Seán Ó Riada

Is iomaí cáil atá ar **Sheán Ó Riada** (1 Lúnasa 1931 – 3 Deireadh Fómhair 1971), nó **John Reidy** mar a baisteadh air. Cumadóir, ba é an chéad duine a rinne cóiriú ceolfhoirne ar cheol traidisiúnta na hÉireann.  Is é a scríobh an ceol don aifreann Gaelach, ina bhfuil iomainn aitheanta ar nós *[[Ag Críost an Síol]]* agus an *[[Ár nAthair]]*. Scríobh sé an fuaimrian don scannán faisnéise *[[Mise Éire (scannán)|Mise Éire]]*.

D’fhág a chuid ceoil ach a rian go láidir ar an náisiún Gaelach. Is dóigh gurb é an duine ba mhó a raibh tionchar aige ar athnuachan an cheoil thraidisiúnta in Éirinn sna 1960idí. D’athraigh a chuid oibre an meon a bhí i leith an cheoil thraidisiúnta in Éirinn ag an am. Rinne sé é sin trína rannpháirtíocht i gCeoltóirí Chualann, trína shaothar ceoil, a chuid scríbhinní agus a chuid craolachán ar an ábhar. Ní amháin ceoltóir ab ea Seán Ó Riada, ach freisin treoraí ar bhanna ceoil, ealaíontóir, scoláire, scannánóir agus Gaeilgeoir.

[mion|Dealbh i g[Cúil Aodha]]
[right| thumb |[Dealbh Ó Riada, déanta as copar.]]

## Óige
Rugadh John Reidy mar ab ainm dó ar dtús i gCathair Chorcaí, agus d'aistrigh an teaghlach go hÁth Dara i gContae Luimnigh go gairid ina dhiaidh sin. Fuair sé a chuid meánscolaíochta i gColáiste Naomh Fionnbarra, Fearann Phiarais. Sheinneadh sé an veidhlín, an pianó agus an t-orgán agus rinne sé staidéar ar na clasaicí i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh. Sa choláiste dó bhí sé ina reachtaire ar an gcumann fealsúnachta. Bronnadh céim air i 1952. 

Sa bhliain chéanna deineadh stiúrthóir cúnta de i Raidió Éireann. Phós sé Ruth Coughlan i 1953. Sna tráthnónta bhíodh sé ag seinm le bannaí rince. I 1955 d’éirigh an Riadach as a phost gradamúil, agus chaith sé seal beag sa Fhrainc. Agus é i mbun staidéir faoi Aloys Fleischman chum sé ceol avant-garde. 

Chaith Seán cúig bliana ina dhiaidh sin ina stiúrthóir ceoil in Amharclann na Mainistreach. Taca an ama sin, i ndiaidh dó mórán machnaimh a dhéanamh ar an ábhar, d’athraigh sé a ainm ó John Reidy go Seán Ó Riada.
Le linn na bliana ina dhiaidh sin, chum an Riadach iliomad píosaí ceoil don cheolfhoireann dar teideal “Nomos”. Fágadh an tríú ceann gan a bheith críochnaithe agus thóg cuid de na cinn eile blianta le cur i gcrích.[thumb|deas|220px|Ceol an scannáin le Seán Ó Riada, Ceolfhoireann Shiansach Radio Éireann a sheinn. Ceirnín [Gael-Linn|Ghael-Linn, Luas 45, GL12.]]

## Mise Éire
Mar chumadóir clasaiceach ba é cumas an Riadaigh ceol a chumadh don amharclann agus don scannán. I 1959, scríobh sé an scór le haghaidh scannán faisnéise a bhí á chur le chéile ag George Morrison dar teideal “*[[Mise Éire (scannán)|Mise Éire]]*”. Tá cur síos sa scannán ar Éirí Amach na Cásca 1916.

Baineadh leas as an scór i go leor scannán eile agus tá sé le fáil i bhfoirm dlúthdhiosca faoi mar atá ceol scannán eile, “Saoirse” (1960) agus “An Tine Bheo”. Ó Riada féin a bhí ina stiúrthóir ar thaifeadadh cheol na scannán úd. Sna saothair seo, déantar foinn thraidisiúnta Ghaelacha agus amhráin ar an sean-nós a chomhcheangal le cóiriú ceolfhoirneach. Bhí a leithéid sin déanta cheana féin ag Ralph Vaughan Williams le ceol traidisiúnta Shasana. Ach sna 1950í ba bheag meas a bhí ag daoine ar an gCeol traidisiúnta na hÉireann. Rinne an Riadach a chéad iarracht ar amhrán Gaelach a chomhcheangal le ceol clasaiceach i 1958 nuair a rinne stáisiún raidió i gCorcaigh coimisiúnú ar shaothar gairid dá chuid. Bhain sé cáil náisiúnta amach le “Mise Éire” agus thug sin an deis dó tús a chur le sraith chlár raidió faoin teideal “Our Musical Heritage”. Mhol sé do dhaoine éisteacht le hamhrán sean-nóis faoi mar a d’éistfeadh páiste leis. .

## Ceoltóirí Chualann
Sa bhliain 1961 bhunaigh Ó Riada Ceoltóirí Chualann, buíon de cheoltóirí traidisiúnta ar mhó a cosúlacht le ceolfhoireann bheag ná le banna céilí. Cé go mbídís ag seinm i hallaí coirme agus iad feistithe i gcultacha dubha, léinte bána agus carbhait dhubha, is foinn agus amhráin thraidisiúnta, Gaelacha a bhíodh á seinm acu. Sheinneadh Ceoltóirí Chualann cóirithe geala, scáineacha. Shuíodh an Riadach sa tulra láir ag casadh an bhodhráin, druma fráma láimhe agus gléas ceoil a bhí beagnach tréigthe ag lucht an cheoil thraidisiúnta. D’úsáideadh bannaí céilí drumaí bhanna snagcheoil. Theastaigh ón Riadach go mbeadh cláirseach sa ghrúpa, ach toisc nach raibh teacht ar a leithéid, sheinneadh sé féin an cruitchorda ina háit – an fhuaim ba ghaire d’fhuaim na cláirsí. Ba é Cathal Gannon a rinne an cruitchorda a sheinneadh Ó Riada ar bhonn rialta. 

Bhíodh ceol tíre na hÉireann á sheinm ag grúpaí i dtábhairní thar lear ag an am sin.. Ach níor chuala muintir na hÉireann ceol traidisiúnta á sheinm ag grúpa ar an nós ‘ensemble’. Bhí cuid de bhaill Cheoltóirí Chualann ina mbaill de ghrúpa nua eile darb ainm ‘*[[Na Chieftains]]*’, grúpa a bhain cáil idirnáisiúnta amach ina dhiaidh sin. 

Rinne Ceoltóirí Chualann taifeadadh ar fhuaimrian an scannáin “Playboy of the Western World” (dráma bunaidh de chuid John Millington Synge) i 1963. Sheinn siad é den uair dheireanach i 1969 agus eisíodh taifeadadh den cheolchoirm sin faoin ainm “Ó Riada sa Gaiety”. 

## Blianta deiridh

I 1964 bhog Ó Riada go Gaeltacht Chúil Aodha in iarthar Chorcaí. Chuir sé ina luí ar a bhean, Ruth, an Ghaeilge a fhoghlaim laistigh de thrí mhí. Bhunaigh sé cór gutha fear ar ar thug sé “Cór Chúil Aodha”. 

Thosaigh sé ag cur suime i gceol córach eaglasta agus chum sé ceol don Aifreann, ar a dtugtar “Aifreann Uí Riada”. Chuaigh sé go mór i gcion ar phobal na hÉireann agus go háirithe ar lucht labhartha na Gaeilge. Saothar eile dá chuid ab ea “Five Greek Epigrams” agus Holdlerin Songs”. 

Chóirigh Ó Riada leagan ceoil le haghaidh fhilíocht Thomas Kinsella agus mar chúiteamh air sin mhol an file an Riadach trí véarsaíocht. 

### Bás
Bhí laige ae géiniteach ag Ó Riada agus bhí sé tugtha don ól. Bhuail cioróis an ae é. Cailleadh é in Ospidéal an Rí i Londain, áit ar cuireadh é ag súil lena leigheas. Cuireadh é i reilig Naomh Gobnatan, Baile Mhúirne, Contae Chorcaí. Sheinn an píobaire cáiliúil Willie Clancy ag a shochraid.

## Tionchar

* Rinne Nóirín Ní Riain, Mícheál Ó Súilleabháin srl staidéar i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh faoi Seán Ó Riada.
* I 1996 rinne Kate Bush an t-amhrán “Mná na hÉireann” a thaifeadadh, amhrán a bhí cáiliúil de bharr a thaifeadta ag Ceoltóirí Chualann. 
* Baineadh úsáid as leagan na Chieftains den amhrán “Mná na hÉireann” mar chuid den fhuaimrian don scannán *[[Barry Lyndon]]*.

## Dioscliosta

* Seoda an Riadaigh / The Essential Collection (CD1 - Mise Éire, Saoirse & an Tine Bheo; CD2 – Ceoltóirí Chualann, CD3 - The Playboy of the Western World).
* *Ó Riada sa Gaiety* le Seán Ó Sé agus Ceoltóirí Cualann, 26 Bealtaine 1995 ASIN B000002VWP Gael Linn
* Seán Ó Riada: Orchestral Works (Mise Éire, Nomos Nos. 1&4, srl). Tagairt RTELYRICCD136, RTE
* Mise Eire (I Am Ireland) 1991 ASIN B000000DV0; ASIN B000FZERY0
* O'Riada's Farewell, ASIN B00002R0XH, Claddagh 

## Feach freisin

* Peadar Ó Riada
* Cór Chúil Aodha
* Ceoltóirí Chualann

## Naisc sheachtracha agus leabhair

* Kinsella, Thomas & Ó Cannain, Tomas. *Our Musical Heritage*, Dolmen Press, 1982 ISBN 0-85105-389-0
* Tomás Ó Canainn agus Gearóid Mac an Bhua, *Seán Ó Riada, a shaol agus a shaothar*, 1993 agus i mBéarla, *Seán Ó Riada: His Life and Work*, Collins Press, 2003.
* Ainm.ie - Beathaisnéis
* Clár TG4: *Seán Ó Riada - Mo Sheanathair*, 2021
* Clár TG4: *Peadar Ó Riada ar ghnéithe de shaol a athar, Seán Ó Riada*
* Clár TG4: *Seán Ó Riada – Litir ód Mhac*, 2012

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Éireannacha
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Básanna i 1971
Catagóir:Seán Ó Riada
Catagóir:Baill Ceoltóirí Chualann
Catagóir:Daoine as Gaeltacht Mhúscraí