open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ó Scalaí

thumb|right|an airm ársa Scally
Is **Scalaí** an foirm Gaeilge den sloinne Scally. Is sloinne Éireannach é.

## Bunús
Bhí an sloinne bunaithe i gContae na hIarmhí agus tá a lán malairtí ar an ainm lena n-áirítear Scully, Skelly, O'Scully, Scullin agus Scullane.

## Malairtí
Is é **O'Scolaidhe** an chéad foirm den ainm. 

Chuaigh clann Scully go dtí an Mhumhan nuair a bhí siad faoi bhrú ó na Angla-Normannaigh. D'fhan brainse amháin i dTiobraid Árann Thuaidh agus bhog an brainse eile go dtí deisceart an chontae. 

Tá an foirm Skelly coitianta i gContae Ros Comáin agus Contae an Iarmhí.

## Eisimirce ó Éirinn
Chuaigh a lán teaghlaigh ar imirce go dtí Mhericeá agus An Bhreatain nuair a bhí an An Gorta Mór ar siúl. Bhí an chlann Scally i measc na chéad imircigh a d'fhág Eireann. Idir 1800 agus 1870, chuaigh a lán baill den chlann go dtí Philadelphia.

## Naisc Sheachtracha
* Stair an sloinne Scalaí
* Suaitheantas Scalaí agus stair

Catagóir:Sloinnte
BBC Thuaisceart Éireann

Is é **BBC Thuaisceart Éireann** (Béarla: *BBC Northern Ireland*) an craoltóir teilifíse agus raidió is mó i dTuaisceart Éireann.

Ceann de réigiúin an BBC is ea BBC Thuaisceart Éireann, chomh maith le BBC Cymru/Wales sa Bhreatain Bheag agus BBC Alba in Albain. Tá 700 duine fostaithe acu i mBéal Feirste.

## Gaeilge
Tá Roinn na Gaeilge ag BBC Thuaisceart Éireann darb ainm BBC Gaeilge. Craolann siad cláracha raidió agus teilifíse i nGaeilge, an clár seanbhunaithe *[[Blas (BBC)|Blas]]* san áireamh.

## Teilifís
* BBC Thuaisceart Éireann a hAon
* BBC Thuaisceart Éireann a Dó

## Raidió
* BBC Raidió Uladh (92-95 FM)
* BBC Raidió Feabhail (93.1 FM)

## Naisc sheachtracha
* http://www.bbc.co.uk/northernireland/
* http://www.bbc.co.uk/gaeilge/

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr Thuaisceart Éireann
Catagóir:Stáisiúin teilifíse na hÉireann
Catagóir:BBC
Catagóir:BBC Thuaisceart Éireann
Didoko

Baile agus *commune* is ea ** Didoko ** sa Chósta Eabhair. Tá sé suite i ndeisceart na tíre i *département* Divo, Région du Lôh-Djiboua. Is é baile Didoko príomhbhaile commune Didoko.

## Tagairtí

Catagóir:An Cósta Eabhair
Inis Bó Finne

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Inis Bó Finne** air:
* Inis Bó Finne, Contae Dhún na nGall: baile fearainn agus oileán i gContae Dhún na nGall
* Inis Bó Finne, Contae na Gaillimhe: paróiste dlí, oileán, agus toghroinn i gContae na Gaillimhe
* Inis Bó Finne, Contae na hIarmhí: baile fearainn agus séadchomhartha i gContae na hIarmhí

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Adhmad

thumb|upright|Clár adhmaid
Is é **adhmad** an t-ábhar a fhaightear nuair a leagtar agus nuair a scamhtar crainn. Baintear feidhm as adhmad mar bhreosla agus mar ábhar tógála. Is an t-ábhar tógála is fearr ar domhan é. Baintear feidhm as chun tithe a thógáil mar aon leis na troscáin agus trealamh a bhíonn istigh.

Catagóir:Ábhair ealaíne
Catagóir:Ábhair thógála
Catagóir:Foraoiseacht
Catagóir:Breoslaí
Catagóir:Ábhair nádúrtha
Clúidín

thumb|upright|Clúidín aon uaire ar oscailt.
Cineál éadaí a chuirtear ar leanaí agus ar dhaoine fásta chun mún agus cac a bhailiú is ea **clúidín**. Chomh luath is atá an clúidín salach nó fliuch, ní mór é a bhaint nó bíonn bruth clúidín ar an leanbh.

## Nasc seachtrach
* Bruth clúidín a chóireáil le hUngadh Leighis Antaiseipteach Sudocrem  

Catagóir:Fo-éadaí
Catagóir:Éadaí páistí
Catagóir:Cúram leanaí
Stothóg

Clúmh a fhásann sa ghabhal is ea **stothóg**. Dé ghnáth bíonn sé catach. Fásann sé ar choirp fhir agus mhná.
thumb|right|Stothóg bhaineann
Anas

Is gola nó poll sa chorp é an **t-anas** atá lonnaithe i lár na tóna, i scoilt an mháis le bheith beacht. Scaoiltear cac agus broimeanna as. Sáitear an bod ann nuair a bhíonn comhriachtain tóin ar siúl. Tá matán iata ag an anas, a choimeádann an gola dúnta formhór den am agus a osclaíonn é nuair is gá cac a dhíbirt.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Córas díleáite
Corcán

thumb|200px|right|Corcán ard
Soitheach is ea **corcán** a bhaintear feidhm as chun bia a bhruith ann. Déantar de mhiotal iad mar chaithfear iad a théamh agus ní mhairfeadh ábhair eile.

Catagóir:Cócaireacht
Citeal

thumb|Citeal leictreach
Soitheach is ea **citeal** (nó **túlán**) a bheirítear uisce ann. Is soitheach faoi leith é chun an t-uisce a bheiriú ann i gcomhair tae nó caife nó chun uisce te a dhoirteadh ar mhullach glasraí nó feoil chun iad a bhruith. Is féidir an t-uisce a théamh trí aibhléis nó trí bhreosla a dhó agus ligint don teas an citeal agus an t-uisce istigh ann a théamh.

Catagóir:Earraí cistine
Catagóir:Fearais cócaireachta
Catagóir:Cócaireacht
Benetice (Světlá nad Sázavou)

Is baile beag é **Benetice** in aice leis an baile Světlá nad Sázavou i réigiún Vysočina i bPoblacht na Seice.

Bhí monarcha gloine i Benetice. Níl sé ann anois, ach roinnt ainmneacha áitiúla na n-áiteanna atá díorthaithe ó na codanna den mhonarcha gloine mar ainm *Na sušírnách* nó *Sklárenský rybník* (ainm an Locháin). Tá campa caitheamh aimsire in Benetice. Bhí sé in úsáid mar champa ceannródaí (pioneers bhí daoine eagraíodh i ngrúpa amháin i bPoblacht na Seice) agus úsáideadh é do dhaoine óga as an Ungáir, as an bPolainn, agus as an nGearmáin.

Fásann teile ar glas sráidbhaile Benetice. Bhí sé curtha i 1945.

Is féidir caisleán Lipnice a fheiceáil ón Benetice.

## Stair ainm an bhaile
* 1375 - Beneczicze
* 1787 - Benetitz

## Grianghraif

Image:Benetice 1.jpg
Image:Benetice 2.jpg
Image:Benetice 3.jpg
Image:Benetice naves.jpg
Image:Benetice prijezd od Svetle nad Sazavou.jpg
Image:Benetice prijezd od Ledce nad Sazavou.jpg
Image:Benetice tabor.jpg
Image:Benetice pohled na druhy breh Sazavy.jpg


## Naisc sheachtracha
* www.benetice.eu - Leathanaigh faoi Benetice sráidbhaile
* Leathanach Seice faoi Benetice 

## Tagairtí

Catagóir:Poblacht na Seice
Curiarrachtaí Domhanda Guinness

mion|clé|Faigheann daoine teastas... anseo Joe Alexander, ar Guinness World Records Day 2013, in Hamburg
mion|clé|Lógó

Leabhar tagartha is ea **Curiarrachtaí Domhanda Guinness**, a fhoilsítear go bliantúil. Cuimsíonn sé bailiúchán de curiarrachtaí atá aitheanta go h-idirnáisiúnta, i ngach saghas réimse ó éachtaí daonna go dtí an gnéithe an dúlra. 

## Stair
Tá curiarracht ag an leabhar féin - an tsraith leabhar is mó díol riamh. B'é Sir Hugh Beaver, stiúrthóir bainistíochta Guinness a chéadcheap an smaoineamh agus é amuigh ag fiach taobh le Abhainn na Sláine i gContae Loch Garman ar an 4 Bealtaine 1951. Bhí argóint ar siúl idir eisean agus ball eile den ghrúpa faoin éanlaith ghéim is sciobtaí - an chearc fhraoigh nó an feadóg bhuí. Shocraigh sé go raibh gá le cuntas ceart a bheith ann chun a leithéid de cheisteanna a fhreagairt.

Eisíodh an chéad eagrán ar an 27 Lúnasa 1955, agus bhí sé ag barr liosta na leabhair is mó díol in am do Nollaig na bliana sin. 

Scríobh Ross McWhirter agus a leathchúpla, Norris, an chéad eagrán sa bhliain 1955 agus bhunaigh siad an comhlacht, "Guiness superlatives" ar 30 Samhain 1955.  Tá an-éileamh ar an leabhar ó shin. 

Feallmharaíodh Ross McWhirter ar 27 November 1975. Bhí sé i bhfad amach ar an eite dheis. Bhí luaíocht £ 50,000 á tairiscint ag McWhirter chun teacht ar baill den IRA, an 'Balcombe Street Gang' i Londain. Ach lámhach siad é. 

Thugtaí an teideal **Leabhar Curiarrachtaí Guinness** (nó ***Guinness Book of Records***) air suas go dtí an bhliain 2000, agus ***Guinness World Records*** ó shin. 

## Féach freisin

* Ross McWhirter

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Leabhair
Catagóir:Iriseoireacht
1327

## Tarluithe
* 
## Breitheanna
* 10 Deireadh Fómhair — Baldus de Ubaldis, dlí-eolaí agus scríbhneoir Iodálach
* 
## Básanna
* 21 Meán Fómhair — Éadbhard II, Rí Shasana (r.1284)

Catagóir:Blianta
Wigan Athletic Football Club

Is club sacair Sasanach é **Wigan Athletic Football Club** atá ag imirt sa Premier League faoi láthair. Tá sé lonnaithe i Wigan, baile gar do Mhanchain. 
[thumb|left|Wigan Athletic ag imirt in aghaidh [Chelsea F.C.]]
An Mhaorais

Is teanga í an **Mhaorais** (**Māori** nó **Te Reo Māori**), nó **Te Reo** de ghnáth a labhraítear sa Nua-Shéalainn. Ceann de na teangacha oifigiúla sa tír sin is ea í, agus is é an Béarla an ceann eile. Teanga Pholainéiseach í an Mhaorais, agus is í teanga Oileáin Cook an ceann is gaolmhaire léi. Le fírinne, "Maorais" a thugann muintir Oileáin Cook ar a dteanga freisin. "Dúchasach" nó "bundúchasach" is brí leis an bhfocal sin ** sa teanga féin.

Tugtar ‘Aotearoa’ ar an Nua-Shéalainn i Maorais, teanga na bPolainéiseach a chuir fúthu inti corradh is míle bliain ó shin. Ciallaíonn an t-ainm ‘Tír an scamaill fhada bháin’.

### Stádas
Ón mbliain 1987 i leith, tá stádas oifigiúil ag an Maorais sa Nua-Shéalainn. Glactar leis go bhfuil sí ó dhúchas ag céad míle nó céad míle go leith de dhaoine, nó ag 2 % de mhuintir na Nua-Shéalainne. 

Labhraítear Maorais mar theanga phobail i réigiún an Tuaiscirt (*Northland Region*, *Te Tai-tokerau*) in Oileán Thuaidh na Nua-Shéalainne, i Te Urewera i lár an Oileáin Thuaidh, agus timpeall na Rinne Thoir in oirthuaisceart an Oileáin Thuaidh. Thairis sin, áfach, tá naíonraí Maoraise ar fud na tíre leis an teanga a theagasc do na páistí óga.

### Canúintí
Tá a lán canúintí ann, ach is í an chanúint is difriúla leis an gcuid eile ná canúint an Deiscirt. Is í an difríocht is mó ná go gcuirtear *k* in áit an *ng* sa Deisceart. 

Tá caighdeán na Maoraise bunaithe ar chanúint Lár Oileán an Tuaiscirt, agus sna laethanta a bhí, rinne rialtas na Nua-Shéalainne iarrachtaí leis an Maorais chaighdeánaithe a chur i mbéal mhuintir an Deiscirt freisin. 

Inniu, áfach, baintear úsáid oifigiúil as an gcanúint Dheisceartach sna háiteanna ina labhraítear de ghnáth í. Mar shampla, is é an t-ainm oifigiúil Maoraise atá ar an sliabh is airde sa Nua-Shéalainn inniu ná *Aoraki* (*Mount Cook* an t-ainm Béarla), de réir chanúint an Deiscirt, ós in Oileán an Deiscirt atá sé suite. *Aorangi* an t-ainm a úsáideann muintir an Tuaiscirt.

## Féach freisin
* Aotearoa
* Kia ora
* Iwi
* Tīmoti Kāretu
* Te Taka Keegan

## Tagairtí

Catagóir:An Nua-Shéalainn
Catagóir:Teangacha Pholainéiseacha
Catagóir:Teangacha na hAigéine
Catagóir:Teangacha atá i mbaol
Chiang Kai-shek

Bhí **Chiang Kai-shek** (leagan Cantainise) nó *Jiang Jieshi* (leagan Mandairínise), a rugadh i Xikou ar an 31 Deireadh Fómhair 1887 agus a cailleadh i Taipei, an Téaváin, ar an 5 Aibreán 1975, ina cheannaire idir pholaitiúil agus mhíleata sa tSín i rith na fichiú haoise. Chuaigh sé le polaitíocht i bPáirtí Náisiúnta na Síne, nó *Guomindang*, agus é ag comhoibriú go dlúth le Sun Yat-sen, "athair na tíre dúchais". 

Nuair a fuair Sun bás, chuaigh Chiang Kai-shek i gceannas ar an bpáirtí agus, sa bhliain 1928, ar an tír féin. Bhí sé ina Ard-Ghinearál agus ina chathaoirleach ar Chomhairle Náisiúnta Mhíleata Phoblacht na Síne sna blianta 1928-1948, rud a chiallaigh go raibh sé ar an duine ab airde céimíochta agus ar an duine ba mhó cumhachta sa tSín. 
clé|mion|177x177px|1926
Sna blianta 1937-1945, chuir sé cogadh ar na Seapánaigh, agus nuair a d'ionsaigh na Seapánaigh Pearl Harbor, chuaigh Chiang i gcomhghuaillíocht leis na Meiriceánaigh. I ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, d'fhéach sé leis na Cumannaigh a chloí, ach ní raibh rath ar an iarracht sin. B'éigean do Chiang agus dá pháirtí cúlú go dtí an Téaváin, a ndearna siad daingean frith-Chumannach di. Ansin a shíothlaigh Chiang sa deireadh, tríocha bliain i ndiaidh deireadh an chogaidh.
clé|mion|177x177px|Cuimhneacháin i Taipei
Tá oidhreacht Chiang ina cnámh spairne idir na Téavánaigh inniu. Tá cuid mhaith daoine buíoch beannachtach as an seasamh dobhogtha a ghlac sé in aghaidh an Chumannachais. 

Ón taobh eile de, áfach, tá cuid mhaith eile den bharúil nach ndearna Chiang mórán maitheasa don Téaváin, nó ní raibh spéis aige san oileán ach amháin mar bhunáit fhrith-Chumannach - ní dhearna sé mórán leis an Téaváin a fhorbairt ar mhaithe leo siúd a rugadh is a tógadh san oileán, agus bhí seisean agus a lucht leanúna i bpáirtí Guomindang ag glacadh buntáiste ar na Téavánaigh dhúchasacha.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1887
Catagóir:Básanna i 1975
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Ceannairí na Síne
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Polaiteoirí an Dara Chogaidh Domhanda
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Réabhlóidithe
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Scríbhneoirí Síneacha
Catagóir:Uachtaráin
Alice in Wonderland (scannán 1951)

Scannán de chuid Disney ón bhliain 1951 is ea ***Alice in Wonderland*** (**Eilís i dTír na nIontas**). Ghlac Kathryn Beaumont, Heather Angel, Bill Thompson, Joseph Kearns, Doris Lloyd, Richard Haydn, Queenie Leonard, Steirling Hollaway, Ed Wynn, Jerry Colonna, J. Pat O'Malley, James McDonald, Verna Felton, agus Dink Trout páirt ann. Tá sé bunaithe ar an leabhar *[[Eachtraí Eilíse i dTír na nIontas|Alice's Adventures in Wonderland]]* le Lewis Carroll.

## Carachtair
* *Alice / Eilís* (Kathryn Beaumont) 
* *Deirfiúr Alice* (Heather Angel) 
* *The White Rabbit / An Coinín Bán* (Bill Thompson) 
* *Doras* (Joseph Kearns) 
* *The Rose / An Ros* (Doris Lloyd) 
* *The Caterpillar / An Speig Neanta * (Richard Haydn) 
* *The Bird / An Éan* (Queenie Leonard) 
* *The Cheshire Cat / An Cat Clárach* (Steirling Hollaway) 
* *The Mad Hatter / An Úsachtach Haitéir* (Ed Wynn) 
* *The March Hare / An Giorria Márta* (Jerry Colonna) 
* *The Walrus and the Carpenter / An Rosualt agus an Siúinéir* - J. Pat O'Malley
* *The Dormouse / An Luch Chodlamáin* (James MacDonald) 
* *The Queen of Hearts / An Bhanríon Hart* (Verna Felton) 
* *King of Hearts / Rí Hart* (Dink Trout)
* *Tweedle Dum agus Tweedle Dee* - J. Pat O'Malley

## Ceol
* "Alice in Wonderland"
* "In a World of My Own"
* "I'm Late"
* "The Caucus Race"
* "How Do You Do Shake Hands"
* "The Walrus and the Carpenter"
* "Old Father William"
* "Smoke the Blighter Out"
* "All in the Golden Afternoon"
* "AEIOU"
* "Twas Brillig"
* "The Unbirthday Song"
* "Very Good Advice"
* "Painting the Roses Red"

## Féach Freisin
* Liosta Príomhscannáin Disney

## Naisc sheachtracha
* Alice in Wonderland ar IMDB

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 1951
Catagóir:Scannáin beochana 1951
Catagóir:Scannáin Disney
Catagóir:Scannáin Béarla
Éigniú

mion|Rupert Bunny - Eigniú Persephone, 1913
Coir thromchúiseach gnéis is ea an t-**éigniú** — is minic a úsáidtear an téarma *banéigniú* sa Ghaeilge freisin. Go bunúsach, is éard is brí leis an **éigniú** ná comhriachtain in aghaidh na tola. 

## Dlí na hÉireann
In Éirinn, tá an choir seo sainmhínithe de réir dhá acht dlí, an tAcht um an Dlí Coiriúil (Éigniú) ón mbliain 1981 agus an leasú a cuireadh leis an acht sin sa bhliain 1990.

De réir dhlí na hÉireann, má théann an fear chun comhriachtana le bean in aghaidh a tola, ionas go bhfuil a fhios ag an bhfear nach bhfuil sí toilteanach, nó más cuma leis an bhfear faoi thoil na mná, beidh sé ciontach in éigniú.  
mion|Peter Paul Rubens, Éigniú Iníocha Leucippus, 1617
Nuair a rachaidh an scéal chun na cúirte, caithfidh baill an ghiúiré a marana a dhéanamh ar an gceist, an raibh cúis réasúnta ag an bhfear a shíleadh go raibh an bhean sásta luí leis. Is é an pionós is airde is féidir a ghearradh don éigneoir in Éirinn ná príosúnacht saoil.

An duine a chuidigh leis an gciontóir éigniú a dhéanamh, is féidir é a chiontú i neartú le héigniú, agus an fear a d'fhéach le bean a éigniú cé nár éirigh leis, is féidir é a chiontú in iarracht ar éigniú.

## Cuntais finné súl

* "Amhailt gan éadain", 10 Márta 2025, Baile Átha Cliath

## Féach freisin

* Foréigean teaghlaigh
* Gluaiseacht MeToo

## Naisc sheachtracha

* Cuireann Cabhair Éigeandála um Éigniú seirbhís saor in aisce rúnda éisteachta agus tacaíochta ar fáil do mhná agus d’fhir a ndearnadh éigniú, ionsaí gnéis nó ciapadh gnéis orthu nó ar baineadh mí-úsáid ghnéasach astu ag aon tráth ina saol. Is í an Líne Chabhrach Náisiúnta 1800 778 888 agus tá sí ar fáil 24 uair an chloig sa lá, 7 lá sa tseachtain Tá Seirbhís Ateangaireachta Líne Chabhrach Ionad Éigeandála Bhaile Átha Cliath um Éigniú (DRCC) ar fáil ó Luan go hAoine, ó 8am go 6.30pm, srl

* Seirbhísí Tacaíochta d’Íospartaigh na Coireachta

## Tagairtí

Catagóir:Coireanna
Catagóir:Mí-úsáid ghnéis
Catagóir:Éigniú
Catagóir:Foréigean teaghlaigh
Galar nódú in éadan óstaigh

Is aimhréidh neamhchoitianta é **An Galar Nódú in éadan Óstaigh**, a bhíonn bainteach le fuilaistriú (GN-OBF), ina dtugann 'T limficítí' an deontóra imoibriú imdhíoneolaíoch i gcoinne fhíocháin limfeacha an fhaighteora. De ghnáth, aithníonn an faighteoir T limficítí an deontóra mar nithe coimhthíocha, agus, dá bhrí sin, scriosann córas imdhíonachta an fhaighteora iad. 

Mar sin féin, i gcásanna ina bhfuil sochtadh imdhíonachta ag an bhfaighteoir sochtadh imdhíonachta ó bhreith nó faighte, urchóideacht), nó nuair a bhíonn an deontóir homaisigeach agus an faighteoir heitrisigeach d'aontíopáil den Antaigin Leocaicít Dhaonna (mar a tharlaíonn i roinnt fhuilaistrithe ó ghaolta den chéad chéim), ní bhíonn córas imdhíonachta an fhaighteora in ann T limficítí an deontóra a scrios. Mar thoradh air seo, is féidir leis an ngalar nódú in éadan óstaigh teacht ar an othar.

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird den chóras imdhíonachta
Catagóir:Míochaine trasphlandaithe
Nuachtán

thumb|Nuachtán ón bhliain 1918|279x279px
[mion|303x303px|[Irish Independent|''Irish Independent,''  1905]]
[mion|305x305px|''[Lá Nua*, nuachtán a foilsíodh i mBéal Feirste]]
Is [[iriseoireacht|iris]] ina fhoilsítear nuacht agus faisnéis eile é *'nuachtán*'. Clóbhuailtear ar pháipéar tanaí é. 

Foilsítear nuachtáin gach [[lá]], gach [[seachtain]] nó gach [[mí]] nó níos minicí, amhail gach ré lá nó dhá uair sa seachtain.

Bíonn ailt i nuachtáin dírithe ar [[Polaitíocht|pholaitíocht]], [[spórt]], siamsaíocht, an [[Geilleagar|gheilleagar]], [[oideachas]], [[eolaíocht]] agus a lán nithe eile nach iad.

== An ré dhigiteach sa 21ú haois ==
Foilsítear nuachtáin ar fad na cruinne gach lá. Is iad ceann de na bealaí is tábhachtaí atá ag daoine nuacht a fháil. Ach tá na nuachtáin faoi bhrú ón n[[Gréasán Domhanda]] mar is féidir an t-eolas a fhoilsiú láithreach ar na ngréasán.  Anois is ar na meáin shóisialta a dhíríonn tromlach na hóige.  Níl a dhath iontais le déanamh de sin. Tá an bealach nua níos tapúla, níos gonta agus níos saoire. 

In 2024,dúirt Príomhfheidhmeannach an chomhlachta [[Mediahuis]] (úinéir an *Irish Independent*), Peter Vandermeersch, go mba é an bás a bhí i ndán don nuachtán laethúil.    Tá titim ollmhór ar dhíolachán páipéir nuachta ar fud a domhain le 20 bliain anuas agus sin an fáth a bhfuil leithéidí Mediahuis ag díriú ar na meáin dhigiteacha. 

Teacht na teicneolaíochta nua-aoise is mó is cúis le meath an pháipéir nuachta.   Meastar go bhfuil 3,000 níos lú nuachtán sna Stáit Aontaithe ná a bhí in 2025. Sa mBreatain facthas deireadh ré ag beagnach 300 nuachtán áitiúil san achar sin – bhí oiread á bhfoilsiú san 18ú céad agus atá inniu.

Sin ráite, gá suaimhneas éicint ag baint i gcónaí le bheith ag léamh leathanaigh nuachtáin. Ní thagann a leithéid chun cinn agus duine ag breathnú ar scáileán beag agus ag fliceáil chuile dhara soicind.

=== In Éirinn ===
Is é an *Irish Independent'' an ceann laethúil is mó a bhfuil ceannacht sa tír seo air – fós tá an díolachán tite go dtína leath nach mór idir 2015-2025. B’in an fáth, agus iad ag snámh in aghaidh easa, gurbh é an rud ba thúisce a rinne Mediahuis nuair a cheannaigh siad é in 2020 ná eagrán digiteach den nuachtán a chruthú don chéad uair ariamh. Sa bhliain 2025 bhí 100,000 duine ag íoc síntiús leo ar a shon.

## Liosta nuachtán
* The Irish Times
* Irish Independent (agus Seachtain)
* Irish Examiner
* An Páipéar
* The New York Times

## Féach freisin
* Irisí agus Nuachtáin Gaeilge
* Iriseoireacht
* Irisleabhar
* Paimfléad
* Mediahuis

## Tagairtí


*
*
Friochtán

thumb|Friochtáin éagsúla
Corcán éadomhain ina fhriochtar bia is ea an **friochtán**. Déantar de miotal iad agus bíonn feac orthu ionas gur féidir greim a fháil ar an bhfriochtán nuair atá sé te. Cuirtear ola nó im sa fhriochtán roimh bia a fhriochadh ann ionas nach greamófar an bia leis an bhfriochtán.

Catagóir:Cócaireacht
Fual

Uisce bréan a sceitear as an gcorp is ea **fual** nó **mún**. Eascraíonn fual ó na duáin agus cnuasann sé sa lamhnán. Nuair nach féidir leis an lamhnán a thuilleadh fual a choimeád, caithfear an fual a sceitheadh. Sileann an fual amach tríd an t-úiréadra. Sceitheann fir agus ainmhithe fireann fual tríd an bod. Sceitheann mná agus ainmhithe baineann fual amach trí pholl an fhuail. Ní moltar é a ól mar tá sé lán leis na hábhair a theastaigh ón gcorp fáil réidh leo. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Eisfhearadh
Catagóir:Córas úiríneach
Catagóir:Sreabháin choirp
Taephota

thumb|300px|Dhá chorcán tae
Soitheach faoi leith is ea **taephota** (**corcán tae**, **ruacan**,, nó **maosán** sna seanfhoclóirí). Is ann a fhliuchtar tae. Caithtear duilleoga tae ann agus anuas orthu sin, doirtear uisce beirithe. Bíonn barr air chun an t-uisce a choimeád te agus an gal a choimeád ann. Bíonn feadán ar an dtaobh ar a ghlaotar gob. Doirtear an tae amach an gob. Is cré-earra taephota de ghnáth. Déantar le cré iad. Ní seolann cré-earraí teas, cé go mbíonn an taephota te nuair a bhíonn sé lán de tae te. Déantar de mhiotal iad freisin. Is féidir taephota a bheith beag nó mór. Is féidir toilleadh beag nó mór a bheith acu. Is féidir ceann a fháil atá oiriúnach i gcóir tae do dhuine amháin nó ceann mór le toilleadh mór atá in ann tae a dháileadh ar bhreis is 30 daoine.

## Tagairtí

Catagóir:Earraí cistine
Catagóir:Cócaireacht
Catagóir:Potaireacht
Catagóir:Soithigh
Scamall siúcra

mion|clé|Beirt chailín ag baint taitneamh as scamall siúcra.
mion|clé |Scamall siúcra á ullmhú ag bean ag aonach.
mion|clé |Flas candaí
Is siúcra sníofa ar chipín é **scamall siúcra**. Toisc gur aer formhór an chomhdhéanaimh, bíonn achar mór ar an scamall. Is gnách scamall siúcra a dhíol ag aontaí nó sorcais nó ag pictiúrlanna. Cuirtear dathúchán bia ann chun dath an tsiúcra a thiontú go dtí dath eile. Díoltar i málaí freisin é.

### Cúlra
Chruthaigh William Morrison agus John C. Wharton scamall siúcra don chéad uair i 1897. Bhí fáil orthu go forleathan don chéad uair ag an Aonach Domhanda i St. Louis i 1904. Glaodh *"Fairy Floss"* orthu. Thaitin siad go mór leis an bpobal agus bhí éileamh mór orthu.

### Conas mar a dhéantar iad
Doirtear siúcra agus dathúchán bia i gcuachán. Castar an cuachán go mear agus leáitear an siúcra sa chuachán. Fáisctear an siúcra leáite amach trí phoill bhídeacha de bharr cumhacht lártheifeach. Scaipeann an siúcra i mhias mhór mhiotal. Bailíonn an té atá á dhéanamh an siúcra sníofa seo ar chipín nó lena láimhe.

Is milseogra cosúil le scamall siúcra é Pashmak ón Iaráin.

## Tagairtí

Catagóir:Milseogra
Catagóir:Bia agus deoch
14

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* Cailleadh Gaius Julius Caesar Augustus, an chéad Impire Rómhánach (r. 63RC)

0014
15

## Eachtraí
* Bhunaigh an Léigiún Rómhánach XV Apollinaris Emona (Liúibleána anois). 

## Breitheanna
*
## Básanna
*

0014
Rann na Feirste

Is ceantar i bparóiste Anagaire in iarthar Dhún na nGall i bPoblacht na hÉireann í **Rann na Feirste** (seanainm: "Ceann Dubhrann"; *[[Béarla]]*: "Ranafast" nó "Rinnafarset"). Tá sí suite sna Rosa. Bhí cónaí ar 309 nduine i Rann na Feirste sa bhliain 2016.

Maireann an Ghaeilge go fóill mar phríomhtheanga an cheantair Gaeltachta seo. I ndaonáireamh 2016 dúirt 90.4% de mhuintir Rann na Feirste go bhfuil Gaeilge acu agus dúirt 83.1% den daonra go labhraídís Gaeilge achan lá. Ar theacht an tsamhraidh 'chuile bhliain téann a lán scoláirí go Coláiste Bhríde (a bogadh chun an cheantair sa bhliain 1926 ó Ó Méith) leis an Ghaeilge a fhoghlaim agus aithne a chur ar an chultúr Gaelach. Nuair a bhíonn siad ann, fanann siad le teaghlaigh áitiúla. Bhí ceangal láidir ag an choláiste le oirthear Chúige Uladh mar gheall ar an bhaint a bhí ag an Athair Lorcán Ó Muirí le bunú an choláiste. Scaip an tAthair Ó Muirí, agus sagairt agus tuataigh eile ar nós Tomás Ó Fiaich cáil Rann na Feirste ar fud na hÉireann agus bhí iomrá ar scríbhneoirí agus seanchaithe an cheantair. 

I measc mhuintir na háite a bhfuil clú agus cáil orthu, tá na scríbhneoirí Séamus Ó Grianna agus Seosamh Mac Grianna, na seanchaithe Micí Sheán Néill agus Neidí Frainc agus ceoltóirí go leor, go háirithe clann Uí Dhomhnaill (Mícheál, Tríona, Mairéad a bhí sa ghrúpa Skara Brae agus a n-uncail Condaí Mhicí Hiúdaí.

Tá tógáil ar siúl ar ionad pobail i Rann na Feirste faoi láthair.

## Tábla Daonra
Déantar cur síos ar athruithe ins an daonra ins na blianta anuas ins an tábla seo thíos:

## Íomhánna

Íomhá:Rannnafeirste.JPG|Bóthar i Rann na Feirste
File:Tomás Ó Fiaichrnf.jpg|Tomás Ó Fiaich, dealbh i Rann na Feirste
Íomhá:Rinnafarset area - Homes - geograph.org.uk - 1174925.jpg| Rann na Feirste, ag breathnú soir 


## Féach freisin

* "Na Trí Paróistí": Gaoth Dobhair, Na Rosa, Cloch Cheann Fhaola
* C.U. Burn (sraith ghrinn)

## Naisc sheachtracha

* Beathaisnéisí ainm.ie:
** Neidí Frainc Mac Grianna
** Micí Sheáin Néill Ó Baoill

## Tagairtí


Catagóir:Na Rosa
Catagóir:Gaeltacht Thír Chonaill
Hans Geiger

Fisiceoir Gearmánach ab ea **Johannes (Hans) Wilhelm Geiger** (30 Meán Fómhair 1882 – 24 Meán Fómhair 1945). Tá clú agus cáil air de bharr a chuid oibre le háiritheoir Geiger agus an turgnamh Geiger-Marsden a d'aimsigh núicléas an adaimh den chéad uair.

## Saol
Rugadh Geiger i Neustadt-an-der-Haardt, sa Ghearmáin. Ba shaineolaí ar chultúr na hIndia é a athair ag Ollscoil Erlangen. 

Sa bhliain 1902 thosaigh Geiger óg déanamh staidéir ar an bhfisic agus ar an matamaitic ag Ollscoil Erlangen. Bronnadh dochtúireacht air ón ollscoil chéanna sa bhliain 1906 (24 bliain d'aois). 

I 1907 thosaigh sé ag obair le Ernest Rutherford ag Ollscoil Manchain i Sasana ar radaighníomhaíocht, agus go príomha, astú béite ghathanna / béite-cháithníní. 
clé|mion|162x162px|Geiger-Marsden

## Fionnachtana
Sa bhliain 1909, dhear sé ionstraim áirimh lena chomhghleacaí Walther Muller chun an ghathaíocht seo a thomhas. Le chéile rinne siad an chéad áiritheoir Geiger. 

Agus Geiger ag obair le Ernest Rutherford  i Manchain ar radaighníomhaíocht, agus go príomha, astú béiteghathanna/béite-cháithníní, dhear sé ionstraim áirimh lena chomhghleacaí Walther Muller chun an ghathaíocht seo a thomhas.  

Rinne Geiger agus Ernest Marsden an turgnamh cáiliúil úd ar a dtugtar Turgnamh Geiger-Marsden,
mion|Geiger-Muller
Sa bhliain 1911 d'aimsigh Geiger, i dteannta John Mitchell Nuttall, an Dlí (nó Riail) Geiger-Nuttall agus rinne siad turgnaimh a cabhraigh le Rutherford a shamhail adamhach a cruthú. 

Sa bhliain 1928, lena dalta, d'fheabhsaigh siad an t-áiritheoir Geiger. D'oibrigh sé freisin le James Chadwick.

## Bás agus oidhreacht
mion|an t-áiritheoir Geiger, 1932
Fuair Geiger bás in Potsdam, sa Ghearmáin, cúpla mí i ndiaidh deireadh an Dara Cogadh Domhanda. Croíbhriste, ní raibh ach 62 bliain d’aois aige.

## Naisc sheachtracha

* Beathaisnéis ghearr ar nndb.com.

## Féach freisin

* Turgnamh Geiger-Marsden

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1882
Catagóir:Básanna i 1945
Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Anna Maria Jopek

Amhránaí snagcheoil Polannach, cumadóir agus pianódóir is ea **Anna Maria Jopek** (rugadh 14 Nollaig 1970, Vársá). An t-amhránaí Polannach i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 1997 a bhí inti leis an amhrán *Ale jestem* ("Ach is mé").

## Dioscliosta
### Albaim
* *Ale jestem* (1997)
* *Szeptem* (1998)
* *Jasnosłyszenie* (1999)
* *Dzisiaj z Betleyem* (1999)
* *Bosa* (2000)
* *Barefoot* (2002)
* *Nienasycenie* (2002)
* *[[Upojenie]]* (+ Pat Metheny) (2002)
* *Farat* (live) (2003)
* *Secret* (2005)
* *Niebo* (2005)
* *ID* (2007)
* *BMW Jazz Club Volume 1: Jo & Co* (live) (2008)
* *Haiku* (2011)
* *Sobremesa* (2011)
* *Polanna* (2011)
* *Minione* (2017)
* *Czas kobiety* (2017)
* *Ulotne* (2018)

### Singil
* *Chwilozofia 32-bitowa* (1996)
* *Ale jestem* (1997)
* *Joszko Broda* (1997)
* *Nie przychodzisz mi do głowy* (1997)
* *Cud niepamięci* (1998)
* *Przed rozstaniem* (1998)
* *Ja wysiadam* (1999)
* *Księżyc jest niemym posłańcem* (1999)
* *Na całej połaci śnieg* (+ Jeremi Przybora, 1999)
* *Nadzieja nam się stanie* (1999)
* *Smutny bóg* (2000)
* *Ślady po Tobie* (2000)
* *Szepty i łzy* (2000)
* *Jeżeli chcesz* (2000)
* *Henry Lee / Tam, gdzie rosną dzikie róże* (+ Maciej Maleńczuk, 2001)
* *Upojenie* (2001)
* *Na dłoni* (2002)
* *O co tyle milczenia* (2002)
* *I pozostanie tajemnicą* (2002)
* *Małe dzieci po to są* (2003)
* *Tam, gdzie nie sięga wzrok* (2003)
* *Mania Mienia* (2003)
* * Możliwe* (2004)
* *Gdy mówią mi* (2005)
* *Niebo* (2006)
* *A gdybyśmy nigdy się nie spotkali* (2006)
* *Teraz i tu* (2007)
* *Zrób, co możesz* (2007)
* *Skłamałabym* (2007)
* *Cisza na skronie, na powieki słońce* (2008)
* *Możliwe* (2009)
* *Sypka Warszawa* (2009)

## Nasc seachtrach
* Suíomh oifigiúil 

Catagóir:Ealaíontóirí Polannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Eiseachas

[mion|Søren Kierkegaard, Fyodor [Fyodor Dostoyevsky|Dostoevsky, Jean-Paul Sartre, Friedrich Nietzsche]]
Tugtar **eiseachas** ar fhealsúnacht smaointeoirí agus scríbhneoirí áirithe sa naoú haois déag agus san fhichiú haois a roghnaigh an duine aonair agus cás an duine aonair - an eagla roimh an mbás agus an t-uaigneas, mar shampla - mar phointe tosaigh don fhealsúnacht agus don tuiscint ar an saol. 

Tá fealsúnacht an eiseachais bunaithe ar an meon eiseach a ghlacann leis nach bhfuil ciall ná cuspóir leis an saol, agus a admhaíonn an meascán mearaí a chuireann sin ar an duine aonair. 

Bhí cuid mhór de na heisithe míshásta leis an bhfealsúnacht acadúil toisc go bhfuair siad nach raibh sí in aon chóngar d'fhíor-shaoltaithí an fhíordhuine, agus theastaigh uathu fealsúnacht a chruthú a bheadh bainteach leis an ngnáthshaol.

## Fealsúna a raibh baint acu leis an eiseachas
clé|mion|200x200px

### Réamhtheachtairí

* Søren Kierkegaard

* Friedrich Nietzsche

* Miguel de Unamuno

* José Ortega y Gasset

* Nikolai Berdyayev

[clé|mion|199x199px|[Albert Camus]]

### Eisithe

* Jean-Paul Sartre

* Albert Camus

* Simone de Beauvoir

* Paul Tillich

* Rudolf Bultmann

* Maurice Merleau-Ponty

## Tagairtí


Catagóir:Nua-aoiseachas
Catagóir:Fealsúnacht
Kasabian

Buíon cheoil Shasanach is ea **Kasabian**. Bunaíodh sa bhliain 1999 í.

## Naisc Sheachtracha
* http://www.kasabian.co.uk
* http://www.myspace.com/kasabian

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Sasanacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1999
An Clochán (Contae Uíbh Fhailí)

Baile i gContae Uíbh Fhailí is ea **an Clochán** (Béarla: *Cloghan*).

## Iompar
D'oscail stáisiún traenach Belmont agus Clochán ar an 29 Bealtaine 1884, ach dúnadh é sa bhliain 1963.

## Spóirt
Tá an club GAA **St. Rynagh's** lonnaithe sa Chlochán. Thosaigh an club sa bhliain 1961 agus tá 16 Craobh Iomána Sinsearach i gContae Úibh Fhailí buaite acu go dtí seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Uíbh Fhailí
Suí an Róin

Baile beag is ea **Suí an Róin** i gContae Uíbh Fhailí in Éirinn. Bhí 591 daoine ina gcónaí ann sa bhliain 2006.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Uíbh Fhailí
Cuisneoir

[thumb|300px|Cuisneoir ag cur thar maol le [bia agus an doras ar oscailt.]]

Is gaireas é **cuisneoir** ina gcuirtear bia i dtaisce chun é a choimeád fuar agus úr, ionas nach lobhfaidh sé. Loiteann baictéirí bia ach maraíonn an fuacht iad, mar sin más féidir an bia a choimeád in áit atá fuar, ní éireoidh leis na baictéirí an bia a loit.

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
Leithreas

[thumb|right|250px|upright=0.5|Leithreas le umar uisce agus suíochán, san [Eoraip.]]
thumb|right|250px|upright=0.5|Leithreas sa tSeapáin.
Is seomra agus gaireas ina scaoileann daoine fual agus cac é an **leithreas** (nó *ionlann*). Is gaireas é ar nós suíochán le poll mór os chionn umar agus méid áirithe uisce san umar. Suíonn daoine ar an suíochán seo agus ligeann siad amach as a gcoirp an t-ábhar bréan. Brúitear cnaipe agus sruthlaítear uisce isteach san umar. Iompraíonn an t-uisce an cac agus an fual as an umar. 

De bharr gur féidir le fir múnadh gan dua ag seasamh, tá ionlann faoi leith ann dóibh arbh ainm **[[fualán]]**. Níl suíochán ar sin.

## Nósanna
I dtíortha áirithe amhail an tSeapáin, ní shuíonn daoine ar an leithreas; bíonn siad ag gogaireacht. Cinntíonn sé seo nach mbíonn a dtóineanna i dtadhaill leis an suíochán féin. Mar gheall go mbíonn daoine leo féin sa leithreas, is breá leo bromanna a scaoileadh fad is atá siad ann.

## Bochtú
Tarlaíonn galair (dinnireacht, fiabhras tíofóideach, mar shampla) nuair a bhíonn caighdeáin na sláintíochta go dona. 

Ceiliúrtar *Lá Domhanda na Leithreas* ar an 19 Samhain. 

## Tagairtí

Catagóir:Séarachas
Catagóir:Pluiméireacht
Fualán

thumb|upright|Fualán do dhuine amháin.
Gaireas ina mhúnann fir ann is ea **fualán**. Is féidir le fir fualán a roinnt eatarthu nó is féidir fualán a bheith d'fhear amháin. Má tá fir ag seasamh in aice a chéile, níl cead, de réir gnásanna coitianta, breathnú síos ar bhoid fir eile. Seasann fir os comhair an fualán, síneann siad an bod i dtreo an fualán agus steallann siad an fual isteach sa bhfualán. Sruthlaíonn uisce iontu go rialta chun an fual agus an boladh bréan a bhaint amach.

Tá fualáin ann le haghaidh mná freisin ach ní maith le mná leas a bhaint astu mar is féidir leis an saol mór iad a fheiceáil ag múnadh.
thumb|upright|Sraith d'fhualáin bhaineanna

Catagóir:Leithris
Scannán otair

Is scannán ina bhfuil ábhair nó radhairc ghraosta, ghairsiúla, ghlonnmhara, dhéistineacha, shamhnasacha d'aon turas é **scannán otair**. Is iad comharthaí sóirt scannán otair ná scéal a ghluaiseann ar aghaidh go mear, béim ar ghreann a bhaineann le leithris agus nithe ábartha eile, comhriachtain, greann amaideach, tuth na colainne agus nithe eile a bhaineann le feidhmiú na colainne ar nós bheith ag gaofaireacht agus ag brúchtach, drochiompar, cearmansaíocht, bachram, luargacht ar nós smugaí a thochailt sa srón, bia a chaitheamh i mbruíon, daoine á nochtú féin gan cúis agus caint cáidheach. Tá an cineál scannán seo dírithe ar aoisaicme óg idir a 18 agus a 25. 

### Stair
Thosaigh léiritheoirí scannáin ag déanamh na cineál scannán seo ag deireadh na 1960í.

Cheaptar gurb é an scannán Pink Flamingos (1972) a chur tús leis an aicme scannáin seo de bharr an radharc sa scannán inar itear cac madra ann. Ó deireadh na 1990í, tá borradh tagtha ar na scannáin seo. Bhí an-éileamh ar scannáin amhail There's Something About Mary, Porky's, American Pie, Old School nó Wedding Crashers. Tá clú agus cáil ar na scannáin otra a rinne Sacha Baron Cohen, Borat agus Bruno ach go háirithe.

Seo a leanas cnuasach de na scannáin otra is cáiliúla:
* *Ace Ventura: Pet Detective*
* *American Pie*
* *Animal House* 
* *The Aristocrats*
* *Austin Powers: Goldmember*
* *Bachelor Party*
* *Bad Santa*
* *Bad Taste*
* *BASEketball*
* *Big Daddy*
* *Blazing Saddles*
* *Boat Trip*
* *Braindead* (*Dead Alive*)
* *Caddyshack*
* *Clerks*
* *Date Movie*
* *Deuce Bigalow: Male Gigolo*
* *Deuce Bigalow: European Gigolo*
* *Dodgeball: A True Underdog Story*
* *Dumb and Dumber*
* *Eurotrip*
* *Fast Times at Ridgemont High*
* *The 40-Year-Old Virgin*
* *Freddy Got Fingered*
* *The Girl Next Door*
* *Good Luck Chuck*
* *Jackass: The Movie*
* *Jay and Silent Bob Strike Back*
* *Joe Dirt*
* *The Meaning of Life*
* *Meatballs*
* *The Naked Gun*
* *National Lampoon's Van Wilder*
* *The Nutty Professor* (1996)
* *Old School*
* *Pink Flamingos*
* *Porky's*
* *Risky Business*
* *Road Trip*
* *Scary Movie* 
* *Slackers*
* *South Park: Bigger, Longer & Uncut*
* *Stripes*
* *The Heartbreak Kid*
* *The Sweetest Thing*
* *There's Something About Mary*
* *Team America: World Police*
* *Wedding Crashers*
Grianchóras

Is éard atá sa **ghrianchóras** ná an Ghrian agus gach rud a théann timpeall uirthi, sé sin na réadanna réalteolaíocha atá faoi thionchar a himtharraingthe, idir phláinéid, a gcuid gealach, abhacphláinéid, agus réadanna eile, ar nós scuabréaltaí, astaróidigh, dreigeoidigh, agus an deannach idirphláinéadach. 

Ní thugtar grianchóras ach ar an gcóras timpeall na Gréine. Nuair atáthar ag trácht ar chórais den chineál chéanna atá ag timpeallú na réaltaí eile, is é an córas pláinéadach an téarma ceart. 

Is í an Ghrian croílár an ghrianchórais. Ansin atá 99.86 % de mhais an chórais, agus, ní nach ionadh, tá an chuid eile den chóras á stiúradh ag imtharraingt na Gréine. Réalta de chuid an phríomhsheichimh atá ann, agus í ag baint leis an aicme speictreach G2 - is é sin, cineál abhacréalta bhuí atá ann. Faoi bhrú na maise móire, tá dlús an damhna i gcroílár na Gréine chomh mór is go gcoinníonn sé an chomhleá núicléach ag imeacht. An fuinneamh a fhuasclaítear san imoibriú núicléach seo, imíonn an chuid is mó de leis an radaíocht leictreamaighnéadach, an solas infheicthe san áireamh. An chuid de mhais an Ghrianchórais nach bhfuil comhchruinnithe sa Ghrian féin, tá níos mó ná 90 % de sa dá phláinéad is mó sa chóras, mar atá, Iúpatar, agus Satarn. Creideann a lán saineolaithe inniu go bhfuil scamall sféarúil d'astaróidigh ag timpeallú na Gréine i bhfad amach ó na pláinéid, is é sin, Scamall Oort, agus caithfidh sé go bhfuil céatadán ard de mhais an Ghrianchórais ansin freisin, más ann don scamall sin ar aon nós.

## Reanna sa ghrianchóras
thumb|Ainmneacha Gaeilge phláinéid an ghrianchórais
Is féidir na reanna sa ghrianchóras a chatagóiriú, ach níl na catagóirí seo róshimplí. Úsáidtear na catagóirí seo a leanas sa chiclipéid seo:
* An Ghrian (☉): réalt den aicme speictreach G2, ina bhfuil 99.86% de mais an chórais.
* Na Pláinéid:
** Mearcair
** Véineas
** an Domhan
** Mars
** Iúpatar
** Satarn
** Úránas
** Neiptiún
* Na hAbhacphláinéid
** Ceiréas 
** Eris
** Plútón
** Haumea
** Makemake
** Gonggong
** Sedna
** Quaoar
** Orcus
* Na gealacha
**An Ghealach
**Io
**Europa
**Ganymede
**Callisto
**Tíotán
**Tríotón
**Carón
**Dysnomia
* Na astaróidigh
** Ceiréas (abhacphláinéad)
** Veiste
** Pallas
*Cóiméid

----

* Réada tras-Neiptiúnacha
** Crios Kuiper
*** Salacia
*** Varda
*** Ixion
*** Varuna
*** Gǃkúnǁʼhòmdímà
** Scamall Oort

## Tagairtí

Catagóir:Pláinéid

Catagóir:Réalteolaíocht
Catagóir:Dúlra
Catagóir:Áiteanna
Córas deachúlach Dewey

Is córas dílsithe rangaithe leabharlainne é **córas deachúlach Dewey**, forbartha ag Melvil Dewey sa bhliain 1876. Ó shin i leith, bhí sé athraithe agus leathnaithe go mór, le 22 leasú mór, an ceann is déanaí sa bhliain 2011.

Eagraíonn an córas seo leabhair leabharlainne i seilfeanna ar leith agus in ord sainiúil agus in-athdhéanta
a dhéanann sé éasca leabhar ar bith a aimsiú agus/nó a chur ar ais san áit cheart.

Tá deich bpríomhchatagóir nó rang i gCóras Dewey, gach ceann díobh roinnte i ndeich bhfochatagóir, agus deich bhforoinn ag gach ceann acu siúd. 

* 000 – Ginearálta, Eolaíocht Ríomhaireachta, Eolas agus Gnáth Oibreacha
* 100 – Fealsúnacht agus Siceolaíocht
* 200 – Reiligiún
* 300 – Eolaíocht Shóisialta
* 400 – Teangacha
* 500 – Eolaíocht (matamaitic san áireamh)
* 600 – Teicneolaíocht
* 700 – Na hEalaíona agus Áineas
* 800 – Litríocht 
* 900 – Stair, Tíreolaíocht agus Beathaisnéis

Catagóir:Córais rangaithe leabharlainne
Catagóir:Léiriúchán eolais
Catagóir:Staidéir eolaíochta
Melvil Dewey

Rugadh **Melville Louis Kossuth (Melvil) Dewey** in Adams Center, Jefferson County, Nua-Eabhrac. D'fhreastail sé ar Amherst College, áit a raibh sé ina bhall de Delta Capa Eipsealón (craobh Sigme). Bhain sé bunchéim amach sa bhliain 1874 agus fuair sé a mháistreacht ó Amherst sa bhliain 1877.

Bhí Dewey ina leabharlannaí cúnta ag Amherst ó 1874 go dtí 1876. Sa bhliain 1876, d'fhág sé Amherst agus ar aghaidh leis go Bostún. Sa tréimhse 1883-1888 ba phríomhleabharlannaí é ag Ollscoil Columbia, agus ó 1888-1906 bhí sé ina stiúrthóir ar Leabharlann Stáit Nua-Eabhrac (New York State Library).
clé|mion|268x268px
Sa bhliain 1895, bhunaigh Dewey agus a bhean Annie an Lake Placid Club ag Lake Placid i dtuaisceart stát Nua-Eabhrac. Bhí sé féin agus a mhac Godfrey gníomhach i socrú Chluichí Oilimpeacha an Gheimhridh, agus bhí sé ina chathaoirleach ar Choiste Oilimpeach an Gheimhridh Stáit Nua-Eabhrac. Sa bhliain 1926, chuaigh sé go Florida agus bhunaigh sé craobh an deiscirt den Lake Placid Club ansin. Fuair sé bás ag Lake Placid, Florida.

Bhí Dewey ina bhall de 'Halla na Laochra' de chuid Chumann Leabharlann Mheiriceá (American Library Association).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1851
Catagóir:Básanna i 1931
Catagóir:Leabharlanna
David Guetta

DJ Francach is ea **David Guetta**. Saolaíodh ar an 7 Samhain 1967 i bPáras é. Tá 6 milliún albam agus 15 milliúin singil díolta aige ar fud an domhain.

## Dioscliosta

### Albaim stiúideo
* *[[Just a Little More Love]]* (2002)
* *[[Guetta Blaster]]* (2004)
* *[[Pop Life]]* (2007)
* *[[One Love]]* (2009)
* *[[Nothing but the Beat]]* (2011)
* *[[Nothing but the Beat 2.0]]* (2012)
* *Listen* (2014)

### Athmheascanna
* David Bowie - *Just For One Day (Heroes)*
* OMD - *Enola Gay*
* Geyster - *Bye bye Superman*
* Juliet Richardson - *Avalon*
* Moby - *Beautiful*
* Shiny Grey - *U Made A Promise*
* Deep Dish - *Flashdance*
* Eurythmics - *I'Ve Got A Life (Dub + Original)*
* Jean Fransisco - *Infatuation*
* Culture Club - *Miss Me Blind*
* Robbie Rivera - *Some Kind Of Heaven*
* Africanism All Stars - *Summer Moon*
* Benny Benassi - *Who's Your Daddy*
* Joachim Garraud - *Rock The Choice*
* Bob Sinclar - *World, Hold On (Children Of The Sky)*
* Kylie Minogue - *Wow, (David Guetta & Joachim Garraud)*
* Black Eyed Peas - *Boom boom pow [david guetta remix] *
* Kylie Minogue - "Come into My world (David Guetta & Joachim Garraud)"
* Akon - "Sexy Bitch (David Guetta & Akon)"

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* A shuíomh féin
* David Guetta ar MySpace

Catagóir:Ceoltóirí Francacha
Catagóir:Daoine as Páras
Glasra

deas|200px|thumb|Glasraí éagsúla ar díol ag an margadh.
Is é is brí leis an bhfocal **glasra** ná planda nó cuid áirithe de phlanda a itheann daoine agus ainmhithe mar bhia, taobh amuigh den síol ar a dtugtar toradh. Ní sainmhíniú eolaíochta é seo, agus de ghnáth braitheann sé ar thraidisiún an chultúir atá i gceist. 

Tugtar feoilséantóirí nó veigeatóirí ar iad siúd a itheann glasraí amháin.

## Plandaí a itear mar bhia
* *Bachlóga bhlátha*: brocailí, cóilis, bliosán cruinn
* *[[Síolta]]*: grán buí, pis, pónaire 
* *[[Duilleoga]]*: cál, spionáiste, searbhán, leitís
thumb|right|Tráta amháin.
* *Truaill duille*: cainneann
* *[[Bachlóga]]*: bachlóg Bhruiséile 
* *[[Lorgai]]*: soilire, biabhóg, lus súgach, bambú, sinséar
* *[[Tiúbar|Tiúbair]]*: práta, bliosán gréine, práta milis, ionam
* *Péacáin*: alfalfa 
* *[[Glasra fréimhe]]*: cairéad, meacan bán, biatas, raidis, tornapa, cnádán
* *[[Bleibíní]]*: oinniún, seallóid
* *[[Toradh|Torthaí]] a bhaintear feidhm as mar ghlasraí:* tráta, cúcamar, puimcín, piopair, ubhthoradh, tomatillo, ocra, abhacád

## Roinnt glasraí coitianta

Catagóir:Glasra
Aerfort

Is éard atá i gceist leis an **aerfort** ná áit imeachta agus tuirlingthe do na heitleáin agus na hingearáin, ionas gur féidir leo daoine agus earraí a bhailiú agus a iompú go háiteanna eile. Gnéithe den aerfort iad ná:

* críochfort le haghaidh lucht taistil. Is é an críochfort an chuid den aerfort atá ann le bheith ag fanacht leis na heitleáin, le ticéad a cheannach agus le stad a dhéanamh idir dhá eitilt, más ea nach féidir leat an chríoch a bhaint amach gan eitleán a athrú. Bíonn siopaí, bialanna, caiféanna, gruagairí, óstáin, tithe tábhairne agus áiseanna eile sna críochfoirt de ghnáth ionas gur féidir leis an lucht taistil taitneamh a bhaint as an am a chaitheann siad ar an aerfort. Gné thábhachtach den chríochfort iad na tolglanna idirthurais. Ansin is féidir leis na taistealaithe bheith ag feitheamh leis an dara heitilt gan áiseanna na haerlíne a fhágáil. 

* rúidbhealach le haghaidh na n-eitleán. Ar na rúidbhealaí a thuirlingíonn is a imíonn na heitleáin. Tá áiseanna páirceála, ar nós haingear, ar fáil do na heitleáin, agus tugtar bealach innealta ar an mbealach ó na háiseanna páirceála go dtí an rúidbhealach. 

* túr rialúcháin. Tá na riarthóirí aerthráchta ina suí thuas ansin, agus iad ag coinneáil súile ar ghluaiseachtaí na n-eitleán timpeall an aerfoirt. Tá radar acu leis na heitleáin a aithint, agus nuair a bhuaileann comhartha an radair an t-eitleán, tugann trasfhreagróir an eitleáin cód a chuireann ar chumas na riarthóirí an t-eitleán a aithint. Bíonn siad i dteagmháil raidió le criúnna na n-eitleán le hiad a chur ar an eolas, abair, faoin aimsir agus faoi na himthoscaí eile ar an aerfort. Ar ndóigh ní féidir le haon eitleán tuirlingt a dhéanamh gan chead tuirlingthe a fháil ó na riarthóirí. Obair dheacair é na heitleáin a choinneáil ó bhualadh faoi chéile os cionn aerfort mór, agus an-fhreagracht ag baint léi. Cuid d'obair na riarthóirí aerthráchta é, ar ndóigh.

* na seirbhísí sábháilteachta agus slándála. Seiceálann an fhoireann slándála bagáiste na dtaistealaithe agus iad ag iarraidh a fháil amach, an bhfuil airm nó buamaí á n-iompar ar bhord na n-eitleán. Úsáidtear gléasra x-ghathanna leis an mbagáiste a scrúdú, agus oibrítear brathadóir miotail ar an taistealaí féin. Go tipiciúil caithfidh an taistealaí na rudaí miotail "dlíthiúla" a chur uaidh i sliotán ar leith agus siúl trí gheata a bhfuil an brathadóir feistithe ann.

* an bhriogáid dóiteáin. Ní féidir aerfort mór a reáchtáil gan foireann ar leith de lucht múchta dóiteán. Baineann contúirt ar leith le tuirlingt an eitleáin, agus má theipeann, abair, ar chosa tuirlingthe an eitleáin, caithfidh an bhriogáid dóiteáin a bheith ar láthair le pé tine a mhúchadh sula rachaidh sí ó smacht agus le teacht chun fóirithinte do na taistealaithe. Éilíonn an t-aerthaisteal a lán fuinnimh agus breosla, rud a chuireann go mór mór leis an bpriacal dóiteáin: an ceirisín a theastaíonn le haon eitleán aerthaistil amháin a thabhairt ón Eoraip go dtí Meiriceá, choinneodh sé teach amháin te ar feadh tríocha bliain.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aeriompar
Catagóir:Aerfoirt
Císte na Foraoise Duibhe

forêt noire|thumb|left|Císte na Foraoise Duibhe
Is toirtín bog seacláide agus síoróip shilíní agus uachtar buailte idir bun agus barr an chíste é **císte na Foraoise Duibhe**, *Schwarzwälder Kirschtorte* i nGearmáinis. Bíonn sé clúdaithe le uachtar buailte agus maisithe le sliseoga sheacláide.

## Cúlra
Tá milseoga le silíní agus uachtar buailte á dhéanamh leis na cianta sa bhForaois Dubh. Rinneadh an leagan comhaimseartha don chéad uair i 1915 nuair a d'ullmhaigh an fuinteoir Josef Keller arbh as Bad Godesberg dó an císte mar atá aithne air inniu.

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:Cultúr na Gearmáine
Císte

[clé|mion|260px|Císte le cisil lán le subh, sútha craobha agus [gruth líomóidí, agus clúdaithe le im-uachtar]]
Is bia déanta de taos milis a fhuintear é **císte**. Déantar plúr, uibheacha, siúcra agus comhábhair eile a mheascadh le chéile chun císte a dhéanamh. Cuirtear an taos i mias nó soitheach eile agus cuirtear in oigheann é chun é a fhuineadh. Athraítear cumadh agus uigeacht an bhia fad is atá sé san oigheann.

mion|clé|Císte

Maisítear an císte le rudaí éagsúla ar nós uachtar buailte, subh, siúcra, seacláid, torthaí, milseáin, cnónna agus ábhair eile nach iad. 

## Cultúr
Itear cístí de ghnáth mar mhilseog nó mar scroid fad is atá tae, caife nó sú á ól. Gearrtar an císte agus tugtar míreanna de do dhaoine le n-ithe. 

Itear iad chun imeachtaí a cheiliúradh ar nós laethanta breithe, bainis nó chun lá áirithe a chomóradh. Go minic scríobhtar teachtaireacht ar an gcíste do dhuine áirithe.

Más ceiliúradh áirithe é, cuirtear coinnle ar lasadh ar mhullach an chíste agus tugtar cuireadh do dhuine faoi leith iad a mhúchadh le séid mhór.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Conradh Maastricht

mion|clé|Plaic chomórtha, roimh Teach Limburg, Maastricht
Síníodh an **Conradh ar an Aontas Eorpach** nó **Conradh Maastricht** ar an 7 Feabhra 1992 i Maastricht na hÍsiltíre. Cuireadh an Conradh i bhfeidhm ar an 1 Samhain 1993. Leis an gconradh seo, bunaíodh an tAontas Eorpach, agus cruthaíodh an euro mar thoradh air (a tháinig i bhfeidhm sna blianta 1999-2002). Tugadh stádas foirmiúil do , a chuireann dlús agus treoirlínte  polaitiúla d'fhorbairt an Aontais.

mion|Síniú, an t-aire Gerry Collins, Conradh Maastricht|clé

## Féach freisin
* Conradh na Róimhe, 1957-1958, bunaíodh Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa
* Conradh Nice, 2002, an córas vótála sa Chomhairle srl
* Conradh Liospóin, 2007-2008, cumhachtaí nua déanta dlíthe do Pharlaimint na hEorpa, srl

## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach
Catagóir:Conarthaí an Aontais Eorpaigh
Catagóir:Leasuithe ar Bhunreacht na hÉireann
1207

## Tarluithe
* 

## Breitheanna
* 14 Iúil — San Eilís na hUngáire, naomh Críostaí
* 1 Deireadh Fómhair — Anraí III Shasana, Rí Shasana (b. 1272)
* gan dáta – Rumi, file Peirseach (b. 1273)

## Básanna
* 

Catagóir:Blianta