Bachall

link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Notes_on_the_Cross_of_Cong,_detail.png|mion|Cuid de Chros Chonga.
[clé|mion|[Lios Mór]]

Tagann an focal **bachall** ó "baculum" (bata) na Laidine. Tá bríonna difriúla le bachall: caimín aoire, nó bata a úsáideann easpag lena thaispeáint gur aoire spioradálta é, nó lúibín gruaige. Tá an bhachall ina comhartha ar an bhflúirse, mar atá san abairt “go barra bachall” ("Tá féar go barra bachall ar na híochtair").

Ní fios céard as ar eascair an bhachall mar chomhartha údaráis, ach bhí a leithéidí eile le fáil sa seansaol. Sampla de sin is ea an “lituus,” bata traidisiúnta na bhfáistineach sa Róimh.

San Eaglais Iartharach is gnách cuma an chaimín aoire a bheith ar an mbachall, rud a bhaineann le heaspaig a lua mar aoirí, de réir bhriathra Chríost in Eoin 10: 11-12:

:::11. *Is mise an t-aoire maith: cuirfidh an t-aoire maith a anam féin ar son na gcaorach*. 12. *Ach an tuarastalaí, agus an té nach bhfuil ina aoire, agus nach leis féin na caoirigh, feicfidh sé an mac tíre ag teacht, agus fágfaidh sé na caoirigh, agus teithfidh sé: agus fuadóidh an mac tíre na caoirigh, agus scaipfidh sé iad*.

De ghnáth, tá dealramh T ar bhachall na hEaglaise Ceartchreidmhí Oirthearaí agus na Gnásaíochta Caitlicí Oirthearaí, géaga cuaracha aici agus cros bheag ar a barr, nó le dhá nathair nó dhá dhragan os chomhair a chéile. Baineann sin leis an nathair phráis a d’ordaigh Dia do Mhaois a dhéanamh mar leigheas ar nimh. Ach rinne na Giúdaigh íol di, agus rinne an Rí Hisiciá í a scrios, mar a deirtear sa Sean-Tiomna i Leabhar na Ríthe:

:::*D’athraigh sé na háiteanna arda, agus do bhris sé na híomhánna, agus do ghearr sé síos na garráin, agus do bhris ina codanna an nathair nimhe phráis do rinne Maoise: óir gus an am sin do loiscidís clann Iosrael túis di: agus do ghair sé Nehustan di*.

## Bachalla Gaelacha
. 
In Éirinn agus in Albain bhí bachalla eaglaiseacha á ndéanamh idir 800 agus 1200. Tá siad difriúil le bachalla ón mór-roinn sa mhéid go bhfuil crúca cuarach oscailte acu agus bosca maisithe ar a mbarr. Faoi dheireadh an 12ú haois is annamh a bhí a leithéidí á ndéanamh, ach bhí na seanchinn á maisiú fós i bhfad ina dhiaidh sin. Luaitear a lán bachall le naoimh de chuid an chúigiú haois agus an tséú haois, ach fada go leor tar éis bhás na naomh sin a rinneadh iad. Cumadh a bhformhór timpeall an 9ú haois, agus maisíodh cuid eile idir an 11ú haois agus an 13ú haois. In 431 is túisce a luaitear bachall eaglaiseach in Éirinn, nuair a bhí Críostaithe á ndéanamh de na hÉireannaigh. Tugadh cuid bachall, mar an gCath-Bhuaidh ar Oileán Í, chun tosaigh ar bhlár catha in aghaidh na Lochlannach mar ortha. 

In 2014 ní raibh teacht ar a oiread is fiche bachall iomlán, cé go raibh seasca blúire ann agus cuid acu níos fearr ná a chéile. Tá an chuid is mó acu déanta de bhata adhmaid agus plátaí cré-umha ceangailte de. Is minic atá siad an-mhaisithe le gréas oscailte agus le hainmhithe.

Is iad na bachalla is tábhachtaí na cinn a leanas: Bachall Chluain Mhic Nóis; Bachall Cheanannais (9ú haois – 11ú haois); Bachall Naomh Méal (10ú haois agus 12ú haois); Bachall na Leamhna (deireadh an 10ú haois) (c. 1100); An Coigreach agus Bachall Naomh Faolán in Albain.

## Nótaí

## Tagairtí

* Moss, Rachel. *Medieval c. 400—c. 1600: Art and Architecture of Ireland*. London: Yale University Press, 2014. 
* Murray, Griffin. "Insular-type crosiers: their construction and characteristics". *Making and Meaning in Insular Art: Proceedings of the Fifth International Conference on Insular Art*, 2007 (a)
* Young, Susan. *The Work of Angels. Masterpieces of Celtic Metalwork, 6th—9th Centuries AD*. London: British Museum, 1989. ISBN 978-02927-9058-2