open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pápa Innocentius XIII

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é **an Pápa Innocentius XIII**. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1655
Catagóir:Básanna i 1724
Catagóir:Ardeaspaig
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Catagóir:Taidhleoirí
Cearc cheannann Mheiriceánach

Is éan í **cearc cheannann Mheiriceánach**. Is baill d'fhine na Rallidae é. .

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Miriam Ben-Porat

Dlí-eolaí Iosraelach ab ea **Miriam Ben-Porat** (née **Shinezon**, 26 Aibreán 1918 – 26 Iúil 2012), an chéad bhean a ceapadh ar Chúirt Uachtarach Iosrael (1977-1988) agus ansin Ard-Reachtaire Cuntas agus Ciste an Stáit (1988-1998).

## Saol
Rugadh Ben-Porat i Vitebsk (atá sa Bhealarúis anois) sa bhliain 1918. D'aistrigh sí go dtí an Phalaistín agus í ina déagóir. D'fhan an chuid is mó dá muintir sa Liotuáin agus cailleadh san Uileloscadh iad. 

Rinneadh dlíodóir di sa bhliain 1945. Bhí sí ag obair in Oifig Aturnae an Stáit ó 1949 go 1959. Bhí sí ina breitheamh de chuid Chúirt Dúiche Iarúsailéim ó 1959 go 1977 agus ina hUachtarán uirthi le linn an dá bhliain deiridh den tréimhse sin. Ina theannta sin, bhí sí ina hollamh in Ollscoil Eabhrach Iarúsailéim ó 1964 go 1978.
clé|mion|1988;  Miriam Ben Porat ar chlé
Ba í an chéad bhean í a ceapadh ar Chúirt Uachtarach Iosrael, sa bhliain 1977. Bhí sí ann go dtí go raibh seachtó bliain slánaithe aici, aois scoir na mbreithiúna.

Sa bhliain 1988, thogh an Knesset mar Reachtaire an Stáit í (agus arís sa bhliain 1993.) Ba í an chéad bhean í freisin a bhí sa phost sin agus, le linn na ndeich bliain a bhí sí ann, thug sí drochbhainistiú agus caimiléireacht chun solais go bríomhar. 

Bronnadh Duais Iosrael uirthi, sa bhliain 1991, mar aitheantas ar a cuid seirbhíse poiblí.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí Iosraelacha
Catagóir:Bandlíodóirí
Catagóir:Dlíodóirí Iosraelacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:Básanna in 2012
Geiteo Vitebsk

Ní rófhada a mhair **an [[geiteo]] i mbaile [[Vitebsk]]** atá suite sa lá atá inniu ann sa Bhealarúis. Cruthaíodh é go gairid tar éis ionradh na Gearmáine ar an Aontas Sóivéadach ; díreach tar éis do na Naitsithe smacht a fháil ar an mbaile an 11 Iúil 1941. 

Bhí timpeall 16,000 Giúdach ina gcónaí sa gheiteo. I mí Dheireadh Fómhair, dhearbhaigh riarthóirí na Naitsithe gur chruthaigh na droch-choinníollacha sa gheiteo guais sláinte d’áitritheoirí áitiúla agus go raibh eipidéim tosaithe sa gheiteo; i ndáiríre, ba ar chúis bhréige an dearbhú seo chun na  nGiúdach a bhogadh agus a mharú. Níos lú ná trí mhí ina dhiaidh sin, an 8 Deireadh Fómhair 1941, chuir na Naitsithe tús le sléachtna nGiúdach i Vitebsk, a chríochnaigh ar 11 Deireadh Fómhair le básanna fhormhór áitritheoirí an gheiteo (athraíonn na foinsí maidir leis an líon cruinn). Diúscraíodh go leor corp san abhainn Vitba in aice láimhe. 

## Féach freisin

* An Uileloscadh sa Bhealarúis 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* 8 Deireadh Fómhair: Vitebsk Ghetto leachtaithe; maraíodh níos mó ná 16,000 Giúdach , trí Yad Vashem 
* VITEBSK AGUS AN HOLOCAUST 
* Vitsyebsk, Belarus
Sarah Carey

Is colúnaí leis an *[[Irish Independent]]* í Sarah Carey. Is iar-colúnaí le *The Sunday Times*, *[[The Irish Times]]*, *The Irish Catholic* agus *The Herald* í. Chuir sé clár raidió "Talking Point" i láthair ar Newstalk idir 2011-2017.

## Oideachas

Tá BA sa Stair aici ó Choláiste na Tríonóide, TCD agus tá dioplóma iarchéime aici i Staidéar Gnó ón Michael Smurfit Graduate Business School sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath.

## Saol pearsanta

Tá cónaí tríd a saol ar Carey sa Bhóthar Buí i gContae na Mí. Tá 3 páistí aici lena bhfear céile. Bhí a athair William Carey mar chomhairleoir contae do Fhine Gael ar feadh 47 bliana ar Chomhairle Contae na Mí.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Colúnaithe Éireannacha
Catagóir:Iriseoireacht
Ardach

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Ardach** air:
* Ardach, Contae an Longfoirt: ionad daonra agus paróiste dlí i gContae an Longfoirt
* Ardach, Contae an Longfoirt (barúntacht): barúntacht i gContae an Longfoirt
* Ardach, Contae Chiarraí (Cill Airne): baile fearainn i gContae Chiarraí
* Ardach, Contae Chiarraí (Cill Chuimín): baile fearainn i gContae Chiarraí
* Ardach, Contae Chiarraí (Clann Mhuiris): baile fearainn i gContae Chiarraí
* Ardach, Contae Chorcaí (Achadh Dúin): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Ardach, Contae Chorcaí (Béarra): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Ardach, Contae Chorcaí (Míros): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Ardach, Contae Chorcaí (Orbhraí): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Ardach, Contae Chorcaí (Uí Mhic Coille): paróiste dlí agus toghroinn i gContae Chorcaí
* Ardach, Contae Liatroma: baile fearainn i gContae Liatroma
* Ardach, Contae Lú: baile fearainn i gContae Lú
* Ardach, Contae Luimnigh: mionghné, paróiste dlí, baile fearainn, baile, agus toghroinn i gContae Luimnigh
* Ardach, Contae Mhaigh Eo (Buiríos Umhaill): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* Ardach, Contae Mhaigh Eo (Tír Amhlaidh): paróiste dlí, baile fearainn, agus toghroinn i gContae Mhaigh Eo
* Ardach, Contae na Gaillimhe (Baile na hInse): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Ardach, Contae na Gaillimhe (Béal Átha Mó): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Ardach, Contae na Mí: paróiste dlí, baile fearainn, agus toghroinn i gContae na Mí
* Ardach, Contae Shligigh: baile fearainn i gContae Shligigh

## Féach Freisin
* Árdach: baile i gComhairle Pheairt is Cheann Rois in Albain

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Féarthalamh

mion|284x284px| Féaraigh Nachusa, Earrach 2016
[mion| ''Setaria pumila'' - speiceas de Phoaceae ([Fine (bitheolaíocht)|fine cheannasach sna féaraigh) ]]
Is féarthailte nó féaraigh iad na limistéir ina mbíonn na féara (Poaceae) an ghné is suntasaí san fhásra. Mar sin féin, is féidir cíb (Cyperaceae) agus luachair  (Juncaceae) a fháil chomh maith le roinnt mhaith léagúm, amhail  seamair, agus luibheanna eile. Tá féaraigh le fáil go nádúrtha ar gach mór-roinn seachas Antartaice agus tá siad le fáil i bhformhór na Réigiún éiceolaíoch ar an domhan. Ina theannta sin, tá féarthailte ar cheann de na bithóim is mó ar domhan agus tá tionchar an-mhór acu ar an tírdhreach ar fud an domhain. Clúdaíonn siad 31-43% de dhromchla an domhain. Thairis sin, tá siad ar cheann de na tírdhreacha is táirgiúla ar ár bpláinéad. Tá cineálacha éagsúla féarthailte ann: féarthailte nádúrtha, féarthailte leathnádúrtha, agus féarthailte talmhaíochta. 
## Tagairtí

## Sainmhínithe
Tá sainmhínithe éagsúla ann: 

Catagóir:Féara

*
Catagóir: Poaceae
Catagóir: Réigiúin éiceolaíocha
Catagóir: Talamh talmhaíochta
Catagóir: Machairí
Acht na mBeithíoch, 1663

mion|Beostoc
Ar an 27 Iúil 1663, :rith Parlaimint Shasana “**Acht na mBeithíoch, 1663**”. (nó Navigation Act i mBéarla) Chuir an tAcht cosc ar easpórtáil na mbeithíoch ó Éirinn go Sasana idir 1 Iúil agus 20 Nollaig gach bliain. Bhí srianadh trádála ar earraí eile (olann mar shampla) i dtrátha an ama chéanna. 

Aisghaireadh an tAcht i 1863.

## Iarmhairtí
Thit an tóin as an margadh; thit praghsanna na mbullán in Éirinn breis agus 50% mar shampla.  Bhuail cúlú eacnamaíochta an tír go tobann, Thosaigh an chéad "chogadh trádála" idir Sasana agus Éireann mar gheall ar an acht seo, ach ní raibh na húdaráis ná na húinéirí talún  na díoltas a bhaint amach.

## Tagairtí

Catagóir:Stair eacnamaíochta na hÉireann
Catagóir:Dlí Shasana
Catagóir:Trádáil
Catagóir:Dlí na hÉireann
Sléacht Shiúlán Bhaitsiléir

mion|Siúlán Bhaitsiléir inniu
Ar an 26 Iúil 1914, maraíodh triúr sibhialtach in achrann idir trúpaí an rialtais agus slua a bhí tar éis bailiú le chéile ar Shiúlán Bhaitsiléir, i mBaile Átha Cliath.

## Cúlra
Idir an 3 Iúil agus an 26 Iúil 1914, seoladh bád seoil, an tAscar, ón mBreatain Bheag chun airm a bhailiú sa Ghearmáin. Tháinig an bád beag i dtír i mBinn Éadair ar 26 Iúil, timpeall 1pm.  D'éirigh Óglaigh na hÉireann an lastas a choinneáil slán in ainneoin póilíní agus Arm na Breataine a bheith ag faire orthu  (fuair siad 19 raidhfil i ndeireadh an lae).

Níos deireanaí sa lá, timpeall 4pm, rinne trúpaí Briotanacha ón reisimint na King’s Own Scottish Borderers iarracht cuid den lastas a ghabháil  i mBinn Éadair, ach níor éirigh leo.
clé|mion|Sráid Sackville, Cé Eden agus Siúlán Bhaitsiléir sa bhliain 1897

## Imeachtaí
D’fhill na Borders go lár na cathrach. Agus iad ag filleadh ar ais go dtí a mbeairicí, tháinig cuid de na saighdiúirí trí Shiúlán Bhaitsiléir. Bhris ciréib amach timpeall 6pm.  

Bhí an slua ag déanamh ceap magaidh de na saighdiúirí faoin tslí ar dteip orthu ina n-iarracht na hairm a urghabháil.  Thosaigh an slua ag caitheamh cloch srl agus gortaíodh cuid de na saighdiúirí Briotanacha. 

Timpeall 7pm, scaoil gasra de na Scottish Borderers faoi shlua a bhí ag fonóid orthu.  Maraíodh triúr ar an toirt – Mrs Duffy, James Brennan agus Patrick Quinn – agus gortaíodh ocht nduine is tríocha. Fuair fear amháin bás níos déanaí ó chréachtaí a fuair sé ó bheaignit. 

## Iarmhairtí
Bhí uafás agus alltacht ar an bpobal ar fud na hÉireann mar gheall ar an eachtra sin agus na daoine a maraíodh nó a gortaíodh ann. 

I gcoimisiún fiosrúchán a thionóladh ina dhiaidh, cáineadh an cinneadh a rinneadh go ngairfí an t-arm amach.  

## Tagairtí

Catagóir:1914 in Éirinn
Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Círéibeacha
Gary Zukav

Scríbhneoir is ea **Gary Zukav**.

## Tús a shaoil

Rugadh Gary Zukav in Port Arthur, Texas ar an 17 Deireadh Fómhair 1942.

Fuair sé céim ollscoile ó Ollscoil Harvard i 1965. Liostaigh sé in Airm na Stáit Aontaithe sa bhliain chéanna. Ghlac sé páirt i gCogadh Vítneam le linn a bhlianta san airm agus d'fhág sé an airm  i 1968.

## A chéad leabhar

Tháinig Zukav ar ais go dtí na Stáit Aontaithe i 1970 agus tar éis roinnt blianta trioblóideacha nuair a bhí baint nó ró-bhaint aige le drugaí, gnéas agus cúpla rud eile scríobh  sé agus d'fhoilsigh sé an leabhar *Dancing Wu Li Masters* faoi fhisic chandamach i 1979.

## Leabhair spioradáltachta agus teagaisc

Ag tosú leis *The Seat of the Soul* a tháinig amach i 1989, tá naoi leabhar faoin ábhar spioradáltachta scríofa ag Zukav. Tá 6 mhilliún cóip de leabhair a scríobh sé i gcló agus tá a chuid leabhar aistrithe go dtí 24 teangacha éagsúla.

Ó 1998 i leith, bhí sé ina aoi ar an chlár teilifíse The Oprah Winfrey Show breis is 30 uaire, rud a chruthaigh deiseanna dó an-chuid poiblíochta a fháil dá chuid leabhar agus dá chreidimh spioradáltachta. Bhunaigh sé Seat of the Soul Institute lena pairtnéir Linda Francis an bhliain chéanna. Bíonn Zukav le feiceáil ar chlár Super Soul Sunday le Oprah Winfrey ar líonra Winfrey OWN go fóill in amanna.

## Leabhair san iomlán
* *Spiritual Partnership (2010).*
* *Soul to Soul (2007).*
* *Self-Empowerment Journal: A Companion to The Mind of the Soul: Responsible Choice (2003), le Linda Francis.*
* *The Mind of the Soul: Responsible Choice (2003), med Linda Francis.*
* *Thoughts from the Heart of the Soul: Meditations for Emotional Awareness (2002), le Linda Francis.*
* *The Heart of the Soul: Emotional Awareness (2002), le Linda Francis.*
* *Thoughts from the Seat of the Soul (2001).*
* *Soul Stories (2000).*
* *The Seat of the Soul (1989).*
* *The Dancing Wu Li Masters: An Overview of the New Physics (1979).*

## Naisc sheachtracha

* Seat of the Soul Insititute- suíomh gréasáin
* Gary Zukav- Facebook
* Gary Zukav- Twitter
* Gary Zukav- Youtube

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Scríbhneoirí as California
Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Pápa Pius III

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é **an Pápa Pius III**. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1439
Catagóir:Básanna i 1503
Catagóir:Ardeaspaig
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Anasimyia

Is géineas de na beacha gabhair bogaigh, le larbhaí uisceacha é ***Anasimyia*** .    Is minic a mheastar an géineas mar fhoghéineas de na *Lejops* den chineál céanna. 

## Speicis

* *A. annulipes* (Macquart, 1850) 
* *A. billinearis* (Williston, 1887) 
* *A. borealis* (Cole, 1921) 
* *A. chrysostoma* (Wiedemann, 1830) 
* *A. contracta* Claussen & Torp, 1980  
* *A. neilltuus* (Williston, 1887) 
* *A. femorata* Simic, 1987 
* *A. interpuncta* (Harris, 1776) 
* *A.* inundatus (Violovitsh, 1979)  
* *A. japonica* (Shiraki, 1930)  
* *A. lineata* (Fabricius, 1787) 
* *A. lunulata* (Meigen, 1822) 
* *A. perfidiosus* (Hunter, 1897) 
* *A. smirnovi* (Stackelberg, 1924)  
* *A. subtransfugus* (Stackelberg, 1963)  
* *A. transfuga* (Linnaeus, 1758 ) 
Tá an liosta seo neamhiomlán; is féidir leat cabhrú trí iarracht a dhéanamh é a leathnú amach.

## Gailearaí

Íomhá:Anasimyia contracta fem..jpg|*[[Anasimyia contracta]]* 
Íomhá:Tidig dammblomfluga03527.jpg|*[[Anasimyia interpuncta]]* 
Íomhá:Långnosig dammblomfluga hona02886.jpg|*[[Anasimyia lineata]]* 


## Tagairtí
Miguel Ángel Cuello

Dornálaí Airgintíneach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea **Miguel Ángel Cuello**, a rugadh ar 27 Feabhra 1946 i bProvincia de Santa Fe, an Airgintín agus a fuair bás ar an 14 Meán Fómhair 1999. 

Catagóir:Dornálaithe Airgintíneacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Básanna i 1999
Anita Baker

Amhránaí Meiriceánach is ea **Anita Denise Baker** a rugadh ar an 26 Eanáir, 1958 i nDetroit, Michigan. 

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Daoine beo
Robert Francis Ruttledge

Éaneolaí Éireannach ab ea **Robert (Robin) Francis Ruttledge** MC (1889-2002), ar a dtugtar "an Maor" freisin, a bhfuil cuimhne níos fearr air as a chuid oibre i dtaifeadadh agus caomhnú córasach na n-éan Éireannach thar thréimhse seasca bliain.

## Saol
Rugadh Robert Francis Ruttledge i gCnoc an Bhrúnaigh, Contae Cheatharlach ar 11 Meán Fómhair 1899. Ba é an mac ba shine é le Thomas Henry Bruen Ruttledge agus Mary Caroline (née Browne-Clayton). D’fhás Ruttledge suas i gContae Mhaigh Eo, i dteach teaghlaigh Bloomfield House. D’fhreastail sé ar Marlborough College  agus ina dhiaidh sin ar choláiste daltaí Quetta, an India.  Phós Ruttledge Mabel Rose (née Burke) i 1928, agus bhí beirt iníon aige.  

## Gairm mhíleata
Rinne Ruttledge  sí seirbhís in Arm na hIndia leis an 34ú  Prince Albert Victor's Own Poona Horse ó 1918 go 1921, agus tar éis an reisimint sin a chónascadh leis an 33ú Queen Victoria's Own Light Cavalry chun an 17úPoona Horse a chruthú, leo ó 1921 go 1939. Thug sé seirbhís  le linn an fheachtais IWaziristan 1919, agus bronnadh an Chrois Mhíleata air. Ba é a ardlua:   

Lt. Robert Francis Ruttledge; 34th Poona Horse, attd. 21st Cav., F.F. For gallantry and devotion on 21 November 1919, between Jatta and Murtaza Posts, when, after a brisk engagement, the troops under the command of Captain Byrne were ordered to retire. Lieutenant Ruttledge, observing that three dismounted men were in difficulty getting a wounded man away, and realising that the retirement would be delayed, galloped back in face of heavy fire, took the wounded man on his horse, and carried him to a place of safety. 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2002
Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Catagóir:Daoine as Contae Cheatharlach
Catagóir:Éaneolaithe Éireannacha
Catagóir:Fir
M. Scott Peck

Síciatraí agus údar spioradálta aitheanta ab ea **Morgan Scott Peck** (22 Bealtaine 1936 - 25 Meán Fómhair 2005).  Is é a leabhar  *The Road Less Traveled*  (1978) is mó a tharraing cáil air.

## Tús a shaoil

Rugadh M. Scott Peck i Nua-Eabhrac sa bhliain 1936. Bhain sé céim BA amach ó Ollscoil Harvard i 1954 agus céim MD ó Ollscoil Case Western Reserve i 1963.  

Phós sé Lily Ho i 1959 agus bhí triúr clainne acu.  Fuair siad colscaradh i 2004 agus phós Scott Peck Kathleen Kline Yates sa bhliain chéanna. 

## Saol oibre

I 1984, comhbhunaigh Peck The Foundation for Community Encouragement (FCE).

## Bás

Fuair Scott Peck bás ina bhaile féin i gConnecticut ar 25 Meán Fómhair 2005. Bhí sé 69 mbliana d'aois.
## Leabhair
* *The Road Less Traveled: A New Psychology of Love, Traditional Values and Spiritual Growth* (Simon & Schuster, 1978) 
* *People of the Lie: The Hope For Healing Human Evil* (Simon & Schuster, 1983) 
* *What Return Can I Make? Dimensions of the Christian Experience*(Simon & Schuster, 1985) (athclódaithe agus athainmnithe *Gifts For the Journey: Treasures of the Christian Life* ag Harpers in 1995) 
* *The Different Drum: Community Making and Peace* (Simon & Schuster, 1987) 
* *A Bed By the Window: A Novel of Mystery and Redemption* (Bantam Books, 1990) {
* *The Friendly Snowflake: A Fable of Faith, Love and Family* (Turner Publishing, 1992)
* *A World Waiting To Be Born: Civility Rediscovered* (Bantam, 1993) 
* *Meditations From the Road* (Simon & Schuster, 1993) 
* *Further Along the Road Less Traveled* (Simon & Schuster, 1993) 
* *In Search of Stones: A Pilgrimage of Faith, Reason and Discovery* (Hyperion Books, 1995) 
* *In Heaven As on Earth: A Vision of the Afterlife* (Hyperion, 1996) 
* *The Road Less Traveled and Beyond: Spiritual Growth in an Age of Anxiety* (Simon & Schuster, 1997) 
* *Denial of the Soul: Spiritual and Medical Perspectives in Euthanasia and Mortality* (Harmony Books, 1997) 
* *Golf and the Spirit: Lessons for the Journey* (Harmony Books, 1999) 
* *Glimpses of the Devil: A Psychiatrist's Personal Accounts of Possession, Exorcism, and Redemption* Free Press, January 19, 2005) 
## Naisc sheachtracha
* Suíomh gréasáin M. Scott Peck
* The Foundation for Community Encouragement (FCE)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2005
Catagóir:Síciatraithe
Feadóg bhuí Chiúin-Aigéanach

Is éan í **feadóg bhuí Chiúin-Aigéanach**. Is baill d'fhine na Charadriidae é. .

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Anthony de Mello

Sagart Íosánach agus síciteiripeoir ón India ba ea **Anthony de Mello** (nó Tony de Mello mar a raibh aithne air freisin) a rugadh i Mumbai (Bombay ag an am) ar 4 Meán Fómhair 1931.

## Tús a shaoil

Tógadh de Mello mar Chaitliceach agus bhí fonn air ón am a bhí sé óg a bheith ina shagart Íosánach.

Ag aois a 16, chuaigh de Mello isteach i gCumann Íosa i gcliarscoil Vinalaya, lasmuigh de Bombay. Rinne sé stáideár ar an bhfealsúnacht sa Spáinn i 1952. Ina dhiaidh sé seo chuaigh sé ar ais go dtí an India chun staidéar a dhéanamh ar an diagacht i gColáiste De Nobili in Pune.

## Obair

Oirníodh ina shagart é i 1961.  Tar éis dó filleadh ar an India, chaith sé roinnt blianta ag obair sna cliarscoileanna, agus i 1968  rinneadh reachtaire cliarscoil Vinalaya de.

Bhunaigh sé an Institute of Pastoral Counselling i 1972, a ainmníodh Sadhana Institute ó shin i leith, i Poona san India.

Scríobh de Mello a chéad leabhar *Sadhana – A Way to God* i 1978.

## Bás

Fuair Anthony de Mello bás le taom croí i Nua-Eabhrac i 1987. Bhí sé 55 bliana d'aois.

## Leabhair

**Sadhana: A Way to God*, 1978. 
**Wake Up! Spirituality for Today,* 90 minutes of talks given before a live audience
**The Song of the Bird*, Image, 1982. 
**Wellsprings*, 1984. 
**One Minute Wisdom*, Image, 1985. 
**The Heart of the Enlightened*,  Doubleday, 1987.
**Taking Flight*, Image, 1988. 
**Awareness*, Image, 1990. 
**Contact with God*,  Loyola Press, 1991. 
**The Way to Love*, 1992. 
**One Minute Nonsense*, Loyola University Press, 1992
**More One Minute Nonsense*, Loyola University Press, 1993.
**Call to Love*, Gujarat Sahitya Prakash, 1996
**Rooted in God*, St Pauls, 1997
**Awakening*, Image, 2003. 
**A Way to God for Today,* RCL Benziger, 2007
**Seek God Everywhere,* Image, 2010 
**The Prayer of the Frog* Vol. 1 & Vol. 2. - 
## Naisc Sheachtracha

* De Mello Centre
*  Sadhana Institute

## Tagairtí

Catagóir: Scríbhneoirí Indiacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:An India
Catagóir:Básanna i 1987
Catagóir:Síciteiripeoirí
Saba

Oileán i Muir Chairib is ea **Saba**. An t-aonad is lú de Ríocht na hÍsiltíre atá ann agus tá 1,915 duine ina gcónaí ann (2019). Cuimsíonn Mount Scenery, bolcán (marbh nó ina chodladh, níltear cinnte cé acu), an chuid is mó den oileán. 

Tá Saba suite sa chuid thuaidh d'Oileáin na Gaoithe sna hIndiacha Thiar, soir ó dheas ó Oileáin Bhriotanacha na Maighdean. Áirítear Saba—in éineacht le Bonaire agus Sint Eustatius—mar cheann de na hoileáin BES. Tá 13 km cearnacha (5.0 míle cearnacha) d'achar ann. Is é Mount Scenery, 887 méadar (2,910 troigh) ar airde, an pointe is airde i Ríocht na hÍsiltíre. Fágann sin go bhfuil 148 duine sa chiliméadar cearnach ann (380 sa mhíle chearnach). Is é The Bottom príomhbhaile Saba. Ar na bailte beaga eile tá Windwardside, Zion's Hill agus St. Johns.

Is é an Béarla an meán teagaisc ar an oileán ó na 1860idí i leith agus labhraítear Criól Oileán na Maighdean. Múintear an Ollainnis freisin. Tá Béarla agus Ollainnis oifigiúil.
mion|clé|Radharc ar Saba ón bhfarraige. Is é Mount Scenery an cnoc is airde ar an oileán, le feiceáil sa ghrianghraf le scamaill timpeall ar a phointe.
Catagóir:Oileáin Ísiltíreacha Mhuir Chairib
Catagóir:Mion-Aintillí
An Ráth

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Ráth** air:
* An Ráth, Contae an Chláir: paróiste dlí, baile fearainn, agus toghroinn i gContae an Chláir
* An Ráth, Contae an Longfoirt: baile fearainn i gContae an Longfoirt
* An Ráth, Contae Bhaile Átha Cliath (An Chrois Íochtarach): baile fearainn i gContae Bhaile Átha Cliath
* An Ráth, Contae Bhaile Átha Cliath (Baile an Ridire Thoir): baile fearainn i gContae Bhaile Átha Cliath
* An Ráth, Contae Chiarraí (Dún Ciaráin Theas): baile fearainn i gContae Chiarraí
* An Ráth, Contae Chiarraí (Gleann Ó Ruachta): baile fearainn i gContae Chiarraí
* An Ráth, Contae Chill Mhantáin (Síol Éalaigh): baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* An Ráth, Contae Chill Mhantáin (toghroinn): toghroinn i gContae Chill Mhantáin
* An Ráth, Contae Chorcaí: baile fearainn, toghroinn, agus baile i gContae Chorcaí
* An Ráth, Contae Dhún na nGall: mionghné i gContae Dhún na nGall
* An Ráth, Contae Laoise: baile fearainn i gContae Laoise
* An Ráth, Contae Loch Garman (Síol Bhroin): baile fearainn i gContae Loch Garman
* An Ráth, Contae Loch Garman (Uí Bhairrche): baile fearainn i gContae Loch Garman
* An Ráth, Contae Lú (Dún Dealgan Íochtarach): baile fearainn i gContae Lú
* An Ráth, Contae Lú (Dún Dealgan Uachtarach): baile fearainn i gContae Lú
* An Ráth, Contae Luimnigh: baile fearainn i gContae Luimnigh
* An Ráth, Contae Mhuineacháin (Críoch Mhúrn): baile fearainn i gContae Mhuineacháin
* An Ráth, Contae Mhuineacháin (Dartraí): baile fearainn i gContae Mhuineacháin
* An Ráth, Contae Mhuineacháin (Muineachán): baile fearainn i gContae Mhuineacháin
* An Ráth, Contae na Mí (Damhliag Uachtarach): baile fearainn i gContae na Mí
* An Ráth, Contae na Mí (Ráth Tó): baile fearainn i gContae na Mí
* An Ráth, Contae Phort Láirge (Na Déise): baile fearainn i gContae Phort Láirge
* An Ráth, Contae Phort Láirge (Uachtar Tíre): baile fearainn i gContae Phort Láirge
* An Ráth, Contae Thiobraid Árann: baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* An Ráth, Contae Uíbh Fhailí (Cúil Ó nDubháin): baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí
* An Ráth, Contae Uíbh Fhailí: sráidbhaile i gContae Uíbh Fhailí (gan iontráil ar logainm.ie)

## Féach Freisin
* An Ráith

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Feadóg mhionbhosach

Is éan í an **fheadóg mhionbhosach** (***Charadrius semipalmatus***) . Is baill d'fhine na Charadriidae é. .

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Mate Parlov

Dornálaí Crótach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea **Mate Parlov**, a rugadh ar 16 Samhain 1948 i Split agus a fuair bás ar an 29 Iúil 2008. 

## Tagairtí
250px|mion|clé|Mate Parlov

Catagóir:Dornálaithe Crótacha
Catagóir:Daoine a rugadh in 1948
Catagóir:Básanna in 2008
Eddie Futch

Traenálaí dornálaithe agus fear cúinne Meiriceánach ab ea **Eddie Futch** a rugadh ar an 9 Lúnasa, 1911  i Hillsboro, Mississippi agus a fuair bás ar an 10 Deireadh Fómhair, 2001.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1911
Catagóir:Básanna in 2001
Catagóir:Dornálaíocht
Enda Ó Coinnín

Is mairnéalach, fear gnó agus údar Éireannach é **Enda Pádraig O'Coineen** (nó *Enda Ó Coinnín*). Tá turasanna fada seoltóireachta déanta aige.

## Saothair
* Sail Ireland, the NCB Ireland challenge in the Whitbread Round-the-World Race 1989-1990
* Kilcullen, Baile Átha Cliath: Cló Mercier, 1978. (Leabhar Gaeilge)
* The Unsinkable Entrepreneur,	O'Coineen, Enda Pádraig.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mairnéalaigh
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Bun Abhann

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Bun Abhann** air:
* Bun Abhann, Contae Mhaigh Eo: baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* Bun Abhann, Contae na Gaillimhe: baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Bun Abhann, Contae na hIarmhí: paróiste dlí agus baile fearainn i gContae na hIarmhí

## Féach Freisin
* Bun na hAbhann
* Bun na h-Abhainn
* Bun na hAbhna
* Bun na h-Aibhne
* Abhainn Bhun Abhann

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Crotach Artach

Is éan é an **crotach Artach** (*Numenius borealis*). Is baill d'fhine na Scolopacidae é.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Cnota mór

Is lapaire beag é an **cnota mór** (Calidris tenuirostris). Is é an speiceas is mó den ghéineas Calidris é. Tá ainm an ghéinis ón tSean-Ghréigis *kalidris* nó *skalidris*, téarma a thug Arastatail ar roinnt éan liath a chónaíonn cois uisce. 
Is ón Laidin an focal *tenuirostris*: ciallaíonn *tenuis* "caol" agus *rostrum* "gob".

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Marvin Johnson

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Marvin Johnson**, a rugadh ar 12 Aibreán, 1954 i Indianapolis, Indiana.

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Emanuel Steward

Traenálaí dornálaithe agus fear cúinne Meiriceánach ab ea **Emanuel "Manny" Steward** a rugadh ar an 7 Iúil, 1944  i mBottom Creek, Virginia Thiar agus a fuair bás ar an 25 Deireadh Fómhair, 2012.

Catagóir:Daoine a rugadh in 1944
Catagóir:Básanna in 2012
Catagóir:Dornálaíocht
Nat King Cole

Amhránaí Meiriceánach Afracach ab ea **Nat King Cole** a rugadh **Nathaniel Adams Coles** ar 17 Márta 1919 i Montgomery, Alabama agus a fuair bás ar an 15 Feabhra 1965. Thaifead Cole 100 amhrán a bhain amach áit ar na popchairteanna. Athair an amhránaí Natalie Cole é.

## Tagairtí

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1919
Catagóir:Básanna i 1965
Aisíoc ionchais

Meán na dtorthaí féideartha ualaithe de réir a ndóchúlachta is ea **aisíoc ionchais**. 

## Féach freisin

* Samhail Phraghsála Sócmhainní Caipitil
* Éagsúlú (Airgeadas)

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Teddy Pendergrass

Amhránaí Meiriceánach Afracach ab ea **Theodore DeReese Pendergrass**  a rugadh ar 26 Márta, 1950 in Kingstree Carolina Theas agus a fuair bás ar an 13 Eanáir, 2010. 

## Tagairtí

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Catagóir:Básanna in 2010
Tobias Asser

Duine de na dhlíodóirí idirnáisiúnta ba thábhachtaí sa 20ú haois ba ea **Tobias Michael Carel Asser** (28 Aibreán 1838 – 29 Iúil 1913), ollamh Ísiltíreach leis an dlí.

Bhí  baint nach beag ag Asser i mbunú : 

* an Bhuanchúirt Eadrána
* Comhdháil na Háige um an Dlí Idirnáisiúnta Príobháideach
* an Institiúid um an Dlí Idirnáisiúnta agus 
* Acadamh na Háige um an Dlí Idirnáisiúnta, a bunaíodh tar éis moill de bharr an Chéad Chogadh Domhanda. 

Mar gheall ar an obair sin, go mór mór i dtaca le Comhdháil na Háige, bronnadh Duais Nobel na Síochána air (in éineacht le Alfred Hermann Fried) sa bhliain 1911.

Ainmníodh an T.M.C. Asser Instituut sa Háig in ómós dó; tá sí comhcheangailte le hOllscoil Amstardam, áit ina raibh sé ina ollamh leis an dlí.
clé|mion|1898

## Tagairtí

Catagóir:Dlíodóirí
Catagóir:Daoine as an Ísiltír
Catagóir:Daoine a rugadh i 1838
Catagóir:Básanna i 1913
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Síochána
Lá Idirnáisiúnta an Chairdis

mion|clé|Cairde agus craic
Ceiliúrta **Lá Idirnáisiúnta an Chairdis** in Éirinn ar 30 Iúil gach bliain. Lá atá ann chun cairdeas a shnaidhmeadh idir dhaoine sa bhaile agus thar lear.  Baineann daoine úsáid as an deis seo chun dul i dteagmháil lena gcairde agus cuireann siad scairt ar na cairde nach bhfaca siad le tamall.
clé|mion

## Tagairtí

Catagóir:Sochaí
Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Gobadán earr-rinneach

Is éan é **gobadán earr-rinneach** (*Calidris acuminata*) . Is baill d'fhine na Scolopacidae é. .

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Gobadáinín ladharfhada

Is éan é **gobadáinín ladharfhada** (*Calidris subminuta*) . Is baill d'fhine na Scolopacidae é.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Tóin le Gaoith (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Tóin le Gaoith** air:
* Tóin le Gaoith, Contae an Chabháin: baile fearainn i gContae an Chabháin
* Tóin le Gaoith, Contae an Chláir (Cluain idir Dhá Lá): baile fearainn i gContae an Chláir
* Tóin le Gaoith, Contae an Chláir (Inse Uí Chuinn): baile fearainn i gContae an Chláir
* Tóin le Gaoith, Contae Bhaile Átha Cliath (An Chrois Íochtarach): baile fearainn i gContae Bhaile Átha Cliath
* Tóin le Gaoith, Contae Bhaile Átha Cliath (An Chúlóg): baile fearainn i gContae Bhaile Átha Cliath
* Tóin le Gaoith, Contae Chill Dara: baile fearainn i gContae Chill Dara
* Tóin le Gaoith, Contae Chill Mhantáin (An tInbhear Mór): baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* Tóin le Gaoith, Contae Chill Mhantáin (Baile na Corra Thuaidh): sliabh i gContae Chill Mhantáin
* Tóin le Gaoith, Contae Liatroma: baile fearainn i gContae Liatroma
* Tóin le Gaoith, Contae Luimnigh: baile fearainn i gContae Luimnigh
* Tóin le Gaoith, Contae Mhaigh Eo (Buiríos Umhaill): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* Tóin le Gaoith, Contae Mhaigh Eo (Ceara): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* Tóin le Gaoith, Contae na Gaillimhe (An Ros): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Tóin le Gaoith, Contae na Gaillimhe (Cill Liatháin): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Tóin le Gaoith, Contae na Gaillimhe (Dún Mór): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Tóin le Gaoith, Contae na hIarmhí: baile fearainn i gContae na hIarmhí
* Tóin le Gaoith, Contae Ros Comáin (Cill Bhríde): baile fearainn i gContae Ros Comáin
* Tóin le Gaoith, Contae Ros Comáin (Cill Taobháin): baile fearainn i gContae Ros Comáin
* Tóin le Gaoith, Contae Ros Comáin (Tóin le Gaoith): fo-bhaile i gContae Ros Comáin

## Féach Freisin
* Tóin re Gaoith (idirdhealú)
* Tóin re Gaoth

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Traoil

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Traoil** air:
* Traoil, Contae an Longfoirt (An Longfort): baile fearainn i gContae an Longfoirt
* Traoil, Contae an Longfoirt (Ardach): baile fearainn i gContae an Longfoirt
* Traoil, Contae an Longfoirt (Cill Ghlas): baile fearainn i gContae an Longfoirt
* Traoil, Contae Mhaigh Eo: baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Dennis Andries

Dornálaí Guánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea **Dennis Andries**, a rugadh ar 5 Samhain 1953 i Georgetown, an Ghuáin. 

Catagóir:Dornálaithe Guánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Ray Arcel

Traenálaí dornálaithe agus fear cúinne Meiriceánach ab ea **Ramil "Ray" Arcel** a rugadh ar an 30 Lúnasa 1899 in Terre Haute, Indiana agus a fuair bás ar an 7 Márta 1994.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Catagóir:Básanna i 1994
Catagóir:Dornálaíocht
Annie Lennox

Amhránaí Albanach is ea **Ann Lennox**. Rugadh in Obar Dheathain, Albain ar an 25 Nollaig 1954 í. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Amhránaithe Albanacha
Gobadáinín píbrua

Is éan é **gobadáinín píbrua** (*Calidris ruficollis*) . Is baill d'fhine na Scolopacidae é. .

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Scitsibhéascna

Téarma sochtheangeolaíochta é **scitsibhéascna** a thagraíonn don éiginnteacht faoin gcaighdeán nó faoin norm ceart teanga i bpobal teanga.  

Ba é an teangeolaí Ioruach-Mheiriceánach Einar Haugen a chruthaigh an téarma Béarla *schizoglossia* thiar sa bhliain 1962 ; is dócha gurbh í Bríd Ní Mhóráin a bhain an chéad úsáid as an leagan Gaeilge *scitsibhéascna* sa leabhar *Thiar sa mhainistir atá an Ghaolainn bhreá - meath na Gaeilge in Uíbh Ráthach* (An Sagart, an Daingean 1997). 

Is éard atá i gceist leis an scitsibhéascna ná go bhfuil níos mó ná aon norm amháin ar fáil don phobal teanga agus nach bhfuil na cainteoirí cinnte cé acu norm ba chóir dóibh a úsáid leis an teanga a mhúnlú air. 

## Samplaí

* Tá cuid de lucht labhartha na Gaeilge barúlach go mba chóir dóibh cloí leis an gCaighdeán Oifigiúil, cuid eile den tuairim gurbh fhearr dóibh aithris a dhéanamh ar sheanchanúint a réigiúin nó a nGaeltachta féin, fiú nuair nach ionann gramadach na canúna agus gramadach an Chaighdeáin.
* Mar shamplaí eile: an Fhraincis chaighdeánach seachas Criól Fraincise Háítí, agus Béarla Caighdeánach Mheiriceá seachas an Béarla Coiteann Afrai-Mheiriceánach. Sna cásanna seo, feictear go bhfuil ceann amháin de na teangacha go “dona”, is é sin nach teanga "cheart" í, agus ansin is iomaí cainteoir a bheadh ag iarraidh a theanga a cheartú agus a fhorcheartú agus teilgeanacha cainte nó tréithe gramadaí as an leagan "íseal" den teanga a sheachaint. 

* Béarla na hÉireann agus aicme shóisialta. Ar Raidió Teilifís Éireann, sna 1960idí, chuir láithreoirí nuachta tuin chainte Shasanach orthu féin. Reáchtáladh ranganna "deaslabhra" i mBéarla sna scoileanna, creid nó ná creid.  Tugadh páistí de phór uasal i mBaile Átha Cliath chun na dteiripeoirí urlabhra chun canúint ardnósach a chur orthu.

## Iarmhairtí
Is gnách go gcuireann dearcadh diúltach ar an ngnáthurlabhra náire ar na cainteoirí faoi chineálacha úsáide teanga nach bhfuil gradam ag roinnt leo, go hoscailte nó go hindíreach, trí leas a bhaint as saintréithe teanga a bhfuil meas an phobail orthu, amhail fhuaimeanna an leagain "ardchéime" den teanga.

## Féach freisin
* Leithcheal ar bhonn canúna
* Imní faoi theanga iasachta - an easpa muiníne agus suaimhnis ar an duine atá ag foghlaim nó ag úsáid teanga iasachta

## Léitheoireacht ghaolmhar
*Einar Haugen (1972) *The Ecology of Language*  (Stanford University Press)
## Tagairtí

*
Catagóir: Sochtheangeolaíocht
Gobadáinín Baird

Is éan é **gobadáinín Baird** (*Calidris bairdii*). Is baill d'fhine na Scolopacidae é.
## Tacsanomaíocht
Tagann ainm an ghéinis seo *Calidris* ón Ghréigis 'kalidris' nó 'skalidris', a bhí luaite ag Arastatal, agus a bhí ina chónaí cois abhann agus é liath daite. Ainmníodh ainm an speicis *bairdii* in onóir Spencer Fullerton Baird (1823-1887). Ba éaneolaí Meiriceánach é Baird agus bhí sé ina Rúnaí Cúnta san Institiúid Smithsonian.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Donny Lalonde

Dornálaí Ceanadach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea **Donny Lalonde**, a rugadh ar 12 Márta, 1960 in Kitchener, Ontario. 

Catagóir:Dornálaithe Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Jeff Harding

Dornálaí Astrálach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea **Jeff Harding**, a rugadh ar 5 Feabhra 1965 i Sydney. 

Catagóir:Dornálaithe Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Amhantraíocht

mion
Tráchtearraí (tae, stán etc.), urrúis airgeadais (scaireanna etc.) agus airgeadraí eachtracha - nithe a mbíonn luaineacht shubstaintiúil ina bpraghsanna sa mhargadh ó am go chéile - a bheith á ndíol agus á gceannach ag daoine agus ag gnólachtaí (amhantraithe) is ea **amhantraíocht**, a bhfuil súil acu go ndéanfaidh siad brabús mór ar an toirt.

Trádálaí arb é a aidhm brabús a dhéanamh, trí theacht roimh athruithe praghsanna sa todhchaí, is ea **amhantraí**.

## Féach freisin

* Airgead te

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Kenneth Erskine

Sraithmharfóir Briotanach é **Kenneth Erskine**, nó mar is fearr aithne an **Stockwell Strangler**, a rugadh ar an 1 Iúil 1963 i Hammersmith, Londain. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Briotanacha gorma
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Dúnmharfóirí srathacha
Cus D'Amato

Traenálaí dornálaithe agus fear cúinne Meiriceánach ab ea **Cus D'Amato** a rugadh ar an 17 Eanáir, 1908  i Nua-Eabhrac agus a fuair bás ar an 4 Samhain, 1985.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1908
Catagóir:Básanna i 1985
Catagóir:Dornálaíocht
Sochraid Dhiarmada Uí Dhonnabháin Rosa

mion|313x313px
Tharla **sochraid Dhiarmada Uí Dhonnabháin Rosa** ar an 1 Lúnasa 1915; d'éag an réabhlóidí Éireannach as Iarthar Chorcaí ar 29 Meitheamh, 1915 i Nua-Eabhrac.

## Cúlra
[clé|mion|[Cearnóg Parnell  ar 1 Lúnasa 1915]]
Ba mhór an tábhacht shiombalach a bhain lena thórramh. Tugadh a chorp ar ais go hÉirinn agus cuireadh é i Reilig Ghlas Naíon. Bhí Éirí Amach na Cásca á bheartú ag an am agus d’úsáid Bráithreachas na Poblachta an ócáid chun an náisiúnachas a ghríosadh sa phobal.
clé|mion|coiste stiúrtha sa Rotunda

## Óráid
Ba é Pádraig Mac Piarais a thug an óráid os cionn uaighe, ceann de na hóráidí ba cháiliúla i stair na hÉireann. Seo a leanas téacs na hóráide Gaeilge a thug an Piarsach ar an lá úd sa bhliain 1915:*A Ghaedheala,*

*Do hiarradh orm-sa labhairt inniu ar son a bhfuil cruinnighthe ar an láthair so agus ar son a bhfuil beo de Chlannaibh Gaedheal, ag moladh an leomhain do leagamar i gcré annso agus ag gríosadh meanman na gcarad atá go brónach ina dhiaidh.*

*A cháirde, ná bíodh brón ar éinne atá ina sheasamh ag an uaigh so, acht bíodh buidheachas againn inar gcroidhthibh do Dhia na ngrás do chruthuigh anam uasal áluinn Dhiarmuda Uí Dhonnabháin Rosa agus thug sé fhada dhó ar an saoghal so.*

*Ba chalma an fear thu, a Dhiarmuid. Is thréan d’fhearais cath ar son cirt do chine, is ní beag ar fhuilingis; agus ní dhéanfaidh Gaedhil dearmad ort go bráth na breithe.*

*Acht, a cháirde, ná bíodh brón orainn, acht bíodh misneach inar gcroidhthibh agus bíodh neart inar gcuirleannaibh, óir cuimhnighimís nach mbíonn aon bhás ann nach mbíonn aiséirghe ina dhiaidh, agus gurab as an uaigh so agus as na huaghannaibh atá inar dtimcheall éireochas saoirse Gheadheal.*Lean sé ar aghaidh i mBéarla, agus mar fhocal scoirː"*the fools, the fools, the fools! — they have left us our Fenian dead, and while Ireland holds these graves, Ireland unfree shall never be at peace*".

## Tagairtí

Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha
Catagóir:Reilig Ghlas Naíon
Catagóir:Óráidí Éireannacha
Mairtíreach

[mion|Lewes, [Sussex Thoir|Sussexː  oíche thine chnáimh ar 5 Samhain gach bliain]]
**Mairtíreach** is ea duine a fhaigheann bás ar son a chreidimh. I stair na Críostaíochta, déantar comóradh ar chuid mhaith de na daoine a aithnítear mar mhairtírigh mar naoimh.  Mar shampla rinneadh mairtírigh de Naomh Seoirse agus Naomh Aindriú.  Ní dhearnadh mairtíreach de Naomh Pádraig.

I ré na nua-staire, nuair a fhaigheann daoine bás ar son cúiseanna polaitiúla, tugtar “mairtírigh” orthu uaireanta.

### Éire
Baineann an chuid is mó de na mairtírigh in Éirinn leis na Péindlíthe. I ré luath na Críostaíochta, fuair cuid acu bás ar an Mór-roinn agus iad i mbun misinéireachta .

## Tagairtí

Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Reiligiún
Catagóir:Lucht creidimh
Shin Megami Tensei V

Is cluiche rólimeartha a tháinig amach sa mbliain 2021 é ***Shin Megami Tensei V***, SMTV go gairid. Is iontráil nua é sa tsraith *Shin Megami Tensei*, mac-shraith de chuid *[[Megami Tensei]]*. Cuireadh amach é ar Nintendo Switch. Tá sé deartha mar mheascán de *Shin Megami Tensei III* agus *Shin Megami Tensei IV*, agus beidh meicnic imeartha mar "chomhleá" agus "tógáil" na ndeamhan ag filleadh.

## Forbhreathnú
Is cluiche rólimeartha é *Shin Megami Tensei V*. Tá sé suite i dTóiceó an lae inniu. Beidh eilimintí imeartha ann ó chluichí *Shin Megami Tensei* roimhe seo, agus meicnic nua leis. 

## Forbairt
Tá *Shin Megami Tensei V* á fhorbairt ag Atlus, agus is é Kazuyuki Yamai an léirtheóir. Ceann de chuspóirí an chluiche is ea “tréithe na linne” a léiriú, mar shampla dífhostaíocht, míshuaimhneas fé scor, sceimhlitheoireacht, airm núicléacha, agus fadhbanna sa mbaile. Déantar forbairt ag baint úsáid as an inneall cluiche Unreal Engine 4. De réir Yamai, d’athraigh Unreal Engine 4 an bealach a chruthaíonn siad cluichí, toisc go gceadaíonn sé rud a chruthú agus é a fheiceáil sa chluiche láithreach ina dhiaidh sin. Tugann an bealach seo níos mó ama dóibh chun triail a bhaint as a gcuid smaointe.  Piocadh an Nintendo Switch toisc gur thaitin an smaoineamh "cluichí HD ar chonsól iniompartha", le Yamai. Cé go raibh roinnt dúshlán ann ós rud é gurb é *Shin Megami Tensei V* an chéad chluiche a d’fhorbair Atlus don chonsól. Tá forbairt na ndeamhan sa chluiche seo níos mine ná mar a bhí sna cluichí níos sine, a bhuí le crua-earraí níos fearr sa Nintendo Switch. I gcomparáid le forbairt na ndeamhan sna cluichí eile, tá a thrí fhad ann. 

Nochtadh an cluiche in Eanáir 2017 mar chuid de nochtadh an Nintendo Switch, i bhfoirm tréiléar *teaser.*  San am sin, bhí an fhorbairt díreach tosaithe, agus cuireadh an cluiche i láthair mar *Shin Megami Tensei: Brand New Title*. Cuireadh an t-ainm *Shin Megami Tensei V* air i mí Dheireadh Fómhair na bliana céanna, i gcomhthráth le comóradh 25 bliain bhunaidh *Shin Megami Tensei*. Chomh maith leis sin, cuireadh tréiléar nua amach, a thaispeánann stáisiún traenach Tóiceo nua-aimseartha agus radharc cathrach iar-apacailipteach.  Fé mhí Feabhra 2018, dúirt Yamai go raibh an cluiche i “lán-fhorbairt”, agus bhí níos mó oibrithe Atlus ag teacht isteach sa bhforbairt. Cuireadh amach an nuacht i mí na Samhna 2017 go mbeidh eisiúint idirnáisiúnta ag an gcluiche. I mí Iúil 2020, taispeánadh tréiléar i bhfíseán Nintendo Direct, ag fógairt eisiúint 2021 ar fud an domhain ag an am céanna. 

## Tagairtí

Catagóir:Físchluichí
Catagóir:An tSeapáin
Lá Lúnasa

[mion|clé|Buíochas a gabháil, altóir i [New Orleans, Louisiana|New Orleans Lúnasa 2019]]
Is é an 1 Lúnasa **Lá Lúnasa** (nó Lughnasa) agus an chead lá den  fhómhar,  de réir Fhéilire na nGael.    Tosaíonn féile an fhómhair in Éirinn ar an lá seo agus maireann an ceiliúradh cúpla lá nó cúpla seachtain b'fhéidir.  

Ainmníodh Lúnasa as Lugh (nó Lú sa nualitriú), duine de na déithe ba thábhachtaí a bhí ag na sean-Cheiltigh, ní amháin in Éirinn ach ar fud na hEorpa. Mar shampla i Sasana agus tíortha eile, ceiliúrtar *Lammas Day,* *Lammastide* nó *Loaf Mass Day* i mBéarla ag an am céanna. 

## Béaloideas
Dúchás.ieː 

## Féach freisin

* Lúnasa
* Lugh
* *Feile na Laoch,* Iontaoibheas Fodhla agus físeán.
[clé|mion|Toamnadeaur (féile an fhómhair)ːi Chisinau sa [An Mholdóiv|Mholdóiv]]

## Tagairtí

Catagóir:Féilte Éireannacha
Catagóir:Lúnasa
Ríshliocht Tang

Ba é **ríshliocht Tang** a bhí ag rialú na Síne sna blianta 618-907 i ndiaidh bhreith Chríost. Tá clú agus cáil ar thréimhse na Tang mar tháinig rath ar an Sín arís.  Ba é Chang'an, príomhchathair na Tang, an chathair ba mhó daonra sa domhan.  

Tháinig na Tang i ndiaidh na Sui, nuair a bhris an tImpire Gaozu (a saolaíodh faoin ainm Li Yuan) an cath ar na Sui. Ba é Gaozu an chéad Impire Tang, agus bhunaigh sé an ríshliocht.  Ba mhac le Gaozu é an tImpire Taizong (a saolaíodh faoin ainm Li Shimin).  Ba é Taizong an dara hImpire Tang, agus bhí sé ar na himpirí ba mhó le rá i stair na Síne. 

Tháinig meath ar na Tang tar éis éirí amach An Lushan san ochtú haois.  Tháinig feabhas ar an scéal sa 9ú haois, ach níor mhair an feabhas seo i bhfad.  Tháinig deireadh le ríshliocht Tang sa bhliain 907, nuair a fuair Zhu Wen (an tImpire Taizu) an lámh ab fhearr ar na Tang.

Catagóir:Ríshleachta i stair na Síne
An Fhonais

Teanga labhartha i mBeinin, i dTóga, agus sa Nigéir is ea í **an Fhonais** (**' nó ''fõbè'' sa teanga, fuaimniú [fɔ̃̀ɡ͡bē]). Úsáidtear mar [[Francbhéarla|Fhrancbhéarla]] í sa cheantar, agus tá 4,1 milliún cainteoirí aici. Is [[Teanga (cumarsáid)|teanga]] Gbe í, ceann desna grúpaí sa bh[[fine teangacha]] Nígir-Chongólach. 

Ceann desna teangacha is mó i mBeinin is ea í, á labhairt i ndeisceart na tíre den chuid is mó. Sa lá atá inniu ann labhraítear an Fhonais ar raidió agus ar theilifís i mBeinin. 

Cosúil leis na teangacha Gbe eile, is [[teanga thonúil]] í. Is teanga ainmní-briathar-cuspóir (SVO) í leis. 

Is é an focal idirnáisiúnta is cáiliúla sa teanga seo ná **', nó vúdú sa Ghaeilge. 
mion| Dáileadh na bpríomhtheangacha Gbe (Capo 1988, 1991)

## Fuaimniú

### Gutaí

Fuaimnítear na fóinéimí / ẽ / agus / õ / mar [ɛ̃] agus [ɔ̃] i gcónaí. 

### Consain

Níl an consain [p] fóinéimeach agus níl sé le fáil ach i bhfocail iasachta áirithe. Úsáideann focail iasachta eile [f]. 

## Ortagrafaíocht
Scríobhtar an Fhonais leis an aibítir Laidineach. I mBeinin, sainíonn Aibítir na dTeangacha Náisiúnta na litreacha agus na déghraif in ortagrafaíocht na Fonaise. 

Scríobhtar gutaí srónacha le litir an ghuta agus  ina dhiaidh. 

## Tagairtí

Catagóir:Beinin
Catagóir:Tóga
Catagóir:An Nigéir
Catagóir:Teangacha na hAfraice
Stiúideo scannánaíochta Babelsberg

mion|clé|Babelsberg Filmkulisse Berliner Straße
Bhí Babelsberg, in oirdheisceart Photsdam, ina mhór-stiúideo léiriúcháin scannán roimh an Dara Cogadh Domhanda. 

Ó thitim Bhalla Bheirlín, tháinig borradh uirthi mar lárionad mór léiriúchán scannán Eorpach. Is é an Studio Babelsberg an stiúideo scannán is sine ar scála mór ar fud an domhain. 

Is minic a thaifeadann an Deutsches Filmorchester Babelsberg fuaimrianta le haghaidh léiriúchán scannán.

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin
Catagóir:An Ghearmáin
Comhdháil Potsdam

**Comhdháil [[Potsdam]]** a thugtar ar chruinniú mullaigh idir cinn rialtais na Stát Aontaithe, na Ríochta Aontaithe agus na Rúise (" an Triúr Mór") a bhí ar siúl ó 17 Iúil – 2 Lúnasa 1945. Reáchtáladh an chomhdháil, an chomhdháil iarchogaidh is mó idir na Comhghuaillithe, i Schloss Cecilienhof, pálas i bPotsdam na Gearmáine.

[mion|clé|[Winston Churchill, Harry Truman, agus Iósaf Stailín]]
## Cúlra
Ní raibh cruinniú Potsdam chomh cairdiúil agus a bhí an cruinniú in Yalta. 

* Chomh maith leis sin mhéadaigh amhras Stailín faoin Iarthar nuair a dúradh leis go raibh an buama adamhach réidh ag na Meiriceánaigh ach nach raibh siad sásta an teicneolaíocht a roinnt le APSS.
* Bhí dearcadh rialtais na Breataine agus na Stát Aontaithe i leith APSS ag géarú mar gur tuigeadh dóibh go raibh an Rúis ag bunú rialtas soip i roinnt tíortha a bhí faoina smacht.
* Cailleadh Roosevelt in Aibreán 1945 agus ghlac Harry Truman a áit. Níor thaitin Stailín le Truman agus bhí amhras air faoina chuid aidhmeanna. Bhí a chomhairleoirí ag moladh dó bheith crua le Stailín agus gan mórán a ghéilleadh leis.

## Socruithe
Socraíodh na rudaí seo a leanas ag Potsdam:

* An dóigh a raibh an Ghearmáin le bheith roinnte agus rialaithe;
* An dóigh a raibh an Ostair le bheith roinnte;
* Bheadh gach cumhacht ábalta cúiteamh a ghlacadh óna crios féin. Ní raibh cead an oiread sin a ghlacadh agus a chuirfeadh isteach ar bheatha na ngnáth-Ghearmánach. Ach d’fhéadfadh an Rúis cúiteamh áirithe a ghlacadh as an chrios Bhriotanach agus as an chrios Mheiriceánach mar chúiteamh ar sholáthairtí bia, breosla agus amhábhair.

mion|clé
I dtéarmaí ginearálta, áfach, bhí easaontas mór ann ar an chruth a bheadh ar an Eoraip san am a bhí le teacht agus bhí an chomhghuaillíocht chogaidh ag titim as a chéile.

Léirigh an drochamhras agus an teannas a bhí ag Potsdam an chéad titim teochta sa Chogadh Fhuar.

## Féach freisin

* Comhdháil Yalta
* Cogadh Fuar

## Tagairtí

Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:An Cogadh Fuar
Catagóir:1945
Seòras Moireach (ginearál)

Rugadh (an Tiarna) am Morair **Seòras Moireach** i gCaisleán Huntingtower agus ba Seacaibíteach Albanach é a bhí ar seirbhís san Éirí Amach i 1715 (Blian Shéamais) agus 1719. 

Ar dtús níor theastaigh uaidh ach tacú leis an bPrionsa Séarlas Stiúbhart, faoi Mheán Fómhair I 1745 ghlac sé ballraíocht sna Seacaibítigh. 

Fear seiftiúil a bhí ann, agus faoina cheannaireacht d’éirigh leis ag Sliabh a' Chlamhain agus san Eaglais Bhreac, sa chúlú ó Shasana agus i roinnt feachtais bheaga eile ar fud na Gaeltachta. Mar sin féin, ba mhinic a d’easaontaigh sé agus an Prionsa  faoi straitéis. 

Bhí Seòras Moireach i gceannas ar a reisimint ag Chúil Lodair agus ina dhiaidh sin, thug sé na daoine a tháinig slán go Ruadhainn. Chuaigh sé chun na Fraince ina dhiaidh sin.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1760
Catagóir:Daoine a rugadh i 1694
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Seacaibínigh Albanacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Herbert Hall Turner

Réalteolaí agus seismeolaí Sasanach ab ea **Herbert Hall Turner** a rugadh i Leeds ar an 13ú Lúnasa 1861 agus a fuair bás i Stócólm ar an 20ú Lúnasa 1939. Bhí sé ina Ollamh le Réalteolaíocht (Ollúnacht Henry Savile) in Ollscoil Oxford, agus é i gceannas ar Réadlann Radcliffe, ón mbliain 1893 go lá a bháis.

Sa réalteolaíocht, d'ainmnigh sé an t-aonad faid úd parsoic. Sa tseismeolaíocht, ba eisean a d'aithin roimh aon duine na creathanna talún le fócas domhain (na creathanna talún plútónacha).