open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Keinan Davis

Peileadóir Sasanach é **Keinan Vincent Joseph Davis** (a rugadh ar an 13 Feabhra 1998) a imríonn mar tosaí do chlub Premier League Aston Villa. Thosaigh sé ag imirt le Stevenage agus Biggleswade Town agus bhog sé go Aston Villa ag aois 17 i mí na Nollag 2015. D'imir sé a chéad chluiche foirne  bliain ina dhiaidh sin i gcoinne Tottenham Hotspur i gCorn an FA i mí Eanáir 2017.

## Gairm club

### Gairm go luath
D’fhás Davis aníos i Stevenage agus chuaigh sé ar Scoil Nobel. Thosaigh sé a ghairm bheatha peile laistigh den Stevenage F.C. acadamh ach scaoil an cóitseálaí Darren Sarll leis in 2015. Chuaigh sé isteach i Biggleswade Town ina dhiaidh sin tar éis dó a bheith roghnaithe ag cóitseálaí faoi-18 Dave Northfield.

### Aston Villa
Shínigh Davis conradh gairmiúil 18 mí le Aston Villa i mí na Nollag 2015 tar éis triail 4 seachtaine.  Thug an bainisteoir Steve Bruce tús do Davis ar an 8 Eanáir 2017, ag teacht amach ón mbinse i gcoinne Tottenham Hotspur i gCorn an FA, chaill Villa 2–0. Tugadh a chéad chluiche sraithe do Davis ar an 14 Eanáir 2017 i gcoinne Wolverhampton Wanderers.

An 22 Meán Fómhair 2020, tugadh síneadh nua conartha Aston Villa do Davis chun é a choinneáil leis an gclub go dtí 2024.

## Statistící gairm
*Ó 24 Meán Fómhair 2020*

## Onóracha

#### Aston Villa

* EFL Championship: Buaiteoirí cluiche cáilithe 2019
* EFL Cup dára ait: 2019–20

## Tágartí
Helen McEntee

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála don Mhí Thoir (Dáilcheantar) í **Helen McEntee** nó **Eiléana Nic an tSaoi **(a rugadh ar an 8 Meitheamh 1986).   Ar an 23 Eanáir 2025, ceapadh McEntee ina hAire Oideachais agus Óige i Rialtas an 34ú Dáil  agus ansin ina Aire Gnóthaí Eachtracha agus Cosanta ar an 18 Samhain 2025.
clé|mion|2017|330x330px
clé|mion|2020|220x220px
clé|mion|2024|330x330px

## Gairm
Tá céim ag McEntee san Eacnamaíocht, Polaitíocht agus Dlí ó DCU.

Toghadh McEntee go Dáil Éireann den chéad uair i bhfothoghchán i Márta 2013. Iníon í leis an iarTheachta Dála Shane McEntee agus tháinig sí i gcomharbacht air tar éis gur chuir sé lámh ina bhás féin sa bhliain 2012.

Bhí sí ina ball den Choiste Oireachtais um Iompar agus Cumarsáid agus den Choiste Oireachtais um Chomhshaol, Cultúr agus an Ghaeltacht freisin.

Cheap an Taoiseach Enda Kenny í ina hAire le freagracht as Meabhairshláinte agus Daoine Scothaosta sa Roinn Sláinte i mBealtaine 2016 mar chuid den Rialtas Comhpháirtíochta.

I Meitheamh 2017, mar chuid d’atheagar rialtais leis an Taoiseach nuacheaptha, Leo Varadkar T.D., tugadh ardú céime don Aire Nic an tSaoi chuig post an Aire Stáit le freagracht as Gnóthaí an Aontais Eorpaigh.

Ar an 23 Eanáir 2025, ceapadh McEntee ina hAire Oideachais agus Óige i Rialtas an 34ú Dáil.  Tháinig sí  in áit Simon Harris mar Aire Gnóthaí Eachtracha agus Cosanta ar an 18 Samhain 2025.  Is í Helen McEntee an chéad bhean riamh a ceapadh ina hAire Gnóthaí Eachtracha agus ina hAire Cosanta.

## Beartais
I mí Lúnasa 2024, dúirt an tAire Dlí agus Cirt Helen McEntee gur den riachtanas comhlachtaí meán sóisialta gan neamhshuim a dhéanamh de bhagairtí a dhéantar ar dhaoine ar líne agus gur chóir dóibh a leithéidí a bhaint anuas a thúisce is féidir. Thug sí le fios nach bhféadfaí brath a thuilleadh ar chomhlachtaí meán sóisialta le hiad féin a rialáil agus dúirt go raibh Éire ar cheann den bheagán tíortha a bhfuil Coimisinéir Sábháilteachta ar Líne acu. Ba cheart pionós dian a ghearradh ar na comhlachtaí sin, arsa sise, mura rachaidh siad i ngleic le hábhar urchóideach agus mídhleathach.

## Féach freisin

* An Mhí Thoir (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann
Catagóir:Alumni Ollscoil Chathair Átha Cliath
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Fhine Gael
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Teachtaí Dála mná
Catagóir:An Mhí Thoir (Dáilcheantar)
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Máirseáil an tSalainn

Tharla **Máirseáil an tSalainn**, nó **Dandi Satyagraha,** san India  le linn 12 Márta - 5 Aibreán 1930,  Sheol an gníomhaí síochána, Mahatma Gandhi "satyagraha"  i gcoinne na gcánacha ar shalann a bhí i bhfeidhm.  D'fhág an mháirseáil Ahmedabad ar 12 Márta, agus shiúil Gandhi agus a lucht leanúna 400 ciliméadar go dtí Dandi sa Ghúisearáit, áit a shroich siad ar 5 Aibreán 1930. mion|Máirseáil an tSalainn, 1930|cléShiúil na mílte Indiach in éineacht le Gandhi chun na farraige, mar ghníomh dúshlánach in aghaidh Rialtas na Breataine. Ba é ba chuspóir leis an Mháirseáil ná athshealbhú a dhéanamh ar shalann na hIndia do mhuintir na hIndia.

Bhí Gandhi ag iarraidh cearta sibhialta agus neamhspleáchas na hIndia a bhaint amach do na hIndiaigh. Chuir an Bhreatain breis agus 60,000 duine i bpríosún mar thoradh air. Ach bhí an feachtas 'Satyagraha'  i measc na bhfeachtas ba rathúla maidir le smacht na Breataine ar an India a laghdú

## Féach freisin

* Mahatma Gandhi

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hIndia
Catagóir:1930
New Castle County Council

Is gníomhaireacht rialtais contae í **New Castle County Council i** a fheidhmíonn mar bhrainse reachtach New Castle County, Delaware. Cuimsíonn an chomhairle 13 ball tofa, lena n-áirítear uachtarán na comhairle. Tá sé de chúram ar an gcomhairle dlíthe a dhréachtú agus seirbhísí rialtais contae, deasghnátha sláinte poiblí, úsáid talún, iompar agus criosú a bhainistiú. 

## Iarchomhaltaí suntasacha

* Joe Biden - 46ú agus Uachtarán reatha na Stát Aontaithe ; iar- Leas-Uachtarán na SA, agus iar- Sheanadóir na SA ; sheirbheáil sé i gCeantar 4 ó 1971 go 1973
* Philip D. Cloutier - iar- Ionadaí Stáit Deleware
* Chris Coons - Seanadóir reatha na SA
* Stephanie Hansen - Seanadóir Stáit Deleware reatha
* Tom Kovach - iar-Ionadaí Stáit Delaware
* Joseph Miró - iar-Ionadaí Stáit Delaware

## Tagairtí

Catagóir:Contae New Castle, Delaware
Comhairleoir áitiúil

Is ball de chomhairle rialtais áitiúil i roinnt tíortha (m.sh. Éire) é **comhairleoir** **áitiúil**. 

Cuirtear toghcháin áitiúla ar siúl in Éirinn gach 5 bliana, i mí na Bealtaine nó an Mheithimh. Ceadaíonn na toghcháin do dhaoine comhairleoirí a thoghadh chun ionadaíocht a dhéanamh dóibh ina n-údaráis áitiúla. Bhí an toghchán áitiúil deireanach ar siúl ar an 7 Meitheamh 2024.
San Fhionlainn is teideal onóra é a bhronnann an rialtas ar roinnt catagóirí Fionlannaigh.

## Féach freisin

## Tagairtí
Gibson EB-0

Is dordghiotár é an **Gibson EB-0** a thug an comhlacht Gibson isteach sa bhliain 1959. Nuair a cuireadh deireadh lena tháirgeadh sa bhliain 1979, tógadh 20,844 ionstraim san iomlán.

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Frédéric Guilbert

Peileadóir proifisiúnta Francach é **Frédéric Guilbert** (rugadh é 24 Nollaig 1994) a imríonn mar chúlaí deas do chlub Ligue 1 RC Strausbourg ar iasacht ón club Premier League Aston Villa.

## Gairm club

### Bordeaux
Chuaigh Guilbert go Girondins de Bordeaux in 2014 ó AS Cherbourg. Rinne sé a chéad chluiche Ligue 1 an 5 Aibreán 2015 i mbua 2-1 sa bhaile i gcoinne RC Lens in áit Thomas Touré tar éis 79 nóiméad.

### SM Caen
An 28 Iúil 2017, d’aistrigh Guilbert go SM Caen tar éis dó seal iasachta a chríochnú le linn shéasúr 2016–17. Bhí aithne ar Guilbert as a bheith ina thacálaí láidir agus crua le 3.1 imréiteach ar an meán agus 2.9 taclaí in aghaidh an chluiche faoi seach i rith a shéasúir deiridh leis an gclub. Chríochnaigh sé a chuid ama le Caen tar éis 106 láithriú a déanamh thar thrí shéasúr.

### Aston Villa
Ar 31 Eanáir 2019, shínigh Guilbert d’Aston Villa ar tháille neamhnochta, ach d’fhanfadh sé ag Caen ar iasacht go dtí deireadh an tséasúir.Scóráil sé a chéad sprioc do Villa i gcluiche comhionannas vótaí i gCorn EFL i gcoinne Crewe Alexandra an 27 Lúnasa 2019. Scóráil sé a dhara sprioc d’Aston Villa i gcluiche leathcheannais Chorn EFL i gcoinne Leicester City F.C an 8 Eanáir 2020.

#### Isacht go RC Strasbourg
Ar 31 Eanáir 2021, d’fhógair bainisteoir Aston Villa, Dean Smith, go raibh Guilbert ag imeacht ar iasacht do chlub Fraincis Ligue 1 RC Strasbourg go dtí deireadh an tséasúir. Mhínigh sé go ndearnadh an cinneadh mar nach dócha go bhfaigheadh Guilbert mórán ama imeartha i gcomparáid leis na cosantóirí eile Matty Cash agus Ahmed Elmohamady.

## Staitisticí gairme
*Ón 4 Lúnasa 2020 amach*

## Onóracha

**Aston Villa**

* EFL Cup dara-ait: 2019–20

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na Fraince
Catagóir:Daoine a rugadh i 1994
Catagóir:Daoine beo
Síocháin Westfalen

mion|clé|Síocháin Westfalen, Conradh Osnabruck
Sa bhliain 1648, síníodh **Síocháin Westfalen** agus cuireadh deireadh leis an gCogadh Tríocha Bliain.
mion|clé|Eoraip sa bhliain 1649
Ar 30 Eanáir 1648, thángthas ar shocrú maidir le téarmaí Shíocháin Münster, trínar thug an Spáinn aitheantas foirmiúil do Phoblacht na hÍsiltíre mar stát neamhspleách. Is é seo an chéad cheann de na conarthaí a rinneadh sa bhliain 1648 ar a dtugtar Síocháin Westfalen i dteannta a chéile.

Bhí caibidlí ar siúl in Osnabrück agus Münster i Westfalen. 

Fuair na Sualannaigh airgead, agus smacht ar iarthar Pomerania, Bremen agus Verden, agus fuair na Francaigh Alsace. Cuireadh deireadh le smacht an Impire ar phrionsaí na Gearmáine.

### Dlí idirnáisiúnta
Meastar go hiondúil gurb é Síocháin Westfalen bunús na bprionsabal go bhfuil na stáit ceannasach agus nach féidir le stát amháin a ladar a chur isteach gnóthaí baile aon tíre eile. Is orthusan atá an dlí idirnáisiúnta bunaithe go fóill.

## Féach freisin

* Cogadh Tríocha Bliain
* Poblacht na Seacht nDúiche Aontaithe

## Tagairtí

Catagóir:Cogadh Tríocha Bliain
Catagóir:Conarthaí na Fraince
Catagóir:Conarthaí na hÍsiltíre
Catagóir:Conarthaí na Spáinne
Catagóir:Conarthaí na Sualainne
Catagóir:Conarthaí síochána
Jean-Joseph Sanfourche

Péintéir, file, dearthóir agus dealbhóir Francach ab ea **Jean-Joseph Sanfourche**, ar a dtugtar **Sanfourche** (25 Meitheamh 1929 i Bordeaux - 13 Márta, 2010 i Saint-Léonard-de-Noblat).

Chleachtaigh sé "ealaín ón imeall" nó "art brut". Ba chara é le Gaston Chaissac, Jean Dubuffet, agus Robert Doisneau. 

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Francacha
Anne Frater

File Albanach is ea **Anne Frater**, a rugadh sa bhliain 1967, í Steòrnabhagh, Leòdhas, Inse Ghall ar na hOileáin Siar. Tógadh í san sráidbhaile Pabail Uarach i gceantar an Rubha, pobal beag a raibh Ruaraidh MacThòmais agus Iain Mac a' Ghobhainn  ina gcónaí ann chomh maith. 

## Stíl
Déanann a cuid filíochta anailís ghrinn ar fhéiniúlacht agus ar náisiún chomh maith le grá, tírdhreach agus teanga. Scríobhann sí go príomha i saorvéarsaíocht.

## Beatha
Fuair Frater céim ó Ollscoil Ghlaschú le céadonóracha i gCeiltis agus i bhFraincis, agus fuair sí cáilíocht mhúinteoireachta ó Choláiste Chnoc Iòrdain. In 1995 bhronn Ollscoil Ghlaschú PhD uirthi as a tráchtas ar fhilíocht Ghaeilge na mban in Albain anuas go dtí 1750. Foilsíodh alt léi ar an ábhar sin in *A History of Scottish Women’s Writing* (1997). Bíonn sí ag léachtóireacht i gColaiste a' Chaisteil i Steòrnabhagh (Oilthigh na Gàidhealtachd agus nan Eilean), áit a mbíonn sí ag teagasc ar na cúrsaí céime lán-Ghaeilge, agus tá sí ina Ceannaire Cláir don chéim *BA (Hons) Gaelic Scotland*

## Filíocht
Tá a cuid dánta le fáil i ndíolamaí filíochta Gaeilge agus in irisí. Ba é an chéad chnuasach aici *Fo’n t-Slige* (Gairm 1995) agus ba é an dara cnuasach *Cridhe Creige* (Acair 2017, dátheangach). 

Ar na téamaí atá aici tá pobal agus féiniúlacht:

::Faisg air daoine:
::gan coimhead,
::gan cluinntinn,
::ach cha ruig iad orm –
::tha mi ro fhad’ air falbh.

::Chan urrainn dhomh fàgail,
::chan urrainn dhomh tilleadh,
::’s cha tig an dà leth ri chèile.

(Sliocht as “Eilean Phabail,” *Fo’n t-Slige* 1995.)

### Filíocht

* "Glasgow," *Gairm* 156, Fómhar 1991, lch 330.
* *Fon t-Slige / Under the Shell.* Glaschú: Gairm, 1995.
* *Cridhe Creige* . Steòrnabhagh: Acair, 2017.

### Ailt chriticiúla

* Frater A., “Mairearad Cò?” in *Gairm* 171, 1995 (Samhradh), lch 253: alt faoin bhfile Mairearad nighean Lachlainn.

## Nótaí

## Naisc sheachtracha
*Anna Frater
* BBC: Suíomh na bhFilí: Anna Frater
* GRD: Anna Frater 
* Leabharlann Filíochta na hAlban: Anna Frater
*Anna Frater 

Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Naomhsheanchas

[mion| Leathanach ón [Martín de Tours|Vita Sancti Martini le Sulpicius Severus|220x220px]]
Is éard is **naomhsheanchas** ann ná beathaisnéis ar naomh nó ceannaire eaglasta, agus dá réir sin, beathaisnéis adhartha agus idéalaithe de bhunaitheoir, naomh, mhanach, bhean rialta nó íocón in aon cheann de reiligiúin an domhain, mar shampla *[[Amra Choluim Chille|Amra Coluim Chille]]* sa bhliain 575.

## Féach freisin

* *[[Amra Choluim Chille|Amra Coluim Chille]]* 

## Tagairtí

*
*
Catagóir:Beathaisnéisí
Fatou Bensouda

Is Príomhionchúisitheoir na Cúirte Coiriúla Idirnáisiúnta í **Fatou Bensouda** (a rugadh ar 31 Eanáir 1960 sa Ghaimbia).
clé|mion|251x251px|sa bhliain 2014

## Saol
Duine de bhunadh na Gaimbia is ea Bensouda. Sa Nigéir a cuireadh oideachas ollscoile agus oiliúint ghairmiúil uirthi, in Ollscoil Ife agus Scoil Dlí na Nigéire. Tá máistreacht sa dlí muirí idirnáisiúnta agus dlí na farraige aici.
clé|mion|177x177px|2014

### Gairm
Bhí Bensouda ina hArd-Aighne agus Aire Dlí agus Cirt ar an nGaimbia ó 1998 go 2000. 
clé|mion|177x177px|Fatou Bensouda agus Luis Moreno Ocampo, 2012
Ina dhiaidh sin, bhí sí ag obair mar chomhairleoir dlí le Binse Coiriúil Idirnáisiúnta maidir le Ruanda, áit a raibh sí ina Comhairleoir Dlí Sinsearach agus Ceannaire ar an Aonad um Chomhairle Dlí ó 2002 go 2004. 

Sa bhliain 2004, rinneadh Leas-Ionchúisitheoir a Cúirte Coiriúla Idirnáisiúnta di. Tháinig Bensouda in áit Luis Moreno Ocampo mar Phríomhionchúisitheoir sa bhliain 2012.

Ina theannta sin, bhí Bensouda ina bainisteoir ginearálta ar mhórbhanc tráchtála sa Gaimbia.

Fuair Bensouda duaiseanna líonmhara as a cuid oibre ar son na síochána agus na córa tríd an dlí coiriúil idirnáisiúnta.clé|mion|250x250px|2016

### Bensouda agus Éire
Sa bhliain 2013, chas Bensouda le príomhlucht déanta dlíthe agus phlé sí an tslí is féidir le hÉirinn cabhrú leis an gCúirt chun cearta daoine agus riail an dlí a chur chun cinn go hidirnáisiúnta.

## Pearsanta
Tá Bensouda póstta le Philip Bensouda, fear gnó, agus triúr clainne acu.

## Féach freisin

* Bensouda ar RTÉ
* Cúirt Choiriúil Idirnáisiúnta

## Tagairtí

Catagóir:Dlíodóirí de chuid na hAfraice
Catagóir:Bandlíodóirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:An Ghaimbia
Catagóir:Cúirt Choiriúil Idirnáisiúnta
Catagóir:Ionchúisitheoirí
Catagóir:Saineolaithe dlí
Garrán Duckett

clé|mion
Is teach mór ón 17ú haois é **Garrán Duckett** nó Duckett's Grove atá suite timpeall ciliméadar amháin ón sráidbhaile Na Cnoic Arda. Cuireadh tús leis sa bhliain 1745 agus críochnaíodh é i 1825. Ba le John Duckett an teach, fear saibhir ó Shasana. Tá sé suite ar shuíomh le breis is 4,500 heicteár agus le garraí daingean.
clé|mion
mion|clé
Faraor, scrios tine an teach sa bhliain 1933 agus níl aon duine ina chónaí ann ó shin. Feictear an damáiste inniu sa ‘Grove’ ach cuidíonn feighlithe an teach agus na gairdíní a choinneáil álainn sa lá atá ann inniu. 

Fuair Comhairle Contae Cheatharlach na cearta le haghaidh Ducketts Grove sa bhliain 2005. Fostaíonn siad triúr garraíodóir agus feighlithe lánaimseartha anois.
mion|clé
clé|mion

## Tagairtí

Catagóir:Contae Cheatharlach
Catagóir:Tithe móra in Éirinn
Catagóir:Tailte aeraíochta
Palaitínigh

link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palatine2.JPG|clé|mion|291x291px|Palatine / 'Cnoc Ard', Contae Cheatharlach
mion|Dúiche  na Réine (Rhineland) agus an Phalaitíneach (Palatinate) inniu
Is daoine de chuid an Phalaitíneacht, sa Ghearmáin, na **Palaitínigh**. 

Rinneadh géarleanúint reiligiúnach orthu sa 17ú agus 18ú haoiseanna. Thaistil siad ansin chuig áiteanna ar fud an domhain, Sasana agus Éire go háirithe,  agus na Stáit Aontaithe níos déanaí. 

## Na Palaitínigh in Éirinn
Bhog thart ar 100 acu go Ceatharlach. Tháinig na chéad Palaitínigh go dtí  Na Cnoic Arda sa bhliain 1711 agus bhunaigh siad an sráidbhaile "Palatine". 

## Féach freisin

* Na Cnoic Arda 
* Ráth Caola 

## Tagairtí

Catagóir:Palaitínigh
Morgan Llwyd

Bard, scríbhneoir próis agus seanmóirí Piúratánach ab ea **Morgan Llwyd** (1619 - 3 Meitheamh 1659).

## Beathaisnéis

Rugadh Morgan i Cynfal-fawr (míle ó dheas ó Ffestiniog) i bparóiste Maentwrogi seanchontae Sir Feirionnydd (ó dheas de Gwynedd anois). Saighdiúir gairmiúil ba ea a sheanathair, Huw Llwyd, agus bhí sé suntasach mar fhile Breatnaise, agus bhí cáil air freisin mar réalteolaí agus mar dhraíodóir. Cuireadh oideachas ar Morgan Llwyd i Wrecsam, áit a raibh múscailt reiligiúnach aige faoin seanmóirí Piúratánach Walter Cradock, a lean sé go Llanfaches chun a bheith mar chuid d’eaglais Phiúratánach. Le linn Chogadh Cathartha Shasana, d’fhóin sé mar shéiplíneach in arm *Chromail* , agus sa bhliain 1644 d’fhill sé ar an mBreatain Bheag, ar dtús mar sheanmóirí, agus i 1650 mar Ceadaitheoir faoin Acht um Fhorleathadh an tSoiscéil sa Bhreatain Bheag. Sa bhliain 1656 shocraigh sé síos mar mhinistir i Wrecsam, áit a bhfuair sé bás i 1659, agus tá sé curtha i Reilig na nEasaontóirí i Rhos-ddu. Creidtear gurb é Morgan Llwyd an chéad aire Neamhaontach i Wrecsam. Ainmnítear  Ysgol Morgan Llwyd, ardscoil na Breatnaise i Wrecsam, ina dhiaidh.
thumb|clé|Is é ''Llyfr y Tri'' Aderyn an saothar is cáiliúla ag Morgan Llwyd

Catagóir:Básanna i 1659
Óengus mac Óengobann

Easpag, leasaitheoir agus scríbhneoir Éireannach ba ea **Óengus mac Óengobann**, ar a dtugtar Naomh Óengus Tamhlachta, nó Óengus Chéile Dé, a tháinig chun cinn sa chéad ráithe den 9ú haois. 

Meastar go raibh sé ina údar ar "Fhélire Óengusso Céileí Dé" (), agus b’fhéidir freisin "Martarlaig/Féilire Thamhlachta" (*The Martyrology of Tallaght*).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Laoise
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Fir
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
An Gàidheal

Iris Ghaeilge na hAlban ba ea ***[[An Gàidheal]]*** a bhí ar fáil in Albain, arna fhoilsiú ag An Comunn Gàidhealach.

## Eagarthóirí
* An tUrramach Niall Ros [gd]
* An tUrramach Thomas MacCalman
* An tUrramach Calum MacLeòid (1936-1946 (?)) [gd]

Catagóir:Irisí Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Nuachtáin Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Nuachtáin
Catagóir:Irisí nuachta
Catagóir:Irisí nuachta i nGaeilge
Catagóir:Tréimhseacháin Albanacha
Catagóir:Ráitheacháin
Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Fíachna Lonn mac Cóelbad

Rí Dhál Araí ba ea **Fiachna Lonn mac Caolbhadh** (Sean-Ghaeilge **Fíachna Lonn mac Cóelbad**) (beo 482).  Chaolbhadh mac *Cruind Ba Druí*, rí Ulad agus Ardrí Éireann ba ea a athair, agus Sárán agus Connla, iar-ríthe Dhál Araí roimhe, a dheartháireacha.

I roinnt annál, deirtear go raibh sé ar an bhfód ag Cath Ochae (Faughanhill, gar do Cheanannas) sa bhliain 482, inar chuir Ardrí Ailill Molt na gConnacht ar cumhacht.  Glaoitear mac rí Dhál Araí i nAnnála Uladh, cé go nglaoitear rí Dhál Araí air i n-annála níos deireanaí amhail is Chronicum Scotorum call him .

Ba í muintir a dhearthár, Connla, a d'éirigh ina rítheaghlach Uí Chaolbhadh, príomhchlann Dhál Araí.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016
** Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, *Rig Dail Araide* G800011A
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Condlae mac Cóelbad

Rí Dhál Araí le linn ré Naomh Pádraig ba ea **Connla mac Caolbhaidh** (Sean-Ghaeilge **Condlae mac Cóelbad**) (beo níos deireanaí sa 5ú century).  Chaolbhadh mac *Cruind Ba Druí*, rí Ulad agus Ardrí Éireann ba ea a athair, agus iar-rí Dhál Araí Sárán a dheartháir.

Ní fios go cruinn cathain a raibh sé i réim, óir nach ndéantar trácht air sna hannála, agus ach amháin sna ríliostaí.  Insítear in Vita tripartita Sancti Patricii gur chuir sé fáilte roimh Phádraig le huirísle agus gur bhronn sé tailte dó i *nDomnach Combair* (Maigh Chomair, Contae Aontroma) le haghaidh cille.  Rug Pádraig dá bharr beannacht ar Chonnla agus a mhuintir, murabh ionann is Sárán agus a mhuintir, a chur go foréigneach ina éadan.

Bheadh sliochtaigh Chonnla, clann Uí Chaolbhaidh, i gceannas i Dhál Araí.  Rí Ulad ba ea a mac, Eochaidh (bás 553).

## Foinsí
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Dublin: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Sárán mac Cóelbad

Rí Dhál Araí le linn ré Naomh Pádraig ba ea ** Sárán mac Caolbhaidh ** (Sean-Ghaeilge **Sárán mac Cóelbad** (beo c. tríú ceathrú den 5ú haois).  Caolbhadh mac *Cruind Ba Druí*, rí Ulad agus Ardrí Éireann, ba ea a athair.

Feictear é i ríliostaí amhail is sa Leabhar Laighneach agus Sioncronachtaí Laud, agus ní dhéantar trácht ar sna hannála.  Tugtar réimeas 26 bliain dó sna ginealaigh agus is *Laud Genealogies* agus *Rawlinson Genealogies.  Feictear Sárán fosta in [[Vita tripartita Sancti Patricii]].  Insítear ann go ndearna Sárán ruathar ar [[Dál Riata]] in Éirinn agus ghabh roinnt giall.

Tá an chlann Mhic Artáin de [[Cineál Fhártaigh|Chineál Fhártaigh]], [[Contae an Dúin]] síolraithe ó Shárán, mar a mínítear sa *Keating Genealogies*.

==Foinsí==
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings'', Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
*Keating Genealogies

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Scandal mac Bécce

Rí Dhál Araí na gCruithne ba ea **Scannal mac ''Bécce'' ** () (bás 646).  Fiachra Caoch (died 608) ba ea a sheanathair, agus Fiachna mac Baotáin (bás 626), rí Ulad, a sheanuncail.

Sna 6ú agus 7ú haoiseanna, bhí Dál Araí páirteach i gcónaidhm na gCruithne, agus é ina phríomhchlann, lonnaithe faoin seachtú haois ar Mhagh Eilne idir an Banna agus an Buais.  Sinsear na clainne úd ba ea Scannal.

Is casta í croineolaíocht ríthe Dhál Araí idir Cath Mag Roth sa bhliain 637 agus an phlá den bhliain 666.  Ní fheictear Scannal ach an oiread sa Leabhar Laighneach agus Sioncronachtaí Laud.  Tugtar dó ámh a an teideal rí na gCruithne inav thásc sna hannála.

Bhí chríocha Éireannacha Dhál Riada faoi bhrú Dhál Araí ó Chath Mag Roth i leith, agus bhí Scannal rannpháirteach i ruathair orthu agus ar a chill ar Oirthear Maí.  
Ní tuairiscítear sna hannála ámh conas a fuair sé bás, ach amháin gur goineadh é.  Agus gach rud san áireamh, b'fhéidir é go raibh sé i réim ón mbliain 637 go dtí 646.

Caomhnaítear ginealach Scannail mhic *Bécce* i Leabhar na nGinealach mar a leanas:
:Oilill m. Cumascaigh m. Flannagáin m. Eochada. Breasail m. Flaithrí m. Fiachrach Cos-salaigh m. Dúnghalaigh m. Scannail m. Béice m. Fiachrach Crach, agus é Teallán m. Baodáin m. Eochadha.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016
** Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, *Rig Dail Araide* G800011A
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Eochaidh Iarlaithe

__NOTOC__
Rí Dhál Araí na gCruithne, de chlann Uí Chaolbhaidh, ba ea **Eochaidh Iarlaithe mac Lorgan** () (bás 666).  He was the son of Fiachna mac Baodáin (bás 626), rí Ulad agus Ardrí na hÉireann, ba ea a athair.

Sna 6ú agus 7ú haoiseanna, bhí Dál Araí rannpháirteach mar phríomhchlann i gcónaidhm na gCruithne.  Is casta í croineolaíocht ríthe Dhál Araí idir Cath Mag Roth sa bhliain 637 agus an phlá den bhliain 666.  Is rí dóichí é go raibh sé i réim ón mbliain 646 go dtí 666.  Tugtar an teideal rí na gCruithne dó ina thásc i nAnnála Uladh Dúin bhliain 666, agus feictear é sna ríliostaí.

Sa dán Meán-Ghaeilge den 10ú haois, Fingal Rónáin, faightear scéal maidir le hEochaid.  Bhí iníon is óige Eochadha pósta le Rónán Crach de chlann Uí Dhúnlainge na Laigean.  Thit sí i ngrá áfach lena leasmhac, Maol Fothartaigh, agus rinne iarracht é a mhealladh.  Dhiúltaigh sé í, agus dá bharr chroch sí é, ag rá lena céile gur bhrúigh sé féin uirthi.  Mar thoradh, mharaigh a céile a mhac féin.  Níos deireanaí, bhain deartháireacha altrama Mhaoil Fhothartaigh a ndíoltas agus mharaigh siad Eochaidh Iarlaithe.

Rinneadh rí Dhál Araí de mhac Eochadha, Leathlobhar (bás 709).

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016
** Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, *Rig Dail Araide* G800011A
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha y: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Cathassach mac Lurgain

Rí Dhál Araí na gCruithne, de chlann Uí Chaolbhaidh, ba ea **Cathasach mac Lorgan** ( nó *Cathassach mac Fíachnai*) (bás 668).  Fíachna mac Baodáin (bás 626), rí Ulad agus Ardrí Éireann, ba ea a athair, agus Eochaidh Iarlaithe mac Lorgan (bás 666), rí Dhál Araí, a dheartháir.  Bhí sé i réim ón mbliain 666 go dtí 668.

Sna 6ú agus 7th haoiseanna, bhí Dál Araí rannpháirteach mar phríomhchlann i gcónaidhm na gCruithne.

Sa bhliain 668, tharla Cath Fertas (gar do Bhéal Feirste) idir Dál Araí agus na hUlaid (.i. Dál Fiatach) faoi cheannas Bhlathmhaic mhic Maoil Chobha (bás 670), agus maraíodh Cathasach.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016
** Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, *Rig Dail Araide* G800011A
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Dúnghal Eilne mac Scannail

Rí Dhál Araí na gCruithne, de chlann Uí Chaolbhaidh, ba ea **Dúnghal Eilne mac Scannail** () (bás 681).  Scandal mac Bécce (bás 646), iar-rí, ba ea a athair.  Tháinig sé i gcoróin an éigin i ndiaidh 668.

Sna 6ú agus 7ú haoiseanna, bhí Dál Araí rannpháirteach mar phríomhchlann i gcónaidhm na gCruithne.  Tugtar an teideal rí Cruithne do Dhúnghal sna hannála.

Sa bhliain 681, cloíodh Dúnghal agus Ceann Faoladh mac Suibhne (*Cenn Fáelad mac Suibne*), taoiseach Chiannachta Ghleann Gheimhin ag Maol Dúin mac Maoil Fhithrigh (bás 681) de Cineál Eoghain in "combustio regum" (dó na ríthe) ag Dún Ceithirn (i mbarúntacht Cjúil Raithin, Contae Dhoire).

I measc a mhac, bhí a leanas:
* Ailill (bás 690), rí Dhál Araí
* Cuí Chuarán (bás 708) rí Dhál Araí agus Ulad
* Fiachra Cosalach (bás  710), rí Cruithne, i réim 709-710.

## Féach freisin
* Ríthe Dhál Araí

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016
** Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, *Rig Dail Araide* G800011A
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Cathasach mac Maoil Chaoich

Rí Dhál Araí na gCruithne ba ea **Cathasach mac Maoil Chaoich** ( nó **Cathassach mac Máele Dúin**) (bás 682).  Maol Caoch mac Scannail (bás 666), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 681 go dtí 682. 

Sna 6ú agus 7ú haoiseanna, bhí Dál Araí rannpháirteach mar phríomhchlann i gcónaidhm na gCruithne.  Tugtar an teideal rí Cruithne do Chathasach sna hannála.

Bhí foghlaithe Briotanach were gníomhach sa cheantar ag deireadh na 8ú haoise.  Sa bhliain 682, throid Cathasach ina éadan i gCath Ráithe Móire, taobh thoir de bhaile Aontroma, príomhchathair na ríochta.  Maraíodh Cathasach i dteannta le rí Cruithne eile, *Ultán mac Dícuill* as Latharna.

## Féach freisin
* Ríthe Dhál Araí

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts
* *[http://www.magoo.com/hugh/dalaraide.html Kings and Lords of Dal Araide]*, Hugh McGough

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Ailill mac Dúnghaile Eilne

Rí Dhál Araí na gCruithne ba ea **Ailill mac Dúnghaile Eilne** () (bás 690).  Dúngal Eilni mac Scandail (bás 681), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 682 go dtí 690.

Sna 6ú agus 7ú haoiseanna, bhí Dál Araí rannpháirteach mar phríomhchlann i gcónaidhm na gCruithne.  Tugtar an teideal rí Cruithne do Chathasach sna hannála.  Bhíodh clann Ailealla lonnaithe ar Mhagh Eilne, idir an Banna agus an Buais.  Tugtar an teideal "rí na gCruithne" dó i nAnnála Easpacha na hÉireann.  Insítear sna hannála gur maraíodh Ailill ach ní deirtear an fáth.

Rí Dhál Araí agus Ulad ba ea a dheartháir, Cú Chuarán (bás 708), maraon lena mhac, Cathassach (bás 749).

## Féach freisin
* Ríthe Dhál Araí

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016
** Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, *Rig Dail Araide* G800011A
** Annála Easpacha na hÉireann
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Aodh Aireach

__NOTOC__
Rí Dhál Araí na gCruithne, de chlann Uí Dhearca Chéin, ba ea **Aodh  Aireach** ( nó **Áed Airech**) (bás 698).  Bhí sé i réim ón mbliain 690 go dtí 698.

Sna 6ú agus 7ú haoiseanna, bhí Dál Araí rannpháirteach mar phríomhchlann i gcónaidhm na gCruithne.  Tugtar an teideal rí Dhál Araí d'Aodh sna hannála, cé gurbh é rí Cruithne an gnáth-theideal le linn an ama sin.

Feictear tásc Aodha sna hannála don bhliain 698, i gCath Telach Garraisc ag *Fernmag* (Fearnaigh, Contae Mhuineacháin), i dteannta le Conchúr Mhacha mac Maoil Dúin (*Conchobar Macha mac Máele Dúin*), rí Oirthear (Seán Oiriall as Contae Ard Mhacha). * Míniú amháin atá ar an scéal ná gur chomhghuaillithe ba ea iad in éadan clann [[Uí Criomthainn]] (dream Oiriall eile as oirthear [[Contae Fhear Manach|Chontae Fhear Manach]] agus tuaisceart Chontae Mhuineacháind); é sin nó gur namhaid Aodha é Conchúr agus gur mharaigh siad a chéile i mbun chatha.  Mar chuid, moltar go raibh Aodh ag iarraidh neamhspleáchas eaglasta Ard Mhacha a chosaint in aghaidh [[Cenél nEógan|Chineál Eoghain]]

== Féach freisin ==
* [[Ríthe Dhál Araí]]

== Foinsí ==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** [[Annála Inis Faithlinn]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100004/ G100004]
** [[Annála Tiarnaigh]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100002/ G100002]
** [[Annála Uladh]], cuid 1, [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ G100001A]
** [[Annála na gCeithre Máistrí]], cuid 1, [http://www.ucc.ie/celt/published/G800011A/ G800011A]
** [[Chronicon Scotorum]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100016/ G100016]
** [[Leabhar Laighneach]], *Rig Ulad*, *Rig Dail Araide* [http://www.ucc.ie/celt/published/G800011A/ G800011A]
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings'', Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Leathlobhar mac Eachach

__NOTOC__
Rí Dhál Araí na gCruithne, de chlann Uí Chaolbhadh,  ba ea **Leathlobhar mac Eachach** () (bás 709).  Eochaidh Iarlaithe mac Lorgan (bás 666), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 708 go dtí 709.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dúnmharú Chú Chuaráin mhic Dhúnghaile Eilne (bás 708), as Eilne féin, sa bhliain 708.

Tuairiscítear bás Leathlobhair sna hannála i gCath Dul, ar Mhagh Eilne idir an Banna agus agus an Buais i gContae Aontroma.  Ní deirtear cé a bhuaigh, ach moltar Dál Fhiatach, a bhí díreach tar éis éirithe i ríogacht na nUlad.

Deirtear gur phós iníon Leathlobhair, Barrdhubh, le *[[Bécc Bairrche mac Blathmaic]]* (bás 718) rí Ulad de Dhál Fhiatach.  Rinneadh rí Dhál Araí dá mac Ionrachtach (bás 741).

## Féach freisin
* Ríthe Dhál Araí

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016
** Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, *Rig Dail Araide* G800011A
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Fiachra Cossalach

__NOTOC__
Rí Dhál Araí na gCruithne, de chlann Eilne, ba ea **Fiachra Cosalach mac Dúnghaile** () (bás 710).  Dúnghal Eilne mac Scannail (bás 681) ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 709 go dtí 710.

Aisteach go leor, luaitear Fiachra mar ráthóir ina rí Chruithne de Cháin Adhamhnán ag Sionad Bhiorra sa bhliain 697, cé go raibh Aodh Aireach (bás 698) ina rí ag an am, a mheastar.

Le linn réimeas Fhiachra, bhí achrann cathartha ar siúl i measc Dál Araí, agus mar thoradh bhí triúr ríthe laistigh de thrí bliana that.  D'éag Fiachra féin sa bhliain 710, maraithe ag a mhuintir Chruithne féin.

Rinneadh rí Dhál Araí fosta dá mhac, *[[Flathróe mac Fiachrach|Flathróe]]* (bás 774).

## Féach freisin
* Ríthe Dhál Araí

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016
** Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, *Rig Dail Araide* G800011A
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Ionrachtach mac Leathlobhair

__NOTOC__
Rí Dhál Araí na gCruithne, de chlann Uí Chaolbhaidh, ba ea **Ionrachtach mac Leathlobhair** () (bás 741).   Lethlobar mac Echach (bás 709), iar-rí, ba ea a athair.

Ní fios go cruinn cathain ar tháinig sé i gcoróin Dhál Araí.  Tuairiscítear bás Dub dá Inber mac Congalaig mar 'rí Chruithne' (the title used for them at this time in the annals) sna hannála don bhliain 727.  Feictear Ionrachtach fosta roimh Chathasach mac Ailealla (bás 749) sna ríliostaí, ach b'fhéidir é gur tháinig Ionrachtach i gcoróin nuair a d'éirigh Cathasach as chun dul ina rí na nUlad sa bhliain 735.  Mar fíor seo, bhí sé i réim ón mbliain 735 go dtí 741.

Molann Byrne, áfach, go raibh idir-ríocht ann sna hUlaid idir na blianta 735 agus 750.  Dá mba fhíor é seo, bheadh Ionrachtach i réim ón mbliain 727 go dtí 741, agus tabharfar seo míniú dá áit sna ríliostaí.

Rí Dál Araí agus rí Ulad ba ea a mhac, Tomaltach (bás 790).

## Féach freisin
* Ríthe Dhál Araí

## Foinsí
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Flathróe mac Fiachrach

__NOTOC__
Rí Dhál Araí na gCruithne ba ea ** ''Flathróe'' mac Fiachra** () (bás 774).  Fiachra Cossalach (bás 710), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 749 go dtí 774.

Ní fheictear rud ar bith sna hannála maidir lena réimeas, ach is suntasach é a thásc óir gurbh é seo an uair dheireanach a tugadh an teideal 'rí Chruithne' do rí Dhál Araí.

Feictear ginealach *Flathróe* i Leabhar na nGinealach mar:
:*Oilill m. Cumascach m. Flannagán m. Eochaid s. Breasal m. Flaithrí m. Fiachra Cos-salach m. Dúnghalach m. Scannal m. Béice m. Fiachra Crach...

== Féach freisin ==
* [[Ríthe Dhál Araí]]

== Foinsí ==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** [[Annála Inis Faithlinn]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100004/ G100004]
** [[Annála Tiarnaigh]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100002/ G100002]
** [[Annála Uladh]], cuid 1, [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ G100001A]
** [[Annála na gCeithre Máistrí]], cuid 1, [http://www.ucc.ie/celt/published/G800011A/ G800011A]
** [[Chronicon Scotorum]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100016/ G100016]
** [[Leabhar Laighneach]], *Rig Ulad*, *Rig Dail Araide* [http://www.ucc.ie/celt/published/G800011A/ G800011A]
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings'', Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Lá an Úitsigh

mion|clé
Ceiliúrtar **Lá an Úitsigh** (nó Lá Punxsutawney Phil nó Groundhog Day) ar an 2 Feabhra. Tagann an t-úitseach (i Meiriceá) nó an ghráinneog (in Éirinn) amach as a leaba geimhriúcháin i dtús mí Feabhra. Sé seachtainí níos mó de gheimhreadh (má fheiceann an ghráinneog a scáil) nó earrach luath (muna bhfeiceann).  Dá dtiocfadh sí amach agus dá bhfeicfeadh sí a scáile, léimfeadh sí ar ais ina nead aríst mar go mbeadh a fhios aici go raibh sé seachtainí eile de dhrochaimsir le teacht.

Ar ndóigh, níl cónaí ar úitsigh san Eoraip ach déanann gráinneoga agus broic an tairngreacht ansin. Ceapadh go mbeadh an ghráinneog in ann tuar cruinn a dhéanamh ar an aimsir Lá Fhéile Bríde.

## Piseoga eile
"Dá mbeadh an fhuiseog ag cantain Lá Fhéile Bríde, ba thaispeánadh é sin go raibh earrach breá ar an mbealach."

## Tagairtí

Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Feabhra
Lámhach New Lodge (1973)

Tharla lámhach New Lodge ar an 3/4 Feabhra 1973, i gceantar an New Lodge i mBéal Feirste. 

Scaoileadh marbh seisear Caitliceach sa New Lodge agus beirt eile níos déanaí ar 4 Feabhra.

* Mharaigh paraimíleataigh de chuid Chumann Cosanta Uladh (UDA) beirt Chaitliceach, James Sloan agus Alfredo Fusco, 56, Iodálach agus bainisteoir caifé Fusco's. 
* Mharaigh Arm na Breataine na ceathrar eile, John Loughran (35), Brendan Maguire (33), Ambrose Hardy (26), agus Anthony Campbell (19).
* Mharaigh na dílseoirí triúr eile i mBéal Feirste ar 4 Feabhra, John Boyd, Protastúnach (33), James McCann, Caitliceach (18) agus Seamus Gilmore, Caitliceach (18).

Bhí líomhaintí maidir le claonpháirteachas idir an Rialtas agus na paraimíleataigh.  Bhagair na gaolta an dlí ar an DPP sa bhliain 2020.
mion|clé|Múrphictiúr eile

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
MS al-Salam Boccaccio 98

Bád  farantóireachta rolladh ann-rolladh as (tiomána isteach, tiomána amach nó RO/RO) ab ea an **MS al-Salam Boccaccio 98**.

Ar an 3 Feabhra 2006, báthadh breis is 1,000 duine nuair a chuaigh an long go grinneall sa Mhuir Rua.

Tarlaíonn timpistí go rialta san Afraic, fiú san Eoraip (mar shampla an MS Estonia sa bhliain 1994).
clé|mion|220x220px|roimh 1991

## Tagairtí

Catagóir:Tubaistí
Catagóir:Longa
An Derwent (abhainn)

Abhainn in Derbyshire, Sasana is ea an **Derwent**. Tá sí 106 km ar fhad agus is fo-abhainn den Trent í, agus buaileann sí isteach leis an Trent ó dheas ó Derby. Le linn a cúrsa, sreabhann an abhainn trí Cheantar
na mBeann (*Peak District* i mBéarla) agus a bunchnoic.



Catagóir: Tíreolaíocht Ghleann Amber
An Derwent
Catagóir: Aibhneacha Derbyshire
Catagóir: Aibhneacha agus gleannta Cheantar na mBeann
Catagóir: Craobh-aibhneacha an Trent
Cináed Ciarrge mac Cathussaig

__NOTOC__
Rí Dhál Araí na gCruithne, de chlann Eilne, ba ea ** ''Cináed Cairge'' mac Cathasaigh** () (bás 776).  Cathasach mac Ailealla (bás 749), iar-rí Dhál Araí agus Ulad, ba ea a athair.  bhí sé i réim ón mbliain 774 go dtí 776.

Bhí achrann cathartha ar siúl in measc Dhál Araí le linn réimeas *Chináed*, agus sa bhliain 776, throideadar Cath Sliab Mis earraí féin.  An bhliain chéanna, tharla in Cath Drong eatarthu, le cabhair óna gcomharsana.  Maraíodh *Cináed* agus a chomhghuaillí, Dúnghal rí Uí Thoirtre, ag Tomaltach mac Ionrachtaigh (bás 790) agus a chomhghuaillí, Eochaidh mac Fiachna (bás 810) de Dhál Fhiatach.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Chronicon Scotorum, G100016
** Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, *Rig Dail Araide* G800011A
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
An Chomhairle Eorpach

: * Gan a bheith measctha le [[Comhairle na hEorpa]] (eagraíocht idirnáisiúnta) agus [[Comhairle an Aontais Eorpaigh]] (airí)


[[Íomhá:Europa building.jpg|mion|clé|[[Foirgneamh]] Europa, rue de la Loi, [[An Bhruiséil]]]]

Is í *'an Chomhairle Eorpach''' a shainíonn treoir agus tosaíochtaí polaitiúla foriomlána an Aontais. De bhrí nach ceann d'institiúidí reachtaíochta an Aontais í, ní dhéanann sí caibidlíocht i leith dlíthe ná ní ghlacann sí dlíthe. Ina ionad sin, leagann sí amach clár oibre beartais an Aontais; is gnách go ndéantar sin trí 'chonclúidí' a ghlacadh le linn chruinnithe na Comhairle Eorpaí, ina sainaithnítear cúiseanna imní agus bearta a bhíonn le déanamh.
[mion|clé|EUCO sa bhliain 2011; [Éanna Ó Coinnigh|Enda Kenny ar dheis]]

## Comhaltaí na Comhairle Eorpaí
Is iad cinn stáit nó rialtais 27 mBallstát an Aontais, Uachtarán na Comhairle Eorpaí agus Uachtarán an Choimisiúin Eorpaigh comhaltaí na Comhairle Eorpaí.

Glacann Ardionadaí an Aontais do Ghnóthaí Eachtracha agus don Bheartas Slándála páirt freisin i gcruinnithe na Comhairle Eorpaí nuair a phléitear gnóthaí eachtracha.
[mion|clé|[Foirgneamh Europa, rue de la Loi, An Bhruiséil]]

## Próiseas cinnteoireachta
Den chuid is mó, is de chomhthoil a ghlacann an Chomhairle Eorpach a cuid cinntí. Mar sin féin, i gcásanna áirithe, ar a dtugtar cuntas i gconarthaí an Aontais, is d'aontoil nó trí thromlach cáilithe a dhéantar cinneadh.

Más gá vóta a chaitheamh, ní fhéadfaidh Uachtarán na Comhairle Eorpaí ná Uachtarán an Choimisiúin páirt a ghlacadh sa chúram sin.

## Uachtarán na Comhairle Eorpaí
Bíonn an tUachtarán ina chathaoirleach ar chruinnithe na Comhairle Eorpaí agus stiúrann sé a cuid imeachtaí. Eisean a áirithíonn go ndéantar ionadaíocht sheachtrach ar an Aontas Eorpach ar a leibhéal féin freisin maidir le saincheisteanna a bhaineann le comhbheartas eachtrach agus slándála an Aontais. Chun cabhrú leis/léi ina chuid gníomhaíochtaí, tá a oifig phríobháideach féin, an Cabinet, ag an tUachtarán.

Is é Charles Michel Uachtarán na Comhairle Eorpaí ón 1 Nollaig 2019 i leith. Príomh-Aire na Beilge ab ea é ar feadh 5 bliana roimhe sin.

### IarUachtaráin na Comhairle Eorpaí
Donald Tusk (2014-2019)

Herman Van Rompuy (2009-2014)

## Féach freisin

* Uachtarán na Comhairle Eorpaí
* An Chomhairle Eorpach (EUCO)
* Comhairle an Aontais Eorpaigh
* Parlaimint na hEorpa
* (Comhairle na hEorpa)

## Tagairtí

Catagóir:An Chomhairle Eorpach
Uachtarán na Comhairle Eorpaí

Bíonn an tUachtarán ina chathaoirleach ar chruinnithe na Comhairle Eorpaí agus stiúrann sé a cuid imeachtaí. Eisean a áirithíonn go ndéantar ionadaíocht sheachtrach ar an Aontas Eorpach ar a leibhéal féin freisin maidir le saincheisteanna a bhaineann le comhbheartas eachtrach agus slándála an Aontais.

Is é Charles Michel Uachtarán na Comhairle Eorpaí ón 1 Nollaig 2019 i leith. Príomh-Aire na Beilge ab ea é ar feadh 5 bliana roimhe sin.

Go neamhfhoirmeálta taobh istigh de na hInstituidí glaotar "PEC" (President of the European Council) ar an ról go hiondúil.

## Ról an Uachtarán
Leagtar amach ról an Uachtaráin in **Airteagal 15 den Chonradh ar an Aontas Eorpach** (CAE). Tá Uachtarán na Comhairle Eorpaí freagrach as na nithe seo a leanas go háirithe:

* cathaoirleacht a dhéanamh ar chruinnithe den Chomhairle Eorpach agus obair na Comhairle a stiúradh
* **ullmhúchán** agus **leanúnachas obair** na gcruinnithe den Chomhairle Eorpach a chinntiú i gcomhar le hUachtarán an Choimisiúin, agus ar bhonn obair na Comhairle Gnóthaí Ginearálta
* cabhrú le **comhtháthú agus comhthoil** a éascú sa Chomhairle Eorpach
* tuarascáil a thíolacadh do Pharlaimint na hEorpa tar éis gach cruinniú den Chomhairle Eorpach

Déanann Uachtarán na Comhairle Eorpaí deimhin de go ndéantar ionadaíocht sheachtrach an Aontais ar leibhéal na gceann stáit nó rialtais freisin:

* maidir le **saincheisteanna a bhaineann le Comhbheartas Eachtrach agus Slándála (CBES) an Aontais**, i dteannta Ardionadaí an Aontais do Ghnóthaí Eachtracha agus don Bheartas Slándála a chabhraíonn le CBES a chur i bhfeidhm agus le haontacht, comhsheasmhacht agus éifeachtacht an bheartais a chinntiú
* ag **cruinnithe mullaigh idirnáisiúnta**, go hiondúil i dteannta Uachtarán an Choimisiúin Eorpaigh

## Ceapachán
Toghann an Chomhairle Eorpach Uachtarán na Comhairle Eorpaí trí thromlach cáilithe.

Toghtar an tUachtarán ar feadh tréimhse dhá bhliain go leith, agus é sin in-athnuaite uair amháin. I gcomhréir leis an gcleachtas seanbhunaithe, is í an uachtaránacht rothlach atá i gceannas ar an bpróiseas toghcháin. Le linn na Comhairle Eorpaí, mar a bpléitear toghadh an Uachtaráin, is é an ceann stáit nó Rialtais atá ag déanamh ionadaíocht don uachtaránacht a bhíonn mar chathaoirleach ar an gcuid sin den chruinniú.

Ní ceadmhach don Uachtarán oifig náisiúnta a shealbhú ag an am céanna.

## Foireann
Cabhraíonn Ardrúnaíocht Chomhairle an Aontais Eorpaigh (an Ardrúnaíocht) leis an gComhairle Eorpach agus lena hUachtarán.

Bíonn oifig phríobháideach ag an Uachtarán freisin, Cabinet an Uachtaráin. Tá foireann agus oifig an Uachtaráin lonnaithe in áras Europa na Comhairle sa Bhruiséil, an Bheilg.

Is é Frédéric Bernard, as an Bheilg, atá i gceannas faoi láthair ar Cabinet Michel.

## IarUachtarán
* Herman Van Rompuy (2009-2014)
* Donal Tusk (2014-2019)

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach