John F. Kennedy

Bhí **John Fitzgerald "Jack" Kennedy, Sr.** (29 Bealtaine 1917 - 22 Samhain 1963), nó **JFK** mar a thugtar go minic air, ina 35ú Uachtarán ar na Stáit Aontaithe idir 1961 agus 1963, nuair a feallmharaíodh é. Eisean an duine ab óige a toghadh mar uachtarán riamh, agus an t-aon uachtarán Caitliceach a bhí ann (roimh Joe Biden).

## Tús a shaoil
Rugadh agus tógadh Kennedy i mBrookline, baile i Massachusetts sa bhliain 1917. Mac leis an bpolaiteoir iomráiteach Joseph P. Kennedy, Sr. agus Rose Fitzgerald ab ea é. D'fhreastail Kennedy ar Scoil Edward Devotion ar dtús ar feadh ceithre bliana, agus ansin Scoil Dexter i mBostún, agus bliain amháin eile ag Scoil Canterbury. Tar éis Canterbury, chuaigh sé isteach i Choate Rosemary Hall i Wallingford, Connecticut. Ceann de na scoileanna chónaithe is fearr sa tír ab ea í, agus bhain sé céim amach sa bhliain 1935. 

Sheol sé go Londain, Sasana ar an 25 Meán Fómhair sa bhliain chéanna, in éineacht lena thuismitheoirí agus a dheirfiúr Kathleen Cavendish. Chláraigh sé le LSE (Scoil na hEacnamaíochta Londain) chun staidéar a dhéanamh ar gheilleagar polaitiúil ar feadh bliana faoin Ollamh Harold Laski, ach cuireadh san ospidéal é nuair a thit sé tinn. Mar thoradh, bhí ar Kennedy filleadh ar ais go dtí na Stáit Aontaithe. San fhómhar sa bhliain 1935, chláraigh sé le hOllscoil Princeton, New Jersey, ach d'éirigh sé tinn arís. Buíochán a bhí i gceist ag an am seo. San fhómhar an bhliain ina dhiaidh sin, thosaigh Kennedy ag freastal ar Ollscoil Harvard. 

Thaistil sé chuig an Eoraip faoi dhó i rith a thréimhse ag Ollscoil Harvard. Chuaigh sé go dtí Sasana arís, áit ina raibh a athair mar ambasadóir. Sa bhliain 1937, forordaíodh stéaróidigh do Kennedy, chun smacht a chur ar a chuid drólainníteas, ach thosaigh a fhadhbanna ag méadú mar thoradh air sin. Sa deireadh, d'éirigh sé níos tinne le hoistéapóróis sa dhromlach. Bhain Kennedy céim amach ó Ollscoil Harvard, agus ansin bhog sé go dtí an scoil ghnó ag Ollscoil Stanford. Tar éis dó Stanford a fhágáil, thaistil sé go dtí Meiriceá Theas. 

Scríobh Kennedy a thráchtas *"Why England Slept"* sa bhliain 1940, ar eachtraí na mBriotanach agus an Comhaontú Munich. Theastaigh uaidh an tráchtas a choimeád san ollscoil ar dtús, ach chuir a athair ina luí air an tráchtas a fhoilsiú mar leabhar. D'fhág Kennedy Harvard agus céim bainte amach aige i gcúrsaí idirnáisiúnta I mí an Mheithimh 1940. Foilsíodh an tráchtas sa bhliain chéanna, a bhí an-rathúil freisin. 

I bhfad níos déanaí, nochtadh go raibh Galar Addison ag Kennedy agus é ina fhear óg. Níor fhoilsíodh an t-eolas seo i rith a shaoil.

## Seirbhís mhíleata
clé|320x320px|thumb|Kennedy ar an PT-109.
Chuaidh sé isteach san arm S.A.M. sa bhliain 1941. Liostáil sé dá dheoin féin, ach diúltaíodh é mar gheall ar na fadhbanna a bhí aige leis a dhroim. Glacadh Kennedy isteach sa chabhlach san Fhómhar an bhliain chéanna, agus tá seans ann gur úsáid a athair a chuid tionchar. Ina mheirgire dó, thosaigh Kennedy ag obair san oifig a thóg nuacht agus eolas don Rúnaí an Chabhlaigh. B'é sin an obair a bhí á déanamh aige nuair a d'ionsaigh na Seapánaigh Pearl Harbor. D'fhreastail Kennedy ar an "Naval Reserve Officers Training School" agus "Motor Torpedo Boat Squadron Training Center". Seoladh é ar dualgas i bPanama ar dtús, agus ansin don chomhrac san Aigéan Ciúin. Ghlac Kennedy páirt i gcúpla misean anseo, agus bronnadh céim leifteanant air, i gceannas ar thoirpéad-bháid patróil. 

San oíche ar an 2 Lúnasa 1943, bhí bád Kennedy, an PT-109, ag glacadh páirt i ruathar in aice le New Georgia, nuair a bhuail scriostóir Seapánach é. Caitheadh Kennedy trasna an mbád, agus gortaíodh a dhroim arís.  
In ainneoin a ghortaithe fhéin, thóg Kennedy saighdiúir gortaithe eile ar feadh trí mhíle san aigéan, go dtí gur shroich siad oileán. Chaill Kennedy an mothú ar feadh móiminte i rith an cráidh, ach bhí sé ábalta é féin agus a chomhalta a shábháil. Mar aitheantas ar na heachtraí seo, bronnadh an "Navy and Marine Corps Medal" air. mion|Lieutenant JF Kennedy agus a 'Purple Heart', circa 1945|cléNa boinn eile a bhuaigh Kennedy le linn an Dara Cogadh Domhanda ná an "Purple Heart", "Asiatic-Pacific Campaign Medal", agus an "World War II Victory Medal". Scaoileadh amach é sa bhliain 1945, agus ghéill na Seapánaigh cúpla mí ní ba dheireanaí. 

## Polaitaíocht

mion|Pósadh: John F. Kennedy agus Jacqueline Bouvier|clé
Tháinig John F. Kennedy slán as an gcogadh, ach cailleadh a dheartháir Joseph P. Kennedy, Jr. ar an 12 Lúnasa, 1944. De bharr seo, cuireadh ní ba mhó brú ar John tús a chur leis a shaol sa pholaitíocht. 

Sa bhliain 1946, d'éirigh James Michael Curley as a shuíochán, agus bhí bua láidir ag Kennedy. Chaith Kennedy sé bliana as seo amach ina fheisire, ag vótáil i gcoinne an Uachtaráin Harry S Truman agus a pháirtí féin uaireanta. 

I 1952, bhuaigh sé an suíochán Seanaid i Massachusetts, i gcoinne an tSeanadóra Henry Cabot Lodge  (Poblachtach). 

Ar an 12 Meán Fómhair 1953, phós Kennedy Jacqueline Lee Bouvier. Lean na fadhbanna a bhí aige leis a dhromlach ar aghaidh, agus seoladh é faoin scian go minic i rith an dá bhliain ina dhiaidh. Bhí an t-ádh air nár cailleadh é, i rith na tréimhse seo. 

Mar thoradh, bhí Kennedy as láthair ón tSeanad go minic. Bhí fadhb ag Kennedy sa bhliain 1954 nuair a bhí an Seanad réidh McCarthy a cháineadh, agus níor chaith sé vóta mar bhí sé san ospidéal arís. Leis an eachtra seo, rinneadh a lán dochar dó.

Foilsíodh a leabhair *Profiles in Courage*, a bhuaigh an Duais Pulitzer sa bhliain 1957, i gcatagóir Beathaisnéis. 
clé|mion|1960
Chaith Kennedy vóta i bhfabhar an Acht um Chearta Sibhialta sa bhliain 1957, cé gur vótáil sé i gcoinne an Leasú ar Thriail Giúiré ní ba luaithe. Tacadóirí láidir ina chéad fheachtas uachtaránachta ab ea James Eastland, John McClellan, agus Gobharnóir Mississippi James Coleman, daoine a bhí i bhfabhar an idirdheighilt. Bhí an Seanadóir Joseph McCarthy cairdiúil le teaghlach Kennedy freisin. Chaith Robert F. Kennedy tréimhse ag obair ina fhoireann, agus bhí McCarthy ag dul amach le Patricia Kennedy ar feadh tamaill. 

## Toghchán 1960
[thumb|Uachtarán nua Kennedy agus [Dwight D. Eisenhower|Eisenhower sa bhliain 1960.|clé]]

Sa bhliain 1960, d'fhógair John F. Kennedy go mbeadh sé ag seasamh sa toghchán na huachtaránachta. Chun áit a bhuaigh ina iarrthóir don pháirtí Daonlathach, bhí comórtas deacair aige ón Seanadóir Hubert H. Humphrey as Minnesota, an Seanadóir Lyndon B. Johnson as Texas agus Adley Stevenson. 

D'éirigh Kennedy as an gcomórtas mar iarrthóir inghlactha. Fógraíodh é ar an 13 Iúil 1960 go mbeadh Kennedy an iarrthóir a bheadh ag glacadh páirt sa toghchán. D'ainneoin na caismirte a bhí eatarthu ní ba luaithe, roghnaigh Kennedy Johnson ina iarrthóir don leas-Uachtaránacht. Bhí tacaíocht an-láidir ag Johnson i ndeisceart na tíre, rud a bhí de dhíth go géar ar Kennedy. Na príomhchúrsaí a raibh siad ag caint faoi ná an geilleagar, Caitliceachas Kennedy, Cúba, agus na dúshláin a bhí ann i gcoinne Aontas na Sóivéide. 

Phléigh Kennedy agus a theagmhálaí Richard Nixon, ón Pháirtí Poblachtach, na cúrsaí seo le chéile i rith an chéad díospóireacht uachtaránachta a bhí le feiceáil ar an teilifís. Bhí cuma mí-chompordach agus corraitheach ar Nixon, agus cheap formhór an lucht féachana go raibh an bua ag Kennedy, é a bhí socair agus féinmhuiníneach. Eachtra stairiúil a bhí ann pé scéal é, agus bhí páirt tábhachtach ag an teilifís i bpolaitíocht as seo amach. 
mion|searmanas insealbhaithe, 20 Eanáir 1961|clé

## Uachtaránacht
Rinneadh 35ú uachtarán de Kennedy ar an 20 Eanáir 1961. Ag an searmanas, d'iarr Kennedy ar mhuintir na tíre a bheith fuinniúil ar son na tíre, leis na bhfocail stairiúil, "Ask not what your country can do for you, ask what you can do for your country". D'agair sé fosta sé go n-aontódh nasiúin an domhain le chéile chun aghaidh a thabhairt i gcoinne na ndúshlán a bhí rompu - an tíorántacht, an bhochtaineacht, galar, agus cogadh féin.   [clé|thumb|JFK ag buaileadh le [Nicíte Cruistsiof i Vín i mí Meitheamh, 1961.]]
### Cúba agus Scannal Bhá na Muice
Ar an 17 Aibreán 1961, thug Kennedy an t-ordú ionradh a dhéanamh ar Chúba. Le tacaíocht ón Central Intelligence Agency (CIA), d'fhill 1,500 deoraí Cúbacha a bhí ag traenáil i Meiriceá ar ais go dtí an t-oileán chun an ruaig a chur ar Fidel Castro ("Briogáid 2506" an t-ainm a bhí orthu). Níor thóg na Meiriceánaigh aon aerthacaíocht do na saighdiúirí, áfach, agus chuir an tacaíocht láidir a bhí ag Castro iontas orthu freisin. Chomh maith le sin, rinneadh roinnt botúin tábhachtacha. Mar sin, ar an 19 Aibreán 1961 bhí formhór na n-ionsaitheoirí maraithe nó faoi ghlas ag Castro. B'éigean do Kennedy idirbheartaíocht a dhéanamh le Castro chun na 1,189 marthanóir a scaoileadh saor. D'aontaigh Cúba fiche mí ní ba déanaí, nuair a thug na Meiriceánaigh $53 milliúin i mbia agus cógas dóibh ar malairt. Eachtra a chur an-aiféaltas ar Kennedy ab ea é seo, cé go raibh sé sásta an locht ar fad a ghlacadh.

### Géarchéim na nDiúracán i gCúba
Thosaigh Géarchéim na nDiúracán i gCúba ar an 14 Deireadh Fómhair 1962, nuair a thóg spiair-eitleán Meiriceánach U-2 grianghraif ina raibh láithreán [Diúracán balaistíoch|diúracáin]] le feiceáil faoi thógáil i gCúba. Bhí rogha deacair ag Kennedy - ba mhaith leis ionsaí a dhéanamh ar an láithreán, ach ba seans ann go mbeadh cogaidh in aghaidh an Aontas Sóivéadach mar thoradh. Cuireadh brú ar Kennedy ionsaí a dhéanamh, ach sa deireadh roghnaigh sé imshuí a chur ar an oileán. 
clé|mion|McNamara agus Kennedy
Tréimhse corraitheach ab ea é, agus bhí an chuma air go bpléascfaí cogadh núicléach. Thosaigh Kennedy ag plé na faidhbe le Nicíte Cruistsiof, agustháinig siad ar chomhaontú tar éis seachtaine. Bhain Cruistsiof na diúracáin de Chúba, agus gheall Kennedy nach mbeadh ionradh ar bith déanta ar Chúba arís. Deirtear gur aontaigh Kennedy, faoi rún,  go dtógtaí na diúracáin Mheiriceánacha amach as an Tuirc sé mhí níos déanaí.

### Meiriceá Laidineach agus an Cumannachas
Chun bac a chur do leathnú an chumannachais i Meiriceá Laidineach, bhunaigh Kennedy an *Alliance for Progress*, a thóg cabhair do na tíortha sa réigiún seo agus a rinne iarracht caighdeán chearta na ndaoine a mhéadú. Bhí sé ag obair sa scéim seo le Gobharnóir Luis Muñoz Marín i bPórtó Ríce, agus rinneadh dul chun cinn i bhforbairt an gcomhlathas sa tír seo.

### Peace Corps
Ceann de na céad eachtraí a rinne Kennedy nuair a bhí san oifig é, b'é bunú an "Peace Corps". Sa chlár seo, chuir na Meiriceánaigh cabhair ar fáil don Tríú Domhan in oideachas, feirmeoireacht, leigheas agus tógáil. 
clé|mion|Kennedy i 1961 agus léarscáil CIA

### Vítneam
Bhain Kennedy úsáid as na seirbhísí míleata chun troid i gcoinne an chumannachais. Ba mhaith leis seasamh láidir a dhéanamh i Vítneam, agus mar sin thug sé tacaíocht pholaitiúil, eacnamaíochta agus mhíleata don rialtas i Vítneam Theas. Seoladh 18,000 "comhairleoir" míleata agus na "U.S. Special Forces" go dtí an réigiún. Lean an feachtas ar aghaidh ar feadh blianta. Bhí saighdiúirí Meiriceánacha ag troid go díreach sa chogadh ar feadh blianta i ndiaidh Kennedy. 

Sa bhliain 1963, mhéadaigh Kennedy an tacaíocht mhíleata, ach níor éirigh sé go maith. I mí Iúil, bhí géarchéim pholaitiúil i Vítneam. Shocraigh Kennedy ar ruaig a chur ar uachtarán na tíre, Ngo Dinh Diem, le *[[coup d'état]]*.
mion|26 Meitheamh 1963 i mBeirlín|clé

### Óráid i mBeirlín Thiar
clé|mion|Rudolph Wilde Platz, 26 Meitheamh 1963
Ar an 26 Meitheamh 1963, chuaigh Kennedy ar chuairt reatha go dtí Beirlín Thiar. Bhí na sluaite daoine amach ar na sráideanna, agus thóg Kennedy óráid i gcoinne an chumannachais. Deirtear go raibh daoine ar an taobh eile den bhalla ag tabhairt bhualadh bos dó, chun agóid a dhéanamh i gcoinne na Rúiseach. 

Dúirt Kennedy go léirigh an balla loiceadh an chumannachais. Tá cáil ag an óráid inniu mar gheall ar na bhfocail stairiúla "Ich bin ein Berliner". Thug uachtarán SAM Beirlíneach air féin, mar chomhartha a chuid tacaíochta do mhuintir iarthar na cathrach.

Meastar go raibh 5/6 den daonra amuigh ag éisteacht le Kennedy ar an lá úd.

Labhair na Meiriceánaigh go láidir in éadan an bhalla, ach ní dhearna siad ní ba mhó ná sin. Cinnte, bhí eagla orthu go dtosófaí cogadh. Ach ba léir go raibh an babhta seo den chogadh fhuar bainte ag na Sóivéadaigh.thumb|JFK in Éirinn sa bhliain 1963|clé

### Éire
Ba de bhunadh Éireannach é Kennedy, agus tugadh fearadh na fáilte roimh John f. KEnnedy nuair a thug sé cuairt ar Éirinn sa samhradh de 1963, agus ba é an chéad Uachtarán Meiriceánach a rinne amhlaidh.  
clé|mion|28 Meitheamh i gCorcaigh
Bhí an tUachtarán Kennedy ag filleadh ar an áit ónar thug a shin-sheanathair, Patrick Kennedy, aghaidh ar Mheiriceá in 1848 le linn an Ghorta Mhóir. Le linn an turais chorraithigh seo a mhair ceithre lá, chruinnigh daoine thart ar an Uachtarán Kennedy ina sluaite ag iarraidh gearrfhéachaint a fháil air. Bhí na sráideanna plódaithe le lucht deagh-mhéine a raibh bratacha Éireannacha agus Meiriceánacha ina nglac acu. Mar chuid den turas, thug an tUachtarán Kennedy cuairt ar  a bhaile dúachasach i mBaile Fearainn, Contae Loch Garman. Thug sé cuairt chomh maith ar phort Ros Mhic Thriúin, áit ar thug a shin-sheanathair faoin aistear farraige go Meiriceá in 1848 
clé|mion|28 Meitheamh i gCorcaigh
Ní ba dhéanaí, thug sé óráid d'Oireachtas Éireann i mBaile Átha Cliath, agus bhuail sé le hUachtarán Éamon de Valera. Bhunaigh an dá uachtarán an "American Irish Foundation", chun naisc a chur chun cinn idir na tíortha. Teaghmas suntasach i nua-stair na hÉireann ab ea a chuairt ar Éirinn. 

## Feallmharú
Tamall gairid i ndiaidh a cuairte ar Éirinn, feallmharaíodh an tUachtarán Kennedy i nDallas, Texas.  B'é Lee Harvey Oswald an duine a bhí cúisithe as feallmharú John F. Kennedy, ar 22 Samhain 1963, i nDallas, Texas. 

Bíonn díospóireacht agus argóint ar siúl i gcónaí faoin eachtra seo, faoi na sonraí agus na cúiseanna. Dúirt Oswald féin nach raibh sé ach ina cheap milleáin nár mharaigh éinne ar bith. Rialaigh an *House Select Committee on Assassinations* (HSCA), a chruinnigh idir 1976 agus 1979, go raibh Oswald ciontach. Ach, mhaígh siad freisin go raibh Oswald páirteach i dteoiric comhcheilge. Sa bhliain 2002, níor cheap ach 32% de na Meiriceánaigh go ndearna Oswald an jab ina aonar. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna i 1963
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Beathaisnéisithe
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Cogadh Vítneam
Catagóir:Daoine as Brookline, Massachusetts
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna Meiriceánacha Afracacha
Catagóir:Iriseoirí Meiriceánacha
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Teaghlach Uí Chinnéide
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe