Robert Hilliard

Dornálaí Oilimpeach, poblachtach Éireannach, ministir de chuid Eaglais na hÉireann agus cumannaí ab ea **Robert Martin Hilliard** (7 Aibreán, 1904 - 22 Feabhra, 1937). Maraíodh é i gCogadh Cathartha na Spáinne agus é ag troid leis na Briogáidí Idirnáisiúnta i gcoinne fhórsaí faisisteacha an Ghinearáil Francisco Franco.  

## Tús a Shaoil

Rugadh Hilliard i Maigh Íochtarach in aice le Cill Airne, Contae Chiarraí i dteaghlach meánaicmeach Anglacánach. Fiontraithe rathúla ab ea a mhuintir. Reáchtálaidís siopa ilrannach i lár an bhaile ó dheireadh an naoú haois déag ar aghaidh, chomh maith le monarcha bróg. 

## Oideachas agus Poblachtachas

Fuair Robert a chuid oideachais i Scoil Ghramadaí Chorcaí agus ina dhiaidh sin i Scoil Mhuinseo i mBaile Átha Cliath le linn Chogadh na Saoirse. D’fhulaing sé de bharr na coimhlinte foréigní idir Óglaigh na hÉireann agus na Dúchrónaigh sa dá chathair agus é fós ina ógánach leochaileach.

Bhain Hilliard scoláireacht ollscoile amach agus é ag dul ar Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath i 1921. Rinne sé staidéar ar an léann clasaiceach ann agus bhí sé an-tugtha don fhilíocht Ghréigise. Bhain sé cáil amach sa Choláiste mar fhear mór díospóireachta.

Mhúscail imeachtaí réabhlóideacha na linne sin a shuim sa pholaitíocht freisin. Thaobhaigh sé leis na poblachtaigh a bhí ag stocaireacht ar son neamhspleáchas na hÉireann, tuairim sách neamhchoitianta i measc mic léinn óna chúlra aicmeach agus reiligiúnach. Ba bhall díograiseach é de Chumann Thomás Dháibhis sa Choláiste, dream a bhí tiomnaithe don sprioc chéanna.

Deirtear gur ghlac Robert páirt i gcéimeanna deireanacha Chogadh Cathartha na hÉireann ach níl aon chruthúnas air sin. Ina áit sin léiríonn an fhianaise gur thug sé droim láimhe don bhrúidiúlacht a leirigh an dá thaobh sa chogadh, go háirithe ina chontae dúchais, Ciarraí. 

## Cluichí Oilimpeacha

B’fhear spóirt den scoth é Hilliard. D’imir sé rugbaí ar scoil agus chuaigh sé leis an gCumann Iománaíochta i gColáiste na Tríonóide. Ach ba í an dornálaíocht an spórt ab ansa leis. I 1923 bhí sé ina sheaimpín de chuid Chumann Dornálaíochta Amaitéaraí na hÉireann agus i gcomórtas na nOllscoileanna Breatnacha agus Éireannacha. Throid sé i rannóg na gcoileachmheáchan sna Cluichí Oilimpeacha in 1924 ar son na hÉireann, an chéad uair a d‘fhreastail foireann ón tír ar an Oilimpiad. Fuair sé cead ar aghaidh sa chéad bhabhta ach chaill sé ar bhonn pointí i gcoinne Benjamin Pertuzzo sa dara babhta. 
 
## Pósadh agus Sagartacht
D’fhág Hilliard Coláiste na Tríonóide i 1925 gan chéim. I 1926 phós sé Edith Rosemary Robins a rugadh i 1905 in Ngara, Nyasaland (an Mhaláiv sa lá atá inniu ann). Iníon le Stephen Robins agus Rose Melicent Baker, ó Kingswood Hanger in Gomshall, Surrey ab ea í. Bhog an lánúin go dtí sráidbhaile Hindhead in aice láimhe. D’oibríodh Robert mar iriseoir agus i dtionscal na fógraíochta. Deirtear gurbh eisean a chum an mana ‘Great Stuff, This Bass’ a raibh cáil air tráth ar son an chomhlachta grúdaireachta den ainm céanna.

Bhí ceathrar páistí acu: Timothy, Deirdre, Davnet agus Kit. Tar éis tréimhse ina raibh an pósadh ar tí cliseadh, rinne Hilliard teagmháil leis an nGrúpa Oxford, ar Chríostaithe Soiscéalacha iad. Neartaigh a chreideamh agus rinne sé athmhuintearas le Rosemary. Chuaigh sé i mbun staidéir arís. D’fhill sé ar Choláiste na Tríonóide, áit inar bronnadh céim BA air i 1931 chomh maith le litreacha teistiméireachta le haghaidh oirnithe. Oirníodh ina shagart de chuid Eaglais na hÉireann é i 1932. D’oibrigh sé mar shagart cúnta i bparóiste Dhoire Eachaidh ar imeall Lios na gCearrbhach, Contae Aontroma agus ansin i misean do na bochtáin a bhí ceangailte le hArd-Eaglais Naomh Áine i mBéal Feirste.  

## Cumannachas
Buaileadh Béal Feirste go dona ag an gcúlú eacnamaíochta domhanda a lean cliseadh Wall Street i 1929. Mhéadaigh an ráta dífhostaíochta go leibhéal gan choinne. D’fhulaing páistí agus mná go mór ar an mbochtaineacht freisin. Níorbh aon eisceacht iad Robert agus a chlann. Anuas air sin, d’éirigh sé mífhoighneach le cur chuige drogallach, easnamhach na hEaglaise is í ag dul i ngleic le géarchéim na gcreidmheach agus an phobail i gcoitinne. Dar leis ba é teachtaireacht an tSoiscéil ná tosaíocht a thabhairt don lucht oibre, go háirithe in am an ghátair.

Tar éis tuilleadh aighnis sa bhaile thréig Hilliard a bhean is a chlann i 1935 agus d’imigh go Londain. Thug sé faoin iriseoireacht arís agus dhírigh sé ar pholaitíocht na heite clé. Ghlac sé ballraíocht i bPáirtí Cumannach na Breataine Móire agus chabhraigh sé lena fheachtas frithfhaisisteach sa chathair.   

## Sa Spáinn
Ba chuid den ghníomhaíochas Cumannach sin ná dlúthpháirtíocht a léiriú do Phoblacht na Spáinne i ndiaidh éirí amach an Ghinearáil Franco agus an chuid is mó den arm oifigiúil i mí Iúil 1936. Agus an daonlathas faoi léigear i Maidrid, earcaíodh na Briogáidí Idirnáisiúnta chun óglaigh mhíleata a thabhairt chun na Spáinne ó thíortha ar fud an domhain a sheasfadh leis an rialtas dlisteanach. Glac Hilliard páirt sa slua úd mar bhall den cholún Breatnach agus thaistil sé go leathrúnda ó Londain, tríd an bhFrainc chomh fada le Barcelona agus ar aghaidh as sin go dtí an fronta.

Cuireadh oiliúint mhíleata sách gairid ar fáil do na hóglaigh idirnáisiúnta i sráidbhaile Madrigueras (Albacete), in oirthear na tíre. Agus iad i mbun traenála bhain sé clú amach mar fhear tuisceanach, croíúil agus rinne sé cairdeas lena lán dá chuid comrádaithe, arbh ó Shasana agus Alba iad, chomh maith le roinnt Éireannach. Ba chuimhin le duine díobh é ag déanamh scigaithrise ar chomhartha na croise trí ‘In ainm Marx, Engels, Lenin, Stalin, Stakhanov, Dimitrov agus líne an pháirtí’ a rá agus comhartha an chasúir agus na speile á ghearradh air féin.  

## Bás agus Clú

Iompraíodh an colún chomh fada le habhainn an Jarama, áit ina rabhthas ag iarraidh bac a chur le gluaiseacht chun tosaigh na bhfaisistithe is an príomhbhóthar idir Maidrid agus Valencia a chosaint uathu. Bhí sé ina chath fíochmhar. Cé go raibh teacht ag arm Franco ar threalamh agus lón chogaidh ní b’éifeachtúla, soláthartha ag a chomhghuaillithe Hitler agus Mussolini, bhí an lá ag fórsaí an rialtais dhlisteanaigh. 

Agus iad fós i mbun troda bhí Hilliard agus triúr fear raidhfil eile ag clúdach chúlú a gcomplachta nuair lámhachadh sa mhuineál é. Tógadh go hospidéal sealadach na mBriogáidí Idirnáisiúnta in Castellon de la Plana é. Ach ní raibh leigheas ar fáil dó agus is ann a fuair sé bás dá chuid cneácha cúig lá i ndiaidh an chatha. 

Duine díobh siúd é Robert Hilliard a ainmníonn Christy Moore ina amhrán faoi Chogadh Cathartha na Spáinne, *Viva la Quinta Brigada*. Luaitear é freisin in *Casualties,* dán de chuid Bhlanaid Salkeld a deir: ‘Dhoirt Hilliard an dornálaí a chuid fola/trí shneachta is láib Albacete/agus gháir Salud! in aghaidh Chomrádaí an Bháis’. Tá scéal a bheatha le léamh i leabhar scríofa ag a ghariníon Lin Rose Clark agus a foilsíodh in 2025.   

## Foinsí
CLARK, Lin Rose *Swift Blaze of Fire: The Life of Robert Hilliard: Olympian, Cleric, Brigadista,* Lilliput Press, Baile Átha Cliath 2025. 

O’SHEA, Owen *No Middle Path: The Civil War in Kerry,* Merrion Press, Baile Átha Cliath 2023. 

PRESTON, Paul *The Spanish Holocaust: Inquisition and Extermination in Twentieth-Century Spain*, Harper Press, Londain 2012.    

----