open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Josh Duhamel

Is aisteoir Meiriceánach é **Joshua David “Josh” Duhamel** a rugadh ar 14 Samhain 1972 i Minot, North Dakota do theaghlach Caitliceach de chúlra eitneach Eorpach measctha. Bhí sé ina pheileadóir ag Minot State University. Ina dhiaidh sin, d'oibrigh sé mar mhainicín ar feadh tamaill, ansin chuaigh sé leis an aisteoireacht. D’éirigh leis mar aisteoir agus páirt Leo du Pres á imirt aige ar an sobalchlár *All My Children* de chuid an tslabhra teilifíse Meiriceánaigh ABC. Bhí páirt William Lennox aige sa tsraith scannán *Transformers* freisin.

## Naisc sheachtracha
Josh Duhamel ag People.com, arna rochtain ar 4 Feabhra 2012

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Siadar an Rubha

Is sráidbhaile ar Leòdhas na hAlban, Comhairle nan Eilean Siar, é **Siadar an Rubha**. 

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Máire Uí Dhroighneáin

Is ban-aisteoir, agus uaireanta, amhránaí ar an sean-nós, í **Máire Uí Dhroighneáin**. 

## Saol
Rugadh agus tógadh Máire Uí Dhroighneáin i mBaile Nua, Cor na Rún, i gConamara. Bhain sí amach a lán duaiseanna san amhránaíocht ar an sean-nós, ag s an t-Oireachtas.

Tá Máire Uí Dhroighneáin le feiceáil sa tsraith Ros na Rún ar TG4.

Bhí Máire Uí Dhroighneáin ina aoi-amhránaí ar Amhráin is Ansa Liom ar TG4 i 2011 is í cur síos ar na hamhráin is fearr léi, ar an stíl cheoil is ansa léi agus ar foinse na n-amhrán atá aici.

## Féach freisin
* Sean-nós (amhránaíocht)
* Amhráin is Ansa Liom

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* r0snarun.com 
* IMDb
* Máire Uí Dhroighneáin ag casadh Donal Óg ar TG4
* Máire Uí Dhroighneáin ag casadh Barr an tSléibhe agus Donncha Bán ar TG4

## Físeanna
DVD Cré na Cille - Pairt: "Bríd Thoirbhealaigh"

Catagóir:Ban-aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Muintir Ros na Rún
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Tomás Ó Neachtain

Is amhránaí ar an sean-nós é ** Tomás Ó Neachtain**.

Buaiteoir ar Chorn Uí Riada faoi dhó ba é (1980 agus 1981).

## Saol
Rugadh agus tógadh Tomás Ó Neachtain i mBaile an tSléibhe, An Spidéal i gConamara.

Tá Tomás Ó Neachtain ag casadh amhráin ó bhí sé ina bhuachaill agus chuir sí suim mhór san amhránaíocht ar an sean nós sna 1970idí nuair a chuaigh sé chuig an Oireachtas.

Buaiteoir ar Chorn Uí Riada, príomhchomórtas sean-nóis na hÉireann ag Oireachtas na Gaeilge, ba é sa bhliain 1980 agus don dara huair i 1981.

Bhí Tomás Ó Neachtain ina aoi-amhránaí ar Amhráin is Ansa Liom ar TG4 le linn an dara sraith sa bhliain 2011 is é cur síos ar na hamhráin is fearr leis, ar an stíl ceoil is ansa leis agus ar foinse na n-amhrán atá aige.

## Dioscliosta
Corn Uí Riada Buaiteoirí 1972-2007

## Féach freisin
* Ceol traidisiúnta na hÉireann
* Sean-nós (amhránaíocht)
* Amhráin is Ansa Liom

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Tomás Ó Neachtain, Corn Uí Riada, 1981 ar RTÉ

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine beo
Amhránaíocht

Is éard atá i gceist le **amhránaíocht** ná úsáid a bhaint as an guth chun ceol a chasadh. Is é an guth an chéad uirlis a bhíonn ag gach duine.  [thumb|right| [Orla Fallon (Celtic Woman) sa bhliain 2007]]

## Fiseolaíocht
Sa duine, tagann anáil ó na scamhóga. Baineann an anáil seo athshondas as na téada gutha chun amhráin a chasadh.

## Oideachas
Is é eochair an oideachais cheoil sa seomra ranga é an amhránaíocht, dar leis an NCCA.

## Comórtas
Deirtear gurb é an comórtas an bealach is fearr leis an amhránaíocht a chur chun cinn, mar shampla ag Oireachtas na Gaeilge agus Corn Uí Riada.
 
## Féach freisin
* Amhránaí
* :Catagóir:Amhráin
* :Catagóir:Amhráin Éireannacha
* :Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
* :Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
## Tagairtí


Catagóir:Ceol
Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe
Àrnol

Is sráidbhaile ar Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar, na hAlban é **Àrnol** 

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Bratach na Sile

Cruthaíodh **Bratach na Sile** sa bhliain 1818. "La Estrella Solitaria" (Gaeilge: an Réalta Aonarach) a thugtar uirthi.

Is iad na dathanna agus a siombalachas:
* **[[Dearg]]**: fuil na saighdiúirí,
* **[[Bán]]**: sneachta na sléibhte,
* **[[Gorm]]**: an fharraige agus an spéir.

## Bratacha eile de chuid na Sile
### Iar-bhratacha na Sile

Íomhá:Flag of Chile (1812-1814).svg|Bhratach na "Seanathartha" (1812-1814)
Íomhá:Flag of Chile of the transition (1817).svg|Bratach na "hAthartha Nua" (1817-1818)
Íomhá:Flag of Chile (1818).svg|Dearadh na céad bhrataí

### Bratacha searmanais

Íomhá:Naval jack of Chile.svg|Bratach mhuirí na Sile
Íomhá:Flag of the President of Chile.svg|Bratach Uachtarán na Sile 


## Naisc sheachtracha
* An tSile ag Flagspot 

## Tagairtí

Catagóir:Bratacha
Catagóir:An tSile
Talcahuano, an tSile

Cathair agus común i mórcheantar Concepción, nó Gran Concepción, is ea **Talcahuano**. "Spéir thoirní" an chiall le *Talcahuano* i dteanga na Mapuche, pobal Indiach sa chuid sin den tSile. Tá Talcahuano suite ar an gcósta i réigiún Bobío, i lár na tíre. Calafort mór atá ann. Bhí 171,383 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2002.

## Naisc sheachtracha
* Bardas Talcahuano  (Spáinnis)

* thno.info  (Spáinnis)
* ASMAR - Astillero de Talcahuano  (Spáinnis)

mion|700 px|lár|Calafort Talcahuano 

Catagóir:Cathracha na Sile
Brèibhig, Barraigh

Is sráidbhaile beag ar an mBarraigh, Comhairle nan Eilean Siar é **Bréibhig**.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Pádraig Mac Suibhne

:*Tá níos mó ná duine amháin darb ainm Pádraig Mac Suibhne ann. Féach [[Pádraig Mac Suibhne (idirdhealú)]].*
Múinteoir, aisteoir, agus file Gaeilge ab ea **Pádraig Mac Suibhne** (1942–2020).  Rugadh agus tógadh é in Ard an Rátha, Contae Dhún na nGall.

## Saol
[clé|mion|[Ard an Rátha]]
[clé|mion|[Ollscoil na hÉireann, Má Nuad|Ollscoil Mhaigh Nuad]]
Chuaigh an Suibhneach le sagartacht ach d’éirigh sé as.   Bhain sé amach céim sa Ghaeilge agus sa stair in Ollscoil Mhaigh Nuad.

Múinteoir iarbhunscoile agus príomhoide ab ea é. 

Phós sé sa bhliain 1967 agus bhí cúigear clainne aige ach scar sé féin agus a bhean.
[clé|mion|Coimeádadh i b[Príosún Phort Laoise|Port Laoise é ar feadh tamaill.]]
Poblachtánach ab ea é agus coimeádadh i bPort Laoise é ar feadh tamaill.

Bhí baint mhór aige le drámaíocht agus bhíodh sé ag aisteoireacht in Amharclann an Damer i mBaile Átha Cliath. Bhíodh páirt aige sa chlár grinn Gleann Ceo ar TG4 chomh maith.

### Saothar
D'fhoilsigh sé trí chnuasach filíochta, agus scríobh sé gearrscéalta chomh maith. Tá an t-uaigneas agus an mhoráltacht mar théamaí ina chuid filíochta. 

I measc a chuid saothar tá na gearrscéalta "An Coinín Cliste" agus "An Mhallacht" faoin teideal "Féar na Féile Vailintin agus scéalta eile". Dar le léirmheastóirí, pléann sé cúrsaí an tsaoil i slí an-simplí ghreannmhar ina chuid litríochta. 

#### "Colscaradh"
mion|'Colscaradh'ː an choimhlint mar chroílár an dáin
Is é a chum an dán "Colscaradh" a chlúdaítear ar chúrsa na hArdteistiméireachta in Éirinn. Tagann an dán seo ón gcnuasach *Solas Uaigneach*. Chum an file an dán seo tar éis dó an brón agus an briseadh croí a bhain le scarúint tuismitheoirí a fheiceáil agus é ag múineadh daltaí scoile.

#### Naisc sheachtracha

* An dán 'Colscaradh'ː ceacht, ceisteanna agus nótaí ar an suíomh cogg.ie
* Na focail, le Tuairisc.ie ar Youtube
* Marcus Lambe ag léamh an dán ar Youtube
* Beochan le TG4

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Willie Penrose

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála do cheantar Longphort - An Iarmhí é **Willie Penrose** (Gaeilge: *Liam Penrose*) (rugadh é 18 Lúnasa, 1956). Rugadh é i mBaile na Carraige, Chontae na hIarmhí. Tá sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre. D'éirigh sé as aoireacht an pháirtí i ngeall ar dhúnadh bheairic de chuid Arm na hÉireann.

## Féach freisin

* Longfort–An Iarmhí (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Abhcóidí Éireannacha
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Longfort–An Iarmhí (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae na hIarmhí
Gupaí

Is iasc trópaiceach é an **gupaí** (*Poecilia reticulata*). Tá sé ina bhall den fhine Poeciliidae. Tá sé ar cheann de na héisc thrópaiceacha is mó a dháiltear go forleathan ar domhan agus ar cheann de na speicis éisc uisceadáin fionnuisce is coitianta. Ball den fhine Poeciliidae atá ann agus, cosúil le beagnach gach ball Meiriceánach den fhine, tá sé beobhreitheach. Tagann gupaithe ó oirthuaisceart Mheiriceá Theas, ach tugadh isteach iad i go leor timpeallachtaí agus bíonn siad le fáil ar fud an domhain anois. Tá siad an-inoiriúnaithe agus bíonn rath orthu i go leor staideanna comhshaoil agus éiceolaíocha éagsúla. Bíonn na gupaithe fireanna níos lú ná na baineanna, agus bíonn eití eireaballacha agus droma ornáideacha acu. De ghnáth, beathaíonn gupaithe fiáine ar fhoinsí éagsúla bia, lena n-áirítear algaí beantacha agus larbhaí feithidí uisceacha. Úsáidtear gupaithe mar shamhailorgánach i réimsí éiceolaíochta, éabhlóide, agus staidéir iompraíochta.

## Tuairisc
Léiríonn Guppies dimorphism gnéasach. Cé go bhfuil dath coirp baineannaigh fiáine, bíonn splancscáileán, spotaí nó stríoca ag fireannaigh ar féidir leo a bheith in aon cheann de raon leathan dathanna. Is gnách go mbíonn forbairt agus léiriú patrúin datha i bpátrúin thyroid fireann mar gheall ar an méid hormóin thyroid atá iontu. Ní hamháin go mbíonn tionchar ag hormóin thyroid ar phatrún datha, ach rialaíonn siad feidhm inchríneach mar fhreagra ar a dtimpeallacht.

Athraíonn méid na guppies de réir inscne, tá guppies fireann 4 cm, agus baineannaigh 7 cm.

## Tagairtí
Catagóir:Éisc fhionnuisce
Catagóir:Poecilia
Catagóir:Éisc ubh-bheobhreitheacha
Catagóir:Éisc an Mhuir Chairib
Catagóir:Fána Antigua agus Barbúda
Catagóir:Fána an Bharbadós
Catagóir:Éisc eorahalacha na Brasaíle
Catagóir:Éisc na Guáine
Catagóir:Éisc Oileán na Tríonóide agus Tobága
Catagóir:Éisc fionnuisce Veiniséala
Catagóir:Éisc cur síos air in 1859
Catagóir:Tacsain ainmnithe ag Wilhelm Peters
Catagóir:Airteagail ina bhfuil gearrthóga físe
Cyprinodontiformes

Is iad na **Cyprinodontiformes** ordú na n-iasc fionnuisce beag. Iasc uisceadán go leor, mar shampla gupaithe agus beo-shealbhóirí, san áireamh.

Catagóir:Éisc fhionnuisce
Ceann a Tuath nan Loch

Is ceantar ar Leòdhas na hAlban, Comhairle nan Eilean Siar, é **Ceann a Tuath nan Loch** (Lochanna an Tuaiscirt as Gaeilge). 

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Camas Úig

Is bá é **Camas Úig**, ar Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar, na hAlban.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Gaeilge Chianach

Tugtar **Gaeilge Chianach** nó an **Ghaeilge Ársa** ar an bhfoirm is sine de na teangacha Gaelacha a bhí ann roimh an tSean-Ghaeilge . Tá sí ar eolas againn toisc go raibh blúirí, den chuid is mó ainmneacha pearsanta, inscríofa ar chlocha in aibítir oghaim in Éirinn agus iarthar na Breataine Móra ón 4ú go dtí an 7ú nó 8ú haois. Sa seachtú haois, tháinig an chéad leagan caighdeánaithe den Ghaeilge, an tSean-Ghaeilge (Guithealg nó Goidelc), ar an bhfód. Tugtar *Gaeilge Ársa* ar Ghaeilge na 5ú agus na 6ú haoise, agus Gaeilge réamhstairiúil ar an teanga a bhí ann roimhe sin.  Bhain an Ghaeilge Chianach, idir 300-600 A.D., úsáid as an aibítir sheanda, an tOgham.

## Féach freisin
*

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Ogham
Catagóir:Canúintí na Gaeilge
Catagóir:Teangacha ársa
Catagóir:Éire réamhstairiúil
Catagóir:Stair na Gaeilge
Mairéad Mhic Dhonncha

Is amhránaí ar an sean-nós í **Mairéad Mhic Dhonncha**. 

## Saol
Rugadh agus tógadh ** Mairéad Mhic Dhonncha (Nic Gearailt)** i gCuas an Bhodaigh, Baile Reo, Corca Dhuibhne, ach tá cónaí uirthi le fada i Ráth Chairn i gContae na Mí.

Tá Mairéad Mhic Dhonncha ag casadh amhráin ó bhí sí ina cailín beag bídeach, is ón mBlascaod a muintir. Fuair sí a stór amhráin óna máthair, Máire Mhic Gearailt  (Ní Shúilleabháin). Col ceathrar le Muiris Ó Súilleabháin ba í. 

Bhain sí amach a lán duaiseanna san amhránaíocht ar an sean nós ag féilte. Buaiteoir ar Chomórtas na mBan ba í ag an Oireachtas. Bhí an corn Pan-Cheilteach buaite aici chomh maith le Gradam Sean-Nóis Cois Life. 

## TG4
Rinneadh roinnt clár a raibh sé d'aidhm acu (ar TG4 agus ar Raidió na Gaeltachta) agus í ag casadh amhrán ar an sean-nós. Thar na blianta, tháinig Mairéad Mhic Dhonncha ar mórán chláir teilifíse mar aoi-amhránaí. Bhí Mairéad Mhic Dhonncha ina aoi-amhránaí ar Amhráin is Ansa Liom ar TG4 le linn an dara sraith sa bhliain 2011 is í cur síos ar na hamhráin is fearr léi, ar an stíl ceoil is ansa léi agus ar foinse na n-amhrán atá aici.

## Dioscliosta

### Up Cuas, 1990
Sa bhliain 1990, d’eisigh Mairéad Mhic Dhonncha a chéad cheirnín, 'Up Cuas!' (Cuas an Bhodaigh, Baile Reo, Corca Dhuibhne). Tá 12 amhráin in iomlán ar an sean nós ar an albam seo.

# An Cailín Deas Rua 
# Éamonn Mágáinne 
# Oileán Dhún an Óir 
# Ó Beir mo Bheannacht 
# Máire Bheag de Barra 
# An Páistín Fionn 
# Raghadsa is mo Cheaitísaí 
# Rá na nGearaltach 
# Táimse ar an mBaile Seo 
# Táim Sínte ar do Thuama 
# An Seanduine 
# An Dílleachta Fáin 
  
### Bun an Bhaile
Tá amhráin Chorca Dhuibhne ar an diosca an seo, mar shampla Éamon Mhagáine, Beauty Deas an Oileáin, agus Bruach na Carraige Báin.

## Féach freisin
* Ceol traidisiúnta na hÉireann
* Sean-nós (amhránaíocht)
* Amhráin is Ansa Liom

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

## Físeanna
* Mairéad Mhic Dhonncha ar TG4, ag casadh Táim Sínte ar do Thuama 
* Mairéad Mhic Dhonncha ar TG4, ag casadh Oileán Dhún an Óir 

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Tertullian

Údar bisiúil luath-Críostaí ón Chartaiga i gCúige Rómhánach na hAfraice ab ea **Quintus Septimius Florens Tertullianus**, nó **Tertullian** (c. 160 -. C 225 AD), Is é an chéad údar Críostaí é a tháirg corpas fairsing de litríocht na Críostaíochta as Laidin. Bhí sé ina luath-chosantóir suntasach Críostaí agus ina phoileimiceoir i gcoinne eiriceachta. Tugtar "athair na Críostaíochta Laidiní" agus "bunaitheoir dhiagacht an Iarthair" air.

Catagóir:Carthage
Catagóir:Aithreacha na hEaglaise
Catagóir:Diagairí na Críostaíochta
Catagóir:Breitheanna i 155
Catagóir:Básanna i 235
Catagóir:Iompaithigh chun na Críostaíochta
Catagóir:Diagairí
Catagóir:Frith-Ghnóiseachas
Catagóir:Frith-Ghiúdachas
Florens Tertullianus, Quintus
Catagóir:Rómhánaigh ón Afraic
Ravenna

Is é **Ravenna** (Romagnol: *Ravêna*) príomhchathair chúige Ravenna in Emilia-Romagna san Iodáil. Is é an dara común is mó sa tír ó thaobh achar de, le 652.89 km2. Ba é príomhchathair Impireacht na Róimhe Thiar ón mbliain 402 go deireadh na hImpireachta sa bhliain 476. Níos déanaí, bhí sí ina phríomhchathair ag na hOstrógotaigh.

Cé gur cathair intíre é Ravenna, tá bealach chuig Muir Aidriad aici trí Chanáil Candiano. Tá ocht suíomh UNESCO ann chomh maith.

Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha na hIodáile
Catagóir:Emilia-Romagna
David Kelly

Ba aisteoir Éireannach é **David Kelly** a rugadh ar an 11 Iúil 1929 agus a fuair bás ar 12 Feabhra 2012. Rinne sé aisteoireacht ar an stáitse agus ar chláir teilifíse is scannáin. Tá clú ar leith air as léirithe ar nós *[[Strumpet City]]*, *[[Fawlty Towers]]*, agus *[[Charlie and the Chocolate Factory]]*.

Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Básanna in 2012
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Chnocán Iaróm
Fionnuisce

thumb|right|240px|An Domhan le feiceáil ó Apollo 17. Tá 61% den fhionnuisce, nó 1.7% d'uisce iomlán ar domhan san oighearchlúid Antartach.

Is éard is **fionnuisce** ann ná uisce nádúrtha a fhaightear ar dhromchla an Domhain in oighearchlúideacha, in oighearchaidhpeanna, in oighearshruthanna, i bportaigh, i locháin, i locha, in aibhneacha agus srutháin, agus faoi thalamh mar screamhuisce in uiscígh agus sruthanna faoi thalamh. De ghnáth, bíonn tiúchan íseal salainn thuaslagtha agus solad tuaslagtha ar fáil ann. Go sonrach, ní chuirtear san áireamh sáile agus uisce goirt leis an téarma 'fionnuisce', cé go mbíonn uiscí mianraí-shaibhir, mar shampla fuaráin iarnachcha san áireamh. Baintear úsáid as an téarma "uisce milis" chun cur síos ar uisce úr i gcodarsnacht le salann goirt.

Catagóir:Éiceolaíocht uisceach
Catagóir:Uisce leachtach
Catagóir:Hidreolaíocht
Rimini

Is cathair í **Rimini** (Laidin: Ariminum) in Emilia-Romagna san Iodáil. Tá cónaí air 142,579 daoine inti. Is í príomhchathair Chúige Rimini í. Tá sí lonnaithe ar an gcósta ag Muir Aidriadach, idir na habhainn Marecchia agus Ausa. Tá clú air mar ionad turasóireachta le trá 15 cm ar fhad agus na mílte óstáin. Bhunaigh na Rómhánaigh í sa bhliain 268 RC, bhí sí tábhachtach ó thaobh teagmháil a choinneáil idir tuaisceart agus deisceart na tíre. Thóg na himpirí séadchomharthaí ar nós Airse Augustus agus Droichead Tiberius ann. 

Catagóir:Emilia-Romagna
Beárnaraigh Beag

mion|250px|clé|Traigh an Teampaill
Is oileán é **Beárnaraigh Beag**, i ngar do Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar, in Albain.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
An Cuan Sgitheanach

clé|250px|mion|An Cuan Sgitheanach

Is caolas é **An Cuan Sgitheanach** nó **an Cuan Sgìth** nó **Cuan na Hearadh** nó **A' Mhaoil**, idir Leòdhas agus an t-Eilean Sgitheanach na hAlban.

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na h-Eileanan Siar
Gníomhaíocht na nOibrithe agus na nDífhostaithe

Eagraíocht pholaitiúil Éireannach é **Gníomhaíocht na nOibrithe agus na nDífhostaithe** nó **GOD**, ( nó *WUAG*) atá lonnaithe i gCluain Meala agus an sprioc atá aici ná cur i gcoinne na dífhostaíochta i limistéar Dheisceart Thiobraid Árann. Cuireadh ar bun í sa bhliain 1985. Ar na baill tá Séamus Healy agus a dheartháir Paddy Healy.

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na hÉireann
Catagóir:Páirtithe polaitíochta Gníomhaíocht na nOibrithe agus na nDífhostaithe
Catagóir:Eagraíochtaí polaitíochta in Éirinn
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1985
Ruairí Ó Brádaigh

Ba phoblachtóir Éireannach é **Ruairí Ó Brádaigh** (2 Deireadh Fómhair 1932 – 5 Meitheamh 2013). Is iarcheann foirne ar Óglaigh na hÉireann (an tIRA), iaruachtarán ar Shinn Féin agus iaruachtarán de chuid Shinn Féin Poblachtach a bhí ann. Rugadh i gContae an Longfoirt é.

## Féach freisin

* Fear Manach agus Tír Eoghain Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1922–1969)
Catagóir:Baill den 16ú Dáil
Catagóir:Baill den IRA Sealadach
Catagóir:Ceannairí Shinn Féin
Catagóir:Coirpigh Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae an Longfoirt
Catagóir:Fir
Catagóir:Fear Manach agus Tír Eoghain Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Tacsón

Is éard is **tacsón** ann ná aonán nó grúpa tacsanomaíoch, nó an téarma a sainíodh ar ghrúpa tacsanomaíoch i gcóras foirmiúil ainmníocht. De ghnáth, tugtar ainm agus rang do thacsón, cé nach bhfuil ceachtar acu riachtanach. De ghnáth, bíonn tacsanomaí freagrach as cad a bhaineann nó nach mbaineann le ghrúpa tacsanomaíoch a shainmhíniú. Corruair, tarlaíonn sé nach mbíonn tacsanomaí ar aon intinn lena chéile faoi cé go díreach a bhaineann le thacsón faoi leith nó cén critéir a ba chóir a úsáid leis an orgánach a chur san áireamh ann.
## Naisc Sheachtracha
***TACSANOMAÍOCHT**. COMHAD FÍRICÍ:BITHEOLAÍOCHT https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Factfile/2019/Comhad%20F%C3%ADric%C3%AD%3A%20Bitheola%C3%ADocht%20GCE%20-%20Rang%C3%BAch%C3%A1n.pdf 
Catagóir:Aicmiú eolaíoch
Catagóir:Ainmníocht Zó-eolaíochta
Catagóir:Ainmníocht luibheolaíocha
Tacsanomaíocht (ginearálta)

mion|Bosca Tacsa : Sampla
Is éard is **tacsanomaíocht** (ón nGréigis Ársa:τάξις *taxis* "socrú" agus νομία *nomia* "modh") ann ná an eolaíocht a bhaineann le haithint agus le hainmniú speiceas, agus le hiad a shocrú in aicmiú faoi leith.

Baineann réimse na tacsanomaíochta, uaireanta dá ngairtear "tacsanomaíocht na bitheolaíochta", le cur síos agus úsáid na n-aonad tacsanomaíoch, ar a dtugtar 'tacsóin' (uatha:*tacsón*). Bíonn tacsanomaíocht ar leith mar thoradh ar an phróiseas ("an tacsanomaíocht de ..."), eagraithe i struchtúr ordlathach nó scéim rangúcháin. 
clé|mion|408x408px|''Histoire naturelle des animaux sans vertèbres'' of Jean-Baptiste Lamarck (1815)

## Próiseas

Cuirtear síos ar orgánaigh bheo, a n-ainmnítear is a rangaítear iad, de réir a gcosúlachtaí is a n-éagsúlachtaí, a gcarachtar deilbheolaíoch is a ngaolta éabhlóideacha. 
* Tosaítear le 5 phríomhroinn nó ríocht de gach orgánach beo:  **monera** (baictéir is a leithéidí),  **pratista** (orgánaigh aoncheallacha le núicléis, mar aiméibí),  **fungi** (beacáin is coincleacha),  **plantae** (plandaí ilcheallacha), agus  **animalia** (ainmhithe ilcheallacha). 
* Roinntear gach príomhroinn ina ranganna (mar shampla, rang i measc na n-**animalia** is ea an mamach). 
* Ansin roinntear gach rang ina oird (sampla de seo is ea na feoilitigh i measc na mamach). 
* An chéad chéim thacsanomaíoch eile is ea roinnt na n-ord ina gclanna (na hainmhithe conda i measc na bhfeoiliteoirí seo, mar shampla). 
* Roinntear gach clann ansin ina haicmí (cuir i gcás, an madra i measc na n-ainmhithe conda). 
* Ina dhiaidh sin roinntear gach aicme ina gnéithe ar féidir leo idirphórú go rathúil (sampla den rangú seo i measc na madraí is ea an madra baile). Ar deireadh roinntear gach gné ina speiceas (na brocairí i measc na madraí baile, abair).
mion|333x333px

## Eagraíocht

Is sampla de rangú nua-aimseartha an ceann a foilsíodh sa bhliain 2009 ag an nGrúpa Fhíligineacht Angaispeirmeach do gach beo-theaghlach de phlandaí bláthanna (an córas APG III).

## Féach freisin
* Carl von Linné

## Tagairtí


Catagóir:Córais aicmiúcháin
Catagóir:Iasachtaí Gréigise
Catagóir:Ainmníocht
Max Schmeling

Dornálaí Gearmánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain as 1930-1932, ab ea **Maximillian Adolph Otto Siegfried Schmeling** (2 Meán Fómhair , 1905 – 28 Feabhra, 2005). Tá aithne air mar *Black Uhlan of the Rhine*. 

Catagóir:Dornálaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1905
Catagóir:Básanna in 2005
Cnoc Filibhir Bheag

Is liagchiorcal ar Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar, na hAlban é **Cnoc Filibhir Bheag** 

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Dùn Chàrlabhaigh

Dún is ea **Dùn Chàrlabhaigh** agus é suite i gceantar Cheatharlabhaigh, ar Oileán Leòdhas, ar chósta thiar na hAlban. Tá an brugh caomhnaithe go maith - ar na codanna taobh thoir den seanbhalla tá sé fós 9 méadar in airde.
 
## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Brugh

250px|thumb|Brugh Mousa, Sealtainn

Brugh is ea struchtúr de chuid na hIarannaoise, déanta de chlocha-shingile, chuas-mhúrtha,  den chineál a bhíonn ar fáil in Albain amháin. Ní úsáidtear moirtéal ina ndearadh. Tugtar an t-aicmiú teach cruinn coimpléacsúil Atlantach orthu (Béarla: *complex atlantic roundhouse*); arna cheapadh ag seandálaithe na hAlban sna 1980í. Is iad an struchtúr réamhstairiúil is airde sa Bhreatain iadIs ábhar conspóideach é a mbunadh.

## Dáileadh

Tá brugha cáiliúla i:

* Mousa, Inse Shealtainn
* Liùrabhaig, áit a bhfuil Brugh Clickimin
* Càrlabhagh, Na hOileáin Siar,  áit a bhfuil Dún Chárlabhagh suite
* Gleann Eilg, áit a bhfuil Dún Teilbh agus Dún Trodan
* Balla, Tiriodh, áit a bhfuil an Dún Mór
* Críochan na hAlban, áit a bhfuil Edin's Hall Broch, Torwoodlee Broch agus Bow Castle Broch.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Brugh beag Bídeach, déanta as Lego

Catagóir:Stair na hAlban
Catagóir:An Iarannaois
An Chomhairle Aireachta Thuaidh-Theas

[mion|Oifigí in [Ard Mhacha]]
Bunaíodh an **Chomhairle Aireachta Thuaidh/Theas (CATT** nó **North/South Ministerial Council)** chun comhoibriú a fhorbairt idir an dá chuid in Éirinn sa bhliain 1998. Cuireadh é ar bhun de réir Chomhaontú Aoine an Chéasta (nó Comhaontú Bhéal Feirste) i 1998 chun comhairliúchán, comhoibriú, agus gníomhaíocht a fhorbairt laistigh d'oileán na hÉireann - maidir le hábhair comhleasa agus laistigh d'inniúlacht na Riarachán, Thuaidh agus Theas. Dá bhrí sin, cuimsítear Airí Feidhmeannacht Thuaisceart Éireann agus Rialtas na hÉireann i gCATT, ag comhoibriú le chéile chun comhair idir an dá chuid den oileán a thabhairt ar aghaidh le haghaidh an tsochair fhrithpháirtigh.

## Féach freisin
* Comhairle na Breataine-na hÉireann
* Tionól Thuaisceart Éireann
* Uiscebhealaí Éireann
* IdirThrádáilÉireann
* Foras na Gaeilge

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Gníomhaireachtaí rialtais Thuaisceart Éireann
Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann
Catagóir:Rialtas Thuaisceart Éireann
Catagóir:Rialtas na hÉireann
Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Catagóir:Polaitíocht na hÉireann
Catagóir:Próiseas síochána Thuaisceart Éireann
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1999
Catagóir:Bunaithe sna 1990í
Larry Holmes

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Larry Holmes**. Rugadh ar an 3 Samhain, 1949 é. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Coláiste na nGael

Eagraíocht Ghaeilge í **Coláiste na nGael** a bunaíodh sa bhliain 2000 le labhairt na Gaeilge a chur chun cinn i saol na nÉireannach sa Bhreatain ar gach aon nós ab fhéidir. 

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha
*  - Coláiste na nGael - an suíomh oifigiúil 

## Tagairtí

Catagóir:Oideachas na Gaeilge
Catagóir:An Bhreatain Mhór

Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge
Clyde Tombaugh

Ba réalteolaí Meiriceánach é **Clyde Tombaugh** (4 Feabhra 1906 – 17 Eanáir 1997). Ba eisean a chuir an chéad sonrú i bPlútón sa bhliain 1930.

Catagóir:Réalteolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Básanna i 1997
Neamhspleáchas (polaitíocht)

mion|Forógra na Saoirse, John Trurnbull (1818)
Is éard is **neamhspleáchas** ann ó thaobh na polaitíochta ná 
* iarrthóirí nó ionadaithe nach bhfuil nasctha le páirtí polaitíochta ar leith,
* tíortha nach bhfuil nasctha le chéile, is araile.

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht
Catagóir:Páirtithe polaitíochta
Courtney Love

Cumadóir, ceoltóir agus ban-aisteoir Meiriceánach is ea **Courtney Michelle Love Cobain** (née **Courtney Michelle Harrison**, a rugadh ar an 7 Iúil 1964) agus í ina príomhamhránaí agus giotáraí leis an racbhanna Hole. 

## Luathshaol
Rugadh Courtney Michelle Harrison i San Francisco, California, iníon leis an síciteiripeoir Linda Carroll agus Hank Harrison, fear a bhí ina bhainisteoir bóthair ar feadh tamaill ar an mbanna rac-sícideileach The Grateful Dead. Fuair a tuismitheoirí colscaradh sa bhliain 1969. Bronnadh coimeád ar Carroll, a mhaígh gur thug Harrison LSD dá iníon nuair a bhí sí trí bliana d'aois. Phós Carroll in athuair agus saolaíodh beirt iníon eile léi, maraon le mac uchtaithe.

Cailín ar bheagán airgid a bhí inti, agus seoladh go hinstitiúid don aos óg agus í ina déagóir, tar éis di T-léine a ghoid. Thug lucht na scoile faoi deara go raibh cumas acadúil réasúnta aici, ach chruthaigh sí fadhbanna di féin mar gheall ar a hiompar “diúltach agus callánach”. Níos déanaí, scríobh sí do phunc-zine *Maximumrocknroll*, agus tháinig chun a bheith ina rinceoir earótach páirtaimseartha, rud a chuir ar a cumas taisteal go dtí an tSeapáin agus an Téaváin. Bhí ciste iontaobhais aici, agus dá bharr sin, bhí sí in ann staidéar a dhéanamh ar feadh tamaill i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, agus tamall a chaitheamh ina cónaí i Learpholl, Sasana.

Bhunaigh Love an banna ceoil Hole i 1989 le cumadóir agus giotáraí Eric Erlandson. I rith na 1990í, d'eisigh Hole trí albam rathúil — *Pretty on the Inside* (1991), *Live Through This* (1994), agus *Celebrity Skin* (1998). Scoir an grúpa in 2002. Sa bhliain 2009, athfhoirmíodh an banna agus chuir siad *Nobody's Daughter* amach in 2010.

## Dioscliosta
;Le Hole
* *Pretty on the Inside* (1991)
* *Live Through This* (1994)
* *Celebrity Skin* (1998)
* *Nobody's Daughter* (2010)

;Courtney Love
* *America's Sweetheart* (2004)

## Scannáin

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Love, Courtney
Love, Courtney
Love, Courtney
Love, Courtney
Catagóir:Daoine beo
Rudolf Hess

Ba Naitsí cáiliúil é Rudolf Walter Richard Hess 26 Aibreán 1894 – 17 Lúnasa 1987. 

## Naitsí
Mein Kampf: Chabhraigh Hess leis an leabhar a chur le chéile. Cáipéis thábhachtach idé-eolaíoch a bhí i gceist leis an leabhar a scríobh Adolf Hitler nuair a bhí sé ina phríosúnach i Landsberg sna 1920idí. Le fírinne, bhreac Hess (agus Emil Maurice) síos an scéal ó bhéal Hitler. Sa leabhar seo, dheimhnigh Hitler cuspóirí na Naitsithe. Ní luaitear Hess mar chomhúdar in aon eagrán den leabhar.  

Ar an 21 Aibreán 1933, bhí Hess ainmnithe mar “Stellvertreter” nó Tánaiste ag Adolf Hitler. 
[clé|mion|1933 agus ansin ar dheis 1945 i b[príosún]]

## Príosún agus féinmharú
Ar an 14 Bealtaine 1941, tháinig Hess anuas le paraisiút Hess in Albain (Eaglesham, ó dheas de Ghlaschú). B'fhéidir go raibh sé as a mheabhair ag an am sin.  

Chaith Hess an chuid eile dá shaol i bpríosún. 

Chuir Hess lámh ina bhás féin, is cosúil, ar an 17 Lúnasa 1987 i mBeirlín, agus é 93 bliain d'aois. An Naitsíoch deireanach i ngéibhinn ag an am. Aimsíodh an corpán i ngrianán a cuireadh in eagar mar sheomra léitheoireachta i ngairdín an phríosúin. Bhí sé tar éis é féin a chrochadh le cábla sínteach, é sínte thar laiste fuinneoige.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Gearmánacha
Catagóir:Polaiteoirí na Gearmáine
Catagóir:Polaiteoirí an Dara Chogaidh Domhanda
Catagóir:Naitsithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1894
Catagóir:Básanna i 1987
Zhuangeolaíocht

Is é is **Zhuangeolaíocht** ann brainse den eolaíocht shóisialta a bhaineann le eitneolaíocht, a dhéanann anailís agus staidéar ar bhunús, dáileadh, stair, reiligiún, teanga, agus struchtúr sóisialta an phobail Zhuang.

Ó thaobh na staire de, tá ceithre réimse taighde i gceist sa zhuangeolaíocht: mbunús i zhuang agus a stair éabhlóid (staidéar ar stair), staidéar ar theanga na zhuang, staidéar ar a gcultúr agus taighde ar reiligiún.

Áirítear Huang Xianfan mar bhunaitheoir na zhuangeolaíochta. D'fhoilsigh sé "Stair na Zhuang" sa bhliain 1957, tá sé le feiceáil go minic mar chomhartha ar an bhreith zhuangeolaíocht eolaíochta.

## Naisc sheachtracha
* bunaitheoir de zhuangeolaíocht: Huang Xianfan 
* The Zhuang Study Centre of Guang Xi University For Nationalities 

## Tagairtí

Catagóir:Zhuang (dream eitneach)
*
Catagóir:Eitneachas
Catagóir:Béaloideas
Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta
Clach an Truiseil

clé|250px|mion|Clach an Truiseil
Is gallán ar Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar, na hAlban é **Clach an Truiseil** 

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Teach dubh

Is foirgneamh traidisiúnta Gaelach é an **teach dubh** a bhíodh coitianta in Éirinn agus in Albain.

De ghnáth, thógtaí na tithe seo le ballaí dúbailte a bhí pacáilte le hithir, uaireanta dhéantaí aoldathú orthu (*teach geal* a thugtaí air sa chás sin), fuinneoga beaga, ceann tuí le sparraí adhmaid agus leaca ar an urlár. Uaireanta, bhíodh na tithe dubha roinnte idir stábla le haghaidh ainmhithe agus na seomraí ina mbíodh na daoine ina cónaí. Ba ghnách don tinteán a bheith i lár an tí chun an bia a ullmhú agus an teach féin a théamh. Ní minic a bhíodh simléar ann, toisc go dtéadh an deatach amach tríd an tuí féin. Tá fothracha tréigthe le feiceáil fós agus rinneadh roinnt tithe a atógáil agus in an-chuid áiteanna ar fud na Gaeltachta agus na nOileán in Albain, go háirithe in Àrnol, in Leòdhas, agus úsáidtear cuid acu mar thithe samhraidh iad sa lá atá inniu.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Rudha Tiompan

Is ceann tíre ar Leòdhas, Leòdhas, na hAlban é **Rudha Tiompan** 

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Sròimnis

Is baile in Inse Orc, Albain, í **Sròimnis** (Béarla: *Stromness*). Tá tuairim is 2,200 duine ina gcónaí ann.

deas|250px|thumb|Sròimnis

## Tagairtí

Catagóir:Inse Orc
Catagóir:Comhairle Árcaibh
Àird Shlèite

Is sráidbhaile san Eilean Sgitheanach, Comhairle na Gàidhealtachd, é **Àird Shlèite**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:An t-Eilean Sgitheanach
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Bàgh na h-Eaglaise

Is é **Bàgh na h-Eaglaise** príomhbhaile ar na Inse Orc. Tá 8,686 duine ina gcónaí i mBàgh na h-Eaglaise.

Catagóir:Comhairle Árcaibh
Camas Tianabhaig

Is bailecheantar crochtóireachta é **Camas Tianabhaig** san Eilean Sgitheanach, A' Gháidhealtachd.

Tá sé suite ar bhruacha na Linne Ratharsair, 5 chiliméadar soir ó dheas ó Phort Rìgh.  Sníonn sruthchúrsa an Lòin Bháin ó Loch Fada go dtí An tEas Mòr faoina dtugtar “Allt Ósglan” [lua ag teastáil] agus scaoiltear isteach san fharraige é i gCamas Dìonabhaig. Cruthaíonn an sruthán an teorainn idir an bhailecheantar agus Conordan ó dheas. Is é Ósglan féin an talamh ar bhruach deas Allt Ósglan.

Tagann an t-ainm ó Ghaeilge na hAlban agus ón Lochlannais araon, *Camas Tianabhaig*. Ciallaíonn “Camas” bá nó cuan ar ndóigh, sa chéad téarma agus féadfaidh an eilimint Lochlannach a bheith ó "dyn" a chiallaíonn "torannach".

## Gníomhaíochtaí turasóireachta
Tá cladach creagach ag Camas Tianabhaig le radhairc ar 'Ratharsair' agus 'An Cuiltheann' agus tá sé suite ag bun 'Beinn Tianabhaig', áit a bhfuil coilíneacht iolaire mara. I measc fiadhúlra áitiúil eile bíonn deilfeanna bolgshrónacha ann i rith an tsamhraidh, agus rónta, dobharchúnna agus lachain ar bhonn rialta.
## Tagairt

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:An t-Eilean Sgitheanach
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Bainseó

Uirlis cheoil is ea an **bainseó** (nó bainseó), agus ceathair nó cúig de shreanga ann de ghnáth, cé go bhfuil cineálacha ann a bhfuil le sé shreang nó os a chionn iontu.

Tháinig an bhunuirlis anall le daoir Afracacha chun Meiriceá san 18ú haois, agus í an-chosúil le huirlisí áirithe a bhí in úsáid in iarthar na hAfraice, ar nós an *xalam* agus an *ngoni*.

## Tagairtí

Catagóir:Téaduirlisí
Uirlis cheoil

250px|mionsamhail|deas|Bailiúchán d'uirlisí ceoil
Is éard atá in **uirlis cheoil** (nó **gléas ceoil**) ná feiste chun fuaimeanna ceolmhara a dhéanamh, i measc na lámhdhéantúsán cultúrtha is ársa dá bhfuil ann. Athraíodh is forbraíodh iad thar na cianta le forbairtí teicniúla, teacht chun cinn ábhar nua, agus intleacht a ndéantóirí is na gcumadóirí ceoil. Tá cuid mhaith acu imithe i léig, bíodh is go dtugtar ar ais iad ó am go chéile, chun luathcheol a sheinm, mar shampla. 

Roinntear na gléasanna sa cheolfhoireann shiansach nua-aoiseach i 4 shaghas—gaothuirlisí adhmaid is práis, cnaguirlisí, agus téaduirlisí — agus rangaítear mar sin iad sna scóir ceoil. Bealach eile chun gléasanna a rangú, de réir an bhealaigh a seinntear iad: le bogha, séideadh, bualadh, tarraingt, méarú, nó tadhall amháin. 

Glactar mar chaighdeán anois le rangú a thairg na ceoleolaithe Erich von Hornbostel (1877-1935) is Kurt Sachs (1881-1959) i 1914, bunaithe ar shaothar Charles Victor Mahillon (1841-1924). Roinn siad na gléasanna i 4 phríomhrang de réir airíonna fisiciúla foinse na fuaime (is é sin, airíonna an ghníomhaí chreathaigh): aerafóin (an t-aer ag creathadh), cordafóin (téad nó téada ag creathadh), ideafóin (corp an ghléis féin ag creathadh), agus scannánafóin (scannán rite ag creathadh). Ó shin cuireadh an 5ú rang leis: an leictreafón (ina gcritheann leictreamaighnéad, ascaltóir nó feiste eile leictreach nó leictreonach). Is féidir gach rang a fhoroinnt de réir airíonna eile.

## Catagóirí
Déanann uirlisí ceoil fuaimeanna ar bhealaí difriúla. Ní sheinneann gach uirlis cheoil gach nóta atá sa tiúin.

### Cnaguirlisí nó Uirlisí Tuargana
Buailtear uirlisí chun fuaimeanna a chruthú. Mar shampla, is uirlisí tuargana iad na drumaí. Nuair a bhuailtear iad, creathann an "craiceann" agus cruthaíonn sé fuaim. Is é an guth daonna an uirlis cheoil is sine ar domhan. 

### Uirlisí Téad
Nuair a chreathann na téada, déanann na huirlisí ceol.
* Is féidir na téada a phiocadh, mar shampla an bainseó. 
* is féidir bogha a úsáid ar na téada, mar shampla an Dordveidhil. 
* Is féidir na téada a bhualadh le casúr, mar shampla taobh istigh de phianó.

### Gaothuirlisí
Déanann gaothuirlisí ceol nuair a shéidtear isteach iontu is creathann an t-aer atá istigh iontu. Mar shampla, is uirlisí tuargana iad na fliúit.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Ár n-Uirlisí Ceoil 
*  Uirlisí ceoil atá oiriúnach do bhunscoileanna]
Príomhchumhacht

Is í an **phríomhchumhacht** an sruth ailtéarnach a bhíonn á iompar ag an bpríomhlíonra leictreachais, is é sin, an gnáthleictreachas a sholáthraítear do na tinteáin phríobháideacha, an leictreachas mar "thráchtearra". I nGaeilge labhartha, is minic a thagraítear don phríomhchumhacht leis an bhfocal "solas".

## Na córais phríomhchumhachta

Bíonn córais éagsúla phríomhchumhachta in úsáid i dtíortha éagsúla, agus iad difriúil le chéile ó thaobh an voltais, na minicíochta agus na bplocóidí de. Thairis sin, bíonn caighdeáin agus modhanna oibre éagsúla in úsáid i dtíortha difriúla ó thaobh an talmhúcháin de chomh maith leis an gcosaint ar an bhforshruth agus ar an turraing leictreach.

Ní bhíonn voltas na príomhchumhachta níos airde ná 240 V ná níos ísle ná 100 V, agus bíonn an sruth 50 Hz nó 60 Hz ar mhinicíocht.

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
William Heinesen

Scríbhneoir agus ealaíontóir Faróch a bhí in **Andreas William Heinesen** a saolaíodh ar an 15 Eanáir 1900 i dTórshavn (príomhchathair Oileáin Fharó) agus a shíothlaigh ar an 12 Márta 1991 san áit chéanna. Cé go raibh Faróis ó dhúchas aige, scríobh sé formhór mór a chuid leabhar as Danmhairgis, nó ní raibh mórán litríochta ar fáil as Faróis nuair a chuaigh sé ar scoil. 

I dtús a réime bhí sé ina fhile, ach ba iad na húrscéalta agus na gearrscéalta a thabhaigh a chlú dó. Is é Tórshavn timpeallacht na n-imeachtaí ina chuid scríbhinní, ach san am chéanna, bíonn scéalta Heinesen ar maos le misteachas is le draíocht, agus is téama tábhachtach í streachailt an duine le fórsaí na farraige.

Catagóir:Scríbhneoirí Danmhargacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
Catagóir:Básanna i 1991
Billy Kelleher

Is Feisire Eorpach, agus iar-Theachta Dála do cheantar Chorcaigh Thuaidh-Lár, é **Billy Kelleher** (Gaeilge: *Liam Ó Céileachair*) (a rugadh ar an 20 Eanáir 1968). Tá sé ina bhall d'Fhianna Fáil agus is as Corcaigh dó. 
clé|mion|287x287px|2021

## Gairm
Ghlac sé páirt sa chlár teilifíse *[[You're a Star]]* de chuid RTÉ. Bhí sé ina urlabhraí ar chúrsaí sláinte d'Fhianna Fáil.

Toghadh Kelleher mar TD in Olltoghchán 2011 den chéad uair.

Toghadh é mar FPE in 2019.

Dar le Billy Kelleher in 2025, go raibh leanaí na linne á stiúradh ag algartaim a dhéanann brabús as a n-aird agus a mothúcháin.  Ba cheart scoileanna saor ó fhóin a bheith mar ghnáthnós san Eoraip, agus go gcaithfear andúil sna meáin shóisialta a aithint mar cheist sláinte phoiblí. Mhol sé infheistíocht a dhéanamh in oiliúint múinteoirí agus san oideachas digiteach.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i gCorcaigh Thuaidh-Lár
* Corcaigh Thuaidh-Lár (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Alumni
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha
Catagóir:Baill den 20ú Seanad
Catagóir:Rannpháirtithe You're a Star
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn
Catagóir:Corcaigh Thuaidh-Lár (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí
Na Máighigh

thumb|Léarscáil a thaispeánann dáileachán na Máigheach i ndeisceart Mheicsiceo agus sna tíortha ina aice
Grúpa eitneach iad **na Máighigh** a raibh sibhialtacht fhorbartha acu san áit a bhfuil stáit dheisceartacha Mheicsiceá inniu, is é sin, Chiapas, Tabasco agus stáit Leithinis Yúcatan, mar atá, Yucatán, Quintana Roo, agus Campeche. Ba iad na Máighigh an t-aon sibhialtacht bhundúchasach amháin i Meiriceá Theas ar éirigh léi teanga scríofa a fhorbairt, de réir dealraimh. 

## Sibhialtacht
Tá clú agus cáil ar réalteolaíocht, ealaín agus ailtireacht na Máigheach chomh maith. Bhí na Máighigh i síortheagmháil le sibhialtachtaí eile an réigiúin, agus níorbh iad féin a chéadcheap an scríbhneoireacht ná an féilire ansin, ach rinne siad an-fhorbairt ar na bunsmaointe a fuair siad ó na sibhialtachtaí eile. 

Is follasach go ndeachaigh sibhialtacht na Máigheach féin i bhfeidhm ar na grúpaí eitneacha eile, nó is féidir tionchar na Máigheach a aithint i Lár Mheicsiceo, sa tSalvadóir, i Hondúras agus i nGuatamala- na céadta ciliméadar ó lárcheantar an chultúir Mháighigh. 

[thumb|[Tulum i dtuaisceart Yúcatan. Bhí Tulum ar na cathracha deireanacha Máigheacha a raibh daoine ina gcónaí iontu go fóill nuair a tháinig na *Conquistadores* go dtí an tOileán Úr. Is dealraitheach gur shiúil éag mór ar mhuintir na háite go gairid ina dhiaidh sin, de dheasca na ngalar nua a tháinig sna sálaí ag na Spáinnigh.]]
Tháinig sibhialtacht na Máigheach i gcrann sa tréimhse réamh-Chlasaiceach ó 2000 RC go 250 AD, agus ba iad na blianta ó 250 AD go 900 AD bláth Clasaiceach na Máigheach. San ochtú agus san naoú haois, áfach, thosaigh an tóin ag titim as an tsibhialtacht Mháigheach i ndeisceart an réigiúin. Is dealraitheach gur rith an bia gann ar na Máighigh ansin ar chúiseanna éiceolaíochta - b'fhéidir go raibh na Máighigh i ndiaidh an iomarca foraoise a leagan, rud a chuir an aeráid ó mhaith ar na barraí - agus gur thréig siad na cathracha ar lorg bia. Mar sin féin, mhair iarsmaí na sibhialtachta seo i dtuaisceart Yúcatan go dtí gur tháinig na Spáinnigh ag forghabháil na hilchríche.

## Teanga
Labhraítear teangacha Máigheacha sa réigiún i gcónaí, agus aithne agus tuiscint cuíosach maith ag na saineolaithe ar na teangacha seo. Dealraíonn sé gur fhorbair na teangacha seo go léir as aon teanga amháin, an Phróta-Mháighis, a bhí á labhairt cúig mhíle bliain ó shin. Má thagraítear don "Mháighis" mar aon teanga amháin inniu, is éard a bhíonn i gceist léi ná an teanga Yucatec, agus í le cloisteáil i Leithinis Yúcatan.

## Sna Meáin

Sa bhliain 2006 rinne Mel Gibson scannán faoi laethanta deireanacha na sibhialtachta Máighí roimh theacht na Spáinneach, faoin teideal *[[Apocalypto]]*. Ba í an teanga *Yucatec* an t-aon teanga a bhí le cloisteáil ar an scannán, agus fotheidil ag dul leis an gcomhrá. Bhí na léirmheastóirí idir eatarthu faoin scannán. Dúirt cuid acu go raibh an-chraiceann fírinne ar an scannán, ach fuair an chuid eile locht ar an gcur síos a thug an scannán ar íobairt na ndaoine: bhí sé ní ba chosúla le nósanna na nAstacach, dar leo.

## Tagairtí

Catagóir:Meiriceá Thuaidh
Catagóir:Meiriceá Theas
Catagóir:Impireachtaí
Michael Moynihan (polaiteoir Corcaíoch)

Is Teachta Dála do Chorcaigh Thiar Thuaidh é **Michael Moynihan** () (rugadh é 12 Eanáir, 1968). Tá sé ina bhall d'Fhianna Fáil agus ina TD ón mbliain 1997.

Sheas sé in Olltoghchán 1997 don chéad uair.

Ar an 29 Eanáir 2025, ceapadh Moynihan ina Aire Stáit don Oideachas Speisialta i Rialtas an 34ú Dáil.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i gCorcaigh Thiar Thuaidh
* Corcaigh Thiar Thuaidh (Dáilcheantar)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Corcaigh Thiar Thuaidh (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Brendan Smith

Is Teachta Dála do cheantar an Chabháin-Muineacháin é **Brendan Smith** () (rugadh é an 1 Meitheamh 1956). Tá sé ina bhall d'Fhianna Fáil agus is TD é ón mbliain 1992 i leith. Iar-Aire talmhaíochta (2008-11), iar-Aire Dlí agus Cirt, Comhionannais agus Athchóirithe Dlí (2011) atá ann.

## Féach freisin

* An Cabhán–Muineachán (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i gCabhán–Muineachán

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Daoine as Contae an Chabháin
Catagóir:Fir
Catagóir:An Cabhán–Muineachán (Dáilcheantar)
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Mariupol

Cathair agus caladh tráchta san Úcráin is ea **Mariupol** (Úcráinis: *Маріуполь*), in *oblast* Donetsk, in oirdheisceart na tíre. Bhí 455,063 duine ina gcónaí sa chathair de réir meastacháin a rinneadh sa bhliain 2015. Is Úcránaigh iad 49% den daonra, agus is iad na Rúisigh an dara grúpa eitneach is mó ann (43% den daonra), is ansin na Gréagaigh (7%). Cónaíonn formhór Ghréagach na hÚcráine in Mariupol.

## Stair

mion|clé|Amharclann i Mariupol

Bunaíodh Mariupol sa 16ú haois mar dhún *Cosacach* (*Zimovnik*) ar a tugadh *Domakha*, agus níos déanaí *Kalmius*. 

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha san Úcráin
Michael McGrath (Corcaigh Theas-Láir)

Is Coimisinéir Eorpach um Dhaonlathas, Cheartas agus Riail an Dlí agus iar-Theachta Dála do cheantar Chorcaigh Theas-Láir é **Michael McGrath **(a rugadh ar an 23 Lúnasa 1976). ***Micheál Mac Craith*** a thugtar i nGaeilge air. Tá sé ina bhall d'Fhianna Fáil.  
clé|mion|2017

## Gairm
Toghadh Michael McGrath chun na Dála den chéad uair in 2007 agus atoghadh in éineacht le Micheál Martin é i gCorcaigh Theas-Lár i ngach olltoghchán ó shin.

Ceapadh Michael McGrath ina Aire Caiteachais Phoiblí agus Athchóirithe nuair a bunaíodh an comhrialtas in 2020. In 2022 ceapadh ina aire airgeadais é nuair a rinne sé féin agus Paschal Donohoe Fhine Gael a bpoist a mhalartú de réir mar a bhí socraithe sa mhargadh rialtais.

Ar an 25 Meitheamh 2024, chuir an Tánaiste Micheál Martin a mholadh go n-ainmneofaí Michael McGrath don phost san Eoraip, a bhfuil tuarastal €300,000 (saor ó cháin) in aghaidh na bliana ag dul leis, faoi bhráid an rialtais ar maidin. Ag an aire airgeadais atá an aireacht is sinsearaí sa Rialtas agus bhí Fianna Fáil ag súil dá bharr go bhfaigheadh McGrath post airgeadais ar an gCoimisiúin, postanna a mbíonn an-tóir orthu i measc na mballstát.

Bhí McGrath ar an gcéad pholaiteoir de chuid Fhianna Fáil a bhí ina Choimisinéir Eorpach ó d’éirigh Máire Geoghegan-Quinn as an gcoimisiún in 2014.   Ceapadh é mar An Coimisinéir um Dhaonlathas, Cheartas agus Riail an Dlí ar an 17 Deireadh Fómhair 2024.  Tháinig sé i gcomharbas ar Mhairéad McGuinness. D'iarr Rialtas na hÉireann post eacnamaíochta ar son McGrath, go háirithe ó bhí sé ina Aire Airgeadais. Ag an am céanna, ní raibh Ursula von der Leyen sásta nach raibh McGuinness curtha chun tosaigh don phost.

### Muintir
Sna toghcháin áitiúla 2024, ba é Seamus McGrath, deartháir Michael McGrath, a fuair an líon is mó vótaí céadrogha sa stát.

## Féach freisin

* Corcaigh Theas-Lár (Dáilcheantar)
* Coimisinéir Eorpach

* Polaiteoirí i gCorcaigh Theas-Lár
* Michael MacGrath (breitheamh)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Fir
Catagóir:Coimisinéirí Eorpacha
Catagóir:Corcaigh Theas-Lár (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí