open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jack Kyle

Fear rugbaí, d’imir **Jack Kyle** 46 uair d'Éirinn idir 1947 agus 1958 (10 Feabhra 1926 – 27 Samhain 2014). I bpobalbhreith sa bhliain 2002 measadh gurbh é Kyle “An t-Imreoir Rugbaí ab Fhearr a d’Imir d’Éirinn Riamh”.
clé|mion|“J.W. Kyle (Ireland) kicking for touch against Wales at Cardiff in March 1951, as R. John, of Wales, comes in to tackle”.

### Beatha
I mBéal Feirste a saolaíodh Kyle i 1926.

Cháiligh sé mar dhochtúir leighis in Ollscoil na Banríona

Bhuaigh Kyle agus Éire an ‘Chaithréim Mhór ar 13 Márta 1948 i bPáirc an Fhiaich Dhuibh, Béal Feirste.

Bhí Kyle ar fhoireann na Leon a chuaigh chun na hAstráile agus na Nua Shéalainne i 1950. 

#### Pearsanta
Chaith Kyle 30 bliain ag obair san Indinéis agus sa tSambia tar éis dó éirí as an imirt. Chuir sé faoi in Áth Bhriain i gCo. an Dúin nuair a chuaigh sé ar a phinsean.

Nuair a ceistíodh Kyle  sna 2000idí faoin athrú ba mhó a tháinig ar an rugbaí lena linn, ní mba ar an ngairmiúlacht ná ar cheachtar de na rudaí atá luaite thuas agam a thagair sé, ach don liathróid.

## Féach freisin

* Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann
* Karl Mullen

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Catagóir:Básanna in 2014
Catagóir:Imreoirí rugbaí
Catagóir:Lianna Éireannacha
Bánú na Tuaithe

[deas|mion|250x250px| Comparáid aoise daonra idir contae tuaithe agus contae uirbeach in [Iowa, a léiríonn aistriú ban óga (dearg) go ceantair uirbeacha]]
Is éard is **bánú na tuaithe** (nó **tréigean na tuaithe**) ann ná claonadh daoine aistriú ó cheantair thuaithe go dtí ceantair uirbeacha. Taobh tuaithe de phróiseas déimeagrafach darb ainm an t-uirbiú atá ann.

I mbonneagair atá i mbéal tionsclaíochta ar nós na Breataine Bige san 18ú haois nó Oirthear na hÁise san 20ú haois, tarlaíonn sé de thoradh thionsclú na dtionscal príomhúil, amhail an talmhaíocht, an mhianadóireacht, an iascaireacht, agus an fhoraoiseacht. Ciallaíonn sé seo go bhfuil níos lú daoine ag teastáil chun an méid céanna aschur a thabhairt ar an margadh, agus go ndéantar tionscail thánaisteacha ghaolmhara (scagadh agus próiseáil) a chomhdhlúthú. Tubaiste shaorga nó thimpeallachta is cúis le tréigean na tuaithe scaití, e.g. gorta nó easpa acmhainní; is samplaí de thosca brú iad seo.

Bíonn cúiseanna eile ag baint leis an bhfeiniméan seo, má tá pá níos airde nó rochtain ar oideachas ar fáil i gceantair uirbeacha; is samplaí de thosca tarraingthe iad seo.

Má thiteann daonra tuaithe faoi thairseach chriticiúil, éiríonn sé róbheag chun tacú le gnóthaí áirithe, agus nuair a dhúntar nó imíonn na gnóthaí sin, cruthaítear fáinne fí. Fiú in earnálacha nach bhfuil baint acu leis an margadh, bíonn sé níos costasaí do rialtais seirbhísí a sholáthar do dhaonraí atá níos lú agus níos scaipthe i gcomparáid le háiteanna eile. D'fhéadfaí oifigí agus seirbhísí státmhaoinithe a dhúnadh, rud a dhéanann dochar breise do gheilleagar na tuaithe. Is sampla tipiciúil é an rochtain ar oideachas, toisc go mbíonn tionchar aici ar chinntí tuismitheoirí: de ghnáth imeoidh teaghlaigh ó shráidbhaile nó réigiún gan scoil i dtreo bailte móra ina bhfuil scoileanna ar fáil.

## Féach freisin

* Bánú (grúpa feachtais) in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Imirce dhaonna
Catagóir:Uirbiú
Catagóir:Tithíocht
Conradh na Mórmhara

Is é **Conradh na Mórmhara**  an t-ainm atá ar an gcomhaontú a tháinig ar an bhfód in 2023 chun farraigí an domhain a rialú (nó ar a dtugtar go foirmiúil an Comhaontú maidir le Dlí na Farraige i gCaomhnú agus Úsáid Inbhuanaithe na Bithéagsúlachta Muirí i Limistéir Lasmuigh den Dlínse Náisiúnta).

Ar 4 Márta 2023, tar éis beagnach 20 bliain de chainteanna, d’aontaigh 193 tír, go léir ina mbaill de na Náisiúin Aontaithe, ar an gconradh.  Ghlac Páirtithe na Náisiún Aontaithe é ar an an 19 Meitheamh 2023. Sa bhliain 2025, bhí an comhaontú sínithe ag 143 ball, agus dhaingnigh 58 ball é.

[mion|clé|[Uiscí idirnáisiúnta]]

## An comhaontú
Clúdóidh an comhaontú 30% d’aigéin oscailte an domhain roimh 2030. 

Is é seo an chéad chonradh den saghas seo a tháinig ar an bhfód ó na 1980idí. Is céim dhearfach í do chaomhnú na timpeallachta.

Leis an gconradh, déantar go leor bearnaí rialachais i gcreat rialachais na n-aigéan a dhúnadh, go háirithe ós rud é go gcuirtear sásra ar fáil leis chun líonraí ionadaíocha de limistéir mhuirí faoi chosaint a shainaithint, a bhunú agus a bhainistiú, ach gan an bonn a bhaint de shainordú na n-eagraíochtaí inniúla.

## Féach freisin

* Mara

## Tagairtí

Catagóir:Mara
Catagóir:Conarthaí
Catagóir:2023
Catagóir:Conarthaí na Náisiún Aontaithe
Fionntán de Brún

Is Ollamh le Nua-Ghaeilge in Ollscoil Mhá Nuad é **Fionntán de Brún**. Rugadh agus tógadh é i mBéal Feirste. Bhuaigh a chnuasach gearrscéalta, *Litir ó mo Mháthair Altrama agus Scéalta Eile* (Móinín 2005), duais Bhord na Leabhar Gaeilge ag Oireachtas na Samhna 2004. Is é *Béal na Péiste* a chéad úrscéal, saothar ar bronnadh an chéad duais don úrscéalaíocht air ag Oireachtas 2022. Is i réimse an léinn is mó atá saothar foilsithe aige, ar na saothair is déanaí leis tá *Revivalism and Modern Irish Literature* (Cló Ollscoil Chorcaí, 2019) agus, mar eagarthóir, *[[Léachtaí Cholm Cille]] 52 – Stair agus Ficsean ó Beatha Cholm Chille go Bealach na Spáinneach* (2022) agus *Léachtaí Cholm Cille 51 Scríobhaithe an Tuaiscirt, 1650–1900* (2021).

## Foilseacháin
* *Belfast and the Irish Language* - , 2006
* *Litir ó mo Mháthair Altrama agus Scéalta Eile* - 
* *Letter from my Foster Mother and other Stories* - , 2020
* *Revivalism and Modern Irish Literature: The anxiety of transmission and the dynamics of renewal* - , 2019
* *Béal na Péiste*, a chéad úrscéal, buaiteoir na chéad duaise don úrscéal i gComórtas Liteartha Oireachtas na Gaeilge 2022

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ollúna Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Úrscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Úrscéalaithe Gaeilge
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Workhuman

clé|mion|Eric Mosley
Cuireann an comhlacht **Workhuman** néalseirbhísí acmhainní daonna ar fáil.
Bhunaigh Eric Mosley an comhlacht Globoforce sa bhliain 1999  mBaile Átha Cliath; athainmníodh é mar Workhuman in 2019. I mhí na Márta 2023, bhí 1,300 duine fostaithe ag Workhuman, 600 acu i mBaile Átha Cliath, agus 600 eile i Framingham, Massachusets.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí Éireannacha
Catagóir:Comhlachtaí teicneolaíochta
Indeed

Is suíomh gréasáin acmhainní daonna e **Indeed**, atá bunaithe in Austin, Texas agus Stamford, Connecticut. Is fochuideachta ar lánúinéireacht de chuid Recruit Co. Ltd sa tSeapáin.  
clé|mion|Túr Indeed in Austin, Texas,

### Gnó
I mí an Mhárta 2023, bhí sé beartaithe ag Indeed thart are 15% d'fhoireann oibre an chomhlachta in áiteanna éagsúla ar fud an domhain a ligean chun siúil (nó thart ar 2,200 duin). Thug príomhfheidhmeannach an chomhlachta, Chris Hyams le tuiscint go raibh an líon folúntas ar fud an domhain ag laghdú an t-am ar fad, go raibh an eagraíocht rómhór anois agus go gcaithfidís fuineadh de réir na mine feasta, an téad céanna atá móreagraíochtaí teicneolaíochta eile a sheinm le scaitheamh.

### Éire
Bhí thart ar 1,300 duine fostaithe ag Indeed in Éirinn sa bhliain 2022.

## Féach freisin

* Chris Hyams

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha
Catagóir:Comhlachtaí teicneolaíochta
Oscar Piastri

Is tiománaí Astrálach de chuid Fhoirmle a hAon é **Oscar Jack Piastri**. Rugadh i Melbourne é ar 6 Aibreán 2001. Bhuaigh sé craobh an Foirmle a Trí in 2020 agus craobh an Foirmle a Dó in 2021. I 2023, ghlac sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann McLaren.

## Tagairtí

Catagóir:Tiománaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh in 2001
Catagóir:Daoine beo
Nico Hülkenberg

Is tiománaí Gearmánach Fhoirmle a hAon é **Nicolas Hülkenberg**.  Rugadh in Emmerich am Rhein, An Réin Thuaidh-Viostfáil, Iarthar na Gearmáine é ar 19 Lúnasa 1987 . I 2023, ghlac sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann Hass. Thiomáin sé le Williams, Force India, Sauber, Renault, Racing Poing agus Aston Martin roimhe sin.

## Saol pearsanta
Tá sé ina chónaí i Monaco. Phós sé Eglė Ruškytė in 2021. Tá iníon amháin acu. Tá Gearmáinis, Fraincis, Ollainnise agus Béarla aige.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil

Catagóir:Tiománaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Catagóir:Daoine beo
Ronald Dworkin

Fealsamh, saineolaí dlí agus scoláire Meiriceánach de chuid an dlí bhunreachtúil sna Stáit Aontaithe ab ea **Ronald Myles Dworkin** FBA QC (11 Nollaig, 1931 – 14 Feabhra, 2013). Ag tráth a bháis, bhí sé ina Ollamh le Dlí agus Fealsúnacht le Frank Henry Sommer in Ollscoil Nua-Eabhrac agus ina Ollamh le Dlí-eolaíocht i gColáiste na hOllscoile, Londain. Roimhe seo bhí Dworkin ag múineadh i Scoil Dlí Yale agus in Ollscoil Oxford, áit a raibh sé ina Ollamh le Dlí-eolaíocht, comharba ar an bhfealsamh H.L.A. Hart. Chuir Dworkin go mór le fealsúnacht an dlí agus leis an bhfealsúnacht pholaitiúil araon, agus fuair sé Duais Chuimhneacháin Idirnáisiúnta Holberg 2007 sna Daonnachtaí as a chuid " *pioneering scholarly work*" de  "*worldwide impact.*"." De réir suirbhé in *The Journal of Legal Studies*, ba é Dworkin an dara scoláire dlíthiúil Meiriceánach ba mhó cáil san fhichiú haois. Tar éis a bháis, dúirt an scoláire dlí in Harvard Cass Sunstein go raibh Dworkin *"one of the most important legal philosophers of the last 100 years. He may well head the list.*"
## Naisc sheachtracha
*Religion Without God by Ronald Dworkin – review
## Tagairtí

Catagóir:Fealsúna dlí
Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Joe Schmidt (rugbaí)

Is fear rugbaí ón Nua-Shéalainn é **Joe Schmidt**, (a rugadh ar 12 Meán Fómhair 1965).

### Gairm
Chaith Schmidt trí bliana, 2010-2013, ina chóitseálaí ar Chúige Laighean agus bhí ceithre thrófaí buaite aige le linn an ama sin.

I rith 2013 go 2019, bhí Schmidt mar chóitseálaí ar fhoireann na hÉireann agus bhí Craobh na Sé Náisiún 2014 buaite acu trí uair, agus an ‘Chaithréim Mhór' in 2018. 

#### 2019
Tháinig deireadh le ré Schmidt mar chóitseálaí ar Éirinn in 2019  nuair a theip ar an bhfoireann i mbabhtaí ceathrú ceannais Chorn an Domhain. Cé gur tháinig droch-chríoch le ré Joe Schmidt ina chóitseálaí ar Éirinn, níl aon amhras ach gur éirigh níos fearr le foireann na hÉireann faoina cheannas ná mar a d’éirigh leo faoi cheannas bainisteoir ar bith eile a tháinig roimhe

## Féach freisin

* Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine Nua-Shéalannacha
Catagóir:Imreoirí rugbaí
Aegis

[thumb|[Aitéiné ag caitheamh na haigíse, mionsonraí ó radharc a léiríonn Earcail agus Ialás á dtionlacan ag Aitéiné, Apalló agus Heirméas. Bolg de hiodra dubhfhéithe na hAtaicen]]
Is gléas í an **aegis** (Sean-Ghréigis: αγγίς), mar a luaitear san Íliad, a iompraíonn Aitéiné agus Séas, a léirítear go héagsúil mar chraiceann ainmhithe nó mar sciath chosanta agus a mbíonn ceann Gorgaine air uaireanta. D'fhéadfadh go mbeadh nasc ann le dia darb ainm Aix (Aιξ), iníon le Héilias agus altra do Shéas nó mar mhalairt air sin leannán luí de chuid Shéas.

## Sanasaíocht
Tá go leor bríonna leis an bhfocal Gréigise *αγγίς*, lena n-áirítear:

# "stoirm gaoithe foréigneach", ón bhriathar *aïssō* (fréamh *aïg-*) = “deifrím nó bogaim go foréigneach”. Cosúil le *καταιγίς* *cataigis*, “stoirm thoirní”.
# Sciath chosanta le dia mar a thuairiscítear thuas.
# "cóta seithe gabhair", ó bheith ag caitheamh leis an bhfocal mar fhocal a chiallaíonn "rud éigin baininscneach ó thaobh na gramadaí de a bhaineann le gabhar": Gréigis: αἴξ *aix* (fréamh: αἰγ- *aig-*) = "gabhar", + iarmhír -ίς *-is* (fréamh: -ίδ-*-id-*).

Seans gurbh é an bhunbhrí a bhí leis an chéad cheann, agus Ζεὺς Αἰγίοχος *Zeus Aigiokhos* = "Séas a bhfuil *aegis* aige" b'fhéidir gur chiallaigh sé ar dtús “Spéir/Neamh, ag a bhfuil an stoirm thoirní”. B'fhéidir gur tháinig an t-aistriú go dtí an bhrí "sciath" nó "seithe gabhair" de réir na sanasaíochta daonna i measc daoine a bhí eolach ar chraiceann ainmhí a tharraingt thar an lámh chlé mar sciath. 

thumb|Tá aigís Aitéiné, le Gorgain, cosúil le craiceann an nathair a thugann cosaint do Lomra an Óir (ag athbheochan Iasón); cupán le Douris, go luath sa chúigiú haois RCR (Iarsmalanna na Vatacáine)

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na Gréige
Catagóir:Miotaseolaíocht chomparáideach
Catagóir:Sciatha Gréagacha
Catagóir:Caidrimh idirphearsanta
Catagóir: Meadúsa
Catagóir:Miotaseolaíocht
Catagóir:Sciatha miotaseolaíocha
Catagóir:Siombailí Aitéiné
Catagóir:Suáilce
Nick Jr.

Is stáisiún teilifíse do dhaoine óga é **Nick Jr.**, a bunaíodh i Meiriceá sa bhliain 2009, mar athsholáthar ar bhloc clár fadbhunaithe Nickelodeon den ainm céanna.

## Tagairtí

Catagóir:Stáisiúin teilifíse
Comhlacht Árachais Taiscí Feidearálacha

Is foras stáit na Stát Aontaithe é an **Comhlacht Árachais Taiscí Feidearálacha**  (Béarlaː Federal Deposit Insurance Corporation).a bhronnann ráthaíocht ar thaiscí bainc.

## Féach freisin

* Banc Cúlchiste Feidearálach

## Tagairtí

Catagóir:Bainc
Catagóir:Rialtas Feidearálach na Stát Aontaithe
Catagóir:Árachas
Tíreolaíocht na hÉireann

Is oileán í Éire i dTuaisceart na hEorpa san Aigéan Atlantach Thuaidh. Tá an t-oileán suite ar scairbh  ilchríochach na hEorpa, cuid den Phláta Eoráiseach. I measc príomhghnéithe geografacha an oileáin tá machairí ísle lárnacha timpeallaithe ag sléibhte cósta. Is é    Corrán Tuathail an bhinn is airde, atá 1.039 méadar os cionn leibhéal na farraige. Tá cósta an iarthair garbh, le go leor oileán, leithinsí, ceann tíre agus cuanta. Tá an t-oileán déroinnte ag an Sionainn, atá ag 360.5 km le hinbhear 102.1 km. an abhainn is faide in Éirinn agus sreabhann sé ó dheas ó Chontae an Chabháin in Ulaidh chun freastal ar an Atlantach díreach ó dheas de Luimneach. an t-oileán roinnte ag an tSionainn, ag 360.5 km le hinbhear 102.1 km. Is é an abhainn is faide in Éirinn agus a shreabhann ó dheas ó Chontae an Chabháin in Ultaibh, agus sníonn sé isteach san Atlantach díreach ó dheas de Luimneach. Tá roinnt lochanna móra feadh aibhneacha na hÉireann, agus is é Loch nEathach an ceann is mó díobh.

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Led By Donkeys

Is grúpa feachtais pholaitiúil na Breataine é ***Led By Donkeys*** (Gaeilge:**Ar Adhstar ag Asail**), a bunaíodh i mí na Nollag 2018 mar ghrúpa frith-Bhreatimeachta, ach a bhfuil gníomhartha eile de chuid an rialtais Coimeádach cáinte acu freisin. Ó cruthaíodh an grúpa tá a cheathrar bunaitheoirí ag fógairt i gcomhair ruda a thugann siad  "*thermonuclear hypocrisy*" (Gaeilge: "fimíneacht teirmeanúicléach ") agus bhain siad úsáid as aoir atá dírithe ar pholaiteoirí ar son an Bhreatimeachta. Is éard atá i bpríomhfheachtas an ghrúpa 'Ar Adhstar ag Asail' ná cláir fhógraí ina bhfuil tvuíteanna ón am atá thart ó pholaiteoirí a bhí ar son an Bhreatimeachta, nó comharthaí athfhriotail a chuirtear i láthair mar tvuíteanna. Luann na tvuíteanna seo seasaimh pholaitiúla na bpolaiteoirí roimhe seo, agus dar leis an ngrúpa, nár sheas siad seo teist na mblianta.
## Tagairtí

Catagóir:2018 Forais sa Ríocht Aontaithe

Catagóir:Grúpaí abhcóideachta a bhaineann leis an mBreatimeacht sa Ríocht Aontaithe
Géarchéim airgeadais 2023

Bhris **Géarchéim airgeadais 2023** amach nuair a theip an banc, 'Silicon Valley Bank' (SVB) i gCalifornia ar 10 Márta 2023. 
clé|mion
clé|mion|Fed Funds agus Treasuries

### Cúiseanna
Le linn 2022-2023, bhí an Banc Cúlchiste Feidearálach ag ardú rátaí úis, agus thit an tóin as na Treasuries, na bannaí rialtais, dá bharr sin. Ach chuir SVB go leor Treasuries i ngeall mar chomhthaobhacht. 

### Tarrtháil
Ghabh Comhlacht Árachais Taiscí Feidearálacha (CATF) na Stát Aontaithe seilbh ar Silicon Valley ar 10 Márta 2023. Dhún na rialtóirí Meiriceánacha an banc nuair a rinneadh astarraingt ollmhór ar na taiscí tar éis do luach na scaireanna titim as a chéile. 

Bronnann an foras stáit sin ráthaíocht ar thaiscí bainc, go dtí  $250,000. I ndiaidh an táthcheangail, bhí an CATF ag iarraidh SVB a dhíol. 

Bhuail deacrachtaí eile an earnáil baincéireachta sna Stáit Aontaithe, agus tháinig ardú mór ar árachas chun cosaint a thabhairt do na bainc i gcás loicthe. Bhí First Republic Bank i gCalifornia ar forbhás. Ach tháinig bainc eile i gcabhair air agus airgead a chur i dtaisce ann. 

### Iarmhairtí san Eoraip
Bhí na rátaí úis ag dul in airde san Eoraip chomh maith, agus bhí na infheisteoirí ag éirí drogallach roimh rioscaí. Thit luach stoc i mbainc go trom ar na margaí airgeadais. Tháinig bainc cheannais san Eoraip le chéile lena chinntiú go mbeadh bainc fós leachtach agus in ann sócmhainní a shóinseáil go hairgead tirim. 

Ar 19 Márta 2023, tarrtháladh ceann de na bainc is mó san Eoraip, Crédit Suisse, a bhí ar shéala loiceadh. Cheadaigh Rialtas na hEilvéise do mhórbhanc eile, UBS, Credit Suisse a cheannach ar €3 billiún agus dul freagrach i gcaillteanais de €5 billiún. Bhí Rialtas na hEilvéise ag dul in urrús ar an socrú a rinneadh faoi théirim lena chinntiú nach loicfeadh Credit Suisse agus nach dtarraingeofaí géarchéim baincéireachta idirnáisiúnta. 

Bhí sé geallta ag an mBanc Ceannais Eorpach go dtabharfar iasachtaí do bhainc sa limistéar euro, más gá.

### Éire
Dúirt an Roinn Airgeadais in Éirinn, "Cé gur beag de thionchar díreach atá ag teip an Bhainc ar chóras airgeadais na hÉireann, tá iasachtaí faighte ag roinnt comhlachtaí Éireannacha ó SVB ó 2012,"   

Sa bhliain 2019, d'fhógair SVB go raibh sé i gceist acu a gcuid iasachtaí do ghnólachtaí nuabhunaithe teicneolaíochta Éireannacha a mhéadú go $500m mar chuid de chomhoibriú le Ciste Infheistíochta Straitéisach na hÉireann (ISIF). Dúirt an Ciste sin go raibh tuairim is $100m infheistithe sa bhliain 2023 i gcúig chiste infheistíochta a bhí faoi bhainistíocht SVB Capital, fochuideachta le SVB Group.

## Féach freisin

* Crédit Suise

## Tagairtí

Catagóir:2023
Catagóir:Airgeadas
Catagóir:Stair na Stát Aontaithe
Catagóir:Géarchéimeanna airgeadais
Villéineach

Is aicme sheirfeach ar leith é an **villéineach**, a bhí ceangailte leis an talamh faoin gcóras feodach. Mar chuid den chonradh le tiarna an mhainéir, bhí súil air roinnt dá gcuid ama a chaitheamh ag obair ar thalamh a thiarna. Bhí na villéinigh ann faoi roinnt srianta dlíthiúla a rinne idirdhealú idir iad agus na saorfhir, agus ní fhéadfadh siad imeacht ón mhainéar gan cead a dtiarnaí. Go ginearálta, shealbhaigh na villéinigh a stádas ní hamháin de réir breithe ach de réir na talún a bhí acu, agus bhí sé indéanta dóibh freisin *manumissio* (sé sin, gníomh chun an villéinigh a shaoradh óna dhaormháistir) a fháil óna dtiarnaí.

In Éirinn, ní raibh an córas feodach  riamh chomh forleathan agus a bhí sé in áiteanna eile san Eoraip, ach bhí an córas tionachta talún bunaithe ar dhlíthe an Fhéineachais. 

Fuair an córas bás den chuid is mó i Sasana i 1500, agus bhí roinnt saghsanna den chóras á n-úsáid sa Fhrainc go dtí 1789.

## Tagairtí

Catagóir:Bunaíochtaí an 3ú haois san Impireacht Rómhánach
Catagóir:1925 Díbhunaithe i Sasana
Catagóir:Sluairí a bhaineann le rang
Catagóir:Feodachas
Catagóir:Slite beatha meánaoiseach
Catagóir:Tuathánaigh
Catagóir:Seirfeachas
Catagóir:Stair shóisialta
Catagóir:Villa rustica
Iairiglif

[mion|[Leac Rosetta]]
Is carachtar amháin d'iairiglifí na hÉigipte, córas scríbhneoireachta na Sean-Éigipte, é **iairiglif** (ón Ghréigis ar “snoíodóireacht naofa”). Toisc gur script logagrafach é an córas scríbhneoireachta seo a úsáideann siombailí picteagrafacha chun focail nó fuaimeanna a léiriú, uaireanta tugtar “iairiglifí” ar scripteanna eile a bhfuil tréithe acu a chuirtear script na sean-Éigipte i gcuimhne. Sa Nua-Phlatónachas, go háirithe le linn an Renaissance, is éard a bhí “iairiglif” ann ná léiriú ealaíonta ar smaoineamh rúndiamhair, go díreach an rud a chreid na Nua-Phatónaigh faoi iairiglifí na Sean-Éigipte. 

Is *script phictiúrtha* é na hiairiglifí — is é sin córas scríbhneoireachta a úsáideann íomhánna mar shiombailí ar aonaid shéimeantacha éagsúla, seachas na litreacha teibí a úsáidtear in aibítrí. Cé go raibh sé bunaithe ar íomhánna, bhí script na Sean-Éigipte beagáinín níos casta ná sin. D'úsáidtí gach iairiglif i gceann de na trí bhealach seo a leanas: (1) mar léiriú díreach ar rud nó ar ghníomh, (2) mar léiriú ar fhuaim 1, 2, nó 3 shiolla, nó (3) mar shoiléiriú ar bhrí bheacht na n-iairiglifí i ngar di. Bhí bua na healaíne ag teastáil chun iairiglifí a scríobh, rud a chuir teorainn le líon na scoláirí a roghnaíodh chun iad a fhoghlaim. Ba iad siúd a raibh ardoideachas acu (.i. an faró, na huaisle agus na sagairt) a bhí in ann na hiairiglifí a léamh agus a scríobh; d'úsáid daoine eile leaganacha níos simplí a bhí níos feiliúnaí don ghnáthscríbhneoireacht: an script chliarúil (Béarla: *hieratic*) ar dtús, agus níos déanaí an script choiteann (Béarla: *demotic*).

## Féach freisin
* Leac Rosetta
* Iairiglifí Éigipteacha

## Tagairtí

Catagóir:Iairiglifí
Catagóir:Sanasaíocht
Catagóir:An tSean-Éigipt
Catagóir:Córais scríofa
Grégory Lemarchal

Rugadh Grégory Jean-Paul Lemarchal ar an 13 Bealtaine 1983 sa Tronche, Auvergne-Rhône-Alpes, an Fhrainc. Ba amhránaí é, a bhí an-tóir air tar éis comórtas teilifíse a bhuaigh. Bhí fiobróis chisteach air freisin. Fuair sé bás ar an 30 Aibreán 2007 agus é ag fanacht ar aistriú scamhóige. Bhí sé 3 bliana 's fichead, agus fuair sé bás thart ar choicís roimh a bhreithlá. Tamall beag ina dhiaidh sin, foilsíodh albam dá chuid ceoil, popcheol agus rac-cheol den chuid is mó. An t-ainm atá ar an albam ná *'[[:fr:La_Voix_d'un_ange|La Voix d'un ange]]'.*  An ciall atá leis ná 'Guth an aingil'.

Catagóir:Básanna in 2007
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Amhránaí
Catagóir:Francaigh
Catagóir:Daoine a bhfuil fiobróis chisteach orthu
Logan Sargeant

Is tiománaí Meiriceánach Fhoirmle a hAon é **Logan Hunter Sargeant **. Rugadh i bhFort Lauderdale, Florida, SAM é ar 31 Nollaig 2000 . I 2023, ghlac sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann Williams.

## Tagairtí

Catagóir:Tiománaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh in 2000
Catagóir:Daoine beo
The Voice (séasúr 23 na SA)

Is comórtas amhránaíochta teilifíse cruthaithe ag John de Mol é ***[[The Voice (SA)|The Voice]]***. Thosaigh an cúigiú sraith déag ar an 6 March, 2023 agus chríochnaigh sé ar an 23 Bealtaine, 2023.

Ba iad Kelly Clarkson, Chance the Rapper, Niall Horan agus Blake Shelton na breithuiúna don sraith seo. Bhuaigh Gina Miles ar tsraith agus tháinig Grace West sa dara háit.

## Foirne

## Tagairtí

Catagóir:2023 séasúir teilifíse
Catagóir:The Voice (SAM)
Brian Mac Aongusa

Ceannaire ar Raidió na Gaeltachta, príomhfheidhmeannach ar Ghael Linn agus scríbhneoir ba ea **Brian Mac Aongusa** ( - 24 Márta 2023).  

## Gairm
D'fhás Mac Aongusa suas i gCarraig Dhubh, BAC agus d'fhreastail sé ar Choláiste Mhuire i gCearnóg Pharnell agus COBÁC. Thosaigh sé ag obair leis an Roinn Airgeadais.

Bhí Mac Aongusa ina bhall den choiste a bhunaigh Raidió na Gaeltachta in 1972, agus ina Cheannaire ar RTÉ Raidió na Gaeltachta ó Mheitheamh 1978 go dtí Deireadh Fómhair 1980.  D'fhorbair sé sceideal na maidine go mór agus gur chuir sé béim ar leith ar chraoltaí seachtracha beo.

Bhí sé seal ina cheannasaí ar Raidió a hAon RTÉ.

I mí Iúil 1988 a ceapadh ina phríomhfheidhmeannach  ar Ghael Linn é agus d’éirigh sé as i 1996 ach d’fhan sé ar fho-choiste Bharra an Teampaill chun an plean forbartha a chur i gcrích.

Bhí sí ina chathaoirleach ar an gcoiste comhairleach a raibh bunú Theilifís na Gaeilge i 1995 mar chúram air.

D'éirigh sé as Ghael Linn le luí isteach ar a thaighde ar stair na n-iarnród. Saineolaí mór le rá ar chúrsaí iarnróid ab ea é agus tháinig a leabhar *The Harcourt Street Line* amach in 2004.  Foilsíodh leabhar eile, *Traenacha in Éirinn*, in 2014.

## Foilseacháin

* *The Harcourt Street Line: Back on Track* - , 2004
* *Luas: Harcourt Street Memories* - , 2005
* *Broken Rails, Crashes, and Sabotage on Irish Railways* - , 2006
* *Hidden streams: a new history of Dún Laoghaire-Rathdown* - , 2007
* *Traenacha in Eirinn* - , 2014

## Pearsanta
Fuair sé bás gan choinne sa mbaile ar 24 Márta 2023.

## Féach freisin

* Gael Linn

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Lucht Raidió na Gaeltachta
Catagóir:Gael Linn
Catagóir:Alumni COBÁC
Molly Bracken

Ealaíontóir, dealbhóir agus múinteoir ealaíne Éireannach ab ea **Mary Johannah "Molly" Bracken** (3 Feabhra 1908 - Samhain 1991). Rugadh i gCluain Meala í, an dara leanbh de sheachtar páistí.

## Staidéar agus gairm

Bhí sí ina múinteoir sa Scoil Náisiúnta i gCluain Meala á reáchtáil ag na Siúracha na Carthannachta le blianta fada. Bhí Gaeilge líofa aici agus grá mór aici don teanga.

### Daltaí mór le rá

* John Keating

## Nótaí

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1991
Catagóir:Daoine a rugadh i 1908
Catagóir:Dealbhóirí Éireannacha
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Péintéirí Éireannacha
Catagóir:Uiscedhathadóirí
Natalia Suárez

Is péintéir í **Natalia Suárez** (Gasteiz, 1994), ach taistealaíonn sí an domhan ag seinm in éineacht an gcomhlacht Tripak. Ta sí ina gcónaí i Bilbao agus ag obair ann chomh maith.

## Saol agus gairm bheatha

### Bunús

Anseo deir sé cad as don bhean srl., go minic freisin cé hí a teaghlach (cáiliúil).

### Óige agus Oideachas

Rinne sí staidéar in Ollscoil Thír na mBascach agus in FEAGA Liospóin. Fuair sí céim mháistir sa phéintéireacht in Ollscoil Thír na mBascach ina dhiaidh sin.  

I 1999 fuair sí scoláireacht léiriúcháin ealaíne ó Chomhairle Cúige Bizkaia agus ghlac sí páirt i gclár áiteanna cónaithe TABAKALERA Donostia. 

FEAGA: Dámh na Mín-ealaíon de chuid Ollscoil Sboa.  

### Ré thábhachtach dá saol

Seachas péinteáil, oibríonn sí idir phéintéireacht agus scríbhneoireacht, ach déanann sí anailís ar fheidhmíocht stáitse leis an gcomhlacht Tripa. 

### Gairm

Chuir sí a chuid oibre i láthair i spásanna Difenete leis an taispeántas aonair AI, PUNA i Seomra Rekalde Bilbao, Gailearaí AIRE (Bilbao), an taispeántas comhchoiteann DIME DAME nó an XVI. AMP "Branda" ag an gCeardlann um Chruthú Feola (Bilbao).

## Saothair
* 2022 - *DIENTE DE LECHE*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1994
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Péintéirí Spáinneacha
Catagóir:Daoine as Tír na mBascach
American Idol (sraith 21)

Is comórtas amhránaíoctha teilifíse cruthaithe as Simon Fuller é ***[[American Idol]]***, a tosaíodh i Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 2002. Craolann sé ar ABC. Thosaigh an seachtú sraith déag American Idol ar 19 Feabhra 2023 agus chríochnaigh sé ar an 21 Bealtaine 2023.

B'é seo an dara sraith *American Idol* ó shin go raibh sé curtha al cear ar Fox sa bhliain 2016.

Ba iad Katy Perry, Luke Bryan agus Lionel Richie na breithiúna don sraith seo. D'fhill Ryan Seacrest mar láithreoir. Bhuaigh Iam Tongi an tsraith agus tháinig Megan Danielle sa dara háit.

## Cairt Díbeartha

## Tagairtí

Catagóir: American Idol
Catagóir:2023 séasúr teilifíse
Lur Errekondo

Is láithreoir teilifíse agus "harrijasotzaile" í **Lur Errekondo**. Sa lá atá inniu ann oibríonn sí ar EITB.

## Faoi Lur Errekondo
Rugadh Lur Errekondo Sola ar an 16 Feabhra 1995 i Usurbil, Gipuzkoa. 

## Gairmréim
Thosaigh Lur Errekondo a gairme liathróid láimhe i 2016 nuair a chuaigh sí isteach go bhfoireann liathróid láimhe Bera-Bera. D’fhan sí leis an fhoireann ar feadh 5 bliana, d’fhág sí nuair a bhuaigh sí "Supercopa" na Spáinne agus Sraith Liathróid Láimhe Thír na mBascach. Chríochnaigh sí gairm liathróid láimhe s’aici i 2021 mar gheall ar ghortú. 

In 2022 bhí sí ina “harrijasotzaile” proifisiúnta agus shroich sí babhta deiridh in san chomórtas Azpeitia. Fuair sí tríú háit sa chomórtas "Zaurauzko Bi Harri" agus bhuaigh sí Craobh Guipuzkoa. 

Inniú oibríonn sí mar láithreoir ar EITB. D’airigh sí i seó teilifís réaltachta darbh ainm "Naufragoak". Tar éis sin fuair sí post ar chlár teilifís réaltachta eile ar a dtugtar "El Conquistador del Caribe".

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1995
Catagóir:Daoine as Tír na mBascach
Catagóir:Cultúr Thír na mBascach
Catagóir:An Bhascais
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí liathróid láimhe
Catagóir:Láithreoirí teilifíse

Catagóir:Coláiste Oiriall
Nyck de Vries

Is tiománaí Ísiltíreach de chuid Fhoirmle a hAon é **Hendrik Johannes Nicasius "Nyck" de Vries**. Rugadh in Uitwellingerga é ar 6 Feabhra 1995 . I 2023, ghlac sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann AlphaTauri ach scaoileadh leis tar éis 10 rásaí. Thiomáin sé le  Williams roimhe sin. Bhuaigh sé craobh an domhain Foirmle E in 2020-21 agus craobh an Foirmle a Dó in 2019.

## Tagairtí

Catagóir:Tiománaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh i 1995
Catagóir:Daoine beo
Cartoon Network

Is stáisiún teilifíse do dhaoine óga é **Cartoon Network**, a bunaíodh i Meiriceá sa bhliain 1992.

## Tagairtí

Catagóir:Turner Broadcasting System
Catagóir:Stáisiúin teilifíse
Foghlaim atreisithe ó aiseolas ón duine

I meaisínfhoghlaim, is teicníc í **Foghlaim Atreisithe ó Aiseolas ón Duine** (**FAAD**) a thraenálann "samhail luaíochta" go díreach ó aiseolas an duine agus a úsáideann é mar fheidhm luaíochta chun beartas gníomhaire a bharrfheabhsú, ag baint úsáide as foghlaim atreisithe (FA) a úsáid. Is féidir le FAAD diongbháilteacht agus taiscéalaíocht gníomhairí FA a fheabhsú, go háirithe nuair a bhíonn an fheidhm luaíochta gann nó torannach.

## Féach freisin
* Foghlaim atreisithe
* ChatGPT

## Tagairtí

Catagóir:Meaisínfhoghlaim
Catagóir:Foghlaim atreisithe
Catagóir:Samhaltú teanga
Catagóir:Intleacht shaorga
Victoria Malinowska

Níl mórán eolais faoi **Victoria Malinowska.** Is é an t-aon rud atá ar eolas againn ná gur rugadh sa Rúis í agus go luath ina dhiaidh sin bhí uirthi teitheadh a tír.  

## Saol
Bhí a hathair ina shaighdiúir Rúiseach agus dá bhrí sin bhí Victoria Malinowska Rúiseach. Nuair a bhí sí óg, thaistil sí go dtí an Chrimé agus nuair a bhí sí sa tSibéir thug sí cuairt ar roinnt músaem, lena n-áirítear, na músaeim i Vársá, St. Petersburg agus Beirlín. Sa bhliain 1912, bhog sí go Páras, áit ar bhuail sí le Ignacio de Zuloaga. Mar gheall ar an gCéad Chogadh Domhanda, bhí uirthi dul ar imirce go dtí an Spáinn lena máthair agus lena deirfiúr.

## Tús a gairme
Nuair a bhí sí sa Spáinn, rinne sí staidéar ar na healaíontóirí is fearr i Músaem Prado. Go luath chuaigh sí isteach i rang níos airde sa tsochaí agus bhí go leor teagmhálacha le daoine saibhre. I 1917 thug Victoria Malinowska a céad chóisir ealaíne ina stiúideo le cabhair ó Andrés Segovia agus bean chéile s’aige Zubiaurre. Cóisir a bhí ann ar fhreastail daoine an-tábhachtacha orthu.  

## Saothair agus taispeántais
I Meitheamh, 1918 bhí taispeántas aici ag Bellas Artes. Thaispeáin sí tírdhreacha, neamhbheo agus portráidí de Donostia, Biarritz agus Maidrid. Tá sí á léiriú ag Valentín de Zubaurre.  

Tar éis trí mhí, bhí taispeántas aici sa Salon ar thírdhreacha éagsúla de chuid Thír na mBascach. Pilar Zubaurre ag seasamh amach.  

I mí na Nollag 1925 chuir sí taispeántas dá saothar i láthair ag Músaem na Nua-Ealaíne. D'fhreastail ambasadóir na Polainne, baill den uaisleacht agus na péintéirí, Moreno Carbonero agus Valentín de Zubiaure air.  

I 1926 ghlac sí páirt i Taispeántas Náisiúnta na Mínealaíon le portráid, ach go gairid ina dhiaidh sin ní raibh a thuilleadh scéala faoin bpéintéir.  

## Naisc sheachtracha

* Victoria Malinowska

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíontóirí na Rúise

Catagóir:Coláiste Oiriall
Marijn Kuipers

Is láithreoir teilifíse, físbhlagálaí, agus tionchaire Ollannach-Fhreaslannach í **Marijn Kuipers** (9 Aibreán 2000 in Oranjewoud).

## Gairmréim
D'fhás Marijn aníos in Oranjewoud (in aice le Heerenveen) le deirfiúr níos sine. Agus ó aois a sé, tar éis colscaradh a tuismitheoirí, d'fhás sí suas go páirteach i Katlijk lena máthair. Chuaigh Kuipers ar an meánscoil agus MBO i Heerenveen, áit a ndearna sí staidéar ar Folláine & Stíl Mhaireachtála i gColáiste Friesland.

Nuair a chuir cuntas fir le níos mó ná 500,000 leantóir ceann dá grianghraf aclaíochta sa phost, d'fhás a cáil go mór. Tá sí gníomhach do Rumag ó 2020, tar éis teachtaireacht ó Danny Membre, ceannaire RUMAG. Faoi láthair (Márta 2023), tá 36,300 leantóir aici ar YouTube, 325,000 ar Instagram, agus 525,000 ar TikTok.

## Saol pearsanta
Tá Marijn ina cónaí faoi láthair le beirt chailíní ón Fhreaslainn in Amstardam.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh in 2000
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Láithreoirí teilifíse

Catagóir:Coláiste Oiriall
Oibríocht Chiffon

Ba é **Oibríocht Chiffon** (Béarlaː **Operation Chiffon)** códainm MI5 dá chainteanna rúnda leis an IRA Sealadach i rith na dTrioblóidí.

## Stair
I ngan fhios don tsaol le linn na dTrioblóidí, bhí rialtas na Breataine i mbun cainteanna rúnda le Poblachtaigh, trí idirghabhálaí (mar shampla Brendan Duddy) nó le MI5 / MI6 ('back channels' nó bealach rúnda cumarsáide).

I 1991 chuaigh MI5 i gceannas ar na cainteanna in áit MI6. Ar 16 Samhain 1993, bhí scéal sna meáin chumarsáide ag maíomh go raibh cainteanna ar siúl idir rialtas na Breataine agus Poblachtánaigh. Deimhníodh an scéal ar 28 Samhain 1993. Corradh beag le coicís ina dhiaidh sin, síníodh Dearbhú Shráid Downing.

## Féach freisin

* Dearbhú Shráid Downing
* Brendan Duddy
* Oibríocht Kenova

## Tagairtí

Catagóir:IRA Sealadach
Catagóir:Na Trioblóidí
Catagóir:1993
Catagóir:1990idí in Éirinn
William Henry Gregory

Polaiteoir agus scríbhneoir ba ea **Sir William Henry Gregory** PC (Ire) KCMG (13 Iúil 1816 – 6 Márta 1892), de shliocht Angla-Éireannach. Tá cáil air inniu, go háirithe mar phós sé Lady Gregory, an drámadóir agus béaloideasóir.

## Saol
Bhí oideachas an-mhaith ag Sir William agus bhí suim aige sna healaíona agus sa litríocht. Bhí leabharlann agus bailiúchán ealaíne ollmhór aige ina theach i bPáirc na Cúile, gar don Ghort.

Rinne sé cúpla téarma  mar Theachta Parlaiminte i gcomhair Contae na Gaillimhe mar Choiméadach.

Bhí go leor taistil déanta aige agus sna 1870idí,  bhí post aige mar Ghobharnóir ar an tSiolóin (Srí Lanca anois). Baintreach trí scór a bhí sé ag an am sin.

Phós Sir William agus Augusta Gregory ar an 4 Márta 1880 i Séipéal Naomh Matha i mBaile Átha Cliath, agus in aois 27 bliain di agus 63 dó (bhí Sir William 35 bliain níos sine ná Augusta).

Nuair a tháinig sí go Páirc na Cúile ar dtús, bhí ceist na talún go mór i mbéal an phobail. 

### Londain
Bhí teach ag Sir William i Londain chomh maith, agus chaith an bheirt acu go leor ama thall ansin sna 1880idí, nó ag taisteal.

D'eagraigh siad salón liteartha chuile seachtain sa teach agus d'fhreastail go leor pearsa lárnach sna healaíona agus liteartha ar na salóin, ar nós Robert Browning, Lord Tennyson, John Everertt Millais agus Henry James.
clé|mion|Sir William curtha sa 'Gregory Vault', Gaillimh
Saolaíodh an t-aon pháiste a bhí ag Lady Gregory agus Sir William, Robert Gregory, sa bhliain 1881.

## Féach freisin

* Lady Gregory

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na Ríochta Aontaithe (gan Tuaisceart na hÉireann)
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Daoine a rugadh i 1816
Catagóir:Básanna i 1892
Oscar Kennedy

Is aisteoir Sasanach é **Oscar Kennedy** (rugadh 21 Meitheamh 1999).

## Aisteoir
* 2010: *[[Toast (film)|Toast]]*
* 2011: *[[Sirens (2011 TV series)|Sirens]]*
* 2011: *[[The Body Farm (TV series)|The Body Farm]]*
* 2011: *[[Great Expectations (2011 TV series)|Great Expectations]]*
* 2012: *[[Hunted (2012 TV series)|Hunted]]*
* 2013: *[[The Politician's Husband]]*
* 2013: *[[The White Queen]]*
* 2014: *[[Silk (TV series)|Silk]]*
* 2016: *[[Outlander (TV series)|Outlander]]*
* 2016–2018: *[[Home from Home (TV series)|Home from Home]]*
* 2017: *[[The Man with the Iron Heart]]*
* 2017: *[[Decline and Fall (TV series)|Decline and Fall]]*
* 2018: *[[Bliss (2018 TV series)|Bliss]]*
* 2019–2022: *[[Ladhood]]*
* 2021: *[[School's Out Forever]]*
* 2022–anois: *[[Wreck (TV series)|Wreck]]*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1999
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Briotanacha
Catagóir:Síolta aisteoir
DeepL

Is seirbhís meaisínaistriúchán néarach é **DeepL**  a seoladh i mí Lúnasa 2017 agus atá faoi úinéireacht DeepL SE, atá lonnaithe i Köln.  Forbraíodh an córas aistrithe den chéad uair laistigh de Linguee, agus seoladh é mar aonán DeepL. Tairgeadh aistriúcháin idir seacht dteanga Eorpacha ar dtús agus leathnaíodh é de réir a chéile chun tacú le 31 teanga. Níl an Ghaeilge san áireamh. 

Úsáideann a algartam líonraí néaracha conbhlóideacha agus maighdeog Béarla. Tairgeann sé síntiús íoctha le haghaidh gnéithe breise agus rochtain ar a chomhéadan feidhmchlár.

## Seirbhís

### Modheolaíocht aistriúcháin
Úsáideann an tseirbhís algartam dílsithe le  líonraí néaracha conbhlóideacha (LNCanna)  a cuireadh oiliúint orthu le bunachar sonraí Linguee. De réir na bhforbróirí, úsáideann an tseirbhís ailtireacht níos nuaí agus feabhsaithe de  líonraí néaracha, arb é an toradh atá air ná aistriúcháin fuaime níos nádúrtha i gcomparáid le seirbhísí iomaíocha. Deirtear  go ngintear an t-aistriúchán ag baint úsáide as sár-ríomhaire a shroicheann 5.1 peiteaflap agus a oibrítear san Íoslainn le hidreachumhacht. Go ginearálta, tá LNCanna beagán níos oiriúnaí do sheichimh fhada, chomhleanúnacha focal, ach níor úsáid a chuid iomaitheoirí iad go dtí seo mar gheall ar a laigí i gcomparáid le líonraí néaracha athfhillteacha .  Cúitítear na laigí ag DeepL trí theicnící. 

### Aistritheoir agus síntiús
Is féidir an t-aistritheoir a úsáid saor in aisce le teorainn de 5,000 carachtar in aghaidh an aistriúcháin. Is féidir comhaid Microsoft Word agus PowerPoint i bhformáidí comhaid Office Open XML (.docx agus .pptx) agus comhaid PDF a aistriú freisin.

Tairgeann sé síntiús íoctha ar a dtugtar *DeepL Pro*, atá ar fáil ó mhí an Mhárta 2018, agus cuimsíonn sé rochtain ar chomhéadan feidhmchláir agus breiseán bogearraí le haghaidh uirlisí aistriúcháin ríomhchuidithe, lena n-áirítear SDL Trados Studio. Murab ionann agus an leagan saor in aisce, deirtear nach sábhálfar téacsanna aistrithe ar an bhfreastalaí agus baintear teorainn na gcarachtar. Cuimsíonn an tsamhail phraghsála mhíosúil méid socraithe téacs, agus ríomhtar téacsanna ina dhiaidh sin de réir líon na gcarachtar.

#### Teangacha a dtacaítear leo
Ó Eanáir 2023, tacaíonn an tseirbhís aistriúcháin leis na teangacha seo a leanas: 

*An Bhulgáiris
*An tSínis
*An tSeicis
*An Danmhairgis
*An Ollainnis
*An Béarla 
*An Eastóinis
*An Fhionlainnis
*An Fhraincis
*An Ghearmáinis
*An Ghréigis
*An Ungáiris
*An Indinéisis
*An Iodáilis
*An tSeapáinis
*An Chóiréis
*An Laitvis
*An Liotuáinis
*An Ioruais (Bokmål)
*An Pholainnis
*An Phortaingéilis
*An Rómáinis
*An Rúisis
*An tSlóvaicis
*An tSlóivéinis
*An Spáinnis
*An tSualainnis
*An Tuircis
*An Úcráinis

 ==Tagairtí==

Catagóir:Aistritheoirí Gaeilge
Catagóir:Aistriúchán uathoibríoch
Catagóir:Aistriúcháin go Gaeilge
Catagóir:Intleacht shaorga
MI6

Ceann de ghníomhaireachtaí faisnéise na Breataine is ea **MI6**  (Faisnéis Mhíleata, Rannóg  6) nó **an tSeirbhís Faisnéise Rúnda**  (Béarlaː **Secret Intelligence Service** nó an **SIS).**

Bíonn Ceannasaí na Seirbhíse Rúnda Faisnéise (tugtar "C" air go minic) freagrach go díreach don Rúnaí Gnóthaí Eachtracha. 

## Stair
Thosaigh an eagraíocht i mí Dheireadh Fómhair 1909.

I 1971 bhí Edward Heath ina phríomh-aire ar an Ríocht Aontaithe d’ordaigh Heath do MI6 tosú ag feidhmiú i dTuaisceart Éireann. Ba é seo an chéad uair a raibh MI6 ag feidhmiú sa Ríocht Aontaithe.

Sa bhliain 2005, d'fhógair Paul Murphy, agus é mar Stát-Rúnaí ar Thuaisceart Éireann, gur mhian leis gur ag MI5 seachas MI6 a bheadh an smacht iomlán ar chúrsaí slándála na Sé Chontae.

### Conspóidí
Níl an t-údarás ag na cúirteanna iachall a chur ar dhaoine sna seirbhísí faisnéise – MI6 san áireamh – teacht os a gcomhair nó páipéir a sholáthar.

## Féach freisin
* MI5

## Tagairtí

Catagóir:Spiaireacht
Catagóir:Seirbhísí faisnéise na Ríochta Aontaithe
Fuascailt na seirfeach, 1861

Ar 3 Márta 1861, cuireadh saoradh sheirfigh na Rúise i bhfeidhm trí fhorógra an tSáir Alastar a Dó. Fuair thart ar 23 milliún duine, 38% de dhaonra na Rúise ag an am, a gcuid saoirse.
[clé|mion|forógra an t[Alastair II na Rúise|Sáir Alastar a Dó]]
clé|mion|''Le grand siècle russe'', Wladimir Berelowitch, 2005

### Cúlra
Roimhe sin, díoladh agus ceannaíodh na seirfigh thalún leis an talamh a bhaineadar leis, gan ceart pósta gan cead a dtiarna talún, gan ceart taistil, gan ceart a réadmhaoin nó comhlacht féin a bheith acu, agus le dualgas trom obair a thabhairt don tiarna i rith na bliana; agus ní raibh sna seirfigh thí acht sclábhaithe.

### Fuascailt
Dúirt an Sár go raibh sé ní b’fhearr deireadh a chur leis an seirfeachas ón mbarr, ná fanacht go ndíothóthaí é ón mbun. Fuair na seirfigh thalún deis cuid den talamh ar a d’oibrigh siad a cheannach, fiú ar phraghas ard (níor tugadh aon deis talamh a cheannach do na seirfigh thí). Uaireanta bhí an giota beag talún róbheag chun maireachtáil a gclainne a bhaint amach;.

Cé go raibh an feidhmiú go mall le deacrachtaí móra, d’athraigh an saoradh sochaí na Rúise go mór, agus chuir sé deireadh leis an gcóras ina raibh anamacha i seilbh sa Rúis go deo.

## Féach freisin

* Seirfeachas
* Alastair II na Rúise
* Impireacht na Rúise
* Fyodor Dostoyevsky

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:1861
Alec Reid

Sagart d'Ord an tSlánaitheora ba ea  **Alexander Reid** CSsR (5 Lúnasa 1931 &#x2013; 22 Samhain 2013) ar a dtugtaí 'éascaitheoir' i bpróiseas síochána Thuaisceart Éireann.  ‘Ní raibh uaimse riamh ach aon rud amháin: an choimhlint a thabhairt ar shiúl ón tsráid isteach chuig an tábla plé.’ a dúirt an tAthair Alec Reid ar Raidió Fáilte, am sínithe Chomhaontú Aoine an Chéasta.

## Beathaisnéis
Rugadh Alec Reid  i mBaile Átha Cliath agus tógadh é san Contae Thiobraid Árann .  Rinne sé staidéar ar an mBéarla, ar an stair agus ar an bhfealsúnacht i gColáiste na hOllscoile Gaillimh.  

Oirníodh ina shagart é sna 1950idí.  Ar feadh na gceithre bliana ina dhiaidh sin thug sé Misin Pharóiste i Luimneach, i nDún Dealgan agus i nGaillimh, sular bhog sé go Mainistir Chluain Ard i mBéal Feirste, áit ar chaith sé beagnach daichead bliain ina dhiaidh sin. Seasann Mainistir na Slánaitheoir i gCluain Ioraird ar an gcomhéadan idir Bóthar na bhFál agus ceantair Bhóthar na Seanchille in iarthar Bhéal Feirste. 

Thug an tAthair Reid cuireadh do John Hume bualadh le Gerry Adams fá rún i 1986. 

Sa bhliain 2005, dúirt Reid  agus an tOirmhinneach Harold Good go raibh siad cinnte, go hiomlán cinnte, fá bheaichte thuairisc an Choimisiúin Monatóireachta Idirnáisiúnta (IMC),  agus an díchoimisiúnú curtha i gcrích acu.  

Fuair ​​Reid bás san ospidéal i mBaile Átha Cliath ar an 22 Samhain 2013 agus cuireadh i Reilig Bhaile an Mhuilinn, Béal Feirste í..

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Bronntar céim oinigh ar an Urramach Alec Reid ó Ollscoil na Banríona, Béal Feirste

Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Brooke Scullion

Is amhránaí Éireannach í **Brooke Scullion** (). Rugadh i mBaile Eachaidh, Contae Dhoire í ar 31 Márta 1999. Ghlac sí páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2022 ar son na hÉireann.

## Saol Pearsanta
Rinne sí staidéar ar drámaíocht i gColáiste Mhig Aoidh. D'imir sí camógaíocht do CLG Wolfe Tones.

## Dioscliosta
### Ceirníní Leathfhada
*Chaotic Heart (2022)

## Tagairtí

Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1999
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mná Éireannacha
Paul Mescal

Is aisteoir as Maigh Nuad é  **Paul Mescal** (a rugadh ar 2 Feabhra 1996), a bhain cáil amach don chéad uair sa tsraith BBC ''Normal People'' (in 2020).  

[clé|mion|346x346px|[Paul Mescal, 2025]]

## Scannáin
Tháinig clú agus cáil ar Mescal nuair a bhí sé ainmnithe le haghaidh Oscar don scannán “Aftersun” sa bhliain 2023.

In 2024, bhí an príomhról ag Mescal sa scannán *Gladiator II* mar Lucius Verus, carachtar a bhí ina bhuachaill óg (Spencer Treat Clark) sa scannán *Gladiator I* sa bhliain 2000 (le Russell Crowe).

Scríobh  Maggie O’Farrell an leabhar ar a bhfuil an scannán Hamnet (2025) bunaithe.  Ghnóthaigh Buckle Golden Globe as a ról sa scannán, in éineacht le Paul Mescal.

## Pearsanta
D’fhreastail Mescal ar Ghaelscoil i Maigh Nuad. Ar an 20 Feabhra 2023, rinne Caitlín Nic Aoidh agallamh le  Mescal  ar an gcairpéad dearg agus é ag freastal ar na gradaim BAFTA.  Bíonn Mescal ag moladh do dhaoine pé Gaeilge atá acu a úsáid.

Bhí Mescal faoi agallamh ag *Variety* in 2024 mar gheall ar an scannán *Gladiator II* (2024). Cuireadh sraith ceisteanna ar Mescal faoina thír dhúchais agus na míthuiscintí a bhíonn ar mhuintir Mheiriceá fúithi.

## Féach freisin

* ''Normal People'', sraith BBC
* Hamnet (scannán)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1996
Catagóir:Daoine as Maigh Nuad
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Wilhelm I, Impire na Gearmáine

Rí na Prúise ó 2 Eanáir 1861 agus Impire na Gearmáine ó 18 Eanáir 1871 ab ea **Wilhelm I** (ainm iomlán: ***Wilhelm Friedrich Ludwig von Preußen*** ; 22 Márta 1797 – 9 Márta 1888) go dtí gur éag sé sa bhliain 1888. Ball de Thealach Hohenzollern, ba é an chéad cheann stáit de Ghearmáin aontaithe. Bhí sé ina cheannaire *de facto* ar stát na Prúise ó 1858, nuair a rinneadh leasrí des dá dheartháir Friedrich Wilhelm IV., agus rinneadh rí de, trí bliana ina dhiaidh, nuair a fuair a dheartháir Friedrich bás.

Faoi cheannaireacht Wilhelm I agus a phríomh-aire Otto von Bismarck bhain an Phrúis aontú na Gearmáine agus bunú Impireacht na Gearmáine amach. In ainneoin na tacaíochta fada a thug sé do Bhismarck mar *Ministerpräsidenten*  (aire-uachtarán), bhí amhrais láidre ag William faoi chuid de pholasaithe ní ba fhrithghníomhaí Bhismarck, lena n-áirítear a fhrith-Chaitliceachas agus an bealach righin a chaith sé lena láimhseáil sé a fhostaí. I gcodarsnacht le Bismarck tiarnasach, cuireadh síos ar William mar dea-bhéasach, uasal agus, cé go diongbháilte coimeádach, níos oscailte do smaointe liobrálacha áirithe ná a gharmhac Wilhelm II, ar tugadh Wilhelm Mór (Gearmáinis: *der Große*) air le linn a réimis.

## Luathshaol agus gairm mhíleata
Rugadh an rí agus an t-impire amach anseo Wilhelm Friedrich Ludwig na Prúise (*Wilhelm Friedrich Ludwig von Preußen*) sa Kronprinzenpalais (Pálás an Rídhamhna) i mBeirlín an 22 Márta 1797. Mar an dara mac de Luise von Mecklenburg-Strelitz agus Prionsa Friedrich Wilhelm, é féin, mac Rí Friedrich Wilhelm II, Ní rabhthas ag súil go n-ardódh Wilhelm go dtí an ríchathaoir.

## Blianta níos déanaí agus a bhás
D’éag Wilhelm I ar 9 Márta 1888 agus níor mhair a mhac Friedrich III ach trí mhí ina dhiaidh. Ba é garmhac Wilhelm I, Wilhelm II, a tháinig i gcomharbacht ar an 15 Meitheamh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1797
Catagóir:Básanna i 1888
Catagóir:Cogaí Napoléon
Catagóir:Daoine as Beirlín
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Impirí
Catagóir:Monarcaí na Gearmáine
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe Gearmánacha
Stephen Krashen

Is teangeolaí, taighdeoir oideachais agus gníomhaí Meiriceánach é **Stephen D. Krashen** (a rugadh ar an 14 Bealtaine, 1941). Ollamh Emeritus le hOideachas in Ollscoil California Theas atá ann.. Bhog sé ón roinn teangeolaíochta go dtí dámh Scoil an Oideachais i 1994.

## Obair
Bhain Stephen Krashen Ph.D. sa Teangeolaíocht amach ó Ollscoil California, Los Angeles i 1972. I measc páipéar (piarmheasúnaithe agus gan a bheith piarmheasúnaithe) agus leabhar Krashen tá níos mó ná 486 foilseachán, ag cur le réimsí forbairt an dara teanga, an oideachais dhátheangaigh, agus na léitheoireachta  Tá aithne air  as hipitéisí éagsúla a thabhairt isteach a bhaineann le sealbhú dara teanga, lena n - áirítear hipitéis sealbhaithe foghlama, hipitéis an ionchuir, hipitéis na monatóireachta, an scagaire mothachtálach, agus hipitéis an oird nádúrtha. Le déanaí, cuireann Krashen úsáid na léitheoireachta deonaí saoire chun cinn le linn shealbhú dara teanga, rud a deir sé "*is the most powerful tool we have in language education*".
## Scríbhneoireacht
*
*
*
*
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
*
## Naisc sheachtracha
*British Council Interviews Stephen Krashen part 1 of 3
*Invest in libraries, not phonics tests
*Some Fundamentals 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Teangeolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1941