open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maura Higgins

Is mainicín, tionchaire, agus réalta teilifíse réaltachta í **Maura Higgins**. Bhain sí cáil amach mar iomaitheoir sa chlár teilifíse réaltachta darb ainm Love Island in 2019 agus is fearr aithne uirthi as a bheith ina bean mhuiníneach, fhíorghreannmhar agus cheanúil, atá an-mhórtasach as a dúchas Éireannach. Tá blas láidir Éireannach ar a cuid cainte agus tharraing a canúint aird na ndaoine le linn a cuid ama sa villa, d’insíodh sí d’aon duine a bhí sásta éisteacht gur as Contae an Longfoirt di. Rugadh í i Longfort ar an 25 Samhna 1990 agus tógadh í i bhForgnaí. Is é Sagittarius a réaltchomhartha agus rugadh í i mbliain an chapaill. D’fhreastail Maura ar Ghairmscoil Bhaile Uí Mhatháin agus chinn sí staidéar a dhéanamh ar an ngruagaireacht tar éis di an scoil a chríochnú, d’fhág sí an ghairm seo ina diaidh nuair a thosaigh sí ag obair mar mhainicín in Éirinn agus sa Ríocht Aontaithe. 

Sa chlár teilifíse Love Island, ina raibh sí páirteach, bhain sí féin agus a stócach Curtis Pritchard an ceathrú háit amach. D’éirigh an lucht féachana doirte do Maura agus a béasa agus mar sin níorbh aon ionadh é go bhfuair sí dhá mhilliún leantóir roimh dheireadh na sraithe. Ina theannta sin, tugadh ardmholadh di mar “mhórphearsa fheimineach nua-aoiseach” mar gheall ar a dearcadh díreach ionraic, agus a dílseacht dá cairde. Fad is a bhí siad sa villa, tharraing siad clú orthu féin mar lánúin dheas, álainn agus ba léir do gach breathnóir gur réitigh siad go breá le chéile. Is damhsóir bálseomra é Curtis agus bhain sé an anáil de Maura le linn a gcuid ama sa villa. Lean siad ar aghaidh ag dul amach lena chéile ar feadh ocht mí go dtí gur chinn siad scaradh ó chéile i mí an Mhárta 2020. D’fhógair siad é seo ar Instagram agus bhí go leor leantóirí in ísle brí an drochscéala a chloisteáil.

Bhain Maura sult as toradh a saothair ó d’fhág sí an villa agus bíonn go leor tionscadail oibre ar siúl aici. Bhí sí ina hiomaitheoir ar chomórtas scátála oighir do cheiliúráin, Dancing on Ice in 2020. Níor leag sí cos ar oighear riamh agus ní raibh aon taithí aici mar rinceoir ach an oiread, mar sin bhí lúcháir an domhain uirthi an séú háit a bhaint amach. Ina theannta sin, bhí a clár féin aici ar Virgin Media darb ainm You’re joking me! agus chomh maith leis sin chuir sí Gradaim Theilifíse Náisiúnta i láthair in 2020, lena buachaill Curtis.

Bhain sí post amach freisin mar chomhairleoir croí chráite ar chlár a bhfuil an-chlú agus cáil air sa Ríocht Aontaithe, This Morning. Ar an gclár, thug sí comhairle ionraic, dhíreach do dhaoine, díreach mar a rinne sí nuair a bhain sí cáil amach ar an gclár Love Island. Ina theannta sin, chomhoibrigh Maura le go leor lipéad agus tithe faisin, tá sí tar éis a réimse féin d’éadaí a sheoladh le déanaí freisin. Lainseáil sí a bailiúchán smididh le mórchomhlacht scéimhe Inglot agus bhain sí neart socruithe urraíochta amach le brandaí móra eile. Creidtear gurb é glanfhiúchas Maura ná £1 milliún. Tá cónaí uirthi anois in árasán galánta, sómasach i lár Londan.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mainicíní
Dochtúir Diadhachta

[mion|Prionta uiscimire de Dhochtúir [Uiscimir|Diadhachta in Ollscoil Oxford, sna róbaí acadúla scarlóideacha agus dubha a fhreagraíonn dá phost. (Tá an dochtúir le feiceáil anseo ina haibíd chomhghairme, seachas a chulaith searmanais iomlán. )]]
Sealbhóir ardchéime nó oinigh acadúil sa diagacht is ea **Dochtúir** **Diadhachta** (**DD**; ).

## Codarsnacht le céimeanna reiligiúnacha eile
Níor chóir Dochtúir Diadhachta (DD) a mheascadh le Dochtúir Diagachta, (DTh) sealbhóir dochtúireachta taighde sa diagacht a bhronnann ollscoileanna agus scoileanna  diagachta, mar shampla Ollscoil Roehampton Sasana agus a leithéid eile. Mar sin féin, bronnann a lán ollscoileanna PhD seachas DTh ar chéimithe clár ardleibhéil staidéir reiligiúnaigh. 

### An Eaglais Chaitliceach
San Eaglais Chaitliceach, is gnách go mbíonn céim oinigh ag Dochtúir Diadhachta, go minic ag léiriú ordaithe mar easpag . 
&#x5B; ** &#x5D;
95 Théis Mhártan Liútar

mion|Leagan foilsithe sa bhliain 1517
Ar an 31 Deireadh Fómhair 1517, d’fhoilsigh manach óg, Mártan Liútar, cáipéis inar cháin sé díol na loghanna agus míchleachtais eile san Eaglais Chaitliceach. **Na Cúig Théis is Nócha** a thugtar ar an gcáipéis sin.

D'fhoilsigh Liútar na nócha is a cúig téis i Wittenberg na Gearmáine. Scríobh sé 95 téis in iomlán, agus b'fhéidir gur chroch sé iad ar dhoras na hArd-Eaglaise agus ar dhoirse eile  a bhí ann (ní heol dúinn go cinnte gur chroch sé iad ach foilsíodh iad ar aon nós).

Scríobh an manach óg litir lena a mhíshásamh a chur in iúl. Bhí Liútar ar mhalairt tuairime leis an Eaglais i dtaobh ceisteanna a bhain le míorúiltí agus comaoineach srl. Cheistigh Liútar údarás an Phápa.  B'iad seo a phléigh sé ina chuid Téiseanna – 95 díobh san iomlán. Bhí siad scríofa i Laidin, teanga na scoláirí.
clé|mion|Léaráid í seo de Mhártan Liútar ag crochadh na 95 théis, le  Ferdinand Pauwels, 1872

## Sleachta as 95 Théis Mhártan Liútar
De bharr grá agus ag iarraidh na fírinne táim á gcrochadh seo ionas gur féidir iad a phlé in Ollscoil Whittenburg. Aon duine nach mbeidh i láthair iarraim orthu aon rud atá le rá acu a chur i scríbhinn chugam.

Níl an chumhacht ag an bPápa leigheas a chur ar aon rud go bhfuil baint ag Dia leis.

Níl sé ceart ná cóir le rá go dtéann an t-anam ó phurgadóir díreach isteach go neamh an nóiméad a bhuaileann airgead ciste na hEaglaise.

Gach duine a chreideann go bhfuil slí acu díreach isteach go neamh mar gheall ar logha a cheannach, ní fheicfidh siad ná a gcuid múinteoirí neamh. 

Tá cead ag gach Críostaí páirt a ghlacadh san Eaglais agus is é Dia amháin a thugann an cead sin dó. 

Ba cheart a mhúineadh do Chríostaithe go bhfuil sé níos fearr airgead a thabhairt do na bochtáin nó daoine atá tinn seachas a bheith ag ceannach loghanna.

36. Tá an ceart ag aon Chríostaí, a bhfuil fíor-aithrí air, ar mhaithiúnas iomlán ó aon phionós agus ó aon chiontacht, fiú gan litreacha logha.

47. Táthar chun Críostaithe a mhúineadh go bhfuil ceannach na loghanna ina ábhar saor-rogha, nach n-ordaítear d’aon duine.

49. Táthar chun Críostaithe a mhúineadh nach bhfuil loghanna de chuid an Phápa tairbheach ach amháin mura gcuireann daoine a n-iontaoibh iontu, ach an-díobhálach má chailleann siad eagla Dé dá mbarr.

53. Is naimhde Chríost agus an Phápa iad sin a chuireann cosc go hiomlán ar theagasc Bhriathar Dé i roinnt eaglaisí chun gur féidir loghanna a theagasc in eaglaisí eile.

54. Déantar dochar do Bhriathar Dé nuair a thugtar, sa seanmóir chéanna, oiread ama, nó níos mó, do loghanna seachas don Bhriathar.

62. Is é an soiscéal rónaofa de ghlóire agus de ghrásta Dé fíorsheoid na heaglaise.

## Tagairtí

Catagóir:Protastúnachas
Catagóir:Reifirméisean
Ceannaire an Fhreasúra (Tuaisceart Éireann)

Go teoiriciúil ba é **Ceannaire an Fhreasúra** i dTuaisceart Éireann ceannaire an pháirtí ba mhó i dTeach na dTeachtaí i dTuaisceart Éireann nárbh é an rialtas é. Cuireadh deireadh leis an bpost i 1972 nuair a cuireadh deireadh le Parlaimint Stormont agus cuireadh riail dhíreach as Londain ina áit.
Riosca airgeadas

[mion|samplaː  [V̊̊̊̊̊̊̊̊̊̊̊@R]]
An méid a chuireann sócmhainn le luaineacht punainne. is ea **riosca airgeadas**.

Is ea aicme rioscaí deighilt a dhéantar san uilethacar de thomhais riosca, ionas gur féidir tionscadail atá san aicme chéanna rioscaí a bheith comparáideach.

## Féach freisin

* Éagsúlú (Airgeadas)

## Tagairtí

Catagóir:Riosca airgeadas
Yell

Is oileán in Oileáin Shealtainn é **Yell** (Ioruais: *Jala*, Béarla: *Yell*). Tá sé gar do Unst agus Fetlar. Sa bhliain 2011, bhí 966 duine ina gcónaí ar an oileán.

Tá teach solais ar Bagi Stack i Yell.

## Tagairtí
Artturi Ilmari Virtanen

Ceimiceoir Fionlannach ab ea **Artturi Ilmari Virtanen** ( 15 Eanáir 1895 - 11 Samhain 1973). D’fhreastail sé ar Ollscoil Heilsincí agus d’oibrigh sé ag Valio, comharchumann déiríochta inar cheap sé modhanna chun farae agus im a chaomhnú agus cineál nua sadhlais.. Rinne sé staidéar ar bhaictéir sna 1920idí freisin.

## Urraim
Bhuaigh sé Duais Nobel sa Cheimic i 1945 as a chuid taighde sa talmhaíocht agus sa bhitheolaíocht, go háirithe caomhnú farae. Ainmníodh institiúid in Ollscoil Oirthear na Fionlainne  in éineacht le baictéar a fuarthas in eorna brataithe air.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1973
Catagóir:Daoine a rugadh i 1895
Catagóir:Daoine Fionlannacha
James Daly

[mion|leacht cuimhneacháin i n[Glas Naíon]]
Saighdiúir singil sna Connaught Rangers ab ea **James Daly** (24 Nollaig 1899 – 2 Samhain 1920), as Bealach an Tirialaigh i gContae na hIarmhí. Cuireadh Daly chun báis (lámhachadh é) mar gheall ar an pháirt a ghlac sé i gceannairc na Connaught Rangers san India sa bhliain 1920.

## Imeachtaí
Ar 27 Meitheamh 1920, i Jullundur i bPuinseáb, tháinig dream saighdiuirí óna Connaught Rangers le chéile agus chinneadar ar agóid a dhéanamh i gcoinne eachtraí rialtas Shasana in Éirinn. Míshástacht lena gcás féin (bhí a gcuid dálaí maireachtála go hainnis) agus nuacht chorraitheach as Éirinn (ionsaithe na nDúchrónach go háirithe) a d’fhág gur dhiúltaigh roinnt mhaith Rangers déanamh de réir orduithe, gur chaith siad suaitheantais Sinn Féin agus gur chuir siad bratach na hÉireann ar foluain.
[mion|fáinne [Connaught Rangers]]
Chuir na saighdiúirí i Jullundur teachtairí le scéala chun na Rangers i Jutogh agus Solon (i Himachal Pradesh) ag iarraidh orthu cabhrú leo. Níor thug an dream i Jutogh aon aird orthu. Ach i measc na bhfear sa bheairic i Solon, bhí James Daly. Bhí cúrsaí in Éirinn ag cur isteach air freisin. Shocraigh James agus a chomrádaithe ar agóid a dhéanamh láithreach agus chuadar ar stailc.

Níor mhair an cheannairc i bhfad ámh. D’ionsaíodar an áit a raibh siad agus scaoil na hoifigigh fúthu. Maraíodh beirt de na Rangers, Patrick Smythe agus Peter Sears. Faoi cheann trí lá tháinig dreamanna saighdiúirí dílse agus ghabhadar na hagóideoirí ar fad. D’adhmhaigh Daly gurbh é a bhí i gceannas i Solon -"If you want to know who the leader is, I am — James Daly, number 35025 of Tyrellspass, Co. Westmeath." Níor shéan sé riamh go ndúirt sé é.

Ciontaíodh 61 de na Rangers i bpáirt a ghlacadh in aighneas agus daoradh 14 acu chun báis; níor tharla ach aon duine amháin, Daly, a chur chun báis i nDagshai, Himachal Pradesh. Gearradh tréimhsí fada príosúnachta ar an gcuid eile.
[clé|mion|fáinne [Connaught Rangers ]]
Tá Daly curtha inniu i gContae na hIarmhí. I 1970 tugadh corp James Daly agus coirp na beirte a maraíodh san ionsaí abhaile. Cuireadh James i mBealach an Tirialaigh agus an bheirt eile i nGlas Naíon. Labhair Joseph Hawes ag uaigh an Dálaigh an lá san. Ag trácht ar Daly dúirt sé gurbh é an fear ba chróga é a sheas riamh ós comhair scuad lámhaigh.Tá leacht cuimhneacháin le fáil i nGlas Naíon.

## Féach freisin

* Éist ar reabhloid.ie 

## Tagairtí

Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Catagóir:Básanna i 1920
Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha
Sally Hayden

Is iriseoir is scríbhneoir Éireannach í **Sally Hayden** as Baile Átha Cliath.

## Tagairtí

Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Coireanna
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Daoine beo
Michelle Fairley

Is aisteoir í **Michelle Fairley**. Tá clú aici mar Catelyn Stark as *[[Game of Thrones]]*.

Catagóir:Ban-aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Ban-aisteoirí Briotanacha
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Daoine beo
Innéacs Aarne-Thompson

[mion|[Antti Aarne]]
Is catalóg de chineálacha scéalta béaloidis é **Innéacs Aarne-Thompson** ina n-aithnítear móitífeanna coitianta i seanscéalta idirnáisiúnta. Foilsíodh an t-innéacs in *The Types of Folktale* (1928), agus tháinig leagan athbhreithnithe amach in 1961.

## Úsáid
San innéacs Aarne-Thompson, tá cineálacha agus fochineálacha scéalta ann, cuir i gcás
* AT0001–299, Scéalta Ainmhithe > AT0220–49, Éin > AT0221, Toghadh Rí na nÉan
* AT0300–0749, Scéalta Draíochta > AT0500–9, Cuiditheoirí Osnádúrtha > AT0510, Cinderella
* AT0875 Cailín Bocht Cliste (245 scéal)ː An Cailín Bocht Cliste
* AT1645 An Taisce sa Bhaile (259 scéal)ː Bíonn taibhreamh ag duine faoi ór i bhfolach

clé|mion|Taighde a rinne Antti Aarne sa bhliain 1912 (12. Band (1912), S. 139–146)

## Innéacs Aarne-Thompson in Éirinn
Bunaithe ar obair Aarne-Thompson, foilsíodh catalóg náisiúnta *The Types of the Irish Folktale* (1967) le Seán Ó Súilleabháin, cláraitheoir Choimisiún Béaloideasa Éireann, agus Reidar Th. Christiansen. Nuair a bhí Scéim na Scol á cur le chéile ag an Choimisiún, bhí Ó Súilleabháin lárnach sna hullmhúcháin don scéim agus bhí an-bhaint aige leis na treoirleabhair a cuireadh amach chuig na scoileanna ina bhfuil cur síos ar 55 ábhar aiste do na daltaí atá mar bhunús leis an Chuardach Topaicí ar dúchas.ie.

Ag deireadh na scéime, tar éis d’fhoireann an Choimisiúin na haistí ar fad a scagadh agus a chur in ord de réir scoile agus contae, chruthaigh siad clár ábhar do thaighdeoirí bunaithe ar na haistí sin.

## Tagairtí

Catagóir:Béaloideas
Poblacht Ghranada Úir

Tugadh **Poblacht Ghranada Úir** ar an gColóim idir 1831 agus 1858, tar éis chliseadh na Colóime Móire, an chéad stát Colómach. Chaill an dúiche dhá réigiún thábhachtach: Eacuadór agus Veiniséala, ba chúis le corraíl pholaitiúil. Le 27 bliain ghnóthaigh an Phoblacht. 11 uachtarán:  Domingo Caycedo Santamaría, Francisco de Paula Santander, José Ignacio de Márquez Barreto, Pedro Alcántara Herrán, Tomás Cipriano de Mosquera, José Hilario López, José María Obando, José María Melo, José de Obaldía, Manuel de Obaldía. Manuel María Mallarino, agus Mariano Ospina Rodríguez.

## Stair
Tháinig Poblacht Ghranada Úir chun cinn mar stát neamhspleách tar éis chliseadh na Colóime Móire sa bhliain 1830, tar éis an choinbhinsiúin réamh-Apulo (28 Aibreán, 1830). Mar sin, thug an Ginearál Rafael Urdaneta, uachtarán deireanach na Colóime Móire, an Rialtas ar láimh do Dhomingo Caicedo Santamaría an 3 Bealtaine, 1831. .

Tháinig **Stát Ghranada Úir** mar ainm eatramhach ar Phoblacht Ghranada Úir nuair a bhí sé idirscartha ón Cholóm Mór sa bhliain 1830.Rinneadh an náisiún nua a chomhdhéanamh go dlíthiúil mar phoblacht an 29 Feabhra 1832, nuair a ghlac an Coinbhinsiún Náisiúnta leis an bhunreacht úr. Ina theannta sin, fuair na réigiúin seo a leanas a gcumhachtaí: Antioquia, Barbacoas, Bogotá, Cartagena, Magdalena, Neiva, Pamplona, ​​Panama, Pasto, Popayán, Socorro, Tunja, Vélez agus Veraguas.Granada Ùr ainmeachadh mar Stàit Granada Ùr. Cuireadh deireadh leis an sclábhaíocht anseo i 1851.

D’athraigh Poblacht Ghranada Úir a hainm go Cónaidhm Ghranada i 1858, nuair a glacadh leis an Bhunreacht. Bhí an stát nua i bhfad níos cónaidhme. Glacadh an t-ainm Stáit Aontaithe na Colóime i 1863. Bunaíodh an Cholóim, mar is eol dúinn í inniu, sa deireadh i 1886.

## Tíreolaíocht agus Réigiúin Tíre
De réir Bhunreacht an Náisiúin réir Bhunreacht na Tíre  bhí teorainneacha na Poblachta mar an gcéanna mar a bhí siad i 1810, is é sin, bhí Leas-Ríocht Ghranada Úir roinnte ina dhá chuid idir Veiniséala agus Guatamala, agus ón mBrasaíl freisin, a bhí fós faoi thionchar na Portaingéile. Ina theannta sin, bunaíodh teorainneacha le Eacuadór tríd an gconradh, ar ghlac an Chomhdháil leis an 30 Bealtaine 1833. Ba iad dúiche Phoblacht Ghranada úir críocha Choinbhinsiún Ghranada in 1832 ar a laghad, arna ndaingniú ag an mBunreacht agus a dhaingnigh an Phoblacht freisin, agus is iad seo a leanas iad:

Catagóir:An Cholóim
Catagóir:Iarphoblachtaí
Catagóir:Iar-Stáit agus críocha
Catagóir:Iar-thíortha
Catagóir:Meiriceá Theas
Catagóir:Panama
Catagóir:Stair
Robert Mundell

B'eacnamaí é **Robert Mundell** (24 Deireadh Fómhair, 1932 - 4 Aibreán 2021). Bhuaigh sé an Duais Nobel san Eacnamaíocht i 1999.

## Tagairtí

## Féach freisin

* Duais Nobel

## Nasc amach

* Dírbheathaisnéis ghearr

Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Daoine Ceanadacha
Lucy Qinnuayuak

Ealaíontóir Ionúiteach ab ea **Lucy Qinnuayuak** (1915–10 Meán Fómhair 1982). Tá a cuid oibre le feiceáil i go leor bailiúcháin agus úsáideadh í ar bhratach Oilimpeach.

## Beathaisnéis
Rugadh Qinnuayuak i, nó in aice le, Salluit, Québec i 1915.Mar leanbh, chuaigh an teaghlach ar imirce go dtí Oileán Baffin, áit a raibh cónaí orthu i Rinn Dorset. Mar dhéagóir, socraíodh cleamhnas di agus phós sí Tikituk Quinnuayuak. Ba dhealbhóir agus ealaíontóir é Tikituk freisin. Lean siad ar bhealach traidisiúnta maireachtála ag fiach, ag bogadh timpeall Leithinis Foxe, agus ag fanacht i gcampaí éagsúla, a leithéid agus Shapujuak, Ittiliakjuk, Igalallik, agus Kangia. Ba é an t-ealaíontóir Kenojuak Ashevak a neacht.

## Ról an ealaíontóra iomráitigh
Thosaigh Qinnuayuak ar shaothar ealaíne sna 1950idí. Bhí sí ar cheann de na chéad daoine a thug freagra ar iarratas James Houston i gcomhair priontaíochta. Bhronn Sir Charles Gimpel a cloch *Large Bear* ar Ghailearaí Tate, Londain. Is féidir é a fheiceáil inniu ag an Scott Polar Research Institute, Cambridge, Sasana. Úsáideadh a cuid oibre i mbailiúchán priontaí Cape Dorset i 1961. Bhí 136 pictiúr sa bhailiúchán a bhí aici roimh am a báis i 1982.

D'úsáid Qinnuayuak graifít agus pinn luaidhe daite den chuid is mó, ach rinne sí turgnaimh le níos mó ábhar sna 1970idí agus na 1980idí le huiscedhathanna agus péinteanna aicrileacha.

Tá aithne uirthi as a cuid portráidí d’éin Artacha. Bíonn saothar Qinnuayuak ar taispeáint go minic i gCeanada agus i dtíortha eile. Úsáideadh ceann dá cuid grianghraf ar bhratach fógraíochta do Chluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 1976. Tá an dealbh cloiche *Tá rud éigin le déanamh againn go léir* (Béarla: *We all have something to do*) sa Bhailiúchán Ealaíne Bhundúchasaí ag Seanad Cheanada.

Tá saothar Qinnuayuak le feiceáil i níos mó ná ochtó taispeántas, lena n-áirítear *The Inuit Press*, taispeántas a d'eagraigh an Roinn Gnóthaí Indiacha agus Músaem Sibhialtachta Cheanada, agus a chuaigh ar camchuairt go hidirnáisiúnta ó 1977 go 1982. Tá a cuid pictiúr le feiceáil i nGailearaí Ealaíne Ontario, i Músaem Stairiúil Cheanada, san Institiúid Chultúrtha Ionúiteach, i nGailearaí Ealaíne Sudbury agus in Ionad Ealaíne Macdonald Stewart.

## Seónna uathúla

* Éin agus Bláthanna: Grafaic Eskimo le Lucy Qinnuayuak, Artach Artach, Nua-Eabhrac, 1989
* Ag Breathnú ó dheas: Gailearaí Ealaíne Winnipeg, 1978

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1982
Catagóir:Daoine a rugadh i 1915
Catagóir:Daoine Ceanadacha
Catagóir:Ealaíontóirí Ceanadacha
Petronilla de Meath

[mion|Ealaíon de chuid [Cartoon Saloon i gCaisleán Chill Chainnigh, bunaithe ar Phetronilla]]
Ba í **Petronilla de Meath** (c. 1300 – 3 Samhain 1324) an chéad duine a taifeadadh gur loscadh ag an stáca as draíocht in Éirinn nó sa Bhreatain Mhór í.

## Imeachtaí
Bhí Petronilla ina cailín aimsire le Alice Kyteler, bean uasal, ar cuireadh an draíocht go príomha ina leith agus a d'éalaigh ó chrúcaí Easpag Osraí, Richard de Ledrede. Sa bhliain 1324 chuir an tEaspag Ledrede asarlaíocht agus taithíocht le deamhain ina leith agus, chomh maith leis sin, gur nimhigh sí a ceathrar fear céile. Le loisceadh ag an stáca an bhreith a tugadh uirthi. Ach d'éalaigh sí (go hAlbain nó a muintir san Ísiltír).

Ina háit, rinneadh céasadh ar a cailín aimsir, Petronilla ionas go n-admhódh sí gur chuir sí an ealaín dhubh ar dhaoine, gur chaith sí crainn ar rudaí, agus go ndearna sí íobairtí do dheamhain. Ansin loisceadh ag an stáca í. Dheimhnigh an Pápa Eoin XXII an pionós sa bhulla, *Super Illius Specula,* in 1326, dhá bhliain níos déanaí.[clé|mion|An teach ósta Kyteler inniu, [Cill Chainnigh]]

### Cuimhneachán
Is í Dame Alice Kyteler, a rugadh 1284, atá i gceist in Kyteler's Inn, atá ann i gcónaí i gCill Chainnigh.

Deirtear go mbíonn taibhse Petronilla le feiceáil i dTí Kyteler agus sna sráideanna thart go minic.

Tá Petronilla i measc na mban dá leagadh áit ag an mbord sa thaispeántas ealaíne iomráiteach *'The Dinner Party*' (1979) le Judy Chicago, atá ar buantaispeáint i Músaem Brooklyn.

## Tagairtí

Catagóir:Cailleacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1300
Catagóir:Básanna i 1324
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Stair Chontae Chill Chainnigh
Catagóir:Mná Éireannacha ón 14ú haois
Catagóir:Asarlaíocht
John Harsanyi

Eacnamaí Ungárach ab ea **John Charles Harsanyi** (Ungáiris: *Harsányi János Károly*). Rugadh é ar 29 Bealtaine 1920 i mBúdaipeist. 

Sa bhliainI 1950 chuaigh sé ar imirce chun na hAstráile, agus ansin go dtí na Stáit Aontaithe áit a raibh sé ina ollamh in Ollscoil Detroit ó 1961 go 1963. 

In éineacht le Reinhard Selten agus John Nash bhuaigh sé an Duais Nobel na hEacnamaíochta i 1994.

D’éag sé ar 9 Lúnasa 2000 in Berkeley, California. 

## Féach freisin

* Duais Nobel na hEacnamaíochta

## Naisc sheachtracha

* Dírbheathaisnéis ghearr

## Tagairtí

Catagóir:Eacnamaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1920
Catagóir:Básanna in 2000
Catagóir:Daoine Ungáracha
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na hEacnamaíochta
Comparáid idir Gaeilge na hAlban agus Gaeilge na hÉireann

Tá **[[Gaeilge na hAlban]] agus [[Gaeilge na hÉireann]]** cosúil lena chéile, cé nach bhfuil canúintí sothuigthe go frithpháirteach acu. Tá go leor focal agus frásaí aonair ann a d'aithneodh cainteoirí an dá theanga, agus is féidir le cainteoirí an dá theanga comhthuiscint a fhorbairt go tapa. Áitíonn roinnt scoláirí gurb í an teanga chéanna í.
[mion|Léarscáil den cheantar ina labhraítear Gaeilge. Taispeánann an limistéar le dath dearg leathadh is mó na [An tSean-Ghaeilge|Sean-Ghaeilge; taispeánann an limistéar flannbhuí áiteanna le hOgham orthu; agus ceantair nua-aimseartha ina labhraítear Gaeilge iad an limistéar le dath glas.]]

## Difríochtaí foghraíochta agus gramadaí
Is iad na cineálacha Gaeilge a labhraítear in iardheisceart na hAlban agus i gCúige Uladh na cinn is cosúla lena chéile, ós rud é go bhfuil na réigiúin cóngarach go geografach dá chéile. Ceaptar go raibh Gaeilge Ghall-Ghàidhealaibh a labhraíodh tráth i nGhall-Ghàidhealaibh, i ndeisceart na hAlban, an-chosúil le Gaeilge Uladh agus Gaeilge Mhanann.

Cé gur gnách go mbíonn difríochtaí idir canúintí thuaisceart na hAlban agus dheisceart na hÉireann óna chéile i dtéarmaí foclóra, tá roinnt gnéithe acu atá as láthair i gceantair chanúint eile atá suite eatarthu. Mar shampla, i nGaeilge na Mumhan agus i nGaeilge thuaisceart na hAlban, go stairiúil rinneadh gutaí gearra a défhogharú nó a shíneadh roimh siollach fada.

Gaeilge
Catagóir:Teangacha Gaeilise
Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Gaeilge Uladh
Cian Ó hÉigeartaigh

Is scríbhneoir, feachtasóir, foilsitheoir agus iriseoir Éireannach é **Cian Ó hÉigeartaigh**. Bhí sé ina léiritheoir teilifíse in RTÉ. Is é a thug an óráid ag uaigh Mháirtín Uí Chadhain. Deirfiúr leis Aoileann Nic Gearailt, agus ba iad Seán Ó hÉigeartaigh agus Bríd Ní Mhaoileoin, foilsitheoirí, a dtuismitheoirí.

## Saothair

* Sáirséal agus Dill 1947-1981 – Scéal Foilsitheora, 1 Eanáir 2014

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Tynged yr Iaith

Aistriúchán Gaeilge ar ghairm le Saunders Lewis é **Bás nó Beatha** (teideal Breatnaise: *Tynged yr Iaith* (Dán na Teanga)). Máirtín Ó Cadhain a d'aistrigh agus Sáirséal agus Dill a d'fhoilsigh. Spreagann an t-údar ann lucht tacaíochta na Breatnaise sna blianta 1961/2. Faoin teideal "Tynged yr Iaith" a cuireadh amach i dtosach é ar an raidió agus foilsíodh paimfléad ina dhiaidh sin. Deirtear go raibh an-tionchar aige ar chúrsaí na Breatnaise sa tréimhse úd.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Léachtaí
Catagóir:Paimfléid
Catagóir:Scríbhneoireacht na Gaeilge
Catagóir:Aistriúcháin idircheilteacha
Catagóir:Aistriúcháin go Gaeilge
Gabriel Matzneff

Scríbhneoir aistí sa Fhrainc, agus péidifileach mór le rá, is ea **Gabriel Matzneff** (a rugadh ar an 12 Lúnasa 1936 i Neuilly sur Seine).

Bronnadh an duais Renaudot ar Gabriel Matzneff ar an 4 Samhain 2013.

## Conspóidí
Scríobh Matzneff go minic faoi ghnéas agus an grá earótach. Ba bhreá le Matzneff a bheith le buachaillí agus cailíní óga agus scríobh sé faoi na heachtraí a tharla ina chuid scéalta, dírbheathaisnéiseach go rialta.

Thacaigh an t-aos eagna Matzneff go dtí 2018-2019. Ach thosaigh scéalta faoi chiapadh gnéis á roinnt ag mná ar fud an domhain faoin mana #MeToo sa bhliain 2017. D'fhoilsigh íospartach Matzneff amháin, Vanessa Springora, leabhar faoin scríbhneoir i 2019. Rinneadh na póilíní fiosrúchán ach níor tharla faic.

## Tagairtí

Catagóir:Péidifiligh
Catagóir:Scríbhneoirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Daoine beo
Máire Ní Aodáin

Staraí, gníomhaí teanga, oideachasóir agus feimineach ab ea **Máire Ní Aodáin** nó **Mary Hayden** (19 Bealtaine 1862 – 12 Iúil 1942), an chéad Ollamh le Nua-Stair i gCOBÁC,

## Staraí
Chuir Úna Ní Fhaircheallaigh ina luí ar Mháire Ní Aodáin iarratas a dhéanamh ar Chomhaltacht Shinsearach na hOllscoile Ríoga, mar iarracht dúshlán a thabhairt don tuairim go raibh scoláirí ban neamh-incháilithe le haghaidh dámhachtainí den sórt sin. 

Foilsíodh *'A short history of the Irish people from the earliest times to 1920*' le Mary Hayden and George Moonan sa bhliain 1921, an leabhar staire ba mhó díolachán riamh in Éirinn. Ba é an téacsleabhar oifigiúil sna meánscoileanna é ar feadh breis agus 30 bliain.

## Sufraigéid
I Samhain 1915, bhunaigh Mary Hayden, in éineacht le Mary Louise Gwynn, an Cumann Caitliceach um Cheart Vótála do Mhná.

## Oideachasóir
Bhí Hayden an-díograiseach ag cur oideachais do mhná chun cinn. I 1902, in éineacht le  Úna Ní Fhaircheallaigh, chabhraigh sí leis an gCumann Céimithe na mBan agus Ábhair Chéimithe a bhunú, d’fhonn comhdheiseanna san oideachas ollscoile a chur chun cinn. 

Bhí Hayden ina stiúrthóir ar Cheardchumann Oibrithe Ban na hÉireann.

## Gníomhaí Gaeilge
Bhí dúil ag Hayden in athbheochan na Gaeilge. Ba bhall de Choiste Gnó Chonradh na Gaeilge í. Foilsíodh i 1910 a leabhrán 'Facts about the Irish language and the Irish language movement'. 

Deirtear gurbh í an cara mná ba mhó ag an bPiarsach í. Bhí sí ina stiúrthóir aige ar bhord Scoil Éanna. 

## Saol pearsanta
Níor phós Hayden riamh. Bhí sí geallta le Arthur Conan (1866-1903). Bhí seisean i ndrochshláinte agus d’éag sé san Afraic Theas ar an 13 Lúnasa 1903. 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1942
Catagóir:Daoine a rugadh i 1862
Catagóir:Feiminigh Éireannacha
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Staraithe Éireannacha
Catagóir:Oideachasóirí Éireannacha
Mary Harris Jones

Múinteoir, ceardchumannaí, polaiteoir agus gníomhaí ar son chearta an duine ab ea **Mary Harris Jones** (1830–1930) nó **Mother Jones**.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1837
Catagóir:Básanna i 1930
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Múinteoirí
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna
Catagóir:Ceardchumannaithe Éireannacha
Catagóir:Ceardchumannaithe na Stát Aontaithe
Róisín Murphy

Is amhránaí, cumadóir amhrán is léiritheoir ceirníní í *Róisín Murphy*. Tá clú uirthi mar an goth don grúpa ceol damhsa leictreonach, **Moloko**

Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Contae Chill Mhantáin
Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí
Lesley Roy

Is amhránaí is scríbhneoir agus giotáraí Éireannach í Lesley Roy (17-09-1986 -) as Baile Brigín, BÁC.

Canfaidh sí a hamhrán "Maps" d'Éirinn sa Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2021.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Alison Doody

Is ban-aisteoir, agus mainicín Éireannach í **Alison Doody** (11-11-1966 Baile Átha Cliath).

Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ban-aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Mná Éireannacha
Rosanna Davison

clé|mion|2017
Is mainicín í Rosanna Davison (1984-04-17, BÁC). Bhuail sí an comórtas *Miss World* i 2003. Is é an ceoltóir, Chris de Burgh, athair Rosanna.

## Féach freisin

* Chris de Burgh

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Ban-aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Daoine beo
Chris de Burgh

Is amhránaí, scríbhneoir amhrán agus ionstraimitheoir Éireannach é **Christopher John Davison** (rugadh 15 Deireadh Fómhair 1948), a dtugtar **Chris de Burgh** air go gairmiúil.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Daoine beo
Príomh-Stiúrthóireacht Fhoireann Ghinearálta Fhórsaí Armtha Chónaidhm na Rúise

Is í an **GRU** nó an **Glavnoye Razvedyvatel'noye Upravleniye** (Гла́вное управле́ние Генера́льного шта́ба Вооружённых Сил Росси́йской Федера́ции) an tSeirbhís Náisiúnta na hAireachta Cosanta Rúiseacha i dtaca le Faisnéis Slándála. Is gníomhaireacht spiaireachta míleata í agus bíonn an GRU agus an FSB (an KGB mar a bhíodh) ag obair i dteannta a chéile.

Bhunaigh Leon Trotsky an **GRU** ar an 5 Samhain 1918.

Rinne an GRU iarracht Sergei agus Yulia Skripal a nimhiú leis an oibreán néaróige *[[novichok]]*, sa bhliain 2018, is cosúil.

## Féach freisin

* KGB
* FSB
* Nimhiú Sergei agus Yulia Skripal
* Feachtas buamála sa Rúis (1999)
* Sergey Vladimirovich Cherkasov

## Tagairtí

Catagóir:An Rúis
Catagóir:Seirbhísí faisnéise
Alice Little

Is oibrí gnéis Éireannach í **Alice Little**, a rugadh ar 3 Bealtaine 1990. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:LGBT YouTubers
Catagóir:Striapachas
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Calum Brus

Is polaiteoir Albanach é **Malcolm Bruce** (Béarla:*Calum Bruce* ), a rugadh ar 17 Samhain 1944.

Bhí sé ina Bhall Parlaiminte ar son Gòrdan ó 1983 go 2015 agus ba é an chéad cheannaire é ar Pháirtí Daonlathach Liobrálach na hAlban nuair a bunaíodh an páirtí i 1988. Tháinig sé chun bheith ina bhall de Theach na dTiarnaí, mar Mhorair Bruce de Bheinn na Cìche in 2016.

## Tagairtí

Catagóir:Ball de Theach na dTiarnaí
Catagóir:Páirtí Daonlathach Liobrálach na hAlban
Catagóir:Muintir na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Daoine beo
Rúnaí Stáit na hAlban

mion| Iain Earsgainn, Iarla Mhàrr agus chéad Rúnaí na hAlban

Tá **Rúnaí Stáit na hAlban**(Gaeilge na hAlban:*Rùnaire Stàite na h-Alba*) ina bhall comh-aireachta agus ina cheannaire ar Oifig na hAlban (Gaeilge na hAlban:*Oifis Rùnaire Stàite na h-Alba*).

Is é Rúnaí Stáit na hAlban Aire Rialtais na RA a dhéanann ionadaíocht ar Albain. Feidhmíonn siad mar airígh na Déabhlóide Albanaí, ina ionadaí ar leasanna na hAlban laistigh de Rialtas na RA, agus tacaíonn siad le beartais Rialtas na RA in Albain.

Ba é Teach Bute i nDún Éideann áit chónaithe oifigiúil an rúnaí roimh 1999.

## Tagairtí

Albain
Catagóir:Sealbhóirí oifige polaitiúla in Albain
Catagóir:Oifigí Aireachta sa Ríocht Aontaithe

Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Liostaí d’airí rialtais na Ríochta Aontaithe
Nicol Stephen

Is polaiteoir Albanach é **Nicol Stephen** agus, cosúil leis an Tiarna () Stephen as Srath Dhè Ìochdarach, Ball de Theach na dTiarnaí.

Rugadh agus tógadh é in Obar Dheathain. Rinne sé staidéar ar an dlí in Ollscoil Obar Dheathain agus bhí sé ina chomhairleoir do Roinn a' Mhonaidh agus ina BP do Chincardine agus Deeside idir fothoghchán i 1991 agus an olltoghchán i 1992. Toghadh é mar BPA d’Ard Aberdeen i 1999 agus d’fhóin sé mar Leas-Aire Fiontar agus Foghlama ar Feadh an tSaoil agus Gàidhlig (19 Bealtaine 1999 - 2 Samhain 2000), Leas-Aire Oideachais, Gnóthaí Eorpacha agus Gnóthaí Seachtracha (2 Samhain 2000 - 28 Samhain 2001) agus an Leas-Aire Oideachais agus Daoine Óga (28 Samhain 2001 - 21 Bealtaine 2003). Tháinig sé chun bheith ina Aire Iompair agus Teileachumarsáide tar éis toghchán 2011

## Ceannaireacht
Bhuaigh sé an cheannaireacht tar éis do Sheumas Uallas éirí as i 2005. Rinneadh Leas-Phríomh-Aire agus Aire Iompair agus Teileachumarsáide de ar 27 Bealtaine 2005. D'éirigh sé as a phost i 2008. Dúirt sé go raibh an obair ag cur isteach ar a theaghlach óg.

## Naisc sheachtracha

* Parlaimint na hAlban 2007-2011: Stephen, Nicol . Aisghafa 6 Márta 2016.
* Oibríonn siad Duitse: An Tiarna Stephen, iar-BPA (Béarla). Aisghafa 6 Márta 2016.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Daonlathach Liobrálach
Catagóir:Aturnaetha
Catagóir:Dlíodóirí Albanacha
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Obar Dheathain
Catagóir:Polaiteoirí Albanacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Ár Lá Cuimhneacháin (1987)

Ar an 8 Samhain 1987, maraíodh aon duine dhéag agus gortaíodh trí scór i mbuama Inis Ceithleann (Contae Fhear Manach), nó **Ár Lá Cuimhneacháin, 1987**. Bhásaigh duine eile a gortaíodh san ionsaí buamála sa bhliain 2000 tar éis dó trí bliana déag a chaitheamh i gcóma.[mion|clé|Cuimhneachán, [Inis Ceithleann]]
Ar an gcéad Domhnach i mí na Samhna 1987, bhailigh daoine le chéile in Inis Ceithleann chun cuimhneamh orthu siúd a maraíodh i gcogaí san am a chuaigh thart. [mion|clé|[Gordon Wilson agus a bhean chéile]]
Agus daoine ag bailiú le chéile ag leacht cuimhneacháin na gcogaí, phléasc buama agus caitheadh bruscarnach ar fud na háite. 

Bhí Gordon Wilson agus a iníon, Marie, ábhar altra a bhí 20 bliana d’aois, clúdaithe cúpla troigh thíos faoin mbrablach. Feachtasóir ar son na síochána a bhí in Gordon Wilson níos déanaí.

## Iarmhairtí
Níor cúisíodh ná níor ciontaíodh aon duine riamh faoin ionsaí buamála. “Botún” a bhí i gceist, is cosúil dúirt an IRA gur phléasc an buama roimh am.

Ag an am, mheas Máirtín Ó Muilleoir, Sinn Féin, go raibh sé tábhachtach an fód a sheasamh agus foréigean a úsáid. Ach i ndiaidh uafás Inis Ceithleann tháinig sé ar an tuiscint go mbeadh sé níb éifeachtaí cloí le modhanna polaitiúla agus na gunnaí a chur ar leataobh. Dúirt sé níos déanaí, “Inis Ceithleann an chéad cheann de na mór-uafáis a tharla a thug le fios domsa go raibh an streachailt armtha mícheart agus nach raibh sé ag dul a oibriú. Bhí ceist mhór mhorálta ann fosta mar go raibh daoine neamhurchóideacha ag fáil bháis.”

Nochtadh leacht in Inis Ceithleann ar an 8 Samhain 2017 i gcuimhne na ndaoine a maraíodh san ionsaí buamála ar an mbaile.

## Féach freisin

* Gordon Wilson

## Tagairtí

Catagóir:Contae Fhear Manach
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Arm na Breataine
Catagóir:1987
Bran Beag mac Murchadha

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Bran Beag mac Murchadha** () (bás 738).  Murchad mac Brain (bás 727), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i gcoróin ach le tamall gairid sa bhliain 738.

Insítear i nAnnála Tiarnaigh go ndeachaigh Cathal mac Finghin (bás 742), rí Mumhan, i gceannas slua mhóir i Laigin isteach sa bhliain 738 agus gur bhain sé gialla agus taisce treasure ó Bhran.  Deirtear i nAnnála Uladh go raibh i gceist a dheartháir, Faolán mac Murchadha (bás 738), rud atá níos dóichí.  Luaitear Bran Beag mar
sna ríliostaí le fáil sa Leabhar Laighneach, a fhágann ignore Aodh mac Colgan (bás 738) Uí Chinnsealaigh ar lár, cé gur níos dóichí é go raibh seisean ina rí ag an am úd.

Maraíodh Bran agus Aodh, i dteannta le hiliomad eile, i gCath Átha Seanaigh, ag troid in éadan Aodh Allán mac Fearghaile de Chineál Eoghain sa bhliain 738.  Tá cuir síos fada le fáil sna hannála Éireann faoin chath seo, aitheanta mar 'Cath na nOch'.  Insítear i nAnnála Uladh:

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
** Leabhar Laighneach, *Rig Lagen*
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge
Dion Boucicault

Aisteoir agus drámadóir Éireannach ab ea **Dion Boucicault** (né **Boursiquot**; 26 Nollaig 1820 i mBaile Átha Cliath – 18 Meán Fómhair 1890) agus d'éirigh go hiontach leis i Sasana agus sna Stáit Aontaithe sa 19ú haois. Ceannródaí cultúir ab ea é, a d’fhág a lorg ar shaol na n-ealaíon agus na hamharclannaíochta go háirithe.
clé|mion|224x224px|Dion Boucicault -Amharclann Harvard

clé|mion|207x207px|scigphictiúr, 1873

### "Athair na hAmharclannaíochta"
clé|mion|222x222pxScríobh Boucicault na chéad drámaí suite in Éirinn sa 19ú haois, go mór mór *The Colleen Bawn*, *Arrah-na-Pogue* agus *The Shaugraun.* Níós déanaí, mhothaigh sé go raibh rud éigin curtha i gcrích aige nuair a scríobh sé, "When I wrote the Colleen Bawn, I invented the Irish drama. It was original in form, in material, in treatment and in dialogue".  Tugtar "athair na hamharclannaíochta in Éirinn" ar Boucicault, agus "athair na drámaíochta nua-aimseartha sna Stáit Aontaithe". 

Bíonn an mhéaldrámatacht in uachtar sna drámaí seo, plódaithe le bréag-Éireannaigh agus steiréitíopaí. Bíonn deireadh maith ar an scéal i gcónaí agus baineann an greann an lá. Bhíodh íomhá taitneamhach de na tuathaigh Éireannacha ina chuid drámaí, measctha le méaldráma go leor.
### Drámaí
Rinneadh an chéad léiriú poiblí de  *The Colleen Bawn*  ar Broadway (i Laura Keene's Varieties) ar 29 Márta 1860. Chonaic an Bhanríon Victoria *An Cailín Bán* trí uair sa bhliain 1861 agus choimisiúnaigh sí  uiscedhathanna a dhéanamh de.

Rinneadh an chéad léiriú poiblí de "Arrah-na-pogue" sa "Theatre Royal" i mBaile Átha Cliath (Sráid Hawkins) Dé Deardaoin, 10 Samhain 1864.
## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1820
Catagóir:Básanna i 1890
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Bran Mut mac Conaill

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Bran Buta mac Conaill** () (bás 693). Fáelán mac Colmáin (bás 666), iar-rí, ba ea a seanathair. Bhí sé i gcoróin ón mbliain 680 go dtí 693. 

De réir an tsága 'Bóramha', insítear go ndearna an tArdrí, Fíonsneachta Fleách (bás 695) de Shíol Aodha Sláine feachtas in aghaidh fir na Laigean, nuair a dhiaidh iadsan an buanna a íoc.  Bhailigh Bran arm Laighneach, ach chuir sé Naomh Moling (bás 697), abb Fhearna, chun idirbheartaíocht a dhéanamh.  Bhuail Moling bob ar Fhíonsneachta insan bóramha a loghadh. 

Bhí Bran pósta le hAlmaith ní Bhlathmhac de Chineál Loairn den Dál Riata.  Bhí mac amháin acu, Murchadh (bás 727), rí Laigean.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
** Leabhar Laighneach, *Rig Lagen*
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Wiley, Dan M., ''The Cycles of the Kings''

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge
Faolán mac Colmáin

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Faolán mac Colmáin** (Sean-Ghaeilge **Fáelán mac Colmáin**) (bás 666).  Colmán Mór mac Cairbre, iar-rí, ba ea a athair.  Ba é Faolán a chuir rath Uí Dhúnlainge ar a boinn.

## Teacht i gcoróin
Feictear Faolán sin chéad uair sna hannála agus slew Crannmhaol Bolg Luatha Uí Chinnsealaigh clóite agus maraithe aige ag *[[Cath Duma Aichir]]* sa bhliain 628.  Tugtar i ndúil ansin an teideal rí Laigean dó.  Chloígh agus mharaigh sé ansin Criomhthann mac Aodha (bás 633), rí Laigean Uí Mháil, ag Cath Áth Goan i nIarthar Life, i gcomhaontas le Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh (bás 637), rí na Mumhan agus Conall Guthbhinn mac Suibhne (bás 635) de Chlann Cholmáin. 

Tugtar sa Leabhar Laighneach réimeas 30 bliain dó, agus is amhlaidh dá bharr gur idirshliocht é a thásc sna hannála don bhliain 666.  Is níos dóichí é go bhfuair sé bás roimh an mbliain 656, nuair a thugtar do Chrannmhaol Arbhoilg mac Rónáin ina thásc an teideal rí Laigean.

## Caidreamh eaglaise
De réir nósanna Naomh Caoimhín Ghleann Dá Loch, cuireadh Faolán ar altramas le Caoimhín tar éis dá leasmháthair é a dhiúltú.  Coinníodh an nós seo beo beathach a bhuí le pátrúnacht Uí Dhúnlainge.

Abb agus easpag Aodh Dubh deartháir Fhaoláin, agus easpag Chill Dara fosta ba ea a nia, Aonghas mac Aodha Fhionn.  Tábhachtach a bhí an nasc clainne seo le Cill Dara mar bhunús a cumhacht.

Duine dá mhná céile ba ea Sárnad ní Eachach d'Fhotharta Feá, dream a raibh gaol acu le Naomh Bríd Chill Dara.

## Caidreamh le hUí Néill
Is amhlaidh gur tháinig Ui Dunlainge chun cinn le tacaíocht Chlann Cholmáin, a bhí ag iarraidh bagairt Uí Fhailí a  um aird iomlán a thabhairt dá gcoimhlint le Síol Aodha Sláine.  Duine de mhná céile Fhaoláin ba ea Uasal ní Shuibhne (bás 643), iníon Chonaill, a bhí in éineacht leis ag Áth Gó.

Deirtear sa sága 'Bóramha' gur tháinig Seachnasach mac Blathmaic (bás 671) de Shíol Aodha Sláine le slua mór i Laigin isteach a chun an buanna a éileamh, ach gur chloígh Faolán é.  Ní oireann ámh an eachtra seo  chronologically le réimeas Faoláin ó thaobh croineolaíochta de.

## Clann
Bhí mac aige le darbh ainm Conall.  Bhí seisean pósta le Conannail ní Chrannmhaoil Uí Dhúnlainge, agus bhí mac acu, Bran Mut (bás 693), rí Laigean.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
** Annála Inis Faithlinn
** Leabhar Laighneach, *Rig Lagen*
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge
Craobh Shinsear Peile na hÉireann 2020

Is é **[[Craobh Shinsear Peile na hÉireann]] 2020** an 133ú heagrán den Chraobh Uile-Éireann ó bunaíodh an comórtas in 1887. Tá 30 chontae as Éirinn páirteach ann (gach contae seachas Cill Chainnigh agus Sligeach). Ní bheidh Londain ná Nua-Eabhrac ag glacadh páirte de bharr srianta Covid-19. 

## Foirne, staideanna agus suíomhanna
Tá 30 fhoireann páirteach sa chraobhchomórtas.





## Cluichí agus Torthaí

### Craobh Shinsear Peile Chonnachta

### Craobh Shinsear Peile Laighin

### Craobh Shinsear Peile na Mumhan

### Craobh Shinsear Peile Uladh

### An Chraobh Uile-Éireann

#### Cluichí Leathcheannais

#### Cluiche Ceannais

## Tagairtí

Catagóir:Spórt i 2020
Catagóir:Craobh Shinsear Peile na hÉireann
Rónán mac Colmáin

Rí na Laighean ba ea **Rónán mac Colmáin**, a tháinig i gcoróin tar éis Brandub mac Echach (bás 605). Bhí beirt fhear ann darbh ainm 'Rónán mac Colmáin' a bhí gníomhach sa Laigin go luath sa seachtú haois, agus ní fios go cruinn cé acu a bhí ina rí. Meascann foinsí níos deireanaí an bheirt, ach tugann an staraí Francis John Byrne faoi ndear nach ndéanann na foinsí is luaite a leithéid.

## Rí Uí Chinnsealaigh
Rí Uí Chinnsealaigh ba ea an chéad Rónán (bás 624) Colmán mac Cormaic de Síl Chormaic ba ea a athair. Creideann Byrne gurbh eisean a bhí ina rí na Laighean.  Tá a thásc i nAnnála Tiarnaigh agus Annála Uladh dís.

Crundmáel Erbuilc (bás 656), rí Laigean níos deireanaí, ba ea a mhac son. I measc mac eile, bhí Blathmhac (bás 658) agus Cumascach, rí Uí Chinnsealaigh.  

Tháinig Crudmáell Bolg Luatha mac Áedo (bás 628) i gcomharbacht ar mar rí Uí Chinnsealaigh.

## Rí Uí Dhúnlainge
Rí Uí Dhúnlainge ba ea an dara Rónán (bás 613).  Colmáin Mór mac Cairbre (*Colmán Már mac Coirpri*) na ea a athair. 

Tugtar an teideal 'rí Laigean' do ina thásc i Annála Tiarnaigh.  Le linn na ré seo, chuir na hannála seo roinnt ríthe Laigean ó na ríliostaí.

## Sága ''Fingal Rónáin''

Feictear Rónán mac Colmáin Uí Dhúnlainge sa sága *Fingal Rónáin*, (aitheanta fosta mar 'Anbhás Maoil Fhothartaigh mhic Rónáin' (*Aided Máele Fothartaig meic Rónáin*)), dán Meán-Ghaeilge den 10ú haois. Caomhnaítear an scéal sa Leabhar Laighneach.

Rónán Mac Áedo is ea ainm príomhphearsa an scéil, ach feictear sna ginealaigh gur mharaigh Rónán mac Colmáin a mhac. Tugann Dan Wiley faoi ndeara gur éirigh díofa í líne chlann Rónáin tar éis a bháis, agus gur de shliocht a dhearthár, Faolán, iad ríthe Uí Dhúnlainge na Laigean.

De réir an tsága, Eithne ní Chumascaigh ba ea chéad bhean chéile Rónáin, agus bhí mac acu darbh ainm *Máelfothartaig*. I ndiaidh bhás Eithne, phós sé arís le hiníon Eochaid Iarlaithe (bás 666) den Dál nAraidi. An-óg a bhí an bhanríon nua, agus rinne sí iarracht a leasmhac a mhealladh. Chuaigh Máel Fothartaigh ar deoraíocht dá thoil féin dá bharr go hAlbain. Tháinig sé abhaile i ndeireadh na dála, ach lean an bhanríon léi lena cluanaireacht.  Nuair a dhiúltaigh sé arís í, bhuail sí bob ar an rí a mhac a dúnmharú.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
** Leabhar Laighneach, *Rig Lagen*
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* MacKillop, James, *A Dictionary of Celtic Mythology.* Oxford University Press, Oxford, 1998. 

## Naisc sheachtracha
* *[https://web.archive.org/web/20060902103616/http://www.hastings.edu/academic/english/Kings/Fingal_Ronain.html Fingal Rónáin]*, *Cycle of the Kings* le Dan Wiley

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Cheatharlach
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge
Laoghcheann mac Con Mealla

Rí Uí Chinnsealaigh de Síol Maoluír as deisceart na Laigean ba ea **Laoghcheann mac Con Mealla** (Sean-Ghaeilge **Laidcnén mac Con Mella**) (bás 727).

Éogan Cáech mac Nath Í, beo sa 6ú haois cúig ghlúin roimhe féin, ba ea a shinsear deireanach a bhí ina rí Uí Chinnsealaigh.  Fionnó Mhaoil Uidhre mhic Guaire, sinsear eapainmneach a mhuintir, ba ea Laoghcheann.

Dar leis na ríliostaí le fáil sa Leabhar Laighneach, tháinig Laoghcheann i gcomharbacht ar a dheartháir, Cú Chongheilt, agus go raibh réimeas deich mbliana aige.  Más fíor, bhí sé i réim ón mbliain 717 go dtí 727.  Molann an staraí Mac Niocaill, ámh, gurbh ionann a dheartháir agus *Cú Chongelt* éigin luaite i tásc i nAnnála Uladh don bhliain 724.

Chloígh a chéile comhraic as tuaisceart Laigean, Dúnchadh mac Murchadha (bás 728) Uí Dhúnlainge, ag Cath Mhaistean sa bhliain 727 agus maraíodh ann é.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Leabhar Laighneach, *Rig Hua Cendselaig*, G800011A
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh
Cú Chongelt mac Con Mella

Rí Uí Chinnsealaigh de Shíol Maoluír as Deisceart Laigean (*Laigin Desgabair*) ba ea **Cú Congheilt mac Con Mealla** (Sean-Ghaeilge **Cú Chongelt mac Con Mella**) (bás 724?). 

Eoghan Caoch mac Nath Í ba ea a shinsear deireanach, chuig ghlúin roimh ré, a bhí sa 6ú haois ina rí Uí Chinnsealaigh.  Maol Odhar mac Guaire, bunaitheoir na clainne, ba ea a shin-seanathair.

Tháinig Cú Chongheilt i gcoróin tar éis bhás a chol seisear, Bran ua Maoil Dúin ag Cath cathartha *[[Cath Áth Buichet|Áth Buichet]]* sa bhliain 712.  Ní fios go cruinn cathain a tháinig a réimeas chun críche.  Tugtar réimeas cúig bliana sí sa Leabhar Laighneach, agus más fíor, bhí sé i réim ón mbliain 712 go dtí 717.  Molann an staraí Mac Niocaill gurb ionann é agus an phearsa *Cú Chongelt* luaite ina thásc don bhliain i nAnnála Uladh.  Tháinig a dheartháir brother ''Laidcnén'' mac Con Mealla (bás 727) i gcomharbacht.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Leabhar Laighneach, *Rig Hua Cendselaig*, G800011A
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh