis an R764 agus an R765. Tá an R755 mar chuid den phríomhbhealach ó Bhaile Átha Cliath go Gleann Dá Loch i Sléibhte Chill Mhantáin. Ag 238 méadar os cionn leibhéal na farraige, tá an Tóchar ar cheann de na sráidbhailte is airde in Éirinn.

Tá Lochanna Taiscumar Fheartraí (taiscumar a tógadh sna 1860idí) in aice láimhe.

## Stair
clé|mion|Doire Lasrach
Tá dlúthbhaint ag an Tóchar le beirt iar-Uachtarán na hÉireann, Seán T. Ó Ceallaigh a raibh cónaí air go háitiúil, agus Erskine Hamilton Childers, atá, in éineacht le baill eile den teaghlach, curtha i reilig Anglacánach Dhoire Lasrach in aice leis an sráidbhaile.

## Spórt
clé|mion| Chruinne c. 1880.
Is é an cumann Peil Ghaelach áitiúil agus Peil Ghaelach na mBan CLG An Tóchar.

Tá an Tóchar nasctha le sráidbhaile Spézet, sa Bhriotáin, iarthuaisceart na Fraince. Déanann na scoileanna sa dá cheantar cumarsáid rialta agus téann siad i dteagmháil lena chéile. Le blianta fada anuas, tá cláir mhalartaithe i bhfeidhm do na scoláirí.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Slí Chill Mhantáin
Catagóir:Bailte i gContae Chill Mhantáin
Achadh Bhó

Is sráidbhaile beag i gContae Laoise, Éire, é **Achadh Bhó**. Tá sé suite ar bhóthar réigiúnach an R434 sa chúlchríoch tuaithe siar ó bhaile Mhainistir Laoise.

Tá fothracha Mhainistir Achadh Bhó a bhunaigh Naomh Cainneach in Osraige sa 6ú haois, suite san bhaile.

In aice le fothrach na mainistreach tá tulach móta, bheadh túr adhmaid tógtha ar mbarr an mhóta mar stór arm agus túr faire ar eagla go ndéanfaí ionsaí air. Tá an t-ardán ag an mbarr 14m (46 tr) trasna agus sroichtear é trí chosán tochrais agus balla cloiche a timpeallaigh an mullach.

Tá Achadh Bhó san barúntacht Clann Donncha. Tá achar 74.7 km² (28.8 míle²) agus tá sé roinnte ina 66 baile fearainn.

Ba é Achadh Bhó an chéad áit a bhí ag Naomh Feargal, a thaistil níos déanaí tríd an bhFrainc agus a rinneadh mar easpag ar Salzburg, an Ostair é, agus a rinne an Pápa Gregory IX, a canónaigh é i 1233.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Laoise
Catagóir:Bailte Fearainn Chontae Laoise
Cluain na Slí

Is baile suite i gContae Laoise í **Cluain na Slí**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Laoise
Catagóir:Bailte i gContae Laoise
Darú

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Darú** air:
* Darú, Contae an Chláir (An Tulach Uachtarach): baile fearainn i gContae an Chláir
* Darú, Contae an Chláir (Bun Raite Uachtarach): baile fearainn i gContae an Chláir
* Darú, Contae Chill Chainnigh: paróiste dlí i gContae Chill Chainnigh
* Darú, Contae Laoise: paróiste dlí, baile fearainn, baile, agus toghroinn i gContae Laoise
* Darú, Contae na Gaillimhe: baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Darú, Contae na hIarmhí: séadchomhartha, paróiste dlí, baile fearainn, agus toghroinn i gContae na hIarmhí
* Darú, Contae Phort Láirge: baile fearainn i gContae Phort Láirge
* Darú, Contae Uíbh Fhailí: baile fearainn, paróiste dlí, agus toghroinn i gContae Uíbh Fhailí

## Féach freisin
* Mainistir Darú

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Ráth Domhnaigh

Baile in Éirinn is ea **Ráth Domhnaigh**. Tá sé suite i gContae Laoise i lár na hÉireann. Tá tuairim is 1200 duine ina gcónaí ann. Tháinig an t-ainm ó ráth a leagadh ansin sa bhliain 1830. Tá tagairtí don rath seo le fáil in Annála Ríochta Éireann.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Laoise
Glasán

Baile i gContae na hIarmhí in Éirinn is ea **Glasán**. Bhí 166 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2006.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae na hIarmhí
Carraig na Rón

Is gnó teaglaigh i bhFánaid, Contae Dhún na nGall, é **Carraig na Rón**. Déanann siad lámhcheirdeanna traidisiúnta as adhmad athchúrsáilte.

## Tagairtí
An Baile Dubh, Contae Chiarraí (Clann Mhuiris)

Sráidbhaile in Éirinn is ea **an Baile Dubh**. Tá an sráidbhaile suite in iardheisceart na tíre i gContae Chiarraí.

## Tagairtí

Baile Dubh, An
An Caladh

Baile i gContae Chiarraí in Éirinn is ea **An Caladh** ().

## Daoine

* Bernard Casey (fuirseoir)

## Tagairtí

Caladh
An Siopa Dubh

Sráidbhaile beag in Éirinn is ea **An Siopa Dubh**. Tá sé suite in Uíbh Ráthach, i gContae Chiarraí, ar bhóthar an N70. *Castlecove*  ("cuan an chaisleáin") a thugtar air i mBéarla. Tá tigh tábhairne ar a dtugtar *An Siopa Dubh* sa sráidbhaile.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Oileán Dairbhre

Oileán i gContae Chiarraí, in Éirinn, is ea **Oileán Dairbhre** nó **Valentia Island** (nó cuan Bhéil Inse). Bhí 665 duine ina gcónaí ann in 2010 an bhliain ar fad. Tá Dairbhre suite amach ó Leithinis Uíbh Ráthach, ciliméadair amháin ó Chathair Saidhbhín, ar inbhear abhainn Feartha.  

## Stair
Bádh gaileon beag, an *Trinidad* ar an 12 Meán Fómhair amach ó Dhairbhre is cosúil (féach ar Armáid na Spáinne in Éirinn).

Leagadh an chéad chábla cumarsáide trasatlantach idir an Eoraip agus Meiriceá Thuaidh ar an oileán i 1866.  Chiallaigh sin go rabhthas ábalta teachtaireacht a sheoladh  3,000 ciliméadar trasna an Atlantaigh i gcúpla nóiméad, teachtaireacht a thógadh cúpla seachtain roimhe sin. Cuireadh deireadh leis an tseirbhís i 1966. Cainteoirí Gaeilge ba ea muintir na háite ag am agus iad ag maireachtaint ón lámh go dtí an béal. De réir a chéile bhí tuairim is 200 duine fostaithe sa stáisiún ar an oileán (Sasanaigh a bhformhór agus pá iontach acu ar fad). 

Tá feachtas ar bun aitheantas a fháil do Stáisiún Cábla Dhairbhre mar Ionad Oidhreachta de chuid na Náisiún Aontaithe.

## Réadlann Dhairbhre
Is cuid de Met Éireann, Seirbhís Meitéareolaíochta na hÉireann, í Réadlann Dhairbhre.
Téann gaol an oileáin le meitéareolaíocht siar chomh fada leis an mbliain 1860, nuair a rinne an tAimiréal FitzRoy, a bhí i gceannas an Choiste Mheitéareolaíochta (na Breataine) de chuid an Bhoird Trádála, socruithe go seolfaí breathnadóireachtaí meitéareolaíochta rialta, trí mheán teileagraif, ó 15 stáisiún ar talamh sa Bhreatain agus in Éirinn.  
Roghnaíodh Dairbhre le bheith ar cheann de na stáisiúin sin mar go raibh nasc teileagrafach ag an oileán le Londain chun seirbhísiú a dhéanamh ar an gcábla trasatlantach. Aithníodh láithreach bonn an tábhacht a bhain le Dairbhre mar shuíomh le breathnadóireachtaí meitéareolaíochta a dhéanamh, agus é suite i gconair na gcóras aimsire ag teacht isteach ón Atlantach. 
clé|mion|Réadlann Dhairbhre
Sa bhliain 1865 bheartaigh rialtas na Breataine réadlanna a bhunú ina raibh ionstraimí féintomhaiste, ag seacht suíomh, Dairbhre san áireamh. 
Déanann an Réadlann inniu tomhais mheitéareolaíochta aimsire dhromchla agus aeir íochtaraigh, chomh maith le raon gníomhaíochtaí eolaíochta eile – ina measc monatóireacht ózóin, geomaighnéadaigh, seismeolaíocht, radaíocht na gréine agus monatóireacht ar an gcomhshaol.

## Féach freisin

* Cábla fomhuirí

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Chontae Chiarraí
Catagóir:Oileáin na hÉireann
Béal Átha Longfoirt

Baile in Éirinn is ea **Béal Átha Longfoirt** i gContae Chiarraí.

## Stair
Rugadh Mícheál Ó Rathaille ar an 22 Aibreán 1875 i mBéal Átha Longphoirt, Contae Chiarraí.  
[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:The_O'Rahilly_Ballylongford.jpg|alt=|clé|mion|Plaic cuimhneacháin i m[Béal Átha Longfoirt, Ciarraí]]

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Cill Mhaoile

Baile in Éirinn is ea **Cill Mhaoile** (Béarla: [go hoifigiúil] *Kilmoyly*. *Kilmoyley* in úsáid freisin). Tá an sráidbhaile suite i gContae Chiarraí. Tá 474 duine ina gcónaí ann (2006).

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
An Chois

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Chois** air:
* An Chois, Contae Chiarraí (Corca Dhuibhne): mionghné i gContae Chiarraí
* An Chois, Contae Chiarraí (Oireacht Uí Chonchúir): baile fearainn i gContae Chiarraí
* An Chois, Contae Chiarraí (Triúcha an Aicme): baile fearainn i gContae Chiarraí
* An Chois, Contae Chiarraí (Uíbh Ráthach): rinn i gContae Chiarraí
* An Chois, Contae Chill Dara: baile fearainn i gContae Chill Dara
* An Chois, Contae Luimnigh: baile fearainn i gContae Luimnigh
* An Chois, Contae na Gaillimhe: sliabh i gContae na Gaillimhe
* An Chois, Contae Phort Láirge: rinn i gContae Phort Láirge
* An Chois, Contae Uíbh Fhailí (An Eaglais): baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí
* An Chois, Contae Uíbh Fhailí (Garraí an Chaisleáin): baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Baile an Mhuilinn, Contae Chiarraí (Cill Cholmáin)

Baile beag in Éirinn is ea **Baile an Mhuilinn**. Tá sé suite ar bhóthar an N70 idir Cill Airne agus Trá Lí, tuairim is ceithre mhíle slí ó Chill Orglan. Bhí cónaí ar 838 dhuine i mBaile an Mhuilinn sa bhliain 2011. I measc na n-áiseanna i mBaile an Mhuilinnn tá seacht dtigh tábhairne, dhá bhialann, tréidlia, siopa búistéara, eaglais, agus trí scoil. Tá borradh agus fás tagtha ar an mbaile le blianta beaga anuas.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Doire Mór

Baile in Éirinn is ea **Doire Mor** lonnaithe i gContae Chiarraí idir Sliabh Mis agus an tAigéan Atlantach.

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Doire Fhíonáin

Sráidbhaile in Éirinn is ea **Doire Fhíonáin** suite i gContae Chiarraí.
De réir an Staidéar Cuimsitheach Teangeolaíoch ar Úsáid na Gaeilge sa Ghaeltacht, bhí 151 duine ina  gcónaí i nDoire Fhíonáin agus labhair 20 Gaeilge go laethúil lasmuigh den chóras oideachais.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
An Léim, Contae Mhaigh Eo

Baile fearainn in Éirinn is ea **an Léim**. Tá sé i gContae Mhaigh Eo.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
An Ráth, Contae Chorcaí

Baile i gCorcaigh na hÉireann is ea **Ráth Luirc** nó **An Ráth** (Béarla: *Charleville* ).

## Daoine Cáiliúla

Is as Ráth Luirc do Seán Clárach Mac Domhnaill (1691–1754), Príomhfhile na Mumhan.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
An Scoil

Baile i gContae Chorcaí in Éirinn is ea **an Scoil** (*Schull* nó *Skull* as Béarla).

### Stair
Dúnmharaíodh Sophie Toscan du Plantier sa cheantar sa bhliain 1996.

## Naisc
* http://www.schull.ie/

## Tagairtí

Scoil, An
Tigh Molaige

Sráidbhaile in iardheisceart Chontae Chorcaí in Éirinn is ea **Tigh Molaige**.

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
An Bóthar Buí (Corcaigh)

Baile in Éirinn is ea **An Bóthar Buí**. Tá an baile suite i gContae Chorcaí.

## Tagairtí

Bóthar Bui
Ráth Ara

Sráidbhaile i gContae Ros Comáin in Éirinn is ea **Ráth Ara**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Ros Comáin
Céideadh

link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Small%20park%20at%20the%20west%20end%20of%20Keadue%20-%20geograph.org.uk%20-%201631346.jpg|clé|mion|299x299px|
Céideadh i Ros Comáin
Baile in Éirinn is ea **Ceideadh**. Tá sé suite in iarthar na tíre i gContae Ros Comáin. Is é *Keadue* nó *Keadew* (oifigiúil) a thugtar air i mBéarla. 

Tá tuairim is 200 duine ina gcónaí sa sráidbhaile, atá suite ar bhóthar réigiúnach an R284 agus R285 gar do theorainneacha Chontae Liatroma agus Chontae Shligigh.

Cuireadh Toirdhealbhach Ó Cearbhalláin ann agus bíonn féile agus scoil samhraidh ar siúl ann gach bliain in ómós dó. Deir Bunting go mbíodh a chloigeann i dtaisce i gcuas ann.

Ghnóthaigh Céideadh Comórtas na mBailte Slachtmhara sna blianta 1993 agus 2003 agus is minic atá craobh an chontae sa chomórtas sin buaite aige.

## Tagairtí

## Naisc
* Keadue Homepage 
* The Tidy Towns of Ireland "Celebrating 50 years" 

Catagóir:Bailte i gContae Ros Comáin
Droim Lis

Baile in Éirinn is ea **Droim Lis** lonnaithe i gContae an Longfoirt 10km ó thuaidh de bhaile an Longfoirt.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Longfoirt
An Lios Breac

Is baile in Éirinn é **an Lios Breac** (Béarla: *Newtownforbes*, ach thugtaí *Lisbrack* air go stairiúil). Tá sé suite i gContae an Longfoirt i lár na hÉireann, agus laistigh de pharóiste Cluain Geis.

Tá bunscoil (Scoil Muire), séipéal Caitliceach (Naomh Muire), siopaí agus trí thigh tábhairne ann sa bhaile.

## Tagairtí

Lios Breac
Gránard

Baile i gContae an Longfoirt in Éirinn is ea **Gránard**.
clé|mion|Ann Lovett curtha

## Conspóid i nGránard
Ba dhéagóir Ann Lovett, cúig bliain déag d’aois, a bhí ina cónaí i nGránard. Cailleadh í ar an 31 Eanáir, 1984 i ngrató na Maighdine Muire agus í ag tabhairt páiste ar an saol - ina aonar - ag an am. Bhí an cailín ag filleadh ón scoil ina aonar  ar lá fuar, fliuch i lár an gheimhridh. Ní fios go fóill na cúinsí ba chúis le bás an chailín óig. Cailleadh an mac a saolaíodh fosta.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Longfoirt
Meathas Troim

Is sráidbhaile agus baile fearainn suite i gContae an Longfoirt, Éire é **Meathas Troim** (*Mostrim* nó *Edgeworthstown* as Béarla).
Tagann ainm Béarla an bhaile ó mhuintir Edgeworth, a raibh baint acu leis an gceantar le fada an lá. Ina measc a bhí an t-úrscéalaí Maria Edgeworth.

## Daonra
De réir an daonáirimh, bhí 245 duine ina gcónaí sa bhaile féin sa bhliain 2006. Bhí 1288 sa cheantar.

## Iompar
Tá stáisiún traenach ag an mbaile ar an líne idir Baile Átha Cliath agus Sligeach. Osclaíodh ar an 8 Mí na Samhna 1855 é.

## Spórt
Tá cumann de chuid CLG suite sa bhaile.

## Naisc
* www.mostrim.org

Catagóir:Bailte i gContae an Longfoirt
Baile Uí Mhatháin

Baile in Éirinn is ea **Baile Uí Mhatháin** i gContae an Longfoirt.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Longfoirt
An Bun Beag

Baile agus baile fearainn i nGaeltacht Thír Chonaill in Éirinn is ea **An Bun Beag** (leagan Béarla neamhoifigiúil: *Bunbeg*).

Idir eisean agus na Doirí Beaga, bhí 1,491 duine ina gcónaí sa bhliain 2016, laghdú 62 dhuine (-4.0%) ó 2011, agus ardú 132 duine (+9.7%) ó 2006. 

Déantar achoimre air na staitisticí seo sa tábla thíos:

## Féach freisin

* Gaoth Dobhair agus an ceantar máguaird

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Catagóir:Gaoth Dobhair agus an ceantar máguaird
Carraig Mhic Uidhilín

in oirthuaisceart Chontae Dhún na nGall, in Éirinn, is ea **Carraig Mhic Uidhilín** (Béarla: Redcastle).

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
An Charraig (toghroinn i gContae Thiobraid Árann)

Toghroinn i gContae Thiobraid Árann is ea **An Charraig**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Cúil Dabhcha

Sráidbhaile in Éirinn is ea **Cúil Dabhcha**. Tá an sráidbhaile suite ar Inis Eoghain i gContae Dhún na nGall.

mionsamhail|lár|Liagchiorcal an Bhocáin

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Dún Lúiche

Baile beag i gContae Dhún na nGall in Éirinn is ea **Dún Lúiche**. De réir an Staidéar Cuimsitheach Teangeolaíoch ar Úsáid na Gaeilge sa Ghaeltacht, bhí 665 daoine os cionn trí bliana d'aois ina gcónaí i nDún Lúiche. Labhraíonn 486 (73%) Gaeilge go laethúil taobh amuigh den chóras oideachais.


Dunlewey-28-Museum-2017-gje.jpg
Dunlewey-18-Museum-2017-gje.jpg
Dunlewey-26-Museum-2017-gje.jpg
Dunlewey-06-Spinnerin-2017-gje.jpg
Dunlewey-10-Spinnerin-2017-gje.jpg
Dunlewey-14-Weberin-2017-gje.jpg
Dunlewey-30-Esel-2017-gje.jpg
Dunlewey-36-Esel-2017-gje.jpg


## Féach freisin

* Gaoth Dobhair agus an ceantar máguaird

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Teach Dhún Lúiche: físeán 3:15 TG4

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Catagóir:Gaoth Dobhair agus an ceantar máguaird
Fathain

Baile i gContae Dhún na nGall in Éirinn is ea **Fathain**. Tá 569 duine ina gcónaí ann i 2011.


Fahan-02-Cloghans-Beehives-1989-gje.jpg
Fahan-04-Cloghans-Beehives-1989-gje.jpg
Fahan-06-Cloghan-Beehive-1989-gje.jpg
Fahan-08-Cloghans-Kueste-1989-gje.jpg


Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Gleann Cholm Cille

Baile in Éirinn is ea **Gleann Cholm Cille**. Tá sé suite sa Ghaeltacht in iardheisceart Chontae Dhún na nGall. mion|Gleann Cholm Cille i 1914|cléSa bhliain 2016, bhí 217 daoine ina gcónaí ann (238 in 2006; 2011 in 2011). Taispeántar sonraí fá dtaobh d'athruithe ar an daonra sa tábla seo thíos:

## Ionaid agus áiseanna
Tá ceanncheathrú Oideas Gael suite sa bhaile, chomh maith leis *An Clachán*, díol turasóireachta a thaispeánas an saol mar a bhí sna 18ú, 19ú agus 20ú céadta in Iarthar Dhún na nGall, chomh maith le siopa ceardaíochta agus caifé a bheith ann. Ritheann an cosán siúlóide *Conair Cholm Cille* tríd an bhaile fosta.

## Leabhair
* Watson, Seosamh, eag. (1989). *Oidhreacht Ghleann Cholm Cille*. An Clóchomhar Tta.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
An Machaire

Baile beag i gContae Ard Mhacha in Éirinn is ea **An Machaire** (Béarla: Maghery). **An Machaire Grianáin** a thugtaí air fosta. Tá tuairim is 200 duine ina gcónaí ann.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
Mainéar Uí Chuinneagáin

mion|Tithe i Mainéar Uí Chuinneagáin
Baile i gContae Dhún na nGall in Éirinn is ea **Mainéar Uí Chuinneagáin** ().

Sa bhliain 2016, bhí 675 dhuine ina gcónaí sa bhaile. Déantar cur síos ar athruithe ins an daonra ins na blianta anuas ins an tábla seo thíos:



## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Mín an Lábáin

Sráidbhaile i gContae Dhún na nGall in Éirinn is ea **Mín an Lábáin** (Béarla: *Church Hill*).
Tá sé suite 8 míle (13 km) ó Leitir Ceanainn. Tá oifig an phoist, siopa eischeadúnais, bialann beir leat, seomra tae, agus dhá theach tábhairne i Mín an Lábáin. Tá an eaglais Chaitliceach suite míle ar shiúl agus tá Eaglais na hÉireann laistigh den sráidbhaile féin.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Tamhnach an tSalainn

Is baile í **Tamhnach an tSalainn**, nó **Moin Séarlas** uaireanta (*Mountcharles* as Béarla) i gContae Dhún na nGall, Éire.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Na Cealla Beaga

Is baile i gContae Dhún na nGall in Éirinn iad **na Cealla Beaga**. Tá an baile suite ar chósta theas an chontae. Sa bhliain 2011, bhí 1,297 duine ina gcónaí sa bhaile, ardú 17 nduine (+1.3%) ó 2006. Tá an baile fosta ar cheann de na poirt iascaireachta is mó in Éirinn.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Na Dúnaibh

Is sráidbhaile agus baile fearainn in Éirinn iad **na Dúnaibh**. Príomhbhaile Ros Goill i nGaeltacht Chontae Dhún na nGall atá ann.
clé|mion|1910

## Naisc
* fishingdonegal.com 
* CLG na nDunaibh
* HMS Laurentic 

## Tagairtí
* 

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Na Frosa

Is sráidbhaile beag in Éirinn iad **na Frosa**. Tá an baile suite in iarthuaisceart na tíre láimh le baile Dhún na nGall i ndeisceart Chontae Dhún na nGall ar bhóthar an R262. Tá cónaí ar Mary Coughlan sa cheantar.
clé|mion|Na Frosa (R262)

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Port na Bláiche

Sráidbhaile in Éirinn, in iarthuaisceart Chontae Dhún na nGall, is ea **Port na Bláiche**. Tá sé suite ar an bhruach thiar de Chuan na gCaorach. Téann an bóthar N56 tríd. 

Tarraingíonn tránna agus góilíní na háite turasóirí, go mór mhór as Tuaisceart na hÉireann, sa samhradh. Ní féidir cuid de na tránna a bhaint amach ach de chois nó ar bhád.

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Port Nua

Tá níos mó ná baile amháin ann leis an ainm **Port Nua** nó **An Port Nua**:
* An Port Nua (Tiobraid Árann)
* Port Nua (Dún na nGall)
* Port Nua (Maigh Eo)
Ráth Bhoth

Baile in Éirinn is ea **Ráth Bhoth** (Béarla: *Raphoe*). Tá sé suite i gContae Dhún na nGall, Cúige Uladh. 
thumb|left|Ráth Bhoth

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Catagóir:Bailte le ardeaglaisí in Éirinn
Ráth Maoláin

Baile i gContae Dhún na nGall is ea **Ráth Maoláin**. Tá cáil aige mar phointe imeachta na dtaoiseach Gaelach, Aodh Ó Néill, Ruairí Ó Domhnaill agus Cúchonnacht Mag Uidhir, a d'imigh den Éirinn i 1607 san eachtar a dtugtar Teitheadh na nIarlaí uirthi. Tá sé suite in aice le Loch Súilí: tá trá ag an bhaile, agus is é pointe imeachta thiar Charrchaladh Loch Súilí é, carrchaladh a dhéanas an t-aistear i rith na míonna samhraidh idir Ráth Maoláin agus Bun Cranncha, ar thaobh oirthearach na locha.

Sa bhliain 2016, bhí 493 daoine ina gcónaí sa bhaile; maolú 25 daoine (-4.8%) ó 2011. Déantar cur síos ar athruithe ar an daonra sna blianta anuas sa tábla seo thíos:

## Iompar
Ritheann an bus 300, arna hoibriú ag TFI Local Link, seacht lá sa tseachtain idir Leitir Ceanainn, Ráth Maoláin, agus Teach Solais Fhánada, trí Ráth Mealtain, an Cheathrú Chaol, Port an tSalainn agus Baile Láir.

## Gailearaí

Íomhá:Rathmullan Beach, Co. Donegal - geograph.org.uk - 1386411.jpg|Ráth Maoláin, feicthe ón trá
Íomhá:Dealbhóireacht Teithite na nIarlaí ag Ráth Maoláin.jpg|Dealbhóireacht i Ráth Maoláin le Teitheadh na nIarlaí a chomóradh
Íomhá:"Flight of the Earls" sculpture, Rathmullan (2) - geograph.org.uk - 2590186.jpg|Dealbhóireacht i Ráth Maoláin le Teitheadh na nIarlaí a chomóradh


## Féach freisin

* Imeacht na nIarlaí

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Srath an Urláir

Baile in Éirinn is ea **Srath an Urláir** (Béarla: *Stranorlar*) in oirthear Chontae Dhún na nGall, agus é suite cois Abhainn na Finne. Taobh eile den abhainn tá Bealach Féich, agus lena chéile tugtar 'An Cúpla' (nó *The Twin Towns* as Béarla) ar an dá bhaile. Idir an dá bhaile, bhí 4,852 dhuine ina gcónaí sa bhliain 2016, an uimhir chéanna go díreach mar a bhí sa bhliain 2011.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
An Carn, Contae an Chláir

Sráidbhaile i gContae an Chláir is ea **an Carn**. Bhí 106 ina gcónaí ann i 2011.

Cassidy's pub and restaurant, Carran, Co. Clare - geograph.org.uk - 250624.jpg
Carran polje in the central Burren - geograph.org.uk - 65555.jpg
Carran-church-ruins.jpg
Exterior Temple Cronan.JPG|Teampall Chrónáin


## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Chláir
Dúire

Sráidbhaile agus paróiste dlí in Éirinn is ea **Dúire**. Tá sé suite i gContae an Chláir. Tagann an t-ainm as "dubh rath". "Doora" ainm na háite i mBéarla. Tá ionad marcaíochta i nDúire a bhfuil clú air.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Chláir
An Abhainn Dubh, Contae Loch Garman

Baile i gContae Loch Garman in Éirinn is ea **An Abhainn Dubh**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Bun Clóidí

mion|Cearnóg an Mhargaidh, Bun Clóidí 
Baile i dtuaisceart Chontae Loch Garman é **Bun Clóidí**, ar a dtugtaí Newtownbarry tráth (go dtí 1950). Tá an baile suite ag bun Stua Laighean agus ar an Sláine. Tá an chuid is mó den bhaile suite i gContae Loch Garman, ach tá ceantar beag suite i gContae Cheatharlach. Trasnaíonn an R746 agus N80 i lár na baile.

## Logainm
I rith an 17ú céad, athraíodh an t-ainm ó Bun Clóidí go dtí Newtownbarry, ach filleadh ar ais go dtí a bhunainm sa 20ú céad. Rinneadh an t-athrú oifigiúíl sa bhliain 1950.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh idirlín an bhaile. Arna rochtain ar 30 Aib. 2016
Dún Canann

i gContae Loch Garman in Éirinn is ea **Dún Canann**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
An Blaic

Is sráidbhaile teorann é in iarthar Chontae an Chabháin in Éirinn is ea **An Blaic.** Tá sé suite ar an bpríomhbhóthar náisiúnta N16, díreach trasna na teorann ó shráidbhaile Beal Cú, Contae Fhear Manach. 



## Féach freisin
* Séamus Ó hUltacháin

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Chabháin
Dún Cionnaola

Baile beag in Éirinn is ea **Dún Cionnaola** suite i gContae Dhún na nGall. Tá an sráidbhaile lonnaithe 11 míle ón mbaile Dún na nGall agus 6 míle ó Na Cealla Beaga.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Roman Polański

Stiúrthóir agus léiritheoir scannán Polannach é **Roman Rajmund Polański** a rugadh i bPáras na Fraince ar 17 Lúnasa 1933 do thuismitheoirí Polannacha. Chuaigh siad ar ais go dtí an Pholainn go gairid roimh thús an Dara Cogadh Domhanda. Cé gur de phór na nGiúdach a bhídís tháinig siad slán ón Uileloscadh. Thosaigh sé a ghairmréim leis an scannán *Nóż w wodzie* ("Scian san uisce") sa Pholainn sa bhliain 1962. 

Faoin am chéanna, chuaigh sé go dtí an Fhrainc, áit a ndearna sé cúpla scannán, ach bhí sé barúlach nach raibh gnó na scannánaíochta sa tír sin fáilteach roimh scannánaí nua ón gcoigríoch, agus sa bhliain 1965, d'aistrigh sé go Sasana. Rinne sé scannáin ansin i gcomhoibriú leis an scriptscríbhneoir Francach Gérard Brach: *Repulsion* sa bhliain 1965, *Cul-de-Sac* sa bhliain 1966, agus *The Fearless Vampire Killers* sa bhliain 1967. Ina dhiaidh sin, chuaigh Polański go dtí na Stáit Aontaithe. 

Ba é *Rosemary's Baby* an chéad scannán a stiúir sé thall ansin. Sa bhliain 1969, mharaigh Charles Manson agus a lucht leanúna Sharon Tate, an t-aisteoir óg mná a raibh Polański pósta uirthi ag an am. Ina dhiaidh sin, thréig Polański na Stáit Aontaithe go ceann tamaill, agus d'fhill sé ar an Eoraip. Chuaigh a leagan de thragóid Mhic Bheatha le William Shakespeare ar an scáileán sa bhliain 1971. Bhí na léirmheastóirí idir dhá chomhairle faoi chomh lán le foréigean a bhí an scannán, chomh maith leis an léiriú nua-aimseartha a bhí ag an stiúrthóir ar an dráma - léiriú a bhí go mór faoi thionchar an amharclannaí Pholannaigh Jan Kott agus a leabhair *Szekspir współczesny* ("Shakespeare comhaimseartha").

Rinne sé ionsaí gnéis ar pháiste 13 bliain d'aois i Los Angeles sa bhliain 1977.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:Aisteoirí Francacha
Catagóir:Daoine as Páras
Catagóir:Éigneoirí
Catagóir:Fir
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Marthanóirí ón Uileloscadh
Catagóir:Scríbhneoirí Francacha
Catagóir:Scríbhneoirí Giúdacha
Catagóir:Scríbhneoirí Polannacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Francacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Polannacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán uafáis
Bod bréige

[130px|right|thumb|Bod bréige déanta as [sileacan]]
Is áis ghnéasach é **bod bréige** (nó **bréagbhod** nó **dioldó**) a úsáidtear chun glacaireacht a dhéanamh. Tá an chosúlacht ann go raibh sé in úsáid thar tréimhse chianaosta, b'fhéidir ar feadh 30,000 bliain.

## Tagairtí

Catagóir:Earótachas
Catagóir:Gnéasacht an duine
Merseburg

Is cathair sa Ghearmáin í **Merseburg**. Tá an chathair suite i ndeisceart na Sacsaine-Anhalt cois Saale, craobh-abhainn de chuid na habhann úd Eilbe.

Is í Merseburg príomhchathair cheantair *Saalekreis* agus tá 36,075 duine ina gcónaí sa chathair (2008).

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Gearmáine
Oileán na Cásca

Is oileán san Aigéan Ciúin é **Oileán na Cásca** (Rapa Nui: *Rapa Nui*, Spáinnis: *Isla de Pascua*). Tá an t-oileán faoi rialú na Sile. Tá Oileán na Cásca suite sa phointe is faide soir ó dheas den "Triantán Polainéiseach" in oirdheisceart an Aigéin Chiúin. Tá clú ar Oileán na Cásca mar gheall ar na míle dealbh mhóra (nach mór) a thóg an pobal Rapa Nui ann agus ar a dtugtar *moai*. Sa bhliain 2017, bhí timpeall ar 7,750 duine ina gcónaí ann.

Catagóir:An tAigéan Ciúin
Catagóir:An tSile
Staimín

deas|250px|thumb|Staimín
Is é an **staimín** an t-orgán fireann i mbláth, filiméad cosúil le gas,
ag iompar antar cosúil le saic atá lán de phailin. San iomlán, cumann
an struchtúr seo an t-aindréiciam, an tríú fáinne sa bhláth. Athraíonn
a líon is a n-eagrú sainiúil sa bhláth ó chlann go clann.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cearnóg Trafalgar

Tá **Cearnóg Trafalgar** suite i gCathair Westminster, Londain. 

Ar an 13 Meán Fómhair 2025, labhair Musk ag agóid ollmhór i gCearnóg Trafalgar, Londain in éineacht le Tommy Robinson, agóidí i bhfad amach ar an eite dheis.  Thug Musk foláireamh go bhfuil an Bhreatain Mhór ag titim as a chéile  

## Féach freisin

* An Gailearaí Náisiúnta

## Tagairtí

Catagóir:Cathair Westminster
Catagóir:Cearnóg Trafalgar
Catagóir:Londain
Catagóir:Ceantair Londan
Catagóir:Geografaíocht Londan
Arthur Guinness

Fiontraí, grúdaire agus daonchara Éireannach ab ea **Arthur Guinness** (timpeall 28 Meán Fómhar 1725 – 23 Eanáir 1803) *(Gaeilge: Art Mac Aonasa* nó *Mac Aonghusa* scaití*).* Bhunaigh sé an comhlacht grúdaireachta Guinness sna 1700idí.

I 1752, agus é 27, thiomnaigh athair baistí Guinness, Arthur Price (agus Ardeaspag Eaglais na hÉireann), £100 do Arthur Guinness ina uacht bháis. 
clé|mion|Bhí cónaí air ar Shráid Thomáis
Bhunaigh Arthur grúdlann sa bhliain 1755 i Léim an Bhradáin, Contae Chill Dara, díreach 17km ó Bhaile Átha Cliath. Ansin cheannaigh sé léas eile ar shuíomh in aice láimhe, ó George Bryan (ó Philadelphia).

In 1759, chuaigh Guinness chuig Baile Átha Cliath. Thóg Arthur léas 9,000 bliain ar an ngrúdlann 4 acra a bí ann ó na 1600idí ag Geata Naomh Séamus ó shliocht Sir Mark Rainsford ar chíos bliantúil £45.

## Cúlra
Níl mórán ar eolas againn faoi áit agus dáta breithe Guinness. Aa bhliain 1991 roghnaigh an comhlacht Guinness, an dáta, 28 Meán Fómhair 1725 mar lá breithe Arthur.

I 1761, phós sé Olivia Whitmore i Séipéal Naomh Máire, Baile Átha Cliath

Tá sé scríofa ar a leac uaighe in Uachtar Aird, Contae Chill Dara, gur éag sé ar an 23 Eanáir 1803, agus in aois a 78 mbliana dó.  
## Leabhair
* Guiness, Patrick (2007). *Arthur's Round: The Life and Times of Brewing Legend Arthur Guinness*. Peter Owens Publishers, Londain.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1725
Catagóir:Básanna i 1803
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daonchairde Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Catagóir:Muintir Guinness
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Cuán mara

Is Echinoidea é an **cuán mara**, inveirteabrach muirí cruinneogach cuasach, de ghnáth. Tugtar **gráinneog trá** nó **carbhán carraige** air freisin. An cholainn déanta as plátaí cnámharlaigh, siúnta le chéile, ag iompar spíonta inghluaiste. An t-anas ar an dromchla uachtarach de ghnáth, agus an béal ar an dromchla íochtarach. Tugtar *laindéar Arastatail* ar an ngaireas casta giall. Beathaíonn sí trí chartadh, iníor nó ionghabháil dríodair. Timpeall 950 speiceas beo ann, agus timpeall 5,000 speiceas iontaisithe. Sliogiasc coitianta ar chósta na hÉireann. Tá cineál amháin ann a bhfuil cruth liathróide air agus é clúdaithe le deilgíní corcra. An-tóir ag Seapánaigh is Francaigh ar an gceann seo mar bhia: na heochraí milse a itear. Tá eolaithe in Éirinn ag déanamh dianstaidéir air agus é mar aidhm acu iad a chur ag síolrú is ag fás sa ghorlann.

Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an gcuán mara ina leabhar *[[Cladaí Chonamara]]*:

## Tagairtí

Catagóir:Echinoidea

Catagóir:Echinoidea
Dún Fionnachaidh

mion|Príomhshráid Dhún Fionnachaidh
Baile i gContae Dhún na nGall is ea **Dún Fionnachaidh**.



## Tábla Daonra
Déantar achoimre ar athruithe sa daonra idir 2006 agus 2016 seo sa tábla seo thíos:

mion|Bá Dhún Fionnachaidh


## Tagairtí

Dún Fionnachaidh
Saifír

clé|200px|thumb|Saifír
Is geam gorm trédhearcach í an **tSaifír**. 

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Catagóir:Cloch
Faireog thímis

Is orgán speisialaithe í an **fhaireog thímis** sa chóras imdhíonachta i veirteabraigh, a luíonn sa chuid uachtarach den chliabhrach i mamaigh gar do na fuileadáin mhóra is an croí. Braitheann a chruth is a mhéid ar na struchtúir mórthimpeall air. I ndaoine, athraíonn a mhéid go mór ó dhuine go duine comhaoiseach. Ag breith an linbh bíonn meáchan timpeall 13 g aige, fásann sin go leanúnach go dtí timpeall 37 g ag teacht in oirbheart, agus cúlaíonn go mall leanúnach ina dhiaidh sin. De réir dealraimh, tá baint dhlúth aige le cealla an chórais imdhíonaigh. Is gá é don leanbh nuabheirthe d'fhorbairt fíocháin liomfóidigh is inniúlachta imdhíonaí. Sa duine fásta baineann sé le táirgeadh limficítí, cuid díobh a tháltar isteach in imshruthú na fola, ach an chuid is mó a mhilltear taobh istigh den fhaireog féin. Go luath i saol duine, déanann cealla réamhtheachtacha imirce ó smior na gcnámh isteach sa tímeas, áit a n-aibíonn siad ina T-limficítí (T-chealla) a mbíonn dualgas orthu maidir le himdhíonacht na gceall. 

## Tagairtí

Catagóir:Faireoga
Catagóir:Córas inchríneach
Faireog aidréineach

Bíonn **faireog aidréineach** suite ar barr gach duáin.

## Tagairtí

Catagóir:Faireoga
Catagóir:Abdóman
Catagóir:Córas inchríneach
Dronuilleog

[250px|thumb|Dronuilleog [gorm]]

Is cruth plánach le ceithre taobh agus ceithre dronuillinn í an **dronuilleog**. Bíonn na taobhanna cóngaracha éagothrom agus na taobhanna urchómhaireacha cothrom. 
 
## Tagairtí

Catagóir:Cruthanna
Hadrón

Sa bhfisic cháithníní, is éard is **hadrón** ann (Sean-Ghréigis: **', **', “storrúil, tiubh”) ná cáithnín déanta de chuairc, coinnithe le chéile ag an bhfórsa láidir (sa dul céanna, is a mbíonn móilíní á gcoinneáil le chéile ag lucht leictreach). Bíonn hadróin rangaithe ina dhá theaghlach: baróin (déanta de thrí chuarc), agus méasóin (déanta as cuarc amháin agus frithchuarc amháin).

Is iad an dá chineál hadrón is aithnidiúla ná prótóin agus neodróin (dís ina bharóin), agus bíonn fáil orthu sa núicléas adamhach. 
Bíonn na hadróin go léir, seachas prótóin, éagobhsaí agus tagann meath ar a gcáithníní — bíonn neodróin, áfach, cobhsaí nuair a fhaightear iad taobh istigh den núicléas adamhach. Is iad na cineálacha méasón is aitheanta na pióin agus céóin, thángthas orthu i rith turgnamh gha chosmaigh, sna 1940í déanacha agus go luath sna 1950í. Tá líon mór hadrón ann áfach — fionnadh cuid mór acu go dtí le déanaí. 

Féadfar cineálacha eile hadrón a bheith ann, mar shampla teitreachuairc (nó, níos ginearálta, méasóin andúchasacha) agus peinteachuairc (baróin andúchasacha), ach níl bhfuarthas aon fhianaise chinntitheach gur ann dóibh fós.
## Tagairtí


Catagóir:Fisic cháithníní
Catagóir:Fisic núicléach
Traipéisiam

Is ceathairshleasán le péire amháin taobhanna comhthreomhar é **traipéisiam**. 

## Tagairtí

Catagóir:Cruthanna
Hyde Park, Londain

Is ceann de na páirceanna is mó atá suite i gCathair Westminster í **Hyde Park**. 

## Féach freisin

* Buamáil Hyde Park agus Regent's Park (1982)
*Páirc Regent

## Tagairtí

Catagóir:Cathair Westminster
Catagóir:Páirceanna i Londain
Slua

deas|250px|thumb|Slua
Is líon mór daoine ina seasamh le chéile é **slua**. 

Catagóir:Socheolaíocht
Piocóid

Is éard is **piocóid** ann ná uirlis a bhfuil soc caol iarainn uirthi a úsáidtear chun carraigeacha nó talamh crua a bhriseadh.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí láimhe
Luasaire cáithnín

thumb|Luasaire 2 MeV líneach Van de Graaff, de chuid na 1960í, a osclaíodh i gcomhair cothabhála
Is **luasaire cáithnín** é an cioglatrón a bhíonn in úsáid go minic le prótóin a
luasghéarú. Bíonn na cáithníní á luasghéarú agus iad ag dul idir
dhá leictreoid darb ainm “dee-nna”.

Catagóir:Luasaire cáithnín
Jim Marshall (grianghrafadóir)

Grianghrafadóir, go minic de roc-réaltaí, ba ea **James Joseph Marshall** (3 Feabhra 1936, Chicago, Illinois , - 24 Márta 2010, Cathair Nua-Eabhrac, Nua-Eabhrac ).

Cheannaigh sé a chéad cheamara nuair a bhí sé fós ag freastal ar ardscoil agus thosaigh sé ag doiciméadú ceoltóirí agus ealaíontóirí i San Francisco. Tar éis roinnt blianta ar sheirbhís san aerfhórsa, tháinig sé ar ais agus bhog sé go Nua-Eabhrac. Ba é Marshall an t-aonú duine a tugadh cead dó dul ar gcúl an stáitse le linn cheolchoirm dheireanach 'The Beatles' i bPáirc Ndlstyak, San Francisco, 29 Lúnasa 1966, agus bhí sé ina phríomh-ghrianghrafadóir ag Féile Woodstock sa bhliain 1966. 

I measc na grianghraif is cáiliúla a ghlac sé bhí pictiúr de Jimi Hendrix agus é i mbun a ghiotár a dhó ag Popfhéile Monterey sa bhliain 1967, pictiúr de Janis Joplin ina suí ar chochall ghluaisteáin "VW Beetle" agus a lámha ar oscaile amach aici, ag Pálás na Mínealaíon, San Francisco, sa bhliain 1968, an pictiúr de Johnny Cash ag luascadh a mhéar le linn léirithe i San Quentin, California, sa bhliain 1969. Ghlac Marshall ealaíontóirí eile freisin, m.sh. Jim Morrison agus a bhanna The Doors, Miles Davis, Brian Wilson, an banna Led Zeppelin, an banna an Rooling Stones, Ray Charles, an bhanna The Who, Bob Dylan, John Coltrane agus níos mó.

Lean Marshall ar aghaidh ag obair go dtí go bhfuair sé bás, agus thóg sé grianghraif d'ealaíontóirí, mar shampla Lenny Kravitz, Red Hot Chili Peppers, Ben Harper agus daoine eile. 

Bhí cáil air as a phearsantacht bhríomhar. Chónaigh sé i gCalifornia, ach fuair sé bás i Nua-Eabhrac ar thuras ina raibh sé i gceist aige labhairt i gceantar SoHo.

Toisc nach raibh aon leanaí aige, deireadh sé "níl aon pháistí agam," "Is iad mo ghrianghraif mo chlann."  

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2010
Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Grianghrafadóirí Meiriceánacha
Eangach thagartha náisiúnta na hÉireann

Is é **Eangach thagartha náisiúnta na hÉireann** an córas eangach thagartha a úsáidtear i bPoblacht na hÉireann agus i dTuaisceart Éireann. Sa chóras seo roinntear Éire i 25 bosca, gach ceann 100 km ar fhad agus 100 km ar leithead. Tugtar litir do gach bosca.

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Cartagrafaíocht
Airde (geografaíocht)

Is é **airde** suíomh geografach ná airde an suíomh os cionn pointe tagartha seasta, de ghnáth meánleibhéal na mara. Úsáidtear airde agus tú ag tagart do phointí ar dhromchla an domhain.

Catagóir:Tíreolaíocht fhisiceach
Catagóir:Topagrafaíocht
Paincréas

thumb|223x223px|Paincreás|cléFaireog bhog mhór is ea an **Paincréas** (nó an briseán milis nó dúlia as Gaeilge), sa chóras díleáite agus inchríneach de chuid na veirteabraigh.  Tá an Paincreás déanta as leadhbhanna beaga, a bhaineann le conair an bhia i veirteabraigh le gialla. 

### Cuma
I ndaoine bíonn sé 12- 1 5 cm ar fhad, ar bhalla cúil an bhoilg os comhair an dá veirteabra lumbacha uachtaracha, ag síneadh ar chlé.

### Táil
Táirgeann sé tail, idir inchríneach is eiscríneach. Tá na hailbheolais táil (an chuid eiscríneach) agus insíní Langerhans (an chuid inchríneach) ann. 
clé|mion
Tálann na hailbheolais táil meascán bunata d'einsímí díleácha (na súlaigh phaincréasacha) a ritheann isteach sa dúidéineam. 

### Feidhm
Téann na heinsímí seo i bhfeidhm ar charbaihiodráití, ar phróitéiní, agus ar shaillte. 

Sintéisíonn is tálann insíní Langerhans (a mbíonn cealla A, B is D iontu i ndaoine) honnóin a bhfuil róI acu i meitibiliú na gcarbaihiodráití.
mion|220x220px|clé
Feidhmíonn an Paincréas mar fhaireog inchríneach, ag táirgeadh hormóin tábhachtacha, lena n-áirítear inslin, glúcagón, agus somatostaitin, agus chomh maith mar fhaireog eisicríneach, ag tál súlach paincréasach ina bhfuil einsímí dhíleácha a théann trí dhuchtanna beaga isteach sa stéig. 

## Tagairtí

Catagóir:Paincréas
Catagóir:Orgáin
Romford

Is baile mór é **Romford**, suite i Havering, Londain Thoir, 22.7km ó Charing Cross  i gContae Essex. Bhí córas bóthar maith aige. D'oscail an stáisiún traenach i 1839.  

In éineacht le fás na mbruachbhailte i Londain sa 20ú haois, mhéadaigh an daonra go suntasach i Romford freisin.  

## Logainmníocht

Tá Romford luaite i 1177 mar Romfort, as na focail sean-Bhéarla 'rūm' agus 'ford'. Ciallaíonn sé sin ná "áth leathan". 

## Stair

D'fhás an bhaile sna Meánaoiseanna ar an bpríomhbhóthar go Londain. Bhí margadh Romford bunaithe i 1247.  

Thóg an Middlesex and Essex Turnpike Trust i 1721 agus na cóistí sna 18ú haois.  

D'oscail an stáisiún traenach i 1839. Tháinig an Star Brewery ansin. Ar dtús bhí seirbhísí ag Eastern Counties Railway idir Mile End agus Romford, fiú go Brentwood agus go Shoreditch i 1840. D'oscail South Street i 1892 ar an líne Londain, Tilbury and Southend go Upminster agus Grays, go dugaí i dTilbury. 

Tógadh The Liberty Shopping Centre sna 1960idí. D'oscail The Mall i 2006; agus The Brewery i 2000, ar an suíomh an sean Star Brewery. 

## Tagairtí

Catagóir:London Borough of Havering
Hornchurch

Is baile é **Hornchurch** atá suite sa bhuirg Havering, Londain Thoir. I ndaonáireamh na bliana 2011 fuarthas 63,583 duine ina gcónaí ann.
 

Catagóir:London Borough of Havering
Líoma (toradh)

Is toradh é an **líoma**. Ceann de na torthaí citris atá ann, ach is ar éigean is féidir a rá gurb ionann iad mar chineál na saothróga éagsúla a dtugtar líomaí orthu sa ghnáthchaint. Go bunúsach, is líoma é an toradh citris a bhfuil dath glas air agus blas searbh ann, agus é 3-6 ceintiméadar ar trastomhas. Úsáidtear líomaí mar spíosra: go tipiciúil cuirtear sliseoga líoma le manglaim alcólacha. 

Catagóir:Torthaí
Córas matánchnámharlaigh an duine

Is éard is **córas matánchnámharlaigh** ann (ar a dtugtar freisin an córas gluaisluaile) ná córas orgáin a thugann d'ainmhithe (lena n-áirítear an duine) an cumas chun gluaiseacht, ag baint úsáide as an córas cnámhra-mhatánachna. Soláthraíonn an córas matánchnámharlaigh foirm, tacaíocht, cobhsaíocht, agus gluaiseacht don chorp.

Tá sé comhdhéanta de chnámha (an cnámharlach), mhatáin, loingeán, teannáin, ballnaisc, ailt, agus fíochán tacaíochta (an fíochán a thacaíonn agus táthaíonn fíocháin agus orgáin le chéile). I measc na príomhfheidhmeanna a bhíonn ag an gcóras matánchnámharlaigh tá; tacaíocht a thabhairt don chorp, deis a thabhairt don chorp gluaiseach, agus orgán a ríthábhachtach a chosaint. Feidhmíonn an cnámharlach mar príomh-chórais stórála an choirp faoi choinne chailciam agus fhosfair agus coinníonn sé comhpháirteanna chriticiúil den chóras fuilghinte.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Fiseolaíocht
Veselin Topalov

thumb|Veselin Topalov sa bhliain 2005.|cléIs imreoir fichille Bulgárach é **Veselin Topalov**. Rugadh é ar an 15 Márta 1975. Is ardmháistir agus iarchuradh domhanda FIDE é.

Bhuaigh Topalov craobh dhomhanda FIDE sa bhliain 2005 ach d'aithnití Vladimir Kramnik, an curadh domhanda clasaiceach, ag an am céanna. Chaill Topalov an chraobh i gcluiche conspóideach in éadan Kramnik sa bhliain 2006, chluiche chun curadh domhanda amháin a aimsiú.

Bhain Topalov ceart cur ar Viswanathan Anand chun an chraobh dhomhanda a athghabháil tar éis dó an ceann is fearr a fháil ar Ghata Kamsky i gcluiche sa bhliain 2009. Tharla an cluiche idir Topalov agus Anand i gcathair Sóifia i mí Aibreáin agus mí Bealtaine 2010. Bhuaigh Anand an cluiche deireanach ar 11 Bealtaine 2010 chun an bua a fhail (6.5-5.5).

## Féach freisin

* Imreoirí fichille

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí fichille
Catagóir:Daoine Bulgáracha
Litríocht na Sualainnise

right|thumb|280px|Litreacha na haibítre Sualainnise
Is í **litríocht na Sualainnise** an litríocht a scríobhtar trí mheán na Sualainnise, an ceann is líonmhaire cainteoirí de na teangacha Lochlannacha. Scríobhtar litríocht sa teanga sa tSualainn agus san Fhionlainn.

Is é an téacs liteartha is sine atá againn sa teanga ná *Rökstenen*, nó an chloch rúnach ó Rök. Ba iad na hUigingigh a ghrean an chloch seo, timpeall na bliana 800 AD. I dtús na 12ú haoise, chuaigh an tSualainn le Críostaíocht, agus ina dhiaidh sin, ba iad na manaigh sna mainistreacha a rinne an chuid ba mhó den scríbhneoireacht, agus ba í an Laidin an teanga ab fhearr leo a úsáid, ní nach ionad. Níor bhláthaigh an teanga i gceart roimh an Athrú Creidimh, nuair a tháinig aistriúchán nua den Bhíobla i gcló (sa bhliain 1541), nó bhí caighdeánú na teanga de dhíth le haghaidh an aistriúcháin. Is gnách "Biobla an Rí Gustavus Vasa" a thabhairt ar an mBíobla seo.

Nuair a chuaigh an t-oideachas i bhfairsinge agus an tsochaí chun saoltachta, tháinig tuilleadh forbartha ar an litríocht Sualainnise. Ba é Georg Stiernhielm (1598-1672) a chuir tús leis an bhfilíocht chlasaiceach sa teanga. Meastar gurbh é Johan Henric Kellgren (1751-1795) an chéad scríbhneoir próis a raibh tuiscint aige do stíl líofa dhúchasach na Sualainnise. Maidir le Carl Michael Bellman (1740-1795), scríobh sé amhráin ólacháin a bhfuil ráchairt orthu i gcónaí, agus ba é August Strindberg (1849-1912) an chéad scríbhneoir réalaíoch criticiúil. Glactar leis gurbh é saothar Strindberg a thosaigh briseadh mór an nua-aoiseachais, *det moderna genombrottet*, i litríocht na Sualainne.

Ba í Selma Lagerlöf a bhain amach Duais Nobel na Litríochta sa bhliain 1909, agus bronnadh an duais ar Shualannach eile, Pär Lagerkvist, sa bhliain 1951. Saothar tábhachtach i stair litríocht na Sualainne atá sa tsraith ceithre úrscéal a scríobh Vilhelm Moberg (1898-1973) faoi chinniúint na Sualannach a chuaigh ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe: *Utvandrarna* (Na hEisimircigh)/*Invandrarna* (Na hInimircigh)/*Nybyggarna* (An Lucht Míntíreachais)/*Sista brevet till Sverige* (An Litir Dheireanach go dtí an tSualainn). 

Le déanaí, is iad na scríbhneoirí scéalta bleachtaireachta is mó a thabhaigh clú sa tSualainn, ar nós Henning Mankell agus Stieg Larsson. Tá clú domhanda ar Astrid Lindgren freisin, a scríobh a lán scéalta do pháistí lá a saoil.

Maidir leis na scríbhneoirí Sualainnise ón bhFionlainn, bhí ról tábhachtach acusan i stair liteartha na teanga chomh maith. Bhí an-ráchairt ar dhánta rómánsúla Johan Ludvig Runeberg faoi chogadh na Fionlainne a d'fhág an Fhionlainn ina cúige Rúiseach sa bhliain 1809. Scríbhneoir tábhachtach eile a bhí i Zachris Topelius, a bhreac síos úrscéal mór millteanach - nó sraith scéalta eipiciúla ab fhearr a rá - faoi stair na Fionlainne agus na Sualainne, *Fältskärns berättelser* ("Scéalta an Mháinlia Airm"). Fuair an banfhile Edith Södergran bás go hóg, ach thabhaigh sí clú síoraí mar cheannródaí don fhilíocht nua-aimseartha Sualainnise.

Catagóir:Litríocht na Sualainne
Catagóir:Litríocht na Fionlainne
Catagóir:An tSualainnis
Sualainnis
Matán

thumb|200px|Na matáin ar gcúl.Is éard is **matán** ann (ón Laidin *musculus*) ná fíochán crapthach ainmhithe a d'éirigh ón tús ó chiseal méisideirmeach ghaschealla suthacha. Bíonn filiméid chrapthacha sna matánchealla a bhogann thart ar a chéile agus a athraíonn méid na gceall. Tá siad aicmithe mar mhatáin cnámharlacha, cairdiacha, agus míne. Is í an fheidhm atá acu ná fórsa a tháirgeadh agus gluaisne a chur ar bun. Is féidir le matáin an orgánach féin nó na horgáin inmheánacha a bhogadh. Tarlaíonn crapadh sna matáin cairdiacha agus míne gan smaoineamh comhfhiosach agus bíonn an cur chuige seo riachtanach don bheatha. Mar shampla, crapann an croí agus iompraíonn bia ó bhéal go goile trí imfháscadh (gníomhaíocht mhatánach). Úsáidtear crapadh deonach na matán cnámharlacha chun an corp a bhogadh agus is féidir iad a rialú go mion.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Córas cnámhra-mhatánach
Catagóir:Fíocháin
Córas limfeach

Is éard is **an córas limfeach** ann, sna veirteabraigh, ná líonra de seolphíobáin a iomparaíonn leacht soiléir ar a dtugtar limfe. Cuimsíonn sé chomh maith an fíochán limfeach tríd a dtaistealaíonn an limfe. [thumb|200px|left|[Olaus Rudbeck sa bhliain 1696]]

[mion|clé|150px|[Thomas Bartholin]]

Faightear fíochán limfeach i go leor orgáin, go háirithe sna nóid limfe, agus sna céislíní. Clúdaíonn an córas freisin na struchtúir atá tiomnaithe le cúrsaíocht agus le táirgeadh limficítí, lena n-áirítear an liathán, an fhaireog thímis, an smior agus an fíochán limfeach a bhaineann leis an gcóras díleáite. Ba iad Olaus Rudbeck agus Thomas Bartholin, go neamhspleách óna chéile, a rinne cur síos ar an gcóras limfeach.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Achoimre an chórais (*[[Béarla]]*)

Catagóir:Limfe
Catagóir:Corp an duine
Catagóir:Córas limfeach
Catagóir:Anatamaíocht
Catagóir:Córas cardashoithíoch
Catagóir:Fiseolaíocht
Catagóir:Leigheas
Dagenham

Is baile é **Dagenham,** atá suite sa bhuirg Barking agus Dagenham, Londain Thoir. I ndaonáireamh na bliana 2011 fuarthas 12,953 duine ina gcónaí ann.

## Stair

Mhéadaigh an daonra den ceantar go mór le linn an 20ú haois.  D'éirigh an paróiste Dagenham ina cheantar uirbeach i 1926 agus "buirg" i 1938. Tá an monarcha Ford Dagenham lonnaithe ann.  

D'athshuigh an Ford Motor Company i 1931 as Trafford Park i Stretford go Dagenham (bhí Briggs Motor Bodies ann cheana). In ard a réime, bhí 371600 m² spás urláir ag an monarcha agus bhí 40,000 daoine fostaithe ann.  

Catagóir:London Borough of Barking and Dagenham
Ealing

Is baile é **Ealing** atá suite sa bhuirg London Borough of Ealing, Londain Thiar. Bhí 28,048 duine ina gcónaí in Ealing sa bhliain 2011.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:London Borough of Ealing
Córas forchlúideach

Is éard atá i gceist leis **an gcóras forchlúideach** (ón Laidin *integumentum*, *tegere* clúdaigh) ná an córas orgán a chosnaíonn an cholainn ó dhamáiste, a chuimsíonn an craiceann agus a ghéagáin (lena n-áirítear gruaig, gainní, cleití, agus ingne). Bíonn feidhmeanna éagsúla ag an gcóras forchlúideach; mar shampla, na fíocháin is doimhne a chosaint nó a uiscedhíon, a bheith ina chúisín caomhanta,, dramhaíl a eisfhearadh, teochta arialú, agus tá sé ina shuíomh astaithe le haghaidh ghabhdóirí céadfacha pian, mothaithe, brú agus teochta.Soláthraíonn an córas forchlúideach chomh maith sintéis vitimín D.

## Tagairtí


Catagóir:Orgánchórais
Franz Bopp

Ba theangeolaí Gearmánach é **Franz Bopp** (14 Meán Fómhair 1791 - 23 Deireadh Fómhair 1867). Tá clú agus cáil air mar gheall ar an obair a rinne sé ar theangeolaíocht chomparáideach na dteangacha Ind-Eorpacha.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Mainz
Catagóir:Teangeolaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1791
Catagóir:Básanna i 1867