open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Limfe

Leacht fíochánach glan gan dath a chuimsíonn próitéiní, uisce agus ábhair eile a dhíorthaítear as an bhfuil, a iompraítear i gcóras soitheach le ballaí tanaí, neamhspleách ar an gcóras imshruthaithe. Taoscann sé ó spáis idircheallacha fhíocháin na colainne ar ais isteach sa chóras fuileadán trí shoithigh a fholmhaíonn isteach sna féitheacha fochlabhacha. Cuimsíonn sé limficítí chun orgánaigh ionfhabhaithe a scrios freisin, agus tar éis béile, geireacha (ionsúite ón stéig) le hiompar don chóras imshruthaithe fola. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Córas limfeach
Limfeagranalóma véinéireach

Is é rud is **limfeagranalóma véinéireach** ann ná galar a tharchuirtear go gnéasach. Baictéar atá cosúil le víreas is bun leis, Chlamydia trachomatis. Tarlaíonn othrais ar na baill ghiniúna agus borradh na nód limfeach a thaoscann bunionad an ionfhabhtaithe. Éiríonn le frithbheathaigh mar chóireáil.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Limficít

clé|mion
Saghas cill bhán fola ar leith (leocaicít) a bhíonn i láthair sa bhfuil, na soithigh limfeacha, agus fíocháin eagraithe liomfóideacha (an liathán, na nóid limfeacha, mar shampla). 

Rangaítear na limficítí mar limficítí B (cealla B) a dhíorthaítear ó smior na gcnámh, agus limficítí T (cealla T) a dhíorthaítear ón tímeas. 
clé|mion
Aibíonn limficítí B sa smior, agus cuimsíonn siad na hábhair a chruthaíonn cealla an phlasma, táirgtheoirí na n-antasubstaintí. Aibíonn limficítí T sa tímeas ó chealla réamhtheachtaire a rinne imirce ó smior na gcnámh, agus a fhéadfaidh cabhrú (cealla T cabhraithe) nó cosc a chur (cealla T coiscthe) le cealla T. 
mion
Cuimsíonn limficítí T réamhtheachtairí cealla T cíteatocsaineacha freisin, a mharaíonn cealla atá ionfhabhtaithe le víris go díreach, gan aon antasubstaintí a bheith i gceist. 

An uireasa imdhíonach a fheictear in ionfhabhtú le SEIF, de réir dealraimh, éiríonn sí thar aon rud eile ó chailliúint cealla T cabhraithe de bharr ionfhabhtú roghnach cealla T ag an víreas agus a scrios iarmharach.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Fuil
Catagóir:Corp an duine
Catagóir:Liomfómaí
Thomas Linacre

Lia, scoláire agus duine den chléir a saolaíodh i gCanterbury Shasana ab ea **Thomas Linacre** (c 1460 – 20 Deireadh Fómhair 1524). Ina lia do na ríthe Anraí VII is VIII. Bhunaigh sé Coláiste Ríoga na Lianna i Londain. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1460
Catagóir:Básanna i 1524
Catagóir:Lianna Sasanacha
James Lind

Lia a rugadh i nDún Éideann ab ea **James Lind** (4 Deireadh Fómhair 1716 - 13 Iúil 1794). Rinne sé taighde ar chásanna scorbhaigh ar bord long, agus ghnóthaigh cáil as a mholadh do chabhlach na Breataine torthaí is súnna citris a riaradh ar na mairnéalaigh, beart a chuir deireadh leis an ngalar ina measc. Chuir sé tús le próisis chun míolta cnis a bhaint de mhairnéalaigh, longa otharlainne, agus driogadh sáile chun uisce inólta a sholáthar amuigh ar an bhfarraige.

## Tagairtí

Catagóir:Lianna Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1716
Catagóir:Básanna i 1794
Charles Lindbergh

Eitleoir a rugadh i nDetroit, Michigan ab ea **Charles Augustus Lindbergh** (2 Feabhra 1902 &ndash; 26 Lúnasa 1974). Rinne sé an chéad eitilt aonair thrasatlantach, ó Long Island, Nua-Eabhrac go Páras i 1927 sa mhonaphlána *The Spirit of [[St. Louis]]*.  

Rinne a gharmhac Erik Lindbergh an eitilt chéanna ina aonar i 2002. 

## Fuadach
mion|clé
Fuadaíodh a mhac óg ar an 1 Márta 1932. Maraíodh é.

## Féach freisin
mion|clé|"gníomh gaisce dásachtach",   "Daredevil Lindbergh" (Standard J-1)
* Amelia Earhart

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1902
Catagóir:Básanna i 1974
Catagóir:Eitleoirí Meiriceánacha
Catagóir:Eitleoireacht
Líne (geoiméadracht)

Sa gheoiméadracht, líne a tharraingítear ionas gurb ionann, má bhíonn na 3 phointe P, Q is R ar an líne, claonadh PQ agus claonadh QR. Sa gheoiméadracht Chairtéiseach, is féidir cothromóid líne dírí a scríobh sa bhfoirm ax + by + c = 0, nó y = - (a/b) x-(c/b) sa chás gur tairisigh iad a, b is c.

## Féach freisin

* Cuar

## Tagairtí

Catagóir:Geoiméadracht bhunúsach
Catagóir:Geoiméadracht anailíseach
Catagóir:Coincheapa matamaitice
Catagóir:Matamaitic
Línéadach

mion|Ciarsúr déanta de línéadach
Snáithe agus fabraic, déanta as snáithíní lín, atá in **línéadach**. Meastar gurb é an fhabraic is luaithe a rinneadh as plandaí. Rinneadh línéadach san Éigipt ársa, agus thug na Rómhánaigh saothrú lín is déanamh línéadaigh don Bhreatain. Is mín láidir lonrach iad líon is línéadach, agus iad faiseanta fós, bíodh is go bhfuil sé deacair cúram ceart a thabhairt dóibh. 

## Tagairtí

Catagóir:Línéadaigh
Catagóir:Líon
Catagóir:Fabraicí fite
Lintile

Planda bliantúil fosaithe nítrigine, a fhásann timpeall 40 cm ar airde. Na duilleoga cleiteach le 3-8 péire duilleoigíní dronuilleogacha, ag críochnú mar theannóg. Na pisbhláthanna bán le féitheacha liathchorcra, 1-3 cinn díobh ar ghas fada. Na cochaill dronuilleogach le síol teasc-chruthach nó dhó. Ní fios cad as an planda, ach saothraítear é leis na cianta mar bhia-phlanda. Cuid mhaith próitéine sna síolta (iad flannbhuí, donn nó glas), na lintilí. 

## Tagairtí
Líocha

Ábhair datha. Sa bhitheolaíocht, ábhair a thugann dath d'fhíocháin. Sa tionscal, ábhair a thugann dath is teimhneacht do phéinteanna, plaistigh, agus ábhair eile a mbíonn siad easraithe tríothu. Ní mór go mbeidh lí cobhsaí a dhóthain, agus frithsheasmhach i gcoinne ionsaithe solais is ceimicí.

## Tagairtí
Líocra

Snáithín leaistiméireach saorga a d'fhionn comhlacht DuPont. Is féidir leis filleadh ar a bhunfhad fiú má shíntear 600% thairis é. Is snáithín polúireatáin é atá roinnte i dteascáin, a fheidhmíonn mar a bheadh snáithe leanúnach amháin ann, ach le fírinne is burla mionfhiliméad é. Is é a struchtúr teascánach móilíneach a thugann na hairíonna sínte dó. Cuingrítear i gcónaí le snáithíní eile é chun ábhar a dhéanamh. 

## Tagairtí
Liocras

Planda ilbhliantúil a fhásann 1 m ar airde, dúchasach d'oirdheisceart na hEorpa agus iarthar na hÁise, is ea **liocras**. Ríosóim dreaptha aige. Na duilleoga cleiteach, le 9-17 duilleoigín dronuilleogach/ubhchruthach. Na pisbhláthanna scothbhán/vialait i mbláthraí cosúil le spící ar ghais fhada. Saothraítear go minic é mar is foinse liocrais a fhréamhacha (ar a dtugtar **carra mhilis**), ábhar a úsáidtear go híocshláinteach agus mar chomhábhar i milseogra.

## Tagairtí
Líogar

Ball de chlann na gcat, toradh ar chúpláil leoin fhirinn le bantíogar. Tugtar *tíogon* ar ghin tíogair fhirinn is banleoin. 

## Tagairtí
Liomfóma neamh-Hodgkin

Is é atá i gceist le **[[An liomfóma|liomfóma]] neamh-Hodgkin,** ná prólaiféarú urchóideach ceall liomfóideach, na limficítí de ghnáth. Cumascann an riocht le leoicéimí limficíteacha.

Cosúil le galar Hodgkin, tagann an riocht chun solais mar nóid limfeacha gan phian. Ach i gcomparáid le galar Hodgkin, bíonn claonadh ag na liomfómaí seo a bheith níos forleithne nuair a fheictear iad den chéad uair, agus bíonn an phrognóis níos measa.

## Conspóidí

mion|clé|Scanadh ultrafhuaime, sa scornach

Tá dlíthíocht ar fud an domhain in aghaidh an chomhlachta Monsanto maidir le liomfóma neamh-Hodgkin agus gliofosáit.

## Daoine

* Jacqueline Kennedy Onassis

## Féach freisin

* Liomfóma
* Liomfóma Hodgkin  
* Liomfóma Burkitt

## Naisc sheachtracha
* Liomfóma neamh-Hodgkin ag Cancer.net (Amer. Soc. of Clinical Oncology), arna rochtain ar 24 Samhain 2016 

## Tagairtí

Catagóir:Liomfómaí
Catagóir:Fuil
Líon (planda)

Planda caol ceartingearach bliantúil a fhásann 60 cm ar airde. Na duilleoga caol. Na bláthanna líonmhar gorm, timpeall 3 cm ar leithead, le 5 pheiteal leata. Is capsúl le cuid mhaith síolta an toradh. Ní fios cérb as dó, ach fástar é ar fud na réigiún measartha is fothrópaiceach i gcomhair snáithíní lín don línéadach, agus ola rois ó na síolta.

## Tagairtí
Líon damháin alla

Itheann agus athdhéanann an damhán alla a líon gach lá tais, díreach roimh bhreacadh an lae. Athshúnn an líon uisce ón aer tais, agus ceaptar gur chun uisce a fháil a itheann an damhán é. Le linn aimsire tirime, ní bhíonn fonn air é a ithe leath chomh minic. Ní bhíonn fáil aige ar uisce ó aon fhoinse eile ach ón gcreach a ghabhann sé ann. Ní fhágann sé é, agus bíonn ag faire air an t-am ar fad. Airí eile de chuid an lín is ea go bhfuil dhá shaghas tointe síoda ann: tointí láidre dolúbtha a fheidhmíonn mar chreatlach an struchtúir, agus tointí insínte ar féidir iad a shíneadh faoina 4 ar a laghad, a dhéanann an líon gafa ina ngreamaítear an chreach. Tá tugtha faoi deara gur láidre téada damháin alla ná an Kevlar a úsáideann saighdiúirí is póilíní mar bhunábhar i ndéanamh éadaí piléardhíonacha. B'fhéidir go mbeidh éadaí piléardhíonacha, paraisiúit agus criosanna sábhála níos fearr le fáil más féidir líonta damháin alla a shaothrú chuige sin.

## Tagairtí
Líonra breisluacha

Líonra ríomhaire a sholáthraíonn áiseanna sa bhreis ar chumarsáid shimplí sonraí. Mar shampla, féadfaidh rochtain éasca ar ríomhairí in eagraíochtaí cosúil le bainc, comhlachtaí gnó, siopaí, is eile a bheith ina leithéid. Caite i gcártaí anois le teacht an Idirlín.

## Tagairtí
Líonra cathrach

Is éard is **líonra cathrach** ann ná líonra logánta a chlúdaíonn cathair iomlán nó cuid mhór di. Tá an tIdirlíon tar éis teacht in ionad na gcóras seo den chuid is mó, ach úsáidtear a leithéid fós sa líonra cábla teilifíse, ar féidir teileachumarsáid sa dá threo a dhéanamh leis.

## Tagairtí
Líonra poiblí lasctheileafón

mion
Líonra comhghnásach teileafóin a sholáthraíonn údaráis phoiblí is comhlachtaí i gcomhair teileachumarsaíd gutha (*PSTN* i mBéarla). In úsáid ar feadh na mblianta freisin i gcomhair teileachumarsáid sonraí idir ríomhairí ach móideimí a bheith ag an dá chustaiméir. 

Bhí de mhíbhuntáiste leis gur ghá íoc as an líne teileafóin ar feadh an ama a bheadh sí gafa, bíodh is nach mbeadh sonraí á dtarchur ach ar feadh giotaí beaga den am sin. Tá córais bunaithe ar lascadh paicéad tagtha chun cinn leis an míbhuntáiste seo a leigheas. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Teileachumarsáid
Catagóir:Teileafónaíocht
Líonra spáis dhomhain

Córas teileachumarsáide is rianaithe de chuid NASA chun spásárthaigh idirphláinéadacha a stiúradh. Tá stáisiúin ag áiteanna atá scaipthe go maith thar dhromchla an Domhain (Goldstone California, Canberra na hAstráile, is Maidrid na Spáinne) chun gur féidir cumarsáid leanúnach a choinneáil le cuid ar bith den Ghrianchóras. I ngach stáisiún tá aeróg amháin 70 m ar trastomhas agus dhá aeróg 34 m ar trastomhas atá in ann teileachumarsáid chomhuaineach sa dá threo a dhéanamh le spásárthach chomh fada amach le fithis Neiptiúin.

## Tagairtí
Lionsa (optaic)

right|frame|Is féidir lionsaí a úsáid chun solas a díriú
Is éard is **lionsa** ann ná gléas optúil thrédhearcach tarchurach, a théann i bhfeidhm ar fhócas ga solais trí athraonadh. Bíonn lionsa simplí comhdhéanta d'ábhar amháin, bíodh is go mbíonn comhlionsa comhdhéanta de roinnt lionsaí simplí (eilimintí), go hiondúi ar feadh aise coitinne. Déantar lionsaí as ábhair thrédhearcacha, mar shampla gloine, meilte agus snasaithe go dtí cruth atá ag teastáil. Is féidir le lionsa solas a dhíriú chun íomhá a cruthú, murab ionann agus priosma, a athraonann solas gan fócasú. Gléasanna den chineál céanna a athraonann radaíocht, seachas solas infheicthe, tugtar lionsaí orthu freisin, a leithéid agus lionsaí micreathonnta nó lionsaí fuaimiúla. Is féidir le dhá gha chomhthreomhara solais tríd an lionsa a inréimniú le fócasú ag pointe, nó a eisréimniú, ag brath ar chruth an lionsa. 
Tagann an focal lionsa ón ainm Laidine ar an lintile (*Lens culinaris*), toisc go mbíonn cruth cosúil leis an lintile ag lionsa dúbailte-dronnach. Is é géineas na bplandaí lentile ná *Lens*, agus is é an speiceas is coitianta a itear ná  *Lens culinaris*. Tugann an planda seo a ainm d'fhíor gheoiméadrach freisin.

Is é an an lionsa Nimrud an déantán réamhstairiúil is sine, ag dul siar 2700 bliain (7ú haois RC) go dtí aimsir na hAisiriaigh ársa. Mhol David Brewster go bhféadfadh sé a bheith in úsáid mar ghloine formhéadúcháin, nó mar dhó-gloine chun tinte a thusnú trí sholas a dhíriú ón ghréin. Tá luath thagartaí eile ann faoi fhormhéadú i bhfad siar go dtí iairiglifí na hÉigipte Ársa, san 8ú haois RC, a thaispeáint " lionsaí meinisceala simplí déanta as ghloine ". 

Sainítear lionsa lena fhad fócasach (an fad idir an lár optúil agus príomhfhócas an lionsa). Is í an f-uimhir cóimheas thrastomhas an chró is an fhaid fhócasaigh. Úsáidtear lionsaí go forleathan in ionstraimí optúla, déshúiligh, teilgeoirí is ceamaraí, agus de ghnáth is as gloine a dhéantar iad, uaireanta as plaisteach.

## Tagairtí

Catagóir:Optaic
Lionsa ilfhócasach

Lionsa ar féidir an fad fócasach a athrú chun méid na híomhá a athrú. I gcontrárthacht le lionsa géarardaithe, ní fhanann an fócasú géar sa phróiseas seo agus bíonn gá le hathfhócasú ina dhiaidh. Bíonn oibriú feabhsaithe le fáil ó lionsaí ceamara atá ilfhócasach, ach luas oibrithe laghdaithe. Ní lionsaí géarardaithe i gceart a bhíonn i dteilgeoirí sleamhnán ach lionsaí ilfhócasacha.

## Tagairtí
Lionsa imtharraingteach

Feiniméan a éiríonn as teoiric na coibhneasachta ginearálta, a réamhinsíonn go dtaistealaíonn solas ar chonair chuartha nuair a théann sé gar do réad maisiúil. Mar sin, is féidir go mbeidh réaltraí in ann solas ó réada níos faide amach ar an amharclíne chéanna a fhócasú. Braitheadh an iarmhairt seo timpeall ar réaltraí áirithe ollmhóra agus braislí réaltraí.

## Tagairtí
Lionsa leathanuilleach

Is éard is **lionsa leathanuilleach** ann ná lionsa le réimse leathan san uillinn glactha, ní hionann is an gnáthlionsa a bhíonn feistithe i gceamara. Bíonn a fhad fócasach níos lú ná trasnán an scannáin a bhíonn in úsáid sa cheamara. Sa ghnáthlionsa bíonn uillinn glactha timpeall 52°, i lionsa leath-leathanuilleach 55-65°, i lionsa leathanuilleach 65-80°, agus i lionsa fíorleathanuilleach 80-110°.

## Tagairtí
Líonra digiteach de sheirbhísí iomlánaithe

mion
Seirbhís a chuireann údaráis teileafóin ar fáil chun gur féidir cumarsáid gutha is sonraí a dhéanamh ar an líne chéanna (*ISDN* i mBéarla). Is féidir teachtaireachtaí gutha a iompar ar an dóigh chéanna le tarchur sonraí. 
clé|mion
Cuirtear áiseanna ar fáil chun íomhánna teilifíse a tharchur freisin, ach ar chaighdeán meánach.

## Tagairtí

Catagóir:Teileachumarsáid
Catagóir:Teileafónaíocht
Líonra néarach saorga

mion
Sa meaisínfhoghlaim, is ionann **líonra néarach saorga** agus líonra ríomhairí atá nasctha le chéile ar bhealach atá bunaithe ar struchtúr na hinchinne. 

Tá líonra néarach saorga déanta as aonaid nó nóid ar a dtugtar "néaróin shaorga" atá bunaithe go scaoilte ar néaróin san inchinn. Bíonn na néaróin shaorge sin ceangailte le "naisc", a dhéanann aithris ar na sionapsaí san inchinn. Faigheann gach néarón saorga comharthaí ó na néaróin eile, agus déantar an t-eolas sin a phróiseáil agus a sheoladh chuig na néaróin eile sa chóras. 

Déanann na haonaid ar leith gnóthaí ar leith, agus cuireann a dtorthaí le torthaí na haonaid eile chun toradh deiridh a thabhairt.

Úsáidtear líonraí néaracha saorga chun i gcomhthéacsanna éagsúla, go háirithe chun samhlacha réamh-mheastacha a chruthú agus chun an intleacht shaorga a fhorbairt. 

mion

## Féach freisin

* ChatGPT
* Geoffrey Hinton
* Intleacht shaorga

## Tagairtí

Catagóir:Intleacht shaorga
Lionsa súil éisc

Dearadh ar leith lionsa, le taobh tosaigh mór cuarach, cosúil le súil éisc. Bíonn uillinn an-mhór radhairc aige, suas le 180° nó fiú 220°. Is féidir é seo a dhéanamh trí fhaillí a dhéanamh i gceartú optúil don díchumadh cuarlíneach sa lionsa, ionas go mbíonn línte san íomhá shainiúil cuartha go láidir in ionad a bheith díreach. Baineann úrnuacht leis na híomhánna, agus bíonn feidhmeanna acu san eolaíocht, in íomhánna de na scamaill sa spéir iomlán, mar shampla.

## Tagairtí
Lionsa tadhaill

Is é rud is **lionsa tadhaill** ann ná teasc phlaisteach a oiriúnaíonn do thosach na súile. Úsáidtear é chun an radharc a cheartú, díreach mar a dhéanann spéaclaí. Is féidir lionsaí tadhaill daite a úsáid chun dath dealraitheach súile a athrú ar chúis chosmaideach nó amharclannach. Cuireadh ar fáil den chéad uair iad sna 1930idí. Ba lionsaí scléaracha nó haipteacha a chlúdaigh tosach iomlán na súile na feistí luatha. Is lú ar fad na lionsaí nua-aoiseacha, lionsaí coirneacha a chlúdaíonn réigiún daite na súile (an t-inteachán) amháin. Tá lionsaí crua is boga ar fáil, le hairíonna difriúla maidir le feabhsú an radhairc, coinneáil, fad caite, compord, caothúlacht is fo-iarsmaí. Is as polaimeitilmeataicrioláit (PMMA, peirspéacs) a dhéantar cuid mhaith de na lionsaí crua. Tá lionsaí crua eile ann, a dhéantar as ceallalós aicéatáit bútaráit (CAB), a ligeann ocsaigin isteach don tsúil, agus tugtar *lionsaí righne gásthréscaoilteacha* orthu. Déantar na lionsaí boga as hiodrocsa-eitilmeataicrioláit, plaisteach a chuimsíonn uisce, atá cosúil le glóthach. 

## Tagairtí
Lionsa teileafóta

Lionsa ceamara le fad fócasach an-fhada, ach toisí iomlána atá réasúnta gearr, ionas go dtugann sé formhéadú níos mó ar uillinn theoranta radhairc. I gceamaraí grianghrafadóireachta 35 mm, is gnách faid fhócasacha 100-300 mm, ach go minic i gcásanna áirithe, in obair nuachta, spóirt nó eolaíocht an nádúir, úsáidtear faid 500-1,000 mm.

## Tagairtí
Liopáis

Einsím a spreagann dianscaoileadh na dtríghlicrídí (eistir na n-aigéad sailleach) ina n-aigéid shailleacha is gliocról. Mar shampla, cuireann an liopáis phaincréasach a tháltar isteach sa dúidéineam dianscaoileadh na saille cothaithe ar aghaidh. 

## Tagairtí

Catagóir:Einsímí
Liopardchat

Ball de chlann na gcat, atá dúchasach d'oirthear na hÁise agus na hoileáin amach ón gcósta ansin é an **liopardchat** (*Prionailurus bengalensis*) nó **liopardchat Bheangál**. An cat fiáin is coitinne in oirdheisceart na hÁise. Dath éadrom air, barra dorcha is spotaí. Áitríonn sé coillearnach, agus itheann mamaigh bheaga, éin, péisteanna, is éisc. Snámhann sé go maith.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cait
Catagóir:Ainmhithe na hÁise
Catagóir:Feoiliteoirí
Lipeapróitéin ard-dlúis

Is éard is **lipeapróitéin ard-dlúis** ann ná an colaistéaról fabhrach a fheidhmíonn chun colaistéaról ísealdlúis a ghlanadh amach as imshruthú na fola agus na hartairí a chosaint ar dheascadh scléaróis artairigh.

## Tagairtí
Lipeapróitéin ísealdlúis

Is éard is **lipeapróitéin ísealdlúis** ann ná an colaistéaról mífhabhrach a fheidhmíonn chun deascadh scléaróis artairigh a dhéanamh taobh istigh de na hartairí, rud a mhéadaíonn priacal galair croí don duine.

## Tagairtí
Lipizzaner

Pór capall a forbraíodh i Lipizza na Slóivéine (na hOstaire ag an am) sa 16ú céad ón gcapall Andalúiseach. 1.5-1.6 m ar airde, liath nó donn éadrom. Cáiliúil mar chapall bán na Víne, a n-úsáidtear na staileanna sa Scoil Mharcaíochta Spáinneach ansin.

## Tagairtí
Hans Lippershey

Líomhadóir Ollannach lionsaí, a rugadh i Wesel na Gearmáine ab ea **Hans Lippershey** (c 1570-1619). Luaitear é mar cheapadóir an teileascóip de bhrí gur tháirg sé ionstraim do rialtas na hOllainne i 1608 a bhí cosúil le teileascóp athraonta an lae inniu. Go luath ina dhiaidh sin rinne daoine eile ionstraimí den saghas céanna, Galileo ina measc.

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Ollannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1570
Catagóir:Básanna i 1619
Fra Filippo Lippi

Péintéir reiligiúnda a rugadh i bhFlórans na hIodáile ab ea **Fra Filippo Lippi** (c 1406 – 8 Deireadh Fómhair 1469). Péintéir den Quattrocento a bhí ann. Is é a phríomhshaothar ballaí na córlainne in ardeaglais Prato, a thosaigh sé i 1452. I measc a shaothair níos déanaí tá cuid mhaith íomhánna de bhreith Chríost agus téamaí reiligiúnda eile.
mion|Fra Filippo Lippi, féinphortráid
## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1406
Catagóir:Básanna i 1469
Lir

mion|clé|Lir athchruthaithe
Gléas ceoil an-ársa le hathshonadóir, dhá ghéag, agus trasnán. Síntear 3-12 snáithe caoláin ó thosach an athshonadóra go dtí an trasnán, agus baintear tarraingtí beaga astu le figín. Bhíodh athshonadóir blaosc tortóige ar an lir chlasaiceach.

## Tagairtí

Catagóir:Téaduirlisí
Lipéadú bia

Lipéad ionannaithe a bheith ar bhia, a chuireann in iúl an t-earra, déantúsóir, meáchan, breiseáin a cuireadh leis, agus príomhshonraí cothaitheacha. Is éasca é seo a dhéanamh le bianna pacáilte. Le bianna úra, cosúil le feoil, iasc, torthaí is glasraí, cuirtear an t-eolas seo taobh leis an taispeántas nó ar bhileoigín.

## Tagairtí
Liréan

Tá dhá shaghas den éan cúthail Astrálach seo a itheann ón talamh ann: an liréan éachtach, agus liréan Albert. Na cosa fada. Eitlíonn sé go holc, ach ritheann go maith. Eireaball an fhireannaigh i gcruth lire. An léiriú is an ceol mórthaibhseach, ag aithris ar fhuaimeanna casta. Áitríonn sé foraoisí sléibhtiúla le lomáin charraigeacha, agus itheann inveirteabraigh bheaga.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Líseasóm

[thumb|300px|Scéimléaráid de chill ainmhí  agus a chuid codanna:  1. [Núicleólas|Núiclín 2. Núicléas 3. Ribeasóm 4. Saicín 5.Líontán ionphlasmach garbh 6. Coirpín Golgi (nó Coimpléasc Golgi) 7. Cítichreatlach 8.  Líontán ionphlasmach mín 9. Miteacoindre 10. Folúisín 11. Cíteasol 12. Líseasóm 13. Ceintreasóm]]Sac le scannán mórthimpeall air ina bhfuil cuid mhaith einsímí atá in ann ilghnéitheacht foshraitheanna a dhíleá. Faightear líseasóim taobh istigh de chealla, agus meastar go ndéanann coirpín Golgi iad. Baineann siad le díleá bianna agus scrios baictéar i gcealla bána na fola.

## Tagairtí
Lísisím

Is éard atá i **Lísisím** ná einsím atá i láthair i ndeora, seile, allas, bainne, tál na sróine, agus súlach gastrach. Milleann sí ballaí baictéar trina gcomhábhar polaishiúicríde a dhíleá.

## Tagairtí
Listéire

Is saghas baictéar í **listéire (''listeria monocytogenes'')**, slatchruthach de ghnáth, nach bhfuil a n-ionad tacsanomaíoch soiléir fós. De réir cineáil, inghluaiste agus lascnaidí ag titim i ndiaidh a mullach mar ghluaiseacht shainiúil acu. Fásann siad go maith nuair nach bhfuil ach beagán ocsaigine ar fáil. Cuireann cineálacha díobh tús le bia-nimhiú.

## Tinneas
Galrú tromchúiseach is ea listéaróis a dtagann buinneach, masmas agus urlacan ar dhaoine dá bhíthin. Goilleann sé ar pháistí agus ar mhná atá ag súil le páiste go háirithe.  

## In Éirinn
Sa bhliain 2025 bhásaigh duine fásta in Éirinn leis an ionfhabhtú baictéarach listéaróis agus bhí an galar ar naonúr eile.  Bhain an scéal le béilí réamhdhéanta a rinneadh in ionad an chomhlachta Ballymaguire Foods. Aisghaireadh na béilí.  

Cúpla lá níos déanaí, bhí 7 dtáirge spionáiste agus bileoga measctha sailéad aistarraingthe de bharr gur haimsíodh an baictéar listéire iontu.  Tarraingíodh siar táirgí ag an gcuideachta McCormack Family Farms agus na brandaí Tesco Mild Spinach agus Egan's Irish Baby Spinach.

Rinne Lárionad Faire um Chosaint Sláinte fiosrú (rannóg de chuid Fheidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte).

## Féach freisin

* Listéaróis

## Tagairtí

Catagóir:Baictéir
Catagóir:Nimhiú bia
Catagóir:Listéire
Catagóir:Listéaróis
Joseph Lister

Máinlia a rugadh in Upton Shasana ab ea **Joseph Lister** (5 Aibreán 1827 – 10 Feabhra 1912). Thug sé antaiseipteáin isteach sa mháinliacht i 1865, rud a chuir réabhlóid na máinliachta nua-aoisí ar siúl.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1827
Catagóir:Básanna i 1912
Catagóir:Acadóirí Briotanacha
Catagóir:Baill de Chumann na gCarad
Catagóir:Fir
Catagóir:Lianna Sasanacha
Catagóir:Máinlianna
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Joseph Jackson Lister

Ceannaí fíona is micreascópaí amaitéarach a rugadh i Londain ab ea **Joseph Jackson Lister** (11 Eanáir 1786 – 24 Deireadh Fómhair 1869). Shaothraigh sé bealach chun córais lionsaí a thógáil inar laghdaíodh go mór iomraill chrómatacha is sféarúla. I 1826 thóg James Smith micreascóp feabhsaithe de réir dearadh Lister, agus baineadh feidhm as an bhliain dár gcionn chun an chéad fhoilseachán inniúil iontaofa ar histeolaíocht a tháirgeadh. Toghadh é ina bhall den Chumann Ríoga i 1832. Athair do Joseph Lister ab ea Joseph Jackson Lister.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1786
Catagóir:Básanna i 1869
Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha
Liteagrafaíocht

mion|625x625px|Léaráid shimplithe
Is éard is **liteagrafaíocht** ann ná teicníocht déantúsaíochta leathsheoltóra ina leagtar amach patrún micrichiorcad ar dhromchla slisne sileacain. Ar dtús, déantar maisc theimhneacha de na patrúin le próiseas grianghrafadóireachta le léas solais nó léas X-ghathanna. Is féidir na patrúin a dhéanamh i bhfad níos lú, agus mar sin dlús ciorcaid i bhfad níos mó a fháil, le X-ghathanna ná le solas. Ansin clúdaitear an tslisne le ciseal d'ábhar atá íogair do radaíocht leictreamaighnéadach, ar a dtugtar *friotán*, cuirtear an masc anuas air sin, agus nochtaítear an dromchla do radaíocht ultraivialait nó X-ghathanna. Nuair a nítear an dromchla ansin le tuaslagán ceimiceach ar leith, glantar chun siúil na fairsingí den fhriotán a nochtaíodh, agus déantar patrún an chiorcaid sa chiseal friotáin. Ina dhiaidh sin is féidir sreabhán eitseála a chur i bhfeidhm ar an sileacan nó an ocsaíd sileacain atá sna rianta sa bhfriotán, agus an sileacan a dhópáil chun ciorcaid a dhéanamh. Ar deireadh, nuair atá an ciorcad críochnaithe, tar éis suas le 20 masc i ndiaidh a chéile a úsáid b'fhéidir, glantar an fuílleach friotáin chun siúil le ceimiceán. Tá bealaí eile fós ann ina mbaintear feidhm as léas leictreon chun an patrún nochtaithe a tharraingt ar an bhfriotán gan masc ar bith a úsáid, agus is féidir patrúin níos míne ar fad a bhaint amach. Mar seo a chuirtear comhtháthú an-mhórscála (VLSI) i gcrích.

## Tagairtí
Lítear

Aonad toirte leis an tsiombail l. Shainmhínítí é tráth mar thoirt mais cileagram uisce ag a dhlús is mó faoi bhrú caighdeánach. Ach ó 1964 ní ghlactar leis an lítear mar aonad cruinn toirte, agus ní ceart é a úsáid i dtomhais chruinne. Is é an t-aonad cruinn toirte an méadar ciúbach, cothrom le 1,000 lítear, a bheag nó a mhór. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Litmeas

Ruaim choimpléascach phlandúil a úsáideadh go traidisiúnta mar tháscaire pH. Bíonn sí dearg i dtuaslagáin aigéadacha, agus gorm i dtuaslagáin alcaileacha.

## Tagairtí
Lítsí

mion
Crann síorghlas atá dúchasach don tSín is ea an **litsí** (*Litchi chinensis*). Na duilleoga cleiteach, na bláthanna bán réaltach. An toradh inite 2.5-4 cm ar fhad, ubhchruthach le craiceann tanaí faithneach cranrach dearg/donn a chlúdaíonn aral eabhartha mhéith agus síol aonair snasta donn le laíon bán milis timpeall air. Blas an arail inite rud éigin idir blas fíonchaor is mealbhacháin.

## Tagairtí

Catagóir:Torthaí
Liúsphéirse

Iasc foghlach uisce locha is abhann in oirthear na hEorpa. Bán ar a thosach, liathghlas ar a dhroim. Tábhachtach sa trádáil is sa spórt. Ainm eile air is ea sandar.

## Tagairtí
Liúit

Ís éard is **liúit** inti ná gléas ceoil Eorpach a thagann ón úide Arabach, in úsáid ón Meánaois go dtí an 18ú céad, a athbheodh sa nua-aois chun seancheol a sheinm. Colainn mhór phiorra-chruthach, fuaimchlár athshonadóra plánach, muineál leathan, méarchlár le cipíní méire do na snáitheanna caoláin, agus pionna-chlár socraithe go hingearach leis an muineál. 

mion|clé|Liúiteanna de shaghsanna éagsúla

Faoin 16ú céad bhí 6 chúrsa snáitheanna stoptha air (is é sin, méaraithe ag an lámh chlé chun airdí éagsúla a dhéanamh). Cuireadh snáitheanna níos ísle oscailte (is é sin, ní raibh siad stoptha) leis níos déanaí. Baineann an seinnteoir na snáitheanna lena lámh dheas.

## Tagairtí

Catagóir:Téaduirlisí
Humphrey Lloyd

Fisiceoir turgnamhach a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea **Humphrey Lloyd** (16 Aibreán 1800 – 17 Eanáir 1881). Rinne sé taighde ar optaic, agus d'fhionn saghas nua athraonta a tharlaíonn le criostal dé-aiseach (1832). Réamhinis William Rowan Hamilton an feiniméan seo ar bhonn teoiriciúil. I gcriostal mar seo, bíonn dhá ais nach dtarlaíonn dé-athraonadh sna treonna sin. Fuair sé go dtarlaíonn an dá shaghas athraonta chónaigh ar leith, ceann amháin ar gha solais ag teacht amach i bhfroim chóin fholaimh ag uillinn ionsaitheach as an gcriostal, an ceann eile ar gha ag dul isteach ag uillinn ionsaitheach don chriostal i bhfoirm chóin fholaimh taobh istigh de. Le Edward Sabine, shaothraigh sé ionstraim nua chun claonas agus déine an réimse mhaighnéadaigh dhomhanda a thomhas ag an am céanna. Bhunaigh sé réadlann mhaighnéadach i gColáiste na Tríonóide i 1838. Toghadh ina phropast ar an gcoláiste é i 1867. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1800
Catagóir:Básanna i 1881
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Loc canála

Bealach chun airde an uisce a athrú i gcanáil (nó loch fiú) is ea **loc canála**, chun ligean di dul thar chnoic, agus do bháid dul thar bráid. 

I loc réimse, bíonn seomra is féidir a fholmhú nó a líonadh trí chomhlaí a oscailt nó a dhúnadh sna geataí ar an taobh íochtarach nó uachtarach mar is cuí, chun an leibhéal a dhéanamh cothrom leis an leibhéal íseal nó ard. 

De ghnáth, bíonn an geata íseal dúbailte agus dírithe in aghaidh an tsrutha chun go mbrúnn an t-uisce dhá thaobh an gheata le chéile. Is féidir gur geata singil an ceann uachtarach i loc beag, ach dúbailte i loic mhóra. 

Sna canálacha in Éirinn tógann na loic báid timpeall 21 m ar fhad is 2.1 m ar leithead. I gCanáil Phanama, áfach, tógann na loic soithigh an-mhóra mhórfharraige.

link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Entering%20the%20locks%20at%20the%20three%20gorges%20dam%20-%20panoramio.jpg|mion|clé|loc canála, Damba na dTrí Mhám

## Tagairtí

Catagóir:Canálacha
Catagóir:Locanna
Catagóir:Dambaí
Lócaiste

Aon cheann de chuid mhaith saghsanna dreoilín teaspaigh le timthriall dé-phasach beatha. Nuair nach mbíonn siad flúirseach, bíonn siad aonarach ina n-iompar agus dathanna duaithníochta orthu. Ach nuair a bhíonn siad an-fhlúirseach, éiríonn siad ildaite tréadúil, éiríonn ar saithe, déanann imirce, agus go minic déanann dochar tromábhal ar bharra is fásra nádúrtha. Is iad na príomhshaghsanna ná an lócaiste imirceach, lócaiste an fhásaigh, agus an lócaiste dearg.

## Tagairtí
Lochtanna criostail

Neamhrialtachtaí i gcriostail atá foirfe rialta ar gach bealach eile. Cuid acu, cosúil le scoilteanna is asáitithe, cuireann siad isteach go mór ar airíonna meicniúla na gcriostal, á lagú. Cuid eile, cuireann siad isteach ar na hairíonna leictreacha (mar shampla, chun leathsheoltóirí a dhéanamh i gcomhair leictreonaice) nó tugann dathanna do na criostail, mar a dhéanann cróimiam i rúibín dearg.

## Tagairtí
Friedrich Löffler

Baictéareolaí a saolaíodh i bhFrankfurt an der Oder na Gearmáine ab ea **Friedrich August Johannes Löffler** (24 Meitheamh 1852 - 9 Aibreán 1915). An chéad duine a d'aimsigh bachaillín na diftéire i 1884. D'fhionn sé an t-orgánach ba bhun le fothach is heiripseipealas muice i 1886; d'aonraigh an t-orgánach ba chúis le bia-nimhiú.  Sa bhliain 1899 d'ullmhaigh Löffler an chéad vacsaín i gcoinne galar crúibe is béil.

## Féach freisin

* Galar crúibe is béil

## Tagairtí

Catagóir:Baictéareolaithe Gearmánacha‎
Catagóir:Daoine a rugadh i 1852
Catagóir:Básanna i 1915
Lóganchaor

mion|Lóganchaora
Hibrid thimpisteach an tsú craobh is na sméire duibhe is ea an **Lóganchaor**, timpiste a tharla i ngairdín an Bhreithimh Logan i gCalifornia, agus a ainmníodh as. Níl an tom chomh deilgneach le tom na sméire duibhe. Bíonn na torthaí cosúil le súnna craobh, ach níos mó géarbhlasta ná ceachtar de na tuismitheoirí. Saothraítear go forleathan é sna Stáit Aontaithe, sa Bhreatain is in Éirinn.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Logartam

Cumhacht n ar gá uimhir a a ardú chun a bheith cothrom le huimhir eile, b. Is é sin, is é logartam b don bhun a ná an = b → loga b = n. Mar shampla, de bhrí gur 102 = 100, log10 100 = 2. Ón sainmhíniú seo, is léir gur inbhéarta ar an bhfeidhm easpónantúil an fheidhm logartamach. Is féidir airíonna na feidhme logartamaí a dhíorthú ó dhlí na séan. Ina measc tá log (a b) = log a + log b, agus log (a/b) = log a–log b. Bunaithe ar na hairíonna seo, baineadh úsáid fhorleathan as logartaim chun áireamh a dhéanamh roimh theacht chun cinn na ríomhairí. Tugtar *logartaim nádúrtha* nó *logartaim Napier* ar logartaim ar bhonn *e*, agus úsáidtear an tsiombail ln dóibh. Úsáidtear an tsiombail lg do logartaim ar bhonn 10.

## Tagairtí
Lóibéilia

Géineas an-mhór (415 speiceas) an-ilghnéitheach plandaí blátha is ea na **lóibéilianna**, ó phlandaí beaga bliantúla go dtí plandaí colúnacha mothallacha ilbhliantúla, a fhásann go dtí na méadair ar airde. Faightear beagnach gach áit iad ach na réigiúin thrópaiceacha is fhothrópaiceacha den Domhan Úr go háirithe. Na duilleoga simplí ailtéarnach. Na bláthanna casta 180°, de ghnáth dearg, gorm nó vialait, siogamorfach le 5 pheiteal cónasctha ag déanamh feadáin chuartha dhéliopaigh. Saothraítear an-chuid díobh mar mhaisiúchán. Bíonn siad i raon leathan gnáthóg, cuid mhaith díobh uisciúil, agus saghsanna fathachúla ar shléibhte ar leith in oirthear na hAfraice. Bíonn alcalóidigh mharfacha i gcuid acu. Tá ceann sa tSile a bhfuil a bholadh nimhiúil.

## Tagairtí

Catagóir:Lóibéilia
Loighic

Staidéar foirmiúil sistéamach ar phrionsabail infeiris is réasúnaíochta cirte. Sa loighic dhéaduchtach, déantar staidéar ar infeiris atá bailí (nó neamhbhailí) de thairbhe a struchtúr, beag beann ar a dtoilleadh. Tá an ráiteas Má tá A fíor, ansin tá B fíor bailí. Tá A fíor, mar sin tá B fíor, pé luachanna atá ag A is B, agus is bailí aon infeireas leis an struchtúr sin. Tá dhá phríomhchuid sa loighic dhéaduchtach bhunúsach. Pléann loighic tairisceana le hinfeiris ina bhfuil abairtí simplí sa mhodh táscach ceangailte le focal ceangailteach cosúil le níl (séanadh), is (cónasc), nó (deighilt) agus má… ansin (coinníoll). Pléann loighic phreideacháideach (a dtugtar *teoiric chainníochtaithe* uirthi freisin) le habairtí sa mhodh táscach ina bhfuil téarmaí cainníochtaithe cosúil le roinnt, gach uile, gan aon. Mar sin, is bailí an t-infeireas seo sa loighic phreideacháideach: Is mamach gach uile chat — Ní péist aon mhamach — Mar sin, ní péist aon chat. Tá an staidéar ar infeireas déaduchtach sínte thar an dá réimse seo chun loighic mhódúil (a phléann coincheapanna an riachtanais is na féidearthachta), loighic eipistéimeach (loighic eolais is creidimh), loighic il-luachach (a ligeann teideal difriúil ar cheart nó mícheart le habairtí áirithe), loighic aimsire (a dhéanann anailísiú ar infeiris le coincheapanna aimsire, cosúil le aimsir chaite, láithreach, nó fháistineach), agus loighic dheontach (a phléann le rudaí tiarnúla, dualgas is oibleagáid). Ansin pléann loighic ionduchtach le hinfeiris nach bhfuil bailí go déaduchtach, ach gur mó an dóchúlacht gur fíor na conclúidí má bhíonn na réamhleaganacha fíor. Tugann sé seo aghaidh ar theoiric na dóchúlachta agus staitisticí. Scríobh Arastotail an chéad tráchtas sistéamach ar loighic, agus lean a thionchar siúd ar feadh 2,000 bliain gur shaothraigh Boole is daoine eile loighic dhian mhatamaiticiúil sa 19ú céad.

## Tagairtí
Loighic mhatamaiticiúil

mion|Russell, Whitehead - Principia Mathematica
Cur i bhfeidhm an chruinnis mhatamaiticiúil is teicníochtaí siombalacha i staidéar na loighce. 

Mar shampla, forbairt na dteangacha foirmiúla is na gcóras aicsímí chun cruthuithe loighciúla a thógáil. Tugtar *loighic shiombalach* uirthi freisin. 

Bunaíodh an t-ábhar ar shaothar Boole, agus ina dhiaidh sin saothar Frege, Whitehead is Russell, Gödel, is Tarski.

Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Loighic mhódach

Brainse den loighic a phléann infeiris a bhaineann le ráitis riachtanais is féidearthachta. Ardaíonn an staidéar seo ceisteanna suntasacha sa mheitifisic agus fealsúnacht teanga. 

## Tagairtí

Catagóir:Loighic
Catagóir:Módúlacht
Loimic

Is éard is **loimic** ann ná ceimiceán a úsáidtear chun gruaig ar an gcraiceann nach dteastaíonn a bhaint. De ghnáth bíonn alcailí, suilfídí miotalacha is mearcaptain inti, agus feidhmíonn sí trí struchtúr ceimiceach na próitéine sa ghruaig a réabadh. 

## Tagairtí
Loimpre

Iasc bunaidh gach corrán a fhaightear in uiscí mara is úra gar don chósta san Atlantach thuaidh. Suas le 90 cm ar fhad. An béal cosúil le súiteoir, ach le fiacla raspacha. Itheann na loimprí fásta sreabháin cholainne iasc eile. Uaireanta is lotnaid shuntasach í i meánna áitiúla iascaireachta.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Loingeán

Fíochán a chuireann breis leis an gcnámh sa chreatlach is féidir a bheith neamhbhuan (mar a bhíonn i gcnámhú ionchoindriach) nó buan (mar atá sa tsrón, na cluasa is an laraing). Cuimsíonn sé cealla beo agus ábhar idircheallach mórthimpeall orthu ina bhfuil snáithíní collaigine is/nó laistine. Níl sé crua ná láidir, agus is éasca é a ghearradh nó a ghortú le brú ard. Réasúnta neamhshoithíoch, agus cothaítear é le sreabháin na bhfíochán, ag dromchlaí na n-alt go háirithe. 3 phríomhshaghas atá ann. Cumann loingeán gloineata samhail neamhbhuan na cnáimhe, na plátaí eipifíseacha fáis, na loingeáin easnacha ag cinn na n-easnacha, an laraing, an traicé, agus na broncais sa chóras riospráide is fochra na sróine. Cuimsíonn snáthloingeán bán burlaí fíocháin bháin shnáithínigh, a thugann neart mór inteannta dó, agus atá i láthair sna dioscaí idirveirteabracha, sa pheilbheas, ar dhromchlaí na n-alt sa dealrachán, sa ghiall íochtarach, is sa ghlúin. Cuimsíonn snáthloingeán buí burlaí snáithíní gan ach rian d'fhíochán bán snáithíneach, agus tá i láthair sa chluas sheachtrach, an feadán éisteachta, is an t-eipeaglotas. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Córas cnámhra-mhatánach
Loingseoireacht

Caoi a fháil an bealach a dhéanamh ó áit go háit eile go sábháilte. Baineann sí le taisteal ar an bhfarraige, san aer, agus ar tír. Tá loingseoireacht neamhaí ann le fada fada. Is féidir leis an loingseoir domhanleithead an árthaigh a thomhas ó uillinn na Gréine nó réaltaí eile os cionn bun na spéire le seiseamhán, agus an domhanfhad a ríomh ón am áitiúil, curtha i gcomparáid leis an am i nGreenwich ag 0° domhanfhaid. Tá an t-am bunaithe ar am rothlaithe an Domhain, agus thomhaistí go han-chruinn ar bord loinge é le cróiniméadar. Tugtar buille faoi thuairim ar an loingseoireacht is simplí. Déantar ionad na loinge nó an eitleáin amach ón eolas ar a luas, a threo ó léamh an chompáis (a threo-uillinn), is a fhad ama ag taisteal go rialta le linn an aistir, agus tarraingítear an cúrsa ar chairt. Is féidir an buille faoi thuairim a fheabhsú le hiarmhairtí na gaoithe is na dtaoidí a chur san áireamh chun an t-ionad a mheas roimh é a chur ar an gcairt. Loingseoireacht eile is ea an phíolótaíocht: baintear feidhm as airíonna cosúil le pointí suntasacha geografacha, foirgnimh arda, tithe solais is eile ar feadh an aistir. Tá míbhuntáiste le gach ceann acu seo, nach rómhaith iad nuair nach mbíonn léargas maith ann. Is féidir loingseoireacht leictreonach a úsáid beag beann ar aimsir nó oíche, agus córas den saghas seo is mó a úsáidtear anois. Tá satailítí loingseoireachta i bhfithisí fosaithe sa spéir, agus tarchuireann siad comharthaí raidió is féidir a úsáid chun ionad ar dhromchla an Domhain a aimsiú. Le córas suite domhanda i long, eitleán, nó gluaisteán, is féidir domhanleithead is domhanfhad an árthaigh a thomhas go leanúnach. Sa loingseoireacht radair, tarchuireann an t-árthach bíogchomharthaí an t-am ar fad agus faigheann comharthaí frithchaite ó bhaic is pointí suntasacha chun iad a léiriú go leanúnach ar chairt leictreonach ar scáileán. Sa loingseoireacht thámhúil, bíonn córas iomlán féinchuimsitheach ar bord a phróiseálann na comharthaí aschuir ó 3 luasghéaraiméadar is 3 ghíreascóp chun athruithe sna 3 thoisí in ionad is rothlú an árthaigh a ríomh go leanúnach. Buille faoi thuairim a thagann as, ach é lániontaofa, agus is córas é nach gcuireann drochaimsir, réimsí maighnéadacha, ná stoirmeacha leictreacha isteach air.

## Tagairtí
Loinnir an Domhain

Feiniméan is féidir a bhrath gar don ghealach úr, nuair a bhíonn diosca iomlán na Gealaí soilsithe ag solas fann. Is solas na Gréine é seo, frithchaite ag an Domhan don Ghealach.

## Tagairtí
Loinnir na Gealaí

Níl aon fhoinse solais ar an nGealach, agus is é solas na Gréine í seo, frithchaite ag an nGealach.

## Tagairtí
Loiscneach

Sa cheimic, iarmhairt ábhar (ábhair alcaileacha, de ghnáth) a bhíonn millteach d'fhíochán bitheolaíoch go háirithe. Tugtar *sóid loiscneach* ar hiodrocsaíd sóidiam, agus potais loiscneach ar hiodrocsaíd photaisiam.

## Tagairtí
Loiteog

Ainm a thugtar ar 3 phlanda difriúil. Is saghas duilleoige báite í loiteog naofa na hÉigipte. Is planda uisciúil freisin í loiteog naofa na hIndia is na Síne, a bhaineann go traidisiúnta leis an mBúda. Bíonn gais ó na duilleoga ciorclacha greamaithe le lár na lainne, agus bláthanna bándearga is bána. Saghas sisiúibe ó réigiún na Meánmhara ab ea loiteog na haimsire clasaicí. 

## Tagairtí
Long chogaidh

mion|clé|Long ''New Jersey''
An long is cumasaí, atá in ann cath a chur ar namhaid.

Bíonn gnóthaí cúnta ag na soithigh eile sa chabhlach, ag cabhrú leis an long chogaidh sa chath. 

Is í an long *New Jersey* (58,000 tonna) an ceann is mó dá bhfuil ann ag an am seo, armtha le 9 ngunnaí 16 orlach, agus roinnt batairí diúracán cúrsála. 
[clé|mion|Musashi, [An tSeapáin|Seapáin]]
Ba iad na longa cogaidh ba mhó riamh an dá long Sheapánacha Musashi agus Yamato, 72,800 tonna an ceann le gunnaí 18.1 orlach: bádh sa dara cogadh domhanda iad.

## Tagairtí

Catagóir:Cogadh
Catagóir:Cabhlaigh
Catagóir:Longa
Long choimeádáin

mion|250px|Tá an CSCL ''Globe'' ar na longa coimeádáin is mó ar domhan.
Long cheallach a deartar chun boscaí 6 m nó 12 m ar fhad, a dtugtar *coimeádáin* orthu, a iompar in ionaid réamhshocraithe. Ní bhíonn aon fhadhbanna stuála ná ceangail ann, ní hionann is longa traidisiúnta. Tógadh na chéad longa don ghnó seo i 1966. Faoi lár na 1990idí bhí olltonnáiste timpeall 30 milliún tonna de longa mar seo ann, agus sin á méadú beagnach gach bliain ó shin.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Longa
Long fhada

Soitheach a d'úsáid na hUiginnigh ar a n-aistir taiscéalaithe, slada is gabhála ab ea an **long fhada**. Rianaíonn an longfhada is luaithe a fuarthas ó pleancanna siar go c. 350 RC. Bhí na cinn ab fhaide 45 m ar fhad, déanta as cláir fhorluiteacha adhmaid (scairdhéanta), an-láidir, agus tiomáinte ag maidí rámha is seolta. Mar gheall ar keel comhréidh, d’fhéadfaidís taisteal ar muir agus in aibhneacha éadomhain. D'iompair siad 30-40 fear de ghnáth, ach bhí spás dá thuilleadh (don chreach is na príosúnaigh). Uaireanta, bhí soithigh níos mó acu a bhí in ann a dhá oiread sin a iompar. 

## Féach freisin
* Húicéirí na Gaillimhe

## Tagairtí

Catagóir:Báid
Catagóir:Longa
Long phlátáilte

mion|''Lave'', ceann de trí bhataire soghluaiste plátáilte de chuid cabhlach na Fraince, 1854. Réamhtheachtairí iad seo ar na longa phlátáilte.
mion|Mionsamhail de ''La Gloire''
Téarma ón 19ú céad ar long chogaidh a bhíodh cosanta ag plátaí iarainn is ea **long phlátáilte**. Bhí cuid díobh déanta ina hiomláine as iarann, agus níos déanaí, as cruach. Ba é an frigéad Francach *La Gloire* a lainseáladh i 1859, an chéad long phlátáilte san iarthar. An bhliain ina dhiaidh sin lainseáladh an chéad cheann Briotanach, *Warrior*. 

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Longa
Catagóir:Cabhlaigh
Crawford Williamson Long

Lia a rugadh i Georgia sna Stáit Aontaithe ab ea **Crawford Williamson Long** (1815-1878). An chéad duine a d'úsáid éitear leis an bpian a mhaolú le linn obráide. I 1842 bhain sé siad amach as muineál othair gan phian, trí éitear a thabhairt le hionálú don othar, á shileadh ar cheirt taobh lena cheann. Ní dhearna sé a shaothar a phoibliú go dtí 1849, agus de thoradh na moille seo ní bhfuair sé aitheantas mar ainéistéisí ceannródaíoch go dtí na blianta fada ina dhiaidh sin. 

## Tagairtí
Lonrachas

Is é rud is **lonrachas** ann ná an dearbhmhéid nó an bhunmhéid fuinnimh a radaítear in aghaidh an tsoicind ó rinn spéire. Braitheann sé ar fhairsinge dhromchlach na réalta agus a teocht dhromchlach. Má bhíonn dhá réalta ann leis an teocht dhromchlach chéanna ach lonrachais dhifriúla, ní mór go bhfuil difríocht i méid eatarthu. Bíonn difríochtaí móra sna lonrachais a bhraitear ar Domhan ó réaltaí, ó mhilliún oiread níos mó ná lonrachas na Gréine síos go dtí milliún oiread níos mó. Tomhaistear lonrachas i sainmhéid.

## Tagairtí

Catagóir:Solas
Lonracht

[mion|[Eoraipiam]]
Astú solais ó ábhar ar chúis eile seachas téamh, is ea **lonracht**, a rangaítear de réir foinse an fhuinnimh. 

Is fótalonracht an t-astú solais infheicthe nuair a imbhuaileann solas dromchla, mar shampla i gcás péinteanna atá bunaithe ar shuilfíd since, agus leanann an breo astaithe seo nuair a bhaintear an fhoinse sheachtrach solais chun siúil. I gceimealonracht, imoibrithe ceimiceacha is bun leis an astú solais.

Tugtar *leictrealonracht* ar an astú solais de bharr díluchtaithe leictrigh. Feictear tribealonracht nuair a chuimlítear nó a mheiltear criostail áirithe. Cruthaíonn ionsú radaíochtaí, cosúil le solas, radaíocht ultraivialait, X-ghathanna is gáma-ghathanna, i ndromchlaí d'ábhair áirithe astú iarmharach solais infheicthe. 

Nuair a stopann an breo nuair a bhaintear an radaíocht ionsaitheach chun siúil, tugtar *[[fluairiseacht]]* ar an gcineál lonrachta seo. É seo is bun le feadáin fhluaraiseacha. 

Nuair a leanann an breo agus deireadh leis an radaíocht ionsaitheach, tugtar *[[méarnáil]]* ar an lonracht sin. *[[Bithlonracht]]* a thugtar ar lonracht a ghintear in orgánaigh bheo, mar shampla i lampróga. 

Go bunúsach, i ngach cás faigheann adaimh áirithe san ábhar breis fuinnimh a ardaíonn leictreoin iontu chuig staid flosctha. Tar éis achar beag ama, filleann na leictreoin seo don staid neamhfhlosctha, agus astaíonn an farasbarr fuinnimh i bhfoirm solais infheicthe.

## Féach freisin

* Fosfar (lonracht)
* Fosfaracht
* Fosfar (dúil 15)

## Tagairtí

Catagóir:Lonracht
Lonras

An chomhchuid d'fhíschomhartha daite a chinneann gile pointe nó picteilín san íomhá teilifíse. Ní hionann seo is an chomhchuid crómanais a chinneann dath an phicteilín.

## Tagairtí
Kathleen Lonsdale

Criostalagrafadóir a rugadh i nDroichead Nua, Contae Chill Dara, ab ea **Dame Kathleen Lonsdale (née Yardley)** (28 Eanáir 1903 – 1 Aibreán 1971). An 10ú páiste a rugadh do Harry Yardley, fear a' phoist i nDroichead Nua, agus do Jessie Camer. Rinne sí taighde le William Bragg san Institiúid Ríoga i Londain. Rinne sí struchtúir don móilíní heicsimheitilbeinséin amach, ag baint feidhme as díraonach X-ghathach agus anailís Fourier. Chuir torthaí an taighde seo taca láidir faoi choincheap na bhfithiseán móilíneach sa cheimic orgánach, go hairithe le beinséin. Toghadh í ina comhalta den Chumann Ríoga sa bhliain 1945, an chéad bhean a toghadh. Fuair sí bás leis an ailse i Londain.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Básanna i 1971
Catagóir:Eolaithe Éireannacha
Catagóir:Fisiceoirí Éireannacha
Catagóir:Innealtóirí Éireannacha
Catagóir:Mná
Hendrik Lorentz

Fisiceoir teoiriciúil a saolaíodh in Arnhem na hOllainne ab ea **Hendrik Antoon Lorentz** (1853-1925). 

Roinn sé Duais Nobel na Fisice i 1902 le Zeeman as a gcuid oibre ar radaíocht leictreamaighnéadach, airíonna leictreacha miotal, agus maighnéadas. 

Cosúil le Fitzgerald, a rinne an moladh céanna go neamhspleách i 1889, chuir sé i gcás go gcrapfadh réad i dtreo a ghluaisne, crapadh Fitzgerald-Lorentz, léargas a d'éascaigh an bealach do theoiric coibhneasachta Einstein.

## Féach freisin

* Fisiceoirí na hÍsiltíre

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1853
Catagóir:Básanna i 1925
Catagóir:Fisiceoirí na hÍsiltíre
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fisice
Konrad Lorenz

Míoleolaí a rugadh agus a d'éag i Vín na hOstaire ab ea **Konrad Zacharias Lorenz** (7 Samhain 1903 – 27 Feabhra 1989). 

Bunaitheoir eolaíocht nua na heiteolaíochta, staidéar ar iompar ainmhithe. Ina shaothar sna 1930idí chuir sé béim ar staidéar iompar ainmhithe amuigh sa bhfásach, go háirithe na géanna glasa agus na cága. 

Le Karl von Frisch is Nikolaas Tinbergen, bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain  1973 as a staidéar ar phatrúin iompair shóisialta is indibhidí, agus eagrú is múscailt na bpatrún sin (féach an t-alt inphriontáil (iompar)).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Básanna i 1989
Catagóir:Míoleolaithe Ostaracha
Ambrogio Lorenzetti

Ealaíontóir a rugadh i Siena na hIodáile ab ea **Ambrogio Lorenzetti** (c 1280-c 1348). Cáil air as a fhreascónna fáthchiallacha sa Palazzo Pubblico i Siena. Cáil ar a dheartháir Pietro mar ealaíontóir freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíontóirí Iodálacha
Lorenzo

Péintéir a rugadh i Siena na hIodáile ab ea **Lorenzo** (Piero di Giovanni, c 1370-c 1425). Is é *Incoronazione della Vergine* (Corónú na Maighdine, 1413) a phríomhshaothar. Thugtaí *an Manach* air freisin.

## Tagairtí