open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ernst Pascual Jordan

Fisiceoir a rugadh i Hannover na Gearmáine ab ea **Ernst Pascual Jordan** (18 Deireadh Fómhair 1902 - 31 Iúil 1980). Sna 1920idí chabhraigh sé le bunú na meicnice candamaí is na leictridinimice candamaí. Cheap sé rang d'ailgéabair neamhchomhthiomsaitheacha a dtugtar *ailgéabair Jordan* orthu.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1902
Catagóir:Básanna i 1980
Kakiemon

mion|Babhla Kakiemon, sa stíl Imari
Poirceallán Seapánach a dhéantar in Arita ó lár na 17ú haoise is ea **kakiemon** (Seapáinis: 柿右衛門). Ainmnithe as an gclann a thosaigh a tháirgeadh. Corp leachtbhán a bhíonn ann le maisiúcháin ghanna, go minic leagtha amach go neamhshiméadrach, de phlandaí, ainmhithe, is uaireanta daoine, péintáilte le glónrú de chruan gorm, glas, flannbhuí/dearg, bánbhuí nó dubh. Uaireanta d'úsáidtí órú mar mhaisiúchán feabhsaithe. Easportáileadh don Eoraip é, agus san 18ú céad, rinne monarchana Meißen, Chantilly, Chelsea is Worcester aithris ar an stíl. 

## Tagairtí
Teoiric Kaluza-Klein

Teoiric chúigthoiseach, athraitheach ar an gcoibhneasacht ghinearálta, a dhéanann iarracht imtharraingt is leictreamaighnéadas a chomhaontú. Ainmnithe as an bhfisiceoir Polannach Theodor Kaluza is an fisiceoir Sualannach Oskar Klein a chuir an teoiric le chéile (i 1921 is 1926 faoi seach). Cuireadh fuinneamh sa teoiric arís sna 1980idí nuair a cuireadh toisí breise léi chun na himoibrithe núicléacha a chlúdach. Níl aon tacaíocht thrialach fós léi.

## Tagairtí
Heike Kammerlingh Onnes

Fisiceoir a rugadh i nGroningen na hOllainne ab ea **Heike Kammerlingh Onnes** (21 Meán Fómhair 1853 - 21 Feabhra 1926). An chéad duine a d'ullmhaigh héiliam leachtaithe agus a rinne taighde ar a airíonna. 

Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1913 as. D'fhionn sé forsheoltacht leictreach freisin.

## Féach freisin

* Fisiceoirí na hÍsiltíre

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1853
Catagóir:Básanna i 1926
Catagóir:Fisiceoirí na hÍsiltíre
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fisice
Kanban

Córas déantúsaíochta a d'fhorbair comhlacht Toyota i ndiaidh an dara cogadh domhanda. Ciallaíonn an focal ‘clár eolais’, agus tugtar *an córas díreach in am* air freisin. Is í a aidhm ná déantúsaíocht chomh héifeachtach agus is féidir a bhaint amach gan stóir mhóra comhpháirteanna. Déanann fotháirgeoirí páirteanna ar leith, á soláthar don líne táirgthe díreach in am. Bíonn bosca páirteanna gar don chuid oiriúnach den líne táirgthe agus clár eolais air chun cur in iúl do na fotháirgeoirí gur gá páirteanna breise a sholáthar. D'éirigh go maith leis, agus leath sé ar fud an iarthair freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Déantúsaíocht
Eric Richard Kandel

Néarfhiseolaí a saolaíodh i Vín na hOstaire, agus a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe is ea **Eric Richard Kandel** (a rugadh ar 7 Samhain 1929). Sa bhliain 2000 roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Arvid Carlsson is Paul Greengard as a thaighde ar thrasduchtú comharthaí sa néarchóras chun gurbh fhéidir drugaí nua a fhorbairt amach anseo mar chóireáil ar ghalair néareolaíocha is shíciatracha. D'fhoilsigh sé a dhírbheathaisnéis *In Search of Memory* (Ar Lorg na Cuimhne, 2006). 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Néarfhiseolaithe
Robert Kane

Ceimicí a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea **Robert Kane** (24 Meán Fómhair 1809 - 16 Feabhra 1890). An chéad duine a thairg an eitil fhréamhaí, atá an-tábhachtach sa cheimic orgánach. Rinne sé amach modh chun alcól meitile a íonghlanadh. Rinne sé an chéad sintéisiú sa cheimic orgánach nuair a d'ullmhaigh an chomhdhúil chiorclach meiseitiléin ón gcomhdhúil líneach aicéatón. D'fhoilsigh sé an tuarascáil cháiliúil *The Industrial Resources of Ireland* (Acmhainní Tionsclaíochta na hÉireann, 1844), saothar ceannródaíoch chun maoin na tíre a chur chun cinn trí thionsclaíocht is fostaíocht a chothú. Scríobh sé *Elements of Chemistry* (Uraiceacht na Ceimice, 1840-1841), a raibh cáil is rath idirnáisiúnta air. Ceapadh é i 1845 ina stiúrthóir ar Mhúsaem nua Thionsclaíocht na hÉireann, a ndearnadh Coláiste Ríoga na hEolaíochta de i 1867 (agus Roinn an Taoisigh i 1990).

## Tagairtí

Catagóir:Baill d’Acadamh Ríoga na hÉireann
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Ceimiceoirí Éireannacha
Crith talún Kantō, 1923

Tharla crith talún Kantō sa tSeapáin ar an 1 Meán Fómhair 1923 (関東大震災 *Kantō daishinsai*). Tá  Kantō suite i lár na tíre, timpeall Bhá Thóiceo  ar an oileán Honshu. Ba é an an crith talún is mheasa sa tSeapáin leis na céadta.  
[clé|mion|[Ardeaglais i dTóiceo, 1923]]
clé|mion|imeall an uisce in aice Yokohama
clé|mion|Tharla sléacht agus chuaigh forairdeallaithe le báiní ar feadh cúpla seachtain
Maraíodh b'fhéidir 143,000 duine in iomlán. Leagadh foirgnimh, bhuail súnámaí an tír agus chuaigh na cathracha trí thine.  Bhí an iliomad dóiteán ann, a scaipeadh ag na gaotha láidre, agus scriosadh sean-Thóiceó is Yokohama.

Sin ráite, ní raibh ann ach 7.9 ar an scála méide na móiminte agus tharla creathanna talún eile a bhí i bhfad níos láidre,  roimh 1923 agus ina dhiaidh, gan an léirscrios céanna.

Bhí an naimhdeas i leith inimirceach an-láidir ag an am. Tharla sléacht. Maraíodh b'fhéidir 6,000, muintir na Cóiré agus Sínigh go háirithe. Chuaigh forairdeallaithe le báiní ar feadh cúpla seachtain.

Níos déanaí, bhain réabadh ollmhór sóisialta. D'éirigh an tsochaí  sa tSeapáin níos coimeádaí agus tháinig an t-údarásaíochas chun cinn.

## Féach freisin

* Crith talún, súnámaí

## Tagairtí

Catagóir:Creathanna talún
Catagóir:1923
Catagóir:Stair na Seapáine
Pyotr Leonidovich Kapitsa

Fisiceoir a saolaíodh in Kronstadt na Rúise ab ea **Pyotr Leonidovich Kapitsa** (8 Iúil 1894 – 8 Aibreán 1984). 

Rinne sé taighde bunúsach ar mhaignéadas an-dian, teocht an-íseal, agus leachtú hidrigine is héiliam. Le Arno Penzias is Robert Wilson, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain  1978 as an saothar seo.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1894
Catagóir:Básanna i 1984
Catagóir:Fisiceoirí Rúiseacha
Sarcóma Kaposi

Is é rud is **Sarcóma Kaposi** ann ná sceachaill urchóideach ailse atá timpeall 20,000 uair níos dóchúla i ndaoine le SEIF ná daoine eile. Ní fios cad a spreagann é, ach de bhrí go dtarlaíonn sé níos minice i ndaoine a fuair SEIF ar mhodh gnéasach ná ar aon mhodh eile, meastar go bhfuil gníomhaí tarchurtha trí ghnéas i gceist.

## Tagairtí
Damba Kariba

Damba mór coincréite ar abhainn na Saimbéise, ar an teorainn idir an tSaimbia is an tSiombáib, is ea **Damba Kariba**. Cuireadh tús leis sa bhliain 1955 agus críochnaíodh é sa bhliain 1959. 128 m ar airde, in ann 705 MW cumhachta leictrí a ghiniúint.

Cuireadh timpeall is 57,000 duine den treibh Tonga as áit nuair d'fhás an loch taobh thiar den damba. Cuireadh Oibríocht Noah i bhfeidhm sna blianta 1960–61 inar tharrtháladh 6,000 ainmhithe móra, gan trácht ar chréatúirí níos lú.

## Tagairtí

Catagóir:Dambaí
Karnag

Leithinis ar chósta theas na Briotáine mar a bhfuil ailínithe cloch, ciorcail cloch is tuamaí seomracha ón ré Neoiliteach. Tá timpeall 3,000 cloch mhór ag síneadh thar thimpeall 5 km ann.

## Tagairtí
Bernard Katz

Bithfhisicí a rugadh i Leipzig na Gearmáine ab ea **Bernard Katz** (26 Márta 1911 – 20 Aibreán 2003). D'oibrigh sé sa Bhreatain an chuid is mó dá shaolré. 

Rinne sé taighde bunúsach ar sheoladh comharthaí leictreacha ar feadh néaróg, agus saghas is feidhmiú na néaratharchuradóirí ag teirminéil néaróg. 

Scríobh sé dhá leabhar cháiliúla, *Electrical Excitation of Nerve* (Spreagadh Leictreach Néaróg, 1939) agus *The Release of Neural Transmitter Substances* (Fuascailt Néaratharchuradóirí, 1969). Le Ulf von Euler is Julius Axelrod, bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1970 as a thaighde.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1911
Catagóir:Básanna in 2003
John Kay

Ceapadóir a saolaíodh gar do Bury Shasana ab ea **John Kay** (16 Iúil 1704 -  1779). Agus é i bhfeighil muileann cadáis a athar, d'fheabhsaigh sé an t-innealra, agus i 1733 fuair paitinn ar an *eitspól*, an fhionnachtain is tábhachtaí i stair an innealra fíodóireachta, b'fhéidir. Ghlac na fíodóirí leis an bhforbairt go fonnmhar, ach ní raibh fonn orthu dleachtaí an cheapadóra a íoc. D'ionsaigh slua fíodóirí a theach, mar gheall ar an mbagairt dá slí bheatha óna fhionnachtain. Theith sé don Fhrainc, áit a bhfuair bás ina bhochtán.

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1704
Catagóir:Básanna i 1779
John Cowdery Kendrew

Bithcheimicí a rugadh in Oxford Shasana ab ea **John Cowdery Kendrew** (24 Márta 1917 - 23 Lúnasa 1997). Rinne sé amach struchtúr tríthoiseach míoglóibín, an phróitéin a iompraíonn ocsaigin i matáin, an chéad uair a rinneadh amach struchtúr móilín chomh casta sin. I 1962 bhuaigh sé Duais Nobel sa cheimic le Max Perutz as an saothar seo.

## Tagairtí

Catagóir:Bithcheimiceoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna i 1997
Arthur Edwin Kennelly

Innealtóir a rugadh i Mumbai na hIndia ab ea **Arthur Edwin Kennelly** (1861-1939). Thosaigh sé ag obair le Thomas Edison sna Stáit Aontaithe i 1887, agus chuaigh le comhairleoireacht i bhPhiladelphia i 1894. D'fhorbair sé anailísí nua matamaiticúla do chiorcaid leictreacha, agus i 1902 tháinig ar an gciseal ianaithe san atmaisféar (ar a dtugtar *ciseal Kennelly* uaireanta) ag an am céanna is a rinne Oliver Heaviside an fhionnachtain chéanna sa Bhreatain.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1861
Catagóir:Básanna i 1939
Spásteileascóp Kepler

mion|clé|Spásteileascóp Kepler á thógáil i monarcha de chuid Astrotech
Lainseáil NASA **Spásteileascóp Kepler** sa bhliain 2009 chun pláinéid a chuardach trí thrasnuithe scáthanna thar réaltaí a iniúchadh. Is í fithis an domhain féin atá ag Kepler, agus tá sé ag streachailt i ndiaidh an domhain. 

Féachann an teileascóp ar níos mó ná 150,000 réalta go comhuaineach leanúnach, agus tarchuireann na híomhánna ar ais chuig ríomhairí NASA. Iniúchann na ríomhairí na trasnuithe pláinéadacha ag iarraidh tréimhsiúlachtaí a aimsiú, rud a léireodh gur pláinéad a bheadh mar bhun leis, agus léireodh méid an scátha méid an phláinéid sin. 
clé|mion
Tá níos mó ná 400 pláinéad mar seo níos mó ná an domhan aimsithe, b'fhéidir de bhrí go bhfuil sé níos éasca cinn mhóra a bhrath.

## Scéal
clé|mion|Fithis
D'fhorbair Kepler (1571-1630) teileascóp simplí, teileascóp athraonta. Nuair a d’fhéach sé trína theileascóp, chonaic sé rudaí bun os cionn. Ní fadhb mhór í seo ag féachaint ar réalta, mar go hiondúil bíonn an chuma chéanna ar réalta má tá sí bun os cionn nó má tá sí mar ba chóir di a bheith.  Ach bíonn cuma an-difriúil ar rudaí níos cóngaraí, ar an ngealach mar shampla.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:NASA
Catagóir:Spásteileascóip
John Kerr

Fisiceoir a saolaíodh in Aird Rosain na hAlban ab ea **John Kerr** (17 Nollaig 1824 - 15 Lúnasa 1907). Léirigh sé airíonna suntasacha an tsolais pholaraithe i réimsí maighnéadacha is leictreacha. In iarmhairt Kerr, a ainmníodh as, frithchaitear solas ionsaitheach atá polaraithe go plánach ag leictreamaighnéad, agus braitear go bhfuil an solas frithchaite polaraithe go héilipseach. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1824
Catagóir:Básanna i 1907
Charles F. Kettering

Innealtóir is ceapadóir a saolaíodh i Loudonville, Ohio ab ea **Charles Franklin Kettering** (29 Lúnasa 1876 - 25 Samhain 1958). D'fhionn sé an mótar dúisithe i gcomhair gluaisteán. Mhínigh sé an chúis le cnagadh in innill gluaisteán. D'fhionn sé an t-ábhar cuisnithe Freon, ceann de na clórafluaracarbóin.

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Innealtóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1876
Catagóir:Básanna i 1958
Wolfgang Ketterle

Fisiceoir a saolaíodh i Heidelberg na Gearmáine is ea **Wolfgang Ketterle** (21 Deireadh Fómhair 1957). D'oibrigh sé sna Stáit Aontaithe an chuid is mó dá shaolré. I 2001 bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic, le Carl Wieman is Eric Cornell, as a thaighde ar chomhdhlúthú Bose-Einstein gás caol de mhiotail alcaile—staid nua damhna — agus airíonna na gcomhdhlúthuithe céanna.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Teileascóp Keck

Teileascóp a thóg rialtas Mheiriceá ar bharr shliabh Mauna Kea in Haváí, a bhfuil príomhscáthán de thrastomhas 10 m aige. Tá an scáthán seo déanta as 36 leacán heicseagánach. Nuair a tháinig sé i bhfeidhm i 1992, bhí sé ar an teileascóp optach ba mhó ar Domhan. In úsáid go comhuaineach le spásteileascóp Hubble chun pictiúir i bhfad níos fearr ná riamh a fháil den chruinne agus réaltaí is réaltraí an-fhada amach uainn a íomháú.

## Féach freisin
* Teileascóp Ollmhór

## Tagairtí
David Kelly (saineolaí arm)

Micribhitheolaí is comhairleoir ar rialú arm a saolaíodh i nGleann an Rhondda sa Bhreatain Bheag ab ea **David Christopher Kelly** (14 Bealtaine 1944 – 17 Iúil 2003). Rinne sé taighde i bPorton Down, ionad taighde de chuid rialtas na Breataine ar chogaíocht cheimiceach is bhitheolaíoch. Comhairleoir sinsearach do na Náisiúin Aontaithe ar chogaíocht bhitheolaíoch san Iaráic (1994-1999). I 2003 bhí baint aige leis an easaontas idir rialtas na Breataine is an BBC roimh thús an chogaidh san Iaráic. Líomhain an rialtas go raibh airm ollscriosta ag an Iaráic, ach cheistigh an BBC cé chomh fírinneach is a bhí sé sin. Go luath tar éis dó teacht faoi iniúchadh na meán cumarsáide, chuir sé lámh ina bhás féin in Oxfordshire Shasana. 

## Tagairtí

Catagóir:Saineolaithe arm
Catagóir:Micribhitheolaithe Breatnacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Básanna in 2003
Har Gobind Khorana

Bitheolaí móilíneach a rugadh i Raipur na Pacastáine (san India ag an am) is ea **Har Gobind Khorana** (9 Eanáir 1922-9 Samhain 2011). Rinne sé taighde i Meiriceá Thuaidh ar shintéisiú núicléitídí, agus i 1970, an chéad sintéisiú géine saorga, saothar a bhí tábhachtach i réiteach an ghéanóim dhaonna.  

Le Robert Holley is Marshall Warren Nirenberg, bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1968 as an saothar seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaithe Indiacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Básanna in 2011
Jack St Clair Kilby

Innealtóir leictreach a rugadh i Jefferson City, Missouri ab ea **Jack St Clair Kilby** (1923-2005). D'oibrigh sé i gcomhlacht Texas Instruments, agus d'fhionn an chéad áiritheoir láimhe is an ciorcad iomlánaithe. Roinn sé Duais Nobel na Fisice i 2000 le Zhores Alferov is Herbert Kroemer as forbairt an chiorcaid iomlánaithe, atá bunúsach do theicneolaíocht faisnéise is teileachumarsáide.

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2005
Alfred Charles Kinsey

Míoleolaí is eolaí sóisialta a saolaíodh in Hoboken, New Jersey ab ea **Alfred Charles Kinsey** (23 Meitheamh 1894 – 25 Bealtaine 1956). D'fhoilsigh sé dhá leabhar chonspóideacha, *Sexual Behavior in the Human Male* (Iompar Gnéasach an Fhireannaigh Dhaonna, 1948) agus *Sexual Behaviour in the Human Female* (Iompar Gnéasach an Bhaineannaigh Dhaonna, 1953).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1894
Catagóir:Básanna i 1956
Catagóir:Bitheolaithe Meiriceánacha
Frederick Stanley Kipping

Ceimicí a saolaíodh i Manchain Shasana ab ea **Frederick Stanley Kipping** (16 Lúnasa 1863 – 1 Bealtaine 1949). Rinne sé obair bhunúsach ar shileacón, agus luaitear é mar athair cheimic na sileacón, bíodh is gur fhorbair daoine eile cuid mhaith d'fheidhmeanna sileacóin.  Chuidigh a chuid oibre go mór le forbairt dhomhanda thionscal an rubair agus bealaí bunaithe ar shileacóin.  In éineacht le Perkin, scríobh sé téacsleabhar ceimice orgánach caighdeánach (*Organic Chemistry*, Perkin agus Kipping, 1899). I ndiaidh dul ar scor dó, chuir sé faoi in Cricieth, sa Bhreatain Bheag, agus is ann a fuair sé bás.  

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ceimiceoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1863
Catagóir:Básanna i 1949
Dlíthe Kirchhoff

I gciorcaid leictreacha, maidir le haon chumar a bhfuil 3 shreang nó níos mó ceangailte leis, bíonn suim na sruthanna isteach sa chumar cothrom le nialas, agus i lúb iata ciorcaid, bíonn suim na ndifríochtaí poitéinsil timpeall na lúibe cothrom le nialas. Díorthaítear iad ó imchoimeád an fhuinnimh is imchoimeád an luchta sa chiorcad. An-áisiúil in anailísiú ciorcad.

## Tagairtí
Gustav Kirchhoff

Fisiceoir a rugadh in Kaliningrad na Rúise (Königsberg na Prúise ag an am) ab ea **Gustav Robert Kirchhoff** (12 Márta 1824 – 17 Deireadh Fómhair 1887). Rinne sé taighde ar chiorcaid leictreacha (ag forbairt dlíthe Kirchhoff), teas, agus speictriméadracht solais. Le Wilhelm Bunsen, d'aimsigh sé na dúile caeisiam is rubaidiam don chéad uair.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1824
Catagóir:Básanna i 1887
Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Richard Kirwan

Ceimicí a rugadh i gCloch an Bhaile Mhóir, Contae na Gaillimhe, ab ea **Richard Kirwan** (1 Lúnasa 1733 – 22 Meitheamh 1812). Chuaigh sé le sagartóireacht ar dtús, ach d'athraigh go luath don cheimic. I Londain (1777-1787) chuidigh sé le bunú na steiréiceimice is na ceimice cainníochtúla. Rinne sé taighde ar fhiníocht cheimiceach, imoibrithe ceimiceacha, agus ceimic iarainn trí thíotraiméadracht. Scríobh sé an chéad saothar cuimsitheach ar an mianreolaíocht sa Bhéarla, *Elements of Mineralogy* (Uraiceacht na Mianreolaíochta, 1784), *An Essay on the Analysis of Mineral Waters* (Aiste ar Anailís Uiscí Mianracha, 1799), *An Essay on Phlogiston and the Constitution of Acids* (Aiste ar Fhlógastón agus Comhdhéanamh Aigéad, 1787), ag cosaint coincheap an fhlógastóin, agus cuid mhaith eile. Rinne sé obair shuntasach ar an meitéareolaíocht trí chlár teochtaí ag domhanleithid idir an meánchiorcal is na Moil a thógáil. Thug sé an mhianreolaíocht isteach den chéad uair in Éirinn. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1733
Catagóir:Básanna i 1812
Grianghrafadóireacht Kirlian

Is féidir réimse dhian leictreach a chruthú le foinse ardvoltais (30-50 kV) agus í a thaifeadadh ar phláta fótagrafach mar thrasnaíocht leictreach. Má chuirtear ábhair sheoltacha sa réimse, taifeadtear íomhá de dhromchla an ábhair. I gcás inslitheora, taifeadtar íomhá den taobh istigh den ábhar. Má chuirtear rud beo sa réimse, faightear íomhá shainiúil de. D'fhionn na hinnealtóirí Rúiseacha Semyon is Valentina Kirlian an feiniméan seo sna 1950idí, féiniméan atá ina ábhar taighde i láthair na huaire.

## Tagairtí
Kithara

mion|clé|Kithara á sheinm ag Apollo Musagetes
Is éard is **kithara** ann ná gléas ceoil ársa, cosúil le lir ach níos mó. Bhí athshonadóir adhmaid (dronuilleogach de ghnáth) mar bhun, dhá ghéag chuasacha ag teacht suas uaidh is iad ceangailte le trasnán ag a mbarra. Bhí 3-11 téad ag rith ón trasnán síos go bun an athshonadóra. Bhaintí na téada le figín. Bhíodh athshonadóir na líre déanta as blaosc toirtíse.

## Tagairtí

Catagóir:Téaduirlisí
Melanie Klein

Sícainilísí páistí ón Ostair ab ea **Melanie Klein** (30 Márta 1882 &ndash; 22 Meán Fómhair 1960). Rinne sí staidéar le Sigmund Freud. Rinne sí saothar ceannródaíoch ar úsáid a bhaint as ábhar is stíl imeartha na bpáistí chun léargas a fháil ar a bpróisis mheabhracha.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1882
Catagóir:Básanna i 1960
Klaus von Klitzing

Fisiceoir a rugadh i Środa na Polainne (Schroda na Gearmáine ag an am) ar an 28 Meitheamh 1943 is ea **Klaus von Klitzing**. Sa bhliain 1977 d'fhoilsigh sé páipéar ag cur síos ar iompar leictreonach déthoiseach ina raibh iarmhairt chandamach Hall léirithe, ach níor thuig sé féin ná daoine eile a thábhacht seo. I 1980 a thuig sé féin an tábhacht iomlán. Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic as an bhfionnachtain i 1985. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine beo
William Standish Knowles

Ceimicí a rugadh i dTaunton, Massachusetts is ea **William Standish Knowles** (1 Meitheamh 1917 – 13 Meitheamh 2012). Chaith sé a shaolré le comhlacht Monsanto. Rinne sé taighde ar chatalú ciriúil ar chomhdhúile orgánacha a rothlaíonn plána solais atá polaraithe i bplána. Mar shampla, déanann tuaslagán siúcra é seo. Rothlaíonn comhdhúile ar leith an plána polaraithe ar deiseal, agus comhdhúile eile ar tuathal. Tá cuid mhaith comhdhúl mar seo, drugaí, feithidicídí, is leasuithe talún ina measc, a tharlaíonn in dhá struchtúr, gach ceann ina íomhá scáthánach ar a chéile, ag rothlú plána polaraithe sa treo eile ón gceann eile. Fuair Knowles amach nárbh ionann éifeacht an dá struchtúr ina bhfeidhmeanna mar dhrugaí is eile, agus uaidh sin bhí sé in ann an struchtúr is éifeachtaí a roghnú is éifeacht na gcomhdhúl a fheabhsú go mór. Le Barry Sharpless is Ryoji Noyori, bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 2001 as an saothar seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna in 2012
Tairiseach von Klitzing

Tairiseach a bhfuil an modh caighdeánach idirnáisiúnta chun friotaíocht leictreach a thomhas bunaithe air. Is í a shiombail ná RK, agus is é an sainmhíniu air ná \frac{h}{e^2} mar arb é h tairiseach Planck agus e lucht an leictreoin. Dhíorthaigh Klaus von Klitzing é seo ó iarmhairt chandamach Hall. Tomhaistear RK go turgnamhach. Socraíodh ar luach RK-90 = 25,812.807 Ω i 1990 mar bhunús leis an gcaighdeán idirnáisiúnta i dtomhas na friotaíochta.

## Tagairtí

Catagóir:Leictreonaic
Robin Knox-Johnston

mion|Robin Knox-Johnston
Luamhaire Briotanach is ea **William Robert Patrick (Robin) Knox-Johnston** (r. 17 Márta 1939). An chéad duine a sheol timpeall an Domhain ina aonar gan stad (1968-1969). Rinne sé curiarracht seolta trasna an Atlantaigh i 1986 (timpeall 10½ lá). Captaen ar an luamh Enza a sheol timpeall an Domhain i 1994 níos tapa ná éinne eile roimhe (níos lú ná 75 lá). 

## Tagairtí

Catagóir:Mairnéalaigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Daoine beo
Emil Kocher

Máinlia Eilvéiseach a rinne taighde ceannródaíoch ar fhiseolaíocht, paiteolaíocht agus máinliacht na faireoige tíoróidí ab ea **Emil Theodor Kocher** (25 Lúnasa 1841-27 Iúil 1917). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1909 as.

## Tagairtí

Catagóir:Eolaithe Eilvéiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1841
Catagóir:Básanna i 1917
Kurt Koffka

Síceolaí Gearmánach a rugadh i mBeirlín ab ea **Kurt Koffka** (18 Márta 1886-22 Samhain 1941). Chuidigh sé le Wolfgang Köhler i dturgnaimh ar aireachtáil dhaonna, agus mar thoradh orthu bunaíodh scoil Gestalt na síceolaíochta.

## Tagairtí

Catagóir:Síceolaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine as Beirlín
Catagóir:Daoine a rugadh i 1886
Catagóir:Básanna i 1941
Georges J. F. Köhler

Imdhíoneolaí a rugadh i München na Gearmáine ab ea **Georges Jean Franz Köhler** (22 Aibreán 1946 – 1 Márta 1995). Lena chomhghleacaí César Milstein, rinne sé amach conas hibrideóma a tháirgeadh. 

Is cill a ghineann antasubstaintí, nasctha le cill ailse, an chill hibrideach fhadsaolach seo, agus is féidir hibrideóma a chruthú a ghineann antasubstaint ar leith amháin a chealaíonn antaigin (ábhar coimhthíoch) ar leith. 

Léirigh sé struchtúir antasubstaintí, agus rinne amach struchtúir is feidhmeanna na nglóbailiní imdhíonachta. Úsáidtear a theicnící chun ábhair a aithint, i dtástáil toirchis, diagnóisiú agus cóireáil ailse is galar eile. 

mion|clé|Antasubstaintí mhonaclónach

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1984 le César Milstein is Niels Jerne as an saothar seo.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Básanna i 1995
Catagóir:Imdhíoneolaithe Gearmánacha
Wolfgang Köhler

Síceolaí a rugadh i dTaillinn an hEastóine (na Gearmáine Gerag an am) ab ea **Wolfgang Köhler** (21 Eanáir 1887– 11 Meitheamh 1967). Chuidigh sé le Kurt Koffka i dturgnaimh ar aireachtáil dhaonna, agus mar thoradh orthu bunaíodh scoil Gestalt na síceolaíochta.

Gearmánaigh ab iad a mhuintir agus bhog a thuismitheoirí go dtí an Ghearmáin nuair a bhí sé ina leanbh. Sa bhliain 1935 d'imigh sé ón tír mar gheall ar fadhbanna leis na Naitsithe agus thug sé aghaidh ar na Stáit Aontaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1887
Catagóir:Síceolaithe Gearmánacha
Catagóir:Básanna i 1967
Catagóir:Daoine as Tallinn
Walter Kohn

Fisiceoir teoiriciúil a rugadh i Vín na hOstaire ar an 9 Márta 1923, a d'oibrigh i gCalifornia ab ea **Walter Kohn**. Cuireadh chun Sasana é sa *Kindertransport* sa bhliain 1933, agus ansin ar aghaidh go Ceanada mar a bhfuair sé a chuid oideachais go dtí 1948, bliain a thug sé faoi chlár dochtúireachta in Ollscoil Harvard. Bhí saoránacht Cheanadach aige ach d'éirigh sé aisti nuair a bhain sé saoránacht Mheiriceánach  amach sa bhliain 1957. Giúdaigh a mhuintir agus cuireadh a thuismitheoirí chun báis san Uileloscadh.

Bhain an taighde is suntasaí a rinne sé le forbairt theoiric na dlúsfheidhme chun cur síos ar airíonna móilíní is a bpróiseas imoibrithe, agus ról na dóchúlachta sna cúrsaí sin. Le John Pople, bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice sa bhliain 1998 as an saothar. 

Fuair Kohn bás ar an 19 Aibreán 2016.

## Naisc sheachtracha
*Beathaisnéis Kohn ag suíomh oifigiúil Dhuais Nobel, arna rochtain ar 24 Aibreán 2014
*Leathanach Kohn ag Suíomh Dhámh na hOllscoile  University of California-Santa Barbara. Arna rochtain ar 24 Aibreán 2014.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Andrey Kolmogorov

Matamaiticeoir a rugadh i dTambov na Rúise ab ea **Andrey Nikolayevich Kolmogorov** (25 Aibreán 1903 – 20 Deireadh Fómhair 1987). Rinne sé taighde bunúsach i réimsí éagsúla: feidhmeanna athróige réadaí, anailís feidhmeanna, loighic mhatamaiticiúil, toipeolaíocht, teoiric na suaiteachta, teoiric an eolais, agus cibirnitic. Cáil air as teoiric aicsímeach na dóchúlachta, a leabhar *Grundbegriffe der Wahrscheinlichkeitsrechnung* (Uraiceacht na Dóchúlachta, 1933), agus a shaothar le Alexander Khinchin (1894-1959) ar phróisis Markov. 

## Tagairtí

Catagóir:Matamaiticeoirí Rúiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Básanna i 1987
Kon-Tiki

Rafta balsa, 13.7 m ar fhad, a thóg Thor Heyerdahl i 1947. Le cúigear eile, sheol sé 6,000 km ó Mheiriceá Theas go dtí an Pholainéis chun coincheap a bhí aige a léiriú, gurbh féidir le luathdhaonnaí imirce fhíorfhada a dhéanamh. Caomhnaithe anois in iarsmalann in Osló.

## Tagairtí
Arthur Kornberg

Bithcheimicí a rugadh i Nua-Eabhrac ab ea **Arthur Kornberg** (1918-2007). Rinne sé taighde ar mhacasamhlú aigéid dhí-ocsairibeanúicléasaigh (ADN) i mbaictéir agus promhadán. 

Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1959 le Severo Ochoa.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:Básanna in 2007
Masatoshi Koshiba

Fisiceoir a saolaíodh i dToyohashi na Seapáine ab ea **Masatoshi Koshiba** (19 Meán Fómhair 1926 - 12 Samhain 2020). Le Raymond Davis is Riccardo Giacconi, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain  2002 as a thaighde sa réaltfhisic agus neoidríonónna cosmacha a bhrath. 

## Tagairtí
  

Catagóir:Fisiceoirí Seapánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Catagóir:Básanna in 2020
Richard Freiherr von Krafft-Ebing

Síciatraí a rugadh i Mannheim na Gearmáine ab ea **Richard Freiherr von Krafft-Ebing** (14 Lúnasa 1840 - 22 Nollaig 1902). Saineolaí ar mhí-oird néarógacha, a rinne taighde luath ar mhí-oird ghnéasacha.

## Tagairtí

Catagóir:Síciatraithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine as Mannheim
Catagóir:Daoine a rugadh i 1840
Catagóir:Básanna i 1902
Sliabh Krakatoa

clé|mion
Caildéara is ea **Krakatoa** idir Iáva is Sumatra i Muir na Síne Theas, atá gníomhach le milliún bliain.  
clé|mion
Bhí brúchtadh ollmhór tubaisteach ar an oileán bolcánach i 1883. Bhí torann an bhrúchta le cloisteáil i bPerth san Astráil, 3,200 ciliméadar ar shiúl ón láthair.

clé|mion|2019-05-25
Meastar gur theilg Krakatoa 50 milliún tonna cré san atmaisféar agus gur dhorchaigh na spéartha thar níos mó ná 1,000 km2. 

D'astit luaith is smidiríní carraige thar achar 800,000 km2, agus chuir an brúchtadh tús le tonnta fathachúla farraige (súnámaí), 30 m ar airde, a mharaigh níos mó ná 36,000 duine ar chóstaí Iáva is Shumatra.

Tá tuairim i measc eolaithe aeráide gur athraigh an brúchtadh seo aeráid an domhain ar feadh  bliana.

## Féach freisin

* Brúchtadh Krakatoa (1883)

## Tagairtí

Catagóir:Bolcáin
Catagóir:Caildéaraí
Catagóir:An Indinéis
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta
Hans Adolf Krebs

Fiseolaí a saolaíodh i Hildesheim na Gearmáine ab ea **Sir Hans Adolf Krebs** (25 Lúnasa 1900 – 11 Samhain 1981). Rinne sé taighde chun na próisis meitibileachta i gcórais bhitheolaíocha a léiriú. Ainmnítear timthriall Krebs as, sraith imoibrithe bithcheimiceacha i gcórais bhitheolaíocha a fhuasclaíonn cuid mhaith fuinnimh trí ocsaídiú na gcarbaihiodráití, na saille is na bpróitéiní sa chothú. Tugtar *timthriall an aigéid chitrigh* air seo freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
Catagóir:Básanna i 1981
Catagóir:Fiseolaithe Gearmánacha
Herbert Kroemer

Fisiceoir a saolaíodh sa Ghearmáin ba ea **Herbert Kroemer** (25 Lúnasa 1928 – 8 Márta 2024). D'oibrigh sé sna Stáit Aontaithe ar struchtúir ilchineálacha leathsheoltóra. Roinn sé Duais Nobel na Fisice i 2000 le Zhores Ivanovitch Alferov is Jack Kilby as an obair seo, atá bunúsach don teicneolaíocht faisnéise is an teileachumarsáid.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Básanna in 2024
Emil Kraepelin

Síciatraí a rugadh i Neustrelitz na Gearmáine ab ea **Emil Kraepelin** (15 Feabhra 1856 – 7 Deireadh Fómhair 1926). Rinne sé staidéar síceolaíoch ar néaróisí, agus rangaigh iad idir néaróisí máindúlagracha is scitsifréine. Thiomsaigh sé *Compendium der Psychiatrie* (Coimre na Síciatrachta, 1883) a bhí an-suntasach ag an am. Fuair sé bás in Muenchen.

## Tagairtí

Catagóir:Síciatraithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1856
Catagóir:Básanna i 1926
Sergey Korolyov

Ceannródaí roicéad is innealtóir aeraspáis a rugadh i Zhitomir na hÚcráine ab ea **Sergey Pavlovich Korolyov** (12 Eanáir 1907 – 30 Nollaig 1966). D'fhorbair sé an chéad diúracán balaistíoch idir-ilchríochach Sóivéadach. Níos déanaí, bhí ina cheannaire ar an gclár spáis Sóivéadach.
[mion|Eisíodh an stampa seo in onóir Korolyov sa bhliain 1969, rud a thaispeánann a thábhacht don [Aontas Sóivéadach.|clé|202x202px|alt=]]

## Luathshaol
Chaith Korolyov 6 bliana i ngéibhinn ag tosnú sa bhliain 1938 as bac a chur ar dul chun cinn chlár roicéad an Aontais Shóivéadaigh agus cúbláil a dhéanamh ar chiste na heagraíochta poiblí ina raibh sé ag obair. Ach déanta na fírinne, chaith sé an t-airgead ar thástáil roicéad gan aon rath.   

Sa bhliain 1952 rinneadh ball den Pháirtí Cumannach de. Agus ar 19 Aibreán 1957 d'aithin an stát nach raibh aon bhunús riamh leis na coireanna a cuireadh ina leith le linn feachtas polaitiúil na 1930idí.  

## Dearthóir roicéad
Tugadh a chlú ar ais dó sna blianta i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda de réir mar a aithníodh a shárchumas mar dhearthóir roicéad.  D'fhorbair sé an chéad diúracán balaistíoch idir-ilchríochach Sóivéadach.   

Faoin na 1960idí ní raibh aon duine níos tábhachtaí ná é i gcóras aeraspáis na Sóivéadach agus iad i gcomórtas leis na Stát Aontaithe, "Rás an Spáis" mar a thugadh air. "An Príomhdhearthóir" a thugtaí ar Korolyov ar eagla go mbeadh a fhios ag rialtas Mheiriceá cérbh é agus go maróidís é.
clé|mion|Почтовая марка Казахстана из серии "День космонавтики", «100 лет С. П. Королеву», 2007, № 596

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1907
Catagóir:Básanna i 1966
Catagóir:Teicneolaíocht spáis
Catagóir:Diúracáin
Catagóir:Innealtóirí Rúiseacha
Gustav Krupp

Tionsclaí a rugadh sa Háig ab ea **Gustav Krupp** (Gustav von Bohlen und Halbach, 1870-1950). Phós sé Bertha Krupp (1886-1957) agus ghlac sé a sloinne. Rinne comhlacht Krupp an gunna ollmhór fadraoin (ar tugadh Bertha Mhór mar leasainm air) d'arm na Gearmáine le Páras a phlancadh sa chéad chogadh domhanda. Thug sé airgead do Hitler, agus chabhraigh le hatharmáil rúnda na Gearmáine roimh an dara cogadh domhanda. I ndiaidh an chogaidh, bhris na Comhghuaillithe ollchomhlacht Krupp ina codanna.

## Tagairtí

Catagóir:Lucht gnó na Gearmáine
Catagóir:Daoine a rugadh i 1870
Catagóir:Básanna i 1950
Harold Kroto

Ceimicí a rugadh ar 7 Deireadh Fómhair 1939 i Wisbech Shasana ab ea an **Ridire Harold (Harry) Walter Kroto** nó **Harold Walter Krotoschiner** mar a rugadh é. Ag obair lena chomhghleacaithe Richard Smalley is Robert Curl ar ábhair leathsheoltacha, tháinig sé ar ábhar nua trí thimpiste. Ag eisídiú adaimh carbóin as dromchla le léas léasair, á bhfuarú is á sú isteach i bhfolús, móilíní le 60 adamh carbóin iontu, 70 adamh uaireanta, a fuair siad mar thoradh den chuid is mó. Ba é seo 3ú allatróp an charbóin, C60. Is iad graifít, a bhfuil cruth leatháin uirthi, is diamant, a bhfuil cruth teitrihéidreach air, an dá cheann eile. Chinn siad gur cruth cáis sféaraigh a bhí ar an allatróp nua, cosúil leis an gcruinneachán geodasach a dhear Buckminster Fuller, cosúil le liathróid sacair agus adamh carbóin ag gach cúinne. Tús ab ea na fullairéiní nó millíní Bucky seo i 1985 le réimse torthúil lán-nua ceimice. Bronnadh Duais Nobel na Ceimice ar an triúr sa bhliain 1996 as.

Fuair Kroto bás ar an 30 Aibreán 2016.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:Ceimiceoirí Sasanacha
Díobhaí K-T

Tugtar *teorainn K-T* ar an idirlinn idir an tréimhse Chailceach is an tréimhse Threasach, timpeall 65 milliún bliain ó shin nuair a díothaíodh na dineasáir agus mórán gach neach beo eile ar Domhan. Seasann an T do ‘Treasach’ is an K do ‘Cailceach’ (*Kreidezeit* i nGearmáinis). Is ródhócha gur imbhualadh le hastaróideach ollmhór i Muir Chairib, seachas brúchtaí bolcán nó athruithe malla san aeráid, a chuir tús le hathruithe cinniúnacha aeráide ba chúis leis na díobhaí seo.

## Tagairtí
Igor Vasilevich Kurchatov

Fisiceoir a rugadh i Sim na Rúise ab ea **Igor Vasilevich Kurchatov** (8 Eanáir 1903  - 7 Feabhra 1960). Duine tábhachtach den fhoireann a thóg an chéad bhuama adamhach (1949) agus an chéad H-bhuama (1953) san Aontas Sóivéadach.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Rúiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Básanna i 1960
Raymond Kurzweil

Ríomheolaí is ceannródaí i dteicneolaíocht léimh a rugadh in Queens i Nua-Eabhrac is ea **Raymond C. Kurzweil** (a rugadh ar an 12 Feabhra 1940). 

Ó na 1970idí bhí príomhról aige i bhforbairt gach ceann de na teicneolaíochtaí seo: aithint optúil carachtar, sintéisiú urlabhra ó théacs, saothrú an scannóir réleapa, saothrú an tsintéiseoir ceol foirne, aithint uathoibríoch urlabhra le foclóir mór. Bhunaigh is dhíol sé cuid mhaith comhlachtaí rathúla bunaithe ar a fhionnachtana.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Eolaithe ríomhaireachta Meiriceánacha
Kuru

Is galar prión é **Kuru** a bhíodh eindéimeach i measc an phobail Fhóraigh i Nua-Ghuiné Phapua go luath sa 20ú céad is ea **kuru**. Is iad na staideanna sa ghalar seo ná meathlú forchéimnitheach an néarchórais lárnaigh, gealtachas, neamhchomhordú na colainne, agus pairilis. Bíonn deascáin mhínormálta próitéiní san inchinn, a dtugtar *plaiceanna kuru* orthu. Meastar gur canablacht i ndeasghnátha sochraide, ithe inchinne an mharbháin, ba chionsiocair le tarchur an ghalair. Ó d'éirigh na Fóraigh as an deasghnáth, is lú ar fad minicíocht an ghalair.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Prótacal Kyoto, 1997

Conradh idirnáisiúnta is ea an **Prótacal Kyoto, 1997** a leag amach spriocanna do na príomhthíortha tionsclaíocha maidir le leibhéil astaithe gáis cheaptha teasa a bhain siad amach faoi 2012.

### Cúlra
Tar éis na socruithe mar gheall ar an athrú aeráide is an forthéamh domhanda a glacadh ag an gcruinniú mullaigh i Rio de Janeiro i 1992, glacadh le dréachtchonradh don tréimhse 2005-12 ag cruinniú mullaigh i gcathair Kyoto na Seapáine sa bhliain 1997. 

### Conradh
mion|clé

Tháinig an conradh aeráide i bhfeidhm sa bhliain 2005 chun gearradh siar 5.2% a dhéanamh ar astaíochtaí gás ceaptha teasa (dé-ocsaíd charbóin is eile) i gcomparáid le leibhéal 1990. 

### Iarmhairtí
Faoi 2008 bhí tiúchan na ngás méadaithe 6% ar fud an Domhain ná i 1990, agus bhí na Stáit Aontaithe amháin ag astú 10% níos mó fós ná i 1990. Níor éirigh ach leis an nGearmáin, an Rúis is an Bhreatain aon laghduithe a dhéanamh ar a sceitheadh. Anuas air sin, bhí na tíortha i mbéal forbartha, an tSín is an India go príomha, ag cur go mór lena sceitheadh.  

### Conspóidí
D'aistharraing na Stáit Aontaithe ó chóras Kyoto i 2001. Níos measa fós, de bhrí gur tháinig siad le bheith ina dtíortha tionsclaíocha go déanach, níor tugadh tíortha móra atá ag forbairt —an tSín, an India, an Bhrasaíl, an Indinéis, is eile — isteach in aon chor. 

Bhí dréachtchonradh nua á ullmhú le síniú i gCobanhávan i 2009, ach theip ar an gcruinniú mullaigh sin aon socrú a dhéanamh.

### Éire
Bhí Éire i dtrioblóid le Coimisiún na hEorpa as a bheith ag sárú spriocanna Phrótacal Kyoto.

Ba ea í gníomhsprioc na hÉireann don bhliain 2012 faoin gconradh, taobh istigh de sprioc an Aontais Eorpaigh, astaíocht a bheidh 13% ar a méid os cionn ár leibhéil i 1990. 

## Féach freisin

* Cruinniú Mullaigh na Cruinne 1992 i Rio de Janeiro
* Comhdháil na Náisiún Aontaithe ar an gComhshaol agus an Fhorbairt, 2009 i gCobanhávan
* Comhdháil na Náisiún Aontaithe maidir leis an athrú aeráide, 2021 (COP26), Glaschú

## Tagairtí

Catagóir:1997
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Téamh domhanda
Catagóir:Kyoto
Catagóir:Comhdhálacha na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Conarthaí
Catagóir:Creat-Choinbhinsiún na Náisiún Aontaithe maidir leis an Athrú Aeráide
An Labhráise

deas|250px|thumb|An Labhráise
Ainm a thugtar ar an ollilchríoch ó thuaidh, a chuimsíonn Meiriceá Thuaidh, Eoraip is Áise an lae inniu (gan an India san áireamh), a thosaigh ag scaradh ón aon mhais amháin talún Pangaea timpeall 200 milliún bliain ó shin. Tugtar *[[Gonduanalainn]]* ar an ollilchríoch a bhí fágtha.

## Tagairtí
Labhras

Tom nó crann síorghlas a fhásann 20 m ar airde, dúchasach don Mheánmhuir is ea **Labhras** (*Laurus nobilis*). Na duilleoga leathrúil sleá-chruthach le himeall tonnach. Na bláthanna fireanna is baineanna buí nó bán ceathairliopach. Na caora dubh. Labhras na bhfilí is na mbuaiteoirí san aimsir chlasaiceach. Anois is luibh choitianta pota é.

## Tagairtí
Thomas Samuel Kuhn

is staraí eolaíochta a saolaíodh i Cincinnati, Ohio, ab ea **Thomas Samuel Kuhn** (18 Iúil 1922 – 17 Meitheamh 1996). Ina leabhar *The Structure of Scientific Revolutions* (Struchtúr Réabhlóidí Eolaíochta, 1962) cheistigh sé an coincheap coiteann gur próiseas breisitheach aontreoch í forbairt na heolaíochta. Thug sé isteach coincheap na bparaidímí, grúpa coincheapanna gaolmhara a bhíonn in iomaíocht le chéile ag am athraithe thapa san eolaíocht. In Cambridge, Massachusetts, a fuair sé bás ag an ailse.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Básanna i 1996
Catagóir:Staraithe Meiriceánacha
Catagóir:Fealsúna Meiriceánacha
Gerard Kuiper

mion|clé|Gerard Kuiper, 1964
Réalteolaí a rugadh i Herencarspel na hOllainne, agus a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe ab ea **Gerard Peter Kuiper** (7 Nollaig 1905 – 23 Nollaig 1973). Ceannródaí i speictreascópacht atmaisféir na bpláinéad, a bhí bunúsach do na misin spáis. Ainmníodh crios Kuiper as.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1905
Catagóir:Básanna i 1973
Catagóir:Réalteolaithe Ollannacha
Labhras silíní

Is tom nó crann beag síorghlas, dúchasach do na Balcáin, é an **labhras silíní**. Saothraíodh go forleathan é ón 16ú céad ar aghaidh, ionas go bhfuil sé nádúraithe in an-chuid tíortha. Na duilleoga ubhchruthach leathrúil. Na bláthanna bán cumhra, suas le 30 cinn ar spíce. Na caora dearg nó glas, ag éirí dubh nuair a bhíonn siad aibí, nimhiúil. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Crainn
Labradairít

Is cineál iathchloiche a fhéadfaidh a bheith liath, donn, nó glas í **labradairít**. Úsáidtear í i gcomhair maisiúcháin.

## Tagairtí
Labradór

thumb|Labradór
Is cineál madra foghlaeireachta é an **Aimseadóir Labradóir** nó díreach **Labradór.** Tá siad ar ceann de na pór madraí is mó a bhfuil tóir air sa Ríocht Aontaithe agus sna Stáit Aontaithe. 

Is pór cúnamh múchumais i cuid mhór tíortha. Traenáiltear iad chun cúnamh a thabhairt go daoine atá dall, cunamh a thabhairt go iadsan le uathachas, a bheith mar mhadra teiripe agus obair braite a dhéanamh i gcomhair gníomhaireachtaí um fheidhmiú an dlí agus gníomhaireachtaí oifigiúila eile. Tá siad luachmhar mar gadhair fiaigh agus lúthchleas chomh maith. 

Bhí roinnt de na coinéil a shíolraigh a shinsir, an uisceadóir Naomh Sheáin, i Sasana. Ag an am céanna, tosaíodh meascán de fachtóirí bás an uisceadóir Nomh Sheáin, cuireadh polasaí um chosaint caora i dTalamh an Éisc agus coraintín confaidh sa Ríocht Aontaithe, agus lean é seo go bás an uisceadóir Naomh Sheáin i gCeanada.  

Sna 1830idí, iompórtáil an 10ú Iarla Home agus a bheirt nia an 5ú Diúc Buccleuch agus an Tiarna John Scott sinsir an pór ó Thalamh an Éisc go dtí an Eoraip chun iad a úsáid mar mhadraí foghlaeireachta. Duine eile a bhí mar thacadóir luath go na madraí Thalamh an Éisc, nó Aimseadóir Labradóir mar atá aithne againn orthu, ná an 2ú Iarla Malmesbury a shíolraigh iad de bharr a shaineolas ar seilg a dhéanamh ar éanlaith uisce. 

I rith na 1880idí, chomhoibrigh an 3ú Iarla Malmesbury, an 6ú Diúc Buccleuch agus an 12u Iarla Home chun an nua-pór Labradór a fhorbairt agus a bhunú. Thug Buccleuch dhá mhadraí go Malmesbury, Buccleuch Avon agus Buccleuch Ned. Chúpláil na madraí seo le madraí baineann a bhí ag iompar fuil ó na madraí a iompórtáil an 5ú Diúc agus an 10ú Iarla Home. Tógtar na sliocht mar shinsir an Labradór nua-aimseartha.   

## Tuairiscí Luath
Tá roinnt cur síos luath den uisceadóir Naomh Sheáin le fáil. I 1822, thrasnaigh an taiscealaí W.E Cormack an oileán Talamh an Éisc ar cos. In a dhialann scríobh sé                 "Tá na madraí traenáilite go han-mhaith mar aimseadóirí i bhfoghlaeireacht agus tá siad úsáideach i slíthe eile chomh maith.... Tá an madraí le gruaigh mín nó gearr níos fearr mar nuair a thagann aimsir sheaca cuireann an sioc isteach ar na madraí le gruaig fada agus iad ag teacht amach as an uisce"

Rinne an Coirnéal Walker cur síos luath ar an madra, dúirt sé gurbh iad "an madra is fearr i comhair foghlaeireacht d'aon saghas. Tá sé dubh go ginearálta agus níl sé níos mó ná Phointéir, cosaí an-tanaí, le gruaig gearr agus mín agus níl eireaball catach aige; tá sé an tapaí; ag rith, ag snámh agus ag troid... agus tá srón ghéar aige"

Deirtear gur tugadh an chéad madra Naomh Sheáin ó Shasana timpeall ar 1820, ach bhí clu agus cáil ar an madra i Sasana cheana féin; tá scéal ann a deireann go bhfaca an 2ú Iarla Malmesbury madra Naomh Sheáin ar bád iascaireachta agus rinne sé socruithe láithreach le trádalaí cúpla de na madraí seo a iompórtáil go Sasana. Chuaigh na madraí seo i bhfeidhm chomh mór sin ar an Iarla lena chuid cumas agus ábaltacht aon rud a aimsiú in uisce agus ar an tír gur thug sé a choinéal ar fad dóibh len iad a fhorbairt agus a cobhsú.   

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Lacha mhandrach

Lacha fara, dúchasach d'oirthear na hÁise ach a tugadh isteach i dtuaisceart na hEorpa is ea an **lacha mhandrach (''Aix galericulata'')**. An fireannach ildaite le ceann scáinte is cleití cosúil le seolta ar na sciatháin. Áitríonn sí uisce úr i measc crann, agus itheann síolta, éisc bheaga is feithidí. Neadaíonn sí i bpoll i gcrann.

## Dáileadh
Bhíodh an speiceas le fáil go forleathan san Áise Thoir, ach tá laghdú tagtha ar an líon díobh atá anois ann mar thoradh ar méid díobh a cuireadh chuig tíortha eile agus scriosadh na gcoillte arb iad gnáthóg na lachan. Ceaptar anois nach bhfuil ach 1,000 péire díobh in oirthear na Rúise agus 1,000 péire eile sa tSín. Is dócha go bhfuil 5,000 péire sa tSeapáin, áfach. Imircigh iad na pobail Áiseacha agus iad ag caitheamh an gheimhridh sna hísleáin in oirthear na Síne agus i ndeisceart na Seapáine.

Éalaíonn siad go minic as bailiúcháin díobh i dtíortha eile, agus sa 20ú haois tháinig pobal mór fiáin de lachain mhandracha ar an saol i Sasana. Le blianta beaga anuas tá siad le fáil in Éirinn freisin, i gCaisleán an Easpaigh sa tuaisceart ach go mór mhór i bpáirceanna Bhaile Átha Cliath. Tá timpeall is 7,000 lacha mhandrach sa Ríocht Aontaithe. Tá grúpaí díobh ar Mhór-roinn na hEorpa freisin. Is i mBeirlín atá an grúpa is mó ann. Tá na lachain mhandracha le fáil anseo is ansiúd sna Stáit Aontaithe freisin, mar shampla in Black Mountain, Carolina Thuaidh agus i gContae Sonoma, California.

Gnáthaíonn an lacha mhandrach na coillte dlútha ar chiúmhaiseanna lochanna agus aibhneacha. Feictear iad in ísleáin sa chuid is mó ach uaireanta freisin i ngleannta suas go 1,500m in airde. Sa gheimhreadh, bíonn siad le feiceáil i riascanna agus ar aibhneacha chomh maith. Gí gur fearr léi fionnuisce feictear iad in inbhir agus múrlaigh ar na cóstaí freisin. San Eoraip, maireann siad i dtimpeallacht níos oscailte ná an ghnáthóg is dúchasach dóibh san Áise.

## Tagairtí

Catagóir:Lachain
Catagóir:Anatidae
Lacha mhásach

Is ainm coitianta é **lacha mhásach**, nó **póiseard**, a thugtar ar roinnt speiceas lachan tumthacha:

* Ceithre speiceas i ngéineas *Aythya*:
** Póiseard coitianta, *Aythya ferina*
** Póiseard Baer, *Aythya baeri*
** Póiseard ruadhonn (nó lacha mheirgeach),  *Aythya nyroca*
** Póiseard Mhadagascar, *Aythya innotata*
* Trí speiceas i ngéineas *Netta*:
** Póiseard cíordhearg, *Netta rufina*
** Lacha ghobrósach, *Netta peposaca*
** Póiseard deisceartach, *Netta erythrophthalma*

Catagóir:Lachain
Catagóir:Anatidae
La Brea

Is limistéar i Los Angeles é **La Brea**. Tá poill tarra ann ina bhfuarthas cnámha dineasár agus iarsmaí réamhstairiúla eile. Is féidir iontaisí ó go leor speiceas éagsúil den Oighearaois Mheiriceá Thuaidh a fháil sa tarra anseo. Ina measc seo tá cait chuarfhiaclacha, mamait, camaill, capaill, ollarmadailíní, agus béir.

## Tagairtí

Catagóir:Los Angeles
Nicolas-Louis de Lacaille

Réalteolaí ó Rumigny na Fraince ab ea **Nicolas Louis de Lacaille** (1713-1762). D'ullmhaigh sé an chéad chatalóg iontaofa d'ionaid na réaltaí sa leathsféar theas. D'ainmnigh sé 14 réaltra.

## Tagairtí
Lacha shrúmála

Lacha is ea an **lacha shrúmála**, a fhaigheann bia ar dhromchla an uisce, nó a iompaíonn eireaball in airde chun an fásra ar ghrinneall locha nó abhann tanaí a ithe. Ó speiceas amháin di, an mallard, a thagann cuid mhaith de na foirmeacha baile. Tá ar an laghad 50 speiceas den lacha shrúmála ann.

## Tagairtí

Catagóir:Lachain
Catagóir:Anatidae
Lacha thumthach

Lacha a fhaigheann bia trí thumadh faoi dhromchla an uisce. Dhá chineál ann: gnáthaíonn an cineál intíre locha tanaí, ag ithe fásra, agus tumann an cineál mara níos doimhne, ag ithe iasc beag is inveirteabrach. 

## Tagairtí

Catagóir:Anatidae
Catagóir:Lachain
Marcia Wallace

Ban-aisteoir Meiriceánach ab ea **Marcia Karen Wallace**, a rugadh sa bhliain 1942 agus a d'éag sa bhliain 2013.

## Tagairtí

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Básanna in 2013
Lachtadh

mion|clé|Lachtadh
Tabhairt na cíche don naíonán nuabheirthe is ea **lachtadh**. Le linn an toirchis, prólaiféaraíonn faireoga bainne sna cíocha. Ag an mbreith spreagann hormóin ón bhfaireog phiotútach tál an bhainne, agus méadaíonn sé seo nuair a bhíonn an naíonán ag diúl na cíche.

## Tagairtí

Catagóir:Bainne
Catagóir:Fiseolaíocht ainmhithe
Lachtón

Comhdhúil fáinne a chruthaítear trí fhoirmiú inmheánach eastair chun comhdhúil le feidhm aigéid is feidhm alcóil a fhoirmiú.

## Tagairtí
Julian Holloway

Is aisteoir Meiriceánach é **Julian Holloway**, a rugadh sa bhliain 1944.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Daoine beo
Lachtós

Siúcra bainne, carbaihiodráit bhán chriostalta déshiúcraíde, rud beag milis. An fhoirmle chéanna atá ag maltós is siúcrós (C12H22O11) ach struchtúr difriúil. Le fáil i mbainne na mamach agus cealla na faireoige cíochaí. Tábhachtach i gcothú an mhamaigh óig. Nuair a hidreálaítear é le heinsím nó aigéad, táirgtear glúcós is galactós.

## Féach freisin

* Aigéad lachtach
* Éadulaingt lachtóis

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Bitheolaíocht
Catagóir:Bainne
Catagóir:Siúcraí
Ládanam

Ullmhóid óipiam a thug Paraiceilseas isteach go luath sa 16ú céad. Go dtí luath sa 19ú céad bhí andúil ann réasúnta inghlactha sa saol, ach nuair a fionnadh an steallaire fodheirmeach is an tsnáthaid agus a tháinig siad in úsáid le hóipiam a instealladh, d'éirigh andúil thámhshuanach i bhfad níos baolaí. 

## Tagairtí
Ladrann

Fireannach an tseangáin, na beiche, is na foiche, nach mbíonn de ghnó aige ach cúpláil le baineannaigh thorthúla. Ní dhéanann sé obair ar bith i gcothú an áil. 

## Tagairtí