open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Christopher Steele

Iar-oifigeach faisnéise Briotanach agus bainisteoir gnólacht faisnéise phríobháideach is ea **Christopher David Steele**, a rugadh ar 24 Meitheamh 1964. D'oibrigh sé do MI6 sna blianta 1987–2009. D'éirigh sé as an obair úd chun gnólacht faisnéise phríobháideach a bhunú i 2009 faoin ainm Orbis Business Intelligence. Tharraing sé clú air féin mar údar an tSainchomhad Steele, a rinne cur síos ar bhailiúchán faisnéise diúltaí oifigiúil a chuir na Rúisigh le chéile chun úsáid i gcoinne Donald Trump, dar le Steele.

Rugadh Steele in Áidin in Éimín, áit a raibh a athair ag obair le seibhís meitéareolaíochta an BBC.

Saineolaí ar an Rúis is ea Steele, agus an Rúisis ar a thoil aige. Tar éis trí bliana ag obair don MI6 sa Rúis agus seal i bPáras, d'fhill sé ar Londain mar achuaigh sé i gceannas an deasc Rúiseach don MI6.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Teilgean Fischer

deas|mion|Teilgean de mhóilín teitrihéidreach ar dhromchla plánach.
deas|mion|Ag léiriú teilgin Fischer.
Léiriú déthoiseach de mhóilín orgánachtríthoiseach is ea **Teilgean Fischer**, arna cheapadh ag Hermann Emil Fischer sa bhliain 1891.  
Moladh teilgin Fischer ar dtús  chun carbaihiodráití a léiriú agus bhain ceimiceoirí feidhm astu, go háirithe sa cheimic orgánachagus sa bhithcheimic.
Cuirtearin aghaidh úsáid a bhaint as teilgin Fischer nuair nach mbíonn carbaihiodráití i gceist, mar go bhfuil na líníochtaí sin débhríoch i gcomparáid le híomhánna eile.

## Coinbhinsiúin
Léirítear na naisc neamhfhoircneacha go léir mar línte cothrománacha nó ingearacha. Taispeántar an tslabhra charbóin sa tslí is go mbíonn an carbón C1 ag an mbarr.  San aldós, is é  C1 an carbóin sa ghrúpa aildéid; san chéatós, bíonn an uimhir is ísle is féidir, (de ghnáth C2) ag carbón an aildéid.

Úsáidtear teilgean Fischer chun idirdhealú a dhéanamh idir L-móilíní agus D-móilíní. Ar theilgean Fischer, léirítear carbóin leathdheireanach (réamhdheiridh) na D siúcraí le hidrigin ar an taobh clé agus hiodrocsail ar dheis. Taispeánfar siúcraí L leis an hidrigin ar dheis agus an hiodrocsaile ar chlé. 

deas|mion|112x112px|D-Gliocraildéad (Teilgean Fischer)
I dteilgean Fischer, gobann na naisc chothrománacha go léir i dtreo an lucht féachana, cé go ngobann na naisc cheartingearacha agus amach ón lucht féachana. Dá bhrí sin, ní féidir teilgean Fischer a rothlú ag 90 ° nó 270 ° i bplána an leathanaigh nó an scáileáin, mar is féidir le treoshuíomh na nasc i dtaobh lena chéile a athrú, ag tiontú móilín go dtí a heanantaiméir. Mar sin féin, ní athraíonn rothlú 180 ° ar bith léiriú an mhóilín. 
Go fóill, léiríonn malartú dhá phéire de ghúpaí atá ceangailte leis an adamh carbóin lárnach an móilín céanna  mar a bhí léirithe mar a bhí sé léirithe ag teilgean bunaidh Fischer.

Agus tú i mbun teilgean Fischer a tharaingt do charbaihiodráit le níos mó ná trí charbón, caithfear gach carbón 'anuas', a ghobfadh amach uait mar a fheictear ó bharr an mhúnla fiarlánach, a iompú agus a dhíriú i dtreo do réimse radhair. Mar sin féinc ní athraíonn sé seo an teilgean Fischer d'aon charbóin roimhe seo.

## Tagairtí
Spiaireacht

[thumb|Pictiúr de spiaire Francach a gabhadh le linn [An Cogadh Franc-Phrúiseach|an Chogaidh Fhranc-Phrúisigh]]
Is éard is **spiaireacht** ann ná iarracht a dhéanamh faisnéis faoi rún a bhailiú, go háirithe faoi chúrsaí polaitíochta nó míleata. Tugtar *spiaire* ar dhuine a dhéanann spiaireacht. Is féidir le duine aonair nó grúpa spiairí atá ag obair le rialtas, cuideachta, nó eagraíocht choiriúil spiaireacht a dhéanamh. Is faoi rún a dhéantar í, toisc nach gcuirfeadh sprioc na spiaireachta fáilte roimpi, faoi mar a thuigfeá. I gcásanna áirithe, d’fhéadfadh sí a bheith ina huirlis dhlíthiúil um fhorghníomhú an dlí, agus i gcásanna eile, d’fhéadfadh sí a bheith mídhleathach agus ina cion a ngabhann pionóis léi.

Go minic is cuid d’iarracht institiúideach de chuid rialtais nó gnó tráchtála í an spiaireacht. Mar sin féin, is gnách go mbaineann an téarma le spiaireacht stáit ar naimhde chun críocha míleata a bhaint amach. Tugtar *spiaireacht thionsclaíoch* ar spiaireacht a bhaineann le corparáidí.

Bealach amháin le sonraí agus faisnéis faoi spriocghrúpa a bhailiú ná sleamhnú isteach i mballraíocht an ghrúpa. Ansin, mar shampla, bheadh spiaire míleata in ann tuairisc a dhéanamh ar mhéid agus ar láidreacht fhórsaí an namhad. Nó, is féidir le spiaire easaontóirí a aimsiú laistigh den ghrúpa agus tionchar a imirt orthu chun tuilleadh faisnéise a sholáthar, nó chun an namhaid a thréigeadh. In aimsir ghéarchéime, goideann spiairí an teicneolaíocht agus déanann siad sabaitéireacht ar an namhaid ar bhealaí éagsúla. Tá dlíthe dochta ag beagnach gach stát ceannasach maidir leis an spiaireacht, iad siúd a dhéanann spiaireacht i dtíortha eile ina measc, agus is minic a bhíonn na pionóis an-dian ar fad.

## Tagairtí

Catagóir:Slándáil
Catagóir:Spiaireacht
Smeachrang

Is straitéis teagaisc agus cineál foghlama cumaiscthe é **smeachrang** (Spáinnis:*Aula invertida*) , a athraíonn' an  timpeallacht foghlama traidisiúnta, trí ábhar teagaisc a sheachadadh, go minic ar líne, lasmuigh den seomra ranga. Bogann sé gníomhaíochtaí, lena n-áirítear iad siúd a d'fhéadfaí a bheith san áireamh go traidisiúnta mar obair bhaile, isteach go dtí an seomra ranga. San smeachrang, breathnaíonn mic léinn ar a gcuid léachtaí ar líne, comhoibríonniú siad i bplé ar líne, nó déanann siad taighde sa bhaile agus ansin bíonn siad i mbun coincheapa a phlé sa seomra ranga, faoi ttreoir an mheantóra.

## Tagairtí
Jim Bowen

Ba fhuirseoir Sasanach é **James Whittaker** nó mar is fearr aithne **Jim Bowen** a rugadh **Peter Williams** ar an 20 Lúnasa 1937 i Heswall, Cheshire. Fuair sé bás ar an 14 Márta 2018 i Lancashire. Tá aithne air mar láithreoir den chlár *Bullseye*.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Cheshire
Catagóir:Fir
Catagóir:Fuirseoirí Sasanacha
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Sasanacha
Catagóir:Múinteoirí
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Ocsaíd achtainiam(III)

Is comhdhúil cheimiceach í **ocsaíd achtainiam(III)** a bhfuil an dúil thearc radaighníomhach achtainiam ann. Tá an fhoirmle Ac2O3 aici.

## Tagairtí

Catagóir:Comhdhúile achtainiam
Catagóir:Ocsaídí 
Catagóir:Comhdhúile neamhorgánacha
Bróimíd airgid

Salann bog, buíbhán, uisce-dothuaslagtha is ea **bróimíd airgid** (AgBr) a bhfuil cáil uirthi (maille le hailídí airgid eile) as a híogaireacht neamhghnách i leith an tsolais. Lig an t-airí seo do na hailídí airgid bheith ina mbunús do bhunábhair ghrianghrafadóireachta nua-aimseartha. 

Baintear úsáid as AgBr go forleathan i scannáin ghrianghrafadóireachta. Faightear an salann go nádúrtha mar an mhianra brómairgirít (brómairít)

## Imoibrithe
Imoibríonn bróimíd airgid go héasca le leacht amóinia chun coimpléasca éagsiúl d'áimín a ghiniúint :

AgBr + nNH3 →Ag(NH3)21+
::::: {AgBr(NH3)2} {AgBr2(NH3)2}1− {AgBr(NH3)} {AgBr2(NH3)}1−
Imoibríonn bróimíd airgid le trífheinilfoisfín chun tris(trífheinilfoisfín) a tháirgeadh:
:: 200x200px

## Airíonna fisiceacha

### Struchtúr criostail
Tá struchtúr laitíse aghaidhlárnach ciúbach (alc) cloch shalainn (NaCl) ag AgF, AgCl, agus AgBr, leis an méid seo a leanas paraiméadair laitíse :

## Tagairtí
Brómáit airgid

Púdar bán nimhiúil atá teas agus solas-íogair is ea **brómáit airgid **(AgBrO3),, 

## Úsáid
* Baintear leas aisti mar ocsaídeoir le haghaidh éitirí teitrihidripiranil a thrasfhoirmiú go dtí comhdhúl carbóinilí.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Clóiríd airgid

Comhdhúil cheimiceach is ea **clóiríd airgid** leis an fhoirmle cheimiceach AgCl. Tá an soladach criostalta bán seo aithnidiúil go maith mar gheall ar a intuaslagthacht íseal in uisce (mheabhródh an treith seo duit  clóirídí Tl + agus Pb2 +). Nuair atá sí faoi shoilsiú nó téamh, 
athraíonn clóiríd airgid go dtí airgead (agus clóirín), curtha in iúl nuair a athraítear dathú roinnt  samplaí go liath nó corcra. Faightear AgCl go nádúrtha mar chlórairgirít.
## Ullmhú
Sintéisítear clóiríd airgid go héasca trí thuaslagáin uiscí de níotráit airgid agus clóiríd sóidiam a chur le chéile.
:AgNO3 + NaCl -> AgCl(v) + NaNO3
Is féidir í a bheith táirgthe chomh maith trí níotráit airgid a imoibriú le clóiríd chóbailt(II) 
:2 AgNO3 + CoCl2 -> 2 AgCl(v) + Co(NO3)2

## Struchtúr agus frithghníomhartha
clé|mion|Criostal de chlóiríd airgid
clé|mion|Criostal pirimidiúill AgCl

## Tagairtí
Pórtico do Paraíso

thumb|right|250px|Pórtico do Paraíso.

Stuara de chuid na hArdeaglaise Ourense is ea an **Pórtico do Paraíso** (Gaeilge:*Stuara an Parthais*), gné dhealbhóireachta a thugann rochtain, tríd an bpríomhbhealach isteach chuig an teampaill. Tógadh é sa chéad leath den tríú haois déag, le linn an easpaig Lourenzo (1218-1248), an té a chríochnaigh tógáil na hardeaglaise, in aon chás tar éis 1230. Mór le rá mar gheall ar a chuid dhealbhóireachta pholacrómatacht, a bhfuil bail mhaith uirthi, ón 18ú haois, agus a bhí athchóirithe sa bhliain 2013. Sa lá atá inniu ann, ní féidir mórán datha a fheiceáil ar an aghaidh chúl.

Ní fios cé an duine nó na daoine a bhí freagrach as an stuara a thógáil. Chuir Ángel del Castillo é i leith an mháistir Juan Evangelista: "*Tras la fachada principal... existe el llamado Pórtico del Paraíso, de principios del siglo XIII, es obra, al parecer, del maestro *Juan Evangelista*, (según inscripción de cierta figura de un ángel, encontrado hace unos años)"*.

Gaeilge:"*Taobh thiar den phríomhaghaidh ... tá an Pórtico del Paraíso mar a thugtar air, ó thús an tríú haois déag, de réir dealraimh is saothar an mháistir Juan Evangelista é, (de réir na hinscríbhinne ar fhíor aingil áirithe, a tángthas air cúpla bliain ó shin)."*

Go deimhin, is cosúil go bhfuil an t-inscríbhinn seo, "Juan Evangelista fecit", ar aingeal trumpadóra, atá caomhnaithe sa mhúsaem na hardeaglaise agus nach bhfuil baint ar bith aige leis an stuara, mar shampla ní thacaíonn saineolaithe, a leithéid agus  Serafin Moralejo, Ramón Yzquierdo Perrín, Xosé Carlos Valle Pérez agus Eduardo Carrero Santamaría, an bunús sin a dheimhniú.

## Tagairtí
Pórtico da Gloria

Catagóir:An Ghailís
Ken Dodd

Ba fhuirseoir Sasanach é **Sir Kenneth Arthur Dodd**, a rugadh i 8 Samhain 1927 i Knotty Ash, Learpholl. Fuair sé bás ar an 11 Márta 2018.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Amhránaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine as Learpholl
Catagóir:Fir
Catagóir:Fuirseoirí Sasanacha
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Sasanacha
Catagóir:Ridirí
Bean Bhaile na hÁite Tí

**Bean Bhaile na hÁite Tí** a thugtar ar bhean Neoiliteach a chónaigh in Éirinn timpeall 5,200 bliain ó shin. Duine de na chéad fheirmeoirí sa tír ab ea í. Thángthas ar a corpán sa bhaile fearainn Bhaile na hÁite Tí in aice le Béal Feirste sa bhliain 1855. Sa bhliain 2015, rinneadh anailís ar a géanóm, agus géanóim triúr fear a chónaigh 4,000 bliain ó shin. Géineolaithe ó Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath agus seandálaithe ó Ollscoil na Banríona, Béal Feirste a rinne an obair. Fuarthas amach go raibh sócháin DNA ag Bean Bhaile na hÁite Tí agus ag fear de na fir ar féidir haemacrómatóis a chúisiú, galar ina gcoinníonn an corp an iomarca iarainn agus a bhfuil go leor de i measc dhaonra Oileáin Iarthar na hEorpa. Fuarthas amach gur bhain a sinsir leis an Meánoirthear, agus as pobail an lae inniu is cosúla í go géiniteach leo sin a chonaíonn sa Spáinn agus sa tSairdín. Rinneadh taighde ar a DNA agus is ón Meánoirthear a tháinig a sinsear.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* ["Irish origins ... " Tim Radford, [The Guardian], 28 Nollaig 2015, arna rochtain ar 16 Márta 2018]

Catagóir:Seandálaíocht
Jasper, Alberta

Is baile atá suite in iarthar Alberta, cúige in iarthar Cheanada, é **Jasper**. Tá an baile suite ar bhruach na hAbhann Athabasca i measc na Sléibhte Creagacha. Tá Páirc Náisiúnta Jasper thart timpeall air, agus is lár trádálach na páirce é. Bhí 4,590 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2016.

Chuir Eorpaigh fúthu san áit sa chéad uair sa bhliain 1813 mar ionad trádála fionnadh de chuid an North West Company (ar a tugadh Hudson Bay Company níos déanaí). Jasper House ainm an ionad trádála. 

Tá Jasper féin 1,060m (3,480 troithe) ar airde le sléibhte níos airde ina thimpeall.  

Catagóir:Alberta
No Shame (albam Lily Allen)

An ceathrú halbam de chuid Lily Allen is ea ***No Shame***. Bhí sé eisithe é ar an 8 Meitheamh 2018.

## Cúlra

## Traicliosta
Is iad seo na hamhráin:
# "Come on Then" – 3:11
# "Trigger Bang"  – 3:32
# "What You Waiting For" – 3:07
# "Your Choice"  – 3:42
# "Lost My Mind" – 3:48
# "Higher" – 4:08
# "Family Man" – 3:39
# "Apples" – 3:40
# "Three" – 3:38
# "Everything to Feel Something" – 4:57
# "Waste"  – 3:31
# "My One" – 2:58
# "Pushing Up Daisies" – 3:45
# "Cake" – 3:28

## Singlí
#"Trigger Bang" - 12 Nollaig 2017
#"Lost My Mind" - 6 Iúil 2018

## Cairteacha

## Dátaí eisiúna

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2018
Catagóir:Lily Allen
Paul F. Tompkins

Is aisteoir, fuirseoir agus scríbhneoir Meiriceánach é **Paul Francis Tompkins**, a bhfuil aithne aige mar **Paul F. Tompkins** agus a rugadh sa bhliain 12 Meán Fómhair 1968.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Podchraoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Clóráit airgid

Cuireann **clóráit airgid** (AgClO3) criostail bhán theitreagánacha i gcruth. Cosúil le gach clóráit, tá sí intuaslagtha in uisce agus ina gníomhaire ocaídiúcháin. Mar mhiotail salainn simplí, ceimiceán coitianta is ea í i dturgnaim bhunúsacha cheimiceacha neamhorgánacha. Tá sí solas-íogair, agus mar sin caithfidh sí a bheith i dtaisce i choimeádáin a bhfuil dath dorcha orthu agus atá druidte go daingean.

Léiríonn an tsubstaint foilseáin airíonna bloscacha, dá bhrí sin, tá sí in úsáid uaireanta mar phríomhphléascach.

Ciallaíonn airgid(1) airgead ina gnáth +1 staid ocsaídithe

## Táirgeadh
Táirgtear clóráit airgid tré níotráit airgid a himoibriú le clóráit sóidiam chun clóráit airgid agus níotráit sóidiam.a thabhairt ar aird.

De rogha air sin, d'fhéadfadh sí a bheith táirgthe tré clóirín  a tharchur trí fionraí d'ocsaíd airgid 

## Tagairtí
Níotráit airgid

Neamhorgánach í **níotráit airgid** le foirmle cheimiceach Ag3NO3. Is réamhtheachtaí an chomhdhúil ilfheidhmeach seo de go leor comhdhúile airgid eile, mar shampla iad siúd a n-úsáidtear sa ghrianghrafadóireacht. Tá i bhfad níos lú íogaireachta don solas aici  ná atá ag na hailídí. 

Tugadh, uair amháin, 'loiscneach na gealaí' uirthi, toisc gur thug na hailceimiceoirí ársa 'luna' ar 'airgead', mar chreid siad go raibh baint ag airgead leis an ghealach.

I níotráite airgid sholadach, tá na hiain airgid trí-chomhordaithe, i socrú tríogánach plánach.

## Tagairtí

Catagóir:Comhdhúile neamhorgánacha
Arsainíd bhóróin

Comhdhúil cheimiceach a bhaineann le bórón agus arsanaic is ea **arsainíd bhóróin**, de ghnáth le foirmle cheimiceach BAs. Tá comhdhúile eile d'arsainíd bhóróin ar eolas, ar a dtugtar mar shampla an fo-arsainíd B12Mar2. Tá sintéis cheimiceach BAs chiúbach an-dúshlánach, agus níor éirigh leis na hiarraíochtí le criostail aonair a bhaint amach go fóill.

## Airíonna
Leathsheoltóir ciúbach (sfalairít) is ea BAs, sa tacar III-V, a bhfuil tairiseach laitíseach de 0.4777&#x20;nm aici agus  bandabhearna indíreach de thart ar 1.5 eV. is féidir í a cóimhiotalú le arsainíd ghailliam chun leathsheoltóirí thrianacha agus ceathartha a dhéanamh.Tuairiscítear go mdianscaoileann BAs chiúbach chuig an fo-arsainíd B12Mar2 ag teocht os cionn 920&#x20;°C.

## Tagairtí
An Curadh Connachtach

Nuachtán áitiúil Éireannach is ea ***[[An Curadh Connachtach]]***. Bunaíodh é sa bhliain 1909. Nuachtán seachtainiúil scríofa i mBéarla atá ann. Foilsítear é sa Lios Bán, i gcathair na Gaillimhe.

## ''Gaelscéal''

Comhfhiontar idir *An Curadh Connachtach* agus Eo Teilifís (a dhéanann *[[Ros na Rún]]*) ab ea an nuachtán seachtainiúil *[[Gaelscéal]]*.

## Féach freisin
* *[[Gaelscéal]]*

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil: connachttribune.ie

## Tagairtí


Catagóir:Nuachtáin in Éirinn
Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha
Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla
Catagóir:Seachtanáin
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1909
Catagóir:Bunaithe sna 1900í
Robert Mueller

Aturnae agus maorlathaí Meiriceánach ab ea **Robert Swan Mueller III** (IPA: ˈ|m|ʌ|l|ər}}; 7 Lúnasa 1944 in Manhattan - 21 Márta 2026). Eisean an 6ú stiúrthóir ar an Federal Bureau of Investigation (2001–2013). Ball den Pháirtí Poblachtach é a cheap an tUachtarán George W. Bush sa phost sin. Ba é an duine is faide sa phost ó bhí J. Edgar Hoover ann. Bhí Mueller i gceannas ar fhiosradh (2017–2019) um idirghabháil na Rúiseach i dtoghchán na bliana 2016 sna Stáit Aontaithe agus ábhar eile a bhaineann leis.

Bhain Mueller céim amach in Ollscoil Princeton. Chuir sé seirbhís isteach san U.S. Marine Corps le linn Chogadh Vítneam, agus bronnadh Bonn Réalta Umha as crógacht a thaispeáint sa chogadh chomh maith le Bonn Croí Chorcra as a bheith gortaithe ann. I ndiaidh dó céim a bhaint amach ó  Scoil Dlí Ollscoil Virginia (1973), d'oibrigh sé ar feadh trí bliana do chomhlacht príobháideach in San Francisco gur ceapadh é ina Aturnae Cúnta de chuid na Stát Aontaithe (AUSA) sa chathair chéanna. Sular ceapadh é ina stiúrthóir ar an FBI, bhí Mueller ina Aturnae do na Stáit Aontaithe, ina Ard-aighne Cúnta ar Roinn na gCoireanna, agus ina Ard-aighne Ionaid.

I mí Bealtaine na bliana 2017, cheap an tArd-aighne Ionaid Rod Rosenstein Mueller mar abhcóide speisialta i mbun an choiste fhiosraithe atá ag iniúchadh ról na Rúiseach sa toghchán sa bhliain 2016, naisc ar bith idir rialtas na Rúise agus feachtas uachtaránachta Trump san áireamh.

## Saol pearsanta

Fuair Mueller bás ar an 21ú Márta 2026, tar éis blianta le Galar Parkinson. Nuair a chuala Uachtarán na Stát Aontaithe, Donald Trump nuacht a bháis, dúirt sé, *"Good, I'm glad he's dead"*.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Básanna in 2026
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Cogadh Vítneam
Catagóir:Daoine as Cathair Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Protastúnaigh
Sárchlóráit airgid

Is éard atá sa t**sárchlóráit airgid** ná salann airgid an aigéid sárchlóraigh, agus dá réir sin is í an fhoirmle cheimiceach atá ag an gcomhdhúil seo ná AgClO4. Is soladach bán í, agus is dual di criostail monaihiodráite a chruthú - criostail ina bhfuil móilín amháin uisce in aghaidh gach aonad sárchlóráite. Murab ionann agus an chuid is mó de na salainn airgid, tá an tsárchlóráit seo sothuaslagtha san uisce, rud a chiallaíonn go dtiocfaidh sí isteach úsáideach má theastaíonn uait an t-ian airgid Ag+ a thuaslagadh san uisce. Úsáidtear í mar chatalaíoch sa cheimic orgánach.

## Táirgeadh
Cruthaítear sárchlóráit airgid trí mheascán d'aigéad sárchlórach agus níotráit airgid a bhreo le chéile.

Mar mhalairt air sin, is féidir í a ullmhú trí imoibriú na sárchlóráite bairiam leis an tsulfáit airgid, nó ó imoibriú an aigéid sárchlóraigh leis an ocsaíd airgid.

## Tagairtí
Caisleán Colditz

Caisleán suite sa Ghearmáin is ea **Caisleán Colditz**. Tá cáil ar an gcaisleán mar bhí oifigigh de chuid an R.A.F. agus na gComhghuaillithe gafa mar phríosúnaigh ann i rith an Dara Cogadh Domhanda.
John Boyega

Aisteoir Sasanach is ea **John Adedayo B. Adegboyega ** (r. 17 Márta 1992). Déanann sé aisteoireacht faoin ainm **John Boyega**. Aithnítear é go mór mhór as a ról mar Finn in *[[Star Wars: The Force Awakens]]* (2015), an seachtú scannán sa tsraith úd *[[Star Wars]]*, agus sa scannán a tháinig ar a shála sa bhliain 2017, mar atá *[[Star Wars: The Last Jedi]]*. Tharraing Boyega aird an phobail sa Ríocht Aontaithe air féin den chéad uair as a róle mar Moses sa scannán coiméideach ficsean eolaíochta *Attack the Block* (2011).

Bhí páirt aige freisin sa scannán drámata staire *Detroit* (2017), i gceithre eipeasóid den tsraith theilifíse *24: Live Another Day* agus sa dráma *Imperial Dreams* (2014). Bronnadh an gradam BAFTA Rising Star Award ar Boyega sa bhliain 2016.

Is de chúlra Nigéarach iad tuismitheoirí Boyega. Rugadh é féin in Peckham, Londain.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1992
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Aisteoirí teilifíse Sasanach
Catagóir:Buaiteoirí gradaim Golden Globe
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine Briotanacha gorma
Catagóir:Fir
Marielle Franco

Gníomhaí ar son cearta daonna agus polaiteoir Brasaíleach ab ea **Marielle Francisco da Silva**, nó **Marielle Franco** mar ab fhearr aithne uirthi (27 Iúil 1979 – 14 Márta 2018). 

## Saol
Bhí Franco bainteach leis an Partido Socialismo e Liberdade (PSOL, *Páirtí an tSóisialachais agus na Saoirse*). Toghadh í mar chomhairleoir i dtoghchán na cathrach in Rio de Janeiro sa bhliain 2016 leis an gcúigiú áireamh vótaí ab airde sa chathair. 

Sheas sí i gcoinne na ndrong coiriúil sna *favelas* inar rugadh agus tógadh í agus cháin sí lámh láidir an rialtais feidearálaigh agus na bpóilíní míleata sna chomharsanachtaí bochta céanna. Cháin sí go rialta mí-úsáid na bpóilíní i gcoinne lucht na *favelas*. 

Ar an 14 Márta 2018, lámhachadh í. Tháinig na piléir as baisc a cheannaigh na póilíní i mBrasilia sa bhliain 2006.
clé|mion|cárta poist

## Naisc sheachtracha
*[Cuir síos ar mharú Marielle Franco ar shuíomh [The Guardian], 15 Márta 2018, arna rochtain ar 23 Márta 2018]

## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna
Catagóir:Polaiteoirí na Brasaíle
Catagóir:Daoine as Rio de Janeiro (cathair)
Catagóir:Daoine LADT
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Daoine dúnmharaithe
Mícheál Mac Donncha

Polaiteoir de chuid Shinn Féin is ea **Mícheál Éamonn Mac Donncha**. Bhí sé ina ardmhéara ar Bhaile Átha Cliath ó Mhí Meithimh na bliana 2017 go 2018. Tá sé ina bhall de Chomhairle Chathrach Bhaile Átha Cliath do cheantar Beaumont-Domhnach Míde ó mí Bealtaine na bliana 2014 i leith.

Roghnaíodh é do chomhairle na cathrach sa bhliain 2011, chun an bhearna a líonadh i ndiaidh éirí as oifig Killian Forde. Toghadh é sa bhliain 2014 don toghcheantar Beaumont-Domhnach Míde. Iar-eagarthóir An Phoblacht atá ann.

## Tagairtí

Catagóir:Alumni COBÁC

Catagóir:Fir
Kathleen Antonelli

Ba ríomhchláraitheoir í **Kathleen "Kay" McNulty Mauchly Antonelli** (12 Feabhra 1921 – 20 Aibreáin 2006) a bhí mar dhuine de na 6 ríomhchláraitheoir a d'oibrigh ar an ríomhaire ENIAC - an chéad ríomhaire digiteach ilchuspóireach pearsanta. 

## Laethanta a hÓige agus Oideachas
Rugadh Kathleen McNulty (Gaeilge: Caitlín Nic an Ultaigh) i bhFaiche Mhór ar an Chraoslach, i nGaeltacht Dún na nGall i 1921 le linn Chogadh na Saoirse. Ar oíche a breithe, gabhadh a hathair, a bhí mar bhall Óglaigh na hÉireann, agus cuirtear i bPríosún Doire é ar feadh dhá bhliain. Nuair a scaoileadh é i mí Deireadh Fómhair 1924, chuaigh Kathleen agus a teaghlach ar imirce go dtí Stáit Aontaithe Mheiriceá agus bhog siad go dtí Chestnut Hill i bhFilideilfia, Pennsylvania. Ag an am sin, ní raibh ach Gaeilge aici. Ní raibh focal Béarla aici go dtí gur thosaigh sí ag freastal ar Hallahan Catholic High School i bhFilideilfia.

I ndiaidh ardscoile, d'fhreastail sí ar Chestnut Hill College, le matamaitic mar phríomhabhar aici. Ghlac sí le gach modúl matamaitice a bhí ar fáil, triantánacht sféarúil, calcalas difreálach, geoiméadracht theilgeach agus staitistic ina measc. Bhain sí a céim amach  I mí an Mheithimh 1942, bliain nach bhain ach cúpla bean eile céim mhatamaitice amach sa choláiste sin.

## A Gairm mar Ríomhcláraitheoir
Seachtain nó dhó i ndiaidh a céim a bhaint amach, thug sí fógra státseirbhíse na Stát Aontaithe faoi deara in *[[The Phildelphia Inquirer]]*. Bhí siad ar tóir mná le céim matamaitice. Le linn an Dara Cogadh Domhanda, bhí Arm na SA ag fostú mná chun ruthaig philéir agus ruthaig dhiúracáin a ríomh ag Ballistic Research Laboratory. Ghlaoigh sí ar a chomhchéimí Frances Bilas agus seachtain ina dhiaidh sin, bhí an bheirt acu fostaithe mar 'ríomhairí' daonna. Thosaigh siad ag obair ag ''The Moore School of Engineering''.

## Leagáid
I 2007, d'fhógair Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath go raibh siad chun 'An Foirgneamh McNulty' a chuir ar an bhfoirgneamh ríomhaireachta in ómós Kathleen McNulty.

I gContae Dún na nGall, bhunaigh Institiúid Teicneolaíochta Leitir Ceanainn duais bhliantúil don mhac/iníon léinn ríomhaireachta is fearr, darb ainm *<nowiki/>'The Kay McNulty medal and prize.*'

*<nowiki/>*
## Tagairtí

Catagóir:Eolaithe ríomhaireachta
Catagóir:Daoine a rugadh i 1921
Catagóir:Básanna in 2006
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Song of Granite

Scannán drámata beathaisnéise Éireannach is ea ***Song of Granite*** ("amhrán eibhir"), arna stiúradh ag Pat Collins. Ba é an moladh Éireannach don chatagóir Scannán Eachtrannach Is Fearr ag Gradaim an 90ú Acadaimh, ach níor ainmníodh é.

## Plota
Tugtar cuntas sa scannán ar shaol Sheosaimh Uí Éanaí, amhránaí ar an sean-nós, ag tosnú lena óige i gConamara agus á leanúint go Cathair Nua-Eabhrac. 

## Foireann
* Colm Seoighe mar Joe 1
* Mícheál Ó Confhaola mar Joe 2
* Macdara Ó Fátharta mar Joe 3
* Leni Parker mar Mrs. Rosenblatt
* Alain Goulem mar Alan Lomax
* Jaren Cerf mar Rosie

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 2017
Catagóir:Scannáin Ghaeilge
Teitreafluaraboráit airgid

Is comhdhúil neamhorgánach í **teitreafluaraboráit airgid** leis an bhfoirmle cheimiceach AgBF4. Soladach bán is ea í a dhíscaoileann i dtuaslagóirí pholacha orgánacha chomh maith le huisce. Ina staid sholadach, tá na hionaid Ag+ fluairíd nasctha.

## Ullmhú
Ullmhaítear teitreafluaraboráit airgid  tríd an t-imoibriú idir trífhluairíd bhóróin agus ocsaíd airgid i láthair beinséine.
## Úsáidí sa tsaotharlann
Sa tsaotharlann cheimice neamhorgánach agus orgánach, tá teitreafluaraboráit airgid, ar a dtugtar "BF-4" uaireanta uitrhi sa Bhéarla, ina himoibrí úsáideach. I ndéchlóraimeatán, bíonn teitreafluaraboráit airgid ina hocsaídeoir measartha láidir. Cosúil le heicafafluorfosfáit airgid, úsáidtear go coitianta í chun an ainian teitreafluaraboráit lagchomhordaithe a chur in áit  ainian nó liogann hailídí. Deascadh na hailíde airgid cuí is cúis le hastarraingt na hailíde á thiomáint. 

## Tagairtí
Ribóisíd nicitíonaimíde

Foirm núicléisíde piridín de vitimín B3 is ea an chomhdhúil cheimiceach **ribóisíd nicitíonaimíde (RN)** a fheidhmeanna mar réamhtheachtaí do dénúicléitíd adainín nicitíonaimíde nó DAN+.

## Tocsaineacht
Sa bhliain 2016, dheonaigh an Riarachán Bia is Drugaí  (RB&D) (Béarla:*Food and Drug Administration*(*FDA*) an stádas (GRAS) do ribóisíd nicitíonaimíde, sé go 'measfar sábháilte de ghnáth' í  mar chomhábhar bia i dtáirgín uisce feabhsaithe, i gcreatháin phróitéineacha, i mbarraí cothaithe, i nguma agus i milseáin choganta ag uimh níos lú ná 0.027% de RN de réir meáchain. An dáileog gan aon éifeacht tocsaineach inbhraite (DGETI), agus dáileog íosta le héifeacht dhíobhálach inbhraite (DíLEDI) i gcreimirí is ea 300 agus 1000&#x20;mg/kg/lá faoi seach.

## Ceimic
Cé gurb é an meáchan móilíneach a bhaineann le ribóisíd nicitíonaimíde ná 255.25 g / mol, that of its chloride salt is 290.70 g/mol. is é meáchan móilíneach a shalann chlóiríde ná 290.70 g / mol. Dá bhrí sin, soláthraíonn 100 mg de chlóiríd ribóisíd nicitíonaimíde 88 mg de ribóisíd nicitíonaimíde.
## Tagairtí
Nimhiú Sergei agus Yulia Skripal

Ar an 4 Márta 2018, bhí iaroifigeach faisnéise mhíleata na Rúise agus spiaire Briotanach Sergei Skripal agus a iníon Yulia Skripal, nimhithe i Salisbury, Sasana. Tháinig siad slán as an eachtra, ach maraíodh Dawn Sturgess (baint ar bith aici leis an scéal agus triúr clainne aici) agus nimhíodh ceathrar eile.

Bhí nimhiú na Skripal ar cheann de mhórchuid eachtraí a tharla sa bhliain 2018, a chothaigh drochphoiblíocht don Rúis go hidirnáisiúnta. "Níor chuir an scéal as a dhath do Vladimir Putin ag baile; coicís ghlan tar éis do scéal mhuintir Skripal briseadh, atoghadh ina uachtarán é".
clé|mion|Novichok

### Imeachtaí
Rinne an GRU, iarracht iad a nimhiú leis an oibreán néaróige *[[novichok]]*, is cosúil. Dúirt Boris Johnson go raibh fianaise mhór ann i gcoinne na Rúise. 

Mhaígh an Rúis nach raibh aon bhaint acu leis an ionsaí ar Sergei Skripal. Agus scríobh an t-iriseoir Eoin Ó Murchú "tá a lán amhrais á léiriú faoin scéal oifigiúil a chuir na Sasanaigh amach" (cosantóir mór de chuid an rialtais Rúiseach is ea an Murchúch).[clé|mion|Baile Skripal i [Salisbury, Sasana.]]

Mhair an fiosrúchán ar feadh i bhfad, ach fuair an próiseas fiosraithe na daoine a rinne an t-ionsaí faoi dheireadh ː Alexander Mishkin,  Anatoliy Chepiga agus Denis Sergeev, gníomhairí de chuid na Rúise.

### Frithbhearta
Dúirt an Tánaiste, Simon Coveney, gurbh ionann an t-ionsaí i Salisbury agus “masla do chóras na rialacha idirnáisiúnta ar a bhfuil muid ar fad ag brath chun a bheith slán sábháilte”.

Mar thoradh ar an ionsaí ar na Skripal, bhí os cionn 100 taidhleoir ar fad de chuid na Rúise díbeartha ag 16 tír san Aontas Eorpach, ag Stáit Aontaithe Mheiriceá, ag Ceanada, ag an Astráil, srl. Measadh gurb é seo an ráig is mó de dhíbirtí taidhleoirí Rúiseacha ó bhí an Cogadh Fuar in airde láin.  Dhíbir Rialtas na hÉireann taidhleoir de chuid na Rúise as Éirinn chomh maith.

## Féach freisin

* GRU
* Sergei Skripal
## Tagairtí

Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:Spiaireacht
Catagóir:2018
Catagóir:Nimh
Ionsaí Carcassonne agus Trèbes

clé|250px|mion|Lt. Col. Arnaud Beltrame
Ar an 23 Márta 2018, bhí sraith ionsaithe sceimhlitheoireachta Ioslamacha sna bailte Carcassonne agus Trèbes i ndeisceart na Fraince. 

Scaoil Redouane Lakdim, fear 25 bliain d'aois a rugadh i Maracó agus a raibh cónaí air i gCarcassonne, beirt i gCarcassonne. Maraíodh an paisinéir. 

Ansin thosaigh Lakdim ag lámhach ar cheithre phóilín, ag gortú go dona duine acu. 

Theith Lakdim go Trèbes ansin. D'ionsaigh sé ollmhargadh "Super U". Mharaigh sé beirt. Ansin choimeád siad duine amháin  mar ghiall. Ach rinne an Lt. Col. Arnaud Beltrame, garda sinsearach, áit a mhalartú leis. Maraíodh an gendarme tamaill ina dhiaidh. 

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:Stair na Fraince
Nino Gvetadze

Pianódóir Seoirseach clasaiceach ceolchoirme is ea **Nino Gvetadze**.  

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh agus tógadh Gvetadze  i dTbilisi, agus bhí sí ag staidéar san Ardscoil Cheoil Stáit (Seoirsis:თბილისის სახელმწიფო ) ann feisin. agus níos déanaí sa Háig agus san Conservatorium van Amstardam. B'iad Veronika Tumanishvili, Nodar Gabunia, Nana Khubutia, Paul Komen agus Jan Wijn   a cuid múinteoirí .

## Comórtais
Bhuaigh Nino Gvetadze an Dara Duais, Duais  an Phreasa agus Duais an Lucht Féachana ag an Internationaal Franz Liszt Pianoconcours (Agn  Ghaeilge:Gaeilge: Comórtas Pianó Idirnáisiúnta Franz Liszt) sa bhliain 2008. Sa bhliain 2010 bronnadh an  Borletti-Buitoni Trust Award uirthi.

## Léirithe
Sheinn Nino Gvetadze in hallaí ceolchoirme mar an leanas Concertgebouw, Paleis voor Schone Kunsten, an Bhruiséil, Konzerthaus Berlin, Wigmore Hall, Tonhalle, Zürich agus go leor eile. Casann sí freisin  mar aonréadaí leis Residentie Orchestra, Rotterdams Philharmonisch Orkest ,  Brussels Philharmonic,  Nederlands Philharmonisch Orkest, Amstardam Sinfonietta, Mahler Chamber Orchestra, Seoul Philharmonic Orchestra, Muenchner Philharmoniker.

Glacann Nino Gvetadze páirt i bhFéilte Idirnáisiúnta, i measc iad siúd  tá Kuhmon Kamarimusiikki, Tbilisi Wind Festival, Féile dei Due Mondi.

## Taifeadtaí
Tá ceithre dlúthdhioscaí aonair taifeadta ag Nino Gvetadze ina raibh oibreacha de chuid Franz Liszt,Claude Debussy, Modest Mussorgsky agus Sergei Rachmaninoff, i lipéid ceoil Orchid Classics, Brilliant Classics, Etcetera Records .

## Naisc sheachtracha
* Oifigiúil Láithreán Gréasáin
* Taifead Lipéad 
* Próifíl ar Borletti-Buitoni láithreán Gréasáin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Laxeiro

Bhí **José Otero Abeledo** (Lalín, 1908 - Vigo, 21 Iúil, 1996), ar a dtugtar Laxeiro, ina phéintéir Gaileach. Taispeánann a chuid oibre idirdhealú idir nádúrachas réigiúnach na tréimhse sin, tríd an gcomhleá idir an nua-aimsearthacht agus an traidisiúnachas, agus in éineacht le Luis Seoane, Manuel Colmeiro, Carlos Maside agus daoine eile, is cuid den ghrúpa *Os renovadores* (Gaeilge: "Na hathchóiritheoirí") iad, laistigh d'ealaíontóirí avant-guarde Gailíseacha.



'''

Catagóir:Básanna i 1996
Catagóir:Daoine a rugadh i 1908
Catagóir:An Ghailís
Billy the Kid

Meirleach Gael-Mheiriceánach i rith an tIarthar Fiáin sa Stáit Aontaithe ab ea **Billy the Kid** nó **William H. Bonney** a rugadh **Henry McCarty** in 1859 i Nua Eabharc agus a fuair bás ar an 14 Iúil 1881. 

clé|mion|217x217px

## Saol
Faoin am a raibh Billy 16 bliain d’aois, bhí a mhuintir tar éis aistriú  ó Nua Eabharc go Nua-Mheicsiceo in iarthar na tíre.

Bhíodh Billy the Kid ag obair do Pat Coghlan, rainseoir as Éirinn a bhí lonnaithe i New Mexico. Labhair The Kid Gaeilge le neacht le Coghlan nach raibh aon Bhéarla aici. Is cosúil go raibh The Kid i mbun ateangaireachta don chailín, Mary, agus d’oibrithe feirme a huncail. D’fhágfadh sé go raibh trí theanga ar a thoil ag Billy the Kid – an Béarla, an Ghaeilge agus an Spáinnis. 

## Bás
Lámhachadh Billy the Kid i neasraon ar an 14 Iúil 1881.
mion|clé|'Dick Brewer agus Billy the Kid', pictiúir de chuid  John Hacker & Andy Thomas

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1859
Catagóir:Básanna i 1881
Catagóir:An tIarthar Fiáin
Catagóir:Coirpigh Mheiriceánacha
Catagóir:Daoine as Cathair Nua-Eabhrac
Catagóir:Dúnmharfóirí
Catagóir:Fir
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Robálaithe
Vince Cable

Polaiteoir de chuid Pháirtí Daonlathach Liobrálach sa Ríocht Aontaithe is ea **Sir John Vincent "Vince" Cable**. Rugadh é in Eabhrac, Sasana ar an 9 Bealtaine 1943. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Daonlathach Liobrálach
Catagóir:Daoine as Eabhrac
Catagóir:Eacnamaithe
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Ridirí
Iaidíd airgid

Comhdhúil neamhorgánach is ea **iaidíd airgid** leis an bhfoirmle AgI. Tá an chomhdhúil ina solad geal buí, ach is minic go mbíonn eisíontaisí d'airgead miotalach i samplaí a thugann dath liath di. Tarlaíonn an truailliú airgid toisc go bhfuil AgI an-fhótamhothálach. Baintear leas as an airí seo i ngrianghrafadóireacht airgid-bhunaithe. Úsáidtear iaidíd airgid freisin mar antaiseipteán agus i síolú scamall.

## Struchtúr
Braitheann struchtúr iaidíde airgid ar an teocht:
* Faoi 420&#x20;K, tá an β-phas d' AgI, leis an struchtúr  vuirtsíte cobhsaí. Tugtar iadairgirít ar an chéim seo den mhianraí sa nádúr .
* Os cionn 420&#x20;K,  éiríonn an α-phas níos cobhsaí. Tá struchtúr na móitífe seo corp-lárnaithe ciúbach a bhfuil na hionaid airgid a dáilithe go randamach idir 6  láithreáin ochtaihéidreach, 12 teitrihéidreach agus 24 tríogánach. Ag an teocht seo,  is féidir leis na hiain Ag+, bogadh go tapa tríd an soladach, ag ligean  mear-ian sheoladh. Léiríonn an t-aistriú idir na foirmeacha β agus α leá na fothlaitíse airgid (caitian). Tá eantrópachta an chomhle i gcomhair α-AgI thart ar leath na heantrópachta den clóiríd sóidiam (soladach ianach tipiciúil). Is féidir é seo a réasúnú ag smaoineamh go bhfuil an laitís chriostalta AgI "leáite go pointe áirithe " cheana san aistriú idir na polamoirf α agus β.
* Bíonn y-phas meiteachobhsaí  ann chomh maith faoi bhun 420&#x20;K leis an  struchtúr sincbhleinde.

## Tagairtí
An tSúdáin (réigiún)

Is réigiún tíreolaíochta í an tSúdáin, a shíleann thart ar Lár na hAfraice ó iarthar go hoirthear, ó dheas na Saiheile. Tá sí níos mó ná an dá thír an tSúdáin agus an tSúdáin Theas, bíodh go bhfuil cuid di i gceachtar acu.
mion|Tír-raon samhlachúil na Súdáine

Súdáin
Ciainíd airgid

Comhdhúil cheimiceach is ea **ciainíd airgid** leis an bhfoirmle AgCN. 

Tá AgCN dothuaslagtha in uisce, agus faightear go héasca í trí chiainíd sóidiam a chur le tuaslagáin ina bhfuil caitiain Ag+ ann. Uaireanta, úsáidtear an t-imoibriú deascúcháin seo i roinnt nósanna imeachta chun airgead a ghnóthú ó thuaslagáin. Is í  AgCN a foirmle cheimiceach. Úsáidtear ciainíd airgid le haghaidh plátála airgid. 
## Struchtúr
Sa staid sholadach, is éard atá sa struchtúr ná slabhraí ina ndéantar an t-ord Ag-C≡N-Ag-C≡N- arís agus arís eile ar feadh tréimhse éiginnte. Is iad na faid Ag-C agus Ag-N faoi seach 2.15 agus 1.86 Å.  Tá an uimhir chomhordúcháin d'uimhir 2 tipiciúil den chaitian Ag +, agus tá a fhios ag an saol gur féidir droichead a chur idir an dá mhiotail thrasdultacha, mar atá léirithe ag an gcás is cáiliúla gorm Prúiseach.

## Tagairtí
Jesse James

Meirleach Meiriceánach i rith an Iarthair Fhiáin sa Stáit Aontaithe ab ea **Jesse Woodson James ** a rugadh ar an 5 Meán Fómhair, 1847 agus a fuair bás ar an 3 Aibreán 1882. Rugadh James in aice Kearney, sa cheantar in iarthar Missouri ar a dtugtar "Dixie Beag".  

Bhí Jesse agus a mhuintir báúil leis an nDeisceart i gCogadh Cathartha na Stát Aontaithe. Chuaigh Jesse agus a dheartháir, Frank, leis na "bushwhackers", drong a rinne treallchogaíocht ar son na Cónaidhme in Missouri agus in Kansas sa chogadh sin.  

Mar leantóirí de chuid William Quantrill agus "Bloody Bill" Anderson, treallchogaithe, cuireadh mí-úsáid i gcoinne saighdiúirí an Aontais agus sibhialtach, Sléacht Centralia (1864) san áireamh. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1847
Catagóir:Básanna i 1882
Catagóir:Airm na gCónaidhmeach
Catagóir:An tIarthar Fiáin
Catagóir:Coirpigh Mheiriceánacha
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Daoine dúnmharaithe
Catagóir:Daoine i gCogadh Cathartha na Stát Aontaithe
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Fir
Catagóir:Robálaithe
Julius Malema

Polaiteoir de chuid Economic Freedom Fighters san Afraic Theas is ea **Julius Sello Malema**. Rugadh é i Seshego, Transvaal ar an 3 Márta 1981. 

Catagóir:Polaiteoirí na hAfraice Theas
Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Daoine beo
Sundance Kid

clé|mion
Robálaí bainc Meiriceánach i rith an tIarthar Fiáin sa Stáit Aontaithe ab ea **Harry Alonzo Longabaugh** nó mar is fearr aithne **the Sundance Kid** a rugadh i 1867 agus a fuair bás ar an 7 Samhain, 1908. 

## Tagairtí

Catagóir:An tIarthar Fiáin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1867
Catagóir:Básanna i 1908
Catagóir:Coirpigh Mheiriceánacha
Oilithreacht

Is turas reiligiúnach é **oilithreacht**, nó turas chuig ceann scríbe reiligiúnach. Déantar oilithreachtaí i go leor cultúir ar fud an domhain, de ghnáth ar shiúl na gcos, chuig áiteanna atá tábhachtach do chreidimh an lucht siúil. Fuarthas fianaise ar oilithreacht go Stonehenge chomh fada siar leis an mbliain 2,400 RCh.

## Féach Freisin
* Camino de Santiago
* Domhnach na Cruaiche
* Slí Chaoimhin
* Hajj

## Tagairtí

Catagóir:Oilithreachtaí
Catagóir:Reiligiún
Butch Cassidy

Robálaí bainc Meiriceánach i rith an tIarthar Fiáin sa Stáit Aontaithe ab ea **Robert Leroy Parker** nó **Butch Cassidy** a rugadh ar an 13 Aibreán, 1866 agus a fuair bás ar an 7 Samhain, 1908. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1866
Catagóir:Básanna i 1908
Catagóir:An tIarthar Fiáin
Catagóir:Coirpigh Mheiriceánacha
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Fir
Catagóir:Robálaithe
Winnie Madikizela-Mandela

Polaiteoir de chuid na Comhdhála Náisiúnta Afracaí san Afraic Theas ab ea **Winnie Madikizela-Mandela**. Rugadh í **Nomzamo Winifred Zanyiwe Madikizela** in Bizana, Eastern Cape ar an 26 Meán Fómhair 1936 agus fuair sí bás in Johannesburg ar an 2 Aibreán 2018. 

Catagóir:Polaiteoirí na hAfraice Theas
Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Básanna in 2018
Takekazu Asaka

Teangeolaí agus ollamh le fileolaíocht Rómánsach ag Ollscoil Tsudajuku, Tóiceo is ea an Seapánach **Takekazu Asaka** (a rugadh i Tóiceo sa bhliain 1952). D'aistrigh sé saothair scríbhneoirí na Gailísise mar Rosalía de Castro, Ramón Cabanillas, Uxío Novoneyra go Seapáinis. D'fhoilsigh sé an chéad ghraiméar Gailísise sa tSeapáinis. Sainmhínítear é mar "ambasadóir ar an gcultúr Gailísise sa tSeapáin".

Tá sé freagrach as eagrú, i dTóiceo agus i gcathracha eile, ciogail ceoil agus filíochta Gailísise chun 'Día de las Letras Gallegas' (Gaeilge: Lá Litríochta na Gailísise) a cheiliúradh. Ó mhí an Mheithimh 2017, ba chomhalta comhfhreagrach den Real Academia Galega é (Acadamh Ríoga na Gailísise), mar aitheantas ar a chuid oibre.

## Saothair
* Gramática do galego moderno (dátheangach Seapáinis - Gailísis) . (1993) Tokio : Daigakusyorin. (195 leathanach, ISBN 4-475-01807-2)
*Guía de conversación en Galego (1994)
*Vocabulario básico da lingua galega . (1996) Tokio : Daigakusyorin. ISBN 4-475-01231-7 . (Is innéacs Gailiísise - Spáinnise - Seapáinise iad na chéad 122 leathanach. Tá na chéad 158 leathanach eile ina gcobhéisí Spáinnise - Gailísise agus tá críoch an leabhair dírithe ar chobhéisí Seapáinise - Gailísise - deir raiteas tosaigh an leabhair go bhfuil 2600 cobhéis ann)
*Cantares gallegos (aistríodh go Seapáinis sa bhliain 2002). Publicación DTP.
*Cantata a Ramón Cabanillas (2013)
*Contos da miña terra (aistríodh go Seapáinis sa bhliain 2014)
*Xograr Martín Codax (2015)
* Nova gramática do galego (2017)
* Os Eidos (eagrán dátheangach Gailíse - Seapáinise a foilsíodh sa bhliain 2017)

## Tagairtí

Catagóir:Rugadh i dTóiceo
Catagóir:Múinteoir Seapáinise
Catagóir:Liotuáinis Seapáinise
Catagóir:Focleolaí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Pat Garrett

Póilín Meiriceánach i rith an tIarthar Fiáin sa Stáit Aontaithe ab ea **Patrick Floyd Jarvis "Pat" Garrett  ** a rugadh ar an 5 Meitheamh, 1850 agus a fuair bás ar an 29 Feabhra, 1908. 

## Tagairtí

Catagóir:An tIarthar Fiáin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1850
Catagóir:Básanna i 1908
Gabhar Gailíseach

mion|Minseach Ghailíseach
Cine gabhair de bhunús Gailíseach é an **gabhar Gailíseach** (*Capra aegagrus hircus*). I 2012, bhí 622 cheann (514 mná agus 108 fir) sa tréad iomlán, roinnte idir 64 fheirm. Tá siad oiriúnaithe go han-mhaith dá dtimpeallacht agus, de réir *Invesaga* (Taighde Sláinte Ainmhithe na Gailíse) tá friotaíocht níos fearr acu in aghaidh ionfhabhtú ón bpucán ae coiteann(en) ná ciníocha eile gabhair.

## Dáileadh geografach
Go ginearálta, tá baill an chine ghabhair seo scaipthe tríd na criosanna sléibhtiúla, an chuid is mó acu i gcúigí Lugo agus Ourense.

## Moirfeolaíocht
mion|Pocaide Gailíseach
Ainmhithe adharcacha, de phróifíl dhíreach nó fochuasach, agus de dhémhorfacht ghnéasach mhór iad (en). Is de dhath amháin é a gclúmh: mahagaine nó foltbhuí, agus nuainsí éagsúla acu. Sna comórtais, meastar gur dícháilíocht é má tá lorganna bána air.

Déanann adharca na minseach stua ar gcúl agus as a gcéile. Bíonn adharca na bpocaidí i gcruth seilide, agus de mhéid níos mó ná iad atá ar na minseacha.

Bíonn féasóg agus siogairlíní ar na pocaidí, nithe a fhorbraíonn ó am go chéile i bhfoirm bhuntusúil ar na minseacha fosta. Bíonn na pocaidí níos mó ná na minseacha – airde go dtí 65cm agus meáchan timpeall ar 55kg ag na minseacha, agus 75cm agus 70kg ag na pocaidí.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:An Ghailís
Catagóir:An Spáinn
Wyatt Earp

Leas-sirriam Meiriceánach i rith an tIarthar Fiáin sa Stáit Aontaithe ab ea **Wyatt Berry Stapp Earp** a rugadh ar an 19 Márta, 1848 agus a fuair bás ar an 13 Eanáir, 1929. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1848
Catagóir:Básanna i 1929
Catagóir:An tIarthar Fiáin
Catagóir:Fir
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Póilíní
Catagóir:Réiteoirí spóirt
David Lammy

Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe is ea **David Lindon Lammy**. Rugadh é i dTottenham, Londain ar an 19 Iúil 1972. Tá sé ag feidhmiú mar Rúnaí Gnóthaí Eachtracha ó bhí mí Iúil 2024 ann. Ball de Pháirtí an Lucht Oibre, tá sé ina Fheisire Parlaiminte (FP) do Tottenham ó fhothoghchán Tottenham i 2000. Bhí poist airí shóisearacha éagsúla ag Lammy roimhe seo faoi Tony Blair agus Gordon Brown idir 2002 agus 2010.

Rugadh Lammy i Holloway, agus d'fhreastail sé ar *The King's (The Cathedral) School*, Peterborough. Rinne sé staidéar ar an dlí i Scoil an Léinn Oirthearaigh agus Afracaigh (SLOA), Ollscoil Londan agus glaodh chun an bharra é sa bhliain 1994. Rinne sé staidéar ina dhiaidh sin do chéim 'Máistir Dlíthe' in Ollscoil Harvard, agus é ar an gcéad Bhriotanach gorm a rinne staidéar i scoil Dlí Harvard. Sa bhliain 2000, rinne Lammy seirbhís go hachomair i gComhthionól Londan sular toghadh é chun na Parlaiminte sa bhliain 2000. Cheap an Príomh-Aire Tony Blair é mar Fho-Rúnaí Stáit Parlaiminte don tSláinte Phoiblí sa bhliain 2002 agus rinneadh Fo-Státrúnaí Parlaiminte do Ghnóthaí Bunreachtúla de sa bhliain 2003. Tugadh ardú céime dó agus ceapadh é ina Aire Stáit Cultúir sa bhliain 2005. Sa bhliain 2007, cheap an Príomh-Aire Gordon Brown é ina Fho-Rúnaí Parlaiminte Stáit don Nuálaíocht, Ollscoileanna agus Scileanna sular oibrigh Lammy mar Aire Stáit don Ardoideachas ó 2008 go 2010.

Tar éis briseadh an Lucht Oibre in olltoghchán 2010, thacaigh Lammy le David Miliband i dtoghchán ceannaireachta an Lucht Oibre 2010 agus dhiúltaigh sé ina dhiaidh sin páirt a ghlacadh i Scáth-Chomh-Aireacht Ed Miliband. Chaith sé an chéad deich mbliana eile ansin ar na cúlbhinsí, agus bhí sé ina iarrthóir i roghnú mhéara Pháirtí an Lucht Oibre i Londain 2015, ach chríochnaigh sé sa cheathrú háit sa deireadh. Thacaigh Lammy le Keir Starmer i dtoghchán ceannaireachta an Lucht Oibre 2020 agus ceapadh é ina Scáth-Rúnaí Stáit Dlí agus Cirt agus ina Scáth-Ard-Sheansailéir ina Scáth-Chomh-Aireachta. In athrú airí na Scáth-Chomh-Aireachta i mí na Samhna 2021, tugadh ardú céime dó mar Scáth-Rúnaí Eachtrach. Tar éis bua an Lucht Oibre in olltoghchán 2024, cheap Starmer Lammy mar Rúnaí Gnóthaí Eachtracha ina rialtas nua.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine Briotanacha gorma
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Láithreoirí raidió
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Síónaigh
Catagóir:Sóisialaithe
Freestyle Script

Is clófhoireann í **Freestyle Script**. Dhear Martin Wait é sa bhliain 1981. Is iad Adobe, ITC, agus Letraset foilsitheoirí na clófhoirne. Tá ceithre leagan di ann: Regular, Bold, SH Reg Alt, agus SB Reg Alt.

## Tagairtí

Catagóir:Clóghrafaíocht
Annie Oakley

Cruinnaimsitheoir Meiriceánach i rith an tIarthar Fiáin sa Stáit Aontaithe ab ea **Annie Oakley** nó **Phoebe Ann Mosey** a rugadh ar an 13 Lúnasa, 1860 agus a fuair bás ar an 3 Samhain, 1926. 

Catagóir:An tIarthar Fiáin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1860
Catagóir:Básanna i 1926
Tromán lúith

deas|250px|thumb|Tromán lúith
Is cineál saormheáchain é **tromán lúith**, is é sin píosa trealaimh a úsáidtear sa gcorpfhorbairt nó san aclaíocht. Is féidir tromán lúith a úsáid ina aonar, nó péire a úsáid, ceann amháin i ngach lámh.

Catagóir:Giomnáisiamaí
Meaisín reatha

deas|250px|thumb|Meaisín reatha
Is gléas úsáidte le haghaidh aclaíochta, le crios gluaisteach go buan ar mheaisín le haghaidh siúl nó reatha é **meaisín reatha**.

Catagóir:Giomnáisiamaí
Casacht

deas|250px|thumb|Casacht
Is aer a dhíchuir as na scamhóga le fuaim ghéar tobann í **casacht**. 

Catagóir:Casacht
Suí aniar

deas|250px|thumb|Suí aniar
Is aclaíocht a úsáidtear chun matáin an bhoilg a neartú é **suí aniar**. Tosaítear ag luí ar an talamh ar shlat an droma, ansin suitear aniar gan úsáid a bhaint as na lámha.

Catagóir:Giomnáisiamaí
Catagóir:Aclaíocht
Brú aníos

deas|250px|thumb|Brú aníos
mion|An dand, ar a dtugtar brú suas Hindu freisin. Is é seo an leagan is bunúsaí, cosúil leis an leagan a d'úsáid Bruce Lee é mar shíneadh cat.
Is aclaíocht ina luíonn duine ag breathnú ar an t-urlár agus, á choinneáil droim díreach, éiríonn a gcorp trí á bhrú anuas ar a lámha é **brú aníos**. Athrú is ea an dand, ar a dtugtar brú suas Hindu freisin, a oibríonn go dinimiciúil.

Catagóir:Giomnáisiamaí
Catagóir:Aclaíocht
Cruinneog phlasma

dreta|mion|182x182px|Cruinneog plasma
mion|180x180px|A tharlaíonn nuair a thagann rud conduchtach (lámh sa chás seo) i dteagmháil le cruinneog phlasma
[mion|180x180px|[Leictreoid lárnach de chruinneog plasma]]
Gabhadán dúnta atá líonta le meascán de thriathgháis is ea **cruinneog phlasma**. Is féidir **feadán plasma**, **liathróid phlasma** nó **lampa plasma** a thabhairt ar cheann acu freisin de réir crutha nó feidhme. Nikola Tesla a rinne an chéad chruinneog phlasma sna 1920idí agus é ag déanamh turgnamh le sruthanna ardvoltais i bhfeadán criostail. D'éirigh lampaí plasma sách faiseanta sna 1980idí.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic