open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Robert Woodrow Wilson

Fisiceoir a saolaíodh i Heuston, Texas is ea **Robert Woodrow Wilson** (r. 10 Eanáir 1936). I 1963 agus iad ag mionscrúdú an fhothram raidió a bhí ag cur isteach ar chumarsáid idir an Domhan is satailítí, tháinig sé féin is a chomhghleacaí Arno Penzias ar an iarmhar micreathonnach i gcúlra an teasa fhíordhian ón Ollphléasc ag tús na Cruinne. Ba é seo an radaíocht chosmach mhicreathonnach cúlra a réamhinis George Gamow is Ralph Alpher i 1948. Le Pyotr Kapitsa, bhuaigh an bheirt Duais Nobel sa bhfisic i 1978 as.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Daoine beo
Norbert Wiener

Matamaiticeoir is loighceoir Meiriceánach a saolaíodh i gColombia, Missouri ab ea **Norbert Wiener** (1894-1964). Rinne sé taighde ar chibirnitic agus d'fhoilsigh *Cybernetics* (Cibirnitic, 1948). Chuidigh sé le forbairt áiritheoirí is ríomhairí leictreonacha. Rinne sé obair thábhachtach ar dhóchúlacht, rialúchán aischothaithe, uathoibriú, agus bunús na matamaitice.

## Tagairtí
Joseph Wolpe

Síciatraí a rugadh i Johannesburg san Afraic Theas ab ea **Joseph Wolpe** (20 Aibreán 1915 – 4 Nollaig 1997). Comhúdar, le Arnold A. Lazarus (r. 1932), ar an leabhar *Behavioral Therapy Techniques* (Teicníochtaí Teiripe Iompair, 1966) a bhunaigh an teiripe iompair, a úsáidtear go forleathan anois i gcóireáil ar neamhoird néaróiseacha. 

Ghlac sé post in Ollscoil Temple sna Stáit Aontaithe sa bhliain 1960. D'aistrigh sé go hOllscoil Virginia sa bhliain 1965. 

Fuair sé bás sa bhliain 1997 in Los Angeles.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1915
Catagóir:Básanna i 1997
Catagóir:Síciatraithe
Catagóir:Daoine ón Afraic Theas
Johann Joachim Winckelmann

Seandálaí is staraí ealaíne a saolaíodh i Stendal na Gearmáine ab ea **Johann Joachim Winckelmann** (1717-1768). I measc a shaothar bhí an staidéar ceannródaíoch *Geschichte der Kunst des Alterthums* (Stair Ealaín an tSeansaoil, 1764).

## Tagairtí

Catagóir:Seandálaithe Gearmánacha
Catagóir:Staraithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1717
Catagóir:Básanna i 1768
Friedrich Wöhler

Ceimicí a saolaíodh gar do Frankfurt na Gearmáine ab ea **Friedrich Wöhler** (31 Iúil 1800 – 23 Meán Fómhair 1882). Sa bhliain 1827 d'aonraigh sé alúmanam don chéad uair, agus i 1828 ba é an chéad duine a d'aonraigh beirilliam. An chéad duine a shintéisigh úiré ó chianáit amóiniam freisin, céim bhunúsach sa cheimic orgánach is tionscal na ceimice. Céim thábhachtach ar aghaidh eile i bhforbairt na ceimice orgánaí ná an staidéar a rinne sé in éineacht le Justus von Liebig ar an dúil beansóil.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1800
Catagóir:Básanna i 1882
Catagóir:Ceimiceoirí Gearmánacha
Christopher Wren

Ailtire is matamaiticeoir a rugadh in East Knoyle Shasana ab ea an **Ridire Christopher Michael Wren** (20 Deireadh Fómhair 1632 – 25 Feabhra 1723). Bhí maorgacht is grástúlacht ag baint lena chuid saothar. Rinne sé pleananna chun Londain a atógáil tar éis Dóiteán Mór 1666, ach níor cuireadh i gcrích iad. Thóg sé 52 eaglais i Londain i 1670-1712, áfach, ina measc an ceann is mó, Ardeaglais Phóil (1669). Thóg sé Ospidéal Chelsea, Réadlann Greenwich, codanna d'Ospidéal Greenwich, aghaidh an ghairdín i bPálás Hampton Court, agus an Temple Bar. 

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Sasanacha
Catagóir:Matamaiticeoirí Sasanacha
Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha
Catagóir:Réalteolaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1632
Catagóir:Básanna i 1723
Sewall Wright

Géineolaí is staitisteoir a rugadh i Melrose, Massachusetts ab ea **Sewall Green Wright** (21 Nollaig 1889 – 3 Márta 1988). Bhraith sé athruithe randamacha i minicíochtaí géinte, agus mhol gur féidir go gcailltear nó go ndeisítear ailléil trí sheans, seachas roghnú nádúrtha. Tugtar *deascadh géiniteach* (*iarmhairt Sewall Wright*) air seo. Cáineadh é ar dtús, ach glactar leis anois ar bhealach.

## Féach freisin

## Tagairtí

*
Catagóir:Daoine a rugadh i 1889
Catagóir:Básanna i 1988
Chien-Shiung Wu

Fisiceoir a rugadh i Shang-hai ab ea **Chien-Shiung Wu** (31 Bealtaine 1912 –
16 Feabhra 1997). Bhain a taighde, a rinne sí sna Stáit Aontaithe, le fisic na gcáithníní, ag cruthú go raibh próisis fhisiciúla, cosúil le hastaíocht béite-cháithníní, nach bhfuil comhionann i gcóras íomhá-scáthánach.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1912
Catagóir:Básanna i 1997
Catagóir:Fisiceoirí Síneacha
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Wilhelm Max Wundt

Fiseolaí is síceolaí turgnamhach, a rugadh i Neckarau in aice le Mannheim na Gearmáine, ab ea **Wilhelm  Maximilian Wundt** (1832-1920). 
Rinne sé staidéar ar an leigheas ag Ollscoil Tübingen, Ollscoil Heidelberg, agus Ollscoil Bheirlín. Sa bhliain 1857, ceapadh é ina 'dozent' ag Ollscoil Heidelberg, áit ina raibh sé ina léachtóir sa bhfiseolaíocht. Ó 1858-1864 rinne sé staidéar ar spreagadh néareolaíoch agus ceimiceacha na matán. Sa bhliain 1864, ceapadh é ina ollamh cúnta ag Heidelberg. Trí bliana ina dhiaidh sin, thosaigh sé cúrsa ar a bhronn sé an t-ainm 'síceolaíocht fhiseolaíoch'. Foilsíodh a *magnum opus* "Grundzüge physiologischen der Psychologie" (*Prionsabail na Síceolaíochta Fiseolaíche*) sa bhliain 1873. Go bunúsach thug a chuid fealsúnachta le fios go bhfuil mhacasamhail meabhrach ag gach ócáid ​​fhisiceach, agus tá chomhpháirtí fisiciúla ag gach ócáid ​​mheabhrach. D'oibrigh Wunt ina shaotharlann cháiliúla in Ollscoil Leipzig ón bhliain 1875, agus bhí sé ag obair ann sna 45 bliana ina dhiaidh sin. Foilsíodh an taighde in "Philosophische Studien" (*Staidéar fealsúnachta*), tréimhseachán a bhunaigh sé féin sa bhliain 1981. Is iontach an méid a d'fhoilsigh Wunt, idir leabhair, aistí agus eile. Sa bhliain 1883, thosaigh sé ar an chéad chúrsa dar teideal síceolaíocht turgnamhach'. Toghadh Wunt ina reachtaire ar Ollscoil Leipzig sa bhliain 1889. Níos déanaí chuir sé suim sa síceolaíocht shóisialta nó chultúrtha. Scríobh sé "Volkerpsychologie", a foilsíodh idir 1900 agus 1920, lena n-áirítear an smaoineamh go raibh céimeanna forbartha cultúrtha ann. Sa bhliain 1920, scríobh sé "Erlebtes und Erkanntes", a dhírbheathaisnéis. Fuair ​​sé bás sa bhliain 1920.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Mannheim
Catagóir:Síceolaithe Gearmánacha
Catagóir:Síceolaithe Turgnamhach
Catagóir:Daoine as Ard-Diúcacht Baden
Catagóir:Fealsúna na heolaíochta
Kurt Wüthrich

Ceimicí a rugadh in Aarberg na hEilvéise, a d'oibrigh ansin is sna Stáit Aontaithe is ea **Kurt Wüthrich** (1938-). Roinn sé Duais Nobel na Ceimice le John Fenn is Koichi Tanaka i 2002 as a shaothar chun athshondas maighnéadach núicléach a fheidhmiú le struchtúr tríthoiseach macramóilíní bitheolaíocha i dtuaslagán a réiteach.

## Tagairtí
James Wyatt

Ailtire a rugadh i mBurton Constable Shasana ab ea **James Wyatt** (3 Lúnasa 1746 - 4 Meán Fómhair 1813).

Bhain sé cáil amach as a dhearadh nuachlasaiceach do Phaintéón Londan (1772). Cé nach raibh an struchtúr suntasach mórán ón taobh amuigh tharraing an halla aird mhór ón bpobal agus bhí praghsanna an-arda ar thicéid le haghaidh imeachtaí ann. Ní raibh a leithéid de spás cruinnithe le feiceáil roimhe sin, dar lena lán, leis an gcruinneachán mór, na fohallaí timpeall an phríomhsheomra agus an stíl chríochnúil ar gach rud. Osclaíodh an foirgneamh sa bhliain 1772 ach dódh é fiche bliain ina dhiaidh, sa bhliain 1792.

Saothar eile leis is ea Mainistir Fonthill (1796-1807), athbheochan Ghotach a thit as a chéile beagnach go hiomlán sna 1920idí.
[clé|mion|220x220px|Ostán Wyatt, [Cathair na Mart|alt=]]
mion|191x191px|clé|circa 1800

## Tagairtí

mion|300px|clé|An halla cruinneachánach i bPaintéón Londan

Catagóir:Ailtirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1796
Catagóir:Básanna i 1813
X-chrómasóm

200px|mionsamhail|deas|X-chrómosóm
An gnéaschrómasóm i ndaoine agus mórchuid na mamach. Cinneann sé baineannacht nuair a tharlaíonn dís (XX) sa núicléas (X amháin ón mháthair, an X eile ón athair), chomh maith le 44 gnáthchrómasóm. Bíonn X-chrómasóm amháin sa bhfireannach, le Y-chrómasóm (XY) (an X ón máthair, an Y ón athair), agus 44 gnáthchrómasóm. Athruithe géine sa chrómasóm seo is bun le dathdhaille agus/nó haemifile, a fhaightear mar oidhreacht tríd. Sa naíonán baineann a fhaigheann X athraithe, bíonn an dara X ón athair ann chun an ghéin athraithe a dhéanamh cúlaitheach. Sa naíonán fireann a fhaigheann X athraithe ón máthair (agus Y ón athair) ní bhíonn an dara ceann ann chun an ghéin athraithe a cheilt, agus léirítear ainriocht díobh seo sa naíonán sin. Mar sin, is minice ar fad na hainriochtaí seo i bhfir ná mná. Chun go bhfaighidh an naíonán ainriocht díobh, is gá go mbeidh an t-athair is an mháthair ina n-iompróirí den ghéin athraithe, agus go bhfaighidh an naíonán an X-chrómasóm le géin athraithe (cúlaitheach) ón máthair.

## Tagairtí

Catagóir:Crómasóim
Catagóir:Géineolaíocht
Xéararadagrafaíocht

Modh íomháithe sa mhíochaine, go mór mór chun ailse chíche a bhrath. Cruthaítear an bhuníomhá le X-ghathanna agus stóráiltear í sa ríomhaire. Baintear feidhm as teicníocht cóipeála xéaraghrafaí chun an íomhá dheiridh a dhéanamh leis na sonraí ón ríomhaire. Faightear pictiúr an-soiléir géar dearfach leis an teicníocht seo, rud is gá chun an ailse chíche a bhrath luath go leor chun cóir leighis éifeachtach a dhéanamh uirthi.

## Tagairtí

Catagóir:Raideolaíocht
X-ghathanna

mionsamhail|deas|X-ghath a léiríonn leanbh sa bhroinn
clé|mion|1896

Radaíocht sa speictream leictreamaighnéadach le ghearrthonnfhaid atá dofheicthe is ea **X-ghathanna**. Ar 8 Samhain 1895, d'fhionn Röntgen X-ghathanna is é ag déanamh taighde ar fheadán ga-chatóideach. 

Cruthaítear iad i bhfeadán folúsaithe ina bhfuil dhá leictreoid (an chatóid is an anóid) agus sruth leictreon ag rith eatarthu le hardvoltas ag an am céanna. Nuair a imbhuaileann na leictreoin fhuinniúla an anóid tungstain nó platanaim a chruthaítear iad. Radaíocht threáite ianaíoch, éifeachtach chun íomhánna a fháil de thaobh istigh na colainne (gnáth-X-ghathanna, fluarascópacht, scanadh CT, xéararadaghrafaíocht) agus fíocháin ghalraithe a mhilleadh i radaiteiripe. 

De bhrí gur féidir le X-ghathanna a bheith baolach do dhuine is a ábhar géiniteach, ní mór an dáileog a fhaigheann an t-othar, agus aon oibrí san áit, a choimeád chomh híseal agus is féidir.

## Féach freisin

* Wilhelm Conrad Röntgen
* Cnámhcheol

## Tagairtí

Catagóir:X-ghathanna
Catagóir:Speictream leictreamaighnéadach
Catagóir:Radagrafaíocht
Catagóir:Radaíocht
Xileafón

Gléas ceoil is ea an **xileafón**, sínte ar a thrasna, barraí caola air, faid éagsúla iontu, agus nótaí difriúla uathu nuair a bhuailtear le dhá chasúr bheaga iad.

Cnaguirlis ceoil, ina bhfuil barraí céimnithe adhmaid nó miotail a bhuaileann an seinnteoir le tuairgnín beag.

In úsáid ón 14ú céad. 

Ina fhoirm nua-aoiseach ceolfhoirne bíonn dhá rang de bharraí adhmaid, cóirithe cosúil le méarchlár pianó. 

Bíonn athshonadóirí feadánacha ceangailte leis na barraí, agus buailtear iad seo le bataí crua adhmaid. Uaireanta tugtar *[[mairimbe]]* air.

## Féach freisin

* *[[mairimbe]]*

## Tagairtí

Catagóir:Cnaguirlisí
Xiléim

[mion|Anatamaíocht de [Duilleog|dhuilleog thipiciúil. Tá dath dearg ar an xiléim]]
Fíochán planda is an **xiléim** ina bhfuil cealla seoltóra is snáithíní tacaíochta chun uisce is mianraí a iompar aníos ó na fréamhacha chuig gach cuid eile den phlanda. Suite i mbearta feadánacha, faigheann na cealla bás nuair a aibíonn siad. Cumann sí an t-adhmad i bplandaí adhmadacha.

## Tagairtí

Catagóir:Fiseolaíocht plandaí
Xiléin

Leacht olúil gan dath, meascán de 3 bheinséin isiméireach a fhaightear i dtarra guail. Úsáidtear go minic mar thuaslagóir í, go príomha i gcomhair samplaí don mhicreascóp. Bunábhar i ndéanamh aigéad talach i gcomhair polaiméirí.

## Tagairtí
Robert Burns Woodward

Ceimicí orgánach Meiriceánach a saolaíodh i mBostún ab ea **Robert Burns Woodward** (10 Aibreán 1917 - 8 Iúil 1979). Rinne sé amach struchtúir an-chuid frithbheathach agus stricnín. Ceannródaí i sintéis orgánach, agus chruthaigh sé comhdhúile mar chuinín, cortasón is clóraifill (1961). Bhuaigh sé Duais Nobel sa chemic i 1965 as.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna i 1979
Ferdinand Petrovich von Wrangel

Taiscéalaí a rugadh i bPskov na Rúise ab ea **Ferdinand Petrovich von Wrangel** (1 Meitheamh 1794 - 29 Deireadh Fómhair 1870). Thaistil sé i bhfarraigí an Artaigh is ar feadh cóstaí na Sibéire, agus rinne suirbhéireacht luachmhar is breathnuithe suntasacha.

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe Rúiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1794
Catagóir:Básanna i 1870
Elihu Yale

Riarthóir coilíneach Briotanach-Mheiriceánach agus daonchara ba ea **Elihu Yale**. Bhí sé ina Uachtarán ar an lonnaíocht Bhriotanach 'Comhlacht na hIndiacha Thoir',  i Fort St. George, Madras. Is fearr a chuimhnítear air mar phríomhthabharthóir Choláiste Yale (Ollscoil Yale anois), a ainmníodh ina onóir.
## Luathshaol

Rugadh Elihu i mBostún, Massachusetts, do David Yale (1613–1690) agus Ursula Knight, ba gharmhac é ag Ann Lloyd (1591–1659), a phós tar éis bás a céad fear céile, Thomas Yale (1587–1619) i gCester, Sasana, an Gobharnóir Theophilus Eaton (1590-1658) de Choilíneacht New Haven. Is féidir sinsearacht agus ainm Yale a rianú siar go dtí eastát an teaghlaigh ag Plas yn Iâl ("Yale" a thugtar ar "Iâl" sa Bhéarla), i dtuaisceart na Breataine Bige.

D’fhág teaghlach Yale Boston agus d’fhill ar Shasana nuair a bhí Elihu trí bliana d’aois agus d’fhás sé aníos agus chuaigh sé ar scoil i Londain. Níor leag sé cos i Meiriceá arís.

## Tagairtí

Catagóir:Riarthóirí in India na Breataine
Catagóir:Stair Chennai
Catagóir:Lucht gnó
Catagóir:Daoine a rugadh i 1649
Catagóir:Básanna i 1721
Rosalyn Sussman Yalow

Fisiceoir míochaine a rugadh i Nua-Eabhrac is ea **Rosalyn Sussman Yalow** (19 Iúil 1921 –30 Bealtaine 2011). Sna 1950idí shaothraigh sí teicníocht na raidimdhíonmheasúnachta, agus bhain feidhm aisti chun staidéar a dhéanamh ar na hormóin pheipteacha. As an saothar seo roinn sí Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Roger Guillemin is Andrew Victor Schally sa bhliain 1977.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1921
Catagóir:Básanna in 2011
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Chen-Ning Yang

Fisiceoir Meiriceánach a saolaíodh in Hefei, Cúige Anhui, sa tSín is ea **Chen-Ning Franklin Yang** nó **Yang Zhenming** uaireanta (r. 1922). Roinn sé Duais Nobel na Fisice i 1957 le Tsung-Dao Lee as a dtaighde ar na dlíthe paireachta agus conas iad a thástáil, fiú a bhréagnú. Deir na dlíthe seo go bhfuil frithcháithnín den saghas céanna le gach buncháithnín áit éigin sa Chruinne ach le hairí bunúsach scáthánach, lucht dearfach in ionad luchta dhiúltaigh: mar shampla, is é an posatrón an frithleictreon. Bréagnaíodh an phaireacht scáthánach i gcás béite-mheata.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Y-chrómasóm

150px|mionsamhail|deas|Y-chrómasóm
An dara gnéaschrómasóm i ndaoine agus mórchuid na mamach, i láthair i bhfireannaigh amháin. Tarlaíonn siad ina bpéire le X-chromasóm (XY) ansin, agus cinneann an fhireannacht. Faigheann an naíonán an Y-chrómasóm ón athair. I bhfad níos lú ná an X-chrómasóm, agus is beag a dhéanann sé i gcúrsaí oidhreachta. I bhfear as gach 3,000 tarlaíonn ainriocht gnéaschrómasóm ar leith ina mbíonn Y-chrómasóm breise sna cealla (XYY). Creidtear go mbíonn claonadh chun foréigin is feirge i bhfear seo an XYY, ach níl sé seo cinnte i ngach cás.

## Tagairtí

Catagóir:Crómasóim
Catagóir:Géineolaíocht
Magdi Habib Yacoub

Máinlia cairdiatóracsach a rugadh i gCaireo is ea **Magdi Habib Yacoub** (r. 16 Samhain 1935). Is de theaghlach Coptach é. Rinne sé staidéar ag Ollscoil Caireo. D'oibrigh sé sa Bhreatain. Chaith sé seal ag teagasc agus ag cleachtadh in Chicago agus sa Nigéir freisin. Duine de na ceannródaithe in athphlandáil an chroí is na scamhóg. Chuir sé carthanas ar bun, Chain of Hope, a chuireann máinliacht le fáil do pháistí.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Máinlianna
Yeti

Ainmhí is ea an **Yeti** a deirtear a bheith cosúil le hápa, agus cónaí air gar do líne an tsneachta i ngleannta go hard sna Himiléithe. De réir na scéalta, tá sé mór, clúdaithe le gruaig fhada dhorcha, in ann siúl ina cheartseasamh, timpeall dhá mhéadar ar airde, agus bíonn a lorg coise 15-30 cm ar fhad. Níor éirigh fós le haon sluaíocht teacht ar aon rud ach rianta is radhairc neamhiontaofa. B'fhéidir gur ápa nár rangaíodh fós é, fuílleach den homainid Néandartálach nó, go ródhócha, miotas amach is amach. Ainm eile air i gcultúr coiteann an Iarthair is ea an **"[[Fear sneachta|Fear Sneachta]] Gráinniúil"**.

## Tagairtí

Catagóir:Criptidí
Yin agus yang

Coincheap Síneach gur féidir gach rud a mhíniú i dtéarmaí an dá phrionsabal chomhlántacha fhreasúracha. Léiríonn an yang parthas is fórsa dearfach fireann atá ionsaitheach spreagthach éadrom te tirim. Léiríonn an yin fórsa diúltach baineann atá fuar dorcha trom fliuch. Cuirtear an coincheap i bhfeidhm sa mhíochaine thraidisiúnta, codanna éagsúla na colainne ar thaobh amháin nó eile. Is mar an gcéanna é le daoine, bianna agus cleachtadh i ngach gné den saol, an stair féin ina measc.

## Tagairtí
Páirc Náisiúnta Yosemite

mion|deas|Gleann Yosemite
Páirc náisiúnta i lár California i sléibhte an Sierra Nevada. Istigh inti tá Gleann álainn Yosemite, timpeallaithe ag aillte is sléibhte, locha, aibhneacha is crainn fhathacha mhórghiúise dúdaí ann. Tá Eas Yosemite inti freisin, timpeall 800 m ar airde. De réir dealraimh, is cráitéar seanbholcáin ollmhóir an Pháirc féin.

## Tagairtí

Catagóir:California
Catagóir:Páirceanna náisiúnta
Arthur Young

Scríbhneoir ar an bhfeirmeoireacht a rugadh i Londain ach a chaith cuid mhaith dá shaol i mBradfield Shasana ab ea **Arthur Young** (1741-1820). Rinne sé an-chuid turgnamh ar a fheirm bheag ansin. D'fhoilsigh sé a thorthaí, agus bhí ina cheannródaí i bhforbairt na feirmeoireachta mar eolaíocht. Bhunaigh sé an iris *Annals of Agriculture* (Annála na Talmhaíochta) i 1784. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1741
Catagóir:Básanna i 1820
John Young

mion|clé|John Young i 1965
Spásaire a saolaíodh i San Francisco is ea **John Young** (24 Meán Fómhair 1930 – 5 Eanáir 2018). D'eitil sé sa spás 6 uair, dhá uair ar chlár Gemini, dhá uair ar chlár Apollo (Apollo 10 is 16, ag siúl ar dhromchla na Gealaí ar an aistear deireanach), agus dhá uair mar cheannasaí ar an tointeálaí spáis, ina measc an chéad eitilt i 1981.

## Féach freisin

* NASA

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Spásairí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Clár Apollo
Modal Young

Claonadh an ghraif nuair a tharraingítear graf den strus inteannta i bpascail (Pa), i gcoinne na straidhne inteannta (fadú, roinnte ar an mbunfhad) ina chodáin, i gcás barra nó sreinge atá faoi theannas nó comhbhrú líneach. Úsáidtear an tsiombail E dó, agus in aonaid Pa a thomhaistear é. Ainm eile air is ea an modal leaisteachais. Ciallaíonn luach ard E gur deacair an t-ábhar a shíneadh agus gur ábhar docht é. Luach timpeall 2 × 1011 Pa a bhíonn ag cruach, agus timpeall 0.1 × 1011 ag adhmad ar feadh an tsnáithe. Ainmnithe as Thomas Young.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Chuck Yeager

Píolóta ba ea **Charles Elwood (Chuck) Yeager**  (13 Feabhra 1923  i Myra, Virginia Thiar - 7 Nollaig 2020), an chéad phíolóta a bhris bac na fuaime nó luas na fuaime, is é sin a d'eitil ar luas forshonach, níos mó ná 340 m s-1 nó 1224 km u-1.  

Roimhe sin, ní raibh na heolaithe cinnte go seasfadh aerárthach strus na toinne turrainge a tharlódh is bac na fuaime á shárú.  
clé|mion|Bealtaine 1948
Fuair Yeager traenáil mar phíolóta troda ar dtús. Sa bhliain 1947 a rinne sé a éacht, in aerárthach taighde roicéad, Bell X-1A.  clé|mion|Bell X-1

Sa bhliain 1953 d'éirigh le Yeager an churiarracht a shárú nuair a d'eitil sé an t-aerárthach céanna ag 2.5 oiread luas na fuaime (Mach 2.5). 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Eitleoirí Meiriceánacha
Réadlann Yerkes

mion|clé|Laistigh
I mBá Williams i Wisconsin. Is le hOllscoil Chicago í, ainmnithe as an mbronntóir Charles Tyson Yerkes (1837-1905). An príomhtheileascóp inti, atá i bhfeidhm ón mbliain 1897, is é an teileascóp athraonta is mó ar Domhan, le trastomhas 102 cm.

## Tagairtí

Catagóir:Réadlanna
Thomas Young

Fisiceoir is lia a rugadh i Milverton Shasana ab ea **Thomas Young** (13 Meitheamh 1773 – 10 Bealtaine 1829). Rinne sé taighde ar radharc na súl agus optaic. Chuir sé teoiric thonnach an tsolais chun cinn. Rinne sé amach teoiric Young-Helmholtz faoi radharc daite na súl. Léirigh sé struchtúr na súile agus chuir síos ar astiogmatacht. Shainmhínigh sé modal Young agus léirigh a fheidhmeanna. Chuidigh sé go mór le fuascailt na rúnscríbhinní ar Leac Rosetta ón Éigipt.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1773
Catagóir:Básanna i 1829
Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha
Catagóir:Lianna Sasanacha
Catagóir:Eolaithe Sasanacha
Hideki Yukawa

Fisiceoir Seapánach ab ea **Hideki Yukawa** (23 Eanáir 1907 - 8 Meán Fómhair 1981). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1949 as an méasón, an cáithnín fonúicléach, a réamhinsint, agus a theoiric ar an bhfórsa núicléach láidir is an teoiric chandamach.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Seapánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1907
Catagóir:Básanna i 1981
Basil Zaharoff

Airgeadaí idirnáisiúnta is déantóir lón cogaidh a saolaíodh sa Tuirc leis an ainm **Basileios Zacharias Zacharoff** ab ea **Basil Zaharoff** (6 Deireadh Fómhair 1850 – 27 Samhain 1936). Thugtaí "fear mistéire na hEorpa" agus "Ceannaí an Bháis" air. Mheastaí gurbh é an díoltóir lón cogaidh ba rathúla ar Domhan is é ag obair thar ceann an chomhlachta Bhriotanaigh Armstrong-Vickers. Ról suntasach aige i ngnóthaí an Domhain, go mór mór sa chéad chogadh domhanda. I Monte Carlo Mhonacó a fuair sé bás.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1850
Catagóir:Básanna i 1936
Zang

Téarma i míochaine thraidisiúnta na Síne ar na horgáin sholadacha — duán, scamhóg, ae, croí, liathán —atá faoi stiúir an yin. Ní réitíonn na horgáin seo nó na feidhmeanna a luaitear leo sa mhíochaine Shíneach leo siúd i míochaine an iarthair.

## Tagairtí
Z-Bósón

Cáithnín fonúicléach a iompraíonn an fórsa núicleach lag idir cáithníní cóngaracha. Neodrach ó thaobh luchta, guairne 1. Tá páirt ag an bhfórsa lag seo sa radaighníomhaíocht. Réamhinsíodh go raibh a leithéid de cháithnín ann ó theoiric Glashow-Weinberg-Salam, agus go nginfí iad dá n-imbhuailfeadh leictreoin dhiúltacha i gcoinne posatrón dearfach. Bósón ollmhór atá ann, 100 oiread níos mó ná prótón, le mais beagnach chomh mór le mais adamh airgid. Ceaptar go raibh sé flúirseach sa luath-Chruinne. Freagraíonn na Z-cháithníní do na buntuiscintí ar conas a cheanglaíonn na cáithníní bunúsacha go léir le chéile. Déantar na turgnaimh seo le luasairí cáithníní, mar atá i CERN sa Ghinéiv mar ar cruthaíodh iad go saorga den chéad uair i 1983. Díscaoileann sé ina leictreon is ina phosatrón, ina mhuón is ina fhrithmhúón, nó ina neoidríonó is ina fhrithneoidríonó. Tá tuilleadh turgnamh ar siúl chun airíonna eile na Z-cháithníní a dhéanamh amach.

## Tagairtí
Iarmhairt Zeeman

[thumb|Grianghraf a ghlac Zeeman de scoilteadh na línte sóidiam i [Réimse maighnéadach|réimse maighnéadach]]
Scoilteadh speictreamlínte adaimh atá ag astú solais i réimse maighnéadach. D'fhionn an fisiceoir Ollannach Pieter Zeeman (1865-1943) an feiniméan i 1897 i Leyden na hOllainne. Braitheann sí ar imoibriú na leictreon i bhfithiseáin sheachtracha an adaimh leis an réimse. Thug sí léargas ar nádúr candamach an leictreoin, chabhraigh le tuiscint ar struchtúr an adaimh a chur chun cinn, agus thug tacaíocht do choincheap ghuairne an leictreoin.

## Tagairtí

Catagóir:Maighnéadas
Carl Zeiss

Radharcmheastóir a saolaíodh i Weimar na Gearmáine ab ea **Carl Zeiss** (Meán Fómhair 1816 - 3 Nollaig 1888). Déantóir ionstraimí optúla (lionsaí, micreascóip is eile) sa mhonarcha a bhunaigh sé i Jena i 1846. Tar éis dul i gcomhar le Ernst Abbe i 1866, bhí cáil dhomhanda air. D'eagraigh sé an gnó chun go bhfaigheadh na hoibrithe sciar den bhrabach.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1816
Catagóir:Básanna i 1888
Ferdinand von Zeppelin

Oifigeach in arm na Gearmáine a rugadh in Konstanz ab ea **Graf von Zeppelin, Ferdinand Adolf August Heinrich** (8 Iúil 1838 – 3 Márta 1917). Thóg sé an chéad aerlong dhocht, an seipilín, 1897–1900. Thóg sé monarcha aerlong i bhFriedrichshafen.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1838
Catagóir:Básanna i 1917
Catagóir:Eitleoirí Gearmánacha
Dé-óid Zener

Comhchumar leathsheoltóra a mhéadaíonn an sruth cúl-laofa (cliseadh) go mór nuair a shroicheann an voltas cúl-laofa luach ar leith níos lú ná 6 V. Ainmnithe as an bhfisiceoir Meiriceánach Clarence Zener (1905-1993). Iarmhairt inathdhéanta inchasta, in úsáid i gciorcaid chun voltas a bhuanú.

## Tagairtí
Frits Zernike

Fisiceoir Ollannach (16 Iúil 1888 &ndash; 10 Márta 1966) ab ea **Frederik (Frits) Zernike**. 

Bhuaigh Zernike Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1953 as an micreascóp paschodarsnachta a fhorbairt, chun gur féidir fíocháin gan ruaimniú a iniúchadh.

## Féach freisin

* Fisiceoirí na hÍsiltíre

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1888
Catagóir:Básanna i 1966
Catagóir:Fisiceoirí na hÍsiltíre
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fisice
Ahmed Zewail

Ceimicí is fisiceoir a rugadh san Éigipt ar an 26 Feabhra 1946 agus a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe ab ea **Ahmed Hassan Zewail**. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1999 as a thaighde ar staideanna idirmheánacha le linn imoibrithe ceimiceacha le speictreascópacht feimteasoicind. Bhain sé saoránacht SAM amach sa bhliain 1982 agus bhí sé ina ollamh anois ag California Intsitute of Technology (Caltech). Fuair sé bás ar an 2 Lúnasa 2016.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Ahmad Zewail ag Caltech 
* Léacht Nobel Ahmed Zewail
* An t-eolaí is scioptha ar Domhan, alt i mBéarla faoi Ahmed Zewail in ''Aramco World'' 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:Ceimiceoirí Éigipteacha
Catagóir:Fisiceoirí Éigipteacha
Fráma Zimmer

Fráma miotail féinseasta le dhá chos ar an dá thaobh, ceangailte le barraí i dtosach. Déanta ag comhlacht ortaipéideach Zimmer sna Stáit Aontaithe. Cabhair siúil do sheandaoine nó daoine le pian nó laige ina gcosa.

## Tagairtí
Karl Ziegler

Ceimicí orgánach a saolaíodh i Helsa na Gearmáine ab ea **Karl Ziegler** (26 Samhain 1898 – 12 Lúnasa 1973). Páirteach le Natta i nDuais Nobel sa cheimic i 1963 as a shaothar ar imoibrithe polaiméiriúcháin a rialú chun plaistigh cosúil le polaprópailéin, teicstílí is rubair níos fearr a tháirgeadh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1898
Catagóir:Básanna i 1973
Catagóir:Ceimiceoirí Gearmánacha
Zhang Heng

Eolaí Síneach a chéadcheap an seismeagraf i 132 ab ea **Zhang Heng** (78-139). Rinne sé luach π amach, thóg sféar neamhaí le bun spéire is fáinní fadlíneacha, agus thuig nach raibh cúiseanna osnádúrtha le feiniméin nádúrtha ach gurbh fheiniméin a bhí fós le míniú ag daoine iad. Thuig sé go raibh an Domhan sféarúil, go raibh an Ghealach soilsithe ag an nGrian, gur imrothlaigh sí timpeall na Gréine, agus gurb é scáth na Gréine a d'uraigh í. Mhínigh sé fadú is giorrú na laethanta. D'fhionn sé córas eangaí na cartagrafaíochta.

## Tagairtí
Rolf Zinkernagel

Imdhíoneolaí a rugadh ar 6 Eanáir 1944 i mBasel na hEilvéise is ea **Rolf Martin Zinkernagel**. Fuair sé amach sa bhliain 1974 conas a aithníonn an córas imdhíonach cealla atá ionfhabhtaithe le víreas. 

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1996 lena chomhghleacaí Peter Charles Doherty as.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Imdhíoneolaithe Eilvéiseacha
Catagóir:Daoine beo
London With The Lights On

Is é ***London With The Lights On*** an chéad albam ó Stooshe. Scaoileadh é ar an 27 Bealtaine, 2013.

## Traicliosta
Is iad seo na hamhráin:
# "Slip" – 3:45
# "Love Me" (le Travie McCoy) – 3:05
# "Black Heart" – 3:28
# "Jimmy" – 3:42
# "My Man Music" – 3:32
# "Kiss Chase" – 3:18
# "Round 2" – 3:57
# "Hoochi Mumma" – 3:39
# "Your Own Kind of Beautiful" – 3:37
# "Put the Kettle On" – 4:01
# "Perfectly Wrong" – 3:42
# "See Me Like This" – 3:29
# "Fly Again" – 4:14
# "Turning Me On" – 3:18

## Singlí
#"Love Me" - 4 Márta 2012
#"Black Heart" - 15 Meitheamh 2012
#"Slip" - 12 Bealtaine 2013
#"My Man Music" - 28 Iúil 2013

## Cairteacha

## Dátaí eisiúna

## Tagairtí

Catagóir:Stooshe
Catagóir:Albaim a eisíodh in 2013
Hans Zinsser

Baictéareolaí Meiriceánach, eolaí ar thífeas, ab ea **Hans Zinsser** (17 Samhain 1878 – 4 Meán Fómhair 1940). Údar *Rats, Lice and History* (Francaigh, Míolta is an Stair, 1935) agus téacsleabhair mhíochaine eile. Údar bisiúil a bhí ann: scríobh sé 200 leabhar agus alt faoin leigheas.

Rugadh Hans Zinsser i gCathair Nua-Eabhrac do bheirt imirceach ón nGearmáin. Bhain sé céim B.S. ó Ollscoil Columbia sa bhliain 1899 agus M.D. agus dochtúireacht le míochaine ó Columbia sa bhliain 1903. Chaith sé an chuid ba mhó dá shaol oibre ag Ollscoil Stanford agus ansin ag an scoil leighis ag Ollscoil Harvard. Le linn an Chéad Chogadh Domhanda d'oibrigh sé san Eoraip ag tabhairt aire do shaighdiúirí gortaithe, ar aghaidh na bpiléar uaireanta. Bronnadh roinnt bonn air as sin. Fuair Zinsser bás de ghéarleoicéime i gCathair Nua-Eabhrac sa bhliain 1940. Tá sé curtha i Reilig Sleepy Hollow i Sleepy Hollow, Nua-Eabhrac.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Catagóir:Básanna i 1940
Catagóir:Baictéareolaithe Meiriceánacha
Konstantin Eduardovitch Ziolkofsky

Innealtóir a rugadh in Ijevsk na Rúise ab ea **Konstantin Eduardovitch Ziolkofsky** (1857-1935). Thóg sé an chéad tollán gaoithe sa Rúis i 1891. Dhear sé aerlonga móra. D'fhoilsigh sé a chéad pháipéar ar thaisteal sa spás i 1903. Dhear sé aerárthaigh is spásárthaigh roicéadtiomáinte, agus faoi 1924 mhol árthach le foireann ar bord a d'fhéadfadh aisfhilleadh tríd an atmaisféar go talamh. D'aistrigh NASA a fhoilseacháin uile i 1965.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1935
Catagóir:Daoine a rugadh i 1857
Richard Adolf Zsigmondy

Ceimicí a saolaíodh i Vín, ceannródaí na ceimice collóidí, ab ea **Richard Adolf Zsigmondy** (1 Aibreán 1865 – Meán Fómhair 1929). Ungáraigh a thuismitheoirí. D'fhionn sé an t-ultraimicreascóp sa bhliain 1903. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1925 as a shaothar ar chollóidigh agus an t-ultraimicreascóp. I nGöttingen, sa Ghearmáin, a fuair sé bás.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1865
Catagóir:Básanna i 1929
Catagóir:Ceimiceoirí Ostaracha
Catagóir:Ceimiceoirí Ungáracha
Zúmáil

Is iarmhairt radharcach, le hionstraimí optúla, i scannáin is físeáin, í an **zúmáil** lenar féidir an íomhá a fhormhéadú nó a laghdú mar a bheadh sí ag teacht i dtreo an fhéachadóra nó ag imeacht uaidh. 

De ghnáth déantar a leithéid le lionsa géarardaithe ar féidir a fhad fócasach, agus mar sin a fhormhéadú, a athrú go leanúnach. Raon 10:1 a fhéadfaidh a bheith sa lionsa a ligfeadh dó feidhmiú mar lionsa uillinne leathaine nó lionsa teileafótach. Is féidir an iarmhairt chéanna a chur i gcrích go leictreonach le ríomhaire. 

## Tagairtí

Catagóir:Optaic
Catagóir:Grianghrafadóireacht
Konrad Zuse

Innealtóir le comhlacht aerárthach Henschel, a rugadh i mBeirlín ab ea **Konrad Zuse** (22 Meitheamh 1910 – 18 Nollaig 1995). Thosaigh sé ag tógáil meaisíní ríomhaireachta i 1936. Roinnt fréamhshamhlacha tógtha aige faoi 1945, agus ba é an ceann is cáiliúla, an Z3, an chéad ríomhaire le haidhm ghinearálta a bhí stiúrtha ag clár is a d'fheidhmigh go rathúil. Bhunaigh sé a chomhlacht ríomhaire féin, Zuse KG, a mhair go dtí 1964.

## Tagairtí

Catagóir:Eolaithe ríomhaireachta‎
Catagóir:Daoine a rugadh i 1910
Catagóir:Básanna i 1995
Fritz Zwicky

Réaltfhisicí a rugadh i Varna na Bulgáire do thuismitheoirí Eilvéiseacha ab ea **Fritz Zwicky** (14 Feabhra 1898 – 8 Feabhra 1974). Rinne sé taighde fairsing ar réaltraí agus ábhar idir-réaltach. D'fhoilsigh sé an chatalóg chaighdeánach ar na dlúthréaltraí. Réamhinis sé i 1934 go raibh neodrónréaltaí is dúphoill ann. Ag an California Institute of Technology a rinne sé a chuid taighde. Fuair sé bás in Pasadena, California sa bhliain 1974.

## Tagairtí

 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1898
Catagóir:Básanna i 1974
Catagóir:Réalteolaithe Eilvéiseacha
Vladimir Kosma Zworykin

Fisiceoir a saolaíodh i Murom na Rúise, a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe ab ea **Vladimir Kosma Zworykin** (1889-1982). D'fhorbair sé an t-íocónascóp ba bhun leis an gceamara teilifíse, agus an cineascóp ba bhun leis an bhfeadán ga-chatóideach sa teilifíseán. Tugtar *athair na teilifíse* air.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1889
Catagóir:Básanna i 1982
Catagóir:Fisiceoirí Rúiseacha
A' Bheinn Mhòr (Muile)

Is sliabh in Albain í **a' Bheinn Mhór**. Tá sí suite i Muile. Tá sí 966 m ar airde. agus mar sin is í an sliabh is airde ar an oileán í. Is Beinn Rothaich, Murdo agus Marilyn í. Ó bharr an tsléibhe is féidir leat teacht ar cheann de na radhairc is fearr ar fud na nOileán Istigh. 

Cuirfear sléibhte na hAlban le chéile i liostaí speisialta de réir airde agus airde reatha (nó rinneach) mullach na binne. Tugtar Beinn Rothaich, Murdo, Marilyn, Donald, Graham nó Corbett orthu. Tomhaistear iad i ngrúpaí éagsúla , agus ansin bailítear na tomhais i liostaí atá le fáil ar an suíomh gréasáin "*Database of British and Irish hills*". Ó am go ham, déantar athbhreithniú ar airde an tsléibhe, agus rinneadh an t-athbhreithniú is déanaí ar a' Bheinn Mhór an 28 Deiread

## Naisc sheachtracha
*Pictiúir ag geograph.org
## Tagairtí
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Muile
Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Eilean Dubh Mór

Is oileán suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é **Eilean Dubh Mór**.

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Ard-eaglais Eóin an Diadhair

Is ardeaglais suite san Óban, Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, í **Ard-eaglais Eóin an Diadhair**.

Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Catagóir:Eaglaisí sa Bhreatain
Catagóir:Protastúnachas
Cill Mhoire, Colbhasa

Ba shéipéal suite ar an gColbhasa, Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, í **Cill Mhoire**.

Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Clársach na Banrígh Máiri

deas|250px|thumb|Clársach na Banrígh Máiri
Is sean cláirseach, déanta in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, í **Clársach na Banrígh Máiri**.

Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Comann Camanachd Eilean Bhóid

Is club camanachd as Baile Bhóid, Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é **Comann Camanachd Eilean Bhóid**.

Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Caisteal Inbhir Aora

Is caisleán suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é **Caisteal Inbhir Aora**.

clé|250px|mion|Caisteal Inbhir Aora

Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Comann Camanachd Chill Mhoire

Is club camanachd as Ceann Loch Gilb, Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é **Comann Camanachd Chill Mhoire**.

Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Comann Camanachd an Obain

Is club camanachd as an t-Óban, Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é **Comann Camanachd an Óbain**.

Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Comhairle Siorrachd Rinn Friù an Ear

Is éard is **Comhairle Siorrachd Rinn Friù an Ear** ann ná ceann de na 32 rannán rialtais áitiúil de chuid na hAlban. 

## Bailte

* Baile Chlarc, Baile Ùr na Maoirne, Baile na h-Eaglais, Baile Nèill, Bruach nan Dealgan, A' Bhruach Fhada
* Cnoc a' Bharra, Ceann an t-Slèibh
* Giofnag

## Tíreolaíocht

* A' Choille an Ear
* Canàl Phàislig
* Eaglais Sheumais Pháislig
* Sràid GhilleMhoire Phàislig
* Uisge Labharain

Catagóir:Ceantair chomhairle na hAlban
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Comhairle Shiorrachd Rinn Friù an Ear
Gleann Loch

deas|250px|thumb|Gleann Loch
Is taiscumar suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é **Gleann Loch**.

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Comhairle Siorrachd Àir an Ear

Contae de chuid na hAlban is ea **Comhairle Siorrachd Àir an Ear**. 

## Bailte

* Achadh nan Leac, Áth Cliath 
* Baile nan Gall, Baile nan Stiúbhartach, Baile Riocair
* Cumnag, Cille Mheárnaig, Cumnag Nuadh, Caiteirein, Cille Mhára, Cnoc an Tobair, Coille na h-Eaglais
* Dail M'Fhaolain, Darbhail, Dún Lúib 
* Eaglais an t-Sléibh
* Gleann Buic
* An Lianan, An Lagan
* Machlainn, Na Muilnean Ura
* Ochail-Treabh
* Poll an Easain
* Sorn

## Tíreolaíocht

* Creag Ealasaid, Cumnag agus Srath Dhúin
* Loch Dhúin, Lughdan
* Srath Irbhinn
* Uisge Áir

## Tagairtí

Catagóir:Ceantair chomhairle na hAlban
Catagóir:Comhairle Siorrachd Àir an Ear
Port-adhair Thiriodh

deas|250px|thumb|Port-adhair Thiriodh
Is aerfort é **Port-adhair Thiriodh** (IATA: Tre, ICAO: eGPU) suite 2.5 muirmhíle nó 4.6 km soir ó thuaidh ó Bhaile Mhàrtainn i dTiriodh, sna h-hEileanan a-staig, in iarthar na hAlban. Tá an tAerfort faoi úinéireacht agus faoi chothabháil Phuirt-adhair na Ghàidhealtachd is nan  Eilean Earranta (
## Stair
Is í an aerpháirc an t-iar-Aerfhórsa Ríoga Thiriodh () a foréilíodh sa bhliain 1940 agus a tháinig i bhfeidhm in Aibreán 1942 sular aistríodh í go dtí an Aireacht Eitlíochta Sibhialta sa bhliain 1947.

Ón bhliain 2017 i leith, ní raibh paisinéirí a bhí ag imeacht ó Thiriodh, chomh maith le Port-adhair Bharraigh agus Port-adhair Cheann Loch Chille Chiarain, faoi réir seiceálacha slándála, á dhearbhú ina ionad sin nach bhfuil aon earraí toirmiscthe acu. Ar theacht go Glaschú dóibh, ní mór do phaisinéirí a nascann le heitiltí eile dul tríd an tslándáil ansin.

## Aerlínte agus cinn scríbe

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Ceann tíre

deas|250px|thumb|Ceann tíre
Is píosa talún caol a ghobann amach as imeallbhord san fharraige é **ceann tíre**. 

Catagóir:Tírghnéithe
Catagóir:Cinn tíre
Afrojack

Rugadh **Afrojack** ar an naoú lá de mhí Meán Fómhair i 1987. Rugadh agus tógadh é i mbruachbhaile de Rotterdam darb ainm Spijkenisse, san Ísiltír. Is DJ é. Thosaigh Afrojack ag déanamh ceol i 2008 agus seoladh sé a chéad amhrán ‘Drop Down (Do My Dance)’ le Partysquad. Chuaigh sé go dtí uimhir a dó dhéag sna cairteanna san Ísiltír. Seoladh sé freisin ‘Take Over Control’ le ealaíontóir Ollannach Eva Simons i 2010, ‘The Way We See The World’ le Dimitri Vegas, Like Mike agus Nervo, ‘No Beef’ le Steve Aoki agus ‘Lunar’ le David Guetta i 2011, ‘Can’t Stop Me’ le Shermanology agus ‘Rock the House’ i 2012 agus ‘As Your Friend’ le Chris Brown agus chuid amhrán nua ‘The Spark’ le Spree Wilson i 2013. Chomhstiúraigh Afrojack an t-amhrán ‘Give Me Everything’ le Pitbull, Ne-Yo agus Nayer. Bhain sé uimhir a haon amach sna cairteanna sa Ríocht Aontaithe, Meiriceá, Ceanada agus An Bheilg agus bhuaigh sé go leor duaiseanna. Chuaigh Afrojack go dtí Tomorrowland i 2011 agus bhí an t-amhrán ‘The Way We See The World’ an rosc-amhrán de Tomorrowland i 2011. Freisin chuaigh Afrojack go dtí an EMAs 2013san Ísiltír áit a raibh sé ina pháirtí. Ritheann Afrojack an lipéad taifeadta ar a dtugtar ‘Wall Recordings’ a bhfuil DJ’s cosúil le R3hab, Sidney Samson agus é féin sínithe air.

Afrojack
Achadh a' Choirce

Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Achadh a' Choirce**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Àird Tòranais

Is eastát suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Àird Tòranais**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Balsaimín

Ball ornáideach de chineál mór plandaí bliantúla agus ilbhliantúla atá dúchasach don Eoraip, don Áise, do Mheiriceá Thuaidh agus do chodanna den Afraic. Na gais sa chineál uisciúil agus trédhearcach, na duilleoga ailtéarnach nó urchomhaireach, ubhchruthach agus fiaclach, agus na bláthanna ag crochadh go cothrománach ó ghas tanaí le cúig pheiteal atá dioscach le spor tanaí cuartha nó déliopach le píobán i bhfoirm thonnadóra agus spor. Borann an chailís go mbíonn cosúil le bolgán leis na caora torthaithe inti go dtí go bpléacsann go sochloiste chun na síolta a scaipeadh. Samplaí eile den chineál is ea an balsam gáirdín, an balsaimín buí, an balsaimín flannbhuí agus lus na pléisce.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Jimmy Gopperth

Is imreoir rugbaí é **Jimmy Gopperth**. Rugadh é ar 29 Meitheamh, 1983 i New Plymouth, an Nua-Shéalainn. Chuaigh sé ar New Plymouth Boys' High School nuair a bhí sé óg. Imríonn se uimhir a deich (outhalf) ar na páirce. D'imir sé ar ceithre clubanna go dtí seo sa a ghairm bheatha. Hurricanes (2005-2008), Blues (2009), Newcastle Falcons (2009-2013) agus anois, imríonn sé le Leinster Rugby. Ní imríonn sé ar foireann New Zealand All Blacks ach d'imir sé le Junior New Zealand All Blacks, an dara foireann i New Zealand. Foriomlán, scóráil sé 1,225 pointe ina ghairm bheatha go dtí seo.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí rugbaí
Catagóir:Daoine Nua-Shéalannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Daoine beo
Arado Ar 232

Eitleán Gearmánach sa Dara Cogadh Domhanda ab ea an **Arado Ar 232**.

Is é An Arado Ar 232 “Milipede” (uaireanta ghlaoigh *Taztelwurm*)é an chéad nua-aimseartha lasta aerárthach.Rinneadh iad i uimhrí bheag, ag an ngnólacht an dtugtar Arado Flugzeugwerke. Bhí an t-eitléan (ina lá) bhí i bhfad chun tosaigh ar a chuid ama. Chaith sé a lán rudaí sin caith a lán lasta eitleáin inniu, mar shampla, an doras lasta ar ais den eitleáin, deich pearód rothaí faoin ais, agus a suspension spéisealta. Seo rinne an eitleán ábalta chun a eitilt ar rúidbhealaí níos lú ná dhá chéad méadar, agus ar an bhóthar uafásach.

Ach rinne an Luftwaffe aon fiche planaí mar ní raibh suim acu san eitleán lasta, agus cheap siad bhí an Messerschmitt níos tábhachtaí. Rinne an Luftwaffe aon fiche mar go léir an ineall píosca is gá a bhí de dhíth le haghaidh an wulfe foke 109. Chaith an eitleán a lán fadhbanna I ag cleachtaigh ineallaí, agus mar sín, fuair siad ineall éagsúla. Baineadh úsáid as na plánaí chun dhéanamh páirteanna aerárthach.

Bhí pleananna chun den chuid is mó ó adhmad, miotal a shábháil,ach níor seo tharla. Ag an deireadh an cogadh, fuair Sasanaithe béirt bplánaí Ar 232 in aerfort Gearmánach, agus tar éis cuplá scrudaithe raibh cead é a eitilt leis an Sasanaithe tar éis an cogadh de cúpla bliain.


Íomhá:Arado Ar 232B-0 RAE.jpg|An eitleán Ar 232
Íomhá:Arado Ar 232 A-0 Germany 1945.jpg|Ar 232 tar éis an cogadh san Eoraip.Seo é 232-0.An chead eitleáin sagas den ar 232.


## Naisc sheachtracha

## Tagairtí
An t-Achadh Mòr

Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **an t-Achadh Mòr**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Achadh na Cairidh

Is baile suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Achadh na Càiridh** nó **Achadh na Cairidh**.

## Tagairtí
 

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Up (scannán)

Sa bhliain 2009, rinne an stiúideo beochana Pixar an scannán ***Up***. Is iad greann, dráma agus eachtra na téamaí atá sa scannán. Is é an t-athrú a thagann ar an bpríomhcharachtar Carl Fredericksen mar gheall ar an ngaol atá idir é féin agus an príomhcharachtar eile Russell atá mar chroílár an scannáin seo.
Sna 1930í, bhuaileamar le Carl. Buachaill óg le meon eachtrúil atá ann. Tá sé ag iarraidh a bheith ina thaiscéalaí, cosúil lena laoch mór, Charles Muntz. Buaileann sé le Ellie, cailín a bhfuil suim mhór aici i ag Charles Muntz freisin. Ligeann sí rún le Carl go bhfuil sí ag iarraidh a chlubtheach a bhogadh go dtí Paradise Falls, i Venezuela, mar beidh sí ina taiscéalaí nuair atá sí fásta, cosúil le Carl. Geallann Carl go dtabharfaidh sé cabhair di é a dhéanamh. Titeann siad i ngrá agus pósann siad a chéile nuair atá siad fásta suas. Déanann siad cúpla iarracht dul go Paradise Falls, ach níl siad in ann dul mar gheall ar chúiseanna difriúla. Tar éis tamaill nuair atá Carl agus Ellie cnagaosta, éiríonn Ellie tinn agus cailltear í.
Tar éis cúpla bliain, tá Carl fós sa teach ach tá forbairt uirbeach timpeall an tí anois. Gortaíonn Carl tógálaí de thimpiste, ach ordaíonn cúirt go gcaithfidh Carl dul go teach cnagaosta. Déanann Carl cinneadh áfach chun dul go Paradise Falls in ionad an teach cnagaosta. Déanann sé teach aerárthach – úsáideann sé na mílte balún chun dul go Venezuela. Tógann na balúin an teach suas san aer (le Russell freisin, buachaill beag atá ball den Cumann Scabtha a bhí ag doras Carl ag an am), agus tosaíonn an eachtra.
Tá an carachtar Carl bunaithe ar an aisteoir Spencer Tracy. Ba é Russell an chéad charachtar Áiseach a bhí sna scannáin Pixar riamh, rud a bhí molta ag an bpobal Áiseach Meiriceánach. Bhuaigh an scannán dhá Gradam Oscar sa bhliain 2009, agus ba é ‘Up’ an chéad scannán anamúlachta a bhuaigh an Gradam Scannán Is Fearr ó ‘Áille agus an Bhrúid’, sa bhliain 1991.

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 2009
Catagóir:Scannáin beochana 2009
Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Ronan Finn

Is imreoir peile é **Ronan Finn** a rugadh i mBaile Átha Cliath ar 21 Nollaig 1987. Tá sé ag imirt peile faoi láthair le Dundalk F.C.

Bhuaigh Ronan Finn scoláireacht spóirt ó UCD i 2005/2006.Bhí sé ina bhall den fhoireann faoi 21 ag UCD a bhuaigh Corn Dr Tony O'Neill i 2005, bhuail siad Shelbourne sa chraobh. Bhí Ronan mar chaptaen ag UCD nuair a bhuaigh an chéad roinn i 2009 agus ba eisean ar an imreoir is fearr le linn na bliana sa séasúr sin. 

### Sporting Fingal

D'imir sé 34 cluiche le Spoting Fingal i 2010 agus bhain sé ocht gcúl amach sa tsraith an bhliain sin.

### Shamrock Rovers

D'fhág sé Sporting Fingal i mí Feabhra 2011 agus shínigh sé conradh Shamrock Rovers. Tá 33 cluiche imeartha aige leo i mbliana. Chuir sé go mór lena n-iarrachtaí chun na sraithe a bhuachaint. D'éirigh leo sa tsraith agus tar éis sin chuaigh siad ar aghaidh go dtí an Eoraip.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Catagóir:Daoine beo
Phil Jones

Is peileadóir ó Shasana é **Philip Anthony "Phil" Jones** (a rugadh ar an 21 Feabhra 1992). D'imir Jones a chéad chluiche mar chosantóir le Manchester United agus níos déanaí le Sasana (faoi 21) . D'imir sé le Blackburn Rovers ag an dá leibhéal sinsearach óige sular thosaigh sé le Manchester United. Imríonn Jones i lár na cosanta de ghnáth, ach is féidir leis imirt freisin i lár na páirce mar chosantóir.

Ar an 13 Meitheamh 2011, dúirt Manchain Aontaithe go raibh Jones ceannaithe acu ar phraghas faoi cheilt. Bhí sé ar tí imirt le Sasana nuair a thosaigh na círéíbeacha Londain agus cuireadh an cluiche ar athlá. D'imir sé a chéad chluiche don chlub ar an turas réamhshéasúir 2011 i Stáit Aontaithe Mheiriceá, bhuaigh siad ar scór 3-1 in aghaidh Chicago Fire. D'imir Jones mar ionadaí sa dara leath, in áit Rio Ferdinand. Bhuaigh siad ar scór 3-2 thar Manchester City i gcorn an phobail. Thosaigh sé a chéad chluiche le Man U sa phríomhroinn seachtain tar éis chorn an phobail. Cuireadh isteach é arís mar ionadaí do Fherdinand. Bhuail siad West Bromwich Albion ar scór 2-1 ar an gcéad Satharn den séasúr nua.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1992
Catagóir:Imreoirí sacair Shasana
Catagóir:Daoine beo
Misfits

Is sraith theilifíse ficsean eolaíochta atá bunaithe i Sasana é **Misfits**. Baineann an seó le cúigear ciontóirí óga ar gearradh pionós seirbhíse pobail orthu. Bhí stoirm aisteach ar an chéad lá agus faigheann an grúpa cumhachtaí speisialta. Thosaigh an tsraith sa bhliain 2009 agus chríochnaigh sé sa bhliain 2013.

Sa chéad sraith, is iad Antonia Thomas, Iwan Rheon, Lauren Socha, Nathan Stewart-Jarrett, agus Robert Sheehan na haisteoirí sa seó, agus glacann siad na páirteanna Alisha Daniels, Simon Bellamy, Kelly Bailey, Curtis Donovan, agus Nathan Young faoi seach. Sa dara sraith, d’fhág Robert Sheehan an seó agus tháinig Joseph Gilgun ina áit mar Rudy Wade. Ag deireadh na tríú sraithe, d’fhág Rheon, Thomas agus Socha agus tháinig Karla Crome, Nathan McMullen agus Matt Stokoe ar an seó. 

Leathbhealach tríd an ceathrú sraith, d’fhógair an léiritheoir go raibh Stewart-Jarrett ag fágáil, agus ba í Natasha O’Keeffe an t-aisteoir is déanaí le teacht ar an seó. Ar 19 Márta 2013, d’fhógair Channel 4 go mbeadh sraith a cúig ag tosú ar an 23 Deireadh Fómhair 2013. Bheadh ocht n-eipeasóid ar fad sa tsraith.

## Mioneipeasóid agus scannán
Ar an 15 Meán Fómhair 2011 scaoileadh an mioneipeasóid “Vegas Baby!”. Bhain an eipeasóid le Nathan a d'imigh chuig Las Vegas lena chumhacht nua. 

Dúirt an léiritheoir, Howard Overman, gur scríobh sé an chéad dréacht den scannán agus go mbeidh sé scaoilte i 2014.

## An áit
Tá an seó suite i Londain in aice le Loch Southmere i Thamesmead agus tá a lán grianghrafanna tógtha den radharc ón díon de Coláiste Bexley. Ní raibh an teach tábhairne sa dara sraith suite ar Sráid Deisceart, Brunel, ach go raibh sé déanta le haghaidh an seó agus go raibh sé suite sa stiúideo.

## Aisteoirí

## Tagairtí

Catagóir:Cláir ficsean eolaíochta
Catagóir:Cláir dráma grinn suímh
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2009
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2013
Catagóir:Cláir Channel 4
Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine