open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Essex

Is contae i Sasana é **Essex** atá suite in oirdheisceart na tíre. Is é Chelmsford príomhbhaile an chontae.

## Ainm
Tagann an t-ainm *Essex* ó "Ēastseaxe" (Sacsanaigh Thoir i Sean-Bhéarla). 

## Bailte

* Basildon, Billericay, Braintree, Brentwood, Brightlingsea, Buckhurst Hill, Burnham-on-Crouch, Benfleet Theas
* Chafford Hundred, Chalkwell, Chelmsford, Chigwell, Chipping Ongar, Clacton-on-Sea, Coggeshall, Colchester, Corringham
* Dovercourt
* Eastwood, Epping
* Frinton-on-Sea
* Grays, Great Dunmow
* Hadleigh, Halstead, Harlow, Harwich, Heybridge, Hockley, Holland-on-Sea
* Ingatestone
* Laindon, Langdon Hills, Leigh-on-Sea, Loughton
* Maldon, Manningtree, Mersea Thiar
* Newport
* Parkeston, Pitsea, Prittlewell
* Rayleigh, Rochford
* Saffron Walden, Shoeburyness, Southchurch, Southend-on-Sea, Southminster, Stanford-le-Hope, Shoebury Thuaidh
* Thaxted, Thorpe Bay, Tilbury, Thurrock Thiar
* Waltham Abbey, Walton-on-the-Naze, Westcliff-on-Sea, Wickford, Witham, Wivenhoe, Woodham Ferrers Theas

## Tíreolaíocht

* Abhainn Crouch
* Bá Thorpe
* Cé Clacton
* Foraois Epping, Foulness
* Inbhear Tamais
* Leithinis Dengie
* Oileán Canvey, Oileán Mersea

## Cultúr

* Ard-Eaglais Chelmsford, Aerfort Londain Stansted 
* Caisleán Colchester, Copped Hall
* Éirí Amach na dTuathánach
* Gosfield Hall
* Ionad Siopadóireachta Lakeside
* Túr Layer Marney
* Zú Colchester

Catagóir:Contaetha i Sasana
Catagóir:Essex
Drochaid a' Bhanna

Is sráidbhaile é **Drochaid a' Bhanna** (Béarla: *Bonar Bridge*), ar bhruach thuaidh A' Chaoil Chataich, i bParóiste an Chraoich, i limistéar Chomhairle na Gàidhealtachd in Albain.

## Tagairtí

Catagóir:Droichid in Albain
Catagóir:Oibreacha Thomas Telford
Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Penrith, Cumbria

Cathair i Sasana is ea **Penrith**. Tá an chathair suite i gContae Cumbria. Tá breis is 14,000 duine ina gcónaí ann.

## Nithe is díol spéise do thurasóirí

* Brougham Hall
* Caisleán Lowther, Caisleán Brougham, Caisleán Píoraid 

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Cumbria
Catagóir:Píoraid
Jedward

Beirt cheoltóirí Éireannacha is ea **Jedward** a tháinig le chéile i mBaile Átha Cliath sa bhliain 2009. Is cúpla iad a ghlac páirt sa chomórtas teilifíse *[[The X Factor (RA)|The X Factor]]* a tharraing cáil orthu ar dtús. Roghnaíodh Jedward mar iarratasóir na hÉireann sa Chomórtas Eoraifíse fá dhó; sa bhliain 2011 agus 2012. Tháinig Jedward sa tríú háit ar *[[Celebrity Big Brother 8]]* in 2011 agus sa dara háit ar *[[Celebrity Big Brother 19]]* in 2017.

## Gradaim agus ainmniúcháin
Tá 3 gradam buaite ag Jedward. Tá 7 n-ainmniúchán faighte acu.

## Discliosta
### Albaim
* Planet Jedward (2010)
* Victory (2011)
* Young Love (2012)

### Singlí
* "You Are Not Alone" (2009) (le Iomaitheoirí The X Factor)
* "Under Pressure (Ice Ice Baby)" (2010) (le Vanilla Ice)
* "All The Small Things" (2010)
* "Lipstick" (2011)
* "Bad Behaviour" (2011)
* "Wow Oh Wow" (2011)
* "Waterline" (2012)
* "Put the Green Cape On" (2012)
* "Young Love" (2012)
* "Luminous" (2012)
* "Free Spirit" (2014)
* "Ferocious" (2014)
* "Make Your Own Luck" (2015)
* "Oh Hell No" (2015)
* "Leave a Mark" (2015)
* "Good Vibes" (2016)
* "The Hope Song" (2016)
* "Hologram" (2016)
* "Oxygen" (2017)

## Scannánliosta

## Naisc sheachtracha
* Láithreán gréasáin oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2009
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Popcheoltóirí
Catagóir:Iomaitheoirí X Factor
Catagóir:Dísreacha Éireannach
Achadh an Dabhaic

Is sráidbhaile beag é** Achadh an Dabhaic** in aice leis An Luirg, Cataibh, agus tá sé taobh istigh de Chomhairle na Gàidhealtachd. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Seasamh na dTréan

[thumb|upright|Chum [Herbert Spencer an frása 'Seasamh na dTréan' ]]
Is frása agus coincheap é **Seasamh na dTréan** (nó **bua na hoiriúnachta**) a úsáidtear go coitianta i gcomhthéacsanna nó chun críocha eile seachas iad sin a bhí ceaptha ag an mbeirt a chéad mhol an téarma, an t-ileolaí agus fealsamh Herbert Spencer agus Charles Darwin. Ba é Herbert Spencer a chéad d'úsáid an téarma tar éis dó an leabhar le Charles Darwin *On the Origin of Species* i **bPrionsabail na Bitheolaíochta (1864)** a léamh. Cheap Spencer go raibh smaointe cosúla ó thaobh na heacnamaíochta agus teoiric na héabhlóide de aige féin agus ag Charles Darwin. Scríobh Spencer:
:" 'Seasamh seo na dTréan' a bhí mé ag iarraidh a chur in iúl i dtéarmaí meicniúla, is é an rud céanna ar thug an tUasal Darwin 'roghnú nádúrtha' air, nó caomhnú ciníocha a bhfuil fabhar acu sa streachailt ar son na beatha."
:("*This survival of the fittest, which I have here sought to express in mechanical terms, is that which Mr. Darwin has called 'natural selection', or the preservation of favoured races in the struggle for life."*)

## Tagairtí

Catagóir:Charles Darwin
Catagóir:Herbert Spencer
Catagóir:Éabhlóid Bhitheolaíochta
Catagóir:Frásaí Béarla
Catagóir:Meafair
Ileolaí

[thumb|upright|Meastar [Leonardo da Vinci mar "fear na hAthbheochana" agus tá sé ar cheann de na hIleolaithe is mó aitheanta.]]
Is éard is** ileolaí** ann (Gréigis: πολυμαθής,* polymathēs*, "duine a bhfuil a lán foghlamtha aige") ná duine a bhfuil saineolas aige/aici a théann trasna líon suntasach de réimsí ábhair éagsúla. I dtéarmaí neamhfhoirmiúla, is éard is ileolaí ann (nó duine feasach) ná an té atá an-eolach ar fad. 
[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Loxley_house_key.jpg|clé|mion|[Benjamin Franklin agus an turgnamh "eochair Loxley"]]
Bheadh an chuid is mó d'eolaithe ársa, ina n-ileolaithe de réir chaighdeán an lae inniu.

## Na hIleolaithe is mó aitheanta

* Leonardo da Vinci

* Benjamin Franklin

## Tagairtí


Catagóir:Iasachtaí ón Ghréigis
Catagóir:Ré na hEagnaíochta
Catagóir:An Athbheochan
Catagóir:Smaoineamh
Seacht bpeacaí marfacha

[thumb|right|[Jérôme Bosch, *Les Sept Péchés capitaux*, vers 1450, Museo del Prado, Madrid]]
Is éard ** na seacht bpeacaí marfacha** ann ná liosta nó aicmiú
ar na duáilcí go léir a úsáideadh ó am na Luath-Chríostaíochta chun an lucht leanúna a theagasc agus a threorú maidir le
chlaonadh chun pheaca an chine daonna.

Seo a leanas na peacaí a thugtar de ghnáth ar an liosta:
* an fhearg
* an tsaint
* an leisce
* an t-uabhar
* an drúis
* an t-éad
* an craos.

Catagóir:Teagasc Críostaí
Catagóir:Teagasc Caitliceach
Catagóir:Téarmaí Críostaí
Catagóir:Croí-shaincheisteanna sa eitic
Catagóir:Peacaí
*
Círéibeacha Shasana 2011

Cúig lá de fhoréigean, ghadaíocht agus cur in aghaidh na bpóilíní i gcathracha áirithe ar fud Shasana a bhí i gceist le **Círéibeacha Shasana 2011**, a mhair idir 6 Lúnasa agus 10 Lúnasa 2011. Phléasc na trioblóidí amach sa chéad dul síos mar agóid phoiblí ar lámhachadh fir darbh ainm Mark Duggan ag na bpóilíní i dTottenham tuaisceart Londan ar an 4 Lúnasa. Cuireadh ina leith gur drongadóir agus díoltóir drugaí a bhí ann, rud a bhí séanta ag muintir agus cairde Duggan. Nuair a chuadar ag lorg freagraí ó stáisiún na bpéas, d'eascair cúrsaí as smacht go tobann. 

Cé go raibh cuma pholaitiúil ar na heachtraí ar dtús, níorbh fhada go raibh ladar curtha isteach ag slua mór d'ógánaigh eile nach raibh baint ar bith acu le cás Mark Duggan. Bhris foréigean agus gadaíocht amach ar fud na cathrach, agus ar fud na tíre gan mhoill. Déagóirí agus daoine óga lárchathrach a bhí freagrach as, don chuid is mó. 

Déanadh ionsaithe ar dhaoine ar na sráideanna, dódh foirgnimh chun talamh agus goideadh cuid mhaith de tháirgí ó siopaí áitiúla. Droch-shampla amháin a tharraing aird an phobail na ionsaí ar eachtrannach óg a bhí gortaithe agus ag cur fola cheana ar thaobh na sráide. Lig an drong orthu go raibh siad ag tabhairt lámh cunta dó, sular ghoideadar rudaí óna mhála.

Maraíodh triúr fear in eachtra amháin ar na sráideanna in Birmingham ar an 10 Lúnasa. Buaileadh le carr iad, agus an triúr ag iarraidh a gcomharsanachta a chosaint ón slua. Chuir na trioblóidí isteach ar chúrsaí spóirt na tíre, agus an cluiche sacair idir Tottenham agus Everton curtha ar cheal.

Sna meáin, cuireadh an milleán ar lucht óg dífhostaithe na gcathracha. Tuairiscíodh, áfach, go raibh scoláirí agus iarscoláirí bainteach leis chomh maith.

Catagóir:Círéibeacha
Catagóir:2011
Catagóir:Stair Shasana
Ailbhe Ní Ghearbhuigh

File Éireannach is ea **Ailbhe Ní Ghearbhuigh** a rugadh sa bhliain 1984 i dTrá Lí i gContae Chiarraí. Tá sí áirithe ar na filí Gaeilge is fearr den ghlúin seo.

D'fhreastail sí ar Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, agus bhain amach BA i nGaeilge agus i bhFraincis sa bhliain 2005. Chaith sí tamall ina dhiaidh sin sa Fhrainc in Épernay, Roazhon agus Bordeaux, agus d'fhill ar Ghaillimh chun MA sa Nua-Ghaeilge a dhéanamh.

I Mí Lúnasa 2007 fuair sí scoláireacht Fulbright, rud a lig di bliain a chaitheamh ag múineadh Gaeilge in Institiúid an Léinn Ghael-Mheiriceánaigh ag Coláiste Lehman i Nua-Eabhrac.
Sa bhliain 2008 bhronn an Chomhairle Ealaíon sparántacht uirthi agus d'fhill sí ar Ghaillimh.

Tá a cuid filíochta léite aici i bPáras, i Nua-Eabhrac, i Montréal agus ar an mBuailtín. Bhuaigh a dán ‘Deireadh na Feide’ Corn Uí Néill in 2012 agus roghnaíodh ‘Filleadh ar an gCathair’ mar Dhán Uachtarántacht an Aontais Eorpaigh in 2013. Bhain an dán céanna áit amach ar ghearrliosta RTÉ, ‘A Poem for Ireland’. D’fhoilsigh Coiscéim a céad chnuasach filíochta Péacadh. Ag scríobh faoi *Tost agus Allagar,* dúirt Nuala Ní Dhomhnaill: ‘Is leabhar iontach é seo. Labhrann intleacht chomh géar agus chomh gléineach tríd síos gur cúis bróid do, é gur i nGaeilge a labhrann sí. An tuiscint atá ann ar chás an duine, ar chomh deacair is atá sé teanga a chur ar eispéireas an chine, gan trácht ar an duine aonair…Tá an fhírinne shearbh againn anseo, ach mar a thug Emily Dickinson comhairle duinn fadó, í ar sceabhadh’. Fuair cnuasach dátheangach léi *The Coast Road* ardmholadh ó Nuala Ní Dhomhnaill chomh maith: ‘féasta don tsúil agus sólás don chroí’.

## Saothar
Tháinig dánta léi amach ar An Guth, Feasta, Crannóg, Poetry Ireland Review/Éigse Éireann agus Comhar. Tá dánta léite aici ag féile litríochta Imram agus sa bhliain 2008 chuaigh sí go hAlbain le Cuairt na bhFilí go hAlbain, tionscadal a bhfuil baint aici fós léi.

D'fhoilsigh Coiscéim *Péacadh*, a céad chnuasach filíochta, sa bhliain 2008. 

D'fhoilsigh Gallery Press The Coast Road, cnuasach Gaeilge le haistriúcháin Bhéarla sa bhliain 2016  

File cathrach is ea Ní Ghearbhuigh, agus cuireann sí síos ar shaol na sráideanna in Éirinn agus thar lear: 

:anocht
:ag filleadh dom
:blaisim allas na cathrach
:faram… (*Filleadh ar an gCathair*). 

Níor éirigh léi ceist chráite na teanga féin a sheachaint ar fad (*Laethanta Lagmhisnigh*), ach léiríonn a saothar beocht na teanga úd i saol ilghnéitheach uirbeach. Tá sé ráite ina taobh go bhfuil rian an tsoirbhíochais ar a cnuasach i gcoitinne ach go bhfuil coimhthíos mearbhallach agus eolas ar ghuagaíocht an tsaoil le fáil i gcuid de na dánta is fearr aici.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Three Irish-language Poets Named For Western Writers' Centre Project

* Lehman program helps preserve Irish language

Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine beo
An Guth

Díolaim bhliantúil filíochta is ea ***[[An Guth]]*** agus baint aici leis an Eilean Sgitheanach. Bunaíodh í sa bhliain 2003, agus foilsíonn sí filíocht chomhaimseartha i agus foilsíonn sí filíocht chomhaimseartha i nGaeilge na hÉireann, na hAlban agus Mhanann, in éineacht le haistriúcháin ó theangacha eile. 

Sa dá eagrán tosaigh bhí dánta le Meg Bateman, Ciaran Carson, Michael Davitt, Louis de Paor, Rita Ann Higgins, Gearóid MacLochlainn, Aonghas MacNeacail, Nuala Ní Dhomhnaill, Paul Muldoon, Gabriel Rosenstock, Iain Mac a' Ghobhainn agus Ruaraidh MacThòmais. Aistrítear dánta ó Ghréigis, ó Rúisis, ó Sheicis, ó Fhraincis, ó Spáinnis agus ó theangacha eile.

Is é Roddy Gorman, file a scríobhann i nGaeilge na hÉireann agus na hAlban, an t-eagarthóir. Cuirtear an iris amach i gcomhar le Coiscéim, comhlacht foilsitheoireachta de chuid na hÉireann. 

## Féach freisin
* Scotland - cultural profile: ''An Guth'' 
* http://www.coisceim.ie/an%20guth.html 

Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge
Catagóir:Irisí Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Filíocht na Gaeilge
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge Mhanann
Catagóir:Tréimhseacháin Albanacha
Catagóir:Bliantáin
Catagóir:Filíocht
Catagóir:Díolamaí
Catagóir:Tograí idirghaelacha
Catagóir:Aistriúcháin go Gaeilge
Catagóir:Aistriúcháin idircheilteacha
Crannóg (iris)

Iris liteartha is ea **[[Crannóg (iris)|''Crannóg'']]** a fhoilsítear i Mí Feabhra, Mí na Bealtaine agus Mí Dheireadh Fómhair gach bliain. Is iad a lucht foilsitheoireachta *Crannóg Media* i nGaillimh, agus foilsítear ábhar i mBéarla agus i nGaeilge, cé gurb é an Béarla is treise inti. 
 
Foilsíonn *Crannóg* idir ghearrscéalta agus dhánta.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh na hirise

## Féach freisin
* *[[Splonk]]*
* *[[Comhar]]*
* *[[An Gairdín (irisín)|An Gairdín]]*

## Tagairtí

Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Irisí liteartha
Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge
Catagóir:Trianbhliantáin
Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha
Catagóir:Splancfhicsean Éireannach
Catagóir:Splancfhicsean i nGaeilge
Fímíneacht

[mion|duine liom leat: an Ban[impire Baintí (1835–1908), An tSín]]
Is éard is **fímíneacht** ann ná an dallamullóg a chur ar dhuine/dhaoine, trí bheith ag ligean go bhfuil creideamh, tuairimí, buanna, idéalacha, smaointe, mothúcháin, cáilíochtaí, nó caighdeáin agat nach bhfuil i ndáiríre agat.

## Tagairtí

Catagóir:Socheolaíocht
Catagóir:Díspeagthaí
Catagóir:Dallamullóg
Roghnú nádúrtha

[thumb|300px|[Crann na beatha]]Is próiseas neamhrandamach é **an roghnú nádúrtha** ina thagann tréithe oidhreachtúla chun tosaigh i bpobal, mar fheidhm atáirgthe difreálaigh na n-orgánach. Is meicníocht lárnach den éabhlóid í.

Féadfaidh an éagsúlacht ghéiniteach laistigh de phobal de orgánaigh bheith ina chúis le haonáin an speicis maireachtáil agus atáirgeadh níos fearr ná a chéile. Tá na fachtóirí a théann i bhfeidhm ar phróiseas an atáirgthe tábhachtach freisin, ceist a d'fhorbair Charles Darwin ina smaointe ar an roghnú gnéasach.

Gníomhaíonn an roghnú nádúrtha ar an bhfeinitíopa, nó saintréithe inbhraite an orgánaigh, ach éireoidh an bunús géiniteach (tréith inoidhreachta), d'aon fheinitíopa a thugann buntáiste atáirgthe, níos coitianta i bpobal (féach ailléilmhinicíocht).
Le himeacht ama, is féidir go mbeadh oiriúnuithe mar thoradh ar an phróiseas seo, a gnóthaíonn speisialtóirí sa phobal le haghaidh neideoige éiceolaí ar leith agus d'fhéadfadh, i ndeireadh na dála, go n-éireodh speiceas nua as. I bhfocail eile, tá an roghnú nádúrtha ina phróiseas tábhachtach (cé nach é an t-aonú phróiseas amháin ata ann) ina théann an éabhlóid ar aghaidh istigh sna horgánaigh. I gcomparáid leis an roghnú saorga, ina roghnaíonn an cine daonna tréithe sainiúla, gníomhaíonn an roghnú nádúrtha ar an dtimpeallacht, mar chriathar trínar féidir athruithe áirithe faoi leith dul tríd.

Tá an roghnú nádúrtha ar cheann de phrionsabail bhunúsacha na bitheolaíochta nua-aimseartha. Thug Darwin an téarma isteach ina leabhar ag a raibh mórthionchar, sa bhliain 1859 *On the Origin of Species*, inar cuireadh síos ar an roghnú nádúrtha ar aon dul leis an roghnú saorga, próiseas trína roghnaíonn póraitheoirí daonna go rianúil ainmhithe agus plandaí le haghaidh síolraithe, toisc go measann siad go bhfuil tréithe inmhianaithe acu. Forbraíodh coincheap an roghnaithe nádúrtha ar dtús in éagmais teoiric bailí na hoidhreachtúlachta; nuair a chéad scríobh Darwin, ní raibh eolas ar bith ann faoin ngéineolaíocht nua-aimseartha. Tugtar an tsintéis éabhlóideach nua-aimseartha ar chomhcheangal na héabhlóide traidisiúnta Darwineach leis na bhfionnachtana a tharla ina dhiaidh sin sa ghéineolaíocht chlasaiceach agus mhóilíneach. Is éard an roghnú nádúrtha an míniú príomhúil le haghaidh na héabhlóide oiriúnaithí.
## Prionsabail ghinearálta

### Ainmníocht agus úsáid
### Oiriúnacht
### Cineálacha roghnúcháin
### Roghnú gnéasach
### Samplaí den roghnú nádúrtha

Catagóir:Roghnú
Catagóir:Bitheolaíocht éabhlóideach
Catagóir:Próisis éiceolaíochta
Poetry Ireland Review/Éigse Éireann

Maíonn ***Éigse Éireann*** gurb éard atá inti cuntas buan ar fhilíocht chomhaimseartha na hÉireann. Iris ráithiúil í a fhoilsíonn dánta le filí nua agus filí aitheanta ó Éirinn agus ó thíortha eile. Tá idir Bhéarla agus Ghaeilge le fáil inti. 

Ceaptar eagarthóir nua tar éis gach ceithre eagrán nó ocht n-eagrán chun úire agus brí a choinneáil san iris. 

Tá eolas san iris ar léamha filíochta, ar chomórtais (agus comórtais mhór idirnáisiúnta san áireamh), ar fhéilte agus ar ailt. Léirmheasanna ar leabhair mhaithe a ligeadh i ndearmad atá le fáil i gcuid ar leith de shuíomh na hirise. 

## Féach freisin
* *[[Innti]]* (Iris filíochta eile)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh na hirise

Catagóir:Irisí liteartha
Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge
Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Irisí
Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha
Catagóir:Ráitheacháin
Catagóir:Filíocht
Cuairt na bhFilí

Scéim chultúrtha mhalartaithe is ea **Cuairt na bhFilí** go hAlbain agus go hÉirinn. De ghnáth bíonn beirt fhilí, ceoltóirí agus amhránaithe i ngach grúpa. Bíonn dhá dhream i gceist - Cuairt na bhFilí Albanacha ar Éirinn agus Cuairt na bhFilí Éireannacha ar Albain. 

Comhairle nan Leabhraichean a roghnaíonn an grúpa Albanach agus baineann siad Éire amach san Earrach. Reáchtálann Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge ócáidí cultúrtha, ceardlanna scoile agus oícheanta filíochta agus ceoil. Téann na hÉireannaigh thar lear san Fhómhar. Sna blianta chuaigh thart chuaigh Máirtín Ó Direáin, Caitlín Maude, Louis de Paor, Cathal Ó Searcaigh agus Ailbhe Ní Ghearbhuigh chun na hAlban mar chuid den ócáid. 

Tá baint ag Comórtas Uí Néill (comórtas filíochta) leis an gCuairt in Éirinn, agus cuireann idir Éireannaigh agus Albanaigh isteach air. Faigheann an buaiteoir Trófaí Uí Néill agus suim airgid, agus foilsítear an dán is fearr.

## Tagairtí

Catagóir:Filí Gaelacha
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Filíocht
Catagóir:Tograí idirghaelacha
Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe na Gaeilge
Eachann MacDhòmhnaill

Ba mhaorghinearál dearscnaitheach Victeoiriach de chuid arm na Breataine é **An Tiarna Eachainn MacDhòmhnaill** (), ar a dtugtar **Eachann nan cath** (4 Márta 1853 – 25 Márta 1903). Cainteoir Gaeilge a bhí ann. 

Mac crochtóra ab ea MacDhòmhnaill, d'fhág sé an scoil sular bhí sé 15, chláraigh sé leis na *Gordon Highlanders* mar shaighdiúir singil ag 17, agus chríochnaigh sé a ghairm bheatha mar mhaorghinearál, sampla annamh de ghinearál d’Arm na Breataine a d'ardaigh trí na ranganna ar bhonn tuillteanais amháin.  Tharraing se clú air féin le linn conhraic i gCath Omdurman (1898), mar laoch a chuimhneofar air in Albain agus Sasana, agus bronnadh ridireacht air as a sheirbhís i nDara Cogadh na mBórach. Cuireadh ar post go dtí Ceylon (an tSrí Lanca anois) mar Cheannasaí ar Fhórsaí na Breataine, agus chuir sé lámh ina bhás féin sa bhliain 1903 tar éis gníomhaíochtaí homaighnéasacha a bheith curtha ina leith le buachaillí áitiúla.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1853
Catagóir:Básanna i 1903
Catagóir:Daoine a chuir lámh ina mbás féin
Catagóir:Daoine Albanacha
Catagóir:Daoine LADT
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Ridirí
Cócaon

Is alcalóideach tropán criostalta é **cócaon** a fhaightear ó dhuillí an phlanda cóca, nó C17 H2I N04, alcalóideach bán a eastósctar ó dhuilleoga toim ar leith ó Mheiriceá Theas.

### Táirgeadh
Is as cóca, a fhásann sa Mheiriceá Theas, a dhéantar an cócaon. Úsáidtear a lán breosla peitril chun an púdar bán céanna a dhéanamh (agus tá sé ráite dá gcífeadh an dream a úsáideann an cocaon an próiseas fhéin, ná bacfaidís leis, tá an próiseas chomh salach míshláintiúil).

Do mhargadh na hEorpa agus na Stát Aontaithe is mó a dhéantar é.

### Úsáid
Spreagthach cumhachtach atá ann, a úsáidtear mar druga áineasa uaireanta, mar gheall ar a airíonna spreagthacha, atá cosúil le hairíonna amfataimín. Ar na bealacha úsáide is mó ná snortáil, an toit a ionanálú nó uisce a chuir leis agus an leacht a instealladh. 

Úsáidtear fós cócaon mar ainéistéiseach áitiúil é, san oftailmeolaíocht go háirithe. Ach mí-úsáidtear go han-fhorleathan é: smúrtar an púdar agus, nuair a athraítear ina chnagchócaon é, caitear i bpíopa é. Cuireann sin tús le handúil, go príomha i bhfoirm an chnagchócaon caite. 

mion|clé|200px|Milín an chocaoin

#### Iarmhairtí aigne
Is iad na hiarmhairtí aigne ná bac a chur ar an réalachas, mothúchán de dhian-sonas nó corraíl. I measc na hiarmhairtí fisiciúla ná ráta croí ardaithe, ag cur allais nó mac imrisc mór.  

Anuas ar sin, is féidir le dáileog ard an brú fola agus an teocht a sheoladh ró-ard. Bíonn na hiarmhairtí á bhreathnú idir soicindí agus nóiméid, agus leanann siad idir cúig agus nócha nóiméad. 

### Stair
Bhain Freud úsáid as chun lagú misnigh a chuid othar a fheabhsú. Tháinig a chomhghleacaí CarI Koller (1857-1944) ar a ghníomhaíocht ainéistéiseach.  

## Féach freisin

* Crann cóca
* Crann cacó
* Mí-úsáid substaintí

## Tagairtí

Catagóir:Mí-úsáid substaintí
Catagóir:Alcalóidigh
Catagóir:Anorectics
Catagóir:Beansóáitigh
Catagóir:Spreagthaigh cairdiacha
Cócaon
Catagóir:Eofóiriaigh
Catagóir:Ainéistéiseigh logánta
Holborn

Is baile é **Holborn** atá suite sa bhuirg Cathair Westminster, Londain Láir. I ndaonáireamh na bliana 2011 fuarthas 13,023 duine ina gcónaí ann.
## Logainmníocht

## Stair

Catagóir:Cathair Westminster
West Ham

Is baile é **West Ham** atá suite sa bhuirg Newham, Londain Thoir. I ndaonáireamh na bliana 2011 fuarthas 15,551 duine ina gcónaí ann.

## Cultúr

* Upton Park

Catagóir:London Borough of Newham
Foclóireolaíocht

Is éard is **an fhoclóireolaíocht** ann ná craobh den teangeolaíocht a bhaineann le tábhacht agus cur i bhfeidhm na bhfocal. Bíonn brí áirithe ag focal, bíonn grúpa fuaimeanna ar leith aige, agus feidhm áirithe gramadaí. Mar sin, bíonn aonad séimeantach, fóineolaíoch agus gramadaí aige. San fhoclóireolaíocht, scrúdítear an focal sna gnéithe sin go léir. Bíonn focail ag athrú go leanúnach ina bhfoirm agus ina mbrí agus scrúdaíonn an t-eolaí foclóireolaíochta stór focal na teanga i dtéarmaí a úsáid, a forbairt agus a úsáid reatha. Déantar an staidéar ar idirchaidreamh na n-aonad léacsach i dtéarmaí na contrárthachtaí agus na cosúlachtaí atá eatarthu.

## Féach freisin
* Foclóir


Catagóir:Iasachtaí ón nGréigis
Catagóir:Teangeolaíocht
Pop-ealaín

[thumb|[Angelina Probst, 'The Sexiest Gallery', Berlin, An Ghearmáin ]]
Gluaiseacht ealaíne a tháinig chun cinn ag deireadh na 1950í sa Bhreatain Mhór agus sna 1950í déanacha sna Stáit Aontaithe, ach a shamhlaítear leis na 1960í ach go háirithe, is ea **an phopealaín**. 

Bhain an ghluaiseacht feidhm as samhla agus teicníochtaí an tomhaltachais. Bhí sé mar aidhm aici earraí de chuid chultúr an phobail a chlaochlú agus saothair ealaíne a dhéanamh díobh. Tagraíonn coincheap na popealaíne, ní go mór mór don ealaín féin, ach don dearcadh a chur í ar bun. Tréithrítear í mar ghluaiseacht a bhí ina fhrithfhreagairt ar an Eispriseanachas Teibí, a bhí faoi réim ag an am agus a d'fhorbair é agus a chur leis a thuilleadh. 

Aithnítear tionchar na gluaiseachta Dada agus na n-ealaíontóirí Pablo Picasso, Marcel Duchamp, Kurt Schwitters, and Man Ray uirthi.

## Féach freisin

* Andy Warhol

## Tagairtí

Catagóir:Ealaín Avant-garde

Ealaíontóirí Pop
Catagóir:Ealaín nua-aimseartha
Catagóir:Gluaiseachtaí ealaíne
Catagóir:Ealaín an Iarthair
Catagóir:Ealaín na Breataine
Catagóir:Nua-aoiseachas
Catagóir:Ealaín Chomhaimseartha
Macraitheanga

Is caighdeán idirnáisiúnta é ISO 639-3 do chóid teangan a shainmhínítear mar **mhacraitheanga**, sraith de theangacha a bhaineann go dlúth lena chéile (leanúntas canúna). Tá 56 teanga san ISO 639-2 a mheastar mar mhacraitheangacha in ISO 639-31. Tá feidhm bainte as an gcatagóir seo sa 16ú eagrán de 'Ethnologue'.

Ní raibh teanga faoi leith ag cuid de na macraitheangacha mar a shainmhínítear in ISO 639-2 ag 639-3, m.sh. 'ara' (Araibis). Bhí roinnt eile cosúil le 'nor' (Ioruais) ina raibh a n-dhá chuid ar leith ('nno' Nynorsk,'nob' Bokmål) cheana féin san ISO 639-2. Ciallaíonn seo go bhfuil roinnt teangacha (m.sh. 'arb' Araibis Chaighdeánach) a mheas ISO 639-2 a bheith ina canúintí den aon teanga ('ara') atá anois san ISO 639-3 i gcomhthéacsanna áirithe a mheastar a bheith ina dteangacha aonaracha iad féin. Is iarracht í seo chun déileáil lena n-éagsúlacht teanga, cé go gcaitear leo a gcuid chainteoirí leo mar fhoirmeacha na teanga céanna, m.sh. i gcásanna na débhéascna.

## Liosta Macraitheangacha
Áirítear leis an liosta seo na sonraí oifigiúla ó http://www.sil.org/iso639-3

Catagóir:ISO 639
Catagóir:Teangacha
Catagóir:Canúineolaíocht
West Bromwich Albion Football Club

Club peile Sasanach is ea **West Bromwich Albion Football Club** atá ag imirt faoi láthair i bPríomhroinn Shasana. Bunaíodh an club sa bhliain 1878. Is é Roy Hodgson traenálaí an chlub.

## Liosta trófaí
* Football League First Division: 1919–1920
* Corn FA: 1888, 1892, 1931, 1954, 1968
* League Cup: 1966

Catagóir:Clubanna sacair Shasana
Maimonides

B'fhealsamh oirirc Giúdach meánaoiseach é **Moses ben-Maimon**, glaoite **Maimonides** agus Mūsā ibn Maymūn (Araibis: موسى بن ميمون) nó **Rambam** (רמב"ם - acrainm Eabhraise do "Raibi Moshe ben Maimon"), agus ba cheann de scoláirí an Tórá is mó agus de na lianna Meánaoiseacha é. Rugadh é i gCórdoba, sa Spáinn ar Oíche Cháisc na nGiúdach, sa bhliain 1135, agus fuair sé bás san Éigipt (nó Tiberias) ar an 20ú Tavet, 12 Nollaig, 1204. Bhí sé ina raibí, lia agus fealsamh i Maracó agus san Éigipt.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1135
Catagóir:Básanna i 1204
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Diagairí Giúdacha
Catagóir:Fealsúna
Catagóir:Fealsúnacht na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Lianna an 12ú haois
Catagóir:Lianna de chuid na meánaoiseanna
Catagóir:Lianna Giúdacha
Catagóir:Scoláirí
Catagóir:Scríbhneoirí Spáinneacha
1204

## Tarluithe
* 

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 12 Nollaig — Maimonides, raibí agus fealsamh (r. 1135)

Catagóir:Blianta
Upton Park, Londain

Is baile é **Upton Park** atá suite sa bhuirg Newham, Londain Thoir. Tá sé ar an mórshráid áitiúil, Sráid Green. Tá an ceantar comhchiallach le sacar agus is baile dó West Ham United Football Club, a imríonn ag an Boleyn Ground. 
 
## Sacar

Tá ceantar comhchiallach le sacar, mar ritheann an bun deisceartach Sráid Green in éineacht leis an bruach an Boleyn Ground, an staidiam baile West Ham United, a oscailte den chéad uair i 1904. 

## Iompar
Ar an córas traenach faoi thalamh, London Underground, ta an ceantar deisceartach i ngar an Boleyn Ground seirbheáilte le Upton Park tiúb stáisiún ar an District agus Hammersmith and City línte. 

Catagóir:London Borough of Newham
Partido Independentista Puertorriqueño

Is páirtí polaitiúil é **El Partido Independentista Puertorriqueño** (PIP) i bPórtó Ríce atá ar son neamhspleáchas Phórtó Ríce ó Stáit Aontaithe Mheiriceá a bhaint amach.

Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1946
Catagóir:Páirtithe polaitíochta sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Pórtó Ríce
Catagóir:Sóisialachas
Petticoat Loose

Is éard atá i gceist le **Petticoat Loose** ná sprid nó taibhse mná agus í ina hábhar scéalta i mbéaloideas na Mumhan. Mar a chreidtear, bíonn Petticoat Loose ag ionsaí taistealaithe istoíche, á n-imeaglú agus á gcrá. Is é Béal Locha, Contae Phort Láirge, is áit dúchais do Phetticoat (ach deirtear freisin gurb as Coilleagán sa chontae chéanna di), ach deir an béaloideas go mbíonn sí le feiceáil fud fad na Mumhan. 

## Cúlra

De réir an bhéaloidis is é an t-ainm agus an sloinne a bhí ar Phetticoat ná Cáit (nó Máire) Ní Annagáin, agus bhí sí pósta ar fhear dar shloinne Ó Scanláin. Luaitear cúiseanna éagsúla leis gur fágadh ina taibhse i ndiaidh a báis í:

* Bhí sí fiain feargach, agus bhuaileadh sí a máthair féin.
* Mharaigh sí leanbh gan bhaiste.
* Fuair sí bás nuair a bhí sí ag ól i dteach tábhairne le linn an Aifrinn.
* Bhí leannán aici, agus d'ordaigh sí don leannán a fear céile, an Scanlánach, a mharú, rud a rinne sé.
* Nuair a fuair sí bás, ní raibh sagart ar bith sásta teacht chun na sochraide.

Deirtear go raibh sí thar barr ag damhsa agus an-tugtha don ól. Fuair sí an t-ainm sin "Petticoat Loose" oíche aeraíochta, nuair a ghreamaigh a sciorta de thairne sa bhalla. Thosaigh sí ag damhsa go fiain, agus ansin réabadh an sciorta di, ionas nár fágadh ach an peireacót uirthi.

## Sa Litríocht

Scríobh an drámadóir Éireannach M. J. Molloy dráma faoin teideal *Petticoat Loose* sa bhliain 1979.

Is *Petticoat Loose* is teideal do ghearrscéal sa chnuasach gearrscéalta 'Na Seacht gCineál Meisce agus Finscéalta eile' le Pádraig Ó Siadhail.

## Tagairtí

Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Yumi, Yumi, Yumi

Is amhrán náisiúnta Vanuatú é **Yumi, Yumi, Yumi** (Gaeilge: Muidne, muidne, muidne).  François Vincent Ayssav (Rugadh 1955) a chum é agus glacadh mar amhrán náisiúnta na tíre é sa bhliain 1980.

## Focal an amhráin i mBioslaimis

## Aistriúchán Gaeilge (ón mBéarla)

## Tagairtí

Catagóir:Amhráin Náisiúnta
Catagóir:Vanuatú
An Linn Bhuí

mion|Gaeltacht na nDéise
Bliainiris Gaeilge í ***An Linn Bhuí*** (agus baile) agus í á foilsiú ag Pádraig Ó Macháin agus ag Aoibheann Nic Dhonnchadha i Rinn Ó gCuanach (is é sin, Gaeltacht na Rinne i gContae Phort Láirge) ón mbliain 1997 anuas. 

Is é an t-ábhar a thagann i gcló ar an mbliainiris ná béaloideas ón Rinn, altanna faoin mbéaloideas agus faoi dhaoine clúiteacha a raibh baint acu leis an gceantar, stair áitiúil agus altanna toipiciúla faoi chúrsaí an cheantair.

Is é Leabhair na Linne an teach foilsitheoireachta. 

Bíonn blas láidir na canúna áitiúla ar an stíl a chleachtann an bhliainiris.

## Féach freisin

* Uimhir 5
* Uimhir 7

## Tagairtí

Catagóir:Gaeltacht na nDéise
Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Irisí léannta
Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge
Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha
Catagóir:Bliantáin
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1997
Catagóir:Bunaithe sna 1990í
Aksel Sandemose

Scríbhneoir Ioruach de phór na Danmhairge a bhí in **Aksel Sandemose** (fíorainm: **Axel Nielsen**) a saolaíodh i Nykøbing-Mors sa Danmhairg ar an 19 Márta 1899 agus a shíothlaigh i gCóbanhávan ar an 6 Lúnasa 1965. 

Is é an leabhar is clúití dár tháinig óna pheann ná an t-úrscéal *En flyktning krysser sitt spor* ("Teifeach ag trasnú a riain féin"), inar leag sé síos "Dlí Jante", dlí na cúngaigeantachta i gcathair bheag. Jante an t-ainm a bhaist sé ar a chathair dhúchais san úrscéal.

## Saol
B'as Sandermosen san Iorua do mháthair an scríbhneora, agus leagan den logainm sin é an sloinne a ghlac sé air. D'athraigh sé sloinne sa bhliain 1921. Chaith sé an chuid ba mhó de na fichidí ina mhairnéalach.  
mion|clé|1963
Sa bhliain 1930, shocraigh sé síos i Nesodden in aice le hOslo. Nuair a d'fhorghabh na Gearmánaigh an Iorua, ghlac sé páirt sa chath in éadan na nGearmánach agus chuaigh sé ar a theitheadh go dtí an tSualainn.  

I ndiaidh an chogaidh, d'fhill sé chun na hIorua agus chuaigh sé ina chónaí go Kjørkelvik i Risør. Chaith sé deich mbliana ansin. Ach d'fhág sé an áit nuair a fuair a bhean chéile agus mac leis bás. 

D'éag Sandemose féin sa bhliain 1965 i gCóbanhávan. 

### Ioruais
Cé gur sa Danmhairg a tháinig sé chun saoil agus a fuair sé bás, glactar leis gur scríbhneoir Ioruach a bhí ann go bunúsach. Scríobh sé an chuid ba mhó dá shaothar sa leagan den Ioruais ar a dtugtar *[[Bokmål|Riksmål]]*, is é sin, an leagan is cóngaraí don Danmhairgis. San am chéanna, bhí meas mór aige ar an litríocht Ioruach go léir, an chuid san áireamh a bhí scríofa i *[[Nynorsk]]*.
mion|clé|Íomhá Aksel Sandemose ar dheireadh eitleán de chuid Norwegian Air

## Saothar
* 1923 *Fortællinger fra Labrador* ("Scéalta ó Labrador")
* 1924 *Ungdomssynd* ("Peaca Óige")
* 1924 *Mænd fra Atlanten* ("Fir ón bhFarraige Mhór")
* 1924 *Storme ved jævndøgn* 
* 1927 *Klabavtermanden* ("An Taibhse Loinge")
* 1928 *Ross Dane*
* 1931 *En sjømann går i land* ("Mairnéalach ag Dul i dTír")
* 1932 *Klabautermannen* (leagan Ioruaise de "Klabavtermanden")
* 1933 *En flyktning krysser sit spor* (an chéadfhoilsiú faoin ainm cleite Espen Arnakke)
* 1936 *Vi pynter os med horn* ("Cuirimid adharca orainn")
* 1939 *September* ("Mí Mheán Fómhair")
* 1945 *Tjærehandleren* ("An Trádálaí Tarra")
* 1946 *Det svundne er en drøm* ("Nil san Aimsir Chaite ach Brionglóid")
* 1949 *Alice Atkinson og hennes elskere* ("Alice Atkinson agus a Leannán")
* 1950 *En palmegrønn øy* ("Oileán Glas na gCrann Pailme")
* 1958 *Varulven* ("I gConriocht")
* 1960 *Murene rundt Jeriko* ("Na Ballaí timpeall ar Ireacó")
* 1961 *Felicias bryllup* ("Bainis Felicia")
* 1963 *Mytteriet på barken Zuidersee* ("An Cheannairc ar an mBárc úd Zuidersee")

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Catagóir:Básanna i 1965
Catagóir:Scríbhneoirí Danmhargacha
Catagóir:Scríbhneoirí Ioruacha
École nationale de l'aviation civile

Ollscoil aeraspáis sa Fhrainc is ea ***École nationale de l'aviation civile***, a bhfuil aithne níos fearr uirthi ar fud an domhain faoina acrainm **ENAC**. Bunaíodh í sa bhliain 1949 i Toulouse, Midi-Pyrénées. Ó Eanáir na bliana 2011, is é ENAC an scoil aerloingseoireachta is mó san Eoraip.

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* ENAC.fr  
* Fondation ENAC 
* ENAC Alumni  

Catagóir:Ollscoileanna sa Fhrainc
Lucht oibre

[thumb|upright|'' Meicneoir ag obair ar ghalchaidél'', [Lewis Hine, 1920]]

Téarma a úsáidtear sna heolaíochtaí sóisialta is ea **an lucht oibre** agus i gnáth comhrá chun cur síos a dhéanamh orthu siúd a mbíonn fostaithe i bpoist na n-íosaicmí (mar atá tomhaiste de réir scileanna, oideachais agus ioncaim ísle), go minic chun úsáitear an téarma do dhaoine a mbíonn dífhostaithe nó a mbíonn ar ioncaim faoi an mheán. Faightear an lucht oibre den chuid is mó i ngeilleagair tionsclaithe agus i gceantair uirbeacha na ngeilleagar neamhthionsclaithe.

Catagóir:Sóisialachas
Catagóir:Grúpaí sóisialta
Catagóir:Ranganna sóisialta
Catagóir:Lucht saothair
Catagóir:Marxachas
Catagóir:Teoiric Mharxach
Catagóir:Aicmí shóisialta
Saisfhuinneog

thumb|upright|Teach Seoirseach i Sasana le saisfhuinneoga
Is cineál fuinneoige í an t**saisfhuinneog** nó an t**saisfhuinneog chrochta** atá déanta de phainéil nó "saiseanna" sochorraithe amháin nó níos mó a dhéanann fráma a choinníonn pánaí gloine le muntaine caola.

## Féach freisin
* Fuinneog

Catagóir:Fuinneoga
San Antonio, Texas

Cathair i ndeisceart láir Texas i Stáit Aontaithe Mheiriceá is ea **San Antonio**. Príomhbhaile chontae Bexar atá ann agus é suite ar ar an abhann San Antonio. 

Sa bhliain 2010, bhí 1,330,000 duine ina gcónaí sa chathair féin agus 2.2 milliún i mórcheantar na cathrach.

## Stair
mion|left|Promanád na hAbhann sa cheantar turasóireachta. Sníonn an promanád dhá mhíle go leith slí trí San Antonio.

Bhunaigh fórsa míleata Spáinneach *presidio* (garastún) agus misean san áit ar 1 Bealtaine 1718. Baile Beag Indiach a bhí ann cheana. 

Lonnaigh grúpa teaghlach ó na hOileáin Chanáracha i San Antonio sa bhliain 1731. 

Sa bhliain 1836 a tharla léigear an Alamo (misean Spáinneach a bhí ina dhúnfort faoin am sin), príomheachtra i stair Texas. 

*
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Texas
Catagóir:Cathracha is mó daonra sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Príomhbhailte Texas
Dreapadóireacht

[thumb|350x|Dreapadóirí i mount Fitz roy,[An Airgintín.]]
[thumb|left|180px|Dreapadóirí san [Eilvéis Shacsanach.]]
Is éard is **dreapadóireachta** ann ná gníomhaíocht ina bhaintear úsáid as lámha agus nó cosa an duine (nó go deimhin aon chuid eile de chuid an choirp) chun dul in aghaidh réada chlaonaird. Déantar é mar spórt (teacht ar áit dorochtana, nó dá taitneamh féin) agus go gairmiúil, mar chuid de ghníomhaíochtaí amhail cothabháil struchtúir, nó le linn oibríochtaí míleata.

## Féach freisin

* Sléibhteoireacht

## Tagairtí


Catagóir:Spóirt measctha
Catagóir:Sléibhteoireacht
Catagóir:Spóirt aonair
Catagóir:Spórt
Dlí Jante

Is éard is **Dlí Jante** (Ioruais agus Danmhairgis: *janteloven*, Sualainnis: *jantelagen*) ann ná "dlí neamhscríofa" na bpobal beag cúngaigeanta mar a chuir an scríbhneoir Danmhargach-Ioruach Aksel Sandemose i bhfocail é ina úrscéal *En flyktning krysser sitt spor*. Is gnách "Dlí Jante" a thuiscint mar chuid de chultúr Chríoch Lochlann, ach is féidir an chiall a bhaint as gur cuid de nádúr an duine ar fud an domhain é cloí le Dlí Jante.

Is é "Jante" an t-ainm a bhaist Sandemose ar a chathair dhúchais féin, Nykøbing-Mors, san úrscéal. Inniu, úsáidtear an téarma sin "dlí Jante" mar théarma socheolaíochta idirnáisiúnta.

## Dlí Jante
Dlí Jante:
:1) Ná síl gur duine as an ngnáth thú.

:2) Ná síl go bhfuil tú ar aon leibhéal linne.

:3) Ná síl go bhfuil tú níos cliste ná sinne.

:4) Ná bí ag áitiú ort féin go bhfuil tú níos fearr ná sinne.

:5) Ná síl go bhfuil tú níos eolaí ná sinne.

:6) Ná síl go bhfuil tú níos tábhachtaí ná sinne.

:7) Ná síl go bhfuil tú ábalta ar a dhath.

:8) Ná bí ag gáire fúinne.

:9) Ná síl gur cás ar aon duine eile do chás-sa.

:10) Ná síl gur féidir leat a dhath a mhúineadh dúinne.

An duine nach gcloíonn leis na rialacha seo, gearrfar pionós dó de réir an aonú mír déag, is é sin:

:11) Ná síl nach eol dúinn a lán fútsa.

Catagóir:Críoch Lochlann
Seosamh Ó Longáin

Bhí **Seosamh Ó Longáin** (1817-1880) ar na scríobhaithe gairmiúla deireanacha Gaeilge. Deartháir le Peadar Ó Longáin, scríobhaí suntasach eile, ba ea é, agus ba é a n-athair Mícheál Óg Ó Longáin, scríobhaí agus file iomráiteach.

Bhain na deartháireacha leis an tríú glúin de threabhchas scríobhaithe ó Chontae Chorcaí, dream a sholáthair an t-uafás lámhscríbhinní, go háirithe sa 19ú haois. Rinne Seosamh féin os cionn céad lámhscríbhinní, agus tugadh beirt acu (*An Táin* agus *Brisleach Mhór Mhuighe Muirtheimhne*) chomh fada leis an Astráil. Bhí lámh dheas shoiléir aige.

Ba dheacair teacht ar leabhair Ghaeilge le linn Uí Longáin ach bhí éileamh ar ábhar na lámhscríbhinní (dánta, stair agus seanscéalta) i gceantair na Gaeilge. Léifí iad os ard i lúb chruinnithe, nó d'iarrfadh daoine deisiúla (sagairt, feirmeoirí láidre, corrdhuine uasal) ar scríobhaí lámhscríbhinní a chóipeáil dóibh. Nuair a cailleadh an Longánach bhí ré an scríobhaithe thart, agus ba ghearr go dtosódh ré na clódóireachta sa Ghaeilge.

## Tagairtí

* ''Meamram Páipéar Ríomhaire'': lámhscríbhinní scanáilte agus lámhscríbhinní san Astráil ó lámh na Longánach san áireamh, le nótaí le Pádraig Ó Macháin.

* Ó Ciosáin, Niall: *Print and Popular Culture in Ireland, 1750-1850*, MacMillan Press Ltd, 1997.

Catagóir:Scríobhaithe
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1817
Catagóir:Básanna i 1880
An Eilvéis Shacsanach

Is limistéar sléibhtiúil dreapadóireachta agus páirc náisiúnta í **an Eilvéis Shacsanach** ar fud ghleann na hEilbe soir ó dheas de Dresden, sa Sacsain, an Ghearmáin. Tá Sléibhte Gaineamhchloiche na hEilbe comhdhéanta as an Eilvéis Bhoihéamach i bPoblacht na Seice in éineacht leis an Eilvéis Shacsanach. Tá roinnt 1000 binn dreapadóireachta san Eilvéis Shacsanach amháin, chomh maith le roinnt log. Bíonn tóir ag muintir na háite ar an gceantar agus ag dreapadóirí idirnáisiúnta araon. Tugtar "Eilvéis" ar an gceantar seo mar gheall ar na sléibhte agus áilleacht na radharcanna.

Is é Sächsische Schweiz-Osterzgebirge ceantar riaracháin na dúich. Is sainchomhartha-aitheanta é an dún 'Königstein'.

## Tagairtí

## Íomhánna

Íomhá:Barbarine001.jpg|An charraig "Barbarine" ag "Pfaffenstein"
Íomhá:Lilienstein herbstabend.jpeg|Sliabh *Lilienstein*, comhartha na Páirce Náisiúnta
Íomhá:Saxon Switzerland LC0155.jpg|Radharc ar ghleann *Wehlgrund* agus ar charraig *Bastei*
Íomhá:2011-08-28 Basteibrücke.jpg|Droichead ag an *Bastei*
Íomhá:Sunset in Saxon Switzerland.jpg|Luí gréine san *Eilvéis Shacsanach*


Catagóir:Páirceanna Náisiúnta na Gearmáine
Catagóir:Limistéir dreapadóireachta na Gearmáine
Catagóir:Réigiúin na Sacsaine
Catagóir:Sléibhte Ghaineamhchloiche na hEilbe
Catagóir:Tírdhreacha Cosanta sa Ghearmáin
Ríocht na Sacsaine

Bhí **Ríocht na Sacsaine**, a mhair idir 1806 agus 1918, ina chomhalta neamhspleách de roinnt cónaidhmeanna stairiúla sa tréimhse le linn agus ina dhiaidh aimsir Napoléon sa Ghearmáin. Ó 1871, bhí sé mar chuid den Impireacht Ghearmánach. Déanadh saor-stát saor as i ré Phoblacht Weimar (Gearmáinis: *Weimarer Republik*) sa bhliain 1918 tar éis dheireadh an Chéad Chogadh Domhanda agus tar éis gur éirí an rí Friedrich August III na Sacsaine as an ríchathaoir. Bá í cathair Dresden a príomhchathair, agus is é a comharba ná stát nua-aimseartha 'Saorstáit na Sacsaine' (Gearmáinis: *Der Freistaat Sachsen*).

## Tagairtí

Catagóir:Ríochtaí
Catagóir:Stair na Gearmáine
Crochtóireacht

[thumb|Croit in [Áird Eilbh|Áird Eilbh Uachdarach in aice Loch Aillse.]]
Is éard is **crochtóireacht** ann ná foirm de thionacht talún agus táirgeadh bia ar scála beag atá sainiúil do Ghaeltacht na hAlban, Oileáin na hAlban, agus d'Oileán Mhanann. Laistigh de bhailecheantair na gcrochtóireacht, bíonn crochtaí aonara lonnaithe ar an dtalamh is fearr, agus roinntear an ceantar mór talúna sléibhe nó an innilt sléibhe a bhíonn ar dhroch-chaighdeán de ghnáth ar chrochtóirí na mbailecheantar le haghaidh féaraigh.

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Talmhaíocht in Albain
Cath Jengland

Troideadh** Cath Jengland** (ar a dtugtar freisin **Jengland-Beslé**, **Beslé**, nó **Grand Fougeray**) ar an 22 Lúnasa 851, idir arm Francach Shéarlais Mhaoil agus arm Briotánach Erispoe, Diúc na Briotáine. Bhain na Briotánaigh an bua amach, agus as sin síníodh Conradh Angers i Meán Fómhair 851, a chinntigh neamhspleáchas na Briotáine.

Jengland
Catagóir:Cathanna a bhain leis na Breathnaigh
Catagóir:Cathanna a bhain leis na Francaigh
Catagóir:Cathanna a bhain leis an Fhrainc
Catagóir:Stair mhíleata na Briotáine
Catagóir:851
Catagóir:Coimhlintí sa 9ú haois déag
Séarlas Maol

[200px|thumb|right|Léiriúchán de Shéarlas Maol ag [Tours ag fáil toscaireachta manach]]
Bhí **Séarlas Maol** (13 Meitheamh 823 - 6 Deireadh Fómhair 877) ina Impire Naofa Rómhánach (875-877, mar **Séarlas II**) agus ina rí na bhFranc Thiar (840-877, mar **Séarlas II**, leis na teorainneacha dá thalamh sainithe ag Conradh Verdun, 843), agus ba é an mac is óige ag Lughaidh Cráifeach agus a dhara bhean chéile Judith é.

Catagóir:Daoine a rugadh i 823
Catagóir:Básanna i 877
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Impirí Naofa Rómhánach
Catagóir:Laochra
Catagóir:Monarcaí Iodálacha
Catagóir:Ríshliocht Cairilínseach
Catagóir:Ríthe na bhFranc
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
851

## Eachtraí
* 22 Lúnasa - Cath Jengland sa Bhriotáin

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 7 Márta – Nominoe, RÍ na Briotáine

0851
An Acatáin

Is iar-réigiún na Fraince í **an Acatáin**.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Oifigiúil 

Acatáin, an
Dlí Rómhánach

Is éard is **an dlí Rómhánach** ann ná córas dlí na Róimhe ársa, agus na forbairtí dlíthiúla a tharla roimh an seachtú haois AD - nuair a ghlac an stát Rómhánach-Bhiosántach an Gréigis mar theanga an rialtais. D'fhorbair dlí-eolaíocht na Rómhánach le linn níos mó ná míle bliain - ó Dlí an Dáréag Tábla (Laidin: *Leges Duodecim Tabularum*): (ca. 439 RC) chuig an Chorpus Juris Civilis (AD 528-35) coimisiúnaithe ag an Impire Iustinianus I. Bhí an dlí Rómhánach seo, Cód Iúistín, éifeachtach san Impireacht Bhiosántach (331-1453), agus bhí sé mar bhonn de chleachtas dlí i roinn na hEorpa agus i Meiriceá Laidineach.


Catagóir:Aireagáin na Rómhánach
Louis Cráifeach

Ba Rí na hAcatáine é **Louis Cráifeach** (778-20 Meitheamh 840), ar a dtugtar freisin ** Louis na Diagachta** nó **Louis le Pieux** ón bhliain 781 ar aghaidh. Ba 'Rí na bhFranc' é freisin, agus comh-Impire (mar** Louis I**) mar aon lena athair Séarlas Mór, ón bhliain 813. Ba é an t-aonú mac fásta amháin é a mhair de thoradh ar an phósadh idir Shéarlas Mór agus Hildegard, agus mar sin ceapadh ina rialtóir aonair ar na bhFranc é tar éis bás a ​​athar sa bhliain 814, post a bhí aige go dtí a bháis, ach amháin ar feadh na tréimhse 833-34, le linn dó bheith díshealbhaithe.

Le linn a réimeas san Acatáin, bhí de dhualgas teorainn thiar theas na himpireachta a chosaint. Fuair sé an ceann is fearr ar na Moslamaigh i mBarcelonasa bhliain 801 agus mhaígh sé go raibh údarás na bhFranc i bhfeidhm thar Pamplona agus ar mhuintir Thír na mBascach ó dheas ó na Piréiní sa bhliain 812. Mar impire bhí a mhic fhásta, Lothair, Pépin, agus Lughaidh, sa san áireamh san rialtas agus rinne sé iarracht a ríocht a roinnt go cuí eatarthu. Bhí é an chéad deich mbliana dá réimeas ina chomhartha le roinnt tragóidí agus údar náire, go háirithe an chóireáil bhréige a rinne a nia Bearnard na hIodáile, a ndearna Louis féin leorghníomh poiblí ina chion.

Catagóir:An Bhaváir
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Impirí Naofa Rómhánach
Catagóir:Laochra
Catagóir:Monarcaí Iodálacha
Catagóir:Ríshliocht Cairilínseach
Catagóir:Ríthe na bhFranc
Diúc na hAcatáine

[thumb|right|230px|An cúige Gallia Aquitania san [Impireacht Rómhánach.]]
Rialaigh **Diúc na hAcatáine** (Ocsatáinis: *Duc d'Aquitània*, Fraincis: *Duc d'Aquitaine*) an réigiún stairiúil Gallia Aquitania (gan a bheith mheascadh leis an Acatáin sa lá atá inniu ann) faoi ardcheannas na bhFranc, na Sasanach agus níos déanaí rithe na Fraince.

Mar stáit chomharbacha de chuid Ríocht na Viseagotach (418-721), fuair an Acatáin agus Languedoc (Toulouse) an Dlí Visigothic agus an Dlí Rómhánach trí oidhreach, a thug le chéile, deis do mhná níos mó cearta a bheith acu ná ag mná a bhí comhaimseartha leo, go dtí an 20ú haois.


Catagóir:An Acatáin
Catagóir:Stair na Fraince
Calgary

Cathair i gcúige Alberta, Ceanada is ea **Calgary**. Tá Calgary suite i ndeisceart an chúige i measc cnoc íseal agus fásach féir, 89 ciliméadar nó mar sin taobh thoir de raonta tosaigh na Sléibhte Creagacha. Sa bhliain 2006, bhí 1,096,833 duine ina gcónaí sa chathair féin agus é ar an tríú cathair is mó i gCeanada. Sa bhliain chéanna, bhí 1,214,839 duine i mórcheantar Chalgary, rud a fhágann gurb í Calgary an cúigiú mórcheantar uirbeach is mó sa tír.
clé|mion

### Geilleagar
Tá geilleagar Chalgary bunaithe ar an ola agus ar an ngás nádúrtha, ar an talmhaíocht agus ar an turasóireacht. Bíonn an Calgary Stampede, *rodeo* agus aonach mór, ann gach bliain i mí Iúil ón bhliain 1912 anuas. 

Tá Calgary 294 ciliméadar ó dheas ó Edmonton, príomhchathair an chúige. “Bealach [Corridor] Calgary-Edmonton” a thugtar ar an tsraith bhailte beaga idir an dá chathair. 

Bíonn Calgary rangaithe go hard ar shuirbhéanna a bhaineann le cáilíocht na beatha. Mar shampla, sa bhliain 2007 chuir an iris *[[Forbes]]* Calgary sa chéad áit ar a liosta s'acusan de na cathracha is glaine ar Domhan.

### Stair
Sa chathair Calgary féin, tá muid ar thalamh treibhe na Stoney Nakoda. Tá trí threibh dhifriúla taobh istigh den Stoney Nakoda; Chiniki, Bearspaw agus Wesley. Leoga, is é ‘Moh’kinsstis’ an fíorainm atá ar Calgary, sa teanga Blackfoot.

Fort Brisebois a thugtaí ar an áit ar feadh tamall, ach sa bhliain 1876 d’ainmnigh an Coirnéal James MacLeod Fort Calgary é i ndiaidh Calgary (Gàidhlig: Calgarraidh) i Muile, in Albain.

Tionóladh na Cluichí Oilimpeacha Geimhridh den chéad uair riamh i gCeanada, in Calgary, sa bhliain 1988. 

### Aeráid

 
## Tagairtí

Catagóir:Cathracha Cheanada
Catagóir:Alberta
Na Cailifí Abasacha

[250px|mion|clé|[Cailifeacht Abasach|Califeacht na nAbasach]]
Ba iad na **Cailifí Abasacha** nó, níos simplí, **na hAbasaigh** (), rialtóirí an tríú Chailifeacht Ioslamach. Thógadar a bpríomhchathair i mBagdad, tar éis na cailifí Umayyadacha a bheith treascartha acu i ngach áit ach amháin sa réigiún Al Andalus.

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hIaráine
Catagóir:Stáit agus críocha a bunaíodh i 750
Catagóir:Ríshleachta Arabacha
Catagóir:Ríshleachta Moslamacha

Catagóir:Stair na hIaráice
Catagóir:An Meánoirthear
Catagóir:Stair na hÁise
Catagóir:Stair na hAfraice