open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gradam Shean-nós Cois Life

Gradam bliantúil a bhronntar ar dhuine a chuir an amhránaíocht thraidisiúnta chun cinn is ea **Gradam Shean-nós Cois Life**. 

Bronnadh an gradam ar na daoine seo a leanas:  

* 1993: Mícheál Mháire an Ghabha Ó Ceannabháin, Carna
* 1994: Áine Bn. Uí Laoi
* 1995: Seán 'ac Dhonncha, Carna
* 1996: Treasa Ní Mhiolláin, Inis Mór
* 1997: Éilís Ní Shúilleabháin, Cúil Aodha
* 1998: Proinsias Ó Conluain
* 1999: Dara Bán Mac Donnchadha, An Aird Thoir
* 2000: Paídi Mhárthain Mac Gearailt, Corca Dhuibhne
* 2001: Amhránaithe as Oileán Thoraí
* 2002: Mairéad Mhic Dhonncha
* 2003: Pádraigín Ní Uallacháin, Ard Mhacha
* 2004: Máire Uí Dhroighneáin, An Spidéal
* 2005: Tess Uí Chonghaile
* 2006: Ríonach Uí Ógáin
* 2007: Eibhlín Uí Dhonnchadha agus Seamus Mac Craith
* 2008: Máire Ní Cheocháin, Cúil Aodha
* 2009: Micheál Ó Conghaile
* 2010: Maidhc Dainín Ó Sé, Corca Dhuibhne
* 2011: Lillis Ó Laoire
* 2012: Mícheál Ó Cuaig
* 2013: Máire Ní Chéileachair
* 2014: Johnny Mháirtín Learaí Mac Donnchadha, Conamara
* 2015: Liam Mac Con Iomaire
* 2016: Peadar Ó Ceannabháin
* 2017: Josie Sheáin Jeaic Mac Donncha, Carna 
* 2018: Séamus Mac Mathúna
* 2019: Sarah Ghriallais in ómós do Chlann Ghriallais ar fad
* 2020: Seosamh O Críodáin
* 2021: An Góilín
* 2022: Éamon Ó Bróithe
* 2023: Ciarán Ó Gealbháin
 	 

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
A' Chiste Dhubh

Sliabh  i nGàidhealtachd Chinn Tàile is e A' **Chiste Dhuibh** . Tá airde 979m aige agus tá sé rangaithe mar Bheinn Rothaich. Tá sé suite idir Loch Cluanaidh agus Gleann Afraig ar an taobh thuaidh de Ghleann Seile. Tá sliabh eile i gCionn Tàile, Sgùrr na Ciste Duibhe, agus ní mór duit a bheith cúramach gan an dá shliabh a chur trína chéile.

Beinn Rothaich iargúlta is ea é, níos faide soir ná Còig Peathraichean Chinn Tàile agus Druim nam Bràithrean. Is é an bealach is coitianta chun é a dhreapadh ná ó Chluanaigh trí Chaorthainn Bheag agus  Bealach a' Chòinnich. Is fiú freisin a' Bhathach a thrasnú, sliabh níos lú le droim fada féarach. D’fhéadfaí an cruinniú mullaigh a bhaint amach ó Ghleann Afraig freisin.

Ón mhullach, faightear radharcanna ar shléibhte Chinn Tàile, Ghleann Seile agus Ghleann Afraig. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Seán Garvey

clé|mion|Seán Garvey - ''The Bonny Bunch of Roses'' (2003)
Amhránaí sean-nóis,  seanchaí agus an ealaíontóir ildánach ba ea **Seán Garvey** (1952– 6 Bealtaine 2022), as Cathair Saidhbhín ó dhúchas. Bronnadh gradam Amhránaí na Bliana TG4 air sa bhliain 2006.

Bhí amhráin Bhéarla agus Ghaeilge ar a thoil ag Seán agus sheinneadh sé an giotár, an basúcaí, an fheadóg stáin, an fheadóg mhór agus orgán béil chomh maith. Is beag duine dár chuala é i mbun ‘The Boys of Barr na Sráide’ nár ardaigh sé a chroí.

## Albaim

* *Ón dTalamh Amach* (1998)
* *The Bonny Bunch of Roses* (2003)

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Seanchaithe Éireannacha
Oblastí na hÚcráine

Is cineál rannáin riaracháin san Úcráin é Oblast (Úcráinis : о́бласть , Gaeilge : roinn). Tá 24 oblast sa tír.

Catagóir:Polaitíocht
Catagóir:An Úcráin
Odesa

Cathair agus calafort tábhachtach in aice le Mykolaiv agus Chisinau san Úcráin is ea **Odesa** (Úcráinis : *Одеса*, IPA : *oˈdɛsɐ*). Tá sé suite in iardheisceart na tíre, cois na Mara Duibhe , i réigiún Odeska oblast, in aice leis an teorainn leis an Mholdáiv. Tá daonra 1,015,826 ann.

## Stair
Bunaíodh Odesa i 1794 mar dhaingean.

## Daoine Cáiliúla

* Anna Akhmatova (1889 - 1966 ). file .

## Bailte Comhlachaithe

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Odeska Oblast (Úcráinis)

Catagóir:An Úcráin

Catagóir:Cathracha san Úcráin
Cúrsóir Moskva de chuid na Rúise

mion
Cúrsóir de chuid na Rúise ba ea an long chogaidh ***Moskva,*** an t-árthach ba mhó a bhí ag Cabhlach na Rúise i limistéar na Mara Duibhe sna 2020idí.
 
Long cogaidh ón ré Shóivéadach a bhí ann, Tógadh an Moskva i  Mykolaiv san Úcráin sna 1980idí.

Ar 14 Aibreán 2022, bhuail dhá dhiúracán 'Neptune' de chuid na hÚcráine an *Moskva*. Buille mór don Rúis ba ea é ag an am gur cuireadh an long cabhlaigh sin go tóin poill.  Bhí sé ráite ag Roinn Cosanta na Rúise ar dtús gur tharla an tubaiste toisc go raibh an fharraige thar a bheith fiáin ag an am.

## Féach freisin

* Ionradh na Rúise ar an Úcráin

## Tagairtí

Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Catagóir:Eachtraí muirí
Catagóir:Longa
Staraí

[mion|clé|300x300px| Staraí Gréagach a mhair sa 5ú haois R.Ch. ab ea [Héaradatas, ar a dtugtar "athair na staire" agus a bhfuil a scríbhinní stairiúla a bhfuil a gcuid scríbhinní stairiúla ar na cinn is sine a tháinig slán.]]

Is speisialtóir é no í an **staraí** sa stair mar dhisciplín eolaíochta nó acadúil,  is é sin, is gairmí é a imscrúdaíonn, a dhéanann staidéar, a scríobhann agus, ar uairibh, a nochtaíonn nó a nochtar, tuairiscí ar imeachtaí agus ar thréimhsí den am atá thart. Seasann cuid acu amach as a bhfoilseacháin, a n-oiliúint nó a dtaithí agus uaireanta bíonn údarás éigin acu ina réimse. Nuair a fhágann staraí taifead scríofa dá shaothar, is scríbhneoir é.

## Tagairtí

Catagóir:Staraithe
Homo erectus georgicus

mion| Suíomh Dmanisi.
Is fospeiceas de *Homo erectus* é ***Homo erectus georgicus*** a measadh tráth a bheith ina speiceas iomlán. D'aimsigh David Lordkipanidze é i Dmanisi, an tSeoirsia sa bhliain nuair a bhí cúig cloigeann tochailte go dtí an dromchla. Thángthas ar roinnt iontaisí eile, lena n-áirítear cloigeann iomlán sa bhliain 2005 agus 73 uirlis láimhe le haghaidh gearrtha agus slisnithe agus 34 ainmhithe éagsúla. Bhí siad dátaithe go dtí 1.8 milliún bliain roimh an lá inniu
Cuar

mion
I réimse na matamaitice, líne is ea **cuar** nach bhfuil díreach  (nó líne ar aon déanamh le stua ciorcail).

## Féach freisin

* Líne
* Ciorcal

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Dúnmharú Aidan Moffitt agus Michael Snee

mion|an chúirt dúiche áitiúil i Sligeach
Dúnmharaíodh **Aidan Moffitt**, 41 bliain d'aois ar an 10 Aibreán 2022 ag a theach cónaithe in Arda an Chartúin i Sligeach agus dúnmharaíodh **Michael Snee**, 58 bliain d'aois, ag a theach cónaithe i Radharc na Cathrach i Sligeach ar an 12 Aibreán 2022.  Deirtear go raibh cúis homafóbach leis na maruithe agus gur bhuail an bheirt íospartach lena ndúnmharfóir ar líne.

### Imeachtaí
Chuir an bheirt fhear fios ar Yousef Palani,  22 bliain d'aois, agus d'ionsaigh sé iad ina mbailte féin.  Bhí sé scáfar an ciorrú a bhí déanta ar Moffitt agus Snee.

Ceantálaí agus comhairleoir morgáistí agus airgeadais ab ea Moffitt, a raibh a chuideachta féin Hazelfort aige i mBaile Shligigh. Ball cláraithe le páirti Fhine Gael a bhí ann agus tuigtear gur mhinic leis a bheith ag cuidiú leis an bpáirtí aimsir toghcháin. Baineadh an cloigeann de agus sáthadh 43 uair é.

Cúramóir agus póirtéir a bhí i Michael Snee; chaith sé a dhúthracht ag obair ar son seanóirí agus daoine faoi mhíchumas intleachtúil.

An lá dár gcionn, d'impigh na Gardaí ar dhaoine a bhuaileann le daoine ar líne a bheith an-chúramach agus cara nó cairde dá gcuid a chur ar an eolas i gcónaí faoi cá bhfuil siad. Bhí siad ag moladh do dhaoine casadh le chéile in áit phoiblí ar dtús agus ansin i ndiaidh comhrá má bhraitheann duine compordach is féidir dul go háit phríobháideach leis an duine eile.

Bhí eagraíochtaí Leispiach, Aerach, Déghnéasach, Trasinscneach ag iarraidh dlúthpháirtíochta ón bpobal agus go gcuirtear reachtaíocht i bhfeidhm chun déileáil le fuathchoireacht.

### Fiosrúchán
Cúisíodh Yousef Palani maidir le marú Aidan Moffitt agus Michael Snee ar 14 Aibreán 2022. Tugadh Palani, le seoladh baile ag Arda Markievicz os comhair na cúirte dúiche áitiúil i Sligeach. Bhí cúis eile curtha i leith Palani maidir le hionsaí tromchúiseach ar Anthony Burke ar an 9 Aibreán i Sligeach.

Phléadáil Palani ciontach. Bhí príosún saoil gearrtha ar Palani ar dhúnmharú Moffitt agus Snee i ar 24 Deireadh Fómhair 2023. Gearradh 20 bliain príosúin freisin air as Anthony Burke a ionsaí. Léiríodh sa gcúirt gur fuath ar fhir aeracha a spreag Palani.  Tugadh fianaise sa gcúirt go ndeachaigh sé sa tóir ar fhir aeracha ina gcónaí astu féin. Tugadh fianaise go raibh dúil aisteach aige na fir a cheangailt le rópa. 

## Féach freisin

* Homafóibe

## Tagairtí

Catagóir:Daoine LADT
Catagóir:2022
Catagóir:Dúnmharuithe
Catagóir:Stair Chontae Shligigh
Catagóir:Striapacha
Catagóir:Homafóibe
Catagóir:Daoine cúisithe as coireanna gnéis
Kreminna

Cathair i Siievierodonetsk Raion de réigiún Luhansk san Úcráin is ea **Kreminna** (Úcráinis: *Кремінна*; Rúisis: *Кременная*). Roimh 2020, bhí sí ina lárionad riaracháin don iar-Kreminna Raion.  Ghabh Fórsaí Armtha na Rúise seilbh ar an limistéar ar 19 Aibreán 2022 le linn ionradh na Rúise ar an Úcráin in 2022.

Catagóir:Cathracha san Úcráin
Converse (comhlacht)

Is comhlacht Meiriceánach é **Converse**, fochuideachta ar lánúinéireacht de chuid Nike ó 2003. As canbhás ardchaighdeáin a dhéantar bróga *Converse.* Tá bróga Converse ar fáil d’fhir agus do mhná –  gur féidir iad a chaitheamh le chuile chineál éadaigh.

## Féach freisin

* Nike

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha
Catagóir:Brandaí bróg
Catagóir:Déantóirí bróg
Jamie Bryson

Is gníomhaí dílseach aitheanta agus blagálaí é **Jamie Bryson** (a rugadh ar an 4 Eanáir 1990 i nDomhnach Daoi, in Ultaibh) Tharraing sé aird na meán ar dtús mar dhuine mór le rá in agóidí na mbratach ag Halla na Cathrach, i mBéal Feirste.  Is údar ceithre leabhar é agus is eagarthóir é ar an *Unionist Voice*, nuachtlitir mhíosúil aontachtach agus ar shuíomh gréasáin. Reáchtálann sé gnó comhairleoireachta freisin, a dhíríonn ar chaidreamh poiblí i measc dílseoirí, obair dlí agus abhcóideacht.

## Gníomhaíochtaí luatha

Rugadh Bryson, sa bhliain 1990 do David agus Louise Bryson. Dar le Bryson, bhí sé "páirteach i ndílseachas" óna "laethanta scoile ". Tháinig sé ar aird an phobail ar dtús mar leaschathaoirleach an chumainn an *North Down Somme Society*, ina raibh sé i gceannas ar ghearáin go raibh an  *Royal British Legion (RBL*) ag eisiamh an chumainn ó rannpháirtíocht in imeachtaí an Lae Cuimhneacháin, mar gheall ar an naisc a líomhnaíodh a bhí acu le paraimíleataigh dílseachta. Tuairiscíodh go raibh an RBL chomh mór sin i gcoinne rannpháirtíocht an *North Down Somme Society*, gur thug sé rabhadh go “siúlfadh sé amach” ("walk away") ó imeachtaí dá bhfreastalódh an grúpa orthu.  Rinneadh oibrí comhtháthaithe óige de, agus i mí na Nollag 2010 chabhraigh sé le páirtí polaitíochta *Community Partnership* a bhunú. Sheas sé don pháirtí i mBeannchar Thiar i dtoghcháin áitiúla Thuaisceart Éireann 2011, ach níor bhfuair ach 167 vóta agus níor toghadh é.

Sa bhliain 2011, bhí Bryson gníomhach i bhfeachtas i gcoinne leithdháileadh maoinithe Shíocháin III de chuid Chomhairle Buirge an Dúin Thuaidh, trínar bhuail sé le Martin McGuinness.

Go luath sa bhliain 2012, ciontaíodh é as bata insínte a iompar, rud a dúirt sé a bhí le haghaidh a chosanta féin ó mhangairí drugaí, a raibh feargach mar gheall ar a ról mar ghníomhaí pobail. Níos déanaí sa bhliain sin, d'fhoilsigh sé *The First Shades of God*, leabhar a d'áitigh gur chóir do shéipéil dul in oiriúint do chultúr an phobail.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Aontachtaithe Éireannacha
Porphyromonas

Is géineas Gram-dhiúltach, neamh-spór-dhéanmhach, anaerób éigeanta agus éagluaisteach ón bhfine Porphyromonadaceae é **Porphyromonas**.  Fuarthas amach go bhfuil an géineas seo mar chuid den mhicribhithóm seileach. Tá sé léirithe ag úsáid seicheamhaithe mheitigéanómaíocha géinte 16S rARN spriocdhírithe go bhfuil ionadaíocht mhaith ag an ngéineas i ndaoine sláintiúla ón ''Human Microbiome Project'' .
## Tagairtí

Catagóir:Bacteroidota
Catagóir:Géinis bhaictéaracha
An Garrán Fearnóige

Gráig agus foroinnt bhaile fearainn i gContae Aontroma é **An Garrán Fearnóige** (Béarla: *Aldergrove*). Cuid de Bhuirg Aontroma agus Bhaile na Mainistreach é. Tá Aerfort Idirnáisiúnta Bhéal Feirste, ar a dtugtar Aerfort an Gharráin Fearnóige freisin, suite taobh thoir thuaidh den ghráig.

Bhí stáisiún traenach ag obair sa Gharrán Fearnóige sna blianta 1871-1960.

Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Stailíneachas

mion| Ainmníodh an Stailíneachas  i ndiaidh Iósaif Stailín.
Ba é an **Stailíneachas** ann ná an córas rialaithe stáit agus polasaithe polaitiúla a seoladh san Aontas Sóivéadach idir 1927 agus 1953, faoi cheannas an deachtóra  Iósaf Stailín. 
D’áireodh sé seo cruthú stát póilíneachta aonpháirtí, mear-thionsclaíocht, teoiric an tSóisialachais i dtír amháin, comhfheirmeoireacht, géarú ar an teannas idir aicmí, cultas pearsan, agus tánaistiú leasanna na bpáirtithe cumannacha eachtrannacha do leasanna Pháirtí Cumannach an Aontais Shóivéadaigh, a mheas Stailín a bheith ar thús cadhnaíochta na réabhlóide cumannach ag an am.
[clé|mion|[Feirm na nAinmhithe le George Orwell]]

## Féach freisin

* *[[Animal Farm]]* le George Orwell

## Tagairtí
Catagóir:Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha
Catagóir:Marxachas
Catagóir:Ollsmachtachas
Riosca ráta úis

[mion|[luach láithreach $1,000 i 100 bliain ]]
'Séard atá i gceist le **riosca ráta úis** ná an seans go dtarlóidh athrú i luach urrúis mar thoradh ar athrú sa ráta malairte.

## Féach freisin

* Ráta úis

## Tagairtí

Catagóir:Rátaí úis
Catagóir:Riosca airgeadas
NI21

Páirtí polaitíochta i dTuaisceart na hÉireann ab ea **NI21** (Gaeilge:*TÉ21*). Bunaíodh an páirtí ag Basil McCrea agus John McCallister ar 6 Meitheamh 2013. Tháinig deireadh leis in 2016.

## Ceannairí

* Basil McCrea: 6 Meitheamh 2013 - Samhain 2016

### Leas-Cheannaire

* John McCallister: 6 Meitheamh 2013 - 3 Iúil 2014
* Johnny McCarthy: 6 Nollaig 2014 - 29 Nollaig 2015

## Tagairtí

Catagóir:Páirtithe polaitíochta i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 2013
Catagóir:Aontachtas Uladh
Sléacht Columbine

Ar 20 Aibreán 1999, in Ardscoil Columbine i gColorado, maraíodh beirt mhac léinn déag agus múinteoir amháin, agus gortaíodh triúr is fiche eile i slad tragóideach a tharraing aird mhórphobail an domhain ar an mbaile beag. 

mion|clé|Liosta daoine a fuair bás

### Imeachtaí
Is é **Columbine** ainm na meánscoile i gColorado inar scaoileadh chun báis dhá dhalta dhéag agus múinteoir ar 20 Aibreán 1999. Gortaíodh triúr is fiche eile.  Beirt dhéagóirí a thug faoin ionsaí seo le gunnaí ‘dleathacha’..Ttharraing an slad aird mhórphobail an domhain ar an mbaile beag.

mion|clé|Cuimhneachán

Beirt dhéagóirí a thug faoin ionsaí seo le gunnaí ‘dleathacha’.

### Oidhreacht
Sa bhliain 2002, tháinig an scannán polaitiúil  *Bowling for Columbine" amach, de chuid Michael Moore. Chuir an scannán síos ar chultúr na ngunnaí sna Stáit Aontaithe, agus an dóigh ina maireann daoine faoi scáth na himní agus na heagla an t-am ar fad.

## Féach freisin

* Ollsléachtanna
* Lámhach Sandy Hook

## Tagairtí

Catagóir:1999
Catagóir:Colorado
Catagóir:Eachtraí lámhaigh sna Stáit Aontaithe
Chyna

B'iomrascálaí, aisteoir, mainicín agus corpfhorbróir Meiriceánach í **Chyna**. Rugadh faoin ainm **Joan Marie Laurer** ar 27 Nollaig 1969 i Rochester, Nua-Eabhrac. Fuair sí bás ar 17 Aibreán 2016.

## Scannánliosta
### Teilifís

### Scannáin

### Scannán do dhaoine fásta

 

### Físchluiche

## Tagairtí

Catagóir:Iomrascálaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Básanna in 2016
Murchadh MacPhàrlain

Rugadh agus tógadh **Murchadh MacPhàrlain** nó **Bàrd Mhealaboist,** i **Mealaboist**, sráidbhaile beag in aice le Steòrnabhagh, san Eilean Leòdhais. Ar scoil, d’fhoghlaim sé Béarla, Laidin agus roinnt Fraincise ach ní bhfuair sé oideachadh trí Ghaeilge riamh. 

Chuaigh Murchadh ag obair don Tiarna Leverhulme, ar chuid de na scéimeanna a bhunaigh sé ar Eilean Leòdhais, ach nuair a theip air sin, ar nós na mílte eile, chuaigh sé ar imirce go Ceanada. Chaith sé roinnt blianta i Manitoba, áit nár thaithin leis, agus d'fhill sé ar ais abhaile i 1932. Rinne sé a sheirbheis náiseanta idir 1942 agus 1945.

Chaith sé an chuid eile dá shaol i Leòdhas ag obair mar chrochtóir. Níor phós sé riamh.

Tríd an scríbhneoireacht, cuireann Murchadh síos ar an mhéid a chonaic sé agus a d’fhulaing sé féin, i Leòdhas, i gCeanada agus i mblianta an chogaidh.

Fuair cuid dá dhánta aitheantas trí bheith á gcanadh ag bannaí Gaelacha éagsúla, na h-Òganaich agus na Siaraich ina measc. Agus bhuaigh sé gradam as 'Mi le m’ Uillinn' a scríobh nuair a sheinn na h-Oganaich é ag an bhFéile Phan-Cheilteach 1972 i gCill Airne.
Tá dhá leabhar d'filíocht Mhurchaidh foilsithe, An Toinneamh Dìomhair i 1973 agus Dàin Mhurchaidh i 1986.

D’éag sé 7 Samhain, 1982.

## Naisc sheachtracha

*Dealbh
*GRD:Bàird Ghàidhlig:Bàrd Mhealaboist 
*BBC Alba:Bliadhna nan Òran:Murchadh MacPhàrlain (Bàrd Mhealboist)
*BBC Alba:Làrach nam Bàrd:Murchadh MacPhàrlain
*Faclan Cànan nan Gàidheal 
*Faclan Cànan nan Gàidheal (atharrachadh eile)
*'The Lewis Folk' - Clár raidió ó 1976, le Kieran Sheedy ar RTÉ 1, ina bhfuil agallamh agus amhrán ó Mhurchadh 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1901
Catagóir:Básanna i 1982
Catagóir:Daoine as Leòdhas
Catagóir:Filí Gaelacha
Catagóir:Daoine Albanacha
Cás Madeleine McCann

Tachrán as Sasana ab ea **Madeleine McCann** (12 Bealtaine 2003 - ?). Bhí sí ar saoire lena tuismitheoirí i bPraia de Luz na Portaingéile nuair a chuaigh sí ar iarraidh ar 3 Bealtaine 2007. Meastar go mb'fhéidir gur fuadaíodh agus gur dúnmharaíodh í, ach ní bhfuarthas a corp riamh, agus ní bhfuarthas amach riamh céard a tharla go díreach, nó cé a bhí freagrach as. Tharraing an cás clampar, i Sasana go háirithe, sna blianta dár gcionn.

mion|clé|Teachtaireachtaí ómóis i Rothley ar 17 Bealtaine 2007
[clé|mion|[Praia da Luz]]

## Scannail agus éagóir
mion|clé|Teachtaireachtaí ómóis i Rothley ar 17 Bealtaine 2007Ar feadh tamaill, caitheadh amhras ar na tuismitheoirí. I Márta 2008, b'éigean do *[[The Daily Express]]* agus *[[The Daily Star]]* leithscéal neamhchoinníollach a ghabháil le tuismitheoirí Madeleine ar a gcéad leathanaigh, mar aon le suim ollmhór airgid (breis is leathmhilliún punt) a dhíol le fondúireacht a bunaíodh ar son an tachráin.
 
I gcás *The Express*, fritheadh go raibh breis is céad alt clúmhillteach curtha i gcló acu faoi Gerry agus Kate McCann, na tuismitheoirí. I measc na líomhaintí a cuireadh ina leith, dúradh gurb iad a mharaigh a n-iníon nó gur dhíol siad í le mangairí leanaí siocair go raibh siad gann ar airgead. 
 
Bhí an cás seo neamhghnách ar bhealach mar gur poll dubh a bhí ann; sa mhéid is ná tháinig aon chlabhsúr ar an scéal faoin am a cuireadh an dlí ar na nuachtáin. Ar ndóigh, fiú dá mba rud é go raibh bunús leis na líomhaintí áiféiseacha sin, ní bheadh dóigh ar bith ag na nuachtáin iad a chruthú. 

Léirigh suirbhé taighde margaidh a rinne na nuachtáin thuasluaite i measc a gcuid léitheoirí tamall roimhe sin go raibh cíocras damanta ag an phobal chun aon scéal a bhain le himeacht Madeleine McCann gan tásc ná tuairisc. Go deimhin, bhí sé mar pholasaí ag go leor nuachtán, sa Bhreatain agus in Éirinn, tuairisc a chur ar an chéad leathanach.

## 2022
Creideann lucht an fhiosraithe gur mharaigh fear as an nGearmáin, Christian Brueckner, Madeleine. Cuireadh é i bpríosún sa Ghearmáin in Aibreán 2022 tar éis dó a bheith ciontaithe as bean 72 bliain d’aois as Meiriceá a éigniú in Praia da Luz  sa bhliain 2005.  Gabhadh Brueckner in 2019.

Bhí Brueckner ina chónaí in Praia da Luz idir 2000 agus 2017. Ceistíodh é faoi chás Madeleine McCann ach dúirt sé riamh nach raibh a fhios aige dada faoi. Ar 11 Deireadh Fómhair 2022, cuireadh trí chúis éignithe agus dhá chúis maidir le drochúsáid ghnéasach leanaí ina leith. Bhí éigniú mná as Éirinn in 2004 ar cheann de na cúiseanna.  Ach níor ciontaíodh riamh é as an méid sin. Chuir Brueckner isteach téarma príosúin seacht mbliana sa Ghearmáin idir 2019-2025. 

## 2025
Tionscnaíodh cuardach nua i mí na Bealtaine  2025 in Praia da Luz ar iarratas ó phóilíní sa Ghearmáin.

## Féach freisin
* Péidifilia

## Tagairtí

Catagóir:2007
Catagóir:An Phortaingéil
Catagóir:Fuadaigh
Catagóir:Dúnmharuithe
Catagóir:Mí-úsáid leanaí
Catagóir:Péidifilia
Catagóir:Scannail
Lapita

deas|mion| Réigiún ina bhfuarthas potaireacht na Lapita
mion| Atógáil aghaidh mná Lapiteach. Ard-Mhúsaem na hEitneolaíochta, Osaka. Léirigh an t-athchruthú go raibh liopaí tiubh, srón leathan, gruaig dhíreach aici
Is é **Na Lapita** an t-ainm a thugtar do dhaoine Astrainéiseacha réamhstairiúla a d'fhág fianaise ar a slí bheatha ar roinnt oileán san Aigéan Ciúin, i bhfoirm réada ceirmeacha a théann i dáta ó thart ar 1600 RCR go dtí thart ar 500 RCR. Creideann roinnt seandálaithe gurb iad na **[[An Pholainéis|Lapita]]** sinsear na  gcultúr stairiúil sa  Pholainéis, sa Mhicrinéis, agus i gceantair chósta áirithe na Meilinéise. Creideann daoine eile gur dhá chultúr ar leith iad seo a tháinig chun cinn leo féin laistigh de limistéir chomhroinnte. Is é an tréith a aithnítear go stairiúil de chultúr na Lapiteanach ná dearadh geoiméadrach sainiúil ar photaireacht le stampáil fiaclach.
## Tagairtí

Catagóir:Réamhstair na hAigéine
Catagóir:Cultúr Polainéiseach
Catagóir:Cultúir sheandálaíochta na hAigéine
Áisíneacht nuachta

mion
mion
mion
Is comhlacht é **áisíneacht nuachta** a fhostaíonn foirne nuachta in áiteanna éagsúla ar fud na cruinne le nuacht agus eolas eile a bhailiú agus a ullmhú le soláthar ar conradh do mheáin chumarsáide, nuachtáin, irisí, raidió agus teilifís ar fud an domhain.

Is iondúil go soláthraítear an tseirbhís ar cheangal leictreonach nó satailíte. 

Tá Reuters, Bloomberg agus AP ar chuid de na háisíneachtaí nuachta is aitheanta ar fud an domhain.

## Féach freisin

* Na meáin chumarsáide

## Tagairtí

Catagóir:Nuacht
Catagóir:Nuachtáin
Catagóir:Gnólacht
Catagóir:Gnó
Catagóir:Iriseoireacht
Catagóir:Meáin chumarsáide
An Chónaidhm Éireannach

Gluaiseacht neamhspleáchais náisiúnaíoch Éireannach ab ea **an Chónaidhm Éireannach** (*The Irish Confederation*, a bhunaigh baill den ghluaiseacht Éire Óg ar 13 Eanáir 1847 agus a dhealaigh ó Ghluaiseacht na hAisghairme de chuid Dhónaill Uí Chonaill. Chuir an staraí T. W. Moody síos air mar “**”.

## Tagairtí

Catagóir:Páirtithe náisiúnacha na hÉireann
Catagóir:1847
Catagóir:Éire Óg
Buamáil Bishopsgate (1993)

mion|clé|Séipéal Naomh Ethelburga scriosta
Ar 24 Aibreán 1993, phléasc buama de chuid an IRA i dtrucail dumpála i gCathair Londan, díreach taobh amuigh 99 Bishopsgate, Londain. 

Dé Sathairn a bhí ann agus ní raibh mórán daoine sa cheantar, agus tugadh rabhadh chomh maith. D'ainneoin sin maraíodh fear mí-ámharach, grianghrafadóir de chuid *News of the World*, Ed Henty, agus gortaíodh 44 eile.

Scriosadh an túr NatWest, Séipéal Naomh Ethelburga agus go leor eile. Rinne luach £350 milliún de dhamáiste, damáistí suntasacha agus an t-onsaí sceimhlitheoireachta is costasaí riamh i Sasana.

### Cúiseamh
I measc daoine eile, bhí James Cyril ‘Dublin Jimmy’ McGuinness freagrach as an ionsaí, Ach níor cúisíodh riamh é (fuair sé bás sa bhliain 2019).

Chuir McGuinness tús lena shaol mar choirpeach sna 1980idí. Agus é i bpríosún i Sasana, chuir McGuinness aithne ar bhaill den IRA. Dúirt sé go gcuideodh sé le feachtas s’acu. Mí Aibreáin 1993, b'eisean a thiomáin an leoraí a raibh buama ann isteach go Bishopsgate (agus timpeall in aois 28 nó 29 dó ag an am).  Scríobh David Shayler, iarchomhalta de chuid MI5: “Two months after the Bishopsgate attack, police issued a photofit. It was clearly McGuinness. By that time he had gone on the run to the Irish Republic. There was no chance of extraditing him.”

## Féach freisin

* Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí 

## Tagairtí

Catagóir:1993
Catagóir:Stair Londan
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Rassemblement National

Is páirtí polaitíochta Francach é an ***Rassemblement National*** ('Slógadh Náisiúnta' nó RN), nó an ***Front National*** (Fronta Náisiúnta nó FN) mar a bhíodh air roimh 2018. Teaghlach mór le rá sa pholaitíocht, muintir 'Le Pen', atá ag stiúradh an pháirtí ó na 1970idí go dtí an lá atá inniu ann.
mion|Toghcháin réigiúnacha sa bhliain 2021, an RN láidir sa tuaisceart agus Cote d'Azur (deisceart)|clé
Tá an páirtí i bhfad amach ar an eite dheis. Cur in aghaidh na hinimirce is ea cuid mhaith de shaothar an RN. 
[mion|Muintir 'Le Pen' gafa le cúraimí teaghlaigh ó na 1970idíː [Jean-Marie Le Pen agus a iníon, Marine, teaghlach mór le rá sa pholaitíocht ar feadh níos mó ná 50 bliain|clé]]

## Stair
Bhunaigh Jean-Marie Le Pen an páirtí sa bhliain 1972.

Ón mbliain 2011 amach, tá iníon le Jean-Marie Le Pen, Marine Le Pen, ina ceannaire ar an RN.

Sa bhliain 2017, bhí scrios déanta ar na mórpháirtithe polaitiúla, an Páirtí Sóisialach agus 'Les Républicains', agus d'éirigh an RN lárnach sa chóras polaitíochta sa bhFrainc, chomh maith gluaiseacht Émmanuel Macron, *La République en Marche*.

Cé go raibh borradh faoin ngluaiseacht sna blianta 2018-2022, ní léir go bhfuil pobal na Fraince sásta glacadh go hiomlán lena bhfealsúnacht. Ní raibh acu ach seacht suíochán ag an RN as an 577 suíochán sa gcomhthionól náisiúnta le linn 2017-2022 (ionadaíocht chionmhar agus comhghuaillíochtaí polaitiúla ar bith).

Sna 2020idí, rinne Marine Le Pen iarracht mhór  maolú a dhéanamh ar an íomhá atá ag an bpáirtí gur dream radacach ciníoch ar an bhfíordheis iad. Ach chinn Comhairle Stáit na Fraince in 2024 go bhféadfaí a áitiú gur páirtí atá an-fhada amach ar an eite dheis atá i bpáirtí Le Pen.

## Conspóidí

* Sa bhliain 2015, rinne sí idirbheartaíocht i Moscó chun iasachtaí don RN a thógáil amach (bhí na fiacha seo fós amuigh sa bhliain 2022).  In 2022, chuir Macron i leith Le Pen go raibh sí ró-spleách ar an Rúis toisc airgead a bheith faighte ar iasacht ag *RN* ó bhainc sa Rúis. Chosain Le Pen na hiasachtaí – ní raibh aon dul as aici ach airgead a lorg thar lear, a dúirt sí, toisc nach raibh bainc sa Fhrainc toilteanach iasachtaí a thairiscint dá gluaiseacht.

* Bhí Marine Le Pen ina feisire i bParlaimint na hEorpa idir 2004 - 2017. Bhí costais neamhrialta aici.   Ar an 31 Márta 2025, bhí Le Pen ciontaithe as maoiniú de chuid an Aontais Eorpaigh a chúbláil ar mhaithe lena páirtí féin. Bhain sí féin agus 21 duine eile (calaois, cóir a cheilt, srl) mí-úsáid as costais na parlaiminte le daoine a íoc as obair a dhéanamh ar son an pháirtí sin seachas mar chúntóirí parlaiminte. Dúradh gur thángthas san fhiosrúchán ar 40 conradh bréige a raibh €4.6 milliún san iomlán ag baint leo thar thréimhse 12 bliain. Tá achomharc ar siúl ag Le Pen agus mar sin tá sí ann seasamh don uachtaránacht in 2027 i láthair na huaire. San earrach 2025, bhí Le Pen chun cinn sna pobalbhreitheanna do thoghchán uachtaránachta 2027.

## Féach freisin

* Olltoghchán na Fraince, 2024
* Marine Le Pen
* Jean-Marie Le Pen
* Jordan Bardella

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na Fraince
Catagóir:Rassemblement National
Catagóir:Páirtithe polaitíochta ar an bhfíordheis
Kevin Magnussen

Is tiománaí Danmhargach de chuid Fhoirmle a hAon é **Kevin Jan Magnussen** (Gaeilge: *Caoimhín Mac Mághnais*). Tugtar **K-Mag** air mar leasainm. Rugadh i Roskilde, An Danmhairg é ar 5 Deireadh Fómhair 1992. I 2022, ghlac sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann Hass. Thiomáin sé le McLaren agus Renault roimhe sin.

## Saol pearsanta
Is mac le Jan Magnussen é. Phós sé  Louise Gjørup in 2019. Tá iníon amháin acu.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil

Catagóir:Tiománaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh i 1992
Catagóir:Daoine beo
Jill Dando

B'iriseoir agus léitheoir Sasanach í **Jill Wendy Dando**. Rugadh í i Weston-super-Mare ar 9 Samhain 1961. Dúnmharaíodh í ag a baile ar 26 Aibreán 1999. Ní bhfuarthas amach riamh cé a dhúnmharaigh í .

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Básanna i 1999
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Iriseoirí Sasanacha
Maciej Karasiński

Oifigeach agus taidhleoir Polannach is ea **Maciej Karasiński** (rugadh sa bhliain 1977 i Vársá é). Ó 2021 ar aghaidh, tá sé ina Ard-Stiúrthóir in Aireacht Gnóthaí Eachtracha na Polainne.
## Curriculum vitae
Fuair Maciej Karasiński céim le céadonóracha i gcaidreamh idirnáisiúnta eacnamaíoch agus polaitiúil ó Scoil Eacnamaíochta Vársá (1996-2001). Rinne sé staidéar freisin ag Institiúid Clingendael sa Háig (2004) agus ag Scoil Náisiúnta an Riaracháin Phoiblí sa Pholainn (2004-2005).

In 2011, thosaigh sé a chuid oiliúna taidhleoireachta agus consalaí ag Aireacht Gnóthaí Eachtracha na Polainne. Ó 2002 go 2003, rinne sé intéirneachtaí in Washington agus Nua-Eabhrac. Ó 2003 go 2005, bhí sé ag obair i Rannóg na hEorpa san Aireacht Gnóthaí Eachtracha agus é freagrach as caidreamh leis an Laitvia, leis an Eastóin agus leis an bhFionlainn. In 2005, rinneadh Rúnaí Cúnta Stáit de, bliain ina dhiaidh sin d’aistrigh sé go dtí an post le haghaidh cúrsaí a bhaineann leis an Ríocht Aontaithe agus le hÉirinn. Ó 2007 go 2012, bhí sé ag obair in Ambasáid na Polainne chuig an Ísiltír sa Háig, lena n-áirítear mar leas-ionadaí don Eagraíocht um Thoirmeasc ar Airm Cheimiceacha. Idir 2012 agus 2014, bhí sé ag obair mar chomhairleoir agus príomhchomharleoir i Rannóg an Bheartais Slándála, agus é freagrach as comhar slándála le Stáit Aontaithe Mheiriceá. Sa tréimhse idir 2014 agus 2019, bhí sé ag obair i mBuanionadaíocht Phoblacht na Polainne chuig an Aontas Eorpach sa Bhruiséil, áit a bhí sé ag feidhmiú, inter alia, mar ionadaí de chuid Phoblacht na Polainne ar an gCoiste Polaitiúil agus Slándála. In 2019, chuaigh sé ar ais go dtí an Aireacht Gnóthaí Eachtracha i Vársá, áit ar ghlac sé le post mar Leas-Stiúrthóir, agus ansin Stiúrthóir, ag Oifig an Aire. Ón 13 Aibreán 2021, bhí sé ag obair mar Ard-Stiúrthóir de chuid na hAireachta Gnóthaí Eachtracha.

Labhraíonn sé Polainnis, Béarla, Fraincis agus Rúisis.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1977

Catagóir:Daoine Polannacha
Seirbhís Oideachais Leanúnaigh agus Scileanna (SOLAS)

Is é **An tSeirbhís Oideachais Leanúnaigh agus Scileanna** (**SOLAS**) an ghníomhaireacht stáit a bhfuil an dualgas air chun earnáil Bhreisoideachais agus Oiliúna a thógáil chun todhchaí na hÉireann a thiomáint chun cinn. Tá athrú ar an earnáil bhreisoideachais á stiúradh ag SOLAS trí chláir a chistiú, a chomhordú agus tacú leo atá dírithe ar riachtanais ár bhfoghlaimeoirí, ár bhfostóirí agus ár sochaí.

## Eagraíocht
Bunaíodh SOLAS ar 27 Deireadh Fómhair 2013. Tá a shainordú leagtha amach san AN tACHT BREISOIDEACHAIS AGUS OILIÚNA, 2013. I measc feidhmeanna eile amhail taighde, faireachán agus comhordú ar sholáthar breisoideachais agus oiliúna, cuireann sé airgead ar aghaidh freisin chuig boird oideachais agus oiliúna agus comhlachtaí eile atá ag gabháil do sholáthar clár breisoideachais agus oiliúna.
[clé|mion|FÁS, [Muineachán|Muineacháin]]
Bunaíodh na sé déag bhord oideachais agus oiliúna (BOOanna) ar lánscor na 33 Coiste Gairmoideachais (CGO). Ag thart ar an am céanna díscaoileadh FÁS freisin, an t-údarás náisiúnta oiliúna agus fostaíochta a bunaíodh i 1987. Ghlac an Roinn Coimirce Sóisialaí an fhreagracht ó FÁS as Seirbhísí Fostaíochta Pobail agus breis 800 iarfhoireann FÁS. Sa bhliain 2014, tugadh chun críche go rathúil aistriú an iar-Líonra d’Ionaid Oiliúna FAS, a 600+ ball foirne agus áiseanna oiliúna chuig na boird oideachais agus oiliúna nuabhunaithe.

Cuireann BOOanna a fhaigheann cúnamh deontais ó SOLAS thart ar 270,000 áit ar fáil ar 20,000+ cúrsa breisoideachais agus oiliúna in aon bhliain amháin.  

Riarann ​​SOLAS córas printíseachta na hÉireann freisin. Foilsíonn SOLAS plean seirbhísí bliantúil ina leagtar amach cad iad na cúrsaí breisoideachais agus oiliúna a chuirfear ar fáil sna sé BOO déag in aon bhliain amháin agus cé mhéad a chosnóidh na cúrsaí sin. 

## Féach freisin

* Oideachas

## Tagairtí

Catagóir:Oideachas gairme agus teicniúil
Catagóir:Printíseacht
Catagóir:Bunaíochtaí 2013 in Éirinn
Catagóir:An Roinn Breisoideachais agus Ardoideachais, Taighde, Nuálaíochta agus Eolaíochta
Catagóir:Oideachas in Éirinn
Catagóir:Comhlachtaí Stáit in Éirinn
Catagóir:Eagraíochtaí Éireannacha
Buamáil Gernika (1937)

Tharla **buamáil Gernika**, i dTír na mBascach, ar an 26 Aibreán 1937 le linn Chogadh Cathartha na Spáinne.

Scriosadh trí cheathrú den bhaile agus maraíodh na céadta (ar a laghad) ar an lá fuilteach úd.
[mion|clé|Tionchar ollmhór ag '''The tragedy of Guernica''<nowiki/>' le George Steer, i d''[The Times|Times* Londain]]
Thug [[Adolf Hitler|Hitler]] agus [[Benito Mussolini|Mussolini]] tacaíocht do na [[Faisisteachas|Faisistigh]] de chuid [[Franco]] le linn an chogaidh. D'ionsaigh na buamadóirí ón [[Aviazione Legionaria]] agus ón Léigiún Condar den [[Luftwaffe]] an baile Bascach, agus cuireadh turgnamh i gcrích, taithí a bhí tábhachtach le linn an [[Dara Cogadh Domhanda]]. 

=== Samhailchomhartha ===
Don chéad uair riamh, scriosadh cathair ón aer. Mar sin tá tábhacht shiombalach ag baint leis an ruathar buamála ar an lá úd inniu.

Rinne [[Pablo Picasso|Picasso]] an múrmhaisiú *Guernica'' mar fhreagairt ar eachtraí an 26 Aibreán agus cuireadh ar taispeáint sa Phailliún Spáinneach é.

Níl mórán den seanbhaile ársa fágtha sa lá atá inniu ann, taobh amuigh de chúpla foirgneamh mar an tseaneaglais i lár an bhaile, a sheas go dúshlánach in éadan bhuamadóirí Hitler agus Mussolini.

## Féach freisin
* Guernica (pictiúr)
* Gernika (an baile)

## Tagairtí

Catagóir:1937
Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne
Catagóir:Coireanna
Catagóir:Tír na mBascach
Jenna Coleman

Is ban-aisteoir Sasanach í **Jenna-Louise Coleman**. Rugadh í i mBlackpool ar 27 Aibreán 1986.

## Scannánliosta

### Scannáin

### Teilifís

### Drámaíocht

### Físchluiche

### Closleabhar

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine beo
Edgar de Wahl

Múinteoir Gearmánach Baltach, matamaiticeoir agus teangeolaí ab ea **Edgar Alexei Robert von Wahl** nó **de Wahl** (23 Lúnasa 1867 – 9 Márta 1948). Tá an-cháil air as a bheith ina chruthaitheoir Interlingue (ar a dtugtar *Occidental* ar feadh a shaoil), teanga dhúchasach nádúraíoch bunaithe ar na teangacha Ind-Eorpacha, a foilsíodh ar dtús i 1922.

## Foilseacháin
*Edgar von Wahl. Flexion und Begriffsspaltung. – Linguist 1896, nr 10.
*Edgar von Wahl. Ausnahmen. – Linguist 1897, nr 3.
*Edgar de Wahl. [Idiom neutral reformed]. – Progres 1906, nr 6.
*Julian Prorók. Ketzereien: Keimzellen einer Philosophie. Tartu, Leipzig 1906.
*Edgar de Wahl. AULI = Auxiliari lingue International. – Discussiones 1909, nr 1-2.
*Edgar de Wahl. L leges de derivation en verbes. – Lingua Internationale 1911, nr 1.
*Edgar von Wahl. Kaiserlicher Estländischer See-Yacht-Club: historische Übersicht 1888-1913. Tallinn 1913.
*Edgar de Wahl. Qual instructiones da nos li historie de lingue universal. – Kosmoglott 1922, nr 1, pp 6–8. 
*Edgar de Wahl. Radicarium directiv del lingue international (occidental): in 8 lingues. Tallinn 1925.
*Edgar de Wahl. Interlinguistic reminiscenties. – Cosmoglotta 1927, nr 41, pp 54–64.
*Edgar de Wahl. Occidental: gemeinverständliche europäische Kultursprache für internationalen Verkehr: Begründung, Grammatik, Wortbildung, vergleichende textproben. Tallinn, Viin 1928.
*Edgar de Wahl, Otto Jespersen. Discussiones inter E. de Wahl e O. Jespersen. Chapelle 1935.
*Edgar de Wahl. Spiritu de interlingue. Cheseaux/Lausanne, 1953.

Catagóir:Teangeolaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1867
Catagóir:Básanna i 1948
Vladimir Solovyov (iriseoir)

Is iriseoir Rúiseach, láithreoir teilifíse, scríbhneoir agus bolscaire de chuid na Rúise é **Vladimir Rudolfovich Solovyov** (Rúisis: *Владимир Рудольфович Соловьёв*, a rugadh 20 Deireadh Fómhair 1963).  Bíonn sé ina ancaire ar an seó teilifíse *Tráthnóna Domhnaigh le Vladimir Solovyov* (Rúisis: *Вечер с Владимиром Соловьёвым*) ar *Россия-1* (Gaeilge: An Rúis-1).

## Tagairtí

Catagóir:Iriseoirí Rúiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Bróicéir

I gcúrsaí gnó, bíonn an **bróicéir** ina idirghabhálaí idir díoltóirí agus ceannaitheoirí.

* Bróicéir airgeadraí.   Duine a chuireann an dá pháirtí in idirbheart airgeadraí nó taiscí in aithne dá chéile.
* Bróicéir  ar coimisiún   I SAM, déileálaí stocmhalartáin a chomhlíonann orduithe maidir le hurrúis a dhíol nó a cheannach, ar bhonn táille nó coimisiúin bunaithe ar luach an bhearta.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Margaí airgeadais
Catagóir:Gnó
Catagóir:Margadh airgeadraí
Kim Gordon

Is ceoltóir Meiriceánach í **Kim Althea Gordon**. Rugadh í i Rochester, Nua-Eabhrac ar 28 Aibreán 1953.

## Dioscliosta

### Aonair

* *No Home Record* (2019)

### Sonic Youth

### Free Kitten

* *Unboxed* (1994)
* *Nice Ass* (1995)
* *Sentimental Education* (1997)
* *Inherit* (2008)

### Body/Head

* *Body/Head 12"* (2013)
* *Coming Apart* (2013)
* *No Waves* (2016)
* *The Switch* (2018)

### Glitterbust

* *Glitterbust* (2016)

## Scannánliosta

## Saol pearsanta
Phós sí Thurston Moore i 1984.  Scar siad in 2011 agus fuair siad colscaradh in 2013. Tá iníon amháin acu.

## Féach freisin
* Sonic Youth

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Dord-ghiotáraithe Meiriceánacha
Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Osuna

Is bardas Spáinneach é **Osuna**, i gCúige Sevilla, Andalucía i ndeisceart na Spáinne. 

I scannán Michelangelo Antonioni El Reportero, dúnmharaíodh an carachtar darb ainm Locke (bhí Jack Nicholson sa pháirt) in Hotel de la Gloria san bhardas, cé gur scannánaíodh an radharc i Vera, i gCúige Almería.

## Tíreolaíocht
Tá 59,142 heicteár sa bhardas Osuna, arna dháileadh idir na tailte La Campiña, ísealchríocha agus créanna, a úsáidtear le haghaidh feirmeoireachta tirime agus ar an taobh eile an Sierra Sur (Subbética) le oragrafaíocht níos sléibhtiúla, atá tiomanta go bunúsach do shaothrú garráin olóige.

Geimhrí fuara le siocháin agus samhraí teo, gur féidir le teocht chomh hard le 40 ° cé go bhfuil na teochtaí íosta fionnuar, agus is féidir leis na teochtaí suas le 9 °C a bhaint amach.C, cé go bhfuil na híosteochtaí fionnuar, le teocht ard.s sainairíonna é a aeráid geimhreadh fuar le sioc agus samhraí te, le huasmhéideanna ar féidir leo 40 a bhaint amach °C, cé go bhfuil na híosmhéideanna fionnuar, agus is féidir leis na teochtaí 9 °C a bhaint amach. Sa gheimhreadh, bíonn an teocht fuar, agus is féidir le huasmhéideanna timpeall 10 °C agus íosmhéid a shroicheadh -5 °C a bhaint amach, ag cur i láthair níos mó ná 40 lá de shiocháin  bhliantúla le titim sneachta anois is arís.
## Tagairtí

Catagóir:Bardais Chúige Sevilla
Catagóir:Teach Osuna
Pegasus (earraí spiaireachta)

mion
Is earraí spiaireachta é **Pegasus** a d'fhorbair an chuideachta cibear-armála Iosraelach an *NSO Group*, ar féidir a shuiteáil faoi cheilt ar fhóin phóca (agus gléasanna eile) a bhfuil an chuid is mó  leaganacha de iOS agus Android ar siúl acu.   

Tá Pegasus in ann leas a bhaint as leaganacha iOS suas go 14.6, trí leas a bhaint as cliceáil nialasach.    

Ón bhliain 2022, bhí Pegasus in ann teachtaireachtaí téacs a léamh, glaonna a rianú, pasfhocail a bhailiú, rianú suímh, rochtain a fháil ar mhicreafón agus ceamara na sprice, agus faisnéis a bhailiú ó aipeanna. 
.
Ainmnítear an earraí spiaireachta as Pegasus, capall sciathánach mhiotaseolaíocht na Gréige. Is víreas ríomhaire chapall na Traí é is féidir a sheoladh “ag eitilt tríd an aer” chun fón póca a ionfhabhtú. 

Thángthas ar Pegasus i mí Lúnasa 2016, tar éis d'iarracht suiteála teipthe a bheith déanta ar iPhone de ghníomhaí cearta daonna, rud a chuir tús le himscrúdú inar nochtadh sonraí faoin earraí spiaireachta, a chumais, agus na leochaileachtaí slándála a bhain sé leas as. Ba chúis le tuairisciú suntasach sna meáin chumarsáide an nuacht faoin spiaireacht. 

Tugadh an "most sophisticated" ionsaí ar fhón cliste riamh air, agus b’é an chéad uair a bhain cianshaothrú mailíseach úsáid as éalú as príosún chun rochtain gan srian a fháil ar iPhone.

## Naisc sheachtracha

*'Spyware Pegasus found on hacked mobile phones of four human rights defenders.'https://www.irishtimes.com/news/world/spyware-pegasus-found-on-hacked-mobile-phones-of-four-human-rights-defenders-1.4845068
*'Pegasus: the spyware technology that threatens democracy – físeán.'https://www.theguardian.com/news/video/2021/jul/19/pegasus-the-spyware-technology-that-threatens-democracy-video
*'Pegasus spyware: How it works and how to detect it.' https://www.siliconrepublic.com/enterprise/pegasus-spyware-is-my-phone-infected
*'Pegasus Spyware and Citizen Surveillance: What You Need to Know.'https://www.cnet.com/tech/mobile/pegasus-spyware-and-citizen-surveillance-what-you-need-to-know/

## Tagairtí

Catagóir:Hacáil sna 2010í
Catagóir:Foirne uirlisí bhogearraí mailíseacha
Catagóir:Bogearraí mailíseacha Android (córas oibriúcháin)
Catagóir:Bogearraí mailíseacha iOS
Catagóir:Earraí spiaireachta
Catagóir:Earraí spiaireachta a úsáideann rialtais
Catagóir:Scannail
Catagóir:Spiaireacht
Catagóir:Iosrael
Catagóir:Android (córas oibriúcháin)
Catagóir:iOS
Catagóir:Bogearraí
Douglas J. Feith

Bhí **Douglas Jay Feith** (a rugadh 16 Iúil 1953) ina Leas-rúnaí Cosanta do Bheartas d'uachtarán na Stát Aontaithe George W. Bush, ó Iúil 2001 go Lúnasa 2005. Is comhalta sinsearach é ag Institiúid Hudson, meitheal mhachnaimh choimeádach.

Tá cur síos ar Feith mar ailtire de chuid Chogadh na hIaráice.  Roimh an gcogadh, bhí ról lárnach aige i gcur chun cinn an éilimh go raibh caidreamh oibriúcháin ag réimeas Saddam Hussein le al-Qaeda (cé nach raibh mórán fianaise inchreidte ar a leithéid de chaidreamh ag an am). Dúradh i dtuarascáil Ard-Chigire an Pheinteagáin an méid seo a leanas faoi  ​​ghníomhaíochtaí Frith;  " (Feith's office) developed, produced, and then disseminated alternative intelligence assessments on the Iraq and al Qaida relationship, which included some conclusions that were inconsistent with the consensus of the Intelligence Community, to senior decision-makers."  

## Pearsanta
Rugadh Feith do theaghlach Giúdach i Philadelphia, Pennsylvania, duine de thriúr clainne le Rose (née Bankel) agus Dalck Feith. Bhí a athair ina bhall den Betar, ógeagraíocht  athbhreithnitheach  Shíónach, sa Pholainn, agus marthanóir ón Uileloscadh a chaill a thuismitheoirí agus a sheachtar deartháireacha sna sluachampaí géibhinn Naitsíocha .  Tháinig Dalck go dtí na Stáit Aontaithe le linn an Dara Cogadh Domhanda agus d'éirigh sé ina fhear gnó, dhaonchara, agus bhronntóir don pháirtí Poblachtach .  

D’fhás Feith aníos i bPáirc Elkins, cuid de Cheltenham Township, bruachbhaile de chuid Philadelphia . D’fhreastail sé ar Central High School Philadelphia, agus ina dhiaidh sin d’fhreastail sé ar Ollscoil Harvard, áit ar bhain sé a chéim amach magna cum laude sa bhliain 1975 . Lean sé ar aghaidh go dtí Ionad Dlí Ollscoil Georgetown, ag fáil a Juris Doctor magna cum laude i 1978 . Tar éis dó céim a bhaint amach, d’oibrigh sé ar feadh trí bliana mar aturnae leis an ngnólacht dlí Fried, Frank, Harris, Shriver &amp;amp; Jacobson LLP .

## Gairmréim

### A chuid oibre mar Dhaonlathach
D'oibrigh Feith ar fhoireann an tSeanadóra Henry M. Jackson i 1975  sula ndeachaigh sé ar aghaidh ag obair ar fheachtas Elmo Zumwalt i gcoinne an tseanadóir leithscaraigh Harry Byrd, Jr.  Bhuaigh Byrd, neamhspleách ó 1970, ar Zumwalt, ó Pháirtí na nDaonlathach, 57–38%. 

### Riaradh Reagan
## Tagairtí


Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Daoine as Philadelphia
Catagóir:Fir
Catagóir:Giúdaigh
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Áisíneacht Dáileacháin Leabhar

mion|Leabhair
Bunaíodh **Áisíneacht Dáileacháin Leabhar** (nó **ÁIS**) sna 1970idí chun foilseacháin Ghaeilge a dháileadh go náisiúnta agus go hidirnáisiúnta. Cuireann Áis seirbhís dáileacháin ar fáil d’fhoilsitheoirí Gaeilge agus cinntíonn soláthar leabhar Gaeilge ar an mhargadh.  

Sa bhliain 2020, dáileadh 200,000 leabhar ar níos mó ná 250 siopa leabhar ar fud na tíre agus thar lear. 

Le linn 2020, rinne ÁIS luach €1.6 milliún de leabhair Ghaeilge agus leabhair dhátheangacha a dháileadh. San áireamh san fhigiúr sin tá leabhair a bhaineann le gach seánra, idir leabhair do pháistí, théacsanna acadúla agus neart leabhar filíochta.

Sa bhliain 2022, dúirt foilsitheoirí go raibh an cur chuige ó thaobh na teicneolaíochta atá ag ÁIS “go hiomlán as dáta” agus nach leor ar chor ar bith ionadaí díolacháin amháin a bheith “ar an mbóthar” ag an áisíneacht le freastal ar an tír ar fad.

## Féach freisin

* An Gúm
* Clár na Leabhar Gaeilge
* Foras na Gaeilge

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge
Catagóir:Comhlachtaí Stáit in Éirinn
Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann
Catagóir:Foilsitheoirí Gaeilge
Catagóir:Comhlachtaí le Gaeilge
Deoise

[deas|mion| Cosúil le deoisí eile, tá ''ardeaglais'' ag Deoise na Róimhe, suíomh oifigiúil [Pápa|Easpag na Róimhe]]

I rialachas eaglaise, is í an **deoise** nó **oifig an easpaig** an ceantar eaglasta faoi dhlínse easpaig.

## Stair
deas|mion| Deoisí na hImpireachta Rómhánaí, AD 400
Níos déanaí, tháinig athrú suntasach ar eagrú Impireacht na Róimhe. Rinneadh na cúigí a fhoroinnt agus ansin tháinig siad chun bheith bainteach in aonaid níos mó, **an deoise** (Laidin: *dioecesis*, ón téarma Gréigise *διοίκησις*, a chiallaíonn "riarachán"). Tugadh stádas dlíthiúil don Chríostaíocht i 313 le Forógra Milano (Laidin: *Edictum Mediolanense*). Thosaigh eaglaisí á n-eagrú féin ina ndeoisí bunaithe ar na ndeoisí sibhialta, ní ar na ceantair impiriúla réigiúnacha is mó. Ba mhinic na deoisí seo a bheith níos lú ná na cúigí. Sa bhliain 380 A.D., d'fhógair Teodaisias I an iad Chríostaíocht ina reiligiún oifigiúil san Impireacht. Thug Constaintín I i 318 an ceart do dhlíthithe cásanna cúirte a aistriú ó na uathucúirteanna sibhialta chuig na heaspaig. Caithfidh gur ar éigean a tháinig an scéal seo slán le linn aimsir Flavius Claudius Iulianus, 361–363. Ní chloistear faoi chúirteanna Easpaig arís san Oirthear go dtí 398 agus san Iarthar i 408. Bhí cáilíocht na gcúirteanna seo íseal, agus ní raibh siad saor ó amhras  mar fuair Easpag Alecsandria Troas amach go raibh an chléir ag déanamh brabús truaillithe uathu. Mar sin féin, bhí an-tóir ar na cúirteanna seo mar go bhféadfadh daoine lucht ceartas tapa a fháil gan táillí a bheith ghearradh orthu. Ní raibh aon pháirt ag Easpaig sa riarachán sibhialta go dtí gur chaill na comhairlí baile, ag dul in olcas, mórán údaráis do ghrúpa de ‘dhaoine suntasacha’ comhdhéanta de na comhairleoirí is saibhre, daoine cumhachtacha agus saibhre a bhí díolmhaithe go dlíthiúil ó  bheith ag gníomhú ar na comhairlí, lucht an airm a bhí scortha, agus na easpaig, iar-AD 450. De réir mar a thit Impireacht an Iarthair sa 5ú haois, ghlac easpaig in Iarthar na hEorpa páirt níos mó den ról a bhí ag na n-iar-ghobharnóirí Rómhánacha. Tharla forbairt chomhchosúil, cé nach raibh an oiread céanna, san Oirthear, áit ar choinnigh an Impireacht Bhiosántach an fearas riaracháin Rómhánach den chuid is mó. Sa lá atá inniu ann, tá go leor deoise, cé gur foroinnt níos déanaí iad, tar éis teorainneacha rannán riaracháin na Róimhe a chaomhnú le fada an lá. Maidir leis an Gall, tá sé tugtha faoi deara ag Bruce Eagles "go raibh sé coitianta go leor sa bhFrainc le fada an lá gurb iad na deoisí meánaoiseacha, agus a *gcomhphagi*, comharbaí díreacha críochach na *[[:en:Civitas|civitates]]* Rómhánacha ."
## Tagairtí

Catagóir:Easpag san eaglais Anglacánach
Catagóir:Easpag san Eaglais Chaitliceach

Catagóir:Téarmeolaíocht Chríostaí
Scleranthus annuus

Is speiceas de phlanda bláthanna é ***Scleranthus annuus*** san fhine Caryophyllaceae ar a dtugtar **cabhair Mhuire** i nGaeilge. Is planda nádúrtha é san Eoraip, san Áise, agus san Afraic Thuaidh, agus tá aithne air ar fud an domhain mheasartha mar speiceas tugtha isteach agus fiaile choitianta. Fásann sé i go leor cineálacha gnáthóg, go minic i gceantair corraithe.

## Cur síos
Is luibh bhliantúil nó dhébhliantúil é *Scleranthus annuus* le gais leatha ilchraobhacha íseal suas le 15 cm ar fad ag fás ó socfhréamh. Tá na duilleoga cosúil le snáthaid nó le cruth líneach le pointí géara righin. Tá na duilleoga eagraithe go hurchomhaireach i bpéirí timpeall an ghais agus bíonn siad comhtháite le chéile ag na bunanna. Tarlaíonn bláthanna i bpéirí nó i dtriopaill beaga suas le cúig cinn. Tá easpa peitil ar na bláthanna ach tá cailísí clog-chruthach de sheipil glasa peitil orthu.

Dáileadh agus gnáthóg
## Tagairtí

Catagóir:Caryophyllaceae
Catagóir:Flóra na hAfraice
Catagóir:Flóra na hÁise
Catagóir:Flóra na hEorpa
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Seán Hayes (idirdhealú)

Is ainm athbhríoch é **Seán Hayes**. Is féidir leis baint:
* le Sean Hayes (aisteoir) (b. 1970) fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach 
* le Seán Hayes (Tiobraid Árann) (1890-1968) Polaiteoir Éireannach
* le Seán Hayes (polaiteoir) (1884-1941) Polaiteoir Éireannach