open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fáinne Tine

Crios gníomhach creathanna talún is bolcánaíochta timpeall imeall an Aigéin Chiúin, a shonraíonn teorainneacha idir plataí teicteonacha i screamh an Domhain.

## Tagairtí
Faireog chíochach

mion|Meannán gabhair ag baint úsáide as faireog chíochach ar úth a mháthar.
I mamaigh bhaineanna, faireog atá freagrach as tál is fuascailt an bhainne leis an óg a chothú. Bíonn 2-20 cinn ag mamaigh éagsúla. Lonnaithe ar dhromchla an chliabhraigh nó an bhoilg, agus i gcásanna áirithe (ba, gabhair agus fianna) comhchruinnithe ar úth. Meastar gur díothaíodh iad ó fhaireoga allais go bunúsach, ach athraithe is oiriúnaithe go mór.

## Tagairtí
Faireog phiotútach

mion|clé|350px
Is faireog inchríneach í an **fhaireog phiotútach**, nó Hipifis, agus a meánmhéide cosúil leis an phís agus a meáchan 0.5g. Gobann sí amach ó bhun an hipeatalamais, ag bun na hinchinne, agus luíonn sí ins an 'sella turcica', cuas cnámhach beag atá clúdaithe ag an 'diaphragma sellae' nó an scairt dhiallaite. Bíonn an fosa piotútach, ina fhaightear an fhearóg phiotútach, suite sa chnámh shféanóideach i lár an fhosa chráiniaigh ag bun na hinchinne.

### Stair
Tháinig  na heolaithe ar an faireog phiotútach sna 1920idí.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Faireog phiotútach ar *[https://en.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica Encyclopædia Britannica]*(*[[Béarla]]*)

Catagóir:Córas inchríneach
Catagóir:An ceann agus an muineál
Catagóir:Néarinchríneolaíocht
Catagóir:Anatamaíocht
Catagóir:Faireog thíoróideach

Catagóir:Hormóin
Catagóir:Atáirgeadh daonna
Faithne

Rófhás neamhurchóideach i gciseal seachtrach an chraicinn de bharr ionfhabhtaithe víreasaigh. Tugtar *veiriúca* air freisin. Coitianta go leor i bpáistí, ach neamhinréamhinste ina tharlú, a atarlú nó a imeacht spontáineach.

## Tagairtí

Catagóir:Galair víreasacha
Faithní na mbaill ghiniúna

Loit i bhfoirm cóilise ar an bpéineas, an phit agus/nó mórthimpeall an anais de bharr rófhás na heipideirme. Ionfhabhtú leis an sineánómavíreas is bun leo, díreach cosúil le faithní ar bhaill eile den cholainn. Scaiptear le tadhall gnéasach iad.

## Tagairtí
Falacail ubhagánach

Struchtúr taobh istigh d'ubhagán an mhamaigh a fhéadfaidh forbairt ina ubhán aibí le fuascailt síos an t-ubhaducht. Tugtar *falacail Graaf* uirthi freisin, as an bhfiseolaí Ollannach Reinier de Graaf (1641-1673). I ngach ceann bíonn ginidíncheall bhunúsach, timpeallaithe le cealla eipitéileacha. Ar lá a breithe bíonn 400,000 falacail (falacailí príomhúla ag an staid sin) san ubhagán ag an naíonán baineann, ach ní aibíonn ach 300-400 díobh. Le teacht in oirbhirt is tosú an mhíostraithe, forbraíonn go leor falacailí gach mí, ach scaoileann falacail amháin a ubhán as an ubhagán is amach i gcuas an bhoilg. Taobh thiar den ghníomhaíocht seo, tagann na hubhagáin i bhfeidhm mar fhreagairt ar thál an hormóin fhalacailspreagthaigh (FSH) is an hormóin lúitéinithigh (LH) ag céimeanna ar leith sa timthriall míosta. 

## Tagairtí
Falcaire

Fiaile spréite bhliantúil iltíreach is ea an **falcaire**. Na duilleoga i bpéirí, snasta ubhchruthach. Na bláthanna ar ghais chaola fhada, cúigpheitealach. Is foirmeacha den phlanda céanna le dathanna difriúla iad an falcaire fiáin, an falcaire gorm, agus lus Cholm Cille. Tá 20-25 speiceas den fhalcaire ar fad ann, iad go léir sa ghéineas *Anagallis* den fhine Primulaceae. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Faireog inchríneach

mion|clé
Is éard is **faireog inchríneach** ann ná faireog gan duchtanna, i láthair i gcuid de na hinveirteabraigh (moilisc is artrapóid áirithe) agus na veirteabraigh uile, a shintéisíonn is a thálann ceimiceáin teachtaire (hormóin) isteach in imshruthú na fola nó sa limfe le hiompar do na sprioc-chealla. Sna veirteabraigh, déanann siad príomhchóras cumarsáide (an córas inchríneach) a rialaíonn is a chomhordaíonn feidhmeanna na colainne, i gcomhar leis an néarchóras.  

Cuimsíonn an córas seo an fhaireog phiotútach, an fhaireog thíoróideach, an fhaireog pharaitíoróideach, an fhaireog aidréineach (osduánach), an paincréas (insíní Langerhans), agus na gónaid.  

Tá fíocháin is orgáin eile a bhfuil feidhmeanna faireogacha acu freisin: an hipeatalamas, na duáin, an chonair ghastraistéigeach, an tímeas, an ball pinéalach.  

Tá cuid mhaith neamhord is féidir tarlú i bhfaireoga a chuireann isteach ar fhás is forbairt, meitibileacht is atáirgeadh. Tugtar *[[inchríneolaíocht]]* ar an staidéar ar struchtúr, feidhmeanna is galair na bhfaireog inchríneach. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Orgáin
Catagóir:Faireoga
Falrais

Is éard atá i gceist le **falrais** (nó **cóiréa**) ná gluaiseachtaí preabacha neamhdheonacha mar thoradh ar dhamáiste don chuid den inchinn a rialaíonn an comhordú matánach. Is féidir go dtarlóidh sí mar gheall ar ghalar géiniteach (falrais Huntington), stróc, nó i bpáistí mar aimhréidh ar ionfhabhtú le streipteacocas (falrais Sydenham).

## Tagairtí
Fanaile

Magairlín síorghlas dreapaire, dúchasach do Mheiriceá Láir. I ndiaidh na mbláthanna móra glasa, tagann na cochaill thanaí, suas le 15 cm ar fhad, dubh nuair a thriomaítear iad. Coinníonn siad an t-úscra fanailin, a úsáidtear go forleathan mar bhlastacht.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Fándaol

Ciaróg fhadaithe, ar dhath dorcha nó miotalach, le cumhdaigh ghearra bharrscoite sciathán de ghnáth. Foghlach ar fheithidí eile den chuid is mó, agus itheann cuid acu spóir fungas. An-choiteann i ndramhaíl duilleog is gnáthóga fliucha. 

## Tagairtí
Fantaise

Píosa ceoil uirlise a fhuaimníonn mar a bheadh sí cumtha ar an toirt gan ullmhú, ach a bhíonn struchtúrtha go cúramach le fírinne.

## Tagairtí
Faocha gliomaigh

:*Baineann an t-alt seo leis an bhfine mhór crústach ina bhfuil thart ar 800 speiceas; má tá suim agat sa speiceas atá an-choitianta ar chladaí na hÉireann, féach [[Pagurus bernhardus]].*

mion|Faocha gliomaigh ag teacht amach as a bhlaosc
Crústach, cosúil le gliomach, a bhaineann feidhm as blaosc fholamh seilide mar dhídean iniompartha lena bolg bog a chlúdach is ea **faocha gliomaigh**. An cholainn neamhshiméadrach, chun fáil isteach sna blaoscanna bíseacha. Athraíonn an bhlaosc de réir mar a fhásann sí. Coitianta in uiscí tanaí cois cladaigh.

## Tagairtí

Catagóir:Deiceapóid

Catagóir:Crústaigh
Faoileán scadán

Is faoileán mór é **an faoileán scadán** (*Larus argentatus*), suas le 66 cm ar fhad, atá coitianta sa leathsféar thuaidh. Na cosa bándearg de ghnáth, ach buí uaireanta; an ceann bán; an gob buí le spota dearg faoi bhun an chinn. Meastar gur lotnaid é in áiteanna, agus smachtaitear é.

## Féach freisin

* Faoileán, faoileán scadán cosbhuí, geabhróg, meirleach

## Tagairtí

Catagóir:Faoileáin
Gabriel Fallopius

Anatamaí a rugadh i Modena na hIodáile ab ea **Gabriel Fallopius** (1523- 9 Deireadh Fómhair 1562). Múinteoir clúiteach i bPadua. I measc a chuid fionnachtana, bhí na feadáin fhallópacha (útaracha) a cheanglaíonn na hubhagáin is an bhroinn.

## Tagairtí

Catagóir:Anatamaithe Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1523
Catagóir:Básanna i 1562
Faoisceog

Saghas crann coill is ea **crann faoisceoige** nó an **fhaoisceog**, é dúchasach do na Balcáin. Saothraítear i gcuid mhaith tíortha eile iad i gcomhair na gcnónna inite. Na cnónna imchlúdaithe i gcupán duilleogach mar fhaoisce, a chúngaíonn mar a bheadh muineál os cionn an chnó.

Briathar is ea 'faoisc' a chiallaíonn an craiceann a bhaint de rud éigin – iasc, cnó nó a leithéid sin. Tugtar 'faoisce' ar an gclúdach a bhíonn ar chnó de chineál ar bith.

## Tagairtí
Faoileoir crochta

Faoileoir le sciathán deilteachruthach a iompraíonn duine. Rinne Otto Lilienthal faoileoireacht chrochta cheannródaíoch sa Ghearmáin sna 1890idí. Shaothraigh NASA an faoileoir seo sna 1950idí mar pharaisiút faoileoireachta. Crochtar an píolóta in úim faoin bhfráma éadrom a bhfuil an sciathán greamaithe leis, agus stiúrann sé gluaiseacht an aerárthaigh le gluaiseachtaí a cholainne. Má choinnítear an uillinn ionsaithe i gceart, gintear ardú. Níos déanaí chuir NASA innill leis, agus méadaíodh réise na sciathán. Ina dhiaidh sin cuireadh sciatháin níos éifeachtaí in ionad an deilteascátháin chun an faoileoir fíoréadrom, nó micréadrom, a chruthú. Is féidir le micréadrom le réise 10 m luas 90 km san uair a bhaint amach.

## Tagairtí
Faraidé

Is éard is **faraidé** ann ná an lucht leictreach ar mhól (6.02 × 1023) leictreon, arb ionann é is 9.65 × 104 cúlóm. Ainmnithe as Michael Faraday. An lucht is gá chun mól ian airgid (108 g) a dhí-ocsaidiú san imoibriú Ag+ + e- → Ag. 

## Tagairtí
Farad

Aonad SI an toillis leictrigh, leis an tsiombail F. Ainmnithe as Michael Faraday. Sainmhínítear é mar thoilleas toilleora le dhá pláta chomhthreomhara a bhfuil difríocht poitéinsil 1 V eatarthu agus lucht leictreach cúlóim amháin stóráilte air. Bíonn an micreafarad (1 μF = 10-6 F) agus an piceafarad (1 pF = 10-12 F) in úsáid choiteann.

## Tagairtí

Catagóir:Leictreonaic
Iarmhairt Faraday

Rothlú plána polaraithe solais, atá polaraithe go líneach, nuair a théann sé trí ábhair atá suite i réimse láidir maighnéadach. Chuir Michael Faraday síos air seo den chéad uair i 1845, agus ba chéim stairiúil é i léiriú an cheangail idir solas is maighnéadas. Is iarmhairt mhaighnéadoptúil í, de bharr ainiseatrópacht a ionduchtaíonn an réimse maighnéadach san ábhar. Ní hionann í is gníomhaíocht optúil, ina gcúlaítear an rothlú sa pholarú a tharlaíonn is an léas ag trasnú tríd an ábhar gníomhach má chuirtear an léas ar ais tríd sa mhalairt treo. Maidir leis an iarmhairt mhaighnéadoptúil, dúbláitear an rothlú má dhéantar an turgnamh céanna. 

## Tagairtí
Faraing

Spás a dhéanann matán cumhdaithe le scannán múcasach taobh thiar den tsrón, an béal is an laraing, ach le bealach eatarthu. Síneann sí ó bhun na blaoisce, leanúnach leis an éasafagas faoina bun. I gcuid na sróine den fharaing atá oscailt an fheadán aireachtála. I gcuid an bhéil di, trasnaíonn conair an díleá is conair na riospráide a chéile, agus le linn slogtha stopann an riospráid ar feadh tamaillín. Sa chuid íochtarach, is iad an dá scoilt ar an dá thaobh den laraing na hionaid ina ngabhtar rudaí géara, cosúil le cnámha móra éisc, nuair a shlogtar iad. Sa chuid uachtarach, bíonn carnadh fíocháin limfigh (na céislíní), a mheastar a bheith ina chosaint i gcoinne ionfhabhtuithe ar eite. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Faraingíteas

Scornach thinn. Ceann de na tinnis is coitianta, de bharr ionfhabhtaithe bhaictéaraigh nó víreasaigh sna fíocháin líneála sa bhfaraing, de ghnáth.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Fardoras

In ailtireacht chlasaiceach agus ailtireacht na hAthbheochana, is éard is **fardoras** ann ná an ceann is ísle agus is lú maisithe de na trí bhanda san taibhléadan. Luaitear fardoras freisin leis an bhfráma cloiche timpeall ar dhoras nó oscailt fuinneoige.

## Tagairtí
Fathachréalta dhearg

Réalta fhionnuar dhearg, 10-100 oiread thrastomhas na Gréine, agus na céadta míle oiread de lonracht na Gréine, ach mais cosúil le mais na Gréine. Tarlaíonn a leithéid go déanach i dtimthriall beatha réalta, i ndiaidh an phríomhsheichimh nuair a bhíonn an hidrigin sa chroíleacán ídithe agus a thosaíonn na cisil sheachtracha ag leathnú amach. Is é seo atá i ndán don Ghrian timpeall 5,000 milliún bliain amach anseo.

## Tagairtí
Feabhrán

Planda rúpach débhliantúil a fhásann 3 m ar airde is ea an **feabhrán** nó **odhrán**. Tá sé dúchasach do na réigiúin mheasartha ó thuaidh. Bíonn na duilleoga suas le 30 cm ar fhad, roinnte i dteascáin ubhchruthacha nó lansa-chruthacha, go minic liopach nó fiaclach. Na bláthanna bán nó scoth-bhándearg in umbail 5-15 cm ar leithead. An toradh leata leathaneiteach. Gaolmhar leis an bhfeabhrán capaill atá níos mó ná é, ag fás suas le 5 m ar airde. Sa chás seo, bíonn spotaí dearga ar na gais, agus na humbail suas le 50 cm ar leithead. Dúchasach d'iardheisceart na hÁise. Fástar mar mhaisiúchán é uaireanta, ach is féidir go gcuirfidh sé tús le greannú pianmhar craicinn má dhéantar tadhall leis i solas geal gréine.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Feachtas Idirnáisiúnta chun Mianaigh Talún a Chosc

Lainseáladh an **Feachtas Idirnáisiúnta chun Mianaigh Talún a Chosc** (ICBL) sa bhliain 1991. Meastar go bhfuil níos mó ná 100 milliún mianach mar seo suncáilte thar fhairsingí leathana den domhan mar iarmhair de chogaí searbha i Vítneam, Laos, an Chambóid, Angóla, an iar-Iugslaiv, agus réigiúin leathana den Afraic.  

Maraítear nó gortaítear go dona suas le 20,000 duine ag na mianaigh seo gach bliain, páistí den chuid is mó.  Bíonn ar fheirmeoirí an talamh a ghlanadh de mhianaigh chun gur féidir í a shaothrú arís. Obair fhíorbhaolach é mianaigh a ghlanadh, cinnte.  
clé|mion|2011ː an Cholóim

## Struchtúr eagraíochtúil
Coiste stiúrtha ó 16 eagraíocht atá ag an bhfeachtas, a chomhordaíonn obair 1,300 eagraíocht i 75 tír. Cabhraíonn sé le glanadh mianach agus soláthar míochaine d'íobartaigh. Bhuaigh an feachtas, lena chomhordaitheoir Jody Williams, Duais Nobel don tsíocháin i 1997.  
mion|clé|2011ː an Cholóim
Cuireadh cosc ar mhianaigh féinscriosta sa bhliain 1997. Shínigh 133 tír conradh, is d'aontaigh 58 tír eile leis, chun cosc a chur ar úsáid, táirgeadh, stóráil nó iompar na mianach seo, agus rinneadh dlí idirnáisinta de i 1999. 

## Féach freisin

* Mianach (pléascán) 

## Tagairtí

Catagóir:Cogadh
Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Catagóir:Carthanais
Feachtas um Dhí-Armáil Núicléach

Eagraíocht a bunaíodh sa Bhreatain i 1958 (*CND* nó an *Campaign for Nuclear Disarmament* i mBéarla) leis an mbaol don chine daonna ó na hairm núicléacha a bhí á gcarnadh ag na Stáit Aontaithe, an tAontas Sóivéadach, an Bhreatain is an Fhrainc a chur ina luí ar an bpobal, agus an gá práinneach go gcuirfí deireadh leo uile, fiú go haontaobhach chun fuadar a chur faoi. 

mion|clé

Bunaíodh grúpaí i dtíortha eile leis na haidhmeanna céanna. Bhíodh na máirseálacha suntasach mór gach bliain go lár na 1960idí. 

Léirigh gábh na ndiúracán i gCúba i 1962 go raibh géarghá ann aidhmeanna CND a bhaint amach. Le dul chun cinn (mall) dioplómaitiúil i dtreo na dí-armála (mar shampla, leis an gconradh coiscthe trialacha núicleacha i 1963) laghdaigh an feachtas. 

D'athbheoigh sé rud beag sna 1980idí le máirseálacha i gcoinne stáisiún núicléach, ach faoi seo ní eagraíocht chumasach shuntasach í.

## Féach freisin
An Cogadh Fuar

## Tagairtí

Catagóir:An Cogadh Fuar
Catagóir:Agóidí
Catagóir:Diúracáin
Feadán fallópach

Dhá fheadán fhada a théann amach ón gcuid uachtarach den bhroinn go dtí an t-ubhagán. Tá ceann cliathánach tonnadóirchruthach (an t-ionfandaibiliam) ag gach ceann acu, starrtha cosúil le méara ag gobadh amach agus ceann acu ceangailte leis an ubhagán, le réigiún atá leathnaithe amach (an ampaill) is cuid chúngaithe (an chuing). Bailíonn an t-ionfaindibiliam an t-ubhán a fhuasclaítear ón ubhagán agus iompraíonn isteach sa bhroinn é. San ampaill a tharlaíonn an toirchiú de ghnáth.

## Tagairtí
Canáil éisteacha

Feadán idir an chluas láir is an tsrónfharaing, cuid de déanta as cnámh is loingeán agus líneáilte le scannán múcasach. Tugtar *an feadán eostach* air freisin, as an lia Iodálach Bartolommeo Eustachio (1520-1574). Ligeann sé d'aer dul isteach sa chluas láir agus teacht amach aisti chun an brú a chothromú idir an dá thaobh den scannán tiompánach agus ligean dó crith go saor nuair a imbhuaileann fuaimthonn leis. Nuair a bhíonn eitleán ag éirí ón talamh nó ag tuirlingt, is gá an cothromú seo a dhéanamh (tríd an bhfeadán a choinneáil ar oscailt le cogaint is slogadh, mar shampla) chun fuaimeanna cnagtha sna cluasa, is fiú pian, a sheachaint. Bíonn an feadán níos cothrománaí sa pháiste faoi 7 mbliain d'aois ná sa duine fásta, agus mar sin tarlaíonn ionfhabhtuithe cluaise níos minice i bpáistí ná daoine fásta. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cluas
Fás criostal

Foirmiú criostal nuair a fhuaraítear tuaslagán sáithithe d'ábhar cuí, nó a bhaintear tuaslagóir éigin chun siúil trí ghalú. Tosaíonn an fás ar shíolchriostail bhídeacha a thugtar isteach ann chuige sin. Braitheann cruth na gcriostal a dhéantar go deireanach ar struchtúr bunúsach criostalta an ábhair thuaslagtha.

## Tagairtí
Fásra forchéime

[mion|Coill Fagedà, sa [An Chatalóin|Chatalóin, sampla de fhásra forchéime]]
Is é atá i gceist le **fásra forchéime** ainm luibheolaíochta ar an staid dheireanach de phlandaí ar leanúint gan suaitheadh. Nuair is í an aeráid is mó a chinneann an fásra, forchéim aeráide a tharlaíonn. In an-chuid réigiún ar Domhan, crainn a bhíonn ceannasach sa bhforchéim aeráide: foraoisí trópaiceacha báistí sna trópaicí taise, coillearnach duillsilteach i ndomhanleithid mheasartha. Ní ghlactar go hiomlán leis an gcoincheap seo, mar is féidir go dtagann fachtóirí eile san áireamh i gcomhar leis an aeráid, na hithreacha is na hairdí, mar shampla.

## Tagairtí

Catagóir:Foraoiseacht
Feadán ga-chatóideach

mion
Gléas fíorthábhachtach leictreonach is ea **feadán ga-chatóideach** (cathode ray tube). Úsáidtear é sa luascóp ga-chatóideach, mar shampla, lenar féidir comharthaí leictreacha a thaispeáint ar scáileán chun iad a thomhas agus athruithe a thagann orthu ó am go chéile a fheiceáil. 

### Míniú
[mion|[Leictreachas]]
[mion|[X-ghathanna]]
Buidéal gloine neartaithe atá sa bhfeadán, agus folús istigh ann. Bíonn bun leathan ag ceann amháin den fheadán, agus an taobh istigh de clúdaithe le hábhar tineghealánach: is é seo scáilean an fheadáin. 

Istigh sa bhfeadán, bíonn leictreonghunna chun léas comhlínithe leictreon a ghiniúint. Bíonn dhá phéire leictreoidí sraonta chun sraonadh ceartingearach is sraonadh cothrománach a chur i bhfeidhm ar an léas leictreon. Taobh istigh den ábhar tineghealánach ar an scáileán, bíonn ciseal fíorthanaí leictreoide a fheidhmíonn mar anóid dheireanach chun na leictreoin sa léas a bhailiú as an bhfeadán. 

Nuair a bhuaileann na leictreoin fhuinniúla an t-ábhar tineghealánach ar an scáileán, ardaíonn an turraing sin fuinneamh na leictreon fiúsach san ábhar sin. 

Díreach ina dhiaidh sin filleann na leictreoin sin ar ais síos go dtí a ngnáthleibhéal fuinnimh, agus astaítear an difríocht fuinnimh i bhfoirm solais infheicthe. Ní mhaireann an breo ar feadh i bhfad, agus imíonn sé beagnach go díreach nuair a scoirtear an turraing leictreon. 

Braitheann dath an tsolais seo ar an ábhar tineghealánach a bhíonn ar an scáileán. Tá ábhair thineghealánacha a astaíonn dath glas, buí, is gorm, agus úsáidtear iad go forleathan sna feadáin i ndéanamh luascóp ga-chatóideach. 

### Scáileán
Sa 20ú haois, úsáideadh sa teilifíseán freisin é.  Sa bhfeadán i dteilifíseán daite, baintear úsáid as 3 ábhar tineghealánach scartha, a astaíonn na príomhdhathanna — dearg, gorm is glas — chun gur féidir iad a mheascadh d'fhonn dathanna eile a chruthú. 

Nuair a bhreathnaíonn duine ar scáileán an fheadáin, feiceann sé pointe solais dhíomuain ag an ionad sa scáileán ag a dtarlaíonn an turraing idir an léas leictreon is an scáileán. Má shraontar an léas go leanúnach, feicfidh sé patrún an tsraonta de bharr marthanacht an bhreo.

## Féach freisin

* X-ghathanna

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Catagóir:Leictreonaic
Catagóir:Leictreachas
Feadán scáthmhaisc

Feadán ga-chatóideach chun físíomhánna daite a léiriú. Bíonn 3 léas leictreon ó 3 leictreonghunna, iad modhnaithe ag an gcomhartha dearg, glas, is gorm faoi seach. Sraontar iad ag an gcóras scanta trí phoill sa phláta scáthmhaisc chun go dtitfidh siad ar mhionspotaí fosfair den dath cuí ar an scáileán. Breonn na spotaí seo i gcomhréir le déine an léis a imbhuaileann iad, ach de bharr go bhfuil siad chomh beag sin, feictear iad i ndathanna suimithe. De ghnáth bíonn na mionspotaí ina dtréanna i bhfoirm deilte. Sa chás sin, bíonn tré poll sa scáthmhasc do gach picteilín den scáileán, agus ní ligeann gach poll den tré ach an léas den dath cuí isteach ar an mionspota cuí fosfair ar an scáileán. Mar mhalairt air sin, úsáidtear stríoca ceartingearacha i ngrúpaí de 3 cinn ar an scáileán uaireanta, agus sa chás sin, greille a bhíonn sa phláta scáthmhaisc.

## Tagairtí
Feadán teirmianach

Is éard is **feadán teirmianach** (nó **folúsfheadán**) ann ná feiste leictreonach, ar feadán folúsach é, le dhá leictreoid nó níos mó lenar féidir an sruth leictreon tríd a stiúradh. Bíonn an chatóid ann téite, ionas go n-astaíonn sí leictreoin trí phróiseas a dtugtar *astaíocht theirmianach* air. Bíonn anóid ann a bhíonn dearfach i leith na catóide, ionas go n-aomann sí leictreoin uaithi, agus stiúrtar an sruth seo le leictreoidí eile idir an chatóid is an anóid, iad ag voltais stiúrtha éagsúla. Tugtar *greillí rialaithe* ar na leictreoidí seo. Is é an ceann is simplí, le dhá leictreoid, an dé-óid, a úsáidtear i gciorcaid coigeartóra. D'úsáidtí feadáin theirmianacha i ngach saghas ciorcaid leictreonaigh, ach faoi seo tá a n-ionad gafa ag feistí leathsheoltóra, cosúil leis an trasraitheoir.

## Tagairtí
Fealsúnacht na heolaíochta

Brainse den eolaíocht, a dtagtar go minic air ó dhearcadh stair na heolaíochta, a dhéanann staidéar ar nádúr modhanna oibre, teoiricí, fianaisí, mínithe, tuairiscí eolaíocha agus a gceangail le hábhair eile sa bhfealsúnacht, loighic, eipistéimeolaíocht is eile. 

## Tagairtí
Feanól

C6H5OH, i gcóras IUPAC hiodrocsaibeinséin, agus tugtar *aigéad carbólach* air freisin. Úsáidtear é mar antaiseipteán in áiteanna nach deacracht a airíonna creimneacha. Príomhchomhábhar tarra guail, ach sintéisítear an-chuid de, mar bíonn feidhmeanna aige i ndéanamh snáithíní, roisíní, ruaimeanna, drugaí is ábhair phléascaigh.

## Tagairtí
Feanphailm

Pailm abhacach, dúchasach d'áiteanna tirime gar don Mheánmhuir, a fhástar go minic mar mhaisiúchán. An stoc clúdaithe le snáithíní a bhíonn an-ghairid go minic, ag cur meathán amach is ag déanamh tortán. Na duilleoga feanchruthach. An t-aon phailm fhorleathan atá dúchasach don Eoraip. 

## Tagairtí
Féar caorach

Is féar tomach le duilleoga rollta colgchruthacha a fhaightear beagnach gach áit ar Domhan é **féar caorach**. Tábhachtach mar fhéar innilte. Na gnéithe cnoic beoshíolraitheach go minic, is é sin, gineann na síolta ina bplandaí beaga roimh scaradh dóibh ón mbláthra.

## Tagairtí
Fearamón

Is éard is **fearamón** ann ná ceimiceán a tháltar go dtí an taobh amuigh d'ainmhí ionas go mbíonn iarmhairt ar leith aige ar bhall eile den speiceas céanna. Spreagann fuascailt fearamón freagairt ar leith iompair ón ainmhí eile, cosúil le cúpláil nó ionsaí. Athraíonn prímeáil fearamón fiseolaíocht an fhaighteora, iarmhairt ar na hormóin atáirgthe, b'fhéidir. Tá fearamóin coitianta i measc na bhfeithidí, agus faightear i gcreimirí is moncaithe iad. Baintear sochar astu sa bhfeirmeoireacht chun am is minicíocht na cúplála in ainmhithe feirme is gluaisne feithidí a rialú. Is dócha go bhfuil an-chuid le foghlaim ar na ceimiceáin seo is a bhfeidhmithe. 

## Tagairtí
Fearán gubhach

Colm atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh agus Muir Chairib is ea an **fearán gubhach** (*Zenaida macroura*). Na cosa gearr, an gob caol, an t-eireaball fada. Áitríonn sé coillearnach, leathfhásach, agus imill bhailte. Itheann sé síolta is inveirteabraigh. Neadaíonn sé i gcrainn is foirgnimh nó ar an talamh.

## Tagairtí
Fearann maighnéadach

In ábhar fearómaighnéadach, réigiún ina bhfuil na móimintí aonaracha adamhacha maighnéadacha ailínithe comhthreomhar le chéile, fiú nuair nach mbíonn aon réimse seachtrach i bhfeidhm air. In ábhar neamh-mhaighnéadaithe, ní bhíonn aon ghaol idir treoshuímh mhaighnéadacha na bhfearann éagsúil. In ábhar maighnéadaithe, bíonn siad uile comhthreomhar le chéile.

## Tagairtí

Catagóir:Maighnéadas
Fearbán

mion|''Adonis annua'' ón Spáinn, speiceas de chuid na Ranunculoideae
Cineál an-mhór an-éagsúil plandaí bliantúla is ilbhliantúla, cuid acu uisciúil. Coitianta ar fud an chuid is mó den Domhan, ach go príomha sa leathsféar thuaidh. Na duilleoga caol iomlán, nó leathan roinnte. Na bláthanna cupánchruthach le 5 pheiteal nó sheipeal go minic (sa ghéineas *Ranunculus* ach go háirithe), snasta buí, ach uaireanta bán nó dearg. Blas searbh agus nimhiúil d'ainmhithe, a sheachnaíonn iad, rud is cúis lena bhflúirseacht i bhféaraigh. 

Tá timpeall is 1,700 speiceas fearbán ann. Is é *Ranunculus* an géineas is mó díobh úd agus 600 speiceas i gceist. Tagann ainm an ghéinis ón Laidin: *Rānaculus* (frog beag). Géinis mhóra eile is ea *Delphinium* (365 speiceas), *Thalictrum* (330), *Clematis* (325), agus *Aconitum* (300).

## Nasc seachtrach
* Ranunculaceae  in L. Watson and M.J. Dallwitz (1992 ar aghaidh). ''The families of flowering plants'' .

## Tagairtí
Fearó-chóimhiotail

Cuingreacha dúile a mheasctar le cruach leáite chun tréithe ar leith a thabhairt don chóimhiotal: mar shampla, neart, cruas nó neamhchreimeacht.

## Tagairtí
Féar pampaí

Féar mór ilbhliantúil atá dúchasach don Bhrasaíl, an Airgintín, is an tSile. Cruthaíonn sé dois dhlútha de dhuilleoga gormacha stuacha, le gais ingearacha suas le 3 m ar airde le panacail cosúil le cleití, airgeadach/bán nó uaireanta bándearg. Fástar in an-chuid áiteanna é mar mhaisiúchán.

## Tagairtí
Féar gortach

Féar caol, dúchasach do réigiúin mheasartha, le panacail phirimidiúla spícíní leata ubhchruthacha, crochta ar ghais, cosúil le snáithíní, a chritheann sa phuth gaoithe is laige.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Fearóicéin

Fe(C5H5)2, solad flannbhuí le leáphointe 173&nbsp;°C, a ullmhaíodh den chéad uair i 1951. Bíonn adamh iarainn nasctha go diméadrach le dhá fháinne chioglaipeintidhé-éiníl ann. An chéad cheann i sraith comhdhúl orgánaimhiotalach de na miotail thrasdultacha a dtugtar *miotalaicéiní* orthu. 

## Tagairtí
Fearóileictreachas

Ábhair chriostalta, cosúil le tíotánáit bairiam, BaTiO3, ina bhfuil móimint dhépholach leictreach iomlán, fiú gan réimse seachtrach leictreach a bheith i bhfeidhm orthu, ar féidir iad a chúlú le frithréimse seachtrach leictreach. Sa chás sin, is amhlaidh a tharlaíonn díláithriú idir na hadaimh sa laitís iomlán, ionas nach gcomhthiteann na láir dhearfacha is na láir dhiúltacha luchta a thuilleadh. Ag teocht os cionn luacha ar leith — a bhraitheann ar an ábhar féin, agus a dtugtar *[[teocht Curie]]* uirthi — réabann gluaisne theirmeach ord na laitíse agus cailltear an tréith fhearóileictreach. Tá taighde ar siúl ar scannáin thanaí ábhar fearóileictreach mar shlisní i gcomhair cuimhní ríomhaire.

## Tagairtí
Fearómaighnéadas

Tréith a bhíonn ag ábhair ar leith (mar shampla, iarann, nicil, cóbalt, gaidiliniam, diaspróisiam, is cuid mhaith cóimhiotal) de bharr ailiniú mórscála na móimintí adamhacha maighnéadacha san ábhar. Nuair a chuirtear déine réimse mhaighnéadaigh H i bhfeidhm ar an ábhar le corna leictreach timpeall air, cuireann sé seo floscdhlús mór maighnéadach B i dtoirt an ábhair seo. Is féidir go bhfanfaidh réimse san ábhar nuair a bhaintear an réimse seachtrach chun siúil, agus bíonn buanmhaighnéad mar thoradh air sin. Bíonn leictreoin neamhdhísithe in an-chuid dúl, agus mar thoradh orthu sin bíonn móimintí maighnéadacha ag na hadaimh sin, agus paramaighnéadas ag toirt aon ábhair mar sin. Bíonn fearómaighnéadas cosúil le paramaighnéadas, ach le cuidiú breise de bharr an ailínithe. 

## Tagairtí
Féatas

clé|250px|thumb|Féatas daonna
Suth aon ainmhí a dhéanann leanbh beo clainne a bhreith, de rogha ar ubh. Sa duine, tugtar féatas  (nó  **Leanbh gan bhreith** sa duine) ar an suth nuair a bhíonn príomhstruchtúir na colainne foirmthe, timpeall dhá mhí tar éis toirchiú an ubháin ag an speirm, agus as sin go dtí breith an linbh. Tugtar *siogót* ar an ubh thoirchithe aoncheallach. Ansin deighleann an siogót, ag cruthú a thuilleadh is a thuilleadh ceall, agus tagann le bheith ina chíteaplast, sáite sa bhroinn. Leanann an deighilt ar aghaidh trí chéimeanna an tsutha is an fhéatais go dtí an bhreith. Tar éis breithe, is  nuabheirthe  (Béarla: *neonate*)  an fhéatas anois.

## Tagairtí

Catagóir:Duine
Catagóir:Leanaí
Catagóir:Toircheas
Catagóir:Ginmhilleadh
Catagóir:Sutheolaíocht
Gustav Theodor Fechner

Fisiceoir is síceolaí a rugadh i nGroß Särchen na Gearmáine (Żarki Wielkie na Polainne inniu) ab ea **Gustav Theodor Fechner** (1801-1887). Rinne sé taighde ar na gaolta idir colainn is cuimhne. Scríobh sé leabhar cáiliúil, **Elemente der Psychophysik** (Bunús na Sícifisice, 1860), inar shaothraigh sé teoiricí Ernst Weber ar thairsigh chéadfacha, ag leagan bunsraith na sícifisice. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1801
Catagóir:Básanna i 1887
Feidhm easpónantúil

Sa mhatamaitic, is é is **feidhm easpónantúil** ann ná feidhm ina bhfuil an athróg ina heaspónant, mar shampla, 5^{x}. Feidhm easpónantúil thábhachtach is ea y = e^{x} a bhfuil mar airí aici, \frac{dy}{dx}=e^{x}. Mar sin, tá ráta fáis e^{x} i gcomhréir bheacht lena mhéid. De réir mar a fhásann y, is amhlaidh is mó a ráta fáis, agus tugtar *fás easpónantúil* nó scaoilte ar a leithéid. Ina fhoirm ghinearálta, y = Ae^{kx}, samhlaíonn an slonn seo próisis fhisiciúla cosúil le dlíthe an fháis (k dearfach) is an mheata (k diúltach), díluchtú toilleora agus meath radaighníomhach. Is í seo an tsraith easpónantúil:  e^x = 1 + \frac{x}{1!} + \frac{x^2}{2!} + \frac{x^3}{3!} + \frac{x^4}{4!} + \dots Is féidir na feidhmeanna triantánacha a shainmhíníu i dtéarmaí easpónant mar seo: \sin{x} = \frac{1}{2}i(e^{ix} + e^{-ix}), agus  \cos{x} = \frac{1}{2}(e^{ix} + e^{-ix}). Chruthaigh Euler an toradh suntasach e^{i\pi} + 1 =0.

## Tagairtí

Catagóir:Feidhmeanna anailíseacha
Feidhm oibre

An t-íosluach fuinnimh is gá a sholáthar chun leictreon a eastóscadh ó mhiotal soladach. Is tomhas í ar cé chomh docht is a bhíonn na leictreoin greamaithe i ndromchla an mhiotail. Bíonn a luach sainiúil ag gach miotal. Mar shampla, is í feidhm oibre copair ná 4.4 eV. Úsáidtear an tsiombail Φ di, agus is i leictreonvóltaí (eV) a thomhaistear í seachas giúil.

## Tagairtí
Feidhm pheiriadach

Sa mhatamaitic, feidhm cosúil le *f(x + a) = f(x)* do gach *x*. Más *a* an tairiseach dearfach is lú a chomhlíonann an chothromóid seo, is é a peiriad nó tréimhse na feidhme. Is iad na feidhmeanna peiriadacha is coitianta an síneas agus an comhshíneas. I gcás shíneas kx, is é (2 π)/k an peiriad.

## Tagairtí
Feidhmchláirín

Clár beag gearr ríomhaire, scríofa i dteanga cosúil le Java, is ea **feidhmchláirín**. Is féidir glaoch air ó dhoiciméad gréasáin le linn don doiciméad a bheith á phróiseáil ag brabhsálaí Gréasáin. Nuair a ghlaotar ar an bhfeidhmchláirín, íoslódáiltear é ón ngréasán agus ritear ar ríomhaire an úsáideora é. Is áisiúil an teanga Java chuige seo, gan bagairt do shlándáil ríomhaire is sonraí an úsáideora.

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhaireacht
Feidhmeanna fuinnimh

Is iad na feidhmeanna trádálacha is mó a bhaintear as fuinneamh bunúsach ná chun leictreachas a ghiniúint, i gcomhair feithiclí iompair is taistil, cúrsaí tionsclaíochta, teaghlaigh, agus cúrsaí trádála. Baineann na Stáit Aontaithe, ina bhfuil 5% de dhaonra an Domhain, feidhm as breis is 25% d'ola an Domhain, suas le 43% de sin i gcúrsaí iompair.

## Tagairtí
Féileacán cachtais

Féileacán beag neamhlonrach le sciatháin thosaigh chaola is sciatháin chúil leathana is ea an **féileacán cachtais** (*Cactoblastis cactorum*). Tugadh isteach san Astráil go rathúil é i 1925 chun cosc a chur le leathadh an chachtais phiorra dheilgnigh. Milleann na cruimheanna na plandaí cachtais seo trí thochailt isteach sna gais.

## Tagairtí
Féileacán gabhalearrach

Féileacán mór daite, na sciatháin chúil fadaithe ina n-eireabaill chaola. Ní maith le hainmhithe creiche na larbhaí ná na féileacáin fhásta.

## Tagairtí
Féileacán saitirideach

Grúpa féileacán le sciatháin dhonna den chuid is mó, nó flannbhuí/dubh, le spotaí súilchruthacha. Cloíonn na féileacáin fhásta leis an scáth. Itheann na cruibheanna féir is cíb go príomha.

## Tagairtí
Feileastram dearg

Feileastram ilbhliantúil a fhásann 90 cm ar airde, a tháirgeann cormáin, agus a scaipeann trí stólain. Na duilleoga claíomhchruthach i bhfeain chaola. Na bláthanna 2.5-5.0 cm ar trastomhas, flannbhuí, rud beag siogamorfach, tonnadóirchruthach i gcraobhacha aontaobhacha. Hibrid is ea é de bhunús gairneoireachta, a saothraíodh ar dtús sa bhFrainc. Tá sé dúchasach don Afraic Theas. Tá timpeall is 400 saothróg ann, cuid díobh ina speicis ionracha in áiteanna ar fud an Domhain. 

## Tagairtí
Feilt

mion|Samplaí feilte
[mion|''Yurt'' [An Chasacstáin|Casacach déanta le píosaí feilte]]
Is éadach neamhfhite í **feilt**, fabraic scaoilte de shnáithíní nádúrtha nó saorga, nó cruthaithe in uigí trí ghníomhú fliuchrais, teasa nó brú athdhéanta. Téann na snáithíní in aimhréidh ina chéile. Bíonn feidhmeanna tábhachtacha ag feilt in éadaí (mar shampla, i hataí), i bhfeistis tí (mar shampla, i gclúdaigh urlár, bord is troscán), agus sa tionscal (mar shampla, mar inslitheoirí).

## Tagairtí

Catagóir:Éadaí
Féimear

Cnámh fhada na leise le ceann cruinn, muineál is fearsaid, agus a ceann íochtarach leathnaithe amach. Altann a ceann cruinn leis an bpeilbheas (trí alt an chromáin) agus an ceann íochtarach le plaitín na glúine is an tibia (trí alt na glúine). An chnámh is faide sa cholainn, agus tugann sí ceangal do ghrúpaí cumasacha matán a ghluaiseann an leis i leith an stoic, is an colpa i leith na leise.

## Tagairtí
Feidhmiúlachas

San ealaín is an ailtireacht, teoiric atá bunaithe ar fhealsúnacht ársa na Gréige gur cheart gurb ionann, nó ar a laghad gur gaolmhar, áilleacht is éifeacht fheidhmiúil. Pléadh ó am go chéile é san 18ú-19ú céad, ach tháinig sé sa bhfaisean i ndáiríre sna 1920idí-1930idí, faoi thionchar an Bauhaus go háirithe. Mar shampla, de réir na teoirice seo, chinn feidhmeanna foirgnimh cruth an fhoirgnimh, agus sainmhíníodh teach mar mheaisín le maireachtáil ann. 

## Tagairtí
Féin/neamhfhéin

Meicníocht sa chóras imdhíonach ina n-aithníonn an cholainn cealla na colainne féin is a dtáirgí siúd (féin) mar ábhar difriúil ó ábhar coimhthíoch (neamhfhéin). Ní fhreagraíonn sé d'fhéinábhar ach tugann freagairt imdhíonach ar neamhfhéinábhar, á mhilleadh is á chaitheamh amach ón gcolainn. Sa luathbheatha réamhbheirthe, ní féidir leis an gcóras imdhíonach an t-idirdhealú seo a dhéanamh: is féinábhar gach ábhar beo, ach faigheann an féatas an cumas imdhíonach roimh bhreith. I gcuid de na galair a bhaineann leis an gcóras imdhíonach, is féidir go bhfeidhmeoidh an córas ar fhéinábhar mar a bheadh neamhfhéinábhar ann, agus go dtabharfaidh an cholainn freagairt imdhíonach ar a cuid fíochán féin, mar a dhéanann in airtríteas réamatóideach.

## Tagairtí
Feineolaíocht

Is éard is **feineolaíocht** ná brainse den bhitheolaíocht a dhéanann staidéar ar am-áireamh feiniméan nádúrtha maidir le horgánaigh is an dúlra i gcoitinne: mar shampla, na hathruithe séasúracha sa bhfásra agus a ngaolta leis an aimsir is an aeráid.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht
Feinil

mion|Grúpa feinil (dearg)
C6H5-, grúpa a dhíorthaítear trí adamh hidrigine a bhaint as fáinne beinséine.

## Tagairtí
Feinilcéatónúire

Is éard is **feinilcéatónúire** ann ná neamhord tearc dúchasach de thoradh ar éalang i meitibileacht feiniolalainín (aimíonaigéad a bhíonn i gcuid mhaith próitéiní). Carnann an feiniolalainín sa cholainn, agus is féidir go gcuirfidh sin tús le heasnamh meabhrach. Is féidir é a bhrath go luath sa naíonacht le tástáil scagtha ar an bhfual, agus má chloíonn an páiste le cothú gan blúire ar bith feiniolalainín ann, fásann sé breá normálta.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Feiniméin chriticiúla

Airíonna fisiciúla córas ag a bpointí criticiúla (mar shampla, ag an teocht a n-imíonn an t-idirdhealú idir dhá phas). Bíonn sé sainiúil do na pointí seo go dtarlaíonn athruithe drámata sna paraiméadair a chuireann síos ar an gcóras. Mar shampla, titeann maighnéadú spontáineach iarainn go dtí nialas nuair a éiríonn a theocht os cionn na teochta criticiúla (a theocht Curie). Tarlaíonn feiniméin chriticiúla i gcuid mhaith córas, cosúil le hathruithe forshreabhánacha, forsheoltacha, fearóileictreacha, is fearómaighnéadacha.

## Tagairtí
Feinitisíní

Cineál drugaí a tugadh isteach sna 1950idí chun neamhoird shíciatracha (cosúil le scitsifréine is mire) a chóireáil. Ba é clórprómaisín an chéad cheann.

## Tagairtí
Féinlárnachas

De réir Piaget, éagumas dealraitheach dearcadh aon duine eile a thuiscint. Cheap sé go raibh leanaí féinlárnach, ag gníomhú díreach is dá mbeadh gach éinne ar aon aigne is tuiscint leo féin, ach níl an fhianaise ag teacht leis an tuairim seo.

## Tagairtí
Féinspéiseachas

mion|222x222px|''The Egoist'', 1914, le Dora Marsden.
Tuairim gur chóir do dhuine gníomhú i gcónaí chun a leas féin a chur ar aghaidh is ea **féinspéiseachas**, is gurb é féinleas tuisceanach bunús na gnáthmhoráltacha.  

Moltóir cáiliúil na tuairime seo ab ea Thomas Hobbes.

## Féach freisin

* Pearsantacht

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúnacht
Catagóir:Pearsantacht
Feiriciainíd

Fe(CN)6 3-, heicsicianaifearáit (III) (dhearg). Heicsicianaifearáit (II) (bhuí), Fe(CN)64-, a dtugtar *fearóiciainíd* uirthi. Imoibríonn an dá cheann acu le hiain iarainn eile chun deascán fíorghorm a chruthú, a dtugtar *gorm Prúiseach* air.

## Tagairtí
Feirítí

Rang ábhar ceirmeach ina bhfuil ocsaídí iarainn is oiread beag ábhar eile cosúil le copar, nicil nó mangainéis. Bíonn seoltacht bheag leictreach acu, bíonn siad fearómaighnéadach, agus úsáidtear iad mar ábhar croíleacáin i gcornaí ardmhinicíochta leictreacha, maighnéid i gcallairí agus cinn i dtaifeadáin gutha is físe. Is éard a bhí in adhmaint an tseansaoil ná feirít fheiriúil nó maighnéidít, Fe(Fe2O4).

## Tagairtí
Feirmeoireacht ainmhithe

Coinneáil ainmhithe ceansaithe le haghaidh bia, snáithíní, seithí nó chun ualaigh a tharraingt is a iompar. Thosaigh ceansú ainmhithe mar seo le caoirigh sa Mheánoirthear timpeall 9000 RC. Ceansaíodh muca timpeall 6000 RC, agus eallach timpeall 5500 RC. Gan feirmeoireacht orgánach a chur san áireamh, is an-dian na cleachtais i bhfeirmeoireacht ainmhithe. Fástar muca is éanlaith i bhfeirmeacha monarchan mar a ndéantar an ionghabháil bia, an teocht, an soilsiú is cúinsí eile a rialú chun uasmhéid airgid a dhéanamh. Le feabhsuithe san eolas eolaíoch ar riachtanais cothaithe ainmhithe, saothraíodh bianna chun aiste feabhsaithe bia, saibhir i hormóin is vitimíní, a chur ar fáil i rith na bliana. Déantar na hainmhithe a vacsaíniú de réir gnáthaimh agus tugtar drugaí coisceacha, le frithbheathaigh, dóibh chun galair a sheachaint. Mar thoradh ar an gcur chuige seo, méadaíodh táirgiúlacht an-chuid bianna go mór, ionas go mbíonn farasbarr mór in áiteanna. Ceist phráinneach is ea an féidir an feabhsú is an méadú sa táirgiúlacht a choinneáil ar siúl. Tá claonadh ann ainmhithe a fheabhsú trí roghnú géiniteach, inseamhnú saorga, is innealtóireacht ghéiniteach, ach ní thaitníonn sé seo le cuid mhaith tomhaltóirí. 

## Tagairtí
Feinitíopa

[mion|[Géinitíopa => Feinitíopa]]
Is éard is **feinitíopa** ann ná an dealramh seachtrach de bharr géine aonair ar leith. 

Mar shampla, tá athrú ceannasach ar leith i lucha Ay (an géinitíopa) a tháirgeann an feinitíopa d'fhionnadh buí is murtall.

## Féach freisin

* Géinitíopa

## Tagairtí

Catagóir:Géineolaíocht
Feirmeoireacht arúil

Feirmeoireacht ina ndéantar an talamh a threabhadh go rialta agus barra bliantúla, cosúil le gránbharra, prátaí, biatas siúcra, is glasraí a chur. An-choitianta i réigiúin leata thirime mar ar féidir an treabhadh a dhéanamh éasca go leor, agus a ligeann an samhradh tirim na barra a aibiú is a baint. 

## Tagairtí
Feirmeoireacht mhonarchan

Modh dian táirgthe beostoic, faoi réir rialú cruinn ar an timpeallacht is an réim cothaithe, de ghnáth. Tugtar *feirmeoireacht chúbarnaí* uirthi freisin. Brostaíonn sí fás na n-ainmhithe: mar shampla, aibíonn sicín cúbarnaí taobh istigh de 42 lá, mar mhalairt ar 84 lá de ghnáth. I láthair na huaire, is í seo an príomh-mhodh táirgthe uibheacha, feoil éanlaithe, is muiceola. Ní maith le cuid mhaith daoine an fheirmeoireacht seo de bharr úsáid mhinic frithbheathach, próifiolachtach, is hormón chun an táirgeadh a dhéanamh éifeachtach. 

## Tagairtí
Feirmeoireacht orgánach

thumb|Líomaí orgánacha
Feirmeoireacht gan aon cheimiceáin shaorga a úsáid: leasú talún, feithicíd, sprae, nó ábhar cógaseolaíochta. Coinnítear torthúlacht na talún le haoileach eallaigh is múirín, agus trí rothlú barr le barr a fhosaíonn nítrigin, cosúil le seamair. Coimeádtar smacht ar fhiailí is galair trí rothlú is saothrú, fiú gortghlanadh láimhe. I dtíortha ar leith, bíonn biseach le fáil ar bhia orgánach. Tá an fheirmeoireacht seo ag fás go tapa le blianta anuas san Eoraip, ach is cuid bhídeach den fheirmeoireacht iomlán fós í. 

## Tagairtí

Catagóir:Talmhaíocht
Feiste fhorsheoltach trasnaíochta candamaí

Fáinne d'ábhar forsheoltach a bhaineann úsáid as comhchumair Josephson, a úsáidtear chun tomhais chruinne a dhéanamh ar mhionréimsí maighnéadacha. Braitheann sí ar an idirghníomhú idir an réimse is an sruth timpeall an fháinne. Baintear feidhm aisti chun teocht an-íseal agus gníomhaíocht leictreach na hinchinne a thomhas.

## Tagairtí
Feiste soladstaide

Feiste ina ritheann comhartha leictreonach trí ábhar soladach seachas trí fholús i bhfeadán folúsach. Bíonn an chuid is mó de na comhbhaill (trasraitheoirí, friotóirí, toilleoirí, is dé-óideanna) comhdhéanta as píosa soladach amháin d'ábhar leathsheoltach, cosúil le sileacan. Bíonn siad i bhfad níos éadroime lú ná na seanchomhbhaill leictreonacha sna feadáin fholúsacha, baineann úsáid as níos lú cumhachta, maireann níos faide, bíonn níos iontaofa, agus cosnaíonn níos lú. De réir a chéile tá feistí níos lú fós á saothrú, bunaithe ar nanateicneolaíocht, ina dtógtar an fheiste adamh i ndiaidh adaimh, le sreanga atá chomh beag le hadamh ar tiús.

## Tagairtí
Feisteas tuirlingthe

Rotha, coscáin is maolairí turrainge eitleáin, ar féidir iad a tharraingt isteach sa chabhail nó na sciatháin agus é ag eitilt, chun an chomhéifeacht chúltarraingthe a laghdú. Tá eitleáin ann a úsáideann snámháin chun tuirlingt ar uisce nó scíonna chun tuirlingt ar shneachta.

## Tagairtí
Féitheacha borrtha

Féitheacha séidte de bharr bac ar imshruthú na fola iontu, nó neamhéifeacht na gcomhlaí. Féadfaidh siad tarlú áit ar bith sa cholainn, ach is i bhféitheacha na gcos i minice ar fad iad. Seasamh ar feadh i bhfad, agus cúinsí géiniteacha, a bhíonn mar chúis leo. Má bhíonn siad dian, féadfaidh siad a bheith pianmhar ata, le hothrais iarmharacha sa chos, agus b'fhéidir gur gá iad a bhaint trí mháinliacht.

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird
Feidhmeanna léasar sa mhíochaine

Tá feidhmeanna léasar á bhforbairt an t-am ar fad sa mhíochaine. Úsáidtear léasair chun reitine scartha a phonctháthú ar ais sa tsúil, cur fola taobh istigh den cholainn a stopadh, agus siadaí mínormálta áirithe a leachtú nó a ghalú. Tá obráidí le léasar eximer bíogtha, a ghineann níos mó solais ultraivialait ná teasa, in úsáid chun coirne na súile a ghearradh is a mhúnlú chun aistiogmatacht, fadradharc is gearr-radharc a cheartú. Tá aingeaplaiste á saothrú, ina mbaintear feidhm as léasar beag sa chataidéar chomh maith leis an mbalún: úsáidtear an chumhacht radaíochta ón léasar chun an phlaic artairiscléaróise a leachtú, agus séidtear an balún chun aon fhuílleach a bhrú ar feadh na mballaí san artaire.

## Tagairtí
Féith

Fuileadán a iompraíonn fuil dhí-ocsaiginithe ó na fíocháin ar ais don chroí. Bíonn na féitheacha domhaine taobh le hartairí. Bíonn na féitheacha éadroma sa bhfíochán fo-chraicneach, cosúil le cainéil ghorma go díreach faoin gcraiceann, ag an rosta is ar an rí, mar shampla. Sreabhann an fhuil níos moille agus faoi bhrú níos lú sna féitheacha ná sna hartairí. Is mó na féitheacha ná na hartairí comhfhreagracha, ach is tanaí infhillte a mballaí. Nuair nach bhfuil fuil i bhféith, sleabhcann sí. Sa chuid is mó de na féitheacha tá comhlaí, foirmthe as filltí intéileacha, le fíochán snáithíneach leaisteach á neartú. Cuireann na comhlaí cosc le haon chúlsreabhadh fola, agus iompraíonn colún fola sna féitheacha (sna cosa, mar shampla) mar a bhfuil sreabhadh in airde. Má chliseann na comhlaí sna cosa, tarlaíonn féitheacha borrtha. 

## Tagairtí

Catagóir:Fuil
Féitheacha cuingealacha

Na fuileadáin a thaoscann struchtúir an chinn is na scornaí. Tógann an fhéith chuingealach inmheánach an fhuil ón inchinn, an aghaidh is an chuid is mó den scornach, na struchtúir dhoimhne go háirithe. Tosaíonn sí ag an oscailt ag bun na hinchinne (an bhréifin chuingealach) agus ag a deireadh nascann leis an bhféith fhothchlabhach (a thaoscann an fhuil ón ngéag uachtarach) chun an fhéith bhracafalach a dhéanamh. Tógann an fhéith chuingealach sheachtrach an fhuil ó scairt an chinn is codanna dromchlacha na scornaí. Faightear na féitheacha cuingealacha tosaigh gar don mheánlíne ag tosach na scornaí, agus taoscann siad isteach sa bhféith chuingealach sheachtrach.

## Tagairtí
Feithicil ilathiontrála dírithe go neamhspleách

Arm núicléach ar féidir roinnt díobh a shuíomh i gceann tosaigh diúracán mór balaistíochta, agus a theilgean go neamhspleách ar thargaidí difriúla, scaipthe go forleathan ar thír nó muir an namhad. Mar sin, féadfar cuid mhaith targaidí a ionsaí is a scrios ag an am céanna.
 
## Tagairtí
Feithicil lainseála

Feithicil roicéadtiomána a úsáidtear chun spásárthach a iompar in airde. Cuid mhaith codanna a bhíonn inti. De réir mar a ídítear an breosla i gcuid amháin, scartar an chuid sin agus titeann go talamh. Gintear an sá trí dhó rialaithe pléascach breosla leachtaigh (mar shampla, ceirisín is ocsaigin, nó hidrigin is ocsaigin) nó breosla sholadaigh (de réir cineáil, rubar sintéisithe, measctha le púdar ocsaídeora). Díorthaíodh an modh oibre seo ó mhodhanna tiomána diúracán a saothraíodh le linn is i ndiaidh an dara cogadh domhanda ag Konstantin Tsiolkovsky san Aontas Sóivéadach, Robert Goddard sna Stáit Aontaithe, agus Wernher von Braun sa Ghearmáin is na Stáit Aontaithe. 

## Tagairtí
Feithicil leictreach

mion|Carr leictreach
 
Déanann **feithiclí leictreacha** níos lú dochair don chomhshaol agus tá siad níos saoire le húsáid. 

### Innealtóireacht
De bhrí go bhfuil sceithghás gluaisteáin peitril nó díosail chomh salach sin agus chomh dochrach don chomhshaol, tá tóir le fada ar fheithiclí leictreacha a bheadh i bhfad níos glaine. Ach níl an fheithicil leictreach saor go hiomlán ó gháis sceite, mar gineann an gnáthbhataire gal le linn a fheidhmithe. Beidh gá le cineálacha nua bataire, mar sin. 

Ní oirfidh cealla gréine mar fhoinse cumhachta d'fheithiclí tarrthála nó gluaisteáin teaghlaigh, mar nach féidir leo dóthain cumhachta a sholáthar gan achar rómhór ceall a bheith de dhíth ar dhromchla feithicle. Tá fuinneamh timpeall 78 vata-uair nó 280 kJ riachtanach in aghaidh gach ciliméadar slí. 

I gcás bataire nua-aoisigh, fiú tar éis na mblianta taighde, tá droch-chóimheas idir an fuinneamh stóráilte is meáchan an bhataire. Mar shampla, bíonn fuinneamh timpeall 126 kJ le fáil in aghaidh an chileagraim i ngnáthbhataire luaidhe-aigéadach, ach 5600 kJ in aghaidh an chileagraim i bpeitreal. Sa bhataire is éifeachtaí dá bhfuil ann faoi láthair, an bataire suilfídsóidiam, tá 560 kJ fuinnimh in aghaidh an chileagraim.  

Sa todhchaí, tá sé i gceist fuinneamh a chaomhnú i bhfeithiclí trí athghiniúint. Meastar go sabháilfí 10% den fhuinneamh i ngnáth-thuras dá n-úsáidfí an mótar mar ghineadóir le linn don fheithicil leictreach dul le fána. Tá súil le breis ardú éifeachta de bharr feabhsaithe sna giaranna. 

Tá scéimeanna eile á saothrú chun cumhacht leictreach a sholáthar don fheithicil go leanúnach trí ionduchtú ó shreanga faoin talamh sa bhóthar. Fiú dá mbeadh a leithéid ar fáil ar feadh príomhbhóithre amháin, laghdódh sé an gá le batairí móra sa bhfeithicil féin. 

### Feithiclí leictreacha in Éirinn
Léiríonn figiúirí nua ón bPríomhoifig Staidrimh sa bhliain 2022 gurb iad  feithiclí leictreacha 21% den iomlán a bhí cláraithe in 2022 (ní raibh ann ach 14% an t-am céanna sa bhliain 2021).

## Féach freisin
* Gluaisteán leictreach
* Gluaisteán
* Feithicil hibrideach
* Feithicil astaíochtaí nialasacha

## Tagairtí


Catagóir:Feithiclí bóthair

Catagóir:Téamh domhanda
Catagóir:Leictreachas
Feithid ghainneach

Feithid a dhiúlann plandaí. Na baineannaigh fhásta gan sciatháin cosanta de ghnáth, le clúdach céarach, cosúil le lanna, a thálann sí ar a colainn. Ní itheann na fireannaigh ó phlandaí, agus bíonn péire sciathán acu. Níos lú ná 8 mm ar fhad. Scaipeann an ghaoth na larbhaí nua-ghortha (na lotnaidí). Timpeall 4,000 speiceas ann, ina measc lotnaidí suntasacha a ionsaíonn plandaí atá tábhachtach sa trádáil. 

## Tagairtí
Feithid leaice

Feithid a mhaireann i gcrobhaingí ar chraobhóga crann. Na baineannaigh gan chosa, le hadharcáin laghdaithe. An cholainn taobh istigh de chumhdach cosanta táil roisínigh, a ndéantar seileaic as. 

## Tagairtí