open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iomaíocht na n-arm

Carnadh leanúnach arm ag stáit, bunaithe ar an tuiscint gur fearr sábháilteacht stáit má bhíonn ardchumhacht aige ar stát eile. Ach le fás leanúnach arm is córais lainseála ar gach taobh, is mó ar fad an baol don tsábháilteacht an teannas idirnáisiúnta is an mhímhuinín idir tíortha ar fud an Domhain. 

## Tagairtí
Iomasachas (fealsúnacht)

San eitic, coincheap go mbraithimid fírinní morálta go díreach trí chéadfa ar leith, cosúil le haireachtáil leis na céadfaí fisiciúla. Níos ginearálta, meastar gur fochuid í seo den chéadfa lena a mbraithimid gach fírinne a priori. 

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúnacht
Iomasachas (matamaitic)

Sa mhatamaitic, teoiric de chuid an mhatamaiticeora Ollanaigh Luitzen Egbertus Jan Brouwer (1881-1966) a dhéanann cothromaíocht idir an rud is féidir a chruthú agus an fhírinne. D'ionsaigh a mhodh oibre bunúis loighciúla na matamaitice. Mar mhalairt, thairg sé go raibh an mhatamaitic bunaithe ar raon tógálacha meabhracha, rialaithe ag dlíthe atá follasach iontu féin. Ba shuntasach a shaothar i bhforbairt na toipeolaíochta. 

## Tagairtí
Peirianta

Is éard is **peirianta** (uaireanta **iombhláth** nó **imbhláth**) ann ná an dá fháinne sheachtracha de na codanna bláfara, tógtha le chéile (na seipil is na peitil). Nuair nach féidir na hiombhláthanna a idirdhealú óna chéile, tugtar *teascáin iombhlátha* ar na codanna difriúla. Nuair a bhíonn an t-iombhláth iomlán peitealóideach, mar a bhíonn i gcuid mhaith bláthanna monacotacha, tugtar *teipil* ar na teascáin aonaracha.

## Tagairtí
Iomchuibheas

Sa mhatamaitic, is saghas coibhéise idir sloinn é **iomchuibheas**. Deirtear go bhfuil na huimhreacha b is c iomchuí do a má roinneann a an difríocht idir b is c. Tugtar *modal (mod)* an iomchuibhis ar a. Scríobhtar an t-iomchuibheas mar seo: b-c mod a (mar shampla, 12-2 mod 5). Shaothraigh Gauß ailgéabar na n-iomchuibheas.

## Tagairtí
Iomghaoth

mion|Tornádó
Colún aeir a bhíonn ag rothlú go tapa timpeall ar lár áitiúil brú ísil is ea **iomghaoth,** nó **camfheothan **nó **cuaifeach**. Téamh áitiúil dhromchla na talún is cúis léi, a chuireann tús le héagobhsaíocht san aer agus a éirí comhiomprach.

## Féach freisin

* Guairne dóiteáin
* Tornádó

## Tagairtí

Catagóir:Teagmhais aimsire
Catagóir:Gaoth
Íomhá folaigh

Is éard atá i gceist le h**íomhá folaigh** ná íomhá dhofheicthe a chruthaítear in eibleacht fhótagrafach nuair a nochtaítear í do sholas, ó radharc, mar shampla. Déantar sofheicthe í trí réaladh, ina dtiontaítear gráinní hailíd airgid ina n-airgead miotalach dubh. 

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Íomháineachas meabhrach

Aireachtáil gníomhaíochta gléiní san intinn, cosúil len í a aireachtáil go díreach, ach gan aon spreagadh seachtrach. Radharcach de ghnáth, ach uaireanta fuaimiúil nó eile. An-áisiúil mar chabhair don chuimhne, mar is éasca cuimhneamh ar fhocail iníomháithe. 

## Tagairtí

Catagóir:Intinn
Catagóir:Machnamh
Íomháú míochaine

mion|íomháú athshondais mhaighnéadaigh
Raon próiseas is gaireas a úsáidtear sa mhíochaine ina ndéantar íomhánna nó pictiúir de na horgáin is fíocháin taobh istigh den cholainn. Mar shampla, úsáidtear X-ghathanna a fhorleathann tríd an gcolainn chun pictiúir scáileach de na cnámha sa cholainn a sholáthar don dochtúir. 

Forbraíodh míochaine núicléach, le híomhánna de dháiltí radanúiclídí i réigiúin na colainne a sholáthar. 

Ó timpeall 1970 tá teicneolaíochtaí nua tomagrafaíocha íomháithe á saothrú, mar atá, scanadh CT, ultrafhuaim, aingíografaíocht dhealaithe dhigiteach, íomháú athshondais mhaighnéadaigh, tomagrafaíocht astú posatrón, agus is mór an feabhas atá curtha ar dhiagnóis sa mhíochaine leo.

## Stair
Sa bhliain 2003 roinn Peter Mansfield Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Paul Lauterbur as a thaighde i saothrú íomháú athshondais (núicléach) mhaighnéadaigh (MRI).

## Tagairtí

Catagóir:Teicneolaíocht mhíochaine
Iomprachas

Coincheap is ea **iomprachas** gur fearr an tsíceolaíocht a chleachtadh trí iompar follasach daoine is ainmhithe a anailísiú seachas a staideanna suibíochtúla, a smaointe nó a ndinimic inmheánach hipitéiseach. Tionchar suntasach aige ar an tsíceolaíocht nua-aoiseach, ach ní ghlactar go hiomlán leis mar mhodh cleachta.

## Tagairtí

Catagóir:Iomprachas
Iompróir aerárthaí

mion|clé|An USS ''Enterprise'' (SAM) agus an FS ''Charles de Gaulle'' (An Fhrainc)
Is éard is **iompróir aerárthaí** ann ná árthach cogaidh mara ar féidir le haerárthaigh éirí de agus tuirlingt air. Forbraíodh i rith an Chéad Chogadh Domhanda iad. Cúrsóir cogaidh ab ea an chéad cheann, *Furious*, a tógadh sa bhliain 1918. Dhá bhord eitilte a bhí air, bord tosaigh is bord deiridh, agus bhí ar na piolóití eitilt le taobh is sciúird thapa i leataobh a dhéanamh chun tuirlingt ar bord. I 1925 atógadh é lena dhroichead i leataobh ar dheasbhord de bhord leanúnach eitilte amháin. Tháinig an dearadh seo le bheith comhghnásach. Bhí na hárthaigh chogaidh seo an-suntasach sa dara cogadh domhanda san Aigéan Ciúin is san Atlantach. Chuir na Briotanaigh leis an dearadh, leis an gcrann tabhaill gaile chun cabhrú le lainseáil is tuirlingt na n-eitleán, an bord eitilte ar uillinn ó ais is treo taistil an iompróra, agus an radharc scáthánach tuirlingthe. Árthach de chuid na Stát Aontaithe an ceann is mó ar Domhan anois, an *Nimitz*, a iompraíonn 90 aerárthach. Thóg na Stáit Aontaithe an chéad iompróir núicléach, an *Enterprise*, sa bhliain 1961.

## Tagairtí
Iomrall optúil

Imeacht ó íomhá fhoirfe maidir le hoptaic lionsaí mar thoradh ar na dlíthe athraonta. Is iomrall crómatach é nuair a bhraitheann athraonadh an lionsa ar thonnfhad (dath) an tsolais agus a tharlaíonn luain dhaite san íomhá. Iomrall monacrómatach é agus gach dath próiseáilte mar an gcéanna nuair a bhíonn an íomhá díchumtha, le cuaire réimse, cóma, agus/nó aistiogmatacht. Iomrall sféarúil nuair a bhíonn an íomhá geamhach. Bíonn iomraill i láthair i scátháin freisin, ach gan iomrall sféarúil sa chás seo. Is féidir iomrall in ionstraim optúil (ceamara, teileascóp) a laghdú le córas lionsaí, agus airíonna urchomhaireacha comhlántacha ag na lionsaí sa chóras. Sa réalteolaíocht, is iomrall an t-athrú in ionad braite dealraitheach réalta mar thoradh ar luas an Domhain ina fhithis timpeall na Gréine is luas críochta an tsolais. 

## Tagairtí

Catagóir:Optaic
An tOrd Iónach

[mion|Colún Iónach i dTeampall Eirictéas in [Acrapail na hAithne ]]
Ceann de 5 phríomhord na hailtireachta clasaicí. Tháinig sé chun cinn san Ióin, an réigiún lárnach d'iarthar na hÁise Bige, mar ar rugadh eolaíocht is fealsúnacht na Gréige, sa 6ú céad RC. Níos éadroime grástúla ná an t-ord Dorach, le stoic chaola is cuislí orthu, agus scrollaí bíseacha (cuairscí) ar na mullaigh. 

## Féach freisin
* An tOrd Dórach
* An tOrd Corantach
* An tOrd Tuscánach
* An tOrd Cumasc (ailtireacht)

## Tagairtí

Catagóir:Oird na gColún
Ionam

Planda trópaiceach féithleannach le fréamhacha tiúbracha inite stáirseacha. Suas le 60 speiceas tábhachtach mar bhia in oirdheisceart na hÁise, iarthar na hAfraice agus Meiriceá Theas. Is féidir na fréamhacha a fhiuchadh, a bhácáil, a mheilt ina bplúr, nó a thabhairt do stoc. Le blianta anuas tá speicis ar leith tagtha le bheith tábhachtach mar fhoinse ceimiceáin, cosúil le stéaróideach i bhfrithghiniúnaigh béil.

## Tagairtí

Catagóir:Glasraí fréimhe
Ionbhár

mion|deas|Samplaí ionbháir
Cóimhiotal de 65% iarainn is 35% nicile is ea **ionbhár**. Tá comhéifeacht forbartha teirmí an-bheag aige, agus mar sin úsáidtear é i slata tomhais, cuaillí suirbhéara, agus maidí luascadáin i gcloig.

## Tagairtí

Catagóir:Cóimhiotail
Ionchairdíteas

Ionfhabhtú agus athlasadh líneáil chuas an chroí, comhlaí an chroí go háirithe. Coilíníonn baictéir atá ag imshruthú sa bhfuil na comhlaí, iolraíonn siad ansin, agus spreagann an próiseas athlasta. Éiríonn na comhlaí athlasta níos raimhre is míchumtha, agus ní féidir leo dúnadh is oscailt i gceart. Cailltear sruthú normálta na fola ón gcroí. Léiríonn duine fiabhras, tuirse, is giorra anála mar shiomptóim. Léiríonn éisteachas fuaimeanna mínormálta monabhar croí mar thoradh ar an sruthú suaite trí na comhlaí. Más trom an t-ionfhabhtú, tarlóidh cliseadh croí. Is gá othar a chóireáil le frithbheathaigh chun an t-ionfhabhtú a chloí, agus má bhíonn dámáiste buan déanta do na comhlaí is féidir gur gá comhlaí saorga a ionphlandú. 

## Tagairtí
Ionoirfiní is einceifealainí

Grúpa comhdhúl a ghintear san inchinn, codlaitínigh cosúil le moirfín. Tá dhá einceifealain (Béarla: *enkephalin*) ar eolas, agus go leor ionoirfiní. Meastar gur pianmhúcháin iad go léir agus go bhfeidhmíonn siad i rialú mothú péine. D'éirigh leis an néareolaí John Hughes (1942-), ag obair leis an gcógaseolaí Hans Walter Kosterlitz (1903-1996) sa Bhreatain, ionoirfiní a aonrú is a íonghlanadh i 1975. Bhí a fhios roimhe sin go bhfeidhmíonn na drugaí codlaitíneacha moirfín is hearóin ar chiorcaid nó córais ar leith san inchinn. Braitheadh go gcuireann codlaitínigh nádúrtha na colainne féin isteach ar na ciorcaid chéanna. Ina dhiaidh sin fuarthas na heinceifealainí ar fud an chórais néarógaigh ina bhfeidhmíonn siad mar néaratharchuradóirí, agus na hionoirfiní sa bhfaireog phiotútach mar a bhfeidhmíonn siad mar hormóin. Meastar go spreagann snáthaidpholladh táirgeadh na gcomhdhúl seo ionas go múchann siad pian. Ceaptar go saorann aclaíocht dhian na hábhair seo freisin, ionas gur féidir leis an lúthchleasaí an pianbhac a shárú agus staid bhogtha mheidhréiseach a bhaint amach. Meastar go bhfuil baint ag na hionoirfiní is na heinceifealainí le feidhmiú na lárionad aoibhnis san inchinn.

## Tagairtí
Ionduchtú (cnáimhseachas)

Sa chnáimhseachas, tús a chur le breith clainne ar bhealach saorga. Is bealach coiteann instealladh den hormón ocsatóicin, a chuireann tús le crapadh na broinne.

## Tagairtí
Ionduchtas

Is éard is **ionduchtas** ann ná tomhas ar chumas corna i gciorcad leictreach voltas a ionduchtú i gcorna eile (comhionduchtas) nó ann féin (féinionduchtas) trí réimsí maighnéadacha athraitheacha. Is i hanraí (H) a thomhaistear é. Is ionann é agus cóimheas an fhórsa leictreaghluaisnigh a ionduchtaítear is ráta athraithe an tsruth ionchuir a chruthaíonn an réimse maighnéadach athraitheach.

## Tagairtí

Catagóir:Leictreamaighnéadas
Catagóir:Leictreonaic
Ionduchtú (sutheolaíocht)

Sa tsutheolaíocht, oibriú spreagthaí nádúrtha chun fíochán neamhspeisialta a athrú ina fhíochán speisialta. Ag an gcéim is luaithe den suth, díreach tar éis don siogót tosú ag cilldeighilt, is cealla neamhspeisialta cealla an tsutha, agus cumas iontu fás in aon saghas cille. De réir mar a théann an fhorbairt ar aghaidh, spreagann cealla áirithe (na spreagthóirí) cealla eile sa chomharsanacht chun fáis ar bhealaí cinnte chun cealla, fíocháin, is orgáin de shaghsanna áirithe a dhéanamh. 

## Tagairtí
Ionduchtú leictreamaighnéadach

mion|Ionduchtú leictreamaighnéadach
Is éard atá i gceist le h**ionduchtú leictreamaighnéadach** ná cruthú fórsa leictreaghluaisnigh (flg, nó emf, ina voltaí) i seoltóir tríd an seoltóir a ghluaiseacht i réimse maighnéadach nó an réimse atá mórthimpeall an tseoltóra a athrú. 

De réir dlí Faraday (1831), is ionann an flg a chruthaítear agus ráta athraithe an fhlosca mhaighnéadaigh tríd an seoltóir, méadaithe faoi -1. 

É seo is bun le gineadóir srutha ailtéarnaigh (SA) de shaghas an dineamó, agus feidhmiú an trasfhoirmeora is an mhótair.

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
Ionfhabhtú

Ionsaí a dhéanann miocrorgánaigh ar an gcolainn, áit a n-atáirgeann siad chun galair a chur ar bun. Is paitigineach na horgánaigh seo. Is féidir le horgánaigh phaitigineacha ar leith a bheith i láthair ar an gcraiceann nó cuid eile de dhuine gan galar a chur ar bun. Sa chás sin, is iompróir de chuid an orgánaigh an duine sin. Tosaíonn an t-ionfhabhtú nuair a théann an miocrorgánach isteach ag ionad ar leith, cosúil leis na céislíní, an craiceann, an ducht riospráide, nó an ducht fuail. I ndiaidh don mhiocrorgánach fáil isteach mar seo, bíonn duine ar fónamh ar feadh tréimhse agus an miocrorgánach ag atáirgeadh (an tréimhse goir). Is féidir leis na miocrorgánaigh an galar a chur ar siúl ar bhonn áitiúil, nó scaipthe i bhfíocháin is orgáin ar fud na colainne, cosúil le cistíteas (sa lamhnán), niúmóine (sna scamhóga), agus heipitíteas (san ae).

## Tagairtí

Catagóir:Ionfhabhtuithe
Catagóir:Cineálacha galar
Ionfhabhtú fungasach

Ionfhabhtú le fungais a chuireann tús le galar. Is samplaí iad *[[Candida albicans]]* a dtarlaíonn craosghalar dá bharr, *[[Aspergillus]]* atá freagrach as neamhoird riospráide, agus Actinomyces a dhéanann atanna fungasacha (míceiteómaí) i gcolainn duine nó ainmhí.

## Tagairtí

Catagóir:Galair fhungasacha‎
Taom croí

Bás chealla matánacha an chroí is ea i**onfharchtadh miócairdiach**, nó **taom croí**, a tharlaíonn nuair a choinnítear ocsaigin ó na matáin. Is féidir go dtarlóidh ionsaithe aingíne chléibh roimhe.

Is é an siomptóm is suntasaí ná pian sa chliabhrach nach dtránn ar feadh tréimhse fhada uaireanta, fiú nuair a ghlacann an duine suaimhneas, ní hionann is aingíne, a laghdaíonn nuair a luíonn duine síos ar a shuaimhneas. Go minic tarlaíonn giorra anála, cur allais, agus urlacan.  

Feictear athruithe suntasacha diagnóiseacha ar an leictreacardagram. Braitheann na hiarmhairtí ar ionad an damáiste don chroí agus méid an mhatáin atá millte. Más beag é, is féidir nach gcuirfidh sé isteach an oiread sin ar dhuine: lá nó dhó tuirse nó mar sin, agus tagann sé chuige féin go tapa. Ach más mór é, féadfaidh cliseadh croí, suaitheadh mór i rithim an chroí, stad cairdiach, agus bás tarlú.  

Tá raon leathan cóireálacha éigeandála ann, ina measc instealladh drugaí chun bac a chur ar théachtadh na fola sna hartairí corónacha is cabhrú le matán sláintiúil an chroí, dífhibriliú an chroí le dífhibrilitheoir, cúram cairdiascamhógach, agus eile. 

mion|clé

## Tagairtí

Catagóir:Croí
Catagóir:Galair chroí
Ionóisíotól

Is comhábhar an aigéid fhítigh i ngránbharra is biabharra eile é **ionóisíotól**. Bíonn sé riachtanach chun fáis do ghnéithe ar leith (mar shampla, an luch). Ní gá é do dhaoine, tuigtear, bíodh is go bhfuil cuid mhaith de i láthair sa cholainn, go háirithe san inchinn. 

## Tagairtí
Ionradú bia

Próiseas conspóideach ina n-ionradaítear bia le gámaradaíocht chun a sheilfré a mhéadú. Réimsí áirithe dáileoga radaíochta a bhíonn i gceist. Tomhaistear an dáileog i ngraeanna (Gy), arb ionann grae is giúl fuinneamh radaíochta ionsúite in aghaidh cileagraim den ábhar atá á radú. Úsáidtear dáileoga níos lú ná 1 kGy chun bachlú a chloí ar phrátaí is oinniúin, aibiú torthaí a mhoilliú, agus feithidí ar ghráinní is spíosraí a mharú. Chun baictéir is fungais a mhilleann bianna a laghdú, baintear feidhm as dáileoga 1-10 kGy. Déantar bianna a steiriliú go hiomlán, gach baictéar is víreas a mharú orthu, le dáileoga os cionn 10 kGy. Ní ghlacann an-chuid daoine leis an bpróiseas seo ar chor ar bith, mar go bhfuil eagla orthu go gcuirfidh an radú isteach ar fholláine nó sábháilteacht an bhia ar shlí éigin. Ní bhíonn an bia radaithe radaighníomhach, ach seans go gcuirfidh an radú isteach ar na vitimíní sa bhia agus go gcruthóidh sé fo-tháirgí a bheadh mífholláin, fiú nimhiúil. De bhrí nach féidir a rá ó chuma an bhia ar radaíodh nó nár radaíodh é, bíonn an-tóir ar thástáil a thabharfadh freagra na ceiste seo. 

## Tagairtí
Ionsamhlóir

Is éard is **ionsamhlóir** ann ná gaireas meicniúil, leictrimeicniúil nó ríomhaire chun samhlú réalaíoch d'eachtra nó córas a tháirgeadh. Baintear feidhm as a leithéid go minic nuair a bhíonn an fíor-rud an-chostasach nó doshroichte, chun oibrithe (i monarcha, córas leictreachais, traein, eitleán is eile) a thraenáil go sábháilte. In insamhlóir eitleáin, déantar na freagairtí optúla is meicniúla a atáirgeadh le grafaic ríomhaire is gluaiseachtaí, agus creathanna an bhord eitilte insamhlaithe. Sa chás céanna, is féidir ríomhairí a úsáid chun feiniméin i bhfad níos casta a insamhlú, le han-chuid athróg, cosúil le imshruthluithe san atmaisféar is aimsir chlamparach.

## Tagairtí
Ionscópacht

mion|forléargas
mion|máinliacht
mion|Físeán :  gastrascópacht (goile)Is éard atá i gceist le h**ionscópacht** ná próiseas ina gcuirtear ionstraim isteach in oscailt nó ducht sa cholainn chun amharc díreach a fháil agus/nó bithóipse a dhéanamh. 

## Próiseas
Le hionscóp solúbtha snáithínghloine a dhéantar an próiseas, agus is féidir é a chur trí chainéil chaola is a chasadh thar chúinní go héasca. Le foinse chumasach solais is snáthoptaic, is éifeachtach an ionstraim seo, agus uaireanta cuimsíonn sí feistí breise cosúil le léas léasair chun obráidí go domhain sa cholainn a dhéanamh. I measc na samplaí tá broncascópacht (do na broncais), gastrascópacht (goile), cisteascópacht (lamhnán), agus ionscópacht ar an drólann, an t-aoineán, is an peireatóinéam.

Is bealach iontach é chun ailse  agus riochtaí eile sláinte a dhiagnóisiú.   Mar shampla, bíonn gá le hionscópachtaí práinneacha i gcás othar atá ag cailliúint meáchain nó a bhfuil fuil acu ina bhfaecas. 

## In Éirinn
I gcás othar atá ag cailliúint meáchain nó a bhfuil fuil acu ina bhfaecas, de réir theoirlínte Fheidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte, ba chóir ionscópachtaí ar an drólann a dhéanamh ar na hothair seo laistigh de 28 lá. Ach theip ar an FSS é sin a dhéanamh sna 2020idí agus ghí othair i mbaol dá bharr.  

## Féach freisin

* Ionscópacht ar an drólann 

## Tagairtí

Catagóir:Ionscópacht
Catagóir:Ailse
Catagóir:Gaistreintreolaíocht
Catagóir:Diagnóis leighis
Ionstraim trasdula

Ionstraim réalteolaíochta chun aistear rinn spéire os cionn fadlíne an bhreathnóra a bhrath. Cheap an réalteolaí Danmhargach Ole Roemer (1644-1710) an chéad cheann i 1689. Go ginearálta, is teileascóp í atá feistithe ar ais chothrománach fhosaithe ionas gur féidir leis scuabadh trí phlána ceartingearach tríd an bhfadlíne. D'úsáidtí é le cloig a cheartú, trí am fosaithe áitiúil (meán lae, mar shampla) a thaifeadadh trí bhrath. Ós rud é go bhfuil an difríocht ama idir meán lae ag áit ar bith agus meán lae i nGreenwich cothrom le domhanfhad na háite sin, is féidir an ionstraim seo a úsáid chun domhanfhad áite a dhéanamh amach. 

## Tagairtí
Iontaise

mion|''Ocenebra erinaceus''
Iarsma d'orgánach a bhí beo uair amháin atá iompaithe go cloch agus gafa go domhain i sraith íochtarach carraigeacha is ea **iontaise**. Ciallaíonn sé sin go raibh rud beo ann uair amháin ach go bhfuil sé athraithe go cloch agus gafa sa charraig anois. 

Cumtar iontaise nuair a imoibríonn mianraí san uisce faoin talamh le creatlacha planda nó ainmhí, na mianraí seo ag glacadh páirte sa struchtúr in ionad dúl eile, ionas go gcruthaítear macasamhail den bhunphlanda nó an bunainmhí. 
[clé|mion|Iontaise as [Loch Aillionn|Loch Aillíon]]
De bhrí go bhfuil na sraitheanna íochtaracha carraigeacha níos seanda ná na sraitheanna uachtaracha, ní mór gur ó thréimhse gheolaíoch níos seanda aon speiceas a fhaightear i sraith íochtarach ná ceann a fhaightear i sraith uachtarach. 

Ó fhianaise seo na n-iontaisí, déanann na pailé-ointeolaithe staidéar ar éabhlóid na beatha ar Domhan, ó na hiontaisí is ársa — na halgaí gormghlasa a mhair timpeall 3,500 milliún bliain ó shin — go dtí na speicis bheatha atá ar Domhan inniu.

## Iontaisí in Éirinn
mion|crosóg mhara beo in Éirinn inniu
Sna 1980idí fuair an Dochtúir Éamon Doyle iontaise i gcarraig i gConamara. Níor fhéach eolaithe ar an iontaise go dtí an bhliain 2017. Crosóg mhara a bhí inti. Bhí sí an-bheag agus tá sí 435 milliún bliain d’aois! Ní raibh na dineasáir féin ar an saol ag an am sin.

Léiríonn sé sin go raibh Conamara – agus Éire iomlán – faoin bhfarraige fadó fadó. Agus tá gaolta leis an gcrosóg mhara fós beo i bhfarraigí na hÉireann agus gan mórán athraithe orthu ó shin.

## Tagairtí

Catagóir:Iontaisí
Iontaise bheo

Saghas planda nó ainmhí a mhair go dtí an aois seo gan athruithe ar fiú trácht orthu thar thréimhse an-fhada ama, agus an chuid is mó dá thréithe díreach cosúil le horgánaigh atá ar chaoi eile imithe i léig, le fáil mar iontaisí amháin. Mar shampla, thángthas ar an gcéalacant sa bhfarraige amach ó dheisceart na hAfraice i 1939, sliocht grúpa a mheastaí roimhe sin a bheith imithe i léig, a raibh eolas orthu ó fhianaise na n-iontaisí. 

## Tagairtí

Catagóir:Iontaisí
Iontrón

Seicheamh neamhchódaithe de núicléitídí, agus mar sin bunphéirí, taobh istigh de ghéin ar an DNA a scarann dhá chuid de sheicheamh códaithe (eastróin). Tugtar *seicheamh idirghabhálach* air freisin. Bíonn níos mó ná iontrón amháin i mbeagnach gach géin. An chéad chóip a dhéantar ó ghéin (an phríomhchóip) is seicheamh comhtheagmheálach de RNA neamhchódaithe (iontróin) is RNA codaithe (eastróin) í. Baintear na hiontróin agus nasctar na heastróin le chéile trí phróiseas spladhsála chun an teachtaire-RNA (mRNA) a dhéanamh. Ní bhíonn sa mRNA ach an seicheamh, gan bhriseadh, a shainíonn an phróitéin. Iompraítear an mRNA amach ón núicléas don chíteaplasma, áit a n-aistrítear an t-eolas géiniteach sa seicheamh seo ina phróitéin. 

## Tagairtí
Iora rua eireabaill lannaigh

Is creimire é an **iora rua ireabaill lannaigh**, cosúil le hiora rua, a áitríonn coillearnach i lár na hAfraice. Ní fíoriora rua é. Ag bun an eireabaill bíonn lanna móra sa bhfo-chraiceann. 6 chineál atá cosúil le hiora rua eitilte, scannán tacaithe ag slat fhada loingeáin a thagann amach ó gach uillinn.

## Tagairtí
Iora rua eitilte

Iora rua le cleitearnach mór craicinn idir a chosa tosaigh is deiridh. Téann sé ar foluain idir na crainn, suas le 450 m i léim amháin. Gníomhach le breacadh is crónú an lae. 33 speiceas san Áise, ceann amháin in oirthear na hEorpa, agus dhá cheann i Meiriceá Thuaidh.

## Tagairtí
Íosóip

*Baineann an t-alt seo leis an speiceas Hyssopus officinalis. Má tá spéis agat sna plandaí eile sa ghéineas céanna, a dtugtar “íosóip” orthu go minic, féach [[Hyssopus]].*

Is planda beag tomach ilbhliantúil í an **íosóip** nó **íosóip íceach** (*Hyssopus officinalis*). Tá sí i bhfine na Lamiaceae, is é sin fine na miontas. Fásann sí suas le 60 cm ar airde. Dúchasach do dheisceart na hEorpa agus iarthar na hÁise. Na duilleoga caol, i bpéirí urchomhaireacha; na bláthanna dé-mhaothánach, vialait/gorm, i bhfáinní a dhéanann spící fada scaipthe aontaobhacha. Saothraithe ar dtús mar luibh leighis, ach faightear nádúraithe í uaireanta.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Íosreo

Reo, síos go dtí -20&nbsp;°C nó níos lú fós, i reoiteoir cófra nó caibinéid. Taispeánann sraith réaltaí cumas an reoiteora an teocht a choinneáil íseal a dhóthain chun bia a chaomhnú ar feadh i bhfad. Comharthaíonn 4 réalta gur féidir bia a chaomhnú sa reoiteoir ar feadh 3 mhí. Is féidir bianna áirithe — mairteoil amh, glasraí, torthaí úr — a choinneáil ar feadh bliana. 

## Tagairtí

Catagóir:Teocht
Ironbridge

Baile stairiúil tionsclaíoch i mám abhainn na Sabhrainne, an áit ar rugadh an Réabhlóid Thionsclaíoch i Shasana. I 1709 bhruithnigh máistir ceárta iarainn ó Bhriostó, Abraham Darby (1678-1717), iarann den chéad uair le cóc, in ionad an ghualaigh thraidisiúnta, i gCoalbrookdale in aice láimhe. I 1778-1779 teilgeadh is tógadh an chéad droichead iarainn ann, 59.8 m ar fhad, 30.5 m ar leithead, 13.7 m ar airde, agus 384.6 tonna meáchain. Téann an droichead trasna an mháma is na habhann. Is láthair oidhreachta domhanda é anois. 

## Tagairtí
Iseabar

Líne a tharraingítear ar léarscáil aimsire idir pointí ag a bhfuil an brú atmaisféarach céanna. Aonad brú a úsáidtear sa mheitéareolaíocht is ea an bar, agus tá 1013 milleabar i meánbhrú an atmaisféir. De ghnáth tarraingítear iseabair ag céimeanna 1, 2 nó 4 mhilleabar thart ar an meánluach. Léiríonn siad cá bhfuil an brú ard is an brú íseal, agus uaidh sin conas atá an t-aer ag gluaiseacht. Gluaiseann an t-aer ón mbrú ard go dtí an brú íseal, ach de bharr rothlú an Domhain gluaiseann an t-aer ar mhodh bíseach amach ón mbrú ard isteach ar an mbrú íseal. Sa leathsféar thuaidh, tarlaíonn gaotha ar tuathal thart ar an mbrú íseal (iomghaoth), agus gaotha ar deiseal a tharlaíonn thart ar an mbrú ard (frithiomghaoth). Nuair a bhíonn na hiseabair an-dlúth ar an léarscáil, ciallaíonn sé sin athruithe tapa brú, agus mar sin gaotha arda. Malairt scéil a bhíonn ann agus na hiseabair éadlúth. Tá na léaráidí seo lárnach i réamhaisnéis na haimsire. Sa teirmidinimic, is líne é ar ghraf a léiríonn an gaol idir toirt is teocht faoi bhrú tairiseach.

## Tagairtí
Iseaghuairne

Sa bhfisic núicléach is fisic na gcáithníní, candamuimhir veicteoireach a imchoimeádtar in idirghníomhuithe láidre núicléacha amháin, áisiúil chun na himoibrithe ceadaithe a dhéanamh amach is na cáithníní a rangú. Tugtar *an [[Guairne|ghuairne]] iseatópach* uirthi freisin. Mar shampla, bíonn veicteoir iseaghuairneach d'fhad ½ aonad ag neodróin is prótóin, dírithe suas i gcás na bprótón agus síos i gcás na neodrón. Bíonn an fórsa núicléach láidir neamhspleách ar threoshuíomh an veicteora seo, ag freagairt don fhíoras go bhfuil sé neamhspleách ar an lucht leictreach. Is samhail í den chandamuimhir ghuairneach.

## Tagairtí
Iseapód

[mion|250px|Míol mara breac ón bharraige feadh chósta na [An Bheilg|Beilge]]
Ball ar bith d'ord ilghnéitheach crústach a mbíonn colainn leacaithe agus 7 bpéire cos cosúil tóracsach acu is ea **iseapód**. Áitríonn siad an grineall i ngnáthoga uisciúla den chuid is mó. Uaireanta, bíonn siad seadánach ar éisc agus crústaigh eile. Éiríonn le cuid acu, cosúil le míolta críona, i ngnáthoga tíre.

## Tagairtí

Catagóir:Crústaigh
Iseatrópach

Téarma a chuireann in iúl go bhfuil airíonna ábhair mar an gcéanna i ngach aon treo tríd. Mar shampla, bíonn miotail iseatrópach de bhrí go mbíonn airíonna mar sheoltacht leictreach is theirmeach, modal Young, agus neart inteannta mar an gcéanna i dtreo ar bith ar fud aon phíosa den mhiotal. I gcontrárthacht leis seo, tá ábhair eile ainiseatrópach, ionas nach mbíonn a n-airíonna mar an gcéanna i ngach treo. Sampla coiteann is ea adhmad a bhíonn níos láidre i dtreo na snáithí ná trasna na snáithí. Bíonn ainiseatrópacht i gcriostail thréshoilseacha áirithe, ionas go léiríonn siad dé-athraontas.

## Tagairtí
Isileictreonach

Leis an líon céanna leictreon. Samplaí d'adaimh agus iain isileictreonacha is ea O2-, F-, Ne, Na+ is Mg2+, a bhfuil 10 leictreon i ngach ceann acu. Is móilíní isileictreonacha iad CO2 is N2O, 22 leictreon i ngach ceann acu.

## Tagairtí
Isilíne

Is é rud is **isilíne** ann ná líne ar léarscáil a cheanglaíonn pointí leis an luach céanna d'airí ar leith. Mar shampla, an isiteirm do phointí den teocht chéanna, is an t-iseabar do phointí leis an mbrú céanna.

## Tagairtí
Isipréin

C5H8, leacht a fhiuchann ag 34&nbsp;°C is ea **isipréin**. Is polaiméir suimiúcháin di an rubar nádúrtha. An bunaonad struchtúrtha sa mhóilín teirpéine freisin.

## Tagairtí
Isiteirm

Sa mheitéareolaíocht, líne ar léarscáil na haimsire a cheanglaíonn pointí (áiteanna) ag an teocht chéanna. Sa teirmidinimic, líne teochta tairisí, mar shampla, ar ghraf a léiríonn an gaol idir brú is toirt.

## Tagairtí
Ispíneachas

Is éard is **ispíneachas** nó **botalas** ann ná galar an-trom, go minic marfach, a tharlaíonn de bharr ionghabháil na tocsaine nimhiúla a tháirgeann na baictéir Claustridium botulinum. Ceann de na bia-nimhithe is déine dá bhfuil ann, a chuireann isteach ar an néarchóras go bhforbraíonn pairilis is cliseadh riospráide go tapa. Faightear an tocsain seo i dtorthaí, feoil nó éisc atá neamhaigéadach, nach léiríonn aon mhilleadh ach nach ndearnadh dóthain cócaireachta orthu. Is féidir na baictéir a chealú ach cócaireacht ar feadh 10 nóiméad ag 80&nbsp;°C a dhéanamh ar an mbia. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Damba Itaipú

Damba mór, déanta as ithir is carraigeacha, trasna abhainn Paraná ar an teorainn idir an Bhrasaíl is Paragua is ea **Damba Itaipú** a osclaíodh i 1991. 189 m in airde. Is féidir leis suas le 12,600 MW cumhachta hidrileictrí a ghiniúint, an t-aschur is mó ó aon choimpléacs hidrileictreach gur osclaíodh na stáisiúin ginte ar Dhamba Mór na dTrí Mhám sa tSín.

## Tagairtí

Catagóir:Dambaí
Ithir

mion|Ithir
Ciseal uachtarach dhromchla an domhain, ina bhfuil páirteagail mhíne shíonchaite carraige agus ábhar orgánach. 

Déanann na páirteagail is míne cré, na páirteagail nach bhfuil chomh mín glár, agus na páirteagail is gairbhe gaineamh. 

Má bhíonn fliuchras ar fáil, fásfaidh fásra ar an ithir agus soláthróidh sí gnáthóg do raon leathan fásra is ainmhithe.
[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Soil_profile.jpg|clé|mion|[Próifíl ithreach a thaispeánann na cisil dhifriúla faoin talamh]]
Ar an 5 Nollaig gach bliain, ceiliúrtar *Lá Domhanda na nIthreacha*.

## Tagairtí

Catagóir:Talamh
Catagóir:Ithireolaíocht
Catagóir:Ithir
Ithireolaíocht

[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Soil_profile.jpg|mion|[Próifíl ithreach a thaispeánann na cisil dhifriúla faoin talamh]]
Is éard is **ithireolaíocht** ann ná staidéar ar ithir, a comhdhéanamh is a bainistiú, mar mheán chun plandaí a fhás. 

Tagann bainistiú fisiciúil na hithreach, a saothrú, a draenáil, is a huisciú san áireamh, agus a bainistiú ceimiceach chun a stádas cothaithe, a haigéadacht, is a salandacht a rialú.

## Tagairtí

Catagóir:Ithireolaíocht
Iugarnáit

mion|Carr Iugarnáit i bpictiúr ón mbliain 1851
Dia Hiondúch a dtugtar *Visniú* air freisin, a bhfuil teampall ina onóir i bPuri na hIndia. Dhá chiall ghaolmhara a bhíonn leis an bhfocal in iarthar an Domhain: fórsa ollmhór dochoiscthe, agus feithicil ollmhór tarracóra/leantóra. Meastar go dtagann sé seo ó ghnás lucht leanta an dé iad féin a chaitheamh faoi rotha na cairte a iompraíonn íomhá an dé i mórshiúl a fhéile. 

## Tagairtí

Catagóir:Hiondúchas
Féilire Iúil

Féilire a bhunaigh Iúil Caesar i 46 RC de bhrí go raibh an féilire a bhí in úsáid ó 153 RC suas le 3 mhí as alt leis na séasúir. Chuir sé 67 lá breise sa bhliain 43 RC, agus chinntigh go mbeadh 365 lá sa bhliain is lá breise gach 4 bhliain (bliain bhisigh), ar dtús trí dhá 24 Feabhra a bheith ann. Modhnaíodh in 8 AD é nuair a ceartaíodh feidhmiú na mblianta bisigh. In úsáid sa chuid is mó den Eoraip go dtí 1582 nuair a chuireadh féilire Ghréagóra i bhfeidhm.

## Tagairtí

Catagóir:Féilirí
Iúnó

An 3ú astaróideach a fionnadh ag na réalteolaithe, i 1804. Trastomhas 248 m aige. Faoi seo, áfach, tá níos mó ná 1600 astaróideach (nó dreige) ar eolas, an chuid is mó díobh sa bhearna idir Mars is Iúpatar, réigiún ar a dtugtar *crios na n-astaróideach*. Reanna spéire is ea na hastaróidigh, le trastomhais idir ciliméadar is na céadta ciliméadar, atá róbheag le bheith ina bpláinéid. Meastar gurb é imtharraingt láidir Iúpatair ollmhóir is bun le bailiú na n-astaróideach i gcrios na n-astaróideach.

## Tagairtí

Catagóir:Astaróidigh
Iúr

Is crann beag nó sceach shíorghlas é an t-**iúr** (nó an *eo*). Dúchasach d'iarthar an leathsféir thuaidh. Duilleoga tanaí leacaithe, ag leathadh in dhá líne chomhthreomhara. Na síolta cumhdaithe le hairil scarlóideach mhéith. An duilliúr is na síolta fíornimhiúil, ach an t-aral inite.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Crainn
An Tréimhse Iúrasach

Tréimhse gheolaíoch sa ré Mhéiseasóch ab ea an **Tréimhse Iúrasach**, a bhí ann 195-140 milliún bliain ó shin. Na forbairtí is sainiúla sa tréimhse ab ea na reiptílí móra a bhí i gceannas ar tír, ar muir, is san aer. Bhí na farraigí réasúnta éadomhain agus lán de bheatha (mar shampla, na hamóinítí). Tháinig éin chun cinn den chéad uair, ach bhí mamaigh an-chéadrata (is é sin le rá nach raibh siad chomh forbartha sin).

## Féach freisin

* Dineasár

## Tagairtí

Catagóir:Tréimhsí geolaíocha
Eaglaisí Ivanovo

mion|An bealach isteach chun eaglaisí Ivanovo (séipéal nua-aimseartha sa ghrianghraf)
mion|Freascónna i gceann de na séipéil
Is iad **Eaglaisí Ivanovo** sraith ceall, séipéal is eaglaisí atá gearrtha amach as éadan na carraige ar bhruacha abhainn Rusenski Lom gar do bhaile beag Ivanovo in oirthuaisceart na Bulgáire. Thóg manaigh iad sa 13ú–14ú céad. Láthair oidhreachta domhanda anois.

## Tagairtí

Catagóir:An Bhulgáir
Catagóir:Ceartchreidmheachas
Catagóir:Eaglaisí
François Jacob

Bithcheimicí a rugadh i Nancy na Fraince is ea **François Jacob** (17 Meitheamh 1920 &ndash; 19 Aibreán 2013).  

Lena chomhghleacaí Jacques Monod, rinne sé taighde bunúsach ar mheicníochtaí géiniteacha rialaithe. 

Roinneadar Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1965, le André Lwoff.  

D'fhoilsigh sé *La Logique du vivant* (Loighic na Beatha, 1970) agus *La Statue intérieure* (An Dealbh Inmheánach, 1974). 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1920
Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Bitheolaithe Francacha
Arne Jacobsen

Ailtire is dearthóir a rugadh i gCóbanhávan, mínitheoir mór an nua-aoiseachais ab ea **Arne Emil Jacobsen** (11 Feabhra 1902– 24 Márta 1971). Is iad ilstórach SAS i gCóbanhávan (1955) agus Coláiste Chaitríona in Oxford (1964) a phríomhfhoirgnimh phoiblí. Dhear sé gréithe boird, teicstílí is troscán clasaiceach freisin, ina measc cathaoireacha Uibhe is cathaoireacha Eala don Óstán Ríoga i gCóbanhávan. 

## Gailearaí

Íomhá:SAS Royal Hotel, Copenhagen, 1955-1960.jpg|Óstán Ríoga SAS, Cóbanhávan, 1955–1960
Íomhá:Catz Moat.jpg|Móta Catz ag Coláiste Chaitríona in Oxford,1964
Íomhá:Haendelallee33.JPG|Teach príobháideach i Hansviertel, sa Ghearmáin, 1957
Íomhá:Arne Jacobsen Bellavista 2005-09.jpg|Tithíocht Bellavista, 1957
Íomhá:Arne-jacobsen-bestik.jpg|Sceanra, 1957
Íomhá:The_Swan%26The_Egg.jpg|Cathaoireacha Uibhe (ar chlé) agus Eala (ar dheis), 1958
Íomhá:Life guard tower, Klampenborg.jpg|Túr garda tarrthála, Klampenborg, an Danmhairg, 1933
Íomhá:Icelandic Embassy (London, UK - August 2009).jpg|Ambasáid na Danmhairge, Londain, 1977 


## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1902
Catagóir:Básanna i 1871
Catagóir:Ailtirí Danmhargacha
Jacopo della Quercia

Dealbhóir a saolaíodh i Siena na hIodáile ab ea **Jacopo della Quercia** (c 1374-1438). Is iad a shaothair is cáiliúla *Fonte Gaia* (Fuarán Croíúil) na cathrach sin, a rinne sé i 1414-1419, agus an rilíf ar dhoras ornáideach San Petronia i mBologna.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1374
Catagóir:Básanna i 1438
Joseph Marie Jacquard

Fíodóir síoda a rugadh i Lyon na Fraince ab ea **Joseph Marie Jacquard** (1752-1834). D'fhionn sé seol Jacquard (1801-1808) a rinne éascaíocht do ghnáthoibrí patrúin an-chasta fíodóireachta a tháirgeadh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1752
Catagóir:Básanna i 1834
Catagóir:Fíodóirí
Naomi Christine James

Luamhaire is scríbhneoir a rugadh sa Nua-Shéalainn is ea **Naomi Christine James** (2 Márta 1949). Leis an sloinne Power a rugadh í. An chéad bhean a sheol timpeall an Domhain ina haonar, agus an chéad bhean timpeall Rinn na hAdhairce, ar a luamh *Express Crusader* i 1977-1978. I 1980 bhain sí curiarracht dhomhanda na mban amach i dtrasnú aonair an Aigéin Atlantaigh. 

## Leabhair
James, Naomi (1979). *At One With The Sea: Alone around the World*. Londain: Book Club Associates. ISBN 0-09-136860-X.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Seoltóirí
Catagóir:Daoine Nua-Shéalannacha
Catagóir:Daoine beo
William James

Síceolaí is fealsamh a rugadh i Nua-Eabhrac ab ea **William James** (11 Eanáir 1842 - 26 Lúnasa 1910). Deartháir leis an úrscéalaí cáiliúil Henry James. Shaothraigh sé teoiric eolais ar thug sé pragmatachas uirthi. I measc a leabhar tá *The Principles of Psychology* (Prionsabail na Síceolaíochta, 1890), *The Varieties of Religious Experience* (1902, Cineálacha Éagsúla na Taithí Reiligiúnda), agus *Pragmatism* (Pragmatachas, 1907).
Ba é an chéad oideachasóir a chur chúrsa síceolaíochta ar fáil ar  sna Stáit Aontaithe. Bhí James ar cheann de na príomhsmaointeoirí agdeireadh am naoú haois déag agus creidtear go raibh sé ar cheann de na fealsúna is mó tionchar a raibh riamh sna Stáit Aontaithe, agus thug daoine eile an lipéada "Athair na síceolaíochta Meiriceánach" air. Chomh maith le Charles Sanders Peirce agus John Dewey, meastar é a bheith ar cheann de na figiúirí is mó a bhain leis an scoil fealsúnachta a dtugtar pragmatachas uirthi, agus luadh é freisin mar cheann de bhunaitheoirí na síceolaíochta feidhme. D'fhorbair sé freisin an dearcadh fealsúnachta ar a dtugtar an t-eimpíreachas radacach. Chuaigh a chuid oibre i bhfeidhm ar ar intleachtóirí eile ar nós Émile Durkheim, W. E. B. Du Bois, Edmund Husserl, Bertrand Russell, Ludwig Wittgenstein, Hilary Putnam, agus Richard Rorty, agus bhí tionchar aige ar fiú Uachtaráin, ar nós Jimmy Carter.

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúna Meiriceánacha
Catagóir:Síceolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1910
Catagóir:Daoine a rugadh i 1842
Karl Guthe Jansky

Innealtóir raidió a rugadh i Norman, Oklahoma ab ea **Karl Guthe Jansky** (22 Deireadh Fómhair 1905 - 14 Feabhra 1950). I 1932 rinne sé fionnachtain bhunúsach, go raibh tonnta raidió ag teacht ón spás. D'éascaigh sí seo forbairt na radairéalteolaíochta sna 1950idí. Le fada anois, tugtar *an [[radaíocht]] chosmach* ar na tonnta raidió seo.

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1905
Catagóir:Básanna i 1950
Janus

An 10ú gealach ag Satarn, a fionnadh i 1966. Timpeall 200 km ar trastomhas, timpeall 151,000 km amach ó Shatarn.

## Tagairtí
James Hopwood Jeans

Réaltfhisicí a rugadh in Ormskirk Shasana ab ea **James Hopwood Jeans** (11 Meán Fómhair 1877 – 16 Meán Fómhair 1946). Rinne sé taighde suntasach ar theoiric na ngás, an teoiric chandamach, agus éabhlóid na réaltaí. Chuir sé eolaíocht is réalteolaíocht os comhair an phobail go rathúil freisin le leabhair mar *The Universe Around Us* (An Chruinne Mórthimpeall Orainn, 1929), *Through Space and Time* (Trí Spás is Am, 1934), *Science and Music* (An Eolaíocht is an Ceol, 1937) agus *Physics and Philosophy* (An Fhisic is an Fhealsúnacht, 1942). 

Catagóir:Básanna i 1946
Catagóir:Daoine a rugadh i 1877
Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha

## Tagairtí
John Jeffries

Balúnaí is lia a rugadh i mBostún, Massachusetts, ab ea **John Jeffries** (5 Feabhra 1745 – 16 Meán Fómhair 1819). Lia ginearálta na bhfórsaí Briotanacha le linn Réabhlóid Mheiriceá ab ea é. Chuir sé faoi i Sasana agus i 1785 rinne an chéad trasnú balúin thar Mhuir nIocht le Jean-Pierre Blanchard (1753–1809). Sa bhliain 1790 d'fhill sé ar Mheiriceá. Shíothlaigh sé i mBostún sa bhliain 1819. 

## Tagairtí

Catagóir:Lianna Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1744
Catagóir:Básanna i 1819
Edward Jenner

Lia a saolaíodh i mBerkeley Shasana ab ea **Edward Jenner** (17 Bealtaine 1749 - 26 Eanáir 1823). I 1796 d'ionaclaigh sé páiste le bolgach bó, agus dhá mhí níos déanaí le bolgach Dé. Níor tholg an páiste an galar marfach seo. Ina dhiaidh sin tháinig vacsaíniú le bheith an-choiteann mar chosaint i gcoinne galar éagsúil. 

## Tagairtí

Catagóir:Lianna Sasanacha
Catagóir:Bitheolaithe Sasanacha
Catagóir:Bolgach
Catagóir:Daoine a rugadh i 1749
Catagóir:Básanna i 1823
Johannes Hans Daniel Jensen

Fisiceoir a rugadh i Hamburg na Gearmáine ab ea **Johannes Hans Daniel Jensen** (1907-1973). Rinne sé taighde bunúsach ar struchtúr sceallach na gcáithníní fonúicléacha i gcosúlacht ar struchtúr sceallach na leictreon san adamh. Roinn sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain  1963 le Maria Goeppert-Mayer is Eugene Wigner. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Willis Linn Jepson

Luibheolaí a saolaíodh gar do Vacaville, California ab ea **Willis Linn Jepson** (19 Lúnasa 1867 - 7 Samhain 1946). I measc a scríbhinní tá an saothar clasaiceach *A Manual of the Flowering Plants of California* (Lámhleabhar Plandaí Blátha California, 1925). Bhunaigh sé Cumann Luibheolaíochta California i 1913, agus Conradh Cosanta na gCrónghiúisí i 1918. 

## Tagairtí

Catagóir:Luibheolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1867
Catagóir:Básanna i 1946
Niels Kaj Jerne

Imdhíoneolaí Danmhargach a rugadh i Londain ab ea **Niels Kaj Jerne** (23 Nollaig 1911 – 7 Deireadh Fómhair 1994). Ina thaighde ar an gcóras imdhíonach, rinne sé staidéar ar chruthú na n-antasubstaintí, mhínigh forbairt na T-limficítí, agus shaothraigh teoiric an chórais imdhíonaigh ina samhlaítear é mar líonra limficítí is antasubstaintí ag idirghníomhú le chéile. 

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain  1984 le César Milstein is Georges Köhler as an obair sin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1911
Catagóir:Básanna i 1994
Catagóir:Imdhíoneolaithe Danmhargacha
Jíp

Is éard is **jíp** ann ná feithicil scafánta shaor, a rinneadh ar dtús d'arm Mheiriceá i rith an dara cogadh domhanda. Cuma ghránna air, ach áisiúil solúbtha ar gach saghas talún mar gheall ar an spás glan ard faoi agus a thiomáint 4 rotha. Ceannródaí ar chuid mhaith feithiclí oibre talún gairbhe, cosúil leis an Range Rover.

## Tagairtí

Catagóir:Brandaí Carranna
Catagóir:Brandaí Meiriceánacha‎
Jodrell Bank

Réadlann gar do Macclesfield Shasana is ea an **Jodrell Bank**. Príomhionad radaréalteolaíochta atá ann. Cuireadh ar siúl é sa bhliain 1945. Sir Bernard Lovell a bhunaigh agus baint aigesean agus ag an tionscadal le Ollscoil Manchester. Tá trí theileascóp ann, ceann díobh ainmnithe i ndiaidh Lovell.

mion|clé|230px|Jodrell Bank mar a bhí sé sa bhliain 1945

## Féach freisin
* Teileascóp Ollmhór

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

Catagóir:Réadlanna réalteolaíochta
Catagóir:Réalteolaíocht
Wilhelm Ludvig Johannsen

Luibheolaí is géineolaí a rugadh i gCóbanhávan na Danmhairge ab ea **Wilhelm Ludvig Johannsen** (3 Feabhra 1857 – Samhain 1927). Rinne sé taighde ceannródaíoch ar ghéinitic pónairí, agus chuir tús le géinitic chainníochtúil. Is é a chum na téarmaí géin, feinitíopa, is géinitíopa.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1857
Catagóir:Básanna i 1927
Catagóir:Luibheolaithe Danmhargacha
Catagóir:Géineolaithe Danmhargacha
Catagóir:Daoine Danmhargacha
Donald Johanson

Pailé-antrapeolaí a rugadh i Chicago is ea **Donald Carl Johanson** (r. 28 Meitheamh 1943). Agus é i mbun tochailtí antraipeolaíocha in Afar san Aetóip i 1972-1977, tháinig sé ar iontaisí homainidí, 3-4 mhilliún bliain d'aois, atá fíorthábhachtach do réamhstair an chine dhaonna. Ina measc bhí Lucy, sampla baineann atá leathiomlán, agus fuílligh de ghrúpa 13 indibhid eile. 

## Tagairtí

Catagóir:Antraipeolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Daoine beo
Amy Johnson

Eitleoir a saolaíodh i Hull Shasana ab ea **Amy Johnson** (1 Iúil 1903-5 Eanáir 1941). D'eitil sí ina haonar ó Shasana go dtí an Astráil i 1930, go dtí an tSeapáin bealach na Sibéire i 1931, agus go Cape Town san Afraic Theas i 1932. I ngach cás, d'éirigh léi curiarracht ama a bhaint amach.

## Tagairtí

Catagóir:Eitleoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Básanna i 1941
Philip Johnson

Ailtire is teoiricí a saolaíodh i gCleveland, Ohio ab ea **Philip Cortelyou Johnson** (8 Iúil 1906 – 25 Eanáir 2005). Tháinig sé le bheith ina mholtóir ar an stíl idirnáisiúnta. I measc a shaothar tá Foirgneamh Seagram, ilstórach i Nua-Eabhrac a dhear sé i gcomhar le Ludwig Mies van der Rohe (1945), Amharclann Stát Nua-Eabhrac ag Lárionad Lincoln (1964), Foirgneamh AT&T (1978–1984), agus Ardeaglais an Dóchais in Dallas, Texas (1998).

Chaith Johnson 45 bliana lena chomráda David Whitney. Bhí sé mar nós acu a gcuid deirí seachtaine a chaitheamh sa Teach Gloine, i New Canaan, Connecticut, teach a dhear Johnson féin sa bhliain 1949. Fuair sé bás le hadhairt sa Teach Gloine, ar an 25 Eanáir 2005.

## Gailearaí

Íomhá:Glass House 2006.jpg|An Teach Gloine
Íomhá:NewYorkSeagram 04.30.2008.JPG|Foirgneamh Seagram, 1958
Íomhá:Lipstick Building - Philip Johnson.jpg|Foirgneamh Lipstick, Nua-Eabhrac, 1986
Íomhá:Plaza castilla madrid.jpg|Puerta de Europa (Geata na hEorpa), Maidrid, 1989


## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Básanna in 2005
Catagóir:Ailtirí Meiriceánacha
Irène Joliot-Curie

Ceimiceoir, fisiceoir agus polaiteoir Francach ab ea  **Irène Joliot-Curie** (12 Meán Fómhair 1897 – 17 Márta 1956) an iníon ba shine le Pierre Curie agus Marie Skłodowska - Curie, agus bean chéile Frédéric Joliot - Curie. I gcomhpháirt lena fear céile, bronnadh Duais Nobel na Ceimice ar Joliot- Curie sa bhliain 1935 as a bhfionnachtain ar an radaighníomhaíochta ionduchtaithe, rud a fhágann gurb iad an dara lánúin phósta riamh (i ndiaidh a tuismitheoirí) a bhuaigh Duais Nobel, agus iad ag cur le hoidhreacht teaghlaigh Curie de chúig Dhuais Nobel.   D'fhág sin gurb iad na Curie na buaiteoirí Ghradam Nobel is mó go dtí seo.  Bhí sí freisin ar dhuine den chéad triúr ban a bhí ina mball de rialtas na Fraince, agus d'éirigh sí ina fo-rúnaí do Thaighde Eolaíochta faoin bh*Front populaire* sa bhliain 1936. Eolaithe mór le rá iad  Hélène agus Pierre, beirt pháistí  Joliot-Curie. 

Sa bhliain 1945, bhí sí ar dhuine den seisear coimisinéirí ar *Le Commissariat à l'énergie atomique et aux énergies alternatives* (CEA) a chruthaigh de Gaulle agus Rialtas Sealadach Phoblacht na Fraince (*Gouvernement provisoire de la République française.*

Fuair sí bás i bPáras ar an 17 Márta 1956, de bharr na leoicéime géire a bhí nasctha lena nochtadh do pholóiniam agus X-ghathanna.Leoicéime ba thrúig bháis di.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1897
Catagóir:Básanna i 1956
Frédéric Joliot-Curie

Ceimicí fisiciúil a rugadh i bPáras ab ea **Jean Frédéric Joliot-Curie** (1900-1958). Pósta le Irène Joliot-Curie. Rinne sé taighde i gcomhar léi ar radaighníomhaíocht agus airíonna polóiniam, ag roinnt Duais Nobel léi. Ailse ba thrúig bháis dó, toradh ar a nochtadh do radaíocht thar na blianta, is dócha.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Básanna i 1958
Ceimiceoirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
John Joly

Fisiceoir, geolaí is ceapadóir a rugadh i gCluain Bolg, Co. Uí bhFáilí, ab ea **John Joly** (1857-1933). Cheap sé raon ionstraimí saotharlainne i gcomhair mianreolaíochta, agus ba cheannródaí é i réimsí éagsúla, ina measc feidhmeanna na radaighníomhaíochta mar theiripe ar ailse, is grianghrafadóireacht dhaite.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Básanna i 1933
Catagóir:Daoine a rugadh i 1857
Catagóir:Fisiceoirí Éireannacha
Marie-Ennemond Camille Jordan

Matamaiticeoir a saolaíodh i Lyon na Fraince ab ea **Marie-Ennemond Camille Jordan** (1838-1922). Ceannródaí i dteoiric na ngrúpaí. Chuir sé chun cinn teoiric na gcothromóidí difreálacha is teoiric na bhfeidhmeanna, a chuir sé i bhfeidhm ar an gcuar a ainmníodh as. Léirigh sé tábhacht shaothar Evariste Galois (1811-1832).

## Tagairtí

Catagóir:Matamaiticeoirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1838
Catagóir:Básanna i 1922
Brian David Josephson

Fisiceoir a rugadh i gCaerdydd ar 4 Eanáir 1940 is ea **Brian David Josephson**. Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic le Leo Esaki is Ivar Giaever i 1973 as a réamhinsintí teoiriciúla maidir le forshruthanna ag déanamh tolláin trasna cumair idir dhá leathsheoltóir (cumar Josephson). Tugtar *iarmhairtí Josephson* ar na feiniméin seo, atá bunúsach don mhodh caighdeánach chun voltas a thomhas ó 1990 anall.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Daoine beo
Cumar Josephson

deas|250px|thumb|Cumar Josephson
Ciseal an-tanaí ábhar inslithe ocsaíde idir dhá leictreoid fhorsheoltacha, a úsáidtear den chuid is mó i dtomhas réimsí maighnéadacha. Ceaptha ag Brian Josephson. Nuair a laghdaítear an teocht a dhóthain, treánn leictreondíseanna tríd an gciseal inslithe trí thollánú candamach. Má chuirtear réimse maighnéadach i bhfeidhm ar an gcumar, athraíonn sé seo an sruth tríd an inslitheoir, rud a ligeann don chumar feidhmiú mar lasc ardluais a fhéadfaidh a bheith an-áisiúil i ríomhairí amach anseo.

## Tagairtí
James Joule

Fisiceoir a saolaíodh i Salford Shasana ab ea **James Prescott Joule** (24 Nollaig 1818 – 11 Deireadh Fómhair 1889). 

Chruthaigh sé gur foirm fuinnimh atá i dteas. Rinne sé amach coibhéis mheicniúil teasa. D'fhorbair sé dearbhscála teochta. Ainmnítear aonad tomhais an fhuinnimh, an giúl, as.
[clé|mion|[Iarmhairt Joule-Thomson]]

## Féach freisin

* Iarmhairt Joule-Thomson
*Iarmhairt Joule

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1818
Catagóir:Básanna i 1889
Inigo Jones

Ailtire a rugadh i Londain, an chéad ailtire Sasanach a bhain cáil mhór amach ab ea **Inigo Jones** (15 Iúil 1573 – 21 Meitheamh 1652). Rinne sé staidéar ar dhearadh san Iodáil, agus thug an stíl Phallaidiach isteach i Sasana. I measc a dhearaí Pallaidiacha bhí Teach na Banríona i nGreenwich (1635) agus an Fleiteach i Whitehall (1622). 

## Gailearaí

Íomhá:Queens House.jpg|Teach na Banríona, Greenwich
Íomhá:Banqueting House London.jpg|An Fleiteach, Whitehall
Íomhá:Bottom storey façade Banqueting House.JPG|Garamharc ar an bhFleiteach
Íomhá:Banqueting House 801.jpg|Taobh istigh den Fhleitheach
Íomhá:Nebot covent garden market clean.jpg|Covent Garden


## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1573
Catagóir:Básanna i 1652
Catagóir:Ailtirí Sasanacha
Catagóir:Daoine as Londain