open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
René Laennec

Lia a rugadh i Quimper na Briotáine ab ea **René-Théophile-Hyacinthe Laennec** (**Laenneg** I mBriotáinis; 17 Feabhra 1781 - 13 Lúnasa 1826). Dochtúir san arm ar dtús, ina dhiaidh sin in Otharlann Necker, áit ar fhionn sé an steiteascóp i 1816. Rinne sé taighde ar scamhóga othar agus fuaimeanna a gcroíthe. D'fhoilsigh sé leabhar cáiliúil, ** (Ar Chliabhéisteacht Dhiagnóiseach nó Tráchtas ar Dhiagnóisiú Galair na Scamhóg is an Chroí, 1819), agus tugtar *athair na [[míochaine]] tóracsaí* air. 

## Tagairtí

Catagóir:Lianna Briotánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1781
Catagóir:Básanna i 1826
Laetoli

Ionad iontaisí sa Tansáin, timpeall 50 km ó dheas ó Mhám Olduvai. I 1978 tháinig Mary Leakey ar 3 chosán de loirg coise homainidí iontaisithe i luaith bholcánach, a léirigh go raibh ár sinsir ag siúl díreach in airde chomh fada siar is 3.6 milliún bliain ó shin. 

## Tagairtí
Laetrile

Trádainm ar an druga almóinn shearbh, a fhaightear ó chlocha torthaí áirithe, an aibreog, mar shampla. Thugtaí vitimín B17 uirthi tráth agus, gan aon chruthú cliniciúil go raibh éifeacht léi, moladh mar chóireáil ar ailse is mar phróifileacsas ina coinne í. Léiríodh de réir a chéile nach raibh éifeacht dá leithéid aici, agus ós rud é go n-imoibríonn sí sa cholainn chun ciainíd nimhiúil a dhéanamh, chuir na húdaráis i gcuid mhaith tíortha cosc iomlán uirthi mar dhruga.

## Tagairtí
Laghairt eitilte

Séard is **laghairt eitilte** ann ná laghairt ó oirdheisceart na hÁise atá in ann dul ar foluain ó chrann go crann, ag baint úsáid as dhá scannán leathchiorclacha, tacaithe le heasnacha inghluaiste, ar dhá thaobh na colainne (géineas *Draco*). Is féidir na scannáin eitilte seo a fhilleadh ar ais nuair nach bhfuil siad in úsáid. Tugtar *dragún eitilte* uirthi freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Laghairtí
Dragan féasógach

Laghairt neamhghnéasach Astrálach is ea an **dragan féasógach**. Grúpaí spíonta móra taobh thiar den dá chluas, cuid mhaith spíonta beaga ar fud na colainne. Púitse domhain sa scornach is féidir a shéideadh suas mar léiriú bagrach, agus is uaidh seo a thagann a hainm.

## Tagairtí

Catagóir:Laghairtí
Laghairt mhonatóra

Laghairt atá dúchasach don Afraic, deisceart is oirdheisceart na hÁise, agus an Astráil is an **laghairt mhonatóra**. An ceann fada biorach, an muineál fada. An t-eireaball fada, agus ní féidir léi scaradh leis go deonach. Na hingne géar, an teanga fada gabhlánach, na fiacla caol le faobhair ghéara gearrtha.

## Tagairtí

Catagóir:Laghairtí
Joseph Louis Lagrange

Matamaiticeoir is réalteolaí Francach a saolaíodh i dTorino na hIodáile ab ea **Joseph Louis Lagrange** (Giuseppe Luigi Lagrangia, 25 Eanáir 1736 - 10 Aibreán 1813). Rinne sé staidéar ar nádúr is forleathadh fuaime is creathanna sreangán, feidhmeanna an chalcalais dhifreálaigh i dteoiric na dóchúlachta is réiteach cothromóidí, gealach is satailítí Iúpatair, agus gluaisní na bpláinéad. Ceannasach maidir le glacadh leis an gcóras méadrach deachúil meáchain is tomhais sa bhFrainc. Is é Mécanique analytique (Meicnic Anailíseach, 1788) a phríomhshaothar. Chuir sé síos ar phointí Lagrange, 5 phointe i bplána rothlaithe dhá rinn spéire (mar shampla, an Domhan is an Ghealach, nó an Ghrian is Iúpatar) mar a mbíonn na fórsaí imtharraingthe cothromaithe, ionas gur féidir leis an 3ú rinn a bheith i gceann ar bith díobh is é cothromaithe. Mar shampla, tá na hastaróidigh Thraíocha i bhfithisí seasmhacha ag pointí L-4 is L-5, a dhéanann triantáin chomhshleasacha leis an nGrian agus Iúpatar. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1736
Laghdú méide (ríomhaireacht)

Athrú i gcomhlachtaí is eagraíochtaí ó ríomhairí ollmhóra lárnacha go dtí líonra stáisiún oibre nó ríomhairí pearsanta scaipthe ar fud na heagraíochta in oifigí is ionaid oibre ar leith.

## Tagairtí
Lagrach

mion|Beochan  NOAA GOES-13, 7 - 13 Márta 2013
Sa mheitéareolaíocht, córas brú ísil ag domhanleithid arda is mheánacha. Tugtar *cioclón* air ag domhanleithid ísle. De ghnáth, téann an córas trí staideanna réasúnta dea-shainithe lena bpatrúin aimsire féin. Tosaíonn lagrach nuair a fhásann tonn ar fhronta idir mais aeir fhuair is mais aeir the. Titeann an brú ag círín na toinne. Bíonn fronta te i dtosach an lagraigh, agus ina dhiaidh sin an fronta fuar, le teascán te eatarthu. Ach taistealaíonn an fronta fuar ar luas níos mó ná luas an fhronta the, agus mar sin tagann suas leis an bhfronta te chun fronta oclúidithe a chruthú. Nuair a tharlaíonn sé seo, méadaíonn an brú agus cailleann an lagrach luas. Gluaiseann gaotha dromchlacha ar tuathal timpeall an lagraigh sa leathsféar thuaidh (ar deiseal sa leathsféar theas). Bíonn lagraigh 1,000-2,000 km ar leithead de ghnáth, ach ní mhaireann ach 4-7 lá. Cruthaítear go rialta iad i réigiúin áirithe (mar shampla, ar feadh frontaí Molacha an Aigéin Atlantaigh is an Aigéin Chiúin, agus sa Mheánmhuir). Cruthaítear na lagraigh is déine sa gheimhreadh.

## Tagairtí

Catagóir:Meitéareolaíocht
Catagóir:Atmaisféar
Laibhe

deas|250px|thumb|Laibhe
Carraig dhoigheartha, brúchta ag bolcán, nó trí ghág i ndromchla an Domhain nó grinneall na farraige. Úsáidtear an téarma seo, is cuma an leachtach nó soladach an charraig, ach roimh theacht di i dteagmháil le haer, tugtar *[[magma]]* uirthi. Téitear an magma trí mheath radaighníomhach i gcroíleacán an Domhain, agus tagann sé don dromchla ina shreabh comhiompair. Teocht 900-1100&nbsp;°C a bhíonn ag an laibhe leachtach, ag brath ar a comhdhéanamh. Ag an teocht íseal, bíonn an laibhe slaodach agus ní ritheann go maith. Ag an teocht ard, le slaodacht níos lú, ritheann an laibhe go maith agus ní bhíonn fánaí an bholcáin sin róghéar. Silice is ocsaídí miotal is mó a bhíonn i laibhe, agus calcann sí ina basalt, ina haindeisít nó ina ríolaít.


## Tagairtí
Laicear (maisiú)

Ábhar crua uiscedhíonach a dhéantar as roisín an chrann laicir. In úsáid leis na cianta sa tSín. Is féidir é a dhathú, a shnasadh, a shnoí, agus a úsáid chun soithigh is troscán adhmaid a mhaisiú. Bhí laicir dhubha, órga, ghlasa, dhearga is airgid an-choitianta sa 17ú céad san Eoraip.

## Tagairtí
Laicear (crann)

Crann duillsilteach a fhásann go dtí 9 m ar airde. Dúchasach don tSín is an tSeapáin. Na duilleoga cleiteach le duilleoigíní ubhchruthacha; na bláthanna bídeach, le 5 pheiteal leathbhuí, i gcrobhaingí crochta. Tugtar *an crann vearnaise* air freisin. An roisín a fhaightear mar shúlach tar éis gearrthaí a dhéanamh sa ghas, is príomhchomhábhar é i laicear Síneach is Seapánach (laicear).

## Tagairtí
Láidreacht alcóil

[mion|Buidéal [rum ar profa 75.5 é de réir an chórais Eorpaigh, nó profa 151 de réir an chórais i bhfeidhm sna Stáit Aontaithe]]
Tugtar **láidreacht alcóil** ar thomhas ar an méid alcóil atá i ndeoch alcólach. Is é an tomhas is coitianta anois céatadán an toirt eatánóil. Mar shampla, bíonn 12% eatánóil i bhfíon dearg de ghnáth, arb ionann é is 90 ml i ngnáthbhuidéal. Is é an profa an tomhas a bhíodh in úsáid, tomhas an eatánóil i dtaca leis an tomhas chéanna ar bhiotáille profa caighdeánach. Sa bhiotáille profa bíonn 57.07% eatánóil, agus mar sin, is ionann profa 70°, mar a bheadh in uisce beatha, is neart 0.70 × 57.07 = 40%.

## Tagairtí

Catagóir:Alcól
Laiminíteas capaill

Athlasadh na struchtúr inmheánach i gcrúb an chapaill a chuireann tús le pian dhian. Bíonn céimeanna éagsúla déine ag an riocht, ag brath ar mhéid na neamhord imshruthaithe is/nó cnámh is bun leis. Tarlaíonn sé de ghnáth mar thoradh ar ghortú, ró-ithe, rómheáchan, strus, agus droch-chúram na gcrúb. Uaireanta, tarlaíonn sé de bharr tocsaeime nó galair phiotútaigh. Is gá cúram tréidliachta ar an riocht seo, chomh maith le crúite nua. Tarlaíonn sé d'ainmhithe eile le crúba freisin, agus is mór an galar é ó thaobh na heacnamaíochta de chomh maith le ó thaobh leas na n-ainmhithe.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Tréidliacht
Laindéar Síneach

Planda ilbhliantúil atá dúchasach d'oirdheisceart na hEorpa is an Áise. Riosómach. Na bláthanna bán, le spotaí dorcha ina lár. Na cailísí bolgach seasmhach, 5 cm ar fhad, ag éirí páipéarach geal dearg nuair a bhíonn siad ag torthú (is iad seo na laindéir a úsáidtear i léirithe bláthanna), ag iniamh caoire deirge inite. 

## Tagairtí
Eaglaisí Lalibela

Is éard atá i gceist le h**Eaglaisí Lalibela** ná ceithre ghrúpa de 11 eaglais i gcathair bheannaithe Lalibela san Aetóip. 

Ann ón 13ú haois, tógtha go cliste ealaíonta, gach ceann snoite as carraig amháin, tochailte amach, agus greanta mar a bheadh sí tógtha as clocha scartha. Suíomh Oidhreachta Domhanda de chuid UNESCO atá ann.

## Tagairtí

Catagóir:An Aetóip
Catagóir:Eaglaisí
Cloigtheach Dhroim Bó

Is cloigtheach i nDruim Bó i gContae an Dúin é **Cloigtheach Dhroim Bó** (Béarla: *Drumbo round tower*).

Catagóir:Contae an Dúin
René Lalique

Seodóir is dearthóir earraí gloine a rugadh in Ay na Fraince ab ea **René Lalique** (6 Aibreán 1860 &ndash; 1 Bealtaine 1945). A dhearaí gloine, maisithe le figiúirí rilífe, ainmhithe is bláthanna, an-suntasach i ngluaiseachtaí na hEalaíne Nua agus Deco. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1860
Catagóir:Básanna i 1945
Jean-Baptiste de Lamarck

Nádúraí is éabhlóidí réamh-Darwineach a rugadh i mBazentin na Fraince ab ea **Chevalier de Lamarck, Jean Baptiste Pierre Antoine de Monet** (1 Lúnasa 1744 &ndash; 18 Nollaig 1829). Ba é *Histoire des animaux sans vertèbre* (Stair na nAinmhithe gan Veirteabraí, 1815-1822) a phríomhshaothar.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1744
Catagóir:Básanna i 1829
Catagóir:Fir
Catagóir:Luibheolaithe Francacha
Catagóir:Nádúraithe
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Scríbhneoirí Francacha
Catagóir:Zó-eolaithe le giorrúchán údair
Johann Heinrich Lambert

Matamaiticeoir a saolaíodh i Mülhausen é san Alsáis (ar chuid den Eilvéis é ag an am) ab ea **Johann Heinrich Lambert** (26 Lúnasa 1727 &ndash; 25 Meán Fómhair 1777). Thaispeáin sé den chéad uair conas déine solais a thomhas, i 1760. Ainmnítear aonad an déine solais as.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1727
Catagóir:Básanna i 1777
Catagóir:Matamaiticeoirí Eilvéiseacha
Lámhach

mion
Scaoileadh gunnaí, mar chaitheamh aimsire, foghlaeireacht, spórt, nó i gcath. Luadh an gunna den chéad uair i 1326, agus tháinig sé le bheith mar phríomharm cogaidh go tapa ina dhiaidh sin. Saothraíodh an spórt sa 15ú céad, agus bunaíodh an chéad chlub seilge i Lucerne na hEilvéise i 1466. Tá an-chuid saghas lámhaigh iomaíoch ann agus an-chuid gunnaí in úsáid, an piostal caighdeánach, an raidhfil beagchró, an raidhfil lánchró, agus an t-aerghunna ina measc. Sna comórtais scaoiltear le targaidí, iad fosaithe nó ag gluaiseacht mar a bhíonn i lámhach créphlátaí. 

## Tagairtí

Catagóir:Spóirt Oilimpeacha
Lainilin

Úsc céarach buí a fhaightear ó olann. Meascán d'eistir colaistéaróil is na haigéid óléacha, phailmíteacha is stéaracha, a dhéanann eibleacht go héasca in uisce. Úsáidtear mar bhun d'ungthaí agus córacha maisiúcháin é. 

## Tagairtí
Laiteirít

Ithir thrópaiceach ina ndéanann na hathruithe séasúracha sa bháisteach ocsaídí alúmanaim is iarainn a thiubhú i gciseal scothdhearg crua ramhar. Úsáidtear go minic í mar chloch bóthair.

## Tagairtí
Lampa díluchtúcháin

Lampa atá bunaithe ar sheoladh leictreachais trí ghás atá sáinnithe i bhfeadán gloine. Téann an gás, agus astaíonn solas amach tríd an ngloine. Ní speictream leanúnach a bhíonn sa solas seo, ach speictream líne. Struchtúr adamhach an gháis is mó a shocraíonn an speictream, agus mar sin, dathanna an tsolais a astaítear. Go hiondúil, úsáidtear an dúil ghásach neon féin agus í measctha le gáis eile don fheidhm seo. Is féidir le lampa den sórt seo méid áirithe solais ultraivialait a astú freisin, ag brath ar an ngás a úsáidtear ann.

## Tagairtí
Lampa fluaraiseach

Is lampa díluchtúcháin ar leith é **lampa fluaraiseach**. De bharr na ngás ann, astaíonn sé an méid áirithe sin solais ultraivialait. Clúdaítear an taobh istigh de ghloine an fheadáin le péint speisialta. Istigh sa phéint seo tá fosfair, ceimiceáin atá fluaraiseach. Ionsúnn na fosfair an radaíocht ultraivialait, agus mar fhreagra, astaíonn solas sa speictream infheicthe, a thagann amach as an lampa.

## Tagairtí
Lampa gealbhruthach

Gealbhruthaíl is bun le hastaíocht solais sa ghnáthlampa leictreach. Seoltar sruth leictreach trí shreang tungstain, éiríonn an tsreang te dá bharr, agus má bhíonn an tsreang te go leor — thar 800&nbsp;°C, abair — astaítear solas infheicthe chomh maith le méid mór radaíochta infridheirge. Tugtar *an filiméad* ar an tsreang théite. De réir mar a ardaíonn teocht na sreinge, léiríonn dlí Stefan is dlí Wien conas a athraíonn speictream na radaíochta uaithi. Chun lampa gealbhruthach éifeachtach a dhéanamh, ba bhreá dá bhféadfaí an teocht a ardú chuig 6000&nbsp;°C, teocht dhromchla na Gréine, sa dóigh is go mbeadh buaic speictream an lampa i lár an réimse infheicthe, díreach mar atá buaic speictream na Gréine. Ach fiú le tungstan, an miotal is airde leáphointe, is deacair dul mórán thar 3000&nbsp;°C, an ghnáth-theocht feidhmithe, mar galaíonn an tungstan ón tsreang, rud a lagaíonn í, agus tuirlingíonn an ghal ar an ngloine, rud a dhorchaíonn é. De bharr na teochta ísle seo, 3000&nbsp;°C, astaítear cuid mhór radaíochta infridheirge ó lampa gealbhruthach ar bith, agus ní astaítear mar sholas infheicthe ach b'fhéidir 5% den fhuinneamh leictreach. Is ar éigin a astaítear radaíocht ultraivialait ar chor ar bith ó lampa gealbhruthach tungstain.

## Tagairtí
Lampa ionduchtúcháin

mion|Lampa ionduchtúcháin
I mbolgán an lampa seo, bíonn gal mearcair faoi ísealbhrú, agus ionduchtaítear sruth ardmhinicíochta sa ghal seo le corna ionduchtúcháin taobh istigh den chlúdach gloine. Spreagann an sruth seo leictreoin sna móilíní mearcair, á n-ardú chuig fithiseáin (scealla) níos fuinniúla amach óna núicléis. Nuair a fhilleann na leictreoin ar a bhfithiseáin féin beagán níos déanaí, astaítear solas ultraivialait uathu. Imbhuaileann an radaíocht seo an fosfar fluaraiseach a chlúdaíonn taobh istigh na gloine, spreagann sé na leictreoin sa bhfosfar, agus beagán níos déanaí astaíonn siad siúd solas infheicthe. Is iad buntáistí na lampaí nua seo i gcomparáid le gnáthlampaí go mbeidh saol an-fhada acu, suas le 60,000 uair, timpeall 6 oiread shaol na ngnáthlampaí, go mbeidh siad níos éifeachtaí, ag soláthar níos mó solais de réir an fhuinneamh ionchuir leictrigh, agus nach mbeidh aon chomhábhar so-bhriste iontu ach amháin an clúdach gloine.

## Tagairtí
Lampa sábhála

Gléas a bhíodh in úsáid ag mianadóirí chun an gás pléascach meatán (gal mhianaigh) a bhrath. D'fhionn Humphry Davy é i 1815. Dá mbeadh aon mheatán i láthair, d'athródh cruth na lasrach, ach bhíodh ciseal dúbailte d'uige miotail timpeall uirthi a chuireadh bac ar adhaint an gháis. Faoi seo, lampaí leictreacha is mó a bhíonn in úsáid agus brathadóirí soladstaide gáis orthu. 

## Tagairtí
Lampyridae

Ciaróg bheag, oíchí den chuid is mó. Sciatháin bhoga ar an bhfireannach, an baineannach cosúil le larbha agus gan sciatháin de ghnáth. Úsáideann sí a corráin chuasacha chun súlaigh dhíleáite a instealladh ina creach. Faightear na larbhaí san ithir agus dramhaíl duilleog. Lonrach ag gach céim dá forbairt, ach é seo níos sofheicthe sna lampróga fásta. Na horgáin lonracha gar do bhun an bhoilg, agus úsáideann sí iad chun comharthaí cúplála a dhéanamh. 

## Tagairtí
Lev Davidovich Landau

Fisiceoir Sóivéadach a saolaíodh i mBaku na hAsarbaiseáine ab ea **Lev Davidovich Landau** (7 Bealtaine 1908 &ndash; 1 Márta 1968). Chomhoibrigh sé go luath le Niels Bohr. Gnóthach i bhforbairt an bhuama adamhaigh Shóivéadaigh. Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic i 1962 as a shaothar ar theoiric ábhair chomhdhlúite, go príomha maidir le forshreabhacht is forsheoltacht héiliam. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1908
Catagóir:Básanna i 1968
Catagóir:Fisiceoirí Sóivéadacha
Karl Landsteiner

Paiteolaí a rugadh i Vín ab ea **Karl Landsteiner** (1868-1943). D'oibrigh sé ansin agus i Nua-Eabhrac. D'fhionn sé córas fuilghrúpaí ABO i 1901, agus córas AB i 1902.  

I 1940 d'fhionn sé córas fhactóir Rhesus.  

Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1930 as a shaothar go dtí sin ar an bhfuil. 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1943
Catagóir:Daoine a rugadh i 1868
Catagóir:Paiteolaithe
Langa

Iasc le colainn chaol de chlann na dtrosc is ea an **langa**. Tá sé flúirseach amach ón gcladach san Aigéan Atlantach oirthuaisceartach, ón Iorua go Bá na Bioscáine, ag doimhneachtaí 300-400 m. Suas le 2 m ar fhad, a dhroim scothdhonn/glas breac. Déantar iascach tráchtála air, le línte den chuid is mó.

## Tagairtí
Lánán doimhneachta

Arm a úsáideann longa dromchlacha chun fomhuireáin a scriosadh. De réir cineáil, is umar lán d'ábhar pléascach é a chaitear sa bhfarraige ó dheireadh long chogaidh. Bíonn fiús brú-íogair san umar a mhaidhmeann ag doimhneacht ar leith. Ón dara cogadh domhanda, tá foirmeacha in úsáid a chaitear fad éigin chun tosaigh ar an long chogaidh. Ó na 1950idí, tá lánáin núicléacha doimhneachta ag cabhlaigh áirithe, atá in ann pléascadh díobhálach 1 km ar trastomhas a dhéanamh. Úsáidtear diúracán nó eitleán gan phíolóta chun lánán mar seo a lainseáil ag fad réasúnta sábháilte ón long chogaidh. 

## Tagairtí
Edwin Hubert Land

Fisiceoir is ceapadóir Meiriceánach ab ea **Edwin Hubert Land** (7 Bealtaine 1901 &ndash; 1 Márta 1991). Cheap an córas grianghrafadóireachta láithrí Polaroid, agus an eibleacht réalaithe comhshnaidhmthe leis an scannán féin. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1901
Catagóir:Básanna i 1991
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Paul Langevin

Fisiceoir is ceimicí a rugadh i bPáras ab ea **Paul Langevin** (23 Eanáir 1872 - 19 Nollaig 1946). Cáiliúil as a thaighde ar theoiric leictreonach an mhaighnéadais — inar léirigh sé an gaol idir gluaisne paraimaighnéadach adamh is a ndearbhtheocht, agus ar réamhinis an sáithiú paramaighnéadach a d'fhionn Onnes i 1914—agus sonóir chun fomhuireáin a bhrath is a aimsiú.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1872
Catagóir:Ceimiceoirí Francacha
Catagóir:Fisiceoirí Francacha
Catagóir:Básanna i 1946
Catagóir:Daoine as Páras
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Père Lachaise
Samuel Pierpont Langley

Réalteolaí is ceannródaí san aerloingseoireacht a rugadh i mBostún ab ea **Samuel Pierpont Langley** (22 Lúnasa 1834 – 27 Feabhra 1906). Cheap sé an bólaiméadar, ionstraim chun teasradaíocht na Gréine a thomhas. An chéad duine a thóg meaisín eitilte níos troime ná aer, arbh aerárthach mionsamhlach galfhuinnmhithe é. 3ú rúnaí ar an Smithsonian Institution a bhí ann chomh maith.

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1834
Catagóir:Básanna i 1906
Irving Langmuir

Ceimicí a rugadh i Nua-Eabhrac ab ea **Irving Langmuir** (1881-1957). Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1932 as a shaothar ar cheimic mhóilíneach dromchlaí, saothar a tháinig le bheith tábhachtach san imdhíoneolaíocht. Cáiliúil freisin as a chuidiú le forbairt an fheadáin fholúsaigh don raidió, agus modhanna chun ceimiceáin a scaipeadh i bhfoirm púdair ar scamaill chun báisteach nó sneachta a ionduchtú.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1881
Catagóir:Básanna i 1957
Catagóir:Daoine as Brooklyn, Nua-Eabhrac
Gainne

Pláta beag cnámhach nó cranrach a fhoirmíonn clúdach na colainne ar éisc agus reiptílí. Na gainní a chlúdaíonn sciatháin chuid de na feithidí, is gruaigí modhnaithe cúitíneacha iad. 

## Tagairtí
Lansa teirmeach

Gaireas gearrtha, cosúil le tóirse, chun cruach is cóimhiotail righne eile a ghearradh, a bhraitheann ar an bhfíoras gur féidir iarann a dhó in ocsaigin. Bíonn soc príomhúil ann chun scaird ocsaigine a sholáthar, agus soc tánaisteach chun aicéitiléin a sholáthar leis an miotal a réamhthéamh chuig teocht ag a ndófaidh sé sa sruth ocsaigine. Ina dhiaidh sin, is leor an sruth ocsaigine chun dó an mhiotail a choinneáil ar siúl.

## Tagairtí
Lapis lazuli

Cloch maisiúcháin dhúghorm, ar lasúirít (sileacáit sóidiam is alúmaim) í den chuid is mó, a fhaightear in aolchloch mheiteamorfaithe. Bhíodh sé ina fhoinse ábhar datha gorm (gormghlas, tráth), ach sintéisítear é sin anois.

## Tagairtí
Pierre Simon Laplace

Matamaiticeoir is réalteolaí a rugadh i mBeaumont-en-Auge na Fraince ab ea **Pierre Simon Laplace** (23 Márta 1749–5 Márta 1827). Leabhar suntasach amach is amach sa mhatamaitic fheidhmeach ab ea a *Mécanique céleste* (Meicnic Neamhaí, 1799-1825) in 5 imleabhar. Bhunaigh Laplace staidéar na meicnice clasaicí ar an gcalcalas in áit na céimseata mar a bhí sé mar nós ag na scoláirí roimhe sin. Bhí bua as an ngách aige ar an matamaitice agus Newton na Fraince a thugtar air dá bharr.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1749
Catagóir:Básanna i 1827
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:An Normainn
Catagóir:Fealsúna Francacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Matamaiticeoirí Francacha
Catagóir:Polaiteoirí na Fraince
Catagóir:Réalteolaithe Francacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Laraing

[mion|clé|An [laraing]]
An chuid den chonair riospráide i ndaoine idir an traicé thuas is an laraingeafaraing thíos is ea an **laraing.** Tá sí suite i lár an mhuiníl chun tosaigh. 

Tugtar *bosca an ghutha* uirthi freisin, mar is inti atá téada an ghutha atá freagrach as fuaim a ghiniúint. 

Creatlach loingeán atá inti, iad nasctha le chéile ag ballnaisc ach in ann bogadh i leith a chéile. Ceanglaíonn matáin í leis an gcnámh hiadach, agus mar sin gluaiseann sí suas nuair a shlogann duine siar. An cnap crua a ghobann amach i dtosach an mhuiníl, úll na scornaí, is cuid den loingeán tíoróideach é. 

Feidhmíonn an laraing mar chomhla chun bac a chur ar bhia is deoch dul isteach sna haerphasáistí faoina bun. Muna ndéantar é sin, tachtann duine agus díbrítear an t-ábhar. 

Ról aici i rialú dhíbirt an aeir as na scamhóga trí fhairsinge an ghlotais a athrú. Is cinnte go ndéanann sí airdí fuaimeanna a athrú trí fhad is teannas théada an ghutha a athrú. Bíonn an guth fireannach níos toille ná an guth baineannach de bhrí go mbíonn an laraing níos mó is na téada níos faide aige.

## Tagairtí

Catagóir:Guth
Laraingíteas

Athlasadh géar nó ainsealach na larainge, le hat théada an ghutha. Go minic, bíonn ionfhabhtú ag an am céanna áit éigin eile sa chonair riospráide, de shaghas gnáthshlaghsáin nó broincítis.

## Tagairtí
Larbha

250px|mion|deas|Larbha an ''Papilio xuthus'' (féileacán)
Staid i bhforbairt ainmhí idir goradh agus baint amach na foirme fásta nó na haibíochta is ea **larbha**. Bíonn staideanna larbhacha de réir cineáil i ngrúpaí ainmhithe (mar shampla, an chruimh chabáiste larbhach i bhféileacáin). Go minic, ní bhíonn an ghnáthóg chéanna ag an larbha is an fhoirm fhásta. Feidhmíonn an staid larbhach mar staid scaipthe i dtimthriall beatha an ainmhí.

## Tagairtí

Catagóir:Larbhaí
Catagóir:Feithidí
Lárionad Spáis John F. Kennedy

Ó na 1950idí, an príomhionad chun spásárthaigh NASA a lainseáil. Lonnaithe ar Oileán Merrit in aice le Rinn Canaveral i stát Florida. 

## Tagairtí

Catagóir:NASA
Joseph Larmor

Fisiceoir a rugadh i mBéal Feirste ab ea **Joseph Larmor** (11 Iúil 1857 – 19 Bealtaine 1942). Ollamh le fisic i gColáiste na Banríona, Gaillimh, ansin ollamh le matamaitic in Ollscoil Cambridge. Rinne sé taighde ar theoiric an leictreamaighnéadais agus teoiric leictreonach damhna. 

D'fhoilsigh sé *Aether and Matter* (Éitear is Damhna, 1900). 
clé|mion
Bhí a chuid oibre bunaithe ar an bhfisic chlasaiceach, ach léirigh sé laigí is cúnguithe na fisice clasaicí, agus conas a chabhródh teoiricí na coibhneasachta is na meicnice candamaí leis na laigí sin a dheisiú is an teoiric a iomlánú.

D'éag Larmor in Ard Mhic Nasca, Contae an Dúin, ar 19 Bealtaine 1942, in a0is 84 bliain dó.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Éireannacha
Catagóir:Matamaiticeoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1857
Catagóir:Básanna i 1942
Lártheifneoir

mion|Lártheifneoir beag i saotharlann
Is é rud is **lártheifneoir** ann ná trealamh chun na comhábhair i meascán (solaid i leacht, nó leacht i leacht) a scaradh trí rothlú tapa, agus mar sin, trí fhórsa lártheifeach. Is féidir é a úsáid i dtionscail (mar shampla, i ndéirí chun an t-uachtar a scaradh ón mbainne, nó sa mhianadóireacht chun carraigeacha a scaradh ón mianra) agus i dtaighde eolaíoch (mar shampla, in ultralártheifneoir chun páirteagail ar mhéid macramóilíní a scaradh ó chéile).

## Tagairtí

Catagóir:Trealamh leighis
René Robert Cavelier La Salle

Taiscéalaí a rugadh i Rouen na Fraince ab ea **René Robert Cavelier La Salle** (21 Samhain 1643 - 19 Márta 1687). Chuir sé faoi i gCeanada i 1666, agus i 1682 thaistil síos aibhneacha Ohio is Mississippi don fharraige. Thug sé an t-ainm Louisiana (as Louis XIV na Fraince) ar an réigiún ag béal an Mississippi.

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1643
Catagóir:Básanna i 1687
Réadlann Las Campanas

Réadlann réalteolaíoch ar Cerro Las Campanas na Sile. I measc na n-ionstraimí inti tá teileascóp scáthánach du Pont atá 2.5 m ar trastomhas, teileascóp scathánach Swope atá 1 m ar trastomhas, agus dhá theileascóp scáthánacha Magellan atá 6.5 m ar trastomhas, ceann amháin a críochnaíodh i 2000 is an ceann eile i 2002.

## Tagairtí

Catagóir:Réadlanna
Lascaux

Pluais bheag phailéiliteach shármhaisithe ó timpeall 15,000 RC is ea **Lascaux**, agus í suite gar do Montignac in iardheisceart na Fraince.  

Tá cáil uirthi as an bpéintéireacht is an ghreanadóireacht nádúraíoch d'ainmhithe atá le feiceáil ar bhallaí na pluaise: ba, tairbh, capaill, buabhaill, ibigh, muscdhaimh is réinfhianna.  

Tháinig daltaí scoile uirthi in 1940, agus osclaíodh don phobal í in 1947. Nuair ba léir gur bhaol athruithe sa taise do na pictiúir dúnadh go buan í in 1963. Tógadh macasamhail di in aice láimhe, atá ina hionad cuairteoireachta ón mbliain 1984. 

mion|clé|''Megaloceros'' i bpluais Lascaux

## Féach freisin

* André Leroi-Gourhan
* Pluais Karampuang, An Indinéis

## Tagairtí

Catagóir:Ealaín réamhstairiúil
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
Catagóir:Pluaiseanna
Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:Ré Phailéiliteach
Catagóir:Ealaín uaimhe
Lascghéagán

Is éard is **lascghéagán** (nó **lascnaid**) ann ná struchtúr, cosúil le lasc, a fhaightear ar chuid de na baictéir agus cuid mhaith orgánach le núicléas scoite a chuimsíonn an t-ábhar géiniteach. Feidhmíonn na lascnaidí chun an t-orgánach a thiomáint is a ghluaiseacht, ag rothlú i gcás na mbaictéar, ag guagaíl i gcás na gceall eile. Ar na horgánaigh dheireanacha seo, bíonn dhá shaghas lascnaide: cineál mín, cosúil le fuip, agus cineál atá cosúil le tinsil le sraitheanna gruaige ar a fhad. 

## Tagairtí
Lascnaideach

Orgánach micreascópach aoncheallach a bhfuil 1, 2, 3, 4, nó níos mó lascnaidí, a úsáidtear chun snámh de ghnáth. Cuid mhaith díobh, is seadáin ar ainmhithe óstacha iad, ach maireann cuid eile i ngnáthóga uisciúla is domhanda.

## Tagairtí
Karl Spencer Lashley

Síceolaí a saolaíodh i nDavis, Virginia Thiar ab ea **Karl Spencer Lashley** (7 Meitheamh 1890-7 Lúnasa 1958). Rinne sé taighde suntasach chun láithreacha feidhmeanna ar leith san inchinn a aimsiú. Luaitear é mar athair na néaraisíceolaíochta.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Síceolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1890
Catagóir:Básanna i 1958
La Tène

[mion|clé|Cóip de dhealbh de [Bard|bhard ón gcultúr La Tène. Sa Bhriotáin a fuarthas é.]]
Ionad réamhstairiúil ar tír gar do Loch Neuchâtel san Eilvéis, mar ar thángthas ar an-chuid taiscí móideacha, arm maisithe, agus bróistí i dtochailtí ó 1858 ar aghaidh. Úsáidtear an téarma anois don iarannaois dhéanach san Eoraip, tréimhse i ndiaidh cultúr Hallstatt, timpeall 500 RC, gur tháinig na Rómhánaigh. Bhí dúnta ar bharra cnoc, forbairt sa trádáil is an chogaíocht, teacht chun cinn bailte is cathracha, agus stíl bheoga chuarlíneach ealaíne sainiúil don tréimhse. 

## Tagairtí

Catagóir:An Iarannaois
Catagóir:Seandálaíocht na hEorpa
Benjamin Henry Latrobe

Ailtire is innealtóir sibhialta a rugadh i bhFulneck Shasana, ach a d'imigh do na Stáit Aontaithe i 1795 ab ea **Benjamin Henry Latrobe** (1 Bealtaine 1764 – 3 Meán Fómhair 1820). Thug sé stíl na hAthbheochana Gréagaí isteach ansin. Ina shuirbhéir ar fhoirgnimh phoiblí in Washington, DC (1803-1817). Dhear is thóg sé a shárshaothar, Baisleac Dheastógáil na Maighdine Muire i mBaltimore, Maryland, ó 1805. Fuair sé bás i New Orleans, Louisiana.
[mion|[Baisleac Dheastógáil na Maighdine Muire i mBaltimore, Maryland]]

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Meiriceánacha
Catagóir:Ailtirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1764
Catagóir:Básanna i 1820
Max von Laue

Fisiceoir Gearmánach ab ea **Max Theodor Felix von Laue** (9 Deireadh Fómhair 1879 – 24 Aibreán 1960). Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic i 1914 as a thaighde ar dhíraonadh X-ghathanna le criostail agus, leis sin, tomhas tonnfhaid X-ghathanna. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1879
Catagóir:Básanna i 1960
Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Robert Betts Laughlin

Fisiceoir a rugadh i Vesalia, California is ea **Robert Betts Laughlin** (1950-). Le Horst Störmer is Daniel Tsui, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain  1998 as foirm nua leachta candamaí le saghas nua cuasacháithníní, cumtha as leictreoin is guairneáin mhicreascópacha mhaighnéadacha, agus róil aici in iarmhairt chodánach Hall, héiliam leachtach, agus forsheoltóirí. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Catagóir:Daoine beo
Paul Lauterbur

Ceimicí a rugadh i Sydney, Ohio, ab ea **Paul Christian Lauterbur** (6 Bealtaine 1929 – 27 Márta 2007). Ba de shliocht Lucsamburgach é. Agus é ag déanamh taighde ar athshondas núicléach maighnéadach (NMR) chun ceimiceáin a anailísiú, thaispeáin sé conas íomhánna déthoiseacha tomagrafaíocha a chruthú leis. I 2003 roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Peter Mansfield as a thaighde i saothrú íomháú athshondais (núicléach) mhaighnéadaigh (MRI). In Urbana, Illinois, a shíothlaigh sé.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Básanna in 2007
Charles Louis Alphonse Laveran

Lia Francach ab ea **Charles Louis Alphonse Laveran** (18 Meitheamh 1845 - 18 Bealtaine 1922). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1907 as a thaighde ar conas a chuireann prótasóin tús le galair. D'aimsigh sé cúis na maláire i 1880.

## Tagairtí

Catagóir:Lianna Francacha
Catagóir:Daoine as Páras
Catagóir:Daoine a rugadh i 1845
Catagóir:Básanna i 1922
John Bennet Lawes

Talmhaí Sasanach ab ea **John Bennet Lawes, 1ú Bhairnéad**, FRS (28 Nollaig 1814 - 31 Lúnasa 1900). Bhunaigh sé stáisiún turgnamhach i Rothamstead, áit ar fhorbair sé an fhorfosfáit mar leasú talún. Ba thús é seo le tionscal an leasaithe cheimicigh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1814
Catagóir:Básanna i 1900
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Eolaithe Sasanacha
Catagóir:Hertfordshire
Catagóir:Lucht gnó Shasana
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Ernest Lawrence

Fisiceoir a rugadh i gCanton, Dakota Theas ab ea **Ernest Orlando Lawrence** (8 Lúnasa 1901 - 27 Lúnasa 1958). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1939 as fionnadh an chiogleatróin chun cáithníní ardfhuinnimh a chruthú, agus taighde ar struchtúr an adaimh is dúile saorga radaighníomhacha.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1901
Catagóir:Básanna i 1958
L-DOPA

Clé-dopa, C9H11NO4, déhiodrocsaifeiniolalainín, díorthach catacóil ó phlandaí, atá in ann coimpléisc láidre a dhéanamh le miotail. Úsáidtear é i gcóireáil ar dhaoine le galar Parkinson, agus laghdaíonn sé na siomptóim i 65% de na cásanna. Tuairiscíodh go luath tar éis a thabhairt isteach sna 1970idí gur fheabhsaigh sé an libídeo fireann i mionlach na n-othar, ach meastar nár de bharr an druga ach de bharr an fheabhsaithe sna hothair é sin, agus is cinnte go bhfuil sé neamhéifeachtach mar afraidíseach. 

## Tagairtí
Leá iomlán

Eachtra thubaisteach in imoibreoir núicléach. Má chailltear rialú ar fhuascailt an fhuinnimh theirmigh, méadaíonn teocht an chroíleacáin go leánn na slata breosla. Is féidir go sceithfear ábhair an-bhaolacha radaighníomhacha amach sa chomhshaol, agus é sin go pléascach.

## Tagairtí
Leá na n-oighearchaidhpeanna

Tuigtear anois ó na pictiúir a fhaightear ó shatailítí go bhfuil laghdú leanúnach suntasach i bhfairsinge an oighir ag na Moil Thuaidh is Theas ó na 1970idí anuas. Is léiriú é ar fhorthéamh an Domhain, de bharr athruithe san iarmhairt cheaptha teasa san atmaisféar. Tá a fhios go dtarlaíonn a leithéid ag deireadh oighearaoise, ach ba chóir go mbeimis ag súil le tús oighearaoise nua amach anseo. Mar sin, is mór an spéis sa bhfeiniméan leáite seo mar go mb'fhéidir gur tuar é go bhfuil athruithe dochúlaithe aeráide ag tarlú. Tá 90% den oighear seo in Antartaice, agus mórchuid an fhuílligh ag an Mol Thuaidh. Tá an chuid eile ar shléibhte arda ar fud an Domhain. Sa tréimhse idiroighreach is déanaí, timpeall 125,000 bliain ó shin, tharla an oiread sin leáite do na hoighearchaidhpeanna uile gur ardaíodh leibhéal na farraige 10 m. Má leanann an forthéamh agus an leá atá ar siúl anois, meastar go n-ardóidh meánleibhéal na farraige suas le méadar sa 21ú céad, rud a bheidh tubaisteach do chóstaí ísle ar fud an Domhain, cuid acu plódaithe le daoine. Má leánn agus imíonn an taisce oighir ar na sléibhte arda, beidh sé sin tubaisteach do chuid mhaith aibhneacha móra, agus na mílte milliún daoine a bhraitheann go huile orthu.

## Tagairtí
Leabhar cógaisíochta

Is éard is **leabhar cógaisíochta** ann ná leabhar caighdeánach i gcomhair drugaí, ag tabhairt comhairle ar ionannas, íonacht, agus aithint na ndrugaí. In an-chuid tíortha bíonn leabhar oifigiúil cógaisíochta, agus is gá go ngéillfidh gach druga a chuirfidh dochtúir ar oideas do chaighdeáin an leabhair sin.

## Tagairtí
Leabharcheangal

mion|deas|Ceangaltóir traidisiúnta i mbun a cheirde
Is éard is **leabharcheangal** ann ná teicníochtaí chun bileoga a cheangal ar feadh imill amháin agus cás a chur orthu chun leabhar nó coidéacs a tháirgeadh. 

Roimh an 19ú céad, is de láimh a dhéantaí leabharcheangal, agus maireann an cheird i dtáirgeadh cóipeanna singile is eagrán daorluachach. Fuaitear bileoga aonair nó teascáin fhillte leathanach le snáithe timpeall ar chordaí a cheanglaítear le boird an chlúdaigh. Clúdaítear na boird is an droim le leathar nó éadach, agus stampáiltear teideal is eolas eile ar an droim is an clúdach tosaigh. 

Sna próisis nua-aoiseacha, déantar gach ceann de na céimeanna seo go huathoibríoch. Ní bhaintear feidhm as na cordaí mar chuid den droim, agus den chuid is mó baintear feidhm as greamacháin in ionad snáithe. I gceangal leabhair faoi chlúdach bog, greamaítear boird éadroma timpeall ar an leabhar, atá ceangailte le greamachán cheana féin. 

## Tagairtí

Catagóir:Foilsitheoireacht
Catagóir:Dearadh grafach
Catagóir:Clódóireacht
Leabharlann Chathair Alastair

An leabharlann is mó anallód. I 332 RC chinn Alastar Mór a phríomhchathair a thógáil. Lean Tolamaes I é, agus thóg an chéad ollscoil bhuan inti, le Leabharlann Chathair Alastair ag a croílár. Bhí 700,000 leabhar inti faoi dheireadh, agus matamaitic, réalteolaíocht, eolaíocht, is teicneolaíocht suntasach ann. I 47 AD chuir Iúl Caesar an Leabharlann trí thine mar chuid dá chogadh ionraithe le Cléópatra. Níos déanaí, ghoid Marcas Antaine leabharlann Phéargamas in iarthuaisceart na hÁise Bige chun Leabharlann Chathair Alastair a atógáil. I 389 d'ordaigh impire Críostúil an oirthir, Teodaisias, rudaí págánacha a scrios: rinneadh amhlaidh ar chuid mhór den leabharlann, agus dhúnmharaigh an slua na scoláirí págánacha istigh inti. Tógadh an beagán leabhar a sábháileadh go Cathair Chonstaintín. I 642 ghabh na hIoslamaigh an chathair sin, agus chríochnaigh scrios na seanleabhar seachas beagán díobh, 6 imleabhar d'Arithmetica (Uimhríocht) le Diafanas ina measc. Osclaíodh leabharlann nua i 2002 a tógadh ar láthair phalás Chléopatra, agus aidhm ag na húdaráis 5-8 milliún leabhar a bheith inti faoi 2020. 

## Tagairtí

Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Leabharlanna
Catagóir:Poblacht Rómhánach
Catagóir:Stair na hÉigipte
Leabharuimhir Chaighdeánach Idirnáisiúnta

Córas uimhreacha 10 ndigit a dháiltear ar leabhair nuair a fhoilsítear iad (*ISBN* i mBéarla) is ea **Leabharuimhir Chaighdeánach Idirnáisiúnta**. Glacadh go hidirnáisiúnta leis i 1971, agus simplíonn sé ionannú is ordú leabhar mar go mbíonn a uimhir féin clóbhuailte taobh thiar de leathanach an teidil is ar an gclúdach cúil. Ó 2007 méadaíodh fad na huimhreach go dtí 13 digit, córas atá in úsáid ag Leabharlann na Breataine is Leabharlann na Comhdhála sna Stáit Aontaithe, taobh leis an uimhir choibhéiseach 10 ndigit ó 2004 ar aghaidh. 

## Stair
Sa bhliain 1965 nó 1966, tháinig aitheantóir trádála leabhar ar an saol, cód ar ar tugadh Uimhriú Leabhar Chaighdeánach. Gordon Foster, Ollamh Gradaim le Staitistic ag Coláiste na Tríonóide, a chruthaigh an córas seo do WHSmith, díoltóirí leabhar, agus gnólachtaí eile. Bhí an córas seo aige bunaithe ar 9 ndigit. Ach David Whitaker ("Athair an ISBN") agus Emery Koltay (stiúrthóir Bowker, an ghníomhaíocht Mheiriceánach ISBN) a chruthaigh an leagan de ar a dtugtar ISBN, é sin sa bhliain 1967.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh ISBN International. Arna rochtain ar 4 Feabhra 2016

## Tagairtí
Leacht

Is foirm dhlúth damhna atá i gceist le **leacht** atá in ann sreabhadh ach nach bhfuil in ann fórsaí rothlaithe a tharchur. Bíonn an dlús céatadán beag níos lú ná dlús an tsolaid chomhfhreagraigh. Bíonn sí beagnach do-chomhbhrúite. Bíonn na hadaimh inti ag síorathrú ionad ar mhodh randamach. Ní bhíonn aon ord meánraonach ná fadraonach sna hadaimh, ní hionann is an-chuid solad, ach roinnt oird ghearr-raonaigh. Maidir le struchtúr, bíonn leachtanna an-slaodacha cosúil le solaid dhímhorfacha.

## Tagairtí

catagóir:Leachtanna
catagóir:Foirmeacha damhna
Leachtchriostail

Ábhair orgánacha a bhíonn criostalta sa staid sholadach, páirtchriostalta (an staid leachtchriostalta) nuair a leáitear iad, agus ina bhfíorleachtanna nuair a théitear a thuilleadh iad. Bíonn tréithe treócha ag leachtchriostail, agus mar sin bíonn siad dé-athraonach. Is féidir a dtrédhearcacht optúil a laghdú trí réimsí leictreacha a chur i bhfeidhm orthu, agus saothraítear iad i dtaispeáint uaireadóirí, áiritheoirí, agus feistí leictreonacha eile, teilifíseáin ina measc.

## Tagairtí
Leadán

Planda mór docht colgach ilbhliantúil a fhásann go dtí 2 m. Dúchasach don Eoraip is an Mheánmhuir. A ghas ar uillinn. Na duilleoga i gcnota, leathfhada nó éilipseach, a fhaigheann bás tar éis bliana. Na duilleoga ar an ngas caol, ina bpéirí, cónasctha ag a mbun chun cupáin lán d'uisce a dhéanamh. Na bláthanna an-bheag, bán nó liathchorcra, i gcinn ar mhéid is cruth uibhe, agus iad timpeallaithe le brachtanna cuaracha deilgneacha. Bíonn brachtanna righne ar chinn an leadáin shaothraithe, leadán Fuller, agus úsáidtear iad chun an bruth a thógáil ar éadaí. Bheadh na brachtanna ar an leadán fiáin rósholúbtha chuige sin. 

## Tagairtí
Leadhbóg

Leathóg choitianta Eorpach a fhaightear i bhfarraige thanaí gar don chladach ón Iorua go dtí an Mheánmhuir, ag treá isteach sna haibhneacha úra ó thuaidh. An chuid uachtarach den cholainn liathdhonn le paistí dorcha is flannbhuí, an taobh íochtarach bán. Suas le 50 cm ar fhad. Tábhachtach in áiteanna mar bhia-iasc.

## Tagairtí
Leaic

Úscadh roisíneach ó choirp feithidí lannacha baineanna a úsáidtear chun seileaic a ullmhú. Cothaíonn na feithidí iad féin le súlach crann. Ní mór an t-úscadh amh a íonú agus an dath dearg a bhaint as chun seileaic a tháirgeadh.

## Tagairtí
Leaisteachas

Sa bhfisic, airí i solaid go bhfilleann ábhar faoi strus go dtí a bhunmhéid is a bhunchruth nuair a laghdaítear an strus go dtí nialas. De ghnáth, comhfhreagraíonn sé do chomhréireacht dhíreach idir strus is straidhn. I mbarra miotail, mar shampla, suas go dtí straidhn timpeall 1% ar a laghad, nuair a dhúblaítear an fórsa teannais ar fhad an bharra, dúblaítear síneadh an bharra. Nuair a bhaintear an fórsa teannais chun siúil (= 0), laghdaítear an síneadh go dtí 0. 

## Tagairtí
Leaistiméirí

Ábhair, sintéisithe go saorga de ghnáth, le hairíonna leaisteacha. Samplaí is ea rubar nádúrtha is poilisipréin.

## Tagairtí
Leaithín

Tom cranda dreaptha síorghlas, 8 cm ar airde, dúchasach do réigiúin Artacha is sléibhte arda is ea **leaithín**. Na duilleoga ubhchruthach le fiacla cruinne. 7-10 bpeiteal ar na bláthanna, bán héileatrópach. Cleite clúmhach ar na torthaí. Feidhmíonn na bláthanna mar scátháin pharabóileacha chun an teocht ag a lár a ardú roinnt mhaith céimeanna os cionn na teochta timpeallaí, rud a aomann feithidí pailnithe is a ligeann dóibh a bheith níos gníomhaí sa teas. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Louis Leakey

Antraipeolaí Briotanach a saolaíodh in Kabete sa Chéinia ab ea **Louis Seymour Bazett Leakey** (7 Lúnasa 1903 – 1 Deireadh Fómhair 1972). Ag obair lena bhean chéile Mary Leakey (née Nicol, 1913-1996), thochail sé i Mám Alduvai sa Tansáin agus tháinig ar iontaisí *[[Homo habilis]]*, duine réamhstairiúil: blaosc i 1959, agus iontaisí suntasacha eile i 1964 is 1967. Rinne a mhac Richard Leakey (1944-2021) tuilleadh fionnachtana tábhachtacha sa réigiún.

## Tagairtí

Catagóir:Seandálaithe Briotanacha
Catagóir:Antraipeolaíithe Briotanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Básanna i 1972
Léamar

Príomhach bunúsach ó Mhadagascar, le súile móra is soc gobach. Ní fhaightear iad ach i Madagascar. Tá cónaí orthu sna crainn den chuid is mó agus itheann siad torthaí, fásra, agus feithidí. Eireaball fada ag an gcuid is mó de na saghsanna. 27 speiceas, i 3 chlann: na léamair, na habhacléamair, agus na léamair léimneacha.

## Tagairtí
Leamhan céarach

Leamhan beag a itheann céir is cíor meala na mbeach. Líonann sé na tolláin sa choirceog le síoda.

## Tagairtí
Leamhan coidlín

Leamhan beag neamhlonrach a bheireann uibheacha ar úlla is torthaí eile is ea an **leamhan coidlín** (*Cydia pomonella*). Itheann na cruimheanna an taobh istigh de na torthaí roimh theacht amach le pupú i gcocún síoda. Is lotnaidí suntasacha ar úlla saothraithe iad.

## Tagairtí
Leamhan dosóige

Leamhan meánach, nach mbíonn próboscas aige de ghnáth. Na sciatháin bán, le dathanna dorcha. Na cruimheanna gruagach gealdaite. Ribí gruaige fite i mballaí an chocún criosaláide.

## Tagairtí
Leamhan éadaigh

Leamhan beag liathdhonn. Itheann na larbhaí ábhar orgánach triomaithe, olann is fionnadh ina measc. Is féidir leis a bheith ina lotnaid tí.

## Tagairtí
Leamhan geoiméadair

Leamhan beag nó meánach, go minic le sciatháin mhóra, daite go haisteach. Cuma ar na cruimheanna mar a bheadh craobhóga iontu, agus tugtar *lúbairí* orthu as a modh gluaiseachta, ag déanamh lúb mór leis an gcolainn, ag dul ar aghaidh leis na cosa tosaigh ar dtús agus ansin na cosa cúil. Timpeall 20,000 speiceas ann, ina measc lotnaidí suntasacha, an fhoich, an phéist orlaigh, agus leamhan an gheimhridh san áireamh. 

## Tagairtí
Leamhan léireiteach

Leamhan beag a bhfuil na lanna ar iarraidh ó chuid mhaith de na sciatháin, ionas go mbíonn réigiúin thrédhearcacha orthu. Aithriseoir ar bheacha agus foichí. Eitlíonn sé sa lá le heitilt thapa. Go minic, tochlaíonn na larbhaí i ngais plandaí.

## Tagairtí
Leamhan puisíneach

Leamhan suntasach le sciatháin thosaigh bhána agus marcanna dubha i bhfiarlán orthu is ea an **leamhan puisíneach**. Na sciatháin chúil bán ar an bhfireannach, liath ar an mbaineannach. An chruimh glas, le ceann scothdhearg. Faightear ar shaileach agus poibleog é.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Leamhain
Leamhan tíograch

Is leamhan daite meánach é an **leamhan tíograch** (*Arctiinae*). Na larbhaí cruimheacha gruagach de ghnáth. Is féidir leis a bheith ina lotnaid shuntasach, ag déanamh damáiste d'fhásra crann. Déanann cuid mhaith díobh fuaim le horgán creathach ar thaobh na colainne.

## Tagairtí
Leann

Deoch alcólach a dhéantar as eorna bhraichte (is é sin, bogtha in uisce is ligthe chun ginidiú) i ngrúdlann. Deoch an-choitianta roimh theacht na leannlusanna mar oibreán blastachta, rud a chruthaigh beoir. Úsáidtear an téarma leann fós maidir le beoir atá blasta le leannlusanna, agus úsáidtear ‘beoir’ go hidirnáisiúnta mar théarma ginearálta chun leann, beoir, lágar, is leann dubh a chuimsiú. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Deochanna
Catagóir:Stíleanna Beorach
Leann piorra

Deoch alcólach a dhéantar ó phiorraí coipthe is ea **leann piorra**. Bíonn leibhéal ard tainnine i bpiorraí géara, ionas nach mbíonn siad oiriúnach le n-ithe ach bíonn siad oiriúnach chun leann a dhéanamh. Deoch choitianta i Sasana atá ann.

## Tagairtí
Leannlus

mion|Leannlus le bláth leannlusa sa Ghearmáin
Planda dreapaire ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip agus iarthar na hÁise. Na gais 3-6 m ar fhad, a chasann deiseal le crúcaí beaga a thugann tacaíocht dóibh. Na bláthanna fireanna (bídeach cúigpheitealach) agus baineanna (ag foirmiú cóin páipéir leis an toradh ann) ar phlandaí difriúla. In úsáid i ngrúdaireacht beorach is leanna ón 13ú céad, ach níor saothraíodh ar mhórscála é go dtí an 16ú céad. Na cinn thorthaithe amháin a úsáidtear chun an bheoir a bhlaiseadh is a chaomhnú. 

## Tagairtí
Leáphointe

Is é an **leáphointe** an teocht ag a n-athraíonn staid ábhair ó bheith ina sholad go dtí bheith ina leacht ach teas a chur leis. Mar shampla, is é leáphointe uisce ná 0&nbsp;°C nó 273 K. Is ionann leáphointe ábhair (agus teas á thabhairt dó) agus a **reophointe** (agus teas á bhaint amach as).

## Tagairtí
Léaráid féileacáin

Léaráid a mhapálann ionaid na ngrianspotaí ar an nGrian mar fheidhm dáta, áisiúil chun an Ghrian a leanúint ina timthriall 11 bhliain gníomhaíochta. Uaireanta tugtar *léaráid Maunder* uirthi, as an réalteolaí Briotanach E. W. Maunder (1851-1928) ón Réadlann Ríoga i nGreenwich a chuir tús le breathnuithe cuimsitheacha rialta ar an nGrian i 1873 agus a d'fhoilsigh an chéad leagan de na léaráidí i 1904.

## Tagairtí
Léarscáil

deas|250px|thumb|Léarscáil
Léiriú grafach eolais spásúil ar áit ar dhromchla plánach trí úsáid siombailí is comharthaí. De ghnáth, táirgtear léarscáil ar chúinsí ar leith. Mar shampla, i léarscáileanna cadastracha léirítear úinéireacht na talún, i léarscáileanna topagrafacha léirítear airíonna rilífe is réimse talún, agus i léarscáileanna téamacha léirítear airíonna ar leith, cosúil le déine daonra, bealaí busanna nó eile. Léiríonn na léarscáileanna is seanda, ar tháibléid chré, eastáit lucht an rachmais sa Bhablóin timpeall 2500 RC. Ó na Gréagaigh ársa a thagann traidisiún na léarscáilíochta san Eoraip.

## Tagairtí


Catagóir:Cartagrafaíocht
Catagóir:Tíreolaíocht