open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Crochadh cónspriongaí ingearacha

Cineál crochadh feithicle is ea **crochadh cónspriongaí ingearacha**. Bhí sé á úsáid ar feithiclí armúrtha troda de chuid na Stát Aontaithe agus na hIodáile, den chuid is mó, ó na 1930í go dtí deireadh an Dara Cogadh Domhanda. 

## Dearadh agus úsáid

Bhí an crochadh seo ar na comhpháirteanna nua a cuireadh isteach i dtancanna Meiriceánacha le linn na 1930í, in éineacht leis an inneall radúil cúil agus traiceanna rubharbhosc. 

Is sprionga comhbhrú ar dhealramh cóin é an cónsprionga. Sleamhnaíonn na cóin thar a chéile agus is  faidede cúrsa na spriongaí dá bharr. Is treise na spriongaí seo ná spriongaí lannóige, corna agus toirsiúin den toirt chéanna.

Rinne Armlann Rock Island tanc beag don mharcshlua a raibh crochadh cónspriongaí ingearacha aici seachas crochadh spriongaí lannóige. Caighdeánaíodh í mar an M1 Combat Car agus cuireadh ar seirbhís in Arm na Stát Aontaithe í sa bhliain 1937. Baineadh feidhm as sa Tanc Éadrom M2 agus sna tancanna Stuart ina dhiaidh sin. Ba chuid de dhearadh an Stuart é a cuireadh chun úsáide sna Tanc Meánach M2 ar fáisceadh an Lee M3 agus an Sherman M4  aisti agus an crochadh céanna acu. 

Taispeánadh nach fada  a mhaireadh crochadh cónspriongaí ingearacha ar na múnlaí ba nua den Sherman toisc go raibh meáchan an tanc ag méadú de bharr gunna níos troime agus traiceanna níos leithne. I ndiaidh lár na bliana 1944 baineadh feidhm as crochadh cónspriongaí cothrománacha. Sa chrochadh seo cuireadh an péire rothaí bóthair i gcoinne a chéile le cónspriongaí. Nuair a chomhbhrúfadh roth tosaigh nó roth cúil an bhógaí na cónspriongaí cothrománacha chuirfí an t-ualach ar an ngéag eile. Cé go raibh an crochadh nua níos troime bhí sé níos treise; b’fhéidir athrach rotha a chur isteach gan dua agus bhí fad curtha le cúrsa na spriongaí. 

## Nótaí
Annapolis, Maryland

Is cathair í **Annapolis** i stát Maryland agus is í an phríomhchathair sa stát.

Catagóir:Cathracha in Maryland
Catagóir:Príomhbhailte na gContaetha sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Príomhchathracha na SAM
Comunn Camanachd Straghlais

deas|250px|thumb|Comunn Camanachd Straghlais
Is club camanachd suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Comunn Camanachd Straghlais**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Eusébio

Sárimreoir sacair Portaingéalach - de bhunadh Mhósaimbíc - ab ea **Eusébio da Silva Ferreira** (25 Eanáir 1942 – 5 Eanáir 2014). Tosaí tréitheach ab ea Eusébio, agus é ina chnámh droma de fhoireann náisiúnta na Portaingéile agus Benfica sna 1960idí. Meastar go raibh sé ar dhuine de na bpeileadóirí is fearr riamh agus ghnóthaigh sé 733 cúl sna 745 cluiche a d'imir sé le linn a ghairmréime. 

Bhí Eusébio ar bharr a réime nuair a shroich an Phortaingéil cluiche leathcheannais Chorn Domhanda na bliana 1966 i Sasana. D'aimsigh sé an líon is mó cúl (9) sa chomórtas siúd agus bronnadh an "Bronze Ball" air mar aitheantas. Anuas ar sin, bhuaigh sé an Ballon d'Or - an duais a bhronntar ar an bpeileadóir is fearr san Eoraip - sa bhliain 1965, agus chríochnaigh sé sa dara háit sna blianta 1962 agus 1966.

**An Pantar Dubh**, **an Péarla Dubh** nó **o Rei** ("an Rí) go simplí a thugtaí mar leasainmneacha air**.**

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na Portaingéile
Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Básanna in 2014
Catagóir:Mósaimbíc
Dùn Deòrsa

Daingean mór is ea **Dùn Deòrsa** (nó “**Gearastan Deòrsa**”). Tá sé suite ar rinn 3km siar ó thuaidh ón bhaile beag Àird nan Saor. Tógadh é san 18ú hAois mar gharastún do shaighdiúirí an rialtais a bhí ag cosaint na Gàidhealtachd tar éis Éirí Amach na Seacaibíteach sa bhliain 1745.

Cuireadh tús leis an obair thógála sa bhliain 1748, le 1000 saighdiúir ag tógáil agus ag cosaint an tsuímh ó naimhde; críochnaíodh é sa bhliain 1769. Cé go bhfuil sé fós in úsáid mar bhaile do shaighdiúirí, tá sé oscailte freisin do chuairteoirí a bhfuil suim acu i stair agus stíl mhaireachtála an airm.

I mí Mheán Fómhair 2016, dúirt an Rúnaí Cosanta Michael Fallon go ndúnfaí an garastún in 2032.
## Naisc sheachtracha
* BBC: Cuairtean: Gearastan Deòrsa
* Am Baile: Dùn Deòrsa
* BBC Naidheachdan 2016-06-30: Ceist ùr mu Dhùn Deòrsa
* BBC Naidheachdan 2016-08-26: Ath-chuinge Ghearasdain Dheòrsa *(tuairisc físe 2:29)*

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Eilean mo Chridhe

Is amhrán Gaeilge na hAlban a scríobhadh le linn an Chéad Chogadh Domhanda é ***Eilean Mo Chridhe***.

## Eilean mo Chridhe

* 'S truagh nach robh mis' ann an Eilean mo Chrìdh'
* Eilean mo ghràidh far an dh'àraicheadh mi,
* 'S truagh nach robh mis' ann an Eilean mo Chridh',
* Eilean nam fuar-bheann àrda.

* Ruithinn-se cas-ruisg-t air monadh is fraoch
* Nam faighinn-se thairis air aiseag a chaoil,
* Rachainn le cabhag gu clachan mo ghaoil,
* Do'n dachaidh 's an dh'fhuair mi m' àrach.
* 'S mis' a bhiodh sona nan robh mi an dràsd
* Ri taobh na cruaich-mhòna, air cnocan a tàmh;
* An ceò-geal bu bhoidhche a lùbadh 'sa snàmh
* 'S a tuiteam mo ghualain Blath-Bheinn.
* Dhùrachdainn fuireach le cuideachd mo ghràidh
* 'S a bhothan aig Uilleam aig tuinne na traigh;
* Gu'n éisd bhi òirnn tuile gach oidhche na là,
* Ach muir agus monadh a laimh rinn.
* Chì mi am Meall, agus chì mi an Sgòrr;
* Slinnean Churaing agus Binnean an Stòrr,
* Healabhal Bheag agus Healabhal Mhòr -
* Beul nan Tri-Allt is Geàrraidh.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Làrach Mòr

Is gairdín suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Lárach Mór**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Làirig Dhrù

deas|250px|thumb|Làirig Dhrù
Is mám suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Làirig Dhrù**, ar cheann de na bealaí sléibhe a théann tríd Am Monadh Ruadh. 

Cosúil le go leor bealaí traidisiúnta, tá foircinn an bhealaigh tríd na Lairige Ghrutha cosúil le foircinn téide caite. Ón deisceart is féidir teacht ar an Lairig Ghru ón Bhràigh Mhàrr cé go bhfuil Gleann Laoigh, nó Gleann Dè, agus ó Bhlàr Athall trí Gleann Teilt. Ón tuaisceart, is féidir teacht ar an Lairig Ghru ón Ghleann Mór trí Bhearna a' Chalamain, agus ón Aghaidh Mhòr trí Fhoraois Ràta Mhurchais, ar Bhealach an Chrosaire os cionn Allt Dhruìdh.

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Mórag

Is ollphéist a cheaptar a bheith ina gcónaí i Loch Mhórair, Comhairle na Gàidhealtachd é **Mórag**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
An Nórnais

Ceann de na teangacha Ghearmáinic Thuaisceartach í **Nórnais**.

Catagóir:Inse Orc
Catagóir:Inse Shealtainn
Catagóir:Teangacha na hEorpa
Catagóir:Teangacha na hAlban
Oilthigh na Gàidhealtachd agus nan Eilean

Is ollscoil suite i gComhairle na Gàidhealtachd í **Oilthigh na Gàidhealtachd agus nan Eilean** (Gaeilge: *Ollscoil na Gaeltachta agus na nOileán*).


Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Ollscoileanna na hAlban
Ospadal an Rathaig Mhóir

Is ospidéal suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Ospadal an Rathaig Mhóir**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Obair Oidhche

mion
Is banna ceoil bunaithe san Eilean Sgitheanach, Comhairle na Gàidhealtachd é **Obair Oidhche**.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Albanacha
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:An t-Eilean Sgitheanach
Poileas a' Chinn a Tuath

Ba é **Poileas a' Chinn a Tuath** an fórsa póilíneachta críochach a bhí freagrach as Tuaisceart na hAlban, a chlúdaigh Comhairle na Gàidhealtachd agus in éineacht le Na h-Eileanan an Iar, an Arcaibh agus Sealtainn, a chuimsíonn an chuid is mó de cheantar na nGarbhchríoch agus nan Eilean. Ba é an fórsa póilíneachta a chlúdaigh an limistéar geografach is mó sa Ríocht Aontaithe, atá comhionann le méid na Beilge, ach bhí sé ar cheann de na cinn is lú ó thaobh oifigeach de, le thart ar 715 oifigeach.  Bhí an Chonstáblacht ar cheann díobh siúd a cónascadh chun Poileas Alba a bhunú sa bhliain 2013.
## Naisc sheachtracha
*Chonstáblacht an Tuaiscirt 
## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Fórsaí póilíneachta éagtha na hAlban
Pàirc a' Bhucht

Is páirc suite i gComhairle na Gàidhealtachd í **Pàirc a’ Bhucht**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Prìosan Achadh a' Phortair

Is príosún suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Prìosan Achadh a' Phortair**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Rathad-iarainn na Gàidhealtachd

deas|250px|thumb|Rathad-iarainn na Gàidhealtachd
Is iarnród suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Rathad-iarainn na Gàidhealtachd** (Gaeilge: *Iarnród na Gaeltachta*).

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Seileag

deas|250px|thumb|Loch Seile
Is ollphéist a cheaptar a bheith ina gcónaí i Loch Seile, Comhairle na Gàidhealtachd í **Niseag** nó an **Seileag**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Srath Nabhair

Is sraith nó gleann abhann suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Srath Nabhair** (Béarla: *Strathnaver* nó *Strath Naver*) a ritheann ó Loch Nabhair go cósta thuaidh na hAlban. Tá úsáid níos leithne ag an téarma 'sraith' mar ainm an chúige ársa ar a dtugtar an Dùthaich MhicAoidh, a bhíodh tráth faoi smacht Chlann Mhic Aoidh agus a shín thar an chuid is mó d'iarthuaisceart Chataibh.

Tá cáil ar an tsrath seo mar go raibh díshealbhuithe ar bun ann idir 1814 agus 1819. Fiú amháin, a deir roinnt go raibh na díshealbhuithe seo ar na cinn is measa riamh in Albain. 
## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Seann triubhas

Is saghas damhsa bainte lena Garbhchríocha é **seann triubhas** (Gaeilge na hÉireann: *seantriús*).

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Taigh-òsta Taigh an Rìgh

Is óstán suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Taigh-ósta Taigh an Rìgh**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Tigh 'n Fhuamhair

Is foirgneamh suite i gComhairle na Gàidhealtachd é **Tigh 'n Fhuamhair**.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Tè Bheag

Is uisce beatha cumaiscthe déanta ag Pràban na Linne Ltd., i gComhairle na Gàidhealtachd, in Albain, é **Tè Bheag**. Ceann de raon marcanna uisce beatha Sir Iain Noble atá ann. Tá ceanncheathrú an chuideachta suite ar an Oileán Sciathánach.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* (Suíomh oifigiúil)

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Uisce beatha
Liùrabhaig

Is baile suite i gComhairle Shealltainn é **Liùrabhaig**. Príomhbhaile Shealtainn atá ann. Is é an t-aon bhuirg i Sealtainn é. Bhí 7,500 duine ina gcónaí i Liùrabhaig sa bhliain 2010.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle Shealltainn
An Gailearaí Náisiúnta

Is gailearaí ealaíne atá suite i gCearnóg Trafalgar, Cathair Westminster é an **Gailearaí Náisiúnta**. 

Catagóir:Londain
Catagóir:Cathair Westminster
Catagóir:Músaeim na Londan
Catagóir:Músaeim
Liosta d’Fhilí na Gàidhlig

Ag seo liosta filí a scríobh nó a scríobhann i n**Gàidhlig** na hAlban. Níl aon tagairt déanta d'fhilí a scríobh sa Ghaeilge "chlasaiceach" (Gaeilge na scol), canúint choiteann liteartha na hÉireanna agus na hAlban anuas go dtí an 17ú haois.

## A-L

Rob Donn Mac Aoidh

Sìleas na Ceapaich

Dòmhnall Ruadh Chorùna

Màiri NicDhòmhnaill (Màiri Nighean Iain Bhàin)

## M-Z
Rob Donn Mac Aoidh

Iain Mac a' Ghobhainn 

Donnchadh Bán Mac an tSaoir

Dómhnall Ruadh Mac an tSaoir

Iain Mac Dhòmhnaill

Somhairle Mac Gill-Eain 

Niall Mac Leoid

Alasdair Mac Mhaighstir Alasdair

Murchadh MacPhàrlain 

Màiri Nighean Alasdair Ruaidh

Màiri NicDhòmhnaill (Màiri Nighean Iain Bhàin)

## Naisc
Liosta d'Fhilí na Gaeilge

## Naisc sheachtracha
* http://www.cne-siar.gov.uk/gaelic/  Stòras Gàidhlig - Comhairle nan Eilean Siar
* http://www.archive.org/details/sarobairnambardg00mackuoft *Sàr-obair nam Bàrd Gàidhleach*: duanaire atá ar fáil ar Archive.org
* http://www.bbc.co.uk/scotland/alba/foghlam/larachnambard/am_bard/ruaraidh_macthomais.shtml
Dallán mac Móire

Príomhfhile de chuid an 9ú haois ba ea **Dallán mac Móire**. Airsean atá ceann de na dánta molta is iomráití i luathlitríocht na Gaeilge leagtha agus é ag moladh chlaíomh Chearbhaill, rí Laighean (*c.* 885-909).  Baineann an file leas as éachtaí an chlaímh chun buanna an rí agus a shinsear a léiriú:

: *Mochen, a chlaidib Cherbaill,*
: *bát menic i mornglaim,*
: *bát menic ac cur chatha,*
: *ac dichennad ardfhlatha.*

: *Raspat menic ac dul chrech*
: *il-lámaib rig no robreth,*
: *bát menic ac raind tána*
: *ac degrig do dingbála... *

Go luath i ndiaidh bhás an rí a cumadh an dán.

## Le léamh

Williams, Caerwyn J.E. & Ní Mhuiríosa, Máirín. *Traidisiún Liteartha na nGael*. An Clóchomhar 1978, lgh 48-49.   

*
Úna Ní Bhroin

File ba ea **Úna Ní Bhroin** (- 1706/7). Phós sí an file agus scoláire Seán Ó Neachtain (c. 1640 – 1729) agus rugadh triúr clainne dóibh. Bhí cónaí ar an teaghlach sna Saoirsí, i mBaile Átha Cliath, in aice le Sráid Thomáis. Bhí baint ag Úna, mar sin, le scata scríbhneoirí agus scoláirí Gaeilge i mBaile Átha Cliath go luath san 18ú haois a raibh caidreamh acu ar Sheán. Is dócha go bhfuair sí féin oiliúint mhaith.

Níl ach dán amháin dá cuid ar marthain: ‘Ó thugas mo ghrá dhuit, mo lámh is mo mhealladh,’ dán a scríobh sí dá fear céile (c. 1670?):  

: *A stórach, bheinn beo, ‘sé mo dhóigh, go ceann bliana*
: *gan dadamh a ól ná lón ar bith d’iarraidh,*
: *mo bhéal ar do bhéalsa ‘s mo dhóid ar do chliabhsa,*
: *ag éisteacht do ghlóir ghlic do thóigfeadh mo phianta... *

Tá dhá mharbhna fós ann a chum Seán ina diaidh: ‘A théagair, is é m’éagsa is mé do bhás’ agus ‘Thug mé searc mo chléibh’ is mo ghrádh’.

## Tagairtí

*The Field Day Anthology of Irish Writing, Vol. IV: Irish Women’s Writings and Traditions* (eagarthóirí éagsúla). Cork University Press 2002, lch 422.

Catagóir:Filí na hÉireann
Ollscoil Heidelberg

Is ollscoil taighde phoiblí, lonnaithe in Heidelberg, Baden-Württemberg, an Ghearmáin í an **Ruprecht-Karls-Universität** nó (**Ollscoil Heidelberg**. Bunaithe sa bhliain 1386, is í an ollscoil is sine sa Ghearmáin í agus an tríú ollscoil a bunaíodh san Impireacht Naofa Rómhánach. B'institiúid chomhoideachasúil í ón bhliain 1899 ar aghaidh. Sa lá atá inniu ann, tá dhá cheann déag dámh san ollscoil agus ofráltar cláir chéime le haghaidh fochéimithe, iarchéimithe agus dochtúireachtaí in isteach nó amach le 100 disciplín. Is Ollscoil de scothchleachtas Ghearmánach í, agus bhí sí i measc na mbaill bhunaidh a chur tús le **Léíg Ollscoileanna Taighde na hEorpa** nó (LERU) agus **an Grúpa Coimbra**. Úsáidtear an Ghearmáinis de ghnáth mar an teanga theagaisc.

## Tagairtí

Heidelberg
Catagóir:Heidelberg
Heidelberg
Ollscoil Heidelberg
Catagóir:Bunaíochtaí 1386
Heidelberg
Catagóir:Ollscoileanna sa Ghearmáin
Isibeul Ní Mhic Chailín

File agus bean uasal de chuid na hAlban sa 16ú haois ba ea **Isibeul Ní Mhic Chailín**, Cuntaois Earra-Ghàidheal (Oirear Ghael). Rugadh í c. 1499 do Ghilleaspuig, an dóú hIarla Earra-Ghàidheal (a maraíodh ag Cath Flodden sa bhliain 1513), agus d'Ealasaid Stiùbhart, agus phós sí an dóú hIarla Chaiseil (Cassillis), fear a maraíodh ag Preastabhaig sa bhliain 1527.

Scríobh sí i nGaeilge liteartha a linne, canúint a bhí ina teanga choiteann ag lucht léinn na hAlban agus na hÉireann. Luaitear trí dhán léi i Leabhar Deadhan Lios Móir: 'Atá fleasgach ar mo thí', 'Éistibh, a lucht an tighe-se' agus 'Is mairg dá ngalar an grádh':

: *Mairg darab galar an grádh*
: *gibé fáth fá n-abraim é;*
: *is deacair sgaradh re a páirt;*
: *truagh an cás a bhfuilim féin... *

Tugann an t-údar le fios sa dán *Éistibh, a Luchd an Tighe-se* go bhfuil méid agus cumhacht faoi leith ag bod shagart na cúirte. Cé go bhfuil sé ráite ag scoláirí áirithe nach cinnte gurb í Isibeul a chum an dán gáirsiúil seo, maítear freisin nach bhfuil bunús leis an amhras sin. 

## Nótaí

## Naisc sheachtracha

* https://listserv.heanet.ie/cgi-bin/wa?A2=ind0306&L=old-irish-l&P=2231

## Tagairtí
* Quiggin, E.C. (1937). *Poems from the Book of the Dean of Lismore*. Cambridge University Press.
* Clancy, Thomas Owen, 'Women Poets in Early Medieval Ireland: Stating the Case' in C.E. Meek & M.K. Simms (eag.), *The Fragility of her Sex*, Four Courts Press, 1996
* Dorgan, Theo & Malcolm Maclean (eag.) (2008). *An Leabhar Mór/The Great Book of Gaelic*. O'Brien Press. 

Ní Mhic Chailín, Isibeul
Kate Fagan

File, amhránaí agus acadóir Astrálach is ea **Kate Fagan**.
Bhain sí PhD amach in Ollscoil Sydney le tráchtas ar chleachtadh fileata an fhile Mheiriceánaigh Lyn Hejinian. Faoi láthair tá sí ina léachtóir ann le filíocht. Bhí sí ina heagarthóir ar  *How2*, iris Mheiriceánach ar líne a phléann le filíocht nuálach. Chomh maith leis sin, is amhránaí agus cumadóir amhrán í, agus ghnóthaigh a halbam *Diamond Wheel* an National Film & Sound Archive Award don Albam Ceol Tíre is Fearr.

Tá muintir Fagan sáite sa cheol tíre agus bhí tionchar mór ag na bailéid thraidisiúnta uirthi. Tá sé ráite aici gur gá di saothar liriciuil a chumadh, is cuma an amhrán nó dán atá i gceist, agus gur dóigh léi gurb é atá sa liriciúlacht ná tuiscint níos géire ar an gceol a cheanglaíonn rudaí le chéile.

Tá mórán dánta foilsithe aici ar irisí agus tá a lán cnuasach curtha amach aici. Dúradh gurb é saintréith a saothair ná teanga bhriste a bhfuil ilghnéitheacht an ghnáthshaoil le fáil inti agus a thaispeánann conas a úsáideann an intinn an teanga chun an taithí úd a athshamhlú.

Tá Fagan pósta leis an bhfile Astrálach Peter Minter. Tá beirt pháistí acu.

## Rogha foilseachán

### Caibidlí
*Fagan, K. and Minter, P. (2010), 'Murdering Alphabets, Disorienting Romance: John Tranter and Postmodern Australian Poetics', *The Salt Companion to John Tranter*, Salt Publishing ISBN 9781876857769.

### Ailt
*Fagan, K. (2012), 'A fluke? [N]ever!: reading Chris Edwards',  *Journal of the Association for the Study of Australian Literature*

*Fagan, K. (2009), '”Originals of Revisable Originals”: Sampling and Composting in the Poetry of Peter Minter, Paul Hardacre and Kate Lilley', *Angelaki*, 9.

### Foilseacháin eile
*2010, 3 Centos: *Blackbox Manifold*, Vol. 4

*2010, “The Correspondence”: *Ekleksographia* - iris ar líne

*2011, Rogha dánta in *Thirty Australian Poets*

*2011, Rogha dánta san iris *HEAT*

*2011, Dán in *Spoken in One Strange Word*, díolaim d'Fhéile Filíochta Queensland 2011
*2010, *The Octet Rule*

*2010, ‘Workman, Honeyeater’: foilsithe in *Poems to Share*, paca oideachais a rinne an The Red Room Company

*2012, ‘Poems by Kate Fagan’ in *Fifty-one Contemporary Poets from Australia*

*2012, *First Light*

*2012, *Poems by Kate Fagan*

## Nótaí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Kate Fagan
Pádraig Ó Siadhail

Scoláire agus scríbhneoir is ea **Pádraig Ó Siadhail**. Rugadh é i nDoire sa bhliain 1968 agus tá sé ina chónaí anois in Halifax, Albain Nua.

I measc a shaothar tá an dúrún dúnmharaithe *Peaca an tSinsir* (1996), cnuasach gearrscéalta dar teideal *Seacht gCineál Meisce agus Finscéalta Eile* (2001), úrscéal stairiúil dar teideal *Beirt Bhan Mhisniúla* (2011), beathaisnéis Phiarais Béaslaí agus cnuasach aistí faoi Cheanada, *Idir Dhá Thír: Sceitsí ó Cheanada* (2005).

Tá sé ina léachtóir in Saint Mary’s University, Albain Nua, mar a ndéanann sé speisialtacht den Léann Éireannach. Bhí sé ina uachtarán ar an Canadian Association for Irish Studies. Chuir sé a lán cnuasach liteartha agus scolártha in eagar agus tá mórán alt léannta foilsithe aige i nGaeilge agus i mBéarla.

## Rogha foilseachán
*Katherine Hughes. A Life and a Journey*. Newcastle, Ontario: Penumbra Press 2014

*Beirt Bhan Mhisniúla*. Indreabhan: Cló Iar-Chonnacht 2011.

*An Béaslaíoch: Beatha agus Saothar Phiarais Béaslaí, 1881-1965*. Dublin: Coiscéim 2007.

*Idir Dhá Thír: Sceitsí ó Cheanada*. Belfast: Lagan Press 2005.

*Na Seacht gCineál Meisce agus Finscéalta Eile*. Indreabhán, Galway: Cló Iar-Chonnacht 2001.

*Peaca an tSinsir*. Indreabhan: Cló Iar-Chonnacht 1996.

*Éagnairc*. Indreabhán: Cló Iar-Chonnacht 1994.

*Stair Dhrámaíocht na Gaeilge, 1900-1970*. Indreabhán, Galway:  Cló Iar-Chonnacht 1993.

*Parthas na gCleas*. Indreabhán:  Cló Iar-Chonnacht 1991.

## Rogha alt

"James Mooney: The "Indian Man,' and the 'Irish Catholic.'" In Graeme Morton and David A. Wilson (eds.), Irish and Scottish Encounters with Indigenous Peoples. Canada, the United States, New Zealand, and Australia. Montreal & Kingston: McGill Queen's University Press, 2013, 49-70.

“‘Anna Ghordún’ agus an ‘Gaberlunzie Man.’ Nóta faisnéise faoi Anne Gordon Rudmose-Brown agus faoi Phádraic Ó Conaire,” in Eoin Mac Cárthaigh & Jürgen Uhlich (eds.), Féilscríbhinn do Chathal Ó Háinle. Indreabhán: An Clóchomhar/Cló Iar-Chonnacht, 2012, 915-933.

“Odd Man Out: Micheál Ó Conghaile and Contemporary Irish language Queer Prose,” Canadian Journal of Irish Studies, Vol. 36, No. 1, Spring 2010, 143-161.

“James Mooney, ‘The Indian Man’, agus Béaloideas na hÉireann,” Béaloideas, Vol./Iml. 77, 2009, 1-36.

“Bunú an Fháinne agus Éirí Amach na Cásca 1916,” Taighde agus Teagasc, Imleabhar 6 (2008), 174-193.

## Nótaí

## Naisc sheachtracha
* Page on the Saint Mary’s University website 
* Máirín Nic Eoin, 'Interdisciplinary Perspectives on Transnational Irish-Language Writing,' 12 April 2013.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine beo
Naomh Januarius

Naomh is ea **Januarius** (c.3ú aois – c305)., a rugadh i Napoli san Iodáil agus a fuair  bás i bPozzuoli, Campania.

## Tagairtí

Catagóir:Easpaig
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Fir
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Naoimh Iodálacha
Ospidéal Ginearálta Naomh Lúcás, Cill Chainnigh

Is ospidéal poiblí réigiúnda Éireannach é **Ospidéal Ginearálta Naomh Lúcás, Cill Chainnigh** (Béarla: *St. Lukes Hospital Kilkenny Hospital* nó *SLK* agus *Kilkenny General Hospital* agus *Kilkenny District Hospital* uaireanta) a fhreastalaíonn ar phobal Cheatharlach, Chill Chainnigh is cuid de phobal Thiobraid Árann. Tá sé lonnaithe i gCill Chainnigh agus bunaíodh sa bhliain 1942 é. Tá seirbhísí Rannóg Éigeandála 24 uaire ann. Sa bhliain 2007 bhí breis is 880 fostaithe ag an ospidéal. Tá sé nasctha le coláistí éagsúla agus bíonn ábhair dochtúirí is altraí ag traenáil ann.

## Seirbhísí

Tá 285 leaba san ospidéal. Déantar freastal ar na réimsí leighis seo a leanas ann; leigheas ginearálta, máinliacht ghinearálta, geiriaitric, Rannóg Éigeandála, inchrineolaíocht, cúram maolaitheach, cúram corónach, oinceolaíocht, réamaiteolaíocht, obstatraic, gínéiceolaíocht, péidiatraic, síciatracht agus máinliacht lae.

## Tagairtí

Catagóir:Ospidéil i gContae Chill Chainnigh
Catagóir:Seirbhísí sláinte
Rannóg éigeandála

Is éard is **rannóg éigeandála** ann ná an roinn de ospidéal ina mbítear ag ag tabhairt cúraim d'othair a mbaineann timpistí díobh. Thugtaí an *Rannóg Timpistí agus Éigeandála* nó an *Roinn Timpistí agus Éigeandála* air tráth. Is é an leigheas éigeandála an speisialtacht leighis a mbítear á chleachtadh ann.

catagóir:Rannóga ospidéal
catagóir:An leigheas
catagóir:Ospidéil
Aut Even

Is ospidéal príobháideach é **Aut Even Hospital** () a bunaíodh sa bhliain 1915 i gCill Chainnigh. Is galldú ar an nGaeilge *áit aoibhinn* atá i gceist leis an ainm. Tá 102 leaba ann.

Catagóir:Ospidéil i gContae Chill Chainnigh
Catagóir:Ospidéil phríobháideacha
Hew Lorimer

mion|Na gairdíní ag Caisleán Uí Cheallaigh
Dealbhóir Albanach ab ea **Hew Martin Lorimer** (22 Bealtaine 1907 – 1 Meán Fómhair 1993). I nDún Éideann, in Albain, a rugadh é. Ailtire a bhí ina athair, Sir Robert Lorimer. 

Oileadh Hew ag an Loretto School in Musselburgh agus ansin ag Coláiste Magdalen, Ollscoil Oxford. D'imigh sé ó Oxford, áfach, gan chéim, chun staidéar a chur ar an dearadh agus an dealbhóireacht ag Edinburgh College of Art. Tar éis a chéim a bhaint amach ón scoil úd, rinne sé printíseacht le Eric Gill, dealbhóir agus saor cloiche.

Dealbhóir ailtireachta a bhí in Hew Lorimer. Chuir sé spéis mhór freisin i gcúrsaí creidimh. Ar a mhórshaothair, áirítear na figiúirí ar aghaidh Leabharlann Náisiúnta na hAlban (1950–1955) agus Bana Thighearna nan Eilean (1957–1958), dealbh mhór den Mhaighdean Mhuire agus a leanbh ar Uibhist a Deas. Chónaigh Lorimer i gCaisleán Uí Cheallaigh, i bhFoibhe, áit a cheannaigh sé sa bhliain 1948 agus a bhí ina sheilbh go dtí 1970. Tá an caisleán agus na gairdíní timpeall air caomhnaithe anois mar iarsmalann ina léirítear saothar Hew agus Robert Lorimer.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1907
Catagóir:Básanna i 1993
Catagóir:Dealbhóirí Albanacha
Longa na hArmáide ar chósta na hÉireann

Scriosadh a lán **long de chuid [[Armáid na Spáinne in Éirinn|Armáid na Spáinne]]** ar chósta thiar na hÉireann i Mí Mheán Fòmhair 1588 de dheasca stoirmeacha uafásacha. Bhain siad le scuaidríní difriúla agus bhí idir ghaileoin, ghailiasanna, hulcaí agus longa athchóirithe trádála ina measc. Tá iarsmaí na tubaiste á scrúdú ag na seandálaithe fós.

## Nótaí

Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:Stair na hÉireann
La Girona (long)

Gailias ba ea ***La Girona*** agus baint aici le hArmáid na Spáinne sa bhliain 1588. Bádh í láimh leis an Leac Fhada i gContae Aontroma um meán oíche ar an 26 Deireadh Fómhair. Is cuid suntais í toisc gur bádh an oiread sin fear inti agus gur baineadh taisce mhór aisti. 

Ainmníodh *La Girona* (/ lɑː xɪˈrɔːnɑː /) as na *Girones*, muintir a raibh ball di tar éis teideal Dhiúc Osuna a ghlacadh agus a bhí ina Fhear Ionaid ar Napoli. Ba é an captaen Hugo de Moncada y Gralla, ridire d'Ord Mhálta.

## Briseadh na loinge
Chuaigh *La Girona* ar ancaire ag na Cealla Beaga i nDún na nGall chun go ndeiseofaí an stiúir. Tugadh timpeall 1,300 fear ar bord ó dhá long bhriste eile: *La Rata Santa Maria Encoronada*, long a shuigh i gCuan an Fhóid Duibh ar chósta Chontae Mhaigh Eo agus *Duquesa Santa Ana*, long a shuigh i nGaoth Luacharois Mór i nDún na nGall.

Deisíodh *La Girona* le cabhair ó Mhac Suibhne Boghaineach agus thug a captaen Alonso Martinez de Leyva a aghaidh ar Albain ar an 25 Deireadh Fómhair, “having for his pilots three Irishmen and a Scot”. Bhí timpeall 1,300 fear ar bord. D’fhág an long Loch Feabhail ach tháinig gála ina coinne agus bádh í ag an Leac Fhada in aice le Dún Libhse i gContae Aontroma ar an 28 Deireadh Fómhair 1588. Níor tháinig slán ach naonúr, agus chuir Somhairle Buí Mac Domhnaill anonn chun na hAlban iad.

## Tarrtháil
Bhain Somhairle Buí Mac Domhnaill trí ghunna mhóra práis agus dhá chófra taisce as an long sa bhliain 1588. 

Sna blianta 1967 agus 1968 thug buíon tumadóirí Beilgeacha taisce mhór aníos leo. Tá an seodra óir úd ar taispeáint i Músaem Uladh i mBéal Feirste. 

Ainmníodh an long sa *Protection of Wrecks Act* ar an 22 Aibreán 1993.

## Taispeáint
Tá boinn óir agus airgid, seodra, airm agus gnáthearraí ó *La Girona* ar buantaispeáint in Iarsmalann Uladh i mBéal Feirste.

File:Cannon of Girona 1.JPG|Gunna mór de chuid *La Girona*
File:Salamander pendant.JPG|Siogairlín salamandair


## Naisc
* Armáid na Spáinne in Éirinn
* Longa na hArmáide ar chósta na hÉireann

## Nótaí

## Tagairtí

Calendar of the State Papers relating to Ireland, of the Reigns of Henry VIII, Edward VI, Mary, and Elizabeth 

Hutchinson, Robert (2013). *The Spanish Armada*. Weidenfeld & Nicolson. ISBN 978-0-297-86637-4

## Naisc sheachtracha
* Ór an ''Girona'' 
* Culture Northern Ireland
* Annual Report of the Advisory Committee on Historic Wrecks, 2006

Catagóir:Seandálaíocht na hÉireann
Catagóir:Stair na Spáinne
Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe
Baile nan Gall

deas|250px|thumb|Baile nan Gall
Is baile suite in Albain Nua é **Baile nan Gall**.

Catagóir:Albain Nua
Catagóir:Ceanada
Roisín na Mainiach

Is baile í **Roisín na Mainiach** (Béarla: *Rusheennamanagh*) i gceantar Iorras Aithneach i gConamara, Co. na Gaillimhe. Tá sé suite idir Caladh Mhaínse agus Carna.
clé|mion|Carna

### Daoine a rugadh anseo

* Máire Ní Ghuairim (1896–1964) 
* Sorcha Ní Ghuairim (1911–1976) 
* Seosamh Ó Guairim (1955–2017) 

Dúchas.ie 

## Tagairtí

Catagóir:Contae na Gaillimhe
Catagóir:Iorras Aithneach
Bráigh na h-Aibhneadh

Is sráidbhaile suite in Albain Nua é **Bráigh na h-Aibhneadh**.

Catagóir:Albain Nua
Catagóir:Ceanada
Stornoway, Québec

Is baile suite in Québec é **Stornoway**, i réigiún riartha Estrie. Tá timpeall ar 600 duine ina gcónaí ann.
Tá an baile ainmnithe i ndiaidh Steòrnabhagh na hAlban.
mion|250px|Príomhbhóthar 161 trí Stornoway

Catagóir:Québec
Catagóir:Ceanada
Contae Bruce

Is contae suite in Ontario é **Contae Bruce**.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cathracha in Ontario
Catagóir:Cathracha Cheanada
Long bhriste Inis Mhic an Doirn

Iarsma de long de chuid an 16ú nó an 17ú haois is ea **long bhriste Inis Mhic an Doirn**. Seans gur bhain sí le Armáid na Spáinne. Tháinig tumadóirí áitiúla uirthi sa bhliain 2009 in aice le hAilt an Chorráin i nDún na nGall agus thosaigh an tAonad Seandálaíochta faoi Uisce á scrúdú sa bhliain 2010. Toisc gur láithreán an-neamchoitianta é sholáthair Rialtas na hÉireann airgead chun cuidiú leis an taighde.

Tá sí le fáil timpeall 100m amach ó thrá thoir theas Inis Mhic an Doirn, láimh leis an gcuisle a théadh go dtí Ailt an Chorráin. Tá tosach na loinge thiar agus an deireadh thoir, agus tá timpeall 20m den chabhail ann fós. Tá an long ina luí ar an gcuid íochtarach den taobh clé; tá an taobh deas in airde agus é le fáil ina iomláine suas go dtí tús an orlaip, le glúine agus plancra. Tá fearas na stiúrach ann freisin ón post deiridh aniar. D’fhág titim an chocúis roinnt brící dearga ina dhiaidh.  Tháinig na seandálaithe ar dhá scupar luaidhe sa limistéar sin sa bhliain 2010 agus iad tite ar an ngrinneall den chuid uachtarach den chabhail. Tógadh an long le hadhmad trom darach. Tá mórán den chuid deiridh ann fós fós: an transam íochtarach, glúine transam, na chéad fhuiteacaí, post deiridh seachtrach agus nasc íochtarach na stiúrach. Bhí cuid den deic íochtarach orlaip ann le glúine agus plancra síleála.

Sa bhliain 2010 rinneadh dhá thrinse bheaga thrialacha ag tosach agus ag deireadh na loinge. Fuarthas breis is 56 déantúsán. Ina measc bhí potaí a rinneadh, is dócha, san Ibéir, blúirí poicealláin agus próicín tríchosach. Bhí caora ordanáis ann, piléir mhuscaed agus arcabas, búcla agus cnaipe ó éide mhíleata, iarsmaí bairille, bosca agus ábhar caoladóireachta. Bhí cuid de na piléir leacaithe, rud a chuirfeadh in iúl gur baineadh feidhm astu i gcomhrac. Sa bhliain 2011 fuarthas fonsaí bairillí, blúirí potaí, rud maiseach bíseach cloiche, breis piléar, téada, crios nó úim, cnámha ainmhí agus babhla adhmaid. Taobh amuigh den long, mar a scaipfí gach a raibh inti agus í ag titim as a chéile, fuarthas breis caor, blúirí luaidhe agus bonn airgid.

Níl sé cinnte fós gur chuid den Armáid an long seo. B’fhéidir gur long armtha thráchta a bhí inti nó soitheach Gaelach den saghas a bhí coitianta i gcuanta Dhún na nGall agus baint aici le tiarnas Uí Bhaoill. Tá staidéar deindreacroineolaíochta á dhéanamh uirthi.

## Nótaí

## Naisc sheachtracha
Seandálaíocht faoi uisce in Éirinn

Armáid na Spáinne in Éirinn

Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:Stair na hÉireann
Àird Eònaig

Is baile suite i gComhairle Shruighlea é **Aird Eòdhanaig**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle Shruighlea
Achadh an Uinnsinn

Is baile suite i gComhairle Shruighlea é **Achadh an Uinnsinn**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle Shruighlea
Carolina Kasting

Aisteoir Brasaíleach is ea **Carolina Kasting Arruda** (12 Iúil, 1975 a rugadh í).

Catagóir:Daoine Brasaíleacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Both Chuidir

Is sráidbhile beag é **Both Chuidir** (An Béarla: *Balquhidder*) atá suite i gComhairle Shruighlea na hAlban.
Breathnaíonn tír-raon drámatúil sléibhe 'Malaí Bhoth Chuidir' air, ag ceann Loch a' Bheothail. Tá an-tóir ar Ghleann Bhoth Chuidir freisin maidir le hiascaireacht, faire ar an dúlra agus siúl.
## Stair
### An Mheánaois
Tháinig Naomh Óengus mac Óengobann ó mhainistir Thamhlachta in Éirinn go Gleann Bhoth Chuidir san 8ú nó sa 9ú haois agus d’aithin sé an rud ar a thug na Ceiltigh “áit thanaí” mar a raibh an teorainn idir an Domhan agus na Flaithis buailte le chéile. Chuaigh sé ar a dhá ghlúin agus bheannaigh sé an gleann ag an láthair ina seasann an teach "Beannach Óengusa" (Gaeilge na hAlban: *Beannach Aonghais*) anois agus thóg sé aireagal cloiche ag Kirkton, áit ar chaith sé an chuid eile dá shaol. Ba é Óengus an chéad duine a thug an Chríostaíocht go Both Chuidir. 
## Daoine ainmniúla
* Dùghall Bochanan, a d'aistrigh an Bíobla.
* Rob Ruadh MacGriogair a d'éag anseo sa bhliain 1734.
* Calum MacLeòid (1881-1946) a bhí ina mhinistéir anseo 1937-1946

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Eaglais Both Chuidir

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle Shruighlea
Cille Mo Dog

deas|250px|thumb|Cille Mo Dog
Is baile suite i gComhairle Shruighlea í **Cille Mo Dog**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle Shruighlea
Cill Fhinn

Sráidbhaile i gComhairle Shruighlea in Albain is ea **Cill Fhinn**.
Tá sé suite ag ceann thiar Loch Tatha, ag cumar na n-aibhneacha Dochard agus Lòchadh. Is iad seo a comhordanáidí: 56° 27′ 57.6″ Thuaidh agus 4° 19′ 4.8″ Thiar.

Sa bhliain 2004 bhí 640 duine ina gcónaí anseo.

Ar an taobh thiar den bhaile tá eas ar a dtugtar 'Eas an Dhochairt'.

Timpeall ciliméadar soir ó thuaidh ón mbaile tá fothracha seanchaisleáin, 'Castile Finnlarig', a tógadh sa bhliain 1629.

Dar le hIain Mhic an Tàilleir, ciallaíonn Cill Fhinn "eaglais fhionn". Do bhíodh aonach ar a dtugtar “Féill Faolain” ann. 
## Ceangal Gaelach
Ceantar an-Ghaelach a bhí ann san am a chuaigh thart agus leis sin tá naisc bhuana ann go dtí an lá atá inniu ann. Mar is féidir linn a léamh ar an leacht cuimhneacháin, a thóg an Comunn Gàidhealach ar an mbaile féin, don mhinistir iomráiteach Seumas Stiùbhard, a d’aistrigh an Tiomna Nua go Gaeilge na hAlban. Bhí sé bainteach leis an chuallacht ar feadh 52 bliain, go dtí go bhfuair sé bás i 1789.
## Naisc sheachtracha
* Cill Fhinn aig ''Gazeteer for Scotland'' 
* Cill Fhinn - làrach-lìn oifigeil
## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle Shruighlea
Ceann Loch Éireann

Is baile suite i gComhairle Shruighlea é **Ceann Loch Éireann** (nó **Ceann Loch Èire**).

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle Shruighlea
Druiminn

Is baile suite i gComhairle Shruighlea i lár na hAlban é **Druiminn** (Béarla: *Drymen*). Le linn an daonáirimh sa bhliain 2011, fuarthas 820 duine ina gcónaí ann. Seo iad na comhordanáidí aige: 56° 3′ 53.86″ Thuaidh agus 4° 27′ 3.85″ Thiar.

Tá an ceantar ar fad suite i bPáirc Náisiúnta Loch Laomainn agus na Tròsaichean agus síneann Foraois na Banríona Eilís chomh fada leis an tsráidbhaile. Fanann a lán siúlóirí ann. 
Tá teach tábhairne i nDuiminn darb ainm “An Clachan” agus a mhaítear gurb é an teach tábhairne is sine in Albain. Deirtear freisin go bhfuil baint aige le rí-theaghlach Rob Ruaidh.
mion|An Clachan, Druiminn

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle Shruighlea
Tomás Ó Caiside

Manach, saighdiúir agus file ba ea **Tomás Ó Caiside** (**An Caisideach Bán**) (c. 1700 – c. 1749).

Is dócha gur i nDriseachán in aice leis an gCaisleán Riabhach i gContae Ros Comáin a rugadh é. B’as Contae Fhear Manach dá shinsir. Deirtear gurbh é Eoghan Ó Caiside, mac le hÉamonn Odhar, a athair. B’fhéidir go raibh cúpla deartháir aige. 

Chuaigh sé isteach sna hAgaistinigh, a raibh clochar acu i mBéal Átha hAmhnais. Díbríodh é, agus is éard atá le tuiscint ó na hamhráin gurbh é a phósadh ba chúis leis. Deir sé in *Eachtra Thomáis Mhic Chaiside* (scéal a bheatha) gur shiúil sé Éire sular fuadaíodh é agus gur díoladh é le hoifigeach Francach in aice le Strasburg. 

Chaith sé roinnt blianta ina shaighdiúir. Throid sé i gCogadh Chomharbacht na Polainne (1733–34) agus d’éalaigh, ach cuireadh isteach in arm na Prúise ina dhiaidh sin é. Thréig sé an t-arm sin agus is iomaí contúirt a chuir sé de sular bhain sé Hamburg amach agus ansin Briostó. Tar éis dó cúpla seachtain a chaitheamh in arm Shasana d’éalaigh sé le beirt eile, agus faoi dheireadh thiar thall bhain sé Cionn tSáile amach. 

Dhealraíonn sé gur thug sé tamall eile sna hAgaistinigh ach chuaigh sé ar seachrán arís ar fud na tíre:  

: *Rinne mé síolchur trí shléibhte agus mionlathacha na hÉireann le falradh feadóg ag innsint seanscéalta, ag fiannaíocht agus ag briadaíocht is ag síogaíocht, is ag cliaraíocht is ag rannaireacht, sealad ag staraíocht agus ag abhlóireacht, tamall ag fidléireacht is ag trumpóireacht, ag dordánacht is ag breallánacht is ag feadánacht, agus ag ól Sheebang nó Mundungus.... Bhaininn stiall den aimsir in gach áit dá mbinn ag fuaimthoirnigh seanmóire, is gan seanmóir ag altóir ba mhó ná mé féin, ina dhiaidh sin ag stealladh mo dhéirce le fireannacha agus baineannacha doscúcha na bpoibleacha.*

Deir sé go bhfaca sé Toghthóireacht na Pailitíneachta, an Fhoraois Dhubh, Sandhausen, Hanover, an Phrúis, Braunschweig (Brunswick) agus Bideford.

## Saol agus saothar

Tá *Eachtra Thomáis Mhic Chaiside* le fáil sa chóip a rinne Brian Ó Fearghail sa bhliain 1773 de lámhscríbhinn Uí Chaiside féin (le haguisín) agus atá anois i Músaem na Breataine. Tá lámhscríbhinn eile in Acadamh Ríoga na hÉireann, agus d’áitigh an scoláire Maighréad Nic Philibín  go bhfuil an chóip sin níos bunúsaí ná cóip Uí Fhearghail agus gur díreach as scríbhinn an údair a tarraingíodh í.  

### Filíocht

* *An Caisideach Bán*
* *Béal Átha hAmhnais*
* *Máire Bhéal Átha hAmhnais*
* *Faoisdin Uí Chaiside* 
* *Bríd Ní Bheirn*
* *An Bráithrín Buartha* 

## Tagairtí

## Le léamh
*Nic Philibín, Mairghréad (1938).  *Na Caisidigh agus a gCuid Filidheachta*. Oifig an tSoláthair.
* Kenny, Adrian (1993). *An Caisideach Bán: The Songs and Adventures of Tomás Ó Caiside*. GREENsprint, Ballyhaunis. ISBN 0-9522685-0-7.
* Ó CAISIDE, Tomás (c.1700–c.1749) Ainm.ie: Beathaisnéisí Gaeilge

Catagóir:Filí na hÉireann
Menstrie

Is baile in Siorrachd Chlach Mhanann i lár na hAlban é **Menstrie**.

Tógadh Caisleán Menstrie sa 16ú haois agus dódh sa bhliain 1645 é. Atógadh é i 1963 le tacaíocht ón Iontaobhas Náisiúnta agus ó Chomhairle Contae Chlach Mhanann. Tá dhá sheomra ann ina bhfuil taispeántas faoi na nascanna idir Albain agus Albain Nua, agus tá ceithre árasán ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Port Teadhaich

Is baile suite i gComhairle Shruighlea é **Port Teadhaich**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle Shruighlea
Rubha Àird Eònain

Is baile beag i gComhairle Shruighlea, in Albain, é **Rubha Àird Eònain** (Béarla: *Rowardennan*).

Tá sé suite ar bhruach thoir Loch Laomainn. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle Shruighlea
Mrs. Brown's Boys

Is sraith theilifíse é ***Mrs. Brown's Boys***. Thosaigh sé ar 1 Eanáir 2011 ar RTÉ a hAon agus thosaigh sé sa Ríocht Aontaithe ar BBC One ar 21 Feabhra 2011.

## Stair
Cuireadh *Mrs. Browne's Boys* ar RTÉ 2fm don gcéad uair, stáisiún raidió na hÉireann i 1992. Agus ansin i sraith de leabhair scríofa ag Brendan O'Carroll ó lár na 1990í ar aghaidh, leabhair, dar teideal *Mammy*, *The Chisellers*, *The Granny*, agus *The Young Wan*. Foilsíodh don céad uair in Éirinn iad, sula cuireadh ar fáil sa Ríocht Aontaithe iad. Sa bhliain 2000, cuireadh in oiriúint leis *The Mammy* isteach i scannán dar teideal Agnes Browne le Anjelica Huston mar an carachtar teideal. Tar éis an rath a bhí ar an scannán, scríobh O'Carroll sraith de scéalta, oiriúnaithe ó na leabhair, inar imir sé Mrs Browne (litrithe anois 'Donn') agus caitheadh an chuid eile den teaghlach - lena n-áirítear go leor de chuid ghaolta féin mar carachtair. Tá sraith de sheacht, scannán-mhaith a rinneadh, a chuaigh díreach go dtí scaoileadh DVD. Le linn an ama, thóg O'Carroll an seó ar an mbóthar. Bhí an seo le feiceáil in Éirinn agus sa ríocht aontaithe.

Go luath i 2009, d'imigh O'Carroll go BBC Alba agus rinneadh sraith theilifíse atá bunaithe ar an seó stáitse.

## Carachtair
** Muintir Brown **
* **Agnes Brown** — Brendan O'Carroll
* **Cathy Brown** — Jennifer Gibney
* **Harold "''Grandad''" Brown** — Dermot O'Neill
* **Mark Brown** — Pat "Pepsi" Shields
* **Betty Brown** — Amanda Woods
* **Bono Brown** — Jamie O'Carroll
* **Rory Brown** — Rory Cowan
* **Dino Doyle** — Gary Hollywood
* **Dermot Brown** — Paddy Houlihan
* **Maria Brown** — Fiona O'Carroll
* **Trevor Brown** — Martin Delany

** Muintir McGoogan **
* **Winifred "''Winnie''" McGoogan** — Eilish O'Carroll
* **Sharon McGoogan** — Marion O'Dwyer/Fiona Gibney
* **Jacko McGoogan**

**Eile**
* **Buster Brady** — Danny O'Carroll
* **Hilary Nicholson** — Sorcha Cusack/Susie Blake
* **Mr Foley** — Mike Nolan)
* **Barbara** — Emily Regan
* **Father Quinn** — Gary Lilburn
* **Michael "''Mick''" O'Leary** — Mark Dymond
* **Father Damien** — Conor Moloney
* **Thomas Clowne** — Mike Pyatt

## Craoltóirí idirnáisiúnta

## Seachthairbhe
### Mrs. Brown's Boys D'Movie

Scannán is ea *[[Mrs. Brown's Boys D'Movie]]* (2014) atá bunaithe ar an tsraith theilifíse.

### Camchuairteanna
Thosaigh Mrs. Brown's Boys mar seó amharclainne i 1999. Scríobh O'Carroll trí dhráma stáitse dar teideal *Mrs Brown's Last Wedding*, *Good Mourning Mrs Brown* agus *Mrs Brown Rides Again*.

### All Round to Mrs. Brown's

## Tagairtí


Catagóir:Cláir Ghrinn
Catagóir:Cláir dráma grinn suímh
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2011
Catagóir:Cláir RTÉ
Catagóir:Cláir BBC
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine
An Raplach

Is ceantar suite i gComhairle Shruighlea é **an Raplach**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle Shruighlea
Tulach Cultraidh

Is baile suite i gComhairle Chlach Mhanann é **Tulach Cultraidh**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Beinn Chaluim

Is sliabh in Albain í **Beinn Chaluim**, atá suite i gComhairle Shruighlea. 

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Comhairle Shruighlea
Beinn Laomainn

Is sliabh in Albain í **Beinn Laomainn**, atá suite i gComhairle Shruighlea.

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Comhairle Shruighlea
Portach na Buaraí

Is portach i gContae Uíbh Fhailí í Portach na Buaraí (). Tá ionad cuairteoirí iontach ann, a bhí ar an gclár teilifís *Nationwide*. 

## Tagairtí

Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
Catagóir:Portaigh
Dangerously in Love

Is é ***Dangerously in Love*** an chéad albam ó Beyoncé. Scaoileadh é ar an 22 Meitheamh, 2003.

## Traicliosta
Is iad seo na hamhráin:
# "Crazy in Love" (le Jay-Z) – 3:56
# "Naughty Girl" – 3:29
# "Baby Boy" (le Sean Paul) – 4:05
# "Hip Hop Star" – 3:43
# "Be with You" – 4:20
# "Me, Myself and I" – 5:01
# "Yes" – 4:19
# "Signs" (le Missy Elliott) – 4:58
# "Speechless" – 6:00
# "That's How You Like It" (le Jay-Z) – 3:39
# "The Closer I Get to You" (duet le Luther Vandross) – 4:58
# "Dangerously in Love 2" – 4:53
# "Beyoncé Interlude" – 0:16
# "Gift from Virgo" – 2:45
# "Daddy" – 4:57

## Singlí
# *Crazy in Love" - Bealtaine 18, 2003
# "Baby Boy" - Lúnasa 3, 2003
# "Me, Myself and I" - Deireadh Fómhair 19, 2003
# "Naughty Girl" - Márta 14, 2004
# "The Closer I Get to You" - Meitheamh 13, 2004

## Cairteacha

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2003
Catagóir:Beyoncé Knowles
Gleann Fhionnghlais

Is gleann suite i gComhairle Shruighlea é **Gleann Fhionnghlais**.

Catagóir:Comhairle Shruighlea
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Gleann Aircleid

deas|250px|thumb|Gleann Aircleid
Is gleann suite i gComhairle Shruighlea é **Gleann Aircleid**.

Catagóir:Comhairle Shruighlea
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Pat Nally

Ball d’Ardchomhairle Bhráithreachas na Poblachta agus lúthchleasaí mór le rá ó Bhalla, Contae Mhaigh Eo ab ea **Patrick (Pat) William Nally** (mí an Mhárta 1857 – mí na Samhna 1891). Bhí dhlúthbhaint aige le Mícheál Ó Cíosóig agus iad i mbun bhunú Chumann Lúthchleas Gael thiar sa bhliain 1884. Bhásaigh sé faoi ghlas i bPríosún Mhuinseo mar phionós don pháirt a ghlac sé san eachtra ar a thabharfaí Comhcheilg Chrois Uí Mhaoilíona.

Duine ba shine de sheisear deartháir a bhí ann, mac le feirmeoir rathúil a bhí go mór chun cinn mar náisiúnaí. Bhí sé ina Fhínín óna chéad óige agus eagraí sa Bhráithreachas ag deireadh na 1870idí. Bhí sé i láthair ag bunchruinniú Chonradh na Talún Mhaigh Eo, ar a thabharfaí Conradh na Talún i gceann tamaill. Bhí áit bainte amach aige ar ardchomhairle BPÉ agus an bhliain 1880 ann.

## Spórt
Bhí a ainm i mbéal an phobail don chead uair nuair a thosaigh sé ag eagrú eachtraí lúthcheasaíochta ina raibh cead iontrála ag an bpobal ar fad, agus ní ag an Uaisleacht Phrotastúnach amháin. Rinne sé iarracht cumann lúthchleasaíochta náisiúnach a chur ar bhun sa bhliain 1887, rud a sé a i dteagmháil le Mhícheál Ó Cíosóig.

## A oidhreacht
Tá ceann de na seastáin i bPáirc an Chrócaigh - ceanncheathrú an chumainn - ainmnithe in ómós dó, mar ata Ardán Mhic an Fhailghe.

## Tagairtí

Catagóir:Lúthchleasaithe Éireannacha
Catagóir:Cumann Lúthchleas Gael
Catagóir:Baill de BPÉ
Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1857
Catagóir:Básanna i 1891
Bethlehem, Pennsylvania

Is cathair de chuid stát Pennsylvania, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í **Bethlehem**. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 74,982 duine ina gcónaí sa chathair. Tá an chathair suite i gcontaetha Lehigh agus Northampton. Tá Robert J. Donchez ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1741.

## Comhchathracha
* 22px Murska Sobota, An tSlóivéin
* 22px Tondabayashi, An tSeapáin
* 22px Schwäbisch Gmünd, An Ghearmáin

## Naisc sheachtracha
* www.bethlehem-pa.gov  - Suíomh idirlín oifigiúil.

Catagóir:Cathracha in Pennsylvania
Erie, Pennsylvania

Is cathair de chuid stát Pennsylvania, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í **Erie**. Tá an chathair suite in iarthuaisceart an stáit ar Loch Erie. De réir an daonáirimh sa bhliain 2012, tá 101,047 duine ina gcónaí sa chathair. Tá thart ar 195,000 duine ar fad i mórcheantar na cathrach. Tá Erie suite i gContae Erie. Tá Joseph E. Sinnott ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1795.

## Comhchathracha
*  Mérida, Yucatán, Meicsiceo (1973)
*  Zībó, Daon-Phoblacht na Síne (1985)
*  Lublin, An Pholainn (1998)
*  Dún Garbhán, Éire (2007)

## Naisc sheachtracha
* Suíomh idirlín oifigiúil

Catagóir:Bunaithe sna 1850í
Catagóir:Cathracha a bhfuil calafoirt
Catagóir:Cathracha in Appalachia
Catagóir:Cathracha in Pennsylvania
Catagóir:Príomhbhailte na gContaetha sna Stáit Aontaithe
York, Pennsylvania

Is cathair de chuid stát Pennsylvania, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í **York**. De réir an daonáirimh sa bhliain 2012, tá 43,550 duine ina gcónaí sa chathair. Tá York suite i gContae York.Tá Kim Bracey ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1887.

## Comhchathracha
* Arles, An Fhrainc (1954)
* Leinfelden-Echterdingen, An Ghearmáin (1981)

## Naisc sheachtracha
*  www.yorkcity.org - Suíomh idirlín oifigiúil

Catagóir:Cathracha in Pennsylvania
Catagóir:Príomhbhailte na gContaetha sna Stáit Aontaithe
Gealtacht

Is éard is **gealtacht** nó **buile** ann ná speictream de iompar a shainítear ag pátrúin aisteacha intinne nó féiniompair. Is féidir go dtiocfaidh sé chun solais nuair a sháraítear roinnt de noirm na sochaí.

## Tagairtí

Catagóir:Galair intinne
Catagóir:Neamhoird mheabhracha
B'Day

Is é ***B'Day*** an dara halbam ó Beyoncé. Scaoileadh é ar an 4 Meán Fómhair, 2006.

## Traicliosta
Is iad seo na hamhráin:
# "Déjà Vu" (le Jay-Z) – 4:00
# "Get Me Bodied" – 3:25
# "Suga Mama" – 3:24
# "Upgrade U" (le Jay-Z) – 4:32
# "Ring the Alarm" – 3:23
# "Kitty Kat" – 3:55
# "Freakum Dress" – 3:20
# "Green Light" – 3:29
# "Irreplaceable" – 3:47
# "Resentment" – 4:40
# "Check on It" (le Bun B agus Slim Thug) – 3:30

## Singlí
# "Déjà Vu" - 24 Meitheamh 2006
# "Ring the Alarm" - 10 Meán Fómhair 2006
# "Irreplaceable" - 23 Deireadh Fómhair 2006
# "Beautiful Liar" - 12 Feabhra 2007
# "Amor Gitano" - 12 Feabhra 2007
# "Get Me Bodied" - 10 Iúil 2007
# "Green Light" - 30 Iúil 2007

## Cairteacha

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2006
Catagóir:Beyoncé Knowles
I Am... Sasha Fierce

Is é ***I Am... Sasha Fierce*** an tríú halbam ó Beyoncé. Scaoileadh é ar an 14 Samhain, 2008.

## Traicliosta
Is iad seo na hamhráin:

### Cuid 1: I Am...
# "If I Were a Boy" – 4:10
# "Halo" – 4:22
# "Disappear" – 4:29
# "Broken-Hearted Girl" – 4:39
# "Ave Maria" – 3:42
# "Satellites" – 3:07

### Cuid 2: Sasha Fierce
# "Single Ladies (Put a Ring on It)" – 3:13
# "Radio" – 3:39
# "Diva" – 3:21
# "Sweet Dreams" – 3:28
# "Video Phone" – 3:35

## Singlí
# "If I Were a Boy" - 12 Deireadh Fómhair 2008
# "Single Ladies (Put a Ring on It)" - 12 Deireadh Fómhair 2008
# "Diva" - 20 Eanáir 2009
# "Halo" - 20 Eanáir 2009
# "Ego" - 19 Bealtaine 2009
# "Sweet Dreams" - 2 Meitheamh 2009
# "Broken-Hearted Girl" - 28 Lúnasa 2009
# "Video Phone" - 17 Samhain 2009
# "Why Don't You Love Me" - 2 Iúil 2010

## Cairteacha

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2008
Catagóir:Beyoncé Knowles
Loch Bheannchair

Is loch suite i gComhairle Shruighlea é **Loch Bheannchair**.

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle Shruighlea