open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1167

Bhí an bhliain **1167 ([[Uimhir Rómhánach|MCLXVII]]) **coitianta ag tosú ar Dé Domhnaigh an fhéilire ''Julian''

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 26 Lúnasa — Werner II, Cunta Habsburg, uasal Gearmánach
* 7 Samhain — Toirdhealbhach mac Diarmada Ua Briain, Rí Mumhan
*

Catagóir:Blianta
1198

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 24 Lúnasa — Alasdair II na hAlban, Ardrí na Scot idir 1214 agus 1249
*
## Básanna
* 15 Eanáir — Pápa Celestine III, Pápa ó 1191 go 1198
* 2 Nollaig — Ruaidrí mac Tairrdelbach Ua Conchobair, Ard-Rí na hÉireann
*

Catagóir:Blianta
1273

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 17 Nollaig — Rumi, file Peirseach (b. 1207)

Catagóir:Blianta
1305

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 31 Lúnasa — Uilleam Uallas, ridire Albanach
*

Catagóir:Blianta
1376

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 8 Eanáir — Giovanni Boccaccio, údar agus file Iodálach
*

Catagóir:Blianta
1390

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 19 Aibreán — Roibeard II, Rí na nAlbanach (r. 1316)
* 27 Aibreán — Roibeard II, Rí na nAlbanach, Rí na nAlbanach ó 1371 go dtí a bhás

Catagóir:Blianta
1397

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 15 Meitheamh — Paolo Uccello, péintéir Iodálach
* 21 Lúnasa — Guillaume Dufay, cumadóir ceoil Francach
* 23 Samhain — Pápa Nioclás V, Pápa ó 1447 go 1455
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
Terry Weeks

Is amhránaí Meiriceánach agus ball den bhanna anamcheoil The Temptations ón mbliain 1996 é **Terry Weeks** (nó *Terence Wayne Weeks*) chomh maith le hOtis Williams, Ron Tyson, Theo Peoples agus Harry McGilberry. Rugadh é ar an 23 Nollaig, 1963 in Birmingham, Alabama.

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
1389

## Eachtraí
* 28 Bealtaine - Cath Cosaive; Throid Seirbiagh agus a gcomhghuaillí Chríostaí i gcoinne na Turcaigh Otamánaigh. Maríodh Impire Murad I agus Prionsa Lazar na Seirbia sa chath.

## Breitheanna
*
## Básanna
* 23 Deireadh Fómhair — Pápa Urban VI, pápa
*

Catagóir:Blianta
1205

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 26 Eanáir — An tImpire Lizong an rítheabhlaigh Song sa tSín (b. 1264)
* 10 Iúil — Hōjō Masamura, *shogun* Seapánach (b. 1273)
* 18 Iúil — Pápa Aidrian V, pápa

## Básanna
* 21 Meitheamh - Enrico Dandolo, ceannaire Veinéiseach (r. 1107)

Catagóir:Blianta
1203

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 5 Eanáir — Alain de Lille, diagaire agus file Francach
*

Catagóir:Blianta
1276

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 17 Eanáir — Pápa Gréagóir X, Pápa ó 1271 go 1276
* 25 Lúnasa — Pápa Aidrian V, Pápa
*

Catagóir:Blianta
1277

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 27 Bealtaine — Pápa Seán XXI, Pápa
* 8 Iúil — Baibars, Sultán na hÉigipte
*

Catagóir:Blianta
1270

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 10 Aibreán — Uilleam Uallas, ridire Albanach
*
## Básanna
* 1 Meán Fómhair — Louis IX na Fraince, Rí na Fraince
*

Catagóir:Blianta
1268

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 6 Nollaig — Pápa Cléimeans IV, Pápa ó 1265 go 1268
*

Catagóir:Blianta
1269

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 14 Nollaig — Gruffudd ap Madog, prionsa Breatnach
*

Catagóir:Blianta
1209

Bliain choitianta ba ea **1209** **([[Uimhir Rómhánach|MCCIX]])** ag tosú ar Déardaoin an fhéilire ''Julian''.

## Eachtraí

### De réir áite

#### [[An Áise]]
* Buann Genghis Khan ar Xia Iartharach
* Déanann an arm na Ríochta an tSeoirsia ruathar ar na phrionsachta sa tuaisceart na hIaráine

#### [[An Eoraip]]
* Tá Droichead Londan críochnaithe
* Luain dubh, Baile Átha Cliath: Tá grúpa lonnaitheoirí a sroich ó Briostó maraithe le laochra treibhe Uí Bhroin. Fágann an grúpa sábháilteacht na cathrach chun Luan Cásca a cheiliúradh in aice le coill ag Raghnallach agus tá siad ionsaithe gan rabhadh. 

### De réir ábhair

#### [[Oideachas]]
* Tá Ollscoil Cambridge bunaithe

#### [[Reiligiún]]
* Tá an ordú na Proinsiasaigh bunaithe
## Breitheanna
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1190

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 30 Samhain — Pápa Cléimeans IV, Pápa ó 1265 go 1268

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1191

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 27 Márta — Pápa Cléimeans III, Pápa ó 1188 go 1191
*

Catagóir:Blianta
1192

## Eachtraí
* 7 Eanáir – Ghearr Véineas Iúpatar as an amharc ón Domhan.
* 21 Lúnasa – Bronnadh an teideal shōgun (seogan) ar Minamoto no Yoritomo. Chuir sin tús leis an gcéad seoganáid i stair na Seapáine.
* 9 Deireadh Fómhair – Cuireadh deireadh leis an 3ú Crosáid sa Talamh Naofa.
*  gan dáta ar eolas – Críochnaíodh Droichead Marco Polo (Lugouqiao) i mBéising na Síne. (Cuireadh tús lena thógáil i 1189).
[mion|Sa bhliain 1192 a chríochnaíodh chéad Droichead Marco Polo i m[Béising.]]
 
## Breitheanna
*

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1194

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 23 Iúil — Naomh Claire, naomh Iodálach
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1226

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 10 Deireadh Fómhair — San Proinsias Assisi, bráthair agus naomh Iodálach; bunaitheoir Ord na bProinsiasach
*

Catagóir:Blianta
1294

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 25 Feabhra — Cúbla Cán, bunaitheoir agus Impire Ríshliocht Yuan
*

Catagóir:Blianta
1296

## Eachtraí
*

## Breitheanna
* Gille Coluim MacLeòid

## Básanna
* 26 Bealtaine — Pápa Celestine V, Pápa in 1294

Catagóir:Blianta
1303

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 19 Deireadh Fómhair — Pápa Boniface VIII, Pápa ó 1294 go 1303
*

Catagóir:Blianta
1314

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 2 Iúil — Philippa de Hainault, céile Éadbhard III Shasana
*
## Básanna
* 28 Aibreán — Pápa Cléimeans V, Pápa ó 1305 go 1314
* 3 Nollaig — John de Balliol, Rí na nAlbanach ó 1292 go dtí 1296
*

Catagóir:Blianta
1292

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*20 Eanáir — Éilis na Boihéime.
*3 Deireadh Fómhair, Eleanor de Clare, bean uasal Sásanach.

## Básanna
* 11 Aibreán — Pápa Nioclás IV, Pápa ó 1288 go 1292

Catagóir:Blianta
1159

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 8 Meán Fómhair — Pápa Aidrian IV, Pápa ó 1154 go 1159
*

Catagóir:Blianta
1280

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 29 Lúnasa — Pápa Nioclás III, Pápa ó 1277 go 1280
*

Catagóir:Blianta
1283

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 16 Aibreán — Maighréad, Maighdean na hIorua, Banríon na hAlban
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1285

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 11 Aibreán — Pápa Máirtín IV, Pápa ó 1281 go 1285
*

Catagóir:Blianta
1287

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 10 Aibreán — Pápa Honorius IV, Pápa ó 1285 go 1287
*

Catagóir:Blianta
1337

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* *Timpeall na bliana seo* – Jean Froissart, croinicí as Hainaut (b. t. 1404)

## Básanna
* 16 Eanáir — Giotto di Bondone, péintéir agus ailtire Iodálach
* 11 Samhain — Domhnall Ó Máille (II), rí Umaill
*

Catagóir:Blianta
1348

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 9 Meitheamh — Ambrogio Lorenzetti, péintéir Iodálach
*

Catagóir:Blianta
1352

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 14 Nollaig — Pápa Cléimeans VI, pápa ar an Eaglais Chaitliceach
*

Catagóir:Blianta
1378

## Eachtraí
*
## Breitheanna
Gan dáta ar eolas –
* Lorenzo Ghiberti, teilgeoir is dealbhóir Iodálach (b. 1455)

## Básanna
*

1378
1379

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 16 Eanáir — Pápa Callixtus III, Pápa ó 1455 go 1458
*
## Básanna
*

1379
1138

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 6 Aibreán — Maimonides, raibí, lia, agus fealsamh
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1250

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* timpeall na bliana seo - Leonardo Fibonacci, matamaiticeoir Iodálach (r. t. 1170)

Catagóir:Blianta
1258

## Eachtraí
* 10 Feabhra - Ghlac na Mongólaigh seilbh ar Bagdad. Ar feadh breis is seachtain, scrios siad leabharlanna agus páláis na cathrach agus na bailiúcháin mhóra leabhar. Dhúnmharaigh siad formhór na ndaoine sa chathair.
* D'fhógair Llywelyn ap Gruffudd é féin mar Phrionsa na Breataine Bige. Ceannasaí neamhspleách deireanach ar an mBreatain Bheag a bhí ann.
*Gorta, galair agus fuacht as an ngnách in go leor tíortha i ndiaidh bhrúcht bolcáin (Sliabh Samalas) san Indinéis go déanach sa bhliain roimhe. 
  
## Breitheanna
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1256

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 13 Eanáir — Gertrude Mhór, naomh Caitliceach
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1334

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 12 Nollaig — Pápa Seán XXII, Pápa ó 1316 go 1334
*

Catagóir:Blianta
1335

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 21 Bealtaine — Pápa Gréagóir XII, Pápa ó 1406 go 1415
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1144

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 15 Márta — Pápa Celestine II, Pápa ó 1143 go 1144
*

Catagóir:Blianta
1145

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 22 Feabhra — Pápa Lucius II, Pápa ó 1144 go 1145
*

Catagóir:Blianta
1185

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 2 Nollaig — Pápa Lucius III, Pápa ó 1181 go 1185
*

Catagóir:Blianta
1143

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 1 Deireadh Fómhair — Pápa Innocentius II, Pápa
*

Catagóir:Blianta
1186

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 25 Iúil — Aodh de Léis, Tiarna na Mí, úinéir talún agus sealbhóir oifige ríoga Angla - Normannach
*

Catagóir:Blianta
524

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 25 Meitheamh – Clodomir I, rí na bhFranc i ríocht Orleans (r. t. 495)

Catagóir:Blianta
528

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* Naomh Ailbe, easpaig Éireannach (bliain a bháis de réir *[[Annála Inis Faithleann]]*)

Catagóir:Blianta
Wa-Tor

Is uathoibreán ceallach é **Wa-Tor** a cheap Alexander Keewatin Dewdney. Cuireadh é i láthair in eagrán Nollag 1984 don *Scientific American*.
thumb|An phláinéid de Wa-Tor

Déanann an t-alt "*Computer Recreations: Sharks and fish wage an ecological war on the toroidal planet Wa-Tor*", cur síos ar an éiceachóras mar uathoibreán ceallach. Is pláinéad é Wa-Tor atá clúdaithe go hiomlán in uisce áit nach bhfuil ach dhá speiceas ina gcónaí i gcothromaíocht íogair. Tá an pláinéad toróideach i.e má bhogann rud beo síos faoi bhun an domhain feictear é arís ag an imeall uachtarach. Sa tslí chéanna má bhogann siad amach ar dheis feictear iad arís ar an imeall ar chlé. Glaotar "siorcanna" ar an gcéad speiceas mar gheall ar a gcosúlacht idir iad féin agus an speiceas comhainmneach ar domhan. Glaotar "éisc" ar an dara speiceas. Is speiceas creachóireach iad na siorcanna agus itheann siad na héisc. Cónaíonn, bogann agus síolraíonn na siorcanna agus na héisc i Wa-Tor de réir rialacha áirithe. Imíonn am thart i gcéimeanna scoite. Glaonn Dewdney "chronons" ar na céimeanna seo.

## Tagairtí
* Dewdney (1984) "*Sharks and fish Wage an ecological War on the toroidal planet Wa-Tor*", *Scientific American* December pg I4—22.
455

## Eachtraí
* 2 Meitheamh &ndash; Ghabh na Vandalaigh an Róimh agus thosaidís ar chreach a mhair coicís.

## Breitheanna
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1002

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 27 Meitheamh — Pápa Leon IX, Pápa Gearmánach ó 1049–1054
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1003

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 18 Bealtaine — Pápa Sailbheastar II, Pápa ó 938 go 1003
* 18 Nollaig — Pápa Seán XVII, pápa
*

Catagóir:Blianta
1004

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 28 Meitheamh — Roibeard I, Diúc na Normainne, athair Liam Concar
*

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1181

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 6 Meán Fómhair — Pápa Alastar III, Pápa ó 1159 go 1181
*

Catagóir:Blianta
1182

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 1 Iúil — San Proinsias Assisi, bráthair agus naomh Iodálach; bunaitheoir Ord na bProinsiasach
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1148

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 9 Samhain — Naomh Maelmhaedhoc Ó Morgair, easpag Éireannach
* 16 Samhain — Ari Þorgilsson, scríbhneoir Íoslannach
*

Catagóir:Blianta
581

Bhí an bhliain **581 (DLXXXI) **coitianta ag tosú ar Dé Chéadaoin anfhéilire ''Julian''*. *Tá an ainmníocht **581** na bliana seo a bheith in úsáid ón tréimhse meánaoiseach.

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
370

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* Timpeall na bliana seo – Hypatia, eolaí Gréigea-Éigipteach (b. 415)

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
Eddie Rocket's

Is sraith de bhialanna iad **Eddie Rocket's** (*Eddie Rocket’s (IRL) Limited*) atá lonnaithe in Éirinn den chuid is mó agus a chuireann bia ar fáil a shamhlaítear le *diners* i Meiriceá. Tá stíl *[[Art Deco|art deco]]* na bialainne bunaithe freisin ar ** na 1950dí i Meiriceá. Tá ceanncheathrú an ghnó lonnaithe i mBaile Átha Cliath.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Bia na hÉireann
Catagóir:Bia Meiriceánach
Catagóir:Bialanna Éireannacha
Catagóir:Comhlachtaí Éireannacha
399

## Eachtraí
* Chuir Fa Xian, manach Búdaíoch Síneach, tús lena thuras go dtí an India, Neipeal, agus Srí Lanca.

## Breitheanna
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
412

## Eachtraí

### De réir áite

#### Impireacht na Róimhe
* Bogann na ''visigoths''*, *faoi stiúir rí Ataulf, isteach ó dheas Ghauil. Bhunaigh sé a chónaí ag Narbonne agus déanann comhaontas le impire Honorius i gcoinne Jovinus.
* Impire Jovinus ardaíonn a dheartháir Sebastianus mar comh-impire agus glacann rialú Ghauil.
* Éiríonn Heraclianus, gobharnóir, amach i gcoinne Honorius agus fógartha é féin mar *Augustus. *Trasnaíonn sé an soláthair ghráinne Róimhe. Cáineann Honorius é agus a chúl tacaí chun báis le forógra ag Ravenna
* Tá na ballaí ''Theodosia''* *tógtha ag* *Constantinople i rith an réimeas an impire Theodosius II. Tá an obair déanta faoi maoirseacht Anthemius. 
* Geimhreadh - Tá Olympiodorus, scríbhneoir staire, seolta ar misean taidhleoireachta mar Honorius agus seolann sé trí aimsir stoirm timpeall na Gréige suas na Mara Dubha chun na *[[Huns]]* a bhuail le atá suite ar an lár na Danóibe (nua-aimseartha An Bhulgáir).

#### na Balcáin
* Bhí na dúnta ar bhruach thiar na Danóibe, atá scriosta mar na *Huns*, atógtha, agus tá loingeas na Danóibe nua seolta.
## Breitheanna
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
415

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* Márta – Hypatia, eolaí Gréigea-Éigipteach (r. t. 370)

Catagóir:Blianta
Reitine

[mion|clé|240px|Anatamaíocht na súile 
1. [Cúlchuasán 
2. Cuaisín tosaigh  
3. Coirne 
4. Mac imrisc 
5. Úibhé
6. Inteachán 
7. Corp fabhránach 
8. Córóideach 
9. Scléara 
10. Ballnasc crochta an lionsa 
11. Lionsa 
12. Lionn gloiní 
13. Ducht hiailideach 
14. Reitine
15. Macúl
16. Foibhé 
17. Diosca optach 
18. Néaróg optach 
19. Fuileadáin na reitine 
]]
Is éard is **reitine** veirteabrach ann (Laidin: *rēte*, leis an mbrí 'líon') ná an fíochán solasmhothálach a bhíonn suite ar an dromchla taobh istigh den tsúil. Cruthaíonn optaic na súile íomhá den domhan-amhairc ar an reitine, a fhónann, ar bhealach, cosúil leis an scannán i gceamara. Cuireann an solas a bhuaileann ar an reitine tús le teagmhais cascáideacha ceimiceacha agus leictreacha, agus sa deireadh thiar, spreagtar néar-rígí. Seoltar iad seo chuig ionaid amhairc éagsúla na hinchinne, trí snáithíní na néaróige optaí.

I bhforbairt shuthach na verteabra, thionscain an reitine agus an néaróg optac mar fhiafháis den inchinn i mbéal forbartha, mar sin, meastar an reitine mar chuid de lárchóras na néaróg (LCN) agus is fíochán iarbhír na hintinne í. Is í an t-aon fíochán amháin de chuid an LCN gur féidir a fheiceáil go neamhionrach.

Struchtúr srathaithe is ea an reitine, le roinnt sraitheanna de néaróin idirnasctha ag sionapsaí. Is iad fótaghabhdóirí na gceall amháin, go díreach, a bhíonn solasmhothálach. Den chuid is mó, bíonn dhá chineál ann díobh: na slata agus na cóin. Oibríonn na slata go príomha i soilse maolaithe agus soláthraíonn siad radharc dubh agus bán, agus tacaíonn na cóin le hinniúlacht an radhairc, le linn an lae agus le haireachtáil na ndathanna. Is é an gainglínchill solasmhothálach, an tríú cineál agus an gabhdóir is annamh. Bíonn tábhachtacht leis le haghaidh freagartha fhrithluailí ar sholas an lae ghil.

Próiseálann néaróin eile na reitine na comharthaí néaracha a fhaightear ó na slata agus na cóin. Bíonn an t-aschur i bhfoirm poitéinseal gníomhaithe sna gainglínchealla reitineacha. a bhfuil a néaróg optach comhdhéanta as acsóin na ngainglíncheall. Is féidir le roinnt gnéithe tábhachtacha den aireachtáil amhairc a rianú chuig ionchódú reitineach agus próiseáil an tsolais.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Córas amhairc
Catagóir:Amharc
Catagóir:Anatamaíocht na súile
Catagóir:An tsúil
Sé Chondaeach

thumb|upright|Tuaisceart Éireann

Is éard is **Sé Chondaeach** ann ná duine a aithníonn é/í féin mar 'Sé Chondaeach', nó a cheapann go bhfuil sé/sí i dteideal náisiúntacht nó saoránacht Thuaisceart Éireann a bhaint amach. Bheadh téarmaí eile, mar shampla, "Éireannach Tuaisceartach" nó 'Tuaisceartóir' inghlactha freisin.

Sa Chomhaontú ar thángthas air sna caibidlí ilpháirtí tugtar an méid seo a leanas le fios;
:*"SAINCHEISTEANNA BUNREACHTÚLA
:*1. Tacaíonn na rannpháirtithe leis an tiomantas a thug Rialtais na Breataine agus na hÉireann go ndéanfaidh siad, i gComhaontú nua na Breataine - na hÉireann a chuirfear in ionad an Chomhaontaithe Angla-Éireannaigh: .....

:''(vi) aitheantas a thabhairt do cheart oidhreachta mhuintir uile Thuaisceart Éireann iad féin a aithint mar Éireannaigh nó mar Bhriotanaigh, nó mar Éireannaigh agus Briotanaigh araon, de réir mar a roghnaíonn siad, agus go nglacfar leo sa cháil sin, agus dá réir sin a dhaingniú go nglacann an dá Rialtas lena gceart chun saoránacht d'Éirinn agus den Bhreatain a shealbhú agus nach ndéanfaí difear don cheart sin le haon athrú amach anseo ar stádas Thuaisceart Éireann."

Is fiú a thabhairt faoi deara nach dtugtar aon aitheantas d'aon náisiúntacht nó saoránacht eile.

## Naisc sheachtracha

* Téacs an Chomhaontaithe as Gaeilge i bhfoirm PDF, ó Roinn an Taoisigh

Catagóir:Náisiúntacht
Catagóir:Na Trioblóidí
Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann
461

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* Naomh Pádraig, aspal náisiúnta na nGael (r.~5ú hAois)

Catagóir:Blianta
495

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* Gan dáta cruinn, ach timpeall na bliana seo – Clodomir I, rí na bhFranc i ríocht Orleans (b. 524)

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
496

## Eachtraí
* Bhunaigh an Pápa Gelasius 1 an fhéile Vailintín sa bhliain AD 496.

## Breitheanna
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1342

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 3 Bealtaine — Pápa Beinidict XII, Pápa ó 1334 go 1342
* 24 Iúil — Séarlas I na hUngáire, Rí na hUngáire
*

Catagóir:Blianta
1343

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* *dáta anaithnid* - Geoffrey Chaucer, file Sasanach (b. 1400)

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1360

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 2 Bealtaine — Yongle, tríú himpire an rítheaghlach Ming sa tSín (b. 1424)

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1362

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 20 Meán Fómhair — Pápa Innocentius VI, Pápa ó 1353 go 1362
*

Catagóir:Blianta
1370

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna
* Gille Coluim MacLeòid
* 19 Nollaig — Pápa Urban V

Catagóir:Blianta
1371

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* Gan dáta – Zheng He, taiscéalaí Síneach (b. 1433)

## Básanna
* 22 Feabhra — Dáibhí II, Rí na hAlban
*

Catagóir:Blianta
1372

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 18 Feabhra — Ibn Hajar al-Asqalani, scoláire Éigipteach
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1364

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 19 Meán Fómhair — Christine de Pisan, file agus údar Francach
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1373

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 31 Iúil — Bríd na Sualainne, naomh Sualannach
*

Catagóir:Blianta
Pilib Aspal

Duine de Dháréag Aspal Íosa ba ea **Pilib Aspal**. 

Catagóir:Ceartchreidmheachas
Catagóir:Dáréag Aspal
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglais Ortadocsach Choptach
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Naoimh
Achadh Gallan

Is baile suite i gContae Aontroma é **Achadh Gallan**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Achadh Camán

Is baile suite i gContae Ard Mhacha é **Achadh Camán**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
686

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* Gan dáta – Séarlas Martel, ceannaire na bhFranc (b. 741)

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1035

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 9 Iúil — Roibeard I, Diúc na Normainne, Diúc na Normainne, athair Liam Concar
*

Catagóir:Blianta
1039

## Eachtraí
* 
[mion|200px|Corónaíodh Heinrich III ina rí ar an [An Ghearmáin|Ghearmáin.]]

## Breitheanna
* 

## Básanna
* Alhazen, eolaí Arabach (r. 965)

Catagóir:Blianta
1170idí

## Tarluithe
* 29 Nollaig 1170 Dúnmharú Thomas Becket.

## Breitheanna
*
## Básanna
*

## Tagairtí

Catagóir:Deichniúra
1162

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 7 Meitheamh — Geingeas Cán, bunaitheoir Impireacht na Mongólach
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1165

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* Ibn Arabi
* timpeall na bliana seo – Jean Bodel, oirfideach Francach (r. t. 1210)

## Básanna
*

## Tagairtí

Catagóir:Blianta
1151

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 14 Meán Fómhair — Geoffrey V d'Anjou, Diúc na Normainne
*

Catagóir:Blianta
1154

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 1 Samhain — Stiofán Shasana, Rí Shasana
* 10 Nollaig — Pápa Anastasius IV, Pápa ó 1153 go 1154
*

Catagóir:Blianta
1153

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 15 Iúil — Pápa Eoghan III, Pápa ó 1145 go 1153
* 27 Lúnasa — Bernard de Clairvaux, manach Cistéirseach agus misteach
*

Catagóir:Blianta
718

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* Amhlaidh mac Conghalaigh, rí Bhreá
* Conall Grant mac Cearnaigh, rí Bhreá

Catagóir:Blianta
741

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 22 Deireadh Fómhair – Séarlas Martel, ceannaire na bhFranc (r. 686)

Catagóir:Blianta
1054

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 25 Aibreán — Pápa Leon IX, Pápa Gearmánach ó 1049–1054
*

Catagóir:Blianta
1056

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 1 Nollaig — Flann Mainistreach, File agus staraí
*

Catagóir:Blianta
1057

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 3 Lúnasa — Pápa Vioctór II, pápa
* 21 Lúnasa — MacBheatha mac Fhionnlaigh, Ardrí na nAlbanach

Catagóir:Blianta
1059

## Eachtraí
* 13 Aibreán – Tionóladh Seanadh Latran ina rinne an Pápa Nioclás II toghadh pápaí a bheith teoranta do na cairdinéil.
mion|23 Lúnasa: Bhronn an Pápa Nioclás II an teideal Diúc d'Apulio ar Roberto le Giscard

## Breitheanna
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1210

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* Jean Bodel, oirfideach Francach (r. t. 1165) 

Catagóir:Blianta
1214

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 2 Bealtaine — Louis IX na Fraince, Rí na Fraince
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1220

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 3 Aibreán — Pápa Máirtín IV, Pápa ó 1281 go 1285
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1221

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
*  6 Lúnasa &ndash; San Doiminic, bunaitheoir "Ord Doiminiceach na Seanmóirithe". (b. 1170)

## Tagairtí
 

Catagóir:Blianta
1223

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 19 Iúil — Baibars, Sultán na hÉigipte
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1224

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 31 Bealtaine — Cathal Crobhdhearg Ó Conchúir, Rí Chonnacht
*

Catagóir:Blianta
1231

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 20 Meitheamh — Naomh Antaine, bráthair Proinsiasach sa 13ú haois
* 24 Samhain — San Eilís na hUngáire, naomh Críostaí
*

Catagóir:Blianta
1239

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 24 Meitheamh — Éadbhard I Shasana, Rí Shasana
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
853

## Eachtraí

* Tosaíodh ar atógáil na heaglaise ar anois Ardeaglais Southwark í, i Sasana

## Breitheanna
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
898

## Eachtraí
*
## Breitheanna
Rugadh Aodh Mór (Rí na bhFrainc. Tugtar *Hugh the Great* as Béarla) sa bhliain 898. Ba é mac Roibeárd I, Rí na bhFrainc. Shíolraigh sé ó Séarlas Mór.  

*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1100

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 2 Lúnasa — Liam II Shasana, Sean-rí Sasana
*

Catagóir:Blianta
1103

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 24 Lúnasa — Magnus III, Rí Lochlann, Rí na hIorua
*

Catagóir:Blianta
1106

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 14 Lúnasa — Anraí IV, An tImpire Naofa Rómhánach
*

Catagóir:Blianta
1107

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*  Gan dáta cruinn - Enrico Dandolo, ceannaire Veinéiseach (b. 1205)

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1113

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 31 Lúnasa — Geoffrey V d'Anjou, Diúc na Normainne
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1124

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 20 Nollaig — Pápa Callixtus II, Pápa ó 1119 go 1124
*

Catagóir:Blianta
965

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* Alhazen, eolaí Arabach (b. 1039)
* Máel Mórda mac Murchada, rí Laighean (b. 1014)

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
Sportpark Husterhöhe

Is staidiam spóirt é **Sportpark Husterhöhe** atá suite i gcathair Pirmasens sa Ghearmáin. Úsáidtear é do chluichí sacair go minic, agus imríonn an club Pirmasens FK a gcuid cluichí baile anseo. Sa bhliain 2009, d'imir an Ghearmáin faoi 20 anseo i gcoinne na hAfraice Theas faoi 20, an scór deiridh 6-1 don Ghearmáin.

## Tagairtí

Catagóir:Staideanna spóirt i nGearmáin
Hendrick Motorsports

mionsamhail|Jeff agus Jimmie.
Is foireann rásaíochta gluaisteán ó na Stáit Aontaithe é **Hendrick Motorsports (HMS)** (**All-Star Racing** mar a thugtaí air). Rick Hendrick a bhunaigh sa bhliain 1984. Faoi láthair, glacann an fhoireann páirt i Sprint Cup Series NASCAR. Bhuaigh 10 dtiománaí leo seo (sna blianta 1995, 1996, 1997, 1998, 2001, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010)

## Tiománaithe

* Kasey Kahne
* Jeff Gordon
* Jimmie Johnson
* Dale Earnhardt, Jr.

## Naisc sheachtracha

* Hendrickmotorsports.com - Suíomh oifigiúil

Catagóir:Rásaíocht
Catagóir:Rásaíocht gluaisteán
Catagóir:Gluaisteáin
Catagóir:NASCAR
Áth na gCloch

Is baile suite i gContae Aontroma é **Áth na gCloch**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Bun na Banna

Is baile suite i gContae Ard Mhacha é **Bun na Banna**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
Jeff Probyn

Is iarimreoir rugbaí don fhoireann náisiúnta i Sasana agus an chlub Wasps é **Jeff Probyn** (rugadh faoin ainm Jeffrey Alan Probyn é ar 27 Aibreán, 1956), i Londain). Bhuaigh sé 37 caipíní le Shasana idir 1988 go 1993, agus d'imir sé i gCorn Rugbaí an Domhain sa bhliain 1991. Tar éis críochnú imirt, bhí sé ina bhall foirne le Chlub Sasana (nó *Club England* I mBéarla). Na laethanta seo, tá ​​sé ag obair mar an saineolaí rugbaí ar an stáisiún raidió *talkSPORT*, agus is é an tUachtarán le Spúnóg Adhmaid, (*Wooden Spoon* i mBéarla) an charthanacht rugbaí Breataine agus na hÉireann.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí rugbaí
Catagóir:Imreoirí Waspa
Catagóir:Imreoirí rugbaí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
Naomh Séamas Beag

Duine den Dáréag Aspal Íosa ba ea **Naomh Séamas Beag**. 

Catagóir:Ceartchreidmheachas
Catagóir:Dáréag Aspal
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglais Ortadocsach Choptach
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Naoimh
Baile Linne

Is baile atá suite i ndeisceart Chontae Aontroma é **Baile Linne** (Béarla: *Ballylinney*). Tá sé in aice Bealaigh Chláir.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Carraig an Easa

Is baile suite i gContae Ard Mhacha í **Carraig an Easa**.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
An Chorr Uinseogach

Is baile fearainn suite i gContae Ard Mhacha í **an Chorr Uinseogach**.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
Inis Glas

Is baile beag ar imeall thuaisceart Bhéal Feirste i dTuaisceart Éireann í **Inis Glas** (ón Bhéarla *Greenisland*) atá lo seacht míle soir ó thuaidh ó lár na cathrach agus trí mhíle de shiúl na gcos ó Charraig Fhearghais. Luíonn sé cois na farraige ar bhruacha thuaidh Loch Lao in oirdheisceart Chontae Aontroma, agus tugadh Inis Glas ar an oileán toisc go bhfuil oileán beag bídeach suite cúpla céad slat soir amach san fharraige.

Lonnaíocht leath-uirbeach atá ann, ar bun Chnoc an Chairn ar a bhfuil Leacht Cuimneacháin Chnoc Each suite (in ómós na bhfear a maraíodh sa Chéad agus sa Dara Cogaí Domhanda arbh as Contae Aontroma dóibh).

Tá dhá limistéar faoi leith sa bhaile, nó Inis Glas Uachtarach agus Inis Glas Íochtarach mar is fearr aithne orthu a scarann an líne traenach (Béal Feirste-Latharna) iad. Tá Bóthar an Stáisiúin a ritheann ón stáisiún anuas go himeall an locha, agus Bóthair an Stáisiúin Uachtarach a théann ón droichead díreach in aice an stáisiúin suas i dtreo Chnoc an Chairn, a fhad leis an Bhóthar Uachtarach (an B90). Is mar sin a scartar pobal an bhaile bhig seo chomh maith ar bhun aicme; muintir an ardaicme thuas (mar aon le Bunscoil Inis Glas) agus cosmhuintir an bhaile thíos, áit a tógadh eastát tithíochta sna 50aidí agus sna 60aidí mar a bhfuil Leabharlann Inis Glas, Ionad Pobail Inis Glas dornán de eaglaisí, sraith siopaí agus Bunscoil Shruthán an Airgid. Ó bhun go bar síneann an baile ón trá ar Loch Lao suas a fhad le bun an chnoic.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Lego

Is sraith de bhréagáin thógála a bhfuil gnaoi an phobail air é **Lego** (tá trádmharc ar LEGO le litreacha móra) a tháirgeann *The Lego Group*, comhlacht príobháideach atá lonnaithe in Billund na Danmhairge. Tá sé bunaithe ar bhrící beaga daite den chuid is mó. Is as stiréin bhútaidhé-éine aicrilinítríle atá na brící déanta. Cruthaítear 19 billiún bríce sa bhliain, nó thart ar 36,000 bríce gach nóiméad agus cruthaíodh breis is 400 billiún bríce ón mbliain 1958 i leith. Tá réimse leathan de rudaí ar féidir a thógáil le brící Lego; tá 915 milliún bealach ann le 6 bhríce Lego a chur lena chéile. 

## Cúlra an chomhlachta

Is ó *leg godt* na Danmhairgise a thagann an focal Lego, *spraoi go maith* a chiallaíonn sé. Ba shiúnéir Danmhairgeach é Ole Kirk Christiansen a thosaigh an comhlacht sa bhliain 1932 agus dhéantaí bréagáin adhmaid ar dtús. Is sa bhliain 1949 a thosaigh an comhlacht ag cur brící tógála ar fáil agus tá sé ag dul ó neart go neart ó shin. Tuigtear go bhfuil suas le 62 bríce ann in aghaidh gach duine ar an domhan seo.

Bhí deacrachtaí gnó ag Lego ag tús na mílaoise seo is ní raibh brabús á dhéanamh acu. D'imigh paitinn na mbrící ó mhaith agus bhí cead ag comhlachtaí ar nós *Megablocks* agus eile brící atá inúsáidte le brící Lego féin a chruthú. Tar éis do Lego díriú ar fhoirne speisialta do dhomhan Harry Potter agus Star Wars is nascadh le cluichí ríomhaireachta is mar sin de tháinig athrú ar chúrsaí. Locht a fhaightear orthu ná go bhfuil an costas ard go maith. Cuid den fáth go bhfuil costas chomh hard sin ar Lego, dar leis an gcomhlacht, ná go bhfuil siad fíorthiomanta táirge ar ardchaighdeán a chur ar fáil. 

## Legoland

Tá páirceanna siamsaíochta ann darbh ainm Legoland le rollchostóirí is olldealbha déanta as Lego. Bíonn ceardlanna ar fáil iontu chomh maith. Tá sé cinn suite ar fud an domhain.
* Legoland Windsor 
* Legoland Billund (An Danmhairg)

## Mindstorms

Is é *Mindstorms* an pacáiste aonair is mó díol riamh ag an gcomhlacht agus is iomaí comórtas innealtóireachta is deartha do leithéidí NASA a bhaineann úsáid as na brící cliste seo. Is bealach atá ann le gluaiseacht a chur faoi Lego agus ríomhchláru a dhéanamh ar róbait Lego. 

## Eolas eile

Tá scannáin, is cláir theilfíse bunaithe ar Lego ann. Táthar ann a dhéanann ealaín as na brící, dealbha móra nó radharcanna atá lomlán le mionsonraí. Tá leagan den Bhíobla curtha i láthair trí Lego ann. Cuireann roinnt den nuálaíocht seo agus na mionpháirteanna speisialaithe ach go háirithe as do chuid de lucht leanúna Lego. 

Ní dhéantar gunnaí ach do na seiteanna fantaisíochta, toisc nár mhaith leis an gcomhlacht an foréigean a chur chun cinn. Tá poll i gcloigeann na gcarachtar le nach dtachtfaidh páistí orthu. Ní bhíodh daoine le gruaig fhionn ann mar nach n-oirfeadh sé do na haghaidheanna buí.

## Tagairtí

Catagóir:Bréagáin
Catagóir:Comhlachtaí Danmhairgeacha
Catagóir:Comhlachtaí déantúsaíochta
Catagóir:An Danmhairg
Alaskan Klee Kai

mion|clé|Alaskan Klee Kai
Pór madra as Alasca is ea an **Alaskan Klee Kai**.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Cat Siamach

Ceann den na chéad pórtha ar leithligh é an **cat Siamach** (Téalainnis: วิเชียร มา ศ, RTGS: Wichianmat) a bhfuair aitheantas i measc na gcat Oirthearach.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cait
Cat Peirseach

mion|clé|Cat Peirseach
Is pór cait é an **cat Peirseach**. Tugtar Shirazi Cat orthu san Iaráin.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cait
Turcaí

Is éan mór sa ghéineas *Meleagris* é an **turcaí**, cosúil le piasún, dúchasach do Mheiriceá Thuaidh agus Láir. Tá turcaithe i measc na n-éan is mó ina raon.

### Speiceas
Tá dhá speiceas turcaí ann: 

* an turcaí fiáin (*Meleagris gallopavo*) in oirthear agus lár Mheiriceá Thuaidh, agus 
* an turcaí súileach (*Meleagris ocellata*) ar Leithinis Yucatán i Meicsiceo. 

### Tréithe

* A cheann nocht. An fireannach le filleadh crochta craicinn ag bun a ghoib agus spor starraiceach ar gach cos.  Tá sprochaille sainiúil ag fireannaigh den dá speiceas turcaí, atá ar crochadh ó bharr an ghoib. 
* Mar is amhlaidh le go leor éan mór a itheann ar an talamh (ord Galliformes), tá na cinn fhireanna níos mó agus i bhfad níos dathúla ná na cinn bhaineanna.
* Áitríonn sé coillearnach mheasctha. Uiliteach. A chlúmh dorcha breac, ach na saghsanna saothraithe níos éadroime.

### Stair
Tháinig na turcaithe is luaithe chun cinn i Meiriceá Thuaidh breis is 20 milliún bliain ó shin. Roinneann siad sinsear coitianta le cearca fraoigh, le piasúin, agus le héanlaith eile. Is é an turcaí fiáin sinsear an turcaí clóis, a ceansaíodh timpeall is 2,000 bliain ó shin, b'fhéidir.

Anois bíonn an turcaí an-choitianta mar éanlaith clóis, i gcomhair na Nollag go háirithe.

### Comparáid
Tá sicíní agus turcaithe cosúil lena chéile maidir le dhá phríomhthréith. Tá cosa ar a dtugtar crúibíní ag an dá cheann acu. Tá na crúibíní seo an-láidir agus úsáideann siad iad chun tochailt sa chré chun bia a fháil. Ina theannta sin tá goba géara ag an dá cheann acu chun bheith ag gobadh ar fheitheidí agus ar ghráinní.

## Féach freisin

* Sicín
* Curasó
* Dódó
* Piasún

## Tagairtí

Catagóir:Éineoil
An Chré-umhaois

[thumb|250px|Idirleathadh miotalóireachta san [Eoraip agus san Áise Bheag. Is iad na ceantair is dorcha na cinn is sine.]]
Is í **an Chré-Umhaois** an tréimhse arb í is príomhthréith ann ná húsáid a bhaint as copar agus a chóimhiotal cré-umha mar phríomhábhar crua i mbruithniú uirlisí agus airm. In ord croineolaíoch, luíonn sé idir an Chlochaois agus an Iarannaois. Tugann an téarma an Chlochaois le tuiscint an neamhábaltacht amhiarann a bhruithniú agus tugann an téarma Iarannaois le tuiscint an cumas chun déantán a mhonarú in aon cheann de na trí chineál ábhar crua. Léiríonn an leagan amacha seo san croineolaíocht sheandálaíochta an deacracht a bhaineann le monarú i stair na teicneolaíochta.
I rith na gcéadta bliain anuas de staidéir agus mionscrúdú eolaíoch ar an Chré-Umhaois, bhí sé soiléir go raibh, ar an iomlán, úsáid an chopair nó an chré-umha amháin ar an chuid is cobhsaí agus dá bhrí sin, an chuid is diagnóisí de bhraisle gnéithe a mharcáil na tréimhse sin. Chomh maith le déantúsaíocht na chré-umha ó amhábhair agus úsáid fhorleathan na n-uirlisí agus na n-arm cré-umha, le linn na tréimhse seo, lean forbairt na siombailí picteagramacha nó idéagramacha agus na próta-scríbhneoireachta, agus gnéithe eile den sibhialtacht uirbeacha.

## An Chré-umhaois in Éirinn

Bhí mianadóireacht déanta i gcúpla áit timpeall na tíre, mar shampla Cnoc Osta i gCorcaigh, Gleann Abhóca i gCill Mhantáin agus na Beanna Boirche i gContae an Dúin.
Ba mianadóireacht é a d'úsáid teicneolaíocht íseal, tháinig siad ar cnapanna óir nó píosaí óir i measc sil-leagan glárach i aibhneacha.
Fuaireadar copar i gclocha lán de mhian chopair, théigh siad na clocha thar thine agus scoilt siad iad le huisce fuar. Ansin roghnaigh siad na píosaí leis an méid ocsaíd chopair is mó. Bhruithnigh siad na clocha sin thar thine fioghual. Ba iad na réada miotail ba luaithe a táirgeadh in Éirinn ná tuanna comhréidhe de chopair amháin a d’fhéadfaí a theilgean go héasca i múnlaí cloiche a bhí in aon phíosa amháin agus a theannadh le cnagaíl. Níos déanaí tháinig múnlaí cloiche in dhá chuid ina n-ionad sin, a chiallaigh go bhféadfaí uirlisí agus airm níos casta a tháirgeadh.

Tháinig feabhas ar an teicneolaíocht a bhí acu agus thug siad stán as tíortha eile ar nós Shasana, isteach chun cré-umhaí a dhéanamh. Is cóimhiotal é chré-umhaí (meascán de chopar agus stán) atá i bhfad níos láidre na chopar ina haonar agus is féidir leis faobhar a choimeád ar feadh tamaill fada.

## Féach freisin
* Neoiliteach

## Naisc sheachtracha
* 

An Chré-umhaois
Catagóir:Seandálaíocht
Felis margarita

Is cat beag fiáin é ***Felis margarita***, ar a dtugtar **an cat gainimh**, **an cat dumhcha**,  agus ***cat an ghinearáil Margueritte***, a chónaíonn i bhfásaigh ghainmheacha agus chlochacha i bhfad ó fhoinsí uisce. Leis an bhfionnaidh fionnrua go bánliath, tá sé duaithnithe go maith i dtimpeallacht an fhásaigh. Tá fad a chloigeann agus an choirp idir 39-52 cm agus le heireaball idir 23-31 cm. Socraítear a chluasa gearra 5-7 cm go híseal ar thaobh an chinn, ag cuidiú le creacha a aimsiú agus iad ag gluaiseacht faoin talamh. Insíonn an ghruaig fhada a chlúdaíonn boinn a lapaí a throithe i gcoinne  na dteochtaí an-te agus an-fhuar sna bhfásaigh.
## Tagairtí

''Felis margarita''
Catagóir:Féilínigh na hAfraice
Catagóir:Fána an fhásaigh
''Felis margarita''
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Victor Loche
Catagóir:Cait
Am Bealach (Dùn Breatann an Iar)

Is baile beag i nDhùn Breatann an Iar, in Albain é **Am Bealach**, ag bun Loch Laomainn.
Tá an Bealach suite ar an taobh ó thuaidh de Mhagh Leamhna, ar dhá thaobh na habhann, an t-Uisge Leamhna. Tá sé ceangailte leis an mbaile atá níos mó, is é sin 'Am Magh Leamhna' (nó Cathair Alastair) agus leis an sráidbhaile níos lú Baile Sheumais, an dá cheann acu siúd suite ó dheas. Ar an taobh thoir den bhaile, luíonn scéim tithíochta móra an údaráis áitiúla sa limistéar ar a dtugtar 'An Haldane' nó 'An Muileann Haldane'.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle Dhún Breatainn an Iar
Olav II Haraldsson

mion|Bonn ón bhliain 1023
Ba é **Olav II Haraldsson** rí na hIorua ón bhliain 1015 go 1028.

Catagóir:Daoine a rugadh sa 10ú haois
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine Ioruacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Na Lochlannaigh
Catagóir:Naoimh
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Timpeallghearradh

Is éard is **timpeallghearradh** fireann ann (ón Laidin **, a chiallaíonn "gearradh timpeall") ná an forchraiceann (prepuce) a bhaint ón mbod, tré ghnáthamh máinliachta. 

## Modhanna

Sa ghnáthamh tipiciúil, osclaítear an forchraiceann agus ansin scartar ón mbreall é, tar éis cigireachta. Tar éis an gléas timpeallghearrtha (más in úsáid) a bheith curtha, ansin baintear an forchraiceann. 

Is féidir ainéistéise a instealladh ar barr nó go logánta chun pian agus strus fiseolaíochta a laghdú. I gcás daoine fásta, tá ainéistéise ghinearálta mar rogha, agus is minic a dhéantar an gnáthamh gan gléas timpeallghearrtha speisialaithe. 

Is féidir le timpeallghearradh a bheith ag teastáil ar chúiseanna teiripeacha agus phróifiolacsach araon. Is rogha chóireála é don fiméóis (Gréigis::φῑμός, *phimós*, «béal») agus don bhalanoposthitis, agus le haghaidh ionfhabhtuithe ainsealaí chonair an fhuail, ach tá sé neamhiarrtha i gcás roinnt gcásanna áirithe giniúna nó i gcásanna drochshláinte ginearálta.

## Stair

Bhí tóir ar an traidisiún go forleathan sa Mheán-Oirthear san anallód, i bhfad sular ghlac na hIosraeilítigh an nós chucu féin. Ach thug siad san brí nua don nós – bhí sé ina chomhartha cultúrtha agus creidimh acu. Mar thoradh air sin, mar shampla, níor cheadaíodh do bhean Iosraeilíteach fear gan timpeallghearradh a phósadh, agus tá mórán téacsanna bíobalta a thaispeánann an drochmheas a bhí ag na hIosraeilítigh ar chiníocha gan timpeallghearradh. I ré an Tiomna Nua glacadh leis an timpeallghearradh mar chomhartha den idirdhealú idir Giúdaigh agus ciníocha gan timpeallghearradh. In Eif 2:11 tugtar “lucht an timpeallghearrtha” ar na Giúdaigh agus “lucht an fhorchraicinn” ar na Gintlithe.

## Nósanna

### Searmanais Ainmnithe Ghiúdacha
Ní bhíonn ach buachaillí eile agus fir sa seomra ina déantar an timpeallghearradh agus ní féidir ach le duine sainchleachtaithe sa searmanas é a dhéanamh.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Timpeallghearradh
Catagóir:Mionathrú giniúna
Catagóir:Uirlisí
Catagóir:Bod
Catagóir:Máinliacht phlaisteach
Catagóir:Reiligiún agus leanaí
Coilleach Eanach

Is baile suite i gContae Ard Mhacha é **Coilleach Eanach**.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
An Creagán, Contae Ard Mhacha

Is baile suite i gContae Ard Mhacha é **an Creagán**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
Baile Bhóidh

Is baile suite i gContae Aontroma é **Baile Bhóidh**.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Bartholomew JoJo Simpson

Is carachtar ficseanúil é **Bartholomew JoJo "Bart" Simpson** sa chartún grinn Meiriceánach *[[The Simpsons]]*. Tá sé guthaithe ag Nancy Cartwright. Tá sé dána, agus is minic a mbíonn sé i dtrioblóid ar scoil - áit nach n-éiríonn go rómhaith leis.

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair i gcartúin
Catagóir:Carachtair The Simpsons
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1987
Margaret Lenny Simpson

Is carachtar ficseanúil í **Margaret Evelyn "Maggie" Simpson** sa chartún grinn Meiriceánach *[[The Simpsons]]*. Is í an páiste is óige sa chlann. 

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair i gcartúin
Catagóir:Carachtair The Simpsons
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1987
Lisa Marie Simpson

Is carachtar ficseanúil í **Lisa Marie Simpson** sa chartún grinn Meiriceánach *[[The Simpsons]]*. Tá sí guthaithe ag Yeardley Smith. Is ise an duine is cliste sa teaghlach. Is bréa léi ceol agus tá sacsafón aici. Tá sí ocht mbliana d'aois agus is í an iníon is sine sa chlann í.

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair i gcartúin
Catagóir:Carachtair The Simpsons
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1987
Mona Simpson

Is carachtar í **Mona J. Simpson (née Olsen)** sa chartún grinn Meiriceánach *[[The Simpsons]]*. Is máthair Homer í. Bhí sí ar an gclár den chéad uair san eipeasóid "Oh Brother, Where Art Thou?".

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair i gcartúin
Catagóir:Carachtair The Simpsons
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1991
Patty Bouvier

Is carachtar í **Patty Bouvier** sa chartún grinn Meiriceánach *[[The Simpsons]]*. Deirfiúr Marge atá inti. Is fuath léi Homer.

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair i gcartúin
Catagóir:Carachtair The Simpsons
Philip J. Fry

mion|clé
Is carachtar ficseanúil é **Philip J.Fry** sa chartún grinn Meiriceánach *[[Futurama]]*. Rugadh é sna nóchaidí nó mar sin, agus thaistil sé trí huaire go dtí an bhliain 3000. Tá sé ag obair anois do chomhlacht seachadta darbh ainm Planet Express.

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair Futurama
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1999
Kenny Brockelstein

Is é **Kent Brockman** ceann de na carachtair sa tsraith theilifíse bheoite *[[The Simpsons]]*. Tá sé guthaithe ag Harry Shearer. Is tuairisceoir nuachta é. Bhí sé ar an gclár den chéad uair san eipeasóid "Krusty Gets Busted".

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair i gcartúin
Catagóir:Carachtair The Simpsons
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1990
Abraham Simpson

Is é **Abraham Jay-Jedediah "Abe" Simpson II** nó **Grampa** ceann de na carachtair sa tsraith theilifíse bheoite *[[The Simpsons]]*. Tá sé guthaithe ag Dan Castellaneta. Tá sé beagán siabhránach, agus é ina chónaí i dteach altranais.

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair i gcartúin
Catagóir:Carachtair The Simpsons
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1988
Santa's Little Helper

Is carachtar ficseanúil í **Santa's Little Helper** sa chartún grinn Meiriceánach *[[The Simpsons]]*. Is é madra sa teaghlach. Is cú é. Bhí sé ar an gclár den chéad uair san eipeasóid "Simpsons Roasting on an Open Fire".

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair i gcartúin
Catagóir:Carachtair The Simpsons
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1989
Hans Moleman

Is é **Hans Moleman** ceann de na carachtair sa tsraith theilifíse bheoite *[[The Simpsons]]*. Tá an guthú a dhéánamh ag Dan Castellaneta. Chonacthas Hans Moleman don chéad uair san eipeasóid "Principal Charming".

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair i gcartúin
Catagóir:Carachtair The Simpsons
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1991
An Port Nua (Tiobraid Árann)

Baile is ea **An Port Nua** (nó **an Tulach Sheasta**) in Éirinn. Tá an baile suite i gContae Thiobraid Árann.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Thiobraid Árann
Edna Krabappel

Duine de na carachtair sa tsraith theilifíse bheoite *[[The Simpsons]]* is ea **Edna Krabappel**. Bhí sí guthaithe ag Marcia Wallace. Is múinteoir í sa Springfield Elementary School. Bhí sí ar an gclár den chéad uair san eipeasóid "Bart the Genius".

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair i gcartúin
Catagóir:Carachtair The Simpsons
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1990
Milhouse Van Houten

Is é **Milhouse Mussolini Van Houten** ar cheann de na carachtair sa tsraith theilifíse bheoite *[[The Simpsons]]*. Is mac Kirk agus Luann é. Is é "Simpsons Roasting on an Open Fire" an chéad eipeasóid ina bhfuil sé le feiceáil.

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair i gcartúin
Catagóir:Carachtair The Simpsons
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1989
Cill Mhór (Ard Mhacha)

Is baile suite i gContae Ard Mhacha í **Cill Mhór**.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
Coillidh Chanannáin

Is baile suite i gContae Ard Mhacha é **Coillidh Chanannáin**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
Nelson Muntz

Is ceann de na carachtair sa tsraith theilifíse bheoite *[[The Simpsons]]* é **Nelson Muntz**. Tá sé guthaithe ag Nancy Cartwright. Bhí sé le feiceáil den chéad uair san eipeasóid "Bart the General".

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair i gcartúin
Catagóir:Carachtair The Simpsons
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1990
Béal an Átha Móir, Contae Aontroma

Is baile suite i gContae Aontroma é **Béal an Átha Móir**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Carn Albanach

deas|250px|thumb|Carn Albanach
Is baile suite i gContae Aontroma é **Carn Albanach**.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Montgomery Burns

Is é **Charles Montgomery "Monty" Burns** ceann de na carachtair sa tsraith theilifíse bheoite *[[The Simpsons]]*. Tá sé guthaithe ag Harry Shearer ó 1990. Bhí sé ar an gclár den chéad uair san eipeasóid "Simpsons Roasting on an Open Fire".

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair i gcartúin
Catagóir:Carachtair The Simpsons
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1989
Sléibhte Pennine

Is sliabhraon i lár Shasana é na **Sléibhte Pennine**.

## Féach freisin

* Sléibhte Pennine Thuaidh 
* Sléibhte Pennine Theas

Catagóir:Sasana
Catagóir:Tíreolaíocht Shasana
Kang agus Kodos

Is carachtair sa tsraith theilifíse bheoite *[[The Simpsons]]* iad **Kang** agus **Kodos** . Is eachtráin iad. Bhí siad ar an gclár den chéad uair san eipeasóid "Treehouse of Horror".

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair i gcartúin
Catagóir:Carachtair The Simpsons
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1990
An Bhosparais

Is chaolais é an **Bosparas** (Gréigis: Βόσπορο, *Vósporo*; Tuircis: Boğaziçi; Rúisis: Босфор, *Bosfor*) agus cumann páirt is cuid den teorainn idir An Eoraip agus An Áise. An Bosparas, an Mhuir Mharmara, is an chaolais An Dardainéil cumann le chéile na Chaolas Tuircis. Nascann an Bosparas, an chaolais is caoile úsáidte le haghaidh nascleanúint idirnáisiúnta, An Mhuir Dhubh leis an Mhuir Mharmara (atá nasctha mar an Dardainéil leis An Mhuir Aeigéach, agus mar sin leis Meánmhuir.)

## Tagairtí

Catagóir:Mara
Catagóir:An Tuirc
An Dardainéil

Is caolas a ceangail an Mhuir Aeigéach go dtí Muir Mharmara í **an Dardainéil**, suite sa Tuirc. Bhí aithne air fadó mar **Heilléaspontas**. 

## Féach freisin

* Feachtas Gallipoli (1915)

## Tagairtí
 

Catagóir:Mara
Catagóir:Tíreolaíocht na Tuirce
Catagóir:Caolais
Muir Mharmara

Is mara í **Muir Mharmara**. Is suite í sa Tuirc. 

## Tagairtí

Catagóir:Mara
Catagóir:Tíreolaíocht na Tuirce