open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rith fola ceirbreach

Eachtra rith géar fola taobh istigh d'ábhar na hinchinne is ea **rith fola ceibreach**. 

Claonadh ann go dtarlaíonn a leithéid nuair a bhíonn brú na fola ard, balla fuileadáin cheirbrigh lagaithe ag athruithe meata (mar shampla, le hartairiscléaróis), nó bolgadh áitiúil sa bhfuileadán (ainéaras).  

Braitheann an míchumas néareolaíoch a tharlaíonn dá bharr ar dhéine is ionad an rith fola. 

## Tagairtí
Rith fola iarbhreithe

Rith fola níos mó ná 500 ml sa mháthair sa 24 uair díreach tar éis breith a linbh. Is féidir go dtarlóidh sé de bharr coinneáil ghiota na placainte sa mháthair, crapadh uireasach na broinne tar éis na breithe, stiallta sa chanáil breithe, nó neamhoird cur fola. Is gá fuilaistriú a thabhairt di go práinneach agus an bhunchúis a chóireáil. I gcásanna troma is gá histireachtóime a dhéanamh. 

## Tagairtí
Rithim

[mion|Rythme le [Robert Delaunay, c 1932]]
Patrún ina dtarlaíonn eilimintí go tréimhsiúil. Faightear a leithéid in urlabhra, ceol, damhsa is foirmeacha eile iompair, agus níos ginearálta, in athruithe timthriallacha an nádúir (na séasúir, mar shampla). 

San urlabhra, is léir go mbíonn rithim sna patrúin mheadaracha i bhfilíocht. 

Sa cheol, baineann sí le meadaracht, faid na nótaí is aiceann, ach ní bhaineann le hairde. Deirtear go bhfuil ceol láidir rithimiúil nuair a leagtar béim láidir ar an mbuille bunúsach (mar a dhéantar in an-chuid popcheoil) nó a athsheinntear patrún rithimiúil go seasmhach (mar a dhéantar i ‘Mars’ i *The Planets* (Na Pláinéid) de chuid Holst). Ach braitheann fíneáleacht rithimiúil sa cheol ar imoibriú an bhuille bhunaithe is na n-aiceann séiseach nó armónach a chuireann isteach air, nó idir dhá rithim éagsúla rithimiúla (crosrithim).

## Féach freisin

* Tempo rubato
* Ceol rithim agus gormacha

## Tagairtí


Catagóir:Urlabhra
Róbataic

mion|REEM-A daonnóideach (humanoid), Davide Faconti, Pal Technology, www.pal-robotics.com

Is meascán de raon disciplíní é **róbataic**, lena n-áirítear ríomheolaíocht agus innealtóireacht mheicniúil agus leictreonach, le tacú le dearadh, oibriú, táirgeadh agus cur i bhfeidhm na róbat. Chomh maith leis sin, ionchorpraíonn sé úsáid chórais rialaithe na ríomhairí i bpróiseáil na faisnéise agus an dóigh a gcuireann siad aiseolas ó bhraiteoirí i bhfeidhm, aiseolas a úsáidtear mar eilimintí ionchuir.

Is é an tuairim eile faoi róbaitic is ea gur úsáid na
gcóras rialaithe agus na dteicneolaíochtaí faisnéisego agus na dteicneolaíochtaí faisnéise í leis an ghá le hobair daoine i dtáirgeadh earraí agus seirbhísí a laghdú.  I raon feidhme na tionsclaíochta, is céim níos faide ná an meicniú é an t-uathoibriú.

## Stair
An scríbhneoir cáiliúil ficsean eolaíochta Isaac Azimov a chum an focal robot i scéal i 1942. 

## Táirgeacht
Is minic róbait in úsáid i gcórais déantúsaíochta uathoibríche, mar shampla i ndéanamh gluaisteán ar línte cóimeála. Is féidir iad a úsáid mar bhraiteoirí, feistithe le radharc saorga, tadhall is brath teochta. 

Cuid mhaith díobh in ann socruithe a dhéanamh gan idirghabháil an oibreora, trí ríomhchláir a forbraíodh ó eolas an tsaineolaí ar an ngnó. 

Nuair a bhíonn róbat i bhfoirm dhaonna, tugtar *andróideach* air.

## Tagairtí
Neamhrithimeacht

[mion|clé|ECG / [Leictreachardagrafaíocht ]]
Buille croí neamhrialta is ea **neamhrithimeacht** (*arrhythmia* i mBéarla), nó suaitheadh ghnáthrithim rialta an chroí (rithim shuaite) agus b'fhéidir go bhfuil an croí ag bualadh níos tapa nó níos moille ná mar is gnáth.  

Tá cuid mhaith díobh ann, cuid acu neamhurchóideach, cuid acu a chuireann tús le héisc is giorra anála, agus cuid eile a fhéadfaidh a bheith marfach. 

Tá seirbhísí seirbhísí bainistíochta neamhrithimeachta le fáil. 

## Féach freisin

* Leictreachardagrafaíocht 

## Daoine a fuair bás leis

* Andy Warhol 
* Marian Finucane 

## Tagairtí
 

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Croí
William Heath Robinson

Cartúnaí, ealaíontóir is maisitheoir leabhar a rugadh i Londain ab ea **William Heath Robinson** (1872-1944). An-cháil air as a líníochtaí greannmhara ag aoradh aois na meaisíní, ag léiriú gléasanna Heath Robinson le dearaí seafóideacha aimhréiteacha chun tasc simplí praiticiúil a dhéanamh, cosúil le hardú hata. 

## Tagairtí

Catagóir:Cartúnaithe Sasanacha
Catagóir:Maisitheoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine a rugadh i 1872
Catagóir: Básanna i 1944
Frederick Chapman Robbins

Fiseolaí a rugadh in Auburn, Alabama, ab ea **Frederick Chapman Robbins** (25 Lúnasa 1916 - 4 Lúnasa 2003). Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le John Enders is Thomas Weller i 1954 as a dtaighde ar shaothrú víreas an pholaimiailítis i gcealla fíochán daonna, rud a bhrostaigh saothrú na vacsaíne i gcoinne polaimiailítis ag Jonas Salk. Cathaoirleach ar an gcoimisiún a stiúraigh díothú an pholaimiailítis i Meiriceá Thuaidh, Láir is Theas i 1996. 

## Tagairtí

Catagóir:Fiseolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna in 2003
Roc (coirnín)

I dteicstílí, na coirníní a tharlaíonn go nádúrtha i snáithe olla go minic, a thugann toirt bhog do shnáth is uigí a dhéantar as. Nuair is féidir roic a chur i snáithíní saorga, leathann sé sin úsáidí na n-ábhar ionas gur féidir cniotáil is cairpéid a dhéanamh leo agus uigí fite níos boige ná roimhe. 

## Tagairtí

Catagóir:Teicstílí
Roc nimhe

Grúpa roc spadánta, forleathan i bhfarraigí trópaiceacha is measartha. Diosca na colainne cruinn, an craiceann mín, an t-eireaball láidir. Orgáin leictreacha forbartha go maith, in ann turraing láidir a tháirgeadh chun néal a chur ar a chreach. Cuimsíonn sé cineál mór san Atlantach thuaidh atá 1.8 m ar fhad. 

## Tagairtí
Roc (iasc)

Grúpa leathan iasc loingeánach beag is mór, na sciataí ina measc, a mhaireann ar an ngrinneall. Cuid thosaigh na colainne leata go mór le heití uchtacha leathana, an béal agus oscailtí na ngeolbhach ar a thaobh íochtarach. De réir cineáil, an t-eireaball caol sorcóireach. Na heití droma is an t-eireaball an-bheag. 

## Tagairtí
Roc na caille

An roc is mó de na diabhalroic, níos mó ná 6 m ar leithead is 1,300 kg meáchain. An béal leathan trasna tosach an chinn. Itheann sé planctóin is éisc bheaga a scagann sé amach ón uisce le háirsí geolbhach. 

## Tagairtí
Rocócó

deas|300px|thumb
deas|300px|thumb
Tréimhse i stair na n-ealaíon díreach i ndiaidh na tréimhse barócaí déanaí in ealaín is dearadh Eorpach ab ea an **Rocócó**. Faoi bhláth sa bhFrainc is deisceart na Gearmáine timpeall 1700-1750, nuair a tháinig faisean nuachlasaiceach ina ionad, ag leathadh amach ón Róimh. Cé go raibh an Barócach drámata is cumasach galamaisíoch, rinne an Rocócó iarracht taitneamh is fíneáltacht a bhaint amach ar scála beag, le hiarmhairtí dromchlacha in ionad maiseanna dearfacha. Mar sin, bhain sé an rath is mó amach mar stíl mhaisiúcháin inmheánaigh, mar shampla i ndearthaí Pierre Lapautre (c 1648-1716), Gilles-Marie Oppenord (1672-1742), Nicolas Pineau (1684-1754), agus Juste Aurèle Meissonier (c 1693-1754). Ba é Watteau an péintéir cáiliúil Rocócó.

## Tagairtí

Catagóir:Stíleanna ailtireachta
Ródaideandrón

Is éard is **ródaideandrón (''rhododendron ponticum'')** ann ná tom nó crann beag síorghlas, uaireanta eipifít, dúchasach do réigiúin mheasartha sa leathsféar thuaidh, ach cruinnithe sa réigiún mar a mbriseann na haibhneacha móra Áiseacha trí na Himiléithe Thoir, agus an Nua-Ghuine. 

mion|220x220px|i nDún na nGall
[mion|220x220px|[Dún Lóich]]
[mion|220x220px|Mucros, [Contae Chiarraí]]

## Tréithe
Faightear é in ithir aigéadach amháin. 

Na duilleoga ailtéarnach, ubhchruthach de ghnáth is leathrúil. 

Na bláthanna i gcrobhaingí ag barra na bpríomhghéag, tonnadóirchruthach nó clogchruthach. 

Na seipil laghdaithe ina bhfaobhair uaireanta, 5-10 bpeiteal is staimíní. 

Na céadta saghsanna nádúrtha ceansaithe ar eolas, le bláthanna ar an iliomad méideanna is dathanna. 

Baineann asáilianna leis an ngné chéanna, agus bíonn an chuid is mó de na tréithe thuas acu freisin, ach amháin go bhfuil siad duillsilteach. 

## Tacsanomaíocht
Rinne Carl von Linné cur síos ar an géineas *Rhododendron* L. sa bhliain 1753. Is é *[[Rhododendron ferrugineum]]* L. an leictitíopa.

## Planda ionrach
Sceach le bláth álainn air is ea an róslabhras a thugann lán trioblóide, go háirithe an ródaideandrón fiáin. In Éirinn, is planda ionrach eachtrach é an planda seo nach bhfuil mórán creachadóirí dúchasacha aige agus a sháraíonn flóra dúchasach, agus an dá ghné ag teacht le chéile chun a fhágáil go bhfuil an tor seo ina fhadhb, cosúil le plandaí ionracha eile.

Tá an planda tocsaineach do dhaoine agus do ainmhithe i  gcásanna áirithe (grayanotoxin).  Sa Tuirc agus sa Bhreatain Bheag bhí cásanna ann de ghalar na meala buile, is é sin fadhbanna cairdiacha agus duáini ndaoine a d’ith mil atá lán le tocsainí ó phailin a bhailigh beacha ó bhláthanna na bplandaí. Mar sin ní mór do bheachairí a bheith cúramach.

## In Éirinn
Ní i gCill Airne i gCiarraí amháin atá fadhb an phlanda seo a thuilleadh, mar a bhí amhlaidh le blianta fada. Tá a n ródaideandrónag bagairt anois ar choillte, ar fhoraoisí, ar mhóinteáin agus ar thalamh féaraigh ó Ghaillimh go Maigh Eo go Dún na nGall.

## Tagairtí

Catagóir:Bláthanna
Catagóir:Plandaí ionracha
Catagóir:Plandaí na hÉireann
Ródhaonra

Coincheap doiléir ar dhlús daonra i dtír ionas nach féidir le hacmhainní na tíre an pobal go léir a chothú, a ghléasadh, a chosaint is a chóireáil i gcoinne galar is eile, ar bhonn réasúnta sásúil go fadtréimhseach.

## Tagairtí

*List of population concern organizations (en.wikipedia)
Carl Rogers

Síciteiripeoir a rugadh in Oak Park, Illinois ab ea **Carl Ransom Rogers** (8 Eanáir 1902 - 4 Feabhra 1987). Ina leabhar *Client-Centred Therapy* (Teiripe Chliant-Lárnach, 1951) d'fhorbair sé coincheap an tseisiún oscailte teiripe agus grúpaí teagmhála ina bpléann na hothair a bhfadhbanna faoi aire teiripeora fhulangaigh.

## Tagairtí

Catagóir:Síceolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1902
Catagóir:Básanna i 1987
Richard Rogers

Ailtire Briotanach a rugadh i bhFlórans na hIodáile ab ea **Richard Rogers** (23 Iúil 1933-18 Nollaig 2021). Bhunaigh sé comhlacht, Team 4, le Norman Foster. I measc a shaothar suntasach tá an Beaubourg (Centre Pompidou) i bPáras (1971-1979) le Renzo Piano, Foirgneamh Lloyds i Londain (1979-1985), Cruinneachán na Mílaoise i Londain (2000), Foirgneamh Thionól na Breataine Bige i gCaerdydd (2006), agus Críochfort 5 in Aerfort Heathrow (2008). 
[mion|clé|Áras an Senedd in [Caerdydd sa Bhreatain Bheag ]]

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna in 2021
Auguste Rodin

mion|Auguste Rodin|clé|188x188px
Dealbhóir den chéad scoth a rugadh i bPáras ab ea **René François Auguste Rodin** (12 Samhain 1840 – 17 Samhain 1917).  
clé|mion|''La Porte de l'Enfer'' (Geata Ifrinn)|150x150px
Sa bhliain 1888 ordaíodh sárshaothar uaidh don Musée des Arts Décoratifs, *La Porte de l'Enfer* (Geata Ifrinn).   

Sárshaothar eile leis is ea *Le Penseur* (An Smaointeoir, 1880-1882) atá os comhair an Phaintéóin i bPáras. 

Ionfhabhtú cliabhraigh  ba thrúig bháis dó i Meudon ar an 17 Samhain 1917. 

## Tagairtí
mion|''Le Penseur'', nó ''An Smaointeoir''|clé|195x195px

Catagóir:Daoine a rugadh i 1840
Catagóir:Básanna i 1917
Catagóir:Dealbhóirí Francacha
Heinrich Rohrer

Fisiceoir a saolaíodh i mBuchs (St. Gallen) na hEilvéise is ea **Heinrich Rohrer** (6 Meitheamh 1933 – 16 Bealtaine 2013). Rinne sé taighde le Gerd Binnig chun an chéad leictreonmhicreascóp tollánach scanta a fhorbairt. Le Ernst Ruska, bhuaigh siad Duais Nobel na Fisice i 1986 as.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Eilvéiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna in 2013
Roghchlár

[thumb|Roghchlár "Comhad" i bh[Firefox as Gaeilge.]]
Sa ríomhaireacht, oiread roghanna a chuirtear ar fáil don úsáideoir ag an ríomhchlár. Ríomhchlár a dhéanann cumarsáid leis an úsáideoir ar bhealach amháin, trí roghanna le roghchláir nasctha a sholáthar, tugtar *ríomhchlár faoi thiomáint roghchláir* air. Úsáidtear an áis seo go forleathan, i gcomhar le dealbha le comhéadain ghrafacha úsáideora (GUI).

## Tagairtí
Rointgin

Seanaonad nochta maidir le radaíocht ianaithe, a ainmníodh as Wilhelm Röntgen is a ghiorraítear go dtí R. Bunaithe ar an oiread ianaithe a tharlaíonn i dtoirt chaighdeánach aeir de bharr X-ghathanna.

## Tagairtí

Catagóir:Radaighníomhaíocht
Roisín

Is é is **roisín** ann ná polaiméir nádúrtha nó shaorga a éiríonn bog nuair a théitear é. Úsáidtear an téarma go neamhchruinn chun cur síos ar aon pholaiméir, mar shampla, i roisín ianmhalartaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiméirí
Roisín eapocsach

Polaiméir trasnasctha a chruthaítear trí dhá chomhdhúil, nó níos mó, a shuimiú, ar eapocsaíd eipeaclóraihidrin ceann acu agus an ceann eile roghnaithe chun an téachtadh a rialú. Go minic bíonn an t-aga téachta chomh gairid le cúpla nóiméad. Bíonn meáchan móilíneach íseal ar na monaiméirí uile a úsáidtear, agus bíonn siad leachtach is éasca le meascadh, ach bíonn na roisíní téachta crua, ní bhíonn aon seachtháirgí, agus mar sin is maith iad mar ghreamacháin is ábhair tuímithe. 

## Tagairtí
Rolls-Royce

Comhlacht suntasach Briotanach a bunaíodh i 1906 le hinnill gluaisteáin, gluaisteáin féin, agus innill eitleáin a dhéanamh. Cheangail sé le comhlacht gluaisteán Bentley i 1931, agus d'fhan neamhspleách go dtí na 1970idí nuair a scar roinn na ngluaisteán ón roinn aeraspáis in dhá chomhlacht. Náisiúnaíodh an comhlacht aeraspáis an t-am sin, ceanglaíodh le comhlacht aeraspáis eile, Vickers, i 1980 é, agus príobháidíodh arís é i 1987 leis an seanainm air fós. Díoladh na cearta san ainm leis an gcomhlacht Gearmánach gluaisteán BMW i 2003. I 1998 cheannaigh an comhlacht Gearmánach Volkswagen an comhlacht gluaisteán nach raibh ach cearta an ainm Bentley aige.

## Tagairtí
Ole Christensen Rømer

Réalteolaí a rugadh in Århus na Danmhairge ab ea **Ole Christensen Rømer** (25 Meán Fómhair 1644 - 19 Meán Fómhair 1710). Agus é ag obair sa réadlann ríoga i bPáras (1672-1681), bhain sé úsáid as uruithe ghealacha Iúpatair chun an chéad luach a fuarthas riamh ar luas an tsolais a shocrú, 225,000 km s-1 (1675). Anois glactar le 299,792 km s-1 mar an luach. 

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaithe Danmhargacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1644
Catagóir:Básanna i 1710
Rómhíostrú

Is éard is **rómhíostrú** ann ná róshreabhadh fuil míostraithe de bharr míostraithe róthroim, rófhada nó rómhinic. Tarlaíonn sé de ghnáth de bharr mínormáltachta áitiúla sa bhroinn, ach is féidir go dtarlóidh de bharr neamhoird sna hormóin a rialaíonn an gnáthmhíostrú. 

## Tagairtí
Rón

thumb|Éan róin
Mamach mara den chlann *phocidae* is ea an **rón**. Tugtar *an fíor-rón*, *an rón gan chluasa*, nó *an rón gruagach* air freisin.  Bainirseach a thugtar ar an rón baineann.

Fionnadh air is ciseal tiubh blonaige. Gan cluasa seachtracha. Ní féidir leis a lapaí cúil a iompú chun tosaigh. Gluaiseann sé ar an talamh trína cholainn a scuabadh go cothrománach. San uisce, snámhann sé le buillí síos suas a lapaí cúil.
clé|mion

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Charles Rolls

Aerloingseoir is gluaisteánaí a rugadh i Londain ab ea **Charles Stewart Rolls** (27 Lúnasa 1877 - 12 Iúil 1910). Ó 1895, ag tástáil gluaisteán luath. Le Frederick Henry Royce, bhunaigh sé comhlacht Rolls-Royce.

## Tagairtí

Catagóir:Eitleoirí Breatnacha
Catagóir:Fiontraithe Breatnacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1877
Catagóir:Básanna i 1910
Rópa

ceart|mion|220x220px| Casadh an t-súgáin (An Gleann Mór)

Fad snáithíní tiubha a úsáidtear chun rudaí a cheangal go daingean le chéile. Bíonn na snáithíní casta nó fite chun a neart a mhéadú, agus is féidir snáithíní nádúrtha (snáithe cnáibe, siosal, líon, siúit, cadás nó eile) nó saorga (níolón, poileistear, cruach nó eile) a úsáid chuige. Bíonn rópaí saorga níos éadroime láidre ná rópaí nádúrtha, agus is féidir iad a shíneadh níos mó. Na rópaí troma, cosúil leo siúd a cheanglaíonn long don ché, bíonn trastomhas suas le 25 cm acu. Úsáidtear rópaí sreanga cruach, mar shampla, le droichid crochta a iompar.

## Tagairtí
Wilhelm Röntgen

Fisiceoir a rugadh i Lennap na Gearmáine ab ea **Wilhelm Conrad Röntgen** (27 Feabhra 1843 &ndash; 10 Feabhra 1923). 

Ar 8 Samhain 1895, d'fhionn Röntgen X-ghathanna is é ag déanamh taighde ar fheadán ga-chatóideach. Fuarthas go raibh scannáin grianghrafadóireachta ar an mbinse taobh leis nochtaithe, bíodh is go raibh siad fillte i bpáipéar teimhneach. 

Gathanna éigin ón bhfeadán de chineál nach raibh ar eolas go dtí sin a bhí ag imoibriú leis an eibleacht.  Thug Röntgen X-ghathanna orthu. Ach sa Ghearmáin tugtar *gathanna Röntgen* orthu fós.clé|mion|1896Ina dhiaidh sin, chruthaigh Röntgen íomhá cháiliúil de chnámha is fáinne a bhean chéile, agus thosaigh feidhmiú iontach X-ghathanna sa mhíochaine. "Tá mo bhás  

feicthe agam" a dúirt a bhean Anna nuair a rinneadh x-gha ar a lámh agus iontas an domhain uirthi.

Leis an mbeirt Curies, bhuaigh sé an chéad Duais Nobel na Fisice i 1901 as a fhionnachtain.

## Féach freisin

* X-ghathanna

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1843
Catagóir:Básanna i 1923
Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:X-ghathanna
Hermann Rorschach

Síciatraí is néareolaí a rugadh i Zürich ab ea **Hermann Rorschach** (8 Samhain 1884 - 2 Aibreán 1922). Cheap sé próiseas diagnóisithe i gcomhair mí-eagar meabhrach, bunaithe ar mhínithe a thugann an t-othar ar smáil chaighdeánacha dúigh. Tugtar *tástáil Rorschach* air seo.

## Tagairtí

Catagóir:Síciatraithe Eilvéiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1884
Catagóir:Básanna i 1922
Catagóir:Daoine as Zürich
Catagóir:Néareolaithe
Rós gréine

Tom síorghlas atá dúchasach do réigiún na Meánmhara. Na duilleoga urchomhaireach an-chaol, ubhchruthach nó dronuilleogach. Na bláthanna mór bán nó bándearg le 5 pheiteal oirirc roctha.

## Tagairtí
Droimeiteach

Is míol mór míolchnámhach a fhaightear ar fud an Domhain é an **droimeiteach** (fine Balaenopteridae). Tugtar an **rorcual** air freisin. Criathraíonn an mhíolchnámh ina bhéal an planctón as an sáile, agus tá 10-100 clais ar feadh na scornaí ionas gur féidir an scornach a leathnú amach is toirt ollmhór sáile a phróiseáil is é ag ithe. An eite bheag droma gar don eireaball. An baineannach níos mó ná an fireannach. 

## Samplaí
* *[[Droimeiteach beag|Balaenoptera acutorostrata]]* — droimeiteach beag
* *Balaenoptera borealis* — droimeiteach na saíán
* *[[Balaenoptera physalus]]* — droimeiteach, nó droimeiteach coiteann

## Tagairtí
Ros lachan

Luibh bhídeach a fhaightear ar snámh i bhfionnuisce, nó faoina bhun, i ngach réigiún. Tallas glas leata nó dronnach, cúpla milliméadar ar leithead, le clais ar an imeall a cheileann na bláthanna. Fréamhacha ar an taobh íochtarach. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Rós talún

Tom nó crann beag, *Protea odorata*, dúchasach don Afraic thrópaiceach is an Afraic Theas go háirithe, mar a bhfuil cuid mhaith cineálacha. Na duilleoga iomlán nó roinnte, leathrúil. Le fírinne, is bláthraí na bláthanna móra éagsúla, agus cuimsíonn siad an-chuid fíorbhláthanna beaga ina lár is brachtanna righne mórthimpeall orthu, go minic gealdaite, a bhíonn cosúil le peitil.

## Tagairtí
Irwin Rose

Bitheolaí a rugadh ar an 16 Iúil 1926 in Brooklyn, Nua-Eabhrac is ea **Irwin A. Rose**. Roinn sé Duais Nobel sa cheimic sa bhliain 2004 le Avram Hershko is Aaron Ciechanover as a bhfionnachtain go bhfuil meicníocht ann chun próitéiní a dhíghrádú trí mheán úibicitine.

Fuair sé bás ar an 2 Meitheamh 2015.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Rósadhmad

mion|Rósadhmad ón speiceas ''Dalberga nigra''
Adhmad ardchaighdeáin is ea an **rósadhmad** agus é cumhraithe mar a bheadh le róis de bharr guma cumhra a bheith ann. Faightear é ó chrainn éagsúla atá dúchasach do na trópaicí is na réigiúin fhothrópaiceacha, a bhfuil duilleoga cleiteacha is pisbhláthanna acu.

## Tagairtí

Catagóir:Adhmad
Rósfhuinneog

Fuinneog chiorclach le muillin nó fíocháin ag spré go gathach amach ón lár. Sainiúil san ailtireacht Ghotach. Tugtar *rothfhuinneog* uirthi freisin.

## Tagairtí
James Clark Ross

Taiscéalaí Molach a saolaíodh i Londain ab ea **James Clark Ross** (15 Aibreán 1800 - 3 Aibreán 1862). D'fhionn sé an Mol maighnéadach Thuaidh i 1831. I gceannas ar aistear go dtí na farraigí Antartacha (1839-1843). Ainmníodh Bac Ross, Muir Ross is Oileán Ross as.

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine a rugadh i 1800
Catagóir:Básanna i 1862
Leac Rosetta

Leac basailt dhuibh le hinscríbhinn as Gréigis, Éigiptis iairiglifeach (le siombailí pictiúrtha), agus Éigiptis choitianta na linne is ea an **Leac Rosetta** (Béarlaː Rosetta Stone).  Tháinig saighdiúir Francach ar an gcloch mhór in aice leis an mbaile Rosetta san Éigipt sa bhliain 1799. Níor thuig éinne na hiairiglifí ag an am sin, ach leis na haistriúcháin ar an leac, léadh na hiairiglifí den chéad uair, agus uaidh sin na hinscríbhinní ar shéadchomharthaí ársa na sean-Éigipte.
clé|mion|na hiairiglifí

### Stair
clé|mion|an tsean-Éigiptis choitianta
Tá an dáta 27 Márta 196 RC luaite ar an leac. Foraithne atá ann*,* a dhearbhaíonn go bhfuair Tolamaes V a chuid údaráis ó Dhia.

Fuarthas sa bhliain 1799 í gar do Chathair Alastair. I rith feachtas míleata na hÉigipte, ar 15 Iúil 1799, tháinig arm Napoléon Bonaparte ar an chloch ghreanta, cúpla míle ó chathair Rosetta (Rashid sa lá atá inniu ann).

Agus bua na dteangacha aige, chaith J.J. Marcel  dreas ag obair ar an ‘Leac Rosetta’ i gCaireo agus trí script uirthi – iairiglifí;  script choitinn (Demotic)  agus an tSean-Ghréigis. Rinne fear eile, Nicolas-Jacques Conté, cóip don leac agus chur sé na hinscríbhinní a bhí le feiceáil uirthi i gcló. Mar sin, bhí sé in inmhe iad a scaipeadh i measc na scoláirí.

Trí thraschomhghaolú idir na focail Gréigise is na hiairiglifí, a rinne an fisiceoir Thomas Young sa Bhreatain agus go príomha Jean François Champollion sa bhFrainc, léadh na hiairiglifí den chéad uair sa bhliain 183, agus uaidh sin an tsean-Éigiptis choitianta is na hinscríbhinní iomadúla iairiglifeacha ar shéadchomharthaí ársa na sean-Éigipte sna teampaill is tuamaí.

### Inniu
Tá an leac le fáil I Músaem na Breataine anois.

Roghnaíodh an 27 Márta mar Lá an Ilteangachais.

Is ón gcloch seo a fuair an spásárthach Rosetta a ainm.

## Féach freisin

* Jean-Francois Champollion
* An tSean-Éigipt
* Éigipteolaíocht
* AiItireacht na hÉigipte
* Ealaín na Sean-Éigipte

## Tagairtí

Catagóir:Dátheangachas
Catagóir:Ilteangachas
Catagóir:An tSean-Éigipt
Catagóir:27 RC
Catagóir:Iairiglifí
Catagóir:Séadchomharthaí agus cuimhneacháin
Tonnta Rossby

Tonnta ar scála domhanda a bhaineann leis an scairdsruth sa dá leathsféar, ainmnithe as an meitéareolaí Sualannach-Mheiriceánach C. G. Rossby (1898-1957). De thoradh rothlú an Domhain féin (a chuilitheacht), athrú fhórsa Coriolis le domhanleithead, sraontar na scairdsruthanna, a bhíonn aniar sa dá leathsféar, ó thuaidh i dtreo an Mhoil oiread ar leith, agus ansin ó dheas i dtreo an mheánchiorcail. Tarlaíonn an t-athrú treo seo sa sraonadh 3-5 bhabhta is an scairdsruth ag timpeallú an Domhain.

## Tagairtí
Ronald Ross

Lia Sasanach a rugadh in Almora na hIndia ab ea **Ronald Ross** (13 Bealtaine 1857 – 16 Meán Fómhair 1932).  

Rinne sé taighde ar thimthriall beatha an tseadáin is bun le maláire, agus leag an bhunsraith don taighde a rinne amach conas an galar a chloí. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain  1902 as seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Lianna Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1857
Catagóir:Básanna i 1932
Joseph Rotblat

Fisiceoir is gníomhaí Polannach-Bhriotanach i gcoinne arm núicléach, a rugadh i Vársá na Polainne ab ea **Joseph Rotblat** (4 Samhain 1908 – 31 Lúnasa 2005). Rugadh é mar **Jósef Rotblat**. Cónaí air sa Bhreatain ó 1939. D'oibrigh sé ar an Tionscadal Manhattan i Saotharlann Los Alamos, i Nua-Mheicsiceo, sa bhliain 1944. Dhírigh sé ar fheidhmeanna síochánta na fisice núicléiche. Chabhraigh sé leis na comhdhálacha bliantúla i bPugwash faoi theorannú arm núicléach. Roinn sé Duais Nobel na Síochána leis na comhdhálacha seo i 1995.

Giúdach a bhí ann agus chaill sé a bhean chéile, Tola, san Uileloscadh, cé gur éirigh le deirfiúr agus gaolta eile teacht slán as.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Polannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1908
Catagóir:Básanna in 2005
Rothánach

Ainmhí micreascópach uisciúil le colainn nach bhfuil roinnte i dteascáin, clúdaithe de ghnáth le ciseal ceiritineach a fhéadfaidh a bheith ramhraithe i bplátaí. Tá balla matánach in easnamh ar an gcolainn. Snámhann sé le fáinne struchtúr cosúil le ribí gruaige a bhuaileann mar a bheadh roth ag casadh iontu. Ar a laghad 1,800 speiceas ann. 

## Tagairtí
Rosta

Tugtar **an rosta** ar chaol na láimhe idir an rí is an lámh. Ar thaobh na rí de tá cinn íochtaracha an ulna is an gha a altann lena chéile agus, ar an taobh eile den rosta, le 4 chnámh charpach na láimhe. Déanann dhá líne cnámh carpach áirse a chumann cuid den tollán carpach a iompraíonn beagnach gach struchtúr a théann isteach sa lámh (na teannáin fhleisceacha fhada do na méara is an néaróg mheánach). Má tharlaíonn athlasadh taobh istigh den tollán, is féidir go gcuirfidh sé sin brú ar an néaróg mheánach, rud a lagóidh cuid de na matáin san ordóg is cuid de mhothú na méar (siondróm an tolláin charpaigh). Is féidir go dtarlóidh siomptóim chosúla do bhean go déanach le linn toirchis de bharr coinneáil uisce, rud a atann na truaillí gar do na teannáin is a chuireann brú ar an néaróg mheánach. Nuair a imíonn an t-athlasadh nó an t-at, tránn na siomptóim freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Corp an duine
Francis Peyton Rous

Paiteolaí a rugadh i mBaltimore, Maryland ab ea **Francis Peyton Rous** (5 Deireadh Fómhair 1879 - 26 Feabhra 1970). 

Sa bhliain 1911 d'fhionn sé sarcóma sicín Rous, an sampla is fearr fós d'ailse a táirgeadh ag víreas. 

Le Charles Brenton Huggins, roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain  1966 as an saothar bunúsach seo.

mion|clé|Sarcóma

## Tagairtí

Catagóir:Paiteolaithe Meiriceánacha 
Catagóir:Daoine a rugadh i 1879
Catagóir:Básanna i 1970
Pierre Paul Émile Roux

Baictéareolaí a saolaíodh i gConfolens na Fraince ab ea **Pierre Paul Émile Roux** (17 Nollaig 1853 – 3 Samhain 1933). I 1894 chabhraigh sé le fionnadh antatocsain diftéire. Rinne sé taighde bunúsach ar chonfadh is antrasc.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1853
Catagóir:Básanna i 1933
Catagóir:Baictéareolaithe Francacha
Frederick Henry Royce

Innealtóir a rugadh in Alwalton Shasana ab ea **Frederick Henry Royce** (27 Márta 1863 - 22 Aibreán 1933). Rinne sé a chéad ghluaisteán i 1904, agus bhuail le Charles Rolls an bhliain chéanna. Bhunaigh siad comhlacht Rolls-Royce i 1906.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1863
Catagóir:Básanna i 1933
Catagóir:Dearthóirí Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Innealtóirí Sasanacha
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Frank Sherwood Rowland

Ceimicí a rugadh i nDelaware, Ohio ab ea **Frank Sherwood Rowland** (28 Meitheamh 1927 - 10 Márta 2012). Lena chomhghleacaí Mario Molina chruthaigh sé i 1974 go n-imoibreodh solas ultraivialait san atmaisféar le clórafluaracharbóin chun adaimh clóirín a tháirgeadh. Feidhmíonn na hadaimh clóirín sa tslí chéanna leis na hocsaídí nítrigine chun an ciseal ózóin a mhilleadh. Roinn an bheirt Duais Nobel na Ceimice i 1995 le Paul Crutzen as an saothar seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Básanna in 2012
Ruaim

mion|Ruamanna de chuid na hIndia
Ábhair le dathanna láidre, de ghnáth móilíní orgánacha coimpléascacha a n-ionsúnn teicstílí iad. Ruamanna nádúrtha ó phlandaí nó ainmhithe a bhíodh is úsáid thar na cianta, ach tá ruamanna saorga ina n-ionad beagnach go hiomlán faoi seo. Úsáidtear iad i réimsí i bhfad ó theicstílí amháin anois: cosmaidí, bianna, páipéar, adhmad is bitheolaíocht. Is iad plúirín is carnaid an dá ruaim nádúrtha atá in úsáid go forleathan fós. Tugann na dabhach-ruamanna sintéiseacha dathanna geala láidre atá an-bhuan, agus úsáidtear iad ar fhabraicí cadáis le haghaidh feistis tí.

## Tagairtí
Rú

Tom beag cumhra síorghlas le boladh is blas searbh, dúchasach do na Balcáin ach a fhaightear beagnach gach áit. An gas ceathairuillinneach, go minic le crúcaí bídeacha. Na duilleoga caol i bhfáinní scothghorma/glasa is iad roinnte i dteascáin dhingeacha chruinne. Na bláthanna bídeach, le 4-5 pheiteal salach buí (uaireanta bán nó scothghlas), a mbarra cuartha suas. Saothraítear é mar luibh cócaireachta is leighis. Suas le 400 speiceas ar eolas.

## Tagairtí
Ruaimneoireacht

Próiseas chun dath éadaigh nó ábhair eile a athrú go buan. Ceird ársa í seo a saothraíodh ina tionscal ardteicníochta chun teicstílí, leathar is earraí eile a dhathú. Feidhmítear ruamanna de ghnáth tríd an ábhar a bhá i dtuaslagán na ruaime is an ruaim a bhuanú air trí théamh.

## Tagairtí
Rubaidiam

Is é an **rubaidiam** dúil uimhir a 37, agus é ar ceann de na miotail alcaileacha. Is í an tsiombail cheimiceach atá aige ná **Rb**. Is í an chumraíocht leictreonach atá aige ná 1s22s22p63s23p63p104s24p65s1, agus mar sin, tá s-leictreon aonair ar an sceall is faide amuigh aige, mar is dual do na miotail alcaileacha. Cosúil leis an sóidiam agus leis an bpotaisiam, imoibríonn an rubaidiam go millteanach leis an uisce le hiodrocsaíd a dhéanamh:

:2 Rb + 2 H2O -> 2 RbOH + H2

Imoibríonn an rubaidiam le hocsaigin an aeir chomh maith, agus uaireanta, loisceann sé as a stuaim féin. Mar sin, is gá gach smután rubaidiam a chosaint go dian ar an aer agus ar an uisce. 

Tá dhá iseatóp ag an rubaidiam nádúrtha, is é sin, 85Rb (72.2 % den rubaidiam nádúrtha) agus 87Rb. Tá an dara ceann acu radaighníomhach, ach tá leathré an-fhada aige (48.8 x 1010 bliain, is é sin, 48.8 billiún bliain). Mar sin féin, fágfaidh an rubaidiam nádúrtha lorg an nochta ar ghnáthscannán grianghrafadóireachta má choinnítear an dá chuid i gcóngar dá chéile ar feadh míosa nó cúpla mí.

Úsáidtear rubaidiam sna fótaichealla, sna cloig adamhacha, i gcineálacha speisialta gloine agus sna maighnéadaiméadair. Rud soiléir is ea é go bhfuil an rubaidiam an-dainséarach do dhuine i bhfoirm an mhiotail, nó imoibríonn sé leis an uisce i sreabha na colainne. Ní bhíonn na hiain Rb+ ródhíobhálach, áfach. Go bunúsach, caitheann orgánach an duine leo mar a bheadh iain photaisiam iontu, ionas go mbailítear i sreabh leictrilíteach na colainne iad. De réir a chéile, fágann siad an cholainn, agus iad ag imeacht leis an bhfual agus leis an allas. Le nimhiú rubaidiam a tholgadh, caithfidh an duine farasbarr réasúnta mór d'iain rubaidiam a shlogadh síos.

B'iad Robert Bunsen - an fear céanna a bhfuil dóire Bunsen ainmnithe as - agus Gustav Kirchhoff a chuir an chéad sonrú sa rubaidiam, mar dhúil ar leith, thiar sa bhliain 1861. Chuir siad sampla leipidilíte (míoca litia) trí thine, agus d'aithin siad líne dhearg ar an speictream a sheas don rubaidiam. As an dath sin a d'ainmnigh siad an dúil, nó is é is brí le *rubidus* sa Laidin ná dúdhearg.

Cé nach mbíonn ainm an rubaidiam i mbéal an tsaoil mhóir, tá sé le fáil réasúnta flúirseach sa dúlra - níos flúirsí ná copar, agus chomh flúirseach céanna leis an tsinc. Is í an leipidilít an mianra is mó a úsáidtear mar fhoinse rubaidiam, ach bíonn cuid mhaith rubaidiam measctha tríd an bpotaisiam ina lán mianraí eile.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Ruaimléasar

Léasar a mbíonn ruaim orgánach leachtach mar ábhar gníomhach sa chuas. Is féidir léasarsholas d'aon mhinicíocht nó tonnfhad is mian a fháil, beagnach, trí thiúchan nó comhdhéanamh na ruaime a athrú, nó feiste tiúnta a úsáid taobh istigh den chuas a bhaineann sochar as an speictream leathan astaithe is ionsúite a bhíonn ag ruamanna.

## Tagairtí
Carlo Rubbia

Fisiceoir a rugadh ar 31 Márta 1934 i nGorizia na hIodáile is ea **Carlo Rubbia**. Ó 1960, ina cheannaire ar an bhfoireann i mbun an imbhuailteoir phroton/frithphrótón i CERN sa Ghinéiv. Le Simon van der Meer, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain  1984 as a saothar ar an bhfoireann sin chun na cáithníní W is Z0, iompróirí an fhórsa núicléach laig, a fhionnadh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fisiceoirí Iodálacha
Rubar

Ábhar leaisteach a fhaightear ó chrainn thrópaiceacha éagsúla gan gaol le chéile, agus a thálann laitéis. An crann rubair is tábhachtaí is ea crann Pará, dúchasach don Bhrasaíl. Faightear an rubar amh, an cúitiúc, ón laitéis lachtach a úscann an crann mar thoradh ar ghortú. Ní thuigtear fós cén fáth go dtáirgeann na crainn an laitéis. Bailítear an laitéis trí shraith gearrthaí bíseacha a dhéanamh leathshlí timpeall na himlíne, rud a scarann ó chéile na féitheacha lachtacha faoin gcoirt is a ligeann don sreabhán rith síos na gearrthaí, le bailiú i gcupáin. Cneasaíonn na gearrthaí go tapa agus is gá iad a athoscailt gach lá nó mar sin, agus tálann na gearrthaí déanacha seo níos mó laitéise ná na bunghearrthaí. Mar mhalairt air sin, is féidir ceimiceáin a úsáid chun bac a chur leis an téachtadh is an rith a fhadú. Tálann crann amháin suas le 280 g laitéise, agus ansin stopann an tál ar fad. Tosaítear an próiseas seo nuair a bhíonn an crann 5-7 bliain d'aois, agus is féidir leis leanúint i rith saol an chrainn, 30 bliain nó mar sin. Téachtar an laitéis bhunata le haigéad, brúitear í, agus uaireanta deataítear í roimh na próisis déantúsaíochta chun earraí a tháirgeadh. Ar dtús bhailítí an laitéis ó chrainn fhiáine Pará sa Bhrasaíl, ach ó timpeall 1900 tugadh isteach iad mar fháschoillte i dtíortha trópaiceacha eile, an Mhalaeisia go príomha, a tháirgeann an chuid is mó den rubar ar Domhan anois. Tá rubair shintéisithe ann, a dhéantar trí pholaiméiriúchán isipréine is bútaidhé-éiní malartaithe, agus úsáidtear níos mó rubair shaorga ná rubar nádúrtha anois. Ceann de na rubair is tábhachtaí in úsáid anois is ea rubar stiréine-bútaidé-éine (SBR), ina bhfuil 75% bútaidé-éine is 25% stiréine.

## Tagairtí
Rís

Is féar gránach tábhachtach í **rís** (de ghnáth ón speiceas *Oryza sativa* nó, níos annaimhe, *Oryza glaberrima*) le panacail oscailte ag cromadh le gráinní iomadúla. Is í an  príomhphlanda bia san Áise, a saothraíodh sa tSín roimh 4000 RC. Saothraítear i bpáirceanna báite í, agus tá an iliomad saghsanna oiriúnaithe d'airdí éagsúla uisce. Le blianta anuas, trí chláir taighde póraithe, tá saghsanna nua leathmhionsacha atá rathúil is a tháirgeann barr ar feabhas mór é ar na seansaghsanna. Tá saghsanna oiriúnaithe do thalamh ard nach gá na páirceanna a bhá dóibh, is féidir a fhás i réigiúin níos tirime fionnuaire.

## Tagairtí

Catagóir:Féara
Andrey Rublyev

Péintéir Rúiseach, an péintéir Rúiseach dealbh ab fhearr riamh, meastar ab ea **Andrey Rublyev** (c 1360-c 1430). Phéinteáil sé dealbha in ardeaglaisí na Creimile, Vladimir is Mhoscó. Timpeall 1422 rinne sé a shaothar is cáiliúla, dealbh na Tríonóide, léirithe le 3 aingeal grástúil.

## Tagairtí
Ciúb Rubik

Fadhb mhatamaiticiúil nó tomhas, is é an **Ciúb Rubik** no **Rubik's Cube**. Chum Emö Rubik a Chiúb cáiliúl sa bhliain 1974.   

mion|clé|'Speedcubing'|175x175px

## Stair
Ailtire Ungárach darbh ainm Ernő Rubik a cheap an chéad cheann acu sa mbliain 1974. Tá an ciúb ainmnithe as a ceapadóir. Fuair Rubik an phaitinn air sa bhliain 1975 agus tosaíodh á tháirgeadh mar bhréagán sa bhliain chéanna.  In imeacht bliana, bhí 200 milliún Rubik Cube ceannaithe ar fud an domhain. 

Bhí nuachtáin, irisí eolaíochta, leighis agus oideachais á mholadh go hard na spéire. Bhí ceann acu ar sheastán sa Museum of Modern Art i Nua-Eabhrac. Bhí cláracha teilifíse bunaithe air.  

I samhradh na bliana 1982, tionóladh an chéad Chraobh an Domhain i mBúdaipeist. Ba chomhartha go raibh sé ag dul i léig nár eagraíodh aon Chraobh an Domhain ón gcéad cheann go dtáinig 2003. 
mion

## Cur síos
Ciúb daite atá ann is é roinnte i 26 ciúb neamhiomlán (ciúbáin). 6 cinn díobh seo, is láir iad is ní féidir leo ach rothlú san ionad céanna; 8 gceann díobh, is cúinní iad; an 12 ceann eile, is imill iad. Is féidir an 20 ciúbán deireanach seo a aistriú.  déanta ar chaoi a cheadaíonn don té a bhfuil sé ina lámh na taobhanna a chasadh pé bealach is mian leis. Ceathair nó cúig de chastaí agus tá brachán déanta d’ord agus d’eagar na ndathanna agus an dúshlán anois iad a chur ar ais mar a bhí – a thaobh beag deas néata arís ag an mbán, dearg, gorm, oráiste, uaine agus buí. 

Is féidir timpeall 4.3 × 1022 comhcheangal a bhaint amach, ach níl ach slí amháin chun dath amháin a chur ar gach taobh. 

Bhí an-tóir ar an Ciúb i ndeireadh na 1970idí, agus tá an tomhas an-choitianta fós. 
mion|Ernő Rubik

## Curiarrachtaí
mion
Is é Max Park, Meiriceánach. 'Usain Bolt' an Rubik Cube. Is ina sheilbh atá chuile churiarracht dhomhanda i gcúig cinn de na sé roinn atá sa gcomórtas. Lena leathlámh tá sé in ann an ciúb 3x3x3 a chur ar ais sa riocht ina raibh sé in imeacht 9.42 soicind.

Ag Astrálach darb ainm Feliks Zemdegs atá an t-aon churiarracht nach bhfuil ag Parks (3x3x3 leis an dá lámh). Beagán le ceithre shoicind a thóg sé air,

Tá róbat ann darb ainm Sub1 agus réitigh sé Ciúb Rubik i 0.887 soicind in 2016.

## An ciúb inniu
Ó 2019 ar aghaidh, bhí cead ag comhlachtaí leaganacha nua den chiúb Rubix a cheapadh agus iad ar fad ag baint barr dá chéile ag iarraidh an ceann is mó a mbeadh tóir air a chur ar an margadh. 

inniu tá cinn phóca ar fáil, cinn atá níos mó, cinn a bhíonn níos téagartha ina lár ná a bhíonn ina mbun agus ina mbarr, cinn a mbíonn múnla dá chuid féin ar an bpíosa corr agus mar sin de. 

## Féach freisin

* Tomhas

## Tagairtí

Catagóir:Cluichí
Catagóir:Tomhais
Ruithéal rí

mion|Ruithéal rí
Saghas croibh dheirg atá bliantúil nó ilbhliantúil, agus a fhásann suas le 50 cm ar airde, is ea an **ruithéal rí**. Gais dhearga ar na duilleoga, roinnte go bosach i maotháin dhomhanfhiaclacha. Na bláthanna timpeall 1 cm ar leithead, bándearg. An toradh gobach. Dúchasach do na réigiúin mheasartha san Eoraip, an Áise is tuaisceart na hAfraice, agus tugadh isteach i réigiúin eile é.


(MHNT) Geranium robertianum - Leafs and buds.jpg|Struchtúr tipiciúil duille
(MHNT) Geranium robertianum - blossom.jpg|Bláth
(MHNT) Geranium robertianum - buds.jpg|Bachlóga bláthanna
(MHNT) Geranium robertianum - fruit.jpg|Torthaí


## Tagairtí

Catagóir:Bláthanna
Rúcach

Préachán dubh mór trom, le paistí nochta bán ar an aghaidh, dúchasach don Eoraip, an Áise is an Afraic is ea an **rúcach**. Dubh le paiste lom éadrom ar a aghaidh. Áitríonn sé áiteanna oscailte. Uiliteach. Déanann coilíneachtaí móra dlútha neadacha i gcrainn arda, a dtugtar *fáireacha préachán* orthu, as slaitíní a úsáidtear ó bhliain go bliain. Tógann sé ál amháin in aghaidh na bliana.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Rúibín

Corandam ar chaighdeán cloch lómhar, idir dearg dorcha is dearg éadrom de bharr eisíontas mionlaigh cróimiam. Tagann na samplaí is fearr ó Bhurma (Maenmar), an Téalainn is Srí Lanca.

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Rúitíl

Is éard is **rúitíl** ann ná mianra dé-ocsaíd tíotáiniam, TiO2, dearg/donn de ghnáth de bharr eisíontais ocsaíd iarainn ann. Forleathan i gcarraigeacha doigheartha is meiteamorfacha agus féitheacha le grianchloch. Foinse tíotáiniam, agus úsáidtear freisin mar chloch lómhar í. Is í an Astráil an tír is mó a tháirgeann rúitíl, ach thairis sin tá mianaigh i Siarra Leon, san Afraic Theas, san India, san Úcráin, i Srí Lanca agus sa Mhalaeisia. 

## Tagairtí
Rum

Biotáille a dhriogtar ó chána siúcra, brúite go húr, nó trí choipeadh moláis, fotháirge de thionscal an chána siúcra sna hIndiacha Thiar. Déantar sna hIndiacha Thiar é den chuid is mó.

## Tagairtí
Peannaire (éan)

Éan mór creiche a chónaíonn ar an talamh, dúchasach don Afraic Theas, is ea an **peannaire** (*Sagittarius serpentarius*). Tugtar **rúnaí** air freisin. Na cosa fada, cosúil le cosa croise. Cíor mhíshlachtmhar cleití fada ar an gceann, cosúil le pinn taobh thiar de chluas rúnaí. Áitríonn sé talamh féaraigh, agus itheann ainmhithe beaga a chónaíonn ar talamh. Siúlann sé suas le 30 km sa lá. Eitlíonn sé go hard san aer, agus neadaíonn i gcrainn. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Ernst Ruska

Fisiceoir a saolaíodh i Heidelberg na Gearmáine ab ea **Ernst Ruska** (25 Nollaig 1906 – 27 Bealtaine 1988). Rinne sé taighde ar optaic leictreonach, agus cheap an chéad leictreonmhicreascóp i 1931. Le Gerd Binnig is Heinrich Rohrer, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1986 as sin.

## Tagairtí
mion|clé|Plaic i gcuimhne Ernst Ruska ar a theach i mBeirlín

Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Básanna i 1988
Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Rúnscríobh

Bealach chun teachtaireacht a scríobh go rúnda, nó teachtaireacht a scríobhtar mar sin, chun nach féidir le daoine nach bhfuil an eochair acu í a dhéanamh amach. De ghnáth cuirtear litreacha eile in ionad na litreacha sa teachtaireacht (ionadú), nó déantar atheagrú orthu (malartú) de réir scéime athraithí. Is gá an eochair chun an teachtaireacht a léamh is a thuiscint.

## Tagairtí
Henry Norris Russell

Réalteolaí a rugadh in Oyster Bay, Nua-Eabhrac ab ea **Henry Norris Russell** (1877-1957). Neamhspleách ar Ejnar Hertzsprung (1873-1967) ach ag an am céanna leis, i 1913, d'fhionn sé an gaol idir dearbhmhéid réaltach is cineál speictreach, a léirítear i léaráid Hertzsprung-Russell.

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1877
Catagóir:Básanna i 1957
Martin Ryle

Radairéalteolaí a rugadh i mBrighton Shasana ab ea **Martin Ryle** (27 Meán Fómhair 1918 - 14 Deireadh Fómhair 1984). D'fhorbair sé an trasnamhéadar, agus leis sin rinne suirbhéireacht ar na foinsí tonnta raidió is faide amach sa spás. Chuir a shaothar go mór le teoiric na hOllphléisce maidir le bunús na Cruinne. Réalteolaí Ríoga ó 1972. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1974, á roinnt le Anthony Hewish.

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:Básanna i 1984
Ernest Rutherford

Fisiceoir a rugadh gar do Nelson na Nua-Shéalainne, ceannródaí i staidéar ar an bhfisic fhonúicléach ab ea **Ernest Rutherford** (30 Lúnasa 1871 &ndash; 19 Deireadh Fómhair 1937). Chuir sé go mór le nua-thuiscint ar struchtúr an adaimh. I 1903, le Frederick Soddy, thairg sé go dtarlaíonn radaighníomhaíocht de bharr díscaoileadh adamh. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1908 as a shaothar ar radaighníomhaíocht. Fuair sé bás i gCambridge, Sasana.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1871
Catagóir:Básanna i 1937
Catagóir:Fisiceoirí
Sábh mara

Is éard is **sábh mara** ann ná roc an-mhór an-difriúil, le soc atá fadaithe go mór, armtha ar an dá thaobh le líne rialta fiacla láidre maola. Rómhraíonn sé i ndríodar bog i gcomhair bia. An-fhlúirseach i bhfarraigí trópaiceacha, coitianta in inbhir agus isteach san uisce úr. Bíonn an cineál is mó, an *Piscis pectinata*, suas le 7.5 m ar fhad.

Catagóir:Éisc

## Tagairtí
Sábháilteacht leictreach

mion|471x471px|garchabhair
Is gá duine a chosaint ar thurraing leictreach. Is é is mó is bun lena leithéid sa teaghlach ná fabht talmhaithe i dtrealamh nó uirlis leictreach. Féadfaidh sreang scaoilte, insliú ídithe, uisce steallta, fiú aer le bogthaise ard mórthimpeall an trealaimh a leithéid d'fhabht a chruthú. 

Ansin rachaidh an sruth trí dhuine is isteach sa talamh. Féadfaidh sruth chomh beag le 0.1 A duine a mharú ach é a rith trína chroí, rud a bheadh ina chúis le taom marfach. 

Chuige seo, baintear feidhm de ghnáth as fiús nó scoradán ciorcaid. Feidhmíonn an dá ghléas seo má tharlaíonn gearrchiorcad nó rólódáil i dtrealamh, rud a fhéadfaidh tús a chur le tine. Ní osclaíonn scoradán le stop a chur leis an sruth go sáraíonn an sruth 15 nó 20 A. 

Tá gléas nua sábháilteacha á chur i bhfeidhm i Meiriceá, an t-idirscorthóir ciorcaid fabht talmhaithe (ICFT), ar féidir a insealbhú sa tsochóid nó an phlocóid. Tá dhá chnaipe air, tástáil is athchur, agus braitheann sé aon difríocht idir an sruth sa tsreang bheo is sa tsreang neodrach, an difríocht a bhíonn mar thurraing trí dhuine. Fiú má bhíonn an difríocht srutha sin chomh híseal le 0.005 A, scoireann an ICFT an ciorcad taobh istigh de 0.025 soicind le hathsheachadán. Nuair a bhíonn an fabht leasaithe, is féidir an gléas a chur sa siúl arís ach brú ar an gcnaipe athchuir is an t-athsheachadán a dhúnadh arís. Nuair a bhrúitear an cnaipe tástála, seoltar sruth trí fhriotóir sa ghléas chun éagothromaíocht idir an sruth beo is an sruth neodrach a chruthú is an t-athsheachadán a oscailt. Is tástáil é seo ar éifeacht an ghléis.

## Féach freisin
* Sábháilteacht
* Leictreachas

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
Edward Sabine

Réalteolaí, fisiceoir is taiscéalaí a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea **Edward Sabine** (14 Deireadh Fómhair 1788 – 26 Meitheamh 1883). I 1818 ghlac sé páirt mar réalteolaí is loingseoir in aistear John Ross don Aigéan Artach. Chuaigh sé le William Edward Parry ar a aistear i 1819 chun an Pasáiste Siar ó Thuaidh a aimsiú, ach theip orthu, bíodh is gur éirigh leo dul níos faide siar ná éinne eile. Rinne sé taighde ar réimse maighnéadach an Domhain, agus mhol gur cheart réadlanna maighnéadacha a bhunú ar fud an Domhain chun tuiscint ar an réimse is a athruithe a fheabhsú. Rinne sé staidéar ar fhad an luascadáin shimplí a mbeadh an tréimhse cothrom le 2 s, tomhas ar luasghéarú de bharr domhantarraingthe (agus neart na domhantarraingthe ag pointe ar bith ar Domhan is neamhsféarúlacht an Domhain ansin). Rinne sé breathnuithe ar theocht na n-aigéan, athrú brú an atmaisféir le hairde os cionn dromchla an Domhain, iompar carraigeacha ag oighearshruthanna, bolcáin, airíonna meitéareolaíochta, is a lán eile.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1883
Catagóir:Daoine a rugadh i 1788
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Éaneolaithe Éireannacha
Catagóir:Fisiceoirí Éireannacha
Catagóir:Réalteolaithe Éireannacha
Catagóir:Nádúraithe Éireannacha
Sacán

Is éard is **sacán** ann ná cineál smólaigh a chaitheann an geimhreadh in Éirinn agus an tréímhse ó Bhealtaine go Samhain i dtuaisceart is oirthear na hEorpa, mar a bpóraíonn sé. A dhroim donnrua, baill liatha ar a cheann is a eireaball. Áitríonn sé coillte is talamh feirmeoireachta. Itheann sé torthaí, feithidí, péisteanna is seilidí. Bailíonn sé ina n-ealtaí de na céadta de ghnáth.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Sabhána

300px|mionsamhail|deas|Sabhána trópaiceach i dtuaisceart na hAstráile
Tugtar **sabhána** ar réigiúin féaraigh na dtrópaicí is na bhfothrópaicí, idir na foraoisí báistí trópaiceacha is na gaineamhlaigh. Cuireann fad an tséasúir neamhthorthúil bac ar fhás forleathan crann. Bíonn crainn scaipthe ann—acaicia, mar shampla — atá oiriúnaithe don bháisteach fhíorannamh. Cabhraíonn tinte nádúrtha is tinte na ndaoine le cur chun cinn is caomhnú an fhéaraigh.

## Tagairtí

Catagóir:Éiceachórais
Catagóir:Féarthailte
Albert Sabin

Micribhitheolaí a rugadh i mBiałystok na Polainne ab ea **Albert Bruce Sabin** (26 Lúnasa 1906 – 3 Márta 1993). Rinne sé taighde ar víreas beo mar vacsaín i gcoinne polaimiailítis. Faoi seo táthar tar éis an vacsaín seo a chur in ionad vacsaín Salk, mar leanann a himdhíonacht níos faide agus is féidir í a dháileadh sa bhéal. D'fhorbair sé vacsaíní i gcoinne galar eile chomh maith, agus rinne sé inniúchadh ar an nasc idir víris agus an ailse.

Fuair Sabin bás in Washington, D.C..

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Básanna i 1993
Sacram

Is éard is **sacram** ann ná cnámh thriantánach ag bun an cholúin veirteabraigh a fhoirmítear tríd an 5 veirteabra sacrach a chónacsadh. Nuair a bhíonn duine ina cholgsheasamh bíonn sé beagnach cothrománach, ag altadh le dhá chnámh na gcromán chun an fáinne cnámh a dtugtar *an [[peilbheas]]* air a chríochnú, agus an chuid eile den cholún veirteabrach ag an 5ú veirteabra lumbach. Déanann sé ceangal le matáin an droma is na más.

## Tagairtí
Sacschorn

Gléas ceoil, déanta as feadáin práis, cosúil le tiúba beag, an bhéalóg ag dronuillinn leis an bpríomhfheadán agus an clog dírithe suas go hingearach. Cheap an déantóir uirlisí Francach Adolphe Sax é, agus déantar i dtoisí éagsúla é. Baintear feidhm as sacschoirn ailt is teanóir i mbannaí práis ach, aisteach go leor, luaitear mar theanóir is baratóin faoi seach iad.

## Tagairtí
Ardeaglais Sacré Coeur

I Montmartre, Páras, deartha ag an ailtire Paul Abadie, tógtha sa stíl Rómhánach-Bhiosántach, 1872-1912. Taobh istigh tá an mhósáic is mó ar Domhan, ag léiriú Chríost is a dhá lámh sínte amach. 

## Tagairtí

Catagóir:Creideamh san Fhrainc
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
Catagóir:Páras