open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Georg Elser

Cumannach Gearmánach a bhí in **Georg Elser** (a rugadh ar an 4 Eanáir 1903 i Hermaringen i gcóngar do Stuttgart agus a cuireadh chun báis i gcampa géibhinn Dachau ar an 9 Aibreán 1945) .  

Bhí plean dána aige le deireadh a chur le réimeas Hitler faoi thús an Dara Cogadh Domhanda.  Ba bheag nár éirigh leis agus cé gur mharaigh an pléascadh cúpla duine, d’éirigh le Hitler na cosa a thabhairt leis. D'athraigh Georg Elser cúrsa na staire, beagnach (bhí sé 15 nóiméad ródhéanach). Léirigh Elser misneach iontach ann ar aon nós. 

## Imeachtaí
Siúinéir agus ceardaí oilte a bhí in Elser. Bhí baint aige leis na Cumannaigh ar feadh tamaill sna 1930idí. 

Tar éis Chomhaontú München sa bhliain 1938, bhí Elser cinnte de go raibh Hitler meáite ar chogadh agus chinn sé é a stopadh. Fuair sé obair i gcairéal chun teacht ar phléascáin agus ansin bhog sé go München.  clé|mion|Cuimhneachán Georg Elser inniu in Königsbronn.
[clé|mion|Dealbh Georg Elser, Wilhelmstrasse, [Beirlín]]

D'fhéach Elser le hAdolf Hitler a mharú le buama dá dhéantús féin i dteach tábhairne Bürgerbräukeller ("Beoirhalla na Saoránach"), München. Théadh sé gach tráthnóna chuig an Bürgerbräukeller, agus d'fhan sé ina bhfolach ann go dtí go mbíodh gach duine eile imithe agus ansin théadh sé i mbun oibre. Taobh istigh de 30 lá, bhí an buama i bhfolach i bpoll a thochail sé sa philéar taobh thiar den ardán.

### 8 Samhain 1939
clé|mion|Georg Elser Infotafel, München im GasteigAr an 8 Samhain 1939, tháinig Hitler go München cothrom an lae Cheannairc an Bheoirhalla (an iarracht mhí-ádhúil a rinne sé i Mí Samhna na bliana 1923 leis an gcumhacht a shealbhú sa Ghearmáin). 

Chuir Elser a bhuama i gcrannóg óráidíochta an bheoirhalla. Mhaidhm an buama de réir mar a bhí socraithe ag Elser. Mar a d'iompaigh an scéal amach, áfach, b'éigean do Hitler an áit a fhágáil roimh ré, agus tháinig sé slán sábháilte as. Nuair a phléasc an buama, áfach, maraíodh ochtar daoine a bhí fágtha sa halla.

Gabhadh Elser, rinneadh diancheistiú air agus céasadh é. Agus é faoi bhrú, choinnigh sé a mhisneach, in ainneoin na spídiúlachta a rinneadh air.
## Aitheantas
Ní bhfuair Elser an t-aitheantas a bhí tuillte aige sna blianta iarchogaidh sa Ghearmáin. Ach rinne  Klaus-Maria Brandauer scannán  sa bhliain 1989 a chuir Georg Elser faoi bhráid pobail leathan faoi dheireadh.

Go díreach tar éis an chogaidh, bhí ráflaí ag dul thart gur chomhcheilg de chuid na Sasanach nó na Naitsithe féin a bhí san ionsaí agus rinneadh neamhaird ar chás Elser dá bharr. Ach i dtús na seascaidí, thángthas ar cháipéisí de chuid an Gestapo, taifid an cheistithe a bhí déanta acu ar Elser.  Dheimhnigh na cáipéisí siúd an leagan den scéal  thuas.
= Féach freisin =

* Claus Schenk von Stauffenberg  (iarracht Hitler a fheallmharú ar an 20ú lá de Iúil 1944)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Básanna i 1945
Catagóir:Daoine Gearmánacha
Catagóir:An tUileloscadh
Catagóir:Naitsíochas
Tomás Ó Flatharta

Iar-imreoir peile is ea **Tomás Ó Flatharta**. Ciarraíoch atá ann. D'imir sé le foireann Chiarraí sular ghlac sé post ina bhainisteoir ar Chontae na hIarmhí idir na blianta 2005 agus 2009. B'é laoch eile na Ríochta Páidí Ó Sé a thug post dó ar fhoireann bhainisteoireachta an chontae don chéad uair sa bhliain 2003, agus tháinig sé isteach ina áit nuair a d'éirigh Ó Sé as dhá bhliain ina dhiaidh sin. Bhí tús maith ag Ó Flatharta ina ghairmréim bhainisteoireachta nuair a shroich an Iarmhí cluiche ceathrú ceannais na hÉireann sa bhliain 2006. Sa bhliain 2008, bhuaigh an contae Roinn 2 sa tSraith Náisiúnta, agus ba bheag nach bhfuair siad an ceann is fearr ar Bhaile Átha Cliath agus Tír Eoghain sa Chraobh.

Ba dhrochbhliain é 2009 don chontae, áfach. Ní raibh bua ar bith acu sa tsraith agus chlis siad in aghaidh Chontae na Mí sa chraobh. D'éirigh Ó Flatharta as a phost mar thoradh.

Catagóir:Peileadóirí Chiarraí
Catagóir:Bainisteoirí peile Gaelaí
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Biddy Jenkinson

File, drámadóir, gearrscéalaí agus scríbhneoir do leanaí as Baile Átha Cliath is ea **Biddy Jenkinson** (ainm cleite), **Máire Ní Aodh** is fíorainm di. Rugadh í sa bhliain 1949.  D'fhreastail sí ar Choláiste na hOllscoile, Corcaigh. 

Naoi gcinn de leabhair filíochta atá tagtha ó pheann Biddy Kenkinson ó foilsíodh *Baisteadh Gintlí* i 1986. Tá dhá bhailiúchán gearrscéalta agus drámaí foilsithe aici chomh maith.

Tá sé ráite go bhfuil Jenkinson ag iarraidh léargas nua a thabhairt ar bhunús naofa an dúlra agus ar a ndéanann na mná lena chothú. Tá suim mhór aici sa traidisiún liteartha. Tá rogha déanta aici den Ghaeilge mar theanga chruthaitheach agus deir sí go bhfuil sí go mór i gcoinne an éilimh go n-aistreofaí gach saothar Gaeilge go Béarla gan mhoill. Moladh a saothar as a dhianmhothú, a ghreann agus a ilghnéitheacht.

Bhí sí ina heagarthóir ar *Éigse Éireann/Poetry Ireland Review* ón mbliain 2000 go dtí an bhliain 2001.

Údar suntais dearcadh Jenkinson faoin aistriúchán agus í den tuairim nach gá go n-aistreofaí gach saothar a fhoilsítear i nGaeilge go Béarla, agus an Ghaeilge roghnaithe aici féin mar mheán cruthaitheach.

## Saothar

### Filíocht
* *Baisteadh gintlí* (Coiscéim, 1987)
* *Uiscí Beatha* (Coiscéim, 1988)
* *Dán na hUidhre* (Coiscéim, 1991)
* *Amhras Neimhe* (Coiscéim, 1997)
* *Rogha Dánta* (Cló Ollscoil Chorcaí, 1999/2000), Seán Ó Tuama agus Siobhán Ní Fhoghlú, eag.
* *Mis* (Coiscéim, 2001)
* *Oíche Bhealtaine* (Coiscéim, 2005)
* *Táinrith* (Coiscéim, 2013)

* *Sceilg na Scál* (Coiscéim 2017)

### Prós
* *[[Duinnín Bleachtaire ar an Sceilg|Duinnín Bleachtaire ar an Sceilig]]* (Coiscéim, 2011)
* *[[An tAthair Pádraig Ó Duinnín – Bleachtaire|An tAthair Pádraig Ó Duinnín Bleachtaire]]* (Coiscéim, 2008)
* *An Grá Riabhach* (Coiscéim, 1999)

### Drámaí
* *An Bhanríon Bess agus Gusaí Gaimbín* (Coiscéim, 2007)
* *Púca Púca* (Coiscéim, 2005)

## Naisc sheachtracha
* Leabharmheas: An Bhanríon Bess agus Gusaí Gaimbín
* Biddy Jenkinson á plé ar chlár raidió

## Naisc sheachtracha
* Portráidí: Biddy Jenkinson

## Nótaí


Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Scríbhneoirí scéalta bleachtaireachta
Catagóir:Údair Ghaeilge
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Úrscéalaithe Gaeilge
Catagóir:Gearrscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Drámaíocht na Gaeilge
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Tour de France

thumb|Tour de France (2008 - Páras)
Is comórtas rothaíochta céime na bhfear é an Tour de France a thrasnaíonn an Fhrainc agus ó am go chéile i dtíortha. Ó shin i leith, tá an rás ar siúl gach bliain, ach amháin le linn an dá chogadh domhanda. 

Is iad an Tour de France, Giro d'Italia agus Vuelta a Espana na trí thuras mhóra. Is é an Tour de France an ceann is sine agus meastar go ginearálta gurb é an ceann is mó le rá de na trí cinn é.

Tá Le Tour ar cheann d’imeachtaí Thuras Domhanda UCI. Faoi láthair is é 22 líon na bhfoirne atá rannpháirteach, comhdhéanta d’fhoirne Turas an Domhain agus foirne ar tugadh cuireadh dóibh. . Críochnaítear an rás ar an Champs-Élysées. 

## Stair

## Rangú

* **Rangú Ginearálta - Geansaí buí** :  
* **Rangú pointe - Geansaí uaine** :  
* **Ridire an tsléibhe - Geansaí breachdhearg** :  
* **Geansaí bán** : 

## liosta na mbuaiteoirí

*Nuashonraithe go eagrán 2021.*

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil

Catagóir:Spórt
Catagóir:Rothaíocht
Catagóir:Spórt na Fraince
Catagóir:Rásaíochta bóthair
*
Rembrandt

Péintéir Ísiltíreach ab ea **Rembrandt Harmenszoon van Rijn**, a rugadh ar an 15 Iúil 1606 agus a fuair bás ar an 4 Deireadh Fómhair 1669. Bhí sé ar na healaíontóirí ba thábhachtaí i stair na hEorpa. Bhain ealaín  na hOllainne (Protastúnach den chuid is mó) buaic an-ard amach sa 17ú céad. Ní raibh aon éileamh ar théamaí reiligiúnda, agus dhírigh na healaíontóirí Ollannacha ar phortráidí, radhairc tíre is ábhair neamhbheo.

Saolaíodh Rembrandt i Leiden na hÍsiltíre agus fuair sé bás in Amstardam.

## Saothair roghnaithe
* Danaë, 1636
* Jacob de Gheyn III, 1632
* Anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp, 1632
* Fleá Bhéilseazar, 1635
* De Nachtwache, 1642

## Gailearaí

Íomhá:Hermitage Rembrandt Danaë.jpg|Danaë
Íomhá:Rembrandt, Jacob de Gheyn III.jpg|Jacob de Gheyn III
Íomhá:Rembrandt - The Anatomy Lesson of Dr Nicolaes Tulp.jpg|Anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp
Íomhá:The Nightwatch by Rembrandt - Rijksmuseum.jpg|De Nachtwache


## Tagairtí

## Leabharliosta
* Ackley, Clifford, et al., *Rembrandt's Journey*, Museum of Fine Arts, Boston, 2004. ISBN 0-87846-677-0
* 
* Bull, Duncan, et al., *Rembrandt-Caravaggio*, Rijksmuseum, 2006.
* Clark, Kenneth, *Civilisation*, Harper & Row, 1969.
* Clark, Kenneth, *An Introduction to Rembrandt*, 1978, London, John Murray/Readers Union, 1978
* 
* Gombrich, E.H., *The Story of Art*, Phaidon, 1995. ISBN 0-7148-3355-X
* *The Complete Etchings of Rembrandt Reproduced in Original Size*, Gary Schwartz (editor). New York: Dover, 1988. ISBN 0-486-28181-7
* Slive, Seymour, Dutch Painting, 1600-1800, Yale UP, 1995,ISBN 0-300-07451-4
* van de Wetering, Ernst, *Rembrandt: The Painter at Work*, Amsterdam University Press, 2000. ISBN 0-520-22668-2
* *Rembrandt by himself* (Christopher White - Editor, Quentin Buvelot - Editor) National Gallery Co Ltd [1999]
* Christopher White, *The Late Etchings of Rembrandt*, 1969, British Museum/Lund Humphries, London
* *A Corpus of Rembrandt Paintings - Volume I*, (1629-1631), 1982
* *A Corpus of Rembrandt Paintings - Volume II: 1631-1634*. Bruyn, J., Haak, B. (et al.), Band 2, 1986, ISBN 978-90-247-3339-2
* *A Corpus of Rembrandt Paintings - Volume III, 1635-1642*. Bruyn, J., Haak, B., Levie, S.H., van Thiel, P.J.J., van de Wetering, E. (Ed. Hrsg.), Band 3, 1990, ISBN 978-90-247-3781-9
* *A Corpus of Rembrandt Paintings - Volume IV*. Ernst van de Wetering, Karin Groen et al. Springer, Dordrecht. ISBN 1-4020-3280-3. p. 692.
* *Rembrandt. Images and metaphors*, Christian Tumpel (editor), Haus Books London 2006 ISBN 13: 978-1-904950-92-9
* 
* Van De Wetering, Ernst (2004). *The Painter At Work*. University of California Press,Berkley and Los Angeles. University of California Press, London, England. By arrangement with Amsterdam University Press. ISBN O-520-22668-2.

## Naisc sheachtracha

* rembrandt.startpagina.nl
* Teach Rembrandt in Amstardam
* Rijksmuseum in Amstardam  
* Rembrandt Research Project 
* Rembrandt van Rijn 
* L'énigme de Rembrandt  le Pascal Bonafoux.
* Le Karel Vereycken
* Rembrandt san Artcyclopedia

Catagóir:Péintéirí Ollannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1606
Catagóir:Básanna i 1669
Níl Aon Ní

Dán le Cathal Ó Searcaigh, file Conallach, is ea ***Níl Aon Ní***. Dán grá atá ann, ach grá neamhchomhlíonta atá i gceist. Tá cuid de thréithe na n-amhrán tuaithe le haithint ar *Níl Aon Ní*. Tá codarsnacht sa dán idir saol na tuaithe (i dTír Chonaill) agus saol na cathrach (i mBaile Átha Cliath). Tá an dán ar churaclam Gaeilge na hArdteistiméireachta.

Catagóir:Dánta
1349

## Tarluithe
* 

## Breitheanna
* 

## Básanna
* Meitheamh - John Clyn, scéalaí, croiniceoir, bráthair

Catagóir:Blianta
Bun (ceimic)

Tugann na ceimiceoirí **bun** ar na comhdhúile ceimiceacha atá in ann na haigéid a mhaolú is a neodrú. An chomhdhúil ar féidir léi páirt an bhuin a dhéanamh sna himoibriúcháin cheimiceacha, deirtear go bhfuil sí **bunata**. Sa chiall is bunúsaí, is bun í an chomhdhúil ar féidir léi an t-ian hidrigine H+ a ghlacadh chuici ón aigéad sa tuaslagán uisce. Tá an tuiscint seo bunaithe ar theoiric Brønsted agus Lowry faoi na bunanna agus na haigéid, ach is féidir an coincheap a chiallú ar dhóigheanna eile fós. De réir theoiric Arrhenius, is ionann bun agus comhdhúil atá in ann iain hiodrocsaíde OH- a chruthú sa tuaslagán uisce. Ón taobh eile de, tugann teoiric Lewis bun ar an móilín nó ar an adamh a bhfuil leictreondís shaor aige, ionas gur féidir leis nasc ceimiceach a cheangal d'adamh, d'ian nó de mhóilín eile a bhfuil leictreondís de dhíth air.

Catagóir:Comhdhúile ceimiceacha
Maigdiléana

Dán faoi striapach i Londain is ea **Maigdiléana**. Is í Máire Mhaigdiléana atá i gceist sa teideal. Striapach ba ea í agus mhaith Críost a peacaí di. Chum Cathal Ó Searcaigh an dán. Tá sé ar churaclam Gaeilge na hArdteistiméireachta.

## Naisc sheachtracha
Maigdiléana: nótai do dhaltaí scoile 

Catagóir:Dánta
Gúrú i gClúidíní

Cnuasach dánta leis an bhfile Cathal Ó Searcaigh is ea **Gúrú i gClúidíní**. D'fhoilsigh Cló Iar-Chonnachta é sa bhliain 2006.

## Tuairimi an fhile
Deir an file faoin gcnuasach:
:*"Cé go bhfuil spiorad an tsolais sa duanaire seo tá imní fan dorchadas á léiriú go láidir ann fosta. Tig na dánta seo as duibheagán an dóláis, amhráin bheaga a chanann crá an chroí. Tá níos mó d?uamhan an aonaráin agus de bhuairt an tsaoil iontu, sílim, ná mar a gheobhfá de ghnáth i mo shaothar. Tá ualach na beatha ina luí orthu níos troime ná mar a braitheadh ar mo dhánta go dtí seo; tuiscint go bhfuil muid uilig inár n-aonaráin amuigh i mbéal an uaignis, amuigh ansin ar aghaidh na síoraíochta, is cuma cé chomh dlúth agus atá ár gcaidreamh lenár gcairde, lenár gcomharsain, lenár gcomhdhaoine. Sin é ár ndán, mar a déarfá, ár gcinniúint dhaonna".*

## Ainm
Tá mac uchtaithe ag an Searcach i Neipeal, Prem Timalsina, is dán faoi mhac Prem, Prashant, a thugann a ainm don leabhar.

## Oileán na Marbh
Seo dán a bhfuair an file coimisiúnú air faoi na hoileáin bheaga amach ó chósta Thír Chonaill, áit ar cuireadh leanaí a cailleadh sular baisteadh iad. Tá ceol curtha leis ag Neil Martin agus chas Maighread Ní Dhomhnaill agus an West Ocean String Quartet é ag ceolchoirm sa bhliain 2006.

## Naisc sheachtracha
* Alt de chuid an ''Galway Independent'' 

Catagóir:Dánta
Comhaltas Ceoltóirí Éireann

Is eagraíocht Éireannach é **Comhaltas Ceoltóirí Éireann** a dhéanann caomhnú ar cheol traidisiúnta na hÉireann. Bunaíodh an eagraíocht sa bhliain 1951, agus is iomaí craobh atá bunaithe aici timpeall na tíre. Eagraíonn sí comórtas mór darbh ainm an Fleadh Cheoil.

### Ionaid in Éirinn

*Áras an Mhuilinn, An Muileann gCearr.
*Brú Ború, Caiseal.
*Brú na Sí, Eochaill.
*Clasaċ, Cluain Tarbh.
*Cnoc na Gaoithe, An Tulach.
*Cois na hAbhna, Inis.
*Cultúrlann na hÉireann, Ceannáras, Baile na Manach.
*Dún Uladh, An Ómaigh.
*Dún na Sí, An Móta.
*Kilrush Regional Outreach Centre, Cill Rois.
*Meitheal an Íarthar/Ceoláras Coleman, An Goirtín.
*Morrison Teach Cheoil, Baile idir Dhá Abhainn.
*Ionad Oriel, Dún Dealgan.

## Féach freisin
* An Fhleadh Cheoil

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh gréasáin oifigiúil
* Cartlann

Catagóir:Ceol traidisiúnta na hÉireann
Christchurch

clé|mion|An tuaisceart
clé|mion|dánlann
Is í **Christchurch** an chathair is mó ar Oileán Theas na Nua-Shéalainne, agus an chathair leis an dara limistéar uirbeach is mó sa tír sin (i ndiaidh Auckland). Tá sí suite ar bhruach na hAvon i réigiún Canterbury. 

Is é ** an t-ainm Māori atá ar an chathair, agus tugtar 'The Garden City' (Cathair an Ghairdín) uirthi mar leasainm.
clé|mion|Town Hall of the Performing Arts

## Féach freisin

* Oll-lámhach Christchurch, 2019

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte sa Nua-Shéalainne
Māori

Is iad na **Māori** (**Maoraigh**) bundúchasaigh Pholainéiseacha na Nua-Shéalainne.

Is duine Māori é Lucas, pearsa san úrscéal iar-apacailipteach *[[An Dara Rogha]]* le Celia de Fréine.

## Féach freisin

* An Mhaorais

## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí eitneacha
*
Ceann an Mhaighe

Nuair a luaitear **Ceann an Mhaighe** (Béarla: *Canovee*, ársa: *Cannaway*), 'séard atá i gceist ná pobal tuaithe, ceantar tuathúil is núicléas shráidbhaile i nGleann na Laoi, Contae Chorcaí, Éire. Tá iarpharóiste Caitliceach is Eaglais na hÉireann, *Cannaway*, mar lár ag an gceantar seo i mBarúntacht Mhúscraí Thoir.

## "Oileán" Cheann an Mhaighe
* Bábhún an Teampaill- *Bawnatemple*
* Na Claiseanna Fada- *Classis*
* Cnoc an Mhullaigh- *Knockavullig*
* Cúil na Suan- *Coolnasoon*
* Cúil Droma- *Cooldrum*
* Cúil na Carraige- *Coolnacarriga*
* Cúil na Seamróige- *Coolnashamroge*
* Cill an Ard-dorais- *Killinardrish*
* Leitheanach- *Lehenagh*
* An Loch Liath- *Loughleigh*
* Magh Oileach- *Mahallagh*
* Magh an Eallaigh- *Monallig*
* Nettleville- *Nettleville Demesne*
* Ráth an Uamhain- *Rathonoane*
* Sean Daingean Thiar- *Shandangan West*
* Sean Daingean Thoir- *Shandangan East*

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Valentina Matviyenko

Is polaiteoir Rúiseach agus gobharnóir Chathair Pheadair í **Valentina Ivanovna Matviyenko** () a rugadh i Shepetovka, an Úcráin ar 7 Aibreán 1949.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:Daoine Sóivéadach
Catagóir:Laochra
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Polaiteoirí na Rúise
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Taidhleoirí
Verfassungsschutz

Is é an **Verfassungsschutz**, nó **Cosaint an Bhunreachta** (fíorainm: *Bundesamt für Verfassungsschutz*, nó *Údarás na Cónaidhme um Chosaint an Bhunreachta*) údarás inmheánach faisnéise na Gearmáine. Is minic a deirtear gurb é an fórsa póilíneachta polaitiúil é, ach níl cumhachtaí na bpóilíní ag lucht cosanta an bhunreachta - ní bhíonn siad go bunúsach ach ag bailiú faisnéise. 

Tugtar "Uachtarán" nó *Präsident* ar cheannasaí an údaráis, agus é ag obair d'Aire Gnóthaí Inmheánacha na Cónaidhme (*Bundesinnenminister*). Tá ceanncheathrú fheidearálach Chosaint an Bhunreachta suite in Köln, ach thairis sin, tá údaráis chosúla i stáit na Cónaidhme go léir, agus iad ag obair d'Airí Gnóthaí Inmheánacha a stát féin. Uaireanta, bíonn an t-údarás feidearálach agus údaráis na stát éagsúil ag teacht salach ar a chéile, agus is minic a deirtear gur chóir don Ghearmáin seirbhísí na faisnéise inmheánaí a lárú in aon ionad amháin. Cuid thábhachtach de chultúr pholaitiúil na tíre é dílárú agus déabhlóid na cumhachta, ós stát cónaidhme nó stát feidearálach í an Ghearmáin inniu. Mar sin, níor tháinig údaráis na cónaidhme agus na stát ar chomhréiteach faoi athchóiriú Chosaint an Bhunreachta go fóill.

Tá cuspóirí an údaráis bunaithe ar an tríú mír sa Dlí um Chosaint an Bhunreachta (*Bundesverfassungsschutzgesetz*) ón 30 Mí na Nollag 1990.

Samplaí den chineál dreamanna a raibh an tÚdarás ag coinneáil súile orthu i rith na mblianta is ea iad:

* antoiscigh na heite deise, go háirithe na ciníochaithe agus na Nua-Naitsithe

* antoiscigh na heite clé

* antoiscigh Ioslamacha

* an Eoleolaíocht, nach nglactar léi mar reiligiún dleathach sa Ghearmáin

* daoine ó thíortha Cumannacha (i mblianta an Chogaidh Fhuair) a d'éalaigh ó na tíortha sin, nó bhí a fhios ag an Údarás go raibh cuid acu ar adhastar ag na Sóivéadaigh

## Tagairtí

Catagóir:An Ghearmáin
Gearóid Mac Spealáin

Scríbhneoir agus staraí ba ea **Gearóid Mac Spealáin** (1904–1975).

## Óige
Rugadh Mac Spealáin i gCathair Luimnigh i mí an Mheithimh 1904. B'úmadóir as Mainistir Uaithne é a athair, Micheál Spenser. Ellen Corbett an t-ainm a bhí ar a mháthair. Cailleadh Micheál nuair a bhí Gearóid an-óg. 

## Oideachas
D'fhreastail sé ar scoil na mBráithre Críostaí i Sráid Seasnáin agus d'éirigh go maith leis: san Ardteistiméireacht, fuair sé an chéad áit sa tír. Rinne Mac Spealáin cúrsa BA i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath (1923-24) agus Dubhghlas de hÍde mar ollamh aige. Bhain sé céim mháistir amach ina dhiaidh sin. 

## Múinteoir agus cigire
Chaith sé tréimhse mar oide scoile i Luimneach, ach ceapadh é ina chigire scoile sa bhliain 1930. Sa bhliain 1937, d'éirigh sé as an bpost sin agus chuaigh sé i mbun scríbhneoireachta.

## Scríbhneoireacht
Is iomaí aistriúchán a rinne Mac Spealáin ar leabhair scoile. Scríobh sé drámaí do pháistí freisin. Is ar a leabhair staire is mó a sheasann a chlú, áfach. Foilsíodh *Cathair Luimnigh I & II* sa bhliain 1950, *Uí Cairbre Aobhdha* sa bhliain 1960 agus *Stair Aos Trí Muighe* sa bhliain 1967. Bhíodh Mac Spealáin ag obair mar mhúinteoir i gColáiste Bhréanainn i mBaile an Bhuinneánaigh chuile shamhradh agus foilsíodh *Ar Chamachuaird laisteas den tSionainn* sa bhliain 1965. Theip an tsláinte air ina dhiaidh sin, go mór mhór radharc na súl, agus cailleadh sa bhliain 1975 é. Bhí a shaothar deireanach, *Stair Uí Chonaill Gabhra* (a foilsíodh sa bhliain 2004) críochnaithe aige i láimhscríbhinn.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1904
Catagóir:Básanna i 1975
Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh
An Chiméiris

Is í an **Chiméiris**, nó an **Chambóidis**, teanga oifigiúil na Cambóide. Ceann de na teangacha Astráiseacha í, cosúil leis an Vítneaimis, agus í ó dhúchas ag cúig mhilliún déag de dhaoine, a bheag nó a mhór - is deacair líon cruinn na gcainteoirí a shocrú, agus is féidir go bhfuil fiche milliún acu ann. Tá cónaí ar an gcuid is mó de na cainteoirí sa Chambóid féin, ar ndóigh, ach tá diaspóra mór ann i dtíortha eile, ar nós na Téalainne, na Fraince, na hAstráile agus na Stát Aontaithe. Tá gaol sách gar aici leis an teanga Mon, a bhí ina teanga thábhachtach in Oirdheisceart na hÁise tráth, cé go bhfuil a cuid cainteoirí scaipthe ar fud an réigiúin anois. Fuair an Chiméiris cuid mhór focal ón bPáilis agus ón tSanscrait, toisc gur teangacha tábhachtacha iad siúd i gcreideamh na tíre, an Búdachas. Is follasach go raibh an-tionchar ag teangacha beo an réigiúin ar an gCiméiris fosta, an Téalainnis agus an Vítneaimis mar shampla.

Murab ionann agus an chuid is mó de theangacha an réigiúin, ní teanga thonúil í an Chiméiris. Tá córas scríbhneoireachta dá cuid féin ag an gCiméiris, ar a dtugtar *aksar khmer*, agus is aibítir shiollach é.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na hÁise
Catagóir:An Chambóid
Natalia Estemirova

Gníomhaí ar son chearta an duine ba ea **Natalia Khusainova Estemirova** (Rúisis: *Наталья Хусаиновна Эстемирова*)(1958 – 15 Iúil 2009), a bhí ina baill den eagraíocht Rúiseach chearta daonna ' Cuimhneachán' (Rúisis: Мемориал).

Fuadaíodh Estemirova ar an 15 Iúil 2009 ag a 8.30 i.n. ó a baile i nGrozny, an tSeisnia. Gabh ceathrar fear neamhaithnid í nuair a bhí sí ar a bealach chuig na hoibre. De réir na péas, bhí dhá urchar ina ceann agus ina cliabhrach agus a corp fágtha ar thaobh na bhealaí mhóir i Gazi-Yurt, Nazran, sráidbhaile atá trasna na teorann san Iongúiséit.
clé|mion|229x229px|A DANGEROUS SLIDE BACKWARDS- RUSSIA'S DETERIORATING HUMAN RIGHTS, U.S. Congress

## Beathaisnéis
Rugadh í i Saratov Oblast (Rúisis: *Saratovskaya oblast*), atá ina Bhallaonaid de Chónaidhm na Rúise. Bhí tuismitheoirí measctha aici, Rúiseach-Seisniach.  

Bhain sí céim amach sa stair ó Ollscoil na Seichnia agus d'oibrigh sí mar mhúinteoir i nGrozny go dtí 1998. Bhí fianaise bailithe ar sáruithe chearta daonna i Seisnia ag Estemirova, ó thús an chogaidh sna Cugais Thuaidh, sa bhliain 1999.  

Bhí iníon aici, agus agus bhí sí fágtha ina baintreach nuair a fuair a fear céile (póilín ba ea é) bás. 

Sa bhliain 2000, ceapadh í mar ionadaí na heagraíochta 'Cuimhneachán' ina lárionad chearta daonna i nGrozny. D'obraíodh Estemirova 
Estemirova le Anna Politkovskaya (iriseoir imscrúdaithe) agus in éineacht le Stanislav Markelov (an dlíodóir chearta daonna); beirt a dúnmharaíodh freisin, sa bhliain 2006 agus 2009, faoi seach. 
## Naisc sheachtracha
* "Fuarthas gníomhaí Rúiseacha dúnmharuithe"; 'Séirbhís nuachta an BBC'

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Básanna in 2009
Catagóir:Iriseoirí Rúiseacha
Catagóir:Daoine dúnmharaithe sa Rúis
Anna Politkovskaya

Iriseoir agus scríbhneoir a bhí in **Anna Stepanovna Politkovskaya**, *née* **Mazeppa** (Rúisise: *А́нна Степа́новна Политко́вская*). Chaith sí dúthracht a saoil le cearta an duine agus saoirse an phreasa a chur chun cinn sa Rúis, agus sa deireadh fuair sí bás ar a son. Is é an tuiscint a bhí aici ar chogadh na Seisnia ná gur cinedhíothú glan ar na Seisnigh a bhí ann, agus í ag cur in aghaidh an chogaidh. 

Ar an 7 Deireadh Fómhair 2006, lámhachadh í nuair a bhí sí ag dul isteach san ardaitheoir sa bhloc árasán ina raibh ina cónaí. Bhí Politkovskaya go tréan in aghaidh an uachtaráin Vladimir Putin. mion|Anna Politkovskaja, 2005|clé
## Saol
Rugadh Anna Mazeppa i Nua-Eabhrac sa bhliain 1958. Úcránaigh ab ea a tuismitheoirí, agus iad ag obair ina dtaidhleoirí sna Náisiúin Aontaithe. Tháinig Anna i gcrann i Moscó, agus sa bhliain 1980 bhain sí amach céim ollscoile ó roinn na hiriseoireachta in Ollscoil Stáit Mhoscó (*Moskovskiy Gosudarstvennyi Universitet, MGU*).

Phós sí comh-mhac léinn ansin, Aleksandr Politkovskiy, agus saolaíodh beirt chlainne dóibh, mar atá, an iníon Vera agus an mac Ilya.
mion|clé
Chaith sí na blianta 1982-1993 ag obair don nuachtán *Izvestiya*, agus ina dhiaidh sin don *Obshchaya Gazeta*. Dhírigh sí ar na fadhbanna sóisialta sa Rúis, go háirithe ar chruachás na dteifeach. 

Sa bhliain 1999, thosaigh Politkovskaya ag scríobh don *Novaya Gazeta*, nuachtán a raibh clú na hiriseoireachta iniúchtaí air.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Básanna in 2006
Catagóir:Básanna de thoradh airm tine sa Rúis
Catagóir:Daoine dúnmharaithe sa Rúis
Catagóir:Scríbhneoirí Rúiseacha
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Gníomhaithe Rúiseacha ar son chearta daonna
Nazran

Is cathair í **Nazran** (Rúisis: Назра́нь; Iongúis: Наьсара, Näsara) i bPoblacht na hIongúiséitesa, Ballaonaid de Chónaidhm na Rúise. Bhí sí ina phríomhchathair ar Phoblacht na hIongúiséite, sna blianta 1991–2000, roimh thógáil an bhaile Magas, mar phríomhchathair nua. Is í Nazran an chathair is mó san Iongúiséit; bhí daonáireamh measta ar 134,280 aici, sa bhliain 2008.

Catagóir:Cathracha na Rúise
Nuacht24

Chuireadh ***[[Nuacht24]]***, a bhí lonnaithe i mBéal Feirste, seirbhís nuachta ar fáil as Gaeilge ar bhonn leanúnach: dhéanadh an fhoireann nuashonrú ar an suíomh gréasáin go rialta. Foilsíodh leagan clóite gach seachtain ó thús 2009 go dtí lár 2010 freisin. Bhunaigh an t-iriseoir aitheanta Eoghan Ó Néill an tseirbhís sa bhliain 2009: tháinig sí i gcomharbas ar a bhlag nuachta, ''An Druma Mór''. Bhí ceathrar fostaithe ag an nuachtán agus foilsíodh ailt de chuid scríbhneoirí amhail Eamon Ó Reachtair agus Meadbh Ní Eadhra air.

## Cúlra Uí Néill
Iriseoir aitheanta is ea Ó Néill atá mar eagarthóir nuachta ar Raidió Fáilte i mBéal Feirste. Tá go leor taithí aige: iar-eagarthóir ar ''Lá Nua'' agus iaririseoir le BBC Uladh is ea é freisin. Bronnadh gradam air mar *Iriseoir na Bliana* ag Gradaim Chumarsáide an Oireachtais i dTeach Farmleigh.

Buille mór ab ea scor *Lá Nua* ach nuair a cuireadh *Nuacht24* ar bun laistigh de mhí dá éis sin, ba dhóigh le Ciarán Dunbar go raibh "guth láidir óg" le mothú i mBreac-Ghaeltacht Bhéal Feirste.

Mhol Breandán Delap Ó Néill as "beatha" a choinneáil san fhocal scríofa Gaeilge leis an nuachtán ar líne nuair a bhí *[[Lá Nua]]* agus sean-*[[Foinse|Fhoinse]]* araon faoin bhfód. "Éacht ollmhór" a bhí ann feidhmiú gan chuidiú ón stát mar a bhí *Nuacht24* ag an am.

## An leagan clóite
Dar le hEoghan Ó Néill, is maith an rud é leagan clóite a bheith ann:


“Tá daoine fós á iarraidh agus nuair a tháinig deireadh le Foinse tháinig borradh mór faoin méid daoine a bhí ag lorg leagan clóite. Taitníonn leagan idirlín leis an nglúin óg ach dóibh siúd atá thar 25 bliain d’aois ní mhothaíonn siad chomh compordach leis. Anuas air sin tá leagan clóite níos feiliúnaí don traein nó don bhus nuair a bhíonn daoine ag taisteal.”


## Ní ba dhéanaí
Bhí *Nuacht24* maoinithe ag an Ciste Craoltóireachta Gaeilge, Ciste de chuid "Northern Ireland Screen". D'fhaigheadh an Ciste £3m chuile bhliain ón Roinn Cultúir, Ealaíon agus Fóillíochta i dTuaisceart Éireann. Chuile bhliain, thugadh sé maoiniú le haghaidh 75 uair an chloig ar a laghad de chláir Ghaeilge ar TG4, RTÉ agus BBC TÉ.

Bhí Ó Néill agus an fhoireann ag leanúint ar aghaidh le forbairt www.nuacht24.com ina mbeadh físeáin agus sruthanna nuachta ar fáil. 

“Tá súil againn go mbeidh Fís 24 agus Nuacht 24 ag obair as lámha a chéile agus go mbeidh físeáin rialta nuachta ann roimh dheireadh an tsamhraidh.”*
</blockquote>

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.nuacht24.com/ www.nuacht24.com] 
* [http://andrumamornuacht.blogspot.com/ http://andrumamornuacht.blogspot.com/]

== Féach freisin ==
* *Tuairisc*
* *NÓS*
* *Lá Nua*
* *Goitse''

## Tagairtí

Catagóir:Nuachtáin in Éirinn
Catagóir:Nuachtáin na Gaeilge
Catagóir:Láithreáin gréasáin na Gaeilge
Catagóir:Seachtanáin
Catagóir:Béal Feirste
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2009
Catagóir:Bunaithe sna 2000í
Horst Mahler

Dlíodóir agus iar-sceimhlitheoir de chuid Dhrong Baader-Meinhof é **Horst Mahler** (a tháinig chun saoil i Haynau, inniu: Chojnów sa Pholainn, ar an 23 Eanáir 1936) a chuaigh le ciníochas agus le náisiúnachas faisisteach níos déanaí ina shaol. 

Ghlac sé páirt i mbunú Dhrong Baader-Meinhof sa bhliain 1970. Chaith sé an chuid ba mhó de na seachtóidí sa phríosún mar phionós as a chuid ainghníomhartha mar sceimhlitheoir. 

Sa bhliain 1980, scaoileadh saor é, agus i 1987, fuair sé ceadúnas arís ceird an dlíodóra a chleachtadh. 

Sna 1990idí, chuaigh sé le hantoisceachas na heite deise, agus sna blianta 2000-2003, bhí sé ina bhall den NPD ("Páirtí na nDaonlathach Náisiúnta"), an ceann is tábhachtaí de pháirtithe na heite deise antoiscí sa Ghearmáin. 

Ina dhiaidh sin, áfach, thréig sé an páirtí, nach raibh sách radacach aige, agus bhunaigh sé cumann nua do lucht diúltaithe an Uilelosctha, *Verein zur Rehabilitierung der wegen Bestreiten des Holocausts Verfolgten*. 
[clé|mion|150x150px|[1970idí]]
Chaill sé a cheadúnas dlíodóireachta arís sa bhliain 2004, toisc go bhfuarthas gur cumann frith-bhunreachtúil a bhí ann, is é sin, go raibh cuspóirí an chumainn ag teacht salach ar bhunreacht daonlathach na Gearmáine. 

Ina dhiaidh sin féin, tharraing Mahler súil air féin go minic leis na ráitis mhadrúla phoiblí inar cháin sé na Giúdaigh, na ciníocha neamh-Eorpacha agus an daonlathas parlaiminteach.

## Féach freisin

* Rote Armee Fraktion

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Drong Baader-Meinhof
Catagóir:Daoine Polannacha
Catagóir:Dlíodóirí
Andreas Baader

Sceimhlitheoir Gearmánach a bhí i m**Berndt Andreas Baader** (rugadh i München ar an 6 Bealtaine 1943 é, agus fuair sé bás i bpríosún Stammheim ar an 18 Deireadh Fómhair 1977).

## Saol

link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:RAF-Logo.svg|mion|clé|Suaitheantas na droinge. Taispeánann sé fo-inneallghunna den déanamh ''Heckler & Koch''.

Cailleadh a athair i ndeireadh an Dara Cogadh Domhanda, agus ba iad a mháthair, a aintín agus a mháthair mhór a thóg é. 

Bhí sé ina ógchiontóir nuair a bhí sé ina dhéagóir, agus é ag goid gluaisteáin le haghaidh spraoithiomána go minic. 

Ina fhear óg dó, chuaigh sé go Beirlín agus fuair sé aithne ar radacaigh na heite clé. Fear spadhartha a bhí ann agus é claonta chun foréigin. 

mion|clé|Reilig Dornhaldenfriedhof i Stuttgart

Ón mbliain 1968 ar aghaidh, ghlac sé páirt i ngníomhartha neamhdhlíthiúla na radacach is na sceimhlitheoirí óga. Sa bhliain 1970, gabhadh é, ach shaor na sceimhlitheoirí eile é ón mbraighdeanas mí ina dhiaidh sin. Chuaigh seisean agus fiche radacach eile go dtí an Iordáin le hoiliúint treallchogaíochta a fháil ó na Palaistínigh ansin. 

Ina dhiaidh sin, bhí Baader páirteach in ionsaithe buamála agus i ruathair ar bhainc. Bhí barántas amuigh air thar aon sceimhlitheoir eile. 

Ar an 1 Meitheamh 1972 gabhadh é in éineacht le Jan-Carl Raspe agus Holger Meins. 

Cailleadh é le linn "Oíche an Bháis i Stammheim" (18 Deireadh Fómhair 1977), nuair a chuir seisean, Raspe agus Gudrun Ensslin lámh ina bhásanna féin i bpríosún Stammheim, Stuttgart.

[mion|clé|Leacht cuimhneacháinː [18 Deireadh Fómhair 1977 - Gudrun Ensslin, Andreas Baader, agus Jan-Carl Raspe]]

Tá Baader adhlactha i Reilig Dornhalden i Stuttgart in aice le hEnsslin agus Raspe.

D'ainmnigh na hiriseoirí Drong Baader-Meinhof as Baader agus Ulrike Meinhof.

## Féach freisin

* Rote Armee Fraktion
* Fómhar na Gearmáine

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Básanna i 1977
Catagóir:Drong Baader-Meinhof
Yerba mate

Is éard is ***yerba mate*** ann ná lus ó Mheiriceá Theas a fhliuchtar le haghaidh ólacháin cosúil le tae. Tá caiféin sa *yerba mate* cosúil leis an tae, agus é in ann an tuirse a bhaint den duine dá réir sin. Duilleoga ón gcrann úd *Ilex paraguayensis* atá i gceist leis an *yerba mate*, crann a bhfuil gaol aige leis an gcuileann. 

Bhí na bundúchasaigh ag ól *mate* i Meiriceá Theas i bhfad roimh theacht na gConquistadores, agus óltar idir the agus fhuar é. Tháinig an focal féin *mate* as an gCeatsuais, ach sa teanga sin, tagraíonn sé don tsoitheach ólacháin, seachas don deoch féin. 

Is iad tíortha Río de la Plata, is é sin, an Airgintín, Paragua, agus Uragua, na tíortha is mó *mate*, idir shaothrú agus thomhaltas, chomh maith leis an gcuid den Bhrasaíl atá ag críochantacht leo, mar atá, stát Rio Grande do Sul. Ní óltar mórán den deoch taobh amuigh de na tíortha seo, áfach, ach sa chorr-áit, cosúil leis an Liobáin nó na hOileáin Chanáracha.

Bíonn blas leath searbh, leath milis sa *mate* féin, ach is gnách spíosraí a chur leis an *mate*, cosúil leis an dóigh a spíosraítear an tae le lusanna eile.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Nicitín

mion|clé|230px|C<sub>10</sub>H<sub>14</sub>N<sub>2</sub>
Is é an **3-[(2S)-1-meitilpioróilidín-2-il]piridín** nó an **nicitín** an t-alcalóideach is cúis leis an dúil nimhe a chuireann na daoine sa tobac. I nduilleoga an phlanda tobac is mó atá an nicitín ar fáil (seasann sé do 0.6 - 3.0 % de mheáchan an tobac thirim), nó úsáideann an planda é mar nimh a choinníonn na feithidí ó na duilleoga. Sna laethanta a bhí, bhaineadh an duine daonna féin úsáid áirithe as an nicitín leis na feithidí a mharú, agus inniu féin, úsáidtear comhdhúile atá cosúil leis an nicitín ó thaobh a struchtúir agus a dtionchair de, ar nós imideaclóipríd. 

Is féidir le tiúchan lag nicitín néaróga an duine a spreagadh, agus is dual don duine taitneamh a thabhairt don spreagadh seo agus dúil nimhe a chur sa nicitín dá thoradh sin. Tá sé thar a bheith deacair an nós sin a bhriseadh.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Alcalóidigh
Catagóir:Piridíní
Catagóir:Tobac
Vicipéid an Bhéarla

Is í **Vicipéid an Bhéarla** (as Béarla, *English Wikipedia*) an leagan Béarla den chiclipéid phoiblí ilteangach Vicipéid. Is é leagan an Bhéarla an leagan is mó agus is sine i dteanga ar bith. Ciclipéid Ghréasán-bhunaithe, ilteangach is ea an **Vicipéid** agus tá an méid a bhfuil inti ar fáil saor in aisce do phobal na cruinne. Tá sí scríofa ag an bpobal don phobal agus bíonn sé de dheis ag duine ar bith le rochtain Idirlín acu a bhfuil ann a athrú. Is é an chiclipéid is mó ar domhan é, is tá breis is 5.5 mhilliún alt ann.

## Stair
Tháinig *Wikipedia* (comhfhocal den fhocal Havaíoch *wiki* – "scioptha" agus an focal Béarla *encyclopedia*) ar an bhfód sa bhliain 2000 mar chomhthogra den chiclipéid phroifisiúnta Nupedia. Tá an togra ar fad faoi stiúir an eagrais Wikimedia Foundation a fheidhmíonn ar bhonn neamh-bhrabach. Braitheann an eagraíocht ar shíntiúis le coinneáil ag imeacht.

Ó bunaíodh í, tá clú agus cáil na Vicipéide tar éis fás go sciobtha. Tá roinnt tograí eile (Wikibooks, Wiktionary, srl.) atá gaolta leis an Vicipéid tar éis teacht chun cinn de bharr caithréime na Vicipéide.

Luaitear an Vicipéid go minic sna meáin agus sa saol acadúil ach fós féin, tá roinnt ceisteanna ardaithe maidir le iontaofacht na Vicipéide. Tá moladh agus cáineadh faighte aici maidir leis an tslí a dháiltear í, a eagraítear de shíor í, an clúdach leathan atá aici chomh maith leis an ngné ilteangach atá ag baint léi. Moltar go láidir d'eagarthóirí cloí le dearcadh neodrach sa tslí is go ndéantar achoimriú ar dhearcaí éagsúla ar ábhar ionas nach mbíonn ailt scríofa i mbealach claonta.

## Conspóid
Tá conspóid ag baint leis an Vicipéid mar shaothar tagartha. De bharr go bhfuil sí an-oscailte tarlaíonn loitiméireacht (creachadóireacht), míchruinneas, neamhchomhsheasamacht, caighdeán measctha agus tuairimí gan bunús. Cuireadh ina leith freisin go bhfuil easpa údaráis agus easpa freagrachta ag baint léi. É sin ar fad ráite, tá tóir mhór ann le haghaidh scóip agus doimhneas a cuid alt, chomh maith lena hathruithe rialta agus úsáidtear go rialta í mar fhoinse thagartha. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Vicipéid an Bhéarla
* Alt de chuid www.beo.ie
* Alt de chuid www.beo.ie
*  Wikipedia 1.0 (plan and discussion)
*  The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource by Richard Stallman (RMS)
*  FSF endorsement of Wikipedia
*  RMS describes Wikipedia as 'exciting news'
*  Meta: English Wikipedia
*  MediaWiki Fersiwn 1.9.3 - SourceForge
*  Wikipedia press coverage
*  Yahoo News articles that mention Wikipedia  (updated regularly)
*  Sarah Lane's vandalism of the monkeypox article
*  Wikipedia Article on CNN
*  IBM History Flow : Technical experiment on "visualizing dynamic, evolving documents and the interactions of multiple collaborating authors." Uses various Wikipedia articles as example data.
* Alt de chuid www.beo.ie

Béarla
Vicipéid na Fraincise

Leagan as Fraincis den chiclipéid phoiblí ilteangach Vicipéid is ea **Vicipéid na Fraincise** (as Fraincis, *Wikipédia francophone, Wikipédia en français*). Is í Vicipéid na Fraincise an cúigiú Vicipéid is mó atá ann. Tháinig sí ar an bhfód ar an 23 Márta 2001. Ar an 15 Lúnasa 2018, bhí 2,032,389 alt ann.

## Ailt
* 15 Bealtaine 2003: 10,000 alt
* 22 Mí na Samhna 2003: 20,000
* 29 Lúnasa 2004: 50,000
* 21 Aibreán 2005: 100,000
* 4 Nollaig 2005: 200,000
* 28 Bealtaine 2007: 500,000
* 23 Deireadh Fómhair 2010: 1,000,000

## Féach freisin
* Vicipéid na Gaeilge
* Vicipéid an Bhéarla
* Vicipéid na Breatnaise

## Tagairtí
* Nicolas Auray, Céline Poudat, et Pascal Pons, *Democratizing scientific vulgarization. The balance between cooperation and conflict in French Wikipedia*, Observatorio, vol. 1, 2007, 185–199 (ISSN 1646-5954)
* Bernard Jacquemin, Aurélien Lauf, Céline Poudat, Martine Hurault-Plantet, Nicolas Auray, *La fiabilité des informations sur le web : le cas Wikipédia*, Conférence en recherche d'information et applications 2008, Trégastel, IRISA, 12–14 Márta 2008, 49–56

## Naisc sheachtracha
* Vicipéid na Fraincise

Catagóir:Vicipéid
Carraig an Droichid

Sráidbhaile beag is ea **Carraig an Droichid**, suite ar an bhruach ó thuaidh de abhainn na Laoi i mBarúntacht Mhúscraí Thoir, Contae Chorcaí, Éire. 

An príomh-shráidbhaile i gceantar Cheann an Mhaighe atá ann, agus tá áiseanna agus seirbhísí ar nós siopa, oifig an phoist, tigh tábhairne, stad an bhus (idir Corcaigh is Maigh Chromtha, ar an R618) agus páirceanna imeartha na háite lonnaithe i gCarraig. Tá bunscoil, séipéil Caitliceach agus reilig na háite suite i gCeann an Mhaighe, tuairim is dhá chiliméadar ó theas.

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Vicipéid na Gaeilge

Is í **Vicipéid na Gaeilge** an leagan Gaeilge den Vicipéid.

## Stair
Tháinig Vicipéid na Gaeilge ar an bhfód ar an 7 Meitheamh 2003 (cé go bhfuil éiginnteacht áirithe ann maidir leis an dáta sin). Aithnítear Gabriel Beecham mar bhunaitheoir. 

Faoi mhí an Mhárta 2007 bhí thart ar fiche duine ag cur leis an suíomh ar bhonn rialta agus bhí suas le 7,000 alt ann. 

Sa bhliain 2023, cruthaíodh na céadta leathanach gach mí, agus rinneadh na mílte athrú. Faoin tráth seo ( ), tá  duine nó bota ag cur leis an suíomh, agus tá  alt ar fáil ann.

## Tuairimí
Mhol an iris *Beo* (http://www.beo.ie) Vicipéid na Gaeilge,

:"*An rud is áille faoi Vicipéid ná gur féidir le haon duine í a chur in eagar. Ciallaíonn sé sin gur féidir le duine a bhfuil eolas ar bith aige faoi ábhar, cé acu saoi nó amadán é, é sin a chur ar an suíomh chun go mbeidh sé ar fáil do gach duine.* 

Cheap *Beo* go raibh an Vicipéid úsáideach d'fhoghlaimeoirí chomh maith le cainteoirí líofa:

:*"Is áis den scoth í Vicipéid don phobal Gaeilge ar líne, agus d’fhoghlaimeoirí chomh maith. Is iontach an rud é bheith in ann an Ghaeilge a léamh agus bheith ag foghlaim ag an am céanna. Agus, má chláraíonn tú ar an suíomh, is féidir leat do chuid Gaeilge a úsáid go rialta agus tú i mbun plé leis na daoine eile agus ag cur leis na haltanna."*

Ina alt *Putting the learning back into learning technology* dúirt Barry McMullin (Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath) gur áis mhaith í Vicipéid na Gaeilge:

:*...No doubt, the Irish version of wikipedia will never be as complete or current as the English version; but for those users who need it, it will be much better than having no Irish language encylopedia at all! Moreover, the Irish wikipedia will probably evolve to contain the primary or definitive versions of articles in certain specific topic areas. Of course, mutatis mutandis, similar comments could be made for other language versions of wikipedia."*
Chuir scoláirí eile béim ar luach oideachasúil na Vicipéide.
mion|220x220px|Google i mBÁC

## Innéacsú agus rangú
De ghnáth bíonn leathanaigh nua innéacsaithe ag Google taobh istigh de sheachtain nó mar sin.   Ní ransaíonn Google ga.wikipedia.org chomh minic le heagraíochtaí móra Wikipedia (en.wikipedia.org, srl.) mar gheall ar mhéid níos lú tráchta.   D'fhéadfadh sé cúpla lá go cúpla seachtain a thógáil go dtí go n-aimsíonn ransaitheoirí gréasáin Google  an leathanach agus go gcuirtear san innéacs é.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Staidreamh faoi Vicipéid na Gaeilge. Arna rochtain ar 4 Lúnasa 2015 

Catagóir:Vicipéid
Catagóir:Láithreáin gréasáin na Gaeilge
Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge
Catagóir:Aipeanna Gaeilge
Míora

Ba chathair ársa í **Míora** sa Licia (Gréigis: Μύρα), áit ina bhfuil baile beag Kale (Demre) sa lá atá inniu ann, i gCúige Antalya sa Tuirc. Bhí sí suite ar bhruach abhann an Mhíorois (Demre Çay), ar an mhá ghlárach mhéith idir Alaca Dağ, sliabhraon Massikytos agus an Mhuir Aeigéach.

Catagóir:Láithreáin seandálaíochta sa Tuirc
Catagóir:Cathracha ársa Ghréagacha
Catagóir:Láithreáin Rómhánacha sa Tuirc
Catagóir:Anatolia
Catagóir:Lycia
Catagóir:An tSean-Ghréig
An Laoi

Abhainn i gContae Chorcaí is ea **an Laoi**. Tosaíonn an abhainn i nGuagán Barra, in iarthar an chontae, agus críochnaíonn sí i gCuan Chorcaí. Tá sé timpeall 90km ar fad.

Sa bhliain 2009 bhí an tuile is mó le 800 bliain ar an Laoi, agus ní raibh an dara rogha ann ach Stáisiún Caidéalaithe na Laoi a dhúnadh síos. Ansan, ní raibh uisce ag 40% des na daoine i gCathair Chorcaí ar feadh seachtaine. Rinne an tuile damáiste do Choláiste na hOllscoile, Chorcaigh, chomh maith.

## Tagairtí

Catagóir:Aibhneacha Chontae Chorcaí
Fiacail

Is iad is **fiacla** (uimhir uatha: **an fhiacail**) ann na struchtúir beaga bána a bhíonn faighte i ngialla (nó béil) a lán veirteabrach agus úsáidtear iad le haghaidh bianna a stróiceadh, a scríobadh agus a chogaint.
Úsáideann roinnt ainmhithe, ach go háirithe carnabhóirí, fiacla chun críche fiaigh nó cosanta.
Bíonn fréamhacha fiacla clúdaithe le drandail. Ní bhíonn fiacla déanta as cnámh, ach as fíocháin nach ionann dlúis agus cruais.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Achoimre (*[[Béarla]]*)


Catagóir:Fiaclóireacht
Catagóir:Corp an duine
Catagóir:Córas díleáite
Catagóir:Anatamaíocht
Catagóir:Béal
Frank McCourt

Ba mhúinteoir agus údar Éireannach-Meiriceánach é **Francis "Frank" McCourt** (19 Lúnasa 1930 - 19 Iúil 2009). Shaothraigh sé clú dó féin mar scríbhneoir ar dtús lena leabhar dírbheathaisnéiseach, *[[Angela's Ashes]]*, rud a ghnóthaigh Duais Pulitzer dó.
clé|mion|269x269px
Foilsíodh an leabhar i 1996 agus ghnóthaigh sé an Duais Pulitzer san earnáil beathaisnéise. Sé atá sa leabhar ná aistí beathaisnéise faoin saol a bhí an údar i rith a óige i Nua Eabhrach agus i Luimneach chomh maith lena choimhlint le bochtanas agus fadhb ólacháin a athar agus faoi iarrachtaí a mháthar an teaghlach a choimeád beo.

Rinne Pádraig Breathnach aistriúchán go Gaeilge den leabhar ‘Angela's Ashes’, 'Luaithreach Angela. Cuimhní Óige'. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna in 2009
Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh
Catagóir:Daoine as Luimneach
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Pulitzer
Māori (idirdhealú)

Tá níos mó ná aon bhrí amháin leis an bhfocal **Māori**:
* Maorais - teanga
* Māori - grúpa eitneach
1484

## Eachtraí
* 14 Bealtaine - Corónaíodh Séarlas VII na Fraince.
* gan dáta - Chuir rí na Portaingéile coimisiún matamaiticeoirí ar bun chun táblaí a chur le chéile leis an domhanleithead a dhéanamh amach.
	 
## Breitheanna
* 23 Aibreán — Iúil Caesar Scaliger, fear léinn Iodálach (b. 1558)
* Áine Kendal, banríon na hUngáire agus na Boihéime (b. 1506)

## Básanna
* 4 Márta — Casimir, prionsa agus éarlamh na Polainne (r. 1458)
* 21 Lúnasa — Pápa Sixtus IV, Pápa ó 1471 go 1484

Catagóir:Blianta
Paindéim A (H1N1) 2009

mion|clé|Fógra: Eolas don Phobal

'Séard atá i b**paindéim A(H1N1) 2009** ná briseadh amach domhanda de phór nua den víreas fliú A fochineál H1N1 (sórt fliú), a sainaithníodh in Aibreán 2009 agus ar a dtugtar "fliú na muc" go coitianta. Tarchuirtear ó dhuine go duine é. Tá breis is 18,000 duine maraithe ag an ngalar. Ar an 10 Lúnasa 2010 dúirt an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte go raibh deireadh tagtha leis an bpaindéim.

## Naisc sheachtracha
* Fógra i nGaeilge de chuid an FSS  

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:2009
Catagóir:Fliú
Faireog thíoróideach

Is ceann de na faireoga inchríneacha is mó sa chorp í an **fhaireog thíoróideach**. Tá an fhaireog seo suite sa scornach faoi bhun an Úill Bhráid agus a bheag nó a mhór ar an leibhéal céanna leis an loingeán criocóideach. Tá sí ar chruth féileacáin agus tá sí lonnaithe chun tosaigh sa mhuineál. Rialaíonn an fhaireog seo cé chomh gasta is a dhónn an corp fuinneamh, bíonn sí freagrach as próitéiní a dhéanamh agus as leibhéal cheimiceáníogaireacha an choirp do hormóin eile. Glacann an tíoróideach páirt sna próisis seo trí hormóin tíoróideacha a tháirgeadh ag baint úsáide as an iaidín, ach go háirithe tíorocsaín (T4) agus trí-iadaitíoróinín (T3). Rialaíonn na hormóin seo an bunráta meitibileach agus téann siad i bhfeidhm ar an ráta fáis agus feidhme a lán córas eile sa chorp. Úsáidtear iaidín agus tirisín 
chun T3 agus T4 araon a dhéanamh. Táirgeann an fhaireog thíoróideach an hormón cailceatoinin freisin,
a ghlacann páirt in hoiméastáis chalciam.

## Rialú na Faireoige
Tá an fhaireog thíoróideach rialaithe ag an hipeatalamas agus an piotútach.
Faigheann an fhaireog a hainm ón bhfocal Gréigise i gcomhair 'scéithe', toisc an chrutha a bhíonn ar an loingeán tíoróideach a bhíonn idirghaolmhar léi. Is iad an hipirtíoróideach (tíoróideach róghníomhach) agus an hipitíoróideacht (tíoróideach gannghníomhach) na fadhbanna is minicí a bhíonn bainteach leis an bhfaireog thíoróideach.

## Tagairtí

Catagóir:Faireoga
Catagóir:Córas inchríneach
Catagóir:An Ceann agus an muineál
Pádraic Breathnach

Scríbhneoir Éireannach, gearrscéalaí agus aistritheoir is ea **Pádraic Breathnach**.

## Saol
Rugadh Breathnach i gCoill Bruachlán, Maigh Cuilinn, Contae na Gaillimhe sa bhliain 1942. Fuair sé a chuid oideachais i gColáiste Mhuire, Gaillimh agus i gColáiste na hOllscoile, Gaillimh. D'éirigh leis céim sa Ghaeilge agus sa Stair agus MA sa Ghaeilge agus Ard-Teastas san Oideachas a bhaint amch. Chaith sé seal mar oide scoile. Sa bhliain 1969 ghlac sé post mar Léachtóir le Gaeilge i gColáiste Mhuire gan Smál i Luimneach. Sa bhliain 1992, bhronn an Foras Gael-Mheiriceánach Duais an Bhuitléaraigh air.

## Aistriúcháin
D'aistrigh Gabriel Rosenstock cuid dá ghearrscéalta go Béarla (*The March hare and other stories*, Cló Iar-Chonnachta, 1994). Aistríodh ceithre dá shaothair ghearrscéaltaíochta go Béarla sa leabhar Fourfront (Cló Iar-Chonnachta, 1998) agus tá saothair leis aistrithe go hAlbáinis, Rómáinis, Cróitis, Polainnis freisin.

## Saothar
### Gearrscéalta
* Ingne Dearga Dheaideo (Cló Iar-Chonnachta, 2005)
* An Pincín agus scéalta eile (Cló Iar-Chonnachta, 1996)
* Íosla agus scéalta eile (Clódhanna, 1992)
* Taomanna (Cló Iar-Chonnachta, 1990)
* Ar na tamhnacha (Clódhanna Teo., 1988)
* Lilí agus fraoch (Clódhanna Teo., 1983)
* Na déithe luachmhara deiridh (Clódhanna Teo., 1980)
* An lánúin agus scéalta eile (Foilseacháin Náisiúnta Teoranta, 1979)
* Buicéad poitín agus scéalta eile (Clódhanna Teo., 1978)
* Bean aonair agus scéalta eile (Clódhanna Teo., 1974 athchló 1984)

### Úrscéalta
* As na Cúlacha (Indreabhán: Cló Iar-Chonnachta, 1998)
* Gróga cloch (Indreabhán: Cló Iar-Chonnachta, 1990)

### Eagarthóireacht
* Bróga páipéir agus stocaí bainne ramhair (Cló Iar-Chonnachta, 2007)

### Aistriúcháin
* The March Hare and other stories (Cló Iar-Chonnachta, 1994) le Gabriel Rosenstock

### Taighde
* Maigh Cuilinn: a tásc is a tuairisc (Cló Chonamara, 1986)
* Nótaí ar 'Dúil', le Liam Ó Flaithearta (Mercier, 1970)

## Tagairtí

Breathnach, P
Breathnach, P
Catagóir:Daoine beo
Breathnach, P
Breathnach, P