Ardtiarna na Mumhan

Ba é post **Ardtiarna na Mumhan** () an oifig ba thábhachtaí i rialtas Shasana i gcúige na Mumhan in Éirinn óna thabhairt isteach i ré Eilís ar feadh céad bliain, go dtí 1672, tréimhse a chuimsigh Éirí Amach Deasmhumhan i Mumhan, Cogadh na Naoi mBliana, agus Éirí Amach na hÉireann i 1641. Bhí an tArdtiarna faoi réir Leas-Ionadaí na hÉireann, ach bhí údarás iomlán aige laistigh den chúige, lena n-áirítear cearta sibhialta agus coiriúla, cearta eaglasta, an dlí míleata a fhorchur, ceapacháin oifigiúla, agus ceannas ar fhórsaí míleata. Ní raibh stádas an Ardtiarna ag gabháil le roinnt ceapachán chuig gobharnóir míleata Mumhan. Mar gheall ar a chumhachtaí leathana, bhí coimhlintí ann go minic tharla achrann go minic idir é agus na cúirteanna a bhí bunaithe níos faide siar, agus sa bhliain 1622, tugadh rabhadh géar d'Ardtiarna na linne, Donnchadh Ó Briain, 4ú Iarla Thuamhumhan, gan baint a bheith aige le chásanna a ba cheart do na cúirteanna sin a bheith á bplé. Fuair sé cúnamh ó Chomhairle a raibh Príomh-Bhreitheamh na Mumhan, breitheamh eile agus Ard-Aighne na Cúige ina mbaill di. Faoi 1620 bhí a chomhairle lonnaithe go buan i Luimneach.

Cuireadh deireadh leis an bpost sa bhliain 1672.

## Luathstair

Cruthaíodh post príosúnachtaar mholadh Sir Henry Sidney go déanach sna 1560idí. Ba dheacair duine a fháil dó ar dtús, ó tharla nár éirigh le hainmniúchán Warham St Leger sa bhliain 1566 aitheantas ríoga a fháil. Dhiúltaigh John Pollard tairiscint Sidney, ar chúiseanna airgeadais sa deireadh. Níos déanaí sa bhliain 1569 ghlac Sir Edward Fitton le post Ardtiarna Chonnacht. Ba é Sir John Perrot (1568) an chéad Ardtiarna a ceapadh ach thóg sé roinnt blianta air teacht go Mumhan. Tá foinsí ann a deir gur bhain Humphrey Gilbert an teideal amach sa bhliain 1569. 

Ó dheireadh an 16ú haois nó tús an 17ú haois, ba áit chónaithe oifigiúil í Caisleán Sheandúin (díreach taobh amuigh de gheata thuaidh Chorcaí) a raibh baint aici leis an oifig. D'úsáid lan ucht riaracháin an caisleán mar áitreabh, le haghaidh éisteachtaí cúirte, agus mar áit chorpartha.[1][2][3]Úsáideadh an caisleán ag an riarachán mar áit chónaithe, le haghaidh éisteachtaí cúirte, agus mar áit phríosúnachta.

## Ardtiarnaí na Mumhan

* 1568 John Perrot, ní raibh sé in Éirinn go dtí 1571, as láthair tar éis 1573
* 1576–1578 Liam Drury
* 1584–1597 Seán Norreys
* 1597–1599 Tomás Norreys 
* 1600–1603 An Ridire George Carew.
** D’iarr Carew éirí as, agus cuireadh duine eile ina áit timpeall an ama a tháinig Séamas I i gcoróin Shasana. Tá cuntais éagsúla, mearaithe ann faoin aistriú agus an toradh, ceann ó pheirspictíocht oifigeach i Londain, agus ceann eile áitiúil go Cúige Mumhan agus go deimhin Corcaigh. Shroich Brouncker, an tArdtiarna i dteideal, a phost thar a cheann go gasta;
** (I) Ar chúis amháin, bhí Carew ag moladh Oliver St John mar Leas-Ardtiarna; ach i ndáiríre bhí an post aige go dtí gur ceapadh a chomharba Henry Brouncker. 
** (II) Ar chuntas eile, chuir Carew a phost faoi choimisiún le Charles Wilmot agus George Thornton. Ghlac Henry Becher (bás 1610) seilbh ar an bpost uathu (c.1605). Tá coimhlint idir na foinsí anseo. 
** (III) Cibé seasamh ainmniúil a bhí ann ó 1606 i leith, bhí Wilmot agus Thornton i gceannas ar an rialtas arís. 
* 1607–1615 Henry Danvers, 1ú Iarla Danby
* 1615 Donogh Ó Briain, 4ú Iarla Thuamhan trí cheannach; a fuair bás i 1624. 
* 1625 Edward Villiers ; a fuair bás i 1626
* 1627–1642 William St Leger. Tar éis a bháis, tá an seasamh triantánach agus doiléir agus bhí críoch na Mumhan go héifeachtach i seilbh na nGael, go dtí feachtas athghabhála Chromail. 
* Márta 1643 Ainmníonn an rí Jerome Weston, an 2ú Iarla Portland ; tá a theideal folamh, agus is é an t-aon éifeacht atá leis ná Murrough O'Brien a mhaslú. 
* c.1645 an Bíocunta Muskerry an t-ainmní ríogach. Cé gur leis na hÉireannaigh Chónaidhme ó 1642 i leith é. 
* 1647 Murrough O'Brien, 1ú Iarla Inchiquin, ceapachán parlaiminte. Sa bhliain 1648, d'éirigh sé ina thacadóir ríogaíoch.
* Ó thart ar 1649, fuair Henry Ireton bás i 1651
* 1661 go 31 Iúil 1672 Roger Boyle, 1ú Iarla Orrery; oifig curtha faoi chois 

## Leas-ardtiarnaí agus leas-ionadaithe

* 1579 Is é Warham St Leger príomh-mharascal na Mumhan.
* 1583 Gníomhaíonn William Stanley mar leas-ionaidí.
* 1585–1597 Is é Thomas Norreys leas-uachtarán a dheartháir John.
* timpeall 1589 William Herbert, leas-ardtiarna gníomhach.
* Edward Legge, leas-uachtarán.
* 1607 Tar éis bhás Brouncker agus roimh cheapadh Danvers, tá Richard Moryson agus Donogh O'Brien, 4ú Iarla Thuamhan, ag gníomhú i bpost an ardtiarna.
* 1609 Richard Moryson, leas-ardtiarna. Sa bhliain 1613 rinne Moryson iarracht an uachtaránacht a cheannach, ag íoc Danvers, ach bhí an post ag Thomond sa deireadh.
* 1660 Murrough O'Brien, 1ú Iarla Inchiquin, leas-ardtiarna.
* Roger Boyle, an 2ú Iarla Orrery mar leas-ardtiarna dá athair.

## Féach freisin

* Ardtiarna Chonnacht
* Príomh-Bhreitheamh na Mumhan
* Cúigí na hÉireann

## Nótaí

Catagóir:Rialtas na hÉireann
Catagóir:Sasanaigh na 16ú haoise
Catagóir:Sasanaigh an 17ú haois
Catagóir:Luathstair nua-aimseartha na hÉireann
Catagóir:Sealbhóirí oifige polaitiúla róimh chríochdheighilt na hÉireann