open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Seicin mhúcasach

Is éard is **seicin mhúcasach** ann ná leathán fíocháin shnáithínigh a líneálann gach cuas is canáil sa cholainn a osclaíonn don taobh amuigh (conair an bhia is an chonair úirighéiniteach, mar shampla). Bíonn ciseal dromchlach eipitéiliam is ciseal fíocháin tháite faoi sin. Is féidir go mbeidh faireoga simplí sa chiseal dromchlach. Bac a bhíonn inti idir na cealla a chomhdhéanann an cholainn is an timpeallacht sheachtrach.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Scannán múcasach ar *[http://www.britannica.com/ Encyclopædia Britannica]*(*[[Béarla]]*)

Catagóir:Seicin múcasach
Catagóir:Córas díleáite
Catagóir:Anatamaíocht
Catagóir:Scannáin (anatamaíocht)
Catagóir:Bitheolaíocht scannáin
Scannán sábhála

Scannán fótagrafach leis an eibleacht ag clúdach bunscannáin de thrí-aicéatáit cheallalóis nó poileistear, nach ndónn ach go mall agus nach bhfuil inlasta ach ar éigin. Malairt ar níotráit cheallalóis, atá fíorbhaolach inlasta agus a bhí in úsáid roimh 1950.

## Tagairtí
Scannánafón

Aon ghléas ceoil ina ndéantar an fhuaim trí chrith scannáin rite. Is iad na drumaí an cineál is tábhachtaí. Rang i rangú gléasanna ceoil Hornbostel is Sachs (1914).

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Scarabaeus sacer

Priompallán a bhfuil cosa tosaigh oiriúnaithe aige chun bualtrach a fhoirmiú i liathróid le rolladh isteach i seomra faoi thalamh chun na larbhaí a chothú ann. Ba í siombail an aiséirí is na neamhbhásmhaireachta an scarab san Éigipt ársa, agus dhéantaí briochtaí is séalaí stampála i bhfoirm na scaraibe a chaití mar shiogairlíní nó fáinní.

## Tagairtí
Scaradh iseatóp

[mion|Eagair [lártheifneoirí sna Stáit Aontaithe a shaibhríonn úráiniam]]
Is éard is **scaradh iseatóp** ann ná meascán d'iseatóip a scaradh ina n-iseatóip dhifriúla ar leith. Baintear feidhm as airíonna éagsúla na n-iseatóp chuige seo. Mar shampla, sraontar léas iain luchtaithe iseatóp i réimsí leictreacha is maighnéadacha níos mó nó níos lú, ag brath ar a maiseanna: an iarmhairt is bun leis an mais-speictriméadar. Sampla eile is ea go mbraitheann ráta idirleata na n-iseatóp i meascán gásach ar mhais gach iseatóip, agus baintear feidhm as seo chun scaradh a dhéanamh ar heicseafluaríd úráiniam i saibhriú úráiniam i gcomhair breosla núicléach. 

## Tagairtí

Catagóir:Teicneolaíocht núicléach
Scarbhileog

Clár ríomhaire lenar féidir sonraí, uimhreacha agus/nó téacs a chur isteach is a thaispeáint i maitrís dhronuilleogach. Is féidir na sonraí a phróiseáil is a láimhseáil ar bhealaí difriúla de réir mar a chinneann an t-úsáideoir. Mar shampla, is féidir colúin nó sraitheanna uimhreacha a shuimiú, a idirmhalartú nó a mhéadú faoi thairisigh. Tugann scarbhileoga bealaí réasúnta simplí, ach cumasach mar sin féin, chun sonraí airgid is eile a anailísiú, agus baintear feidhm astu go forleathan i gcúrsaí gnó. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Bogearraí
Catagóir:Ríomhaireacht
Scáthán

mion|deas|Scáthán
Dromchla mín a fhrithchaitheann cuid mhaith den solas a imbhuaileann é, déanta as gloine le miotal an-fhrithchaiteach deasctha ar an gcúl nó ar an aghaidh thosaigh, nó as miotal le han-loinnir air. Cruthaíonn scáthán plánach íomhá fhíorúil ar aon mhéid leis an bhfrithne, ach an íomhá iompaithe go cliathánach i leith na frithne, taobh clé na híomhá ar thaobh deas na frithne. Díchumann scáthán dronnach an íomhá, ach úsáidtear scáthán cuasach le dromchla parabóileach i dteileascóip réalteolaíochta chun solas a bhailiú is a fhócasú. I dteileascóp réalteolaíoch frithchaite is féidir go mbeidh an scáthán 5 m ar trastomhas, ach úsáidtear scátháin de gach tomhas in ionstraimí optúla. Úsáidtear scátháin leathairgeadaithe mar scátháin aonbhealaigh idir seomra dea-shoilsithe is seomra lagshoilsithe.

## Tagairtí

Catagóir:Scátháin
Scáthlán croise

Spiara maisithe chun an altóir is an chórlann san eaglais a scaradh ó chorp na heaglaise.

## Tagairtí
Neoplasma

At de shaghas ar bith in áit ar bith sa cholainn is ea **neoplasma**. Sa chiall litriúil, cuimsíonn an téarma fiú at de bharr ionfhabhtaithe nó cist, ach den chuid is mó fáis éadroma neamhurchóideacha. 

Tarlaíonn fáis éadroma go háitiúil agus bíonn imill shoiléire acu. Déanann fáis urchóideacha (ailsí) ionradh ar fhíocháin sa chomharsanacht, éiríonn a n-imill doiléir, agus leathann siad chuig codanna eile sa cholainn trí imshruthú na fola is an córas limfeach.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Scanóir

Is é is **scanóir** ann feiste ionchuir i gcóras ríomhaire chun cáipéisí a scanadh is cóip díobh a chur i gcuimhne an ríomhaire. Déantar an cháipéis a stóráil mar phicteilíní ag na seoltaí cuí, agus de réir mar a mhéadaítear an oiread picteilíní in aghaidh an cheintiméadair sa dá threo, síos suas is trasna na cáipéise, is amhlaidh is fearr caighdeán an scanóra is na híomhá stóráilte. I scanóir ísealchaighdeáin dubh is geal bíonn timpeall 120 picteilín in aghaidh an cm, ach i scanóir daite ardchaighdeáin os cionn 480 picteilín cm-1. Bíonn bogearraí ag dul le cuid de na scanóirí a dhéanann an leathanach a anailísiú is íomhá téacs a aistriú i línte téacs i gcomhair próiseálaí focal nó córas foilsitheoireacht deisce. Is féidir pictiúir lándaite a léamh is a phróiseáil le bogearraí íomháithe. 

## Tagairtí

Catagóir:Forimeallaigh
Scanóir spota eitilte

Gléas a bhíodh in úsáid chun sleamhnán trédhearcach nó scannán pictiúir reatha a atáirgeadh i gcomhair na teilifíse tríd an spota solais a scanadh i ngréasán le luascóp ga-chatóideach. Ghabhtaí an solas tarchurtha le fótaichill nó gléas solasmhothálach eile chun físchomhartha a ghlacadh le taispeáint ar theilifíseán. 

## Tagairtí
Sceall

Carraig dhríodair a cruthaíodh den chuid is mó ó fhosuithe cré táite is dlúite. Bíonn ineamhnaitheacht shainiúil ar feadh na bplánaí fosaithe, is é sin, scoilteann sé go héasca ar feadh dromchlaí comhthreomhara le spáis bheaga eatarthu mar gheall ar threoshuíomh na bplátaí de mhianraí cré. Bíonn dóthain ábhair orgánaigh lofa i sceallaí ola gur féidir ola a eastóscadh as trí dhriogadh millteach. 
[mion|[Iontaise i sceall]]
[mion|Sceall ar [Mársa|Mhársa]]

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Catagóir:Cloch
Sceartán

Fíneog mhór atá oiriúnaithe chun a bheith ina seadán seachtrach fuiliteach ar veirteabraigh tíre. Is arachnidí seadánacha iad **na sceartáin** (fo-ord Ixodida) atá mar chuid de sárord na bhfíneog Parasitiformes.
Na sciatháin thosaigh leathrúil ag a mbun is scannánach ag a gceann, agus fillte ar na sciatháin scannánacha chúil is é ar fos. A starrfhiacla modhnaithe chun an craiceann a ghearradh agus an béal oiriúnach chun suite. A heipideirm leaisteach de réir cineáil, in ann síneadh chun béile fola a choinneáil. Is féidir léi galair a tharchur d'ainmhithe is daoine.

## Tagairtí

Catagóir:Artrapóid
Sceartán caorach

Is cuileog bheag gan eití é **sceartán caorach**, seadán seachtrach ar chaoirigh. Itheann sé tríd an bhfuil a shú. Lotnaid a chuireann tús le ruaim ar an olann, agus mar sin tábhachtach ó thaobh an gheilleagair.

## Tagairtí
Sceith aincise

Cruthú easpa sna céislíní is timpeall orthu. Aimhréidh de chuid céislínítis dhian is ea í, agus ionfhabhtú baictéarach, de bharr streipteacocais haemalaíoch. Is gá í a chóireáil le frithbheathaigh chuí agus draenáil an bhracha. Is féidir gur gá na céislíní a bhaint trí mháinliacht uair éigin ina dhiaidh sin. 

## Tagairtí
Andrew Victor Schally

Bithcheimicí a rugadh i Vilnias na Liotuáine (Wilno na Polainne ag an am) ar an 30 Samhain 1926 ba ea **Andrew Victor Schally**. Bhí sé ag obair sna Stáit Aontaithe ó 1957 ar aghaidh.
 
Rinne sé an-chuid saothair bhunúsaigh ar hormóin éagsúla is a bhfeidhmeanna sa cholainn.  

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1977 le Roger Guillemin is Rosalyn Sussman Yalow as a shaothar chun na hormóin peiptíde ón hipeatalamas a aonrú. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Bithcheimiceoirí Polannacha
Arthur Leonard Schawlow

Fisiceoir a rugadh i Mount Vernon, Nua-Eabhrac ab ea **Arthur Leonard Schawlow** (5 Bealtaine 1921 - 28 Aibreán 1999). 

Le deartháir a chéile Charles Townes, shaothraigh sé an léasar, bíodh is gurbh é Theodore Maiman a thóg an chéad léasar feidhmeach i 1960. Roinn sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1981 le Nicolaas Bloembergen is Kai Siegbahn.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1921
Catagóir:Básanna i 1999
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Tástáil Schick

Tástáil ar mhothaitheacht duine don diftéire, ina n-instealltar dáileog an-bheag tocsain diftéire sa chraiceann. Má tharlaíonn frithghníomhú áitiúil, is féidir gur gá imdhíonadh. Ainmnithe as an dochtúir péidiatraice Ostarach Bela Schick (1877-1967). 

## Tagairtí
Karl Friedrich Schinkel

Ailtire agus péintéir a rugadh i Neuruppin na Gearmáine ab ea **Karl Friedrich Schinkel** (13 Márta 1781 – 9 Deireadh Fómhair 1841). Dhear sé cuid mhaith foirgneamh sa stíl chlasaiceach, agus thug sráideanna is cearnóga nua isteach i mBeirlín.
[mion|Dhear Schinkel an Altes Museum i m[Beirlín]]
mion|''Oscailt sa charraig'', péintéireacht de chuid Schinkel

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1781
Catagóir:Básanna i 1841
Teileascóp Schmidt

Ionstraim réalteolaíochta a cheap Bernhardt Schmidt (1879-1935) i 1930. Bíonn pláta ceartúcháin sa chonair optúil chun íomhánna gan díchumadh thar réimse leathan a tháirgeadh. Baintear feidhm as chun suirbhéireacht fhótagrafach a dhéanamh ar an spéir. 

## Tagairtí
Christopher Latham Sholes

Ceapadóir a rugadh i Mooresburg, Pennsylvania ab ea **Christopher Latham Sholes** (14 Feabhra1819 - 17 Feabhra 1890). Clódóir a bhí ann is é óg, ach d'fhorbair sé an clóscríobhán i 1868.

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1819
Catagóir:Básanna i 1890
Arnold Schoenberg

Cumadóir ceoil a rugadh i Vín na hOstaire ab ea **Arnold Schoenberg** (13 Meán Fómhair 1874 – 13 Iúil 1951). Nuair a seinneadh a shiansa aireagail den chéad uair i 1907 tharla círéib de bhrí gur thréig sé coincheap traidisiúnta na tonúlachta. Thug sé coincheap an dá thon shrathacha déag isteach, agus chuir i bhfeidhm ina cheol níos déanaí é. Ghlac sé saoránacht na Stát Aontaithe agus d'éag sé in Los Angeles, California. 

## Naisc sheachtracha
*Beathaisnéis ag IRCAM (fr). Arna rochtain ar 24 Meith. 2016

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí ceoil Ostaracha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1874
Catagóir:Básanna i 1951
Pálás Schönbrunn

Pálás Barócach i Vín (1669–1730) a dhear Fischer von Erlach don impire Leopold I is ea **Pálás Schönbrunn**. Athraíodh ag Nikolaus Pacassi don bhanimpire Maria Theresa sna 1740idí é. In úsáid i gcomhair ócáidí stáit, agus cuid de na seomraí ar oscailt don phobal. 

## Tagairtí
John Robert Schrieffer

Fisiceoir a rugadh in Oak Park, Illinois is ea **John Robert Schrieffer** (1931-2019). Roinn sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1972 le John Bardeen is Leon Cooper as teoiric BCS (Bardeen-Cooper-Schrieffer) na forsheoltachta a shaothrú. 

Scríobh sé *Theory of Superconductivity* (Teoiric na Forsheoltachta, 1964).

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Básanna in 2019
Richard Schrock

Ceimicí a saolaíodh i mBerne, Indiana is ea **Richard Schrock** (rugadh 4 Eanáir 1945). Roinn sé Duais Nobel sa cheimic le Robert Grubbs is Yves Chauvin i 2005 as a shaothar ar an modh meititéise i gcomhair na sintéise orgánaí.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Theodor Schwann

Fiseolaí a rugadh i Neuss na Gearmáine ab ea **Theodor Schwann** (7 Nollaig 1810 – 11 Eanáir 1882). D'fhionn sé an einsím peipsin, rinne taighde bunúsach ar chrapadh na matán, agus leathnaigh teoiric na gceall ó phlandaí go dtí fíocháin ainmhithe. I Köln a fuair sé bás.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1810
Catagóir:Básanna i 1882
Catagóir:Lianna Gearmánacha
Melvin Schwartz

Fisiceoir a rugadh i gCathair Nua-Eabhrac ab ea **Melvin Schwartz** (1932-2006). Agus é ag obair le Leon Lederman is Jack Steinberger i Saotharlann Náisiúnta Fermi na Luasairí i mBatavia, Illinois, chruthaigh sé go raibh dhá fho-cháithnín ag an muón, an neoidríonó-mhúón is an leictreonmhúón, rud a thaispeáin gur dhócha go raibh na cáithníní bunúsacha ina nglúinte, le neoidríonónna gaolmhara ag an leictreon, an muón is an tó-leaptón. Roinn an triúr Duais Nobel sa bhfisic i 1988 as an obair seo.

## Tagairtí
Karl Schwarzschild

Réaltfhisicí teoiriciúil a rugadh i bhFrankfurt ab ea **Karl Schwarzschild** (9 Deireadh Fómhair 1873 - 11 Bealtaine 1916).  Ba athair an réaltfhisiceolaí Martin Schwarzschild é freisin. 

Sa bhliain 1915, sholáthair Schwarzschild an chéad réiteach beacht ar chothromóidí réimse Einstein ar choibhneasacht ghinearálta i gcás teoranta de mhais neamh-rothlach sféarúil amháin, an bhliain chéanna a thug Einstein an choibhneasacht ghinearálta isteach. Mar thoradh ar réiteach Schwarzschild, a bhaineann úsáid as comhordanáidí Schwarzschild agus méadracht Schwarzschild, díorthaítear ga Schwarzschild, arb é méid na léaslíne teaghmhis de dhúpholl neamh-rothlach.  

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1873
Catagóir:Básanna i 1916
Julian Schwinger

Fisiceoir in Ollscoil Harvard ab ea **Julian Schwinger** (12 Feabhra 1918–16 Iúil 1994). Roinn sé Duais Nobel na Fisice i 1965 le Sin-Itiro Tomonaga is Richard Feynman as a saothar ar leictridinimic chandamach, atá tábhachtach i bhfisic na mbuncháithníní.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:Básanna i 1994
Sciaitíce

Is éard atá i gceist leis **an sciaitíce** ná pianta ar feadh dáileadh na néaróige sciataí, is é sin ar fud na más is ar chúl na géige íochtaraí go bun na coise. Go minic, brú ar fhréamhacha na néaróige sciataí sa réigiún lumbasacrach is bun léi, mar gheall ar shleamhnú diosca idirveirteabraigh as a ionad ceart ansin.

## Tagairtí
Sciath bhitheolaíoch

Is éard atá i gceist le **sciath bhitheolaíoch** ná iamh cosanta mórthimpeall ar chroíleacán imoibreora núicléach, chun cosc a chur ar sceitheadh radaíochta a bheadh in ann damáiste a dhéanamh d'fhíocháin bhitheolaíocha. De ghnáth, cuimsíonn sí ballaí maisiúla coincréite treisithe.

## Tagairtí
Sciathadh

Córas chun bac a chur ar tharchur is glacadh comharthaí fánacha leictreacha/leictreonacha. I gcábla comhaiseach, mar shampla idir aeróg is teilifíseán, iompraítear an comhartha ar an tsreang inmheánach agus déanann an chaolrabhaisc chopair sheachtrach thalmhaithe an sciathadh. Sciathann an ghreille thosaigh ar oigheann micreathonnach na húsáideoirí ar na micreathonnta díobhálacha. Déanann iniaimh is mogaill sheoltacha sciathadh ar chomharthaí leictreacha. Is cás Faraday é cás mogallach sreinge atá talmhaithe, agus déanann a leithéid sciathadh leictreastatach is leictridinimiciúil tarchuir is glactha ar a bhfuil istigh ann. 

## Tagairtí
Scil (planda)

Planda ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip, an Áise is deisceart na hAfraice is ea **scil** (nó **sciolla**). An bhleib beag; na duilleoga caol; na bláthanna croischruthach is clogchruthach, uaireanta cromtha, gorm nó corcra. Táirgeann scil an earraigh bláthanna is duilleoga san earrach. Táirgeann scil an fhómhair na bláthanna níos déanaí sa bhliain roimh theacht amach na nduilleog.

## Tagairtí
Scileach

Carraig bhriste bhrait a scaradh ó fhaillte ag an aimsir, go mór mór ag an mbáisteach is an sioc. Carntha ar fhánaí is ag bun fánaí sléibhte.

## Tagairtí
Scim chaol

Raithneach ilbhliantúil le riosóim dreaptha a fhaightear i ngach áit, beagnach. Go minic eipifíteach. Na froinn ina n-aonair, go domhain maothánach, nó roinnte. Na sórais gan iondúisiam, i 1-3 líne ar thaobh íochtarach an fhroinn.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Scinneadh ar uisce

Feiniméan is féidir tarlú nuair a bhíonn bonn feithicle ag feidhmiú ar bhóthar fliuch. Faoi chúinsí áirithe, idirshuítear ding uisce idir bonn is bóthar, cailleann an bonn greamú, agus scinneann sé. Éiríonn an stiúradh is an coscánú neamhéifeachtach dá thoradh.

## Tagairtí
Gerridae

Is fine feithidí iad na **Gerridae** san ord Hemiptera, ar a dtugtar go coitianta **scinnirí locháin**. Ag teacht le haicmiú na nGerridae mar fhíorfheithidí  (.i., fo-ord Heteroptera), tá baill an bhéil tagtha chun cinn ag na gerridae le haghaidh pollta agus diúil, agus tá chumas neamhghnách acu, sé sin gur féidir leo siúl ar dhromchla uisce, iompartha ag teannas ribeadach. Bíonn dromchla ar a cosa is a colainn atá uisce-éarthach dofhliuchta agus tugtar neostóin orthu mar sin. Tógtar iad go hanatamaíoch chun a meáchan a aistriú le go mbeidh siad in ann rith ar bharr dhromchla an uisce. Mar thoradh air sin, is dócha go bhfaighidh duine  scinnirí locháin i láthair in aon lochán, abhainn nó loch. Tá cur síos déanta ar níos mó ná 1,700 speiceas, 10% díobh san éiceachóras muirí.

Den chuid is mó, itheann siad feithidí atá á mbá. 
## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Sciobaire

Éan caol atá dúchasach do réigiúin theo ar fud an Domhain. Sánn sé éisc faoi bhun an uisce lena ghob fada biorach. Nuair a shnámhann sé, ní bhíonn ach an ceann is an muineál fada os cionn an uisce. Áitríonn sé uisce fosaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Sciollam na móna

Planda riosómach ilbhliantúil a fhásann 40 cm ar airde i réigiúin bhogacha in iarthuaisceart na hEorpa is ea **sciollam na móna**. Na duilleoga docht cuartha, V-chruthach i dtrasghearradh. Na bláthanna le 6 theascán iombhlátha, buí, ag éirí flannbhuí dorcha tar éis a thoirchithe. Na staimíní ar nós olla.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Sciollam

Dhá ghné planda a fhaightear i réigiún na Meánmhara is an Áise, le gais cheartingearacha, duilleoga caola cosúil le féar, agus spící bláthanna is gach bláth le 6 theascán iombhlátha. I ngné amháin tá na duilleoga V-chruthach i dtrasghearradh is na bláthanna bán nó bándearg. Sa ghné eile tá na duilleoga triantánach i dtrasghearradh is na bláthanna buí.

## Tagairtí
Sciorrárthach

Is feithicil mara a ardaítear ar adhartán aeir é **sciorrárthach**. Molta ag Christopher Cockerell i 1950, ach níor tógadh an chéad cheann go dtí na 1960idí. Tiomáinte ag liáin a shuítear go hingearach agus ardaithe os cionn na farraige ar adhartán aeir a sháinnítear idir dromchla an uisce is cabhail na soithí ag sciorta solúbtha neoipréine. Thosaigh an chéad seirbhís rialta sciorrárthaigh i 1962 idir Y Rhyl is Wallasey ar inbhear abhainn Dyfrdwy sa Bhreatain. In úsáid ar fud an Domhain anois i bhfoirmeacha éagsúla.

## Tagairtí
Scléirideirm

**Scléirideirm** a thugtar ar ghalar neamhchoitianta ginearálaithe na bhfíochán tacaíochta ar fud na colainne. Meastar gur galar uath-imdhíonachta é. Éiríonn an craiceann ramhraithe lonrach de réir a chéile, agus greamaíonn leis na fíocháin faoina bhun. Éiríonn na hailt pianmhar docht. Bíonn baint ag an ngalar le conair an díleá, na scamhóga, an croí is fíocháin eile freisin. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Sciuirdrásaíocht

Rásaíocht mótar de shaghas ar leith, triail luasghéaraithe thar aon rud eile. Rásaíonn dhá fheithicil le hinnill mhóra, rotha móra cúil is rotha beaga tosaigh thar chúrsa 400 m. Baintear luasanna timpeall 400 km u-1 amach go minic. Bíonn paraisiút feistithe ar gach feithicil chun cabhrú sa choscadh ag deireadh an ráis. Thosaigh sí i gCalifornia sna 1930idí agus is coitianta í sna Stáit Aontaithe.

## Tagairtí
Scoiltbholb

Larbha cruimhe de chlann leamhan *Nochtuidae*, a dhéanann an-damáiste do bharra trí ghais is duilliúr na síolphlandaí a ithe. 

## Tagairtí

Catagóir:Leamhain
Scoilteadh catalaíoch

Ní mór na móilíní hidreacarbóin i bpeitriliam a bhriseadh síos (a scoilteadh) ina móilíní níos lú chun go mbeidh siad inúsáidte. Déantar é seo sa scaglann ola tríd an bpeitriliam a dhriogadh. Ach is féidir leis an scoilteadh tarlú ar bhealaí éagsúla, agus mar sin baintear feidhm as catalaígh ar leith chun taobhú le bealaí ar leith chun peitreal, díosal nó olaí eile a tháirgeadh.

## Tagairtí
Scoilteanna hidriteirmeacha

Toibreacha teo ar ghrinneall na farraige ar feadh na scoiltghleannta ar na sceireacha aigéanacha is i scoilteanna bolcánacha eile. Go minic deascann suilfídí is ocsaídí miotal ón tuaslagán hidriteirmeach te (timpeall 350&nbsp;°C) a thagann amach ar an ngrinneall, agus tógann siad sin struchtúir suas le 10 m ar airde a dtugtar *simléirí* orthu. Bíonn tiúchan ard suilfíd hidrigine san uisce hidriteirmeach, agus is bunús é sin le méid ollmhór baictéar a ocsaídíonn sulfar. Bíonn na baictéir seo ag bun biashlabhra ilghnéitheach farraige a bhíonn lonnaithe mórthimpeall ar na scoilteanna hidriteirmeacha, ceann annamh nach mbraitheann ar fhótasintéis nó radaíocht na Gréine mar bhunfhoinse fuinnimh. 

## Tagairtí
Scoiltghleann

mion|Tá Loch Tanganyika suite i Scoiltghleann na hAfraice.
Umar fadaithe i screamh an Domhain is ea **scoiltghleann**, agus é teorannaithe ag éisc normálta. Réigiún ina bhfuil teannas sa screamh de bharr na plátaí teicteonacha screimhe a bheith ag gluaiseacht amach óna chéile. Dlúthbhaint aige le bolcánacht, cosúil le sliabh Kilimanjaro i scoiltghleann oirthear na hAfraice. Tarlaíonn a leithéid ar feadh na sceireacha i lár na n-aigéan freisin.

## Tagairtí
Triail Scopes

Triail múinteoir meánscoile, John Thomas Scopes, i stát Tennessee, SAM i 1925 ab ea **Triail Scopes**. Cuireadh i leith Scopes gur mhúin sé an éabhlóid bhitheolaíoch ina rang, rud a bhris dlí sa stát sin a shainordaigh go múinfí scéal litriúil an chruthaithe de réir an Bhíobla amháin. B'ócáid mhór phoiblí an triail, agus craobhscaoileadh í ar an raidió, fiú. De bhrí gur ghlac cuid mhaith daoine go raibh comhshinsir ag daoine is moncaithe, tugadh *triail na moncaithe* uirthi. Fuarthas Scopes ciontach agus gearradh fíneáil $100 air. Níor aisghairmeadh an dlí sin go dtí 1967. 

## Tagairtí
Scornlus

Is éard is **scornlus** ann ná ball de ghné éagsúil plandaí bliantúla is luibheacha ilbhliantúla, cuid acu íseal leata, cuid acu díreach in airde, go minic ag foirmiú tortán, dúchasach don leathsféar thuaidh. Na duilleoga an-chaol go dtí beagnach ciorclach. Na bláthanna cloig cúigmhaothánach, de ghnáth mór feiceálach, gorm beagnach i gcónaí, ach uaireanta bándearg nó bán, ina n-aonar nó i mbláthraí fada. Is é an toradh ná capsúl le póir a shileann síolta mar a bheadh piobarán ann. Suas le 300 speiceas ar eolas, agus fástar an-chuid speiceas mar mhaisiúchán.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Sclamhaire

Is iasc é an **sclamhaire** le colainn ramhar atá forleathan go háitiúil i bhfarraigí trópaiceacha. Tagann an t-ainm ó na fiacla fada cónacha tosaigh is na gialla fíoringhluaiste. Tá cineálacha de tábhachtach mar éisc bhia, ina measc an sclamhaire liath ón Aigéan Atlantach trópaiceach.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Scléaróis iolrach

Galar is ea **scléaróis iolrach** (nó **SI**)  ina gcailltear an gnáthchumhdach (an mhiailin) a bhíonn ar néaróin san inchinn is corda an dromlaigh. Cuireann sé seo isteach ar tharchur na ríog ar feadh na néaróg, rud a lagaíonn gníomhú na gcóras sa cholainn a bhíonn faoi rialú na néaróg sin. 
clé|mion|Fáinne IS
clé|mion|Siomptóim
clé|mion|Físeán

### Eipidéimeolaíocht agus diagnóis
Faigheann 36 duine amháin as 100,000 an galar timpeall an domhain, mná níos minice ná fir.  Buaileann an SI a thrí oiread ban ná fir. 

Tá an tinneas níos coitianta san Iarthar, ar dhaoine in Éirinn, sa Bhreatain, sa Ghearmáin agus i Meiriceá Thuaidh go háirithe, agus tá ag méadú ar líon na gcásanna. I nDún na nGall atá an ráta is airde de dhaoine a bhfuil SI orthu in Éirinn.  Bhí an aicíd ag dul do 73 duine as gach 100,000 ar an meán in Éirinn sa bhliain 2018. Ach i nDún na nGall ba 290 duine as gach 100,000 a bhí i gceist.

Is ilchineálach na hairíonna cliniciúla, ach cuimsíonn siad laige sna géaga, radharc dúbailte, deacrachtaí urlabhra, veirtige, codladh grifín, éagumas gluaiseachtaí a chomhordú (neamhluail), iad sin uile díomuan ach athfhillteach, ag éirí níos troime de réir a chéile. 

Tá an tinneas ar i bhfad níos mó daoine i ngan fhios dóibh, de bhrí nach n-aithníonn siad na comharthaí sóirt.

Ní féidir tástálacha néaraisíceolaíocha le measúnú a dhéanamh ar fheidhm chognaíoch a dhéanamh ach go hannamh agus ní thugann sin tomhas oibiachtúil ar lagú cognaíoch.

### Cúiseanna
Ní fios cad is cúis leis, ach d'fhéadfadh próiseas uath-imdhíonachta a bheith mar bhun leis. Is féidir go bhfuil baint le easpa vitimín D, rud atá in easnamh go minic in Éirinn. Deirtear uaireanta gur cúrsaí géinitice is cúis leis an ráta ard in Éirinn chomh maith. Ach má théann na hÉireannaigh thar lear chun tír atá níos teo nuair a mbíonn siad óg, b'fhéidir go bhfuil an ráta níos ísle.

### Cóireáil
Níl aon chóireáil ar leith ar IS mar ghalar.

D’fhéadfadh an dátheangachas a bheith ina cosaint ar an maolú intinne. D’éirigh níos fearr le daoine dátheangacha a bhfuil SI orthu ná mar a d’éirigh lena gcomhghleacaithe aonteangacha i dtástálacha cognaíochta. Cabhraíonn an dátheangachas le cur in aghaidh an néaraimheathlúcháin a ghabhann le SI. 

### Oideachas
Reáchtáltar lá domhanda na feasachta ar an tinneas gach bliain ar an 30 Bealtaine.

Is galar ceilte é nach bhfuil mórán eolais ag daoine air. Tá go leor daoine ann nach n-aithníonn an galar de bhrí nach bhfuil siad ag dul sa tóir ar na comharthaí - an meadhrán, an tuirse chéatach… ní bhíonn pian ort ach amháin nuair a ghortaíonn tú thú féin, is galar dofheicthe é agus níl fhios ag go leor go bhfuil sé orthu. 

### Daoine le scléaróis iolrach

* Máirín Ní Ghadhra, John Swinney, máthair J. K. Rowling, Richard Pryor, Léon Foucault, Alberto Santos-Dumont, Günther Berkus, Mark Ward (polaiteoir), Annie Curtis

## Féach freisin

* Córas imdhíonachta
* Cúram maolaitheach

## Naisc sheachtracha

* Tá eolas faoin SI agus na seirbhísí tacaíochta atá ar fáil don tinneas, ag an suíomh www.ms-society.ie  MS Ireland  nó Cumann Scléaróise Iolraí na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Galair uath-imdhíonachta
Catagóir:Scléaróis iolrach
George Gilbert Scott

Ailtire a rugadh i nGawcott Shasana, treoirailtire na hathbheochana Gotaí sa Bhreatain ab ea **Sir George Gilbert Scott** (13 Iúil 1811 – 27 Márta 1878). Dhear sé Leacht Cuimhneacháin Albert (1862–1863), stáisiún is óstán Naomh Pancras (1865) i Londain, agus Ollscoil Ghlaschú (1865). Thosaigh sé ag dearadh teach na mbocht ach rinne sé saincheird ina dhiaidh sin de shéipéil agus d'ardeaglaisigh. Cuirtear 800 bhfoirgneamh ar fad ina leith.

## Gailearaí

Íomhá:Louth Workhouse - geograph.org.uk - 134024.jpg|Teach na mBocht in Louth, Lincolnshire
Íomhá:St Pancras station, London (CJ Allen, Steel Highway, 1928).jpg|Stáisún Naomh Pancras, Londain (grianghraf ó 1928)
Íomhá:Albert Memorial.jpg|Leacht Cuimhneacháin Albert, Londain (1860idí)
Íomhá:Anglican Cathedral of St John the Baptist, St John's, Newfoundland.jpg|Ardeaglais Anglacánach in St. John's, Talamh an Éisc agus Labradar (1847–1905)


## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1811
Catagóir:Básanna i 1878
Catagóir:Ailtirí Sasanacha
Robert Falcon Scott

Taiscéalaí an Antartaigh, a rugadh gar do Devonport, Shasana ab ea **Robert Falcon Scott** (6 Meitheamh 1868 – 29 Márta 1912). 

Chuaigh Scott ar dhá thuras taiscéalaíochta go dtí an tAntartach.  

## An Chéad Turas 1901–1904
[clé|mion|279x279px|Scott in aois 13 dó, mar dhalta [Cabhlach cogaidh|cabhlaigh]]
Nuair a shroich Scott agus a fhoireann an tAntartach, thóg siad bothán adhmaid ar cheann tíre carraigeach ar Oileán Ross. Is ón gceann tíre sin a chuaigh grúpaí amach ag bailiú eolais faoin tír agus faoin dúlra. Ach reoigh an t-oighear timpeall ar a long, an Discovery le linn gheimhreadh na bliana 1902. Níor éirigh le foireann Scott í a scaoileadh saor ón oighear arís go dtí 1904.

## An Dara Turas 1910–1913
Sa bhliain 1910, bhí sé i gceannas ar aistear don Mhol Theas.  D’eagraigh Robert Scott turas eile go hAntartaice ar an long Terra Nova sa bhliain 1910.  Ba é an aidhm a bhí aige an uair seo ná an Pol Theas a bhaint amach sula mbainfeadh aon duine eile amach é. 
clé|mion|257x257px|circa 1900
Chlis cuid den trealamh a bhí ag grúpa Scott agus cuireadh moill orthu. Thuig Scott nach raibh go leor bia acu chun an turas a chríochnú. B’éigean do chuid acu filleadh ar an bpríomhchampa, mar sin. 

Ochtar a bhí fós sa ghrúpa nuair a bhí siad timpeall 240 km ón bPol Theas. Ansin, d’ordaigh Scott do Tom Crean agus do bheirt eile – Teddy Evans agus Bill Lashly – dul ar ais. Lean Scott féin agus ceathrar eile ar aghaidh. 

## Bás tragóideach
Shroich na fir an Pol ar 17 Eanáir 1912 agus fuair siad amach go raibh an t-aistear Ioruach faoi Amundsen tar éis an Mol a bhaint amach cúig seachtaine roimhe sin. 

Ag troid i gcoinne na drochaimsire ar feadh cúpla seachtaine, agus gan ach 11 míle ón ndídean a bhí fágtha dóibh, cailleadh an cúigear fear sa bhfuacht. 
clé|mion|177x177px|Scott i 1911

## Féach freisin

* Tom Crean

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1868
Catagóir:Básanna i 1912
Catagóir:Antartaice
Catagóir:Devon
Catagóir:Fir
Catagóir:Mairnéalaigh
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Taiscéalaithe Sasanacha
Scráibeach

Galar forchéimnitheach meathlúcháin sa néarchóras i gcaoirigh is gabhair ar fud an Domhain. Is féidir nach mbeidh na siomptóim le feiceáil go dtí cúpla bliain i ndiaidh an ionfhabhtaithe. Tá dhá fhoirm den ghalar ann. I gceann acu, tarlaíonn tochas doshrianta, ionas go scríobann an t-ainmhí é féin i gcoinne réad. Sa cheann eile tagann sáimhríocht, creathán cinn is muiníl, agus pairilis na gcos ar an ainmhí. Faigheann an t-ainmhí galraithe bás taobh istigh de leathbhliain tar éis teacht chun cinn na siomptóm. Víreas is bun leis, agus meastar go mbíonn tógálacht ghéiniteach ag ainmhithe áirithe dó. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Catagóir:Tréidliacht
Screamh an Domhain

mion|Screamh an Domhain
Tugtar **screamh an Domhain** ar an gciseal seachtrach den litisféar a luíonn ar an maintlín. Roinntear ina dhá fho-chiseal é: an sial seachtrach atá tanaí ar ghrinneall na n-aigéan ach domhain ar na hilchríocha, agus an sioma faoi sin, a chuimsíonn an chuid is mó den screamh faoi na haigéin is na hilchríocha. 

## Tagairtí
Screamhchruachan

Is éard atá i gceist le **screamhchruachan** ná bealach chun uirlisí is comhbhaill cruach a bhíonn in úsáid íditheach, cosúil le giaranna, a chruachan. Téitear an comhbhall in atmaisféar nó i dtadhall le hábhar (mar shampla, ola hidreacarbóin) a athraíonn comhdhéanamh an dromchla chuig cóimhiotal níos crua. Mar shampla, téitear cóimhiotail alúmanaim in atmaisféar amóinia a thugann nítrigin isteach sa chiseal dromchlach len é a chruachan. 

## Tagairtí
Screamhuisce

Uisce atá i láthair sna carraigeacha póiriúla cosúil le gaineamhchlocha is aolchlocha. Is féidir go n-éiríonn sé ó uisce a shíothlaigh síos ón dromchla (uisce meitéarach), a bhí ann nuair a leagadh síos an charraig mhoirtiúil (uisce comhaoiseach), nó ó ionsánna doigheartha (uisce nua-ghinte). Tugtar *an [[maoschlár]]* ar an leibhéal faoin talamh a bhfuil na carraigeacha faoina bhun sáithithe le huisce, agus faightear toibreacha nádúrtha mar a sroicheann an maoschlár dromchla an Domhain. 

## Tagairtí
Scríobach

Ábhar crua, garbh nó géar a úsáidtear i meilt, gearradh is snasadh ábhar nach bhfuil chomh crua sin. Ábhair nádúrtha scríobacha is ea diamant, corandam, éimear, gaineamh, bláithliag is cailc (agus gach ceann sa liosta sin níos boige ná an ceann roimhe). I bhfeidhmeanna áirithe, déantar meascán de scríobach i bhfoirm púdair is uisce nó ola, múnlaítear le stroighin ina roth nó ina bharra é, nó greamaítear an púdar ar pháipéar nó éadach le gliú.

## Tagairtí
Scriúphéist

mion|deas|Scriúphéist
Is éard atá i gceist le **scriúphéist** na céim larbhach chuileoige a fhaightear i Meiriceá Thuaidh is Theas. Seadánach ar fhíocháin mamach, daoine san áireamh. Tochlaíonn sí cuas sa chraiceann agus itheann fíochán beo is marbh. Is féidir léi damáiste suntasach a dhéanamh, a bheith ina trúig bháis don ainmhí, fiú. 

## Tagairtí

Catagóir:Cuileoga seadánacha
Scriostóir

Long chogaidh thapa a dearadh go déanach sa 19ú céad chun báid toirpéad a scriosadh. Ó shin modhnaíodh í cuid mhaith agus baineadh feidhmeanna éagsúla aisti, chun fomhuireáin a sheilg, i gcomhair luachála is ionsaí, mar long tionlacain, agus mar sciath cosanta do long mhór chogaidh. Sa lá atá inniu ann, iompraíonn scriostóirí diúracáin threoraithe is gunnaí cumasacha.

## Tagairtí
Scriú-ghiúis

Cineál mór crann is tom fíorghlas, dúchasach do na trópaicí sa Seandomhan. Cosúil le pailmeacha amuigh. Na stoic tacaithe le fréamhacha aerga, na duilleoga saigheadchruthach, na bláthanna beag i spáideog cosanta le spáidín mórthimpeall uirthi. Tá an toradh anannchruthach stáirseach agus, i ngnéithe áirithe, inite mar thoradh aráin.

## Tagairtí
Scúnar

Is éard atá i **scúnar** ná soitheach seoil le níos mó ná crann amháin, gach ceann le rigín ar feadh an tsoithigh. De ghnáth bíonn na crainn ar comhairde, ach nuair nach bhfuil ach dhá chrann air, bíonn an crann tosaigh níos giorra.

## Tagairtí
Seabha-seabha

mion|220px|Seabha-seabha
Pór madra a saothraíodh sa tSín roimh 1000 RC. An cholainn trom le fionnadh tiubh is moing cosúil le moing leoin, an teanga gorm, an t-eireaball lúbtha thar a dhroim. Choinnítí iad i dteampaill, agus phóraítí iad le dreach chrua chun teitheadh a chur ar na hainspridí. Tugadh isteach san Eoraip sa 18ú céad é.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Póir mhadraí
Glenn Theodore Seaborg

Ceimicí núicléach a rugadh in Ishpeming, Missouri ab ea **Glenn Theodore Seaborg** (1912-1999). Ar an bhfoireann a d'fhionn na dúile trasúránacha plútóiniam (1940), aimeiriciam is ciúiriam (1944). Tríd an dá dhúil dheireanacha a imbhualadh le halfacháithníní, chruthaigh sé beircéiliam is calafoirniam i 1950. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice le Edwin McMillan i 1951. Cathaoirleach Choimisiún um Fhuinneamh Adamhach na Stát Aontaithe 1961-1971. Ainmníodh an dúil nua shaorga seaboirgiam as i 1994.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1912
Catagóir:Básanna i 1999
Séabú

Is éard is **séabú** ann ná eallach clóis i ndeisceart na hÁise agus codanna den Afraic. De ghnáth le dath buídhonn, liath, dubh nó donnrua. A adharca bun os cionn is a chluasa crochta. Cruit gheireach ar na guaillí, craiceann trom ar crochadh anuas ón scornach. De réir traidisiúin, beannaithe san India. Níos frithsheasmhaí do ghalair thropaiceacha ná póir Eorpacha. Tugtar *eallach Bráman* orthu freisin. Crosphóraithe le heallach i dtíortha thart ar Mhurascaill na Peirse. 

## Tagairtí
Seach-chonair croí is scamhóg

Gaireas chun obair caidéalaithe an chroí a ghlacadh ón gcroí féin agus obair riospráide na scamhóg a ghlacadh ó na scamhóga chun gur féidir an croí a stopadh le haghaidh obráide air (mar shampla, chun comhla saorga a ionphlandú in ionad comhla fhabhtaigh). Úsáidtear caidéil chun an fhuil a thiomáint trí phíobáin, déanta as plaistigh ar leith, agus meaisín ocsaiginithe chun ocsaigin a chur isteach sa bhfuil roimh í a chaidéalú isteach sa cholainn chun dé-ocsaíd charbóin a bhaint aisti nuair a fhilleann sí ón gcolainn. Scagtar an fhuil, agus coinnítear ag teocht oiriúnach an t-am ar fad is í ag taisteal tríd an meaisín, go minic ar feadh uaireanta an chloig. 

## Tagairtí
Seachmall

Fíorspreagadh céadfach a mbaintear ciall chontráilte as. Mar shampla, d'fhéadfaí ainmhithe fíochmhara a fheiceáil i scáthanna creathánacha i seomra dorcha, nó guthanna drochaigeanta a chloisteáil i bhfuaimeanna sileadh sconna.

## Tagairtí
Seacht nIontas an Domhain Ársa

deas|250px|thumb|Seacht nIontas an Domhain Ársa
Na tógálacha saorga is cáiliúla in allód: Pirimidí na hÉigipte, Gairdíní Crochta na Bablóine, Másailéam Halacarnasas, Teampall Artaimíse in Eifeasas, Colasas Ródas, Dealbh Shéas in Oilimpia, Faras Chathair Alastair. 

## Tagairtí

Catagóir:Seacht nIontas an Domhain Ársa
Séad

mion|clé|Séad glas neamhlíofa, dathanna eile le feiceáil sna cúinní ar chlé
mion|clé|Culaith shéad marbháin ón tSean-Sín
[mion|Deilbh shéada [Na hOilmicigh|Oilmiceach ó Mheicsiceo]]
Cloch scothluachmhar é **séad** a fhaightear ó dhá ghné éagsúla mianraí: séidít, pirixéin glas atá sách tearc is go minic tréshoilseach, agus neifrít, cineál amfabóil a bhfuil loinnir chéarach uirthi. Glas nó bán de ghnáth. Déantar snoíodóireacht mhaisithe leis. Bhí neifrít in úsáid i gcomhair réad deasghnáthach sa tSín sa 3ú mílaois RC, agus séidít san Eoraip i gcomhair tuanna chomh fada sin siar freisin. Saothraíodh séidít i Meicsiceo timpeall 1500 RC, agus tháinig séidít ón Domhan Úr don Eoraip tar éis ionradh na Spáinneach i 1519, don tSín níos déanaí fós, timpeall 1780. Bhí traidisiún sa tSín séad marbhán a choinneáil, agus fuarthas cultacha iomlána sochraide i dtuamaí ann ón 2ú céad RC.

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Séadaire cairdiach

mion|
Séadaire cairdiach
Sa chroí, tá cealla sa nód sinatriach a dhípholaraíonn is a pholaraíonn go spontáineach tréimhsiúil timpeall uair gach soicind, agus spreagann an próiseas leictreach seo dípholarú / polarú de réir eagair i ngach cill sa chroí. 

Mar thoradh ar na hathruithe leictreacha seo, crapann matáin an chroí timpeall uair gach soicind, agus feidhmíonn na cealla sa nód sinatriach mar **shéadaire** nó maor ama an chroí. 

Má tharlaíonn fabht sa chóras seo, cuirtear cosc ar chrapadh tréimhsiúil an chroí agus is baolach é sin do dhuine. 

I gcás nach féidir an mí-ord a réiteach le drugaí, ionphlandaítear séadaire cairdiach saorga chun duine a shábháil, ascaltóir leictreonach, fuinnmhithe le batairí, a chuirtear faoin gcraiceann agus a cheanglaítear le leictreoidí atá greamaithe leis an gcroí. 
clé|mion
Leis seo is féidir rithim normálta buailte is craptha an chroí agus caidéalú fola na beatha timpeall na colainne a choinneáil.

## Stair
Ar an 8 Deireadh Fómhair 1958, bhí séadaire cairdiach inmheánach ionphlandaithe don chéad uair, san Institiúid Karolinska i bpríomhchathair na Sualainne, Stócólm.

## Tagairtí
Seagal

Gránbharr cosúil le heorna is ea an **seagal** ach le diasa níos faide caoile ná mar atá in eorna. Rathúil ar dhrochithir, agus saothraítear é den chuid is mó i réigiúin fhuara i Meiriceá Thuaidh is oirthear na hEorpa. Déantar arán dubh, brioscaráin is alcól as, agus tuí le haghaidh hataí is tuíodóireachta. Plandaítear é le haghaidh foráiste ainmhithe agus, sna Stáit Aontaithe, chun an ithir a chobhsú.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Féara
Seaimpéin

Fíon glioscarnach é **seaimpéin** a tháirgtear i réigiún Champagne in oirthuaisceart na Fraince. Déanta as fíonchaora bána de ghnáth, ach uaireanta as meascán d'fhíonchaora bána is dubha. Éiríonn a bhroidearnach as an gcoipeadh breise a tharlaíonn sa bhuidéal. Déantar cineál milis (sec), cineál beagán milis (demi-sec) is cineál tirim (brut). 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Fíon
Sealap

Dreapaire ilbhliantúil le fréamhacha tiúbracha is gais bhliantúla chúplacha is ea an **sealap**. Na duilleoga croíchruthach nó triantánach, na bláthanna tonnadóirchruthach bándearg corcairdhearg. Dúchasach do Mheicsiceo. Tagann an t-ainm ó chathair Xalapa (Jalapa) i Meicsiceo. Táirgeann na fréamhacha roisíneacha druga purgóideach.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Sealtannach

mion|deas|Sealtannach
Is é is **sealtannach** ann ná an capall is láidre de na póir uile a saothraíodh ar Inse Shealtainn is Orc in Albain. Is féidir leis dhá oiread a mheáchain féin a tharraingt. 0.9 m ar airde, tacúil le cosa gearra, an mhoing is an t-eireaball fada.

## Tagairtí

Catagóir:Capaill
Seadeolaíocht

Is éard is **seadeolaíocht** ann ná an disciplín eolaíoch a bhaineann le staidéar a dhéanamh ar bhitheolaíocht na seadán agus na galair sheadánacha, lena n-áirítear dáileadh, bithcheimic, fiseolaíocht, bitheolaíocht mhóilíneach, éiceolaíocht, éabhlóid agus gnéithe cliniciúla na seadán, lena n-áirítear freagairt an óstaigh ar na hoibreáin sin.

Go ginearálta, cuimsíonn na seadáin víris is baictéir, iad siúd atá neamhurchóideach is iad siúd a chuireann tús le galair, ach de ghnáth bíonn an staidéar teorannaithe do phrótasóin (aiméibí is eile), péisteanna, artrapóid a dhéanann dochar do dhaoine trí nimh a dhéanamh, fuil a dhiúl is galair a iompar (mar shampla, corrmhíolta, míoltóga gainimh is míolta), nó maireachtáil ar an gcraiceann agus tochas is galar an tochais a chur air (mar shampla, míolta cartáin). 

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht
Seadóg

Toradh ciotrasach is ea an t**seadóg**, agus í 10-25 cm ar trastomhas, comhchruinn nó piorrachruthach, le craiceann scothghlas/buí is laíon milis bándearg nó buí. Craiceann tanaí nó liathdhearg ar chuid de na cineálacha. Fástar sna trópaicí iad den chuid is mó. Dúchasach do Bharbadós mar hibrid nádúrtha a tharla de thaisme idir an oráiste milis agus an pomaló.

## Sanasaíocht

Seadóg < shaddock < Captain Shaddock (recte Philip Chaddock), a thug an toradh ón Áis go dtí na hIndiacha Thiar, más fíor.

## Tagairtí

Catagóir:Torthaí
Séamafór

Cód is gaireas comharthaíochta i gcomhair cumarsáid amhairc. Ceanglaítear géag nó dhó le cuaille ingearach agus oibrítear go meicniúil iad, sin nó bíonn dhá bhratach i ngreim láimhe ag duine fad a rí uaidh. Gluaistear na géaga/bratacha i bplána ceartingearach go dtí sraith ionad. Freagraíonn gach ionad do litir san aibítir, uimhir nó marc poncaíochta. Bhíodh an córas in úsáid go forleathan i gcomhair teileaghrafaíocht amhairc, ar muir go háirithe, roimh theacht chun cinn an leictreachais.

## Tagairtí
Seamaí

Gabharantalóp ó dheisceart na hEorpa is ea an **seamaí** (*Rupicapra rupicapra*). Tugadh isteach don Nua-Shéalainn é freisin. Donn le paistí mílítheacha ar an aghaidh nó an muineál, na hadharca gearr is na barra camtha ar gcúl. Áitríonn sé sléibhte achrannacha. Bhaintí feidhm as a chraiceann tráth chun leathar seamaí a dhéanamh, ach faightear é seo ó ghabhair is caoirigh anois. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Seamaisein

Liút Seapánach le muineál fada caol is 3 shreang síoda nó níolóin a bhaintear le figín eabhair. Úsáidtear de ghnáth é le canadh a thionlacan.

## Tagairtí
Seamsóg

Planda ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip is réigiúin mheasartha san Áise. Na duilleoga le 3 dhuilleoigín croíchruthach. Blas aigéadach uirthi. Na bláthanna, ar ghais fhada, ar chruth tonnadóra, bán nó liathchorcra. Cuireann sí suas le scáth. Tugtar *an tseamair coille* uirthi freisin. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Seancar

Galar a tharchuirtear trí ghnéas de ghnáth is ea **Seancar** (**chancre** i mBéarla). Cuireann seancar tús le hothrais is fiafháis ar na baill ghiniúna go hannamh.
mion|clé|Seancar ar an teanga
Bíonn seancar coitianta san Afraic is deisceart na hÁise. 

## Tagairtí

clé|mion

Catagóir:Gnéasorgáin
Catagóir:Galair agus ionfhabhtuithe gnéas-tarchurtha
Seandálaíocht chomhshaoil

Staidéar ar chomhshaolta ón am atá imithe, agus imoibrithe éiceolaíocha idir daoine, ainmhithe is plandaí thar na haoiseanna. Is iad bunábhair an staidéir ná cnámha is fiacla ainmhithe, pailin is plandaí caomhnaithe, agus iarmhair seilidí, iasc, feithidí, ithreacha is moirtithe.

## Tagairtí
Seandálaíocht na Síne

Thángthas ar na hiarsmaí antrapóideacha Síneacha is seanda gar do Xian chomh déanach le 1964. Aimsíodh na hiarsmaí homainideacha is seanda ar Domhan, le fianaise ar chóras beatha, gar do Bhéising sna 1920idí. Léirigh na hiarsmaí go raibh sinsir na Síneach ansin sa ré Mhéisiliteach (25,000-8000 RC). Fuarthas iarsmaí Neoiliteacha (6000-4000 RC) i níos mó ná 100 tochailt idir Xian is Luoyang i 1921. Tochlaíodh príomhchathair rítheaghlach Shang (16ú-11ú céad RC) gar d'Anyang ó na 1930idí. I 1955 tochlaíodh adhlacthaí carbaid ó rítheaghlach Zhou (11ú-5ú céad RC). Tá cáil ar an 6,000 gardaí ceirmeacha ar thomhas nádúrtha a fuarthas i dtuama an impire Qin Shihuangdi ón 3ú céad RC i 1974. Ó thochailtí, fuarthas an-chuid eolais ar rítheaghlach Han (3ú céad RC-3ú céad AD), iarsmaí tábhachtacha Búdacha ón 5ú céad, agus réada ón tSeapáin, an Pheirs, is an Bhiosáint i dtuamaí ríoga Tang ón 8ú céad. Is féidir go bhfuil na hiarsmaí seandálaíochta ón tSín ionchurtha le hiarsmaí na hÉigipte. 

## Tagairtí

Catagóir:Seandálaíocht na Síne
Teirmít

Is éard is **teirmít** ann ná feithid bheag shóisialta a thógann neadacha in adhmad lofa nó a dhéanann tulaigh talún a fhéadfaidh a bheith cuid mhaith méadar ar leithead, ag cuimsiú na milliún feithidí. Bíonn struchtúr sainaicmeach na coilíneachta forbartha go maith. Bíonn na seangáin oibre seasc de ghnáth, dall le heipideirm bhog bhán; na seangáin chogaidh seasc le cinn mhóra is gialla láidre; na seangáin fhásta (na hiomágónna) sciathánach is na foirmeacha atáirgeacha le súile cumaisc. Sa phutóg, tá baictéir neamhurchóideacha a chuireann ar a chumas ceallalós san adhmad a dhíleá. Timpeall 2,000 speiceas ann, agus is fadhb ollmhór eacnamaíochta iad sna trópaicí mar a ndéanann siad damáiste d'fhoirgnimh adhmaid is barra.

## Tagairtí
Seangán duillghearrtha

Seangán a itheann fungais, ag maireachtáil i siombóis leo le 25 milliún bliain. Caitheann siad a gcuid ama ag gearradh duilleog glas is á gcogaint, ag cothú na bhfungas a chlúdaíonn ballaí a logán le duilleoga coganta. Ramhraíonn na fungais as cuimse. Bíonn dreamanna seangán (seangáin oibre) ag tabhairt aire do na barra fungas taobh istigh dá nead ithreach, á ngortghlanadh is á mbaint ag am cuí chun na larbhaí is an treibh i gcoitinne a chothú. Faightear iad sna trópaicí sa Domhan Úr. 

## Tagairtí
Seangán léigiúnach

Seangán trópaiceach le súile laghdaithe nó gan súile. Déanann siad coilíneachtaí ollmhóra a thóraíonn foráiste le chéile, a athraíonn ionad a nide go minic. Bíonn nead bíobháige acu, déanta as seangáin bheo, chun an cráinseangán gan sciatháin is an t-ál a chosaint. 

## Tagairtí
Searbhán muc

Planda bliantúil nó débhliantúil a fhásann 1.2 m ar airde, dúchasach do dheisceart na hEorpa. Na bunduilleoga maothánach, na duilleoga uachtaracha lansa-chruthach, ag fáisceadh an ghais ag a mbun. Na bláthchinn gorm, i gcrobhaingí de 2-3 cinn. Garghaol aige leis an siocaire. Fástar go forleathan mar phlanda sailéid é, agus bíonn foirmeacha briosca i nduilleoga na gcineálacha saothraithe. 

## Tagairtí
Seargadh

Is éard is **seargadh** ann ná coibhéis an díchothú sa duine fásta san óige. Tarlaíonn sé tar éis leathbhliain beatha de thoradh uireasa próitéine is fuinnimh ionghafa. Bíonn na páistí a bhuailtear leis an-tanaí seargtha.

## Tagairtí
Seargadh ríse

Galar fungasach a dhéanann loit ar dhuilleoga, gais is panacail na ríse. Bíonn cailliúint shuntasach, fiú cliseadh an bhairr i rís páirce báite mar thoradh air. É seo ba chúis leis an ngorta sa Bheangáil sna 1940idí déanacha nuair a fuair na milliúin bás in oirthear na hIndia is an Bheangáil Thoir (an Bhanglaidéis anois). Annamh anois mar gur tugadh isteach saghsanna frithsheasmhacha. 

## Tagairtí
Seasaman

Planda ilbhliantúil a fhásann 60 cm ar airde is ea an **seasaman**. Is dócha go bhfuil sé dúchasach d'oirdheisceart na hÁise. Na duilleoga urchomhaireach, de ghnáth liopach faoina mbun is ailtéarnach os a gcionn. Na bláthanna timpeall 3 cm ar fhad, bán le marcanna corcra nó buí, aonarach in ascaill na duilleoige. An toradh ina chochall leathfhada. Saothraítear i dtíortha teo é ar son na síolta, a úsáidtear i gcócaireacht, agus mar fhoinse ola i margairín is déanamh gallúnaí is cosmaidí. 

## Tagairtí
Seanócraitéas

Fealsamh is eolaí Gréagach a rugadh sa Chalcadóin ab ea **Seanócraitéas** (Gréigis: Ξενοκράτης; c 395–314 RC). Rinne sé staidéar faoi Phlatón, agus tháinig i gcomharbacht air mar cheann ar a acadamh.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúna Gréagacha
Seapánach (laicear)

Aithris Eorpach ar laicear an oirthir, a dhéantar trí chisil de vearnais cópail a chur ar an dromchla. Bhí troscán á sheapánadh ón 17ú céad, agus earraí stáin i dtionscail i Sasana ón 18ú céad.

## Tagairtí
Seiceáil paireachta

Is éard atá i gceist le **seiceáil paireachta** ná modh simplí chun earráidí a bhrath i sonraí digiteacha tarchurtha. I ngach beart bíonn giotán paireachta a shocraítear chun cur in iúl an uimhir chorr nó réidh d'aonta atá ann. Déantar an giotán seo a sheiceáil nuair a ghlactar é chun deimhin a dhéanamh de go bhfuil sé comhsheasmhach. Ní bhraithfidh sé seo gach earráid. Mar shampla, braithfidh má bhíonn giotán amháin mícheart, ach ní bhraithfidh má bhíonn dhá cheann mícheart. Inniu úsáidtear córais níos casta iontaofa den chuid is mó, cosúil le cóid Hamming. 

## Tagairtí
Seiceamar

thumb|'' Acer pseudoplatanus ''

Is crann scaipeach duillsilteach é an **seiceamar** (nó **seiceamóir**). Is é *Acer pseudoplatanus* a ainm Laidine. Fásann 35 m ar airde, agus tá sé dúchasach do lár is deisceart na hEorpa agus iarthar na hÁise. Na duilleoga 10-15 cm ar leithead, roinnte go bosach i 5 mhaothán fiaclach. Na bláthanna scothbhuí gan pheitil i gcrobhaingí crochta. Fástar go forleathan é mar mhaisiúchán is foscadh. Téann sé chun síl agus scaipeann gan bhac. Tá an seiceamar cosúil leis na crainn maiple atá sa ghéineas *Acer* chomh maith, agus mar sin gaolta leis. 

## Tagairtí

Catagóir:Crainn
Catagóir:Plandaí