open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Heinrich Rudolf Hertz

Fisiceoir a rugadh i Hamburg na Gearmáine ab ea **Heinrich Rudolf Hertz** (22 Feabhra 1857 – 1 Eanáir 1894). Rinne sé saothar tábhachtach ar thonnta leictreamaighnéadacha, agus d'fhionn tonnta raidió. Ainmnítear aonad tomhais SI na minicíochta as, an heirts.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1857
Catagóir:Básanna i 1894
Victor Franz Hess

Fisiceoir a rugadh i Waldstein na hOstaire ab ea **Victor Franz Hess** (24 Meitheamh 1883 – 17 Nollaig 1964). Thóg sé soithigh ianúcháin suas i mbalúin leis (1911-1912) agus fuair amach gur mhéadaigh an déine radaíochta de réir na hairde san atmaisféar. Chruthaigh sé gur tháinig an radaíocht ardfhuinnimh ón spás amuigh, gur radaíocht chosmach í. Chabhraigh sé le ráta astaithe alfa-cháithníní ó ghram raidiam a thomhas i 1918. Roinn sé Duais Nobel na Fisice le Carl Anderson i 1936 as a shaothar bunúsach ar ghathanna cosmacha. D'éag sé i Mount Vernon, Nua-Eabhrac.

Chuir sé faoi sna Stáit Aontaithe sa bhliain 1938 chun géarleanúint na Naitsíoch a sheachaint. Ba Ghiúdach í an chéad bhean chéile aige. D'fhan siad sna Stáit Aontaithe agus sa bhliain 1944 ghlac sé saoránacht Mheiriceánach. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1883
Catagóir:Básanna i 1964
Catagóir:Fisiceoirí Ostaracha
Léaráid Hertzsprung-Russell

Graf le comhordanáidí, lárphointí speictream réaltaí ar an x-ais, agus lonrachas réaltaí ar an y-ais, ina gcuirtear spota i gcomhair gach réalta. Faightear go luíonn na gnáthréaltaí atá ag comhleá is ag ídiú hidrigine ar bhanda trasnánach a shíneann ó luach ard lonrachais is lárphointe speictrim íseal síos go dtí lonrachas íseal is lárphointe speictrim ard. Tugtar an príomhsheicheamh ar na réaltaí sa bhanda seo. Titeann abhacréaltaí bána cuid mhaith faoi bhun banda an phríomhsheichimh. Titeann ollréaltaí dearga i mbailiúchán go maith os cionn an bhanda, agus na forollréaltaí os cionn na n-ollréaltaí dearga. Réalteolaí Danmhargach, Ejnar Hertzsprung (1873-1967), agus réalteolaí Meiriceánach, Henry Russell (1877-1957), a rinne an léaráid cuimsithe seo ar na réaltaí, timpeall an ama chéanna agus neamhspleách ar a chéile.

## Tagairtí
Walter Rudolf Hess

Fiseolaí a rugadh i bhFrauenfeld na hEilvéise ab ea **Walter Rudolf Hess** (17 Márta 1881 – 12 Lúnasa 1973). Rinne sé taighde ar rialú bhrú na fola, ráta buailte an chroí, agus a ngaolta siúd le riospráid. Ó 1925 dhírigh a thaighde ar fheidhmeanna na struchtúr ag bun na hinchinne. Shaothraigh sé leictreoidí míne snáthaide le pointí áitiúla san inchinn a spreagadh, agus thaispeáin gur athraigh spreagthaí ag pointí ar leith sa hipeatalamas teocht na colainne, ráta an chroí, nó brú na fola, rud a chuir fearg, spreagadh chun gnéis, nó codladh ar dhuine. Sa bhliain 1949 bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le António Egas Muniz as a shaothar cuimsitheach ar an inchinn.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1881
Catagóir:Básanna i 1973
Catagóir:Fiseolaithe Eilvéiseacha
Thor Heyerdahl

Antraipeolaí a rugadh i Larvik na hIorua ab ea **Thor Heyerdahl** (6 Deireadh Fómhair 1914 &ndash; 18 Aibreán 2002). Sa bhliain 1947 sheol sé rafta balsa, *[[Kon-Tiki]]*, trasna an Aigéin Chiúin ó Pheiriú go hoileánra Thuamatú chun taispeáint gurbh fhéidir le hIndiaigh Pheiriú taisteal go dtí an Pholainéis agus cur fúthu ansin — ach níl aon fhianaise go ndearna siad amhlaidh. I 1970 sheol sé bád paipíre, *Ra II*, ó Mharacó go dtí na hIndiacha Thiar. I 1977-1978 rinne sé an t-aistear ón Iaráic go Djibouti ar bhád giolcach, *Tigris*. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Catagóir:Básanna in 2002
Heteroptera

Ord mór feithidí a chuimsíonn na fíorfhrídí. De ghnáth, an cholainn brúite síos, na sciatháin thosaigh leathrúil ag a mbun is scannánach ag a gceann. Codanna an bhéil athraithe chun tollta nó diúil. Itheann siad plandaí, fungais nó creach. Gan pas pupach sa timthriall beatha. Timpeall 35,000 speiceas ann, ina measc cuid mhaith lotnaidí barr is iompróirí galar. 

## Tagairtí
Anthony Hewish

Radairéalteolaí a rugadh i bhFowydh i gCorn na Breataine is ea **Anthony Hewish** (11 Bealtaine 1924-13 Meán Fómhair 2021). Lena mhac léinn Susan Jocelyn (Burnell) Bell (1943-), d'fhionn sé pulsáir. Roinn sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain  1974 le Martin Ryle, a mhúinteoir féin, as an obair ar phulsáir.
left|mion

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:Fisiceoirí Briotanacha
Hibrid

Toradh ar thrasphórú dhá chineál éagsúla plandaí nó ainmhithe chun airíonna an dá chineál a chomhchuingriú. Baintear feidhm as hibridiú sa talmhaíocht chun barraphlandaí níos fearr, mar arbhar, a tháirgeadh. Go minic, fásann an t-orgánach hibrideach, planda nó ainmhí, i bhfad níos bríomhaire ná an bunorgánach, agus tugtar fuinneamh hibrideach air seo. Ní bhíonn gnéithe hibrideacha leath chomh hiontaofa le gnéithe a chumtar le hinnealtóireacht ghéiniteach chun airíonna a sheoladh ar aghaidh dá sliocht. Baintear feidhm as an téarma ‘hibrideach’ chun cur síos ar rud de bhunús nó comhdhéanamh measctha. Mar shampla, tugtar feithicil hibrideach ar fheithicil ina bhfuil inneall dócháin inmheánaigh chomh maith le mótar leictreach chun tiomána.

## Tagairtí
Hicearaí

Crann ard duillsilteach, le coirt mhosach uaireanta, atá dúchasach d'oirthear na hÁise agus iarthar Mheiriceá Thuaidh. Na duilleoga roinnte go cleiteach i nduilleoigíní mínfhiaclacha. Na bláthanna beag glas gan pheitil (na fireannaigh ina gcaitíní, na baineannaigh ina gcrobhaingí). An cnó 4 sheomra inite.

## Tagairtí
Hidrealú

Is éard is **hidrealú** ann ná scoilt móilín trí ghníomhú uisce. Úsáidtear an téarma go príomha ar thiontú eistir chuig alcól is aigéad (i dtiontú saille go dtí gliocról is aigéid shailleacha, mar shampla) agus cúlú an pholaiméiriúchán comhdhlúthúcháin, chun próitéiní a bhriseadh ina n-aimíonaigéid is polaishiúicrídí a thiontú ina siúcraí. Úsáidtear an téarma freisin chun cur síos ar thiontú salann aigéid nó buin ar ais go dtí an t-aigéad nó an bun sin.

## Tagairtí
Hidreaponaic

[mion|Hidreaponaic ar siúl in Brooks, [Alberta, Ceanada]]
Is éard atá i gceist le **hidreaponaic** ná fás plandaí i dtuaslagáin chothaitheacha, gan aon ithir san áireamh. Úsáidtear an modh seo i dtáirgeadh trátaí is cúcamair ardchaighdeáin faoi ghloine. I saothrú uisce, crochtar na plandaí ó struchtúr in airde agus a bhfréamhacha tumtha san uisce a chuimsíonn na cothaithigh. I gcomhshaothrú, is féidir na fréamhacha a chur in ábhair cosúil le gaineamh garbh, gairbhéal, móin nó veirmicilít.

## Tagairtí
Hidreolaíocht

Eolaíocht a bhaineann le tarlú is dáileadh an uisce ar, agus gar do, dhromchla an Domhain, sna haigéin is an t-atmaisféar, idirghníomhú an uisce leis an gcomhshaol, agus uisce úr (fionnuisce) mar acmhainn. Bíonn an timthriall hidreolaíoch idir camáin ag hidreolaithe. Galaíonn uisce ó na haigéin. Gluaiseann aer tais ón aigéan isteach thar na hilchríocha, comhdhlúthaíonn agus titeann go talamh. Ansin de réir a chéile, gluaiseann sé ar ais go dtí an t-aigéan trí thaomadh is rith na n-aibhneacha, galú ó locha is uisce oscailte, agus trasghalú ó fhásra. Tagann ábhair cosúil le scéimeanna uiscithe, dearadh is tógáil dambaí, draenáil, rialúchán tuilte, cumhacht leictreach hidrileictreach, soláthar uisce inólta, córais séarachais, agus bainistiú na n-acmhainní uisce isteach sa hidreolaíocht. 

## Tagairtí
Hidribhitheolaíocht

Staidéar ar bheatha i ngnáthóga uisciúla, uisce úr go háirithe. Baineann sí le plandaí is ainmhithe planctónacha agus a ngaolta le príomhthréithe fisiciúla is ceimiceacha sa cholún uisce.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht
Hibisceas

Planda nó tom bliantúil nó ilbhliantúil atá dúchasach do réigiúin theo. Na bláthanna an-mhór feiceálach cúigpheitealach go minic, agus na staimíní aontaithe i gcolún lárnach. Fástar go minic mar mhaisiúchán é, ach soláthraíonn cuid acu snáithíní áisiúla is torthaí inite. 

## Tagairtí
Hidríd

Aon chomhdhúil hidrigine. Rangaítear i 3 rang iad: hidrídí comhfhiúsacha, comhdhúile móilíneacha le neamh-mhiotail (cosúil le clóiríd hidrigine, HCl, uisce, H2O, is amóinia, NH3); hidrídí miotalacha, le hairíonna cóimhiotal, a dhéantar leis an gcuid is mó de na miotail trasdula; agus hidrídí salanda, comhdhúile ianacha, déanta leis na dúile alcaile is cré-alcaileacha, ina bhfuil an hidrigin i láthair mar an ian hidríde H- (mar shampla, hidríd sóidiam, NaH). 

## Tagairtí
Corneille Heymans

Fiseolaí a rugadh i Ghent na Beilge ab ea **Corneille Jean François Heymans** (28 Márta 1892 &ndash; 18 Iúil 1968). Ina thaighde, léirigh sé na córais néarógacha a rialaíonn an riospráid, na struchtúir néarógacha braiteora sna hartairí a bhraitheann brú na fola is ceimiceáin sa bhfuil, agus a bpáirteanna siúd i rialú ráta is doimhneachta na riospráide. 

Bhuaigh Heymans Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1938.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1968
Catagóir:Daoine a rugadh i 1892
Catagóir:Daoine as Ghent
Catagóir:Eolaithe Beilgeacha
Catagóir:Fir
Hidrifileach

Sa cheimic, airí uisce-éilitheach a bhíonn ag grúpaí polacha agus an chuid is mó de na comhdhúile ianacha. Malairt dhíreach an airí hidreafóbaigh, a bhíonn ag comhdhúile comhfhiúsacha neamhpholacha, cosúil leis na hidreacarbóin (olaí, mar shampla).

## Tagairtí
Hidriginiú

Suimiú hidrigine le comhdhúil is ea **hidriginiú**. Tugtar dí-ocsaídiú ar an imoibriú seo freisin. Ceann de na himoibrithe hidriginithe is tábhachtaí is ea an t-imoibriú ag an nasc dúbailte hidreacarbóin, mar shampla i dtiontú eitiléine go heatán: CH2 = CH2 + H2 → CH3-CH3. Tá an t-imoibriú seo tábhachtach go háirithe i sáithiú saille agus scagadh is próiseáil peitriliam. 

## Tagairtí
William Higgins

Ceimicí a rugadh i gCúil Mhuine, Contae Shligigh, ab ea **William Higgins** (1763-1825). D'fhoilsigh sé *The Comparative View of the Phlogistic and Antiphlogistic Theories* (Léargas Comparáideach ar an Teoiric Fhlógastónach is an Teoiric Fhrithfhlógastónach, 1789) a chabhraigh go héifeachtach le hobair thurgnamhach Lavoisier chun coincheap an fhlógastóin a ruaigeadh. Chuir sé go mór le bunú na ceimice eolaíochtúla cainníochtúla. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Shligigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1763
Catagóir:Básanna i 1825
David Hilbert

Matamaiticeoir Gearmánach a rugadh in Kaliningrad na Rúise (Königsberg na Prúise ag an am) ab ea **David Hilbert** (23 Eanáir 1862 – 14 Feabhra 1943). Rinne sé obair cheannródaíoch san uimhirtheoiric, teoiric na do-athraitheachta, geoiméadracht ailgéabrach, agus feidhmiú cothromóidí difreálacha ar fhadhbanna fisiciúla.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1862
Catagóir:Básanna i 1943
Catagóir:Matamaiticeoirí Gearmánacha
Himalia

An 6ú satailít nádúrtha de chuid Iúpatair is ea **Himalia**.  Sa bhliain 1906 a fionnadh í. Tá Himalia 11,480,000 km amach ó Iúpatar, le trastomhas timpeall 186 km. 

## Tagairtí

Catagóir:Gealacha Iúpatair
Himlic

Crann giúise buaircíneach síorghlas, dúchasach do Mheiriceá Thuaidh agus oirthear na hÁise. Na géaga cromtha, a duilleoga gearr caol in dhá líne. Aibíonn na buaircíní tar éis bliana, ach ní chaitheann síolta go dtí an dara bliain. Táirgeann sí adhmad, pic Cheanadach, agus coirt súdaireachta.

## Tagairtí
Hindenburg

Aerlong cháiliúil, bunaithe ar fhráma docht, a thóg rialtas na Gearmáine i 1936. In ann 72 paisinéar a iompar ar stíl a bhí inchurtha leis na línéir ar an aigéan. Rinne sí 63 eitilt rathúil, an chuid is mó trasna an Aigéin Atlantaigh. Ach chuaigh sí trí thine i 1937 is í ag tuirlingt chun feistithe i Lakehurst, New Jersey, agus cailleadh 35 duine ar bord is duine amháin ar an talamh. Is dócha gur adhain splanc leictreastatach san atmaisféar ligean hidrigine as an aerlong. Chuir an tragóid seo deireadh le ré na n-aerlong.

## Tagairtí
Christopher Hinton

Innealtóir núicléach a rugadh i dTisbury, Shasana ab ea **Christopher Hinton** (12 Bealtaine 1901 – 22 Meitheamh 1983). Thóg sé an chéad stáisiún núicléach cumarsáideach mórscála i gCalder Hall, Cumbria, a thosaigh i 1956 agus a tháinig chun deireadh a ré i 2003. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1901
Catagóir:Básanna i 1983
Catagóir:Innealtóirí Sasanacha
Hiodra

Is éard is **hiodra** ann ná cineál céileantráití aonarach úruisce. An cholainn i bhfoirm gais, greamaithe ag a bun; an béal ag a barr, timpeallaithe le brathribí. Gabhann sé creach le cealla loiscneacha ar na brathribí. Tagann an gnáthdhath glas ó chealla alga ghlais sa cholainn. Atáirgeann sé trí bhachlú, den chuid is mó. 

## Tagairtí
Hine

Tom síorghlas a fhásann 3 m ar airde, dúchasach do na trópaicí sa Seandomhan. Na duilleoga urchomhaireach, ubhchruthach go dtí lansa-chruthach. Na bláthanna ceathairpheitealach, bán, bándearg nó dearg. An toradh ina chochall 3 sheomra. Táirgeann na duilleoga mionaithe dath dearg, atá in úsáid mar chosmaid chraicinn is ghruaige leis na cianta. 

## Tagairtí
Cyril Norman Hinshelwood

Ceimicí a rugadh i Londain Shasana ab ea **Cyril Norman Hinshelwood** (19 Meitheamh 1897 – 9 Deireadh Fómhair 1967). Rinne sé taighde ar iarmhairtí drugaí ar chealla baictéar, agus cinéitic imoibrithe ceimiceacha.  

Roinn sé Duais Nobel na Ceimice sa bhliain 1956 le Nikolai Semenov as an saothar ar chinéitic imoibrithe. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1897
Catagóir:Básanna i 1967
Hidriceifealas

Is éard is **hidriceifealas** ann ná carnadh mínormálta sreabháin cheirbreadhromlaigh taobh istigh den chóras méadailíneach san inchinn. Tarlaíonn sé de bharr ráta mínormálta déanta sreabháin, nó bac ar a shreabhadh amach as an inchinn. Féadfaidh a leithéid tarlú ar chúiseanna éagsúla: éalanga ó bhroinn, siadaí inchinne, rith fola san inchinn, nó ionfhabhtuithe an néarchórais lárnaigh (mar shampla, meiningíteas). Mar thoradh, borrann an inchinn, agus má tharlaíonn sé i naíonán, borrann an bhlaosc freisin. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Inchinn
Catagóir:Péidiatraic
Hiodrachás

Struchtúr buan chun uisce nó talamh bhog a choimeád amach as láithreán ina bhfuil dúshraith foirgnimh á leagan. Cineálacha éagsúla in úsáid: an hiodrachás oscailte atá oscailte ag a bharr is ag a bhun, an hiodrachás bosca atá oscailte ag a bharr is iata ag a bhun, agus an hiodrachás neomatach ina bhfuil seomra oibre le haer comhbhrúite ann chun an t-uisce a choinneáil amach.

## Tagairtí
Hiodragrafaíocht

Eolaíocht a bhaineann le mapáil na réigiún ar Domhan atá clúdaithe le huisce, fairsinge, imeallbhoird, doimhneacht, salandacht, íonacht, soladacht is leachtacht, soghluaisteacht, acmhainní iasc, loingeas is loingseoireacht, aeráid is aimsir, agus airíonna uile eile na réigiún uisciúil a thomhas, a chinntiú is a thuiscint. 

## Tagairtí
Hiodráitiú

Is éard is **hiodráitiú** ann ná imoibriú ábhair le huisce chun aducht a chruthú. Mar shampla, tugann hiodráitiú eitiléine, CH2 = CH2, eatánól, CH3 = CH2OH. Go minic, is hiodráit é táirge an imoibrithe.

## Tagairtí
Hiodrálaic

Staidéar ar chórais le leachtanna statacha nó faoi ghluaisne, chun fórsa a tharchur. Go minic, is uisce nó ola an leacht tarchuir. Baineann aon inneall a úsáideann, a rialaíonn nó a choinníonn leacht feidhm as prionsabail na hiodrálaice. Tagann feidhmeanna na hiodrálaice i gceist in uisciú, soláthar uisce do theach nó ionad oibre, cumhacht hidrileictreach, agus dearadh dambaí, canálacha is píobán. Bíonn córais hiodrálacha coscán sa chuid is mó d'fheithiclí bóthair. Braitheann an fáisceán hiodrálach ar fhórsa beag, f, a chur i bhfeidhm ar fhairsinge bheag, a, le bru a chruthú: p = f/a. De réir prionsabal Pascal, tarchuirtear an brú seo trí phíobáin chuig fairsinge níos mó, A, áit a bhfeidhmíonn an fhairsinge sin fórsa, F, ionas gur F/A = p, agus mar sin F = (f/a) A = (A/a) f. Is iolraitheoir agus tarchuradóir fórsa é an fáisceán brú. 

## Tagairtí
Hiodrálais

Saghas orgáin ársa a thóg an ceapadóir Gréagach Teisibias sa 3ú céad RC. Bhain sé feidhm as uisce chun brú tairiseach a choinneáil sna píopaí. Glactar leis mar shinsearach ar orgán an lae inniu. Tugtar **orgán uisce** air freisin.

## Tagairtí
Duillárthach

Soitheach í **duillárthach** ar féidir a thoillíocht (an toirt uisce a thógann nó a dhíláithríonn sé chun a bhuacacht a chinntiú) a laghdú trína ardú amach as an uisce tar éis luas áirithe a bhaint amach. 

Bíonn scragaill gléasta ar thaobhanna an tsoithigh níos doimhne ná doimhneacht na cabhlach, ionas go mbíonn siad mar eiteoga san aer agus an soitheach ag cúrsáil. 

Rinneadh trialacha ar a leithéid de shoitheach san Iodáil i 1906, ach níor cuireadh i seirbhís chumarsáideach é go dtí na 1950idí. Éiríonn leis na hárthaí seo ar locha agus farraigí mar a mbíonn na huiscí socair an chuid is mó den am.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Longa
Hiodrocsaíd

An t-ian OH-, nó aon chomhdhúil ina bhfuil sé. Níl ach hiodrocsaídí na miotail alcaile, i measc na hiodrocsaídí miotalacha uile, intuaslagtha in uisce. Tá tuaslagthacht hiodrocsaídí cailciam, strointiam is bairiam in uisce i bhfad níos lú ná tuaslagthacht na hiodrocsaídí miotalacha alcaile. Is bunanna láidre iad a tháirgeann tuaslagán le luach ard pH.

## Tagairtí
Hioparcas

Réalteolaí a rugadh i Nícé ar oileán Ródas ab ea **Hioparcas** (2ú céad RC). Thiomsaigh sé catalóg d'ionaid 850 réalta, agus rinne amach fad cruinn na bliana (ceart laistigh de 7 nóiméad).

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaithe Gréagacha
Hiodrainsia

mion|Tom hiodrainsia ag fás in ithir alcaileach
Tom síorghlas nó duillsilteach nó dreaptha le fréamhacha aerga é an **hiodrainsia**, dúchasach don Áise agus Meiriceá Thuaidh is Theas. Na duilleoga ubhchruthach i bpéirí urchomhaireacha. Na bláthanna i gcinn, na cinn bheaga torthúil is na cinn mhóra seasc. Dhá shaghas an-choitianta mar mhaisiúchán: láschaipíní le cinn le bláthanna móra seasca timpeall ar na cinn torthúla, agus mapachaipíní le cinn le bláthanna móra seasca amháin. Táirgeann an dá shaghas bláthanna gorma nuair a bhíonn an ithir fúthu aigéadach, agus bláthanna bándearga nuair a bhíonn sí alcaileach.

## Tagairtí

Catagóir:Bláthanna
Hiodráit

mion|hiodráit chlórail
Comhdhúil a chuimsíonn uisce, agus an t-uisce inti i bhfoirm uisce chriostalúcháin de ghnáth, mar atá i ngipseam, CaSO4.2H2O, hiodráid sulfáit chailciam. Ach is féidir an t-uisce a chomhshnaidhmeadh isteach sa mhóilín, mar a tharlaíonn i hiodráit chlórail, CCl3CH(OH)2, ó chlóral, CCl3CHO.  Is  comhdhúil réasúnta cobhsaí í an hiodráit chlórail, agus sna laethanta a bhí, d'úsáidtí mar dhruga ainéistéiseach í.

## Tagairtí
Hiopnóis

Staid neamhbhuan, cosúil le támhnéal, is féidir a ionduchtú i nduine trí inmheabhrú. Sa staid seo is féidir feiniméin áirithe (athruithe cuimhne, inmheabhraitheacht mhéadaithe) a ionduchtú mar fhreagairt ar spreagthaí béil nó eile. Níl aon ghaol idir támhnéal hiopnóiseach agus codladh, ach bíonn cúngú freagairtí sa duine faoi hiopnóis. Níl sí iontaofa mar mhodh cóireála ar riochtaí. Baineann othair áirithe torthaí an-mhaithe aisti, ach ní bhaineann othair eile toradh ar bith. Baintear feidhm as hiopnóis chun iompair andúileacha a laghdú (mar shampla, caitheamh toitíní) agus imní a mhaolú. Mesmer sa bhFrainc a bhain feidhm aisti ar dtús, agus cheap an máinlia Briotanach James Braid (1795-1860) an téarma hiopnóis.

## Tagairtí
Hiopnóisigh

mion|Hiopnóisigh
Is éard is **hiopnóiseach** ann ná druga a chuireann codlatacht is codladh chun cinn. Tugtar **suanchógas** nó **piollairí suain** orthu freisin. Ina measc tá beinsidhé-asaipíní is barbatúráití. Úsáidtear dáileoga ísle díobh mar shuaimhneasáin.

## Tagairtí

Catagóir:Drugaí
Hipea

Is éard is **hipea** ann ná ainm coitianta ar thiasulfáit sóidiam (a dtugtaí hipeasulfáit uirthi in earráid — is é sin foinse an ainm “hipea”), an tuaslagán fosúcháin i bpróiseáil grianghrafadóireachta. 

## Tagairtí
Hipeacoindre

Cúram iomarcach intinne ar shláinte fhisiciúil agus eagla iomarcach faoi ghalair is ea **hipeacoindre** nó **galareagla**.  

Ceapann an hipeacoindreach gur` toradh ar ghalair throma a bhíonn i siomptóim choitianta fhisiciúla (mar shampla, gur siad inchinne is bun le tinneas cinn). 

Is féidir go gcuirfidh an eagla roimh ghalair (galareaglach) isteach ar ghnáthchúrsaí an lae, le scrúduithe fánacha dochtúra agus laghdú muiníne as dochtúirí. Fadhb shláinte agus riocht síciatrach is ea hipeacoindre, i gcomparáid leis an lucht "buartha folláin".

## Féach freisin

* Buartha folláin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Neamhoird mheabhracha
Hipearbóil

Sa mhatamaitic, lócas pointe a ghluaiseann ionas gur tairiseach difríocht na bhfad uaidh go dtí dhá phointe fhosaithe (na fócais). Is féidir í a shainmhíniú freisin mar ghearradh trí chón dúbailte, nó lócas pointe a ghluaiseann ionas go bhfuil a fhad ó fhócas amháin i gcomhréir lena fhad ó líne fhosaithe dhíreach (an treoirlíne), agus an tairiseach comhréire níos mó ná 1. Gluaiseann cuid de na cóiméid i bhfithisí hipearbóileacha, agus úsáidtear an cuar go mionmhinic san ailtireacht. 

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Hipirchiúb (matamaitic)

Sa mhatamaitic, analóg cheathairthoiseach ciúib. I gciúb tagann 4 aghaidh chearnach le chéile ag gach stuaic, ach i hipirchiúb tagann 4 chiúb le chéile ag gach stuaic. Chun ciúb a tharraingt ar páipéar, is gá an ciúb tríthoiseach a léiriú ar dhromchla déthoiseach. Chun hipirchiúb a tharraingt ar páipéar, is gá an hipirchiúb ceathairthoiseach a léiriú ar pháipéar déthoiseach. Sa léiriú seo, tugann gach ciúb aghaidh ar 6 cinn eile, agus tagann 4 chiúb le chéile ag gach stuaic. Sa léiriú bíonn ciúb amháin mór, ciúb eile beag, agus cuma pirimidí barrscoite ar na 4 cinn eile. 

## Tagairtí
Hipirghníomhaíocht

Is éard atá i gceist le **hipirghníomhaíocht** ná iompar róghníomhach neamhrialaithe, in eindí le heasnamh airde agus dianmhachnaimh ar thasc ar leith. Feictear níos minice i measc leanaí ná daoine fásta í, agus tugtar *[[neamhord hipirghníomhaíochta easnamh airde]] (ADHD)* uirthi. Is féidir go mbeidh sí mar thoradh ar ghortú inchinne. Braitheadh í i bpáistí uathacha, páistí imníocha, páistí le hipirtíoróideacht, daoine le scitsifréine chatatónach, agus daoine a d'fhulaing einceifealaíteas san eipidéim a tharla díreach i ndiaidh an chéad chogadh domhanda. 

## Tagairtí
Hipirglicéime

Is éard atá i gceist le **hipirglicéime** leibhéal siúcra sa bhfuil os cionn an uasleibhéil normálta, is é sin, 160 mg i 100 ml fola. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Hipirmheáin

Is éard atá i gceist le **hipirmheáin** ná foirm cháipéise is féidir a stóráil i ríomhaire, a chuimsíonn gnéithe téacs, fuaime is seicheamh físe, agus cláir ríomhaire, atá nasctha le chéile ionas gur féidir le húsáideoir lascadh anonn is anall idir na gnéithe go héasca. Is féidir an clár ríomhaire a ghníomhachtú taobh istigh den cháipéis, agus an cháipéis a athrú. Nuair a dhéantar na hoibríochtaí seo taobh istigh de bhunachar nach bhfuil ann ach téacsanna, tugtar *[[hipirtéacs]]* air.

## Tagairtí

Hipirmheáin
Catagóir:Hipirtéacs
Hipirteirme

Úsáid fiabhrais shaorga chun galar a chóireáil. Is féidir an fiabhras a ionduchtú le teas, hidriteiripe (le gal nó tumadh i bhfolcadh te), diaiteirme, nó instealladh le próitéiní coimhthíocha. De bhrí gur freagairt nádúrtha na colainne ar ionfhabhtú nó galar eile an fiabhras, samhlaítear go mb'fhéidir go mbeidh toradh fónta ar fhiabhras saorga. Is í an aidhm ná an teocht i gcroílár an colainne a choinneáil ag 40&nbsp;°C ar feadh uaire, rud a mhéadaíonn tréscaoilteacht na gceall, a mhéadaíonn cuid de na freagairtí imdhíonacha, agus a chuireann le díothú ceall atá íogair don téamh (miocrorgánaigh ina measc). Is féidir go mbeidh a leithéid de theiripe baolach do pháistí is seandaoine, mar nach mbíonn meicníochtaí téagartha rialaithe teochta acu siúd, agus d'othair atá buailte le galair chairdiashoithíocha. Baineadh feidhm as an teiripe le haghaidh raon leathan riochtaí, ailse, SEIF, agus gortuithe spóirt ina measc.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Hipirtheannas

Is éard atá i gceist le **hipirtheannas** ná riocht ina mbíonn an brú fola siostólach is an brú fola diastólach ardaithe thar na leibhéil normálta. Is hipirtheannas urchóideach é nuair a bhíonn an brú diastólach os cionn 130 mmHg, agus is garbhaol báis é sin. Déanann aon leibhéal os cionn an leibhéil normálta damáiste éigin do na fuileadáin ar fud na colainne. Is iad na fuileadáin san inchinn, na súile, an croí agus na duáin is leochailí. Mar thoradh ar hipirtheannas, is féidir go bhfaighidh duine stróc, drochradharc súl, galar corónach croí, agus cliseadh na nduán. Ní fios go cruinn cad a chuireann tús le hipirtheannas in an-chuid cásanna, ach is eol go gcuireann raimhre is caitheamh toitíní leis. I gcásanna ar leith, cosúil le siondróm Cushing agus galar na nduán, mar a mbíonn tál na hormón suaite, is eol go gcuireann a leithéid tús le hipirtheannas.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Fuil
Hipiglicéime

Is éard atá i gceist le **hipiglicéime** ná leibhéal siúcra sa bhfuil níos lú ná an leibhéal normálta. Is annamh é ach i ndiaibéitigh a thógann an iomarca insline de dhearmad. Lagaíonn sé duine ar dtús, le cur allais is mearbhall, agus is féidir go leanfaidh titim i bhfanntais is cóma. Is féidir an leibhéal ceart siúcra a aischothú trí shiúcra a thabhairt le n-ithe nó instealladh infhéitheach. 

## Tagairtí
Hipirchiúb (ríomhaireacht)

Sa ríomhaireacht, ceangal roinnt ríomhairí i bhfoirm ciúibe, a cheanglaítear le chéile ó thaobh teileachumarsáide de chun gur féidir leis na ríomhairí uile feidhmiú i dtreocheangal ar ghnéithe difriúla de chlár an-chasta ag an am céanna agus réitigh a aimsiú go tapa. Is féidir líon na ríomhairí a mhéadú chun clár níos casta a phróiseáil nó clár ar leith a phróiseáil níos tapa.

## Tagairtí
Hipiteirme

Teocht go domhain sa cholainn is ea **hipiteirme,** níos ísle na  35° C (tomhaiste le teirmiméadar sa reicteam). 

Tarlaíonn sí tar éis don cholainn a bheith tumtha in uisce fuar, nochtaithe do theocht íseal comhshaoil, neamh-chomhfhiosach nó daingnithe doghluaiste le fada (i nimhiú alcóil, hipitíoróideacht, tar éis stróic nó taom croí). Bíonn naíonáin is seandaoine leochaileach go háirithe.

### Siomptóim
Is é crith an chéad fhreagairt ar laghdú teocht na colainne. Ina dhiaidh sin cuirtear isteach ar mhatáin an chroí, rud a mhoillíonn bualadh an chroí, a laghdaíonn brú na fola, agus a chuireann tús le heaspa rithime i mbualadh an chroí. 

Cuirtear isteach ansin ar fheidhmiú meabhrach, agus leanann mearbhall, díchuimhne, cailliúint comhfheasa, is bás. 

### Cóireáil
Chun cóireáil ar dhuine le hipiteirme, is gá é a théamh de réir a chéile. Tá riochtaí ann a gcabhraíonn sé lena mbainistiú teocht an othair a choinneáil rialaithe ag luach íseal.

## Féach freisin

* Bá
* Fuarshuaitheadh

## Naisc sheachtracha

* Tá tuilleadh eolais maidir le siomptóim, cosc agus teicnící cóireála i ndiaidh hipiteirme le fáil ar www.watersafety.ie

## Tagairtí

Catagóir:Éigeandálaí leighis
Catagóir:Snámh
Catagóir:Geimhreadh
Catagóir:Bá (bás)
Hipparcos

Satailít a lainseáil an ESA i 1989 is ea **Hipparcos** arb é a mhisean ionad, gile, fad is gluaiseacht na réaltaí a thomhas cuid mhaith níos cruinne ná mar is féidir le teileascóip ar Domhan, mar a gcuireann neamhshocracht an atmaisféir isteach go mór ar na braistintí is na tomhais. Mar thoradh, foilsíodh catalóg nua Hipparcos i 1997, le sonraí ar 100,000 réalta.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Spásteileascóip
Hipparion

Capall a thosaigh i Meiriceá Thuaidh timpeall 15 milliún bliain ó shin is a scaip go forleathan ar thalamh féaraigh an tSeandomhain. Chuaigh sé i léig sa ré Phléisticéineach, agus fuarthas iontaisí de. Patrúin chasta cruain ar fhiacla na ngiall, agus na méara coise cliathánacha laghdaithe go mór.

## Tagairtí
Hipsiméadar

Ionstraim chun airde a thomhas trí iarmhairt na hairde ar fhiuchphointe leachta a bhrath. De bhrí go mbraitheann an fiuchphointe ar an mbrú, laghdaíonn sé le méadú airde. 

## Tagairtí
Hiostaimín

Is éard is **hiostaimín** ann ná díorthaíoch d'aimíonaigéad a dtáltar méid an-bheag de go nádúrtha ag an gcolainn. Méadaíonn an tál nuair a spreagtar an córas imdhíonach chun tuilleadh gníomhaíochta i gcás an fhiabhras léana nó aon fhrithghnímh ailléirgigh. Cuireann an hiostaimín breise tús le sraothartach, tochas, íth, sileadh súile, agus siomptóim mhíchompordacha eile. Baintear feidhm as raon drugaí a dtugtar *na hantaihiostaimíní* orthu chun hiostaimín a chealú. Nuair a tharlaíonn gortú d'orgán ar bith sa cholainn táltar an-chuid hiostaimín, rud a chuireann tús le leathnú na bhfuileadán agus a laghdaíonn an brú fola ar an gcaoi seo.

## Tagairtí
Histiceimic

Ceimic na bhfíochán bitheolaíoch beo. An-tábhachtach i staidéar ar an bhfreagairt imdhíonach (mar shampla, i máinliacht ionchlannú organ).

## Tagairtí
Histireachtóime

Is obráid ina dtógtar an bhroinn amach í **histireachtóime**. Gá léi i gcás ailse urchóideach na broinne, fáis éadroim (fiobróidigh) nuair a éiríonn siad rómhór, agus rith doshrianta fola sa bhfaighin le linn míostraithe nó tar éis breithe. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Gínéiceolaíocht
Catagóir:Córas atáirgthe na mban
Histéiréis leaisteach

Is éard is **histéiréis leaisteach** ann ná airí ábhar ar leith, cosúil le rubar, nuair is mó an straidhn de bharr struis ar leith nuair a bhíonn an strus á mhéadú ná nuair a bhíonn sé á laghdú. I ngraf an struis i gcoinne na straidhne, nuair a mhéadaítear an strus de réir a chéile is a laghdaítear é de réir a chéile ansin, faightear lúb, agus bíonn fairsinge na lúibe i gcomhréir leis an bhfuinneamh a ídítear san ábhar sa phróiseas inchúlaithe sin. Más mór fairsinge na lúibe, dhéanfadh an t-ábhar sin maolaire maith turrainge. 

## Tagairtí
Histéiréis mhaighnéadach

In ábhair fhearómaighnéadacha, cosúil le hiarann, is éard is **histéiréis mhaighnéadach** ann ná spleáchas an fhloscdhlúis mhaighnéadaigh ar an déine mhaighnéadach agus a mhaighnéadú roimhe sin. Is modh suntasach cailliúint fuinnimh í i mótair is trasfhoirmeoirí.

## Tagairtí
Histeolaíocht

Is éard is **histeolaíocht** ann ná staidéar micreascópach ar fhíocháin an orgánaigh bheo. Tá bealaí ruaimnithe tábhachtach chun saghsanna éagsúla ceall agus codanna éagsúla na gceall a aithint.

## Tagairtí
George Hitchings

Ceimicí a rugadh i Hoquiam, Washington ab ea **George Herbert Hitchings** (18 Aibreán 1905 – 27 Feabhra 1998). Chomhoibrigh sé le Gertrude Elion i bhforbairt drugaí do chomhlacht Burroughs Wellcome.  

Roinn siad Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1988 le Elion agus James Whyte Black as prionsabail thábhachtacha a chruthú i gcomhair cóireáil druganna, i gcás Hichings as a chuid oibre ar cheimiteirpe. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1905
Catagóir:Básanna i 1998
Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Hocas gairdín

Planda débhliantúil nó ilbhliantúil, dúchasach don tSile ach an-choitianta i gcuid mhaith tíortha mar phlanda gairdín. Fásann an gas suas le 3 m sa dara bliain. Na duilleoga 30 cm ar leithead, cruinn le maotháin thanaí. Na bláthanna 6-7 cm ar leithead i raon leathan dathanna, ag déanamh spíce fhada.

## Tagairtí
Histéire

Sa ghnáthchaint, téarma dímheasúil ar iompar gáifeach. Sa tsíceolaíocht, is téarma é ar ghalar néaróiseach nó siomptóm ina bhfuil léiriú nó dífheidhmiú fisiciúil gan cúis orgánach inaimsithe. Úsáidtear an téarma freisin ar ghrúpa staideanna comhfheasa athraithe (mar shampla, cás inar féidir d'othar dul ar fán go tobann ón rud a bhí ar siúl aige agus aimnéise air ina leith ina dhiaidh). Sa tsícanailís, úsáidtear an téarma do phatrún sícphaiteolaíoch ina mbíonn an brú faoi mar phríomh-mheicníocht cosanta. 

## Tagairtí
Alan Lloyd Hodgkin

Fiseolaí agus bithfhisicí a saolaíodh i mBunbury Shasana ab ea **an Ridire Alan Lloyd Hodgkin** (5 Feabhra 1914 – 20 Nollaig 1998). Rinne sé taighde ar radar. Rinne sé staidéar ar sheoladh bíog leictreach ar feadh snáithíní néarógacha, agus bhuaigh Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1963 lena chomhghleacaí sa taighde seo, Andrew Huxley, agus John Carew Eccles.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Catagóir:Básanna i 1998
Catagóir:Fiseolaithe Sasanacha
Jacobus Henricus van't Hoff

Ceimicí, i measc bunaitheoirí na ceimice fisiciúla is na steiréiceimice, a rugadh i Rotterdam na hOllainne ab ea **Jacobus Henricus van 't Hoff** (30 Lúnasa 1852 – 1 Márta 1911). Rinne sé an tairiscint go bhféadfadh nádúr neamhshiméadrach a bheith ag naisc le hadaimh carbóin. Chuir sé airíonna teirmidinimiciúla imoibrithe ceimiceacha san áireamh den chéad uair riamh. Chruthaigh sé gur athraigh an brú osmóiseach go díreach leis an dearbhtheocht. Rinne sé taighde ar fhoirmiú salann dúbailte. Bhuaigh sé an chéad Duais Nobel na Ceimice sa bhliain 1911.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1852
Catagóir:Básanna i 1911
Catagóir:Steiréiceimiceoirí
Wilhelm Hofmeister

Luibheolaí a rugadh i Leipzig na Gearmáine ab ea **Wilhelm Friedrich Benedikt Hofmeister** (18 Bealtaine 1824 – 12 Eanáir 1877). Rinne sé taighde bunúsach ar shutheolaíocht plandaí agus moirfeolaíocht chomparáideach plandaí.

## Tagairtí

Catagóir:Luibheolaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1824
Catagóir:Básanna i 1877
Hoiméabosca

Sa ghéinitic, seicheamh de timpeall 180 núicléitíd a chódaíonn do réigiún de 60 aimíonaigéad i bpróitéiní a mbíonn baint acu le rialú an tras-scríofa. Fuarthas ar dtús é i nDrosophila, an chuil torthaí, ach faoi seo tá a leithéid aimsithe i ngéinte na ngnéithe eocarótacha uile (ina bhfuil an núicléas taobh istigh dá scannán féin taobh istigh den chill). De réir dealraimh, soláthraíonn siad eolas ar shuíomh atá riachtanach i gcomhair forbairt ordúil an tsutha. Tá fianaise ann i gcásanna áirithe go bhfuil ionad an hoiméabhosca ar feadh an chrómasóim gaolmhar go líneach lena chur i bhfeidhm sa phróiseas forbartha, is é sin, go mbíonn na géinte leagtha amach san ord ina gcuirtear i bhfeidhm iad i spás agus am san orgánach. 

## Tagairtí
Hoiméapaite

Cleachtadh míochaine a shaothraigh an lia Gearmánach Samuel Hahnemann go luath sa 19ú céad, ar na prionsabail go leigheasann rud riocht cosúil leis féin, agus go bhfeabhsaítear iarmhairt druga trí chaolú. Mar sin, dá dtabharfadh ródháileog druga ar leith siomptóim áirithe do dhuine, bheadh an druga sin, caolaithe go mór, oiriúnach d'othar leis na siomptóim chéanna. Níl aon fhianaise eolaíoch go n-éiríonn leis an gcur chuige seo.

## Tagairtí
Hoiméastáis

Is téarma **Hoiméastáis** a úsáidtear chun cur síos ar chobhsaíocht nó foistine fheiceálach an tsreabháin sheachtarcheallaigh i nduine sláintiúil, agus na bealaí a gcoinníonn an cholainn an chobhsaíocht seo. Úsáidtear é i leith ainmhithe eile freisin. Má shuaitear toirt, comhdhéanamh nó teocht (in ainmhí aonteasach) an tsreabháin sheachtarcheallaigh, is féidir go ndéanfar damáiste dá shláinte, agus fiú go marófar é. Mar sin, bíonn cuid mhaith den fhiseolaíocht ag déanamh staidéar ar na meicníochtaí a thagann i bhfeidhm chun an sreabhán a choinneáil taobh istigh de theorainneacha cruinne an t-am ar fad. Mar shampla, coinnítear teocht na mamach aonteasach trí mheicníochtaí gníomhacha meitibileachta, cosúil le crith nuair a thiteann an teocht ró-íseal, nó cneadach nuair a éiríonn sí ró-ard. 

## Tagairtí

Catagóir:Hoiméastais
Catagóir:Fiseolaíocht
Catagóir:Cibirnitic
Holagrafaíocht

Teicníocht chun íomhá thríthoiseach (holagram) a dhéanamh, a athraíonn de réir mar a athraíonn treo na féachana. Mar shampla, nuair a ghluaiseann an féachadóir ó dheas go clé, athraíonn an íomhá ó amharc éadain go dtí amharc imlíne. Ar dtús íomhánna statacha a bhíodh i gceist, ach tá íomhánna holagrafacha dinimiciúla á saothrú le blianta. Tá holagrafaíocht bunaithe ar thrasnú solais agus na patrúin trasnaíochta is féidir a chruthú le solas monacrómatach. Chun holagram a dhéanamh, ar dtús deighiltear léas léasarsholais ina dhá leathléas chomhoiriúnaithe. Frithchaitear léas amháin díobh, A, le scáthán ar an bhfrithne atá le híomháú, agus uaidh sin ar scannán neamhnochtaithe fótagrafach. Frithchaitear an léas eile, B, le scáthán go díreach ar an scannán fótagrafach céanna. Mar sin, titeann patrún trasnaíochta ar an scannán agus nochtaítear an scannán don phatrún sin. Bíonn an holagram ar an scannán nuair a réaltar é. Chun an holagram a léiriú, lonraítear an scannán le leathléas A agus measctar an léas a thagann amach as leis an leathléas eile, B. Feictear an íomhá thríthoiseach san aer mar a dtrasnaíonn an dá léas seo.

## Tagairtí
Dorothy Hodgkin

Ceimicí Sasanach a rugadh i gCaireo na hÉigipte ab ea **Dorothy Mary Hodgkin (née Crowfoot)** (12 Bealtaine 1910 – 29 Iúil 1994). Le criostalagrafaíocht X-ghathach, rinne sí struchtúr móilíní ar leith amach, ina measc peinicillin, inslin is vitimín B12. Bhuaigh sí Duais Nobel na Ceimice i 1964 as. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1910
Catagóir:Básanna i 1994
Catagóir:Ceimiceoirí Sasanacha
Gustav Theodore Holst

Cumadóir ceoil a rugadh i Cheltenham Shasana ab ea **Gustav Theodore Holst** (1874-1934). Sárshaothar uaidh ab ea an tsraith 7 ngluaiseacht *The Planets* (Na Pláinéid, 1914-1916). I measc a shaothar eile tá *The Hymn of Jesus* (Iomann Íosa, 1917) agus an tondán ceolfhoirneach Egdon Heath (1927). 

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1874
Catagóir:Básanna i 1934
Homaighnéasacht

thumb|Homaighnéasachas
Is ionann **homaighnéasacht** agus foirm gnéasachta ina mbíonn aomadh gnéasach idir baill den ghnéas céanna. Tá teoiricí síceolaíocha is socheolaíocha ann a dhéanann iarracht í a mhíniú. Is ábhar cuid mhaith conspóide polaitiúla freisin é, agus tá cead pósta idir cúpla den ghnéas céanna, a cheadaítear i dtíortha áirithe, i measc na bpointí is conspóidí le blianta anuas.

## Leithcheal
Is minic a dhéantar leithcheal ar dhaoine atá homaighnéasach. Cosnaíonn na dlíthe  i dtíortha áirithe ar leithcheal ar bhonn gnéis nó claonadh gnéis. Tá eagraíochtaí cosúil le ICCL nó *[[An Comhairle um Chearta Daonna]]*, ag obair ar mhaithe le deireadh a chur le leithcheal.

## Féach freisin
* Aerach
* Aiteach
* Leispiach
* Homafóibe
* LADT

## Tagairtí

Catagóir:LADT
Catagóir:Claontacht gnéis
Homainid

An aicme de phríomhaigh a d'fhorás go dtí an duine nua-aoiseach (*Homo sapiens*). 

Ag pointe le linn na héabhlóide, scoilt fréamh amháin de na príomhaigh ina dhá phobal. Rinne géag amháin forás go dtí na hápaí nua-aoiseacha, agus an ghéag eile go dtí na daoine nua-aoiseacha. 

Tugtar **homainid** ar gach indibhid ar an ngéag dhaonna. Mar sin, ní de shliocht na n-ápaí daoine, ach de chomhshinsear leis na hápaí. 

Tugtar *Australopithecus afarensis* ar an homainid shoiléir is luaithe, 3½ milliún bliain iontaisithe d'aois. Is den aicme seo an iontaise Lucy a fionnadh san Aetóip.

## Tagairtí

Catagóir:Duine
Catagóir:Réamhstair
Catagóir:Antraipeolaíocht
Homalógacht

Sa bhitheolaíocht, an gaol idir struchtúir is tréithe coibhéiseacha in orgánaigh bheo, a dhíorthaítear ón gcuid chéanna den suth ach i riochtaí difriúla in orgánaigh ghaolmhara is ea **homalógacht** . Mar shampla, is struchtúir homalógacha iad cos thosaigh an chapaill, sciathán an éin, agus géag uachtarach an phríomhaigh, mar tagann siad ón gcuid chéanna den suth ach cuma an-difriúil orthu.

## Tagairtí
Fred Hollows

Oftailmeolaí a rugadh i nDunedin na Nua-Shéalainne ab ea **Frederick Cossom Hollows** (9 Aibreán 1929 - 10 Feabhra 1993). Bhí saoránacht na Nua-Shéalainne agus na hAstráile araon aige. 

Bhí cáil air as a shaothar ar ionfhabhtuithe dallta sna súile i measc bundúchasaigh na hAstráile, muintir na hEiritré agus Vítneam.   

## Tagairtí

catagóir:Oftailmeolaithe
Catagóir:Lianna Nua-Shéalainneacha
Homoptera

Ord mór feithidí ina bhfuil níos mó ná 45,000 speiceas—ina measc an píobaire fraoigh, an míol seile cuaiche, an lingire duille, an aifid, an fheithid ghainneach, an fhríd phlúrach agus eile — ina mbíonn na géaga cúil oiriúnaithe chun léime. Itheann siad plandaí, agus bíonn codanna an bhéil athraithe i gcomhair pollta nó diúil.

## Tagairtí
Robert Holley

Bithcheimicí a rugadh in Urbana, Illinois ab ea **Robert William Holley** (28 Eanáir 1922 – 11 Feabhra 1993). Ar an bhfoireann a shintéisigh peinicillin don chéad uair sna 1940idí. I 1962 d'aithin sé dhá RNA traschuir don chéad uair, agus go luath ina dhiaidh sin d'aonraigh sampla de RNA traschuir íon don chéad uair.  

Sa bhliain 1965 d'fhoilsigh sé struchtúr an aigéid núicléasaigh seo, atá bunúsach i ndéanamh na bpróitéiní sa chill.  

Le Har Gobind Khorana is Marshall Nirenberg, bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1968 as an saothar seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Básanna i 1993
Frederick Gowland Hopkins

Bithcheimicí a rugadh in Eastbourne Shasana ab ea **Frederick Gowland Hopkins** (20 Metheamh 1861 - 16 Bealtaine 1947). D'fhionn sé fachtóirí cabhraitheacha i mbia, ar tugadh vitimíní orthu níos déanaí. Chruthaigh sé an ceangal idir lachtáit is crapadh na matán, agus d'fhionn glútaitión. Le Christiaan Eijkman, bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1929 as a shaothar ar vitimíní.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1861
Catagóir:Básanna i 1947
Catagóir:Bithcheimiceoirí
Hormón aidréineacortacach

Peiptíd a tháltar i maothán tosaigh na faireoige piotútaí is ea **hormón aidréineacortacach** (ACTH). Tugtar *cortacatróifín* air freisin. Fuasclaítear é mar fhreagairt ar strus fisiciúil, mothúchánach nó ceimiceach trí fhachtóir scaoilte a dhéantar sa hipeatalamas. Spreagann sé tál is fuascailt glúcacortacóidí ag an gcoirtéis aidréineach.

## Tagairtí
Hormón fáis

Is éard is **hormón fáis** (HF)  ann ná hormón, ar polaipeiptíd é, a thálann maothán tosaigh na faireoige piotútaí i veirteabraigh a bhfuil gialla acu. Spreagann sé fás na colainne trína iarmhairtí ar mheitibileacht próitéiní, carbaihiodráití is lipidí. Bíonn sé sainiúil don speiceas ina ghníomhaíochtaí. Más mínormálta a thál, is féidir go dtarlóidh abhcacht, fathacht, nó anchuma aghaidhe, lámh is cos.

## Tagairtí

Catagóir:Hormóin
Hormón falacailspreagthach

Ceimiceán (gliceapróitéin a dtugtar *[[gónadatróifin]]* air) a thálann maothán tosaigh na faireoige piotútaí i veirteabraigh. Ról tábhachtach aige in atáirgeadh. I mamaigh, spreagann sé aibiú luath na bhfalacailí ubhagánacha (sa bhaineannach) agus táirgeadh na speirme (sa bhfireannach).

## Tagairtí
Hormón frithfhualach

Peiptíd a dhéantar sa hipeatalamas ach a stóráiltear sa mhaothán deiridh den fhaireog phiotútach i mamaigh, agus a fhuasclaítear as sin. Tugtar *vasaipreisin* air freisin. Hormón an-bhunúsach, freagrach as caomhnú shreabhán na colainne agus iarmhairtí aige ar chuimhne, an rithim laethúil, agus rialú bhrú na fola san inchinn.

## Tagairtí
Hormón lúitéinitheach

Gliceapróitéin, ar hormón gónadatrófach é a thálann maothán tosaigh na faireoige piotútaí i veirteabraigh. I mamaigh bhaineanna, baineann sé le haibiú deireanach na bhfalacailí ubhagánacha, próiseas an ubhsceite, agus tús chruthú an corpus luteum. I bhfireannaigh, spreagann sé na cealla scáineacha (cealla Leydig) sna huiríocha chun téististéarón a thál, ionas go dtugtar *hormón spreagadh na gceall scáineach* air freisin. 

## Tagairtí
Dlí Hooke

mion|260x260px|Dlí Hooke: tá an fórsa comhréireach leis an síneadh
Sa bhfisic, dlí a deir go bhfuil an straidhn in ábhar díreach i gcomhréir leis an strus is bun léi. Ainmnithe as an bhfisiceoir Sasanach Robert Hooke (1635-1703) a d'fhionn é. Ní fíor é ach nuair a bhíonn an strus an-bheag. Tagann sé i bhfeidhm i lingeáin (spriongaí) mar seo: nuair a chuirtear straidhn bheag i bhfeidhm ar an lingeán le síneadh beag (*x*), tagann fórsa aischurtha (*F*) i bhfeidhm a bhíonn díreach i gcomhréir le fad an tsínidh/an chomhbhrú. F=-kx, ar tairiseach é *k*, tomhas ar dhoichte an lingeáin.

## Tagairtí
Hormón paraitíoróideach

Polaipeiptíd hormóin a dhéanann is a thálann na príomhchealla sa bhfaireog pharaitíoróideach. Fuasclaítear é nuair a thiteann tiúchan an chailciam sa bhfuil. Feidhmíonn sé ar mhalairt slí le cailceatoinin. Méadaíonn sé tiúchan an chailciam sa bhfuil, trí chailciam a bhaint as cnámha is ón bhfidín duánach agus isteach sa bhfuil. Spreagann sé athrú vitimín D ina fhoirm ghníomhach, rud a spreagann tuilleadh ionsú cailciam sa stéig. 

## Tagairtí
Hormón scaoilte

Ceann de ghrúpa hormón a tháirgtear i gcodanna éagsúla den hipeatalamas, a stórálann is a fhuasclaíonn néaróin de mheánchnapán an hipeatalamais mar fhreagairt ar spreagthaí ón inchinn. Iompraítear iad ansin go dtí maothán tosaigh na faireoige piotútaí, mar a spreagann nó a gcoisceann siad hormóin phiotútacha ar leith (mar shampla, hormón scaoilte hormón fáis). Thugtaí fachtóir scaoilte air seo, ach anois coimeádtar an téarma deireanach seo do hormóin hipeatalamacha nach bhfuil a struchtúir cheimiceacha ar eolas fós (mar shampla, fachtóir scaoilte prólachtaine).

## Tagairtí
Hormón tíoróideach

Cnuasainm ar na haimínhormóin le hiaidín mar chomhábhar a tháltar ón bhfaireog thíoróideach i veirteabraigh. I ndaoine is ainmhithe eile, is iad tíorocsaín (T4) is trí-iodaitiorainín (T3) na príomh-hormóin tíoróideacha, agus ról lárnach acu i bhforbairt an fhéatais is rialú na meitibileachta i rith saol an duine. Is é an hormón tíoróidspreagthach, a dtugtar *tíoratróifin* air freisin, a rialaíonn sintéis is tál na hormón seo, agus táirgtear é sin i maothán tosaigh na faireoige piotútaí i veirteabraigh. I dtorbáin dhébheathacha, is gá an hormón tíoróideach don mheiteamorfóis.

## Tagairtí
Robert Horvitz

Micribhitheolaí Meiriceánach a rugadh ar 8 Bealtaine 1947 i Chicago is ea **H. Robert Horvitz**. 

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 2002 le John Sulston is Sydney Brenner as a dtaighde a léirigh rialú géiniteach fás, forbairt orgán, agus bás cláraithe na cille. 

Aithnítear é go háirithe as a chuid oibre ar *Caenorhabditis elegans*, péist néimeatóideach.

## Tagairtí
mion|clé|Caenorhabditis

Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Bitheolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Godfrey Hounsfield

Fisiceoir a saolaíodh i Newark Shasana ab ea an Ridire **Godfrey Newbold Hounsfield** (28 Lúnasa 1919 – 12 Lúnasa 2004). Ceann na foirne a dhear an ríomhaire EMI-DEC 1100. Neamhspleách ar Allan Cormack, d'fhorbair sé modh chun tomagrafaíocht le cabhair ríomhaire, íomháú trasghearrthach nua le X-ghathanna (scanadh CT), a dhéanamh sa mhíochaine, agus tháirg comhlacht EMI na scanóirí seo ó thús na 1970idí. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Cormack i 1979.

## Tagairtí
Frederick Hoyle

mion|''Pursuit'', mósáic sa Ghailearaí Náisiúnta i Londain. Taispeánann sí Frederick Hoyle ag dreapadóireacht spuaic séipéil i dtreo na réaltaí.
Réalteolaí, matamaiticeoir, réaltfhisicí is scríbhneoir ficsin eolaíoch a rugadh i mBingley Shasana ab ea an Ridire **Frederick Hoyle** FSB (24 Meitheamh 1915 – 20 Lúnasa 2001). Cáil air as a thaighde ar bhunús na ndúl ceimiceach. Thairg sé nach raibh an Chruinne ag forleathnú ach i bhfoistine, agus gur tháinig víris is beatha ar Domhan ón spás amuigh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1915
Catagóir:Básanna in 2001
Catagóir:Réalteolaithe Sasanacha
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Tairiseach Hubble

An méadú i luas chúlú na réaltraí sa Chruinne forleathnaithe in aghaidh an fhaid. A luach ríofa ag Edwin Hubble ag timpeall 15 km sa soicind in aghaidh an mhilliún solasbhlianta. Tairiseach bunúsach na cosmeolaíochta.

## Tagairtí
Charles Brenton Huggins

mion|Androgen
Máinlia a rugadh san Àrd-Bhaile, Albain Nua ab ea **Charles Brenton Huggins** (22 Meán Fómhair 1901 – 12 Eanáir 1998). Rinne sé taighde forleathan bunúsach ar úsáid hormón chun cóireáil ar ailsí éagsúla, ailse chíche ina measc. 

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1966 le Francis Peyton Rous as an saothar seo. Bhí saoránacht Mheiriceánach aige.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1901
Catagóir:Básanna i 1998
Catagóir:Máinlianna Ceanadacha
Catagóir:Máinlianna Meiriceánacha
William Huggins

Réalteolaí a rugadh i Londain ab ea an Ridire **William Huggins** (7 Feabhra 1824 – 12 Bealtaine 1910). Thóg sé réadlann i 1855, agus cheap an speictreascóp réaltach a bhí an-tábhachtach in anailísiú chomhdhéanamh fisiciúil na réaltaí, na bpláinéad, na gcóiméad, is na néalta. Rinne sé amach gur astaigh na cóiméid solas gás carbóin lonraigh (1868), agus ríomh an méid teasa a shroicheann an Domhan ó chuid de na réaltaí.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1824
Catagóir:Básanna i 1910
Catagóir:Réalteolaithe Sasanacha
Clark Leonard Hull

Síceolaí Meiriceánach a rugadh in Akron, Nua-Eabhrac ab ea **Clark Leonard Hull** (24 Bealtaine 1884 – 10 Bealtaine 1952). Shaothraigh sé teoiric mhatamaiticiúil ar an bpróiseas foghlama, a rinne iarracht iompar foghlama a leagan amach i roinnt prionsabal simplí aicsímeach. Tháinig teoiric an athneartaithe isteach go mór ina theoiric, a d'fhoilsigh sé ina leabhar *Principles of Behavior* (Prionsabail an Iompair, 1943).

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1884
Catagóir:Básanna i 1952
Catagóir:Síceolaithe Meiriceánacha