Inscríbhinní Oghaim

Feictear **inscríbhinní [[ogham|oghaim]]** ar leachtanna cuimhneacháin de Cheiltigh na nOileán.  Faightear an mhórchuid díobh in iardheisceart na hÉireann, agus thart timpeall an Mhuir Éireann &mdash; oirdheisceart na hÉireann, Corn na Breataine, an Bhreatain Bheag agus Oileán Mhanann.  Téann siad siar chomh fada leis na 5ú agus 6ú haoiseanna.  Is as Gaeilge Chianach a scríobhadh iad go formhór, ach tá cúpla ceann le blúiríní Cruithnise orthu, agus tá Laidin le feiceáil fosta.

[mion|150px|Cloch Oghaim [CIIC 504 ó Oileán Mhanann, leis an *droim* sa lár, ᚛ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄᚋᚐᚊᚔᚋᚒᚉᚑᚔ᚜ ᚛ᚉᚒᚅᚐᚃᚐᚂᚔ᚜ BIVAIDONAS MAQI MUCOI CUNAVA[LI], *Bivaidonas* (beo-mar-thine) mhic chlainne *Cunava[li]*]]

Tá tuairim is 400 inscríbhinn a bhfuil eolas orthu.  Tá roinnt córas uimhrithe le fáil.    Is é an córas is forleithne ná **Corpus inscriptionum insularum Celticarum** (CIIC), bunaithe ar saothar R. A. S. Macalister.  Faightear ann na hinscríbhinní  aitheanta faoina 1940í, le 507 iontráil go dtí 1945, san áireamh inscríbhinní Laidine agus Rúnacha, agus trí cinn curtha ann i 1949.  Córas eile is ea **Celtic Inscribed Stones Project** (CISP), bunaithe ar shuíomh na gcloch.  Mar shampla, is ionann CIIC 1 agus CISP INCHA/1.

Is féidir na hinscríbhinní a roinnt idir cineálacha "ortadocsacha" agus "scolaíocha".  Téann inscríbhinní ortadocsacha siar go dtí ré na Gaeilge Cianaí, agus record a ainm duine, nó ar leac uaighe, sin nó chun seilbh talún a chur in iúl.  Téann inscríbhinní  scolaíocha siar go dtí ré na Sean-Ghaeilge suas go dtí na linne seo.

## Inscríbhinní ortadocsacha

In inscríbhinní ortadocsacha, scríobhadh an téacs ar dhroim nó faobhar na cloiche, mar a raibh ina scorlíne na litreacha.  Léitear an téacs ó thaobh íochtair ar chlé na cloiche, ag leanúint  suas an chloch ar a himeall, trasna an barr agus síos ar dheis, más gá.

Thug MacManus (1991) liosta le 382 inscríbhinn dá leithéid. Faightear iad ar fud na tíre in Éirinn, ach lonnaithe go formhór sa deisceart:
* Ciarraí 130
* Corcaigh 84
* Port Láirge 48
* Cill Chainnigh 14
* Maigh Eo 9
* Cill Dara 8
* Cill Mhantáin 5
* An Mhí 5
* Ceatharlach 4
* Loch Garman 3
* Luimneach 3
* Ros Comáin 3
* Aontroim 2
* An Cabhán 2
* Lú 2
* Tiobraid Árann 2
* Ard Mhacha 1
* Baile Átha Cliath 1
* Fear Manach 1
* Liatroim 1
* Doire 1
* Tír Eoghain 1
Other specimens are known from:
* Breatain Bheag ca. 40
** Pembrokeshire 16
** Breconshire 7
** Carmarthenshire 7
** Glamorgan 4
** Ceredigion 3
** Denbighshire 2
** Powys 1
** Caernarvonshire 1
* Sasana
** Corn na Breataine 5
** Devon 2
** áiteanna eile 1
* Oileán Mhanann 5
* roinnt samplaí amhrasacha in Albain 3?

### Nathanna struchtúrtha
Is ainmneacha pearsanta iad tromlach iomadúil na n-inscríbhinní, scríofa i nathanna struchtúrtha, a dhéanann de ghnáth cur síos ar shinsearacht nó gaol treibhe an duine i gceist.

Is iad a leanas na focail ghaoil:

* ᚋᚐᚊᚔ MAQI mic
* ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ INIGENA iníne
* ᚋᚒᚉᚑᚔ MUCOI treibhe, clainne
* ᚐᚃᚔ AVI uí
* ᚉᚓᚂᚔ CELI céile
* ᚅᚓᚈᚐ, ᚅᚔᚑᚈᚈᚐ NETA, NIOTTA nia, curaidh

Tug faoi ndeara go bhfuil na focal úd uile sa tuiseal ginideach, mar chuid de nath iomlán den fhoirm "[cloch] mo dhuine mhic ..." nó "ᚂᚔᚓ LIE lia (féach CIIC 1)
* ᚐᚅᚋ ANM ainm

Ina dteannta sin, feictear an focal KOI, arb ionann é agus *Hic Iacit* as Laidin:
* ᚕᚑᚔ KOI seo é
Is suimiúil é KOI óir gur scríobhadh an litir K leis an *[[Forfeda|bhforfid]]*, *[[Ébad (ogham)|Éabhadh]]*.

In ord minicíochta, feictear na focail formula i nathanna mar a leanas:
* X MAQI Y
* X MAQI MUCOI Y
* X MAQI Y MUCOI Z
* X KOI MAQI MUCOI Y
* X MUCOI Y
* X MAQI Y MAQI MUCOI Z
* Ainm lom gan focal *formula
* ANM X MAQI Y
* ANM X
* X AVI Y
* X MAQI Y AVI Z
* X CELI Y
* NETA X
* INIGENA X Y (féach [[CIIC 362]])

===Ainmneacha===
Nochtann a n-ainmneacha pearsanta  lear mór faoi luathshochaí na nGael, a tréith cogaidh ach go háirithe.  Mar shampla, is iad an dá fhréamh is coitinne ná:
* [[:en:wikt:ᚉᚒᚅᚐ|ᚉᚒᚅᚐ]]
*: CUNA
*: cú
* [[:en:wikt:ᚉᚐᚈᚈᚒ|ᚉᚐᚈᚈᚒ]]
*: CATTU
*: cath

Feictear na fréamhacha seo i n-ainmneacha amhail is:
* CIIC 300
*: ᚉᚒᚅᚐᚅᚓᚈᚐᚄ
*: CUNANETAS
*: Nia/curadh cúnna
* (501) ᚉᚒᚅᚐᚋᚐᚌᚂᚔ
*: CUNAMAGLI
*: Flaith cúnna
* (107)
*: CUNAGUSSOS
*: tréan le cú
* (250) ᚉᚐᚈᚈᚒᚃᚃᚔᚏᚏ
*: CATTUVVIRR
*: fear catha
* (303) ᚉᚐᚈᚐᚁᚐᚏ
*: CATABAR
*: barr sa chath
* ᚔᚃᚐᚉᚐᚈᚈᚑᚄ
*: IVACATTOS
*: iúr an chatha

I measc ainmneacha cogaidh eile, faightear:
* (39) ᚁᚏᚐᚅᚑᚌᚓᚅᚔ
*: BRANOGENI
*: Branghinte
* (428) ᚈᚏᚓᚅᚐᚌᚒᚄᚒ
*: TRENAGUSU
*: tréan-ghus
* (504) ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄ
*: BIVAIDONAS
*: beo mar thine

Is coiteann iad focail a luann tréithe fisiciúil, amhail is:
* (368) ᚃᚓᚅᚇᚒᚁᚐᚏᚔ
*: VENDUBARI
*: barr/ceann fionn
* (75) ᚉᚐᚄᚑᚅᚔ 
*: CASONI
*: ceann catach
* (119) ᚇᚐᚂᚐᚌᚅᚔ
*: DALAGNI
*: dall-ghinte
* (46) ᚇᚓᚏᚉᚋᚐᚄᚑᚉ
*: DERCMASOCA
*: dearc/súil mhaiseach
* (60) ᚋᚐᚔᚂᚐᚌᚅᚔ
*: MAILAGNI
*: maol-ghinte
* (239) ᚌᚐᚈᚈᚐᚌᚂᚐᚅ
*: GATTAGLAN
*: eagnaí glan

Tugann roinnt ainmneacha sinsear díoga le fios.  Feictear an dia [[Lugh]] i n-ainmneacha amhail is:
* (4) ᚂᚒᚌᚌᚐᚇᚑᚅ LUGADDON
* (286) ᚂᚒᚌᚒᚇᚓᚉᚐ LUGUDECA
* (140) ᚂᚒᚌᚐᚃᚃᚓᚉᚉᚐ LUGAVVECCA

Feictear an t-ainm díoga ERC, neamh, i n-ainmneacha amhail is:
* (93) ᚓᚏᚉᚐᚔᚇᚐᚅᚐ ERCAIDANA
* (196) ᚓᚏᚉᚐᚃᚔᚉᚉᚐᚄ ERCAVICCAS

Tugann ainmneacha duine le fios clann nó cine an duine, such as:
* (156) ᚇᚑᚃᚃᚔᚅᚔᚐᚄ * DOVVINIAS,  as clann Chorca Dhuibhne, sa Daingean agus Uíbh Ráthach i gCo. Chiarraí (ainmnithe as bandia áitiúil)
* (215) ᚐᚂᚂᚐᚈᚑ ALLATO, den chlann *Altraige* i dtuaisceart Ciarraí
* (106) ᚉᚑᚏᚔᚁᚔᚏᚔ CORIBIRI den *Dál Coirpri* as Contae Chorcaí.

Ar deireadh, is suimiúil é go bhfuil baint ar leith le crainn ag roinnt ainmneacha:
* (230) ᚋᚐᚊᚔ ᚉᚐᚏᚐᚈᚈᚔᚅᚅ
*: MAQI-CARATTINN
*: Mac Caorthainn
* (v) ᚋᚐᚊᚃᚔ ᚊᚑᚂᚔ
*: MAQVI QOLI
*: Mac Coill 
* (259) ᚔᚃᚑᚌᚓᚅᚔ
*: IVOGENI
*: Iúr-ghinte

### Léirmheas
Molann scoláirí amhail is McNeill agus Macalister gur págánach iad na hinscríbhinní ortadocsacha ó thaobh ábhair de, agus gur loit  iompaithigh Chríostaí iad chun an focal treibhe MUCOI ᚋᚒᚉᚑᚔ a bhaint, ag cur fosta croiseanna Críostaí ann.  De réir scoláirí eile amhail is McManus, níl fianaise dá laghad ann chun an smaoineamh seo a thacú, ag lua inscríbhinní amhail is:
* (145) ᚛ᚊᚏᚔᚋᚔᚈᚔᚏ ᚏᚑᚅᚐᚅᚅ ᚋᚐᚊ ᚉᚑᚋᚑᚌᚐᚅᚅ᚜, QRIMITIR RONANN MAQ COMOGANN,
áit arb iasacht é QRIMITIR as *presbyter* (sagart) na Laidine.

Molann McManus nach loitiméireacht atá ann ach go díreach caitheamh agus cuimilt, agus óir gur úsáideadh na clocha le haghaidh ábhair thógála (McManus, §4.9).  Molann McManus freisin gur mhair an focal MUCOI survived into Christian manuscript usage.  I dteannta sin, is léir gur scríobhadh na hinscríbhinní le linn ré agus an Chríostaíocht go  bunaithe go daingean in Éirinn.  Is soiléire fós é ar phágánach nó Críostaí iad a rinne na hinscríbhinní, nó meacan dóibh siúd.

### Éire
Faightear an chuid is mó desna na hinscríbhinní in Éirinn, le 330 as 382. 

Feictear ar cheann desna na bailiúcháin oghaim ortadocsaigh is tábhachtaí ná hÉireann i gColáiste na hOllscoile Corcaigh (UCC), ar taispeáint don phobal sa 'Dorchla na gCloch'.  Bhailigh Abraham Abell ársaitheoir (1783–1851) na hinscríbhinní úd agus bronnadh iad don *Cork Institution* sular cuireadh ar taispeáint iad i gCnOC.  Ball ab ea Abell den Cuvierian Society Corcaí, a ndeara a chuid ball, ina measc John Windele, Fr. Matt Horgan agus R.R. Brash, sárobair orthu li lár na 19ú haoise. 

Feictear bailiúcháin mór le rá éinne i nDún Lóich, gar do Chill Airne i gCo. Chiarraí.  Leagtar na clocha amach i leathchiorcal ar thaobh an bhóthair agus caomhnaítear go maith iad.

### An Bhreatain Bheag
Tá cáil ag na inscríbhinní ortodachsacha sa Bhreatain Bheag as a n-ainmneacha idir Laidin agus Briotainic (nó SeanBhreatnais), agus toisc go bhfuil inscríbhinní Laidine san aibítir rómhánach ina dteannta (bhíodh Laidin Dhéanach agus Eaglasta ina teanga scríbhneoireachta le linn an ré iar-rómhánaigh).  I measc ainmneacha Briotáinise tá:
* (446) ᚋᚐᚌᚂᚑᚉᚒᚅᚔ
*: MAGLOCUNI
*: Breatnais *Maelgwn*
* (449) ᚉᚒᚅᚑᚈᚐᚋᚔ
*: CUNOTAMI
*: Breatnais *Cyndaf*

Tá sé le rá ag an mBreatain Bheag go bhfuil aici an t-aon chloch oghaim amháin le hainm duine aithne.  Comórann an chloch Vortiporius, rí Dyfed den  a 6ú haois.

Faightear sa Bhreatain Bheag an t-aon inscríbhinn amháin a chomóradh bean, ag Eglwys Cymmin (Eaglais Cymmin) i gCarmarthenshire: 
* (362) ᚛ᚔᚅᚔᚌᚓᚅᚐ ᚉᚒᚅᚔᚌᚅᚔ ᚐᚃᚔᚈᚈᚑᚏᚔᚌᚓᚄ᚜*: INIGENA AVITORIGES CUNIGNI
*: iníne **Avitoriges'' ''Cunigni''.
Ainm Gaelach is ea ''Avitoriges'', agus Briotainic is ea Cunigni (Breatnais ''Cynin''), rud a léiríonn oidhreacht measctha na n- inscríbhinneoirí.

Tá fosta roinnt inscríbhinní sa Bhreatain Bheag  which attempt to replicate the supplementary letter or [[forfeda]] for P (inscríbhinní 327 and 409).

[[Íomhá:Ogham.Inscriptions.Wales.jpg|mion|center|240px|Suíomhanna inscríbhinní na Breataine Bige]]

Sa chatalóg CIIC, tosaíonn inscríbhinní sa Bhreatain Bheag ag CIIC 319, agus an chuid is mó díobh as Laidin.



===Sasana, Alba, Oileán Mhanann===
Faightear a seacht nó ocht n-inscríbhinn i Sasana.  Tá cúig cinn i gCorn na Breataine agus dhá cheann in Devon, '' which are the product of early Irish settlement in the area.  Tá inscríbhinn eile i Silchester, Hampshire, a mheastar gur presumed to be the work of a lonnaitheoir Gaelach aonair.  

Aisteach go leor, níl ach trí inscríbhinn ortadocsacha in Albain, óir gur inscríbhinní scolaíocha déanta ag na Cruitnigh iad na cinn eile (féach thíos).

Faightear cúig inscríbhinn ar Oileán Mhanann, san áireamh an ceann cáiliúil i bPort Naomh Muire:
* (503) ᚛ᚇᚑᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐ ᚋᚐᚊᚔ ᚇᚏᚑᚐᚈᚐ᚜
*: DOVAIDONA MAQI DROATA
*: ''Dovaidona'' mhic an draoi

[[Íomhá:Ogham.Inscriptions.Cornwall.jpg|mion|center|240px|Inscríbhinní Chorn na Breataine]]


séimhithe

==Inscríbhinní Scholaíocha==
Glaoitear 'scholaíoch' ar a leithid d'inscríbhinn, toisc go gcreidtear gur spreagadh iad ó fhoinsí lámhscríbhinne, in ionad sean-nós na séadchomhartha.  De ghnáth, scríobhadh stoclíne ar dhromchla na cloiche ar a scríobhadh na litreacha, seachas ar imeall na cloiche.  Scríobhadh ar dtús iad i rith na 6ú haoise, agus leanann ar aghaidh trí réanna na Sean- agus Meán- Ghaeilge, agus fiú go dtí an lá atá inniu ann.  Ón meánaois dhéanach these aghaidh, faightear iontu [[Forfeda]].  Is scolaíoch iad na 30-nó-mar-sin cloch Cruithneach, 6ú go 9ú haois a bheag nó a mhór.  Is as [[Sean-Ioruais]] iad roinnt cloch den [[Ré Uigingeach]] ar Mhanainn agus Sealtainn, nó ar a laghad tá ainmneach Ioruaise iontu.

===Alba===


===Oileán Mhanann===
* CISP [http://www.ucl.ac.uk/archaeology/cisp/database/stone/kmich_1.html KMICH/1], inscríbhinn den 11ú haois, Rúnscribhinn agus Ogham Ogham chéile, sa reilig in Kirk Michael, Oileán Mhanann:
*: ᚛ᚁᚂᚃᚄᚅᚆᚇᚈᚉᚊᚋᚌᚍᚎᚏᚐᚑᚒᚓᚔ᚜
*: ᚛ᚋᚒᚒᚉᚑᚋᚐᚂᚂᚐᚃᚔᚒᚐᚋᚒᚂᚂᚌᚒᚉ᚜
*: ᛘᛅᛚ᛬ᛚᚢᛘᚴᚢᚿ᛬ᚱᛅᛁᛋᛏᛁ᛬ᚴᚱᚢᛋ᛬ᚦᛁᚾᛅ᛬ᛁᚠᛏᛁᚱ᛬ᛘᛅᛚ᛬ᛘᚢᚱᚢ᛬ᚠᚢᛋᛏᚱᛅ᛬ᛋᛁᚾᛁ᛬ᛏᚭᛏᛁᚱᛏᚢᚠᚴᛅᛚᛋ᛬ᚴᚭᚾᛅ᛬ᛁᛋ᛬ᛅᚦᛁᛋᛚ᛬ᛅᛏᛁ᛭
*: ᛒᛁᛏᚱᛅᛁᛋ᛬ᛚᛅᛁᚠᛅ᛬ᚠᚢᛋᛏᚱᛅ᛬ᚴᚢᚦᛅᚾ᛬ᚦᛅᚾ᛬ᛋᚭᚾ᛬ᛁᛚᛅᚾ᛭
*: Trascríbhinn:
*:: BLFSNHDTCQMG''H''ZRAOUEI blfsnhdtcqmgηzraouei
*:: MUUCOMAL LAFIUA MULLGUC
*:: MAL : LUMKUN : RAISTI : KRUS : ÞINA : IFTIR : MAL : MURU : FUSTRA : SINI : TOTIRTUFKALS : KONA : IS : AÞISL : ATI+<br>[B]ITRA : IS : LAIFA : FUSTRA : KUÞAN : ÞAN : SON : ILAN +
*: Aistriúchán:
*:: ''[[Abecedarium]]'' Oghaim - an aibítir go léir
*:: "Mucomael uí Mhaelguc"
*:: "Chuir ''Mal Lumkun'' suas an crois seo i chuimhneachán ''Mal Mury'', a mac altrama, iníon ''Dufgal'', bean chéile a phós Athisl í,"
*:: "Níos fearr é dea-mhac altrama ná drochmhac"
*:: (As Ioruais é an téacs Rúnach.)

===Éire===
* Inscríbhinn Oghaim den 19ú haois ag [[Áth Eine]], Co. Thiobraid Árann (Raftery 1969)
*: ᚛ᚃᚐᚐᚅᚂᚔᚌᚄᚑᚅᚐᚂᚒᚐᚈᚐᚋᚐᚏᚔᚅᚔᚇᚆᚔᚋᚒᚄᚐ᚜  ᚛ᚑᚋᚁᚐᚂᚂᚔᚅᚐᚌᚉᚏᚐᚅᚔᚁᚆ᚜
*: fa an lig so na lu ata mari ni dhimusa / o mballi na gcranibh
*: "Faoin lia seo ina luí atá Mári Ní Dhíomasaigh ó Bhaile an Chránaigh"

==Lámhscríbhinní==
* Téacs as Laidin scríofa in ogham, sna h[[Annála Inis Faithlinn]] den bhliain 1193 (Rawlinson MS B 503, f. 40c)
*: ᚛ᚅᚒᚋᚒᚄ ᚆᚑᚅᚑᚏᚐᚈᚒᚏ ᚄᚔᚅᚓ᚜ ᚛ᚅᚒᚋᚑ ᚅᚒᚂᚂᚒᚄ ᚐᚋᚐᚈᚒᚏ᚜
*: <span style="font-variant:small-caps;">nummus honoratur sine / nummo nullus amatur</span>
*: Líne [[heicsiméadar|heicsiméadair]] is é seo, le [[rím inmheánach]] ag an [[caesúr]], le scanadh mar a leanas: ''nūmmus honōrātur'' || ''sine nūmmō nullus amātur.''
*: "tugtar urraim d'airgid, gan airgid ní ghráitear aon duine"
* Inscríbhinn ficseanúil: i sága Meán-Ghaeilge sa [[Leabhar Laighneach]] (LL 66 AB), luaitear an inscríbhinn oghaim a leanas:
*: ᚛ᚌᚔᚚ ᚓ ᚈᚔᚄᚓᚇ ᚔᚅ ᚃᚐᚔᚇᚉᚆᚓ᚜ ᚛ᚇᚘᚐ ᚋᚁᚐ ᚌᚐᚄᚉᚓᚇᚐᚉᚆ᚜
*: ᚛ᚌᚓᚔᚄ ᚃᚐᚔᚏ ᚐᚏ ᚈᚆᚓᚉᚆᚈ ᚇᚔᚅᚇ ᚃᚐᚔᚇᚉᚆᚔ᚜
*: ᚛ᚉᚓᚅ ᚉᚆᚑᚋᚏᚐᚉ ᚅᚑᚓᚅᚃᚆᚔᚏ ᚇᚑ ᚃᚆᚒᚐᚉᚏᚐ᚜
*: ''Gip e tised in faidche, dia m-ba gascedach, geis fair ar thecht dind faidchi cen chomrac n-oenfhir do fhuacra.''
*: "Cibé a thagann san fhaiche, dá mba gaisce aige, tá geis air theacht as an fhaiche gan chomhrac aonair a fhógairt."

==Foinsí==
* Brash, R. R., ''The Ogam Inscribed Monuments of the Gaedhil in the British Isles'', Londain (1879).
* J. Higgitt, [[Katherine Forsyth|K. Forsyth]], D. Parsons (eag.), ''Roman, Runes and Ogham. Medieval Inscriptions in the Insular World and on the Continent'', Donington: Shaun Tyas (2001).
* [[Kenneth H. Jackson|Jackson, K.H.]], ''Notes on the Ogam inscriptions of southern Britain'', in C. Fox, B. Dickins (eag.) The Early Cultures of North-West Europe. Cambridge: ll. 197—213 (1950).
* [[R. A. Stewart Macalister|Macalister, Robert A.S.]] ''The Secret Languages of Ireland'', ll. 27 – 36, Cambridge University Press, 1937
* &mdash;, ''Corpus Inscriptionum Insularum Celticarum'' Vol. I., Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair (1945).
* &mdash;, ''Corpus Inscriptionum Insularum Celticarum** Vol. II., Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair (1949).
*McManus, D, *A Guide to Ogam*, An Sagart, Maigh Nuad, Co. Chill Dara (1991)
* Mac Néill, Eoin. *Archaisms in the Ogham Inscriptions*, Imeachtaí Acadamh Ríoga na hÉireann 39, ll. 33–53, Baile Átha Cliath
* Ziegler, S., *Die Sprache der altirischen Ogam-Inschriften*, Göttingen: Vandenhoeck and Ruprecht (1994).

## Naisc sheachtracha
* Ogham in 3D, Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath.
* Celtic Inscribed Stones Project (CISP), University College London
* TITUS Ogamica, Josh Gippert, Universität Frankfurt am Main
* Irish Ogham stones, ar Megalithic Ireland
* Silchester Roman Town , The Ogham Stone  ar University of Reading

## Tagairtí