open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peadar Ó Riada

Is cumadóir, amhránaí agus craoltóir é **Peadar Ó Riada** (a rugadh i 1954). Ina chónaí é i gceantar Gaeltachta Mhúscraí de Cúil Aodha, is é an mac agus an leanbh is sine ag an gcumadóir Éireannach, Seán Ó Riada.

## Luathshaol

Rugadh Ó Riada i gCúil Aodha i 1954. D’fhreastail sé ar Coláiste na hOllscoile, Corcaigh agus bhuaigh sé céim amach sa cheol i 1976. Tar éis bhás a athair i 1971 ghlac sé seilbh ar chór-stiúrthóir ar Cór Chúil Aodha áit ar lean sé air ag cumadh saothair liotúirgeacha agus tuata.

## Gairmréim

Tá roinnt mhaith dlúthdhioscaí eisithe ag Ó Riada i seánraí éagsúla a bhaineann leis an sainstíl Éireannach, ina measc; ceol córúil, ceol traidisiúnta, agus ceol pianó. Tá roinnt leabhar agus alt foilsithe aige ar ábhair éagsúla, ina measc an leabhar do pháistí, *Scéalta Shéamuis*.

## Saothair cheoil

* *Triúr sa Draighean*
* *Triúr arís 2011*
* *Amidst These Hills*
* *Winds gentle whisper*
* *Laoi na Laoithe*
* *Go mBeannaítear Duit*
* *Ceol Is Cibeal Chúil Aodha* (1978)
* *Dir Cúm Thola is Cúil Aodha*
* *Caoineadh Airt Uí Laoghaire*
* *Go mBeannaitear Duit* (2008)
* *Ceol Rinnce Gaelach Nua* (2022)

Is craoltóir raidió é freisin, agus bíonn seó ceoil traidisiúnta seachtainiúil ar siúl aige ar RTÉ Raidió na Gaeltachta.

## Saol pearsanta

Tá sé ina chónai inniu i gCúil Aodha sa Chontae Chorcaí. Bhí sé ina bheachaire gairmiúil chomh maith, agus bhunaigh sé an comhlacht "Mil an tSuláin".

I mí an Mheithimh 2020, ainmníodh é mar "Phearsa na Míosa" i gCorcaigh. Bronnadh céim mháistreachta oinigh sa cheol ó Choláiste na hOllscoile, Corcaigh, in 2023.

## Foilseacháin

* *The Mass Settings of Seán and Peadar Ó Riada* (2017) - 
* *Ceoltóirí Chualann: The Band that Changed the Course of Irish Music* (2024) - 

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Gaeilge
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Craoltóirí Éireannacha
Catagóir:Craoltóirí Gaeilge
Catagóir:Cumadóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Gaeltacht Mhúscraí
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht Raidió na Gaeltachta
Catagóir:Seán Ó Riada
Búlbhard

[mion|Boulevard [Georges-Eugène Haussmann|Haussmann i bPáras]]
Sráid mhór leathan i gcathair is ea **búlbhard**, a mbíonn crainn ar gach taobh di de ghnáth.

## Stair
Rinne Georges-Eugène Haussmann éacht sa 19ú haois chun cathair Pháras a fheabhsú, ag leathnú sráideanna, ag leagan amach búlbhard is páirceanna.

## Féach freisin

* Georges-Eugène Haussmann
* Sráid

## Tagairtí
Aontas Lúthchleasaíochta Amaitéarach

Is eagraíocht spóirt amaitéarach atá lonnaithe sna Stáit Aontaithe í an **Amaitéarach Lúthchleasaíochta Aontas** (**AAU**). Eagraíocht ilspóirt í an AAU, atá tiomanta go heisiach do chur chun cinn agus forbairt clár spóirt amaitéaracha agus aclaíochta coirp. Tá níos mó ná 900,000 ball aige ar fud na tíre, lena n-áirítear níos mó ná 100,000 oibrí deonach. Is é fealsúnacht an AAU ná "Spóirt do Chách, Go Deo."

Bunaíodh an AAU ar an 21 Eanáir 1888 ag James E. Sullivan agus William Buckingham Curtis agus é mar aidhm acu caighdeáin choiteanna a chruthú i spórt amaitéarach.  Ó shin i leith; tá formhór na gcrampónacha náisiúnta do lúthchleasaithe óga sna Stáit Aontaithe ar siúl faoi cheannaireacht AAU.

## Tagairtí

Catagóir:Spórt sna Stáit Aontaithe
Coilíneacht

[mion|Bunú [Maryland, 1634, le Emmanuel Leutze in 1860]]
Tír (nó críocha / dúiche uaireanta) atá faoi riail tír eile atá níos cumhachtaí ná í is ea **coilíneacht**.

## Féach freisin

* Coilíneachas

## Tagairtí

Catagóir:Coilíneachas
Conal Ó Gráda

Is fliúiteadóir, seinnteoir feadóg stáin agus múinteoir ceoil é **Conal Ó Gráda** (a rugadh i gCorcaigh i 1961).

## Gairmréim

Meastar fós gur an chéad taifeadadh Conal, *The Top of Coom* sa bhliain 1990, taifeadadh ceannródaíoch den fhliúit. Tá Conal tar éis seinm, camchuairt agus taifeadadh le go leor de phríomhcheoltóirí an cheoil agus eisíodh a dhara taifeadadh *Cnoc Buí* sa bhliain 2008, chun moladh forleathan ó chriticeoirí.

Chomh maith le bheith ag seinm go rialta leis an bhfidléir Maeve Donnelly, is ball den ghrúpa Raw Bar Collective é Conal freisin, mar aon leis an bhfidléir as Uíbh Fhailí, Dave Sheridan agus Benny McCarthy a bhfuil clú agus cáil orthu Danú.

In 2011, d’fhoilsigh sé leabhar teicníochta fliúite, *"An Fheadóg Mhór: Irish Traditional Flute Technique"*.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

## Dioscliosta

* *The Top of Coom* - Claddagh, 1990
* *Cnoc Buí* - 2008
* *An Bodhrán* le Colm Murphy
* *Anú Abú* - 2025

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Dul i muinín na láimhe láidre sa dlí idirnáisiúnta

Rialaítear **úsáid fórsa ag stáit** de réir an dlí idirnáisiúnta ghnách agus an dlí conarthach araon.  Léitear in airteagal 2(4) de Chairt na Náisiún Aontaithe:Staonfaidh na comhaltaí go léir ina gcaidreamh idirnáisiúnta ó bhagairt nó fórsa a úsáid in aghaidh sláine críoche nó neamhspleáchais pholaitiúil aon stáit, nó ar aon bhealach eile atá neamhréireach le cuspóirí na Náisiún Aontaithe .Meastar anois gur cuid den dlí idirnáisiúnta ghnáthaí é an prionsabal seo, agus tá sé mar éifeacht aige cosc a chur ar fhórsa armtha a úsáid ach amháin i ndá chás a  atá údaraithe ag Cairt na Náisiún Aontaithe.  Ar an gcéad dul síos, féadfaidh an Chomhairle Slándála, faoi na cumhachtaí a tugtar di in Airteagail 24 agus 25, agus i gCaibidil VII den Chairt, gníomhaíocht chomhchoiteann a údarú chun síocháin agus slándáil idirnáisiúnta a chaomhnú nó a fhorfheidhmiú. Ar an dara dul síos, deir Airteagal 51 freisin: "Ní dhéanfaidh aon ní sa Chairt seo dochar don cheart dúchasach chun féinchosanta aonair nó comhchoiteann má tharlaíonn ionsaí armtha i gcoinne comhalta de na Náisiúin Aontaithe."  Tá éilimh níos conspóidí ann freisin ó roinnt stát maidir le ceart chun idirghabhála daonnúla, díoltais agus cosaint náisiúnach thar lear.
## Naisc sheachtracha
*Fórsa Faoin Dlí Idirnáisiúnta (i mBéarla)
*Airteagal 2(4)
Ábhar (i mBéarla)

## Tagairtí
Catagóir:Ionsaitheacht sa dlí idirnáisiúnta
Dlí idirnáisiúnta
Géarchéim

[mion|[Géarchéim na nDiúracán i gCúba, 1962 agus Rialtas na Stát Aontaithe faoi bhrú]]
Is éard ata i gceist le **géarchéim** ná fadhb thromchúiseach nó fadhbanna tromchúiseacha ag dul i bhfeidhm ar dhuine nó ar chúrsaí.

## Féach freisin

* Athrú aeráide
* Géarchéim eacnamaíochta
* Géarchéim airgeadais
* Géarchéim bhaincéireachta 
* Tubaiste comhshaoil
* Tubaiste nádúrtha
* Speicis atá i mbaol
* Géarchéim idirnáisiúnta
* Bainistíocht géarchéime
* Baois na meánaoise 
* Géarchéim eiseach

## Tagairtí

Catagóir:Géarchéim
Catagóir:Slándáil
Catagóir:Caidrimh idirphearsanta
Catagóir:Caidreamh idirnáisiúnta
Catagóir:Bainistíocht straitéiseach
Catagóir:Riosca
Loch Mhuilich

Is loch beag in Albain é **Loch Mhuilich**. Tá sé suite sa Ghàidhealtachd, lastuaidh de Loch Monar san t-Srath Mhuilich idir Bidean an Eòin Deirg agus Torran nan Cois Coise.

Tá an loch thart ar leathmhíle (800 m) ar fhad. Sníonn an t-uisce amach as Loch Mhuilich isteach i Loch Monar.

Tá dhá oileán ag ceann thuaidh Loch Mhuilich.

Tá Loch Mhuilich ceangailte le Lochanna Gleann Srath Farair.

## Naisc sheachtracha

* Lochanna na Breataine - Eolas
* Gazetteer na hAlban - Léarscáil de Loch Monar agus Loch Muile

## Pictiúir

Íomhá:The_east_ridge_of_Bidean_an_Eòinn_Deirg_-_geograph.org.uk_-_1631941.jpg|link=Faidhle:The_east_ridge_of_Bidean_an_Eòinn_Deirg_-_geograph.org.uk_-_1631941.jpg|alt=Loch Mhuilich (meadhan) agus Loch Monar bho mhullach Bidean an Eòinn Deirg| Loch Mhuilich  (sa lár) agus Loch Monar ó bharr Bidean an Eóinn Deirg


## Tagairtí

Catagóir:Lochanna na hAlban
Institiúid an Aontais Eorpaigh um Staidéar Slándála

Is meitheal mhachnaimh í **Institiúid an Aontais Eorpaigh um Staidéar Slándála** (*IAESS*) (Béarla: *European Union Institute for Security Studies* (**EUISS**)).

Lonnaithe i bPáras, is gníomhaireacht neamhspleách an Aontais Eorpaigh í IAESS. 
Cuireann sí ar fáil anailís ar ábhair slándála agus cosainte, agus cuidíonn sí beartas AE a dhéanamh, ag obair le saineolaithe agus cinnteoirí araon.

## Stair
Bunaíodh an institiúid ar dtús ar an 13ú Samhain 1989 mar Institiúid Aontas Iarthar na hEorpa um Staidéar Slándála.

Ceapadh ar an 20ú Iúil 2001 í mar ghníomhaireacht an AE, agus tháinig sí ar an bhfód ar an 1d Eanáir 2002.  Tar éis athbhreithnithe ar an institiúid, rinneadh cinneadh nua sa bhliain 2014 chun leasuithe agus athchóirithe a chomhdlúthú.

## Misean
* Anailísiú ar slándáil domhanda.
* Cur ar an eolas ar beartas slándála.
* Nascadh saineolaithe agus cinnteoirí.

## Gníomhaíochtaí agus taighde
Is í an sraith *Chaillot Papers* an príomhfhoilsiúcháin de chuid IAESS, i dteannta le *Achoimrí* beartais agus *Tráchtaireachtaí*.  

Déanann IAESS taighde ar ábhair maidir le Comhbheartas Eachtrach agus Slándála (CBES / CFSP) agus áireamh Comhbheartas Slándála agus Cosanta (CBSC/CSDP), san áireamh cibearshlándáil, cosc géarchéime, bainistíocht géarchéime, rialachas domhanda, slándáil eacnamaíochta agus idirnáisiúnta, ionramháil agus baint d'eolas eachtrannach.   Ó thaobh an domhain de, seo a leanas na réigiúin ar a ndíríonn an institiúid a cuid airde: an Afraic, an Áise, An Meánoirthear, an Rúis, Meiriceá Laidineach agus na Balcáin.

## Maoirseacht agus maoiniú
Faigheann IAESS a chuid maoine ó bhallstáit an AE, de réir foirmle chionroinnt costas bunaithe ar OTN. 

Tá an institiúid faoi riail an Choiste Polaitiúla agus Slándála (CPS).  Tá Bord an chun maoirseacht a dhéanamh ar agus clár oibre na hinstitiúide a fhaomhadh.  Mar bhaill ar an mBord tá ionadaithe ó bhallstáit an AE.  I mí Mheán Fómhair, ceapadh Steven Everts ina Stiúrthóir ar an institiúid.

## Córas Eorpach um Anailís Straitéiseach agus Beartais
Sa bhliain 2011, roinneadh IAESS an an gCoimisiún Eorpach chun tuairiscí deiridh ar an gCóras Eorpach um Anailís Straitéiseach agus Beartais (CEASB / ESPAS) a ullmhú agus a fhoilsiú.

## Féach freisin
* Comhbheartas Slándála agus Cosanta
* Gníomhaireacht Eorpach um Chosaint
* Lárionad Satailítí an Aontais Eorpaigh
* Aontas Iarthar na hEorpa

## Naisc sheachtracha
* an Córas Eorpach um Anailís Straitéiseach agus Beartais (*European Strategy and Policy Analysis System*, (*ESPAS*))
* Struchtúr, ionstraimí agus gníomhaireachtaí CBSC

## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh
Anraí an Rí Óg

Ba é **Anraí an Rí Óg** (28 Feabhra 1155 – 11 Meitheamh 1183) an mac ba shine de chuid Anraí II Shasana agus Aliénor d'Aquitaine a tháinig slán ón óige. Sa bhliain 1170, rinneadh Rí teidealach Shasana de, Diúc na Normainne, Cunta Anjou agus Maine de . Ba é Anraí an Rí Óg an t-aon rí Sasanach ó Choncas na Normannach a coróiníodh le linn réimeas a athar,  ach briseadh ar a mhisneach nuair a dhiúltaigh a athar aon chumhacht éifeachtach neamhspleáchach a thabhairt dó.   Fuair sé bás ag aois 28, sé bliana, sula bhfuair a athar bás, le linn feachtais i Limousin i gcoinne a athar agus a dhearthár Risteard .

## Luathshaol

[clé|mion|Ag a fhéasta corónaithe, freastalaíonn a athair, an Rí [Anraí II Shasana|Anraí II (Becket Leaves, c. 1220–1240) ar an Rí Óg (ar dheis).]]

Rugadh Anraí ar an 28 Feabhra 1155 do Anraí II Shasana agus Aliénor d'Aquitaine. Ba iad Máire agus Alix clann a mháthar óna céad phósadh le Louis VII na Fraince. Bhí deartháir amháin níos sine aige, Uilliam, a fuair bás ag trí bliana d'aois. I measc a dheartháireacha agus deirfiúracha níos óige bhí Matilda, Risteard, Geoffrey, Aliénor, Jeanne agus Seon.

I mí an Mheithimh 1170, corónaíodh Anraí 15 bliana d'aois ina rí le linn shaolré a athar, cleachtas traidisiúnta de chuid ríshliocht na gCapéite Francach a raibh ardtiarnas foirmiúil acu ar fhearainn mhór-roinne Anraí II. Bhí iarracht déanta ag an Rí Stiofán roimhe sin a mhac Eustace a chorónú chomh luath le 1143 ach níor éirigh leis tacaíocht an phápa a fháil roimh bhás Eustace.

Bhí aithne air le linn a shaoil féin mar "Anraí an Rí Óg" chun idirdhealú a dhéanamh idir é agus a athair. Ós rud é nach raibh sé ina rí reatha, níl sé san áireamh i sraith uimhriúil ríthe Shasana. De réir duine de chomhfhreagraithe Thomas Becket, rinneadh ridire d Anraí ag a athair roimh an gcorónú, ach dearbhaíonn William Marshal, Iarla Penfro, i *History of William Marshal* gur rinneadh ridire d' Anraí ag Marshall le linn Éirí Amach 1173–1174.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 12ú haois
Catagóir:Básanna i 1183
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Grok

* ''Grok'' (comhbhá), focal cumtha ag an scríbhneoir Robert A. Heinlein in 1961
* Grok (bota comhrá), gléas intleachta shaorga de chuid Elon Musk
Bainne foirmle do naíonáin

mion|220x220px
mion|220x220px|Ealaín bunaithe ar táirgí le díol i dtíortha airithe

Is éard is **bainne foirmle do naíonáin** ann bia a úsáideann naíonáin le linn na chéad mhíonna den saol (leanaí faoi bhun 12 mhí d'aois, de ghnáth) lena gcomhlíontar riachtanais chothaitheacha naíonán go dtí go dtabharfar bia comhlántach iomchuí isteach ina n-aiste bia.

Dar le Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte, níl aon ghá le bainne foirmle leantach do naíonáin atá níos sine ná 12 mhí d'aois.  Molann Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte, an Roinn Sláinte agus an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte cothú cíche amháin don chéad sé mhí tar éis do leanbh teacht ar an saol, tréimhse ina gcuireann bainne cíche an cothú ar fad a bhíonn ag teastáil ó leanbh ar fáil dóibh.

### Scannail
Sa bhliain 2026, bhí roinnt táirgí foirmle naíonáin agus fhoirmle leantach do naíonáin de chuid SMA / Nestlé tarraingthe siar de bharr an bhaol go bhféadfadh an tocsain cereulide bheith iontu.   Deir an tÚdarás Sábháilteachta Bia gur féidir le bia a bhfuil an cereulide ann múisc agus babhta géar urlacain a thabhairt. Is féídir le siomptóim tosú faoi chúig uair a chloig den fhoirmle a ól agus mairfidh an tinneas idir shé agus cheithre uaire is fiche. An bhaictéir *[[bacillus cereus]]* is cúís leis an tocsain cereulide bheith in aon bhia, agus ní mharaíonn teas go héasca é.

## Féach freisin

* Beathú cíche
* Bainne cíche

## Tagairtí

Catagóir:Beathú cíche
Catagóir:Bainne
Catagóir:Naíonáin
Catagóir:Cothú
Catagóir:Nestlé
Gareth Wilson

Is polaiteoir aontachtach  é **Gareth Wilson**. Is ball é de Pháirtí Aontachtach Daonlathach. Is Comhalta den Tionól Reachtach é d'Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha, ó 2026 ar aghaidh.

## Gairm pholaitíochta
Toghadh ar Chomhairle Cathrach Ard Mhacha in 2005 é agus atoghadh é in 2011. Sa bhliain, toghadh Wilson ar "an-chomhairle" nua, Comhairle Buirge Chathair Ard Mhacha, Droichead na Banna agus Craigavon. Atoghadh é in 2019 agus 2023.

Sheas sé san Olltoghchán na Ríochta Aontaithe 2024 in Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha. Fuair sé 12.8% de na vótaí agus tháinig sé an tríú háit.

### Comhalta den Tionól Reachtach
I mí na Nollag 2025, d'fhógair William Irwin, an CTR d'Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha, go rachaidh sé ar scor as an tionól. Comhthoghadh Gareth Wilson isteach sa suíochán folamh i mí Eanáir 2026. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Ard Mhacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Gealbhan ceoil

Is éan é an **gealbhan ceoil** (*melospiza melodia*). Is é Meiriceá Thuaidh áit dúchais an ghealbhain ceoil de ghnáth.  

### San Eoraip
Is annamh a fheictear an t-éan san Eoraip ach tá méadú tagtha ar líon na dtaifeadtaí de ar an taobh seo den Atlantach le blianta beaga anuas. Ó bhí an bhliain 2017 ann, chonacthas sa Bheilg, san Ísiltír agus san Iorua é agus chonacthas sé huaire sa Bhreatain é.

### In Éirinn
De réir an eolais a d’eisigh an tIonad Náisiúnta le Sonraí Bithéagsúlachta don bhliain 2025, rinneadh taifead den ghealbhan ceoil den chéad uair riamh in Éirinn i dToraigh sa bhliain 2025.   Thug ceann acu cuairt ar ghairdín an ealaíontóra Anton Meenan i dToraigh, áit a bhfaca Robert Vaughan é Lá Fhéile Eoin.

## Féach freisin

* *[[:Catagóir:Passerellidae|Passerellidae]]  *

## Tagairtí

Catagóir:Passerellidae
Catagóir:Gealbhain
Catagóir:Éin Mheiriceá Thuaidh
Glaséan súildearg

Is éan é an **glaséan súildearg** (vireo olivaceus). Is é Meiriceá, Thuaidh agus Theas, príomháit dúchais an éin seo.

## Tréithe
Éan beag is ea é, thart ar 13–14 cm ar fad. Tá a dhroim glasonlach, a bholg bán, agus ceann liath air. Is é an tréith is suntasaí ná an rí súl dearg a thugann ainm don speiceas, in éineacht leis an mhala bhán atá os cionn na súile agus an stríoc dhubh a théann trí na súile.

**Gnáthóg agus scaipeadh**

Cónaíonn an glaséan súildearg i bhforaoisí duillsilteacha ar fud Mheiriceá Thuaidh le linn an tsamhraidh. Téann sé ar imirce go dtí Meiriceá Theas don gheimhreadh, áit a gcaitheann sé an séasúr sna foraoisí báistí agus i limistéir eile den mhór-roinn theas.

**Iompar**

Is éan ceolmhar an-ghníomhach é. Bíonn sé ag canadh go leanúnach le linn an tséasúir phórúcháin, agus is minic a chloistear a ghlór ard poncaithe sna crainn. Itheann sé feithidí den chuid is mó, chomh maith le torthaí beaga ag amanna áirithe den bhliain.

## In Éirinn
De réir an eolais a d’eisigh an tIonad Náisiúnta le Sonraí Bithéagsúlachta don bhliain 2025, rinneadh taifead den ghealbhan ceoil den chéad uair riamh in Éirinn i dToraigh sa bhliain 2025.   Thug ceann acu cuairt ar ghairdín an ealaíontóra Anton Meenan i dToraigh, Ba i ngairdín mhuintir Meenan a chonacthas trí cinn den éan sin – an chéad uair a chonacthas a leithéid in oileán in Éirinn agus i gcontae Dhún na nGall.

Mheas lucht faire éan gur thug an Stoirm Amy roinnt éan go hÉirinn i bhfómhar na bliana 2025  nach bhfeictear anseo go hiondúil – an glaséan súildearg agus an lacha airleacáin ina measc.

## Féach freisin

* Gealbhan ceoil

## Tagairtí

Catagóir:Vireonidae
Catagóir:Éin Mheiriceá Thuaidh
Víreolaíocht

Is í **an víreolaíocht** an disciplín  atá freagrach as  staidéar ar víris agus ar ghníomhairí géanómacha eile nach bhfuil chomh casta ar a dtugtar gníomhairí fo-víreasacha.   Cuimsíonn sé freisin staidéar ar phrióin, ar gníomhairí próitéineacha iad a eascraíonn as mífhilleadh próitéiní ceallacha. Díríonn an brainse seo den bhitheolaíocht ar na gnéithe seo a leanas: struchtúr, aicmiú, agus éabhlóid; meicníochtaí ionfhabhtaithe agus saothrú na cille óstaí chun críocha atáirgthe; idirghníomhaíocht le fiseolaíocht an orgánaigh ionfhabhtaithe agus na himdhíonachta; na galair is cúis leo; teicnící aonraithe agus saothrú;géinteiripe ; agus úsáid i dtaighde agus i bhforbairt. Meastar gur fo-réimse den mhicribhitheolaíocht agus den leigheas í an víreolaíocht.
## Tagairtí
Víreolaíocht
Catagóir:Víris
Uaillbhreasa

Seo liosta d**'uaillbhreasa** na Gaeilge.

* Dar bríce! - Dar Crom! - Dar fia is fiolar! - Dar Donn ! - Dar diagaí ! - Dar Duach!
* Dar fia!! Dar fia! is (dar) fiolar! - Dar fiagaí! - Dar lia! - Dar m'fhallaing - Dar muine! - Dar muige! - Dar prící ! - Dar príost! -Dar prísce! - Dar sliabh!  -Dar Crísce!
* Dar bríce! =By Jove!
* Dar Crom! = By Jove!
* Dar fia is fiolar! By Jove!
* Dar diagaí ! = By Jove!
* Dar Donn ! = By Jove!
* Dar Duach! = By Jove!
* Dar fia!! Dar fia! is (dar) fiolar! = By Jove! By heaven!
* Dar fiagaí! = By Jove!
* Dar lia! By Jove!
* Dar m’fhallaing
* Dar muige! = By Jove!
* Mhuige = Really!
* Dar muine! = By Jove!
* Mhuine! =
* Dar prící ! = By Jove!
* Dar príost! = By Jove!
* Dar prísce! = By Jove!
* Dar sliabh! = By Jove!
* Mo léir
* Dhearra mo léir
* M'anam!
* Muise!
* Ambaiste!
* ambassa!
* Bí daid!
* H'aman 'on diúics!
* H'anam 'on diabhal!
* Do-chreidte!
* Ní chreidim!
* A thiarchais!
* Baidh craidhps! ('cryps' i áit 'Christ')
* I ndáiríre?!
* Dáiríre ‚píre!?
* Dáiríre fíre!?
* Tá tú ag magadh
* Ní féidir! (******gur fíor sin, gur tharla sin 7rl)
* Ní fíor duit! an fíor?
* Go firineach!?
* Ná habair!
* Muighe!
* Don Mhuighe!
* Don Daighe
* Dhe!
* Go deimhin!
* Dáiríre píre!
* Dáiríre fíre!
* Iontach
* Is maith sin
* Dar m’fhallaing
* Uailbhreassa le Téama Críostúil
* In ainm Dé!
* In ainm Croim! (duine de Dhéithe roimh‑Chríost)
* In ainm an riaigh!
* Go bhfóire dia orainn!
* 'Dia dhá réiteach!
* 'Dia ár sábhail'
* A Thiarna Críost!
* A Thiarna!
* Íosa Críost!
* A Chríost sna bhFlaitheas!
* Go bhfóire Dia orainn!
* Go bhfóire mac Dé ár slánaitheoir orainn!
* Go sábhala mac Dé sinn!
* dia idir sinn is an oilc!
* Cad sa deabhal!
* Cad sa foc!

## Féach freisin

* Líontóirí (teangeolaíocht)
* Intriachtaí

catagóir:Gnéithe teanga 
catagóir:Reiligiún 
catagóir:Teangeolaíocht
catagóir:Sofhriotail
catagóir:Gaeilge
Marú Renee Good

Ar an 7 Eanáir 2026, lámhaigh gníomhaire de chuid Fhorfheidhmiú Inimirce agus Custaim na Stát Aontaithe (ICE), **Renee Nicole Good** go marfach i Minneapolis, Minnesota. Bhí Good ina suí go díomhaoin i ngluaisteán ag láthair oibríocht leanúnach ICEl, nuair a chuaigh gníomhairí ICE chuici, a thug orduithe contrártha di. Agus Good ag iarraidh imeacht as an gceantar, mar fhreagra ar cheann de na horduithe a eisíodh, d'imigh sí thar ceann de na gníomhairí  a lámhaigh sa chloigeann í  cé nach raibh an gníomhaire ina seasamh i gcosán an ghluaisteáin. Chosain oifigigh Chónaidhme agus an tUachtarán Donald Trump an lámhach, ag maíomh gur ghníomhaigh an gníomhaire ICE le haghaidh féinchosanta agus gur thriail Good dul sa mhullach air. Chuir finnéithe súl, anailís iriseoirí ar fhís - scannáin, figiúirí áitiúla, agus lucht dlí an Pháirtí Dhaonlathaigh na héilimh seo faoi dhíospóid go forleathan, agus d'éiligh na Daonlathaigh, imscrúdú coiriúil.

Thosaigh agóidí i gcoinne an lámhaigh i Minneapolis agus i gcathracha eile sna Stáit Aontaithe. D'iarr méara Minneapolis, Jacob Frey, agus gobharnóir Minnesota, Tim Walz, ar an rialtas feidearálach deireadh a chur lena láithreacht sa chathair. D'eisigh Roinn Slándála Dúchais na Stát Aontaithe (DHS) ráitis ag rá gur gortaíodh an gníomhaire ICE ach go bhfuiltear ag súil go dtiocfaidh sé chuige féin; thuairiscigh *[[The Guardian]]* nach raibh "no visible sign in the videos of ICE officers being injured", agus thuairiscigh *The Independent* nach raibh físeáin ó lucht féachana ag tacú le ráiteas an DHS. Rinne na céadta duine agóid i Minneapolis, agus rinne níos mó agóid i gcathracha cosúil le Chicago, Nua-Eabhrac, agus Ceantar Columbia.

## Tagairtí

Catagóir:Conspóidí faoin dara téarma Trump
Catagóir:Dúnmharuithe
Catagóir:2026
Foster agus Allen

Dís as Contae na hIarmhí is ea **Foster agus Allen,** nó  Mick Foster agus Tony Allen**.**  

* Tá cáil ar Mhick Foster mar bhoscadóir  - bhuaigh sé craobh na hÉireann nuair a bhí sé ina gharsún óg.  
* Fonnadóir ábalta é Allen agus é paiteanta ar na hamhráin mhalla.  
* Tá Moira Fraser, bean chéile Mhick Foster, ina ceoltóir cúnta ar an stáitse leo.

## Gairm
Thosaigh Foster agus Allen ag seinm le chéile sna 1970idí. Faoin mbliain 1975, eisíodh a gcéad caiséad, ach ní raibh rath mór air ar dtús. Bhain siad rath amach le leagan den amhrán "A Bunch of Thyme" a taifeadadh níos déanaí. Chuaigh an t-amhrán sin go dtí an runga ab airde sna cairteacha sa Bhreatain agus tugadh cuireadh dóibh bheith ar an gclár teilifíse *[[Top of the Pops (clár BBC)|Top of the Pops]]*, áit ar tháinig siad amach ina gcultacha uaine, rud a tharraing caint.

Tháinig rath mór orthu leis an amhrán "Maggie" chomh maith. Chuaigh an t-amhrán sin isteach sna cairteacha in Éirinn, sa Bhreatain, san Astráil (áit ar chaith sé ceithre seachtaine ag uimhir a haon), sa Nua-Shéalainn, san Afraic Theas agus i dtíortha eile. Meastar gurb é a mbealach nádúrtha dúchasach, gan cleasaíocht ná cur i gcéill, ba chúis leis an rath seo.

I measc a n-amhrán is cáiliúla tá "Red is the Rose" ("Amhrán an Róis Dheirg") chomh maith.

## Saol
D'éirigh Mick Foster aníos i dteach tuaithe gan uisce reatha ná leictreachas. De réir a chuid scéalta féin, "Ní raibh aon fhoscadh againn ach a dtiocfadh cruóg orainn san oíche ach sceacha lár tíre."

Faoi 2024-2025, bhí an bheirt ag ceiliúradh 50 bliain ar an mbóthar. Lean siad orthu ag tabhairt ceolchoirmeacha ar fud na hÉireann agus tharraing a gcuid imeachtaí sluaite móra, go háirithe daoine aosta a bhfuil dúil acu i gceol traidisiúnta. De réir tuairisce ó cheolchoirm in Óstán an Ard-Rí i dTuaim i 2024, "tá na blianta greanta ar a gceannaghaidh" ag formhór an lucht leanúna, ach fós féin tá dílseacht agus grá ag an bpobal dóibh.

## Stíl
Tá stíl Foster agus Allen bunaithe ar cheol nádúrtha traidisiúnta na hÉireann. Bíonn a gcuid amhrán "casta go deas simplí ar na seanbhealaí," de réir tuairiscí. Is fonnadóir ábalta é Tony Allen atá paiteanta ar na hamhráin mhalla, agus bíonn Mick Foster ag caint leis an slua agus ag insint scéalta idir na hamhráin.

## Féach freisin

* *[[Top of the Pops (clár BBC)|Top of the Pops]]*

## Tagairtí

Catagóir:Bannaí ceoil Éireannacha
Catagóir:Dísrigh
Catagóir:Contae na hIarmhí
Catagóir:Ceol tíre na hÉireann
An Coimisinéir Gaeilge

Is post é **An Coimisinéir Gaeilge** () a chruthaigh an *Identity and Language (Northern Ireland ) Act 2022* (Acht Féiniúlachta agus Teanga (Tuaisceart Éireann) 2022) chun cearta teanga cainteoirí Gaeilge sa dlínse a chur chun cinn agus a chosaint. [1] Ceapann Feidhmeannas Thuaisceart Éirean an Coimisinéir Gaeilge, chomh maith leis an Coimisinéir don Traidisiún Albanach Ultach agus don Traidisiún Briotanach Ultach

Measann roinnt polaiteoirí Dílseacha go bhfuil an ceapachán conspóideach.

Ceapadh Pól Deeds mar Choimisinéir Gaeilge ar an 27 Deireadh Fómhair 2025 agus chuaigh sé i mbun a phoist ar an 13 Samhain 2025, go ceann tréimhse cúig bliana. Is í an phríomhaidhm atá ag an gCoimisinéir Gaeilge ná úsáid na Gaeilge ag údaráis phoiblí maidir le seirbhísí a sholáthar don phobal nó do chuid den phobal a fheabhsú agus a chosaint.

## Oifig an Choimisinéara

Tá oifig an Choimisinéara lonnaithe ar an tríú hurlár, Teach an Chomhionannais, 7-9 Cearnóg Shaftesbury i mBéal Feirste. Tá ráite ag Deeds go mbeidh an oifig ag feidhmiú trí Ghaeilge.

## Féach freisin
* An Coimisinéir Teanga, post atá cosúil go leor leis sa Phoblacht.
*Identity and Language (Northern Ireland) Act 2022
*Language Commissioners and Director of the Office of Identity and Cultural Expression appointed
*“Tá feidhmeanna soiléire luaite a thugann cumhacht don Choimisinéir Gaeilge”: Ré Nua tagtha faoi dheireadh

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Gaeilge
Catagóir:An Ghaeilge
Catagóir:Rialtóirí teanga
Fenghuang

Is éin mhiotaseolaíocha iad ***Fenghuang*** a fheictear i dtraidisiúin ar fud na Sinoisféir. Tuigtear go mbíann na *Fenghuang* i réim thar na héin eile go léir: tugadh *feng* agus *huang* ar fhireannaigh agus ar bhaineannaigh faoi seach ar dtús, ach ní dhéantar idirdhealú inscne a thuilleadh, agus meastar go ginearálta gur eintiteas baininscneach í *fenghuang* atá péireáilte leis an Síneach traidisiúnta firinscneach.

San Iarthar, tugtar **feinicsí na Síne** orthu go coitianta, cé go bhfuil cosúlachtaí miotaseolaíocha le feinics an Iarthair/na Peirse beagnach doiléir.

## Dealramh
clé|mion|Íomhá den ''fenghuang'' os comhair an dragain ar shuaitheantas náisiúnta na nDhá Shiombail Déag, a bhí ina shuaitheantas stáit ar an tSín ó 1913 go 1928

## Tagairtí

Catagóir:Éin mhiotaseolaíocha na Síne
Catagóir:Créatúir finscéalacha na hÁise Thoir
Catagóir:Créatúir finscéalachana na Seapáine
Catagóir:Créatúir finscéalachana Cóiré
Catagóir:Éin fhinscéalacha
Catagóir:Éin fhionnuisce
Catagóir:Cultúr na Yangshao
Agóidí san Iaráin 2026

Cuireadh tús le hagóidí ollmhóra san Iaráin ar an 28 Nollaig 2025.  Léiríonn na hagóidí seo ní amháin míshásacht an phobail san Iaráin le cúrsaí eacnamaíochta, ach leis an gcóras polaitíochta san iomlán.
clé|mion|391x391px|Dhún siopadóirí sa Bhasár Mór gach rud
clé|mion|220x220px|9 Eanáir: Cuireadh Mosc Abuzar i Fallah, Tehran (17) trí thine
clé|mion|330x330px|Reza PAHLAVI, mac an Shah (Mohammad Reza Pahlavi), ina chónaí i Washington DC

## Cúlra
Bhí an Iaráin faoi bhrú eacnamaíoch trom le tamall fada. Thit luach an rial (airgeadra na hIaráine) go dtí an leibhéal is ísle riamh - 1.4 milliún rial ar dhollar amháin - i ngeall ar bhoilsciú mór. Bhí tionchar ag smachtbhannaí idirnáisiúnta agus an cogadh 12 lá le hIosrael i Meitheamh 2025 ar an staid eacnamaíoch. Chuir seo go léir isteach go mór ar chaighdeán maireachtála an phobail.

## Imeachtaí
**Tús na n-agóidí**

Thosaigh na hagóidí i dTehran sa Bhasár Mór ar an 28 Nollaig. Dhún siopadóirí a siopaí agus d'eagraigh siad stailceanna, chun an-mhíshásamh a chur in iúl  faoin mboilsciú agus faoin díluacháil tar éis titim an rial, airgeadra na hIaráine, go dtí an luach is ísle riamh.. Tá tábhacht stairiúil leis na siopadóirí sa bhasár - bhí ról lárnach acu sa Réabhlóid in 1979.

Ar an lá céanna chuir an tUachtarán Masoud Pezeshkian buiséad an stáit i láthair sa pharlaimint (an Majles).  

**Scaipeadh ar fud na tíre**

Spreagadh agóidí i gcathracha ar fud na tíre.  Ghlac mic léinn ó ollscoileanna ar fud na hIaráine páirt sna léirsithe. Shroich na hagóidí gach ceann de 31 cúige na hIaráine. D'fhógair agóideoirí manaí in aghaidh an rialtais agus éilimh pholaitiúla níos leithne.

Bhí na hagóidí seo ar na cinn is mó san Iaráin ó agóidí Mahsa Amini in 2022 (gluaiseacht "Bean, Beatha, Saoirse"). D'fhéadfadh siad fiú a bheith ar na hagóidí is mó ón Réabhlóid in 1979.

**Freagra an rialtais**

Ar an 31 Nollaig, d'ordaigh an rialtas go ndúnfaí gach oifig agus gnó sa chuid is mó den tír ar feadh lae amháin - tugadh an aimsir fhuar mar leithscéal.

Ar an 5 Eanáir 2026, d'ordaigh Ceannasaí an Bhreithiúnais nach mbeadh "aon trócaire" le taispeáint do na hagóideoirí. Gabhadh mó ná 2,000 duine ag na húdaráis idir 31 Nollaig 2025 agus 9 Eanáir 2026

Ar an 8 Eanáir 2026, dhún údaráis na hIaráine an idirlíon. Cuireadh cosc ar chóras gutháin agus cuireadh eitiltí ar ceal chomh maith.  D'éirigh Mohammad Reza Farzin as a phost mar Gobharnóir ar Bhanc Ceannais na hIaráine agus ceapadh Abdolnasser Hemmati ina áit.

I dtús mí Eanáir, bhí na póilíní ag iarraidh na hagóideoirí a scaipeadh, ag baint úsáid as deoirgháis ar dtús.   Ansin baineadh úsáideadh as raidhfilí agus as millíní gránghunna. Maraíodh cúpla céad ar a laghad i rith an dara seachtain mhí Eanáir.

**Idirnáisiúnta**

Bhagair Donald Trump, Uachtarán na Stát Aontaithe, ar Truth Social, díoltas a bhaint amach. Dúirt sé: "Más rud é go dtosaíonn sibh (Rialtas na hIaráine ) ag scaoileadh, tosóimid ag scaoileadh chomh maith."

## Féach freisin

* Cogadh Iosrael–Iaráin 2025
* Agóidí Mahsa Amini, 2022

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hIaráine
Catagóir:2026
Catagóir:Agóidí
RSA

thumb|Sampla de chripteagrafaíocht neamhshiméadrach
Sa chripteagrafaíocht, is cripteachóras le heochair phoiblícóras é **RSA** *([[Ronald Rivest|Rivest]], [[Adi Shamir|Shamir]], agus [[Leonard Adleman|Adleman]])* a forbraíodh i 1977 a úsáideann fachtóiriú slánuimhreach. Is é an chéad algartam agus an ceann is forleithne dá leithéid é agus tá sé oiriúnach do chriptiú agus do ríomhshínithe araon.

## Tagairtí

Catagóir:1997
Catagóir:Slándáil Ríomhaireachta
Catagóir:Acrainmneacha ríomhaireachta
Catagóir:Algartaim chripteagrafacha
Catagóir:Córais ríomhshínithe
Àrd-sgoil Sheumais Ghilleasbuig

mion
Is meánscoil i gceantar Marchmont i nDún Éideann í **Àrd-sgoil Sheumais Ghilleasbuig** (), a mhúineann daoine óga idir 11 agus 18 mbliana d'aois. Cé go ndéantar formhór na múinteoireachta trí mheán an Bhéarla, is í an phríomhmheánscoil í chun teagasg na Gàidhlig agus múineadh trí mheán na Gàidhlig i nDún Éideann.

## Stair
Bunaíodh an scoil sa bhliain 1803 le hoidhreacht ó cheannaí tobac Seumas Gilleasbuig. Ní raibh ach 65 dhalta inti ar dtús. Sa bhliain 1908 tháinig an scoil faoi smacht Bhòrd-sgoile Dhùn Éideann, agus is scoil stáit chuimsitheach í anois ina bhfuil 1150 dalta. Bhuaigh sí an teideal "Scottish State School of the Year" ag an *Sunday Times* sa bhliain 2015.

## An Ghàidhlig
Is í Àrd-sgoil Sheumais Ghilleasbuig an ghnáth-ardscoil do dhaltaí a chuaigh tríd an mbunscoil Ghàidhlig i nDùn Éideann, Bun-sgoil Taobh na Pàirce. Múintear an Ghàidhlig san ardscoil mar ábhar, ach freisin múintear go leor ábhar trí mheán na Gàidhlig. Is ó Uibhist a Tuath é an Príomhoide ó bhí an bhliain 2012 ann, Dòmhnall Iain Dòmhnallach, agus tá Gàidhlig líofa aige.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Gréasáin oifigiúil
* Comann nam Pàrant Dùn Èideann

Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Oideachas
Wicked: For Good

Tháinig an scannán fantaisíochta ***Wicked: For Good*** ((ar a dtugtar **Wicked: Part Two** i dtíortha áirithe) amach sa phictiúrlann sa bhliain 2025.  Is é an dara scannán sa tsraith *Wicked*. Is iad Cynthia Erivo mar Elphaba agus Ariana Grande mar Glinda na príomhcharactair sa scannán; dhá chailleach atá ina gcónaí in Oz.

### Scéal
Taispeánann an scannán dúinn an scéal faoina saol roimh ''The Wizard of'' ''Oz'' agus conas a tháinig siad chun bheith ina gcairde san ollscoil. Taispeánann an scannán dúinn an scéal tar éis imeachtaí an chéad scannáin, nuair a bhain na príomhcharachtair cáil amach mar Elphaba, Cailleach Olc an Iarthair, agus Glinda an Mhaith.

Nuair a bhuail siad le chéile, b’fhuath leo a chéile. Ach, ar deireadh thiar, d’fhoghlaim siad gur rud maith é a bheith difriúil agus d’fhás an grá dá chéile mar dlúthchairde.

### Léiriú
Stiúir Jon M. Chu an scannán agus scríobh Winnie Holzman agus Dana Fox an script, bunaithe ar an dara gníomh den cheoldráma stáitse ón mbliain 2003.   Thosaigh scannánú i mí na Nollag 2022 agus bhí sé beagnach críochnaithe i mí Iúil 2023 ach cuireadh ar fionraí é mar gheall ar stailc SAG-AFTRA.Críochnaíodh é ar 26 Eanáir 2024.

* **Cynthia Erivo** mar Elphaba Thropp, bean óg a rugadh le craiceann glas atá ar a dtugtar Cailleach Olc an Iarthair anois
* **Ariana Grande** mar Glinda Upland, bean óg tóir a bhfuil Glinda an Mhaith uirthi anois
* **Jonathan Bailey** mar Fiyero Tigelaar, prionsa ó Winkie atá ina Chaptaen ar Gharda an Draoí. Athraítear é ina fhear bréige níos déanaí
* **Jeff Goldblum** mar an Draoi Oz
* **Marissa Bode** mar Nessarose Thropp, deirfiúr  Elphaba 
* **Ethan Slater** mar Boq Woodsman, Munchkin a oibríonn mar sheirbhíseach ag Nessarose. Athraítear é ina fhear stáin níos déanaí
* **Michelle Yeoh** mar Madame Morrible, iar-Dhéan na Draíochta in Ollscoil Shiz
* **Bowen Yang** mar Pfannee, cara coláiste de chuid Ghlinda
* **Bronwyn James** mar ShenShen, cara coláiste de chuid Ghlinda
* **Colman Domingo** mar ghuth an Leon Cladhaire
* **Sharon D. Clarke** mar ghuth Dulcibear

## Féach freisin

* ''The Wizard of'' ''Oz''
* Stailc Writers Guild of America, 2023

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 2025
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Taise

mion|comhdhlúthú nó taise ar fhuinneog
Braonta bídeacha uisce san aer is ea **taise** (nó **taisleach** nó **maothas**), mar shampla, ar dhromchla, sa talamh, nó a fhaightear ar bhallaí agus ar dhromchlaí taobh istigh d'fhoirgneamh, nó maothas sa chraiceann.

## Féach freisin

* Bogthaise 
* Comhdhlúthú (ceimic) 

## Tagairtí

Catagóir:Uisce
Catagóir:Bogthaise agus taismhéadracht
Claude (samhail teanga mhór)

Is samhail teanga mhór agus bota comhrá bunaithe ar intleacht shaorga é **Claude;** d'fhorbair an comhlacht Anthropic é. Déanann Claude anailís ar tháscanna, aistriúcháin, códú, taighde, agus go leor eile.  

[clé|mion|352x352px|[Dario Amodei, comhbhunaitheoir]]

## Forbairt
Bunaíodh Anthropic ag grúpa taighdeoirí a bhí ag obair roimhe sin le OpenAI (ChatGPT).   Is é aidhm Anthropic córais intleachta saorga níos sábháilte agus níos iontaofa a fhorbairt.

## Úsáidí agus Feidhmeanna
Tá raon leathan feidhmeanna ag Claude, lena n-áirítear:

* Cabhrú le scríbhneoireacht agus aistriúchán
* Anailís ar dhoiciméid agus cáipéisí
* Códú agus tacaíocht le forbairt bogearraí
* Comhrá nádúrtha agus freagairt ar cheisteanna

## Gaeilge
Molann Údarás na Gaeltachta Claude mar uirlis aistriúcháin do bhaill foirne, agus "Gaeilge mhaith aige". Maítear gur féidir leis aistriúchán agus obair eagarthóireachta a dhéanamh ar cháipéisí a bhaineann le hobair na heagraíochta.

Léirigh anailís in *Tuairisc.ie* gur theip ar Claude (agus ar bhotaí AI eile mar sh. ChatGPT) coincheapa casta Gaeilge a aistriú go cruinn go Béarla.

## Féach freisin

* Anthropic, Dario Amodei

## Tagairtí

Catagóir:Intleacht shaorga
Catagóir:Botaí comhrá
Catagóir:Anthropic
Catagóir:Samhlacha teanga móra
Arvid Lindblad

Is tiománaí Briotanach de chuid Fhoirmle a hAon é **Arvid Anand Olof Lindblad**. Rugadh in Virginia Water, Surrey, Sasana é ar 8 Lúnasa 2007. Sa bhliain 2026, glacfaidh sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon leis an fhoireann Racing Bulls. 

## Tagairtí

Catagóir:Tiománaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh in 2007
Catagóir:Daoine beo
Ailbhe Ó Monacháin (údar)

Údar, gníomhaí Gaeilge, agus maisitheoir ab ea Ailbhe Ó Monacháin (22 Eanáir 1889 - 30 Iúil 1967).

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1967
Catagóir:Daoine a rugadh i 1889
Catagóir:Daoine Éireannacha
Catagóir:Lucht Chonradh na Gaeilge
Eduardo Pondal

File Gailíseach ab ea **Eduardo María González-Pondal Abente** (8 Feabhra, 1835 – 8 Márta, 1917), a scríobh as Gailís agus Spáinnis leis.

## Cúlra
As Hidalgo ó dhúcas, ba é Pondal an duine ab óige i dteaghlach de sheachtar. Ó 1844 ar aghaidh, rinne sé staidéar ar An Laidin i scoil i Vilela de Nemiña a bhí fé úinéireacht ag cléireach a bhí gaolta leis, Cristobal Lago. I 1848, bhog sé go Santiago de Compostela chun staidéar a dhéanamh ar fhealsúnacht  agus, ina dhiaidh sin, leigheas san ollscoil.

Agus é ina mhac léinn, bhíodh sé de nós aige freastal ar Liceo de Santo Agostiño, áit a mbíodh  díospóireachtaí litríochta ar siúil. Ansin a thángthas air mar fhile i rith Fhéasta Conxo. Féasta ab ea seo a eagríodh ag mic léinn liobrálacha i 1856 chun ómós a thabhairt don "tríú stáit", agus deis a thabhairt do mhic léinn aithne a chur ar oibrithe. Deirtear go bhfuil brí tábhachtach polaitiúil leis na beannachtaí sláinte.

I 1860, chuir Pondal a chuid staidéir i gcríoch agus thosaigh sé ag obair mar dhochtúir d'Arm na Spáinne ag Ferrol . D'fhoilsigh sé *"A Campana de Anllóns"*, a chéad dán as Gailís leis.

I 1861, thosaigh sé post oifigiúil leis an ríochas. Fuair sé post in Asturias, áfach, d'éirigh sé as agus as a ghairm mar dhoctúir.

Níorbh fhada gur éirigh sé as agus d'fhill sé ar theach a mhuintir, an áit inar chónaigh sé agus turasanna rialta go Santiago de Compostela agus A Coruña á ndéanamh aige. Anuas air sin, thugadh sé cuairt ar léabharlann darb ainm 'A Cova Céltica', áit a mbíodh sé i mbun díospóireachta le leithéidí Martínez Salazar, Manuel Murguía, Florencio Vaamonde, Martelo Paumán, is Urbano Lugris. Trí Murguía a chur Pondal fios ar fhilíocht Sheumais Mhic an Phearsain agus a shocraigh sé chun dul i mbun bardóireachta.

D’fhoilsigh sé Rumores de los pinos i 1877, cnuasach filíochta le 21 dán as Gasilís is Spáinnis, a bheadh mar bhunús i gcomhair Queixumes dos pinos (1886). D’úsáideadh dán leis mar fhocail an amhráin náisiúnta agus ceol curtha leis ag Pascual Veiga. 

Smaonaigh Pondal air féin mar “fhile saoirse” agus fonn air dóchas a mhúscailt i muintir na Gailíse. Shamhlaigh sé stair saor agus neamhsplách a thabhairt ar ais lena chuid filíochta. Beagnach caillte ar an iomlán a bhí an mhiotaseolaíocht Ghailísis-Cheilteach an t-am sin, mar sin bhí ar Pondal buille faoi thuairim a thabhairt agus í a athchumadh. Bunaithe ar fhilíocht Ossian, sleachta an Leabhair Ghabhala Éireann, is analís Murguia. Bhain Pondal úsáid as na haircitíopaí a chum sé chun na bearnaí a líonadh sa mhiotaseolaíocht. 

Rinne Pondal iarracht an Ghailísis a chaomniú in am nuair nach raibh meas uirthi. Bhain sé an-úsáid as an nádúr agus na mná ina chuid oibre.  

Scríobh sé eipic, Os Eoas, bunaithe ar aimsiú Meiriceá, níor fhoilsigh sé ach an chéad dréacht i 1858. 

Fuair Pondal bás in óstán La Luguesa in A Coruña ar 8ú Márta 1917. I reilig San Amaro a chuireadh é. 

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1917
Catagóir:Daoine a rugadh i 1835
Catagóir:Daoine ón nGailís
Catagóir:Filí Spáinneacha
Rebecca Shoichet

Is aisteoir Meiriceánach é **Rebecca Shoichet** (a rugadh ar an 16 Feabhra 1975).

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mná
Tim Allan

Is comhairleoir caidreamh phoiblí Briotanach é **Timothy Neil Allan**, iarbhall boird na heagraíochta frith-trasinscne Sex Matters, agus iar-chomhairleoir do Tony Blair ó 1992 go 1998. Bhunaigh agus bhainistigh sé Portland Communications, agus d’fhás sé é le bheith ar cheann de na príomhchomhlachtaí comhairleoireachta gnóthaí poiblí i Londain, Sasana.

Tuairiscítear gur dhíol sé sciar tromlaigh i bPortland i mí Aibreáin 2012 leis an gcomhlacht seirbhísí margaíochta Meiriceánach Omnicom ar £20 milliún.

## Oideachas
Fuair sé a chuid oideachais ag Royal Grammar School, Guildford, Godalming Sixth Form College, agus i Pembroke College, Cambridge (BA, 1992). Chríochnaigh Allan MBA ag Insead sa bhliain 2000.

## Gairmeréim
Thosaigh Allan a ról mar chomhairleoir polaitiúil mar thaighdeoir do Tony Blair san fhreasúra mar scáth-rúnaí baile. Ansin, rinneadh leas-rúnaí preasa de do Bhlair nuair a ceapadh ina cheannaire ar Pháirtí an Lucht Oibre é i 1994. Ó 1997 i leith, bhí sé ina leas-stiúrthóir cumarsáide ag 10 Sráid Downing, ag tuairisciú d' Alastair Campbell.

Idir 1998 agus 2001, bhí sé ina stiúrthóir cumarsáide corparáidí ag BSkyB.

Bhunaigh Allan comhairleoireacht caidreamh poiblí Portland sa bhliain 2001. Thuairiscigh *[[The Guardian|an Guardian]]* gur seoladh an comhairleoireacht tar éis conradh a fháil ó phríomhfheidhmeannach BSkyB ag an am , Tony Ball, a bhí ina cheannasaí ar Allan roimhe sin. I mí Aibreáin 2012, tuairiscíodh gur dhíol Allan scairsheilbh thromlaigh i Portland leis an gcomhlacht margaíochta meán Omnicom, ar thart ar £20 milliún.

Bhí Allan ina chathaoirleach ar an *Young Foundation* idir 2012 agus 2016.

Bhí sé ina chomhalta boird den eagraíocht frith-trasinscneach *Sex Matters* freisin go dtí gur ceapadh ina stiúrthóir feidhmiúcháin cumarsáide rialtais é i Meán Fómhair 2025.

## Féach freisin
*Prominent PR firm accused of commissioning favourable changes to Wikipedia pages
*PR firm rewrites Wikipedia for governments and billionaires

## Naisc sheachtracha
* Cumarsáid Portland

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Oifigigh Pháirtí an Lucht Oibre (RA)
Catagóir:Comhairleoirí speisialta na Breataine
Catagóir:Alumni INSEAD
Borrelia

Is géineas de bhaictéir den fhíleam spireacaet é *Borrelia*. Is é is cúis le Galar Lyme, ar a dtugtar borralóis Lyme freisin, galar zónóiseach, galar veicteoir-iompartha a tharchuirtear trí veicteoirí agus a tharchuirtear trí sceartáin nó míolta. Is cúis le speicis eile de *Borrelia* fiabhras athfhillteach, agus tarchuirtear iad trí sceartáin nó míolta, ag brath ar speiceas na mbaictéar.

Ainmníodh an ghéineas i ndiaidh an bhitheolaí Francach Amédée Borrel (1867–1936), an té a thaifead den chéad uair an t-idirdhealú idir speiceas de *Borrelia anserina* agus an cineál eile de spireacaet a bhí ar eolas ag an am, *Treponema pallidum*. Ní mór an baictéar seo a fheiceáil ag baint úsáide as micreascópacht dúchúlra, rud a fhágann go bhfeictearl na cealla bána i gcoinne cúlra dorcha. Sa mheán Barbour-Stoenner-Kelly a fhástar speicis Borrelia.

As 52 speiceas ar eolas de *Borrelia*, is baill den ghrúpa galar Lyme 20 díobh (agus 3 cinn eile molta), baineann 29 díobh leis an ngrúpa fiabhrais athfhillteach, agus tá dhá cheann ina mbaill den tríú grúpa atá scoite ó thaobh géiniteach de agus a fhaightear de ghnáth i reiptílí.  Tá moladh déanta chun grúpa ghalar Lyme a roinnt, bunaithe ar éagsúlacht ghéiniteach agus iad a bhogadh chuig a ngéineas féin, ***Borelliella***, ach níl glactha go forleathan leis an athrú seo. Úsáideann an baictéar seo sceartáin chrua agus bhoga agus míolta mar veicteoirí. Áirítear, le tástáil a dhéanamh ar láithreacht na mbaictéar i nduine, tástáil sheireolaíoch dhá shraith, lena n-áirítear imdhíonmheasúnachtaí agus imdhíon-súite.

Tá gnéithe géiniteacha idirmheánacha idir galar Lyme agus fiabhras athfhillteach *Borrelia* i roinnt speiceas *Borrelia* amhail " *Candidatus Borrelia mahuryensis*".

## Tagairtí

Catagóir:Borrelia
Catagóir:Galar Lyme
Catagóir:Sirochaetes
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Nicolaas Swellengrebel
Michael Cahill (polaiteoir as Contae Chiarraí)

Is polaiteoir de chuid Fhianna Fáil é **Michael Cahill** (a rugadh sa bhliain 1966).

## Gairm

Bhí Cahill ina chomhairleoir contae do Chiarraí go dtí 2024. 

Toghadh é mar Theachta Dála don chéad uair in Olltoghchán 2024.  Toghadh beirt ó Fhianna Fáil, Norma Foley agus Cahill, ar an 13ú comhaireamh. Bhain Foley an cuóta amach agus chríochnaigh Cahill, thart ar 750 vóta chun tosaigh ar Billy O’Shea (Fine Gael) chun an suíochán deireanach a fháil. Ní raibh Teachta ar bith ó Chiarraí ag Fine Gael.

## Scannal

Rugadh air ag tiomáint le ró-luas de 190 ciliméadar san uair ar mhótarbhealach an M8 i gContae Chorcaí i mí na Márta 2025.

I mí Eanáir 2026, baineadh cead tiomána de Cahill ar feadh 2 bhliain ó ciontaíodh é i dtiomáint chontúirteach a bheith ar bun aige in 2025.  Dúirt sé go raibh náire air agus nár chóir dó gach a ndearna sé a dhéanamh. Sheas sé i leataobh ó Choiste Dlí an Oireachtais.

## Féach freisin

* Michael Cahill (iománaí)
* Norma Foley
* Ciarraí (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Ciarraí (Dáilcheantar)
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Fir
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Nicole Oliver

Is aisteoir Meiriceánach í **Nicole Lyn Oliver** (a rugadh ar an 22 Feabhra 1970).
Is fearr aithne uirthi mar gheall ar a róil mar Princess Celestia agus Cheerilee i *My Little Pony: Friendship Is Magic,*  Zoe Trent i *Littlest Pet Shop*, agus Meilin Rae i *Cardcaptors*.
## Beathaisnéis
Rugadh Oliver in Ottawa, Ontario. Tá Baitsiléir Ealaíon sa Mhínealaín aici ó Ollscoil York, Máistir Ealaíon sa Chumarsáid ó Royal Roads University, agus oiliúint bhreise le Jeremy Irons ón British American Drama Academy.

Ina bhall mór le rá den Union of BC Performers, d'fhóin Oliver ar a bhord feidhmiúcháin (2002 -2005), bhí sé ina cathaoirleach ar roinnt coistí, agus tá sí fós mar chuid den fhoireann idirbheartaíochta le linn cómhargála. In 2017, d'ainmnigh UBCP ACTRA í don *Best Voice Award*.

Tá Oliver pósta leis an gcumadóir scannán Chris Ainscough. Tá cónaí orthu i Vancouver lena mbeirt mhac. Tá sí ráite aici ar a cuntas Twitter go bhfuil dúlagar buailte uirthi.

## Scannánliosta
### Cláir faisnéise
**[[A Brony Tale]]* – Herself
*** – Princess Celestia (archival audio)

### Róil bheo-aicsin
* *[[Bond of Silence]]* – Pat
* *Crash Test Mommy* – Host
* *[[The Falling (1998 film)|The Falling]]* - Karis
* *[[The Foursome]]* – Lori Towers
* *[[Kung Fu: The Legend Continues]]* – Detective Kelly Blaine
* *[[The L Word]]* – Chanter
* *[[A Vow to Kill]]* – Linda Mason
* *[[The Outer Limits (1995 TV series)|The Outer Limits]]* – Jill Cooper (episode: "The Deprogrammers"), Heather Cattrell (episode: "Judgment Day")
* *[[Arrow (TV series)|Arrow]]* – Judge Sakow (episode: "Broken Hearts")
* *[[Psych (TV series)|Psych]]* – Abby Daniels
* *[[Seed (TV series)|Seed]]* – Mrs. Anderson
* *Seven Deadly Sins* – Principal Lowenstein
* *[[The Silencer (film)|The Silencer]]* – Holly Sharp
* *[[Stargate SG-1]]* – Leedora
* *[[Supernatural (U.S. TV series)|Supernatural]]* – Nora Havelock (episode: "Repo Men")
* *[[Wonder (film)|Wonder]]* – Jack Will's Mom
* *The Woodcarver* – Rita Stevenson
* *[[The Christmas Ornament]]* – Sarah
* *Three Bedrooms, One Corpse: An [[Aurora Teagarden]] Mystery* – Eileen Crandall
* *[[Britney Ever After]]* – Lynne Spears
* *Possessing Piper Rose* – Gretchen

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha