open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ciannachta Glen Geimin

Dream Gaelach in Éirinn na meánaoise ba ea **Ciannachta Ghleann Geimhin** (Sean-Ghaeilge **Cianachta Glinne/Glenn Geimin**), lonnaithe i gContae Dhoire.  I dteannta le Ciannachta eile, mhaígh siad gur de shliocht Taidhg mhic Céin iad.

Uí Conchúir ba ea príomhchlann na gCiannachta úd.  Bhí siad i gceannas ón 5ú haois go dtí gur tháinig Uí Catháin i gcomharbacht orthu sa dara haois déag.

Sa bhliain 681, maraíodh Ceann Faoladh, rí Chiannachta Ghleann Geimhin, i dteannta le Dúngal Eilne, rí na gCruithne agus an Dáil Araí, i Dún Ceithirinn ag Maol Dúin mac Maoil Fithrigh den Cineál mhic Earca.

Measadh go raibh comhaontas éigin idir Ciannacht Ghleann Geimhin, an Cineál Fearadaigh agus an Dál nAraidi ciontach as bás Eochach mhic Dhomhanghairt, rí an Chineáil Ghabhráin den Dál Riada san [Albain sa bhliain 697.  Rinne ''[Fiannamail ua Dúnchado'', a bheadh in am trátha rí an Dáil Riada, an feall seo.  Sa bhliain 700, ámh, maraíodh mar chúiteamh eisean agus Flann mac Cinn-Faoladh den Chiannacht Ghleann Geimhin.

Tar éis di bheith clóite ag Uí Chathaín, lonnaigh sna tailte a gcomhghuaillithe, Uí Mhaoláin, agus Mhic Giollagáin.  Faoin the 17ú haois, bhí an dara dóibh i gceannas ar "thír Mhic Giollagáin" mar a ghlaoití uirthi, feadh an chósta thuaidh.  Faightear an inniu Aird Mhic Giollagáin.

Feictear Ó Coinn éigin i nAnnála na gCeithre Máistrí don bhliain 1218, ina thiarna Mhaigh Lughadh, a bhí de réir Leabhar Mór Leacáin agus Leabhar Bhaile an Mhóta suite i gcríocha na gCiannacht.

## Tagairtí sna hAnnála
Faightear Cianachta Gleann Geimhin sna hannála faoi litrithe éagsúla.  

## Tagairtí
Ardscoil Mhuire

Is meánscoil dheonach Chaitliceach do chailíní í **Ardscoil Mhuire** atá suite i Meacnaigh, in aice le Béal Átha na Sluaighe i gContae na Gaillimhe. Is faoi iontaobhas CEIST (Iontaobhas na hÉireann um Oideachas Caitliceach) é. 

## Stair
Bhunaigh Siúracha na Trócaire Ardscoil Mhuire i mBéal Átha na Sluaighe in 1919. I mí Eanáir 2003, bhog an scoil go dtí an láthair reatha i Meacnaigh. 

An 9 Márta 2019, tionóladh Lá na hOidhreachta i gcomhthráth le comóradh 100 bliain na scoile, agus cuireadh tús leis an gceiliúradh ar an 5 Feabhra 2019. 

Is í Pádraigín Ní Ghiolla Chaillin príomhoide na scoile faoi láthair (2020).

## Curaclam
Cuireann an scoil timthriallta an Teastais Shóisearaigh agus an Ardteistiméireachta agus timthriall Idirbhliana ar fáil. Cuireann Ardscoil Mhuire na ábhair thábhachtacha go léir ar fáil, mar aon le ealaíona ceoil, urlabhra agus drámaíocht, tíos, díospóireachtaí, labhairt go poiblí agus clár teicneolaíochta. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Ardscoil Mhuire - Suíomh Gréasáin Oifigiúil
Ríomhaireacht chandamach

mion|deas|Próiseálaí candamach
Is éard is **ríomhaireacht chandamach** ann ná feidhm a bhaint as feiniméin meicnic-chandamacha amhail forshuíomh agus fostú i gcóras ríomhaireachta. Tugtar **ríomhaire candamach** ar ríomhaire a dhéanann ríomhanna candamacha. Creidtear go bhfuil ríomhairí candamacha in acmhainn fadhbanna ríomhaireachtúla a réiteach i bhfad níos gasta ná ríomhairí clasaiceacha. Mar shampla, an fachtóiriú slánuimhreach atá ina chnámh droma don chripteachóras siúd criptiú RSA. Tá staidéar na ríomhaireachta candamaí ina foréimse d'eolaíocht na faisnéise candamaí.

## Próiseáil faisnéise candamaí
Is é an candamghiotán (giotán candamach) an bun-aonad eolais, cosúil leis an ngiotán sa ríomhaireacht clasaiceach.

Murab ionann agus an ríomhaireacht chlasaiceach, ní hiad freagraí deimhneach a thugann an ríomhaireacht chandamach nó is ar an dóchúlacht atá sé bunaithe, fearacht na meicnice candamaí trí chéile.

Trí bhíthin an algartaim chandamach Grover, is féidir cuardach éifeachtach a chur i gcrích le líon níos lú oibríochtaí, ar bhonn easpónantúil, ná mar a bhíonns ag teastáil leis an ríomhaireacht chlasaiceach.

## Stair
Tá fréamhacha na ríomhaireachta candamaí le fáil i meaisín Turing na bliana 1935. Thóg an fisiceoir Paul Benioff an chéad chéim eile ag tús na 1980idí nuair a mhol sé leagan meicnic-chandamach de mheaisín Turing. Ina dhiaidh sin, dhearbhaigh Richard Feynman agus Yuri Manin go mbeadh sé de chumas ag ríomhaire candamach rudaí a ionsamhlú nach mbeadh indéanta ag ríomhaire clasaiceach ariamh.

Cé go bhfuil ríomhairí tar éis éirí níos tapúla agus níos lú le fada an lá, de réir mar a dhéantar na sliseanna níos lú tá siad ag teacht salach ar rialacha na fisice candamaí. Táthar ag tuar "réabhlóid eile amach romhainn ar ball" áfach, agus le fiche bliain anuas tá ríomhairí candamacha á dhéanamh i gcúpla comhlacht mór agus sna hollscoileanna.

## Innealtóireacht
Níl an ríomhaireacht chandamach faoi réir Phrionsabal Landauer toisc go mbíonn oibríochtaí candamacha inchúlaithe. Sa chaoi sin, d'fhéadfadh an ríomhaireacht chandamach dea-thionchar a imirt ar an bhforthéamh domhanda go teoiriciúil, de bharr nach gá go dtiocfadh ardú ar oiread na teasa a ghintear i lárionaid sonraí candamacha i gcoibhneas leis an oiread próiseála a dhéantar iontu.

Ó thaobh na crua-earraí de áfach, tá méid íosta teoiriciúil dá cuid féin ag an ríomhaireacht chandamach. Toisc gur bunaithe ar bhuncháithníní ar nós leictreon nó fótón atá sí, ní féidir bheith ag súil le mionlaghdú síoraí a dhéanamh orthu.

Maidir le dúshláin innealtóireachta eile, chomh maith le réimsí leictreacha agus maighnéadacha ag cur isteach ar an ríomhaire candamach, ar dtús b’éigean an teocht a choinneáil gar do -270 céim Celsius ar dtús.

## Féach freisin
* Ríomhaire candamach

## Tagairtí

## Nótaí


Catagóir:Innealtóireacht ríomhaireachta
Catagóir:Slándáil ríomhaireachta
Catagóir:Fisic núicléach
Catagóir:Fisic mhatamaiticiúil
Catagóir:Meicnic chandamach
Catagóir:Teoiric na faisnéise
Catagóir:Matamaitic fheidhmeach
Catagóir:An cripteagrafaíocht
Candamach
Candamach
Uaithni

Dream Gaelach i nÉirinn na luathmheánaoise ba ea na **hUaithni**, lonnaithe in oirthuaisceart Chontae Luimnigh agus Contae Thiobraid Árann in aice leis.  Bhí sean-nós acu go raibh siad tráth ina gcónaí taobh thiar den tSionainn.

Tá a n-ainm fréamhaithe ón bPrótai-Cheiltis **Autēniī*. Samhlaíodh iad gur na **hAuteini** (Αύτεινοι) iad,  luaite le Tolamaes ina shaothar, *[[Geografaíocht (Tolamaes)|Geografaíocht]]*, ina n-insítear go raibh siad ina gcónaí i gContae na Gaillimhe.

Tá dhá ghéag na nUaithni atá ar eolas fúthu: Uaithni Cliach, ar aon dul le barúntacht Uaithne agus Ara i Luimneach; agus Uaithni Tíre, ar aon dul le barúntacht Uaithne Bhig i dTiobraid Árann.  Feictear na hiontrálacha a leanas i *n[[Annála na gCeithre Máistrí]]*.

## Tagairtí

Catagóir:Éire Tholamaes
Dúnmharú George Floyd

Tharla **dúnmharú** **[[George Floyd]],** fear ón gcine gorm, i Minneapolis ar 25 Bealtaine 2020,  tar éis do na póilíní é a ghabháil.  Sáinníodh Floyd ar an talamh agus choinnigh póilín, Derek Chauvin a ghlúin ar a mhuineál nó go bhfuair sé bás tar éis breis is naoi nóiméad. 

Bhí slua ann ag breathnú ar an eachtra nuair a tachtadh Floyd. Rinneadh scannánú ar an eachtra. Ghlac Darnella Frazier, bean óg (17 bliain ag an am), an físeán den dúnmharú.

Cor cinniúnach ba ea an cás Floyd i stair Mheiriceá maidir le freagracht na bpóilíní.  Bhí cosúlachtaí idir cás George Floyd agus ionsaithe ciníocha eile, mar shampla cás Amadou Diallo, Sean Bell agus go leor eile.clé|mion|236x236px|agóid
clé|mion|177x177px|graifítí, Hennepin County Government Center in Minneapolis, 2021

## Agóidí
Tharla agóidí mar gheall ar chás George Floyd sna laethanta ina dhiaidh, taobh amuigh den Teach Bán in Washington DC, chomh maith le Nua-Eabhrac, Bostún, Chicago, Portland, Oregon, Atlanta, Los Angeles agus go leor cathracha eile ar fud na tíre.

I dtvuít ar an 29 Bealtaine, dúirt an tUachtarán Donald Trump go bhféadfadh sé  an Garda Náisiúnta a chur go Minneapolis agus go bhféadfaidís daoine a bhí i mbun creachadóireachta a chaitheamh. Bhí sé tugtha le fios ag Twitter ag an am gur sháraigh an tvuít a gcuid rialacha ar an mbonn gur ag cothú foréigin a bhí sé.

Bhí comhaltaí de Gharda Náisiúnta Mheiriceá curtha ar dualgas i Minneapolis ar 29 Bealtaine. 
[clé|mion|177x177px|Cuimhneachán i [Minneapolis, Minnesota|Minneapolis]]
clé|mion|177x177px|agóid i Hennepin County Government Center, Minneapolis, 2021

## Cáin
mion|cúisiú Derek Chauvin
Bhí Uachtarán Mheiriceá, Donald Trump, cáinte. Iar-Rúnaí Cosanta Mheiriceá, James Mattis a rinne an cáineadh is mó, ag rá nach bhfuil tada ón Uachtarán Trump, ach an pobal ansin a scoilteadh. Dúirt an Taoiseach, Leo Varadkar go raibh easpa mór i gceannasaíocht mhorálta sna Stáit Aontaithe i bhfianaise an bhealaigh ar bhásaigh George Floyd. 

## Imeachtaí dlí
Ar dtús, bhí dúnmharú den tríú grád agus dúnorgain den dara grád, de réir dlí Mheiriceá, curtha i leith oifigeach as bás Floyd, Derek Chauvin,  póilín den chine geal agus  44 bliain ag an am.. Ansin ar 3ú Meitheamh, tháinig méadú cuí ar na cúisimh i leith Chauvin. le cúisiú i ndúnmharú den dara grád. 

Mhair an triail sa bhliain 2021 trí seachtaine agus thug 45 duine fianaise, an scamhógeolaí de bhunadh na hÉireann Martin Tobin ina measc. 
[clé|mion|177x177px|[Graifít|graifítí]]
Ar an 20 Aibreán 2021, chiontaigh giúiré Chauvin, sa trí chúis a bhí curtha ina leith, mar atá, dúnmharú den dara grád, dúnmharú den tríú grád agus dúnorgain. 

Dúirt Uachtarán na Stát Aontaithe Joe Biden gur "céim ollmhór chun cinn i dtreo na córa" sa tír ba ea ciontú Chauvin, dúnmharú "a tharla os comhair an tsaoil a bhí ann agus gur bhain sé na dallóga de dhaoine ar fud an domhain." Smál ar anam an náisiúin atá sa chiníochas córasach, a dúirt sé. 

## Féach freisin

* George Floyd 
* Black Lives Matter 

## Tagairtí

Catagóir:Dúnmharuithe
Catagóir:Minnesota
Catagóir:Conspóidí forfheidhmithe an dlí
Catagóir:Eachtraí ciníocha
Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Nagnatae

Dream Gaelach suite i dtuaisceart Chonnacht ársa ba ea na **Nagnatae** (Ναγνάται) nó **Magnatae** (Μαγνάται), luaite le Tolamaes ina shaothar, *[[Geografaíocht (Tolamaes)|Geografaíocht]]*, den dara haois AD.

Molann T. F. O'Rahilly go raibh nasc eatarthu agus *[[Fir Ol nEchmacht]]*, dream as luathChonnachta, ag glacadh roinnt truaillithe agus na hainmneacha á seoladh .

Le haghaidh an baile suite ina gcuid críoch, féach Nagnata.

## Tagairtí

Catagóir:Éire Tholamaes
Brigantes (Éire)

Dream lonnaithe idir i nÉirinn agus sa Bhreatain ba ea na Brigantes luaite le Tolamaes ina shaothar, *[[Geografaíocht (Tolamaes)|Geografaíocht]]*, den dara haois AD.  Ní léir é ámh an nasc eatarthu, dá mbeadh nasc ann in aon chor.

Mhol T. F. O'Rahilly gur bhunaigh an géag Éireannach an chlann *[[Uí Bairrche]]*.  De réir a shamhala stairiúla, ba bhaill desna hÉarainn (Iverni Tholamaes) ba ea iad, de shliocht na mBelgae as an mBreatain agus ar an nGaill ó dhúchas.   Measann Professor John T. Koch go bhfuil nasc idir na dreamanna na hÉireann agus na Breataine, ag samhlú an bandia Brigantia leis an mbandia Gaelach, Brigit.  I dteannta sin, cuireann sé in iúl tuama Rómhán-Bhriotanach mar ab fhéidir i nÁth Stúin, Contae Chill Chainnigh.  Aithníonn sé na Brigantes Éireannacha le clann luathmheánaoiseach, *Uí Brigte*.

## Tagairtí

Catagóir:Éire Tholamaes
Coriondi

Dream Gaelach ársa suite i ndeisceart na Laighean ba ea na **Coriondi** (Κοριονδοί), luaite le Tolamaes ina shaothar, *[[Geografaíocht (Tolamaes)|Geografaíocht]]*, den dara haois AD.  

Aithníonn Eoin Mac Néill dream Gaelach níos deireanaí, na *Coraind*, a bhí lonnaithe i ngleann na Bóinne, a d'fhéadfadh gurb ionann iad agus na Coriondi.  I measc ainmneacha eile a d'fhéadfadh a bheith gaolmhar, tá an *Corcu Cuirnd*, *Cuirennrige* agus an *Dál gCuirind*.  Sa Bhreatainn, fhear samplaí amhail is na Corionototae, aitheanta de bharr inscríbhinne in Hexham, Northumberland; agus Corinion, an t-ainm Briotainic ar Cirencester, Gloucestershire.

Feictear an fhréamh **corio-* i n-ainmneacha pearsanta agus treibhe Gallacha, de ghnáth a mheastar le brí arm nó buíon gaiscíoch.

## Tagairtí

Catagóir:Éire Tholamaes
Eblani

Dream i nÉirinn ársa ba ea na **hEblani** ( Ἐβλάνοι) nó **Eblanii** ( Ἐβλάνιοι) (leaganacha lámhscríbhinn: Ebdani ( Ἐβδανοί), Blani (Βλάνοι), Blanii (Βλάνιοι)), taifeadta ach amháin ag Tolamaes ina shaothar *[[Geografaíocht (Tolamaes)|Geografaíocht]]* den dara haois AD.  Lonnaithe a bhí siad i gceantar ar chósta thoir na tíre, taobh ó thuaidh de Bhaile Átha Cliath.  Déan Tolamaes tagairt ar cathair darb ainm Eblana ( Ἔβλανα), suite dar leis idir inbhir Buvinda (Βουουίνδα) agus Oboca (᾿Οβόκα), rud a chuireas le fios suíomh cód farraige idir an Bóinn agus is dócha an Life faoi seach. 

Mhol O'Rahilly go héiginnte go mb'fhéidir é go raibh ainm na treibhe, athchruthaithe go tuairimeach aige mar **Ebodanī*, caomhnaithe sa logainm Edmann, ceantar is dócha ar chósta thoir Chontae Lú, agus luaite scaití i luath-théacsanna.  Spreagadh a chuid taighde ag an bhfoirm *Ebdanoi* [ Ἐβδανοί] faighte in aon lámhscríbhinn ansin de shaothar Tholamaes.  Is léir é áfach gur toradh bhotún athscríbhinne é an leagan seo, mar atá, *Eblanoi* ( Ἐβλάνοι) as mórscript script, agus Λ míléite mar Δ, agus ní a mhalairt mar a mhol O'Rahilly.  Léitear lonnaíocht na nEblani mar 'Eblana' i ngach lámhscríbhinn atá ar marthain, rud a chuireas go soiléir in iúl gur ceart é *Eblanoi* [Ἐβλάνοι] i mbunleagan Tholamaes, agus gur *Ebdanoi* [Ἐβδανοί] é an botún.  Ní féidir an míléamh seo a lua chun an hipitéis a thacú.

Molann le gairid staraí áitiúil Brendan Mathews nasc leis na hEblani agus an tuama ag inbhear na hAilbhine, ar dtús le hocht n-uaigh ar a laghad.  Suntasach a bheadh an ghné thírdhreacha seo le linn ré Tholamaes.  Ní móide é gur tharla iompú teanga ó Eblana go hAlbhain trí mheititéis, ach ní féidir é a  chur as an áireamh.

## Tagairtí

Catagóir:Éire Tholamaes
Gangani

Dream Gaelach suite i n-iardheisceart na hÉireann ársa ba ea na **Gangani** (), luaite le Tolamaes ina shaothar, *[[Geografaíocht (Tolamaes)|Geografaíocht]]*, den dara haois AD.  Lonnaithe a bhí siad is dócha gar d'inbhear na Sionainne, idir na hAuteini ó thuaidh agus na hUellabori ó dheas.  Is amhlaidh go raibh treibh den ainm céanna suite i n-iarthuaisceart na Breataine Bige, óir go dtugann Tolamaes "leithinis na nGangani" (Γαγγανὤν ἄκρον) ar Leithinis Llŷn.

## Tagairtí

Catagóir:Éire Tholamaes
Manapii

Dream Gaelach in Éirinn ársa ba ea na **Manapii**, luaite le Tolamaes ina shaothar, *[[Geografaíocht (Tolamaes)|Geografaíocht]]*, den dara haois AD.  Tá Contae Fhear Manach ainmnithe astu.

Deirtear go minic gurb ionann a n-ainm agus is na Menapii.  Meastar gur P-Cheiltis iad an dá ainm, fréamhaithe b'fhéidir ón bPrótai-Cheiltis **mano-* (de rogha air sin **meno-* nó **mono-*) le brí nó "smaoineamh" nó "siúl".  Tá seans ann go bhfuil fréamh eile ann, **mono-*, ón bPrót-Ind-Eorpais **men-* le brí "ardú", óna dtagann na focail Bhriotainic  le haghaidh "sliabh".

## Tagairtí

Catagóir:Éire Tholamaes
Erdini

Dream Gaelach suite i n-iarthuaisceart na hÉireann ársa ba ea na **hErdini** (Έρδινοι) nó **Erpeditani** (Έρπεδιτανοι), luaite le Tolamaes ina shaothar, *[[Geografaíocht (Tolamaes)|Geografaíocht]]*, den dara haois AD.  De réir Tholamaes, lonnaithe thart timpeall Bhá Dhún na nGall a bhí siad.

## Tagairtí

Catagóir:Éire Tholamaes
Live Forever

Is amhrán leis an racghrúpa Sasanach Oasis é ***Live Forever***. Scríobh príomhghiotáraí Oasis, Noel Gallagher, an t-amhrán sula raibh sé ina bhall den bhanna. Eisíodh an t-amhrán mar an tríú singil ar a gcéad albam *[[Definitely Maybe]]* ar 8ú Lúnasa 1994, díreach sular eisíodh an t-albam ina iomláine.

Fuair Gallagher inspioráid ó *Shine a Light*, amhrán de chuid na Rolling Stones. Tá struchtúr an amhráin an-simplí agus tá na liricí dearfach, i gcodarsnacht le meon na mbannaí grúinse a raibh an-tóir orthu ag an am.
Ba é *Live Forever* an chéad singil de chuid Oasis a shroich an barr-10 amhrán sa Ríocht Aontaithe, agus thug na léirmheastóirí ardmholadh dó. In 2017, dúirt an príomhfhonnadóir Liam Gallagher gurb é an t-amhrán Oasis is fearr leis. Dheimhnigh an BPI (British Phonographic Industry) gur bhain an t-amhrán platanam dúbailte amach i mí Lúnasa 2021. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Oasis
Cauci

Dream Gaelach i nÉirinn ársa ba ea na **Cauci** (Καῦκοι), luaite ach amháin le Tolamaes ina shaothar, *[[Geografaíocht (Tolamaes)|Geografaíocht]]*, den dara haois AD.  Lonnaithe ba ea iad dar leis i gContae Bhaile Átha Cliath agus Contae Chill Mhantáin an lae inniu.

## Taighde
Ón luath-19ú haois ar aghaidh, d'aithin teangeolaithe comparáideacha, go suntasach Lorenz Diefenbach agus Julius Pokorny, na Cauci leis na Chauci Gearmánacha as na hÍsealtíre agus iar thuaisceart na Gearmáine, nasc aitheanta cheana féin ag seanscoláireacht níos luaite.  Cé nach nglacann cách leis an nasc Cauci-Chauci seo, is amhlaidh dá mba fhíor gur fianaise atá ann le haistriú daonna idir an dá cheantar.  Deir tacaithe gurb ionann beagnach ainm na Manapii (Μανάπιοι), lonnaithe ar léarscáil Tholamaes ar chomhtheorainn ó dheas desna Cauci, agus treibh mór-roinne eile, na Manapii lonnaithe sa Bheilg.  

Tharraing an scoláireacht sé uile aird ar ceannaire na Lusitani darbh ainm Kaukainos (Καυκαῖνος), agus cathair darbh ainm Kauka (Καύκα) (Coca an lár inniu), ina raibh ionas gcónaí na Kaukaioi (Καυκαῖοι), clann de chuid na Vaccaei, treibh shuntasach Cheilteach a bhí teanga Easpáin-Cheiltis á labhairt acu. 

Maidir le sleachta na gCauci Éireannacha, molann Pokorny agus Ó Briain faoi seach na clanna éiginnte meánaoiseacha *Uí Cuaich* agus *Cuachraige*, cé nach bhfuil nasc cruthaithe fós.

## Tagairtí

Catagóir:Éire Tholamaes
Loch Gréine

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Loch Gréine** air:
* Loch Gréine, Contae an Chláir: loch nó locha i gContae an Chláir
* Loch Gréine, Contae Mhaigh Eo: loch nó locha i gContae Mhaigh Eo
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Cath na hIútlainn

mion|clé|HMS Warspite agus HMS Malaya le linn Chath na hIútlainne
Tharla **Cath na hIútlainn** amach ó chósta na Danmhairge ar 31 Bealtaine -1 Meitheamh 1916, an cath cabhlaigh is mó den Chogadh Mór idir cabhlaigh na Breataine agus na Gearmáine.

Chaill cabhlach na Breataine níos mó soitheach ná a chéile comhraic ach ní leor an méid sin le baint dá fhorlámhas mara.

## Tagairtí

Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Cathanna
Catagóir:Cabhlaigh
Catagóir:1916
Creachadh

[thumb|Foghail a dhéanamh ar an [Hôtel de Castries le linn Réabhlóid na Fraince. (musée de la Révolution française)]]

Gníomh cogaidh nó oll-ropaireachta is ea **an creachadh**, (dá ngairtear freisin; goid, slad agus argain), a eascraíonn as scriosadh agus gadaíocht ollmhór, agus éigniú ag gabháil leis go minic.

Dá réir sin, sonraíonn an nóisean seo gníomhartha sibhialta comhchosúla a d’fhéadfadh tarlú, ar scála níos lú, le linn tubaistí nádúrtha mar Hairicín Katrina, Cioclón Xynthia nó creathanna talún.

Faoi dheireadh, clúdaíonn looting nua-aimseartha anois réimsí na maoine intleachtúla, an eolais theicneolaíoch agus na hoidhreachta cultúrtha.

## Stair
### An creachadh de réir cineáil

Le linn tubaiste, uaireanta ní bhíonn na póilíní agus an t-arm deireadh a chur le creachadóireach nuair a bhíonn géarchéim dhaonnúil an chloch is mó ar a bpaidrín, nó nuair nach ní féidir iad a thoghairm mar gheall ar bhonneagar cumarsáide a ndearnadh damáiste dóibh. Go háirithe, le linn tubaistí nádúrtha, bíonn iallach ar dhaoine áirithe an rud nach leo féin a thógáil chun maireachtáil. Is minic gur aincheist do rialtais í conas freagairt dó seo, 
i gcás ina luíonn an líne idir  "creachadh" neamhriachtanach agus "scroblachóireacht" riachtanach 
gar dá chéile.I gcásanna eile, d’fhéadfadh rialtais glacadh leis an chreachadh nó fiú é a spreagadh ar chúiseanna polaitiúla nó ar chúiseanna eile. Is é is dóichí go nglacfadh ropairí leas as daoine eile a rinne na creachtaí agus dá réir is dócha ná a mhalairt go mbeadh na contúirtí a bhaineann leis an ngníomh méadaithe.
## Tagairtí

Catagóir:Coirpeacht
CONCOS

Cónaidhm is ea **Comhchoiste Náisiúnta na gColáistí Samhraidh** (nó** CONCOS** mar is fearr aithne orthu) a dhéanann ionadaíocht ar na Coláistí Samhraidh Gaeilge atá sna ceantair Ghaeltachta agus Galltachta araon. Tá aitheantas orthu faoi scéim na bhfoghlaimeoirí Gaeilge chun cúrsaí Gaeilge a reáchtáil. 

Tá CONCOS lonnaithe i Leitir Móir.

[clé|mion|220x220px|Coláiste Chamuis,  An Tulach, [Ros an Mhíl|Ros a' Mhíl, 2019]]

## Conspóidí
In 2008 a tháinig deireadh leis an maoiniú a chuireadh an Roinn Oideachais ar fáil do Choláistí Samhraidh Gaeilge.

In 2024, d'íoc Roinn na Gaeltachta liúntas (€13 in aghaidh an dalta in aghaidh na hoíche) le fir agus mná tí na gcoláistí samhraidh.

In 2024, bhris aighneas amach idir coláistí samhraidh agus ranna rialtais faoi phlean teorainn a chur le líon na gcúrsaí samhraidh coicíse a bheidh ceadaithe.  Cúrsaí trí seachtaine an struchtúr a bhí ann go dtí na 2020idí  Dúirt na coláistí samhraidh nach raibh an t-éileamh ann ar chúrsaí trí seachtaine a thuilleadh agus gur fearr le tuismitheoirí rogha an chúrsa coicíse a bheith acu. Deir CONCOS, gur cinneadh gnó é do gach coláiste samhraidh cúrsaí trí lá, cúrsaí coicíse nó cúrsaí trí seachtaine a reáchtáil, cinneadh a dhéantar bunaithe ar an éileamh a bhíonn ann agus ar mhianta na gcoláistí féin.

## Féach Freisin
* Coláiste Samhraidh  agus CONCOS
* Gaelscoil,  Gaelscoileanna in Éirinn,   Gaelcholáiste,   Gaeloideachas (scolaíocht)
* An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta / COGG
* Comhairle na Gaelscolaíochta Tuaisceart Éireann.
* An Roinn Oideachais agus Scileanna

## Naisc sheachtracha
* Suíomh gréasáin

## Tagairtí

*
*
Catagóir:Gaeltacht
Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge
Catagóir:Oideachas na Gaeilge
Catagóir:Oideachas in Éirinn
Catagóir:Gaeloideachas
Neelam Sanjiva Reddy

B’é **Neelam Sanjiva Reddy**  (19 Bealtaine 1913 -1 Meitheamh 1996) an séú uachtarán ar an India.  Nuair a bhí sé 16 bliain d'aois, sa bhliain 1929, chas sé le Mahatma Gandhi agus chuaigh a chuid smaointe go mór i bhfeidhm ar Reddy, a d'éirigh ina thírghráthóir cruthanta ón lá sin amach.

## Saol
Teileagúigh agus tuathánaigh ab ea muintir Reddy, a tháinig as Anantapur, Andhra Pradesh.  Den ardcheast ba ea an teaghlach.

Thosaigh Reddy ag déanamh staidéir sna healaíona in Ollscoil Madras ach d'éirigh sé as an gcoláiste i 1931.

Ghlac Reddy páirt sa ghluaiseacht náisiúnta Indiach ó na 1930idí go dtí gur bhain an tír a neamhspleáchas amach. Cuireadh faoi ghlas é i bpríosún Amravati, idir 1942 agus 1945. 

Bhí Reddy ina pharlaiminteoir agus ina aire i Stát Madras (Tamil Nadu inniu), 1949-1951, Bhí sé ina bhall de Thionól Bunreachta na hIndia chomh maith. Bhí sé ina Chéad-Aire ar Stát Andhra Pradesh ó 1956 go dtí 1960 agus arís ó 1962 go 1964, 

D'éirigh Reddy ansin ina Aire Aontais (Cruach agus Mianaigh, 1964 to 1966 agus Iompar, Eitlíocht Shibhialta, Loingseoireacht agus Turasóireacht, 1966 go 1967). 

Bhí Reddy ina Uachtarán ar an gComhdháil Náisiúnta Indiach ó 1960 go 1962.

Toghadh mar Cheann Comhairle an Lok Sabha é sa bhliain 1967 . 

### Uachtarán ar an India
Ba iarrthóir oifigiúil Pháirtí na Comhdhála é i dtoghchán na huachtaránachta sa bhliain 1969. Ach fuair V. V. Giri an ceann is fearr ar Reddy, cé go raibh Giri ina iarrthóir neamhspleách don uachtaránacht. Fuair Giri tacaíocht ó Indira Gandh, ina príomh-aire ar an India ag an am, ós rud é go raibh eagla uirthi go gcuirfeadh an ruaig uirthi dá mbeadh an lá ag Reddy.

Chuaigh Reddy ansin isteach sa Lok Sabha mar iarrthóir de chuid an Pháirtí Janata nuair a fuair an dream sin ollbhua in olltoghchán 1977 agus atoghadh mar Cheann Comhairle é. 
clé|mion|Dealbh Reddy, ollscoil SV (Sri Venkateswara)
Nuair a tharla folúntas uachtaránachta roinnt míonna ina dhiaidh sin, toghadh Reddy don phost sin, gan freasúra an uair seo. Chuir sé isteach a théarma cúig bliana iomlán mar Uachtarán, in ainneoin gur tháinig Indira Gandhi i réim gan stró an athuair, sa bhliain 1980. 

### Éire
Thug Pádraig Ó hIrghile cuairt stáit ar an India agus ar Reddy sa bhliain 1978.
clé|mion|an t-uachtarán Shri Pranab Mukherjee ag tabhairt ómóis, 2016
In earrach na bliana 1982, i dtreo dheireadh a théarma in oifig, thug Reddy cuairt stáit ar Éirinn. Ba é an dara Uachtarán Indiach a rinne é sin (i ndiaidh an Uachtaráin Sarvapalli Radhakrishnan sa bhliain 1964 agus príomh-aire Jawaharlal Nehru i 1949 agus ansin 1956). 

D'éirigh Reddy as an bpolaitíocht sa bhliain 1982. 

Chniog niúmóine é agus d'éag ar an 1 Meitheamh 1996, in aois 83 bliain dó. 

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hIndia
Catagóir:Daoine a rugadh i 1913
Catagóir:Básanna i 1996
Home School Hub

Ba chlár teilifíse é **RTÉ's Home School Hub** nó **Home School Hub**. Craoladh ar an gcainéal RTÉ a Dó in 2020 é, i lár an ordaithe dianghlasála de bharr COVID-19. Bhí an t-aisteoir Clíona Ní Chiosáin ina múinteoir ar an gclár.

## Tagairtí

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2020
Catagóir:Cláir RTÉ
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir do pháistí
Lá Domhanda gan Tobac

Ceiliúrtar an **Lá Domhanda gan Tobac** ar an 31 Bealtaine gach bliain. 

Bíonn duine amháin as gach beirt a bhaineann triail as caitheamh tobac ina chaiteoir tobac agus gheobhaidh duine as gach beirt chaiteoirí tobac bás ó ghalar a bhaineann le tobac. 

Tá sé mar aidhm ag an feachtas *Not Around Us* / *Níl inár dtimpeall*  spreagadh a thabhairt do dhaoine a chaitheann tobac agus a bhíonn ag vápáil gan a bheith ag caitheamh nó ag vápáil timpeall ar dhaoine eile.

Is féidir teagmháil a dhéanamh le seirbhís HSE Quit chun tacaíocht a fháil.

## Tionscnaimh
Eagraíodh cúpla tionscnamh a raibh tacaíocht airgid acu ón rialtas.

### 2018
Chuir an tionscnamh "Éire Shláintiúil' i bhfeidhm ar fud an Rialtais chun tacaíocht agus spreagadh a thabhairt do dhaoine le roghanna sláintiúla a dhéanamh ina saol. Bhí bearta nua ar bun, mar shampla, chun bia sláintiúil agus leibhéil shláintiúla de ghníomhaíochtaí fisiciúla a chur chun cinn.
clé|mion|Calcutta, India,  31 Bealtaine 2010

### 2019
Tharla méadú suntasach ar an bpraghas agus an dleacht mháil íosta ar tháirgí tobac, rud a leagadh síos i mBuiséad 2019.

### 2020
Eagraíodh in  Éirinn an tionscnamh "Ag Tacú le Mná atá ag Iompar Clainne Éirí as Tobac agus gan Tobac a Chaitheamh Arís".  Is é an timpeallacht sa bhaile an fachtóir is mó a bhfuil tionchar aige ar an dóchúlacht go gcaithfidh daoine tobac nuair atá siad níos sine.
[mion||clé|1958,  An Roinn Sláinte, an [Nua-Shéalainn]]

### 2021
Roghnaíodh Éire chun óstáil a dhéanamh ar an gcéad Chomhdháil Dhomhanda eile ar an Tobac nó an tSláinte sa bhliain 2021, rud arb é an phríomhchomhdháil ar shaincheisteanna tobac é.

### 2022
Téama feachtais domhanda 2022 : “Tobac: Bagairt dár timpeallacht” ag ardú feasacht faoi thionchar tobac ar an dtimpeallacht (saothrú, táirgeadh, dáileadh agus fuíollábhar).

## Tagairtí

Catagóir:Sláinte
Catagóir:Tobac
Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Beachadóir Eorpach

Is éan é an **beachadóir** nó an **beachadóir Eorpach** (*Merops apiaster*). Is baill d'fhine na Meropidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Rollóir Eorpach

Is éan é **an rollóir Eorpach.**(*Coracias garrulus*). Is baill d'fhine na Coraciidae é agus an t-aon bhall den fhine a phóraíonn san Eoraip. Síneann a raon foriomlán isteach sa Mheánoirthear, Lár na hÁise agus i Maracó.

Tá an rollóir Eorpach le fáil i réimse leathan gnáthóg, ag seachaint machairí gan crainn amháin. 
Geimhríonn sé go príomha i sabhánaí coillteacha tirime agus i machairí torracha, áit a neadaíonn sé de ghnáth i bpoill chrainn.

## Tacsanomaíocht agus córasaíocht
Is éin mheánmhéide an tseandomhain iad na rollóirí de ghnáthóga coillearnaí oscailte. Bíonn clúimh dhaite gheala orthu agus goba crúca. Faightear a bhformhór ó dheas ón Sahára. Tá ocht speiceas de shealgairí 'suí-agus-fanacht' sa ghéineas Coracias. Tá cuma agus iompar an rollóra Eorpaigh cosúil leis an rollóir Aibisíneach (*Coracias abyssinicus*), ar dealraitheach gurb é an gaol is gaire dó. Is cosúil go bhfuil sinsear coitianta ag an dá éan seo agus an cág earrfhada (*Coracias caudatus*) agus d’fhéadfaí a mheas go bhfuil siad ina bhfo-speiceas.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Manainn (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin a bhfuil an t-ainm **Manainn** air:
* Manainn, Contae Chorcaí (Cairbrigh Thiar): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Manainn, Contae Chorcaí (Condúnaigh agus Clann Ghiobúin): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Manainn, Contae Laoise: baile fearainn i gContae Laoise
* Manainn, Contae Mhaigh Eo: baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* Manainn, Contae na Gaillimhe: baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Oileán Mhanann: oileán i Muir Éireann
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Meánchnagaire breac

Is éan é **an meánchnagaire breac** (*Dendrocopos medius*). Is baill d'fhine na Picidae é. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Cnagaire Siriach

Is éan é **an cnagaire Siriach** (*Dendrocopos syriacus*).  Is baill d'fhine na Picidae é. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Nagnata

Baile nó áit tionóil is ea **Nagnata** nó **Magnata** (Νάγνατα, Μάγνατα) suite in iarthuaisceart na hÉireann, luaite le Tolamaes ina shaothar, *[[Geografaíocht (Tolamaes)|Geografaíocht]]*, den dara haois AD..  Ní fios go cruinn a suíomh, ach is amhlaidh go raibh sé idir inbhir Ravius (Ῥαουίος) (Éirne is dócha) agus Libnius (Λιβνίος) (An Mhuaidh is dócha).  Is é an t-aon baile ansin taifeadta ar an léarscáil ar chóstaí an tuaiscirt, an iarthair nó an deiscirt.  I dteannta sin, is é an t-aon tagairt scríofa amháin a thugann fianaise don maidir le naisc idir iarthuaisceart na hÉireann agus an Eoraip le linn na Iarannaoise.

Tá a fhios againn gur tháinig longa Féiníceacha agus Gréagacha go hÉirinn, chomh luath b'fhéidir agus an 6ú haois RC, a bhuí le lámhleabhar muirí anois caillte, an Periplus Massiliach, a thugadh sonraí le haghaidh bhealaí mara as an bhFéiníc agus Tairtéiseas amach.  Tá fianaise ann b'fhéidir le haghaidh naisc níos luaite fós, a bhuí le ceann sleá corránach Éireannach ón 10ú haois RC, faighte sa chuan ag Huelva i ndeisceart na Spáinne.

Déanann Tolamaes tagairt do Nagnata (Sligo), i dteannta le Hibernis (Teamhair) agus Rhaeba (Cruchain), mar "ἐπίσημος", focal Sean-Ghréigise le bri "oirirc".

## Moltaí stairiúla
Dar leis an bhformhór de luathstaraithe, bhí Nagnata suite i gContae Shligigh (Camden 1607, James Ware 1654, Samuel Lewis 1837, Martin 1910).  I measc tuairimí eile, tá Béal an Átha, Maigh Eo (William Orpen 1894); Cathair na Mart (Stempel 2002); Acaill (Ilkins 1996, 2005); Gaillimh (Hardiman 1820, Lewis 1837); agus ar Ceann Iorrais (Mac an Bhaird 1991, 93).

De réir taighde déanta ag R. Darcy agus William Flynn ag Oklahoma State University sa bhliain 2008, tar éis bhotúin chomhordanáide a cheartú, tá Nagnata suite gan dabht sa dúiche thar ar baile Sligigh.  Aithníonn suas an abhainn Libnius leis An Mhuaidh.  Mar sin, is léir go raibh an áit tionóil úd aitheanta ag mairnéalaigh idirnáisiúnta suite idir Baile Easa Dara agus Droim Chliabh, an dís ina n-áiteanna tionóil ársa agus gar do bhaile Sligigh.

## Tagairtí

Catagóir:Éire Tholamaes
Acht um an Dlí Coiriúil (Cionta Gnéasacha) 2006

Achtaíodh an t**Acht um an Dlí Coiriúil (Cionta Gnéasacha) 2006** in Éirinn ar an 2 Meitheamh 2006, mar thoradh ar chás *CC v Ireland* [2006] IESC 33.,  D'ullmhaigh an Coimisiún um Athchóiriú an Dlí Acht Athbhreithnithe, d'fhonn go léireofaí gach leasú a rinneadh ar Acht 2006 faoin 27 Márta 2017.

Faoin Acht, is í 17 bliain aois dhlíthiúil na comhthola. Tá caidreamh gnéasach mar a bhfuil duine de na páirtithe nó an dá pháirtí faoi bhun 17 bliain d’aois in aghaidh an dlí.  Tá duine sainordaithe díolmhaithe, áfach, ó thuairisc shainordaithe i gcásanna áirithe.,

## Conspóidí
Níor réitigh an tAcht seo áfach na míchothromaíochtaí atá ann agus riar an chirt. Tá díospóireacht ó shin faoi cheann de na príomhcheisteanna i ndiaidh an cháis CC agus an réiteach a thug an Oireachtas air - ar chóir an Bunreacht a leasú ionas go mbeadh diandliteanas i leith an duine fhásta a bhfuil gnéas aige le duine atá faoi bhun na haoise toilithe?  

Cé go raibh a lán cainte faoi sin sna blianta i ndiaidh an cháis CC agus cé gur moladh go leor uaireanta gur chóir an Bunreachta a leasú chun an bhreith a fhreaschur, ní dheachaigh an tAcht um an Aonú Leasú is Tríocha ar an mBunreacht 2012 i ngleic leis an ábhar.

## Tagairtí


Catagóir:Dlí na hÉireann
Catagóir:Dlí reachtúil
Catagóir:2006 in Éirinn
Catagóir:2006
Catagóir:Mí-úsáid ghnéis
Catagóir:Coireanna gnéis
Pat Kilbane

Is aisteoir Meiriceánach **Patrick F.** "**Pat**" **Kilbane** (a rugadh ar an 5 Samhain 1969). 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Rualacha

Is éan é an **rualacha** (nó **rualacha Eoráiseach**, nó **lacha rua**). Is baill d'fhine na Anatidae iad.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Periplus Massiliach

Athchruthú teoiriciúil is ea an **Periplus Massiliach** de pheriplus (nó lámhleabhar seoltóireachta) den 6ú haois RC, molta ag Adolf Schulten.  Déantar cúr síos ann ar turas ó Oestrymnis, Pointe du Raz, an Bhriotáin an lae inniu, chuig Massilia, Marseille an lae inniu.  
 
Chreid Schulten gur féidir an Periplus Massiliach a fheiceáil i bhfoirm dáin san Ora Maritima le hAvienus.  Séanann scoláirí eile go bhfuil a leithéid ann.

## Tagairtí

Catagóir:Periplus
Ora Maritima

Dán nó periplus fileata is ea ***Ora Maritima*** ("Cois farraige") scríofa ag an bhfile Rómhánach den 4ú haois AD, Avienus.  Tiomnaíodh an saothar do Sextus Claudius Petronius Probus.  

Meastar go bhfuil iasachtaí sa dán ón *[[Periplus Massiliach]]* den 6ú RC.  Téacs ársa eile luaite ag Avienus is ea *Periplus [[Himilco]]*,  cur síos ar turas Púnach ar mhuir iarthar na hEorpach, a tharla ar chomh am le timpeallú na hAfraice le Hanno, c. 500 RC.  Tá an téacs iomlán fréamhaithe ó fhoinse lámhscríbhinne amháin, faighte san *editio princeps* foilsithe san Veinéis sa bhliain 1488.

Is scéal é *Ora Maritima* don léitheoir seachas an turasóir, cur síos mearaithe ar cheantair cois farraige an domhain aitheanta.  Mar shampla, léirigh eagarthóir amháin, Berthelot, go raibh tomhais tíre Avienus fréamhaithe ó chúrsaí taistil Rómhánaigh ach go raibh roinnt sraitheanna bun os cionn.  Maidir le roinnt ainmneacha ar chósta Spáinne, dúirt Berthelot:
:*"The omission of [[Empúries|Emporium]], contrasting strangely with the names of [[Tarragona|Tarragon]] and [[Barcelona]], may characterize the method of Avienus"
Le gairid, tá spleáchas saontach eagarthóra eile, an staraí-seandálaí, [[Adolf Schulten]], ar chruinneas Avienus coigeartaithe ag scoláirí. 

Faightear san *Ora Maritima* tagairtí d'oileáin *Ierne* &ndash; *insula sacra* &ndash; agus *Albion*, [[Éire]] agus [[An Bhreatain]] faoi seach, a bhíodh a gcónaithe ag trádáil leis na h[[Oestrymnides]] as [[an Bhriotáin|an mBriotáin]].  Déantar tagairt fosta do [[Cypsela]], chathair is dócha miotasach ar chósta [[an Chatalóin|na Catalóine]].<sup>rann 521</sup>

==Naisc sheachtracha==
* [https://www.thelatinlibrary.com/avienus.ora.html  *Ora maritima*] as [[Laidin]]
* [https://archive.org/details/hiccodexauieniic00avie/page/n97  *Ora maritima''], editio princeps, via archive.org

## Tagairtí

Catagóir:Dánta
Catagóir:An tSean-Róimh
Catagóir:Taiscéalaíocht
Cill Chainnigh (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Cill Chainnigh** air:
* Contae Chill Chainnigh: contae
* Cill Chainnigh: cathair
* Cill Chainnigh, Barúntacht
* Cill Chainnigh, Contae Dhún na nGall: baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* Cill Chainnigh, Contae Mhaigh Eo: baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* Cill Chainnigh, Contae na hIarmhí: barúntacht, paróiste dlí, agus baile fearainn i gContae na hIarmhí
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Seán Ó Tuama (idirdhealú)

Tá níos mó ná duine amháin darb ainm **Seán Ó Tuama** ann:
* Seán Ó Tuama (file) (1707/8–1775): file Éireannach san 18ú haois
* Seán Fear Ó Tuama (1882–1972): ball de hÓglaigh na hÉireann
* Seán Ó Tuama (amhránaí) (1912–1980): amhránaí as Cathair Chorcaí
* Seán Ó Tuama (1926–2006): scoláire, file, agus drámadóir as Cathair Chorcaí

## Tagairtí

Catagóir:Idirdhealáin
Seán Ó Briain

Tá níos mó ná duine amháin darb ainm **Seán Ó Briain** ann:

* Seán Ó Briain (foclóirí) (1701–1769): foclóirí a d'fhoilsigh *Focalóir Gaoidhilge-Sax-Bhéarla* sa bhliain 1768
* Seán Ó Briain (scéalaí) (1852–1934): scéalaí as Iorras Aithneach
* Seán Ó Briain (conraitheoir) (?–1921): Uachtarán Chraobh na Rátha de Chonradh na Gaeilge
* Seán Ó Briain (poblachtach) (1916–1981): poblachtach as Baile an Fheirtéaraigh
* Seán Ó Briain (iománaí as Corcaigh) (1926–?)
* Seán Ó Briain (iománaí as Tiobraid Árann) (r. 1990)

## Tagairtí

Catagóir:Idirdhealáin
Tadhg Ó Scanaill

Tá níos mó ná duine amháin darb ainm **Tadhg Ó Scanaill** ann:
* Tadhg Ó Scanaill (múinteoir) (1870–1939): múinteoir agus scríbhneoir as Cúil Aodha
* Tadhg Ó Scanaill (aisteoir) (1883–1967): aisteoir as Baile Bhuirne a scríobh an t-úrscéal *Thall is abhus*

## Tagairtí

Catagóir:Idirdhealáin
Nioclás Tóibín

Tá níos mó ná duine amháin darb ainm **Nioclás Tóibín** ann:
* Nioclás Tóibín (scríbhneoir) (1890–1966): scríbhneoir agus aistritheoir Gaeilge ó na Déise
* Nioclás Tóibín (amhránaí) (1928–1994): amhránaí sean-nóis as Gaeltacht na nDéise

## Tagairtí

Catagóir:Idirdhealáin
Olltoghchán na Polainne 1989

mion|clé
Reáchtáladh **Olltoghchán na Polainne** ar 4 Meitheamh 1989, olltoghchán saor (beagnach) sa Pholainn don chéad uair ó 1928.   Murab ionann agus an cás don Ungáir (1956) agus don tSeicslóvaic (1968), níor cuireadh ina choinne, beag ná mór. Ba í an bhliain 1989 an bhliain ar bhris Oirthear na hEorpa saor. 
clé|mion|„Solidarność”, 3 Meitheamh 1989

## Imeachtaí
I mí Aibreáin, rinneadh an ceardchumann Solidarnosc dleathach i ndiaidh rabharta de stailceanna. Tugadh an cead d’oibrithe dul ar stailc, agus bhí iontas ann dá bharr.
clé|mion|27 Bealtaine 1989
Ansin bhain an chomhghuaillíocht, le Solidarnosc i mbun, toghchán na Polainne  i mí an Mheithimh,  Fuair siad ollbhua sa toghchán, agus 71% den vóta (sna ceantair "saor").

I mí Lúnasa, cuireadh isteach rialtas neamhchumannach don chéad uair. 

i mí Nollaig, rinneadh Uachtarán ar an Pholainn de Lech Walesa agus ba é an chéad cheannaire neamhchumannach é in Oirthear na hEorpa le dhá scór bliain.

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Polainne
Catagóir:An Cogadh Fuar
Círéibeacha Bhéal Feirste 1886

mion|1919
Sa bhliain 1886, ritheadh an chéad Bhille Rialtas Dúchais. Thosaigh **círéibeacha i mBéal Feirste** ar 4 Meitheamh 1886 dá bharr. Lean na círéibeacha ar aghaidh ar feadh trí mhí.  Maraíodh b'fhéidir 50 (lámhachadh 13+) idir Meitheamh agus Meán Fómhair.

Ní raibh Constáblacht Ríoga na hÉireann (RIC) i mBéal Feirste in ann smacht a choimeád ar an chathair (bhí an lucht agóide agus na póilíní áitiúil ina bProtastúnaigh go léir).  Cuireadh fios ar phóilíní breise agus trúpaí athneartaithe as an deisceart (Caitlicigh iad an chuid is mó).

Bhain na círéibeacha geit as an rialtas agus bhunaigh siad an "Commission of Inquiry" le dul i dteagmháil le pobail chun fiosrú cén fáth ar thosaigh achrann in áiteanna ar leith agus an dóigh is fearr círéibeacha mar seo a sheachaint amach.

## Tagairtí

Catagóir:Círéibeacha
Catagóir:1886
Catagóir:Stair Bhéal Feirste
Usdiae

Dream Gaelach suite i n-oirdheisceart na hÉireann ársa ba ea na **hUodiae** nó **Usdiae**, luaite le Tolamaes ina shaothar, *[[Geografaíocht (Tolamaes)|Geografaíocht]]*, den dara haois AD.  Tá nasc ar leith acu leis na hOsraí.

## Tagairtí

Catagóir:Éire Tholamaes
Aodh Ó Domhnaill (idirdhealú)

Tá níos mó ná duine amháin darb ainm **Aodh Ó Domhnaill** ann:
* Aodh Rua Ó Domhnaill (1572–1602): tiarna Thír Chonaill a ghlac páirt i gCogadh na Naoi mBliana
* Aodh Ó Domhnaill (c.1691–1754): uasal a raibh tailte aige in Larkfield, Co. Liatroma
* Aodh Ó Domhnaill (béaloideasóir) (1913–1977): “Hiúdaí Micí Hiúdaí”, bailitheoir béaloidis as Rann na Feirste
* Aodh Ó Domhnaill (scríbhneoir) (1947–2018): drámadóir, file agus liriceoir as Baile Átha Cliath

## Tagairtí

Catagóir:Idirdhealáin
Martin Klebba

Ba aisteoir Meiriceánach é **Martin Klebba**, a rugadh ar sa bhliain 23 Meitheamh, 1969.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Gé shneachta

Is pór éin í **an ghé shneachta** (*Anser caerulescens*). Tá dhá fhospeiceas ann; an mhórghé shneachta (*Anser caerulescens atlanticus*) agus an mhionghé shneachta (*Anser caerulescens caerulescens*).

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Próifíliú ciníoch

Is éard is **próifíliú ciníoch** ann ná aon ghníomh a dhéantar ar chúiseanna sábháilteachta, slándála nó cosanta poiblí, a bhraitheann ar steiréitíopaí faoi chine, dath, eitneacht, sinsearacht, reiligiún, nó áit dúchais, nó meascán díobh seo, seachas ar amhras réasúnach, chun aon duine faoi leith a roghnú le haghaidh grinnscrúdaithe níos mó nó cóireála difriúla. 

Tá próifíliú ciníoch difriúil ó phróifíliú coiriúil. Tá próifíliú ciníoch bunaithe ar bhoinn tuisceana steiréitipiciúla mar gheall ar chine, dath, eitneacht, srl. Ar an láimh eile, tá próifíliú coiriúil ag brath ar iompar iarbhír nó ar fhaisnéis faoi ghníomhaíocht amhrasta ag duine a chomhlíonann an tuairisc ar dhuine ar leith. 

## Tagairtí
Lá Domhanda an Chomhshaoil

mion|clé
Reáchtáiltear an **Lá Domhanda an [[Comhshaol|Chomhshaoil]]** ar an 5 Meitheamh gach bliain (ó 1974 ar aghaidh). Tionóltar an lá chun feasacht an phobail a fheabhsú agus chun daoine a ghríosadh páirt a ghlacadh sa chomhrac i gcoinne an athraithe aeráide.  Cuirimis tús, ar Lá Domhanda an Chomhshaoil, le hiarracht níos fearr a dhéanamh meas a bheith againn ar ár n-áilleacht nádúrtha agus cuimhneamh ar an tábhacht atá léi inár saol.

### Gníomhartha
Tá go leor bealaí éagsúla ann chun ceiliúradh a dhéanamh ar an nádúr atá timpeall orainn:.  Is féidir tosú le rudaí beaga, mar shampla,  is féidir glanadh a dhéanamh ar spás poiblí. nó a dhéanamh buidéil in-athúsáidte a úsáid seachas buidéal plaisteach. Agus is féidir bláthanna fiáine a fhás i do ghairdín chun beacha agus feithidí a spreagadh.

## As Gaeilge
Seo sliocht as dán  ag an Dr Art Hughes do Lá Domhanda an Chomhshaoil. From 'Poem for the World'.

## Féach freisin

* Comhshaol
* Comhshaolachas
* Athrú aeráide in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Comhshaol
Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Timpeallacht
Catagóir:Meitheamh
Fuiseog dhébhallach

Is éan í an **fhuiseog dhébhallach** (*Melanocorypha bimaculata*). Is baill d'fhine na Alaudidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Christiane Amanpour

Is iriseoir Briotanach-Iaránach í **Christiane Maria Heideh Amanpour** CBE a rugadh ar 12 Eanáir 1958 in Ealing, i Sasana. Is í Amanpour an Príomh-óstach Idirnáisiúnta ar CNN agus cuireann sí an clár agallamh i láthair gach oíche do CNN International. 

## Naisc sheachtracha
*Christiane Amanpour ag TED. Dáta rochtana: 14 Meitheamh 2020

Catagóir:Láithreoirí teilifíse Sasanacha
Catagóir:CNN
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Taobh Mór

Is ionad daonra agus baile fearainn i gContae Dhún na nGall é **Taobh Mór**.

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
An Taobh Mór

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Taobh Mór** air:
* An Taobh Mór, Contae an Chabháin: baile fearainn i gContae an Chabháin
* An Taobh Mór, Contae an Longfoirt: baile fearainn i gContae an Longfoirt
* An Taobh Mór, Contae Dhún na nGall: mala i gContae Dhún na nGall
* An Taobh Mór, Contae Mhaigh Eo: baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Taobh Mór, Contae na Gaillimhe: baile fearainn i gContae na Gaillimhe

## Féach Freisin
* Taobh Mór: ionad daonra agus baile fearainn i gContae Dhún na nGall

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Brúidiúlacht na bpóilíní sna Stáit Aontaithe

Is éard is **brúidiúlacht na bpóilíní sna Stáit Aontaithe** ann ná úsáid fhórsa gan údar nó é a ró-úsáid, agus go minic úsáid an fhórsa go mídhleathach, i gcoinne sibhialtach ag oifigigh póilíní na Stáit Aontaithe. 

I measc na bhfoirmeacha a bhain le brúidiúlacht na bpóilíní bhí ionsaí agus slacairt (e.g. greadta) go mí-ord, céasadh agus dúnmharú. Cuimsíonn roinnt sainmhínithe níos leithne ar bhrúidiúlacht na bpóilíní ciapadh (lena n-áirítear gabháil bhréagach), imeaglú agus mí-úsáid briathartha, i measc cineálacha eile mí-úsáide.

## Tagairtí

Catagóir:Foréigean
Catagóir:Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Eachtraí ciníocha
Catagóir:Brúidiúlacht na bpóilíní
Neamhionannas ciníoch i gcóras dlí choiriúil na Stát Aontaithe

fráma| 2009. Céatadán 2009. Céatadán na bhfear fásta atá i bpríosún de réir cine agus eitneachais.
Tagraíonn **Neamhionannas ciníoch i gcóras dlí choiriúil na Stát Aontaithe** do na heispéiris agus na difríochtaí uathúla sna Stáit Aontaithe maidir le póilíneacht agus ionchúiseamh na gciníocha éagsúla. Bhí torthaí difriúla ann do ghrúpaí ciníocha éagsúla maidir le feileoin a chiontú agus líon na bpianbhreitheanna  i gcóras dlí choiriúil na Stát Aontaithe. Phléigh saineolaithe agus anailísithe tábhacht choibhneasta na bhfachtóirí éagsúla a d'eascair as na difríochtaí seo. Cúisítear cosantóirí mionlaigh i gcoireanna a éilíonn íosphianbhreith phríosúin éigeantach níos minice, i dtéarmaí coibhneasta agus absalóideacha (ag brath ar aicmiú cine, go príomha maidir le na hEaspáinnigh), rud a fhágann go bhfuil difríochtaí móra ciníocha in áiseanna ceartúcháin, cé go léiríonn tuarascáil  an FBI ar an gcoireacht freisin go dtiomsaíonn Meiriceánaigh ghorma agus Easpáinnigh níos mó  feileonachtaí  foréigneacha ag minicíochtaí níos airde. 

## Amlíne stairiúil
Liosta de na heagraíochtaí i nGluaiseacht na Gaeilge

Tá na heagraíochtaí Gaeilge seo a leanas mar chuid de **Ghluaiseacht na Gaeilge**. D'fheidhmigh Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge, mar scátheagraíocht thar ceann ghluaiseacht na Gaeilge ar mhaithe leis an gcuspóir náisiúnta an Ghaeilge a athbheochan go dtí 2014. In 2014, tugadh isteach córas nua maoinithe d'earnáil na Gaeilge. Faoin gcóras seo, bronnann Foras na Gaeilge bunmhaoiniú ar shé cheanneagraíocht agus cuireadh deireadh leis an maoiniú do leath na n-eagraíochtaí faoi scáth Chomhdháil Náisiúntas na Gaeilge, an eagraíocht féin san áireamh. Mar sin, níl aon scátheagraíocht ann anois. Na 6 cheanneagraíocht a ainmníodh don chóras nua maoinithe ná: Gael Linn, Gaeloideachas, Cumann na bhFiann, Conradh na Gaeilge, Oireachtas na Gaeilge and Glór na nGael.

Faigheann na heagraíochtaí thíos maoiniú stáit in Éirinn:
* An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta / COGG.
* An Foras Pátrúnachta
* Cairde Teo.
* Cill Dara le Gaeilge
* Comhairle na Gaelscolaíochta, Tuaisceart Éireann.
* CONCOS - Coláistí Samhraidh Gaeilge.
* Conradh na Gaeilge - Oireachtas na Gaeilge, Ógras, Raidió Rí-Rá, Seachtain na Gaeilge.
* Cumann na bhFiann - Clubanna Choláiste na bhFiann.
* Feachtas Óg-Ghluaiseacht na Gaeilge.
* Foras na Gaeilge - An Gúm agus An Coiste Téarmaíochta san áireamh.
* Forbairt Feirste
* Gael Linn
* Gaeloideachas Teo.
* Gael-Taca Corcaigh le Gaeilge.
* Gaillimh le Gaeilge
* Glór na nGael
* Gnó Mhaigh Eo

Iar-eagraíochtaí Gaeilge
* Bord na Gaeilge
* Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge
* POBAL, Tuaisceart Éireann
* Eagraíocht na Scoileanna Gaeltachta
* Gaelachas Teo.
* Gaelscoileanna Teo.
* Comhar na Múinteoirí Gaeilge
* Comharchumann Íde Naofa Teo.
* Forbairt Naíonraí Teoranta
* Parlaimint na mBan
* Comharchumann Íde Naofa Teo.
* Comhluadar

## Féach freisin

* Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003
* An Coimisinéir Teanga
* Údarás na Gaeltachta
* Acht na Gaeltachta 2012
* Straitéis 20 Bliain don Ghaeilge 2010-2030

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge
Almagest

Tráchtas matamaiticiúil agus réalteolaíoch is ea an ***Almagest ón*** 2ú haois ar ghluaiseachtaí dealraitheacha na réaltaí agus na gconairí pláinéadacha, scríofa i dteanga na Gréige ag Claudius Tolamaes (circa. 170). Ceann de na téacsanna eolaíochta is mó tionchair riamh, chanónaigh sé macasamhail gheolárnach den Cruinne ar glacadh leis ar feadh níos mó ná 1200 bliain óna bhunús i gCathair Heilléanach Alastair, sna saolta meánaoiseacha Biosántacha agus Ioslamacha, agus in Iarthar na hEorpa ar feadh na Meánaoise agus an Renaissance Luaith go dtí Copernicus. Is príomhfhoinse faisnéise é freisin faoi réalteolaíocht ársa na Gréige .
page=309|mion|clé|Eagrán i Laidin den ''Almagestum'' i 1515
Chuir Tolamaes inscríbhinn phoiblí ar bun ag Canopus, an Éigipt, i 147 nó 148. Fuair N.T. Hamilton amach go raibh an leagan de mhúnlaí Tholamaes a leagtar amach san *Inscríbhinn Chanópach* níos luaithe ná an leagan san *Almagest*. Mar sin ní fhéadfaí an *Almagest* a bheith críochnaithe roimh thart ar 150, ceathrú haois tar éis do Tholamaes tosú ag breathnú.  

## Clár ábhair

### Múnla pláinéadach Tholamaes
[mion|clé|Ionadaíocht ón 16ú haois de [Córas Tholamaes|shamhail gheolárnach Tholamaes i *Cosmographia* de chuid Peter Apian, 1524 ]]
Shann Tolamaes an t-ord seo a leanas do na sféir phláinéadacha, ag tosú leis an gceann istigh:
# An ghealach
# Mearcair
# Véineas
# An ghrian
# Mars
# Iúpatar
# Satarn
# Sféar na réaltaí seasta

## Tagairtí