open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sabina Higgins

Is bean chéile Uachtarán na hÉireann í **Sabina Higgins**. Rugadh Sabina Coyne, Higgins anois, i gCluain Raithin ar an teorainn idir Gaillimh agus Maigh Eo agus chuaigh sí ar scoil i mBaile an Daighin agus i gClár Chlainne Mhuiris, Co. Mhaigh Eo. Ag 18 mbliana d'aistrigh sí go Baile Átha Cliath chun dul ag obair in oifig Choimisiún na Talún. Thosaigh sí ag déanamh staidéir ar an aisteoireacht le modh Stanislavsky faoi Dheirdre O'Connell a fuair oiliúint i Stiúideo na nAisteoirí i Nua-Eabhrac. Bhí Sabina ina brídeog ag bainis Dheirdre O Connell leis an amhránaí Luke Kelly (The Dubliners) agus bhí sí, in éineacht le Deirdre, ar dhuine de bhunaitheoirí Amharclann an Focus, áit ar oibrigh sí le Tom Hickey, Timmy McDonald, Mary Elizabeth Burke Kennedy, Joan Bergin agus go leor eile.

Bhuail Saidhbhín le Micheál D. Ó hUigínn ag cóisir i mBaile Átha Cliath agus i 1974 pósadh iad in Eaglais Bhóthar Haddington i mBaile Átha Cliath. Bhog Saidhbhín go Gaillimh, áit a raibh sí ag obair mar chomhpháirtí le Michael D. i ngach feachtas agus sa saol poiblí ar feadh breis agus tríocha bliain, choinnigh sí a rannpháirtíocht leis an amharclannaíocht agus leis na healaíona pobail, ag obair le hAmharclann an Druid, An Taibhearc agus grúpaí eile a bhfuil cáil dhomhanda orthu.

## Tagairtí.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Olivia O’Leary

Is iriseoir agus láithreoir teilifíse Éireannach í **Olivia O’Leary**. Tá cín lae polaitíochta seachtainiúil aici ar Drivetime ar RTÉ Raidió 1. Tá cláir chúrsaí reatha curtha i láthair ag Olivia O’Leary ar RTÉ, ar BBC agus ITV i Sasana. Mar iriseoir nuachtáin, scríobh sí faoin bpolaitíocht ar The Sunday Tribune agus The Irish Times araon. D’fhoilsigh O’Brien Press dhá leabhar dá cuid colún raidió a craoladh ar RTÉ, ‘Politicians and Other Animals’ agus ‘Party Animals’. 
Í féin agus Dr Helen Burke a scríobh *Mary Robinson: The Authorised Biography*. Chuir sí clár faisnéise dhá uair an chloig dar teideal ‘Daniel O’Connell: Forgotten King of Ireland’ i láthair ar RTÉ 1. Thosaigh sí amach leis an Nationalist agus Leinster Times i gCeatharlach. Bhí sí pósta ar Paul Tansey, eagarthóir eacnamaíochta an Irish Times.

## Tagairtí

Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Gaineamhlach Atacama

Is é **Gaineamhlach Atacama** sa tSile an fásach ceo is mó ar domhan, agus ar cheann de na háiteanna is tirime ar domhan.   

In áiteanna ní bhíonn ann ach 1 mm báistí gach bliain. Tá sé chomh tirim carraigeach sin go ndéanann eolaithe comparáid idir é agus dromchla Mhars.  Baineann NASA úsáid as Atacama chun róbait agus meaisíní eile a thástáil sula gcuireann siad iad amach go Mars.   
clé|mion|an ceo Camanchaca

### Nádúr
Níl cónaí ar mhórán rudaí in Atacama. Fásann roinnt plandaí ann mar tá uisce sa cheo a shéideann isteach ón Aigéan Ciúin, atá gar dó..   

## Féach freisin

* An tSile

## Tagairtí

Catagóir:Fásaigh
Catagóir:An tSile
Catagóir:Ceo
Empire State Building

Is é an **Empire State Building** ná 102-urláir ilstórach sa stíl Art Deco suite i Manhattan, Cathair Nua-Eabhrac. Shreve, Lamb & Harmon a dhear an foirgneamh agus tógadh é ó 1930 go 1931. 

## Tagairtí

Catagóir:Ilstóraigh
Catagóir:Manhattan
Catagóir:1930
Catagóir:1931
Garrett Sheehan

Is iarbhreitheamh de chuid na Cúirte Achomhairc é **Garrett Sheehan**. Cheap an tUachtarán Mícheál D. Ó hUigínn é chun téarma sé bliana mar Chathaoirleach ar an gCoimisiún um Chaighdeáin in Oifigí Poiblí, le héifeacht ón 9 Nollaig 2020. Ba mar dhlíodóir a chuir Garrett Sheehan tús lena ghairm bheatha mar aturnae sa bhliain 1969. Ceapadh é chun na hArd-Chúirte sa bhliain 2007, agus chun na Cúirte Achomhairc sa bhliain 2014, mar ar fhóin sé go dtí go ndeachaigh sé ar scor sa bhliain 2017. Fuair sé a chuid oideachais ollscoile in gColáiste na hOllscoile, BÁC agus d'fhreastail sé ar Óstaí an Rí.

Catagóir:Breithiúna Éireannacha
Catagóir:Dlíodóirí Éireannacha
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Alumni Óstaí an Rí
Stephen Collins

Is iriseoir Éireannach é **Stephen Collins**. Is colúnaí polaitíochta ag an Irish Times é agus bhí sé ina eagarthóir polaitíochta ar an nuachtán ar feadh breis is deich mbliana roimhe sin. Roimhe sin bhí sé ina eagarthóir polaitíochta Scéala Éireann, The Sunday Press agus the Sunday Tribune. Tá roinnt leabhar i dtaobh stair na polaitíochta in Éirinn scríofa aige, ina measc ‘Ireland’s Call: Navigating Brexit’ a foilsíodh sa bhliain 2022. Ar na leabhair eile a scríobh sé roimhe sin tá ‘Saving the State: Fine Gael from Collins to Varadkar’, a scríobh sé i gcomhpháirt le Ciara Meehan, staraí. Tá B.A. sa Stair agus Pholaitíocht agus M.A. sa Stair aige ó Choláiste na hOllscoile, BÁC. Tá cónaí air i mBaile Átha Cliath.

Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Colúnaithe Éireannacha
Catagóir:Alumni COBÁC
Cheryl Brownlee

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann í **Cheryl Brownlee**, a rugadh i 1991 nó 1992. Is ball í de Pháirtí Aontachtach Daonlathach. Is Comhalta den Tionól Reachtach í d'Aontroim Thoir, ó Meán Fómhair 2023 ar aghaidh . 

## Saol pearsanta
Is as Carraig Fhearghais í.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Páil na Lonnaíochta

Ba réigiún iartharach d'Impireacht na Rúise í **Páil na Lonnaíochta** (, *chertá osédlosti*; ), a raibh teorainneacha éagsúla ann ó na 1791 go 1917 (*de facto* go dtí 1915) inar ceadaíodh buanchónaí ag Giúdaigh agus ina dhiaidh sin a raibh cosc ar chónaitheacht Ghiúdach, buan nó sealadach,   toirmiscthe den chuid is mó. Bhí an chuid is mó de na Giúdaigh fós coinnithe amach ó chónaitheacht i roinnt cathracha laistigh den Pháil chomh maith. Bhí cead ag cúpla Giúdach maireachtáil taobh amuigh den cheantar, ina measc siúd a raibh oideachas ollscoile acu, na huaislithe, baill de na daoine ba shaibhre de na ceardchuallachtí agus ceardaithe ar leith, roinnt pearsanra míleata agus roinnt seirbhísí a bhain leo, lena n-áirítear a dteaghlaigh, agus uaireanta a gcuid seirbhíseach. Tagann an téarma 'páil' ón bhfocal Laidine *palus*, 'sciar', a leathnaítear chun an limistéar atá timpeallaithe le claí nó teorainn. 

## Tagairtí

Catagóir:Frith-Sheimíteachas sa Rúis
Catagóir:Frith-Sheimíteachas san Úcráin
Catagóir:Pobail Ghiúdacha Stairiúla san Eoraip
Catagóir:Stair na Basaráibe (1795–1918)
Catagóir:Stair na Liotuáine (1795–1918)
Catagóir:Comhdháil na Polainne
Catagóir:Stair na Basaráibe
Catagóir:Stair na hÚcráine (1795–1918)
Catagóir:Stair na Bealarúise Giúdaí
Catagóir:Stair Ghiúdach na Liotuáine
Catagóir:Stair na Polainne Giúdaí
Catagóir:Giúdaigh agus Giúdachas in Impireacht na Rúise
Catagóir:Stair Ghiúdach na hÚcráine
Catagóir:Polaitíocht Impireacht na Rúise
*
Catagóir:Réigiúin chultúrtha
Catagóir:Míchumais (Giúdach) san Eoraip
Catagóir:Cumann Impireacht na Rúise
Lauren Boebert

Is polaiteoir Meiriceánach, bean ghnó, agus gníomhaí cearta gunna í **Lauren Opal Boebert** (rugadh 19 Nollaig, 1986 ) atá ag feidhmiú mar ionadaí SAM don 3ú toghlach comhdhála i gColorado.  Ó 2013 go 2022, bhí sí faoi úinéireacht Shooters Grill, bialann in Rifle, Colorado, áit ar spreagadh baill foirne chun airm tine a iompar go hoscailte.Ó 2013 go 2022, ba leithí Shooters Grill, bialann i Rifle, Colorado, áit ar spreagadh baill foirne chun airm tine a iompar go hoscailte. 
## Naisc sheachtracha
*Lauren Boebert: congresswoman kicked out of musical for ‘causing disturbance’
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Mick Doyle (rugbaí)

Tréidlia, imreoir rugbaí agus cóitseálaí as Ciarraí ba ea **Mick Doyle** nó 'Doyler' (13 Deireadh Fómhair 1941 – 11 Bealtaine 2004), agus duine de charactairí mhóra an rugbaí a d’imir d’Éirinn agus do na Leoin.

### Saol
Rugadh agus a tógadh Mick Doyle in aice le hOileán Ciarraí. 

D’imir sé rugbaí d’Éirinn agus do na Leoin sna 1960idí. Bhí sé ag obair mar chóitseálaí sna 1980idí (Laighean, Éire agus na Lions). I 1987 a bhí ag teannadh le deireadh a thréimhse trí bliana mar chóitseálaí d’Éirinn.

Deir sé freisin gur thaistil sé 5,000 míle ina ghluaisteán na cúpla seachtain sular thug Éirinn aghaidh ar Chraobh an Domhain 1987. Ach bhuail taom croí é, rud a mhíneodh go mba faoi chúram dochtúra in ospidéal in Auckland a chaith sé na cúpla lá sular bhuaigh Éire ar Cheanada sa gcéad chluiche.

Pingin féin níor shaothraigh Doyle ariamh as a chuid imeartha ná a chuid cóitseála. A mhalairt ar fad. Sa leabhar a insíonn scéal a shaoil, measann Mick go raibh a ghnó £750,0000 síos leis de bharr an ama a chaith sé ina mbun.

Maraíodh Doyle i dtimpiste ghluaisteáin ar 11 Bealtaine 2004.

## Féach freisin

* Tony Ward
* Chraobh an Domhain 1987

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí rugbaí

Catagóir:Tréidlianna
Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Básanna in 2004
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Blás algach

[mion|220x220px|Blás algach san [An tAigéan Atlantach|Aigéan Atlantach]]
[mion|391x391px|[Contae Liatroma]]
mion|220x220px|Torduff, Albain
Méadú nó carnadh gasta ar  phobal na n-algaí i gcórais fionnuisce nó uisce mara is ea **blás algach**. Aithnítear é go minic ag an mílítheacht san uisce ó líocha na n-algaí.  Cuimsíonn an téarma *alga* go leor cineálacha orgánach fótaisintéiseach uisceach, idir orgánaigh mhacraibhseacha ilcheallacha, amhail feamainn agus orgánaigh micreascópacha aoncheallacha mar chianabaictéir .  Tagraíonn *blás algach* go coitianta d'fhás tapa na n-algaí aoncheallacha micreascópacha, ní algaí macrascópacha.  Sampla de bhlás algach macrascópach is ea foraois ceilpe 

Bíonn bláis algacha mar thoradh ar chothaitheach, cosúil le nítrigin nó fosfar ó fhoinsí éagsúla (mar shampla rith chun srutha leasacháin nó foirmeacha eile de thruailliú cothaitheach ), ag dul isteach sa chóras uisceach agus is cúis le fás iomarcach algaí. Bíonn tionchar ag blás algach ar an éiceachóras iomlán.

### In Éirinn
**Loch nEathach**

Ó 2023 ar aghaidh, bhí Loch nEathach lán le algae gorm glas a chuireann sláinte daoine agus ainmhithe i mbaol.  Tá blás algach le feiceáil ar dhromchla an locha, sloda glas a dhéanann dochar do bheathra uisceach.

Chonacthas eascanna amuigh as an uisce agus iad ag sleamhnú ar bharr an bhláis algaigh. Tá cosc ar iascaireacht le haghaidh eascann.

Tarlaíonn an truailliú seo mar gheall ar an leibhéal ard fosfair agus nítrigine sa loch, a ritheann isteach ó fheirmeacha timpeall an locha.

## Naisc sheachtracha
*Blás Algach eisceachtúil aimsithe san Iarthuaisceart
* FAQ about Harmful Algal Blooms (NOAA)
## Tagairtí

Catagóir:Bláis algacha
Catagóir:Algaí
Catagóir:Éiceolaíocht uisceach
Catagóir:Airteagail ina bhfuil gearrthóga físe
Catagóir:Aigéaneolaíocht bhitheolaíoch
Catagóir:Saincheisteanna comhshaoil le huisce
Catagóir:Truailliú uisce
CLG Bhaile na Maor

Club CLG i mBaile Mhic Giolla Mhuire, i gContae Uíbh Fhailí, is ea **CLG Bhaile na Maor**.

## Éachtaí

* Craobh Sóisear Iomána Laighean (1): 2013
* Craobh Sinsear B Iomána Uíbh Fhailí (1): 2018
* Craobh Idirmheánach Iomána Uíbh Fhailí (3): 1945, 1953, 2013
* Craobh Sóisear Iomána Uíbh Fhailí (5): 1944, 1950, 1959, 1980, 2010
* Craobh Sóisear Pheile Uíbh Fhailí (2): 1983, 1998

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* CLG Bhaile na Maor
Joseph Ladapo

Is máinlia ginearálta Florida   é **Joseph Abiodun Ladapo** (rugadh 16 Nollaig, 1978)  Tá aird tarraingthe air as mhífhaisnéis a scaipeadh maidir le COVID-19 agus as doicheall roimh an vacsaín COVID-19 agus doicheall roimh vacsaíní a chur chun cinn.  

Tar éis dó dul ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe ón Nigéir, thuill Ladapo MD agus Ph.D. i mBeartas Sláinte ó Ollscoil Harvard ; bhí sé ina ollamh le leigheas in Ollscoil Nua-Eabhrac sular bhfuair sé post tionachta in Ollscoil California, Los Angeles .

Le linn na paindéime COVID-19, chuir Ladapo cóireálacha neamhchruthaithe chun cinn, chuir sé i gcoinne sainorduithe vacsaíne agus masc, cheistigh sé sábháilteacht vacsaíní COVID-19, agus scaip sé bréaga ilghnéitheacha, ag teacht salach ar eagraíochtaí liachta gairmiúla.    Chuir Ladapo i gcoinne cúram dearbhaithe inscne agus comhairleoireacht do mhionaoisigh trasinscne agus neamh-dhénártha  .   
## Naisc sheachtracha
*Florida surgeon general’s Covid vaccine claims harm public, health agencies say
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Fearghal Mac Bhloscaidh

Is léachtóir sinsearach agus acadóir Éireannach é an **Dr Fearghal Mac Bhloscaidh**. Is as Tír Eoghain dó ó dhúchas ach tá sé ina chónaí i mBéal Feirste áit a bhfuil sé ina léachtóir sinsearach sa stair i gColáiste Ollscoile Naomh Muire sa chathair. Tá neart saothar curtha i gcló ag Mac Bhloscaidh ar cheist na haicme, an tseicteachais agus na hidé-eolaíochta le linn blianta na réabhlóide ag tús an fhichiú haois, agus, lena hais sin, ar cheist an athbhreithniúchais. Bhí sé ina chomheagarthóir ar shaothar tábhachtach a foilsíodh le déanaí dár dteideal *Bread not Profits: Provincial working class politics during the Irish Revolution*. Thug sé léacht uaidh ar ‘Athghabháil na Gaeilge’ ag comhdháil i mBéal Feirste dár dteideal Díchoilíniú: Teanga, Cultúr agus Pobal samhradh na bliana 2023.  Bíonn sé le clos ar Raidió na Gaeltachta go minic. Bíonn ailt staire agus tuairimíochta rialta uaidh le fáil ar a bhlag https://blosc.wordpress.com/.

## Foilseacháin

* *Fenians & Ribbonmen*, Manchester University Press, 2011

## Teilifís

* *Sheehy Skeffington: Síochánaí* - ón gcomhlacht léiriúcháin Dearcán Media
* Cogadh Faoi Cheilt: Scéal an IRB, 2019.

Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann
Catagóir:Léachtóirí Éireannacha
Coláiste Ollscoile Naomh Muire, Béal Feirste

Is coláiste ollscoile i mBéal Feirste, Tuaisceart Éireann é **Coláiste Ollscoile Naomh Muire**.

## Stair
Is féidir bunús an Choláiste a rianú siar go 1900 nuair a d'oscail na Siúracha Doiminiceacha Coláiste Oiliúna Naomh Muire ar champas Bhóthar na bhFál mar a thugtar anois air, agus 100 iníon léinn cláraithe leis. Ar feadh beagnach 50 bliain ina dhiaidh sin, bhí an coláiste ag plé le hoiliúint scoláirí baineanna agus a n-ullmhúchán don mhúinteoireacht i mbunscoileanna.

Sa bhliain 1948, tugadh isteach cúrsaí ceithre bliana do mhúinteoirí iar-bhunscoile agus, trí shocrú le hOllscoil na Banríona, Béal Feirste, d’fhéadfadh daltaí roghnaithe comhchúrsa staidéir ollscoile agus oiliúna gairmiúla a leanúint.

Sa bhliain 1949 bunaíodh roinn na bhfear ag Teach Trench. Sa bhliain 1961 scoir sé de bheith ina roinn na bhfear i gColáiste Oiliúna Naomh Muire agus bunaíodh é i gColáiste Oiliúna Naomh Seosamh.

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Ollscoileanna in Éirinn
Fillsléibhte

[mion|[Loch Sionnaigh i mBÁC]]
Cruthaítear **fillsléibhte** nuair a bhuaileann dhá phláta theicteonacha in aghaidh a chéile. Brúitear suas an talamh atá ar bharr na bplátaí agus cruthaítear sléibhte.

Fillsléibhte is ea formhór na sléibhte in Éirinn. 

## Féach freisin

* Síonchaitheamh 
* Loch Sionnaigh 

## Tagairtí

Catagóir:Geolaíocht
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta
Catagóir:Teicteonaic phlátaí
Candomblé

Is creideamh Afra-Bhrasaíleach *é Candomblé*, a tháinig chun cinn sa 19ú haois sa Bhrasaíl. *M*hair an *Candomblé* d’ainneoin iarrachtaí na hEaglaise agus an Stáit Brasaíleach  é a chur faoi chois.

clé|mion|Orixá Oba,  dia de na déithe (Ile Ase Orossi, 2008)

### Creideamh
Tá an *Candomblé* fite fuaite leis an dúlra agus saol phobal bundúchasacha sa Bhrasaíl. Adhartar fórsaí an nádúir 

Tá Iemanjá ar dhia de na déithe Afra-Bhrasaíleacha (*orixás*) is mó a bhfuil cion ag muintir na Brasaíle orthu; ceangal aici ní hamháin leis an bhfarraige agus na huiscí i gcoitinne ach leis an máithreachas: saghas ollmháthair í a thabharfadh barróg do dhuine ar bith a bheadh ina gátar, bíodh siad óg nó aosta.

### Nósanna
Is iad na *babalorixás* agus na *ialorixás* ‘sagairt’ agus ‘bansagairt’ an *candomblé.*

Gach bliain ar an 2 Feabhra, tugann lucht leanta an chreidimh Afra-Bhrasaíligh *candomblé* (na céadta míle duine !) i gcathair Salvador  aghaidh ar thrá na n-iascairí i gceantar Rio Vermelho. Bíonn ofrálacha ag an slua do Iemanjá: rósanna, seoda agus buidéil bheaga le huisce cumhra labhandair.

### Stair
Is reiligiún sincréatach *é Candomblé*, a tháinig chun cinn sa 19ú haois sa Bhrasaíl. Ach tá cleachtadh na gcéadta bliain ag muintir an *candomblé* ag dul i ngleic le toirmisc na n-údarás. Go dtí an bhliain 1975, bhí cosc scun scan ar chreideamh shliocht na nAfracach a tugadh chun na Brasaíle ina sclábhaithe.  

Tá fuath á chothú do na reiligiúin Afra-Bhrasaíleacha ag Eaglais Uilíoch Ríocht Dé le fada an lá ina cuid seirbhísí eaglasta, agus praeitseálaithe de chuid na heaglaise ag maíomh go rialta go bhfuil baint idir na reiligiúin Afra-Bhrasaíleacha agus ‘an t-olc’.  Is mór idir é seo agus dearcadh an Candomblé (dúirt Sivanilton Encarnação da Mata, ceannaire Candomblé. ‘Tá faitíos orainn toisc go bhfuil ionsaithe fisiciúla á ndéanamh ag baill de chuid na heaglaise seo orainn ar feadh na mblianta."  Tá géarleanúint ann fós*;* mar shampla, sa bhliain 2023, lámhachadh Maria Bernadete Pacífico (72), bansagart *Candomblé* agus gníomhaí pobail aitheanta, ina teach féin i mbaile beag Pitanga dos Palmares, 45 ciliméadar taobh ó thuaidh de chathair Salvador.

## Féach freisin

* Eaglais Uilíoch Ríocht Dé

## Tagairtí

Catagóir:An Bhrasaíl
Catagóir:Sainchreidimh
Catagóir:Reiligiún
Selçuk Bayraktar

Is innealtóir agus fear gnó Turcach é Selçuk Bayraktar, a rugadh ar an 7 Deireadh Fómhair 1979. Tá sé ina chathaoirleach ar an mbord agus ina phríomhoifigeach teicneolaíochta ar an gcomhlacht teicneolaíochta Turcach Baykar. Tá clú air mar ailtire an chéad aerfheithicil gan foireann (AGF) dhúchasach, an 'Bayraktar TB2' , agus an chéad aerárthach trodaíochta gan foireann (ATGF), an  'Bayraktar Kızılelma' freisin. Tá Bayraktar freisin ina  chathaoirleach bunaidh ar Fhondúireacht Fhoireann Teicneolaíochta na Tuirce. 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:Innealtóirí leictreonaice na Tuirce
Sally Ride

Spásaire agus fisiceoir ab ea **Sally Kristen Ride** (26 Bealtaine 1951 – 23 Iúil 2012). Cailleadh í in 2012 tar éis cogadh le hailse paincréasach.

## NASA
Roimh an Spáseoireacht d'obair Ride mar cumarsáidí capsúl (CapCom). Cuidigh sí fosta chun forbairt a dhéanamh ar an Córas Cianláimhsitheora Tointeála (RMS) nó an lámh róbat.

Faoi thus 1982 theastaigh ó George Abbey agus Ceann na hOifige Spásaire, John Young, tús a chur le misin sceidealaithe leis na TFNG, ag tosú leis an seachtú misean Tointeála Spáis (STS-7). Theastaigh uathu bean a bheith ann chun a bheith ar an misean. Bhí usáid chun bheith deanta maidir le RMS agus darbh bharr bhí an rogha síos go Ride, Judy Resnick agus Anna Fisher. Roghnaidh siad Ride de bharr a pearsantacht taitneamhach, úsáid as CapCom agus cumas ag úsaid an lámh róbat.
alt=Sally Ride i rith an misean STS-7|clé|mion|'''Sally Ride i rith an mhisin STS-7'''

Sa deireidh bhí sí an **céad bhean meiriceánach agus bean aerach i spás.** Níor labhair sí faoi a ailse agus faoi a ballraíocht den LADT de bharr go raibh sí príobháideach mar duine.

## Leagáid
I 2003, bhí Ride ar an Halla na Laochra Spásaire. Deanta é chun a obair crua a onóireadh. Scríobh sí sé leabhair faoi spás le haghaidh paistí chun inspioraid sa spás a chothú. Chreid Ride go raibh Mata agus eolaíocht rí-tábhtach le haghaidh an todhchaí.
alt=Lainseáil Challenger ar STS-7|mion|Lainseáil Challenger ar STS-7|clé

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2012
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Daoine LADT
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Spásairí Meiriceánacha
Gaois.ie

Is grúpa taighde é **Gaois** in Fiontar & Scoil na Gaeilge, Ollscoil Chathair Átha Cliath, atá dírithe ar acmhainní nuálaíocha a fhorbairt chun teanga agus saíocht na Gaeilge a chothú.

Tá roinnt acmhainní éagsúla as Gaeilge ar fáil ar **gaois.ie**, dírithe ar aistritheoirí gairmiúla go háirithe. An acmhainn is úsáidí don ghnáthdhuine ná ‘Corpas na Gaeilge Comhaimseartha’. Is éard atá ann ná bailiúchán inchuardaithe de réimse leathan téacsanna ó fhoinsí éagsúla (cartlanna foilsitheoirí éagsúla, Tuairisc.ie, Comhar, europa.eu srl.). Is téacsanna iad seo ar fad a bhfuil eagarthóireacht i ndiaidh a bheith déanta orthu (cé go bhfuil eagar níos fearr ar chuid acu ná mar atá ar chuid eile).

## Féach freisin

* Focloir.ie, Teanglann.ie, Téarma.ie 
* Litreoir
* Gramadóir

## Naisc sheachtracha

* www.teanglann.ie
* gaois.ie
* potafocal.com
* Téarma.ie

## Tagairtí

Catagóir:Láithreáin gréasáin na Gaeilge
Catagóir:Bunachair shonraí ar líne
Catagóir:Bunachair shonraí foclóireachta
Catagóir:Ollscoil Chathair Átha Cliath
Oighearchlár Ross

Is in Antartaice atá an t-oighearchlár is mó ar domhan. **Oighearchlár Ross** a thugtar air. Tá sé beagnach chomh mór leis an bhFrainc, nó  500,809 ciliméadar cearnach sa bhliain 2013.
clé|mion

## Féach freisin

* Antartaice

## Tagairtí

Catagóir:Antartaice
Catagóir:Oigheareolaíocht
Catagóir:Oighearshruthanna
Catagóir:Oighearchláir
Cugas Theas

Is réigiún geografach ar theorainn Oirthear na hEorpa agus Iarthar na hÁise é **Cugas Theas**, ar gach taobh de Shléibhte Cugais theas.  Freagraíonn Cugas Theas, a bheag nó a mhór, don Airméin nua-aimseartha, don tSeoirsia, agus don Asarbaiseáin, ar a dtugtar **na Stáit Chugasacha** le chéile uaireanta. Tomhaiseann achar iomlán na dtíortha seo thart ar 186,100 ciliméadar cearnach.  Cuimsíonn Cugas Theas agus Cugas Thuaidh le chéile Réigiún Chugais.

## Tagairtí

Catagóir:An Cugas Theas
Catagóir:Réigiún Chugais
Catagóir:Tíreolaíocht na hÁise Thiar
Catagóir:Oirthear na hEorpa
Catagóir:Iarthar na hÁise
Catagóir:Réigiúin na hÁise
Catagóir:Réigiúin na hEorpa
Catagóir:Réigiúin na hEoráise
Naonúr Little Rock

clé|mion|233x233px|Teiripe thurrainge: cuireadh scothbhuíon saighdiúirí, an 101st Airborne, isteach chun ord a chur ar bun arís
Ar 24 Meán Fómhair 1957, tháinig trúpaí amach i Little Rock, Arkansas chun cosaint a thabhairt do naonúr den chine gorm ar tugadh cead dóibh freastal ar scoil dara leibhéal. 
clé|mion|177x177px|agóid
Bhí an eachtra ina cor cinniúna i stair na ndaoine gorma sna Stáit Aontaithe. Chuir an tUachtarán Eisenhower in iúl nach nglactar le ciníochas.

## Cúlra
Ar 17 Bealtaine 1954, rialaigh Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe sa chás *Brown v The Board of Education* go raibh an dlí i gcuid de na stáit a chuir scoileanna poiblí ar leith ar fáil, do pháistí geala agus do pháistí gorma, ag teacht salach ar an mBunreacht. 

Ansin tháinig aird an náisiúin ar Martin Luther King sa bhliain 1955 nuair a bhí sé mar cheannaire ar bhaghcat bus Montgomery in Alabama.  Réitigh na himeachtaí seo an bealach don ghluaiseacht um chearta sibhialta a chuaigh chun cinn i ndeireadh na gcaogaidí.

## Imeachtaí
In 1957 bhí gach duine sa domhan ag faire ar a raibh ag titim amach i gcathair Little Rock, Arkansas, áit a raibh ar an arm teacht isteach chun cabhrú le clárú mhic léinn ghorma san ‘Central High School’, a ghlac le mic léinn gheala amháin go dtí sin.  Cuireadh scothbhuíon saighdiúirí, an 101st Airborne, isteach  chun ord a chur ar bun arís.

## Féach freisin

* Cearta daonna
* Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe
* Daoine gorma

## Tagairtí

Catagóir:1957
Catagóir:Arkansas
Catagóir:Stair na Stát Aontaithe
Catagóir:Ciníochas
Catagóir:Daoine gorma
Nellie Bly

Iriseoir Meiriceánach ab ea **Elizabeth Cochran Seaman** (a rugadh mar **Elizabeth Jane Cochran**; 5 Bealtaine 1864 – 27 Eanáir 1922), nó **Nellie Bly** mar is fearr aithne uirthi. Bhain sí clú is cáil amach mar gheall ar a turas timpeall an domhain i 72 lá, agus de bharr a cuid oibre iriseoireachta faoi cheilt in ospidéal síciatrach nuair a nocht sí na droch-coinníollacha a bhí ann. Thosaigh sí cineál nua iriseoireachta fiosraithe.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1922
Catagóir:Daoine a rugadh i 1864
Catagóir:Iriseoirí Meiriceánacha
Paul Wragg

Is Ollamh le Dlí na Meán Cumarsáide in Ollscoil Leeds é an tOllamh **Paul Wragg**. Bíonn sé ag plé le gach gné de dhlí na meán cumarsáide ina chuid taighde, go háirithe le teoiric na saoirse cainte. D’fhoilsigh an chuideachta Hart monagraf leis, *A Free and Regulated Press: Defending Coercive Independent Press Regulation* sa bhliain 2020. An chéad leabhar eile leis, *Free Speech Theory: A Radical Restatement*, bhí sé le foilsiú sa bhliain 2024. Foilsíodh a chuid oibre i mór-irisleabhair ar fud an domhain, tá sé ina chomheagarthóir ar roinnt bailiúchán éagsúil i dtaobh dhlí na meán cumarsáide, agus scríobhann sé ailt go rialta i gcomhair Inforrm’s Blog. Tá taithí phraiticiúil aige ar rialáil an phreasa mar dhuine de chomhaltaí bunaidh Choiste an Chóid ag IMPRESS, an t-aon rialálaí preasa neamhspleách aitheanta amháin sa Ríocht Aontaithe. Is é stiúrthóir an ghasra feachtasaíochta um athchóiriú an phreasa, *Hacked Off*.

## Tagairtí

Catagóir:Ollúna Sasanacha
Catagóir:Dlí na meán
Catagóir:Saoirse cainte
Sam McBride

Is é **Sam McBride** eagarthóir chúrsaí Thuaisceart Éireann an Belfast Telegraph agus an Sunday Independent. Scríobhann sé maidir le cúrsaí an Tuaiscirt ar The Economist chomh maith agus chaith sé seal ag obair leis an BBC. Is minic a bhíonn sé ar an raidió agus ar an teilifís, agus anailís á déanamh aige ar eachtraí a imríonn tionchar ar pholaitíocht Thuaisceart Éireann. Bhain a leabhar *Burned: The Inside Story of the Cash-for-Ash Scandal and Northern Ireland’s Secretive New Elite* áit amach ar liostaí mórdhíola an Sunday Times agus an Irish Times, agus ainmníodh é do Dhuais Cuimhneacháin Christopher Ewart-Biggs.

## Tagairtí

Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Eagarthóirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Peit Shligeach

Paróiste cósta i gcontae stairiúil Siorrachd Obar Dheathain, Albain ab ea **Peit Shligeach**, ina bhfuil sráidbhailte iascaireachta Ros Abhartaich, Pittulie agus Sandhaven,   6 km siar ón Bhruaich agus 19 km ó thuaidh de Mhintlaw .

Bunaíodh an paróiste ar 28 Meitheamh 1633, ó chodanna de pharóistí Obar Dobhair,  A' Bhruaich agus Tyrie. Is ón 15ú haois a tógadh Caisleán Pheit Shligeach .

## Tagairtí

Catagóir:Áiteanna a raibh cónaí ann in Albain
Moodle

Uirlis digiteach don teagasc agus don fhoghlaim, agus ardán ríomhfhoghlama ar líne, is ea **Moodle**. Baineann ollscoileanna, ionaid oibre srl úsáid as Moodle an chun nótaí, acmhainní agus eile a scaipeadh ar mhic léinn. 

Úsáidtear Moodle chun tacú leis an bhfoghlaim taobh istigh agus taobh amuigh den seomra ranga. De ghnáth,  roinneann múinteoirí agus daltaí cáipéisí eatarthu tríd an gcóras seo. Cuireann na múinteoirí nótaí ranga, acmhainní, nasc idirlín srl… suas ar Mhoodle ionas gur féidir le daltaí níos mó oibre a dhéanamh taobh amuigh den rang. 

mion|clé|Gabháil scáileáin
## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Foghlaim
Catagóir:Seirbhísí líonraithe sóisialta
Catagóir:Ollscoil
Catagóir:Bogearraí saora
Catagóir:Córais bhainistíochta bunachar sonraí
Midnights

Is é **Midnights** an deichiú halbam stiúideo leis an amhránaí is cumadóir Meiriceánach Taylor Swift, arna eisiúint an 21 Deireadh Fómhair, 2022, trí Republic Records. Fógraíodh ag Gradaim Cheoil Físe MTV 2022, ba é Midnights an chéad saothar nua de chuid Swift óna halbaim indie tíre 2020, Folklore and Evermore. Is albam coincheap moody é faoi ráflaí oícheanta, scríofa agus léirithe ag Swift leis an gcomhoibrí fadtréimhseach Jack Antonoff.

Arna spreagadh ag “oícheanta gan chodladh Swift”, déanann Midnights iniúchadh ar ábhair imní, neamhshlándála, féin-chritic, féinfheasachta, míshuaimhneas agus féinmhuinín, le liricí a shainítear mar rud faoiimhneach ach cripteach. Go soncúil, déanann sé turgnaimh le stíleanna fuara, leictreafóp, popcheol brionglóideach, agus popcheol seomra leapa, a eascraíonn as cur chuige eile maidir le sintéis-pop ag baint úsáide as sintéiseoirí analógacha, meaisín druma, grooves subtle, agus rithimí hip hop/R&B. Nocht Swift an liosta rianta caighdeánach ar shraith TikTok ar a dtugtar Midnights Mayhem with Me ó 21 Meán Fómhair go 7 Deireadh Fómhair, 2022.

D’éirigh go maith leis an albam ó thaobh tráchtála de i ngach formáid de thomhaltas ceoil, ag briseadh teaghrán taifead ar fud an domhain. Bhain sé éacht Spotify amach do na sruthanna aon lae is mó d’albam agus bhí sé ar bharr na gcairteacha in 28 gcríoch. Sna Stáit Aontaithe, d'oscail sé le níos mó ná 1.57 milliún aonad, logáilte isteach an 11ú uimhir a haon Swift ar an Billboard 200, an tseachtain díolacháin vinil is mó den 21ú haois, tháinig chun bheith ar an albam is mó díol in 2022, agus sceith 10 n-amhrán is mó. ar an Billboard Hot 100—an méid is mó d’albam ar bith—sa tseachtain chéanna. Ba í an phríomhshingil "Anti-Hero" an naoú huimhir a haon a mharcáil ar an Hot 100, agus bhain na singil níos déanaí "Lavender Haze" agus "Karma" buaic ag uimhir a dó. Rianta ar nós "Maroon", "Snow on the Beach" le Lana Del Rey, "You're on Your Own, Kid", "Midnight Rain", agus "Bejeweled" ard go hidirnáisiúnta.

Tá clú agus cáil ar léirmheastóirí ceoil as a léiriúchán srianta, a chumadóireacht channa, agus a ndúntaí gutha, bhuaigh Midnights raon duaiseanna agus rangaíodh é de réir foilseachán i measc na n-albam is fearr in 2022. Mhothaigh iriseoirí go raibh rath uileláithreach an albaim ina theist ar thionchar cultúrtha Swift. Chun tacaíocht a thabhairt do Midnights agus a halbaim roimhe seo, thug Swift faoi Eras Tour in 2023.

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Taylor Swift
Speak Now

Is é **Speak Now** an tríú halbam stiúideo leis an amhránaí is cumadóir Meiriceánach Taylor Swift, a eisíodh ar 25 Deireadh Fómhair, 2010, trí Big Machine Records. Scríobh Swift an t-albam go hiomlán í féin laistigh de dhá bhliain agus í ar camchuairt chun a dara halbam stiúideo, Fearless (2008) a chur chun cinn.

Spreagtha ag aistriú Swift ón ógántacht go haosacht, is albam coincheap scaoilte é Speak Now ina bhfuil amhráin faoiimhdeachais den chuid is mó faoi ghrá agus briseadh croí a fhiosraíonn caidrimh san am a chuaigh thart agus a imíonn ó dhóchas na hóige ar a halbaim san am atá thart. Bhí roinnt amhrán spreagtha ag a stardom ag ardú agus taithí an phobail, agus tá siad liricí faoi achrann i gcoinne a léirmheastóirí agus a naimhde. Léirithe ag Swift agus Nathan Chapman, comhcheanglaíonn an t-albam pop tíre, rac-cheol pop, agus pop cumhachta. Cuimsíonn a chuid amhrán stíleanna rac-cheoil feiceálach, agus tá a gcuid séiseanna mar thréith ag uirlisí fuaimiúla atá fite fuaite le giotáir leictreacha, teaghráin dhrámatúla agus drumaí.

Tar éis eisiúint an albaim, thosaigh Swift ar an Speak Now World Tour ó mhí Feabhra 2011 go dtí Márta 2012. Thacaigh seisear singil leis an albam, lena n-áirítear na 100 singil is fearr ó US Billboard Hot 100 "Mine" agus "Back to December", agus an Uimhreacha US Hot Country Songs "Sparks Fly" agus "Linn". Bhain Speak Now buaic na gcairteacha amach agus fuair sé deimhnithe il-platanam san Astráil (platanam dúbailte), i gCeanada (platanam triple), agus sa Nua-Shéalainn (trí platanam). Sna Stáit Aontaithe, dhíol sé milliún cóip laistigh dá chéad seachtain eisithe, chaith sé sé seachtaine ag uimhir a haon ar an Billboard 200, agus dheimhnigh an Recording Industry Association of America (RIAA) é platanam sé huaire.

Mhol léirmheastóirí ceoil Speak Now go ginearálta as na foinn raidió-chairdiúla a mheas siad agus as rannpháirtíocht mhothúchánach lucht féachana Swift. Mheas roinnt léirmheastóirí gur léirigh an t-albam peirspictíocht Swift do dhaoine fásta, ach d'éirigh le daoine eile an tsaincheist maidir leis na rianta faoin bhfeice a bheith éadomhain. Ag an 54ú Gradaim Grammy Bliantúla in 2012, ainmníodh Speak Now don Albam Tíre is Fearr, agus bhuaigh an tríú singil “Mean” don Amhrán Tíre is Fearr agus don Léiriú Aonair Tíre is Fearr. Bhí an t-albam le feiceáil i liostaí deireadh deich mbliana 2010 le Billboard agus Spin, agus ar "50 Albam Mná is Fearr de Gach Uair" le Rolling Stone in 2012. Tar éis díospóide maidir le húinéireacht chúlchatalóg Swift, rinne sí ath-thaifeadadh ar Speak Now agus d'eisigh sí é. mar Speak Now 
## Tagairtí

Catagóir:Albaim Taylor Swift
Fearless (albam Taylor Swift)

Is é **Fearless** an dara halbam stiúideo leis an amhránaí is cumadóir Meiriceánach Taylor Swift. Faoi imprint Big Machine Records, eisíodh é sna SA agus i gCeanada ar an 11 Samhain, 2008, agus in áiteanna eile ar 9 Márta, 2009. Scríofa den chuid is mó ag Swift agus í ag cur a chéad albam féinteideal 2006 chun cinn in 2007-2008, gnéithe Fearless creidiúintí amhránaíochta breise ó Liz Rose, Hillary Lindsey, Colbie Caillat, agus John Rich. Scríobh Swift seacht gcinn de 13 rian an eagráin chaighdeánaigh léi féin agus, le linn di a bheith ar an gcéad dul síos mar léiritheoir taifead, chomhléirigh sí an t-albam le Nathan Chapman.

Pop-albam tíre é Fearless a bhfuil a chomhdhéanamh ionchorprú ar ionstraimí a bhaineann leis an tír ar nós bainseó, fiddles, mandolins, agus giotáir fuaimiúla, atá fite fuaite le giotáir agus teaghráin leictreacha dinimiciúla. Fuair léirmheastóirí ceoil go raibh an t-albam thar a bheith tarraingteach mar gheall ar thionchair stíleanna éagsúla popcheol, ceol tíre agus rac-cheoil. Spreagtha ag mothúcháin Swift sna déaga, déanann na liricí iniúchadh ar théamaí rómánsacha, crá croí agus mianta. Tagraíonn teideal an albaim do théama uileghabhálach a rianta ar fad, mar go léiríonn siad ar fad misneach Swift dul i ngleic le dúshláin an ghrá.

Tar éis scaoileadh Fearless, thosaigh Swift ar an Fearless Tour, a bhí ar siúl ó Aibreán 2009 go dtí Iúil 2010. Thacaigh an albam ag cúig singil, lena n-áirítear "Love Story" agus "You Belong with Me", a rinne go maith agus taifid a shocrú ar. idir raidió tíre agus popcheol. Sna Stáit Aontaithe, chaith Fearless 11 seachtain ar bharr an Billboard 200 agus bhí sé deimhnithe Diamond ag an Recording Industry Association of America (RIAA). Bhain sé buaic amach sna cúig chairt albam is fearr agus fuair sé deimhnithe il-platanam san Astráil, i gCeanada, sa Nua-Shéalainn, agus sa RA, agus tá 12 milliún cóip díolta aige ar fud an domhain.

Mhol léirmheastóirí an cheoil amhránaíocht Swift as foinn a bhí cairdiúil don raidió a thairiscint agus rannpháirtíocht mhothúchánach a tharraing ní hamháin do dhéagóirí ach do lucht éisteachta leathan chomh maith, cé gur mheas cuid acu foirmlí an léirithe. Ba é Fearless an t-albam tíre is mó a bhfuil bronnadh air riamh, agus bhuaigh Fearless Albam na Bliana ag Dámhachtainí an Country Music Association agus Acadamh na gCeol Tuaithe in 2009, agus bhuaigh sé Albam na Bliana agus an Albam Tír is Fearr ag na Grammy Awards in 2010. Bhí an t-albam le feiceáil ar liosta Rolling Stone 2022 de na 100 Albam Tíre is Mó riamh. Tar éis díospóid 2019 maidir le húinéireacht chúlchatalóg Swift, d’eisigh sí ath-thaifeadadh, Fearless 

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Taylor Swift
Jack Antonoff

Is amhránaí, ceoltóir, cumadóir amhrán agus léiritheoir taifead Meiriceánach é Jack Michael Antonoff (rugadh 31 Márta, 1984). Is é Antonoff príomhamhránaí an bhanna rac-cheoil Bleachers, agus is é an giotáraí agus drumadóir sa bhanna rac-cheoil Fun. Roimhe sin bhí sé ina phríomhamhránaí leis an mbanna rac-cheoil indie Steel Train. Seachas a chuid oibre le Bleachers and Fun, d’oibrigh Antonoff mar chumadóir agus mar léiritheoir taifead le healaíontóirí éagsúla, lena n-áirítear Taylor Swift, an 1975, Lorde, St. Vincent, Florence and the Machine, Lana Del Rey, Fifth Harmony, Kevin Abstract, Carly Rae Jepsen, The Chicks, Tegan agus Sara agus Clairo. Is minic a thugtar creidiúint do Antonoff as tionchar suntasach a bheith aige ar fhuaim an cheoil mhóréilimh chomhaimseartha ó lár na 2010idí.

Tá Antonoff ainmnithe do Ghradam Golden Globe agus bhuaigh sé ocht nGradam Grammy, lena n-áirítear Grammy 2022 agus 2023 do Léiritheoir na Bliana. Tá Gradaim Grammy buaite aige freisin as a chuid oibre le Fun, as léiriú ar albaim Swift 1989 agus Folklore, as léiriú ar albam Naomh Uinseann, Daddy's Home, agus as an rian teidil ar Masseduction Naomh Uinseann a chomhscríobh.

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Cumadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Daoine beo
Amanda Nunes

Is ealaíontóir comhraic measctha gairmiúil Brasaíleach í **Amanda Lourenço Nunes** (rugadh 30 Bealtaine, 1988). Bhí sí san iomaíocht sa Chraobhchomórtas Troid Deiridh (UFC), áit a bhfuil sí ina hiar-Chraobhchomórtas Meáchan Cleití na mBan de chuid UFC agus ina Craobh Meáchan Bantamála na mBan UFC dhá uair. Bhí sí rangaithe mar #1 i rangú punt-ar-phunt na mban UFC[12] nuair a bhí sí ag eirí as.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1988
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine Brasaíleacha
Catagóir:Ealaíontóirí comhraic measctha
Doro

Amhránaí Gearmánach is ea **Dorothee Pesch** (a rugadh sa bhliain 1964 ar an 3ú Meitheamh). Leasainm atá aici ná **Doro**. Is amhránaí í don bhanna ceoil *[[Warlock (banna)|Warlock]]*. Mar gheall ar an méid a chuir Doro le ceol agus le cultúr, tá sí ina pearsa dhomhanda i gcultúr miotail trom le breis agus tríocha bliain. Tá baint ag an ainm Doro leis an mbanna camchuairte a bhí in éineacht leis an amhránaí, a bhfuil a gcomhaltaí tar éis athrú go leanúnach le breis is 20 bliain de ghníomhaíocht gan bhriseadh, agus is iad na láithreacha ba chobhsaí ná an dordóir Nick Douglas agus an drumadóir Johnny Dee. 

## Cúlra
Rugadh Dorothee Pesch i Düsseldorf, Iarthar na Gearmáine ar an 3 Meitheamh 1964, an t-aon leanbh ag Walter, tiománaí trucaile agus Barbara Pesch.

## Gairm
Thosaigh sí a gairm i mbannaí garáiste ina baile dúchais Düsseldorf.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mná
Evermore (albam Taylor Swift)

clé|mion|Evermore
Is é **Evermore** (stílithe i gcás gach litreacha) an naoú halbam stiúideo leis an amhránaí is cumadóir Meiriceánach Taylor Swift. Albam iontasach a bhí ann a eisíodh an 11 Nollaig, 2020, trí Republic Records, níos lú ná cúig mhí tar éis Béaloideas, a hochtú halbam stiúideo. Ba tháirge spontáineach é Evermore de chomhoibriú leathnaithe Swift lena comhoibrí Béaloideasa Aaron Dessner, a taifeadadh go príomha ag a Long Pond Studio i nGleann Hudson.

Rinne Swift cur síos ar Evermore mar chuid de “the folklorian woods”—treoir escapist, spreagtha ag an iostán a cheap sí den chéad uair le Béaloideas le linn na paindéime COVID-19; féachann sí orthu mar albam deirfiúracha. Meascann Evermore stíleanna malartacha rac-cheol, ceol tíre indie agus popcheol airíochta, á n-iompar ag giotáir méarroghnaithe, pianos somber, teaghráin mhóra, agus cnaguirlisí gann. Tá an scéalaíocht impriseanaíoch agus an mhiotasóipe i gceannas ar a theicníc lyrical. Tá cur síos déanta ar an ábhar mar díolaim de scéalta faoin ngrá, faoin bpósadh, faoin míchreideamh agus faoin gcrón, ag iniúchadh castachtaí mothúcháin dhaonna. Bíonn bannaí Meiriceánacha Bon Iver, Haim, agus an National le feiceáil mar aoi-taibheoirí ar an albam.

Agus moladh forleathan á fháil aige ó léirmheastóirí, moladh Evermore as a chuid staidéir ar charachtair, as a léiriú turgnamhach, agus as gutha nuanacha Swift. Mheas léirmheasanna go raibh an t-albam ina sheicheamh nó ina mhacasamhail le Béaloideas, agus liostáil foilseacháin éagsúla é ina rangú ag deireadh na bliana 2020. Ainmníodh Evermore le haghaidh Albam na Bliana ag an 64ú Gradaim Grammy Bliantúla, an dara hainmniúchán as a chéile do Swift sa chatagóir tar éis dó é a bhuachan le Béaloideas an bhliain roimhe sin. Tá suntas príomhshrutha bainte amach ag Dessner agus Long Pond ó scaoileadh Evermore.

Shroich an t-albam uimhir a haon san Airgintín, san Astráil, sa Bheilg, i gCeanada, sa Chróit, sa Ghréig, sa Nua-Shéalainn, sa Phortaingéil, sa Ríocht Aontaithe, agus sna Stáit Aontaithe. Thuairiscigh Republic Records breis agus milliún cóip de Evermore a díoladh ina chéad seachtain ar fud an domhain. Ba é an t-ochtú tús uimhir a haon de chuid Swift as a chéile Billboard 200, a chaith ceithre seachtaine ar bharr na cairte, agus bhain sé éachtanna cairte éagsúla amach san Astráil, sa RA agus sna SA; sa dara ceann, bhí tionchar ag na rianta "Willow", "No Body, No Crime", agus "Coney Island" ar stáisiúin raidió pop, tíre agus malartacha, faoi seach. Tháinig “Willow” chun bheith ar an seachtú amhrán uimhir a haon de chuid Swift Billboard Hot 100 agus an dara ceann di in 2020 i ndiaidh “Cardigan”, rud a fhágann gurb í an chéad ghníomh riamh a thosaigh ag an am céanna ar bharr cairteacha Billboard 200 agus Hot 100 dhá uair. Ba é Evermore an t-albam ceoil malartach is mó díol in 2021 agus albam Americana sna Stáit Aontaithe agus sa Ríocht Aontaithe, faoi seach.

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Taylor Swift
Sharlene Mawdsley

Is lúthchleasaí Éireannach í Sharlene Mawdsley a rugadh ar an 10ú Lúnasa 1998. 

## An Saol Lúthchleasaíocht
Is é an rás 400 méadear an rás a ghlacann Mawdsley páirt an sa luthchleasaíocht aonair. Fosta glacann sí páirt sa rás sealaíochta baineann agus sa rá sealaíochta meascaithe chomh maith. 

Ghlac Sharlene páirt sa rás 400 méadear sa Craobh Lúthchleasaíocht Europach 2021.

I mhí Lúnasa 2023, ghlac sí páirt sa Craobh Lúthchleasaíocht Domhanda . Fuair sí tríd chuig an leath chraobh sa rás 400 méadar agus go dtí an chraobh sna rásanna sealaíochta baineann agus meascaithe. Ag rith i sé rás difriúl thar naoi lá.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1998
Catagóir:Lúthchleasaithe Éireannacha
Lios Darach

Sráidbhaile agus baile fearainn i gContae Mhuineacháin, Éire is ea **Lios Darach**. Tá an sráidbhaile suite mar a dtrasnaíonn bóithre réigiúnacha an R183 agus an R189.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhuineacháin
Ronnie Coleman

Corpfhorbróir Meiriceánach is ea **Ronald Dean Coleman** (a rugadh 13 Bealtaine 1964). Rugadh é i Monroe, Louisiana i Stáit Aontaithe Meiriceá agus cuirtear an leasainm “An Rí” air. Bhí sé ina chorpfhorbróir gairmiúil, ach tá sé ar scor anois. Bhuaigh Ronnie Coleman *Mr. Olympia* ar feadh 8 mbliana as a chéile. Deirtear gurb é Ronnie Coleman an corpfhorbróir is fearr ar domhan in aice le Arnold Schwarzenegger. Cuireadh Ronnie Coleman ar halla na laochra den spórt in 2016.

## Tagairtí

Catagóir:Corpfhorbróirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo

Catagóir:Coláiste Oiriall
Lover (albam Taylor Swift)

Is é **Lover** an seachtú halbam stiúideo leis an amhránaí is cumadóir Meiriceánach Taylor Swift. Eisíodh é ar 23 Lúnasa, 2019 trí Republic Records, agus is é a céad albam tar éis di imeacht ó Big Machine Records, rud a d’eascair aighneas a raibh an-phoiblíocht uirthi. Thaifead Swift Lover leis na táirgeoirí Jack Antonoff, Joel Little, Louis Bell, agus Frank Dukes ó mhí na Samhna 2018 go Feabhra 2019 tar éis a turas *[[Reputation (albam Taylor Swift)|Reputation]]* (2018), áit ar mhothaigh sí spreagtha ag an lucht leanúna, ag cuidiú léi a meabhairshláinte a ghnóthú tar éis na gconspóidí a tháinig chun cinn.

Cheap Swift Lover mar “litir ghrá chun grá”, ag fáil inspioráid óna saol pearsanta athchalabraithe agus óna saoirse ealaíne nua-aimsithe. I gcomparáid leis na toin dorcha, troma a bhfuil tionchar ag hip hop ar *Reputation*, tarraingíonn fuaim leictreafóir níos gile Lover go príomha ó rac-cheol agus sintéis-pop, le séiseanna arb iad is sainairíonna iad sintéiseoirí atmaisféaracha, rithimí lár-luas, agus uirlisí fuaimiúla. Cuimsíonn na hamhráin stíleanna eicléictiúla ó cheol tíre go pop funk agus popcheol éadrom. Fiosraíonn siad mothúcháin mar shaobhghrá, tiomantas, drúis, agus crá croí. Pléann cuid acu saincheisteanna polaitiúla ar nós cearta LADT agus an feimineachas.

Tar éis di an preas do *Reputation* a sheachaint, chuir Swift tús le feachtas fairsing bolscaireachta do *Lover* trí chláir teilifíse, agallaimh agus clúdaigh irisleabhair. Tá dathanna geala pastail mar ghné d'ealaín chlúdaigh *Lover*. Sheinn Swift freisin *City of Lover*, ceolchoirm aon lae i bPáras, an 9 Meán Fómhair 2019. Ceithre shingil ón albam—"Me!" le Brendan Urie ó Panic! ag an Dioscó, "You Need to Calm Down", "Lover" agus "Cruel Summer" - atá sna 10 mbarr is fearr de na US Billboard Hot 100.

Ba é *Lover* an séú halbam as a chéile de chuid Swift a thosaigh ag uimhir a haon ar an US Billboard 200. Bhí sé ar bharr na gcairteacha san Astráil, i gCeanada, i Meicsiceo, sa Ríocht Aontaithe agus in áiteanna eile, agus dhíol sé 3.2 milliún cóip in 2019, agus é ar an gceann is mó díolachán i mbliana. Fuair an t-albam léirmheasanna dearfacha ó léirmheastóirí ceoil, a mhol a aibíocht mhothúchánach agus a fhuaim saor-spioradálta, cé go raibh fadhb ag cuid acu lena stíleanna ceoil éagsúla. I measc go leor foilseachán bhí an t-albam ina liostaí ag rangú na n-albam is fearr de 2019. Ag an 62ú Gradaim Grammy Bliantúla in 2020, ainmníodh *Lover* don Albam Popcheoil is Fearr; ainmníodh an rian teidil d'Amhrán na Bliana agus ainmníodh "You Need to Calm Down" don Taibhiú Aonair Pop is Fearr. Bhuaigh an t-albam Albam Pop/Rac is Fearr ag Gradaim Cheoil Mheiriceá 2019, agus bhuaigh a shingil ceithre Ghradam Ceoil Físe MTV.

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Taylor Swift
Taylor Swift (albam)

Is é **Taylor Swift** an chéad albam stiúideo leis an amhránaí is cumadóir Meiriceánach Taylor Swift, arna eisiúint ag Big Machine Records ar 24 Deireadh Fómhair, 2006, sna Stáit Aontaithe agus i gCeanada, agus 18 Márta, 2008, go hidirnáisiúnta. Shínigh Swift le teach foilsitheoireachta Sony/ATV Tree in 2004, agus é 14 bliana d’aois, chun slí bheatha a bhaint amach mar cheoltóir tíre. Chuir a conradh le Big Machine Records in 2005 ar a cumas oibriú ar an albam le linn a dara bliain scoile ard.

Tugtar creidiúint do Swift mar scríbhneoir ar gach ceann de na 11 rianta ar an albam, trí cinn acu sin amháin; Tá creidiúintí comhscríbhneoireachta ag Robert Ellis Orrall, Brian Maher, Angelo Petraglia, agus Liz Rose. Ag tarraingt ar a saol pearsanta, léiríonn na hamhráin dearcadh Swift ar an saol mar dhéagóir, ag plé le caidrimh rómánsúla, cairdeas agus neamhchinnteacht. Arna léiriú ag Orrall agus Nathan Chapman, is taifead tíre é Taylor Swift le heilimintí popcheoil agus popcheol, a ionchorpraíonn uirlisí fuaimiúla ar nós giotáir, bainseó, agus fiddles.

Thacaigh cúigear singil le Taylor Swift, lena n-áirítear na huimhreacha Hot Country Songs “Our Song” agus “Should’ve Said No”, agus an chéad iontráil barr-15 ag Swift ar an Billboard Hot 100, “Teardrops on My Guitar”. Chuir Swift an t-albam chun cinn trí líonra sóisialta Myspace, rud a d'aimsigh iriseoirí a bhí neamhghnách do straitéis mhargaíochta ceoltóra tíre. Chuaigh sí ar chamchuairt raidió sé mhí in 2006, agus d’oscail sí turais d’ealaíontóirí tíre eile i rith 2006 agus 2007. Mhol léirmheastóirí íogaireacht phríomhshrutha an albaim agus amhránaíocht Swift ag aois óg as mothúcháin na ndéagóirí a léiriú go dian. Ainmníodh Taylor Swift le haghaidh Albam na Bliana ag Gradaim Acadamh Ceoil Tíre 2008.

Chaith an t-albam 24 seachtain ag uimhir a haon ar Top Country Albums agus bhain sé buaicphointe amach ag uimhir a cúig ar an Billboard 200, áit ar tháinig sé ar an albam cairte is faide sna 2000idí. Deimhnithe seacht n-uaire Platanam ag an Recording Industry Association of America (RIAA), ba é Swift an chéad ealaíontóir tíre mná aonair a scríobh nó a chomhscríobh gach amhrán ar an gcéad albam platanam. Chuir iriseoirí rath Taylor Swift i leith margaíocht ar líne Swift trí Myspace, a thug isteach déimeagrafach níos óige i measc lucht féachana na tíre a raibh éisteoirí meánaosta go príomha iontu. Mhúnlaigh tarraingt thar nais an albaim stíl pop tíre an chéad dá albam eile de chuid Swift, agus spreag a scéalta dírbheathaisnéiseacha faoin ngrá agus faoi bhriseadh croí glúin amhránaí is cumadóirí ina dhiaidh sin.

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Taylor Swift