Tadhg Ó Coinnialláin

Scoláire agus scríobhaí Gaeilge ab ea **Tadhg Ó Coinnialláin** (1780–1854).

## Saol
Sa Chorcach Bheag i bparóiste Theampall Baoith, Co. Shligigh, a rugadh é, agus ba ghaol é don scoláire Owen Connellan. 

Is beag eolas atá againn ar a chuid oideachais ach amháin go bhfuair sé teagasc sna clasaicí i scoil scairte i gCo. an Chláir. D'fhill sé abhaile timpeall 1800 chun scoil a oscailt i gCorcach Bheag, scoil ar éirigh léi ar dtús ach ar theip uirthi tar éis tuairim is seacht nó ocht mbliana. Cé gur tógadh é mar Chaitliceach, faoin mbliain 1807 bhí sé tagtha faoi thionchar theagasc an Urramaigh Albert Blest, Baisteac, a bhí ceaptha i gceantar Shligigh ag an *London Hibernian Society*. Thiontaigh sé go dtí an Protastúnachas ina dhiaidh sin agus, le cabhair ó Bhlest, fuair sé post múinteoireachta i scoil an Chumainn Ibeirnigh i gCúil Áine, Co. Shligigh. Neamhoiriúnach dá phost nua, ní raibh sé in ann a chuid ranganna a rialú, agus d'aistrigh sé go post mar eagraí don chumann, ag glacadh freagrachta as múinteoirí a oiliúint, scoileanna nua a bhunú, agus paimfléid a fhoilsiú. Mhaígh sé gur chuir sé 100,000 cóip dá phaimfléid féin i gcúrsaíocht. Ar bhunú an *[[Irish Society for Promoting the Education of the Native Irish through the Medium of Their Own Language (1818)|Irish Society]]* sa bhliain 1818, d'oibrigh sé go fíochmhar, chun a chomhthírigh á iompú, trí mheán na Gaeilge, agus bhailigh sé airgead chuige sin agus é ag múineadh i Sasana le linn na 1820idí. Chreid sé gurbh é an bealach ab fhearr do mhuintir na hÉireann léamh an Bhéarla a fhoghlaim ná ar dtús iad a mhúineadh conas léamh i nGaeilge.

Scríbhneoir bisiúil agus scoláire inniúil Gaeilge ab ea Ó Coinnialláin, agus d'fhoilsigh sé roinnt saothar ar ábhair reiligiúnacha agus teangeolaíochta i nGaeilge. Chuir Blest i dteagmháil le Edward Bunting é agus bhuail an bheirt fhear le chéile nuair a thug Bunting cuairt ar Shligeach i Meán Fómhair 1808. 

I measc fhoilseacháin Uí Choinnialláin, – aistriúcháin ar scrioptúr agus áiseanna teagaisc teanga den chuid is mó – bhí: An *English–Irish dictionary intended for the use of schools (1814); Book of Moses: as a preparation for learners to read the holy scriptures* (1814);; priméar Gaeilge darbh ainm Teagmhuiseach nó Primér ann a bhfuil ceithre mhíle focal clodhbhuailte déinstiolla do fhréimhbhriathraibh gaodhalacha le mbrigh a saicsbhéarla: maille le roinn dfhoirsgéaluibh Easoip a ngaoidheilge (1815); An Teoluidhe Gaóidheilge lé na bhrigh a Saicsbhearla: intended to assist the native Irish in learning English, through the medium of the Irish Language (1824); agus An Soisgeul Do réir Naomh Mata: Gníomhartha na nabscal do léightheoir (1827). D'fhoilsigh sé freisin Reidh-leighion air ghnothuibh cearba (1835), aistriúchán ar *Easy lessons in money matters* (1835) le Richard Whately.

Léirítear suim Uí Choinnialláin i dtraidisiún na laoithe fiannaíochta in dhá imleabhar filíochta Gaeilge: *Reliques of Irish poetry* (1825), ina bhfuil téacsanna Gaeilge de chuid de na dánta agus amhráin a d'fhoilsigh Charlotte Brooke (mar aistriúchán); agus An Duanaire (Fonna Seanma)*.* Bhí ceithre dhán san áireamh in aistriúchán Uí Choinnialláin a bhí dírithe ar léitheoireacht i nGaeilge a spreagadh: ‘B'aoibhinn bheith i mBinn Éadair’, ‘Sé an t-each bán an t-aileach aoibhinn luath’, ‘Iomdha sgaith is faith sa Mhumhain’, agus ‘Inis fa réim i gcéin san iarthar tá’.

Chaith sé na blianta deiridh i dteach a nia i bparóiste na Scríne i Sligeach agus d’éag ann 27 Iúil 1854. Tá a phortráid le James Northcote i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann. Tá aiste dar teideal ‘*Unruly scenes at Graveside’ ag John McTernan in Olde Sligoe* (1995). Bhí iarrtha ag Tadhg go gcuirfí é in éineacht lena mhuintir i seanreilig Theampall Baoith. Chun trioblóid a sheachaint shíl a mhuintir gurbh fhearr é a chur sa reilig Phrotastúnach i Scrín, mar a raibh an tUrramach Edward Nangle, ‘aspal Acla’, ina reachtaire. Tá cuntas Nangle i gcló ag McTernan. Dúirt sé go raibh na sochraidigh ólta agus gur chuir siad an corp isteach san uaigh agus gach dícheall á dhéanamh acu chun nach léifeadh sé an tseirbhís; mhaígh sé gur chuala sé iad ag rá ‘‘*Ashes to ashes, dust to dust, if God does not take him, the devil must.*’

Tháinig an cás os comhair na cúirte ar an 5 Deireadh Fómhair na bliana sin, nuair a tugadh fianaise in aghaidh cúigear, triúr a raibh gaol acu le Ó Coinnialláin. 

## Naisc sheachtracha
*CONNELLAN, Thady (c.1775–1854)
*Connellan, Thaddeus (‘Thady’)

## Foinsí
*Lady Morgan, Patriotic sketches (1807), 131 ff
*Thomas Webster, A brief view of the London Hibernian Society (1826), 20–21
*Donal O'Sullivan, ‘Thaddaeus Connellan and his books of Irish poetry’, Éigse, iii (1943), 278–305 
*Tomás Ó hAilín, ‘The Irish Society and Tadhg Ó Coinnialláin’, Studia Hib., viii (1968), 60–78
*B. Ó Cuív, ‘Irish language and literature, 1645–1845’, NHI, iv, 376–77
* John McTernan, Olde Sligoe: aspects of town and country over 750 years (1995), 321–5; Beathaisnéis, 1782–1881, 31–33
## Tagairtí

	

Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 17ú haois
Catagóir:Teangeolaithe Éireannacha
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Básanna i 1854
Catagóir:Daoine a rugadh i 1780