open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Balley ny Loghey

Sráidbhaile in Skeerey Valley ny Loghey, Oileán Mhanann is ea **Balley ny Loghey** (Gaeilge: *Baile an Locha*, Béarla: *Ballaugh*). Níl aon bhaile ná sráidbhaile eile sa *skeerey* (paróiste).

Tá sé suite ar an mbóthar A3, an príomhbhóthar idir Balley Chashtal agus Rhumsaa. Is cuid de *Coorse y Clieau* (*Slí an tSléibhe*) an bóthar sin. Tá sé seacht míle taobh thiar de Rhumsaa, i ngar do Droghad Valley ny Loghey, droichead cruiteach atá in úsáid le linn na Rásaí TT ar an oileán.

Tá teach tábhairne amháin in Balley ny Loghey - an "Raven" - agus siopa amháin ina bhfuil oifig an phoist agus caifé beag.

Tá bunscoil amháin sa sráidbhaile le haghaidh páistí idir 4 agus 11 bhliain d'aois. Faoi láthair tá 80 dalta ag freastal ar an scoil. I ndiaidh na séú bliana, freastalaíonn na daltaí ar Ardscoil Bhanríon Eilís II in Purt ny h-Inshey nó ar Scoil Ghramadaí Rhumsaa.

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Balley Keeill Eoin

Sráidbhaile in Oileán Mhanann is ea **Balley Keeill Eoin** (Gaeilge: *Baile Chill Eoin*, Béarla: *St. John's*) ag an gcrosbhóthar idir bóithre A1 (Doolish - Purt ny h-Inshey) agus A3 (Balley Chashtal - Rhumsaa). Tá Cronk Keeill Eoin (*Cnoc Chill Eoin*) ann, chomh maith leis an mBunscoill Ghaelgagh.

## Naisc Sheachtracha
* Bunscoill Ghaelgagh

## Tagairtí

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Patrick Sensburg

Is polaiteoir Gearmánach é **Patrick Sensburg** (rugadh i Paderborn é ar an 25 Meitheamh 1971). Is ball den Pháirtí Críostaí Daonlathach é.

Sensburg, Patrick
Sensburg, Patrick
Catagóir:Daoine beo
Cath Hattin

mion|clé|Cath Hattin
Tharla **Cath Hattin** (an Araibis: معركة حطين‎) ar an 4 Iúil 1187, idir stáit Crosáidire an Leiveaint agus na fórsaí  agus an Ayyubid sabhdán Saladin (Salah ad-Din). 

Catagóir:Crosáidí
Isaac Hlatshwayo

Dornálaí ón Afraic Theas, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Isaac Hlatshwayo**, a rugadh ar 4 Deireadh Fómhair 1977 i Malamulele, Limpopo. 

Catagóir:Dornálaithe ón Afraic Theas
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Yn Braaid

Sráidbhaile in Skeerey Marooney, Oileán Mhanann is ea **Yn Braaid** (Gaeilge: *An Bhráid*, Béarla: *Braaid*). Tá sé suite san áit a dtagann bóithre A24 (Forsdal go Doolish) agus A26 (Balley Sallagh go Glion Vian) le chéile.

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Cromán móna iartharach

Is éan é **an cromán móna iartharach**. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Balley Keeill Vaayl

Is baile beag in iarthuaisceart Oileán Mhanann é **Balley Keeill Vaayl** (Gaeilge: *Baile Chill Mhíchíl*, Béarla: *Kirk Michael*).

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Balley Sallagh

Sráidbhaile in Oileán Mhanann i ngar do Balley Chashtal is ea **Balley Sallagh** (Gaeilge: *Baile Saileach*, Béarla: *Ballasalla*).

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Camys y Ree

Sráidbhaile in Skeerey Malew, Oileán Mhanann is ea **Camys y Ree** (Gaeilge: *Camas an Rí*, Béarla: *Derbyhaven*). Tá sé suite i ngar do Langlish agus 2.2km ó Balley Chashtal. Tá Aerfort Oileán Mhanann ar an taobh thuaidh den sráidbhaile.

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Colby, Oileán Mhanann

Sráidbhaile i ndeisceart Oileán Mhanann is ea **Colby**. Tá sé suite in Skeerey Chairbre, ar an mbóthar A7 idir Balley Chashtal agus Purt Çhiarn i ngar don sráidbhaile Balley Beg.

## Stair agus áiseanna
Tagann an focal *Colby* ó na focail Lochlannacha *Col* ("cnoc") agus *Byr* ("baile" nó "gabháltas").

Tá stáisiún traenach de chuid Iarnród Mhanann sa sráidbhaile.

Imríonn an club sacair Colby F. C. a chuid cluichí ag *Raad y Ghlion* (Bóthar an Ghleanna).

## Gleann Cholby
Is gleann beag é Gleann Cholby atá suite taobh thuaidh den bhaile, ceann de na 17 Gleann Náisiúnta ar an oileán. Cuimsíonn sé 4.9 acra, agus tá crainn fuinseoige, feá, leamháin, agus seiceamair ann. Ritheann Abhainn Cholby tríd an ngleann freisin.

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Creneash

Sráidbhaile iargúlta ar Cronk Meayll i ndeisceart Oileán Mhanann is ea **Creneash** (Béarla: *Cregneash*). Tá sé suite i ngar do Purt Çhiarn agus Purt le Moirrey. Is fearr aithne air mar áit bhreithe Ned Maddrell, áit ar thug a lán cainteoirí Manainnise cuairt uirthi san am atá caite. Inniu, bíonn féilte Manannacha ann gach bliain agus tá sé ina "iarsmalann bheo" in ómós do chultúr Oileán Mhanann. Caomhnaíodh a lán bothán agus tithe traidisiúnta atá fós le feiceáil sa sráidbhaile.

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Delbee

Baile beag in Skeerey Pherick, Oileán Mhanann is ea **Delbee** (Béarla: *Dalby*). Tá sé suite ar an mbóthar A27 idir Purt ny h-Inshey agus Purt Çhiarn.

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Forsdal

Baile beag i lár Oileán Mhanann is ea **Forsdal** (Béarla: *Foxdale*). Tugtar **Balley'n Eas** (Gaeilge: *Baile an Easa*) air freisin. Tá sé suite in *sheadin* (dúiche) agus toghcheantar Glion Faba.

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Kione Droghad

Baile beag in Connaghyn, Oileán Mhanann is ea **Kione Droghad** (Gaeilge: *Ceann Droichid*, Béarla: *Onchan*). Tá sé suite ar chósta thuaidh Bhá Doolish. Cé go bhfuil sé ina bhaile beag, is é an dara baile is mó ar an oileán ó thaobh daonra, tar éis Doolish, áit atá ina chomhbhaile leis.

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Mwyllin Doo Aah

Baile beag in Skeerey Braddan, Oileán Mhanann is ea **Mwyllin Doo Aah** (Gaeilge: *Muileann Dubh Átha*, Béarla: *Union Mills*). Tá sé suite ar bhóthar A1, an príomhbhóthar a cheanglaíonn Doolish le Purt ny h-Inshey, i ngar don Awin Doo (*Abhainn Dubh*).

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Purt le Moirrey

Baile beag ar chósta theas Oileán Mhanann is ea **Purt le Moirrey** (Gaeilge: *Port Mhuire*, Béarla: *Port St. Mary*). De réir dhaonáireamh 2006, tá 1913 duine ina gcónaí sa bhaile.

Tá sé suite in iardheisceart an oileáin i ngar do Purt Çhiarn. Tá stáisiún traenach de chuid Iarnród Mhanann ar an taobh thiar thuaidh den bhaile.

Tá Cúrsa Gailf Phurt le Moirrey ann, an t-aon chúrsa gailf le 9 bpoll ar an oileán, chomh maith le Scoil Phurt le Moirrey, bunscoil a osclaíodh sa bhliain 1993. Tá Club Luamhaireachta Mhanann lonnaithe ansin freisin.

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Purt Soderick

Sráidbhaile beag ar an taobh theas de Doolish, príomhbhaile Oileán Mhanann, is ea **Purt Soderick** (Béarla: *Port Soderick*). Lá den saol bhí aithne ar an sráidbhaile mar gheall ar na páirceanna pléisiúir agus an trá atá ann. Rinneadh iarrachtaí éagsúla thar na blianta an ceantar a athnuachan, ach níor éirigh le haon cheann de na hiarrachtaí sin. Tá suim mhór ag daoine san áit mar sin féin, de bhrí go bhfuil rudaí spéisiúla agus timpeallacht den am atá caite fós le feiceáil ann. Tá promanáid bheag agus óstán (darb ainm "The Anchor") fós ann in aice leis an trá, mar aon le siúlbhealach crochta (atá dúnta anois mar gheall ar chúrsaí sábháilteachta), áit imeartha do pháistí, caladh a bhfuil seirbhísí farantóireachta áitiúla ag freastal air, beirtreacha oisrí, foirgneamh mór ina raibh ionad siamsaíochta, linn lapadaíola, agus rochtain ar Ghleann Phurt Soderick. Is saghas scáilbhaile an áit sa lá atá inniu ann, cé go raibh iarnród cáblach ann fadó a cheangail an sráidbhaile le hiarnród ag barr na haille, agus tá iarsmaí fós le feiceáil ann.

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Sulby

Sráidbhaile i bparóiste Creest ny h-Ayrey, Oileán Mhanann is ea **Sulby**  (litriú Ghaeilge na hÉireann: **Sulbaigh**). Tá sé suite ar an mbóthar A3, in áit a cheanglaíonn Balley Chashtal i ndeisceart an oileáin le Rhumsaa sa tuaisceart. Tagann an t-ainm *Sulby* ó *Sõlabyr* (*Talamh Soli*) sa tSean-Lochlainnis.

## Tíreolaíocht
Tá an chuid is sine den sráidbhaile suite san áit a dtagann bóithre A14 agus B9 (Bóthar an Chladaigh) le chéile. Tá muileann agus páirc sa chuid seo den sráidbhaile. Tá an phríomhchuid den sráidbhaile suite ar an mbóthar A3 idir Close y Woaillee (*Clós an Bhuaile*) as Thie Mooar Jinshar (*Teach Mór Sinséir*).

## Tagairtí

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Pik Botha

Polaiteoir as an Afraic Theas ab ea  **Roelof Frederik "Pik" Botha** (27 Aibreán 1932 – 12 Deireadh Fómhair 2018).  Dlíodóir agus taidhleoir ab ea é chomh maith.  Bhí Botha ina Aire Gnóthaí Eachtracha na hAfraice Theas ó 27 Aibreán 1977 – 10 Bealtaine 1994. 

Bhí Botha i gcroí réimeas na cinedheighilte ar cuireadh coireacht in aghaidh na daonnachta ina leith, sular chuidigh sé aistriú ordúil na tíre ina daonlathas.


## Tagairtí

Botha, Pik
Botha, Pik
Catagóir:Básanna in 2018
Glion Vian

Sráidbhaile in Skeerey Marooney, Oileán Mhanann is ea **Glion Vian** (Gaeilge: *Gleann Mhatha*, Béarla: *Glion Vine*). Tá an sráidbhaile ina ionad ar chúrsa na rásaí TT ar an oileán. Tógadh bunscoil na paróiste, Bunscoill Varooney, sna 1980í in Glion Vian. Méadaíodh an scoil sa bhliain 2001.

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Spioróg Leiveantach

Is éan é an **spioróg Leiveantach**. Is baill d'fhine na Accipitridae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Yoko Ono

Is ealaíontóir, amhránaí, ceoltóir agus gníomhaí síochána í **Yoko Ono Lennon** (*[[Seapáinis]]:* **小野 洋子**). Rugadh í ar an 18 Feabhra 1933.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Daoine beo
Coverage (amhrán)

Is amhrán hip hap é ***Coverage*** a eisíodh ar an 10 Aibreán 2020. Scríobh agus léirigh an rapálaí Éireannach SVG F1 an t-amhrán agus ba é a chéad singil é. Scaoileadh an t-amhrán ar Spotify agus ar YouTube faoi Discokid Records. 

## Cúlra
Chuir SVG F1, fíorainm Finn Munnelly, píosaí beaga de phróiseas taifeadta an amhráin ar Instagram, lena n-áirítear obair sa stiúideo le linn na tréimhse sular eisíodh an t-amhrán.

## Taifeadadh
Taifeadadh an t-amhrán ag stiúideonna Junglebeam, Baile Átha Cliath go luath in 2020.

## Liriceach
Pléann liricí an amhráin le saincheisteanna cosúil leis an gciníochas, chomh maith leis an mbealach chun rath. Déanann sé tagairt freisin don ghrúpa rap / léiriúcháin, SVG Productions, a bhfuil SVG F1 ina bhall de.

## Tagairtí
Karin Boye

File agus úrscéalaí Sualannach ab ea Karin Boye (26 Deireadh Fómhair 1900 - 24 Aibreán 1940). Rugadh i Göteborg í agus d'aistrigh sí go Stócólm sa bhliain 1915. D'fhreastail sí ar Ollscoil Uppsala, an tSualainn. I measc na saothar is cáiliúla óna peann tá na leabhair filíochta "Scamaill" nó *Moln* (1922) agus "Na Teallaigh" nó *Härdarna* (1927) chomh maith leis an úrscéal *Kallocain* (1940).

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1940
Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
Catagóir:Filí Sualannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Sualannacha
Garff

Ceann de na sé *sheadin* (dúiche) in Oileán Mhanann is ea **Garff**. Tá sé suite in Oirthear Mhanann agus is iad  paróistí Lonan, Maghal, Connaghyn, agus an baile beag Laksaa a chuimsítear sa *sheadin*.

Catagóir:Sheadinyn Oileán Mhanann
Inver Ayre

Ceann de na sé *sheadin* (dúiche) in Oileán Mhanann is ea **Inver Ayre** (Béarla: *Ayre*). Tagann an focal *ayre* ón tSean-Lochlainnis *eyrr*, focal a chiallaíonn "cladach mionduirlinge". Tá Inver Ayre suite i dtuaisceart an oileáin, agus tá trí pharóiste ann: Andreas, Breeshey as Creest ny h-Ayrey. Roimh 2016, bhí sé ina thoghcheantar don Cheathrar is Fiche agus bhí aon bhall amháin tofa aige.

Catagóir: Sheadinyn Oileán Mhanann
Medall

Ceann de na sé *sheadin* (dúiche) in Oileán Mhanann is ea **Medall** (Béarla: *Middle*). Tá sé suite in oirdheisceart an oileáin, agus tá trí pharóiste ann: Braddan, Marooney agus Stondane.

Catagóir: Sheadinyn Oileán Mhanann
Glion Faba

Ceann de na sé *sheadin* (dúiche) in Oileán Mhanann is ea **Glion Faba** (Béarla: *Glenfaba*). Tá sé suite in Iarthar an Oileáin agus tá dhá pharóiste ann, Carmane agus Perick.

Catagóir:Sheadinyn Oileán Mhanann
Iolar breac beag

Is éan é **an t-iolar breac beag**. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

## Féach freisin

* Iolar mara
* Iolair

## Tagairtí
Terence Crawford

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Terence Allan Crawford**, a rugadh ar 28 Meán Fómhair 1987 in Omaha, Nebraska. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Catagóir:Daoine beo
Bryan Ferry

Is amhránaí Sasanach é **Bryan Ferry** a rugadh ar an 26 Meán Fómhair 1945 in Washington, Contae Durham. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine beo
An Ráith

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Ráith** air:
* An Ráith, Contae Dhún na nGall: ionad daonra agus baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* An Ráith, Contae Mhaigh Eo (Buiríos Umhaill): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Ráith, Contae Mhaigh Eo (Coistealaigh): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Ráith, Contae Mhaigh Eo (Iorras): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Ráith, Contae Mhaigh Eo (Muraisc): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Ráith, Contae na Gaillimhe: baile fearainn i gContae na Gaillimhe

## Féach Freisin
* An Ráth: leathanach idirdhealaithe
* Ráith: baile fearainn i gContae Dhún na nGall

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Lá na Saoirse san Afraic Theas

Ceiliúrtar Lá na Saoirse san Afraic Theas ar an 27 Aibreán gach bliain. Tharla an chéad olltoghchán daonlathach san Afraic Theas, ina raibh daoine de gach cine in ann vótáil go comhionann, ar 27 Aibreán 1994.
clé|mion|177x177px

## Féach freisin

* Lá an Dúchais san Afraic Theas

## Tagairtí

Catagóir:An Afraic Theas
Catagóir:Féilte
Skeerey Valley ny Loghey

Paróiste (Manainnis: *skeerey*) in iarthuaisceart Oileán Mhanann is ea **Skeerey Valley ny Loghey** (Gaeilge: *Paróiste Bhaile an Locha*, Béarla: *Ballaugh Parish*). Tá sé suite sa *sheadin* Maayl. Tá Jorby ar an taobh thuaidh den pharóiste, le paróiste Creest ny h-Ayrey ar an taobh thiar, Skylley Maayl ar an taobh theas, agus Muir Éireann dhá mhíle (3km) laistiar de.

Catagóir:Paróistí Oileán Mhanann
Skeerey Braddan

Paróiste (Manainnis: *skeerey*) in Oileán Mhanann is ea **Skeerey Braddan** (Béarla: *Braddan*). Tá sé suite sa *sheadin* Medall. Tá paróistí Maayl agus Creest ny h-Ayrey ar an taobh thuaidh de, Carmane agus Marooney ar an taobh thiar, Connaghyn ar an taobh thoir, agus Stondane ar an taobh theas. Tá tuaisceart an pharóiste sléibhtiúil, agus tá an deisceart níos réidhe, áit ina bhfuil limistéir chónaithe i ngar do phríomhbhaile an oileáin Doolish. 

## Naisc sheachtracha
* Coimisinéirí Pharóiste Braddan

Catagóir:Paróistí Oileán Mhanann
Skeerey Vreeshey

Paróiste () i dtuaisceart Oileán Mhanann is ea **Skeerey Vreeshey** (, ). Tá sé suite sa *sheadin* Inver Ayre. Tá achar 21.7 km² agus 418 duine ina gcónaí sa bparóiste de réir dhaonáireamh 2006. Tá na sráidbhailte Skyll Vreeshey agus Cranstal sa bparóiste. Síneann sé ó Kione ny h-Ayrey, an pointe is faide ó thuaidh san oileán, go dtí paróiste Creest ny h-Ayrey ó dheas, agus ó Andreas ar an taobh thiar, soir go dtí Muir Éireann.

Is é seo an paróiste is gaire don Bhreatain; níl ach 26km idir Kione ny h-Ayrey agus Gall-Ghàidhealaibh in Albain.

## Naisc Sheachtracha
* Coimisinéirí Pharóiste Breeshey

## Tagairtí

Catagóir:Paróistí Oileán Mhanann
Skeerey Chairbre

Paróiste () in Oileán Mhanann is ea **Skeerey Chairbre** (). Tá sé sa *sheadin* Rosien ar chósta theas an oileáin. Tá Balley Chashtal agus Muir Éireann ar an taobh theas den pharóiste, le paróistí Rosien ar an taobh thiar, Perick ar an taobh thuaidh, agus  Malew ar an taobh thoir. Tá na sráidbhailte Eairy Shynnagh, Colby, as Balley Beg sa bparóiste. 

## Naisc sheachtracha
* Coimisinéirí Pharóiste Chairbre 

## Tagairtí

Catagóir:Paróistí Oileán Mhanann
Skeerey Charmane

Paróiste (Manainnis: *skeerey*) in Oileán Mhanann is ea **Skeerey Charmane** (Béarla: *German*). Tá sé suite sa *sheadin* Glion Faba. Sna seanlaethanta, ba chuid den pharóiste é Purt ny h-Inshey, áit ina bhfuil Ard-Eaglais Charmane. Tá Balley Keeill Eoin, áit ina mbíonn Féile Tinvaal ar siúl gach bliain, sa bparóiste. Is ceantar cnocach é den chuid is mó, seachas talamh réidh cois fharraige i ngar do Phurt ny h-Inshey. Tá paróistí Maayl ar an taobh thuaidh de, Braddan agus Marooney ar an taobh thoir, agus Perick ar an taobh thiar theas. Tá Muir Éireann ar an taobh thiar thuaidh den pharóiste.

Catagóir:Paróistí Oileán Mhanann
Feirmeoireacht scannán

Tagraíonn feirmeoireacht scannán do mhodh malartach feirmeoireachta orgánaí a úsáideann hidreascannán comhdhéanta de pholaiméir intuaslagtha in uisce (teanndáileog hidrifileach (nó  SkyGel)  polaiméir sár-ionsúiteach a ghníomhaíonn mar thaiscumar a choinníonn uisce suas le 1,000 oiread a mheáchain.) agus scannán IMEC atá bunaithe ar hidreaghlóthach seachas ar ithir traidisiúnta.

Forbraítear an scannán IMEC agus an SkyGel go sonrach chun úsáid uisce a laghdú, táirgiúlacht  agus toradh plandaí a mhéadú, mar aon le táirgeadh atá saibhir i siúcraí, in aigéad gáma-aimíneabútrach agus i lícipéin.

**Conas a oibríonn sí**

Fástar plandaí ar hidreascannán, a chruthaítear ó pholaiméir intuaslagtha in uisce chomh maith le hidreaghlóthach, atá mar chuid de chóras talmhaíochta níos mó. Tá an córas seo, ar a dtugtar IMEC, comhdhéanta de go leor codanna a chruthaíonn Agricel. Tá rialtóir IMEC ann, chomh maith le haonad soláthair uisce agus leasacháin IMEC. Is éard atá ann freisin ná braillín uiscedhíonach, silfheadán, fabraic neamhfhite, an hidreascannán.

In ord ón talamh aníos, tá an braillín uiscedhíonach, an dilfheadán faoin hidreaghlóthach, an chéad chiseal eile de na fabraicí neamhfhite, ar a dtagann an hidreaghlóthach féin ar a bharr, le silfheadán ar bharr  an scannáin.
## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
https://www.youtube.com/watch?v=eu5EwxMwHyc

Catagóir:Talmhaíocht inmharthana
Catagóir:Talmhaíocht
Catagóir:Agra-éiceolaíocht
Skeerey Andreas

Paróiste (Manainnis: *skeerey*) i dtuaisceart Oileán Mhanann is ea **Skeerey Andreas** (Béarla: *Andreas*). Tá sé suite sa *sheadin* (dúiche) Inver Ayre, in éineacht le paróistí Breeshey agus Creest ny h-Ayrey. Síneann an paróiste ó Yn Lhen Vooar ar an gcósta thiar thuaidh go dtí Breeshey. Tá Jorby ar an taobh thiar den pharóiste, Creest ny h-Ayrey ar an taobh theas, Breeshey ar an taobh thoir, agus Muir Éireann ar an taobh thuaidh. Tá an sráidbhaile Andreas suite sa bparóiste.

Catagóir:Paróistí Oileán Mhanann
Connaghyn

Paróiste () in Oileán Mhanann is ea **Connaghyn** nó **Ardjyn Chonnaghyn** ( (). Is toghcheantar é don Cheathrar agus Fiche freisin, agus tá beirt teachtaí tofa ann. Tá an paróiste suite sa *sheadin* Garff, cé gur chuid de Medall é san am ata caite. Tá paróiste Lonan ar an taobh thoir thuaidh de, paróiste Braddan ar an taobh thiar thuaidh, Doolish ar an taobh thiar theas, agus Muir Éireann ar an taobh theas. Is iad Carn Gerjoil (445 m) agus Slieau Ree (316 m) na pointí is airde. De réir dhaonáireamh 2006, bhí 9,172 duine ina gcónaí sa bparóiste. Is é Kione Droghad, bruachbhaile de chuid Doolish, an baile is mó sa bparóiste.

## Naisc sheachtracha
* Coimisinéirí Chonnaghyn

Catagóir:Paróistí Oileán Mhanann
Rashida Jones

Is aisteoir agus stiúrthóir Meiriceánach í **Rashida Leah Jones** (rugadh 25 Feabhra, 1976).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Stiúrthóirí_scannán_Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Willie Walsh

Is feidhmeannach aerlíne Éireannach é **William Matthew Walsh**, a rugadh ar an 25 Deireadh Fómhair 1961 i mBaile Átha Cliath.

Catagóir:Daoine Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Skeerey Chreest ny h-Ayrey

Paróiste () in Oileán Mhanann is ea **Skeerey Chreest ny h-Ayrey** nó **Skyll Chreest ny h-Ayrey** (). Tá sé suite sa *sheadin* Inver Ayre. Tá paróistí Maayl agus Balley ny Loghey ar an taobh thiar de, Andreas agus Breeshey ar an taobh thuaidh, Rhumsaa, paróiste Lonan agus Maghal ar an taobh thoir, agus paróiste Braddan ar an taobh theas. Is é an paróiste is mó ar an oileán ó thaobh achair (62.3 km²). De réir dhaonáireamh 2006, tá 1,237 duine ina gcónaí ann.

Is ceantar sléibhtiúil é, agus tá Sniaul, an sliabh is airde ar an oileán, sa bparóiste, mar aon le cuid mhaith den ráschúrsa TT. Tá an chuid is mó d'Abhainn Sulby, an abhainn is faide san oileán, laistigh den pharóiste. Tá an chuid is mó de na háitritheoirí ina gcónraí ar an mbóthar idir Rhumsaa agus Purt ny h-Inshey, an sráidbhaile Sulby san áireamh.

## Naisc Sheachtracha
* Coimisinéirí Chreest ny h-Ayrey

## Tagairtí

Catagóir:Paróistí Oileán Mhanann
Skeerey Lonan

Paróiste (Manainnis: *skeerey*) in Oileán Mhanann is ea **Skeerey Lonan** (Béarla: *Lonan*). Tá sé suite sa *sheadin* Garff ar chósta thoir an oileáin. Síneann an paróiste ó Glion Coon sa deisceart go dtí mianaigh Sniaul agus Coirnéal Çhibbyr Slieau Maggle (*Tobar Shliabh an Mhagairle*) ar an ráschúrsa TT. Ceantar ard atá ann, sléibhtiúil agus folamh in áiteanna, agus titeann sé go géar isteach san fharraige, taobh amuigh de roinnt gleannta doimhne seascaire. Is é Mullagh Ouyr (491m) an pointe is airde sa bparóiste.

Catagóir:Paróistí Oileán Mhanann
Skeerey Maghal

Paróiste (Manainnis: *skeerey*) in oirthuaisceart Oileán Mhanann is ea **Skeerey Maghal** nó **Skyll Maghal** (Béarla: *Maughold*). Is é ainm naomhphátrún an oileáin – Maghal – atá air. Is é 34.5 km² achar an pharóiste agus tá 950 duine ina gcónaí ann de réir dhaonáireamh 2006. Tá na sráidbhailte Cornah agus Glion Moaney sa bparóiste, mar aon leis an sráidbhaile Maghal a bhfuil an t-ainm céanna air. Téann Iarnród Leictreach Mhanann tríd an bparóiste ar an mbealach ó Doolish go Rhumsaa, le go leor stadanna sa bparóiste, stáisiún traenach Cornah agus Stadd y Gharey (*Stad an Gharraí*) ina measc.

Síneann an paróiste féin ó Rhumsaa go Clagh Ouyr (*Cloch Odhar*), agus ó dhroim an tsléibhe siar go dtí an mhuir. Is ceantar sléibhtiúil é go ginearálta, an chuid is mó de doshaothraithe agus gan chlaíocha. Is iad Baarool Twoaie (561m), Clagh Ouyr (551m), Slieau Lhean (459m), Slieau Ouyr (452m), agus Slieau Ruy (396m) na pointí is airde sa bparóiste. I measc na n-áiteanna is ísle ná Glion Valley Euar, altán beag coillteach ar fhána thuaidh Baarool Twoaie; Glion Chornah, gleann iargúlta idir Páirc Llewellyn as Baarool Twoaie; agus Glion y Dhoon, gleanntán beag coillteach ag bun Slieau Ruy. Téann an talamh le fána go géar ó na sléibhte go dtí an cósta. Tá an cósta ard agus creagach agus tá sé briste suas le góilíní. Tá go leor sruthán ó na sléibhte go dtí an fharraige trí chlaiseanna doimhne, ach is é Abhainn Cornah an ceann is mó acu.

Tá sráidbhaile Maghal i ngar do Kione Maghal (114m), áit ar tháinig an naomh i dtír de réir an tseanchais. Is é an ceann tíre seo an pointe is faide thoir san oileán agus an pointe is gaire do Shasana, 50 ciliméadar ó St. Bees Head. Tá séipéal beag sa sráidbhaile, ceann de na séipéil is sine san oileán. Is teach sa stíl Mhanannach é, agus tá go leor taisí ann, crosa Ceilteacha agus Lochlannacha le rúnscríbhinní ar roinnt acu ina measc. Tá na crosa seo i dtaisce i dTeach Cros Skylley Maghal ar thalamh na heaglaise. Tá trí shéipéal ar an sean-nós le feiceáil i reilig na heaglaise. Sa reilig tá leachtanna cuimhneacháin le feiceáil freisin, agus ainmneacha áitritheoirí an pharóiste a ghlac páirt in imeachtaí tábhachtacha i saol an oileáin ar roinnt acu: Edward Christian (an chéad Ghobharnóir Mhanann), P. M. C. Kermode (an chéad choimeádaí ar Iarsmalann Mhanann), agus Sir Charles Kerruish (an chéad uachtarán Tinvaal). I ngar do chúinne thiar thuaidh na reilige, tá Tobar Naomh Maghal le feiceáil. Thug pobal an oileáin urraim mhór don tobar sna seanlaethanta, ach tá sé ligthe i léig le blianta anuas.

Tá an paróiste faoi stiúir Coimisinéirí Pharóiste Maghal. Tagann siad le chéile ag cruinnithe i Halla Shéipéal an Dúin.

Catagóir:Paróistí Oileán Mhanann
Iolar breac mór

Is éan é **an t-iolar breac mór**. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

## Féach freisin

* Iolar mara
* Iolair

## Tagairtí

Catagóir:Iolair
Iolar steipeach

Is éan mór creiche é an **t-iolar steipeach** (***Aquila nipalensis***). Cosúil le gach iolar, is ball den fhine Accipitridae é. Is iolar crúbchlúmhach é, ball den fhofhine Aquilinae, mar gheall ar an gclúmh a chlúdaíonn a chosa. 

Measadh san am atá caite go raibh dlúthbhaint ag an speiceas seo le *Aquila rapax* agus déileáladh leis an dá fhoirm mar speiceas amháin. 

Roinneadh iad bunaithe ar dhifríochtaí soiléire sa mhoirfeolaíocht agus san anatamaíocht; Léiríonn dhá staidéar mhóilíneacha, gach ceann acu bunaithe ar líon an-bheag géinte, go bhfuil dhá speiceas ar leith ann, cé nach n-aontaíonn siad maidir le cé chomh dlúth atá an gaol eatarthu.

## Féach freisin

* Iolar mara
* Iolair

## Tagairtí

Catagóir:Iolair
Iolar impiriúil

Is éan mór creiche é **an t-iolar impiriúil**  (***Aquila heliaca***) a phóraíonn in oirdheisceart na hEorpa agus go forleathan trí Iarthar agus Lár na hÁise. Tá formhór na bpobal imirceach agus geimhríonn siad in oirthuaisceart na hAfraice, sa Mheánoirthear agus in Oirthear agus Oirdheisceart na hÁise. Cosúil le gach iolar, is ball den fhine Accipitridae é an t-iolar impiriúil thoir. Ina theannta sin, marcálann a cosa craobhacha é mar bhall den fhofhine Aquilinae. Is iolar mór, dorcha é, agus é cosúil le baill eile den ghéineas Aquila, ach is gnách gurb é an speiceas is dorcha ina raon é. Is creachadóir faille é a roghnaíonn mamaigh bheaga den chuid is mó mar chreach, ach freisin cion measartha mór éan, reiptílí agus de chineálacha creiche eile, lena n-áirítear conablach. I gcomparáid le iolair Aquila eile, is fearr leis go mór an comhéadan idir coillte arda agus machairí agus gnáthóga oscailte, réasúnta cothroma eile, lena n-áirítear mósáicí coillteacha na steipeanna. De ghnáth, bíonn neadacha suite i gcrainn mhóra aibí, agus  tógann na tuismitheoirí éan amháin nó dhó. Tá an daonra domhanda beag agus ag aghdú de bharr géarleanúna, caillteanas gnáthóige agus creiche. Dá bhrí sin, tá sé ar Liosta Dearg an IUCN mar Leochaileach ó 1994 i leith.

## Féach freisin
*No trees, no food, shot for fun … yet Serbia’s imperial eagles are making an improbable return

## Tagairtí

Catagóir:''Aquila heliaca''
Catagóir:Iolair impiriúil
Catagóir:Éin chreiche na hEoráise
Catagóir:Éin Gheimhridh na hAfraice Thoir
Catagóir:Siombailí náisiúnta na hOstaire-na hUngáire
Catagóir:Éin a ndearnadh cur síos orthu sa bhliain 1809
Carlos Quintana

Dornálaí Pórtó Ríceach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Carlos Quintana**, a rugadh ar 6 Samhain, 1976 i Moca, Pórtó Ríce. 

Catagóir:Dornálaithe Pórtó Ríceacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Barry White

Amhránaí Meiriceánach Afracach ab ea **Barry Eugene Carter** a rugadh **Barry White** i nGalveston, Texas ar an 12 Meán Fómhair 1944 agus a fuair bás ar an 4 Iúil 2003. 

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Básanna in 2003
Skylley Maayl

Paróiste (Manainnis: *skeerey*) in Oileán Mhanann is ea **Skylley Maayl** (Béarla: *Michael*). Síneann sé ó Glion Cam sa deisceart go dtí Orrisdale sa tuaisceart, agus ó Eairee Horkill san oirthear siar go dtí Muir Éireann. Is é 33.9 km² achar an pharóiste, agus tá 1,640 duine ina gcónaí ann de réir dhaonáireamh 2006. Is é Balley Keeill Vaayl an baile is mó, suite i dtuaisceart an pharóiste. 

## Kianglaghyn mooie
* Coimisinéirí Skylley Maayl

Catagóir:Paróistí Oileán Mhanann
Lá Idirnáisiúnta an tSnagcheoil

mion|International Jazz Day 2016 DC
Ceiliúrtar **Lá Idirnáisiúnta an tSnagcheoil** ar an 30 Aibreán gach bliain.

Bíonn an fhéile á eagrú ag Eagraíocht Oideachais, Eolaíochta agus Chultúir na Náisiún Aontaithe (EOECNA) in éineacht lena príomhchomhpháirtí, Institiúid Thelonious Monk le haghaidh an tSnagcheoil. Tá Cathaoirleach na hInstitiúide Herbie Hancock ina Ambasadóir EOECNA le haghaidh Idirphlé Idirchultúrtha.

## An Fhéile sna Stáit Aontaithe
Tá páirt ag KEYED UP, eagraíocht neamhbhrabúis a dhéanann iarracht ar an sult a bhaintear as an snagcheol agus léirthuiscint air a leathnú trí thaispeántais a thabhairt in ionaid nach mbaintear dóthain úsáide astu ar fud Nua-Eabhrac.  

## Tagairtí

Catagóir:Snagcheol
Skeerey Malew

Paróiste (Manainnis: *skeerey*) in Oileán Mhanann is ea **Skeerey Malew** (Béarla: *Malew*). Tá sé suite sa *sheadin* Rosien ar chósta theas an oileáin. Tá Balley Chashtal ar an taobh thiar theas de, le paróistí Cairbre ar an taobh thiar, Perick ar an taobh thuaidh, Marooney ar an taobh thiar thuaidh, Stondane ar an taobh thoir, agus Muir Éireann ar an taobh theas. Ó thaobh tíreolaíochta, is cuid den pharóiste é Balley Chashtal, ach ó thaobh cúrsaí riaracháin, tá sé faoi stiúir comhairle dá chuid féin. Tá na sráidbhailte Balley Sallagh, Balley Keeill Varkysh, agus Camys y Ree sa bparóiste, mar aon leis na heastáit tionsclaíochta in Roonysvaie, Balthane, agus Aerfort Mhanann.

## Naisc sheachtracha
* Coimisinéirí Skeerey Malew

Catagóir:Paróistí Oileán Mhanann
Iolar Bonelli

Is éan é **an t-iolar Bonelli** (*Aquila fasciata*, nó *Hieraaetus fasciatus* níos luaithe).

## Féach freisin

* Iolar mara
* Iolair

## Tagairtí
 

Catagóir:Iolair
Iolar crúbchlúmhach

Is éan é **an t-iolar crúbchlúmhach** (*Hieraaetus pennatus*).

## Féach freisin

* Iolar mara
* Iolair

## Tagairtí

Catagóir:Iolair
Robin Swann

Is polaiteoir aontachtach ón Na Cealla, Contae Aontroma é **Robin Swann**, (a rugadh ar an 24 Meán Fómhair 1971). Is ball é de Pháirtí Aontachtach Uladh. Is Comhalta den Tionól Reachtach é d'Aontroim Thuaidh, ó 2011 ar aghaidh.

San Olltoghchán 2024. thóg Swann  an suíochán in Aontroim Theas ó Paul Girvan. 

## Féach freisin

* Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Fir
Catagóir:Aontroim Theas (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh
Skeerey Pherick

Paróiste (Manainnis: *skeerey*) in Oileán Mhanann is ea **Skeerey Pherick** (Gaeilge: *Paróiste Phádraig*, Béarla: *Patrick*). Tá sé sa *sheadin* Glion Faba ar chósta thiar an oileáin. Ceantar sléibhtiúil atá ann, ina bhfuil fána thuaidh Baarool Jiass, Slieau Whallin, agus Slieau Ghelbee. Tá Purt ny h-Inshey ar an taobh thuaidh de, agus paróistí Carmane ar an taobh thoir thuaidh, Marooney ar an taobh thoir, Malew ar an taobh thoir theas, Chairbre agus Rosien ar an taobh theas, agus Muir Éireann ar an taobh thiar den pharóiste. Tá Glion Rosien suite idir Slieau Ghelbee agus Baarool Jiass, agus ritheann sé síos go dtí Glion Mooar (*Gleann Mór*) ansin ar aghaidh go dtí Glion Muigh (*Gleann Buí*). Ritheann Awin Ghlion Muigh trí na gleanntáin sin agus tá eas in Glion Muigh suite timpeall is míle amháin ón chósta.

Tá ceithre shráidbhaile sa bparóiste: tá Delbee suite i ngar don chósta ar an taobh thiar de Slieau Ghelbee, Forsdal agus Skyll Pherick ar an taobh thuaidh, agus Glion Muigh ar an gcósta.

Catagóir:Paróistí Oileán Mhanann
Skeerey Rosien

Paróiste (Manainnis: *skeerey*) in iardheisceart Oileán Mhanann is ea **Skeerey Rosien** (Béarla: Rushen). Is ceantar iascaireachta agus feirmeoireachta é an paróiste. Tá sé suite sa *sheadin* a bhfuil an t-ainm céanna air, Rosien, in éineacht le paróistí Chairbre agus Malew. Is é 24.6 km² an t-achar agus tá 1,591 duine ina gcónaí ann de réir dhaonáireamh 2006 (gan Purt le Moirrey agus Purt Çhiarn a bheith san áireamh). Síneann sé ó Halley'n Traeie (*Halla na Trá*) leath bhealaigh idir Balley Chashtal agus Purt le Moirrey go dtí na haillte taobh thiar de Cronk ny Arrey Laa (*Cnoc na Faire Lae*). Tá sé roinnte ina dhá pháirt. Tá an phríomhpháirt suite ar an taobh thuaidh agus thoir thuaidh de Purt le Moirrey agus Purt Çhiarn. Tá an pháirt níos lú suite ar an taobh theas agus thiar theas de na sráidbhailte sin; tá Creneash, Yn Cholloo, agus an dá oileáinín Famman Kitterland agus Carrick ny Colloo sa pháirt seo.

## Reiltys
Tá Skeerey Rosien faoi stiúir Coimisinéirí Skeerey Rosien. Tagann siad le chéile ag cruinnithe i Halla Balley Phesson.

### Liosta Captaen Skeerey Rosien
Tá gach captaen ón bhliain 1627 ar an liosta seo:

* 1627 - Thomas Qualtrough
* 1644 - William Gawne
* 1776 - Thamas Gawne
* 1797 - Edward Gawne
* 1838 - Edward Moore Gawne
* 1872 - John Thomas Clucas
* 1887 - William Baring Stevenson
* 1894 - John Donald Clucas
* 1939 - Edward Murray Gawne
* 1970 - Edward Richard Murray Gawne
* 1998 - Stanley Ditchfield Clucas

## Naisc sheachtracha
* Coimisinéirí Skeerey Rosien 

Catagóir:Paróistí Oileán Mhanann
Skeerey Stondane

Paróiste (Manainnis: *skeerey*) in Oileán Mhanann is ea **Skeerey Stondane** nó **Skylley Stondane** (Béarla: *Santon Parish* nó *Santan Parish*). Tá sé suite idir Purt Soderick agus Strooan Stondane sa *sheadin* Medall i ndeisceart an oileáin. Tá paróistí Braddan ar an taobh thoir de, Marooney ar an taobh thuaidh, agus Malew ar an taobh thiar. Is é Muir Éireann teorainn dheisceart an pharóiste. Is é Balley Noa (*Baile Nua*) an sráidbhaile is mó sa bparóiste.

## Áiteanna Spéisiúla
* Raad ny Foillan (*Bóthar an Fhaoileáin*)
* Droghad ny Mooinjer Veggey (*Droichead na Muintire Bige*, .i. *Droichead na nDaoine Maithe*)
* Cronk ny Merriu (*Cnoc na Marbh*)

## Naisc sheachtracha
* Coimisinéirí Skeerey Stondane

Catagóir:Paróistí Oileán Mhanann
Skeerey Marooney

Paróiste (Manainnis: *skeerey*) talamhiata in Oileán Mhanann is ea **Skeerey Marooney** nó **Skyll Marooney** (Béarla: *Marown*). Sa lá atá inniu ann, tá sé sa *sheadin* Medall, cé go raibh sé sa *sheadin* Glion Faba go stairiúil, ón bhliain 1796 go 1986. Is é Marooney an t-aon paróiste amháin san oileán nach bhfuil ar an gcósta. Ritheann an Awin Doo (*Abhainn Dhubh*) tríd an bparóiste. Tá na sráidbhailte Glion Vyan agus Balley ny Croshey sa bparóiste freisin.

## Kianglaghyn mooie
* Coimisinéirí Skeerey Marooney

Catagóir:Paróistí Oileán Mhanann
Poblacht Fhéinrialaitheach Nakhichevan

Is eachtarchríoch thalamhiata de chuid na hAsarbaiseáine í **Poblacht Fhéinrialaitheach Nakhichevan** (). Tá teorainneacha ag an gcríoch leis an Airméin san oirthear agus sa tuaisceart, leis an Iaráin san iarthar agus sa deisceart, agus leis an Tuirc san iarthuaisceart. Is í Cathair Nakhchivan an phríomhchathair.

Catagóir:Eachtarchríche agus Iamhchríche
Catagóir:Poblachtaí
Catagóir:Tíreolaíocht na hAsarbaiseáine
Maeve Higgins

Fuirseoir agus aisteoir Éireannach í **Maeve Higgins** a rugadh ar 24 Márta 1981) sa Chóbh. Bhain sí clú agus cáil amach mar fhuirseoir ar an gclár úd de chuid Raidió Teilifís Éireann *Naked Camera* sa bhliain 2005.

## Tagairtí

Catagóir:Fuirseoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Constáblacht Speisialta Uladh

Fórsa póilíneachta paraimíleatach, agus cúltacaí Chonstáblacht Ríoga Uladh, ba ea na **B-Speisialtaigh** nó **Constáblacht Speisalta Uladh** ("**Ulster Special Constabulary**", nó de ghnáth, na "**B-Specials**"), curtha le chéile i mí Dheireadh Fómhair 1920, agus díscaoilte san earrach 1970.

## Stair
Bunaíodh na ‘B Specials’ ar dtús chun cúnamh a thabhairt don RIC, agus ansin don RUC, dul i ngleic le gníomhartha Óglaigh na hÉireann (IRA).
clé|mion|236x236px|éide chomhraic
I ndiaidh gur síníodh an Conradh Angla-Éireannach i mí na Nollag 1921, d’aontaigh toscaireachtaí na Breataine agus na hÉireann araon ar an RIC a dhíscor. I stát nua Thuaisceart Éireann, tháinig Constáblacht Ríoga Uladh (RUC) isteach in áit an RIC. Eagras armtha a bhí ann. Ina dhiaidh sin, bhíodh '"cúnamh" á fháil ag an bhfórsa seo ó Chonstáblacht Speisalta Uladh, eagras deonach. 

Ba Phrotastúnaigh iad formhór na mball den RUC ón uair a bunaíodh é, agus Protastúnaigh amháin iad na mball den  B-Speisialtaigh, beagnach, rud a chuir as do Chaitlicigh i dTuaisceart Éireann.  Is iomaí Caitliceach a bhí barúlach nach raibh i gceist leis na Speisialtaigh ach fórsa leis na Caitlicigh agus na náisiúnaithe a throid, agus a bhí an Chonstáblacht féin ag iarraidh fíorphóilíneacht a dhéanamh.

## Díscaoileadh
Spreag na hionsaithe a rinne "na B-Speisialtaigh” sna 1960idí fuath seicteach. Le linn na scliúchas i Mí Lúnasa 1969, ní raibh na Constáblaí agus na Speisialtaigh in ann an tsíocháin a choimeád, agus tháinig na saighdiúirí dearga isteach ansin.

San earrach 1970, díscaoileadh (nó atheagraíodh) na "na B-Speisialtaigh”, ceann de na príomh-mholtaí sa tuarascáil Hunt ar 10 D.F. 1969, agus tháinig Reisimint Cosanta Uladh in áit na ‘B Specials’. 

## Féach freisin

* Constáblacht Ríoga na hÉireann (RIC)
* Fórsa Chúltaca Chonstáblacht Ríoga na hÉireann, nó na Dúchrónaigh
* Constáblacht Ríoga Uladh (RUC)
* Reisimint Chosanta Uladh (UDR)
* Seirbhís Phóilíneachta Thuaisceart Éireann (PSNI)
* Ainm.ie ː  WRIGHT, Desmond Hedley (1922–2008); Nuair a chuaigh sé isteach san IRA d’iarr siad sin air liostáil sna B-Speisialtaigh, rud a rinne sé...

## Tagairtí

Catagóir:Constáblacht Ríoga Uladh
Catagóir:Na Trioblóidí
Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann
Catagóir:Póilíní
Joe Heaney

Bhain **Seosamh Ó hÉanaí** nó **Joe Éinniú** nó **Joe Heaney** (1 Deireadh Fómhair 1919 - 1 Bealtaine 1984) clú náisiúnta agus idirnáisiúnta amach dó féin de bharr a chuid amhránaíochta ar an sean-nós. Tá cáil na scéalaíochta air freisin.

## Saol
San Aird Thoir, Carna, Co. na Gaillimhe, a rugadh é ar 1 Deireadh Fómhair 1919. Ba é an cúigiú duine clainne é de cheathrar buachaillí agus triúr cailíní. 

Tar éis bunscolaíochta i Scoil na hAirde bhí sé ar scoláireacht ar feadh 1935-37 i gColáiste Éinde, coláiste ullmhúcháin a bhí go sealadach i mBaile Átha Cliath ag an am. Dúradh leis roimh Cháisc 1937 gan filleadh ar an gcoláiste agus is dóigh le Mac Con Iomaire gur neafais éigin ar nós caitheamh toitíní a bhí i gceist. 

Chaith sé tamall ag obair d’fheirmeoir in oirthear na Gaillimhe. I 1947 chuaigh sé go Glaschú mar a raibh uncail leis ag obair. Chaith sé tréimhse ag obair i Sasana sna caogaidí, áit a mbíodh sé, ag casadh sna folk clubs uaireanta.  Is i Londain is minice a bhíodh Seosamh ag obair, cé gurbh in Southampton a chaith sé tamall de 1955-58.

[mion|clé|[Ollscoil Washington.]]

Chaith sé seal fada i Meiriceá. I 1965 bhí cuireadh aige chun páirt a ghlacadh san Newport Folk Festival agus sa Philadelphia Folk Festival agus d’éirigh thar cionn leis. Rinne sé imirce go Meiriceá sa bhliain 1966. Ar feadh 14 bliana bhí sé i bhfeighil an ardaitheora i mbloc árasán in Manhattan, Nua-Eabhrac

Chuaigh sé ag teagasc sna ollscoileanna ansin, ar dtús in Ollscoil Veislíoch in Middletown, Connecticut, agus ina dhiaidh sin in Ollscoil Washington, Seattle, in aois 64 dó.

Bronnadh an *National Heritage Award for Excellence in Folk Arts* air i mí Iúil 1982, an gradam is airde i Meiriceá d'ealaíontóir tíre. 

Trom ar an tobac, bhí eimfiséime ag cur as do agus ansin tháinig an fliú air i mí Márta 1984. D'éag sé i Seattle ar Lá Bealtaine 1984.

## Amhránaíocht
Bhuaigh Ó hÉanaí an chéad duais ar amhránaíocht ar an sean-nós ag Oireachtas 1942. Thaifead Séamus Ennis agus Alan Lomax amhráin dá chuid an bhliain sin. 

## Féach freisin
* Ceol traidisiúnta na hÉireann
* Sean-nós (amhránaíocht)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1919
Catagóir:Básanna i 1984
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Iorras Aithneach
Daniel Santos

Dornálaí Pórtó Ríceach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Daniel Santos Peña**, a rugadh ar 10 Deireadh Fómhair, 1975 i San Juan. 

Catagóir:Dornálaithe Pórtó Ríceacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Chuck Norris

Ealaíontóir chomhraic, aisteoir, léiritheóir agus scríbhneoir scripte scannáin Meiriceánach ab ea **Carlos Ray "Chuck" Norris** (10 Márta, 1940 - 19 Márta 2026). Tar éis seal caite aige in Aerfhórsa na Stát Aontaithe, bhuaigh sé mórán comórtais sna healaíona comhraic agus bhunaigh sé disciplín dá chuid féin, mar atá Chun Kuk Do. Bhí crios dubh bainte amach ag Chuck Norris in cearáité, jú-jiotsú Brasaíleach, júdó, taecuando, agus Tang Soo Do.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Básanna in 2026
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Baistigh
Catagóir:Cruthaíochtaithe
Catagóir:Daonchairde
Catagóir:Ealaíontóirí comhraic
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Oklahoma
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Seanad na Róimhe

Is éard atá i gceist le **Seanad na Róimhe** (Laidin: *Senatus Romanus*) ná an tionól rialaithe agus comhairleach de chuid na huasaicme i ré na sean-Róimhe. Bhí an Seanad ar cheann de na húdaráis ba sheasmhaí i stair na Róimhe. Bhí sé ann ó chéad laethanta na cathrach anuas, agus tháinig sé slán as treascairt na ríthe sa bhliain 509 RC, titim na Poblachta Rómhánaí san 1ú haois RC, deighilt na hImpireachta sa bhliain 395, cliseadh na hImpireachta Thiar sa bhliain 476, agus rialú barbarach na Róimhe sna 5ú, 6ú agus 7ú aois.
mion|clé|300px|Seanad na Róimhe

Catagóir:An tSean-Róimh
Catagóir:Rialtas Impireacht na Róimhe
Catagóir:Rialtas na Poblachta Rómhánaí
An Ceathrar agus Fiche

Is é **An Ceathrar agus Fiche** (Manainnis: *Yn Kiare as Feed*, Béarla: *House of Keys*) an teach íseal sa Tinvaal, parlaimint Oileán Mhanann. Mar atá soiléir ón ainm, tá ceathrar agus fiche feisire ann a dtugtar *OCF*, nó *Oltey yn Chiare as Feed* (Gaeilge: (Comh)alta an Cheathrair agus Fiche) orthu.

Catagóir:Oileán Mhanann
Alec Baldwin

Is aisteoir scannáin, amharclainne agus teilifíse Meiriceánach é Alexander Rae "Alec" Baldwin III (Béarla: Alexander Rae "Alec" Baldwin III; rugadh 3 Aibreán, 1958), buaiteoir trí Ghradam Golden Globe, dhá Ghradam Emmy agus seacht nGradam Screen Actors Guild as a ról sa tsraith 30 Rock. Ainmníodh é le haghaidh Gradaim an Acadaimh don Aisteoir is Fearr ag Tacú le 2003 as a ról sa scannán "Cooler - Feel Vegas".
Ollscoil Stanford

Is ollscoil é **Ollscoil Stanford**, nó ** Leland Stanford Junior University** go hoifigiúil. Tá sé suite i Stanford, California, i Stáit Aontaithe Mheiriceá.

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoileanna i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Coileach sneachta Cugasach

Is éan é **coileach sneachta Cugasach**. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Coileach sneachta Caispeach

Is éan é an **coileach sneachta Caispeach**. Is baill d'fhine na Accipitridae é. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
David Baddiel

Is fuirseoir Sasanach é **David Lionel Baddiel** a rugadh i dTroy, Nua-Eabhrac ar an 28 Bealtaine 1964. 

Catagóir:Fuirseoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Alfred Molina

Is aisteoir Sasanach é **Alfred Molina** a rugadh i bPaddington, Londain ar an 24 Bealtaine 1953. 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine beo
Jill Gascoine

B'aisteoir Sasanach í **Jill Viola Gascoine** a rugadh i Lambeth, Londain ar an 11 Aibreán 1937 agus a fuair bás ar an 29 Aibreán 2020. 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Básanna in 2020
Lá Domhanda Shaoirse an Phreasa

Ceiliúrtar **Lá Domhanda Shaoirse an Phreasa** ar 3 Bealtaine gach bliain, chun ómós a léiriú do na hiriseoirí a fuair bás agus iad i mbun a gcuid dualgas, agus chun bunphrionsabail shaoirse na meán, an iolrachais agus an neamhspleáchais a cheiliúradh. Mar sin, tá ról tábhachtach na meán i sochaithe daonlathacha. 

Nár ghnách, ag lucht na nuachtán, más go mórchúiseach é, an ‘ceathrú heastát’ a lua leo féin, agus iad, gan amhras, ag cur ina luí ar an gcuid eile againn gur géag riachtanach agus ceartbhunaithe den chóras daonlathach iad.  Agus is  mian leis an Aontas Eorpach an prionsabal a leanas a mheabhrú: go bhfuil *“bunú, caomhnú agus cothú preasa atá neamhspleách, iolraíoch agus saor riachtanach d’fhorbairt agus do chaomhnú an daonlathais i náisiún agus don fhorbairt eacnamaíoch”.*

Rinneadh "Dearbhú Windhoek" ar 3 Bealtaine 1991. Baineann Éire rangú maith amach ó shin le "Reporters without Frontiers" (sa 13ú háit as 180 tír sa bhliain 2020).

## Rialachán preasa in Éirinn
Le bunú Chomhairle Preasa na hÉireann agus Oifig an Ombudsman Preasa ar an 1 Eanáir 2008, tá teacht ag gach duine in Éirinn ar mhodh neamhspleách le haghaidh gearáin phreasa atá sciobtha cothrom agus saor in aisce. 
clé|mion|177x177px|Clement Wulf-Soulage, Naomh Lucia,  2017

## Féach freisin

* Iriseoireacht. Ar an 2 Samhain gach bliain, ceiliúrtar an *Lá Idirnáisiúnta um Dheireadh leis an tSaoirse ó Phionós i gcás Coireanna in aghaidh Iriseoirí*.

* Breandán Delap : Ar an Taifead: Fís, Fuaim, Focal (Cois Life)

## Tagairtí

Catagóir:Iriseoireacht
Catagóir:Náisiúin Aontaithe
Catagóir:Féilte
Frank Skinner

Is fuirseoir agus aisteoir Sasanach é **Frank Skinner** a rugadh **Christopher Graham Collins** i Bromwich Thiar, Staffordshire ar an 28 Eanáir 1957. 

Catagóir:Fuirseoirí Sasanacha
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Fabhcún Saker

Is éan é **fabhcún Saker** (*Falco cherrug*). Is baill d'fhine na Accipitridae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Jeff Horn

Dornálaí Astrálach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Jeffrey Christopher Horn Jr.**, a rugadh ar 4 Feabhra 1988 i mBrisbane, Queensland. 

Catagóir:Dornálaithe Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1988
Bustard mór

Is éan é **bustard mór** (*Otis tarda*). Is ball d'fhine na Otidiformes é, agus is é an t-aon bhall den ghéineas *Otis* é. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Carna (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin a bhfuil an t-ainm **Carna** air:
* Carna, Contae Chill Dara: paróiste dlí agus baile fearainn i gContae Chill Dara
* Carna, Contae na Gaillimhe: sráidbhaile agus baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Carna, Contae Mhaigh Eo: baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* Carna, Contae Dhún na nGall: baile fearainn i gContae Dhún na nGall

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
An Caladh (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin a bhfuil an t-ainm **An Caladh** air ann:
* An Caladh, Contae Chiarraí: ionad daonra, baile fearainn, agus toghroinn i gContae Chiarraí
* An Caladh, Contae Chorcaí (Cairbrigh Thiar): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Caladh, Contae Chorcaí (Múscraí): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Caladh, Contae Mhaigh Eo (Gaileanga): ionad daonra, baile fearainn, agus toghroinn i gContae Mhaigh Eo
* An Caladh, Contae Mhaigh Eo (Muraisc): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Caladh, Contae na Gaillimhe (Árainn): mionghné i gContae na Gaillimhe
* An Caladh, Contae na Gaillimhe (Baile na hInse): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Caladh, Contae na Gaillimhe (Cill Chonaill): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Caladh, Contae Ros Comáin: ionad daonra agus baile fearainn i gContae Ros Comáin

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Baile Uilcín (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Baile Uilcín** air:
* Baile Uilcín, Contae Loch Garman: baile fearainn i gContae Loch Garman
* Baile Uilcín, Contae na Mí: ionad daonra agus baile fearainn i gContae na Mí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
An Chaor Aduaidh (idirdhealú)

Tá níos mó ná ciall amháin leis an téarma **An Chaor Aduaidh**:
* An Chaor Aduaidh: feiniméan réalteolaíochta
* An Chaor Aduaidh (Dán): dán le Nuala Ní Dhomhnaill
Pinocchio (idirdhealú)

Tá níos mó ná ciall amháin leis an téarma **Pinocchio**:
* Pinocchio (carachtar)
* Pinocchio (scannán 1940)
* Eachtraí Pinocchio: an bun-úrscéal
Cill Fhíonáin (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Cill Fhíonáin** air:
* Cill Fhíonáin, Contae an Chláir: baile fearainn i gContae an Chláir
* Cill Fhíonáin, Contae Cheatharlach: paróiste dlí agus baile fearainn i gContae Cheatharlach
* Cill Fhíonáin, Contae Chorcaí (Cairbrigh Thoir): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Cill Fhíonáin, Contae Chorcaí (Dúiche Ealla): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Cill Fhíonáin, Contae Luimnigh: paróiste dlí, baile fearainn, baile, agus toghroinn i gContae Luimnigh
* Cill Fhíonáin, Contae na Gaillimhe: paróiste dlí i gContae na Gaillimhe
* Cill Fhíonáin, Contae Thiobraid Árann: baile fearainn i gContae Thiobraid Árann

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Baile na Mainistreach (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Baile na Mainistreach** air:
* Baile na Mainistreach, Contae Aontroma: baile i gContae Aontroma
* Baile na Mainistreach, Contae Mhaigh Eo: baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* Baile na Mainistreach, Contae na Gaillimhe (Baile Chláir): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Baile na Mainistreach, Contae na Gaillimhe (Liatroim): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Baile na Mainistreach, Contae na Gaillimhe (toghroinn): toghroinn i gContae na Gaillimhe
* Baile na Mainistreach, Contae Shligigh: baile fearainn i gContae Shligigh

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
An Nuachabháil (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Nuachabháil** air:
* An Nuachabháil, Contae Chiarraí: paróiste dlí agus toghroinn i gContae Chiarraí
* An Nuachabháil, Contae Laoise: baile fearainn i gContae Laoise
* An Nuachabháil, Contae Mhaigh Eo: paróiste dlí agus baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Nuachabháil, Contae Shligigh: baile fearainn i gContae Shligigh

## Féach freisin
* Nuachabháil

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin