open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eala dhubh

Is éan uisce í an **eala dhubh** (*Cygnus atratus*). a phóraíonn go príomha i réigiúin thoir theas agus iardheisceart na hAstráile. Laistigh den Astráil, tá an eala dhubh fánach, agus patrúin imirce mhearbhlacha ag brath ar dhálaí aeráide. Is éan mór é le cluimhreach dhubh agus gob dearg. Is póraitheoir monagamach é, agus comhroinneann an dá chomhpháirtí dualgais goir agus cothaithe.   Is ball d’fhine na *Anatidae* í. 

Tugadh an eala dhubh isteach i dtíortha éagsúla mar éan ornáideach sna 1800í, ach d'éirigh léi éalú agus daonraí cobhsaí a chruthú. 

Sainmhíníodh an t-eala dubh go heolaíoch ag an nádúraí Sasanach John Latham sa bhliain 1790. .Roimhe seo, cuireadh an t-éan seo ina ghéineas aonchineálach (monaitíopach) , *Chenopis.*

Is féidir ealaí dubha a fháil go haonarach, nó i gcomhluadair scaoilte ag uimhriú isteach sna céadta nó fiú sna mílte. Is éan a mbíonn tóir uirthi i ngairdíní zó-eolaíocha agus i mbailiúcháin éan, agus uaireanta feictear éaluithe lasmuigh dá raon nádúrtha.

Cé go bhfuilsí siad dúchasach d'iardheisceart agus d'oirdheisceart na hÁstráile, tugadh isteach iad i roinnt áiteanna eile ar domhan.

Tá an t-éan seo ina shiombail réigiúnach d'Iarthar na hAstráile, áit a bhfuil sí dúchasach, agus don bhaile Dawlish i Sasana, áit ar tugadh isteach é mar speiceas allúrach.

## Ealaí dubha agus Alba
Nochd an chéad eala dhubh sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 1791, ach níor shíolraigh siad go dtí 1902, agus níl sí fós ar an liosta d'éin a bhfuul daonra féinchothaitheach acu sa Ríocht Aontaithe.
## Tagairtí

Catagóir:Éin
Eala ghlórach

Is éan í an **eala ghlórach** (*Cygnus cygnus*). Is baill d'fhine na Anatidae iad.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Bananaphoblacht (caife)

Teach caife dátheangach i gcathair na Gaillimhe ab ea **Bananaphoblacht**. Bhí sé suite ag uimhir 56 Sráid Dhoiminic Íochtair. Bhí teach caife eile sa láthair chéanna roimhe darb ainm 'Apostasy'. Cheannaigh an t-iriseoir agus an scríbhneoir Alex Hijmans léas na háite i 2001 agus bhí sé ina bhainisteoir ar Bhananaphoblacht go 2006, nuair a dhíol sé an caife le húinéirí nua, a bhunaigh bacús ann. Tá an bacús sin imithe ó shin agus tá siopa fóin lonnaithe san fhoirgneamh anois.

## Caife dátheangach
Caife dátheangach ab ea Bananaphoblacht. Bhí Gaeilge ag cuid mhór de na freastalaithe ann agus bhí tarraingt ar leith ag muintir na Gaeilge ar an áit. Bhí biachláir dhátheangacha ag an gcaife. Bronnadh Gradam Sheosamh Uí Ógartaigh ar fhoireann na Bananaphoblachta sa bhliain 2004 as a gcuid oibre ar son na teanga.

## Úrscéal
Tá an t-úrscéal *[[Aiséirí (leabhar)|Aiséirí]]* le Alex Hijmans bunaithe ar an tréimhse ar leis an t-údar Bananaphoblacht. Ficsean agus ní dírbheatháisneis atá in *Aiséirí* áfach. Tá an teach caife ina bhfuil an t-úrscéal suite lonnaithe ar shráid fhicseanúil ar bhruach thiar na Coiribe.

## Tagairtí

Catagóir:Caiféanna Gaelacha
Catagóir:Stair Chathair na Gaillimhe
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mGaillimh
Heemskerk

Baile mór agus bardas san Ollainn Thuaidh is ea **Heemskerk**. Tá 38,892 duine ina gcónaí ann i limistéar 31.7 ciliméadar cearnach. 

## Stair
Léiríonn fianaise seandálaíochta go raibh cónaí ar dhaoine i Heemskerk, atá suite ar thalamh gainimh díreach taobh thiar de na dumhcha a choinníonn an Mhuir Thuaidh amach, cúpla céad bliain roimh bhreith Chríost. Sa bhliain 1069 a luadh ainm an bhaile don chéad uair mar 'Hemezen Kyrica' i scríbhinn eaglasta. 'Teampall Hemezen' ba chiall leis an ainm sin. Ceaptar gur bhean rialta as an bhFreaslainn ab ea Hemezen a bhunaigh mainistir san áit.

Bhí sé chaisleán i Heemskerk sna Meánaoiseanna; tá péire fágtha sa lá atá inniu ann, Assumburg agus Marquette. Tógadh teampall Protastúnach an bhaile sa bhliain 1628 ach is as an tríú haois déag don túr. Caitlicigh iad an chuid is mó den daonra, áfach. Thóg bunadh Caitliceach an bhaile teach pobail mór nua sa bhliain 1891 atá ar cheann d'fhíorbheagán samplaí de thithe pobail Chaitliceacha a tógadh i stíl na Nua-Athbheochana. Tá an t-ainm céanna, 'St. Laurentius' ('Naomh Labhrás') ar an dá shéipéal.

## Baile tuaithe
Baile tuaithe a bhí in Heemskerk go dtí na 1960í. Sútha talún an táirge ba mhó a mbíodh cáil ar an mbaile ina thaobh. Sa lá atá inniu ann, fástar bláthanna agus glasraí ar an talamh gainimh méith idir an mbaile agus na dumhcha.

## Aonach
Tá aonach siamsaíochta Heemskerk, a thosaíonn ar an gcéad Chéadaoin i Meán Fómhair agus a leanann ar feadh trí lá, ar cheann de na cinn is mó a bhfuil tóir orthu san Ollainn Thuaidh. Bíonn rásaí capall ann ar an Déardaoin.

## Daoine a rugadh i Heemskerk

* Rafael van der Vaart (11 Feabhra 1983), imreoir sacair le Ajax, HSV, Real Madrid agus foireann náisiúnta na hÍsiltíre
* Alex Hijmans (12 Meitheamh 1975), iriseoir agus údar Gaeilge

Catagóir:Ollainn Thuaidh
Valbaí giorria bandach

Ainmhí is ea an **valbaí giorria bandach** (*Lagostrophus fasciatus*). Dúchasach d'iarthar na hAstráile. Níor mhair siad ach ar chúpla oileán feadh chósta na tíre úd, ach táthar á dtabhairt isteach arís in áiteanna eile le tamall beag anuas. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Valbaí Bennett

Ainmhí is ea an **valbaí Bennett**. Tugadh an t-ainmhí seo isteach ar Reachrainn in Éirinn. Itheann sé fásra agus tá cónaí air ar fud na hAstráile. Tá sé an-choitianta ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Middelburg

Is í **Middelburg** príomhchathair na cúige Zeeland san Ísiltír. Tá sí suite i gceartlár an iar-oileáin Walcheren (ciallaíonn an logainm 'Middelburg' 'Caisleán an Láir'.) Le daonra de 40,600 duine, tá an chathair ar an gceann is lú de phríomhchathracha chúigí na tíre. Sa 16ú hAois, áfach, bhí Middelburg chomh tábhachtach le hAmsterdam. Tá a rian sin ar lár stairiúil na cathrach, a mheallann na céadta míle turasóir in aghaidh na bliana. Tá cáil ar leith ar choimpléasc na mainistreach lena túr ard 'Lange Jan' ('Seán Ard'.) Tá iarsmalann chúige Zeeland suite sa choimpléasc seo.

## Aerbhuamáil
Rinne aerfhórsa na Gearmáine aerbhuamáil ar Middelburg ar an 17 Bealtaine 1940. Fuair 22 duine bás sa ghníomh cogaidh seo agus scriosadh os cionn 600 foirgneamh ársa, túr cáiliúil an 'Lange Jan' ina measc. Thosaigh muintir na cathrach ar an atógáil le linn an chogaidh féin.

## Turasóireacht
Sa lá atá inniu ann, tá Middelburg ag brath go mór ar an turasóireacht. Tagann an cheathrú chuid de theacht isteach shiopaí na cathrach ó thurasóirí. Tarraingíonn go leor de mhuintir na Gearmáine ar an gcathair agus i rith an tsamhraidh is beag nach mó Gearmáinise a chloistear á labhairt ar shráideanna na cathrach ná Ísiltíris.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha san Ísiltír
Catagóir:Zeeland
Sylvia (géineas)

Is géineas d'éan pasaireach iad **na ceolairí** (*Sylvia*), agus is ball den fhine Sylviidae iad. Cuimsíonn an ghéinis seo 28 speiceas.  

## Tagairtí


Catagóir:Éin
Síodeiteach

Is éan ceoil de chuid an leathsféir thuaidh é an **síodeiteach**. Is baill d'fhine na *Bombycillidae* iad. Liath/bán le heireaball dubh, cíor ar a cheann. Cinn aonaracha le barr saghas céiriúil ar chuid de chleití an sciatháin. Áitríonn sé talamh coille is garraithe, agus itheann caora is feithidí.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Iarmhairt Coriolis

[thumb|200px|Figiúr 1: San bhfráma támhúil tagartha (cuid uachtarach den phictiúr), bogann an réad dubh i líne dhíreach, gan cuimilte suntasach leis an diosca. Mar sin féin, feiceann an breathnóir, (ponc dearg) atá ina seasamh i bhfráma (neamh-támhúil) tagartha rothlach (cuid íochtarach den phictiúr) an réad ag leanúin conaire cuartha mar gheall ar na fórsaí Coriolis agus [fórsa lártheifeach|lártheifeacha i lárphointe an fhráma.]]

San fhisic, is éard is** éifeacht Coriolis** ann ná an sraonadh dealraitheach ar réad luaileacha nuair a bhfeictear orthu ó fhráma tagartha rothlach. I bhfráma tagartha le rothlú deiseal, bíonn an sraonadh ar an taobh clé de ghluaisne an réada; agus i gceann le rothlú tuathalach, bíonn an sraonadh ar dheis. Nochtaíodh an slonn matamaiticiúil d'fhórsa Coriolis i bpáipéar sa bhliain 1835 scríofa ag an t-eolaí Francach Gaspard-Gustave Coriolis i ndáil le teoiric na rothaí uisce, agus freisin i cothromóidí taoide de chuid Pierre-Simon Laplace sa bhliain 1778. Go luath sa 20ú haois, d'úsáidtí an téarma *fórsa Coriolis* i dtaca le meitéareolaíocht.

Fórsa agus luasghéarú coibhneasta réada atá faoi ghluaisne i dtaca leis an Domhan, de réir féachadóra ar Domhan, a tharlaíonn de bharr rothlú an Domhain. 

Ainmnithe as an matamaiticeoir Francach Gustave Gaspard Coriolis (1792-1843). 

Gluaiseann ponc ar dhromchla an Domhain ag an meánchiorcal níos tapa ná 40 meigiméadar (milliún méadar) gach 24 uair. Maidir le ponc ag aon domhanleithead ó thuaidh nó ó dheas, mar a bhfuil an cúrsa imlíneach gach lá níos lú ná ag an meánchiorcal, is lú a luas. Ag na Moil, níl aon ghluaisne faoi phonc. 

Léiríonn gluaisne an aeir thar dhromchla an Domhain an iarmhairt seo. Nuair a ghluaiseann aer a bhí ag an meánchiorcal ar dtús ó thuaidh ar luas ard, bíonn sé ag gluaiseacht níos tapa ná dromchla an Domhain. Cuireann sé seo rothlú deisil faoin aer sa leathchruinne thuaidh, agus rothlú tuathail sa leathchruinne theas. Is mar an gcéanna do ghluaiseacht uisce.

## Féach freisin

* Gustave Gaspard Coriolis

* Fórsa Coriolis (réalteolaíocht)

* Luasghéarú Coriolis (réalteolaíocht)

## Tagairtí

Catagóir:Meitéareolaíocht
Catagóir:Rothlú
Catagóir:Geodasaíocht
Gaspard-Gustave Coriolis

Eolaí, innealtóir meicniúil agus matamaiticeoir Francach ba ea **Gaspard-Gustave de Coriolis** nó **Gustave Coriolis** (21 Bealtaine, 1792 – 19 Meán Fómhair, 1843). Tá clú air toisc an obair a rinne sé i leith fórsaí forlíontaigh a aimsítear i bhfráma tagartha rothlach, agus glaodh an fórsa áirithe, Iarmhairt ''Coriolis'' ina dhiaidh. Ba é Coriolis an chéad duine leis an téarma "obair" a úsáid le cur síos a dhéanamh ar aistriú fuinneamh thar fad áirithe. 

Rugadh é i bPáras sa bhliain 1792. Sa bhliain 1816 bhí sé mar teagascóir ag an École Polytechnique. Rinne sé turgnaimh ansin ar frithchuimilt agus hiodrálaic. Sa bhliain 1829 d'fhoilsigh sé an leabhar, *Calcul de l'Effet des Machines* ("Áireamh ar Éifeacht na meaisíní"), ag déanamh cur síos ar an tslí gur féidir le earnáil na tionsclaíochta úsáid éifeachtach a fháil ó na meaisíní. I rith an tréimhse seo bhí an slonn, &frac12;mv2, á úsáid níos mó agus glacadh leis an nasc idir é agus obair mheicniúil. 

Rinne Coriolis a lán oibre sna blianta seo ar na smaointe seo faoi fuinneamh cinéiteach a chuir i bhfeidhm le córais rothlaigh. . Scríobh sé páipéir sa bhliain 1835, *Sur les équations du mouvement relatif des systèmes de corps* ("Na cothromóidí gluaisne choibhneasta de córas corp"). Chuir an saothar seo síos ar ar aistriú fuinneamh i córais rothlaigh mar rotha-uisce. Rinne sé plé ar na fórsaí forlíontaigh a aimsítear i bhfráma tagartha rothlach agus roinn sé na fórsaí seo in dhá grúpaí. Is é Iarmhairt Coriolis an dara catagóir. Sa bhliain 1835 d'fhoilsigh sé saothar matamaiticiúil ar imbhualadh sféar: *Théorie Mathématique des Effets du Jeu de Billard*.

Bhí Coriolis mar ollamh le meicnic ag an École Centrale des Arts et Manufactures sa bhliain 1829. Fuair sé bás sa bhliain 1843 ag aois 51 i bPáras.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1792
Catagóir:Básanna i 1843
Catagóir:Fisiceoirí Francacha
Catagóir:Innealtóirí Francacha
Catagóir:Matamaiticeoirí Francacha
Debian

Is córas oibriúcháin é **Debian**. Is bogearra saor é agus, mar sin, tá cead ag aon duine an cód a úsáid agus a athrú. Tá roinnt córas oibriúcháin eile bunaithe go hiomlán ar Debian, mar shampla Ubuntu agus Linux Mint

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Linux
Catagóir:Córais oibriúcháin
Catagóir:Bogearraí saora
Crotach eanaigh

thumb|'' Numenius phaeopus''
 
Is éan é an **crotach eanaigh** (*Numenius phaeopus*) a phóraíonn sa leathsféar thuaidh ar thundra is móinteach Artach. Imircíonn sí go dtí cladaigh láibeacha is ghaineamhlacha sa leathsféar theas. An ceann stríocach. Itheann sí feithidí, caora is inveirteabraigh na gcladaí, portáin go háirithe. Ball d'fhine na Scolopacidae é.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Rudyard Kipling

Scríbhneoir Sasanach ab ea **Joseph Rudyard Kipling** (30 Nollaig 1865 - 18 Eanáir 1936) a bhfuil a scéalta cuimhnithe go príomha dá bharr cheiliúradh impiriúlachais na Breataine dá chuid, scéalta agus dánta de shaighdiúirí na Breataine san India, agus a scéalta le haghaidh páistí.

Bronnadh Duais Nobel na Litríochta ar Kipling sa bhliain 1907. 

## Luathshaol
Rugadh Kipling i Bombay (Mumbai), India do Alice Kipling (née MacDonald) agus John Lockwood Kipling.  Chas an bheirt acu ag Loch Rudyard in Rudyard, Staffordshire, Sasana. Bhí siad chomh tógtha sin leis an áilleacht de chuid na háite gur thug siad an t-ainm féin dá mhac.

Seoladh Rudyard Kipling ar ais go dtí Sasana é agus é 5 bliana d'aois. 

## Scríbhneoireacht
Tháinig an clú is mó ar Kipling lena scríbhneoireacht ficsin: 

* The Jungle Book (sraith scéalta a bhfuil 'Rikki-Tikki-Tavi' mar cheann acu), 
* Kim (scéal tinrimh), 
* neart gearrscéalta mar 'The Man Who Would Be King', 
* agus a chuid dánta, mar Mandalay, Gunga Din, agus If—. 

## Gailearaí

Íomhá:Drawing of Rudyard Kipling.jpg|Roimh 1898
Íomhá:Kipling TIME cover 19260927.jpg|Clúdach TIME sa bhliain 1926


## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1865
Catagóir:Básanna i 1936
Catagóir:Acadóirí Briotanacha
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Filí Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Gearrscéalaithe
Catagóir:Iriseoirí Sasanacha
Catagóir:Lucht ollscoile
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Scríbhneoirí Indiacha
Catagóir:Úrscéalaithe Sasanacha
Elizabeth Williams

B'ábhar amhráin í **Elizabeth Williams**, nó mar is fearr aithne uirthi **, san amhrán cáiliúil *Y Ferch o'r Sger* (Gaeilge: An Cailín ó Sker).

Bhí cónaí uirthi sa Tŷ'r Sger (Gaeilge: Teach Sger), in aice le Cynffig, ar an gcósta idir Margam agus Porthcawl i Morgannwg. Deirtear gur thit sí i ngrá leis an gcruitire bocht, Thomas Evans, ach nach raibh muintir s'aicise sásta ligint di é a phósadh. Cuireadh iallach uirthi fear saibhir darb ainm Thomas Kirkhouse ó Gastell-ned a phósadh.

Cúpla bliain ina dhiaidh sin, chum Thomas Evans an t-amhrán *Y Ferch o'r Sger*:

Ainmníodh an scoil 'Ysgol y Ferch o'r Sger', Corneli, Pen-y-bont ar Ogwr (sir) i gcuimhne uirthi.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1747
Catagóir:Básanna i 1776
Catagóir:Daoine as Pen-y-bont
Catagóir:Stair Phen-y-bont
Dlí Saileach

upright|thumb|Lámhscríbhinn an Dlí Saileach de Vandalgarius, sa bhliain 793.
Is éard is an **Dlí Saileach** (Laidin: *Lex Salica*) ann ná corpas de dhlí traidisiúnta na bhFranc Saileach a bhí códaithe le haghaidh rialú sna Meánaoiseanna le linn ré an Rí Clóbhis I sa 6ú haois. Cé go léiríonn an Dlí Saileach úsáid agus cleachtas an-ársa, seans gur tiomsaíodh an dlí ar dtús báire am éigin idir 507 agus 511.

Is é an dearbhphrionsabal is cáiliúla den dlí seo ná ceart céad-ghinteachta athairlíneach, an riail a chur cosc ar bhaineannach teacht i gcoróin nó i bhfíofa ó oidhreacht. Go deimhin, go minic, is téarma comhchiallach é an 'Dli Saileach' agus 'ceart céad-ghinteachta athairlíneach'. Ach síneann tábhacht an dlí Shailigh níos faide ná na rialacha oidhreachta, mar go bhfuil sinsearach réimdhíreach aige chuig an gcóras dlí in go leor áiteanna san Eoraip sa lá atá inniu .

Saileach
Dli
Ted Danson

Is aisteoir Meiriceánach é **Ted Danson** a rugadh ar an 29 Nollaig 1947.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Daoine beo
Foillseacháin Inis Gleoire

mion|1926|317x317px
Comhlacht foilsitheoireachta Éireannach as Béal Feirste ab ea **Foillseacháin Inis Gleoire** a d'fhoilsigh leabhair Ghaeilge. D'fhoilsigh an comhlacht aistriúcháin ar shaothair de chuid James Joyce; Dubliners, "Cinmhíol an chuilb mar óganach" agus Uiliséas.

## Tagairtí

Catagóir:James Joyce
Catagóir:Foilsitheoirí Gaeilge
Omar Sharif

B'aisteoir Éigipteach é **Omar Sharif**, a rugadh faoin ainm *Michael Demitri Shalhoub* ar an 10 Aibreán 1932. Fuair sé bás ar an 10 Iúil 2015.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Básanna in 2015
Catagóir:Aisteoirí Éigipteacha
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Coirpigh
Catagóir:Fir
Catagóir:Moslamaigh
Catagóir:Náisiúnaithe
Catagóir:Scríbhneoirí
Skanderbeg

Ba laochra Albánach é **George Kastrioti Skanderbeg ** (6 Bealtaine 1405 – 17 Eanáir 1468). 

Catagóir:An Albáin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1405
Catagóir:Básanna i 1468
Muire Walsingham

deas|210px|thumb|Muire Walsingham
Is teideal a thugtar ar an Maighdean Mhuire mar thoradh a taispeánadh in Walsingham, Norfolk sa bhliain 1061 í **Muire Walsingham**. 

Walsingham
Naomh Aodhán Lindisfarne

Ba naomh é **Aodhán Lindisfarne**, easpag agus misinéir rialta.

Bhunaigh sé mainistir Lindisfarne ar chósta thoir thuaidh Shasana.   I 635 ba iad manaigh Éireannacha as mainistir Í in Inse Ghall, faoi stiúir an easpaig Aodhán, a lean den chraobhscaoileadh nuair a bhunaigh siad mainistir Lindisfarne, ar oileán amuigh ó chósta Northumberland.

## Saol

clé|mion|Holy Island
clé|mion|257x257px|Aidan, Lindisfarne
Ba de shliocht Éireannach é Naomh Aodhán agus bhí sé ina mhanach de chomhthionól Oileán Í. 
clé|mion|Dealbh Saint Aidan agus Lindisfarne Priory
Nuair a díbríodh Oswald, Rí Northumbria, as a ríocht tháinig sé ar lorg tearmainn i mainistir Oileán Í.  Nuair a d’fhill sé abhaile chun dul arís i gcoróin, thug sé cuireadh do Naomh Aodhán teacht leis lena mhuintir a aisiompú chun an chreidimh. 

Lonnaigh Aodhán i Lindisfarne agus is ansin a bhí a lárionad misinéireachta. Le cuidiú an Rí, a bhí mar theangaire aige, d’éirigh go han-mhaith leis an misean. 

D’éag sé  i Northumberland ar an 31 Lúnasa 651.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois
Catagóir:Básanna i 651
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Misinéirí
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Dáiví

Ba rí é **Dáiví** (1040 R.Ch – 970 R.Ch). 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1040 RC
Catagóir:Básanna i 970 RC
Catagóir:Cláirseoirí
Catagóir:Feirmeoirí
Catagóir:Filí
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Áiseacha
Catagóir:Sean-Tiomna
Solamh

Ba rí é **Solamh** (1011 R.Ch – 931 R.Ch). 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1011 RC
Catagóir:Básanna i 931 RC
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Áiseacha
Catagóir:Sean-Tiomna
An Braon Broghach (idirdhealú)

Is é is brí leis an teilgean cainte **an braon broghach** ná an chéad bhraon poitín a thagann as an stil, is é sin, as an ngléas driogtha, nuair a bhítear ag déanamh poitín.

#### Úsáidí eile
* An Braon Broghach (Cnuasach Gearrscéalta)
Gilphíb choiteann

Is éan í an **ghilphíb** nó an **ghilphíb choiteann** (*Sylvia communis*). Is baill d'fhine na Sylviidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Lacha rua

Is éan é an **lacha rua**. Is féidir leis an ainm seo tagairt a dhéanamh do rualacha (*Mareca penelope*). Is baill d'fhine na Anatidae iad.

## Tagairtí

Catagóir:Anatidae
Catagóir:Lachain
Buíóg

thumb|'' Emberiza citrinella '' 

Is éan beag pasaireach í an **bhuíóg** (*Emberiza citrinella*). Is baill d'fhine na Emberizidae iad. Maireann sé an bhliain ar fad san Eoraip agus isteach in iarthar na Sibéire. Sa samhradh feictear na buíóga níos faide i lár na Sibéire, agus sa gheimhreadh san Áise Láir. Tugadh isteach é san Astráil agus sa Nua-Shéalainn freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Ladhrán buí

Is éan é an **ladhrán buí** (*Tringa melanoleuca*).

## Féach freisin
* Mionladhrán buí

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Herpesviridae

thumb|Herpes labialis/Herpes simplexIs fine mhór iad na** Herpesviridae** ina mbíonn Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach (ADN) mar ábhar géiniteach acu agus ina n-úsáidtear ADN-spleách polaiméaráise ADN i gcomhair macasamhlaithe agus is cúis leo galair a thionscain in ainmhithe, lena n-áirítear daoine. 

Tagann ainm na fine ón bhfocal Sean-Ghréigise* herpin* ("téaltú"), a thagraíonn do na hionfhabhtuithe athfhillteacha folaithe, gnáththréith na víreas seo. Is féidir le *Herpesviridae* bheith freagrach as ionfhabhtuithe folaithe nó lísithe

## Féach freisin

* Herpes zoster oticus (RHS)
* Heirpéas

## Tagairtí

Catagóir:Galair seadánacha
Catagóir:Víris
Catagóir:Víreolaíocht ainmhithe
Catagóir:Herpesviridae
An Tiomna Nua

mion|clé|200px|Tiomna Nua
Is é **an Tiomna Nua** an dara cuid den Bhíobla Críostaí.

## Tagairtí
  

Catagóir:An Bíobla
Catagóir:Tiomna Nua
Láimhíneach

Is iasc é an **láimhíneach**. Cuimsíonn na láimhínigh an t-ord tacsanomaíochta Lophiiformes.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Naomh John Bosco

Bhí **Eoin Bosco** (*Giovanni Melchiorre Bosco*; 16 Lúnasa 1815 – 31 Eanáir 1888) ina shagart Caitliceach agus ina mhúinteoir san Iodáil sa 19ú haois. Ainmníodh mar naomh é sa 20ú haois. 

## Saol
Saolaíodh Naomh Eoin Bosco sa bhliain 1815 i dtuaisceart na hIodáile.  Cailleadh a athair nuair a bhí sé an-óg agus chabhraigh a mháthair go mór leis chun oideachas maith a fháil.  

Nuair a bhí sé ina shagart óg, agus é ag obair le páistí sráide sna ceantair is boichte de Torino, bhunaigh sé ionaid agus scoileanna chun aire a thabhairt dóibh. D'fhorbair sé córas oideachais bunaithe ar ghrá agus mheas. Roimhe sin, bhí méid áirithe den iallach sa smacht. Bhí sé mar aidhm aige go mbeadh an t-oideachas is fearr ag na leanaí seo agus bhí sé lách, cneasta leo i gcónaí.  
clé|mion

## Oidhreacht
Chun na haidhmeanna seo a chur i gcrích bhunaigh sé Ord na Salíseach (Salesians). Tá baill den ord san in áiteanna ar fud an domhain.  

Maíodh gur bhain eachtraí míorúilteacha agus físeanna lena shaol. Ainmníodh mar naomh é sa bhliain 1934.  Bhí grá ar leith aige do Mhuire faoin dteideal 'Muire Cúnamh na gCríostaithe'..     

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1815
Catagóir:Básanna i 1888
Catagóir:Naoimh Iodálacha
Catagóir:Oideachasóirí
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Scríbhneoirí Iodálacha
Gnú

Ainmhí is ea an **gnú**, dúchasach don Afraic Theas agus don Afraic Thoir. Tá dhá speiceas ann sa ghéineas *Connochaetes*: an gnú earrbhán (*Connochaetes gnou*) agus an gnú riabhach (*Connochaetes taurinus*).

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Patrick Süskind

Is scríbhneoir agus drámadóir Gearmánach é **Patrick Süskind** (a rugadh in Ambach, an Ghearmáin, 26 Márta 1949).

Ghnóthaigh sé céimeanna sa stair ó ollscoil München agus ollscoil Aix-en-Provence. An t-úrscéal is clúití leis ná *Das Parfum* (An Cumhrán) a bhain cáil dhomhanda amach, agus a aistríodh i ndaichead teangacha.

Caitheann Süskind saol ciúin socair. Is annamh a théann sé faoi agallamh agus ní minic a fheictear ag ócáidí poiblí é.

## Saothar

mion|clé|''Das Parfum'' (An Cumhrán)

* *Der Kontrabass*,(An Dord Mór),1981 ISBN 3-257-23000-1
* *Das Parfum*,(An Cumhra) 1985, ISBN 3-257-22800-7
* *Die Taube*, (An Colm) 1987, ISBN 3-257-21846-X
* *Die Geschichte von Herrn Sommer*, (Scéal an tUasal Sommer)1991, ISBN 3-257-22664-0
* *Drei Geschichten*, (Trí Scéil), 1995, ISBN 3-257-70008-3 (Neuausgabe 2005: ISBN 3-257-23468-6)
* *Über Liebe und Tod*, (Faoi Ghrá agus Bhás) 2006, ISBN 3-257-23589-5

Rinneadh scannán de *Das Parfum* sa bhliain 2006.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Iomann na hEorpa

Is é **Iomann na hEorpa** iomann an Aontais Eorpaigh agus iomann Chomhairle na hEorpa. 

Is ionann a cheol agus gluaiseacht deiridh 9ú siansa Beethoven. Níl aon téacs oifigiúil ag an iomann, toisc nárbh fhéidir aontú a fháil faoi cén teanga ina mbeadh na focail. Dá bhrí sin, molann EEU/Aontas Esperanto na hEorpa go gcanfaí na focail thíos sa teanga neodrach Eorpach Esperanto, ionas nach dtabharfaí buntáiste nó míbhuntáiste do shaoránach ar bith, ach go mbeadh daoine ó gach cearn den Eoraip in ann canadh le chéile. Seo an téacs a scríobh iaruachtarán EEU, an tIodálach agus tacaí tréan na hEorpa Cónaidhme, Umberto Broccatelli. Tá aistriúcháin ar na focail ar fáil in 37 teanga, ina measc 23 teanga oifigiúil an Aontais Eorpaigh. Seo na focail in Esperanto, maille le haistriúchán go Gaeilge le Seán Ó Riain: 





## Aistriúchán go Gaeilge

Ní lena chanadh, ach chun brí na bhfocal thuas a thabhairt.

**Don Eoraip**	 					

Canaimis le chéile, a chairde,				
Móraimis an t-áthas,					
Ní habhainn ná sléibhte,				
Níl aon teorainn feasta.					
					
Ó, a Eoraip, baile dúinne,				
Rófhada a mhair an roinnt,				
Anois lonraíodh d’áilleachtsa				
Do shliochtsa is ea sinn uile.				 

Tugann do bhratach le chéile,				
Mar bhráithre, daoine iarchogaidh,			
Anois aontaíonn do dhlíthe				
Saoránaigh le lánchead. 				

Ar fud shean-mhór-roinn na hEorpa,			
Tá an pobal ar cois anois,				
Mothú nua á dtreorú uile				
Is tréantoil chun athaontú.				
				
Faoi sciath an dlí					
Mairfimidne i gcomhaontas,				
Sin an ní a mhionnaímidne				
Tír amháin, cinniúint amháin. 			 

Sin ár sampla don domhan uile,			
Sin an treo is sin an tslí,				
An cine daonna uile feasta				
Beo i síocháin is in áthas. 				


## Stair
I 1972 ghlac Comhairle na hEorpa le ceol Beethoven mar iomann, agus i 1985 ghlac cinn stáit agus rialtais an Chomhphobail Eorpaigh (CE) leis mar iomann dóibh siúd freisin. Nuair a claochlaíodh an CE go hAE, deineadh iomann an AE de. Níl i gceist go gcuirfí Iomann na hEorpa in áit na n-iomann náisiúnta éagsúla, ach tá faoi comhluachanna na dtíortha Eorpacha a chur in iúl, go háirithe síocháin, saoirse, dlúthpháirtíocht agus prionsabal na haontachta san éagsúlacht. 
D'úsáid Beethoven focail Friedrich Schiller óna Óid don Áthas, ach níl aon bhaint acusan le hIomann na hEorpa.

## Tagairtí
Verdun

Is baile í** Verdun** (Gearmáinis mheánaoiseach :* Wirten*, *Verdun-sur-Meuse* a hainm oifigiúil roimh 1970) atá suite i Roinn na Meuse (Fraincis:*Département de la Meuse* ), réigiúin na Lorráine, san Fhrainc thoir thuaidh.

Bhí Cath Verdun (Fraincis: *Bataille de Verdun*) ar cheann de na cathanna is tábhachtaí i rith an Chéad Chogadh Domhanda.

## Féach freisin
*Ceantair sa Fhrainc

## Tagairtí

Catagóir:Ceantair sa Fhrainc
Pete Postlethwaite

Aisteoir Sasanach ab ea **Pete Postlethwaite**, a rugadh ar an 7 Feabhra 1946 agus a fuair bás ar an 2 Eanáir 2011.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Básanna in 2011
An Diftéire

Galar daonna is ea **diftéire** atá cúisithe ag an bachaillín Corynebacterium diphtheriae. Galar baictéarach tógálach a d'fhéadfadh cumhdach tiubh a chruthú sa tsrón, sa scornach nó san aer-phíobán atá ann.
 
mion|clé|PDB 1f0l EBI

Bíonn na baictéir as a n‑éiríonn diftéire le fáil i mbéal, i scornach agus i srón duine atá ionfhabhtaithe. Is féidir na baictéir seo a chur ar aghaidh go daoine eile go héasca eile trí bhraonacha taise a scaipeadh le casacht nó le sraothanna. Uaireanta leanann deacrachtaí slogtha, giorra anála agus plúchadh as an diftéire. Is tinneas tromchúiseach é diftéire. 

Gheobhaidh duine amháin as gach 15, a bhfuil an diftéire orthu, bás dá bharr. Cruthaíonn an diftéire tocsain (nimh) chumhachtach a dhéanann dochar do bhaill agus d’fhíocháin an choirp. Uaireanta leanann aimhréidhe eile as sin, cosúil le pairilis, cliseadh croí nó bás.
mion|clé|Triuch (Pertussis)

## Siomtóim

mion|clé|Alban, 1944

De ghnáth, is é an chéad siomptóm ná scornach pianmhar agus deacracht slogtha. Tá siomptóim eile ann, cosúil le lagfhiabhras, masmas, caitheamh aníos, tinneas cinn agus buille croí tapa.

Baineann na haimhréidhe seo a leanas le diftéire:

* Cliseadh croí
* Pairilis
* Dianfhadhbanna análaithe
* Deacrachaí slogtha
* Bás

clé|mion

## Vacsaín do Dhiftéire
Tá an vacsaín diftéire sábháilte.Maidir le daoine ar tugadh an vacsaín dóibh: deargaíonn agus atann an áit ar tugadh an t‑instealladh dóibh nó bíonn fiabhras ar dhuine amháin as gach deichniúr.Is annamh a bhíonn fo‑iarsmaí tromchúiseacha ag diftéire. 

Tugann an vacsaín cosaint do phaistí ar an tocsain as a n‑éiríonn siomptóim an tinnis, seachas cosaint ar na baictéir féin. Mar gheall ar go dtéann an vacsaín i gcion ar an tocsain, glaotar tocsóideach air. 

Tugann cúrsa iomlán den vacsaín seo cosaint mhaith do 95% de dhaoine. Is féidir leis na baictéir fanacht i scornach na ndaoine a bhfuil imdhíonadh faighte acu. Mar gheall air sin, cé go bhfuil siad féin imdhíonta, is féidir leo na baictéir a chur ar aghaidh go daoine nach bhfuil imdhíonadh acu, agus go leanaí óga.

## Cosaint a fháil ar dhiftéire
Is féidir cosaint a fháil ar dhiftéire trí vacsaíniú a fháil. Tugtar an vacsaín diftéire mar chuid den Chlár um Imdhíonadh do Leanaí, in éineacht leis an vacsaín diftéire, leis an vacsaín treacha, leis an vacsaín HiB, agus leis an vacsaín polaimiailítis dhíghníomhaithe. Deirtear go bhfuil sé fíorthábhachtach imdhíonadh a fháil i gcoinne na diftéire mar go bhfuil cásanna diftéire ag dul i méid timpeall na cruinne toisc go bhfuil an ráta imdhíonta ag titim.
clé|mion|eipidéimeolaíocht

## Foinsí
* Cambridge Illustrated History of Medicine(Béarla), eagarthóir Roy Porter, Cambridge University Press 1988, (ceathrú priontáil 2009)
* Le heolas níos cuimsithí a fháil ar dhiftéire, féach ar National Immunisation Guidelines of Ireland 2002, Caibidil 3 mar atá ar fáil ar an suíomh Gréasáin seo: http://www.hpsc.ie/A‑Z/VaccinePreventable/Vaccination/Publications/ImmunisationGuidelines/#d.en.937 
* http://www.immunisation.ie/en/Downloads/PDFFile_15309_en.pdf

## Tagairtí

Catagóir:Galair thógálacha
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Galar Carión

Galar daonna is ea **Galar Carión** atá cúisithe ag an mbaictéir Bartonella. Scaiptear ag cuileoga gainimh fuilshúiteacha é.

## Tagairtí

* Cambridge Illustrated History of Medicine(Béarla), eagarthóir Roy Porter, Cambridge University Press 1988, (ceathrú priontáil 2009)

Catagóir:Galair
Catagóir:Zónóisí
Ruachtach

Is galar ionfhabhtaíoch craicinn é  r**uachtach **(nó **erysipelas **i mBéarla), mar thoradh ar chineálacha haemalaíocha an bhaictéir streipteacocas.

#### Tréithe
Scaiptear an baictéar trí thadhall díreach ó dhuine go duine; Scaiptear é ó dhuine a bhfuil an ionfhabhtú acu go duine eile trí uirlisí máinliachta, coilm agus teagmháil. 

Téann an baictéar ansin isteach trí bhristí beaga sa chraiceann. Éiríonn an craiceann deargtha ata, cosúil ina chreatlach le craiceann flannbhuí; deargadh is at a tharlaíonn san aghaidh den chuid is mó .

Leathnaíonn an fhairsinge ionfhabhtaithe go tapa. Bíonn an t-othar an-tinn, le fiabhras ard. 

#### Leigheas

Déantar an galar a chóireáil le peinicillin,  

#### Ainm

*Erysipelas* is ainm dó as Gréigis, agus tugtar *Tine Naomh Antoine* air chomh maith.

#### Ainmneacha eile

Bíonn sé ar mhuca chomh maith.
Íomhá:Erysipel2.JPG|cluas
Íomhá:Erysipelas in a foot.jpg|cos
Íomhá:Recurrent erysipelas on edematous leg.jpg|glúin


## Tagairtí

* Cambridge Illustrated History of Medicine (Béarla), eagarthóir Roy Porter, Cambridge University Press 1988, (ceathrú cló 2009)

Catagóir:Galair thógálacha
Catagóir:Craiceann
Catagóir:Baictéir
Fiabhras Lassa

Is galar daonna é **an fiabhras Lassa ** atá cúisithe ag víreas. Scaiptear é ó fhual na gcreimirí go daoine agus ansin scaipeann sé ó dhuine go duine. 

## Tagairtí

* Cambridge Illustrated History of Medicine , eagarthóir Roy Porter, Cambridge University Press 1988, (ceathrú priontáil 2009)

Catagóir:Galair thógálacha
Catagóir:Zónóisí
Lobhra

Is galar daonna é an **lobhra** atá cúisithe ag an mbachaillín *[[Mycobacterium Leprae]]*. Scaiptear é ó dhuine go duine tar éis tréimhse fhada teagmhála. Tugtar Galar Hansen air chomh maith.

## Tagairtí

* *Cambridge Illustrated History of Medicine* , eagarthóir Roy Porter, Cambridge University Press 1988, (ceathrú priontáil 2009)

Catagóir:Galair thógálacha
An fhioláiriáis

Is galar daonna í ** An Fhioláiriáis** agus is péisteanna néimeatóideacha fioláireacha is cúis leis. Scaiptear é trí chorrmhíolta agus iad ina veicteoirí do na *Filarioidea*. Baineann an eilifintiáis leis an ngalar seo. 

## Tagairtí

* Cambridge Illustrated History of Medicine , eagarthóir Roy Porter, Cambridge University Press 1988, (ceathrú priontáil 2009)

Catagóir:Galair thógálacha
Cat mara an Atlantaigh

Is iasc é **cat mara an Atlantaigh** (*Anarhichas lupus*). Is baill d'fhine na Anarhichadidae iad.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Iasc torcánach

Grúpa mór d'éisc théagartha uisce úir is mara ar féidir leo séideadh amach le haer nó uisce go mbíonn siad beagnach sféarúil. Is baill d'fhine na Tetraodontidae iad. An-fhorleathan i bhfarraigí tanaí teo, os cionn sceireacha is leapacha féar mara. An cholainn spíonach go minic agus 4 fhiacail sna gialla, ag foirmiú goib cosúil le gob pearóide. Cuid de na horgáin is na fíocháin an-nimhiúil. Is sócamais éisc áirithe sa chlann seo sa tSeapáin, agus ullmhaíonn cócairí speisialta iad. Tugtar *iasc bolgach* orthu freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Dinnireacht aiméibeach

Is galar daonna é an **dinnireacht aiméibeach**. Is í an aiméibe *[[Enteramoeba histolytica]]* is cúis leis. Scaiptear é nuair a dhéanann duine bia nó fíoruisce a bhfuil an aiméibe ann a ionghabháil. 

## Tagairtí

* Cambridge Illustrated History of Medicine , eagarthóir Roy Porter, Cambridge University Press 1988, (ceathrú priontáil 2009)

Catagóir:Galair thógálacha
Dinnireacht bhachaillíneach

Is galar daonna é **an dinnireacht bhachaillíneach**. Cineál dinnireachta agus drochchineál sigeallóise é.

## Tagairtí

Catagóir:Galair thógálacha
Moss Keane

B'imreoir rugbaí Éireannach é **Moss Keane** (27 Iúil 1948 – 5 Deireadh Fómhair 2010) ar fhoireann rugbaí na hÉireann agus le Leoin na Breataine is na hÉireann. D'éag sé in aois a 62 bliana.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí rugbaí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Básanna in 2010
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Baibéasóis

Is éard is **Baibéasóis** ann ná galar seadánach daonna atá cosúil leis an maláire atá cúisithe ag Babesia.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Liopard sneachta

Ainmhí is ea an **liopard sneachta** (*Panthera uncia*). Tá cónaí air sna Himiléithe in iarthar na Síne. Is feoiliteoir é.  

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Sípéir gallda

thumb|240px|Sípéir gallda
Is madadh clóis é an **sípéir gallda**. 

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Póir mhadraí
Dúil (Cnuasach gearrscéalta)

Cnuasach gearrscéalta Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Liam Ó Flaithearta é ***Dúil***. Bailiúchán de scéalta a bhí foilsithe aige roimhe sin in irisí éagsúla as Béarla atá ann, den chuid is mó.
[mion|[Liam Ó Flaithearta]]
Foilsíodh an chéad eagrán sa bhliain 1953 agus an dara heagrán sa bhliain 2004. Ba é *Dúil* an chéad leabhar a scríobh an Flaitheartach ina theanga dhúchais. Scríobh sé *Dúil* nuair a bhí sé i mbarr a mhaitheasa mar scríbhneoir.

## Na scéalta
* Dúil
* An Seabhac
* An Charraig Dhubh
* An Scáthan
* An Beo
* Bás na Bó
* Mearbhall
* An Buille
* Daoine Bochta
* An Chearc Uisce
* An Chulaith Nua
* An Luchóg
* Teangabháil
* An tAonach
* An Fiach
* Uisce Faoi Dhraíocht
* Díoltas
* Oifig an Phoist

## Féach freisin

* Liam Ó Flaithearta
*Gearrliosta — Uimhir 1 ar deireadh thiar thall! Líon suas arís iad! 

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair ghearrscéalta Ghaeilge
Catagóir:Liam Ó Flaithearta
Liopardchat Bheangál

thumb|240px|Liopardchat Bheangál

Is cat é **liopardchat Bheangál**. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cait
Catagóir:Mamaigh
Sotar rua

Cineál madra is ea an **sotar rua**.Taobh amuigh d’Éirinn glaotar an sotar Éireannach air. 

Tá cáil ar an madra seo toisc go bhfuil sé mar shuaiteantas ag Bus Éireann.   

Bhí sotar rua ag Uachtarán na Stát Aontaithe Richard Nixon nuair a bhí sé sa Teach Bán, agus bhí scannán de chuid Disney dar teideal *Big Red* ina raibh sotar rua. 

## Féach freisin

* Cú Faoil
* Brocaire gorm

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Conradh Meerssen

thumb|Teorainneacha nua Meerssen.Ba chonradh críochdheighilte é** Conradh Meerseen** de chuid na hImpireachta Cairilínsí. Shínigh beirt mhac marthanach an Impire Lughaigh Cráifeach, Lughaidh Gearmánach ón Ríocht Oir-Fhrancach agus Séarlas Maol ón Ríocht Iar-Fhrancach é ar an 8 Lúnasa sa bhliain 870. De thoradh ar an chonartha rinneadh Lotharingia, iar-ríocht an Rí Lothair II, a bhfuair bás sa bhliain roimhe. Chuaigh Conradh Meerssen i bhfeidhm in ionad Chonradh Verdun (843), a scoilt críocha na hImpireachta Cairilínsí i dtrí ríocht, idir garmhic Shéarlais Mhóir, tríd an chuid ó thuaidh den Ríocht Mheánach a shín ó na sléibhte Jura san Eilvéis (mar atá inniu ann) go dtí an Mhuir Thuaidh - Lotharingia - idir an Ríocht san iarthar agus san oirthear. Ag an am seo, bhí cuid mhór de chósta na Freaslainne faoi smacht na Lochlannach agus dá bhrí sin ní raibh ach ‘deighilt ar pháipéar’ i gceist anseo.

## Tagairtí

Catagóir:870
Catagóir:Conarthaí
Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:Stair na Gearmáine
Mac siobháin

Is baill den fhine *Gobiidae* iad na **mic shiobháin**, fine iasc cnámhach san ord *Gobiiformes*. Tá sé ar cheann de na finte iasc is mó ar domhan, a bhfuil níos mó ná 2,000 speiceas agus níos mó ná 200 géineas ann. Tá an chuid is mó acu measartha beag, go hiondúil níos lú ná 10 cm ar fad. Áirítear leis na Gobiidae cuid de na veirteabraigh is lú ar domhan, mar shampla *Trimmatom nanus* agus *Pandaka pygmaea*.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Leamhan liopardach

Is feithid é an **leamhan liopardach** (*Zeuzera biebingeri*). Ball d'ord na Lepidoptera atá ann, agus uaireanta áirítear mar fospeiceas de *Z. pyrina* é.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Leamhain
Toirtís liopaird

Ainmhí is ea an **toirtís liopaird**. Reiptíl atá ann, agus is ball d'ord na Testudines í. 

## Tagairtí

Catagóir:Toirtís
Fia rua

Fíorfhia beag  is ea an **fia rua (''Cervus elaphus'')** atá dúchasach don Eoraip is an Áise. An fia Eorpach is lú dá bhfuil ann, airde na nguaillí timpeall 75 cm. 

## Tréithe

* Na hadharca gearr ingearach le 3 bheann.
* An t-eireaball an-bheag ar fado 
* An geadán bán. 

Áitríonn sé imill coilleamaí oscailte.  Is féidir leis crosphórú leis an bhfia Seapánach agus sliocht thorthúil a ghiniúint.

## Tagairtí

Catagóir:Fianna
Fia buí

Fíorfhia atá dúchasach do réigiún na Meánmhara ach a tugadh isteach in áiteanna eile is ea an **fia donnbhuí** nó **fia buí**. 

## Tréithe

* Sa samhradh, donn éadrom le spotaí bána; 
* sa gheimhreadh, liath gan spotaí. 
* Na hadharca fada, leata le gobthaí imeallacha de ghnáth. 

Tugtar *poc dhá bhliain* ar an bhfireannach óg a fhásann adharca den chéad uair.

## Féach freisin

* Fia

## Tagairtí

Catagóir:Fianna
Síotal

Is cineál fia é an **síotal** (Béarla: *chital*, Laidin: *Axis axis*) a fhaightear go nádúrtha i bhfo-chríoch na hIndia. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Dairteanna

deas|300px|thumb|Dairteanna ar chlár dairteanna
Is é atá i gceist le **dairteanna** ná cluiche comórtais ina gcaitear dairteanna ar targaid chiorclach ar a dtugtar clár dairteanna. Is iomaí leagan den chluiche a imrítear agus a imríodh ar fud na cruinne, ach sa lá atá inniu ann glactar leis gur ionann dairteanna agus cluiche áirithe amháin le rialacha agus clár dairteanna ar leith. 

Spórt gairmiúil atá ann, ach imrítear go rialta é mar chaitheamh aimsire sna tithe tábhairne i go leor tíortha éagsúla - an Ríocht Aontaithe agus an Comhlathas Briotanach go ginearálta, an Ísiltír, Éire, Críoch Lochlann, na Stáit Aontaithe agus An Ghearmáin.

## Féach freisin

* Luke Littler

## Tagairtí

Catagóir:Spórt
Catagóir:Cluichí
Catagóir:Dairteanna
Impireacht na gCairilínseach

[thumb|right|300px|Leathnú ar Impireacht na gCairilínseach le linn [Charlemagne.]]
 Right|300px|thumb|Leathnú ar  Impireacht na bhFrancIs téarma staireagrafaíoch **Impireacht na gCairilínseach** (800-888) a úsáidtear chun tagairt a dhéanamh ar réimse na bhFranc agus ríshliocht na gCairilínseach i réim sa Mheán-Aois Luath.

Feictear ar an ríshliocht seo mar bhunaitheoirí na Fraince agus na Gearmáine. Meastar gur thosaigh an tréimhse nuair a corónaíodh Charlemagne, nó Séarlas Mór, ina impire, agus gur chríochnaigh sé nuair a fuair Séarlas Ramhar bás. 

De réir tuairime, is féidir an téarma seo a mheas mar an stair is déanaí de chuid Réimse na bhFranc nó luath-stair na Fraince agus na hImpireachta Naofa Rómhánaí.

## Tagairtí

Catagóir:9ú haois
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Impireachtaí
Catagóir:Ríshliocht Cairilínseach
Antony Beevor

Staraí cogaidh agus iarshaighdiúir Sasanach é **Antony James Beevor** a rugadh ar an 14 Nollaig 1946. Chaith sé tamall sna saighdiúirí agus é ar fiannas i Sasana agus sa Ghearmáin. Scríobh sé leabhair staire faoin Dara Cogadh Domhanda agus faoi Chogadh Chathartha na Spáinne.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Staraithe
Catagóir:Daoine beo
Séarlas Ramhar

Rí de chuid na nAlamannach (13 Meitheamh 839 - 13 Eanáir 888) a bhí i **Séarlas Ramhar** () ón bhliain 876, Rí na hIodáile ó 879, Impire na nIar-Fhrancach (mar **Séarlas III**) ó 881, Rí na nOir-Fhrancach ó 882, agus Rí na nIar-Fhrancach ó 884. Sa bhliain chaill sé a shuíochán ríoga san Ríocht Oir-Fhrancach, Lotharingia, agus b'fhéidir san Iodáil, áit nach bhfuil na taifid soiléir. I mí Eanáir na bliana céanna 888, fuair sé bás.

Catagóir:An Bhaváir
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Impirí Naofa Rómhánach
Catagóir:Laochra
Catagóir:Monarcaí Iodálacha
Catagóir:Ríshliocht Cairilínseach
Catagóir:Ríthe na bhFranc
Android

Is córas oibriúcháin móibíleach é **Android** atá bunaithe ar an eithne Linux.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Linux
Catagóir:Córais oibriúcháin
Catagóir:Bogearraí saora
Catagóir:Google
Dobharfhia Síneach

Fia atá dúchasach don tSín is an Chóiré is ea an dobharfhia Síneach (Hydropotes inermis). Tugtar *an fia uisce Síneach* air freisin.

## Tréithe

* An t-aon fhíorfhia gan bheanna. 
* Déanann na géaráin sa bhfireannach starrfhiacla fada atá dírithe síos. 
* Áitríonn sé corcacha, agus itheann plandaí uisciúla. 

Tugtha isteach an Dobharfhia Síneach san Eoraip ach ní féidir leis crosphórú leis an bhfia rua agus sliocht thorthúil a ghiniúint.

## Féach freisin

* Fia

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Fia mór na mbeann

Ainmhí ba ea **fia mór na mbeann** sa ghéineas *Megaloceros*. Chónaigh sé go forleathan san Eoraip, agus is iomaí creatlach a aimsíodh i bportaigh na hÉireann. Dá bharr sin samhlaítear go bhfuil gaol ag an bhfia díofa seo le hÉirinn.

## Féach freisin

* Nollaí (scannán)

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Paolo Maldini

Is iarimreoir sacair é **Paolo Maldini.** D’imir sé mar chosantóir le AC Milan ar feadh fiche cúig blianta. 

Bhuaigh Paolo a lán le AC Milan. Bhuaigh sé cúig UEFA Champions League, seacht Serie A agus Coppa Italia amháin. Ceapann a lán daoine go bhfuil Paolo ceann de na himreoirí is fearr riamh. D’imir athair Paolo le Milan freisin; Cesare an t-ainm a bhí air.

## Gairm

### Milan
Thosaigh Paolo ag imirt le Milan i sa bhliain 1988. Bhí Paolo sé bliana déag d’aois ag an am. Chuaigh sé ó neart go neart amach ó shin.

Chaith Paolo an banda chaptaein níos mó ná aon duine eile riamh i Milan. D’imir sé sé chead deachaid a seacht cluichí i Serie A, agus níos mó ná míle cluichí in iomlán. D’imir sé i n-ocht craobheacha Eorpach agus bhuaigh sé cúig cinn.
clé|mion|Paolo Maldini, uimhir a trí
D'éirigh sé as imirt le Milan sa bhliain 2009, nuair bhí sé daichead bliain d’aois. 

### Iodáil
Thosaigh Paolo ag imirt leis an bhfoireann U21 san Iodáil tar éis a thug a n-athair Cesare cluiche dó. Bhí Cesare an bainisteoir ag an am. Thosaigh sé ag imirt leis an chead foireann nuair a bhí sé naoi mbliana déag d’aois. 

D’imir sé cead fiche sé cluichí leis an Iodáil, agus chaith sé an banda chaptaein i seachtó sé cluichí.

Tar éis a stop Paolo ag imirt go huile ‘s go hiomlán, dúirt sé nach raibh aon suim aige a bheith ina thraenálaí nó ina bhainisteoir.

### Sa bhaile
Tá Paolo pósta le Adrianna Foss, bean  ó Veiniséala. Tá beirt pháistí aige, Christian agus Daniel.

## Tagairtí

Maldini, Paolo
Ichiyō Higuchi

Údar Seapánach ba ea **Ichiyō Higuchi** (樋口 一葉 Higuchi Ichiyō) (2 Bealtaine 1872 - 23 Samhain 1896), bean a baisteadh mar **Natsu Higuchi** (樋口 奈津 Higuchi Natsu) agus a dtugtar **Natsuko Higuchi** (樋口 夏子 Higuchi Natsuko) uirthi freisin. 

## Luathshaol
Ba de shliocht samúraíoch í Higuchi, agus rugadh í sa ré Meiji i dTóiceo. Bhí sí siúlach agus d'aistrigh sí ó theach go teach dhá uair déag. I gceann a ceithre bliana déag d'fhreastail sí ar an Haginoya, scoil filíochta, ach nuair a bhí sí cúig bliana déag cailleadh a deartháir agus chlis gnó a athar. Is gearr go bhfuair sé bás, rud a d'fhág Higuchi mar cheann an teaghlaigh in aois a seacht mbliana déag. 

Tháinig sí féin, a máthair agus an deirfiúr ab óige aici i dtír le níochán, le fuáil agus le hobair eile den saghas sin. Nuair a chonaic sí cé chomh maith is a d'éirigh le *Yabu no uguisu* ("Éin Cheoil sa Gharrán," 1888), úrscéal le Kaho Tanabe (田辺花圃 - *Tanabe Kaho* 1868-1943), seanpháirtí scoile, shocraigh sí ar dhul le scríbhneoireacht chun a teaghlach a cothú. 
clé|mion|299x299px|5000 yen

## Scríbhneoireacht
Tháinig an chéad úrscéal ó lámh Higuchi in aois a fiche bliain agus é scríofa faoin ainm Ichiyō. Sa bhliain 1894 foilsíodh *Ōtsugomori* (大つごもり - "Oíche Chinn Bhliana"), an chéad mhórshaothar aici, agus lean scéalta eile é a fuair ardmholadh ó gháthléitheoirí agus ó léirmheastóirí araon: *Takekurabe*, *Nigorie* (にごりえ - "Cúrsaí Corracha") agus *Jūsan'ya* (十三夜|| - "An Tríú hOíche Dhéag"). 

Sa bhliain 1896 fuair sí bás le heitinn, galar a tholg sí tamaillín roimhe sin. Níor phós sí riamh, cé go bhfuair sí tairiscint agus í fiche bliain d'aois. 
mion|340x340px|
Cuimhneachán
Tá ardmheas fós ar a saothar, agus áirítear í mar an gcéad bhanscríbhneoir proifisiúnta nua-aoiseach sa tSeapáin. 

## Liosta leabhar
* Robert Lyons Danly. *A study of Higuchi Ichiyō.* Yale University, 1980.
* Robert Lyons Danly. *In the Shade of Spring Leaves: The Life and Writings of Higuchi Ichiyō.* New Haven: Yale University Press, 1981.
* Yukiko Tanaka. *Women writers of Meiji and Taishō Japan: their lives, works and critical reception, 1868-1926.* McFarland, 2000.

## Naisc sheachtracha
* Ríomhthéacsanna de scéalta le Higuchi Ichiyō ag Aozora bunko
* Uaigh Higuchi Ichiyō

## Naisc
* Litríocht na Seapáine

* Natsume Sōseki

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Seapánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1872
Catagóir:Básanna i 1896
Saitō Ryokuu

Údar agus criticeoir Seapánach ba ea **Saitō Ryokuu** (斎藤 緑雨 ) (24 Eanáir 1868 - 13 Aibreán 1904) a bhí beo sa ré Meiji. Ainm cleite ba ea Saitō Ryokuu; baisteadh é mar **Saitō Masaru** (斎藤 賢). 

## Beatha
Sa bhliain 1896 bhunaigh Ryokuu *Mezamashi gusa* (めさまし草), iris liteartha, in éineacht le Mori Ōgai (森 鷗外) agus Kōda Rohan (幸田 露伴). San iris seo a foilsíodh *[[Takekurabe]]* (たけくらべ), scéal le Ichiyō Higuchi (Higuchi Ichiyō]] 樋口 一葉) ar mhol na léirmheastóirí go hard é. Cailleadh Ichiyō i Mí Samhna 1896 agus chuidigh Ryokuu lena máthair agus lena deirfiúr teacht i dtír, cé nach raibh sé ró-theann i gcuid is i maoin é féin.

Bhí Shūsui Kōtoku (Kōtoku Shūsui 幸徳 秋水), Baba Kochō (馬場孤蝶) agus Tekkan Yosano (Yosano Tekkan 与謝野 鉄幹) ar a chuid cairde liteartha. 

B'fhada eitinn ar Ryokuu agus sa bhliain 1904 chuaigh sí i gcinseal air. Agus é ag saothrú an bháis thug sé dialanna Ichiyō, a raibh sé ag brath ar iad a fhoilsiú, do Kochō. Fuair sé bás ar 13 Aibreán 1904. 

Ní chuireadh Ryokuu fiacail ann mar chriticeoir agus ba nathánaí suntasach é. 

## Naisc sheachtracha
* 作家別作品リスト：斎藤 緑雨 Leathanach Saitō Ryokuu ag Aozora Bunko

Catagóir:Scríbhneoirí Seapánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1868
Catagóir:Básanna i 1904
Takekurabe

Nóibhille le Ichiyō Higuchi is ea ***Takekurabe*** (*たけくらべ*).

Páistí atá ina gcónaí in imeall Yoshiwara (an t-aon cheantar amháin in Edo [ Tóiceo ] a raibh raibh cead striapachais ann) is ea na príomhcharachtair. Ag fás suas dóibh téann siad leis na ceirdeanna is dual dóibh agus cailleann saoirse na hóige. 

Rinneadh a lán scannán den scéal.

## Leabharliosta
* Robert Lyons Danly. *A study of Higuchi Ichiyō.* Yale University, 1980.
* Robert Lyons Danly. *In the Shade of Spring Leaves: The Life and Writings of Higuchi Ichiyō.* New Haven: Yale University Press, 1981.
* Yukiko Tanaka. *Women writers of Meiji and Taishō Japan: their lives, works and critical reception, 1868-1926.* McFarland, 2000.

Catagóir:Úrscéalta