Ollamh Éireann

Ba theideal gairme d'Ard-fhile na nGael ab ea  **Ollamh Éireann** (Sean-Ghaeilge **Ollam Érenn**).

## Cúlra
File nó bard na litríochta nó na staire ab ea *ollam* ('is mó' go litriúil). Bhíodh a ollamh féin ag gach taoiseach nó tuath.  Bhíodh ard-ollamh i ngach cúige, mar shampla, cúige na nUladh, ar comhchéim shóisialta le rí na cúige.  Thar ollaimh na gcúigí, bhíodh Ard-Ollamh (*Rí-Ollam*, *Rí-Eigeas*, *Príméces*) nó "Ollamh Éireann" i réim, ó am go chéile ar a laghad.

De ghnáth taobh istigh de ríocht Éireann, thagadh an Rí agus an tArd-Ollamh don ríocht go léir as tuath ar leith, an ceann is cumhachtaí.  I gcúige Uladh, bhítí in iomaíocht go dian le haghaidh na hard-chumhachta, agus ó am go céile malartaithe idir na sleachta iomaíocha clanna iomaíocha, *[[Dál Fiatach]]* agus *[[Dál nAraidi]]*.

## Stádas sóisialta
B'ionann stádas sóisialta an Ollaimh Éireann agus an tArd-Rí, agus bhí aige féin a phálás agus lucht coimhdeachta, de ghnáth 30 ollamh i dteannta lena ngiollaí.  De réir na dlíthe sómhara, bhí cead aige é féin a ghléasadh le héadaí sé-dhathach, maraon leis an rí.  Choinnítí craobh óir thar chionn an ollaimh; bhíodh craobh airgid ag an ánradh, agus craobhacha cré-umha ag na filí eile.

Is léir gur leath-oidhreachtúil é an gairm, óir go ndeirtear i *[[Uraicecht na Ríar]]* ("Bunleabhar na gCoiníollacha", eag. Liam Breatnach, DIAS 1987) nach féidir ollamh a dhéanamh de dhuine acu amháin gurbh fhilí a ghealfhine (is é sin, dá mba fhilí iad a athair agus a sheanathair).  Ar dtús, ceapadh an an t-ollamh ag an rí, ach faoin 6ú haois, thoghtaí é ag na hollaimh eile.

## Seanscéalta
Sa scéal de chuid na Rúraíochta, "Immacallam in dá Thuarad" faightear tuairim is caint uaillmhianach an Ard-Ollaimh.

I scéal eile, "Tromdámh Guaire" nó "Imtheacht na Tromdhaimhe", tugtar cur síos glé ar an Ard-Ollamh i dteannta lena lucht coimhdeachta i mbun cuairt a thabhairt ar thaoisigh na dtuath.

I Leabhar Gabhála na hÉireann, insítear scéal faoi Ollamh Fodhla

## Dualgais agus táillí
De réir nóis ársa, b'éigean do ríthe agus taoisigh bia agus síntiúis a thabhairt do bhuíonta fáin na n-ollamh, de ghnáth 30 ann, rud a bhíodh ina eire mór orthu.  Dá ndiúltóidís, d'aorfaí iad.

Gaireadh Tionól Droma Ceat c. A.D. 575 chun dlíthe nua a chur i bhfeidhm um na n-ollamh a smachtú.  Deirtear i bhForas Feasa ar Éirinn le Seathrún Céitinn go ndéana Naomh Colm Cille idirghabháil ar a son.

## PríomhOllúna
### Ré réamhstairiúil
* Amergin Glúingel
* Lugh Lámhfhada
* Adnae mac Uthidir, c. 1d aois A.D.

### Luathmheánaois
* Torna Éices, beo. c. 400
* Dubhthach moccu Lughair, c. 432 (féach an Seanchas Mór)
* Dallán Forgaill, bás 598
* Senchán Torpéist, PríomhOllamh 598 - 647
* Máel Muire Othna, bás 887
* Flann mac Lonáin, 896
* Torpaid mac Taicthich, bás 913
* Óengus mac Óengusa, bás 930
* Bard Boinne, bás 931
* Uallach ingen Muinecháin, bás 934
* Cormacán Éigeas, bás 946
* Cinaedh Ua hArtagáin, bás 975
* Eochaidh Ua Floinn, bás 984
* Urard mac Coise, bás 990

### Meánaois
* Clothna mac Aenghusa, bás 1008
* Muircheartach mac Con Cheartaigh Mac Liag, bás 1015
* Cúán úa Lothcháin, bás 1024
* Cú Mara mac Maic Liac, bás 1030
* Mac Beathaidh mac Ainmire, bás 1041
* Ceaunfaeladh ua Cuill, bás 1048
* Flaithem mac Maele Gaimrid, bás 1058
* Cellach úa Rúanada, bás 1079
* Mael Isa ua Máilgiric, bás 1088
* Cú Collchaille Ua Baígilláin, bás 1119
* Cú Connacht Ua Dálaigh, bás 1139
* Gillamaire Ua Conallta, bás 1166
* Tadhg Ua Dálaigh, bás 1181
* Máel Íosa Ua Dálaigh, bás 1185

### Meánaois dhéanach
* Giolla Ernain Ó Martain, bás 1218
* Gofraidh Fionn Ó Dálaigh, bás 1387
* Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh, bás 1405
* Sean mac Fergail Óicc Ó hUiccinn, bás 1490
* Paidin Ó Maol Chonaire, bás 1506
* Seán mac Torna Ó Maol Chonaire, beo lár na 16ú haoise.

## Féach freisin
* *[[Filid]]*
* Ánradh
* *[[Immacallam in dá Thuarad]]*
* *[[Tromdámh Guaire]]*
* *[[Uraicecht na Ríar]]*

## Tagairtí

Catagóir:Litríocht na hÉireann