Breandán Ó hEithir

B’údar, craoltóir, iriseoir agus scriptscríbhneoir é **Breandán Ó hEithir** (18 Eanáir 1930 – 26 Deireadh Fómhair 1990).

Tá cur amach ag léitheoirí ar na húrscéalta *[[Lig Sinn i gCathú]]* agus *Sionnach ar Mo Dhuán,* a raibh an-ráchairt orthu. Leabhar cuimhní cinn is ea *An Nollaig Thiar*, tá *The Begrudger’s Guide to Irish Politics,* ar cheann de na leabhra is greannmhaire agus is géarchúisí faoin bpolaitíocht in Éirinn sa 20ú haois, agus tá *Over the Bar* i measc na sárshaothar faoi Chumann Lúthchleas Gael. Obair in ‘am saor’ a ghin na saothar sin den chuid is mó, áfach, mar is le hiriseoireacht a shaothraigh sé a bheatha.
clé|mion

## Óige
Rugadh é ar an 18 Eanáir 1930 i mBóthar na Trá. Is in Inis Mór ar Oileáin Árann a tógadh é, áit a raibh a thuismitheoirí, Delia (Bríd) Ní Fhlatharta agus Pádraig Ó hEithir, ina mbunmhúinteoirí. Ba dheirfiúr leis an scríbhneoir clúiteach Liam Ó Flaithearta í a mháthair. D’fhreastail sé ar scoil náisiúnta Chill Rónáin. Is i gColáiste Éinde i nGaillimh a fuair sé a chuid meánoideachais, a bhí ar cheann de na Coláistí Oiliúna múinteoireachta ag an am. Ní raibh suim aige i mbun-mhúinteoireacht. D’éirigh leis scoláireacht Ollscoile a fháil.

Is cúrsa BA a shocraigh sé a dhéanamh in gColáiste na hOllscoile, Gaillimh. Gaeilge, Béarla, Stair agus Fealsúnacht, na hábhair a roghnaigh sé. D’éirigh sé as an nGaeilge tar éis na chéad bhliana, óir bhí sí leadránach agus leisce air staidéar a dhéanamh ar an tSean-Ghaeilge. Ní dhearna sé scrúdú na céime. Tá sé ráite gur ghoill sé air ina dhiaidh sin nár chríochnaigh sé a chéim. B’fhéidir go raibh an saol sóisialta a bhí i gCathair na Gaillimhe ag an am rómhaith.
mion|293x293px|,

## Saol oibre
Fuair sé post i gComhdháil Náisiúnta na Gaeilge i 1952 mar thimire leabhar, ag taisteal na tíre ag díol leabhair an Chlub Leabhar i scoileanna agus i siopaí. Bhris bord na Comhdhála as a phost é i 1954, mar gheall ar thimpiste a bheith aige le veain na Comhdhála. Chaith sé dhá bhliain ag obair ina eagarthóir leis an gcomhlacht foilsitheoireachta Gaeilge, Sáirséal agus Dill.

Thosaigh sé ag scríobh don iris *Comhar* i 1956. Bhíodh alt míosúil aige ann faoin ainm cleite Conchubhar. Chaith sé tréimhsí ina eagarthóir ar an iris freisin sna seascaidí. 

Ceapadh ina eagarthóir Gaeilge ar Scéala Éireann (*Irish Press*, nach maireann) é in Eanáir na bliana 1957. Bhí colún rialta, *Tús a’ Phota*, aige gach seachtain sa Sunday Press, chomh maith le heagarthóireacht a dhéanamh ar ailt a bhíodh á scríobh ag scríbhneoirí eile san Irish Press agus san Evening Press. Is i Scéala Éireann a d’fhoghlaim Breandán a cheird mar iriseoir. B’iriseoir é i nGaeilge agus i mBéarla.

Thosaigh Breandán a shaol craoltóireachta le Raidió Éireann sna caogaidí, timpeall an ama chéanna ar thosaigh sé ag obair le Scéala Éireann. Bhíodh clár aige féin agus Donncha Ó Laoire do scoileanna dar teideal *Ar Fud na Tíre*, ag cur agallaimh ar dhaltaí. Bhíodh Breandán freisin ag craoladh píosaí cainte ar an gclár raidió, *Aeriris*, a chuir Proinsias Mac Aonghusa i láthair. 

Phós Breandán Catherine Von Hildebrand i mí Lúnasa 1957. Cé gur i bPáras a rugadh Catherine, b’as Sligeach a máthair agus as an nGearmáin a hathair. Tháinig sí go Baile Átha Cliath as an gColóim le céim a dhéanamh níos luaithe an bhliain sin, nuair a casadh Breandán uirthi. Bhí cúigear clainne orthu, ceathrar mac agus iníon. 

D’fhan Breandán ina phost le Scéala Éireann go dtí go ndeachaigh sé chun na hIar-Ghearmáine i 1963 ar feadh bliain go leith. Anseo luigh sé leis an scríbhneoireacht, idir iriseoireacht agus obair chruthaitheach, chomh maith le bheith ag foghlaim Gearmáinise.
Nuair a d’fhill Breandán ar Éirinn ag deireadh na bliana 1964, ní raibh aon phost buan aige. Ach, ní raibh sé díomhaoin. Thosaigh sé ar cholún rialta seachtainiúil a scríobh don Irish Times agus é sa Ghearmáin. D’fhill sé mar eagarthóir ar Comhar. Chuir sé i láthair clár nua faisnéise raidió, *Coicíosán*, agus thosaigh sé ag craoladh an seanchlár, *Ar Fud na Tíre*, faoi ainm nua, *Mol an Óige*. mion|''Teilifís éireann (lógó 1961-1966)''|220x220px

### ''Féach''
Bhí sé ag obair ar an gclár nua teilifíse seachtainiúil *[[Féach]]* ó 1967, i dteannta leithéidí Phroinsias Mhic Aonghusa agus Éamoinn Uí Mhuirí agus na léiritheoirí Eoghan Harris agus Seán Ó Mórdha. Bhíodh timpeall 600,000 ag breathnú air agus é i mbarr a réime, a bhuíochas sin cuid mhór do Bhreandáin. Fostaíodh ar conradh le RTÉ é i 1968.

Shuigh Eoghan Harris agus Ó hEithir síos le chéile i 1968 agus gur chuir siad rompu clár a dhéanamh ‘a bheadh chomh maith sin go mbeadh ar Bhéarlóirí…féachaint air – *that no educated man or woman could miss it*!’.

### Páras agus bás
In Aibreán 1983, d’fhág Breandán RTÉ le cloí lena chuid scríbhneoireachta. Bhí leabhar in aghaidh na bliana ag teacht óna pheann. Bhíodh sé ag caitheamh sealanna i bPáras, áit a raibh suaimhneas aige ag scríobh agus ag dul ar thurais in áiteanna eile ar fud na cruinne. 

I bPáras a buaileadh tinn faoi dheireadh é i bhFómhar na bliana 1990. D’fhill sé ar Bhaile Átha Cliath agus chuir a dhochtúir isteach in Ospidéal Naomh Uinseann é. Fuair sé bás ansin le hailse ar an 26 Deireadh Fómhair 1990.

## Saothair
Tá cuid mhór dá shaothar iriseoireachta le fáil sna bailiúcháin as *Comhar*, i gcartlann an *Irish Times* agus *Scéala * Tá samplaí dá shaothar agus cuntais ar a charaíocht leis an teanga in *Iomramh Aonair*, beathaisnéis Uí Eithir a scríobh Liam Mac Con Iomaire agus léargas air freisin in *Sáirséal agus Dill*, *Scéal Foilsitheora* le Cian Ó hÉigeartaigh agus Aoileann Nic Gearailt.

Scríobh sé timpeall dosaen leabhar ar fad agus scríobh sé leabhair i nGaeilge agus i mBéarla. Foilsíodh a chéad úrscéal, *Lig Sinn i gCathú*, i 1976. Fuair sé ardmholadh ó na léirmheastóirí agus bhí an-díol air. Tá an t-úrscéal lonnaithe i mBaile an Chaisil le linn dheireadh seachtaine fhorógra na Poblachta sa mbliain 1949. Fuair sé duais Oireachtais agus Gradam an Oireachtais mar gheall ar ardchaighdeán na scríbhneoireachta inti. 

Scriptscríbhneoir a bhí ann. I measc na scripteanna a scríobh sé, bhí *Fear Bhaile Átha Cliath*, faoi Phádraig Mac Piarais, *There Goes Cré na Cille*, ar Mháirtín Ó Cadhain, agus *Flight from the Snipe Grass*, faoi bhánú na tuaithe i gContae Mhaigh Eo sna caogaidí.

Ní bhfuair an dara húrscéal a scríobh sé, *Sionnach ar mo Dhuán* (1988), an oiread céanna moladh ó na léirmheastóirí. Ghoill cuid de na léirmheasanna seo air, cuid acu a scríobh go raibh an leabhar rógháirsiúil. Bhain leabhar eile leis *Over the Bar* (1984), faoi Chumann Lúthchleas Gael, an-cháil amach.

Mórán ar nós Studs Terkel, an t-iriseoir Meiriceánach a raibh ardmheas aige air, bhí sé in ann an scéal aonair a shuíomh mar chuid de scéal an phobail i gcoitinne agus a chur in iúl le stíl phaiteanta, shimplí. Cheil an tsimplíocht sin cé chomh snasta is a bhí. Bhí sé thar a bheith deaslabhartha i nGaeilge agus i mBéarla ach anuas air sin, chaith sé dúthracht le saothrú na teangan.

## Liosta leabhar
* *Thar Ghealchathair Soir* (1973)
* *[[Lig Sinn i gCathú]]* (1976)
* *Willie the Plain Pint agus An Papa* (1977)
* *Lead Us Into Temptation* (1978)
* *Over the Bar* (1984)
* *Ciarán Fitzgerald agus Foireann Rugbaí na hÉireann* (1985)
* *A Begrudger's Guide to Irish Politics* (1985)
* *This is Ireland* (1987)
* *Sionnach ar mo Dhuán* (1988)
* *An Nollaig Thiar* (1989)
* *A Pocket History of Ireland* (1989)
* *An Chaint sa tSráidbhaile* (1991)
* *An Aran Reader* (1991)

## Féach freisin

* Láithreoirí RTÉ Raidió 1
* ''Féach''
* *[[Lig Sinn i gCathú]]*
* ''Švejk — An Dea-Shaighdiúir'' (dráma raidió)

## Naisc sheachtracha
* Beathaisnéis - Breandán Ó hEithir (ga/de/sv)

## Tagairtí

Eithir, Breandán O h
Eithir, Breandán O h
Eithir, Breandán O h
Eithir, Breandán O h
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh
Catagóir:Daoine as Árainn
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge