open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peter Jackson

Rugadh **Peter Robert Jackson** ar 31 Deireadh Fómhair 1961, i Wellington, in Aotearoa Nua-Shéalainn.  Is stiúrthóir agus scríbhneoir scannáin é agus tá sé an-cháiliúil mar rinne sé tríológ Thiarna na bhFáinní agus An Hobad. I dtús a ghairme bhíodh sé ag déanamh scannán uafáis, ach rinne sé a lán scannáin eile, mar shampla ‘Heavenly Creatures’, ‘Forgotten Silver’, ‘na Frighteners,’ ‘King Kong,’ agus ‘na Lovely Bones’ (2009). 

## Dámhachtainí
Bhuaigh sé Dámhachtain Acadamh lena phartnéir, Fran Walsh, don scripte le haghaidh ‘Heavenly Creatures.’  Sa bhliain 2003, bhuaigh sé ‘Striúrthóir is Fearr,’ le haghaidh ‘Lord of the Rings.’  Fuair sé naoi hainmniúcháin don Dámhactáin Acadaimh, agus bhuaigh sé a lán duaiseanna eile, mar shampla trí BAFTA, Golden Globe agus ceithre Dhámhachtain Saturn.  Fuair sé ridireacht mar ‘Knight Companion of the New Zealand Order of Merit,’ sa bhliain 2010.  I rith an mí Nollaig sa bhliain 2014, fuair sé realt ar an ‘Hollywood Walk of Fame.’ 

## An Tríológ Lord of the Rings
 
Thosaigh sé ag obair ar an ‘Lord of the Rings,’ sa bhliain 1997.  Bhí sé ag obair leis an comhlacht léiriúcháin ‘New Line Films.’  D’obraigh sé le ‘Weta Workshop’ le haghaidh ‘Heavenly Creatures,’ níos luaithe, agus mar sin, rinne siad na éifeachtaí speisialta don ‘Lord of the Rings,’ agus, níos déanaí, don ‘Hobad’ freisin. Ag an tús, bhí Guillermo Del Toro mar stiúrthóir don 'Hobad,' ach bhí ar a bheith ag fágáil mar bhí an scannán moill.  Mar sin, bhí ar Sir Peter Jackson é dul ar ais go 'Middle Earth' arís. Rinne sé trí scannáin 'Habad,' ag baint úsáid as an leabhar, agus na nótái a rinne J.R.R Tolkien san aguisín 'Lord of the Rings.' 

De ghnáth, oibríonn Peter Jackson le Fran Walsh agus Phillipa Boyens.  Is iad a chomhscríbhneoirí agus táirgeoirí.

## Tagairtí

Catagóir:Stiúrthóirí scannán uafáis
Andrew Simpson

Is seoltóir é **Andrew Simpson**. Bhuaigh sé bonn óir sna Cluichí Oilimpeacha in Beijing 2008. Fuair sé bás nuair a ghlac sé páirt i gcraobh Mheiriceá agus d'iompaigh an bád. 

Thosaigh Andrew Simpson ag seoltóireacht san aicme Laser sula ndeachaigh sé leis an aicme Finn, aicme níos troime. Sa bhliain 2003, fuair sé bonn cré-umha san ISAF Seoltóir comórtas an Domhain. Ansin, bog sé go dtí an aicme Star. Bhí Ian Percy an páirtí do Andrew. Chuaigh siad go dtí na Cluichí Oilimpeacha sa bhliain 2008. Bhuaigh siad bonn óir.

Sa bhliain 2009, d'éirigh sé ina bhall d'Ord Impireacht na Breataine.

Ina dhiaidh sin, phioc Team Artemis Racing Percy agus Simpson chun glacadh páirt i gcraobh Meiriceá, an comórtas is fearr sa tseoltóireacht. Bhí sé ag traenáil an t-am ar fad. 

Ar 9ú Bealtaine 2013, fuair Andrew bás nuair a d'iompaigh an bád nócha troigh, snáithín carbóin, ró-tapa. Rinne foireann ón nGárda Cósta iarracht é a athbheochan, ach ní raibh siad in ann.

Tar éis a bháis, d'éirigh daoine buartha faoi shábháilteacht na mbád, go háirithe mar a d'iompaigh an Team ORACLE an tseachtain roimhe sin, cé nár gortaíodh éinne sa timpiste úd.

Catagóir:Seoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Básanna in 2013
Córas díraonacháin theoranta

Tá bunteorainn le taifeach gach córais optaigh. Deirtear go bhfuil **díraonadh teoranta** ag córas optach má dhéanann sé íomhánna a bhfuil a dtaifeach uillinneach chomh cruinn le teorainn theoiriciúil na huirlise

Tá taifeach uirlise i gcóimheas le toirt a cuspóra agus i gcóimheas inbhéartaithe le tonnfhad an tsolais atá á scrúdú. I gcás teileascóip a bhfuil cró ciorclach aige, is ionann toirt an ruda is lú in íomhá a bhfuil díraonadh teoranta aici agus méid an diosca Airy (an ball solais is fearr fócas is féidir le lionsa foirfe le cró ciorclach a dhéanamh agus é teoranta ag díraonadh an tsolais). Méadaíonn an díraonadh de réir mar a laghdaítear méid an chró sa lionsa. An díraonadh amháin a chuireann srian leis an gcuid is mó de na lionsaí is nua, fearacht f/22.  
 
Níl teorainn díraonta ann ach san fhadréimse. Is féidir taifeach i bhfad níos airde a fháil le háiseanna gar-réimse a oibríonn níos lú ná tonnfhad amháin solais ó phlána na híomhá. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Micreascóip
Catagóir:Teileascóip
Nanafótónaic

Is éard atá sa **nanafótónaic** an staidéar a dhéantar ar an solas agus ar a idirghníomhú leis an ábhar ar an nanascála. Na feimiméin atá i gceist baineann siad leis na tonnfhaid is giorra. (I raon sofheicthe an speictrim leictreamaighnéadaigh tá an tonnfhad idir 40 agus 700nm.)  

Is éard is aidhm don nanafótónaic na teorainneacha a bhaineann leis an díraonadh optach a shárú nó a sheachaint. De ghnáth ní féidir leis na gnáthuirlisí, leithéidí lionsaí, solas a dhíriú ar scála domhain (faoin tonnfhad) de bharr an díraonta theoranta. Ach is féidir solas a chrapadh ar nanascála ar bhealaí eile. Orthu sin tá plasmóin dromchla agus na crónna nanascála agus na bioranna nanascála a úsáidtear i miocroscópacht gar-réimse agus i miocroscópacht fhótachuidithe thollánach scannacháin.

Tá baint ar leith ag an nanafótónaic leis na réimsí a leanas:

:An mhicreascópacht  optach scannacháin gar-réimse 

:An idirghníomhaíocht idir an solas agus struchtúir mhiotallacha (an phlasmónaic nó staidéar ar phlasmóin an dromchla).

:Gaibhniú agus ionramháil an tsoláis le criostail fhótónacha

:Comhtháthú na struchtúr fótónach ar shliseanna sileacain

:Déanamh na gcomhábhar saorga le haghaidh áiseanna nua optacha

Baintear an fheidhm is mó as an nanafótónaic maidir leis an miocrocópacht an-ardtaifigh, le braiteoirí an-íogaire, le córais chomhtháite nasctha optaigh agus leis an bhfótavoltaic.

## Nótaí

## Tagairtí

L. Novotny and B. Hecht. *Principles of Nano-Optics*. Cambridge (2006).
Ben Haenow

Is amhránaí, cumadóir amhrán rac-cheol Sasanach é **Benjamin Bernard "Ben" Haenow** (rugadh é ar an 7 Eanáir, 1985). Bhuaigh sé an t-aonú sraith déag *[[The X Factor (RA)|The X Factor]]* le 57.2% na vótaí sa bhliain 2014.

## Gairm
### 2014 ''The X Factor''

Scaoil Haoenow a chéad albam stiúideo *[[Ben Haenow (albam)|Ben Haenow]]* ar an 13 Samhain 2015.

## Dioscliosta
### Albaim

### Singlí

### Singlí bolscaireachta

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Ben Haenow
Catagóir:Buaiteoirí X Factor
Haenow, Ben
Catagóir:Iomaitheoirí X Factor
Catagóir:Daoine beo
Amanda Seyfried

Is ban-aisteoir, amhránaí agus iar-mhainicín Meiriceánach í **Amanda Michelle Seyfried** a rugadh ar 3 Nollaig 1985. Thosaigh sí a slí bheatha mar mhainicín nuair a bhí sí 11 d'aois, ansin ag aois a 15 bliana a slí bheatha mar aisteoir. Ar dtús le róil beaga agus sa deireadh ag déanamh ról athfhillteach ar *As The World Turns *agus *All My Children *.

Sa bhliain 2004, ghlac Seyfried páirt sa scannán *[[Mean Girls]]*, a céad mór-ról. Ina dhiaidh sin, bhí róil aici ag tacú i scannáin neamhspleácha, mar shampla *[[Nine Lives]] *(2005) agus *[[Alpha Dog]] (*2006), bhí ról athfhillteach aici freisin sa chlár teilifíse UPN *Veronica Mars *(2004-2006). Idir 2006 agus 2011, bhí páirt aici sa tsraith theilifíse HBO *[[Big Love]]*. Tar éis sin, bhí Seyfried sa scannán ceoil 2008 ''Mamma Mia!''*. *Cuireann a láithrithe eile phríomhpáirteanna i ''Jennifer's Body''* *(2009), ''Chloe''* *(2009), ''Dear John ''(2010), ''Red Riding Hood''* *(2011),* [[In Time]] *(2011), ''Gone''* *(2012), *[[Les Misérables]] *(2012), ''Lovelace''* *(2013), ''A Million Ways to Die in the West''* *(2014) agus ''Ted 2''* *(2015) san áireamh.

## Tagairtí

Catagóir:Mainicíní
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Daoine beo
Atticus Shaffer

Aisteoir Meiriceánach atá in **Atticus Ronald Shaffer** a rugadh ar 19 Meitheamh 1998 i Santa Clarita, California. Tá aithne faoi leith air as a pháirt mar Brick Heck in *[[The Middle]]*, sraith ghrinn de chuid ABC i Meiriceá, agus as páirt Edgar a ghuthú sa scannán úd *[[Frankenweenie]]* (2012).

## Naisc sheachtracha
* Cur síos ar a chuid saothar ag World Catalog

Catagóir:Daoine a rugadh i 1998
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Hernán Crespo

Is iarimreoir peile ón Airgintín é **Hernán Jorge Crespo** (rugadh 5 Iúil 1975 i Florida, an Airgintín). D'imir sé le  River Plate,  Parma, Lazio, Inter Milan,  Genoa, A. C. Milan agus Chelsea F.C..

Le foireann náisiúnta na hAirgintíne, ghlac Crespo páirt i dtrí Chorn FIFA an Domhain: Corn FIFA an Domhain 1998, Corn FIFA an Domhain 2002 agus Corn FIFA an Domhain 2006.

Catagóir:Imreoirí sacair na hAirgintíne
Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Kensington High Street

Is sráid é **Kensington High Street** atá suite sa bhuirg Kensington and Chelsea, Londain Láir.

Catagóir:Royal Borough of Kensington and Chelsea
Naomh Agata

Ba naomh í **Agata na Sicile** (231 – 251). Rugadh i gCatania, an tSicil í.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 231
Catagóir:Básanna i 251
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Mná
Catagóir:Naoimh Iodálacha
Ollscoil Princeton

Ollscoil phríobháideach suite in Princeton, New Jersey is ea **Ollscoil Princeton**. Bhí timpeall is 8,000 mac léinn ag staidéar go lánaimseartha ag Ollscoil Princeton in 2012, os cionn 5,000 fochéimithe agus 2,700 éigin céimithe.
clé|mion|Blair Hall, Ollscoil Princeton

## Stair
clé|mion|Alexander Hall, Ollscoil Princeton
Bhunaígh Preisbitéirigh an tSolais Nua an scoil sa bhliain 1746 le ministrí a oiliúint. Coláiste New Jersey an t-ainm a bhí ar an scoil ar dtús agus í suite sa chéad bhliain in Elizabeth, New Jersey. Bogadh an coláiste go Newark ansin mar ar fhan sé go raibh Nassau Hall in Princeton críochnaithe sa bhliain 1756. Áirítear Princeton mar cheann de na Naoi nOllscoil Choilíneach a bunaíodh roimh fhógairt neamhspleáchais na Stát Aontaithe sa bhliain 1776. Ollscoil Princeton a baisteadh air sa bhliain 1896.

mion|clé|Nassau Hall, Ollscoil Princeton

Fuair Woodrow Wilson, 28ú uachtarán na Stát Aontaithe, a chéim bhaitsiléara amach ó Princeton agus sa bhliain 1902 ceapadh é mar 13ú huachtarán na hOllscoile céanna. 
Chaith Albert Einstein tamall ar champas Princeton sna 1930idí mar bhí sé ina bhall den Institute of Advanced Studies agus bhí oifigí an IAS suite ar an gcampas sa tréimhse sin. Ní cuid de Ollscoil Princeton é an IAS, áfach, agus ní raibh aon bhaint ag Einstein léi ach oiread mar sin.clé|mion|Ealaíon Éireannach sa Mhúsaem Princeton, mar shampla Daniel Maclise - Studies after various hands, Princeton University Art Museum.
## Princeton agus Éire
Cheannaigh Ollscoil Princeton bailiúchán Brendan Behan agus cartlann Joseph O’Connor agus go leor eile.

Bhí Cartlann Mháire Mhac an tSaoi díolta le hOllscoil Princeton in 2023. Tá an t-ábhar, nó beidh an an t-ábhar, ar fáil go poiblí.

## Féach freisin

* Ivy League

## Tagairtí

Catagóir:New Jersey
Catagóir:Ollscoileanna i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Ollscoil Átha Cliath

Is ollscoil suite i mBaile Átha Cliath í **Ollscoil Átha Cliath**. Tá Coláiste na Tríonóide suite i mBaile Átha Cliath, agus is é an t-aon chomhcholáiste atá ann in Ollscoil Átha Cliath.

## Féach freisin

* Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoileanna in Éirinn
Catagóir:Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Princeton, New Jersey

Baile i lár New Jersey is ea **Princeton**. Tá sé suite leath bealaigh idir Cathair Nua-Eabhrac agus Philadelphia. Sa bhliain 2013 measadh go hoifigiúil 29,008 duine a bheith ina gcónaí ann.

Mura raibh in Princeton ach áit leathan sa bhóthar ina luastair, ba thábhachtach go leor é an bóthar: Príomhbhóthar idir Nua-Eabhrac agus Philadelphia a bhí ann. Fuair na Meiriceánaigh an bua ar na Sasanaigh ann i gCath Princeton sa bhliain 1777. Ghlac fórsaí an dá thaobh seilbh ar Nassau Hall in Princeton agus rinneadh damáiste sách mór don fhoirgneamh stairiúil sin. Ar feadh ceithre mhí nó mar sin sa bhliain 1783, bhí rialtas na Stát Aontaithe suite in Nassau Hall. 

Tá a fhios ag an saol go bhfuil Ollscoil Princeton suite in Princeton. Ar na hinstitiúidí acadúla, trádálacha agus eile ar an mbaile tá an Institute of Advanced Studies, Princeton Theological Seminary, SRI International, Dow Jones & Co. agus Drumthwacket, teach cónaithe oifigiúil ghobharnóir New Jersey.

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil Princeton
*["Princeton", ''American Cyclopædia'', 1879](https://en.wikisource.org/wiki/The_American_Cyclop%C3%A6dia_(1879)/Princeton)

Catagóir:Bailte agus cathracha i New Jersey
Ampthill

Is baile atá suite i mBedfordshire, Sasana, é **Ampthill**.  Tá timpeall ar 7,500 duine ina gcónaí ann. Tá margadh Déardaoine ann le roinnt céad blianta.

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Bedfordshire
Arlesey

Is baile suite i mBedfordshire é **Arlesey**. 

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Bedfordshire
Bedford

Is baile suite i mBedfordshire é **Bedford**. 

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Bedfordshire
Luton

deas|250px|thumb|Eaglais Naomh Muire, Luton
Is baile suite i mBedfordshire é **Luton**. Tá 203,600 duine ina gcónaí ann. Seanchathair atá ann. Bhíodh tionsclaíocht mhór hatadóireachta in Luton agus tá cuid de na seanmhonachana le feiceáil fós ann. Ceiliúrtar ceann de na carnavail is mó san Eoraip in Luton. 

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Bedfordshire
Wixams

Is baile suite i mBedfordshire, i Sasana, é **Wixams**. Baile nua atá ann. Tosaíodh á thógáil sa bhliain 2007 agus chuir na chéad daoine fúthu sa bhliain 2009. Tá sé suite ar 750 acra (3&nbsp;km²) i lár thoir na tíre. Gallagher Estates an comhlacht atá i gceannas ar an tionscadal ginearálta. 

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Bedfordshire
Woburn, Bedfordshire

Is baile suite i mBedfordshire é **Woburn**.  Bhí cónaí ar 933 duine ann sa bhliain 2011.

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Bedfordshire
Belle Amie

Ba popbhanna Sasanach é **Belle Amie**. Tháinig siad sa t-aonú háit déag ar an seachtú sraith *[[The X Factor (RA)|The X Factor]]* sa bhliain 2010.

## Dioscliosta
### Albaim Stiúideo

### Singlí

#### Mar Gné-Ealaíontóir Ceoil

### Físeáin Cheoil

## Baill

## Tagairtí

Catagóir:Iomaitheoirí X Factor
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2010
Kateri Tekakwitha

Naomh is ea **Naomh Kateri Tekakwitha** (1657 – 17 Aibreán 1680), a rugadh in Ossernenon í, Cónaidhmeach Iroquois. Ba Mhóháic í.

## Féach freisin

* Molly Brant
* Pocahontas

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1657
Catagóir:Básanna i 1680
Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Mná
Catagóir:Naoimh
Dioscliosta Alexandra Burke

Is éard atá i ndioscliosta an amhránaí, cumadóir amhrán R&G Sasanach Alexandra Burke ná dhá albam stiúideo, naoi singil mar ealaíontóir ceoil aonréadach, dhá singil mar gné-ealaíontóir ceoil agus deich bhfíseán ceoil.

## Albaim
### Albaim Stiúideo

### Ceirníní Leathfhada

## Singlí
### Mar Ealaíontóir Ceoil

### Mar Gné-Ealaíontóir Ceoil

## Singlí bolscaireachta

## Físeáin Cheoil

## Tagairtí

Catagóir:Alexandra Burke
Burke, Alexandra
Aonghas Dubh MacNeacail

Ba bhard nó file é **Aonghas MacNeacail** ón Eilean Sgitheanach. Ba chainteoir Gaeilge na hAlban é ó dhúchas agus scríobh sé dánta i mBéarla agus i nGaeilge na hAlban. Rugadh é sa bhliain 1942 in Úige agus fuair sé bás ar an 19 Nollaig 2022.

## Beatha

Rugadh MacNeacail in Úige, an t-Eilean Sgitheanach, ar an 7 Meitheamh 1942. Ba chainteoir dúchais Ghaeilge na hAlban é agus chuaigh sé go Bun-sgoil Ùige, Àrd-sgoil Phort Rìgh agus níos déanaí ar aghaidh chuig Ollscoil Ghlaschú. Bhí sé pósta le Gerda Stevenson, aisteoir agus scríbhneoir Albanach.

Scríobh sé filíocht, amhráin, drámaí, scripteanna don raidió, don teilifís, don scannán agus don cheoldrámaíocht.

## Filíocht i nGaeilge na hAlban
* *Sireadh Bradain Sicir / Seeking Wise Salmon*. Balnain Books, 1983.
* *An Cathadh Mòr / The Great Snowbattle*. Balnain Books, 1984.
* *An Seachnadh / The Avoiding*. Lines Review Editions, 1986.
* *Oideachadh Ceart / A Proper Schooling*. Polygon, 1996.
* *Laoidh an Donais Oig / Hymn to a Young Demon*. Polygon, 2007.

## Filíocht i mBéarla
* *Imaginary Wounds*. Print Studio Press, 1980.
* *Rock and Water*. Polygon, 1990.

## Aistí
'[gan teideal]' in 'Unstated': *'Writers on Scottish Independence*, le Scott Hames Word Power Books, 2012, lgh. 133-9

## Scannáin
* Seachd (Young Films 2007, st. Simon Miller) - comhscríbhneoir.

## Naisc sheachtracha
* [Láithreán gréasáin an fhile; http://www.aonghasmacneacail.co.uk/]
* [Eolas faoi Aonghas MacNeacail, a shaol agus a chuid filíochta ag Láithreán na mBand, BBC Alba.   http://www.bbc.co.uk/alba/foghlam/larachnambard/poets/aonghas_macneacail/am_bard/]

Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Filí Albanacha
Skopelos

Is oileán Gréagach é **Skopelos** atá suite sa Mhuir Aeigéach iartharach. Bhí 4,960 duine ina gcónaí ar an oileán sa bhliain 2011.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Ghréagacha
The Fame

Is é an tús albam le ealaíontóir taifeadta Meiriceánach, Lady Gaga é ***The Fame***. Bhí sé ligthe ar 19 Lúnasa, 2008 tríd Interscope Records. Tar éis ag dul i Kon Live Distribution agus Cherrytree Records i 2008, Thosaigh Gaga ag obair ar an albam le léiritheoirí éagsúla, go príomha RedOne, Martin Kierszenbaum agus Rob Fusari. Maidir le ceol, Is albam popcheol agus tá tionchair phopcheol ón ré 1980idí.

## Traicliosta
Is iad seo na hamhráin:
# "Just Dance" (le Colby O'Donis) – 4:02
# "LoveGame" – 3:36
# "Paparazzi" – 3:28
# "Poker Face" – 3:57
# "Eh, Eh (Nothing Else I Can Say)" – 2:55
# "Beautiful, Dirty, Rich" – 2:52
# "The Fame" – 3:42
# "Money Honey" – 2:50
# "Starstruck" (le Space Cowboy agus Flo Rida) – 3:37
# "Boys Boys Boys" – 3:20
# "Paper Gangsta" – 4:23
# "Brown Eyes" – 4:03
# "I Like It Rough" – 3:22
# "Summerboy" – 4:13

## Singlí
#"Just Dance" - 8 Aibreán 2008
#"Poker Face" - 23 Meán Fómhair 2008
#"Eh, Eh (Nothing Else I Can Say)" - 10 Eanáir 2009
#"LoveGame" - 24 Márta 2009
#"Paparazzi" - 6 Iúil 2009

## Cairteacha

## Deimhniúcháin

## Tagairtí

Catagóir:Lady Gaga
Catagóir:Albaim a eisíodh in 2008
Shorinji Kempo

Is ealaín chomhraic í **Shorinji Kempo** a bhunaigh Doshin So sa tSeapáin i 1947. Tá comhaontas ag an tSeapáin, SAM, an Ríocht Aontaithe, an Fhrainc, an Ghearmáin, an Phortaingéil, an Spáinn, an Iodáil, an Eilvéis, an Fhionlainn, an tSualainn, an Mhalaeisia agus an Indinéis. Tá cumann sa Daingeann Uí Chúis freisin — an t-aon chumann i bPoblacht na hÉireann.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíona comhraic
An Líne Uaine

mion|Stad na Líne Uaine i Sráid Fhearchair
Is ceann den dá líne tram sa chóras tram Luas í **An Líne Uaine**. Go dtí mí na Nollag 2017, théadh an líne ó Fhaiche Stiabhna i lár mBaile Átha Cliath go dtí Gleann Bhríde, i gCoill na Silíní. As sin amach théann sé chomh fada le Droichead Broome ar an taobh thuaidh den chathair.

Catagóir:Baile Átha Cliath
Joe Cocker

Ba cheoltóir Sasanach é **John Robert "Joe" Cocker**. Rugadh i Sheffield é ar an 20 Bealtaine 1944 agus fuair bás ar an 22 Nollaig 2014. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Básanna in 2014
Ernie Terrell

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea **Ernie Terrell** (a rugadh ar an 4 Aibreán, 1939 – agus a fuair bás ar an 16 Nollaig 2014).

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2014
Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Pobalscoil Chorca Duibhne

Scoil lán-Ghaeilge i nDaingean Uí Chúis, Contae Chiarraí is ea **Pobalscoil Chorca Dhuibhne**. Tá an scoil ag cur iarbhunoideachas lán-Ghaeilge ar fáil do phobal . Tá freastal á dhéanamh ar réimse leathan cumais ag tacú le hoideachas don dalta ina iomláine i dtimpeallacht atá aireach agus ómósach. Osclaíodh an scoil i mí Mheán Fómhair, 2007. Is é mana an scoil “Ar scáth a chéile a mhaireann na daoine”.

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí
Carlos Monzón

Dornálaí Airgintíneach, a bhí ina churadh meánmheáchain ab ea **Carlos Roque Monzón** a rugadh ar an 7 Eanáir, 1942 i San Javier, Santa Fe, an Airgintín agus a fuair bás ar an 8 Lúnasa, 1995). Bhí aithne air mar *Escopeta* (gránghunna). 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Airgintíneacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Básanna i 1995
Steve Collins

Dornálaí Éireannach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheánmheáchan, is ea **Steve Collins** (a rugadh ar an 21 Iúil, 1964). Tá aithne air mar *The Celtic Warrior*. 

Bhuaigh sé craobh meánmheáchan WBO in aghaidh Chris Pyatt sa bhliain 1994. 

Sa bhliain 1990, throid sé chun chraobh WBO trom-meánmheáchan in aghaidh an curadh neamhchloíte Chris Eubank. Bhuaigh Collins le cinneadh d'aon ghuth.

D'éirigh sé as an dornálaíocht sa bhliain 1997, le bua in aghaidh Craig Cummings. 

Catagóir:Dornálaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Piaras Mac Gearailt

Saolaíodh **Piaras Mac Gearailt** (1709 – c.1795) i mBaile Uí Chionnfhaolaidh, i bparóiste Chill Modhomhnóg in oirthear Chorcaí. Bhí gustal ag a mhuintir tráth ach is beag de sin a bhí fágtha nuair a fuair Piaras sealúchas a shinsear. D’iompaigh sé ina Phrotastúnach le greim a choinneáil ar an sealúchas sin, rud a ghoill go mór air. B’annamh a théadh sé chun an teampaill. Chum sé an liodán ‘Tréithe na Maighdine Muire’ mar chúiteamh ar an bhfaillí a bhí déanta ag an gcreideamh gallda i máthair Chríost, dar leis. Maireann cúig aisling pholaitiúil leis ach is sé an dán seacaibíteach ‘Rosc Catha na Mumhan’ is mó a tharraing cáil air.

Bhí aithne aige ar a lán filí eile: Tadhg Gaelach Ó Súilleabháin, Donnchadh Rua Mac Conmara, Éamonn de Bhál, Seán Clárach Mac Domhnaill agus eile. Thugtaí ‘Ard-Sirriam Leithe Mogha’ air, agus chaith sé caoga bliain ina cheann comhairle ar Chúirt na mBúrdún, cúirt filíochta a thionóltaí ina theach féin. Sa bhliain 1791 thug sé ‘Bata na Bachaille’, comhartha Ard-Sirriam Chúirt na mBúrdún, dá chomhfhile, Éamonn Ó Flaithbheartaigh. Faoin am sin bhí sé ina chónaí in aice lena iníon phósta i gContae Phort Láirge. Cuireadh é i mBaile Mhac Óda timpeall na bliana 1795.

## Nótaí

## Tagairtí

Tá an t-alt seo bunaithe ar alt le Ciarán Ó Gealbháin: ‘Piaras Mac Gearailt, Máire Ní Dhonnagáin agus ’Bata na Bachaille’ in Iarthar Déise’. *An Linn Bhuí*, 2011 (eagrán 15), lgh 167-73. 

;Féach freisin
 
*Ó Conchúir, B.. *Scríobhaithe Chorcaí 1700-1850*. Baile Átha Cliath: An Clóchomhar, 1982.

*Ó Cróinín, B.. ‘Filíocht Sheacaibíteach Phiarais Mhic Gearailt’ in *Eighteenth Century Ireland / Iris an Dá Chultúr* 22 (2007): 164-88.

*Ó Foghludha, R.. [Fiachra Éilgeach] eag. *Amhráin Phiarais Mhic Gearailt*. Baile Átha Cliath: Connradh na Gaedhilge, 1905.

Catagóir:Filí na hÉireann
Bob Foster

Dornálaí Meiriceánach ab ea **Robert Lloyd Foster** (a rugadh ar an 27 Aibreán, 1938), a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchan éadrom, 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1938
Catagóir:Básanna in 2015
Coimisiún Béaloideasa Éireann

Bhunaigh rialtas Phoblacht na hÉireann **Coimisiún Béaloideasa Éireann** (nó Coimisiún Bhéaloideas Éireann uaireanta) i 1935 chun nósanna agus finscéalta na hÉireann a bhailiú agus staidéar a dhéanamh orthu. Críochnaíodh an bailiúchán i 1971.

## Féach freisin

* Tadhg Ó Murchadha (béaloideasóir)

## Tagairtí

Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Catagóir:Coimisiún Béaloideasa Éireann
Gofraidh Fionn Ó Dálaigh

Ba é **Gofraidh Fionn Ó Dálaigh** († 1387) ardollamh na hÉireann lena linn agus an-mheas ag éigse na tíre ar a shaothar ar feadh na gcéadta bliain tar éis a bháis.

## Beatha
Bhain Gofraidh Fionn le teaghlach cáiliúil filí. Tá a lán dá chuid dánta ar marthain fós agus iomrá le *Filidh Éireann go haointeach*, dán faoi thionól éigse a chuir Uilliam Buí Ó Ceallaigh ar bun ina chaisleán i gContae Ros Comáin um Nollaig sa bhliain 1351.

Dán eile dá chuid is ea *A chláirsioch Chnuic Í Chosgair*. 
:A chláirsioch Chnuic Í Chosgair 
:chuirios súan ar síorrosgaibh,  
:a nuallánach bhinn bhlasda,
:ghrinn fhuaránach fhorasda.

:A chlár buadha as bláith mínlearg,
:a mhonghárach mhéirfhírdhearg,  
:a cheóladhach do chealg sinn,
:a dhearg leómhanach láinbhinn...

Tá a fhógra mairbh le fáil in *Annála Ríochta Éireann* sa bhliain 1387 (M1387.4):
:*Goffraidh Fionn Ó Dalaigh ard-ollamh Ereann le dán & Ruaidhri Ó Cianáin saoi seanchadha, & ollamh Oirghiall eisidhe do écc*.

## Liosta dánta
* *Bean Torrach, fa Tuar Broide*
* *Mairg mheallas muirn an tsaoghail*
* *A chnuic thoir re taoibh Ealla*
* *A chros thall ar an dtulaigh*
* *A fhir théid i dTír Chonaill*
* *A Ghearóid, déana mo dháil*
* *Beir eolas dúinn, a Dhomhnuill*
* *Do tógbhadh meirge Murchaidh*
* *Fa ngníomhraidh measdar meic ríogh*
* *Fuirigh go fóill, a Éire*
* *Gaois Ailbhe i n-inghin Domhnuill*
* *Iongaibh thú orm, a Iarla*
* *Maith an locht airdríogh óige*
* *Teach carad do-chiu folamh*

## Nótaí

## Naisc sheachtracha
* Rogha dánta
## Naisc sheachtracha
* L. Mac Kenna, A Poem by Gofraidh Fionn Ó Dálaigh, JSTOR.
* Selected Poems
*  To a Harp 
*
Féilte Rómhánaigh

mion|Herculaneum, Ferrari et. al.  Le collezioni del museo nazional
Bhí **Féilte Sean-Róimhe** páirt tábhachtach beatha reiligiúnaigh Rómhánaigh i rith araon na réanna Poblachta agus Impirúil.

## Tagairtí

Catagóir:Féilte na Sean-Róimhe
Darley Dale

Is baile suite in Derbyshire é **Darley Dale**. 

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Derbyshire
Dronfield

Is baile suite in Derbyshire é **Dronfield**. Bhí 21,261 duine ina gcónaí i nDronfield sa bhliain 2011. 

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Derbyshire
Cathair Chonstaintín

Ba í **Cathair Constaintín** ( Konstantinoúpolis, ) príomhchathair impireacht oirthearach na Róimhe, is é sin, príomhchathair na hImpireachta Biosántaí. Sa bhliain 324, athbhunaíodh Biosántiam mar phríomhchathair nua Impireacht na Róimhe ag an Impire Constaintín a hAon, óna bhfuair sí a hainm, agus tiomnaíodh í ar 11 Bealtaine, 330. Sa naoú haois déag, bhí an chathair ar an cheann ba mhó agus ba shaibhre de chathracha na hEorpa, agus bhí an-tionchar aici ar an Chríostaíocht i rith réanna Impireachtaí na Róimhe agus na mBiosántach. 

Tar éis di a tailte fairsinge a chailiúint, laghdaíodh an Impireacht Bhiosántach go léir lasmuigh den phríomhchathair agus na dúiche máguaird, agus faoi dheireadh thit sí agus scriosadh í ag na hOtamánaigh sa bhliain 1453. Tar éis Choncas na Moslamach, d'athraigh lárionad na Críostaíochta san oirthear, Cathair Chonstaintín, nuair a rinneadh príomhchathair na hImpireachta Otamánaí di, agus tháinig sí i mbláth arís, mar Iostanbúl.

Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Impireacht Bhiosántach
Catagóir:Stair na Tuirce
Catagóir:Tíreolaíocht na Tuirce
An Tuircis Otamánach

Ba chanúint Tuircise í **an Tuircis Otamánach** (لسان عثمانى‎‎ *Lisân-ı Osmânî*) a bhí in úsáid san Impireacht Otamánach. D'imir Araibis agus Peirsis tionchar mór uirthi, agus bhí sí scríofa in aibítir na Tuircise Otamánaí.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha
Catagóir:Tuircis
Iasacht (focal)

Is focal a tógadh ó theanga amháin agus a tugadh isteach i dteanga eile gan aistriúchán é **iasacht** nó **focal iasachta**.

## Samplaí as Gaeilge
An chuid is mó de na focail iasachta atá sa Ghaeilge is ón mBéarla a tháinig siad. Fuair an Ghaeilge stór mór focal freisin ón Laidin, ón bhFraincis (go mór mór ón Normainnis), agus ón Lochlainnis.

### Laidin go Gaeilge

### Béarla go Gaeilge

### Gaeilge go Béarla
:Príomhalt: Focail Ghaeilge sa Bhéarla

## Tagairtí

Catagóir:Teangeolaíocht
Córas díleáite

Tá go leor céimeanna sa **chóras díleáite** sa duine daonna. Tosaíonn an chéad cheann acu sa bhéal (an cuas béil). Is éard a dhéanann sé ná bia a bhriseadh síos ina chomhpháirteanna a bhfuil an corp in ann iad a ionsú agus a úsáid. Cabhraíonn seile a shiltear chun bólas a chruthú a shlogtar san éasafagas agus a thugtar go dtí an bolg. 

Tá einsím chatalaíoch i seile ar a dtugtar amaláis. Cabhraíonn cogaint bhia agus crapadh matánach an imfháscaidh leis an díleá freisin. Tá súlach gastrach sa bholg riachtanach don díleá is do chruthú an réama sa bholg. 

Tarlaíonn an chuid is mó den díleá sa stéig bheag. Déantar uisce agus roinnt mianraí a athionsú ar ais isteach san fhuil, sa drólann agus sa stéig mhór. Déantar fuíolltáirgí an díleáite a chur amach ón anas tríd an reicteam.

Catagóir:Córas díleáite
Aimileáis

Is einsím í a**imileáis** a spreagann an hidrealú an stáirse go dtí siúcraí. Tá amaláis láithreach sa seile na ndaoine agus roinnt mamaigh eile, cá tosaíonn sé an próiseas ceimiceach an díleá. D'fhéadfadh bianna ina bhfuil méideanna móra stáirse ach méid beag shiúcra, mar shampla rís is prátaí, blasanna beagáin milseáin a fáil nuair tá siad coganta mar a laghdaíonn aimileáis  cuid dá stáirse go dtí siúcra. Déanann an paincréas agus an faireog sheileach aimileáis (aimileáis *alpha*) chun stáirse cothaitheach a dhíleáigh go dtí déshiúicrídí agus tríshiúicrídí atá tiontaithe le einsímí eile go dtí glúcós chun an corp a soláthair le fuinneamh. Táirgeann plandaí agus roinnt baictéir aimileáis. Mar *[[diastáis]], *bhí amaláise an chéad a bheith fionnta agus aonraithe (le Anselme Payen i 1833). Tá próitéiní na hamaláise ar leith ainmnithe mar litreacha Gréigis éagsúla.

## Tagairtí

Catagóir:Córas díleáite
Catagóir:Leigheas
Claudia Leitte

Is amhránaí agus aisteoir Brasaíleach í **Cláudia Cristina Leite Inácio Pedreira** (a rugadh ar 10 Iúil 1980), nó mar is fearr aithne uirthi, **Claudia Leitte**, nó a leasainm coitianta **Claudinha**.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine beo
Tadhg Óg Ó hUiginn

File iomráiteach de chuid an 15ú haois ba ea **Tadhg Óg Ó hUiginn**, a fuair bás sa bhliain 1448.

## A bheatha

Bhain Ó hUiginn le teaghlach mór filí i gConnacht. Fuair a athair Tadhg bás sa bhliain 1391, agus níl d’eolas ar a máthair ach go dtugtaí Áine uirthi. Bhí deartháir níos sine aige, Fearghal Rua Ó hUiginn, a fuair bás roimh am, agus caoineann Tadhg é in *Me a dhearbhrathair 's a dhalta*. Is cosúil gurbh iarua Tadhg le Tadhg Ó hUiginn, file cáiliúil a cailleadh sa bhliain 1315. 

Phós sé agus rugadh clann dó. Bhí Tadhg Dall Ó hUiginn (a d’éag c.1591) ar a shliocht. Bhí teach aíochta aige ar son éigse agus oilithreach. Tá iontráil in *Annála Ríochta Éireann* maidir lena bhás: 

: *Tadhg Ócc mac Taidhg mac Giolla Colaim Uí Uiginn priomh-oide aosa dána Ereann & Alban do écc iar n-aithrighe i c-Cill Connla, & a adhnacal i mainistir Atha Lethain*.

Bhí a scoil i gCill Connla ar siúl fós sa bhliain 1574  agus Domhnall Ó hUiginn, file dá shliocht, ina fheighil.

## A shaothar

Bhí ardmheas ar Ó hUiginn mar fhile lena linn, agus is iomaí taoiseach atá luaite ina shaothar, idir Ghaeil agus Ghall-Ghaeil. Tá dánta cráifeacha leis le fáil i Leabhar Buí Leacáin. Bhaintí tairbhe as a chuid dánta sna scoileanna agus i dtráchtais teagaisc mar shamplaí ardcheardúlachta. 

Dán iomráiteach dá chuid is ea “Foillsigh do mhíorbhuile, a Mhuire”:

:Foillsigh do mhíorbhuile, a Mhuire, 
:maoidheamh asad is é ar lón;
:bíodh mo chás-sa ort 'n-a oire
:nocht do ghrása, a Mhoire mhór.

:Tuig féin go bhfuilim i n-éigin, 
:is oircheas duid déachain faoi; 
:éisd rem fhuigheall gidh olc mei-se; 
:cluineam ort a threise a-taoi...

## Nótaí

## Naisc sheachtracha
* http://www.jstor.org/pss/20505677
* http://celt.ucc.ie/published/G402024/index.html
* http://celt.ucc.ie/published/G402099/index.html
* http://celt.ucc.ie/published/G402100/index.html
* http://celt.ucc.ie/published/G402117/index.html

* Caball, Marc, *Ó hUiginn, Tadhg Óg*, in *Dictionary of Irish Biography*, lgh 578–79, Cambridge, 2009.

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Básanna i 1448
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Filí na hÉireann
Cléópatra Thea

Ba é **Cléópatra Thea** (, a chiallaíonn "Cleopatra an Bandia") (c.164 – 121 RC), a sloinne **Eueteria** (fómhar maith/séasúr torthúil) an rialtóir na hImpireachta Seleucid Heilléinic. Rialaigh sí an tSiria ó 125 RC tar éis an bás an Demetrius II Nicator. Sa deireadh, comh-rialaigh sí lena mac Antiochus VIII Grypus, agus nimhigh sé í i 121 RC nó 120 RC.

## Beathaisnéis
D'éirigh Cléópatra Thea mór san Éigipt mar an iníon Ptolemy VI agus Cléópatra II. Is dócha gur rugadh sí timpeall 164 RC.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Banríonacha
Catagóir:Daoine Éigipteacha
Catagóir:Ríthe Áiseacha
Catagóir:Polaiteoirí na Siria
Baile a' Mhuilinn, Comhairle Shruighlea

Is baile suite i gComhairle Shruighlea é **Baile a' Mhuilinn**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle Shruighlea
The Cat in the Hat (Scannán 2003)

Is scannán fantaisíochta-ghrinn Meiriceánach 2003 é ***The Cat in the Hat*** (Gaeilge: *An Cat leis an Hata*) faoi stiúir Bo Welch agus bunaithe ar an leabhar 1957 le Dr. Seuss *[[The Cat in the Hat]]*. Tá an phríomhpháirt ag Mike Myers sa scannán i ról an chait leis an hata, agus Dakota Fanning mar Sally. An deartháir Sally (atá gan ainm sa leabhar), tá ainmnithe sa leagan seo Conrad agus tá sé léirithe le Spencer Breslin. Tá *The Cat in the Hat* an dara hoiriúnú lánfhada ar shaothar Dr. Seuss, tar éis an scannán Nollag *[[The Grinch]]*.

Bhí smaoineamh an scannáin ceaptha ó thús i 2003, nuair a bhí Tim Allen (atá cáiliúil as ag déanamh an guth Buzz Lightyear sa tsraith ''Toy Story'') tugtha an pháirt an cat ar dtús, ach lig sé a ról titim de bharr obair ar ''The Santa Clause 2: The Mrs. Clause''*, *agus níos moille bhí an ról tugtha don réalta an scannáin ''Shrek''* *Mike Myers. Bhí scannánú déanta i gCalifornia ar feadh trí mhí. Tá an chomhcheilg bunúsach i gcomhthráth leis an leabhar, ach bhí na 82 nóiméid líonta le fo-comhcheilgeanna agus carachtair nua ar fad difriúil ón scéal, cosúil leis an oiriúnú an leabhair *How the Grinch Stole Christmas.*

Bhí *The Cat in the Hat *curtha amach ar 21 Samhain, 2003 i Stáit Aontaithe Mheiriceá agus fuair sé níos mó ná $133 milliún san oifig ticéad. Fuair an scannán léirmheasanna diúltaigh; bhí sé cáineadh don a chomhcheilg, a charachtair agus a chomhrá. Ar an taobh eile bhí dearadh na cultacha, dearadh an léiriú agus éifeacht an smididh molta. Bhí sé ainmnithe ina dhiaidh sin le haghaidh roinnt Duaiseanna Golden Raspberry.

Catagóir:Scannáin 2003
Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Bandia

[thumb|An bandia [Eos, an bandia Gréagach an bhreacaidh]]

Is dia baineann é **bandia**. Fad a raibh siad, tá siad agus d'fhéadfadh siad ceangailte le réimse leathan na bhfeinimén mar atá dia fireann, cogadh, scrios is bás san áireamh, agus cruthú, leigheas is trua freisin, tá an bandia níos mó ceangailte go coitianta leis An Domhan, thorthúlacht, máithreachas is grá. I roinnt reiligiúin, coinníonn déansamh baineann beannaithe áit lárnach i bpaidir agus adhradh. Tá *Siactúchas, *an adhartha an fórsa baineann a bheonn an domhan, ceann de na trí mór-sainchreidimh an Hiondúchais. I mBúdachas na Tibéide, tá an dul chun cinn is airde go bhfuil aon duine ábalta a chuireadh i gcrích a bheith cosúil leis an Buddhanna baineann mór (mar shampla Arya Tara) cé atá léirithe mar a bheith na sár-gardaí, neamheaglach is líonta le trua do gach duine.
Matlock, Derbyshire

Is baile suite in Derbyshire é **Matlock**. 

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Derbyshire
Soiscéal Mhatha

[mion|Soiscéal Mhatha, [Leabhar Cheanannais]]
Is ceann de Shoiscéil Chanónta, ceann de Shoiscéil Shionoptacha agus an chéad leabhar den Tiomna Nua é **Soiscéal Naofa [[Íosa Críost]] de réir [[Naomh Matha Soiscéalaí|Mhatha]]**.

Is iad na haithisc inneach an tsoiscéil – an tSeanmóir ar an Sliabh (cc. 5-7); an t‑aitheasc miseanta (c. 10); na parabail (c. 13); an t‑aitheasc ar shaol na hEaglaise (c. 18); agus an cur síos ar na críocha deireanacha (cc. 24-25).

## Tagairtí
  

Catagóir:Tiomna Nua
Ripley, Derbyshire

Is baile suite in Derbyshire é **Ripley**. Príomhbhaile cheantar Ghleann an Amber atá ann. Bhí cónaí ar 20,807 duine in Ripley sa bhliain 2011.

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Derbyshire
Wirksworth

deas|250px|thumb|Eaglais Mhuire, Wirksworth
Is baile suite in Derbyshire Shasana é **Wirksworth**. Tá an baile luaite sa leabhar Domesday sa bhliain 1086. Go stairiúil, bhí mianadóireacht na luaidhe agus na cairéil chloiche tábhachtach i ngeilleagar an cheantair. Tá timpeall ar 5,000 duine ina gcónaí in Wirksworth. 

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Derbyshire
Féile Scannán Cannes

Is féile scannánaíochta bhliantúil é ***Féile Scannánaíochta Cannes*** nó ''Féile Scannán Cannes'' () a thionóltar in Cannes, an Fhrainc, a léiríonn scannáin nua de gach saghas seánra, cláir faisnéise san áireamh, ón fud an domhain.

Bunaithe i 1946, tá sé ceann de na féilí scannánaíochta is mó le rá agus is an chuid is mó a foilsíodh ar fud an domhain. Tá an fhéile 'chuireadh amháin' coinnithe go bliantúil (de ghnáth i mBealtaine) ag an *Palais des Festivals et des Congrès*.

[clé|mion|An Palme d'or, déanta as ór (118g) ag Chopard san [An Eilvéis|hEilvéis]]

## Stair
* **2014**. Tharla Féile Scannánaíochta Cannes 2014 idir 14-25 Bealtaine 2014. Bhí stiúrthóir na Nua-Shéalainne, Jane Campion, an Uachtarán an Ghiúiré. Bhuaigh scannán an stiúrthóra Tuirceach *Nuri Bilge Ceylan* an Palme d'Or.

## Féach freisin

* Palme d'Or
* Gradaim an Acadaimh

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Scannánaíocht
Catagóir:Féilte scannán
Catagóir:Cannes
Catagóir:Palme d'Or
Cannes

Is cathair é **Cannes** atá suite ar Rivéara na Fraince. Is ceann scríbe gnóthach é le turasóirí agus an óstach an Féile Scannánaíochta Cannes. Is común de chuid na Fraince atá suite sa roinn Alpes-Maritimes.
Tá an chathair cáiliúil as an ollmhaitheas, bialanna is óstáin.

Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Catagóir:Cannes
Catagóir:Cathracha na Fraince
Rivéara na Fraince

Imeallbhord na Meánmhara in oirdheisceart na Fraince, le Monacó san áireamh, is ea **Rivéara na Fraince** (Fraincis: **Cote d'Azur**). Níl aon teorainn oifigiúil ann, ach deirtear de ghnáth go síneann sé ó theorainn na hIodáile san oirthear go dtí Saint-Tropez, Hyères, Toulon, nó Cassis san iarthar.

## Tagairtí
Éilis na Boihéime

Banphrionsa na líne Boihéimí Přemyslid ba ea **Éilis na Boihéime** (Seicis: ***Eliška Přemyslovna***) (20 Eanáir 1292 - 28 Meán Fómhair 1330) a d'éirigh a bheith an banríon comhpháirtíocht na Boihéime mar chéad bhean an rí Seán an Dall (Seán Lucsamburg). Ba í máthair Charles IV rí na Boihéime agus an Impire Rómhánach Naofa.

## Óige
Iníon Wencelaus II na Boihéime is Judith an Habsburg ba ea í. Nuair a bhí sí cúig bliana d'aois, fuair a máthair bás. As na deich leanbh níor shroich ach ceathrar acu fásta. Wencelaus, Áine, Éilis agus Mairéad. Bhí leathdeirfiúr ag Éilis freisin, atá ainmnithe Aignéis.

Catagóir:Banríonacha na Boihéime
Comúin na Fraince

mion
Is ionad riaracháin sa Fhrainc é an **común**. Sa bhliain 2004, bhí 36,681 común ar fad ann, 36,552 sa Fhrainc féin agus 129 sna roinn agus réigiúin thar lear, cosúil le Mayotte agus La Réunion. Ina theannta sin, tá 94 sna *collectivités d'outre-mer*, mar atá dhá chomún in Saint-Pierre-et-Miquelon amuigh ó chósta Mheiriceá Thuaidh, agus 48 cinn i bPolainéis na Fraince, 33 cinn sa Nua-Chaladóin agus ceann amháin i Clipperton, na trí cinn seo san Aigéan Ciúin.

## Féach freisin

* An Fhrainc

## Tagairtí

Catagóir:An Fhrainc
Catagóir:Ceantair sa Fhrainc
Rehab (Amhrán Amy Winehouse)

Is amhrán le amhránaí-cumadóir Amy Winehouse é "**Rehab**", scaoileadh ar 23 Deireadh Fómhair 2006 mar an chéad singil óna dara halbam, *[[Back to Black]]*. Scríofa le Amy Winehouse is táirgthe le Mark Ronson, tá na liricí dírbheathaisnéisiúil, agus labhraíonn siad faoi dhiúltú Winehouse, uair amháin, dul go dtí clinic athshlánúcháin.

Catagóir:Amy Winehouse
Rampar

Is éard is **rampar** ann ná claífort nó balla a úsáidtear mar chuid de theorainn chosanta chaisleáin, dúin cnoic, lonnaíochta, nó láithreáin dhaingnithe eile. De ghnáth bíonn barr leathan orthu, agus rinneadh an chuid is mó acu as ithir thochailte agus/nó clocha saoirseachta.
## Tagairtí

Catagóir:Caisleáin
Catagóir:Daingniú
Catagóir:Ailtireacht
Accrington

Is baile suite i Lancashire, Sasana, é **Accrington**. Bhí 45,600 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2001 agus 78,224 i mórcheantar Accrington.
 

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Lancashire
Foula

Is oileán suite i gComhairle Shealltainn é **Foula**. Tá 38 daoine ina gcónaí ann.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Shealtainn
Catagóir:Comhairle Shealltainn
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Interstellar

Scannán 2014 ficsean eolaíochta faoi stiúir Christopher Nolan is ea ***Interstellar***. Ghlac Matthew McConaughey, Anne Hathaway, Jessica Chastain, Ellen Burstyn, Mackenzie Foy, John Lithgow, Michael Caine agus Matt Damon páirt sa scannán. Léiríonn an scannán grúpa spásairí a théann trí pholl péiste ar lorg baile nua don chine daonna. Scríobh deartháireacha Christopher agus Johnathan Nolan an scannán, ag cumasc script scríofa ag Johnathan sa bhliain 2007 le smaoineamh Christopher. Léirigh Christopher Nolan an scannán in éindí lena bhean, Emma Thomas, agus Lynda Obst. Tugadh ról don fhisiceoir teoiriciúil Kip Thorne, fear ar imir a chuid oibre tionchar ar an scannán, mar chomhairleoir eolaíoch agus léiritheoir feidhmiúcháin.
Chomh-mhaoinigh Warner Bros., Paramount Pictures, is Legendary Pictures an scannán, agus bhí Syncopy is Lynda Obst Productions i seirbhís mar chomhlachtaí léirithe. Thosaigh an scannánú ag deireadh na bliana 2013 in Alberta, Ceanada; An Íoslainn agus Los Angeles.

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Catagóir:Scannáin 2014
Catagóir:Scannáin na Breataine
Duran Duran

Is banna ceoil é **Duran Duran** as Sasana. Bunaíodh sa bhliain 1978 é agus bhí an-tóir air sna 1980idí. Is iad na baill de Duran Duran ná Roger Taylor, Simon Le Bon, John Taylor, Nick Rhodes agus Andy Taylor.
## Dioscliosta
### Albaim
* *[[Duran Duran (albam)|Duran Duran]]* (1981)
* *[[Rio (albam)|Rio]]* (1982)
* *[[Seven and the Ragged Tiger]]* (1983)
* *[[Notorious (albam)|Notorious]]* (1986)
* *[[Big Thing]]* (1983)
* *[[Liberty (albam)|Liberty]]* (1990)
* *[[Duran Duran (The Wedding Album)]]* (1993)
* *[[Thank You (albam)|Thank You]]* (1995)
* *[[Medazzaland]]* (1997)
* *[[Pop Trash]]* (2000)
* *[[Astronaut (albam)|Astronaut]]* (2004)
* *[[Red Carpet Massacre]]* (2007)
* *[[All You Need Is Now]]* (2010)
* *Paper Gods* (2015)
**Future Past* (2021)

## Naisc sheachtracha
* http://www.duranduran.com
* http://www.myspace.com/duranduran
## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Sasanacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1978
Forbhalla

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/da/Badalingchangcheng.JPG/220px-Badalingchangcheng.JPG|mion| Forbhalla ar [Balla Mór na Síne|Bhalla Mór na Síne]]
San ailtireacht chosantach, is éard is **forbhalla** ann (Béarla: *battlement*) ná uchtbhalla (.i. balla íseal cosanta idir airde an uchta agus airde an chinn; *parapet* i mBéarla), ina ndearnadh bearnaí nó eangaí, dronuilleogach de ghnáth, suite fad áirithe ó chéile, ónar féidir saigheada nó teilgeáin eile a scaoileadh. Tugtar **creinilí** (Béarla: *crenels*) ar na bearnaí seo agus *meirilí* (Béarla: *merlons*) ar na píosaí soladacha idir na creinilí. Tugtar **cíor lámhaigh** ar bharr aon bhalla a bhfuil creinilí ann. 

I gcúrsaí cogaidh, nuair a bhíonn caisleán nó cathair faoi ionsaí, is féidir leis na cosantóirí dul i bhfolach taobh thiar d'fhorbhalla, agus teacht amach go tapa chun a gcuid teilgeán a scaoileadh.  D’fhéadfaí foirgneamh cosanta a dhearadh agus a thógáil le forbhallaí, nó d’fhéadfaí foirgneamh a neartú trí fhorbhallaí a chur leis, trí chreinilí a ghearradh in uchtbhalla a bhí ann cheana, nó forbhallaí a thógáil as an nua. Sna meánaoiseanna déanacha i Sasana, ba mhinic a cuireadh creinilí ar thúir eaglaise, agus uaireanta ar na ballaí níos ísle freisin. Maisiúcháin a bhí sna forbhallaí seo, mar a bhí ar go leor foirgneamh tuata freisin.

Catagóir:Ballaí
Catagóir:Caisleáin
Adlington, Lancashire

Is baile suite i Lancashire é **Adlington**. 

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Lancashire
Faoiste

Is éard is **faoiste** ann ná milseán bog briosc déanta as siúcra, im, bainne nó uachtar, agus uaireanta seacláid agus cnónna. 

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
Teach geata

Is éard is **teach geata** ann ná cineál geata daingnithe ar an mbealach isteach i mbaile, mainistir, caisleán, mainéar, nó foirgneamh daingnithe eile a bhfuil tábhacht ag baint leis. Tá go leor samplaí fós ann sa Fhrainc, san Ostair, sa Ghearmáin, i Sasana, agus sa tSeapáin.

Catagóir:Ailtireacht
Catagóir:Caisleáin
Catagóir:Daingniú
Pléascóg Nollag

deas|250px|thumb|Pléascóg Nollag
Is tiúb cairtchláir clúdaithe i bpáipéar maisithe agus tarraingthe le linn dinnéar Nollag í **pléascóg Nollag**. 

Catagóir:An Nollaig
Eitilt 370, Aerlínte na Malaeisia (MH370)

D'fhág **Eitilt 370**, Aerlínte na Malaeisia  (MH370/MAS370), Aerfort Idirnáisiúnta Kuala Lumpur ar Dé Sathairn, 8 Márta 2014. Bhí an t-eitleán ar a bhealach go Béising na Síne, Daon-Phoblacht na Síne. Chuaigh an t-aerárthach de dhéanamh Boeing 777 ar iarraidh ag 17.21 UTC.  

## Cuardach
Bhí 'timpiste' tugtha ag údaráis na Malaeisia ar an dtubaist a tharla d'aerlíne MH370 inar cailleadh 239 paisinéir san iomlán.  Léirigh gaolta na marbh amhras agus díomá faoin gcinneadh. 

## Criú is Paisinéirí
Daoine ar bord 

## Féach freisin

* Eitilt 17 Aerlínte na Malaeisia (MH17) 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Teagmhais eitlíochta
Catagóir:An Mhalaeisia
Catagóir:2014
Hello

Is beannacht é ***Hello*** sa teanga Béarla. Tá sé in úsáid ón 1860í. Cloistear é sa Ghaeilge freisin, agus scríobhtar *haló* nó *heileo* sa chás sin.
Bromsgrove

Is baile suite i Worcestershire é **Bromsgrove**. 
clé|250px|thumb|Grafton Manor, Bromsgrove

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Worcestershire
Teangacha Gearmáinice

Is brainse de na teangacha Ind-Eorpacha iad na **teangacha Gearmáinice** (nó na **teangacha Gearmánacha**) atá á labhairt ag 500 milliún duine, an chuid is mó díobh  i dtuaisceart is iarthar na hEorpa, i 
Meiriceá Thuaidh, san Aigéine agus i gcuid den Afraic.
clé|mion
mion|clé
Roinntear ina dtrí ghrúpa ar leith iad: Gearmáinic Thuaidh, Gearmáinic Thiar agus Gearmáinic Thoir. Tagann gach teanga ón bPrótai-Ghearmáinic a bhí in úsáid ón chéad mhílaois RC.

## Liosta teangacha Gearmáinice
### [[Gearmáinic Thuaidh]]
:*An Danmhairgis
:*An Fharóis
:*Ioruais
:*An Íoslainnis
:*An tSualainnis

### [[Gearmáinic Thiar]]
mionclé|mion
:*Sean-Ghearmáinis Ard
::*An Albainis
::*An Béarla
::*Sean-Bhéarla *(díofa)*
::*Meán-Bhéarla Fhine Gall *(díofa)*
::*Yólais *(díofa)*
:*An Ghearmáinis Íochtarach
:*Francóinis Íseal
::*An Ollainnis
::*An Afracáinis
:*Ard-Ghearmáinis
::*An Ghearmáinis
::*An Ghiúdais
::*An Lucsambuirgis

### [[Gearmáinic Thoir]]
: An Ghotais *(díofa)*

## Tagairtí


Catagóir:Teangacha Ind-Eorpacha
Gaothscáth

deas|250px|thumb|Gaothscáth
Is scáileán gloine ar an aghaidh d'fheithicil mhótair é **gaothscáth**. 
clé|mion|cuimilteoirí gaothscátha

## Tagairtí

Catagóir:Gluaisteáin
Roth stiúrtha

deas|250px|thumb|Roth stiúrtha
Is roth a rothlaítear le tiománaí chun feithicil a stiúradh é **roth stiúrtha.**. 

Catagóir:Gluaisteáin