open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peritia

Is iriseán acadúil bliantúil piarmheasúnaithe é ***Peritia,*** a chlúdaíonn Léann Ceilteach i gcomhthéacs mheánaois na hEorpach.  Foilsítear é faoi choimirce an Medieval Academy of Ireland.

## Stair
Bunaíodh an t-iriseán ag Donnchadh Ó Corráin as Coláiste na hOllscoile, Corcaigh go luath sna 1980í.  Bhí Ó Corráin ina eagarthóir ar an iriseán as sin go dtí an bhliain 2016, nuair a tháinig Dáibhí Ó Cróinín (Ollscoil na hÉireann, Gaillimh) agus Elva Johnston (an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath) mar chomharbaí air.  Foilsítear an t-iriseán ag Brepols.

Tá ailt le hÓ Cróinín leo feiceáil sa chéad eagrán.  Tá sé tugtha faoi ndeara ag Patrick Wormald go bhfuil ann san eagrán úd dhá rud nua: léirmheas Béarla ar Bheatha Cholumbáin le Jonas (alt le hIan N. Wood); agus cur síos ar thús Naomhsheanchais san Íoslainn".  D'aithin *[[The Irish Times]]* go bhfeictear san iriseán scoláirí ar a dtugtar neamhaird in áiteanna eile.

## Nótaí

## Naisc sheachtracha
* peritia.ie  *[NB: suíomh le díol]*
* ''Peritia'', Brepols
* ''Peritia'', CODECS
* ''Peritia'', BILL, CELT

## Tagairtí

Catagóir:Irisí léannta
Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla
Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha
Catagóir:Bliantáin
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1982
Catagóir:Bunaithe sna 1980í
Jonathan Pim (1806–1885)

Polaiteoir Éireannach ab ea **Jonathan Pim** (1806 – 6 Iúil 1885) a raibh aithne air freisin as a chuid oibre le linn an ghorta.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1806
Catagóir:Básanna i 1885
Catagóir:Baill de Chumann na gCarad
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Athrú aeráide sna Stáit Aontaithe

[mion|táirgeadh [Leictreachas|leictreachais  san S-A.  FOinse  EIA.]]
Sa bhliain 2018, bhí na Stáit Aontaithe freagrach as 12% d’astaíochta gás teasa (GCT) na cruinne (C02e). Má chomhairtear na hastaíochtaí ar fad ó bhreoslaí iontaise ó 1750, is mó a tháirg SAM ná aon tír eile ar domhan.mion|athruithe teochta sna S-AIs as an tSín is mó a eisítear gáis ceaptha teasa sa lá inniu ach tá na Stáit Aontaithe sa dara háit.  Ar ndóigh, bíonn 1,400 milliún ina chónaí sa tSín agus 330 milliún sna Stáit Aontaithe.  In aghaidh an duine, sa bhliain 2021, scaoileadh 14.2 tonna méadrach (CO2e) sna Stáit Aontaithe, 8.7 sa tSín,  7.1 in Éirinn, agus 4.6 sa Fhrainc (foinse eile).  mion|Foinseː  National Center for Environmental Information de chuid an NOAA.

## Ré Trump
Insealbhaíodh Donald Trump mar Uachtarán na Stát Aontaithe den dara huair ar an 20 Eanáir 2025.  In óráid a thug sé i dTeach na Comhdhála ar Chnoc an Chaipeatóil, mhaígh Trump go raibh éigeandáil náisiúnta fuinnimh ann agus thug sé le fios go rachfaí i muinín na mianadóireachta idir muir agus thír lena mhaolú. "Drill, baby, drill" an mana a bhí aige ina óráid.

Bhí cead tugtha ag Trump do chomhlachtaí taiscéalaíochta ola agus gás a bhaint as tailte fairsinge gan mhilleadh in Alasca.  Chuir sé maoiniú $300 billiún i dtaca le tionchar ar an gcomhshaol ar ceal ar an toirt;  cuireadh cosc ar infheistiú in infreastruchtúr "glas".

## Féach freisin

* An tAcht Laghdaithe Boilsciú, 2022
* Falscaithe in Haváí, 2023
* Athrú aeráide sa tSín

## Tagairtí

Catagóir:Athrú aeráide sna Stáit Aontaithe
Athrú aeráide sa tSín

[mion|táirgeadh [Gual|guail sa tSín]]
Is í an tSín an truaillitheoir is mó ar domhan agus ar ndóigh, an tír is mó ar domhan ó thaobh daonra de. Sa bhliain 2018, bhí an tSín freagrach as 24% d’astaíochta gás teasa (GCT) na cruinne (C02e).mion|athruithe teochta sa tSínIn aghaidh an duine, sa bhliain 2018, scaoileadh 8.9 tonna méadrach (CO2e) sa tSín, ach 18.4 sna Stáit Aontaithe, 13.4 in Éirinn, agus 6.3 sa Fhrainc.
[mion|táirgeadh [Leictreachas|leictreachais sa tSín]]

## Féach freisin

* Athrú aeráide sna Stáit Aontaithe

## Tagairtí

Catagóir:An tSín
Catagóir:Athrú aeráide de réir tíre
Ildiachas Ceilteach

[mion|upright|200px|Múnla de  (tar éis AD 14) sa [Musée de Cluny, Páras]]

Reiligiún ársa gCeilteach ba ea ** Ildiachas Ceilteach.**  Óir nár scríobh na Ceiltigh síos a gcuid oidis, tagann fianaise maidir lena gcreidimh ó sheandálaíocht; tuairiscí Gréag-Rómhánacha (cuid de doicheallach agus neamheolach); agus litríocht luathChríostaí.  Bhí págánachas Ceilteach mar chuid de chreidimh ildiachais eile na hIarannaoisé ar fud na hEorpach.  Bhí éagsúlachtaí ann de réir ceantar agus thar am, ach aithnítear ann ag a mbun "cosúlachtaí fairsinge struchtúir" agus "aonchineálacht chreidimh".

## Tagairtí

Catagóir:Na Ceiltigh
Breac geal

Is é an **breac geal** an t-ainm coitianta a chuirtear de ghnáth ar fhoirmeacha anadromacha den bhreac rua (*Salmo trutta*), agus is minic a thugtar *Salmo trutta* morpha *trutta* air. Is iad na hainmneacha eile ar bhric gheala anadromacha ná fionnóga, bric dhonn, giollaí rua, agus samhnacháin (Gaeilge na hAlban: *breac-sàile* agus *breac-mara*),  Úsáidtear an téarma breac geal freisin chun cur síos a dhéanamh ar Salmonidae anadromacha eile —  breac srutháin (*Salvelinus fontinalis*), ruabhach Artach (*Salvelinus alpinus*), breac píbchréachtach (*Oncorhynchus clarkii*)

## Tagairtí

Catagóir:Salmo
Catagóir:Éisc inite
Catagóir:Éiscle cur síos orthu sa bhliain 1758
Catagóir:Morfais
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
ENIAC

Ba é **ENIAC** (Béarla; *Electronic Numerical Integrator and Computer*) an chéad ríomhaire digiteach in-ríomhchláraithe, leictreonach, ilchuspóireach, a críochnaíodh sa bhliain 1945. Bhí ríomhairí eile ann a raibh cuid de na gnéithe seo acu, ach bhí gach ceann acu ag an ENIAC in aon phacáiste amháin. Bhí sé Turing-iomlán agus bhí sé in ann "a large class of numerical problems" a réiteach trí athchlárú.
## Tagairtí

Catagóir:Ríomhairí na 1940idí
Catagóir:Ríomhairí míleata
Catagóir:Ríomhairí ar leith
Catagóir:Ríomhairí folúsfheadáin
Catagóir:Leictreonaic mhíleata na Stát Aontaithe
Catagóir:Ollscoil Pennsylvania
Catagóir:Ríomhairí deachúlacha
Catagóir:Ríomhairí sraitheacha
Péacóg (idirdhealú)

Tá níos mó ná brí amháin leis an bhfocal “péacóg”:

* Péacóg: cineál éin, géineas *Pavo*
* Péacóg (féileacán): cineál féileacáin, *Aglais io*

## Féach freisin
* An Phéacóg: réaltbhuíon
* An Phéacóg (amharclann): amharclann bheag ceangailte le hAmharclann na Mainistreach

Catagóir:Idirdhealáin
Piléar (gunna)

[mion|cartús .303 Lee-Enfield ar chlé, agus "Tank Gewehr" ar dheis, le linn [An Cogadh Mór|an Chogaidh Mhóir]]
Ball múnlaithe miotail a scaoiltear as raidhfil nó as piostal is ea piléar.

## Féach freisin

* Gunna
* Piléar balla

## Tagairtí

Catagóir:Gunnaí
Catagóir:Airm
Thomas James Mulvany

Péintéir agus duine de bhunaitheoirí an *Royal Hibernian Academy* ab ea **Thomas James Mulvany** (1779–1845) sa bhliain 1823.
 Phós Mulvany Mary Field agus bhí seachtar clainne acu lena n-áirítear John Skipton agus William Thomas.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1779
Catagóir:Básanna i 1845
Catagóir:Péintéirí Éireannacha
John Skipton Mulvany

Ailtire Éireannach ab ea **John Skipton Mulvany** (1813–1870). Ba mhac é leis an bpéintéir Thomas James Mulvany agus Mary Field agus ba dheartháir é William Thomas. Dhear Mulvany roinnt stáisiún iarnróid in Éirinn. Ina measc bhí Dún Laoghaire, an Chloch Leathan, an Charraig Dhubh, an Muileann gCearr, Baile Átha Luain agus Gaillimh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1813
Catagóir:Básanna i 1870
Catagóir:Catagóir:Ailtirí Éireannacha
William Thomas Mulvany

Ailtire Éireannach ab ea **William Thomas Mulvany** (1806–1885). Ba mhac é leis an bpéintéir Thomas James Mulvany agus Mary Field agus ba dheartháir é John Skipton. Bhí cáil air as a chuid oibre ar dhraenáil agus ar fhiontair thionsclaíocha sa Ghearmáin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1806
Catagóir:Básanna i 1885
Catagóir:Catagóir:Ailtirí Éireannacha
Olltoghchán na hÉireann, 1923

Reáchtáladh **Olltoghchán na hÉireann, 1923** ar an 27 Lúnasa 1923. Tharla an toghchán scamall an Chogaidh Chathartha a mhair ó Mheitheamh 1922 go dtí an 30 Aibreán 1923.  Tús nua do Shaorstát Éireann a bhí ann i dToghchán 1923 tar éis na deich mbliana suaite roimhe sin. Léirigh formhór na ndaoine a dtacaíocht don Chonradh trí vóta a chaitheamh ar son Chumann na nGaedheal.

Tugtar suntas don toghchán mar an chéad toghchán a thug cead do mhná os cionn 21 bliain d’aois vóta a chaitheamh, rud a bhí chun cinn ar chuid mhaith de thíortha na hEorpa.
clé|mion

### Feachtas
mion|clé
Rinne de Valera iarracht Sinn Féin a athneartú i Meitheamh na bliana 1923 chun dul san iomaíocht sa toghchán, ach ní raibh poblachtaigh aontaithe ar an gceist. Bhí 64 de na 85 iomaitheoir poblachtacha i ngéibheann ag an am, agus le linn an fheachtais gabhadh de Valera agus é ag tabhairt óráide in Inis, Co. an Chláir.
clé|mion|Patrick Munden;  theip air

### Torthaí
Bhuaigh Cumann na nGaedheal (nó "na nGael" de réir litriú inniu) an chéad olltoghchán i Saorstát Éireann. 

Bhuaigh Cumann na nGaedhael (Liam T Mac Cosgair) 39% den vóta, agus bhain siad 63 suíochán. Ghnóthaigh poblachtaigh, faoi chinnireacht Éamon de Valéra (Sinn Féin)  27% den vóta, toradh a thug 44 suíochán dóibh. D’éirigh go maith le Cumann na nGaedhael i mBaile Átha Cliath, go háirithe i mBaile Átha Cliath Theas, áit ar ghnóthaigh an páirtí 55% den vóta. Níor éirigh go maith leis an bpáirtí sna ceantair ina raibh na Poblachtaigh láidir le linn an Chogaidh Chathartha – Corcaigh Thuaidh, Port Láirge, Ciarraí agus an Clár.

Níor éirigh go maith le Páirtí an Lucht Oibre.  Níor éirigh leo ach 11% den vóta a bhuachan, mar gheall, cuid mhór, ar choimhlint mhór idir Séamas Ó Lorcáin agus ceannairí Pháirtí an Lucht Oibre. Ghlac an páirtí ról an fhreasúra agus gan ach 14 teachta dála acu. 

De bharr gur úsáideadh an córas ionadaíocht chionmhar den chéad uair chomh maith tháinig iomaitheoirí neamhspleácha chun cinn sa toghchán céanna, agus ghnóthaigh siad 11% den vóta. 

### Rialtas
Dhiúltaigh na 44 'Poblachtach' glacadh leis an Saorstát agus dhiúltaigh siad freisin suí sa Dáil. Ós rud é gurbh iad Cumann na nGael an páirtí ba mhó, bhunaigh siad rialtas agus dearbhaíodh a gceannaire, Liam Tomás Mac Cosgair, mar Uachtarán ar Dháil Éireann. 

Ba é an tOllamh Eoin Mac Néill an chéad Aire Oideachais sa Saorstát. Bhí Caoimhín Ó hUigínn ina Aire Dlí agus Cirt agus ina Leas-Uachtarán agus bhí Patrick Hogan ina Aire Tailte agus Talmhaíochta; Ceapadh Hugh Kennedy mar chéad Phríomh-Bhreitheamh ar an Saorstát; ba é a bhí mar chéad Ard-Aighne ar an Saorstát chomh maith. 

### Iarmhairtí
De bhrí gur thacaigh Páirtí na bhFeirmeoirí agus na teachtaí dála neamhspleácha leis an rialtas an chuid ba mhó den am, bhí seilbh na cumhachta i lámha Chumann na nGaedhael as sin go dtí 1927.

## Féach freisin

* Olltoghchán na hÉireann, 1922
* Cogadh na gCarad

## Tagairtí

Catagóir:Olltoghcháin in Éirinn
Catagóir:1923
An Mheilinéis

Is foréigiún den Aigéine in iardheisceart an Aigéin Chiúin í **an Mheilinéis**. Síneann sé ón Nua-Ghuine san iarthar go Tonga san oirthear, agus cuimsíonn sí Muir Arafura, cúpla míle oileán, agus ceithre stát neamhspleácha: Fidsí, Vanuatú, Oileáin Sholomón, agus Nua-Ghuine Phapua. Cuimsíonn sí codanna den Indinéis freisin – go háirithe na cúigí Papua agus Papua Thiar agus comhroinn Fhrancach thar lear na Nua-Chaladóine. Tá beagnach an réigiún ar fad sa leathsféar theas; níl ach cúpla oileán beag nach meastar go polaitiúil mar chuid den Aigéine sa leathsféar thuaidh.

D’úsáid an loingseoir Francach Jules Dumont d’Urville an t-ainm *Mélanésie* den chéad uair sa bhliain 1832; chum sé na téarmaí *Mélanésie* agus *[[An Mhicrinéis|Micronésie]]* (le taobh an téarma *[[An Pholainéis|Polynésie]]* a bhí ann cheana) chun cur síos a dhéanamh ar na trí phríomhréigiún eitneacha agus tíreolaíochta san Aigéan Ciúin.

Tagann an t-ainm *an Mheilinéis* ón nGréigis , *dubh*, agus , *oileán*, tagairt do chraiceann dorcha na mbundúchasach.

## Tagairtí

Catagóir:An Aigéine
Epona

[mion|clé|200px|Epona, dara nó tríú haois AD, as [Contern, Lucsamburg (Musée national d'art et d'histoire)]]

I gcreidimh na gCeilteach Gaill-Rómhánach, cosantóir capall, asal agus miúileanna ba ea an bandia **Epona**.  Ba bhandia torthúlachta í ach go háirithe, mar a léirítear agus ina teannta i roinnt dealbh *[[patera]]e* (babhlaí tanaí dheoch ofrála), cornucopiae, diasa gráin agus searraigh.  D'fhéadfadh é gur ceannairí na n-anamacha iad í féin agus a capaill ar thuras an alltair, cisil le Rhiannon an Mabinogion.  

D'adhrtaí Epona, "the sole Celtic divinity ultimately worshipped in Rome itself", mar bhanphatrún an mharca, go forleathan ar fud Impireacht na Róimhe idir na chéad agus tríú haoiseanna AD.  Is rud iontach é seo le haghaidh diachta Cheiltigh, óir go n-adhrtaí iad go háitiúil de ghnáth.

## Tagairtí
George Francis Mulvany

Péintéir Éireannach ab ea **George Francis Mulvany** (1809 &#x2013; 1869) agus an chéad stiúrthóir ar Ghailearaí Náisiúnta na hÉireann.

## Beathaisnéis
Ba mhac é le Thomas James Mulvany, péintéir a bhí ina choimeádaí ar an Royal Hiberian Society (RHA) freisin.

Rinne George Francis Mulvany staidéar sa scoil RHA. Léirigh sé an chéad taispeántas ag an RHA in 1827 agus tháinig sé ina bhall in 1835. Ar bhás a athar ghlac sé seilbh ar an RHA in 1845. In 1862 rinneadh é ar an gcéad stiúrthóir ar  Ghailearaí Náisiúnta na hÉireann.

## Tagairtí

## tuilleadh léitheoireachta
* Hutchinson, Seán. *Séamas Artúir Ó Conchúir.* Baile Átha Cliath: Gailearaí Náisiúnta na hÉireann, 1985. .
* Works by George Francis Mulvany, National Gallery of Ireland

Catagóir:Básanna i 1869
Catagóir:Daoine a rugadh i 1809
Catagóir:Péintéirí Éireannacha
An Plean Beartaíochta

Ba straitéis é **an Plean Beartaíochta** ar glacadh leis in Éirinn idir 1886 agus 1891, arna chomhordú ag polaiteoirí Éireannacha ar mhaithe le feirmeoirí tionóntaí, i gcoinne tiarnaí talún neamhchónaitheacha agus ainchíosa den chuid is mó. Seoladh é chun dul i ngleic leis an anacair talmhaíochta a tharla mar gheall ar an gcúlú leanúnach ar phraghsanna táirgí déiríochta agus eallaigh ó lár na 1870idí, rud a d'fhág go leor tionóntaí i riaráiste cíosa. Drochaimsir sa bhliain 1885 agus 1886 ba chúis freisin le teip  barr, rud a d’fhág go raibh sé níos deacra cíosanna a íoc. Bhí Cogadh na Talún sna 1880í luatha ar tí a athnuachan tar éis méadú a theacht ar dhíshealbhuithe agus chuir sé uafás forleathan ar dhaoine,

## Bearta as cuimse
An Plean a bhí cumtha ag Tadhg Ó hEaluithe, agus ba iad Timothy Harrington, rúnaí Chonradh Náisiúnta na hÉireann, William O'Brien agus Seán Diolún a cheap agus a d'eagraigh é.

## Tagairtí

Catagóir:Athriar talúntais in Éirinn
Catagóir:19ú haois in Éirinn
Comhdháil na Náisiún Aontaithe ar an gComhshaol agus an Fhorbairt, 2009 i gCóbanhávan

mion|clé
Tionóladh **Comhdháil na Náisiún Aontaithe ar an gComhshaol agus an Fhorbairt, 2009** i gCóbanhávan sa Danmhairg ar 7-18, 2009 (tharla COP 15 agus CMP 5 ag an am céanna)

Bhí dréachtchonradh nua á ullmhú le síniú i gCóbanhávan i 2009. Ach theip ar an gcruinniú mullaigh aon socrú a dhéanamh. Theip ar na rialtais aon chomhaontú ná spriocanna a leagan amach don tréimhse i ndiaidh 2012.

## Féach freisin

* Cruinniú Mullaigh na Cruinne 1992 i Rio de Janeiro
* Prótacal Kiótó, 1997
* Comhdháil na Náisiún Aontaithe maidir leis an athrú aeráide, 2021 (COP26), Glaschú

## Tagairtí

Catagóir:Comhdhálacha na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Téamh domhanda
Catagóir:2009
Catagóir:An Danmhairg
Dublin and Kingstown Railway

Ba é an **Iarnród Bhaile Átha Cliath & Bhaile an Rí** (D&KR, Béarla: *Dublin and Kingstown Railway*) an chéad iarnród in Éirinn, a osclaíodh go poiblí ar 17 Nollaig 1834.  Bhí an t-iarnród timpeall sé mhíle ar fad ó Rae an Iarthair i mBaile Átha Cliath go dtí Dún Laoghaire.

## Stair
Thóg an t-innealtóir John Rennie (a rugadh in 1761) Cuan Dhún Laoghaire idir 1817-1827.

Sa bhliain 1830 thosaigh an t-iarnród Learpholl go dtí Manchain ag feidhmiú i Sasana. Bhí baint ag ceannaithe Bhaile Átha Cliath le gnó an dá chathair sin. D’fhostaigh James Pim (Junior), stocbhróicéir, an t-innealtóir sibhialta Alexander Nimmo ar a chostas féin, chun bealach a phleanáil chun an chathair a nascadh leis an gcalafort nua. Mar thoradh air sin cruthaíodh an chuideachta "Dublin and Kingstown Railway" in 1831.

Osclaíodh an t-iarnród go poiblí ar 17 Nollaig 1834. Bhí an foirceann thuaidh ag stáisiún ar a dtugtar Stáisiún na bPiarsach, Baile Átha Cliath. Bhí an foirceann theas gar don ché thiar.

De réir mar a mhéadaigh D&WR ó dheas, athainmníodh é an "Dublin, Wicklow and Wexford Railway" agus níos déanaí an "Dublin and South Eastern Railway",  "Great Southern Railways" (GSR) i 1925 agus Córas Iompair Éireann i 1945..

## Féach freisin

* Mór-Iarnród an Deiscirt agus an Iarthair

## Tagairtí

## Tuilleadh léitheoireachta
* 

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Luíochán Chaol Uisce (1979)

Ar 27 Lúnasa 1979 le linn na dTrioblóidí, tharla luíochán de chuid an IRA sa Chaol Uisce, Contae an Dúin; maraíodh 18 saighdiúir de chuid Arm na Breataine (16 as an Reisimint Pharaisiút). Phléasc dhá bhuama ar thaobh an bhóthair. 

Scaoil na saighdiúrí i dtreo an Deiscirt (sa Phoblacht), trasna na habhann. Mharaigh siad sibhialtach amháin, William Hudson, san áit mhícheart ag an am mícheart (agus gortaíodh a chol ceathrair). Fostaíodh athair Hudson i bPálás Buckingham.

### Conspóid
Sa bhliain 2020, ghabh an Teachta Dála Brian Stanley, Sinn Féin, leithscéal faoin teachtaireacht chonspóideach a chuir sé ar Twitter maidir le Luíochán Chaol Uisce. Mhaígh an TD gur mhúin an  oibríocht ceacht do rial-aicme na Breataine nach bhfanfadh an stát s’acu in Éirinn gan costas.

## Féach freisin

* An Tiarna Mountbatten

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:1979
Catagóir:Contae an Dúin
Catagóir:Luíocháin
W

[mion|clé|Sin é an litir [Braille ar **W**]]
Is é **W, w** an tríú litir is fiche den aibítir Rómhánach.

* An cód Morsach atá ar **W** ná: · − − 

Catagóir:Litreacha
Thomas Cole

Péintéir Meiriceánach as Sasana ab ea **Thomas Cole** (1 Feabhra 1801 - 11 Feabhra 1848) a raibh clú air as a chuid tírphictiúr agus péintéireachtaí staire. Aithnítear é mar bhunaitheoir an Hudson River School, gluaiseacht ealaíne Meiriceánach a bhí i réim i lár na 1800idí. Saintréith shaothar Cole ná an léiriú rómánsach ar fhásach agus ar dhúlra Mheiriceá.

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Cole in Bolton le Moors, Lancashire, sa bhliain 1801, Chuaigh Cole ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe in éineacht lena theaghlach sa bhliain 1818. Chuir siad fúthu in Steubenville, Ohio. In aois a 22 bliain, thug sé aghaidh ar Philadelphia agus ní ba dhéanaí, sa bhliain 1825, ar Catskill, Nua-Eabhrac. D'fhan sé ina chónaí in Catskill lena bhean chéile agus a gcuid bpáistí go dtí a bhás sa bhliain 1848.

Fuair Cole obair mar ghreanadóir ar dtús. Bhí sé féin-oilte mar phéintéir.

## Tagairtí

mion|clé|''Radharc ar an Dá Loch agus Teach Sléibhe, Sléibhte Catskills, Maidin'' (1844)

Catagóir:Péintéirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1801
Catagóir:Básanna i 1848
Caol Uisce

Baile fearainn i gContae an Dúin is ea **Caol Uisce** (**Narrow Water** i mBéarla),  in aice leis an bPointe ar Abhainn Ghleann Rí agus Loch Cairlinn.

### Stair
Tógadh Caisleán an Chaoil ann sna 1500idí.

Ar 27 Lúnasa 1979 le linn na dTrioblóidí, tharla luíochán de chuid an IRA ann;  maraíodh 18 saighdiúir de chuid Arm na Breataine (16 as an Reisimint Pharaisiút). Phléasc dhá bhuama ar thaobh an bhóthair. Scaoil na saighdiúrí i dtreo an Deiscirt (sa Phoblacht), trasna na habhann. Mharaigh siad sibhialtach amháin, William Hudson, san áit mhícheart ag an am mícheart (agus gortaíodh a chol ceathrair). Fostaíodh athair Hudson i bPálás Buckingham.
[mion|[Caisleán an Chaoil]]

### Taisteal
Sa bhliain 2021, bhí maoiniú €3m fógartha ag Rialtas na hÉireann le droichead trasteorann a thógáil idir Co Lú agus Co an Dúin. Dúirt an Taoiseach gur togra Uile-Oileáin é droichead Chaol Uisce a bhfuil tacaíocht láidir pholaitiúil aige gach aon taobh den teorainn.

## Féach freisin

* Caisleán an Chaoil
* An Pointe
* An Rí (abhainn)
* Loch Cairlinn
* Luíochán Chaol Uisce, 1979

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Dúin
Moscow, Idaho

Is cathair i dtuaisceart Idaho i ngar don teorainn le stát Washington é **Moscow** (). Bhí 25,435 duine ina gcónaí sa chathair de réir daonáirimh 2020. Is príomhbhaile chontae Latah é, agus tá Ollscoil Idaho, príomh-ollscoil taighde an stáit, lonnaithe in Moscow.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha in Idaho
Mearcair (miotaseolaíocht)

[mion|250px|Freascó de Mhearcair-Heirméas in [Pompeii, 1d aois]]

Mórdhia i miotaseolaíocht na Rómhánach ba ea ** Mearcair ** (), agus é ar cheann desna 12 Dii Consentes sa phaintéón.  Is é dia an bhrabúis, an deisbhéalaí, teachtaireachtaí, cumarsáide (tairngreacht san áireamh), turasóirí, teorainneacha, an áidh, cleasaíochta agus gadaithe.  Is é fosta treoraí anamacha chun an alltair.

Chreideadh na Rómhánaigh gur mac é le Maia (iníon as seachtar leis an Tíotán, Atlas) agus Iúpatar, é sin nó le Caelus agus Dies.  Ó thús a scéil, is amhlaidh go raibh gaol aige leis an dia Éatrúscach, Turms.  Tá ag an dá dhia tréithe dála an dé Ghréagaigh, Heirméas.  Feictear é go minic agus an cadúicéas ina láimh chlé aige, bronnta air, i dtosach mar slat draíochta, ag Apalló.  

[mion|[Heirméas ina Shuí, tochailte ag Teach Mór na bPaipírí.]]

## Tagairtí

Catagóir:Déithe Rómhánacha
Herman Dreer

Oideachasóir, údar, agus ministir Meiriceánach ab ea **Herman Dreer** (1888–1981). Bhí sé ina cheannaire ar an ngluaiseacht ar son cearta sibhialta d'Afrai-Mheiriceánaigh;   i measc gníomhaíochtaí eile, d’oscail sé coláiste agus bhunaigh sé banc don phobal Afrai-Mheiriceánach in St. Louis, Missouri. 

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/75/Dr._Herman_S._Dreer_House.jpg/220px-Dr._Herman_S._Dreer_House.jpg|mion| Teach Herman S. Dreer
Rugadh Dreer ar 12 Meán Fómhair 1888 in Washington, D.C. Bhain sé céim bhaitsiléara amach ó Choláiste Bowdoin in Brunswick, Maine, céim mháistreachta ó Chliarscoil Diagachta Virginia, agus Ph.D. sa tsocheolaíocht ó Ollscoil Chicago sa bhliain 1955. Phós sé Mary Thomas sa bhliain 1912 agus bhí beirt iníonacha acu. Chuir siad fúthu in St. Louis i 1914.

Chonaic sé an easpa deiseanna oideachais a bhí ag an bpobal Afrai-Mheiriceánach i gcathair St. Louis. Dá bharr sin, bhí ról lárnach aige i mbunú Ollscoil Douglass i 1935, Coláiste Stowe (coláiste oiliúna múinteoirí) i 1940, agus throid sé ar son imeascadh ciníocha in Ollscoil Washington in St. Louis sna 1940idí.

Scríobh Dreer do pháipéir nuachta agus d'iris darb ainm “Negro History” a bhunaigh Carter G. Woodson. Scríobh sé dhá úrscéal, agus chuir sé cnuasach de scríbhinní Afrai-Mheiriceánacha in eagar. Bhí sé ina mhinistir in King's Way Baptist Church ó 1950 go 1970.

Cuireadh an teach a cheannaigh sé ó fhorbróir (4335 Cote Brilliante Avenue, St. Louis) ar Chlár Náisiúnta na nÁiteanna Stairiúla in 2009. 

Tá bailiúchán dá chuid páipéar i gcartlann ag an State Historical Society of Missouri.

## Scríbhinní

* “Negro Leadership in St. Louis: A Study in Race Relations”, tráchtas Ph.D.
* *The History of Omega Psi Phi Fraternity: A Brotherhood of Negro College Men, 1911 to 1939*
* *The Immediate Jewel of His Soul, a romance*, úrscéal
* *The Tie That Binds*, úrscéal 
* *American Literature by Negro Authors*, eagarthóir 
* *Sunrise: a drama in four acts*
* “What Does the Innocent Teacher Impart as History?” 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1981
Catagóir:Daoine a rugadh i 1888
Teach na dTeachtaí, 1707-1801 (Ríocht na Breataine Móire)

Ba é **Teach na dTeachtaí** teach íochtarach Pharlaimint na Breataine Móire idir 1707 agus 1801. Sa bhliain 1707, mar thoradh ar Achtanna an Aontais na bliana sin, tháinig sé in ionad Theach na dTeachtaí Shasana agus an tríú eastát de Pharlaimint na hAlban, mar cheann de na hathruithe is suntasaí a thug Aontas ríochtaí Shasana agus Albain isteach i Ríocht na Breataine Móire.

Forbraíodh oifig an Phríomh-Aire le linn an 18ú haois. Tháinig an coincheap go mbíonn rialtas i gcumhacht a fhad is a bhíonn tacaíocht na Parlaiminte fós aige  chun cinn, as sin a d'eascair an chéad rún mímhuiníne riamh, nuair a theip ar rialtas an Tiarna North deireadh a chur le Réabhlóid Mheiriceá. Tháinig forbairt níos déanaí ar nóisean na linne seo nach bhfuil ach tacaíocht ó Theach na dTeachtaí riachtanach chun go mairfidh an rialtas. Mar an gcéanna, níor tháinig an nós go bhfuil an Príomh-Aire i gcónaí ina Chomhalta den Teach Íochtarach, seachas an Teach Uachtarach, go dtí an fichiú haois.

Bhí gnó an tí á rialú ag an Spéicéir tofa. Ba é ról oifigiúil an Spéicéir díospóireacht a mhodhnú, rialú a dhéanamh ar nós imeachta, torthaí na vótaí a fhógairt, agus a leithéidí. Chinn an Spéicéir cé a fhéadfaidh labhairt agus bhí na cumhachtaí aige chun smacht a chur ar chomhaltaí a bhriseann nósanna imeachta an tí. Is minic a léirigh an Spéicéir an comhlacht go pearsanta freisin, mar ghuth an comhlachta i gcásanna searmanais agus i gcásanna áirithe eile. Taifeadadh an teideal den chéad uair sa bhliain 1377 chun cur síos a dhéanamh ar ról Thomas de Hungerford i bParlaimint Shasana. De réir an ghnáis, is gnách go labhraítear le Spéicéir sa Pharlaimint mar Mister Speaker, más fear é, nó  Madam Speaker, más bean í.

Sa bhliain 1801, méadaíodh an Teach chun Teach na dTeachtaí den Ríocht Aontaithe, mar thoradh ar Acht an Aontais 1800 a chomhcheangail an Bhreatain Mhór agus Ríocht na hÉireann isteach i Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann. 
## Tagairtí

Catagóir:Parlaimint na Breataine Móire
Catagóir:Córas Westminster
Catagóir:Bunaíochtaí sa Bhreatain Mhór, 1707
Catagóir:Díbhunaithe sa Bhreatain Mhór, 1800
Catagóir:Teach na dTeachtaí sa Ríocht Aontaithe
Catagóir:Parlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:1707
Catagóir:1801
Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe
Esus

Dia na nGallach agus na mBriotanach ab ea **Esus** (fosta **Hesus**, nó **Aisus**), aitheanta as dhá dhealbh agus líne in *[[Pharsalia|Bellum civile]]* le Lucan.

## Tagairtí

Catagóir:Déithe Gallacha‎
Teutates

mion|244x244px|Bun colúin ag léiriú Teutates.

Dia Ceilteach ba ea ** Teutates ** nó ** Toutatis ** adhartha sa Ghaill agus an Bhreatain.  Ar bhonn sanasaíochta, meastar go forleathan gur chosantóir treibhe é.

## Tagairtí

Catagóir:Déithe Ceilteacha‎
Bedford, Nua-Eabhrac

Is baile i gContae Westchester, Nua Eabhrac é **Bedford**. Bhí 17,335 duine ina gcónaí sa bhaile de réir daonáirimh 2010.

Tá sé suite in oirthuaisceart Chontae Westchester agus cuimsíonn sé ceithre shráidbhaile: Bedford Hills, Bedford, Katonah, agus Bedford Corners.

Bunaíodh an baile ar 23 Nollaig 1680, nuair a cheannaigh 22 Piúratánach ó Stamford, Connecticut, réimse talún trí mhíle cearnach ar a dtugtar an “Hopp Ground” ón cheannaire Lenape Katonah ar chótaí, pluideanna, vampam, agus éadach.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i Nua-Eabhrac
Drosera rotundifolia

Is speiceas feoiliteach de phlanda bláthanna, a fhásann i bportaigh, i riasca agus in eanaigh, é ***Drosera rotundifolia***, nó an **drúchtín móna**,   Ar cheann de na speicis drúchtíní is forleithne, tá dáileadh imbhóireach aige, atá le fáil i dtuaisceart na hEorpa ar fad, cuid mhór den tSibéir, i gcodanna móra de thuaisceart Mheiriceá Thuaidh, sa Chóiré agus sa tSeapáin ach tá sé le fáil freisin chomh fada ó dheas le California, Mississippi agus Alabama i Stáit Aontaithe Mheiriceá agus sa Nua-Ghuine .

## Cur síos
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/Rotundifolia_leaf_morphology.jpg/65px-Rotundifolia_leaf_morphology.jpg|clé|mion|201x201px| Duilleog ''rotundifolia Drosera'' ar eangach 1 mm
Tá duilleoga an **drúchtín móna** eagraithe i mbonnróiséad. Tacaíonn  na peitíní fada caola, gruagacha, 1.3 go 5.0-ceintiméadar,  lanna fada cruinne 4 go 10 milliméadar. Tá dromchla uachtarach na linne clúdaithe go dlúth le ribí faireogacha dearga a thálann gumalacht greamaitheach. 

Tá trastomhas de thart ar 3 go 5 ceintiméadar ag gnáthphlanda, agus tá bláthra 5 go 25-ceintiméadar ar airde. Fásann na bláthanna ar thaobh amháin de ghas caol maol a eascraíonn as lár róiséad na duille. Bán nó bándearg i ndath, táirgeann na bláthanna cúig-pheitil síolta 1.0-go-1.5-milliméadar, donnfhionn, caol, barrchaolaithe.. 

Sa gheimhreadh, táirgeann *D. rotundifolia* gnáthóg chun maireachtáil sna coinníollacha fuar. Is éard atá anseo ná bachlóg de dhuilleoga atá cuachta go docht ar leibhéal na talún.
## Tagairtí
Boggart (taibhse)

Is neach osnádúrtha é ***boggart***, focal coitianta sa chaint i dtuaisceart Shasana. Tá an focal le feiceáil i logainmneacha (mar shampla Boggart Hole Clough, atá cóngarach do Mhanchain).

Is léir gur chuala roinnt údar an focal – C.S. Lewis, mar shampla, mar is droch-chréatúir iad na boggarts ina leabhar The Chronicles of Narnia agus tá siad sa tsraith leabhar Harry Potter le J.K. Rowling fosta, mar “*the shape shifters*”.

## Féach freisin
* Púca
* Taibhse

## Tagairtí

Catagóir:Taibhsí
Catagóir:Béaloideas
Catagóir:An t-osnádúr
Céad sluaíocht Eoin Shasana chun na hÉireann

Agus é ocht mbliana déag d’aois, chuir Anraí II Shasana a mhac, Eoin, go Éirinn le troid in aghaidh na nGael. D’fhág an prionsa óg Learpholl ar 25 Aibreán 1185 agus tháinig sé ar ais, in ísle brí, i  rith mhí na Nollag 1186.

### Cúlra
Thug an Rí Henry II Eastát Walton do Gilbert de Walton, duine de na daoine ab ansa leis, sa 12ú haois. Bhí mac Gilbert, Richard, ina chara mór de chuid mhac Henry II, John (a bhí ina rí ón bhliain 1199). Déagóir ainrianta ab ea John; agus é ocht mbliana déag d’aois. D’fhág sé sa bhliain 1185 in éineacht le Richard de Walton.

### Féachtas
Tá tagairt don eachtra seo in *[[Annála Ríochta Éireann|Annála Ríoghachta Éireann]]* leis na Ceithre Máistrí. Scríobhadh gur tháinig mac rí Shasana, is é sin John, go hÉirinn le cabhlach séasca long chun smacht a fháil ar an tír. Ghlac sé seilbh ar Bhaile Átha Cliath agus Laighin agus thóg sé caisleáin ag Tipraid Fachtnac agus Ardfinan, áiteanna ar chreach siad an Mhumhain astu. Ach fuair Dónal Ó Briain an bua orthu agus rinne sléacht mór orthu.

Tar éis ocht mí dhéag, ní raibh rath ar bith ar fheachtas John agus d’fhill sé féin agus Richard de Walton ar Learpholl, in ísle brí, i rith mhí na Nollag 1186. 

## Féach freisin

* Eoin Shasana
* Hugo de Lacy, Tiarna na Mí
* Feachtas Eoin Shasana chuig Éirinn, 1210

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Normannaigh
Catagóir:1185
Beobhord

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Tauchsafariboot.jpg/220px-Tauchsafariboot.jpg|mion| Soitheach beobhorid scúba ar an [Muir Rua]]
Is féidir go gciallódh b**eobhord** : 

* Duine a dhéanann bád, go hiondúil luamh beag i muiríne, a phríomháit chónaithe. Úsáidtear báid innill agus báid seoil go coitianta chun cónaí ar bord, chomh maith le báid chónaithe atá deartha go príomha mar áit chónaithe.
* Bád atá deartha le go mbeadh daoine ina gcónaí ar bord ann.
* Bád a úsáidtear le haghaidh turas tumadóireachta áineasa nó turas mara ina gcónaíonn na tumadóirí ar an mbád ar feadh an aistir mara agus a úsáideann é mar árthach tacaíochta tumadóireachta.
## Tagairtí

Catagóir:Báid
Catagóir:Tumadóireacht báid
Catagóir:Trealamh tacaíochta tumadóireachta
Steatoda nobilis

Is damhán alla sa ghéineas *Steatoda* é ***Steatoda nobilis***, ar a dtugtar an **bhaintreach bhréagach uasal** sa Ghaeilge, mar gur minic a bhíonn iomrall aitrhne ag daoine agus  meastar gur baintreach dhubh chontúirteach nó  damháin alla eile sa ghéineas  *[[Baintreach dhubh|Latrodectus]] é*. Is minic a thugtar *an* **bhaintreach bhréagach air**, cé gur téarma níos ginearálta é "baintreach bhréagach" a chuirtear i bhfeidhm ar ghrúpa  speiceas níos leithne a bhfuil an chosúlacht sin air.  Damhán alla atá measartha suntasach ó thaobh an leighis de, leis an chuid is mó de ghreamanna mar thoradh air comharthaí cosúil le cealg bheiche nó  fhoiche. D’fhéadfadh go ndéanfadh roinnt greamanna dochar níos suntasaí, go páirteach de bharr baictéar pataigineach ó na damháin alla.
## Tagairtí

Catagóir:Steatoda
Catagóir:Damháin alla na hEorpa
Catagóir:Damháin alla na nOileán Canárach
Catagóir:Damháin alla na Macarainéise
Catagóir:Artrapóid an Mhaidéara
Catagóir:Damháin alla le cur síos orthu sa bhliain 1875
Bród na Gaeltachta

Is féile bhróid é **Bród** **na Gaeltachta**, a bhíonn ar siúl sa Ghaeltacht. 

## 2022
Bunaíodh é sa bhliain 2022. Reáchtáladh Bród na Gaeltachta den chéad uair i gCloch Cheann Fhaola, Dún na nGall. Ba é an chéad uair a bhí féile bhróid i gceantar Gaeltachta. Bhí sé ar siúl idir 18ú Iúil go dtí 23ú Iúil. I measc na himeachtaí a bhí ar siúl bhí "drámaí, ceol, filíocht, léachtaí, ranganna Gaeilge, siúlóidí, ceardlanna, damhsa, taispeántais, scannáin agus go leor eile ar siúil, chomh maith le mórshiúl carnabhail agus CLUB LUGH".

### Foireann Bróid na Gaeltachta 2022

* Pól Penrose
* Marc Mag Riada
* Brian Lacey
* Sam Ó Fearraigh
* Mel Bradley
* Isabel Ní Chuireáin

## Féach Freisin

* AerachAiteachGaelach

## Naisc sheachtracha

* Físeán Molscéal maidir le Bród na Gaeltachta 

## Tagairtí

Catagóir:LADT
Catagóir:Paráidí
Catagóir:Stair lucht LADT in Éirinn
Catagóir:Agóidíocht na Gaeilge
Raonaid Walker

Amhránaí agus cumadóir Gaelach is ea **Raonaid Walker** (1976-) (Béarla: *Rachel Walker* ). Canann sí ina haonar chomh maith le bannaí, leithéidí Cruinn agus Skipinnish. Bhuaigh sí Bonn Òir a' Chomuinn Gàidhealaich sa bhliain 2017.

## Saol
Rugadh **Raonaid**  i Salisbury, Lincolnshire, agus d'aistrigh a muintir go hiarthar Rois nuair a bhí sí ocht mbliana d'aois. Chuaigh sí go Bun-Sgoil Cheann Loch Lù agus Àrd-Sgoil Gheàrrloch áit ar fhoghlaim sí amhráin Ghaeilge agus ceol traidisiúnta.

Ina dhiaidh dhi an scoil a fhágáil, rinne Walker cúrsa sa cheol clasaiceach in Oilthigh Napier. sa bhliain 1996, bhí sí ar dhuine de na chéad oileánaigh ar an gcúrsa nua ar cheol na hAlban ag Conservatoire Rìoghail na h-Alba.(*Royal Scottish Academy of Music is Drama* mar a bhí). D’fhoghlaim sí amhráin Ghaeilge ansin faoi stiúir an amhránaí iomráiteach Keana Campbell.

Tá sí pósta ar an bpíobaire an bhanna Skipinnish Andrew Stevenson agus tá beirt pháiste acu.

Tá trí albam dá cuid féin aici agus canann sí ar go leor albam eile le banna ceoil agus le tacaíocht amhránaithe eile ar nós Art McCormick. Is léachtóir ceoil í ag " Colaiste na Gàidhealtachd an Iar, áit a bhfuil sí i gceannas ar roinn an cheoil. Múineann sí amhráin Ghaeilge freisin i Sgoil Chiùil na Gàidhealtachd sa Phloc.

### Cór
Tá sí ina stiúrthóir ar Chòisir Loch Abar. In éineacht léi, bhuaigh siad "Cuach_Cuimhneachain_Mairead_NicDhonnchaidh" do chóir réigiúnacha trí huaire idir 2015-17 ag an Mód Náisiúnta.

### Bannaí ceoil
Tá sí mar chuid den bhanna ceoil, Cruinn. Is minic a oibríonn sí leis an veidhleadóir Archie McAllister.

### Cumadóir ceoil
Tá ceol scríofa ag Walker do ghrúpaí ar nós Scotland Sings agus NàdarAlba .

Scríobh sí an t-amhrán 'Fada Bhuam' a rinne ionadaíocht ar Albain ag an gcomórtas amhrán idirnáisiúnta Liet. Sa bhliain 2018, bhí ‘*Arms of the Ocean*’ *singil* aici ag uimhir 1 i gcairt íoslódála *World Music*.

### Gradaim

* 2013 - Amhránaí Gàidhlig na Bliana ag Na Trads .
* 2017 - Bonn Òir a' Chomuinn Ghàidhealaich, ag Mòd Loch Abar.

## Dioscliosta

* *Loch Brae* (2004)
* *Faoi na Réaltaí* (2006)
* *Cailleadh* (2010)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Láithreán gréasáin oifigiúil
* Rachel Walker ar Twitter
Ardenna

Is géineas éan mara é ***Ardenna*** san fhine *Procellariidae*. Bhí na speicis fhionnuisce meánmhéide seo sa ghéineas *Puffinus* roimhe seo .

## Tacsanomaíocht
Fuarthas amach in anailís fhileigineach ag baint úsáide as ADN miteacoindreach a foilsíodh sa bhliain 2004 go raibh dhá chlad ar leith ag *Puffinus* agus go raibh sé polaifíléiteach. Chun genera monaifíléiteacha a chruthú, aistríodh grúpa speiceas isteach go dtí na hArdenna, géineas a thug Ludwig Reichenbach isteach sa bhliain 1853 agus an chánóg mhór (Puffinus gravis) mar tíopa speicis. Luann Reichenbach an nádúraí Iodálach Ulisse Aldrovandi a d'úsáid an litriú "Artenna" le haghaidh éin mhara sa bhliain 1603.

### Speicis
Tá na seacht speiceas beo seo sa ghéineas: 

## Tagairtí
Tuilte sa Phacastáin, 2022

Bhuail tuilte an Phacastáin idir 14 Meitheamh - Deireadh Fómhair 2022, de thoradh titim throm báistí. Séasúr an mhonsúin a bhí ann, ach bhí an fhearthainn ar scála nach bhfacthas riamh cheana.  

Chuaigh aibhneacha sa cheantar thar a mbruacha de bharr na díle báistí. Réabadh dambaí móra agus bhí fuarlaigh ar na bóithre. 

Bhí breis is 33 milliún duine,  nó duine amháin as seachtar, agus aon trian  den tír, buailte ag na tuilte.  Fuair breis is 1,600 duine bás.   

Rinneadh tithe a leagan agus a scuabadh chun bealaigh. Scriosadh 218,000 teach, agus damáiste déanta do 2 milliún.mion|frithchaiteas, 2021 vs  2022  (27 Lúnasa  2021  vs 27 Lúnasa 2022)|cléAg deireadh mhí Lúnasa, bhí na seirbhísí éigeandála ar a ndícheall i gcónaí ag iarraidh teacht ar dhaoine i gceantair iargúlta a bhí sáinnithe de bharr na tubaiste. Tugadh le fios go mbeadh suas le milliún campa ag teastáil ar mhaithe le teacht i gcabhair ar dhaoine ar scriosadh a dtithe cónaithe.

Tharla tuilte sa Phacastáin chomh maith le linn samhradh 2010, agus fuair beagnach 2,000 bás san am sin.  Ach bhí na damáistí i bhfad níos measa sa bhliain 2022, agus ag éirí níos deacra a bheith ag maireachtáil sa tír.mion|Báisteach, Karachi, 2002-2022|clé
## Féach freisin

* Tuilte
* Monsún
* Cóir aeráide

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Pacastáine
Catagóir:Tuilte
Catagóir:Aimsir na bliana 2022
Monsún

[mion|míniú iontach de chuid [NASA]]
mion|an monsún sna S-A
Séasúr fearthainne an tsamhraidh, san Aigéan Indiach go háirithe, is ea an **monsún**, agus gaoth a shéideann aniar aneas sa samhradh agus anoir aduaidh sa gheimhreadh de ghnáth.
[mion|[Damba Bhatsa le linn an mhonsúin]]

### Aeráid
Aeráid is ea aeráid monsúin ina mbíonn séasúr fliuch is séasúr tirim a éiríonn ó imirce an chrios inréimneachta idirthrópaicí agus athruithe i dtreo na gaoithe.

Faightear a leithéid i réigiúin thrópaiceacha, san Áise go príomha. I gcás monsúin na hÁise, mar thoradh ar théamh mhais ollmhór na tíre sa samhradh, laghdaítear brú an atmaisféir os cionn na hilchríche. Súitear aer tais isteach ó na haigéin (an monsún aniar aneas), agus titeann an bháisteach. 

Sa bhfómhar is lú an chontrárthacht idir tír is aigéan, agus cúlaítear na réigiúin ardbhrú is ísealbhrú. Ansin séideann gaotha fuara tirime anuas ó na Himiléithe (an monsún anoir aduaidh), ag leanúint go dtí an t-earrach.

### Iarmhairtí
Braitheann an chuid is mó de thalmhaíocht na hÁise ar an monsún. Ach is athraitheach a theacht ó bhliain go bliain. Má bhíonn moill air, laghdaítear an bháisteach.

## Féach freisin

* Tuilte sa Phacastáin, 2022

## Tagairtí

Catagóir:An tAigéan Indiach
Catagóir:Gaoth
Catagóir:Aeráid
Catagóir:Báisteach
Nuadha (ainm)

Ainm Gaelach is ea **Nuadha** (**Núadu**, **Nuadat**, **Nuada**), ag roinnt pearsana i miotaseolaíocht agus stair na nGael. Is é seanbhrí leis an ainm b'fhéidir ná *déantóir scamaill*, ach as Meán-Ghaeilge, laoch, gaiscíoch.

* Nuada Airgetlám, dia agus rí na dTuath Dé Danann
* Nuadu Finn Fáil, Ardrí seanscéal na hÉireann den 11ú haois RC
* Nuada Necht, Ardrí seanscéalach na hÉireann den dara haois RC
* Mug Nuadat, rí Mumhan den dara haois AD
* *Prince Nuada Silverlance*, pearsa ficseanúil sa scannán 2008 *[[Hellboy II go garbh The Golden Army ]]* bunaithe go garbh ar Miotaseolaíocht na nGael

## Féach freisin
* Delbna Nuadat, luathdhream na hÉireann 
* NUADA, córas ionsamhlaithe bainistíochta ríomhaire/idirlín ó THALES 
* Núada ar eDIL

## Tagairtí
Gleasnast

mion|Bolscaireacht sa bhliain 1988

San Aontas Sóivéadach sna 1980idí, chiallaigh ***gleasnast*** (, , )) 'oscailteacht' nó réchúiseachas.

### Cúlra
Bhí a fhios ag Míchail Gorbaitseov, ceannaire an Aontais Shóivéadaigh, sna 1980idí, go gcaithfeadh an APSS athrú ó bhun, idir chúrsaí polaitiúla agus chúrsaí eacnamaíocha, dá mb’áil leis fanacht beo. Spreag Gorbaitseov an pobal fosta, áfach, cáineadh cruthaitheach a dhéanamh ar an chóras chumannach .

B'é an focal  "*gleasnast*" (agus *[[peireastráice]]*) a tharraing Gorbachev chuige ag iarraidh a chuid leasuithe a shainmhíniú. Bhí na coincheapanna seo lárnach maidir le tuiscint a fháil ar an Rúis sna 1980idí. D'athraigh an saol san Aontas ag an am, agus baineadh srianta na cinsireachta de na meáin chumarsáide, ionas go bhfuair muintir an Aontais cead cainte.

## Féach freisin

* Míchail Gorbaitseov
* 'Peireastráice" (*[[perestroika]]*, "atógáil, athstruchtúrú" nó geilleagar ní b'oscailte)

## Tagairtí

Catagóir:Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha
Opisthoproctidae

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Winteria_telescopa.png/255px-Winteria_telescopa.png|deas|mion|255x255px| Tá difríocht bheag idir súile ''Winteria telescopa'' agus súile na nOpisthoproctid eile mar gheall ar a radharc níos dírithe chun cinn.
Fine d'éisc bheaga Osmeriform is ea na h**Opisthoproctidae** a mhaireann san duibheagán, agus a fhaightear in uiscí trópaiceacha agus measartha an Atlantaigh, an Aigéin Chiúin agus an Aigéin Indiach.
Tá  gné aisteach acu, sé sin go bhfuil súile ollmhóra cruinchruthacha feadánacha acu, suite i lár a gcloigne trédhearcacha agus tugtar taibhsí orthu go coitianta.

## Cur síos
Athraíonn moirfeolaíocht na nOpisthoproctidae idir trí phríomhfhoirmeacha: na súile láidre bairilleacha domhaincholainne de na géinis Opisthoproctus agus Macropinna, na púca-éisc, thar a bheith caol agus fadaithe, de na géinis Dolichopteryx agus Bathylychnops, agus púca-éisc fhearsaideacha idirmheánacha de na géinis Rhyncho agus Rhyncho.

Tá súile móra teileascópacha ag gach speiceas, a bhfuil an-tionchar acu ar an gceann agus a bhíonn ag gobadh amach as, ach tá siad faoi iamh laistigh de chruinneachán mór trédhearcach d'fhíochán bog. De ghnáth breathnaíonn na súile seo aníos, ach is féidir iad a threorú chun tosaigh freisin. Tá lionsa mór agus reitine ag an tsúil *opisthoproctid* le líon an-ard de shlatchealla agus dlús ard deródoipsin (an lí "corcra amhairc ");le comhlánú fíor-ard de chealla slat agus ard-dlús de rhodopsin (an lí "purpal amhairc"); níl aon cóncheall i láthair. Chun freastal níos fearr ar a radharc, tá cinn móra, cruinneachán-chruthacha, trédhearcacha ag Opisthoproctidae; is dócha go gceadaíonn sé seo do na súile fiú níos mó solais ionsaithigh a bhailiú agus is dócha go gcosnaíonn sé na súile íogair ó néimiticistí (cealla marfacha) de chuid na Siphonophorae, as a gcreidtear go ghoideann an hOpisthoproctidae bia. D'fhéadfadh sé a bheith mar lionsa cúlpháirtí freisin (modhnaithe ag matáin intreacha nó forimeallach), nó solas a hathraonadh le hinnéacs an-ghar d'uisce na farraige. Is é *Dolichopteryx longipes* an t-aon veirteabrach atá ar eolas a úsáideann scáthán (chomh maith le lionsa) ina shúile chun íomhánna a dhíriú.

## Sanasaíocht
Tagraíonn an t-ainm fine Opisthoproctidae, a dhíorthaítear ón tSean-Ghréigis ὄπισθεν, *opisthen*, “taobh thiar” agus πρωκτός, *prôktós*, “anus”, do shinapomorf, nach mbaineann i ndáiríre ach leis  na hOpisthoproctus.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc sháile
Guerrillero Heroico

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a1/Heroico1.jpg/300px-Heroico1.jpg|mion|clé|300x300px|An íomhá bunaidh, as a bhfuarthas an phortráid cháiliúil. Trí chrann pailme agus próifíl Jorge Masetti a ghearradh amach, agus coigeartuithe beaga eile a dhéanamh, thug Korda íomhá Guevara "caighdeán gan aois, scartha amach ó shaintréithe an ama agus na háite."

Grianghraf íocónach den réabhlóidí Marxach Che Guevara, a ghlac Alberto Korda, is ea ***Guerrillero Heroico***. (Gaeilge:Treallchogaí  Gaisciúil). Tógadh é ar an 5 Márta, 1960, i La Havana, Cúba, ag seirbhís cuimhneacháin d'íospartaigh na pléascadh La Coubre. Faoi dheireadh na 1960idí, chabhraigh an íomhá, i gcomhar le gníomhartha Guevara ina dhiaidh sin agus a bhású sa deireadh, leis an gceannaire a dhaingniú mar íocón cultúrtha. Tá sé ráite ag Korda go raibh sé tarraingthe chuig gotha gnúise Guevara, rud a léirigh "diongbháilte  iomlán"  chomh maith le fearg agus pian. Blianta ina dhiaidh sin, déarfadh Korda gur léirigh an grianghraf carachtar daingean agus stóchúil Che. Bhí Guevara 31 bliain d'aois nuair a tógadh an grianghraf.

## Tagairtí
Virginia Laparra

Tá **Virginia Laparra** 42 bliain d'aois, timpeall cúig throigh ar airde, agus ceanglaíonn sí a cuid gruaige donn dorcha le heireaball capaill. Tá an dath fadaithe agus nochtann sí roinnt gruaige liath. Caithean sí spéaclaí dubh-imeallta le haghaidh gearr-radhairc agus  aistiogmatachta.
## Beathaisnéis
Bhí Laparra ina cheannaire ar *La Fiscalía Especial contra la Impunidad (FECI)* (Gaeilge: *An tIonchúiseamh Speisialta i gcoinne saoirse ó phionós*) i gcúirt Quetzaltenango. Osclaíodh cúirt Quetzaltenango sa bhliainin 2016 chun comhar a spreagadh idir *La Comisión Internacional contra la Impunidad en Guatemala* (CICIG) agus an FECI, agus tá dlínse aici ar na ranna Quetzaltenango, Huehuetenango, Totonicapán agus San Marcos agus dúnadh é sa bhliain 2018 le deireadh CICIG agus imeacht Iván Velásquez, an té a bhí i gceannas ar an  CICIG. Sa bhliain 2020, osclaíodh an FECI arís, faoi stiúir Virginia Laparra, ón bhliain 2014 go 2020. D'ionchúisigh sí thart ar 200 duine, lena n-áirítear polaiteoirí agus lucht gnó a bhí cúisithe as éilliú.

Cúisíodh Virginia Laparra, an t-ionchúisitheoir sinsearach frith-éillithe, as mí-úsáid údaráis mar dhíoltas as a hamhras a thuairisciú gur sceith breitheamh (Lesther Castellanos) sonraí íogaire ó chás éillithe séalaithe chuig comhghleacaí in 2017.

Chuir bord araíonachta smachtbhanna ar an mbreitheamh, Lesther Castellanos, ach ansin cuireadh comhghearán coiriúil isteach chuig *La Fundación Contra el Terrorismo de Guatemala* (Gaeilge: *An Foras in aghaidh na Sceimhlitheoireachta*)- grúpa den eite dheis sgust lucht séanta an Uileloiscthe a bhfuil cuntas teiste fada aige maidir le cúisimh bhréagacha a thabhairt i gcoinne ionchúisitheoirí agus breithiúna, a mheasann siad mar naimhde.

Ní dheachaigh an cás i gcoinne Laparra áit ar bith go dtí gur gabhadh í i mí Feabhra. D’ordaigh cúirt athchuir faoi choimeád, agus cuireadh Laparra óna teach cónaithe i gcathair Quetzaltenango go príosún ardslándála i gCathair Guatamala – 200 míle óna leanaí – áit a gcuirtear coirpigh mhíleata agus iar-uachtaráin i bpríosún as coireanna cogaidh agus éillithe. 

Maoirsíonn an t-ard-aighne, María Consuelo Porras an t-ionchúiseamh, a chuir rúnaí stáit na Stát Aontaithe, Antony Blinken, ar an liosta dubh níos luaithe i mbliana agus é ag maíomh an méid seo a leanas faoi iompar  María Consuelo Porras “*(She) repeatedly obstructed and undermined anti-corruption investigations to protect her political allies and gain undue political favor”*.
## Naisc sheachtracha
*As Guatemala’s government chooses corruption, U.S. should respond more forcefully
*EUA insta a fiscal de Guatemala a perseguir corruptos y no a su mismo equipo
*EUA insta a fiscal de Guatemala a perseguir corruptos y no a su mismo equipo
*El arresto de Virginia Laparra “es una vergüenza para la Justicia guatemalteca”, dicen abogados de América 
*Top corruption prosecutor held in jail

Catagóir:Cearta daonna i Guatamala
Virginia Laparra
An sluagh sidhe so i nEamhuin?

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Navan.jpg/220px-Navan.jpg|mion| [Eamhain Mhacha]]
Is dán Gaeilge a scríobhadh i ndeireadh na 16ú haoise é **''An sluagh sidhe so i nEamhuin?**.'' Is óid do Thoirealach Luineach Ó Néill é, agus tugann sé go leor eolais faoi ullmhúchán roimh chath, cé nach bhfuil mórán ann faoin troid féin.

## Naisc sheachtracha
* Téacs iomlán

## Tagairtí

Catagóir:Téacsanna Gaelacha na Meánaoise
Catagóir:Filíocht na Gaeilge
Catagóir:16ú haois
Catagóir:Cogadh na Naoi mBliana