open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Edwin van der Sar

Is imreoir peile gairmiúil é **Edwin van der Sar**, a saolaíodh i Voorhout na hÍsiltíre ar an 29 Deireadh Fómhair, 1970. Coimeádaí cúil atá ann, atá ag imirt faoi láthair le Manchester United sa Premier League agus leis a fhoireann náisiúnta. Sular bhog sé go Manchain sa bhliain 2005, d'imir sé le hAjax F.C., Juventus agus Fulham.

clé|mion|2006

Tá níos mó chluichí imeartha aige leis an bhfoireann náisiúnta ná ag aon duine eile. Chomh maith le sin, tá sé ar dhuine den ghrúpa beag imreoirí chun Sraith na gCuradh a bhuachaint le dhá fhoireann éagsúla - le hAjax sa bhliain 1995 agus le Manchester United sa bhliain 2008.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na hÍsiltíre
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Giuseppe Rossi

Is imreoir sacair é **Giuseppe Rossi**. Imríonn sé mar bhuailteoir. D'imir sé le Manchester United F.C. (2004-2006) agus ansin le F.C. Villareal sa Spáinn. Chuaigh sé go Fiorentina san Iodáil agus faoi láthair tá sé ar iasacht acu le Levante. Imríonn Rossi freisin le foireann náisiúnta na hIodáile.

Rugadh i Teaneck, New Jersey, sna Stáit Aontaithe é do bheirt imirceach Iodálach a bhí ag obair ansin mar mhúinteoirí teangacha (Iodáilis agus Spáinnis). Nuair a bhí Giuseppe Rossi 12 bhliain d'aois, thug siad ar ais go dtí an Iodáil é agus chuir siad fúthu i bParma.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na hIodáile
Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Javier Saviola

Is imreoir sacair é **Javier Saviola**. Imríonn sé faoi láthair do SL Benfica cé gur imir sé cheana le F.C. Barcelona agus Real Madrid. Rugadh é ar an 11 Nollaig, 1981, in Buenos Aires san Airgintín.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair na hAirgintíne
Eiður Guðjohnsen

Is iarimreoir sacair Íoslannach é **Eiður Smári Guðjohnsen** a rugadh i Réicivíc ar an 15 Meán Fómhair 1978. D'imir sé mar thosaí do F.C. Barcelona i measc foirne eile. Ba imreoir sacair idirnáisiúnta é a athair freisin. 

mion|clé|Eiður Guðjohnsen

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Réicivíc
Catagóir:Daoine Íoslannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Ferenc Puskás

mion|clé|Ferenc Puskás
Ba pheileadóir sacair é **Ferenc Puskás** (2 Aibreán, 1927 - 17 Samhain, 2006). D'imir sé do Real Madrid agus don fhoireann náisiúnta Ungárach.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair
Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Básanna in 2006
Nicolas Anelka

Is peileadóir é **Nicolas Anelka**. Imríonn sé faoi láthair do Chelsea mar ionsaitheoir. D'imir sé le Bolton Wanderers roimhe sin. Chaith sé tréimhsí le Arsenal, Real Madrid, Manchester City agus Liverpool ar iasacht.

## Saol pearsanta
Rugadh Anelka ar an 14 Mí an Mhárta 1979 in Chesnay, gar do Versailles sa Fhrainc. 

Thiontaigh sé ina Mhoslamach sa bhliain 2004. Tá sé pósta ar Barbara Tausia, grianghradadóir Beilgeach, agus tá beirt chlainne orthu. 

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí Phríomhroinn Shasana
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:Daoine beo
Luís Figo

Is iarimreoir sacair ón bPortaingéil é **Luís Filipe Madeira Caeiro Figo**, a bhfuil aithne níos fearr air mar **Luís Figo** (rugadh i Liospóin ar 4 Samhain 1972).

thumb|left|Luís Figo

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na Portaingéile
Catagóir:Daoine as Liospóin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Lassana Diarra

Is imreoir sacair é **Lassana Diarra**. Imríonn sé faoi láthair le Portsmouth. D'imir sé le Le Havre ó 2003 go 2005. D'imir sé le Chelsea ó 2005 go 2007. D'imir sé le Arsenal roimhe sin.
Paulo Ferreira

Is iarimreoir sacair Portaingéalach é **Paulo Ferreira**. Cosantóir a bhí ann. D'imir sé le Chelsea sna blianta 2004–2013. D'imir sé le F.C. Porto roimhe sin (2004–2013). D'imir sé ar fhoireann náisiúnta na Portaingéile ó 2002 go 2010.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na Portaingéile
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:Daoine beo
Carlo Cudicini

Is imreoir sacair é **Carlo Cudicini** (rugadh é ar 6 Meán Fómhair, 1973 i Milano na hIodáile). Imríonn sé faoi láthair do Tottenham Hotspur, d'imir sé cheana le Chelsea F.C..

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair na hIodáile
Henrique Hilário

Is peileadóir sacair Portaingéalach é **Henrique Hilário** (21 Deireadh Fómhair, 1975 a rugadh é). Imríonn sé faoi láthair do Chelsea F.C. Imríonn sé mar chúl báire.

Rugadh i São Pedro da Cova, an Phortaingéil é. 

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Ryan Bertrand

Is imreoir sacair é **Ryan Bertrand**. Tá sé ar iasacht ó Chelsea ag Reading F.C.. Rugadh é i Londain, Shasana ar 5 Lúnasa, 1985.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Daoine beo
Michael Mancienne

Is imreoir sacair Sasanach é **Michael Mancienne**. Imríonn sé faoi láthair do Wolves agus é ar iasacht ó Chelsea.
Geremi

Is iarimreoir sacair as Camarún é **Geremi Njitap**. D'imir sé le Real Madrid, Chelsea agus Newcastle United i measc clubanna sacair eile.
Singeapór

Cathairstát agus oileán atá suite in oirdheisceart na hÁise é **Poblacht Singeapór**, nó Singeapór (**Singapore**). Tá cúig mhilliún duine ina gcónaí ann. Iar-choilíneacht de chuid na Breataine Móire atá ann. D'fhorghabh arm na Seapáine é le linn an Dara Cogadh Domhanda. D'éirigh Singeapór neamhspleách ón mBreatain mar chuid den Mhalaeisia sa bhliain 1963. Bhain sí a neamhspleáchas amach mar thír inti féin sa bhliain 1965 nuair a scair sí ón Malaeisia. 

Tá 5,076,700 duine ina gcónaí i Singeapór de réir an daonáirimh a rinneadh sa bhliain 2010. Orthu sin, rugadh 2.91 mhilliún duine sa tír. An Búdachas an creideamh is coitianta. Is í an Chríostaíocht an dara ceann. Tá ceithre teangacha oifigiúla ann, mar atá, Béarla, Sínis, Malaeis agus Tamailis.

Bhí Singeapór ar na Ceithre Thíogar Áiseacha ar éirigh leo forbairt eacnamaíochta láidir a bhaint amach ag tosnú sna 1970idí. An tionscal agus seirbhísí na codanna is tábhachtaí de gheilleagar na tíre. Is é Singeapór ar an gceathrú lárionad airgeadais is mó ar Domhan. Gnó mór sa tír é an cearrbhachas. Tá ceann de na calafoirt thráchtála is gnóthaí ar Domhan ann freisin. Tá scaglanna ola lámh leis an chalafort. 

thumb|upright|left|Ard-Eaglais Naomh Aindriú

## Tagairtí

Catagóir:Singeapór
Catagóir:Oileáin
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Catagóir:Príomhchathracha na hÁise
Catagóir:Tíortha agus críocha labhartha na Sínise
Ludwig van Beethoven

Cumadóir agus pianódóir Gearmánach ab ea **Ludwig van Beethoven** (17 Nollaig (baisteadh), 1770 – 26 Márta, 1827). Meastar go bhfuil áit aige i measc na gcumadóirí is fearr riamh sa cheol clasaiceach, nó fiú an cumadóir is fearr ar domhan riamh. Rugadh Beethoven i mBonn. Ba í Maria Magdalena Keverich (19 December 1746 – 17 July 1787) a mháthair, agus Johann van Beethoven a athair.

Bhog Beethoven go dtí Vín na hOstaire sna 1790í. Thosaigh sé ag cailleadh a chuid éisteachta ag an am céanna, ach lean sé ar aghaidh ag cruthú sárshaothair nua go dtí deireadh a shaoil.

## Oibreacha Cáiliúla
* Siansa uimh. 3 *Eroica*
* Siansa uimh. 5 
* Siansa uimh. 6 *Tréadach*
* Siansa uimh. 7 
* Siansa uimh. 9 *Córúil*
* Bagatelle uimh. 25 *Für Elise* (*le haghaidh Elise*)
* Coinséartó Pianó uimh. 5
* Sonáid Pathique uimh. 5
* Sonáid Pianó uimh. 14 *Solas Gealaí* 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1770
Catagóir:Básanna i 1827
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Cumadóirí Gearmánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht Naofa Rómhánach
Catagóir:Pianódóirí
Michael Owen

Is imreoir sacair é **Michael Owen**. Imríonn sé faoi láthair do Manchester United Imríonn sé freisin le foireann náisiúnta Shasana agus tá 89 caipín agus 40 cúl faighte aige don fhoireann náisiúnta. D'imir sé le Newcastle United, Liverpool F.C. agus Real Madrid roimhe sin.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Milano

Is í **Milano** an dara cathair is mó san Iodáil agus príomhchathair réigiún Lombardia. Tá 1,308,000 duine ina gcónaí ann.

left|thumb|An Ardeaglais

Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha na hIodáile
Brian Moore

mion|UCLA, Los Angeles, áit a mhuin Brian Moore
B'úrscéalaí é **Brian Moore** (25 Lúnasa, 1921 – 11 Eanáir, 1999). D'fhoilsigh sé fiche úrscéal agus ainmniodh é ar ghearrliosta Duais Booker trí huaire. D'oibrigh sé chomh maith mar scríbhneoir scripte scannáin.
clé|mion|Montreal Gazette
Rugadh agus tógadh Moore i mBéal Feirste, Tuaisceart na hÉireann duine de naonúr clainne. Chuaigh sé ar imirce chun Montreal, Ceanada sa bhliain 1948. Bhí sé ag obair leis an Montreal Gazette mar thuairisceoir agus thosaigh sé ag scríobh úrscéalta. Bronnadh saoránacht Ceanadach air, rud a choinnigh sé fiú amháin nuair a bhog sé go Nua-Eabhrac sa bhliain 1959.  Bhog sé go California lena bhean nua sa bhliain 1967

Fuair Brian Moore bás ina bhaile i Malibu, California sa bhliain 1999.

## Saothair

* *Wreath for a Redhead* 1951 
* *The Executioners* 1951
* *French for Murder* 1954
* *A Bullet for My Lady* 1955
* *Judith Hearne* 1955 (athchlóite mar *The Lonely Passion of Judith Hearne*)
* *This Gun for Gloria* 1957
* *Intent to Kill* 1957
* *The Feast Of Lupercal* 1957 (athchlóite mar *A Moment of Love*) 
* *Murder in Majorca* 1957
* *The Luck of Ginger Coffey* 1960
* *An Answer From Limbo* 1962
* *The Emperor Of Ice-Cream* 1965
* *I Am Mary Dunne* 1968
* *Fergus* 1970
* *The Revolution Script* 1971
* *Catholics* 1972
* *The Great Victorian Collection* 1975
* *The Doctor's Wife* 1976
* *The Mangan Inheritance* 1979
* *The Temptation of Eileen Hughes* 1981
* *Cold Heaven* 1983
* *Black Robe* 1985
* *The Colour of Blood* 1987
* *Lies of Silence* 1990
* *No Other Life* 1993
* *The Statement * 1996
* *The Magician's Wife* 1998

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1921
Catagóir:Básanna i 1999
An Soitheach Naofa

deas|250px|thumb|An Soitheach Naofa
Is é an **Soitheach Naofa**, de réir mhiotaseolaíocht na Meánaoise, ná an soitheach as ar ith Íosa Críost a bhéile deireanach lena chuid deisceabal. Chreidtí go forleathan sa Meánaois go raibh cumhacht mhíorúilteach sa Soitheach Naofa. Dá réir sin, chum filí agus scríbhneoirí na Meánaoise cuid mhaith scéalta nó laoithe eipiceacha faoi ridirí a chuaigh ar lorg an tSoithigh Naofa. 

Sa bhliain 1953, chuir Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath in eagar *Lorgaireacht an tSoidhigh Naomhtha* ("Lorgaireacht an tSoithigh Naofa" i nGaeilge an lae inniu), leagan den scéal a scríobhadh i Nua-Ghaeilge Chlasaiceach sa chúigiú haois déag. Aistriúchán ón bhFraincis atá i gceist, go bunúsach. Mar sin féin, is dealraitheach go bhfuil móitíf réamh-Chríostaí de chuid na gCeilteach measctha tríd na téamaí Críostaí sna scéalta faoin Soitheach Naofa, ós rud é gur chreid na Ceiltigh go raibh corcáin nó soithí ann a raibh cumhacht mhíorúilteach iontu.

Catagóir:Críostaíocht
Seanfhocal

[mion|[An Bíobla|An Bíobla: Leabhar na Seanfhocal]]
Abairt ghonta is ea an **seanfhocal** a úsáidtear sa ghnáthchaint le fírinne a chur in iúl atá bunaithe ar shaoltaithí an chine dhaonna nó ar thuiscint thraidisiúnta an duine ar an saol.  

Meafar a bhíonn i gceist le seanfhocal go minic. Tá a cuid seanfhocal féin ag gach teanga, ach bíonn seanfhocail mhaithe ag dul ó theanga go teanga, cosúil leis na seanscéalta. Cuid mhaith de na seanfhocail choitianta Éireannacha, is féidir iad a fháil beagnach focal ar fhocal i dteangacha nach bhfuil lúb ghaoil acu leis an nGaeilge ná leis an mBéarla. 

## Seanfhocail Ghaeilge

* An áit a mbíonn na mná, bíonn caint.
*An dall ag déanamh bóthair don bhacach; giollacht an daill don dall; na daill ag déanamh an eolais dá chéile
* An té a bhuailtear sa chloigeann, bíonn faitíos air.
* An té nach niompróidh a chóta lá fliuch, ní bheidh sé aige drochlá.
* Ar mhaithe leis féin a dhéanann an cat crónán.
* Briseann an dúchas trí shúile an chait.
* Caidrigh an coimhthíoch ach ná taobhaigh é.
*Céard a dhéanfadh mac an chait ach luch a mharú. (Gearmáinis: *Die Katze lässt das Mausen nicht* – ní éiríonn an cat as marú na luch. Is é sin, is dual do chách nósanna a mhuintire féin.)
*crochta as an sreangán (Is éard a chiallódh sé sin go mbeadh sé i gcontúirt, i nguais nó i mbaol)
* I ndeireadh a gcoda troideann na coileáin.
* Is deacair ceann críonna a chur ar ghuaille óga.
* Is fearr an t-ádh ná éirí go moch.
* Is fearr éan sa lámh ná dhá cheann ar an gcraobh.
* Is gaire cabhair Dé ná an doras.
* Is gaire do bhean leithscéal ná a naprún.
* Is minic a bhí bromachán giobadach ina chapaillín cumasach. (Is é sin, tagann ciall le haois.)
* Is minic a bhris béal duine a shrón.
* Is treise dúchas ná oiliúint.
* Más cam díreach an ród is é an bóthar mór an t-aicearra.
* Ní breáthacht a chuirfidh an pota ag fiuchadh.
* Ní fhulaingítear bás faoi dhó.
* Ní i gcónaí a thagann an crúiscín slán ón tobar.
* Ní hí an bhean is áille is troime ciall.
* Ní thagann caonach ar chloch reatha. (Seanfhocal idirnáisiúnta eile é seo. Fionlainnis: *Vierivä kivi ei sammaloidu* – ní thagann caonach ar chloch atá ag dul timpeall. Íoslainnis: *Sjaldan er gras vaxið um oft hrærðan stein* – is annamh a bhíonn féar ag fás ar chloch a bhogtar go minic.)
* Níor dhún Dia bearna riamh nár oscail Sé ceann eile. (Leagan eile: Níor dhruid Dia doras riamh nár oscail Sé ceann eile.)
* Nuair a bhíonn an cat amuigh, bíonn na luchóga ag damhsa. (Seanfhocal thar a bheith idirnáisiúnta é seo. Mar shampla, deir na Fionlannaigh: *Kun kissa on poissa, hiiret hyppivät pöydällä* = Nuair a bhíonn an cat amuigh, bíonn na luchóga ag léimnigh ar an mbord.)
* gur fearr a bheith díomhaoin ná drochghnóthach

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* A Miscellany of Irish Proverbs, Thomas F. O'Rahilly (1922)


Catagóir:Litríocht
Catagóir:Béaloideas
Alexander Ulyanov

Réabhlóidí sóisialach Rúiseach ba ea **Aleksandr Ilyich Ulyanov** (Rúisis: Александр Ильич Ульянов) (12 Aibreán 1866 – 8 Bealtaine 1887). Deartháir do Vlaidímír Léinín ba ea é. 

Cuireadh chun báis é i Mí na Bealtaine 1887 le ceathrar eile a chuaigh i gconradh ceilge leis an Sár, Alastair III, a fheallmharú.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1866
Catagóir:Básanna i 1887
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Daoine Rúiseacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht na Rúise
Catagóir:Réabhlóidithe
Catagóir:Sóisialaithe
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Páirc na Tulcha

Is staid sacair í **Páirc na Tulcha** ar bhruach na habhann den ainm céanna, an Tulcha. Tá sí suite i nDroim Conrach, Baile Átha Cliath. Imríonn Shelbourne F.C. a gcluichí ann faoi láthair. Is é 9,700 toilleadh na staide.

Catagóir:Staideanna sacair i bPoblacht na hÉireann
Alexander Kerensky

mion|clé|264x264px|Alexander Kerensky
Polaiteoir Rúiseach ab ea **Alexander Kerensky** (Rúisis: Алекса́ндр Фёдорович Ке́ренский, Aleksandr Fëdorovič Kerenskij;  4 Bealtaine 1881 – 11 Meitheamh 1970 i Nua Eabharc), idir oifigeach agus réabhlóidí. Bhí sé i gceannas ar Shóivéid Petrograd ar dtús, agus ansin ar Rialtas Sealadach na Rúise i ndiaidh Réabhlóid na Feabhra. 

## An rialtas sealadach, 1917
clé|mion|235x235px|1917
B'é an fhadhb a bhain leis an rialtas seo ná nár éirigh siad as an gcogadh, cé go raibh tuirse ar mhuintir na Rúise ar fad i ndiaidh bhlianta fada an chogaidh. Ó bhí na Boilséivigh ag gealladh síochána, fuair siad cuid mhaith tacaíochta dá gcuid iarrachtaí an Rialtas Sealadach a chur ar ceal. 

Bhí Kerensky ag déanamh a dhíchill leis na saighdiúirí a choinneáil i mbun troda, agus ní raibh caill ar bith air mar óráidí. Spreag sé an t-arm an uair dheireanach i rith an ionsaí i Mí Iúil. Ar dtús, bhí ag éirí leo, ach diaidh i ndiaidh, thráigh an soláthar orthu, agus bhí na Gearmánaigh ábalta an t-ionsaí a stopadh.

Nuair a bhí teipthe ar an ionsaí, thosaigh an t-arm ag titim as a chéile le linn na "laethanta i Mí Iúil", mar is gnách a thabhairt ar an tréimhse i ndiaidh na teipe. Chuathas ar stailc ina lán áiteanna, agus thosaigh na trioblóidí sna cathracha. D'fhéach Kerensky leis na Boilséivigh a chaitheamh i dtóin phríosúin, ach ní raibh na ginearáil róshásta comhoibriú leis a thuilleadh. Ansin, chinn an Ginearál Lavr Kornilov ar Chathair Pheadair a ghabháil "leis an tsíocháin a chur ar bun arís". 
clé|mion|256x256px|Fuair Kerensky tearmann sna Stáit Aontaithe:   Washington, D.C.,  21. Aib. 1938
B'fhearr le Kerensky na Boilséivigh féin ná deachtóireacht Kornilov, agus mar sin, scaoil sé saor na Boilséivigh arís eile, le go gcabhróidís leis *[[coup d'état]]* an ghinearáil a chosc. Ansin, thréig na Cosacaigh Kornilov, agus ní raibh arm ag an nginearál a thuilleadh.
mion|clé|213x213px|Kerensky le Deni, 1917

## Réabhlóid Dheireadh Fómhair
Cúpla seachtain i ndiaidh na heachtra seo, shealbhaigh Lenin agus na Boilséivigh an chumhacht sa Rúise i Réabhlóid Dheireadh Fómhair. D'éalaigh Kerensky ón gcathair nuair a chonaic sé céard a bhí ag tarlú, agus d'fhág sé an chuid eile den Rialtas Sealadach sáinnithe sa Phálás Geimhridh.  

## Tearmann
Theith Kerensky as an tír nuair a shealbhaigh na Boilséivigh an chumhacht.  Fuair sé tearmann ar dtús sa Fhrainc. Theith sé arís sa bhliain 1940 nuair  a bhris an Dara Cogadh Domhanda amach.  

Lonnaigh Kerensky sna Stáit Aontaithe agus d'fhan sé ansin a raibh fágtha dá shaol. Bhí sé ag léachtóireacht faoi stair na Rúise, agus scríobh sé cúpla leabhar faoin Rúis agus faoi imeachtaí na réabhlóide.  

D'éag Kerensky  i Nua-Eabhrac sa bhliain 1970 (artairiscléaróis). 

## Féach freisin
* Réabhlóid na Rúise
* Réabhlóid na Feabhra
* Réabhlóid Dheireadh Fómhair
* Lavr Kornilov

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1881
Catagóir:Básanna i 1970
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Dlíodóirí Rúiseacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí na Rúise
Catagóir:Réabhlóid na Rúise
Catagóir:Réabhlóidithe
Catagóir:Sóisialaithe
Ulyanovsk

[thumb|255px| [1900 ]]
Is cathair é **Ulyanovsk** (Rúisis: Улья́новск) sa Rúis atá suite ar bhruach an Volga. Tugtar an t-ainm **Simbirsk** (Симби́рск) uirthi cheana féin. Rugadh Vlaidímír Léinín ann.

Catagóir:Cathracha
Catagóir:Cathracha na Rúise
Catagóir:An Rúis
Orhan Pamuk

Úrscéalaí Turcach is ea **Ferit Orhan Pamuk** (a rugadh ar 7 Meitheamh, 1952 in Iostanbúl, an Tuirc). Cleachtann sé stíl insinte iarnua-aoiseach ina chuid scríbhinní, agus cuireadh níos mó ná dhá scór teanga ar leabhair dá chuid. 

Bronnadh Duais Nobel na Litríochta ar Pamuk ar 12 Deireadh Fómhair 2006, agus b'é an chéad duaiseoir Turcach é riamh.

## Saol

250px|mion|clé|Orhan Pamuk.

Saolaíodh do lánúin réasúnta saibhir é, agus chuaigh sé ar scoil Mheiriceánach in Iostanbúl, Coláiste Robert. Theastaigh óna mhuintir go rachadh sé le hinnealtóireacht nó le hailtireacht, agus chaith sé trí bliana ag staidéar ailtireachta in Ollscoil Teicneolaíochta Iostanbúl, ach níor thaitin an tslí bheatha leis, agus d'éirigh sé as an ollscoil sula raibh céim bainte amach aige. Ansin, chuaigh sé ag foghlaim iriseoireachta in Ollscoil Iostanbúl, agus an iarracht sin, níor fhág sé an cúrsa léinn gan chríochnú. Sna hochtóidí, chaith sé roinnt blianta ag léachtóireacht i Meiriceá, in Ollscoil Columbia agus Ollscoil Iowa. 

Bhí sé pósta ar Aylin Türegün ón mbliain 1982 ar aghaidh, ach má bhí féin, fuair an lánúin colscaradh sa bhliain 2001. Saolaíodh iníon amháin dóibh, Rüya ("Brionglóid" - nó "Aisling"). Tá deartháir ag an scríbhneoir, Şevket Pamuk, atá ina staraí aithnidiúil, agus é ag léachtóireacht in Ollscoil Boğaziçi, an ollscoil is airde meas sa Tuirc.

Chuaigh Orhan Pamuk i mbun pinn sa bhliain 1974. An chéad úrscéal a scríobh sé, *Karanlık ve Işık* ("Dorchadas agus Solas"), bhuaigh sé Comórtas Úrscéalaíochta Cló Milliyet sa bhliain 1979, cé gurbh éigean dó an duais a roinnt le scríbhneoir eile. Foilsíodh an t-úrscéal sa bhliain 1982 faoin teideal *Cevdet Bey ve Oğulları* ("An tUasal Cevdet agus a Chlann Mhac"), agus i ndiaidh a fhoilsithe, thabhaigh sé duais eile fós don scríbhneoir. Ach, le fírinne, níor scríobh sé leabhar sna hochtóidí gan duais éigin a bhaint amach, agus bhí ag éirí leis chomh gleoite is gur cuireadh sonrú ann sa choigríoch féin. 

I dtús a chaithréime, b'fhearr leis cur síos nádúraíoch a thabhairt ar an saol. De réir a chéile, áfach, thosaigh sé ag baint úsáid as teicnící iarnua-aoiseacha, agus é ag éirí níos muiníní as féin mar scríbhneoir. Cé go raibh ardmheas na gcriticeoirí air, thóg sé beagáinín níos mó ama air súil an lucht léitheoireachta a tharraingt air féin. An t-úrscéal a d'fhoilsigh sé i dtús na nóchaidí, áfach, *Kara Kitap* ("An Leabhar Dubh"), bhí sé i mbéal an phobail ar fud na Tuirce, chomh casta, chomh saibhir agus a bhí sé, mar lón léitheoireachta. Sa bhliain 1992, scannánaigh duine de stiúrthóirí móra na Tuirce, Ömer Kavur, é faoin teideal *Gizli Yüz* ("An Aghaidh Cheilte").

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Daoine beo
UNIX

Is córas oibriúcháin ríomhaireachta é **Unix** nó **UNIX**, a forbraíodh ar dtús sna 1960í agus na 1970í. Iad siúd a d'fhorbair é, bhí siad ag obair do AT&T i Bell Labs. Ina measc bhí daoine ar nós Ken Thompson, Dennis Ritchie, agus Douglas McIlroy. 

Is féidir córais Unix an lae inniu a roinnt i mbrainsí difriúla, agus iad forbartha thar na blianta ag AT&T, chomh maith le díoltóirí tráchtála éagsúla agus eagraíochtaí neamhbhrabúis. 

## Féach freisin
* Tionscadal GNU

## Naisc sheachtracha

Unix
Uathphíolóta

Is é is **uathphíolóta** ann ná gléas teicniúil - meicniúil, leictreonach nó hiodrálach - a úsáidtear le gléas siúil nó cóir thaistil, eitleán ach go háirithe, a threorú nó a choinneáil ar a seanbhealach gan aon duine a bheith ag teastáil lena oibriú.

Nuair a thosaigh an t-aerthrácht agus an t-aeriompar ag teacht ar an bhfód, b'éigean don phíolóta an t-eitleán a oibriú agus a airde a choinneáil uirthi gan stad gan staonadh. Is luath a thuirseofá den chineál sin oibre, agus mar sin, bhí sás teicniúil ag teastáil a d'fhreastlódh ar chuid de ghnáthaimh na heitleoireachta go huathoibríoch.

Tháinig an chéad uathphíolóta le haghaidh eitleáin in úsáid sa bhliain 1914. B'é an gnólacht úd Sperry Corporation a d'fhorbair é ón mbliain 1912 ar aghaidh. Sa bhliain 1914, thaispeáin Elmer Sperry, bunaitheoir an chomhlachta, go raibh sé chomh muiníneach as a ghléas is go bhféadfadh sé a lámha a choinneáil san aer agus é ina shuí i gcábán an eitleáin. Sa chéad uathphíolóta seo, bhí léaslíne thacair ghíreascópach agus compás maighnéadach nasctha le stiúir, ardaitheoir agus ailearáin a bhí á n-oibriú go hiodrálach. Cheadaigh sé don eitleán a seanbhealach a choinneáil de réir compáis gan chuidiú ón eitleoir. Mar sin, bhain sé ochtó faoin gcéad de ghnáthoibreacha na heitilte de ghuailleacha an duine. Inniu féin, is é an cineál seo uathphíolóta is mó a úsáidtear.

Na huathphíolótaí a bhíonn ar bhord eitleáin an lae inniu, is follasach go bhfuil siad i dtuilleamaí bogearraí ríomhaire, agus iad in ann an eitilt a dhéanamh ó rúidbhealach go rúidbhealach, idir dhul in airde, thaisteal, agus thuirlingt, ionas nach bhfágtar faoin eitleoir féin go bunúsach ach an t-inleadh a dhéanamh. Ar ndóigh, níl na huathphíolótaí ábalta imeachtaí nua nó dainséaracha a láimhseáil chomh haclaí leis an duine daonna, ach ón taobh eile de, ní bhíonn an píolóta daonna ábalta breosla a spáráil mar a bhíonn na huathphíolótaí.

Catagóir:Aeriompar
Catagóir:Loingseoireacht
Duais Jussi

Is í **Duais Jussi** (Fionlainnis: *Jussi-palkinto* nó *Jussi-patsas*) duais bhliantúil scannánaíochta na Fionlainne. Bronnadh na duaiseanna an chéad uair sa bhliain 1944. 

Jussi
Jussi
Fenerbahçe Spor Kulübü

Is club spóirt ó Iostanbúl sa Tuirc é **Fenerbahçe Spor Kulübü**. Bunaíodh an club i 1907. Imríonn an fhoireann pheile a cuid cluichí sa staid "Sükrü Saracoglu Stadı" (Waldstadion) (do 50,530) in Iostanbúl. Bhí an staid ina óstach do chluiche ceannais UEFA sa bhliain 2009.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an chlub

## Tagairtí

Catagóir:Clubanna sacair na Tuirce
Catagóir:An Tuirc
33

Ba bhliain bhisigh í an bhliain **33**.

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna
* Íosa Críost (0 - 33)

## Litríocht na Gaeilge

0033
Gás na Coiribe

mion
Is gáscheantar é **Gás na Coiribe** (nó **Ghort na Coiribe**) a luíonn siar ó thuaidh de chósta na hÉireann, timpeall 80km ó Cheann Iorrais i gCo. Mhaigh Eo. Tugtar *Tionscanamh Ghás Aiceanta na Coiribe* ar an tionscnamh scaití. 

## Stair
Meastar go dtéann stair an gháis siar 250 milliún bliain go dtí an t-am ar leag na haibhneacha síos an ghaineamh as a d'fheascair an gás i riocht a chruthaithe.[mion|[Garda Síochána|Garda agus agóideoir, Béal an Átha Buí, Samhain 2006]]

Fuair comhlacht darb ainm Enterprise Oil ceadúnas taiscéalaithe don fharraige siar ó thuaidh d'Éirinn i 1993. Sa bhliain 1996 tháinig siad ar Mhaigh Gháis Aiceanta na Coiribe agus ina dhiaidh sin, fuair an comhlacht ilnáisiúnta Shell, Statoil agus Marathon Oil sealúchas ar Enterprise Oil sa bhliain 2002. 

I 1997, bhí an chéad tobar meastacháin tochailte. Cinneadh go raibh toirt inchumasach agus inluachta inti i dtéarmaí tráchtála agus cuireadh tús leis an bpróiseas le ceadaithe pleanála agus reachtúla a fháil.

Chinn Shell ar lárionad próiseála a thógáil ar an dtír, le nasc faoi ard-bhrú idir an gáscheantar is an scaglann. Chuaigh Cúigear Ros Dumhach chun príosúin. Cuireadh feachtas Shell chun Sáile ar bun chun tacú leis na fir. Bhí a lán fearg ag daoine sna 2000idí ag na téarmaí a bhfuair na comhlachtaí (mar shampla, bhí siad ábalta na costais taiscéalaithe agus foirgneamh a dhíscríobh in aghaidh cáin).

Sa bhliain 2015, bronnadh ceadúnas ar Shell chun gás a thabhairt i dtír (ach le raon coinníollacha maidir lena úsáid). In 2018, dhíol Shell a chuid scaireanna sa tionscal; cheannaigh Vermillion agus an Canada Pension Plan Investment Board iad.  Beidh Gort na Coiribe ídithe i gceann cúpla bliain.

## Féach freisin

* Géarchéim fuinnimh Aontas Eorpach - An Rúis, 2022
* Cúigear Ros Dumhach

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* shell.com - Tionscanamh Ghás Aiceanta na Coiribe  (as Gaeilge)
* Ros Dumhach (as Gaeilge)
* Shell chun Sáile 
* Conspóid 
* Ray Burke
Catagóir:Tíreolaíocht Chonnachta
Catagóir:Gás nádúrtha
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Liguria

Is réigiún in iarthuaisceart na hIodáile é **Liguria**. Tá thart ar 1,610,000 duine ina gcónaí sa réigiún (2010). Is é Genova an phríomhchathair, agus tá achar de thimpeall 5,420 km² aici.

## Tagairtí

Catagóir:Réigiúin na hIodáile
The Green Berets (Scannán)

Is scannán ó 1968 é **The Green Berets**. Is iad John Wayne, David Janssen agus Jim Hutton na príomhaisteoirí sa scannán seo faoi stiúir Ray Kellogg agus John Wayne. Roghnaíonn an Coirnéal Mike Kirby dhá fhoireann Green Berets do mhisean i Vítneam Theas (le linn Dhara Cogadh na hInde-Síne). Bíonn orthu ar dtús campa a chosaint ón namhaid atá ag déanamh iarracht seilbh a ghlacadh air agus an dara misean a bhíonn acu ná Ginearál as Tuaisceart Vítneam a fhuadach.

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Vítneamise
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Jay Simpson Homer

Is é **Homer Jay Simpson** ceann de na príomhcharachtair sa tsraith theilifíse bheoite cáiliúil *[[The Simpsons]]*. Tá sé guthaithe ag Dan Castellaneta. Baineann sé le saol teaghlaigh Mheiriceánaigh a bhfuil cónaí orthu i Springfield, baile sna Stáit Aontaithe. 

Rugadh agus tógadh Homer i mbaile Springfield, áit a bhfuil cónaí air fós in éineacht lena bhean Marge agus a dtriúr páistí, Bart, Lisa agus Maggie. Is mac le hAbe agus Mona Simpson é Homer. Tá leasdeartháir aige darb ainm Herb agus leasdeirfiúr chomh maith, an toradh ar chaidreamh idir a athair is bean Sasanach a casadh ar Abe agus é ar stáisiún i Sasana le linn an Dara Cogadh Domhanda. Níl sé soiléir cén aois é Homer, ach de réir cosúlachta, rugadh sa mbliain 1956 é. 

Oibríonn sé mar chigire sábháilteachta i gCumhachtstáisiún Núicléach Springfield. Ach caitheann sé an chuid is mó dá chuid ama ina chodladh nó ag ithe taoschnónna. Taobh amuigh den obair caitheann sé go leor ama i dteach tábhairne Moe. San áit sin, is maith le Homer cúpla pionta Duff a chaitheamh siar in éineacht lena chairde, Barney Gumble, Lenny agus Carl. 

Tá cuma áirithe ar na carachtair – tá craiceann buí orthu agus súile móra acu agus ceithre mhéar ar a lámha. Tá go leor tréithe diúltacha ag baint le Homer chomh maith. Léirítear é mar fhear gáirsiúil, gan mórán oideachais, a itheann agus a ólann an iomarca. Tá sé maol, ramhar, amaideach, leisciúil agus mí-fhoighdeach. Tá achar airde an-ghearr aige chomh maith a chomhlánaíonn an paisean a bhíonn aige do caitheamh aimsire éagsúla. Ach, amanna, éiríonn le Homer an taobh is fearr dá phearsantacht a thaispeáint – is féidir leis a bheith solúbtha, cumasach agus díograiseach.

Is fear céile agus athair carthanach é Homer agus sna blianta ó taispeánadh *The Simpsons* ar dtús tá pearsantacht Homer tar éis fás agus is carachtair cáiliúil é anois agus réalta den chultúr Meiriceánach.

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair The Simpsons
Catagóir:Carachtair i gcartúin
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1987
Eir (Teileachumarsáid)

Is é **Eircom Teoranta** nó  **Eircom Limited** úinéir eircom Holdings (Ireland), an oibreoir theileachumarsáide is mó in Éirinn. Cuireadh an branda 'eir' ar fáil sa bhliain 2015.

### Scannail
Sa bhliain 2023, bhí pionós €2.5 milliún gearrtha ag an gCoimisiún um Rialáil Cumarsáide ar Eircom Teoranta faoi rótháillí a ghearradh ar chustaiméirí an chomhlachta.Ina cheann sin, bhí sé geallta ag eir go n-aisíocfar airgead leis na custaiméirí atá thíos leis.

Bhí thart ar 76,000 duine i gceist. Is custaiméirí iad seo a raibh fadhb ag baint leis an bpacáiste seirbhísí a bhí curtha ar fáil ag eir dóibh, chomh maith le custaiméirí a d'iarr deireadh a chur lena seirbhís ach ar gearradh táillí orthu i gcónaí ina ainneoin sin. Bhí sé geallta ag eir chomh maith go bhféachfar le córas billeála an chomhlachta a fheabhsú le dúil nach dtarlóidh a leithéid arís.

## Naisc sheachtracha
* eir.ie 

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí teileachumarsáide
Gual

Breosla iontaiseach is ea an gual, a tógtar suas ón talamh i bpróiseas le hainm mianadóireacht guail. Tá dath dubh nó dúdhonn ar den chuid is mó, agus is iad carbón agus sulfar na dúile is mó atá ann.

Baineadh an-úsáid as ghual ar dtús i rith na Réabhlóid Thionsclaíoch, agus is breosla tábhachtach é fós sa lá atá inniu ann. Úsáidtear gual freisin chun leictreachas a ghineadh, agus i dtáirgeacht iarnmhian.
center|1000px|thumb|Mianach guail oscailte i Garzweiler, an Ghearmáin. Lánléargas ardtaifeach.

## Féach freisin
*Gás nádúrtha leachtaithe

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Catagóir:Cloch
Catagóir:Breoslaí iontaise
Baile Bhlainséir

Is bruachbhaile Átha Cliath é **Baile Bhlainséir** (*Blanchardstown* as Béarla) in Iar-Thuaisceart Chontae Átha Cliath. 

Tá campas de chuid Ollscoil Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath; Lárionad Siopadóireachta Bhaile Bhlainséir (an ceann is mó in Éirinn a bunaíodh i 1996);  an Campas Náisiúnta Spóirt, agus Ospidéal Uí Chonghaile suite ann.

Chomh maith le sin táStáisiún Gardaí; leabharlann mhór; an t-ionad ealaíne Draíocht agus an stáisiún raidió pobail do Bhaile Átha Cliath 15, Phoenix 92.5FM suite ann.

## Grianghraif eile


File:Blanchardstown Shopping Centre - geograph.org.uk - 624414.jpg|Lárionad Siopadóireachta Bhaile Bhlainséir
File:Fingal civic offices Blanchardstown (2019).jpg|Oifigí Cathartha Chomhairle Contae Fhine Gall, Baile Bhlainséir
File:Blanchardstown library (2019).jpg|Leabharlann Bhaile Bhlainséir
File:Draíocht Arts Centre Blanchardstown (2019).jpg|Ionad Ealaíne Draíocht
File:TU Dublin Blanchardstown.jpg|Ollscoil Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath, Baile Bhlainséir
File:Main entrance to Connolly Hospital (2022).jpg|Príomhshlí isteach go hOspidéal Uí Chonghaile
File:Connolly Hospital bilingual signs and Childrens Hospital Satellite centre in background (2019).jpg|Ionad Satailíte de chuid Ospidéal Náisiúnta


## Naisc sheachtracha
* Institiúid Teicneolaíochta - Suíomh Ollscoil Teicneolaíochta Bhaile Bhlainséir
* Lárionad Siopadóireachta Bhaile Bhlainséir - Suíomh Oifigiúil
* Phoenix 92.5FM
* Ospidéal Uí Chonghaile 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Catagóir:Baile Bhlainséir, BÁC
John Wayne

Ba aisteoir Meiriceánach é **John Wayne** (26 Bealtaine 1907 – 11 Meitheamh 1979), a rugadh faoin ainm **Marion Robert Morrison**. Thosaigh sé ag aisteoireacht i scannáin gan focail sna 1920í agus ba laoch na scannán é ó na 1940í go dtí na 1970í. Bhí aithne air mar gheall ar a chuid rólanna i scannáin buachaillí bó agus faoin Dara Cogadh Domhanda.

Ailse ghoile ba thrúig bháis dó ar an  11 Meitheamh 1979 agus in aois 72 bliain dó.
clé|mion|"West of the Divide",  1934

## Scannáin roghnaithe
* 1930 – *[[The big trail]]* 
* 1939 – *[[Stagecoach]]* 
* 1939 - *[[Allegheny Uprising]]* 
* 1940 – *The long voyage home * 
* 1940 – *Seven sinners* 
* 1942 – *Reap the wild wind* 
* 1942 - *[[In Old California]]* 
* 1945 – *They Were Expendable* 
*clé|mion|"''The Lucky Texan''"  19341948 – *[[Fort Apache]]* 
* 1948 – *[[Red river]]*
* 1948 – *[[3 godfathers]]* 
* 1948 - *[[Wake of the Red Witch]]*
* 1949 – *[[She wore a yellow ribbon]]*
* 1949 - *[[Sands of Iwo Jima]]*
* 1950 – *[[Rio Grande]]*
* 1952 – *[[The Quiet Man]]*
* 1953 – *Trouble along the way*
* 1953 – *Hondo* 
*clé|mion|"Rio Bravo"1955 – *Blood alley* 
* 1956 – *[[The Searchers]]* 
* 1957 - *[[The Wings of Eagles]]*
* 1959 – *[[Rio Bravo]]* 
* 1959 – *The horse soldiers* 
* 1960 – *[[The Alamo]]* 
* 1960 – *[[North to Alaska]]* 
* 1961 – *[[The Comancheros]]*
* 1962 – *[[The man who shot Liberty Valance]]* 
* 1962 – *[[Hatari!]]* 
* 1962 – *[[The longest day]]* 
* 1962 – *[[How the West Was Won]]*
* 1963 – *[[Donovan’s Reef]]*
* 1963 – *McLintock !* 
* 1965 – *[[The Sons of Katie Elder]]*
*clé|mion|19651966 – *Cast a giant shadow* 
* 1967 – *[[El Dorado]]* 
* 1968 – *The green berets* 
* 1969 – *[[True grit]]*
* 1969 – * [[The Undefeated (1969)|The Undefeated]]*
* 1970 – *[[Rio Lobo]]* 
* 1971 – *[[Big Jake]]*
* 1972 – *[[The cowboys]]* 
* 1973 - *[[The Train Robbers]]* 
* 1974 – *[[McQ]]* 
* 1975 – *[[Rooster Cogburn]]* 
* 1976 – *[[The shootist]]*

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1907
Catagóir:Básanna i 1979
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Genova

Is cathair agus port í **Genova**, lonnaithe in iarthuaisceart na hIodáile. Is í príomhchathair réigiún Liguria í freisin.

300px|thumb|Genova

Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha na hIodáile
Catagóir:Cathracha san Eoraip a bhfuil calafoirt
Futbol Club Barcelona 2005-2006

Scuad FC Barcelona le linn séasúir 2005-2006:

**[[Traenálaí]]**: border|20px Frank Rijkaard

#### Liosta trófaí
* Sraith na Seaimpíní UEFA
* Príomhroinn na Spáinne
* Supercorn na Spáinne

## Tagairtí

Catagóir:Futbol Club Barcelona
Domhnach Míde

Is bruachbhaile i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath é **Domhnach Míde** (Béarla: *Donaghmede*). Cruthaíodh an ceantar cónaithe le linn na 1970idí, don chuid is mó as an bpíosa intíre de Bhaile Dúill agus le píosaí talún eile ón Chúlóg agus ó Rath Éanaigh. Tá lárionad siopadóireachta ann, chomh maith le fothrach séipéil stairiúíl Mainistir na Gráínsí. Tá an ceantar faoi dhlínse Chomhairle Cathrach Baile Átha Cliath. 
[clé|mion|[Mainistir na Gráinsí, Domhnach Míde]]
[clé|mion|Howth Junction, [DART]]

### Gaeilge
Craoladh ar an 30 Bealtaine 1986 tuairisc ar RTÉ faoin mborradh a bhí faoin nGaeilge i nDomhnach Míde, tuairisc atá ar fáil anois ar Chartlann RTÉ.  Sna 1980idí, d’éirigh le ceannairí ghluaiseacht na Gaeilge sa cheantar feachtas, a raibh rath air, a chur ar bun le húsáid na Gaeilge a chur chun cinn sa bhruachbhaile bríomhar.  Ba é an múinteoir Liam Bairéad agus roinnt tuismitheoirí ón scoil lán-Ghaeilge nuabhunaithe, Scoil Bhríde, a thosaigh an feachtas.  D'fhás gluaiseacht Gaeilge sa cheantar as an scoil sin. D'imigh an fuinneamh sa ghluaiseacht i léig sna 1990idí. 

## Féach freisin

* Scoil Bhríde, Domhnach Míde
* Mainistir na Gráinsí, Domhnach Míde

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Fionnradharc

Is bruachbhaile i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath é **Fionnradharc**, idir Baile Bocht agus Cluain Tarbh. Tá sé teorainn ar theorainn le Marino, An Trá Thuaidh agus Baile Bocht freisin. Tá an bóthar iarainn ar an dteorainn theas thoir den cheantar agus Abhainn na Tulchann ar an dteorainn theas thiar.

Tá an ceantar faoi dhlínse Chomhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath.

Téann an príomhbhóthar ó lár na cathrach go dtí oirthuaisceart na cathrach tríd an ceantar. Tá páirc mhór, Páirc Fhionnradharc, ann agus tá linn snámha 50 méadar san *Westwoood Club*. Tá stáisiún DART ar Bhóthar Chluain Tarbh, gar d'Fhionnradharc. Téann Tollán Calafoirt Bhaile Átha Cliath faoi Fhionnradharc. Tá cuid mhaith d'Fhionnradharc ar thalamh a gabhadh ón bhfarraige. 

Tá Scoil Íosaif (bunscoil agus meánscoil) lonnaithe i bhFionnradharc. D'fhreastail an t-iarthaoiseach Cathal Ó hEochaidh ar an scoil sin. Tá bunscoil do chailíní, Scoil Naoimh Mhuire, sa cheantar freisin.

Tá an reilig Ghiúdach is sine i mBaile Átha Cliath sa cheantar freisin. Feictear an dáta 5618 ón bhféilire Giúdach ar bhalla na reilige. Cuireadh an corp deireanach ann sa bhliain 1958. 

Rugadh an scríbhneoir Bram Stoker, údar an úrscéil Dracula sa cheantar.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Baile Hearmann

Is ceantar beag i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath é **Baile Hearmann** (*Harmonstown* as Béarla). Tá sé lonnaithe leathbhealach idir Ard Aidhin agus Ráth Eanaigh. Téann an líne DART tríd an gceantar. Tá ceann de na céad gaelscoileanna a bunaíodh riamh lonnaithe ann - Scoil Neasáin.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
An Chabrach

Is bruachbhaile i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath é **an Chabrach** (*Cabra* as Béarla). 

Tá an ceantar lonnaithe timpeall 5 chiliméadar siar ó thuaidh ó lár na cathrach.

## Stair

Tógadh an chuid is mó de na tithe faoi scéim tithíochta Bhardas Átha Cliath sna 1940í chun daoine a bhogadh ó thionóntáin i lár na cathrach go tithe nua ar imeall an bhaile.

Tógadh Dún Mhic Aoidh ar Ascaill an Chiardhuibh ag Airm na Breataine sa bhliain 1888. Is leis Stáit na hÉireann an dún ó neamhspleáchas i 1922.

Dhear an t-ailtire Herbert Simms an t-eastát sna 1930idí.

## Oideachas

Tá neart bunscoileanna sa cheantar, Gaelscoil Bharra ina measc. Tá meánscoil ann do bhuachaillí Coláiste Déaglán (Saint Declan's) agus meánscoil do chailíní, Coláiste Dominic, agus gaelcholáiste mheasctha Coláiste Mhuire agus an scoil *Holy Family School for the Deaf*.

## Polaitíocht

Tá an chuid is mó de Chabrach sa dháilcheantar Baile Átha Cliath Lár agus an chuid eile (timpeall Bóthar na hUaimhe) sa dháilcheantarBaile Átha Cliath Thiar.

## Iompar

* Iarnród Éireann tríd Stáisiún Dhroichead Broome 
* an Luas ar an Líne Uaine. 
* Bóthar na Cabraí: busanna an 120, 122, 38/a/b agus Nitelink (39N)
* Bóthar na hUaimhe: busanna 37, 39, 39a, 70 agus Nitelink (70N)

## Daoine

*Earthmover (buaiteoirí Cath na mBannaí 2024)
*Johnny Giles
*Stephen Collins
*Roddy Collins
* Stephen Farrelly
*Dickie Rock Ceoltóir
* Eleanor McEvoy
* Angeline Ball
*Michael Gambon Aisteoir
* Frank Grimes Aisteoir
* Wayne Henderson
* Eamonn Fagan
* Liam Whelan
*Gene Kerrigan Iriseoir
* John Toler
*Mary Lou McDonald

## Féach freisin
* Herbert Simms, ailtire

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Cill Easra

Is bruachbhaile beag i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath í **Cill Easra** (*Killester* as Béarla).

Téann an líne DART tríd an gceantar. Tá scoil naisiúinta ann, St. Brigid's, agus séipéal.

Tá Cill Easra laistigh den toghroinn Cluain Tarbh. Is féidir a léamh, i ndoiciméid cathrach agus séipéal, go raibh Cill Easra arsa go leor. Inniu ta le raon de siopaí agus teach tábhairne sa Plaza siopadóireacht.

Inniu tá institiúid tríú leibhéal, le hainm Coláiste Breisoideachais, i gChill Easra.

Tá Cill Easra laistigh den toghroinn Cluain Tarbh. Tugadh faoi deara i ndoiciméid cathrach, go raibh séipéal i gCill Easra ag dul ar ais céadta bliain go leor.

Tá stáisiún iarnróid ar an líne DART.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Fionnghlas

Is bruachbhaile mór i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath é **Fionnghlas** (*Finglas* as Béarla). Ba shráidbhaile tuaithe é an ceantar go dtí na 1950í nuair a tosaíodh ag tógáil eastáit tithíochta. 

## Oideachas

Tá 13 bunscoileanna agus 6 meánscoileanna i bhFionnghlas. Tá gaelscoil amháin Gaelscoil Uí Earcáin lonnaithe i bhFionnghlas Thoir agus tá Coláiste FET Íde lonnaithe i bhFionnghlas Thiar. Tá an ghaelcholáiste Scoil Chaitríona agus príomhchampas DCU suite i nGlas Naíon in aice le bhFionnghlas.

## An pholaitíocht

Tá Fionnghlas mar chuid de dháilcheantar Bhaile Átha Cliath Thiar-Thuaidh. Ó thaobh na toghcháin áitiúla de tá an ceantar scoilte le cuid mhór de mar chuid de i dtoghlimistéar áitiúil Cabrach-Fionnghlas agus cuid mhór eile de a bheith i  dtoghlimistéar áitiúil Bhaile Munna.

## Spóirt

*Club CLG Oileán na hÉireann
*Tolka Rovers FC
*Unidare RFC
*Valley Park United 
*Club sacair WFTA 
*Finglas Celtic FC
*Willows FC 
*Beneavin FC

## Iompar

Freastalaíonn busanna Bus Átha Cliath an 40, 40d, 40e, 17a agus 140 ar an gceantar.

## Daoine

* Gerard Byrne Ealaíontóir
* Patrick Finglas (Básaigh 1537)
* Risteárd Mac Aoidh Dick McKee. Ball sinsearach den Sean-IRA
* Martin Doherty Ball den IRA Sealadach
*Dessie Ellis TD
*Imreoirí Foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann: Ronnie Whelan, Frank Stapleton, David O'Leary, Mark Kinsella, Stephen Kelly, Alan Moore, agus imreoirí sacair John Keogh, Cliff Byrne, Derek Brazil
*Pat Fenlon Bainisteoir sacair
*Imreoirí peil CLG Chontae Bhaile Átha Cliath: Barney Rock, Jason Sherlock, Charlie Redmond, Wayne McCarthy
* Mairead Farrell Láithreoir teilifíse
*Séamus Ennis
*Paul "Bono" Hewson U2
* Christy Dignam, Joe Jewell, Alan Downey- Ceoltóirí Aslan
*Niamh Kavanagh
* Brendan O'Carroll Fear grinn agus aisteoir
* Colm Meaney Aisteoir
* Samantha Libreri RTÉ
* Dermot Bolger Scríbhneoir agus file
* Glen Coroner / Spiral
* Tony Fenton DJ Today FM
* Patrick Clarke
* John Fogarty 
* Stephen O'Rahilly
*Regina Doherty FPE/MEP agus Iar-Teachta Dála agus Aire

## Grianghraif eile


File:Finglas Fire Station (2021).jpg|Stáisiún Dóiteáin Fhionnghlaise
File:Conair Oidhreachta, Fionnghlas Heritage Trail, Finglas (2021).jpg|Conair Oidhreachta, Fionnghlas 
File:Bilingual signs Finglas.jpg|thumb|280px|Comharthai dátheangacha i bhFionnghlas
File:Dick McKee Memorial Finglas Village.JPG|thumb|280px|Leacht cuimhneacháin Risteárd Mac Aoidh
File:Liam Mellows memorial.jpg|thumb|280px|Dealbh cuimhneachán Liam Ó Maoilíosa
File:Bilingual bus stop sign, Mellows Road, Finglas (2021).jpg|Comhartha stad bus dátheangach, Fionnghlas


## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Port Mearnóg

Lonnaíocht bruachbhailte chósta de chuid Bhaile Átha Cliath i bhFine Gall, Éire is ea **Port Mearnóg**. Tá stáisiún traenach sa bhaile le seirbhís DART agus traenacha idirchathracha ann. Tá cúrsa gailf cáiliúil ann freisin. Dar le daonáireamh 2016, bhí 9,466 duine ina gcónaí ann.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Plean Forbartha Náisiúnta

[thumb|Fógra do chuid feabhsú don [DART|Mearlíne Átha Cliath (DART) faoin "NDP" - Stáisiún Uí Chonghaile, BÁC.]]
Is é an **Plean Forbartha Náisiúnta** ná plean an rialtais Éireannaigh le infheistíocht infrastruchtúra a dhéanamh. Tá aithne ar an scéim seo faoina hacrainm Béarla, an *NDP*, cé go bhfuil an acrainm PFN luaite uaireanta. 

## Maoiniú
Tagann an t-airgead as cistí poiblí, príobháideacha agus ón Aontas Eorpach.  

## Infheistíocht
clé|mion
Tugtar infheistíocht do an-chuid tionscadal agus tionscnamh ar fud na tíre, ina measc sin oideachas, bóithre, iompar poiblí, seirbhísí sláinte, tithíocht shóisialta, forbairt tuaithe, tionscal, seirbhísí uisce agus dramhaíola, cúram leanaí agus forbairt áitiúil.  

Baineann infheistíocht iomlán measta de €116 billiún thar an tréimhse  2018—2027. Mar gheall ar sin is é an plean infheistíochta is mó agus is ardaidhmeannaí a dréachtadh riamh d’Éirinn.  

## Nasc seachtrach
* Tuarascáil ESRI, 2023

## Tagairtí

Catagóir:Eacnamaíocht na hÉireann
Eolaíocht nádúrtha

mion|Rogha iomhá ón réimse eolaíocht nádúrtha
Is é atá i gceist le h**eolaíocht nádúrtha** ná staidéar ar na nithe neamhdhaonna nó fisiciúil den domhan is den chruinne go léir.

## Catagóirí:

* Bitheolaíocht
** Bitheolaíocht dhaonna
* Ceimic
* Eolaíocht an domhain
* Fisic
* Géineolaíocht
* Réalteolaíocht
* Síceolaíocht

## Tagairtí


Catagóir:Eolaíocht
Córas bainistíochta bunachar sonraí

Is éard is **córas bainistíochta bunachar sonraí** (*CBBS* nó *DBMS* as Béarla) ná feidhmchlár a úsáidtear chun bunachar sonraí a chruthú agus a bhainistiú. 

## Seirbhísí
Cuireann CBBS ar bith na bunseirbhísí seo a leanas ar fáil:
* Sainmhíniú 
* Ionramháil 
* Slándáil 
* Sláine
* Cúltaca agus Athshlánú 

## CBBSanna Coitianta ar an Margadh
* IBM DB2
* Microsoft Access
* Microsoft SQL Server
* MySQL
* Oracle
* PostgreSQL
* Sybase

Catagóir:Bunachair shonraí
Baile Coimín

Is baile i gContae Chill Mhantáin é **Baile Coimín**. Tá an bhaile suite ar taobh an Taiscumar Pholl a' Phúca. Sa bhliain 1888 cuireadh tús le seirbhís tram ó Bhaile Átha Cliath go Baile Coimín, dúnadh an líne i 1932.

Bhí 5,611 daoine ina gcónaí ann sa bhliain 2022.

Tá Caisleán Bhaile na dTrí Chaisleán suite gearr don bhaile, ar bruach Taiscumar Pholl a' Phúca.

## Féach freisin

* Caisleán Bhaile na dTrí Chaisleán
* Poll an Phúca
## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chill Mhantáin
Bealach Conglais

clé|thumb|Bealach Conglais.
Is baile i gContae Chill Mhantáin é **Bealach Conglais** (*Baltinglass* as Béarla). 

## Féach freisin
[clé|mion|[Bealach Conglais; agus cuimhneachán Dwyer i lár inniu]]

* Mícheál Ó Duibhir (réabhlóidí)

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chill Mhantáin
An Suipéar Déanach (Leonardo da Vinci)

Pictiúr nó múrmhaisiú ón 15ú haois de chuid Leonardo da Vinci é **an Suipéar Déanach** (Iodáilis: *Il Cenacolo* nó *L'ultima cena*). Is é suipéar deireanach Íosa Críost ábhar an phictiúir seo.  Tagann an íomhá ón gcaibidil Eoin 13:21 sa Bhíobla, nuair a bhí a bhéile deireanach ag Íosa Críost leis an Dáréag Aspal.

Tá sé le feiceáil inniu i gclochar Santa Maria delle Grazie, i Milano, san Iodáil.  Tagann 400,000 - 500,000 duine le hamharc air gach bliain. Tá sé 460 cm in airde faoi 880 cm ar leithead.
clé|mion|220x220px
clé|mion|220x220px

## Stair
Phéinteáil  da Vinci  *An Suipéar Deireanach* in 1498. Faoi 1518 bhí an pictiúr ag meath cheana féin, áfach. Faoi 1670, bhí drochbhail ar fad air. In 1726, rinneadh é a athchóiriú, rud a chuidigh go mór lena shábháil. Tháinig meath air arís i lár an 20ú haois agus, mar gheall air sin, cuireadh tús le hathchóiriú eile nár críochnaíodh go dtí 1999. 

## Féach freisin

* Mona Lisa

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

https://cenacolovinciano.org/en/museum/the-works/the-last-supper-leonardo-da-vinci-1452-1519/

Catagóir:Leonardo da Vinci
Catagóir:Pictiúir
Fuinneamh

thumb|right|258px|Fuinneamh leictreach
Is cumas chun obair a dhéanamh é an **fuinneamh**, de réir na fisice de. Is iomaí cineál fuinnimh ann. Is fuinneamh cinéiteach é an fuinneamh atá i réad de bharr a ghluaisne. Is fuinneamh poitéinsiúil domhantarraingthe é fuinneamh atá i réad de bharr a airde os cionn plána tagartha, mar shampla, cloch os cionn na talún. Is fuinneamh meicnice é an dá shaghas fuinnimh sin curtha le chéile, fuinneamh cinéiteach is fuinneamh poitéinsiúil. Is cineál fuinnimh eile é an teas. Nuair a dóitear breosla, mar shampla peitreal, fuasclaítear fuinneamh ceimiceach an bhreosla ina theas.

De réir bhunchoincheapanna na fisice, ní féidir fuinneamh a chruthú ná a dhíothú ach is féidir é a athrú ó chineál amháin fuinnimh go cineál eile. Tarlaíonn a leithéid in inneall ar bith, mar shampla in inneall dócháin inmheánaigh.

Catagóir:Fisic