open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Puteascann

Iasc le colainn chaol is ceann leathan, eití fada droma is timpireacha, agus eití uchtacha dea-fhorbartha. Flúirseach i bhfarraigí cladaigh na hEorpa. Suas le 50 cm ar fhad, foirmithe go hiomlán nuair a shaolaítear é. Tugtar an t-ainm seo ar an mbreac beadaí freisin.

## Tagairtí
Q-fhiabhras

Ionfhabhtú a gcuireann miocrorgánach ar leith tús leis. Tá an miocrorgánach seo forleathan sa nádúr, ag inmhíolú caorach is eallaigh go háirithe. Tolgann daoine faoin tuath é trí thadhall díreach le hainmhithe ionfhabhtaithe nó ionanálú deannaigh in áitreabh truaillithe. Bíonn an galar cosúil le fliú, ach is féidir go dtarlóidh aimhréidh, niúmóine nó ionchairdíteas (ionfhabhtú líneáil an chroí is comhlaí an chroí). Is féidir é a chóireáil leis an bhfrithbheathach teitriciglín.

## Tagairtí
Quark XPress

Is pacáiste foilsitheoireacht deisce a ligeann don úsáideoir téacs is grafaic a ionramháil é **Quark XPress**.

## Tagairtí
Rad

Seanaonad (is siombail) don dáileog ionsúite radaighníomhaíochta. Is ionann é agus 0.01 J kg-1 nó 0.01 Gy (grae, aonad an SI).

## Tagairtí

Catagóir:Radaighníomhaíocht
Radachur radaíghníomhach

Ábhair radaighníomhacha a tháirgtear ag pléascthaí núicléacha os cionn talún (mar shampla, i dtástálacha arm, nó mar thoradh ar an timpiste i stáisiún núicléach cumhachta Shearnóbail i 1986, nó an timpiste núicléach i bhFukushima i 2011). Iompraítear na hábhair seo chun siúil ó ionad a sceite ag na gaotha, agus de réir a chéile titeann siad go talamh mar phúdar tirim nó tuaslagtha sa bháisteach. Truaillíonn siad an talamh suas leis na mílte ciliméadar i gcéin. Sa radachur iarmharach ar an timpiste i Searnóbail bhí Cs-34, Cs-37, I-131, Pu-239 is Sr-90.

## Tagairtí
Radagrafaíocht

Táirgeadh íomhá fhótaghrafach (le fírinne, scáthíomhá) struchtúir a dtéann X-ghathanna, gáma-ghathanna nó leictreoin tríothu. Ionsúitear na radaíochtaí seo go difreálach sna hábhair is na codanna éagsúla sa struchtúr, agus táirgeann dlúis nochta dhifriúla ar an eibleacht fhótagrafach. Rinne Röntgen an chéad radagraf i 1895, agus faoi seo tá an teicníocht forbartha is in úsáid go forleathan sa mhíochaine is i gcomhair tástála neamh-mhilltí sa tionscal. 

## Tagairtí
Radagram (troscán)

Feiste atá in ann craolta raidió a ghlacadh is taifid gramafóin a athsheinm. Tugadh isteach sna 1930idí é nuair a d'éirigh glacadóirí raidió is infhaighteacht leictreachais coiteann, ag baint feidhm as an aimplitheoir is an callaire céanna don dá ghnó. Réamhtheachtaire an aonad ceoil. 

## Tagairtí
Radaibhitheolaíocht

Staidéar ar iarmhairtí ábhar radaighníomhach ar orgánaigh bheo, le húsáid rianairí radaighníomhacha chun próisis mheitibileacha is feidhmithe eile a dhéanamh amach.

## Tagairtí

Catagóir:Radaighníomhaíocht
Radaicheimic

Táirgeadh is úsáid na raidiseatóp chun staidéar a dhéanamh ar chomhdhúile ceimiceacha is a n-imoibrithe. Mar shampla, is féidir comhdhúile a shintéisiú le hadaimh radaighníomhacha comhshnaidhmthe ag ionaid ar leith, agus ansin nuair a ghlacann na comhdhúile seo páirt in imoibriú ceimiceach is féidir torthaí an imoibrithe a thástáil, féachaint cá ndeachaigh na hadaimh radaighníomhacha.

## Tagairtí
Rabhán

*Baineann an t-alt seo leis an speiceas Armeria maritima. Má tá spéis agat i bplandaí eile sa ghéineas céanna a dtugtar “rabhán” orthu freisin, féach [[Armeria]].*

Planda ilbhliantúil, go tiubh tomach, adhmadach ag a bhun, dúchasach don Eoraip is ea **rabhán** (*Armeria maritima*). Tugtar **rabhán mara**, **caoróg mhara**, agus **an nóinín cladaigh** air freisin.  Na duilleoga cosúil le féar scothghorm/glas, na bláthanna bándearg cumhra, i gcinn leathsféarúla ar ghais fhada. Faightear gar don chósta den chuid is mó é, uaireanta istigh faoin tír.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Rabhchán raidió

Ionad fosaithe raidió a chraolann comhartha atá códaithe ar bhealach atá sainiúil don ionad sin. Cabhraíonn sé seo le píolótaí eitleán is captaein long loingseoireacht chruinn a dhéanamh, go háirithe nuair a bhíonn an aimsir go dona. Nuair a bhíonn dhá rabhchán nó níos mó ann, is féidir le hionstraim treo-aimsitheora ar bord ionad an tsoithigh a dhéanamh amach go cruinn leanúnach. Á dhíláithriú ag an gcóras suite domhanda (GPS) anois.

## Tagairtí

Catagóir:Loingseoireacht
Rada-imdhíonmheasúnú

Bealach chun méid is éifeacht antasubstaintí a mheas i sreabhán sa cholainn. Déantar ábhar a lipéadú le raidiseatóp, agus instealltar méid ar leith de sa sreabhán atá le tástáil (mar shampla, sa bhfuil), áit a meascann sé is a ngreamaíonn na hantasubstaintí leis. Tomhaistear radaighníomhaíocht sampla bhig den sreabhán ansin, agus uaidh sin is féidir méid iomlán na hantashubstainte a ríomh.

## Tagairtí
Radaiméadracht

Is éard is **radaiméadracht** ann ná tomhas fuinnimh leictreamaighnéadaigh radaithe, radaíocht infridhearg go háirithe. Is í an chumhacht radanta (Φ, in aonaid W) an chumhacht iomlán a astaíonn an fhoinse. Is í an déine radanta an chumhacht radanta in aghaidh aonad na huillinne soladaí (I, i W sr-1), agus is áisiúil an t-airí seo i gcás foinsí nach radaíonn go haonfhoirmeach i ngach treo. Is é an radantas an déine radanta in aonad fairsinge (L, i W sr-1 m-2). Is é an t-ionradas an chumhacht iomlán in aghaidh an aonad fairsinge (E, i W m-2). Tomhaistear na paraiméadair radaiméadracha le radaiméadair.

## Tagairtí
Radaíocht chúlra mhicreathonnach

mion|Tháinig Penzias is Wilson ar an radaíocht chúlrach mhicreathonnach sa saotharlann seo
Tháinig Arno Penzias agus Robert Wilson ar an **radaíocht chúlra mhicreathonnach** de thaisme ar an 20 Aibreán 1965, agus iad ag obair ar aeróga teileachumarsáide, ag iarraidh siosarnach fothraim a aimsiú.

## Eolaíocht
Is fianaise bhreise den ollphléasc í an radaíocht chúlra mhicreathonnach chosmach (RCMC nó CMBR i mBéarla). Is í an ollphléasc an t-aon samhail a mhíníonn RCMC faoi láthair.

Thomhais an tsatailít COBE an radaíocht seo níos iomláine, agus thaispeáin gur radaíocht dúchoirp í le teocht 2.73 K, gurbh iarmhar iontaisithe na hollphléisce í, agus go raibh mionathruithe sa teocht mar thoradh ar dhifríochtaí i ndlús na luath-chruinne a chuir tús, ar a seal, leis na réaltraí.

Má thaispeánann brathadóirí satailíte gurb ionann an fuinneamh sa radaíocht sin agus an boilsciú i mionsamhail Stephen Hawking, b’fhéidir go dtabharfadh sin bun lena theoiric. Ach admhaítear go bhfuil na tonnta úd ina gcuid de theoiricí eile freisin agus go bhfuil obair le déanamh fós orthu. Déarfadh Hawking féin go bhfuil gá le tuiscint níos cruinne ar an imtharraingt chandamach. 

## Stair
Ó aimsir Hubble sna 1920idí, bhí a fhios go raibh na réaltraí ag cúlú uainn is ó chéile. Mar sin, ó iarmhairt Doppler, bheadh tonnfhaid na radaíochta a d'astaigh siad is iad níos óige laghdaithe, b'fhéidir síos don raon micreathonnach.

Micreathonnta sa raon aistrithe seo a bhraith Penzias is Wilson. Chruthaigh siad sa bhliain 1965  gur fíorchomhartha a bhí á ghlacadh acu, ag teacht ar domhan ón spás amuigh. 
Bronnadh an Duais Nobel ar Arno Penzias agus Robert Wilson i 1978. 

## Féach freisin

* Radaíocht Hawking 

## Tagairtí
 

Catagóir:Réalteolaíocht
Catagóir:An Chruinne
Radaíocht chúlrach nádúrtha

An dáileog radaíochta ianaithe a fhaightear an t-am ar fad ó ábhair radaighníomhacha taobh istigh den cholainn, sa bhia, an t-aer, is struchtúir sa chomhshaol. Tagann cuid di ina gathanna cosmacha ón spás freisin. Dosheachanta den chuid is mó.

## Tagairtí
Radaíocht dúchoirp

An radaíocht leictreamaighnéadach a astaíonn dúchorp, bíonn dáileadh minicíochta (is tonnfhad) inti a bhraitheann ar theocht an dúchoirp amháin. Más é 500 K teocht an dromchla, níl ach radaíocht infridhearg idir na tonnfhaid 1,500 nm is 100,000 nm i gceist, agus í dofheicthe. Ag teocht 1,000 K, astaíonn dromchla an dúchoirp beagáinín dá radaíocht ag na tonnfhaid dhearga sa raon infheicthe, agus bíonn breo dearg ar an rud. Ag teocht níos airde fós, tarlaíonn radaíocht ar feadh an raoin infheicthe, agus deirtear go bhfuil an rud bánbhruithneach. Go bunúsach, éiríonn an astaíocht radaíochta seo ó ghluaiseachtaí na leictreon i ndromchla te. Nuair a théitear an t-ábhar ardaítear fuinneamh gach leictreoin go dtí leibhéal ceadaithe os cionn an bhunleibhéil. Nuair a chailleann leictreon an chéim is lú fuinnimh, astaítear an fuinneamh seo i bhfoirm candaim radaíochta a dtugtar *fótóin* orthu. Thaispeáin Josef Stefan i 1879 is Ludwig Boltzmann i 1889 gur féidir an fuinneamh iomlán astaithe ag dromchla te, E, a scríobh mar fheidhm na dearbhtheochta T: E = σ T4, agus is é σ tairiseach Stefan-Boltzmann. Ag éirí as a staidéar ar radaíocht dúchoirp, thairg Max Planck i 1900 gur cainníocht chandamach í an solas. Tá an piriméadar optúil bunaithe ar an radaíocht dúchoirp. Is í an fhoinse solais is tábhachtaí dúinne ar Domhan ná an Ghrian, arb é 5750 K meánteocht a dromchla. Bíonn a lán tonnfhad i radaíocht dúchoirp na Gréine, idir radaíocht infridhearg dhofheicthe, sholas infheicthe, agus radaíocht ultraivialait dhofheicthe. 

## Tagairtí

Catagóir:Radaíocht leictreamaighnéadach
Tonnta imtharraingteacha

mion
Réamhinsítear ó theoiric na coibhneasachta ginearálta, má tharlaíonn athruithe i mais ollmhór (mar shampla, má shleabhcann réalta ina dúpholl) go dtáirgfidh sé sin mionluascthaí sa spás-am a fhorleathfaidh amach go gathach ón bhfoinse ar luas forleata an tsolais. Déanfaidh na tonnta seo díchumthaí in aon réad ollmhór a dtéann siad tríd. 

I 1974 d'fhionn Russell Hulse (1950-) agus Joseph Taylor (1941-) pulsár a bhí ag timpeallú compánach-réalta dofheicthe, ach an tréimhse fithisithe ag laghdú mar a réamhinsíodh do chóras a bheadh ag cailliúint fuinnimh trí radú tonn imtharraingteach. 

Bronnadh Duais Nobel na Fisice sa bhliain  1993 orthu as. 

Níor éirigh le brathadóirí tonn imtharraingteach ar Domhan na tonnta seo a bhrath fós.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Radairéalteolaíocht

Iniúchadh na Cruinne trí astaíochtaí raidió ó na reanna neimhe a bhrath. Síneann an raon minicíochtaí ó timpeall 10 MHz suas go dtí 300 GHz, agus úsáidtear éagsúlacht aeróg chuige, miasanna aonaracha is líonraí réadlann arb ionann iad is raidióthrasnamhéadair idirilchríochacha. Is iad na foinsí raidió is suntasaí sa chosmas ná an Ghrian, Iúpatar, an gás idir-réaltach, pulsáir, iarmhair ollnóvaí, radairéaltraí, cuasáir, agus radaíocht chúlrach chosmach na Cruinne féin. 

## Féach freisin
* Atacama Large Millimeter Array

## Tagairtí
Radairéaltra

Is éard is **radairéaltra** ann ná réaltra ar foinse tonnta diana cosmacha raidió é. Níl ach ceann amháin díobh i ngach milliún réaltra. Bíonn núicléas gníomhach ann, dúpholl is dócha, a tháirgeann sreabh ollmhór leictreon is iad ag taisteal gar do luas forleata an tsolais. Nuair a theagmhaíonn siad seo le réimse maighnéadach, taistealaíonn siad ar feadh línte fórsa an réimse, ag astú radaíocht sincreatróin mar thonnta raidió. Tá cuid de na radairéaltraí an-mhór ar fad, an astaíocht raidió ag teacht ó réigiúin timpeall 300 cileaparsoic amach ó réaltra. Nuair a bhíothas ag déanamh staidéir ar ranna mar seo a thángthas ar chuasáir den chéad uair. 

## Tagairtí

Catagóir:Réaltraí
Catagóir:Réaltaí
Radaiteileascóp

Is éard is **radaiteileascóp** ann ná córas aeróg íogair a ghlacann tonnta leictreamaighnéadacha a tarchuireadh ag réaltaí, réaltraí, is reanna spéire eile i bhfad amach uainn sa Chruinne. Glacann gnáth-theileascóp an raon tanaí tonnfhad leictreamaighnéadach ar a dtugtar *[[solas]] infheicthe*, ach is amhlaidh a astaíonn reanna spéire raon i bhfad níos leithne tonnfhad, an-chuid de dofheicthe do-bhraite ag gnáth-theileascóp. Mar sin, is féidir i bhfad níos mó reanna spéire a iniúchadh le radaiteileascóip ná gnáth-theileascóip, agus is féidir tonnchomharthaí a fháil leo a astaíodh go luath tar éis na hOllphléisce.

## Tagairtí

Catagóir:Gléasanna eolaíochta
Radar

200px|mionsamhail|deas|Radar fadraoin
Córas, bunaithe ar thonnta raidió, chun ionaid réada is struchtúr a dhéanamh amach. Bíonn aeróg rothlaithe ar bhád nó ag an aerfort a tharchuireann bíog aontreoch raidió nó micreatoinne. Nuair a imbhuaileann an tonn seo aon struchtúr, frithchaitear macalla bíge ar ais go dtí an aeróg. Airítear fad amach an struchtúir ón moill ama idir tarchur na bíge is glacadh an mhacalla. Déantar an t-áireamh céanna i ngach treo gathach amach ón aeróg, agus déantar is athdhéantar íomhá chiorclach ar scáileán luascóip nó teilifíseáin de réada is struchtúir mórthimpeall ar ionad na haeróige. Feidhmíonn an córas seo sa dorchadas, sa cheo is sa bháisteach, agus is iontach cabhrach é chun eitleáin is longa a dhíriú i ngach saghas aimsire. Úsáidtear córas frithchaithimh radair bunaithe ar iarmhairt Doppler chun luasanna réada a thomhas, ina measc gluaisteáin.

## Tagairtí


Catagóir:Loingseoireacht
Catagóir:Teicneolaíocht mhicreathoinne
Radharc imrothlach

San ealaín, tugtar **radharc imrothlach** ar radharc tíre atá rómhór le feiceáil ina iomláine ag an am céanna ach ar féidir a oscailt de réir a chéile don fhéachadóir nó a léiriú mórthimpeall an tseomra, a fhéadfaidh a bheith ciorclach. Sa Háig tá radharc imrothlach de chathair Scheveningen le Hendrik Willem Mesdag (1831–1915) ar cheann de phríomhtharraingtí na cathrach do chuairteoirí. 
[lár|mion|500x500px|Radharc iomrothlach ar [Qom, san Iaráin]] 

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Radaíocht sincreatróin

X-radaíocht a astaíonn na cáithníní luchtaithe is iad á luasghéarú timpeall an tsincreatróin. Díreach cosúil le luchtanna leictreacha a astaíonn radaíocht leictreamaighnéadach is iad á luasghéarú, astaíonn na cáithníní luchtaithe atá ag taisteal i gciorcal radaíocht. Ar dtús, ba mhíbhuntáiste do luasairí an t-astú seo, mar bhí an radaíocht baolach do dhaoine sa chomharsanacht muna raibh cosaint ar an meaisín. Ach de bhrí gur féidir léis gheala chaola chomhlínithe X-radaíochta le bandaleithid éagsúla a fháil ach an luasghéarú a rialú, is fíoráisiúil an X-radaíocht seo i gcomhair taighde ar ábhar soladach is córais bhitheolaíocha trí dhíraonadh, micreascópacht is speictreascópacht X-ghathach.

## Tagairtí
Radaíocht ultraivialait

Is éard is **radaíocht ultraivialait** ann ná radaíocht leictreamaighnéadach le tonnfhaid níos lú ná na tonnfhaid infheicthe, is é sin 200-400 nm. I 1801 d'fhionn an fisiceoir Gearmánach Johann Ritter (1776-1810) an radaíocht seo. Dofheicthe do radharc na súl, agus cuireann tús le fluairiseacht in ábhair áirithe. Gintear í le trasdul leictreon in adaimh, mar a tharlaíonn i lampaí díluchtúcháin mearcair. Is fochuid de radaíocht na Gréine í. Os cionn an atmaisféir tá an raon iomlán tonnfhad ultraivialait inti, ach asúnn an t-atmaisféar na tonnfhaid ghearra, agus is iad na tonnfhaid fhada 300-400 nm sa raon ultraivialait a shroicheann dromchla an Domhain. Roinneann na húdaráis idirnáisiúnta a bhíonn i mbun cosanta i gcoinne drochiarmhairtí radaíochta an raon ultraivialait i 3 fhobhanda — UVC (200-280 nm), UVB (280-315 nm), agus UVA (315-400 nm)—bunaithe ar iarmhairtí difriúla na raon seo ar fhíocháin ainmhithe is plandaí. Is í an radaíocht ultraivialait i solas na Gréine a thugann dath na Gréine ar chraiceann. Ach is eol le fada gur carcanaigin, cúis ailse chraicinn, na tonnfhaid is giorra de go háirithe a shroicheann dromchla an Domhain. Is measa an iarmhairt seo i gcás daoine gealchraicneacha, na Ceiltigh mar shampla, ná cuid mhaith daoine eile. Méadaíonn an dóchúlacht go mbuailfidh ailse chraicinn duine geal de réir mar a mhéadaíonn an fad ama a chaitheann sí/sé amuigh nochtaithe do sholas na Gréine. Cuireann an solas ultraivialait isteach ar na géinte i gcealla an chraicinn. Cuid de na cealla athraithe seo, maireann siad agus fásann go neamhrialta mar shiad ailse. Cuid eile, deisíonn siad iad féin agus leanann ar aghaidh mar is gnách. Ach cuid eile nach féidir leo iad féin a dheisiú, faigheann siad bás, rud a fhágann spás is deis do na cealla athraithe fás níos tapa fós. Meastar gur mar seo a tharlaíonn an fás fíorthapa i gcás meileanóma urchóidigh, an ailse chraicinn is marfaí ar fad. Mar sin, is tábhachtach craiceann geal a chosaint ar rónochtadh do sholas na Gréine. Déanann an ciseal ózóin UVB is UVC a scagadh amach, rud a chosnaíonn daoine, ainmhithe is plandaí ón mbaol seo, agus dá bharr seo is cúis imní an poll sa chiseal ózóin atá ag tarlú le blianta. 

## Tagairtí

Catagóir:Radaíocht
Radharcmheastóireacht

Measúnú fheidhmiú na súl, go príomha maidir le hearráidí athraonta, agus soláthar lionsaí cuí ceartaithe, spéaclaí is lionsaí tadhaill. Déantar scrúdú ar leith ar an tsúil le hoftalmascóp chun raon leathan éalang a bhrath, ina measc neamhoird i raon an radhairc, sa lionsa, sa lionn uisciúil, is ar an reitine. Déantar measúnú ar an mbrú insúilí chun glácóma a bhrath. Déanann radharcmheastóir cáilithe cláraithe na measúnuithe seo.

## Tagairtí
Ráib (spóirt)

[mion| [Usain Bolt, sealbhóir taifead domhanda i rás ráibe 100 m agus 200 m]]
[mion| Leis an gcéad chromadh a rinne an rábálaí seo sna bloic, bhí sí in ann a matáin [Aclaíocht isiméadrach|a réamhlódáil  agus an fórsa a ghintear as seo a threorú isteach ina céad chéimeanna.]]
Is éard is **ráibeáil** ann ná rith thar achar gearr ag an luas is airde den chorp laistigh de thréimhse ama teoranta. Úsáidtear í i go leor spóirt a chuimsíonn rith, go hiondúil mar bhealach chun targaid  nó sprioc a bhaint amach go tapa**,** nó chun  céile comhraic a sheachaint nó a ghabháil. De réir fhiseolaíocht an duine, ní féidir luas reathaí a choinneáil ar feadh níos mó ná 30–35 soicind mar gheall ar ídiú stórais fosfaichréitín sna matáin, agus b'fhéidir mar gheall ar aigéadóis mheitibileach iomarcach mar thoradh ar ghlicealú anaeróbach.
## Féach freisin

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí
  

Catagóir:Reathaíocht
Raicíteas

Neamhord naíonán is páistí ag fás, de bharr uireasa vitimín D. Teipeann cailciú na gceann fáis ar na cnámha fada (mar shampla an chnámh raidiúil is an féimear) agus bíonn claonadh ag na cnámha boga chun míchumaí, is de réir cineáil, lúbadh na gcos is cromadh an droma. Tarlaíonn at is formhéadú ag cinn na n-easnacha i dtosach an chliabhraigh, a dtugtar *paidríní raicíteacha* orthu.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Catagóir:Inchríneolaíocht
Raideog

Tom duillsilteach scothdhearg atá dúchasach do na réigiúin fhionnuara mheasartha sa leathsféar thuaidh is ea an **raideog**. An fásra cumhra. Breactha le faireoga scothbhuí ola. Na bláthanna bídeach i gcaitíní cosúil le spící. De ghnáth, bíonn na fireannaigh is na baineannaigh ar phlandaí difriúla, ach is féidir le planda gnéas a mhalartú ó bhliain go bliain.

### In Éirinn
Is léir do na heolaithe gur úsáid muintir na hÉireann 'raideog' leis an ruaig a chur ar na feithidí agus iad ag obair ar an bportach fadó fadó in Éirinn. Fuair siad an t-eolas seo ó www.duchas.ie.  Tá na heolaithe sa tóir ar leacht nua ionas gur féidir leo daoine a chosaint ó phlaic na muiscíte.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Crainn
Raidhfil

Arm tine a forbraíodh ina arm praiticiúil ag deireadh an 19ú céad nuair a cuireadh eitrí bíseacha ar an taobh istigh de bhairille an ghunna. Rothlaíonn an piléar is é ag taisteal ar feadh an bhairille, agus buanaíonn sé seo eitilt an philéir is feabhsaíonn go mór a chruinneas. Ag an am céanna forbraíodh raidhflí piléarlainne (le piléir iomadúla) le boltghníomhú (chun piléar nua a chur sa chraos go tapa) ag scaoileadh cartúis púdair gan deatach, réabhlóid amach is amach i gcumas scaoilte an tslua coise. D'fhan an teicneolaíocht seo mar an gcéanna den chuid is mó go dtí lár an dara cogadh domhanda, nuair a tugadh isteach an raidhfil gásfhuinnmhithe uathoibríoch. Faoi seo tá an raidhfil ionsaithe éadrom lánuathoibríoch, a chruinneas an-mhaith is a raon scaoilte an-fhada. Saothraíodh coincheap na n-eitrí i gcró an ghunna chun an rud céanna a dhéanamh i ngunnaí móra agus iad a dhéanamh níos cruinne ná riamh.

## Tagairtí

Catagóir:Gunnaí
Raidian

Is é atá i gceist le **raidian** ná aonad de chuid an SI a úsáidtear chun uillinn i bplána a thomhas, leis an tsiombail rad. Is ionann raidian is an uillinn a iompraíonn stua ag lár ciorcail arb ionann fad an stua ar feadh na himlíne is ga an chiorcail. Mar sin, π rad = 180°.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Raidió sondála

Pacáiste ionstraimí a chuirtear suas le balún aimsire chun brú, teocht is taise a thomhas de réir mar a éiríonn an balún chuig airde timpeall 20 km. Úsáidtear na luachanna tomhaiste brú chun an airde a dhéanamh amach. Tarchuirtear na tomhais ar ais do stáisiúin glactha ar talamh le comharthaí raidió, agus faightear na hionstraimí ar ais tar éis tuirlingt don bhalún le paraisiút. Tá raidió sondála beagáinín níos casta ann chun breis tomhas a dhéanamh, luas na gaoithe is a treo, go príomha. Sa chás seo iompraíonn an balún targaide radair ionas gur féidir a chúrsa a mhapáil.

## Tagairtí
Raidis

Planda bliantúil nó débhliantúil le fréamh tiúbrach, duilleoga liopacha neamhrialta, agus bláthanna i bhfoirm croise, bán go dtí scothchorcra is ea an **raidis**. Níl eolas ar a bhunús, ach in úsáid mar ghlasra ó aimsir na nÉigipteach ársa. Maidir le raidisí samhraidh, bíonn siad beag ach fásann go tapa. Bíonn na raidisí geimhridh mór, suas le 250 g, ach fásann go mall. Tá an raidis fhiáin gaolmhar léi, fréamhacha caola is bláthanna a bhíonn go minic buí aici.

## Tagairtí

Catagóir:Glasraí fréimhe
Raifia

Snáithín a fhaightear ó dhuilleoga móra na raifiapailme i Madagascar. Dath crón air, ach é indathaithe freisin. Úsáidtear é chun ciseáin, hataí is mataí a fhí, agus plandaí a cheangal sa ghairdín.

## Tagairtí
Raithneach chraobhach

Dhá chlann raithní ina ndéanann an riosóm adhmadach gas atá cosúil le stoc crainn, a fhásann 25 m ar airde. Bíonn an gas seo clúdaithe le coilm de bhunanna seanfhronn, agus déanann na froinn reatha fleasc ar barr. Dúchasach do na trópaicí is fothrópaicí, agus sainiúil i réigiúin ar leith. Mar chrann caol, beagán cosúil le crann pailme, is coitianta í mar mhaisiúchán.

## Tagairtí
Raithneach mhór

Raithneach ilbhliantúil le riosóim a dhreapann i bhfad. Na froinn aonarach, suas le 2-4 m ar airde, trídhuilleach, le sórais go leanúnach timpeall imeall na dteascáin duilleoige. An-choiteann ar ithreacha aigéadacha, i gcoillte, is ar fhraochach go príomha, agus is féidir leis an speiceas seo fairsingí móra a chlúdach mar gheall ar a riosóim. Nimhiúil, agus ní iníorann caoirigh nó coiníní ar thalamh a bhfuil an raithneach seo uirthi. Ní dhéanann tine damáiste trom di mar go bhfanann na riosóim atá domhain sa talamh slán gan damáiste. Is féidir go mbeidh sí ina hionróir ionsaitheach ar fhéarach. 

I mbéarlagair na Gaeilge, tugtar "raithneach" ar an gcannabas freisin.

## Tagairtí
Raithneach nead éin

Speiceas fionncha ar eipifít é, dúchasach do na foraoisí trópaiceacha sa Seandomhan. Cruthaíonn na froinn ghealghlasa neamhroinnte cnota, cosúil le nead a bhailíonn úmas. Fásann na fréamhacha isteach san úmas chun cothaithigh is uisce a fháil. 

## Tagairtí
Raithneach ríúil

Raithneach ilbhliantúil le riosóim thiubha a dhéanann tortáin mhóra is ea **raithneach ríúil**. Dúchasach d'áiteanna fliucha seascannacha ar fud na réigiún measartha. Fásann na froinn suas le 3 m ar airde agus bíonn siad dédhuilleach. Iompraíonn na froinn thorthúla, le duilleoigíní beaga uachtaracha, cuid mhaith spóragán donn.

## Tagairtí
Raithneach shreabhnach

Is éard atá i gceist le **raithneach shreabhnach** ná raithneach bheag de roinnt géineas le riosóim dreaptha a fhaightear go hiondúil mar eipifít. Na froinn aonduilleach nó dédhuilleach, cill amháin i dtiús is tréshoilseach, ach amháin mar a bhfuil féitheacha. So-ghonta do thriomú, agus ní fhaightear í ach in áiteanna fliucha taobh amuigh de na trópaicí.

## Tagairtí
Raithneach uisce

Raithneach uisciúil a shnámhann go saor is ea **raithneach uisce**. Dúchasach do réigiúin thrópaiceacha is fhothrópaiceacha, ach nádúraíodh go forleathan í i réigiúin níos fuaire ar fud na hEorpa, bíodh is go bhfulaingíonn sí cuid mhaith dochair sa gheimhreadh. An gas cúpla ceintiméadar ar fhad, géagach le froinn fhorluite, cosúil le crotail, clúdaithe le ribí neamhinfhliuchta, scothdhearg sa bhfómhar. Go minic cumhdaíonn sí dromchla an uisce i locha, locháin is díoga. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Ramaipiotacas

Ápa iontaisithe atá ar eolas ón tréimhse Mhéicéineach in oirthear na hEorpa, an Áise agus oirthear na hAfraice 24.6-5.1 milliún bliain ó shin. Mhair sé ar an talamh agus shiúladh ar 4 chos. Na gialla folláin, na gruafhiacla mór, le cruan ramhar is na géaráin íseal cosúil le homainidí luatha. Is dócha go n-itheadh sé bianna garbha a bailíodh i gcoillearnach is an sabhána. 

## Tagairtí
Chandrasekhara Venkata Raman

Fisiceoir a rugadh i dTiruchirappalli na hIndia ab ea an **Ridire Chandrasekhara Venkata Raman** (7 Samhain 1888 – 21 Samhain 1970). In Tiruchirappalli, i stát Tamil Nadhu, san India, a rugadh é. Ar son a chuid taighde ar fhorleathadh, scaipeadh is athrú tonnfhad solais mhonachrómataigh in ábhair thrédhearcacha, a ainmníodh as, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1930. Fuair sé bás in Bangalore, i Mysore, san India. Ba uncail le Subramanayan Chandrasekhar ar thaobh a athar é.

## Féach freisin
* Scaipeadh Raman

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1888
Catagóir:Básanna i 1970
Catagóir:Fisiceoirí Indiacha
Scaipeadh Raman

Scaipeadh solais mhonachrómataigh is é ag taisteal trí ábhar trédhearcach. Bíonn na tonnfhaid scaipthe (na línte sa speictream scaipthe) ar dhá thaobh — níos lú, is níos mó ná an mheántonnfhad sa bhunsolas ionsaitheach — agus braitheann na tonnfhaid scaipthe ar chomhdhéanamh an ábhair. Chuir Raman síos ar an iarmhairt seo i 1928. Tá speictreascópacht Raman tábhachtach i staidéar ar struchtúr móilíní. 

## Féach freisin
* Chandrasekhara Venkata Raman

## Tagairtí

Catagóir:Scaipeadh
Bernardino Ramazzini

Dochtúir Iodálach ab ea **Bernardino Ramazzini** (3 Samhain 1633 - 5 Samhain 1717). Ina leabhar ** (I dTaobh Galair Cheardaithe, 1700) chuir sé síos don chéad uair ar bhealach iomlánaithe ar ghalair cheirde. Chuir sé i gcoinne úsáid scaoilte rúsc sioncóna (cuinín), agus choinnigh sin chun othair le maláire a chóireáil.

mion|423x423px|''De Morbis Artificum Diatriba'': Leathanach tosaigh de leagan deifnídeach na bliana 1753
mion|423x423px|Bernardino Ramazzini. De Morbis Artificum Diatriba - Diseases of Workers. The Latin text of 1713 revised with translation and notes by Wilmer Cave Wright. Chicago: The University of Chicago Press, 1940 - New York: The Classics of Medicine Library, Division of Gryphon Editions, 1983 (From the presentation given at the Ramazzini Days, Carpi, 2000)

## Tagairtí

Catagóir:Lianna Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1633
Catagóir:Básanna i 1717
Rámhaille

Athrú géar inchúlaithe aire is comhfheasa, go minic le cuimhne lagaithe is an duine curtha ó threo, de bharr cúiseanna orgánacha de ghnáth. Is féidir go dtarlóidh mearaí is/nó siabhrán do dhuine, agus mishuaimhneas is lasántacht. Bhíodh an téarma in úsáid mar théarma ginearálta ar ghealtacht.

## Tagairtí
Ramhdhraighean

Tom nó crann beag duillsilteach spíonach spréite, a fhásann 4-10 m ar airde, dúchasach don Eoraip is réigiún na Meánmhara. Na duilleoga ubhchruthach fiaclach i bpéirí urchomhaireacha, na bláthanna bídeach glas i gceathaireanna, na caora 5-10 mm ar leithead, dubh, beagán nimhiúil is purgóideach.

## Tagairtí
Ramhdhraighean mara

Tom duillsilteach spíonach a chuireann meatháin is ea an **ramhdhraighean mara** nó **draighean mara**. Fásann sé 3 m ar airde. Dúchasach do chóstaí na hEorpa is na hÁise den chuid is mó. Na duilleoga suas le 8 cm ar fhad, caol clúdaithe le mionlanna airgeadacha. Na bláthanna bídeach glas, ag teacht amach roimh na duilleoga. Na fireannaigh is na baineannaigh ar phlandaí scoite. Na caora geal flannbhuí. Uaireanta plandaítear é chun dumhcha a dhaingniú. 

## Tagairtí
Santiago Ramón y Cajal

Lia is histeolaí a rugadh i bPetilla de Aragón na Spáinne ab ea **Santiago Ramón y Cajal** (1 Bealtaine 1852 – 17 Deireadh Fómhair 1934). Rinne sé taighde bunúsach ar mhicreastruchtúr an néarchórais, agus tarchur néar-ríog san inchinn. I measc a bhfoilseachán bhí *Estudios sobre la Degeneración y Regeneración del Sistema Nervioso* (Staidéir ar Mheath is Athghiniúint an Néarchórais, 1913-1914). Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Camillo Golgi i 1906 as an saothar ceannródaíoch seo. D'éag sé i Maidrid.

## Tagairtí

Catagóir:Lianna Spáinneacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1852
Catagóir:Básanna i 1934
Ranger

An chéad sraith misean spásárthach don Ghealach, a thóg is a bhainistigh Saotharlann Scairdtiomána NASA, chun staidéar a dhéanamh ar airíonna dhromchla na Gealaí mar ullmhúchán do thuirlingtí daoine ar an nGealach faoi chlár Apollo níos déanaí. Lainseáladh na spásárthaigh ar fheithiclí Atlas agus tharchuir íomhánna an dromchla ar ais don Domhan, le taifeach a bhí ag feabhsú de réir a chéile nuair a bhí sé ag tuirlingt. Bhain Ranger 7 dromchla na Gealaí amach i 1964 i réigiún Mhuir na Scamall. D'éirigh leis an gcéad dá cheann eile tuirlingt freisin, agus ba réamhtheachtairí teicniúla iad ar shraith spásárthach Mariner a tháinig ina dhiaidh sin. 

## Naisc sheachtracha

## Féach freisin

## Tagairtí
Raonaimsitheoir

Feiste optúil chun fad amach réada a thomhas, tríd an uillinn inréimnithe a thomhas idir dhá amharclíne ó dhá phointe a bhfuil an fad eatarthu ar eolas. Uaireanta bíonn a leithéid i láthair i gceamara chun cabhrú le fócasú an lionsa, agus is féidir é a bheith cúpláilte le gluaiseacht lionsa an cheamara.

## Tagairtí
Iolar hairpí

Is é **an t-iolar hairpí** an t-iolar is mó ar Domhan, 90 cm ar airde (*Harpia harpyja*). Tugtar **an rapiolar** air freisin. Áitríonn sé foraoisí báistí ar na machairí ó Mheiriceá Láir ó dheas go dtí an Airgintín. Tearc; dubh, bán is liath; na cosa mór. Itheann sé mamaigh a mhaireann sna crainn (moncaithe, spadáin is eile) agus roinnt éan.

## Féach freisin

* Iolar mara
* Iolair

## Tagairtí

Catagóir:Iolair
Knud Rasmussen

Taiscéalaí is eitneolaí a rugadh i Jacobshavn na Graonlainne ab ea **Knud Johan Victor Rasmussen** (7 Meitheamh 1879-21 Nollaig 1933). Ó 1902 stiúraigh sé cuid mhaith aistear sa Ghraonlainn. I 1910 bhunaigh sé bunáit trádála Inis Tuile ar Rinn Eabhrac, agus i 1921-1924 thrasnaigh ón nGraonlainn go Caolas Bheiring ar charr sleamhnáin madraí.

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe Danmhargacha
Catagóir:Eitneolaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1879
Catagóir:Básanna i 1933
Rastar

Patrún dronuilleogach línte cothrománacha scanta a úsáidtear chun íomhá a chruthú i bhfíscheamara is a atáirgeadh ar scáileán léirithe an fheadáin gha-chatóidigh ar theilifíseán.

## Tagairtí
John Ray

Nádúraí a rugadh i mBlack Notley Shasana ab ea **John Ray** (29 Samhain 1627 – 17 Eanáir 1705). Rinne sé rangú ar phlandaí agus chuir béim ar an speiceas mar bhunaonad. Ba é bunsraith na tacsanomaíochta nua-aoisí a shaothar.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1627
Catagóir:Básanna i 1705
Catagóir:Éaneolaithe Sasanacha
Catagóir:Nádúraithe Sasanacha
Man Ray

Péintéir, dealbhóir, grianghrafadóir is déantóir scannán a rugadh i Philadelphia, Pennsylvania ab ea **Man Ray** (**Emanuel Rudnitsky**, 27 Lúnasa 1890 - 18 Samhain 1976). Pearsa thábhachtach i bhforbairt an Nua-Aoiseachais, bhunaigh sé an ghluaiseacht Dhadach i Nua-Eabhrac. Sna 1930idí tháirg sé an-chuid grianghrafanna is "rayographs", mar a thug sé ar a chóiriúcháin grianghrafanna. 

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1890
Catagóir:Básanna i 1976
Scaipeadh Rayleigh

Scaipeadh solais (agus tonn eile) ag réada atá beag i gcomparáid le tonnfhad an tsolais. Méadaíonn sé leis an minicíocht i gcumhacht 4. Rinne an Tiarna Rayleigh taighde air seo agus chuir síos air den chéad uair. Scaipeadh Rayleigh sholas na Gréine ag móilíní an aeir is cúis le goirme fhollasach na spéire, mar scaiptear an solas gorm (le tonnfhaid ghearra) níos mó ná na dathanna eile i speictream na Gréine.

## Tagairtí

Catagóir:Scaipeadh
An Tiarna Rayleigh

Fisiceoir a rugadh i Maldon, Shasana ab ea **John William Strutt**, **An Tiarna Rayleigh** (12 Samhain 1842 – 30 Meitheamh 1919). Rinne sé taighde bunúsach ar fhuaim is solas agus a nádúr tonnach go háirithe. 

Tugtar *[[scaipeadh Rayleigh]]* ar scaipeadh tonn ag páirteagail an-bheaga (cuid mhaith níos lú na tonnfhad na toinne). Le William Ramsay, d'aimsigh sé argón don chéad uair i 1894. 

Chuidigh sé le socrú na n-aonad leictreach. Rinne sé staidéar ar dhlús na ngás is feidhmiú dhlí Boyle i ngáis faoi bhrú an-íseal. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain  1904.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1842
Catagóir:Básanna i 1919
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fisice
Catagóir:Fir
Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha
Catagóir:Matamaiticeoirí Sasanacha
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Rhazes

Lia is ailceimicí Peirseach a raibh cónaí air i mBagdad ab ea **Razi** (Abu Bakr Muhammad ibn Zakariya ar-Razi, c 10ú céad). Tionchar fiúntach ag a chiclipéid ar eolaíocht míochaine sa Mheánaois.**Mar aitheantas ar iarrachtaí móra Razi i gcógaisíocht san Iaráin, ainmníodh an lá (27 Lúnasa) mar lá chun Razi, an poitigéir mór ón Iaráin, agus Lá na gCógaiseoirí a chomóradh.**

## Tagairtí
Ré

An dara fo-roinnt is mó a úsáidtear san amscála geolaíoch. Déantar gach ré a fhoroinnt ina tréimhsí.

## Tagairtí
An Réadlann Eorpach sa Leathsféar Theas

Gníomhaireacht chomhoibrithe ina bhfuil 8 dtír Eorpach, a bunaíodh i 1962 chun réadlann Eorpach a oibriú sa leathsféar theas. Go hard sna hAindéis, sa tSile, a tógadh na teileascóip. Tá teileascóp optúil 3.6 m ar trastomhas (cró) ar La Silla (2,430 m in airde) ag ESO, eagar 4 theileascóp (cró 8.2 m acu) i bhfoirm VLT (teileascóp an-mhór, le cró feidhmeach 16 m) ar Cerro Paranal (2,635 m in airde), agus fáil ar theileascóip eile. Tá an cheanncheathrú i nGarshing, gar do München sa Ghearmáin.

## Féach freisin
* Teileascóp Ollmhór

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil
Réadlann Gréine is Héilisféir

Scéim comhoibrithe idir ESA is NASA le staidéar a dhéanamh ar an nGrian óna chroíleacán domhain amach go dtí a coróin sheachtrach, an ghrianghaoth san áireamh. Lainseáladh an tsatailít SOHO, agus na turgnaimh is na hionstraimí cuí ar bord, ar fheithicil Atlas i 1995 agus suíodh í i bhfithis fháinneach os cionn pointe Lagrange L1 timpeall 1,500,000 km ón Domhan i dtreo na Gréine. Tá monatóiriú ar siúl go leanúnach ó shin agus na sonraí á dtarchur ar ais do na taighdeoirí ar Domhan.

## Tagairtí

Catagóir:Réadlanna
Réadlann Náisiúnta Radairéalteolaíochta

Is í an **Réadlann Náisiúnta Radairéalteolaíochta** an phríomhréadlann radairéalteolaíochta sna Stáit Aontaithe, le teileascóip chumasacha i nGreen Bank, West Virginia, in Kitt Peak, Arizona, is i Socorro, Nua-Mheicsiceo (mar a bhfuil an tEagar Ollmhór), agus a príomhoifig i Charlottesville, Virginia. Bunaíodh i 1956 í, agus tógadh an chéad teileascóp i 1959. I measc na n-ionstraimí ag Green Bank tá mias 100 m × 110 m a críochnaíodh i 1999, an radaiteileascóp iomlán instiúrtha is mó ar Domhan.

## Tagairtí

Catagóir:Réadlanna
Réadlann Ríoga

I nDún Éideann atá an réadlann seo a bunaíodh sa bhliain 1818. Ról ceannródaíoch aici i modhanna nua oibre sa réalteolaíocht. Cúram uirthi ionstraimí a fhorbairt do réalteolaithe na Breataine.

## Tagairtí

Catagóir:Réadlanna
Réadlann Ríoga Greenwich

Réadlann a bhunaigh Rí Séarlás II Shasana, a thóg an t-ailtire Christopher Wren i 1675 chun feabhas a chur ar loingseoireacht is coimeád ama. Lárnach in ullmhú féilirí is an *Nautical Almanac* (Almanag Mara), agus an-tábhachtach i gcoimeád an ama go dtí lár an 20ú céad. Freagrach as tástáil chronaiméadar mara John Harrison i 1736, 1749 is 1763, a réitigh fadhb thomhas an domhanleithid ar muir faoi dheireadh. Ag comhdháil in Washington i 1884 glacadh leis an ais tríd an teileascóp inti mar phríomhfhadlíne. Ba é seo an socrú a roinn an Domhan ina leathsféir thiar is thoir agus a chuir tús le leagan amach na n-amchriosanna idirnáisiúnta. Bogadh na gníomhaíochtaí eolaíocha go Herstmonceaux i 1948, agus rinneadh músaem is pláinéadlann as an tseanréadlann. Bogadh an phríomhoifig go Cambridge i 1990. Dúnadh í faoi dheireadh i 1998, agus bogadh oifig an Nautical Almanac chuig Saotharlann Rutherford Appleton in Oxfordshire.

## Tagairtí

Catagóir:Royal Borough of Greenwich
Catagóir:Músaeim na Londan
Catagóir:Músaeim
Réa-eolaíocht

Staidéar ar mhíchumadh is sreabhadh ábhar is iad faoi fhórsa. Cuimsíonn sí slaodacht gás is leachtanna, straidhn is fiaradh i solaid de bharr struis, agus míchumadh plaisteach i miotail.

## Tagairtí
Réaladh

Is éard is **réaladh** ann ná próiseas grianghrafadóireachta ina ndéantar íomhá fholaithe (a cruthaíodh trí eibleacht sholasíogair a nochtadh do sholas an radhairc) infheicthe. De ghnáth déantar é trí chomhdhúile airgid nochtaithe a dhí-ocsaídiú san eibleacht go dtí airgead miotalach dubh. I ngrianghrafadóireacht dhaite, bíonn cúplóirí ann chun íomhá ruaime daite a chruthú ag an am céanna.

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Líonra réaltach

Sa ríomheolaíocht, toipeolaíocht líonra ríomhairí ina bhfuil ríomhaire amháin mar nód lárnach agus na ríomhairí eile ceangailte leis an ríomhaire láir amháin. Aon chumarsáid idir aon dá ríomhaire, tríd an ríomhaire láir a dhéantar í. 

## Tagairtí
Réalta an bháis

Tuairimíonn na cosmeolaithe go bhfuil compánach-réalta don Ghrian ann, ar a dtugtar *Neimisis*, i bhfithis amuigh áit éigin idir Plútón is Alpha Centauri. Níor tugadh faoi deara riamh é, ach tuairimítear go dtógann sé 30 milliún bliain uirthi a fithis a iomlánú. Ach de réir na tuairimíochta, nuair a thagann Neimisis gar don Ghrianchóras téann sé trí scamall Oort atá lán de chóiméid, agus doirteann na milliúin dreigí is dreigítí ar an Domhan chun imbhualadh leis na cóiméid sin, rud a bhíonn tubaisteach don bheatha ar Domhan. Ceapann cuid de na cosmeolaithe gur mar seo a díothaíodh ainmhithe sa tréimhse Charbónmhar nó sa tréimhse Chailceach. Níl an tuairimíocht seo rófhantaiseach, mar is eol gur déréaltaí mórchuid na réaltaí i mBealach na Bó Finne.

## Tagairtí
Réalta athraitheach

Aon réalta nach mbíonn a lonrachas tairiseach. Is féidir leis an athrú a bheith rialta nó mírialta. Bíonn cúiseanna éagsúla leis an bhfeiniméan seo. I ndéréalta uraithe, uraíonn an dís réaltaí a chéile go tréimhsiúil de réir mar a fheictear iad ó ionad faire an Domhain, agus laghdaíonn lonrachas na réalta uraithe. Tá réaltaí eile a bhíogann agus tarlaíonn athruithe tréimhsiúla sa lonrachas de bharr athruithe i méid is teocht dhromchlach na réalta. Is iad na saghsanna is suntasaí ná athraithigh Ceifide, réaltaí R. R. Lyrae, agus athraithigh fhadtréimhseacha Mira. 

## Tagairtí
Réalta bhíogach

Is éard is **réalta bhíogach** ann ná réalta athraitheach a bhforbraíonn is a gcrapann na cisil sheachtracha go rialta. Is tábhachtach athraithigh Ceifide go háirithe, mar go dtugann tréimhse a mbíogtha tomhas ar an dearbhlonrachas, agus mar sin, ligeann siad dúinn a bhfíorfhaid uainn a thomhas trí chomparáid a dhéanamh idir a ngile dhealraitheach is a ndearbhghile. 

## Tagairtí
Feagorgán

mion|clé|300px
Is éard is **feagorgán** ann ná gléas ceoil, orgán giolcaí beag so-iompartha a bhíodh in úsáid sa 16ú-17ú céad. Choinnigh dhá bholg bheaga taobh thiar den mhéarchlár an brú aeir. 

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Réalachas

[mion|[Gustave Courbet - Bonjour Monsieur Courbet, 1854]]
I léirmheastóireacht ealaíne, úsáidtear an téarma **Réalachas** (le R mór) chun tagairt do rogha réamhbheartaithe d'ábhar péinteáilte gránna nó neamhidéalaithe, uaireanta chun dearcadh nó argóint shóisialta nó pholaitiúil a chur os comhair an phobail. Sa chiall seo léirigh *Les Casseurs de Pierres* (Na Bristeoirí Cloch, 1849) le Courbet anró na mbochtán is ísle sa bhFrainc. 

Le r beag, ciallaíonn an téarma go ginearálta, ach go doiléir, rud éigin cosúil le malairt na teibíochta. Bhíodh tuiscint ar an téarma mar thacaíocht le cosúlacht na fírinne san ealaín is an Nádúrachas i lár an 19ú céad sa bhFrainc. Faoi seo ní róshoiléir cad is réalachas ann ach nach osréalachas ná réalachas draíochta é.

## Féach freisin

* Osréalachas

## Tagairtí

Catagóir:Réalachas (na healaíona)
Réalta thimpholach

Is éard is **réalta thimpholach** ann ná réalta nach dtéann ina luí nuair a bhreathnaítear í ó ionad ar leith. San Eoraip agus Meiriceá Thuaidh bíonn na réaltaí sa Bhéar Mór is sa Bhéar Beag le feiceáil i rith na bliana. Sa leathsféar theas bíonn Cros an Deiscirt le feiceáil an t-am ar fad.

## Tagairtí
Réaltacht fhíorúil

mion|Duine ag baint úsáid as teicneolaíocht réaltacht fhíorúil
Córais atá bunaithe ar ríomhairí ina gcruthaítear don úsáideoir samhlú tríthoiseach de réaltacht éigin agus, trí fheidhm a bhaint as uirlisí a bhraitheann gluaisne shúile, lámha is cholainn an úsáideora, a ligeann don úsáideoir idirghníomhú leis an réaltacht fhíorúil sin. De réir mar a ghluaiseann súile an úsáideora, mar shampla, athraíonn an samhlú a fheiceann sé. Mar sin, feiceann an t-úsáideoir samhlú tríthoiseach atá ag gluaiseacht an t-am ar fad, de réir mar a ghluaiseann sé féin a shúile nó a lámha. 

Tá sé i gceist córais mar seo a shaothrú is a úsáid chun róbait a threorú i bhfad amach ón úsáideoir, chun obair a dhéanamh in áit dho-shroichte nó bhaolach. Úsáidtear iad go han-mhinic anois le daoine a thraenáil chun obair chasta chostasach a dhéanamh, mar obráidí, tiomáint eitleáin, stiúradh monarchana, dearadh gluaisteán is eile. Úsáidtear i gcluichí ríomhaire í freisin. 

Tá margadh AR / VR margaidh billiún dollar cheana féin agus táthar ag súil go leanfaidh sé ag fás go maith thar margadh $ 120 billiún laistigh de chúpla bliain.

## Tagairtí
Réaltbhitheolaíocht

Staidéar ildisciplíneach ar bhunús, dáileadh is todhchaí na beatha sa Chruinne. Pléann sí ceisteanna cosúil le conas a thosaíonn is a fhorbraíonn an bheatha, an bhfuil beatha áit éigin eile taobh amuigh den Domhan, agus cad atá in ann don bheatha ar Domhan is thall. Is cuid d'aidhmeanna NASA í. 

Mar is eol do chách, níor thángthas ar bheatha ar bith ar aon phláinéad eile go fóill, agus mar sin níl sa réaltbhitheolaíocht i láthair na huaire ach teoiriceoireacht.

De réir thuiscint an lae inniu ní féidir teacht ar neacha beo cliste ar aon phláinéad sa Ghrianchóras s’againn. Scéal eile é go bhfuil sé incheaptha gur fhorbair miocrorgánaigh, cinn a bheadh cosúil le Véineas.

Níltear cinnte, cé chomh cosúil a bheadh bitheolaíocht na neachanna eachtardhomhanda lenár mbitheolaíocht féin. Tá an bheatha ar an Domhan bunaithe ar an gcarbón mar phríomhdhúil, toisc nach bhfuil aon dúil cheimiceach eile in ann slabhraí fada d’adaimh den chineál chéanna a dhéanamh. Tá an smaoineamh ann gur féidir bithcheimic mhalartach a bhunú ar shlabhraí an tsileacain is na hocsaigine (ar an Domhan s’againn bíonn a leithéidí coitianta sna clocha – sna sileacáití). Is dócha áfach go mbeadh ról nach beag ag an gcarbón sa bhithcheimic shileacanbhunaithe freisin, chomh coitianta is a bhíos sé san ollchruinne.

Ceist chonspóideach eile é, an bhféadfadh leacht éigin eile gnó an uisce a dhéanamh don bheatha eachtardhomhanda: an amóinia, b’fhéidir. Bun scothláidir í an amóinia, agus í ina gás le teocht an tseomra, ach is féidir pláinéad fuar a shamhlú agus cónaí ar neachanna amóiniabhunaithe ansin. Ní fhéadfadh an cineál sin beatha úsáid a bhaint as an ocsaigin mar a dhéantar ar an Domhan, toisc gur dual don ghlanamóinia dul trí thine agus í ag teacht i dteagmháil leis an ocsaigin.

Cheap Carl Sagan, an réalteolaí clúiteach, na focail úd ”seoibhineachas carbóin” agus ”seoibhineachas uisce” agus é ag cur síos ar an tuiscint a bhí aige féin ar na cúrsaí seo: is éard a bhí sé a mhaíomh ná gur shíl sé nach bhféadfadh an bheatha eachtardhomhanda a bheith bunaithe ar aon bpríomhdhúil eile seachas an carbón (”seoibhineachas carbóin”), agus nach bhféadfadh sí déanamh in uireasa an uisce mar phríomhthuaslagóir (”seoibhineachas uisce”). Ní mór cuimhne a choinneáil air áfach gur féidir don bhithcheimic uiscebhunaithe charbónbhunaithe féin a bheith an-difriúil le ceimic na beatha domhanda.

## Tagairtí
Réalteolaíocht dhomhanda

Ó 1970 nó mar sin tá an réalteolaíocht a bhí bunaithe ar theileascóip optúla ar dhromchla an Domhain imithe i léig. Bhí an t-atmaisféar—gnéithe éagsúla na haimsire, suaiteacht is truailleáin san aer, soilse cathrach is eile — ag cur isteach a bheag nó a mhór ar éifeacht na dteileascóp seo, ag cur le hiomrall na n-íomhánna a fuarthas is ag táireadh a ngéire. Ag an am céanna bhí spásteileascóip ag teacht chun cinn, ag seachaint na bhfadhbanna seo is ag tabhairt íomhánna den scoth. Rinne spásteileascóp Hubble obair iontach chun íomhánna géara de na pláinéid is an spéir i gcoitinne a chur ar fáil, agus rinne sé seo athruithe bunúsacha ar an réalteolaíocht. Mar sin féin, tá dhá fhorbairt á gcur i bhfeidhm ar na seanteileascóip chun a dtorthaí a dhéanamh inchurtha le híomhánna spásteileascóp Hubble, fiú. Tá tógáil na scáthán ollmhór is gá sna gnáth-teileascóip i bhfad níos saoire anois ná sna 1980idí, fiú. In ionad scannáin grianghrafadóireachta chun na híomhánna a ghlacadh tríd an bpróiseas mall a bhíodh in úsáid, baintear feidhm as córais leictreonacha, ceamaraí luchtchúpláilte is ríomhairí. Is féidir na híomhánna a ghlactar a phróiseáil chun iomraill éagsúla a cheartú, agus na híomhánna deiridh a fháil go tapa. Déantar íomhánna ó scata teileascóp a mheascadh go comhuaineach ach an fad eatarthu a chur san áireamh, agus faightear íomhánna níos feabhsaithe fós. Is féidir sonraí a fhaightear ó radaiteileascóip a úsáid chun na híomhánna a phróiseáil. Mar sin, tá athnuachan faoi lánseol sa réalteolaíocht dhomhanda agus ré úr tuartha don saothar seo.

## Tagairtí
Réalteolaíocht infridhearg

Staidéar ar réada neamhaí de réir a radaíochta sa raon tonnfhad 1,000 nm - 1 mm. Cuireann ionsú tonnfhad sa raon seo ag galuisce san atmaisféar isteach ar an obair seo. Réitítear cuid de na fadhbanna seo le réadlanna arda, cosúil leis an réadlann ar shliabh Mauna Kea ag airde 4,000 m, nó teileascóp atá fuaraithe go crióigéineach ar spásárthach. Astaíonn cuid mhaith réad an chuid is mó dá radaíocht sa raon infridhearg. Tá an réalteolaíocht seo tagtha chun cinn ó thaobh tábhachta de trí fhorbairt na n-eagarbhrathadóirí íomháithe don infridhearg. 

## Tagairtí
Réalteolaíocht na Síne

[mion|Réadlann Gaocheng (nó Dengfeng), a tógadh sa tSín sa bhliain 1276 agus atá ina [Suíomh Oidhreachta Domhanda de chuid UNESCO anois.]]
D'fhás an **réalteolaíocht sa tSín** neamhspleách ar an iarthar, agus bhain sí an-chuid éachtaí amach:  

* an chéad taifead ar urú na Gealaí i 1361 RC, 4 cinn eile i 1279 RC; 
* tomhas ar an nGrian agus eolaire 12 mhí (roimh 1100 RC); 
* áirimh ailgéabracha ar na réaltaí (roimh an 5ú céad RC); 
* grinniú ar chóiméad Halley (b'fhéidir i 611 RC, ach go cinnte i 467 RC); 
* tiomsú chatalóga na réaltaí (faoin 5ú céad RC); 
* fad na bliana a ríomh mar 365¼ lá (444 RC); 
* tuairisc ar ghluaiseachtaí Iúpatair is Satairn (350 RC); 
* 1080 réalta cláraithe i 6 rang gile (1ú céad RC); 
* taifead ar ghrianspotaí (28 RC); 
* iarmhairt na Gealaí ar thaoidí aimsithe (80 AD); 
* tuiscint ar uruithe is rothlú na Gealaí (2ú céad); 
* loingseoireacht le cabhair na réaltaí (2ú céad); 
* breathnú ar eireaball cóiméid dírithe amach ón Ghrian (635); 
* breathnú ar ollnóva (1054, nár taifeadadh san Eoraip); clog réalteolaíochta, sféar bráisléadach, cruinneog neamhaí, fuinnmhithe le huisce (1080); 
* réadlann mhór (1280, 300 bliain roimh an gcéad cheann san Eoraip); taifead ar 90 ollnóva is 581 cóiméad faoi 1700. 

Is ón mbunús Síneach an córas comhordanáidí réaltaí a úsáidtear ar fud an domhain anois. 

## Féach freisin

* Bliain Nua na Síneach
* Stoidiaca Síneach

## Tagairtí
 

Catagóir:Réalteolaíocht
Catagóir:An tSín
Réalteolaíocht neoidríonó

Iarrachtaí neoidríonónna ón nGrian a bhrath chun na coinníollacha i gcroíleacán soladach na Gréine a dhéanamh amach, agus mar an gcéanna maidir le hollnóvaí. De réir na dturgnamh ó na 1960idí, tá ráta sreafa na neoidríonónna grianda níos lú ná mar a bhíodh á thuar ó theoiric na núicléisintéise. 

## Tagairtí
Réalteolaíocht radair

Sa **réalteolaíocht radair**, úsáidtear bíoga tonn raidió chun faid réada sa Ghrianchóras a thomhas is a ndromchlaí a mhapáil, ar mhodh díreach cosúil le radar. Rinneadh a leithéid go rathúil ar Véineas is cuid mhaith astaróideach, agus chun trastomhais núicléis cóiméad a dhéanamh amach.

## Tagairtí
Réalteolaíocht ultraivialait

Brath is anailís radaíochta ó fhoinsí neamhaí sa raon tonnfhad 50-320 nm. Astaíonn na réaltaí is teo an chuid is mó dá radaíocht sa bhandaleithead seo, nach bhfuil inghlactha ach ag satailítí is roicéid (de bhrí go n-ionsúnn aer an atmaisféir an radaíocht seo thar níos mó ná leath den bhandaleithead seo ar thaobh na dtonnfhad gearr). Mar shampla, tá satailít a dtugtar *an Taiscéalaí Ultraivialait Idirnáisiúnta* uirthi (comhoibriú idir ESA, an Bhreatain is NASA) i mbun staidéar speictreagrafach ar réaltraí gníomhacha, cuasáir, réaltaí, agus an meán idir-réaltach sa raon tonnfhad 120-300 nm.

## Tagairtí