open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gobio gobio

Is speiceas iasc san fhine Cyprinidae é ***Gobio gobio***. Tugtar an **bhrannóg** nó an **guistiún** air go coitianta. Faightear an t&#8209;iasc beag seo go forleathan i srutháin agus i lochanna fionnuisce trasna na hEoráise.

Is maith leis an mbrannóg gnáthóga fionnuisce éagsúla a bhfuil grinneall gainmheach acu. Is speiceas tréadúil é, agus itheann sé inveirteabraigh bheantacha. Maireann sé suas le cúig bliana. Bíonn siad níos lú ná 12&nbsp;cm de ghnáth, is annamh go mbíonn siad os cionn 15&nbsp;cm ar fad. Tugtar na hainmeacha “brannóg” agus “guistiún” ar speicis eile sna finte Butidae, Cyprinidae, Eleotridae agus Ptereleotridae.
## Tagairtí

Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Catagóir:Éisc fhionnuisce
Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2023

Thosaigh **géarchéim Iosrael-Palaistín, 2023** ar 3 Iúil 2023 i ndáiríre nuair a rinne Arm Iosrael ionradh ar bhaile Jenin ar an mBruach Thiar, ceann de na hionraí is mó le 20 bliain ar Bhruach Thiar na Palaistíne . Bhí "Baile agus Gairdín" ("Operation Home and Garden") baiste ag na hIosraelaigh ar an ionradh ar Jenin [ar nós gur leo ó cheart críocha na bPalaistíneach].

clé|mion|Ruathar IDF ar Jenin, Eanáir 2023

### Cúlra
clé|mion|Buama seiftithe cois bóthair i Jenin, Meitheamh 2023
clé|mion|IDF i Jenin
Le bliain agus tuilleadh bhí ruathair go rialta déanta ag Arm Iosrael (IDF nó Israeli Defense Forces) ar Jenin agus bhí Palaistínigh tar éis coilínigh de chuid Iosrael a ionsaí in iarracht díoltas a bhaint amach. Rinne buíonta armtha coilíneach  scrios ar bhailte beaga agus gabháltais Phalaistíneacha.

Níor fhacthas a leithéid ó cuireadh deire leis an Dara Éirí Amach (Intifada nó الانتفاضة الثانية, *Al-Intifāḍa aṯ-Ṯhāniya*) sa bhliain 2005.

### Imeachtaí
Bhí 167 Palaistíneach maraithe ag Arm Iosrael go dtí 3 Iúil i mbliana. Tharla an chéad ollruathar ar Jenin ar an 23 Meitheamh 2023.

Idir 1-3 Iúil, bhí deichniúr Palaistíneach maraithe ag na hIosraelaigh in Jenin, agus bhí corradh le céad duine gafa acu agus na mílte eile curtha as a n-árais chónaithe de bharr an ruathair.

### Iarmhairtí

In Éirinn, thug an Taoiseach le fios go raibh imní air faoi ghéire an fhoréigin atá an dá thaobh [Iosraelaigh agus Palaistínigh araon] a dhéanamh ar a chéile agus dúirt go gcaithfí sibhialtaigh a chosaint thar aon ní eile.

Bhris Coimhlint Iosrael-Hamas, 2023 amach i mí Dheireadh Fómhair.

## Féach freisin

* Coimhlint Iosrael-Hamas, 2014
* Agóidí Gaza-Iosrael, 2018-2019
* Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2021
* Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2022
* Cogadh Iosrael-Gaza, 2023-2024
** Pléasc in Ospidéal Al-Ahli, Gaza, 2023
** Ruathair aeir ar champa teifeach Jabalia, 2023
** Eachtra lámhaigh in Shegaia, 2023. Scaoil an IDF marbh triúr gialla ainneoin go raibh brat bán ar iompar acu agus gur ghlaoigh siad amach in Eabhrais.
** Sléacht Al-Rashid, 2024
** Ionsaí de chuid Iosrael ar World Central Kitchen, 2024
** Cinedhíothú na bPalaistíneach
** Cogadh Iosrael–Gaza agus an comhthéacs idirnáisiúnta
* ''Gaza'' (scannán 2019)

## Naisc Sheachtracha
## Tagairtí

Catagóir:Stair Iosrael
Catagóir:Stair na Palaistíne
Catagóir:2023
Catagóir:An Bruach Thiar
Johannes Zukertort

Imreoir fichille Polannach-Briotanach-Gearmánach ab ea **Johannes Hermann Zukertort** (Polainnis: Jan Hermann Cukiertort; 7 Meán Fómhair 1842 – 20 Meitheamh 1888). Bhí sé ar dhuine de na himreoirí is fearr ar domhan sna 1870idí agus 1880idí, ach chaill sé i gcluiche in aghaidh Wilhelm Steinitz i 1886, a mheastar go ginearálta mar an chéad chraobhchluiche domhanda san fhicheall.

Catagóir:Imreoirí fichille
O’Donnell

* Lawrence O'Donnell
* Chris O'Donnell
* Leopoldo O'Donnell
* Rosie O'Donnell
* Daniel O'Donnell
* Marie-Louise O'Donnell
* Majella O'Donnell
* Peadar O'Donnell
* Kieran O'Donnell
* Jamie-Lee O'Donnell
* William O'Donnell
* Thomas O'Donnell
* Patrick O'Donnell
* Donal O’Donnell (breitheamh)
* Tom O'Donnell
Walter

* Walter Furlong
* Walter Mondale
* Walter L. Cole
* Jessica Walter
* Walter Reed
* Walter Huston
* Walter Bothe
* Walter Brennan
* Walter Matthau
* Walter Baade
* Walter Houser Brattain
* Walter Scott
* Howard Walter Florey
* Walter Adolph Gropius
* Luis Walter Alvarez
* Walter Heitler
* Walter Bradford Cannon
* Walter Kohn
* Henry Walter Bates
* Walter Bagehot
* Walter Rudolf Hess
* Walter Raleigh
* Frank-Walter Steinmeier

Catagóir:Ainmneacha
Stewart

* Robert Stewart, Bíocunta an Chaisleáin Riabhaigh
* Stewart Dickson
* John Stewart
* Stewart Hosie
* Stewart McDonald
* John Stewart Bell
* Leslie Stewart
* Jackie Stewart
* Rory Stewart
* Charles Stewart Parnell
* R. A. Stewart Macalister
* Rod Stewart
* James Stewart
* Kristen Stewart
Laoighseach Ní Choistealbha

File agus acadóir í **Laoighseach Ní Choistealbha** a rugadh in 1994 agus tógadh í i gceantar an Lagáin in Oirthear Dhún na nGall. Tá cónaí uirthi i nGaeltacht Chonamara ó 2012. Tá duaiseanna éagsúla buaite aici dá cuid filíochta. Tá dánta foilsithe aici i bhfoilseacháin éagsúla thar na blianta (Éigse Éireann, An Capall Dorcha, Comhar, Aneas agus HOWL, srl.). Is *é Solas Geimhridh agus Dánta Eile* (Barzaz, 2023) an chéad chnuasach uaithi agus tháinig *Mainistir na Feola* (Barzaz, 2025) amach in 2025.

## Tagairtí

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Filí Gaeilge
Zuzana Čaputová

Dlíodóir, gníomhaí ar son na timpeallachta agus iar-uachtarán na Slóvaice (2019-2024) is ea **Zuzana Čaputová** (a rugadh 21 Meitheamh 1973). Bhí sí mar eiseamláir mhór do na daonlathaithe, fiú, sna blianta a raibh an lámh in uachtar ag an bpobalachas ann.

Thug Čaputová, le fios i mí an Mheithimh 2023 go raibh sé socraithe aici gan rith don dara téarma uachtaránachta in 2024.

Toghadh Peter Pellegrini in 2024.
clé|mion|2023

### Gairm
Thug Čaputová léas dóchais don tír tar éis na n-imeachtaí corraitheacha in 2018, nuair a dúnmharaíodh iriseoir óg, Jan Kuciak, tar éis dó tráchtaireacht a dhéanamh ar ghníomhaíochtaí an mhaifia áitiúil a bhí gar go leor don rialtas ag an am.

Bhunaigh Zuzana Čaputová féin, i measc daoine eile, in 2018 na "Progresívne Slovensko" (An tSlóvaic Fhorásach).

Nuair a toghadh í in 2019, thaispeáin sí gur féidir le duine a bheith ina cheannaire láidir gan an crúibín cam agus gan ionsaithe drochbhéasacha a dhéanamh ar pholaiteoirí eile. 

Bhí a buanna mar pholaiteoir le feiceáil go soiléir san fhómhar 2022, nuair a maraíodh beirt in ionsaí sceimhlitheoireachta ar chlub LADTA sa Bhratasláiv – gan aon mhoill, thug sí cuairt ar an áit agus rug sí barróg ar úinéir an chlub gan smaoineamh.

Rinneadh bagairtí foréigin agus báis ar Čaputová go mhnic .Bhí polaiteoirí tábhachtacha ag gríosú an fhuatha, go háirithe ceannaire mór de chuid an fhreasúra, Robert Fico. Baineann Fico leas as dioscúrsa na bréagnuachta go comhfhiosach, ag cur i leith Čaputová gur gníomhaire rúnda de chuid na Stát Aontaithe nó de chuid George Soros í. Ag léirsiú amháin anuraidh, bhí feisire de chuid Smer – páirtí Fico – ag gríosú an tslua chun “striapach Mheiriceánach” a scairt amach, agus ní raibh Fico ach ag miongháire.

## Féach freisin

* Robert Fico

## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaithe timpeallachta
Catagóir:Daoine Slóvacacha

Catagóir:Dlíodóirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Cnoc Droma

Is ráth, nó dún cnoic, agus séadchomhartha náisiúnta i ngar do Bhaile an Chaisleáin i gContae Chorcaí é **Cnoc Droma**. Rinneadh athchóiriú air roimh 1860, agus rinneadh tochailtí seandálaíochta ann i 1930 agus 1931. Tá na ballaí trí mhéadar ar dhoimhne, agus 1.75–2 mhéadar ar airde, ag brath ar an bhfoinse. Tá an dún 29 méadar ar trastomhas. Is le Rialtas na hÉireann an suíomh féin.

Tá bunsraith chloiche d’fhoirgneamh dronuilleogach le huaimh thalún laistigh den dún, cineál struchtúir coitianta le linn Iarannaois na hEorpa, ach go minic faighte níos déanaí in Éirinn. Tá cuasghreantaí laistigh agus lasmuigh den bhalla.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:Contae Chorcaí
An Ráth Gheal

Is dún cnoic ilbhallaí é **an Ráth Gheal** i ngar do Shíol Éalaigh, Contae Chill Mhantáin. Téann an suíomh siar go dtí an Chré-Umhaois. Tá trí bhalla cloiche chomhlárnacha ann, chomh maith le balla moirtéil sa lár a tógadh sa Meánaois. Is séadchomhartha náisiúnta é an Ráth Gheal atá faoi chúram an stáit.

Rinneadh tochailt seandálaíochta neamhiomlán sna 1970idí faoi stiúir Barry Raftery. Fuarthas go leor déantúsán ann, soithí ceirmeacha, sligí cré-earra, agus coirníní gloine san áireamh, a léiríonn gur baineadh úsáid as an suíomh idir lár agus deireadh na Cré-Umhaoise. Fuarthas roinnt earraí óir ann freisin, chomh maith le láthair adhlactha a nascadh le húsáid níos déanaí ar an suíomh. Creidtear freisin go léiríonn na hadhlacthaí go raibh tábhacht deasghnátha ar leith ag baint leis an suíomh.

Tá go leor finscéalta a bhaineann leis an Ráth Gheal, scéalta faoi na daoine maithe san áireamh. Deirtear freisin gur suíomh oilithreachta do lánúineacha gan chlann é.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Contae Chill Mhantáin
Catagóir:Seandálaíocht na hÉireann
Tomás Ó Néill Ruiséal

B'údar Éireannach é **Tomás Ó Néill Ruiséal** (1828–1908) a aithnítear go forleathan mar dhuine de bhunaitheoirí Chonradh na Gaeilge. Bhí tionchar mór aige ar an nGaelachas sa 19ú haois.

Rugadh é sa Mhóta, Contae na hIarmhí, mac do Joseph Russell, feirmeoir agus ball de Chuallacht na gCairde. Bhí spéis aige sa Ghaeilge ó na 1850idí ar aghaidh. Chuaigh sé ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe i 1867 agus d'fhill sé ar Éirinn i 1895.

Léirigh sé a thiomantas chun an Ghaeilge a athbheochan i mBaile Átha Cliath trí aistí agus léachtaí a eagrú. Is mar thoradh ar a chuid iarrachtaí chun bród a chothú i measc na nÉireannach as a dteanga agus a gceol ársa a bunaíodh Conradh na Gaeilge i 1893 agus an chéad Fhéile Cheoil i 1897.

Fuair Ruiséal bás ar an 15 Meitheamh 1908, i Sráid Synge, Baile Átha Cliath, agus cuireadh é i Reilig Chnocán Iaróm.

Cuireadh roinnt saothair liteartha de chuid Ruiséil i gcló, lena n-áirítear:

* *The Adventures of Dick Massey, or the Battles of a Boy* (Baile Átha Cliath: James Duffy 1860; Gill, eagrán nua 1908)
* *True Heart’s Trials, a Tale of Ireland and America* (Baile Átha Cliath: M .H. Gill 1872; aphr. 1910)
* *Red Hugh, Or the Life and Death of Hugh Roe O’Donnell, Lord of Tyrconnell* (Baile Átha Cliath: M. H. Gill 1905).

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1908
Catagóir:Lucht Chonradh na Gaeilge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1828
Lárchóras na néaróg

Is é **lárchóras na néaróg** an chuid den néarchóras ina bhfuil an inchinn agus corda an dromlaigh. Is é an néarchóras imeallach an phríomhchuid eile. Déanann lárchóras na néaróg rialú ar chumais an choirp cosúil le smaoineamh, cuimhne, mothúcháin, agus gluaiseacht.

catagóir:An néareolaíocht
Héilics

Is ainm é **héilics** a úsáidtear chun struchtúr nó próiseas a léiriú a bhfuil cruth ciorclach nó casadh aige. Is féidir leis an téarma seo a bheith i gceist in iliomad disciplíní, ón mhatamaitic go dtí an bhitheolaíocht, áit a bhfuil sé ag tagairt go hiondúil do struchtúr an DNA, a bhfuil cruth héiliciúil aige.
Scór polaigéineach

Is tomhas é an **scór polaigéineach** a úsáidtear le haghaidh measúnú ar an gcaoi a bhfuil géinte éagsúla ag oibriú le chéile chun tréith nó galair áirithe a thiomáint. Is féidir leis an scór seo a bheith úsáideach chun torthaí sláinte nó tréithe pearsantachta a thuar.

Bhí sé léirithe go soiléir trí staidéir ghéiniteacha go bhfuil tionchar mór ag an scór polaigéineach ar ghnéithe den duine cosúil leis an gcumas intleachtúil, an méid coirp, agus galar croí. Is é an t-athrú ar leibhéal na ngéinte a mhíníonn an chuid is mó de na difríochtaí idir daoine i gcás na dtréithe sin.

Níl aon amhras ach go bhfuil ról lárnach ag géinte i bhformhór na dtréithe a fheictear i ndaoine. Is minic a bhíonn na géinte atáimid ag iompar iontach cumhachtach agus iad ag brath ar ár scór polaigéineach.
Wayback Machine

Is cartlann dhigiteach den Ghréasán Domhanda é an **Wayback Machine** a bhunaigh an Internet Archive, cuideachta neamhbhrabúis atá lonnaithe i San Francisco, California. Cruthaíodh in 1996 é agus seoladh go poiblí é sa bhliain 2001. Ligeann sé don úsáideoir dul "ar ais in am" agus an chuma a bhí ar láithreáin ghréasáin san am atá caite a fheiceáil. D’fhorbair bunaitheoirí na cartlainne, Brewster Kahle agus Bruce Gilliat, an Wayback Machine chun “rochtain uilíoch [a thabhairt] ar an eolas uile” a sholáthar trí chóipeanna cartlainne de leathanaigh ghréasáin a bhí imithe as feidhm a chaomhnú.

Seoladh an Wayback Machine ar an 10 Bealtaine, 1996, agus bhí níos mó ná 38.2 milliún leathanach gréasáin sábháilte faoi dheireadh na bliana 2009. Amhail ón 13 Márta 2023 , tá níos mó ná 800 billiún leathanach gréasáin i gcartlann an Wayback Machine.

## Tagairtí

Catagóir:Suímh ghréasáin
Catagóir:Cartlanna
Muintir Mhic Ghrianna

Is minic a thugtar **Muintir Mhic Ghrianna** nó **na Griannaigh** ar na deartháireacha seo thíos, go háirithe an chéad bheirt.

* Seosamh Mac Grianna
* Séamus Ó Grianna
* Domhnall Ó Grianna
* Seán Bán Mac Grianna

catagóir:Deartháireacha
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Flan (pióg)

Is éard atá i gceist le **flan** ná toirtín oscailte agus é líonta le sólaistí milse nó blastóga saillte.

## Féach freisin
* Milseog
* Císte cáise

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Catagóir:Cácaí
Dulliau Dysgu Ail Iaith

Is éard atá sa ***Dulliau Dysgu Ail Iaith*** (Gaeilge: *Modhanna chun Dara Teanga a Fhoghlaim*) ná staidéar ar stair agus ar fhorbairt na modhanna éagsúla a úsáideann Ioan Talfryn chun an Bhreatnais a fhoghlaim mar dhara teanga. 

D’fhoilsigh an complacht 'Popeth Cymraeg' an leabhar seo sa bhliain 2001. In 2013 bhí an leabhar i gcló.

## Cur síos gairid
Staidéar ar stair agus forbairt na modhanna éagsúla a úsáideadh chun an Bhreatnais a mhúineadh mar dhara teanga do dhaoine fásta agus do dhaltaí scoile i rith an 20ú haois.

## Féach freisin

## Tagairtí
Lathyrus sativus

Is léagúm (Fine: Fabaceae) é ***Lathyrus sativus***,  ar a dtugtar freisin **an pheasair shicphiseánach**, a fhástar go coitianta mar bhia don duine agus ainmhithe san Áise agus san Afraic Thoir. Is barr thar a bheith tábhachtach é i gceantair atá i mbaol triomaigh agus gorta, agus meastar gur ‘barr árachais’ é mar go dtugann sé táirgeacht iontaofa nuair a theipeann ar gach barr eile. Tá néaratocsain sna síolta a chruthaíonn *lathyrism*, galar néaraimheathlúcháin, má itear iad mar phríomhfhoinse próitéine ar feadh tréimhse fada.

## Naisc sheachtracha
* Scientists say poisonous pea could be made vital climate crisis crop
## Tagairtí

sativus
Catagóir:Flóra na hÁise
Catagóir:Plandaí míochaine
Catagóir:Ealaín Castilian-La Mancha
Catagóir:Plandaí le cur síos orthu in 1753
Raghnallsaigh

Is oileán de chuid Inse Orc é **Raghnallsaigh** nó **Raghnallsaigh a Deas** (Béarla: *South Ronaldsay*; Sean-Lochlainnis: *Rognvaldsey* “oileán Raghnaill”). Tá sé 4,980 heicteár (19.2 míle cearnach) ina achar agus is é Raghnallsaigh an ceathrú oileán is mó in Inse Orc tar éis Mòr-thìr Arcaibh, Hòigh, agus Sanndaigh.

Sa bhliain 2011 bhí 909 duine ina gcónaí ar an oileán, agus 550 acu i St Margaret's Hope, an lonnaíocht is tábhachtaí i Raghnallsaigh agus an tríú lonnaíocht is mó in Inse Orc.

Ceanglaíonn bóthar A961 Raghnallsaigh le Mòr-thìr Arcaibh, agus tá seirbhís farantóireachta ar fáil ón oileán go dtí Cataibh, in aice le Taigh Iain Ghròt.

Is é Ward Hill an cnoc is airde san oileán, suite i lár Ragnallsaigh. Tá sé 119m (390 troigh) ar airde. Tá bóthar ann a théann chuig an stáisiún raidió i ngar do bharr an chnoic.

## Tagairtí

Catagóir:Albain
Mobhí Cláraineach

Naomh manachúil Éireannach ab ea **Mobhí Cláraineach** (nó **Bearchán**), a áirítear mar dhuine de Dhá Aspal Déag na hÉireann. Bhí sé ina ab ar mhainistir i nGlas Naíon, áit ar mhúin sé Colm Cille, Naomh Cainneach, Comhghall, agus Ciarán Saighre.

## Cúlra
Ina shaothar *Trias Thaumaturga*, rinne Seán Mac Colgáin cur síos ar Mhobhí mar a leanas: “Naomh Berchanus, ar a thugtaí Mobianus Clairenach, mac Beoain, mic Bressal, mic Ailgin, mic Igna, mic Athra, mic Lughna Trinog, mic Brecdulb, mic Airt Corp, mic Cairbre Niadh, &c...  in áit ar a dtugtar Glas Naíon, sa dúiche Galengae 12 Deireadh Fómhair agus cois abhainn na Life sa Lagenia.” Ba ghaol le Bríd Chill Dara é.

I *Martarlaig [[Óengus mac Óengobann|Oengus]]*, déantar cur síos air mar “Mobí mac Beoain do Corco trí do Luignib Connacht,” agus deir sé gurb í “Huaine ingen Fhindbarr” a mháthair.

## Saol
Ciallaíonn an t-ainm *cláraineach* “duine a bhfuil aghaidh chothrom air”, toisc go deirtear gur rugadh gan súile gan srón é. An chúis a bhí leis an gcuma aisteach seo ná gur “chuir an domhan brú air” nuair a rugadh é (*Clar enech he, ar ro thairin talamh he corbo aenchlar*). Deirtear gur leigheasadh go míorúilteach é nuair a steall sé uisce baiste Dháibhí ar a aghaidh trí huaire.

Ba mhúinteoir i scoil mhainistreach é Mobhí, áit ar mhúin sé go leor naomh Éireannach mór le rá. Nuair a bhí an scoil i mbarr a réime, bhí tuairim is caoga scoláire ann.

Ba é Mobhí a thug cead do Cholm Cille, ag uair a bháis, Scoil Dhoire a bhunú. Fuair sé bás ar 12 Deireadh Fómhair 544 den phlá a scoir a scoil.

## Adhradh
D’aithin a dhaltaí féin Mobhí mar naomh go luath i ndiaidh a bháis.

Dúirt an tArdeaspag John Healy, ina leabhar *Insula Sanctorum et Doctorum,* gur “máistir mór ar an saol spioradálta” é Mobhí.

Ceiliúrtar a fhéile ar 12 Deireadh Fómhair, agus inniu tá paróiste de chuid Eaglais na hÉireann i nGlas Naíon ainmnithe i ndiaidh Naomh Mobhí.

Tá sé luaite i *[[Mícheál Ó Cléirigh|Martarlaig Dhún na nGall]]* ar an 12 Deireadh Fómhair, lá a bháis, agus déantar cur síos air mar a leanas: “Mobhí Cláraineach, ab Ghlas Naíon, i bhFine Gall, ar bruach abhainn na Life, an taobh thuaidh; agus Bearchán ainm eile dó.”

## Féach freisin
* Cill Mobhí
* Scoil Mobhí

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois
Catagóir:Básanna i 544
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Reifreann ar Chomhaontú Aoine an Chéasta, 1998

Reáchtáladh **reifreann ar Chomhaontú Aoine an Chéasta, 1998****,** ceann amháin  i dTuaisceart Éireann agus ceann eile sa Deisceart, ar an 22 Bealtaine 1998 (fógraíodh na torthaí an lá dár gcionn, 23 Bealtaine). Cor cinniúnach i stair na hÉireann ba ea Comhaontú Aoine an Chéasta. Léiríodh sna reifrinn, "is mionlach bídeach gan tacaíocht iad atá ag dul in aghaidh thoil an phobail, thuaidh agus theas." 

clé|mion|Póstaer

### Tuaisceart Éireann
Bhí Comhaontú Aoine an Chéasta faofa ag móramh mór sna Sé Chontae. . Vótáil 71.12% den phobail  'Tá' i dTuaisceart Éireann. 

### Sa Phoblacht
Vótáil breis agus 94% i bhfabhar an Chomhaontaithe ó dheas.

### Iarmhairtí
i bhfianaise an reifrinn i 1998 ní féidir leis na n-easaontóirí a ndiúltú don chonradh polaitiúil ar ghlac muintir na hÉireann leis thuaidh agus theas sa reifreann;  ní féidir leo a mhaíomh go bhfuil ‘dlisteanacht phoblachtánach’ acu.

## Féach freisin

* Reifreann ar cheist na teorann i dTuaisceart Éireann, 1973
* Comhaontú Aoine an Chéasta

## Naisc sheachtracha
Sa bhliain 2023, thug  an clár faisnéis *The Agreement*  ar RTÉ 1 cuntas ar an dua a bhain leis an gComhaontú.

## Tagairtí

Catagóir:1998
Catagóir:Reifrinn
Catagóir:Na Trioblóidí
Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Catagóir:Leasuithe ar Bhunreacht na hÉireann
Teoiric

Is éard is **teoiric** ann ná míniú a mheastar a bheith ceart ach gan é a bheith cruthaithe. Mar a úsáidtear go laethúil in urlabhra neamh-eolaíochta tugann "teoiric" le tuiscint go bhfuil rud éigin bunaithe ar thuairimíocht nó buille faoi thuairim, smaoineamh, nó, hipitéis; nuair a bhíonn díreach a mhalairt i gceist leis an fhocal 'teoiric' san eolaíocht. 

## Féach freisin

* Teoiric eolaíochta
* Modh eolaíochta

## Tagairtí

Catagóir:Eolas
Catagóir:Teibíocht
Catagóir:Ointeolaíocht
Catagóir:Córais choincheapúla
Catagóir:Réasúnaíocht ionduchtach
Catagóir:Teoiricí
Seó Luna

Sraith theilifíse bheoite Bhrasaíleach faoin eolaíocht is ea ***Seó Luna*** (; ). Tá an leagan Gaeilge ar fáil ar Cúla4 ar TG4. Baineann an seó le cailín óg darb ainm Luna atá an-fhiosrach faoin eolaíocht. Taiscéalann sí féin, a deartháir Jupiter, agus Clyde an firéad an domhan mór ina dtimpeall.

## Tagairtí

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2017
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2014
Dòmhnall Ruadh Chorùna

File Albanach ab ea **Dòmhnall Ruadh Chorùna**, nó Dòmhnall Dòmhnallach (9 Iúil 1887 — 13 Lúnasa 1967).

Rugadh é i gCorùna ar Chladach a' Bhaile Shear in Uibhist a Tuath. Ainmníodh an baile in ómós dá shin-seanathair a bhí ina shaighdiúir ag Coruña na Spáinne sa bhliain 1809.

Nuair a d'fhág Dòmhnall Scoil Chàirinis, chuaigh sé isteach san arm. Chuaigh sé go dtí an Fhrainc i reisimint na gCamshrónach sa Chéad Chogadh Domhanda, áit ar goineadh é ag Cath an Somme. Cé gur fhill sé abhaile agus é ag fáil cóir leighis, d'fhill sé ar an bhFrainc arís. Is faoin Chogadh na dánta is cáiliúla dá chuid, ina measc 'Air an Somme', 'Illean, March at Ease', 'Òran Arras' agus 'An Eala Bhàn'.

Nuair a tháinig sé abhaile ón bhFrainc, phós sé Anna NicDhòmhnaill (Anna Ruairidh 'ic Nèill) agus bhí beirt pháistí acu. D’oibrigh Dòmhnall mar shaor cloiche agus tá a chuid sárshaothair fós le feiceáil i gcúpla teach in Uibhist a Tuath. Scríobh sé go leor filíochta faoi cheisteanna pobail, faoi sheilg, agus faoin dúlra timpeall an ama seo, agus ina sheanaois chloígh sé le hamhráin spioradálta agus le hiomainn.

Tá cuid mhaith d’fhilíocht Dhòmhnaill ar fáil in eagrán a d’fhoilsigh Fred MacAmhlaigh i 1995  ach tá i bhfad níos mó ann nár cuireadh i gcló riamh.

## Tagairtí

Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Filí Gaelacha
Ivan Beshoff

Bunaitheoir na sceallóglann Beshoff's in Éirinn ab ea **Ivan Beshoff** (c. 1885 – 1987). Nuair a bhí sé óg, bhí sé ina mhairnéalach i gCabhlach Impireacht na Rúise, agus ghlac sé páirt sa cheannairc chlúiteach ar an long chogaidh *Potemkin* i Meitheamh 1905.

## Beathaisnéis

Rugadh Beshoff i mbaile 5 km ó Odesa i gCúige Kherson, cuid d'Impireacht na Rúise ag an am sin, agus cúige de chuid na hÚcráine sa lá atá inniu ann. Bhí a athair ina bhreitheamh.

Tar éis dó páirt a ghlacadh sa cheannairc ar an long chogaidh *Potemkin* i 1905, dhiúltaigh sé filleadh ar an Rúis agus d'fhan sé sa Rómáin, áit ar ghéill na ceannaircigh do na húdaráis. An bhliain dár gcionn, ag baint úsáide as dintiúir bhrionnaithe, chuaigh sé go dtí an Tuirc, agus ansin go dtí Sasana. Chas sé le Leinín i Londain, agus chuir Leinín in aithne do Shéamas Ó Lorcáin é. Thug Beshoff cuairt ar Éirinn i 1913, agus é ar a bhealach go Ceanada. Nuair a d'imigh an bád air, bheartaigh sé fanacht in Éirinn.

### Saol in Éirinn
Thosaigh sé ag obair don chomhlacht Russian Oil Products, agus d'fhan sé sa phost sin go dtí gur stop an comhlacht ag trádáil sa bhliain 1940. I 1922, gabhadh é ar amhras go raibh sé ina spiaire agus cuireadh i bpríosún é, agus gabhadh arís é i 1932 (níl sé soiléir cén fáth).

Bhí Ivan pósta agus bhí clann aige in Éirinn. Am éigin le linn nó i ndiaidh na hÉigeandála (1939–1945), d'oscail sé sceallóglann i mBaile Átha Cliath. Lean baill den teaghlach ar aghaidh leis an ngnó, agus anois tá cúig shiopa acu timpeall Bhaile Átha Cliath.

Mhaígh a gharmhac John Beshoff gur thug a sheanathair cuairt ar an Aontas Sóivéadach trí huaire, agus, cé gur scoir sé ón ghnó ag aois 82, gur fhan sé gníomhach go dtí deireadh a shaoil.

Fuair Ivan Beshoff bás i mBaile Átha Cliath ar 25 Deireadh Fómhair 1987.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine in aois a chéid
Catagóir:Naisc wayback teimpléad webarchive
Catagóir:Básanna i 1987
Catagóir:Daoine a rugadh i 1885
Eoin Ó Catháin

Is iriseoir é **Eoin Ó Catháin** a bhfuil cúram Eagraí Polaitíochta RTÉ Raidió na Gaeltachta air. Bíonn sé le feiceáil ar TG4 freisin. Bíonn sé ag obair go príomha ar chláir nuachta agus cúrsaí reatha. Is as Contae an Chláir dó ó dhúchas, agus tá tréimhsí caite aige ag obair i gCeanada agus sa Bheilg.

## Féach freisin

## Tagairtí

catagóir:Iriseoirí Gaeilge

Catagóir:Lucht Raidió na Gaeltachta
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
An Coiste um Chuntais Phoiblí

Is Buanchoiste de chuid Dháil Éireann é **an Coiste um Chuntais Phoiblí** a dhíríonn ar a chinntiú go reáchtáiltear seirbhísí poiblí go héifeachtúil agus ar bhonn luach ar airgead. 

## Féach freisin
* Coistí Oireachtais
* Comhairle Chomhairleach Bhuiséadach na hÉireann

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Tithe an Oireachtais 
Catagóir:Dáil Éireann 
Catagóir:Seanad Éireann
Catagóir:Airgeadas poiblí na hÉireann
BusConnects

Tionscadail iompair é **BusConnects** a bhfuil caiteachas measta suas le €3.4 billiún á dhéanamh ina leith i mBaile Átha Cliath agus €600 milliún i gCorcaigh chun bonneagar a chur ar fáil chun seirbhísí feabhsaithe bus a éascú, agus táthar ag ceapadh go mbeidh costais bhreise ar scéimeanna a bheidh cosúil leis i Luimneach, i nGaillimh agus i bPort Láirge.

Catagóir:Iompar i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Iompar in Éirinn
Cumhacht aturnae

mion
Is éard atá i gceist le **cumhacht aturnae** (Béarla: Power of attorney) ná cead scríofa ina dtugtar údarás do dhuine gníomhú thar ceann duine eile.

## Féach freisin

* Aturnae 

## Tagairtí

Catagóir:Dlí
Catagóir:Gnó
José Raúl Capablanca

Imreoir fichille Cúbach ab ea **José Raúl Capablanca y Graupera** (19 Samhain 1888 – 8 Márta 1942) a bhí ina churadh domhanda ó 1921 go 1927. Ba pháiste éachtach é, agus bhain sé cáil mhór amach as a scil iontach sa chor deiridh agus as a himirt sciobtha. Rugadh Capablanca sa bhliain 1888 i Castillo del Príncipe, La Habana. Bhuail sé curaidh Chúba Juan Corzo i gcluiche ar 1901, dhá lá roimh a 13ú breithlá. Mar gheall ar a bhua ar Frank Marshall i gcluiche i 1909 fuair sé cuireadh chuig comórtas San Sebastian 1911, a bhuaigh sé chun tosaigh ar imreoirí leithéidí Akiba Rubinstein, Aron Nimzowitsch agus Siegbert Tarrasch. Sna blianta ina dhiaidh sin, bhí sraith buanna ag Capablanca agus rinne sé iarrachtaí cluiche a shocrú le curaidh an domhain Emanuel Lasker i gcaitheamh deich mbliana. Nuair a thárlaigh an cluiche faoi dheireadh, bhuaigh Capablanca an teideal curadh domhain fichille i 1921. Níor chaill sé cluiche fichille ó 10 Feabhra 1916 go 21 Márta 1924.

Chaill Capablanca an teideal i 1927 in aghaidh Alexander Alekhine, nach raibh bua ar bith bainte amach aige in aghaidh Capablanca roimh ré. Tar éis go leor iarrachtaí gan rath athimirt a shocrú ar feadh na mblianta fada, d’éirigh an caidreamh eatarthu nimhneach. Lean Capablanca le bheith rathúil sa chomórtais sa tréimhse seo ach tharraing sé siar ó fhichille dáiríre sna 1930idí. Thosaigh sé fulaingt le fadhbanna sláinte sa tréimhse seo, le brú fola ard agus fuair sé bás i 1942 de rith fola ceirbreach.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí fichille
Olan Monk

Is ceoltóir agus scríbhneoir as Indreabhán iad **Olan Monk**. Bhunaigh sé C.A.N.V.A.S. in éineacht le Lugh O’Neill mar shraith imeachtaí agus mar lipéad taifeadta sa bhliain 2018. I measc na n-eisiúintí atá acu tá Love/Dead (2020), ‘Na Madraí go Léir’ ón albam díolama Apocope (2021), Auto Life (2021), iad uilig ar C.A.N.V.A.S. agus Dubplate 08 (2022) ar AD 93.

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Róis

Is cumadóir agus ilionstraimí í **Róis** (Rose Connolly) as Fear Manach. Tá fuaim nua-aimseartha ar leith aici agus tá lorg an cheoil traidisiúnta agus tsnagcheoil le brath ar a cuid cumadóireachta. Bíonn sí ag casadh ceoil ar fud na tíre go rialta le réimse ceoltóirí gairmiúla ó sheánraí éagsúla. Bíonn Jamie Bishop (Béal Feirste), Peadar-Tom Mercier (An Pointe) agus Risteárd Ó hAodha (An Cheathrú Rua) ag ceol ina teannta.

## Féach freisin
* Huartan
* Amano

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Cumadóirí Éireannacha
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Fhear Manach
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ficsean uafáis i nGaeilge
Catagóir:Ficsean uafáis Éireannach
Catagóir:Ficsean uafáis
Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Ealaín na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Nuatheachtaí na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Banna / Ceoltóir na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Físeán na Bliana
Spásas (banna ceoil)

Banna ceoil Éireannach é **Spásas** atá gníomhach ag féilte éagsúla in Éirinn ón mbliain 2018 i leith. Athair agus mac atá sa bhanna; Marcus Mac Conghail agus Naoise Mac Conghail. Chomh maith le bheith ag cur cló nua ar sheanamhráin agus ag seinm amhráin nua, cruthaíonn Naoise fuaimrianta do dhánta Mharcuis. 

In 2021 d'eisigh siad a gcéad rian agus físeán, ‘What Happens When There is Nothing’, agus ansin d'eisigh siad ‘Ag Fágaint’.

Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Gliogar (banna ceoil)

Is grúpa ealaíontóirí agus ceoltóirí iad **Gliogar** a chuireann ceolchoirmeacha ar siúl, go háirithe trí mheán na Gaeilge agus le ceoltóirí comhaimseartha Gaelacha. Tá siad lonnaithe i gConamara Theas. Bíonn Ealaín na Gaeltachta, Ciotóg agus Comharchumann Shailearna Teo. ag cur tacaíocht ar fáil dóibh.

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha  
Catagóir:Comharghrúpaí Éireannacha
Cultacha (scannánaíocht)

[mion|stiúideo Cinecittà, [An Róimh]]
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le **cultacha** (Béarla: wardrobe clothing)) ná éadaí na gcarachtar; chun pearsantacht nó aois nó suíomh a chur in iúl.

## Féach freisin
* Scannánaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Fuaimeanna ar an láthair

mion|stiúideo
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le **fuaimeanna ar an láthair** (Béarla: foley;  Fraincis: bruitage) ná torann atá mar chuid d’aicsean an radhairc, mar shampla madra ag tafann.

## Féach freisin
* Maisíochtaí fuaime (scannánaíocht)

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Gearradh (scannánaíocht)

Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le **gearradh** (Béarla: transition cut) ná an chaoi a ndéanann eagarthóir radharc a chur le chéile ag dul ó sheat de dhuine nó de rud amháin go seat de dhuine nó de rud eile ar bhealach a léiríonn nasc idir an dá rud nó gan nasc a bheith ann.

## Féach freisin
* Scannánaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Gradam

Is éard atá i gceist le **gradam** ná duais a bhaineann duine amach dá shaothar nó dá saothar.

## Tagairtí

Catagóir:Duaiseanna
Catagóir:Gradaim
Cóiriú (scannánaíocht)

Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le **cóiriú** (Béarla: film adaptation) ná scéal scríofa a athrú chun é a chur in oiriúint don scáileán mór mar scannán.

## Féach freisin
* Scannánaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Comhlacht léiriúcháin

mion|comhlacht léiriúcháin sa Fhrainc, "Le Film d'art", Lógó 1908
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le **comhlacht léiriúcháin** (Béarla: production company) ná gnólacht a dhéanann cláir theilifíse nó scannáin.

## Féach freisin
* Scannánaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Maisíochtaí fuaime (scannánaíocht)

[mion|Giotaí á ndéanamh den adhmad le [sábh ar raidió sna 1930idí]]
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le **maisíochtaí fuaime** (Béarla: sound effect) ná fuaimeanna a bhrúitear anuas ar radharc ar mhaithe le drámatúlacht.

## Féach freisin
* Fuaimeanna ar an láthair

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Mise-en-scène (scannánaíocht)

mion|Stage Set, King's Theatre
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le **mise-en-scène** nó **stáitsiú iomlán** (Béarla:  "setting of a scene" nó "stage placing") ná cruthú an tsuímh trí stáitsiú, úsáid frapanna, dearadh an tsuímh, spásáil na n-aisteoirí, dearadh cultacha, dathanna agus soilsiú.

## Féach freisin
* Scannánaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Móitíf (scannánaíocht)

Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le **móitíf** ná íomhá a fheictear roinnt uaireanta i scannán, le béim faoi leith a leagan air.

## Féach freisin
* Scannánaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Peanáil

mion
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le **peanáil** (Béarla: panning) ná cloigeann an cheamara a bheith ag gluaiseacht (faoi dheis nó faoi chlé) chun duine nó ábhar eile ar an láthair a nochtadh.

## Féach freisin
* Scannánaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Maxim Gorky

Scríbhneoir Rúiseach agus Sóivéadach a bhí in **Alexei Maximovich Peshkov** (  ;  28 Márta [   &nbsp;– 18 Meitheamh 1936), ar a dtugtar **Maxim Gorky** go coitianta (  ), agus ba smaointeoir mór sóisialach a bhí ann a chuir an sóisialachas chun cinn. Ainmníodh é cúig huaire don Duais Nobel sa Litríocht. Sular tháinig rath air mar údar, thaistil sé ar fud Impireacht na Rúise agus chuaigh sé ó phost go post go minic, taithí a d'imir tionchar ar a chuid scríbhneoireachta níos déanaí ina shaol.

Is iad na saothair is cáiliúla de chuid Gorky a chuid gearrscéalta luatha, a scríobhadh sna 1890í (*Chelkash*, *Old Izergil*, agus *Fiche Sé Fir agus Cailín*); imríonn *The Philistines* (1901), *The Lower Depths* (1902) agus *Children of the Sun* (1905); dán, *The Song of the Stormy Petrel* (1901); a thriológ dhírbheathaisnéiseach, *My Childhood, In the World, My Universities* (1913–1923); agus an t-úrscéal, *Máthair* (1906). Mheas Gorky féin gur theip ar chuid de na saothair seo, agus is minic a cháineadh *Máthair*; Shíl Gorky é féin go raibh *Máthair* ar cheann de na teipeanna ba mhó a bhí aige. Mar sin féin, cuireadh fáilte níor croíúla roimh roinnt saothar iar-réabhlóideach nach bhfuil mórán clú orthu amhail na húrscéalta *The Artamonov Business* (1925) agus *The Life of Klim Samgin* (1925–1936); meastar an dara ceann a bheith ina shárshaothar  agus uaireanta breathnaíonn léirmheastóirí air mar shaothar nua-aoiseach. Murab ionann agus a chuid scríbhinní réamhréabhlóideacha (a dtugtar aitheantas dóibh mar gheall ar a "frith-síceolaíocht") tá difríocht idir saothair dhéanacha Gorky ina bhfuil léiriú débhríoch ar Réabhlóid na Rúise agus "spéis neamh-nua-aimseartha i síceolaíocht an duine" (mar a thug DS Mirsky faoi deara).  Bhí baint aige lena cohmhscríbhneoirí Rúiseacha Leo Tolstoy agus Anton Chekhov, agus luann Gorky iad beirt ina chuimhní cinn.

## Tagairtí

Catagóir:Aindiachaithe Rúiseacha
Catagóir:Básanna i 1936
Catagóir:Daoine a rugadh i 1868
Catagóir:Ailt le téacs sa Rúisis
Seat fada

mion|Scannán ''Cleopatra''  1963
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le **seat fada** (Béarla: wide shot) nó *seat leathan* ná seat ina bhfeictear an duine iomlán nó an t-ábhar iomlán.

## Féach freisin
* Scannánaíocht
* Radharc (scannánaíocht)

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Seat teann

mion|pictiúr gar-amhairc
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le **seat teann** nó *garseat* (Béarla: close-up) ná an ceamara a bheith an-ghar don duine nó don ábhar chun mothúchán nó mionsonra a chur in iúl.

## Féach freisin
* Scannánaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Sraitheog (scannánaíocht)

Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le **sraitheog** (Béarla: sequence) ná sraith radharc atá mar mhír den scéal sa scannán.

## Féach freisin

* Scannánaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Radharc (scannánaíocht)

Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le **radharc** (Béarla: scene) ná seat nó sraith seatanna de ghníomh aonair a tharlaíonn ar láthair aonair.

## Féach freisin
* Scannánaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Catagóir:Amharclannaíocht
Stoirm Poly, 2023

[mion|[Faoileán (baill d'fhine na Laridae)|faoileán ]]
Shéid **Stoirm Poly** sa taobh thiar thuaidh den Eoraip na hEorpa ar 4 Iúil - 5 Iúil 2023. Buaileadh iarthuaisceart na hÍsiltíre go háirithe, an stoirm shamhraidh ba mheasa le cuimhne na ndaoine sa réigiún sin. Fórsa 11 a bhí leis an ngaoth agus bhí séideáin 145 chiliméadair san uair ann, 150km go háitiúil.

Buaileadh ach ceantar measartha beag: an Ollainn Thuaidh, an leithinis úd taobh ó thuaidh de chathair Amsterdam, idir an Mhuir Thuaidh agus Loch IJsselmeer. An lá céanna, bhí an ghrian ag leá an tarmaic sa chuid ó dheas den tír. Rinneadh go leor dochair i gcathair Amsterdam féin agus maraíodh bean i gcathair Haarlem nuair a thit crann ar a carr.  Maraíodh duine eile san  Emsland sa Ghearmáin.
mion|"Zomer Storm Poly"

### Cúlra
Ní minic a tharlaíonn stoirmeacha sa samhradh. Bíonn siad níos áitiúla ná na cinn a tharlaíonn sa chuid eile den bhliain, ach bíonn tionchar níos measa acu toisc go mbíonn duilleoga ar na crainn agus greim níos láidre ag an ngaoth ar na crainn dá bharr. Agus maidir le Stoirm Poly, níor chabhraigh triomach leanúnach sa cheantar a buaileadh le cúrsaí ach oiread: bhí an ithir chomh tirim sin go raibh sé furasta ag an ngaoth an oiread sin crann a leagadh go talamh, fréamhacha san aer agus chuile shórt.

## Féach freisin

* Athrú aeráide san Eoraip

## Tagairtí

Catagóir:Stoirmeacha
Catagóir:Stair na hÍsiltíre
Catagóir:Aimsir na bliana 2023
Catagóir:Athrú aeráide san Eoraip
Uillinn an cheamara (scannánaíocht)

mion
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le h**uillinn an cheamara** (Béarla: camera angle) ná an cineál radhairc a fheictear bunaithe ar áit as a bhfuil an ceamara ag taifeadadh. Is féidir dhá phríomhchineál a aithint; seat ard nó seat íseal.
 
**Seat ard:**  Seat ó cheamara ard ag breathnú síos ar dhuine nó ón ábhar.

**Seat íseal:** Seat ó cheamara íseal ag breathnú suas ar dhuine nó ón ábhar.

## Féach freisin

* Scannánaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Suíomh (scannánaíocht)

mion|Suíomh cáiliúil
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le **suíomh** (Béarla: filming location) ná an tír nó an áit agus an ré ina bhfuil an scannán (nó radharc ón scannán) suite.

## Féach freisin

* Scannánaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Traiceáil (scannánaíocht)

mion|''The Alamo'' (2004)
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le **traiceáil** (Béarla: tracking shot) ná an ceamara a bheith ag bogadh isteach níos gaire nó amach níos faide ón duine nó ón ábhar atá sa fhráma.

## Féach freisin

* Scannánaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Ard-Deoise Chaitliceach New Orleans

Is rannán eaglasta í **Ard-Deoise Chaitliceach Rómhánach New Orleans** (,   ,  ,  ) is  den Eaglais Chaitliceach Rómhánach a chuimsíonn Jefferson (ach amháin Grand Isle ),  Orleans, Plaquemines, St. Bernard, St. Charles, Naomh Eoin Baiste, St. Tammany, agus paróistí sibhialta Washington in oirdheisceart Louisiana . Is í an dara ceann d' Ard-Deoise Baltimore ó thaobh aoise de i measc na ndeoise reatha sna Stáit Aontaithe, tar éis di a bheith ardaithe go céim na deoise ar 25 Aibreán, 1793, le linn riail choilíneach na Spáinne.

## Stair
### Scannal mí-úsáid gnéis agus féimheacht 2019
clé|mion| Sonraí sceitse 1726 a thaispeánann Séipéal St. Louis, suíomh Ardeaglais St. Louis sa todhchaí
I mí na Samhna 2018, tar éis dul i gcomhairle le ceannairí pobail agus cathartha, liostaigh Ard-Deoise New Orleans 81 chléir a  cúisíodh go hiontaofa ("*credibly accused*") as gníomhartha mí-úsáide gnéis a dhéanamh le blianta fada anuas agus iad ar seirbhís san Ard-Deoise. Réitigh roinnt cásanna dlí ina gcoinne agus ciontaíodh duine amháin acu, Francis LeBlanc, sa bhliain i 1996.

I mí na Nollag 2019, gabhadh an t-iardheagánach Greg Brignac as ilghníomhartha mí-úsáide, lena n-áirítear buachaill altóra a éigniú i bParóiste Mhuire an Phaidrín ag deireadh na 1970idí.  Thit Brignac agus bhris sé a dhroim sa phríosún i mí an Mheithimh 2020 agus é ag fanacht lena thriail,  agus fuair sé bás cúpla lá ina dhiaidh sin gan aghaidh a thabhairt ar an gceartas.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:New Orleans
Áine Hensey

Is ceoltóir agus craoltóir í Áine Hensey, as Baile Átha Cliath.

## Gairm
D’oibrigh Hensey leis an bhféile mhór óige Slógadh sna 1970idí agus roinnt mhaith féilte eile – Éigse Mrs Crotty, Oidhreacht an Chláir, agus Consairtín ina measc.

Mar láithreoir, cuireann sí cláracha ceoil traidisiúnta i láthair den chuid is mó. Chaith sí tréimhsí le RTÉ Radio 2 (nó RTÉ 2FM mar atá anois air), RTÉ Radio One, agus Clare Fm.  Tá sí ag craoladh le Raidió na Gaeltachta ó bhí 1995 ann.  agus tá aithne mhaith ag pobal na Gaeilge uirthi óna cláracha *Béal Maidine*, *An Ghaoth Aniar, Binneas Béil,* agus *An Ghealach Ghorm*. 

Bíonn sí le feiceáil ó am go chéile ar chláracha TG4 freisin agus d’oibrigh sí taobh thiar den cheamara ar *Geantraí* ar an stáisiún sin.

Sa bhliain 2023, tháinig Hensey i gcomharbacht ar Brian Montague mar chathaoirleach ar Thaisce Cheol Dúchais Éireann.

As Baile Átha Cliath ó dhúchas Áine Hensey cé go bhfuil sí ina cónaí in iarthar an Chláir ó na 1980idí. Cothaíodh tuiscint dhomhain ar an gceol Gaelach inti ó bhlianta na hóige agus as sin a d’eascair saol oibre faoi ghradam i mbun craoltóireachta agus i mbun riaracháin i réimse na healaíne.

Sa bhliain 1979 a thosaigh Áine amach ar an gcraoltóireacht ar dtús le RTÉ Radio 2 agus chaith sí tréimhsí ina dhiaidh sin le Radio 1 agus le Clare FM. Thosaigh sí le Raidió na Gaeltachta sa bhliain 1995 agus tá léiritheoireacht agus láithreoireacht déanta ar chláir éagsúla cheoil leis an stáisiún sin aici, Binneas Béil agus An Ghealach Ghorm ar an gcuid is deireanaí acu. Ar feadh na mblianta, bhí aithne agus eolas uirthi ina léiritheoir agus ina láithreoir nuair a bhí craoladh á dhéanamh beo ó fhéilte agus ócáidí éagsúla, Scoil Samhraidh Willie Clancy agus Oireachtas na Samhna ina measc.

Taobh amuigh den chraoltóireacht, tá fónamh déanta ag Áine le gnéithe den riarachán ar chúrsaí ealaíne agus is mór an pháirt a bhí aici i bhféilte de leithéid Shlógadh agus Éigse Mrs Crotty. Tá sí na comhstiúrthóir faoi láthair ar Chonsairtín, an chomhdháil náisiúnta faoin

gconsairtín. Saothraíonn sí gan scíth gan sos ar son na Gaeilge agus an cheoil thraidisiúnta ar an raidió agus ag imeachtaí poiblí. Chaith sí seal ina Cathaoirleach ar Ghael Linn agus tá sí ina Cathaoirleach faoi láthair ar Thaisce Cheol Dúchais Éireann.

Chomh maith leis an obair chraoltóireachta agus riaracháin, ghnóthaigh Áine céim Dochtúireachta i stair thús na nua-aoise ó Ollscoil Mhá Nuad sa bhliain 2012.

Mar gheall ar an bhfónamh mór atá déanta aici ar mhaithe le ceol agus cultúr na hÉireann, bronntar Gradam Comaoine TG4 na bliana 2025 ar Áine. Chuaigh a cuid saothair ar son sheancheol na hÉireann i gcion go dlúth agus go domhain, ar an aer agus in eagraíochtaí cultúir, rud a chinntíonn go bhfuil oidhreacht cheoil na tíre seo ar fáil go beo bríomhar ag na glúnta atá le theacht.

Bronnadh Gradam Comaoine uirthi ag Gradaim TG4 sa bhliain 2025.

## Féach freisin

* Canúintí Ceoil, Clár TG4
* TCDE

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí traidisiúnta na hÉireann
Catagóir:Lucht TG4
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Lucht Raidió na Gaeltachta
Catagóir:Alumni Ollscoil Mhá Nuad
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Cnoc Droinge

Cnoc i gContae Chiarraí is ea **Cnoc Droinge** (640 m).

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chiarraí
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Catagóir:Oilithreachtaí
An Bóthar Leathan

Sráidbhaile beag agus baile daonáirimh i gContae Thiobraid Árann is ea **an Bóthar Leathan**. Tá sé suite ar an mbóthar réigiúnach R660 idir Caiseal agus Mainistir na Croiche. Rinne an Phríomh-Oifig Staidrimh baile daonáirimh den Bhóthar Leathan den chéad uair i ndaonáireamh 2016, agus bhí 299 duine ina gcónaí ann ag an am sin. 

Bhí Charles Bianconi (1786–1875), fiontraí agus forbróir seirbhísí cóiste in Éirinn, ina chónaí ag Teach Longfield i ngar don Bhóthar Leathan. Choimisiúnaigh sé séipéal cuimhneacháin sa stíl Iodálach i reilig an tsráidbhaile. Tógadh an eaglais Chaitliceach áitiúil, taobh leis an reilig, i 1964 ar shuíomh seanséipéil a bhí ann sa 19ú haois.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Thiobraid Árann
Aideen McQueen

Bean ghrinn í **Aideen McQueen** a bhíonn ag gigeáil mórthimpeall na hEorpa go rialta chomh maith le mórchlubanna na hÉireann agus na Breataine chomh maith. Bíonn sí le feiceáil ar RTÉ agus Virgin Media, chomh maith le The International Comedy Club, The Laughter Lounge, Iveagh Garden's Comedy Festival, An Phicnic Leictreach agus The Kilkenny Cat Laughs.

Is minic do "Banríon na fuirseoireachta" ag déanamh gigeanna le GaelGÁIRÍ agus tá sí ina dlúthchuid de Gháire As Gaeilge i bhFéile Ghrinn na Gaillimhe le blianta beaga anuas ó bhí sí ina Bean an Tí don ghig dá gcuid sa Taibhdhearc, ag coinneáil smacht ar Páraic Breathnach, Eddie Mullarkey, Aindrias de Staic, agus Seán Begley. Tá sí tar éis bheith páirteach san oíche grinn Funny Focail freisin, an oíche bhunaidh san áireamh.
## Ceardlanna
Tá scoil fuirseoireachta bunaithe aici i mBaile Átha Cliath "ar a son siúd ar mhaith leo dul sa seans", mar a fhoghlaimíonn daoine thar 10 seachtain "faoina stíl, a gcur i láthair, scríobh ábhair grinn, teacht i láthair ardáin, an phearsantacht ardáin, an greann comhaimseartha, an greann carachtair, seiftiú ar an láthair agus scéalaíocht."

## Naisc sheachtracha
* Físeán: *[https://www.youtube.com/watch?v=VgjA6hJpZHw Aideen McQueen GaelGÁIRÍ Oireachtas 2019]*
* Físeán: *[https://www.youtube.com/watch?v=R7wSTh2moKE An Ghrá Dianghlasta]*
* Ceardlanna fuirseoireachta sa Craic Den

## Tagairtí

Catagóir:Fuirseoirí Éireannacha
Catagóir:Fuirseoirí le Gaeilge
Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Daoine beo
Hugh Mac Giolla Chearra

Is fuirseoir, iriseoir agus aisteoir é **Hugh Mac Giolla Chearra** (*Hugh Carr* a thugtar air freisin). Is fuirseoir, aisteoir, isireoir agus podchraoltóir as Rann na Feirste, Dún na nGall é.

Chaith sé bliain ag obair ina *Chomhordaitheoir ar na Meáin Shóisialta* le BLOC TG4, áit ar chruthaigh sé *Bia Duit* agus *Hughlán*. Bhí post aige ag scríobh do JOE.ie sular thosaigh sé ag obair mar shaorchruthaitheoir. Tá sé ar dhuine de chruthaitheoirí an phodchraolta *[[Seansálaithe]]* in éindí le hÁine Mhaoir agus James Ó Flatharta.https://www.donegallive.ie/news/west-donegal/1748481/rann-na-feirste-s-hugh-carr-surreal-opportunity-on-2fms-drivetime-show.html

Tá sé tar éis bheith páirteach san oíche grinn dhátheangaigh Funny Focail agus GaelGÁIRÍ. 

Sa bhliain 2025, thosaigh sé ag obair ar RTÉ 2fm mar láithreoir raidió ar an seó *Drivetime*.https://www.donegallive.ie/news/west-donegal/1748481/rann-na-feirste-s-hugh-carr-surreal-opportunity-on-2fms-drivetime-show.html 

## Tagairtí

Catagóir:Podchraoltóirí Éireannacha
Catagóir:Podchraoltóirí na Gaeilge
Catagóir:Podchraoltóirí
Catagóir:Fuirseoirí Éireannacha
Catagóir:Fuirseoirí le Gaeilge
Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Louisa Ní Éideáin

Is fuirseoir í **Louisa Ní Éideáin** a chumann amhráin ghrinn faoi shaol an tuismitheora agus cé chomh Francach is atá na Francaigh. Tá go leor taithí ag Louisa ar ghreann i "bpríomhchathair na tobchumadóireachta" Nua-Eabhrac, áit a raibh sí ar ardán ag UCB (Upright Citizens’ Brigade).

Tá an t-ardán siúlta aice ag féilte ar nós Fhéile na Gealaí, na Picnice Leictrí, Funny Focail Fhéile Imill BhÁC, Fhéile First Fortnight, Fhéile Litríochta Idirnáisiúnta BhÁC, Féile Ghrinn Bhré, agus Fhéile Imill Dhún Éidinn. Tá sí tar éis dhul i mbun feachtasaíochta go háitiúil freisin ar son an Ghaeloideachais.

## Saol pearsanta
Rinneadh diagnóis go bhfuil NEAH (Neamhord an Easnaimh Airde agus na Hipirghníomhaíochta) ar Ní Éideáin sa bhliain 2022. Deir sí nach dtuigtear i gceart an riocht céanna go minic, go háirithe mar a bhaineann sé le cailíní agus le mná.

## ''Dopa-Mean Girl''

Is dráma aonair grinn dátheangach é *Dopa-Mean Girl.* Leagan péacach ard-fhuinnimhe atá ann de scéal dhiagnóis Ní Éideáin le NEAH agus í ina duine fásta.

Díoladh amach gach ticéad dá léiriú mar chuid d'Fhéile Imill BhÁC 2023. Moladh é as a ghreann, as a chur i láthair ionraic ó chroí, agus as nuálaíocht agus beocht. Léiríodh an duaisdhráma seo in a bhfuil an Ghaeilge agus an Béarla fite fuaite mar chuid de líon nach beag d'fhéilte in Éirinn agus thar lear araon thar tréimhse de bhlianta.

## ''PerfectionisTÁ''

Chuir Ní Éideáin seó dátheangach nua ar an stáitse i bhFéile Imill BhÁC 2025 in Amharclann Scabhat Smock. Scig-sheimineár féinchabhrach ceolmhar atá ann "agus spraoi á bhaint as na hiarrachtaí a dhéanann daoine le bheith foirfe."

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil: dopameangirl.ie 

## Féach freisin
* GaelGÁIRÍ
* Gal-gáireach
* Funny Focail

## Tagairtí

## Nótaí

Catagóir:Fuirseoirí Éireannacha
Catagóir:Fuirseoirí le Gaeilge
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine beo