2024

Is bliain bhisigh í an bhliain **2024** (MMXXIV).

## Cúrsaí reatha

* '''Aimsir na bliana 2024''', an bhliain is teo a taifeadadh riamh

* '''Básanna sa bhliain 2024'''

### '''Nollaig'''
Cailleadh Jimmy Carter, 100, ar an 29 Nollaig.

Tuairt Azerbaijan Airlines Eitilt 8243 ar Lá Nollag.

Sa Fhrainc, thit an rialtas Barnier (ar dheis ón lár) as a chéile ar an 5 Nollag nuair a tháinig na hantoiscigh, an *Rassemblement National* agus an *Front Populaire*, i bpáirt le chéile chun tabhairt air éirí as. Ansin cheap Emmanuel Macron Francois Bayrou (ón lár) mar phríomhaire agus '''d'fhógair Bayrou rialtas nua ar an 23 Nollaig 2024.'''

Ciontaíodh 48 fear in '''éigniú Gisèle Pelicot''' ar an 19 Nollaig; an t-ádh ar 23 fear eile nach raibh na póilíní in ann teacht orthu.

Tharla **[[feallmharú an Ghinearáil Kirillov]]** ar an 17 Nollaig, Rúiseach a bhí freagrach as coireanna cogaidh le húsáid na n-armlón ceimiceach san Úcráin.

D'fhógair "Rialtas na hÉireann a d**[[An Afraic Theas v. Iosrael (Coinbhinsiún um Chinedhíothú)|tacaíocht do chaingean dlí na hAfraice Theas in aghaidh Iosrael]]**" sa Chúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta, ar an 12 Nollaig 2024.

Bhuail '''Cioclón Chido''' an Mhósaimbíc agus Mayotte go dona, ar an 7 Nollaig; crann ar bith fágtha ina sheasamh ar an oileán Mayotte.

Bhuail  Stoirm Darragh '''Calafort Caergybi''' go dona, ar an 6/7 Nollaig.

Caitheadh '''Brian Thompson de chuid UnitedHealthcare''' ar an 4 Nollaig 2024 in Manhattan. Gabhadh Luigi Mangione.

### '''Samhain'''
Ritheadh '''An Bille um Bás Cuidithe''' i dTeach na dTeachtaí (Westminster) ar an 29 Samhain.

**[[Olltoghchán na hÉireann, 2024]]** ar an 29 Samhain chun an 34ú Dáil Éireann a thoghadh.

Tháinig '''sos comhraic idir Iosrael agus treallchogaithe Hezbollah''' i bhfeidhm ar an 27 Samhain.

'''COP29: tháinig na toscairí ar chomhaontú''': 300 billiún dollar sa bhliain ón mbliain 2035 ar aghaidh ar an 23 Samhain.

'''Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe'''; bhuaigh Trump gan stró ar an 5 Samhain, agus Teach na hIonadaithe agus an Seanad aige.

'''COP16''' nó **[[Comhdháil na Náisiún Aontaithe um Bhithéagsúlacht, COP 16, 2024|Comhdháil na Náisiún Aontaithe um Bhithéagsúlacht 2024]]**: comhaontú ar bith ar an 4 Samhain agus suim ar bith in Éirinn.

Bunaíodh an feachtas **[[TINTEÁN (feachtas)|TINTEÁN]]** ar an 1 Samhain chun dul i ngleic leis an ngéarchéim tithíochta sa Ghaeltacht.

### '''Deireadh Fómhair'''
Maraíodh 231 de bharr '''maidhmeanna tuile''' '''in oirthear na Spáinne''' ar an 29 Deireadh Fómhair.

Fiáin chun drugaí, léim an réalta '''Liam Payne''' thar bhalastráid na balcóine ar an tríú hurlár den óstán *Casa Sur* ar an 16 Deireadh Fómhair.

Maraíodh ceannaire Hamas, Yahya Sinwar, gortaithe, ina shuí ar chathaoir, i dteach scriosta ar an 16 Deireadh Fómhair.

'''Rinne Iosrael ionradh talún ar an Liobáin''' i dtús Dheireadh Fómhair. Cuireadh as seilbh 1,200,000 de bharr an chogaidh (daonra 5.4 mhilliún sa tír).

### '''Meán Fómhair'''
'''Maraíodh ceannasaí de chuid Hezbollah, Hassan Nasrallah''' agus ceannairí eile ar an 27 Meán Fómhair.

Bhuail **[[Hairicín Helene, 2024|Hairicín Helene]]** na Stáit Aontaithe. Fágadh muintir North Carolina in umar na haimléise.

'''Phléasc Iosrael na mílte glaoire agus siúlscéalaití''' sa Liobáin agus sa tSiria, ar an 17 agus 18 Meán Fómhair.

An '''dara iarracht Donald Trump''' a fheallmharú ar an 15 Meán Fómhair.

Dúirt Mary Robinson gur mór an náire "an '''neamhshuim atá á léiriú ag an bpobal idirnáisiúnta" sa tSúdáin''' ar an 9 Meán Fómhair.

'''Ionsaí diúracán de chuid na Rúise ar Poltava san Úcráin''' ar an 3 Meán Fómhair 2024.

### '''Lúnasa'''
Osclaíodh na **[[Cluichí Parailimpeacha 2024|Cluichí Parailimpeacha i bPáras]]** ar an 28 Lúnasa.

### '''Iúil'''
'''Feallmharaíodh ceannaire polaitíochta Hamas, Ismail Haniyeh''', ar an 31 Iúil 2024 i dTehran.

Cuireadh tús le h'''agóidí agus círéibeacha frith-inimirce sa Ríocht Aontaithe''', i mBéal Feirste chomh maith ar an 29 Iúil. Scaipeadh go leor frithfhaisnéise.

'''Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh''' i bPáras idir 26 Iúil - 6 Lúnasa 2024.

'''Eachtra Crowdstrike''': Cur isteach domhanda ar theicneolaíocht faisnéise ar an 24 Iúil.

D'fhógair **[[Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024|Joe Biden nach mbeadh sé ina iarrthóir d'ainmniúchán an Pháirtí Dhaonlathaigh]]** ar an 21 Iúil.

Bhí '''Dé Domhnaigh 21 Iúil 2024 ar an lá ba theo riamh ar fud an domhain ó cuireadh tús leis na taifid'''.

An '''chéad iarracht Donald Trump''' a fheallmharú ar an 13 Iúil.

**[[Olltoghchán na Fraince, 2024|Olltoghchán na Fraince 2024]]** ar an 7 Iúil: timpeall 220+ suíochan don chomhghuaillíocht sa lár agus ar dheis, a bhain le Macron, an "Front Populaire" (ar chlé) 192 suíochan & an Rassemblement National (Le Pen, ar dheis ar fad) 142 suíochan.

Fuair Sinn Féin an sciar is mó den vóta riamh & rinneadh scrios ar an DUP in **[[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann|Olltoghchán na R-A i dTuaisceart Éireann]]** ar an 4 Iúil.

Scriosadh na Tóraithe in '''Olltoghchán na Ríochta Aontaithe''' ar an 4 Iúil.

### '''Meitheamh'''
**[[Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024|Tharla díospóireacht Biden-Trump ar an 24 Meitheamh 2024]]**, díospóireacht a d’fhág na Daonlathaigh buartha faoi chumas an Biden díriú ar a ábhar. Ó shin i leith, bhí sé ina fhiabhras cainte agus díospóireachta sna meáin faoina aois, faoina shláinte agus faoi ghéire a intinne

**[[Craobhchomórtais Lúthchleasaíochta na hEorpa 2024]]** i Rome.

Ag ócáid tiomsaithe airgid ar an 17 Meitheamh, '''d’fhan Joe Biden ina staic nuair a bhí sé in ainm dul ar stáitse'''. B’éigean do Barack Obama breith ar lámh air agus é a threorú. Dhiúltaigh Biden don éileamh go n-éireodh sé as.

'''Saoradh na ngiall i Nuseirat agus damáiste comhthaobhach''' '''ollmhór''' ar an 10 Meitheamh, le linn an '''Chogaidh Iosrael-Gaza.'''

**[[Toghchán Pharlaimint na hEorpa, 2024|Toghchán Pharlaimint na hEorpa]]**; bhí Páirtí an Phobail Eorpaigh, de chuid FG & Ursula Von der Leyen, fós ar an ngrúpa is mó.

**[[Toghcháin áitiúla na hÉireann, 2024|Toghcháin áitiúla na hÉireann]]** ar an 7 Meitheamh; an chéad uair riamh a raibh deis ag daoine i gcathair Luimnigh Méara a thoghadh.

'''D'ionsaigh Iosrael scoil i gcampa dídeanaithe Nuseirat''' i lár stráice Gaza ar an 6 Meitheamh. Bhí an scoil faoi stiúir na Náisiún Aontaithe.

### '''Bealtaine'''
'''Ciontaíodh i gcalaois Donald Trump''' ar an 30 Bealtaine.

**[[Olltoghchán na hAfraice Theas, 2024|Olltoghchán na hAfraice Theas]]** ar an 29 Bealtaine 2024.  Atoghadh '''Cyril Ramaphosa''' mar uachtarán don tríú uair ar an 16 Meitheamh.

'''Thug an CBI ordú d'Iosrael deireadh a chur láithreach bonn leis an mór-ionsaí''' ar chathair Rafah i ndeisceart Gaza, ar an 24 Bealtaine 2024.

Tháinig '''an scannán corpuafáis ''The Substance''''' amach ar an 19 Bealtaine i gCannes; an spot-solas ar an mbrú a chuirtear ar mhná a bheith óg, álainn, tarraingteach agus 'foirfe' sa tsochaí ina mairimid

Tháinig an scannán ***[[Black Dog (scannán 2024)|Black Dog]]*** amach i gCannes, stiúrtha ag Hu Guan, ar an 18 Bealtaine.

Chinn bainistíocht Choláiste na Tríonóide '''dífheistiú a dhéanamh ó institiúidí de chuid Iosrael''' ar an 7 Bealtaine.

Tháinig **[[Coimisiún Neamhspleách um Athmhuintearas agus Aimsiú Eolais]]** i bhfeidhm sa Ríocht Aontaithe.

### '''Aibreán'''
Bhuail **[[Tuilte Rio Grande do Sul, 2024|tuilte an Stát Rio Grande do Sul]]** i bhfíordheisceart na Brasaíle idir 29 Aibreán - tús na Bealtaine.

Thug Parlaimint na hEorpa a beannacht don **[[Comhaontú Imirce agus Tearmainn an Aontais Eorpaigh|Chomhaontú Imirce agus Tearmainn an Aontais Eorpaigh]]** ar an 10 Aibreán.

**[[Ionsaí de chuid Iosrael ar World Central Kitchen]]** i lár stráice Gaza ar an 1 Aibreán. Ionsaithe eile ar WCK i mí Iúil agus mí na Samhna.

### '''Márta'''
Thug an '''droichead Francis Scott Key i Maryland uaidh''' nuair a bhuail long choimeádán ceann de na piléir thaca. 

Maraíodh 145+ in **[[Ionsaí ar Halla Crocus Mhoscó, 2024|ionsaí sceimhlitheoireachta de chuid Stát Ioslamach]]** sa Rúis ar an 22 Márta. 

Bhí ollbhua ag Putin i d**[[Toghchán Uachtaránachta na Rúise 2024]]** ar an 17 Márta 2024, 88% den vóta, creid nó ná creid. 

Rith Parlaimint na hEorpa dlíthe maidir le rialú na hintleachta saorga, an t'''Acht um Intleacht Shaorga'''**,** ar an 13 Márta.

'''Oibríocht Kenova agus Freddie Scappaticci''' aka ‘Stakeknife : foilsíodh an chéad tuarascáil eatramhach ar an 8 Márta.

Theip ar an '''39ú Leasú ar Bhunreacht na hÉireann''' agus ar an '''40ú Leasú ar Bhunreacht na hÉireann''' ar an 8 Márta.

### '''Feabhra'''
'''Sléacht Al-Rashid''': Scaoil saighdiúirí Iosraelacha le slua mór bailithe timpeall leoraithe lán de lón cabhrach ar an 29 Feabhra.

Rialaigh an Ard-Chúirt i mBéal Feirste go sáraíonn cuid den '''Acht Oidhreachta na dTrioblóidí''' an Coinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine, ar an 28 Feabhra.

Thug Parlaimint na hEorpa a beannacht don **[[Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh]]** ar an 27 Feabhra.

'''Thuirling IM-1 gan tuisliú gar do mhol theas na gealaí''', spásárthach de chuid Intuitive Machines, ar an 22 Feabhra.

Thosaigh **[[Imscrúdú na Cúirte Bhreithiúnais Idirnáisiúnta maidir le forghabháil na hIosrael ar chríocha Palaistíneacha]]** sa Háig ar 19 Feabhra.

Tháinig **[[Acht um Sheirbhísí Digiteacha an Aontais Eorpaigh|an tAcht um Sheirbhísí Digiteacha an Aontais Eorpaigh]]** i bhfeidhm in Éirinn ar an 16 Feabhra.

Fuair an gníomhaí Rúiseach '''Alexei Navalny''' bás ar an 16 Feabhra, sa champa géibhinn iargúlta ina raibh sé faoi choimeád san Artach.

**[[Scannal íocaíochta RTÉ]]**: tháinig sé chun solais ar an 14 Feabhra gur tugadh íocaíochtaí iomarcaíochta ollmhóra do dhaoine áirithe nuair a d'fhág siad RTÉ sna 2020idí.

### '''Eanáir'''
B'éigean '''Eitilt 1282 tuirlingt éigeandála a dhéanamh''' nuair a séideadh ceann de fhuinneoga agus taobhphainéal an eitleáin amach ar an 5 Eanáir.

Lean '''Géarchéim na Mara Rua''' ar aghaidh; 

Bhuail **[[Crith talún Noto, 2024|Crith talún Noto]]** cósta thiar na Seapáine ar Lá Caille 2024;  agus fuair 504 bás (díreach & indíreach).

## Básanna

Básanna: an liosta iomlán **[[:Catagóir:Básanna in 2024|anseo]]** 
* Na Gaeil a fuair bás in 2024: **[[Pádraig Ó Baoighill]]**, údar; **[[Charlie Lennon]]**, ileolaí srl; **[[Mícheál Ó Muircheartaigh]]**, CLG; **[[Catrìona NicGumaraid]]**, file; **[[Gearóid Ó Cairealláin]]**, Gael; agus **[[Fionnbarra Ó Cuilleanáin]]**, Athair

* agus Mary Banotti, FG; Charlie Bird, iriseoir; John Bruton, FG; Rose Dugdale, IRA; Gemma Hussey, FG; Nell McCafferty, bean; Edna O'Brien, údar; Tony O'Reilly, fiontraí; Mary O'Rourke, FF; agus Kathleen Watkins, cláirseoir
* agus, áit ar leith, an Ginearál Sir Michael David Jackson, GCB, CBE, DSO, DL agus an Ginearál Sir Frank Kitson GBE, CBE, KCB, MC & Bar, DL
*

* 2 Eanáir — Frank Kitson, ginearál in Arm na Breataine (r. 1926)
* 4 Eanáir — Glynis Johns, aisteoir Briotanach (r. 1923)
* 5 Eanáir — Catrìona NicGumaraid, file Gaelach (r. 1947)
* 7 Eanáir — Franz Beckenbauer, imreoir sacair Gearmánach (r. 1945)
* 21 Eanáir — Thomas Hussey, polaiteoir Éireannach (r. 1936)
* 22 Eanáir — Arno Allan Penzias, fisiceoir Meiriceánach
* 22 Eanáir — Luigi Riva, imreoir sacair Iodálach
* 5 Feabhra — Dries van Agt, Príomh-Aire na hÍsiltíre (r. 1931)
* 6 Feabhra — John Bruton, Taoiseach na hÉireann (r. 1947)
* 16 Feabhra — Alexei Navalny, dlíodóir agus gníomhaí polaitíochta Rúiseach
* 21 Feabhra — Roger Charles Louis Guillemin, dochtúir Francach
* 29 Feabhra — Brian Mulroney, Príomh-Aire ar Cheanada (r. 1939)
* 11 Márta — Charlie Bird, iriseoir agus craoltóir Éireannach (r. 1949)
* 17 Márta — Emmet Stagg, polaiteoir Éireannach (r. 1944)
* 18 Márta — Rose Dugdale, poblachtánach Éireannach
* 30 Márta — Dick Dowling, polaiteoir Éireannach
* 30 Márta — Guylaine Guy, ban-aisteoir Ceanadach
* 2 Aibreán — John Barth, scríbhneoir Meiriceánach
* 6 Aibreán — Joseph E. Brennan, polaiteoir Meiriceánach
* 7 Aibreán  — Joe Kinnear, peileadóir sacair Éireannach (r 1946)
* 10 Aibreán  — O. J. Simpson, aisteoir agus peileadóir Meiriceánach (r. 1947)
* 24 Aibreán — Nancy Dorian, teangeolaí Meiriceánach
* 10 Bealtaine — Mary Banotti, polaiteoir Éireannach
* 13 Bealtaine — Alice Munro, scríbhneoir Ceanadach
* 18 Bealtaine — Tony O'Reilly, fear gnó agus imreoir rugbaí Éireannach
* 19 Bealtaine — Ebrahim Raisi, 8ú Uachtarán ar an Iaráin (r. 1960)
* 20 Bealtaine — Fran Rooney, fear gnó Éireannach(r. 1956)
* 26 Bealtaine — Fionnbarra Ó Cuilleanáin, sagart agus scríbhneoir Éireannach
* 5 Meitheamh — Akira Endo, bithcheimiceoir agus micribhitheolaí Seapánach
* 8 Meitheamh — Charlie Lennon, ceoltóir Éireannach
* 18 Meitheamh — Anouk Aimée, ban-aisteoir Francach
* 20 Meitheamh — Donald Sutherland, aisteoir Ceanadach
* 21 Meitheamh — Pádraig Ó Baoighill, scríbhneoir Éireannach
* 22 Meitheamh — Bernard Ó hAilín, polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael
* 25 Meitheamh — Mícheál Ó Muircheartaigh, tráchtaire CLG
* 5 Iúil — Bengt Ingemar Samuelsson, bithcheimiceoir Sualannach
* 7 Iúil — Hugh Geoghegan, breitheamh Éireannach
* 9 Iúil — James Inhofe, polaiteoir Meiriceánach
* 13 Iúil — Richard Simmons, múinteoir corpacmhainne agus aisteoir Meiriceánach
* 19 Iúil — Ray Reardon, imreoir snúcair Breatnach
* 23 Iúil — Robin Warren, paiteolaí Astrálach
* 27 Iúil — Edna O'Brien, file, úrscéalaí, scríbhneoir, is beathaisnéisí Éireannach
* 14 Lúnasa — Gena Rowlands, ban-aisteoir Meiriceánach
* 18 Lúnasa — Alain Delon, aisteoir Francach
* 18 Lúnasa — Phil Donahue, craoltóir agus léiritheoir Gael-Mheiriceánach
* 21 Lúnasa — Nell McCafferty, scríbhneoir Éireannach
* 31 Lúnasa — Jack Hibberd, drámadóir Astrálach
* 9 Meán Fómhair — James Earl Jones, aisteoir Meiriceánach
* 27 Meán Fómhair — Maggie Smith, ban-aisteoir Sasanach
* 28 Meán Fómhair — Kris Kristofferson, amhránaí agus aisteoir Meiriceánach
* 30 Meán Fómhair — Ken Page, aisteoir Meiriceánach
* 3 Deireadh Fómhair — Máire Uí Ruairc, polaiteoir Éireannach
* 12 Deireadh Fómhair — Ailig Salmond, polaiteoir Albanach
* 15 Deireadh Fómhair — Mike Jackson, ginearál Sasanach
* 16 Deireadh Fómhair — Liam Payne, amhránaí Sasanach
* 17 Deireadh Fómhair — Andrew Victor Schally, bithcheimicí Liotuánach
* 22 Deireadh Fómhair — Gustavo Gutiérrez, diagaire Peiriúch
* 23 Deireadh Fómhair — Leon Neil Cooper, fisiceoir Meiriceánach
* 8 Samhain — Billy Lawless, polaiteoir Éireannach
* 15 Samhain — Jon Kenny, fuirseoir Éireannach
* 19 Samhain — Ken Reid, iriseoir Briotanach
* 24 Samhain — Breyten Breytenbach, scríbhneoir agus péintéir as an Afraic Theas
* 26 Samhain — Gemma Hussey, polaiteoir Éireannach
Básanna: an liosta iomlán **[[:Catagóir:Básanna in 2024|anseo]]**

## Duaiseanna Nobel
* Ceimic – David Baker, Demis Hasabis agus John M. Jumper
* Litríocht – Han Kang

## Féach freisin

* Básanna sa bhliain 2024

## Tagairtí


Catagóir:Blianta
Catagóir:Cúrsaí reatha