open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brian McFadden

Is amhránaí popcheoil Éireannach é **Brian McFadden** (rugadh ar an 12 Aibreán 1980 é) as Baile Átha Cliath. Bhí cónaí air in Ard Aidhin i dtuaisceart na cathrach. Chan sé leis an ngrúpa Westlife ach d'éirigh sé as i 2004. Tháinig sé sa cheathrú ar an aonú sraith déag *[[Dancing on Ice]]* sa bhliain 2019.

## Scannánliosta
**[[Australia's Got Talent]]* (2010–2012) – Moltóir
**Football Superstar* (2008) – Láithreoir
**Summer Breakfast Show* (2008) – Comhláithreoir
**[[Australian Idol]]* (2009) – Aoi-mholtóir
**[[Stepping Out (RA)|Stepping Out]]* (2013) – Iomaitheoir
**Stand By Your Man* (2014) – Comhláithreoir
**[[Who's Doing the Dishes?]]* (2014–2016) – Láithreoir
**Get Your Act Together* (2015) – Iomaitheoir
**[[The Jump]]* (2016) – Iomaitheoir

## Dioscliosta
**Irish Son* (2004)
**Set in Stone* (2008)
**Wall of Soundz* (2010)
**The Irish Connection* (2013)
**Otis* (2019)

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Westlife
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine beo
Fußball-Club Bayern München

Is club peile é **Fußball-Club Bayern München** as München. Bunaíodh an club sa bhliain 1900, agus imríonn sé sa Bundesliga. Is é an club peile is rathúla agus is cáiliúla sa Ghearmáin. Bhuaigh an club sé chorn an hEorpa agus tríocha trí theideal sraithe.  

## Tagairtí

thumb|left|250px|Allianz Arena

Bayern München
Catagóir:München
Sóidiam

Is é an **sóidiam** dúil uimhir a 11, agus is í an tsiombail cheimiceach atá aige ná **Na**. "Natrium" a thugtar air ina lán teangacha, sa Ghearmáinis mar shampla. Is í an chumraíocht leictreonach atá aige ná 1s22s22p63s1. Is é sin, tá aon fhiúsleictreon amháin - an *s*-leictreon is dual do na miotail alcaileacha go léir - aige, agus ina chuid imoibriúchán leis na dúile eile, bíonn an sóidiam ag iarraidh an leictreon seo a thabhairt uaidh le hian deimhneach (Na+) a dhéanamh. Dá réir sin, is í an t-aon uimhir ocsaídiúcháin a bhíonn aige ina chuid comhdhúl ná +1. 

Ba é Sior Humphry Davy ba thúisce a d'aonraigh an sóidiam mar dhúil, nuair a chuir sé sruth leictreachais trí hiodrocsaíd sóidiam a bhí leáite. Níl sé éasca, áfach, sóidiam a choinneáil ina dhúil i bhfad, ós rud é go bhfuil sé chomh fonnmhar sin chun imoibriúcháin. Má bhíonn sé i dteagmháil dhíreach leis an aer, ocsaídeofar é, ionas go ndéanfar ocsaíd sóidiam Na2O nó sárocsaíd sóidiam Na2O2, agus má chuirtear san uisce é, cuirfidh sé bladhaire as agus é ag dul in áit na hidrigine san uisce, i gcruth is go dtiocfaidh hiodrocsaíd sóidiam as:

:2 Na + 2 H2O -> H2 + 2 NaOH

Imoibriú eisiteirmeach, spontáineach atá i gceist leis seo, agus má chuirtear cuid mhór sóidiam san uisce in aon iarracht amháin, is féidir go mbeidh pléasc ann agus an t-uisce á stialladh ar fud na háite. Ós rud é go mbeidh an t-uisce sin lán hiodrocsaíd sóidiam ansin, fágfaidh sé cneácha loiscthe ar na daoine a bhuailfidh sé. An duine a bhainfidh triail as an imoibriú seo sa tsaotharlann, caithfidh sé a bheith an-chúramach. Mar sin, ní mór an sóidiam a choinneáil i dtaisce in ola nach ligeann don uisce ná don ocsaigin teacht in aon chóngar dó.

In éineacht le hainiain na n-aigéad, cruthaíonn an sóidiam comhdhúile ianacha - salainn - a bhíonn sothuaslagtha san uisce, cosúil leis an ngnáthshalann féin (clóiríd sóidiam, NaCl). Má chuirtear salann sóidiam trí thine, aithneofar ar dhath láidir buí na lasrach é, agus dá réir sin, baintear úsáid as an sóidiam i lampaí le solas buí a dhéanamh. 

Tá an sóidiam - i bhfoirm an iain Na+, ar ndóigh - an-choitianta sa dúlra. Mianraí sóidiam iad an salann, an hailít, an chrióilít, an t-amfaból, an tróna, an tseoilít, agus a lán eile. Tá sé ar fáil go flúirseach sna farraigí mar chlóiríd. Teastaíonn an sóidiam ó na horgánaigh bheo go léir, an duine san áireamh.

Tá aon iseatóp cobhsaí amháin ag an sóidiam, is é sin, 23Na. Mar sin féin, bíonn rianta beaga de na hiseatóip úd 22Na (leathré: 2.605 bliain) agus 24Na (leathré timpeall ar cúig uair an chloig déag) ar fáil sa dúlra in áiteanna, ó ghintear iad faoi thionchar na radaíochta cosmaí.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Néaltrú

Meath ar chumas intleachtach mar thoradh ar athruithe i bhfeidhmiú na hinchinne is ea **néaltrú**, agus leis sin laguithe in ábaltacht shóisialta is ceirde.

[mion|clé|Inchinn gan néaltrú agus [Galar Alzheimer]]
## Airíonna
Tugtar néaltrú ar mheath forchéimnitheach na hintinne agus na cognaíochta faoi thionchar damáiste inchinne nó galar atá ag oibriú ar an inchinn, go háirithe meath atá chomh dona is nach féidir a rá gurb í an aois mhór amháin is cúis leis. 
clé|mion
De ghnáth, tarlaíonn néaltrú de bharr galar ceirbreasoithíoch agus an phróiseas aoisithe, ina scriostar cealla san inchinn is a laghdaítear toirt na hinchinne de réir a chéile. I measc na n-airíonna tarlaíonn

* cailliúint cuimhne, 
* athruithe sa phearsantacht, 
* laguithe tuisceana, agus 
* smacht lag ar iompar taghdach. 

Cailleann duine a threo maidir le ham is ionad, agus teipeann air a chairde is a chlann a aithint.
[mion|clé|Scanadh PET [Galar Alzheimer]]

## Téarmaíocht
I nGaeilge na Gaeltachta, deirtear faoi sheanduine a bhfuil an néaltrú ag teacht air go bhfuil sé ag dul sa **dara leanbaíocht**, in **aois na hóige**, i **leanbaíocht na haoise** nó i **leanbaíocht na seanaoise**.

## Sochaí
Bíonn faitíos go minic ar dhaoine roimh dhaoine a bhfuil néaltrú orthu, agus gur cuid é sin den chúis go ndéantar dearmad agus leatrom ar na daoine sin: an rud nach bhfeicimid toisc go bhfuil siad curtha in ionad cúraim againn, ní chránn siad muid, mar shochaí.

## Féach freisin

* Galar prióin
* Galar Alzheimer
* Huntington, Falrais
* PealIagra

## Naisc sheachtracha

* *Néaltrú*,  Clár faisnéise ar TG4 in 2026

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Néareolaíocht
Catagóir:Síciatracht
Catagóir:Galar Alzheimer

Catagóir:Néaltrú
Advance Australia Fair

Is é **Advance Australia Fair** amhrán náisiúnta na hAstráile. Chum Peter Dodds McCormick na focail agus an ceol. 

Chualathas an t-amhrán go poiblí den chéad uair ar an 30 Samhain 1878 ach ní bhfuair sé stádas oifigiúil go dtí 19 Aibreán 1984.

## Bunlibhricí

Catagóir:Amhráin Náisiúnta
Catagóir:An Astráil
Iggy Pop

Amhránaí, cumadóir agus aisteoir Meiriceánach é **Iggy Pop**, a rugadh faoin ainm **James Newell Osterberg, Jr.** ar 21 Aibreán, 1947 i Michigan. Canann sé fós inniu leis a bhanna The Stooges, agus bhí páirt lárnach aige i bhfás an phunc-raic sna 1960idí agus as seo amach.

## Tagairtí

Catagóir:Rac-cheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Daoine beo
Conradh na Náisiún

Eagraíocht idirnáisiúnta sna 1920idí agus 1930idí a bhí **i gConradh na Náisiún.** Bunaíodh an Conradh tar éis comhdháil síochána i Versailles, Páras sa bhliain 1919.
[mion|clé|Scigphictiúr - Ní raibh na [Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe ina bhall]]

mion|clé

## Bunú

Cé gur chuidigh an Rúis leis na comhghuaillithe an Chéad Chogadh Domhanda a bhaint, níor tugadh cuireadh dá gceannairí bheith páirteach i gComhdháil Síochána Pháras a shocraigh ceisteanna na hEorpa le Conradh Versailles. 

Mar sin, níor ligeadh do APSS bheith páirteach i gConradh na Náisiún (roimh 1934).

Ní raibh na Stáit Aontaithe ina bhall riamh.

## Neamhéifeachtach
Ní raibh an Conradh éifeachtach ach ar éigean.

Bhí dí-armáil, cosc ar chogadh agus réiteach fadhbanna trí idirbheartaíocht mar aidhmeanna ag an gConradh. 

Ach ní raibh airm ag an gConradh, agus bhí sé ag brath ar na cumhachtaí móra lena rúin a chur i bhfeidhm (mar shampla, smachtbhannaí eacnamaíochta). Bhí drogall ar bhaill an chonartha iad a úsáid áfach.

## An faisisteachas agus cogadh
Tar éis ráthanna agus teipeanna sna 1920í, bhí sé soiléir nach raibh an Conradh in ann forrántacht chumhachtaí na hÁise a stopadh sna 1930í. 

Nuair a bhris an An Dara Cogadh Domhanda amach sa bhliain 1939 ba léir go raibh teipthe ar phríomhaidhm an Chonartha: an cogadh a sheachaint. 

Tar éis an chogaidh, bunaíodh Eagraíocht na Náisiún Aontaithe, atá fós ag déanamh oibre ar son na síochána sa lá atá inniu ann.

## Éire
Bhí sé de chuspóir ag idirbheartaithe na hÉireann i Londain sa bhliain 1921 ballraíocht i gConradh na Náisiún a bhaint amach, ar comhchéim leis an Ríocht Aontaithe. 

Ar an 10 Meán Fómhair 1923, ghlac Saorstát Éireann le ballraíocht  i gConradh na Náisiún (ACHT CUMANN NÁISIÚN (URRAÍOCHT), 1923).  Chuaigh toscaireacht Éireannach, treoraithe ag Liam T  Mac Cosgair, chun Chonradh na Náisiún  sa  Ghinéiv don lá mór. 

Dhearbhaigh sé seo aitheantas idirnáisiúnta ar stádas an tSaorstáit. I measc na ngníomhartha ní ba luaithe a rinne sé mar bhall de, chláraigh sé na hAirtiogail Chó-aontuithe do Chonnradh idir an Bhreatain Mhóir agus Éire (6 Nollaig 1921) leis an gConradh, d'ainneoin na hagóide ó rialtas na Ríochta Aontaithe. 

## Féach freisin
* Conradh Versailles
* Náisiúin Aontaithe

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Catagóir:Polaitíocht idirnáisiúnta
Dobharchú

:*An t-ainmhí a mhaireann cois uisce atá faoi chaibidil anseo; Más spéis leat an t-arracht, féach [[Dobharchú (osnádúrtha)]]*

Is creimire den chlann Mustelidae é an **dobharchú** (ainmneacha eile air ná an **madra uisce** nó an **dobhrán**). Itheann sé iasc den chuid is mó. Tá sé ina chónaí in Éirinn agus ar fud na hEorpa. Tá cónaí air sna locha agus sna haibhneacha agus chomh maith mar sin ag na cóstaí.  

## Tagairtí

Catagóir:Ainmhithe Éireannacha
Catagóir:Ainmhithe mara
Catagóir:Mamaigh Éireannacha
Catagóir:Mustailid
Sunderland Association Football Club

Club peile atá suite i Sunderland, Sasana is ea **Sunderland Association Football Club**. Tá an fhoireann ag imirt sa Premier League i Sasana, agus is é Stadium of Light a staid baile. Is é Martin O'Neill traenálaí na foirne.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Clubanna sacair Shasana
Astana

Is í **Astana** príomhchathair na Casacstáine. Cathair nua is ea í, nó ní dhearnadh príomhchathair di ach sa bhliain 1997. B'í Almaty, cathair mhór atá suite in oirthuaisceart na tíre, a bhí ina príomhchathair ar an tír go nuige sin. 

## Ainm
*Aqmola* a bhí ar an áit sular aistríodh feidhmeanna na príomhchathrach ansin, ainm a chiallaíonn "An Tuama Bán" i dteanga oifigiúil na Casacstáine, an Chasaicis. Ainmneacha eile a bhí ar Nur-Sultan sna laethanta a bhí is ea iad *Akmolinsk* (leagan d'Aqmola atá curtha in oiriúint do nósanna logainmníochta na Rúisise) agus *Tselinograd*. Tá an dara hainm bunaithe ar an bhfocal Rúisise úd **, a chiallaíonn "branar", "talamh nua-threafa", "talamh atá á thabhairt chun míntíreachais". Níl san ainm "Astana", an t-ainm a bhí ar an gcathair le blianta beaga anuas, ach focal Casaicise a chiallaíonn "príomhchathair", agus tugadh an t-ainm seo ar an áit toisc go bhfuil sé furasta le fuaimniú ag na strainséirí féin. Athraíodh "Astana" go "Nur-Sultan" i mí na Márta, 2019, agus ar ais go "Astana" sa bhliain 2022.

Catagóir:Príomhchathracha na hÁise
Catagóir:An Chasacstáin
Catagóir:Cathracha sa Chasacstáin
Pompeii

240px|mion|clé|Sráid - Pompeii
Is cathair Rómhánach atá adhlactha i bpáirt í ** Pompeii** (Iodáilis:Pompei). Tá sí suite in aice le Napoli sa réigiún Iodálach Campania, i gcomhphobal Pompei.
Sa Laidin, is ainmfhocal san uimhir iolra agus sa dara díochlaonadh é "Pompeii" ón fhocal *Pompeii, -orum*. Dar le Theodor Kraus,
"Is cosúil go dtagann fréamh an fhocail 'Pompeii' ón Oscanais don uimhir 'cúig', *pompe*, a thugann le fios go raibh cúig ghráig nó b'fhéidir go raibh grúpa teaghlach lonnaithe ann (gens Pompeia)." Chomh maith le Herculaneum, a chomhchathair, scriosadh Pompeii agus adhlacadh é ina hiomlán i mbrúchta thubaisteach bholcán Shliabh Veasúiv a lean ar aghaidh ar feadh dhá lá sa bhliain AD 79. Chlúdaigh an brúchtadh Pompeii faoi 4 go 6 méadar luaithrigh agus slíogairt, gur cailleadh é le breis is 1.500 bliain sula ar athfhionnadh í tré thaisme sa bhliain 1599. Ó shin amach, sholáthraigh na tochailtí neamhghnácha mionléargas dúinn ar shaol na cathrach agus na hImpireachta Rómhánaí agus í i mbarr a réim. Inniu, tá an láithreán ina Shuíomh Oidhreachta Domhanda UNESCO agus ar cheann de nithe is díol spéise do thurasóirí na hIodáile, le thart ar 2,500,000 cuairteoirí gach bliain.

## Luathstair
Shín an tochailt seandálaíochta ag an suíomh go dtí leibhéal na sráide mar a bhí nuair a tharla an teagmhas bolcánach sa bhliain 79 AD ; tugann tochailt níos doimhne i gcodanna níos sine sa chathair agus cuardaigh trí tholladh in aice láimhe, ina bhfuarthas sraitheanna dhríodar measctha, le fios gur fhulaing an chathair ó bholcáin agus teagmhais seismeacha eile roimhe sin. 

Catagóir:Tíreolaíocht na hIodáile
Europa (gealach)

[mion|clé|Iúpatar, Europa agus [Callisto (gealach)|Callisto.]]
Gealach de chuid Iúpatair í **Europa**, agus í ar an seachtú satailít is cóngaraí don phláinéad sin. Ceann de Ghealacha Galileo atá ann, is é sin, na gealacha a d'aithin Galileo Galilei roimh aon duine eile sa bhliain 1610. Is í Europa an ceann is lú den cheathrar seo. 

Tá sé de chuma ar Europa nach bhfuil ann ach liathróid oighir, ach le fírinne, creideann na saineolaithe go bhfuil fórsaí imtharraingthe Iúpatair agus na ngealach eile ag coinneáil an uisce leáite faoi dhromchla na gealaí seo, ionas gur féidir go bhfuil farraige iomlán istigh ansin. Táthar ag déanamh, fiú, go bhféadfadh miocrorgánaigh a bheith beo san fharraige sin.

Fuair Europa a hainm ó Simon Marius, an réalteolaí Gearmánach a thug le fios gurbh eisean, seachas Galileo, ba thúisce a chonaic an ghealach. Ní raibh na réalteolaithe sásta na hainmneacha a thug Marius ar na gealacha a úsáid, agus ar feadh i bhfad, thugaidís "Iúpatar a Dó" ar Europa, agus iad ag baint úsáide as córas ainmnithe na ngealach a bhí céadcheaptha ag Galileo féin. Mar sin, níor éirigh "Europa" coitianta mar ainm ach san fhichiú haois.

Tá Europa ainmnithe as "Europa", iníon Agenor i miotaseolaíocht na Gréige. B'é rí na Tíre é, mar Agenor. Seanchathair Fhéiníceach í an Tír atá suite i Liobáin an lae inniu. Deirfiúir le Cadmus ab ea Europa freisin - b'é Cadmus a bhunaigh an Téib sa Ghréig.

Tá réigiún ar Europa atá ainmnithe as Conamara in Éirinn - *[[Anord Chonamara|Conamara Chaos]]*. Is é is brí le *chaos* sa chomhthéacs seo ná réigiún a bhfuil cuma anordúil (*chaotic*) air.

## Gaeilge
Sa bhliain 2025, tugadh ainm Gaeilge, ‘Damhán Alla’, ag eolaithe ar ghné de ré oighreata Iúpatair. Galileo, spásárthach de chuid NASA, a thug faoi deara ar dtús an ghné de dhromchla Europa a bhfuil cuma damhán alla uirthi. Tagraítear i dtaighde nua don chuma atá ar lochanna reoite an domhain agus maítear go bhféadfadh gur tháinig ann do ‘Dhamhán Alla’ Europa nuair a bhrúcht uisce goirt faoin oighear.   D’fhéadfadh, a deirtear, go mbeadh leideanna ansin faoi uisce leachta a bheith faoi dhromchla Europa agus faoin seans go mbeadh beatha ar an ngealach de chuid Iúpatair.

## Tagairtí

Catagóir:Gealacha Iúpatair
Ródú

Is é is **ródú** ann ná an próiseas ina n-aimsítear cosán trí líonra ó nód foinseach go dtí nód sprice. Tugtar ródairí ar nóid a bhíonn ag ródú. Caithfidh ródairí tábla ródúcháin a choinneáil. Stóráiltear an t-eolas seo a leanas sa tábla ródúcháin:
* na seoltaí ar fad atá ar an líonra 
* an chéad chéim eile atá le tógáil le seoladh a shroicheadh
Tá dhá bhealach ann leis an tábla ródúcháin a nuashonrú:
* ródú statach - gintear an tábla ródúcháin uair amháin ag an tús
* ródú dinimiciúil - gintear agus nuashonraítear an tábla ródúcháin go rialta agus go huathoibríoch trí ródairí ag malartú eolais faoin trácht ar an líonra.
Baintear i bhfad níos mó úsáide as ródú dinimiciúil ná ródú statach mar gheall ar a sholúbthacht.

Catagóir:Líonraí ríomhaireachta
Francis Ledwidge

File iomráiteach Éireannach, saighdiúir agus náibhí, ab ea **Francis Ledwidge** (19 Lúnasa 1887 - 31 Iúil 1917). Rugadh i gcontae na Mí é agus maraíodh é sa chéad chogadh domhanda.

## Saol agus Saothar
Duine de theaghlach mór beo bocht ab ea é, ach meas acu riamh ar an léann. D'éag a athair agus gan ach cúig bliana slánaithe ag Ledwidge. Lean sé lena chuid oideachais agus é ag obair leis chun é féin a chothú. 
clé|mion|317x317px|thart ar 1914
Thosaigh sé ag cumadh dánta agus luí sé isteach leis an bhfilíocht go díograiseach. Foilsíodh cuid mhaith dánta leis, faoin am seo, i nuachtáin áitiúla. Thug Lord Dunsany pátrúnacht dó ó 1912 ar aghaidh agus chuir sé a leabharlann ar fáil dó, chomh maith le cuid mhaith áiseanna eile. Thug seisean cabhair dó a chéad chnuasach filíochta, *Songs of the Fields*, a chur in eagar agus i gcló.

## An Chéad Chogadh Domhanda
Ba náisiúnaí Éireannach daingean é. Mar bhall de na *Irish Volunteers*, chuaigh Ledwidge isteach in Arm Shasana chun troid sa chéad chogadh domhanda ar son tíortha beaga, mar dhea. Tháinig sé slán ón sléacht i nGallipoli, agus d'éirigh sé tinn i sléibhte na Seirbia ansin, áit ar chum sé neart filíochta. 

Bhí sé cráite tar éis Éirí Amach na Cásca. Briseadh as an arm é, óir nár fhill sé in am óna chuid saoire agus as a bheith ólta faoi éide freisin.

Tar éis tamall gearr, cuireadh ar ais chuig an gcogadh é. Ar an 31 Iúil 1917, agus é ag ól tae lena chomrádaí, ar thaobh an bhóthair in aice le Pilkem, gar do Ypres, maraíodh é de bharr pléasc sliogáin.

## A Shaothar
Níor foilsíodh ach cnuasach amháin filíochta leis i rith a shaoil ach cuireadh neart filíochta leis i gcló i nuachtáin áitiúla.
Foilsíodh dhá cnuasach filíochta eile leis, *Songs of Peace* agus *Last Songs*, tar éis dó bás a fháil.

## Naisc sheachtracha

* Ionad/Iarsmalann Francis Ledwidge, i gContae na Mí
* Téacs dhánta Francis Ledwidge
* Próifíl Francis Ledwidge ag ''Irish Writers Online''

Catagóir:Filí na hÉireann
Alberta

Is cúige iartharach de chuid Cheanada í **Alberta**; tá sí mar chúige ó 1 Meán Fómhair, 1905.

Tá Alberta suite in iarthar Cheanada, tá An Cholóim Bhriotanach ó thiar agus Saskatchewan ó thoir, Northwest Territories ó thuaidh, agus Montana, sna Stáit Aontaithe ó dheas.

Is í Edmonton príomhchathair an chúige, suite sa lár (agus ó dheas). Soláthraíonn Edmonton ola agus acmhainní eile an tuaiscirt. Cathair an-tábhachtach is ea Calgary maidir leis an iompar, trádáil agus tráchtáil. De réir tomhais daonra, tá níos mó ná 1 milliún duine de dhaonra ag an gcathair. I measc na gcathracha tábhachtacha eile in Alberta, tá Red Deer, Lethbridge, Medicine Hat, Fort McMurray, Grande Prairie, Camrose, Lloydminster, Wetaskiwin, Banff, agus Jasper.

Ó 24 Bealtaine, 2015, is í Rachel Notley, NDP, príomh-aire an chúige.

Tá Alberta ainmnithe in ómós don bhanphrionsa "Louise Caroline Alberta" (1848–1939), ceathrú hiníon Victoria. Bean chéile Marquess Lorne, Seanascal Cheanada ó 1878 go 1883, ab ea í. Tá Loch Louise, sráidbhaile Caroline, agus sliabh Alberta ainmnithe in ómós di freisin.

## Geilleagar
Ba C$311.898 bn. an olltáirgeacht intíre (OTI) a bhí ag Alberta sa bhliain 2012.

## Tagairtí

Catagóir:Cúigí agus dúichí Cheanada
Tomás Cróc

Bhí **Tomás Liam Cróc** (Béarla: *Thomas William Croke*) (28 Bealtaine, 1824 – 22 Iúil, 1902) ina Ard-Easpag Caitliceach d'Ard-Deoise Chaisil agus Imligh i gContae Thiobraid Árann. Tá ceanncheathrú agus príomhstaidiam Chumann Lúthchleas Gael (Páirc an Chrócaigh) ainmnithe in onóir dó. 

## A shaol
Rugadh é i gCaisleán na Cora, Contae Chorcaí, sa bhliain 1824. D'fhreastail sé ar scoil i Ráth Luirc sa chontae chéanna agus i gColáiste na hÉireann i bPáras. Oirníodh é mar shagart don Eaglais Chaitliceach sa bhliain 1846. Dúirt an náisiúnaí Éireannach William O'Brien go raibh an tAthair Cróc ag troid ag na baracáidí i rith Éirí Amach 1848 i bPáras. D'fhill sé ar Éirinn agus sa bhliain 1858 bhí sé ina Uachtarán ar Choláiste Naomh Colman i Mainistir Fhear Maí, Contae Chorcaí, agus níos déanaí bhí sé ina shagart paróiste i nDún ar Aill sa bhliain 1865. D'fhreastail Croke ar Chéad Chomhairle na Vatacáine mar dhiagaire d'Easpag Chluana sa bhliain 1870. Ceapadh é mar Dhara Easpag Auckland, an Nua-Shéalainn, sa bhliain 1870. Sa bhliain 1875 rinneadh Ard-Easpag Chaisil de.

Bhí Cróc an-tógtha le náisiúnachas na hÉireann, nó bhí sé bainteach le Conradh na Talún chomh maith le Conradh na Gaeilge agus thug sé tacaíocht mhór do Charles Stewart Parnell. Dá bharr bhí rialtas na Breataine agus fiú easpaig Éireannacha amhrasach faoi.
I ndiaidh an scannail a tháinig as scéal grá Parnell le Kitty O'Shea, bean chéile an Chaptaein Willie O'Shea, d'éirigh an tArd-Easpag Cróc as an bpolaitíocht agus as an náisiúnachas.

Fuair sé bás i bPálas an Ard-Easpaig i nDúrlas Éile 22 Iúil, 1902, nuair a bhí sé ocht mbliana déag is trí scór d'aois. In onóir don Ard-Easpag, caitheann gach ardeaspag Chaisil agus Imligh, go traidisiúnta, an liathróid isteach sa lár ag craobh shóisir na hÉireann sa pheil Ghaelach agus san iománaíocht.
[thumb|600px|center|[Páirc an Chrócaigh, ceanncheathrú CLG.]]

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Catholic-Hierarchy.org - Eolas faoi ar catholic-hierarchy.org
* Alt ón gCiclipéid Chaitliceach

Catagóir:Daoine a rugadh i 1824
Catagóir:Básanna i 1902
Catagóir:Cumann Lúthchleas Gael
Catagóir:Ardeaspaig
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Fir
1497

## Eachtraí
* Rinne John Cabot taiscéaladh ar chósta thoir Mheiriceá Thuaidh ar son Shasana.

## Breitheanna
* 	 
	 
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1496

## Eachtraí
* 	 
	 
## Breitheanna
* Gan dáta ar eolas – Hernando de Soto, taiscéalaí Spáinneach (b. 1542)

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1495

## Eachtraí
* 	 
	 
## Breitheanna
* 11 Nollaig — Clément Marot, file Francach
* 	 
	 
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1494

## Eachtraí
* 	 
	 
## Breitheanna
* 2 Aibreán — Georg Bauer, mianreolaí Gearmánach
* 6 Samhain — Suleiman I, sabhdán na hImpireachta Otamánaí (b. 1566)

## Básanna
* 11 Eanáir — Domenico Ghirlandaio, péintéir Iodálach (r. 1448)

Catagóir:Blianta
Końskowola

Is sráidbhaile in oirdheisceart na Polainne é **Końskowola**, atá suite idir Puławy agus Lublin. Bhí 2188 duine ina gcónaí i Końskowola de réir dhaonáireamh na bliana 2004.

Focal ar fhocal, is é is brí le hainm na háite ná "Toil an Chapaill", ach sa tsean-Pholainnis, b'ionann *wola* ("toil" i bPolainnis an lae inniu) agus sráidbhaile de chineál ar leith, agus le fírinne, is giorrúchán é Końskowola de sheanainm na háite Konińskawola, ar tagairt é don té ar leis an áit fadó, Jan Koniński. Ní bhfuair an áit an t-ainm sin ach sa naoú haois déag, áfach. Nuair a bunaíodh í, thiar sa cheathrú haois déag, is é an t-ainm a tugadh uirthi ná Witowska Wola.

Nuair a chuaigh an Tríú Críochdheighilt ar an bPolainn, sa bhliain 1795, thit an áit leis an Ostair. Sa bhliain 1809, tháinig Diúcacht Vársá, stát Polannach leath-neamhspleách faoi choimirce Napoleon, ar an bhfód, agus bhí Końskowola suite sa Diúcacht seo. Nuair a cuireadh an diúcacht de dhroim an tsaoil, thit an áit leis na Rúisigh, is é sin, le Ríocht na Polainne, nó *Kongresówka*. Ón mbliain 1918 ar aghaidh, is cuid den Pholann neamhspleách í an áit arís.

Le linn an Dara Cogadh Domhanda, bhí an sráidbhaile sealbhaithe ag na Gearmánaigh. Chuir siad campa géibhinn agus geiteo ar bun san áit, agus tugadh Giúdaigh ón tSlovaic go dtí an geiteo sin. Ar an ochtú lá de Mhí na Bealtaine 1942, loc na Gearmánaigh cuid mhór de mhuintir an gheiteo, agus haistríodh go leor acu go dtí an campa báis i Sobibór. I Mí Dheireadh Fómhair sa bhliain chéanna, chuir na Gearmánaigh geiteo na háite de dhroim an tsaoil, agus mharaigh póilíní airm de chuid na Gearmáine timpeall ar mhíle duine, mná agus páistí ina measc, sa choill taobh amuigh den tsráidbhaile.

Ar an 25 Iúil 1944, agus na díormaí Sóivéadacha ag druidim isteach leis an áit, thosaigh treallchogaithe Polannacha ó Armia Krajowa agus ó Bataliony Chłopskie ag cur cogaidh ar na Gearmánaigh san áit. Go gairid ina dhiaidh sin, shealbhaigh na Sóivéadaigh an sráidbhaile, agus cloíodh na Gearmánaigh.

Inniu, is áit mhór turasóireachta í Końskowola. Tá dhá sheaneaglais Chaitliceacha ansin, ceann acu ón mbliain 1670 agus an ceann eile ón mbliain 1613. Rugadh beirt fhilí Polannacha, Franciszek Dionizy Kniaźnin agus Franciszek Zabłocki, ansin.

## Naisc
* Suíomh oifigiúil an phobail

Catagóir:Cathracha sa Pholainn
1493

## Eachtraí
* 	 
	 
## Breitheanna
* 19 Samhain — Paracelsus, dochtúir, fealsamh, diagaire, agus ailceimiceoir Eilvéiseach
* 	 
	 
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1491

## Eachtraí
* 	 
	 
## Breitheanna
*28 Meitheamh — Anraí VIII -  Rí Shasana (b. 1547)

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1490

## Eachtraí
* 	 
	 
## Breitheanna
* Is dócha –
** Mimar Sinan, ailtire agus innealtóir Otamánach (b. 1588)
** Titian, péintéir Veinéiseach (b. 1567)

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
Potaisiam

Is é an **potaisiam** dúil uimhir a 19 sa tábla peiriadach. Fuair sé a ainm Gaeilge ón bpotais, is é sin, an mianra carbónáite (carbónáit an photaisiam, K2CO3) as ar haonraíodh é an chéad uair riamh. *Potassium* an t-ainm Béarla agus Fraincise freisin, ach tá siombail cheimiceach an photaisiam, **K**, bunaithe ar an ainm Gearmáinise *Kalium*, a úsáidtear ina lán teangacha eile chomh maith. Tháinig an t-ainm sin as focal Araibise a chiallaíonn "luaith". 

Cosúil leis na miotail alcaileacha eile, is miotal bog éadrom é an potaisiam a bhfuil loinnir an airgid ghil ann go gairid ar lorg a ghearrtha, ach is dual dó brat ocsaíde a tharraingt air féin go sciobtha i dteagmháil leis an aer. Ar ndóigh, imoibríonn sé go fíochmhar leis an uisce, agus mar sin, is gá potaisiam a choinneáil i dtaisce istigh in ola lena chosaint ar an aer agus ar an bhfliuchas. 

thumb|left|220px
Tá imoibriú an photaisiam leis an uisce níos fíochmhaire fós ná imoibriú an tsóidiam, agus is dual dó an hidrigin a scaoiltear saor sa teagmháil a chur ar bharr lasrach le teas an imoibriúcháin. Mar sin, tá sé thar a bheith contúirteach triail a bhaint as an imoibriúchán seo, cé go ndéantar ó am go ham ar scoil é le himoibríocht na miotal alcaileach a ghléiniú.

Is í an chumraíocht leictreonach atá ag an bpotaisiam ná 1s22s22p63s23p64s1.
Is é sin, tá aon s-leictreon amháin aige taobh amuigh den ochtréad, mar fhiúsleictreon, agus tugann adamh an photaisiam an leictreon seo go fonnmhar ar iasacht, ionas gur féidir leis féin iompú ina ian deimhneach, K+. Is í an t-aon uimhir ocsaídiúcháin amháin atá ag an bpotaisiam ná +1, agus cruthaíonn sé comhdhúile atá an-chosúil le comhdhúile an tsóidiam, is é sin, salainn (comhdhúile ianacha). Bíonn comhdhúile an photaisiam sothuaslagtha san uisce. Má chuirtear salann potaisiam trí thine, aithneofar an potaisiam ar an lasair vialaite.

Ní féidir a rá go mbeadh an potaisiam - is é sin, ian an photaisiam - nimhiúil nó tocsaineach don duine. Tá sé ag teastáil ó orgánach an duine leis an gcothromaíocht osmóiseach a choigeartú idir na cealla agus an sreabhán scáineach, nó leis na cealla néarógacha a choinneáil ag obair.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Caeisiam

clé|mion|170x170px
Dúil thearc leis an uimhir adamhach 55 is é an **caeisiam** (ná **Cs**). Miotal alcaileach airgeadbhán bog é, agus an-radaighníomhach. Ní fhaightear saor sa nádúr é, ach faightear clóiríd chaeisiam i mionchodanna. 

Cosúil leis na miotail alcaileacha eile, is miotal é a bhfanann loinnir an airgid ghil ann a fhad is nach dtagann sé i dteagmháil le hocsaigin an aeir.  

Tá imoibriú an chaeisiam leis an uisce, arís, níos feiceálaí agus níos fíochmhaire ná an t-imoibriú céanna ag na miotail alcaileacha níos éadroime ná é - le fírinne, tá an caeisiam in ann an t-imoibriú seo a dhéanamh leis an oighear féin má tá an teocht níos airde ná -116&nbsp;°C.

mion|clé|Caesium-3, 1 gram

Is minic a shíltear go bhfuil an caeisiam radaighníomhach, ó scaipeadh iseatóp radaighníomhach na dúile seo timpeall na hEorpa i ndiaidh thubaiste Shearnóbail.

Le fírinne, áfach, is é an t-aon iseatóp amháin atá ar fáil sa dúlra ná 133Cs, agus is iseatóp cobhsaí é. Na hiseatóip radaighníomhacha atá ag an gcaeisiam, ní mór iad a ghineadh go saorga. Scéal eile ar fad is ea é go bhfuil 134Cs ar ceann de na núiclídí is tábhachtaí leis an truailliú i dtimpeallacht na stáisiún adamhach cumhachta a thomhas.

clé|mion|Cs2 - B12H12

Má chuirtear salann caeisiam trí thine, aithneofar an caeisiam ar an lasair ghorm. Sin é an tuige go dtugtar "caeisiam" ar an dúil seo, nó is focal Laidine é *caesius* a chiallaíonn "gealghorm" nó "spéirghorm".

Is í an ghnáthuimhir ocsaídiúcháin a bhíonn ag an gcaeisiam ina chuid comhdhúl ná +1, ar ndóigh. Tugann tuairiscí áirithe le fios, áfach, go bhfuil an fluairín inniúil ar an gcaeisiam a ocsaídiú go huimhreacha níos airde fós.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Agnóiseachas

mion
Ciallaíonn an t-**agnóiseachas**  an sceipteachas a chuireann in iúl nach féidir leis an aigne dhaonna a bheith ar an eolas maidir le Dia a bheith ann. Ní féidir linn a bheith ar an eolas maidir le rud ar bith atá lasmuigh de theorainneacha an domhain ábhartha eolaíochta, de réir na tuairime seo. 
[mion|[Thomas Henry Huxley]]
Cineál sceipteachais atá i gceist leis an agnóiseachas. Séanann an sceipteachas gur féidir leis an duine daonna a bheith feasach ar an bhfírinne nó go bhfuil a leithéid de rud ann agus fírinne oibiachtúil. Leagan den sceipteachas atá san agnóisiachas a chuireann in iúl an creideamh nach féidir leis an aigne dhaonna a bheith feasach an ann nó as do Dhia. Den chuid is mó, tá an t-agnóisiachas bunaithe ar an dearcadh nach bhfuil aon eolas againn ar an méid a ghabhann thar theorainneacha an domhain ábharaigh eolaíochtúil.  

Tugtar *agnóisí* ar an té atá den tuairim nach féidir leis an duine a fháil amach cé acu atá Dia ann nó nach bhfuil.

### Sanasaíocht
B'é Thomas Henry Huxley, sa bhliain 1869, ba thúisce a bhain úsáid as an téarma sin "agnóiseachas". Tagann an focal  ón nGréigis "a" = "gan", agus "gnosis" = "eolas").  

## Féach freisin
* Creideamh

## Tagairtí

Catagóir:Agnóiseachas
Catagóir:Creideamh
Brugge

Cathair sa Bheilg is ea **Brugge** (ainm Ísiltírise; Béarla agus Fraincis: *Bruges*; Gearmáinis: *Brügge*).
Tá an chathair suite in iarthar na tíre agus is í Brugge príomhchathair chúige Flóndras Thiar. Tá Brugge ar an seachtú cathair is mó sa tír agus bhí breis is 116,000 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011.

Is cathair stairiúil í le neart tithe agus foirgnimh eile ó ré na Meánaoise. 
## Íomhánna

Íomhá:00_Bruges_JPG3.jpg|Droichead i seanlár na cathrach
Íomhá:Tzandmetconcertgebouw.jpg|An ceoláras (*concertgebouw*)
Íomhá:Bruegge_huidenvettersplein.jpg|Radharc ó Chearnóg Huidenvettersplein
Íomhá:StadhuisBrugge.jpg|Halla baile (*stadhuis*)
Íomhá:Belfry_of_Brugge.jpg|Radharc ó Vlamingstraat i dtreo an túir faire Belfort (nó Halletoren).
Íomhá:452px-MnpBruggeenhavenMap.jpg|Bardas Brugge le Zeebrugge


Catagóir:Cathracha na Beilge
Áireamhán

Is gléas meicniúil nó meaisín é **áireamhán**, cumhacht-thiomáinte ar shlí éigin, a úsáidtear chun freagra a fháil go tapa ar ríomhaireacht chasta mhatamaiticiúil, agus chun raon oibríochtaí uimhriúla a dhéanamh go huathoibríoch (figiúirí a shuimiú, a roinnt, a iolrú agus a dhealú, nó fiú le fréamh chearnach a bhaint as uimhir nó le luachanna a áireamh do na feidhmeanna triantánacha).

## Stair
Bhí meaisíní luatha ag Pascal (1647) is Leibnitz, agus tháinig meaisíní meicniúla is leictreacha chun cinn go luath sa 20ú céad. Ansin le forbairtí sa leictreonaic ó na 1960idí, táirgeadh áireamháin níos lú agus níos cumasaí ná riamh, i bhfoirmeacha deisce is láimhe. 
clé|mion|177x177px|Brunsviga-Maschinenwerke, idir 1934 agus 1947

## Tréithe
Déanann áireamháin na hoibríochtaí uimhriúla uile-suimiú, dealú, iolrú is roinnt-an-chuid oibríochtaí coitianta eile cosúil le ceamú, ciúbú, fréamhacha, céatadáin, logartaim, feidhmeanna staitistiúla is triantánacha, agus léiríonn torthaí ar léiriú leachtchriostail. 
[clé|mion|177x177px|Heathkit IC-2008A Desktop circa [1972]]
Tá cuid mhaith ann freisin ar ríomhairí beaga iad le cuimhne is áis chun cláir áirithe a insealbhú iontu agus torthaí a sholáthar do phrintéir nó scáileán.

Sa lá atá inniu ann, is minic a bhíonn ríomhaire beag leabaithe san áireamhán, agus é ríomhchláraithe le tascanna speisialta a chur i gcrích go héifeachtúil. 

Mar shampla, tá áireamháin ghrafaice ann agus iad dírithe ar ghrafanna a tharraingt d'fheidhmeanna matamaiticiúla - na feidhmeanna triantánacha (an síneas, an comhshíneas, an tangant) mar shampla, nó feidhmeanna staitistiúla.

## Féach freisin

* Inneall difríochta
* Charles Babbage

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Catagóir:Ríomhaireacht
Catagóir:Áireamháin
Iasc

mion
Is veirteabrach uisceach é an **t-iasc** agus is grúpa orgánach parai-fíléiteach, comhdhéanta de gach ainmhí atá ina gheolbhach uisceach (nó Craniata) gan ghéaga le méara é. Go hiondúil, bíonn éisc fuarfhuilteach, clúdaithe le gainní agus bíonn roinnt eití orthu freisin. Aimsítear éisc go fairsing i bhfionnuisce agus i sáile.

## Anatamaíocht Éisc

### An córas riospráide
Malartaíonn éisc gáis tríd geolbhaigh - orgáin atá suite ar an dá thaobh den fharaing. Tá na geolbhaigh comhdhéanta de struchtúir snáitheanna ar a dtugtar filiméid. Tá méid mór ribeadáin i ngach filiméad agus is tríothu seo a mhalartaítear an ocsaigin agus an dé-ocsaíd charbóin. Éiríonn leis na héisc an próiseas seo a chur i bhfeidhm trí uisce (lán le ocsaigin) a tharraingt trína gcuid béil agus é a bhrú thar filiméid a ngeolbhach.

## Liosta speiceas comónta

### Sáile
* Scadán
* Cadóg
* Faoitín
* Mangach
* Milléad
* Ronnach
* Siorc gorm
* Trosc

### Fíoruisce
* Cúramán
* Liús
* Róiste
* Ruán

## Tagairtí

*
POUM

Páirtí Marxach réabhlóideach sa Spáinn ab ea an **POUM** le linn Chogadh Cathartha na Spáinne. Seasann na litreacha sin POUM do "Pháirtí an Lucht Oibre ar son Aontú na Marxach" (Spáinnis: *Partido Obrero de Unificación Marxista*, Catalóinis: *Partit Obrer d'Unificació Marxista*). Tháinig an páirtí ar an bhfód nuair a chuaigh "Eite Chlé Chumannach na Spáinne" (*Izquierda Comunista de España*, ICE), ar pháirtí Trotscaíoch í, agus "Bloc an Lucht Oibre agus na Scológ" (Spáinnis: *Bloque Obrero y Campesino*, Catalóinis: *Bloc Obrer i Camporel*) le chéile. Dream Cumannach ab ea an Bloc sin a bhí ag tacú le h-"Eite Dheas" na gluaiseachta Cumannaí, cosúil leis na Cumannaigh Shóivéadacha Nikolay Bukharin agus Alexey Rykov. Bhí Leon Trotscaí féin an-mhíshásta leis go bhféadfadh páirtí Trotscaíoch (ICE) comhoibriú le páirtí de chuid an "Fhreasúra Dheis" (BOC), agus d'éirigh sé as gach caidreamh leis na Trotscaígh Spáinneacha.

thumb|clé|Póstaer: ''I dtreo an bhua, a Lucht Oibre!''
Bunaíodh an POUM sa bhliain 1935 mar fhreasúra Cumannach don Stailíneachas. B'iad Andreu Nin agus Joaquín Maurín na bunaitheoirí, agus iad go mór faoi thionchar smaointeachas Throtscaí faoin réabhlóid leanúnach. Bhí an POUM ní ba mhó mar pháirtí ná Páirtí Cumannach Oifigiúil na Spáinne (PCE) agus craobh Chatalónach an pháirtí sin, Páirtí Sóisialach Aontaithe na Catalóine (PSUC, *Partit Socialista Unificat de Catalunya* as Catalóinis). Lochtaigh an páirtí freisin an straitéis a bhí Stailín a mholadh do na Cumannaigh sa Spáinn, is é sin, "fronta pobail" a chruthú in éineacht leis na páirtithe buirgéiseacha Poblachtánacha. Mar sin féin, nuair a chuir Manuel Azaña, ceannaire na bPoblachtánach Clé (is é sin, an páirtí *Acción Republicana* nó "An Ghníomhaíocht ar son na Poblachta"), tús le comhrialtas an "fhronta pobail" sa Spáinn, bhí an POUM sásta dul sa chomhrialtas sin, agus an páirtí ag iarraidh a chuid polasaithe radacacha a chur i ngníomh tríd an rialtas. Chuir na páirtithe measartha in aghaidh na n-iarrachtaí seo, agus sa deireadh, d'éirigh Andreu Nin as an rialtas.

Le linn an Chogaidh Chathartha, thosaigh an páirtí ag tiomsú nirt, agus gnaoi an lucht oibre air ar fud an chuid den Spáinn nach raibh sealbhaithe ag díormaí Franco. B'iad na hainrialaithe agus an POUM ba mhó a fuair tacaíocht ón gcosmhuintir. Thug an scríbhneoir Sasanach George Orwell cur síos dúisitheach ar rialtas an PhOUM agus na nAinrialaithe sa Chatalóin ina leabhar *[[Homage to Catalonia]]* ("In ómós don Chatalóin"). 

Catagóir:Marxachas
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1935
Catagóir:Polaitíocht na Spáinne
Catagóir:Stair na Spáinne
Ronnach

Is iasc peiligeach é an **ronnach** (*maicréal* i gCúige Mumhan nó *murlas* i gCúige Uladh, i dtuaisceart na Gaillimhe agus i Maigh Eo). Tá roinnt speiceas éagsúil den ronnach ann ach is é **ronnach an Atlantaigh** (*Scomber scombrus*) an ceann is coitianta a rugtar air timpeall chósta na hÉireann. 

Tá ronnach an Atlantaigh coitianta ar an dá thaobh de thuaisceart an Aigéin Atlantaigh. Bíonn ráthanna ronnach an-choitianta gar don chósta i rith an tsamhraidh, áit a bhíonn siad á bheathú féin ar éisc bheaga.

## Bia
Tá tóir mhór ar an ronnach mar bhia. Tá blas láidir uaidh. Tá méid mór vitimín B12 agus Omega 3 ann i gcomparáid le bia eile. Neamhchosúil leis an Rí Ronnach agus an Ronnach Spáinneach, níl mórán meircair i Ronnach an Atlantaigh agus thig é a ithe dhá uair sa tseachtain de réir eolaithe.

Catagóir:Éisc sháile
Brian Mac Amhlaidh

Feisire Eorpach as Contae Chorcaí ba ea **Brian Mac Amhlaidh** nó **Brian Crowley** (4 Márta 1964-23 Eanáir 2026),  de chuid Fhianna Fáil agus Neamhspleách. Toghadh cúig huaire chuig an bParlaimint Eorpach é. 
clé|mion|308x308px|1994

## Saol
Rugadh i mBaile Átha Cliath é ach toghadh é i nDroichead na Bandan. Flor Crowley, TD, ba ea a athair.

Bronnadh dioplóma sa dlí air sa bhliain 1992 agus toghadh go Seanad Éireann é an bhliain dár gcionn. Sa bhliain 1994 toghadh do Pharlaimint na hEorpa é ar son Cúige Mumhan. Ba bhall d'Fhianna Fáil é.

Fear é a mheall vótaí go tréan, agus ba é a tháinig i gceann na n-iarrthóirí i ngach ceann de na toghcháin Eorpacha i 1994, 1999, 2004, 2009 agus 2014. 

Níor éirigh leis tacaíocht Mhicheál Martin a fháil le bheith ina iarrthóir do Fhianna Fáil i dtoghchán na huachtaránachta i 2011.

D'éirigh sé as an bpolaitíocht i 2019.

### Sláinte agus bás
Bhain gortú mór dó nuair a thit sé d'fhoirgneamh agus é 16 bhliana d'aois, timpiste a d'fhág gan lúth na gcos é. B'éigean dó dul faoi scian roinnt uaireanta de bharr na timpiste sin, agus chaith roinnt blianta san ospidéal.

Cailleadh é in aois a 61 bhliana. ar an 23 Eanáir 2026 tar éis galar fada. Maireann a mháthair Sally, a dheartháir agus a dheirfiúracha.

## Féach freisin

* Teachtaí i bParlaimint na hEorpa d'Éirinn (2009–2014)
* Flor Crowley

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Básanna in 2026
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Catagóir:Baill den 20ú Seanad
Catagóir:Fir
Catagóir:Teachtaí i bParlaimint na hEorpa d'Éirinn (2009–2014)

Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Bratach an Chósta Eabhair

Tá 3 línte ceartingearach ag **Bratach na [[An Cósta Eabhair|Cósta Eabhair]]**, oráiste, bán agus glas. Tá sé an-chosúil le Bratach na hÉireann ach le na dathanna in ord difriúil (glas bán agus oráiste).

Tá an Bratach bunaithe ar Bratach na Fraince; seasann an dath oráiste don talamh, seasann an bán do shíocháin, agus seasann an glas don dúchas agus do na coillte i ndeisceart na tíre.

## Naisc sheachtracha
* 

## Tagairtí

Catagóir:An Cósta Eabhair
Catagóir:Bratacha
Séamas Langtún

B'iománaí Éireannach é **Séamas Langtún** (1918-18 Aibreán, 1987), nó *Jim Langton* mar a ghlaoitear air as Béarla. D'imir sé ina thosaí san fhoireann Éire Óg, agus an fhoireann idirchontae Cill Chainnigh as na 1930í amach. Bhí sé sna foirne a bhuaigh Craobh Iomána Sinsearach na hÉireann sna blianta 1939 agus 1947, agus cuimhnítear é inniu mar cheann de na himreoirí is fearr riamh. Mar thoradh, roghnaíodh é ina leath-thosaí ar Fhoireann Iománaíocht na hAoise, a cuireadh le chéile sa bhliain 2000.

Bhuaigh sé dhá bhonn uile-Éireann ina mhionúr chomh maith, sna blianta 1935 agus 1936.

## Tagairtí

Catagóir:Iománaithe Chill Chainnigh
Catagóir:Daoine as Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:Básanna i 1987
Crios astaróideach

[350px|thumb|crios [astaróideach ]]

Réigiún sa ghrianchóras is ea an **crios [[astaróideach]]** agus é suite idir fithis Mharsa agus fithis Iúpatair. Is é Ceiréas (trastomhas 950km) an ceann is mó sa chóras gréine. Is píosaí carraige, miotail agus oighir iad na hastaróidigh.

Tháinig an crios astaróideach as an réaltnéal a bhí ag timpeallú na gréine fadó. Murach go raibh Iúpatar chomh cóngarach agus atá, thiocfadh an conamar cloiche seo go léir le chéile le haon phláinéad amháin a chruthú. Mar a thiontaigh an scéal amach, áfach, níor cheadaigh imtharraingt láidir Iúpatair dóibh socrú síos le chéile, ó chuir sí tuilleadh fuinnimh leis an dóigh a raibh na réada beaga seo ag imbhualadh faoi chéile.

[thumb|left|177x177px|[951 Gaspra, san crios astaróideach|alt=]]

An chuid is mó de mhais an phríomhchreasa astaróidigh, tá sé sna hastaróidigh mhóra. Tá an trí cinn is mó acu (2 Palas, 3 Iúnó agus 4 Veiste) níos mó ná 400 ciliméadar ar meán-trastomhas. 
clé|mion|177x177px
An t-aon réad amháin sa chrios astaróideach a aicmítear inniu mar abhacphláinéad, is é sin, Ceiréas, tá sí 950 ciliméadar ar trastomhas.

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaíocht
Porfirio Díaz

Bhí **José de la Cruz Porfirio Díaz Mory** (nó go simplí *Díaz Mori*) (15 Meán Fómhair 1830 – 2 Iúil 1915) mar shaighdiúir sa chogadh Meicsiceach-Mhéiriceánach agus ní ba dhéanaí ina uachtarán ar an tír. Bhí sé i gceannas ar Mheicsiceo ón mbliain 1876 go 1880 agus arís ón mbliain 1884 go 1911.

mion|clé|220px|Porfirio Díaz

## Tagairtí

Catagóir:Stair Mheicsiceo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1830
Catagóir:Básanna i 1915
Herbert Kitchener, an Chéad Iarla Kitchener

Marascal machaire Briotanach, státaire, agus taidhleoir ab ea **Horatio Herbert Kitchener, an Chéad Iarla Kitchener** (24 Meitheamh 1850 – 5 Meitheamh 1916). 

Rugadh Kitchener sa bhliain 1850 i mBéal Átha Longfoirt, i gContae Chiarraí, mac leis an Lt. Col. Henry Horatio Kitchener (1805-1894) agus le Frances Anne Chevallier-Cole. Sasanaigh ab ea iad a cheannaigh talamh in Éirinn tamall beag roimhe sin. 

Bhí Kitchener i dtuaisceart na Súdáine sa bhliain 1884 nuair a chuir arm an Mahdí Cartúm faoi léigear. Bhí Charles Gordon, oifigeach Sasanach, i gceannas ar fhórsaí na cathrach. Bhí ar Kitchener cumarsáid a choimeád oscailte le Cartúm go dtí go sroicheadh arm Briotanach an chathair chun deireadh a chur leis an léigear. Níor éirigh leo an chathair a shroicheadh in am, áfach. Ar deireadh, ar an 26ú lá d'Eanáir 1885, d'éirigh le harm an Mahdí an lámh in uachtar a bhaint amach. Maraíodh Gordon i dteach an ghobharnóra, agus baineadh a chloigeann dá chorp le taispeáint don Mhahdí go raibh sé marbh.

Blianta ina dhiaidh sin cuireadh Kitchener i gceannas ar arm Briotánach-Éigipteach a rinneadh ionsaí ar an tSúdáin. D'éirigh leis deireadh a chur le rialtas an Mahdí i gCath Omdurman ar an dara lá de Mheán Fómhair 1898. Bhí sé ina ghobharnóir ar an tSúdáin go dtí mí na Nollag 1899, nuair a chuaigh sé go dtí an Afraic Theas. Bhí Kitchener ina ghinearál i nDara Cogadh na mBórach (1899–1902).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1850
Catagóir:Básanna i 1916
Catagóir:Acadóirí Briotanacha
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Cogadh na mBórach
Catagóir:Daoine Angla-Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Fir
Catagóir:Geografaithe
Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine
Catagóir:Lucht Ollscoil Dhún Éideann
Catagóir:Oifigigh rialtais
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Taidhleoirí Briotanacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Liosta tíortha de réir mór-roinne

## [[An Eoraip]]
* An Albáin
* Andóra
* An Bheilg (ball den AE)
* An Bhealarúis
* An Bhoisnia-Heirseagaivéin
* An Bhulgáir (ball den AE)
* An Chipir (ball den AE)
* An Chróit
* An Danmhairg (ball den AE)
* An Eastóin (ball den AE)
* An Eilvéis
* Éire (Poblacht) (ball den AE)
* An Fhionlainn (ball den AE)
* An Fhrainc (ball den AE)
* An Ghearmáin (ball den AE)
* An Ghréig (ball den AE)
* An Iodáil (ball den AE)
* An Iorua
* An Íoslainn
* An Ísiltír (ball den AE)
* An Laitvia (ball den AE)
* An Lichtinstéin
* An Liotuáin (ball den AE)
* Lucsamburg (ball den AE)
* Málta (ball den AE)
* Montainéagró
* An Mhacadóin Thuaidh
* An Mholdóiv
* Monacó
* An Ostair (ball den AE)
* An Pholainn (ball den AE)
* An Phortaingéil (ball den AE)
* An Ríocht Aontaithe (ball den AE)
* An Rómáin (ball den AE)
* An Rúis
* San Mairíne
* An Spáinn (ball den AE)
* Poblacht na Seice (ball den AE)
* an tSeirbia
* An tSlóivéin (ball den AE)
* an tSlóvaic (ball den AE)
* An tSualainn (ball den AE)
* An Úcráin
* An Ungáir (ball den AE)
* An Vatacáin

## [[An Áise]]
* An Afganastáin 
* An Airméin
* Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha
* An Araib Shádach 
* An Asarbaiseáin
* Báiréin
* An Bhanglaidéis 
* Brúiné 
* An Bhútáin 
* Catar
* An Chambóid 
* An Chasacstáin
* An Chirgeastáin
* An Chóiré Theas 
* An Chóiré Thuaidh 
* Cuáit 
* Poblacht Éimin
* Na hOileáin Fhilipíneacha 
* An India 
* An Indinéis 
* An Iaráic 
* An Iaráin 
* Iosrael 
* An Iordáin 
* Laos 
* An Liobáin 
* Maenmar
* Oileáin Mhaildíve 
* An Mhalaeisia 
* An Mhongóil 
* Neipeal
* Óman 
* An Phacastáin 
* An Rúis
* An tSeapáin
* An tSeoirsia
* An tSín
* Singeapór 
* An tSiria 
* Srí Lanca 
* An Táidsíceastáin
* An Téalainn
* An Téaváin
* An Tíomór Thoir 
* An Tuirc 
* An Tuircméanastáin
* An Úisbéiceastáin
* Vítneam

## [[An Afraic]]
* an Aetóip
* an Afraic Theas
* an Ailgéir
* Angóla
* Beinin
* an Bhotsuáin
* an Bhurúin
* Buircíne Fasó
* Camarún
* an Chéinia
* An Cósta Eabhair
* Djibouti
* an Éigipt
* An Eiritré
* Gána
* an Ghabúin
* an Ghaimbia
* an Ghuine
* an Ghuine Mheánchriosach
* Guine Bhissau
* Leosóta
* an Libéir
* an Libia
* Madagascar
* Mailí
* Maracó
* an Mhaláiv
* an Mháratáin
* Mósaimbíc
* an Namaib
* an Nigéir
* an Nígir
* Oileán Mhuirís
* Poblacht an Chongó
* Poblacht Dhaonlathach an Chongó
* Poblacht na hAfraice Láir
* Ruanda
* an tSaimbia
* São Tomé agus Príncipe
* Sead
* an tSeineagáil
* na Séiséil
* Siarra Leon
* an tSiombáib
* an tSomáil
* an tSuasalainn
* an tSúdáin
* an Tansáin
* Tóga
* an Túinéis
* Uganda

## [[An Aigéine]]

## [[Meiriceá Theas]]
* an Airgintín
* an Bholaiv
* an Bhrasaíl
* an Cholóim
* Eacuadór
* an Ghuáin
* Guáin na Fraince
* Paragua
* Peiriú
* an tSile
* Suranam
* Uragua
* Veiniséala

## [[Meiriceá Thuaidh]]
* Antigua agus Barbúda
* Na Bahámaí
* Barbadós
* An Bheilís
* Ceanada
* Cósta Ríce
* Cúba
* Doiminice
* An Ghraonlainn
* Grenada
* Guatamala
* Háítí
* Hondúras
* Iamáice
* Meicsiceo
* Nicearagua
* Oileán na Tríonóide agus Tobága
* Panama
* An Phoblacht Dhoiminiceach
* An tSalvadóir
* San Críostóir Nimheas
* San Lúicia
* San Uinseann agus na Greanáidíní
* Stáit Aontaithe Mheiriceá

## Tagairtí

Tíortha
*