open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
An Urdúis

Is teanga atá á labhairt sa Phacastáin agus i dTuaisceart na hIndia é an **Urdúis **nó **Urdu **i mBéarla (freisin ar a dtugtar **Lashkari** go háitiúil litrithe **لشکری**). Go deimhin, is iad Urdúis agus Hiondúis iad, ach amháin go bhfuil na hIndiaigh  ag labhairt Hiondúis, agus an Urdúis ag na Moslamaigh Indiach agus Pacastáine. 

Scríobhann Urdúis leis na litreacha Arabacha, agus Hiondúis leis na litreacha Benedictineacha. Ina theannta sin, úsáidtear go leor focail Araibis agus Peirsis sa leagan scríofa Urdúis. Ar an taobh eile, tá na hIndiaigh  ag iarraidh a dteanga féin a shaibhriú le focail Sanscrait.

Tá an Urdúis ag seasca-seachtó milliún duine ó dhúchas, ach thairis sin, mar theanga oifigiúil sa Phacastáin, caithfidh muintir na tíre sin í a fhoghlaim mar dhara teanga, agus mar sin, is féidir a rá go bhfuil sí go líofa ag oiread eile de dhaoine. Ceann de theangacha oifigiúla na hIndia í freisin, chomh maith leis an Hiondúis agus le teangacha na réigiún.
clé|mion
Tá litríocht shaibhir ag an Urdúis. Faoi thionchar na Peirsise, tháinig sraith de chineálacha éagsúla filíochta ar an bhfód le fada, ach ar na saolta seo, scríobhtar go leor úrscéalta agus saothar próis eile freisin. Is follasach go raibh an litríocht Bhéarla ina réamhshampla agus ina spreagadh mór ag na húrscéalaithe.

Mar sin féin, is iad na gearrscéalta an seánra is tábhachtaí i bprós na hUrdúise, cosúil leis an nGaeilge. Gearrscéalaithe tábhachtacha Urdúise iad Saadat Hasan Manto, Qurat-ul-Ain Haider, Munshi Premchand, Ismat Chughtai, Krishan Chander, Ghulam Abbas, Banu Qudsia agus Ahmed Nadeem Qasmi.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na hÁise
Catagóir:An India
Catagóir:An Phacastáin
Tim Witherspoon

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea **Tim Witherspoon** a rugadh ar 27 Nollaig, 1957 i Philadelphia, Pennsylvania.

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Pinklon Thomas

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Pinklon Thomas** a rugadh ar 10 Feabhra, 1958 i bPontiac, Michigan. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
William Irwin

Is polaiteoir aontachtach ón Cill Mhór, Contae Ard Mhacha é **William Irwin**, (a rugadh ar an 12 Nollaig 1956). Is ball é de Pháirtí Aontachtach Daonlathach. Ba Chomhalta den Tionól Reachtach é d'Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha, ó 2007 go 2025. Ba é urlabhraí an pháirtí do thalmhaíocht agus gnóthaí tuaithe é.

## Cúlra
Sheas sé i dtoghchán don chéad uair sa toghchán áitiúil 2001 do Comhairle Cathrach Ard Mhacha. Sheas sé sa cheantar Úlloird ach níor toghadh é. Toghadh ar an chomhairle é in 2005 agus atoghadh é in 2001.

Toghadh ar an Tionól Thuaisceart Éireann é in 2007, d'Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha.

Sheas sé san Olltoghchán na Ríochta Aontaithe 2017 agus 2019 in Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha. Fuair sé 24.6% agus 21.7% de na vótaí faoi seach.

I mí na Nollag 2025, d'fhógair Irwin go rachaidh sé ar scor. Tháinig Gareth Wilson in ionad Irwin sa Tionól.

Lasmuigh de pholaitíocht, is feirmeoir déiríochta é.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Ard Mhacha
Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Megan Fearon

Is iar-polaiteoir de chuid Sinn Féin i dTuaisceart Éireann í **Megan Fearon**, a rugadh ar 29 Iúil, 1991. Ba Chomhalta den Tionól Reachtach í d'Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha, ó 2012 go 2020 D'fhreastail sí ar an Fheidhmeannas fosta mar Aire Sóisearach d'Oifig an Fheidhmeannais, ó 2016 go 2017.

Bhí sé 20 bliain d'aois nuair a ghlac sí an phost sa Tionól mar sin ba í an Comhalta is óige ar fad í agus tá an churiarracht aici fós.

## Cúlra
Tógadh i nDromainn Tí í. Rinne sé staidéar ar Scoil Ghramadaí Chroí Naofa, an tIúr agus ar Ollscoil na Banríona, Béal Feirste. Fuair sí céim sa Pholaitíocht, Fealsúnacht agus Eacnamaíocht

Comhthoghadh ar an Tionól í sa bhliain 2012, nuair a bhí ar Conor Murphy éirí as an suíochán (Bhí dhá post ag Murphy mar sin d'fan sé ina Theachta Parlaiminte). Bhí sí ar na coistí iniúchta d'Airgeadais, do Gheilleagair agus d'Oifig an Chéad-Aire agus an LeasChéad-Aire.  Atoghadh ar an Tionól é sna blianta 2016 agus 2017. I mí na Bealtaine 2016, fógraíodh é go rachadh Fearon sa Fheidhmeannas.

I mí na Nollag 2019, d'fhógair Fearon go n-éireoidh sí as ionadaí tofa ach fanfaidh sí ina gníomhaí..

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1991
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Ard Mhacha
Catagóir:Mná Éireannacha
Cathal Boylan

Is polaiteoir de chuid Shinn Féin é **Cathal Boylan** (). Rugadh é ar an 30 Aibreán, 1964. Tá sé ina Chomhalta de Thionól Reachtach Thuaisceart Éireann don Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Ard Mhacha
Catagóir:Fir
Leabhar Fhear Maí

Is lámhscríbhinn Ghaelach de chuid an 14ú go 16ú haois é **Leabhar Fhear Maí**, aitheanta chomh maith mar *Leabhar de Róiste*.  Caomhnaítear é i nAcadamh Ríoga na hÉireann, ARÉ LS 23 É 29.

## Stair
Scríobhadh an leabhar as MeánGhaeilge san 15ú haois ag go leor scríobhaithe.  Tá 238 leathanach ann, ina bhfuil scéalta, startha agus beathaisnéisí éagsúla.  Fuair James Henthorn Todd an leabhar i 1858, agus mhol sé an teideal "Leabhar de Róiste", óir go bhfuil a lán dá ábhair faoi stair an teaghlaigh sin.  Luaitear   Daithí [Mór] mac Muiris mac Seán de Róiste mar phatrún.

## Ábhair
Achoimre bunaithe ar Todd.  Leanann na  huimhreacha fóilió le huimhriú breise Eugene O'Curry, mar a fhaightear i as in Todd; luann 'a/b' dhá taobh an leathnaigh.

## Foinsí
* 

* 

* 

* 

## Tagairtí

Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise
Catagóir:15ú haois in Éirinn
Cethlenn

I Miotaseolaíocht na nGael, ba bhean chéile Balar na bhFomhórach agus máthair Eithne í **Ceithleann** (Sean-Ghaeilge **Cethlenn**) na bhFiacla Cama.  Ba bhanfháidh í chomh maith agus thug sí tairngreacht do Bhalar go gcloífeadh na Tuatha Dé Danann é sa Dara Chath Maighe Tuireadh.  I rith an chatha, ghortaigh sí Daghdha.

Tá Inis Ceithleann i gContae Fhear Manach, Tuaisceart Éireann ainmnithe aisti.

## Tagairtí

Catagóir:Fomhóraigh
Catagóir:Bandéithe na hÉireann
Elatha

I Miotaseolaíocht na nGael, ba rí na bhFomhórach é **Ealadha** (Sean-Ghaeilge **Elatha** nó **Elada**).  De réir an íomháineachais atá bainte leis,  is amhlaidh gurbh dhia na gréine nó na gealaí é.

## Clann
Ba mhac Dealbaodha é, agus athair Bhreis le *h[[Ériu]]* na dTuath Dé Danann.

De réir *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*, b'athair chomh maith é Dhaghdha, Oghma, mic darbh ainm Dealbhaodh, agus *[[Elloth]]* (athair Mhanannán mac Lir).   D'fhéadfadh é gurbh Eithne í máthair na dtaoiseach seo de na Tuatha Dé Danann, i bhfianaise ainm máthartha Oghma, "*mac Ethliu*."  Óir ba shliocht de na Fomhóraigh í Eithne, is léir go raibh siad cách Fomhóraigh.  Más fíor, is sách ait é seo, ach is amhlaidh gurb é ábhar is suntasaí an scéil ná an tseanghlúin curtha as a háit ag an nglúin níos óige.

## Dealramh
Deirtear gur "phrionsa  fionn álainn Miltónach an dorchadais", agus acmhainn grinn agus uaisleacht aige.  Tháinig sé go hÉriu that mhuir ar long airgid, ag caitheamh éadaigh óir agus cúig thorc óir.

## Cath Maighe Tuireadh
I rith an dara Cath Maighe Tuireadh, thug Elatha aire ar chláirsí Dhaghdha, darbh ainm Uaithne.

## Sanasaíocht
Is é brí le "ealadha" ná "ealaín".

## Naisc sheachtracha
* Gods and Fighting Men: 'The Story of the Tuatha de Danaan and of the Fianna of Ireland' le Lady Gregory, 1905

* Schedario: Elatha mac Delbáeth

## Tagairtí

Catagóir:Fomhóraigh
Tethra

I Miotaseolaíocht na nGael, ba shliocht na Fomhórach é  **Teathra** (Sean-Ghaeilge **Tethra**).  Tar éis dó bás a fháil sa Dara Cath Maighe Tuireadh, bhí sé ina rí i Mag Mell.  Tar éis an chatha, thóg Oghma a chlaíomh, Orna, agus d'inis sé d'Oghma gach a rinne sé.

## Sanasaíocht
B'fhéidir é go bhfuil **Tethra** fréamhaithe ón bProtai-Ind-Eorpais **tet(e)ro-*, le brí 'vácarnach'.  As Sean-Ghaeilge, tá a lán bríonna ann don fhocal, ina measc 
Tethra féin, muir, eiseamláir agus *scald-*caróg

## Tagairtí

Catagóir:Fomhóraigh
Conand

I Miotaseolaíocht na nGael, ba cheannaire na Fomhóraigh é **Conann** (Sean-Ghaeilge **Conand**, **Conaing**) a bhí cónaí air i dtúr ar Oileán Thoraí.  Chuir sé muintir Neimhidh faoi chois, ag éileamh cáin ollmhór dá dtorthaí agus dá bpáistí.  I ndeireadh na dála, d'éirigh muintir Neimhidh amach agus mharaigh siad é agus scrios a thúr.  Tar éis a bháis, rinne Morc, Fomhórach eile, sléacht ar mhuintir Neimhidh a bhí fós beo.

## Tagairtí

Catagóir:Fomhóraigh
Cornphíopa

mion|275x275px|"Sailor's Hornpipe", Peter Trimming
Sa 16ú haois ba rince aonréadach ó Shasana é an **cornphíopa**. Bhí luas beoga aige agus bhí sé in am tríthoin.

Faoi lár an 18ú haois bhí an cornphíopa athraithe go ham dúbailte agus baint aige le rince mairnéalach. 
clé|mion|162x162px|"Hornpipe Shoes"

## Athraithigh
Sa 18ú haois, chuir Handel cornphíopa in am tríthoin ina chuid sraitheanna go minic.

## Tagairtí

Catagóir:Seánraí ceoil
Catagóir:Damhsaí
Aspidoras lakoi

Is iasc fionnuisce trópaiceach é ***lakoi Aspidoras*** a bhaineann le fo-fhine Corydoradinae den fhine Callichthyidae.  Shíolraigh sé ó uiscí intíre  Mheiriceá Theas, agus tá sé le fáil in abhantrach uachtarach na Paraná sa Bhrasaíl. 

Fásfaidh an t-iasc suas le 4.0 cheintiméadar ar fad.  Itheann sé péisteanna, crústaigh bheantacha, feithidí agus ábhar plandúil. Beireann sé uibheacha i bhfásra dlúth agus ní chosnaíonn na haosaigh na huibheacha. 

## Féach freisin
* Liosta speiceas na n-iasc a choinnítear in uisceadáin fhionnuisce

## Tagairtí
* Froese, Rainer agus Pauly, Daniel, eagarthóirí. (2011). " ''Aspidoras lakoi'' " i FishBase . Leagan mhí na Nollag 2011. 

Catagóir:Callichthyidae
Catagóir:Éisc Mheiriceá Theas
Catagóir:Fána na Brasaíle
Catagóir:Éisc na Brasaíle 
Catagóir:Éisc a cuireadh síos orthu sa bhliain 1949
Neopterygii

Is fo-aicme í na **Neopterygii** (ón nGréigis νέος *neos* 'nua' agus πτέρυξ *pteryx* 'eite') d'iasc ga-eiteach (Actinopterygii). Áirítear le Neopterygii na Holostei agus na Teleostei, arb é atá sa dara ceann formhór mór na n-iasc atá ar marthain, agus os cionn leath de na speicis veirteabracha beo go léir. Cé nach n-áirítear sna  Holostei beo ach tacsain fhionnuisce, tá Teleostei éagsúil i dtimpeallachtaí fionnuisce agus muirí araon. Déantar cur síos eolaíoch ar a lán speiceas nua acu gach bliain.

Is é an  Neopterygii  is sine a d'fhéadfadh a bheith ar eolas ná na malartacha sochreidte   "semionotiformes" Acentrophorus ó Mheán-Pheirmeach (*Guadalupian*) na Rúise; áfach, cuireann staidéar amháin a chuimsíonn sonraí moirfeolaíocha ó iontaisí agus sonraí móilíneacha ó hADN núicléach agus miteacoindreach, an dáta milliún bliain ó shin dibhéirseach ar a laghad 284, le linn na céime Artainscí den Pheirmeach Luath.  Tugann staidéar eile le fios scoilt níos luaithe fós 360 milliún bliain ó shin , in aice leis an teorainn Dheavónach-Charbónmhar.

## Tagairtí
Max Baer

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea **Maximilian Adelbert Baer** a rugadh ar 11 Feabhra, 1909 in Omaha, Nebraska agus a fuair bás ar an 21 Samhain, 1959 i Hollywood. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1959
Catagóir:Daoine a rugadh i 1909
Lee Savold

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea **Lee Savold** a rugadh **Lee Hulver** ar 22 Márta, 1916 i gCanby, Minnesota agus a fuair bás ar an 14 Bealtaine, 1972. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1972
Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Scota

I Miotaseolaíocht na nGael, idir Éireannach agus Albanach, is iad **Scota** agus **Scotia** ainmneacha beirt iníonacha miotasacha de bheirt Fharónna na hÉigipte.   Cé nach bhfuil na seanscéalta ar aon intinn ó thaobh sonraí de, tá siad ar aon ghuth gur shinsear na nAlbanach í Scota éigin.  Rianaigh siad a nginealach siar go hionróirí Éireannacha darbh ainm Scotti, a lonnaigh sna ceantair Argyll agus Caledonia, áiteanna a bhfuil aitheanta anois orthu (as Béarla) mar *[[Alba|Scotland]],* ainmnithe as a bhunaitheoir. 

## Luath-Fhoinsí
Is é san *[[Historia Brittonum]]* ón 11ú haois a fhaightear an lua is luaithe ar Scota sna seanscéalta, in ainneoin nár rianaigh Edward J. Cowan í go dtí an 12ú haois.  Tá sí ann i n-atheagar an *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]* a caomhnaítear sa leabhar oiris, an *[[Leabhar Laighneach]].*

Insítear sna foinsí ón 12ú haois gurbh iníon Fharó Eigipte í, ar chomhaois le Maois.  Phós sí Goídel Glas, bunaitheoir eapainmneach na nGael (idir Éireannach agus Albanach) tar éis dó curtha ar deoraíocht ón Éigipt.  Caomhnaítear i lámhscríbhinní eile den *Leabhar Gabhála*, leagan eile ina insítear gurbh fhear céile Scota é Míl Espáine, nasctha leis An n-Íbéir.

Tá leagan eile fós ann sa *Leabhar Gabhála* ina bhfuil Scota eile le fáil.  Is iníon í an Scota seo d'Fharó Éigipte eile darbh ainm Cingris, ainm nach gcaomhnaítear ach i seanscéal na nGael.  Phós sí Niul mac Fénius Fársaid, Bablóinis agus scoláire na dteangancha, a chuaigh go dtí an Scitia tar éis titim an Túir Bháibil.  Ba mhac é Goídel Glas den phósadh sa leagan seo.

## Foinsí eile na meánaoise
Tá Scota agus miotas bunúsach na hAlban luaite chomh maith i:
* *Orygynale Cronykil of Scotland* le Andrew of Wyntoun
* *[[Chronica Gentis Scotorum]]* (1385) le John of Fordun
* *[[Scalacronica]]* (1362) le Thomas Grey'
* *Historia Gentis Scotorum* (16ú haois) le Hector Boece
* *[[Scotichronicon]]* (15ú haois) le *[[Walter Bower]]; chéad léaráid an tseanscéil.

==Uaigh Scota==


Deirtear go bhfuil Uaigh Scota le fáil i ngleann ó thaobh dheas de [[Trá Lí|Thrá Lí]], Contae Chiarraí.  Gleann Scoithín is ainm don áit, ach *Foley's Glen* a thugtar uirthi anois go minic ([http://maps.google.co.uk/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&msa=0&ll=52.22686,-9.709425&spn=0.003102,0.009656&t=h&z=17&msid=117138440708952984347.000460b3c15a4b81ce227 Foley's Glen ar maps.google]).  Tá sruthán ann agus bóithrín ar a bhruach, a thugann aghaidh ar paiste ina bhfuil liagchiorcal ar shuíomh na huaighe, mar a thugann comhartha bóthair le fios.

==Foinsí==
**Leabhar Gabhála na hÉireann* [http://www.maryjones.us/ctexts/leborgabala.html]
* *Foras Feasa ar Éirinn* [http://celt.ucc.ie/published/T100054/index.html]
* [[Seumas MacManus]], *The Story of the Irish Race* (February 1970 The Devin-Adair Company New York)
* [[Seumas MacManus]], *The Story of the Irish Race* (Leagan 1990 clóite ag Wings Books)
* *Annála na gCeithre Máistrí'' (1616–1636, Dún na nGall)
* Benedict Fitzpatrick (1901–1963), "Ireland and the Foundations of Europe"

## Féach freisin
* Scotia's Stone
* Scotia

## Tagairtí

Catagóir:Clann Mhíle
Breogán

I Miotaseolaíocht na nGael, ba shinsear na nGael é **Breoghán** (Sean-Ghaeilge **Breogán**, **Bregon** nó **Breachdan**).  B'athair Bhilé é, agus eisean athair Mhíle Espáine, sinsear díreach na nGael.

## Seanscéal
Insítear a scéal i *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*, a mhaíonn gurbh é de shliocht na nGael, ó Adám trí mhic Naoi, agus conas a lonnaigh siad in Éirinn.

Chaith na Gaeil 440 bliain ag taisteal ar fud an domhain, agus d'fhulaing siad sraith cor crua ar nós na nIosraelíteach sa Sean-Tiomna.  I ndeireadh na dála, sheol siad chuig an An Ibéir agus chloígh siad í.  Bhunaigh Breogán, ar cheann dá gceannairí, cathair darbh ainm Brigantia agus thóg sé túr ann.  Ó bharr an túir seo, fuair a mhac Íth spléachadh ar Éirinn.  Sheol na Gaeil go dtí Éire, áit a bhuail siad leis na Tuatha Dé Danann.  I ndeireadh na dála, shocraigh siad an tír a roinnt eatarthu, na Gaeil taobh thuas, na Tuatha Dé thíos san Alltar.

## Brigantia agus An Ghailís
Is amhlaidh gurb ionann Brigantia agus A Coruña, san Ghailís sa lá atá inniu ann; agus go bhfuil Túr Bhreogháin bunaithe ar Thúr Earcail, tógtha ag na Rómhánaigh ag A Coruña, nó ar an Túr Bháibil.

D'fhéadfadh an smaoineamh gurbh í an Ghailís san Ibéir í áit tsinsearachta na nGael a bhunú ar chosúlacht na n-ainmneacha *Ibéir* agus *[[Hibernia]]*, agus *Gailís* agus *Gael*.  Rinne bréagstaraithe na meánaoise a leithéid de dhearbhuithe mar gheall ar náisiúin eile.

Go luath san 11ú haois san Ghailís, scríobhadh scéal mar an gcéanna faoi manach a chuaigh ar aistear trasna na mara go hoileán iontach a chonaic sé ó bharr Thúr Earcail.  Caomhnaítear an scéal, darb ainm *[[Trezenzonio|Trezenzonii de Solistitionis Insula Magna]]* (Oileán Mór an Ghrianstad de Trezenzonius), in dhá lámhscríbhinn den 14ú haois. 

*An Ghailís is sometimes described poetically as the "Home" or "Nation" of Breogán (as [[Gailísis]], the *fogar* or *nazón de Breogán*).  The land is so described in the anthem of Galicia, "*Os Pinos''".
A large statue of Breogán stands near the Tower of Hercules in Coruña. The professional basketball club of the Galician city of Lugo is called CB Breogán in its honor. In the Spanish capital Madrid, there is a park called Parque de Breogán, named after this legendary figure.

## Fianaise ghéiniteach
Cé go gcreidtear gur miotas é, tá fianaise ghéiniteach anois ann, a bhuí le staidéar a rinneadh in 2006 ag Ollscoil Oxford, a bhain an tátal amach gur de shliocht fheirmeoirí neoiliteacha, a bhí ina gcónaí tráth i dtuaisceart na Ibéire, formhór na ndaoine in Éirinn agus sa Bhreatain Mhór.

## Tagairtí

Catagóir:Clann Mhíle
Bilé

Is pearsa i *[[Lebor Gabála Érenn]]* é **Bilé**.  Luaitear é sna ginealaigh de chuid John O'Hart bunaithe ar an traidisiún seo.  Deirtear gur rí na Gailíse ab ea é, sinsear na nGael, mac Breogáin agus athair Mhíl Easpáine.

## Tagairtí

Catagóir:Clann Mhíle
Fénius Farsaid

Ba rí seanscéalach na Scitia é **Fénius Farsaid** (freisin **Phoeniusa, Phenius, Féinius; Farsa, Farsaidh**, a lán leaganacha) a thagann ar an bhfód i leaganacha áirithe de Mhiotaseolaíocht na nGael.  De ghnáth, deirtear gur mhac Baath mac Magog é.  Deir foinsí eile ámh gur de shliocht *[[Gomer]]* é.  De réir roinnt nósanna, b'eisean a chum Ogham agus na teangacha Ceilteacha.

De réir athleaganacha M agus A de *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*, chuaigh Fénius agus  a mhac *[[Niul]]* ar turas go dtí an Túr Bháibil (i n-athleagan B, ba é *Rifath Scot* mac *Gomer* a théann ina n-ionad).  Bhí Niul oilte i mórán teangacha.  Phós sé Scota iníon *Cingris*, Faró na hÉigipte, agus bhí mac acu, *[[Goídel Glas]]*.

## Tagairtí

Catagóir:Clann Mhíle
Gluaiseacht na gCúig Réalta

mion|Lógó an pháirtí
Páirtí polaitíochta san Iodáil is ea **Gluaiseacht na gCúig Réalta** (*Movimento 5 Stelle*, nó *M5S*, as Iodáilis). Bunaíodh an páirtí sa bhliain 2009. Tá an páirtí faoi láthair ar an bpáirtí is mó i rialtas na hIodáile, tar éis dóibh éirí ar an bpáirtí is mó i bParlaimint na hIodáile i ndiaidh olltoghcháin na bliana 2018. Is é Luigi Di Maio ceannaire reatha an pháirtí. Meastar an páirtí go ginearálta mar pháirtí pobalach agus frith-chórasach. Tagraíonn na 'cúig réalta' in ainm an pháirtí le cúig príomhaidhm de chuid an pháirtí: is iad sin: uisce poiblí, forbairt inbhuanaithe, iompar inbhuanaithe, ceart chun rochtain ar an idirlíon agus an timpeallacht.

Catagóir:Polaitíocht na hIodáile
Chesire Cat (Albam blink-182)

Is albam ón bhanna Blink-182 é **Chesire Cat**, a bhí eisithe ar an 17 Feabhra, 1995.

## Traicliosta

#"Carousel" - 3:15
#"M+M's"  – 2:40
#"Fentoozler" – 2:05
#"Touchdown Boy" - 3:11
#"Strings – 2:26
#"Peggy Sue" - 2:38
#"Sometimes" - 1:09
#"Does My Breath Smell?" - 2:38
#"Cacophony" - 3:06
#"TV" - 1:42
#"Toast and Bananas" - 2:43
#"Wasting Time" (DeLonge, Hoppus, Jeff Forrest) - 2:49
#"Romeo and Rebecca" - 2:34
#"Ben Wah Balls" - 3:56
#"Just About Done" - 2:16
#"Depends" - 2:51

Gach amhrán le DeLonge agus Hoppus, ach amháin iad le nótaí.

## Singlí

*"M+M's" - 6 Meán Fómhair, 1995 
*"Wasting Time" - 28 Meitheamh, 1996

## Foireann

*Tom DeLonge -  Giotár, Fonnadóireacht
*Mark Hoppus - Dordghiotár, Fonnadóireacht
*Scott Raynor  - Drumaí

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1995
Dude Ranch

Is albam ón bhanna Blink-182 é **Dude Ranch**, a bhí eisithe ar an 17 Meitheamh, 1997.

## Traicliosta

#"Pathetic" - 2:27
#"Voyeur"  – 2:43
#"Dammit" – 2:45
#"Borning" - 1:41
#"Dick Lips" - 2:57
#"Waggy" - 3:16
#"Enthused" - 2:48
#"Untitled" - 2:46
#"Apple Shampoo" - 2:52
#"Emo" - 2:50
#"Josie" - 3:20
#"A New Hope" - 3:45
#"Degenerate" -2:28
#"Lemmings" - 2:38
#"I'm Sorry" - 5:37

Gach amhrán le DeLonge, Hoppus agus Raynor.

## Singlí

*"Apple Shampoo" - 14 Aibreán, 1997
*"Dammit" - 23 Meán Fómhair, 1997
*"Dick Lips" - 28 Feabhra, 1998
*"Josie" - 17 Samhain, 1997

## Foireann

*Tom DeLonge -  Giotár, Fonnadóireacht
*Mark Hoppus - Dordghiotár, Fonnadóireacht
*Scott Raynor  - Drumaí

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1997
LaFaro

Banna rac-cheoil as Béal Feirste, Tuaisceart na hÉireann, ab ea **LaFaro**

## Stair
Bunaíodh LaFaro in 2004. In 2006, d'fhoilsigh siad "*LaFaro EP*" le Field Records , bhí an traic Tupenny Nudger san EP. Sheinn siad taispeántais le Ash, The Pogues, Oppenheimer and Fighting With Wire agus sheinn siad ag *[[South by Southwest]]* 2007.

In 2008, thug siad an traic *Mr. Heskey* don bhailiúchán "*Oh Yeah Sessions '08*" agus d'fhoilsigh siad "*EP2*".

D'fhoilsigh siad a gcéad albam *LaFaro*, le *Smalltown America Records* ar 10 Bealtaine 2010. Bhi an t-albam ar glacadh go maith leis.

In 2011, d'fhógair dordghiotáraí, Herb Magee, a imeacht ón bhanna ar stáitse ag an fhéile *Pigstock*. Tháinig Cahir O'Doherty ina áit ach d'fhill sé ar *[[Fighting With Wire]]* i Nollaig 2012. Tháinig a dheartháir, Oisin O'Doherty, ina áit ina dhiaidh sin.

D'fhoilsigh an banna a ndara albam *Easy Meat* ar 3 Deireadh Fómhair 2011. Bhi an t-albam seo ar glacadh go maith leis fosta. Foilsíodh an teidealrian sa shamhradh na 2011 agus foilsíodh singil eile, *Meat Wagon*, ar 3 Meán Fómhair.

D'fhill Herb Magee ar dhordghiotár i lar 2012. Bhí siad ina bpríomhaíonna ar stáitse ag Eurosonic 2012 agus chríochnaigh siad camchuairt mhór san Eoraip sa gheimhreadh na bliana 2012. In 2013, thionlaic siad Therapy? ar a gcamchuairt in Éirinn.

Dhíscaoil an banna go ciúin in 2014.

### Tar éis ''LaFaro''
Sheinn Dave Magee giotár le *Little Matador*. D'oibrigh Dave, Herb Magee agus Alan Lynn le Cahir O'Doherty sa ghrúpa *GOONS*. D'fhoilsigh Herb ceol leictreonach mar *Arvo Party*. D'fhoilsigh Alan Lynn trí albam mar *EXHALERS*.

## Dioscliosta
### Albaim

### Ceirníní Leathfhada
**LaFaro EP* - 2007
**EP2* - 2008

### Singlí
**Scott* - 2006 (le Public Relations Exercise)
**Tupenny Nudger* - 2010
**Ballad of Burnt Dave* - 2010
**Easy Meat* - 2011
**Meat Wagon* - 2011

## Ceoltóirí
*Jonny Black - gutha / giotár rithime
*Dave Magee - príomhghiotár / fonnadóireacht taca
*Alan Lynn - drumaí / fonnadóireacht taca
*Herb Magee - dordghiotár / fonnadóireacht taca

### Iarbhaill
*Anna Fitzsimons - dordghiotár / fonnadóireacht taca
*Oisin O'Doherty - dordghiotár / fonnadóireacht taca
*Cahir O'Doherty - dordghiotár / fonnadóireacht taca

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí as Tuaisceart na hÉireann
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2004
Semionotiformes

Ord primitíbheach d'éisc eitíghathacha is ea **semionotiformes**, a bhí ar fáil i bhfionnuisce go príomha, ón Tréimhse Thriasach go dtí an Tréimhse Chailceach. Is é an géineas is fearr aithne ná  *[[Semionotus]]* na hEorpa agus Mheiriceá Thuaidh. 

## Aicmiú

* **Ord ** **Semionotiformes** Arambourg & Bertin 1958 sensu López-Arbarello 2012 [Macrosemiiformes Grande & Bemis 1998 sensu Nelson 2006]  
** Géineas? *Rthur* Orthurus Kner 1866 
** Géineas † *Sangiorgioichthys* Tintori & Lombardo 2007 
** Géineas † *Luoxiongichthys* Wen et al. 2011 
** Géineas † *Aphanepygus Bassani* 1879 
** Géineas † *Placidichthys* Brito 2000 
** **Family** † **Pleurolepididae** Lütken 1871 
*** Géineas † *Pleurolepis* Agassiz 1863 nach Quenstedt 1852 
** **Teaghlach** † **Macrosemiidae** Wagner 1860a corrig. Cope 1889 sensu Murray & Wilson 2009 [Macrosemii Wagner 1860a ] 
*** Géineas *ter Etermius* Vetter 1881 
*** Géineas † *Blenniomoeus* Costa 1850 [ *Calignathus* Costa 1853 ] 
*** Géineas *che Enchelyolepis* Woodward 1918 
*** Géineas † *Palaeomacrosemius* Ebert, Lane & Kolbl-Ebert 2016 
*** Géineas † *Voelklichthys* Arratia & Schultze 2012 
*** Géineas † *Notagogus* Agassiz 1833-1844 [ *Neonotagogus Bravi* 1994 ] 
*** Géineas † *Agoultichthys* Murray & Wilson 2009 
*** Géineas † *Histionotu* Egerton 1854 
*** Géineas † *Propterus* Agassiz 1833-1844 [ *Rhynchoncodes* Costa 1850 ] 
*** Géineas † *Macrosemiocotzus* González-Rodríguez, Applegate & Espinosa-Arrubarrena 2004 
*** Géineas † *Legnonotus* Egerton 1853 
*** Géineas † *Macrosemius* Agassiz 1833-1844 
** **Teaghlach** † **Semionotidae** Woodward 1890 sensu López-Arbarello 2012 
*** Géineas † *Semionotus* Agassiz 1832 
** **Teaghlach** † **Callipurbeckiidae** López-Arbarello 2012 [Paralepidotidae Hadding 1919 ex Lund 1920 ] 
*** Géineas † *Ocatáinisichthys* López-Arbarello & Wencker 2016 
*** Géineas † *Semiolepis* Lombardo & Tintori 2008 
*** Géineas † *Paralepidotus* Stolley 1919 
*** Géineas † *Macrosemimimus* Schröder, López-Arbarello & Ebert 2012 
*** Géineas † *Tlayuamichin* López-Arbarello & Alvarado-Ortega 2011 
*** Géineas † *Callipurbeckia* López-Arbarello 2012 

## Amlíne na ngéineas
[clé|mion| ''Fiacail de chuid Hdrodus prisca'' ,Foirmíocht Mhenuha, an Cailceach Déanach, i ndeisceart [Iosrael ]]
Leabhar na gCeart

Cnuasach téacsanna Gaelacha na meánaoise is ea **Leabhar na gCeart** (Sean-Ghaeilge **Lebor na Cert**), ina bhfuil liostaí de dhíolachán agus cánacha, a raibh íoctha as nó dlite do rí Chaisil agus ríthe eile na hÉireann.

Níl ann sa saothar ach amháin nach mór ach liostaí agus cuntais loma tomhaiste, a chláiríonn an iad cíosanna nó tairiscintí dheonacha atá i gceist; cé mhéad damh, bó, capall, reithe, bean luí, sclábhaí, gaisce, boird fhichill agus coirceog gur cheart bheith ann; agus cé chomh fada ba chóir an rí a riar agus é ar cuairt.

De réir seannóis, foilsíodh an chéad leagan in AD 450, agus an leagan deireanach ag Cormac mac Cuileannáin, rí-easpag Chaisil, i ndiaidh 900.  Agus an téacs curtha i gcomparáid le stair pholaitiúil na hÉireann, áfach, creideann roinnt scoláirí an lae inniu amhail is Daniel Anthony Binchy, gurb é is dóichí ná gur den 11ú haois é.  Caomhnaítear an saothar inniu i *[[Leabhar Bhaile an Mhóta]]*, *[[Leabhar Deathan Leasa Mhóir]]* agus *[[Leabhar Mór Leacáin]]*.

## Foinsí
* Helmut Birkhan: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
* Myles Dillon: *Lebor na Cert: The Book of Rights.*  Irish Texts Society, Baile Átha Cliath, 1962.

## Naisc sheachtracha
* Myles Dillon (Übers.): ''Lebor na gCert, The Book of Rights.'' Book of Lismore & Lecan version, in: Celtic Literatur Collective
* John T. Koch: *Celtic culture: a historical encyclopedia, Bände 1-5.* ABC-CLIO, 2006, ISBN 9781851094400, S.&nbsp;1126. (books.google.de)

## Tagairtí

Catagóir:Liteartha Gaelach
Catagóir:Cormac mac Cuileannáin
Catagóir:An Féineachas
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:10ú haois in Éirinn
Catagóir:11ú haois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Leabhair Éireannacha
Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Enema of the State

Is albam ón bhanna Blink-182 é **Enema of the State**, a bhí eisithe ar an 1 Meitheamh, 1999.

## Traicliosta

#"Dumpweed" - 2:23
#"Don't Leave Me" - 2:23
#"Aliens Exist" - 3:13
#"Going Away to College" - 2:59
#"What's My Age Again?" - 2:28
#"Waggy" - 3:16
#"Dysentery Gary" - 2:45
#"Adam's Song" - 4:09
#"All the Small Things" - 2:48
#"The Party Song" - 2:19
#"Mutt" - 3:23
#"Wendy Clear" - 2:50
#"Anthem" - 3:37

Gach amhrán le DeLonge agus Hoppus.

## Singlí

*"What's My Age Again?" - Aibreán, 1999
*"All the Small Things" - 18 Eanáir, 2000
*"Adam's Song" - 5 Meán Fómhair, 2000

## Foireann

*Tom DeLonge -  Giotár, Fonnadóireacht
*Mark Hoppus - Dordghiotár, Fonnadóireacht
*Travis Barker  - Drumaí

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1999
John Tate

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea **John Tate** a rugadh ar 29 Eanáir, 1955 in Marion, Arkansas agus a fuair bás ar an 9 Aibreán, 1998. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1955
Catagóir:Daoine a rugadh i 1998
Mike Weaver

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Michael Dwayne Weaver** a rugadh ar 13 Meitheamh, 1951 i bGatesville, Texas. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Michael Dokes

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea **Michael Marshall Doakes** a rugadh ar 10 Lúnasa, 1958 in Akron, Ohio agus a fuair bás ar an 11 Lúnasa, 2012. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2012
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Take Off Your Pants and Jacket

Is albam ón bhanna Blink-182 é **Take Off Your Pants and Jacket**, a bhí eisithe ar an 12 Meitheamh, 2001.

## Traicliosta

#"Anthem Part Two" - 3:48
#"Online Songs" - 2:25
#"First Date" - 2:51
#"Happy Holidays, You Bastard" - 0:42
#"Story of a Lonely Guy" - 3:39
#"Stay Together for the Kids" - 3:59
#"Roller Coaster" - 2:47
#"Adam's Song" - 4:09
#"Reckless Abandon" - 3:06
#"Everytime I Look for You" - 3:05
#"Give Me One Good Reason" - 3:18
#"Shut Up" - 3:20
#"Please Take Me Home" - 3:05

Gach amhrán le DeLonge, Hoppus agus Barker.

## Singlí

*"The Rock Show" - 25 Meitheamh, 2001
*"First Date" - 8 Deireadh Fómhair, 2001
*"Stay Together for the Kids" - 19 Feabhra, 2001

## Foireann

*Tom DeLonge -  Giotár, Fonnadóireacht
*Mark Hoppus - Dordghiotár, Fonnadóireacht
*Travis Barker  - Drumaí

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2001
Cairpre Nia Fer

I Miotaseolaíocht na nGael, rí na Teamhrach ab ea **Cairbre Nia Fear** (Sean-Ghaeilge **Cairpre Nia Fer**, gaiscíoch fear) mac *Rus Ruad* na Laigean.

## Luathfhoinsí

### Tírechán
Tá an tagairt is luaite do Chairbre le fáil sa bheathaisnéis Naomh Pádraig le Tírechán, téacs as Laidin de chuid na 7ú haoise caomhnaithe sa Leabhar Ard Mhacha.  D'aimsigh Pádraig uaigh ollmhór agus d'éirigh sé an fathach ina luí ann ó mhairbh.  Dúirt an fathach leis gur maraíodh é ag mic Mhic Chon i rith  réimeas Chairbre *Nia Fer*, céad bliain roimhe sin &ndash; 'sé sin, san 4ú haois.

### Amhra Colm Cille
Tá tagairt luath eile ann in *Amra Choluim Chille* (Amhra Cholm Cille) le Dallán Forgaill de chuid na 7ú haoise.  Sa saothar seo, deirtear gur de shliocht Chairbre í Eithne, máthair an naoimh, agus gur de shliocht Cathrach Mhóir é Cairbre.

### Leabhar Gabhála na hÉireann
De réir *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]* ón 11ú haois, bhí Cairbre ar marthain le linn réimis Ard-Rí, Eterscél Mór, a chuireann sé ar chomhaois leis an Impire Rómhánach, Ágastas (27 RC - AD 14) agus breith Íosa Críost.  Deir sé ann go raibh sé ar chomhaois le ríthe na gcúigí, Conchúr mac Neasa na nUladh, Cú Raoi na Mumhan agus Ailill mac Máta na gConnacht.

### An Rúraíocht
Faightear Cairbre rí Teamhrach ann sa Rúraíocht i dteannta le Conchúr mac Neasa, Cú Raoi agus Ailill mac Máta, fear céile Mhéabh na gConnacht.  *[[Fedelm Noíchrothach]]* iníon Chonchúir ab ea a bhean chéile, agus bhí mac acu Earc, agus iníon acu, Achall.

Chuaigh seisean agus a dheartháir *Find mac Rossa*, rí *Ghailión* na Laighean, i gcomhrac in éadan Conchúir agus na nUladh i gCath Ros na Rí.  Mharaigh laoch na nUladh Cú Chulainn é le ga i gcéin uaidh, agus bhain a cheann de sular thit sé an talamh.  Agus an cath buaite ag na hUlaidh, mhionnaigh Earc Mac Cairbre a dhílseacht do Chonchúr, phós *[[Finnscoth]]* iníon Chú Chulainn, agus rinneadh ina rí Teamhrach in ionad a athar.  

### Stair chasta
Níl na seanfhoinsí ar aon ghuth maidir leis a achar ama.  De réir Tíreacháin, bhí Mac Con na nDáirine ar marthain sa ghlúin roimh Chairbre, ach lear mór ghlún  ina dhiaidh déanach sa 2ú haois de réir an *Leabhar Gabhála*.  De réir *Amra Choluim Chille*, sinsear Chairbre ab ea Cathair Mór, ach bhí seisean ar mhártain go leor glún ina dhiaidh de réir an LGÉ.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Catagóir:Ríthe na Teamhrach
Fedelm Noíchrothach

:*Féach freisin [[Fedelm]]*
I Miotaseolaíocht na nGael, b'iníon Conchúir mhic Neasa sa Rúraíocht í **Feidhelm Naoichruthach** (Sean-Ghaeilge **Fedelm Noíchrothach**), aitheanta chomh maith mar Feidhelm Naoichroí.

Phós sí *[[Cairpre Nia Fer]]*, rí na Teamhrach, ach bhí caidreamh bradach aici le Cú Chulainn ag tús an *[[Táin Bó Cuailnge]]*, cé gur athraíodh an téacs go garbh chun a chur in iúl gur bhansclábhaí Feidhelm í leannán Chú Chulainn.  D'fhág sí níos déanaí a fear céile le haghaidh Chonaill Chearnaigh.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Erc mac Cairpri

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, mac *[[Cairpre Nia Fer|Chairbre]]*, rí na Teamhrach ab ea **Earc Mac Cairbre** (Sean-Ghaeilge **Erc mac Cairpri**).   *[[Fedelm Noíchrothach]]*, iníon Conchobar mac Nessa, rí na nUladh, agus bean chéile Chairbre, ab ea a mháthair. 

Tar éis do laoch na nUladh, Cú Chulainn, Cairbre a mharú le linn Cath *Ros na Ríg*, rinneadh Earc ina rí Teamhrach.  Phós sé *[[Fínscoth]]*, iníon Chú Chulainn, agus mhionnaigh a dhílseacht dá sheanathair, Conchúr.  Bheartaigh sé comhcheilg ámh le Lughaidh Mac Chú Raoi agus roinnt eile chun Cú Chulainn a mharú.  Mar chúiteamh, maraíodh eisean ag Conall Cearnach, deartháir altrama Chú Chulainn.  Thóg Conall a cheann leis ar ais go Teamhair, agus d'éag a dheirfiúr Achall le crá croí.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Achall

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, iníon Cairpre Nia Fer, rí na Teamhrach agus a bhean chéile *[[Fedelm Noíchrothach]]* ba ea **Achall**.  Tar éis bás a dhearthár Earc, mairithe ag Conall Cearnach, d'éag sí le crá croí ar cnoc in aice le Teamhair, a ainmníodh aisti ina cuimhne.

## Cnoc Achaill
Deirtear gur tháinig Ard-Rí na hÉireann *[[Túathal Techtmar]]* i gcoróin tar éis dó an t-iar-Ard-Rí, *[[Elim mac Conrach]]*, a chloí i gcath ar chnoc Achaill.  De réir *[[Tairired na nDéssi]]*, bhíodh an t-Ard-Rí Cormac mac Airt ina chónaí ar an gcnoc tar éis dó súil a chailleadh, toisc níorbh chóir dó bheith i réim i Teamhair leis a leithéid de locht. Is é An Scrín ainm na háite anois.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Catagóir:Bandéithe na nGael
Dáire mac Fiachna

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, tiarna bólachta Uladh ab ea **Dáire Mac Fiachna**.  Ba leis an tarbh Donn Cuailnge, cúis achrainn sa tseanscéal *[[Táin Bó Cuailnge]]*.

Fuair Méabh na gConnacht amach go raibh a fear céile, Ailill, níos saibhre ná í féin, ar luach tarbh ghraíre olltorthúil.  Shocraigh sí Donn Cuailnge a bheith ina sheilbh aici chun an cuntas a chothromú.  Sheol sí teachtairí chuig Dáire chun talamh agus taisce a thairiscint dó agus, dá mba ghá, garaíocht ghnéis, dá dtabharfadh sé an tarbh di ar iasacht le bliain amháin.  Thoiligh Dáire, ach ansin, chuala sé de thaisme na teachtairí ar meisce ag maíomh go dtógadh Méabh an tarbh le neart, munar thoiligh.  Tharraing Dáire amach as an mbeart, agus thóg Méabh le neart ansin an tarbh.

De réir ginealaigh Gaelacha na meánaoise, is amhlaidh gur ghaol  athartha le Conchúr mac Neasa é Dáire.

## Foinsí
* Cecile O'Rahilly (eag. agus aistr.), *Táin Bó Cúalnge from the Book of Leinster*, Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1967, ll.&nbsp;138–141

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Fragarach

I Miotaseolaíocht na nGael, claíomh Manannán mac Lir ab ea **Freagarthach** (Sean-Ghaeilge **Fragarach**).  Gaibhnithe ag na déithe, beartaíodh é de réir dealramh ach amháin ag an té dá bhúir an Lia Fáil ar a shon, agus dá fhreagairt i gcogar an claíomh.

Deirtear nárbh fhéidir bréag a insint nó bogadh fiú agus Freagarthach ag a mhuineál; gur chuir sé smacht ar an ngaoth ar iarratas an bheartóra; go raibh sé in ann gearradh trí sciath nó balla ar bith; agus go ndearna ar cneá ghéar ar dhuine nárbh fhéidir a leigheasadh.

Agus a lámh bainte de, ní raibh Nuada fóirsteanach a thuilleadh mar ri.  Thogh sé Lugh ina ionad, ach ní insítear sna seanscéalta ar bheartaigh sé an claíomh Freagarthach i mbun catha.

## Cultúr na ndaoine
In *[[The Riders of the Sidhe]]* le Kenneth C. Flint, beartaíonn Manannán Mac Lir an claíomh.  admhaíonn seé le Lugh Lamhfhada gur thóg sé é "ar iasacht", agus gobhfuil sé ag fanacht ar a seilbheoir dlisteanach.

Faightear Fragarach sa tsraith ficsean eolaíochta *[[The Keltiad]]* le Patricia Kennealy Morrison, beartaithe ag roinnt príomhaisteoirí.

Feictear Fragarach in *[[Dungeons and Dragons]]*, modúl *[[The Temple of Elemental Evil]]*, mar claíomh nach gcaitheann aon urchar iomrallach riamh, agus a fhreagraíonn gach buille le buille dá chuid féin.  Feictear arís é sa 4ú Eagrán mar chlaíomh a bhí ceaptha Thrumbolg, tiarna Fomhórach cumhachtach, a mharú.

San úrscéal físiúil *[[Fate/hollow ataraxia]]* agus sa mhanga *[[Fate/kaleid liner Prisma Illya]]*, arm Bazett Fraga McRemitz is ea an claíomh.  Má thosaíonn an céile chomhraic a ionsaí is tréine, tiontaíonn an claíomh an t-am, agus maraíonn an namhaid roimg an ionsaí.

Sa sraith *[[Digimon]]*, is mórchlaíomh insínte é Fragarach beartaithe ag Slayerdramon, Dragon Man Digimon Mega level.

San úrscéal *[[A Wizard Abroad]]* le Diane Duane (cuid den tsraith *[[Young Wizards]]*), beartaíonn Annie Callahan Fragarach i mbun athachtú an Dara Cath Maighe Tuireadh.  I dteannta lena lena úsáid coiteann, is féidir le Fragarach geata alltair a oscailt, ina bhfuil na *Fomor* agus na *Tuatha De Danaan* ina gcónaí.

Sa chluiche *[[Mabinogi (video game)|Mabinogi]]*, is príomharm é le Lugh Lamhfhada agus Morgant.  Tá trí dhearcadh éagsúla aige

Sa chluiche *[[Vindictus]]*, réamhscéal le *Mabinogi*, bhí an claíomh ar dtús le Lugh Lamhfhada, ach thóg an t-imreoir de tar éis a bháis é, agus tagann sé ar an bhfód ó am go ham ar lá an cháis mar Deus ex machina.

Sa chluiche PS3 *[[Folkssoul|Folklore]]*, is dream é 'Answerer' is féidir gabháil sa cheathrú alltar, 'Endless Corridor'.

Sa mhanga *[[Project ARMS]]*, baineann Keith Green agus a theimpléid géineolaíochta, Takashi Takatsuki/James Huang, úsáid as teicníc gearrtha spáis darb ainm "Answerer".

Faightear an claíomh sa tsraith *[[The Iron Druid Chronicles]]*.

## Naisc sheachtracha
* Celtic Objects  ar timelessmyths.com
* Encyclopaedia of the Celts

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta Miotaseolaíochta
Catagóir:An Rúraíocht
Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe
Caladbolg

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, ba chlaíomh Fhearghasa mhic Róigh é ***Caladhbholg*** (Sean-Ghaeilge **Caladbolg**), gaolmhar le *Caledfwlch* i Litríocht na Breataine Bige, agus Excalibur sa *[[Matter of Britain]]*.   Scríofa scaití *Caladcholg* ("claíomh crua"), tá sé nasctha chomh maith le laoch níos aduaine na nUladh Fearghas mac Léite, a mholann cónaidhmiú dhá seanscéal.  Dúradh gur chlaíomh dhá-láimh é  a dhéanadh ciorcal ar nós bogha ceatha agus é á luascadh; go mbíodh an cumhacht aige chun mullaigh na gcnoc a bhaint díobh; agus go ndéanadh ár agus eirleach ar arm iomlán.

## ''Táin Bó Cúailnge''
I rith an *[[Táin Bó Cúailnge]]*, tháinig Ailill mac Máta ar an gcaidreamh idir Fhearghas Mac Róigh agus agus a bhean chéile Méabh, agus bhain Caladbolg de marcas chúiteamh.  Thug sé ar ais é ámh tar éis athchruinniú arm na Uladh ina choinne.  Rinne Fearghas léirscrios ar ghaiscí na nUladh lena chlaíomh, ach d'áitigh Conall Cearnach é gan Conchúr mac Neasa a mharú.  Ina ionad sin, bhuail Fearghas na "Trí Bhuille Mhóra" ar thrí chnoc bheaga, ag scoitheadh a mhullaigh díobh.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Fionnbheannach

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, tarbh ghraíre olltorthúil ab ea **Fionnbheannach** (Sean-Ghaeilge **Finnbennach**)  le rí Ailill na gConnacht.

I ndáiríre, duine daonna darbh ainm Rucht ab ea é ar dtús, ar cheann de thréadaí muice *[[Ochall Ochne]]*, rí sidhe na gConnacht, a thit amach le comhghleacaí oibre leis.  Chuaigh siad beirt i gcomhrac aonair, á nochtadh i sraith riochtaí ainmhithe agus daoine.  I ndeireadh na dála, rinneadh dhá phéist díobh, a d'ith dhá bhó iad agus athrugadh iad mar dhá tharbh, Fionnbheannach agus Donn Cuailnge.  Rugadh Fionnbheannach sna tréada Mhéabha, ach mheas sé go raibh sé os cionn a leithéide, agus chuaigh sé isteach i dteach a fear céile ina ionad sin.

Rugadh Donn Cuailnge, idir an dá linn, sna tréada Dháire Mhic Fhiachna de Chuailnge.  Dhoir sé bodóg a raibh le Mór-Ríoghain, agus throid an tarbhlao a rugadh mar thoradh in éadan Fionnbheannaigh, agus chaill sé ach ar éigean.  Agus é seo feicthe ag Méabh, shocraigh sí go dtroidfeadh Fionnbheannach in éadan a athar.  

Nuair a thuig Méabh go raibh Ailill níos saibhre ná í agus Fionnbheannach ina thréad aige, shocraigh sí Donn Cuailnge a bheith i seilbh aici chun an cuntas a chothromú.  Thosaigh sí an *[[Táin Bó Cuailnge]]* agus faoi dheoidh thóg sí Donn ar ais go Ráth Cruachan.  Throid an dá tharbh; maraíodh Fionnbheannach agus fuair Donn Cuailnge goin a bháis.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Liath Macha agus Dub Sainglend

Sa Rúraíocht i  Miotaseolaíocht na nGael, capaill charabaid an laoich Chú Chulainn ab ea **Liath Mhacha** agus ***Dub Sainglend***.

Tháinig an dá chapall chuig Cú Chulainn as an Linn Liath ar Shliabh Fuaid amach, bronntanas ó Mhacha nó a deirfiúr Mór-Ríoghain.  Léim Cú Chulainn ar a ndromma, agus rith siad thart ar Éirinn ar feadh lae, ach níorbh fhéidir leo é a caitheamh díobh, agus dá bharr cheansaigh sé iad.

Ar lá bás Chú Chulainn, agus a naimhde ag cruinniú chun catha, dhiúltaigh Liath Mhacha do Lao, carbadóir Chú Chulainn, é a chur faoi úim.  Níor ghéill ach le teacht Chú Chulainn féin, ach bhí na deora fola leis.

I rith an chatha, thug mic *[[Calatin]]* tairngreacht do  Lughaidh Mac Chú Raoi go maródh sé rí le gach urchar a gha.  Leis an gcéad, mharaigh sé Lao agus leis an dara, ghortaigh sé Liath Mhacha, a fhill ar ais go Linn Liath.  Nuair a cheistigh Lughaidh iad, thug siad mar fhreagair go raibh rí na gcarabadóirí agus rí na gcapall maraithe aige.  Lean *Dub Sainglend* leis ag tarraingt an charabaid, ach bhuail an tríú ga Cú Chulainn, agus thit sé den charabad.  Lean *Dub Sainglend* air, ach d'fhill Liath Mhacha ar ais arís chun é a chosaint, agus mharaigh caoga leis na fiacla aige agus tríocha lena chrúba.  Tar éis bás Chú Chulainn, thug Liath Mhacha Conall Cearnach chuig corp a mháistir.  Chuaigh  Conall ar tóir marfóirí Chú agus chúitigh sé a bhás.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Lyra McKee

Iriseoir agus údar Éireannach ab ea **Lyra Catherine McKee** (31 Márta 1990 – 18 Aibreán 2019).  

Ba as ceantar na Seanpháirce i dtuaisceart Bhéal Feirste di. D’fhág sí Ollscoil na Ríona le tabhairt faoin iriseoireacht. Bhí céim mháistir aici in  iriseoireacht ar líne ó Birmingham City University.  

## Scríbhneoireacht
D'oibrigh McKee do Mediagazer mar thuairisceoir agus eagarthóir. Scríobh sí píosaí tábhachtacha faoina saol mar bhean óg aerach; faoin mbulaíocht a rinneadh uirthi ina hóige; agus faoi mar a d’fhógair sí don saol mór go raibh sí aerach.   

Ar cheann de na píosaí móra a scríobh McKee, bhí píosa faoi ghlúin daoine óga sa Tuaisceart, a tháinig ar an saol tar éis na dTrioblóidí, a bheith ag cur lámh ina mbás féin.  

Scríobh McKee leabhar neamhfhicsin, *Angels With Blue Faces,* faoi dhúnmharú an fheisire Aontachtaigh, an tUrramach Robert Bradford. 

Scríobh McKee leabhar eile, *The Lost Boys*, ag na foilsitheoirí Faber & Faber. 

## Dúnmharú
[mion|[Alt na nGealbhán|clé]]
Scaoileadh í sa Chreagán i nDoire agus í i mbun oibre le linn círéibe ann. Tugadh í go dtí an t-ospidéal in Alt na nGealbhán ach fuair sí bás. 

Bhásaigh an t-iriseoir tar éis d’fhear gunna a raibh masc air urchair a scaoileadh le póilíní sa Chreagán.   

Fágadh McKee a páirtí, Sara Canning, ina diaidh.  D’aistrigh McKee go Doire le go mbeadh siad le chéile agus lena gcat, Marie. 

Dúirt an Taoiseach Leo Varadkar gur iriseoir agus gníomhaí a bhí inti a chuaigh i bhfeidhm ar dhaoine, a d’athraigh saol daoine nuair a bhí sí ina beatha agus a athróidh saol daoine chomh maith lena bás.

## Cóir
Mhaígh an grúpa easaontóirí poblachtánacha ar a dtugtar an tIRA Nua gurb iad a mharaigh Lyra McKee.  Dúirt an PSNI chomh maith gurb é an "IRA nua" ba chionsiocair le bás McKee.

Sa bhliain 2020, fuair na póilíní an gunna láimhe Hammerli X-Esse .22 le linn cuardaigh i mBaile Mhic Robhartaigh i nDoire.

Bliain níos déanaí, tugadh beirt fhear as Doire, Gearóid Cavanagh, 33 bliain d'aois, agus Jordan Devine, 21 bliain d'aois, os comhair cúirte agus iad cúisithe i ndúnmharú Lyra McKee.

Ar 14 Meán Fómhair 2022, gearradh téarma príosúin 7 mbliana gearrtha ar fhear, faoi go raibh an gunna a mharaigh Lyra McKee ina sheilbh.  Phléadáil Niall Sheerin, 29 bliain d'aois, as Doire, ciontach faoi dheireadh as gunna agus armlón a bheith ina sheilbh aige. Mhaígh póilín sa chúirt go bhfuathas lorg ADN Niall Sheerin ar an ngunna agus ar an bpiléarlann. 

## Féach freisin

* Martin O'Hagan
* Veronica Guerin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Alt ar Tuairisc.ie, arna rochtain ar 19 Aibreán 2019

Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Catagóir:Básanna in 2019
Catagóir:Daoine LADT
Catagóir:IRA NUA
Catagóir:Daoine a maraíodh le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Daoine dúnmharaithe
Agnatha

Foraicme na n-iasc éigiallach san bhfíleam Chordata, fofhíleam Vertebrata, is ea **Agnatha** (Sean-Ghréigis ἀ-yvάθος, *ἀ-gnathos*, "gan ghiall"), ina bhfuil na speicis seo a leanas; na cyclostomes (atá beo faoi láthair) agus na conodonts agus na n-ostracoderms (atá díofa). Is comhghrúpa é do gach veirteabrach le gialla, ar a dtugtar gnathostomes. 

Tacaíonn na sonraí móilíneacha is déanaí, ó rARN  agus ó mtADN  chomh maith le sonraí sutheolaíocha,  go láidir leis an hipitéis gur monaifíléiteach iad na héagabaigh bheo, na cyclostomes. 

Bhí na héagabaigh iontaise is sine le feiceáil sa Chaimbriach, agus tá dhá ghrúpa fós le maireachtáil inniu: na loimprí agus an **cailleacha**, ina bhfuil thart ar 120 speiceas san iomlán. Meastar gur baill den fhofhíleam Vertebrata iad éisc éisc, mar gur chaill siad veirteabraí ina dhiaidh sin; sular tuigeadh an t-imeacht seo ó shonraí móilíneacha  agus forbraíochta , chruthaigh Linnaeus an grúpa Craniata (agus úsáidtear uaireanta é mar thuairisceoir moirfeolaíoch) chun tagairt a dhéanamh do **chailleacha** móide veirteabraigh. Chomh maith le heaspa giall,  an tréith is mó atá ag na héagabaigh ná  easpa  eití péireáilte; láithreacht nótacorda i larbhaí agus in aosaigh araon; agus seacht nó níos mó scoilteanna geolbhaigh phéireáilte sholasmhothálach  (homalógach don fhaireog phinéalach i mamaigh). Níl goile inaitheanta nó aon géagán ag gach éagabach beo ná an chuid is mó dóibh ata díothaithate.  

## Tagairtí


Catagóir:Ollaicmí (bitheolaíocht) 
Catagóir:Grúpaí paraifhíliginiteacha
Buamáil na Cásca i Srí Lanca, 2019

Tharla Buamáil na Cásca i Srí Lanca ar an 21 Aibreán 2019; maraíodh 310 duine agus gortaíodh 500 duine eile. in ionsaithe buamála  ar Dhomhnach Cásca sa bpríomhchathair Colombo.  

[mion|clé|[Fuil ar an "Statue of Risen Jesus", St. Sebastian's Church, Katuwapitiya.]]

Pléascadh 8 gcinn de bhuamaí i 3 óstán agus 3 shéipéal Caitliceach, formhór an áir tarlaithe.  Buamálaí féin-mharfacha ba chúis le cuid den sléacht. Chuir naonúr lámh ina mbás fhéin. Chuir duine acu siúd den tsaol é féin sa scuaine don bhricfeasta i gceann de na hóstáin.  

Fritheadh buama eile ar maidin 21 Aibreán ag aerfort na príomhcathrach agus baineadh an dochar as. 

Seasann an lá seo mar cheann de na laethanta ab fhuiltí i stair nua-aimseartha na tíre. 
clé|mion|dlúthpháirtíocht le muintir Sri Lanca

## Cúlra
Ionsaíodh pobal beag Críostaithe na tíre cheana, tuairim is 6% den daonra 21 milliún.

Bhí cáipéisí faighte ag an áisíneacht iriseoireachta AFP a léiríonn gur eisigh Ceannasaí na bPóilíní, Pujuth Jayasundara, foláireamh timpeall 10 Aibreán go raibh faisnéis acu go raibh "lucht buamála féin-mharfacha ag breithniú ionsaithe ar shéipéil mhór le rá."

## Milleán
Chuir an rialtas an milleán ar antoiscigh Ioslamacha as na hionsaithe. Bhí sé ráite ag an am ag an ngrúpa Stát Ioslamach gurb iad a rinne na hionsaithe, ach ní raibh aon fhianaise ann le tacú leis  an méid atáthar a mhaíomh. Dúirt na póilíní go raibh an "National Thowheeth Jama'ath" (NTJ) fregrach as, grúpa áitiúil.

Dúirt Rialtas Srí Lanca  ag an am gur mar dhíoltas ar an slad a rinneadh ar an bpobal Moslamach in dhá mhosc i Christchurch sa Nua-Shéalainn i mí an Mhárta 2019 a tugadh faoi na hionsaithe i gColombo.
mion|clé|St. Anthony's Shrine, Kochchikade

## Féach freisin
* Oll-lámhach Christchurch, 2019

## Tagairtí

Catagóir:Srí Lanca
Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha