open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Percival Carag Mabasa

Iriseoir agus craoltóir raidió Filipíneach ab ea **Percival Carag Mabasa** (14 Márta, 1959 – 3 Deireadh Fómhair, 2022), ar a dtugtar go gairmiúil Percy Lapid. Bhí sé ina cháinteoir  neamhbhalbh ar an Uachtarán Bongbong Marcos agus ar a réamhtheachtaí, Rodrigo Duterte. D'óstáil sé an clár raidió Lapid Fire ar DWBL, áit a ndeachaigh sé i ngleic le cásanna éillithe. Nocht sé neamhrialtachtaí maidir le hOrdú toirmiscthe Siúcra Uimh 4 de chuid an Riarachán Rialála Siúcra. Mar thoradh ar an scannal a bhí os comhair lucht riaracháin Marcos d’éirigh an rúnaí feidhmiúcháin Vic Rodriguez as oifig i Meán Fómhair 2022.

Bhí Lapid glórach i gcoinne chontúirtí na clibeála dearga, cleachtas ina ndéanann an rialtas iarracht iriseoirí agus easaontóirí eile a chur ina dtost trí  chur ina leith gur cumannaithe iad.  Labhair sé amach gan scáth ná faitíos freisin in aghaidh na bréagaisnéise agus i gcoinne cogadh an rialtais ar dhrugaí.

Chomh maith as a bheith ina óstach DWBL, bhí Lapid ina thuairisceoir raidió agus ina thráchtaire ó 1985 do DWXI, DZME, DWBC, DZRM, DWIZ, agus DZRJ agus ina cholúnaí don tablóideach *Hataw* .

## Marú
Maraíodh Percy Lapid an 3 Deireadh Fómhair, 2022, thart ar 8:30pm (UTC+8 ) agus é ag tiomáint ar a bhealach abhaile go BF Resort Village, pobal geataithe i Las Piñas. Bhí méadú tráchta  ag geata na fo-roinne in aice le Sráid Aria i Barangay Talon 2 mar gheall ar ghnáthchigireacht a dhéanamh ar gach feithicil le haghaidh greamáin a bhí ag teastáil chun dul isteach san fhoroinn. Chuaigh gluaisrothar le beirt ar bord i dteagmháil le feithicil Lapid sa scuaine, agus scaoil fear an ghunna ón ngluaisrothar seo dhá urchar ag Lapid, ag marú Lapid láithreach. Bhí feithicil Lapid thart ar 50 méadar ón ngeata nuair a tharla an eachtra..
## Naisc sheachtracha
*Power, corruption and fury: the killing of Percy Lapid
## Tagairtí

Catagóir:Dúnmharuithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Iriseoirí Filipíneacha
Alonso de Guzmán y Sotomayor, 7ú Diúc Medina Sidonia

Ba uaslathaí Spáinneach é **Alonso Pérez de Guzmán y Sotomayor**, 7ú Diúc Medina Sidonia, (10 Meán Fómhair 1550 – 26 Iúil 1615), a bhí an-suntasach mar gheall ar a ról mar cheannasaí ar Armáid na Spáinne a bhí chun ionsaí a dhéanamh ar dheisceart Shasana sa bhliain 1588. Ba mhac fionnó é le Fernando II de Aragón.

## Teaghlach
Ba é Juan Carlos Pérez de Guzmán athair Alonso, a fuair bás sa bhliain 1556. Bhí sé seo dhá bhliain roimh bhás a athar féin,  Juan Alfonso Pérez de Guzmán, 6ú Diúc Medina Sidonia, rud a chiallaíonn gur theip ar Juan Carlos teideal na diúcachta a fháil le hoidhreacht agus nach bhfuair sé bás ach mar an 9ú Cunta Niebla

Ba í a sheanmháthair athartha, a fuair bás sa bhliain 1528, ná Ana de Aragón y de Gurrea, iníon neamhdhlisteanach le hAlonso de Aragón y Ruiz de Iborra, Ardeaspag Zaragoza, mac neamhdhlisteanach é féin don rí Ferdinand II de Aragón. Sa bhliain 1518 phós Ana de Aragón i ndiaidh a chéile dhá Diúc Medina Sidonia. bhliain 1518 phós Ana de Aragón sna sála ag a chéile  beirt Dhiúc de Medina Sidonia. Bhí an chéad phósadh aici le hAlfonso Pérez de Guzmán, 5ú Diúc Medina Sidonia, a fuair bás gan chlann sa bhliain 1548. Fógraíodh go raibh sé as a mheabhair ("mentecato"), rud a chuir an pósadh ó bhail agus a d'fhág an comharbas ar an teideal folamh. Phós an bhrídeog ansin, an bhliain chéanna, le deartháir an 5ú Diúc, Juan Alfonso, an 6ú Diúc, a rugadh ar 24 Márta 1502. Mhairfeadh sé trí scór bliain  tar éis bháis a chéile, ag fáil bháis i Sanlúcar de Barrameda, i gCúige Cádiz, sa Spáinn, ar 26 Samhain, 1558 .
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1550
Catagóir:Básanna i 1615
Catagóir:Daoine Spáinneacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Mairnéalaigh
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Sarasadat Khademalsharieh

Is imreoir fichille Iaránach í **Sarasadat Khademalsharieh** (Peirsis: سارا سادات خادم‌الشریعه;  a rugadh 10 Márta 1997),   ar a dtugtar freisin **Sara Khadem**, agus a bhfuil na teidil Máistir Idirnáisiúnta (MI) agus agus Ardmháistir na mBan (AMB) aici. 

## Luathshaol agus cúlra
Rugadh Sarasadat Khademalsharieh ar 10 Márta 1997 i dTehran. Thaitin spóirt éagsúla léi agus í ag fás aníos, amhail leadóg agus cispheil. Nuair a bhí sí ocht mbliana d'aois, chuir duine dá comhghleacaithe ón rang ficheall in aithne di, agus d’eagraigh a tuismitheoirí rang fichille dí. Cé nach n-imríonn a tuismitheoirí ficheall, tá creidiúint tugtha aici dóibh as a bheith an-tacúil dá gairm bheatha. Tugann sí creidiúint freisin do dhuine dá cairde as Máistir Idirnáisiúnta (MI) agus cóitseálaí ón Iaráin Khosro Harandi a chur in aithne di, mar chéim ríthábhachtach chun a gairm bheatha a chur chun cinn. Níos déanaí ina dhéagóir, thug Robin van Kampen, Ardmháistir Ollannach (GM) oiliúint duine le duine dí. 

## Gairmréim

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1997
Comhlacht Briotanach na nIndiacha Thoir

Cuideachta chomhstoic Shasanach ab ea  **Comhlacht Briotanach na nIndiacha Thoir** (**CIT**) () a bunaíodh sa bhliain 1600 agus a díscaoileadh sa bhliain 1874. Bunaíodh é chun trádáil a dhéanamh i réigiún an Aigéin Indiaigh, ar dtús leis na hIndiacha Thoir (fo-roinn na hIndia agus Oirdheisceart na hÁise), agus níos déanaí leis an Áise Thoir.  D'urghabh an comhlacht rialú ar chodanna móra den fho-ilchríoch Indiach, ar chodanna coilínithe d'Oirdheisceart na hÁise agus Hong Cong. Nuair a bhí sé i mbarr a mhaitheasa, ba é an chorparáid is mó ar domhan. Bhí a chuid fórsaí armtha féin aige i bhfoirm trí arm Uachtaránachtana, arbh fhiú thart ar 260,000 saighdiúir iad, dhá oiread níos mó ná arm na Breataine ag an am.

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí Briotanacha
Catagóir:Comhlachtaí marbha
Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Trádáil
Comórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg 2022

Beidh **Comórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg 2022** ar an 20ú heagrán bliantúil de Chomórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg.



## Rannpháirtithe agus Torthaí

## Torthaí Mionsonraithe



## Tagairtí
Bainian (éadaí)

thumb||right|Bainian.

Is ball éadaigh é **bainian**. Chaitheadh fir agus mná an bainian idir an 17ú agus an 18ú haois.  D'úsáidtí an t-ainm sin san 18ú haois chun diamhracht agus só an Oirthir a dhúiseacht. 

 
## Tagairtí

Catagóir:Éadaí
Urania (iris)

Iris léann inscne fheimineach a scaipeadh go príobháideach a bhí in ***Urania***, a foilsíodh idir 1916 agus 1940. Ar na heagarthóirí bhí Eva Gore-Booth, Esther Roper, Irene Clyde, Dorothy Cornish, agus Jessey Wade. Foilsíodh í mar démhíosachán ó 1916 go 1920, ansin trí huaire sa bhliain, mar gheall ar chostais arda.

## Cúlra
Bhí go leor d'eagarthóirí na hirise nasctha le chéile tríd an *Aëthnic Union*, grúpa réabhlóideach feimineach a bunaíodh i 1911.

## Stair
Bhí sé i gceist ag *Urania* dúshlán a thabhairt do steiréitíopaí inscne agus 'deireadh a chur le hinscne' (Béarla:*abolition’ of gender* ); agus bhí an ráiteas seo a leanas "*There are no 'men' or 'women' in Urania*." ina cheannlíne ar gach eagrán.. D'úsáideadh an frása "Sex is an accident" go minic san iris.

D'fhoilsigh D. R. Mitra, Manoranjan Press, Bombay an iris go príobháideach. 

D'fhan an iris príobháideach le linn a stair 24 bliain; thug nóta na ndáileoirí ag deireadh gach eagrán le fios; "*Urania is not published, nor offered to the public, but [...] can be had by friends.*,  Chothaigh eagarthóirí *Urania* líonra neamhfhoirmiúil de lucht tacaíochta agus taobhaitheoirí d’aon ghnó, ag spreagadh léitheoirí a n-ainmneacha a chur isteach chuig clár. Mhaígh an iris go raibh figiúirí díolacháin timpeall 250 aici.

## Ábhar
I measc ábhar eile, d’fhoilsigh an iris ailt faoi ghluaiseachtaí feimineacha ar fud an domhain  agus thiomsaigh faisnéis faoi obráidí aistrithe inscne.

## Féach freisin

* *Das 3. Geschlecht*

## Tagairtí

## Tuilleadh léitheoireachta

* 
*
Andrew O'Reilly von Ballinlough

Ba cheannaire míleata san Ostair é **Andrew O'Reilly** (1742–1832). 
Throid sé ar son na nOstarach i cathanna Marengo (1800) agus Austerlitz (1805), bhí an lá ag na Francaigh sa dá chath. Bhí sé ina Ghobharnóir ar Vín ina dhiaidh sin, ach fuair Napoleon an ceann ab fhearr arís air nuair b'éigean dó an chathair a ghéilleadh dó i 1809. D'fhan sé i seirbhís na hOstaire, agus bhí sé mar sheomradóir don Impire ina dhiaidh sin.

O'Reilly, A
O'Reilly, A
O'Reilly, A
Aimsir na bliana 2022

mion|aimhrialtacht'','' Deireadh Fómhair 2022
Bhí **aimsir na bliana 2022** is teo dár taifeadadh ariamh in Éirinn agus sa Bhreatain. Sáróidh an meánteocht bhliantúil i mbliana an meánteocht a b'airde ariamh a baineadh amach i 2014. Cé go gcuimhníonn go leor daoine ar an teas mór a bhí ann an samhradh seo, gurb "é an rud is suntasaí in 2022 ná an teas seasta a bhí ann ar feadh na bliana uilig nuair a bhí gach mí seachas Nollaig níos teo ná mar a bheithfí ag súil."
mion|aimhrialtacht'','' Iúil 2022

### Tonnta teasa san Eoraip
Bhuail roinnt mhaith tonnta teasa Éire agus an Bhreatain ó thosach an Mheithimh i mbliana 2022, rud a d'fhág an ceathrú samhradh ab teo a taifeadadh ariamh ann. Sháraigh an mearcair pointe na 40 céim den chéad uair nuair a taifeadadh teocht de 40.3C i Coningsby i Lincolnshire ar an 19 Iúil 2022.

D'eisigh an Oifig Mheitéareolaíochta sa Bhreatain a gcéad rabhadh an-teasa dearg ariamh an mhí chéanna.

* Mí-Iúil 2022 ː Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain
* Iúil ː Tonn teasa san Eoraip

### Tubaistí
Bhuail tuilte an Phacastáin idir 14 Meitheamh - Deireadh Fómhair 2022, de thoradh titim throm báistí. Séasúr an mhonsúin a bhí ann, ach bhí an fhearthainn ar scála nach bhfacthas riamh cheana. Bhí aon trian den tír báite.

* Tuilte sa Phacastáin

### Cor san aimsir
Bhuail stoirm fhiánta Meiriceá Thuaidh i rith mhí na Nollag 2022. Réab an stoirm os cionn 3,200 ciliméadar, idir Texas agus Quebec. 'Buama cioclóin' a bhí an chúis, agus ní minic a tharlaíonn sé sin. Fuair nach mór 100 duine bás de bharr na drochaimsire agus an teocht chomh híseal le 45 céim celsius in áiteanna.

* Stoirm gheimhridh, Meiriceá Thuaidh

## Féach freisin

* 1-4 Márta 2022 ː 6ú Tuarascáil de chuid an Phainéil Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide
* Aimsir na bliana 2023

## Tagairtí

Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Aimsir na bliana 2022
Claochlú digiteach

Leis an **claochlú digiteach**, tá an t-éiceachóras digiteach ag athrú de réir mar atá tomhaltóirí ag brath níos mó ar sheirbhísí cumarsáide leictreonacha agus ar na líonraí cumarsáide leictreonacha. Tá ról tábhachtach ó thaobh ár ngeilleagar a mhúnlú agus an geilleagair digiteach a chumasú ag na seirbhísí seo agus ar ardáin ar líne agus dhigiteacha.

## Féach freisin

* Digitiú

## Tagairtí

Catagóir:Digitiú
Catagóir:Sochaí
César Aira

Is scríbhneoir agus aistritheoir Airgintíneach é **César Aira**. San Airgintín a rugadh é, sa bhliain 1949, in Coronel Pringles. D’fhoilsigh sé níos mó ná céad leabhar, b’fhéidir gur nóibhillí go leor acu, tá thart ar chéad leathanach i chuile cheann acu. Scaití, foilsíonn sé cúpla ceann sa mbliain. (In 1992, d’fhoilsigh sé chúig leabhar.) Ón mbliain 1993 tá sé ar a bhionda ag scríobh agus tá idir dhá agus cúig leabhar curtha amach gach bliain aige, leabhair ar fhad nóibhilllí.

Dar le Colm Tóibín tá "...Aira ar cheann de na scríbhneoirí is neamhchoitianta agus is suimiúla, go háirithe nuair is measa a bhíonn sé ag scríobh. Ligfidh sé do nóibhille gluaiseacht léi ón bhfíor-réalachas go haistíl iomlán."

In *An Episode in the Life of a Landscape Painter*, tá cuntas ar bheirt phéintéirí, atá ag péinteáil radharcanna tíre an 19ú haoisa agus ag trasnú  na nAindéis ón tSile go dtí an Airgintín:

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Scríbhneoirí Airgintíneacha
The Edwardians (Úrscéal)

Is úrscéal de chuid Vita Sackville-West é ***The Edwardians*** (1930) ina cáintear an tsochaí agus béas na linne sin. Déanann sí cuir síos ar bheirt ag teacht in inmhe. Deirtear go bhfuil sé bunaithe ar a hóige féin. 

## An Scéal
Is iad Sebastian, Diúc Chevron  agus a dheirfiúr Viola, príomhcharachtair na scéile seo. Tá an eastáit faoi stiúr Lucy, máthair na beirte, fad is atá Sebastian faoi aois. Is mac léinn é in Ollscoil Oxford, go dtí gur caitheadh amach é. Bíonn féastaí, airneáil agus ragairne ar siúl go mion minic i dTeach Chevron, eagraithe ag a mháthar agus é féin. Castar fear eachtraíochta orthu, Leonard Anquetil ag cóisir, oíche amháin sa teach agus bíonn tionchar nach beag ag an bhfear seo ar an mbeirt. Bíonn caidreamh rómánsúil ag Sebastian roimh a chinne cailín, a cheaptaí a bheith oiriúnach, a phósadh. Faoi dheireadh éalaíonn sé le Anquetil ar eachtra thar lear.

## Teachtaireacht
Cáineadh géar ar saol na n-uaisle, ar a mhí-ionrachais, fhimíneacht agus iarsmaí an saol feodach fós le braith in Sasana ag an tráth.

Catagóir:Leabhair
Seán Seosamh Ó Conchubhair

Staraí ba ea **Seán Seosamh Ó Conchubhair** (a d'éag ar 2 Lúnasa 2022 agus as Cill Mhaoile ó dhúchas) agus ar dhuine de chosantóirí móra an Ghaeloideachais in Éirinn.

Bhí Seán Seosamh ina cheann feadhna ar an obair a bhain le Gaelscoil Mhic Easmainn i dTrá Lí a bhunú sna 1970idí. Ba í Gaelscoil Mhic Easmainn, an chéad ghaelscoil nua a bunaíodh taobh amuigh de Bhaile Átha Cliath, toradh a shaothair.

## Beatha
A chuid scolaíochta i Scoil na mBráithre Críostaí a thug Seán Seosamh go Trá Lí ar dtús. Chruthaigh sé go maith ansin mar scoláire agus é amuigh air go raibh bua na dteangacha agus na matamaitice araon aige. Bhí scoth na Gaeilge ag Seán Seosamh ar fhágáil na meánscoile dó, buachaill a rugadh agus a fuair a chuid scolaíochta sa nGalltacht.

Bhí sé ag obair mar chléireach i monarcha próiseála feola CWS i dTrá Lí agus ina dhiaidh sin le comhlacht Denny’s.  Phós sé Dawn ar an 30 Nollaig 1967.  Thógadar a gceathrar clainne i bPáirc na Darach – Brian, Ruairí, Fiona and Aoife.

Ba é an duine deireanach de Choiste Cuimhneacháin Ruairí Mhic Easmainn 1966, an coiste a chinntigh gur tógadh an leacht cáiliúil do Mhac Easmainn ag Trá na Beannaí.

Sa bhliain 2000 d’fhoilsigh sé leabhar cuimsitheach faoin iománaíocht sa cheantar  Cill Mhaoile,  *Kilmoyley to the Rescue*.

## Féach freisin

* Gaeloideachas (scolaíocht)
* Gaelscoil Mhic Easmainn

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Gaeloideachas
Catagóir:Staraithe Éireannacha
Catagóir:Gaeilgeoirí
Eamon Kelly

Drámadóir agus aisteoir Éireannach ab ea **Eamon Kelly** (30 Márta 1914 - 24 Meán Fómhair 2001). Rugadh i nGníomh go Leith, Sliabh Luachra, Contae Chiarraí é.

## Féach freisin
* Seanchaí

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Básanna in 2001
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Meitreo Baku

Is córas iompair poiblí atá suite in Bakı na hAsarbaiseáine é **Meitreo Baku** (Asarbaiseáinis: *Bakı metropoliteni*). Osclaíodh an Meitreo sa bhliain 1967. Tá fad iomlán de 40.3 km ag an Meitreo, lena n-áirítear 3 líne agus 27 stáisiún. Aithnítear gach aon líne le hinnéacs alfa-uimhriúil (de ghnáth ní bhíonn ach uimhir ann), ainm, agus dath. Taispeántar treo an taistil le hainm an stáisiúin ceann aistir. Taistealaíonn 629,000 paisinéir ar an meitreo gach lá (2019) agus breis is 229 milliún paisinéir san iomlán gach bliain (2019). Is cuideachta faoi úinéireacht an stáit é Meitreo Baku.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Oifigiúil
Creideamh reiligiúnach

[mion|[Íosa Críost|Críost mar rí, Leabhar Cheanannais]]
Chomh fada siar is a mhair an cine daonna ar an domhan seo, bhí fianaise ann gur glacadh leis go raibh neach uilechumhachtach nó fórsa ardchéimeach ann, agus tóir air dá réir.  Creidimid go léir i rudaí áirithe ach ní bhíonn bunús reiligiúnach leo ar fad.  Nuair a bhíonn **creideamh reiligiúnach** nó **Creideamh i nDia** ann glacaimid le tuairimí cinnte faoi Dhia nó faoi roinnt déithe.  Cuireann sin leagan amach ar ár dtuiscint ar an saol agus ar conas mar a mhairimid.

## Féach freisin

* Reiligiún

## Tagairtí

Catagóir:Reiligiún
Catagóir:Creideamh
2020 sa spórt

Is liosta é seo d'eachtraí spóirt sa bhliain 2020.

## Eachtraí
### Eanáir

### Eachtraí le teacht

## Cluichí Gaelacha
### Iománaíocht
*
### Peil Ghaelach

## Leadóg

## Básanna
### Eanáir

## Tagairtí

Catagóir:2020
2020 sa teilifís

Is liosta é seo d'eachtraí teilifíse sa bhliain 2020.

## Eachtraí
### Eanáir

## Cláir theilifíse nua
### Éire
#### RTÉ

### An Ríocht Aontaithe

### Stáit Aontaithe

### Tíortha eile

## Stáisiún teilifíse
### Stáisiún teilifíse nua

## Cláir theilifíse
### Cláir theilifíse ag athrú stáisiún

### Cláir theilifíse ag filleadh

### Cláir theilifíse ag deireadh

## Básanna
### Eanáir

## Tagairtí

Catagóir:2020
Páidí Ó Lionáird

Is láithreoir teilifíse  agus craoltóir é **Páidí Ó Lionáird** (a rugadh ar 17 Lúnasa 1968 agus as Cúil Aodha i nGaeltacht Mhúscraí dó ó dhúchas dó). Tá sé ag obair mar Bhainisteoir Cumarsáide in Oifig an Choimisinéara Teanga i láthair na huaire. 

Is deartháir é le Iarla Ó Lionáird, amhránaí, Seán  (*Feirm Factor* ar TG4) and Peadar (an comhlacht Folláin). 

## Gairm
Thosaigh Ó Lionáird amach ag obair sna 1990idí le hÓgras i gConradh na Gaeilge, agus ina dhiaidh sin bhí sé bainteach le cúrsaí Gaelscolaíochta. 

Thosaigh sé ag obair le TG4 sa bhliain 1997 agus a ansin ‘ar chúl an stáitse’ mar eagarthóir nuachta  le RTÉ. 

Is mar láithreoir teilifíse a bhain sé cáil amach an chéad lá agus é ina láithreoir ar leithéidí an chláir cúrsaí reatha, *7Lá*, agus *Ardán*, seó cainte a bhíodh ar TG4, srl.  

Cuireann sé Gradaim Cheoil TG4 i láthair agus bíonn sé le cloisteáil chomh maith ar an *Tour de France* ar an stáisiún céanna. 

## Féach freisin
* Iarla Ó Lionáird

## Tagairtí

Catagóir:Oifig an Choimisinéara Teanga
Catagóir:Craoltóirí Gaeilge
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Lucht TG4
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine as Gaeltacht Mhúscraí
2021 sa scannán

Is liosta é seo d'eachtraí scannánaíochta sa bhliain 2021.

## Na scannáin is mó a thug airgead isteach

## Searmanais bronnta na ngradam

## Scannáin 2021

### Ag teacht

## Básanna
### Eanáir

## Tagairtí

Catagóir:2021
Catagóir:Scannáin 2021
Volodymyr Vakulenko

Scríbhneoir Úcránach, file agus Vicipéideoir ab ea **Volodymyr Volodymyrovych Vakulenko** *()* (1 Iúil 1971 - Márta 2022). Fuadaíodh agus dúnmharaíodh le ionróirí Rúiseacha é le linn áitiú na Rúise sa chathair Izium san oblast Kharkiv, Úcráin timpeall Máirt 2022.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Catagóir:Scríbhneoirí Úcránacha
Raiditeiripe léis sheachtraigh

Teicníocht radaiteiripe sheachtraigh is ea **raiditeiripe léis sheachtraigh (RTLS),** atá bunaithe ar logánú léas cáithníní ar thaobh den othar. Suíonn nó luíonn an t-othar ar tholg agus dírítear foinse sheachtrach radaíochta ianúcháin ar chuid áirithe den cholainn. I gcodarsnacht le bracaiteiripe (radaiteiripe foinse séalaithe) agus radaiteiripe foinse neamhshéalaithe, ina bhfuil an fhoinse radaíochta taobh istigh den chorp, stiúrann raiditeiripe léis sheachtraigh an radaíocht ar an siad ón taobh amuigh den chorp. Úsáidtear X-ghathanna ortaovoltais ("dromchlach") chun ailse craiceann agus struchtúir dhromchlach a chóireáil.

## Tagairtí

Catagóir:Radaighníomhaíocht
Ionsaí roicéad ar cheardscoil Makiivka

Tharla **ionsaí [[roicéad]] ar cheardscoil Makiivka** in Oblast Donetsk ar Oíche Chinn Bliana 2022 - Lá Caille 2023. Maraíodh líon mór saighdiúirí Rúiseacha mar gheall ar an ionsaí a rinneadh ar bhunáit shealadach dá gcuid in oirthear na hÚcráine.
clé|mion|roimh an ionsaí agus ina dhiaidh
clé|mion|roicéad Himars

### Ionsaí
Scriosadh an cheardscoil uimhir 19 in Makiivka go hiomlán; bhí cathlán tacaíochta de chuid na Rúise ina cónaí ann agus bhí armlann lonnaithe ann chomh maith;. Bhuail an chéad  roicéad an bhunáit mhíleata ag 23ː57 ar Oíche Chinn Bliana, ionsaí eile ag 23ː59 agus an ceann deireanach ag meán oíche.  Léirigh an smionagar déine na buamála. 

Dar le Roinn Cosanta na Rúise, maraíodh 89 saighdiúir. Ach mhaígh Arm na hÚcráine i ráiteas,gur beagnach 400 saighdiúir Rúiseach a maraíodh mar gheall ar an ionsaí.  De réir foinsí neamhoifigiúla eile sa Rúis (na blagálaithe), maraíodh cúpla céad agus gortaíodh cúpla céad eile. Bhí sé deacair a bheith cinnte cé mhéad saighdiúir a bhí fágtha faoin smionagar.

### Ionsaithe de chuid na Rúise
Ar gnáthchúrsa laethúil é faoin tráth seo, bhí na Rúisigh ag díriú a gcuid diúracán féin ar phríomhchathair na hÚcráine, Cív, agus ar chathracha eile, agus rún acu an oiread damáiste a dhéanamh do bhonneagar na háite agus is féidir leo. Buaileadh roinnt saoráidí fuinnimh agus gearradh an chumhacht in áiteanna sa chathair ar feadh scaithimh dá bíthin. ionsaithe neamhdhlíthiúla. Ach níor bhain dlíthe idirnáisiúnta leis an Rúis níos mó. 

Dhearbhaigh méara Chív go raibh rath ar dhrochobair an namhad. 

## Féach freisin

* Ionradh na Rúise ar an Úcráin, 2022

## Tagairtí

Catagóir:2022
Catagóir:2023
Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Rachael Blackmore

Is marcach Éireannach  í **Rachael Blackmore**.

I 2021 bhí Rachael Blackmore mar an céad bean jocaí a bhuaigh an rás an Grand National i stair 182 bliana an rás. Fósta bhí sí marr an chéad bhean ina raibh ag ceannaireacht ag an Cheltenham Festival le 6 bua, agus san áireamh an Champion Hurdle i 2021 chomh maith.An bhliain dár gcionn bhí sí ar an gcéad jocaí ban a bhuaigh an  Corn Óir Cheltenham. 

Rinneadh ceiliúradh ar an rath a bhí aici iin Éirinn agus níos faide i gcéin le gach duine ón Uachtarán Ó hUiginn go sár réalta na Beatles Ringo Starr ag déanamh comhgairdeachas do mhuintir Thriobraid Árainn ó dhuchas. Mar sin féin ní haon rath thar oíche í éacht Rachael.  

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1989
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine Éireannacha
Sarah Cecilia Harrison

Ba ealaíontóir í **Sarah Cecilia Harrison** (21 Bealtaine 1863 - 23 Iúil 1941). Rugadh í i *Holywood House* gearr do Holywood i Chontae an Dúin. Tháinig sí ó chlann saibhir Protastúnach.

## Cúlra agus Luathshaol

Bhí clann s'aici go láidir ar thaobh an Náisiúnachas agus bhí seanuncal s'aici, Anraí Joy Mac Reachtain, mar bhaill de na hÉireannaigh Aontaithe. Bhí sean-aintín s'aici, Máire Ann Nic Reachtain Bhog sí lena chlann go Londan nuair a fuair athair s'aici bás sa bhliain 1873. Ó aois 15 ar aghaidh, d'fhreastail sí ar Scoil Ealaíne Slade i Londan (1878-85), áit a bhuaidh sí roinnt duaiseanna. D'fhreastail sí ar Ollscoil na Banríona ina dhiaidh sin agus fuair sí bonn airgid le haghaidh a chuid péinteáil 

Ba í an chéad bean le bheith tofa mar comhairleoir cathrach i mBaile Átha Cliath.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1941
Catagóir:Daoine a rugadh i 1863
Catagóir:Péintéirí Éireannacha
Ruth Bradley

Is aisteoir Éireannach í **Sharon Ruth Bradley**. Tá aithne uirthi as Emily Merchant in Primeval (2011) agus Karen Voss in Humans (2015-18). Bhí róil athfhillteacha aici freisin i Legend (2006) The Innocence Project (2006-07), Plus One (2009) agus Love/Hate. Bhuaigh sí Gradam IFTA don Aisteoir Tacaíochta is Fearr i 2007 do Stardust.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Niamh Porter

Is ealaíontóir Éireannach í **Niamh Porter** (1994) as Contae Luimnigh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1994
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Margaret Clarke

B'ealaíontóir Éireannach í **Margaret Clarke**. 

Rugadh í ar an 1ú Aibreáin 1884 in Iúir chin Tráth Chontae an Dúin. Bhí Margaret pósta le Harry Clarke ealaíontóir eile clúiteach a bhí ina Éireannach. Portráidí a bhí inti agus rinne sí a chuid stáidéar ag an Scoil Meitreapholaiteach de Ealaín i mBaile Átha Cliatha.
Anne Madden

Is ealaíontóir mór le rá í **Anne Madden** (rugadh 1932). Tá sí pósta le Louis le Brocquy ó 1958.

## Saol agus gairm bheatha

### Luathshaol
Chónaigh clann Anne Madden sa tSile. Chuaigh a máthair go dtí Londain agus rugadh Anne ansin i 1932. Ba as Éire a athair agus ba as an tSile a máthair. Bhí feirm ag a athair sa tSile agus is ansin a chaith sí a chéad cúpla bliain. Bhog sí agus a chlann go Éire agus Sasana nuair a bhí sí óg. D'fhreastail Anne Madden ar Scoil Wychwood, Oxford. I 1950 bhog sí go Londain agus d'fhreastail sí ar an gColáiste do Ealaín agus Ceirde i Chelsea.

### Bunús

Rugadh Anne Madden i Londain i 1932. Ba as Éire a athair agus ba as an tSile a máthair.

### Pósadh agus Teaghlach

Tá Anne Madden pósta le Louis le Brocquy ó 1958.

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Catagóir:Coláiste Oiriall
Mildred Anne Butler

B'ealaíontóir Éireannach í **Mildred Anne Butler** (11 Eanáir 1858 – 11 Deireadh Fómhair 1941). Rugadh i gContae Chill Chainnigh í. D'úsáid sí uiscedhath agus ola. Foinse ollmhór inspioráide a bhí i dteach Butler ar feadh a saoil; chuir a ghairdín agus an timpeallacht ar fáil do go leor dá cuid pictiúr a chuimsigh na gairdíní, an féarach agus an tuath maguaird go minic. D’fhan na téamaí seo a raibh suim ar leith aici iontu mar ábhar seasta.

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Éireannacha
Catagóir:Básanna i 1941
Catagóir:Daoine a rugadh i 1858
Sorcha O'Raghallaigh

Is dearthóir Éireannach í **Sorcha O'Raghalaigh**.

### Luathshaol
Rugadh Sorcha í gContae Uíbh Fhailí. Fuair sí a inspioráid óna mháthair mar go raibh dúchais stíl aici. Bhog Sorcha go London chun sainfheidhmiú a dhéanamh i ndearadh faisin ag *Central Saint Martin's*. Bhí dearaí s'aicí faoi thrácht.

## Tagairtí

Catagóir:Dearthóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine beo

Catagóir:Coláiste Oiriall
Fanny Currey

B'ealaíontóir agus gairneoir í **Frances Wilton "Fanny" Currey** (30 Bealtaine 1848 - 30 Márta 1917). Rugadh í i gCaisleán Leasa Móire i Lios Mór, Contae Phort Láirge.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1917
Catagóir:Daoine a rugadh i 1848
Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Daphne Guinness

Is dearthóir, aisteoir, léiritheoir agus ceoltóir Sasanach í **Daphne Diana Joan Susanna Guinness** (a rugadh ar an 9 Samhain 1967).
## Luathshaol
Is é Jonathan Guinness, 3ú Barún Moyne, an mac is sine le Diana Mitford agus Bryan Guinness a hathair. Ba iníon í Diana Mitford le David Freeman - Mitford, 2ú Barún Redesdale, athair na deirfiúracha Mitford. Fuair Mitford colscaradh ó Ghuinness agus phós sí ceannaire an *British Union of Fascists* (), Sir Oswald Mosley, 6ú Bairnéad Ancoats. Tá sé ráite ag Daphne Guinness nach raibh a fhios aici faoi chleamhnachtaí polaitiúla Mosley, sular chuala sí i 1980 ar an *BBC News* go bhfuair sé bás.

## Saol agus gairm bheatha

### Bunús

Tá aithne ar Daphne Guinness mar béithe, péiceallán, dearthóir, agus ealaíontóir . 

### Óige agus Oideachas

Is as Hampstead i Londain de Daphne Guinness agus de shliocht na hÉireann agus na Fhriance í chomh maith agus is ban-oidhre den chlann Guinnesss í. Is é Jonathan Guinnes, 3ú Barún Moyne é a hathair agus Susan Linsey í a máthair .  Thógadh suas í in Éireann, Sasana, Párás agus an Spáinn. Ag fás suas bhí an suim aici sa sna healaíona agus rinne sí staidir ar tarraingt, drámaíocht agus ceol.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Coláiste Oiriall
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Dearthóirí faisin
Catagóir:Muintir Guinness
Catagóir:Péicealláin
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Helen Mabel Trevor

Ba phéintéir tírdhreacha agus seánra as Éirinn í **Helen Mabel Trevor** (20 Nollag 1831 – 3 Aibreán 1900). Rugadh i Loch Bricleann, Contae an Dúin í, an duine is sine as an seachtar ina clann. Thosaigh sí ag tarraingt ag aois óg. Thug a athar stiúideo di chun a spéis san ealaín a spreagadh.

I 1853, sheol sí dhá shaothar go dtí taispeántas i mBaile Átha Cliath, *The Youthful Mechanic* agus *Portrait of William III*, agus an bhliain dar gcionn, chuir sí *Sketch from Life* faoi bhráid an Acadaimh Ibeirnigh Ríoga. Sna 1870idí, tar éis dá tuismitheoirí bás a fháil, d'fhreastail sí Acadamh Ríoga na hEalaíne i Londain ar feadh ceithre bliana.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1900
Catagóir:Daoine a rugadh i 1831
Catagóir:Péintéirí Éireannacha
Alice Maher

Ealaíontóir Éireannach comhaimseartha í **Alice Maher** a oibríonn i meáin éagsúla, lena n-áirítear dealbhóireacht, grianghrafadóireacht agus suiteáil.  

## Saol & Gairm bheatha

### Bunús

Ba as Cill Mhaoileachair, Éireann í.

### Óige agus Oideachas

Tógadh Alice Maher suas i co. Tipperary ag aois óg. Chuaigh sí chuig Institiúd Teicneolaíocht Chorcaí.

### Pósadh agus Teaghlach

Tá Alice Maher pósta le healaíontóir ó Bhéal Feiriste darbh ainm Dermot Seymour.

### Gairm

Is í péintéir, dealbhóir agus grianghrafadóir. Oibríonn Maher i raon meán, go minic lasmuigh de thraidisiún na mínealaíne agus níos mó ón domhan nádúrtha agus baile, mar ghruaig, neantóga, beacha agus dealga. Tá iniúchadh déanta aici ar théamaí na hóige agus an bháis, mar Mnemosyne, 2003, ina gcruthaíonn sí struchtúr atá cosúil le leaba déanta as cornaí cuisneora; nuair a éiríonn na cornaí sioctha geallann siad sceal geal lonrúil. Tá spéis aici sa chaoi a dtógann stair agus cultúr féiniúlachtaí, go háirithe féiniúlachtaí inscne

## Tagairtí

[Catagóir:Mná
[Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann

Catagóir:Coláiste Oiriall
Tarrac

Scannán Gaeilge é ***[[Tarrac]]*** a tháinig amach in 2022. Ó scéim Cine4 de chuid TG4 a tháinig sé.

Sa saothar seo, a stiúraigh Declan Recks, filleann Aoife Ní Bhraoin (Kelly Gough) ar an bhfód dúchais i gCorca Dhuibhne le haire a thabhairt dá hathair Breandán 'The Bear' Ó Braoin atá ag teacht chuige féin ó bhuail taom croí é. Cé gur cosúil go bhfuil gach ní mar ba cheart eatarthu is léir ina dhiaidh sin féin go bhfuil bás a máthar fós ag goilliúint ar an mbeirt acu. Tugann sí faoin rásaíocht naomhóg arís agus láidríonn sin a nasc leis an gceantar agus lena muintir. Lorcan Cranitch agus Cillian Ó Gairbhí atá sna príomhróil eile.

Faoi stiúir Declan Recks, Eugene O'Brien a scríobh agus Clíona Ní Bhuachalla a léirigh.

Feictear tírdhreach álainn Chorca Dhuibhne sa scannán.

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin na hÉireann
Catagóir:Scannáin Ghaeilge
Catagóir:Scannáin TG4
Catagóir:Scannáin 2022
Lillis Ó Laoire

Is ollamh le Gaeilge agus amhránaí aitheanta sean-nóis é **Lillis Ó Laoire**. Tá sé ag obair i Roinn na Gaeilge, Ollscoil na Gaillimhe.

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh
Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Kirkuk

Cathair san Iaráic is ea **Kirkuk** (Araibis: کەرکووک , Coirdis:کەرکووک, rómhánaithe: *Kerkûk*,) a fheidhmíonn mar phríomhchathair Ghobharnóireacht Kirkuk,. Tá sí suite 238 ciliméadar ó thuaidh ó Bhagdad.  Tá daonra éagsúil Tuircméanastánach, Arabach, Coirdíneach agus Aisiriach  . Tá Kirkuk ina shuí ar fhothracha an dhúnfoirt bhunaidh, in aice leis an Abhainn Khasa .
## Tagairtí


Catagóir:Cathracha san Iaráic
Catagóir:Príomhchathracha ceantair na hIaráice
Catagóir:Áiteanna daonra i nGobharnóireacht Kirkuk
Catagóir:Stair na Measpatáime Uachtaraí
Catagóir:Cathracha na Sean-Aisiria
Catagóir:Pobail Tuircméinis san Iaráic
Catagóir:Áiteanna daonra a bunaíodh sa 3ú mílaoise RC
Catagóir:Lonnaíochtaí Coirdíneacha san Iaráic
Philip Fogarty

Is ceoltóir, ealaíontóir agus léachtóir é **Philip Fogarty**. Rinne sé dochtúireacht ar fheidhm an chultúir san athrú teanga i gContae an Chláir.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann
Tiber Falzett

Is léachtóir, píobaire agus amhránaí é **Tiber Falzett**. Tá taighde déanta aige ar aéistéitic na n-ealaíon i measc na nGael in Albain Nua agus in Albain. Is léachtóir le béaloideas é i Scoil na Gaeilge, an Léinn Cheiltigh agus an Bhéaloidis, An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann
Feirm ghaoithe

mion|Feirm ghaoithe
mion|Lynn Offshore Windfarm
Bíonn roinnt tuirbíní gaoithe ar **fheirm ghaoithe**, a úsáideann  cumhacht na gaoithe le leictreachas a ghiniúint.

### Cumhacht ghaoithe in Éirinn
Léiríonn na figiúirí do mhí Dheireadh Fómhair 2024 gur chuir fuinneamh gaoithe 35% de leictreachas ar fáil in Éirinn (níor tháinig ach 4% ón ngriamchumhacht agus ó fhoinsí eile inathnuaite).  Ciallaíonn sé gur ghin feirmeacha gaoithe an tríú cuid de leictreachas na tíre sa chéad 10 mí den bhliain 2024.

Cé gur éirigh go maith le feirmeacha gaoithe na hÉireann in 2024, bhí 2024 an bhliain is measa maidir le fuinneamh a chur amú, dar le Fuinneamh Gaoithe Éireann. Cailleadh 14% de tháirgeadh fuinnimh gaoithe sa chéad trí ráithe den bhliain 2024 de bharr dhúshláin leis an ngréasán tarchurtha, mar gheall ar fhuinneamh gaoithe a bheith caillte de bharr an gréasán leictreachais gan bheith sách láidir leis an bhfuinneamh a iompar. Nuair a tharlaíonn sé seo, tugtar treoir d’fheirmeacha gaoithe an méid cumhachta a tháirgeann siad a laghdú nó a mhúchadh go hiomlán, rud a chiallaíonn go n-úsáidfear níos mó breoslaí iontaise.

Tháinig laghdú 26% in 2024 ar an meánchostas a bhain le meigeavata-uair an chloig leictreachais ar na laethanta ba mhó cumhacht gaoithe.

### Feirmeacha gaoithe in Éirinn
Sa bhliain 2023, rinneadh an chéad iarracht le tionscnamh gaoithe amach ón gcósta a chur ar bun sa limistéar mara as Dún na nGall síos go Corcaigh, cósta thiar na hÉireann uilig.

Sa bhliain 2025, cheallaigh Fuinneamh Sceirde Teoranta (FST)  forbairt na feirme gaoithe a bhí beartaithe ar na carraigeacha Sceirde amach ó chósta Charna i nGaeltacht Chonamara.   Léirigh “anailís leanúnach” go bhfuil geolaíocht ghrinneall na farraige ar an suíomh an-chasta agus go mbíonn tionchar mór ag sruthanna agus tonnairdí suntasacha uirthi.  Sna 2020idí, leagadh go leor béime ar fhorbairt Ros a’ Mhíl in Údarás na Gaeltachta.  Fuair an comhlacht Ward and Burke conradh le haghaidh méadú na céibhe agus forbairt an chalafoirt domhainmhara. Bhí Fuinneamh Sceirde Teo go láidir ar son na forbartha sin.  Ach in 2025, thug Banc Macquarie as an Astráil droim láimhe le hiarracht a bhí ar bun acusan le feirm mhór ghaoithe a lonnú thart ar charraigeacha na Sceirde, siar ó chósta Chonamara.

## Féach freisin

* Muileann gaoithe
* Tuirbín gaoithe

* Tuirbín gaoithe aise ingearaí

## Tagairtí

Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite
Catagóir:Feirmeoireacht
Catagóir:Giniúint cumhachta leictreach
Catagóir:Cumhacht ghaoithe
Catagóir:Acmhainní in-athnuaite
Itamar Ben-Gvir

Dlíodóir agus polaiteoir Iosraelach is ea **Itamar Ben-Gvir** (Eabhrais: **אִיתָמָר בֶּן גְּבִיר** ; Araibis:**ايتمار بن جبير**:  a rugadh Bealtaine 1976 ), a fheidhmíonn mar Aire um Shlándáil Náisiúnta. Tá sé ina bhall freisin den Knesset agus ina cheannaire ar *Otzma Yehudit*. Tá cur síos déanta air mar dhuine atá i bhfad ar dheis ar an speictream polaitiúil.

Cúisíodh Ben-Gvir, lonnaitheoir sa Bhruach Thiar, sna críocha faoi fhorghabháil Iosrael, go minic sna  cúirteanna as círéibeacha, óráidí athlastacha in aghaidh na nArabach, agus as bac a chur ar obair na bpóilíní. Ciontaíodh é freisin as ciníochas agus as bolscaireacht a bheith aige ar son eagraíocht sceimhlitheoireachta. 

Bhí portráid aige, ina seomra suí, den sceimhlitheoir Iosraelach-Mheiriceánach Baruch Goldstein, a mharaigh 29 adhróirí Moslamach Palaistíneacha agus a ghortaigh 125 duine eile i Hebron, sa bhliain 1994, i Sléacht Mhosc Ibrahimi. Bhain sé an phortráid tar éis dó dul isteach sa pholaitíocht. Ciontaíodh é roimhe seo freisin as tacú le grúpa sceimhlitheoireachta ar a dtugtar Kach, a ghlac le Kahanism, idé-eolaíocht reiligiúnach antoisceach Síónach.

Faoina cheannaireacht, bhuaigh Otzma Yehudit  (Gaeilge: Cumhacht Ghiúdach), páirtí a shealbhaíonn an Kahanachas agus an frith-Arabachas, sé shuíochán i dtoghchán reachtach Iosrael 2022, agus a bhfuil ionadaíocht aige i rialtas ar a dtugtar an rialtas is diongbháilte ar an eite dheas, i stair Iosrael. D'éiligh sé go ndíbreofaí saoránaigh Arabacha Iosrael nach bhfuil dílis d’Iosrael. Mar dhlíodóir, tá cáil air as radacaithe Giúdacha a chosaint ar a dtriail in Iosrael.
## Naisc sheachtracha
*An radacach i bhfad ar dheis i rialtas nua Iosrael (i mBéarla)
## Tagairtí

Catagóir:Dlíodóirí Iosraelacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Giúdaigh Iosraelacha
Catagóir:Polaiteoirí Iosraelacha
Catagóir:Daoine i bhfad amach ar an eite dheis
Baruch Goldstein

Ba shladmharfóir Iosraelach–Mheiriceánach, antoisceach reiligiúnach agus lia  é **Baruch Kopel Goldstein** (Eabhrais; איתמר בן גביר .Nollaig, 1956 – 25 Feabhra, 1994) nó **Benjamin Carl Goldstein**; a rinne ionsaí sceimhlitheoireachta  sa bhliain 1994, ar a dtugtar Sléacht Mhosc Ibrahimi i Hebrón.  Bhí Goldstein ina chrann taca ag an Kach, páirtí reiligiúnach Zionaíoch a ainmníonn an tAontas Eorpach agus tíortha eile mar sceimhlitheoirí.

## Naisc sheachtracha
*25 Bliain tar éis Sléacht Mhosc Ibrahimi, díospóireacht spreagtha faoi láithreán adhlactha an dúnmharfóra Baruch Goldstein.(i mBéarla)
## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1994
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Arm Phoblacht na hÉireann (APÉ)

[mion| Grianghraf den [Colún reatha|Cholún Reatha Uimh. 2 den 3ú Briogáid Thiobraid Árann den Sean-APÉ, a tógadh go luath sna 1920idí. Maíonn gach eagraíocht a thugann “Arm Phoblacht na hÉireann” orthu féin gur de shliocht dlisteanach (uaireanta i gcomparáid le comharbas aspalda) ón APÉ de chuid 1919–22 iad.]]
Is ainm é **Arm Phoblacht na hÉireann** (**APÉ**) , maille le **Óglaigh na hÉireann** (Béarla; *The Irish Republican Army (IRA)*) a úsáideann eagraíochtaí paraimíleata éagsúla in Éirinn sa 20ú agus sa 21ú haois. Dhírínn eagraíochtaí faoin ainm seo ar an iridinteachas, tríd an phoblachtachas Éireannach, an creideamh gur cheart go mbeadh Éire go léir ina poblacht neamhspleách saor ó riail na Breataine.
Ó mhí Eanáir , 1919, cuireadh dóigh troda ar Óglaigh na hÉireann mar Arm Phoblacht na hÉireann (APÉ) 
## Tagairtí

Catagóir:Óglaigh na hÉireann
Cathal Óg Mac Maghnusa

Ba staraí agus annálaí Éireannach é **Cathal Óg Mac Maghnusa**, agus príomhthiomsaitheoir *[[Annála Uladh]], in éineacht leis an scríobhaí Ruaidhrí Ó Luinín. (Feabhra 1439 – Márta 1498)

Bhí sé ina cheann feadhna ar chlann Mhic Mhaghnusa ó 1488 go 1498 freisin.

==Luathshaol==
Rugadh Cathal ar Sheanadh Mhic Mhaghnusa, oileán i Loch Éirne, ar a dtugtaí Belleisle nó Baile Mhic Mhaghnusa. Ba é an mac ba shine é ag Cathal Óg, ar a dtugtar Cathal Meadhónach, mac Chathail Mhóir. Ba í Gráinne, iníon le Tomás Óg Mág Uidhir, tiarna Fhear Manach (1430 -71) a mháthair. Bhí an teaghlach ina ghéag de phríomhtheaghlach Fhear Manach, Clann Mhig Uidhir. Rinne Cathal staidéar ar an dlí in Ard Mhacha agus b'fhéidir gur bhunaigh sé scoil dlí i Seanadh Farracháin ina dhiaidh sin. Bhí eolas gan sárú aige ar an nGaeilge agus ar an traidisiún Gaelach. Rinne Cathal staidéar ar an dlí in Ard Mhacha agus b'fhéidir gur bhunaigh sé scoil dlí i Seanadh Mhic Mhaghnusa ina dhiaidh sin. Bhí eolas gan sárú aige ar an nGaeilge agus ar an traidisiún Gaelach.

== Tagairtí ==

* 
* *Cathal Óg Mac Maghnusa  and the Annals of Ulster,* by Aubrey Gwynn, in *Clougher Record,* 2/2 (1958) pp.&nbsp;230–43 and 2/3 (1959), pp.&nbsp;370–84. Ed. [[Nollaig Ó Muraíle]], [[Inis Ceithleann|Enniskillen]], 1998.
* *Cathal Óg Mac Maghnusa: His Time, Life and Legacy*, by [[Nollaig Ó Muraíle]], in *Clougher Record'', pp.&nbsp;45–64, 1998
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Básanna i 1498
Catagóir:Daoine as Contae Fhear Manach
Eagarthóir téacs

Is éard is **eagarthóir téacs** ann ná ríomhchlár lenar féidir téacs a ionchur i gcuimhne ríomhaire, a thaispeáint ar scáileán (nó a phriontáil, srl) agus a ionramháil mar is mian leis an úsáideoir. Ligeann atheagraí  d'úsáideoir téacs agus téacschomhaid  a chruthú agus a athrú.

Is áis é eagarthóir téacs chun ríomhchláir a scríobh freisin. Is é an chomhpháirt lárnach é de phróiseálaí focal.

## Féach freisin

* Próiseálaí focal

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhchlárú
Catagóir:Téacs
Catagóir:Bogearraí
Tuama Cúirte na Craobhaí Caoile

Tá **Tuama Cúirte na Craobhaí Caoile** nó *An Chraobhaigh Chaol* atá lonnaithe i Sligeach ar cheann de na Cairn Chúirte is breátha in Éirinn. Sa tríú míle bliain roimh Chríost a tógadh é. Is éard atá ann tulach ar dhéanamh dinge agus seomra adhlactha ag dul amach as an gcúirt oscailte atá i lár baill. Tá dhá uaigh eile (Uaigheanna Pasáiste b'fhéidir) gairid do cheann caol na tulaí. Sa Luathré Chríostaí dhéantaí iarann a bhruithniú sa chúirt láir.

Tá an Séadchomhartha Náisiúnta seo faoi chúram Choimisinéirí na nOibreacha Poiblí thar ceann an Stáit de réir Acht na Séadchomharthaí Náisiúnta.

## Tagairtí

Catagóir:Cairn chúirte
Catagóir:Contae Shligigh
Catagóir:Seandálaíocht na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí náisiúnta i gContae Shligigh
Mainistir Dhroim Chliabh

Mainistir i Sligeach í **Mainistir Dhroim Chliabh**. Naomh Colm Cille a bhunaigh an mhainistir seo, atá roinnte ag an bpríomhbhóthar, timpeall na bliana 574 ar thalamh a thug rí áitiúil dó. Ba mhinic baill threabh Choilm Chille, Cineál Chonaill, ina gcomharbaí (tuathriarthóirí) ar an mainistir. Rinneadh go leor damáiste di i ndóiteán sa bhliain 1267. Sa 10ú nó san 11ú céad a tógadh an cloigtheach, ach bhuail tintreach é in 1396. Bhí doras go hard os cionn leibhéal na talún ann agus é ag breathnú soir, i dtreo dhoras phríomheaglais na mainistreach, is dóigh.

Tá fíortha Ádhaimh agus Éabha, Cháin agus Áibil, Dhainéil i bPluais na Leon, agus Chríost faoi Ghlóir ar aghaidh thoir na hardchroise a tógadh timpeall an 9ú céad agus ar a haghaidh thiar tá an Céasadh agus fíortha eile nach féidir a aithint anois. Tá roinnt mhaith ornáidíochta idir ainmhíoch agus dhualach uirthi. Úsáideadh na crosanna chun scéalta ón mBíobla a léiriú do phobal nach raibh léamh ná scríobh acu, den chuid ba mhó.

Séadchomhartha Náisiúnta is ea an chrois atá faoi chúram Choimisinéirí na nOibreacha Poiblí thar ceann an Stáit de réir Acht na Séadchomharthaí Náisiúnta. Iarrtar ar an bpobal cabhrú leis na Coimisinéirí chun é a chosaint.

## Tagairtí

catagóir:Mainistreacha na hÉireann
catagóir:Contae Shligigh
catagóir:Seandálaíocht na hÉireann
Margadh tánaisteach

Is éard atá i gceist le **margadh tánaisteach** ('secondary market' i mBéarla) ná malartán (nó margadh) ar a dtrádáiltear urrúis atá ar fáil cheana, i gcomórtas le bunmhargadh, ar a ndíoltar urrúis an chéad uair.

## Féach freisin

* Bunmhargadh

## Tagairtí

Catagóir:Margaí airgeadais
Gearmánaigh Charpatacha

Is grúpa Gearmánach eitneach iad na **Gearmánaigh Charpatacha** (Gearmánais:*Karpatendeutsche*, *Mantaken*, Ungáiris : *kárpátnémetek* nó *felvidéki németek*, Slóvaicis: *karpatskí Nemci*). Ba é an staraí Raimund Friedrich Kaindl (1866–1930) a chum an téarma ar dtús,  agus tagraíonn sé go ginearálta don phobal ina labhraítear Gearmánais, sa cheantar timpeall ar Shléibhte  Cairp : coróinchríocha na Cisleithania (an Ostair), na Gailíse agus Bucovina, chomh maith leis an leath Ungárach den mhonarcacht Ostra-Ungárach (lena n-áirítear Contae Szepes), agus réigiún iarthuaisceart na Rómáine (Maramuresch). Ón gCéad Chogadh Domhanda, níor tugadh 'Gearmánaigh  Charpatacha' ach ar Ghearmánaigh na Slóvaice (na *Slowakeideutsche*, lena n-áirítear *Die Zipser* (na Gearmánaigh ó Zipser), agus orthu siúd ó Chairp na Rúitéine san Úcráin .

## Ríocht na hUngáire
## Tagairtí

Catagóir:Ungáirigh-Gearmáinigh
*
Catagóir:Diaspóra na Gearmáine de réir tíre
Catagóir:Stair shóisialta na Slóvaice
Catagóir:Grúpaí eitneacha sa tSeicslóvaic
Catagóir:Grúpaí eitneacha sa tSlóvaic
Catagóir:Grúpaí eitneacha sa Rómáin
Catagóir:Grúpaí eitneacha san Ungáir
Ruathar ar institiúidí an stáit sa Bhrasaíl, 2023

Ar an 8 Eanáir 2023, thug lucht tacaíochta an iaruachtaráin Jair Bolsonaro ruathar ar institiúidí an stáit i mBraisilia sa Bhrasaíl, na tithe comhdhála, áras an uachtaráin agus cúirt uachtarach na tíre. Bhris na "Bolsonaristas" isteach sna foirgnimh stáit sin agus rinneadh scrios orthu.  Bhí na foirgnimh fágtha ina sceathrach acu. Níor éirigh leo coup d'état a chur i bhfeidhm.

## Cúlra
Bhí lucht tacaíochta Bolsonaro  míshásta le toradh na dtoghchán sa Bhrasaíl i mí Dheireadh Fómhair, tráth a fuair Lula an ceann is fearr ar Bolsonaro a bhí i gcumhacht ar feadh ceithre bliana roimhe sin. Chreid na Bolsonaristas gur toghchán cam a bhí ann.
clé|mion|míle murdar ann

Bhí an chuma air go raibh na hagóideoirí ag iarraidh aithris a dhéanamh ar na Meiriceánaigh a rinne ionsaí in Washington sa bhliain 2021, cé nár éirigh leosan an rialtas a chur as cumhacht ach oiread.

clé|mion|Na Bolsonaristas, slua ollmhór, roimh Palácio do Congressoclé|mion|Scrios
## Imeachtaí
Tugadh ar a laghad 4,000 leantóir breise isteach ar bhusanna chun páirt a ghlacadh san ionradh. Ar na meáin shóisialta a eagraíodh an rud ar fad, i dtimpeallacht lán teoiricí comhcheilge.

Shínigh  Uachtarán na Brasaíle Lula ordú a thugann cumhachtaí speisialta don rialtas agus do na póilíní in Brasília an t-ord poiblí a chur ar bun arís sa chathair.  Tharla caismirtí idir na fórsaí slándála agus lucht tacaíochta Bolsonaro agus gabhadh os cionn 300 loitiméir.
clé|mion|Lula ag labhairt níos déanaí

## Iarracht ar 'Coup d'Etat'
*[[Coup d'état|Coup d’état]]* a bhí ar intinn ag na loitiméirí, is cosúil. Tháinig deireadh le deachtóireacht na nGinearál thiar i 1988 agus bhí an lucht agóide ag súil go mór le  idirghabháil mhíleata.  Cháin Bolsonaro an ruathar ar na foirgnimh chomh maith agus shéan sé nár ghríosaigh sé an slua. Dúirt sé, áfach, go raibh sé de cheart ag daoine léirsiú go síochánta.

Níor mhair an éirí amach ach cúpla uair an chloig ach cáineadh go láidir í sa Bhrasaíl agus thar lear. Dúirt Uachtarán na Brasaíle Lula gur "fogha faisisteach" a bhí san ionsaí ar na foirgnimh stáit.  Chuir sé Gobharnóir na Dúiche Feidearálaí agus príomhoifigeach Slándála Poiblí na dúiche céanna as oifig go sealadach toisc nach raibh dóthain póilíní ar fáil – d’aon ghnó, gach seans – chun srian a choinneáil leis na loitiméirí.

### Níos déanaí
In 2024, d’aimsigh na póilíní feidearálacha fianaise go raibh baint ag Bolsonaro féin leis an ionradh a rinneadh ar thithe an rialtais san ardchathair, Brasília, ar an 8 Eanáir 2023.

## Féach freisin

* Jair Bolsonaro 

* Luiz Inácio Lula da Silva
* Olltoghchán na Brasaíle, 2022
* Ionsaí ar an gCaipeatól sna S-A, 2021

## Tagairtí

Catagóir:2023
Catagóir:Polaitíocht na Brasaíle
Catagóir:Stair na Brasaíle
Catagóir:Réabhlóidí
Margaretta Bowen

## Faoi Margaretta Bowen
Ba ealaíontóir í Margaretta Bowen (nó Gretta mar a dtugtar freisin) a rugadh ar an 1ú lá d'Éanáir 1880 i mBaile Átha Cliath. 

## Saol & Gairm bheatha

### Cúlra

Ba ealaíontóir bunúsach í Gretta Bowen. Bhí sí an iníon de Samuel Arthur Bowen, oifigeach iarnróid mór an iarthair lár tíre.    

### Óige agus Oideachas

Cúpla seachtain roimh bhreithlá s'aici,in teach s'aici in Magdala Street, Béal Feirste 

### Pósadh agus Teaghlach

Phós sí Matthew Campbell, a bhog ó thuaidh in 1921 le gnó iónadóireachta thosnú.  Fuair sé bás ceithre bliana níos déanaí agus ghlac sí lóistéirí isteach le í féin agus a trí páistí, Arthur, George agus Stanley a thacú.  Níos déanaí, phéinteáil gach mac s'aici.

### Ré thábhachtach dá saol

B’fhéidir go raibh tréimhse eile ann ina ndearna an bhean go leor rudaí tábhachtacha nó ina raibh taithí acu uirthi.

### Gairm

Bhí gairm ag Margaretta Bowen 

### Saol déanach agus bás

Nuair atá sé sin indéanta, scríobhaimid faoin bhean, cén chuma a bhí ar dheireadh a saoil agus cén dóigh a bhfuair sí bás. B’fhéidir go raibh sí tinn nó go bhfuair sí bás le seanaois.

## Oidhreacht

Cad eile atá againn den bhean seo? Ar fhág sí leabhair nó saothar eile, an féidir linn fós cuairt a thabhairt ar áiteanna ina raibh sí ina saol agus rianta fágtha? Rud éigin mar sin.

## Saothair

; foilsithe nó eisithe nó déanta nó déanta
:

* bliain - *teideal nó ainm*

* bliain - "teideal nó ainm"

* bliain - "teideal nó ainm"

## Naisc sheachtracha

* {​​​​​​​​{​​​​​​​​en}​​​​​​​​}​​​​​​​​English language resource about the woman.

* {​​​​​​​​{​​​​​​​​nl}​​​​​​​​}​​​​​​​​Dutch-language source about the woman. 

* {​​​​​​​​{​​​​​​​​ga}​​​​​​​​}​​​​​​​​Irish-language source about the woman.

* Frisian-language source about the woman.

{​​​​​​​​{​​​​​​​​sources|source update= * *name of source or note etc*, where to find, other info.}​​​​​​​​}​​​​​​​​



Catagóir:Coláiste Oiriall