open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Reachtaire (eaglasta)

[mion|[Trevor Williams (easpag)|Trevor Williams, reachtaire agus easpag anseo]]
Sagart paróiste in Eaglais na hÉireann is ea reachtaire, nó oifigeach ardchéimiúil in eaglaisí eile.

## Féach freisin

* Biocáire
* easpag

## Tagairtí

Catagóir:Eaglais na hÉireann
Catagóir:Eaglais
Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha
Rialtas sealadach na hIúdáia (66–68)

Aonán rialaithe de facto gearrthéarmach de chuid Iúdáia a bhí sa **rialtas sealadach** Giúdach, a bunaíodh sa bhliain 66 ag fórsaí reibiliúnach Giúdacha de chuid páirtithe na bhFairisíneach agus na Sadúcach, agus a raibh sé mar aidhm aige stát na nGiúdach a rialú. D'fheidhmigh an rialtas go dtí Léigear Teampaill na nDíograiseoirí sa bhliain 68, nuair rinneadh sléacht ar an chuid is mó dá cheannairí sa streachailt idir-reibiliúnach.

## Stair
Tar éis an ruaig a chur ar Ghallus  i mBeit Horon sa bhliain 66 CE, glaodh Comhthionól an Phobail faoi threoir spioradálta  agus mar sin bunaíodh rialtas sealadach  na hIúdáia in Iarúsailéim. Ceapadh Ananus ben Ananus, iar -Ardshagart Iosrael, ar cheann de na ceannairí rialtais agus thosaigh sé ag neartú na cathrach, le Joshua ben Gamla ag glacadh príomhról freisin. Ceapadh Yosef ben Matityahu ina cheannasaí ar an Ghailíl agus ar Ghólán, agus ceapadh Yosef ben Shimon ina cheannasaí ar Ireachó. Ceapadh Ióchánán Issene ina cheannasaí ar Jaffa, Lide, Amméas-Niocapoil agus limistéar Tamná ar fad. Ceapadh Eliezar ben Hananiya mar chomhcheannasaí in Eadóm mar aon le Joshua ben Zafia, le Nigir an Piarsach, laoch le linn fheachtas Ghallus, faoina gceannas. Ceapadh Manaise chun na Peiré a chlúdach agus leithdháileadh Gophna agus Acrabetta ar Ióchánán ben Hananiya.
## Tagairtí
Iósaf ben Gurion

Bhí **Iósaf ben Gurion**, dar le Flavius Josephus, ar cheann de phríomhcheannairí san Chéad Chogadh idir na Rómhánaigh agus na Giúdaigh, a thosaigh sa bhliain 66 i Iúdáia na Rómhánach. In éineacht le Ananus ben Ananus, bhí ben Gurion i gceannas ar rialtas sealadach na hIúdáia (66-68), a bunaíodh i ndiaidh Chath Beth Horon (66) . Maraíodh Ben Gurion sa bhliain 68 le linn an tslada i Léigear Teampall na nDíograiseoirí .

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 68
Giúdachas an Dara Teampall

Is éard is **Giúdachas an Dara Teampall** ann ná an Giúdachas idir tógáil an Dara Teampall in Iarúsailéim, c. 515 RCh, agus a scrios ag na Rómhánaigh sa bhliain 70 AD. Is féidir forbairt chanóin an Bhíobla Eabhraise, na sionagóige, físeanna apacailipteacha na nGiúdach don todhchaí, agus forás na Críostaíochta a rianú go dtí tréimhse an Dara Teampall.  

## Stair
[deas|mion| Atógáil nua-aimseartha ar chuma an Dara Teampall tar éis é a athchóiriú le linn réimeas [Héaród Mór|Héaród I]]

Catagóir:Creideamh
Catagóir:Giúdachas
Oleg Penkovsky

Bhí **Oleg Vladimirovich Penkovsky** (Rúisis: *Олег Владимирович Пеньковский*), leis an gcódainm HERO, ina choirnéal Sóivéadach um fhaisnéis mhíleata (GRU) le linn na 1950idí déanacha agus tús na 1960idí luatha. Chuir Penkovsky na Stáit Aontaithe agus an Ríocht Aontaithe ar an eolas faoi rúin mhíleata na Sóivéide, ach go háirithe, cuma agus lorg suiteálacha an diúracán balaistíoch de raon idirmheánach na Sóivéide (DBRI) agus laige an chláir diúracán balaistíoch idir-ilchríochach Sóivéadach (DBII). Bhí an fhaisnéis seo cinntitheach chun ligean do SAM a aithint go raibh na Sóivéadaigh ag cur DBRIanna i gCúba sula raibh an chuid is mó de na diúracáin ag feidhmiú. 

Ba é Penkovsky an t-oifigeach Sóivéadach is ardchéimiúla chun faisnéis a sholáthar don Iarthar go dtí sin, agus creideann daoine áirithe gur athraigh sé cúrsa an Chogaidh Fhuair. Ghabh na Sóivéadaigh é i mí Dheireadh Fómhair 1962, ansin cuireadh ar a thriail é agus cuireadh chun báis é an bhliain dár gcionn.

## Luathshaol agus gairm mhíleata
Fuair athair Penkovsky bás ag troid mar oifigeach san Arm Bán i gCogadh Cathartha na Rúise. Bhain Penkovsky céim mar leifteanant amach ó Acadamh Airtléire Chív sa bhliain 1939. Tar éis dó páirt a ghlacadh i gCogadh an Gheimhridh in aghaidh na Fionlainne agus sa Dara Cogadh Domhanda bhain sé céim leifteanant-choirnéil amach. Mar oifigeach GRUsa bhliain 1955, ceapadh Penkovsky ina ataisé míleata in Ancara, an Tuirc. D'oibrigh sé níos déanaí ag an gCoiste Sóivéadach um Thaighde Eolaíoch. Bhí Penkovsky ina chara le ceannaire GRU Ivan Serov agus le marascail Sergei Varentsov. 

## Moltaí chuig CIA agus MI6
Chuaigh Penkovsky i dteagmháil le mic léinn Mheiriceá ar Dhroichead Bolshoy Moskvoretsky i Moscó i mí Iúil 1960 agus thug sé pacáiste dóibh inar thairg sé spiaireacht ar son na SA D'iarr sé orthu é a sheachadadh chuig oifigeach faisnéise ag Ambasáid na SA. Chuir an Lárghníomhaireacht Faisnéise moill ar theagmháil a dhéanamh leis.  Nuair a dhiúltaigh Ambasáid na SA i Moscó comhoibriú, ag eagla go dtarlódh eachtra idirnáisiúnta, chuaigh an CIA i dteagmháil le MI6 le haghaidh cúnaimh.

D’earcaigh MI6 díoltóir trealaimh thionsclaíoch ón mBreatain chuig tíortha taobh thiar den Chuirtín Iarainn, Greville Wynne, chun cumarsáid a dhéanamh le Penkovksy. Ina dhírbheathaisnéis, deir Wynne gur thug MI6 oiliúint dó thar na blianta fada agus é mar chúram sonrach air teagmháil a dhéanamh le Penkovsky. 

## Tagairtí

Catagóir:Spiairí
Catagóir:Básanna i 1963
Catagóir:Daoine a rugadh i 1919
Neil Bartlett (ceimiceoir)

Ba cheimiceoir é **Neil Bartlett** (15 Meán Fómhair 1932 – 5 Lúnasa 2008) a rinne speisialtóireacht dúil cheimiceach  fluairín agus ar chomhdhúile ina raibh fluairín ann, agus a bhain clú agus cáil amach as chéad chomhdhúil a shintéisiú as triathghás. Theagasc sé ceimic in Ollscoil British Columbia agus in Ollscoil California, Berkeley.

## Beathaisnéis
Rugadh Neil Bartlett ar 15 Meán Fómhair 1932 i Newcastle-upon-Tyne, Sasana. Chuaigh suim Bartlett sa cheimic siar go dtí turgnamh ag Scoil Ghramadaí Heaton nuair nach raibh sé ach aon bhliain déag d'aois, inar ullmhaigh sé  "beautiful, well-formed"  ( "álainn, dea-chruthaithe") trí imoibriú amóinia uiscí le sulfáit chopair. Rinne sé iniúchadh ar an gceimic trí shaotharlann aistrithe a thógáil i dteach a thuismitheoirí ag úsáid ceimiceáin agus earraí gloine a cheannaigh sé ó shiopa soláthair áitiúil. Chuaigh sé ar aghaidh chun freastal ar Choláiste an Rí, Ollscoil Durham (a chuaigh ar aghaidh go dtí Ollscoil Newcastle  ) sa Ríocht Aontaithe áit ar bhain sé Baitsiléir Eolaíochta amach (1954) agus ansin dochtúireacht (1958). 

Sa bhliain 1958, thosaigh gairmréim Bartlett nuair a ceapadh é ina léachtóir sa cheimic ag Ollscoil British Columbia i Vancouver, Ceanada áit a bhainfeadh sé céim ollaimh amach ar deireadh thiar. Le linn a thréimhse san ollscoil fuair sé amach go raibh triathgháis imoibríoch a dhóthain chun nasc ceimiceach a dhéanamh. D’fhan sé ann go dtí 1966, nuair a d’aistrigh sé go hOllscoil Princeton mar ollamh le ceimic agus mar bhall den fhoireann taighde ag Bell Laboratories. Chuaigh sé ar aghaidh ansin le dul isteach i roinn na ceimice in Ollscoil California, Berkeley i 1969 mar ollamh le ceimic go dtí gur scoir sé sa bhliain 1993. Bhí sé ina eolaí foirne freisin ag Saotharlann Náisiúnta Lawrence Berkeley ó 1969 go 1999. Sa bhliain 2000, ceapadh é ina shaoránach eadóirsithe de na Stáit Aontaithe. Fuair sé bás ar 5 Lúnasa 2008 de bharr ainéaras aortach réabtha. Chónaigh sé lena bhean Christina Bartlett go dtí a bháis. Bhí ceathrar clainne acu.

## Taighde
Ba í príomhspeisialtacht Bartlett ceimic an fhluairín agus na gcomhdhúile ina bhfuil fluairín iontu. Sa bhliain 1962, d'ullmhaigh Bartlett an chéad chomhdhúil triathgháis, xeanón heicseafhluaraplaitíneáit, Xe + [PtF 6 ] − . Bhí sé seo n aghaidh na múnlaí seanbhunaithe a bhain le fiús, mar gur creideadh go raibh gach triathghás go hiomlán támh do chuingir cheimiceach. Chruthaigh agus d'athchruthaigh sé roinnt fluairídí eile de xeanón ina dhiaidh sin: XeF 2, XeF 4, agus XeF 6.  Trí leas a bhaint as an tuaslagóir agus bunairíonna XeF 6, bhí sé in ann an chéad chomhdhúil óir cúig fhiús, Xe 2 F 11 + AuF 6 −, a ullmhú. 
## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Sasanacha
Catagóir:Básanna in 2008
Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Anna Haslam

Ba sufragóir í **Anna Maria Haslam** (née **Fisher** ; 1829–1922) agus ba dhuine suntasach í i ngluaiseacht na mban in Éirinn ón 19ú agus tús an 20ú haois.clé|mion| Anna agus Thomas Haslam
## Tús a saoil agus Teaghlach
Rugadh Anna Maria Fisher in Eochaill, Contae Chorcaí, sa bhliain 1829.  Bhí sí an 16ú de 17 leanaí do Jane agus Abraham Fisher. Ba theaghlach de chuid Chumann na gCarad iad agus gnó acu in Eochaill. Tugadh suntas dóibh as a gcuid saothar carthanachta, go háirithe le linn an Ghorta Mhóir . 

[mion| Suíochán cuimhneacháin Anna agus Thomas Haslam i [Faiche Stiabhna, Baile Átha Cliath.|clé]]

## Anna agus Thomas Haslam
Phós Anna agus Thomas Haslam ar 20 Márta 1854 in Oifig Chláraithe Chorcaí. Ní raibh aon suim ag an péire faoi linbh is mar sin, bhí an caidreamh aontumhach ar an iomlán.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1922
Catagóir:Daoine a rugadh i 1829
Catagóir:Baill de Chumann na gCarad
Catagóir:Daonchairde
Catagóir:Sufragóirí
Ionghabháil na Crimé (2014)

[mion|clé|[18 Márta 2014ː síníodh conradh i Moscó, le Vladimir Konstantinov, Sergey Aksyonov Putin agus Alexey Chaly]]
Ar 18 Márta 2014, d'ionghabh an Rúis an Chrimé; tugann an Chreimil inniu ‘Aontachas’ na Crimé leis an Rúis ar na himeachtaí seo agus síníodh an "conradh aontachais" i Moscó ar an 18 Márta 2014.

Reáchtáladh reifreann ar an gceist (aontú nó neamhspleáchas) sa Chrimé dhá lá roimhe sin, 16 Márta 2014. Bhí 'bua' ollmhór ag na hAontachtaithe ach bhí líomhaintí ann maidir le claonpháirteachas leis an Ruis,

## Féach freisin

* an Chrimé

## Tagairtí

Catagóir:2014
Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:Stair na hÚcráine
Meitreo Mhaidrid

Is córas traenach faoi thalamh é **Meitreo Mhaidrid** (Spáinnis: *Metro de Madrid*), 293km fad agus an 14ú córas is faide ar domhan. Tá 1,705 staighre beo agus 529 ardaitheoir sa chóras.

Tiomáineann traenacha an meitreo ar thaobh clé na ráillí mar thiomáin trácht i Maidrid ar an taobh clé roimh an mbliain 1924, cúig bliana i ndiaidh oscailt an chórais.

Oibríonn na traenacha ó 6r.n. go dtí a dó a chlog ar maidin gach lá. Níor fhan sé oscailte na 24 huair ach amháin i rith World Pride 2017 agus i rith na stoirme shneachta i 2021.

D'oscail córas tram, darbh ainm Metro Ligero ("meitreo éadrom") sa bhliain 2007. Oibríonn an córas comaitéireachta "Cercanías" in éineacht leis an meitreo.

## Léarscáil an chórais
alt=Léarscáil meitreo mhaidrid|lár|frameless|497x497px

## Línte
Tá 302 stáisiún ann agus 12 líne.

## Táillí
mion|Léarscáil de na zóin táille sa Chomhphobal.
Tá an chuid is mó den meitreo istigh i zón A. 

Úsáistear cárta iompar poiblí (Tarjeta Multi) chun ticéid a lódáil. Cosnaíonn sé €2.50 ag na meaisín ticéid a bhliain 2022.

Is féidir ticéad singil a cheannach, idir €1.50 agus €2. €1.50 i zón A don chéad 5 stáisiún agus 10 ceint le haghaidh gach stáisiún ina dhiaidh, le huasmhéid €2 le níos mó ná 10 stáisiún. Is féidir 10 dticéad a cheannaigh a chosnaíonn €12.20 atá níos saoire ná ticéad amháin a cheannach. Tá na ticéid seo bailí ar na busanna freisin.

Tá pas míosúil ar fáil. Taispeántar na praghsanna sa bhliain 2022 sa tábla thíos:

## Síntí don chóras
Tá roinnt síntí pleanáilte.

### Líne 3
Tá sé deimhnithe líne a 3 a shíneadh ó Villaverde Alto sa deisceart go dtí El Casar i Getafe. Beidh ceangal ann le líne 12 (MetroSur) agus líne C-3 den Cercanías. Tosaíonn na hoibreacha tús 2022.

### Líne 5
Tá plean ag Comhphobal Mhaidrid líne a 5 a shíneadh  go dtí Aeropuerto T1-T2-T3, áit a bheidh ceangal leis an aerfort agus líne a 8.

### Líne 11
Cuirfear tús le hoibreacha chun líne a 11 a shíneadh sa dara leath de 2022, Plaza Elíptica, go dtí Valdebebas i dtuaisceart na cathrach. Tógfar an chéad chuid ó Plaza Elíptica go dtí Conde de Casal roimh 2024. Beidh dhá stáisiún nua ann: Comillas agus Madrid Río, agus beidh ceangal le líne a trí i Palos de la Frontera, le líne a sé i gConde de Casal agus le líne 1 agus Cercanías in Atocha. Beidh síneadh ann chomh maith go Cuatro Vientos, áit a bheidh ceangal ann le líne 10 agus Cercanías. 

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Meitreo
Catagóir:Maidrid
Charles Darrow

Fear díolacháin ab ea **Charles Darrow** (10 Lúnasa 1889, Filideilfia – 28 Lúnasa 1967, Pennsylvania), agus cuid den lucht gnó do dhaoine áirithe, caimiléir faille do dhaoine eile., 
clé|mion|6 Feabhra 1935ː U.S. Patent and Trademark Office
Sna 1930idí, rinne Darrow, dífhostaithe ag an am, dearadh nua den  *Landlord's Game*. Athruithe cosmaideacha a bhí ann i ndáiríre; rinne Darrow aithris iomlán ar shaothar Magie, den rialacha go háirithe. Dhear Elizabeth "Lizzie" Magie *The Landlord's Game* sa bhliain 1904. Ní raibh cloigeann gnó uirthi áfach agus ní raibh rath  ar a chuid iarrachtaí an chluiche a dhíol*.*

Sa bhliain 1933, thug Darrow ainm nua ar an gcluiche cláir, *[[Monopoly]],* agus chuir sé faoi chóipcheart faoi. Cheannaigh Parker Brothers na cearta uaidh ar 18/19 Márta 1935.

Cúpla mí níos déanaí, d'íoc Parker Brothers ̰$500 do Elizabeth Magie, ar eagla go dtabharfadh sé cás ag líomhain sárú paitinne.

Fuair Darrow na dleachtanna ar feadh roinnt mhaith blianta agus d'éirigh sé ina mhilliúnaí.

## Féach freisin

* *[[Monopoly]]*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1889
Catagóir:Básanna i 1967
Catagóir:Daoine as Philadelphia
Catagóir:Dearthóirí Meiriceánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Comhaontú Évian

mion|clé
mion|clé
Ar 18 Márta 1962, síníodh **Comhaontú Évian**, conradh síochána a chuir deireadh leis an gcogadh idir Arm na Fraince agus an FLN, gluaiseacht na saoirse, san Ailgéir. Fógraíodh sos comhraic ina measc siúd a bhí i mbun cogaíochta, a tháinig i bhfeidhm an lá dár gcionn, an 19 Márta. 

Chaith na hAilgéaraigh mar sin díobh cuing an choilíneachais.

## Féach freisin

* Cogadh Saoirse na hAilgéire

## Tagairtí

Catagóir:1962
Catagóir:An Ailgéir
Catagóir:Conarthaí na Fraince
Catagóir:Conarthaí síochána
Cecilia Payne-Gaposchkin

Réalteolaí agus réaltfhisiceoir Bhriotanach-Mheiriceánach ab ea **Cecilia Helena Payne-Gaposchkin** (née **Payne**, 10 Bealtaine 1900 - 7 Nollaig 1979). Dúirt sí ina tráchtas dochtúireachta (1925) go raibh i bhfad níos mó hidrigin agus héiliam sa grian ná mar a bhí sa Domhan, tuairim a dhiúltaigh formhór na heolaithe dó ar dtús. I Wendover, Buckinghamshire, Sasana, a rugadh í agus fuair sí bás in Cambridge, Massachusetts. Bhí saoránacht an dá thír aici.

Thug Cecilia Payne faoi thráchtas dochtúireachta a scríobh agus sa bhliain 1925 ba ise an chéad duine dar bronnadh PhD in réalteolaíocht ó Choláiste Radcliffe uirthi. (Coláiste do mhná a bhí ceangailte le Ollscoil Harvard ab ea Radcliffe.) Is é an teideal a bhí ar an tráchtas ná  *Stellar Atmospheres: A Contribution to the Observational Study of High Temperature in the Reversing Layers of Stars.*  

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaithe Sasanacha
Catagóir:Réalteolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
Catagóir:Básanna i 1979
Plas yn Iâl

Seasann sean teach mór i b**Plas yn Iâl** Bryneglwys, Sir Ddinbych, áras teaghlaigh Elihu Yale (1649-1721), a thug a ainm do Choláiste Yale, Wrecsam, agus Ollscoil Yale, New Haven, Connecticut, Stáit Aontaithe Mheiriceá.

Catagóir:Foirgnimh Liostaithe Grád II, Sir Ddinbych
Catagóir:Bryneglwys
Sú

mion
An leacht i dtoradh nó i nglasra srl is ea **sú** (mar shampla, sú oráiste, sú crainn).

## Féach freisin

* Sú oráiste

## Tagairtí

Catagóir:Súnna
Catagóir:Deochanna
Catagóir:Torthaí
Catagóir:Glasraí
Catagóir:Crainn
Uinseann de Pól

Sagart Francach ba ea **Uinseann de Pól** nó **Vincent de Paul**  (24 Aibreán 1581 i bPouy - 27 Meán Fómhair 1660 i bPáras na Fraince). 

## Féach freisin

* Cumann Naomh Uinseann de Pól (carthanacht)
* Ord Naomh Uinseann

## Tagairtí
 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1581
Catagóir:Básanna i 1660
Catagóir:Naoimh Francacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Scríbhneoirí Francacha
Ballnasc trasnach an atlais

mion|clé
Cuid den veirteabraí an mhuiníl is ea **ballnasc trasnach an atlais**.

Tá seans go mbeidh **éagobhsaíocht atlasaiseach** (atlantoaxial instability nó AAI) ag dul do dhaoine áirithe a bhfuil siondróm Down orthu. Is éalang coirp i veirteabraí an dromlaigh atá i gceist leis seo. 

Tá gníomhaíochtaí coirp (m.sh. gleacaíocht agus uiscíocht) fíorchontúirteach dóibh siúd a bhfuil AAI orthu agus tá seans go ndéanfaidh dochar don dromlach. Bíonn x-gha ag teastáil chun AAI a dhiagnóisiú agus moltar x-gha AAI a iarraidh maidir le páistí a bhfuil siondróm Down orthu atá ar scoil.

## Féach freisin
* Siondróm Down 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Anatamaíocht an duine
Catagóir:Ceirbheacs
Catagóir:Droim
Catagóir:Siondróm Down
Glóthach shilice

Is éard atá i **nglóthach shilice** ná dé-ocsaíd sileacain i bhfoirm dhímhorfach (is é sin gan struchtúr criostalda). Ós rud é go bhfuil sí dímhorfach, tá a struchtúr mírialta agus é lán de phóireanna (poill bheaga). Is í an phóiriúlacht seo is cúis leis gur dual don ghlóthach shilice uisce a shú chuici óna timpeallacht — is é sin gur ábhar tais-scópach é.

Is gnách glóthach shilice a úsáid le taise a ionsú: mar shampla cuirtear málaí beaga glóthaí silice i bpacáistiú na ngléas teicneolaíochta agus, abair, in easair chait.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Copóg thuathail

Is planda é an **chopóg thuathail** nó **cnádán** (*Arctium minus*).  

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Glasraí fréimhe
Kharkiv

Cathair in oirthuaisceart na hÚcráine agus lárionad riaracháin Oblast Kharkiv is ea Kharkiv (Úcráinis: Харkiв, Rúisis: Харькoв Kharkov). Is í an chathair is mó in Oirthear na hÚcráine í agus an dara cathair is mó sa tír ar fad, agus an phríomhchathair i réigiún stairiúil Slobozhanshchyna. 

### Tíreolaíocht
Seasann Kharkiv ag cumar na n-aibhneacha Uda, Lopan, agus Kharkiv. 

Bhí 1,433,886 ina gcónaí sa chathair (meas. 2021). 

### Stair
Bunaíodh Kharkiv sa bhliain 1654 mar dhúnfort. Cathair mhór thionsclaíochta atá ann.

### Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Tá Kharkiv suite  in aice na teorann leis an Rúis. Tá an chathair faoi ionsaí ó fhórsaí míleata Chónaidhm na Rúise faoi láthair. Bhí Cathair Kharkiv go mór faoi léigear le linn 2024.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha san Úcráin
U. G. Krishnamurti

Fealsúnaí as an India ba ea **Uppaluri Gopala Krishnamurti**, agus nihilí *par excellence*  (9 Iúil 1918 – 22 Márta 2007). Tugadh "sceimhlitheoir spioradálta" air.

“Ná lean mise, táimse ar strae”, a scríobh sé, agus "“Ní mian linn a bheith saor ón eagla. Ní mian linn ach cluichí a imirt léi agus a bheith ag caint mar gheall ar a bheith saor ón eagla.”

"Cé leis a bhfuil tusa ag caint mar sin? Leat féin, seans. Ní liomsa. Nílimse anseo in aon chor. Cá bhfuilim? Á, dá mbeadh a fhios sin agam. Ní bheidh a fhios sin agam go deo, ar ndóigh, mar nílimse aon áit."

## Féach freisin

* Nihileachas

## Naisc

* Suíomh.  Tá leabhair le U. G. Krishnamurti le híoslódáil saor in aisce anseo
* Spreag Krishnamurti, nó "Krishnamurphy", Gabrield Rosenstock, a scríobh cúpla dán ina stíl.

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúna
Catagóir:Daoine Indiacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:Básanna in 2007

Catagóir:Nihileachas
Lee Kuan Yew

An chéad Phríomh-Aire ar Shingeapór ba ea **Lee Kuan Yew** nó **Harry Lee** nó **LKY** (16 Meán Fómhair 1923 – 23 Márta 2015) agus an phríomhphearsa i bpolaitíocht na tíre sin sa 20ú haois.

## Beatha
Céimí sa dlí de chuid Ollscoil Cambridge, i gCumann Onórach Teampaill Láir a rinneadh abhcóide de sa bhliain 1950. D'fhill LKY ar Shingeapór agus bhí sé ag cleachtadh mar dhlíodóir ansin go ceann naoi mbliana. 
clé|mion|1965
Bhain LKY próifíl phoiblí amach mar dhuine den eite chlé trína chuid oibre ar son na gceardchumann agus ceardchumainn na mac léinn. Sa bhliain 1954 bhí sé i measc na ndaoine a bhunaigh Páirtí Ghníomhaíocht an Phobail, i gcomhar le ceardchumannaithe a bhí báúil le Páirtí Cumannach an Mhalae. Ina dhiaidh sin, bhris sé an ceangal a bhí aige leis an eite chlé den pháirtí agus bhain an rialtas úsáid as reachtaíocht slándála náisiúnta dhian ina n-éadan.

Bhí LKY ina Phríomh-Aire ar Shingeapór ó mhí an Mheithimh 1959 ar aghaidh, ar feadh dhá bhliain (1963-65) mar chuid de Chónaidhm na Malaeisia agus ina dhiaidh sin mar cheann rialtais ar stáit neamhspleách. 

Le linn na dtríocha bliain a raibh LKY i gcumhacht, bhí méid suntasach d'fhás eacnamaíoch agus de dhul chun cinn sóisialta ann, mar aon le rialuithe dochta ar neamhord eitneach féideartha nó treascairt pholaitiúil nó thionsclaíoch, mar atá sainithe ag PAP. I réimse an dlí, an ordaithe agus an cheartais, labhair Lee Kuan Yew go láidir i bhfabhar an phionóis chorptha agus mhéadaigh a rialtas an úsáid a baineadh as go mór. 
clé|mion|1975
Bhí LKY i bhfabhar phionós an bháis freisin, a leathnaíodh go roinnt mhaith coireanna atá bainteach le drugaí sa bhliain 1973. Cuireadh deireadh le triail le giúiré sa bhliain 1959, lasmuigh de chásanna báis, agus maidir leis na gcionta sin chomh maith deich mbliana ina dhiaidh sin; léirigh sé sin go díreach nach raibh muinín as giúiréithe aige, ar bhonn a thaithí mar dhlíodóir i gcleachtas. 

Cé gurb ionann, ar an iomlán, an bunús dlí foirmeálta atá leis an tsaoirse cainte i Singeapór agus sna tíortha eile de chuid thraidisiún an dlí choitinn, tá cáineadh idirnáisiúnta mór déanta ar cé chomh minic a bhíonn daoine mór le rá i PAP, amhail Lee Kuan Yew, ag cur an dlí ar a lucht cáinte trí chásanna leabhail rathúla.

## Féach freisin

* Shingeapór

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Malaeisiacha
Catagóir:Daoine Singeapóracha
Catagóir:Polaiteoirí na hÁise
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2015
Beo ar Éigean

Podchraoladh agus seó raidió as Gaeilge de chuid Raidió Teilifís Éireann (RTÉ) is ea ***Beo ar Éigean***. Is iad Sinéad Ní Uallacháin, Áine Ní Bhreisleáin agus Siún Ní Dhuinn láithreoirí an chláir. 

Craoltar *Beo ar Éigean* ar RTÉ Raidió 1 é gach deireadh seachtaine. Déanann na láithreoirí plé ar na nithe a chuireann isteach orthu agus an tslí go dtéann siad i ngleic leo. Bíonn neart spraoi agus craic acu ar an bpodchraoladh agus is minic go mbíonn aíonna speisialta ar an gclár. 

## Láithreoirí

### Siún Ní Dhuinn
Scríbhneoir agus léiritheoir as Dún Dealgan í Ní Dhuinn. Is léiritheoir digiteach Gaeilge do RTÉ í.

### Áine Ní Bhreisleáin
Is láithreoir teilifíse agus raidió as Gaoth Dobhair, Co. Dhún na nGall í Ní Bhreisleáin. Cuireann sí *Bladhaire* i láthair ar Raidió na Gaeltachta ("RnaG") Déardaoin agus Dé hAoine.

### Sinéad Ní Uallacháin
Is Iriseoir, aisteoir, ealaíontóir agus láithreoir raidió í Ní Uallacháin as Baile an Aonaigh, Co. Chiarraí. Bhí seó seachtaine *[[Sinéad Ní Uallacháin|Sinéad]] ar Maidin* aici ar RnaG go dtí Bealtaine 2019. 

## Tagairtí

Catagóir:Meáin na Gaeilge
Catagóir:Cláir raidió
Catagóir:Podchraoltaí
Catagóir:Podchraoltaí i nGaeilge
Catagóir:Podchraoltaí Éireannacha
Catagóir:Cláir RTÉ
Bréagchóma

Is riocht é an **siondróm iniata**, mar a thugtar air freisin an **bréagchóma** freisin, ina mbíonn othar ar an eolas ach nach féidir leo bogadh nó cumarsáid a dhéanamh mar gheall ar pairilis iomlán i mbeagnach gach matán deonach sa chorp ach amháin i gcás gluaiseachtaí ingearacha súl agus caochadh súile Tá an duine comhfhiosach agus slán a dhóthain go cognaíoch le bheith in ann cumarsáid a dhéanamh le gluaiseachtaí súl.  Bíonn torthaí eleictreinceifealagrafaíochta normalachabainteach leis an siondróm  **iniata** . Leagan de shiondróm **iniata is ea an siondróm  iniata** iomlán, ina bhfuil pairilis ar na súile freisin. B'iad Fred Plum agus Jerome B. Posner a chum an téarma don neamhord seo sa bhliain 1966. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*‘Emotional moment’: locked-in patient communicates with family via implant.https://www.theguardian.com/science/2022/mar/22/emotional-moment-locked-in-patient-communicates-with-family-via-implant

Catagóir:Siondróim
Helen O'Connell (úireolaí)

Is ollamh úireolaíochta Astrálach í **Helen E. O'Connell** AO (rugadh 3 Aibreán 1962) agus ceannródaí i staidéar anatamaíoch an bhrillín. Is príomhthaighdeoir í i réimse anatamaíochta peilbhí baininne agus ba í an chéad bhean í a chríochnaigh oiliúint mar úireolaí san Astráil.

## Oideachas
Sa bhliain 1994, bhain O'Connell céim amach ó Ollscoil Melbourne mar an chéad mháinlia urolaíoch baineann san Astráil. Ó 1994 go 1995, d’aistrigh sí go dtí na Stáit Aontaithe le haghaidh ardoiliúint (comhaltacht), leis an néar-úireolaí Edward J. McGuire in Houston, Texas. Sa bhliainI 1997, ghnóthaigh sí céim Mháistreachta do thionscadal ar neamhchoinneálacht úiríneach baineann. Sa bhliain 2004, bhain sí PhD amach sa leigheas i réimse anatamaíochta peilbhí baineann ó Ollscoil Melbourne, Ospidéal Ríoga Melbourne agus Ospidéal Príobháideach Melbourne.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Marianella García Villas

Dlíodóir Salvadórach ab ea **Marianella García Villas** (7 Lúnasa 1948 – 13 Márta 1983). Tharraing sí aird ar na maruithe in El Salvador sa bhliain 1978. Sheas sí an fód ina thír dhúchais nuair a bhí sárú ar chearta an duine ar siúl. 

Rinne saighdiúirí Garcia a éigniú agus a dhúnmharú in 1983, bliain i ndiaidh do Mhícheál Ó hUigínn a bheith i gceannas ar mhisean bailithe eolais chuig an tír chun iniúchadh a dhéanamh ar shléacht i sráidbhaile tuaithe El Mozote. 

Tá ainm García Villas i measc na n-ainmneacha ar an leacht cuimhneacháin, *Monumento a la Memoria y la Verdad in El Salvador*, leacht i gcuimhne orthu siúd a maraíodh sa choimhlint agus ainmneacha 30,000 duine a dúnmharaíodh nó a d’imigh gan tásc ná tuairisc greanta ar bhalla fada. 

## Féach freisin

* Oscar Romero

## Tagairtí

Catagóir:Dlíodóirí
Catagóir:Daoine Salvadóracha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Básanna i 1983
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Barainneachtaí scála

mion
Mar thoradh ar mhéadú sa táirgeacht, feictear **barainneachtaí scála** go minic, agus meánchostas níos ísle in aghaidh an aonaid dá bharr sin.

Mar shampla, sa bhliain 2015, cheannaigh British Airways an aerlíne Éireannach, Aer Lingus, chun barainneachtaí scála a chruthú agus acmhainní a tharraingt le chéile.

## Féach freisin

* Aer Lingus

## Tagairtí

Catagóir:Eacnamaíocht
Catagóir:Gnó
Peat and Diesel

Is banna triúir iad **Peat and Diesel** as Steòrnabhagh, Oileán Leòdhais, Albain, ina bhfuil Calum “Boydie” MacLeòid, Aonghus Scott agus Uilly MacLeòid. Bunaíodh an banna i dtithe baill an bhanna i Steòrnabhagh, agus tháinig méadú ar a n-éileamh i ndiaidh dóibh físeáin a chur ar na meáin shóisialta. Fá dtaobh de shaol an oileáin atá amhráin an bhanna don chuid is mó agus is i mBéarla den chuid is mó atá a gcuid amhráin ach bíonn foclaí agus frásaí i nGaeilge na hAlban fite fuaite sna liricí.

In 2019, bhain an banna “Banna Beo na Bliana” ag na Duaiseanna Cheol Traidisiúnta na hAlban (Na Trads). I 2020 bhain siad "An Físeán Ceoil is Fearr" (don fhíseán "*Calum Dan's Transit Van"*) ag Na Trads. Chomh maith leis sin, moladh iad don albam is fearr (don albam *Light my Byre* ), ach chaill siad cionn is gur bhain Hamish Napier le *The Woods*.

## Baill reatha

* Calum ‘Boydie’ MacLeòid (giotár agus ceol gutha)
* Aonghus Scott (bosca ceoil)
* Uilly MacLeòid (drumaí)

## Dioscliosta

### Albaim stiúideo

### Albaim beo

## Tagairtí
Aisling Ní Raghallaigh

Is polaiteoir Éireannach de chuid Shinn Féin í **Aisling Ní Raghallaigh** (a rugadh c. 1980). In 2021 tháinig  sí in ionad Fhra McCann mar CTR ag déanamh ionadaíochta ar thoghcheantar Iarthar Bhéal Feirste i dtionól na Sé Chontae.   thug sí an chéad óráid iomlán trí Ghaeilge i dTionól na sé chontae.

### Bean spóirt
Tar éis di an A-Leibhéal a chríochnú, chuaigh Aisling ar aghaidh le gairm bheatha a bhaint amach sa scothspórt. Bhuaigh sí Craobhchomórtais Dhomhanda, Comórtais Uile-Éireann, agus gradaim Idirnáisiúnta éagsúla eile sa liathróid láimhe.

### Gaeilge
Is Gaeilgeoir í a d’fhreastail ar Bhunscoil Phobal Feirste agus ina dhiaidh sin ar Coláiste Feirste  

Thug Reilly  an chéad óráid riamh a bhí go hiomlán i nGaeilge don Tionól, Ar an 13 Bealtaine 2022 i ndiaidh a tofa. Cuireadh seirbhís aistriúcháin chomhuaineach ar fáil fad a bhí Aisling Reilly ag labhairt.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Mná Éireannacha
Tionscal Feithiclí Heilléanach

Is monaróir feithiclí Gréagach atá lonnaithe i Thessaloniki é **Tionscal Feithiclí Heilléanach**. Bunaíodh an comhlacht sa bhliain 1972 mar *Steyr Hellas* agus ghlac sé a ainm reatha sa bhliain 1987. Táirgeann sé busanna, leoraithe, agus feithiclí míleata den chuid is mó.

Cheannaigh cuibhreannas Iosraelach an chuideachta ar 14 Feabhra 2021.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Oifigiúil

Catagóir:Comhlachtaí
Compton

Cathair i ndeisceart Chontae Los Angeles, California i Stáit Aontaithe Mheiriceá is ea **Compton**. Tá Compton ar cheann de na cathracha is sine sa chontae agus, ar 11 Bealtaine, 1888, ba í an t-ochtú cathair i gCalifornia a corpraíodh.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:California
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Dúlra

[mion|[Mórchuaird Chiarraí]]

Is é **dúlra**, nó **nádúr**, sa chiall is leithne, an domhan fisiceach nó cruinne. Is féidir le "dúlra" tagairt a dhéanamh d'fheiniméin an domhain fhisiciúil, agus freisin don saol i gcoitinne. Is cuid mhór, murab é an t-aon chuid, den eolaíocht é staidéar an dúlra. Cé gur cuid den dúlra iad daoine, is minic a thuigtear gníomhaíocht dhaonna mar chatagóir ar leith ó fheiniméin nádúrtha eile.

## Féach freisin

* Na dúile

## Tagairtí

Catagóir:Nádúr
Paula Badosa

Is imreoir leadóige as An Spáinn í **Paula Badosa Gibert**. Rugadh í ar an 15 Samhain 1997.  

## Tagairtí

mion|clé|250p|Paula Badosa

Catagóir:Imreoirí leadóige Mná
Catagóir:Daoine a rugadh i 1997
Catagóir:Daoine beo
Emma Raducanu

Is imreoir leadóige as An Ríocht Aontaithe í **Emma Raducanu**. Rugadh í ar an 13 Samhain 2002.  Bhuaigh sí Wimbledon i 2021.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí leadóige Mná
Catagóir:Daoine a rugadh in 2002
Catagóir:Daoine beo
Leylah Fernandez

Is imreoir leadóige as Ceanada í **Leylah Annie Fernandez**. Rugadh í ar an 6 Meán Fómhair 2002. 

Catagóir:Imreoirí leadóige Mná
Catagóir:Daoine a rugadh in 2002
Catagóir:Daoine beo
Seán Breathnach

Is peileadóir Gaelach as Contae na Gaillimhe é **Seán Breathnach** nó **Shane Walsh**. Rugadh é ar an 4 Meitheamh 1993. Imríonn sé le Gaillimh agus Cill Choirín-Cluain Briorain.

## Tagairtí

Catagóir:Peileadóirí na Gaillimhe
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1993
Conor McManus

Is peileadóir Gaelach as Muineachán é **Conor McManus**. Rugadh é ar an 30 Samhain 1987. D'imir sé le Muineachán agus Uí Néill Chluain Tiobraid.

Catagóir:Peileadóir Mhuineacháin
Catagóir:Daoine as Contae Mhuineacháin
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
James O'Donoghue

Is iarpheileadóir Gaelach ó Ciarraí é **James O'Donoghue**. Rugadh é ar an 19 Meitheamh 1990. D'imir sé le Ciarraí agus An Léigúin, Cill Airne.

## Tagairtí

Catagóir:Peileadóirí Chiarraí
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Na dúile

mion|Tine
mion|aAer
Is iad an chré, an t-uisce, an tine, an t-aer **na ceithre dúile** chlasaiceacha.

mion|Cré

## Féach freisin

* Damhna
* Dúil cheimiceach
* Dúlra

## Tagairtí

Catagóir:Nádúr
Catagóir:Fealsúnacht
Catagóir:Fealsúnacht na beatha
Catagóir:Fealsúnacht na bitheolaíochta
Iga Świątek

Is imreoir leadóige as An Pholainn í **Iga Natalia Świątek**. Rugadh í ar an 31 Bealtaine 2001.  

Catagóir:Imreoirí leadóige Mná
Catagóir:Daoine a rugadh in 2001
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine Polannacha
Cantúin na hEilvéise

CuimsíonnIs 26 **cantún na hEilvéise** (Gearmáinis : *Kanton* ; Fraincis : *canton*  ; Iodáilis: *cantone*; Rumantsch Grischun: chantun) ballstáit Chónaidhm na hEilvéise.  D'úsáideadh  chun tagairt a dhéanamh ar na chéad trí chomhghuaillithe cónasctha a bhunaigh Cónaidhme na hEilvéise sa chéad áit. Tá achoimre ar an dá thréimhse thábhachtach i bhforbairt na Sean-Chónaidhme Eilvéise le téarmaí  (‘Ocht gCantón’; ó 1353–1481) agus  (13 Cantóin, ó 1513–1798). 

Bhí gach cantún de Shean-Chónaidhm na hEilvéise ar a dtugtaí Ort freisin (‘suíomh’, ó roimh 1450), nó Stand (‘eastát’, ó c.  1550), ina stát iomlán ceannasach a raibh a rialuithe teorann féin, a arm, agus a airgeadra féin acu, ó shíniú Síocháin Westfalen (1648) ar a laghad go dtí bunú an stáit fheidearálaigh san Eilvéis sa bhliain 1848, le tréimhse ghairid de rialtas láraithe le linn na Poblachta Helvetic (1798-1803). Tá an téarma Kanton in úsáid go forleathan ón 19ú haois. cantún de Chónaidhm na hEilvéise Sean, ar a dtugtaí  freisin (‘suíomh’, ó roimh 1450), nó  (‘eastát’, ó c. 1550 ), stát iomlán ceannasach a raibh a rialtáin teorann féin, a arm, agus a airgeadra féin ó Chonradh Westphalia (1648) ar a laghad go dtí bunú stát feidearálach na hEilvéise in 1848, le tréimhse ghairid de rialtas láraithe le linn na Poblachta Helvética (1798–1803). Tá an téarma Cantún in úsáid go forleathan ón 19ú haois.

## Liosta de Chantúin

## Tagairtí


Catagóir:Fo-ranna na hEilvéise
Cantúin
An Eilvéis 1
Cantúin, an Eilvéis
Catagóir:Liosta d'áiteanna a bhfuil cónaí ann san Eilvéis
Fritz Bayerlein

Bhí **Fritz Hermann Michael Bayerlein** (14 Eanáir 1899 – 30 Eanáir 1970) ina ghinearál i Wehrmacht na Gearmáine Naitsíoch le linn an Dara Cogadh Domhanda. Bhí sé ina oifigeach foirne ar dtús, páirteach le Erwin Rommel san Afrika Korps. Ansin bhí sé i gceannas ar an 3ú Rannán Panzer, ar Rannán Panzer Lehr agus ar Chór Airm LIII i láthair chogaidh na hEorpa. Fuair Bayerlein an bonn 'Crois an Ridire le Duilleoga Daracha agus Claimhte' .

## Dara Cogadh Domhanda
[clé|mion| [Erwin Rommel|Rommel, Bayerlein (lár), agus Albert Kesselring .]]
D'fheidhmigh Bayerlein mar oifigeach foirne don Ghinearál Heinz Guderian le haghaidh ionradh na Polainne agus Cath na Fraince. In Oibríocht Barbarossa, ionradh an Aontais Shóivéadaigh, i mí an Mheithimh 1941, cuireadh Bayerlein chuig  na foirne ag Panzerghrúpa 2 de chuid Guderian. Tar éis Chath Kiev, aistríodh Bayerlein chuig foireann an Ghinearáloberst Erwin Rommel. Aistríodh Bayerlein go dtí an Führerreserve i Lúnasa 1942, ansin cuireadh é ag obair san Afrika Korps mar Cheann Foirne.
## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1970
Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
B. H. Liddell Hart

Saighdiúir Briotanach, staraí míleata agus teoiricí míleata ab ea **Sir Basil Henry Liddell Hart** (31 Deireadh Fómhair 1895 – 29 Eanáir 1970), ar a dtugtaí an **Captaen B.H. Liddell Hart** go coitianta i rith an chuid ba mhó dá shaol oibre. Scríobh sé sraith de stair mhíleata a raibh tionchar acu i measc straitéisithe. D'áitigh sé i gcoinne na straitéise 'straitéis ionsaí tosaigh' nó 'tulionsaí', ag rabhadh go dteipfeadh air agus go mbeadh sé costasach, mar a tharla sa Chéad Chogadh Domhanda. Ina ionad sin mhol sé 'cur chuige neamhdhíreach' (Béarla:*indirect approach*) agus brath ar fhoirmíochtaí armúrtha a ghluaiseann go tapa.
## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1970
Catagóir:Daoine a rugadh i 1895
Aedes aegypti

Is muiscít í ***Aedes aegypti***, **muiscít an fhiabhrais bhuí**, gur féidir le fiabhras deinge, chikungunya, fiabhras Zika, víris Mhayaro agus an fhiabhrais bhuí, agus gníomhairí galair eile a scaipeadh. Is féidir an mhuiscít a haithint trí mharcanna dubha agus bána ar a cosa agus marcáil i bhfoirm lire ar dhromchla uachtarach a tóracs. Is san Afraic a tháinig an mhuiscít seo, ach tá sí le fáil anois i réigiúin trópaiceacha, fothrópaiceacha agus mheasartha ar fud an domhain.

## Bitheolaíocht
clé|mion| Fireannach (ar chlé) agus baineannach (lár agus ar dheis) ''Ae. egypti'' E. A. Goeldi, 1905
## Tagairtí
aegypti
Catagóir:Feithidí a rinne cur síos orthu in 1762
Catagóir:fiabhras Dengue
Catagóir:Veicteoirí feithidí de phataiginí daonna
Catagóir:Fiabhras buí
Catagóir:Chikungunya
Catagóir:Diptera na hAfraice
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Heinz Guderian

Ginearál Gearmánach ab ea **Heinz Wilhelm Guderian** ( 17 Meitheamh 1888&nbsp;– 14 Bealtaine 1954) le linn an Dara Cogadh Domhanda a d'éirigh ina údar cuimhní cinn tar éis an chogaidh. Ceannródaí agus tacadóir luath leis an gcur chuige " blitzkrieg ", bhí ról lárnach aige i bhforbairt choincheap na rannán panzer. Sa bhliain 1936, rinneadh Cigire na dTrúpaí Innealta de.

Ag tús an Dara Cogadh Domhanda, bhí Guderian i gceannas ar chór armúrtha in ionradh na Polainne. Le linn Ionradh na Fraince, bhí sé i gceannas ar na haonaid armúrtha a rinne ionsaí trí fhoraois Ardennes agus a sháraigh cosaintí na gComhghuaillithe ag Cath Sedan. Bhí sé i gceannas ar an 2ú Arm Panzer le linn Oibríochta Barbarossa, an t-ionradh ar an Aontas Sóivéadach. Chríochnaigh an feachtas nuair a theip ar Chath Moscó, agus briseadh Guderian ina dhiaidh sin as a phost.

Catagóir:Básanna i 1954
Catagóir:Daoine a rugadh i 1888
Criostalstruchtúr

[mion| Struchtúr criostail [Clóiríd sóidiam|an tsalainn mhín (sóidiam i gcorcra, clóiríd in uaine)]]
Sa chriostalagrafaíocht, is éard atá i **struchtúr criostail** ná cur síos ar shocrú ordaithe na n-adamh, na n- iain nó na móilíní in ábhar criostalta.  Tarlaíonn struchtúir ordaithe ó nádúr intreach na gcáithníní comhpháirte chun patrúin siméadracha a fhoirmiú arís agus arís eile  feadh phríomhthreoracha an spáis tríthoiseach san ábhar.
## Tagairtí

Catagóir:Airíonna ceimiceacha
Catagóir:Fisic ábhair chomhdhlúite
Catagóir:Criostalagrafaíocht
Catagóir:Eolaíocht na n-ábhar
Catagóir:Criostail
Catagóir:Córais choincheapúla
Jeff Fortenberry

Is polaiteoir agus eacnamaí Meiriceánach é **Jeffrey Lane Fortenberry** (rugadh 27 Nollaig 1960) atá ina ionadaí SAM do 1ú cheantar comhdhála Nebraska ó 2005. Is ball den Pháirtí Poblachtach é, agus tá a cheantar lonnaithe i Lincoln agus cuimsíonn sé an chuid is mó d'oirthear an stáit lasmuigh d'Omaha. Tá sé ina dhéan ar thoscaireacht chomhdhála Nebraska. 

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Howard James Hubbard

Prealáid de chuid na hEaglaise Caitlicí Rómhánaí agus Easpag Emeritus de Dheoise Albany ba ea **Howard James Hubbard** (a rugadh ar 31 Deireadh Fómhair 1938 agus a d'éag ar 19 Lúnasa 2023). Ba é Hubbard an naoú Easpag Albany, ag fónamh mar easpag ó 27 Márta 1977 go 10 Aibreán 2014.

## Luathshaol agus ministreacht
Rugadh Howard Hubbard i Troy, Nua-Eabhrac, do Howard agus Elizabeth Hubbard. D’fhreastail sé ar Scoil Phádraig agus ar Institiúid La Salle, ag dul isteach i Seimineár Mater Christi sa bhliain 1956. Chuir sé a chuid staidéir ar aghaidh ag St. Joseph's Seminary, Dunwoodie, (áit a bhfuair sé céim choláiste san fhealsúnacht) agus ag *Pontificia Università Gregoriana* sa Róimh. Le linn dó a bheith sa Róimh, gaireadh Hubbard chun na sagartachta ar 18 Nollaig 1963. Rinne sé staidéar iarchéime i réimse na seirbhísí sóisialta ag Ollscoil Chaitliceach Mheiriceá in Washington, D.C.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1938
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Sochraid

[mion|Bhí tórramh ollmhór le [Diarmaid Ó Donnabháin Rosa]]
Tionlacan coirp chun na huaighe is ea **sochraid**, nó **tórramh (**nó **tionlacan).** 

## Féach freisin
* Reilig
* Tórraimh in Éirinn
* Caoineadh (ealaín)

## Tagairtí


Catagóir:Bás
Catagóir:Bás in Éirinn
Deannach ón Sahára

mion|púireanna de dhusta, Samhain 1998
[mion|gluaisteán sa [An Ghearmáin|Ghearmáin, Márta 2022]]
Tagann scamall de dhusta amach ón Sahára gach bliain, **'dusta ón Sahára**'. De ghnáth, téann an scamall thar an Aigéan Atlantach. Ach uaireanta, séideann an ghaoth an scamall suas chuig an Spáinn, agus níos faide.

Uaireanta bíonn cuid mhór den Spáinn clúdaithe le dusta, agus dath oráiste ar an spéir.

Clúdaíonn dusta an tSahára gach rud. Tá tionchar aige seo ar chaighdeán aeir sa Spáinn agus bíonn moladh ann uaireanta maisc a chaitheamh.

Bíonn an dusta le feiceáil ar charranna in Éirinn uaireanta.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Sahára
Catagóir:Truailliú
Catagóir:Athrú aeráide
American Idol (sraith 18)

Is comórtas amhránaíoctha teilifíse cruthaithe as Simon Fuller é ***[[American Idol]]***, a tosaíodh i Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 2002. Craolann sé ar ABC. Thosaigh an seachtú sraith déag American Idol ar 16 Feabhra 2020 agus chríochnaigh sé ar an 17 Bealtaine 2020.

B'é seo an dara sraith *American Idol* ó shin go raibh sé curtha ar ceal ar Fox sa bhliain 2016.

Ba iad Katy Perry, Luke Bryan agus Lionel Richie na breithiúna don sraith seo. D'fhill Ryan Seacrest mar láithreoir. Bhuaigh Just Sam an tsraith agus tháinig Arthur Gunn sa dara háit.

## Cairt Díbeartha

## Tagairtí

Catagóir:American Idol
Catagóir:2020 séasúir teilifíse
Starosta

Téarma de bhunadh Slavach é ***starosta*** nó ***starost***, (Polainnis: *starosta*, Laidin: *capitaneum*, Gearmáinis: *starost*) a chuireann in iúl seanóir pobail arbh é a ról sócmhainní cinnidh nó eastáit teaghlaigh a riaradh. Aistríonn an fhréamh Slavach *starost* go dtí “sinsearach”. Ón Mheánaois, b'oifigeach i bpost ceannaireachta i raon comhthéacsanna sibhialta agus sóisialta ar fud Lár agus Oirthear na hEorpa a bhí i gceist. Ó thaobh bardais de, bhí *starosta* go stairiúil ina oifigeach sinsearach riaracháin ríoga, comhionann leis an Sirriam Contae nó leis an Seanascal seanchaite, agus ar aon dul le *Rector provinciae*. Sa Pholainn, riarfadh *starosta* críoch na corónach nó ceantar sainithe ar a dtugtar *starostwo*.

## Tagairtí

Catagóir:Ceannairí rialtais áitiúil
Catagóir:Teidil Shlavacha
Catagóir:Teidil Uaisle
Catagóir:Teidil Pholainnise
Catagóir:Rialtas áitiúil in Impireacht na Rúise
*
Autumn de Wilde

Is grianghrafadóir agus stiúrthóir scannán Meiriceánach í **Autumn de Wilde** (a rugadh ar 21ú Deireadh Fómhair, 1970) a bhfuil clú uirthi as a cuid portráidíochta agus as a cuid ghrianghrafadóireacht tráchtála de ceoltóirí, chomh maith lena cuid físeán cheoil. Chuir sí amach a céad scannán lánfhada mar stiúrthóir, *[[:en:Emma_(2020_film)|Emma]]*, i 2020.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Emma (scannán de 2020)

Is coiméide rómánsúil seanré de 2020 í ***Emma*** (stílithe mar *Emma.*). Stiúir Autumn de Wilde í de script scannáin le Eleanor Catton a bunaíodh ar an úrscéal a scríobh Jane Austen i 1815. Tá príomhpháirt ag Anya Taylor-Joy mar Miss Emma Woodhouse, bean óg shaibhir ghalánta atá ina cónaí lena hathair i Sasana i rith thréimhse na Leasríochta. Baineann sí sult as cleamhnas a dhéanamh agus cuireann sí a ladar go mór i saolta rómánsúla na ndaoine atá mór léi. Sa bhfoireann lena cois atá Johnny Flynn agus Josh O'Connor agus Callum Turner agus Mia Goth agus Miranda Hart and Bill Nighy mar aisteoirí tacaíochta.  
Catagóir:Scannáin na Breataine
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Catagóir:Scannáin 2020
Catagóir:Scannáin Béarla
Tótam

[mion|Tótam in Canala, an [An Nua-Chaladóin|Nua-Chaladóin]]
Ainmhí nó planda (nó rud) a thoghann cine nó treibh (nó grúpa daoine) mar shuaitheantas is ea **tótam**; bíonn íomhá de sin ann de ghnáth. Tá  tá aird mhór go minic ar an ngné spioradálta.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Antraipeolaíocht
Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá
Catagóir:Reiligiún
Catagóir:Diachtaí
Nestor Makhno

Ainrialaí réabhlóideach Úcránach ab ea **Nestor Ivanovych Makhno** (Úcráinis: *Не́стор Івáнович Махно́*), ar a dtugtar freisin **Bat'ko Makhno** (Úcráinis:*Бáтько Махно́*), a bhí ina cheannasaí ar arm neamhspleách ainrialaitheach san Úcráin ó 1917 go 1921.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1888
Catagóir:Básanna i 1934
Catagóir:Aindiachaithe Rúiseacha
Catagóir:Ainrialaithe
Catagóir:Ceardaithe
Catagóir:Ceardchumannaithe
Catagóir:Cumannaithe
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Père Lachaise
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht na Rúise
Catagóir:Réabhlóidithe
Catagóir:Scríbhneoirí Úcránacha
Taras Shevchenko

Ba fhile Úcránach, scríbhneoir, ealaíontóir, pearsa phoiblí agus pholaitiúil, béaloideasaí agus eitneagrafaí   é **Taras Hryhorovych Shevchenko**, ar a dtugtar freisin **Kobzar Taras**, nó go simplí **Kobzar** (bard i gcultúr na hÚcráine is ea *kobzar* (Úcráinis:кобзар)) Breathnaítear ar a oidhreacht liteartha mar bhunchloch na nua- litríochta Úcráinise agus, den chuid is mó, na nua-Úcráinise, cé go bhfuil sí difriúil ó theanga a chuid dánta.  Ba í caint na ndaoine a chleachtadh sé ina chuid scríbhinní, seachas teanga ”shaorga” liteartha.  Tá cáil ar Shevchenko freisin as an iliomad sárshaothar a rinne sé mar phéintéir agus mar maisitheoir.

Ba chomhalta é den Acadamh Impiriúil Ealaíon. (Rúisis: Российская Академия художеств) Cé nach raibh sé riamh ina bhall de Bhráithreachas na Naomh Cyril agus Methodius, (Úcráinis: Кирило-Мефодіївське братство, (Rúisis: Кирилло-Мефодиевское братство), sa bhliain 1847 ciontaíodh Shevchenko go polaitiúil as neamhspleáchas na hÚcráine a chur chun cinn go follasach, ag scríobh dánta i dteanga na hÚcráine, agus as magadh a dhéanamh ar bhaill Theach Impiriúil na Rúise. Murab ionann agus baill an chumainn nár thuig go raibh smaoineamh ar an Úcráin neamhspleách mar thoradh ar a ngníomhaíocht, de réir na bpóilíní rúnda, ba é curadh an neamhspleáchais é.

## Saol

### Óige
clé|mion| Bothán tuismitheora i Kyrylivka (sráidbhaile Shevchenkove anois, réigiún Zvenigorodsky, an Úcráin). Taras Shevchenko, ''peann luaidhe, 09/1843''
Rugadh Taras Shevchenko ar 9 Márta i sráidbhaile Moryntsi, contae Zvenyhorodka, Gobharnóireacht Chív, Impireacht na Rúise (sa lá atá inniu ann Zvenyhorodka Raion, an Úcráin). Ba é an tríú leanbh tar éis a dheirfiúr Kateryna  agus a dheartháir Mykyta, de theaghlach tuathánach seirfeach Hryhoriy Ivanovych Shevchenko (1782?–1825) agus Kateryna Yakymivna Shevchenko (Boiko) (1782? - 6 Lúnasa 1823), iad araon faoi úinéireacht an tiarna talún Vasily Engelhardt. De réir finscéalta an teaghlaigh, ba Cosacaigh iad sinsir Taras a d'fhóin san Óstach Zaporizhzhia agus a ghlac páirt in éirí amach na gCosacach an 17ú agus an 18ú haois. Cuireadh iad siúd a ghlac páirt sna héirí amach faoi chois go brúidiúil i Cherkasy, Poltava, Cív, agus Chernihiv, eachtra a chur isteach ar an ngnáthshaol sóisialta ar feadh blianta fada ina dhiaidh sin. Rinneadh sclábhaithe den chuid is mó den daonra áitiúil ansin agus fágadh iad i ngreim ag an mbochtaineacht.
## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1861
Catagóir:Daoine a rugadh i 1814
Piseanna liatha

Is bia traidisiúnta Laitviach é **piseanna liatha**. Is mias Nollag a bhfuil an-tóir air sa Laitvia é.

Cuireadh piseanna liatha na Laitvia isteach i gclár an Aontais Eorpaigh um thásca geografacha faoi chosaint do tháirgí náisiúnta in 2015.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Léon Blum

Príomh-aire ar an Fhrainc,de chuid an eite chlé, ab ea **Léon Blum** (9 Aibreán 1872 – 30 Márta 1950), agus Sóisialaí go smior,
clé|mion|timpeall 1890

## Beatha
clé|mion|1947
Tháinig Blum faoi thionchar Jean Jaurès sna 1900idí, Sóisialaí diongbháilte. Sa bhliain 1904, In éineacht le Jaurès, bhunaigh sé *L'Humanité*, nuachtán de chuid ''Section Française de l'Internationale Ouvrière'' (SFIO) ag an am.

Ar an 4 Meitheamh 1936, bhí Blum tofa ina phríomh-aire ar an Fhrainc, i mbun 'Fronta an Phobail', rialtas Sóisialach,  D'fhan sé sa phost sin go dtí 1937. Toghadh é arís in 1938, 1946-47 agus ceapadh Blum mar leas-phríomh-aire sa bhliain 1948. 

Bhain 'Fronta an Phobail' amach leasuithe tábhachtacha sna 1930idí ; bhunaigh an rialtas córas leasaithe shóisialta mar shampla. 

D'fhógair rialtais daonlathacha na hEorpa polasaí frith-idirghabhála le linn Chogadh Cathartha na Spáinne. Bhí faitíos ar an rialtas faoi Léon Blum cúnamh a thabhairt don rialtas Spáinneach ar eagla go leathnódh an choimhlint go dtí a dtír féin. 

Le linn an Dara Chogadh Dhomhanda, tógadh Blum mar “ghiall”, i bpríosún i mBuchenwald, Dachau agus i dTioróil na hOstaire. Fuair a dheartháir, René Blum, an cóiréagrafaí a bhunaigh Bailé Ceoldráma Mhonacó, bás san Uileloscadh. Bhí an t-ádh glan ar Léon Blum féin nár cuireadh chun báis é. Tar éis an chogaidh, d’fhan sé sa pholaitíocht agus rinneadh Príomh-Aire na Fraince arís uair dheireanach. 

## Féach freisin

* Sóisialachas

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na Fraince
Catagóir:Daoine a rugadh i 1872
Catagóir:Básanna i 1950