open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Súil Londan

Roth breathnaithe ar an taobh ó dheas d'abhainn na Tamaise. Osclaíodh mar chuid de cheiliúradh na mílaoise i 2000 í. Dhear na hailtirí David Marks is Julia Barfield í. 135 m ar airde, ar mheáchan 1,500 tonna, 32 cochall uirthi a iompraíonn paisinéirí ar feadh leathuaire. Ón uasairde, is féidir radhairc 42 km amach a fheiceáil ach an lá a bheith soiléir glan.

## Tagairtí

Catagóir:London Borough of Lambeth
Catagóir:Nithe is díol spéise do thurasóirí i Londain
Súilbhall

Galar cruithneachta is eornan a scaipeann trí stealladh ó phlanda go planda, agus a chuireann tús le meath ag bun na ngas atá ag fás is milleadh na ndias nó leacú an bhairr. Iompraítear an galar ó bhliain go bliain ar iarmhair an bhairr, agus is measa an t-ionfhabhtú nuair a fhástar an barr céanna sa ghort bliain i ndiaidh bliana. Cuirtear bac air le sprae fungaicíde, uainíocht barr agus úsáid cineálacha atá frithsheasmhach ina choinne. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Súile cait

Stodaí rubair le péire frithchaiteoirí ar an dá fhoirceann, a insealbhaítear i mbóthar ag achair rialta chun lár an bhóthair a mharcáil san oíche trí cheannsoilse feithiclí a fhrithchaitheamh don tiománaí. Cheap Percy Shaw iad i 1934. Is féidir le feithiclí an stoda rubair a chomhbhrú gan aon damáiste a dhéanamh dó ná do roth na feithicle. 

## Tagairtí
Suirbhéireacht

Tomhas cruinn is bailiú sonraí (mar shampla, an rilíf) ar réigiún tíre chun léarscáil a dhéanamh, nó athruithe i saintréithe dhromchla an Domhain le himeacht ama a thuairisciú. Bunaithe go traidisiúnta ar obair allamuigh, ag baint feidhm as uirlisí cosúil le slabhraí, plántáblaí, teodailítí, leibhéil is eile chun fad, airde is uillinn réada ó phointe breathnaithe a thomhas. Anois baintear feidhm as grianghrafadóireacht ón aer is íomháú satailíte. Baineann an tsuirbhéireacht gheodasach le tomhas mhéid is chruth an Domhain féin agus suíomh áiteanna ar a dhromchla a chinneadh.

## Tagairtí
Suirbhéireacht Ordanáis na hÉireann

clé|mion|1913
Is í Suirbhéireacht Ordanáis na hÉireann an ghníomhaireacht náisiúnta mapála i bPoblacht na hÉireann. Táirgeann sí raon leathan léarscáileanna cathrach, tuaithe, turasóireachta is scíthe, ar scálaí éagsúla. 

Cuireann sí na léarscáileanna seo ar fail ar páipéar is i bhfoirm dhigiteach. Athnuann sí na bunsonraí go leanúnach, agus baineann feidhm astu chun táirgí eile, cosúil le grianghrafadóireacht ón aer is mionsamhlacha digiteacha réimsí talún, a chur ar an margadh.

## Feach freisin

* Hiiker

## Tagairtí

Catagóir:Léarscáileanna
Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann
Súlach gastrach

Is éard atá i gceist le **súlach gastrach** ná meascán substaintí a tháltar ag cealla is faireoga taobh istigh den ghoile. Bíonn aigéad hidreaclórach (ó chealla pairiatacha) ann, peipsinigin (ó phríomhchealla), múcas is fachtóir intreach (ó chealla múcasacha). Is féidir go gcuirfidh tál iomarcach aigéid hidreaclóraigh is peipsinigine tús le hothrais. Muna féidir dóthain fachtóra intrigh a thál, féadfaidh ainéime mharfach tarlú. 

## Tagairtí
Sulfónaimídí

An chéad chlann drugaí a úsáideadh chun ionfhabhtuithe baictéaracha a sheachaint is a chóireáil i ndaoine. Mar thoradh air seo sna 1930idí déanacha, tharla laghdú mór i mbáis de bharr galar ionfhabhtaithe. D'fhionn Gerhard Domagk cumas teiripeach Prontosil (ar lí é), agus ba é sin an chéad cheann de chuid mhaith sulfónaimídí. Tháinig baictéir fhrithsheasmhacha chun cinn de réir a chéile, agus cuireadh peinicillin ina n-ionad. Ach tá siad tábhachtach chun ionfhabhtuithe áirithe a chóireáil fós.

## Tagairtí
Louis Sullivan

Ailtire a rugadh i mBostún ab ea **Louis Henry Sullivan** (3 Meán Fómhair 1856 – 14 Aibreán 1924). Shaothraigh sé bealach turgnamhach tógála ilstórach is bloic oifigí trí bhíthin creatlacha feidhmeacha cruach, i bhFoirgneamh Gage agus Stocmhalartán Chicago. Tugadh athair an nua-aoiseachais air. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1856
Catagóir:Básanna i 1924
Catagóir:Ailtirí Meiriceánacha
John Sulston

Micribhitheolaí Sasanach ba ea **John E. Sulston** a rugadh ar 27 Márta 1942 in Cambridge Shasana.

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 2002 le Sydney Brenner is Robert Horvitz as a dtaighde ar rialú géiniteach fás is forbairt orgán agus bás cláraithe na cille.

Fuair sé bás ar an 6 Márta 2018.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Bitheolaithe Sasanacha
Sumach

Aon cheann de chuid mhaith speiceas de ghné planda a chuimsíonn eidhneán nimhe is an crann tuirpintín. Cuireann cuid acu tús le damáiste don chraiceann agus deirmitíteas. 

## Tagairtí
Súmaire (iasc)

Iasc beag muirí a fhaightear ar fud an Domhain i ngnáthóga carraigeacha cois cladaigh i bhfarraigí trópaicacha is measartha. An ceann triantánach, an cholainn mín leata ar an taobh thíos le teasc mhór suite, déanta as na heití peilbheacha, a úsáideann sé chun greamú le carraigeacha. Cuimsíonn sé an súmaire Cornach. 

## Tagairtí
Súiteoir

Péacán a fhásann amach ó fhréamh, fad éigin ón mbunphlanda de ghnáth, agus a fhásann a chóras fréamhacha féin ar deireadh, ag éirí neamhspleách ar an mbunphlanda. Táirgeann cuid mhaith crann súiteoirí go flúirseach, agus thar am, cruthaítear fáschoillte. 

## Tagairtí
Súmaire (péist)

Péist fháinnechruthach nó leathleacaithe, a bhfuil gaol aige leis na péisteanna talún. An cholainn soshínte sochraptha, súiteoir ag gach ceann de ghnáth. Is fuiliteoirí ar óstaigh veirteabracha cuid mhaith acu, agus seadáin ar inveirteabraigh cuid eile. Faightear iad i ngnáthóga tíre uisciúla is taise sna creasa measartha is trópaiceacha. D'úsáidtí an cineál *[[Hirudo medicinalis]]* sa luathmhíochaine chun othair le galair éagsúla a fhuiliú. 

## Tagairtí
Sun Microsystems

Comhlacht mór a phléigh le teicneolaíocht faisnéise agus a sholáthair crua-earraí is bogearraí i gcomhair an Idirlín is an ghréasáin dhomhanda is ea **Sun Microsystems**. D'fhorbair sé Unix srl ,agus an teanga ríomhchlárúcháin Java agus rinne sé margaíocht uirthi.

Cheannaigh Oracle an comhlacht sa bhliain 2010.

## Féach freisin

* Comhlachtaí ríomhaireachta

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí ríomhaireachta
Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha
Surveyor

Is éard a bhí i gceist leis an gclár **Surveyor** céim NASA (ina Saotharlann Scairdtiomána) i 1966-1968 chun spásárthaigh róbatacha a chur i dtír go bog ar dhromchla na Gealaí mar ullmhúchán d'aistir Apollo a mbeadh spásairí orthu.  

D'éirigh le 5 iarracht as 7 gcinn teacht i dtír go rathúil, agus rinne siad tréithe na n-ionaid tuirlingthe a thomhas is íomhánna lánléargais a tharchur ar ais ar Domhan.  

Rinne siad anailís cheimiceach ar na carraigeacha, ag cinntiú gur carraig bhasaltach a bhí ann i bhfad roimh fhilleadh spásairí Apollo le samplaí tástála.  

D'éirigh leis na spásairí ó Apollo 12 an ceamara is an scúp ó Suirbhéir 3 a fháil ar ais óna ionad tuirlingthe in Aigéan na Stoirmeacha. 

## Tagairtí

Catagóir:NASA
Catagóir:Clár Apollo
Sutheolaíocht

Staidéar ar fhás ainmhithe ó chéad deighilt na cille toirchithe, trí dhifreálú is cumadh córais na n-orgánach go dtí gor nó breith an ainmhí.

## Tagairtí
Adolph Sutro

Fear gnó a rugadh in Aachen na Gearmáine ab ea **Adolph Sutro** (29 Aibreán 1830 – 8 Lúnasa 1898). I 1851 bhunaigh sé comhlacht trádála i San Francisco, agus i 1859 oibreacha miotalóireachta i Nevada. Thóg sé Tollán Sutro lena mhianaigh i Lód Comstock a aerú is a dhraenáil. D'fhill sé ar San Francisco in 1879, áit ar cheannaigh cuid mhaith talún. Toghadh é ina mhéara ar an gcathair i 1894-1896. Ba bhunús do Leabharlann Sutro ansin a bhailiúchán leabhar. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1830
Catagóir:Básanna i 1898
Catagóir:Fir
Catagóir:Giúdaigh Ghearmánacha
Catagóir:Innealtóirí Gearmánacha
Catagóir:Innealtóirí Meiriceánacha
Catagóir:Méaraí
Catagóir:Lucht gnó na Gearmáine
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Sutton Hoo

Uaigh rí Angla-Shacsanaigh a fuarthas faoi bharra adhlactha gar do Woodbridge Shasana i 1939 is ea **Sutton Hoo**. I lár loinge i mbád oscailte rámhaíochta 40 rámh (27 m ar fhad, 4.25 m ar leithead) bhí seomra adhlactha adhmaid ina raibh soithí airgid, seodra órga, boinn airgid, airm is uirlisí teaghlaigh. Tá an méid a fionnadh i Músaem na Breataine anois. An fionnadh seandálaíochta ba shaibhre riamh sa Bhreatain.

## Tagairtí
Svaeid

mion|deas|Svaeid
Glasra débhliantúil atá gaolmhar le ráib, le bunfhréamh is bunghas a dhéanann tiúbar méith inite. Sa dara bliain (uaireanta sa chéad bhliain) téann sé chun síl go luath, agus táirgeann gais arda le han-chuid bláthanna buí croischruthacha.

## Tagairtí
Theodor Svedberg

Ceimicí fisiceach a rugadh i bhFleräng na Sualainne ab ea **Theodor "The" Svedberg** (30 Lúnasa 1884 – 25 Feabhra 1971). Shaothraigh sé an t-ultralártheifneoir i 1924, lenar féidir tuaslagáin a chasadh chomh tapa sin go bhfeidhmíonn fórsaí na mílte oiread níos mó ná an fórsa domhantarraingthe ar a bhfuil sa tuaslagán. Thaispeáin sé gur féidir tuaslagáin próitéiní a chasadh chun na próitéiní éagsúla a scaradh óna chéile. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1926 as an bhforbairt seo agus a shaothar ar phróitéiní i dtuaslagáin is córais easraithe eile.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1884
Catagóir:Básanna i 1971
Catagóir:Ceimiceoirí Sualannacha
Svitirian

Móilín ina bhfuil lucht dearfach is lucht diúltach ag an am céanna ach scartha rud beag amach ó chéile. Mar shampla, bíonn gach aimíonaigéad atá tuaslagtha in uisce sa staid seo den chuid is mó. Maidir le glícín, NH2–CH2–COOH, bíonn sé mar seo sa tuaslagán +NH3–CH2–COO-.

## Tagairtí
Súsan dhúshúileach

Planda caol bliantúil dreaptha, dúchasach don Afraic Theas is ea an **súsan dhúshúileach** nó ***Thunbergia alata***. Na gais fhéithleannacha suas le 2 m ar airde, na duilleoga urchomhaireach croíchruthach, na bláthanna feadánach, le 5 mhaothán spréite gealbhuí agus súil dhubh lárnach.

## Tagairtí

Catagóir:Bláthanna
Súsafón

Gléas ceoil, cosúil leis an tiúba, an feadán ag timpeallú colainn an tseinnteora. Dhear John Philip Sousa é le seinm agus an seinnteoir ag máirseáil. Rinneadh den chéad uair é i 1898.

## Tagairtí
Falrais Sydenham

Gluaiseachtaí neamhrialta preabacha neamhréamhaithriseacha na ngéag — na colainne ina hiomláine, uaireanta — de bharr aimhréidh ionfhabhtuithe streipteacocais: fiabhras réamatach nó fiabhras dearg. Cuireann sí isteach ar chailíní go háirithe. Ainmnithe as an lia Sasanach Thomas Sydenham (1624-1689).

## Tagairtí
John Lighton Synge

Fisiceoir is matamaiticeoir a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea **John Lighton Synge** (1897-1995). Ag obair in Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, rinne sé taighde cáiliúil ar mheicnic chlasaiceach, optaic, hidridinimic, agus coibhneasacht is dúphoill.

## Tagairtí
Leo Szilard

Fisiceoir a rugadh i mBúdaipeist ab ea **Leo Szilard** (11 Feabhra 1898 - 30 Bealtaine 1964). Thuig sé níos luaithe ná cuid mhaith fisiceoirí eile, i 1934, gurbh fhéidir fuinneamh a ghiniúint ar ollscála trí eamhnú núicléach, agus chuir tús le coincheap an bhuama adamhaigh.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Fisiceoirí Ungáracha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1898
Catagóir:Básanna i 1964
Tabúr

Druma beag décheannach le sreanga atá in úsáid ón Meánaois. Seinntear le bata amháin é, an seinnteoir ag séideadh feadóg trípholl mar thionlacan le damhsa.

## Tagairtí
Tacar

Sa mhatamaitic, rang dea-shainmhínithe eilimintí, is é sin, rang ar féidir a rá go cinnte an ball den rang aon eilimint ar leith nó nach ea. Mar shampla, is tacar iad na ré-uimhreacha, mar is ré-uimhir nó corruimhir gach uimhir. Mar mhalairt, ní féidir tacar a thabhairt ar na huimhreacha móra uile, mar ní cinnte cad is brí le ‘mór’. Is tacar é an tacar folamh nach bhfuil aon eilimint ann. Tá gach uile eilimint sa tacar uilíoch. Is é comhlánú an tacair A an tacar A´, ina bhfuil na heilimintí uile nach bhfuil in A. Tugtar trasnú dhá thacar A is B ar thacar na n-eilimintí uile atá ina mbaill de A is B. Tugtar aontú dhá thacar A is B ar thacar na n-eilimintí uile atá ina mbaill de A nó de B nó den dá cheann. 

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Tacastór

Téarma ginearálta ar an áit a gcoimeádann ríomhaire sonraí fadtéarmacha a mbíonn gá leo chun na tascanna éagsúla a dhéanamh. Mar shampla, chun párolla a ríomh ní mór taifid na bhfostaithe is cláir na gcánacha a bheith ar fáil, ar a laghad, agus bheadh na sonraí seo sa tacastór. Tugtar *an bulcstór* nó *an [[stóras tánaisteach]]* air freisin. Bíonn toilleadh mór ann, agus aga rochtana níos lú ná i gcás na príomhchuimhne sa ríomhaire. Bhíodh téipeanna maighnéadacha in úsáid chuige seo, ansin stóráil mhaighnéadach diosca, ach faoi seo stóráil leathsheoltóra is mó a úsáidtear. 

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhaireacht
Tacóiméadar

Ionstraim chun luas rothlaithe a thomhas. De réir cineáil, san ionstraim nua-aoiseach bíonn maighnéad ag rothlú gar do sheoltóir leictreach neamh-mhaighnéadach. Ionduchtaítear sruthanna guairneáin sa seoltóir, cuirtear réimse an mhaighnéad fórsa i bhfeidhm ar réimse na sruthanna seo, agus sraonann an seoltóir is snáthaid ar dhiail atá ceangailte leis. Úsáidtear go forleathan é chun tiomáint tiománaithe leoraithe is busanna a mhonatóiriú. 

## Tagairtí
Tacsól

Ábhar a tharlaíonn go nádúrtha i gcoirt crann iúir shíorghlais an Aigéin Chiúin. Gníomhaíonn sé go maith i gcoinne ailsí áirithe sa scamhóg, an t-ubhagán, an scornach is an ceann. Nuair a rinneadh staidéar air sna 1960idí bhíodh deacrachtaí leis mar gheall ar a thocsaineacht, ach faoi seo tá cuid de na deacrachtaí sáraithe. De réir dealraimh, cuireann sé isteach ar chilldeighilt is scaradh na gcrómasóm sa phróiseas sin. Tá an-chosúlacht air mar chóireáil ailse. Ach tá sé an-tearc sa choirt, agus is gá 12,000 crann a bhaint chun 2.5 kg tacsóil a sholáthar. Mar sin, tá an-iarracht á déanamh é a shintéisiú go saorga.

## Tagairtí
Tadhlaí

Sa mhatamaitic, tugtar **tadhlaí** ar líne, de ghnáth líne dhíreach, a dhéanann tadhall le cuar ag pointe ar leith, a bhfuil an grádán céanna acu araon ag an bpointe sin. Mar shampla, tá tadhlaí ciorcail ag pointe ar leith ingearach le ga an chiorcail tríd an bpointe sin.

## Tagairtí
Tagairt eangaí

Tacar uathúil uimhreacha chun aon ionad a aimsiú ar léarscáil a bhfuil greille cearnóg uimhrithe forshuite uirthi. Ar Eangach Náisiúnta Éireann luaitear an fad soir (an chomhordanáid ar an line soir) ar dtús, agus ansin an fad ó thuaidh (an chomhordanáid ar an líne ó thuaidh).

## Tagairtí
Taca

Mais mhór saoirseacht cloiche, tógtha i gcoinne balla, de ghnáth ar thaobh amuigh an fhoirgnimh chun feidhmiú i gcoinne sá cliathánach áirse, dín nó boghta. Cineálacha éagsúla ann. Cineál suntasach is ea an taca crochta, teascán áirse a shíneann ó bhalla ard, uaireanta ó phiara aonarach go dtí taca seachtrach.

## Tagairtí
Tacainít

Mianach iarainn de ghrád íseal. Carraig mheirgeach cosúil le cloch thine, a bhfuil níos lú ná 30% d'iarann inti. Gan mhaith le fada, de bharr cé chomh deacair is atá sé an miotal a bhaint aisti. Ach tá modhanna nua ann chun saothrú an mhianaigh seo a dhéanamh fiúntach: mianach a bhriseadh ina mhillíní, agus polladh na gcarraigeacha le scairdeanna uisce.

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Catagóir:Cloch
Tagua

Toradh an phailm eabharchnó. Táirgtear i dtuaisceart Mheiriceá Theas é. Suas le 40 cnó an-chrua i gcapsúl amháin, gach ceann timpeall 5 cm ar leithead. Úsáidtear ábhar plandúil an chnó in ionad eabhair. Déantar cnaipí is a leithéid as. Má shiltear aigéad sulfarach tiubhaithe air, tagann dath dearg air, athrú nach dtarlaíonn le fíoreabhar.

## Tagairtí
Taibhléadan

San ailtireacht chlasaiceach, is é an **taibhléadan** an eilimint chothrománach a luíonn ar na hoird. Cuimsíonn sé an fardoras, an fríos agus an choirnis. 

## Tagairtí

Catagóir:Gnéithe ailtireachta
Táibléad grafaice

Gaireas lenar féidir gluaisní pinn thar dhromchla ar leith a aistriú ina n-ionchur digiteach i ríomhaire. Soláthraíonn sé seo bealach chun eolas déthoiseach, cosúil le léarscáil nó líníocht, a aistriú i bhfoirm ar féidir le ríomhaire é a léamh. Úsáidtear go forleathan é i bhfeidhmeanna innealtóireachta is deartha. 

## Tagairtí
Taicéacairde

Ráta mínormálta ard buailte an chroí. Is féidir go dtarlóidh sí trí ghnáthphróiseas fiseolaíoch, cosúil le haclaíocht nó ionghabháil drugaí mar chaiféin nó amfataimín, nó neamhord ginearálta, cosúil le hionfhabhtú géar nó hipirtíoróideacht. Is féidir go dtarlóidh sí de bharr neamhord croí ar leith a réabann na gnáthbhealaí leictreacha i matáin an chroí, agus féadfaidh bualadh an chroí a bheith neamhrialta ansin. Má bhíonn an ráta buailte an-ard, ní bhíonn am a dhóthain chun na seomraí a líonadh le fuil idir na buailtí, ní chaidéalaíonn an croí dóthain fola le gach bualadh, agus tarlaíonn cliseadh croí. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair chroí‎
Taiceon

Buncháithnín hipitéiseach le mais shamhailteach m (is é sin, m2 < 0) ar féidir leis taisteal ar luas níos mó ná luas forleata an tsolais gan an choibhneasacht speisialta a shárú. Réamhinsítear iarmhairtí a bheadh inbhraite, ach níor braitheadh a leithéid fós.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic cháithníní
Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath

Is lárionad taighde é **Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath**, bunaithe sa bhliain 1940 ag an Taoiseach Éamon de Valera. Tá trí scoil ann: Scoil na Fisice Teoiriciúla, Scoil na Fisice Cosmaí, agus Scoil an Léinn Cheiltigh.

### Spásteileascóp James Webb
Bíonn DIAS in Éirinn ag comhoibriú chun curuearraí agus bogearraí a fhorbairt do Spásteileascóp James Webb. D’fhorbairt DIAS crua-earraí.  Sa bhliain 2013, bhog DIAS chuig an fhorbairt ar bhogearraí don MIRI/Spásteileascóp James Webb.

Anois tá DIAS ag gabháil do bhogearraí a fhorbairt.

## Féach freisin
* Spásteileascóp James Webb
* Réadlann Dhún Sinche

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil na hinstitiúide. Dáta rochtana: 26 Aibreán 2022


Catagóir:Ollscoileanna in Éirinn
Catagóir:Spás
Catagóir:Taighde
Catagóir:Taighdeoirí Éireannacha
Catagóir:Baile Átha Cliath
Catagóir:Eolaíocht agus teicneolaíocht in Éirinn
Catagóir:Foilsitheoirí Gaeilge
Catagóir:Comhlachtaí foilsitheoireachta Éireannacha
Catagóir:Foilsitheoirí
Catagóir:Cultúr na hÉireann
Catagóir:Stair na Gaeilge
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Eagraíochtaí Éireannacha
Catagóir:Acadóirí
Catagóir:Domhan na hacadúlacha
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1940
Catagóir:Bunaithe sna 1940í
Taifeadadh digiteach

[mion|[:en:en:Fostex|Fostex  '''VM-200''' (1999)]]
Teicníocht chun fuaim a thaifeadadh, a saothraíodh sna 1970idí, ina gcuirtear sraith bíog códaithe in ionad na tonnfhoirme analógaí a bhí in úsáid roimhe sin. Is beag nach bhfuil torann téipe, iomlaoidí airde is díchumadh díbeartha go hiomlán aige. 

Baineadh feidhm as máistirthéipeanna, taifeadta go digiteach, chun ceirníní a dhéanamh, ach faightear na buntáistí uile nuair a chuirtear an comhartha díreach ón díchódóir isteach san aimplitheoir agus uaidh sin don challaire, mar a dhéantar le dlúthdhiosca is fuaimthéip dhigiteach. 

Sna 1990idí tháinig fuaimchraoltóireacht dhigiteach chun cinn mar chóras ardchaighdeáin tarchur raidió, an dlúthchaiséad digiteach mar fhormáid do théipchaiséid, agus an diosca digiteach físe (DVD), a bhí cosúil leis an dlúthdhiosca ach déthaobhach ilchisealach chun a thoilleadh stórála a mhéadú as cuimse. 

Le taifeadadh digiteach, is féidir ríomhairí a úsáid chun gach cineál meáin a phróiseáil.

## Féach freisin
* Taifeadadh fuaime
* Fuaim
* Téipthaifeadán

## Tagairtí

Catagóir:Leictreonaic
Catagóir:Fuaim
Taifeadadh fuaime

mion|288x288px|Gramafón
Athrú fuaime chuig foirm instóráilte, ionas gur féidir í a atáirgeadh níos déanaí. Ar dtús, trí phróiseas fuaimiúil lánmheicniúil a rinneadh é.  

Taifeadadh an fuaimchomhartha ar chlaiseanna ar shorcóir céarach tar éis an fhuaim a athrú go meicniúil chuig díláithriú scannáin. D'atáirgtí é ansin le gramafón.  

De réir a chéile le forbairt na leictreonaice, dhéantaí an fhuaim a bhrath le micreafón agus an fuaimchomhartha a thaifeadadh ar chlaiseanna ar dhiosca meicniúil.  

Dhéantaí an fhuaim a atáirgeadh trí ghlacaire snáthaide i bhfónagraf a dhéanadh gluaisní na snáthaide sa chlais ar an diosca a thrasduchtú le criostal pisileictreach chuig fuaimchomhartha leictreonach is a athrú ar ais ina fhuaim le callaire.  

Ó na 1980idí tháinig taifeadadh digiteach chun cinn.  

Déantar an fuaimchomhartha ón micreafón a shampláil ag minicíocht níos mó ná an mhinicíocht fuaime is mó a bhíonn le taifeadadh, agus gach sampla a dhigitiú. Athraítear an fuaimchomhartha ina shraith d'uimhreacha dénartha a stóráiltear i gcuimhne mhaighnéadach (ar théip), optúil (ar dhlúthdhiosca), nó leathsheoltach ríomhaire. Is féidir taifeadadh is atáirgeadh an-chruinn an-dílis a bhaint amach. 

## Féach freisin
* Taifeadadh digiteach 
* Fuaim 
* Téipthaifeadán 

## Tagairtí
 

Catagóir:Leictreonaic
Catagóir:Fuaim
Taighde ar Ardchumarsáid san Eoraip

Clár speisialta taighde de chuid an Aontais Eorpaigh ar theileachumarsáid is a feidhmeanna i gcumarsáid sonraí go háirithe (*Advanced Communications Research in Europe* i mBéarla).

## Tagairtí
Tailidimíd

mion|clé

Is éard atá sa **tailidimíd** ná cineál suaimhneasán, druga a úsáidtear chun othair imníocha a shuaimhniú gan iad a chur ina gcodladh.

## Druga
Móilín círiúil é móilín na tailídimíde, is é sin, tá an tailidimíd comhdhéanta as dhá chineál móilíní - eanantaiméirí, nó isiméirí optúla - ar scáilí scáthánacha dá chéile iad. Mar a thuigtear inniu, níl ach ceann den dá eanantaiméir ina theiritigin, agus an ceann eile ina chógas úsáideach.

mion|clé|Teiritigin

Inniu baintear úsáid áirithe as an tailidimíd fós mar chógas ailse agus lobhra.Tá fianaise ann go mb'fhéidir gur oibreán cumasach frithailseach an tailidimíd, mar cuireann sé bac ar fhás fuileadán a chothódh an siad.

## Stair
Tugadh isteach an druga san Iar-Ghearmáin ar 1 Deireadh Fómhair, sa Bhreatain sa bhliain 1958, in Éirinn i mí na Bealtaine 1959 agus ina dhiaidh sin i gcuid mhaith tíortha eile (seachas na Stáit Aontaithe áfach). D'éirigh sí an-choitianta (ní raibh ródháileog thromábhal marfach, fiú). Go háirithe tugadh isteach Tailídimíd mar dhruga ar oideas le cóir leighis ar thinneas maidne. 

Ar an drochuair, fuarthas amach de réir a chéile gur teiritigin a bhí inti, ábhar a chuir tús le míchumaí comhbheirthe. Is é an toradh a bhí air seo nó gur rugadh leanaí le míchumais fhisiciúla.
clé|mion|Fuair Dr. Frances Kelsey i Lúnasa 1962 "the President’s Award"  ó John F. Kennedy.  Dhiúltaigh sí a tacaíocht a thabhairt don druga nua
Tarraingíodh siar í ó 1961 ar aghaidh. Meastar gur tharla míchumaí mar easpa géag nó codanna géag do 20% ar a laghad de na leanaí a rugadh do mhná a thóg tailidimíd le linn a dtoirchis: níos mó ná 10,000 leanbh. 

### Laoch an phobail
Sna Stáit Aontaithe, ní raibh an tÚdarás Bia agus Drugaí i bhfabhar agus ní raibh Dr. Frances Kelsey sásta cead a thabhairt don druga nua. I Lúnasa 1962, fuair sí  "the President’s Award" ó John F. Kennedy. 

## Féach freisin
*Ciriúlacht
*Éislinn mheabhrach
*Mínormáltacht ó bhroinn

## Tagairtí

catagóir:Suaimhneasáin
catagóir:Teiritiginí
catagóir:Ciriúlacht
Táimhe

Airí réada a chuireann i gcoinne gluaisne. De réir chéad dlí gluaisne Newton, aon réad le mais atá ar fos nó ar luas tairiseach, ní mór fórsa glan a fheidhmiú air chun a staid a athrú, a luas a athrú, agus/nó é a luasghéarú. Nuair a théann mais an réada i méid, is gá an fórsa a mhéadú i gcomhréir leis an mais chun an toradh céanna a fháil. *Prionsabal na táimhe* a thugtar ar an dlí seo. Más gluaisne uilleach atá i gceist, is gá casmhóimint fórsaí a imirt ar tháimhe réada chun an casadh uilleach a luasghéarú nó a luasmhoilliú. 

## Tagairtí
Hippolyte Taine

Léirmheastóir is staraí Francach ab ea **Hippolyte Taine** (1828-1893). Ghlac sé leis gur toradh ar an dúchas is an comhshaol é an duine, smaointe ba bhun leis an scoil nádúraíoch. Scríobh sé *Histoire de la littérature anglaise* (Stair Litríocht an Bheárla, 1864) agus *Origines de la France contemporaine* (Bunúis Fhrainc an Lae Inniu, 6 imleabhar, 1876-1893). Toghadh chuig Acadamh na Fraince é i 1878.

## Tagairtí

Catagóir:Staraithe Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1828
Catagóir:Básanna i 1893
Tainniní

Meascán de dhíorthaigh d'aigéad polaihiodrocsaibeansóch as plandaí éagsúla, ina measc tae. Intuaslagtha in uisce, blas searbh ceangailteach orthu. In úsáid le fada i súdaireacht leathair is dathú.

## Tagairtí
Taipióca

Bia stáirseach a ullmhaítear ó fhréamhacha casabhaigh. Díoltar é mar phlúr, calóga is millíní, agus úsáidtear é i maróga agus mar oibreán tiubhaithe i mbianna leachtacha, mar shampla in anraithí.

## Tagairtí
Táirgí fola

[mion|[banc fola]]
Comhábhair fola is iad **táirgí fola**, a scartar i bhfoirm réasúnta íon tiubhaithe, ionas gur féidir iad a aistriú d'fhaighteoirí ina gceann is ina gceann.  

Roinntear an fhuil ina cealla is plasma le lártheifneoir. Cuimsíonn cealla na fola na pláitíní (riachtanach i gcomhair téachta) agus na cealla bána (a fheidhmíonn i gcoinne ionfhabhtuithe).  

Codánaítear an plasma ina albaimin (le húsáid ar othar a d'fhulaing turraing) is ina phróitéiní eile, cosúil le Fachtóir VIII is fibrinigin (a úsáidtear i neamhoird téachta cosúil le haemaifilia). Is féidir iad a chaomhnú mar phúdair thriomaithe ar feadh blianta. 

## Féach freisin

* Fachtóir VII
* Fachtóir X
* Banc fola
* Fuilaistriú
* Heipitíteas C
* Haemaiteolaíocht
* Haemaifilia

## Tagairtí

Catagóir:Fuil
Catagóir:Neamhoird fola
Tairiseach cosmeolaíochta

Thug Einstein an **tairiseach cosmeolaíochta** isteach sna cothromóidí do theoiric na coibhneasachta ginearálta chun samhail na Cruinne a bheith statach. Níos déanaí cheap sé gurbh earráid é sin. I é A a shiombail, tá a shín anaithnid, a mhéid níos lú ná 10-25 kg m3, agus uaireanta glactar mar nialas é. Sa chosmeolaíocht, baineann an méid is an tsín le forleathnú nó crapadh na Cruinne. 

## Tagairtí

Catagóir:Coibhneasacht ghinearálta
Tairiseach imtharraingthe

Tairiseach bunúsach, le siombail G is luach 6.673 × 10-11 N m2, a thagann isteach i dlí imtharraingthe Newton. Rinne an t-eolaí Briotanach Henry Cavendish turgnamh i 1798 inar thomhais sé an fórsa idir sféir throma a cuireadh gar dá chéile, agus uaidh sin chruthaigh sé dlí Newton faoin imtharraingt is rinne luach G amach. Tagann G isteach sna cothromóidí i dteoiric na coibhneaseachta ginearálta freisin. 

## Tagairtí
Tairisigh bhunúsacha

Sraith cainníochtaí uimhriúla a mbíonn luach tairiseach ag gach ceann acu, is cuma cén breathnadóir atá i gceist. Cinneann na tairisigh seo an-chuid cainníochtaí eile i réimsí go léir na heolaíochta. Glactar mar thairisigh bhunúsacha tairiseach Planck, luas forleata an tsolais, an tairseach imtharraingthe, tairiseach uilíoch na ngás, uimhir Avogadro, lucht an leictreoin, ceadaíocht folúis, tréscaoilteacht folúis, agus maiseanna áirithe cáithníní. 

## Tagairtí
Tairseach

Sa tsíceolaíocht, an luach fisiciúil tomhaiste spreagtha ag a n-athraíonn freagairt an bhreathnóra ó rang amháin go dtí rang eile. Tugtar *an dearbhthairseach* ar an spreagadh is lú is gá chun é a bhrath. An difríocht is lú is féidir a bhrath idir dhá fhoinse spreagtha, tugtar *an tairseach difríochta* uirthi sin. 

## Tagairtí
Taisc-chill luaidhe airgid

Úsáidtear í in inneall gluaisteán. Is féidir í a athluchtú trí shruth leictreach a sheoladh siar tríd. Déantar na leictreoidí sa chill i bhfoirm greillí as cóimhiotal luaidhe is antamóin. Líontar an leictreoid dhiúltach le taos sárocsaíd luaidhe, agus an leictreoid dhearfach le taos luaidhe. Déantar barr na taisc-chille a shéalú chun galú na leictrilíte a laghdú, ach fágtar poll ann chun gur féidir teacht ar an tuaslagán len é a thástáil is a athnuachan. Voltas timpeall 2 V idir na plátaí nuair a bhíonn an taisc-chill nua, agus dlús coibhneasta timpeall 1.25 ag an tuaslagán. Nuair a thógtar sruth ón taisc-chill, is amhlaidh a chumtar sulfáit luaidhe ar an dá phláta, agus dá bharr sin titeann an voltas is dlús coibhneasta an tuaslagáin araon. *Díluchtú* a thugtar ar an bpróiseas seo. Má chumtar an iomarca sulfáit luaidhe, titeann an voltas faoi bhun 1.9 V is an dlús coibhneasta faoi bhun 1.18. Déantar an dlús coibhneasta a thástáil go rialta le hidriméadar chun staid na taisc-chille a chinntiú. Déantar an t-athluchtú trí shruth a sheoladh isteach sa taisc-chill tríd an leictreoid dhearfach ó fhoinse éigin a bhfuil a voltas níos mó ná voltas na taisc-chille féin. Le linn an luchtaithe, cúlaítear na himoibrithe díluchtaithe go léir, méadaíonn an voltas i dtreo 2 V is dlús coibhneasta na leictrilíte i dtreo 1.25.

## Tagairtí
Taisc-chuimhne

Cuimhne ardluais mhaolánach a fheidhmíonn idir próiseálaí ríomhaire is an phríomhchuimhne i gcórais ardfheidhme ríomhaireachta.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ailtireacht ríomhairí
Taiscéalaí Cúlra Chosmaigh

mion|Taiscéalaí Cúlra Chosmaigh
Satailít a lainseáil NASA i 1989 chun staidéar a dhéanamh ar an radaíocht chúlrach chosmach ón gCruinne ab ea an **Taiscéalaí Cúlra Chosmaigh** (COBE). Thomhais an tsatailít teocht na radaíocha seo mar 2.73 K. I 1992 d'aimsigh sé mionathruithe an-bheaga sa teocht, timpeall an 30 milliúnú cuid de cheilvin. Is féidir go dtugann na mionathruithe seo léargas ar uainíochtaí bídeacha i ndlús na luath-Chruinne, ar táirgeadh na réaltraí astu.

## Tagairtí
Taiscéalaí Idirnáisiúnta Cóiméad

An chéad mhisean spáis a rinne teagmháil le cóiméad, trí eitilt trí dheannach is iain eireaball chóiméad Giacobini-Zinner i 1985. Lainseáladh an spásárthach i 1978, mar an Taiscéalaí Idirnáisiúnta Gréine is Domhain, chun an ghrianghaoth a mhonatóiriú, ach athdhíríodh é i 1983 le cabhair imtharraingt an Domhain is na Gealaí chun teagmháil leis an gcóiméad. Rinne sé tomhais den chéad uair ar idirghníomhú an chóiméid leis an ngrianghaoth, agus bhí in ann teacht slán as taisteal ar luas 21 km in aghaidh an tsoicind trí dheannach an eireabaill. Faoi bhainistiú Lárionad Spáis Goddard de chuid NASA. 

## Naisc sheachtracha

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Spásárthaí
Taiscéalaithe Marsa

Sraith spásárthach róbatach de chuid an Aontais Shóivéadaigh chun Mars a thaiscéaladh (1962-1974). Chuimsigh siad eitiltí thart, fithiseoirí, agus árthaigh a tháinig i dtír ar Mhars. Fuarthas íomhánna Marsa ar ais ó Mars 5 i 1974. I 1988 lainseáil na Sóivéadaigh dhá aistear chun fithisiú thart ar Mhars is bualadh leis an tsatailít nádúrtha Phobos. Shroich ceann acu an fhithis thart ar Phobos, ach cailleadh é roimh thuirlingt. I 1996 lainseáladh spásárthach an-uaillmhianach go Mars, le cuidiú cuid mhaith pairtnéirí Eorpacha, ach cailleadh é nuair a theip ar an 4ú céim den roicéad lainseála. 

## Naisc sheachtracha

## Féach freisin

## Tagairtí
Taiscumar

[mion|[Taiscumar Pholl a' Phúca]]
Is umar nó loch saorga é **taiscumar** ina ndéantar uisce a stóráil. Déantar é trí sruthán nó abhainn a dhambáil nuair a bhíonn sreabh iomarcach ann, nó uisce a chaidéalú isteach ann. Is féidir an t-uisce a scaoileadh amach ar bhealach rialaithe le haghaidh caiteachas tí nó tionsclaíochta, uisciú, nó chun cumhacht leictreach a ghiniúint (hidrileictreachas).
[clé|mion|[Taiscumar Pholl a' Phúca]]

## Féach freisin

* Catagóir:Taiscumair

## Tagairtí

Catagóir:Taiscumair
Catagóir:Hidrileictreachas
Taisliú

Sa cheimic, próiseas ina dtuaslagann ábhar go mall de réir a chéile tar éis uisce a shú ón atmaisféar. Mar shampla, i gcás cuid de na salainn, clóiríd chailciam go príomha, súitear dóthain uisce ón atmaisféar tais le tuaslagadh san uisce sin. Súnn ábhar tais-scópach uisce óna thimpeallacht. Súnn ábhar taislíoch uisce óna thimpeallacht agus tuaslagann ann.

## Tagairtí
Taismhéadar

Ionstraim meitéareolaíochta chun bogthaise choibhneasta an aeir a thomhas. Tugann taisghraf taifead leanúnach ar an mbogthaise choibhneasta.

## Tagairtí
Taispeántas (bitheolaíocht)

Sa bhitheolaíocht, patrún iompair nó comhartha a thugann ainmhí chun eolas ar leith a chur in iúl. Go minic is patrún nósúil géinrialaithe é. Mar shampla, iompar cúirtéireachta ina n-úsáidtear tréithe fisiciúla, cosúil le clúmh nó beanna, chun céile a mhealladh.

## Tagairtí
Taithí

Lagú nó imeacht fhreagairt spontáineach duine ar spreagadh (ionsaí, cosaint, airdeall, srl.), nuair a athdhéantar an spreagadh arís is arís eile gan aon iarmhairt ar fiú trácht uirthi. Má athraítear foirm nó iarmhairt an spreagtha, is féidir an fhreagairt spontáineach roimh an taithí a fháil arís. 

## Tagairtí
Taispeántas leachtchriostail

Déantar é as ábhair ar leith, nach criostail sholadacha ná leachtanna iad a dtugtar *[[leachtchriostail]]* orthu. Tá leachtchriostail ann agus nuair a sheoltar sruth leictreach tríothu cuirtear na móilíní in eagar iontu, agus nuair nach mbíonn sruth ag rith tríothu fanann na móilíní randamach. Agus na móilíní randamach frithchaitheann an leachtchriostal aon solas a thiteann air, ach nuair a bhíonn na móilíní in eagar ní fhrithchaitheann sé go héifeachtach is bíonn cuma dhorcha air. É seo is bun le taispeántas leachtchriostail. I dtaispeántas alfa-uimhriúil, is féidir na huimhreacha, na litreacha is comharthaí éagsúla a chumadh as líon teoranta míreanna líneacha a thiomáintear le sruth leictreach, gach ceann neamhspleách ar gach ceann eile. 

## Tagairtí
Jokichi Takamine

Ceimicí Seapánach ab ea **Jokichi Takamine** (Seapáinis: 高峰 譲吉 *Takamine Jōkichi*; 3 Samhain 1854 – 22 Iúil 1922). D'aonraigh sé an néaratharchuradóir aidréanailín i 1901. D'fhionn sé an einsím planda, tacaidiastáis, a ainmníodh as.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Seapánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1854
Catagóir:Básanna i 1922
Tál

Próiseas ina nglactar ábhair suas (mar a dhéanann fíocháin éagsúla ón bhfuil) nó a dtáirgtear is a gcuirtear amach ceimiceán le gnó a dhéanamh áit eile sa cholainn. Úsáidtear an téarma freisin ar ábhar ar leith (cosúil le hormón nó néaratharchuradóir) a dhíchuireann cill, faireog, nó orgánach.

## Tagairtí
Talamh shíorshioctha

Talamh atá oighrithe go buan i réigiúin an-fhuara an Domhain. Go domhain faoina bhun tá talamh neamhoighrithe, agus os a chionn ciseal gníomhach a reonn sa samhradh is a athoighríonn sa bhfómhar. Gineann an t-oighriú síos ón dromchla gach geimhreadh brú ar na cisil neamhoighrithe uisceluchtaithe den chrios gníomhach seo, agus uaireanta is féidir go bhfuasclaítear an brú seo trí scoilteanna sa chiseal dromchlach oighrithe. Is mór an fhadhb é seo do thógáil bóithre, foirgneamh is píoblínte. Nuair a thógtar an fásra inslithe chun siúil i réigiúin shíorsioctha, déanann sé sin an crios gníomhach níos doimhne trí leá na talún síorshioctha, agus tugann sé faoi ag an dromchla. 

## Tagairtí
Talasaemacht

Galar fola a fhaightear le hoidhreacht ina mbíonn táirgeadh éalangach haemaglóibine (an móilín a iompraíonn an ocsaigin sna heiritricítí) agus ainéime dá thoradh. Tarlaíonn sí do dhaoine ó oirdheisceart na hÁise is an Mheánmhuir ó dhúchas. Dhá shaghas ann, alfathalasaemacht is béite-thalasaemacht, an dá cheann acu de bharr géin mhínormálta a fháil le hoidhreacht. Má fhaightear an ghéin ó thuismitheoir amháin, bíonn na siomptóim éadrom (miontalasaemacht) ach is féidir an ghéin a thabhairt ar aghaidh don chéad ghlúin eile. Fulaingíonn daoine a fhaigheann géinte mínormálta ón mbeirt tuismitheoirí an galar go trom, fiú go marfach (mórthalasaemacht). Sa saghas alfa, faigheann an féatas bás nó tarlaíonn marbh-bhreith. Sa saghas béite, bíonn an ainéime géar ón óige. Leathnaíonn smior na cnáimhe is an liathán chun tuilleadh eiritricítí a tháirgeadh mar chúiteamh, ach mar thoradh air seo tarlaíonn mínormáltachtaí cnámharlaigh don bhlaosc is an aghaidh go háirithe. Is í an chóireáil ná fuilaistriú arís is arís eile, ach is féidir go ndéanfaidh sé seo damáiste don ae is an croí.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
William Henry Fox Talbot

Grianghrafadóir ceannródaíoch a rugadh i Melbury Abbas Shasana ab ea **William Henry Fox Talbot** (10 Nollaig 1800 - 29 Nollaig 1877). I 1838 d'éirigh leis clónna fótagrafacha a dhéanamh den chéad uair ar pháipéar le clóiríd airgid air. Phaitinnigh sé an próiseas i 1841 agus thug Calchló (Calotype) air. 

mion|clé|Horatia Feilding, leasdheirfiúr W.H.F. Talbot, eiseamláir de Calotype ón mbliain 1842

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1800
Catagóir:Básanna i 1877
Talc

Mianra hidriúil de shileacáit mhaignéisiam, Mg3Si4O10(OH)2, a fhaightear i gcarraigeacha meiteamorfacha ina chnaipí boga geal-liatha, go minic le cloch nathartha. Tá fosuithe móra san Ostair is an India. Tugtar *cloch gallúnaí* nó *stéataít* air freisin. An mianra is boige dá bhfuil ann. Dath éigin idir bán, liath, glas, dearg is donn air. Snoítear é le hornáidí a tháirgeadh. Úsáidtear é i dtalcphúdar is cosmaidí eile, cailc fhrancach, bealuithe is clúduithe páipéir, déanamh teicstílí, lionóile, inslitheoirí leictreacha is potaireachta, agus mar ábhar líonta i bpéinteanna, plaistigh is rubair. 

## Tagairtí
Tallas

Is éard is **tallas** (Laidin: *thallus*) ann ná colainn planda nach bhfuil idirdhealaithe fós i ngas, duilleoga is fréamhacha. De ghnáth bíonn sé leacaithe, agus is féidir go mbeidh sé gabhlaithe.

## Tagairtí
Talmhaíocht fhairsing

Talmhaíocht le leibhéil ionchuir réasúnta íseal, mar shampla leasuithe, spraeanna, nó cógaisíochtaí. Bíonn an toradh in aghaidh an heicteáir íseal, ach le fairsinge an-mhór in úsáid is féidir go mbeidh ioncam sásúil ag an bhfeirmeoir. Samplaí den chleachtas seo is ea feirmeoireacht caorach ar thalamh ard, cuid d'fheirmeoireacht eallaigh is feirmeoireacht na machairí i Meiriceá Theas is Thuaidh. 

## Tagairtí
Talmhaíocht foraoise

Saothrú barra crann nó tom (cosúil le caifé, ola phailme, rubar, tae), uaireanta le huainíocht bhliantúil biabharr chun talmhaíocht thorthúil inmharthana a dhéanamh. An-áisiúil sna trópaicí taise. 

## Tagairtí
Talmhaíocht inmharthana

Córas saothraithe barr a sholáthraíonn riachtanais an phobail atá ann anois gan baint d'ábaltacht na nglún atá le teacht feidhm a bhaint as na hacmhainní céanna. Ní mar seo atá cuid mhaith córais saothraithe barr, córais atá in úsáid sna trópaicí go háirithe, ina laghdaítear luchtlach mianraí is cumas coimeádta uisce na hithreach go leanúnach, agus fásach fadtréimhseach mar thoradh. Ach is deacair coincheap na hinmharthanachta a shonrú go beacht, cad is cé mhéid atá le caomhnú, cé a gheobhaidh sochar as is cathain, agus cad iad na critéir ratha. De ghnáth tagann na coincheapanna seo san áireamh: caomhnú cumas táirgthe an chóras talmhaíochta, úsáid ionchur seachtrach neamh-inathnuaite a laghad agus is féidir, próisis nádúrtha (athleasú na hithreach, fosúchán nítrigine, gaolta idir péisteanna is ainmhithe creiche) a shlánú, eolas na bhfeirmeoirí áitiúla a chur le heolas na n-eolaithe, feirmeoirí is daoine eile sa dúiche a bheith páirteach i ndéanamh na socruithe, agus caighdeán is méid an uisce, an taobh tíre is na beatha fiáine a fheabhsú de réir a chéile.

## Tagairtí

Catagóir:Talmhaíocht
Catagóir:Agra-éiceolaíocht
Ósais

[mion|275px|Ósais in [Óman]]
Limistéar torthúil sa ghaineamhleach is ea **ósais** (nó **tamhnach**) mar a bhfuil dóthain fliuchrais i gcomhair fásra. Tagann an maoschlár gar don dromchla ionas go mbíonn toibreacha ann. Beag le locháin is pailmeacha dátaí nó níos mó, lárionad trádála. Is féidir tamhnach a chruthú trí uisciú saorga.

## Tagairtí

Catagóir:Tírghnéithe
Támhshuanach

thumb|deas|200px|Hearóin, támhshuanach cumhachtach.
Ceimiceán a laghdaíonn céadfacht nó a chuireann codladh ar dhuine is ea **támhshuanach** nó **támhshuanaigh** (Béarlaː *narcotic*). Eiseamláirí is ea moirfín, hearóin, cócaon, codlaidín is a ndíorthuithe. Úsáidtear iad sa mhíochaine chun faoiseamh ó phian a thabhairt. 

Is féidir dáileog iomarcach a bheith ciontach as támhnéal nó cóma a chur ar dhuine, fiú bás. Úsáidtear go mídhleathach iad go forleathan ar fud an domhain, ciapadh idirnáisiúnta amach is amach mar go n-éiríonn daoine andúileach iontu go héasca agus is marfach an trádáil choiriúil sna drugaí seo.

## Féach freisin

* Cógas
* Beartais in aghaidh drugaí

## Tagairtí

Catagóir:Cógas
Catagóir:Codladh
Catagóir:Támhshuanaigh
Igor Yevgenevich Tamm

Fisiceoir a rugadh i Vladivostok na Rúise ab ea **Igor Yevgenevich Tamm** (8 Iúil 1895 - 12 Aibreán 1971). 

I 1937 rinne sé taighde le Pavel Čerenkov is Ilya Frank chun radaíocht Čerenkov a mhíniú. 

Roinn siad Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1958 as.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Rúiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1895
Catagóir:Básanna i 1971
Tamocsaifein

Is é rud is **Tamocsaifein** ann ná druga a shaothraigh comhlacht ICI mar chóireáil ar ailse chíche. Sna 1980idí thug sí faoiseamh do 50% d'othair. Tuigtear go bhfeidhmíonn sí trí chosc a chur le gníomhú éastraigine, an hormón gnéasach baineann, ar na hailsí sin a bhraith ar fhás i leibhéal an hormóin sin. Tá an dealramh ar an scéal go mb'fhéidir go bhfeidhmeoidh sé go próifiolacsach chun cosc a chur ar ailse chíche nó, ar a laghad, í a mhoilliú.

## Tagairtí

Catagóir:Drugaí
Tamtam

Druma sorcóireach décheannach géar, a sheinntear le bataí i ngrúpaí i mbannaí damhsa is snagbhannaí. 

## Tagairtí
Koichi Tanaka

Ceimicí a saolaíodh i dToyama na Seapáine is ea **Koichi Tanaka** (3 Lúnasa 1959). Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice le John Fenn is Kurt Wüthrich i 2002 as a thaighde chun modhanna ianaithe dí-asúcháin bhoig a fhorbairt i gcomhair anailís mais-speictreagrafaíochta ar mhacramhóilíní bitheolaíocha. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Seapánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Talmhaíocht leorchothaitheach

Saghas talmhaíochta ina soláthraíonn an talamh an chuid is mó de na riachtanais beatha: bia, breosla, is dídean. Faightear rudaí nach féidir a fháil go díreach ón talamh, cosúil le huirlisí, trí earraí farasbairr a thrádáil.

## Tagairtí
Tambóirín

Druma beag fráma, feistithe le gleoráin agus clúdaithe ar thaobh amháin le pár nó plaisteach. Is féidir é a chroitheadh, cnag a bhualadh air le barra méar, nó a chuimilt le hordóg is eile le fuaimeanna éagsúla a ghiniúint mar thionlacan le damhsa nó cantain.

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Tancaer (long)

Long a iompraíonn ola nó leachtanna eile ina mbulc is ea **tancaer**.  

Is é an t-olatancaer, an Jahre Viking, cláraithe san Iorua, an tancaer is mó ar domhan, agus an long is mó a tógadh riamh (nó go dtí 2010). 260,851 tonna meáchain atá sa long féin, agus is féidir 564,739 tonna ola is eile a iompar uirthi. 

## Féach freisin

* Peitriliam

## Tagairtí

Catagóir:Longa
Catagóir:Taisteal
Catagóir:Peitriliam
Sreangdhruma

Is cnaguirlis é an **sreangdhruma** (nó an **taobhdhroma**) a tháirgeann fuaim ghéar staccato nuair a bhuailtear an ceann le bataí adhmaid, toisc úsáid a bhaint as sraith sreanga righin a choinnítear faoi theannas i gcoinne an chraicinn íochtaraigh.
Is minic a úsáidtear sreangdhruma i gceolfhoirne, i mbannaí ceolchoirme, i mbannaí máirseála, i bparáidí, i ndrumlínte, i gcór drumaí, agus go leor eile. Tá sé ar cheann de na píosaí lárnacha i bhfoireann drumaí, bailiúchán cnaguirlisí atá deartha le seinm ag drumadóir ina suí agus a úsáidtear i go leor seánraí ceoil. Toisc go bhfuil rithimí bunúsacha an-éasca a fhoghlaim a sheint ar shreangdhruma fiú do pháistí, tá an uirlis oiriúnach freisin don oideachas ceoil do pháistí óga agus do bhanna rithime.

## Tagairtí

Catagóir:Drumaí
Taoide mheasctha

Timthriall taoideach idirmheánach idir taoide laethúil is taoide leathlaethúil. De ghnáth léiríonn dhá lag trá is lán mara amháin, nó dhá lán mara is lag trá amháin, gach lá gealaí, ach ní hionann airdí dóibh. Coitianta mórthimpeall imchuach an Aigéin Chiúin.

## Tagairtí
Tarbh

Sa mhíoleolaíocht, mamach fireann de chuid speiceas iomadúil. De ghnáth tugtar *bó* ar an mbaineannach, is *lao* ar an ainmhí óg. Úsáidtear an t-ainm don eallach fireann neamhchoillte. Tugtar *bullán* nó *[[damh]]* ar an bhfireannach a choilltear is é óg, poc ar an bhfireannach a choilltear is é fásta. Úsáidtear an t-ainm freisin ar chuid mhaith speiceas eile, an míol mór, an rosualt, an rón eilifintiúil, an eilifint, is an mús.

## Tagairtí
Tarbh-bhrocaire

mion|220px|Tarbh-bhrocaire
Is pór madra é an **tarbh-bhrocaire** a saothraíodh sa Bhreatain le haghaidh gríosú tarbh, trí chros-síolrú tarbhghadhar le brocairí. An cholainn cumasach, an t-eireaball fada, na cluasa biorach díreach in airde, an ceann leathan le súile beaga, an fionnadh gearr. An tarbh-bhrocaire Sasanach bán de ghnáth, tarbh-bhrocaire Staffordshire scothdhearg / buí dhonn de ghnáth. 

Faoi na Rialacháin um Rialú Madraí in Éirinn, tá rialacha i bhfeidhm maidir le húinéireacht agus rialú póranna áirithe madraí. Ina measc sin tá tarbh-bhrocairí Meiriceánacha agus Sasanacha, Tarbhmhaistíní agus Doberman. De réir dlí caithfidh duine ós cionn 16 bliana d'aois na madraí a shrianadh le hiall láidir agus béalóg a choinneáil orthu i gcónaí in áiteanna poiblí. 

Ó na 1980idí, tá an Tarbh-Bhrocaire Meiriceánach agus an Bulaí Meiriceánach ag tarraingt aire an phobail as ionsaithe ar pháistí is daoine fásta, ionsaithe marfacha uaireanta. I gcuid mhaith tíortha tá rialacháin is srianta orthu. (Ar an 4 Meitheamh 2024, maraíodh Nicole Morey, bean 23 bliain d'aois i gCo. Luimnigh, nuair a d'ionsaigh Bulaí XL (agus tarbh-bhrocaire) í.  Rinne baill de Aonad Armtha na nGardaí é a dhíothú nuair a cuireadh fios orthu chuig an láthair).

## Féach freisin

* Tarbh-bhrocaire Meiriceánach (*pit bull terrier* i Sasana ach *bull terrier* sna Stáit Aontaithe)
* Bulaí Meiriceánach (*American bully* nó *American pit bull terrier*)
* Tarbh-bhrocaire bídeach (*miniature bull terrier*)
* Tarbhmhaistín  (''bullmastiff'')

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Tarbhfhrog

Aon fhrog mór, ach go príomha an tarbhfhrog Meiriceánach, an tarbhfhrog Áiseach, tarbhfhrog na hAfraice Theas, agus tarbhfhrog Mheiriceá Theas. 

## Tagairtí
Tarbhmhaistín

mion|220px|Tarbhmhaistín
Is pór madra é an **tarbhmhaistín** a saothraíodh sa Bhreatain trí tharbhghadhair a chros-síolrú le maistíní. An cholainn dingthe, an fionnadh gearr donn, na cluasa bog is an soc cumasach. Ionsaitheach ach insrianta. D'úsáideadh maoir seilge é chun cosc a chur ar phóitseálaithe sa 19ú céad.

Faoi na Rialacháin um Rialú Madraí in Éirinn, tá rialacha i bhfeidhm maidir le húinéireacht agus rialú póranna áirithe madraí. Ina measc sin tá tarbh-bhrocairí Meiriceánacha agus Sasanacha, Tarbhmhaistíní agus Doberman. De réir dlí caithfidh duine ós cionn 16 bliana d'aois na madraí a shrianadh le hiall láidir agus béalóg a choinneáil orthu i gcónaí in áiteanna poiblí. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Póir mhadraí
Tarchur aisioncrónach

Prótacal chun sonraí a tharchur ó ríomhaire amháin go ríomhaire eile, ina dtarchuirtear gach carachtar den eolas ina aonar. Tarchuirtear comhartha ag rá go bhfuil an carachtar ag teacht (an giotán dúisithe). Ansin tarchuirtear giotáin an charachtair. Agus ansin tarchuirtear comhartha ag rá go bhfuil an carachtar iomlán tarchurtha (an giotán stoptha). 

## Tagairtí