open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
William Norton

Polaiteoir Éireannach ba ea **Liam Ó Neachtain** nó **William Norton** de ghnáth (2 Samhain 1900 - 4 Nollaig 1963), a bhí ina Thánaiste idir 18 Feabhra, 1948 agus 13 Meitheamh, 1951. Ba é ceannaire Pháirtí an Lucht Oibre é idir na blianta 1932 agus 1960. Bhí dáimh aige leis an bPoblachtachas agus labhair sé faoi Thuaisceart Éireann go minic.
clé|mion|William Norton, '''circa 1945'''

## Saol
Rugadh Liam Ó Neachtain i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1900, agus thosaigh sé ag obair leis an tseirbhís phoist sa bhliain 1916. Bhí sé páirteach sa cheardchumannachas a bhí láidir sa chathair ag an am, agus bhí sé ina rúnaí ag Ceardchumainn Lucht Oibre an Phoist idir na blianta 1924 agus 1948. Toghadh Ó Neachtain ina Theachta Dála i 1926 do Chontae Átha Cliath, agus ansin do Chontae Chill Dara ón mbliain 1932 go dtí a bhás.

Rinneadh ceannaire Pháirtí an Lucht Oibre de sa bhliain 1932. Thóg Ó Neachtain an páirtí isteach san chéad rialtas idirpháirtíoch idir na blianta 1948 agus 1951, agus eisean ina Thánaiste agus ina Aire Leasa Shóisialaigh.  

Theip air an An Bille um Leasa Shóisialaigh (Insurance, Nollaig 1950) a thabhairt isteach agus leasú cuimsitheach a chur i bhfeidhm (bhí daoine áirithe i bhFine Gael ag cur i gcoinne aon leasuithe). 

Bhí comhrialtas ann arís sa bhliain 1954, agus ba é Ó Neachtain an Tánaiste arís. 

D'éag Liam Ó Neachtain i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1963.

## Féach freisin
* :Catagóir:Cill Dara Theas (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i gCill Dara Theas

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí as Cill Dara
Catagóir:Cill Dara Theas (Dáilcheantar)

Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)
Catagóir:Ceannairí Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)
Catagóir:Tánaistí na hÉireann
Catagóir:Baill den 4ú Dáil
Catagóir:Baill den 7ú Dáil
Catagóir:Baill den 8ú Dáil
Catagóir:Baill den 9ú Dáil
Catagóir:Baill den 10ú Dáil
Catagóir:Baill den 11ú Dáil
Catagóir:Baill den 12ú Dáil
Catagóir:Baill den 13ú Dáil
Catagóir:Baill den 14ú Dáil
Catagóir:Baill den 15ú Dáil
Catagóir:Baill den 16ú Dáil
Catagóir:Baill den 17ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
Catagóir:Básanna i 1963
Catagóir:Polaiteoirí as Cill Dara
Ronaldo

Is peileadóir sacair é **Ronaldo Luíz Nazário de Lima**, nó **Ronaldo** de ghnáth (rugadh 22 Meán Fómhair, 1976 i Rio de Janeiro, an Bhrasaíl). Imríonn Ronaldo leis an gclub Milan san Iodáil, agus a fhoireann náisiúnta. Meastar gur ceann de na peileadóirí is fearr riamh é Ronaldo. 

Tá níos mó cúil ag Ronaldo ná aon pheileadóir eile i stair Chorn Sacair an Domhain.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na Brasaíle
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Liam Mac Piarais

Náisiúnaí Éireannach ab ea **Liam Mac Piarais** (15 Samhain, 1881 - 4 Bealtaine, 1916), nó *William "Willie" Pearse* as Béarla. Ghlac Mac Piarais páirt in Éirí Amach na Cásca i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1916, in éineacht lena dheartháir Pádraig.

Throid Pádraig agus Liam le chéile in Ard-Oifig an Phoist, ar Shráid Uí Chonaill. Cuireadh iad chun báis i bPríosún Cill Mhaighneann nuair a bhí an reábhlóid thart.

## Tagairtí

Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha
Catagóir:Dealbhóirí Éireannacha
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1891
Catagóir:Básanna i 1916
An tOllaomthóir

Is é an rud atá i gceist leis an **Ollaomthóir** ná aimhrialtacht imtharraingthe sa spás idir-réaltrach i lárphointe na hollbhraisle áitiúla. Mais chomhchruinnithe atá ann arb ionann í agus na scórtha míle réaltra, de réir an tionchair a aithnítear ar ghluaiseacht na réaltraí go léir ar fud réimse atá na céadta milliún solasbhliain ar trastomhas.

Réaltraí deargaistrithe iad seo go léir, de réir shreabh Hubble, rud a thugann le fios go bhfuil siad ag druidim amach uainn agus ó chéile, ach is féidir an aimhrialtacht a thomhas ar an dóigh a mbíonn a ndeargaistriú ag athrú.

Cuireadh an chéad sonrú san Ollaomthóir sa bhliain 1986. Tá sé suite faoi 150-250 milliún solasbhliain (is é an figiúr is airde an meastachán is úire) de Bhealach na Bó Finne, i dtreo na Péiste Uisce agus an Cheinteáir. Is í Braisle na Rialach (ACO 3627) an struchtúr mórscála is feiceálaí sa réigiún sin den spás. Braisle mhillteanach réaltraí atá ann, agus í ag cur thar maoil le seanréaltraí móra. Tá cuid mhaith de na réaltraí seo ag imbhualadh le réaltraí eile, agus cuid mhaith radathonnta á ngineadh sa teagmháil.

Níl sé furasta taighde a dhéanamh ar an Ollaomthóir, nó tá sé suite sa ghannchrios.
1695

## Eachtraí
*

## Breitheanna
* 8 Iúil — Christiaan Huygens, eolaí Dúitseach (b. 1629)
* 19 Nollaig — Jacob de Wit, péintéir Ísiltíreach

## Básanna
* 13 Aibreán — Jean de La Fontaine, fabhalscéalaí agus file Francach (r. 1621)
* 17 Aibreán – Sor Juana Inés de la Cruz, scríbhneoir Meicsiceach (r. 1651)

Catagóir:Blianta
Bairéin

Tír Arabach agus oileán is ea **Bairéin** (Araibis:**<big> مملكة البحرين </big>**; *Mamlakat al-Baḥrayn*), atá lonnaithe sa Mheánoirthear in iardheisceart na hÁise. Is í Manama an phríomhchathair. Tá Bairéin agus an Araib Shádach ceangailte dá chéile le causa.

## Tagairtí


Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Ken Loach

Is stiúrthóir teilifíse agus scannán Sasanach é **Kenneth Loach** (rugadh 17 Meitheamh, 1936), a bhfuil aithne air mar Ken Loach. Tá clú bainte amach aige mar gheall ar a stíl réalaíoch sóisialta agus téamaí sóisialacha. 

## Beathaisnéis
Rugadh i Nuneaton, Sasana é. Tá sé ina chónaí i mBath lena theaghlach. Rinne sé staidéar ar an dlí in Ollscoil Oxford. Chaith sé seal mar aisteoir roimh a aistriú go stiúrthóireacht.

## Teilifís
* *Z Cars* (sraith, 1962)
* *Diary of a Young Man* (1964) 
* *3 Clear Sundays* (1965) 
* *Up the Junction* (1965) 
* *The End of Arthur's Marriage* (1965) 
* *Coming Out Party* (1965) 
* *Cathy Come Home* (1966) (mar Kenneth Loach) 
* *In Two Minds* (1967) 
* *The Golden Vision* (1968) 
* *The Big Flame* (1969) 
* *The Rank and the File* (1971) - mar chuid den tsraith *Play for Toda*. 
* *After a Lifetime* (1971) 
* *A Misfortune* (1973) 
* *Days of Hope* (mion-sraith, 1975) 
* *The Price of Coal* (1977) 
* *Auditions* (1980) 
* *A Question of Leadership* (1981) 
* *The Red and the Blue: Impressions of Two Political Conferences - Autumn 1982* (1983) 
* *Questions of Leadership* (1983) 
* *The View From the Woodpile* (1989)
* *Dispatches* (1991)
* *The Flickering Flame* (1996)
* *Another City* (1998)

## Scannáin
* *Poor Cow* (1967) 
* *Kes* (1969) (mar Kenneth Loach) 
* *The Save the Children Fund Film* (1971)
* *Family Life* (1971) 
* *Black Jack* (1979) 
* *The Gamekeeper* (1980) 
* *Looks and Smiles* (1981) (mar Kenneth Loach) 
* *Which Side Are You On?* (1984) 
* *Fatherland* (1986) 
* *Hidden Agenda* (1990). Cannes Duais an Ghiúiré Speisialta i bhFéile Scannánaíochta Cannes .
* *Riff-Raff* (1990)
* *Raining Stones* (1993). Duais an Ghiúiré Speisialta Cannes.
* *Ladybird Ladybird* (1994) 
* *[[Land and Freedom]]* (1995). Duais Idirnáisiúnta na gCriticeoirí FIPRESCI agus Duais an *Jury oecuménique* i 

bhFéile Scannánaíochta Cannes. 
* *A Contemporary Case for Common Ownership* (1995) 
* *Carla's Song* (1996) 
* *The Flickering Flame* (1997) 
* *My Name Is Joe* (1998) 
* *Bread and Roses* (2000) 
* *The Navigators* (2001) 
* *Sweet Sixteen* (2002) 
* *Ae Fond Kiss...* (2004)
* *Tickets* (2005), in éineacht le Ermanno Olmi agus Abbas Kiarostami
* *[[The Wind That Shakes the Barley]]* (2006) Palme d'Or, Cannes
* *These Times (2007)* (I réamhléiriú faoi láthair) 

## Naisc sheachtracha

* Liosta Scannán Ken Loach 
* Beathaisnéis 
* Beathaisnéis ó ''screenonline'' an BFI
* Gailearaí phostaeir agus ghrianghrafanna ón BFI 
* Agallamh le Ken Loach ''On Media, Cultúr and the Prospects for a New Liberatory Project'', Democracy&Nature, Imleabhar 5, 1999 .

Loach, Ken
Loach, Ken
Catagóir:Daoine beo
An Gannchrios

right|thumb|333px|Cruthaíonn Bealach na Bó Finne Gannchrios do bhreathnóirí logánta
Is é an **Gannchrios** an chuid de spéir na hoíche atá clúdaithe ag ár réaltra féin, Bealach na Bó Finne.
Tagann an dusta agus na réaltaí timpeall ar phlána an réaltra idir sinn agus 20 % éigin den spéir, i gcruth is nach féidir linn an spás taobh amuigh de Bhealach na Bó Finne a fheiceáil sna réigiúin seo. Mar sin, na mapaí optúla den spéir atá againn, bíonn siad an-ghann i dtimpeallacht phlána ár réaltra, agus is é an Gannchrios a thugtar ar an timpeallacht sin dá réir.
Leis na blianta beaga anuas, is iomaí tionscadal taighde a tháinig ar an bhfód le tuilleadh a fháil amach faoin nGannchrios. A fhad agus atá na minicíochtaí optúla - an solas infheicthe - i gceist, is minic nach mbíonn a dhath le feiceáil, ach tiocfaidh an-laghdú ar an díobhadh seo, má théitear i dtuilleamaí na minicíochtaí infridhearga. Má úsáidtear na radathonnta, arís, beidh Bealach na Bó Finne beagnach trédhearcach. Mar sin, fuarthas léargas i bhfad ní ba chuimsithí ar an spéir taobh amuigh de Bhealach na Bó Finne leis na suirbhéireachtaí infridhearga, ar nós IRAS agus 2MASS. Sa bhliain 1968, tháinig Paolo Maffei ar dhá réaltra mhóra i gcóngar dúinn, Maffei 1 agus Maffei 2 de réir na hastaíochta infridheirge a bhí ag teacht astu. Ina dhiaidh sin féin, táthar sách aineolach i gcónaí ar 10 % éigin den spéir, ós rud é gur furasta réaltaí de chuid ár réaltra a thógáil in ainriocht réadanna taobh amuigh de, agus a mhalairt.
Nuair a chuathas i dtuilleamaí na radathonnta - go háirithe ag an minicíocht ar a dtugtar HI i leathchaint na réalteolaithe, is é sin, an líne 21 cm i speictream astaíochta adamh na hidrigine, - thángthas trasna ar go leor réaltraí nach raibh inaitheanta sa chuid infridhearg den speictream. Samplaí den chineál seo radairéaltraí is ea iad Réaltra Dwingeloo a hAon agus Réaltra Dwingeloo a Dó.

## Tagairtí

Gannchrios,An
Ollnóva

[deas|250px|thumb|Ollnóva Kepler. Iarsmaí an ollnóva ar chuir an réalteolaí [Johannes Kepler sonrú ann sa bhliain 1604.]]
Is é an t-**ollnóva** an phléasc mhillteanach is dual do na réaltaí móra a dhéanamh, agus iad i ndeireadh a gcuid hidrigine. Nuair a rithfidh an hidrigin gann ar an réalta, tosóidh na dúile níos troime taobh istigh den réalta á gcomhleá go dúile níos troime fós. Nuair a shroichfidh an fhorbairt seo núicléas (croílár) na réalta, cuirfear a struchtúr inmheánach trí chéile chomh hiomlán is go séidfear an réalta go léir amach ina sceall fairsingíoch. Mura bhfuil an réalta róthrom, ní fhágfar a dhath di ach an sceall seo agus é á scaipeadh i ngach treo amach ins an spás. Ag réaltaí troma, áfach, is iad na cisil is faide amach ón gcroílár amháin a phléascfaidh, agus an croílár féin ag imphléascadh - is é sin, ag crapadh isteach chuige féin faoi bhrú na pléisce agus a imtharraingthe féin (imphléasc imtharraingthe) le hiompú ina neodrónréalta nó ina dhúpholl.

Ní mór cuimhne a choinneáil air nach ionann nóva agus ollnóva, nó is ócáid aonair é an t-ollnóva nach bhfágann a seanbhail ar an réalta a thuilleadh. Cuid mhór de na nóvaí, is nóvaí ateagmhasacha iad a thiteann amach arís, fiú go tráthrialta.

Catagóir:Réalteolaíocht
Białystok

Cathair sa Pholainn is ea **Białystok** (Bealarúisis: *Беласток*, *Biełastok*; Liotuáinis: Balstogė; Giúdais: ביאַליסטאָק). Ciallaíonn an t-ainm 'leiceann cnoic bán' as Gaeilge. Is í an chathair is mó in oirthuaisceart na Polainne, agus í ina príomhchathair ar Chúige Podlasie (*Województwo Podlaskie*). Tá an áit saibhir i mionlaigh náisiúnta, go háirithe Bealarúisigh. Labhraítear cuid mhaith Bealarúisise sa chathair agus ina timpeallacht, agus tá consalacht ag an mBealarúis ansin. Thairis sin, tá cuid mhaith Rúisigh, Úcránaigh, agus Tataraigh ann.

## Féach freisin

* *[[Einsatzgruppen]]*

## Tagairtí

225px|mion|clé|An tSeanpháirc agus Geata an Pháláis Branicki

Catagóir:Cathracha sa Pholainn
Zinedine Zidane

Iar-imreoir sacair is ea **Zinedine Yazid Zidane** (rugadh i Marseille, an Fhrainc ar 23 Meitheamh, 1972). Bhíodh Zidane, nó *Zizou*, ag imirt le foireann náisiúnta na Fraince, agus an club mór Real Madrid sa Spáinn. 

Tá cúlra Ailgéarach ag Zidane ach rugadh agus tógadh sa bhFrainc é (tháinig a mhuintir chun na Fraince sular thosaigh an cogadh ar son neamhspleáchais san Ailgéir i 1954). Chreid go leor go mbeadh an fhoireann sacair agus a ngaisce i gCorn an Domhain 1998 mar ugach, ardú croí agus malairt bhisigh don tír ar fad. Ach bhí an pobalóir Jean-Marie Le Pen ag iarraidh an pobal a ghríosú, agus tharraing sé conspóid ollmhór. nuair a dúirt sé gur eachtrannaigh iad leithéidí Zidane nach gcasfadh an Marseillaise (rud nach raibh fíor). 

D'éirigh Zidane as imirt an spóirt tar éis Chorn Domhanda 2006, a bhí ar siúl sa Ghearmáin. Cuireadh den pháirc é i gcluiche ceannais an Chorn Domhanda tar éis dó Marco Matarazzi a ionsaí lena chloigeann. Thosaigh sé, áfach, ag obair mar thraenálaí le Real Madrid, ar dtús mar thraenálaí cúnta, ansin mar thraenálaí Real Madrid Castilla, agus ag toiseacht sa bhliain 2016 mar phríomh-thraenálaí Real Madrid. 

[thumb|upright|left|Zidane (ar chlé) le [David Beckham ag Real Madrid.]]

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na Fraince
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Marseille
The Championships, Wimbledon

Comórtas leadóige a bhíonn ar siúl gach bliain i Londain, Sasana is ea **The Championships, Wimbledon**. Is páirt den Grand Slam é Wimbledon, a imrítear gach Meitheamh agus Iúil ag an All England Lawn Tennis and Croquet Club.

## Stair
mion|clé|Cúirt Uimhir a hAon
Imríodh an chéad chomórtas sa bhliain 1887. Comórtas d'imreoirí amaitéaracha ab ea é ag an am sin. Imríodh an chéad chomórtas san áit ina mbíonn sé ar siúl faoi láthair sa bhliain 1922. Thosaigh imreoirí gairmiúla isteach san iomaíocht sa bhliain 1968.

## Eagráin

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Leadóg
Catagóir:Spórt
Catagóir:Comórtais Grand Slam (leadóg)
Catagóir:The Championships, Wimbledon
Muhammad Ali

Dornálaí Meiriceánach ba ea **Muhammad Ali** (a rugadh leis an ainm **Cassius Marcellus Clay, Jr** ar an 17 Eanáir, 1942 i Louisville, Kentucky agus a d'éag ar an 3 Meitheamh 2016 i Phoenix, Arizona). Rinneadh curadh an domhain sa trom-mheáchan de i 1964, 1974, agus 1978.

Dornálaí an-rathúil a bhí ann, agus tugadh an leasainm *The Greatest* air. Bhronn an iris *Sports Illustrated* an teideal "Fear Spóirt an Chéid" air sa bhliain 1999.clé|mion|El Grafico, Márta 1964mion|1961 Cassius Clay (Muhammad Ali) vs. Donnie Fleeman|clé

## Dornálaíocht
Bhuaigh Ali bonn óir sna Cluichí Oilimpeacha i Tóiceo sa bhliain 1960.

Ar an 29 Deireadh Fómhair 1960, bhuaigh Muhammad Ali a chéad chluiche dornálaíochta gairmiúil.

Throid Muhammad Ali in aghaidh Henry Cooper dhá uair, i 1963 agus ar an 21 Bealtaine 1966. Bhí an bua ag Ali gach uair, ach bhí na dornálaithe ag troid an méid a bhí ina gcnámha. Bhí Ali ar na rópaí i 1963, ach chuir an dornálaí a chéile comhraic dá chothrom.

Ar 25 Feabhra 1964, bhuaigh Ali an chraobh nuair a chuir sé Sonny Liston, ag cosaint an Choróin Trom-mheáchain an Domhain, de dhroim seoil i Miami Beach.

Cé go raibh buaite ar Liston arís ag Ali agus ar Floyd Patterson chomh maith, faoin am a dtáinig earrach na bliana 1965,  persona non grata a bhí i Muhammad Ali in áiteacha go leor ina thír dhúchais.

Ar an 16 Feabhra 1978, bhuaigh Leon Spinks an Craobh Dornálaíochta Trom-Mheáchan Domhanda i gcoinne Muhammad Ali.

D'éirigh Ali as an dornálaíocht sa bhliain 1981, nuair a chlis a shláinte. Fuair sé amach go raibh Galar Parkinson air sna 1980idí.
[mion|Ionad Muhammad Ali in [Louisville, Kentucky|Louisville, Kentucky|clé]]
## Polaitíocht
Taobh amuigh den chró dornálaíochta, gníomhaí polaitiúil ab ea Muhammad Ali freisin, agus tharraing sé conspóid lena bheo agus lena mharbh 
* Ghlac sé páirt sa ghluaiseacht chearta sibhialta i S.A.M. sna 1960idí.
*

Moslamach ceartchreidmheach a bhí ann. Ar an 6 Márta 1964, d'athraigh sé a ainm *Cassius Clay* go *Muhammad Ali.*  D'éirigh Muhammad Ali  *persona non grata*  in áiteacha go leor sna Stáit Aontaithe.

Tugadh cúl dó agus cáineadh é siocair bá a bheith aige le Náisiún Ioslam. Bhí a sheasamh maidir le Cogadh Vítneam agus a dhiúltú dul isteach san arm ina chnámh spairne freisin agus níor thaitin a chosaint neamhbhalbh ar a chuid tuairimí le go leor.

Sa bhliain 1965, ní raibh aon stát i Meiriceá a thabharfadh ceadúnas troda dó agus dá bharr ní raibh aige ach a dhul go Ceanada.

## Féach freisin

* Muhammad Ali vs. Sonny Liston
* Náisiún Ioslam

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:Daoine disléicseacha
Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Filí Meiriceánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna Meiriceánacha Afracacha
Catagóir:Gníomhaithe Meiriceánacha Afracacha
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Moslamaigh
Catagóir:Náisiún Ioslam
Catagóir:Rapcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Réiteoirí spóirt
Johnny Cash

Ceoltóir Meiriceánach ab ea **Johnny Cash** (26 Feabhra, 1932 - 12 Meán Fómhair, 2003). Amhránaí, cumadóir agus giotáraí a bhí ann (seánra ceoil: ceol tíre agus rac-cheol de ghnáth). Bhí guth íseal sainiúil ag Cash, agus bhí sé gléasta go huile is go hiomlán i ndubh i gcónaí (tugtar an leasainm *The Man in Black* air). 

Dhíol Cash níos mó ná caoga milliún albam. I measc na h-amhráin cáiliúla a bhí aige ná *I Walk the Line*, *Ring of Fire*, *Folsom Prison Blues* agus *A Boy Named Sue*.

Bhí Cash pósta leis an gceoltóir June Carter Cash.  Fuair sí bás ar an 13 Bealtaine 2003. Croíbhriste cailleadh Johnny Cash ceithre mhí ina dhiaidh. 
[left|250px|thumb|Johnny Cash ag caint le [Richard M. Nixon|Richard Nixon i 1972.]]
## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Básanna in 2003
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí Meiriceánach
Catagóir:Baistigh
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Ceoltóirí tíre Meiriceánacha
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daoine ó Arkansas
Catagóir:Dírbheathaisnéisithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Giotáraithe Meiriceánacha
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Catagóir:Rac-cheoltóirí Meiriceánacha
Port an Pheire

Is sráidbhaile mór é **Port an Pheire** (*Portaferry* as Béarla) suite ag deireadh an Aird Uladh. I gContae an Dúin i dTuaisceart Éireann atá sé. Bhí 2467 duine in a gcónaí ann mar gheall daonáireamh 2001.

Bíonn uisceadán Exploris suite anseo.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Dúin
Cuaranfa Larry

mion|clé|220px|Cuaranfa Larry (MODIS) 19 Márta 2006
Bhuail **Cuaranfa Larry** tuaisceart Queensland na hAstráile ar an 20 Márta 2006 agus b'é ceann de na cuaranfaí ba mheasa a bhuail aon áit san Astráil le breis is leathchéad bliain. Meastar go raibh gaoth 295 ciliméadar san uair i lár an cóaras. (Cuaranfa de chatogóir 5 a bhí sé, an leibhéal is measa.) 

Rinneadh an-damáiste timpeall an dá bhaile sa gceantar, Innisfail agus Tully.

Catagóir:Stoirmeacha
1. Fußballclub Union Berlin

Is club sacair i mBeirlín sa Ghearmáin é **1. FC Union Berlin**. Bunaíodh an club sa bhliain 1906 faoin ainm *F.C. Olympia Oberschöneweide* agus tugadh *Union Oberschöneweide* orthu sa bhliain 1920. Tar éis an Dara Cogadh Domhanda bhí ainmneacha difriúla ar an gclub. Athbhunaíodh an club sa bhliain 1966 faoin ainm atá air inniu. B'iad an lucht leanúna a roghnaigh an t-ainm sin. Is iad dearg agus bán dathanna an chlub.

Imríonn an fhoireann a gcuid cluichí sa staid *An der Alten Försterei* (21,717 duine faoi láthair) in oirdheisceart Bheirlín. I séasúr 2008/09, nuathógtar cuid mhór den staid ag na céadta (timpeall 2,000) de lucht leanúna iad féin (gan aon phá) chun í a chur in oiriúint don lá inniu agus do na rialacha DFB um staideanna sa Ghearmáin. Dá bhrí seo, chaithfeadh Union a gcuid cluichí baile 2008/09 a imirt i staid *Friedrich-Ludwig-Jahn-Sportpark* i gceantar Prenzlauer Berg de Bheirlín. Nua-osclaíodh staid *An der Alten Försterei* ar an 8 Iúil 2009 le cluiche cairdeachais in aghaidh Hertha BSC. Sa séasúr seo chugainn, nuathógfar an príomhfhoirgneamh leis an bpríomhardán (suite) gan na cluichí rialta a bhriseadh. 

Tar éis ceannchluiche um chorn DFB-Pokal 2000/01 a imirt in aghaidh Schalke 04 (0:2) bhí foireann na bhfear i dteideal chun páirt a ghlacadh i gcomórtas UEFA sa bhliain 2001/02 agus shroich siad an dara babhta. Imríonn Union sa dara sraith sacair na Gearmáine (*[[Zweite Bundesliga]]*), tar éis an séasúr 2008/2009 a chríochnú mar an chéad sheaimpín ariamh na 3ú sraith Ghearmánach, a bhí nuabhunaithe i samhradh 2008. Chríochnaigh siad an chéad séasúr dá gcuid faoi láthair sa dara sraith (.i. 2009/10) ar an 12ú háit (as 18). Sna séasúir ina dhiaidh sin shroich siad an 11ú, an 7ú agus arís an 7ú háit. Idir an dá linn nuathógtár ceathrú hardán na staide a bhfuil beagnach gach suíochán ar fad air. Tá an staid réite anois le haghaidh níos mó ná 21,700 duine (3,807 suíochán, 17,910 seasamh).

[thumb|right|280px|Stadion an der Alten Försterei, [Beirlín, sular nuathógadh í]]
thumb|right|280px|Stadion an der Alten Försterei, tar éis a nuathógadh í

## Nasc seachtrach
* 1. FC Union Berlin  – Suíomh greasáin oifigiúil an chlub
* Immer Unioner – Bunachar sonraí le gach aon pheileadóir a d'imríodh le haghaidh an chlub

Catagóir:Clubanna sacair na Gearmáine
Bob Marley

Ba cheoltóir reggae as Iamáice é **Bob Marley** (6 Feabhra, 1945 - 11 Bealtaine, 1981). Amhránaí, cumadóir, giotáraí agus gníomhaí polaitíochta a bhí ann.

## Ceol
Thosaigh Marley ag ceol i 1963 leis an ngrúpa ceol *The Wailers* agus bhain sé stíl shainiúil cumadóireachta agus gutha amach. Scaoil *The Wailers* roinnt de na céad ceirníní reggae leis an léiritheoir Lee "Scratch" Perry.
clé|mion|224x224px|Grona Lund, 1977
Scoir The Wailers i 1974 agus chuaigh Marley chun cónaithe i Sasana, áit a thosaigh sé ag ceol ina aonar. Scaoil sé albam *Exodus* i 1977. D'éirigh go maith leis an albam ar fud an domhain. mion|clé

D'fhan Exodus ar na cairteacha ar feadh 56 seachtain as a chéile. Scaoil sé ceithre singil as an albam,  
* "Exodus",  
* "Waiting in Vain",  
* "Jamming", agus  
* "One Love".  
I 1978 scaoil sé an albam *Kaya*, agus bhí na singil "Is This Love" agus "Satisfy My Mind" ar an albam. 

## Saol pearsanta
clé|mion|Bob Marley & the Wailers
Rugadh Robert (Bob) Nesta Marley ar fheirm a sheanathair (ar thaobh a mháthar) i Nina Mile, Saint Ann Parish, Iamáice.  Bhí a a thuistí ina gcónaí ann, Norval Marley (1885-1955, mairnéalach ó Sussex i Sasana;  fuair sé bás tobann de bharr taom croí) agus an t-amhránaí Cedella Booker (1926-2008),   

Ar an 3 Nollaig 1976, rinneadh iarracht Marley a fheallmharú ina theach féin.  Bhí Marley gortaithe. Thacaigh sé rialtas Iamáice agus a phríomh-aire Manley. Cúrsaí polaitíochta, go príomha, ba bhun leis an ionsaí is cosúil, i gcomhthéacs na géarchéime polaitiúla ag an am.
Diagnóisíodh go raibh meileanóma urchóideach air sa bhliain 1977. clé|mion|"Legend"  Bob Marley, 1984, Island Records|220x220pxBa Rastafárach díograiseach é agus chuir sé spioradáltacht ina cheol go minic. Ag an am céanna, ní raibh Marley sásta leanúint leis an gcóir leighis, ar chúiseanna creidimh  go háirithe.

Fuair Marley bás ar an 11 Bealtaine 1981 i Miami agus é 36 bliain d'aois.

## Dioscliosta
* Judge Not
* Simmer Down
* Catch a Fire
* African Herbsman
* Burnin'
* Natty Dread
* Live!
* Rastaman Vibration
* Exodus
* Kaya
* Survival
* Uprising
* Chances Are
* Confrontation
* Legend

## Tagairtí

Marley, Bob
Marley, Bob
Marley, Bob
Traolach Mac Suibhne

Polaiteoir agus réabhlóidí Éireannach ab ea **Traolach** **Mac Suibhne** nó **Terence MacSwiney** (28 Márta 1879 - 25 Deireadh Fómhair, 1920). Chaithfí é a áireamh ar mhairtírigh mhóra na hÉireann. 

## Saol
Rugadh i gCathair Chorcaí é. Bhí sé ar scoil sa Mhainistir Thuaidh. Agus é 15 bliain déag d'aois, ghlac sé le post cuntasaíochta. Bhain é céim amach san fhealsúnacht  de bharr scrúduithe na hOllscoile Ríoga  (Coláiste na hOllscoile Corcaigh inniu) in 2007, in aois 27 bliain dó.  

Níos daoine,bhí sé ar dhuine de na chéad scoláirí i gColáiste na Mumhan sa bhliain 1904, agus in aois 24 dó.  Phós sé Muriel Ní Mhurchú ar 9 Meitheamh 1917 in Bromyard i Sasana mar a raibh sé ar díbirt. Rugadh iníon dó, Máire, ar 23 Meitheamh 1918 agus le Gaeilge ar fad a bhí an leanbh á tógáil acu. Toghadh é ina bhall de Choiste Gnó Chonradh na Gaeilge sa bhliain chéanna agus bhí baint mhór aige le heagrú an Oireachtais i gCorcaigh in 1919. 

Bhí baint mhór aige le bunú na nÓglach i gCorcaigh um Nollaig 1913 agus ceapadh é ina thimire lánaimseartha acu in 1915.  

### Cogadh na Saoirse
Toghadh ina Theachta Dála don Chéad Dáil é  i gCorcaigh Thiar in olltoghchán 1918. 
clé|mion|177x177px|5 Lúnasa 1919

Roghnaíodh Mac Suibhne mar Ard-Mhéara Chorcaí ar an 27 Márta 2019, tar éis báis Thomáis Mhic Churtáin seacht lá roimhe sin (measadh gur mharaigh an RIC a réamhtheachtaí, Tomás Mac Curtáin, níos túisce sa bhliain). D'éirigh sé ina cheannfort ar an gCéad Bhriogáid Chorcaí san IRA ag an am céanna.  
clé|mion|229x229px|agóid sna Stáit Aontaithe, 1922

### Bás
Cuireadh Mac Suibhne faoi ghlas ar an 12 Lúnasa, 1920. Fuair sé bás i bPríosún Brixton, tar éis dó a bheith ar stailc ocrais ar feadh 74 lá. Tháinig clú air ar fud an domhain dá bharr.

## Oidhreacht
Tháinig a bhás seachtain roimh bású Kevin Barry. Mar sin, tharraing an dá bhás aird ar chúis na bPoblachtánach.

Phós a iníon Máire Nic Shuibhne Ruairí Brugha, mac an Teachta Dála frith-chonartha Cathal Brugha, sa bhliain 1945.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1879
Catagóir:Básanna i 1920
Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)
Catagóir:Baill den 1ú Dáil
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Príosúnaigh Éireannacha a fuair bás ar stailc ocrais
My Bloody Valentine

Banna rac-cheoil Éireannach/Sasanach is ea **My Bloody Valentine**, a bhí le chéile ar dtús báire idir 1984 agus 1995, go dtí gur tháinig siad ar ais le chéile sa bhliain 2007. Bhí guth suimiúil nua ag an mbanna, agus iad ag baint triail as fuaimeanna aisteacha agus ealaíonta. Ní raibh a lán cáil orthu, ach meastar gur albam tábhachtach é *[[Loveless]]* a seoladh sa bhliain 1991, agus bhí tionchar láidir acu ar a lán bannaí níos déanaí. Bhí cáil ag an mbanna arís sna 2000idí, nuair a cuireadh cúpla amhrán ón bhanna ar fhuaimrian an scannáin *[[Lost in Translation]]*. 

## Saothair
### EP
* *[[This Is Your Bloody Valentine]]* (mí Eanáir 1985) 
* *[[Geek!]]* (mí na Nollag 1985)
* *[[The New Record by My Bloody Valentine]]* (mí Meán Fómhair 1986)
* *[[Sunny Sundae Smile]]* (mí Feabhra 1987)
* *[[Strawberry Wine]]* (mí Lúnasa 1987)
* *[[Ecstacy (EP)|Ecstasy]]* (mí na Samhna 1987)
* *[[You Made Me Realise]]* (mí Lúnasa 1988)
* *[[Feed Me with Your Kiss]]* (mí na Samhna 1988)
* *[[Glider (EP)|Glider]]* (mí Aibreáin 1990)
* *[[Tremolo (EP)|Tremolo]]* (mí Feabhra 1991) UK #29

### Albaim
* *[[Isn't Anything]]* (mí Samhain 1988) 
* *[[Loveless]]* (mí Samhain 1991)
* *[[MBV]]* (2013)

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil 
* My Bloody Valentine: To Here Knows Web  - Suíomh déanta ag leantóirí

Catagóir:Racghrúpaí Éireannacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1984
Aoire

275px|thumb|Aoire
Is duine a thugann aire do thréad ainmhithe (caorigh nó gabhair de ghnáth) é **aoire**. 

## Féach freisin
* An tAoire: ceann de na 88 réaltbhuíon nua-aimseartha

## Tagairtí
 

Catagóir:Talmhaíocht
Lois McMaster Bujold

Scríbhneoir ficsin eolaíochta agus fantaisíochta í **Lois McMaster Bujold**. Rugadh ar an 2 Samhain 1949 i gColumbus, Ohio í. 

Foilsíodh an chéad leabhar léi sa bhliain 1984 agus tá bunsaothar de bhreis is 20 úrscéal scríofa aici ó shin i leith. Cuireadh cuid de na saothair sin i gcló in athuair i bhfoirm cnuasleabhar. 

Bhí sí ina ball de na *Scribblies*, cumann scríbhneoirí a bunaíodh i Minneapolis i dtús na bliana 1980. Sa chumann céanna, áirítear na scríbhneoirí gairmiúla Lillian Stewart Carl agus Patricia C. Wrede.

Is iad na scéalta ceoldráma spáis, faoi Miles Naismith Vorkosigan, is mó a thabhaigh clú do Bujold. Ach le blianta beaga tá carachtair nua á bhforbairt aici i réimsí na fantaisíochta chomh maith.

## Leabharliosta
### [[Ceoldráma spáis]]
#### Miles Naismith Vorkosigan
* *Warrior's Apprentice*
* "Mountains of Mourning" (gearrscéal)
* *The Vor Game*
* *Cetaganda*
* *Borders of Infinity*
* *Brothers in Arms*
* *Mirror Dance*
* *Memory*
* *Komarr*
* *A Civil Campaign*
* *Diplomatic Immunity*

#### Leabhair bhainteacha
* *Shards of Honor* (Cordelia Naismith, máthair Miles)
* *Barrayar* (Cordelia Naismith, máthair Miles)
* *Falling Free*
* *Ethan of Athos*

#### Chalion
* *The Curse of Chalion*
* *Paladin of Souls*
* *The Hallowed Hunt*

#### The Sharing Knife
* *The Sharing Knife: Beguilement*
* *The Sharing Knife: Legacy*
* *The Sharing Knife: Passage*
* *The Sharing Knife: Horizon*

#### Eile

* *The Spirit Ring*

Catagóir:Ficsean eolaíochta
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Ailiútaigh

Is iad na h**Ailiútaigh** (ainm féin: *Unangax*, *Unangan*, nó *Unanga*) muintir dhúchasach na nOileáin Ailiúit in Alasca, (SAM), agus in Chukotka in oirthuaisceart na Rúise. Tá 17,000 Ailiútaigh ina gcónaí sna Stáit Aontaithe agus suas le 500 sa Rúis.

Labhraíonn siad an teanga Ailiúitis go traidisiúnta, teanga atá gaolta leis an Ionúitis. Tá Ailiúitis ag timpeall ar 150 duine sna Stáit Aontaithe, daoine aosta sa chuid is mó, agus roinnt céadta duine sa Rúis. Béarla nó Rúisis sa chuid is mó a labhraíonn na hAiliútaigh sa lá atá inniu ann.

## Cultúr agus Ceirdeanna

Déanann na hAiliútaigh bád cáiliúil atá cosúil le cadhc nó curach. *Iqyax* nó *badairka* an focal atá air. Déantar an iqyax as adhmad éadrom agus craiceann mór-róin. Tá clúdach uisce-obach air freisin.

## Coilíniú na Rúise

250px|thumb|clé|Bean Ailiútach agus a páiste, 1941Tháinig ceannaithe fionnaidh Rúiseacha go hOileáin Ailiúit i 1745. Bhí na ceannaithe fionnaidh ar lorg ainmhithe fionnaitheacha.  D’fhuadaigh na trádálaithe Rúiseacha mná agus páistí na nAiliútach, rud a chuir iallach ar na fir Ailiútacha ainmhithe fionnaitheacha a sheilg. Ar Oileán Attu, dhúnmharaigh na ceannaithe fionnaidh 15 bhean agus páiste mar shampla.

Throid na hAiliútaigh in aghaidh impiriúlachas na Rúise i 1763.  Chreach na hAiliútaigh 4 bhád Rúiseacha agus mharaigh siad beagnach dhá chéad ceannaí fionnaidh Rúiseach.  D'ionsaigh na ceannaithe fionnaidh Rúiseacha na hAiliútaigh ina dhiaidh sin. Chaill na hAiliútaigh an cogadh.

Choinscríobh na Rúisigh leath na bhfear Aliliútach mar shealgairí agus choinnigh siad na mná agus na páistí ina ngiall.  Mar sin, sheilg na hAiliútaigh dobhráin mara do na Rúisigh gan stad.  Laghdaigh faoina leath drochshaol an daonra Ailiútaigh idir 1750 agus 1800.  Thaistil na sealgairí Ailiútacha go hOileánrach Alastair agus go California freisin sa naoú haois déag ina n-iqyax leosan mar chonscríofaigh Rúiseacha ar thóir dobhráin mara. Thit an daonra Ailiúitach fiche a cúig faoin gcéad ó ghalar sa naoú haois déag freisin. Bhain an Choilíneacht Rúiseach úsáid as na hAiliútaigh chun bia a fháil ón muir agus ó na hoileáin.

Tháinig an Eaglais Cheartchreidmheach go hOileáin Ailiúit agus go Kodiak sna 1790daí agus sa naoú haois déag.  Ba chasta an scéal é.  Nuair a chonaic na manaigh an drochshaol a bhí ann, d’éirigh siad na hAiliútaigh a chosaint ón mí-úsáid.  Thug an eaglais cabhair do na hAiliútaigh a scríobh ina dteanga féin chomh maith.  Ach ag an am céanna, ghlac an Eaglais Cheartchreidmheach páirt sa straitéis choilíneach.    

## Naisc sheachtracha
* Suíomh an Aleut Corporation, dáta rochtana: 16-7-2015
* Músaem na nAiliútach, 16-7-2015
* Amlíne Bhundúchasach le NIH

## Tagairtí

Catagóir:Alasca
Catagóir:An Rúis
Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá
Catagóir:Grúpaí eitneacha i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Grúpaí eitneacha san Áise
Teangacha Eiscimea-Ailiútacha

Is fine teangacha iad na teangacha **Eiscimea-Ailiútacha**, agus cónaí ar a gcainteoirí dúchais sa Ghraonlainn, i dtuaisceart Cheanada, i dtuaisceart Alasca, agus in áiteanna i dtuaisceart na Sibéire. Tá dhá phríomhchraobh i gcrann ginealais na dteangacha Eiscimea-Ailiútacha, mar atá, na teangacha Eiscimeacha agus na teangacha Ailiútacha. Níl ach aon teanga amháin, an teanga Ailiúitise, sa chraobh Ailiútach, ach aithnítear dhá fhochraobh sa chraobh Eiscimeach, mar atá, na teangacha Inupik agus na teangacha Yup'ik.

Is í an Ghraonlainnis an t-aon teanga amháin san fhine seo nach bhfuil ag saothrú an bháis, nó tá stádas láidir aici sa Ghraonlainn, agus polasaí dian ag lucht rialtais an oileáin leis an teanga dhúchasach a choinneáil i mbéal an phobail. An chuid is mó de na teangacha seo is canúintí beaga iad nach bhfuil mórán seansanna acu faoi bhrú na mórtheangacha - an Béarla agus an Rúisis, go bunúsach.

## Eiscimea-Ailiúitis
:**Ailiúitis**
::Ailiúitis 
:::Canúintí Thiar Láir: Atkan, Attuan, Unangan, Bering (60-80 duine á labhairt)
:::Canúint Thoir: Unalaskan, Pribilof (400 duine á labhairt)
:**Eiscimis** (Yup'ik, Yuit, agus Inuit)
::Yup'ik Alasca Láir (10,000 duine á labhairt)
::Alutiiq nó Yup'ik Mhurascaill an Aigéin Chiúin (400 duine á labhairt)
::Yuit nó Yup'ik na Sibéire Láir (Oileán Chaplinon agus St Lawrence, 1400 duine á labhairt)
::Naukan (70 duine á labhairt)
::Sirenik (1 duine á labhairt)
::Ionúis nó Inupik (75,000 duine á labhairt)
:::Iñupiaq (Alasca Thuaidh, 3500 duine á labhairt) 
:::Inuvialuktun nó Inuktun (Ceanada Thiar; 765 duine á labhairt)
:::Ionúitis (Ceanada Thoir; chomh maith le Inuktun, 24,000 duine á labhairt)
:::Kalaallisut (An Ghraonlainn, 47,000 duine á labhairt)

Eiscimea-Ailiúitis
*
An Ailiúitis

Baineann an **Ailiúitis** (sa teanga féin: *Unangam Tunuu*) le fine na dteangacha Eiscimea-Ailiútacha. Is iad na hAiliútaigh a labhraíonn í. Tá cónaí orthu ar Oileáin Ailinie, ar Oileáin Pribilof, agus ar Oileáin Commander. Sa bhliain 2007, bhí an teanga ó dhúchas ag 150 duine.

Aithnítear trí phríomhchanúint, mar atá, canúint an Oirthir, canúint Atka, agus canúint Attu. Tá canúint Attu in éag cheana féin, ach is í an chanúint Oirthearach an ceann is líonmhaire cainteoirí dúchais. Labhraítear an chanúint sin in Oileáin Pribilof agus in oileáin Unalaska, Nikolski, Belkofski, Akutan, agus Kashega. An chanúint eile, arís, chluinfeá in Oileán Atka agus in Oileán Bering í.

Nuair a bhí an Rúis i seilbh Alasca, d'fhág an Rúisis an-lorg ar na canúintí ar fad ó thaobh an fhoclóra de. In Oileán Bering, labhraítear leagan criólaithe de chanúint Attu, ó aslonnaíodh muintir Oileán Mednyi go dtí an t-oileán sin sa bhliain 1969. Tá fásteanga Oileán Mednyi tar éis cuid mhaith míreanna gramadaí a ghlacadh isteach ón Rúisis. 

Cé go bhfuil gaol ag an teanga Ailiúitis leis na teangacha Eiscimeacha, níl sí intuigthe ag lucht a labhartha. Mar sin féin, tá sí cosúil leo ó thaobh na tíopeolaíochta de, is é sin, is teanga iltáite nó teanga pholaisintéiseach í ina gcuirtear na míreanna gramadaí ina slabhra i ndiaidh a chéile, ionas gurb ionann aon fhocal amháin sa teanga Ailiúitis nó sna teangacha Eiscimeacha agus abairt fhada i dteanga cosúil leis an nGaeilge.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Teangacha Mheiriceá Thuaidh
Catagóir:Teangacha Eiscimea-Ailiúitis
Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá
Catagóir:An Ailiúitis
Catagóir:Alasca
Catagóir:Ailiútaigh
Catagóir:Teangacha atá i mbaol
Teangacha Seapónacha

Is fine teangacha iad na **teangacha Seapónacha**. Tá siad go léir á labhairt sa tSeapáin, agus is é tuairim na dteangeolaithe gur shíolraigh siad go léir as aon teanga amháin, ar a dtugann siad Réamh-Sheapóinis nó Próta-Sheapóinis.

## Na teangacha Seapónacha
Is iad na teangacha Seapónacha ná:

* Seapáinis (日本語)

* Teangacha Oileáin Ryukyu - Ryūkyū-go (琉球語)
** an teanga Amami - Amami-go (奄美語)
** teanga Oileán Okinawa - Okinawa-go (沖縄語)
** an teanga Miyako - Miyako-go(宮古語)
** an teanga Yaeyama - Yaeyama-go(八重山語)
** an teanga Yonaguni - Yonaguni-go(与那国語)

## Gaol na dteangacha Seapónacha le teangacha eile

Táthar neamhchinnte, an bhfuil gaol ar bith ag na teangacha Seapónacha le haon fhine teangacha eile. Is iomaí teoiric atá ann, agus cuid mhaith acu ina gcnámha spairne, ach ní bhfuair aon cheann acu glacadh forleathan.

## Naisc Sheachtracha
* Tuairisc ó Ethnologue faoi fhine na dteangacha Seapónacha

Catagóir:An tSeapáin
Seapónacha
Syd Barrett

Ceoltóir, giotáraí agus cumadóir Sasanach ab ea **Syd Barrett**, (a rugadh **Roger Keith Barrett)** 6 Eanáir, 1946 - 7 Iúil, 2006). B'eisean a bhunaigh an racbhanna Sasanach Pink Floyd sa bhliain 1965,  ar na racghrúpaí is mó ar domhan sna 1960idí agus 1970idí.  

## Saol
Bhí Barrett ina phríomhchumadóir le Pink Floyd sna 1960idí. Scríobh Barrett an chuid is mó den albam rathúil *The Piper at the Gates of Dawn*, an píosa ceoil ab fhearr a bhí acu sa tréimhse seo.

Thosaigh staid meabhrach Barrett ag éirí go dona ag deireadh na 1960idí. Bhí sé ag tógáil drugaí, LSD go háirithe, agus ar feadh tamaill bhí fadhbanna intinne troime aige. 
clé|mion|177x177px|The madcap laughs, 1970
Cuireadh as an mbanna é sa bhliain 1968, agus tháinig David Gilmour isteach ina áit. Rinne Barrett cúpla albam ina aonar, ach ansin d'éirigh sé as.
[clé|mion|177x177px|6 St Margaret's Square,  i g[Cambridge, i dteach a mháthar.]]

## Bás
Chaith Barrett an chuid eile dá shaol i gCambridge, i dteach a mháthar. Bhuail ailse phaincréis é; ní raibh ach 51 bliain d'aois slánaithe aige nuair a bhásaigh sé ar an 7 Iúil 2006,  

Rinne Pink Floyd cúpla amhrán mar ómós do Bharrett, mar shampla *Shine On You Crazy Diamond* agus *Wish You Were Here*.

## Albaim
### Le Pink Floyd
* *[[The Piper at the Gates of Dawn]]* (5 Lúnasa 1967) #6 RA
* *[[A Saucerful of Secrets]]* (29 Meitheamh 1968) #9 RA

### Ina aonar
* *[[The Madcap Laughs]]* - (3 Eanáir 1970) #40 RA
* *[[Barrett (albam)|Barrett]]* - (14 Samhain 1970)
* *[[Opel]]* - (17 Deireadh Fómhair 1988)

## Naisc sheachtracha
* Dolly Rocker, neamhoifigiúil 
* sydbarrett.org, neamhoifigiúil 

## Tagairtí

Barrett, Syd
Barrett, Syd
Barrett, Syd
Barrett, Syd
MTV

Stáisiún teilifíse is ea **MTV: Music Television** (*Teilifís Cheoil*) , atá lonnaithe i Nua-Eabhrac, Stáit Aontaithe Mheiriceá agus Londain, Sasana. Is stáisiún don dream óg é den chuid is mó, agus é ar an gcéad bhealach riamh ina raibh físeáin cheoil ar siúl. Sa lá atá inniu ann, tá níos mó cláir ghinearálta don aos óg le feiceáil ann.

Thosaigh MTV ag craoladh ar 1 Lúnasa, 1981. An chéad fhíseán ceoil a taispeánadh ná *[[Video Killed the Radio Star]]* le The Buggles.

## Naisc sheachtracha
* MTV.com

## Tagairtí

Catagóir:Ceol
Catagóir:Stáisiúin teilifíse
Catagóir:Stáisiúin teilifíse Meiriceánach
Pink Floyd

Banna rac-cheoil as Cambridge Shasana is ea **Pink Floyd,** ceann de na bannaí ba mhó sa domhan, go hairithe sna 1970í agus na 1980í. Ba iad Roger Waters agus David Gilmour na príomhchumadóirí. 

### Stair
Ar an 5 Lúnasa 1967, tháinig Pink Floyd ar an bhfód leis an albam, *The* *Piper at the Gates of Dawn*.  Bhí ard-mholadh as a nuálaíocht ag an am, mar shampla "Bike". 

Bhain Pink Floyd clú is cáil idirnáisiúnta amach leis na halbaim choincheapa *The Dark Side of the Moon* (1973), *Wish You Were Here* (1975), *Animals* (1977), *The Wall* (1979), agus *The Final Cut* (1983). 

Faoi na 1980idí luatha, bhí siad ar cheann de na bannaí is mó díol i stair an cheoil; faoi 2012, bhí níos mó ná 250 milliún taifead díolta acu ar fud an domhain, 75 milliún sna Stáit Aontaithe amháin. 

### Baill
D´fhág Syd Barrett an banna in 1968 de dheasca drochshláinte mheabhrach, agus d'fhág Waters in 1985. 

Lean an grúpa ar aghaidh, áfach. Tháinig na baill go léir (ach amháin Barrett) le chéile i samhradh 2005 chun cúpla amhrán a chasadh ag Live8.

## Albaim
* 1967: *[[The Piper at the Gates of Dawn]]*
* 1968: *[[A Saucerful of Secrets]]*
* 1969: *[[Music From the Film More]]*
* 1969: *[[Ummagumma]]*
* 1970: *[[Atom Heart Mother]]*
* 1971: *[[Meddle]]*
* 1972: *[[Obscured by Clouds]]*
* 1973: *[[Dark Side of the Moon]]*
* 1975: *[[Wish You Were Here (album)|Wish You Were Here]]*
* 1977: *[[Animals (album)|Animals]]*
* 1979: *[[The Wall]]*
* 1983: *[[The Final Cut (album)|The Final Cut]]*
* 1987: *[[A Momentary Lapse of Reason]]*
* 1994: *[[The Division Bell]]*
* 2014: *[[The Endless River]]*

## Féach freisin

* David Gilmour
* Syd Barrett

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Sasanacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1965
An Navachóis

Is teanga Atapascach í an **Navachóis** (*Diné bizaad* a thugann lucht a labhartha ar a dteanga féin) a labhraíonn na Navachóigh (*Diné*) in iardheisceart na Stát Aontaithe. Go geografach agus go teangeolaíoch, is ceann de na teangacha Atapascacha Deisceartacha - nó na teangacha Apáitseacha - í (tá formhór na dteangacha Atapascacha á labhairt in iarthuaisceart Cheanada agus in Alasca).

Tá an Navachóis an-chosúil leis na teangacha nó na canúintí a labhraíonn na hApáitsigh. Is féidir a rá, fiú, nach bhfuil ann ach ceann acu. Is iad an chanúint Iartharach (nó Apáitsis Coyotero), an chanúint Chiricahua (a bhí ó dhúchas ag Geronimo) agus an chanúint Mescalero na cineálacha Apáitsise is cóngaraí don Navachóis. Is iad seo canúintí Iartharacha na hApáitsise - nó teangacha Iartharacha an fhoghrúpa Apáitsigh san fhine Atapascach, más fearr leat. 

Tá na Navachóigh an-chosúil leis na hApáitsigh ó thaobh an chultúir de, leis. Déanta na fírinne, is é traidisiún an Bhéarla an t-aon chúis amháin le hiad a scaradh ó na hApáitsigh féin.

Tá níos mó cainteoirí ag an Navachóis ná ag aon teanga dhúchasach Mheiriceánach eile taobh thuaidh de theorainn na Stát Aontaithe agus Mheicsiceo, agus í ag breis is céad míle duine mar theanga dhúchais. Tá líon na gcainteoirí, fiú, ag dul in airde.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha Mheiriceá Thuaidh
Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá
An Téalainnis

Is í an **Téalainnis** (ภาษาไทย, phasa thai; AFI [pʰaːsaːtʰɑj]) teanga náisiúnta agus oifigiúil na Téalainne. Is í teanga dhúchais na dTéalannach, is é sin, an dream eitneach is mó agus is láidre sa Téalainn, agus is ceann de na teangacha Thai-Kadai í. Glactar leis gurb é deisceart na Síne ba dúchas do lucht labhartha na dteangacha seo ar dtús, agus tá ceann acu, an teanga Zhuang, á labhairt ansin i gcónaí. Tá teangeolaithe áirithe den bharúil, áfach, gur féidir go bhfuil nasc éigin idir na teangacha Thai-Kadai agus na teangacha Astrainéiseacha, na teangacha Astráiseacha nó na teangacha Sínea-Thibéadacha.

Teanga thonúil í an Téalainnis, agus ní bhaintear mórán úsáide as míreanna gramadaí inti - is teanga scoite (teanga anailíseach) í, mar sin. Tá sí ó dhúchas ag 65 mhilliún duine, ach bíonn canúintí éagsúla ann ar fud na Téalainne, cuid acu an-difriúil, agus uaireanta is deacair a rá cé acu canúint Téalainnise nó teanga ghaolmhar atá á labhairt in áit nó i réigiún áirithe. Tá an Laoisis, teanga náisiúnta Laos, an-chosúil leis an gcanúint Téalainnise a labhraítear i dtuaisceart na Téalainne, mar shampla. Is léir, áfach, go bhfuil na canúintí seo go léir ag éirí níos cosúla leis an Téalainnis chaighdeánach faoi thionchar na meán cumarsáide. 

thumb|left|Comhartha bóthair sa Téalainn

Tá stíleanna éagsúla in úsáid sa Téalainnis: Téalainnis na sráide, an Téalainnis mhórluachach, an Téalainnis reitriciúil, an Téalainnis Ríoga agus an Téalainnis reiligiúnach. Sa Téalainnis Ríoga, úsáidtear a lán focal ón gCiméiris (teanga náisiúnta na Cambóide), agus bíonn a lán focal ó theangacha naofa an Bhúdachais - an tSanscrait agus an Pháilis - le cloisteáil sa Téalainnis reiligiúnach.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na hÁise
Catagóir:An Téalainn
An Volaifis

Is teanga í an **Volaifis** a labhraítear sa tSeineagáil, sa Ghaimbia, agus sa Mháratáin, agus is í teanga dhúchasach na Volafach í. Ceann de na teangacha Nígir-Chongócha í, agus í suite i mbrainse Atlantach na fine seo. Murab ionann agus an chuid is mó de theangacha an réigiúin, ní teanga thonúil í an Volaifis.

Is í an Volaifis an teanga is mó a labhraítear sa tSeineagáil. Glactar leis go bhfuil sí ó dhúchas ag 40% de mhuintir na tíre, agus an chuid eile bíonn sí acu mar theanga iasachta go minic. Tá Volaifis na gcathrach an-difriúil le Volaifis na tuaithe, áfach. An cineál Volaifise a chluinfeá i nDacár, mar shampla, tá go leor Fraincise agus Araibise measctha tríthi.

Maidir le gramadach na Volaifise is é an rud is suntasaí ná nach féidir na briathra a réimniú ar aon nós. Ina áit sin is iad na forainmneacha a réimnítear - is é sin baintear úsáid as forainmneacha éagsúla, nó foirmeacha éagsúla de na forainmneacha, leis an aimsir chaite, an aimsir láithreach agus araile a chur in iúl. Le fírinne áfach ní ar an aimsir atá an bhéim is mó sa réimniú seo féin ach ar ghné an bhriathair - is é sin cé acu gníomh críochnaithe atá i gceist nó gníomh atá ar obair i gcónaí. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Teangacha na hAfraice
Catagóir:An tSeineagáil
Catagóir:An Ghaimbia
Achadh Lon

Baile i gContae Fhear Manach is ea **Achadh Lon** ().

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Fhear Manach
An Garastún

Baile i gContae Fhear Manach is ea **An Garastún** (*Garrison* as Béarla).

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Fhear Manach
Baile an Irbhinigh

Baile i gContae Fhear Manach is ea **Baile an Irbhinigh** (*Irvinestown* as Béarla).
## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Fhear Manach
Béal Átha na Mallacht

Sráidbhaile agus baile fearainn i gContae Fhear Manach is ea **Béal Átha na Mallacht** (*Ballinamallard* as Béarla).

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Fhear Manach
Béal Cú

Baile i gContae Fhear Manach is ea **Béal Cú** (*Belcoo* as Béarla), in aice an Blaic.
## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Fhear Manach
Béal Leice, Contae Fhear Manach

Is baile i gContae Fhear Manach i dTuaisceart Éireann é **Béal Leice** (*Beleek* as Béarla). Bhí 904 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011.
## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Fhear Manach
Cill Chéile Dé

mion|An mhuiríne i gCill Chéile Dé
Baile i gContae Fhear Manach is ea **Cill Chéile Dé** (*Killadeas* as Béarla).

Catagóir:Bailte i gContae Fhear Manach
Daimhinis

Oileáin i gContae Fhear Manach, Cúige Uladh is ea **Daimhinis**. Bhunaigh Naomh Molaise mainistir sa 6ú haois ar cheann d’oileáin i Loch Éirne. Bhunaigh na hAgaistínigh mainistir ina dhiaidh sin tiomnaithe do Naomh Muire.

Rinneadh an Bansheanchas a thiomsú i nDaimhinis sa bhliain 1147. B'fhéidir gur in onóir do Dhearbhorghaill Uí Mhaoil Sheachlainn, Ríon Bhréifne, a tiomsaíodh é.

## Tagairtí

Catagóir:Cúige Uladh
Catagóir:Bailte i gContae Fhear Manach
Catagóir:Oileáin na hÉireann
Catagóir:Oileáin Chontae Fhear Manach
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Mainistreacha Agaistíneach
Droim Scine

Is ionad daonra agus liagchiorcal i gContae Fhear Manach é **Droim Scine**.(*Drumskinny* as Béarla).

## Tagairtí

Catagóir:Contae Fhear Manach
Catagóir:Bailte i gContae Fhear Manach
Lios na Scéithe

Baile i gContae Fhear Manach is ea **Lios na Scéithe** (*Lisnaskea* as Béarla).

## Féach freisin

* Contae Fhear Manach

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Fhear Manach
Mullach na Seangán

Baile i gContae Fhear Manach is ea **Mullach na Seangán** (*Florencecourt* as Béarla), atá suite taobh amuigh d'Inis Ceithleann.
## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Fhear Manach
Paiteagó

mion|Lár an tsráidbhaile
Sráidbhaile beag ar an teorainn idir Chontae Dhún na nGall agus Contae Fhear Manach is ea **Paiteagó** (*Pettigo* as Béarla). Tá an áit suite trasna na habhann arb í teorainn oifigiúil Phoblacht na hÉireann agus Thuaisceart Éireann. Is é an t-ainm oifigiúil atá ar an leath den tsráidbhaile ar thaobh an Tuaiscirt ná *Tullyhommon*, is é sin Tulaigh Uí Thiomáin, ach is é an t-ainm atá ag muintir na háite uirthi ná an *High Street*, is é sin, an tSráid Ard, ós rud é go bhfuil sí suite ar shlios an chnoic, agus radharc maith ansin ar an gcuid eile den tsráidbhaile. An chuid eile den tsráidbhaile, is é sin an tSráid Mhór, Sráid an Mhuilinn, agus Sráid an Stáisiúin, tá siad suite ar thaobh na Poblachta, agus iad ag teacht le chéile ar an Diamant i lár an tsráidbhaile. Tá eastáit nuafhorbartha tithíochta ann chomh maith ar imeall thuaidh na háite.

Ar thaobh na Poblachta, bhí 239 nduine ina gcónaí sa bhliain 2011, laghdú 41 duine (-14.6%) ó 2006. Déantar achoimre ar athruithe ar an daonra ins na blianta anuas ins an tábla seo thíos:



## Nath

*Imigh leat go Paiteagó* a deirtear le duine agus áit i bhfad as i gceist. Leaganacha eile den nath céanna ná *Imigh leat go Bun Fí* nó *Imigh leat go Botailí Hó* (ó Willie Frainc Chonaill i Rann na Feirste).

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Catagóir:Bailte i gContae Fhear Manach
Ros Liath

Baile i gContae Fhear Manach is ea **Ros Liath** (*Rosslea* as Béarla). Tá an baile gar don teorainn. 

Suite ar bhruacha Finn atá sé le a lán lochanna beaga sa cheantar. Bhí 554 daoine ina gcónaí I Ros Liath sa daonáireamh 2001. 

## Spórt
Bhunaigh Seamróga Ros Liath an club Cumann Lúthchleas Gael áitiúil I 1888. Tá Seamróga Ros Liath sa tríú áit i gContae Fhear Manach ó thaobh na craobhacha de le 13 craobh. 

Catagóir:Bailte i gContae Fhear Manach