Cogadh Cathartha na Spáinne

Bhí **Cogadh Cathartha na [[An Spáinn|Spáinne]]** ar na cogaí cathartha ab fhíochmhaire a troideadh le linn an fichiú haois. D'éirigh Eite Dheis na Spáinne amach i gcoinne rialtas an *Frente Popular*, meascán de shóisialaithe, chumannaithe agus ainrialaithe a fuair an lámh in uachtar in olltoghchán 1934. Ba shaghas ullmhúcháin do choimhlint ní ba mheasa fós é an cogadh mar bhuail na hidé-eolaíochta naimhdeacha, an Faisisteachas agus an Cumannachas, le chéile le linn na troda.

## Foinse an chogaidh
Ba bhlianta casta iad cúig bliana an Dara Poblacht. Tháinig an Phoblacht ar an saol mar chomharba ar riailréim Primo de Rivera, ginearál airm, a bhí i gcumhacht ó 1923 go 1930. Tar éis na dtoghchán áitiúil in Aibreán 1931, ghlac an eite chlé seilbh ar an rialtas. Níor chuir tacaithe an Rí Alfonso XIII i gcoinne na bpoblachtánaithe, agus bunaíodh an Dara Poblacht. Theith an rí ón Spáinn.  

Ag an am bhí páirtí láir láidir ann a bhí in ann an chumhacht a chothromú idir an dá thaobh. Ach, de réir a chéile chaill an páirtí láir a chumhacht, agus tharla polarú polaitiúil sa tír.  

Le bunú na Poblachta, thosaigh an eite chlé, a raibh an lámh in uachtar acu tar éis olltoghchán 1931, ar athruithe móra sóisialta a chur i bhfeidhm. Ba é an páirtí sóisialach, an PSOE, an páirtí ba mhó sa pharlaimint. Tugtar an *Bienio Progresista* nó an dá bhliain forásacha ar na blianta tosaigh seo. Ach ní raibh sé éasca na hathruithe go léir a chur i gcrích go tapaidh agus d'éirigh an pobal mí-shuaimhneach.  

D'éirigh scataí ainrialacha amach i gcoinne an rialtais i 1934, agus cuireadh faoi chois iad go neamhbháúil. Thit an rialtas as a chéile, agus bhí olltoghchán eile ann a chuir an eite dheis i gcumhacht. 

 

## Tús an chogaidh

Ar an 16 Feabhra 1936 bhí bua sa toghcháin do Fhronta an Phobail sa Spáinn agus trí lá níos déanaí, cuirtear rialtas ar bun sa Spáinn faoi cheannas Manuel Azaña. 

[thumb|right|280px|''[Guernica (pictiúr)* le [[Pablo Picasso]].]]
Ar an [[12 Iúil]] 1936 thóg grúpa míleata ceannaire an fhreasúra, Calvo Sotelo, amach as a theach agus lámhaigh siad é, mar dhíoltas ar dhúnmharú leifteanant cléach, José Castillo. Rinne siad iarracht ceannaire eile na heite deise, José María Gil-Robles, a mharú ach níor éirigh leo é a ghlacadh.  

Ar an [[17 Iúil]] d'éirigh an t-arm amach i gcoinne an rialtais sna coilíneachtaí i [[Maracó]]. 

Is le linn na laethanta casta seo, tharla marú [[Federico García Lorca]], an file clúiteach, i n[[Granada]]. 

Bhí rialtas na poblachta tar éis an ginearál [[Francisco Franco]] a ruaigeadh as an mórthír mar bhí imní orthu roimhe. Chuir Franco stailc mhianadóirí i dtuaisceart na tíre faoi chois go fuilteach i 1934 (1700 [[Bás|marbh]]). Bhí sé i gceannas ar arm na hAfraice, agus bhí a cheannfort aige i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Melilla]], ceantar Spáinneach, i dtuaisceart na [[An Afraic|hAfraice]]. 

D'éirigh le Franco a chuid trúpaí a chur trasna na [[farraige]] ar [[Eitleán|eitleáin]] le cabhair ó *Luftwaffe* na [[An Ghearmáin|Gearmáine]], a sheol [[Adolf Hitler|Hitler]] i ndiaidh an [[Coup d'état|éirí amach]]. Ghlac sé seilbh ar dheisceart na [[tír]]<nowiki/>e, agus thosaigh sé ag druidim i dtreo [[Maidrid|Mhaidrid]].   Bhí an tír scartha idir an rialtas agus na réabhlóidithe, agus tharla slad ar an dá thaobh.

=== Toledo ===
Ar an 21 Iúil, bhí an *alcázar* (an sean[[Caisleán|dún]])  i g[[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Toledo]] curtha faoi léigear ag na Poblachtánaigh, áit a raibh grúpa beag náisiúnaithe ag seasamh an fhóid i gcoinne [[Fórsaí armtha|fhórsaí]] an [[Rialtas|rialtais]].  Ba shaghas siombail den éirí amach é do na náisiúnaithe an Alcázar. Bheartaigh Franco dul i gcabhair orthu, agus cuireadh an t-ionsaí ar [[Maidrid|Mhaidrid]] ar athló. 

Thóg na réabhlóidithe [[Mianadóireacht|mianadóirí]] ó [[Asturias|Asturias,]] i dtuaisceart na tíre isteach chun [[buama]]í a chur faoin g[[caisleán]], iarracht dheireanach chun na cosantóirí a chloí. Cé gur phléasc na buamaí is gur thit cuid den chaisleán, ní raibh na hionsaitheoirí in ann na fothracha a thógáil. 

Chuir Franco deireadh leis an léigear ar an [[26 Meán Fómhair]]. Bua siombalach  a bhí ann thar aon ní eile.

=== Franco i gceannas ===
Ar an [[1 Deireadh Fómhair]] [[1936]], i mBurgos, chuireadh Francisco Franco i gceannas ar [[rialtas]] Náisiúnta na Spáinne. Gaireadh “Generalísimo” nó Ard-Ghinearál an airm Fhaisistigh de, agus “Jefe de Estado” nó Ceann an Stáit san am céanna. 
Ar [[7 Deireadh Fómhair]], fógraíodh Poblacht na mBascach (Euzkadi) i [[Guernica]]

[[Íomhá:Spanis Civil War 1936.svg|thumb|right|280px|An staid i Lúnasa/Meán Fómhair 1936]]

== Cath Mhaidrid ==
Le linn an chatha, chuir rialtas na poblachta a chuid óir ón phríomhchathair chuig Valencia. Tháinig [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] isteach le cabhair ollmhór don rialtas, agus íocadh as le hór bhanc ceannais na Spáinne. Tugtar *ór Mhoscú* ar an eachtra seo. Ba bhuntáiste mór é seo do na faisistí, mar ní raibh an bhrú céanna orthu íoc as an tacaíocht a fuair siadsan ón Iodáil agus ón Ghearmáin.

== 1937 ==
* Thit cathair Málaga i mí Eanáir do na náisiúnaithe.
* Titeadh an dTuaiscirt, slad [[Gernika|Guernica]] i mí Aibreáin.
* Bealtaine - cogadh cathartha na dílseoirí i m[[Barcelona]] idir na hainrialaithe agus an [[POUM]] ar taobh amháin is na cumannaithe agus fórsaí an rialtais ar an taobh eile.

[[Íomhá:Spanish Civil War, map November 1938.png|thumb|right|280px|An staid i Samhain 1938]]

== 1938 ==
* Márta - ionsaí náisiúnach ar an bhfronta Aragón

== 1939 ==
* cath an Ebro, titim na Catalóine, Negrín, ceannaire cumannach
* an chéad Aibreán 1939 bua na náisiúnaithe fógraithe ag Franco.

== Príomhphearsanra an chogaidh ==
I measc phríomhphearsanra an chogaidh, bhí Buenaventura Durruti, an ceannaire ainrialach a fuair bás i gcath Mhaidrid. Bhí aithne ar [[Dolores Ibárruri]] nó *la Pasionaria*, ceannaire cumannach, ar fud an domhain, mar gheall ar a hóráidí ar son an rialtais.

== Eachtrannaigh sa chogadh ==
[[Íomhá:Dabrowszczacy przysiegaja wiernosc sprawie Republiki.jpg|thumb|right|280px|Óglaigh [[Polannaigh|Pholannacha]] sna BI]]
Sheol na deachtóirí faisisteacha, Mussolini agus Hitler, fórsaí chuig an Spáinn ón Iodáil is ón Ghearmáin. Tar éis ór bhanc ceannais na Spáinne a fháil ar an [[16 Meán Fómhair]], chuir [[Ióisiaf Stailín|Stailín]] tús le idirghabháil an-mhór de fhórsaí Sóivéadacha. D'fhógair rialtais daonlathacha na hEorpa polasaí frith-idirghabhála sa chogadh. Bhí rialtas sóisialach i gceannas sa bhFrainc faoi Léon Blum, ach bhí faitíos orthu cúnamh a thabhairt don rialtas Spáinneach ar eagla go leathnódh an choimhlint go dtí a dtír féin, mar gheall ar an teorainn leis an Spáinn. Cuireadh muintir an eite chlé ar fud an domhain na Briogáidí Idirnáisiúnta le chéile mar gheall ar an easpa cabhrach ón [[Bhreatain]] is ón bhFrainc. Maidir le hÉirinn, thaistil fir óga ón oileán ar fad chuig an Spáinn le troid sna Briogáidí Idirnáisiúnta, daoine ar nós iar-óglach an [[Óglaigh na hÉireann (1922–1969)|IRA]], [[Frank Ryan]]. Ar an dtaobh eile, chuaigh grúpa ó na [[Léinte Gorma]] faoi cheannas an ghinearáil [[Eoin O'Duffy]] go dtí an Spáinn chun cabhrú le fórsaí Fhranco.

Tá rian an chogaidh ar shochaí na Spáinne le mothú fós.

== Litríocht an chogaidh ==
Bhí tionchar nach mór ar litríocht na linne ag an gcogadh. Ghlac scríbhneoirí ar nós [[George Orwell]] agus [[Ernest Hemingway]] páirt sa troid, an bheirt acu ar thaobh na poblachta. Scríobh Orwell ceann dá leabhair is cáiliúla, *Homage to Catalonia*, faoina thaithí féin agus é ag troid ar fhronta Aragón le grúpa Marxach, an POUM. I réimse an cheoil, tá aithne ar amhráin ilghnéitheacha ar nós *Viva la Quinta Brigada*, a scríobh [[Christy Moore]] agus *If you Tolerate This* ó na Manic Street Preachers

<gallery>
Íomhá:Flag of Spain (1931 - 1939).svg|Bratach na Dara Poblachta
Íomhá:CNT FAI flag.svg|Bratach na milístí [[Ainrialachas|ainrialaigh]]; [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]] agus [[Federación Anarquista Ibérica|FAI]].
Íomhá:Flag of the International Brigades.svg|Bratach na [[Briogáidí Idirnáisiúnta]]
Íomhá:Flag of Spain under Franco 1938 1945.svg|Bratach na [[faisist]]í
</gallery>

== Scannánaíocht ==
* Scannán bunaithe ar leabhar Hemingway *For whom the Bell Tolls* ([[1940]]) 
* *Land and Freedom* ([[1995]]) ón stiúrthóir Briotanach [[Ken Loach]]

== Staireagrafaíocht ==
* Hugh Thomas, *The Spanish Civil War* (1961).
* [[Ian Gibson]], *La represión nacionalista de Granada en 1936 y la muerte de Federico García Lorca * (1971). 
* Paul Preston, *La Guerra Civil'' (2000).

## Féach freisin
* Léigear alcázar, Toledo

## Tagairtí


Catagóir:Stair na Spáinne