open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abhainn Fhiodhaich

Is fo-abhainn í an **Abhainn Fhiodhaich** ar bhruach dheis den Uisge Spè in oirthuaisceart na hAlban. Éiríonn sí ar fhánaí thoir *Corriehabbie Hill* i bhForaois Glenfiddich  agus sreabhann sí soir ó thuaidh faoi bhun an bhóthair A941, anuas ó Chaisteal Achadh an Dùin go dtí lúb ghéar in aice leis an mbóthar A920 mar a gcasann sí siar chun sreabhadh go Baile nan Dubhach. 

Tá an Abhainn Fhiodhaich ceangailte ar imeall thoir an bhaile leis an Caochan Dubh a draenálann Gleann Ruaidhneis. Sníonn a gcuid uiscí comhcheangailte siar ó thuaidh go ginearálta ansin, ag dul faoi bhóthar an B9014 in aice le Chaisteal *Balvenie* agus ansin an A95 ag Creag Eileachaidh díreach sula mbuaileann siad leis an Spè.

Tagann uiscí uachtair an Caochan Dubh, An tAllt Beag agus Allt an Aitinn, le chéile ag *Milltown of Laggan* sula mbíonn siad ag sileadh mar an Chaochan Dubh, soir ó thuaidh go  Baile nan Dubhach. Tá drioglanna in aice leis an dá abhainn, go háirithe a tháirgeann fuisce Ghlenfiddich.

## Sanasaíocht
Tagann an logainm ó chúige ársa na [gCruithneach], daarbh ainm 'Fidach'. Seans gur ainm pearsanta réamh-Ghaelach a bhí i gceist. .
== Bailte ==
* [Baile nan Dubhach
* Creag Ealachaidh
## Fo-aibhneacha
* An Caochan Dubh 
## Naisc sheachtracha
*A’ Ghàidhlig ann am Moireib
## Tagairtí

Catagóir:Aibhneacha na hAlban
Caisleán Chláraigh

Túrtheach atá suite i gContae Chill Chainnigh, Éire is ea **Caisleán Chláraigh**.

## Suíomh
Tá Caisleán Chláraigh suite timpeall 6 km (3.7 mhíle) soir ó Chathair Chill Chainnigh, in aice le ceann de chinn uisce na Feoire.

## Stair
Ba iad muintir Shortall a bhí ina gcónaí ann go dtí c. 1640. Bhí Henry Johnson i seilbh an chaisleáin i dtréimhse Chromail, agus chuaigh sé go dtí na Byrnes ina dhiaidh sin; I measc na n-áititheoirí tá Anthony Byrne (1656–1720), Lewis Byrne (1690–1766), Mathew Byrne (1694–1754), Anthony Byrne (1725–1810), Michael Byrne (1762–1835). Bhí an gcaisleán in úsáid mar ait cónaithe go dtí 1905.

## Foirgneamh
Tá Caisleán Chláraigh cúig stór ar airde le boghta os cionn an tríú hurlár. Ar an taobh thuaidh tá bábhún ag tomhas 10 m faoi 22 m (33 tr faoi 72 tr). Tá go leor de na doirse darach agus na bíomaí urláir bunaidh fós ag an bhfoirgneamh. Tá poll lámhaigh os cionn an bhealaigh isteach, atá cosanta freisin ag geata sparraí iarainn agus barra tarraingthe.

Is é seomra urláir barr ar bharr an seomra is mó agus is fearr soilsithe sa chaisleán, a úsáidtear le haghaidh maireachtála teaghlaigh ginearálta. Is cuir isteach tánaisteach é an teallach mór fardoras, mar sin caithfidh an teallach sa seomra seo a bheith i lár an urláir ar dtús. Tá an díon thuas nua-aimseartha, cé go bhfuil forbhalla na huchtbhallaí sa stíl Ghaelach le poll lámhaigh, agus caol.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caisleáin i gContae Chill Chainnigh
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chill Chainnigh
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Long Éireannach

Is ainmniú é  a thugtar do longa i loingeas na Seirbhíse Chabhlaigh in Éirinn. Sa chomhthéacs seo, úsáidtear an giorrúchán ***LÉ***, mar shampla LÉ ''Eithne'' nó LÉ ''Deirdre''.

Tá an t-aimnniú seo in úsáid ó mhí na Nollag 1946 nuair a bunaíodh Seirbhís Chabhlaigh na hÉireann le trí choirbhéad a cheannach ó Chabhlach Ríoga na Breataine.

* 
*
Móta Cheanannais

Is móta agus bábhún agus Séadchomhartha Náisiúnta i gCeanannas, Contae Chill Chainnigh, Éire é **Caisleán Cheanannais** nó **Móta Cheanannais**.

## Suíomh
Tá Caisleán Cheanannais suite díreach ó dheas de Dhroichead Cheanannais a thrasnaíonn Abhainn Rí.

## Stair agus seandálaíocht
Cineál caisleáin a bhí i gcaisleáin mhóta agus bábhún a tógadh tar éis ionradh na Normannach, tulach talún ar a raibh sonnach adhmaid agus túr. Thóg Geoffrey FitzRobert móta Cheanannais ar ardán gairbhéil (b’fhéidir oileán in Abhainn Rí ar dtús) ag deireadh an 12ú haois. Suíomh tábhachtach a bhí ann chun coilíniú Normannach agus saothrú eacnamaíoch a leathnú sa réigiún, arbh í Ríocht Ghaelach Osraige roimhe seo é. Tréigthe é faoin gcéad bliain ina dhiaidh sin nuair a aistríodh fócas an bhaile go dtí an bábhún, agus níos déanaí go Prióireacht Cheanannais.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chill Chainnigh
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Coimisiún Oidhreachta

[mion|[Buamáil Guildford (1974)|Buamáil Guildford sa bhliain 197; sa *Horse and Groom*]]
Bunaíodh Coimisiún de chuid Rialtas na Ríochta Aontaithe, an **Coimisiún Neamhspleách um Athmhuintearas agus Aimsiú Eolais** **(CNAAE)**  sa bhliain 2024.   Athainmníodh é sa bhliain 2025 mar **An Coimisiún Oidhreachta**.  Ritheadh Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023, dlí na Ríochta Aontaithe chun stop a chur le fiosruithe agus cosc ar ionchoisní is cásanna sibhialta faoi eachtraí le linn na dTrioblóidí.

### Cúlra
D’eascair an CNAAE as an bplean conspóideach de chuid na dTóraithe a gheall cosaint ó chúiseamh d’iarshaighdiúirí as eachtraí a tharla le linn na dTrioblóidí. Dá bharr rith rialtas na Breataine reachtaíocht chun bac a chur ar chúisimh, ionchoisní agus cásanna sibhialta ‘chun líne a tharraingt faoi na dTrioblóidí’ a dúradar. 

### Cumhachtaí
Scrúdódh an CNAAE cásanna stairiúla in ionad iad a fhágáil faoi riar na córa. Tá cumhacht ag an CNAAE amharc ar 3,500 dúnmharu a tharla le linn na dTriobóidí ach ní raibh an foras ag fiosrú ach ocht gcás i mí Dheireadh Fómhair 2024).

Níl de chumhacht ag an CNAAE daoine a ghlao chuig fiosrúchán agus níl rochtain acu ar an eolas uilig nó níl cead ag an Státrúnaí aon rud a bhaineann le ‘slándáil náisiúnta’ a chur as an áireamh.

Sin ráite, rialaigh an Ardchúirt i mBéal Feirste go mbeadh an Coimisiún ábalta fiosruithe éifeachtacha a rith a shásódh an Coinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine.

Ghlac Sir Declan Morgan, a bhí ina phríomhbhreitheamh i dTuaisceart Éireann, le cathaoirleacht an Choimisiúin. Mhaígh Morgan go gcinnteodh sé go mbeadh obair an Choimisiúin ag teacht leis an dlí idirnáisiúnta um chearta an duine.

Roghnaigh an CNAAE cás Bhuamáil Guildford sa bhliain 1974 a fhiosrú sa chéad dul síos. "Déanfaidh cás Guildford tástáil ar cé mhéad cumhachta agus éifeacht na gcumhachtaí atá ag an gCoimisiún."

### 2025
D'fhoilsigh an dá Rialtas (na hÉireann agus na Ríochta Aontaithe) creatcháipéis maidir le hoidhreacht na dTrioblóidí ar an 19 Meán Fómhair 2025.

* Rinne athainmniú, mar An Coimisiún Oidhreachta, ar an bhforas iniúchta i mí Mheán Fómhair 2025.   
* Tugadh cead dó imscrúduithe a dhéanamh ar chásanna agus ionchúisimh a thionscnamh de bhun na fianaise más gá.  
* Bunaíodh foras eile, an Coimisiún Neamhspleách um Aisghabháil an Eolais (ICIR) chun tuarascálacha do theaghlaigh a thabhairt.  
* Sa Deisceart, cuireadh Aonad Oidhreachta ar bun in An Garda Síochána mar phointe teagmhála ar leith  agus le ceisteanna a bhaineann le lorg na coimhlinte a láimhseáil.
* Chinn Rialtas na hÉireann le €25 milliún a chur ar fáil idir 2025-2028 d'fhulangaithe, lena n-áirítear daoine a gortaíodh nó ar maraíodh daoine muinteartha leo le linn na coimhlinte.

## Féach freisin
* Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023
* Coinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine
* An Fóram um Shíocháin agus Athmhuintearas, 1994
* Military Reaction Force,  Domhain-cheastóireacht, Domhnach na Fola (1972)

## Naisc

* Suíomh

## Tagairtí

Catagóir:2024
Catagóir:Na Trioblóidí
Catagóir:Dlí Shasana
Catagóir:Ceartas
Eaglais Thulach Ruáin

Is séipéal meánaoiseach agus Séadchomhartha Náisiúnta i gContae Chill Chainnigh, Éire, é **Eaglais Thulach Ruáin**.

## Suíomh
Tá Séipéal Thulach Ruáin suite díreach ó dheas ó Thulach Ruán, ar bhruach thoir fo-abhainn de chuid An Abha Mhuimhneach.

## Eaglais
Is éard a bhí i Séipéal Paróiste Thulach Ruáin ná corp agus saingeal.

Gnéithe eile is ea sedilia, doras Ghotach, agus cór áirse.

Bhunaigh Sir John (Le) Grace (básaithe 1568) Séipéal Grace sa bhliain 1543 agus tá sé ceangailte leis an taobh theas de shéipéal an pharóiste.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chill Chainnigh
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Peotar Stóilípin

Státaire Rúiseach ab ea **Peotar Arkadjewitsch Stóilípin** (Rúisis: Пётр Арка́дьевич Столы́пин *Pëtr Arkad'evič Stolypin*; 14 Aibreán 1862–18 Meán Fómhair 1911). Ba é an tríú príomh-aire agus ina aire gnóthaí baile ar Impireacht na Rúise ó 1906 go dtí 1911. Ar a dtugtar an leasaitheoir is mó ar shochaí agus ar gheilleagar na Rúise, tháinogh fás gan fasach ar stát na Rúise mar gheall ar a leasuithe, rud ar chuir a fheallmharú stop leis.

Rugadh Stóilípin in nDresden, i Ríocht na Sacsaine, do theaghlach uasaicmeach Rúiseach mór le rá, agus bhí baint ag Stóilípin leis an rialtas óna luathfhichidí. Bhí ardú céime gasta mar thoradh ar na héachtaí sa tseirbhís phoiblí, rud a d’fhág gur ceapadh ina aire é faoin bpríomh-aire Ivan Goremykin in Aibreán 1906. I mí Iúil, d’éirigh Goremykin as agus tháinig Stolypin i gcomharbas air mar phríomh-aire.

Mar phríomh-aire, chuir Stóilípin tús le scéimeanna móra athdháilte talún, ar a dtugtar athchóiriú Stóilípin, a dheonaigh ceart úinéireachta talún príobháidí don tuathánach. Bhí a thréimhse oifige marcáilte freisin ag corraíl réabhlóideach mhéadaithe, a d'fhreagair sé le córas nua dlí míleata a cheadaigh do choirpigh cúisithe a ghabháil, a thriail go tapa agus a chur chun báis. Tar éis roinnt iarrachtaí feallmharaithe roimhe seo, lámhachadh Stóilípin go marfach i mí Mheán Fómhair 1911 ag an réabhlóidí Dmitrii Bogrov i gCív.

Monarcaí ab ea Stóilípin agus bhí súil aige an ríchathaoir a neartú trí gheilleagar tuaithe na Rúise a nuachóiriú. Ba iad an nua-aoiseacht agus an éifeachtúlacht, seachas an daonlathas, na spriocanna a bhí aige. D’áitigh sé go bhféadfaí ceist na talún a réiteach agus an réabhlóid a sheachaint, ach amháin nuair a cuireadh deireadh leis an gcomún (Rúisis:мир *mir*) tuathánach agus niair a bhí aicme sheasmhach talún ag na tuathánaigh, agus nuair a bhain na gculacaigh leas as an *status quo*. Bhí a chuid rath agus a theipeanna ina n-ábhar conspóide te i measc scoláirí, a d'aontaigh go raibh sé ar dhuine de na státairí móra deireanacha de chuid na Rúise Impiriúla le beartais athchóirithe poiblí a bhí ciallmhar ciallmhar agus láidir.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1911
Catagóir:Daoine a rugadh i 1862
Catagóir:Ailt le téacs sa Rúisis
Ivan Goremykin

Polaiteoir Rúiseach ab ea **Ivan Logginovich Goremykin** (Rúisis: Ива́н Рóгинович Горемы́кин; 8 Samhain 1839 – 24 Nollaig 1917). Bhí sé ina phríomh-aire ar Impireacht na Rúise i 1906 agus arís ó 1914 go 1916, le linn an Chéad Chogaidh Dhomhanda. Ba é an duine deireanach a raibh céim shibhialta aige mar an Ríchomhairleoir Gníomhach den chéad ghrád. Le linn a thréimhse sa rialtas, shaothraigh Goremykin polasaithe coimeádacha.
## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1917
Catagóir:Daoine a rugadh i 1839
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Daoine dúnmharaithe sa Rúis
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht na Rúise
Catagóir:Polaiteoirí na Rúise
Catagóir:Príomh-airí
Catagóir:Ridirí
Cantwell Fada

Is éard atá i gceist leis an **Cantwell Fada** (ar a dtugtar an **Long Man** freisin) ná samhail de ridire atá ar taispeáint i bhfothrach Eaglais Chill Pháin ón 14ú haois i gCill Pháin gar do Bhaile Mhic Andáin i gContae Chill Chainnigh, deisceart Éireann.

Tá an samhail snoite as leac amháin aolchloiche. Caitheann an ridire caipín cloigeann miotail atá clúdaithe le coif, agus hauberk máille na lúb ag cosaint a thóra chomh fada lena ghlúine. Tá sé faoi bhrat éadach le fillteacha domhain agus crios claíomh. Tá spor feiceálach ar a chosa aige, rud a léiríonn gur throid sé ar muin capaill. Déantar a chosa a thrasnú, an chos dheas thar an taobh clé. Roimhe seo creideadh go léiríonn sé seo go raibh sé ina rannpháirtí sna Crosáidí, ach meastar anois gur coinbhinsiún stíle é. Sa lámh chlé iompraítear sciath mhór ar a bhfuil armas chlann Cantwell.

Creidtear gur ionann é agus Thomas de Cantwell (b. 1319), eachtránaí Cambro-Normannach a ndearnadh Tiarna Chill Pháin de. Ba é príomhchaisleán mhuintir Cantwell ná Caisleán Cantwell i Chúirt an Chantualaigh.

Ceaptar gur leac sarcophagus a bhí san dealbh cloiche ar dtús a cuireadh ina sheasamh ó shin i leith bhalla istigh an tséipéil. Is sampla é an dealbh seo den chaighdeán ard a bhain ceardlanna dealbhóireachta na hÉireann amach sa Pháil roimh mheath cultúrtha agus eacnamaíoch a tharla mar gheall ar ionradh Bhrúis in Éireann agus teacht na Plá Móire.

D'inis Hubert Butler, scríbhneoir aistí, an scéal go ngearrtaí pionós ar pháistí sa scoil Phrotastúnach áitiúil trí iallach a chur orthu an dealbh a phógadh.

In aice láimhe tá *The Longman of Kilfane*, teach tábhairne agus bialann ainmnithe don Cantwell Fada.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Cumann Oidhreachta Thulach Iúir 
* Cantwell Fada

Catagóir:Séadchomharthaí agus cuimhneacháin in Éirinn
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Eaglais Chill Pháin

Is séipéal meánaoiseach agus Séadchomhartha Náisiúnta i gContae Chill Chainnigh, Éire, é **Eaglais Chill Phain**.

## Suíomh
Tá Séipéal Chill Fhíonáin suite, i gCill Pháin, timpeall 3.4 km (2.1 mhíle) soir ó thuaidh ó Bhaile Mhic Andáin, Contae Chill Chainnigh.

## Stair
[clé|mion| An [Cantwell Fada]]
Deirtear gur tháinig ainm an cheantair ó Naomh Phián.

Tógadh an séipéal sa 13ú haois. Bhí na Cantwells ina dTiarnaí ar Chill Pháin agus sna ceantair chóngaracha ó go gairid i ndiaidh Ionradh na Normannach go dtí na coigistiú tar éis an Comhdháil.

Scríobh an file Deirdre Brennan dán faoi Eaglais Chill Phain sa bhliain 2001.

## Eaglais
[clé|mion| doras [címe]]
Dronuilleog fhada is ea Eaglais Chill Pháin le sedilia, altóir, sos leabhar agus linn ionnalta. Creidtear gur tháinig na sedilia ó eaglais níos sine agus go bhfuil roinnt péint meánaoiseach fós orthu. Tá trí dhoras bhunaidh sna ballaí thuaidh agus theas le clocha géanna ar a gceann.

B’fhéidir gur chónaigh an túrteach ag an taobh thoir an cléireach/sacraistí agus gur chuir sé áitritheoirí ar fáil sna stórtha uachtaracha.

Nuair a tógadh foirgneamh nua Eaglais na hÉireann trasna an bhóthair, baineadh úsáid as an tseaneaglais mar scoil.

Is í an phríomhghné an Cantwell Fada, dealbh de ridire ó na 1320í/30idí; bheadh sé i gceist go luífeadh sé seo go cothrománach mar chlúdach ar a thuama, ach anois tá sé suite go hingearach agus faoi chosaint ag clúdach trédhearcach. Nuair a úsáideadh an séipéal mar scoil, rinneadh leanaí mí-iompair chun an íomhá a phógadh. Níos déanaí, bhí sé clúdaithe le ithir chun é a chosaint go dtí 1840, nuair a nocht James Graves é agus glanadh é.

Rinneadh ceithre múnlaithe; tá ceann acu ar taispeáint san Ard-Mhúsaem i mBaile Átha Cliath.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chill Chainnigh
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Aleksei Brusilov

Ginearál Rúiseach agus níos déanaí Sóivéadach ab ea **Aleksei Alekseevich Brusilov** (Rúisis: Алексей Алексеевич Брусилов, 31 Lúnasa 1853 – 17 Márta 1926) ba mhó a raibh suntas aige maidir le forbairt beartaíochtí ionsaitheacha nua a úsáideadh in ionsaí Brusilov 1916, agus ba é sin an t-éacht ba mhó a rinne sé.
## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1926
Catagóir:Daoine a rugadh i 1853
Sergei Witte

Státaire Rúiseach ab ea an Cunta **Sergei Yulyevich Witte** (, *Sergey Yulyevich Vitte*    29 Meitheamh 1849– 3 Márta 1915), ar a dtugtar **Sergius Witte** freisin), a bhí mar chéad phríomh-aire Impireacht na Rúise, in áit an impire mar cheann rialtais. Ní liobrálach ná coimeádach, mheall sé caipiteal eachtrach chun borradh a chur faoi thionsclaíocht na Rúise. Ba é straitéis Witte ná contúirt na gcogaí a sheachaint. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1849
Catagóir:Básanna i 1915
Catagóir:Básanna de bharr ailse
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht na Rúise
Catagóir:Polaiteoirí na Rúise
Catagóir:Príomh-airí
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Teangacha Moirdvíneacha

Is foghrúpa de na teangacha Úralacha iad na **teangacha Moirdvíneacha** (Rúisis: мордовские языки, *mordovskiye yazyki*). Tá an teanga Éirsis agus an teanga Mocsais sa ghrúpa, atá á labhairt sa Mhordóiv.

## Tagairtí
Breeders’ Cup

Is rás capall cáiliúil é an ***Breeders’ Cup*** ***World Championship*** sna Stáit Aontaithe. Ní haon rása amháin atá i gceist leis an *Breeders’ Cup* ach 14 acu – a leath sin a bhí i gceist go dtáinig 2007 nuair a rinneadh Féile dhá lá de.  Bíonn an rásaíocht ar siúl gach bliain, i dtús mhí na Samhna de ghnáth, ar ráschúrsaí timpeall na tíre (agus i gCeanada aon uair amháin).

### Stair
Ba ar chúrsa Hollywood Park i Los Angeles a reáchtáladh na rásaí nuair a thosaigh an Breeders’ Cup i 1984. Tá sí sin dúnta anois ach tá cuid de na traiceanna is cáiliúla i Meiriceá ar an liosta áiteacha ina raibh an iomaíocht ina dhiaidh sin – athraítear ionad ó bhliain go bliain. Aqueduct, Santa Anita, Churchill Downs, Belmont Park, Keenland agus Del Mar, ceann de na cúrsaí is gleoite sna Státaí, é cois na farraige buailte ar San Diego. ‘Where the Surf meets the Turf’ an leathfhocal a úsáideann siad siúd a bhíonn i mbun bolscaireachta dó.

### Rásaíocht
$1 milliún an ceann an duaischiste a bhaineann le leathdhosaen acu agus a dhá oiread sin do leathdhosaen eile. Tá $5 milliún as an *Breeders’ Cup Turf* agus $7 milliún as an *Breeders’ Cup Classic*. Fad 1¼ míle (2000m) a bhíonn ansiúd agus 14 capall ar a mhéid san iomaíocht.

Meascán den ghaineamh, den chréafóg agus den siolta (glár) a bhíonn i bhformhór thraiceanna na Státaí. Creidtear go ritheann na capaill níos sciobtha ar an ‘salachar’ ná a dhéanann siad ar an bhféar. Ar an ‘salachar’ bíonn mórán mór lánluas fúthu ó thús deireadh an rása.

### Éire
Go dtí 2024, níor bhuaigh aon chapall a bhí á thraenáil in Éirinn an *Breeders’ Cup Classic*.  Ach in 2017,  bhí rása de chuid an Breeders Cup buaite ag Aidan O’Brien le Mendelssohn i Del Mar i gCalifornia.

## Féach freisin

* Rásaíocht chapall
* Traic rásaíochta Del Mar

## Tagairtí

Catagóir:Rásaíocht chapall
Catagóir:Cliathrásaíocht
Páirc Aonaigh Del Mar, California

Tá **Páirc Aonaigh Del Ma**r i gContae San Diego, California, Is faoi úinéireacht Stát California atá an 370 acra a bhfuil páirc na rásaí mar chuid díobh. Is ann a bhíonn Aonach Chontae San Diego, an ceann is mó dá shórt i Meiriceá, áit a mbaineann traidisiún láidir lena leithéid.   

Tá traic rásaíochta ann freisin. Ritheadh rásaí ansiúd don chéad uair i 1937. Bhí an crónánaí Bing Crosby ar dhuine de bhunaitheoirí thraic rásaíochta Del Mar. Sheas sé féin taobh amuigh de na geataí le fáilte a chur roimh dhaoine.

### Éire
In 2017,  bhí rása de chuid an Breeders Cup buaite ag Aidan O’Brien le Mendelssohn i Del Mar.

## Féach freisin

* Rásaíocht chapall

## Tagairtí

Catagóir:Rásaíocht chapall
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i gCalifornia
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Ionaid turasóireachta
Catagóir:San Diego, California
Inis Mór (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Inis Mór** air:
* Inis Mór, Árainn: an t-oileán is mó de chuid Oileáin Árann
* Inis Mór, Contae an Chláir (Bun Raite Uachtarach): baile fearainn i gContae an Chláir
* Inis Mór, Contae an Chláir (Cluain idir Dhá Lá): baile fearainn agus oileán nó oileánra i gContae an Chláir
* Inis Mór, Contae an Longfoirt: baile fearainn agus oileán nó oileánra i gContae an Longfoirt
* Inis Mór, Contae Chiarraí: baile fearainn agus toghroinn i gContae Chiarraí
* Inis Mór, Contae Fhear Manach: oileán i gContae Fhear Manach
* Inis Mór, Contae Liatroma: oileán i gContae Liatroma
* Inis Mór, Contae na hIarmhí: baile fearainn i gContae na hIarmhí
* Inis Mór, Contae Shligigh (Cairbre): baile fearainn agus oileán i Loch Gile, Contae Shligigh
* Inis Mór, Contae Shligigh (Tír Oirill): baile fearainn agus oileán nó oileánra i gContae Shligigh
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
An Poiteoimcin (long chogaidh na Rúise)

Ba long chogaidh na Rúise í an **Poiteoimcin** (Rúisis: Князь Потёмкин Таврический, Kniaz Potyomkin Tavricheskiy) a bhí ina réamh-dreadnought, a tógadh do Chabhlach na Mara Duibhe Impiriúil na Rúise. Bhain sí clú amach le linn Réabhlóid na bliana 1905, nuair a chuaigh a criú chun ceannairce in aghaidh a gcuid oifigeach. Bhí an t-imeacht seo ina bhunús níos déanaí don scannán *Battleship Potemkin* de chuid Sergei Eisenstein, sa bhliain 1925.

## Tagairtí

*
Catagóir:Longa (1900)
Catagóir:Réabhlóid 1905-1907 sa Rúis
Catagóir:Longa cogaidh de Chabhlach na Rúise Impiriúla
Catagóir:Longa gafa
Catagóir:Coinbhleachtaí i 1905
Catagóir:Stair mhíleata Odesa
Catagóir:Teagmhais mhuirí i 1905
Catagóir:Longbhriste sa Mhuir Dhubh
Catagóir:Longbhriste na Rómáine
Catagóir:Soithí scoite
Catagóir:Cannaircí Cabhlaigh
Catagóir:Longa cogaidh na Rúise
Catagóir:Longa cogaidh na Rúise sa Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Longa a tógadh in Impireacht na Rúise
Droichead na Gairfeanaí

Is droichead cloiche meánaoiseach é **Droichead na Gairfeanaí** atá suite i gContae Chiarraí, Éire. Ainmníodh an droichead mar Shéadchomhartha Náisiúnta na hÉireann.

## Suíomh
Trasnaíonn Droichead na Gairfeanaí Abhainn na Gairfeanaí i gCorca Dhuibhne, 2.7 km (1.7 mhíle) soir-oirthuaisceart ón Daingean.

## Stair
Creidtear gur tógadh an droichead sa 14ú nó sa 15ú haois, agus de réir dealraimh gur thrasnaigh Arthur Grey, an 14ú Barún Grey de Wilton (Fear Ionaid na hÉireann) é in 1580 lena chuid fear ar an mbealach go Léigear Ard na Caithne, áit a maraíodh na céadta príosúnach.

Faoin 19ú haois, bhí an droichead ag titim as a chéile. Sa lá atá inniu ann, trasnaíonn trácht bóthair droichead nua-aimseartha ó thuaidh.

## Cur síos
Is droichead balla singil é Droichead na Gairfeanaí déanta gan moirtéal: is éard atá san áirse ná clocha gathacha a ‘éiríonn’ as clocha a theilgeann thar an abhainn i dteicníc coirbéalta.

Is é an t-aon droichead le bheith ina Shéadchomhartha Náisiúnta.
Íomhá:Garfinny_Bridge_-_geograph.org.uk_-_912694.jpg
Íomhá:Garfinny_Bridge_-_geograph.org.uk_-_912692.jpg


## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Catagóir:Foirgnimh i gContae Chiarraí
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Caisleán Ráthanáin

Túrtheach agus Séadchomhartha Náisiúnta atá suite i gContae Chiarraí, Éire is ea **Caisleán Ráthanáin**.

## Suíomh
Tá Caisleán Ráthanáin suite 1.73 km (1.07 mhíle) siar ó thuaidh ó Cheann Trá, in iarthar Chorca Dhuibhne.

## Stair
Tógadh an lios ar an suíomh sa 7ú nó san 8ú haois AD. Thugtar *Rath Fhionnáin* ar.

De réir béaloidis áitiúil, ba é an píosa talún seo an ceann deireanach in Éirinn a bhí faoi smacht na Lochlannach, toisc go raibh sé chomh héasca le chosaint.

Ba iad muintir Mhic Gearailt, Ridirí Chiarraí, a thóg an túrtheach cloiche sa 15ú nó 16ú haois.

Sa bhliain 1602, ag druidim le deireadh Chogaidh na Naoi mBliana, ghlac Charles Wilmot seilbh ar an caisleán. Scriosadh é le linn choncas Chromail (1649–53).

## Foirgneamh
mion|clé|Radharc eile ar an gcaisleán
Bhí díog le doimhneacht 9 m (30 tr) mar chuid den créfort ársa, bealach isteach san iardheisceart agus uaimh thalún san oirdheisceart.

Bhí an caisleán dronuilleogach agus trí stór ar airde. Tá an chuid is mó de na ballaí seachtracha fós ann; ar an taobh istigh tá roinnt múrstaighre, rianta de boghtach agus stuara. Tá dhá thúirín le feiceáil freisin.

Tá níos mó ná leath de bhallaí seachtracha an chaisleáin trí stór fós ann.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
David Ernest Mc Carthy

Is cumadóir cheoil ath-nua-aoiseach é **David Ernest Mc Carthy** (Gaeilge: *Dáibhí Earnán Mac Cárthaigh*) a rugadh ar an 14 Nollaig 1980 ó Droichead Átha.  Bhí sé cónasctha leis an ghluaiseacht ealaíon Dícheanglachas (Bearla: *Defastenism*) timpeall na mblianta 2005-2007 i mBaile Átha Cliath agus i bPáras.  Tá a chuid saothar á fhoilsiú ag Universal Edition, Vín.

## Gradam a Fuarthas
* 1ú Duais "1st Academia Musica Competition" Ardscoil Cheoil Richard Wagner, Vín (2021)
* 3ú Duais "2nd World Championship In Composition" Ardscoil Cheoil Franz Schubert, Vín (2021)

## Saothar
* Coinséartó do Dhá Phianó agus Ceolfhoireann (2025)
* Tríréad Pianó (2025)
* Divertimento do Chinedhíothú (2025)
* Prelude (2024)
* Téadcheathairéad III (2023)
* Sonáid Pianó II (2023)
* Taibhiú VIII (2021)
* Coinséartó Pianó (2021)
* Téadcheathairéad II (2021)
* Siansa III (2020)
* Téadcheathairéad I (2012)
* Siansa II (2009)
* Taibhiú V (2009)
* Taibhiú IV (2009)
* Taibhiú III (2008)
* Sonáid Pianó I (2008)
* Taibhiú II (2007)
* Siansa I (2006)

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil David Ernest Mc Carthy

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine beo
Iarracht Donald Trump a fheallmharú

* Iarracht Donald Trump a fheallmharú, Iúil 2024
* Iarracht Donald Trump a fheallmharú, M.F. 2024
Iarracht Donald Trump a fheallmharú, M.F. 2024

Ar an 15 Meán Fómhair 2024, le linn Thoghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024,rinneadh iarracht feallmharaithe ar iar-Uachtarán na Stát Aontaithe, Donald Trump agus é ag imirt gailf ar  a chúrsa féin in West Palm Beach in Florida.

Tháinig an eachtra seo dhá mhí tar éis do Trump bheith gortuithe ina chluais nuair a chaith gunnadóir urchair leis ag slógadh i bPennsylvania. Gan ach seacht seachtaine fágtha go dtí lá na vótála, bhí aird tarraingthe ag an eachtra ar an dúshlán a bhaineann le hiarrthóirí toghcháin a choimeád slán sna Stáit Aontaithe.clé|mion|Gabhadh an fear gunna níos deireanaí ina charr ar thaobh an bhóthair, 61km i bhfad

clé|mion|Bhain an fear gunna úsáid as raidhfil saghas SKS

## Imeachtaí
Bhí Donald Trump agus é ag imirt gailf ar a chúrsa féin in West Palm Beach in Florida. Tugadh faoi deara gunna roinnt céad slat ón áit a raibh Trump ag imirt tráthnóna inné. Bhí an gunnadóir i bhfolach i sceacha gar d'imeall an ghalfchúrsa. Scaoil gníomhairí de chuid na Seirbhíse Rúnda leis an áit sna sceacha a bhí an gunna.  

Theith an fear gunna ón láthair i bhfeithicil. D’fhág sé ina dhiaidh raidhfil ionsaithe ar chuma an SKS agus málaí droma. Gabhadh  an fear gunna níos deireanaí ina charr ar thaobh an bhóthair.

## An lámhachóir

Ryan Wesley Routh is ainm don té a gabhadh. De réir tuairiscí bhí taifead coiriúlachta aige agus ciontaíodh é as roinnt coireanna, ina measc arm folaithe a bheith ina sheilbh.

Roimh an ionsaí, chuir  Routh postálacha amach ar na meáin shóisialta ag éileamh ar dhaoine dul ag troid in aghaidh na Rúise san Úcráin. Ach dúirt oifigeach de chuid na hÚcráine gurb é an cur síos is fearr a d’fhéadfaí a dhéanamh ar an dteagmháil a bhí ag Routh leo ná go raibh “seachrán” air.

## Tuairimí
Dúirt Trump é féin, “Ba mhaith liom buíochas a ghabháil le gach duine as bhur n-imní a léiriú agus as bhur mbeannachtaí. Is cinnte gur lá spéisiúil a bhí ann!”.
Dúirt polaiteoirí ar gach taobh gur údar faoisimh mór a bhí ann nár gortaíodh an t-iar-uachtarán san eachtra. Dúirt Kamala Harris,  “Tá mé sásta go bhfuil sé slán. Níl aon áit don fhoréigean i Meiriceá.” Dúirt JD Vance, leathbhádóir Trump sa toghchán, gur labhair sé leis an iar-uachtarán in ndiaidh na heachtra. Bhí Trump in “ardghiúmar” a rud a chuirfeadh iontas ort, a dúirt Vance.

Ach ní hionann agus an chéad iarracht Trump a fheallmharú, ar an 13 Iúil in Butler, Pennsylvania, níor chothaigh an dara hiarracht seo ag galfchúrsa Trump in West Palm Beach, Florida aon ghrianghraif a rachaidh i gcionn ar an lucht vótála.

## Féach freisin

* Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024
* Iarracht Donald Trump a fheallmharú, Iúil 2024
* Iarracht Ronald Reagan a fheallmharú

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta
Catagóir:Donald Trump
Catagóir:2024
Catagóir:Stair Florida
Stáisiún Traenach Chúil Raithin

Is stáisiún traenach é **Stáisiún Traenach Chúil Raithin** atá suite i gCúil Raithin, Contae Dhoire. D'oscail sé ar 4 Nollaig 1855.

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Cúil Raithin
James Tuchet, 3ú Iarla Ghleann Bearcháin

Ba mhac é **James Tuchet, 3ú Iarla Ghleann Bearcháin** (c. 1612-11 Deireadh Fómhair 1684) le Mervyn Tuchet, 2ú Iarla Ghleann Bearcháin agus a chéad bhean, Elizabeth Barnham (1592-c.1622). Bhí ról suntasach aige i gCogadh na dTrí Ríocht a tharla i lár an 17ú haois, agus bhí sé sé thar a bheith gníomhach sna coimhlintí in Éirinn ag an am seo.
Catagóir:Básanna i 1684
Catagóir:Daoine a rugadh i 1612
Comhlathas Shasana

Ba é **an Comhlathas** an struchtúr polaitiúil i rith na tréimhse ó 1649 go 1660 nuair a rialaíodh Sasana agus an Bhreatain Bheag, ina dhiaidh sin in éineacht le hÉirinn agus Albain, mar phoblacht tar éis dheireadh an Dara Cogadh Cathartha Shasanach agus nuair a fógraíodh triail agus bású Shéarlais I. Fógraíodh gurbh ann don phoblacht trí “**”, a ghlac Parlaimint na Rump ar 19 Bealtaine 1649. Bhí cumhacht sa luath-Chomhlathas dílsithe go príomha don Pharlaimint agus do Chomhairle Stáit. Le linn na tréimhse, lean an troid ar aghaidh, go háirithe in Éirinn agus in Albain, idir na fórsaí parlaiminte agus iad siúd a bhí ina gcoinne, i gConcas Chromail ar Éirinn agus sa chogadh Angla-Albanach 1650–1652.

## Tagairtí

Catagóir:17ú haois in Éirinn
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Iarphoblachtaí
Catagóir:Idir-ríocht Shasana
Catagóir:Stair na Breataine Bige
Catagóir:Stair na hAlban
Caisleán Chionn Locha

Is túrtheach agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Caisleán Chionn Locha** atá suite i gContae Mhaigh Eo, Éire. Tá Séipéal Chionn Locha, cuid den séadchomhartha Náisiúnta, in aice láimhe.

## Suíomh
Tá Caisleán Chinn Locha suite 3.2 km (2 mhíle) siar ó dheas ó Sruthair, ar bhruach thiar an An Abhainn Dubh.

## Stair
Ceaptar gur tógadh an túr sa 13ú haois AD, cé go mbaineann an dá stór breise le teallaigh cúinne a cuireadh leis ina dhiaidh sin, ó athmhúnlú 1574 a rinne Sir John MacOliver Burke.

Tá poll lámhaigh sa bhonn batair, agus tá sliotán barra tarraingthe ag an mbealach isteach.

Rinneadh an caisleán a mhorgáistiú do na Blakes i 1629, agus lig siad ar léas é do John Darcy i 1668.

Tógadh an túrtheach reatha sa 16ú haois. I léarscáil de 1584 cuirtear síos air mar “Teach Meic Uilleim ”. Bhí “The MacWilliam Eighter”, a bhí ag Sir John FitzOliver de Búrca ag an am, ina chónaí ann sa bhliain 1574. Sa bhliain 1618 ba é Sir Richard FitzOliver Burke an tionónta agus rinne a mhac, Walter, é a mhorgáistiú do Sir Valentine Blake as Menlough, i 1628. Thug Sir Thomas Blake ar léas é do John Darcy i 1668 agus cheannaigh Pierce Joyce na tailte in 1852.

## Cur síos
Tá Caisleán Chinn Locha ceithre stór ar airde, le binna ar na ballaí thoir agus thiar, ach gan aon forbhalla. Tá rianta bartasán sa bhalla thiar. Tá trí simléir ann freisin.

## Fiadhúlra
Sa lá atá inniu ann is suíomh neadaithe é don gabhlán gaoithe (*Apus apus*).

## Tagairtí

Catagóir:Caisleáin i gContae Mhaigh Eo
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Mhaigh Eo
Caisleán Átha Leathain

Is Túrtheach agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Caisleán Átha Leathain** atá suite i gContae Mhaigh Eo, Éire.

## Suíomh
Tá Caisleán Bhaile Uí Liatháin suite 2.3 km (1.4 mhíle) soir ó thuaidh ó An tSráid, ar bhruach theas na Muaidhe.

## Stair
Tógadh an caisleán seo sa bhliain 1260 ag Jordan de Exeter, Sirriam Chonnacht agus ba é suíomh ársa na Mac Siúrtáin (MacJordans).

Tháinig an caisleán faoi ionsaí i 1316 ag an Rí Chonnacht, Fedlim Ó Conchobair agus bhí beagnach scriosta.

## Foirgneamh
Bhí an príomhbhealach isteach san oirthear agus dhá thúr ciorclach ar gach taobh leis, nach bhfuil ach ceann amháin ann fós. Tugann an bealach isteach rochtain ar bhábhún neamhrialta heicseagánach. Tá fianaise ann go raibh foirgnimh eile, go háirithe in aghaidh an bhalla thiar. Tá batair maith ag an mbábhún, go háirithe ag an gcúinne thiar thuaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Caisleáin i gContae Mhaigh Eo
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Mhaigh Eo
Maureen O'Sullivan (aisteoir)

Aisteoir Éireannach ab ea **Maureen Paula O’Sullivan** (17 Bealtaine 1911 – 23 Meitheamh 1998). Rinne sí an pháirt Jane i sraith scannán *[[Tarzan]]* a fhad is a bhí Johnny Weissmuller sa phríomhpháirt. Bhí rólanna aici in go leor scannán thar thréimhse níos faide ná leathchéad bliain,  in éineacht le haisteoirí ar nós Laurence Olivier, Greta Garbo, Fredric March, William Powell, Myrna Loy, Marie Dressler, Wallace Beery, Lionel Barrymore, na deartháireacha Marx (Groucho, Harpo, agus Chico) agus fiú Woody Allen sna 1980idí.
clé|mion|310x310px
clé|mion|220x220px|Tarzan Finds a Son!, le Richard Thorpe (1939)
clé|mion|220x220px|Pride and Prejudice, 1940
clé|mion|271x271px|1940
clé|mion|220x220px|Réamhbhlaiseadh ''(''físeán''),'' The Thin Man (1934)

## Saol
Rugadh O'Sullivan i Mainistir na Búille, Contae Ros Comáin. D'fhreastail sí ar scoileanna i mBaile Átha Cliath, i Sasana agus sa Fhrainc. In 1929, nuair a bhí sí 18 mbliana d'aois, fuair sí a seans ar Hollywood nuair a bhí an scannán *Song O’ My Heart* á dhéanamh ag Fox Film Corporation in Éirinn. D’éirigh léi páirt a fháil sa scannán, ina raibh an t-amhránaí teanóir Frank McCormack ann freisin, agus thug sí aghaidh ar Hollywood ina dhiaidh sin.
In 1932, shínigh sí conradh nua leis an stiúideo scannán mór le rá MGM. Bhain sí clú is cáil amach mar Jane i sé cinn de scannáin Tarzan le MGM idir 1932 agus 1942.
Bhí rólanna aici sna scannáin ''The Thin Man'' (1934), *Anna Karenina* (1935), *A Day at the Races* (1937), *Pride and Prejudice* (1940), agus *Maisie Was a Lady* (1941) freisin. Ghlac sí sos ón aisteoireacht chun aire a thabhairt dá clann, ach d’fhill sí ar an scáileán ina dhiaidh sin i scannáin a stiúir a fear céile, John Farrow. 

Lean sí uirthi ag obair i scannáin agus i ndrámaí ar feadh a saoil, agus bhí páirteanna aici in *Hannah and Her Sisters* le Woody Allen (1986), *Peggy Sue Got Married* (1986) le Francis Ford Coppola, agus in *Stranded* (1987).

Bhí O’Sullivan pósta faoi dhó. Phós sí John Farrow ar dtús agus bhí seachtar clainne acu, an t-aisteoir Mia Farrow ina measc. Níos déanaí ina saol, phós sí an fear gnó James Cushing. 

Rinneadh saoránach SAM di in 1947. Fuair sí bás in 1998 agus 87 bliain slánaithe aici. 

Tá réalta aici ar an Hollywood Walk of Fame agus bronnadh Gradam George Eastman uirthi in 1982.

In 2020, ba í uimhir a hocht ar liosta de na haisteoirí scannán Éireannacha is fearr san *[[The Irish Times|Irish Times]]*.

## Féach freisin

* Mia Farrow

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1998
Catagóir:Daoine a rugadh i 1911
Catagóir:Ban-aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Ros Comáin
Catagóir:Woody Allen
Coimisúin von der Leyen II, 2024-2029

Maireann téarma an Choimisiún Eorpach von der Leyen II cúig bliana, ó 2024 go dtí 2029. Bhí ar gach ballstáit an Aontais Eorpaigh a Choimisinéir féin a ainmniú roimh chruinniú mullaigh den Chomhairle Eorpach. 

Níl iontu ach ainmniúcháin, ámh, mar go gcaithfidh Parlaimint na hEorpa gach ceann acu a cheadú sular féidir aon duine a cheapadh.  Tá na Coimisinéirí  freagrach do Pharlaimint na hEorpa. Beidh ar na coimisinéirí a fógraíodh inniu ceisteanna a fhreagairt os comhair Pharlaimint na hEorpa sula gceapfar iad.

Tá na coimisinéirí uile freagrach as polasaithe uile an Aontais Eorpaigh. Ach ó thaobh na polaitíochta de, tháinig athrú mór ar chúrsaí sa bhliain 20204 - i gcomparáid le 2019 - agus borradh faoi pháirtithe ar an eite fhíordheis i dtíortha amhail an Iodáil agus an Ghearmáin.  Ceapadh mar shampla Raffaele Fitto (an Iodáil) mar Leasuachtarán feidhmeach, polaiteoir atá ar dheis ar fad.
[mion|[Michael McGrath, 2024-2029]]
mion|Raffaele Fitto (an Iodáil), ar dheis ar fad

### Ceapacháin
Ar an 17 Meán Fómhair 2024, d'fhógair Ursula von der Leyen ceapacháin nua an Choimisúin Eorpaigh i Strasbourg. Thug sí  le fios gur iarr 20 ballstát ar a laghad post eacnamaíochta dá bpolaiteoirí féin agus dúirt nach bhféadfaí gach uile cheann acu a shásamh.  Is mná iad aon duine dhéag den 27 coimisinéir – sin 40% le hais an 22% a bhí sa choimisiún deireanach.

Bhí moill le fógra na gcoimisinéirí nua mar gheall ar aighnis pholaitiúla. Tharraing an tSlóivéin agus an Rómáin siar na hiarrthóirí a bhí á moladh ar dtús acu nuair a chuaigh von der Leyen i mbun stocaireachta ag iarraidh ar rialtais áirithe tacú léi a chinntiú go mbeadh cothromaíocht ó thaobh inscne sa choimisiún nua.

* Bhí Stéphane  Séjourné roghnaithe ag von der Leyen mar Leasuachtarán feidhmeach atá freagrach as straitéis an choimisiúin don tionsclaíocht. D’éirigh Thierry Breton na Fraince as an gCoimisiún (a bhí i gceannas ar mhargadh inmheánach an AE, 2019-2024) ar an 16 Meán Fómhair 2024. Mhaígh Breton gur chuir von der Leyen brú ar an bhFrainc iarrthóir eile a mholadh “ar chúiseanna pearsanta”. Bhí Breton ar dhuine de na polaiteoirí ba mhó a rinne cáineadh ar Von der Leyen agus meastar gur iarracht a cuid cumhachta a dhaingniú a bhí ina cinneadh an Francach a bhrú go leataobh.

* Is é Valdis Dombrovskis as an Laitvia a ceapadh ina Choimisinéir Eacnamaíochta.
* Ceapadh Coimisinéir Cosanta den chéad uair riamh, mar atá, Andrius Kubilius as an Liotuáin.
* Ceapadh Michael McGrath mar An Coimisinéir um Dhaonlathas, Cheartas agus Riail an Dlí. Tháinig sé i gcomharbas ar Mhairéad McGuinness. D'iarr Rialtas na hÉireann post eacnamaíochta ar son McGrath, go háirithe ó bhí sé ina Aire Airgeadais, agus bhí an Rialtas I mbun stocaireachta dá réir.. Ag an am céanna, ní raibh Ursula von der Leyen sásta nach raibh McGuinness curtha chun tosaigh don phost.

## Féach freisin

* An Coimisiún Eorpach
* Coimisinéirí Eorpacha 

## Tagairtí

Catagóir:Coimisinéirí Eorpacha
Catagóir:Coimisiún Eorpach
Heicseahidreacannaibionól (HHC)

Tá an druga **heicseahidreacannaibionól** (HHC) an-chosúil le teitrihidreacannaibionól (THC), an t-ábhar gníomhach atá i gcannabas. 

Is féidir síocóis agus mearú eile intinne teacht ar dhaoine a ionghabhann HHC. Mar bharr ar an donas, is minic a úsáideann daoine HHC i dteannta drugaí eile, cannabas ina measc.
clé|mion|an HHC le fáil i milseáin agus i ngairis vápála

### HHC in Éirinn
Cé go bhfuil cosc dlíthiúil ar HHC in Éirinn, tá sé le fáil i milseáin agus i ngairis vápála a dháiltear agus a dhíoltar in Éirinn. Le linn 2024, tháinig méadú an-suntasach ar an líon daoine in Éirinn a bhí ag fulaingt le handúil sa druga seo (úsáideoirí HHC ba ea 20% de na daoine a d'iarr fóirithint ar sheirbhísí andúile na tíre in 2024).

Faoin Acht um Cheartas Coiriúil (Substaintí Sícighníomhacha) 2010, is féidir an dlí a chur ar dhaoine a dhíolann HHC. Le linn 2024, bhí na síciatraithe ag achainí ar an Rialtas an dlí sin a chur i bhfeidhm ina iomlán gan a thuilleadh moille. D'iarr Coláiste Síciatraithe na hÉireann ar an Rialtas beart a dhéanamh de réir an dlí agus cosc a chur go honnghníomhach ar dhruga leathshaorga a bhfuil ábhar cannabais ann.

## Féach freisin

* Cannabas

## Tagairtí

Catagóir:Cannabas
Catagóir:Mí-úsáid substaintí
Caisleán na Daoile

mion| Caisleán na Daoile
Is túrtheach a thóg muintir de Búrca sa 16ú haois é **Caisleán na Daoile**. Tá sé suite in aice le baile Chrois Mhaoilíona, Contae Mhaigh Eo, Éire.
mion| Laistigh den sciatháin ón 18ú haois
Túrtheach ón 16ú haois de chuid na mBúrcach é Caisleán na Daoile atá gar don taobh thuaidh de Loch Con. Tógadh an caisleán taobh le habhainn na Daoile.

Tar éis don Choirnéal Thomas Bourke troid ar thaobh Rí Séamas II & VII i gCogaí an Dá Rí, forghéilleadh suíomh an chaisleáin agus tugadh é do theaghlach Gore, Iarlaí Árann, ina dhiaidh sin, agus bhaist siad Caisleán Gore air. Cuireadh sciathán mór leis an túrtheach san 18ú haois.

Tugadh an caisleán, mar aon le tailte eile, ar léas do James Cuff, Tiarna Thír Amhlaidh, i dtreo dheireadh an 18ú haois. Chónaigh maor mhuintir Chuff sa chaisleán ar feadh cuid den 19ú haois. Thóg James Cuff teach in aice leis an seanchaisleán sa bhliain 1791. Tugadh Caisleán Gore ar an teach mór seo freisin. Dhóigh an tIRA an teach seo in 1922 agus níor atógadh é.

Tá an seanchaisleán, a bhí fós slán den chuid is mó ag tús an 20ú haois, ina fhothrach anois.

## Tuilleadh léitheoireachta

* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Caisleáin i gContae Mhaigh Eo
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Terry Reintke

Is polaiteoir Gearmánach í **Theresa Reintke**, a rugadh ar an 9 Bealtaine 1987 agus atá ag feidhmiú mar fheisire i bParlaimint na hEorpa ó 2014. Tá sí ina comhuachtarán ar Ghrúpa na nGlasach/Grúpa na Saor-Comhghuaillíochta Eorpaí i bParlaimint na hEorpa. Tá sí ina ball den Comhaontas 90/Na Glasaigh, cuid de Ghrúpa na nGlasach/Grúpa na Saor-Comhghuaillíochta Eorpaí. Ó 2011 go 2013 bhí sí ina hurlabhraí ar Chónaidhm na nGlasach Eorpach Óg.

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh agus tógadh Reintke i Gelsenkirchen. Rinne sí staidéar ar an eolaíocht pholaitiúil ins an *Otto-Suhr-Institut für Politikwissenschaft*  (Gaeilge:*Eagraíochtaí neamhrialtasacha áitiúla agus foréigean gnéasaithe i gcoimhlintí na mBalcán*) de Shaor-Ollscoil Bheirlín, áit a raibh a tráchtas ar "*Lokale NGOs und sexualisierte Gewalt in den Balkankonflikten* ".  D'oibrigh sí freisin mar chomhairleoir reachtach ag an Bundestag don ionadaí Ulrich Schneider.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Henna Virkkunen

Is polaiteoir Fionlannach í **Henna Maria Virkkunen** (a rugadh ar an 4 Meitheamh 1972). Tá sí ag feidhmiú mar Fheisire i bParlaimint na hEorpa (FPE) ó 2014. Tá sí ina ball de  ''Kansallinen Kokoomus'' (Gaeilge: Páirtí Náisiúnta na Comhghuaillíochta), cuid de Pháirtí an Phobail Eorpaigh.  Bhí sí ina hAire Riaracháin Phoiblí agus Rialtais Áitiúil i rialtas an Phríomh-Aire Jyrki Katainen ó 22 Meitheamh 2011 go 24 Meitheamh 2014. 
## Gairm pholaitiúil
Sa pharlaimint, tá Virkkunen ag fónamh ar Choiste Pharlaimint na hEorpa um Thionscal, um Thaighde agus um Fhuinneamh (ó 2014) agus ar Choiste Pharlaimint na hEorpa um Iompar agus Turasóireacht (ó 2021). In 2022, chuaigh sí isteach i gCoiste Fiosrúcháin Pharlaimint na hEorpa chun imscrúdú a dhéanamh ar úsáid Pegasus agus earraí frithspiaireachta coibhéiseacha.  

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Riarachán Chaisleán Bhaile Átha Cliath

Bhí **Caisleán Bhaile Átha Cliath** i lár rialtas na hÉireann faoi riail Shasana agus na Breataine ina dhiaidh sin. Úsáidtear "Caisleán Bhaile Átha Cliath" go meatonaimeach chun cur síos a dhéanamh ar riail na Breataine in Éirinn.  Ní raibh ach brainse feidhmiúcháin an rialtais ag an gCaisleán agus Ríchomhairle na hÉireann, iad araon ceaptha ag rialtas na Breataine.  Níor choinnigh an Caisleán an brainse breithiúnach, a bhí dírithe ar na Ceithre  Cúirteanna, nó an reachtas, a tháinig le chéile i bhFaiche an Choláiste go dtí Acht an Aontais 1800, agus ina dhiaidh sin i bPálás Westminster.

## Tagairtí

Catagóir:Rialtas na hÉireann
Catagóir:Luathstair nua-aimseartha na hÉireann
Catagóir:Stair na hÉireann (1801 -1923)
Catagóir:Rialtas na hÉireann
Catagóir:Ríocht na Breataine Móire
An Pháirc Láir

Is stad é **An Pháirc Láir** ar chóras tramanna iarnróid éadroim Luas i nDún Laoghaire-Ráth an Dúin, Contae Átha Cliath, Éire. Osclaíodh é in 2010 mar stad ar shíneadh na Líne Uaine ó dheas ó Áth an Ghainimh go Gleann Bhríde.

## Suíomh agus rochtain
Tá an stad suite in aice le páirc ghnó den ainm céanna. Tá Ospidéal Pháirc Bhaile na Lobhar ar an taobh eile den stad, agus tá Ráschúrsa Bhaile na Lobhar agus CLG Chill Mochuda i faid siúlóide freisin.

Tá dhá bhealach isteach ag an stad: osclaíonn an t-ardán ó thuaidh díreach isteach ar phlás poiblí i lár an pháirc ghnó, agus nascann cosán a tógadh go speisialta an t-ardán ó dheas le bóthar a théann chuig an ospidéal.

## Iompar ar aghaidh
Tá bealaí 47 agus 118 de Bhus Átha Cliath ag freastal ar an stad, ag soláthar naisc go dtí An Chéim agus Bheallairmín, chomh maith le cinn scríbe eile ar nós Stigh Lorgan agus Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Stad Luas
Heinrich Wagner (idirdhealú)

* Heinrich Wagner (1834–1897), ailtire Gearmánach agus staraí ailtireachta
* Heinrich Wagner (1835–1894), baincéir agus polaiteoir Ostarach
* Heinrich Wagner (1835–1903), ailtire Ostarach
* Heinrich Wagner (1846–1921), cartagrafaí agus liteagrafaí Gearmánach agus liotagrafaí
* Heinrich von Wagner (1857–1925), polaiteoir Gearmánach, méara Ulm
* Heinrich Wagner (1866–1920), innealtóir Gearmánach-Eilvéiseach
* Heinrich Wagner (1886–1945), polaiteoir Gearmánach (KPD)
* Heinrich Wagner (1886-1950), seachaimiréal Gearmánach
* Heinrich Wagner (stiúrthóir cór) (1886-1957), orgánaí agus stiúrthóir cóir Gearmánach
* Heinrich Wagner (1888–1959), imreoir fichille Gearmánach
* Heinrich Wagner (1899–1953), bainisteoir tionscail Gearmánach
* Heinrich Wagner (1916–1993), luibheolaí agus ollamh Ostarach
* Heinrich Wagner (1923–1988), teangeolaí Eilvéiseach
* Heinrich Wagner (1945–2024), staraí Gearmánach
* Heinrich Joseph Wagner (1794–1858), dlíodóir Gearmánach
* Heinrich Leopold Wagner (1747–1779), scríbhneoir Gearmánach
Catagóir:Idirdhealáin
Líontóirí (teangeolaíocht)

Is éard atá i gceist le **Líontóirí** sa teangeolaíocht ná focail agus nathanna beaga a fhitear leis an gcaint le spás folamh a líonadh. Sa Ghaeilge baintear úsáid as leithéidí 'cineál', 'mar a déarfá' agus 'muise' mar líontóirí.

## Samplaí

* sórt, cineál, cineáilín, saghas, laidhc,
* bhfuil a fhios agat, abair, sé an chaoi gur, ar nós, tá a fhios agat
* leoga, maise
* sílim/tá mé ag déanamh
* muise
* le ceart / actually
* dáiríre, i ndáiríre
* anois a chuimhním air
* go díreach
* bhfuil fhíos agat
* c'ainm atá air
* maise
* maram
* ..An dtuigeann tú.. ..agus caidé do bharúil.. ..ar scor ar bith.. 
* cogar
* bhuel
* “Gabh i leith” i gConamara, agus “goitse” i nDún an nGall 
* "Therapy", mar a dearfadh an "Yank" [Focail bearla] + [, mar a dearfadh an "Yank"] Conamara, ó 1950- ar aghaidh.
* Cineál de
* sin a bhfuil
* Aire , airiú, dhéra, t'anam, cogar, bhuil 'fhios agat, an dtuigeann tú, maise, ó bhó, ambaiste, maiste, óra mhóra, ba búna, dar fia, dar muige, a Dhé, hibé (ar bith).
* anois
* seort de
* haigh

## Féach freisin
* Intriachtaí

Catagóir:Focail agus frásaí
Catagóir:Foclóireacht
Catagóir:Teangeolaíocht
Caisleán Chúil Choll

Teach daingnithe ón 16ú haois agus Séadchomhartha Náisiúnta atá suite i gContae Loch Garman, Éire, is ea **Caisleán Chúil Choll**.

## Suíomh
Tá Caisleán Chúil Choll suite i ndeisceart Chontae Loch Garman in aice le Cuan Banú, 4.6 km (2.9 mhíle) soir ó dheas ó Dhroichead Eoin.

## Stair
Níl aon tagairtí stairiúla ann do Chaisleán Chúil Choll cé go bhfuil a fhios go raibh talamh ag John Devereux i gCúil Choll sa bhliain 1640.

## Foirgneamh
Tá túr seirbhíse ceithre stór agus bloc dronuilleogach trí stór ceangailte le halla ar leibhéal an chéad urláir i gCaisleán an Choill. Tá forbhallaí Éireannacha ag an dá rannóg. Tá bartasán san oirthuaisceart. Tá doras an túir cosanta ag poll lámhaigh. I measc na ngnéithe eile tá teallaigh agus losáin.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Loch Garman
Fórsaí Cosanta Iosrael

Is iad "**Fórsaí Cosanta Iosrael**" (FCI)  arm Iosrael (צְבָא הַהֲגָנָה לְיִשְׂרָאֵל) nó ***Tzahal*** (צה״ל). Bhunaigh David Ben-Gurion na FCI ar an 26 Bealtaine 1948.

## Éire
D’fhostaigh fórsaí cosanta Iosrael cainteoirí Gaeilge chun cúléisteacht le teachtaireachtaí idir saighdiúirí Éireannacha a bhí ar dualgas síochána leis na Náisiúin Aontaithe sa Liobáin — nó UNIFIL — sna 1980idí. Bhíodh nós ag na saighdiúirí as Éirinn iompú ar an nGaeilge chun an dallamullóg a chur ar fhórsaí Iosrael agus a gcéilí comhraic Hezbollah a bhíodh ag iarraidh cúléisteacht leis na teachtaireachtaí ina seolaidís eolas íogair rúnda. De réir na tuairisce san *[[Irish Examiner]]* in 2018, níor thóg sé i bhfad ar na hIosraelaigh tuiscint a fháil ar an ‘gcód Gaeilge’ agus bhí oifigeach amháin cinnte fiú go bhfaca sé iarbhaill d’arm na hÉireann i measc na nIosraelach.

## Féach freisin

* David Ben-Gurion
* UNIFIL

## Tagairtí

Catagóir:Iosrael
Catagóir:Airm