open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gé

Is ainm coitianta a thugtar ar éin uisce áirithe san fhine Anatidae é **gé**. Is éin mhóra iad a fheidhmíonn níos mó ar talamh ná na healaí is na lachain, agus a chuimsíonn an chuid eile den fhine. Ní grúpa tacsanomaíochta iad na géanna.

Coinnítear an ghé mar éan clóis ach tá géanna fiáine ann freisin.

Tá dhá ghéineas d'fhíorghnéanna ann: *[[Anser]]* (na géanna liatha agus bána) agus *[[Branta]]* (na géanna dubha), cé nach dtugtar "gé" ar gach uile speiceas sna géinis seo; mar shampla, is é “cadhan” an gnáthainm ar *Branta bernicla* agus is é “néné” an t-ainm ar *Branta sandvicensis*. Tá na fíorghnéanna gaolta leis na healaí, a bhíonn níos mó ná iad, agus na lachain, a bhíonn níos lú.

Úsáidtear an téarma “gé” ar roinnt speiceas eile, an chuid is mó acu ón Leathsféar Theas — baill den fhofhine Tadorninae (na seil-lachain).

mion|clé|220x220px
[mion|[Gé ghlas (*Anser anser*)|clé|255x255px]]

## Speicis roghnaithe
* Fofhine Tadorninae
** Géineas *[[Alopochen]]*
*** Gé Éigipteach — *Alopochen aegyptiacus*
** Géineas *[[Chloephaga]]*
*** Gé shléibhe — *Chloephaga picta*
*** Gé luaithcheannach — *Chloephaga poliocephala*
** Géineas *[[Cyanochen]]*
*** Gé ghormeiteach Aibisíneach — *Cyanochen cyanopterus*
** Géineas *[[Plectropterus]]* (ina fhofhine féin?)
*** Gé sporeiteach — *Plectropterus gambensis*
* Fofhine Anserinae
** Géineas *[[Anser]]*
*** Gé bhánéadanach — *Anser albifrons*
*** Gé bhánéadanach Ghraonlannach — *Anser albifrons flavirostris*
*** Gé ghlas — *Anser anser*
*** Gé ghobghearr — *Anser brachyrhynchus*
*** Mórghé shneachta — *Anser caerulescens*
*** Mionghé shneachta — *Anser caerulescens*
*** Gé impireach — *Anser canagicus*
*** Gé Shíneach — *Anser cygnoides forma domestica*
*** Mionghé bhánéadanach — *Anser erythropus*
*** Síolghé — *Anser fabalis*
*** Gé stríoc-cheannach — *Anser indicus*
** Géineas *[[Branta]]*
*** Gé dhubh — *Branta bernicla bernicla*
*** Gé Ailiúit — *Branta canadensis*
*** Gé Cheanadach — *Branta canadensis*
*** Gé giúrainn — *Branta leucopsis*
*** Gé bhroinnrua — *Branta ruficollis*
** Géineas *[[Cereopsis]]* (nó Tadorninae?)
*** Gé Thasmánach — *Cereopsis novae-hollandiae*
** Géineas *[[Chenonetta]]* (nó Tadorninae?)
*** Gé mhongach — *Chenonetta jubata*
** Géineas *[[Nettapus]]* (?)
*** Mionghé Afracach — *Nettapus auritus*

### Lachain agus géanna
Tá an lacha agus an ghé cosúil lena chéile freisin. Tá goba ag an dá cheann acu a ligeann dóibh bia difriúil a ithe. Cabhraíonn gob na lachan léi nuair a bhíonn sí ag lorg bia san uisce agus ligeann gob na gé di féar a phiocadh suas. Tá cosa scamallacha ag an lacha agus ag an ngé agus cabhraíonn siad leo bheith ag snámh.

## Féach freisin

* Martín de Tours
* Lacha
* Gé ghlas 
* Gé Cheanadach
* Gé ghiúrainn
* Gé Haváíoch
* Gé mhór fhionn

## Tagairtí

Catagóir:Lachain
Catagóir:Éineoil
Catagóir:Anatidae
Ceann tuí

[deas|250px|thumb|[Díon tuí]]
Tugtar **ceann tuí** nó **díon tuí** ar díon atá clúdaithe le tuí, giolcacha nó a leithéid d'ábhair eile. 

Catagóir:Ailtireacht
Radaiteiripe

Tugtar **oinceolaíocht raidíochta** ar **radaiteiripe** chomh maith, agus **XRT** mar ghiorrúchán Béarla air. Is éard is radaiteiripe ann ná úsáid a bhaint as radaíocht ianaíoch mar chuid de chóir leighis ar ailse trí chealla urchóideacha a smachtú. Ní hionann é agus raideolaíocht, rud a bhaineann feidhm as an radaíocht chun íomháú agus fáthmheasanna a dhéanamh.

## Tagairtí

Catagóir:Leigheas
Catagóir:Ailse
Catagóir:Oinceolaíocht
Catagóir:Sláinte
Catagóir:Radaighníomhaíocht
Bothán

deas|200px|thumb|Bothán
Is foirgneamh beag é **bothán**, atá tógtha go simplí nó go garbh.

## Tagairtí
 

Catagóir:Tithe
Catagóir:Tithíocht
Dreancaid

Is feithid í an **dreancaid**. 

## Samplaí
* Arcitalitrus dorrieni — dreancaid talún
* Ceratophyllus gallinae — dreancaid circe
* Corophium — dreancaid slaba
* Ctenocephalides canis — dreancaid madra
* Ctenocephalides felis — dreancaid cait
* Gammarus — dreancaid uisce
* Leptopsylla segnis — dreancaid luiche
* Nosopsyllus fasciatus — dreancaid francaigh
* Pulex irritans — dreancaid (duine)
* Spilopsyllus cuniculi — dreancaid coinín
* Talitrus saltator — dreancaid trá (nó dreancaid mhara)

## Féach freisin
* An Galar Dubh
* Cíb na ndreancaidí
* Ciaróg dhreancaidiúil

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Méarchlár (ríomhaire)

mion|Méarchlár Apple
Is éard atá i **méarchlár** ná gléas le treoracha agus litreacha a ionchur ar ríomhaire, trí bhrú ar chnaipí. Is é QWERTY an leagan amach méarchláir is mó a úsáidtear sa lá inniu ann.

Níl méarchlár dúchasach Éireannach ann. In Éirinn baintear leas as an méarchlár céanna leis an mBreatain. 

Catagóir:Ríomhaireacht
Pairlement Chloinne Tomáis

Aoir ghéar ghreannmhar ar oibrithe tuaithe i gcúige Mhumhan is ea **Pairlement Chloinne Tomáis** bunaithe ar dhá phairlement shamhalta i gcontae Chiarraí sa bhliain 1632 agus 1645.

## Tagairtí

Catagóir:Dánta
Catagóir:Aoir
Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Páirtí na bhFeirmeoirí

Páirtí polaitiúil Éireannach ab ea **Páirtí na bhFeirmeoirí** *(The Farmers' Party nó The Farmers' Union as Béarla)* a bhí ar an bhfód i Saorstát Éireann idir 1922 agus 1932. Bhí an páirtí dírithe go hiomlán ar leasa phobal na harúlachta agus ní dhearnadh iarracht an páirtí a fhorbairt taobh amuigh den tuath.

Bhain an páirtí seacht suíochán Dála amach sa chéad olltoghchán den stát nua sa bhliain 1922 agus árdaíodh a mhéad suíochán go cúig déag in olltoghchán 1923. Bhí an chuid is mó de na suíocháin i gceantracha saibhre, rud a chiallaíonn gurb iad na feirmeoirí móra is mó a thacaigh leis an bpáirtí.

Thacaigh an páirtí le rialtas Chumann na nGaedheal i rith na 1920í. Ba iad na teachtaí a bhí i bhfabhar na saorthrádála a bhí níos fabhraí don rialtas. Duine dóibh siúd ab ea Denis Gorey a mhol go gcomhcheanglaíodh an dá pháirtí lena chéile. Bhí na teachtaí a thacaigh le caomhnaitheacht i bhfabhar leanúint ar aghaidh mar pháirtí neamhspleách agus ó 1926 amach, bhí siad i bhfabhar comhoibriú le Fianna Fáil. Rinne an deighilt idir lucht na saorthrádála agus lucht na caomhnaitheachta dochar don pháirtí agus sa deireadh bhí vótaí an pháirtí roinnte idir na páirtithe móra. Bhí an bua ag lucht neamhspleáchais sa pháirtí agus chuaigh Denis Gorey isteach i gCumann na nGaedheal.

Thit líon teachtaí an pháirtí ó 15 go 6 i rith na bliana 1927 mar gheall ar teipeanna i dtoghcháin agus daoine ag tabhairt cúl leis an bpáirtí. Lean sé ag ar aghaidh ag tacú le rialtas Chumann na nGaedheal, go háirithe sa vóta mí-mhuiníne a tharla díreach roimh olltoghchán Mheán Fómhair 1927. Tugadh post sóisear rialtais do Michael Heffernan, ceannaire an pháirtí, tar éis an olltoghcháin chun tacaíocht an pháirtí a dhaingniú. Chuaigh Heffernan isteach i gCumann na nGaedheal roimh an chéad olltoghchán eile.

Is beag an méad teachtaí a bhí fágtha ag an bpáirtí ag tús na 1930í agus bhí an cuma ar an scéal nach n-éireodh go maith leo mar pháirtí neamhspleách. Bhí na feirmeoirí móra tar éis dul isteach i gCumann na nGaedheal agus bhí na feirmeoirí beaga ag tacú le Fianna Fáil níos mó ná Páirtí na bhFeirmeoirí. Tar éis olltoghchán 1932 ní raibh ach dream beag fágtha nach raibh sásta cloí le Cumann na nGaedheal nó le Fianna Fáil. Chomhcheangail an dream seo an páirtí leis an Lár-Pháirtí Náisiúnta agus chuaigh siad san iomaíocht in olltoghchán 1933 ar son an pháirtí nua.

Bunaíodh páirtí arúlachta nua, Clann na Talmhan, sa bhliain 1938.

## Olltoghcháin

## Tagairtí

Catagóir:Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Polaitíocht na hÉireann
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1922
José Vicente Concha

Bhí** José Vicente Concha Ferreira** (Bogóta, 1867 - An Róimh, 8 Nollaig, 1929) ina pholaiteoir Colómach agus bhí sé ina Uachtarán Colómach ó 1914 go dtí 1918. Ba bhall suntasach é freisin de Pháirtí Coimeádach na Colóime (Spáinnis: *Partido Conservador Colombiano*).

Tháinig sé in oifig ar dtús sa bhliain 1898, ceapadh é mar Aire Cosanta sa bhliain 1901 agus mar Ambasadóir chuig Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 1902. D'fhill sé ar ais ar a thír dhúchais agus ghlac sé seasamh i gcoinne Chonradh Urrutia-Thompson. Le tacaíocht ó Páirtí Liobrálacha na Colóime (Spáinnis: *Partido Liberal Colombiano; PLC*) faoi stiúir Rafael Uribe Uribe, bhuaigh sé an Uachtaránacht sa bhliain 1914.

Catagóir:Polaiteoirí Colómacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1867
Catagóir:Básanna i 1929
Spuaic shlaghdáin

Is clog athlasta istigh nó i ngar den béal é **spuaic shlaghdáin**. Galar víreasach é herpes simplex (Gréigis Ársa: ἕρπης - herpes, go liteartha. "téaltú") is cúis leo. Cruthaíonn an dá chineál víreas; víreas herpes simplex 1 (VHS-1) agus víreas herpes simplex 2 (VHS-2)spuaic.

Tugtar 'Mún Luchóige' uirthi freisin.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair víreasacha
*
Jerry Springer

Ba láithreoir teilifíse Meiriceánach é **Gerald Norman "Jerry" Springer** (Giúdach a rugadh i Londain ar an 13 Feabhra 1944 - d'éag 28 Aibreán 2023 (in aois a 78 mbliana)). Is fearr aithne air mar láithreoir an tseó cainte *The Jerry Springer Show* a bhí ar an bhfód idir 30 Meán Fómhair 1991 agus 26 Iúil 2018. 

Léitheoir nuachta agus ceoltóir ba ea é chomh maith.

### Polaitíocht
Iarmhéara de chuid Pháirtí na nDaonlathach in Cincinnati, Ohio ba ea é chomh maith.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Láithreoirí teilifíse
Catagóir:Podchraoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Giúdaigh
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Ned Maddrell

Ba é **Edward "Ned" Maddrell** (1877 – 27 Nollaig 1974) cainteoir dúchais deireanach Ghaeilge Mhanann. B'iascaire ó Oileán Mhanann é agus tar éis do Sage Kinvig (ca. 1870-1962) bás a fháil, bhí sé ar an aon duine ar marthain a raibh Manainnis ón gcliabhán aige. Bhí cainteoirí eile Manainnise ann ag an am, áfach, a d'fhoghlaim an teanga mar dhara teanga nuair a tháinig siad i méadaíocht.

Rinneadh taifeadtaí de Maddrell ag caint as Manainnis; mar shampla sa bhliain 1948 thaifead sé an scéilín seo a leanas i dtaobh iascaireachta (i nGaeilge Mhanann, le "haistriúchán" i nGaeilge na hÉireann):

:Dooyrt "Ballooilley" rish:
::Dúirt "Ballooilley" leis:
:"Vel ny partanyn snaue, Joe?"
::"An bhfuil na portáin ag snámh, a Joe?"
:"Cha nel monney, cha nel monney," dooyrt Joe. "T'ad feer ghoan."
::"Níl mórán, níl mórán," a dúirt Joe. "Tá siad fíorghann."

Murab ionann agus roinnt cainteoirí dúchais eile, thaitin sé le Maddrell go raibh cáil air mar dhuine de chainteoirí deireanacha na teanga. Bhí sé sásta an teanga a mhúineadh d'athbheochantóirí óga na Manainnise — Leslie Quirk agus Brian Stowell ina measc. Nuair a bhí sé ina Thaoiseach ag tabhairt cuairte ar Oileán Mhanann, chuaigh Éamon de Valera féin ar cuairt chuig Maddrell. Bhí sé i bhfeirg le rialtas Mhanann agus le rialtas na Ríochta Aontaithe mar gheall ar a bhfaillí i leith na Manainnise. Chuir sé foireann ó Choimisiún Béaloideasa Éireann go hOileán Mhanann lena raibh fágtha den teanga agus dá béaloideas a thaifeadadh agus a chaomhnú ar bhealach éigin.

## Naisc sheachtracha
*Aithris mu na clàraidhean a rinn Fred MacAmhlaigh le Ned Maddrell

## Tagairtí

Maddrell, Ned
Maddrell, Ned
Maddrell, Ned
Maddrell, Ned
589

## Tarluithe
* 

## Breitheanna
* Li Jiancheng

## Básanna
* 1 Márta - Naomh Dáibhí, éarlamh na Breataine Bige (r. 500)

0589
An Mód Náisiúnta Ríoga

Is é **an Mód Náisiúnta Ríoga** (Gaeilge na hAlban: *Am Mòd Nàiseanta Rìoghail*) an phríomhócáid chultúrtha i saol Ghaeilge na hAlban. Is í an fhéile chultúrtha seo inchurtha le hOireachtas na Gaeilge in Éirinn agus leis an Eisteddfod Genedlaethol sa mBreatain Bheag. Chuir an Comunn Gàidhealach (Cumann Gaelach) an Mòd ar bun sa mbliain 1892 agus bíonn an Mòd ar siúl go rialta uair amháin in aghaidh na bliana sa bhfómhar. 

Bíonn a lán comórtas ar siúl ag an Mòd agus duaiseanna le haghaidh na mbuaiteoirí, mar shampla comórtais bhéalaithrise, sean-nós, amhráin Ghaeilge na hAlban, cóir Ghaeilge na hAlban, ceol traidisiúnta, comórtais ionstraime – an fhidil, an phíb mhór agus an chláirseach ina measc. Bíonn comórtais i litríocht, léamh filíochta nó an Bhíobla ann agus ealaíona eile freisin. Ar ndóigh, bíonn céilithe ar siúl chuile oíche.

Bíonn camanachd (iománaíocht na hAlban) agus peil ag an Mòd chomh maith agus clár spéisiúil le haghaidh Imeall an Mhòid, le ceol, ceardlanna agus óráidí. Tarraingíonn na comórtais go leor daoine chun an Mhòid gach bliain agus is minic a bhíodh slua maith ann, go háirithe ag comórtais na clainne.

Anois, de bhrí go bhfuil cainéal teilifíse i nGaeilge na hAlban, bíonn an Mòd le feiceáil ar BBC Alba. Craolann Radio nan Gàidheal na buaicphointí chomh maith.

Bíonn an Mòd ann chuile bhliain i Mí Dheireadh Fómhair in áiteanna éagsúla ar fud na hAlban.

## Suíomhanna
Suíomhanna an Mhóid le blianta beaga anuas:
* 2000 - Dún Omhain
* 2001 - Steòrnabhagh
* 2002 - An Leargaidh Ghallda
* 2003 - An t-Òban – an 100ú Mòd Náisiúnta Ríoga
* 2004 - Peairt 
* 2005 - Steòrnabhagh
* 2006 - Dùn Omhain 
* 2007 - Loch Abar 
* 2008 - An Eaglais Bhreac 
* 2009 - An t-Òban 
* 2010 - Gallaibh
* 2011 - Na h-Eileanan Siar

## Naisc sheachtracha
* Am Mòd  (Gàidhlig)

Catagóir:Cultúr na hAlban
Catagóir:Féilte
Catagóir:Féilte Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Ceol Ghaeilge na hAlban
Fleadh

Feis cheoil ba ea **Fleadh**. Bhíodh an fheis ar siúl i Finsbury Park, Londain ar feadh lae amháin le linn an tsamraidh gach bliain. Bhunaigh Vince Power an fheis sa bhliain 1990, agus lean sí ar aghaidh go dtí 2004.

## Naisc
* An Fleadh Cheoil

Catagóir:Ceol
Catagóir:Fleadhanna na hÉireann
Naomh Vailintín

Naomh darbh ainm **Vailintín** as a ainmnítear an fhéile Lá Fhéile Vailintín. Bhíodh scata de mhairtírigh luatha Chríostaí a raibh Vailintín mar ainm orthu. De réir an tseanchais, bhunaigh an Pápa Gelasius I an fhéile sa bhliain AD 496.

Sagart ba ea Vailintín, a cuireadh chun bháis i ngéarleanúint an Impire Dhióicléitiánas i ndeireadh na tríú haoise. Deirtear go bhfuair sé bás ar 14ú Feabhra. Cuireadh é sna catacómaí na Róimhe.

Bhronn an Pápa Gréagóir XVI cnámha Vailintín ar an sagart Éireannach Cairmilíteach, an tAthair John Spratt sa naoú haois déag. Tá siad le feiscint inniu i séipéal Sráid na mBráthair Bán i mBaile Átha Cliath.

## Féach freisin

* Dióicléitiánas
* Lá Fhéile Vailintín
* an Pápa Gelasius I 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Naoimh Iodálacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
The Apprentice

Ba chlár teilifís é ***The Apprentice***. Tá na “apprentices” in iomaíocht lena chéile.  B'é Donald Trump an t-óstach ar dtús. 

Thosaigh an BBC ag craoladh an clár sa bhliain 2005, le Alan Sugar, agus in Éirinn, ó 2008, ar TV3 le Bill Cullen.
Selena Quintanilla-Pérez

Amhránaí pop Meiriceánach a bhí i **Selena Quintanilla-Perez**. Bronnadh Grammy uirthi sa bhliain 1993. Sa bhliain 1997, fuair Jennifer Lopez an ról mar "Selena" sa scannán faoina saol. Dúnmharaíodh í ar 31 Márta 1995.

mion|clé| Plaic chuimhneacháin (Corpus Christi, TX)

## Dioscliosta
### Albaim stiúideo
* 1999: *Selena* (Spáinnis)
* 2001: *Ven Conmigo* (Spáinnis)
* 2002: *Entre A Mi Mundo* (Spáinnis)
* 2005: *Live!* (Spáinnis)
* 2007: *Amor Prohibido* (Spáinnis)
* 2007: *Dreaming of You* (An Béarla)

### Físeáin DVD
* 2003: *Greatest Hits*
* 2005: *Remembered*
* 2005: *Selena VIVE*

## Tagairtí

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Básanna i 1995
Catagóir:Damhsóirí
Dùn Omhain

Is baile beag é **Dún Omhain** (Béarla: *Dunoon*) ar leithinis Chómhall i gCinn Tíre. Tá sé suite ar Linne Chluaidh, ar thaobh Loch Sianta agus os comhair Guireag. Tá sé in Earra-Ghàidheal agus Bòd.

## Tagairtí

Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Catagóir:Bailte in Albain
Lár-Pháirtí Náisiúnta

Páirtí polaitiúil gearrshaolach Éireannach ab ea an **Lár-Pháirtí Náisiúnta** (Béarla: *National Centre Party*) a bhí ar an bhfód idir 1932 agus 1933. Úsáideadh an t-ainm **Léag Náisiúnta na bhFeirmeoirí agus na nÍocóirí Rátái** *(National Farmers' and Ratepayers' League)* ar dtús. Bunaíodh an páirtí i mí na Nollag 1932. Thacaigh roinnt mhaith Teachtaí Dála leis an bpáirtí nua, ceathrar ó Pháirtí na bhFeirmeoirí agus 13 Theachta Dála neamhspleách ina measc. Ba é Frank MacDermot, TD ó Ros Comáin, ceannaire an pháirtí nua, agus Séamus Diolún, TD ó Dhún na nGall agus mac Sheáin Diolún go mór chun cinn.

Bhí an páirtí i bhfabhar
* Banc Ceannais a bhunú
* díbholsciú tar éis gearradh siar ar rátaí pá
* an chaomhnaitheacht
* deireadh leis an gcogadh trádála Angla-Éireannach
* deireadh a chur le rátaí ar thalamh curaíochta
Bhí an páirtí go mór in éadan Fhianna Fáil, cé go raibh cosúlachtaí idir polasaithe an dá pháirtí.

Toghadh 11 Theachta Dála de chuid an pháirtí in olltoghchán Eanáir 1933. Bhíodh gníomhaithe de chuid Fhianna Fáil (go minic le cabhair ó bhaill den IRA) ag cur isteach ar chruinnithe an pháirtí roimh an olltoghcháin. Ba iad na heachtraí seo, agus ionsaithe ar chruinnithe páirtithe eile, príomh-chúis bunú na Léinte Gorma. An aidhm a bhí ag na Léinte Gorma ná cruinnithe páirtithe coimeádaigh a chosaint. Cé gur sheas an Lár-Pháirtí Náisiúnta le Cumann na nGaedheal in éadan Fhianna Fáil, dhiúltaigh Frank MacDermot do chomhcheangal idir an dá pháirtí. Ach nuaír a chuir an rialtas cosc ar na Léinte Gorma i Lúnasa 1933, tháinig Cumann na nGaedheal, an Lár-Pháirtí Náisiúnta agus na Léinte Gorma le chéile chun páirtí nua, Fine Gael, a bhunú. Ceapadh MacDermot mar Leas-Uachtarán an pháirtí nua, ach níor réitigh sé rómhaith le polasaithe an pháirtí nua agus tar éis tamaill d'éirigh sé as chun bheith ina Theachta neamhspleách.

## Olltoghcháin

## Tagairtí

Catagóir:Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Polaitíocht na hÉireann
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1932
Lá Fhéile Vailintín

Féile bhliantúil is ea **Lá Fhéile Vailintín** (**Lá 'le Vailintín** a thugtar air mar ghiorrúchán uaireanta) a cheiliúrtar ar an 14 Feabhra. Féile í a bhaineann le cúrsaí grá agus ceana idir compánaigh atá dlúth lena chéile.[mion|clé|Gelasius I, [An Róimh]]
### Nósanna
Lá é ar a dtaispeánann lánúin a ngrá dá chéile trí bhláthanna agus milseogra a thabhairt dá chéile, agus 'cártaí vailintín' a sheoladh dá chéile.
clé|mion|Chaucer le Thomas Hoccleve sa ''Regiment of Princes'' (1412).
I measc na siombail atá ann sa lá atá inniu ann a bhaineann leis an lá seo, áirítear; imlíne an chroí, atá dearg nó bándearg go mion-minic, coilm, agus fíor Chúipid na sciathán.

### Stair
Tá bunús na féile faoi fholach diamhair. Ainmnítear an fhéile, b'fhéidir, i gcuimhne ar dhuine de mhairtírigh na Críostaíochta is luaithe, a raibh Vailintín mar ainm air. naomh Vailintín níos déanaí. De réir an tseanchais, bhunaigh an Pápa Gelasius I an fhéile sa bhliain AD 496, agus chun Lupercalia, Féile Rómhánach an íonghlanta, a chur faoi chois.mion|clé|CácaThosaigh baint a bheith ag an bhféile le cúrsaí an ghrá rómánsúil i measc chairde Geoffrey Chaucer, an file mór le rá, i rith na hard-mheánaoise, í.e, nuair a bhláthaigh an grá cúirtéiseach. Sa bhliain 1383, chríochnaigh  Chaucer dán grá agus is cosúil gurb é sin an chéad dán faoi Lá Fhéile Vailintín riamh.
Ón 19ú céad i leith tá an lámh in uachtar faighte ag cártaí beannachta olltáirgthe ar na cártaí vailintín lámhdhéanta is lámhscríofa.

Thug an Pápa Gregóir XVI (1831-1846) coirp Vailintín don Ath. John Spratt, a thóg Séipéil na gCarmailíteach ar Sráid na mBrathar Bán i mBaile Átha Cliath. Tá altóir ina onóir anois ann, le dealbh den naomh agus a thaise faoi.

### Gnó
Caitheann daoine a lán airgid ar Lá Fhéile Vailintín gach bliain. Mar shampla, sa bhliain 2017, chaith daoine €18 billiúin sna Stáit Aontaithe ar bhronntanais, ar bhláthanna agus ar chártaí.

## Féach freisin

* Pápa Gelasius I
* Naomh Vailintín

## Tagairtí

Catagóir:Féilte
Catagóir:Feabhra
Catagóir:Grá
Meaisín níocháin

deas|250px|thumb|Meaisín níocháin
Is meaisín den éadaí a nigh é **meaisín níocháin**. 
 

Catagóir:Meaisín níocháin
Saighdiúir

Duine i seirbhís an airm is ea **saighdiúir**, ar fiannas de ghnáth, agus fear nó bean airm den chéim is ísle (saighdiúir singil).

## Tagairtí

Catagóir:Airm
Catagóir:Gairmeacha
Mairnéalach

250px|thumb|Mairnéalach
Is éard is **mairnéalach** ann ná duine a oibríonn mar bhall criú ar bord loinge nó i mbád. 
 

Catagóir:Mairnéalach
Willie O'Dea

Polaiteoir agus TD de chuid Fianna Fáil é **Willie O'Dea** a rugadh ar 1 de Mhí na Samhna 1952). Teachta Dála é do Chathair Luimnigh. Ghlac sé ról an aire cosanta ó Mheán Fómhair na bliana 2004 go dtí an 18 lá Feabhra 2010, nuair a d'éirigh sé as i ngeall ar chonspóid a bhain le cás clúmhillte agus mionn éithigh a bheith curtha ina leith.

Sheas O'Dea in Olltoghchán 2016, agus d'éirigh leis ann le 27.8% de na vótaí céad rogha.

## Féach freisin

* Cathair Luimnigh (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i gCathair Luimnigh

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Baill den 23ú Dáil
Catagóir:Baill den 24ú Dáil
Catagóir:Baill den 25ú Dáil
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Daoine as Luimneach
Catagóir:Fir
Catagóir:Cathair Luimnigh (Dáilcheantar)
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Edith Roosevelt

Bhí **Edith Roosevelt** (6 Lúnasa, 1861 – 30 Meán Fómhair, 1948) pósta le Theodore Roosevelt, uachtarán na Stát Aontaithe. 

Rugadh í in Norwich, Connecticut. Bhí cónaí uirthi in aice le Theodore "T.R." Roosevelt i Nua-Eabhrac agus bhí sí mór lena dheirfiúr Corinne. Cailín ciúin a bhí inti agus léadh sé go minic. Théadh sí féin agus T.R. chuig Bá Oyster i rith an tsamhraidh; tháinig deireadh leis seo nuair a thosaigh sé ag freastal ar Ollscoil Harvard. Cé go raibh sí i láthair nuair a pósadh TR agus Alice Hathaway Lee sa bhliain 1880, bhí siad scartha go dtí an bhliain 1885.

Bhuail T.R. le Edith arís ag teach a dheirfiúr bliain i ndiaidh dona chéad bhean bás a fháil. Ar an 17 Samhain, 1885, chuir sé ceiliúr pósta uirthi agus ghlac sí leis. Bhí orthu fanacht tamall áirithe roimh an gcaidreamh a fhoilsiú. Phós siad a gcéile ar an 2 Nollaig, 1886, (bhí Edith 35) ag Séipéal Naomh Seoirse ar chearnóg Hanover i Londain, Sasana. Bhí sí ina "First Lady" ó 1901 go 1909. Cailleadh í ar an 30 Meán Fómhair 1948.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1861
Catagóir:Básanna i 1948
Catagóir:Céadmhná na Stát Aontaithe
Catagóir:Daoine as Connecticut
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Protastúnaigh
Nead

deas|250px|thumb|Nead

Is struchtúr é **nead** a thógann ainmhithe áirithe chun a n-uibheacha a chur i gcoimeád agus a n-ál a riaradh ann.  Bíonn siad déanta d'ábhar orgánach, a leithéid de chipíní, d'fhéar agus de dhuilleoga.   Samhlaítear le h-éin iad, ach tógann veirteabraigh eile neadacha chomh maith 

Catagóir:Éin
Diosairtre

**Diosairtre**: Fadhbanna urlabhra i ngeall ar chur isteach mothúchánach, díobháil a bheith déanta don inchinn, neamhchomhordanaú nó spasmacht mhatáin na cainte.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Néareolaíocht
Rialtas na Ríochta Aontaithe

Is téarma é **Rialtas na Ríochta Aontaithe** (Béarla: *The Government of the United Kingdom*) a úsáidtear chun cur síos a dhéanamh ar lár-rialtas na Ríochta Aontaithe. 

Faoi bhunreacht na Breataine is cosúil gur ag an mbanríon atá an t-údarás feidhmeannach ach bíonn sé á fheidhmiú ag an gCaibinéad agus a chomhairle siúd i bhfírinne. 

Bailiúchán de na hairí is sinsearaí ag an mbanríon nó an rí is ea an Caibinéad seo. 

I gcaint na ndaoine sa Bhreatain is iondúil gur cnuasainm é "the Government" (Gaeilge: *an Rialtas*) a thagraíonn d'airí na Corónach, ar baill ar fad de cheann de thithe na Parlaiminte iad.

Tá baill an Rialtais freagrach ina n-aonar agus ina ngrúpa don Pharlaimint as an gcomhairle a thairiscíonn siad don Bhanríon agus do ghníomhaíochtaí a dhéantar ar a son.

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na Ríochta Aontaithe
Tiachóg

200px|thumb|Tiachóg
Is mála beag póca í **tiachóg** nó **vallait**. Úsáidtear í chun airgid thirim, cártaí creidmheasa, ceadúnais thiománaí, cártaí aitheantais, cártaí gnó srl. a chur i gcoimeád. 

## Tagairtí

Catagóir:Éadaí
Cath Verdun

mion|clé|Saighdiúirí 87ú Reisimint na Fraince ag Cath Verdun
Bhí **Cath Verdun** (Fraincis: *Bataille de Verdun*) ar cheann de na cathanna is tábhachtaí i rith an Chéad Chogaidh Dhomhanda ar an Fronta Thiar.  

Maraíodh thart ar 300,000 saighdiúirí ar an dá thaobh, sa chath is faide den Chogadh. Tá sé ar na cathanna is marfaí den Chogadh. 

## Imeachtaí
clé|mion
Ar an 21 Feabhra 1916, faoi cheannas an Ghinearáil Erich von Falkenhayn, d'ionsaigh Arm na Gearmáine ceantar daingean tábhachtach ar bhruacha an Meuse in oirthuaisceart na Fraince. Fearadh an cath ar thalamh dronnlaigh ó thuaidh de bhaile Verdun-sur-Meuse in oirthuaisceart na Fraince. 

Ghlac an Ginearál Henri Pétain ceannas ar fhórsaí cosanta Francacha. D'éirígh leo ionsaí na nGearmánach a ruaigeadh.
mion|clé|Douaumont
Bhuaigh arm na Fraince ar arm na Gearmáine tar éis don chath leanúint ar aghaidh ó 21 Feabhra go 18 Nollaig 1916. 

## Tagairtí
  

Catagóir:Cathanna sa Chéad Chogadh Domhanda
Gleoiseach

thumb|'' Carduelis cannabina cannabina ''
Is éan beag pasaireach é an **ghleoiseach** (*Linaria cannabina*), i bhfine na nglasán, *Fringillidae*. Tugtar an **glasán lín** agus an **coinnleoir óir** air freisin.  

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Gairdín

deas|250px|thumb|Gairdín
Is éard is **gairdín** nó **garraí** ann ná píosa talún ceangailte le teach. Tháinig an gairdín ar an bhfód 4000 bliain ó shin ar a laghad. 
 
## Naisc
* The History of Gardening: A Timeline From Ancient Times to the Twentieth Century
* Garden Wiki 
* Jardin


*
Catagóir:Gairneoireacht
Catagóir:Páirceanna
Catagóir:Tithe
Gleoiseach sléibhe

thumb|''Carduelis flavirostris ''

Is éan beag pasaireach é an **ghleoiseach sléibhe**, (*Linaria flavirostris*), den ghéineas *Linaria*, i bhfine na nglasán, *Fringilldae*. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Leabharlann

thumb|LeabharlannÁit a gcoinnítear leabhair le léamh nó le tabhairt ar iasacht is ea **leabharlann**.  Is féidir leabhair a thógáil ar iasacht. Is féidir ríomhleabhair a thógáil ar iasacht go minic, más ball den leabharlann áitiúil thú. Is seirbhís poiblí saor in aisce í go minic. 

## Féach freisin

* Leabharlann taistil

## Tagairtí


Catagóir:Leabhair
Chí

Is é **Chi** (**Χ** ina cheannlitir, **χ** ina litir bheag) an dara litir is fiche in aibítir na Gréigise. Bíodh sé mar consain phléascach choguasach séimhithe sa sean Gréigis /kʰ/.

I nGréigis Koine agus sna canúintí níos déanaí d'athraigh sé go consan cuimilteach chomh maith le Θ agus Φ. In Gréigis an lae inniu, tá dhá fhuaimniú áirithe aige: I ndiaidh gutaí tosaigh agus gutaí airde ([e] nó [i]) fuaimnítear é mar cuimilteach carballach neamhghlórach [ç], cosúil leis an "ich" sa Ghearmáinis nó cosúil leis an "h" i fuaimniú áirithe as Béarla mar hew agus human. I ndiaidh gutaí íseal agus gutaí cúil ([a], [o] nó [u]) agus consain, fuaimnítear é mar cuimilteach choguasach neamhghlórach ([x]), an "ach" sa Ghearmáinis.

Tá luach 600 aige i gcóras na n-uimhreacha Gréigise.

Tá Chí mar bhunús d'ainm an struchtúr chiastaic an focal Béarla "Chiasmus" (croseagar).

Uaireanta úsáidtear Chi nó X chun giorrúcháin a dhéanamh ar ainm An Chríost as Béarla mar shampla Xmas in ionad "christmas". 

Sa teangeolaíocht tá sé mar shiombail i gcomhair cuimilteach úbhalaigh gan guth.

Úsáidtear é go minic sna staitisticí freisin.

Chí
Óimige

Is é **Óimige** (**Ω** ina cheannlitir, **ω** ina litir bheag) an ceathrú litir is fiche in aibítir na Gréigise. 

Oimige
Edmonton

Is í **Edmonton**  príomhchathair chúige Alberta, i gCeanada. Tá an chathair suite ar abhann an Saskatchewan Thuaidh agus is í lárionad Réigiún Cathrach Edmonton í.  

Sa bhliain 2016 bhí 932,546 duine ina gcónaí ann, a fhágann go bhfuil sí ar an dara cathair is mó in Alberta, agus ar an cúigiú bardas is mó i gCeanada. Bhí 1,321,426 duine ina gcónaí i mórcheantar uirbeach na cathrach. Tá Edmonton ar an cheantar uirbeach (a bhfuil breis is milliún duine ina gcónaí ann) is faide ó thuaidh de Mheiriceá Thuaidh.  

Lárionad cultúir, rialtais, agus oideachais atá in Edmonton. Bíonn féilte ar siúl sa chathair ó cheann ceann na bliana, mar sin is minic *"Canada's Festival City"* tugtha uirthi. Is in Edmonton atá an t-ionad siopadóireachta is mó i Meiriceá Thuaidh suite, *West Edmonton Mall* (an t-ionad siopadóireachta is mó ar domhan idir 1981 - 2004).

## Daoine a rugadh in Edmonton nó a bhfuil baint acu leis
* Michael J. Fox - aisteoir 
* Carmen Rasmusen
* Gennelle Dedek
*Mac DeMarco - ceoltóir

Catagóir:Cathracha Cheanada
Machaire

[250px|thumb|Machaire ar [Beàrnaraigh na Hearadh|Bheàrnaraigh]]
Saintéarma a thugtar ar thalamh íseal féarach ar chóstaí iarthuaisceart na hÉireann agus na hAlban is ea **machaire** (Gaeilge na hAlban agus Béarla: *machair* [ˈmaxɪɾʲ]). Tá na samplaí is fearr le fáil ar Uibhist a Tuath, Uibhist a Deas, Na Hearadh, agus Leòdhas.

Ar ndóigh, tagann an téarma ón bhfocal Gaeilge a bhfuil brí níos leithne leis (aon pháirc nó achar mór talún). Bhí sé in úsáid sa bhrí níos cúinge seo chomh fada siar le 1926, agus bhí sé le feiceáil sa litríocht eolaíochta sna 1940idí.

## Tagairtí

Catagóir:Tírghnéithe
Drúchtín

deas|250px|thumb|Drúchtín
*Baineann an t-alt seo leis an ngastrapód; má tá spéis agat sa phlanda feoiliteach, féach [[Drosera]].*

Is ainm coitianta ar aon ghastrapód talún gan sliogán é **drúchtín** nó **seilide drúchta** (Béarla: *slug*).

Is iomaí uair a tháinig gastrapóid gan bhlaosc chun cinn go neamhspleách tríd an éabhlóid inréimneach, agus dá bharr sin, ní grúpa tacsanomaíochta iad na drúchtíní.

## Féach freisin

* Seilide donnliopach, Seilide rinseach béalchaol, Seilide garraí
* Seilidí mar bhia

## Tagairtí
 

Catagóir:Moilisc
Catagóir:Gastrapóid
Filideilfia, Pennsylvania

clé|mion
Is í **Philadelphia** nó **Filideilfia** an séú cathair is mó i Stáit Aontaithe Mheiriceá agus an chathair is mó i stát Pennsylvania. 
clé|mion
clé|mion
Tugtar “Philly” agus “Cathair an Ghrá Bráthar” ar an gcathair mar leasainmneacha. ("Grá Bráthar” an chiall atá le *Philadelphia* sa Ghréigis).
clé|mion

## Suíomh
Tá an chathair suite in oirthear Pennsylvania, ar bhruach thiar na hAbhann Delaware. Tá 135 míle cearnach d’achar ann. 

Tá breis is 1.54 milliún duine ina gcónaí sa chathair féin de réir mheastachán Bhiúró an Daonra sa bhliain 2008, agus timpeall 5.8 milliún duine má chuirtear na fo-bhailte san áireamh. 

## Stair
Bunaíodh Philadelphia sa bhliain 1682. Baineadh úsáid aisti mar phríomhchathair na Stát Aontaithe sa tréimhse 1790–1800 agus an phríomhchathair nua, Washington, D.C. á tógáil. Is é Jim Kenney (Páirtí Daonlathach) méara na cathrach faoi láthair.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil Philadelphia 

## Tagairtí

*
Coinneach III, Rí na nAlbanach

Bhí **Cináed mac Duib** (*Gaeilge an lae inniu: Coinneach Mac Dhuibh*) (Béarla: *Kenneth III*) , agus leasainmithe mar **An Donn**, (roimh 967-25 Márta 1005) ina Rí na nAlbanach ó 997 go dtí 1005. Ba mhac é le Dub Mac Maol Chaluim. Déantar tagairt dó i go leor de na foinsí Albanacha mar mhac Giric mac Coinneach mac Dub, a bhfuil glacadh leis mar earráid.
Tá eachtra luaite sa bhliain 999 in Annála na gCeithre Máistrí ina tuairiscítear gur mharaigh Gille Coemgáin Cináeda Dúngal mac Cináeda, le linn réimis an rí.

Níl sé cinnte go mbaineann seo le himeachtaí in Albain, agus cibé an raibh ceann amháin nó iad araon mic an Rí Cináed, nó Cináed II na nAlbanach, nó duine/daoine éigin eile. Mharaigh Máel Coluim II Cináed i gcath ag Maigh na mBard (*Béarla:Monzievaird* ) i Srath Éireann sa bhliain 1005.

Cibé an raibh Boite Mac Cináeda ina mhac de Chináed, nó de Chináed II, níl sé iomlán cinnte, cé go mbíonn an tromlachan i bhfabhar Cináed. Tuairiscíodh,in Annála Uladh, gur mharaigh Máel Coluim II mac, nó garmhac Bhoite sa bhliain i 1032.

Ba ghariníon Chináed í Gruoch (*Gruoch ingen Boite meic Cináeda*) , - Bantiarna Mhic Bheatha i ndráma 'Traigéide Mhic Bheatha' le William Shakespeare - agus bhí sí ina bean chéile ar an gcéad dul síos do Ghille Coemgáin, Rí (*nó Mormaer* ) Mhoireabh, agus sa dara dul síos do Rí MacBheatha. Bhí mac darbh ainm Lulach (Lulach Mac Gille Coemgáin) ag Gruoch agus Gille Coemgáin agus bhí Lulach ina chomharba ar MacBheatha ar feadh tréimhse ghearr ama. Is dócha go raibh sliocht Uilleam mac Donnchadana (nó 'Meic Uilleim') ón a chéad phósadh, de shliocht Chináed; agus maíonn Clann Mhic Aoidh gur de shliocht Chináed III iad trí iníon Lulaigh.

## Nótaí

## Tagairtí
* Le haghaidh bunfhoinsí féach freisin * **Naisc sheachtracha** *faoi bhun.*
* Anderson, Alan Orr, *Early Sources of Scottish History A.D 500–1286*, volume 1. Reprinted with corrections. Paul Watkins, Stamford, 1990. ISBN 1-871615-03-8
* Duncan, A.A.M., *The Kingship of the Scots 842–1292: Succession and Independence.* Edinburgh University Press, Edinburgh, 2002. ISBN 0-7486-1626-8
* Smyth, Alfred P. *Warlords and Holy Men: Scotland AD 80-1000.* Reprinted, Edinburgh: Edinburgh UP, 1998. ISBN 0-7486-0100-7

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts ag Coláiste na hOllscoile, Corcaigh 
* (CKA) Chronicle of the Kings of Alba

Catagóir:Daoine a rugadh sa 10ú haois
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Wiesbaden

Cathair sa stát Gearmánach, Hesse is ea **Wiesbaden**. Is í príomhchathair an stáit. 

## Naisc sheachtracha
* Wikivoyage - Wiesbaden (en)
* Wiesbaden - Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Gearmáine
Tomás Ó Míocháin

File, scríobhaí agus máistir scoile Cláiríneach ab ea **Tomás Ó Míocháin** nó **Ua Míodhcháin**
(Béarla: *Thomas Meehan*;  1730 – 9 Nollaig 1804). 

In Áth Solas in aice Inis Chontae an Chláir a rugadh an Míochánach arbh é an dara mac é ag John Meehan, feirmeoir.  Fuair Ó Míocháin oideachas scoil scairte aige baile. Tuairimítear gur fhreastail sé ar scoil mhatamaitice i Luimneach agus bhíodh an Míochánach ag obair le linn na 1760idí ansin agus mar shuirbhéir talún i Sráid na Cathrach. Timpeall ar an mbliain 1770 a chuir Ó Míocháin faoi in Inis mar ar bhunaigh sé scoil mhatamaitice do scoláirí ní ba shine.

Is cosúil gurb é a sheal i Luimneach a spreag féith na filíochta sa Mhíochánach, bhí saol liteartha beo sa chathair áit a raibh caidreamh leis le scríobhaithe eile mar atá Aindrias Mac Mathghamhna, Séamus Bonnbhíol, Diarmaid Ó Maolchaoine agus Séan Lúid. Is mó a bhain saothar Uí Mhíocháin leis an bpolaitíocht agus bhí téamaí réabhlóidí Seacabaíteacha soiléir ina chuid oibre.

Fuair Ó Míocháin bas in 1804 agus cuireadh é sa mhainistir i gCuinche. Tá filíocht Uí Mhíocháin ar fáil sa leabhar *Tomás Ó Míocháin: Filíocht* (eag. Diarmuid Ó Muirithe, 1988) agus tá dánta lena dheartháireacha Domhnall agus Seán ar marthain chomh maith.

## Féach freisin
* A chraobha cumainn na nGael gcumais
* Seán Lúid

## Leabharliosta
* *Tomás Ó Míocháin: Filíocht*, eag. Diarmuid Ó Muirithe (Baile Átha Cliath, 1988).

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Notes on the Poets of Clare: Tomás Ó Míocháin by Thomas F. O’Rahilly
 

Catagóir:Filí
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Scríobhaithe
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Tashkent

Is í **Tashkent** (Úisbéiceastáinis: *Toshkent*, *Тошкент*; Rúisis: *Ташкент*, go liteartha "Cathair"; *Taiscint* i seanliostaí téarmaíochta Gaeilge) príomhchathair na hÚisbéiceastáine. Go hoifigiúil tá 2.18 milliún daoine cláraithe le cónaí ann ach deir foinsí neamhoifigiúla go bhfuil breis is a 3 mhilliún duine ina gcónaí ann.

## Tagairtí

Catagóir:An Úisbéiceastáin
Catagóir:Príomhchathracha na hÁise
Leiceann

**Leicne** (i Laidin, *buccae*) a thugtar ar an gcuid den aghaidh faoi na súile agus idir an chluas agus an tsrón.

200px|mion|clé|Leicne éisc

## Frásaí
* Leiceann cnoic [taobh cnoic]
* Bain an chluas ón leiceann díom má tharlaíonn a leithéid [ní tharlóidh sé riamh]
* Bhí luisne ar a leicne
* Leicne fada / plucacha
* D'fhéach sé i ndiaidh a leicinn orm
* Cló leicinn

## Tagairtí

Catagóir:Corp an duine
Múscán

[thumb|250px|Múscán ar [arán]]
**Múscán** a thugtar ar fhungas ar bith a fhásann i bhfoirm hyphae (filiméid), seachas cealla aonair. (Más cealla aonair atá ann, giosta a thugtar air). Fásann na múscáin ar / in ábhar orgánach. 

## Samplaí
* Múscán gorm
* Múscán liath
* Slam-mhúscán
* Múscán aráin

## Naisc
* Comhdhlúthú agus cosc ar mhúscáin i Remscheid (uimhir 18) 
* The EPA's guide to mold

Catagóir:Plandaí
Clann Mhic Aoidh

thumb|150px|Mana: Manu Forti (''Le lámh láidir'')
Ba chlann ársa agus cumhachtach í** Clann Mhic Aoidh** i dtuaisceart Ghaeltacht na hAlban, ach le fréamhacha i ndúiche Mhoireibh.
Ba fhórsa láidir sa pholaitíocht i dtús an 14ú haois iad, ag tacú le Roibeard Brús. Bhí clú orthu i gcomhair a gcuid neart, misneach agus scileanna saighdiúireachta agus bhí siad páirteach i gcathanna síoraí in aghaidh Clann Keith, Clann Ross, Clann Gunn, Clann Sinclair, Clann Sutherland agus daoine eile, agus i gcogaí thar lear. Sna céadta bliain ina dhiaidh sin bhídís frith-Stíobhartach. D'imir siad ról tábhachtach míleata in Albain agus san Eoraip. Bhí toradh Fhuadach na nGael tromchúiseach orthu, ach ó shin i leith tá siad scaipthe fud fud an domhain.

## Nótaí

Catagóir:Sloinnte
James Nolan

Ba reathaí Éireannach idirnáisiúnta é **James Nolan** (rugadh 27 Eanáir 1977) a bhíodh san iomaíocht ón mbliain 1996 go dtí 2008. Ghlac sé páirt sna Cluichí Oilimpeacha faoi dhó, ina speisialtacht de 800 méadar idir 1996 agus 2000 sular athraigh sé go dtí an 1500 méadar níos déanaí an bhliain sin. Ba é Nolan an dara duine ab fhearr i rás an 800 meádar ag Craobhchomórtas Lúthchleasaíochta na hEorpa Faoi23 sa bhliain 1999 agus arís thar 1500 méadar ag Craobhchomórtas na hEorpa faoi Dhíon sa bhliain 2000. Rith Nolan i roinnt mhaith craobhchomórtas san blianta a lean, agus ghlac sé páirt i rásanna i mbreis is 25 tír i rith a réimis a lean trí bliana déag.

Oiliúnóir spóirt é anois, tar éis dó céim a fháil ó UCD sa bhliain 2008. D’fhreastail sé ar UCD ón mbliain 1996-2001 ar scoláireacht spóirt agus ansin ón mbliain 2005-2008, le BSc i mBainistiú Spóirt. Cuireann sé oiliúint ar fhoireann lúthchleasaíochta UCD tráthnónta Céadaoin, agus deirtear gur eisean an cóitseálaí is déine.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Lúthchleasaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Uíbh Fhailí
Catagóir:Daoine beo
Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 1980

Bhí **[[Cluichí Oilimpeacha]] an tSamhraidh 1980** ar siúl i Moscó san Aontas Sóivéadach ó 19 Iúil go 3 Lúnasa 1980. Bhí comórtais áirithe ar siúil i dTaillinn, Leningrad, Cív agus Minsc chomh maith. 
clé|mion

clé|mion
### Bagchat
Dhiúltaigh 66 tír, ina measc na Stáit Aontaithe agus Éire, páirt a ghlacadh sa chomórtas, mar gheall ar an ionsaí a rinne na Sóivéadaigh ar an Afganastáin. Deis a bhí ann a thaispeáint don Rúis oiread a cháin an domhan ionradh na hAfganastáine. Mar sin de, eagraíodh baghcat ar na cluichí.

## Féach freisin

* Cogadh na hAfganastáine (1979-1989)

## Tagairtí

*
1980
1980
Catagóir:Spórt i 1980
Catagóir:Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha
Na Monarcaí Caitliceacha

Déanann **na Monarcaí Caitliceacha** (Spáinnis: los Reyes Católicos) tagairt go stairiúil do Bhanríon Isabel I na Caistíle agus do Rí Ferdinand II na hAragóine. Bhí an bheirt acu den teaghlach chéanna, Teaghlach Trastámara, agus bhí col seiseir eatarthu; shíolraigh siad beirt ó Eoin I na Caistíle. Thug an Pápa Sixtus IV cead dóibh pósadh, agus pósadh iad ar an 19 Deireadh Fómhair, 1469, i Valladolid. Thug an Pápa Alastar VI an teideal "Rí agus Banríon Caitliceach" dóibh. D'aontaigh an pósadh an dá choróin faoin teaghlach chéanna.

Catagóir:Stair na Spáinne
A chraobha cumainn na nGael gcumais

Is amhrán ólacháin agus ragairne é **A chraobha cumainn na nGael gcumais**. Scríobh file Cláiríneach, Tomás Ó Míocháin, an t-amhrán mar chomóradh ar chéad bhua an Ghinearáil George Washington i gCogadh Saoirse Mheiriceá. Chuir sé an fonn *Washington's Frolics* leis.

Catagóir:Dánta
Roberto Bolaño

Úrscéalaí agus file as an tSile ab ea **Roberto Bolaño Ávalos** (Fuaimniú Spáinnise: [roˈβerto βoˈlaɲo ˈaβalos]) (28 Aibreán 1953 – 15 Iúil 2003). Ghnóthaigh úrscéal leis, *Los detectives salvajes*, duais Rómulo Gallegos sa bhliain 1999. Bronnadh gradam iarbháis (National Book Critics Circle Award for Fiction) air sa bhliain 2008 ar son an úrscéil *2666*.

## Saol
Mac le tiománaí leoraí (a bhí ina dhornálaí chomh maith) ba ea é agus rugadh é i Santiago. 

Nuair a bhí sé 15 bliana d'aois chuaigh sé lena theaghlach go Meicsiceo, áit ar éirigh sé as an scoil le dul le hiriseoireacht. Chaith sé a shaol ag fánaíocht ó thír go tír agus tacaíocht á thabhairt aige do chúiseanna na heite chlé, i mbun gach cineál oibre agus ag scríobh filíochta. 

Sa bhliain 1977 chuaigh sé chun na hEorpa agus phós sé Spáinneach. 

Bhí a shláinte go dona agus d'éag sé in aois leathchéad bliain, ach d'fhág sé corpas mór litríochta ina dhiaidh.

## Saothar
* *[[Consejos de un discípulo de Morrison a un fanático de Joyce]]* (1984), úrscéal, comhúdar le Antoni García Porta.
* *[[La pista de hielo]]* (1993), úrscéal.
* *[[La literatura nazi en América]]* (1996), úrscéal.
* *[[Estrella distante]]* (1996), úrscéal gearr. PDF
* *[[Llamadas telefónicas]]* (1997), gearrscéalta.
* *[[Sensini]]* (1997).
* *[[Los detectives salvajes]]* (1998), úrscéal.
* *[[Amuleto (úrscéal)|Amuleto]]* (1999), úrscéal gearr. PDF
* *[[Monsieur Pain]]* (1999), úrscéal.
* *[[Nocturno de Chile]]* (2000), úrscéal gearr.
* *[[Tres]]* (2000), filíocht.
* *[[Los perros románticos]]. Poemas 1980-1998* (2000), filíocht.
* *[[Putas asesinas]]* (2001), gearrscéalta. PDF
* *[[Amberes]]* (2002), úrscéal.
* *[[Una novelita lumpen]]* (2002), úrscéal gearr.
* *[[El gaucho insufrible]]* (2003), gearrscéalta.
* *[[Entre paréntesis]]* (2004), aistí, ailt, óráidí agus agallaimh.
* *[[2666]]* (2004), úrscéal (iarbháis).
* *[[La universidad desconocida]]* (2007), filíocht (iarbháis)
* *[[El secreto del mal]]* (2007), gearrscéalta (iarbháis)

## Dámhachtainí
Do *[[2666]]*:
* National Book Critics Circle Award.
* Premio Fundación Lara.
* Premio Ciudad de Barcelona.
* Premio Salambó.
* Premio Fundación Lara.
* Premio Altazor.
* Premio Municipal de Santiago de Chile.

do *[[Llamadas telefónicas]]*:
* Premio Ámbito Literario de Narrativa.

do *[[La pista de hielo]]*:
* Premio Municipal de Santiago de Chile.

do *[[Los detectives salvajes]]*:
* Premio Herralde de Novela.
* Premio Rómulo Gallegos.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Memoria Chilena - Roberto Bolaño Página oficial de la DIBAM acerca de Bolaño; contiene obras completas digitalizadas.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Básanna in 2003
Catagóir:Úrscéalaithe
Catagóir:Filí
Ypres

Is cathair sa Bheilg í **Ypres** (*Ieper* in Ollainnis, *Ypern* i nGearmáinis). Tá sí suite in iarthuaisceart na Beilge san Fhlóndras (an ceantar Pléimeannach). Is í an chathair is tábhachtaí san Fhlóndras Thiar í. 

Tá 36 120 áitritheoir ina gcónaí sa chathair. Mar sin is í an 5ú cathair is mó san Fhlóndras Thiar í.

## Stair

* Cath Ypres

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha
Catagóir:An Bheilg
Unione Calcio Sampdoria

Is club peile é **Unione Calcio Sampdoria** (leasainm: *Blucerchiati*, fáinnithe-ghorm) lonnaithe in Genova, san Iodáil. Bunaíodh an club sa bhliain 1946 nuair a tháinig dhá chlub le chéile, Sampierdarenese agus Andrea Doria spóirt, (clubanna le fréamhacha ag dul siar chuig na 1890í). Feictear an cumasc seo in ainm agus dathanna (gorm-bán agus dearg-dubh) na foirne nua a bunaíodh. 

Faoi láthair glacann Sampdoria páirt i sraith Serie A san Iodáil. Tá dathanna gorm le bán agus dearg le dubh aige. Imríonn an fhoireann sa Stadio Luigi Ferraris, le 36,743 suíochán. Tá an scudetto buaite ag an club uair amháin sa bhliain 1991. Tá an Coppa Italia buaite aige ceithre huaire (1985, 1988, 1989, agus 1994) chomh maith leis an *Supercoppa Italiana* uair amháin.

Sampdoria
Rúsc

250px|thumb|Rúsc
Sa ghnáthchiall, is éard is **rúsc** (nó **coirt**) ann ná an clúdach seachtrach cosanta garbh a bhíonn ar na crainn, agus ar phlandaí adhmadacha eile. 
Le bheith beacht, cuimsíonn sí fíocháin eile inmheánacha, an corc is an fhlóéim.
De réir mar a fhásann an crann síneann an choirt, scoilteann sí, déanann calóga, scamhann i bpatrúin dhifriúla ar leith, agus fásann coirt nua ina hionad ó na cisil inmheánacha caimbiam. *Rùsg* a deirtear i nGaeilge na hAlban.

## Tagairtí

Catagóir:Crainn
Catagóir:Plandaí
Tamhan

250px|thumb|Tamhan
Is éard is **tamhan** ann ná cuid den chrann. Tacaíonn sé leis na craobhacha, agus tacaíonn na fréamhacha leis. Príomhchuid an ghais atá ann. Uaireanta, cailleann tamhain faoin gceannbhrat a gcraobhacha íochtair: cineál uathphrúnála. 

Catagóir:Crainn
Catagóir:Plandaí
Pedro Luis Boitel

File agus easaontach Cúbach ab ea **Pedro Luis Boitel** (1931 – 25 Bealtaine 1972), a throid i gcoinne rialtais Fulgencio Batista agus Fidel Castro araon. Sa bhliain 1961, ghearr an réimeas cumannach pianbhreith deich mbliana i bpríosún air.
Fuair Boitel bás le linn stailc ocrais sa bhliain 1972 nuair a bhí sé i ngéibhinn.

## Roimh an réabhlóid
Rugadh Pedro Luis Boitel i ngnáth-theaghlach  agus rinne sé staidéar in Ollscoil Havana (*Spáinnis: Universidad de La Habana*) agus ag an am céanna d'oibrigh sé freisin mar theicneoir raidió. Sna 1950í chuir Boitel i gcoinne rialtas Fulgencio Batista agus chuaigh sé ar deoraíocht i Veiniséala, áit ar chabhraigh sé le Rómulo Betancourt ina chuid iarrachtaí chun rialtas míleata Mharcos Pérez Jiménez a threascairt, trí stáisiún raidió bradach a bhunú sa tír sin.

Tar éis na Réabhlóide Cúbaí, d'fhill Boitel ar Cúba agus d'atosaigh sé a chuid staidéar in Ollscoil Havana. Sa bhliain 1959, b'iarrthóir é sa toghchán le haghaidh uachtaránacht Chumann na Mac Léinn (* Spáinnis: Federación Estudiantil Universitaria; FEU*) le tacaíocht ón eagraíocht *Movimiento 26, de Julio* aige. Cé go raibh Fidel Castro i gceannas na gluaiseachta seo, bhain Castro agus na ceannairí réabhlóideacha eile a gcuid tacaíochta ó Bhoitel. Rinne Castro idirghabháil phearsanta sa toghchán ar an Ollscoil chun Boitel a bhaint d'uachtaránacht an FEU.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Brollach 'Boitel Vive'  Gabriel Salvia y Hans Blomeier
* Scéal Phedro Luis Boitel  

## Féach freisin
Struthio

Éin mhóra is ea na h**ostraisí** nach bhfuil eitilt acu, den ghéineas ***Struthio*** san ord Struthioniformes, cuid den infra-aicme Palaeognathae, grúpa éagsúil éan ar a dtugtar raitítigh freisin,  lena n-áirítear na héamúnna, rianna, agus cíobhaíonna. Tá dhá speiceas ostraise beo ann: an ostrais Thuaidh-Afracach, dúchasach do limistéir mhóra den Afraic fho-Shahárach agus an ostrais Shomálach, atá dúchasach do Chorn na hAfraice. Bhí ostrais Thuaidh-Afracachdúchasach go stairiúil do Leithinis na hAraibe freisin, Ba dhúchas stairiúil an ostrais choitianta freisin do Leithinis na hAraibe, agus bhí ostraisí i láthair ar fud na hÁise chomh fada soir leis an Mhongóil le linn an Phléisticéinigh Pléistéise Dhéanaigh agus b'fhéidir isteach san  Tréimhse Holaicéineach. Beireann siad na huibheacha is mó d'aon ainmhí talún beo. Is iad seo na héin is tapúla ar thalamh, agus iad in ann rith ag 70 km/h. Saothraítear iad ar fud an domhain, go háirithe as a gcuid cleití mar go n-úsáidtear iad mar mhaisiúcháin agus mar glantóirí cleite. Úsáidtear a gcraiceann freisin le haghaidh táirgí leathair. Is iad na héin bheo is troime..
## Tagairtí


Catagóir:Éin
Catagóir:Céad láithreacht Mhéicéineach ar marthain
Catagóir:Éin gan eitilt
Catagóir:Éin Mhéicéineacha
Catagóir:Raitítigh
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Coraciiformes

Is ord éan é *Coraciiformes*. Tá níos mó ná 100 speiceas ann, leis an líon is mó daoibh seo scaipthe i measc tropaicí an tSean-Domhain agus san Astráil. Déanann siad neadacha i dtolláin ar bhruacha abhann agus d’fhéadfadh obair ‘fheabhsaithe’ abhann nó talmhaíochta iad a mhilleadh. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin