open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gliofosáit

Luibhicíd is ea an **gliofosáit** (nó ***Roundup,*** de chuid Monsanto, mar is fearr aithne uirthi).   Is í gliofosáit an fiailí ceimiceach is mó a úsáidtear ar domhan. 

clé|mion|Úsáid sna Stáit Aontaithe
clé|mion|Roundup
[clé|mion|"March Against Monsanto" agóid an-bheag i mBÁC,  [An Gairdín Cuimhneacháin,  in 2015]]

### Sláinte agus timpeallacht
Meastar go bhfuil éifeachtaí  tromchúiseacha fadtéarmacha ag gliofosáit ar shláinte an duine, an oiread sin ionas tá cosc ar a úsáid go minic. Ní hamháin go bhfuil sé tocsaineach, éilíonn táirgeadh fiailí, cosúil le leasachán ceimiceach, breoslaí iontaise a dhó le haghaidh fuinnimh. Tá an boladh chomh lofa sin go dtagann scornach nimhneach ort ar an bpointe boise.

Dar leis na heolaithe, tá ceangal idir an ghliofosáit agus galair Alzheimer agus Parkinson, agus dar leis an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte, tá sé ‘nach mór cinnte’ go bhfaigheann daoine bás le hailse dá bharr. Tá a fhios ag lucht fásta na mbláthanna san Ísiltír agus tá a fhios acu go rímhaith go bhfuil na trí ghalar sin an-choitianta sa cheantar na mbláthanna san Ísiltír, ach coinníonn siad orthu ag spraeáil mar a bheadh Dia á rá leo.  Tá dlíthíocht ar siúl ar fud an domhain in aghaidh Monsanto, maidir le liomfóma neamh-Hodgkin go hairithe.

Is é gliofosáit an luibhicíd sistéamach is forleithne a úsáidtear i gcoinne feabhrán capaill agus IAS eile ach d'fhéadfadh sé a bheith coiscthe laistigh de na blianta atá romhainn agus, faoi láthair, níl aon roghanna eile ann ar féidir iad a úsáid go sábháilte in aice leis an uisce.

### San Aontas Eorpach
Deir feirmeoirí nach bhfuil aon dochar sa ghliofosáit. in 2024, chinn Coimisiún na hEorpa go gceadófar úsáid na nimhe san Aontas Eorpach go ceann deich mbliana eile.

### In Éirinn
Tá deireadh curtha ag Comhairlí Chontae na hÉireann le húsáid gliofosáite, is cosúil. agus cuireann siad deireadh le húsáid gliofosáite sa phobal a chur chun cinn

Féadfar Gliofosáit a úsáid ar bhealach rialaithe agus srianta chun Speicis Plandaí Coimhthíocha Ionracha a d’fhéadfadh bagairt a dhéanamh ar an mbithéagsúlacht dhúchasach, ar shláinte an duine agus ar sheirbhísí éiceachórais a dhíothú.
## Naisc sheachtracha
*Science journal retracts study on safety of Monsanto’s Roundup: ‘Serious ethical concerns’
## Féach freisin

* Nimh
* Luibhicíd

## Tagairtí

Catagóir:Timpeallacht
Catagóir:Ceimiceáin le boladh gráiniúil
Catagóir:Ailse
Catagóir:Comhdhúile ceimiceacha
Catagóir:Nimh
Honda i bhFoirmle a hAon

Tá páirt glactha ag an déantóir gluaisteáin Seapánach Honda i bhFoirmle a hAon mar dhéantóir innill agus úinéir foirne, do thréimhsí éagsúla ó 1964. Ó 2015, tá siad ag glacadh páirte mar dhéantóir innill, agus soláthraíonn siad cumhacht do Red Bull Racing agus Racing Bulls faoi láthair mar Honda-RBPT.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Iontrálaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Honda i bhFoirmle a hAon
Catagóir:Déantóirí Inneall Foirmle a hAon
Sauber Motorsport

Is comhlacht innealtóireacht mótarspóirt ón Eilvéis é **Sauber Motorsport AG**, ag dul in iomaíocht i bhFoirmle a hAon faoin ainm **Stake F1 Team Kick Sauber**, aitheanta mar **Kick Sauber** nó **Sauber** fosta. Bunaíodh é i 1970 le Peter Sauber, agus bainte le Foirmle a hAon ó 1993.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Iontrálaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Sauber i bhFoirmle a hAon
Conor Torbóid

Is scríbhneoir agus eagarthóir ó chontae Aontroma é **Conor Torbóid**. Tá sé mar eagarthóir ar an iris Nós, iris ina bhfoilsítear ailt ar ábhair éagsúla agus béim ar leith ar an gcultúr. Anuas air sin, tá sraith raidió curtha i láthair aige darb ainm ‘Scríbhneoirí an tSléibhe’ ina ndéantar plé ar an scríbhneoireacht chruthaitheach agus tráma idirghlúine ó thuaidh.

## Féach freisin
* Torby

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Eagarthóirí Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Tionscal na mbláthanna

mion|Keukenhof floranta san Ísiltír
mion|Cuirtear borradh faoi na plandaí sna tithe gloine go minic; anseo teach gloine in Westland, an Ísiltír
Is éard atá i gceist le **tionscal na mbláthanna** na raon comhlachtaí a tháirgeann is a sholáthraíonn bláthanna.

Tá an Ísiltír an táirgeoir is mó ar domhan. Déanann tionscal na mbláthanna dochar mór don timpeallacht.

* Is minic lotnaidicídí agus ábhair chontúirteacha eile in úsáid sa tionscal. nimhiú an phobail áitiúil, an fhiadhúlra agus na hithreach.
* I dtithe gloine a fhástar mórchuid bhláthanna ard-ráchairte, agus tiúilipí go háirithe. Ní hamháin go sceitear go leor CO2 san aer agus na tithe gloine sin á dtéamh, ach bíonn truailliú solais millteanach uathu san oíche, loinnir oráiste a chuireann isteach ar bhithrithim an fhiadhúlra.
* Truailliú fuaime: ní rithfeadh sé leat, ach i lár na hoíche a bhailítear bláthanna iomráiteacha na hÍsiltíre, ionas go mbeidh siad ag an gceant i mbaile Aalsmeer, in aice le haerfort Schiphol, an chéad rud ar maidin. Sruth seasta leoraithe a chuireann isteach ar chodladh daoine agus ainmhithe araon an toradh.
* Toisc go sleabhcann bláthanna go sciobtha, ar eitleáin a dhéantar an chuid is mó acu a onnmhairiú seachas ar leoraithe nó ar an traein, agus sceitear níos mó CO2 fós san aer dá bharr.
* Ar éigean a chuimhneofá air seo, ach tá an ithir ghainmheach ina bhfástar tiúilipí iomráiteacha na hOllainne ar chuid den ithir is torthúla san Eoraip agus d’fhéadfaí glasraí a fhás inti, mar a dhéantaí fadó, seachas stuif nach féidir a ithe.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Timpeallacht
Catagóir:Tionscail
Catagóir:An Ísiltír
Catagóir:Bláthanna
Muireann Ní Chíobháin

Is údar agus láithreoir ó Chorca Dhuibhne í **Muireann Ní Chíobháin**. Is leabhair do leanaí óga a bhíonn á scríobh aici agus tá go leor scripteanna do chláir do leanaí scríofa aici. Tá an leabhar is déanaí óna peann ‘Gealach agus Grian’ ainmnithe ar an ngearrliosta do Ghradam Réics Carló, an gradam do leabhair do leanaí óga ag Oireachtas na Gaeilge.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Scríbhneoirí teilifíse
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Eoin Mc Evoy

Is fear léinn, drámadóir, scríbhneoir, teicneolaí oideachais agus feachtasóir é **Eoin McEvoy**. Tá sé ar dhuine de stiúrthóirí an ghrúpa AerachAiteachGaelach chomh maith. Tá an t-úrscéal grafach *[[Heartstopper (úrscéal grafach)|Heartstopper]]* aistrithe go Gaeilge aige, agus é ainmnithe ar an ngearrliosta do Ghradam de Bhaldraithe, an gradam do shaothair aistrithe ag Oireachtas na Gaeilge. Is leabhar do dhéagóirí atá in *Heartstopper* atá bunaithe ar scéal grá idir bheirt bhuachaillí. Tá taithí na hamharclannaíochta ag Eoin leis agus é ina chomhscríbhneoir, comhléiritheoir agus aisteoir sa dráma *[[Grindr, Saghdar, agus Cher|Grindr, Saghdar agus Cher]]*.

## Naisc sheachtracha
* Próifíl AAG

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha
Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Eddie Jordan

B'úinéir foirne F1, tiománaí carr rásaíochta, fear gnó agus craoltóir Éireannach é **Eddie Jordan** (30 Márta 1948 - 20 Márta 2025). Bhunaigh sé an Jordan Grand Prix i 1991 agus ba é bainisteoir na foirne é. Dhíol sé an fhoireann in 2005. 

## Saol Pearsanta
Bhí sé pósta le Marie (née McCarthy). Bhí ceathrar páistí acu. In 2024, d'fhógair sé go raibh ailse phróstataigh agus ailse lamhnán air.

Fuair sé bás ina bhaile féin i gCape Town ar 20 Márta 2025.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Básanna in 2025
Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Catagóir:Foirmle a hAon
Catagóir:Fiontraithe
Catagóir:Tiománaithe Foirmle a hAon
Grand Prix Miami

Is é an **Miami Grand Prix** Grand Prix Foirmle a hAon a reáchtáladh don chead uair i rith an tséasúir 2022, leis an imeacht ag dul ar aghaidh ag Autodrome Idirnáisiúnta Miami ar chonradh deich mbliana.

## Tagairtí

Catagóir:Grands Prix Foirmle a hAon
Catagóir:Grand Prix Miami
Turscar

Is éard is **turscar** ann ná ríomhphost gan iarraidh ar gnách leaganacha iomadúla de a sheoladh chuig liosta faighteoirí ar mhaithe le hearraí nó seirbhísí a dhíol leis an bhfaighteoir, ar nós scéimeanna margaíochta il-leibhéil, scéimeanna mear-shaibhris nó táirgí amhrasacha.

Ollseoladh ríomhphost gan iarraidh atá ann amhail teachtaireachtaí margaíochta nó ábhar bolscaireachta nach bhfuil mailíseach ach nár iarradh.

Tá an téarma Gaeilge bunaithe ar turscar, cineál feamainne.

De rogha air sin, úsáidtear an téarma dramhphost uaireanta, cé go dtagraíonn sé seo go ginearálta do phost nach dteastaíonn. 

## Féach freisin

* Dramhphost

## Tagairtí

Catagóir:Meáin dhigiteacha
Catagóir:Turscar
Grand Prix Emilia Romagna

Is imeacht rásaíocht ghluaisteán Foirmle a hAon é an **Emilia Romagna Grand Prix** (), a reáchtáiltear ag Ráschúrsa Imola. Glacann an t-imeacht an t-ainm "Emilia-Romagna" ón cheantar Iodálach ina bhfuil sé suite. Óstáladh an t-ionad Grand Prix na hIodáile i 1980, agus Grand Prix San Mairíne ó 1981 go 2006. Íslíodh an phaindéim COVID-19 méid na rásanna sna séasúir go láithreach ina dhiaidh, de thairbhe sin, tháinig Foirmle a hAon ar ais chuig ráschúrsa Imola i 2020, agus tá an ráschúrsa fanta ar an fhéilire ó shin. Cuireadh an eachtra ar ceal i 2023 mar gheall ar tuilí ag dul ar fheidhm an cheantair Emilia-Romagna.

## Tagairtí

Catagóir:Grands Prix Foirmle a hAon
Catagóir:Grand Prix Emilia Romagna
Catagóir:An Iodáil
Dramhphost

Baineann an téarma **dramhphost** le fógraí a sheoltar tríd an bpost, nach bhfuil á n-iarraidh ag an bhfaighteoir. Uaireanta, úsáidtear an téarma **dramhphost** i gcás ríomhphost gan iarraidh a sheoltar.

## Féach freisin
* Turscar – dramhphost a sheoltar ar ríomhaire

## Tagairtí

Catagóir:Post
Catagóir:Ríomhphost
Páipéir Pandora

Is éard atá i gceist leis na **Páipéir Pandora** ná mórsceitheadh sonraí in 2021 ina dtugadh tuairisc ar úinéirí tairbhiúla na n-eintiteas corparáideach a bhí bunaithe i ndlínsí rúndachta. Thosaigh an Cuibhreannas Idirnáisiúnta na nIriseoirí Iniúchta (CIII) ag foilsiú na bPáipéar ar an 3 Deireadh Fómhair 2021.
[clé|mion|Ainmníodh [Tony Blair i bPáipéir Pandora.]]

## Imghabháil cánach
Nochtaigh na Cáipéisí an bealach a cuireadh maoin agus ioncam i bhfolach ar mhaitheas ceannairí stáit agus polaiteoirí eile nach iad, chomh maith le lucht airgeadais, gnó, spóirt agus ealaíne.

D’fhéadfadh $ 32 trilliún, méid nach bhfacthas a leithéid riamh cheana,  a bheith curtha i bhfolach ó chríocha cánach, de réir tuairiscí.

Nochtaíodh an chaoi a dtugann idirghabhálaithe, amhail bainc, cuntasóirí agus gnólachtaí dlí, cúnamh do dhaoine aonair chun struchtúir chorparáideacha chasta a dhearadh atá cláraithe i ndlínsí rúndachta nó i dtearmainn chánach i ndlúthchomhar le soláthraithe seirbhíse gairmiúla amach ón gcósta, chun ioncam agus sócmhainní a "chosaint" ó leibhéal cóir cánachais agus grinnscrúdaithe.

Chuaigh cuid de na comhaid siar go dtí na 1970idí, gur cruthaíodh an chuid is mó díobh siúd a ndearna ICII athbhreithniú orthu idir 1996 agus 2020.

Ní raibh  gach aon cheann de na gníomhaíochtaí i bPáipéir Phandóra  neamhdhleathach; uaireanta ní raibh ann ach seachaint cánach agus mí-úsáid ar an rúndacht chorparáideach.

Roimh Pandora, nochtadh scannail eile, mar shampla Lux Leaks in 2014, Swiss Leaks in 2015, Páipéir Phanama in 2016, Páipéir Pharthais in 2017, Mauritius Leaks in 2019, Luanda Leaks agus Comhaid FinCEN in 2020, agus Lux Letters in 2021.

## Éire
Bhí Éire á húsáid mar láthair eischósta ag daoine agus gnónna ón Rúis, ón Úcráin, ón Úisbéiceastáin agus tíortha eile in oirthear na hEorpa agus lár na hÁise dar leis na gCáipéisí.
clé|mion|Cáipéis (sliocht) Cristian Ritondo, polaiteoir san Airgintín

## Daoine luaite
I measc na daoine a bhí ainmnithe i bPáipéir Pandora, bhí scairshealbhóirí, stiúrthóirí agus tairbhithe de chuideachtaí easchósta. San iomlán, bhí 35 ceannaire náisiúnta le feiceáil sa sceitheadh, in éineacht le 330 polaiteoir agus oifigeach poiblí ó nach mór 100 tír. Ainmníodh níos mó ná 100 billiúnaí agus 29,000 cuntas easchósta sna sceitheanna i mí Dheireadh Fómhair 2021.

### Cinn stáit agus cinn rialtais

* Guillermo Lasso, Uachtarán Eacuadór
* Vladimir Putin, Uachtarán na Rúise
* Tamim bin Hamad Al Thani, Éimír Stát Chatar
* Volodymyr Zelenskyy, Uachtarán na hÚcráine
* Pedro Pablo Kuczynski, iar-Uachtarán Peiriú
* Juan Carlos I, iar- Rí na Spáinne
* Andrej Babiš

* Tony Blair

srl srl

### Eile

* Dominique Strauss-Kahn, i mbun an Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta
* Carlo Ancelotti
* Elton John
* Ringo Starr (The Beatles)
* Claudia Schiffer
* Pep Guardiola,
* Shakira

srl srl

## Féach freisin

* Páipéir Phanama
* Cuibhreannas Idirnáisiúnta na nIriseoirí Iniúchta

## Tagairtí

Catagóir:Seachaint cánach
Catagóir:2021
Catagóir:Scannail
Catagóir:Iriseoireacht
Catagóir:Éillitheacht
Catagóir:Imghabháil cánach
Catagóir:Páipéir Pandora
Grand Prix Monacó

Is imeacht rásaíocht ghluaisteán Foirmle a hAon é **Grand Prix Monacó** () a reáchtáladh gach bliain go mall sa Bhealtaine nó go luath i mí Meithimh ar an Ráschúrsa Monacó. Eagraithe ó 1929, meastar go forleathan gurb é ar cheann de na rásanna is tábhachtaí ar an Domhan, agus is é ceann de na rásanna - chomh maith leis an Indianapolis 500 agus 24 Uair Le Mans - a chruthaíonn Coróin Thriarach an Mhótarspóirt. Is é an t-aon Grand Prix amháin nach gcloínn leis an íosfhad rása 305 ciliméadar (190 míle) do rásanna Foirmle a hAon atá ordaithe ón FIA. 

Ritheann an rás ar chúrsa chúng thart ar sráideanna Monacó, le hathruithe airde, coirnéil chúnga agus an tollán. Cruthaíonn na tréithe seo ceann de na ráschúrsaí is deacra i bhFoirmle a hAon. In ainneoin na meán-luasanna sách íseal, is áit chontúirteach é le bheith ag rásaíocht mar gheall ar chúinge an ráschúrsa, agus is minic a bhfeictear an carr sábháilteachta i rith an rása.

Bhí an chead Grand Prix Monacó ar an 14 Aibreán 1929. Bhí an rás páirteach den Chraobh Eoraip roimh an Dara Cogadh Domhanda agus bhí sé sa chead Chraobh Domhanda na dTiománaithe i 1950. Ainmníodh é mar Grand Prix na hEorpa i 1955 agus 1963, nuair a bhí an t-ainm seo ina teideal oinigh a thugadh gach bliain do Grand Prix amháin san Eoraip. Bhí Graham Hill aitheanta mar "*Mr. Monaco*" de thairbhe a chúig bhua Mhonacó sna 1960idí. Tá níos mó buanna ag Aryton Senna ná tiománaí ar bith eile, le sé cinn, ag buachan cúig rás as a chéile idir 1989 agus 1993. Le haon eagrán is ochtó den Grand Prix Monacó, níl ach dhá bhuaiteoirí ón tír, Louis Chiron i 1931, agus Charles Leclerc i 2024.

Roimh 2026, is minic a dtarlaíonn an t-imeacht Foirmle a hAon ar an deireadh seachtaine deireanach i mí Bealtaine agus tá sé aitheanta mar cheann de na deiridh seachtaine is mó sa rásaíocht ghluaisteán, mar titeann an rás Foirmle a hAon amach ar an Domhnach céanna leis an Indianapolis 500 (IndyCar Series) agus an Coca-Cola 600 (NASCAR Cup Series).    

## Tagirtí

Catagóir:Grands Prix Foirmle a hAon
Catagóir:Grand Prix Monacó
Grand Prix na Spáinne

Is imeacht rásaíocht ghluaisteán é **Grand Prix na Spáinne** (, Catalóinis: *Gran Premi d'Espanya*) ag tarlú ag Ráschúrsa Barcelona-Catalunya faoi láthair. Tá sé ar cheann de na rásanna is sine atá go fóill in iomaíocht, ag ceiliúradh a chomóradh céad bliain i 2013. Bhí tús réasúnta ag an rás mar rás do chairr táirgthe. Le briseadh ann mar gheall ar an Chead Chogadh Domhanda, d'fhán an rás do dheich mbliana dá dara tréimhse, anois mar gné lárnach de fhéilire na hEorpa. I 1927 bhí sé páirteach de Chraobh Dhomhanda na nDéantóirí; ardaíodh é chuig Craobh na hEorpa i 1935 sular curadh stad ar rásaíocht mar gheall ar Chogadh Cathartha na Spáinne. D'éirigh leis an rás a athbheochan i 1967 agus tá sé mar ghnáthpháirt den Chraobh Domhanda Foirmle a hAon ó 1968 (seach 1982-1985) ag áiteanna éagsúla. 

Ceaptar go mbeidh an t-imeacht ag titim amach ag Ráschúrsa Barcelona-Catalunya go dtí 2025. Ó 2026 go 2035 ar a laghad rithfear an rás ar shráidchúrsa nua cóngarach de Madrid.

## Tagairtí

Catagóir:Grands Prix Foirmle a hAon
Catagóir:Grand Prix na Spáinne
Grand Prix Ceanada

Is imeacht rásaíocht ghluaisteán é **Grand Prix Ceanada** **(**) atá rite go bliantúil ó 1961. Tá an rás mar pháirt de Chraobh Domhanda Foirmle a hAon ó 1967. Ar dtús, curadh é ar siúl ag Páirc Mosport in Bowmanville, Ontario, mar imeacht do chairr spóirt, agus ag déanamh sealaíochta idir Mosport agus Ráschúrsa Mont-Tremblant, Québec, le Foirmle a hAon i gceannas an imeachta. I ndiaidh 1971, bogadh an Grand Prix go Mosport go buan mar gheall ar imní sábháilteachta. I 1978, de thairbhe imní sábháilteachta den shórt chéanna le Mosport, bogadh an Grand Prix Ceanada chuig a bhaile reatha ag Ráschúrsa Gilles Villeneuve ar Oileán Notre Dame i Montréal, Québec.

I 2005, ba é an Grand Prix Ceanada an Grand Prix Foirmle a hAon leis an lucht féachana is mó riamh. Bhí an rás an tríú imeacht spóirt leis an lucht féachana is mó ar fud an Domhain, ar chúl an Super Bowl XXXIX sa chéad áit, agus Cluiche Ceannais Champions League UEFA na bliana sin.

Curadh na himeachtaí 2020 agus 2021 ar ceal mar gheall ar an phaindéim COVID-19. I ndiaidh cealú an Grand Prix Ceanada 2021, síneadh an conradh go dtí 2031. Tháinig an Grand Prix Ceanada ar ais ar an fhéilire don shéasúir 2022.

## Tagairtí

Catagóir:Grands Prix Foirmle a hAon
Catagóir:Grand Prix Ceanada
Grand Prix na hOstaire

Is imeacht rásaíocht ghluaisteán é **Grand Prix na hOstaire** () a reáchtáladh i 1964, 1970-1987, agus 1997-2003. Tháinig sé ar ais chuig an fhéilire Foirmle a hAon i 2014, áit ar fhán sé ó sin amach. Ritheadh é don chéad uair ag an Aerbhunáit Zwelteg dá chéad eagrán neamh-Chraoibhe. Ó 1970, reáchtáladh an rás ag an Österreichring, aitheanta faoi láthair mar an Red Bull Ring mar gheall ar an úinéireacht ón chomhlacht deochanna Ostarach leis an ainm chéanna. Ó tháinig an rás ar ais chuig an fhéilire, de ghnáth ritheann sé i rith na mbabhtaí méan-shéasúir den Chraobh Domhanda Foirmle a hAon, le heisceacht amháin: bhí Grand Prix na hOstaire mar chéad bhabhta na Craoibhe i 2020, mar gheall ar an phaindéim COVID-19. Chomh maith le sin, i 2020 bhí rás sa bhreis ann ag an Red Bull Ring faoin ainm Grand Prix Styria, ritheadh é dhá uaire ar an deireadh seachtaine i ndiaidh Grand Prix na hOstaire ionas go mbeidh an méid is mó rásanna agus is féidir ar an fhéilire i rith na séasúr a raibh tionchar ar an phaindéim orthu.

Catagóir:Grands Prix Foirmle a hAon
Catagóir:Grand Prix na hOstaire
Sonas

mion
[mion|Sceitimíní áthais [Bertie Ahern agus George W. Bush, 2008]]
Is mothúchán dearfach agus ilghnéitheach *é* **sonas***,*  atá thar a bheith casta ag an am céanna.   Is staid mheabhrach agus mhothúchánach é a bhaineann go minic le sástacht, dea-bhail, agus/nó pléisiúr.

I gcoitinne, tá daoine in Éirinn sona agus dearfach faoina saol ar an mórgóir. In 2023, mheas beagnach 30% de dhaoine go raibh a sástacht saoil foriomlán ‘ard’ (i.e. 9-10 as 10) – níos airde ná meán an AE – agus thuairiscigh níos lú ná aon trian go raibh siad in ísle brí nó go raibh siad faoi ghruaim i gcaitheamh na 4 seachtaine roimhe sin.

#### Tuarascáil Dhomhanda ar Shonas
Sa bhliain 2025, ainmníodh an Fhionlainn mar an tír is sona ar domhan den ochtú bliain as a chéile sa Tuarascáil Dhomhanda ar Shonas, agus thug muintir na háite agus saineolaithe creidiúint dá lochanna móra agus dá córas leasa shóisialaigh láidir mar chúiseanna leis an dea-ghiúmar. D'fhan na tíortha Nordacha go léir i measc na ndeich dtír is sona, leis an Danmhairg, an Íoslainn agus an tSualainn ag teacht i ndiaidh na Fionlainne, a mhéadaigh beagán ar a buntáiste ar an Danmhairg sa dara háit. Chuaigh Cósta Ríce agus Meicsiceo isteach sa deich dtír is fearr den chéad uair, ag teacht sa séú háit agus sa deichiú háit.

Ainmníodh Éire sa 15ú háit, ag bogadh suas ón 17ú háit in 2023. 

Thit na Stáit Aontaithe go dtí an 24ú háit, áit amháin taobh thiar den Riocht Aontaithe. Is é seo an scór is ísle a fuair na Stáit Aontaithe ó foilsíodh an tuarascáil den chéad uair in 2012, nuair a bhí siad san 11ú háit, an seasamh ab airde riamh dóibh. "Tá méadú 53% tagtha ar an líon daoine atá ag ithe béilí ina n-aonar sna Stáit Aontaithe le fiche bliain anuas," a dúirt údair na tuarascála, ag tabhairt le fios go bhfuil béilí a roinnt le daoine eile "nasctha go láidir le folláine".

Tá an Afganastáin, atá buailte ag tubaiste dhaonnúil ó tháinig an Talaban ar ais i gcumhacht in 2020, ina tír is míshona ar domhan arís eile.  

## Féach freisin

* Uaigneas

## Tagairtí

Catagóir:Sonas
Catagóir:Saol pearsanta
Catagóir:Síceolaíocht
Catagóir:Mothúcháin
Catagóir:Mothúchán
Ollscoil Thiorána

Is ollscoil phoiblí é **Ollscoil Thiorána** (, giorraithe mar *UT*) suite sa bhuirg lárach Tiorána 10 i dTiorána, an Albáin. Bunaíodh é mar **Ollscoil Stáit Tiorána** i 1957 trí mheascadh de chúig institiúidí reatha an ardoideachais. 

## Tagairtí

Catagóir:Áiteanna bunaithe sa bhliain 1957
Catagóir:Ollscoileanna san Albáin
Tren de Aragua

Is meigeadhrong de chuid Veiniséala í **Tren de Aragua**. Tháinig an drong le chéile ar dtús mar ghrúpa príosúin, ach leathnaigh sí a tionchar trí smacht a fháil ar ghníomhaíochtaí a bhain le tógáil, lena n-áirítear dul i mbun sracaireachta airgead ó chonraitheoirí agus oibrithe.

## Tagairtí

Catagóir:Veiniséala
Tíreolaíocht na hAlbáine

Is stát i nDeisceart na hEorpa, ar Leithinis na mBalcán, í **an Albáin** ( ***Republika e Shqiperise*** ). Tá teorainn aici leis an nGréig, le Montainéagró, leis an Mhacadóin Thuaidh agus leis an tSeirbia, chomh maith leis an Muir Aidriad agus an Mhuir Iónach.

## Tíreolaíocht fhisiceach

### Relíf
Tír bheag í seo atá 28,748 cileaméadar cearnach ar achar, agus tá sí an-sléibhtiúil, le hardaí forleathana os cionn míle méadar. Sa cheantar thuaidh tá bunchnoic na nAlpa Dinaric, aolchloch agus gaineamhchloch. Is é Korab, atá suite ar an teorainn leis an Mhacadóin Thuaidh, an pointe is airde, agus sroicheann sé 2,764 méadar os cionn leibhéal na farraige agus atá suite ar an teorainn leis an Mhacadóin Thuaidh. Ní chuimsíonn na hísealchríocha ach an seachtú cuid den tír, agus tá siad teoranta do na machairí cósta agus na gleannta an-chúnga.

### Aibhneacha, lochanna agus cóstaí
clé|mion| Liqeni i Ohrit.(Loch Ohrit)
Tá na haibhneacha gearr agus sruthmhara. Is iad na cinn is mó ná an Drini (éiríonn an Drini Bán sa tSeirbia agus nascann sé an Drini Dubh agus an Vjosa, an Devolli, an Shkumbini agus an Seman.

Tá príomhlochanna na tíre ar na teorainneacha lena tíortha comharsanachta. San oirdheisceart tá dhá loch de bhunús teicteonach, Liqeni i Ohrit. agus Liqeni i Prespës. Ar an taobh thuaidh, in aice le cósta na Meánmhara, tá Liqeni i Shkodrës, a bhfuil an chathair Shkodër ar a chladach.

Tá an crios cósta thart ar 450 km ar fad agus é suite idir an Mhuir Aidriad agus an Mhuir Iónach. Tá cósta Aidriad garbh, breac le murascaillí agus reanna. Is beag Is beag calafort nádúrtha atá ann; is eisceacht amháin ná Vlorë sa mhurascaill ar a bhfuil a ainm.

### Aeráid

mion|200x200px| Cósta i ndeisceart na hAlbáine.

Tá an tír ar fad suite ag domhanleithead a bhfuil éagsúlacht mhór phatrúin aeráide ann i rith an gheimhridh agus an tsamhraidh. Bonn  meánteochtaí bliantúla de thart ar 16 °C sna tailte cósta atá os comhair an Mhuir Aidriad agus an Mhuir Iónach. Ar an láimh eile, ag gluaiseacht isteach sa tír, éiríonn sé níos déine agus níos báistí, go dtí go mbíonn aeráid ilchríochach ann, le meánteochtaí bliantúla de 10 °C agus éagsúlachtaí tobanna teochta ar feadh na bliana. Mar sin tá líon mór réigiún aeráide ag an Albáin do limistéar chomh beag. Sna hísealchríocha agus ar an taobh istigh araon, is mór idir an aeráid sa tuaisceart agus sa deisceart.

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlbáine
Grand Prix na Ríochta Aontaithe

Is imeacht carr ghluaisteán é **Grand Prix na Ríochta Aontaithe** atá eagraithe san Ríocht Aontaithe ag Motorsport UK. Ritheadh an chéad eagrán de i 1926 leis an *Royal Automobile Club* (RAC) mar eagarthóirí, reáchtáladh é go bliantúil ó 1948 agus tá sé mar bhabhta an Chraobh Foirmle a hAon ó 1950.

Rithtear Grand Prix na Ríochta Aontaithe ag an Ráschúrsa Silverstone faoi láthair, cóngarach den sráidbhaile Silverstone i Northamptonshire, Sasana. Ba é an t-imeacht 2019 an 70ú huair a ritheadh an rás mar imeacht na Craoibhe Domhanda ón chéad shéasúr i 1950, agus an 53ú huair a reáchtáladh babhta den Chraobh Domhanda i Silverstone.

Is é rás na Ríochta Aontaithe an rás is sine ar fhéilire an Chraobh Foirmle a hAon toisc go raibh an rás i 1950 i Silverstone an chéad bhabhta den chéad shéasúr i 1950. Is é agus Grand Prix na hIodáile an dá Grands Prix Foirmle a hAon atá rite i ngach séasúr a reáchtáladh an chraobh. Ba babhta é mar pháirt de Chraobh Domhanda na nDéantóirí i 1926 agus 1927, ach níor rith é i rith saol Chraobh na hEorpa. Ainmníodh é mar Grand Prix na hEorpa cúig uaire idir 1950 agus 1977, nuair a bhí an t-ainm seo ina teideal oinigh a thugtar gach bliain do Grand Prix amháin san Eoraip. Reáchtáladh gach Grand Prix na Ríochta Aontaithe i Sasana ó 1926 ar aghaidh.

Ceapfar go mbeidh an t-imeacht ag titim amach i Ráschúrsa Silverstone go stí 2034 ar a laghad.

## Tagairtí

Catagóir:Grands Prix Foirmle a hAon
Catagóir:Grand Prix na Ríochta Aontaithe
Craobhchomórtas Rugbaí Aontaithe

Is comórtas bliantúil rugbaí na gceardchumann é an **Craobhchomórtas Rugbaí Aontaithe** (**URC**) a chuimsíonn foirne gairmiúla as Éirinn, an Iodáil, Albain, an Afraic Theas agus an Bhreatain Bheag. Do chúiseanna urraíochta tugtar **Craobh Rugbaí Vodacom United** ar an tsraith san Afraic Theas, agus **Craobh Rugbaí BKT Aontaithe** ar an chomórtais sna tíortha eile. Léiríonn an Chraobh an leibhéal is airde de rugbaí baile nó saincheadúnais i ngach ceann dá chomhthíortha.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Rugbaí
Tuismitheoir aonair

mion|"Máthair agus leanbh", le Christian Krohg, l883
Is féidir go bhfuil duine a bheith ina **thuismitheoir aonair** mar gheall ar chúinsí éagsúla. B'fhéidir go bhfuil  rogha lántoiliúil ann. Nó Is féidir **teaghlach aontuismitheora** (nó **teaghlach aontuiste**) a bheith mar thoradh ar scaradh, ar cholscaradh nó ar chliseadh caidrimh neamhphósta srl. 
mion|Tuismitheoir agus a chlann

## In Éirinn

### Sonraí
Tháinig athrú ó bhonn ar struchtúr an teaghlaigh in Éirinn le linn 1975-2025; dá chomhartha sin, ní thagann teaghlach amháin as gach triúr  in Éirinn sa bhliain 2025 leis an chineál teaghlaigh a bhíodh ann tráth.

As an 218,817 teaghlach aontuismitheora a taifeadadh i nDaonáireamh 2016, bhí máithreacha aonair i bhfeighil ar an bhformhór díobh (189,112). Bhí páiste amháin i mbeagán le cois leath de theaghlaigh aontuismitheora (125,840). Go hiondúil, bhí athraitheacha aonair i bhfad ní ba shine, le 68% díobh in aois 50 bliain nó os a cionn, i gcomparáid le 38.3% de mháithreacha aonair.

Bhí faoi bhun leath de thuismitheoirí sa chineál seo teaghlaigh i mbun oibre (47.8%), é sin i gcomparáide le sciar 70.2% de thuismitheoirí i dteaghlaigh dáthuismitheora.

### Bochtaineacht
Tá costas maireachtála ina fhadhb mhór ag an-chuid daoine in Éirinn. Agus léiríonn figiúirí ón bPríomh-Oifig Staidrimh go bhfuil an scéal seo  níos measa do dhreamanna áirithe, tuismitheoirí aonair ina measc. In 2024, bhí beagnach leath (46.3%) de na teaghlaigh aontuismitheora ar fad ag maireachtáil i ndíothacht dá n-ainneoin, ráta atá beagnach trí huaire níos mó ná mar atá sé do theaghlaigh dhá thuismitheora.  Deirtear gurb é an costas atá ar thithíocht agus ar chúram leanaí chomh maith leis an ioncam íseal atá ag daoine an t-údar atá leis seo.

### Sochar
Tá réimse sochair agus teidlíochtaí ar fáil do thuismitheoirí aonair chomh maith le heagraíochtaí a chuireann tacaíocht ar fáil. Mar shampla, is íocaíocht d’fhir agus do mhná atá ag tógáil leanaí gan tacaíocht ó pháirtí atá san Íocaíocht do Theaghlach Aon-Tuismitheora.   Tá raon sochar agus teidlíochtaí a bhféadfadh tú a bheith i dteideal a fháil, ag brath ar do dhálaí. 

## An Ghaeilge
Má labhraíonn an tuismitheoir aonair Gaeilge an t-am ar fad leis an bpáiste agus ligean dó Béarla a shealbhú ón bhfeighlí nó ó ghaolta agus ó chairde, níl aon chúis nach bhfásfadh sé suas leis an dá theanga. Is féidir iarraidh ar ghaolta agus ar chairde Gaeilge a labhairt leis an bpáiste freisin. Cabhróidh sé seo leis an bpáiste a thuiscint gur gnáth-mheán cumarsáide í an Ghaeilge. D’fhéadfadh an cumann Comhluadar tuistí a chur i dteagmháil le tuismitheoirí aonair eile a bhfuil an Ghaeilge mar theanga bhaile acu.

## Féach freisin

* Easpa dídine in Éirinn

## Naisc sheachtracha

* ***An Teach Seo Againne***. Clár RTÉ (2020). Sa tsraith ar leith ceithre chlár seo cuireann an lucht féachana aithne ar cheithre theaghlach aontuismitheora agus comhthuismitheora ar fud na hÉireann agus ar an saol atá acu.

## Tagairtí

Catagóir:Teaghlach
Catagóir:Tuismitheoireacht
Catagóir:Bochtaineacht
Catagóir:Leanaí
Catagóir:Sochaí
Gotais

Teanga Ghearmáinice Thoir ab ea an **Ghotais** a bhí á labhairt ag na Gotaigh san ársaíocht. Is í an t-aon teanga de chraobh Oirthearach na Gearmáinice a d'fhág aon chineál iarsmaí liteartha ina diaidh. Tá cuid den Bhíobla ar fáil sa teanga, chomh maith le *Skeireins*, míniú diagachta an Bhíobla. Chuaigh an Ghotais in éag san ochtú haois AD, ach dealraíonn sé gur mhair seanteanga Ghearmáinice a bhí cosúil léi i Leathinis na Crimé i bhfad ina dhiaidh sin féin. Tugtar Gotais na Crimé ar an teanga seo, ach níltear cinnte an í an Ghotais sa ghnáthchiall a bhí inti ar aon nós. Ní mhaireann ach timpeall is céad focal de Ghotais na Crimé i litir a scríobh an taidhleoir Pléimeannach Ogier Ghiselin de Busbecq sa tséú haois déag. 

An aibítir a úsáidtear sna scríbhinní Gotaise tá sí bunaithe ar aibítir na Gréigise, agus comhathaí breise curtha léi. 

## Na Lámhscríbhinní Gotaise

* Is í an lámhscríbhinn is tábhachtaí ná an *Codex Argenteus*. agus í ar caomhnú in Ollscoil Uppsala sa tSualainn. Tá cuid mhór de na ceithre shoiscéal sa lámhscríbhinn seo, agus iad aistrithe ón nGréigis. Ba é an t-easpag Gotach Ulfilas nó Wulfila a choimisiúnaigh an t-aistriúchán. Níl lorg láimhe an aistritheora thar moladh beirte, nó tá an stór focal breac le hiasachtaí ón mbunteanga, agus is minic a bhíonn comhréir na bhfocal bunaithe ar an téacs Gréigise chomh maith. 

* Téacsaí Bíobla atá sa *Codex Ambrosianus* fosta, téacsaí ón Sean-Tiomna ina measc. Thairis sin, is anseo a thagtar ar an *Skeireins*. Tá an lámhscríbhinn seo ar fáil i Milano san Iodáil.
* Tá an *Codex Gissensis* á coinneáil in Giessen sa Ghearmáin. Níl anseo ach duilleog amháin agus bloghanna as soiscéal Lúcáis uirthi: glactar leis gur téacs dátheangach Gotaise agus Laidine a bhí ann ar dtús. Thángthas ar an duilleog in Arsinoe san Éigipt sa bhliain 1907. Scriosadh an bundoiciméad sa bhliain 1945, ach ar an dea-uair rinneadh cuid mhór cóipeanna den téacs roimhe sin.
* Tá an *Codex Carolinus* ar caomhnú i Leabharlann *Herzog August* i Wolfenbüttel. Níl ann ach ceithre dhuilleog, agus is é ábhar na nduilleog ná cuid de Litir Naomh Pól chuig na Rómhánaigh.
* An *Codex Vaticanus Latinus*, trí dhuilleog den *Skeireins*. Tá an lámhscríbhinn seo á coinneáil i gCathair na Vatacáine.
* *Gothica Bononiensia*, nó an *Codex Bononiensis* i mBologne san Iodáil. Níor thángthas ar an lámhscríbhinn seo ach sa bhliain 2009. Dealraíonn sé gur seanmóir atá ann, agus sliochtanna as an mBíobla measctha tríthi - an t-aistriúchán céanna agus sa *Codex Argenteus*.
* *Fragmenta Pannonica*, bloghanna ón mBíobla agus iad scríofa ar phláta luaidhe.

## Féach freisin
* Gotaigh

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha Gearmáinice
Catagóir:Teangacha marbha
Campa teifeach Jenin

Tá **campa teifeach Jenin** suite ar an mBruach Thiar sa Phalaistín. Tá cáil le fada ar Jenin mar láthair frithbheartaíochta, go háirithe ar lucht an champa teifeach. Tá dreamanna armtha éagsúla ar a nglaoitear “Briogáidí Jenin” nó uaireanta “Pluais an Leoin” agus táid ag troid in éindí a chéile i gcoinne ionsaithe Arm Iosrael agus Údarás na Palaistíne.

In 2025, bhí na scórtha míle Palaistíneach a bhí ina gcónaí sa champ díbeartha ag  Arm Iosrael.

clé|mion|Cathair Jenin inniu; an campa ar chlé
clé|mion|Oibríocht "Balla Iarainn" de chuid Iosrael, 2025

## Stair
De réir dhaonáireamh 2017 bhí 20% de dhaonra chathair Jenin ina gcónaí i gcampa teifeach Jenin. Ó thalamh a ghlac stát Iosrael seilbh air in 1948 (as ar díbríodh  - nó ar theith - tuairim is 800,000) is ea bunús na coda is mó díobh siúd nó a dtuistí. 

In 1967 ghabh Iosrael Jenin mar aon le codanna eile den Bhruach Thiar, go mídhleathach de réir dlí idirnáisiúnta ó na Náisiúin Aontaithe. Cé gur lean cóilínígh ag cur fúthu go mídhleathach ar an mBruach Thiar, in 1994 cuireadh Cathair Jenin agus an campa teifeach faoi bhainistíocht Údarás na Palaistíne (UP). 

### Ionsaithe Iosrael ar an mBruach Thiar, 2025
Is mó cáineadh na bPalaistíneach ar ionsaithe Arm Iosrael, agus UP fiú. 

In Jenin le linn 2025, le linn Oibríocht "Balla Iarainn" 2025  bhí daoine maraithe agus gafa ag Arm Iosrael agus ag UP. 

Ní mórán difríochta idir ionsaithe Arm Iosrael agus ionraí fórsaí UP, ach amháin go bhfuil breis arm agus feithiclí armúrtha ag Arm Iosrael, chomh maith le haerfhórsa, rud nach bhfuil ag UP ná ag na trodairí. Nuair a theip ar fhórsaí UP dul chun cinn a dhéanamh i gcoinne fhrithbheartaíocht champa Jenin i mí Eanáir 2025, bhuamáil aerfhórsa Iosrael an campa agus mharaíodar trodairí ann.

Ar an 10 Márta, mharaigh UP Abdul Rahman Abu Al-Muna, ceannaire ar na Jenin Brigades.   Dhiúltaigh Iosrael cead isteach sa Champa. 

Mheas na Náisiúin Aontaithe go raibh 40,000 duine díbeartha as Campa Teifeach Jenin le linn Eanáir-Márta 2025.   Chuir Dochtúirí gan Teorainneacha (MSF) fainic "faoin mór-chontúirt" do Phalaistínigh a bhí díbeartha as a gcuid tithe ag an bhfeachtas leanúnach a bhí ar bun ag Arm Iosrael ar an mBruach Thiar.  Dúirt MSF go raibh "na scórtha míle fágtha gan dídean agus gan seirbhísí riachtanacha" agus gur "mór-údar imní meabhairshláinte an phobail sa réigiún". 

Bhí cáineadh ag teacht ó mheáin Iosraelacha freisin, iad ag maíomh nach raibh in ionsaithe a n-airm ar Jenin ach seachrán airde ón easpa bua acusan in Gaza. Ach de réir Netanyahu ba ghá na Palaistínigh a cheansú chun an Bruach Thiar a leithlisiú. 

## Féach freisin

* Ionsaithe Iosrael ar an mBruach Thiar, 2025
* Beithil

## Tagairtí

Catagóir:An Phalaistín
Catagóir:An Bruach Thiar
Catagóir:Cathracha in Iosrael
Aerfort Tiorána

Is aerfort idirnáisiúnta i Tiorána an Albáin é **Aerfort Tiorána**, nó **Aerfort Idirnáisiúnta Máthair Treasa Tiorána**. Tá sí ainmnithe in ómós an Bhuaiteor Dhuais Nobel na Síochána, Bean rialta Máthar Teresa.

## Naisc sheachtracha
Suíomh oifigiúil Aerfort Tiorána

## Tagairtí

Catagóir:Aerfoirt
Catagóir:An Albáin
Páirtí Sóisialach (Albáin)

Is páirtí polaitíochta sóisialta-daonlathach san Albáin é **Páirtí Sóisialach na hAlbáine** (). Bunaíodh é i Meitheamh 1991, spreagtha ag smaointe Enver Hoxha.

Tháinig an-tóir ar an bpáirtí tar éis dó cumhacht a fháil tar éis toghchán parlaiminte 2013. Tá cumhacht níos mó aici ná mar atá ag páirtí ar bith eile ó thit an cumannachas san Albáin. Tá an Príomh-Aire reatha, Edi Rama, ina bhall den pháirtí.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an Pháirtí

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí sóisialacha
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1991
Catagóir:Polaitíocht na hAlbáine
Páirtí Daonlathach (Albáin)

Ceann den dá phriomhpháirtí san Albáin is ea an **Páirtí Daonlathach** (). Sé an Páirtí Sóisialach an ceann eile. Is é an páirtí freasúra is mó san Albáin. Bhí cumhacht aici nuair a chuaigh an Albáin isteach i gcomhghuaillíocht Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh, agus chuaigh sí isteach i Limistéar Schengen.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an Pháirtí

## Tagairtí

Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1991
Catagóir:Polaitíocht na hAlbáine
Ekrem İmamoğlu

Is polaiteoir Turcach, fear gnó, agus forbróir eastát réadach é **Ekrem İmamoğlu** a bhí ina 32ú Méara ar Iostanbúl agus an t-iarrthóir uachtaránachta den *Cumhuriyet Halk Partiside* (CHP) () i dtoghcháin uachtaránachta na Tuirce, atá ar tí tarlú. Toghadh é den chéad uair le 4.1 milliún vóta agus bhuaigh sé leis an bhfarasbarr 13,000 vóta i gcoinne a chéile comhraic ón *Adalet ve Kalkınma Partisi* (*PARTİ*) () i dtoghchán an Mhárta 2019. Rith sé do Millet İttifakı (), comhghuaillíocht toghcháin agus pholaitiúil sa Tuirc, atá comhdhéanta de dhá pháirtí freasúra,  an CHP agus an *İYİ Parti* (). Ní dhearna sé seirbhís ach amháin ón 17 Aibreán 2019 go dtí an 6 Bealtaine 2019, nuair a cuireadh an toghchán ar neamhní. Atoghadh ansin é i dtoghchán athnuaite an 23 Meitheamh 2019 le farasbarr níos mó fós de 800,000 vóta. Sa bhliain 2024, rith sé don oifig arís i dtoghchán an Méara in Iostanbúl, inar bhuaigh sé trí thromlach de thart ar 50 faoin gcéad, rud a bhain téarma cúig bliana eile amach dó. Roimhe sin bhí sé ina Mhéara ar Beylikdüzü, ceantar in iarthar Iostanbúl, idir 2014 agus 2019.

## Gabháil 2025
Ar an 19 Márta 2025, ghabh Póilíní na Tuirce İmamoğlu ar chúiseanna a bhain le caimiléireacht líomhnaithe in éineacht le níos mó ná 100 daoine. Cuireadh ina leith freisin gur chuidigh sé le Páirtí Oibrithe na Cordastáine. Ar an 18 Márta 2025, d'fhogair Ollscoil Istanbul go raibh cáilíocht İmamoğlu neamhbhailí, ag lua mírialtachtaí, rud a chuireann cosc air a bheith ina iarrthóir don uachtaránacht.  Tháinig an cinneadh seo díreach laethanta sular socraíodh go n-ainmneodh an freasúra é mar iarrthóir uachtaránachta do thoghchán 2028.

Tar éis a ghabhála, thug páirtí İmamoğlu, an CHP, "coup sibhialta" air agus d'iarr sé agóidí ar fud na tíre. Ina dhiaidh sin, chuir gobharnóir Iostanbúl, Davut Gül, cosc ceithre lá ar agóidí sa chathair. In ainneoin na srianta, bhailigh lucht agóide lasmuigh de Bhardas Şişli agus bhí manaí acu ag tacú le hİmamoğlu.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as an Tuirc
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Turcacha
Cúán de Búrca

Is scríbhneoir, láithreoir raidió, ceoltóir, craoltóir agus scannánóir é **Cúán de Búrca**. Rugadh agus tógadh é i mBaile Átha Cliath. Tá a chuid filíochta léite aige ag an bPicnic Leictreach, Fleadh Cheoil na hÉireann agus Seanchoíche. Mí Lúnasa na bliana 2024, ghnóthaigh sé an dara háit i gComórtas slamfhilíochta Liú Lúnasa. Is comhláithreoir é ar an bpodchraoladh *Dúchas* ar Raidió Rí-Rá, a dhíríonn ar bhéaloideas na hÉireann. Tá sé mar chathaoirleach ar Craobh 1916, craobh de Chonradh na Gaeilge a eagraíonn imeachtaí, amhail réabhanna, d'aos óg Gaelach na hardchathrach.

Rinne sé staidéar ar an nGaeilge agus an Stair i gColáiste na Tríonóide, agus chéimnigh sé le bonn óir. Tá idir ghreann agus fhilíocht ó bhéal déanta aige ag an bPicnic Leictreach, Oireachtas na Samhna, Fleadh Cheoil na hÉireann, Seanchoíche, Féile Ealaíona na gCúig Lampaí agus eile. Tá clár ceoil aige ar Raidió na Life le blianta anuas. Bhain sé amach an dara háit i gcomórtas slamfhilíochta Liú Lúnasa anuraidh. Tá a chuid filíochta foilsithe in Ethereal Magazine, Iris Aistriúcháin Choláiste na Tríonóide, agus i bhfoirm físdháin ar shuíomh idirlín RTÉ Gaeilge.

## Naisc sheachtracha
* ''Tóraíocht an Phúca''
* ''Tromluí dhrámatúil? Fealsúnacht áiféiseach? Nó cupán deas tae agus dúid?''
* ''An Seó Déanach Déanach''
* ''Oliver St John Gogarty - cad ba dhán dó?''

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Láithreoirí raidió Éireannacha
Catagóir:Podchraoltóirí Éireannacha
Catagóir:Podchraoltóirí na Gaeilge
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Scannánóirí
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
John Farrelly

Stiúrthóir agus léiritheoir scannáin as Doire is ea **John Farrelly** (a rugadh in 2000/2001).

Ag a 17 bronnadh gradam 'Irelands Best Young Filmmaker' air ar son a scannán *Choice*, agus bhain sé Duais an Ghiúiré ag an LA Horror Film Festival don scannán *The Sleep Experiment*. Stiúraigh sé an gearrscannán *The Lost Jedi* agus scannán eile Gaeilge, *Different*.

Stiúir agus léirigh Farrelly *[[An Taibhse]]*, an chéad fhadscannán uafáis Ghaeilge, a tháinig amach in 2024/2025.

## Féach freisin

* *[[An Taibhse|An Taibhse]]*

## Naisc sheachtracha

* Agallamh leis an stiúrthóir, John Farrelly

## Tagairtí

Catagóir:Stiúrthóirí scannán Éireannacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán uafáis
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Daoine a rugadh in 2000
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Gaeilgeoirí
Sahára Thiar

Tír nó críoch san Afraic—a bhfuil aitheantas teoranta air—is ea **An Sahára Thiar**.

[clé|mion|[Polisario]]
clé|mion|Físeán: agallamh le Tecber Ahmed Saleh in 2019, míleatach de chuid Polisario

## Stair
Coilíneacht de chuid na Spáinne ba ea an chríoch go dtí na 1970idí. In 1966 d’iarr na Náisiúin Aontaithe ar an Spáinn reifreann a reáchtáil sa chríoch. Ach ní dhearna siad amhlaidh. In 1975, tar éis bhás Franco, thréig an Spáinn an choilíneacht agus rinne Ríocht Mharacó agus an Mháratáin forghabháil ar an tír.

Chuir pobal an tSahára Thiar i gcoinne na forghabhála agus chuir an Fronta Polisario cogadh ar na forgabhálaithe. D’fhág an Mháratáin talamh agus coimhlint in 1979 ach ghlac Ríocht Mharacó seilbh ar an gcuid is mó den dtír, cathracha agus acmhainní nádúrtha san áireamh. Rinneadh an tír a dheighilt, 30% den talamh faoin bPoblacht Arabach Dhaonlathach Shachrámhach, faoi choimirce na hAilgéire, agus nach mór 70% faoi Mharacó.

Sna 1980í bhí forghabháil Mharacó a hionsaí go síoraí ag 15,000 óglach armtha agus innealta Polisario. Thóg Ríocht Mharacó múr armtha 1,240 míle (2,000 km) ar fad, a críochnaíodh in 1987. In 1991 glacadh le plean síochána na Náisiún Aontaithe reifreann a reáchtáil sa chríoch. D’éiligh Maracó go n-áireófaí cóilínigh ó Mharacó sa reifreann agus sa deireadh thiar dhiúltaigh an Ríocht glacadh leis an bplean. Thosaigh óige na críche ag cur i gcoinne shocruithe cheannairí Polisario agus in 2020 d’fhill an pobal ar eachtraí mar léirsithe, campa frithbheartaíochta agus ionsaithe armtha ar an múr.

Sé dearbhú na Náisiún Aontaithe gur é Polisario ionadaí dleathúil an phobail.

In 1984 fuair an Sahára Thiar aitheantas ón Eagraíocht um Aontas na hAfraice (EAA). Bhí Ríocht Mharacó ag sárú an dlí idirnáisiúnta le fada ach in 2020 thug Donald Trump cabhair agus aitheantas do Mharacó ar thalamh na Sachrámhach in éiric aitheantas Ríocht Mharacó d’Iosrael, cé go bhfuil sin i gcoinne pholasaí EAA, ina bhfuil Maracó mar bhall.

## Éire
Is cuid de MINURSO iad Óglaigh na hÉireann, fórsa coimeádta síochána sa tír.

## Féach freisin
* Poblacht Dhaonlathach Arabach an tSahára

## Tagairtí

Catagóir:Sahára Thiar
Catagóir:Maracó
Catagóir:An Ailgéir
Catagóir:Tíortha na hAfraice
Catagóir:An Mhagraib
Catagóir:Afraic Thuaidh
Ollscoil Indiana Bloomington

Is ollscoil taighde phoiblí í **Ollscoil Indiana Bloomington** (Indiana University Bloomington, IU Bloomington) atá suite i Bloomington, Indiana, Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bunaíodh í sa bhliain 1820, agus is í an phríomhchampas de chóras Ollscoil Indiana í. Tá breis is 45,000 mac léinn ag staidéar inti, agus cuireann sí os cionn 550 clár acadúil ar fáil. I measc na gcoláistí agus na scoileanna acadúla is tábhachtaí, tá Coláiste na nEalaíon agus na nEolaíochtaí, Scoil Ghnó Kelley, Scoil Cheoil Jacobs, agus Scoil Dlí Maurer. Tá aithne ar an gcampas mar gheall ar ailtireacht neochlasaiceach agus a thimpeallacht ghlasa.

Tá IU Bloomington ina ball den *Association of American Universities* (AAU) agus tá cáil uirthi mar ionad taighde i réimsí cosúil le ríomheolaíocht, síceolaíocht, eolaíocht chomhshaoil, agus eolaíocht pholaitiúil. Tá níos mó ná 11 milliún leabhar ina leabharlanna, rud a fhágann go bhfuil sí ar cheann de na leabharlanna ollscoile is mó sna Stáit Aontaithe. Tá spórt an-tábhachtach san ollscoil, go háirithe cispheil, agus tá clú agus cáil ar fhoireann Indiana Hoosiers i gcomórtais NCAA. Tá cláir idirnáisiúnta ag an ollscoil chomh maith agus tá comhpháirtíochtaí aici le hollscoileanna ar fud an domhain.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoileanna i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Indiana
Domnonea

Ba é **Domnonea** an chuid sin de thuaisceart na Briotáine a bhfuil a aghaidh thiar theas leis an mBreatain. Tá an t-ainm gaolmhar le hainm na ríochta *[[Dumnonia]]* (ina bhfuil Devon agus Corn na Breataine) sa Bhreatain, a thagann ón bhfréamh Bhriotainice chéanna le **dumno* agus **nanto*, a chiallaíonn ‘gleann domhain’.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:An Bhriotáin
Catagóir:An Ghaill
Na Draoithe (idirdhealú)

Tá níos mó ná brí amháin leis **Na Draoithe**:

# Draoi: cléireach sa reiligiún réamh-Chríostaí a bhí ann in Iarthar na hEorpa
# *[[Na Draoithe (úrscéalta grafacha)|Na Draoithe]]*: sraith úrscéalta grafacha suite in Armarc na 5ú haoise
Highland River

Is úrscéal de chuid Neil M. Gunn é ***Highland River***, foilsithe i dtús sa bhliain 1937, faoi bhuachaill ag fás aníos in aice leis an abhainn Dún Bheithe i dtuaisceart Albain  agus a tharla dó i rith an chéad cogadh domhanda agus é ag filleadh ar an áit dúchais, ag iarraidh suaimhneas, amach sa saol.

## An Scéal

----Insítear an scéal dúinn in eachtraí ó thréimheanna áirithe dá shaol measctha suas in aon insint amháin. Tosnaíonn sé le Kenn, an príomhcharactar, ag breith ar breadán agus é an óg. Tá saol agus beatha na breadáin atlantaigh fiáin mar chuid príomha de shaol Kenn agus é ag fás aníos agus tagairtí fite fuaite don Bhreadán Feasa. Insítear dúinn faoi shaol na clainne agus an phobail beag agus a nósanna ar imeall an fharraige. Faigheann Kenn greadadh ó mhúinteoir brúidiúl, a fhágann lorg air. Sna sliochtanna faoin gcogadh léirítear dúinn an gruaim agus cloiseann muid faoi bhás a dhearthara ionúin. Oiltear é mar innealtóir le scoláireacht, agus éiríonn cáirdeas idir é féin agus eolaí níos sine ón Pholainn, Radzyn, a bhfuil cúlra agus fealsúnacht difriúil aige.

## Téama

----Bhí tionchar mór ag Jung ar Gunn agus ghlac sé le comhfhios duine mar chuid de chomhfhios phobal a d'eascar as pobal cianda ag obair as lámha a chéile ar feadh na mílte bliana. Bhi an breadán agus a aistear ón fharraige ar ais go dtí áit a bheirthe san abhann mar shiombal de shaol Kenn agus é ag file ar a áit agus a abhann dúchais chun casadh a bhaint as rotha mór an tsaoil. 

Do chreid Gunn in 'ré órga' san aimsir a chuaigh thart nach raibh le sárú. Náisiúnach agus sóisialach ab ea é.

## Tagairtí

Catagóir:Gallaibh
Catagóir:Úrscéalta Albanacha