open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leabhar an Iarla Bháin

Meascra Gaelach liteartha agus reiligiúnach is ea **Leabhar an Iarla Bháin**, nó *The Laud Genealogies and Tribal Histories* scríofa c. 1404&ndash;1452.  Anois **Laud 610** sa Bodleian Library, tá dhá fhóilió déag inti, curtha isteach i Leabhar na Rátha.  Chruthaigh scríobhaithe Gaelacha an lámhscríbhinn faoi phátrúnacht Séamas de Buitléir, 4ú hIarla Thuamhan (1392–1452).  Scríobhadh í as Meán- agus Luath-Nua-Ghaeilge, i Ráth an Photaire agus áiteanna eile. 

Bhí clú ar de Buitléir gurbh é Níos Gaelaí ná na Gaeil féin.  Ba Ghaeilgeoir é, agus is amhlaidh gurbh eisean an chéad thiarna Angla-Éireannach riamh a cheap breitheamh, Domhnall Mac Flannachadha, ar a bhronn sé tailte i gContae Thiobraid Árann as a chuid seirbhíse.

Déanann Henry agus Marsh-Michel cur síos air mar a leanas:
:*"The sumptuous initials of this book are not more or less servile repetition of twelfth-century work ... the work of the scribe also is dazzling.  He plays like a virtuoso with various sizes of script, the larger size having a majestic decorative quality.  The contents are no less remarkable; the '[[Félire Óengusso]]', the '[[Agallamh na Seanórach]]' and a [[dinnseanchas]].  The foliage pattern is probably inspired by foreign models, but is so completely integrated that the borrowing is only realised on second thoughts.  The initials are large, bold, and drawn in firm lines and bright colours"*

## Foinsí
* *Manuscripts and illuminations 1169-1603*, le Francoise Henry and Genevieve Louise Marsh-Micheli, in *A New History of Ireland*, ll.&nbsp;801–803, imleabhar 2
* Laud 610, Tionscadal CELT, CnOC.
** *The Laud Genealogies and Tribal Histories*, G105005
** *The Laud Synchronisms*, G105018, an bunleagan de liosta Ard-Ríthe na hÉireann le fáil san LS.

## Tagairtí

Catagóir:Téacsanna reiligiúnacha
Catagóir:Ginealas Éireannach
Mercè Rodoreda

Scríbhneoir Catalónach  a rugadh in Barcelona ab ea **Mercè Rodoreda I Gurguí** (10 Deireadh Fómhair 1908 - 13 Aibreán 1983). Is í a húrscéal is cáiliúla ná *La plaça del diamant* (Cearnóg an diamaint), úrscéal a aistríodh go níos mó ná tríocha teanga.

## Saol
Ní dheachaigh Mercè Rodoreda ar scoil ach ar feadh sé bliana , scoil inar úsáideadh an Spáinnis mar mheán teagaisc, agus d’fhoghlaim sí scríobh na Catalóinise mar dhuine fásta. Nuair a bhí sí fiche bliain d’aois, phós sí a huncail, agus bhí mac amháin acu. Bhí sí ag obair mar iriseoir, agus d’fhoilsigh sí cúig úrscéal le linn na dtríochaidí. Nuair a chríochnaigh Cogadh Cathartha na Spáinne, chuaigh sí ar deoraíocht go dtí an Fhrainc, agus mhair sí tríd an Dara Cogadh Domhanda ann. 

Tar éis fiche bliana de thost, d’fhoilsigh sí cnuasaigh gearrscéalta *Vint-i-dos contes* (Dhá scéal is fiche) i 1958, agus i 1962 d’fhoilsigh sí *La plaça del diamant* (Cearnóg an diamaint), a thuill cáil ar leith. Scéal atá ann faoi bhean óg ón lucht oibre a phósann fear corrmhéineach agus a thagann slán as an gcogadh agus as an gcruatan ina dhiaidh sin. Aistríodh an leabhar seo go Béarla den chéad uair i 1967 le hÉireannach darb ainm Eda O'Shiel.

D’fhill sí go dtí ar an gCatalóin sa bhliain 1972. Faoin am sin, ba scríbhneoir aitheanta í. Fuair sí bás ón ailse i 1983. Tri bliana níos déanaí foilsíodh a dhiostóipe *La mort i la primavera* (An bás agus an t-earrach).

## Saothair
I measc shaothair Mercè Rodoreda tá:

#### Úrscéalta
* *La plaça del diamant* (Cearnóg an diamaint) (1962)
* *El carrer de les Camèlies* (Sráid na caiméilia) (1966)
* *Jardí vora el mar* (Gairdín cois farraige) (1967)
* *Aloma* (1968)
* *Mirall Trencat* (Scáthán briste)  (1974)
* *Quanta, quanta guerra* (An oiread sin cogaidh) (1980)
* *La mort i la primavera* (An bás agus an t-earrach ) (1986) (tar éis bháis)

#### Cnuasaigh gearrscéalta
* *Vint-i-dos contes* (Dhá scéal is fiche) (1958)
* *La meva Cristina i altres contes * (Mo Christina agus scéalta eile) (1967)
* *Semblava de seda i altres contes* (Bhí sé cosúil le síoda agus scéalta eile) (1979)
* *Viatges i flors* (Turais agus bláthanna) (1980)

## Nótaí

Catagóir:Scríbhneoirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1908
Bodleian Library

:*Gan bheith measctha leis na *Bodleian Libraries*, an grúpa leabharlainne a bhfuil an *Bodleian* féin ina ball de.


Príomhleabharlann taighde [[Ollscoil Oxford]] is ea an ***Bodleian Library**'', agus ar cheann desna leabharlanna is sine san Eoraip. Agus thart ar 12 milliúin rud ann, sa dara háit sa Bhreatain atá sí ó thaobh méide de, tar éis an British Library.

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoil Oxford
Catagóir:Leabharlanna
British Library

Leabharlann náisiúnta na Ríochta Aontaithe is ea an **British Library** (Gaeilge: **An Leabharlann Bhriotanach**) agus an leabharlann is mó ar domhan de réir mhéid na catalóige.  Meastar go bhfuil tuairim is 170–200 milliúin+ rud as mórán tíortha.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil. Arna rochtain ar 10 Nollaig 2016 

Catagóir:Cathair Westminster
Catagóir:Leabharlanna
Gníomhais Thuamhan

Baineann na **Gníomhais Thuamhan** le tailte agus réadmhaoin i dThuamhain, Contae an Chláir.  Caomhnaítear an lámhscríbhinní i Leabharlann Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath.  Scríobhadh an saothar as Gaeilge, idir Meán agus Luath-Nua.
Faightear sa bhailiúchán téacsanna gan dáta a théann siar go dtí na 12ú go 14ú haoiseanna; den chuid is mó ámh, scríobhadh iad idir na blianta 1419 agus 1619.

Is bunús tábhachtach é an saothar seo le haghaidh scríbhneoireacht dlí in Éirinn.

[mion|[Tuamhain|Ríocht Thuamhan]]

Deir Hardiman, 1826, faoina gníomhais seo:

''The abolition of the ancient tenures of Ireland, ... during the sixteenth and seventeenth centuries, rendered deeds and writings in the Irish language, ... to a great degree useless. Other combining circumstances, but chiefly the policy and care of successive English grantees to destroy all evidence of previous rights and possession of the natives, caused those domestic documents to become so scarce, that the few which escaped the general wreck are, at the present day, esteemed valuable rarities, ...


## Foinsí
* 
* 

## Tuilleadh le léamh
* 

Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise

## Tagairtí

Catagóir:Téacsanna Gaelacha na Meánaoise
Catagóir:Dlí réadmhaoine
Catagóir:12ú haois in Éirinn
Catagóir:13ú haois in Éirinn
Catagóir:14ú haois in Éirinn
Catagóir:15ú haois in Éirinn 
Catagóir:16ú haois in Éirinn 
Catagóir:17ú haois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:2ú mílaois in Éirinn
Catagóir:Stair Chontae an Chláir
Catagóir:Stair Chontae Luimnigh
Catagóir:Stair Chontae Thiobraid Árann
Catagóir:Cúige Mumhan
Catagóir:An Féineachas
Na Seacht dTúr

Is é **"Na Seacht dTúr"** ainm na bhfoirgneamh a tógadh i mBaile Munna, bruachbhaile i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath, idir na blianta 1966 go 1969.

Ag an am sin, bhí fadhbanna tithíochta i lár Bhaile Átha Cliath agus bhí go leor daoine ina gcónaí i bhfoirgnimh chontúirteacha Seoirseacha a bhí ag titim as a chéile. 
Cheap an rialtas gurbh é an réiteach ná árasáin ardstóracha nua a thógáil.

Tógadh seacht dtúr 15 stór agus baisteadh iad le hainmneacha an tseachtair cheannairí stairiúla ón Éirí Amach 1916, a bhí á cheiliúradh sa bhliain 1966. Chomh maith le sin, tógadh naoi mbloc déag ocht stór in airde (iad roinnte idir na ceantair Baile Bhúséir, Baile Cora, Coltraí, Seangán agus Saileog) agus fós deich cinn eile le ceithre stór (roinnt acu i Seangán agus Saileog, agus cuid eile i gCnoc an Ghainimh chomh maith).

Ag an am ba shiombail iad na harasáin de nua-aimsearthacht an stáit ach níor tugadh aire maith do na foirgnimh agus bhíodh fadhbanna cothabhála rialta ann le himeacht ama. Mar shampla, ní bhíodh na hardaitheoirí ag oibriú agus bhíodh ar dhaoine an staighre a úsáid, fiú iad a bhíodh ina gcónaí ar an gcúigiú stór déag agus pram á iompar acu. Bhí fadhbanna le drugaí sa cheantar, bochtaineacht agus eisiamh. Tá tagairtí san amhrán "*Running to stand still*" le U2, a d'fhás a bpríomhamhránaí Bono suas sa cheantar, do na fadhbanna seo. Tagraíonn líne an amhráin dó *"Feicim seacht dtúr ach ní fheicim ach slí amháin amach"* - is é sin, bás ó ródháileog drugaí.
 
Mar thoradh ar na fadhbanna go léir, thóg an rialtas an cinneadh na foirgnimh a leagan - dhéanfaidís iarracht an ceantar a thabhairt ar ais. Cuireadh tús le próiseas athghiniúna i 1997. Bhí sé as na seacht dtúr faoin mbliain 2013. Scriosadh an túr deireanach sa bhliain 2015 agus leis sin d'imigh ceann de shainchomharthaí Bhaile Átha Cliath. Idir shainchomhartha fhísiúil agus shainchomhartha staire a bhí ann.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath‎
Henry Cavill

**Henry William Dalgliesh Cavill** ( /k æ v əl / is aisteoir Briotanach é a rugadh ar an 5 Bealtaine, 1983). Thosaigh sé a ghairm bheatha le róil sna scannáin *The Count of Monte Cristo* (2002) agus *I Capture the Castle* (2003). Ina dhiaidh bhí sé le feiceáil i róil éagsúla i roinnt sraitheanna teilifíse, ina measc  *Lynley Mysteries* de chuid an BBC, *Midsomer Murders ar* ITV agus *The Tudors* ar Showtime. Bhí sé le feiceáil ó shin i mórán scannán Hollywood, ar nós *Tristan &amp;amp; Isolde* (2006), *[[Stardust (scannán 2007)|Stardust]]* (2007), *Blood Creek* (2009), agus *Immortals* (2011). 

Bhain Cavill clú agus aitheantas idirnáisiúnta amach as Superman a léiriú sa DC Extended Universe. Ghlac sé ról an laoich i *Man of Steel* (2013), *Batman v Superman: Dawn of Justice* (2016), agus *Justice League* (2017). Ina dhiaidh sin, ghlac sé páirt sna scannáin eachtraíochta *The Man from UNCLE* (2015) agus *Mission: Impossible - Fallout* (2018). 

An ceathrú buachaill de chúigear, rugadh Cavill ar Gheirsí in Oileáin Mhuir nIocht. Ba rúnaí bainc í a mháthair, Marianne (Dalgliesh), agus bhí a athair, Colin Cavill, ina stocbhróicéir.  Fuair sé a chuid oideachais ag Scoil Ullmhúcháin Naomh Micheál i Saint Savior, Geirsí, sular fhreastail sé ar Scoil Stowe i Stowe, Buckinghamshire.

## Gairm
clé|mion| Cavill ag an gcéad léiriú de ''Whatever Works'' i 2009

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Pornhub

Is suíomh pornagrafaíochta agus malartú físeanna pornagrafacha é **Pornhub** atá lonnaithe i gCeanada. Seoladh é i Montreal, agus chuir sé ábhar pornagrafaíochta ar fáil ó 2007 i leith. Tá oifigí agus freastalaithe ag Pornhub freisin in San Francisco, Houston, New Orleans agus i Londain. I mí an Mhárta 2010, cheannaigh Manwin, ar a dtugtar MindGeek anois, agus a bhfuil go leor suíomhanna gréasáin pornagrafacha eile aige, an comhlacht. 

Cuireann Pornhub físeáin 360 ° ar fáil dá chustaiméirí agus is féidir iad a bhreathnú ar an PlayStation VR. I mí Feabhra 2015, d'fhógair  PornHub go raibh banda láimhe a ghinfeadh leictreachas ó fhuinneamh cinéiteach. Agus é dírithe go príomha ar fhir, bhainfeadh an banna láimhe úsáid as bogadh suas agus síos na láimhe agus lámhchartadh ar siúl le hearraí leictreonacha a luchtú.< I mBealtaine 2018, sheol Pornhub a sheirbhís VPN féin darb ainm VPNHub.

## Tagairtí
Lámhach Kizlyar, 2018

Thosaigh fear Dagastánach 22 bliain d'aois ag lámhach, ar an 18 Feabhra, 2018, ar chomhthionól in eaglais Cheartchreidmheach i Kizlyar, ag marú cúigear bean agus ag gortú daoine eile, dhá fir póilíní san áireamh. Scaoileadh na póilíní ar dualgas é. 

Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:An Dagastáin
Buamáil Ardeaglais Jolo na bliana 2019

Phléasc dhá bhuama ar an 27 Eanáir 2019 san ardeaglais Chaitliceach in Jolo, Sulu, sna hOileáin Fhilipíneacha, mar atá Eaglais Muire Mháthair Sliabh Chairmeil. Maraíodh fiche agus gortaíodh 102 duine eile. 

Dúirt an Stát Ioslamach gurbh iad a bhí freagrach.

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:Na hOileáin Fhilipíneacha
Catagóir:Stát Ioslamach
Sá Dhroichead Londan, 2019

clé|250px|mion|Suíomh Shá Dhroichead Londan
Sáíodh cúigear duine, beirt go marfach, ar an 29 Samhain 2019 ar Droichead Londan. Scaoileadh an ionsaitheoir Usman Khan as príosún roimh an ionsaí. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:Stair Londan
Céad Chogadh na Seisnia

clé|250px|mion|An Chéad Chogadh an tSeisnia
Cogadh a throid as 11 Nollaig 1994 go dtí 31 Lúnasa 1996 an Rúis agus an tSeisnia ab ea **an Chéad Chogadh na Seisnia**.

Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:An tSeisnia
Catagóir:Cogaí
Dara Cogadh an tSeisnia

Cogadh a throid as 1 Bealtaine 2000 go dtí 15 Aibreán 2009 an Rúis agus an tSeisnia ab ea **an Dara Cogadh an tSeisnia**.

Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:An tSeisnia
Catagóir:Cogaí
Coimhlint Moro

deas|250px|thumb|Coimhlint Moro
Ceannairc a throid as 1969 go dtí 2019 a tharla i Mindanao ab ea **Coimhlint Moro**.

Catagóir:Na hOileáin Fhilipíneacha
Catagóir:Cogaí
Mindanao

deas|250px|thumb|Mindanao
Is dara oileán is mó sna hOileáin Fhilipíneacha é **Mindanao**.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Na hOileáin Fhilipíneacha
Luzon

Is é **Luzon** an t-oileán is mó sna hOileáin Fhilipíneacha.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na nOileáin Filipíneacha
Muire Mháthair Sliabh Chairmeil

Is teideal a thugtar ar an Maighdean Mhuire ina ról mar bhanphátrún san Ord Cairmeileach é **Muire Mháthair Sliabh Chairmeil**. Ba díthreabhaigh an chéad Cairmóide a bhí ina gcónaí ar Sliabh Chairmeil sa Talamh Naofa ag deireadh an 12ú haois agus go luath go lár an 13ú haois.
Ón 15ú haois i leith díríodh ar dhíriú ar shlinneán Muire Mhíon Sliabh Chairmeil.

Catagóir:Muire
Catagóir:Críostaíocht
Pete Byrne

Rinne an Comhairleoir **Pete Byrne** ionadaíochta do Shliabh gCuillinn le 4 bliana anuas. Tá sé ina chónaí i gCrois Mhic Lionnáin lena fhear céile de 7 mbliana Trevor. Ritheann sé a ghnó teaghlaigh a tháirgeann clocha cinn as eibhear, atá sa 4ú glúin faoi láthair. Mar chéimí sa Mhatamaitic, is teagascóir matamaitice páirtaimseartha é freisin. 

Maíonn Pete go bhfuil sé paiseanta faoina phobal tuaithe in Ard Mhacha Theas agus tá baint aige le roinnt eagraíochtaí pobail. Tar éis dó a fhoireann sacair áitiúil Cartwheel United a bhainistiú go rathúil le 8 mbliana anuas, anois, glacann sé  an taithí seo isteach chuig an chlub óige áitiúil ar a bhfuil sé ina Chathaoirleach nua tofa. Is guth láidir é Pete don Lucht Leispiach, Aerach, Déghnéasach agus Trasinscneach (LADT) ó thogh ina chomhairle é agus leanann sé ag iarraidh athrú chun athrú a bhrú ar aghaidh tríd an rialtas áitiúil.

Roghnaigh an PSDLO an Comhairleoir Pete Byrne mar iarrthóir i dToghchán Ginearálta Westminster don Iúr agus Ard Mhacha i mbliana.
Laigin

:*Féach freisin. [[Cúige Laighean]]

Dream agus ríocht i [[Éire|nÉirinn]] na [[meánaois]]e ba ea na *'Laigin*', suite in oirdheisceart na tíre.   Tá an ard-ríocht, [[Cúige Laighean]] ([[Sean-Ghaeilge]] *Cóiced Laigen*) ainmnithe astu.  Meastar go síneadh a gcuid críocha ón t[[Sionainn]] go dtí [[An Bhóinn]].

[[Íomhá:Kingdom of Leinster-900.svg|mion|150px|Ríocht na Laigean c. 900 ]]

==Sanasaíocht==
Ainmfhocail iolra is ea 'Laigin', a chuireas le fios gur [[eatnainm]] atá ann seachas téarma tíreolais.  Sa chóras ainmnithe Éireannach dá gcuid críoch, ainmníodh ceantar as rinnphearsa sinsearach, fiú muna raibh nasc ar bith ag an rítheaghlach reatha leis an bpearsa úd.

Níltear cinnte cad as go cruinn an t-ainm, ab de réir seannóis, fréamhaithe is ea é ón bhfocal *láigen*, le brí 'sleá, ga'.

Faightear i luath-théacsanna na hainmneacha *Laigin* agus *Gailióin* úsáidte go inmhalartaithe.

==Bunúis==
Maítear gur de shliocht [[Labraid Loingsech]] iad na *Laigin.

Molann staraithe an lae inniu, ar bhonn nósanna Éireannacha agus logainmneacha gaolmhara, gurbh ionróirí ón Ghaill nó ón Bhreatain iad na *Laigin*, a tháinig sa 6ú haois RC ar a mhoille.  Tugadh níos deireanaí le chéile iad sna ginealaigh mheánaoiseacha isteach, inar síolraíodh gach rítheaghlach na hÉireann ó Mhíl Espáine.  

Molann logainmneacha áirithe freisin go raibh siad ann tráth i dtuaisceart na Mumhan agus i gConnacht.

## Dreamanna gaolmhara
Insítear i ndánta ársa le fáil i nginealaigh Gaelacha na meánaoise go raibh trí dhream ann sna *Laigin: 
* na Laigin féin
* na [[Gailióin]]
* na [[Fir Domnann]].
Moltar gur gaolmhar le [[Dumnonii]] na Breataine iad na [[Fir Domnann]].

Seo a leanas roinnt rítheaghlach na *Laigean:
* *[[Uí Failge]]
* *Uí Bairrche
* *[[Uí Dúnlainge]]
* *Uí Ceinnselaig
* *[[Uí Garrchon]]
* *Uí Máil

## Saothar liteartha meánaoiseacha
Sna seanscéalta de chuid na Rúraíochta, deirtear gurbh fhear Laighneach é Ailill mac Máta, rí Chonnacht.  Molann Byrne (2001) go gcuireann seo in iúl b'fhéidir go raibh dreamanna gaolta leis na Laighean, na *[[Fir Domnann]]* agus na *[[Gamanraige]]*, i gceannas ar na Connachta le tosach aimsire.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean
* Loígis

## Foinsí
* 
* Ó Cróinín, Dáibhí, "Ireland, 400-800", in Dáibhí Ó Cróinín (eag.), *A New History of Ireland* Iml. 1, 2005
* 
* 
* Koch, John T., *Celtic culture: a historical encyclopedia*. Iml. 1-4

## Naisc sheachtracha
* *[http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/leinster.htm Ancient Laigin]* le Dennis Walsh
* *[http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/leinst2.htm Tribes of Laigin]* le Dennis Walsh
* ''Breassal Breac DNA

## Tagairtí

Catagóir:Gaeil
Liber Flavus Fergusiorum

Lámhscríbhinn Ghaelach na meánaoise is ea **Liber Flavus Fergusiorum** (Leabhar Buí Uí Fhearghais), freisin **ARÉ 23 O 48 a-b**, scríofa c. 1437-40.

## Uí Fhearghais
Sa 7ú haois, bhaist agus athainmnigh Naomh Aodhán (Maodhóg) mic Ailiealla, sa 9ú glúin amach ó Niall, Ardrí na hÉireann, mar a deirtear sa *Lives of Irish Saints*: 
:"Ailill mac *Rechtaide* m. *Eitin* m. *Felim* m. Chaoil m. Áeda, son of Ailealla m. Eirc m. Eoghainín m. Néill."
Fearghas agus Faircheallach ba ea na hainmneacha baiste.  Rinne oidhrí Naomh Aodháin ag Mainistir Ros Inbher agus Mainistir Dhroma Leithne.  Rítheaghlach ba ea Uí Fearghais féin, suite ó dhúchas Ros Cam i gClann Fhearghaile.  Sa 13ú haois, bhog siad i gContae Mhaigh Eo isteach.

Sa 14ú haois, scríobh baill den chlann an lámhscríbhinn darb ainm anois *Liber Flavus Fergusiorum*.

## Údair
Scríobhadh *Liber Flavus Fergusiorum* ag amanna agus scríobhaithe éagsúla Uí Fhearghais, an príomhscríobhaí ná Aedh.  Ainmnítear beirt aistreoirí, Seaán Ó Conchubair agus Uidhisdín Mag Raighin, sna colafain.  D'aistrigh Ó Conchubair alt ar Oifig na Marbh, agus Mag Raighin, Beatha Sheáin soiscéalaí.

Thóg shliochtach Uí Fearghais, Dr. John Fergus an lámhscríbhinn ó Mhaigh Eo go dtí Baile Átha Cliath san 18ú haois.  Tar éis a bháis sa bhliain 1761, bhí sí i seilbh a iníne, Frances Arabella Kennedy.  Bhronn a garmhac an lámhscríbhinn don Acadamh Ríoga na hÉireann sa bhliain 1875.

## Foinsí
* *Catalogue of Irish manuscripts in the Royal Irish Academy* (Baile Átha Cliath, 1933), Fasc. 10: 1254-73.
* E.J. Gwynn, "The Manuscript Known as the Liber Flavus Fergusiorum", *Proceedings of the RIA* 26 C 2, 15-40.
* Máire Herbert, "Medieval Collections of Ecclesiastical and Devotional Materials: Leabhar Breac, Liber Flavus Fergusiorum and The Book of Fenagh", in Bernadette Cunningham and Siobhán Fitzpatrick, *Treasures of the Royal Irish Academy Library* (Baile Átha Cliath, 2009), 33-43.
* Diarmuid Ó Laoghaire, "Beatha Eustasius agus Beatha Mhuire Éigipti", Celtica 21 (1990), 489-511.
* &mdash;, "Mary of Egypt in Irish: A Survey of the Sources", in Poppe and Ross, *The Legend of Mary of Egypt in Medieval Insular Hagiography* (Baile Átha Cliath, 1996), 255-7.

## Tagairtí

Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise

Catagóir:15ú haois in Éirinn
Múscraí

:*Baineann an t-alt seo leis an dream ársa as Cúige Mumhan; féach [[Gaeltacht Mhúscraí]] le haghaidh an cheantair Ghaeltachta i gContae Chorcaí.*

Dream tábhachtach na nÉrann as Mumhain ab ea an **Múscraí** (Sean-Ghaeilge **Músgraige**), síolraithe ó Chairbre Músc mac Chonaire Chaoimh, Ard-Rí na hÉireann.

## Sinsearacht
Tá dlúthghaol acu leis an Síol Chonaire, mar atá an Chorca Dhuibhne, an Chorca Bhaiscinn, as Mumhain araon, agus an Dál Riada as Ulaidh agus Albain.  Sinsear níos faide amach ab ea an rí seanscéalach Conaire Mór mhic Eidirscéil mhic Íair mhic *[[Deda mac Sin|Dedad mhic Shin]].

Faightear ginealaigh thaoisigh na treibhe sa [[Leabhar Laighneach]].

==Cumhacht pholaitiúil==
Go suntasach, bhí siad ina n-íochtaráin agus áisitheoirí ar son na [[Eoghanachta|nEoghanacht]].

Ba é [[Flaithbertach mac Inmainén]] ina [[Rí na Mumhan]] de shliocht an Mhúscraí.

==Tailte==
Cé go mbíodh mion-ríochtaí an Mhúscraí anseo is ansiúd ar fud [[Cúige Mumhan]], d'fhaightí na cinn is mó sna barúntachtaí de Mhúscraí (Thoir agus Thiar) an lae inniu, i lár [[Contae Chorcaí|Chontae Chorcaí]].
Réamh-[[Eoghanachta]] ab ea na treibhe nó [[clann]]a, 'sé sin, roimh an 6ú haois.  Ag an am sin, ní théadh críocha Múscraí *Mittaine* ó dheas den [[An Laoi|Laoi]] (cé go dtéann an abha tríd na barúntachtaí inniu).

Is iad a leanas príomhchlanna an Mhúscraí:


==Foinsí==
* [[Francis John Byrne]]. *Irish Kings and High-Kings*. [[Four Courts Press]]. 2a eagrán athbhreithnithe, 2001.
* [[Thomas Charles-Edwards]], *Early Christian Ireland*. [[Cambridge University Press]]. 2000.
* Lucius Gwynn, [https://www.jstor.org/pss/30007893 "De Maccaib Conaire"], in *Ériu 6* (1912), ll. 144-53.
* Lucius Gwynn, [https://www.jstor.org/pss/30007892 "De Sil Chonairi Móir"], in *Ériu 6* (1912), ll. 130-43.
* Vernam Hull. "The Later Version of the Expulsion of the Déssi", in *Zeitschrift für celtische Philologie 27* (1958-9), ll. 14-63.
* Paul MacCotter. *Medieval Ireland: Territorial, Political and Economic Divisions*. Four Courts Press. 2008.
* [[Eoin Mac Néill]]. [https://archive.org/details/papersirishacad00macnuoft "Early Irish Population Groups: their nomenclature, classification and chronology"], Imeachtaí [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] (C) 29. 1911, ll.&nbsp;59–114
* [[T. F. O'Rahilly]]. *Early Irish History and Mythology''. Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath. 1946.

## Tagairtí

Catagóir:Éarainn
Corca Bhaiscinn

Dream agus ríocht na *[[Érainn|nÉrann]]* ab ea an **Chorca Bhaiscinn** (Sean-Ghaeilge **Corcu Baiscind**), lonnaithe i ndeisceart Chontae an Chláir i gCúige Mumhan an lae inniu.  Ar deireadh, slogadh an Chorca Bhaiscinn isteach i Ríocht Tuamhan faoi cheannas an Dáil Chais.

## Sinsearacht
De shliocht Chairbre Bhaschainn mac Chonaire Chaoimh, Ard-Rí na hÉireann atá siad.  Bhí dlúthghaol eatarthu agus an Múscraí agus an Chorca Dhuibhne, as Mumhain araon, chomh maith leis an Dál Riada as cúige Uladh, iad uile de chuid an tSíl Chonaire seanscéalach.  Sinfear níos faide amach ab ea an rí seanscéalach Conaire Mór mac Eidirscéil Mhóir mhic Íair mhic *[[Deda mac Sin|Dedad mhic Shin]]*.

## Clanna
I measc na gclann 'sacu, tá chlann were Uí Bhaiscinn, Mhic Dhiarmada agus Uí Dhomhnaill.  Tar éis dóibh an cheantar a chloí, d'éirigh an chlann Mhic Mhathúna den Dál gCais ina dTiarna an Chorca Bhaiscinn.

## Tagairtí sna hannála

Féach Annála Inis Faithlinn dá leanas:

## Foinsí
* Francis John Byrne. *Irish Kings and High-Kings*. Four Courts Press. 2a heagrán athbhreithnithe, 2001.
* Paul MacCotter, *Medieval Ireland: Territorial, Political and Economic Divisions*. Four Courts Press. 2008.
* Eoin Mac Néill, "Early Irish Population Groups: their nomenclature, classification and chronology", Imeachtaí Acadamh Ríoga na hÉireann (C) 29. 1911, ll.&nbsp;59–114
* T. F. O'Rahilly, *Early Irish History and Mythology*. Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath. 1946.

## Tagairtí
Darini

Dream ársa luaite sa *[[Geografaíocht]]* le Tolamaes ab ea na **Darini** (Δαρῖνοι) (leagan eile lámhscríbhinne: *Darnii* [Δάρνιοι]).  Deirtear go raibh cónaí orthu i ndeisceart Contae Aontroma agus tuaisceart Contae an Dúin.  Is amhlaidh óna ainm go raibh sinsear darbh ainm **[[Dáire]]** (**Dārios*) acu, mar a maíodh freisin ag roinnt dreamanna stairiúla, san áireamh na Dál Riada agus *[[Dál Fiatach]]* (.i. Ulaid), lonnaithe san áit chéanna in oirthear chúige Uladh, chomh maith leis na hÉarainn/Iverni na Mumhan.  Faightear *Dún Droma Dáirine* mar ainm moch ar Dún Droma, Contae an Dúin, agus glaodh Dáirine ar mhuintir Éarann fosta.

## Sanasaíocht
Is focal a bhfuil go leor fianaise aige as Gaillis é *Dari(o)* ("corraíl, fíoch, míre"), go háirithe i n-ainmneacha pearsanta.  Faightear é as Breatnais as *cynddaredd* ("míre").  Is léir dá bharr gur dhream fíochmhar iad na *Darini* agus de shliocht dé rua.  In am trátha, ámh, "reithíocht" nó "foréigneach", is amhlaidh le bunbhrí "míre ainmhí".

## Dreamanna agus daoine ársa
Rí na Mumhan ab ea Cú Raoi mac Dáire, a thagann ar an bhfód go minic sa Rúraíocht, ag tabhairt chun cuimhne is dócha na *Darini* réamhstairiúla agus iad cumhachtach.  Mhaígh an Dál Fiatach gur shliocht de chlann leathdhiaga, *[[Cland Dedad]]*, ab ea iad, rud a chuireann gaol na gcúigí in iúl &ndash; bhíodh na *Darini* agus na *hUlaid* ina gcónaí in aice a chéile in Éirinn de réir Tolamaes agus gan dabht seanmhuintir.  *[[Dáire mac Dedad]]* ab ea athair Chú Raoi, agus ainmníodh na Clanna Dedad as a sheanathair, *[[Deda mac Sin]]*.

Dúradh gur de shliocht *[[Íar mac Dedad|Íair mhic Dedad]]*, deartháir Dháire, ab ea  Conaire Mór seanscéalach, sinsear Shíl Chonaire (.i. Dál Riada, Múscraí, *[[Corcu Duibne]]*, agus Corca Bhaiscinn*).  Leagan eile is ea *Íar* den bhunfhréamh le feiceáil san ainm *Iverni/Éarainn. 

Ar deireadh, caomhnaítear san ainm Íoth an fhréamh Ind-Eorpais **peiH-* ("bheith ramhar, borradh").  Tugtar an phearsa seo sna ginealaigh mar bhunshinsear na *Corcu Loígde* (Dáirine), rud a thugann le fios a shinsearacht agus a ngaol leis na *hIverni*, agus bunscéal iomlán na *nDarini/Dáirine* agus a muintir in Éirinn stairiúil.

## Sliocht nua-aimsire
Tá roinnt clanna na hAlban agus cúige Uladh is Mumhan a rianaíonn a mbunúis ar ais chuig na *Darini*/Dáirine féin ní dreamanna dlúthghaolta leo, clanna san áireamh *[[Mhic Mhathúna]], [[Uí Eachach]], [[Mhic an Ultaigh]] den [[Dál Fiatach]], agus [[Uí Eidirsceoil]] agus [[Uí Laoghaire]] de [[Corca Laidhe|Chorca Laidhe]].

==Féach freisin==
* [[Dáire]]
* [[Dáirine]]
* [[Iverni]]
* [[Ulaid]]

==Tuilleadh le léamh==
* [[Julius Pokorny]]. [https://archive.org/details/zeitschriftfrc1112meyeuoft "Beiträge zur ältesten Geschichte Irlands], 3. Érainn, Dári(n)ne und die Iverni und Darini des Ptolomäus", in *Zeitschrift für celtische Philologie 12'' (1918), ll. 323-57.

## Tagairtí

Catagóir:Éarainn
Catagóir:Éire Tholamaes
Íar mac Dedad

Rí seanscéalach na Mumhan ab ea **Íar mac Dedad** mhic Shin.  Athair, nó b'fhéidir sinsear níos faide amach, Eidirscéil Mhóir ab ea é, de réir roinnt foinsí, agus seanathair (nó sin-seanathair) Chonaire Mhóir, Ard-Ríthe na hÉireann an bheirt acu.

D'fhéadfadh sé gur shinsear eapainmneach *[[Érainn]]* na Mumhan is ea Íar.  Tá na hainmneacha pearsanta agus treibhe fréamhaithe araon ón bhfocla chéanna.  Faightear i measc a shleachta stairiúil tríd and Ard-Rí *[[Conaire Cóem]]* tá an Dál Riata as Cúige Uladh agus an Albain, agus an *[[Corcu Duibne]], [[Múscraige]]*, agus *[[Corcu Baiscinn]]* as Mumhain.   Glaodh *[[Síl Conairi]]* orthu siúd.

Deartháir Íair ab ea *[[Dáire mac Dedad]]*, sinsear eapainmneach na nDáirine.  Tháinig sé i gcomharbacht ar Íar mar rí na Mumhan.

## Foinsí
* Margaret E. Dobbs, Side-lights on the Táin age and other studies. Dún Dealgan: WM. Tempest. 1917.
* John T. Koch. "Ériu", in John T. Koch (eag.). *Celtic Culture: A Historical Encyclopedia*. ABC-CLIO. 2006, ll.&nbsp;709–18
* Eoin Mac Néill, "Early Irish Population Groups: their nomenclature, classification and chronology", Imeachtaí Acadamh Ríoga na hÉireann (C) 29. 1911, ll.&nbsp;59–114
* Michael A. O'Brien (eag.) le réamhrá le by John V. Kelleher, *Corpus genealogiarum Hiberniae*. Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1976, páirt-eagrán digiteach: Donnchadh Ó Corráin (eag.), Genealogies from Rawlinson B 502, Coláiste na hOllscoile, Corcaigh: Corpus of Electronic Texts, 1997.
* T. F. O'Rahilly, *Early Irish History and Mythology*. IALBÁC, 1946.
* Julius Pokorny, "Beiträge zur ältesten Geschichte Irlands (3. Érainn, Dári(n)ne und die Iverni und Darini des Ptolomäus)", Zeitschrift für celtische Philologie 12 (1918), ll. 323-57.

## Tagairtí

Catagóir:Éarainn
Dáire mac Dedad

Sinsear eapainmneach na nDáirine as Cúige Mumhan ab ea ***Dáire mac Dedad*** mhic Deda mhic Shin.  Athair Chú Raoi seanscéalaigh ab ea é.  Tá gaol eatarthu siúd go léir agus na *[[Darini]]* réamhstairiúla as cúige Uladh.

Is amhlaidh gurb ionann é agus *[[Dáire Doimthech]]*, sinsear Corca Laidhe.  Más fíor, is sinsear é de roinnt rítheaghlach suntasach  na nÉarann, ina measc an Dál Fiatach as Cúige Uladh.

Deirtear gur tháinig Dáire i gcomharbacht mar Rí na Mumhan ar a dheartháir *[[Íar mac Dedad]]*, sinsear Eidirscéil Mhóir, athair an rí seanscéalaigh, Conaire Mór.

Níor chreid T. F. O'Rahilly  gur dhaoine éagsúla iad Dáire agus a mhac, ag rá "Is ionann sa deireadh Dáire agus Cú Raoi".

## Féach freisin
* Dáire

## Foinsí
* Margaret E. Dobbs, Side-lights on the Táin age and other studies. Dún Dealgan: WM. Tempest. 1917.
* Michael A. O'Brien (eag.) le réamhrá le John V. Kelleher, *Corpus genealogiarum Hiberniae*. IALBÁC. 1976. Páirt-eagrán digiteach: Donnchadh Ó Corráin (eag.), Genealogies ó Rawlinson B 502. Coláiste na hOllscoile, Corcaigh: Corpus of Electronic Texts. 1997.
* T. F. O'Rahilly, *Early Irish History and Mythology*. Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath. 1946.
* Julius Pokorny, "Beiträge zur ältesten Geschichte Irlands (3. Érainn, Dári(n)ne und die Iverni und Darini des Ptolomäus)", in *[[Zeitschrift für celtische Philologie]] 12* (1918), ll. 323-57.
* Whitley Stokes (eag. & aistr.), "Cóir Anmann (Fitness of Names)", in Whitley Stokes and Ernst Windisch, *[https://books.google.com/books?id=ZMpfAAAAMAAJ Irische Texte mit Wörterbuch]*. Imleabhar 3, Cuid 1-2. Leipzig: Verlag von S. Hirzel. 1891 (1); 1897 (2), ll.&nbsp;285–444.

## Tagairtí

Catagóir:Éarainn
Richard Reid

mion|An bróg|clé
Sceimhlitheoir is ea **Richard Reid** nó an “buamadóir bróige” (a rugadh ar 12 Lúnasa 1973). clé|mion|American Airlines Eitilt 63 ... Boeing 767 cosúil leis an eitleán seo|200x200px

Ar an 22 Nollaig 2001,  d’éirigh le Reid cor a chur ar na póilíní ag Aerfort Charles de Gaulle i bPáras. Chuaigh sé ar bord American Airlines Eitilt 63 ó Pháras go Miami agus buama ina bhróg. Ach thosaigh troid ar bhord an eitleáin idir Reid agus na haeróstaigh. Rinne an t-eitleán tuirlingt éigeandála i mBostún.
### Iarmhairt
Anois níl cead ag paisinéirí ach méideanna beaga de leachtanna a chur ina gcuid bagáiste.

## Tagairtí

Catagóir:Sceimhlitheoirí
Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Laughton, Sussex Thoir

Is sráidbhaile agus paróiste sibhialta é **Laughton** i gCeantar Wealden in Sussex Thoir, Sasana. Tá an tsráidbhaile suite ocht&nbsp;gciliméadar soir ó Lewes, ag acomhal ar an mbóthar beag go Hailsham (B2124). Tá trácht ar san *Liber de Wintonia*i (Béarla: Domesday Book) , agus tá iarsmaí Rómhánacha in aice láimhe. 

Cuirtear oideachas ar fáil i Laughton Community Primary School. Tá eaglais an pharóiste tiomnaithe do na Naomh Uile. Soláthraíonn an Roebuck Inn, ar Bhóthar Lewes, cóiríocht agus bia  

## Sainchomharthaí tíre
Tá Park Corner Heath, Láithreán Sainspéis Eolaíochta sa pharóiste. Suíomh 8.7 acra de spéis  bhitheolaíoch is ea é ina bhfuil fraochmhá fhéarmhar, scrobarnach agus coillearnach. Soláthraíonn sé gnáthóg do go leor speiceas leamhan agus féileacán.

Cuireadh Henry Pelham agus Thomas Pelham-Holles, 1ú Diúc an Chaisleáin Nua, Príomh-Airí den Ríocht Aontaithe ón 18ú hAois, le chéile ag Eaglais na Naomh Uile i Laughton. Bhí a dteaghlach ina n-úinéirí talún áitiúla ó thús na séú haoise déag. 

**Tógadh Laughton Manor idir na blianta 1760-1780**. agus is teach mainéir liostaithe Grás II é. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* 

Catagóir:Sussex Thoir
Tomás Dubh de Buitléir, 10ú hIarla Urumhan

mion|243x243px| Armas ceathrúnach an Ridire Tomás de Buitléir, 10ú hIarla Urumhan, KG
Tiarna agus mac Shéamuis de Buitléir, 9ú Iarla Urumhan agus an Bhantiarna Siún Nic Ghearailt, iníon agus banoidhre-ginearálta Shéamuis Mhic Gearailt, 10ú Iarla Deasumhan ab ea **Tomás Dubh de Buitléir, 10ú Iarla Urumhan, 3ú Iarla Osraí**  Ba é a bhí ina Tiarna Ard-Chisteoir in Éirinn agus ina phearsantacht an-iomráiteach i ndeireadh an 16ú haois. 

## Gníomhréim
Chuir sé síneadh leis an Teach Mainéir Túdarach i gCaisleán Urumhan ar a chuid eastát i gCarraig na Siúire, Contae Thiobraid Árann. Chaith sé go leor dá shaol le haighneas fíochmhar lena namhaid oidhreachta, Gearalt Mac Ghearailt, 15ú Iarla Deasumhan, mac Shéamuis Mhic Gearailt, 14ú Iarla Deasumhan. Throid an dá thaobh cath cóirithe sa bhliain 1565, Cath Áth Mheáin. Chuidigh bua an Bhuitléirigh, ní hamháin sa bhlár chatha ach freisin leis an tsaincheist pholaitiúil a láimhseáil, le hÉirí Amach Dheasumhain a spreagadh. Scrois an streachailt seo (1569–1573 agus 1579–1583) an Mhumhain le blianta fada. Protastúnach ab ea Urumhain agus chaith sé a thionchar mór ar thaobh na Banríona Eilís I agus a hairí, ina n-iarrachtaí chun na reibiliúnaithe  a bhascadh, cé go raibh sé spreagtha go mór ag dianiomaíocht fhaicseanach leis an ríshliocht Deasumhanach agus le reiligiúin.   Bhí sé i gceannas ar Arm Ríoga na hÉireann a raibh sé de chúram air an t-éirí amach a chosc, rud a chuir sé i gcrích sa deireadh. 

## Eilís I
Bhuail Urumhain agus Elizabeth I le chéile i Londain mar leanaí. Bhí taithí choiteann ag Thomas, “mac Iarla Éireannach”, agus Eilís, “iníon neamhdhlisteanach Anraí VIII: níor caith na huaisle óga eile sa chúirt go maith leo. Is col ceathracha iad chomh maith lena máthair, Anne Boleyn ; Ba iníon de shliocht Urumhan in Éirinn i seanmháthair athar Bholeyn, an Bhantiarna Maighréad de Buitleir. Ghlaoigh Eilís a "black husband." air. Sa bhliain 1588, bhronn an Bhanríon ar Urumhain an teideal, a rinne  file cur síos air mar "áirdchéim Tidireacht Gáirtéir, ainm nár ghnáth é ar Éirionnach." 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sna 1530í
Catagóir:Básanna i 1614
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Cogadh na Naoi mBliana
Catagóir:Daoine Angla-Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Fir
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Derek O'Brien

Is polaiteoir Indiach é **Derek O'Brien** a rugadh i gCalcúta ar an 13 Márta 1961.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hIndia
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Ibrahim Noonan

Is iomám é **Ibrahim Noonan** a rugadh i gContae Phort Láirge i 1965.

Catagóir:Daoine as Contae Phort Láirge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
John Doyle

Ealaíontóir ab ea **John Doyle** as rugadh i mBaile Átha Cliath i 1797 agus fuair bás ar an 2 Eanáir 1868 i Londain.

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1797
Catagóir:Básanna i 1868
Cú na mBaskerville

Úrscéal de chuid an scríbhneoir Albanach, Arthur Conan Doyle, is ea ***Cú na mBaskerville***, ar cheann de na scéalta bleachtaireachta is iomráití dár scríobhadh riamh. Dar le go leor léirmheastóirí go bhfuil *Cú na mBasker­ville* ar an scéal is fearr de scéalta Sherlock Holmes.  

## Plota
Tá Sir Charles Baskerville, mionuasal de chuid Devon Shasana, tar éis bás a fháil gan choinne agus dealraíonn sé gurb é an scanradh a chuir cú ábhalmhór scáfar air a thug a bhás. Creideann roinnt dá chomharsana seanscéal a deir nach ainmhí saolta an madra céanna, ach cú diabhlaí aníos ó ifreann a thaithíonn riasc sceirdiúil contúirteach na dúiche agus atá ar tí dhíobháil mhuintir Baskerville le fada.

Faoi Sherlock Holmes agus an Dochtúir Watson atá sé a thaispeáint cén sórt ainmhí go fírinneach an cú agus féachaint chuige san am céanna nach ndéantar aon díobháil do Sir Henry Baskerville, mac dearthár agus oidhre Sir Charles, atá tagtha chun cónaithe in Halla Baskerville chun a oidhreacht a éileamh.

## Anailís
Móinteán tréigthe, mallacht clainne, deamhanchú, coirpeach éalaithe, agus blaiseadh den osnádúrthacht sa cheo; is iad na heilimintí sin a chinntíonn go bhfuil an-tóir ar Cú na mBaskerville .

## Gaeilge
Foilsíodh in 1934 aistriúchán Gaeilge de chuid Nioclás Tóibín. Tháinig leagan caighdeánaithe den aistriúchán sin amach sa bhliain 2012, curtha in eagar ag Aibhistín Ó Duibh (ISBN 10: 9781782010142).

## Féach freisin
* Arthur Conan Doyle

## Tagairtí

Catagóir:Sherlock Holmes
Catagóir:Ficsean
Catagóir:Leabhair
Catagóir:Úrscéalta bleachtaireachta
Catagóir:Scéalta bleachtaireachta
Catagóir:Scéalta bleachtaireachta na Gaeilge
Catagóir:Arthur Conan Doyle
Mosc Lala Mustafa Pasha

deas|250px|thumb|Mosc Lala Mustafa Pasha
Mosc agus iar-Ardeaglais San Nioclás atá suite i lár Famagusta na na Cipire é **Mosc Lala Mustafa Pasha**.

Catagóir:An Chipir
Catagóir:Moscanna
Hugo Freund & Co

**Hugo Freund & Co** cuideachta seodra, a bunaíodh i 1908 i bPrág I ar chomhoibriú Ovocný.  15. Ba é an tUasal Hugo Freund a bhunaigh an chuideachta sin.

## Stair
Bhí brainsí ag Hugo Freund & Co i Vín, Pforzheim, Antwerp agus san Eilvéis, a choinnigh teagmháil leanúnach leis an PBX i bPrág agus ní hamháin gur cheannaigh siad ach a onnmhairíodh agus a chuir an PBX ar an eolas faoi nuálaíochtaí tábhachtacha eachtracha agus staid an mhargaidh.

Nuair a tháinig sé chun ama nuair a bhí sé níos deacra earraí eachtracha a allmhairiú agus nuair a bhí sé riachtanach soláthraithe príobháideacha agus a phlandaí eachtracha a bhriseadh amach, chinn an tUasal Freund táillí arda custaim agus malairte eachtraí a shábháil.

Ag deireadh an Dara Cogadh Domhanda, rinneadh náisiúnú ar gach gnólacht phríobháideach, ina measc an chuideachta “Hugo Freund & Co”.

## Gailearaí

HugoFreund&Co1.jpg
HugoFreund&Co2.jpg
HugoFreund&Co3.jpg
HugoFreund&Co4.jpg


## Tagairtí
* Hugo Freund & Spol.
* Hugo Freund fuq www.holocaust.cz
* Silver Lipstick Holder, Hugo Freund Prague, cca 1935
* Hugo Freund fuq www.geni.com

Catagóir:An Ostair-Ungáir
Catagóir:Jewelry
Knäck

Is milseán traidisiúnta Nollag sa tSualainn é an ***knäck***. Déantar sa bhaile é le codanna cothroma de shiúcra, de shíoróip agus d'uachtar. Úsáidtear almóin chun blas a chur air. Nuair a leánn an t-uachtar, an siúcra, agus an tsíoróip le chéile, cuirtear an meascán i gcupáin pháipéir bheaga. Fágtar iad sa chuisneoir, go dtí go mbeidh siad crua.
Spás veicteoireach

Is cnuasach rudaí a dtugtar veicteoirí orthu é **spás veicteoireach**, rudaí is féidir a shuimiú agus a iolrú (a “scálú”) le huimhreacha a dtugtar scálaigh orthu. 

Is minic a shíltear gur fíor-uimhreacha iad scálaigh, ach chomh maith leo sin tá spáis veicteoireacha ann le hiolrú scálach trí uimhreacha casta nó trí uimhreacha cóimheasta. 

Caithfidh suimiú scálach agus iolrú scálach riachtanais áirithe a chomhlíonadh a dtugtar “aicsímí” (buntairiscintí a nglactar leis go bhfuil siad fíor) orthu.

Catagóir:Matamaitic
San Mairíne i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac **San Mairíne** páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 2008.

## Iomaitheoirí
alt=|mion|Serhat ag cur i láthair i 2016

## Tagairtí

Catagóir:Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Caitlyn Jenner

Is pearsa theilifíse Meiriceánach agus ar scor Oilimpeach bonn óir–buaiteoir  deacatlanaí í **Caitlyn Jenner** nó **William Bruce Jenner** a rugadh ar an 28 Deireadh Fómhair, 1949 i Mount Kisco, Nua-Eabhrac. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí as Nua-Eabhrac
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Daoine trasinscneacha
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Lúthchleasaithe Meiriceánacha
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Mná gnó
Catagóir:Peileadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Siamsóirí
Catagóir:Buaiteoirí bonn sna Cluichí Oilimpeacha
Oileán Victoria (Ceanada)

Is oileán é **Oileán Victoria** atá suite i dtuaisceart Cheanada. 

Catagóir:Tíreolaíocht Cheanada
Oileán an Phrionsa Pádraig

deas|250px|thumb|Oileán Prionsa Padraig
Is oileán é **Oileán an Phrionsa Pádraig** atá suite i dtuaisceart Cheanada. 

Catagóir:Tíreolaíocht Cheanada
Séamus Ó Coileáin (aistritheoir)

Is aistritheoir Éireannach ó Áth an tSléibhe in Iarthar Luimnigh é **Séamus Ó Coileáin**. Tá sé i mbun aistriúcháin le breis is fiche bliain agus múineann sé scileanna aistriúcháin do mhic léinn BA agus MA in Ollscoil na hÉireann Gaillimh. 

Ar na haistriúcháin litríochta dá cuid a foilsíodh go dtí seo, tá 

* *An tAilceimiceoir* (Coiscéim, 2010), leagan Gaeilge de *The Alchemist* le Paulo Coelho agus 
* *Nioclás Beag: Eachtraí* agus *Nioclás Beag: Eachtraí Eile* (Dalen Éireann, 2019), leaganacha Gaeilge de dhá leabhar sa tsraith Le Petit Nicolas le René Goscinny. 
* Foilsíodh a leagan Gaeilge de *The Wonderful Wizard of Oz* sa bhliain 2019 faoin teideal *Asarlaí Oscartha Oz*.

## Tagairtí

catagóir:Aistritheoirí Éireannacha
catagóir:Gaeilgeoirí
catagóir:Daoine as Luimneach
Lisa Gorton

Is údar Astrálach í **Lisa Gorton** (1972-). Scríobhann sí filíocht, aistí agus ficsean. 

Rugadh in Melbourne í agus rinne sí staidéar in ollscoileanna Melbourne agus Oxford. Tar éis di Scoláireacht Rhodes a fháil rinne sí MA i Litríocht na hAthbheochana agus Dochtúireacht i bprós agus i bhfilíocht John Donne. Chaith sí cúig bliana déag ina gcónaí in Éirinn, Sasana agus an Afraic Theas agus ina lán áiteanna san Astráil sular fhill sí ar Melbourne, áit a bhfuil sí ina gcónaí lena fear céile agus lena dtriúr clainne.

Tá duaiseanna bainte aici as filíocht, ficsean agus barr feabhais léinn. 

Tá ráite fúithi go gcoinníon a cuid dánta aird ar “ideas of houses, the power and strange transformations of memory, and the significance of associated fragments”.  

**Sliocht as “The History of Space Travel”**

:*In truth, the history of space travel*
:*is a history of rooms*
::*—I kept a room*
:*those eleven years in the Hotel Hyperion.*
:*It had been a prison, the first in orbit,*
:*and its guest rooms kept the old locks.*
:*The Futures Museum was paying me for artefacts*
:*from the failed outposts of settlement...*

## Liosta leabhar
 
*Press Release* (Giramondo, 2007)

*Cloudland* (Pan MacMillan, 2008)

*Hotel Hyperion* (Giramondo, 2013)

*The Life of Houses* (Giramondo, 2015)

*Empirical* (Giramondo, 2019)

## Nótaí

## Tagairtí
Poetry International: Lisa Gorton https://www.poetryinternational.org/pi/poet/29505/Lisa-Gorton/en/tile

Catagóir: Scríbhneoirí Astrálacha
Catagóir: Filí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Maracó i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac **Maracó** páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1980.

## Iomaitheoirí

Catagóir:Tíortha i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Jordie Albiston

File agus acadóir ón Astráil ab ea **Jordie Albiston** (30 Meán Fómhair 1961 – 1 Márta 2022). 

Tógadh Albiston in Melbourne agus rinne sí staidéar ar an gceol i gColáiste Ealaíon Victoria. Rinne sí dochtúireacht ina dhiaidh sin. 

Tá a lán cnuasach foilsithe aici agus bhain a lán acu duaiseanna nó moladh do dhuaiseanna iad. Rinneadh taibhealaín de shaothar amháin agus baineadh feidhm as saothar eile mar théacs ceoldráma a léiríodh in Áras Ceoldrámaíochta Sydney. Bhain sí tairbhe as bunsmaointe matamaitice agus eolaíochta mar ábhar filíochta agus bhain saothair áirithe léi tairbhe as cáipéisí stairiúla.

Tá dánta léi le fáil i nduanairí agus aistríodh cuid acu go teangacha eile. 

## Filíocht

* *Nervous Arcs* (Spinifex, 1995)
* *Botany Bay Document: a poetic history of the women of Botany Bay* (Black Pepper Publishing, 1996; athchlóite in 2003, 2013) 
* *The Hanging of Jean Lee* (Black Pepper Publishing, 1998; athchlóite in 2004, 2013)
* *My Secret Life* (Wagtail #15: Picaro Press, 2002)
* *The Fall* (White Crane Press, 2003)
* *Vertigo: a cantata* (John Leonard Press, 2007)
* *the sonnet according to 'm*' (John Leonard Press, 2009)
* *kindness* (Red Rag Press, 2013)
* *the Book of Ethel* (Puncher & Wattmann, 2013)
* *XIII Poems* (Rabbit Poets Series #1: Rabbit Poetry Press, 2013)
* *Jack & Mollie (& Her)* (UQP, 2016)
* *Euclid's dog: 100 algorithmic poems* (GloriaSMH, 2017)
* *Warlines* (Hybrid Press, 2018)
* *The Cyprus Poems* (Picaro Press, 2018)
* *element: the atomic weight & radius of love* (Puncher & Wattmann, 2019)

### Filíocht do pháistí
* *Sukie's Suitcase: three picture-poems* (Little Barrow Press, 2018)
* *Barkwoofggrrr!* (maisithe ag Lucy Pulvers: Little Barrow Press, 2019)

## Nótaí

## Tagairtí
*Agallamh le Kate Middleton
*Agallamh le Joan Fleming
*Agallamh gearr le Anne Tran

Catagóir: Scríbhneoirí Astrálacha
Catagóir: Filí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Básanna in 2022
Ivy Alvarez

File, eagarthóir agus léirmheastóir ó na hOileáin Fhilipíneacha a tógadh san Astráil is ea **Ivy Alvarez**. 

Rugadh Alvarez sna hOileáin Fhilipíneacha agus d’fhás sí aníos sa Tasmáin. Nuair a bhí sí ag déanamh staidéar ar an mBéarla in Ollscoil na Tasmáine bhí dánta léi á bhfoilsiú in irisí liteartha agus i ndíolamaí. Ceapadh í mar eagarthóir léirmheastóireachta *Cordite Poetry Review*, iris ar líne san Astráil.

Tá sealanna caite aici thar lear de bharr a cuid filíochta. Bhí sí ina cónaí i mBaile Átha Cliath sna blianta 2003 agus 2004 agus baint aici le clár filíochta ann, agus d’aistrigh sí go Caerdydd in 2004. Fuair sí comhaltachtaí ó MacDowell Colony (New Hampshire, SAM) agus Hawthornden Castle in Albain in 2005. In 2006 fuair sí deontas filíochta ó Bhord Litríochta Chomhairle na hAstráile, príomhfhoras na n-ealaíon. Bhí sí ina léachtóir cuartaíochta in Ollscoil Chester in 2010. Is minic í ina haoi ag féilte scríbhneoireachta san Astráil. 

I dteannta a cuid filíochta, scríobhann sí drámaí, ailt agus léirmheasanna.
 
## Foilseacháin

**Novel in verse**
**Disturbance* (Seren Books, 2013)

**Poetry collections**
**Food for Humans* (Melbourne: Slow Joe Crow Press, 2002)
**catalogue: life as tableware* (Wales: The Private Press, 2004)
**What's wrong* (Wales: The Private Press, 2004)
**Mortal* (Washington, DC: Red Morning Press, 2006)
**One Dozen Poison Hay(na)ku* (2013)
**The Everyday English Dictionary* (Paekakariki Press, 2016)

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Astrálacha
Catagóir:Filí Astrálacha
Catagóir:Daoine beo
Ben Hardy (aisteoir)

Is aisteoir Sasanach é **Ben Hardy** (a rugadh faoin ainm **Benjamin Jones;** 2 Eanáir 1991). Tá cáil air as ról Peter Beale a léiriú sa sobalchlár de chuid an BBC *[[EastEnders]]* (2013-2015). Chonacthas Hardy i scannán den chéad uair i ról Archangel sa scannán *X-Men: Apocalypse* (2016), agus léirigh sé Roger Taylor sa scannán beathaisnéise *Bohemian Rhapsody* (2018). 

Rugadh Hardy in Bournemouth, Dorset, agus d'fhás sé aníos in Sherborne. D'fhreastail sé ar Bhunscoil Mhainistir Sherborne agus ar Scoil Gryphon. Mar mhac léinn in Gryphon, léirigh Hardy an Sáirsint Francis Troy léiriú scoile de *Far from the Madding Crowd*. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1991