open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Loch Theach an Teampla

Is loch fionnuisce é ** Loch Theach an Teampla** suite ar an An Abhainn Mhór i gContae Shligigh.

## Tíreolaíocht
Tá Loch Theach an Teampla  taobh ó dheas de  agus  siar ó .  Tá an loch  ar fad thuaidh-theas agus tá achar  aige.

Tá roinnt crannóg sa loch.

## Hidreolaíocht
Soláthraítear Loch Theach an Teampla ag An Abhainn Mhór agus srutháin eile a shreabhann isteach ar thaobh theas an locha.  Ritheann an loch amach ó thuaidh mar An Abhainn Mhór arís, a shreabhann sa deireadh i nAbhainn Bhaile Easa Dara isteach.

## Stair an dúlra
I measc na n-iasc i Loch Theach an Teampla, tá róiste, péirse, liús agus eascann atá i mbaol criticiúil.  

Caitheann roinnt speicis lachan an geimhreadh ar an loch, san áireamh praslacha, rualacha, mallard, lacha bhadánach agus órshúileach.  Faightear an éin lapaire, san áireamh pilibín, crotach agus gé bhánéadanach.  I measc speicis éin eile ag an loch,  tá eala bhalbh, foitheach mór agus Corr.

Tá an loch lastigh den Cloonacleigha Loughs Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta Loch Theach an Teampla agus Lochanna Chluain na Cloiche, mar ghnáthóg uisce chrua.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir: Lochanna Chontae Shligigh
Stáisiún cumhachta Ghob na Muine

Stáisiún cumhachta is ea **Ghob na Muine**. Tá an stáisiún ag feidhmiú le breis is 40 bliain,; stop sé de bheith ag oibriú le gual i mí an Mheithimh 2025.

Tá an stáisiún fós ar fáil más rud é go bhfuil cumhacht práinneach de dhíth ach tá sé ag oibriú le hola;  is réiteach gearrthéarmach é seo amháin, agus stopfaidh an stáisiún go hiomlán in 2029. Tá seo ag tarlú tar éis fógra ón mBord Soláthar Leictreachais in 2017 go mbeidh siad ag aistriú ó bhreoslaí iontaise go fuinneamh in-athnuaithe. In 2021 d’fhógair siad scéim dar teideal *An tAtlantach Glas*, infheistíocht 50 milliúin don suíomh i nGob na Muine chun é a athrú ó stáisiún cumhachta atá ag déanamh dochar don timpeallacht go mol fuinnimh in-athnuaithe. Níor fógraíodh fós an mbeidh fuinneamh gaoithe nó fuinneamh taoide i gceist áfach.

Ag pointe amháin sna 1980í bhí Gob na Muine ag cur ar fáil an ceathrú cuid de chumhacht leictreachais iomlán na hÉireann. Mar gheall ar an ngéarchéim ola ag deireadh na 1970í rinneadh cinneadh gual a úsáid ag an suíomh chomh maith. Le blianta beaga anuas tá laghdú tagtha ar thábhacht an tsuímh agus tá tábhacht na timpeallachta i mbéal an phobail agus ar cheann de mhórcheisteanna na linne seo. Is de bharr na gcúiseanna seo go ndearnadh cinneadh an suíomh a athfhorbairt i dtreo fuinneamh in-athnuaithe.

Mar gheall ar dhúnadh stáisiún cumhachta Ghob na Muine i gContae an Chláir is é stát 26 chontae na hÉireann an cúigiú stát déag san Eoraip saor ó ghual (tá stáisiúin chumhachta ghuail i dTuaisceart Éireann fós). 

## Féach freisin

* Ard na Croise

## Tagairtí

Catagóir:Stáisiúin cumhachta
Catagóir:An tSionainn
Catagóir:Contae an Chláir
Catagóir:Gual
Iascach Intíre Éireann

mion|Glenkeen Trout Fishery,  Áth na Cloiche,  Co Ard Mhacha
Is gníomhaireacht stáit é ** Iascach Intíre Éireann ** (IIÉ),  freagrach as bainistíocht iascaigh d'iasc fionnuisce agus iasc cósta lastigh de 12 muirmhíle amach ón gcósta.  Tá gníomhaireacht eile ann, Bord Iascaigh Mhara, freagrach as iascach lasmuigh den teorainn úd.

Sa bhliain 2024, ba é ráiteas misin an IIÉ ná: 
:* "We are the environmental agency responsible for protecting, managing and conserving Ireland's inland fisheries and sea angling resources."

== Stair na reachtanna ==
Chuir *The Fisheries (Ireland) Act 1842'' Boird Chaomhnóirí réigiúnacha i bhfeidhm, le haghaidh rialú agus caomhnú iascach.  Sa bhliain 1951, bunaíodh Iontaobhas Iascaigh Intíre Ioncorportha d'iascaigh phoiblí.  Leis an Acht Iascaigh 1980, bunaíodh An Príomh-Bhord Iascaigh in ionad na mBord agus an Iontaobhais. 

Sa deireadh, bunaíodh Iascach Intíre Éireann ag an Acht um Iascach Intíre 2010 in ionad an Phríomh-Bhoird. Tharla an t-athchóiriú go pointe áirithe chun airgead a shábháil tar éis an ghéarchoir chun donais eacnamaíoch sa bhliain 2008, ach fosta mar athrú ó dhúshaothrú eacnamaíoch go caomhnú an dúlra. 

## Eachtraí
Maraíodh os cionn 1,000 iasc nuair a truaillíodh fad ciliméadair den Abhainn Bhéal Átha na nEach i gCo an Chabháin ar an 12/13 Iúil 2025.  Bhí breac buí, an garmachán, an pincín agus an róiste i measc na n-iasc a maraíodh.   Chuir IIÉ an dlí ar dhuine a bhí bainteach leis an slad ar éisc i

## Struchtúr
Tá sé cheantar abhantraí ann, agus oifig IIÉ ag gach ceann acu:
* Oirthear (Baile Átha Cliath)
* Oirdheisceart (Cluain Meala)
* Iardheisceart (Maigh Chromtha)
* An tSionainn (Luimneach)
* Iarthair (Gaillimh agus Béal an Átha)
* Iarthuaisceart (Béal Átha Seanaidh).

## Tagairtí

Catagóir:Iascach Intíre Éireann
Catagóir:Iascaireacht in Éirinn
Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann
Loch an Iúir (loch)

:* Gan a bheith measctha le sráidbhaile [[Loch an Iúir]]



Is loch [[fionnuisce]] é *' Loch an Iúir,''' suite i n-iarthuaisceart .

## Tíreolaíocht agus Hidreolaíocht
Tá Loch an Iúir tuairim is  soir ó thuaidh den of Chlochán Liath.  Is é an loch is mó sna Rosa.  Ritheann an loch in Abhainn Chroithlí isteach.

## Stair an dúlra
I measc na n-iasc i Loch an Iúir, tá breac donn, bodairlín, bradán agus eascann atá i mbaol criticiúil.  Bíonn breac an go fairsing.  Ní fhaightear bradán ann gach bliain.  De réir suirbhé déanta sa bhliain 2020, Ní raibh ann ach aon eiseamal abhainn.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Dhún na nGall
Bezalel Smotrich

is polaiteoir agus dlíodóir Iosraelach atá go mór ar an eite  é **Bezalel Yoel Smotrich** atá ( rugadh 27 Feabhra 1980) atá ina Aire Airgeadais ó 2022 ar aghaidh. Is ceannaire an *National Religious Party–Religious Zionism* é, agus roimhe sin bhí sé ina chomhalta den Knesset don *Jewish Home and Yamina*, ag éirí as sa bhliain 2023 tar éis dó éirí as de réir Dlí na hIorua,  rud a thug cead dó fanacht ina aire sa rialtas agus a shuíochán sa Knesset á ghlacadh ag iarrthóir eile óna pháirtí.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Féile Glastonbury

Is féile cheoil é **Féile Glastonbury** a bhíonn ar siúl i  Worthy Farm, Glastonbury, Somerset in iardheisceart Shasana. Reáchtáiltear é beagnach gach bliain; ligtear an gort ina bhán ó am go ham. 

D’eagraigh an feirmeoir Michael Eavis an Féile den chéad uair sa bhliain 1970.  Is feirm dhéiríochta é Worthy Farm agus go bíonn bliain ina bhán de dhíth ó am go ham, mar shampla in 2026. 

### Conspóid
Bhí Kneecap ar an stáitse i nGlastonbury in 2025.  Ach seachtain  roimhe sin,  tugadh Mo Chara, nó  Liam Óg Ó hAnnaidh os comhair na cúirte i Londain. Cúisíodh é maidir le dlí frithsceimhlitheoireachta – dúradh gur thaispeáin sé bratach a bhí ag tacú le Hezbollah ag ceolchoirm i Londain i mí na Samhna 2024.   Dúirt Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe Keir Starmer ag an am gur chreid sé nár chóir go mbeadh ceolchoirm Kneecap i nGlastonbury á léiriú ar an teilifís (ní raibh Kneecap le fáil ar BBC Replay).

D'fhógair na póilíní nach gcuirfear an dlí ar  Kneecap as an méid a dúirt siad ar an stáitse in 2025.  Ach bhí fiosrúchán ar bun acu i gcónaí faoin méid a dúirt an grúpa punk rap Bob Vylan ar an stáitse ag Glastonbury an oíche chéanna.

## Féach freisin
*An Phicnic Leictreach
*Glastonbury, Glastonbury Abbey, Glastonbury Tor

## Naisc sheachtracha

* glastonburyfestivals.co.uk

## Tagairtí

Catagóir:Glastonbury
Catagóir:Féilte ceoil
Catagóir:Rac-cheol
Catagóir:Féilte i Sasana
Loch Bhaile Choille Fóir

Is loch fionnuisce méiseatrófach é ** Loch Bhaile Choille Fóir,** i gContae Liatroma, Éire.  Aitheanta le haghaidh garbhiascaireachta, tá iascaireacht ón mbruach teoranta ag an loch. Tá éiceolaíocht Loch Bhaile Choille Fóir, agus uiscebhealaí contae eile, faoi bhagairt ag líobhógach Afracach, diúilicín riabhach, agus débhlaoscaigh fíoruisce.

## Tíreolaíocht
Tá Loch Bhaile Choille Fóir 3 chiliméadar soir ó Cheis Charraigín agus  4 chiliméadar siar ón sráidbhaile, Fíonach i ndeisceart Chontae Liatroma. Tá cruth claonta cóin ar an loch, achar dromchla de 0.3 ciliméadar cearnach agus doimhneacht go 6 mhéadar.

Tá achar 0.3 chiliméadar cearnach ag an loch, agus doimhneacht go dtí 6 mhéadar (.

## Stair an dúlra
I measc na n-iasc atá i Loch Bhaile Choille Fóir tá "hibridí róistí-brain", róistí, péirsí, brain, cúramáin, agus liúis. Is é an tréithchineál dúchasach Éireannach atá i lion na liús, ní an liús Eorpach eile, sé sin na gailléisc. Tá stoic na liús suas le 3.6 kg sa loch.

## Lonnaíocht dhaonna
thumb|Crannóg taobh thoir

Le linn na tréimhse réamhstairiúla, shocraigh lonnaitheoirí ina gcónaí i gcrannóg (b'fhéidir dhá chrannóg) ag ceann thoir an locha.  Is iad na lonnaíochtaí daonna in aice le Loch Bhaile Choille Fóir ná sráidbhailte Ceis Charraigín agus Fíonach, agus na bailte fearainn An Gob Rua siar ó thuaidh, Cill Mhac Searbhaill ó thuaidh, An tEanach Dearg ó dheas, agus Léin an Ois soir ó dheas.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Naisc sheachtracha
* 

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Liatroma
Patrick Treacy

Is lia agus údar Éireannach é **Pátrick Treacy**. Rugadh Treacy i nGarrison, Tuaisceart Éireann, sa bhliain 1960. Is é bunaitheoir Chlinic Ailesbury é. Rinne Treacy staidéar ar leigheas in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste agus ina dhiaidh sin i gColáiste Ríoga na Máinleá in Éirinn. 

Sa bhliain 1990, d’oibrigh sé in Ospidéal Ibn al-Bitar i mBagdad agus coinníodh é san Iaráic ar feadh tamaill ghairid agus é ag tuairisciú ar ionsaithe gáis Halabja.

## Tagairtí

Catagóir:Lianna
Claonloch, Contae Liatroma (Maothail)

:* Gan a bheith measctha le [[Claonloch, Contae Liatroma (Droim Dhá Thiar)|Claonloch]], Contae Liatroma (Droim Dhá Thiar)



Is loch [[fionnuisce]] é *' Claonloch,** aitheanta fosta mar '' Loch na Reanna,'' i mbarúntacht [[Maothail, Barúntacht|Mhaothla]], deisceart .

== Tíreolaíocht ==
Tá Claonloch  ar fad agus  ar leithead.  Tá sé tuairim is  ó dheas de  .  Tá [[Caisleán Loch na Reanna]], caisleán meánaoise atá anois ina óstán medieval castle now a hotel, suite ar tailte ar bhruach oirthuaisceart an locha.

== Hidreolaíocht ==
Ritheann dhá loch níos lú in aice láimhe i gClaonloch isteach: ''Clooncoc Lough'' agus Loch Oiridh.  Ritheann Claonloch féin amach ó dheas i [[Abhainn na Reanna]] isteach, a shreabhann féin isteach i [[Loch Foirbis]].  Tá cuid den abhainn ina Limistéar Oidhreachta Nádúrtha Abhainn na Reanna.

== Éiceolaíocht ==
Tuairiscíodh go raibh sa loch cáilíocht uisce ** fónta ** c. 2001-2006, le rátáil [[Innéacs Staide Trófaí|méiseatrófach]] aige.  ach tugadh rátáil ** olc ''' dó c. 2007-2009, de bharr truaillithe. Feictear foirgeacht le diúilicín riabhach sa loch.  

I gcoitinne, tá éiceolaíocht Chlaonlocha agus uiscebhealaí eile faoi bhagairt fhoirgeachta le tím chatach, diúilicín riabhach agus breallach fionnuisce.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tuilleadh le léamh
* 
* 
* 

## Nótaí

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Liatroma
Claonloch, Contae Liatroma (Droim Dhá Thiar)

:* Gan a bheith measctha le [[Claonloch, Contae Liatroma (Maothail)|Claonloch]], Maothail, Contae Liatroma



Is loch [[fionnuisce]] é *' Claonloch,** suite gar de  i mbarúntacht [[Droim Dhá Thiar, Barúntacht|Droim Dhá Thiar]], tuaisceart .

== Tíreolaíocht agus Hidreolaíocht ==
Tá Claonloch tuairim is  ó dheas de Chill Fhearga of Killarga agus  ó thuaidh  . Tá ábhar e  aige.  

Ritheann an loch isteach san Duifeachair, a shreabhann sa deireadh i [[Loch Aillionn]] isteach.

== Éiceolaíocht ==
Tuairiscíodh go raibh sa loch cáilíocht uisce ** fónta ** c. 2001-2003, le rátáil [[Innéacs Staide Trófaí|méiseatrófach]] aige, ach bhí rátáil ** dona ''' aige c. 2007-2009, a chuireann truailliú in iúl, cé nár tuairiscíodh foirgeacht le diúilicín riabhach.  

I gcoitinne, tá éiceolaíocht Chlaonlocha agus uiscebhealaí eile faoi bhagairt fhoirgeachta le tím chatach, diúilicín riabhach agus breallach fionnuisce.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tuilleadh le léamh
* 
* 
* 

## Nótaí

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Liatroma
Loch na Foirnéise

:* Gan a bheith measctha le [[Loch na Foirnéise, Contae na Gaillimhe|Loch na Foirnéise]], Contae na Gaillimhe



Is [[murlach]] sáile taoide é *' Loch na Foirnéise,''' suite ó dheas de Loch Fíoch i gContae Mhaigh Eo.

## State an dúlra
I measc na n-iasc i Loch na Foirnéise, tá bradán agus breac geal.

## Hidreolaíocht
Tá Loch na Foirnéise ag bun Iascach Bhuiríos Umhaill.  Ritheann fionnuisce isteach i Loch na Foirnéise ó Loch Fíoch thuas an abhainn, ag imeall na habhantraí.  Tagann uisce sáile isteach ó , trí Inbhear Bhuiríos Umhaill. Tá anm go suntasach i n-imchuach an inbhir, uisce domhain atá de shíor anocsach basin.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Mhaigh Eo
Áras Éanna

Ionad Ealaíon ar Inis Oírr é **Áras Éanna** a d’oscail sa mbliain 2000. Is é an t-ionad ealaíon is faide siar san Eoraip, é lonnaithe ar oileán beag Gaeltachta Inis Oírr i gCo. na Gaillimhe. In imeacht na mblianta tá á fáilte curtha acu roimh ealaíontóirí chuig an oileán chun roinnt ama a chaitheamh ar chónaitheachtaí, chun a saothar a thaispeáint sa nGailearaí nó ar láithreacha áirithe. Tá amharc-ealaín agus cur chun cinn ealaíontóirí ina chuid lárnach de mhisean Áras Éanna. Ba é Val Ballance an chéad stiúrthóir a bhí ar Áras Éanna.

Is áit ar leith í ina bhfuil paistí de gharraithe, ballaí cloiche, agus radharc ar an Atlantach, i measc phobal Gaeltachta Inis Oírr.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Na hEalaíona in Éirinn
Catagóir:Inis Oírr
Pádraic Reaney

Ealaíontóir as an gCeathrú Rua i gConamara é **Pádraic Reaney** a chuireann síos air féin mar ealaíontóir féinoilte. Tá taispeántais náisiúnta agus idirnáisiúnta curtha ar siúl aige go seasta ó thús na 1970idí agus tá go leor duaiseanna agus gradam mór le rá bronnta air mar aitheantas ar a chuid iarrachtaí.   

D’eagraigh Ionad Ealaíon na Gaillimhe taispeántas iardhearcach dá shaothar i 1993 – taispeántas a tugadh ar chamchuairt náisiúnta ina dhiaidh sin. Is iomaí téama a dtarraingíonn Pádraig orthu mar inspioráid; bíonn an cósta, an talamh, na hoileáin, an gorta, ár stair agus go leor eile mar údar ealaíne aige – ealaín atá mistéireach, siombalach agus ealaín a thugann léargas dúinne ar spás samhlaíoch Phádraic féin.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Amharcealaíontóirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Catagóir:Fir
Turas Úr

Is pobal bríomhar ealaíontóirí iad **Turas Úr**, atá ina gcónaí agus ag obair i gcroílár Ghaeltacht Dhún na nGall. Spreagann a dtimpeallacht nádúrtha iontach iad chun ealaín a chruthú a dhéanann ceiliúradh ar an talamh, ar an teanga agus ar an chultúr a mhúnlaíonn iad. Tá Turas Úr tiomanta do dheis a thabhairt do gach duine a bheith cruthaitheach. Chuige sin, cuireann siad imeachtaí saor in aisce ar siúl don phobal ina dtairgeann siad eispéiris ealaíonta inar féidir leis an bpobal iad féin a thumadh iontu agus a nascann daoine leis an ealaín, leis an dúlra agus lena chéile.
Tríona Ní Dhomhnaill

Is ceoltóir Éireannach í **Tríona Ní Dhomhnaill**. Tógadh í agus a deirfiúr Maighread i gContae na Mí ach bhí agus tá ceangal láidir acu le Rann na Feirste mar gur as a tháinig a n-athair.

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Ériu (compántas)

Is compántas damhsa Gaelach comhaimseartha é **Ériu** a bhunaigh Breandán de Gallaí, as Gaoth Dobhair ó dhúchas, sa bhliain 2010. Is iad Na Mic Ua gCorra an chraobh den chompántas atá dírithe ar an óige, agus tá baint acu le Féile Ealaíne an Earagail ó bhí 2019 ann.
Loch Marbh

Is loch beag fionnuisce é ** Loch Marbh,** suite i gContae Liatroma.

## Tíreolaíocht
Tá Loch Marbh  soir ó thuaidh ó , agus  soir ó Loch an Scoir.  Ar gach taobh den loch, tá roinnt bailte fearainn: An Gob Rua taobh thoir agus ó dheas, Coill Mhac Searbhaill ó thuaidh, agus Rosaigh taobh thiar.

Tá an loch an-bheag agus éadomhain, le hachar ach  aige.  

D'fhéadfadh a rá gur síneadh ar Loch an Scoir é Loch Marbh, óir go bhfuil an leibhéal céanna acu agus tá cainéal leath-mhíle ar fad eatarthu.  Tá an loch nasctha le Loch Eoin agus Loch an Scoir trí Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne.

## Éiceolaíocht
I gcoitinne, tá éiceolaíocht na n-uiscebhealaí i gContae Liatroma faoi bhagairt ó  agus speicis ionracha eile.

## Oidhreacht
Aimsíodh babhla Cheis Charraigín sa chainéal idir between Loch Marbh agus Loch an Scoir sa 19ú haois ( c. 1843-1852).  Caomhnaítear inniu é i nArd-Mhúsaem na hÉireann.

Ní fios go cruinn sanasaíocht an locha, ach tá dealramh leis inchreidte go raibh feidhm íobartach págánach ag Loch Marbh, agus gur leagadh am babhla ann mar ofráil deasghnách.  Tá tagairt le feiceál i Leabar Fidhnacha d'inbhear mallaithe gan aithint "ar an mbóthar chuig Fíonach", le nóta ar an imeall luaite le Tadhg O'Roddy (*fl.* 1700):
:'' tar éis sin, níor tugadh iasc ar bith ann; óir ní féidir leo a mhaireachtáil ann

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann
** Loch Bhaile Choille Fóir
** Loch Cheis Charraigín

## Tuilleadh le léamh
* 

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Liatroma
Miss Mary (damhsa)

Is damhsa aonair amuigh faoin aer é ***Miss Mary***, a leanann rian mháistrí an damhsa Ghaelaigh. Gluaiseann an damhsóir trí pháirceanna agus tugann sí léiriú ar an talamh agus ar a chuid scéalta. Is í an damhsóir agus cóiréagrafaí Kristyn Fontanella a chruthaigh an rince. D’eascair an saothar ó thaighde a rinne sí ar a ginealach agus ar a hoidhreacht agus déanann sí nasc as an nua lena scéal agus leosan a tháinig roimpi.
## Tagairtí
Scoil Cheoil an Earraigh

Féile Cheoil Ghaeltachta a eagraítear ar an mBuailtín, i nGaeltacht Chorca Dhuibhne í **Scoil Cheoil an Earraigh**. Bíonn seisiúin cheoil, ceardlanna rince seite, céilithe agus ceolchoirmeacha i gceist.

Tionóltar an Scoil Cheoil gach bliain le ceiliúradh a dhéanamh ar cheol, ar chultúr agus ar amhráin Chorca Dhuibhne. Bíonn plúr an cheoil agus na n-amhrán le cloisteáil ann thar thréimhse 5 lá, ó cheoltóirí áitiúla, náisiúnta agus idirnáisiúnta, ina measc Sarah Ghriallais, Caoimhín Ó Raghallaigh, Nell Ní Chróinín, Mícheál Ó hAlmhainn, Breanndán Ó Beaglaoich agus go leor eile.

Bíonn ranganna uirlise, amhránaíochta agus damhsa, coirmeacha ceoil, siúlóidí cultúrtha, léachtaí agus réimse imeachtaí eile.

catagóir:Féilte Éireannacha
catagóir:Féilte ceoil
catagóir:Féilte Gaeilge
catagóir:Sean-nós
catagóir:Féilte amhránaíochta
catagóir:Corca Dhuibhne
Leamú

Sa teangeolaíocht, is éard is **leamú** ann  ná an próiseas ina ngrúpáiltear foirmeacha infhillte focal le chéile ionas gur féidir iad a anailísiú mar mhír aonair, arna sainaithint ag leama an fhocail, nó foirm an fhoclóra. 

Sa teangeolaíocht ríomhaireachtúil, is éard is  leamú ann ná an próiseas algartamach chun leama focail a chinneadh, bunaithe ar an mbrí atá beartaithe dó. Murab ionann agus tamhantóireacht, braitheann leamú ar an gcuid atá beartaithe den chaint agus den bhrí atá le focal in abairt a aithint i gceart, agus laistigh den chomhthéacs níos mó a bhaineann leis an abairt sin, mar shampla abairtí comharsanacha nó fiú doiciméad iomlán. Dá bharr sin, tá forbairt algartam éifeachtach ina réimse taighde atá fós ar oscailt.*  

== Cur síos ==
I go leor teangacha, feictear focail i roinnt foirmeacha *infhillte*. Mar shampla, i mBéarla, d'fhéadfadh an briathar 'to walk' a bheith le feiceáil mar *walk*, *walked* , *walks* nó *walking*. Tugtar an [[Leama|leama]] ar an bhfoirm bhunúsach, ‘*walk''’, a d’fhéadfadh duine a chuardach i bhfoclóir. Tugtar léacsaeim ar an gcaidreamh idir an fhoirm bhunúsach agus an roinn chainte go minic.
## Naisc sheachtracha
*Diachronic Parsing of Pre-Standard Irish]
## Tagairtí
Catagóir:Ríomhtheangeolaíocht
Aimsir (gramadach)

Sa ghramadach, is catagóir í an **aimsir** a léiríonn tagairt ama.   De ghnáth, léirítear aimsirí trí úsáid a bhaint as foirmeacha ar leith briathra, go háirithe ina bpatrúin réimnithe.

I measc na bpríomh-aimsirí a fhaightear i go leor teangacha tá an aimsir chaite, an aimsir láithreach agus an aimsir fháistineach. Ní bhíonn ach dhá aimsir ar leith i roinnt teangacha, amhail an aimsir chaite agus an aimsir neamhchaite, nó an aimsir fháistineach agus an aimsir neamhfháistineach. Tá teangacha Shín-Tibéadach ann freisin, cosúil leis an gcuid is mó de na teangacha Síneacha, cé gur féidir leo córas todhchaí agus neamh-fháistineach a bheith acu atá tipiciúil do theangacha Sino-Tibéideacha.  Ar aon nós, i saothar le déanaí, rinne Maria Bittner agus Judith Tonhauser cur síos ar na bealaí éagsúla ina marcálann teangacha neamh-aimseartha an t-am.    Ar an láimh eile, déanann roinnt teangacha idirdhealú níos míne idir aimsirí amhail sa chianaois, i gcomparáid le le gairid.
## Naisc sheachtracha
*Tenses - An Aimsir Chaite
## Tagairtí
Aimsirí gramadaí
Catagóir:Gramadach
Catagóir:Am sa teangeolaíocht
Loch Eoin

Is loch éadomhain fionnuisce é ** Loch Eoin,** suite i ndeisceart .  Is cuid d'Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne é.

## Tíreolaíocht
Tá Loch Eoin suite  taobh thiar de .  Tá achar idir  agus  aige.  Tá an loch gar den tsráidbhaile, Fíonach.

Tosaíonn an loch ag Dhroichead an Bhaile Dhuibh Bridge agus síneann ansin ina thrí léinseach leathana roinnte óna gcéile ag ritheoga tanaí. Ta an loch thuaidh nasctha leis an gcuid láir trí *Pass* Dhoire Mhic Dhuibhín agus Uiscebhealach na Sionainne agus na hÉirne.  Tá *Pass* Mhucrois idir na codanna láir agus theas den loch.  Leanann an bóthar R208 teorainn thuaidh an locha, ag dul trasna na canálach ag Droichead an Bhaile Dhuibh.

Ó thaobh úsáid talún de, tá ann san abhantrach, de réir sonraí CORINE, féarach (55%), foraoiseacht (2%) agus talamhaíocht eile agriculture (43%).  

## Stair an dúlra
I measc na n-iasc i Loch Eoin, tá róiste, péirse, bran agus liús dúchasach (ní gailliasc). 

## Éiceolaíocht
Tuairiscíodh go raibh sa loch cáilíocht uisce ** fónta ** c. 2001-2003, le rátáil méiseatrófach.

I gcoitinne, tá éiceolaíocht na n-uiscebhealaí i gContae Listings faoi bhagairt ag diúilicín riabhach agus speicis ionracha eile.
I gcoitinne, tá éiceolaíocht Chlaonlocha agus uiscebhealaí eile faoi bhagairt fhoirgeachta le tím chatach, diúilicín riabhach agus breallach fionnuisce.

Tuairiscíodh le déanaí roinnt cásanna suntasacha dumpála mídhleathaí.

## Lonnaitheoirí locha ársa
Tuairiscítear go raibh ceithre  ársa ag Loch Eoin were reported at St. John's Lough.  Is dócha go raibh daoine ina gcónaí iontu sa 13ú nó luath-14ú haois.

## Oidhreacht
### Déantáin
Aimsíodh na déantáin a leanas ag Loch Eoin sa 19ú haois (c. 1843-1852).  Caomhnaítear iad anois i nAcadamh Ríoga na hÉireann, nó i nArd-Mhúsaem na hÉireann:
* Trí bhonn airgid silver sa réimsí Éadbhard I nó Éadbhard II, agus Éadbhard III Shasana, aimsithe ar crannóg.
* pin cré-umha, agus claíomh gearr cré-umha, aimsithe ag Droichead an Bhaile Dhuibh.

### Cill ársa
Dar le hAnnála na gCeithre Máistrí, scriosadh cill ársa, a bhí tráth ar bhruach thuaidh an locha (áit a shreabhann An Gheirgthigh isteach ag Tuaim Luascáin) sa bhliain 1244.
:'' Do-chóidhset co h-Ath na Cuirre forsin n-Geircthigh, & ro bhaoí an tuile tar bruachaibh di, & ní chaomhnacatar tocht tairse gur ro scaoilset teach Sepel Eóin Baiste do bhaoí ind imeal ind átha dia chur tarsan abhainn do dhol táirsi don t-sluagh. 
: Chuaigh síad go hÁth na Coirre ar an nGeirgthigh agus bhí an tuile thar na bruacha di agus níorbh fhéidir teacht thairis gur scrios siad teach Séipéal Eoin Baiste ar bhí ar imeall an átha chun a chur thar an abhainn go dté an slua thairis.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Nótaí

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Liatroma
R. Martin Klein

Is aisteoir Meiriceánach é **Robert Martin Klein** (a rugadh ar an 1 Deireadh Fómhair 1947). 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Bob Vylan

:*Ná bí trína chéile le [[Bob Dylan]]*

Is dísreach punc Sasanach é **Bob Vylan**. Úsáideann siad ainmneacha stáitse, **Bobby Vylan** (giotár agus amhránaí) agus **Bobbie Vylan** (drumaí), mar b'fhearr leo cloí lena bpríobháideachas. Cuireann siad **"The Bobs"** orthu féin.    
clé|mion|220x220px|Full Force 2022 in Ferropolis
[clé|mion|220x220px|The Echo in [Los Angeles, 2022]]

## Ceol
Bunaíodh an banna in 2017 in Ipswich. Bhí a gcéad cheolchoirm coicís ina dhiaidh sin. Sa chéad bhliain, chuir siad ceithre shingil agus dhá EP (*Dread* agus *Vylan*) amach ar a lipéad, Ghost Theatre. 

Ar 7 Lúnasa 2020, chuir siad a gcéad albam, *We Live Here*, amach. Chuaigh siad ar thuras le The Offspring agus Biffy Clyro agus sheinn siad ag an Fhéile Reading agus Leeds.

Ar 22 Aibreán 2022, d'eisigh siad a ndara albam, *Bob Vylan Presents the Price of Life*, agus bhí an t-albam ag uimhir 18 ar an chairt albaim sa Ríocht Aontaithe.

Ar 27 Deireadh Fómhair 2023, d'eisigh an banna dhá shingil óna dtríú halbam, *Humble as the Sun*. Eisíodh an t-albam ar 5 Aibreán 2024.

## Conspóid
Thosaigh póilíní Shasana fiosrúchán faoin méid a dúirt Bob Vylan ar an stáitse ag féile Glastonbury in 2025, mar shampla *"Death to the IDF"* (*"bás don [[Fórsaí Cosanta Iosrael|FCI]]"*). I measc lucht a gcáinte bhí Keir Starmer, príomh-aire na RA.

Le linn ceolchoirme in Amstardam ar an 13 Meán Fómhair na bliana sin, thug an banna "píosa cacach" ar an ngníomhaí polaitiúil Meiriceánach den eite dheis a feallmharaíodh le déanaí, Charlie Kirk, agus chuir sé *"Rest in piss"* (*"suaimhneas i bpus"*, saobhadh ar an bhfrása Críostaí, *"Rest in Peace"* (*"Suaimhneas síoraí"*), a úsáidtear do na mairbh) níos mó conspóide ar an ngrúpa. Threoraigh an banna cantaireacht eile "bás don FCI" le linn na ceolchoirme céanna. Dúirt Bobby Vylan leis an lucht féachana freisin *"Fuck the fascists, fuck the Zionists. Go find them in the streets"* (*"Déanaigí cac ar na faisistigh, déanaigí cac ar na Siónaigh. Téigh agus faighigí iad sna sráideanna"*). Cuireadh ceolchoirm a bhí beartaithe ag Bob Vylan i Tilburg ar ceal, i ndiaidh na gcantaireacht seo. Cháin méara Amstardam agus roinnt Feisirí Parlaiminte Ollainnis na cantaireachta. Dúirt "Seirbhís Ionchúisimh Phoiblí na hÍsiltíre" go ndéanfaidís imscrúdú ar na heachtraí.

## Dioscliosta
**Vylan* (2017)
**Dread* (2019)
**We Live Here* (2020)
**Bob Vylan Presents the Price of Life* (2022)
**Humble as the Sun* (2024)

## Tagairtí

Catagóir:Rapcheol
Catagóir:Punc
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2017
Infhilleadh

mion| Infhilleadh an léicéime ''  i nGaeilge na hAlban, leis an uimhir  , agus '' don iolra
Sa mhoirfeolaíocht theangeolaíoch, is próiseas foirmithe focal é **infhilleadh**  ina ndéantar focal a mhionathrú chun catagóirí gramadaí éagsúla a chur in iúl; amhail aimsir, tuiseal, guth, gné, pearsa, uimhir, inscne, modh, beocht, agus cinnteacht.  Tugtar *réimniú* ar infhilleadh briathra, agus is féidir *díochlaonadh* a thabhairt ar infhilleadh ainmfhocal, aidiachtaí, dobhriathra, srl.
## Tagairtí
Catagóir:Gramadach
Catagóir:Moirfeolaíocht teanga
Catagóir:Deilbhíochta
An Gairdín (irisín)

Is irisín é '''''An Gairdín''''' de chuid an chomharghrúpa ealaíon AerachAiteachGaelach. Foilseachán nuálach atá ann a chuirtear amach uair sa bhliain. Seoladh an t-irisín den chéad uair sa bhliain 2024.

## Naisc sheachtracha
* ''An Gairdín'' (Irisín 1, 2024)

## Féach freisin
* AerachAiteachGaelach
* *[[Splonk]]*

## Tagairtí

Catagóir:AerachAiteachGaelach
Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Irisí liteartha
Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge
Catagóir:Irisí Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge
Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha
Catagóir:Biantáin
Catagóir:Splancfhicsean Éireannach
Catagóir:Splancfhicsean i nGaeilge
Catagóir:Meáin LADT
Catagóir:Cultúr LADT
Catagóir:Stair lucht LADT in Éirinn
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2024
Catagóir:Bunaithe sna 2020í
FLAC

mion|Na Ceithre Cúirteanna, BÁC
Bunaíodh na h**Ionaid Chomhairle Dlí Saor in Aisce**, nó **FLAC**  i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1969.  Cuireann abhcóidí agus aturnaetha - ag obair go deonach  - seirbhís chomhairle dlí ar fáil saor in aisce.

## Eagraíocht
Is iad príomhfheidhmeanna FLAC: 

* Comhairle agus eolas bunúsach a sholáthar do dhaoine a bhfuil ceisteanna faoin dlí acu
* Teacht ar cheartas a chur chun cinn trí fheachtais abhcóideachta
* Taighde a dhéanamh i limistéir a dtugtar tús áite dóibh den dlí ar mhaithe le leas an phobail

Ní chuireann FLAC seirbhís ionadaíochta ar fáil agus ní féidir leis cabhrú leat teacht ar ionadaíocht dhlíthiúil. Cuireann an Dlí-Chumann eolas ar fáil faoi conas aturnae a aimsiú.

Is eagraíocht neamhspleách dheonach í, agus eagraíocht fíor-bheag nach bhfuil dóthain acmhainní aici.  Dúnadh na "hionaid buail isteach" cúpla bliain ó shin agus caithfear glaoch a chur ar FLAC anois.  In 2024, fuair FLAC níos mó glaochanna ná riamh (breis is 3,000 ... bhain 539 le foréigean sa mbaile agus cuid mhór eile le cearta fostaíochta). Dá bharr a deir siad ní raibh sé ar a gcumas ach 20% de na glaochanna a fhreagairt. In 2024 chuir dlíodóirí FLAC comhairle dlí ar breis is 3,700 duine.  Léiríonn an t-éileamh ar sheirbhísí na heagraíochta go bhfuil géarchéim ann don tromlach daoine a lorgaíonn ach nach bhfaigheann an cúnamh a bhíonn uathu (níl An Bord um Chúnamh Dlíthiúil in ann cuidiú a thabhairt go minic ach an oiread). 

## Gaeilge
"An tSeirbhís Saor-Chomhairle Dlí".  Bunaíodh Ionad Comhairle Dlí sa bhliain 2004 i gConradh na Gaeilge, Sráid Fhearchair, BÁC agus in Áras na nGael, Sráid Dominic, Gaillimh, agus níos déanaí, i gCorcaigh. D'eascair roinnt cúiseanna suntasacha as obair an Ionaid, mar shampla *Ó Gribín v. An Chomhairle Mhúinteoireachta* [2008] 3 I.R. 266.

## Féach freisin

* An Bord um Chúnamh Dlíthiúil

## Naisc sheachtracha

* Eolas dlí: Uachtanna agus díthiomnacht, FLAC, 2016

## Tagairtí

Catagóir:Dlí na hÉireann
Catagóir:Eagraíochtaí Éireannacha
Catagóir:Eagraíochtaí chearta an duine
Catagóir:Carthanais bunaithe in Éirinn
Loch Uí Fhloinn

Is loch fionnuisce é ** Loch Uí Fhloinn** suite in iarthair .  Is foinse na Suca é.

## Sanasaíocht
Tá an loch ainmnithe as an treibh Ghaelach Uí Fhloinn, a bhí ina ríthe sa cheantar dúchasach darbh ainm Síol Maolruain sa mheánaois.  Ba chlann mhór í sa pharóiste leis an bhfothrach .

## Tíreolaíocht
Tá Loch Uí Fhloinn  ar fad agus  ar leithead.  Tá sé tuairim is  soir ó , díreach ó thuaidh de .  Is foinse na Suca é.  

Tá crannóg ar an loch, a théann siar a mheastar go dtí an meánaois.  Bheadh sí ina tearmann le linn ionsaithe. 

Tá conairí marcáilte ann mórthimpeall an locha, le radharcanna ar an loch agus abhainn, mar aon le talamh scrobarnach phortaigh agus coillearnach bhuaircíneach.

## Stair an dúlra
I measc na n-iasc i Loch Uí Fhloinn, tá róiste, péirse, breac donn, liús agus eascann atá i mbaol criticiúil. '' In aice an locha tá portach ardaithe, Portach Cheathrú Bheithí/na Cathrach, atá ina Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta.  

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir: Lochanna Chontae Ros Comáin
Loch Ghleann Mhac Muirinn

Is loch fionnuisce é ** Loch Ghleann Mhac Muirinn,**
 suite in iarthair .

## Stair an dúlra
I measc na n-iasc i Loch Ghleann Mhac Muirinn, tá breac geal, breac donn, bradán agus ruabhreac Artach.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae na Gaillimhe
Máel Coluim III

Ba é **Máel Coluim III** (Meán-Ghaeilge: *Máel Coluim mac Donnchada*; Gaeilge na hAlban: *Maol Chaluim mac Dhonnchaidh*; c. 1031–13 Samhain 1093)  Rí na nAlbanach ó 1058 go 1093. Tugadh an leasainm "**Ceann Mòr** air *(sé sin;.* ‘mór-thaoiseach’) níos déanaí. Thosaigh réimeas fada 35 bliain an rí roimh thús ré na nAlbanach-Normannach . Ba iad Anraí I Shasana agus Eustace III, Cunta Boulogne a mhic chleamhnais, rud a fhágann gurbh é seanathair mháthartha na Banimpire Matilda, William Adelin agus Matilda I, Ban-Iarla Boulogne, é. Bhí an triúr acu suntasach i bpolaitíocht Shasana le linn an 12ú haois.

Níor shín ríocht Mháel Coluim  thar chríoch iomlán na hAlban nua-aimseartha ar fad: bhí go leor de na h-oileáin agus an talamh ó thuaidh den *Abhainn Òiceall*l faoi smacht na Lochlannach, agus ó dheas de Linne Foirthe bhí go leor ríochtaí neamhspleácha nó leath-neamhspleácha ann, lena n-áirítear ríocht Shrath Chluaidh agus , agus níl sé cinnte cén chumhacht, más ann di ar chor ar bith, a chuir na hAlbannaigh i bhfeidhm ansin nuair a tháinig Máel Coluim i gcoróin. Throughout his reign Malcolm III led at least five invasions into English territory. One of Malcolm's primary achievements was to secure the position of the lineage that ruled Scotland until the late thirteenth century,  Le linn a réimeas, threoraigh Máel Coluim cúig ionradh ar a laghad isteach i gcríoch Shasana . Ceann de phríomhéachtaí **Mháel Coluim** ná seasamh na líne a rialaigh Albain go dtí deireadh an tríú haois déag a dhaingniú,  cé go bhfuil baint níos mó ag a ról mar bhunaitheoir ríshliocht le bolscaireacht a shliocht ná le stair.  Feictear é mar phríomhcharachtar i *[[Macbeth (dráma)|Macbeth]]* le William Shakespeare,  agus rinneadh naomh de Maighréad, a dhara bean chéile, sa tríú haois déag.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 11ú haois
Catagóir:Básanna i 1093
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Loch Conbhuí

Is loch fionnuisce beag é ** Loch Conbhuí,** suite i n-iarthuaisceart .  Ní fios cé hé Conbhuí.

## Tíreolaíocht
Ta Loch Conbhuí is located in Cill Tiobraid, Contae Liatroma, gar de na bailte fearainn a leanas: Coill an Chláir Mhór agus Droim Leamhchoille siar; Loch Conbhuí (baile) ó thuaidh.

Tá an loch nasctha le Loch Dhroim Dhá Liag trí canáil  d'Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne.  

Tá an loch an-bheag, níl ach achar  aige,  ar fad agus  ar leithead, le cruth éilipseach.

## Éiceolaíocht
I measc na n-iasc i Loch Conbhuí, tá  liús dúchasach (ní gailliasc). 

I gcoitinne, tá éiceolaíocht na n-uiscebhealaí i gContae Liatroma faoi bhagairt ag diúilicín riabhach agus speicis ionracha eile.

## Stair
Ón 18ú haois ar a laghad, bhí comhla ann chun uisce a thabhairt ó Loch Chonbhuí go dtí muileann arbhair i mBaile fearainn Choill an Chláir Mhór.  Bhí an muileann an-tábhachtach do mhuintir na háite, agus dá bharr rinneadh feabhsuithe ar an uiscebhealach idir Canáil na hUladh agus an Loch c. 1845-1853.  Dúnadh an muileann sa 20ú haois.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann
** Loch Dhroim Dhá Liag
** Carraig an Phoirt

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Liatroma
Teach an Phiarsaigh

mion
mion
mion
Tá **Teach an Phiarsaigh** agus  Ionad Cultúrtha an Phiarsaigh lonnaithe i Ros Muc, i gcroílár Ghaeltacht Chonamara. Is san áit seo a thóg Pádraig Mac Piarais teach samhraidh dó féin.

## Stair
Cheannaigh Mac Piarais an suíomh i 1905 agus tógadh ón talamh aníos an teach i 1907-09.  Is cosúil  gur scríobh an Piarsach an óráid cháiliúil a thug sé ag uaigh Uí Dhonnabháin Rosa nuair a bhí sé ag caitheamh seal sa teach i Ros Muc.  Tá  cóip den óráid sa Teach anois agus í scríofa go soiléir i lámhscríbhneoireacht néata sholéite an Phiarsaigh féin. Agus tá sé cinnte de gurb í binn a thí féin a bhí ina intinn agus é ag scríobh ‘Eoghainín na nÉan’.  Thugadh sé daltaí ón scoil ar saoire go Ros Muc agus d’fhanaidís i gcampaí beaga os comhair an tí.

Tar éis cur chun báis an Phiarsaigh i 1916, d’fhan an teach ansin agus é i seilbh a mhuintire. Ach tar éis eachtra lámhaigh a tharla sa gceantar le linn Chogadh na Saoirse, tháinig na Dúchrónaigh agus las siad roinnt tithe sa gceantar. Las siad Teach an Phiarsaigh ach toisc gur ballaí cloiche a bhí ann, d’fhan an teach ina sheasamh.

Forbraíodh é i gceart mar ionad turasóireachta le linn 2019-2025.  Tógadh ionad oidhreachta taobh leis agus gur forbraíodh é i gceart mar ionad turasóireachta.  Is ag an Ionad a thosaíonn duine a chuairt ann anois agus caithfidh an cuairteoir siúl uaidh sin go dtí an teach.

## Féach freisin

* Ros Muc
* Sochraid Dhiarmada Uí Dhonnabháin Rosa

## Tagairtí

Catagóir:Ros Muc
Catagóir:Pádraig Mac Piarais
Catagóir:Ionaid turasóireachta
Catagóir:Oidhreacht Éireann
Catagóir:Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Loch Fionnmhaí

Is loch fionnuisce é ** Loch Fionnmhaí** (nó * Loch Guth Ard Deas*) suite i ndeisceart .  Is cuid d'Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne é.

## Tíreolaíocht
Tá Loch Fionnmhaí  soir ó .  Tá sé  ar leithead thiar-thoir agus tá achar  aige.  Tá trí oileán sa loch, agus ainmneacha ag dhá cheann acu: Inis Mór agus Inis na dTorc. 

## Hidreolaíocht
Tá Loch Fionnmhaí ar Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne. Sreabhann An Gheirgthigh isteach ann agus Sruth Gráinne amach trí , agus ar deireadh o Loch Éirne Uachtair isteach go gar den Tigh Mór i ndeisceart .

## Stair an dúlra
I measc na n-iasc i Loch Fionnmhaí, tá cúramán, róiste, bran agus liús. Rugadh ar liúis mhóra sa loch, ag meá   nó níos mó.

## Éiceolaíocht
Tuairiscíodh go raibh sa loch cáilíocht uisce ** fónta ** c. 2001-2003, le rátáil méiseatrófach aige, before dropping to mesotrophic rating c. 2007-2009.  Tá foirgeacht diúilicín riabhaigh infestation ann sa loch.

I gcoitinne, tá éiceolaíocht Chlaonlocha agus uiscebhealaí eile faoi bhagairt fhoirgeachta le tím chatach, diúilicín riabhach agus breallach fionnuisce.

## Stair
Feictear Loch Fionnmhaí don chéad uair sa litríocht in  *[[Vita tripartita Sancti Patricii]]* as an 9ú haois, agus Naomh Pádraig ag dul trasna an locha chun Crom Cruach a scrios.

Tá an loch le feiceál go minic sna hannála: Annála na gCeithre Máistrí 1257 agus Annála Chonnacht 1386 & 1418.
:'' Conn mac Ticchernain Ui Ruairc (.i. tighearna Brefne) ... do tabhairt doibh immaille le cloich Insi na t-Torc ar Loch Fionnmoighe

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Nótaí

## Tagairtí

### Secondary sources
*

Catagóir:Lochanna Chontae Liatroma
Loch Ghleann Éada

Is loch fionnuisce é ** Loch Ghleann Éada,** suite i dtuaisceart .

## Tíreolaíocht
Tá Loch Ghleann Éada suite idir Sléibhte Dhartraí taobh thiar agus Sliabh Áradh taobh thoir.  Tá an loch  siar ó thuaidh de  agus  ó dheas de .  Tá sé  ar fad siar ó thuaidh go dtí soir ó dheas, agus achar  aige.

## Hidreolaíocht
Soláthraítear Loch Ghleann Éada le roinnt sruthán a shreabhann isteach taobh ó thuaidh.  Ritheann an loch ó dheas san Bhuannaid isteach.

## Stair an dúlra
I measc na n-iasc i Loch Ghleann Éada, tá Róiste, péirse, liús agus eascann atá i mbaol criticiúil.  Faightear ann fosta piardóg liathbhán, spéiceas eile i mbaol criticiúil.  Rinneadh Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta den loch agus desna tailte mórthimpeall air sa bhliain 1997.

## Éiceolaíocht
Tuairiscíodh go raibh i Loch Ghleann Éada cáilíocht uisce ** fónta ** c. 2001-2003, le rátáil méiseatrófach aige.

I gcoitinne, tá éiceolaíocht Loch Ghleann Éada agus uiscebhealaí eile faoi bhagairt fhoirgeachta le tím chatach, diúilicín riabhach agus breallach fionnuisce.

## Seanscéal
De réir na seanscéalta, tá ina chónaí ann Loch Ghleann Éada dobharchú osnádúrtha.  Ar leac uaighe i reilig in aice láimhe, insítear gur maraíodh bean ag dobharchú sa bhliain 1722.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Nótaí

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Liatroma
Turlach Ráth Asáin

Tá ** Turloch Ráth Asáin** suite laistiar de  i n-iardheisceart .  Is é an turlach is mó atá ar marthain i nÉirinn.

## Tíreolaíocht
De ghnáth, is loch suite i réigiún carst é turlach, gan eis-sreabhadh ar an dromchla agus talamh ard mórthimpeall air.  Ag Ráth Asáin, áfach, on 19ú haois, sreabhann Abhainn Dhún Coillín trí chainéal saorga.  É sin ráite, téann cuid den eisileadh amach fós faoin aolchloch. 

Tá ann ag Ráth Asáin dhá of two basins which are connected at times of flood but separated otherwise.  Tá an theas níos ionaí southern basin is the more impressive feature, with high rocky sides above an undulating base, strewn with boulders.  

Tá achar  ag an loch, suite  os cionn leibhéal na mara.  Tá ann  riasca agus bogach tuillte go séasúrach, le lomáin aolchloiche agus scrobarnach ar na himill.  I rith an tsamhraidh, tá an loch  folamh agus bíonn eallach, capaill agus caoraigh ag innilt air.
 
## Éiceolaíocht
Rinneadh Limistéar faoi Chosaint Speisialta agus Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta de Ráth Asáin.
Is ionad tábhachtach é d'éin imirceacha, agus mar linn gheimhridh don .  Tá sé ar an mbeagán tailte síolraithe i nÉirinn don rualacha, agus feictear scaití praslacha shamhraidh ann.  Feictear ann fosta cuairteoirí fánacha ó Mheiriceá, amhail is rualacha Mheiriceánach, agus ón Eoraip, abhainn is geabhróg dhubh.

Tuairiscíodh don chéad uair i nÉirinn go raibh *[[Tanymastix stagnalis]]* (*fairy shrimp*) ann ag Ráth Asáin Theas.

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna na hÉireann
Catagóir:Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann
Catagóir:Limistéir Caomhantais Speisialta na hÉireann
Loch Cinnéile

Is loch fionnuisce é ** Loch Cinnéile,** suite ar na teorainneacha le contaetha an Longfoirt, na hIarmhí agus an Chabháin.

## Tíreolaíocht
Tá an chuid is mó de Loch Cinnéile i gContae an Longfoirt.  Tá sé suite  taobh thoir de .  

Tá Loch Cinnéile  ar fad agus  ar leithead.  Tá sé an-tanaí le huas-doimhneacht de thuairim is .  Tá an loch roinnte ina dhá leath, le riasc lárnach eatarthu.  

## Hidreolaíocht
Is loch ar an Eithne, craobh-abhainn príomha den tSionainn, é Loch Cinnéile.  Tá Loch Síleann in aghaidh an tsrutha, agus Loch Dairbhreach leis an sruth.  Tá  Loch Dhoire Each nasctha leis an loch chomh maith.

## Éiceolaíocht
Is athraitheach í cáilíocht an uisce i Loch Cinnéile, déanann scaití rith talamhaíochta chun srutha dochar do.  Tráth dá raibh, bhíos breac le fáil sa loch.

## Stair an dúlra
Ar bhruacha an locha, tá roinnt sraitheanna giolcach, agus anseo is ansiúd riasc ar mhórán cailciam le cíb bheag.  Tá bogach mórthimpeall an locha, ach tá cuid do siúd anois ina fáschoill bhuaircíneach.  

Tá clú ar Loch Cinnéile as ucht a chuid garbhiascaireachta, le liús i measc na spéiceas ann.

Is gnáthóg thábhachtach é an loch do éanlaith fhiáin ag caitheamh an gheimhridh ann, go háirithe eala bhalbh, lacha mhásach agus lacha bhadánach.  Faightear cearc cheannann Eoráiseach ann, chomh maith le líon níos lú d'éin sábháil is Foitheach mór, spágaire tonn agus mallard.  Eitlíonn na héin sall is anall idir an loch seo agus Loch Síleann.

Tá Loch Cinnéile laistigh den Limistéar faoi Chosaint Speisialta Loch Cinnéile agus Loch Dhoire Each.  

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tuilleadh le léamh
* 

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae an Longfoirt
Catagóir:Lochanna Chontae na hIarmhí
Catagóir:Lochanna Chontae an Chabháin
Mike Ryan

Iar-stiúrthóir feidhmiúcháin na hEagraíochta Domhanda Sláinte is ea **Michael J. Ryan** nó **Mike Ryan** (a rugadh in 1965) Ghlac sé le dúshláin a bhain le ráigeanna galair mharfacha ar fud an domhain, lena n-áirítear Covid-19, agus d’oibrigh sé i gcuid de na háiteanna is mó dainséar ar domhan, lena n-áirítear an Iaráic áit ar tógadh é ina ghiall.

## Féach freisin

* An Eagraíocht Dhomhanda Sláinte

## Tagairtí

Catagóir:Lianna Éireannacha
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Loch Mac nÉan

thumb|Loch Mac nÉan Uachtaraí
thumb|Ag breathnú ar Cushrush ar Loch Mac nÉan Íochtair

Is loch fionnuisce mór é ** Loch Mac nÉan ** ar an teorainn idir Éire agus Tuaisceart Éireann.  Tá dhá chuid aige, Íochtair agus Uachtar.

Is é Loch Íochtair an loch níos lú san oirthear, suite go formhór i gContae Fhear Manach, le cuid bheag thiar theas i gContae an Chabháin.  Is é Loch Uachtair an ceann níos mó san iarthar, roinnte idir Fear Manach, Cabhán agus Contae Liatroma.  Ar an stráice caol talún idir an dá loch, tá dhá shráidbhaile, Béal Cú (Fear Manach) agus An Blaic (Cabhán).  Tá abhainn ann a sheachadadh eatarthu ag nasctha na locha.
 
Athraíodh cruth an locha sna 1960í nuair a rinneadh obair mhór draenála.  Rinne an obair seo an-dochar do líon eascann sa loch.

## Oileáin
;Loch Mac nÉan Uachtair
* Oileán na bhFraochóg
* * Garrow (or Buck) Islands
* Inis Caoin
* * Inishteig
* Coill Rúsgach
* Oileán Phádraig
* Oileán an Phoirt
* Rosscorkey Island
* Tráinis
* Tuaim

;Loch Mac nÉan Íochtair
* Cois Rois
* Inis Aodha

Tá droichid bheaga anois a nascann Cois Rois, Inishteig, Coill Rúsgach agus Rosscorkey leis an mbruach.  

Fuarthas a lán uirlisí Cloch thine ar Chois Rois, fianaise go raibh lonnaitheoirí ann ón ré .

'' Tá fothracha dhá  ann, ceann amháin i ngach loch.  

## Naisc sheachtracha
* The Lough Macnean Valley – Northern Ireland Environment Agency

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir: Lochanna Chontae Fhear Manach
Catagóir:Lochanna Chontae an Chabháin
Catagóir:Lochanna Chontae Liatroma
Cultúr an Aosa Eascra

Is cultúr seandálaíochta é **Cultúr an Aosa Eascra**, ar a dtugtar **Coimpléasc an Aosa Eascra** nó **Feiniméan an Aosa Eascra** freisin, a ainmníodh i ndiaidh an tsoithigh óil inbhéartaithe a úsáideadh ag tús na Cré-Umhaoise Eorpaí, a d'eascair ó thart ar 2800 RCh. Ba é an réamhstaraí Gearmánach Paul Reinecke a chum an téarma ar dtús mar ***Glockenbecher***, agus thug John Abercromby isteach an t-aistriúchán Béarla *Bell Beaker* sa bhliain 1904. 

Mhair cultúr an Aosa Eascra sa Bhreatain Mhór agus in Éirinn ó 2400 RCh. le teacht chun cinn uaigheanna adhlactha aonair,  go dtí chomh déanach le 1800 RCh,   ach  i mór-roinn na hEorp**a** go dtí 2300 RCh amháin, nuair a tháinig cultúr Únětice ina áit. Bhí an cultúr scaipthe go forleathan ar fud Iarthar na hEorpa, i láthair i go leor réigiún de chuid na hIbéire agus ag síneadh soir go machairí na Danóibe, agus ó thuaidh go hoileáin na Breataine Móire agus na hÉireann, agus bhí sé i láthair freisin in oileáin na Sairdíne agus na Sicile agus i roinnt ceantar cósta in iarthuaisceart na hAfraice . Léiríonn feiniméanan Aosa Easrca éagsúlacht shuntasach réigiúnach, agus fuarthas i staidéar  ó 2018 go raibh baint aige le daonraí atá éagsúil ó thaobh géineolaíochta de.

Ina thréimhse luath, bhí Cultúr an Aosa Eascra comhaimseartha le chultúr na nEarraí Cordaithe na hEorpa Láir. Ó thart ar 2400 RCh, leathnaigh cultúr an Aosa Eascra soir, isteach i léaslíne na nEarraí Cordaithe.  I gcodanna de Lár agus Oirthear na hEorpa, chomh fada soir leis an bPolainn, tarlaíonn seicheamh ó Earraí Cordaithe go dtí an tAos Eascra. Is tréimhse teagmhála cultúrtha í an tréimhse seo san Eoraip Atlantach agus in Iarthar na hEorpa i ndiaidh tréimhse fhada scoiteacht choibhneasta le linn na tréimhse Neoilití.

Ina thréimhse aibí, tuigtear cultúr an Aosa Eascra ní hamháin mar bhailiúchán de saindhéantáin amháin,  ach mar fheiniméin chultúrtha chastá  lena n-áirítear miotalóireacht i gcopar, cré-umha arsanaiceach agus ór,  líonraí malairte  ó chian**,** boghaireacht, cineálacha sonracha ornáide, agus (is dócha) smaointe idé-eolaíocha, cultúrtha agus reiligiúnacha comhroinnte, chomh maith le srathú sóisialta agus teacht chun cinn éilít réigiúnach..   Maireann raon leathan éagsúlachta réigiúnaí laistigh de chultúr fairsing déanach an Aosa Eascra**,** go háirithe i stíleanna adhlactha áitiúla (lena n-áirítear loscadh in áit adhlactha), stíleanna tithíochta, próifíl eacnamaíoch, agus earraí ceirmeacha áitiúla (  ). Mar sin féin, de réir Lemercier (2018) léiríonn tréimhse aibí chultúr an Aosa Eascra "teacht chun cinn chineál sibhialtachta an Aosa Eascra ar scála ilchríochach". 

## Bunús agus leathnú
## Tagairtí
Cothromóidí Gluaiseachta

Sa fhisic, is cothromóidí iad cothromóidí gluaiseachta a chuireann síos ar iompar córais fhisiciúil i dtéarmaí a gluaiseachta mar fheidhm ama.

## Cineálacha
Tá dhá phríomhtheagasc ar ghluaiseacht ann: dinimic agus cianmhéadracht. Tá dinimic ginearálta, ó thógtar móiminteam, fórsaí agus fuinneamh na gcáithníní san áireamh. Sa chás seo, tagraíonn an téarma "dinimic" uaireanta do na cothromóidí difríochta a chomhlíonann an córas (m.sh. dara dlí Newton nó cothromóidí Euler–Lagrange), agus uaireanta do na réitigh ar na cothromóidí sin.
Ben Shapiro

Is tráchtaire polaitíochta coimeádach Meiriceánach, óstach meáin, agus aturnae é **Benjamin Aaron Shapiro** (a rugadh ar an 15 Eanáir, 1984). Scríobhann sé colúin do Creators Syndicate, *Newsweek*, agus *Ami Magazine*, agus tá sé ina eagarthóir emeritus do *The Daily Wire,* ar a bunaíodh é le chéile in 2015. Is é óstach an *Ben Shapiro Show*, podchraoladh polaitiúil laethúil agus clár raidió beo. Bhí sé ina eagarthóir sinsir ar *Breitbart News* ó 2012 go dtí gur éirigh sé as sa bhliain 2016. Tá sé tar éis sé cinn déag de leabhair neamhfhicsin a scríobh freisin.
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1984