Colm de Bhailís

File agus cumadóir amhrán Éireannach ab ea **Colm de Bhailís** nó Cuilm Wallace (2 Bealtaine 1796 – 27 Feabhra 1906).   Is minic fonnadóirí móra sean-nóis ár linne ag canadh a chuid amhrán, leithéidí ‘Amhrán an Tae’, ‘Cúirt an tSrutháin Bhuí’ agus ‘An Seanduine Cam’.

Bhí an file tuaithe céad agus a hocht mbliana d’aois, más fíor, nuair a foilsíodh “Amhráin Chuilm de Bhailís” sa bhliain 1904. Beagnach 110 bliain d’aois a bhí an file pobail nuair a cailleadh é i 1906.

## Saol
clé|mion|Leitir Mealláin
Saolaíodh i gCeantar na nOileán i gConamara é. Ní fios an i Leitir Mealláin, i nGarmna nó i mBaile na Cille a rugadh é.

Sáibhéar agus saor cloiche a bhí i gColm de Bhailís, agus bhíodh sé ag cur caoi ar thithe freisin. Chaith sé a óige sa cheantar áitiúil, ach ina dhiaidh sin rinne sé go leor taistil. Chaith sé seal i gCathair na Mart, tamall sa Tulach Mór agus aon bhliain déag i gCill Rois i gContae an Chláir. Bhíodh sé ag obair in áiteanna éagsúla i gConamara chomh maith.
 
Agus é tuirseach den taisteal, chuir sé faoi ina cheantar dúchais, i mBaile na Cille.
clé|mion|Tá Leitir Mealláin suite i gcróilár Ghaeltacht Chonamara
Bhí sé pósta le Siobhán Frainc Ní Lochlainn ar dtús. Cailleadh Tomás, an t-aon mhac amháin a bhí acu, leis an eitinn sa mbliain 1877. 

Fuair Úna, a dhara bean, bás thart ar an mbliain 1900. Bhí de Bhailís an-aosta anois. Tamall ina dhiaidh sin bhí air a theach féin a fhágáil agus d'aistrigh sé go Teach na mBocht in Uachtar Ard. Ghlac an bainisteoir, Isodore Darcy, trua dó agus d'iarr sí ar ógánach as an áit, Pádraig Ó Domhnalláin (1884-1960)  comhluadar a choinneáil leis an bhfile, agus aire a thabhairt dó.
[clé|mion|[Ceantar na nOileán ]]
Bhí clú agus cáil ar Cholm de Bhailís agus ar a chuid amhrán sa cheantar faoin am sin. Ach ní raibh a fhios ag mórán daoine go raibh an file féin fós beo agus ina chónaí i dTeach na mBocht in Uachtar Ard. Scríobh Ó Domhnalláin amhráin síos ó bhéal de Bhailís agus foilsíodh alt faoi san iris *Celtia* (D.F. 1902). mion|An Claideamnh Soluis, 1903|clé

Chuir Ó Domhnalláin síos air in alt a foilsíodh sa gClaidheamh Solais i mí na Bealtaine 1903. As sin tháinig achainí ó Phádraig Mac Piarais chun airgead a bhailiú le teach dá chuid féin a chur ar fáil do Cholm. Chaith de Bhailís 1903-1905 i dteach áitiúil mar sin. Ach b'éigean dó filleadh ar Theach na mBocht i ndeireadh a shaoil agus fuair sé bás ann ar 27 Feabhra 1906.

Cuireadh i reilig Chill Chuimín, in Uachtar Ard, é.

## Saothar
Tá an-tóir ar a shaothar i gcónaí, agus tá amhráin dá chuid le cloisteáil fós i gConamara. Tá Cúirt an tSrutháin Bhuí, Amhrán an Tae, Beartlín an Gadaí, An Seanduine Cam, an Luch i nGarraí Fataí agus An Bás ar na hamhráin is mó atá luaite leis.
## Foilseacháin
D'fhoilsigh Conradh na Gaeilge cnuasach dar teideal *[[Amhráin Chuilm de Bhailís]]* sa mbliain 1904, ina raibh na hamhráin a bhí bailithe ag Pádraig Ó Domhnalláin síos ar fáil.  

D'fhoilsigh Cló Iar–Chonnacht dlúthdhiosca, *Fleadh 'gus Féasta, Amhráin Choilm de Bhailís* sa mbliain 1995, agus leabhar, *Amhráin Choilm de Bhailís*, sa mbliain 1995. 

Chuir Gearóid Denvir an leabhar seo in eagar, ina bhfuil trí amhrán breise, chomh maith leis na seacht gcinn déag a bhailigh Ó Domhnalláin. Bráca a thóg de Bhailís i Leitir Caladh a spreag Cúirt an tSruthan Bhuí. 

Rinne Máirtín Tom Sheáinín Mac Donnchadha athchóiriú ar an "gCúirt". Tá sí lonnaithe gar do Brandy Harbour, agus déantar de Bhailís a chomóradh gach bliain.

## Foinsí
* *Amhráin Chuilm de Bhailís* (1904), eag J.H. Lloyd, fógraí le Dubhghlas de hÍde agus Pádraig Mac Piarais.
* G. Denvir (eag), *Amhráin Choilm de Bhailís* (1996)
* P. Ó Ceannabháin, *Mo chuid den tsaol:
*Traditional songs from Connemara* (CD; Indreabhán, 1997)*
*[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=11 Ainm.ie]

==Naisc sheachtracha==
*[http://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=11 A bheathaisnéis ag Ainm.ie, arna rochtain ar 29 Aibreán 2015]
*[https://archive.org/details/amhrinchuilmde00debhuoft *Aṁráın Ċuılm de Bhaılís'' (1904)] ag an InternetArchive.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1796
Catagóir:Básanna i 1906
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Cumadóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine in aois a chéid