An Iodáil

Tír i ndeisceart na hEorpa í **an Iodáil** (Iodáilis: **') nó **Poblacht na hIodáile** ([[An Iodáilis|Iodáilis]]: ''Repubblica Italiana'') le thart ar 60 milliún duine ina gcónaí inti. Is ballstát den [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]] í. Tá cruth buataise ar an leithinis, an chuid is mó den tír, agus is cuid den tír iad freisin an dá oileán is mó sa [[An Mheánmhuir|Mheánmhuir]], [[an tSicil]] is [[an tSairdín]]. Tá teorainneacha aici leis [[an Ostair]], [[an Fhrainc|an bhFrainc]], [[an tSlóivéin|an Slóivéin]], agus [[an Eilvéis]] sa tuaisceart. Tá na h-iamhchríocha [[San Mairíne]] agus [[cathair na Vatacáine|an Vatacáin]] istigh san Iodáil. Usáideann siad an [[euro]]. Is í [[an Róimh]] príomhchathair na hIodáile.

Tá áit an-tábhachtach aici sa stair 'Iartharach'; is san Iodáil a rugadh sibhialtacht na nEitriuscach agus sibhialtacht na Gréige Móra; [[Impireacht na Róimhe]]; poblachtaí muirithe na [[An Mheánaois|Meánaoise]]; an fhealsúnacht [[An Daonnachas|dhaonnachach]]; agus an [[An Renaissance|Renaissance]]. Tá an Iodáil ina tír aontaithe ó [[1861]], tar éis an ''[[Risorgimento]]'' ar dhírigh Ríocht na Sairdíne é, agus tá sí ina [[poblacht]] ó cuireadh ar ceal an mhonarcacht i [[reifreann]] sa bhliain [[1946]]. Tá sí ar cheann de na sé stát a bhunaigh an [[Comhphobal Eorpach]] sa bhliain [[1957]], agus den aon stát déag a bhunaigh an limistéar [[Euro|eoró]] sa bhliain [[1999]].

== Tíreolaíocht ==
Is [[leithinis]] mhór go príomha le dhá phríomh-oileán, an [[An tSicil|tSicil]] agus an [[An tSairdín|tSairdín]], í an Iodáil. Is í an tsliabh is airde ná Monte Bianco in iarthar na [[Na hAlpa|nAlpa]].
Tá cuid de na lochanna is mó suite i dtuaisceart na hIodáile, mar [[Loch Garda]], Loch Como, Loch Maggiore agus Loch Iseo.

== Réigiúin ==

Tá an Iodáil deighilte i 20 réigiún (''regioni'', uatha ''regione''). Tá stádas faoi leith féinrialaitheach ag cúig cinn acu, rianaithe ag an *:

* [[Abruzzo]]
* [[Basilicata]]
* [[Calabria]]
* [[Campania]]
* [[Emilia-Romagna]]
* [[Friuli-Venezia Giulia]] *
* [[Lazio]]
* [[Liguria]]
* [[An Lombaird]] (Lombardia)
* [[Marche]]
* [[Molise]]
* [[Píodmant]] (Piemonte)
* [[Puglia]]
* [[An tSairdín]] (Sardegna) *
* [[An tSicil]] (Sicilia) *
* [[An Tuscáin]] (Toscana)
* [[Trentino-Tirol Theas]] (Trentino-Alto Adige) *
* [[Umbria]]
* [[Valle d'Aosta]] *
* [[Veneto]]

Tá gach réigiún, seachas Valle d'Aosta, roinnte in dhá nó níos mó cúigí.

== Geilleagar ==
Úsáidtear an [[euro]] mar airgeadra san Iodáil. Dar le tuairisc na bliana 2022 ón [[Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta|gCiste Airgeadúil Idirnáisiúnta]], is é geilleagar na hIodáile an 12ú ceann is mó ar domhan de réir olltáirgeacht intíre ([[Olltáirgeacht intíre|OTI]]) paireachta cumhacht cheannaigh (PCC), agus an 10ú ceann de réir OTI ainmniúla. De réir OTI PCC de réir chónaithigh, is an 31ú geilleagar is mó ar domhan atá ag an Iodáil, é ar $51,062 don chónaitheach. 

De réir ''Innéacs Forbartha Daonna, Socraithe don Éagothroime, 2021'' na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]] ([[:en:Human_Development_Index#Inequality-adjusted_HDI|en]]), innéacs a dhéanann iarracht an caighdeán maireachtála a thomhas i ngach tír de réir gnéithe eacnamaíochta agus neamheacnamaíochta, is í an 35ú tír is forbartha ar domhan í an Iodáil, as 156 tír a tomhaiseadh, cothrom leis an [[An Ghréig|Ghréig]]. Cuireann sin ar an 21ú tír is forbartha as 27 ballstát an Aontais Eorpaigh í. I ''dTuarascáil Sonais Domhanda'' 2018 na Náisiún Aontaithe, meastar gurb í an Iodáil an 47ú tír is sona, as 156 tír.

I Mí Dheireadh Fómhair 2022, bhí ráta dífhostaithe na tíre ar 7.8%, an ceathrú leibhéal ab airde san Aontas Eorpach.

Is féidir geilleagar na hIodáile a roinnt ina dhá cuid, an tuaisceart agus an deisceart. Tá eacnamaíocht an tuaiscirt níos forbartha, go háirithe in earnáil na tionsclaíochta sna cathracha ar nós [[Milano]], [[Torino]], agus [[Genova]]. Ciallaíonn sé seo nach bhfuil ach 60% dá OTI per capita ag an deisceart. Chomh maith leis sin, tá ráta fostaithe an deiscirt 20% níos ísle, agus táirgiúlacht na n-oibrithe 30% níos ísle.

== Polaitíocht ==
[[Íomhá:Risultati elezioni politiche italiane 2022 - Camera dei deputati - Per coalizioni.svg|mion|Suíocháin i dTeach na dTeachtaí, teach íochtarach Pharlaimint na hIodáile]]

=== Tar éis Olltoghchán 2018 ===
Tar éis an olltoghcháin sa bhliain 2018, cuireadh rialtas ar bun idir ''[[Gluaiseacht na gCúig Réalta]]'', páirtí polaitíochta [[Pobalachas|pobalach]] agus frith-chórasach, agus ''[[Lega Nord|An Conradh]],'' páirtí den [[Eite dheis|eite fhad-dheis,]] agus an polaiteoir neamhspleách [[Giuseppe Conte]] ina uachtarán ar Chomhairle na nAirí, ról atá cosúil le ról an [[Taoiseach|Taoisigh]] in [[Poblacht na hÉireann|Éirinn]]. 

Athraíodh comhdhéanamh polaitiúil an rialtais dhá uair ina dhiaidh sin, áfach. I Mí Lúnasa 2019, chinn An Conradh tarraingt amach as an rialtas. Mar sin, cuireadh rialtas nua ar bun le tacaíocht ó Ghluaiseacht na gCúig Réalta; ón ''bPáirtí Daonlathach'', páirtí den [[Eite chlé|eite lár-chlé]]; agus ó ''Shaor agus Cothrom'', páirtí den [[eite chlé]], i Mí Mheán Fómhair. Go luath ina dhiaidh sin, d'imigh roinnt d'fheisirí parlaiminte An Pháirtí Dhaonlathaigh chun páirtí nua [[Liobrálachas|liobrálach]], ''Italia Viva'' ('An Iodáil Beo') a chur ar bun: mar sin féin, lean siad orthu ag tacú leis an rialtas. 

Níor mhair an socrú seo ach bliain go leith, áfach: i Mí Eanáir 2021, tharraing Italia Viva amach as an rialtas mar gheall ar easaontais éagsúla idir iadsan agus an tUachtarán Conte agus na trí pháirtí rialtais eile. Ó ba rud é nach raibh tromlach i dTeach na dTeachtaí ag an rialtas gan tacaíocht Italia Viva, thug Conte fógra d'Uachtarán na Poblachta, [[Sergio Mattarella]] (ról atá cosúil le ról an [[Uachtarán na hÉireann|Uachtaráin]] in Éirinn) go raibh sé de rún aige éirí as mar uachtarán ar Chomhairle na nAirí. I Mí Feabhra, thángthas ar shocrú rialtais nua eile idir réimse leathan páirtithe - le tacaíocht ó Ghluaiseacht na gCúig Réalta, ón gConradh, ón bPáirtí Daonlathach, ó Viva Italia, ó Shaor agus Cothrom, agus ón bpáirtí ''Forza Italia'' ('Ar aghaidh, a Iodáil') ar an [[eite dheis|eite lár-dheis]], chomh maith le scata páirtithe beaga eile - faoina raibh an t-iar-státsheirbhíseach agus iaruachtarán de chuid an [[Banc Ceannais Eorpach|Bhainc Cheannais Eorpaigh]] Mario Draghi ina uachtarán ar Chomhairle na nAirí.

=== Tar éis Olltoghchán 2022 ===
In Olltoghchán na bliana 2022, d'éirigh le comhghuaillíocht idir páirtithe na heite deise - is iad sin, Bráithreacha na hIodáile, An Conradh, agus Forza Italia - tromlach a bhaint amach i ndá theach Pharlaimint na hIodáile. B'iad ''Bráithreacha na hIodáile'' (Fratelli d'Italia) an páirtí ba mhó nár thacaigh le rialtas Draghi, agus b'iadsan a tháinig sa chéad áit i measc an trí pháirtí seo den eite dheis. Mar sin, b'í ceannaire an pháirtí sin, [[Giorgia Meloni]], a thogh an pharlaimint ina príomh-aire i ndiaidh an olltoghcháin.

== Bia ==
[[Íomhá:Capuccino topping figures.JPG|mion|**', ceann de na cineálacha caife a cumadh san Iodáil]]
Aithnítear cuisine na hIodáile as an éagsúlacht mhór a bhíonn idir réigiúin éagsúla na tíre, go háirithe idir deisceart agus tuaisceart na tíre, agus tá sí ar cheann de na cuisiní is mó éilimh agus is mó úsáide ar fud an domhain. Bhí tionchar nach beag ag cuisine na hIodáile ar chuisiní tíortha eile, cuisine na Stát Aontaithe go háirithe. I measc na bplátaí is mó aithne ar bhonn domhanda áirítear an píotsa, an pasta, an chaife Iodálach (ar nós an **', an **', nó an **), agus uachtar reoite na hIodáile. 

## Gailearaí

Íomhá:Montalcino town view.jpg|Montalcino, An Tuscáin
Íomhá:Castello Reggio Calabria.jpg|Castello Reggio, Calabria
Íomhá:Mont Blanc from Aosta Valley.JPG|An Monte Bianco (Sliabh Bán), sliabh is airde na tíre, feicthe ón Valdigne, Valle d'Aosta
Íomhá:Napoli - Maschio Angioino - 202209302342 3.jpg|Napoli, agus an bolcán Vesuvius, i gCampania
Íomhá:Rabbit islet (Isola dei Conigli) - Lampedusa - 2.jpg|Oileáinín na gCoinín, Lampedusa, An tSicil
Íomhá:Colosseo 2020.jpg|An Colasaem, An Róimh
Íomhá:Lago di Garda 1 Giugno 2006.jpg|Loch Garda
Íomhá:San Giuliano di Puglia veduta.jpg|San Giulano di Puglia, Molise
Íomhá:Parlament italien.JPG|Parlaimint na hIodáile, sa Róimh
Íomhá:Ayuntamiento, Trieste, Italia, 2017-04-15, DD 10.jpg|Halla na Cathrach, Trieste
Íomhá:Atrani (Costiera Amalfitana, 23-8-2011).jpg|Atrani, Campania
Íomhá:Lago de Como, Italia, 2016-06-25, DD 02-06 PAN.jpg|Loch Como, sa Lombaird
Íomhá:Viadotto Italia (2).png|An Tarbhealach Italia, i gCalabria


## Tagairtí

*
Iodáil, An
I
Catagóir:Náisiúin G-20
Catagóir:Náisiúin G-8