open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Múinteoir

Is éard is **múinteoir** (ar a dtugtar **múinteoir scoile** freisin, nó, i roinnt comhthéacsanna, **oideoir**) ann ná duine a chuidíonn le mic léinn eolas nó inniúlacht a fháil.

Go neamhfhoirmiúil, féadfaidh duine ar bith ról an mhúinteora a ghlacadh (mar sh. nuair a thaispeánann sé/sí do chomhghleacaí conas tasc faoi leith a dhéanamh). I roinnt tíortha, féadtar daoine óga in aois scoile a theagasc i suíomh neamhfhoirmiúil, mar shampla laistigh den teaghlach (scolaíocht bhaile), seachas i suíomh foirmiúil mar scoil nó coláiste. D’fhéadfadh go mbeadh méid suntasach teagaisc i gceist le roinnt gairmeacha eile (e.g. oibrí óige, sagart).

## Coinníollacha oibre
Tá na coinníollacha oibre sách crua uaireanta. Tá leibhéil arda struis agus traochadh i measc múinteoirí, dar le taighde ó OIlscoil Chathair Bhaile Átha Cliath sa bhliain 2025, agus cuir leis sin, an t-ualach riaracháin, an curaclaim, uaireanta fad oibre agus easpa tacaíochtaí córasacha.  Dar leis an taighde, deir 86% de mhúinteoirí go bhfuil idir leibhéal measartha agus ard traochadh pearsanta orthu, deir 85% go bhfuil idir leibhéal measartha agus ard traochadh oibre orthu, agus deir 85% freisin gur chuir an t-ualach oibre go díreach leis an traochadh atá orthu.

## Gaeilge
Sa bhliain 2024, dúirt cigirí na Roinne Oideachais nach raibh dóthain líofachta sa Ghaeilge ag go leor múinteoirí in Éirinn chun curaclam teanga na bunscoile a chur i bhfeidhm mar is cóir.  De réir thuarascáil na gcigirí bhí éagsúlacht ó thaobh chaighdeán Gaeilge na múinteoirí i scoileanna Béarla “go háirithe i ndáil le cruinneas gramadaí, fuaimniú agus líofacht.  Cé gur léirigh formhór na múinteoirí dea-chaighdeán Gaeilge labhartha le linn cigireachtaí ar an nGaeilge, chuaigh sé dian ar roinnt múinteoirí an Ghaeilge a úsáid go héifeachtach.

## Naisc

* *[https://www.gov.ie/ga/an-roinn-oideachais/feachtais/the-department-of-education-and-youth-inspectorate-report-2024-and-thematic-review-1/ Tuarascáil na Cigireachta (2024) agus Athbhreithniú Téamach]*

## Tagairtí

Catagóir:Oideachas
Catagóir:Gairmeacha
Catagóir:Múinteoirí
Búistéir

250px|thumb|Búistéirí i mbun oibre
Is ceardaí a ghearraíonn agus a dhíolann feoil é **búistéir.**

Catagóir:Ceardaithe
Meddygon Myddfai

mion|Radharc ó shliabh Myddfai.

Dochtúirí ba ea **Meddygon Myddfai**, a raibh cónaí orthu i Myddfai na Breataine Bige. 

Sráidbhaile is ea Myddfai i Sir Gaerfyrddin (Carmarthenshire). Bhí siad ann ó thús an 13ú céad go 1739. 

Is é Rhiwallon Feddyg (fostaithe ag Rhys Gryg, tiarna Dynevor agus Ystrad Towy) an chéad ainm a bhfuil trácht air. Tháinig a mhic (Cadwgan, Gruffydd agus Einon) i gcomharbas air. Is iomaí leigheas luibe a bhíodh acu. 

Lean an traidisiún seo ar aghaidh ar feadh tuairim is 500 bliain. Nuair a cuireadh David Jones (1719)) agus John Jones (1739) in eaglais an pharóiste, tháinig deireadh leis an líne fhada.

## Foinsí
* *The Physicians of Myddvai = Meddygon Myddfai: or, the medical practice of the celebrated Rhiwallon and his sons of Myddvai, in Carmarthenshire ...* cyfieithwyd gan John Pughe, golygwyd gan John Williams (Ab Ithel) (Llanymddyfri, 1861).
* Nesta Lloyd a Morfydd E. Owen (gol.), *Drych yr Oesoedd Canol* (Caerdydd, 1986). 

## Tagairtí
* 

Catagóir:Stair na Breataine Bige
Catagóir:Lianna
John Harries

Ba dhraoi agus lia é **John Harries**. Rugadh sa bhliain 1785 é, i gCwrt-y-Cadno na Breataine Bige. Sráidbhaile beag i Sir Gaerfyrddin (Carmarthenshire) atá ann. Bhí clú agus cáil ar Harries ar fud na Breataine Bige. Bhí "leabhar draíochta" cáiliúil aige. Ba dhraoi é a mhac Henry Harries, a cailleadh sa bhliain 1849, chomh maith. Fuair John bás ar 11 Bealtaine 1839. Deirtear go raibh a fhios aige go bhfaigheadh sé bás an lá sin agus nár éirigh sé ar maidin toisc go raibh sé ag iarraidh é a sheachaint: dódh an teach áfach, agus cailleadh é.

## Tagairtí
* J. H. Davies, *Rhai o Hen Ddewiniaid Cymru* (1901).
* Kate Bosse Griffiths, *Byd y Dyn Hysbys* (Y Lolfa, 1977). Pennod: 'Llyfr Cyfrin y Dyn Hysbys'.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1785
Catagóir:Básanna i 1839
Catagóir:Draoithe
Farraige

[thumb|240px|An fharraige, amach ó chósta thiar na [an Phortaingéil|Portaingéile]]

Is réimse ollmhór sáile í **an fharraige**, a chlúdaíonn an mhórchuid de dhromchla an Domhain.

Catagóir:Mara
Henry Harries

Ba dhraoi é **Henry Harries**. Rugadh i gCwrt-y-Cadno na Breataine Bige é, sráidbhaile beag i Sir Gaerfyrddin (Carmarthenshire). Bhí clú agus cáil ar a athair John Harries mar dhraoi agus lia. Deirtear go ndeachaigh Henry go Londain agus gur chaith sé tamall ann mar phrintíseach ag draoi darbh ainm Raphael. Ansin d'fhill sé ar an mBreatain Bheag agus d'oibrigh lena athair, a cailleadh sa bhliain 1839. Fuair Henry bás deich mbliana ina dhiaidh sin, sa bhliain 1849.
Fuadach na nGael

Is éard a bhí i gceist le **Fuadach na nGael** (*[[Gaeilge na hAlban]]: Fuadach nan Gaidheal*) ná díbirt a cuireadh i bhfeidhm ar Ghaeil na hAlban san ochtú agus sa naoú haois déag. Chuir tiarnaí talún iachall ar na tionóntaí a gcuid feirmeacha a fhágáil. Ba é ba toradh do na díbirtí seo ná gluaiseacht mhór na nGael go cóstaí na hAlban, go Galltacht na hAlban agus go dtí na coilíneachtaí i Meiriceá Thuaidh.

Bhí baint ag an bhFuadach le meath na sochaí traidisiúnta in Albain. Go bunúsach bhí saol na nGael in Albain bunaithe ar chóras na gclann: is é sin chaithfeadh na scológa urraim a thabhairt don taoiseach, agus dá réir sin bhí de dhualgas ar an taoiseach seasamh do leas a mhuintire. De réir a chéile, thosaigh na taoisigh ag dearcadh orthu féin mar thiarnaí talún den ghnáthchineál, agus ansin tháinig an smaoineamh acu gurbh fhearr airgead a shaothrú ar chaoirigh ná ar obair a gcuid scológ. Mar sin, chinn siad ar an ruaig a chur ar na scológa le caoirigh a chur ina n-áit. 

Ba í an bhliain 1792 an bhliain ba mheasa, agus is gnách le Gaeil na hAlban *Bliadhna nan Caorach*, is é sin, Bliain na gCaorach, a thabhairt ar an mbliain sin. Cuid de na scológa shocraigh siad síos ar chóstaí na hAlban, agus bhí siad lena gcuid a shaothrú ar "chroiteanna", is é sin, ar chaoráin shuaracha talún nár leor ar aon nós le bia ná beatha a choinneáil leis na Gaeil. Mar sin b'éigean dóibh dul le hiascaireacht go páirtaimseartha, slí bheatha nach raibh siad ina taithí go dtí sin. An chuid eile acu cuireadh ar bhord an bháid bháin iad a thug go hAlbain Nua iad - Pictou, Antigonish, agus Oileán Cheap Bhreatainn. Tá Gaeilge na hAlban á labhairt san oileán sin inniu féin.

Catagóir:Stair na hAlban
Frog

Ainmhí is ea an **frog**. Amfaibiach atá ann, agus is ball d'ord na nAnúrach é. Itheann an chuid is mó acu feithidí. Leagann siad a n-uibheacha in uisce, mar shampla aibhneacha, locháin agus lochanna.   

## Tagairtí

Catagóir:Amfaibiaigh
Peigín Leitir Móir

Is amhrán traidisiúnta cáiliúil Éireannach é ***Peigín Leitir Móir***. 

## Stair
Ba iad Máirtín Ó Clochartaigh agus Pádraic Ó Maille ó Leitir Caladh (baile fearainn i dtuaisceart Leitir Móir, i Conamara i gContae na Gaillimhe, a scríobh an bunleagan i nGaeilge i dtús an 20ú haois. Foilsíodh in *[[An Claidheamh Soluis]]* sa bhliain 1911 é. Cuireadh véarsaí nua leis agus é ag éirí níos fairsinge i nGaeltachtaí na tíre.

## An t-amhrán
Molann an t-amhrán áilleacht Pheigín, agus cuireann síos ar an ngrá atá ag an bhfile agus ag fir ó dhúichí éagsúla di.
Seinneann ceoltóirí traidisiúnta an t-amhrán mar pholca, gan liricí, freisin.

## Liricí
Curfá:

I measc na véarsaí a chloistear go minic sa lá atá inniu ann, tá:

## Taifeadtaí
* The Dubliners, *In Concert* (1965)
* John Spillane, *Irish Songs We Learned at School* (2008) 
* Na Casaidigh & The Lennon Family ag casadh ''Peigín Leitir Mór'' (1994) ar RTE.
* Seán Ó Riada
* Tadhg Mac Dhonnagáin (2008)
* Garry O'Briain & Padraigín Ní Uallacháin, *A Stór A Stóirín*
* Ceoltóirí Chualann 
* Black Velvet Band (1998)

## Féach freisin
* Ceol traidisiúnta na hÉireann

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Na Casaidigh & The Lennon Family ag casadh *Peigín Leitir Mór* (1994) ar RTE.
* futafata.com, Cnuasach, i bhfoirm leabhair agus dlúthdhiosca, d’amhráin agus rannta ón traidisiún. ISBN 978-0-9550983-7-6

Catagóir:Amhráin Ghaeilge
Séamas Mac Annaidh

[mion|
[Inis Ceithleann
]]
Is scríbhneoir é **Séamas Mac Annaidh** a rugadh i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1961.

## Saol
Ba é Mac Annaidh an duine ba shine de cheathrar clainne. Ba í an Dochtúir Ita Briscoe a mháthair. Bainisteoir bainc ó Thír Eoghain a bhí ina athair. Is iomaí áit a ndearna sé cónaí ann: Muineachán 1961-1964; Dún Dealgan 1964-1966; Inis Ceithleann 1966-1993 agus Doire ón mbliain 1993 i leith.  
[clé|mion|
[Ollscoil na Banríona
]]
Tá sé pósta ar Joy Beatty, a rugadh i Latharna, agus tá iníon acu, Raphaelle, a rugadh sa bhliain 2001. Ghnóthaigh Mac Annaidh bunchéim sa Ghaeilge agus sa Bhéarla in Ollscoil Uladh i gCúil Raithin sa bhliain 1982. Ón mbliain 1984 go 1988 bhí sé ag obair mar chúntóir leabharlainne in Inis Ceithleann: ina dhiaidh sin ghlac sé post mar scríbhneoir cónaithe in Ollscoil Uladh agus ansin in Ollscoil na Banríona. 

## Saothar
### Ceirníní agus scannán
Chuir sé ceirníní amach leis an mbanna Lonta Fhear Manach (ainm a thagann ó theideal a chéad úrscéal) agus rinne sé scannán dar teideal *Misteach Bhaile Átha Cliath* (1995) do RTÉ agus do BBC Uladh.

### Leabhair Ghaeilge
Thug Mac Annaidh tamall ina eagarthóir liteartha ar an nuachtán Lá anuas go dtí an bhliain 2003. Is éard is mó a tharraing clú air tríológ úrscéalta osréalacha: *[[Cuaifeach mo Londubh Buí|Cuaifeach mo Lon Dubh Buí]]*, *Mo Dhá Mhicí* agus *Rubble na Mickies* (BÁC: Coiscéim, 1983, 1986 agus 1990 faoi seach). Saothair chomhaimseartha iad a bhfuil greann iontu agus léargas corr ar shaol a linne. 

Sa chuid lárnach den scéal *Cuaifeach mo Lon Dubh Buí*, is féidir a áiteamh gur *Bildungsroman* é, nó léiriú ar aigne ann féin – ar nós Tristam Shandy le Laurence Sterne.

Chuir sé cnuasach gearrscéalta, *Féirín, Scéalta agus Eile* (BAC: Coiscéim, 1992), agus *An Deireadh*, úrscéal i bhfoirm dialainne (BÁC: Coiscéim, 1996), amach fosta. 

D’fhoilsigh Coiscéim *Mr. Lisa agus Scéalta Eile* sa bhliain 2005 agus *Diosco Dé* (úrscéal) sa bhliain 2006. Ceapadh Mac Annaidh ina scríbhneoir cónaitheach Gaeilge in Ollscoil na Gaillimhe mí Eanáir 2007.

### Saothar eile
Tá saothair Bhéarla foilsithe ag Mac Annaidh fosta, ar nós *Irish History Micropedia* (Parragon); *Fermanagh Books, Writers and Newspapers of the Nineteenth Century* (Marmara Denizi 1999) *Leabhar taistil: Les Noisettes de Lannion* (Institute Culturel de Bretagne (1997). (Fulub Jakez a d'aistrigh, agus tá sé ar fáil i bhFraincis amháin.)

Chuir Mac Annaidh Gaeilge ar an dráma dúghrinn *[[Dathanna Geala Amháin]]* le Pauline Goldsmith.

## Naisc
* Diosco Dé; léirmheas 

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Úrscéalaithe Gaeilge
Catagóir:Úrscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine as Contae Fhear Manach
Catagóir:Daoine beo
Cuaifeach mo Londubh Buí

Is úrscéal le Séamas Mac Annaidh é **Cuaifeach mo Londubh Buí**. An chéad leabhar de thríológ atá ann (is iad *[[Mo dhá Mhicí]]* agus *[[Rubble na Mickies]]* na leabhair eile.) agus tugadh ardmholadh dó nuair a foilsíodh é: thuill sé clú agus cáil do Mhac Annaidh. Níor léir don léitheoir an raibh tríológ beartaithe i ndáiríre nó an amhlaidh go raibh Mac Annaidh ag magadh faoina chuid léitheoirí mar bhí féith an ghrinn (agus an fhéin-chomhfheasa) le brath go láidir san úrscéal, dar le roinnt léirmheastóirí. 

## An scéal
Tá stíl dá chuid féin aige ag an údar agus atmaisféar osréalaíoch dá réir. Tá na príomhcharachtair sna déaga nó sna fichidí luatha agus léiríonn an t-údar tuiscint orthu agus macántacht. Is í féiniúlacht an duine aonair an príomhthéama sa leabhar. Díol suntais do go leor daoine lán daoine ba ea an méid Béarla atá curtha isteach ach an údar, ach úsáidtear an dá theanga chun fíricí áirithe sochtheangeolaíocha a chur abhaile ar na léitheoirí, rud a bhaineann go dlúth le téamaí an úrscéil. Sa gcuid lárnach den leabhar is féidir a áiteamh gur ''bildungsroman'' é (agus an dá leabhar eile sa tríológ), nó léiriú ar aigne ann féin - ar nós an leabhair Bhéarla *Tristam Shandy* le Laurence Sterne. 

## Léirmheastóireacht
Tá go leor léirmheastóireachta déanta ar *Cuaifeach mo londubh buí*. Sampla is ea *Séamas Mac Annaidh agus macallaí sa scáthán* (BÁC: Cois Life, 2001) le Maolmhaodhog Ó Ruairc.

## Naisc sheachtracha
* Cuaifeach Mo Lon Dubh Buí: léirmheas

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalta Éireannacha
Catagóir:Tríológa leabhar
Catagóir:Tríológa Gaeilge
Catagóir:Tríológa
Catagóir:Sraitheanna na Gaeilge
Catagóir:Sraitheanna leabhar Gaeilge
Catagóir:Sraitheanna leabhar
Catagóir:Sraitheanna litríochta
Catagóir:Sraitheanna
Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Catagóir:Leabhair Éireannacha
Catagóir:Leabhair
Buaf

Is ainm coitianta é **buaf** ar fhroganna áirithe, go háirithe iad siúd san fhine *Bufoniadae*, a bhfuil craiceann tirim leathrach agus cosa gearra acu, chomh maith le cnapáin mhóra a chlúdaíonn a bhfaireoga parotóideacha.

Ní dhéantar idirdhealú idir froganna agus buafa sa tacsanomaíocht eolaíoch, ach déantar i gcultúr na ndaoine go minic (“tacsanomaíocht an phobail”); creidtear go bhfuil craiceann níos tirime níos gairbhe ag buafa, agus gur mó seans go bhfaightear iad ar an talamh seachas san uisce.

Sa tacsanomaíocht eolaíoch, cuimsíonn na buafa an fhine *Bufonidae* (na “fíorbhuafa”) chomh maith le speicis éagsúla i roinnt finte eile:
* *Bombinatoridae*
* *Calyptocephalellidae* (an bhuaf uisce clogaid, mar shampla)
* *Discoglossidae* (an bhuaf chnáimhsí)
* *Myobatrachidae*
* *Pelobatidae* (buaf spádchosach na hEorpa)
* *Rhinophrynidae* (buafa uachasacha)
* *Scaphiopodidae* (buaf spádchosach Mheiriceá)
* *Microhylidae*

## Tagairtí

Catagóir:Amfaibiaigh
Catagóir:Froig
Beidh Aonach Amárach

Is amhrán traidisiúnta Éireannach é ***Beidh Aonach Amárach***. Ní léir cé a chum an t-amhrán Gaeilge seo.

## Scéal an Amhráin
Scéal faoi chailín óg nach bhfuil ach 10 mbliana d'aois aici ach atá ag fiafraí dá máthair dul chun an aonaigh atá ar siúl i gContae an Chláir. Deir máthair an chailín nach féidir léi dul ann mar gheall ar chomh hóg is atá sí, ach go mbeidh sí ábalta dul ann nuair a bheidh sí trí bliana déag d'aois. Ansin, deir an cailín go bhfuil sí i ngrá leis an ngréasaí bróg is go mb'fhearr léi é ná oifigeach airm. Téann a máthair ar aghaidh is ní ligfeadh an cailín dul chun an aonaigh.  

## An t-amhrán
[1]
Beidh aonach amárach i gContae an Chláir
Beidh aonach amárach i gContae an Chláir
Beidh aonach amárach i gContae an Chláir
Cén mhaith dom é, ní bheidh mé ann?

[Curfá]
A mháithrín, an ligfidh tú chun aonaigh mé?
A mháithrín, an ligfidh tú chun aonaigh mé?
A mháithrín, an ligfidh tú chun aonaigh mé?
A mhuirnín ó ná héiligh é.

[2]
Níl tú a deich nó a haon déag fós
Níl tú a deich nó a haon déag fós
Níl tú a deich nó a haon déag fós
Nuair a bheidh tú trí déag beidh tú mór.

Curfá

[3]
B'fhearr liom féin mo ghréasaí bróg
B'fhearr liom féin mo ghréasaí bróg
B'fhearr liom féin mo ghréasaí bróg
Ná oifigeach airm faoi lascaí óir.

Curfá

Catagóir:Amhráin Ghaeilge
Maidin Luain Chincíse

Ba é Mícheál Óg Ó Longáin a chum an t-amhrán traidisiúnta Éireannach ***Maidin Luain Chincíse***. Baineann sé le héirí amach na bliana 1798.

## An t-amhrán
Maidin Luain Chincíse do labhair an síofra sa ngleann,
Do bhailíodar na cága chun ábhacht a dhéanamh ann;
Do chruinníomar ‘na dtimpeall is do lasamar ár dtinte,
Agus thógamar ceo draíochta go haoibhinn ós a gcionn

Is mó baile margaidh is cathair aoibhinn cheoil
Agus cúirt ages na Sasanaigh chun seasamh ann ‘nár gcomhair;
Beir scéala cruinn abhaile uainn Dé Domhnaigh go dtí an Aifreann
Gur chun sléibhe a cuireadh chun reatha sinn ‘nár seasamh insa ngleo.

Dá bhfeicfeása an buachaill is an cailín ceannbhuí cas,
Do bhíodh ag imeacht suas ar thuairisc na bhfear;
Beir scéala cruinn dóibh uaimse go bhfuil Captaen Lambert fuar lag
Ar thaobh an tsléibhe go huaigneach gan tuama air ná leac.

Cá bhfuilid na Muimhnigh nó an fíor go mairid beo,
Ná cruinníd siad ‘nár dtimpeall is cabhrú linn sa ngleo?
Mar is deacair poirt do stríocadh ná clann búir do dhíbirt
Ónár mbailte dúchais dílis bhí ár muintir riamh romhainn.

Do tháinig aníar ó Chonnacht chughainn céad is míle laoch,
An oiread céanna ó Ulaidh chughainn i bhfoirm cheart ‘s i bhfaobhar,
Suaimhneas lae níor tugadh dóibh gur bhuaileamar bualadh is fiche orthu,
‘Sé mo léan mar sileadh fuil is coirp á bhfear i ndeireadh an lae

Beir scéala suas chunMumhan uainn, a rún ghil ‘s a stór,
Agus inis an scéal faoi chumha dóibh go bhfuil an sciúirse ‘nár gcomhair;
Mar is mó leanbh fireann fionn geal agus ainnir mhilis mhúinte
Agus ógfhear cliste lúfar san úir uainn ag feo.

Mo léan ar an Mumhain nár éirigh nuair d’adhnamar an gleo
Faoi airm ghreanta ghreadhnmhar i bhfaghairt acu ‘nár gcomhair,
D’fhágamar go tréith sinn is neart ár namhad ‘nár dtimpeall,
Ach grá mo chroí na Laighnigh b’iad a d’aidhn an tine leo.

## Naisc sheachtracha
*Karan Casey MAIDIN LUAN CHINCÍSE.https://www.youtube.com/watch?v=llH9ApBeHis
Catagóir:Amhráin Ghaeilge
Catagóir:Cincís
Catagóir:Éirí Amach na Cásca
A mhaimí, nach tú an cladhaire

Is amhrán traidisiúnta Éireannach i nGaeilge é ***A mhaimí, nach tú an cladhaire***. 

## An t-amhrán
Is a mhaimí nach tú an cladhaire nár dh’insigh dom dhaidí i dtráth
Go rabhasa breoite tinn agus mé millte le darta grá,
Go mbím san oíche ag taidhreamh gur im mhaighdean le fada atháim-
’s mara bhfaighfear fear gan mhoill dom gur deimhneach go raghad ’om bá!”

A Neilí bíse foighneach ’s ní bhfaighidh tú aon fhear go fóill-
Thá an cíos ag glaoch gan mhoill orainn ’s gan poinn againn le cur ’na chomhair,
Thá broid agus ceant gach ló orainn - ár ngabháltachas róbheag go deo,
Agus t’atháir bocht drochshláinteach ’s an máistir ró-dhian go deo”.

A mhaimí bíse tuisceanach do dhuine bheadh i bpian mar atháim-
Thá plámás míle duine ionat is ní thuigeann tusa trian mo chás,
Dá gcuirfinn mo scéal i dtuiscint duit cárbh ionadh leat go raghainn ’om bhá?
’s mara bhfaighfear fear fé Inid dom bead curtha sul dá dtiocfa’ an Cháisc”.

Agus fain go bhfaighidh mé húda dhuit gúna agus parasól,
Handerchief trí chúinne a mbeidh súile ann den bhfaisean nua,
Cuir búclaí id bhróga agus teannfaidh siad do chois i gcóir
Agus gheobhaidh tú buachaill ceansa gan amhras a chailín óig”.

Nach maith a fuaireabhar fear do Shíle a raibh caoire aige agus ba go leor,
Ní bhfaighinnse an gamhainín buí uaibh ’á laghad é ná lua’ na mbróg,
Thá an habit shirt gan ní le trí mhí agam de dheasca’ soap,
Is mar a mheasaim sin ní bhfaighidh mé uaibh saibhreas ná fear go deo”.

## Tagairtí

* Clois Ó Cadhla, L. Amhráin ó Shliabh gCua, RTÉ; 2000.

Catagóir:Amhráin Ghaeilge
A spailpín, a rún

Is amhrán traidisiúnta Éireannach i nGaolainn na Mumhan é **A spailpín, a rún**.

## An t-amhrán
A spailpín, a rún, Dé do bheathasa chughainn
Nó cár bhainis an fómhar chomh luath so?
Dá mbeadh a fhios agam féin cá rabhais inné
Ba ghairid liom do bhéal a phógadh.
A chailli’ bhuí chróin, níor mhilis liom do phóg
’S ní ghlacfainn céad bó mar spré leat,
Mar go mb’fhearr liomsa póg ó chailín beag óg
Ná a bhfuil agat ar bhórd an tsléibhe amuigh.

A spailpín, a stór, fan socair go fóill
Go bhfaigheadsa mo chaidhp is mo chlóca
Mo bhróga sál bata agus búclaí an fhaisin
Is go deimhin duit go mbogfad-sa an ród leat.
Ó do raghainn leat go Caiseal nó go Cluain geal Meala
Nó go Carraig na Siúire thar m-eolas,
Is go bráth an fhad ’s a mhairfead ní fhillfead abhaile
’S is cuma cé a bhainfidh an eorna.

A bhuachailli crua, gearraigí go luath
Agus cuirigí bhúr gcúnamh le chéile.
Go mbainimid dúiseacht as bodairí an phlúir
’S go rachaimid dár ndúthaigh féinig.
Is é a chloisim acu dá rá ná seasóidh an lá
Age sna bodaigh atá lán de fónaire,
’S ní hé acu siúd atá ach ag Rí Geal na ngrást
‘S go dtuga Dia slán ón bhfómhar sinn

## Féach freisin

* An Spailpín Fánach (dán)

* Spailpín, oibrí feirme
* Séamus Ó Muircheartaigh, file (Iúil 1877 - 11 Márta 1927) nó an ‘An Spailpín Fánach’.

## Tagairtí

Catagóir:Amhráin Ghaeilge
An Bhuatais (Aor an tSagairt)

Is amhrán traidisiúnta Éireannach é **An Bhuatais (Aor an tSagairt)**. Deirtear gurbh é Diarmaid na Bolgaí Ó Sé (c. 1755–1846) a chum é.

## An t-amhrán


Ailliliú, a dhuine a chruinnigh an t-ualach,
Ar mhiste leat gluaiseacht nó an mairfir go brách?
Bágún dod chistin a dh’oirfeadh rómhór duit
Is má chuirtear san uaigh leat é codail go sámh.
Dá mhéad iad do dhlithe, d’ionmhas is d’ualach
Chífidh tú an tuama romhat lán de na cnámh’.
Ach de réir mar a thuigim do shentence an uair úd,
Ní thabharfairse an bhuatais go Flaithis na nGrás.

Is dóigh liom gur chodail tí i gcraiceann mhic tíre
Is an t-ainspiorad coimhthíoch ag faire ar do bhráid.
Ná déan dia ded bholg i bhfochair na ndaoine,
Nó an bhfeiceann tú Gaeil bhocht’ le heasnamh ag fáil bháis?
D’aithníos ar do dhochma lá croite na síol dom
Nach raibh do chroíse istigh ag smaoineamh ar eagla an bháis.
Ach an crann a mbíonn an toradh air ní airím go gcríonann,
Is go bhfóire go caoin é Mac Mhuire na nGrás.

Mo ghrá, mo lagar, i mbranar ag gluaiseacht
Ní chloisim aon duan duit i bhFlaitheas na nGrás;
Ní airím ná meamram cneasta ná stuama,
Ó chailleadh Eoghan Rua bocht, níl a bharra le fáil.
An té thabharfadh bliain ar an leaba i ngalar is i gcruatan,
Is a d’éireodh ina sheasamh ag grafadh is ag bualadh,
Is ná smaoineodh ar Aifreann beannaithe an Uanmhic,
A shaorfadh ón gcruatan a anam lá an ghá.

A bhráthair, gach filleadh a thuillis go buacach,
Chífidh tú an buachaill marbh ar chlár,
Cordaí go daingean á cheangal ar ghuaillibh,
Go gcuirfear san uaigh é le hualach ón rámhainn;
Nó ar fhéach tú go minic ar dhuine a bhí i gcruatan?
Gheobhaidh tú do dhualgas, mar a mheasaim, lá an bháis;
Raghair sna Flaithis gan hata gan bhuatais,
Ach cochall ró-uasal anuas ort go sáil.

Ailliliú, a dhuine, chonaic tú na mílte,
Is ní fhaca tú Íosa a d’fhulaing an Pháis
Ar Chranna na Croise is an chonairt á dheoladh
Mar a mbíodh an fhuil ghlórmhar ina ceathanna ar lár.
A Ríon dil na cruinne tríd’ bhroinn gur seoladh
Le haoibhneas do bhrollaigh ba mhilis a thóg É;
An té dhein fíon den uisce ní bhainfidh sé an choróin díot,
A Bhanríon na Glóire, mar thuillis í a fháil.

Ní mhaireann Peadar ba chalma, Séamus,
Ná Aindriú ba néata dár shiúlaigh i mbróig,
Mathghamhain a’s Pilib a’s aon-mhac Alphéus, 
Síomón ró-naofa, Jude agus Eoin;
Nach iad siúd an fhoireann a chonaic Zaccheus
Ins an gcrann a’s é ag feitheamh ar dhlithibh an Aon-Mhic.
Is dóigh liom, a dhuine, ná tuigeann tú an Ghréigis,
Caith díot an éide mara leanair Naomh Pól!


## Foinsí
* Feic Tóibín, N. Duanaire Déiseach, Sáirséal agus Dill, Baile Átha Cliath; 1978 
* Aor an tSagairt in Ó Súilleabháin, S.(Eag.) Diarmuid na Bolgaighe agus a Chómhursain, Muintir Chathail, Baile Átha Cliath; 1937 (go leor véarsaí breise).

## Tagairtí

Catagóir:Amhráin Ghaeilge
Gaoth

250px|thumb|Gaoth
Tugtar "**gaoth**" ar ghluaiseacht an aeir ó áit go háit. Is é is cúis leis an ngluaiseacht seo ná go bhfuil difríochtaí ann i mbrú an atmaisféir.


Catagóir:Aimsir
Catagóir:Meitéareolaíocht
Catagóir:Atmaisféar
Sioc

200px|thumb|Sioc ar neantóg

Is éard is **sioc** ann ná criostail oighir ar dhromchla an domhain i rith aimsire fuaire. 

## Tagairtí

Catagóir:Meitéareolaíocht
Sliabh na mBan (amhrán)

Is amhrán traidisiúnta Éireannach é ***Sliabh na mBan***. Baineann sé le hÉirí amach na nÉireannach Aontaithe 1798 (Bliain na bhFrancach). Deirtear gurbh é Micheál Ó Longáin a chum an t-amhrán.

## An t-amhrán
Ní airím véarsa ó lon ná ó chéirseach

Is ní fhásann féar ins na coillte ceart;

Níl suim ag an spéirbhean i spórt ná i bpléisiúir

Ach í ag gol is ag béiceach is ag réabadh bas.

Á rá gan faothamh, ní bhfaighidh na séimhfhir

Aon oíche in Éirinn ná uain chun reast,

Ag an trúp so meirligh is iad ag teacht lena chéile,

Is go mbuailfear caoch sinn ar Shliabh na mBan.

 

Is oth liom féinig bualadh an lae úd

Do dhul ar Ghaeil bhocht is na céadta 'slad

Mar tá na meirligh ag déanamh géim dínn

Is a rá nach aon ní leo píc ná sleá.

Níor tháinig ár Major i dtús an lae chugainn

Is ní rabhamar féinig i gcóir ná i gceart

Ach mar a sheolfaí tréada de bha gan aoire

Ar thaobh na gréine de Shliabh na mBan.

 

Mo léan léir ar an dream gan éifeacht

Nár fhan le héirim istoíche is stad

Go mbeadh dúthaí Déiseach is iarthar Éireann

Ar teacht lena chéile ón tír aneas.

Go mheadh ár gcampaí déanta le fórsaí tréana

Bheadh cúnamh Dé linn is an saol ar fad

Is ní dhíolfadh meirleach darbh ainm Néill sinn

Is bhuafaí an réim linn ar Shliabh na mBan.

 

Is é Ros do bhreoigh is do chloígh go deo sinn,

Mar ar fágadh mórchuid dínn sínte lag.

Leanaí óga 'na smóla dóite

Is an méid a fhan beo dhíobh cois claí nó scairt.

Ach geallaim féin dhaoibh, an té dhein an foghla,

Go mbeamna i gcóir dó le píc is le sleá;

Is go gcuirfeam yeomen ag crith `na mbróga,

Ag díol a gcomhair leo ar Shliabh na mBan.

 

Tá an cóbaigh mhóra ag iarraidh eolais,

Tá an aimsir óg is an chabhair ag teacht;

An Té mhill na gnótha is É a leigheasfaidh fós iad,

Is ní dhíolfam feoirling leo, cíos ná sleá.

Píosa coróineach, an chuid ba mhó dhe,

Luach éiric bó nó teaghlach deas,

Beidh rince ar bhóithre is soilse á ndó 'gainn,

Beidh meidhir is mórtas ar Shliabh na mBan.

 

Is mó fear aosta is crobhaire gléigeal

Ó am go chéile a chuaigh thar lear,

A bhfuil cordaí caola ag baint lúth a ngéag díobh,

I ndoinsiúin dhaora go domhain faoi ghlas.

Gardaí taobh leo ná leomhfadh sméid' orthu,

Go ndéanfadh plé dhóibh i dtírtha thar lear;

Á dtabhairt saor óna namhaid gan bhuíochas,

In am an tsaothair ar Shliabh na mBan.

 

Is tá an Francach faobhrach is an loingeas gléasta,

Le cranna géara acu ar muir le seal;

'Sé an síorscéal go bhfuil a dtriall ar Éirinn,

Is go gcuirfid Gaeil bhocht arís 'na gceart.

Dá mba dhóigh liom féineach go mb'fhíor an scéal úd,

Bheadh mo chroí chomh héadrom le lon an sceach.

Go mbeadh cloí ar mheirligh, is an adharc á séideadh,

Ar thaobh na gréine de Shliabh na mBan. 
Catagóir:Amhráin Ghaeilge
An Caiptín Máilleach

Is amhrán traidisiúnta Éireannach é **An Caiptín Máilleach**. Baineann sé le héirí amach 1798. Ghlac an Captaen páirt san éirí amach ach gabhadh e agus crochadh é. An Captaen Séamas Bán Ó Máille as Cnoc Mhuire i gContae Mhaigh Eo atá i gceist.

## An t-amhrán


1.
Is mise Caiptín Máilleach,
Fear claímhe, píc' is láige,
Fear cneasta, gnaíúil grámhar
Ar aonach, damhs' nó spóirt.
Is mé a sheasfadh dána
I mbearnain bhaoil le háthas
Ar ceart dom' bhuín 's mo chairde
Dá mba 'ndán dom an róp.

2. 
Ceal airm, dín nó éide
I ngleannta doimhne 's sléibhte
Chleachtaigh muid fian-réiteach
Do thíocht na bhFrancach cróga;
I mBeárnain mhaol na Gaoithe
Sa gCaistilbeár na dhéigh sin
Ruaig muid na Breathnaigh bhréagach'
Is ár bpíce len a dtóin!

3. 
Ach! anois tá mo chnaipe déanta,
Go bhfóire an Tríonóid Naofa 'rm,
An Mhaighdean gheal 's a hAon-Mhac
Go dtarrthaí mé go deo
Mar is mise an Caiptín Máilleach
Fear ceart de chineál Gráinne,
Fear tíre nó fear sáile,
Fear troda, siams' nó spóirt.

4. 
Mo mhallacht ar an mBrúnach
Mark Grady is a chúmplacht,
Na Diolúnaigh is na Diúcaigh,
Is na Dáibhisigh bréana fós;
Bhíodh ár scrios 's ár sciúirse
Ó Swinford go Cúl Luachra,
Ó Scrig go Tullaigh Luachra
Na middlemen 's na Yeos.


## Tagairtí

Catagóir:Amhráin Ghaeilge
1394

## Tarluithe
* 

## Breitheanna
* 10 Nollaig — Séamas I, rí na nAlbanach (b.1437)

## Básanna
* 

Catagóir:Blianta
Kimi ga Yo

Is é **Kimi ga Yo** amhrán náisiúnta na Seapáine.

## Buntéacs

:君が代は
:千代に八千代に
:さざれ石の
:いわおとなりて
:こけのむすまで

Catagóir:Amhráin Náisiúnta
Catagóir:An tSeapáin
Míol mór

Mamach ollmhór a mhaireann san fharraige, a análaíonn trí pholl séidte atá ar bharr a chloiginn, is ea míol mór (san infrea-ord Cetacea). Is mamaigh iad a mhaireann i ngach aigéan ar Domhan cé gurbh ainmhithe talaimh iad a sinsir. Tá cineálacha éagsúla ann, orthu sin an míol gorm, an t-ainmhí is mó dár mhair ariamh. 
clé|mion|220x220px|Físeán:  míol mór dronnach ag canadh
clé|mion|220x220px|Físeán: fairtheoireacht míolta móra san Afraic Theas
clé|mion|220x220px|Físeán: cráin dhubh (orca) ag léim  / aicsean moillithe

## Tréithe

* D'fhorás an míol mór ó mhamaigh cheathairchosacha talún. Caitheann sé a bheatha iomlán san uisce. 
* Cosúil le héisc i gcruth, ach a eití eireabaill cothrománach in ionad a bheith ceartingearach. Análaíonn sé trí oscailt(í) i mbarr a chinn. 
* Tá ciseal inslithe blonaige olúla díreach faoin gcraiceann. 
* Á seilg go hiomarcach le fada.

## Tacsanomaíocht
Dhá ghrúpa ann:  

* na míolta móra fiaclacha (ina measc seo an grampar, an chaisealóid, an deilf, agus an mhuc mhara) a itheann éisc is scuideanna, a aimsíonn a gcreach le sonóir, is a bhfuil oscailt amháin anála acu; agus 
* na míolta móra míolchnámhacha (nó bailíneach) (ina measc na rorcuail, na míolta móra liatha, na fíormhíolta móra) a chriathraíonn an planctón as an bhfarraige le moilchnárnh ina mbéal, is a bhfuil dhá oscailt análaithe acu. 

Ní grúpa tacsanomaíochta iad; is iad na deilfeanna agus na muca mara na baill eile de Cetacea. 

## Speicis Roghnaithe
* Míol mór ceann bogha — *Balaena mysticetus*
* Míol mór gorm — *Balaenoptera musculus*
* Míol mór eiteach — *Balaenoptera physalus*
* Míol mór socach Baird — *Berardius bairdii*
* Míol mór bán — *Delphinapterus leucas*
* Míol mór glas — *Eschrichtius robustus*
* Míol mór an oighir — *Eubalaena glacialis*
* Míol mór bolgshrónach — *Hyperoodon ampullatus*
* Míol mór socach — *Hyperoodontidae*
* Míol mór dronnach — *Megaptera novaeangliae*
* Míol mór socach an tSrutha — *Mesoplodon europeaus*
* Míol mór socach breá — *Mesoplodon mirus*
* Míol mór socach Cuvier — *Ziphius cavirostris*
Catagóir:Míolta móra
Aidbhint

mion|220x220px|An Chéad Domhnach den Aidbhint, Eaglais Vaxholm, 2008
Tugtar séasúr na h**Aidbhinte** ar an tréimhse ceithre seachtaine díreach roimh Nollaig  (na ceithre Dhomhnach roimh an Nollaig).  Is tús bliain na hEaglaise an chéad Dhomhnach den Aidbhint in Éirinn. Ciallaíonn an focal ‘Aidbhint’ ‘teacht i ngar (nó "i ndúil")’.  

Seo tús an Bhliain Liotúirgeach Críostaí san Iarthar (ach ní hí an Aidbhint an chéad séasúr den bhliain in Eaglaisí an Oirthir). Is séasúr é a chabhraíonn le Críostaithe ullmhú mar is cóir don Fhéile Mhór. Díríonn an séasúr aigne agus meon an Críostaí ar theacht an Linbh Íosa. 

## Nósanna
220x220px|thumb|Fleasc an Aidbhint|clé
### Fleasc
Réitítear fleasc don Aidbhint agus tá nós na fleisce go forleathan ar fud na hEorpa leis na cianta. 

Déantar í as cuileann agus duilleoga síorghlas i riocht fáinne. Baineann an fáinne leis an tsíoraíocht toisc nach mbíonn tús ná deireadh leis. Agus seasann an ciorcal do Dhia chom maith, gan tús ná deireadh lena ghrá, lena thrócaire

Léiríonn na duilleoga síorghlasa go mbíonn athnuachan, go bhfuil an bheatha shíoraí i ndán dúinn
mion

#### Na coinnle
Bíonn ceithre coinneal uirthi, ceann do gach seachtain den Aidbhint.  Seasann na coinnle don tréimhse feithimh. Bíonn dath corcra ar thrí choinneal, bándearg ar cheann eile agus bán ar an 25 Nollaig. Is deacair slí níos fearr a fháil chun ullmhú cuí a dhéanamh don Nollaig. 
mion|220x220px|Féilire Aidbhinte, Hohndorf
Lastar coinneal amháin ar chéad Domhnach na hAidbhinte, dhá cheann ar an dara Domhnach agus mar sin de go mbíonn na ceithre choinneal ar lasadh ar an Domhnach roimh Lá Nollag. Dá bhrí sin faoi mar a bhíonn na seachtainí ag gabháil thart  tagann breis solais ó Fhleasc na hAidbhinte go dtí go dtagann an Nollaig féin tráth a lastar Coinneal Mhór Bhán na Nollag i lár na fleisce.

# Coinneal an Dóchais - corcra (nó coinneal na tairngreachta); baineann an dath corcra le ríogacht agus baineann sé le haithreachas agus le troscadh. 
# Coinneal na Síochána - corcra (nó Coinneal an Ullmhúcháin)
# Coinneal na Lúcháire - bándearg (nó coinneal an Aoire)
# Coinneal an Ghrá - corcra (nó coinneal na nAingeal)
# Coinneal Bán do bhreith Íosa (nó coinneal an Chríost. Bíonn an coinneal deireanach bán agus seasann sé don leanbh Íosa gan smál, gan mháchail, a tháinig chun peacaí an Domhain a ghlanadh.

### Eaglais
Úsáideann an Eaglais Caitliceach corcairghorm mar dhath na hAidbhinte – dath a sheasann do bheith ag 'amharc romhainn'. 

Úsáideann an dath bándearg ag an tríú Comhnach den Aidbhint, le hinsint dúinn go bhfuil an Nollaig ag teacht. 

### Féilire Aidbhinte

## Féilire
[clé|mion|220x220px|Féilire Aidbhinte, Gengenbach, [An Ghearmáin]]
Athraíonn na dátaí gach bliain.  I 2012, mar shampla, tosaíodh an Aidbhint ar an 2ú lá de mhí na Nollag, an Chéad Domhnach den Aidbhint. Ach sa bhliain 2011:

27 Mí na Samhna 2011: An Chéad Domhnach den Aidbhint

4 Mí na Nollag 2011: An Dara Domhnach den Aidbhint

11 Mí na Nollag 2011: An Tríú Domhnach den Aidbhint (“Gaudete Sunday”)

18 Mí na Nollag 2011: An Ceathrú Domhnach den Aidbhint

## Tagairtí

Catagóir:An Nollaig
Catagóir:Críostaíocht
Bóthar

250px|thumb|Bóthar
Is slí, bealach nó cosán idir áiteanna é **bóthar**. Tugtar **ród** ar bhóthar uaireanta.

## Féach freisin
* Mótarbhealach
* Sábháilteacht ar Bhóithre 

Catagóir:Tíreolaíocht
Catagóir:Bóithre
Catagóir:Iompar
Sráid

Tugtar **Sráid** ar bhóthar poiblí a ghabhann trí cheantair uirbeacha. 

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht
Sráidbhaile

[250px|thumb|Sráidbhaile i Gloucestershire, [Sasana]]
[250px|thumb|Sráidbhaile san [India]]
Is lonnaíocht i gceantair tuaithe é **Sráidbhaile**. De ghnáth bíonn sráidbhailte níos lú ná bailte, ach bíonn siad níos mó ná gráig. 

Catagóir:Tíreolaíocht
*
Cathair

[250px|thumb|Cathair: [Manhattan ]]
Is lonnaíocht mór agus buan í an **chathair**, go háirithe lonnaíocht uirbeach mór. 

Catagóir:Tíreolaíocht
*
Blaosc

250px|thumb|Blaosc daonna
Is struchtúr cnámhach é **blaosc**, aimsithe sa cheann a lán ainmhithe. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Corp an duine
Cnámh

Is orgáin dochta iad na **cnámha** a chruthaíonn ionchnámharlach na veirteabrach.
 
## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Córas inchríneach
Catagóir:Córas cnámhra-mhatánach
Buidéal

250px|mionsamhail|Buidéil
thumb|Buidéal
Is árthach righin le muineál caol agus béal é **buidéal**, a úsáidtear chun leachtanna a stóráil. 

Catagóir:Buidéal
Pádraig Daeid

B'fhile Éireannach é **Pádraig Daeid**. *An Táilliúr Gorm* an leasainm a thugtaí air. Bhí cónaí air in Inis Bigil, idir oirthuaisceart Acla agus cósta Chontae Mhaigh Eo. Sa bhliain 2008 rinne Piaras Ó Raghallaigh clár teilifíse faoi Phádraig Daeid agus Inis Bigil, *An Táilliúr Gorm*.

## Tagairtí

Catagóir:Filí na hÉireann
Úll

Is toradh an chrainn úll é an t-**úll**, nó ***Malus domestica***. Ball d’fhine na rósanna ata ann, is é sin, ball den fhine Rosaceae. Is ball den ghéineas *Malus* é chomh maith, dála a lán torthaí eile dá n-itheann daoine. Is crann beag duillsilteach é an crann. “Rí na dtorthaí” a thugtar ar an toradh as é a bheith á shaothrú chomh fada agus chomh forleathan agus atá sé. Is as lár na hÁise an t-úll ón tús—fásann a shinsearach, an t-alma (*Malus sieversii*), ansin i gcónaí. Saothraítear an t-úll anois ar fud na gcreasanna measartha, theas agus thuaidh.

## Naisc Sheachtracha
* Apple Facts  Institute of Food Research, Ríocht Aontaithe
* National Fruit Collection  (Ríocht Aontaithe)
* Brogdale Farm (suíomh an National Fruit Collection sa Ríocht Aontaithe)

## Tagairtí

Catagóir:Torthaí
Féasóg

thumb|Fear le féasóg
[thumb|[Ned Kelly, laoch náisiúnta na hAstráile le féasóg agus croiméal]]
Is gruaig ar an aghaidh fear é **féasóg**.
  

Catagóir:Gruaig
Béal

mion|clé|Béal daonna

Is é **an béal** an chéad chuid de chonair an bhia a nglacann bia agus seile. Is éard is an múcós béil ann ná an clúdach eipitéiliach de sheicin mhúcasach taobh istigh den bhéal.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Anatamaíocht

Catagóir:Córas díleáite
Píobán

mion|clé|Píobán
Is an feadán ag cur aer idir an laraing agus na feadáin broinceach é **an píobán**. Mar líneáil tá an t-eipitéiliam riospráide colúnach fabhránach. Ar a thaobh amuigh tá scannán snáithíneach, mórthimpeall ar fhonsaí loingeáin, ar oscailt ar chúl, a chuireann cosc ar shleabhcadh na traicé. 9-15 cm ar fhad sa duine fásta, agus le linn riospráide fadaíonn sí suas le 2 cm. In éigeandáil riospráide, is féidir an traicé a oscailt go máinliach idir na fonsaí loingeáin sa chuid íochtarach den mhuineál (traicéatóime) le pasáiste a sholáthar don aer.

## Tagairtí

Catagóir:Orgáin
Catagóir:Corp an duine
Scuab

Is uirlis le cos agus guairí, gruaig nó sreang é **scuab**, úsáidte go háirithe den glantachán agus péinteáil . 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí láimhe
Sprochaille

[150px|thumb|Sprochaille ag crochadh as an scornach [coileach|coiligh]]
Is maothán feolmhar ag crochadh as an ceann nó muineál na éin éigin

Catagóir:Éin
Cluas

Orgán a bhaineann leis an éisteacht, agus i mamaigh, leis an gcothrom is ea **an chluas**. I mamaigh, de ghnáth déantar cur síos ar an gcluas mar thrí chuid - an chluas sheachtrach, an chluas láir, agus an chluas inmheánach. Is éard atá sa chluas seachtrach ná an cluaisín agus an chanáil éisteachta. Ós rud é gurb í an chluas seachtrach an t-aon chuid den chluas atá le feiceáil i bhformhór na n-ainmhithe, is minic a thagraíonn an focal "cluas" don chuid sheachtrach amháin. Cuimsíonn an chluas lár an cuas tiompánach  agus na trí cnámhóg cluaise. Suíonn an chluas istigh sa lúbra cnámhach, agus tá struchtúir ann atá lárnach do roinnt céadfaí: na canálacha leathchiorclach, a chuireann cothrom agus súil  rianaithe ar chumas le linn gluaiseachta; an t-uitrím agus an sacaín, a chumasaíonn an cothrom le linn stad; agus an cochla, a chuireann ar chumas an duine éisteacht. Cuirtear cluasa na veirteabrach go siméadrach ar gach taobh den cheann, socrú a chuidíonn le logánú fuaime.

## An chluas sheachtrach
Tagann na fuaimthonnta tríd an duillín agus tríd an gcanáil sheachtrach chloisteála. Buaileann siad tiompán na cluaise, agus critheann sé i bpas le brú na fuaime.

## An chluas láir
Tá trí chnámhóg sa chluas láir agus iad ceangailte lena chéile: an casúirín a ghluaiseann i dtiúin le tiompán na cluaise; an inneoin agus an stíoróipín. Tiomáineann sí seo scannán beag sa chochla, an fhuinneog ubhchruthach.

## An chluas inmheánach
Bíonn an chochla sa chluas inmheánach lán le leacht agus brat de ribechealla feadh a fhaid, agus má ghluaiseann an fhuinneog ubhchruthach tarchuirtear tonnta tríd an leacht. Spreagann na tonnta seo néarchinn na néaróige cloisteála.

## Íogaireacht na cluaise daonna
Ní hionann íogaireacht na cluaise daonna chun gach uile mhinicíocht. Úsáidtear an chloismhéadracht chun íogaireacht na cluaise a thomhas. Is ionann tairseach na cloisteála agus an fhuaim is lú déine a chloiseann an chluas. Ní hionann an tairseach seo i gcás gach uile mhinicíocht. Ní féidir fuaim ar bith faoi bhun na tairsí a chloisteáil. Ní chloistear rud ar bith faoi 20 Hz ná os cionn 20 kHz. 

Is minic a dhéanann dáileoga iomarcacha d'fhuaimchumhacht damáiste do néarchinn na ribecheall.

Catagóir:Baill chéadfacha
Oráiste (toradh)

Is éard is** oráiste** ann, (*nó go sonrach, an t-oráiste milis*) ná an toradh citris Citrus ×​sinensis (syn. Citrus aurantium L. var. dulcis L., nó Citrus aurantium Risso) agus a chuid torthaí.
Is hibrid é an t-oráiste de bhunadh saothraithe ársa, b'fhéidir idir pomaló (*Citris maxim*a) agus táinséirín (*Citris reticulata*). Is crann beag bláthanna é ar a bhfuil duilleoga ubhchruthacha síorghlasa le himill starracha, agus 4-10 cm ar fhad. Bíonn sé tuairim is 10m ar airde. Is *hesperidium* é toradh an oraiste, sé sin cineál caora.

Thionscain an t-oráiste in Oirdheisceart na hÁise. Tugtar *an t-oráiste milis* ar thoradh an *Citris sinensis* le hidirdhealú a dhéanamh idir é agus *Citris aurantium*, an t-oráiste searbh. Meastar gur tháinig an t-ainm ón tSanscrait. .

I dteangacha áirithe, tugtar "úll Síneach" air (m.sh. san Ollainnis tugtar *Sinaasappel* air agus sa Ghearmáinis tugtar *Apfelsine* air). 

## Nótaí

## Naisc sheachtracha

* ''Citrus sinensis'' List of Chemicals (Dr. Duke's Databases) 
* Orange sculpture - Virtual Tour 360

Catagóir:Torthaí
Próca

200px|thumb|Prócaí
Is árthach sorcóireach déanta as gloine nó potaireacht é **próca**. 

Catagóir:Soithigh
Roibeard II, Rí na Scot

Tháinig **Roibeard II** i gcoróin mar Rí na nAlbanach (*go luath sa bhliain 1316-19 Aibreán, 1390*) sa bhliain 1371 - an chéad monarch Seacaibíteach. Roimh a shealbhaithe, bhí na teidil 'Ard-Stíobhard na hAlban' agus Iarla Shrath Èireann aige. Bronnadh na gradaim air toisc go raibh 
sinsearach réimdhíreach aige le Walter, 6ú Ard-Stiùbhaird na hAlban. Walter ab ea a athair agus é, agus Marjorie Bruce, iníon an Rí Roibeard I agus a chéad chéile Iseabail, nighean Iarla Màrr.
Ceapadh Roibeard ina oidhre teagmhasach ar a sheanathair Roibeard I sa bhliain 1318, ach chuaigh an ceapachán sin i léig sa bhliain 1324 nuair a rugadh mac don Rí Roibeard I, mac a ghlacadh an teideal Dáibhí II sa todhchaí. Ar bhás a athair sa bhliain 1326, bronnadh an teideal 'Ard-Stíobhard na hAlban' air agus sa bhliain chéanna d'ainmnigh Parlaimint é ina oidhre teagmhasach.
Sa bhliain 1329 fuair an Rí Roibeard I bás agus tháinig Dáibhí I i gcomharbas air agus é 5 bliana d'aois.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1316
Catagóir:Básanna i 1329
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Na Stiúbhartaigh
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Cnagaire

Is éan dreapadóireachta é an **cnagaire**. Ball d'fhine na *Picidae*. Tochlaíonn sé isteach i gcrainn le gob géar, ag baint feithidí le teanga greamaithe. Eireaball dealgach air a chabhraíonn sa dreapadóireacht. Is sainiúil rithim a chnagtha ar stoc crainn. Suas le 198 speiceas a aítríonn coillte.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Kokaku na Seapáine

Ba é **an tImpire Kōkaku** (23 Meán Fómhair, 1771 – 11 Nollaig, 1840) an 119ú impire ar an tSeapáin, san ord comharbachta traidisiúnta. Lean a réimeas ó 1780 go dtí 1817.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1771
Catagóir:Básanna i 1840
Catagóir:Daoine Seapánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Impirí na Seapáine
Dáibhí II, Rí na nAlbanach

Rugadh **Dáibhí II, Rí na nAlbanach** sa Mháirt, 1324. Cé go raibh an rí mór Roibeard Brús beagnach 50 bliana d'aois, agus a bhean Ealasaid de Burgh timpeall cúig bliana déag ar fhichead, bhí oighre fireann aige anois ar deireadh thiar thall, rud a gheallfaí sonas agus seasmhacht don tír agus do sliocht na mBrúsach.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1324
Catagóir:Básanna i 1371
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Aill

250px|thumb|Aillte an Mhothair
Is éadan géar ard carraige a fheictear go háirithe ar bhruach na farraige í **aill**.

## Tagairtí

 

Catagóir:Tírghnéithe
An Fhoraois Dhubh

Is sliabhraon foraoiseach í **an Fhoraois Dhubh** () atá suite in Baden-Württemberg in iardheisceart na Gearmáine. Tá teorainn aici le Gleann na Réine. Is é an bhinn is airde ná Feldberg ag 1,493 méadar. Tá cruth dronuilleogach ag an réigiún, 200 ciliméadar ar fad agus 60 ciliméadar ar leithead.
Triantán (céimseata)

200px|mion|clé|Triantán
Is cruth le trí taobhanna agus trí uillinn é **triantán**. Sa mhatamaitic, fíor phlánach, teorannaithe ag 3 líne dhíreach (na taobhanna). Más ionann an 3 thaobh, is triantán comhshleasach é. Más ionann dhá thaobh, is triantán comhchosach é. Thaispeáin na Gréagaigh go raibh suim na n-uillinneacha sa triantán cothrom le dhá dhronuillinn. Má bhíonn an uillinn is mó sa triantán níos lú ná dronuillinn, deirtear gur corrshleasach an triantán é. Más dronuillinn an uillinn is mó sa triantán, is triantán dronuilleach é agus feidhm le teoirim Phíotágaráis ann. Is triantán sféarúil triantán a tharraingítear ar dhromchla sféir, rud a dhéantar go minic i loingseoireacht. Ina leithéid de thriantán ní bhíonn suim na n-uillinneacha cothrom le dhá dhronuillinn. Mar shampla, is féidir triantán sféarúil a tharraingt le dhá rinn ar an meanchiorcal is an rinn eile ag an mol, agus suim na n-uillinneacha cothrom le 3 dhronuillinn.

## Tagairtí

Catagóir:Cruthanna
Crúsca

200px|thumb|Crúsca
Is éard atá i gceist le **crúsca** ná árthach agus cluas air agus liopa leis an leacht a scaoileadh as.

## Tagairtí

Catagóir:Soithigh
John de Balliol

Toghadh **John de Balliol** (t.1249 - t.25 Samhain, 1314) ina Rí na nAlbanach ó 1292 go dtí 1296.

## Luathshaol
Is beag atá ar eolas againn faoi luathshaol John. Rugadh é idir 1248 agus 1250 ag áit anaithnid, lena n-áirítear na féidearthachtaí seo a leanas; Gall-Ghàidhealaibh, Picardie agus Barnard Castle, Contae Durham, Sasana. Ba mhac é John le Dearbhfhorghaill na nGall-Ghàidhealaibh, iníon le Alan FitzRoland, Tiarna Ghall-Ghaidhealaibh agus gariníon David, Iarla Huntingdon, ag a fear céile John, an 5ú Barún Balliol, Tiarna Chaisleáin Bharnard. Fuair sé tailte suntasach i nGall-Ghàidhealaibh agus cearta a éileamh ar Thiarnas na nGall-Ghàidhealaibh, chomh maith le heastáit éagsúla in Albain agus i Sasana gur den oidhreacht Huntingdon iad; fuair sé eastáit mhóra i Sasana agus sa Fhrainc, mar shampla Hitchin, i Hertfordshire, ó a athair.

## Tagairtí

Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Buíocán

250px|thumb|Buíocán 
Is é an **buíocán** an chuid bhuí istigh d'ubh agus é lán de shaill agus de phróitéin . 

Catagóir:Bia agus deoch
Cearnóg

Is cruth le ceithre taobhanna cothrom agus ceithre dronuillinn é **cearnóg**. 

## Carachtrachtaí
Deirtear go bhfuil ceathairshleasán dronnach cearnach más rud é agus amháin más rud é aon cheann díobh seo a leanas:
* Dronuilleog le dhá shlios chothroma in aice
* Ceathairshleasán le ceithre shlios chothroma agus ceithre dhronuillinn
* Comhthreomharán le dronuillinn amháin agus dhá shlios chothroma in aice
* Rombas le uillinn ceart
* Rombas le gach uillinn cothrom
* Ceathairshleasán ina bhfuil na trasnáin comhionann agus is iad na bisectors ingearach gach eile, ie rombas le trasnáin cothrom

## Imlíne agus Achar
150px|mion|clé|Is é achar cearnóg toradh fad na taobhanna.
Is é an imlíne de cearnach ina bhfuil gach taobh ar fhad \ell :
:P=4\ell 

agus an achar *A* is ea
:A=\ell^2.

I am clasaiceach, cuireadh síos ar an dara cumhacht i dtéarmaí an achar cearnóige, mar atá san fhoirmle thuas. Mar thoradh air seo úsáidtear an téarma* [[Square (algebra)|cearnaithe]]* a chiallaíonn ardú go dtí an dara cumhachta.
Is féidir an achar a ríomh chomh maith ag baint úsáide as an trasnán *d* de réir
:A=\frac{d^2}{2}. 

I dtéarmaí an circumradius *R*, Is é an achar cearnóige
:A=2R^2

agus i dtéarmaí an t-ingha *r*, Is é an achar
:A=4r^2.

## Tógála
mion|clé|Tógáil cearnach ag baint úsáide as compás agus imeall díreach.
Léiríonn an beochan ag an ceart conas cearnóg a thógáil ag baint úsáide as compás agus imeall díreach.

## Tagairtí

Catagóir:Cruthanna
MacBheatha mac Fhionnlaigh, Rí na nAlbanach

Bá Rí na nAlbanach é **Mac Bethad mac Findlaíc** (Gaeilge an lae inniu: MacBheatha Mac Fhionnlaigh, galldaithe mar **Macbeth**, agus leasainmnithe Rí Deircc, "an Rí Dearg") [2]; a bhfuair bás ar an 15ú Lúnasa, sa bhliain 1057. Roimhe sin ba Rí Moireibh agus Rí Fortrenn é, ó 1040 go dtí a bhás. Tá sé aithnidiúil toisc go raibh sé mar ábhar na traigéide " Traigéide Mhic Bheatha" scríofa ag William Shakespeare.
## Tuilleadh léitheoireachta
* " Traigéide Mhic Bheatha" scríofa ag William Shakespeare, aistrithe go Gaeilge ag S.Labhás Ó Suilleabháin. Coiscéim 2007.

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Básanna i 1057
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Miongháire

200px|thumb|Miongháire
Is dreach a dhéanamh le meon sona, cairdiúil nó greannmhar, le na coirnéil béil casta suas é **miongháire**. 

Catagóir:Gothaí gnúise
Grus

200px|thumb|Fear le gnúis air.
Is gotha gnúise a thaispeántar chun fearg nó míshonas a chur in iúl é **gnúis**. 

Catagóir:Gothaí gnúise
An meadhrán

[250px|mion|clé|[An nisteagmas cothrománach, comhartha a d'fhéadfadh a bheith ag gabháil leis an veirtige.]]
Riocht sláinte is ea an **meadhrán** nó an **veirtige**, ina mbraitheann an duine amhail is go raibh sé/sí nó rudaí thart air/uirthi ag bogadh, nuair is fírinne an scéil nach raibh sin ag tarlú in aon chor.  Is minic is geall le ghuairneach nó roithleánach é.

D'fhéadfadh sé seo a bheith bainteach le masmas, urlacan, cur allais, nó deacrachtaí leis an siúlóid. De ghnáth, bíonn sé níos measa nuair a bhogtar an ceann.  Is é an vertige an cineál meadhrán is coitianta. Déanann daoine gearán go mothaíonn siad meadhránach. Go hiondúil, is siomptóm é ar neamhord cosúil le hionfhabhtú an ghairis chuasánaigh, sa chluas inmheánach a rialaíonn cothromaíocht fhisiciúil na colainne.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Néareolaíocht
Mála

200px|thumb|Mála
Is árthach solúbtha le oscailt ar an mbarr é **mála**. 

## Tagairtí

Catagóir:Éadaí