open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pádraig de Brún

Rugadh an **Moinsíneoir Pádraig de Brún** i nGráinseach Mhóicléir, Contae Thiobraid Árann ar an 13 Deireadh Fómhair sa bhliain 1889. Ba scoláire ilteangach é, agus chuir sé de dua air féin oidhreacht chultúrtha na hEorpa a tharraingt isteach sa Ghaeilge. Oirníodh ina shagart é sa bhliain 1913. 

De shliocht oilte é: d'fhoghlaim sé uraiceacht na Fraincise agus na Gearmáinise óna mháthair, agus ba mháistir scoile é a athair. 
[thumb|right|upright|Dante i múrmhaisiú i nGailearaí Uffizi. [Andrea del Castagno a rinne timpeall na bliana 1450.]]
Rinne sé staidéar ar an matamaitic in Ollscoil Sorbonne i bPáras sa Fhrainc, mar ar bhain sé amach dochtúireacht. Chuir sé feabhas ar a chuid Fraincise agus Gearmáinise agus é ag siúl na Mór-Roinne. Shealbhaigh sé an Iodáilis trí staidéar príobháideach agus trí chuairteanna ar an Iodáil, áit a raibh an Cairdinéal Mícheál de Brún, a dheartháir, ina chónaí sa Róimh.

Ba bhreac-Ghaeltacht é a cheantar dúchais agus é ina bhuachaill. Mhéadaigh a spéis sa Ghaeilge tar éis bhású cheannairí Éirí Amach na Cásca sa bhliain 1916, agus é d'aidhm aige feasta litríocht chlasaiceach na hEorpa a chur ar fáil i nGaeilge. Rinne sé na haistriúcháin is cáiliúla ar mhórshaothar na hEorpa: An Choiméide Dhiaga le Dainté Ailigéirí agus an Odaisé le Hóiméar.

Bhí sé ina Ollamh le Matamaitic i gColáiste Phádraig i Maigh Nuad idir na blianta 1914 agus 1945, agus ba é Uachtarán Choláiste Ollscoile na Gaillimhe é ón mbliain 1945. Cheap Eamon de Valera é ina Chathaoirleach ar Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath agus bhí sé ina Chathaoirleach freisin ar Chomhairle Ealaíon na hÉireann. Rinneadh *Chevalier de la Légion d'Honneur* sa Fhrainc de agus bronnadh *La Medaglia al merito della Repubblica Italiana* air. 

Fuair Moinsíneoir Pádraig de Brún bás sa bhliain 1960.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1889
Catagóir:Básanna i 1960
Catagóir:Filí na hÉireann
James Monroe

Ba é **James Monroe** nó **Séamus Rothach**  (28 Aibreán 1758 - 4 Iúil 1831) 5ú uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá. Bhí sé i bhfeidhmeannas ón 4 Márta 1817 go dtí an 4 Márta 1825.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1758
Catagóir:Básanna i 1831
Catagóir:Airí Rialtais na Stát Aontaithe
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá
Catagóir:Daoine as Virginia
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Réabhlóidithe
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Státrúnaithe Mheiriceá
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
1758

## Tarluithe
* An chéad láithriú den Cóiméad Halley ó shin a fionnachtain.

## Breitheanna
* 28 Aibreán — James Monroe 5ú uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá (b. 1831)
* 6 Bealtaine — Maximilien Robespierre, réabhlóideach Francach (b. 1794)
* 29 Meán Fómhair — Horatio Nelson, oifigeach cabhlaigh na Breataine Móire (b. 1805) 
* 16 Deireadh Fómhair — Noah Webster, foclóirí Meiriceánach (b. 1843)

## Básanna
* 19 Aibreán — Canaletto, péintéir Iodálach
*

Catagóir:Blianta
1831

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 25 Eanáir — Ivan Shishkin, péintéir tírdhreacha Rúiseach
* 7 Bealtaine — Richard Norman Shaw, ailtire Albanach
* 10 Meán Fómhair — Diarmaid Ó Donnabháin Rossa, réabhlóidí Éireannach as Iarthar Chorcaí
* 19 Samhain — James A. Garfield, 20ú uachtarán na Stát Aontaithe (b. 1881)
* 20 Nollaig — Helen Mabel Trevor, péintéir Éireannach Tuaisceartach
* gan dáta -Tarbh Suite, taoiseach agus fear naofa de chuid na Sioux, i Meiriceá (b. 1890)

## Básanna
* 4 Iúil — James Monroe, 5ú uachtarán na Stát Aontaithe (r. 1758)
* 14 Samhain — Georg Wilhelm Friedrich Hegel, fealsamh Gearmánach
* 8 Nollaig — James Hoban, ailtire Éireannach (r. timpeall 1758)

Catagóir:Blianta
1826

## Tarluithe
* 15 Eanáir – Foilsíodh an chéad uimhir de *[[Le Figaro]]* nuachtán Francach (seachtainiúil ag an tús).
[mion|"Radharc ón bhfuinneog in Le Gras", sa Fhrainc, pictiúr a thóg [Joseph Nicéphore Niepce sa bhliain 1826. Is é an grianghraf is sine dá mhaireann.]]

## Breitheanna
* 19 Eanáir — Erasmus Zahl, fear gnó Ioruach
* 15 Feabhra — George Johnstone Stoney, fisiceoir Éireannach (b. 1911)
* 13 Iúil — Stanislao Cannizzaro, ceimiceoir Iodálach (b. 1910)
* 16 Meán Fómhair — José Eusebio Otalora, polaiteoir Colómach
* 17 Meán Fómhair — Georg Friedrich Bernhardt Riemann, matamaiticeoir Gearmánach
* 24 Samhain — Carlo Collodi, scríbhneoir Iodálach

## Básanna
* 29 Márta — Johann Heinrich Voss, file Gearmánach (r. 1751)
* 4 Iúil — John Adams 2ú uachtarán na Stát Aontaithe (r. 1735)
* 4 Iúil — Thomas Jefferson 3ú uachtarán na Stát Aontaithe (r. 1743)
* 10 Iúil — Louis Daguerre, ealaíontóir agus grianghrafadóir Francach (r. 1787)
* 13 Lúnasa — René Théophile Hyacinthe Laënnec, dochtúir Francach
* 9 Deireadh Fómhair — Michael Kelly, amhránaí agus cumadóir Éireannach

Catagóir:Blianta
1743

## Tarluithe
* Diat Worms
* Tógadh Taigh BhroughtonI gCille Chùithbeirt, Alba.
## Breitheanna
* 19 Feabhra — Luigi Boccherini, cumadóir ceoil is dordveidhleadóir Iodálach
* 24 Feabhra — Joseph Banks, luibheolaí Sasanach (b. 1820)
* 13 Aibreán — Thomas Jefferson 3ú uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá (b. 1826)
* 24 Aibreán — Edmund Cartwright, ceapadóir Sasanach (b. 1823)
* 20 Bealtaine — Toussaint Louverture, ceannaire réabhlóideach Háitíoch (b. 1803)
* 24 Bealtaine — Jean-Paul Marat, idé-eolaí agus tíoránach cruálach le linn Réabhlóid na Fraince
* 26 Lúnasa — Antoine Lavoisier, ceimiceoir Francach
*  Timpeall na bliana seo – Eibhlín Dubh Ní Chonaill, file Éireannach (b. 1800)
* 1 Nollaig- Martin Heinrich Klaproth, poitigéir Gearmánach

## Básanna
*2 Iúil  — Spencer Compton, príomh-aire na Breataine

Catagóir:Blianta
1735

## Tarluithe
*

## Breitheanna
* 1 Eanáir — Paul Revere, gabha geal Meiriceánach
* 28 Meán Fómhair — Augustus FitzRoy, 3ú Diúc Grafton, príomh-aire ar an mBreatain Mhór (b. 1811)
* 30 Deireadh Fómhair — John Adams 2ú uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá (b. 1826)

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1732

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 22 Feabhra — George Washington céad uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá (b. 1799)
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1799

## Tarluithe
* 15 Iúil - Fuarthas Leac Rosetta i Rosetta, san Éigipt
* Mí na Nollag - D'éirigh Napoléon Bonaparte ina Chéad Chonsal sa Fhrainc

## Breitheanna
* 28 Feabhra — William Dargan, innealtóir iarnróid Éireannach
* 22 Márta — Friedrich Wilhelm Argelander, réalteolaí Gearmánach (b. 1875)
* 20 Bealtaine — Honoré de Balzac, scríbhneoir Francach (b. 1850)
* 6 Meitheamh — Alexander Pushkin, scríbhneoir Rúiseach (b. 1837)
* 22 Nollaig — Nicholas Callan, fisiceoir Éireannach

## Básanna
* 9 Eanáir — Maria Gaetana Agnesi, matamaiticeoir Iodálach
* 22 Márta — Rodaí Mhic Corlaí, poblachtach Éireannach, a cuireadh chun báis de bharr páirt a ghlacadh in Éirí Amach 1798
* 4 Bealtaine — Tipu Sabhdán, rialtóir Ríocht Mysore
* 6 Meitheamh — Patrick Henry, tírghráthóir Meiriceánach (r. 1736)
* 29 Lúnasa — Pápa Pius VI, Pápa ó 1775 go 1799
* 7 Meán Fómhair — Jan Ingenhousz, fiseolaí Ollannach (r. 1730)
* 6 Nollaig — Joseph Black, ceimiceoir Briotanach
* 14 Nollaig — George Washington, chéad Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá (r. 1732)

Catagóir:Blianta
1751

## Tarluithe
* 1 Iúil - Foilsíodh an chéad imleabhar de Chiclipéid Diderot sa Fhrainc
[mion|''L'Encyclopédie'' foilsithe sa [An Fhrainc|Fhrainc ]]

## Breitheanna
* 20 Feabhra — Johann Heinrich Voss, file Gearmánach (b. 1826)
* 16 Márta — James Madison 4ú uachtarán Stát Aontaithe Mheiriceá (b. 1836)
* 30 Deireadh Fómhair — Richard Brinsley Sheridan, drámadóir agus polaiteoir Éireannach (b. 1816)

## Básanna
* 19 Aibreán — Peadar de Lása, 72, ceannfort Arm na Rúise
* 21 Deireadh Fómhair — Thomas Prior, dlíodóir, fiontraí agus údar Éireannach (r. 1682)
* 20 Samhain — George Graham, déantóir clog Sasanach (r. 1673)

Catagóir:Blianta
1836

## Tarluithe
* 23 Feabhra – Tús Chath an Alamo, nuair a d'ionsaigh fórsaí ó Mheicsiceo na reibiliúnaigh sa seanmisean in San Antonio, Texas. 
* 6 Márta – Deireadh Chath an Alamo. Mharaigh arm Santa Ana na 182 fear a bhí ann.
* 2 Deireadh Fómhair – Bhain an HMS *Beagle* Sasana amach, deireadh le turas Charles Darwin timpeall an domhain.
* 28 Nollaig – D'aithin an Spáinn neamhspleáchas Mheicsiceo.
* 30 Nollaig – Fuair 800 duine bás in Sankt Peterburg, sa Rúis nuair a chuaigh Amharclann Lehman.
mion|260px|1831–1836: Turas eolaíochta Darwin timpeall an domhain ar bord an HMS ''Beagle''

## Breitheanna
* 11 Eanáir — George Sigerson, dochtúir agus scríbhneoir Éireannach
* 17 Feabhra — Gustavo Adolfo Bécquer, file agus scríbhneoir Spáinneach
* 18 Feabhra — Ramakrishna, misteach Indiach
* 21 Feabhra — Clément Philibert Léo Delibes, cumadóir Francach
* 24 Feabhra — Winslow Homer, ealaíontóir Meiriceánach (b. 1910)
* 4 Meitheamh — Władysław Tarnowski, cumadóir Polannach
* 7 Meán Fómhair — Henry Campbell-Bannerman, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe
* 30 Samhain — Frederick Cavendish, polaiteoir Briotanach
* gan dáta – Mícheál Ó Lócháin, gníomhaí ar son na Gaeilge sna Stáit Aontaithe (b. 1899)

## Básanna
* 6 Márta — Davy Crockett, polaiteoir Meiriceánach
* 10 Bealtaine — André-Marie Ampère, fisiceoir Francach (r. 1775)
* 26 Meitheamh — Claude Joseph Rouget de Lisle, saighdiúir Francach
* 28 Meitheamh — James Madison 4ú huachtarán  Stáit Aontaithe Mheiriceá (r. 1751)
* 21 Lúnasa — Claude Louis Marie Henri Navier, innealtóir agus fisiceoir Francach
* 2 Meán Fómhair — William Henry, ceimiceoir Sasanach (r. 1774)
* 14 Meán Fómhair — Aaron Burr, Leasuachtarán na Stát Aontaithe ó 1801 go 1805
* 6 Samhain — Séarlas X na Fraince, rí (r. 1757)

Catagóir:Blianta
Bill Clinton

Ba é **William "Bill" Jefferson Clinton** (**William Jefferson Blythe III**, ar 19 Lúnasa, 1946 a rugadh é) an 42ú Uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá sa tréimhse 1993 go dtí 2001. 

Deirtear gur thuig Clinton go raibh sé ag iarraidh a bheith ina pholaiteoir tar éis óráid Bernadette Devlin a chloisteáil sa bhliain 1969.

Roimh bheith ina Uachtarán dó, chaith sé cúig sheal mar Ghobharnóir Arkansas (1978-1992).

## Scannal
Sa bhliain 1998, bhí sé líomhnaithe go raibh caidreamh gnéis ag Bill Clinton le hintéirneach an Tigh Bháin, Monica Lewinsky.. Chruthaigh an scannal deacrachtaí don rialtas ag an am.
* Ar an 17 Lúnasa 1998, d'admhaigh Bill Clinton go raibh “caidreamh speisialta” (códfhocal do "comhghlacaireacht") aige le Monica Lewinsky, a bhí ag obair sa *White House* sna blianta 1995-1996.
* Ar an 21 Meán Fómhair 1998, foilsíodh fianaise Bill Clinton maidir lena chaidreamh le Monica Lewinsky.
* Ar an 4 Márta 1999, chuaigh leabhar a scríobh Monica Lewinsky faoina caidrimh le Bill Clinton ar díol. Bhí an leabhar ina shiocair scannail agus tharraing se náire ar Clinton.  Chroith an scannal muinín san uachtarán.  Tháinig an freasúra i dtír go mór ar an scannal. Ach ina ainneoin sin, d'fhan Clinton  in oifig go dtí deireadh a théarma.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Dírbheathaisnéisithe
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Gobharnóirí Arkansas
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Síónaigh
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
Hillary Clinton

Polaiteoir Meiriceánach is ea **Hillary Rodham Clinton**. Rugadh mar **Hillary Diane Rodham** ar 26 Deireadh Fómhair, 1947 i Chicago, Illinois.  Is ball den Pháirtí Daonlathach í. 

Ba í Clinton an First Lady ón bhliain 1993 go dtí 2001 agus a fear céile, Bill Clinton, ina Uachtarán. Bhí sí ina seanadóir sóisearach ó Nua-Eabhrac ó 2001 go dtí 2009. Rinne sí iarracht ainmniúchán an Pháirtí Dhaonlathaigh a fháil don toghchán uachtaránachta i mí na Samhna 2008, ach fuair Barack Obama an bua uirthi. Rúnaí Stáit na Stát Aontaithe a bhí inti ó 21 Eanáir, 2009 go dtí 1 Feabhra, 2013. 

Sheas sí d'uachtaránacht na Stát Aontaithe sa bhliain 2016 ach theip uirthi sa toghchán náisiúnta.

## Luathshaol
Rugadh Hillary Rodham in Chicago sa bhliain 1947. Tógadh í sa chathair sin agus in Park Ridge, Illinois, fo-bhaile de chuid Chicago. Den chreideamh Módhach iad a muintir.

Bhí spéis aici sa pholaitíocht nuair a bhí sí ar scoil agus ar an ollscoil.

Bhain sí céim amach sa dlí in Ollscoil Yale sa bhliain 1973. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, phós sí Bill Clinton, fear a bhí ar an ollscoil léi. Bhog an bheirt acu go hArkansas. Toghadh Bill Clinton mar ghobharnóir ar an stát úd, agus rugadh Chelsea Clinton, an t-aon pháiste acu, le linn a chéad théarma.

Chabhraigh sí le páirtí a hathar, na Poblachtaigh. Tar éis tamaill, d’fhág sí an páirtí Poblachtach mar ní raibh sí sásta le cuid de na polasaithe a bhí acu. Thosaigh sí ag obair do na Daonlathaigh.

## A saol sa pholaitíocht
Bhí Hillary sa Seanad idir 2001 agus 2009 mar ionadaí do stát Nua-Eabhrac.

Cara dílis d’Éirinn is ea Hillary. Is minic a thagann sí ar cuairt chuig Éirinn. Léiríonn sí suim i gcónaí i gcúrsaí síochána i dTuaisceart Éireann.

Sa toghchán náisiúnta sa bhliain 2016, ba iarrthóir an Pháirtí Dhaonlathaigh í Hillary Clinton d'uachtaránacht na tíre. Fuair sí 48.1% de na vótaí i gcoinne 46.0% le haghaidh iarrthóir an Pháirtí Phoblachtaigh, Donald Trump. Fuair Trump níos mó vótaí sa choláiste toghcháin (304 i gcoinne 227 do Hillary Clinton), áfach, agus d'fhág sin eisean i dteideal na huachtaránachta.

## Naisc sheachtracha

* http://www.hillaryclinton.com/ Suíomh Idirlín a feachtais uachtaránachta 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Bandlíodóirí‎
Catagóir:Céadmhná na Stát Aontaithe
Catagóir:Daoine as Chicago
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Dírbheathaisnéisithe
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Podchraoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Státrúnaithe Mheiriceá
Catagóir:Úrscéalaithe Meiriceánacha
John Quincy Adams

Ba é **John Quincy Adams** (11 Iúil, 1767 - 23 Feabhra, 1848) 6ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bhí sé i bhfeidhmeannas ón 4 Márta 1825 go dtí an 4 Márta 1829. Bhí Adams an t-aon Uachtarán na Stát Aontaithe a d'fhreastail sa Chomhdháil tar éis a théarma. Bhí a athair, John Adams, ina uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá idir 1797 agus 1801. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1767
Catagóir:Básanna i 1848
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Daoine as Massachusetts
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna
Catagóir:Náisiúnaithe
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Státrúnaithe Mheiriceá
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
1848

Tugtar Bliain na Réabhlóidí ar an mbliain seo uaireanta.

## Tarluithe

* 21 Feabhra - foilsíodh *[[Forógra na gCumannach (1848)|Forógra Pháirtí na gCumannach]]* le Karl Marx 

*

## Breitheanna
* 16 Feabhra — Hugo de Vries, luibheolaí Ísiltíreach
* 22 Márta — Sarah Purser, ealaíontóir Éireannach (b. 1943)
* 23 Bealtaine — Otto Lilienthal, innealtóir eitleoireachta Gearmánach (b. 1896)
* 7 Meitheamh — Paul Gauguin, péintéir Francach (b. 1903)
* 25 Iúil — Arthur Balfour, polaiteoir agus Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe
* 30 Deireadh Fómhair — Jorge Holguín, polaiteoir Colómach

## Básanna
* 11 Feabhra — Thomas Cole, péintéir Meiriceánach
* 23 Feabhra — John Quincy Adams, 6ú huachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá (r. 1767)
* 8 Aibreán — Gaetano Donizetti, ceoltóir Iodálach (r. 1797)
* 7 Lúnasa — Jöns Jakob Berzelius, ceimiceoir Sualannach
* 12 Lúnasa — George Stephenson, innealtóir Sasanach
* 24 Samhain — William Lamb, polaiteoir Sasanach
* 19 Nollaig — Emily Brontë, úrscéalaí agus file Sasanach

Catagóir:Blianta
1767

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 1 Eanáir — Maria Edgeworth, scríbhneoir Éireannach (b. 1849)
* 15 Márta — Andrew Jackson, 7ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá (b. 1845)
* 22 Meitheamh — Wilhelm von Humboldt, taidhleoir, teangeolaí agus oideachasóir Gearmánach (b. 1835)
* 11 Iúil — John Quincy Adams, 6ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá (b. 1848)
* 22 Lúnasa — Jean Joseph Amable Humbert, ginearál Francach
* 31 Lúnasa — Anraí Joy Mac Reachtain, náisiúnaí Éireannach
* 31 Deireadh Fómhair — Samuel Adams, státaire, polaiteoir, agus braicheadóir Meiriceánach
* 21 Samhain — Tomás Ruiséil, comhbhunaitheoir agus ceannaire ar na hÉireannaigh Aontaithe

## Básanna
* 6 Samhain – Giambattista Pittoni, péintéir Iodálach (r. 1687)

Catagóir:Blianta
Lyndon B. Johnson

Ba é **Lyndon Baines Johnson** (27 Lúnasa 1908 - 22 Eanáir 1973) an 36ú Uachtarán na Stát Aontaithe, ó 22 Samhain 1963 go dtí 20 Eanáir 1969. Ceapadh é mar Uachtarán i ndiaidh feallmharaithe John F. Kennedy sa bhliain 1963.  

Bhí Johnson ina Uachtarán le linn Chogadh Vítneam. Rinne cur síos air go minic mar ghríosóir cogaidh. 

Tharla Círéibeacha Detroit i mí Iúil 1967 - agus círéibeacha idirchiníocha go leor eile timpeall an ama seo.  D'imir an Johnson cúig an chiníochais, d'fhéadfaí a rá. 

## Féach freisin

* Círéibeacha Detroit 1967
* An Cogadh Fuar,   Cogadh Vítneam

## Tagairtí

Catagóir:Lyndon Johnson
16 Meitheamh

Is é an **16 Meitheamh** an 166ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 167ú lá i mbliain bhisigh. Tá 199 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Baile Átha Cliath - Lá Bloom (*[[Leopold Bloom|Bloomsday]]* - lá cuimhneacháin in ómós an leabhair Ulysses)

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1313 — Giovanni Boccaccio, údar agus file (b.1375) 
* 1829 — Geronimo, taoiseach de chuid na nApáitseach (b.1909) 
* 1890 — Stan Laurel, aisteoir agus fuirseoir (b.1965)
* 1902 — Barbara McClintock,  eolaí Meiriceánach (b. 1992)
* 1902 — Françoise Henry, Staraí (b. 1982)
* 1904 — Gearóid Mac Spealáin, scríbhneoir agus staraí Éireannach (b. 1975)
* 1912 — Enoch Powell, polaiteoir (b.1998)
* 1929 — Pauline Yates, ban-aisteoir Sasanach (b. 2015)
* 1935 — Peadar Rís, innealtóir Éireannach (b.1992)
* 1951 — Roberto Durán, dornálaí Panamach
* 1954 — Catherine Day, státseirbhíseach Éireannach
* 1954 — Matthew Saad Muhammad, Dornálaí Meiriceánach (b. 2014)
* 1962 — Steve Aiken, polaiteoir i dTuaisceart Éireann
* 1967 — Jürgen Klopp, imreoir sacair agus bainisteoir Gearmánach
* 1968 — James Patrick Stuart, aisteoir Meiriceánach
* 1969 — Tommy Tiernan, fuirseoir Éireannach
* 1971 — Tupac Shakur, Rapcheoltóir Meiriceánach (b. 1996) 
* 1972 — Síomón Ó Cómhanaigh, polaiteoir Éireannach
* 1973 — Amanda Byram, láithreoir teilifíse agus iarmhainicín Éireannach
* 1980 — Marco Antonio Rubio, dornálaí Meicsiceach
* 1991 — Joe McElderry, ceoltóir popcheoil

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1869 — Charles Sturt, taiscéalaí Astrálach (r. 1795)
* 1977 — Nioclás Tóibín, scríbhneoir Éireannach (r. 1890)
* 1979 — Nicholas Ray, 67, Stiúrthóir scannáin Meiriceánach, (r.1911)
* 1989 — Celia Lynch, polaiteoir Éireannach (r. 1908)
* 2016 — Jo Cox, polaiteoir Sasanch (r. 1974)
* 2017 — Helmut Kohl, seansailéir Gearmánach (r. 1930)

## Tarluithe eile
* 1903 - Bhí *[[Ford Motor Company]]* corpraithe 
* 1911 - Bunaíodh IBM mar an *Computing-Tabulating-Recording Company*
* 1963 - Ba í Valentina Tereshkova an chéad bhean sa spás
* 1976 - Bhris foréigean amach i Soweto idir luch agóide agus na póilíní
* 1977 - Bhí *[[Oracle Corporation]]* corpraithe mar * Software Development Laboratories (SDL)*.
* 1992 - Foilsíodh leabhar conspóideach Andrew Morton faoin mbanphrionsa Diana.
* 2002 - Canónaíodh Padre Pio
* 2015 - D'fhógair Donald Trump go mbeidh sé ag seasamh sa toghchán d'Uachtarán na Stát Aontaithe

0616
Meitheamh, 16
20 Bealtaine

Is é an **20 Bealtaine** an 140ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 141ú lá i mbliain bhisigh. Tá 225 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Tíomór Thoir - Lá na Saoirse
* Camarún - Lá Náisiúnta

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1734 — Anton Janša, beachaire agus ealaíontóir Slóivéanach (b. 1773)
* 1768 — Dolley Madison, Bean Uachtarán na Stát Aontaithe (r.1849)
* 1799 — Honoré de Balzac, scríbhneoir Francach (b.1850)
* 1806 — John Stuart Mill, fealsamh agus eacnamaí Sasanach (b. 1873)
* 1860 — Eduard Buchner, Ceimiceoir Gearmánach (b. 1917)
* 1877 — William Broderick, polaiteoir Éireannach (b. 1957)
* 1882 — Sigrid Undset, scríbhneoir Ioruach (b. 1949)
* 1895 — Reginald Joseph Mitchell, dearthóir aerárthach Sasanach (b 1937)
* 1901 — Max Euwe, imreoir fichille agus matamaiticeoir Ollannach (b. 1981)
* 1904 — Gus Healy, polaiteoir Éireannach (b. 1904)
* 1908 — James Stewart, aisteoir Meiriceánach (b. 1997)
* 1910 — Johnny Callanan, polaiteoir Éireannach (b. 1982)
* 1918 — Edward Lewis, bitheolaí Meiriceánach (b. 2004)
* 1919 — Gustaw Herling-Grudziński, scríbhneoir Polannach (b.2000)
* 1921 — Wolfgang Borchert, scríbhneoir Ghearmánach (b.1947)
* 1944 — Joe Cocker, cheoltóir Sasanach (b. 2014)
* 1946 — Cher, ceoltóir agus aisteoir
* 1949 — Joe Higgins, polaiteoir Éireannach
* 1951 — Mike Crapo, Seanadóir na Stát Aontaithe 
* 1967 — Graham Brady, polaiteoir coimeádach Briotanach
* 1973 — Hector Javier Velazco, dornálaí Airgintíneach
* 1981 — Iker Casillas, imreoir sacair
* 1982 — Petr Čech, peileadóir sacair 
* 1985 — Chris Froome, rothaí rásaíochta
* 1992 — Damir Džumhur, imreoir leadóige  as an Bhoisnia-Heirseagaivéin
* 1992 — Jack Gleeson,  aisteoir Éireannach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1277 — Pápa Eoin XXI (r. 1215)
* 1506 — Criostóir Colambas, 55, taiscéalaí (r.1451)
* 1940 — Verner von Heidenstam, scríbhneoir Sualannach (r. 1859)
* 1947 — Philipp Eduard Anton Lenard, fisiceoir Gearmánach (r. 1862)
* 1954 — Roger Sweetman, polaiteoir agus abhcóide Éireannach (r. 1874)
* 1979 — Eamonn Kissane, polaiteoir Éireannach (r. 1899)
* 1992 — James Tully, polaiteoir Éireannach (R. 1915)
* 1996 — Jon Pertwee, aisteoir (r.1919)
* 2005 — Paul Ricœur, fealsamh Francach (R. 1913)
* 2009 — Alan Kelly, peileadóir agus bainisteoir Éireannach (r. 1936)
* 2010 — Breandán Ó Buachalla, scoláire Éireannach (r. 1936)
* 2016 — Seosamh Mac Donncha, iománaí Éireannach, Príomhfheidhmeannach Fhoras na Gaeilge (r. 1953)
* 2024 — Fran Rooney, fear gnó Éireannach (r. 1956)

## Tarluithe eile
* 1902 - Bhain Cúba neamhspleáchas amach ó na Stát Aontaithe
* 1932 - D'éirigh Amelia Earhart in airde ó Thalamh an Éisc don chéad bhean a eitilt ar fad trasna an Atlantaigh gan stad.. Thuirling sí sa Chúil Mhór, Contae Dhoire an lá dár gcionn.
* 1940 - An tUileloscadh: Tháinig an chéad phríosúnaigh ag an champa géibhinn nua in Auschwitz
* 1983 - Maraíodh 17 duine nuair a phléasc buama i Pretoria san Afraic Theas.

0520
Bealtaine, 20
Dolley Madison

Ba í **Dolley Payne Todd Madison** (20 Bealtaine, 1768 - 12 Iúil, 1849) Bean Uachtarán na Stát Aontaithe ó 1809 go dtí 1817 nuair a bhí James Madison ina Uachtarán.

Rugadh í in *New Garden* (a dtugtar Guilford County, North Carolina anois air). Nuair a bhí sí 21 d'aois phós sí John Todd, Jr. Fuair John Todd post dá máthair. Bhí sí ina bainisteoir de teach bordála. Bhí beirt phaistí acu, John Payne agus William Temple. Fuair William agus a fear céile bás sa bhliain 1793 ó fiabhras buí.

Phós sí James Madison sa bhliain 1794. Ní raibh clann acu. Bhí sí ina cónaí in Cutts-Madison House, Madison Place in Washington, D.C. tar éis bhás an dara fear céile 1836.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1768
Catagóir:Básanna i 1849
Catagóir:Ban Uachtaráin na Stát Aontaithe
Feidhmchlár

Sa ríomhaireacht, tugtar **feidhmchlár** (nó **bogearraí feidhme**) ar saghas ríomhchlár bogearraí a úsáidtear chun tasc sonrach éigin a dhéanamh don úsáideoir le húsáid ríomhaire, m.sh. próiseáil focal, brabhsálaí idirlín nó cuntasaíocht. Tá codarsnacht ann le bogearraí córais, a úsáidtear chun cumhachtaí an ríomhaire a chomhcheangal, agus nach n-úsáidtear de ghnáth chun taisc a dhéanamh don úsáideoir féin. Is féidir idirdhealú a dhéanamh idir feidhmchláir le haghaidh úsáid phearsanta ar nós an bhrabhsálaí agus na feidhmchláir atá ann chun gnó a dhéanamh.

* Bunachar sonraí
* Feidhmchláir aistriúcháin

Is samplaí tipiciúla de bhogearraí feidhme iad scarbhileoga, próiseálaithe focal agus seinnteoirí meán.

## Féach freisin
* Aip shoghluaiste

*
Catagóir:Ríomhaireacht
Mu isamaa, mu õnn ja rõõm

Is é **Mu isamaa, mu õnn ja rõõm** (*Mo thír dhúchais, mo ghliondar is mo rímhéad*) amhrán náisiúnta na hEastóine. Glacadh cinneadh oifigiúil faoi seo sa bhliain 1920 an chéad uair. Nuair a d'fhorghabh na Sóivéadaigh an tír sa bhliain 1940, chaill an t-amhrán an chéimíocht seo, ach tugadh isteach é arís leis an neamhspleáchas nua sa bhliain 1991.

Ba é Johann Voldemar Jannsen a scríobh na liricí, ach fuarthas an ceol ar iasacht ó na Fionlannaigh - is ionann é agus amhrán náisiúnta na Fionlainne. Ba é Fredrik Pacius a chum an fonn, sa bhliain 1848.

## Liricí
 Mu isamaa, mu õnn ja rõõm,
 kui kaunis oled sa!
 Ei leia mina iial tääl
 see suure, laia ilma pääl,
 mis mul nii armas oleks ka,
 kui sa, mu isamaa!
 Sa oled mind ju sünnitand
 ja üles kasvatand;
 sind tänan mina alati
 ja jään sull' truuiks surmani,
 mul kõige armsam oled sa,
 mu kallis isamaa!
 Su üle Jumal valvaku,
 mu armas isamaa!
 Ta olgu sinu kaitseja
 ja võtku rohkest õnnista,
 mis iial ette võtad sa,
 mu kallis isamaa!

## Liricí as Gaeilge
 A Thír Dhúchais, is tusa mo ghliondar is mo rímhéad,
 nach álainn atá tú!
 Ní thiocfainn choíche ar thír eile 
 anseo ar dhroim an domhain mhóir
 dá dtabharfainn a leithéid de ghrá
 agus a thugaim duitse, a Thír Dhúchais!
 Is duitse a rugadh ar dtús mé
 agus is tusa a thug suas mé.
 Beidh mé i do sheirbhís i gcónaí
 agus fanfaidh mé dílis duit go lá mo bháis.
 Is tusa an grá is ansa liom,
 a Thír dhaor Dhúchais!
 Go gcoinní Dia A shúil ort, 
 a Thír dhaor Dhúchais!
 Go raibh Seisean mar chosantóir agat
 agus go dtála Sé A thiolacthaí ort go fial, 
 cibé cuspóir a chuirfidh tú romhat, 
 a Thír dhaor Dhúchais!

Catagóir:Amhráin Náisiúnta
Catagóir:An Eastóin
Córas oibriúcháin

Is éard is **córas oibriúcháin** ann ná an bogearra bunúsach a ritheann ar ríomhaire, agus mar gheall air sin, an ceann is tábhachtaí. Ní mór do gach ríomhaire córas oibriúcháin a bheith air chun ríomhchláir eile a rith. Rialaíonn an córas oibriúcháin buntascanna ar nós ionchur ón méarchlár a aithint agus aschur a chur go dtí an scáileán.

## Príomhsheirbhísí
* Comhéadan inúsáidte a chur ar fáil
* Acmhainní a roinnt
* Cumarsáid le forimeallaigh
* Comhordú ar thascanna.
* Bainistiú ar chuimhne.
* Monatóireacht ar acmhainní agus slándáil.
* Bainistiú ar chomhaid.
* Comhordú ar chumarsáid líonra.

## Cineálacha Córais Oibriúcháin
* Córas aontascáileach
** Tasc amháin ag aon am amháin – m.sh. MS-DOS
* Córas iltascáileach
** Níos mó ná tasc amháin ag an am
** Roinntear an t-am ar an bpróiseálaí a fhaigheann gach tasc
* Córas ilúsáideorach
** Níos mó ná úsáideoir amháin ag roinnt ríomhaire
* Córas ilphróiseálach 
** Níos mó ná próiseálaí amháin ag roinnt tascanna agus/nó úsáideoirí

## Samplaí
### Apple/Macintosh
* Apple II
** Apple DOS
** ProDOS
*** GS/OS
* Apple III
** SOS (Sophisticated Operating System)
* Lisa OS
* Macintosh
** Unix-like
*** A/UX
*** MkLinux
** Mac OS
*** System Software 1
*** System Software 2
*** System Software 3
*** System Software 4
*** System Software 5
*** System Software 6
*** System 7 
*** Mac OS 8
*** Mac OS 9
** Mac OS X
*** Darwin 
*** Mac OS X v10.x 
*** Mac OS X Server

### Córais Microsoft
* MS-DOS
* Microsoft Windows
** Windows 1.0
** Windows 2.0
** Windows 3.0 (an chéad leagan a d'éirigh go maith leis ó thaobh díolacháin)
** Windows 3.1x
** Windows 95 
** Windows 98 
** Windows 98 Leagan 2
** Windows Millennium Edition (Windows Me) 
* OS/2 (forbartha in éineacht le IBM)
* Windows NT
** Windows NT 3.1
** Windows NT 3.5
** Windows NT 3.51
** Windows NT 4.0
** Windows 2000
** Windows XP 
** Windows Server 2003 
** Windows Vista
** Windows 7
** Windows 8
** Windows 8.1
** Windows 10
** Windows 11

### Córais bunaithe ar UNIX ([[bogearraí saor]])
* UNIX
* FreeBSD
* NetBSD
* OpenBSD
* OpenSolaris
* GNU / Linux
* XINU

### Córais bunaithe ar UNIX (dílseacht)
* Mac OS X 
* NeXTSTEP 
* SCO UNIX 
* Solaris
* System V
* Xenix

### Córais Eile
* CTSS
* Multics
* ITS
* zOS
* CP/M
* VMS

*
1849

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 22 Eanáir — August Strindberg, scríbhneoir Sualannach (b. 1912)
* 29 Meitheamh — Sergei Witte, státaire Rúiseach agus an chéad Phríomh-Aire ar Impireacht na Rúise
* 5 Iúil — William Thomas Stead, scríbhneoir Sasanach (r. 1912)
* 29 Samhain — John Ambrose Fleming, fisiceoir Sasanach
* 4 Nollaig — Capall Mearaí, taoiseach Suach
* 19 Nollaig — Henry Clay Frick, tionsclaí Meiriceánach

## Básanna
* 8 Feabhra — France Prešeren, file náisiúnta na Slóivéine
* 5 Márta — Mary Lyon, oideoir Meiriceánach
* 10 Bealtaine — Hokusai, ealaíontóir Seapánach
* 22 Bealtaine — Maria Edgeworth, scríbhneoir Éireannach (r. 1767)
* 28 Bealtaine — Anne Brontë, úrscéalaí agus file Sasanach
* 15 Meitheamh — James Knox Polk, 11ú uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá (r. 1795)
* 12 Iúil — Dolley Madison, Bean Uachtarán na Stát Aontaithe (r. 1768)
* 31 Iúil — Sándor Petőfi, file agus réabhlóidí Ungárach
* 2 Lúnasa — Muhammad Ali na hÉigipte, gobharnóir Otamánach ar an Éigipt
* 25 Meán Fómhair — Johann Strauß, cumadóir ceoil is stiúrthóir Ostarach
* 25 Meán Fómhair — Johann Strauß, stiúrthóir is cumadóir Ostarach (r. 1804)
* 7 Deireadh Fómhair — Edgar Allan Poe, údar Meiriceánach
* 17 Deireadh Fómhair — Frédéric Chopin, cumadóir ceoil agus pianódóir Polannach
* 12 Nollaig — Marc Isambard Brunel, innealtóir Francach

Catagóir:Blianta
1768

## Tarluithe
* 9 Eanáir - Chuir Philip Astley an chéad sorcas nua-aimseartha i láthair, i Londain, le gleacaithe ar muin capall ar sodar.
* 11 Feabhra – D’eisigh Teach Ionadaithe Massachusetts imlitir Samuel Adams, réabhlóidí Meiriceánach, agus rinne í a chur chuig tithe reachtais na gcoilíneachtaí eile i Meiriceá. Nuair a dhiúltaigh Massachusetts an imlitir a tharraingt siar, d’fhorghabh arm Shasana Bostún. 
* 21 Nollaig – Cuireadh aontú Neipeal i gcrích.
* Tharla chéad turas taiscéalaíochta James Cooke sa bhliain seo.

## Breitheanna
* 1 Eanáir — Maria Edgeworth, scríbhneoir Éireannach
* 7 Eanáir — Joseph Bonapart, rí Napoli agus na Spáinne, (b. 1844)
* 21 Márta — Jean-Baptiste Joseph Fourier, matamaiticeoir agus fisiceoir Francach
* 20 Bealtaine — Dolley Madison, bean cheathrú Uachtarán na Stát Aontaithe (b. 1849)

## Básanna
* 1 Márta — Hermann Samuel Reimarus, fealsamh Gearmánach
* 18 Márta — Laurence Sterne, scríbhneoir Éireannach - (r. 1713)
* 19 Aibreán — Canaletto, ealaíontóir Iodálach (r. 1697)
* 8 Meitheamh — Johann Joachim Winckelmann, staraí ealaíne agus seandálaí Gearmánach
* 17 Samhain — Thomas Pelham-Holles, Príomh-Aire na Breataine

Catagóir:Blianta
8 Meitheamh

Is é an **8 Meitheamh** an 159ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 160ú lá i mbliain bhisigh. Tá 206 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Lá Domhanda an Aigéin

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1625 — Giovanni Domenico Cassini, réalteolaí Iodálach (b. 1712)
* 1810 — Robert Schumann, cumadóir Gearmánach (b. 1856)
* 1837 — Ivan Kramskoi, ealaíontóir Rúiseach (b. 1887)
* 1867 — Frank Lloyd Wright, ailtire (b.1959)
* 1901 — John O'Sullivan, polaiteoir Éireannach (b 1990)
* 1903 — Marguerite Yourcenar, scríbhneoir Francach (b. 1987)
* 1916 — Francis Crick, fisiceoir, bitheolaí móilíneach agus néareolaí (b.2004)
* 1920 — Gwen Harwood, file Astrálach (b 1995)
* 1925 — Barbara Bush, Céad-Bhean na Stát Aontaithe (b. 2018)
* 1927 — Jerry Stiller, aisteoir Meiriceánach (b. 2020)
* 1928 — Gustavo Gutiérrez, diagaire Peiriúch (b. 2024)
* 1933 — Joan Rivers, fuirseoir Meiriceánach (b. 2014)
* 1941 — George Pell,  cairdinéal Astrálach (b. 2023)
* 1947 — Eric Francis Wieschaus, géineolaí Meiriceánach
* 1951 — Bonnie Tyler, amhránaí Breatnach
* 1955 — Tim Berners-Lee, an duine a chéadcheap an Gréasán Domhanda agus stiúrthóir an W3C
* 1973 — Stipe Drews, dornálaí Crótach
* 1975 — Michael Buckley, aisteoir, stiúrthóir, agus scríbhneoir scripte Meiriceánach
* 1976 — Lindsay Davenport, imreoir leadóige Meiriceánach
* 1977 — Kanye West, Rapcheoltóir Meiriceánach 
* 1980 — Aodhán Ó Mathúna, imreoir peil Ghaelach
* 1983 — Kim Clijsters, imreoir leadóige 
* 1985 — Alexandre Despatie, tumadóir
* 1986 — Eiléana Nic an tSaoi, polaiteoir Éireannach
* 1989 — Timea Bacsinszky, imreoir leadóige 
* 1997 — Jeļena Ostapenko, imreoir leadóige

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 632 — Mahamad, fáidh Ioslam (r. 571)
* 1431 — Jeanne d'Arc, banlaoch Francach agus naomh Caitliceach (r. 1412)
* 1768 — Johann Joachim Winckelmann, staraí ealaíne agus seandálaí Gearmánach (r. 1717)
* 1795 — Catharina Helena Dörrien, luibheolaí Gearmánach (r. 1717)
* 1795 — Louis XVII na Fraince (r. 1785)
* 1845 — Andrew Jackson, 78, 7ú huachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá (r.1767)
* 1956 — Mariano Brull, scríbhneoir agus taidhleoir Cúbach (r. 1891)
* 1969 — Robert Taylor, aisteoir Meiriceánach (r. 1911)
* 2000 — Teuvo Tulio, scannánaí Fionlannach (r.1912)
* 2005 — Cáit Feiritéar, scéalaí Éireannach (r. 1916)
* 2018 — Anthony Bourdain, cócaire, údar agus pearsa theilifíse (b. 1956)
* 2023 — Paul Coghlan, polaiteoir Éireannach (r. 1944)
* 2024 — Charlie Lennon, ceoltóir Éireannach (r. 1938)

## Tarluithe eile
* 1949 - Foilsíodh *[[Nineteen Eighty-Four]]* sna Stáit Aontaithe
* 1968 - Gabhadh James Earl Ray, an duine a d'fheallmharaigh Martin Luther King, ag Aerfort Londain-Heathrow
* 1972 - Cogadh Vítneam: dódh Phan Thị Kim Phúc le napailm. Glacadh grianghraf den eachtra agus bhuaigh an grianghraf an Duais Pulitzer.
* 1978 - Seolann Naomi James timpeall an domhain aisti féin agus sáraíonn sí an churiarracht dhomhanda.
* 1982 - Cath Bluff Coveː Maraíodh 56 saighdiúir ón mBreatain le linn ionsaithe aeir ar Oileáin Fháclainne.
* 1984 - Díchoiríodh homaighnéasacht i New South Wales

0608
Meitheamh, 08
1845

## Tarluithe
* Thosaigh an Gorta Mór in Éirinn. 

## Breitheanna
* 25 Feabhra — George Reid, polaiteoir Astrálach agus 4ú Príomh-Aire na hAstráile
* 3 Márta — Georg Cantor, matamaiticeoir Gearmánach
* 10 Márta — Alastar III na Rúise, Impire na Rúise
* 27 Márta — Wilhelm Conrad Röntgen, fisiceoir Gearmánach
* 24 Aibreán — Carl Spitteler, scríbhneoir Eilvéiseach
* 30 Bealtaine — Amadeus I, rí na Spáinne (b. 1890)
* 18 Meitheamh — Charles Louis Alphonse Laveran, dochtúir Francach
* 19 Lúnasa — Edmond James de Rothschild, daonchara Francach (b. 1934)
* 25 Lúnasa — Ludwig II, rí na Baváire (b. 1886)
* 11 Meán Fómhair — Jean-Maurice-Emile Baudot, innealtóir Francach
* 10 Samhain — John Sparrow David Thompson, Príomh-Aire Cheanada (b. 1894)

## Básanna
* 27 Feabhra — Thomas James Mulvany, péintéir Éireannach
* 8 Meitheamh — Andrew Jackson, 7ú uachtarán na Stát Aontaithe (r. 1767)
* 17 Iúil — Charles Grey, 2ú Iarla Grey, Príomh-Aire Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann
* 16 Meán Fómhair — Tomás Dáibhis, scríbhneoir agus gníomhaí Éireannach

Catagóir:Blianta
Maine

Is stát é **Maine** i Stáit Aontaithe Mheiriceá, in oirthear na tíre. Tá 1,328,361 duine ina gcónaí sa stát, 16.6 duine sa chiliméadar cearnach. Is é an 41ú stát is mó daonra i SAM (agus an 38ú stát de réir dhlús an daonra). Tá achar 91,646 ciliméadar cearnach i Maine. Is é an 39ú stát is mó.

Is é Augusta príomhchathair an stáit agus is é Portland an chathair is mó.

Go dtí an bhliain 1820 ba chuid de stát Massachusetts é Maine.

## Contaetha i Maine
*Contae Androscoggin
*Contae Aroostook
*Contae Cumberland
*Contae Franklin
*Contae Hancock
*Contae Kennebec
*Contae Knox
*Contae Lincoln
*Contae Oxford
*Contae Penobscot
*Contae Piscataquis
*Contae Sagadahoc
*Contae Somerset
*Contae Waldo
*Contae Washington
*Contae York

## Bailte i Maine
* Portland
* Lewiston
* Bangor
* Auburn
* **[[Augusta, Maine|Augusta]]**

## Teangacha

Is í Béarla an phríomhtheanga ag formhór dhaonra Maine(92.25%). Fraincis an príomhtheanga do 5.28% de dhaonra Maine (an céadtadán is airde i S.A.M.).

## An Gaelainn i Maine

De réir daonáireamh S.A.M. 2000 bhí Gaelainn an céad theanga do 157(0.01% de dhaonra Maine).

## Naisc sheachtracha
* State of Maine - Suíomh idirlín oifigiúil.

[mion|clé|Siopaí i g[Kennebunkport, Maine um na Nollag]]

Catagóir:Stáit Mheiriceá
*
G8

Is éard atá sa **G8** (Gaeilge: ‘Grúpa Ocht’), nó an **G7** (Gaeilge: ‘Grúpa Seacht’) mar atá aithne air faoi láthair, ná grúpa plé agus comhpháirtíocht eacnamaíochta idir ocht dtír a atá ar na cumhachtaí eacnamaíochta is mó ar domhan: Ceanada, an Fhrainc,  an Ghearmáin, an Iodáil, an Ríocht Aontaithe, an Rúis, an tSeapáin agus Stáit Aontaithe Mheiriceá. Faoi láthair, áfach, níl ach seacht gcinn de na tíortha sin páirteach sa ghrúpa, toisc gur cuireadh an Rúis ar fionraí uaidh.

Tagann ceannairí na dtíortha atá ina mball den G7 le chéile gach bliain ag cruinniú mullaigh ar a bhfreastalaíonn ceannasaithe na dtíortha nó na rialtas, chomh maith le huachtaráin an Choimisiúin Eorpaigh agus Chomhairle an Aontais Eorpaigh. (Ina theannta sin, tugtar cuireadh d’ionadaithe tíortha eile nó d’ionadaithe de chuid ghrúpaí idirnáisiúnta eile bheith páirteach i gcodanna den chruinniú.)

Gach bliain, bíonn imeachtaí éagsúla ar siúl sa tír ag a mbeidh an cruinniú á eagrú. Tugann na himeachtaí sin deis do na hairí agus na stiúrthóirí atá freagrach as na réimsí lena bpléann an G7 (cúrsaí eacnamaíochta agus airgeadais, cúrsaí cosanta agus slándála idirnáisiúnta, cúrsaí oideachais, cúrsaí forbartha, srl.) bualadh le chéile. Sa tslí sin, cabhraíonn na himeachtaí sin, ar an gcéad dul síos, chun clár oibre an chruinniú mullaigh a ullmhú agus, níos déanaí, chun socraithe an chruinniú mullaigh a chur i gcrích.

Ar dtús, ní raibh ach cúig thír páirteach sa ghrúpa agus rudaí neamhfhoirmiúla a bhí ina gcruinnithe. Tugadh G6 ar an ngrúpa sa bhliain 1975, bliain inar bunaíodh é agus inar tharla an chéad chruinniú oifigiúil dá chuid i Rambouillet na Fraince. Ansin, ag an gcruinniú a bhí i bPórtó Rícó sa bhliain 1976, glacadh le Ceanada mar an seachtú ball den ghrúpa. Ba sa bhliain 1997 a glacadh leis an Rúis mar an ochtú ball den ghrúpa. Sa 21ú haois, táthar ag iarraidh go n-osclófaí an grúpa do chúig thír atá ag teacht chun cinn: An Afraic Theas, An Bhrasaíl, An India, Meicsiceo agus an tSín – nó an G5, mar a thugtar orthu. Is de bharr na n-iarrachtaí sin gur cuireadh grúpa nua ar bun, grúpa ar a dtugtar an “G8+5”.

Tar éis don Rúis an Chrimé a ghabháil isteach inti, rud a tharla i mí Mhárta 2014, shocraigh baill den G7 (.i. Ceanada, an Fhrainc, an Ghearmáin, an Iodáil, an Ríocht Aontaithe, an tSeapáin, Stáit Aontaithe Mheiriceá agus an tAontas Eorpach) an Rúis a chur ar fionraí ón ngrúpa eacnamaíochta ar bhonn sealadach. De bharr an tsocraithe sin, socrú a deineadh ag cruinniú mullaigh urghnách sa Háigh i Márta 2014, is G7 a thugtar ar an ngrúpa arís. Níos déanaí, dúirt oibrithe éagsúla de chuid thíortha an G7 gurbh fhéidir leis an Rúis teacht thar n-ais chuig an ngrúpa.

De ghnáth, bíonn agóidí i gcoinne an G7 ar siúl le linn cruinnithe dá chuid. Is iad daoine atá páirteach sa ghluaiseacht ''altermondialiste'', nó an ghluaiseacht chun athrú a dhéanamh ar an domhandú, a eagraíonn na hagóidí sin. Dar leo, tá baill an G7 ag iarraidh an domhan ina iomlán a chur faoina smacht féin agus polaitíocht de réir mhúnla an Nualibrioláchais a bhrú ar thíortha an domhain go léir.

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht idirnáisiúnta
Make Poverty History

right|thumb|260px|Eachtra i Jersey i 2005
Is ea **Make Poverty History** feachtas idirnáisiúnta chun brú a chur ar cheannairí na dtíortha saibhre, go háirithe an G8 mar a thugtar orthu, chun fiacha na hAfraice a chur ar ceal. Tá beirt Éireannach cáiliúla ó Bhaile Átha Cliath chun cinn san fheachtas, mar atá, Bob Geldof agus Bono. Tá fadhbanna móra eacnamaíochta san Afraic mar aon le fadhbanna timpeallachta, SEIF, agus ráta báis na hóige an-ard.

Bhí trí príomh-aidhmeanna ag an feachtas:
* "Ceart-trádáil"
* Fág an fiach ar lár
* Níos mó cúnamh agus níos fearr.

260px|thumb|right|Bráisléad an fheachtais
Caitheadh an-chuid daoine na bráisléaid bána le **MAKE**POVERTY**HISTORY** scríofa orthu. Siombail chumhachtach ab ea iad go mórmhór ag na ceolchoirmeacha **[[Live 8]]** a d'eagraigh an feachtas. 

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí i 2005
Catagóir:Live 8
Andrew Jackson

Ba é **Andrew Jackson** (15 Márta, 1767 - 8 Meitheamh, 1845) 7ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bhí sé i bhfeidhmeannas ón 4 Márta 1829 go dtí an 3 Márta 1837.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1767
Catagóir:Básanna i 1845
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Breithiúna Meiriceánacha
Catagóir:Cogadh 1812
Catagóir:Cogadh Creek
Catagóir:Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá
Catagóir:Daoine as Carolina Theas
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Florida
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Preispitéirigh
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Tennessee
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
Bogearraí

Séard is brí le **bogearra** ná ríomhchlár a bhronnann gnéithe agus feidhmíochtaí bhreise ar ríomhairí. Ríomhchláir ata ann a choinnítear ar chóras ríomhaireachta agus a ritear chun tascanna ríomhaireachta a chur i gcrích. 

Suiteáiltear bogearraí ar ríomhairí ionas gur féidir leis na daoine a bhaineann feidhm as ríomhairí a thuilleadh obair a dhéanamh agus leas níos mó a bhaint as an ríomhaire. Inneallra na rudaí nithiúla atá mar chuid de ríomhaire amhail scáileán, luchóg, méarchlár agus an tiomántán.

## Cineálacha
Is iomaí cineál bogearraí atá ann. Tá bogearraí ann ionas gur féidir le daoine cáipéisí a chlóscríobh. Tá bogearraí ann a bhaineann leis an gréasán domhanda amhail líonléitheoirí, bainisteoirí ríomhphoist is araile. Aicme eile ná bogearraí a bhaineann le seinm meáin amhail seinnteoir meán a sheinneann ceol agus físeáin.

Is féidir grianghraif a chur in eagar ar ríomhairí freisin. Is iomaí cineál bogearraí atá ann chun inneall a chur ar chnuasaigh ghrianghraif. Is féidir leas a bhaint as bogearraí áirithe chun teagmháil a dhéanamh le daoine. Is féidir comhrá a dhéanamh agus glao ar dhaoine trí fheidhm a bhaint as bogearraí amhail Skype.

Is féidir bogearraí a rangú de réir a úsáide:
* bogearraí áirge
* bogearraí feidhme
* bogearraí fiontair
* bogearraí mailíseacha

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
An Earagail

Is í **an Earagail** (nó an tEaragal) an sliabh is airde i gContae Dhún na nGall, in Éirinn agus i Sléibhte Dhoire Bheatha. 

Tá sí suite in iarthuaisceart na contae taobh le sráidbhaile Dhún Lúiche i bparóiste Ghaoth Dobhair.
Earagail, An
[clé|mion|344x344px|dán le [Cathal Ó Searcaigh]]

Tá sí 749m (2,457 troigh) ar airde. Thig an t-ainm as "aireagal" ionad urnaí ag manaigh.

Féach an sliabh cáiliúil faoi bhrat trom sneachta.

## Stair
Sa bhliain 2023, críochnaíodh obair ar chosán siúil, cosán cloiche trí chiliméadar ar fhad ón charrchlós suas an sliabh. Chosain an togra €630,000. Ach rinne na báistí a tharla i gceantar an Iarthuaiscirt in 2024 damáiste ollmhór do chosán siúil na hEaragaile.

## Féach freisin

* Gaoth Dobhair agus an ceantar máguaird

## Tagairtí
 

Catagóir:Gaoth Dobhair agus an ceantar máguaird
19 Samhain

Is é an **19 Samhain** an 323ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 324ú lá i mbliain bhisigh. Tá 42 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Mailí - *Lá na Fuascailte*
* Lá Idirnáisiúnta na bhFear

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1483 — Máirtín Liútar, Sagart Sacsanach, manach agus diagachtóir, duine barrthábhachtach san Reifirméisean Protastúnach (b. 1546)
* 1493 — Paracelsus, dochtúir, fealsamh, diagaire, agus ailceimiceoir Eilvéiseach (b. 1541)
* 1600 — Séarlas I, rí ar Shasana (b.1649) 
* 1805 — Ferdinand Marie Lesseps, innealtóir Francach (b. 1894)
* 1831 — James A. Garfield, 20ú uachtarán na Stát Aontaithe (b.1881)
* 1871 — Margaret Dobbs, scoláire agus drámadóir Éireannach (b. 1962)
* 1888 — Seán Moylan, polaiteoir Éireannach (b. 1957)
* 1912 — George Emil Palade, bitheolaí ceall agus dochtúir Rómánach (b. 2008)
* 1917 — Indira Gandhi, príomh-aire na hIndia (b.1984) 
* 1918 — Breandán Mac Fheorais, polaiteoir Éireannach (b.1990)
* 1938 — Ted Turner, fear gnó Meiriceánach
* 1945 — Christie Hennessy, cumadóir agus amhránaí Éireannach (b.2007)
* 1954 — Abdel Fattah el-Sisi, Uachtarán na hÉigipte ó 2014
* 1957 — Jack O'Shea, iarpheileadóir Gaelach
* 1962 — Jodie Foster, aisteoir Meiriceánach
* 1979 — Katherine Kelly, ban-aisteoir Sasanach
* 1980 — John Konesky, ceoltóir Meiriceánach
* 1983 — Adam Driver, aisteoir Meiriceánach
* 1991 — Michael Conlan, dornálaí Éireannach
* 1998 — Pedro Fernando, rapálaí Angólach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 496 — Pápa Gelasius I (r ~410)
* 498 — Pápa Anastasius II
* 1665 — Nicolas Poussin, péintéir Francach (r. 1594)
* 1798 — Theobald Wolfe Tone, 35, Athair an Phoblachtachais in Éirinn (r.1763)
* 1828 — Franz Schubert, cumadóir Ostarach (r. 1797)
* 1916 — Micheál Ó hIceadha, sagart Éireannach agus Ollamh le Gaeilge i Maigh Nuad (r. 1860)
* 1924 — Michael Logue, cairdinéal Caitliceach (r. 1840)
* 1942 — Bruno Schulz, scríbhneoir agus ealaíontóir Polannach (r.1892)
* 1956 — Tomás Ó Deirg, polaiteoir Éireannach (r. 1897)
* 1964 — Pádraig Ó Siochfhradha, scríbhneoir Éireannach (r. 1883)
* 1976 — Basil Urwin Spence, ailtire Albanach (r.. 1907)
* 1985 — Stepin Fetchit, aisteoir Meiriceánach (r. 1902)
* 1986 — Klaus Nordling, scríbhneoir (r. 1910)
* 1991 — Michael Lyons, polaiteoir Éireannach (r. 1910)
* 1991 — Molly Bracken, ealaíontóir agus múinteoir Éireannach (r. 1908)
* 2004 — John Robert Vane, cógaseolaí Sasanach (r. 1927)
* 2013 — Frederick Sanger, bithcheimiceoir Sasanach (r. 1918)
* 2017 — Charles Manson, ceannaire cultais (r. 1934)
* 2018 — Nan Ghriallais, amhránaí Éireannach (r. 1936)
* 2023 — Rosalynn Carter, Céadbhean na Stát Aontaithe (r. 1927)
* 2024 — Ken Reid, iriseoir Briotanach (r. 1955)

## Tarluithe eile
* 1646 - Coisriceadh Baisleac Pheadair
* 1863 - Thug Abraham Lincoln óráid ar a dtugtar Aitheasc Gettysburg
* 1946 - Chuaigh An Afganastáin, An Íoslainn agus An tSualainn sna Náisiúin Aontaithe
* 1969 - Thánaig Apollo 12 chun na Gealaí
* 1985 - An Cogadh Fuar - buail Ronald Reagan le Míchail Gorbaitseov den chéad uair
* 2002 - Chuaigh an tancaer *Prestige* go tóin poill amach ó chósta na Spáinne

1119
Samhain, 19
Fredrik Pacius

Ceoltóir ab ea **Fredrik Pacius** (nó *Friedrich Pazius*, as Gearmáinis) a chuir bun le traidisiún an cheoil Chlasaicigh san Fhionlainn. Tugtar "athair an cheoil Fhionlannaigh" air. Gearmánach ab ea é, nó rugadh in Hamburg é sa bhliain 1809. Fuair sé bás san Fhionlainn sa bhliain 1891.

Tháinig Pacius go dtí an Fhionlainn sa bhliain 1834 le ceoltóireacht a theagasc san ollscoil i Heilsincí. Rinne sé an-obair le saol ceoltóireachta na Fionlainne a eagrú, nó bhunaigh sé cór do na mic léinn, chomh maith le cumann ceoltóireachta agus ceolchoirm. Sa bhliain 1848, chuir sé ceol le *[[Maamme|Vårt Land]]* ("Ár dTír"), dán cáiliúil le Johan Ludvig Runeberg, file náisiúnta na Fionlainne, agus thug na Fionlannaigh a leithéid de thaitneamh don amhrán seo is gurb é amhrán náisiúnta na tíre é inniu féin. Ar ndóigh, is as Fionlainnis is minicí a chantar é inniu, faoin teideal *[[Maamme]]*. Tá an fonn céanna ag dul le Mu isamaa, mu õnn ja rõõm, amhrán náisiúnta na hEastóine. 

Sa bhliain 1852 a chum Pacius an dara saothar is cáiliúla aige, mar atá, an chéad cheoldráma Fionlannach riamh. *Kung Karls jakt* atá air as Sualainnis, agus *Kaarle-kuninkaan metsästys* as Fionlainnis - ciallaíonn an dá ainm sin *An Rí Séarlas ag Sealgaireacht*. Ba é Zacharias Topelius, duine de scríbhneoirí bisiúla na linne san Fhionlainn, a scríobh téacs don cheoldráma: cur síos atá ann, go bunúsach, ar thuras sealgaireachta Rí na Sualainne go dtí an Fhionlainn. Ós rud é gur cuid den Rúis Impiriúil ab ea an Fhionlainn ag an am, bhí a phriacal féin ag baint leis an ábhar. Mar sin féin, ó tharla gur chuir an ceoldráma béim ar dhílseacht an náisiúin don rí, níor bhac na cinsirí lena stopadh.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Fionlannacha
Catagóir:Ceoldráma
Catagóir:Daoine a rugadh i 1809
Catagóir:Básanna i 1891