open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Doire

Is í **Doire** (, ) an dara cathair is mó i gCúige Uladh. Tugtar *Doire Cholm Cille* () nó *Doire Calgaigh* ar an gcathair freisin. Tá sé suite ar dhá thaobh d'abhainn an Fheabhail. Dar leis an meastachán is déanaí sa bhliain 2022, tá daonra de 150,500 ag Comhairle Cheantair Doire agus an tSráth Bán (Contae Thír Eoghain).

mionsamhail|Doire|clé

[thumb|Múrphictiúr i d[Taobh an Bhogaigh|clé]]

## Ceantair
Bhí cónaí ar timpeall ochtó míle duine i nDoire sa bhliain 2005.
* Alt na nGealbhán
* An Creagán
* Droim na hUamha, Doire Trasna
* Lios a' Chalaidh
* Taobh an Bhogaigh

## Cultúr

* Comhairle Cathrach Dhoire
* Derry News
* Cultúrlann Uí Chanáin

## Stair

* Colm Cille
* Plandáil Uladh, 17ú haois

*Saor Dhoire (1969-1972)
* Cath Thaobh an Bhogaigh, 1969
* Domhnach na Fola (1972) 

## Cúrsaí spóirt
Is é CLG Chontae Dhoire cumann CLG an chontae, agus glacann foirne ón chontae páirt i gCraobh Uladh, Craobh na hÉireann agus na Sraitheanna Náisiúnta. Imrítear cluichí baile an chontae i bPáirc na gCeilteach sa chathair.

Tá foireann sacair de chuid Sraith na hÉireann lonnaithe sa chathair fosta - Cathair Dhoire a thugtar orthu. Imríonn siadsan a cluichí baile i dTobar an Fhíoruisce.

## Féach freisin

* Stair Dhoire

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhoire
Catagóir:Bailte le ardeaglaisí in Éirinn
Catagóir:Bailte contae i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Contae Dhoire
Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Geografaíocht Chontae Dhoire
Ocsaigin

Is dúil cheimiceach neamh-mhiotalach í an **ocsaigin** a bhíonn le fáil go flúirseach san atmaisféar. Faoi na gnáth-imthoscaí, bíonn adaimh na hocsaigine ceangailte dá chéile ina móilíní dé-adamhacha. Is í an tsiombail cheimiceach atá aici ná **O**. Is é a hocht (8) an uimhir adamhach atá aici, agus is é an meáchan adamhach atá aici ná 15.999.

Leis an teocht chaighdeánach agus faoin mbrú caighdeánach, is gás í an ocsaigin nach bhfuil boladh aisti ná dath inti. Dúil an-imoibríoch í an ocsaigin, agus mar sin, is dual di fanacht ceangailte do dhúile eile i gcomhdhúile ceimiceacha ar a dtugtar *ocsaídí*. Is í an ocsaigin an dara dúil is leictridhiúltaí amuigh, nó níl ach an fluairín níos fonnmhaire mar ghlacóir leictreon.  

Dá thoradh sin, tógann sé cuid mhaith fuinnimh an ocsaigin a shaoradh as na hocsaídí agus a aonrú, agus is fiú an cheist a chur, cén fáth a bhfuil an oiread sin ocsaigine san atmaisféar agus atá. Is é an freagra ná gurbh iad na baictéir agus na haircéabaictéir anaeróbacha sa Ré Phailéa-Phrotarasóch (2.5 billiún - 1.6 billiún bliain ó sin) a thál an ocsaigin sin mar sheachthoradh dá meitibileacht.  

Creidtear, fiú, gur ghlac an chuid ba mhó de na beothaigh a bhí ann san am sin leis an ocsaigin mar a bheadh nimh ann, agus gur thug an gás nimhe seo a mbás, fiú. An chuid ba mhó de na horgánaigh bheo a fágadh nó a forbraíodh ar dhroim an domhain ina dhiaidh sin, bhí siad ábalta leas a bhaint as an ocsaigin, an duine daonna san áireamh. 

## Saintréithe

Tá an ocsaigin le fáil go raidhsiúil san atmaisféar. Is í fótaisintéis na bplandaí a tháirgeann í, agus í ag teastáil ó na hainmhithe go géar le haghaidh na riospráide aeróbaí - is é sin, tarraingt na hanála. B'é Antoine Laurent de Lavoisier a d'ainmnigh an ocsaigin, agus is é is ciall leis na focail Ghréigise as ar chum sé an t-ainm ná "cruthaitheoir an aigéid", ó shíl sé go raibh ocsaigin le fáil sna haigéid ar fad. 

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Ocsaigin
Dochtúir teaghlaigh

mion|British Journal of General Practice
**Dochtúir teaghlaigh** (*general practitioner* nó *G.P.* as Béarla) a thugtar de ghnáth i nGaeilge ar dhochtúir leighis a dhéanann freastal ar gach sórt othar i measc an phobail. Déanann sé nó sí scrúdú ar an duine, agus ordaíonn sé leighis i bhfoirm piollaí nó i bhfoirm eile. Is é a bhíonn i gceist le *gnáthdhochtúir*.
clé|mion|Dochtúir teaghlaigh,  1938,  SAM
De ghnáth, déanann sé freastal ar othair ina sheomra freastal, agus sa lá atá inniu ann téann cuid mhór dochtúirí leighis i gcleachta i dteannta a chéile i ngrúpaí. Mar sin, is fearr is féidir leo freastal ar ghlaonna práinneacha san oíche nó ag an deireadh seachtaine. Chomh maith leis sin, is mó teacht a bhíonn ag an dochtúir agus ag a chomhghuaillithe ar uirlisí leighis agus cabhair chléiriciúil agus altranais i gcleachta grúpa.

I gcásanna áirithe, cuireann an dochtúir chuig saineolaí nó comhairleoir leighis an othar, chun dianscrúdú a chur air, nó chun freastal ar chásanna an-tinn nó níos casta ná an gnás.

I ndiaidh céime ollscoile sa leigheas a bhaint amach, déanann an dochtúir teaghlaigh traenáil ar feadh ceithre bliana eile i ngnéithe éagsúla den leigheas.

## Tagairtí


Catagóir:Speisialtachtaí Leighis
Catagóir:Lianna
Teangacha Gaelacha

Is iad trí teangacha den chineál céanna iad **na teangacha Gaelacha**: Gaeilge, Gaeilge Mhanann, agus Gaeilge na hAlban. Síolraíonn siad go leor ón tSean-Ghaeilge a labhraíodh in Éirinn, agus ba theanga scríofa í ón 8ú haois agus roimhe. 

Is dream amháin den fine teangacha Ceilteacha é an dream Gaelach (nó Q-Ceilteach), agus is é an ceann é an fine Breatnach (nó P-Cheilteach).

Rinne Gaeil as Éirinn ruaigeanna, agus ina dhiaidh sin churadar fúthu in iardheisceart na hAlban. Thugadar an Ghaeilge leo, agus de réir a chéile ba í an Ghaeilge an gnáth-theanga i gcuid is mó d'Albain go dtí an 17ú haois.

Bhí tionchar na Gaeilge go láidir freisin in Oileán Mhanann, agus cé gur cailleadh an cainteoir dúchais deiridh i nGaeilge Mhanann i lár an 20ú haois, tá daoine fós ag saothrú na teanga ar chúiseanna cultúrtha agus oidhreachta. 

Sna sean-scríbhinní bhí an *Gaedhealg* mar fhoirm coitianta ar theanga dúchasach na hÉireann, ach bhí raidhse bealaí lena rá, maille le leaganacha eile. Féach tús an ailt Gaeilge. Ach leis an gcaighdeánú litriú agus gramadaí a rinneadh san am ar chuir rialtas Saorstát Éireann an cló Rómhánach ar an teanga, féachann ainmneachas na saghsanna Gaeilge, chomh maith le roinnt mhaith eile d'ábhar na dteanga, níos faide óna chéile.

Is iad na teangacha Gaelacha, agus ainm na teangan i dteanga na tíre féin á leanúint, ná:
* Gaeilge, a dtugann lucht na teangan an *Ghaeilge* uirthi.
* Gaeilge na hAlban, a dtugann lucht na teangan an *Ghàidhlig*  uirthi.
* Gaeilge Mhanann (uaireanta Manainnis), a dtugann lucht na teangan an *Ghaelg* uirthi.

Gaelacha
Riho Makise

Is ban-aisteoir as an tSeapáin í **Riho Makise**. Rugadh í i Fukuoka ar 17 Nollaig, 1971; tá fuil de shaghas B aici agus tá sí 160cm ar airde.

## Cláir Teilifíse Tábhachtacha

* *Ichiban Taisetsu na Hito wa Dare Desu Ka?*
* *Kangaeru Hito*
* *Hokken Jikyuu*
* *Teikyuu Onsen*
* *Mazaa & Ravaa ("Mathair & Leannán")*
* *Kitano Tarento Meigara*
* *Waratte Ii to mo!*
* *Tsugumi*
* *IZO*
* *Kikujirou no Natsu*
* *Suika*
* *Hagure Keiji Gyakuseiha*

## Suimeanna
Bailé, Damhsa

## Naisc
* Riho Makise ag an Internet Movie Database

Makise, Riho
Makise, Riho
Catagóir:Daoine beo
Takeshi Kitano

Is stiúrthóir scannánaíochta agus fuirseoir as an tSeapáin é **Beat Takeshi**. Rugadh i gContae Tóiceo é, ar an 18 Eanáir, 1947, agus is é **Takeshi Kitano** an t-ainm a tugtar air. Tá sé 168 cm ar airde, 76kg de meáchan, agus tá cineál fola O aige.

Tá dochtúireacht in innealtóireacht tionsclaíoch ag a dheartháir, agus tá a dheirfiúr ina ceoltóir. 

Ó Aibreán 2005, tá Beat Takeshi ina mhúinteoir choláiste.

## Tagairtí

Catagóir:Stiúrthóirí scannán Seapánacha
Catagóir:Fuirseoirí Seapánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Daoine beo
Jun Matsuda

Is ban-aisteoir agus pop-cheoltóir ("íol") as an tSeapáin í **Jun Matsuda**. Rugadh í i dTóiceo ar an 7 Meitheamh 1977; tá an tíopáil fola AB aici; agus tá sí 160cm ar airde.

## Cláir theilifíse mór le rá
* *THE Yoru mo Hibbare (sa chlár seo bhí sí ina taoiseach don "Unit Ten/Musu")*
* *Downtown DX*
* *Kangaeru Hito*
* *Sugiura Hitomi*

## Tagairtí

Catagóir:Ban-aisteoirí Seapánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Sanma Akashiya

Fuirseoir agus aisteoir de chuid na Seapáine é **Sanma Akashiya** (明石家さんま *Akashiya Sanma*, 1 Iúil, 1955-). Rugadh é i gContae Wakayama (is é **Takafumi Sugimoto** (杉本高文 *Sugimoto Takafumi*) an bunainm atá air) agus tógadh é i Nara.

Tá sé 174cm ar airde, tá 61kg meáchan ann agus tá cineál fola B aige. Ba mhaith leis cluiche leadóige nó pachinko a imirt.

Áiritear mar dhuine de na haisteoiri fir is mó clú sa tSeapáin é, rud a thuill áit i Leabhar Guinness dó.

Akashiya, Sanma
Akashiya, Sanma
Catagóir:Daoine beo
Galltacht

Tugtar **an Ghalltacht** ar an gcuid d' Éirinn nó d' Albain, ina labhraítear Béarla mar ghnáththeanga. Tugtar an Ghaeltacht (nó "an Gaedhealtacht" as Gaeilge Uladh) nó, in Albain, an Ghàidhealtachd, ar an gcuid den tír ina labhraítear Gaeilge mar ghnáththeanga. Tugtar breac-Ghaeltacht ar cheantar ina labhraítear roinnt Gaeilge, ach ina labhraítear roinnt mhaith Béarla chomh maith. In Éirinn, tá go leor ceantar inniu ina labhraítear fíorbheagán Gaeilge, ach atá fós i dteideal Gaeltacht a thabhairt orthu féin, agus a bhaineann tairbhe as le deontais Ghaeltachta.

## Féach freisin

* An Ghaeltacht

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na hÉireann
Catagóir:Ceantracha na hÉireann
Catagóir:Sochtheangeolaíocht na hÉireann
Catagóir:Béarla na hÉireann
Catagóir:Logainmneacha

Catagóir:Ceantracha na hÉireann
Catagóir:Gaeltacht
Calafoirt an Chonartha

Tar éis bunú an tSaorstáit sa bhliain 1922, choinnigh an Ríocht Aontaithe seilbh ar na calafoirt sa Chóbh, nó *Queenstown* mar a thugadh an rialtas air, i mBaile Chaisleáin Bhéara, iad araon i gContae Chorcaí, chomh maith le ceann i Loch Súilí i gContae Dhún na nGall. Bhí an réiteach seo socraithe sa Chonradh Angla-Éireannach, agus baint aige leis an gCogadh Cathartha freisin. Sa deireadh thiar, tugadh na calafoirt ar ais do stát na hÉireann sa bhliain 1938. Fuair daoine sa Bhreatain locht ar an gcinneadh seo, nó nuair a thosaigh an Dara Cogadh Domhanda, bhí na bealaí mara trasna an Atlantaigh ní ba deacra le cosaint in uireasa na gcalafort. Dá mbeadh na calafoirt ag an Ríocht Aontaithe i gcónaí le linn an chogaidh, d'fhéadfaí breosla a thabhairt do na longa tionlacain i bhfad níos sia amuigh san Atlantach, nó bhí an Cóbh agus Cuan Bhéarra suite 370 ciliméadar níos faide ar shiúl ná aon chuan i Sasana nó i dTuaisceart Éireann. 

Sa bhliain 1940, áfach, ghlac an Bhreatain seilbh ar an Íoslainn, agus chuir na Comhghuaillithe bunáit mhíleata agus garastún seasta ar bun ansin. Ina dhiaidh sin, bhí na Briotanaigh ábalta teacht gan na calafoirt in Éirinn. Thairis sin, níor choinnigh an Aimiréalacht caoi cheart ar chalafoirt an Chonartha cibé scéal é, agus ní bheadh mórán maithe ann le haghaidh chabhlach na Breataine fiú dá gcoinneodh an Ríocht Aontaithe aici féin iad thar bhlianta an chogaidh. Ó thaobh na hÉireann de, lig athshealbhú na gcalafort seo roimh an gcogadh don tír a neodracht a choinneáil i rith Ré na Práinne.

Catagóir:Stair na hÉireann
Tinvaal

Is reachtas Oileán Mhanann (*Ellan Vannin*) é an **Tinvaal**, nó ní b'fhoirmiúla **Ard-whaiyl Tinvaal** (Gaeilge:*Ard-Chúirt Tinvaal*) nó Cúirt Tinvaal. Córas dhá sheomra atá ann, ar a dtugtar brainsí den Tinvaal: *Yn Kiare as Feed* (Teach na nEochracha) a toghadh go díreach agus *Yn Choonceil Slattyssagh* (An Chomhairle Reachtaíochta) a roghnaítear go hindíreach. Nuair a shuíonn an dá sheomra le chéile, tugtar "Ard-whaiyl Tinvaal" air.

Maítear gurb í an pharlaimint is faide ar domhan a thagann le chéile go leanúnach, cé go bhfuil tíortha eile ann a mhaíonn an rud céanna. Is cosúil gur sa bhliain 979 a tosaíodh í. Cé go ndearna muintir Mhanainn comóradh na mílaoise ar bhunú an Tinvaal sa bhliain 1979, deir daoine go raibh an Tinvaal ar bun níos luaithe fós.

## Féach freisin

* Thingmote

Catagóir:Oileán Mhanann
Leithghlinn an Droichid

Is baile beag ar an Bhearú i gContae Cheatharlach, Éire é Leithghlinn an Droichid. Tá sé 11&nbsp;km ó dheas de bhaile Cheatharlach, ar bhóthar an R705. Chuaigh príomhbhealach náisiúnta an N9 tríd an sráidbhaile tráth, ach seachnaíodh é sna 1980í.

Clúdaíonn sé bailte fearainn Leithghlinn (bruach thoir na habhann) agus Baile an Chnocáin (an bruach thiar). Sa sráidbhaile tá sráideanna cúnga, tithe braiche liatha aolchloiche agus fothracha caisleáin ag breathnú amach ar dhroichead ón 14ú haois trasna na Bearú. Bhuaigh Leithghlinn an Droichid Comórtas Náisiúnta na mBailte Slachtmhara, tháinig sé sa chéad áit i nGradaim na Bearú, bhí sé ina bhuaiteoir náisiúnta foriomlán i mBaile Glas na hÉireann 2000, agus rinne ionadaíocht thar ceann na hÉireann sa chomórtas Eorpach "Entente Florale" i 2001.

## Áiteanna spéise
Bhí Caisleán Leithghlinn an Droichid, ar a dtugtar an Caisleán Dubh freisin, ar cheann de na caisleáin Normannach ba luaithe in Éirinn. Túr caisleán briste 50 tr in airde agus balla bábhúin atá le feiceáil inniu. Tá Ionad Gairdín an Arboretum suite ciliméadar lastoir den sráidbhaile ag Cros Leithghlinn an Droichid leis an N9.

## Dreigít Leithghlinn an Droichid
Ar oíche an 28 Samhain 1999, chonacthas maidhm ard agus liathróid tine gheal thar Cheatharlach ar feadh cúpla soicind. Thángthas  sheanbhean i Leithghlinn an Droichid ar charraig dreigít aonair a raibh comhleá crúite uirthi ar 12 Nollaig 1999, agus fuarthas dhá eiseamal eile ina dhiaidh sin. Tugtar an “Leighlinbridge” air go hoifigiúil anois ag an gCoiste Idirnáisiúnta um Ainmníocht Dhreigítí. 271.4g san iomlán a bhí sna dreigítí i meáchan.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Láithreán Gréasáin SN Leithghlinn an Droichid
* Bailte Slachtmhara Leithghlinn an Droichid
* Turasóireacht Leithghlinn an Droichid
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Masafumi Hizume

Scríbhneoir Seapánaise é **Masafumi Hizume** (20 Iúil, 1965-). Is as Contae Nagano sa tSeapáin é.

Déanann sé staidéar ag Ollscoil Kanazawa, agus tá sé 80kg meáchan agus cineál fuile AB aige.

Catagóir:Scríbhneoirí Seapánacha
Beannú do dhuine i dteangacha éagsúla

Clár ag leagan amach tríd aistriú ar bheannachtaí raidhse de theangacha agus de scríbhneoireacht an domhain. 

Féach freisin : Uimhreacha ar fud an domhain, Go raibh maith agat ar fud an domhain

#### Nótaí
① Is é *Nín hǎo* an leagan béasach de *nǐ hǎo* , agus is é *nǐmen hǎo* an t-uimhir iolra.

Is ionann na graificí sa tSínis simplithe agus sa tSínis traidisiúnta, seachas an iarmhír *-men* - tugtar an fhoirm traidisiúnta idir lúibíní.

② *Namaste* le duine amháin, *namaskār* san iolra.

③ *Sawubona* le duine amháin, *sanibonani* san iolra.

④ *Molo* le duine amháin, *molweni* san iolra.

⑤ *Adieu* le duine amháin, *adieusiatz* san iolra nó san bhfoirm béasach.

Néapálais : *namaste* don lá ar fad is mar bheannacht

Rúisis : baintear feidhm as *zdravstvouïte* (sa bhfoirm béasach)/*zdravstvouï* (sa bhfoirm cairdiúil)
An Bhriotáin

In iarthuaisceart na hEorpa atá **an Bhriotáin** (Briotáinis: *Breizh*). Tá oidhreacht Cheilteach ag an mBriotáin, ó chuaigh imircigh ón mBreatain anonn go dtí an ceantar in aimsir na Rómhánach. Sa lá atá inniu ann, is cúige í sa Fhrainc, cé gur baineadh an roinn (département) Loire Atlantique ón gcúige atá aitheanta go hoifigiúil sna 1960í.

## Teanga
Tá an Bhriotáinis gaolmhar leis an mBreatnais atá beo fós sa Bhreatain Bheag agus leis an gCoirnis, teanga a cailleadh i gCorn na Breataine, ach a bhfuil buíon díograiseoirí á saothrú agus á labhairt i gcónaí. Sa lá atá inniu ann, labhraíonn mórán gach duine sa Bhriotáin Fraincis, ach tá níos lú ná céad míle duine a bhfuil cumas labhartha Briotáinise acu.

## Féach freisin

* Réigiúin na Fraince

## Tagairtí


Íomhá:Armoiries Bretagne - Arms of Brittany.svg|Armas traidisiúnta na Briotáine
Íomhá:Gwenn ha du.svg|Bratach na Briotáine
Íomhá:Bretagne_historique.png|Léarscáil an chúige stairiúil
Íomhá:Camaret_6.JPG|Cósta thiar na Briotáine, Camaret



Catagóir:Réigiúin na Fraince
Catagóir:Tíortha Ceilteacha
An Brú

Paróiste agus baile is ea **an Brú**. Is mó a thugann Gaeilgeoirí na háite Brú na nDéise mar ainm orthu araon. Bruff atá ag lucht an Bhéarla ar an áit. Tá timpeall is 800 duine ina gcónaí ann.

Tá an baile suite in oirthear Contae Luimnigh, i gceartlár Chlár Geal Mumhan, cúig mhíle déag laisteas de chathair Luimnigh, cúig mhíle lastuaidh de Chill Mocheallóg, cúig mhíle laistiar d'Ospidéal Ghleann Áine agus ocht míle lastoir de Chromadh an tSubhachais. Tá talamh an pharóiste an-mhéith agus cothrom ach amháin maolchnoc a bheith ábhairín soir ón mbaile ar a dtugtar Cnoc an Bhrogha, agus na cnoic atá thart timpeall ar Loch Gair - Cnoc na Gráinsí agus Cnoc Finéil ar bhruach thuaidh Loch Gair, Cnoc Rua ar an mbruach thoir agus Cnoc an Dúin ar an mbruach theas. 
clé|mion|Baile Uí Dhroighneáin, nó Ballygrennan
Loch cáiliúil sa stair agus sa bhéaloideas é Loch Gair atá sa chuid thuaidh den pharóiste. Baineann diamhracht éigin leis an loch inniu féin agus tá sé ráite go ngabhann Gearóid Iarla, seantaoiseach na nGearaltach sa cheathrú haois déag mórthimpeall an locha ar a chapall go tráthrialta. Deir daoine eile go bhfuil sé féin agus a chuid gaiscíoch ina suan istigh i bpluais ar shleasa Chnoc an Dúin le hais an locha ag fanacht leis an ngairm a dhúiseoidh as a gcodladh iad chun cogadh a chur ar an Sasanach agus é a ruagairt as Éirinn thar farraige abhaile.

Tá abhainn na Camhaoireach ag rith feadh imeall theas an bhaile. Ar an mbruach theas den abhainn, tá seanlios ar a dtugtar an Binnlisín, nó Binnlisín Aerach an Bhrogha, mar a thug file na háite, Brian Ó Flaitheartaigh, air ina amhrán den teideal céanna. Fonn Ar Éirinn Ní 'Neosainn Cé hÍ atá ag an amhrán agus d'fhéadfaí é a áireamh mar shainamhrán lucht na Gaeilge san áit i gcónaí. 

Sular deineadh taoscadh ar leaba na habhann, bhíodh leac ar a dtugtaí Leac Phádraig tamaillín isteach san abhainn díreach síos ón mBinnlisín. Is baolach gur cartadh an leac i mball éigin le linn na hoibre sin. Deirtí gur ar an leac sin a bhaist Pádraig Naofa, agus é ar a chamchuairt sa dúiche, taoiseach na háite agus a mhuintir.
[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Troop%20roll%20call%20in%20Limerick%20during%20Irish%20Civil%20War%20(5976742263).jpg|mion|[Cogadh Cathartha na hÉireann:  glaodh an rolla, 26 Iúil 1922, An Brú, Co Luimneach]]
Trí shéipéal Chaitliceacha atá sa pharóiste: ceann ar an mbaile féin, ceann sa Ghráinsigh agus an tríú ceann i Méanas. Tá seanchaí deireanach na háite, Tomás Ó hAnnáin, ag fanacht leis an aiséirí in éineacht le hiománaithe agus uaisle eile an Bhrogha i reilig an bhaile. Dhá theampall Eaglais na hÉireann a bhíodh sa pharóiste fadó mar a ritheann, ceann i mbun an bhaile atá dúnta le blianta anuas, agus ceann eile i mbaile fearainn na Carraige, míle siar ó chrosaire Bhaile na gCailleach, nach bhfuil rian de fágtha anois.

## Stair
Bhíodh caisleán ar imeall an bhaile ag na Léisigh anuas go dtí lár an seachtú haois déag. Chaill siadsan a raibh acu i gcogaí in aghaidh na Sasanach. Níl aon rian dá gcaisleán anois ann. 

Tá Caisleán Bhaile Uí Dhroighneáin ina fhothrach maorga míle soir ó dheas ón mbaile.
mion

## Tagairtí

Bru
Craolachán

Ba é Guglielmo Marconi a dhear an céad **craolachán** a bhí ar a chumas éisteacht i bhfad i gcéin. Is le gathanna raidió, tonnta aibhléise, a théann an t-eolas thar an aer.

Tá éagsúlacht i gcumas taistil agus sa méid eolais ar féidir a chur amach, ag brath ar na tonnta a chuirtear amach. 

## AM
Is ar na meántonnta nó AM a chuirtear go leor cláracha tíorthúla craolachán amach, go háirithe cinn nuachta, mar gur faide a shroicheann na meántonnta ná tonnta ardmhinicíochta.

## FM
Ní shroicheann tonnta ar an ardmhinicíocht, nó craolachán FM, de ghnáth ach tuairim agus 15-25 chiliméadar ón láithréan craolta. Baintear feidhm as aereóg fada lena ghlacadh, agus is gá é a iompú i dtreonna éagsúla leis an bhfuaim is fearr a fháil. Is ar an ardmhinicíocht a chuirtear an chuid is mó de chláracha ceoil agus craolacháin áitiúla amach, agus iad bunaithe sna cathracha don chuid is mó. 

## LW
Ní bhaintear mórán feidhme as LW nó craoltacháin ar na tonnta fada in Éirinn. Ach is faide ón gcraoltóir ar féidir iad a ghlacadh ná fiú an AM. Is féidir cláranna ón bhFrainc agus ó BBC Shasana a chloisint in oirthear na hÉireann, ach de ghnáth tá gá le aimsir breá, m.sh. ar oíche breá samhraidh.

## SW
Ní ghlacann mórán gnáth threalaimh craolachán craoltacháin ar na gearrtonnta. Tá gá le craolachán faoi leith, agus déanann go leor tíortha craoltacháin air. Tá an BBC le fáil ar an gcuid is mó den domhain, agus déanann Deutsche Welle na Gearmáine an chuid craoltacháin freisin. Tá an-úsáid á bhaint as SW ag eaglaisí soiscéalacha i Meiriceá Thuaidh agus i Meiriceá Theas, i mSacsbhéarla agus i Spáinnis go háirithe.

## Craolachán satailíte
Cuireann go leor lárionaid craolachán talún, maille le lárionaid eile ar ghá síntiúis a íoc, cláracha nuachta agus ceoil amach. Tá gá le trealamh ar leith le craolachán satailíte, chomh maithe leis an síntiús, ach is iontach soiléireacht na gcláracha, agus is minic nach mbíonn fógraí cumarsáide ar bith leo.

## Craolachán idirlín
Cuireann go leor lárionaid craolachán talún a gcláracha ar fáil thar an idirlíon anois. Go dtí seal bhliain ó shoin, bhí na cláracha rómhall ag teacht isteach don chuid is mó d'éisteachtóirí, ach anois tá sé ar chumas an ríomhaire meánach sruth cainte nó ceoil leanúnach a chur amach laistigh de seal gearr. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* raidio RTÉ
** RTÉ Raidió na Gaeltachta
* Raidió na Life  (Baile Átha Cliath)
* raidió BBC
** BBC Raidió Uladh, Aonad na Gaeilge
* Raidió ón BBC
* BBC Radio nan Gaidheal, Albain
* Deutsche Welle na Gearmáine, ag craoladh i nGearmáinis, Béarla, agus teangacha nach iad
* Flirt FM  ó Gaillimh
* Today FM 

Catagóir:Craoltóireacht
Guglielmo Marconi

Ceapadóir, fiontraí agus fear gnó as Bologna na hIodáile, agus de shliocht Éireannach, ab ea **Guglielmo Marconi-Jameson** (25 Aibreán 1874 – 20 Iúil 1937). Dhear sé an chéad raidió fiúntach. Tugtar "athair an raidió' air.  

Bronnadh Duais Nobel na Fisice ar Marconi, in éineacht le Karl-Ferdinand Braun, sa bhliain 1909.  

## Fionnachtana
Tharchuir Marconi comharthaí ar feadh líne dírí cúpla céad ciliméadar ar fhad san aer i 1895, ag an am céanna a rinne Alexander Stepanovitch Popov an rud chéanna sa Rúis. 

Ar an 13 Bealtaine 1897, sheol Marconi an chéad "teileagraf gan sreang".

Ar an 6 Iúil, 1898, chraol comhlacht Marconi ó  Bhaile an Chaistil go Reachlainn, oileán atá deich gciliméadar ón chósta agus díreach ó thuaidh de Bhaile an Chaistil féin.

Tharchuir Marconi ó Chorn na Breataine trasna an Atlantaigh go Talamh an Éisc den chéad uair sa bhliain 1902, ag frithchaitheamh an tonn raidió ón ianaisféar 50-500 km os cionn na farraige leathshlí trasna. 

Ar an 17 Deireadh Fómhair 1907, chuir Marconi an chéad seirbhís radaiteileagrafaíochta trádála trasatlantach ar siúl idir stáisiúin theileagrafaíochta sa Chlochán, i gContae na Gaillimhe (ag Pointe Sár-Radhairc Dheirgimligh, atá 6 km laisteas den Chlochán) agus Bá Glace, in Albain Nua.

[mion|clé|Pointe Sár-Radhairc Dheirgimligh, atá 6 km laisteas den [An Clochán (Contae na Gaillimhe)|Chlochán]]

Ba i rith an chogaidh mhóir (1914-18) a cuireadh bús ceart le fás agus forbairt an raidió mar ghléas chumarsáide. Nuair a thosaigh an cogadh, ba le córas teileagraim a bhí á úsáid ag na fórsaí éagsúla chun formhór a gcuid teagmhála a dhéanamh. Ach faoi dheireadh na troda, bhí córais chumarsáide raidió go mór sa treis, a bhuíochas sin do leithéid Marconi.

Sa bhliain 1919 chraol Wireless Telegraph Company Mharconi guth duine d’fhostóirí an chomhlachta trasna an Atlantaigh

I 1920 craoladh amhránaíocht Nellie Melba ó ionad Mharconi i Chelmsford, Essex, rud a chuir tús le craoltóireacht ghinearálta raidió.

## Saol pearsanta
Annie Jameson (muintir Jameson, an drioglann) ba ea máthair Marconi.

Chaith Marconi cuid mhór dá luathshaol sa Ríocht Aontaithe agus ansin i Stáit Aontaithe Mheiriceá. Shocraigh sé síos san Iodáil sa bhliain 1913.

Phós sé Beatrice O’Brien sa bhliain 1905. Bhí triúr clainne acu. Fuair Marconi colscaradh i 1924.

Phós sé bean óg, Maria Cristina Bezzi-Scali (26) ar 12 Meitheamh 1927, in aois 53 dó.

Faisistí go smior, frith-sheimíteach agus dearcadh coilíneach aige, thacaigh sé Mussolini agus an cogadh san Aetóip. 

### Bás
Bhuail taom croí Marconi sa bhliain 1937, in aois 63 bliain dó. A naoú  taom croí, strus ba chúis leis is cosúil. 

Bronnadh sochraid stáit air sa Róimh i ndiaidh a bháis. 

clé|mion

Inniu, tá leacht chuimhneacháin sa chalafort i mBaile an Chaistil i gcuimhne ar Guglielmo Marconi. 

## Tagairtí

Catagóir:Aireagóirí
Catagóir:Básanna i 1937
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fisice
Catagóir:Craoltóireacht
Catagóir:Daoine a rugadh i 1874
Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Faisistithe
Catagóir:Fisiceoirí Iodálacha
Catagóir:Frith-Sheimíteachas
Catagóir:Raidió
Céadaoin an Luaithrigh

Tugtar **Céadaoin an Luaithrigh** ar an gcéad lá den Charghas, tréimhse 40 lá roimh an Cháisc nuair a bhíodh troscadh agus tréanas á ndéanamh ag Caitlicigh. Is gnách le Caitlicigh faoistin a dhéanamh.

Fuair Céadaoin an Luaithrigh a ainm as an cleachtadh na luaithrigh a chur ar na héadain tuataí mar meabhrúchán agus ceiliúradh na mortlaíocht daonna, agus comhartha mairgneach agus aithreachas den Dia. Is iad na luaithrigh dóite atá úsáidte cruinnithe tar éis an Domhnach na Pailme den bhliain roimhe . 

Tá an cleachtadh seo coitianta i bhformhór an Domhan Críostaí, á coimeádte le Caitlicigh,
Anglacánaigh, Liútaraigh agus Modhaigh. 
clé|250px|thumb|Céadaoin an Luaithrigh

Catagóir:Féilte Críostaí
Luan Cásca

mion|clé|Lá cuimhneacháin 2016, Liberty Hall i mBaile Átha Cliath,
De réir staire na Críostaíochta, ba ar  **Luan Cásca** an lá dár gcionn a d'aiséirigh Íosa Críost, Domhnach Cásca, ar feadh aimsire na Cásca. 

## In Éirinn
Ba ar Luan Cásca i 1916 a thosaigh Éirí Amach na Cásca in Éirinn. Bhí Óglaigh na hÉireann, Arm Cathartha na hÉireann agus an IRB ag feitheamh le deis chun saoirse a bhaint amach d'Éireann, agus thógadar seilbh ar fhoirgnimh tábhachtacha i mBaile Átha Cliath ag a thús.

Is saoire poiblí **Luan Cásca** in Éirinn, mar gheall ar an réabhlóid seo, agus mar gheall ar an gCáisc féin agus a tábhacht imeasc Críostaithe.

## Féach freisin

* An Cháisc 

## Tagairtí

Catagóir:An Cháisc
Catagóir:Féilte Críostaí
Elmer Bernstein

Ba chumadóir Meiriceánach é **Elmer Bernstein** (4 Aibreán, 1922 – 18 Lúnasa, 2004)  do scannáin. Scríobh sé ceol téama do níos mó ná 200 scannán agus clár teilifíse, ina measc 

* "The Magnificent Seven", 
* "The Great Escape", 
* "The Ten Commandments" (1956), 
* "The Man with the Golden Arm", agus 
* "To Kill a Mockingbird".

Bhuaigh Bernstein 14 ainmniúchán ar Ghradaim an Acadaimh, ach ba le "Thoroughly Modern Millie" amháin a bhuaigh sé ceann acu. 

Bhuaigh Bernstein Gradam Emmy amháin agus an Gradam Golden Global faoi dhó.

Rugadh Bernstein i gCathair Nua-Eabhrac. Fuair Bernstein bás le hadhairt ina bhaile féin in Ojai, California leis an ailse.

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Básanna in 2004
Vín

Is í Vín () príomhchathair na hOstaire agus an chathair is mó inti. Ba mhó a tábhacht nuair ab ann a bhí ceannláthair Impreachta na hOstaire agus na hUngáire. Is ar an Danóib atá sí suite. 

Tá an-cháil uirthi mar gheall ar a cuid pálás ársa, *Schloss Schönbrunn, díseart na Habsburgs,* an ceol a cumadh ann agus a sheinntear go fóill, agus na saothair ealaíne agus iarsmaí eile ón stair. Ba i Vín, freisin, a thosaigh an sícanailísis, faoi stiúir Sigmund Freud.

## Sanasaíocht
Díorthaítear an t-ainm ón gCeiltis *windo-* "fionn" agus *bona* "bonn/bun".

## Cultúr
### Bia agus deoch
Tá clú agus cáil ar Vín freisin mar gheall ar a bia, ach go háirithe *Wiener Schnitzel*, mias muiceola agus mar gheall ar chácaí ar nós *Sachertorte* agus *Apfelstrudel*.

## Daoine

* Mozart, cumadóir ceoil; Freud, síocanailísí*;* Hitler, bithiúnach;  Stefan Zweig, scríbhneoir; 


Wien-Schoenbrunn-118-2013-gje.jpg|Schönbrunn
Wien-Linke Wienzeile-34-Nr 40-Majolikahaus-2007-gje.jpg
Wien-Skodagasse-70-Pension Baltic-2005-gje.jpg
Wien-Palais Liechtenstein-04-2005-gje.jpg|Palais Liechtenstein
Wien-Biberstr-02-Nr 18-16-2009-gje.jpg
Wien-Hotel Sacher-04-2009-gje.jpg|Hotel Sacher
Sachertorte DSC03027.JPG|Sachertorte
Wien-Wollzeile-06-Nr 5-Figlmueller-2007-gje.jpg|Wiener Schnitzel


## Tagairtí

Catagóir:Vín
Catagóir:An Ostair
Catagóir:Príomhchathracha na hEorpa
Catagóir:Príomhchathracha na hOstaire
Catagóir:Cathracha agus Bailte san Ostair
Na taoidí

300px|mionsamhail|deas|Lag trá
An Ghealach is mó is cúis leis na taoidí i bhfarraigí an Domhain, agus iarmhairt lag ag an nGrian orthu freisin. 

Aomann imtharraingt na Gealaí an t-uisce atá ar thaobh an Domhain gar don Ghealach i dtreo na Gealaí, agus aomann sé an Domhan soladach amach ón uisce ar an taobh urchomhaireach den Domhan. Bíonn lán mara ag an dá áit urchomhaireacha sin, agus lag trá ag an dá áit atá ar trastomhas atá ingearach leis an trastomhas trí na háiteanna lán mara. Le rothlú an Domhain ar a ais, tarlaíonn dhá thaoide lán mara is dhá thaoide lag trá gach lá. Feidhmíonn imtharraingt na Gréine ar an mbealach céanna, ach de bhrí go bhfuil an Ghrian chomh fada sin amach ón Domhan, is lú ar fad a hiarmhairt ná iarmhairt na Gealaí bíodh is gur mó i bhfad a mais. Mar sin féin tarlaíonn rabharta, leis an taoide ag a huasairde, nuair a bhíonn an Ghealach, an Domhan is an Ghrian ar aon líne agus an dá imtharraingt ag feidhmiú as lámha a chéile. Nuair a bhíonn an Ghealach ina dara is a 4ú ceathrú a tharlaíonn sé seo. Ansin tarlaíonn mallmhuir leis an taoide ag a híosairde nuair a bhíonn an Ghealach is an Ghrian ar threonna ingearacha ón Domhan. Tarlaíonn sin nuair a bhíonn an Ghealach ina céad is a 3ú ceathrú. 

De bhrí gur féidir iarmhairtí seo na Gealaí is na Gréine a ríomh, is féidir am is airde na taoide a ríomh i gcomhair aon áite is dáta is mian. Foilsítear an t-eolas seo i dtáblaí taoidí.

## Tagairtí

taoidí, Na

Catagóir:Geoifisic
Catagóir:Loingseoireacht
Catagóir:Aigéaneolaíocht
Ollscoil George Mason

Ollscoil in Virginia i Stáit Aontaithe Mheiriceá, in aice le Washington, D.C., is ea **Ollscoil George Mason**. Bunaíodh an ollscoil sa bhliain 1957 mar chraobhchampas de chuid Ollscoil Virginia, agus rinneadh ollscoil neamhspleách di sa bhliain 1972 de réir Achta de chuid Virginia.

Tá dhá champas inti anois i dtrí gcontae: Contae Fairfax (an príomhchampas), Contae Arlington (a bhfuil an scoil dlí ann) agus Contae Prince William.

Tá dhá ollamh ar an bhfoireann a bhain Duais Nobel - James M. Buchanan agus Vernon Smith. Tá siad beirt ina n-ollaimh le heacnamaíocht.

## Tagairtí

## Féach freisin
* George Mason

Catagóir:Ollscoileanna i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Liosta Ollscoileanna i Stáit Aontaithe Mheiriceá

* An Coláiste William & Mary
* Boston University
* Institiúid Teicneolaíochta Massachusetts
* Ollscoil Columbia
* Ollscoil Cornell
* Ollscoil George Mason
* Ollscoil Notre Dame
* Ollscoil Oirthuaisceartach
* Ollscoil Princeton
* Ollscoil Seton Hall
* Ollscoil Texas in Austin
* Ollscoil Virginia
* Ollscoil Yale
* University of Texas Southwestern Medical Center

Catagóir:Ollscoileanna i Stáit Aontaithe Mheiriceá
James M. Buchanan

Laureate an Duais Nobel agus taighdeoir eacnamaíochta é **James McGill Buchanan Jr.** (3 Deireadh Fómhair, 1919 - 9 Eanáir 2013). Rugadh é in Murfreesboro, Tennessee, SAM. Bhí sé ina ollamh ag Ollscoil George Mason le tamall fada, agus tá anailís ghéar ar an teoiric "logrolling" déanta aige, i measc a chuid oibre eile ar an cheisteanna eacnamaíochta. Cailleadh é ar 9 Eanáir 2013 i Blacksburg, Virginia.

## Liosta a chuid foilseachán
* Public Principles of Public Debt: A Defense and Restatement
* The Calculus of Consent: Logical Foundations of Constitutional Democracy 1962 (in éineacht le Gordon Tullock)
* Public Finance in Democratic Process: Fiscal Institutions and Individual Choice
* The Demand and Supply of Public Goods
* Cost and Choice: An Inquiry in Economic Theory
* The Limits of Liberty: Between Anarchy and Leviathan
* Democracy in Deficit: The Political Legacy of Lord Keynes (le Richard E. Wagner)
* The Power to Tax: Analytical Foundations of a Fiscal Constitution (le Geoffrey Brennan)
* The Reason of Rules: Constitutional Political Economy (le Geoffrey Brennan)

## Naisc sheachtracha
* A bheathaisnéis ag GMU  (as Béarla)
* Oibreacha James M. Buchanan - e-leabhairí de chuid de na hoibreacha le James M. Buchanan 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Daoine a rugadh i 1919
Catagóir:Eacnamaithe Meiriceánacha
Aimitis

Is  grianchloch chorcra nó chorcairghorm í **aimitis** a úsáidtear go minic mar ornáid. I seanscéal Gréagach, bhí dath bán ar an aimitis, ach cuirtear fíon ar an chloch agus d'athraigh sé go dtí corcra.

## Tagairtí

Catagóir:Clocha lómhara
Coláiste Liam agus Mháire

Ollscoil phoiblí na n-uasalealaíon (cé go bhfuil an t-ainm stairiúil "Coláiste" uirthi) is ea **Coláiste Liam agus Mháire i Virginia** (Béarla: **The College of William and Mary in Virginia**). Tá an Coláiste suite i Williamsburg, cathair stairiúil i gceantar thoir theas Virginia i Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bunaíodh an ollscoil sa bhliain 1692 nuair a bhronn an Rí Liam III agus an Bhanríon Máire II a chairt ríoga air (ag an am sin, bhí Virginia ina choilíneacht Shasanach). Níor cuireadh tús leis an múinteoireacht go dtí 1697 áfach, mar go raibh ionsaithe na Meiriceánach Dúchasach ar siúl go minic i gceantar Jamestown ag an am sin. Dá bharr sin, cé gurb í Coláiste Liam agus Mháire an chéad ollscoil a bhfuil cairt aici i Meiriceá, is í Ollscoil Harvard an chéad ollscoil a cuireadh i bhfeidhm i Meiriceá (agus is í Coláiste Liam agus Mháire an dara ollscoil is sine i Meiriceá).

Níl aon cheangal ag an ollscoil le creideamh nó reiligiún ar bith.

I measc céimithe na hollscoile, tá:
* George Washington (an chéad Uachtarán ar Stáit Aontaithe Mheiriceá; fuair sé ceadúnas suirbhéireachta ón gcoláiste agus é ina dhéagóir. Tháinig sé mar shansailéir na scoile ó 1788 go 1799.
* Thomas Jefferson (údar Fhorógra Saoirse Mheiriceá, tríú hUachtarán na Stát Aontaithe, agus bunaitheoir Ollscoil Virginia)
* James Monroe (cúigiú Uachtarán na Stát Aontaithe)
* John Marshall (an ceathrú ardbhreitheamh ar Chúirt Uachtarach na Stát Aontaithe)

I measc na ndaoine atá baint acu leis an ollscoil, tá:
* Margaret Thatcher: iar-sheansailéir na hollscoile
* Henry Kissinger: iar-sheansailéir na hollscoile

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoileanna i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Virginia
Uisce

Is é atá in **uisce** ná leacht leamh, agus níl boladh nó blas air. Clúdaíonn uisce 70% de dhromchla an domhain, na haigéin, na farraigeacha, aibhneacha agus lochanna,

Ní féidir le haon chineál beatha ar domhan maireachtáil gan uisce. Tuaslagann sé beagnach gach ábhar a bheag nó a mhór, ach amháin ábhair i bhfoinn mhóilíneach (mar shampla, O2, CH4). Tá H2O i ngach orgánach beo agus riachtanach don bheatha.

mion|clé|Deoir uisce ag titim
## Ceimic
mion|clé|Deoir uisce ag titimIs é atá i móilín uisce ná dhá adamh hidrigin agus aon adamh ocsaigin. H2O is foirmle cheimiceach dó. Is í an chomhdhúil mhóilíneach is coitianta ar Domhan.

Ní aigéad nó alcaileach é, agus tá pH 7 aige. Tá fiuchphointe 100&nbsp;°C agus reophointe 0&nbsp;°C aige. Mar sin, is leacht é a reonn ina oighear ag O&nbsp;°C, agus a fhiuchann chuig gás/galuisce ag 100&nbsp;°C. Má bhruithtear é, déantar gal as, agus má reotar é, déantar oighear as.

Nasctha le chéile le naisc hidrigine mar leacht, agus oibríonn uisce i gcomheagar le hiain thuaslagtha ann. Neamhchoitianta go leor, tá an solad níos éadroime ná an leacht. 

Nuair a bhíonn tiúchan ard ian cailciam is maignéisiam ann, deirtear gur uisce crua é. Bogtar é trí na hiain seo a athshuíomh le sóidiam is potaisiam nach ndéanann táirgí dothuaslagtha le gallúnach.

Nuair a athraíonn uisce ina ghal, tugtar ‘galú’ ar an ar an bpróiseas seo. Athraíonn uisce ina ghal nuair a éiríonn sé níos teo.

## Féach freisin
* Uisce Éireann
* Uisce ólacháin
* Uisce buacaire
* Truailliú uisce

## Naisc sheachtracha
* water.ie Suíomh oifigiúil
## Tagairtí

*
Catagóir:Comhdhúile ceimiceacha
Catagóir:Bia agus deoch
Na hAlpa

Tugtar **na hAlpa** ar cheann de na sliabhraonta is mó san Eoraip. Tá siad le fáil i lár na hEorpa lastoir den Ostair agus iad ag síneadh tríd an tSlóivéin, an Iodáil, an Eilvéis, trí Lichtinstéin agus tríd an nGearmáin siar go dtí an Fhrainc. Is é Mont Blanc an sliabh is airde sna hAlpa agus é 4,810 méadar ar airde. Tá sé suite ar an teorainn idir an Fhrainc agus an Iodáil.

Le linn na hImpireachta Rómhánaí bac nádúrtha ba ea na hAlpa ar ionradh aduaidh ar an leithinis Iodálach. (Chuaigh sé rite le Hannabal na hAlpa a chur de i rith an Chéad Chogadh Púnach, mar shampla.)

Anois tá an-dúil ag daoine sna hAlpa de bharr na sciála agus deis spaisteoireachta amuigh faoin aer a bheith acu.

## Féach freisin

* Liosta sléibhte san Eoraip

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na Fraince
Catagóir:An Eilvéis
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hEorpa
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na Gearmáine
Fírinne

Tugann an lucht fealsúnachta **fírinne** ar an gcoincheap gur féidir leis an duine cinneadh a dhéanamh an bhfuil rud éigin fíor nó nach bhfuil. Is cuid den díospóireacht idir fealsúna, diagairí is loighiceoirí í an cheist "cad is fírinne ann?".

Catagóir:Fealsúnacht
Catagóir:Réaltacht
Albert Einstein

Fisiceoir teoiriciúil ab ea **Albert Einstein** (14 Márta 1879 - 18 Aibreán 1955). Áirítear ar an eolaí is tábhachtaí san 20ú céad é. 
[clé|mion|188x188px|[Físeán:  Einstein ina óige]]

## Saothar
D'oibrigh Einstein amach teoiric na coibhneasachta agus bhí lámh aige i bhforbairt na meicnice candamaí, na meicnice staitistiúla agus na cosmeolaíochta freisin. 
clé|mion|188x188px|Einstein agus a bhean chéile, Mileva Maric
Bronnadh Duais Nobel na Fisice air sa bhliain 1921 mar gheall ar an míniú a thug sé ar an iarmhairt fhótaileictreach agus ar a raibh déanta aige leis an bhfisic theoiriciúil a fhorbairt go ginearálta.
clé|mion|259x259px|Albert Einstein mar Indiach Dearg, 1931

## Saol
Rugadh Einstein in Ulm i réigiún Württemberg sa Ghearmáin sa bhliain 1879. B'iad a thuismitheoirí Hermann Einstein, innealtóir agus díoltóir leapacha, agus Pauline Hermann (dioltóir leapacha) agus Pauline Koch. Giúdaigh a bhí iontu, ach mar sin féin, chuir siad an buachaill i mbunscoil Chaitliceach.

Nuair a shealbhaigh na Naitsithe an chumhacht sa Ghearmáin, b'éigean d'Einstein an tír sin a thréigean. Ar turas sna Stáit Aontaithe, i mí Feabhra 1933, shocraigh Albert Einstein fanacht ansin in áit filleadh go dtí an Ghearmáin. Ach d'fhill sé go Eoraip aon uair amháin eile, ag teacht chuig Antwerp ar 28 Márta 1933.

Tháinig Einstein go dtí Nua Eabhrac ar bord an SS Westernland ar 17 Deireadh Fómhair 1933 agus shocraigh sé síos i Princeton, NJ.

Fuair sé bás ar 18 Aibreán 1955, in aois 76 dó. Dhiúltaigh sé dul faoi scian ag an am.

## Tagairtí

*
Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1879
Catagóir:Básanna i 1955
Glúin na Buaidhe

Eagraíocht náisiúnaíoch fhíor-Ghaelach sna 1940idí in Éirinn a bhí i n**Glúin na Buaidhe** (tabhair faoi deara go gcloíonn ainm na heagraíochta le gramadach Ghaeilge Uladh; "Glúin an Bhua" a bheadh ann de réir an Chaighdeáin). Ba iad Gearóid Ó Cuinneagáin agus Proinsias Mac an Bheatha príomhfheidhmeannaigh na heagraíochta. Bhí baint ag Annraoi Ó Liatháin leis an eagraíocht freisin, agus scríobhadh Ciarán Ó Nualláin - deartháir Flann O'Brien - colúin ar iris na Glúine. Bhí Cathal Ó Sándair, scríbhneoir don aos óg, páirteach ann freisin. Craobh de chuid Chonradh na Gaeilge - *Craobh na hAiséirí* - a bhí ann ar dtús, ach ó theastaigh ón gCuinneagánach clár oibre polaitíochta a chur chun cinn, fuair sé dealú ón gConradh.

Is deacair breithiúnas ceart a thabhairt ar an nGlúin inniu. Ó thaobh amháin, bhí blas an antoisceachais ar an náisiúnachas a bhí mar réalt eolais ag lucht ceannais na Glúine. Le fírinne, is é an cineál idé-eolaíochta a bhí ann ná an radacachas sainiúil Éireannach ina dtagann an náisiúnachas, an Caitliceachas, an Poblachtachas agus, fiú, cineál Sóisialachais le chéile. Ón taobh eile, is léir go ndearna an Ghlúin éacht mór ag eagrú daoine óga ar son chúis na Gaeilge. Ar obair na Glúine, nó ar obair Chraobh na hAiséirí, a d'fhás an iris fhadsaolach úd *[[Inniu]]*, chomh maith leis an teach foilsitheoireachta *Foilseacháin Náisiúnta Teoranta* (FNT).

Cibé scéal é, ní raibh fad saoil i ndán do Ghlúin na Buaidhe féin. D'fhill an chuid is mó de na baill go ciúin ar an gConradh cúpla bliain i ndiaidh na scarúna. Ba é meon deachtóra an Chuinneagánaigh a chaill an Ghlúin, mar eagraíocht. Fear fuinniúil a bhí ann a rinne cuid mhaith ar son na teanga a fhad is a bhí srianta leis, ach nuair a bhí sé i gceannas ar a eagraíocht féin, chuaigh sé thar fóir.

## Léigh freisin
* MAC AN BHEATHA, Proinsias: *I dTreo na Gréine*. Foilseachán Náisiúnta Teoranta, Cathair na Mart, gan dáta.
* MAC AONGHUSA, Proinsias: *Ar Son na Gaeilge - Conradh na Gaeilge 1983-1993 - Stair Sheanchais*, Conradh na Gaeilge, Baile Átha Cliath 1993.
Gaineamh

250px|thumb|Gaineamh
Ábhar gráinneach atá i gceist le **gaineamh**. Is minic a bhíonn gaineamh ann ar thrá nó i bhfásach. Tugtar *gainmheach* air i nGaeilge na hAlban.

## Tagairtí

Catagóir:Gaineamh
An Chéadaoin

Is í **an Chéadaoin** lá na seachtaine idir an Mháirt agus an Déardaoin. Tagann an t-ainm ón focal sean-Ghaeilge *aoin*, "céalacan". Do na Ceiltigh b'í an Chéadaoin an chéad lá den chéalacan roimh cheiliúradh na nDéithe ag deireadh na seachtaine.

## Céadaoineacha ainmnithe
* **[[Céadaoin an Luaithrigh]]**, an chéad lá den Charghas, daichead lá roimh Cháisc (gan Domhnaí a chur san áireamh).
* **[[Céadaoin an Bhraith]]** ainm don Chéadaoin i lár Seachtain na Páise, nuair a rinne Iúdás Isceiriót scéala ar Íosa leis na Rómhanaigh.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Laethanta na seachtaine
Catagóir:Féilire
29 Samhain

Is é an **29 Samhain** an 333ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 334ú lá i mbliain bhisigh. Tá 32 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Albáin - *Dita e Çlirimit*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1627 — John Ray, luibheolaí Briotanach (b. 1705)
* 1797 — Gaetano Donizetti, scríbhneoir ceoldrámaí Iodálach (b. 1848)
* 1825 — Jean-Martin Charcot, néareolaí Francach (b. 1893)
* 1832 — Louisa May Alcott, scríbhneoir Meiriceánach (b.1888)
* 1849 — John Ambrose Fleming, fisiceoir Sasanach (b. 1945)
* 1859 — Cass Gilbert, ailtire Meiriceánach (b. 1859)
* 1874 — António Caetano de Abreu Freire Egas Moniz, néaramháinlia Portaingéalach (b. 1955)
* 1898 — C. S. Lewis, úrscéalaí (b.1963)
* 1899 — Richard Gogan, polaiteoir Éireannach (b. 1899)
* 1902 — Tommy Loughran, dornálaí Meiriceánach (b. 1982)
* 1910 — Máirtín Ó Direáin, file Éireannach (b. 1988)
* 1932 — Jacques Chirac, Uachtarán na Fraince (b. 2019)
* 1949 — Garry Shandling, fuirseoir Meiriceánach (b. 2016)
* 1964 — Don Cheadle, aisteoir agus scannánóir Meiriceánach
* 1965 — Paul Gavan, polaiteoir Éireannach
* 1973 — Ryan Giggs, imreoir sacair
* 1975 — Natalie Evans, Banbharún Evans of Bowes Park, polaiteoir coimeádach Briotanach
* 1976 — Anna Faris, ban-aisteoir Meiriceánach
* 1976 — Chadwick Boseman, aisteoir Meiriceánach (b. 2020)
* 1976 — Lynn Boylan, polaiteoir Éireannach de chuid Sinn Féin

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1909 — Austin Carroll, múinteoir agus údar Éireannach (r. 1835)
* 1924 — Giacomo Puccini, scríbhneoir ceoldrámaí Iodálach (r. 1858)
* 1948 — Micí Mac Gabhann, údar, seanchaí, agus sirtheoir óir Éireannach (r. 1865)
* 1954 — George Robey, aisteoir Sasanach (r. 1869)
* 1973 — Fred Apostoli, dornálaí Meiriceánach (r. 1913)
* 1974 — James J. Braddock, dornálaí (r.1905)
* 1975 — Graham Hill, tiománaí carr rásaíochta Briotanach (r. 1929)
* 1986 — Cary Grant, aisteoir Briotanach-Meiriceánach (r. 1904)
* 1999 — Michael O'Halloran, polaiteoir Briotanach (r. 1933)
* 2000 — Liam Hamilton, dlíodóir agus breitheamh Éireannach (r. 1928)
* 2001 — George Harrison, ceoltóir Sasanach (The Beatles) (r.1943)
* 2011 — Patrice O'Neal, fuirseoir, pearsa raidió, agus aisteoir Meiriceánach (r. 1969)
* 2021 — David Gulpilil, aisteoir Astrálach (r. 1953)
* 2023 — Henry Kissinger, polaiteoir agus taidhleoir Meiriceánach (r. 1923)

## Tarluithe eile
* 1777 - Bunaíodh San Jose, California mar *Pueblo de San José de Guadalupe*
* 1899 - Bunaíodh Futbol Club Barcelona
* 1944 - Dara Cogadh Domhanda: saoradh An Albáin
* 1947 - Cheadaigh Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe plean na críochdheighilte don Phalaistín
* 1962 - Shocraigh an Fhrainc agus an Bhreatain go dtógfadh siad an chéad aerlínéar forshonach, an Concorde 
* 1975 - D'ainmnigh Bill Gates an cuideachta ar bhunaigh sé féin agus Paul Allen mar Microsoft
* 1982 - D'eisigh Michael Jackson an t-albam Thriller. Tá sé an t-albam sárdhíola riamh

1129
Samhain, 29
Pedro Álvares Cabral

B'é **Pedro Álvares Cabral** (timpeall 1467 - 1520), an chéad Eorpach a tháinig i dtír sa Bhrasaíl sa mbliain 1500. Bhí sé i bhfeidhmeannas na Portaingéile.
## Luthshaol
Creidtear gur rugadh Cabral i mBelmonte, sa Chúige Beira Baixa na Portaingéile. Ba é an tríú mac de'n mhuirín Fernão Cabral (c. 1427-c. 1492), gobharnóir Beira agus Belmonte, agus a bhean chéile Isabel de Gouveia de Queirós (c. 1433-c. 1483, duine de shliochta chéad Rí na Portaingéile, Afonso I), agus fear céile Isabel de Castro, iníon le Fernão de Noronha (sliocht freisin an Rí Afonso I). Is dócha go raibh oiliúint i loingseoireacht agus taithí mar mhairnéalacha ag Cabral, ós rud é gur roghnaigh Rí na Portaingéile Manuel I é chun obair Vasco da Gama a leanúint.

Cabral, Pedro Álvares
Catagóir:An Bhrasaíl
Cabral, Pedro Álvares
Cabral, Pedro Álvares
Cumarsáid

[mion|[Alexander Graham Bell]]
Is éard atá i gceist le **cumarsáid** ná comhroinnt eolais. Má ghlactar le léamh leathan an fhocail, is féidir a rá gur gné bhunúsach na beatha fhéin í an chumarsáid agus í ar siúl ag na horgánaigh is simplí amach. 

Tá córas an-chasta cumarsáide in úsáid ag an gcine daonna, cuma más sméideadh beag atá i gceist nó áiseanna aimhréidhe leictreonacha. Ar na saghsanna cumarsáide is mó is dual don aois atá anois ann tá an bholscaireacht agus an fhógraíocht, rudaí ar chuspóir dóibh rud a áitiú ort agus é de chumas acu é a dhéanamh ar chéad bealach, más go híorónta nó go féin-chomhfhiosach féin é. 

Is mór an cúnamh don chumarsáid an cultúr céanna a bheith ag na daoine atá i gceist, cé gur minic ráite é nach féidir an mhíthuiscint a sheachaint sa chás sin féin. Tá dlúthbhaint ag an gcumarsáid leis an staidéar atá déanta ag fealsúna agus ag anailísí cultúrtha ar nádúr na gcomharthaí agus na samhailchomharthaí. 

## Féach freisin
Meáin chumarsáide na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr
*
Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta
Dlí

mion|Dlí agus ceart
Riail nó roinnt rialacha is ea an **Dlí** nó an **Reacht**, é á chur i bhfeidhm ag na cúirteanna agus ag dul i bhfeidhm ar rialú stáit, ar an gcaidreamh idir forais an rialtais agus géillsinigh an stáit, agus ar an gcaidreamh atá ag géillsinigh ar a chéile.  

Dáil reachtais nó údarás eile a dhéanann an dlí, agus is gnách pionós a ghearradh ar an té nach bhfuil umhal dó.  

Ciall eile atá leis an bhfocal is ea cleachtadh an dlí ag dlíodóirí. Ní raibh aon phobal riamh ann a bhí gan reacht, agus de ghnáth bíonn forais ar leith ann lena mhíniú agus lena athrú de réir mar is gá.  

Tá an-tionchar fós ag an reacht a rinne na Rómhánaigh ar dhlíthe na hEorpa agus an domhain, agus tháinig athrú ar an dlí sin go háirithe de bharr na leasaithe a rinneadh sa Bhreatain le an Chairt Mhór, san Iodáil agus sa Fhrainc le Cód Napóilin. 

Tá dlí áitiúil, náisiúnta agus idirnáisiúnta ann, agus dlíthe ar leith do réimsí éagsúla den saol. Dlí Canónta atá ag an Eaglais Chaitliceach mar shampla, agus tá dlíthe idirnáisiúnta tráchtála agus coiriúlachta ann chomh maith.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
## Féach freisin
* Triail le giúiré

*
Dli
Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta