open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Conchobar Ua Briain

Rí na Mumhan agus Átha Cliath ba ea **Chonchúr Ó Briain** (Meán-Ghaeilge **Conchobar Ua Briain**) (bás 1142).

Diarmaid Ó Briain ba ea athair Conchúir. Sa bhliain 1138, rinneadh rí na Mumhan de. Insítear i nAnnála na gCeithre Máistrí go ndearnadh rí Átha Cliath de, sa bhliain 1141. Fuair sé bás ann bhliain dár gcionn.

Creidtear é gur bhunaigh Conchúr dún den chineál is úire ag Caisleán na Cathrach go luath sa 12ú haois. Bhronn Éadbhard II Shasana an caisleán ar chlann de Buitléir sa bhliain 1154, a bhain úsáid as leis na céadta bliain anuas.

## Foinsí
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Catagóir:Monarchs of Dublin
Catagóir:Uí Bhriain
Toirdhealbhach mac Diarmada Ua Briain

Rí na Mumhan ba ea **Toirdhealbhach mac Diarmada Ó Briain**. Bhí réimeas le briseadh aige ón mbliain 1142 go dtí 1165.

Diarmait Ua Briain, rí Mhumhan, ba ea a athair. Tháinig sé i gcoróin ar dtús sa bhliain 1142, chuir a dhearthár Tadhg sa bhliain 1151 ach tháinig sé i gcomharbacht ais i ndiaidh bhás Thadhg sa bhliain 1154.

Rinne an tArdrí Muircheartach Mac Lochlainn ionsaí ar an Mumhain sa bhliain 1157. Chuir sé an ruaig ar Thoirdhealbhach, agus críochdheighil sé an Mhumha idir a chol ceathrar Conchúr mac Domhnaill Ó Briain, agus Cormac Mac Cárthaigh. Cuireadh ar ais i gcoróin é i dTuadhmhumhain sa bhliain 1157 ag rí na gConnacht, Ruairí Ó Conchúir, a rinne ionsaí ar na Mumhain agus socraithe Muircheartach a scriosadh. Cuireadh as a choróin é sa deireadh ag a mhac Muircheartach sa bhliain 1165. Fuair sé bás sa bhliain 1167, agus adhlacadh é i gCill Dalua.

## Clann
Phós Toirdhealbhach iníon Mhic Cárthaigh Mhóir, fuair bás gan chlann. Phós sé ansin Sadhbh Mhic Giolla Phádraig, iníon rí Osraí Donnchadh (bás 1039), agus bhí seisear mac acu:
* Domhnaill Mór
* Muircheartach (chomharba a athar)
* Brian
* Diarmaid
* Consaidin, Easpag Chill Dalua (bás 1194) (sinsear Mhic Consaidín)

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Domnall Mór Ua Briain

Rí na Tuadhmhumhan, 1168 to 1194, agus éilitheoir ar an teideal Rí na Mumhan ba ea **Domhnall Mór Ó Briain** (Meán-Ghaeilge **Domnall Mór Ua Briain**). Tugtar fosta dó an teideal Rí Luimnigh, teideal Uí Bhriain ón am d'ionghabh  Brian Bóramha an chathair Lochlannach sa 10ú haois.

## Beatha
Toirdhealbhach mac Diarmada Ua Briain, rí Mhumhan 1142-1167, ba ea athair Dhomhnaill Mhóir. Tháinig sé i gcoróin tar éis bhás a dhearthár is sine, Muircheartach, a maraíodh ar spreagadh óna chol ceathrar Conchúr. Dalladh a dheartháir eile, Brian Shliabh Bladhma, sa bhliain 1169. An bhliain chéanna, tharla coimhlint idir Domhnall agus Ardrí na hÉireann, Ruaidrí Ua Conchobair, agus b'éigean dó cáin 300 bó a íoc.

Sa bhliain 1171, ghéill sé d'Anraí II Shasana ag Caiseal, ach ina ainneoin sin, lean sé leis ag troid le roinnt blianta i gcoinne ionraí na Normannach i n-iardheisceart na hÉireann. Sa bhliain 1175, agus na Normannaigh clóite aige ag Cath Dhurlas, dhaingnigh sé a chuid cumhachta agus a bheirt chol ceathrar, Diarmaid mac Taidhg agus Mathúin mac Toirdhealbhaigh dallta aige. An bhliain chéanna ámh, chuir an tArdrí an ruaig air as Tuamhain. Sa bhliain 1176, chuir sé féin an ruaig ar na Normannaigh as Luimnigh, agus sa bhliain 1178,  ar Uí Fiodhghinte, an dream ársa as ceantar Chontae Luimnigh.

Sa bhliain 1184, tugadh chuid dá chríocha mar fheod do Philip de Braose, Fear Ionaid na hÉireann.  Le tacaíocht Robert Fitz-Stephen agus Miles de Cogan, chuaigh sé chun cathair Luimnigh a ghabháil, ach bhuail scaoll é. Sa bhliain 1185, chloígh Domhnall go dona arís na Normannaigh agus Prince John Sasana i mbun creiche fad ghleann na Siúire. An bhliain chéanna. dhall sé an deartháir deireanach mhic Dhiarmada. Sa bhliain 1188, chuidigh sé le fir na gConnacht, faoi cheannas *[[Conchobar Maenmaige Ua Conchobhair]]*, Jean de Courcy a chloí sa Chorrshliabh. Sa bhliain 1193, rinne na Normannaigh saghas ar an gCláir mar chúiteamh, agus rinne creach ar ghabháltais Domhnaill in Osraí.

Bhunaigh Domhnall Mainistir na Croise Naofa sa bhliain 1180 agus Mainistir Chill Chúile sa bhliain 1184, an dís faoin ord Cistéirseach.

De réir Annála Uladh, rí dheireanach na Mumhan ba ea é, nuair a fuair sé bás sa bhliain 1194. Creidtear gur adhlacadh é i nArdeaglais Naomh Muire Luimneach, teampall a bhunaigh sé. Tá bharrchónra cloiche ársa ann, ina luí sa saingeal gar den ardaltóir, a mheastar gur le Domhnall é.

## Clann
Phós Domnall Mór le hOrlacán, iníon Diarmait Mac Murchada agus Shadhbh Ní Faeláin. Bhí triúr mac agus iníon amháin acu. Bhí coimhlint idir a mhic agus a gcol ceathrar, Muircheartach mac Briain Shliabh Bladhma, le haghaidh ríogacht na Tuamhan.

* Muirchertach Dall (rí Thuamhan, 1194-1198, ar ais 1202 nó 1203-1208 nó 1210, dallta 1208 nó 1210, d'éag 1239)
* Conchobar Ruadh (rí Thuamhan of Thomond, 1198-1202 nó 1203, maraithe 1202 nó 1203)
* Donnchadh Cairbreach (rí Tuamhan, 1208 nó 1210–1242)
* Mór Uí Bhriain (banfhlaith Thuamhan, 1172-1216, a phós William de Burgh)

## Féach freisin
* Uí Bhriain

## Foinsí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Catagóir:Uí Bhriain
Ross Ardern

Is taidhleoir ón Nua-Shéalainn agus iaroifigeach póilíní é **David Ross Ardern** (rugadh é 28 Feabhra 1954). Faoi láthair tá sé ina Riarthóir de Tokelau, tar éis fónamh mar Ard-Choimisinéir na Nua-Shéalainne do Niue ó 2014 go 2018, agus mar choimisinéir póilíní Niue ó 2005 go 2009.

Catagóir:Daoine beo
Íomhar Luimnigh

Rí Lochlannach deireanach chathairstát Luimnigh, agus rí leathdheireanach 'Ghaill na Mumhan', ba ea **Íomhar Luimnigh** (Meán-Ghaeilge **Ímar Luimnich**; Sean-Ioruais Ívarr) (bás 977).  Tháinig sé i gcoróin idir titim na nEoghanacht agus teacht i réim an Dáil Chais.

Trína chuid iarrachtaí arís is arís eile um a údarás a dhearbhú i Luimneach agus sa cheantar ina thimpeall, agus b'fhéidir sa Mhumhain féin, thuill sé ardról mar chéile comhraic sa chéad chuid den dréacht den luath-12ú haois, *[[Cogad Gáedel re Gallaib]]*.  Namhaid Mhathúna mhic Cinnéide, éilitheoir ar an teideal Rí na Mumhan ba ea é, agus in ann trátha a dheartháir níos óige is níos cáiliúla agus comharba, Brian Bóramha.

De réir *Cogad Gáedel re Gallaib*, d'éirigh le hÍomhar é féin a shocrú mar rí Mhumhan ar feadh tréimhse sna 960idí, go dtí gur cloíodh é i gCath Sulchóid sa bhliain 968, ach is amhrasach é seo mar fhíorstair, dar le scoláirí.  Is amhlaidh gur tháinig sé ar ais ach bliain nó dhó ina dhiaidh sin agus bhain sé cáil éigin amach.

## Féach freisin
* Cath Sulchóid
* Gall-Ghaeil
* Uí Íomhair

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Catagóir:Na Lochlannaigh
Catagóir:Básanna i 977
Catagóir:10ú haois in Éirinn
Prota-Ind-Eorpaigh

Grúpa hipitéiseach réamh-stairiúil eitneolaíochta de Eoráise ab ea na **Prota-Ind-Eorpaigh** nó **Curganaigh** a labhair an Phrota-Ind-Eorpais (PIE), réamhtheachtaí na dteangacha Ind-Eorpacha de réir na hatógála teangeolaíche.

Tagann ár gcuid eolais  fúthu go príomha ón atógáil theangeolaíoch sin, mar aon le fianaise ábhartha ón tseandálaíocht agus ón aircéighéineolaíocht. Is dócha go raibh cónaí ar na Phrota-Ind-Eorpaigh i ndeireadh na tréimhse Neoilití, nó thart ar an 4ú mhílaois RC. Cuireann scoláireacht phríomhshrutha iad i gcrios na steipe Pontaí-Caispí in Oirthear na hEorpa (an Úcráin agus deisceart na Rúise an lae inniu). Leathnódh roinnt seandálaithe doimhneacht ama na PIE go dtí lár na tréimhse Neoilití (5500 go 4500 RC) nó fiú go dtí an luath-Neoiliteach (7500 go 5500 RC), agus molann siad suíomhanna malartacha.

Ceaptar go raibh na Próta-Ind-Eorpaigh ionann leis an Cultúr Iamna. Chuir Marija Gimbutas in iúl gurbh iad na daoine Iamne a labhair an Próta-Ind-Eorpais, agus glactar an chuid is mó den staraithe leis seo.

## Tagairtí
* 
* 



Catagóir: Sean-phobail
Catagóir: Stair na hEoráise
Catagóir: Cultúir Neoiliteacha
Catagóir: 4ú mílaois RC
Catagóir: An Áise Neoiliteach
Catagóir: An Eoraip Neoiliteach
Ólchúr mac Flainn

Rí b'fhéidir na Mumhan d'Uí Fiodhghinte as Luimneach ba ea **Ólchúr mac Flainn** (Meán-Ghaeilge **Ólchobar mac Flainn**) (bás 796).  Is níos dóichí é, áfach, gur meascadh é le hÓlchobar mac Duib-Indrecht (bás 805)

Ba bhall é d'Uí Chonaill Gabhra, sinsir Dhónaill Uí Chonaill agus Mhíchíl Uí Choileáin.  Flann mac Earca (bás 762) ba ea a athair, agus Scanlán mac Flainn (bás 786) a dheartháir, ríthe Uí Fiodhghinte beirt..

Bhí a bpríomhchathair féin ag Uí Fiodhghinte, ag Dún Eochair, bunaithe na céadta bliain roimh am Ólchúir ag na Dáirine, iarcheannairí na Mumhan.  Aithníodh Uí Fiodhghinte féin mar Dáirine, nó ar a laghad, meascán dóibh siúd agus d'Eoghanachta.  Níorbh chóir ach muintir Chonaill Cjoirc a bheith go hiondúil ina ríthe Chaisil.  Dá mba cheart iad na ginealaigh is sine ámh, uncail Chonaill Choirc darbh ainm Dáire Cearba ba ea sinsear Uí Fiodhghinte (agus a ngaoil Uí Liatháin). 

Dá mba fhíor é gur rí Chaisil é  Ólchúr, ba chomhartha é seo de mheath ciorcal istigh na nEoghanachta ag deireadh na 8ú haoise tar éis bhás Chathail mhic Finghin (bás 742).  I bhfianaise a gcuid staire ámh, ní dócha é ar chor ar bith go ndearnadh rí Chaisil d'Ólchúr gan cead ón gciorcal istigh.

Is iad Annála Uladh amháin a thugann an teideal Rí Mumhan dó, ina thásc don bhliain 796.  Deir Annála Inis Faithlinn ach gurbh abb tuata Inis Cathaigh é.  

Tháinig a dheartháir Murchadh (bás 807) i gcomharbacht air mar Rí Uí Fiodhghinte.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Inis Faithlinn
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Evanna Lynch

Is aisteoir Éireannach í **Evanna Patricia Lynch** (rugadh 16 Lúnasa 1991). Tháinig clú uirthi trí Luna Lovegood a imirt, carachtar tacaíochta sa tsraith scannán Harry Potter. Caitheadh Lynch mar Luna ag aois 14, agus níor ghníomhaigh sí ach i ndrámaí scoile roimhe seo. Ó 2007 go 2009, réalta sí in dhá scannán Harry Potter agus a gcluichí físe. D’fhill sí ar ais ina dhiaidh sin do na scannáin dheireanacha (Harry Potter and the Deathly Hallows) agus an chéad cheann de dhá chluiche físeáin an scannáin. Tá dhá ainmniúchán dámhachtain tuillte aici mar gheall ar obair Lynch ar an tsraith.
 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1991
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ban-aisteoirí Éireannacha
Olivia Wilde

Ban-aisteoir Meiriceánach/Éireannach is ea **Olivia Jane Wilde** as  Nua-Eabhrac.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí as Nua-Eabhrac
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Daoine beo
Iris Murdoch

Scríbhneoir is fealsamh Éireannach agus Briotanach ab ea **Iris Murdoch** (15 Iúil 1919–8 Feabhra 1999). Bhí sí ina húrscéalaí, file, beathaisnéisí agus hollamh. Scríobh sí na leabhair *The Black Prince* is *The Sea, the Sea.*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Briotanacha
Catagóir:Básanna i 1999
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1919
Catagóir:Filí na hÉireann
Cóipcheart

mion|170x170px|Siombail cóipchirt, nó ''Cóipcheart'', idirnáisiúnta.
Is coincheap dlíthiúil é **cóipcheart**, a achtaíonn rialtais, chun cearta teoranta a thabhairt d’údar saothair bhunaidh chun a dháileadh a rialú, de ghnáth ar feadh tréimhse 70 bliain tar éis bhás an údair. Tar éis an ama seo, tagann an obair isteach san fhearann poiblí .

Go ginearálta, is é an “ceart é a chóipeáil”, ach de ghnáth soláthraíonn sé cearta eile don údar freisin, amhail an ceart chun creidmheas a fháil as a chuid oibre, cinneadh a dhéanamh cé atá in ann é a oiriúnú, cé atá in ann é a dhéanamh, cé atá in ann sochar airgeadais. Is cineál maoine intleachtúla é (cosúil le paitinn, trádmharc agus rún trádála) a bhaineann le haon chineál smaointe nó faisnéise atá bunaidh. Cruthaíodh cóipcheart, ar dtús, mar bhealach do rialtais na hEorpa srian a chur ar phriontáil ; is é cuspóir comhaimseartha an chóipchirt cruthú saothar nua a chur chun cinn ag tabhairt smacht iomlán don údar ar an saothar agus ar na brabúis ón saothar.

Tá an cóipcheart caighdeánaithe go hidirnáisiúnta, agus maireann sé idir caoga agus céad bliain ó bhás an údair, nó tréimhse theoranta do shaothair gan ainm nó ó údair chorpraithe; Teastaíonn deasghnáth ó roinnt údarás chun cóipcheart a bhunú, ach aithníonn a bhformhór cóipcheart aon oibre críochnaithe gan chlárú deasghnátha. Is gnách go gcuirtear cóipcheart i bhfeidhm mar ábhar sibhialta, ach cuireann roinnt údarás bearta coiriúla i bhfeidhm orthu siúd a sháraíonn cóipcheart. 

Aithníonn mórchuid na n-údarás srianta cóipchirt, ag ligean eisceachtaí “cothrom” do shrianta cóipchirt an údair, agus ag tabhairt cearta áirithe d’úsáideoirí. Spreag forbairt an ghréasáin, na meán digiteach, agus teicneolaíocht mar líonraí ríomhairí, mar chomhroinnt comhad piara go piaraí, atoghadh srianta, agus chuir sé deacrachtaí breise le forfheidhmiú cóipchirt, agus spreag dúshláin bhreise. go bunús fealsúnachta an dlí. Chuir gnóthais a bhfuil muinín eacnamaíoch acu as cóipcheart chun cinn síneadh agus leathnú a gcearta cóipe, agus tá forfheidhmiú breise dlíthiúil agus teicneolaíochta á lorg acu. 

Catagóir:Cearta úinéireachta intleachtaí
Claíomh (feamainn)

*Baineann an t-alt seo le speiceas feamainne. Má tá spéis agat sa ghléas troda, féach [[Claíomh]].*

Is feamainn í **claíomh** (*Saccorhiza polyschides*).

## Tagairtí

Catagóir:Eocaróit
Catagóir:Algaí
Catagóir:Feamainn
Rufa

Is feamainn í an **rufa** nó **madraí rua** (*Laminaria saccharina*; Béarla: *sea belt*).

## Tagairtí

Catagóir:Eocaróit
Catagóir:Feamainn
Feamainn gheimhridh

Is feamainn í an **feamainn gheimhridh** (*Laminaria hyperborea*).

## Tagairtí

Catagóir:Eocaróit
Catagóir:Feamainn
Conradh Nice (2003)

Is conradh Eorpach é **Conradh Nice**. Shínigh ballstáit  an Aontais Eorpaigh é i Nice na Fraince ar an 26 Feabhra 2001. Tháinig Conradh Nice i bhfeidhm ar 1  Feabhra 2003 (téacs as Gaeilge).

Ba é an cuspóir a bhí ann ná na hinstitiúidí a leasú ionas go bhféadfadh an AE feidhmiú go héifeachtúil tar éis líon 25 bhalltír a shroicheadh. Ba iad na príomhathruithe a tháinig i bhfeidhm ná na modhanna chun comhdhéanamh an Choimisiúin a athrú agus chun an córas vótála sa Chomhairle a athchóiriú.mion

## Stair
Ar 7-9 Nollaig 2000, tionóladh Comhairle Eorpach i Nice na Fraince. Deimhníodh an Chomhairle gur mhaith léi go scaipfí Cairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh, a chomh-fhógair Comhairle an AE, Parlaimint na hEorpa agus an Coimisiún, chomh forleathan agus is féidir i measc shaoránaigh an Aontais. [mion|[Jacques Chirac agus Gerhard Schroeder i mbun ag an am (2003)]]Cuireann an Chomhairle fáilte roimh bhrostú na caibidlíochta aontachais leis na tíortha is iarrthóirí agus gabh sí buíochas as na hiarrachtaí a bhí déanta ag na tíortha sin chun an bealach a fhágáil le haghaidh ghlacadh agus cur chun feidhme praiticiúil an *acquis*; chuir sí fáilte roimh an dul chun cinn a rinneadh chun an straitéis réamhaontachais le haghaidh na Tuirce a chur chun feidhme. 
[mion|Shínigh [Brian Cowen nó Brian Ó Comhain an Conradh ]]Lena chois sin, phlé an Chomhairle beartas slándála agus cosanta na hEorpa, agus formheasann sí Clár Oibre Sóisialta na hEorpa, nuálaíocht agus eolas san Eoraip, comhordú idir bheartais eacnamaíocha, sláinte agus sábháilteacht tomhaltóirí, sábháilteacht mhuirí, an comhshaol, seirbhísí ar mhaithe leis an leas i gcoitinne, slándáil soláthairtí de tháirgí áirithe, saoirse, slándáil agus ceartas, cultúr, na réigiúin forimeallacha agus caidreamh seachtrach. Tugadh an Chomhdháil Idir-rialtasach chun críche le comhaontú polaitiúil ar Chonradh Nice.
## Éire
Ar an 19 Deireadh Fómhair 2002, vótáladh muintir na hÉireann i bhfabhar Chonradh Nice. Ghlac muintir na hÉireann le Conradh Nice agus iad ag vótáil don dara huair.

## Féach freisin

* Téacs as Gaeilge
* Conarthaí an Aontais Eorpaigh

## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach
Catagóir:Conarthaí an Aontais Eorpaigh
Catagóir:2002
Catagóir:Leasuithe ar Bhunreacht na hÉireann
Sarah Greene

Is aisteoir amharclainne, teilifíse agus scannáin Éireannach í **Sarah Greene** (rugadh 21 Iúil, 1984, Corcaigh). Is fearr aithne uirthi as a ról mar Hecate Poole sa tsraith theilifíse Scary Tales. Rugadh Greene í gCorcaigh, Éire. Sa bhliain 2006 bhain sí céim amach as Scoil Aisteoireach Gaiety i mBaile Átha Cliath.

## Tagairtí
Saoirse lánléargais

[alt=A large metallic sculpture of a red rose on a small grassy mound, with bare trees and other similar sculptures in the background|mion|Íomhá de dheilbh le Sergej Alexander Dott, ''Himmelsblumen'', 2003, Gleisdreieck, [Beirlín, a foilsíodh faoi fhorálacha saoirse lánléargais i ndlí cóipchirt na Gearmáine]]
deas|mion|San Afraic Theas, níl saoirse lánléargais ann. Ciallaíonn léirmhíniú docht ar dhlí an chóipchirt gur cheart rudaí faoi chóipcheart, cosúil leis an dealbh seo, a chinsireacht.
Is éard atá i **Saoirse Lánléargas** (SLL) ná foráil i ndlíthe cóipchirt dlínsí éagsúla a cheadaíonn grianghraif agus píosaí scannánaíochta a thógáil agus íomhánna eile (mar phictiúir) d’fhoirgnimh a thógáil agus uaireanta deilbh agus saothair ealaíne eile atá suite go buan in áit phoiblí, gan sárú a dhéanamh ar aon chóipcheart a d’fhéadfadh a bheith ar marthain sna saothair sin, agus na híomhánna sin a fhoilsiú. Cuireann reachtanna saoirse lánléargais nó cásdlí teorainn le ceart úinéir an chóipchirt beart a dhéanamh mar gheall ar shárú cóipchirt i gcoinne cruthaitheoirí agus dáileoirí na n-íomhánna sin. Is eisceacht í don ghnáthriail go bhfuil an ceart eisiach ag úinéir cruthú agus dáileadh saothar díorthach a údarú. Faightear an frása ón téarma Gearmáinise Panoramafreiheit ("saoirse lánléargais").

## Dlíthe ar fud an domhain
Tá forálacha comhchosúla ag go leor tíortha a chuireann srian le scóip an dlí cóipchirt d’fhonn grianghraif a cheadú go sainráite a bhaineann le radhairc d’áiteanna poiblí nó radhairc a dtógtar grianghraf díobh ó áiteanna poiblí. Tá difríochtaí móra idir tíortha eile, áfach, maidir lena léirmhíniú ar an bprionsabal.
faic|mion|600x600px|Stádas Shaoirse Lánléargais ar fud an domhain le haghaidh íomhánna a úsáidtear chun críocha tráchtála

### an tAontas Eorpach
mion|Stádas Shoirse Lánléargais san Eoraip maidir le híomhánna a úsáidtear chun críocha tráchtála

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Fiona Shaw

Éire-sasanach aisteoir, aisteoir stáitse, aisteoir scannáin agus taibheoir is ea **Fiona Mary Wilson**, nó **Fiona Shaw**. D'imirt sí mar aintín d'Harry Potter sna scannáin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ban-aisteoirí
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Peadar Rís

Innealtóir struchtúr as Éirinn ab ea **Peadar Rís**, nó **Peter Rice** (16 Meitheamh 1935 – 25 Deireadh Fómhair 1992).  Thóg sé Áras Ceoldrámaíochta Sydney, i measc mórshaothair éagsúla eile 
[clé|mion|Thóg an Ríseach [Áras Ceoldrámaíochta Sydney]]

## Saol
Rugadh an Ríseach i nDún Dealgan agus chaith sé formhór a chuid óige idir bhaile Dhún Dealgan agus sráidbhailtí Cé Giles agus Inis Caoin. Fuair sé bunoideachas ó na Bráithre Críostaí ina bhaile dúchais. Chuaigh sé ar mheánscoil go Coláiste Dhroichead Nua. Bhain sé amach céim in Innealtóireacht Shibhialta in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste. Chaith sé bliain ina dhiaidh sin ag staidéar in Imperial College, Londain.

### Oibreacha
Ba é díon Áras Ceoldrámaíochta Sydney an chéad phíosa oibre a tugadh don Ríseach nuair a thosaigh sé le comhlacht innealtóireachta Ove Arup. Chaith sé seacht mbliana ar an tionscadal seo. Nuair a dhear an t-ailtire ar dtús é, cheap daoine go mbeadh sé ródheacair an foirgneamh a thógáil. Innealtóir as Éirinn, darb ainm Peter Rice, a d’oibrigh amach conas Áras Ceoldrámaíochta Sydney a thógáil. Ceapadh é mar phríomhinnealtóir i bhfeighil na hoibre in aois 28. Bhain sé cáil mhór amach dá bharr   

D'obair an Ríseach ina dhiaidh sin ar mhórán foirgintí cáiliúla eile ar fud an domhain, mar shampla Centre Pompidou i bPáras, Aerfort Stansted sa Bhreatain agus Aerphort Kansai sa tSeapáin. 
clé|mion|Aerfort Stansted

### Bás agus tionchar
I 1992 bronnadh ar an Ríseach an Bonn Óir Ríoga d'ailtireacht ag an Royal Insititute of British Architects – an dara Éireannach agus an dara innealtóir a bhuaigh sin.

Sa bhliain 1991, mhínigh saineolaithe leighis do Rice gur meall san inchinn ba chúis leis an tinneas a bhí air agus nach mairfeadh sé mórán le cúpla mí. Fuair an Ríseach bás i 1992 in aois 57 dó.   

Tá leacht cuimhneacháin curtha suas ar an dteach ina rugadh é, 52 Bóthar an Chaisleáin, Dún Dealgan. Tá duaiseanna innealtóireachta ainmnithe ina dhiaidh, mar shampla Peter Rice Prize in Harvard University Graduate School of Design. Ceann eile ná Peter Rice Trophy ag Údaráis Áitiúla Lú, a bhuaigh DkIT i 2006 don tuirbín gaoithe.  

## Féach freisin

* Áine Brazil

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Básanna i 1995
Catagóir:Ailtirí Éireannacha
Cecelia Ahern

Úrscealaí Éireannach í **Cecilia Ahern**. Is í an iníon níos óige den iar-Taoiseach Bertie Ahern.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Úrscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Allegro Non Troppo

Scannán beoite Iodálach  é ***Allegro Non Troppo***, ón bhliain 1976,  faoi stiúir Bruno Bozzetto. Agus sé phíosa ceoil clasaiceach ann, is scigaithris é an scannán de phríomhscannán Walt Disney de chuid na bliana 1940, Fantasia, agus díorthaíodh dhá chuid ón scannán níos luaithe. Cuireadh na píosaí clasaiceacha,   i mbeochan dhaite, ag dul ó choiméide go tragóid iomlán.

Ag an tús, idir an bheochan, agus ag an deireadh, tá seichimh bheo-ghníomhaíochta dhubh agus bhán, a thaispeánann an beochantóir ficseanúil, an cheolfhoireann, an stiúrthóir agus an scannánóir, le go leor radhairc ghreannmhara faoi léiriú ficseanúil an scannáin. Meascann cuid de na rannóga seo beochan agus beo-aicsean. 

Scaoileadh an scannán in dhá leagan. Sa chéad cheann tá seichimh gníomhaíochta bheo idir na píosaí clasaiceacha; fágtar ar lár iad sa dara leagan den scannán, agus litreacha beoite Plaisteacha a chur ina n-áit agus iad ag litriú teideal an chéad phíosa ceoil eile.

## Teideal
Sa cheol, ciallaíonn treoir “allegro ma non troppo” a bheith ag seinm “go gasta, ach ní ró-ghasta”. Gan an “ma”, ciallaíonn sé “Tóg go réidh é!”, Interjection a chiallaíonn “moilliú” nó “smaoineamh sula ngníomhóidh tú”.

Is é an bhrí choiteann atá ag "allegro" san Iodáilis ná "lúcháireach". Mar sin nochtann an teideal débhrí "allegro", agus sa bhreis ar bhrí "Not So Fast!" is féidir a léamh freisin mar "lúcháireach, ach ní an iomarca".

## Foireann aisteoirí
* Maurizio Micheli mar An Láithreoir
* Maurizio Nichetti mar An Beochantóir
* Néstor Garay [ é ] mar Mháistir na Ceolfhoirne
* Maurialuisa Giovannini mar An Cailín Glantacháin
* Osvaldo Salvi mar Fhear in éadaí Goraille

## Tagairtí

Catagóir: 1976 scannáin
Catagóir: 1976 scannáin beoite
Catagóir: scannáin fantaisíochta na 1970idí
Catagóir: Scannáin faoi stiúir Bruno Bozzetto
Catagóir: Scannáin na hIodáile
Catagóir:Scannáin Iodáilise
Ixobrychus

Géineas bonnán, ar ghrúpa lapairí iad sa bhfine Ardeidae. Tagann an focal *Ixobrychus* ón tSean-Ghréigis *ixias,* a
chiallaíonn planda cosúil le giolcach, agus *brukhomai* a chiallaíonn  "lig búir".  

Tá speiceas ionadaíoch amháin aige i ngach ceann de Mheiriceá Thuaidh, Mheiriceá Theas, den Eoráise agus den Astraláise. Tá na speicis trópaiceacha cónaitheach den chuid is mó, ach tá an dá speiceas ó thuaidh imirceach go páirteach, le go leor éan ag bogadh ó dheas go ceantair níos teo sa gheimhreadh.

## Speicis
* Bonnán beag, * I. minutus *
* Bonnán amhrasach, * I. dubius *
* Bonnán na Nua-Shéalainne, * I. novaezelandiae * (extinct)
* Bonnán cainéaldathach, * I. cinnamomeus *
* Bonnán scartha, * I. involucris *
* Bonnán caol, * I. exilis *
* Bonnán Síneach, * I. sinensis *
* Bonnán cuanna, * I. eurhythmus *
* Bonnán Sturm, * I. sturmii *
* Bonnán píb-bhuí, * I. flavicollis *

## Tagairtí


*
Catagóir: Géineas éan
Anailís bhunúsach

mion|Clár comhardaithe - Samplaː An Cumann Fiseolaíoch Ríoga sa bhliain 1911
I gcúrsaí gnó, ráiteas a léiríonn luach gnólachta de réir na gcuntas agus cúinsí suntasacha eile is ea **anailís bhunúsach**. Tá cur chuige ó bhun aníos ann (na sonraí airgeadais go háirithe) agus cur chuige ó bharr anuas ann (an comhthéacs maicreacnamaíoch agus an tionchar ar chúrsaí).

Is mór idir anailís bhunúsach agus mar shampla, anailís theicniúil nó anailís uimhriúil ar chomhlachtaí.

Léiríonn an anailís bhunúsach luach an ghnólachta. Thig le gnólachtaí eile, agus daoine eile an t-eolas seo a úsáid chun cinneadh a dhéanamh, mar shampla, faoi iasacht a thabhairt dóibh nó chun scaireanna a cheannach ann. Thig leis an comhlacht é féin an clár comhardaithe agus an anailís bhunúsach a úsáid chun cinneadh a dhéanamh faoin todhchaí.

## Féach freisin

* Clár comhardaithe
* Caipiteal airgid
* Sócmhainn
* Dliteanas (cuntasaíocht airgeadais)

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Catagóir:Gnólacht
Bonnán amhrasach

Is  corr réisc é **an bonnán amhrasach** (*Ixobrychus dubius* ), ar a dtugtar freisin **an bonnán droim dhubh** nó **an bonnan beag Astrálach**. Is speiceas gan iomrá é san fhine Ardeidae atá le fáil san Astráil agus mar fhánaí i ndeisceart na Nua-Ghuine. Roimhe seo curtha le chéile leis an bonnán beag, tá sé ar cheann de na corr réisc is lú ar domhan.

## Tacsanomaíocht
Uaireanta breathnaítear ar an bhonnán mar fhospeiceas den bhonná beag (*Ixobrychus minutus* ), nó de bhonnán beag na Nua-Shéalainne (*I. novaezelandiae* ). Mar sin féin, léirigh fianaise mhóilíneach go bhfuil baint níos dlúithe aici leis an bhonna Síneach (*I. sinensis* ) ná le foirmeacha na hAfraice agus an Phailéartaighden bhonnán beag, agus aithnítear anois é mar speiceas iomlán.

## Cur síos
Tomhaiseann an speiceas seo 25 go 36 cm, tá meáchan iomlán 60-120 g aige, 84 g ar an meán.Is bonnán an-bheag é seo agus ceann de na corr réisc is lú ar domhan. Tá dath an chuid  uachtair dubh den chuid is mó ag an  cineál fireann fásta, lena n-áirítear caipín dubh, agus tá dath an chuid  íochtarach, chomh maith leis an muineál, an chíche agus taobhanna an chinn, donnrua saibhir. Tá paistí móra donnbhuí ar na guaillí, feiceálach ar eitilt. Tá an baineann níos duibhe, donn agus stríoca ar chúl agus baithis; tá éin neamhaibí cosúil lena chéile. Tá na  himrisc buí, tá an goba buí le culmain dhubh, agus na troithe agus na cosa glas-buí.

## Dáileadh agus gluaiseachtaí

### An Astráil
San Astráil tá an bonnán le fáil in oirdheisceart na mór-roinne, agus an chuid is mó de na taifid ag teacht ó Abhantrach na Murray-Darling , chomh maith le paiste feadh an chósta thoir, agus in iardheisceart na hAstráile áit a bhfuil sé coitianta go háitiúil ar machaire cósta an Swan. Tugtar roinnt taifead scaipthe ó áiteanna eile, lena n-áirítear áiteanna cósta i réigiún Kimberley, an Top End, agus oileáin Chaolas Torres, agus sroicheannfánaithe Oileán an Tiarna Howe agus an Nua-Shéalainn ó am go chéile.
## Tagairtí

bonnán amhrasach
Catagóir: Éin na hAstráile
Catagóir: Éin New South Wales
Catagóir: Éin Victoria (An Astráil)
bonnán amhrasach
Bonnán na Nua-Shéalainne

Speiceas díofa agus diamhair den chorr réisc san fhine Ardeidae is ea **bonnán na Nua-Shéalainne** (*Ixobrychus novaezelandiae*)  Bhí sé dúchasach sa Nua-Shéalainn agus taifeadadh beo é sna 1890idí.

I measc na n-ainmneacha coitianta don speiceas seo bonnán beag na Nua-Shéalainne, an chorr réisc **bhallach** , agus ***kaoriki*** (Maorais).  Tá go leor comhchiallaigh sóisearacha ag ainm an speicis eolaíoch freisin. 

## Tacsanomaíocht
Uaireanta breathnaíodh ar an speiceas mar fho-speicis den bhonnán beag (*Ixobrychus minutus* ), nó comhspeiceasach *le b*onnán amhrasach (*Ixobrychus dubius* ) na hAstráile agus sean-Ghuine, cé gur chuir Alexander Callender Purdie síos air  i 1871 mar *Ardeola novaezelandiae* .  Sa bhliain 1980, fuair palaeontologist na Nua-Shéalainne Peter L. Horn cnámha fo- *iontaise de ghadaí* ó Loch Poukawa, a d’ainmnigh sé *Dupetor flavicollis* . Sa bhliain 1991, d’aithin Philip Millener ábhar Horn mar iarsmaí de bhonnán na Nua-Shéalainne.
## Tagairtí

Catagóir: Ixobrychus
Catagóir: Bonnáin
Catagóir: Éin díofa ó 1500
Catagóir: Éin díofa sa Nua-Shéalainn
Catagóir: Éin a thuairiscítear in 1871
Catagóir: Earraí tacsanomaíochta cruthaithe ag Polbot
Bonnán beag

Is lapaire é **an bonnán beag** (*Ixobrychus minutus*) i bhfine na gcorr réisc, Ardeidae. Tagann an focal  *Ixobrychus* ón  tSean-Ghréigis *Ixobrychus*, planda cosúil le giolcach agus *brukhomai*, "lig búir", agus is é *minutus* an focal Laidineach ar "beag".

## Dáileadh
Tá an bonnán beag dúchasach don Sean-Domhan, ag pórú san Afraic, i lár agus i ndeisceart na hEorpa, in iarthar agus i ndeisceart na hÁise, agus i Madagascar. Is éin imirceacha iad na héin ó réigiúin mheasartha san Eoraip agus iarthar na hÁise, ag geimhreadh san Afraic agus níos faide ó dheas san Áise, agus tá na héin a neadaíonn sna trópaicí  neamhaistreach. Is annamh  a fheictear iad ó thuaidh óna raon pórúcháin.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Bonnán breicneach

Is lapaire é **an bonnan breicneach** (nó an bonnán  Meiriceánach) (*Botaurus lentiginosus*) speiceas éan san fhine **Ardeidae**. Tá dáileadh   Neasartach aige, ag pórú i gCeanada agus i gcodanna thuaidh agus lárnacha na Stát Aontaithe, agus ag geimhreadh i gCósta na Murascaille de chuid na S.A. Florida ar fad isteach sna Everglades, sna hoileáin i Muir Chairib agus i gcodanna de Mheiriceá Láir.
## Tagairtí

Bonnáin breicneach
Bonnáin  Meiriceánach
Bonnáin Meiriceánach
Bonnáin Meiriceánach
Catagóir: Éin Mheiriceá Thuaidh
Bonnáin breicneach
Bonnáin breicneach
Ionsaí Ottawa (2014)

[mion|clé|Séadchomhartha [Cogadh|cogaidh i gceantar Chnoc na Parlaiminte in Ottawa]]
Tharla **Ionsaí Ottawa** ar an 22 Deireadh Fómhair 2014.  Léim fear amach as gluaisteán i lár na cathrach, agus scaoil sé urchar trí bhrollach garda ag séadchomhartha cogaidh i gceantar Chnoc na Parlaiminte in Ottawa, príomhchathair Cheanada. Fuair an garda bás tamaill ina dhiaidh.

Thiomáin an fear gunna leathchiliméadar siar go Tithe na Parlaiminte.  Bhrúigh sé a bhealach isteach trí dhoras iontrála  a bhí faoi dhianslándáil, agus lámhaigh sé garda agus duine eile (gortaíodh iad) sular mharaigh garda eile an sceimhlitheoir.
[clé|mion|Tithe na [Parlaimint|Parlaiminte]]
'Sé t-ainm a bhí ar an sceimhlitheoir ná Michael Zehaf-Bibeau, fear a d'fhás suas i gCeanada. Ní raibh ach raidhfil seanfhaiseanta aige agus comhchoirithe ar bith. Andúileach drugaí ab ea é, ar saobhchiall agus meabhairghalar air, agus níorbh aon díograiseoir creidimh é i ndáiríre.  

### Cúlra
Ar an 20 Deireadh Fómhair 2014. thiomáin fear (Martin “Ahmad” Rouleau agus  Ioslamach radacach) gluaisteán a bhuail beirt saighdiúirí a bhí ag siúl ar an gcosán i gcathair St Jean-sur-Richelieu. Maraíodh duine acu (Patrice Vincent).  Lean na gardaí Rouleau agus mharaigh siad é.

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:Ottawa, Ontario
Catagóir:2014
Dúlamán (amhrán)

[mion|Tháinig clú ar "Dúlamán" sna 1970idí leis an leagan de chuid [Clannad]]
Is amhrán Éireannach é ***Dúlamán***.

Tá go leor leaganacha traidisiúnta agus comhaimseartha ann.

* Strathspey na hAlban "Cutting Ferns"
* Clannadː   Dúlamán i 1976.
* Altan  1993 Island Angel.
* Michael McGlynn  in Endless Ocean: Blue World (nó Eachtraí an Domhain).
* *Dúlamán - Voice of the Celts*.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Amhráin Ghaeilge
Bonnán cainéaldathach

Bonnan beag an tseandomhain is ea an **bonnán cainéaldathach** nó **an bonnán donnrua** *(Ixobrychus cinnamomeus)*, ag pórú san Áise thrópaiceach agus fhothrópaiceach ón India soir go dtí an tSín agus an Indinéis. Is éan cónaithe é den chuid is mó, ach téann roinnt éan achair ghearra ar imirce  ó thuaidh .

## Cur síos
[clé|mion|I Mangalajodi, [Odisha]]
Is speiceas beag é seo ag 38 cm, cé go bhfuil sé ar cheann de na bonnáin *Ixobrychus is* mó. Bíonn muineál gearr agus gob measartha fada aige. Bíonn an ceann fireann cainéal go haonfhoirmeach os a chionn agus donnbhuí laistíos. Bíonn an baineann comhchosúil leis ach go bhfuil a cúl agus a baithis donn, agus bíonn na héin óga cosúil leis na baineannaigh ach le stríoca móra laistíos. Nuair a bhíonn ionadh air ar a nead nó má bhíonn imní air, glacann sé leis an sainriocht atá ag bonnáin, ar a dtugtar deasú gardála. Bíonn an muineál sínte go hingearach, ag pointeáil i dtreo na spéire, agus reonn an t-éan agus bíonn sé an-deacair é a fheiceáil i measc na giolcach mórthimpeall. 

## Dáileadh
Tá raon an-mhór ag an speiceas ar fud na hÁise; tá líonta pórúcháin ón India go dtí an Indinéis. Chuaigh fánaithe go dtí an Mhicrinéis, na Séiséil agus an Afganastáin, i measc áiteanna eile. Tá meastacháin daonra domhanda neamhchinnte, ach bíonn idir 130,000 agus 2,000,000 acu ann.

## Éiceolaíocht
clé|mion|Sampla a phéinteáil Elizabeth Gwillim

Póraíonn an bonnán cainéaldathach i giolcarnacha, ag neadú ar ardáin giolcach i toir. Beirtear ceithre go sé ubh. Bíonn sé deacair an speiceas a fheiceáil, mar gheall ar a stíl mhaireachtála cheilte agus a ngnáthóg ghiolcarnach Is gnách áfach go dtagann siad amach ag luí na gréine, nuair a bhíonn siad le feiceáil ag  ag gluaiseacht go mall, beagnach cosúil le cat agus iad ag cuardach froganna. Itheann bonnáin  feithidí, iasc agus amfaibiaigh.

## Tagairtí

Bonnán cainéaldathach
Bonnán cainéaldathach
Catagóir: Éin Oirthear na hÁise
Catagóir: Éin na hÁise Theas
Catagóir: Éin Oirdheisceart na hÁise
Bonnán cainéaldathach
Catagóir: Éin Neipeal
Bonnán scartha

Speiceas de chorr éisc sa bhfine Ardeidae is ea an bonnan scartha (*Ixobrychus involucris*), ar dtugtar *el *'mirasol chico***<nowiki/>''', ''el mirasol*** ***común*** nó *el *'huairavillo**''. Bíonn sé ar fáil i [[Meiriceá Theas]] agus [[Oileán na Tríonóide]] .

== Cur síos ==
[[Íomhá:ArdettaInvolucrisKeulemans.jpg|clé|mion]]
Tá an bonnán scartha an-bheag, timpeall 30 cm ar an meán ar fhad. Tá sé dath dorcha donn go leor air le patrún riabhach  bán agus donn ar a chúl, agus stríoch dubh ó cheann go heireaball, cé go bhfuil an bolg níos éadroime donn agus níos riabhaí le dath bán. Glaonn an bonnán seo trí ghlao ar leith, ísealairde, nó trí ghlugarnaí

== Dáileadh agus gnáthóg ==
Bíonn an bonnán scartha le fáil go forleathan i bpaistí móra ar fud Mheiriceá Theas, lonnaithe sa [[An Cholóim|Cholóim]], [[Veiniséala]], an [[An Ghuáin|Ghuáin]], [[Suranam]], [[Guáin na Fraince]] agus oileán Oileán na Tríonóide ó thuaidh, agus i [[Paragua|bParagua]], [[Uragua]], an [[An Airgintín|Airgintín]], an [[An tSile|tSile]] agus an [[An Bhrasaíl|Bhrasaíl]] ó dheas,  ina gcónaí ngiolcarnacha agus  gcíbligh.

== Iompar agus éiceolaíocht ==
Ainmhí aonair is ea an bonnán scartha. De ghnáth, beathaíonn sé san oíche ar éisc bheaga, [[Crústach|chrústaigh]] agus [[Feithid|fheithidí]] cosúil le [[Snáthaid mhór|snáthaidí]] móra agus [[Ciaróg uisce|doirbeacha]]. Ní éan eitilte láidir é, agus ní dhéanann sé amhlaidh ach thar achair ghearra.  Nuair a bhíonn se faoi bhagairt, glacann sé leis an sainriocht a bhíonn ag na bonnáin, ar a dtugtar deasú gardála. Síneannan sé a muineál amach go hingearach, ag pointeáil i dtreo na spéire.

Tógann na bonnáin seo neadacha beaga as giolcacha agus gais, atá le fáil os cionn leibhéal an uisce, i measc giolcach. Tá trí ubh san ál. Ní fios an tréimhse goir d’uibheacha, agus is cosúil go n-athraíonn séasúir pórúcháin de réir an tsuímh.

== Stádas ==
Meastar gur [[speiceas]] **is lú imní''' (LI)  é an bonnán scartha mar gheall ar a raon leathan, agus daonra mór seasmhach.

## Tagairtí

* ffrench, Richard (1991). A Guide to the Birds of Trinidad and Tobago (2nd ed.). Comstock Publishing. ISBN 0-8014-9792-2.
* Junge, G.C.A.; Mees, G.F. (1961). Avifauna of Trinidad and Tobago. E.J. Brill.
* Kushlan, James A.; Hancock, James A. (2005). Herons. Oxford University Press. ISBN 0-19-854981-4.
* Martínez-Vilalta, A.; Motis, A.; Kirwan, G.M. (2014). "Stripe-backed Bittern (Ixobrychus involucris)". Handbook of the Birds of the World Alive. Lynx Edicions. Retrieved 24 February 2015.
* 
Bonnán scartha
Catagóir: Éin Mheiriceá Theas
Catagóir: Éin Oileán na Tríonóide agus Tobága
bonnán scartha
Catagóir: Earraí tacsanomaíochta cruthaithe ag Polbot
Bonnán caol

Is corr réisc bheag é an **bonnán caol** *(Ixobrychus exilis)*, an comhalta is lú den fhine Ardeidae ar fáil i gCríocha Mheiriceá.

## Cur síos
clé|mion|Bonnán caol i bhFlorida, Stáit Aontaithe Mheiriceá

Ar cheann de na  hArdeidae is lú ar domhan, agus b’fhéidir nach bhfuil ann ach Bonnán Sturm agus an bonnán amhrasach ar an meán níos lú.  Is féidir é a thomhas ó 28 go 36 cm ar fhad, agus an réise sciathán ó 41 go 46 cm. Bíonn corpmhais ó 51 fo 102 g acu, an chuid is mó dóibh ag meá idir 73 agus 95 g, rud a fhágann gurb é an bonnán éadroime de na hArdeidae go léir. Le déanaí, luann lámhleabhar de mhaiseanna coirp éanúil speiceas eile sa ghéineas seo, an bonnán scartha, ag rá go bhfuil corpmhais beagán níos ísle ná an bonnán caol, a chreidtear le meánmhais de 86.3 g.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Oileáin Ísiltíreacha Mhuir Chairib

**Oileáin Ísiltíreacha Mhuir Chairib**:
*Bonaire
*Saba
*Sint Eustatius
Catagóir:Mion-Aintillí
Catagóir:Muir Chairib
Catagóir:Oileáin Ísiltíreacha Mhuir Chairib
Buamáil na Seanchille

[mion|clé|[Bóthar na Seanchille i mBéal Feirste]]
Tharla **Buamáil na Seanchille** ar an 23 Deireadh Fómhair 1993, nuair a phléasc buama i siopa ar Bhóthar na Seanchille i mBéal Feirste. Mharaigh an IRA naonúr de mhuintir na háite, agus gortaíodh 57. Fuair buamálaí de chuid an IRA bás chomh maith.  

Bhí ionsaí buamála an IRA ar shiopa éisc Frizzell ar cheann de na heachtraí ab uafásaí le linn na dTrioblóidí. Chuir buamáil na Seanchille tús le seachtain inar maraíodh triúr is fiche ar fud an tuaiscirt.

## 23 Deireadh Fómhair
Satharn breá fómhair, bhí an tsráid pacáilte mar ba ghnách, páistí, fir agus mná ag siopadóireacht, ag spaisteoireacht agus ag bualadh le cairde. Bhí an siopa éisc plódaithe nuair a thug beirt chomhaltaí den IRA buama isteach ann.  

Phléasc an buama roimh am agus fuair duine de na buamadóirí bás chomh maith, Ghabh an IRA leithscéal ag rá gur phléasc an gaireas roimh am, gur ar an UDA a bhí an t-ionsaí dírithe agus nach ar an ngnáthphobal. 

Phléasc an gaireas gan choinne, gan rabhadh. Ní raibh seans éalaithe ag na daoine sa siopa ná ag éinne a bhí ag dul thar bráid. Ach ba léir don domhan go raibh an t-ionsaí meargánta mar go gcuirtear an gnáthphobal i mbaol nuair a thugtar buama ina measc. Bhí ceathrar ban agus beirt chailíní scoile i measc an naonúir a maraíodh, dhá lánúin, tuismitheoirí, páiste seacht mbliana chomh maith le fear an tsiopa agus a iníon: John Frizzell (63), fear an tsiopa agus a iníon Sharon McBride (29); Leanne Murray (13); Michael Morrison, baill den UDA  (27) agus  chara Evelyn Baird (27) agus a iníon Michelle (7); George Williamson (63) agus a bhean Gillian (49); agus Wilma McKee (38).  

Thit an foirgneamh ina charn smionagair sa mullach ar dhaoine.

## Cúlra

mion|clé|Áit a phéasc an buama

Bhí caint ar shíocháin sa bhliain 1993, iarrachtaí ar siúl chun síolta phróiseas na síochána a chothú ach an tráth seo cúig bliana fichead ó shin bhíothas scanraithe gur chogadh cathartha a bhí i ndán. Buille trom do na Sealadaigh ab ea an buamáil agus do Gerry Adams, uachtarán Shinn Féin a bhí ag iarraidh a chur ina luí ar an mbunaíocht go raibh siad dáiríre agus inmhuiníne faoin tsíocháin.  

Cúpla lá níos déanaí, d’iompair Gerry Adams cónra bhuamadóir na Seanchille, Thomas Begley.  Maíodh go raibh sé riachtanach chun na paraimíleataigh a bhreith leis ar bhealach na síochána.  
mion|2018

## Iarmhairtí
Chuir an t-ionsaí fonn díoltais ar na dílseoirí. Ar éigean a bhí na coirp bailithe as an smionagar nuair a d’eisigh an UDA fógra catha: "Íocfaidh John Hume, Gerry Adams agus na toghthóirí náisiúnacha praghas an-ard as ainghníomh an lae inniu". 

Oíche 23 Deireadh Fómhair i mBéal Feirste, rinne an UDA a chéad ionsaí díoltais. Agus an tseachtain ina dhiaidh sin mharaigh na Dílseoirí trí dhuine dhéag ar fad, ina measc an seachtar a cailleadh sa sléacht ag an Rising Sun i nGlas-Stiall, Contae Dhoire. 

Gabhadh an buamálaí,Seán Kelly. Scaoileadh amach as an bpríosún é sa bhliain 2000.

## Féach freisin

* Sléacht Rising Sun

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:1993
Catagóir:Stair Bhéal Feirste
Rhys ap Maredudd

Bhí an Tiarna **Rhys ap Maredudd** (d. 1292 ) ina thiarna ar Dryslwyn agus Ystrad Tywi. Le linn an chogaidh 1282-3, bhí sé dílis d’Éadbhard I Shasana. Bhí sé i gceannas ar éirí amach  i ndeisceart na Breataine Bige an 8 Meitheamh 1287, a mhair go dtí 20 Eanáir 1288, ach is beag tacaíocht a fuair sé; chroch na Sasanaigh é i Eabhrac i 1292 tar éis a mhuintir féin feall a dhéanamh air. .

Ba é a athair Maredudd ap Rhys Gryg as Dryslwyn (d. 1271), Prionsa Deheubarth, fear a chuir i gcoinne Llywelyn ap Gruffudd. Ba é a sheanathair Rhys ap Gruffudd (1132 - 28 Aibreán 1197) ar a dtugtar  'yr Arglwydd Rhys'. (Gaeilge: *An Tiarna Rhys*) freisin.

Tar éis 1283 aithníodh é mar *dominus de Estretewy*, agus *b’éigean do cheannairí* na Breataine Bige i dtuaisceart Sir Gaerfyrddin ómós a thabhairt dó. Sa bhliain 1285 phós sé Ada de Hastings, agus fuair sé an caisleán Castell Newydd Emlynmar chuid dá chríoch, mar mhaoiniú.
thumb|220px|left|Bhí Deheubarth ar cheann de na ríochtaí traidisiúnta sa Bhreataine Bheag, a léirítear anseo mar a bhí siad sa bhliain 1093 nuair a fuair Rhys ap Tewdwr bás .

D'éirigh sé amach i gcoinne Éadbhard ar 8 Meitheamh 1287 nuair a thug sé ionradh ar Iscennen agus rinne sé ruathar ar go leor tailte in iarthar na Breataine Bige chomh fada le Llanbadarn. Chuir Éadbhard  I, rí Shasana a leasrí ,Iarla Chorn na Breataine, chun stop a chur leis agus d’ionsaigh an t-Iarla féin agus trúpaí an rí Caisleán Dryslwyn, ó threonna difriúla, an 5 Meán Fómhair. Níor gabhadh Rhys, áfach, agus lean an t-éirí amach go dtí gur thit Castell Newydd Emlyn an 20 Eanáir 1288 freisin. Taifeadtar eascaire dá chúis dó bheith ag lorg éalú go hÉirinn, ach níl sé sin cinnte. Rinne a chuid trúpaí féin feall air agus gabhadh é i bhforaoisí Mallaen i dtuaisceart Sir Gaerfyrddin i 1291. Cuireadh chun báis é i Eabhrac.

Trí bliana ina dhiaidh sin d’éirigh Madog ap Llywelyn amach agus threoraigh sé an cheannairc 1294–95 a chuimsigh Cath Maes Maidog .

## Tagairtí
Ystrad Tywi

Críoch in iardheisceart na Breataine Bige ab ea **Ystrad Tywi**, () atá beagnach cosúil le cuid mhór de Sir Gaerfyrddin an lae inniu.

Roinneadh Ystrad Tywi ina thrí chuid nó *cantref* , lena bpobail féin, mar atá an *Cantref Mawr* , an *Cantref Bychan* agus an *Cantref Eginog*.

Ghabh na Normannaigh san 11ú haois an *Cantref Eginog* sa 11ú haois agus don chuid eile de na Meánaoiseanna ní raibh ach an dá cantref eile an Cantref Mawr agus Cantref Bychan fágtha ag Ystrad Tywi.

Ag tús an 8ú haois bhí Ystrad Tywi mar chuid de Teyrnas Dyfed. Timpeall na bliana 730 ghabh Seisyll ap Clydog, rí Ceredigion, Ystrad Tywi ó Rhain ap Cadwgan, rí Dyfed, agus chuir sé lena ríocht féin é. Tugadh an logainm Seisyllwg ar an ríocht mhéadaithe nua seo. Sa bhliain 920 nasc Hywel Dda Seisyllwg agus Dyfed chun Teyrnas Deheubarth a chruthú.

Sa chéad chraobh de *Bedair Cainc y Mabinogi* (*Ceithre Chraobh na Mabinogi*), finscéal Pwyll taoiseach Dyfed, deirtear gur lean mac an taoisigh, Pryderi, a athair ar ríchathaoir Dyfed agus gur chuir sé trí *cantref* Ystrad Tywi agus ceithre *cantref* Ceredigion leis a ríocht.

## Tagairtí

Catagóir:Tíoleolaíocht stairiúil na Breataine Bige
Catagóir:Tíreolaíocht Sir Gaerfyrddin
Catagóir:Stair Sir Gaerfyrddin
Catagóir:Ríocht Dyfed
Catagóir:Ríocht Deheubarth
Angaíle

Ceann d'Oileáin na Gaoithe sna Mion-Aintillí i Muir Chairib is ea **Angaíle**. Is críoch thar lear de chuid na Breataine í Angaíle.

## Tagairtí

Catagóir:Ríocht Aontaithe
Seán Doherty (Ros Comáin)

Polaiteoir d'Fhianna Fáil ab ea **Seán Ó Dochartaigh** nó **Seán Doherty** (29 Meitheamh 1944 - 7 Meitheamh 2005) a d’fhóin mar Chathaoirleach ar Sheanad Éireann ó 1989 go 1992 agus mar Aire Dlí agus Cirt ó Mhárta 1982 go Nollaig 1982. D’fhóin sé mar Theachta Dála (TD) ó 1977 go 1989 agus 1992 go 2002. Bhí sé ina Sheanadóir don Phainéal Riaracháin ó 1989 go 1992.

## Cúlra
Rugadh agus tógadh é i Cootehall in aice le Mainistir na Búille, Contae Ros Comáin, cuireadh oideachas air ar leibhéal náisiúnta i gContae Liatroma agus ansin i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath agus in Óstaí an Rí .

I 1965, tháinig Ó Dochartaigh chun bheith ina bhall den Gharda Síochána agus d’fhóin sé mar Bhleachtaire i Sligeach sula ndeachaigh sé leis an mBrainse Speisialta i mBaile Átha Cliath go luath sna 1970idí.í.

Tháinig Ó Dochartaigh ó theaghlach a raibh traidisiún fada seirbhíse poiblí agus baint pholaitiúil acu i gContae Ros Comáin. I 1973 ghlac Doherty suíochán ar Chomhairle Contae Ros Comáin, a bhí folamh tar éis bhás a athar.  

Phós Ó Dochartaigh Maura Nangle, ar deirfiúr í leis an gceoltóir Éireannach Carmel Gunning. Le chéile bhí ceathrar iníonacha acu, bhí Rachel ina comhairleoir ar Chomhairle Contae Ros Comáin.

## Gníomhréim pholaitiúil
Tar éis dó fónamh ar feadh ceithre bliana mar ionadaí áitiúil ar Chomhairle Contae Ros Comáin, toghadh Ó Dochartaigh mar TD Fhianna Fáil do dháilcheantar Ros Comáin-Liatroim in olltoghchán 1977.
## Tacaí Chathal Uí hEochaidh
I 1979, bhí Ó Dochartaigh ina bhall lárnach den “drong de chúigear” mar a thugtar air a thacaigh le hiarracht Ui hEochaidh ceannaireacht an pháirtí a ghlacadh ar láimh. Ba iad na baill eile Ailbhe Mac Raghnaill, Mark Killilea, Óg, Tom McEllistrim agus Jackie Fahey.

D’éirigh le Ó hEochaidh sa chomórtas ceannaireachta agus tugadh luach saothair do Ó Dochartaigh as a bheith ceaptha mar Aire Stáit sa Roinn Dlí agus Cirt ó 1979 go 1981. Sa ghearrthréimhse 1982 tháinig Ó Dochartaigh isteach i rialtas Fhianna Fáil sa Chomh-Aireacht mar Aire Dlí agus Cirt. Sa phost seo ghlac sé páirt i sraith conspóidí.

## Féach freisin

* Ros Comáin–Gaillimh (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i Ros Comáin–Gaillimh

## Tagairtí

Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Básanna in 2005
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Ros Comáin
Catagóir:Ros Comáin–Gaillimh (Dáilcheantar)
Liosta de na scoileanna a sholáthraíonn meánoideachas trí Ghaeilge in Albain

deas|mion|270x270px|Is í Scoil Ghàidhlig Ghlaschú, an soláthróir is mó d’oideachas trí Ghaeilge na hAlban ó thaobh líon daltaí de.
Is liosta é seo de na scoileanna agus na hinstitiúidí a sholáthraíonn meánoideachas trí Ghaeilge na hAlban (MOG) de réir ceantair. Ar mhaithe le caoithiúlacht ní gá gurb iad na ceantair atá liostaithe ceantair chomhairle nó údaráis oideachais mura gcuirtear a mhalairt in iúl. Cuimsíonn an liosta seo naíolanna, bunscoileanna agus meánscoileanna.
Teyrnas Deheubarth

mion|132x132px|Armas Ríocht Deheubarth
Ríocht no tiarnas in iardheisceart na Breataine Bige ba ea **Teyrnas Deheubarth** ( ), a chuimsigh Ceredigion, Dyfed agus Ystrad Tywi. Chruthaigh Hywel Dda an ríocht seo nuair a fuair sé na codanna sin den tír a bhí neamhspleách roimhe seo. Ba é Dinefwr lár na ríochta i Cantref Mawr. 

## Stair

D'aontaíodh Deheubarth timpeall 920 ag Hywel Dda as críocha Seisyllwg agus Dyfed, a tháinig ina sheilbh. Níos déanaí, cuireadh Teyrnas Brycheiniog leis. Roimhe seo ba é Caerllion príomhchúirt an cheantair, ach dhaingnigh ríshliocht Hywel bunáit nua ag Dinefwr, in aice le Llandeilo, ag tabhairt a n-ainm dóibh. Tar éis do Hywel a bheith i mbarr a réime, gabhadh forlámhas ar Dinefwr arís agus arís eile. Ar dtús, ag Breatnaigh an tuaiscirt agus an oirthir: le Llywelyn ap Seisyll as Gwynedd i 1018; le Rhydderch ap Iestyn as Morgannwg i 1023; le Gruffydd ap Llywelyn as Gwynedd i 1041 agus 1043. Sa bhliain 1075, d’éirigh le Rhys ab Owain agus uaisle Ystrad Tywi an t-ardtiarna Bleddyn ap Cynfyn, a raibh  tacaíocht na Sasanach aige, a mharú go fealltach. Cé gur cloíodh Rhys go tapa ag Gwynedd agus Gwent, d’athbhunaigh a chol ceathrar Rhys ap Tewdwr - trí phósadh le teaghlach Bleddyn agus trí chath - athbhunaigh sé mórcheannas a ríshliocht thar dheisceart na Breataine Bige díreach in am don dara tonn concais: ionradh fada Normannach ag Tiarnaí na dTeorainneach.  Maraíodh Rhys i gcúinsí anaithnid agus é ag seasamh in aghaidh an forleathnaithe isteach i mBrycheiniog agus caitheadh ​​a mhac Gruffydd ar deoraíocht ar feadh seal gairid.

## Ríthe agus Prionsaí Deheubarth
## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Ríochtaí
Catagóir:Stair na Breataine Bige