open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Seán McKiernan

Is ceoltóir traidisiúnta Éireannach é **Seán McKiernan**. Seinneann sé an phíb uilleann.

## Beathaisnéis
Rugadh agus tógadh i mBostún é, i dteaghlach a raibh Gaeilge acu. Chuir sé suim sa gceol traidisiúnta ar dtús tríd an amhránaíocht, ansin an bosca ceoil, agus ar deireadh an phíb uilleann.

Tar éis dó bualadh le Leo Rowsome, cheannaigh sé ionstraim staidéir agus thosaigh sé ag foghlaim as a stuaim féin.

Tar éis a chuid staidéir, bhog sé go hÉirinn sa bhliain 1965. Chasadh sé le Willie Clancy go minic, ina bhaile i Sráid na Cathrach, in iarthar Chontae an Chláir), agus bhí Clancy ina chara agus ina mheantóir dó.

Sa bhliain 2010, bhronn TG4 an gradam *Ceoltóir Traidisiúnta na Bliana* air.

Tá cónaí air anois i gCarna, Contae na Gaillimhe, agus i gCorcaigh, áit a múineann sé an pianó clasaiceach. Seinneann sé fós in Éirinn agus sna Stáit Aontaithe, agus meastar gurb é duine de na píobairí uilleann is fearr ar domhan.

## Dioscliosta

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Píobaire Seán McKiernan - TG4 Ceoltóir na Bliana : 2010 : Gradam Ceoil TG4

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Bostún
Catagóir:Iorras Aithneach
Catagóir:Píobairí uilleann Éireannacha
James Berry

Scríbhneoir agus feirmeoir Éireannach ab ea **James Berry** (1842–1914).

Rugadh Berry i mBun Abhann, Cluain Cearbán, Co. Mhaigh Eo sa bhliain 1842. Agus é ar cuairt ar a uncail an tAthair Ned O’Malley, an sagart paróiste i gCarna, Co. na Gaillimhe, bhuail sé le Sarah Greene, bean áitiúil, agus phósadar níos déanaí. Chuireadar fúthu i gCarna agus bhí aon duine dhéag clainne acu.

Ó 1910 go 1914 scríobh Berry colún sa *[[Mayo News]]* dar teideal *Tales of the West – Recollections of my Early Boyhood* (athchlóite sa bhliain 1927). Dhírigh an colún ar scéalta a chuala sé ina óige ag fás aníos i gContae Mhaigh Eo, agus rinne sé cur síos ar imeachtaí ó bhlianta an Ghorta Mhóir ar nós Tragóid Dhúlocha. Sa bhliain 1967, d’fhoilsigh Gertrude M. Horgan ó Aquinas College (Michigan) cnuasach dá chuid scéalta mar *Tales of the West of Ireland*. Foilsíodh litreacha a scríobh Berry chuig an Connaught Telegraph mar cholúin sa nuachtán sin le linn deireadh na 19ú haoise agus tús na 20ú haoise. Rinne cuid de na litreacha seo ón 19ú haois cur síos ar an drochíde a thug na tiarnaí talún Angla-Éireannacha do chosmhuintir na hÉireann.

Fuair Berry bás ar 4 Meitheamh 1914 agus cuireadh sa reilig ar oileán Mhaínse é.

## Foinsí

* *Memories of My Father* le Helena Berry, An Coinneal, Louisburgh, 1963, lgh. 67–68.
* *Connemara: A Little Gaelic Kingdom*, Tim Robinson, 2011.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1914
Catagóir:Daoine a rugadh i 1842
Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Iorras Aithneach
Johan Hendrik van Dale

Múinteoir, cartlannaí, agus foclóirí Ollannach ab ea **Johan Hendrik van Dale** (15 Feabhra 1828 - 19 Bealtaine 1872). Chruthaigh sé *Foclóir Mór na hOllainnise le Van Dale* (    ); a foilsíodh den chéad uair sa bhliain 1874, tar éis a bháis. Ba é, agus ina eagráin ina dhiaidh sin, príomhfhoclóir na hOllainnis.

## Beathaisnéis
Ba as Eeklo, i gCúige Pléimeannach Fhlóndras Thoir, an Bheilg, tuismitheoirí Van Dale. Bhí eipidéim bholgaí i Meetjesland, i bhFlóndras Thoir: theith Abram (Abraham) van Dale (1799-1837) agus a bhean chéile torrach Pietje (Pieternella Johanna du Bois, 1802-1865) uaidh go Sluis, san Ísiltír; áit ar rugadh a mac, Johan Hendrik.

Caithfidh gur mac léinn agus scoláire den scoth é Johan Hendrik.  Agus é ocht mbliana déag d'aois, bronnadh teastas oifigiúil múinteoireachta air (*onderwijsbevoegdheid* ), rang a ceathair. Ceithre bliana ina dhiaidh sin, tugadh ardú céime go dtí an dara rang é. Sa bhliain 1854, ceapadh é ina phríomhoide ar an scoil phoiblí i Sluis. Sa bhliain 1857, ceapadh é ina chartlannaí cathrach oinigh. Scríobh sé téacsleabhair faoin tábhacht a bhaineann le soiléireacht teanga, agus altanna faoi stair Sluis.

Sa bhliain 1866, d'fhoilsigh sé a chéad saothar foclóireachta: *Taalkundig handboekje, de alphabetische lijst van alle Nederlandsche woorden, die wegens litriú taalkundig gebruik aan eenige bedenking onderhevig zijn* (" "Lámhleabhar teangeolaíoch, nó liosta aibítre de na focail Ollainnise go léir a d'fhéadfadh cur ina gcoinne, mar gheall ar a litriú nó a n-úsáid teanga"”). Sa bhliain 1867, iarradh air athbhreithniú a dhéanamh ar an *Nieuw woordenboek der Nederlandsche taal* (" *Foclóir Nua na hOllainnise* "  ) de 1864 le Isaac Marcus  agus Nathan Salomon Calisch, a d'úsáid an litriú as feidhm Siedenbeek  seachas an litriú a moladh le déanaí De Vries agus Te Winkel. Ghlac sé leis an tasc, agus chríochnaigh sé laistigh de cheithre bliana. Scríobh sé sa réamhrá a ghabhann leis an gcéad eagrán, 1872:


*Het schrijven van een Woordenboek is een ondankbaar en verdrietig werk. Is er veel dat men heeft opgenomen of verbeterd, er is nog veel meer dat men vergeten heeft, dat de aandacht ontsnapt is en alzoo onverbeterd is gebleven.*
(*Is tasc gan bhuíochas agus brón é foclóir a scríobh. Fiú nuair a bhíonn go leor curtha san áireamh nó ceartaithe ag duine, bíonn i bhfad níos mó fós ann a bhíonn dearmad déanta ag duine air, nó nár tharla gan fhios dó, agus mar sin atá neamhfheabhsaith go fóill*.)

Bhí an foclóir á chríochnú - bhí an chéad imleabhar foilsithe cheana féin - nuair, sa bhliain 1872, nuair a tháinig an bholgach air van Dale, agus fuair sé bás di. Chríochnaigh a dhalta (kwekeling) Jan Manhave  an chuid eile de go dtí gur foilsíodh é.

Cáineadh an chéad eagrán den *Groot woordenboek* mar nár chloí siad le caighdeáin acadúla an chruinnis; ach moladh go forleathan é freisin. Ón gceathrú heagrán ar aghaidh, agus ina leasuithe níos déanaí, tá ainm van Dale ceangailte leis an *Groot woordenboek* mar chomhartha ar a údarás i ngach ábhar a bhaineann leis an Ollainnis.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1872
Catagóir:Daoine a rugadh i 1828
Baile na Trá

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Baile na Trá** air:
* Baile na Trá, Contae an Dúin: ionad daonra agus baile fearainn i gContae an Dúin
* Baile na Trá, Contae Chorcaí (Barraigh Mhóra): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Baile na Trá, Contae Chorcaí (Cairbrigh Thiar): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Baile na Trá, Contae Loch Garman: baile fearainn i gContae Loch Garman
* Baile na Trá, Contae Phort Láirge: baile fearainn i gContae Phort Láirge
* Baile na Trá, Dún Dealgan: sráid i nDún Dealgan, Contae Lú

## Féach Freisin
* Baile na Tràgha
* Baile na Tràghad

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Seán Ó Cualáin

Is stiúrthóir scannán Éireannach é **Seán Ó Cualáin**, as Loch Con Aortha, Cill Chiaráin, Co. na Gaillimhe ó dhúchas. Stiúir sé *Dara Beag — File Pobail* sa bhliain 2004, *Rí an Fhocail* i 2007, *Lón sa Spéir* i 2012, *Mise Raiftearaí an Fíodóir Focal (*scríofa ag Tadhg Mac Dhonnagáin) i 2013, agus *Crash and Burn* (faoin tiománaí rásaíochta Tommy Byrne) i 2016.

## Gradaim

* Gradam Speisialta Gaeilge — *Lón sa Spéir* — 10ú Gradaim Scannán agus Teilifíse na hÉireann
* Rogha oifigiúil — *Dara Beag — File Pobail* ag WorldFest Houston, 2004

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine Beo
Catagóir:Iorras Aithneach
Corvidae

Is fine iltíreach é **Corvidae** d'éin pasaireacha oscineacha ina bhfuil na préacháin, na fiacha, na rúcaigh, na cága, na scréachóga, na snaganna breaca, Crypsirininae, *Pyrrhocorax*, agus *Nucifraga*. Tugtar **coirbhideach** ar bhall den fhine seo i nGaeilge.

Faoi láthair tá 133 speiceas san áireamh san fhine seo. Cuimsíonn an géineas *[[Préachán|Corvus]]*, lena n-áirítear na cága, na préacháin, na rúcaigh, agus na fiacha, níos mó ná an tríú cuid den bhfine ar fad.  Is iad na coirbhidigh na pasairigh is mó.

## Tagairtí


Catagóir:Finte na n-éan
Baile na Manach, Contae Aontroma

Is baile fearainn i gContae Aontroma é **Baile na Manach** (Béarla: *Monkstown*).

## Oideachas
* Coláiste Pobail na Mainistreach 
* Bunscoil Bhruach an Chuilinn 
* Ollscoil Uladh

## Spórt
### Sacar
* 18th Newtownabbey Old Boys F.C.
* Nortel F.C

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Dáileadh cosmapolaiteach

Sa bhitheolaíocht, deirtear go bhfuil **dáileadh cosmapolaiteach** nó iltíreach ag tacsón má shíneann a raon trasna an domhain ar fad nó an chuid is mó den domhan i ngnáthóga cuí. Deirtear go léiríonn tacsón den sórt sin, speiceas de ghnáth, **cosmapolaiteachas**  nó iltíreachas. Tá a mhalairt fíor maidir le speicis dhúchasacha, atá le fáil in aon suíomh geografach amháin.

## Téarmaí agus coincheapa gaolmhara
Tá an téarma **paindéimeachas** in úsáid freisin, ach níl gach údar i gcomhréir le chéile sa chiall ina n-úsáideann siad an téarma; labhraíonn cuid acu ar an **phaindéimeachas** go príomha agus iad ag tagairt do ghalair agus do phaindéimea, agus cuid eile mar théarma idirmheánach idir eindéimeachas agus **cosmapolaiteachas**, i ndáiríre feictear ar **phaindéimeachas** mar fho**chosmapolaiteachas**. Ciallaíonn sé seo gearr do **chosmapolaiteachas**, ach le bearnaí móra sa dáileadh, abair, as láthair iomlán ón Astráil .   Athraíonn an téarmaíocht, agus tá roinnt díospóireachta ann maidir le cé acu an bhfuil a mhalairt fíor idir eindéimeachas agus **paindéimeachas** nó **cosmapolaiteachas**.. 
Catagóir:Bitíreolaíocht
An Aird Mhóir

Baile fearainn in Iorras Aithneach, Contae na Gaillimhe idir Cill Chiaráin agus Carna is ea **An Aird Mhóir**. Tá clú agus cáil ar an áit as an gceol traidisiúnta agus as an amhránaíocht sean-nóis. Shocraigh an scéalaí mór le rá Éamon a Búrc síos san Aird Mhóir nuair a d'fhill ar Éirinn ag deireadh na 19ú haois. Is de bhunadh na hAirde Móire é an t-iarSheanadóir Trevor Ó Clochartaigh.

Tógadh Cé na hAirde Móire timpeall 1880, agus tugtar “Trá na hAille” ar an trá ó thuaidh den ché.

Luaigh an cartagrafaí Tim Robinson roinnt logainmneacha eile sa mbaile fearainn seo ar léarscáil Chonamara a d'fhoilsigh sé sa bhliain 1990:
* Aill na bhFreangach: aill thart ar cheathrú míle ó dheas den ché
* Na Treana
* Scailp na gCat
* Cuan an Chaithlín
* Loch na Sáinneach: loch beag ar an teorainn le Caladh Mhaínse
* Loch na Buaile Bige: loch beag taobh thoir theas de Loch na Sáinneach 

## Naisc Sheachtracha
* Físeán: Amhrán na hAirde Móire
* Agallamh ar RTÉ le Máirtín Ó Flatharta as an Aird Mhór
* Bailiúchán na Scol: “Árd Mhór”
* Cúla 4 ag Scoil Náisiúnta na hAirde Móire
* Bailiúchán Digiteach OÉ Gaillimh 

## Féach Freisin
* An Aird Mhór (idirdhealú)

## Tagairtí
Tál Cas

mion|Léarscáil Thuamhan 1200 le ''Tríocha Uí mBloid'', ''Tríocha Céd cClann cCaisín'' agus ''Cenél Fearmaic'', críocha ársa Dhál Chais.
Sinsear eapainmneach Dhál Chais ba ea **Cas** nó **Tál Cas**. as a n-éilíonn gach géag de ríshliocht an Dháil gCais gur uaidh a shliocht coiteann.

## Beatha
Conall Eachluath ba ea a athair agus Coirpthe iníon Eochach Mugmedóin a mháthair.  Gabha ba ea a athair altrama, agus dá bharr a leasainm.  D'éirigh sé ina rí Tuamhan.  Rinne sé gabháil chine dá gcuid críoch i measc a thriúr mac déag.  Tháinig a mhac is sine *Blait* i gcomharbacht air mar rí.

## Muintir
thumb|Tree graph showing relationships between the Dalcassian septs.

* He had thirteen sons, at least three of which would found substantial lineages whose descendants would rule as lords over substantial territories:
* Blod (*Uí Bhloid*)
** Carthann Fionn
*** Oenghus (*Uí Óengussa*)
**** *Uí Ronghaile*
**** *Uí Chearnaigh*
*** Eochaidh Bailldearg
**** *Uí Floinn*
**** *Uí Thoirdhealbhach*
***** *Uí Bhriain*
***** *Uí Chinnéidigh*
***** *Uí Eachthighearn*
* Caisín (*Ua Caisin*)
** Eochaidh
*** *Cinéal nDúnghaile*
** Sineall
*** *Uí Dhobharchon*
** Carthann
****Clan Cuiléin*
**** Eoghan mac Cuiléin
***** *Clan Cuiléin Uachtarach*
**** Maol Cluiche mac Cuiléin
******Mhic Conmara*
***** *Uí hAllmharain*
***** *Uí Artagáin*
* Aonghus Ceann-nathrach
** *Cinéal Fermaic*
*** *Uí Dheághaidh*
** *Cinéal gCuallachtaigh*
*** *Uí Ghríobhtha*
** *Cinéal mBaoi*
* Aonghus Ceann-aitinn
** *Clann Ifeamain*
** *Clann Neachtain*
* Lughaidh/Dealbhaoth
** *na Dealbhna*
** *Muinnter Chochláin*
* Carthann
** *Dal gCais Leithe Lachtmhuighe*
* Aedh
** *Ui Aedha*
* Lughaidh Éile
** *Muinnter Dhobharchon*
** *Muinnter Chonraoi*
** *Muinnter Chearnaigh* 
** *Muinnter Aonghusa*
** *Muinnter Dhubhthaigh''
* Séadna
* Cormac
* Caindeach
* Nae
* Loisceann

## AND
I measc daoine a mhaíonn gur de shliocht Dál Chais iad, tá comhchoibhneas suntasach ann ó thaobh staitistice de, le síniú Y-AND R-L226 a bheith ann.  Meastar dá bharr go raibh an sóchán seo ag a sinsear.

## Tagairtí
Alismatales

[mion|330x330px| ''Dracunculus vulgaris'' den fhine Araceae sa [An Chréit|Chréit, an Ghréig .]]
[mion|220x220px| ''Ottelia alismoides'' den fhine Hydrocharitaceae i [Hyderabad, an India.]]
Ord de phlandaí bláthanna iad na h**Alismatales** lena n-áirítear thart ar 4500 speiceas. Tá plandaí a shanntar don ordú seo den chuid is mó trópaiceach nó uisceach. Fásann cuid acu san fhíoruisce, cuid eile i ngnáthóga muirí.

## Cur síos
Cuimsíonn na hAlismatales plandaí bláthanna luibheacha de ghnáthóga uisceacha agus riascacha go minic, agus na  monacotailéadóin amháin ar a dtugtar suthanna glasa seachas na hAmaryllidaceae. Áiríonn siad freisin an t-aon angaispeirm mhuirí a fhásann go hiomlán faoi uisce, na féir mara.  De ghnáth socraítear na bláthanna i mbláthraí, agus níl inspeirm ag na síolta aibí.
## Naisc sheachtracha
*Seagrass meadows: can we rewild one of the world’s best carbon sinks? 
## Tagairtí


Catagóir:Oird na n-angaispeirmeacha
Muircheartach mac Toirdhealbhach Ua Briain

Rí Mumhan le seal gairid idir na blianta 1167 agus 1168 ba ea ** Muircheartach mac Toirdhealbhach Ua Briain ** (bás 1168).

## Beatha
Tar éis bhás Toirdhealbaigh Uí Bhriain sa bhliain 1167, tháinig a mhac is sine, Muicheartach, i gcomharbacht air.  An bhliain dár gcionn, maraíodh Muichertach 'Oidhre Éireann' ag a chol ceathrar Conchúr garmhac Chonchúir Uí Bhriain.  Ar an dtoirt, maraíodh an marfóir agus a lucht comhcheilge de chlann Uí Fhaoláin.  Tháinig ansin Domnall Mór Ua Briain i gcoróin, deartháir níos óige Mhuicheartaigh.

## Clann
Bhí mac amháin ag Muircheartach, Donnchad maraithe sa bhliain 1194 par ag a chol ceathrar, Muircheartach Finn mac Domhnaill Mhóir.

## Foinsí
* 
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* Annála Uladh
* Annála na gCeithre Máistrí

## Tagairtí

Catagóir:ríthe na Mumhan
Lugaid Mend

Rí seanscéalach Éireann ba ea ** Lughaidh Meann ** nó Lámhdhearg (Meán-Ghaeilge **Lugaid Mend** nó Lámderg) mac Aonghas Tírigh mhic  *Fer Corb* mhic *Mug Corb* mhic Cormaic Cais.  Tál Cas ba ea a gharmhac.

Comhaimseartha a bhí sé le Niall Naoighiallach.  Mhaígh clanna Déisi Tuaiscirt gurbh éa sinsear é.

## Mic
* Conall Eachluath (comharba Lughaidh)
* Loisceann

## Foinsí
* 
* Leabhar Mór Leacáin, fóil 229r

## Tagairtí

Catagóir:Dál gCais
Conall Eachluath

Rí Mumhan a mheastar ba ea ** Conall Eachluath ** (359–434). Sinsear Dhál Chais ba ea é trína mhac Tál Cas.

## Muintir
Coirpthe iníon *[[Eochaid Mugmedon|Eochach Mugmedóin]]*, Ardrí ba ea a bhean chéile.  Bhí triúr mac acu, Tál Cas, *Énna Airctech* agus *Énna Téith*; agus iníon amháin, Cóemfhind bean chéile *[[Torna Éices]]*.

Tháinig idir Éanna Airgtheach agus Cas i gcomharbacht air in am trátha.

## Tagairtí

Catagóir:Dál gCais
Sergey Vladimirovich Cherkasov

Maítear go spiaire Rúiseach is ea **Sergey Vladimirovich Cherkasov,** a rugadh sa bhliain 1986.
[mion|[Príomh-Stiúrthóireacht Fhoireann Ghinearálta Fhórsaí Armtha Chónaidhm na Rúise|An GRU]]

### Gairm
Deirtear gur chaith Sergey Vladimirovich Cherkasov na blianta ag cruthú aitheantas bréige dó féin. Lig Cherkasov air gur Bhrasaíleach darbh ainm Victor Muller Ferreira é, D'hreastail sé ar Choláiste na Tríonóide ar feadh ceithre bliana idir 2014 agus 2018, ag baint amach céim san eolaíocht pholaitiúil.

Sa bhliain 2022, chuir Cherkasov isteach ar intéirneacht ag an Cúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta sa Háig, ag déanamh iarracht an Chúirt Choiriúil Idirnáisiúnta a insíothlú. Ach ghabh oifigigh faisnéise é nuair a shroich sé an Ísiltír.  

## Féach freisin

* An GRU

* Cúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Caimiléirí
Catagóir:Cúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta
Catagóir:Daoine Rúiseacha
Catagóir:Daoine Sóivéadach
Catagóir:Fir
Catagóir:Spiairí
Baile na Manach (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Baile na Manach** air:
* Baile na Manach, Contae an Longfoirt: baile fearainn i gContae an Longfoirt
* Baile na Manach, Contae Aontroma: baile fearainn agus ionad daonra i gContae Aontroma
* Baile na Manach, Contae Bhaile Átha Cliath: paróiste dlí, ionad daonra, agus baile fearainn i gContae Bhaile Átha Cliath
* Baile na Manach, Contae na Mí: paróiste dlí i gContae na Mí
* Baile na Manach, Contae Thiobraid Árann: baile fearainn i gContae Thiobraid Árann

## Féach Freisin
* Baile Nua na Manach

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Fraochoileán

Oileán agus baile fearainn amach ó chósta Iorras Aithneach i gContae na Gaillimhe is ea **Fraochoileán**. Tá sé timpeall is 0.3 ciliméadar cearnach ina achar agus suite cúpla ciliméadar siar ó thuaidh ó Thrá Mhaírois.

Tá an talamh ar an oileán cothrom agus clúdaithe le féar den chuid is mó.

## Naisc Sheachtracha
* Eolas ó Galway Community Heritage

## Féach Freisin
* Fraoch Eilean
* Fraoch-eilean

## Tagairtí

Catagóir:Iorras Aithneach
Catagóir:Oileáin Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Oileáin Ghaeltachta
Catagóir:Oileáin na hÉireann
Róisín Ní Chualáin

Is ban-aisteoir Éireannach as Carna, Contae na Gaillimhe ó dhúchas í **Róisín Ní Chualáin**. Rinne sí an carachtar Lee Ní Neachtain ar an gclár teilifíse *[[Ros na Rún]]*.

Thosaigh sí ag aisteoireacht in Amharclann Halla na Cathrach i gCathair na Gaillimhe. Bhí sí ar *Ros na Rún* ó 2005 go 2015, agus bhí páirt aici i gcúpla eipeasóid den tsraith ghrinn *[[Rásaí na Gaillimhe (sraith teilifíse)|Rásaí na Gaillimhe]]* sa bhliain 2012.

Faoi láthair, tá sí ina príomhoide ar Scoil Cholmáin, Maínis, i ngar do Charna.

## Naisc Sheachtracha
* Próifíl san Irish Independent
* Físeán faoi Scoil Cholmáin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ban-aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Muintir Ros na Rún
Catagóir:Iorras Aithneach
Pat Sheehan

Is polaiteoir de chuid Shinn Féin é **Pat Sheehan** (). Rugadh é ar 28 Bealtaine 1958 i mBéal Feirste. Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Bhéal Feirste Thiar, ó 2010 .

### Saol
Chaith Sheehan 18 bliain sa phríosún agus é ar an bpluid agus ar stailc ocrais faoi dhó, i 1980 agus 1981. Sa bhliain 1981 chuaigh sé gan bhia ar feadh 55 lá agus bhí sé go dona tinn sular cuireadh stop leis an stailc ocrais. 

Sa phríosún bhain Sheehan céim amach san fhealsúnacht agus sa pholaitíocht le céad onóracha.

Gaeilgeoir is ea Pat Sheehan.

## Féach freisin

* Stailc ocrais 1981

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Fir
Catagóir:Baill den IRA Sealadach
An Bhuiríos

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Bhuiríos** air:
* An Bhuiríos, Contae Cheatharlach: baile fearainn, baile, agus toghroinn i gContae Cheatharlach
* An Bhuiríos, Contae Laoise (paróiste): paróiste dlí i gContae Laoise
* An Bhuiríos, Contae Laoise (toghroinn): toghroinn i gContae Laoise
* An Bhuiríos, Contae Loch Garman (Scairbh Bhailis): baile fearainn i gContae Loch Garman
* An Bhuiríos, Contae Loch Garman (Síol Maoluír Thoir): baile fearainn i gContae Loch Garman
* An Bhuiríos, Contae Mhaigh Eo (Ceara): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Bhuiríos, Contae Mhaigh Eo (Cill Mhiáin): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Bhuiríos, Contae Mhaigh Eo (Crois Bhaoithín): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Bhuiríos, Contae Thiobraid Árann (Tiobraid Árann Thuaidh): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* An Bhuiríos, Contae Thiobraid Árann (Uí Chairín): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Melody (amhránaí Brasaíleach)

Is amhránaí agus aisteoir Brasaíleach í **Gabriella Abreu Severino** (rugadh ar an 4 Eanáir 2006 í).

Bhain Melody clú náisiúnta amach go luath in 2015, tar éis di físeán a phostáil ar a leathanach Facebook ag canadh an amhráin *Fale de Mim*, amhrán a scríobh a hathair, Belinho. Sa chéad fhíseán eile, rinne sí iarracht guth cuachach le Christina Aguilera a dhéanamh, agus scaipeadh an físeán sin go mear ar an Idirlíon. Go luath ina dhiaidh sin, rinne sí físeán eile den sórt céanna, an uair seo le cara dá hathair.
Meastar go bhfuil Melody ar cheann de na hamhránaithe óga Brasaíleacha is mó tionchair ar an idirlíon.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Melody ar IMDb

Catagóir:Daoine a rugadh in 2007
Catagóir:Daoine beo
Paddy Mhéime Ó Súilleabháin

Is scríbhneoir Éireannach as Loch Con Aortha ó dhúchas é **Paddy Mhéime Ó Súilleabháin** (rugadh 1944). D'fhoilsigh Coiscéim cúpla leabhar filíochta dá chuid agus, sa bhliain 2018, leabhar cuimhní cinn (*Seachrán Deoraí*) ina ndéanann sé cur síos ar na tréimhsí a chaith sé thar lear, i Sasana, Albain, an Astráil, agus Alasca.
Tá roinnt duaiseanna scríbhneoireachta buaite aige, ó Oireachtas na Gaeilge, Oireachtas Cheanada, agus féilte éagsúla i gConamara.

## Leabhair
* *Fuaim na Gaoithe Aniar*, Coiscéim, 2017
* *Seachrán Deoraí*, Coiscéim, 2018
* *Rianta Mhordáin*, Coiscéim, 2019

## Naisc Sheachtracha
* Aontas na Scríbhneoirí
* [Dánta san irisleabhar ''[Comhar]*]
* [https://www.youtube.com/watch?v=OC5n8jFD69o Físeán: Ag lorg Éalú]
* [http://www.oidhreachtlca.ie/Loch-Con-Aortha.php Dán: *Loch Con Aortha'']

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Iorras Aithneach
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Filí na hÉireann
Oileán Máisean

Oileán i ngar do Charna, Contae na Gaillimhe nach bhfuil aon chónaí air is ea **Oileán Máisean**.

## Stair
Níl daoine ina gcónaí ar an oileán ó 1952, ach bhíodh suas le 127 duine ina gcónaí ann ag deireadh na 19ú haoise. Tá roinnt tithe tréigthe ar an oileán chomh maith le tithe saoire athchóirithe atá ar fáil ar cíos. Níl aon bhád farantóireachta ag freastal ar an oileán. Tá iarsmaí luath-Chríostaíochta éagsúla ar an oileán freisin — reilig, altóirí, crosa, agus aireagal ina measc.

## Naisc Sheachtracha
* Lewis's Topographical Dictionary of Ireland, 1837
* Sonraí daonáirimh 1900 agus 1910
* Tuairisc ar thochailt ar an oileán, 1934
* Bailiúchán digiteach OÉ Gaillimh
* Físeán gearr ar an oileán

## Tagairtí

Catagóir:Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Maisean
Maisean
Catagóir:Iorras Aithneach
Aonach Capall Chnoc Uarchoille

mion|clé|An aonach inniu

Ar 23/24 Meitheamh gach bliain (Oíche Fhéile San Seáin), reáchtáltar **Aonach Capall Chnoc Uarchoille**, an t-aonach capall is sine sa tír,  Is baile suite i gContae an Chláir é Cnoc Uarchoille (Spancel, Spancil nó SpancillHill, srl).

Sa 18ú haois a reáchtáladh an t-aonach ar Chrosaire Chnoc Uarchoille don chéad uair. Tá sé ag tarraingt na sluaite riamh ó shin.

### Béaloideas
Uair amháin ní raibh deoir uisce le fáil i dtobar ná i sruthán. Ach nuair a tháinig muintir iarthar an Chláir ar an aonach, bhain muintir an bhaile sin cual airgid díobh ar dheoch uisce do na capaill agus chuir siad a mallacht ar an lá. Riamh ó shin, deirtear go mbíonn sé ina bháisteach ar Aonach Spancel Hill Lá Fhéile Naomh Eoin.

## Féach freisin

* Aonach Capall Bhéal Átha na Sluaighe
* Aonach Capall Appleby

## Tagairtí

Catagóir:Aonaigh
Catagóir:Contae an Chláir
Catagóir:Capaill
Ríocht Rómhánach

Ba í an **Ríocht Rómhánach** (Laidin: *Regnum Romanum*) an tréimhse is luaithe i stair na Róimhe, ó bhunú na cathrach c. 753 RC go dtí gur tháinig an phoblacht ar an bhfód c. 509 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ríocht Rómhánach
Catagóir:Stair na hIodáile
Catagóir:Ríochtaí
Kione Vradda

deas|mion|527x527px| Kione Vradda i ngreanadh le WHJ Boot, circa 1880

Is ceann tíre garbh é **Kione Vradda** in iardheisceart Oileán Mhanann, sna hOileáin Bhriotanacha, a ardaíonn go dtí. Tugann sé foscadh do Bhá Phort Erin ón tuaisceart.

Tá siúlóid ar bharr aille, Cosán an Chorónaithe, suas go dtí an ceann agus timpeall an chinn trí Thúr Milner. Tógadh é seo i 1871 mar thur  amhairc i gcuimhne ar William Milner ó Milner's Safe Co. Ltd. a raibh clú air ag an am, déantóir taisceadán dófhriotaíoch agus daonchara áitiúil. Tá a túr tógtha i gcruth eochair agus glas. Uaireanta is féidir Sléibhte Mhúrn i dTuaisceart Éireann a fheiceáil ón mbarr.

## Stair
Bhí copar á cairéal anseo sa Chré-Umhaois . Tá carn ársa ar **Cronk Vradda** in aice láimhe. Thángthas ar thaisce ársa boinn ag Kione Vradda sa bhliain 1848. Roimh an Dara Cogadh Domhanda, bhí trádáil iascaireachta rathúil i muiríní a fuarthas as Kione Vradda. Tá oibreacha mianaigh atá as úsáid ar an gceann tíre, léiríonn cáipéisí áitiúla go raibh an mhianadóireacht ar siúl ó na 1650idí ar a laghad go dtí go dúnadh é in 1874, agus faoin am sin bhí na seaftaí báite i bhfad faoi leibhéal na farraige.

## Úsáidí comhaimseartha
Tá an-tóir ag siúlóirí, grianghrafadóirí agus ealaíontóirí ar an suíomh, agus is anseo a rinneadh an " Kodak World's Best Photograph" ó 1931. Bhuaigh CW Powell £4,000 don phictiúr.   Tá an-tóir ag tumadóirí scúba ar uiscí glan an chinn tíre freisin.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Grianghraf daite fótachrome den chloigeann, déanta idir 1890 agus 1900 
* Túr Milner
Romalas

Ba é **Romalas** (Laidin: *Romulus*) bunaitheoir finscéalach agus chéad rí na Róimhe.

Catagóir:Ríthe na Róimhe
Numa Pompilius

Ba é **Numa Pompilius** (c. 753–672 RCR) dara rí finscéalach na Róimhe a tháinig i gcomharbas ar Romalas tar éis idir-ríocht bliana.

Catagóir:Ríthe na Róimhe
Papilio machaon

Féileacán den fhine Papilionidae is ea ***Papilio machaon ***nó an **féileacán fáinlearrach**. Tugtar an féileacán choiteann buí ar an bhféileacán freisin, nó go simplí an féileacán (ainm coitianta a chuirtear i bhfeidhm ar gach ball den fhine, ach ba é an speiceas seo an chéad fhéileacán ar tugadh an t-ainm air). Is é an speiceas cineál an ghéineas Papilio. Tá an speiceas forleathan seo le fáil i gcuid mhaith den Phailé-artach (is é an t-aon féileacán fáinlearrach é sa chuid is mó den Eoraip) agus i Meiriceá Thuaidh.

Is é an speiceas tíopúil den ghéineas *Papilio*. Tá an speiceas forleathan seo le fáil i gcuid mhór den Phailé-artach.

## Sanasaíocht
Ainmnítear an speiceas seo i ndiaidh Machaon, pearsa i miotaseolaíocht na Gréige. Mac ab ea é ag Aescaláipias, dia an leighis.

## Tagairtí
Lucius Tarquinius Superbus

Ba é **Tullus Hostilius** an seachtú rí agus rí deireanach na Róimhe de réir finscéil. Bhí sé ina réim ar feadh 25 bliain go dtí gur éirigh an chosmhuintir amach agus bunaíodh an phoblacht.

Catagóir:Ríthe na Róimhe
Danny Baker

Is polaiteoir de chuid Shinn Féin é **Danny Baker** (). Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Bhéal Feirste Thiar, ó 2022 ar aghaidh .

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ard-Mhéaraí Bhéal Feirste
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Fir
Gerry Carroll

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Gerry Carroll** (). Rugadh é ar 27 Aibreán 1987 i mBéal Feirste. Is ball é de Chomhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús. Is Comhalta den Tionól Reachtach í do Bhéal Feirste Thiar, ó 2016 ar aghaidh .

## Tagairtí

 
Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Fir
Catagóir:Baill den Chomhaontas Pobal seachas Brabús
Muirchú moccu Machtheni

Manach agus staraí as cúige Laighean ba ea **Muirchú moccu Machtheni** (a rugadh sa seachtú haois).  Is é a scríobh , ar an gcéad chur síos ar bheatha an naoimh den chúigiú haois.  Moltar ann gur thug Naomh Pádraig an Chríostaíocht go hÉirinn.  Tá an saothar tiomnaithe don easpag Aodh Sléibhte, a spreag an obair. 

Is beag an fiúntas é saothar Mhuirchú ó thaobh na staire de, ach is foinse mhaith é ar an meas a bhí ann sa seachtú haois ar an naomh den chúigiú.

## Tagairtí
Andy Allen

Is iar-saighdiúir agus polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Andrew Allen** (). Rugadh é ar 2 Samhain 1988 i mBéal Feirste. Is ball é de Pháirtí Aontachtach Uladh.  Is Comhalta den Tionól Reachtach í do Bhéal Feirste Thoir, ó 2015 ar aghaidh .

## Saol pearsanta
Tá sé pósta le Natalie Allen. Tá triúr páistí acu.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1988
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Fir
Catagóir:Saighdiúirí
Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh
Ferdomnach

[mion|clé|160px|Fuinneog dhaite i sanctóir [Ardeaglais Phádraig, Ard Mhacha (Eaglais na hÉireann)|Ardeaglais Phádraig, Ard Mhacha, ag léiriú Feardhomhnaigh]]

Scríobhaí Éireannach ba ea ** Feardhomhnach ** (Sean-Ghaeilge ** Ferdomnach**) (bás 846), freagrach as Leabhar Ard Mhacha.

Feictear tásc Fheardhomhnaigh i nAnnála na gCeithre Máistrí:
:'' Feardomhnach, eagnaidh & scribhnidh toghaidhe Arda Macha, d'écc

Caomhnaítear Leabhar Ard Mhacha ag Coláiste na Tríonóide.  Tá ann roinnt sean-samplaí as Sean-Ghaeilge.  Moltar go bhfuil an saothar seo ar chomhchaighdeán le Leabhar Cheanannais.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 846
Catagóir:Daoine a rugadh i 807
Ré Ó Laighléis

Údar Éireannach as an Naigín i mBaile Átha Cliath is ea **Ré Ó Laighléis**. Bhain sé bunchéim amach in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh sa bhliain 1978, agus iarchéimeanna san Oideachas i gColáiste Phádraig agus Boston College. Mhúin sé i Scoil Iognáid na Gaillimhe idir 1980-1992. D'fhág sé an mhúinteoireacht sa bhliain 1992 chun tabhairt faoin scríbhneoireacht go lánaimseartha.
Tá Craobh na hÉireann sa scoildrámaíocht bronnta air sé huaire chomh maith le Duais Chuimhneacháin Aoidh Uí Ruairc a bheith buaite aige trí huaire. Is mar scríbhneoir úrscéalta agus gearrscéalta, idir Gaeilge agus Bhéarla, is fearr atá aithne ar an Laighléiseach.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Différance

Is téarma Fraincise é ***différance*** a chum Jacques Derrida sa bhliain 1963. Ciallaíonn sé “difríocht agus iarchur brí”, agus is coincheap lárnach é sa *[[díthógáil]]*  — dearcadh criticiúil a bhaineann leis an ngaol idir téacs agus brí.

## Forléargas
D'úsáid Derrida an téarma **' den chéad uair sa bhliain 1963 ina pháipéar “”. Bhí ról lárnach ag an téarma níos déanaí nuair a chuaigh Derrida i ngleic le fealsúnacht [[Edmund Husserl]] ina leabhar ''La Voix et le Phénomène'' (Gaeilge: ''Guth agus Feiniméan''). Shoiléirigh sé an téarma ansin i saothair éagsúla eile, go háirithe ina aiste “**'” agus in agallaimh éagsúla a bailíodh sa leabhar *Positions*.

Is mílitriú d'aon ghnó ar *différence* an “a” sin in *différance,* cé go bhfuaimnítear an dá fhocal go díreach mar an gcéanna (IPA: [difeʁɑ̃s]). Is imeartas focal é freisin, toisc go gciallaíonn an briathar Fraincise *différer* “bheith difriúil” agus “iarchur” (nó “cur ar athló”) araon. Cuireann an mílitriú béim ar an difríocht idir an focal labhartha agus an focal scríofa freisin, agus tugann sé dúshlán an bhealaigh a thugtar tosaíocht don chaint thar an scríbhneoireacht go traidisiúnta, chomh maith leis an idirdhealú idir an inbhraiteacht agus an intuigtheacht. Ní féidir an “a” in *différance* a bhrath trí chumas éisteachta, “ach ní bhaineann sé leis an intuigtheacht ach oiread, leis an idéalacht nach bhfuil baint aici le hoibiachtúlacht *theōrein* nó tuiscint” toisc go bhfuil teanga na tuisceana fite fuaite cheana féin le meafair inbhraiteachta—mar shampla, ciallaíonn  (*theōrein*)  “feiceáil” sa tSean-Ghréigis.

San aiste “**'”, cuireann Derrida in iúl go ndéanann ''différance'' tagairt do roinnt gnéithe ilchineálacha a rialaíonn táirgeadh brí i dtéacsanna. An chéad cheann de na gnéithe seo (a bhaineann le cur in athló) ná an tuairim nach féidir le focal nó le comhartha a bhrí féin a chur in iúl go huile is go hiomlán — ní féidir ach iad a shainmhíniú le focail eile óna bhfuil siad difriúil. Sa chaoi sin, bíonn an bhrí “curtha ar athló” go brách trí shlabhra comharthóirí gan deireadh. Baineann an dara ceann (a bhaineann le difríocht, ar a dtugtar ''espacement'' nó “spásáil” uaireanta) leis an bhfórsa a dhéanann idirdhealú idir eilimintí, agus sa chaoi sin, a chruthaíonn codarsnachtaí agus ordlathais a chuireann taca faoin bhrí féin.

D'fhorbair Derrida an coincheap **' go domhain  le linn argóinte i gcoinne fheiniméaneolaíocht Husserl, fealsamh a bhí ag lorg diananailís ar ról na cuimhne agus na haireachtála inár dtuiscint ar mhíreanna seicheamhacha, ar nós ceol nó teanga. Déanann Derrida argóint nach féidir teoiric ghinearálta a dhéanann cur síos ar an bhfeiniméan seo a leagan amach ar chor ar bith, toisc go mbíonn staid mheabhrach an bhraiteora ag athrú de shíor, agus go mbíonn sí difriúil ó léamh go léamh.

Téarma eile a bhaineann le ** i smaointeoireacht Derrida is ea *supplement* (“forlíonadh”), coincheap atá “fite fuaite in imeartas focal forlíontach nach nglacann le réaduchtú séimeantach.”

## Naisc sheachtracha

* Téacs iomlán na caibidle , aistrithe ag Alan Bass, ó *Margins of Philosophy* lgh.&nbsp;3–27 (Ollscoil Stanford)

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúnacht
Lorcán mac Lachtna

Rí Dhál Chais ba ea ** Lorcán mac Lachtna ** (fosta ** Lorcán Loch Deirgdheirc ** nó ** Lorcán na Long **) (bás 942).

## Beatha
Dar leis An Leabhar Muimhneach, tháinig Lorcán i gcomharbacht ar Reabachán mac Mothla (bás 934).  Sa bhliain chéanna, maraíodh Duibhghiolla mac Reabacháin ag Conghalach mac Lorcáin.  Is dócha go raibh Lorcán agus Uí Thoirdhealbhaigh in ann an ríogacht a ghabháil de thairbhe an fheillghnímh seo.

## Bás
Dar le O'Hart, fuair sé bás sa bhliain 942, agus tháinig a mac Cinnéidigh in gcomharbacht air.

## Clann
Bhí ceathrar mac ag Lorcán, a bhunaigh uile a gclann féin:
* Cinnéidigh
* Cosgarach
* Longargán
* Conghalach

## Tagairtí

Catagóir:Uí Bhriain
Feantainil

Is ópóideach cumhachtach í **feantainil**, a úsáidtear mar anailgéiseach agus, in éineacht le cógais eile, le haghaidh ainéistéise. Úsáidtear í freisin mar dhruga áineasa, uaireanta measctha le hearóin, cócaon, beinsidhé-asaipín nó meitiolamfataimín. 

Sa bhliain 2020, thosaigh táibléid feantainile ina raibh xiolaisín (suaimhneasán capall) ag dul timpeall. Is féidir na héifeachtaí, a d'fhéadfadh duine a mharú, de bharr ródháileog an druga a neodrú le nalocsón. 

Úsáidtear feantainil go coitianta chun piollaí góchumtha a chruthú faoi cheilt mar OxyContin, Xanax, Adderall, i measc piollaí eile. Tosaíonn an druga go tapa agus go ginearálta maireann a éifeachtaí níos lú ná dhá uair an chloig. 

Go míochaine, úsáidtear feantainil trí instealladh, spraeáil sróine, nó paiste craiceann, nó ionsúitear í tríd an leicinn mar losainn nó táibléad. 

## Tagairtí


Catagóir:Anailgéisigh
Imleach

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Imleach** air:
* Imleach, Contae an Chláir: baile fearainn i gContae an Chláir
* Imleach, Contae Mhaigh Eo: baile fearainn agus toghroinn i gContae Mhaigh Eo
* Imleach, Contae na Gaillimhe (Baile na hInse): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Imleach, Contae na Gaillimhe (Dún Coillín): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Imleach, Contae na Gaillimhe (Liatroim): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Imleach, Contae Ros Comáin: baile fearainn i gContae Ros Comáin
* Imleach, Contae Shligigh (An Tamhnach): baile fearainn i gContae Shligigh
* Imleach, Contae Shligigh (Cill Mhic Calláin): baile fearainn i gContae Shligigh
* Imleach, Contae Shligigh (Cill Ó Sealbhaigh): baile fearainn i gContae Shligigh
* Imleach, Contae Shligigh (Cúil Ó bhFinn): baile fearainn i gContae Shligigh
* Imleach, Contae Shligigh (Imleach Fhada): baile fearainn i gContae Shligigh
* Imleach, Contae Thiobraid Árann (Cill Mhíolchon): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* Imleach, Contae Thiobraid Árann: paróiste dlí, baile fearainn, baile, agus toghroinn in iarthar Chontae Thiobraid Árann

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Ptolemais Hermiou

Bhí **Ptolemais Hermiou**, nó **Ptolemais in Thebaide**, a bhí suite san Éigipt Uachtarach, ina ardeaspagóideacht chathrach san Éigipt Ghréag-Rómhánach. Is Suí teidealach Caitliceach í fós. 

Sa lá atá inniu ann, tá cathair **El Mansha** i nGobharnóireacht Sohag suite san áit ina mbíodh an chathair ársa. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Coilíneachtaí Tholamaeiseacha
Catagóir:Áiteanna daonra i nGobharnóireacht Sohag
Catagóir:Iar-áiteanna daonra san Éigipt
Catagóir:An Éigipt Uachtarach
Chevron Corporation

Is corparáid fuinnimh ilnáisiúnta Meiriceánach í an **Chevron Corporation**. Is i San Ramon, California atá ceanncheathrú an chomhlachta.

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí olaí
Scútar leictreach

mion| Scútar leictreach
mion| Scútair éagsúla i Stócólm
mion| Scútair cathracha i Tomaszów Mazowiecki, An Pholainn
Is scútar scútar le hinneall é **scútar leictreach**, nó **r-scútar,** atá faoi thiomáint ag molmhótar leictreach ina roth tosaigh agus/nó ar chúl. Aicmithe mar chineál micrea-shoghluaisteacht,  déantar na scútair seo go ginearálta le deic mhór sa lár ar a bhfuil an rothaí ina sheasamh. Tugtar **seas-scútar leictreach** air uaireanta.  

### Stair
Ba é Autoped i Nua Eabhrac a rinne an chéad scútar le hinneall sa bhliain 1915, agus inneall beag dócháin inmheánaigh ann.  

Sna 2010idí-2020idí, mhéadaigh an t-éileamh ar scútair leictreacha. Tugadh isteach córais comhroinnte scútar a úsáideann aipeanna a ligeann d’úsáideoirí na scútair a fháil ar cíos faoin nóiméad a fhaightear iad.

Ach núis poiblí atá ann, a deirtear. Níos measa, ba chúis le ceallraí ian litiam tinte agus deatach dubh tiubh ar an gcóras iompair phoiblí i Maidrid, Barcelona srl. Tháinig cosc ar r-scútar i bhfeidhm sna 2020idí timpeall an domhain.

### In Éirinn
Sa bhliain 2024, dúirt an tUdárás Náisiúnta Iompair  go dtagann lochtanna inmheánach sna ceallraí agus gur féidir leo téamh an iomarca agus dul trí thine. Cuireadh comhairle chun na r-scútair a chosc ar oibrithe an chórais iompair phoiblí, de bhun na himní a bhaineann leis na ceallraí ian litiam a úsáidtear iontu.

Cuireadh cosc ar scútair leictreacha dul ar bhusanna, ar thramanna agus ar thraenacha in Éirinn i mí Dheireadh Fómhair 2024. Clúdaíonn an cosc seo scútair is féidir a fhilleadh nó a iompar, ach níl rothair leictreacha ná scútair soghluaisteachta san áireamh ann. Dar leis an Údarás nach bhfuil an smacht ar chaighdeáin i ndéantúsaíocht na scútar leictreach chomh forbartha céanna is atá sé i gcás na rothar leictreacha agus na scútar soghluaisteachta, ar cuireadh faoi réir rialachá níos faide siar. Dá bhrí sin ní bhaineanna an leibhéal céanna riosca leo. 
## Féach freisin
*Cosc ar scútair leicteacha ar an gcóras iompair poiblí mí DF.
## Tagairtí

Catagóir:Scútair leictreacha
Catagóir:Micrea-shoghluaisteacht
An Mhoráiv Mhór

Ba é **An Mhoráiv Mhór** (; , *Meghálī Moravía*; Seicis: *Velká Morava* [ˈvɛlkaː ˈmorava]; Slóvaicis: *Vel'ká Morava* [ˈʋeʎkaː ˈmɔraʋa]; ), nó go simplí **An Mhoráiv**,   an chéad stát mór a bhí go príomha san Iarthar na Slavach a tháinig chun cinn i limistéar Lár na hEorpa,  b'fhéidir lena n-áirítear críocha atá inniu mar chuid de Phoblacht na Seice, an tSlóvaic, an Ungáir, an Ostair, an Ghearmáin, an Pholainn, an Rómáin, an tSeirbia agus an Úcráin. Ba é an t-aon fhoirmiú a tháinig roimhe sna críocha seo ná aontas treibhe Samo a bhí ar eolas ó idir 631 agus 658 AD.

## Tagairtí

Catagóir:Ailt le téacs sa Laidin
An Baile Dubh

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Baile Dubh** air:
* An Baile Dubh, Contae Cheatharlach: baile fearainn i gContae Cheatharlach
* An Baile Dubh, Contae Chiarraí (Corca Dhuibhne): baile fearainn, paróiste dlí, agus toghroinn i gContae Chiarraí
* An Baile Dubh, Contae Chiarraí (Clann Mhuiris): baile agus toghroinn i gContae Chiarraí
* An Baile Dubh, Contae Chiarraí (Triúcha an Aicme): baile fearainn i gContae Chiarraí
* An Baile Dubh, Contae Chill Chainnigh: baile fearainn i gContae Chill Chainnigh
* An Baile Dubh, Contae Chill Mhantáin: baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* An Baile Dubh, Contae Chorcaí: baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Baile Dubh, Contae Laoise: baile fearainn i gContae Laoise
* An Baile Dubh, Contae Loch Garman (An Bealach Caoin Thuaidh): baile fearainn i gContae Loch Garman
* An Baile Dubh, Contae Loch Garman (Baile Uí Chearnaigh): baile fearainn i gContae Loch Garman
* An Baile Dubh, Contae Loch Garman (Baile Uí Chonnmhaí): baile fearainn i gContae Loch Garman
* An Baile Dubh, Contae Loch Garman (Cill Chuma): baile fearainn i gContae Loch Garman
* An Baile Dubh, Contae Loch Garman (Muine Moling): baile fearainn i gContae Loch Garman
* An Baile Dubh, Contae Luimnigh: baile fearainn i gContae Luimnigh
* An Baile Dubh, Contae Phort Láirge: baile fearainn, ionad daonra, agus toghroinn i gContae Phort Láirge
* An Baile Dubh, Contae Uíbh Fhailí (Baile an Bhriotaigh): baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí
* An Baile Dubh, Contae Uíbh Fhailí (Cill Chuairsí): baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí

## Féach freisin
* An Baile Dubh Íochtarach
* An Baile Dubh Uachtarach

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Charles Blount, 8ú Barún Mhuinseo

Fear uasal agus saighdiúir Sasanach ab ea **Charles Blount**, 1ú Iarla Devonshire, KG (1563 – 3 Aibreán 1606) a d’fheidhmigh mar Fhear Ionaid na hÉireann faoin mBanríon Eilís I, agus ina dhiaidh sin mar Ionadaí an Rí in Éirinn  (Béarla:English:*Lieutenant General and General Governor of Ireland*) faoin Rí Séamas I.

mion|clé|243x243px|Armas mar Thiarna Mhuinseo, KG (tar éis 1597), ''eadhon'' : ''Barry nebuly d'Ór agus Sáible''

Tháinig sé i gcomharbacht ar an teideal teaghlaigh mar an 8ú Barún Mhuinseo sa bhliain 1594, sula raibh sé i gceannas ar fhórsaí na Corónach le linn bhlianta deiridh Éirí Amach Thír Eoghain. Bhí sé in ann an bua a fháil ar Thír Eoghain ag Cath Chionn tSáile, agus ghabh sé a cheanncheathrú i nDún Geanainn sular comhaontaíodh an tsíocháin ag Conradh na Mainistreach Móire (Béarla: *Treaty of Mellifont*) sa bhliain 1603 .

## Luathshaol
Ba é an dara mac le Séamas, 6ú Barún Mhuinseo agus Catherine, iníon amháin an  Tiarna Thomas Leigh (Coimisinéir um Díscaoileadh na Mainistreacha), bhí Charles Blount i measc na ndaoine ab oirirce den teaghlach, ag teacht i gcomharbacht mar an 8ú Barún Mhuinseo ar bhás a dhearthár níos sine gan phósadh Uilliam, 7ú Barún Mhuinseo. Thaithin dea-ádh a óige agus a chuma dathúil leis an  Bhanríona Eilís I, rud a mhúscail éad Robert Devereux, 2ú Iarla Essex, as a dtáinig troid i gcomhrac aonair idir an bheirt chúirteoir, a d’éirigh ina dhlúthchairde ina dhiaidh sin. 

Toghadh Charles Blount arís go dtí Teach na dTeachtaí mar Teachta Parlaiminte do St Ives, Corn na Breataine sa bhliain 1584 agus do Bere Alston i 1586 agus 1593, sula ndeachaigh sé isteach i dTeach na dTiarnaí sa bhliain 1594 .

Idir 1586 agus 1598, chaith Charles an chuid is mó dá chuid ama ar an Mór-Roinn, ag fónamh san Ísiltír agus sa Bhriotáin. Chuaigh sé i bpáirt leis an Tiarna Essex agus Sir Walter Raleigh ar a dturas go dtí na hAsóir i 1597, in éineacht lena chol ceathrair i bhfad amach, Sir Christopher Blount. (Phós an Ridire Christopher máthair Essex, Lettice Knollys, baintreach an Iarla Leicester, agus cuireadh chun báis ina dhiaidh sin é mar gheall go raibh baint aige le tréas Essex .) 

## Éire

## Leabharliosta ==

## Nótaí

## Tagairtí

 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1563
Catagóir:Básanna i 1606
Catagóir:Ard-Leifteanaint na hÉireann
Catagóir:Cogadh na Naoi mBliana
Catagóir:Fir
Catagóir:Oifigigh rialtais
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Baghcat Luimnigh

deas|mion| An tAth. John Creagh, a ghríosaigh an Baghcat
Baghcat eacnamaíoch i gcoinne an phobail bhig Ghiúdaigh i gCathair Luimnigh idir 1904 agus 1906 ab ea **baghcat Luimnigh** (a dtugtar **pogram Luimnigh** air freisin). Bhí ionsaithe, caitheamh cloch, agus feachtas imeaglaithe ag gabháil leis, rud a chuir iallach ar go leor Giúdach an chathair a thréigeadh. Ba é sagart Slánaitheorach, an tAthair John Creagh, a ghríosaigh an baghcat sa bhliain 1904. De réir tuairisce ó Chonstáblacht Ríoga na hÉireann, d’fhág cúig theaghlach Ghiúdacha Luimneach “go díreach mar gheall ar an gcallóid”, cé gur fhan 26 teaghlach eile. 

## Tagairtí

Catagóir:Giúdaigh agus Giúdachas in Éirinn
Catagóir:Stair Luimnigh
Prionsacht Nitra

Tír Shlavach sa Mheánaois ab ea **Prionsacht Nitra** (Slóvaicis: *Nitrianske kniežatstvo*), san áit ina bhfuil an tSlóvaic sa lá atá inniu ann. Mhair sí ó 825 go 1108, agus ba í Nitra an phríomhchathair.

Bhí sí ina stát vasáilleach de chuid na Moráive Móire ó 833 go 906, cuid de Phrionsacht na hUngáire ó 906 go 1000, Riocht na Polainne ó 1000 go 1031, agus Riocht na hUngáire go dtí 1108.

## Tagairtí

Catagóir:Tíortha
Conradh na Mainistreach Móire

Síníodh **Conradh na Mainistreach Móire** (Béarla: *The Treaty of Mellifont*), ar a dtugtar freisin **Airteagail na Mainistreach Móire** sa bhliain 1603, agus chuir sé deireadh le Cogadh na Naoi mBliana a bhí ar siúl i Ríocht na hÉireann ó 1594 go 1603 .

## Deireadh an chogaidh
Tar éis bua na Sasanach i gCath Chionn tSáile, d'fhill na ceannairí a bhí ag troid i gCorcaigh chun a dtír dhúchais a chosaint. D'éirigh le Fear Ionaid na hÉireann, Charles Blount, 8ú Barún Mhuinseo, san ghnó ar theip ar a réamhtheachtaí, Robert Devereux, 2ú Iarla Essex. Bhí a fhios ag Muinseo, áfach, fad is a bhí Aodh Ó Néill fós i bhfolach, go raibh Ó Néill fós ina bhagairt. Cé gur cuireadh iallach ar fhormhór na mion-taoisigh i gcomhghuaillíocht leis géilleadh, d’fhan  Ruaidhrí Ó Domhnaill, Brian Óg Ó Ruairc, Cú Chonnacht Mág Uidhir (deartháir Aodh Mhig Uidhir), agus Domhnall Cam Ó Súileabháin Bhéara dílis don Iarla Mór.
## Tagairtí

Catagóir:1603 in Éirinn
Catagóir:Conarthaí síochána na hÉireann
Catagóir:Cogadh na Naoi mBliana (Éire)
Catagóir:1603 conarthaí
Michael Everson

Teangeolaí Meiriceánach agus Éireannach, ionchódóir scripte, clóchuradóir, clóghrafóir agus foilsitheoir is ea **Michael Everson** (rugadh an 9 Eanáir 1963 é). Reáchtálann sé comhlacht foilsitheoireachta darb ainm Evertype agus d'fhoilsigh sé breis is céad leabhar ó 2006 i leith.

Baineann a shaineolas ar leith le córais scríbhneoireachta an domhain, go háirithe i léiriú na gcóras seo i bhformáidí ríomhaireachta agus meán digiteach. Sa bhliain 2003 dúirt Rick McGowan go raibh sé "probably the world's leading expert in the computer encoding of scripts” as a chuid oibre chun raon leathan scripteanna agus carachtair a chur leis an Uilethacar Carachtar. Ó 1993 i leith, tá breis is dhá chéad togra scríofa aige a chuir na mílte carachtar le ISO/IEC 10646 agus le caighdeán Unicode.

Catagóir:Lewis Carroll
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Oghma (iris)

Ba iris liteartha Ghaeilge a bhí in ***Oghma***.  Foilsíodh í ó 1989 go dtí 1998, agus tháinig sí in áit na hirise *[[An Aimsir Óg]]*.  Bhí scríbhneoireacht inti ó Sheán Mac Mathúna, Mícheál Ó Conghaile agus eile.

## Féach freisin
* *[[An Aimsir Óg]]*
* *[[Aneas]]*
* *[[Bliainiris]]*

## Tagairtí

Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Irisí liteartha
Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge
Catagóir:Bliantáin
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1989
Catagóir:Bunaithe sna 1980í
Daria Marchenko

Ealaíontóir as an Úcráin is ea **Daria Marchenko** (a rugadh sa bhliain 1982).

Tháinig cáil uirthi sa bhliain 2015 nuair a nochtadh a déantús ealaíne 'The Face of War', portráid lánaghaidhe de Vladimir Putin, agus cúig saothar eile i dtaispeántas dá cuid.  Dúirt lucht critice gur sárealaíontóir a bhí inti.  Tá 'The Face of War' déanta as 5,000 cásáil. Athraíonn an déantús de réir an tsolais.

Níos déanaí, rinneadh géarleanúint ar an mbean óg agus iarracht í a fhuadach.  

## Féach freisin

* Vladimir Putin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Ealaíontóirí Úcránacha
Catagóir:Daoine Úcránacha