Caomhánach

Sloinne Éireannach is ea **Caomhánach**, a ghlac a chéaduair Domhnall Caomhánach, mac is sine Dhiarmada mhic Mhurchadha, rí Laighean den 12ú haois.

## Luathstair - Ríthe na Laigean
Síolraithe ó Uíbh Chinnsealaigh is ea clann Caomhánach.  I measc a gcuid críoch, bhí an chuid is mó de chontaetha Ceatharlach agus Loch Garman, agus codanna de chontaetha Cill Mhantáin agus Cill Chainnigh san áireamh.  Choinnigh an chlann Caomhánach a ceannas ar ríogacht na Laighean go dtí an 17ú haois.  Bhíodh agóid agus achrann i dtaobh an éilimh úd, agus troideanna le lonnaitheoirí Angla-Normannacha in Éirinn.

Is suaitheantas armais clasaiceach é an leon passant ar armas Chaomhánaigh, gaolmhar le cumhacht fheodach, bíodh is neamhghnách i dtaobh chlainne Ghaelaí.  Is dóigh go gciallaíonn sé sean-nasc na clainne le ríogacht na Laighean.

## 12ú haois - sanasaíocht
De réir John O'Donovan, chuaigh Domhnall Caomhánach ar altramas ag Cill Chaomháin, Guaire, Contae Loch Garman.  Mar a deir an sean-nós, ghlac Domhnall dá bharr an leasainm Caomhánach.  In ainneoin an ghnáth-nóis Gaelaigh ag an am, ghlac a mhuintir an t-ainm mar shloinne le huacht.

## 14ú haois - Art Óg mac Murchadha Caomhánach
Meastar go forleathan gurbh é an rí Laighean is ollmhó é Art Óg mac Murchadha Caomhánach.  Le linn a réimse 42 bliain, fuair sé ar ais a cheannas ar an ríoga, aitheanta go minic ansin mar "críocha Caomhánaigh".  Chuir sé an ruaig ar lonnaitheoirí Anglo-Normannacha as tuaisceart Loch Garman agus Cill Mhantáin cois farraige, agus bhagair sé ar bhailte Angla-Éireannacha Loch Garman, Ceatharlach agus Átha Cliath.  Fuair sé fiú airgead ó rí Shasana, an cíos dubh.

[mion|150px|[Art Mór Mac Murchadha Caomhánach|Art Mór ag marcaíocht chun bualadh le hiarla Gloucester, i léaráid le fáil in *Histoire du roy d'Angleterre Richard II* le Jean Creton]] 

Ba mhór an dúshlán é Art do leasa Sasanacha, agus dá bharr tháinig Richard II Shasana (bás 1400) ar fiannas faoi dhó go hÉirinn ag iarraidh é a chloígh.  Níor gabhadh Art agus d'fhan sé mar rí na Laighean go dtí 1416 nó 1417, nuair a tugadh nimh dó i Ros Mhic Thriúin.

Cé gurbh é Domhnall an chéad duine a glac an t-ainm Caomhánach, le fírinne tá formhór na gclann den 15ú haois ar aghaidh síolraithe ó Art.

## 17ú haois - Cogadh na Naoi mBliana
Sa 16ú haois, ghlac Cathair mac Airt Chaomhnaigh páirt sna hÉirithe Amach i nDeasumhain.  Ghlac Art Caomhánach, comrádaí Aodha Uí Néill, páirt san éalú misniúil as Caisleán Átha Cliath sa bhliain 1590.

Thógadh fós taoisigh na clainne an teideal ríoga *mac Murchadha*, ach faoi lár na séú haois déag, bhí a gcuid cumhachta ag dul i léig agus faoi thús na seachtú haoise déag, briste tríd is tríd.  Ba é Domhnall Spáinneach Mac Murchadha Caomhánach rí deireanach na Laighean, a ghéill i ndeireadh na dála tar éis Chogadh na Naoi mBliana sa bhliain 1603.

In ainneoin chailleadh cumhachta agus réadmhaoine, lean gan briseadh sliocht na clainne ó duly Cheann Fine deireanach go cuí insealbhaithe, Brian Caomhánach Mac Murchadha, go dtí le gairid.

## Diaspóra
Bhí na Caomhánaigh chun cinn i measc na n-uaisle Gaelacha ar deoraíocht san Eoraip i ndiaidh cliseadh deiridh na hÉireann Gaelaí, ag deireadh na seachtú haois déag.  D'éirigh ag éirí ina oifigigh i n-airm Chaitlicigh na Fraince, Spáinne agus na hOstaire.

Sa 17ú haois, throid Brian Caomhánach ar son Teach Stuart san Albain agus dúradh gurbh é an fear is airde san airm.  D'éirigh Charles Caomhánach ina Governor míleata Phrág sa bhliain 1766.  Bhí roinnt Caomhánach ina n-oifigigh san Bhriogáid Éireannach in arm Seacaibíneach na Fraince, agus lonnaigh géag den chlann sa tír úd.  Bhain Caomhánaigh ardchéim amach san impireacht f-Ungárach.

## Clann Caomhánach
Tá Clann Caomhánach cláraithe le Finte na hÉireann, áisíneacht rialtais a cruthaíodh um gníomhaíochtaí gach clann Éireannach a thacú agus a eagrú.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Naisc sheachtracha
* Clan Caomhánach 
* Coláiste Chaomhánach
* Ireland's Wars, How Art MacMurragh Brought Down The English Monarchy ag Never Felt Better

## Tagairtí

Catagóir:Uí Chinnsealaigh