open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Comhartha tráchta

mion|Treochomharthaí i dTullóg, Contae na Mí
Comharthaí a chuirtear suas le taobh an bhóthair nó os cionn an bhóthair chun eolas a thabhairt d'úsáideoirí bóithre is iad **comharthaí tráchta** nó **comharthaí bóthair**. 

## Catagóirí
Tá difríocht idir catagóiriú comharthaí idir tíortha. De ghnáth, is féidir comharthaí a ghrúpáil isteach mar seo a leanas:
* Comharthaí dainséir/rabhaidh
* Comharthaí rialála, comharthaí sainordaitheacha, coiscthe agus sriantacha san áireamh
* Treochomharthaí
* Comharthaí eolais, ar nós comharthaí maidir le nithe is díol spéise do thurasóirí, le saoráidí/seirbhísí, le gnéithe geografacha agus le teorainneacha (mar shampla bailte agus réigiúin/contaetha)
* Comharthaí maidir le oibreacha bóthair
* Painéil breise (a úsáidtear chun eolas breise a thugann leis an comhartha faoina gcuirtear iad)

## Gailearaí

Íomhá:Signs-4877,_Dingle_Peninsula,_Co._Kerry,_Ireland.jpg|Méara eolais i gCorca Dhuibhne
Íomhá:Sign_Gantry,_Clockwise_M25_-_geograph.org.uk_-_3731132.jpg|Treochomharthaí ar dhroichead iompair sa Ríocht Aontaithe
Íomhá:IqaluitStop.jpg|Comhartha 'STOP' i Nunavut, Ceanada
Íomhá:Radar_tabelası.JPG|Comhartha rabhaidh sa Tuirc, le painéal breise maidir le ceamara luais
Íomhá:Roadwork_sign_in_Thailand_01.jpg|Comhartha oibreacha bóthair sa Téalainn
Íomhá:Panneau_Parc_des_loups_Chabri%C3%A8res.JPG|Comhartha maidir le ní is díol spéise do thurasóirí sa Fhrainc
Íomhá:Cuesta_La_Dormida.jpg|Comhartha rabhaidh sa tSile
Íomhá:Yeoju_SA_1km_Ahead_Sign_in_Yeongdong_Expwy_Yeoju_JC_Merge(Incheon_Dir).jpg|Comhartha maidir le seirbhísí sa Chóiré Theas



## Féach freisin
*Comharthaí bóthair in Éirinn
*Comhartha sráide
## Tagairtí

Catagóir:Logainmníocht
Catagóir:Logainmneacha
Catagóir:Bóithre
Catagóir:Comharthaí tráchta
Caisleán Stair Monadh

Is teach mainéir é **Caisleán Stair Monadh** (Béarla: *Stormont Castle*) ar Eastát '''Stair Monadh'''  in oirthear Bhéal Feirste a bhfuil Feidhmeannas Thuaisceart Éireann agus Oifig an Fheidhmeannais suite ann. Is foirgneamh liostaithe Grád A é.
## Naisc sheachtracha
*Stormont. The Northern Ireland Place-Name Project https://twitter.com/placenamesni/status/1446132428909649921
* Stormont. Place-names of Scotland,By Iain Taylor.https://books.google.ie/books?
## Tagairtí

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBéal Feirste
Catagóir:Foirgnimh an Rialtais i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Áiteanna cónaithe oifigiúla sa Ríocht Aontaithe
Catagóir:Foirgnimh liostaithe de Ghrád A
Catagóir:Tithe móra tuaithe i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Ailtireacht bharúnta na hAlban
An Dún Theas (Toghcheantar Tionóil)

Is  toghcheantar tionóil é **An Dún Theas** ar Thionól Thuaisceart Éireann (Béarla: *South Down* ).  Is é seo an leath theas de chontae an Dúin, ó Dhún Pádraig go dtí na Beanna Boirche agus soir go Droichead na Banna.

### Stair
Chaill an SDLP suíochán Tionóil anseo in 2022 nuair a bhain Sinn Féin péire. I mí Aibreáin  2024, d’éirigh an Teachta Tionóil de chuid Alliance as Stormont go tobann agus comhthoghadh Andrew McMurray.  Ar an taobh aontachtach is í Diane Forsythe an Teachta Tionóil de chuid an DUP,. Is aici atá an t-aon suíochán Tionóil aontachtach sa cheantar. Bíonn idir 20-22% de na vótaí ag aontachtaithe in iomláine.

## Baill
** ón 30 Aibreán 2024 amach*

† Comhthoghadh é ar 30 Aibreán 2024 mar d'éirigh Patrick Brown ar 23 Aibreán 2024

## Féach freisin

* An Dún Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann
EgyptAir Eitilt 990

mion|clé|Egypt Air Boeing 767-366ER; SU-GAP ag Zurich
mion|clé|Taifeadán conaire eitilte
D'fhág **EgyptAir Eitilt 990** Nua-Eabhrac JFK ar an 31 Deireadh Fómhair 1999, ar a bhealach go Caireo. Ach tharla tuairt eitleáin 20 nóiméad níos déanaí. 
mion|clé|Smionagar
Stiúraigh an comhphíolóta is cosúil, Gameel Al-Batouti, d'aon turas an t-eitleán Boeing 767 i dtreo an aigéin Atlantaigh, ag marú gach duine a bhí ar bord. Féinmharú a bhí i gceist, an chúis is dócha a bhí leis an tubaiste.

## Básanna
Maraíodh 203 paisinéir agus 14 criú a bhí ar an eitleán. B'as na Stáit Aontaithe agus an Éigipt  formhór na ndaoine a maraíodh.

## Féach freisin

* China Eastern Airlines Eitilt 5735
* EgyptAir Eitilt 990

## Tagairtí

Catagóir:Teagmhais eitlíochta
Catagóir:1999
Catagóir:Dúnmharú féinmharaithe
Catagóir:Stair na hÉigipte
An Dún Thuaidh (Toghcheantar Tionóil)

Is  toghcheantar tionóil é **An Dún Thuaidh** ar Thionól Thuaisceart Éireann (Béarla: *North Down* ).

D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do Thuaisceart Éireann amháin, d’Fhóram Thuaisceart Éireann i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha.

## Stair
Rinneadh athrú suntasach déanta ar theorainneacha an toghcheantair ar an taobh thoir agus ina íochtar in 2022/2024 agus cuóta náisiúnach ann den chéad uair i dtoghchán Tionóil. In 2022, bhí beirt Teachtaí Tionóil ag DUP, beirt ag Alliance agus duine ag an UUP, agus bhí farasbarr an DUP ar Alliance laghdaithe go mór.

## Baill

## Féach freisin

* An Dún Thuaidh (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann
Bunmhargadh

mion|Consol 1877 4% $50 na Stát Aontaithe  ... inniu is iad eisiúintí na Treasuries de chuid na Stát Aontaithe an bunmhargadh is mó ar domhan
Is éard atá i gceist le **bunmhargadh** (nó an chéad mhargadh, an 'primary market' i mBéarla) ná malartán (nó margadh) ina dtairgtear eisiúintí nua d'urrúis don phobal; Is ionann sin is a rá go ndíoltar urrúis an chéad uair.

Tá codarsnacht idir é seo agus an margadh tánaisteach, margadh ar a dtrádáiltear urrúis atá ar fáil cheana.

## Féach freisin

* Margadh tánaisteach

## Tagairtí

Catagóir:Margaí airgeadais
Buamáil Suruç, 2015

mion|clé|Agóid ar 23 Iúil
Ar an 20 Iúil 2015, mharaigh buamadóir féinmharaithe amhrasta 34 duine agus gortaíodh os cionn 100 duine eile i Suruc, Sanlurfa in aice leis an teorainn idir an Tuirc agus an tSiria.  Ghlac an Stát Ioslamach freagracht as an lá dár gcionn. 

## Féach freisin

* Stát Ioslamach

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:Stair na Tuirce
Catagóir:2015
Catagóir:Stát Ioslamach
Catagóir:Dúnmharú féinmharaithe
Anthony Albanese

Is polaiteoir Astrálach é **Anthony Norman Albanese** (a rugadh 2 Márta 1963).   Tá sé ina cheannaire ar Pháirtí Lucht Oibre na hAstráile (PLOA) ó 2019, agus ina fheisire parlaiminte (FP) don rannán Grayndler ó 1996. 

Bhí Albanese ina leas-phríomh-aire ar an Astráil faoin dara rialtas Rudd in 2013 agus ina aire Comh-aireachta i rialtais Rudd agus Gillard ó 2007 go 2013.

D'éirigh sé an 31ú príomh-aire na hAstráile sa bhliain 2022.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Feisirí Pháirtí Lucht Oibre na hAstráile
Catagóir:Muintir na hAstráile de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Polaiteoirí Astrálacha de shliocht Iodálach
Catagóir:Caitlicigh Rómhánacha na hAstráile
Catagóir:Leas-Phríomh-Airí na hAstráile
Catagóir:Airí Rialtais na hAstráile
Catagóir:Polaiteoirí an Lucht Oibre
Catagóir:Ceannairí Theach Ionadaithe na hAstráile
Catagóir:Comhaltaí Theach Ionadaithe na hAstráile
Catagóir:Comhaltaí Theach Ionadaithe na hAstráile do Grayndler
Catagóir:Baill de Chomh-aireacht na hAstráile
Catagóir:Polaiteoirí ó Sydney
Catagóir:Rialtas Rudd
Catagóir:Alumni Ollscoil Sydney
Catagóir:Poblachtánaigh na hAstráile
Catagóir:Príomh-Airí na hAstráile
34ú leasú ar Bhunreacht na hÉireann, 2015

Leis an 34ú leasú ar Bhunreacht na hÉireann, cuireadh isteach AIRTEAGAL 41.4 "Féadfaidh beirt, gan beann ar a ngnéas, conradh pósta a dhéanamh de réir dlí".mion|An reifreann ar chomhionannas pósta in Éirinn, 2015Reáchtáladh an reifreann ar chomhionannas pósta (nó ar phósadh aon-inscne) ar 22 Bealtaine 2015. Bhí an lámh an lá dár gcionn ag an taobh TÁ sa reifreann  – 62.07% i gcoinne 37.93%, agus 60.5% an ráta vótála. Cuireadh an toradh i láthair mar ollbhua don chomhionannas. 
[mion|Votáil - [Contae Ros Comáin in aghaidh]]
Ba í Éire an chéad tír ar domhan inar vótáil an pobal féin ar son pósadh aon inscne. Chuir an móramh mór sa reifreann ar phósadh, an ráta ard vótála, agus rannpháirtíocht an aos óig 'tús le ré nua i bpolaitíocht na hÉireann". “Tá an chuma air gur bua é seo d’Éirinn Liobrálach thar Éire Choimeádach,” a scríobh Fintan O’Toole san Irish Times,  "ach níl aon Éire Liobrálach agus Éire Choimeádach ann a thuilleadh".

### An feachtas
Rinne an taobh TÁ iarracht é a thiontú ina reifreann ar ‘ghrá’ agus ar a bhfiúntas mar dhaoine. Rinne an taobh NÍL iarracht an feachtas a thiontú ina reifreann ar an teaghlach agus ar chearta páistí – tá an chuma ar an scéal gur theip orthu.

Labhair an t-aisteoir Stephen Fry i nGaeilge chun a chuid tacaíochta a léiriú do Vóta TÁ sa reifreann. 

### Dúshlan
I mí an Mheithimh 2015, bhí dhá iarratas déanta ar dhúshlan ar thoradh an reifrinn comhionannais pósta a cheadú déanta san Ard-Chúirt.  Dúirt gearánaí gur easpa cothromaíochta ón dtaobh i bhfabhar an reifrinn ba chúis dúshláin aige agus níor bhain a ghearán le haon ní frith-homoghnéasach. 

## Féach freisin

* Pósadh comhghnéis

## Naisc sheachtracha

* An tAcht um an gCeathrú Leasú is Tríocha ar an mBunreacht (Comhionannas Pósta), 2015

## Tagairtí

Catagóir:Reifrinn
Catagóir:2015
Catagóir:Pósadh
Catagóir:LADT
Catagóir:Leasuithe ar Bhunreacht na hÉireann
Eisiatóir seoidire

deas|mion|300x300px|Eisiatóir seoidire i gcruth cait
Úsáidtear **eisiatóir seoidire** (nó **bac siorraidh**) chun stop a chur le siorraidh fuar agus le caillteanas teasa mall.

## Cineálacha
### Doras

Cuirtear eisiatóir seoidire dorais ag bun an dorais chun an bhearna atá suite ar an tairseach a chlúdach.  

Tugtar "nathracha dorais" san Astráil de ghnáth ar eisiatóirí seoidire fabraice feadánacha gaineamh-líonta.  
Dúirt Jenny Agutter leis *[[The Guardian|an Guardian]]* gur bhain an t-óstán san Outback inar fhan siad agus iad ag déanamh *Walkabout* úsáid astu chun nathracha nimhiúla a choinneáil amach as seomraí na n-aíonna. 

### Bosca litreach
Is gnách go mbíonn clúdaigh bhosca litreach i bhfoirm clúdaigh cosúil le scuab atá feistithe ar an taobh istigh den doras. I measc na gcineálacha eile tá flapaí sprionglódáilte atá feistithe ar an taobh istigh freisin.

### Poll eochrach
Is féidir poill na n-eochracha a bheith seoidire díonta le clúdach dílsithe poll eochrach simplí atá feistithe ar an taobh istigh den doras.

### Simléir
Is féidir múcháin simléir nach n-úsáidtear nó nach n-úsáidtear go minic a dhíonadhh le heisiatóirí balún nó fabraice atá feistithe sa chuid íochtair den mhúchán.

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíona maisiúla
Catagóir:Tithe
Catagóir: Inslitheoirí
Llanymynech

Sráidbhaile ar theorainn Shasana agus na Breataine Bige is ea **Llanymynech**,  timpeall leath bealaigh idir Croesoswallt agus Y Trallwng, in aice le bruach Afon Efyrnwy. Tá leath thiar an tsráidbhaile laistigh de phobal Carreghwfa i Powys, agus is údarás aonadach Shropshire é an leath thoir de pharóiste sibhialta Llanymynech agus Pant.

Ritheann an teorainn don chuid is mó feadh aghaidheanna na bhfoirgneamh ar an taobh thoir (Sasanach) de phríomhshráid an tsráidbhaile, leis an leath thoir den sráidbhaile i Sasana agus an leath thiar sa Bhreatain Bheag. Tá séipéal paróiste Eaglais Shasana Naomh Agatha suite díreach i Sasana, cé go luíonn an sráidbhaile ar fad sa pharóiste eaglasta céanna. Chuaigh an teorainn tríd 'An Leon' (an teach tábhairne) atá dúnta anois, a raibh dhá bheár i Shropshire agus ceann i Sir Drefaldwyn. Ag am amháin tagraíodh do chontaetha na Breataine Bige mar “fliuch” nó “tirim” ag brath ar an bhféadfadh daoine ól i dtithe tábhairne ar an Domhnach. Nuair a bhí Sir Drefaldwyn tirim bhí sé dleathach ól ar an Domhnach in dhá bheár Sasanach den Leon, ach ní sa bheár Breatnach. Tá dhá cheann de na tithe tábhairne atá ar oscailt sa sráidbhaile go hiomlán i Sasana agus tá an tríú ceann sa Bhreatain Bheag.
## Tagairtí

Catagóir:Sráidbhailte i Shropshire
Catagóir:Sráidbhailte i Powys
Catagóir:Teorainn Shasana-na Breataine Bige
Sir Drefaldwyn

Bhí **Sir Drefaldwyn** (freisin **Sir Faldwyn** ; Béarla : *Montgomeryshire* ) ar cheann de 13 contae sa Bhreatain Bheag roimh atheagrú na rialtais áitiúla i 1974 . Bhí sé bunaithe ar sheancheantar Maldwyn, agus a lárionad riaracháin i Trefaldwyn. Is cuid de chontae Powys an ceantar inniu.

## Féach freisin

* Maldwyn (toghcheantar)
* Powys
Catagóir:Stair Powys
Catagóir:Iar-Chontaetha na Breataine Bige
Breith clainne

[mion|[Ospidéal an Rotunda|Ospidéal Máithreachais an Rotunda, suite i gcroílár Bhaile Átha Cliath]]
Páiste á thabhairt ar an saol, is ea **breith clainne**.

Gach bliain in Éirinn tagann os cionn 60,000 leanbh ar an saol.

### Feabhas a chur ar shláinte máithreacha
Léiríodh laghduithe 40% nó níos mó ar líon na mban ag fáil bháis le linn breith clainne i 90 tír idir 1990 agus 2008, áfach, agus tuairiscíodh roinnt méaduithe i 57 tír eile.

## Féach freisin

* Cnáimhseachas
* Ospidéal an Rotunda

## Naisc

* An tAcht Sláinte (Foirceannadh Toirchis a Rialáil), 2018
* Turas Clainne ar TG4 - sraith faoi an turas ón bhroinn go dtí an saol

## Tagairtí

Catagóir:Breith clainne
Síol Muiredaigh

Clann Ghaelach suite i dtuaisceart Ros Comáin ba ea Síol Mhuirí (Meán-Ghaeilge **Síol Muiredaigh**, Síol Mhuireadhaigh, Síol Mhuiri).

## Stair
Muiredach Muillethan rí Chonnacht (bás 702) ba ea sinsear Shíol Mhuirí Uí Bhriúin Aoi.

## Clanna
I measc clanna Shíol Mhuirí, bhí a leanas:
* Mhic Thaidhg
* Uí Fhlannagáin
* Uí Fhithcheallaigh
* Uí Manacháin
* Uí Mhaoil Bhreanainn
* Uí Bhirn
* Uí Choncheanainn
* Mag Oireachtaigh
* Mhic Dhiarmada
* Mhic Mhaghnasa
* Uí Chonchúir

## Craobh ghinealaigh

## Féach freisin
* Ríthe na gConnacht
* Uí Chonchúir Dhoinn
* Mhic Dhiarmada Rua
* Ollamh Shíol Mhuirí

## Naisc sheachtracha
* Connacht le Denis Walsh ar rootsweb

## Tagairtí

Catagóir:Connachta
Ganesh Shah

Is polaiteoir cumannach Neipealach de bhunadh na Madhes é **Ganesh Shah** (Neipeailis; गणेश शाह), a rugadh **Lohana Dhanusha**, 12 Nollaig 1949. Tá sé ar dhuine de na ceannairí is sine ar Pháirtí Cumannach Neipeal (aontaithe), a raibh sé ina Ard-Rúnaí air. Bhí sé ina Aire Comhshaoil, Eolaíochta agus Teicneolaíochta Neipeal freisin i rialtas Pushpa Kamal Dahal "Prachanda".

Is innealtóir meicniúil é Shah de réir gairme, agus bhain sé céim Mháistreachta amach san Innealtóireacht Theicniúil ón Ollscoil Rúiseach Chairdeas na Náisiún Patricio Lumumba (Rúisis: *Российский университет дружбы народов*) i 1973.

Tá sé pósta ar Kalyanee Sapkota, ball de Choiste Lárnach Pháirtí Cumannach Neipeal (aontaithe), a bhfuil beirt mhac aige.
## Naisc sheachtracha
* Blog de Ganesh Shah (i Neipeailis)
## Tagairtí

Catagóir:Airí Neipeal
Catagóir:Cumannaigh Neipealacha
Catagóir:Polaiteoirí Neipealacha den 20ú haois
Catagóir:Innealtóirí Neipealacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Rúiseach Chairdeas na Náisiún Patricio Lumumba
Catagóir:Polaiteoirí  Neipealacha den 21ú haois
Fear Manach agus Tír Eoghain Theas (Toghcheantar Tionóil)

:*Baineann an t-alt seo leis an Toghcheantar Tionóil TÉ. Má tá suim agat sa Thoghcheantar Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe, féach [[Fear Manach agus Tír Eoghain Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]].*

Is  toghcheantar tionóil é **Fear Manach agus Tír Eoghain Thea** ar Thionól Thuaisceart Éireann (Béarla: *Fermanagh and South Tyrone* ).

D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do Thuaisceart Éireann amháin, d’Fhóram Thuaisceart Éireann i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha.

## Baill
* * ón 27 Meán Fómhair amach*

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann
Gleann an Lagáin (Toghcheantar Tionóil)

Is  toghcheantar tionóil é **Gleann an Lagáin** ar Thionól Thuaisceart Éireann (Béarla: *Lagan Valley*).

D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do Thuaisceart Éireann amháin, d’Fhóram Thuaisceart Éireann i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha.

### 2022
I dtoghchán an Tionóil ar an 5 Bealtaine 2022, bhí Jeffrey Donaldson, ceannaire an DUP, ar cheann an chomhairimh i nGleann an Lagáin. Ansin d’fhógair Donaldson go bhfanfadh sé ina fheisire Parlaiminte Westminister mar chuid dá fheachtas in éadan an phrótacail iarBhreatimeachta agus d’ainmnigh sé Little Pengelly mar theachta Tionóil ina ionad. Bhí an beart dleathach ach baineadh siar as daoine gur tharla sé chomh luath sin tar éis lá na vótála; an chéad uair a ndearnadh é mar gur roghnaigh an té a toghadh gan freastal ar Stormont. Comhthoghtar ionadaithe chun fothoghcháin a sheachaint. Ba é seo an dara huair a comhthoghadh Emma Little Pengelly mar theachta.

## Baill
**on 10 Iúil 2024 amach*'

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann
Cuala

Tuath Gaelach i gcúige Laighean taobh ó dheas den Life ba ea **Cuala** (Meán-Ghaeilge **Cualu**) agus Sléibhte Chill Mhantáin cuimsithe ann.

## Stair
Déanann James MacKillop nasc idir Fir Chualann agus na Cauci le feiceáil ar léarscáil Tolamaes.  Mhol T. F. O'Rahilly an nasc céanna sa bhliain 1946.

mion|180px|Léarscáil d'oirdheisceart na hÉireann sa 16ú haois. Feictear 'Fercullen' san oirthuaisceart.

Bhí críocha Chualann suite idir an tInbhear Mór agus an Life agus iad ar comh-achar le deoise Ghleann Dá Loch.

D’áitigh Henry Morris, de réir scéil san Fhéineachais, go raibh cónaí ar Fhir Chualann níos faide ó thuaidh, i mBreá timpeall na Teamhrach, go dtí gur chuir na Ciannachta an ruaig orthu tar éis Chath Chríonna.

I *[[Lebor Gabála Érenn|Leabhar Gabhála Éireann]]*, mac le Breogán ba ea Cuala.  Bhunaigh a dheartháireacha trí thuath ó thuaidh: Breá, Conaille Muirtheimne agus Cuaille.  Iníon le Conán, rí Chualuann, ba ea Maebh Leathdhearg sna seanscéalta.

I measc ríthe na Laighean d'Fhir Chualann, bhí Criomhthann mac Aodha Cualann (bás 633) agus Ceallach Chualann (bás 715).  Fuair Tuathal mac Criomthainn, rí Chualann, bás sa bhliain 778.

Le linn na Normannach, tuath nua Lú ba ea "Fir Chualann" agus í suite i dtuaisceart Chill Mhantáin i gcríocha Uí Thuathail.  Bunaíodh Eastát Chúirt an Phaoraigh ar na críocha sin.

## Nósanna
De réir téacsanna éagsúla, bhí ceart ag Ardrí na hÉireann nó ag rí na Laighean ar "leann Chualann".  

Téann Slí Chualann chuig Cnoc na Teamhrach, ag trasnú na Life ag Áth Cliath.  Is sliabh suntasach i dtuaisceart Chill Mhatáin é Ó Cualann.. 

Le linn athbheochan na Gaeilge, mhol Conradh na Gaeilge go dtabharfaí Cuala ar dheisceart Átha Cliath agus ar thuaisceart Chill Mhantáin.  Ceapadh an t-ainm Brí Cualann do Bhré, ach dhiúltaigh An Coimisiún Logainmneacha dó..  Is club CHumann Lúthchleas Gael é Cuala CLG agus é suite i nDeilginis.

Clóphreas príobháideach ba ea Cuala Press agus é bunaithe ag deirfiúracha W. B. Yeats. Is ann a d'fhoilsigh siad saothair leis féin agus lena chairde.  

Grúpa cheoil traidisiúnta ba ea Ceoltóirí Chualann. Bhunaigh an cumadóir Seán Ó Riada é sna 1960í agus d’ainmnigh as a cheantar dúchais é.

## Foinsí
* 

## Tagairtí

Catagóir:Cúige Laighean
Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (Toghcheantar Tionóil)

:*Baineann an t-alt seo leis an Toghcheantar Tionóil TÉ. Má tá suim agat sa Thoghcheantar Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe, féach [[Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]].*

Is toghcheantar i dTionól Thuaisceart Éireann é **[[Iúr Cinn Trá]] agus [[Ard Mhacha]]** (Béarla: *Newry and Armagh*).

Baineadh úsáid as an suíochán den chéad uair do thoghchán Thuaisceart Éireann-amháin d'Fhóram Thuaisceart Éireann i 1996. Ó 1998 i leith, tá sé tar éis comhaltaí a thoghadh don Tionól reatha.

## Baill
* * ón 5 Eanáir 2026 amach*

## Toghcháin
### Tionól Thuaisceart Éireann
#### 2022

#### 2017

#### 2016

#### 2011

#### 2007

#### 2003

#### 1998

### Fóram 1996
Tá iarrthóirí rathúil i g**cló trom** .

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann
Ketanji Brown Jackson

Breitheamh de Chúirt Uachtarach na Stát Aontaithe is ea **Ketanji Brown Jackson** (a rugadh ar 14 Meán Fómhair 1970), an chéad bhean ghorm a bheith sa phost sin. 
[clé|mion|an t-[Uachtarán na Stát Aontaithe|uachtarán Joe Biden agus Jackson, Feabhra 2022]]
I dtús na bliana 2022, chuir an t-uachtarán Joe Biden Jackson chun cinn mar iarrthóir chun oifig an Supreme Court. Chaith sí níos mó ná 20 uair ag freagairt fiosrúchán ó Sheanadóirí, dírithe ar a taifead pianbhreithe, a seanráitis, agus a dearcthaí polaitiúla.  Deimhníodh í ar 7 Aibreán 2022 

Is téarma saoil atá i gceist agus féadfaidh an Bhreitheamh Jackson a bheith ina breitheamh sa Chúirt Uachtarach ar feadh blianta fada mar gheall ar cé chomh óg is atá sí (in aois 51 di nuair a ceapadh í).

## Féach freisin

* Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe

## Tagairtí

Catagóir:Breithiúna Meiriceánacha
Catagóir:Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine gorma
Catagóir:Mná
Seán Ó Muireagáin

Is scríbhneoir, údar, aisteoir, file, aistritheoir, agus craoltóir é **Seán Ó Muireagáin**. Is as Uachtar Cluanaí i mBéal Feirste dó Is scríbhneoir filíochta, amhrán agus gearrscéalta é. Tá 35 bliain caite aige ag obair in earnáil an Ghaeloideachais sna Sé Chontae, mar ghníomhaí, mar mhúinteoir naíscoile agus bunscoile agus, le 20 bliain anuas, mar Oifigeach Comhairleach. D'fhoilsigh Éabhlóid a chéad chnuasach gearrscéalta *[[Gáire in Eag (leabhar)|Gáire in Eag]]* in 2018. Scéalta corraitheacha suite i dtréimhse na dTrioblóidí atá ina chéad chnuasach gearrscéalta, a thugann léargas daonna ar shaol Bhéal Feirste le linn na coimhlinte. Foilsíodh *[[Bádh B'fhéidir (leabhar)|Bádh B'fhéidir]]* sa bhliain 2022. Scríobhann sé amhráin freisin.

Is é láithreoir an chláir raidió *[[Cóisir Filíochta (clár raidió)|Cóisir Filíochta]]* é, ar fhilíocht na hÉireann an 21ú haois. Bíonn sé ina mholtóir ar phainéal Slam Filíochta Liú Lúnasa.

Éabhlóid a d'fhoilsigh a chéad úrscéal *Sí* sa bhliain 2025.

## Naisc sheachtracha
* Seán Ó Muireagáin  ar Raidió Fáilte
* Próifíl ASG: Seán Ó Muireagáin

## Tagairtí

Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Filíocht ó bhéal i nGaeilge
Catagóir:Craoltóirí Gaeilge
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Údair Ghaeilge
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Craoltóirí Éireannacha
Catagóir:Craoltóirí Gaeilge
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Gearrscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge
Catagóir:Ficsean eolaíochta Éireannach
Catagóir:Ficsean tuairimeach i nGaeilge
Catagóir:Ficsean tuairimeach Éireannach
Luacháil Griffith

Suirbhé ar theorainneacha agus thalamh na hÉireann is ea **Luacháil Griffith** (Béarla: *Griffith's Valuation*). Ba é Richard Griffith a rinne an suirbhé sna blianta 1830–1868.

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Eacnamaíocht na hÉireann
Samuel Ajayi Crowther

Teangeolaí ón Nigéir ab ea **Samuel Ajayi Crowther** (c.  1809–31 Nollaig 1891), agus an chéad easpag Anglacánach san Afraic Thiar. Rugadh é in Osogun (ar a dtugtar Ado-Awaye, Oyo State, an Nigéir anois), ghabh trádálaithe sclábhaithe é féin agus a theaghlach nuair a bhí sé thart ar dhá bhliain déag d'aois. Tharla sé seo le linn chogaí cathartha na nIarúbach, go háirithe cogaí Owu (1821-1829), áit ar scriosadh a sráidbhaile Oshogun. Níos déanaí ag aghaidh, athdhíoladh é do dhéileálaithe sclábhaithe na Portaingéile déileálaithe sclábhaithe de chuid na Portaingéile,   áit ar cuireadh ar bord é le hiompar go dtí an Domhan Nua tríd an Atlantach.

## Tagairtí

Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Básanna i 1891
Liz Kimmins

Is polaiteoir de chuid Shinn Féin i dTuaisceart Éireann í **Liz Kimmins** ag fónamh mar Aire Bonneagair ó mhí Feabhra 2025 i leith. . Is Comhalta den Tionól Reachtach í do Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha, ó Eanáir 2020 ar aghaidh.

Ar an 3 Feabhra 2025, fógraíodh go nglacfadh Liz áit John O’Dowd mar Aire Bonneagair mar chuid d’athshuíomh de chuid Shinn Féin, tar éis do Chonor Murphy a bheith tofa do Sheanad Éireann.

## Oideachas
Thug Kimmins faoi staidéar fochéime i Learpholl roimh staidéar iarchéime in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste.

De réir Chlár Leasanna na gComhaltaí i gComhairle Ceantair an Iúir, Mhúrn agus an Dúin, inar fhreastail sí go hachomair, bhí sí ina hOibrí Sóisialta Cláraithe ar Chomhairle Chúram Sóisialta Thuaisceart Éireann, sular ceapadh í ina polaiteoir lánaimseartha.

## Naisc sheachtracha
*Imní faoi ‘chonspóid chrogaill eile’— an DUP le cur i gcoinne comharthaíocht Ghaeilge i lárionad iompair Bhéal Feirste

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Mná Éireannacha
Uí Cheallaigh

mion|200px|Armas Uí Cheallaigh

Tá trí chlann ann in Éirinn darb ainm **Uí Cheallaigh**. Is í clann Uí Cheallaigh Uí Maine an ceann is suntasaí.  Tá clann eile i mBreá, de shliocht Uí Néill.  Tá clann shóisearach eile ann, Uí Cheallaigh Chualann, de shliocht Uí Mháil, ainmnithe as a n-áit dúchais.

## Uí Cheallaigh Uí Mhaine
Ceallach mac Fíonachta, a mhair sa 9ú haois, is ea sinsear Uí Cheallaigh Uí Mhaine.  Ba é Tadhg Mór Ó Ceallaigh an chéad duine a ghlac an sloinne, a maraíodh i gCath Chluain Tarbh ag tríd ar son a chomhghuaillí, Brian Bóramha, rí na Mumhan agus Ardrí na hÉireann.

Feictear luathghinealach Uí Cheallaigh i Leabhar Uí Mhaine, scríofa sa 14ú haois, faoi ord ardeaspag Thuama, Muircheartach mac Pilib Ó Ceallaigh, spreagtha ag Liam Ó Ceallaigh, taoiseach Uí Mhaine.  Caomhnaítear an leabhar i nAcadamh Ríoga na hÉireann i mBaile Átha Cliath.

Seo a leanas chur síos ar armas Uí Cheallaigh Uí Mhaine:
:"gormghlas, túr trí-chorónach, tacaithe ag dhá leon airgid ina gcolgsheasamh, agus slabhraí ag teacht anuas óna táibhlí idir chosa óir na leon
Is é an mana ná:
:"*Turris fortis mihi Deus*".
:Túr láidir is ea Dia dom

## Uí Cheallaigh Bhreá
Ceallach mac Congalaigh mhic Conaing use sinsear chlann Uí Cheallaigh, Brega. Ar cheann de Cheithre Chlann na Teamhrach is ea iad, a mheastar.

## Uí Cheallaigh Chuala
Ceallach Cualann mac Gerthidi is ea sinsear chlann Uí Cheallaigh Chualann, rí Uí Mháil na Laighean ag deireadh na 7ú haoise.

## Caisleán Uí Cheallaigh
* Caisleán an Gharbhaile
* Caisleán Mhuine Mheá
* Caisleán Ghallaigh
* Caisleán Gháile
* Caisleán *Moyvannan*
* Mainistir Naomh Mhuire, Damhliag (réamhNormannach?)
* Mainistir Chill Chonaill
* Prióireacht Eachroma
* Prióireacht Chluain Tuaiscirt
* Achadh Raithin (Caisleán Uí Cheallaigh anois)

## Féach freisin
* Uí Mhaine, ríocht Uí Cheallaigh
** Ceallach mac Fíonachta, sinsear eapainmneach Uí Cheallaigh Uí Mhaine
** Ríthe Uí Mhaine, i gceannas Uí Cheallaigh ón 11ú haois ar aghaidh
* Ceallach Cualann mac Gerthidi, sinsear eapainmneach Uí Cheallaigh Chualann

## Tagairtí

Catagóir:Uí Mhaine
Saoirse-Monica Jackson

Is aisteoir Éireannach ó Tuaisceart na hÉireann í **Saoirse-Monica Jackson** (a rugadh ar 24 Samhain 1993) agus bhí páirt mhór aici sna cláir Derry Girls (2018), The Five (2016) agus The Flash (2022). 

## Tagairtí

Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1993
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
James MacKillop

Ollamh Meiriceánach, scoláire Léinn Cheiltigh agus Ghaelaigh, agus iriseoir ealaíona is ea **James MacKillop** (rugadh 31d Bealtaine, 1939, Pontiac, Michigan).  Gaeilgeoirí na nGarbhchríocha ba ea a thuistí.  Tá gaol aige le Naomh St Mary MacKillop as an Astráil (1842-1909).

## Tagairtí
Lumley v Wagner, 1852

mion|Her Majesty's Theatre, Londain, inniu
clé|mion|Johana Wagner, 1860
Cás cáiliúil i réimse Dlí na gConarthaí ba ea **Lumley v Wagner, 1852** (64 ER 1209). 
mion|Benjamin Lumley
Fostaíodh Mlle Johanna Wagner mar amhránaí san amharclann. Her Majesty's Theatre, Haymarket, Londain ar feadh tréimhse trí mhí. Shínigh an bainisteoir, Benjamin Lumley, conradh eisiach léi. Ach  tairgeadh post di a raibh níos mó airgid ag dul leis; thairg an amharclann Covent Garden conradh tarraingteach.

Bhí Wagner ag iarraidh teacht salach ar an gconradh a bhí aici le Her Majesty's.  Rinne an amharclann iarratas ar urghaire eatramhach in aghaidh Wagner. Dheonaigh an chúirt urghaire a chuir bac ar Wagner ach tugadh cead achomhairc.

Ar aon nós, ní raibh an gearánaí (anseo Lumley) i dteideal urghaire a fháil chun iallach a chur ar Wagner a bheith ag canadh de réir a briathair. Mar sin, chreid Wagner go raibh saor dul áit éigin eile agus nach raibh cead ag Lumley iallach a chur uirthi fanacht ina tost.

Phléigh an an t-achomharc an raibh deis ag gearánaí (anseo Lumley) bac a chur ar thaibheoir (anseo Wagner), trí urghaire, teacht salach ar an gconradh a bhí aici le bheith ag canadh thar ceann an ghearánaí. Rialaigh an chúirt nach raibh cead ag Lumley dul ag ceol áit éigin eile.

Tugadh an breithiúnas ar 26 Bealtaine 1852.

## Féach freisin

* Dlí na gconarthaí

## Tagairtí

Catagóir:Cásanna dlí
Catagóir:1852
Catagóir:Dlí na gconarthaí
Catagóir:Amharclannaíocht
Coláiste Aodáin

Is coláiste samhraidh Gaeltachta é **Coláiste Aodáin** atá suite ar an Tuairín, An Cheathrú Rua. Bunaíodh Coláiste Aodáin sa bhliain 2007 chun freastal ar dhaltaí a bhí ag iarraidh an Ghaeilge a fhoghlaim i gceann de na Gaeltachtaí is láidre sa tír.

Tá sé lonnaithe 35km siar ó chathair na Gaillimhe. Is í an teanga labhartha príomhfhócas an chúrsa, agus úsáideann sé córas bunaithe ar an gcumarsáid le feabhas a chur ar chumas na scoláirí sa Ghaeilge. Tá gníomhaíochtaí amuigh faoin aer mar chuid den chúrsa agus dírítear ar spóirt uisce agus ar chluichí foirne.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha
* Suíomh idirlín Choláiste Aodáin 

## Tagairtí

Aodain
Tomás Mac Con Iomaire

Léiritheoir raidió agus iriseoir Gaeilge is ea **Tomás Mac Con Iomaire**.

## Beathaisnéis
As Casla, Contae na Gaillimhe ó dhúchas, d’oibrigh Mac Con Iomaire le Raidió na Gaeltachta le breis agus 30 bliain. I rith an ama sin, bhí sé ar dhuine de na ceannródaithe nuachta áitiúla in iarthar na hÉireann. Tar éis cúpla iarracht ar bhriseadh isteach sna nuachtáin Ghaeilge, roghnaigh Raidió na Gaeltachta é agus beirt eile chun seirbhís nuachta áitiúil a bhunú i gConamara sa bhliain 1974.

Sa bhliain 2000, ceapadh Mac Con Iomaire mar Stiúrthóir Raidió na Gaeltachta, an chéad duine as Contae na Gaillimhe sa bpost sin. Sé bliana ina dhiaidh sin, d’fhág sé an post chun filleadh ar an gcraoltóireacht. 

Ó shin i leith, tá roinnt sraitheanna raidió léirithe aige, ina measc, ceann ar stair na hÉireann, chomh maith le sraith faisnéise ar Ghluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta, *Pobal ar Aire: Gluaiseacht Cheárta Sibhialta na Gaeltachta 1969-2009* .

Tá sé ina chónaí ar an gCeathrú Rua lena bhean chéile. Tá iníon amháin aige, Síle, atá ag obair san oideachas, agus beirt mhac, Rónán agus Donncha Mac Con Iomaire. Oibríonn an bheirt mhac i dtionscal na meán.

## Féach freisin
Is é a mhac Rónán Mac Con Iomaire, iar-iriseoir agus  Stiúrthóir Forbartha Réigiúnaí, Pobail agus Pleanála Teanga Údarás na Gaeltachta.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Léiritheoirí
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Catagóir:Lucht Raidió na Gaeltachta
Ray Liotta

B'aisteoir Meiriceánach é **Raymond Allen Liotta**. (18 Nollaig 1954 - 26 Bealtaine  2022). Bhí cáil bainte amach aige mar an gcarachtar Henry Hill ar an scannán *[[Goodfellas]]*. 

## Beathaisnéis
Rugadh Liotta i Newark, New Jersey. Fágadh ag dílleachtlann é. D'fhás sé aníos in Union, New Jersey. Ba de shliocht Albanach agus Iodálach iad an lánún a d'uchtaigh é. (Fuair sé amach blianta ina dhiaidh gur de shliocht Albanach a bhí a mháthair bhreithe.) D'fhreastail Liotta ar Ollscoil Miami mar a ndearna sé staidéar ar an aisteoireacht.

Fuair Ray Liotta bás le hadhairt ar 26 Bealtaine 2022 in Santo Domingo, an Phoblacht Dhoiminiceach agus é ansin le scannán nua a dhéanamh..

## Naisc sheachtracha
*  ar IMDb

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Básanna in 2022
Ceallach mac Fíonachta

Sinsear Uí Cheallaigh as Uí Mhaine, Contae na Gaillimhe. ba ea ** Ceallach mac Fíonachta** (beo 9ú haois), 

Garmhac an rí Ailill mac Inreachtaigh Uí Mhaine (bás 791/799) ba ea Ceallach.  Níor éirigh féin ina rí, ach bhí a shliocht Uí Cheallaigh chun cinn sa ríogacht.  An chéad rí rá cháin ba ea Tadhg Mór Ó Ceallaigh, a maraíodh i gCath Chluain Tarbh ag troid ar son Bhriain Bóramha. Feardorcha Ó Cellaigh (bás c. 1611) ba ea rí deireanach dá sliocht.

Sloinne an-choiteanta is ea Ó Ceallaigh i gContae na Gaillimhe sa lá atá inniu ann.

## Foinsí
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High Kings*, 2001 (dara heagrán).
* Dubhaltach Mac Firbhisigh, *[[Leabhar na nGinealach]], 731.3, 731.5, ll.&nbsp;718–19, imleabhar a dó; eagraithe ag [[Nollaig Ó Muraíle]]*, 2003–2004. .

## Tagairtí

Catagóir:Uí Cheallaigh
Siobhán McSweeney

Is aisteoir agus láithreoir Éireannach í **Siobhán McSweeney** (a rugadh ar 27 Nollaig 1979 ). Tá cáil uirthi ón ról a ghlac sí mar Sister Michael in *[[Derry Girls]]* .

## Go luath ina saol
Rugadh McSweeney i gContae Chorcaí, Éire agus tógadh í in Eatharla.  Sula raibh sí ag aisteoireacht, bhain sí céim eolaíochta amach i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh. Sa bhliain 2001, bhog sí go Londain nuair a fuair sí áit sa Central School of Speech and Drama. 

## Gairm bheatha
Ba é páirt *Julia* sa scannán *[[The Wind that Shakes the Barley|The Wind That Shakes the Barley]]* an chéad ról a bhí ag McSweeney sa bhliain 2006.

Ó 2018, ghlac McSweeney ról mar bean rialta, Sister Micheal, sa chlár teilifíse *[[Derry Girls]]* ar *[[Channel 4]],* arna scríofa ag Lisa McGee. Bhuaigh McSweeney duais Bafta in 2023 do *[[Derry Girls]]*.

Rinne McSweeney páirt *Petra* i dtrí chlár de *Collateral* chomh maith.
Ó Eanáir 2021 amach, ceapadh ina láithreoir í ar *The Great Pottery Throw Down* ar Channel 4. Ní raibh sí le feiceáil sna eipeasóid tosaigh sa bhliain 2022, mar bhí sí tar éis a cos a bhriseadh. Sheas Ellie Taylor isteach ar a son.

## A caidreamh leis an Ghaeilge
Ba as Gaeltacht Mhúscraí é athar McSweeney, Traolach. Nuair a cuirtear ceist uirthi ar mian léi a bheith ag obair ar scannán nó clár teilifíse as Gaeilge, dúirt sí "Of course. I'd love to do that, but I've never been offered anything from TG4, or any series as Gaeilge."

Bíonn McSweeney ag seoladh tvuíteanna as Gaeilge ó am go ham.

## Scannánaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine beo
Isobel Ní Riain

Is léachtóir i Roinn na Nua-Ghaeilge, Coláiste na hOllscoile, Corcaigh í **Isobel Ní Riain**. Tá go leor leabhar scríofa aici, an chuid is mó acu foilsithe ag Coiscéim.

## Leabharliosta
*An Scríbhneoireacht agus Cruthú na Féiniúlachta, (Coiscéim, 2020)
*Dánta le Friedrich Hölderlin, (Coiscéim, 2020)
*Greamanna Fáis, (Coiscéim, 2020)
*Stór Focal don Fhoghlaimeoir Fásta, (Coiscéim, 2019)
*Labhairt na Gaeilge: dúshláin agus réitigh,(Coiscéim, 2019)
*Dánta le Paul Celan (Coiscéim 2019)
*An Buchcafé, (Coiscéim, 2019)
*Léiriú Socheolaíochtúil ar Litríocht an Bhlascaoid, (Coiscéim 2019)
*Logainmneacha agus an Chuimhne, (Coiscéim 2019)
*Scéalta ón Éigipt, (Coiscéim 2018)
*Réiteach na Faidhbe (Coiscéim 2018)
*B'As Éirinn Di (Coiscéim 2018)
*Cnuasach Aistí (Coiscéim 2018)
*Hilda agus Seán
*Cé hé Alex?
*Cé hí Hilda? 
*Eachtra i gCaireo
*Modhanna Múinte Gaeilge: An Ról-imirt (Coiscéim 2017)
*Carraig agus Cathair: Ó Direáin

## Tagairtí
Lámhach Virginia Tech

mion|clé|Cuimhneachán i Virginia Tech
Ar 16 Aibreán 2007, thosaigh mac léinn darbh ainm Seung-Hui Cho ag caitheamh a chomhghleacaithe agus léachtóirí ag an Virginia Polytechnic Institute i mBlacksburg, Virginia. Mharaigh sé 32 mac léinn agus léachtóirí sula chuir sé féin den saol. Gortaíodh 35 dhuine eile.
[mion|clé|[George W. Bush]]
Rinne Seung-Hui Cho adhradh ar bheirt ghunnadóirí Columbine, agus thug 'mairtírigh' orthu sna cáipéisí a chuir sé chuig na póilíní i rith na heachtra. Ba ar bhlaganna a bhí an cur síos ab uafásaí den slad agus iad ag cur thar maoil le físeáin agus grianghraif fón póca.

San eachtra Virginia Tech, d’éirigh leis an ionsaitheoir gunnaí an tslada a cheannach go dleathach, cé go raibh comhairleoireacht chuimsitheach faighte aige d’fhadhbanna móra meabhairshláinte ar feadh na mblianta roimh ré.

## Féach freisin

* Ollsléachtanna
* Sléacht Columbine

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:2007
Catagóir:Eachtraí lámhaigh sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Stair Virginia
Seó na mBréagán

mion|Ryan Tubridy
Tá Seó na mBréagánm nó an ***Late Late Toy Show*** á chraoladh ón mbliain 1975 ar an *[[The Late Late Show|Late Late Show]]* ar RTÉ, á gcur i láthair ag Ryan Tubridy. Meallann an clár sciar maith de lucht féachana na tíre gach Nollaig, i measc na gclár ba mhó rath sa tír, agus  máite agus dráite na mbréagán ar taispeáint ag an Tiobraideach féin agus a chomrádaithe beaga. "Tá sé chomh holc sin go bhfuil spraoi de shórt ag baint leis."

### Conspóidí
D'fhéadfaí a mhaíomh  go gcuireann an clár luachanna ábharaíocha chun cinn, Cuireann an clár brú breise ar roinnt tuismitheoirí an t-am sin den bhliain a macasamhail de bhronntanais a chur ar fáil lá Nollag.

Chaill RTÉ  €2,272,859 san iomlán mar gheall ar an gceoldráma "Late Late Toy Show: the Musical" sa Convention Centre, BÁC  in 2022. nach raibh mórán ratha air.  Ghlac cathaoirleach Bhord RTÉ Siún Ní Raghallaigh go raibh "easnaimh thromchúiseacha" ann  agus ghabh sí pardún leis an bpobal agus le foireann RTÉ as an neamart.

### Gaeilge
Labhraíodh Gaeilge ar an seó sa bhliain 2012.

Sa bhliain 2019, dúirt RTÉ go raibh ‘fáilte’ á cur acu roimh iarratais ó pháistí le Gaeilge a bheith ar The Late Late Toy Show i mbliana.  Ghlacfaí le “hiarratais as Gaeilge agus as Béarla” ó pháistí ar mian leo a bheith páirteach sa chlár, a dúirt RTÉ.

## Féach freisin

* Ryan Tubridy

## Tagairtí

Catagóir:Bréagáin
Catagóir:Cláir RTÉ
Catagóir:Cláir do pháistí
Catagóir:Nollaig
Catagóir:Nollaig in Éirinn
Catagóir:Scannail Pholaitiúla in Éirinn
Catagóir:The Late Late Show (RTÉ)
Catagóir:Gay Byrne
Nord Stream 2

Is píblíne mhór gháis **Nord Stream 2** (nó **NS2**), 1207 ciliméadar idir an Rúis agus an Ghearmáin. Tháinig deireadh leis an obair thógála i mí Mheán Fómhai 2021. Bhí an phíblíne réidh le gás a thabhairt ón Rúis chun na Gearmáine.  Ach ní raibh deimhniúcháin déanta riamh ag an rialtóir fuinnimh na Gearmáine ar an obair. Faoi dheireadh, bhí an tionscadal curtha ar athlá ag an nGearmáin sa bhliain 2022 ar chúiseanna geopholaitíochta.

Lá amháin, b'fhéidir, tarraingeoidh sé b'fhéidir 55 billiún méadar ciúbach gáis in aghaidh na bliana ón Rúis chuig an nGearmáin. Sin soláthar i gcomhair 26 milliún teaghlach.

### Tógáil
[mion|clé|Agóid i m[Beirlín,  12.Eanáir 2021.]]
mion|clé|Léargas ginearálta
Tá an comhlacht Gazprom na Rúise i mbun an tionscadail. 

Ábhar teannais is ea spleáchas na hEorpa ar fhuinneamh ón Rúis agus tharraing an phíblíne conspóid i gcónaí. 

Ar dtús, ba 'réiteach' é Nord Stream 2, mar a measadh sna 2010idí,  ar leithéid na géarchéime a tharla i ngeimhreadh na bliana 2009 nuair a dhún an Rúis na píobáin gáis ar an Úcráin. Rinne an Rúis sin de bharr 'moill íocaíochta;, a dúradh ag an am. Ach fágadh tíortha eile thiar ar bheagán gáis de bharr an aighnis, rud a chuir sceon ar rialtais na hEorpa. Chuir an géarchéim seo brú ar an nGearmáin NS2 a thógáil. Ina theannta sin, bhí Gerhard Schröder, iar-Sheansailéir na Gearmáine ag déanamh stocaireacht, don Rúis agus ag cur Nord Stream 2 chun cinn. 

Thosaigh staidéar féidearthachta ar Nord Stream 2 i mí Aibreáin na bliana 2011, agus i bhfad níos déanaí, i mí na Bealtaine 2018, cureadh tús leis an obair thógála i nGreifswald sa Ghearmáin. 

Bhí an tAontas Eorpach ag brath níos mó ná riamh ar an Rúis, agus i rún ar 21 Eanáir 2021, d’iarr feisirí an Aontais Eorpaigh stop a chur le Nord Stream 2 (agus seachtrachtaí éiceolaíocha ann chomh maith).

### Cosc
Ar an 22 Feabhra 2022, bhí cosc curtha ag an nGearmáin le próiseas deimhniúcháin phíblíne chonspóideach gháis Nord Stream 2. Ba é seo freagra na Gearmáine ar aitheantas na Rúise don dá réigiún in oirthear na hÚcráine, Luhansk and Donetsk. Dúirt an Seansailéir Olaf Scholz: “Tá cuma theicniúil ar an stop seo ach is céim riachtanach den tionscnamh deimhniúchán a dhéanamh ar an bpíblíne agus dá uireasa ní féidir le Nord Stream 2 tosú ag feidhmiú.”

## Féach freisin

* Gerhard Schröder
* Gás nádúrtha

## Tagairtí

Catagóir:An Ghearmáin
Catagóir:An Rúis
Catagóir:Píblínte
Catagóir:Muir Bhailt
Catagóir:Gás nádúrtha
Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Catagóir:ECAT
Bé Binn iníon Urchadha

Banfhlaith Uí Briúin Seóla agus banríon Tuamhan ba ea ** Béibhinn ní Urchadha ** (Meán-Ghaeilge **Bé Binn iníon Urchadha**) (beo luath-10ú haois).

Urchadh mac Murchadha, rí Mhagh Sheola (i réim 891?-943) ba ea a athair.  Phós sí le rí Cinnéide mac Lorcáin, rí Thuamhan (bás 951). Bhí ar laghad ag Cyhinnéide duine mac déag agus iníon amháin, Órla (banríon Éireann, bás 941).  Bhí roinnt mná chéile ag Cinnéide, agus is é Ardrí na hÉireann, Brian Bóramha (c. 941–23 Aibreán 1014), an chéad dá chlann a mhaíomh sé gur mac le Béibhinn é.  Más fíor, is sinsear í Béibinn de gach craobh Uí Bhriain as sin amach.

Tar éis bhás Chinnéide, is amhlaidh gur phós sí arís le rí Chorca Mrua, ceantar suite in iarthuaisceart Chontae an Chláir.  Bhí beirt mhac acu, Lochlann agus Conchúr, sinsir faoi seach Uí Lochlainn and Uí Chonchúir Chorca Mrua.

Bean chéile Tadhg mac Cathail of Connacht, rí Chonnacht, ba ea deirfiúr Bhéibinne, Creasa.  Is amhlaidh gur phós a deirfiúr eile, Caineach, le sinsear Clann Coscraigh Uí Bhriúin Seola.  Tháinig a deartháir, Donnchadh, i gcomharbacht ar a n-athair mar rí.

## Féach freisin
* Bébinn

## Foinsí
* *West or H-Iar Connaught* Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh, 1684 (foilsithe 1846, eag. James Hardiman).
* *Origin of the Surname O'Flaherty*, Anthony Matthews, Baile Átha Cliath, 1968, lch.&nbsp;40.
* *Irish Kings and High-Kings*, Francis John Byrne (2001), Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* *[[Leabhar na nGinealach]],* Dubhaltach Mac Firbhisigh: eag. Nollaig Ó Muraíle, cúig imleabhar. Baile Átha Cliath, DeBurca, 2004-2005. .

## Naisc sheachtracha
* Annála Uladh ag CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Connachta
Creassa iníon Urchadha

Banfhlaith Uí Bhriúin Seola agus banríon na gConnacht ba ea ** Creasa ní Urchadha ** (Meán-Ghaeilge ** Creassa iníon Urchadha**) beo luath 10ú haois.

Rí Maigh Sheola ba ea a hathair Urchadh mac Murchadha (i réim 891?-943).  Phós sé le rí Tadhg mac Cathail na gConnacht (i réim 925-956).  Bhí beirt mhac acu, Conchúir, Maolruanaidh Mór agus Tadhg.

Bhunófaí rítheaghlaigh tábhachtacha  ag a triúr mac.  Sinsear ríthe Mhagh Loirg is ea Maolruanaidh.  D'éireodh shliochtaigh Thaidhg ina marascail agus ina ngardaí cosanta ríoga ar sin ríthe na gConnacht, mar shampla Fearghal Ó Taidhg an Teaghlaigh.

Is é Conchúr an té is suntasaí, sinsear Uí Chonchúir, a bheadh ina ríthe na gConnacht go dtí an 15ú haois.  D'éireodh beirt acu, Toirdhealbhach (1088–1156) agus Ruairí (bás 1198), ina nArdríthe Éireann.

Rinneadh dea-chleamhnais fosta ag a deirfiúracha Béibhinn agus Caineach.  Tháinig a deartháir Donnchadh mac Urchadha, sinsear Uí Fhlaithbheartaigh, i gcomharbacht ar a n-athair mar rí Mhaigh Sheola (943-959).

## Foinsí
* *West or H-Iar Connaught* Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh, 1684 (foilsithe 1846, eag. James Hardiman).
* *Origin of the Surname O'Flaherty*, Anthony Matthews, Baile Átha Cliath, 1968, lch.&nbsp;40.
* *Early Irish Kingship and Succession*, Bart Jaski, Four Courts Press, 2000.
* *Irish Kings and High-Kings*, Francis John Byrne (2001), Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* *[[Leabhar na nGinealach]],* Dubhaltach Mac Firbhisigh: eag. Nollaig Ó Muraíle, cúig imleabhar. Baile Átha Cliath, DeBurca, 2004-2005. .

## Naisc sheachtracha
* Annála Uladh ag CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Connachta
Caineach iníon Urchadha

Banfhlaith Uí Bhriúin Seola agus banríon na gConnachta ba ea ** Caineach ní Urchadha ** (Meán-Ghaeilge ** Cainnech iníon Urchadha**), beo luath 10ú haois.

Bhí triúr iníonacha ag Urchadh mac Murchadha, rí Mhaigh Sheola (bás 943), Caineach ina measc.  Phós sí le flaith Shíol Mhuirí, agus dá bharr is sinsear Chlann Coscraigh í.

Bhí triúr nianna suntasacha aici, iad uile ina gceannairí Éireann:
* Maolruanaidh Mór mac Taidhg rí Mhagh Loirg (beo 956))
* Rí Conchobar mac Taidg, rí Chonnacht, (i réim 967-973)
* Brian Bóramha (i réim 1002–1014), Ardrí na hÉireann

## Féach freisin
* Cainnech (ainm)

## Foinsí
* *West or H-Iar Connaught* Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh, 1684 (foilsithe 1846, eag. James Hardiman).
* *Origin of the Surname O'Flaherty*, Anthony Matthews, Baile Átha Cliath, 1968, lch.&nbsp;40.
* *Early Irish Kingship and Succession*, Bart Jaski, Four Courts Press, 2000.
* *Irish Kings and High-Kings*, Francis John Byrne (2001), Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* *[[Leabhar na nGinealach]],* Dubhaltach Mac Firbhisigh: eag. Nollaig Ó Muraíle, cúig imleabhar. Baile Átha Cliath, DeBurca, 2004-2005. .

## Tagairtí

Catagóir:Connachta
Claire Sugden

Is polaiteoir aontachtach í **Claire Sugden**. Rugadh í i gCarraig Ceasail ar 7 Lúnasa 1986. Is Comhalta den Tionól Reachtach í do Dhoire Thoir, ó Bealtaine 2014 ar aghaidh . Bhí an tAire Dlí agus Cirt í, ó Márta 2016 go Márta 2017.

## Saol pearsanta
Phós sí  Andy Anderson i Meitheamh 2019.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Ruaidhrí Mac Aodha

Tiarna of Clann Chosgraigh ba ea ** Ruaidhrí Mac Aodha ** (bás 1170).  Muireadhach mac Aodha mhic Ruaidhrí ba ea a athair.  Ba é Ruaidri féin den chéad ghlúin a ghlac an sloinne Mac Aodha.

Bhí Clann Mhic Aodha i gceannas ar Chlann Chosgraigh, tuath suite ar an mbruach thoir de Loch Coirib i gContae na Gaillimhe an lae inniu.

Fuair Ruaidhrí bás ar oilithreach go Tuaim sa bhliain 1170.

Sa 13ú haois, rinneadh ardeaspag Thuama de bhall den chlann.

## Foinsí
* *Medieval Ireland: Territorial, Political and Economic Divisions*, Paul MacCotter, Four Courts Press, 2008. 
* Uí Fiachrach Aidne, Denis Walsh

## Tagairtí

Catagóir:Connachta
Muireadhach mac Aodha

Tiarna Chlann Chosgraigh ba ea **Muireadhach mac Aodha** (bás 1124).  Muintir Mhurchadha, agus Uí Fhlaithbheartaigh i gceannas ann, ba ea a ghaoil.

Deirtear i nAnnála na gCeithre Máistrí, *sub anno* 1124, state that
:*Muireadhach (.i. tigherna Cloinne Chosgraigh) mac mic Aodha mic Ruaidhri, d'écc i c-clércheacht.  


Ghlac clann Muireadhaigh an sloinne Mac Aodha.

== Ginealach ==
Ginealach Mhic Aodha:
:Donnchadh ardeaspag mac Maoil Eachlainn mhic Dhonnchadha m. Aodha m. Thaidhg m. *'Mhuireadhaigh*'. Aodha m. Ruaidhrí m. Coscraigh m. Fhlainn Abhraidh m. Ghamhnáin m. Conaing m. Mhuirghis m. Coscraigh Mhóir m. Dhoinn m. Chumasaigh m. Dhúnghail m. Chinn Fhaolaidh m. Colgan m. Aodha m. Sheanaigh m. Dhuach Teangumha m. Fhearghada m. Mhuireadhaigh Máil (rí) m. Eoghain Sréibh m. Dhuach Ghalaigh m. [[Brión mac Echach Muigmedóin|Bhriain]].

== Féach freisin==
* [[Ruaidhrí Mac Aodha]], Lord of Clan Cosgraigh, died 1170.
* [[Máel Sechlain Mac Áeda]], [[Archbishop of Tuam]], died 1348.
* [[Paddy McHugh]], [[Independent (politician)|Independent]] [[Teachta Dála|T.D.]], born 1953.
* Ann Maire McHugh of [[Tuaim]], 9/11 victim.
* [[Tom McHugh (Councillor)]], Mayor of County Galway 2009-10.

== Foinsí ==
* *Medieval Ireland: Territorial, Political and Economic Divisions'', Paul MacCotter, Four Courts Press, 2008. 
* Uí Fiachrach Aidne, Denis Walsh

## Tagairtí

Catagóir:Connachta