open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Naomh Ciara

Ban-ab de chuid an seachtú haois ba ea **Ciara** (nó Cré). Fuair sí bás in 679. Tá a scéal cumaiscthe le scéal Ciara (nó Cré) eile a bhí beo sa 6ú haois, ach deir údair éigin go ndeachaigh na scríobhaithe ar seachrán agus iad ag déanamh dhá dhuine de dhuine amháin.

## Beatha
Tá dhá scéal ann a bhaineann le Naomh Ciara. 

Nuair a thosaigh tine bhréan i Múscraí, dúirt Naomh Breandán leis na daoine iarraidh ar Chiara guí ar a son, agus rinne siad gar dó. Ghuigh Ciara ar a son agus múchadh an tine.  Ós rud é gur cailleadh Naomh Breandán in 577, is dócha gur Ciara ó aimsir níos luaithe a luaitear anseo. 

Deir an scéal eile gur bhunaigh Ciara clochar darbh ainm Teach Telle timpeall 625.  D’iarr Ciara féin agus cúigear bean eile áit a mbeidís faoi réir Dé ar Naomh Fiontán Theach Munna, agus thug sé féin agus a mhanaigh a mainistir féin dóibh (áit a bhí i gContae na hIarmhí, b’fhéidir).  Bheannaigh Fiontán Ciara agus dúirt léi an áit a ainmniú as Naomh Telle (Teille), bean a rug ceathrar clainne an lá céanna ar mhachaire Mhiodhluachra.

Le himeacht aimsire d’fhill Ciara ar a cúige féin agus bhunaigh clochar eile, Cill Chré, áit a raibh sí i gceannas uirthi go lá a báis in 679.  Tá Mainistir Chill Chré le fáil timpeall ciliméadar siar ó chlochar Chiara agus maíonn sí gur le hómós do Chiara a ainmníodh í.

## Ceiliúradh
Comórtar Ciara ar an 15 Márta, lá a báis; comórtar í ar an 16 Deireadh Fómhair chomh maith.

## References

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Básanna i 679
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Ban-naoimh na hÉireann
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Mná rialta
Cábla fomhuirí

[mion|Cábla cumarsáide trasatlantach, [Oileán Dairbhre]]
Téann 99% d’eolas teicneolaíoch an domhain trí **cháblaí fomhuirí** (**cábla fo-thoinn** nó **cábla fomhuirí**).  Tá tuairim is 500 acu ar fud na cruinne agus breis is 1.4 milliún ciliméadar de chábla i gceist. Fiú i ré na satailítí, is faoi thoinn atá an t-ollbhealach eolais ag gluaiseacht seachas os ár gcionn in airde.

## Stair
Chuir an cábla fomhuirí tús le ré an eolais. Sna 1840idí is ré eile ar fad a bhí againn agus an scaipeadh eolais ag brath ar dhúch agus ar pháipéar. Ach in 1844 sheol Samuel F. B. Morse teachtaireacht theileagrafach ó Washington DC go Baltimore. Bhí athruithe claochlaitheacha ar na bacáin.

Leagadh an chéad chábla cumarsáide trasatlantach idir an Eoraip agus Meiriceá Thuaidh sa bhliain 1866. Síneadh cábla teileagrafach ó Heart’s Content i dTalamh an Éisc go hOileán Dairbhre.  Chiallaigh sin go rabhthas ábalta teachtaireacht a sheoladh  3,000 ciliméadar trasna an Atlantaigh i gcúpla nóiméad, teachtaireacht a thógadh cúpla seachtain roimhe sin. Cuireadh deireadh leis an tseirbhís i 1966.

## Éire
Tá Éire suite in áit straitéiseach agus tá freagracht shuntasach ar an tír i leith na gcáblaí idirnáisiúnta dá bhíthin sin. 75% de cháblaí cumarsáide na leathchruinne thuaidh, téann siad tríd Éirinn nó i ngaireacht di agus táthar amhrasach faoina shláine ar ionsaí atá siad. Táthar imníoch go háirithe faoi inlíochtaí Chabhlach na Rúise amach ó chósta thiar theas na hÉireann.
Ag an am céanna, caitheann na hÉireann 0.2% dá holltáirgeacht intíre ar chúrsaí cosanta, an méid is lú san Eoraip.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Mara
Catagóir:Leictreachas
Catagóir:Cumarsáid
Catagóir:Fórsaí armtha
Catagóir:Óglaigh na hÉireann
Trumpism

mion|Trump in Ypsilanti, 2017
mion
Gluaiseacht pholaitiúil sna Stáit Aontaithe is ea an **Trumpachas (Trumpism** nó **MAGA**);  is é Donald Trump, a lucht tacaíochta agus a chomhghuaillithe a spreagann an ghluaiseacht.

Is pobalóir é Trump, agus  labhraíonn sé go láidir ar son an ‘ciall comónta’, mar shampla agus polasaithe i bhfad amach ar an eite dheis, "na milliún inimirceach" a dhíbirt as na Stáit Aontaithe,  níos lú rannpháirtíochta idirnáisiúnta, agus an ruaig a chur ar mhná trasinscneacha  i spórt na mban. 

Baineann stíl thiarnúil leis an Trumpachas, agus éiríonn an rialtas forlámhach  Úsáidtear an córas dlí agus cirt chun imeaglú a dhéanamh ar an bhfreasúra polaitiúil, agus úsáidtear cumhacht an stáit chun pionós a chur ar mheáin chumarsáide nach dtacaíonn leis an bpáirtí atá i gcumhacht.

## Féach freisin

* Donald Trump

* Dara téarma Donald Trump

## Tagairtí

Catagóir:Córais rialaithe
Catagóir:Donald Trump
Catagóir:Stair na Stát Aontaithe
Catagóir:Idé-eolaíochtaí polaitiúla
Naomh Brí

Ban-ab ba ea **Naomh Brí** () (fl. 6ú haois). Tugtar ómós di mar an té a bhunaigh clochar Uachtair Aird in Ard Cloch i gContae Bhaile Átha Cliath.

## A saol
Sa chúigiú beatha Laidine de Bhríd (*Vita Quinta S. Brigidae*) deirtear go raibh cónaí ar Bhrí i gCúige Laighean agus gur bhan-ab í. 

In *Bethu Brigde* (“Beatha Bhríde”) deirtear go raibh aithne ag Bríd agus ag Brí ar a chéile:

:::Uair amháin chuaigh Bríd ar cuairt chun óighe eile .i. Brí iníon Chonghaile a rinne a lán feart. Agus nuair a bhí siad ag déanamh a bproinne .i. Bríd lena hógha, d’fhéach Bríd i lár na proinne, agus dúirt leis an ógh eile [Brí], “Tabhair cros thar d’aghaidh agus thar do shúile go bhfeicfidh tú cad a fheicimse”. Ansin chonaic an ógh eile an Diabhal i dtaobh na méise agus a cheann síos agus a chosa suas, a thoit agus a lasair as a chraos agus as a shróna amuigh. [...] “Inis dúinn,” a dúirt Bríd leis an deamhan, “cén fáth a tháinig tú chugainne inár gcailleacha?” “Ógh eile atá ann,” a dúirt an deamhan, “duine atá i do chuideachta.” Dúirt Bríd leis an ógh sin: “Tabhair cros Dé thar do shúile,” agus chonaic an ógh láithreach an torathar gránna sin, agus ghabh uamhan mór an ógh ó chonaic sí an deamhan.

Deir an scéal go ndearna an bhean úd aithrí agus gur díbríodh an deamhan. 

## Comhainmneacha
Meastar uaireanta gur mar a chéile iad Brí féin, Naomh Bríd Chill Dara, iníon Dhufaigh (1 Feabhra),, Bríd iníon Dhomma (7 Feabhra 41), agus Bríd iníon Neamhain, bean a raibh baint aici le Cill Dara agus a chomórtar ar an 9 Márta.  

Tá a lán naomh a bhfuil Bríd orthu le fáil i bhFéilire Dhún na nGall. Orthu sin tá Bríd iníon Dhíomáin (21 Bealtaine, lch 135), Bríd iníon Léinín (a bhfuil baint aici le Cill Iníon Léinín agus a chomórtar ar an 6 Márta, lch 69), Bríd Chill Mhúine (12 Samhain, lch 307) agus Brí Chairbre (7 Eanáir, lch 9).  

Comórtar Brí ar an 21 Eanáir.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Ban-naoimh na hÉireann
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Mná rialta
Pálás

Pictiúrlann i gcathair na Gaillimhe is ea **Pálás**. Osclaíodh í in 2018, agus dúnfar í i mí Feabhra 2025 mar gheall ar chaillteanais airgeadais. Is le Comhairle Cathrach na Gaillimhe í agus tá sí á fheidhmiú ag grúpa Light House Cinema lonnaithe i mBaile Átha Cliath.

## Tógáil
Aithníodh an suíomh den chéad uair i 2004. Ba é Tom de Paor a dhear an foirgneamh. Chríochnaigh an Solas Galway Picture Palace Company an suíomh in 2017, ach chuaigh siad faoi leachtú níos déanaí in 2020. Tá beár sa phictiúrlann le háiseanna do chluichí boird.

## Imeachaí
Bhí an suíomh ina óstach ar thaispeántais den chéad scoth, cóisirí agus oícheanta tráth na gceist, agus bhí sí úsáidte ag Fleadh Scannán na Gaillimhe agus Cumann Scannán na Gaillimhe. Bíonn club leabhar ann freisin.

## Dúnadh
I mí na Nollag 2024, d'fhógair na hoibreoirí go mbeadh siad ag scor d’oibríochtaí ag an ionad go luath in 2025.

### Frithghníomh le Dúnadh
Bhí cruinnithe poiblí ag saoránaigh imníoch chun bealaí a aimsiú chun an phictiúrlann a choinneáil ag feidhmiú mar spás cultúrtha.

## Tagairtí

Catagóir:Foirgnimh i gContae na Gaillimhe
Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2025

Reáchtálfar **Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2025**  idir 13-17 Bealtaine 2025 i mBasel na hEilvéise, an 69ú heagrán bliantúil de Chomórtas Amhránaíochta na hEoraifíse.  Bhí an lámh in uachtar ag an Ostair, le *Wasted Love* de chuid JJ.  Tháinig Iosrael, le *New Day Will Rise* de chuid Yuval Raphael,  sa dara háit.

clé|mion|293x293px|Johannes "JJ" Pietsch

[clé|mion|220x220px|[Yuval Raphael, 2025 i mBasel;  chuir sí a náisiúnachas chun cinn]]

## Conspóidí
I mí na Bealtaine, ghlac daoine páirt in agóidí taobh amuigh de RTÉ, ag éileamh go dtarraingeoidh an craoltóir amach as.  I dtús 2025, tháinig méadú ar na héilimh ó thíortha éagsúla gur chóir díospóireacht a bheith ann ar cé acu ar cheart nó nár cheart d'Iosrael a bheith ag glacadh páirte ar chor ar bith.

Níor rinne aon chraoltóir náisiúnta ráiteas poiblí ag cur in aghaidh rannpháirtíocht Iosrael, nó sin a mhaígh an EBU ( a eagraíonn an Comórtas Eurofíse). Ach d'iarr RTÉ ar an EBU "plé a dhéanamh" ar rannpháirtíocht Iosrael i gComórtas Eoraifíse 

Bhí an t-amhrán *New Day Will Rise* i mBéarla, Fraincis agus Eabhrais. Nuair a thosaigh Raphael ag canadh in Eabhrais, lig an lucht féachana na gártha molta astu.

Ar an 17 Bealtaine, thug na teileavótóirí sa tríú cuid de thíortha na hEorpa an scór is airde d’iarracht Iosrael i gComórtas na hEoraifíse, beag beann ar an sléacht in Gaza.  Bhí rialtas Iosrael ag géarú ar na hionsaithe ar Gaza ag an am.   Thug muintir na hÉireann *dix points*, 10 bpointe, d’Iosrael – agus é sin i ndiaidh na léirsithe ar fad ar son mhuintir Gaza. Thug moltóirí oifigiúla na hÉireann seacht bpointe d’Iosrael.

Mhaígh craoltóirí náisiúnta áirithe gur ‘earcaigh’ Iosrael teileavótóirí agus gurbh é sin ba chúis le vóta pobail chomh mór millteach sin ag an tír.
[clé|mion| [Laika |220x220px]]

## Éire
Bhí seisear iomaitheoirí ar an 'Late Late show’ ar an seachtú lá de mhí Fheabhra. Bhuaigh Emmy, cailín ón Iorua agus anois beidh sí ag canadh ar son na hÉireann i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2025. 

Roghnaigh pobal na hÉireann an t-amhrán ‘Laika Party’. Tá sé faoin madra ‘Laika’ a chuaigh go dtí an spás.  Lainseáladh Laika ar an spáslong Shóivéadach Sputnik 2 go bhfeicfí cad é mar a rachadh an spás i bhfeidhm ar rudaí beo. Níor tháinig an madra ar ais (théigh an t-inneall an iomarca, faraor).

## Féach freisin

* Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2024
* Laika
* Yuval Raphael
* Cogadh Iosrael-Gaza

## Tagairtí

Catagóir:Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Catagóir:2025
Catagóir:Basel
Catagóir:Stair na hEilvéise
Friedrich Merz

Is polaiteoir Gearmánach é **Joachim-Friedrich Martin Josef Merz ** (a rugadh ar 11 Samhain 1955) agus cheannasaí na gcoimeádach sa Ghearmáin, na nDaonlathaithe Críostaí. D'éirigh sé ina cheannaire ar an CDU - *[[Christlich Demokratische Union]]* nó an tAontas Críostaí-Daonlathach sa bhliain 2022 agus ar an 6 Bealtaine 2025, Seansailéir na Gearmáine, tar éis bua olltoghcháin i gcoinne Olaf Scholz (SPD) ar an 23 Feabhra 2025.
clé|mion|311x311px|1989
[clé|mion|220x220px|[Helmut Kohl and Friedrich Merz, 1993]]
clé|mion|220x220px|2000
clé|mion|Merz in  2004|220x220px
clé|mion|2019|280x280px
clé|mion|293x293px|2025

## Gairm
Rugadh Merz i mBrilon i *Nordrhein-Westfalen* (An Réin Thuaidh-Viostfáil) sa Ghearmáin Thiar. Chuaigh sé isteach sa *Junge Union* (An tAontas Óg) i 1972. Tar éis dó an scoil dlí a chríochnú i 1985, d'oibrigh Merz mar bhreitheamh agus mar dhlíodóir corparáideach.   

Chuaigh sé isteach sa pholaitíocht lánaimseartha i 1989 nuair a toghadh chun Parlaimint na hEorpa é. Tar éis dó téarma amháin a chaitheamh toghadh é mar Fheisire don Bhundestag, áit  ar thuill sé cáil mara phríomhshaineolaí ar bheartas airgeadais sa CDU.   

Sa bhliain 2000 toghadh é ina chathaoirleach ar an ngrúpa parlaiminteach CDU/CSU, an bhliain chéanna ar toghadh Angela Merkel ina cathaoirleach ar an CDU. Ag an am sin ba iad príomh-iomaitheoirí a chéile iad maidir le ceannas an pháirtí. Bhí an CDU i bhfreasúra i dteannta leis an CSU (an Bhaváir) ag an am.  

### 2010idí
Sna 2010idí, bhí Merz ag iarraidh an CDU a bhogadh go mór i dtreo na láimhe deise.  I 2018, theip ar Merz ceannaireacht an CDU a bhaint amach. Ach ba ar éigean a bhí an bua ag Annegret Kramp-Karrenbauer (nó AKK mar a thugtar uirthi) i gcoinne Merz (52%  in aghaidh 48%).  Sheas AKK le hoidhreacht, dearcadh is polasaitheAngela Merkel.    

### 2025
I mí Feabhra 2025, bhí an CDU/CSU, faoi stiúir Merz, i bhfad chun cinn ar an AfD agus ar an SPD, agus thart ar 30% de na vótaí acu.   

Bhí socrú comhrialtais déanta ag Merz leis na Daonlathaithe Sóisialta, ar chlé ón lár, agus bhí dóthain suíochán parlaiminte ag an dá pháirtí chun comhrialtas nua a chur le chéile. Bhí 120 suíochán ag SPD agus 208 ag CDU/CSU, 328 suíochán san iomlán le 45% den vóta.    

Tháinig Merz i gcomharbas ar Olaf Scholz, ón SPD ar an 6 Bealtaine 2025. 630 suíochán a bhí sa Bundestag, dóthain suíochán parlaiminte ag an dá pháirtí chun go dtoghfaí Merz. Ach ba chosúil nár vótáil 18 de na feisirí parlaiminte sin do Merz,  teip nach raibh aon choinne léi.  Níor éirigh leis ach 310 vóta a fháil sa chéad bhabhta.  Measadh go mb’fhéidir gurb amhlaidh nár vótáil daoine ina pháirtí féin do Merz.  Léiriú ar a leochailí is a bhí móramh Merz nár éirigh leis ar an gcéad iarracht an 316 vóta a theastaíonn chun go dtoghfaí é a fháil. Buille mór dá sheasamh mar cheannaire ar rialtas nua agus údar náire dó ó thaobh na polaitíochta de.

Ní raibh aon taithí ag Merz in oifig roimhe seo. 

## Féach freisin

* Angela Merkel
* Olaf Scholz
* Seansailéir na Gearmáine
* Olltoghchán na Gearmáine 2025

## Tagairtí

Catagóir:Seansailéirí na Gearmáine
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Dlíodóirí Gearmánacha
Ciarán Mac Giolla Bhéin

Is é **Ciarán Mac Giolla Bhéin** uachtarán Chonradh na Gaeilge. Is as Béal Feirste é. Toghadh Mac Giolla Bhéin ina uachtarán ar an eagraíocht teanga i mí Feabhra 2025.
clé|mion|Cá bhfuil éileamh ar Ghaelcholáistí nua i dTuaisceart Éireann? - Comhairle na Gaelscolaíochta (2021) Iriseoir Darren Mac an Phríora ó Near FM & Raidió na Life ag caint Ciarán Mac Giolla Bhéin Príomhfheidhmeannach Chomhairle na Gaelscolaíochta ar an raidió in 2021.
[clé|mion|[Dearg le Fearg]]

## Saol
Baineann Mac Giolla Bhéin leis an gcéad ghlúin d’Fheirstigh a chuaigh tríd an gcóras scolaíochta ón naíscoil go dtí an mheánscoil i nGaeilge, agus chaith sé féin seal ag múineadh i scoileanna lán-Ghaeilge. Bhí sé fós ar an meánscoil i gColáiste Feirste nuair a toghadh duine de bhunaitheoirí na scoile sin ina uachtarán ar an gConradh – Gearóid Ó Cairealláin, agus a luaigh sé é mar inspioráid mhór dá chuid féin.

Bhí Mac Giolla Bhéin lárnach san fheachtas ‘Dearg le Fearg’, feachtas a bunaíodh le cearta teanga a éileamh do chainteoirí Gaeilge an Tuaiscirt. Bhí sé ar dhuine de na daoine a d’fhostaigh Conradh na Gaeilge ina n-oifig ó thuaidh nuair a ceadaíodh maoiniú breise don eagraíocht faoin tsamhail nua mhaoinithe. Bhí sé ina Oifigeach Abhcóideachta ag an eagraíocht teanga.

Bhí sé ina ionadaí ar son earnáil óige na Gaeilge ar Ghrúpa Comhairleach Áitiúil an Údaráis Oideachais agus tá sé ina chathaoirleach ar Bhord Gobharnóirí Bhunscoil an tSléibhe Dhuibh chomh maith.

Chaith sé bliain (2020/2021) ina stiúrthóir ar Chultúrlann McAdam Ó Fiaich ar Bhóthar na bhFál sula ndearnadh ceannasaí ar Chomhairle na Gaelscolaíochta de in 2020. Bhí sé ina chomhordaitheoir pleanála teanga le Fís an Phobail in Iarthar Bhéal Feirste sna 2020idí.

Bhunaigh sé Craobh Ghlór na Móna de Chonradh na Gaeilge. Tá sé ina chathaoirleach ar an ngrúpa óige Fóram na nÓg agus ar an gclub CLG Laochra Loch Lao.

Bhí sé fógartha ag Paula Melvin in 2024 nach lorgódh sí an ceathrú téarma mar uachtarán (cé go bhfuil cead ag duine cúig théarma i ndiaidh a chéile a chur isteach). Ar an 22 Feabhra 2025, toghadh Mac Giolla Bhéin ina uachtarán ar Chonradh na Gaeilge ag Ard-Fheis na heagraíochta a bhí ar siúl in Óstán White's i mbaile Loch Garman. Ba as an Tuaisceart do cheathrar uachtarán a bhí ar Chonradh na Gaeilge roimhe seo: Albert Fry as Béal Feirste (1979-1982), Gearóid Ó Cairealláin as Béal Feirste (1995-1998), Peadar Tomás ‘PT’ Mac Ruairí as contae Ard Mhacha (1998-2003), agus Niall Comer as contae an Dúin (2017-2022). Tá Mac Giolla Bhéin ar an gcúigiú huachtarán as an Tuaisceart agus ar an 37ú huachtarán ar fad ar Chonradh na Gaeilge.

## Féach freisin
* Albert Fry
* Gearóid Ó Cairealláin
* Paula Melvin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Uachtaráin Chonradh na Gaeilge
Catagóir:Lucht Chonradh na Gaeilge
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
An Dochtúir (dráma)

Is scigdhráma é *[[An Dochtúir (dráma)|An Dochtúir]]* a bhaineann le ceapadh dochtúra i gceantar Gaeltachta agus gan aon fhocal Gaeilge aige, agus bunús sa bhfíorshaol leis. Is é Séamus Ó Beirn a scríobh é, fear a bhunaigh an Taibhdhearc ina dhiaidh sin. Is dráma dátheangach é atá "an-ghreannmhar, spreagúil, rómánsúil agus mothúchánach". 

## Plota
Baineann an scéal le
"dochtúir óg soineanta saonta ó Bhaile Átha Cliath gan aon Ghaeilge atá ag iarraidh bualadh in athuair lena ghrá geal Máire atá ina hathbheochanóir Gaeilge díograiseach agus a ghlacann le post, mar sin, in íoclann iargúlta i gConamara, beag beann air nach labhróidh a chuid othar ach Gaeilge. Ag cur lena thríoblóidí agus é ag iarraidh chuile shórt a oibriú amach, tá muintir na háite nach bhfuil puinn sásta, an mháthair chéile a d'fhéadfadh a bheith aige a bhfuil éirí in airde ag baint léi go mór agus deargnamhaid mórtasach an dochtúra a bhfuil sé mar uaillmhian aige Máire a phósadh."

## Stair
[mion|Droichead [Tamhain|Thamhain. B'as Tamhain don Bheirneach]]
Léiríodh *An Dochtúir* den chéad uair i dTamhain, oileán dúchais na scríbhneora i gCuan na Gaillimhe, oileán a bhí ina bhreac-Ghaeltacht lena linn. Bhain sé gáire as an lucht féachana agus an bhliain dár gcionn cuireadh ar stáitse arís é in Amharclann na Cúirte i nGaillimh, i mBaile Átha Cliath, agus in áiteanna nach iad. Ba dhochtúir teaghlaigh an Beirneach féin agus ghlac sé páirt sa dráma mar aisteoir chomh maith le scríbhneoir agus bainisteoir stáitse.

Bhí Athbheochan na Gaeilge faoi lán seoil faoin tráth seo agus bhí an-ghlacadh leis an ndráma scigiúil. Nuair a cuireadh i láthair é ar an gCeathrú Rua, bhíodh daoine á gcur ó dhoras d'uireasa spáis. "Píosa an-ghreannmhar é", an tuairim a bhí ag léirmheastóir amháin, ag "'spáint gur seafóideach an rud dochtúirí nach bhfuil aon eólas ar Ghaedhilg аса a chur isteach ar cheanntair Ghaedhealacha ar fud na tuaithe." "Samhail de shaoghal i nÉireann is eadh é seo, gan gó" a dúirt ceann eile, á thuar go "gcuirfidh "An Dochtúir" muinntir Bhaile Átha Cliath i riocht a sgoilte le gáire."

## Ollscoil Mhá Nuad
[mion|Leabharlann [OMN]]
Chuir mic léinn de chuid OMN léiriú de *An Dochtúir* i láthair i Maigh Nuad i rith Sheachtain na Gaeilge 2025. Ba chomhthionscadal é idir Chuallacht Cholmcille agus Cumann Drámaíochta Ollscoil Mhá Nuad.

## Naisc sheachtracha
* ** ar Archive.org

## Tagairtí

Catagóir:Drámaí
Catagóir:Drámaí Gaeilge
Catagóir:An Ghaeilge i gcóras sláinte na hÉirinn
Catagóir:1904
Catagóir:2025
Catagóir:Drámaí Athbheochan na Gaeilge
Catagóir:Drámaíocht ghrinn i nGaeilge
Catagóir:Drámaíocht ghrinn
Catagóir:Aoir
Ospidéal Ríoga Bhéal Fheirste do Leanaí Breoite

Bunaíodh **Ospidéal Ríoga Bhéal Fheirste** **do Leanaí Breoite** sa bhliain 1873.

Tá ospidéal nua leanaí á thógáil i láthair na huaire, in aice leis an Royal Victoria, taobh leis an ospidéal máithreachais. Cuireadh tús leis an obair thógála in 2025. Osclófar é sa bhliain 2030  ar a luaithe.  Moladh an tionscal i dtosach in 2013  Táthar ag súil nach mbeidh moill ar an togra mar a bhí ar ospidéil na leanaí i mBaile Átha Cliath agus i nDún Éideann.   Tá £671 milliún, nó €810 milliún, ceadaithe mar chaiteachas iomlán agus £389 milliún de sin luaite leis an obair thógála.

Nuair a bheas an t-ospidéal críochnaithe, beidh 155 seomra leapa le haghaidh othair chónaitheacha ann agus 10 obrádlann agus aonad éigeandála.
clé|mion|An tOspidéal in 2019

## Stair
In 2012, bhuail ráig pseudomonas Ospidéal Ríoga Bhéal Fheirste. Bhí tástálacha déanta ar thrí leanbh is fiche i ndiaidh do thriúr leanbh bás a fháil mar gheall ar an ráig d'ionfhabhtú baictéarach, pseudomonas.   In 2024, frítheadh an baictéar pseudomonas sa chóras uisce  agus admhaíodh go mbeadh costas mór lena chur i gceart.

## Féach freisin

* An tOspidéal Náisiúnta Leanaí, Baile Átha Cliath

## Tagairtí

Catagóir:Ospidéil
Catagóir:Béal Feirste
Catagóir:Leanaí
Scéal.ie

Is suíomh idirlín é **[[Scéal.ie]]**, ‘lárphointe eolais na Gaeilge’ mar a thugann siad fhéin air. Is é Conradh na Gaeilge atá i gceannas ar an suíomh. Foilsítear ann míreanna áirithe ó sholáthraithe nuachta agus suíomhanna Gaeilge eile; folúntais in earnáil na Gaeilge agus na Gaeltachta; féilire imeachtaí; eolaire gnó; agus tuilleadh eolais a bheadh ina ábhar spéise do lucht labhartha na Gaeilge. Cuirtear nuachtlitir amach.

### Stair
Seoladh an chéad leagan den suíomh faoin ainm PEIG.ie den chéad uair i mí Lúnasa na bliana 2014. Sheas PEIG do ‘Pobal, Eolas, Ilmheáin, Gaeilge’ agus b'imeartas focal é ar ainm an tseanchaí chlúitigh Peig Sayers. Is minic a thagraítear do sheanchaí cáiliúil an Bhlascaoid Mhóir ar na meáin Bhéarla nuair atáthar ag caitheamh anuas ar an nGaeilge nó ar lucht a labhartha. Bhí leabhar Sayers, *Peig,* ar shiollabas na hArdteistiméireachta go dtí na 1990idí. B'iarracht é an t-ainm sin a bhaisteadh ar an suíomh an t-ainm Peig a "athshealbhú" do lucht labhartha na Gaeilge.

### Scéal.ie
D'fhág Conradh na Gaeilge an t-ainm PEIG.ie ina ndiaidh tar éis breis agus deich mbliana agus an t-ainm nua Scéal.ie a bhaisteadh ar an suíomh. Seoladh an suíomh nua ag Oireachtas 2025. Cuireadh atreorú uathoibríodh i bhfeidhm ó shean-sheoltaí PEIG.ie go dtí na leathanaigh chuí ar Scéal.ie. Dúradh go "léiríonn an t-ainm nua fís agus cuspóir an tsuímh i mbealach an-soiléir agus gonta". Nuair a fógraíodh an athbhrandáil seo, bhí seachtanán Gaeilge faoin ainm *[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]* ar an bhfód cheana.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil: scéal.ie

## Féach freisin
* :Catagóir:Láithreáin gréasáin na Gaeilge

## Tagairtí

Catagóir:Conradh na Gaeilge
Catagóir:Láithreáin gréasáin na Gaeilge
Catagóir:Acrainmneacha
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2014
Catagóir:Bunaithe sna 2010í
Catagóir:Meáin na Gaeilge
El Capitan

Tá an charraig **El Capitan** i bPáirc Náisiúnta Yosemite, sna Sierra Nevada i gCalifornia, os cionn 1,000 méadar ar airde. Tá sí maorga agus tugann na mílte aghaidh ar an láthair gach bliainm go háirithe i mí Feabhra nuair a lonraíonn an ghrian ar bhealach draíochtúil ar an eas ag a barr.

I mí Feabhra 2025, rinne foireann na páirce agóid in aghaidh chiorruithe an Uachtaráin Trump ar sheirbhísí poiblí agus aird a tharraingt ar a gcás. Chroch an fhoireann brat na Stát Aontaithe ar El Capitan ach bhí an brat bunoscionn (comhartha éigeandála  agus achainí ar chúnamh ó dhaoine atá i mbaol,de réir rialacha na brataí).  Níor chroch oibrithe poiblí i Meiriceá an bhratach bunoscionn cheana ón Spealadh Mór sna tríochaidí.

## Féach freisin

* Sierra Nevada 

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na Stát Aontaithe
Catagóir:Yosemite
Catagóir:Páirceanna Náisiúnta na Stát Aontaithe de réir Stát
Catagóir:Sierra Nevada (S.A.M)
Catagóir:Ionaid turasóireachta sna Stáit Aontaithe
Conservatoire national des arts et métiers

Is ollscoil í **Conservatoire national des arts et métiers** atá suite i bPáras na Fraince. Bunaíodh í sa bhliain 1794. Is iad an CNAM agus École polytechnique  an dá ghnóthachtáil a rinne Réabhlóid na Fraince i réimse na heolaíochta agus na teicneolaíochta..

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Láithreán Gréasáin cnam.fr

Catagóir:Páras
Catagóir:Ollscoileanna sa Fhrainc
Córas na gcomhaltaí breise

Is éard is **córas na gcomhaltaí breise** (**CCB**) ann ná córas toghchánaíochta measctha dhá-vóta bunaithe ar nascshuíocháin a úsáidtear sa Ríocht Aontaithe ina dtoghtar formhór na n-ionadaithe i gceantair aonchomhalta (SMDs), agus ina dtoghtar líon seasta "comhaltaí breise" eile ó liosta iata chun dáileadh na suíochán sa seomra a dhéanamh ní ba ba chomhréirí leis na vótaí a chaitear ar liosta na bpáirtithe .    Tá sé éagsúil ó vótáil chomhthreomhar a úsáid le haghaidh na suíochán liosta (ar a dtugtar córas *na gcomhaltaí forlíontacha* freisin) sa mhéid is go mbronntar na suíocháin “comhalta breise” ar pháirtithe ag cur san áireamh suíocháin a gnóthaíodh i i gceantair aonchomhalta (dá dtagraítear mar *chúiteamh* nó *breisiú* ) – déantar neamhaird díobh seo faoi vótáil chomhthreomhar (modh *neamhchúiteach* ).
## Tagairtí
Catagóir: Córais toghcháin leath-chomhréireacha
Catagóir: Córais toghcháin mheasctha
Catagóir: Athchóiriú toghcháin sa Ríocht Aontaithe
Roinn Éifeachtúlachta Rialtais

Ar an 20 Eanáir 2025 bunaíodh **Roinn Éifeachtúlachta Rialtais** na Stát Aontaithe (nó i mBéarla, an **Department of Government Efficiency** nó **DOGE**). Seo iarracht ag Donald Trump an líon daoine atá fostaithe ag an rialtas feidearálach a laghdú go sonrach agus cur le héifeachtacht na seirbhíse poiblí, ar mhaithe leis an mana ‘Drain the Swamp’ de chuid Trump. Tá an cur chuige bunaithe ar stíl bhainistíochta Elon Musk agus lorg a láimhe ar na hollorduithe.
clé|mion|Lógó DOGE i mí na Samhna 2024; bhain Musk úsáid as chun foireann DOGE a chur le chéile
[clé|mion|Ar an 11 Feabhra 2025 san [Oifig Ubhchruthach na Stát Aontaithe|Oifig Ubhchruthach sa Teach Bán, Musk i lár (agus a mhac X ann) agus Trump ag éisteacht leis]]

## Amlíne
Ar an 28 Samhain 2024, d'fhógair Elon Musk go ndéanfadh DOGE iniúchadh ar an Rialtas agus an caifeachas.

Ar an 28 Eanáir 2025,  faoi mhaoirseacht Musk, tugadh fógra scoir – nó tairiscint éirí as – d’oibrithe rialtais agus pacáiste iomarcaíochta tairgthe dóibh arb ionann é agus ocht mí tuarastail.  Fuair dhá milliún oibrí sa tseirbhís phoiblí na fógraí scoir i mí Eanáir.  I mí Feabhra, bhí orduithe faighte acu cur síos a dhéanamh ar a gcuid cúraimí oibre. Tá suas le 50,000 post ar fad i mbaol agus maoiniú do scoileanna agus Medicaid le laghdú.

Ar an 27 Feabhra 2025, reáchtáladh an chéad chruinniú de chomhaireacht Trump. Bhí Musk, nach bhfuil ról oifigiúil ar bith aige sa rialtas, ach atá i mbun DOGE, i láthair agus ról lárnach aige sa tionscadal chun chiorruithe ar sheirbhísí poiblí a chur i bhfeidhm.

Reáchtáladh  agóidí ar fud na Stát Aontaithe le himní a léiriú faoi na ciorruithe sa tseirbhís phoiblí. Bhí an pobal ag impí ar a gcuid ionadaithe Comhdhála cur in aghaidh Trump, Musk agus a gcuid polasaithe. 

## Féach freisin

* Dara téarma Donald Trump
* Dogecoin

## Tagairtí

Catagóir:Elon Musk
Catagóir:Rialtas Feidearálach na Stát Aontaithe
Catagóir:Donald Trump
Catagóir:2025
Ról na mban le linn Chogadh Vítneam

[mion|treallchogaí de chuid na [Viet Cong]]
Bhí traidisiún ársa ag frithbheartaíocht na mban i stair Vítneam. Chuidigh siad an ruaig a chur ar ionraí ón tSín, rud a spreag an nath cainte ‘nuair a thagann na naimhde, ní mór  do na mná, fiú, troid’.

Bhí ról lárnach ag na mná sa chogadh ar son na saoirse i gcoinne na bhFrancach sna 1950idí. Bhí mná i lár an aonaigh sa troid agus gan iad ní bheadh rath ar an streachailt ar son na saoirse náisiúnta.

Bhí mná Vítneamacha i gcroílár  na buanna ba mhó i gcoinne impiriúlachas an Iarthair  nuair a fuair fórsaí Vítneam an lámh in uachtar i gcoinne na Meiriceánach sna 1960idí agus 1970idí.

## Féach freisin

* Cogadh Vítneam
* Sléacht My Lai

## Tagairtí

Catagóir:Cogadh Vítneam
Catagóir:Mná
Catagóir:Stair Vítneam
Bánú (grúpa feachtais)

Is grúpa feachtais tithíochta é Bánú atá dírithe ar dhul i ngleic leis an ngéarchéim tithíochta sa Ghaeltacht agus aghaidh a thabhairt ar na dúshláin atá roimh mhuintir na Gaeltachta tithe a thógáil sa Ghaeltacht. 

## Feachtas
Tháinig an grúpa le cheile i mí Feabhra 2024. I mí na Samhna 2024, tháinig Bánú agus Conradh na Gaeilge le chéile leis an bhfeachtas náisiúnta ‘Tinteán’ a sheoladh le plé le ceist na tithíochta Gaeltachta ar bhonn náisiúnta. Ag an am céanna, bhí daoine sa ghrúpa Bánú a bhí ag cur in aghaidh tearmann a bheith á thabhairt do theifigh sa Ghaeltacht.

Deir an grúpa Bánú gur ‘fadhb teanga’ í an fhadhb tithíochta sa Ghaeltacht agus go bhfuil sí ‘ag cur todhchaí na Gaeltachta i mbaol’.   Maíonn Bánú go bhfuil an Ghaeltacht i mbaol mar gheall ar a laghad teaghlaigh óga atá sa cheantar agus go bhfuil polasaithe na comhairle ag cur leis an mbaol sin.

## Éilimh
Éilíonn Bánú

* go ndéanfaí athbhreithniú ar Phlean Forbartha Chontae na Gaillimhe 2022-2028 agus go ndéanfaí leasuithe air le go mbeidh an rannóg pleanála “ag comhlíonadh dualgais reachtúla maidir le hoidhreacht teanga agus chultúrtha na Gaeltachta a chosaint”.
* go ndéanfaí athbhreithniú ar an bPlean Gníomhaíochta um Sheachadadh Tithíochta 2022-2026 le soláthar tithíochta sóisialta agus inacmhainne do phobal na Gaeltachta a chur san áireamh.
* cead pleanála a thabhairt do dhaoine ar mhaith leo teach nua a thógáil ar shuíomh i nGaeltacht na Gaillimhe. 
* “an chumhacht agus an maoiniú riachtanach” d’Údarás na Gaeltachta le tithíocht a sholáthar do chainteoirí Gaeilge sa Ghaeltacht. Tá chumhacht atá ag Roinn na Gaeltachta faoi Mhír 9 d’Acht Tithíochta na Gaeltachta 2001 “deontais a chur ar fáil do chainteoirí Gaeilge sa Ghaeltacht” le tithe a thógáil nó a fheabhsú. Ach cuireadh deireadh leis na deontais sin in 2009 mar gheall ar an ngéarchéim eacnamaíochta sa tír. Níor tugadh ar ais ó shin iad.

## Féach freisin

* TINTEÁN (feachtas)
* Comhairle Contae na Gaillimhe
* Easpa dídine in Éirinn
* Bánú na Tuaithe

## Tagairtí

Catagóir:Tithíocht in Éirinn
Catagóir:Gaeltacht
Catagóir:Grúpaí Gaeilge
Catagóir:Feachtais Ghaeilge
Catagóir:Easpa dídine
*
*
Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge
Catagóir:2025
Seosamh Ó Guairim

File agus ceoltóir Gaeilge ó Roisín na Mainiach, Carna, Co. na Gaillimhe, ab ea **Seosamh Ó Guairim** nó **Josie Joe Pheadair** mar ab fhearr aithne air. An 6 Márta 2017 a bhásaigh Seosamh Ó Guairim gan é ach bliain le cois na dtrí scór.

"Thaitin ceol tíre, rap agus hip hap leis agus tagann a gcuid rithimí isteach ina chuid filíochta féin go rialta." Micheál Ó Conghaile.

"Thug Seosamh Ó Guairim, beannacht Dé leis, rap ar cheann dosna dánta deireanacha a tháinig uaidh, ‘An iomarca Spadhar in Áras na nGadhar’, agus is píosa nótáilte é lán d’aiteas, de shamhlaíocht, de ghinias." Séamus Barra Ó Súilleabháin		

## Saothair

* *Croí na Cloiche*, Seosamh Ó Guairim, Cló Iar-Chonnachta, 1995
* Trá Thaoille na nÉan (1986)
* http://46.22.129.74/items/show/367#?c=&m=&s=&cv=
* Foilsíodh dánta leis in Iris an Phléaráca, 1997, (Cartlann an Phléaráca, faoi chúram Ollscoil na hÉireann Gaillimh)

Téann Ó Guairim i ngleic le fadhbanna iomadúla an lae inniu sa chnuasach seo. "Briseann guthanna ársa trí ghuth an Ghuairimigh agus an file i ngleic le fadhbanna iomadúla an tsaoil. An ciúnas . . . an fiántas . . . an focal a scoilteann an tost . . . an náire . . . an fhís . . . an díomá. Gearánach agus moltach. An greann . . . an leamhas . . . d’fhéadfadh sé gurb é Seosamh Ó Guairim an file is ilghlóraí i gConamara." – Gabriel Rosenstock

## Naisc sheachtracha

* Seosamh Ó Guairim ag léamh as a chnuasach Croí na Cloiche
* Áras na nGadhar le Seosamh Ó Guairim - á rá ag Seaghan Mac an tSionnaigh
* Taifead as Ó Bhéal;
* Dán leis, ar thug sé rap air, ag 12.56 sa chlár.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2017
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Fir
Iris an Phléaráca

Bhí ***Iris an Phléaráca*** (1991—2014) mar chuid lárnach d’Fhéile an Phléaráca. Bhíodh ailt san iris faoi chultúr, faoi stair, agus faoi shaol an phobail i gConamara agus in Árainn. Chuir lucht acadúil, polaiteoirí, scríbhneoirí, taighdeoirí agus saineolaithe eile peann le pár faoi théamaí ilghnéitheacha; i measc na dtéamaí sin tá: na báid agus an bhádóireacht, an béaloideas agus nósanna na ndaoine, stair agus polaitíocht an cheantair agus an Ghaeilge agus saol na Gaeilge. Tá leaganacha scanta de na hailt sin go léir cruinnithe i gCartlann an Phléaráca, faoi chúram Ollscoil na Gaillimhe.

## Naisc sheachtracha
* Cartlann an Phléaráca
* Ailt ó Irisí an Phléaráca

## Féach freisin
* Pléaráca Chonamara (féile)
* *[[Cuisle (iris)|Cuisle]]*

Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Bliantáin
Catagóir:Cultúr na Gaeltachta
Catagóir:Conamara
Catagóir:Ros Muc
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1991
Catagóir:Bunaithe sna 1990í
Cárta Eorpach um Árachas Sláinte

mion|rannpháirtíocht

Ceadaíonn **Cárta Eorpach um Árachas Sláinte** **(CEÁS)** rochtain ar shláinte phoiblí i stát eile an Aontais Eorpaigh. Is féidir cúram sláinte stáit a fháil atá riachtanach ó thaobh leighis de. Caithfear a bheith ag fanacht go sealadach thar lear (turasóirí an chuid is mó) in aon cheann de na 27 mBallstát den Aontas Eorpach, san Eilvéis, san Iorua, san Íoslainn, i Lichtinstéin agus sa Ríocht Aontaithe. Tá an cúram sláinte le fáil faoi na coinníollacha céanna agus ar an gcostas céanna (saor in aisce i dtíortha áirithe) le daoine atá faoi árachas sa tír sin.

Cárta saor in aisce atá ann.

## Féach freisin

* Árachas sláinte

## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach
Catagóir:Árachas
Catagóir:Sláinte
Catagóir:Taisteal
Catagóir:Árachas sláinte
ACLAÍ Palestine

Is éard is **ACLAÍ Palestine** ann ná croí-thionscadal den Lajee Centre i gcampa teifeach Aida, sa Bhruach Thiar i gCríocha Gafa na Palaistíne.

Catagóir:An Phalaistín
Catagóir:An Bruach Thiar
DeForest Kelley

Aisteoir, scríbhneoir, file agus ceoltóir Meiriceánach ab ea **Jackson DeForest Kelley** (20 Eanáir 1920 – 11 Meitheamh 1999).

Rugadh Kelley sa bhliain 1920 in Toccoa, Georgia, agus d'fhás sé suas i Los Angeles, California.

Bhí aithne ar Kelley mar an Dr. Leonard "Bones" McCoy ar an tsraith theilifíse Star Trek.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1920
Catagóir:Básanna i 1999
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Filí Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Star Trek
Comhaontú Sykes-Picot

Le linn an Chéad Chogaidh Dhomhanda tháinig an Ríocht Aontaithe agus an Fhrainc le chéile faoi rún. Ainneoin gur bualadh ar an Entente ag Gallipoli agus sa Mheaspatáim, creideadh go mbeadh na críocha faoi smacht Impireacht na nOtamánach ar fáil tar éis dheireadh an chogaidh. I dtreo dheireadh na bliana 1915 agus thús 1916 chuaigh Mark Sykes, príomhchomhairleoir na Ríochta Aontaithe ar an Neasoirthear, agus Francois Georges-Picot, dlíodóir ó thaobh gairme de agus taidhleoir don Fhrainc, i mbun margála chun na críocha Arabacha a roinnt.

Tháinig Comhaontú Sykes-Picot, 1916, mar a ghlaoitear air, salach ar an margadh a rinneadh idir Impireacht na Breataine agus na náisiúnaigh Arabacha as a gcuid tacaíochta i gcoinne na Otamánach.

## Féach freisin

* Sainordú na Breataine sa Phalaistín
* Dearbhú Balfour, 1917
* An Phalaistín Shainordaitheach

## Tagairtí

Catagóir:1916
Catagóir:Stair Iosrael
Catagóir:Stair na Palaistíne
Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe
An Eochair (scéal)

Gearrscéal nó nóibhille Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain é ***An Eochair***. D'fhoilsigh Sáirséal agus Dill é sa bhliain 1967 sa chnuasach ''An tSraith ar Lár''. Sa scéal is státseirbhíseach é J atá brúite faoi chois go mór ag an seafóid an mhaorlathais. Deirtear go raibh cuid den scéal bunaithe ar thaithí an Chadhnaigh féin sa státseirbhís, áit ar oibrigh sé do Rannóg an Aistriúcháin.

Léiríodh leagan ardáin sa bhliain 2006 arna stáitsiú ag Aisteoirí Bulfin. Fidelma Ní Ghallchobhair a chóirigh don stáitse agus a léirigh. Dráma trí ghníomh a bhí bunaithe ar scéal J a bhí ann. Aor atá sa dráma, atá bunaithe go dlúth ar an mbuntéacs, a thugann léargas dúinn ar an saol taobh istigh de bhallaí na státseirbhíse. 

## Naisc sheachtracha
* https://gaeilge.irishplayography.com/play?playid=32680

## Tagairtí

Catagóir:Gearrscéalta le Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Gearrscéalta Gaeilge
Catagóir:Gearrscéalta
Catagóir:Nóibhillí
Catagóir:Úrscéalta Éireannacha
Catagóir:Úrscéalta Gaeilge
Catagóir:Aoir
Catagóir:Drámaí Gaeilge
Catagóir:Drámaí
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1967
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1960idí
Loch Bhraoin (paróiste sibhialta)

Is paróiste sibhialta i Ros agus Cromba, Albain, cuid de Chomhairle na Gàidhealtachd, é **Loch Bhraoin**, a chiallaíonn "loch an cheobhráin". Timpeallaíonn sé Loch Bhraoin ina iomláine, loch mara a shíneann ó 11 km intíre ón Chuan Sgitheanach ar chósta thiar na hAlban. Seasann an t-iarsheipéal paróiste an paróiste ag ceann an locha seo, mar sin an chúis le hainm an pharóiste.  Is  ceantar Comhairle Pobail é Loch Bhraoin freisin, ach is é cúinne thiar thuaidh an pharóiste tá A' Chòigeach, limistéar comhairle pobail i bhfad níos lú .

Sa bhliain 2011, i nDaonáireamh na Ríochta Aontaithe, bhí 2,487 duine ina gcónaí sa pharóiste sibhialta. Ní raibh ach 13.8% a raibh eolas éigin acu ar an nGaeilge, ach sa bhliain 1891 bhí 86% ag labhairt Gaeilge.

Tá achar an pharóiste 408 míle cearnach.

Tá cósta neamhrialta ag an bparóiste le roinnt góilíní mór le rá, ina measc Loch Bhraoin, An Loch Beag, Bàgh Aoineart agus Bàgh Ghruinneard agus agus cuimsíonn sé na hoileáin Tannara Mhòr, Eilean Mhàrtainn agus Eilean Ghruinneard.

Sa bhliain 1857, bunaíodh Ceantair Chlárúcháin ar leith (C.C.) do Loch Bhraoin agus don Chòigeach, agus bhí an dara ceann acu thart ar an gceathrú cuid de dhaonra an pharóiste (1891).. Nuair a thosaigh scéim na comhairle Pobail sa bhliain 1976, bhí Loch Bhraoin agus an Chòigeach mar an gcéanna ina gceantair chomhairle ar leith. (Aontaíodh an dá C.C. sa bhliain 2002 ).

Laistigh de na teorainneacha atá ann faoi láthair, tá 10% de dhaonra agus 15% de limistéar an pharóiste shibhialta ag an gCòigeach. Tá 10 gcomhairleoir pobail ag Loch Bhraoin agus 8 ag an gCòigeach.

Chun críocha eaglaise amháin, rinneadh paróiste ar leith d'Ulapul ó Loch Bhraoin sa bhliain 1859. Chlúdaigh paróiste Ulapul *quoad sacra* seo  62% de dhaonra an pharóiste shibhialta (1891), agus bhí A' Chòigeach. ar fad agus cuid de Loch Bhraoin C.C. san áireamh.  Tá na paróistí athaontaithe anois.

Is é Ulapul an príomhbhaile. Is iad na lonnaíochtaí suntasacha eile ná Am Bad Luachrach, Bada Call, Sgoraig, Achadh Dà Dhòmhnaill, An Leitir,Inverbroom (Clarach), Àrd Chearnaich, Leac Mailm, A' Mhòr-Choille agus Àrd Mhèara. I gCòigeach tá Aichillidh Bhuidhe, (an príomh - lonnaíocht), An t-Alltan Dubh agus Am Poll Bàn.

## Naisc sheachtracha
* Ro-ràdh Loch Bhraoin

## Tagairt

Catagóir:Paróistí i Ros agus Cromba
Inslitheoir toipeolaíoch

Is éard is **inslitheoir toipeolaíoch** ann ná ábhar a iompraíonn a thaobh istigh mar inslitheoir leictreach agus a iompraíonn a dhromchla mar sheoltóir leictreach, rud a chiallaíonn nach féidir le leictreoin gluaiseacht ach feadh dromchla an ábhair.

Is inslitheoir é inslitheoir toipeolaíoch ar an gcúis chéanna gur inslitheoir é gnáth inslitheoir: tá fuinneamhbhearna idir  fiúsbhearnaí agus bandaí seolta an ábhair. Ach in inslitheoir toipeolaíoch, tá na bannaí seo, ar bhealach neamhfhoirmiúil, "casta", i gcomparáid le hinslitheoir fánach (gnáth).  Ní féidir an t-inslitheoir toipeolaíoch a chlaochlú go leanúnach ina inslitheoir fánach gan na bannaí a dhíchasadh, rud a dhúnann an bhearna banna agus a chruthaíonn staid seolta. Mar sin, mar gheall ar leanúnachas an bhunréimse, cuirtear iallach ar theorainn an inslitheora thoipeolaíoch le hinslitheoir fánach (lena n-áirítear folús, atá ina ghnáth inslitheoir ó thaobh toipeolaíoch de) tacú le staid seolta.

## Naisc sheachtracha
* Microsoft unveils chip it says could bring quantum computing within years 

## Tagairtí

Catagóir:Fisic ábhair chomhdhlúite
Catagóir:Leathsheoltóirí
Canúint.ie

Seoladh **canúint.ie**, nó **Taisce Chanúintí na Gaeilge**, ar an 7 Márta 2025. Tá 200 scoththaifead de chanúintí traidisiúnta na Gaeilge as 12 contae á gcur i láthair ar canúint.ie, suíomh idirghníomhach. Roghnaíodh na taifid ó mhórthionscadal digitithe ar ábhar Raidió Éireann agus Raidió na Gaeltachta. Díríodh ar an tréimhse ó na 1940idí go dtí na 1990idí agus áirítear ann cuid de na taifeadtaí Gaeilge is luaithe ó Chartlann RTÉ. 

Tá scoth na cainte le fáil ann ó chainteoirí iarGhaeltachta ar nós Mícheál Ó Maoldhomhnaigh ó Thiobraid Árann, Maggie McGiff as oirthear Mhaigh Eo nó Jane Nic Ruairí as Tír Eoghain, chomh maith le seanchaithe cáiliúla Gaeltachta ar nós Peig Sayers, Colm Ó Caoidheáin agus Micí Sheáin Néil Ó Baoill. 

Tá na taifeadtaí mapáilte ar léarscáil idirghníomhach ar an suíomh a fheidhmíonn mar áis bhrabhsála don úsáideoir. 

Rinneadh tras-scríobh canúnach ar na taifeadtaí a chuirtear ar fáil faoi bhun an tseinnteora fuaime agus é sioncronaithe focal ar fhocal leis an rian fuaime ar bhealach a chuideoidh leis an úsáideoir an comhrá a leanúint. Tá caighdeánú déanta ar na tras-scríbhinní seo chomh maith agus tugtar an leagan sin mar threoir áit ar bith a n-imíonn an tras-scríobh ón litriú caighdeánach.

## Féach freisin
* Gaois.ie
* Ainm.ie
*  Ollscoil Chathair Átha Cliath

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* canúint.ie  

Catagóir:Láithreáin gréasáin na Gaeilge
Catagóir:Canúintí na Gaeilge
Catagóir:Ollscoil Chathair Átha Cliath
Catagóir:Canúintí
Majorana 1

Is gléas crua-earraí é **Majorana 1**, forbartha ag Microsoft, a bhféadfadh feidhmeanna a bheith aige i ríomhaireacht chandamach. Is gléas hibrideach hibrideach arsanaide-alúmanaim indiam é, a cheadaíonn forsheoltach ag teochtaí íseal. Maíonn Microsoft go léiríonn sé roinnt comharthaí maidir le modhanna nialasacha Majorana a óstáil ar theorainn óstála. Is féidir ocht gcandamghiotán a fheistiú sa ghléas. Má chruthaítear go bhfuil móid nialasacha Majorana ann, d’fhéadfaidís cabhrú le ‘cuidíní toipeolaíocha’ níos cobhsaí a chruthú, agus seans go dtiocfadh as sin ríomhairí chandamacha cumhachtacha ar scála mór sa todhchaí."D'fhéadfadh móid nialasacha Majorana, má dheimhnítear iad, feidhm a bheith acu chun candamghiotáin toipeolaíocha a dhéanamh, agus ar deireadh, ríomhairí candamacha toipeolaíocha ar scála mór.

Ina fhógra i mí Feabhra 2025, mhaígh Microsoft gur chuir an Majorana 1 túsl le dul chun cinn ina thionscadal fadtéarmach chun ríomhaire chandamach a chruthú bunaithe ar chandamghiotáin toipeolaíocha a chruthú. Chruthaigh an fógra sceitimíní agus amhras araon i measc an phobail eolaíochta, toisc nach bhfuil fianaise phoiblí chinntitheach ann go léiríonn an gléas Majorana 1 móid nialasacha Majorana. 

BreakdowFógraíodh Majorana 1 i mí Feabhra 2025, agus maítear go léiríonn sé dul chun cinn i dtionscadal fada Microsoft chun ríomhaire candamach a chruthú bunaithe ar candamghiotáin. Tá an fógra tar éis sceitimíní agus amhras araon a mhúscailt i measc an phobail eolaíochta, mar gheall ar an easpa fianaise phoiblí cinnte go léiríonn gléas Majorana 1 móid nialasacha Majorana.

## Cúlra
Go stairiúil, thug taighde ríomhaireachta chandamach aghaidh ar dhúshláin maidir le cobhsaíocht agus inscálaitheacht candamghiotáin a bhaint amach. Tá candamghiotáin traidisiúnta, amhail iad siúd atá bunaithe ar chiorcaid fhorsheolta nó iain ghafa, an-leochaileach do thorann agus dhíchomhleanúnachas, rud a d'fhéadfadh earráidí a thabhairt isteach i ríomhanna. Le dul i ngleic le na srianta seo, bealaí éagsúla chun ríomhairí chandamacha níos láidre agus níos foirfe a thógáil. Tairgeann candamghiotáin toipeolaíochta,  a teoiricíodh den chéad uair ag Alexei Kitaev agus Michael Freed sa bhliain 1997, réiteach geallta trí fhaisnéis chandamach a chur i gcód ar bhealach atá i ndáiríre cosanta ó mhífheidhmeanna comhshaoil.réiteach a bhfuil gealladh fúthu trí fhaisnéis chandamach a ionchódú ar bhealach atá cosanta go bunúsach ó chorraíolacha áitiúla. Tá cur chuige Microsoft, atá bunaithe ar feirmíóin Mhajorana i heitreastruchtúr leathsheoltóra-forsheoltóra, ar cheann de roinnt iarrachtaí chun ríomhaireacht chandamach toipeolaíoch a bhaint amach.

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhaireacht chandamach
Catagóir:Microsoft
An Ráth Ard

Is lios (ráth) agus Séadchomhartha Náisiúnta é **An Ráth Ard** atá suite i gContae Luimnigh, Éire.

## Suíomh
Tá Ráth Ard suite ar shuíomh ardaithe 3.5 km (2.2 mhíle) siar-thiar theas ó Úlla.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí náisiúnta i gContae Luimnigh
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Páirtí Oibrithe na Cordastáine

De réir rialtas na Tuirce, ba ghrúpa sceimhlitheoireachta é an **Páirtí Oibrithe na Cordastáine** nó go minic, an **PKK** (Coirdis: Partiya Karkerên Kurdistanê). Bhí feachtas míleata ar siúl ag an PKK ó 1984 go dtí 2025 ar mhaithe le críoch neamhspleách Choirdíneach a bhaint amach in oirdheisceart na Tuirce, cogadh ina bhfuair thart ar dhaichead míle bás.

D'fhógair Páirtí Oibrithe na Cordastáine sos cogaidh leis An Tuirc ar an 1 Márta 2025, agus díscaoileadh an eagraíocht ar an 12 Bealtaine 2025.

[clé|mion|[Abdullah Öcalan]]
clé|mion|Básanna, 1978-2024
clé|mion|Trodairí PKK

### Cúlra
Is iad na Coirdínigh an náisiún is mó ar domhan nach bhfuil a stát flaitheasach féin acu. Tá breis is 30 milliún acu ina gcónaí i gcríoch chomhtheagmhálach atá roinnte idir ceithre stát, ceantair in oirdheisceart na Tuirce, oirthuaisceart na Siria, tuaisceart an hIaráice agus iarthar na hIaráine ina bhfuil móramh Coirdíneach iontu. Críoch thar a bheith sléibhtiúil gan teagmháil leis an bhfarraige is ea an Chordastáin, ach réigiún fíor-straitéiseach in iarthar na hÁise mar sin féin.

### Eagraíocht
Cuireadh tús leis an PKK in 1978, nuair a rinneadh stát na Tuirce géarleanúint ar an bhfreasúra go ginearálta agus ar a naimhde polaitiúla go háirithe.

Tá idé-eolaíocht na gluaiseachta PKK bunaithe ar an sóisialachas, náisiúnachas agus frith-chóilíneachas. Tá aidhmeanna na gluaiseachta seo tar éis athrú ón neamhspleáchas iomlán go dtí an fhéincheannasaíocht (nó féinriail) laistigh de Phoblacht na Tuirce. Teastaíonn uathu a streachailt a athrú ó mhodhanna míleata go modhanna polaitiúla.

Tá ceannaire an PKK, Abdullah Öcalan, i ngéibheann ag na Turcaigh ó 1999 i leith nuair a rinne Arm na Tuirce ruathar i Nairobi sa Chéinia chun é a ghabháil. Tugann a chomrádaithe Apo (uncail) air agus bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí na gluaiseachta in 1978. 

Bhí an PKK luaite le roinnt mhaith ionsaithe ó theip ar an sos comhraic le Rialtas na Tuirce sa bhliain 2015, mar shampla an phléasc i gcathair Cizre i gcúige atá ar an teorainn leis an tSiria agus an Iaráic in 2016.

### Sos cogaidh
I mí an Mhárta 2025, bhí sos comhraic fógartha ag treallchogaígh Choirdíneacha de chuid an PKK. D’iarr ceannaire an PKK, Abdullah Öcalan, ar an ngluaiseacht a n-airm a chur síos agus deireadh a chur lena bhfeachtas míleata i gcoinne stát na Tuirce. Éilíonn an PKK go bhfuil sé in am Abdullah Öcalan a scaoileadh saor tar éis 26 bliain a bheith caite aige i ngéibheann. Ach tá an eite dheas an-láidir sa Tuirc, agus níl de rún acu ach an PKK an scrios go huile is go hiomlán.

## Féach freisin

* An Chordastáin
* Abdullah Öcalan
* Comhdháil Saoirse agus Daonlathais na Cordastáine; KADEK

## Tagairtí

Catagóir:An Chordastáin
Catagóir:An Iaráic
Catagóir:An tSiria
Catagóir:Páirtí Oibrithe na Cordastáine
Catagóir:Polaitíocht na Tuirce
Smithfield

Is ainm athbhríoch é **Smithfield**. Is féidir leis baint:

* East Smithfield i Londain Thoir
* Margadh na Feirme nó Smithfield sa Bhéarla
* Smithfield, Birmingham
* Smithfield, Carolina Thuaidh
* Smithfield, Londain
American Idol (sraith 22)

Is comórtas amhránaíoctha teilifíse cruthaithe as Simon Fuller é ***[[American Idol]]***, a tosaíodh i Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 2002. Craolann sé ar ABC. Thosaigh an seachtú sraith déag American Idol ar 18 Feabhra, 2024 agus chríochnaigh sé ar an 19 Bealtaine, 2024.

B'é seo an dara sraith *American Idol* ó shin go raibh dé curtha al cear ar Fox sa bhliain 2016.

Ba iad Katy Perry, Luke Bryan agus Lionel Richie na breithiúna don sraith seo. D'fhill Ryan Seacrest mar láithreoir. Bhuaigh Abi Carter an tsraith agus tháinig Will Moseley sa dara háit.

## Cairt Díbeartha

## Tagairtí

Catagóir: American Idol
Catagóir:2024 séasúr teilifííse
The Voice (séasúr 25 na SA)

Is comórtas amhránaíochta teilifíse cruthaithe ag John de Mol é ***[[The Voice (SA)|The Voice]]***. Thosaigh an cúigiú sraith déag ar an 26 Feabhra, 2024 agus chríochnaigh sé ar an 21 Bealtaine, 2024.

Ba iad John Legend, Dan + Shay, Chance the Rapper agus Reba McEntire na breithuiúna don sraith seo. Bhuaigh Asher Havon ar tsraith agus tháinig Josh Sanders sa dara háit.

## Foirne

## Tagairtí

Catagóir:2024 seásúir teilifíse
Catagóir:The Voice (SAM)
The Voice (séasúr 26 na SA)

Is comórtas amhránaíochta teilifíse cruthaithe ag John de Mol é ***[[The Voice (SA)|The Voice]]***. Thosaigh an cúigiú sraith déag ar an 23 Méan Fómhair, 2024 agus chríochnaigh sé ar an 10 Nollaig, 2024.

Ba iad Michael Bublé, Gwen Stefani, Reba McEntire agus Snoop Dogg na breithiúna don sraith seo. Bhuaigh Sofronio Vasquez ar tsraith agus tháinig Shye sa dara háit.

## Foirne

## Tagairtí

Catagóir:2024 séasuir teilifíse
Catagóir:The Voice (SAM)