open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
London Borough of Bexley

Tá buirg **London Borough of Bexley** suite i Londain Theas i Sasana. Tá sé ag críochantacht leis an London Borough of Bromley ar an taobh theas, an London Borough of Greenwich ar an taobh thiar agus an Tamais ar an taobh thuaidh. Tá an London Borough of Havering agus an London Borough of Barking and Dagenham ar an taobh eile den Tamais. San oirthear tá sé ag críochantacht le buirg Dartford in Kent.

Ní raibh mórán daoine sa cheantar roimh an 19ú céad ach sa lá atá inniu ann tá breis is 200,000 duine ina gcónaí sa bhuirg.

## Ceantair

* Albany Park
* Barnehurst, Barnes Cray, Belvedere, Bexley, Bexleyheath, Blackfen
* Crayford, Crook Log, Crossness, Cray Thuaidh
* Erith
* Falconwood, Foots Cray
* Heath Thiar
* Lamorbey, Lessness Heath, Longlands
* Northumberland Heath
* Sidcup, Slade Green
* Upton
* Welling, Wickham Thoir

## Nithe is díol spéise do thurasóirí

* Danson Park
* Ionad Siopadóireachta Broadway
* Lesnes Abbey
* Red House

Catagóir:Sasana
Catagóir:London Borough of Bexley
Catagóir:Buirgí na Londan
Buirg Londan Havering

Is Buirg é **London Borough of Havering**  in Londain Thoir, Sasana. 

## Ceantair

* Ardleigh Green
* Chase Cross, Collier Row
* Elm Park, Emerson Park
* Gidea Park
* Harold Hill, Harold Wood, Havering-atte-Bower, Hornchurch
* Ockendon Thuaidh
* Rainham, Romford
* Upminster
* Wennington

## Nithe is díol spéise do thurasóirí

* Abhainn Ingrebourne
* The Brewery
* Dagnam Park
* Hainault Forest
* St Edward the Confessor Church
* Queen's Theatre
* Romford Market, Rainham Marshes Nature Reserve
* Upminster Windmill 

Catagóir:London Borough of Havering
Catagóir:Buirgí na Londan
An Nígir (abhainn)

mion|277x277px
Is í an **Nígir** (*Niger*) an phríomhabhainn in iarthar na hAfraice. Tá an Nígir ar an tríú habhainn is faide san Afraic.

Tá an abhainn tuairim is 4,180 km (2,600 mi) ar fhad. Clúdaíonn an t-abhantrach draenála 2,117,700 km2 (817,600 sq mi). 

Tá foinse na habhann in oirdheisceart na Guine. Sníonn sí tríd na tíortha seo leanas: Mailí, an Nígir, teorainn Bheinin agus an Nigéir. Tá an deilt ar chósta Mhurascaill na Guine san Aigéan Atlantach. 
clé|mion|266x266px|cortha, sa pháirc náisiúnta W
Is í an Benue príomh-chraobhabhainn na Nígire.

## Tagairtí

Nigir, An
Muir Chaisp

Tá **Muir Chaisp** (, , , , ) suite in iarthar na hÁise. Clúdaíonn sé 371,000 km2 (143,200 mi2). Ní léir an loch ná fíormhuir atá ann. 

## Tagairtí


Catagóir:Mara
Congó

* Poblacht an Chongó, Brazzaville
* Poblacht Dhaonlathach an Chongó,  Kinshasa
* An Congó (abhainn)

Catagóir:Idirdhealáin
An Congó (abhainn)

thumb|220x220px|An Congó|clé
Is abhainn mhór i lár na hAfraice é **an Congó**. Sníonn sí trí fhoraois bháistí ollmhór an Chongó. Tá sé 4,700 km (2,920 mi) ar fhad: an abhainn is faide san Afraic ach amháin an Níl. Clúdaíonn an abhantrach draenála 3,680,000 km2: an ceann is mó ar domhan ach amháin an Amasóin. 

Is é an Congó an abhainn is doimhne ar domhan.

## Féach freisin

* Poblacht an Chongó, Brazzaville
* Poblacht Dhaonlathach an Chongó,  Kinshasa

## Tagairtí

Congo
Catagóir:Poblacht Dhaonlathach an Chongó
Catagóir:Poblacht an Chongó
Leithinis Síonáí

Is leithinis atá suite san Éigipt é **Leithinis Síonáí**.

## Bailte

* Dahab
* Nuweiba
* Rafah
* Sharm el-Sheikh
* Taba

## Tagairtí

Leithinis Síonáí
Pápa Shenouda III

Ba é ceannaire na hEaglaise Ortadocsaí Coptaí an **Pápa Shenouda III**. Bhásaigh sé ar 17 Márta, 2012.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2012
Catagóir:Daoine Éigipteacha
Catagóir:Eaglais Ortadocsach Choptach
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Fir
Haemacrómatóis cineál 1

Galar ó oidhreacht é an **Haemachrómatóis cineál 1** nó an **Galar Ceilteach** ina stórálann an cholainn an-iomarca iarainn ó aiste bia an othair. Fágann seo go mbíonn ardú paiteolaíoch de na leibhéil iarainn sa cholainn. 

Feictear an cineál ó oidhreacht is minice ina measc siúd a shíolraíonn ó shliocht Thuaisceart na hEorpa, daoine de bhunadh na gCeilteach ach go háirithe. Tá an tinneas seo an-fhairsing i measc mhuintir na hÉireann agus na gCeilteach.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Haemacrómatóis Cineál 1
Catagóir:Neamhoird meitibileacha
Inis Bigil

Oileán beag cónaithe is ea **Inis Bigil**, atá lonnaithe ar chósta Chontae Mhaigh Eo in Éirinn. Tá an t-oileán suite idir oirthuaisceart Oileán Acla agus an tír mhór, agus tá rochtain le fáil ag céibh Rinn Doran i mBaile Chruaidh, nó ag 'Bullsmouth' i nDún Éibhir ar Oileán Acla. Tá rochtain d'ingearáin ann freisin i bhfoirm héileapad. Tá an t-oileán 2.5 km × 1.5 km, agus 650 acra san achar.

Ag tús an 20ú haois, bhí breis is 200 duine ag cur fúthu anseo, iad ag iascaireacht, ag feirmeoireacht agus i mbun oibre mar oibrithe feirme in Albain i rith an tsamhraidh. Ba ghnách leis na daoine imeachtaí siamsaíochta a eagrú dóibh féin nuair a bhíodh an t-oileán gearrtha amach ón mórthír ar feadh míonna i ndiaidh a chéile ag cainéal contúirteach Bhéalan Bhulláin. 

Faoi láthair níl ach 23 duine ag maireachtáil ar an oileán, an chuid is mó acu ag obair i dtalmhaíochta, iascaireacht nó bailiúchán éisc sliogánach. I measc na n-áiseanna ar an oileán tá scoil agus oifig an phoist ann, ach tá siad araon dúnta anois. Bhí caint faoi phleananna chun carr-chábla a thógáil trasna canáil Bhéal an Tairbh ón mbliain 1996, ach tréigeadh iad mar gheall ar an chostas mór a bhí tuartha agus caitheadh an t-airgead ar athfhorbairt dhroichead Oileán Acla ina áit. Déanann na sruthanna dothuartha an t-oileán do-aimsithe i rith an gheimhridh, d'ainneoin na fírice nach dtógann an turas ach 10 bomaite i gcurach nuair atá aimsir mhaith ann.

Tá formhór na ndaoine ar an oileán ina seandaoine sa lá atá inniu ann agus ag fulaingt go mór mhór mar gheall ar imirce, rud a taispeánadh go hiontach maith sa chlár fhaisnéise 'An Táiliúr Gorm'.  

Ó na 1990idí i leith, tá féile eagraithe ag an bpobal beag seo gach mí Lúnasa. Tugtar deis do dhaoine dul amach i ngeoltaí, agus freastal ar sheisiúin amhránaíochta, cheoil agus damhsa.

Rugadh agus tógadh an file clúiteach Pádraig Daeid ar an oileán chomh maith.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Eolas breise as Gaeilge faoi Inis Bigil

Catagóir:Oileáin Ghaeltachta
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Oileáin Mhaigh Eo
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
Gleann na Ríthe

clé|250px|mion|Gleann na Ríthe
Is suíomh san Éigipt é **Gleann na Ríthe**. 

## Tagairtí

Gleann na Ríthe
Aswan

clé|250px|mion|Aswan
Is cathair san Éigipt é **Aswan** (nó tras-scríofa i nGaeilge mar an *Asbhán* nó an *Asuán*) Tá damba cáiliúil an Damba Aswan lonnaithe ann.

## Tagairtí

Aswan
Deilt na Níle

Is deilt san Éigipt í **Deilt na Nile**. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Deilt na Níle
An Sfioncs Mór

clé|250px|mion|An Sfioncs Mór
Is sfioncs aithnidiúil san Éigipt é **an Sfioncs Mór**. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Sfioncs Mór
Pirimid

deas|250px|thumb|Pirimid an Ceafra
[deas|250px|thumb|[Pirimid na Gealaí, Teotihuacán ]]
Is struchtúr ailtireachta ar bhun triantánach, ceamach nó polagónach, le taobhanna triantánacha a dtagann a dtaobhanna le chéile ag pointe buaice, is ea **pirimid**. 

San ailtireacht Éigipteach, is séadchomhartha tuamúil an phirimid ar bhun ceamach. Is iad na pirimidí is cáiliúla pirimidí an 4ú ríora ar ardchlár Giza gar do Chaireo na hÉigipte.  Tá Pirimid Mhór Chéaps (c 2589-66 RC) 146 rn ar airde, ar bhun ceamach le taobhanna 230 m, tógtha le 2.5 milliún bloc aolchloiche, gach ceann 2.5 tonna meáchain. 

San ailtireacht réamhCholómach i Meiriceá Theas, is cnoc saorga le barr cothrom í.  

## Féach freisin

* Pirimidí na hÉigipte 

## Tagairtí
 


Catagóir:Seacht nIontas an Domhain Ársa
Catagóir:Séadchomharthaí agus cuimhneacháin
Pirimidí Shacára

Is pirimid i Sacára, Éigipt é **Pirimidí Shacára**. Chuir Faró Deosar i gcrích í.

## Tagairtí

Pirimidí Shacára
Catagóir:Pirimidí
Pirimidí na hÉigipte

Is séadchomharthaí tuamúla, ar bhun ceamach, iad **Pirimidí na hÉigipte**. Tá 118 / 138 pirimid fós ina seasamh san Éigipt inniu. Tá clú agus cáil orthu ar fud an domhain.  
mion|clé
Is iad na pirimidí is cáiliúla pirimidí an 4ú ríora ar ardchlár Giza, gar do Chaireo na hÉigipte.  Tá Pirimid Mhór Chéaps (c 2589-66 RC) 146 rn ar airde, ar bhun ceamach le taobhanna 230 m, tógtha le 2.5 milliún bloc aolchloiche, gach ceann 2.5 tonna meáchain.
mion|clé

## Stair
Ritheann abhainn na Níle tríd an Éigipt agus chabhraigh sí go mór le forbairt na tíre. Ba ríthe an-chumhachtacha iad na Farónna, i gceannas san Éigipt 3000 bliain ó shin, agus rialaigh siad an Éigipt ársa. Thóg na hÉigiptigh na pirimidí do na Farónna nuair a fuair siad bás. Chuir siad na Farónna sna pirimidí mar mhumaithe (mumaí an t-ainm atá ar an gcorp caomhnaithe / seargtha).  Cheap na hÉigiptigh go raibh na pirimidí cosúil le céim ar aistear an Fharó go dtí an chéad domhan eile. 
mion|Grianghraf ó Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta
Le 100 bliain anuas, bhí na mumaithe sin i músaem i gCaireo, san Éigipt. 

Sa bhliain 2021, bhí paráid as an ngnáth ann chun na mumaithe a bhogadh go músaem nua, an 'National Museum of Egyptian Civilisation'. Thaistil ocht rí dhéag agus ceathrar banríonacha 5km ó mhúsaem amháin go músaem eile.

## Féach freisin

* Pirimid 
* Pirimid Mhór Giza 

* Seacht nIontas an Domhain Ársa

## Naisc sheachtracha
Tá níos mó eolais faoi mhumaithe ar fáil san eagrán  d’Eureka .

## Tagairtí

Pirimidí na hÉigipte
Catagóir:Pirimidí
Catagóir:Seacht nIontas an Domhain Ársa
Áirc Naoi

Bád mór i Leabhar Gheineasas agus sa Quran is ea **Áirc Naoi**. Dar leo, dúirt Dia le Naoi long a thógáil chun éalú ón Díle. Rud a rinne, agus tháinig sé féin, a mhuintir agus ainmhithe an domhain slán.

## Naisc
* Nótaí Imill
* Nótaí Imill
* Naoi agus an Áirc 

Áirc an Naoi
Catagóir:Geineasas
Iognáid Loyola

**Ignatius** (nó **Ínigo** nó **Iognáid**) **de Loyola** (1491 – 31 Iúil 1556) a bhunaigh Cumann Íosa sa bhliain 1534. Is naomh é **Iognáid ó Loyola.**  

## Saol
Saolaíodh i dTír na mBascach é, i gcaisleán Loyola sa bhliain 1491. Chuaigh sé le saighdiúireacht  agus  goineadh  go dona é ag cath Pamplona sa bhliain 1521.

Nuair a bhí sé ag teacht chuige féin, chun an t-am a mheilt léigh sé Beathaí na Naomh agus an  Bíobla. Chuaigh an léitheoireacht seo go mór i bhfeidhm air agus bhí tiontú spioradálta aige. Mar sin bheartaigh sé a shaol a chaitheamh i mbeatha rialta. 

D’fhreastail sé ar Ollscoil i bPáras sa bhliain 1528. Gach samhradh chaith sé roinnt ama ag lorg déirce i Londain chun a tháillí a íoc.

Mhóidigh siad an chuid eile dá saol a chaitheamh i mbochtaineacht agus in aontumha agus fanacht dian dílis don Phápa.  

## Na misin
[clé|mion|144x144px|[Cumann Íosa]]
Bhí páirt thábhachtach ag  na  hÍosánaigh  san  Fhrith-Reifirméisean agus, níos deireanaí, i nua-aoisiú na hEaglaise. Ba é Loyola a bhunaigh ord rialta Cumann Íosa sa bhliain 1534 (in éineacht le Proinsias Xavier agus Peter Faber agus fir eile). Mhóidigh seisean agus na fir eile an chuid eile dá saol a chaitheamh i mbochtaineacht agus in aontumha agus fanacht dian dílis don Phápa.

Sa bhliain 1540, fuair Foirmle Bhunaithe an Chumainn faomhadh Phól a Trí, a bhí ina Phápa san am.

Bhí páirt thábhachtach ag na hÍosánaigh san Fhrith-Reifirméisean agus, níos deireanaí, i nua-aoisiú na hEaglaise.
clé|mion|206x206px

## Paidir Iognáid Naofa

:A Íosa mhaith, múin dom bheith fial flaithiúil leat,
:Fónamh duit de réir mar
:atá tuillte agat
:Tabhairt uaim gan an 
:costas a áireamh
:Troid gan aird a thabhairt
:ar na gonta
:clé|mion|200x200pxSaothrú gan bheith ag iarraidh scíth a ligean
:Sclábhíocht gan luach saothair a iarraidh 
:Ach luach saothair an eolais
:Go bhfuilim ag déanamh go thola

## Féach freisin

* Cumann Íosa

## Tagairtí
:

Catagóir:Daoine a rugadh i 1491
Catagóir:Básanna i 1556
Catagóir:Daoine as Tír na mBascach
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Diagairí na Críostaíochta
Catagóir:Íosánaigh
Catagóir:Mistigh
Catagóir:Naoimh Spáinneacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Scríbhneoirí Spáinneacha
Ottmar Hitzfeld

Is traenálaí peile agus iarpheileadóir é **Ottmar Hitzfeld**, a rugadh i Lörrach na Gearmáine ar 12 Eanáir 1949. Bhí sé ina ionsaitheoir le Stuttgart agus Basel i measc foirne eile mar pheileadóir proifisiúnta. 

Is é Ottmar Hitzfeld an traenálaí Gearmánach is rathúla agus 19 trófaí buaite aige, lena n-áirítear dhá Chorn na hEorpa a bhuaigh sé le Borussia Dortmund agus le Bayern München. Tá sé ina thraenálaí ar fhoireann náisiúnta na hEilvéise faoi láthair.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Traenálaithe sacair
Cnocán na Líne

Is cuan ar chósta na hÉireann é **Cnocán na Líne.** nó **Cuan an Inbhir Mhóir** freisin ().  Tá sé suite in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo.  Tá teach solais in iarthuaisceart an chuain.

## Stair
Le linn ré Armáid na Spáinne sa 16ú haois, chuaigh roinnt de na longa Armada go tóin poill i Maigh Eo. Chuaigh an Santiago síos sa chuan agus tá deireadh tagtha le go leor long trí na blianta sna huiscí seo. Tá go leor scéalta faoi rath óir agus earraí luachmhara á scriosadh ag foghlaithe mara áitiúla tar éis dóibh longa trua a scriosadh a rinne iarracht foscadh a thógáil ón bhfarraige gharbh. Tá scéalta faoi ór á loit ó longa trua

## Tíreolaíocht

### Na Stacaí
Is grúpa de chúig oileán iad Na Stacaí in aice leis an mBinn Bhuí. I measc na n-oileán tá Teach Dónal Ó’Cléirigh, An Teach Mór, Teach Beag, Carraig na Faola agus An t-Oighean (78m). Éiríonn siad as an bhfarraige ag ardú go géar os cionn 100 méadar os cionn leibhéal na farraige.  Bíonn puifín, peadairín na stoirme agus guairdeall gabhlach ag pórú  ar na hoileáin. Bhíodh caoirigh ag innilt ann ar feadh timpeall sé seachtaine gach samhradh go dtí na 1960idí.

### Limistéar faoi chosaint
I dteanta le Loch Raithin ar leithinis an Mhuirthead, tá bánna agus góilíní an chuain seo agus Cuan an Fhóid Duibh ina Limistéar Cosanta Speisialta.
 
## Nótaí

## Tagairtí


Catagóir:Cuanta na hÉireann
Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
Catagóir:Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann
Cuan an Fhóid Duibh

Is cuan ar chósta na hÉireann é **Cuan an Fhóid Duibh** (). Tá sé suite in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo, idir an míntír agus leithinis An Mhuirthead.  Tá sé 16km ar fad.  Tá teach solais ann.

I dteanta le Loch Raithin ar an leithinis, tá bánna agus góilíní an chuain seo agus Cnocán na Líne ina Limistéar Cosanta Speisialta.  Lasmuigh den LCS, tá lár an chuain le fad na leithinse ina chuid de Limistéar Caomhantais Speisialta.

## Nótaí
 

## Tagairtí

Cuan an Fhóid Duibh
Catagóir:Gaeltachtaí Chontae Mhaigh Eo
Catagóir:Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann
Catagóir:Limistéir Caomhantais Speisialta na hÉireann
An Muirthead

Is leithinis ar chósta na hÉireann é **an Muirthead**. Tá sé tuairim is 33 km ar fhad, 12 km ar leithead. Tá sé suite in Iorras in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo. Ceantar Gaeltachta atá ann.

## Sráidbhailte

* Achadh Dúin, Achadh Glaisín, An Aird Mhór, Ard Eoghain, 
* Béal an Mhuirthead, Barr Thráú, An Baile Glas, Baile Mhic Seathrúin, Bearanach Thiar, Bearanach Thoir, An Bheairic Thuaidh, An Bheairic Theas, An Baile Nua
* An Carn (Nash), An Carn (Fowler), Corr Cloch, An Cluanín, Cnocán na Líne, Cnoc Seanbhotha, An Chrois, An Currach Buí, An Clochar, An Cartúr, Cartúr Ghilbeirt
* An Droim, An Droim Riabhach, Duibhis
* An Eachléim, Eochair na gCailleach, An tEanach
* An Fál Mór
* Gleadraigh, An Geata Mór, An Gort Breac, Gort an Éadain, Gleann Lára, An Ghléib 
* Imleach Beag, Imleach Beag Thuaidh, Imleach Beag Theas, Imleach Cais 
* Lorg an Chlaí, An Léim, Leitir Beag
* Maigh Raithin, Manrach Ruairí, An Más, An Mullach Rua
* Oiligh
* Poll an Chapaill, Plota an Bhairéadaigh Thoir, Plota an Bhairéadaigh Thiar 
* Rinneanach, An Roisín
* Seanachaidh
* Talach, Tóin an Mhása, An Tóin Mór, Tearmann Caithreach, Torán, An Tearmann, Tóin na hOlltaí 

## Tíreolaíocht

* Aird Oilí
* Caisleán Bingham
* Ceann Iorrais, Ceann an Eanaigh, Cuan an Fhóid Duibh, An Cuan Caoch
* Dubhoiléan
* Fód Dubh
* Inis Gé, Inis Gluaire, Inis Caorach
* Oileán san Tuaidh
* Port na bhFrancach
* Léim Reithe
* An Tor

## Tagairtí

An Muirthead
Fód Dubh

Is teach solais atá suite ar an iarthuaisceart cósta Contae Mhaigh Eo é **Fód Dubh.** 

Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Oileáin Mhaigh Eo
Catagóir:Tithe Solais na hÉireann
Cionn Mhálanna

Is ceann tíre suite i gContae Dhún na nGall é **Cionn Mhálanna**. 

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Fiabhras léana

Is éard atá i gceist leis an bh**fiabhras léana** ná áthlasadh ailléirgeach in aerbhealaí na sróine. 

Téann ailléirgin, mar shampla pailin nó deannach isteach sa tsrón agus táirgeann an duine substaintí ar nós hiostaimín. An toradh a bhíonn air so ná tochas, at agus múcas.

## Féach freisin

* anaifiolacsas

## Tagairtí

Catagóir:Fiabhrais
Catagóir:Tochas
Catagóir:Ailléirgeolaíocht
Seacláid the

Is éard atá i gceist leis an **seacláid the** ná deoch mhilis ina bhfuil bainne, siúcra agus cócó nó seacláid le fáil.  

Ba iad na Máighigh a chruthaigh an deoch seo tuairim is 2000 bliain ó shin. Bhí an-tóir air i measc na n-Astacach. Tar éis theacht na Spáinneach, scaip sí ó Mheicsiceo go dtí an Eoraip, agus ar fud an domhain.

## Féach freisin
* Seacláid
* Siúcra

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:Seacláid
Loch na Ceathrún Móire

Is loch in Iorras i gContae Mhaigh Eo é **Loch na Ceathrún Móire**.  Tá sé breis is ceithre mhíle ar fad, agus beagnach trí mhíle ar leithead. Fionnuisce atá ann.  Tá go leor oileán sa loch, agus ba chrannóga iad cuid díobh.

Tá an loch féin ina Limistéar Cosanta Speisialta.  I dteannta sin, tá an loch agus roinnt tailte a shíneann soir ó dheas uaidh ina Limistéar Caomhantais Speisialta.

## Tagairtí

Catagóir:Uiscí Chonnachta
Catagóir:Lochanna Chontae Mhaigh Eo
Catagóir:Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann
Catagóir:Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann
An Bhinn Bhuí

deas|250px|thumb|An Bhinn Bhuí
Tá **an Bhinn Bhuí** suite ar chósta thuaidh Chontae Mhaigh Eo. Tá sí le hais Chnocáin na Líne.

Tá aillte na Binne Buí 255m ar airde.

## Tagairtí

 

 

Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo

An Bhinn Bhuí
Béal Átha Chomhraic

deas|250px|thumb|Béal Átha Chomhraic
Is baile fearainn in Iorras i gContae Mhaigh Eo é **Béal Átha Chomhraic.** 800 acra an t-achar. Portach iargúlta atá i gceist leis an gcuid is mó de. Tógadh feirm ghaoithe sa cheantar sa bhliain 1992.

## Tagairtí

Cuan an Fhóid Duibh
Ceann Iorrais

Is ceann tíre ar chósta an Muirthead é **Ceann Iorrais.**

Ceann Iorrais
Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
Oileán sa Tuaidh

Is oileán agus baile fearainn atá suite ar an gcósta in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo é **Oileán sa Tuaidh.** Tá teach solais ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Tithe Solais na hÉireann
Catagóir:Oileáin na hÉireann
Catagóir:Oileáin Mhaigh Eo
Catagóir:Oileáin Ghaeltachta
Catagóir:Gaeltachtaí Chontae Mhaigh Eo
Insí Gé

Is oileáin atá suite ar an iarthuaisceart cósta Contae Mhaigh Eo iad **Insí Gé.** Aon duine ina chónaí ar na hoileáin níos mó.

Seo iad na hoileáin:
* Inis Gé Thuaidh, 2,07 km²
* Inis Gé Theas, 1,84 km²
* Carraig na bhFaoileán, 0,23 km²
* Carraig an Phoirt, 0,14 km²
* Carraig an Mhoilt, 0,07 km²
* Carraig Bhéal na gCaróg, 0,07 km²
* Carraig Aodha, 0,04 km²
* An Roisín, 0,02 km²

Catagóir:Iorras
Inis Gé
Catagóir:Oileáin Ghaeltachta
Catagóir:Oileáin na hÉireann
Catagóir:Oileáin Mhaigh Eo
FC Red Bull Salzburg

thumb|300px|right|FC Red Bull Salzburg 2012

Club sacair atá suite i Wals-Siezenheim, in aice Salzburg, An Ostair is ea **Red Bull Salzburg**. Imríonn siad sa Red Bull Arena. 

Sa bhliain 2005 cheannaigh an comhlacht Red Bull club sacair SV Austria Salzburg. D'athraigh siad ainm an chlub agus dathanna an chlub ó Corcairghorm agus bán go dearg agus bán. Ní raibh a lán tacadóirí sásta leis na hathruithe seo agus bhunaigh siad club nua, SV Austria Salzburg. Bhuaigh an club Bundesliga na hOstaire 6 huaire, agus shroich siad craobh Corn UEFA sa bhliain 1994. Sa bhliain 2009 d'imir siad in aghaidh na Bóithéimigh i rith luath babhtaí Sraith na Seaimpíní. Cé gur fuair an club Éireannach cúl san ostair, bhuaigh Salzburg orthu i Dalymount. D'éirigh go maith leo ag imirt san eoraip ach ar deaireadh chaill siad sa babhta le 32 san Europa League i gcoinne Standard Liege.

## Trófaithe
;Náisiúnta
***Bundesliga** (17): 1994, 1995, 1997, 2007, 2009, 2010, 2012, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021, 2022, 2023
***Pokal** (9): 2012, 2014, 2015, 2016, 2017, 2019, 2020, 2021, 2022
***Superpokal** (3): 1994, 1995, 1997

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an chlub
* facebook
* SOCCERWAY
* SOFASCORE
* FLASHSCORE
* Transfermarkt
* Globalsportsarchive

Catagóir:Clubanna sacair na hOstaire
Inis Gluaire

Is oileán atá suite ar iarthuaisceart chósta Chontae Mhaigh Eo í **Inis Gluaire.** 

## Tagairtí

Catagóir:Iorras
Inis Gluaire
Catagóir:Gaeltachtaí Chontae Mhaigh Eo
Catagóir:Oileáin Ghaeltachta
Catagóir:Oileáin na hÉireann
Catagóir:Oileáin Mhaigh Eo
Andrea Bocelli

Is pop-theanór cáiliúil Iodálach é **Andrea Bocelli** (a rugadh ar an 22 Meán Fómhair, 1958), a bhfuil aird an domhan tarraingthe air ó d'eisigh sé an t-albam fíor-rathúil *Romanza* sa bhliain 1997.

## Diosc-liosta
### Albaim
* 1994: *Il Mare Calmo della Sera*.
* 1995: *Bocelli*.
* 1995: *Viaggio Italiano*.
* 1997: *Romanza*.
* 1998: *Aria - the opera album*.
* 1999: *Sogno*.
* 1999: *Sacred Arias*.
* 2000: *Verdi*.
* 2000: *La Bohème*.
* 2000: *Requiem*.
* 2001: *Cieli di Toscana*.
* 2002: *Sentimento*.
* 2003: *Tosca*.
* 2004: *Il Trovatore*.
* 2004: *Andrea*.
* 2005: *Werther*.
* 2006: *Amore*.
* 2006: *Pagliacci*.
* 2007: *Cavalleria Rusticana*.
* 2007: *The Best of Andrea Bocelli: Vivere*.
* 2008: *Carmen*.
* 2008: *Incanto*.
* 2009: *My Christmas*.
* 2010: *Andrea Chénier*.

### Singlí
* 1994: "Il mare calmo della sera"
* 1995: "Con te partirò"
* 1995: "Vivere" (le Gerardina Trovatoa)
* 1995: "Macchine da guerra"
* 1995: "Per amore"
* 1995: "Vivo per lei" (le Giorgia)
* 1996: "Vivo por ella" (le Marta Sánchez)
* 1996: "Time to Say Goodbye" (le Sarah Brightman)
* 1997: "Ich lebe für sie" (le Judy Weiss)
* 1997: "Je vis pour elle" (le Helene Segara)
* 1999: "Ave Maria"
* 1999: "Canto della Terra"
* 1999: "The Prayer" (le Celine Dion)
* 2001: "Melodramma"
* 2001: "Mille Lune Mille Onde"
* 2001: "L'Abitudine" (le Helena Hellwig)
* 2004: "Dell'amore non si sa"
* 2004: "Un nuovo giorno"
* 2006: "Somos Novios" (le Christina Aguilera)
* 2006: "Because We Believe" (le Marco Borsato)
* 2006: "Ama credi e vai" (le Gianna Nannini)
* 2007: "Dare to live" (with Laura Pausini)
* 2008: "Vive Ya" (le Laura Pausini)
* 2009: "White Christmas/Bianco Natale"
* 2009: "What Child Is This" (le Mary J. Blige)
* 2010: "Bridge over Troubled Water" (le Mary J. Blige)

### DVD
* 1998: *A Night in Tuscany*.
* 2000: *Sacred Arias: The Home Video*.
* 2001: *Tuscan Skies (Cieli di Toscana)*.
* 2006: *Credo: John Paul II*.
* 2006: *Under the Desert Sky*.
* 2008: *Vivere Live in Tuscany*.
* 2008: *Incanto The Documentary*.
* 2009: ''My Christmas Special'.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

Catagóir:Ceoldráma
Bocelli
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Daoine beo
Dubhoileán

Grúpa oileán amach ó chósta iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo atá i n**Dubhoileán**. Tá siad suite beagán ó dheas ón Mhuirthead ar an mórthír. Bhí daoine ina gcónaí ar na hoileáin go dtí deireadh na 19ú hAoise ach tá siad tréigthe ó shin. Aithnítear na hoileán mar tearmann éan sa lá inniu. 

Tá roinnt oileán i gceist:
* *[[Dubhoileán Mór]]* 
* *[[Dubhoileán Beag]]*
* *[[Tor Dubhoileáin]]*
* *[[Na Siorracha]]*
* *[[Geachta]]*
* *[[Léim an Reithe]]*

Dubhoileán

Catagóir:Iorras
Catagóir:Oileáin Ghaeltachta
Catagóir:Oileáin na hÉireann
Catagóir:Oileáin Mhaigh Eo
Ardeaglais Notre Dame

Ardeaglais Chaitliceach atá suite i lár Pháras na Fraince í **Notre Dame de Paris** ("Muire Mháthair Pháras").Tá an ardeaglais mheánaoiseach Ghotach ar bhruach an Seine ar cheann de na radharcanna is sainiúla agus is diamhaire i bpríomhchathair na Fraince agus í ar cheann de na láithreacha turasóireachta is mó san Eoraip.

Ar an Île de la Cité féin, os coinne an ghréasáin Ghotaigh chloiche is Notre Dame ann, tá compás cré-umha suite sna clocha pábhála. Ón áit seo – pointe neamhní – a thomhaistear an fad ó Pháras.
## Tubaiste
Ar an 15 Aibreán 2019, chuaigh Notre Dame trí thine. Bhí an choróin dheilgneach a deirtear a bhí ar Íosa agus ionar Naomh Louis i measc na seoda a tugadh slán ón tine. 
clé|mion|293x293px
Thosaigh an tubaiste trí thimpiste le linn obair athchóirithe a bhí ar siúl ar an eaglais. Sa bhliain 2018, chuir an eaglais Chailiceach tús  le feachtas bailithe airgid chun Notre Dame, a bhí ag tabhairt uaithi, a "tharrtháil". 

I ndiaidh na tubaiste sa bhliain 2019, d’fhógair Uachtarán na Fraince, Emmanuel Macron,  feachtas idirnáisiúnta bailithe airgid chun íoc as an atógáil. Sna laethanta dár gcionn, bhí na céadta milliún euro geallta ag daoine leis an gcostas atógála a chlúdach. Mar shampla, dúirt an billiúnaí Francach Bernard Arnaultgo dtabharfadh sé féin, a theaghlach agus an t-ilchomhlacht táirgí só, LVMH a bhfuil sé ina cheannas, €200 milliún le haghaidh na hatógála. 

## Tagairtí

Catagóir:Creideamh san Fhrainc
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
Catagóir:Páras
Aireagal Ghallarais

Is eaglais Chríostaí atá suite i gCorca Dhuibhne, Contae Chiarraí é **Aireagal Ghallarais**.  

## Tagairtí

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh i gContae Chiarraí
Cathair na Stéige

Is lios ársa i gContae Chiarraí é **Cathair na Stéige** nó **an Stéig**. Tá sé suite trí mhíle siar ón tSnaidhm ar leithinis Uíbh Ráthach i gContae Chiarraí. Ceapadh go raibh an dún tógtha le linn na hIarannaoise, am éigin idir 300 agus 400 AD, mar dhúnfort cosantach i gcomhair rí nó tiarna áitiúil.

Tá sé seo ar cheann de na cathracha is mó; agus is breátha in Éirinn agus is dóigh gur i gcéadta luatha d'aois Chríost, sular tháinig an Chríostaíocht go hÉirinn, a tógadh í. Ní foláir nó go raibh taoiseach nó feirmeoir an-saibhir, a raibh géarghá aige le cosaint, ina chónaí inti.

Tá balla suas le 6 m ar airde agus 4 m ar leithead, a tógadh gan mhoirtéal, timpeall ar limistéar a bhfuil 30 m de thrastomhas ann. Tá roinnt siúntaí atá beagnach os cinn a chéile le feiceáil sa bhalla, rud a léireodh, b'fhéidir, gur ina bpíosaí a rinneadh an chathair seachas in aon ghníomh leanúnach amháin. Trí phasáiste cúng le lindéir os a chionn a chuathas isteach sa chathair.

Is dóigh go raibh teach cónaithe theaghlach an úinéara; cuid dá ngardaí agus dá shearbhóntaí sa chathair agus go raibh an áit lán de thithe cónaithe, de thithe clóis, de phubaill, de champaí, agus de struchtúir shealadacha eile. Níl aon rian d'fhoirgnimh sa chathair inniu cé go bhfuil dhá sheomra bheaga istigh sa bhalla féin. Tá staighrí, cúl le cúl, ag dul suas go dtí barr an bhalla, ar an taobh istigh. Thug créfort agus díog timpeall na cathrach cosaint bhreise di. 

## Tagairtí

Catagóir:Caiseal
Catagóir:Contae Chiarraí
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Glinsce, Contae Mhaigh Eo (Iorras)

Is baile fearainn atá suite in Iorras, Chontae Mhaigh Eo é **Glinsce**. 

## Tagairtí

Glinsce
Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
Fálach

Is baile fearainn atá suite in Iorrais, Chontae Mhaigh Eo é **Fálach**. 

## Tagairtí

Fálach
Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
Gleann na Muaidhe

Is sráidbhaile é **Gleann na Muaidhe.** Tá sé suite in Iorras, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo. 

## Bailte fearainn

* Béal a Ghoile
* Barr Altaigh
* Gort Liatuile
* Sraith na Pláighe
* Poll Buí
* An Léana Riabhach 
* Barr Rúscaí

## Tagairtí

Gleann na Muaidhe
Gleann Chaisil

Is sráidbhaile é **Gleann Chaisil.** Tá sé suite in Iorrais, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo. 

Gleann Chaisil
Néifinn Bheag

Is sliabh é **Néifinn Bheag.** Tá sé suite in Iorrais, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo. 

## Tagairtí

Néifinn Bheag
Oileán Chliara

Is oileán atá suite amach ó chósta thiar na hÉireann é **Oileán Chliara** nó **Cliara**.  Tá sé suite in iarthar Chontae Mhaigh Eo. De réir an daonáirimh sa bhliain 2011 bhí 168 duine ina gcónaí ar an oileán.

Is é Oileán an Chláir baile sinsear Gráinne Ní Mháille, Banríon na bhFoghlaithe Mara is agus is iomráití in Éirinn.  Is díol suntais é as an gcruachás a scriosadh ar muir don chuid is mó den 16ú haois, baineadh úsáid as a caisleán anseo chun uiscí Chuan Mó a rialú agus is féidir leat cuairt a thabhairt air inniu.

Tá cuid de chósta an oileán, seachas ó dheas, ina Limistéar Cosanta Speisialta.  Tá Aillte Chliara siar ó thuaidh ina Limistéar Caomhantais Speisialta.

thumb|Oileán Chliara

thumb|Abtheach ar an oileán

## Radharcanna
* An Lúb, Knocknaveena
* An Conair Seandálaíochta, Cuan Mó

## Tagairtí

Oileán Chliara
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Oileáin na hÉireann
Catagóir:Oileáin Mhaigh Eo
Catagóir:Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann
Catagóir:Limistéir Caomhantais Speisialta na hÉireann
An Geata Mór

Is sráidbhaile é **an Geata Mór** (). Tá sé suite sa Mhuirthead, in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo. 

An Geata Mór
Máel Sechnaill mac Domnaill

clé|mion|Dealbh, Máel Seachnaill II, Contae na Mí, le James McKenna
Bhí **Máel Sechnaill mac Domnaill** (ar a dtugtar **Máel Sechnaill Mór** agus **Máel Sechnaill II** chomh maith) ina Ard-Rí na hÉireann faoi dhó idir na blianta 980 agus 1002, agus arís eile idir na blianta 1014 agus 1022. 
Duine de Chlann Cholmáin a bhí ann, cuid de na Niallaigh. 

Bhí sé ina Ard-Rí go dtí gur thóg Brian Bóramha an teideal uaidh, ach bronnadh an teideal ar ais air tar éis bás Bhrian ag Cath Chluain Tarbh. Bhí ról cinniúnach ag mac Domnaill agus a chuid fórsaí ag deireadh an chatha, rud a fuair réidh leis na Lochlannaigh mar ghrúpa polaitiúil mór le rá sa tír.

## Féach freisin
* Ardrí na hÉireann
* Liosta Ard-Ríthe na hÉireann
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 948
Catagóir:Básanna i 1022
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Ríthe na Mí
Catagóir:Uí Néill
An Iaing-tsí

Abhainn is ea **an Iaing-tsí**. Is í an abhainn is faide san Áise í, agus í ar an tríú ceann is faide ar domhan. Tá sí tuairim is 6,300 km (3,915 míle) ar fhad. I gcúige Qinghai atá an fhoinse le fáil, agus sroicheann sí an fharraige i Shanghai. 

Tá an Laing-tsí an-tábhachtach sa tSín ó thaobh na heacnamaíochta, an chultúir agus na staire de.

### Eachtraí

* Tubaiste Dongfang zhi Xing: Chuaigh an long chrúsála, an Dongfang zhi Xing nó  "The Eastern Star" go tóin poill i ndeisceart na Síne ar 1 Meitheamh 2015. Áirítear é seo a bheith ar an tubaiste loingseoireachta is measa sa tSín sa 21ú haois. Cailleadh 442.

## Tagairtí

Catagóir:Aibhneacha na hÁise
Áras Ceoldrámaíochta Sydney

Tá **Áras Ceoldrámaíochta Sydney** ar cheann de na foirgnimh is cáiliúla ar domhan. Tá príomhionad na hAstráile ina séadfhoirgneamh so-aitheanta ar fud an domhain, suite  i gCuan Sydney. 

## Stair
Tógadh an foirgneamh sna blianta 1959-1973. Nuair a dhear an t-ailtire ar dtús é, cheap daoine go mbeadh sé ródheacair an foirgneamh a thógáil. Innealtóir as Éirinn, darb ainm Peter Rice, a d’oibrigh amach conas Áras Ceoldrámaíochta Sydney a thógáil. Ba í Banríon na Breataine a d’oscail é sa bhliain 1973. 
clé|mion
Sa bhliain 2009, mar chuid d’fhéile bhliantúil na soilse, Luminous, bhí Áras Ceoldrámaíochta Sydney mar chanbhás ollmhór ag líníochtaí dathannacha de chuid an cheoltóra Brian Eno. 

Bhí dathanna na Fraince ar an Áras  i mí na Samhna 2015 chun tacaíocht a léiriú do mhuintir na Fraince i ndiaidh na hionsaithe ar 13 Samhain 2015 i bPáras. 
clé|mion|á tógáil sa bhliain 1965

## Tagairtí

Catagóir:Sydney
Catagóir:Ceoldráma
Catagóir:Amfaitéatair
Dealbh na Saoirse

Is dealbh mhór i Nua-Eabhrac í **Dealbh na Saoirse** (Fraincis: *Statue de la Liberté*), nó *La Liberté éclairant le monde* ("Saoirse ag soilsiú an domhain") mar a thugtar go hoifigiúil uirthi. Séadchomhartha bronnta ag muintir na Fraince ar mhuintir na Stát Aontaithe ar an 28 Deireadh Fómhair 1886 atá ann, chun chomóradh a dhéanamh ar chéad bliain ó shíniú Fhorógra Saoirse Mheiriceá. Tá dáta an lae seo scríofa ar lámh clé na deilbhe - JULY IV MDCCLXXVI. Seasann an dealbh don dea-chairdeas a bunaíodh idir an dá thír le linn Réabhlóid Mheiriceá. 

Deirtear go gcuireann an dealbh fáilte roimh chuairteoirí, inimircigh, agus Mheiriceánaigh ag filleadh abhaile ar a dtír dúchais. 

## Tagairtí

Catagóir:Dealbha
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Ionaid turasóireachta
Catagóir:Manhattan
Críost an Slánaitheoir (dealbh)

clé|250px|thumb|Críost an Slánaitheoir
Is dealbh mhór i Rio de Janeiro, san Bhrasaíl, é ***Críost an Slánaitheoir*** nó ***Cristo Redentor*** sa Phortaingéilis ([ˈkɾistu ʁedẽˈtoʁ], canúint Rio: [ˈkɾiʃtu ɦedẽjˈtoɦ]). Tógadh í idir 1922 agus 1931. Tá an dealbh féin 30 méadar ar airde, agus tá an seastán ar a bhfuil sí suite 8 méadar. Tá sí déanta de choncréit threisithe agus de chloch ghallúnaí. An dealbh is mó ar Domhan sa stíl *[[Art Deco]]* í. 

## Tagairtí

Catagóir:An Bhrasaíl
Catagóir:Dealbha
Entrée

Is éard is brí le ***entrée*** (mar /ˈɑːntreɪ/ án-tré a fhuaimnítear é, ón bhFraincis "teacht/bealach isteach" a thagann sé) ná ceann de chúrsaí i seirbhís an bhéile fhoirmiúil sa domhan iartharach, cúrsa níos lú roimh an bpríomhchúrsa go sonrach. Baintear úsáid éagsúil as seo i Meiriceá Thuaidh, áit a gciallaíonn an téarma an príomhchúrsa féin, de bharr gur imigh príomhchúrsa mór a roinnfí i measc an bhoird ar fad (feoil rósta mar shampla) ag tús an 20ú céad. Sa chás sin tugtar an chéad chúrsa (*first course*), *appetizer* nó "tosaitheoir" (*starter*) ar an rud a dtabharfaí entrée air murach sin.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
86 (téarma)

Is ionann an **uimhir 86** luaite i gcomhthéacs bialainne, an bhialann a bheith tar éis an stoc ar fad de ábhar nó de bhia a úsáid. Is ionann é agus cód nó béarlagair a úsáidtear i measc na foirne le cur in iúl dá chéile go bhfuil rud éigin nach féidir cur ar fáil a thuilleadh. Mar seo a úsáidtear é "86 ar an mbeoir sin" nó a leithéid. Ní fios go baileach cad as don fhocal ach ceaptar go síolraíonn ciall seo na huimhreach ó 86 a bheith in úsáid agus an chiall "faigh réidh le" a bheith aige.

Catagóir:Béarlagair
Thomas Müller

Is imreoir peile é **Thomas Müller**, a rugadh ar an 13 Meán Fómhair 1989. Tá sé ag imirt le Bayern München faoi láthair. Imríonn sé le foireann sacair idirnáisiúnta na Gearmáine chomh maith. Imríonn sé i lár na páirce nó chun tosaigh. Tá clú ar a luas, a theicnic agus a fhéinmhuinín agus ar na cúil a scórálann agus a chruthaíonn sé. Tá sé le Bayern München óna óige. Thosaigh sé ag imirt leis an bpríomhfhoireann faoin traenálaí Louis van Gaal i séasúr 2009–10 agus bhí sé páirteach sa chuid ba mhó de na cluichí. Bhuaigh an club an Bundesliga agus an corn chomh maith le craobh Shraith na Seaimpíní a shroichint. De bharr a chlú agus an taithí a bhí faighte aige glaodh air imirt don fhoireann náisiúnta do Chorn an Domhain 2010. Fuair sé dhá chúl i gcoinne Shasana sa dara babhta. Fuair sé an chéad chúl (sa 3ú nóiméad) i gcoinne na hAirgintíne sa chluiche ceathrú ceannais.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1989
Catagóir:Daoine beo
Canáil Phanama

Canáil a ghearrann trasna Panama, ag ceangal an Aigéin Atlantaigh leis an Aigéan Ciúin, is ea Canáil Phanama,  Tá sí 77 km (48 míle) ar fhad. Thóg Cór Innealtóirí na Stát Aontaithe í i 1904- 14.

Dúshlán ollmhór a bhí ann ag an am agus tá sé go fóill ar cheann de na tionscadail innealtóireachta is mó riamh.
clé|mion|léarscáil

## Stair
clé|mion|Canáil Phanama, Gatun Locks
clé|mion|Gatun Locks
Roimh an 20ú haois, bhíodh ar na longa taisteal timpeall Mheiriceá Theas. Chun turas ar muir a dhéanamh ó Nua-Eabhrac go California, bhí ar dhaoine taisteal ó dheas ó Nua-Eabhrac san Aigéan Atlantach, chomh fada le Rinn an Choirn (an rinn is faide ó dheas i Meiriceá Theas), agus ansin ó thuaidh ar an taobh eile san Aigéan Chiúin. Ní hamháin go raibh an turas sin an-fhada (23,700 ciliméadar), ach bhí sé rídhainséarach freisin.

#### 1881-1893
clé|mion|físeán imeacht ama
Rinne na Francaigh iarracht canáil a thógáil sa naoú haois déag.  Thosaigh an Fhrainc ar chanáil a thógáil sa bhliain 1881. Chaith siad roinnt blianta ag obair uirthi go dtí nach raibh airgead ar bith fágtha don tionscadal agus bhí orthu éirí as. Bhí sin olc go leor, ach fuair thart ar 22,000 oibritheoir bás le linn an ama sin, maraithe ag galair agus sciorrtha talún,  gan rud ar bith mar thoradh ar a gcuid oibre. ach d'éirigh siad as sa bhliain 1893. 
clé|mion|Méadaíodh an Chanáil sa bhliain 2017 ː físeán imeacht ama

#### 1904-1914
Thosaigh Stáit Aontaithe Mheiriceá ar aicearra a thógáil sa bhliain 1904. agus d'éirigh le Cór Innealtóirí na Stát Aontaithe an chanáil a thógáil  le linn 1904-1914.  

Bhí ar na Meiriceánaigh píosa talaimh a bhí thart ar 80 ciliméadar ar fad a thochailt chun an chanáil a dhéanamh. Cuireadh tús leis an obair ar 4 Bealtaine 1904.

Osclaíodh an chanáil den chéad uair sa bhliain 1914. Rinne sé difríocht mhór do na longa, mar bhí an turas 13,000 ciliméadar níos giorra agus, mar sin de, bhí sé i bhfad níos tapúla agus níos sábháilte chomh maith. 

Ní raibh sé éasca ar chor ar bith an chanáil a thógáil.  Maraíodh 5,600 duine  i rith  1904-1914.  

#### 1979
I 1979 thug na Stáit Aontaithe an crios tíre ar an dá thaobh den chanáil ar ais do Phanama, agus an chanáil féin i 2000.

#### 2017
Méadaíodh an Chanáil sa bhliain 2017.

### 2025
Sa bhliain 2025, d'éirigh Canáil Phanama ina cnámh spairne idir na Stáit Aontaithe agus Panama. Thug Donald Trump le fios gur mian leis seilbh a fháil ar Chanáil Phanama.

## Taisteal

Is cinnte gur éacht a bhí i dtógáil Chanáil Phanama. Baineann an Chanáil seachtainí den turas fada farraige timpeall Rinn an Choirn, áit a ndeachaigh na céadta long go tóin poill blianta fada ó shin. 

Sna canálacha in Éirinn tógann na loic báid timpeall 2 1 rn ar thad is 2 . 1 rn ar leithead. I gCanáil Phanama, áfach, tógann na loic soithigh an-mhóra mhórtharraige.

Anois ní ghlacann sé ach thart ar 10 n-uair an chloig taisteal tríd an gcanáil agus cosnaíonn sé suas le £300,000 (sa bhliain 2014,) do na longa móra. Úsáideann idir 13,000 agus 14,000 bád agus long an chanáil gach bliain.

## Féach freisin

* Canáil Erie
* Canáil Suez
* Panama

## Tagairtí

Catagóir:Panama
Panama
Catagóir:Meiriceá Láir
An Ghainséis

Abhainn i ndeisceart na hÁise is ea **an Ghainséis** nó **an Ganges**. Is í an abhainn is mó i bhfo-ilchríoch na hIndia í. Ritheann sí tríd an India agus an Bhanglaidéis.

Tá sí 2510km ar fhad. Tá an fhoinse le fáil in iarthar na Himiléithe i stát Uttarakhand agus sníonn sí go deilt Sunderbans i mBá Bheangá. Dar leis na Hiondúigh, is bandia í an Ghainséis, an abhainn is naofa dá bhfuil ann. Tá sí tábhachtach ó thaobh na staire de freisin agus tógadh príomhchathracha cúigí agus impireachtaí amhail Patliputra, Kannauj, Kara, Allahabad, Murshidabad agus Calcutta) cois Ganges.

Is í an Ghainséis "abhainn náisiúnta" na hIndia.

Sa bhliain 1946 labhair Jawaharlal Nehru faoi mhíniú siombalach na habhann in *[[Discovery of India]].*

Is fadhb mhór don abhainn é trualliú. Bagraíonn sé seo ar an duine, ar na speicis éisc agus ar na speicis amfaibiach san abhainn. Tá céad n-oiread leibhéil truaillithe ann leis an teorainn rialtais.

## Tagairtí

Ghainséis, An
Bultúr uan

Is éan é an **bultúr uan** (nó **bultúr meigeallach**). Is baill d'fhine na Accipitridae iad. 

## Tagairtí


File:Gypaète barbu MHNT.jpg|Gypaetus barbatus aureus
File:Gypaetus barbatus hemachalanus MHNT.jpg|Gypaetus barbatus hemachalanus


Catagóir:Éin
Robinho

Is imreoir sacair é **Róbson de Souza** nó Robinho, a rugadh ar an 25 Eanáir 1984, atá ag imirt faoi láthair le Manchester City. Rugadh in São Vicente na Brasaíle é. Imríonn sé le foireann náisiúnta na Brasaíle chomh maith.

Tá craobh na Brasaíle bainte aige le Santos, sna blianta 2002 agus 2004, agus Campeonato Paulista 2010. Bhuaigh sé La Liga le Real Madrid i 2006–07 agus 2007–08, agus an Supercopa de España sa bhliain 2008. Leis an bhfoireann náisiúnta bhuaigh sé an FIFA Confederations Cup sna blianta 2005, 2009, agus Copa América 2007.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Daoine beo
Ruaidrí mac Tairrdelbach Ua Conchobair

Ba é **Ruairí Ó Conchubhair** an tArd-Rí deireanach a bhí ar Éirinn sa 12ú haois. Rí Chonnacht agus Ard-Rí na hÉireann idir na blianta 1166–1198 ab ea **Ruaidhrí mac Tairrdelbaigh Ua Conchobhair** nó **Rory** / **Roderick O'Connor** (1116 - 2 Nollaig 1198). Mac le Toirdhealbhach Ua Conchobhair agus a bhean Cailech Dé Ní hEidin a bhí ann.

## Comharbas
Ard-Rí na hÉireann

* idir na blianta 1258 agus 1260 ab ea Brian Ó Néill, nó Brian Ua Néill,

* idir na blianta 1315 agus 1318 ab ea Éadbhard Brús, Albanach, ach bhí easaontas ann faoi.

## Féach freisin
* Ardrí na hÉireann
* Liosta Ard-Ríthe na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1116
Catagóir:Básanna i 1198
Catagóir:12ú haois in Éirinn
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na gConnacht
Catagóir:Uí Bhriúin
Ardeaglais Naomh Pól

Is ardeaglais suite i gCathair Londan í **Ardeaglais Naomh Pól**. 
I measc na n-ócáidí is tábhachtaí san ardeaglais:
* ar an 9 Eanáir 1806, adhlacadh Horatio Nelson
* ar an 18 Samhain 1852, adhlacadh Arthur Wellesley, an chéad Diúc Wellington
* ar an 30 Eanáir 1965, adhlacadh Winston Churchill

## Tagairtí

Catagóir:Cathair Londan
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Eaglaisí sa Bhreatain
Catagóir:Foirgnimh i Londain
Dealg na Teamhrach

mion|clé|Dealg na Teamhrach
Is é an réad is tábhachtaí den mhiotalóireacht thuata ón luath-thréimhse mheánaoiseach ná an dealg d'airgead óraithe ar a dtugtar **Dealg na Teamhrach**. Is seod staire de chuid na hÉireann é. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Contae na Mí
Catagóir:Ealaín Cheilteach
Catagóir:Seoid Staire
Muire Fatima

deas|210px|thumb|Muire Fatima
Is teideal a thugtar ar an Maighdean Mhuire mar thoradh a taispeánadh in Fatima sa bhliain 1917 í **Muire Fatima**.

## Féach freisin

* Trí Rúin an Fátima
* Siúr Lúcia

Fatima
McAlpine's Fusiliers

deas|220px|thumb|Damba hidrileictreach, luaite san amhrán
Is amhrán aithnidiúil faoi na naibhithe Éireannacha i mBreatain é **McAlpine's Fusiliers**. 

Catagóir:Amhráin Éireannacha
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Achaidh Chéide

deas|250px|thumb|Suíomh neoiliteach Achaidh Chéide
Is suíomh seandálaíochta in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo é **Achaidh Chéide**. 

## Tagairtí

Achaidh Chéide
Catagóir:An Ré Neoiliteach
Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
Catagóir:Réamhstair na hÉireann
Via Appia

Bhí an **Via Appia** (Laidin agus Iodáilis: *Via Appia* nó *Bealach Appia*) ar cheann de na bóithre Rómhánacha ba luaithe agus ba thábhachtaí maidir le tionchar na Róimhe. Bhí sé ina nasc idir an Róimh agus Brindisis in Apulia in oirdheisceart na hIodáile. Cuireann Statius file a thábhacht in iúl:

:*Appia teritur regina longarum viarum*
:("Banríon na mbóithre fada a thugtar ar Appia")

Ainmnítear an bóthar as Appius Claudius Caecus, an cinsire Rómhánach a thóg an chéad chuid de Bhealach Appia mar bhóthar míleata i dtreo an deiscirt sa bhliain 312 RC i rith Chogaí na Saimnítí.

## Tagairtí

Catagóir:An tSean-Róimh
Catagóir:Bóithre san Iodáil
Kanteletar

Is éard atá i gceist le ***Kanteletar*** ná duanaire nó díolaim filíochta tíre a bhailigh Elias Lönnrot ar a chamchuairt in Oirthear na Fionlainne agus sa Chairéil. Is é teideal iomlán an leabhair ná *Kanteletar, taikka Suomen Kansan Wanhoja Lauluja ja Wirsiä* ("Kanteletar, nó: Amhráin agus Véarsaí Ársa de chuid Mhuintir na Fionlainne"). Is í an difríocht idir Kalevala agus Kanteletar gur laoithe eipiciúla atá in Kalevala agus baint acu leis an miotaseolaíocht Fhionlannach, nuair is dánta liriceacha nó stairiúla iad na dánta in Kanteletar. Tháinig an chéad leagan de Kanteletar i gcló sa bhliain 1840. Dhá bhliain roimhe sin, casadh an seanchaí mná Mateli Kuivalatar ar Lönnrot in Ilomantsi, agus fuair sé an chuid ba mhó d'ábhar na díolama uaithise. 

Tá trí "leabhar", nó trí bhailiúchán, in Kanteletar. Sa chéad bhailiúchán atá na dánta ar a dtugann Lönnrot "na hamhráin choitianta". Tá an bailiúchán seo féin roinnte ina bhfo-bhailiúcháin éagsúla: na hamhráin uilechoitianta, amhráin an lucht bainise, amhráin na dtréadaithe agus amhráin na bpáistí. Sa dara "leabhar" atá na dánta líriciúla agus "na hamhráin speisialta", agus iad féinn roinnte de réir na gcineálacha daoine ónar breacadh síos iad: amhráin na gcailíní, amhráin na mban, amhráin na mbuachaillí agus amhráin na bhfear. Sa tríú leabhar atá dánta stairiúla, bailéid agus dánta a bhfuil eilimintí líriciúla agus eipiciúla iontu. 

Fuair Lönnrot na dánta sa chéad dá "leabhar" san Fhionlainn. An t-ábhar atá sa tríú bailiúchán, áfach, tháinig an chuid is mó de as an gCairéil Rúiseach. Rinne Lönnrot leasuithe móra ar an tríú bailiúchán seo nuair a tháinig an tríú heagrán i gcló sa bhliain 1887. Na leaganacha de Kanteletar a fhoilsítear inniu, áfach, cloíonn siad leis an gcéad eagrán, cé go gcuirtear dornán dánta as an tríú heagrán leis an tríú "leabhar" mar aguisín.

Is é is brí le teideal an bhailiúcháin ná "Bean an *Kantele*" nó "Bean ag seinm ar an g*Kantele*". Is é an *kantele* ceolionstraim náisiúnta na Fionlainne atá cosúil leis an lir.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Elias Lönnrot
Catagóir:Leabhair
Catagóir:Miotaseolaíocht na Fionlainne
Abtheach Westminster

[clé|mion|233x233px|Tuama Lionel d'Anvers, Iarla Uladh, in[abtheach Westminster]]
Is eaglais mhór suite in Westminster, Londain, Sasana é **Abtheach Westminster**, nó **Eaglais Choláisteach Naomh Peadar i Westminster**.  
Tá sí suite taobh thiar de Phálas Westminster. Tosaíodh ar a tógáil sa deichiú haois agus coisriceadh í sa bhliain 1065. Stíl ghotach atá ar an chuid is mó den struchtúr. 

## Féach freisin

* Lionel d'Anvers, Iarla Uladh

## Tagairtí

Catagóir:Cathair Westminster
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Eaglaisí sa Bhreatain
Catagóir:Foirgnimh i Londain
Páirtí Briotánach

Páirtí polaitiúil sa Fhrainc is ea **an Páirtí Briotánach** (Fraincis: *Parti Breton*, Briotáinis: *Strollad Breizh*). Páirtí sóisialach daonlathach agus náisiúnach atá i gceist, a éilíonn "fuascailt" na Briotáine.

Catagóir:Páirtithe polaitíochta
Catagóir:An Bhriotáin
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 2002
Fudbalski klub Crvena zvezda

Is club peile na Seirbia as Béalgrád é **Fudbalski klub Crvena zvezda** (Gaeilge: *Cumann Peile Réalta Dhearg*). Bunaíodh an Réalta Dhearg sa bhliain 1945 agus bhuaigh an club Corn na hEorpa sa bhliain 1991.

Crvena Zvezda
Cloch na Blarnan

Bloc de chloch ghorm atá tógtha sa táibhle ar Chaisleán na Blarnan is ea **Cloch na Blarnan**. 

## Tagairtí

Catagóir:Cloch na Blarnan
Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Catagóir:Contae Chorcaí
Caisleán na Blarnan

Is caisleán i gContae Chorcaí é **Caisleán na Blarnan** atá suite sa Bhlarna. 

clé|mion|An caisleán, sna 1950í

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Blarnan, Caisleán na
Catagóir:Tithe móra in Éirinn
Mainistir Bhuiríos Umhaill

Is iarmhainistir i gContae Mhaigh Eo í **Mainistir Bhuiríos Umhaill**. 

Mainistir Bhuiríos Umhaill
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Mainistreacha Doiminiceacha in Éirinn
Bláthach

Is leacht géar fágtha tar éis im a mhaistriú ó uachtar í an **bhláthach**. Úsáidtear í nuair a dhéantar arán sóide.

## Tagairtí

Bláthach
HNK Hajduk Split

Is club peile na Cróite as Split é **Hrvatski nogometni klub Hajduk Split**, ar a dtugtar *Hajduk Split* nó *Hajduk* de ghnáth. Bunaíodh an Hajduk sa bhliain 1911. 

Catagóir:Clubanna sacair na Cróite