Domhnach na Fola (1972)

Is éard a bhí i gceist le **Domhnach na Fola** (**Bloody Sunday** sa Bhéarla) ná eachtra nó dúnmharú a tharla i nDoire i dTuaisceart Éireann ar an 30 Eanáir, 1972. Lámhach agus mharaigh paratrúpaí ó Arm na Breataine trí shibhialtach déag – ar dhéagóirí seachtar acu – agus iad ag glacadh páirt i máirseáil ar son chearta sibhialta i dTaobh an Bhogaigh. Gortaíodh cúig dhuine dhéag eile sa luíochán agus bhásaigh duine acu ceithre mhí ina dhiaidh de bharr na ngortuithe a bhain dó an lá sin.
clé|mion
mion|clé
## Tábhacht
Glactar leis go coitianta gur chuir an t-uafás fad na mblianta leis an marú ó thuaidh.   In 1969 a thosaigh feachtas na Sealadach ach tháinig borradh agus fás air mar thoradh ar eachtraí an lae seo. Tá Domhnach na Fola ar ceann de na heachtraí is tábhachtaí i stair na dTrioblóidí i dTuaisceart Éireann: ar an lá sin, bhí arm na Breataine páirteach sna heachtraí agus fuair muintir na tíre amach faoin eachtra go héasca tríd na meán chumarsáide, rud nua ag an am.

## Cúlra
In 1970, d'éirigh le saighdiúirí Frank Kitson seilbh a ghabháil ar cheantair i mBéal Feirste a bhí faoi smacht an IRA Oifigiúil agus an IRA Shealadaigh agus tugadh moladh céadach dó dá bhíthin sin.

Bhí Frank Kitson i gceannas ar an gcathlán paratrúipéirí a lámhach agus a mharaigh deichniúr i mBaile Uí Mhurchú in iarthar Bhéal Feirste i gcaitheamh trí lá idir 9-11 Lúnasa 1971.

## Slad
Cathlán den Parachute Regient faoi, Frank Kitson, briogáidire, Leifteanant-choirnéal Derek Wilford agus an Captaen Mike Jackson a bhí i mbun na hoibríochta seo. Fuair triúr déag bás (seisear dóibh faoi ocht mbliana déag d'aois), ar an bpointe, agus duine eile 4½ mí níos déanaí de bharr a bheith gortaithe ar an lá seo. Gortaíodh beirt agóidigh nuair a bhuail gluaisteáin de chuid an airm iad. 

Is soiléir inniu nach raibh airm ar bith ag éinne de na 26 duine nuair a scaoileadh leo. Piléir sa droim a ghortaigh cúigear díobh.

Bronnadh gradam CBE ar Kitson ar 15 Feabhra 1972, coicís i ndiaidh Dhomhnach na Fola (agus bronnadh ridireacht ar Kitson i 1980).mion|Cuimneacháin, Doire|clé

## Fiosrúcháin
Bhí dhá fhiosrúchán déanta ag rialtas na Breataine:
* Fiosrúchán Widgery, foilsithe ar 19 Aibreán 1972: dúirt Widgery go raibh na saighdiúirí neamhchiontach. Níor thug mórán daoine meas air, agus mar sin, tharraing an tuarascáil go leor conspóide ar feadh na blianta.
* Mar le Domhnach na Fola, thug an Ginearál Mike Jackson le fios in 2007 go ndúirt Kitson gur chóra don Choirnéal Derek Wilford – an t-oifigeach a bhí i gceannas na saighdiúirí an lá sin – gur chóra dó "an obair a chríochnú".  

* Fiosrúchán Saville; 1998 - 2010: Foilsíodh tuarascáil Saville sa bhliain 2010 faoi dheireadh, tuarascáil a chruthaigh go raibh an locht ar na saighdiúirí Briotanach.   Tugadh le fios i dTuairisc Saville gur chuir cuid de na saighdiúirí a bhí i láthair an lá sin ráitis bhréige ar fáil don fhiosrúchán. "Ghlac" rialtas na Breataine leis an toradh seo, mar a dhearfá, ach níor tharla mórán dá bharr.
* In 2015, chuir teaghlach Patrick Eugene Heenan, fear Caitliceach ar mharaigh an UDA é in 1973, an dlí ar Kitson agus ar Arm na Breataine go ginearálta as a mharú.
[thumb|Balla i n[Doire: *Domhnach na Fola*|clé]]
## Cúiteamh
Íocadh pacáiste cúitimh. Ar an 18 Nollaig 1974, shocraigh Rialtas na Breataine £42,000 san iomlán (sic) a íoc le muintir an 13.

## Cóir
De réir Fiosrúchán Saville, mharaigh "Saighdiúir F" (fíor-ainm David Cleary) cúigear ar a laghad : William McKinney, 26, James "Jim" Wray,  22,  Bernard "Barney" McGuigan,  41, Patrick Doherty,  31, agus Michael Kelly,  17. 

Ar an 13 Nollaig 2023, cuireadh F ar a thriail i mBéal Feirste faoi bheirt a dhúnmharú agus faoi iarracht a dhéanamh ar chúigear eile a dhúnmharú in 1972. Bhí sé curtha i leith 'Shaighdiúir F' gur dhúnmharaigh sé McKinney agus  Wray lá úd na fola.

Ar an 23 Deireadh Fómhair fuarthas Saighdiúir F neamhchiontach.  Dúirt an Breitheamh Patrick Lynch go raibh an cás a chuir an t-ionchúiseamh i láthair na cúirte go mór faoi bhun an chaighdeáin a theastaigh lena chruthú go raibh Saighdiúir F ciontach i ndúnmharú. Ní raibh mar fhianaise in aghaidh F ach ar mhaígh beirt iarshaighdiúirí eile, Saighdiúir G agus Saighdiúir H (bhí F i láthair sa chúirt gach lá den triail ach ceileadh é ar an bpobal taobh thiar de chuirtín).  Ach dúirt sé gur tharraing na saighdiúirí i nDoire i 1972 míchlú ar an an reisimint pharasiút nuair a lámhach siad daoine sa droim, sibhialtaigh a bhí ag teitheadh uathu. 

Ar an 19 Aibreán 2024, dúirt Seirbhís Ionchúisithe Thuaisceart Éireann nach raibh go leor fianaise ann leis an chonclúid i dTuairisc Saville - gur chuir cuid de na saighdiúirí a bhí i láthair an lá sin ráitis bhréige - a chruthú i dtriail choiriúil: 

* Nár bhunaigh Fiosrúchan Saville an cáineadh ar na saighdiúirí ar chaighdeán coiriúil cruthúnais.
* Nach bhféadfaí, ar chúiseanna dlí, na cuntais a thug na saighdiúirí i 1972 a úsáid mar fhianaise.
* Nár chuir achan duine a thug fianaise do Bhinse Saville raiteas finné ar fáil don PSNI.

Mar sin, ní chúisíodh aon duine den chúigear saighdiúir déag, ar cuireadh ina leith gur thug siad fianaise bhréige. 

#### Clabhsúr
Cúpla seachtain níos déanaí, Rritheadh Acht Oidhreacht na dTrioblóidí  a chur stop a chur le fiosruithe sa Ríocht Aontaithe agus cosc ar ionchoisní is cásanna sibhialta faoi eachtraí le linn na dTrioblóidí. Faoin Acht Oidhreachta, ceadaítear díolúintí coinníollacha ó ionchúiseamh a bhronnadh ar dhaoine a bhfuil amhras fúthu go ndearna siad coir le linn na dTrioblóidí.

## Féach freisin

* Fiosrúchán Saville;  Fiosrúchán Widgery
* Sléacht Springhill agus Sléacht Bhaile Uí Mhurchú
* Frank Kitson, GBE, CBE, KCB, MC & Bar, DL  agus  an Ginearál Sir Michael David Jackson, GCB, CBE, DSO, DL
* Acht Oidhreacht na dTrioblóidí. Chinn Rialtas na hÉireann in 2023 dúshlán an Achta a thabhairt sa CECD.

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Arm na Breataine
Catagóir:Doire
Catagóir:1972
Catagóir:Éagóir
Catagóir:Domhnach na Fola 1972