open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Comhairle Siorrachd Dhùn Breatann an Ear

Contae de chuid na hAlban is ea **Siorrachd Dhún Bhreatainn an Ear**. 

## Bailte

* Achadh an Iarann, An t-Achadh Riabhach 
* Baile Dearnaig, Baile Mór, Baile na Leamhnachd
* Cille Phádraig Úr, Coille Dobhair, Coile Dobhair, Clachan Chamais, Cathair Cheann Tulaich
* Léanaidh 
* Muileann Dháibhidh
* An Toran, Taobh na h-Aibhne 

## Tíreolaíocht

* Leamhnachd
* Srath Chealbhainn

## Cultúr

* Balla Antonine, Bun a’ Chnuic 
* Monadh Champsaidh
* Slighe na Gàidhealtachd an Iar

Catagóir:Ceantair chomhairle na hAlban
Catagóir:Siorrachd Dhún Bhreatainn an Ear
Veidhlín

Is é téaduirlis an **veidhlín** nó **fidil**, a bhfuil ceithre téad aige de ghnáth. 

De ghnáth, bíonn na téada tiúnáilte leis na nótaí G, D, A, agus E. Tarraingítear bogha thar na téada chun fuaim a ghiniúint. Neamhcosúil leis an giotár, níl aon stiallóga ná marcóirí eile aige ar an méarchlár.

## Stair
Is é an veidhlín an gléas is tábhachtaí i gceol an iarthair ón 17ú céad. Saothraíodh an veidhlín ceathairthéadach sa 16ú céad, ag sroicheadh a bhuaice i 1650-1730 i lámha Stradivari agus muintir Nicolò Amati (1596-1684) is Giuseppe Guarneri (1698-1744). 

I measc na mionathruithe a rinneadh níos déanaí air, tá an méarchlár fadaithe, an taca smige, agus níolón is cruach in ionad snáithe caoláin mar ábhar sreang.

## Féach freisin

* Téaduirlis
* Baill eile de chlann an veidhlín is ea an vióla, an dordveidhil is an t-olldord.

## Tagairtí

Catagóir:Téaduirlisí
Mainistir Thinteirn

Is mainistir na gCistéirseach suite ar Rinn_Duáin i gContae Loch Garman í **Mainistir Thinteirn**. Tugadh Tintern de Voto mar ainm air, a chiallaíonn ‘Tintern na móide’. Tógadh é timpeall na bliana 1200.

## Féach freisin

*Muileann an tSáile

## Tagairtí

Catagóir:Contae Loch Garman
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Cistéirseach
Mainistir Dhún Bróithe

Is mainistir suite i gContae Loch Garman í **Mainistir Dhún Bróithe**.

Catagóir:Contae Loch Garman
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Cistéirseach
Comhairle Contae Loch Garman

Is comhairle suite i gContae Loch Garman í **Comhairle Contae Loch Garman.** 

## Tagairtí

Catagóir:Contae Loch Garman
Catagóir:Údaráis áitiúla in Éirinn
Deoise Fhearna

Is deoise suite i gContae Loch Garman í **Deoise Fhearna**.

## Naisc sheachtracha
*  - Deoise Fhearna - an suíomh oifigiúil 

## Tagairtí

Catagóir:Contae Loch Garman
Catagóir:Deoisí in Éirinn
Stáisiún Inis Córthaidh

[thumb|Traein ag fágáil an stáisiúin ag dul ó dheas thar an [Abhainn na Sláine]]
Is stáisiún traenach de chuid Iarnród Éireann atá suite in Inis Córthaidh i gContae Loch Garman é **Stáisiún Inis Córthaidh**. Tá an stáisiún ceathrú míle ó lár an bhaile.

Osclaíodh an stáisiún i mí na Samhna 1863.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Páirc Loch Garman

Is staid suite i gContae Loch Garman í **Páirc Loch Garman**. Toilleann an staidiam 25,000 duine.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Catagóir:Staideanna CLG i bPoblacht na Éireann
Stáisiún Ghuaire

Is stáisiún suite i gContae Loch Garman é **Stáisiún Ghuaire**.

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
An Córas seascaidí

Is éard is **an córas seascaidí** (bonn 60) ann ná córas uimhreach le seasca mar a bhonn. Thosaigh sé leis na Suiméaraigh ársa sa 3ú Mhílaoise RC, agus uathu siúd fuair na Bablónaigh ársa é, agus úsáidtear go fóill é - i bhfoirm mhodhnaithe - le haghaidh aga, uillinneacha, agus comhordanáidí geografacha a thomhas.
[right|thumb|200px|Táibléad Bablónach YBC 7289 ag taispeáint an uimhir  atá cóngarach don mhéid &nbsp;[square root of 2|&radic;2]]

Tá ag an uimhir 60, uimhir an-ilchodach, dhá cheann déag de fachtóirí, eadhon {1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30, 60} a bhfuil dhá, trí, agus cúig de na huimhreacha sin ina uimhreacha príomha. Leis an oiread sin fachtóirí, simplítear go leor codán lena mbaineann uimhreacha seascadúla. Mar shampla, is féidir uair an chloig a roinnt go cothrom i chodanna de 30 nóiméad, 20 nóiméad, 15 nóiméad, 12 nóiméad, 10 nóiméad, 6 nóiméad, 5 nóiméad, 4 nóiméad, 3 nóiméad, 2 nóiméad, agus 1 nóiméad. Is í an uimhir seasca an uimhir is lú gur féidir a bheith inroinnte le gach uimhir ó a haon go dtí a sé, sé sin le rá, go bhfuil sí ina comhiolraí is lú de 1, 2, 3, 4, 5, agus 6.

San airteagal seo, léirítear na digití seascadúla go léir mar uimhreacha deachúlacha, ach amháin aon áit ina ndeirtear a mhalairt. [Mar shampla, ciallaíonn 10 a deich agus 60 seasca.]

an tSuiméir
Catagóir:An Corrán Méit
Catagóir:An Mheaspatáim
Catagóir:An Neasoirthear Ársa
Catagóir:Sibhialtacht
Catagóir:Liostaí comhordanáidí
Catagóir:Seandálaíocht na hIaráice
Kingston, Nua-Eabhrac

Is baile suite i gContae Ulster i stát Nua-Eabhrac i SAM é Kingston. Tá sé suite ar bhruach thiar an Abhainn Hudson. Tá 23,893 duine ina gcónaí ann.

Dhóigh na Sasanaigh Kingston le linn an Chogaidh Réabhlóidigh sa bhliain 1777. Ba é príomhchathair Stát Nua-Ebhrac é ar feadh tamaill fada ó shin siar.

Catagóir:Cathracha in Nua-Eabhrac
Catagóir:Príomhbhailte na gContaetha sna Stáit Aontaithe
Séamas Ó Dubhghaill

Scríbhneoir mór le rá le linn Athbheochan na Gaeilge ab ea **Séamas Ó Dubhghaill** (a dtugtar **Beirt Fhear** air freisin). Rugadh i gCúil Eanaigh i bParóiste na dTuaithe i gContae Chiarraí é sa bhliain 1855. Chuaigh sé ar scoileanna náisiúnta - Fatha, Cuileannach agus Cill Ghobnatan. Chaith sé dhá bhliain déag i Sasana, naoi mbliana in Albain, deich mbliana i nDoire Cholm Cille agus ceithre bliana déag i mBéal Feirste, ina "Supervisor Excise".
D’éag Ó Dubhghaill ar 30 Bealtaine 1929 in Ospidéal príobháideach Naomh Uinsionn, 94 Sráid Líosáin Íochtarach, Baile Átha Cliath.

## A scríbhinní
* Trí Mion-scéilíní
* Beirt Fhear ón dTuaith
* Tadhg Gabha
* Leabhar Cainnte
* Cathair Conroí agus Scéalta eile
* Prátaí Mhichíl Taidhg
* Cléibhín Móna

Ábhar leabhar eile i gcló i 'Misneach'; 'Cainnt na Cathrach'; 'Muinntear na Tuatha'.

## Tagairtí

Ó Dubhghaill, Séamas
Comhairle Inbhir Chluaidh

Is comhairle áitiúil í **Comhairle Inbhear Chluaidh** a phléann leis an gcuid thiar d'iar-chontae Rinn Friù.  Cuimsíonn an chomhairle seo Grianaig, Gurraig agus Port Glaschú.

Tá 20 comhairleoir, 9 Lucht Oibre, 6 Náisiúnaithe, 2 Daonlathaithe Liobrálacha, 2 Neamhspleáchas agus 1 Tóraí ann.

## Bailte

* Bagh nan Uaimhean, Baile na Féithe, Brainsdean
* Guireag, Grianaig, Gáradh Cairte, Grianag an Iar
* Inbhir Chip
* Port Ghlaschú
* Talla na Coille

## Cultúr

* Cnoc a' Chonaisg
* Druim Fraochair
* Grianag Meadhain

Catagóir:Ceantair chomhairle na hAlban
Catagóir:Comhairle Inbhir Chluaidh
An Chloch, Contae Chill Chainnigh

Is baile suite i gContae Chill Chainnigh í **an Chloch**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chill Chainnigh
Callainn, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Chill Chainnigh é **Callainn**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Chill Chainnigh
Ryan Dolan

mion|Dolan i 2013
Is amhránaí Éireannach é **Ryan Dolan** (rugadh é sa bhliain 1985). Roghnaíodh é mar iarratasóir na hÉireann sa Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse sa bhliain 2013 leis an amhrán *[[Only Love Survives]]*.

## Dioscliosta
**Frequency* (2013)
**Under the Covers, Vol.1* (2016)

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine LADT
Comhairle Siorrachd Lannraig a Tuath

Contae de chuid na hAlban is ea **Comhairle Shiorrachd Lannraig a Tuath**. 

## Bailte

* An t-Árd Ruigh, Achadh an Locha
* Bárr Geadaidh, Baile a' Chuilinn, Bad nam Manach
* Comar nan Allt, Camas Neachdain, Cnoc a' Chluig, Cill Saidhe, Ceann a' Mhonaidh, An Cárn Fionn, Coille an Daimh Crócan Chaladair, Clealand, An Cró, Cnoc na h-Eaglais
* Drochaid an Chóta, Dubh Leitir
* Na h-Earbaill
* Gart Cois, An Gleann Bhog
* Magh na Cruithneachd
* Shotts, Na Steaps
* Tobar na Màthar

## Tíreolaíocht

* Abhainn Amain
* Balla Antonine
* Cnoc a' Bhláir, Na Cróthan Gorm
* Drochaid a' Chóta Meadhain, Drochaid a' Chóta Taobh Grianach, Druim Gailleach
* Monadh a' Bhuith
* Port-adhair Comar nan Allt

## Tagairtí

Catagóir:Ceantair chomhairle na hAlban
Catagóir:Comhairle Shiorrachd Lannraig a Tuath
Gabhalmhaigh, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Chill Chainnigh, in Éirinn é **Gabhalmhaigh**  (Béarla: *Galmoy*).

## Nótaí

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Chill Chainnigh
Crannach

Is barúntacht suite in iarthuaisceart Chontae Chill Chainnigh, in Éirinn, é **Crannach** (Béarla: *Crannagh*). Tá 182 baile fearainn ann in 19 paróiste sibhialta. Is é an Achadh Úr an baile is mó sa bharúntacht.

## Nótaí

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Chill Chainnigh
Ceanannas, Barúntacht

Is barúntacht é **Ceanannas** atá suite i gContae Chill Chainnigh .

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Chill Chainnigh
Cumarsáid mhalartach mhéadaitheach

deas|200px|thumb|Cumarsáid mhalartach breise
Is éard is **cumarsáid mhalartach mhéadaitheach** ann ná modh cumarsáide a ceapadh chun cabhrú le daoine atá míchumasaithe go dian nach féidir leo labhairt nó scríobh i gceart. Córas formhéadaithe atá i gceist chun cur le gnáth-theanga. I gcórais eile baintear feidhm as teanga eile, lánéagsúil ó ghnáth-theanga. Samplaí de seo is ea teanga comharthaíochta, cláir siombailí, sintéiseoirí urlabhra, agus Braille. De réir cineáil, caitheann an t-úsáideoir gaireas, nó suíonn os a chomhair, ar a bhfuil litreacha, focail nó teachtaireachtaí, agus cuireann sé an eilimint chuí in iúl, ag baint úsáid as pé ball inghluaiste dá cholainn (cos, béal, mala nó eile) is féidir: á clóbhualadh, ag teagmháil léi, ag síneadh méire ina treo. Tá an-dul chun cinn á dhéanamh sa réimse seo le forbairtí i dteicneolaíocht leictreonaice is ríomhaire.

## Tagairtí
An tOrd Cumasc (ailtireacht)

deas|200px|thumb|Cumasc
An ceann ba mhaisithe de 5 phríomhord na hailtireachta clasaicí, ag cur na cuairsce Iónaí le chéile le duilleoga acantais an oird Chorantaigh, le stoic chuisleannacha nó shimplí.

## Féach freisin
* An tOrd Dórach
* An tOrd Iónach
* An tOrd Corantach
* An tOrd Tuscánach

## Tagairtí

Catagóir:Oird na gColún
Cumhacht

deas|250px|thumb|Cumhacht
Sa bhfisic, an ráta déanta oibre le ham, nó an ráta ídithe fuinnimh le ham. Úsáidtear an tsiombail P chuici, agus an t-aonad vata (W). Is gá oiread éigin fuinnimh (nó oibre) chun réad a ardú fad éigin suas san aer, ach chun an obair a dhéanamh níos tapa, ní mór breis cumhachta a úsáid.

## Tagairtí

Catagóir:Cumhacht
Cumhacht tochrais

Córas a stórálann fuinneamh daonna i bhfoirm mheicniúil nó leictreach agus a scaoileann amach é mar obair dhéanta ar bhealach a rialaítear thar thréimhse ama, cosúil le clog traidisiúnta. Foirm mheicniúil is ea sprionga bíseach, ar féidir é a thochras agus ansin fuinneamh a scaoileadh as chun obair a dhéanamh go rialta. Foirm leictreach is ea dineamó, ar féidir é a thochras agus fuinneamh leictreach a ghiniúint is a stóráil i mbataire in-athluchtaithe: is féidir lampa a lasadh nó raidió nó ríomhaire a rith an fad is atá an bataire luchtaithe.

## Tagairtí
Tom Enders

Is feidhmeannach gnó Gearmánach é **an Dr Thomas "Tom" Enders**. Faoi láthair tá sé ina phríomhfheidhmeannach ar an chomhlacht *European Defence and Space Company* nó (EADS), tar éis a réamhtheachtaí Louis Gallois éirí as an phost céanna, i Mí na Bealtaine 2012. Bhí Enders ina phríomhfheidhmeannach ar Airbus, roimh theacht go dtí EADS. Bhí, roimhe seo, roinnt post feidhmiúcháin aige le DaimlerChrysler Aerospace agus laistigh den Aireacht Cosanta i bPoblacht Chónaidhme na Gearmáine .

Nuair a chéad bunaíodh EADS, bhí dhá príomhfheidhmeannach ar leith ann- ceann amháin ón Fhrainc agus ceann eile ón Ghearmáin. Dá éis sin, ghlac Enders an cheannaireacht aonair. I mí Iúil 2010, d'áitigh sé go mbeadh torthaí i bhfad níos fearr ar fáil le chomhtháthú na dtionscal cosanta Eorpacha ná an brú ar mhaithe le caomhnaitheacht a bheith i bhfeidhm orthu.

Tá sé freisin ina chathaoirleach ar an *Bundesverband der Deutschen Luft- und Raumfahrtindustrie e.V.* nó an (BDLI), cumann lucht na dtionscal aeraspás de chuid na Gearmáine.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Alumni Ollscoil Bonn
Catagóir:Lucht gnó na Gearmáine
Catagóir:EADS
Catagóir:Airbus
Catagóir:Daoine beo
Cumann Ríoga na Réalteolaíochta

deas|200px|thumb|Cumann Ríoga na Réalteolaíochta
Cumann a bunaíodh i Londain i 1820 chun réalteolaíocht is geoifisic a chur chun cinn. Foilsíonn sé torthaí taighde, coinníonn sé leabharlann chuimsitheach, agus eagraíonn sé comhdhálacha go rialta. Fuair sé cairt ríoga i 1831.

## Tagairtí
Samuel Cunard

Piarda mór de chuid an ghnó agus úinéir long a rugadh i Halifax, Albain Nua ab ea **Samuel Cunard** (21 Samhain 1787 – 28 Aibreán 1865). Bhunaigh sé an comhlacht British and North American Royal Mail Steam-Packet Company sa bhliain 1839, an Cunard Steamship Company, Ltd ó 1879 ar aghaidh. Longa cúrsála den chuid is mó a bhíonn ag Cunard inniu, tradmharc den chomhlacht Meiriceánach Carnival. 

## Féach freisin

* Cuideachta loingseoireachta Cunard
* RMS ''Carpathia''
* RMS ''Lusitania''
* RMS ''Queen Mary''
* RMS ''Lancastria''  (Anchor Line,  fochuideachta ar lánúinéireacht de chuid Cunard)
* White Star Line

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Beathaisnéis Cunard

Catagóir:Daoine a rugadh i 1787
Catagóir:Básanna i 1865
Catagóir:Cunard Line
Catagóir:Daoine Ceanadacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht gnó Shasana
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Cuntraiteanór

deas|250px|thumb|Cuntraiteanór
Is éard is **cuntraiteanór** ann ná guth cuachach an fhir fhásta, traenáilte is saothraithe chun páirteanna altacha a chanadh, in ilfónacht eaglasta go príomha.

## Tagairtí
Cuntraphointe

deas|250px|thumb|Cuntraphointe
Sa cheol, cuingriú comhaimseartha dhá dhual shéiseacha nó níos mó. Éagsúil ó armóin, a chiallaíonn go ginearálta comhdhéanamh cordach ag tionlacan líne séisí amháin nó níos mó. I gcuntraphointe do-inbhéartaithe, is féidir go ndéanfaidh aon cheann de na duail shéiseacha dordlíne shásúil do na duail eile. 

## Tagairtí
Cúpla (meicnic)

deas|250px|thumb|Cúpla
Sa mheicnic, dhá fhórsa den mhéid céanna, ag feidhmiú i dtreonna urchomhaireacha, ach nach bhfuil na línte feidhmithe comhthitimeach, a chuireann gluaiseacht chasta ar siúl. Léiríonn na fórsaí maighnéadacha ar shnáthaidí compáis cúpla. 

## Tagairtí
Cúpla (daoine)

deas|250px|thumb|CúplaBeirt sleachta a shaolaítear sa bhreith chéanna. Tagann cúpla bráthartha (déshíogótach) ó dhá ubhán scoite a thoirchítear le chéile. Tagann cúpla comhionann (monaisíogótach) ó ubhán toirchithe amháin, agus mar sin bíonn na leathchúplaí comhionann go géiniteach. 

## Tagairtí
Cúpla ceangailte

deas|200px|thumb|Cúpla ceangailte
Locht sa bhfás sutheolaíochta ina mbeirtear cúpla comhionann agus iad ceangailte le chéile go fisiciúil. Féadfaidh an mhíchuma a bheith chomh beag le sreang imleacánach amháin a bheith roinnte le chéile, nó chomh casta leis na cinn nó na stoic a bheith nasctha le chéile ionas nach féidir iad a scaradh. Tugtar *cúpla Siamach* ar a leithéid freisin, as an gcéad chúpla den saghas a aithníodh san aois seo, Chang is Eng (1811-1874) a rugadh i Siam (Téalainn an lae inniu).

## Tagairtí
Cúplóir (grianghrafadóireacht)

I bpróiseáil fhótagrafach, ceimiceáin a chuingríonn le hoibreán réalta ocsaídithe chun líocha daite trédhearcacha a dhéanamh gar don íomhá airgid. Is féidir go mbeidh siad mar fhochuid den tuaslagán réalta, ach de ghnáth comhshnaidhmtear iad sna cisil den eibleacht fhótagrafach.

## Tagairtí
Cúr (coipeadh)

deas|200px|thumb|Cúr
Coipeadh, fuaidreán gáis i leacht nó fuaidreán leachta i ngás. Cobhsaítear é trí ghlantaigh a chur leis an bpas leachtach. Rialaítear cúir trí oibreáin a chur sa leacht chun teannas dromchla an leachta a mhéadú. Is áisiúil iad, mar shampla, in easostóis mianraí: nuair a bhíonn airíonna dromchlacha difriúla ag comhábhair an mhianaigh, is féidir iad a shnámh chun siúil mar chuid den chúr. Tábhachtach i smachtú dóiteán freisin. 

## Tagairtí

Catagóir:Collóidigh
Curaí

Mias spíosraithe éisc, feola, éanlaithe nó glasraí, a thosaigh san oirthear. I measc na spíosraí a úsáidtear i gcuraithe tá lus an choire, cuimín, sillí, cainéal, cardamam, clóibh, feanagréagach, sinséar is tuirmiric. Meastar go bhfeidhmíonn na spíosraí seo mar leasaithigh bia i dtíortha teo. Comhábhair choitianta eile is ea gairleog, iógart, agus lacht cnó cócó.

## Tagairtí
Curasó

:*Má tá suim agat sa tír i Muir Chairib, féach [[Curaçao]].*

Éan mór, cosúil le turcaí, a mhaireann i gcrainn, dúchasach do thuaisceart is lár Mheiriceá Theas. Cíor fheiceálach cleití cuartha ar an gceann, na cosa fada láidir. Itheann sé bachlóga, duilleoga is ainmhithe beaga. Cuimsíonn siad an fhofhine Cracinae.

## Speicis roghnaithe
* Curasó gormchnapánach — *Crax alberti*
* Curasó gobdhearg — *Crax blumenbachii*
* Curasó Alagoas — *Mitu mitu*

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Curáire

deas|200px|thumb|Curáire
Is éard is **curáire** ann ná easostóisí dhá phlanda ó Mheiriceá Theas a úsáideann bundúchasaigh mar nimh ar a reanna saighde sa tseilg. Is tubacuráirín an t-oibreán gníomhach ann, agus baintear úsáid as go forleathan chun pairilis matán a ionduchtú le linn máinliachta.

## Tagairtí
Teocht Curie

In ábhair fhearómaighnéadacha, an teocht, TC in aonaid K, a bhíonn uathúil don ábhar, ag a gcailleann sé a fhearómhaighnéadas is a n-éiríonn sé paramaighnéadach amháin. D'fhionn Pierre Curie an feiniméan seo, a éiríonn as suaitheadh méadaithe teirmeach na n-adamh a sháraíonn na fórsaí ailínithe idir adaimh chóngaracha. In iarann, TC = 1043 K. Léiríonn ábhair áirithe fhearómaighnéacha an iarmhairt phisileictreach, ach cailleann siad an t-airí seo nuair a théitear iad os cionn teocht, nó pointe, Curie.

## Tagairtí
Dlí Curie

Thaispeáin Pierre Curie i 1895 go raibh an mhaighnéadaíocht in ábhar paramaighnéadach díreach i gcomhréir le réimse maighnéadach feidhmeach, le haghaidh teochtaí arda agus réimsí beaga. Mar sin féin, má théitear an t-ábhar, laghdaítear an chomhréireacht seo.   

Maidir le luach seasta an réimse, tá an soghabháltacht mhaighnéadach i gcomhréir inbhéartach leis an teocht, is é sin  
: M = \chi H, \quad \chi = \frac{C}{T},

áit a bhfuil
: \chi>0 an (toirt) soghabhálacht mhaighnéadach,
: M  méid an mhaighnéadaithe mar thoradh air (A/m),
: H méid an réimse mhaighnéadaigh fheidhmigh (A/m),
: T an dearbhtheocht Ceilvin,
: C **tairiseach Curie** (K) ábharoiriúnaithe.

## Tagairtí
Robert Curl

Ceimicí a saolaíodh in Alice, Texas ab ea **Robert Floyd Curl** (1933–2022). Lena chomhghleacaithe Richard Smalley agus Harold Kroto fuair sé an 3ú hallatróp de chuid carbóin, C60, i gcruth cáis sféaraigh, cosúil leis an gcruinneachán geodasach a dhear Buckminster Fuller, agus adamh carbóin ag gach cúinne. Tús le réimse torthúil lán-nua ceimice ab ea na millíní Bucky seo i 1985. Bronnadh Duais Nobel sa cheimic ar an triúr i 1996.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna in 2022
Glenn Hammond Curtiss

Ceannródaí eitlíochta agus gluaisrothaíochta Meiriceánach a rugadh i Hammondsport, Nua-Eabhrac ab ea **Glenn Hammond Curtiss** (1878-1930). I 1908 bhuaigh sé duais Scientific American don chéad duine a d'eitleodh 1 km go poiblí. I 1911 léirigh sé praiticiúlacht an mhuireitleáin.

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1878
Catagóir:Básanna i 1930
Cúrsóir catha

Long chogaidh chumasach atá in ann scuadrún cúrsóirí naimhdeacha a chloí is ea **cúrsóir catha**. Ar dtús cros-síolrú idir cúrsóir is long catha a bhí ann, ach forbraíodh é go raibh méid long chogaidh ann, ach armtha go héadrom agus an-ghasta.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Báid
Catagóir:Cabhlaigh
Harvey Williams Cushing

Néaramháinlia is fiseolaí a rugadh i gCleveland, Ohio ab ea **Harvey Williams Cushing** (8 Aibreán 1869 - 7 Deireadh Fómhair 1939). Rinne sé máinliacht is taighde ar an inchinn, an fhaireog phiotútach go háirithe, agus chuir síos ar shiomptóim mífheidhmiú pitiútaigh a dtugtar *[[siondróm Cushing]]* air anois.

## Tagairtí

Catagóir:Fiseolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Lianna Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1869
Catagóir:Básanna i 1939
Siondróm Cushing

Neamhord de thoradh leibhéil ró-arda hormón glúcacortacóideach. Is féidir go dtarlóidh sé de thoradh cóireáil stéaróideach, róthál na nglúcacortacóideach ag na faireoga aidréineacha mar gheall ar shiad éadrom aidréineach, nó róspreagadh na bhfaireog aidréineach ag hormóin táirgthe sa bhfaireog phiotútach. Tarlaíonn raon siomptóm, ina measc aghaidh chruinn dhearg, craiceann tanaí a bhallbhrúitear go héasca, raimhre, cnaí na matán, oistéapóróis, hipirtheannas, míostrú suaite, agus eile. Ainmnithe as Harvey Williams Cushing.

## Tagairtí
Georges Cuvier

Anatamaí a saolaíodh i Montbéliard na Fraince ab ea **Georges Léopold Chrétien Frédéric Dagobert Cuvier** (23 Lúnasa 1769 – 13 Bealtaine 1832). Bhunaigh sé córas nádúrtha rangaithe na n-ainmhithe. Trína thaighde ar iontaisí ainmhithe is iasc, bhunaigh sé dhá eolaíocht nua, pailé-ointeolaíocht agus anatamaíocht chomparáideach. D'éag sé i bPáras.

## Tagairtí

Catagóir:Anatamaithe Francacha
Catagóir:Básanna i 1832
Catagóir:Bitheolaithe Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1769
Catagóir:Éaneolaithe Francacha
Catagóir:Fir
Albert Cuyp

deas|200px|thumb|Albert Cuyp
Péintéir a rugadh i nDordrecht na hOllainne ab ea **Albert Cuyp** (1620-1691). Rinne sé a shárshaothair ar radhairc tíre le solas órga na Gréine, agus eallaigh is figiúir eile iontu.

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Ollannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1602
Catagóir:Básanna i 1691
D1 agus D2

deas|250px|thumb|D1 agus D2
Córais taifeadta fístéipe a úsáideann teicníochtaí digiteacha in ionad teicníochtaí analógacha. Thug comhlacht Sony formáid D1 isteach i 1987, le riain dhifriúla don chomhartha lonrais is an comhartha crómanais ar théip 19 mm ar leithead, a rith ag 28.69 cm sa soicind. Mar mhalairt, thug comhlacht Ampex formáid D2 isteach i 1988, le comhartha ilchodach ar théip 19 mm le páirteagail mhiotalacha uirthi, ach ag rith ag 13.17 cm sa soicind (dhá oiread níos coigiltí, ar a laghad). Táirgeadh caiséid a rithfeadh ar feadh 32, 94 is 208 nóiméad. 

## Tagairtí
Daba

Leathóg Eorpach atá flúirseach ar ghrinnill ghainmheacha gar don chósta síos go dtí 150 m is ea an **daba**. Itheann sé crústaigh is inveirteabraigh eile. An dá shúil ar an taobh deas den cheann. Na lanna garbh. Suas le 40 cm ar fhad. Iasc tábhachtach bia, a ghabhtar le tráil agus líonta.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Dadachas

Gluaiseacht nua-aoiseach san ealaín a bunaíodh i Zürich i 1916. Bhí spiorad na céille ceannaithe maidir leis an gcéad cogadh domhanda le brath air, agus chuir na Dadaigh i gcoinne an chogaidh is luachanna traidisiúnta sna healaíona. Chleachtaigh siad beartaíochtaí turrainge. Roghnaíodh an t-ainm go randamach i bhfoclóir. I measc na mbunaitheoirí bhí an file Tristan Tzara (1896-1963) is an t-ealaíontóir Jean Arp, agus i measc na gcuiditheoirí bhí Duchamp (saothar cáiliúil Dadach uaidh ab ea *Fountain* (Scairdeán, 1917), fualán poircealláin), Ernst, Picabia is Ray. Bhí tionchar ag an Dadachas ar na hOsréalaithe, agus mhúscail glúin nua ealaíontóirí an bheartaíocht turrainge sna 1960idí. 

## Féach freisin
* Osréalachas

## Tagairtí

Catagóir:Ealaín
Catagóir:Gluaiseachtaí ealaíne
Catagóir:Gluaiseachtaí liteartha
Louis Daguerre

Péintéir is fisiceoir a rugadh i gCormeilles na Fraince ab ea **Louis Jacques Mandé Daguerre** (18 Samhain 1789 – 10 Iúil 1851). 

Ón bhliain 1826, i gcomhar le Nicéphor Niepce uaireanta, shaothraigh Daguerre an ghrianghrafadóireacht agus d'fhionn próiseas luath a rinne grianghraf ar dhromchla miotail nó gloine. Ainmníodh as é: an cló daigéarach. 
clé|mion|210x210px|c. 1848-1850
Níos déanaí, chuidigh sé le C. M. Bouton i bhfionnachtain an *[[diorama]]*.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1789
Catagóir:Básanna i 1851
Catagóir:Péintéirí Francacha
Catagóir:Fisiceoirí Francacha
Daifnia

Cineál dreancaide uisce a fhaightear i locha is aibhneacha fionnuisce.

## Tagairtí

Catagóir:Branchiopoda
Dáilia

Ilbhliantóg le fréamhacha tiúbracha den ghné Dahlia a fhásann 8 m ar airde is an **dáilia**. Eipifít, uaireanta, dúchasach do na sléibhte ó Mheicsiceo go dtí an Cholóim. Cuid mhaith speiceas le bláthchinn mhóra ildaite ilchodacha ilghnéitheacha, cosúil le criosantamam. Fásadh ar dtús é ar son na dtiúbar a d'ití mar ghlasra, ach anois fástar go forleathan mar mhaisiúchán é. Is iontach an ilghnéitheacht datha is cuma a fhaightear ann trí hibridiú.

## Tagairtí

Catagóir:Asteraceae
Catagóir:Plandaí
Daille

Cailliúint radharc na súl is ea an **daille**, go hiomlán nó cuid de. Is féidir go dtarlóidh sí mar thoradh ar dhíchineálú na reitine (díchineálú macúlach), cataracht, glácóma nó diaibéiteas. I dtíortha atá ag forbairt, is féidir go dtarlóidh sí mar thoradh ar ionfhabhtuithe, ina measc tracóime is gónairith.

## Féach freisin

* Meath macúlach seanaoise

## Tagairtí

Catagóir:Míchumas
Catagóir:Daille
Daille abhann

Ionfhabhtú atá eindéimeach san Afraic a tharlaíonn de bharr péiste micreascópaí de chlann na néimeatóide, *Onchocerca volvuvus*. Iompraíonn cuileoga dubha, a chónaíonn gar d'aibhneacha, an phéist, agus nuair a thógann siad greim phianmhar as daoine tugtar an phéist dóibh. Nuair a bhaineann an greim leis an tsúil, tarlaíonn tochas agus, de réir a chéile, tál iomarcach deor, athlasadh an inteacháin, glácóma, agus daille. 

## Tagairtí
Daille oíche

deas|250px|thumb|Daille oíche
Cumas laghdaithe oiriúnaithe don dorchadas agus rudaí a fheiceáil i solas lag. Tarlaíonn sí de bharr uireasa vitimín A (reiteanól). Is comhábhar riachtanach an vitimín seo i ródaipsin, lí sa reitine atá freagrach as radharc daite.

## Tagairtí
Gottlieb Daimler

Innealtóir, déantóir gluaisteán a rugadh i Schorndorf na Gearmáine ab ea **Gottlieb Daimler** (1834-1900). D'fheabhsaigh sé an t-inneall dócháin inmheánaigh ó 1872 ar aghaidh. Dhear is tháirg sé ceann de na gluaisteáin is luaithe a bhí oiriúnaithe don bhóthar (1885), agus chuir feabhas mór ar thionscal na ngluaisteán.

Fuinteoir ab ea a athair. Níor dhalta iontach éirimiúil é Gottlieb Daimler nuair a bhí sé ar scoil. Bhí spéis ar leith aige, áfach, sa mheicnic. Tar éis go leor cur agus cúiteamh, tógadh as an scoil é agus chaith sé seal printíseachta le harmadóireacht.

Níorbh fhada go raibh clú agus cáil ar Daimler mar armadóir. Fuair sé post i monarcha mhór mionairm i Stuttgart. Ba ghearr go raibh sé ina Leasbhainisteoir sa mhonarcha seo. Ní raibh Daimler sásta go fóill, áfach. D'éirigh sé as a phost agus chaith sé trí bliana ar ceardscoil i Strassburg. Bhí post páirtaimseartha aige ar feadh an ama seo.

Chaith sé tréimhsí ag obair i Sasana, sa bhFrainc agus sa Bheilg le barrfheabhas a chur ar a chuid ceardaíochta. Fuair sé post ansin i gceann de na tionscail ba mhó sa Ghearmáin lena linn. Sa bhliain 1872, bhunaigh tionsclóir saibhir Gearmánach monarcha inneall. Roghnaigh sé Daimler agus tionsclóir cáiliúil eile, Nicolas Otto, Gearmánach, mar chomhairleoirí teicneolaíochta. D'éirigh le Daimler agus Otto inneall ceithre shorcóir a cheapadh. Ba é an t-inneall seo bunús an ghluaisteáin. Ní fhéadfadh an bheirt acu obair as lámh a chéile, áfach - amhail mar a tharla i gcás go leor eile d'intleachtóirí móra an domhain.

D'éirigh Daimler as an bpáirtíocht agus bhunaigh sé saotharlann dá chuid féin in Cannstatt. Mí na Nollag 1883, bhain sé paitinn amach ar inneall ardluais a oibreoidh ar bhiotáille.

Leagan simplí den inneall gluaisteáin atá againn sa lá atá inniu ann ba ea inneall Daimler. Ar shorcóir agus ar loine a oibríodh sé. Bhí dhá oscailt aeraithe sa sorcóir, ceann amháin acu chun an meascán d'aer agus gas a réiteach. Trín cheann eile a scaoiltí amach an gas ídithe.

Níorbh fhada go raibh sé ar chumas Daimler na hinnill seo a olltáirgeadh agus d'éirigh sé as feidhm a bhaint as biotáille agus chuaigh sé i mbun artola. Is mar sin a d'éirigh leis a chéad gluaisteán a chur i dtoll a chéile. Bhí na hinnill seo an-chosúil leis an "*landaus*" a bhaineadh feidhm astu ag an am ach níor ghá capaill chun iad a tharraingt.

Tháinig tuilleadh forbartha fós ar mhonarcha Daimler agus níorbh fhada go raibh gluaisrothair, báid innill agus riancharranna á ndéanamh. Rinneadh éadromáin fhaire fiú a oibríodh ar chumhacht an ghluaisteáin.

Faoin mbliain 1900 - go gairid sular cailleadh Daimler - bhí an chéad gluaisteán foirfe curtha ar fáil aige. Bhí an Mercedes, a léiríodh ag Aonach Pháras déanta de chruach agus bhí sé níb éadroma agus níba dheachumtha ná gluaisteán ar bith go nuige sin. Tháinig an-rath ar an Mercedes agus leathnaigh tionscal an ghluaisteáin ar fud an domhain.

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí Gearmánacha
Catagóir:Ceapadóirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1834
Catagóir:Básanna i 1900
Catagóir:Daoine as Schorndorf
Daimsín

Saghas pluma le toradh beag ubhchruthach scothchorcra le blás céiriúil. Meastar gur foirm shaothraithe den bhaláiste é.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Dalaí

deas|250px|thumb|Dalaí
Ardán inghluaiste i gcomhair ceamara scannáin nó físe is a oibreora, ar féidir gluaiseacht chun tosaigh is go cliathánach leis an bpointe dearctha a athrú le linn gníomhú radhairc, mar aon le claonadh is peanáil an cheamara féin. Tugtar *seat dalaí* ar sheat a dheartar chun feidhm a bhaint as na gluaiseachtaí ceamara seo.

## Tagairtí

Catagóir:Scannánaíocht
Henry Hallett Dale

Fiseolaí agus cógaseolaí Sasanach ab ea **Henry Hallett Dale** (9 Meitheamh 1875 - 23 Iúil 1968). Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1936 as a shaothar ar fheidhmiú aicéitiolcoilíne mar néaratharchuradóir.

## Tagairtí

Catagóir:Fiseolaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1875
Catagóir:Básanna i 1968
Nils Gustaf Dalén

Eolaí Sualannach ab ea **Nils Gustaf Dalén** (1869-1937). Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic i 1912 as rialtán uathoibritheach a fhionnadh i gcomhair soilse aiceitiléine a bhí in úsáid i gcomharthaí iarnróid, rabhcáin is baoithe.

## Tagairtí
Dallóg fhraoigh

Mamach forleathan a bhfuil 246 speiceas de ar eolas. Itheann sí feithidí. Cosúil le luch, ach le soc biorach níos faide agus súile beaga. Na cluasa folaithe sa bhfionnadh go minic. Maireann sí gar don uisce. Greim nimhiúil ag cuid acu.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Dalmátach

Pór madra ó na Balcáin é an **Dalmátach**, nó b'fhéidir dúchasach don India na céadta bliain ó shin. Mór, déanta go héadrom, le cosa, eireaball is soc fada. Na cluasa gearr crochta, an fionnadh gearr bán le spotaí dubha nó donna.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Marcus Daly

Boc mór sa mhianadóireacht chopair i mButte, Montana, a rugadh i mBaile Shéamais Dhuibh ab ea **Marcus Daly** (5 Nollaig 1841 - 12 Samhain 1900). Chuaigh sé ar imirce go Nua-Eabhrac i 1856. Faoi 1861 bhí sé ag obair i mianach óir i gCalifornia, agus ansin ina mhaor oibre i mianach óir i Virginia, Nevada (1862-1868). Chaith sé roinnt blianta mar bhainisteoir ar mhianaigh airgid i Utah. I 1880 cheannaigh sé mianach airgid Anaconda a raibh méid ollmhór copair ann. Tháinig forbairt ar an leictreachas chun cinn is gá le sreanga copair, agus d'fhás mianach Anaconda iontach tapa. Bhunaigh sé comhlacht Anaconda Copper Mining i 1895. Bhruithnigh sé copar, airgead is ór freisin, agus bhí an cheárta bruithnithe is mó ar Domhan i mbaile nua Anaconda.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae an Chabháin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1841
Catagóir:Básanna i 1900
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Damhna idirphláinéadach

deas|250px|thumb|Damhna idirphláinéadachn
Ábhar sa Ghrianchóras seachas an Ghrian, na pláinéid is a gcuid gealacha. Cuimsíonn sé na sreabhthaí cáithníní luchtaithe sa ghrianghaoth, deannach, dreigítí, agus cóiméid. 

## Tagairtí
Damba

Bac is ea **damba**, déanta as clocha, cré, coincréit, chun srian a choimeád ar uisce. De ghnáth déanann sé gnó eile freisin, mar shampla, cumhacht do ghineadóir hidrileictreach, uisciú, tuilte a smachtú. 

Más damba carraigeacha is cré é, ní mór an dromchla in aghaidh an tsrutha a dhéanamh díonach ar uisce. 
[mion|clé|Damba [Poll an Phúca|''Poll an Phúca'', Cill Mhantáin]]

[mion|clé|Damba ''[Ard na Croise*, [[Contae an Chláir|An Clár]]]]
==Cineálacha éagsúla dambaí==
Is féidir le damba [[Coincréit|coincréit]]e a bheith ina dhamba domhantarraingthe (seasann [[brú]] an uisce lena [[Meáchan|mheáchan]] amháin) nó ina dhamba aonstuach nó ilstuach. 

* *Aonstuach*.  Cuirtear damba aonstuach i [[Cainneon|gcainneon]] caol le [[balla]]í carraigeacha, agus seasann na ballaí seo an brú ar aghaidh srutha an damba. 

* *Ilstuach*. I ndamba ilstuach, úsáidtear tacaí taobh thiar de chun an brú ollmhór a sheasamh. Sa [[An tSín|tSín]] a bhí na dambaí is seanda atá ar an taifead, ón [[6ú haois RC]]. 

[[Íomhá:Inniscarra dam.jpg|mion|Damba [[Inis Cara|*Inis Cara'']], Corcaigh|clé]]

## Dambaí
* Damba Ard Aswān san Éigipt 
* Damba an Grand Coulee in Washington 
* Damba Hoover in Arizona
* Damba na dTrí Mhám sa tSín.

## Tubaistí
[mion|Polladh an damba Mohne, An Ghearmáin ar an [17 Bealtaine 1943 |clé]]

* Ar an 12 Márta 1928, theip ar Dhamba San Proinsiais lastuaidh de Los Angeles i gCalifornia. Fuair níos mó ná 430 duine bás.
* Rinneadh bearna sa damba Mohne, sa Ghearmáin ar an 17 Bealtaine 1943 (obráid "Chastise" sa Dara Cogadh Domhanda).
* Rinneadh bearna sa damba  Banqiao sa Chúige Henan ar an 7/8 Lúnasa, an teip dhamba ba mhó ariamh i stair an domhain, agus polladh dambaí eile sa tSín ag an am céanna.  Fuair tuairim is 26,000 duine bás go díreach sna tuilte féin, an figiúr oifigiúil ach seans i bhfad níos mó.  D'éag b'fhéidir 100,000 nó 200,000 sa ghorta agus galair a tháinig ina dhiaidh. mion|Buama|clémion|Eitleán Lancaster, an "Dambuster"|clé

## Féach freisin

* Tíofún Nina (1975)

## Tagairtí


Catagóir:Lochanna
Catagóir:Timpeallacht
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir
Henrik Dam

Bithcheimicí a rugadh i gCóbanhávan na Danmhairge ab ea **Carl Peter Henrik Dam** (21 Feabhra 1895 – 17 Aibreán 1976). D'aonraigh sé vitimín K, agus rinne taighde ar ról vitimín E sa daonchothú. Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Edward Doisy i 1943.

## Naisc sheachtracha
* Beathaisnéis Henrik Dam ag suíomh Nobel

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1895
Catagóir:Básanna i 1976
Catagóir:Bithcheimiceoirí Danmhargacha
Damhna idir-réaltrach

deas|250px|thumb|Damhna idir-réaltrach
Ábhar amuigh sa spás atá scoite amach ó na réaltraí is ea **damhna idir-réaltrach**. De réir theoiric na hOllphléisce tá an-chuid damhna ann, taobh amuigh de na réaltraí inbhraite, nár braitheadh fós, i bhfad níos mó ná méid na réaltraí go léir le chéile. 

## Tagairtí

Catagóir:Spás
Damhsa an bháis

deas|350px|thumb|Damhsa an bháis
Téama coiteann in ealaín na Meánaoise déanaí, damhsa nó mórshiúl agus daoine beo is daoine marbha ag glacadh páirte ann le chéile. Rinne Holbein Óg sraith iomráiteach greanadóireacht adhmaid ar an téama (1538).

## Tagairtí
William Dampier

Loingseoir is foghlaí mara a rugadh i Yeovil Shasana ab ea **William Dampier** (5 Meán Fómhair 1651 - 1715). I 1683 sheol sé trasna an Aigéin Chiúin agus chuaigh i dtír sna hOileáin Fhilipíneacha, an tSín is an Astráil. I 1699 rinne sé aistear don Aigéan Ciúin agus taiscéaladh ar chósta thiar thuaidh na hAstráile.

## Tagairtí

Catagóir:Foghlaithe mara
Catagóir:Taiscéalaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1651
Catagóir:Básanna i 1715
Danar mór

Ceann de na póir mhadraí is mó (75 cm ar airde) a saothraíodh sa Ghearmáin ó shinsir mhaistín. Úsáidtear sa tseilg é. Na cosa fada cumasach, an ceann cearnach le soc domhain is cluasa crochta, an fionnadh gearr mílítheach donn le baill dhorcha.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí
George Dance

Ailtire a rugadh i Londain ab ea **George Dance** (1695 -  8 Feabhra 1768). Dhear sé Teach an Ardmhéara (1737) agus foirgnimh eile sa chathair sin. Ailtire a bhí ina mhac George Óg Dance (1741-1828) a bhí gafa leis an Nua-Chlasaiceachas agus a dhear Príosún Newgate (1770-1783).

[clé|mion|Tá St. Leonard's, [Shoreditch, Londain ar na struchtúir a dhear George Dance.]]

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1695
Catagóir:Básanna i 1768
Daol

Ciaróg mhór dhorcha a fhaightear i siléir is cróite beithíoch. Na fireannaigh suas le 6 mm ar fhad, de ghnáth le starrtha ar a gceann cosúil le hadharca ach iad cumtha as na mandabail. Na larbhaí méith sorcóireach, ina gcónaí in adhmad lofa. Gluaiseann na daoil fhásta go ciotach agus itheann fásra lofa.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Raymond Dart

Anatamaí agus pailé-antraipeolaí a rugadh i mBrisbane na hAstráile ab ea **Raymond Arthur Dart** (4 Feabhra 1893 – 22 Samhain 1988). Sa bhliain 1924 agus i ndiaidh dó post ag Ollscoil an Witwatersrand san Afraic Theas a ghlacadh, fuair sé dhá bhosca lán de chnámha, bhlaoscanna agus eile ó úinéir cairéal aolchloiche in Taung, i gCúige an Iarthuaiscirt na tíre úd. D'aithin sé iontaise *Australopithecus africanus*, ar glacadh léi mar fhianaise le teoiric Darwin gurbh í an Afraic cliabhán an chine dhaonna. Blaosc duine óig a bhí ann agus baisteadh "Páiste Taung" air. Fuair Dart bás in aois a 95 bliana in Johannesburg. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1893
Catagóir:Básanna i 1988
Catagóir:Antraipeolaithe Astrálacha
Catagóir:Daoine ón Afraic Theas
Dath

mionsamhail|deas|Pinn daite
Baineann an **dath** a airíonn an tsúil leis an meascán de thonnfhaid solais a thagann isteach sa tsúil. Is féidir aon dath a chumadh as meascán éigin de na 3 phríomhdhath: gorm, glas is dearg. 

Tagann dathanna chun cinn ar dhá shlí: nuair a tharchuireann foinse éigin solas infheicthe, agus nuair a shoilsítear réad éigin a bhfuil lí air. De ghnáth bíonn raon tonnfhad sa solas a thagann ó fhoinse ar bith. Spreagann na tonnfhaid sin na néarchinn chuí sa reitine, suimíonn an inchinn na comharthaí néarógacha, agus airítear an meascán mar dhath amháin. Tugtar meascán dathanna trí shuimiú ar an tslí seo. 

Chun an suimiú a chur i gcrích go coitianta, roghnaítear 3 dhath —gorm, glas is dearg — agus tugtar *[[dathanna príomhúla]]* orthu. Aon dath eile, is dath tánaisteach é agus is féidir é a chruthú le meascadh éigin de na dathanna príomhúla. Is áisiúil tríantán suimithe na ndathanna chun toradh na meascán éagsúil a réamhinsint. I meascán ar bith mar seo, ní mór an méid de gach dath a stiúradh chun toradh cruinn a aimsiú. 

Mar sin, nuair a shuimítear 50% de dhearg agus 50% de ghlas, tagann dath buí as. Nuair a mheasctar an sáithiú céanna de ghorm agus glas, dath cian a thagann as. Nuair a shuimítear gorm agus dearg, is maigeanta a thagann as. Nuair a mheasctar an sáithiú céanna de dhearg, glas is gorm, dath bán a bhíonn mar thoradh air. Is léir ón tríantán gurb ionann an meascán seo is gorm le buí, nó glas le maigeanta nó dearg le cian. 

Aon dá dhath a shuimítear le chéile chun an dath bán a chruthú, tugtar *[[dathanna comhlántacha]]* orthu. Nuair a bhíonn lí ar dhromchla is a thiteann solas air, ionsúnn an lí raon éigin tonnfhad agus frithchaitheann sí na tonnfhaid eile. Is iad na tonnfhaid fhrithchaite a bhraitheann na súile. Dealaíonn an lí dathanna áirithe ón mbunsolas, agus ní fheiceann na súile ach na dathanna a bhíonn fágtha. 

Is ar an mbealach céanna a fheidhmíonn scagaire datha: dealaíonn sé dathanna áirithe agus fagann dathanna eile chun iad a thaispeáint do na súile. Más bán an solas a théann isteach i scagaire do dhath príomhúil amháin, dealaíonn an scagaire an dath comhlántach agus fágann an dath príomhúil ar leith sa léas solais. Má chuirtear dhá scagaire i ndiaidh a chéile sa léas solais bháin, ní fhágtar sa léas ina dhiaidh ach an dath a bhíonn comhlántach le dhá dhath na scagairí. Má mheasctar dhá phéint, ceann dearg is ceann gorm, dealaítear níos mó dathanna ón mbán ná mar a dhéanann ceachtar acu ina aonar. Is é an dath a fheictear ná dath corcra. Léirítear an feidhmiú seo le tríantán dealaithe na ndathanna. Nuair a mheasctar lí dhearg agus lí bhuí, is dath flannbhuí an toradh. Nuair a mheasctar gorm agus buí, dath glas a thagann as, agus nuair a mheasctar dearg, buí is gorm, faightear dubh. Tugtar *meascán dealaithe na ndathanna* ar an bpróiseas seo.

## Tagairtí

Dath
Catagóir:Amharc
Dathamharc

mionsamhail|deas|Scagairí dathanna
mion|Ailléil agus ‘dathdhaille
Is éard atá i gceist le **dathamharc** ná cumas difríochtaí i dtonnfhaid dathanna a shroicheann an reitine a bhrath. Tá líocha solasíogaire sna cóin (fótaghabhdóirí reitineacha) agus gach ceann díobh íogair do thonnfhaid ar leith. Tarchuireann na cóin eolas códaithe ar feadh néarón áirithe reitineach is na néaróige optaí don inchinn lena phróiseáil is a aireachtáil mar dhathanna. 

I ndaoine, cuimsíonn na cóin líocha atá íogair do sholas dearg, solas glas, is solas gorm. Má bhíonn ceann ar bith de na líocha seo as láthair, bíonn dathdhaille ar an duine. Cuireann 

* deargdhaille (prótanóipe) isteach ar chumas duine dearg is glas a idirdhealú, 
* gormdhaille (deotranóipe) ar chumas idirdhealaithe idir gorm is buí, agus 
* glasdhaille (tríotanóipe) ar chumas an chuid ghlas de speictream a aireachtáil. 

Is tréith ghnéasnasctha í dathdhaille, a tharlaíonn 20 oiread níos mó i measc na bhfear ná i measc na mban. Ní fhaigheann bean an éalang muna mbíonn dathdhaille ag a beirt tuismitheoirí.

## Féach freisin

* Dathdhaille

## Tagairtí

Catagóir:Dath
Catagóir:Aireachtáil
Catagóir:Aireachtáil amhairc
Catagóir:Lagú radhairc
Dathanna comhlántacha

mionsamhail|deas
Má shuimítear dhá sholas le tonnfhaid dhifriúla (agus mar sin, dathanna difriúla) agus má fhaightear solas ar dhath bán mar thoradh, deirtear gur **dathanna cómhlántacha** iad. 

Mar shampla, is comhlántach dearg is cian, glas is maigeanta, agus gorm is buí. 

## Tagairtí

Catagóir:Dath
Dathanna príomhúla

mionsamhail|deas
Maidir le solas, sa bhfisic is sa bhfiseolaíocht tá 3 dhath — gorm, glas is dearg — a roghnaítear mar **dhathanna príomhúla**, bunaithe ar airíonna aireachtála na néarcheann sa reitine. Is féidir aon dath eile, dath tánaisteach, a chruthú le meascadh éigin díobh. 

Tugtar *an sáithiú* ar an gcodán de sholas de gach dath príomhúil atá san iomláine. Maidir le hábhair datha sa phéintéireacht, glactar mar dhathanna príomhúla cian, maigeanta is buí. Go teoiriciúil is féidir ábhar d'aon dath eile a chumadh trí mheascadh na ndathanna seo, ach uaireanta braitheann sé ar cheimic na n-ábhar seo (má imoibríonn siad, is féidir go mbeidh dath eile ar fad ar an táirge). 

## Tagairtí

Catagóir:Dath
Duaithníocht

[mionsamhail|deas|[Giorria an Artaigh]]
Patrún dathanna ar ainmhí a chabhraíonn len é a chosaint. I n**dathú duaithne** (nó **duaithníocht**), meascann an patrún leis an timpeallacht. I ndathú suaiteach, moillítear aithint ainmhí mar tarraingítear aird an fhoghlaí ar airí nó dhó den phatrún. 

Bíonn dathú rabhaidh feiceálach, agus léiríonn airíonna do-ite nimhiúla nó díobhálacha an ainmhí don fhoghlaí len é a éaradh. 

## Tagairtí

Catagóir:Duaithníocht
Dátphluma

Cuid mhaith cineálacha éabhainn, a shaothraítear ar son na gcaor bog (na dátphlumaí) atá inite ach an-cheangailteach go mbíonn siad iomlán aibí. Bíonn na dátphlumaí Síneacha is Seapánacha 7.5 cm ar leithead, cruinn, buí go flannbhuí, dúchasach d'oirthear na hÁise. Bíonn an dátphluma Meiriceánach 3.5 cm ar leithead, flannbhuí, dúchasach do Mheiriceá Thuaidh. Bíonn an dátphluma coiteann 1.5 cm ar leithead, buí nó gormdubh, dúchasach don Áise.

## Tagairtí
Geocroineolaíocht

Is eol dúinn rátaí meatha is leathréanna na ndúl radaighníomhach, mar úráiniam nó tóiriam, chun luaidhe a tháirgeadh faoi dheireadh. Trí mhéid na ndúl seo a thomhas i sampla carraige, is féidir a rá cé chomh fada is a bhí na próisis meatha ar siúl, agus uaidh sin aois na carraige a dhíorthú. Tugtar *dátú radaiméadrach* ar an bpróiseas seo freisin. Ar an mbealach seo, is féidir dátaí a leagan síos do na réanna is na tréimhsí geolaíocha éagsúla.

## Tagairtí
Dátú potaisiam/argóin

Modh radaiméadrach chun carraigeacha níos mó ná 100,000 bliain d'aois a dhátú. Bunaithe ar an bhfíoras go meathann an t-iseatóp potaisiam-40 go dtí argón-40 le leathré atá ar eolas, má thomhaistear an méid den dá iseatóp seo sa charraig is féidir aois na carraige a ríomh. Bhí an tomhas seo an-áisiúil chun aois iontaisí is cnámh daonna luath a fuarthas sa Scoiltghleann Mór in oirthear na hAfraice (in Olduvai, Laetoli, Hadar is Koobi Fora) a dhéanamh amach.

## Tagairtí
Dátú radacarbóin

mion|220x220px
mion|220x220px|tollpholl ar chlé
Modh dátaithe ábhar orgánach, atá suas le 60,000 bliain d'aois, is ea **dátú radacarbóin**. Úsáidtear an t-iseatóp C-14 mar tháscaire i staidéar ar mheitibileacht sa bhitheolaíocht, agus dátú radaighníomhach. Táirgtear an raidiseatóp carbóin, C-14, an t-am ar fad trí imbhuailtí gathanna cosmacha le móilíní san ardatmaisféar, agus baintear feidhm as sin i ndátú carbón-14.

### Teicníc
Ionsúnn ainmhithe is plandaí beo carbón, cuid de an t-iseatóp radaighníomhach C-14. Nuair a fhaigheann an t-orgánach bás ní thógann sé tuilleadh carbóin isteach, agus de réir mar a mheathann an C-14 ann, laghdaíonn a chodán den charbón iomlán ann. Bíonn an codán seo intomhaiste i sampla an-bheag, fiú, agus díreach i gcomhréir leis an bhfad ama ó bhás an orgánaigh. 

### Forbairt
D'fhorbair Willard Libby an teicníc  i 1948-1949. Tá dátú radacarbóin an-tábhachtach i ndátú seandálaíoch inniu. Tá sé feidhmiúil go 60,000 bliain ó shin.

## Féach freisin

* Radacarbón, seandálaíocht
* Frank Willard Libby  

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht
Catagóir:Fisic núicléach
Catagóir:dátú
Catagóir:Seandálaíocht
Dátú rubaidiam/strointiam

Modh radaiméadrach dátaithe i gcomhair carraigeacha atá níos mó ná 10 milliún bliain d'aois. Meathann an t-iseatóp Ru-87 go dtí Sr-87 le leathré atá ar eolas. Mar sin, is féidir aois na carraige a dhíorthú ó mhéid an dá iseatóp seo inti.

## Tagairtí
Dátú teirmealonrach

Bealach chun aois cré-earraí ársa a dhéanamh amach trí fhuinneamh atá bailithe i laitís chriostalta iniamh grianchloiche de bharr meath úráiniam nádúrtha a thomhas. Déantar é seo trí shampla an-bheag den chré-earra a théamh, rud a fhuasclaíonn an fuinneamh i bhfoirm solais. Ó speictream an tsolais seo, is féidir aois an tsampla a aimsiú.

## Tagairtí
Dátú úráiniam/luaidhe

Modh radaiméadrach chun seancharraigeacha a dhátú. Bunaithe ar an bhfíoras go meathann úráiniam(Ur)-238 go dtí luaidhe(Pb)-206 le leathré amháin atá ar eolas, agus Ur-235 go dtí Pb-207 le leathré eile atá ar eolas. Má thomhaistear méid nó gníomhaíocht gach iseatóip díobh seo i sampla carraige, is féidir dearbhaois na carraige a dhéanamh amach.

## Tagairtí
Dátú varbh

Modh chun aois na sceallaí Pléistiséineacha a dhéanamh amach. 2 mhilliún - 10,000 bliain ó shin, díreach roimh dheireadh na móroighearaoise seo caite, a bhí an ré Phléistiséineach ann. Trí na cisil (na vairbh) i bhfosuithe míne ar bhun locha a chomhaireamh a dhéantar an dátú. Leagadh síos na vairbh seo ag an uisce a rith amach as na hoighearshruthanna, agus tharla na vairbh de bharr ailtéarnú an ábhair mhín is an ábhair ghairbh ó gheimhreadh go samhradh gach bliain.

## Tagairtí
Jean Dausset

Imdhíoneolaí a rugadh i dToulouse na Fraince ab ea **Jean Dausset** (19 Deireadh Fómhair 1916 – 6 Meitheamh 2009). 

Rinne sé taighde ar fhuilaistriú agus freagairt imdhíonach dó. 

Shaothraigh sé bealaí chun fuil is fíocháin eile a thíopáil, eolas a laghdaigh go mór diúltú orgán i máinliacht trasphlandaithe. 

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1980 le Baruj Benacerraf is George Snell.

## Tagairtí

Catagóir:Imdhíoneolaithe Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna in 2009
Paul Charles William Davies

Fisiceoir Sasanach-Astrálach is ea **Paul Charles William Davies** (r. 1946). Chun an eolaíocht a chur os comhair an phobail scríobh sé *The Mind of God* (Aigne Dé, 1992) agus *About Time* (Maidir le hAm, 1995), ag cur síos ar chosmeolaíocht, bunús na Cruinne, agus ceangail idir eolaíocht is reiligiún. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha
Catagóir:Fisiceoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
John Davis

Loingseoir a rugadh i Sandridge Shasana ab ea **John Davis** (c 1550 – 29 Nollaig 1605). I 1585-1587 rinne sé 3 aistear san Artach ag iarraidh an Pasáiste Siar ó Thuaidh a aimsiú. Ar an aistear deireanach shroich sé domhanleithead 73° thuaidh, agus d'aimsigh an caolas idir an Ghraonlainn is Oileán Baffin, ar tugadh a ainm féin air níos déanaí.

mion|clé|John Davis (thíos ar chlé)

I mí Lúnasa na bliana 1592, agus é ag iarraidh Caolas Magellan a thaiscéaladh, bhí air agus a fhoireann fanacht ar oileán a cheaptar a bheith ar cheann d'Oileáin Fháclainne, an chéad duine a tháinig ar na hoileáin úd. Fuair sé bás gar don Oileán Bintan in aice le Singeapór i gcomhrac le foghlaithe mara.

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe Sasanacha
Catagóir:Básanna i 1605