open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Melsonby

Is sráidbhaile agus paróiste sibhialta in iar-cheantar Richmondshire i Yorkshire Thuaidh, Sasana é **Melsonby**. Tá sé suite 2 km siar ón mótarbhealach an A1(M) agus 2 km ó thuaidh ón A66.

## Sanasaíocht
Is í an dara eilimint san ainm *Melsonby* an iarmhír Sean-Lochlannach *-by*, a chiallaíonn "feirm nó lonnaíocht". Is dócha gurb é an chéad eilimint ná an t-ainm pearsanta Sean-Ghaeilge **Maelsuitan** a thugann le fios go raibh lonnaíocht Lochlannach-Ghaelach sa cheantar.

## Rialachas
Bhí an sráidbhaile suite laistigh de thoghcheantar parlaiminte Richmond (Yorks), a bhfuil an Coimeádach Rishi Sunak, ina ionadaí air ó 2015 i leith agus é tar éis teacht i gcomharbacht ar an gCoimeádach William Hague. Tá sé laistigh de thoghcheantar Richmond agus Northallerton anois.

Tá toghbharda den ainm céanna ann. Síneann an barda seo ó thuaidh go Manfield agus bhí 1,406 duine ina gcónaí ann de réir an Daonáireamh sa bhliain 2011. 

## Taisce Melsonby
Fuarthas taisce comhdhéanta de na céadta earraí ón Iarannaois sa bhliain 2021, curtha i bhfolach i bpáirc in aice leis an sráidbhaile ag an mbailitheoir miotail Peter Heads. Rinne Ollscoil Durham tochailt ar an suíomh sa bhliain 2022 le tacaíocht ó Mhúsaem na Breataine agus *Historic England*. Fógraíodh go poiblí faoin bhfionnachtain i Márta 2025 agus cuireadh cuid de na réada ar taispeáint ag Músaem Yorkshire in Eabhrac.

Tá iarmhairí coirí, sleánna deasghnáca, úmacha agus béalmhíreanna capaillíní ilchasta san taisce. Tá roinnt bonn iarainn ann a thugann fianaise maidir le húsáid vaigíní ceithre roth chomh maith le carbad dhá rotha. Tá meascán de stíleanna maisiúcháin ón Mheánmhuir agus ón Iarannaois le feiceáil ar chuid de na hearraí. Sular adhlacadh iad, is dócha go ndearnadh damáiste nó dó d’aon turas do chuid acu chun stádas ard an úinéara a léiriú, cé nach bhfuarthas aon iarsmaí daonna.

## Dúnmharú Diana Garbutt
I mí an Mhárta 2010, fuarthas máistreás phoist an tsráidbhaile Diana Garbutt, marbh in árasán cónaithe os cionn an tsiopa, tar éis di  gortuithe troma ceann a fhulaingt. Cúisíodh a fear céile Robin Garbutt as a dúnmharú. Cuireadh os comhair na cúirte é agus phléadáil sé neamhchiontach. An 27 Meán Fómhair 2010, scaoileadh Robin Garbutt ar bhannaí toisc gur tháinig céim shuntasach chun cinn sa chás ina aghaidh*'.

Ar an 19 Aibreán 2011, tar éis trialach ag Cúirt na Corónach Teesside, ciontaíodh é i ndúnmharú Diane Garbutt agus gearradh príosúnacht saoil air.

An 3 Deireadh Fómhair 2024, thuairiscigh an BBC go raibh achomharc eile á dhéanamh ag Robin Garbutt i gcoinne a chiontaithe toisc gur úsáideadh [[Scannal Oifige Poist sa Ríocht Aontaithe|córas Horizon]] mar fhianaise ina choinne.

== I gcultúr coiteann ==
Bhí Melsonby ar cheann de na láithreacha scannánaíochta don scannán 2025 *28 Years Later''.

## Féach freisin
* Oswald Longstaff Prowde (1882-1949), innealtóir sibhialta - a rugadh i Melsonby
* Eaglais San Séamas, Melsonby
* Taisce Stanwick

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Iron age hoard found in North Yorkshire could change Britain’s history 

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Yorkshire Thuaidh
Crith talún Mhaenmar, 2025

Ar an 28 Márta 2025, tharla crith talún deich gciliméadar faoi thalamh sa réigiún Sagaing sa Mhaenmar, tuairim is sé chiliméadar déag ó thuaidh ó Chathair Mandalay, in iarthuaisceart Mhaenmar.  Méid sheismeach de 7.7 a bhí sa chrith.  Thart ar am lóin, am na háite, a tharla an crith agus, mar bharr ar an tubaiste, tharla iarchrith a raibh méid sheismeach de 6.4 ann cúpla nóiméad ina dhiaidh sin.

clé|mion|Tulca uisce in iardheisceart na Síne
[clé|mion|Oibrithe sáinnithe faoi smionagar ilstóraigh sa [An Téalainn|Téalainn]]

clé|mion|Pálás Mandalay

## Cúlra
Tá Saigaing agus an ceantar máguaird suite ar éasclíne geolaíochta, áit a bhfuil dhá phláta theicteonacha ag brú a chéile, agus tarlaíonn creathanna talún sa réigiún go rialta. Sin ráite bhí iontas ar chách gur buaileadh Bancác sa Téalainn agus Yunnan sa tSín chomh maith. 

Ní raibh an chrith go domhain faoi thalamh. Dá bharr sin, rinne an crith an t-uafás damáiste.

Bhí teannas polaitiúil i Maenmar ó tharla coup in 2021; bhí smacht ag an rialtas ar na meáin agus an idirlíon sa tír agus bhí sé deacair eolas a fháil mar thoradh air sin.

## Damáistí
Maraíodh na mílte agus gortaíodh go leor eile. 

Rinneadh damáiste ollmhór do bhonneagar an cheantair i Mandalay – leacaíodh foirgnimh, scoilteadh bóithre agus thug an droichead is mó san áit uaidh. Rinneadh an-damáiste chomh maith i bpríomhchathair Mhaenmar, Naypyidaw (nó Nay Pyi Taw) atá 240 ciliméadar ó dheas ó Sagaing.

Baineadh croitheadh as áiteanna sa Téalainn agus sa tSín chomh maith. Leacaíodh foirgnimh sa Téalainn freisin. Bhí thart ar dhá scór oibrí sáinnithe faoi smionagar ilstóraigh a bhí siad a thógáil sa phríomhchathair Bancác. Airíodh an crith in iardheisceart na Síne leis (cúige Yunnan). 

## Cogadh agus fóirithint
Bhí deachtóireacht mhíleata i réim ag an am agus cogadh cathartha ar siúl. Lean trúpaí de chuid Rialtas Maenmar orthu ina dtroid i gcoinne na reibiliúnaithe. Ar an 28 Márta, thug aerfhórsa na tíre ruathar ar a laghad 3 huaire faoi réigiún Sagaing, áit a raibh croílár an chreatha.  D'iarr na Náisiúin Aontaithe ar an Junta leagan as na hionsaithe  fad is a bhí obair cuardaigh agus tarrthála ar bun ag foirne éagsúla.

Ní raibh fóirithint ar bith le fáil ar dtús sa Mhaenmar. Bhí "polasaí laissez-faire" nó níos measa fós ag an rialtas.    Mar sin féin, d'fhógair an rialtas míleata  i Maenmar staid éigeandála agus rinne an rialtas achainí ar thíortha eile teacht i gcabhair ar Mhaenmar go téirimeach.

Bhí an teocht chomh hard le 40 céim sa réigiún ag an am.

## Éire
Bhraith seismeagraif in Éirinn an crith talún, más ar éigean féin é. Ba i Loch Garman ba mhó a braitheadh an crith deirtear, go gairid tar éis 7 a chlog ar maidin.

## Féach freisin

* Cioclón Nargis, 2008
* Corraíl shibhialta Mhaenmar, 2021
* Coup d'état Mhaenmar, 2021

## Tagairtí

Catagóir:Creathanna talún
Catagóir:2025
Catagóir:Stair Mhaenmar
Catagóir:Stair na Téalainne
Seiplín

Is cineál aerloinge righne é **Seipilín** () a ainmníodh i ndiaidh an aireagóra Gearmánaigh Ferdinand von Zeppelin () a bhí ar thús cadhnaíochta i bhforbairt na long righin ag tús an 20ú haois. Bhí siad paitinnithe sa Ghearmáin sa bhliain 1895 agus sna Stáit Aontaithe sa bhliain 1899. 

Tar éis an rath iontach a bhí ar dhearadh na Séipéilíní, tháinig an focal *Zeppelin* go coitianta chun tagairt a dhéanamh do gach cineál aerloinge righne. D'eitil *Deutsche Luftschiffahrts-AG (DELAG*), an chéad aerlong ar domhan ar bhonn tráchtála sa bhliain 1910. Faoi lár na bliana 1914, bhí breis agus 10,000 paisinéir a raibh táillí á n-íoc acu á iompar ar bhreis agus 1,500 eitilt. Le linn an Chéad Chogadh Domhanda, bhain arm na Gearmáine úsáid fhairsing as Séipéilíní mar bhuamadóirí agus mar scabhtaí. Maraíodh breis is 500 mar thoradh ar go leor ruathair buamála ar an mBreatain. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:20ú haois sa Ghearmáin
Catagóir:Aerlasta
Catagóir:Brandaí cineálacha
Catagóir:Eitlíocht sa Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Eitilt
Catagóir:Eitleoireacht
Catagóir:Eitlíocht Ghearmánach an 20ú haois
Catagóir:Feithiclí a tugadh isteach sa bhliain 1900
Konstanz

Is cathair sa Ghearmáin i stát Baden-Württemberg í **Konstanz** () atá suite ar bhruach theas Loch Konstanz () agus ar imeall na hEilvéise. Is í an chathair is mó agus is dlúithe daonra ar an loch mór, an ceann is mó sa Ghearmáin. Tá cathair Konstanz agus baile beag na hEilvéise Kreuzlingen ina  limistéar uirbeach amháin, le tuairim is 100,000 duine ina gcónaí iontu le chéile.

Tá droichead ann a roinntear an chathair ina dhá chuid.

In ainneoin gur cathair bheag í, is ceann scríbe turasóireachta í.

clé|mion| Foirgneamh Halla an Bhaile (clós istigh)

## Stair

Ba iad na daoine Ceilteacha na chéad lonnaitheoirí sa cheantar,  agus bhunaigh na Rómhánaigh an chathair ina dhiaidh sin, ag tógáil daingean sa 3ú haois AD agus é a ainmniú i n-onóir an Impire Constantín I Mór .

Sa bhliain 1183, shínigh Frederick I Barbarossa síocháin leis na Lombairdigh (*Friede von Konstanz*).

Ba Chathair Impiriúil Shaor (*urbs imperialis libera*) í ó 1213 i leith, mar gheall ar a suíomh straitéiseach mar dhroichead thar an Réin. Idir an 10ú agus an 14ú haois tháinig sí chun bheith ina pasáiste agus post trádála tábhachtach ag nascadh Oirthear na hEorpa, an Iodáil agus an Fhrainc,  agus bhí tábhacht ar leith aici i ndíol bianna, línéadach agus spíosraí.

Idir 1414 agus 1418 tionóladh Comhairle Constance sa chathair seo,  a chuir deireadh le Siosma Mór an Iarthair agus a bhí i bhfabhar aitheantas agus fás na cathrach. Tháinig deireadh leis an gComhairle nuair a toghadh Martin V.   

Dódh na leasaitheoir*í* Jan Hus (1415) agus Jerome de Phrág (1416) ag an stáca. 

Síníodh Conradh Schmalkald in 1539, cuireadh Konstanz faoi smacht na hOstaire ar feadh beagnach trí chéad bliain (1548-1805) mar chuid de chríocha Habsburg.

## Féach freisin

* Siosma Mór an Iarthair 

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Gearmáine
Catagóir:Abhainn na Réine
Friedrichshafen

Is cathair í **Friedrichshafen** ar chladach thuaidh Loch Konstanz () i nDeisceart na Gearmáine, in aice le teorainneacha na hEilvéise agus na hOstaire araon. Is príomhchathair dúiche í (*Kreisstadt*) de cheantar Bodensee i stát feidearálach Baden-Württemberg. Bhí daonra de thart ar 63,000 sa chathair sa bhliain 2023.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Áit sa Bodenseekreis
 
Catagóir:Baile ceantair i mBaden-Württemberg
Catagóir:Baile mór dúiche i mBaden-Württemberg 
Catagóir:Cathracha na Gearmáine
Catagóir:Friedrich (Württemberg)
Coinneáil Mahmoud Khalil

Is gníomhaí mac léinn sna Stáit Aontaithe é **Mahmoud Khalil**; ba é an príomh-idirbheartaí ar son na Palaistíne é in Ollscoil Columbia sa bhliain 2024.
clé|mion|agóid, 10 Márta 2025
Ar an 8 Márta 2025, ghabh gníomhairí de chuid na Stát Aontaithe um Inimirce agus Forghníomhú Custaim (ICE) é.  Tógadh Khalil as a árasán i gCathair Nua-Eabhrac agus cuireadh in ionad coinneála é, Ionad Coinneála LaSalle i Jena, Louisiana. 

Chealaigh an Roinn Stáit víosa Khalil ag an am céanna agus tugadh ordú chun é a dhíbirt. Ar an 10 Márta, d’ordaigh breitheamh dúiche de chuid na Stát Aontaithe athbhreithniú ar an gcinneadh sin.

## Naisc sheachtracha
* Columbia alumni rip up diplomas to protest activist Mahmoud Khalil’s arrest 

## Tagairtí

Catagóir:2025
Catagóir:Príosúnacht agus coinneáil
Catagóir:Conspóidí riaracháin Trump
Catagóir:Dara téarma Donald Trump
Catagóir:Inimirce
Catagóir:Inimircigh
Coimhlint acmhainní (lionraí)

mion|Líonra teileachumarsáide
I réimse na teileachumarsáide, is éard atá i gceist le **coimhlint acmhainní** ná iomaíocht maidir le hacmhainní i ngréasán cumarsáide. Úsáidtear an téarma go háirithe i dtaca le líonraí le cur síos ar chás ina ndéanann dhá nód nó breis iarracht teachtaireacht a tharchur thar an sreang céanna ag an am céanna.

Mar shampla, b'fhéidir go ndéanann dhá nód iarracht teachtaireachtaí a sheoladh thar líonra go comhuaineach. B'éigean an prótacail líonra do nóid dul i gcoimhlint le rochtain líonra a fháil. Sainmhíníonn an prótacal coimhlinte céard ba chóir tarlú sa chás seo.   Is é CSMA/CD, a úsáideann Ethernet, an prótacal coimhlinte is coitianta.

## Féach freisin

* Líonra teileachumarsáide

## Tagairtí

Catagóir:Teileachumarsáid
Catagóir:Líonraí ríomhaireachta
Catagóir:Gréasán Domhanda
Ben MacCaoilte

Is file dátheangach  Gaeilge agus Béarla é **Ben MacCaoilte**. Ina chuid filíochta, maítear go n-iarann Ben ar an lucht féachana imeacht ar aistear go dtín am atá thart, go dtí na háiteanna agus go dtí na daoine a chónaigh ann.

## Albaim

* *Beyond the Apple Tree* (2021)
* *Lifting the gate* (2022)

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Fir
Roxanna Nic Liam

Is aisteoir Éireannach í **Roxanna Nic Liam** a rugadh i mBaile Átha Cliath. Bhain sí cáil amach sa sobaldráma *[[Fair City]]* agus go leor scannán agus drámaí eile. Gaeilgeoir í Roxanna a scríobhann filíocht agus píosaí ‘Rap’ chomh maith. 
[clé|mion|''[Fair City*]]

== Gairm ==
D’oibrigh Roxanna go leor comhlachtaí, cosúil le h[[Amharclann na Mainistreach]], Amharclann an Druid, THEATRE club, An Amharclann Náisiúnta, Londain, Brokentalkers agus The English Touring Theatre. Rinneadh mearscaipeadh ar an ngearrscannán ‘[[Siúcra (gearrscánnán)|*Siúcra*]]’ a scríobh sí faoin nGaeilge.

Mar fhile, téann sí ar camchuairt timpeall na tíre chuig na féilte móra ar nós Body and Soul, All Together Now, [[An Phicnic Leictreach]] agus Ionad na hÉireann, Londain. 

Bhí Roxanna ar dhuine den dream a bhunaigh an grúpa ‘East Wall for All’ i dtús na trioblóide in Ionad [[Soláthar Díreach|Soláthair Dhírigh]] sa [[An Port Thoir|Phort Thoir]]. Deir sí go bhfuil aithne mhaith aici ar dhaoine a bhí ag léirsiú i dtús ama agus atá anois ag obair go deonach chun cabhrú leis an ionad agus leis na daoine a tháinig anseo agus iad i gcruachás.

== Féach freisin ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=Mp8MvBgb10k Gearrscannán *Siúcra''] ar Youtube

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fair City
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Ban-aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Aisteoirí na Mainistreach
Catagóir:Aisteoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Basil Brooke, an 1ú Bhíocunta Brookeborough

Bhí an **Ró-Onórach** **Sir Basil Stanlake Brooke, An Tiarna Brookeborough, agus an Chéad Bhíocunta Brookeborough,** **KG CBE MC TD PC (Ire)** (9 Meitheamh 1888 – 18 Lúnasa 1973) mar Phríomh-Aire ar Thuaisceart Éireann (Stormont) ó 1943 go dtí 1963. Ball den Pháirtí Aontachtach Uladh (UUP), bhí sé ar an eite dheis ar fad ; bhí a mhílíste féin aige.

## Féach freisin

* Terence O'Neill
* James Craig, an 1ú Bhíocunta Chreaga Abhann
* Pháirtí Aontachtach Uladh

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1888
Catagóir:Básanna i 1973
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh
Catagóir:Daoine Angla-Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Fhear Manach
Catagóir:Fir
Catagóir:Póilíní
Catagóir:Príomh-airí
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Eugene Murtagh

Is é **Eugene Murtagh** bunaitheoir agus Cathaoirleach Kingspan Group (a rugadh ar an 23 Meitheamh 1942). Ó cuireadh tús le Kingspan i nDún an Rí sna 1960idí mar ghnó beag teaghlaigh, tá fás agus forbairt ollmhór tagtha ar an ngnó.  Cuireann Kingspan ‘Kooltherm’ agus insliú teirmeach eile ar fáil do thionscail ar fud an domhain.  

* Bhí láimhdeachas de bhreis is €1.8 billiún ag an nGrúpa sa bhliain 2006, lena n-áirítear 43 monarcha dhéantúsaíochta i 28 tír ar fud an domhain (agus bhí breis is 6,500 duine fostaithe ag an nGrúpa ar fud na cruinne ag an am). 
* In 2024, bhí láimhdeachas de bhreis is €8.6 billiún ag an nGrúpa sa bhliain, lena n-áirítear 212 monarcha dhéantúsaíochta i 80 tír ar fud an domhain (agus bhí breis is 22,000 duine fostaithe ag an nGrúpa ar fud na cruinne). 
clé|mion
Cheap Rialtas na hÉireann agus Rialtas na Breataine Murtagh mar stiúrthóir ar an gCiste Idirnáisiúnta d'Éirinn in 2000 (go dtí 2006, bhí os cionn €849 milliún infheistithe ag an gCiste seo i dtionscadail ar fud na hÉireann).

## Féach freisin

* Kingspan Group 
* Dún an Rí 

## Tagairtí

Catagóir:Billiúnaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Daoine as Contae an Chabháin
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Gaeltacht Mhaigh Eo

mion|Cruachán ón Sliabh Mór (Acla)
Tá Gaeltacht Mhaigh Eo lonnaithe go príomha in iarthar an chontae agus tá trí cheantar ar leith inti: Tuar Mhic Éadaigh, ceantar Iorrais, agus leithinis an Chorráin agus cuid d’Oileán Acla.

In 2016 bhí daonra 9,340 duine i nGaeltacht Mhaigh Eo (Daonáireamh 2016) agus b'ionann sin agus 9% de dhaonra iomlán na Gaeltachta ag an am.

## Féach freisin
* Tuar Mhic Éadaigh, ceantar Iorrais, agus Oileán Acla.
* Daoine as Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo

## Tagairtí

Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Gaeltacht

Maigh Eo
Litearthacht fhisiciúil

mion|268x268px| Roghanna Litearthachta Fisiciúla
Is éard is **inniúlacht  fhisiciúil** nó **litearthacht fhisiciúil** ann ná an t-inspreagadh, an mhuinín, an t-eolas agus an tuiscint a chuireann ar chumas duine luach a chur ar ghníomhaíocht choirp agus páirt a ghlacadh inti ar feadh an tsaoil. 

Tábhacht na litearthachta fisiciúla do shláinte iomlán an duine:

* Sóisialta
* Aeistéitiúil
* Iomaíocht
* Marthanas

## Féach freisin

* Folláine cholainne 
* Aclaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Folláine cholainne
Amfaitéatar Durrës

Is amfaitéatar Rómhánach i lár na cathrach Durrës, an Albáin é an **t-Amfaitéatar Durrës**. Thosaigh an tógáil faoin impire Trajan sa 2ú haois AD agus scriosadh é faoi dhó ag creathanna talún sa 6ú agus 10ú haois. Is é an t-amfaitéatar Rómhánach is mó a tógadh riamh i Leithinis na mBalcán, le toilleadh de 20,000 duine ann tráth.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Amfaitéatair
Catagóir:An Albáin
Seán Garland

Ba Cheann Foirne an IRA Oifigiúil i mBaile Átha Cliath agus Uachtarán Pháirtí na nOibrithe ó 1998  go dtí 2008 é **Seán Garland** (7 Márta 1934 – 13 Nollaig 2018).

Sna seachtóidí sceitheadh raflaí faoi Pháirtí na nOibrithe agus Garland - Ard-Rúnaí an Pháirtí ag an am - agus an ceangal a bhí idir iad féin agus an tAontas Sóivéadach. Rinne Garland agus a chomhghleacaí, Proinsias de Rossa ina measc,  tréan-iarracht greim a fháil ar an meán cumarsáide ba chumhachtaí in Éirinn, RTÉ.   Bhí ceall rúnda ag Páirtí na nOibrithe, a bhí bainteach leis an ngluaiseacht seo, ag obair in RTÉ. Cé go raibh cosc iomlán ar iriseoirí an chraoltóra a bheith páirteach in aon eagraíocht pholaitíochta,

In 1990 bhí ról lárnach ag Garland, le malartú cultúrtha a eagrú idir Éire agus an Chóiré Thuaidh. Tugadh cead d’fhoireann an chláir Cúrsaí dul go dtí an stát cumannach in éindí le toscaireacht ó Chomhaltas Ceoltóirí Éireann le clár teilifíse a dhéanamh.

In 2012, dhiúltaigh Ard-Chúirt na hÉireann iarratas Mheiriceá Garland a eiseachadadh.

## Féach freisin

* IRA Oifigiúil
* Páirtí na nOibrithe
* Cathal Goulding

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:IRA Oifigiúil
Catagóir:Cumannaithe Éireannacha
Catagóir:Poblachtánaigh na hÉireann
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Christina McKelvie

Polaiteoir Albanach agus oibrí sóisialta a bhí ina ball de Phàrtaidh Nàiseanta na h-Alba ab ea **Christina McKelvie**. Bhí sí ina Ball Pàrlamaid na h-Alba (BPA) do Hamilton, Taigh na h-Uiseig agus an Taigh Cloiche ó 2011 go dtí a bás sa bhliain 2025. Roimhe sin, rinne sí ionadaíocht do Mheadhan na h-Alba ó 2007 go 2011.

Bhí sí ina Aire um Chomhionannas agus Daoine Scothaosta ó 2018 go 2023, sular thug bhronn Humza Yousaf ardú céime di mar Aire Cultúir, na hEorpa agus um Fhorbairt Idirnáisiúnta. I mí Feabhra 2024, ceapadh í mar Aire um Polasaí Drugaí agus Alcóil, agus d’fhann sí sa phost sin go dtí a bás.

## Luathshaol

Rugadh McKelvie ar an 4 Márta 1968 i nGlaschú. D'fhás sí aníos san Taigh Sear, in Oirthear na cathrach, agus fuair sí a cuid oideachais i St. Leonard's Secondary School. Chuaigh McKelvie ar aghaidh le cáilíochtaí a bhaint amach ó Anniesland College, Cardonald Colleged, agus Oilthigh Chill Rìmhinn. D’oibrigh sí i Roinn  na hOibre Sóisialta i gChomhairle Cathrach Ghlaschú mar oifigeach foghlama agus forbartha. Ball gníomhach de cheardchumann ab ea í le Unison.
Catagóir:Comhalta de Pharlaimint na hAlban
Catagóir:Páirtí Náisiúnta na hAlban
Han Kang

Scríbhneoir Cóiréach is ea **Han Kang** (). Do rugadh i gcathair Gwangju ar an 27ú lá de Mhí na Samhna sa bhliain 1970 í. 

Idir an bhliain 2007 agus 2018, do bhí sí ina múinteoir le scríbhneoireacht chruthaitheach in Institiúid na nEalaíon Shúl ().

Do bhain sí clú idirnáisiúnta amach nuair a bronnadh an International Booker Prize for Fiction ar úrscéal dá cuid, *An Feoilséantóir* (), sa bhliain 2016. Dob í sin an chéad uair riamh gur bronnadh an duais áirithe sin ar leabhar scríte as Cóiréis. Sa bhliain 2024, do moladh Duais Nobel na Litríochta uirthi, ise an chéad bhean de bhunadh na hÁise agus an chéad Chóiréach riamh ar a mbronnadh Duais Nobel na Litríochta.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine Cóiréacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Scríbhneoirí Cóiréacha
Marú oibrithe cabhracha i Rafah, 2025

Ar an 23 Márta 2025 mharaigh fórsaí Iosraelacha 15 oibrí leighis agus oibrí daonnúil le piléir a bhí scaoilte i neasraon. Bhí na hoibrithe cabhracha i mbun misean tarrthála i gceantar Tal as-Sultan in Rafah, nuair a rinne na fórsaí Iosraelacha ionsaí orthu.
clé|mion|Ionsaíodh inneall dóiteáin ar dtús, agus ansin Ionsaíodh na n-otharcharranna a tháinig ar an bhfód

## Sléacht agus ceilt
Dúirt urlabhraí míleata Iosraelach gur “thosaigh na fórsaí ag scaoileadh ar sceimhlitheoirí a bhí ag gluaiseacht chun tosaigh in otharcairr”. Dúirt sé go raibh soilsí na n-otharcharranna múchta, ach tháinig sé chun solais níos déanaí gur bréag a bhí ann. 

Seachtain i ndiaidh an ionsaithe,  ar an 30 Márta, thángthas ar corpáin na n-oibrithe (seachas duine amháin, gafa ag an IDF agus d'imigh sí gan tásc ná tuairisc) in olluaigh sa ghaineamh, dar le hOifig na Náisiún Aontaithe.  

Ansin tháinig físeán chun solais gur sléacht a bhí ann i ndáiríre. Nuair a stopadh na feithiclí, thóg oibrí amháin a fhón phóca amach agus thosaigh sé ag taifeadadh an t-ionsaí.  Maraíodh an t-oibrí. Ach thángthas ar a fhón san olluaigh.

Nuair a tharla an t-ionsaí, chuaigh ollscartairí agus tochaltóir de chuid Iosrael isteach chun an méid a tharla a cheilt.  Réabadh an gaineamhlach agus caitheadh na feithiclí - otharcarranna agus inneall dóiteáin - faoi thalamh. 

Adhlacadh na coirp i bpoll eile. Scaoileadh an paraimhíochaineoir a thaifead an eachtra sa cheann agus é faoi bhéal an ghunna. Maraíodh fir eile  i neasraon agus a lámha ceangailte.

Nuair a  thángthas ar an bhfíseán, dúirt urlabhraí míleata Iosraelach go raibh fiosrúchán faoin eachtra idir lámha.

Tháinig oibrí daonnúil eile slán as an sléacht agus bhí sé in ann a scéal a insint. Ní raibh aon bhaol pionóis ar an IDF agus ba chuma leis an IDF, is cosúil, go mbeadh scéal an fhir seo sna meáin níos déanaí. Ach ansin tháinig an físeán chun solais agus fianaise a chruthaigh go raibh na líomhaintí fíor.

Is minic a bhíonn ionsaithe dírithe ar oibrithe daonnúla sa chogadh in Gaza, agus maraíodh 408 díobh idir Deireadh Fómhair 2023-Aibreán 2025.

#### Gaeilge
Ní raibh trácht ar bith faoin eachtra seo ar Tuairisc.ie ná rte.ie/nuacht.

## Féach freisin

* Ionsaí de chuid Iosrael ar World Central Kitchen, Aibreán 2024
* Cogadh Iosrael-Gaza

## Tagairtí

Catagóir:2025
Catagóir:Stair Iosrael
Catagóir:Stair na Palaistíne
Catagóir:Cogadh Iosrael-Gaza
Catagóir:Cros Dhearg
Caisleán Archbold

Is caisleán agus Séadchomhartha Náisiúnta i Deilginis, Éire é **Caisleán Archbold**.

## Suíomh
Tá Caisleán Archbold le fáil ar chnoc, i Deilginis,  siar ó Caisleán Deilginis).

## Stair
Trádstóras daingne a bhí i gCaisleán Archbold roimhe seo, agus tá dhá stór fós ann. Tá poll lámhaigh le feiceáil os cionn an dorais. As seacht gcaisleán a bhí i nDeilginis tráth, níl ach dhá cheann fós, Archbold's agus Caisleán Deilginis. Is sloinne Hiberno-Normannach é Archbold, ar deireadh thiar ó Fraincis na Normannach *Archambault* (*ercan* a chiallaíonn "muirneach" + *bald* a chiallaíonn "misniúil").

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Caisleáin i gContae Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Saoire thuismitheoireachta

mion
Cuirtear **saoire thuismitheora,** **saoire thuismitheoireachta** agus / nó **saoire do thuismitheoirí** -  ar fáil d'fhostaithe agus do dhaoine féinfhostaithe in Éirinn agus thar lear. Ina theannta sin, 

* tá fostaithe mná i dteideal saoire mháithreachais, roimh agus i ndiaidh breithe a leanbh.
* tá aithreacha i dteideal saoire atharthachta a ghlacadh ón bhfostaíocht nó ón bhféinfhostaíocht i ndiaidh go saolaítear a leanbh nó a uchtaítear leanbh.

Ní leagtar amach sa reachtaíocht ach an teidlíocht íosta do shaoire thuismitheora nó thuismitheoireachta. Ag brath ar an chonradh fostaíochta, b’fhéidir go bhfuil cearta níos fairsinge ann i leith saoire thuismitheora nó thuismitheoireachta.

## Saoire do thuismitheoirí in Éirinn
**Saoire thuismitheora (***parent’s leave***)** 

Bronnann saoire thuismitheora in Éirinn ar gach tuismitheoir. Íoctar Sochar Tuismitheora ar feadh 9 seachtaine, agus iad a ghlacadh i rith chéad 2 bhliain de shaol linbh.

**Saoire thuismitheoireachta  (***parental leave***)** 

Is féidir saoire thuismitheoireachta a ghlacadh - a mhéid le 26 seachtain - do gach leanbh go dtí a mbreithlá 12 bhliain d’aois.  Má tá do dhóthain ranníocaíochtaí ASPC íoctha agat, gheobhaidh tú Sochar Cúramóra seachtainiúil €289 sa tseachtain. Íocann an Roinn Coimirce Sóisialaí (an RCS) é seo.  Níl dualgas ar fhostóirí fostaithe a íoc atá ar shaoire thuismitheora. Féach ar an tAcht um Shaoire do Thuismitheoirí (Leasú), 2019.

**Saoire atharthachta** 

Foráiltear san Acht um Shaoire agus Sochar Atharthachta, 2016 do shaoire reachtúil atharthachta 2 sheachtain a ghlacadh.  Íoctar Sochar Atharthachta ar feadh 2 sheachtain.  Níl dualgas ar fhostóirí fostaithe a íoc atá ar shaoire atharthachta.

### Glacadh
Tá an ráta a íoctar in Éirinn as na trí chineál saoire níos ísle ná mar atá in go leor stát Eorpach, é i bhfad níos airde i roinnt de na tíortha eile.

Léirigh taighde ó Choimisiún na hÉireann um Chearta an Duine agus Comhionannas agus ón Institiúid Taighde Eacnamaíochta agus Sóisialta go bhfuil rátaí glactha na sochar fós íseal. Níl ach leath d’aithreacha stát na 26 contae ag baint leas as saoire atharthachta agus glacann an ceathrú cuid d’fhir saoire thuismitheora i gcomparáid le dhá thrian de na máithreacha.  Bhí glacadh níos airde ina measc siúd atá ag obair i gcuideachtaí níos mó ina bhféadtar athsholáthar a bheith ar fáil níos éasca. Mura ndéanann an fostóir íocaíocht bhreise leis an ráta comhréir, is beag aithreacha ar féidir leo a gceart am saor ón obair a dheimhniú chun aire a thabhairt dá leanaí (ag ceann de na hamanna is costasaí do theaghlach óg).

## Féach freisin

* Máithreachas 
* Saoire mhaithreachais

## Tagairtí

Catagóir:Saoire thuismitheoireachta
Catagóir:Tuismitheoireacht
Catagóir:Leanaí
Catagóir:Leas sóisialta
Catagóir:Máithreachas
Údarás Náisiúnta Aigéan agus Atmaisféir (na Stát Aontaithe)

Tá  an t**Údarás Náisiúnta Aigéan agus Atmaisféir (UNAA)** sna Stáit Aontaithe freagrach as tuar na haimsire, agus as iliomad cúram eile lena chois, ó thaiscéaladh ghrinneall na mara go cothabháil satailítí. Tá UNAA ar cheann de na háisíneachtaí meitéareolaíochta is mó agus is tábhachtaí ar domhan.

Bhí leithdháileadh buiséid $10 billiún dollar ag UNAA sa bhliain 2024 (nó 0.01% de chaiteachas feidearálach iomlán na Stát Aontaithe).

### Sriantachtaí buiséid 2025
Tháinig Donald Trump i gcumhacht i ndeireadh mhí Eanáir 2025 agus bhí bata agus bóthar tugtha ag DOGE (an Roinn Éifeachtúlachta Rialtais a bhfuil Elon Musk ina bun) do os cionn míle duine a bhí fostaithe in NOAA.  Ba é an sprioc a bhí ag Trump agus Musk ná fáil réidh le duine as gach cúigear fostaithe in NOAA. Dá bharr sin, ní raibh na meitéareolaithe Meiriceánacha páirt a ghlacadh in obair phainéal aeráide na Náisiún Aontaithe, an IPCC.

## Féach freisin

* Met Éireann
* Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide

## Naisc sheachtracha
*  
## Tagairtí

Catagóir:Meitéareolaíocht
Catagóir:Dara téarma Donald Trump
Catagóir:Rialtas Feidearálach na Stát Aontaithe
Catagóir:Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide
Inis Treabhair

Is oileán beag neamhátrithe agus baile fearainn amach ó chósta Chonamara, Contae na Gaillimhe, Éire é **Inis Treabhair** (). Oileán Gaeltachta a bhí ann go mór mhór.

## Aimsir / aeráid

## Daonra

## External links
* Is Farming In The Gaeltacht Worthwhile? - RTE Archives, 1984 

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Ghaeltachta
Catagóir:Oileáin na hÉireann
Catagóir:Oileáin Chontae na Gaillimhe
Crátar

Is éard is **crátar** ann (Sean-Ghréigis; κρᾱτήρ,  *krātḗr*, 'soitheach buailte') ná vása mór dhá chluas i bpotaireacht agus miotalóireacht na Sean-Ghréige, a úsáidtear den chuid is mó chun fíon a mheascadh le huisce.

## Foirm agus feidhm
Ag siompóisiam Gréagach, cuireadh crátair i lár an tseomra. Bhí siad mór go leor, mar sin ní raibh siad iniompartha go héasca nuair a líonadh iad. Dá bhrí sin,  tharraingtí an meascán fíona agus uisce ón gcrátar le soithí eile,  mar shampla *kyathos* ( iol. : *kyathoi* ), amfara, nó *kylix* ( iol.*kylikes* ). Déanta na fírinne, déanann *[[An Odaisé|Odaisé]]*  Hóiméir  cur síos ar stíobhard ag tarraingt fíona ó krater ag féasta agus ansin ag rith anonn is anall ag doirteadh an fhíona isteach i gcupáin óil na n-aíonna. Tá an focal Gréigise nua-aimseartha  *krasi* (κρασί) a úsáidtear anois le haghaidh fíona neamhchaolaithe, *krasi* (κρασί), bunaithe as meascadh fíona agus uisce i gcráitéir. 

Bhí an taobh istigh de chráitéir photaireachta glónraithe chun dromchla na cré a dhéanamh níos uiscedhíonaí, agus chun go mbeadh cuma níos gleoite air, toisc go bhféadfaí an taobh istigh a fheiceáil go héasca. Is minic a léirigh an taobh amuigh radhairc ó shaol na Gréige, mar Chrátar 1 na hAtaice Déanaí, a rinneadh idir 760 agus 735 RCR. Fuarthas an t-ábhar seo i measc rudaí sochraide eile, agus léirigh an taobh amuigh mórshiúl sochraide chuig láthair na huaighe.

## Tagairtí

Catagóir:Cruthanna pota na Sean-Ghréige
Catagóir:Oiriúintí fíona
Catagóir:Stair an fhíona
Catagóir:Vásaí
Cúlú eacnamaíochta

Moilliú nó titim i ráta fáis na holltáirgeachta náisiúnta is ea **cúlú eacnamaíochta** nó tréimhse laghdaithe leathan ar ghníomhaíocht eacnamaíoch. Bíonn ceangal idir  crapadh sa timthriall gnó, meathlú agus ísliú ar leibhéil infheistíochta, ardú ar dhífhostaíocht, agus uaireanta titim ar phraghsanna.

Tarlaíonn cúlú go hiondúil nuair a bhíonn titim mhór ar chaiteachas (turraing éilimh dhíobhálacha). D’fhéadfadh teagmhais éagsúla a bheith mar chúis leis seo, amhail géarchéim airgeadais, turraing sheachtrach trádála, turraing sholáthair díobhálacha, pléascadh na mboilgeog eacnamaíoch, cogaí nó tubaiste antrapaigineach nó nádúrtha ar mhórscála (m.sh. paindéim). 

Níl aon sainmhíniú oifigiúil ar chúlú, de réir chaighdeáin an Chiste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta.

## Féach freisin

* An Spealadh Mór, 1929
* Mórchúlú Eacnamaíochta, 2007-2009
* Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann, 2008

## Tagairtí


Catagóir:Dífhostaíocht
Catagóir:Timthriall gnó
Cianobair

mion
Is éard is **cianobair** ann (nó **obair ó chian**, **ríomhoibriú** nó **teilea-obair**) ná socrú ina ndéanann an fostaí cuid de a chuid oibre  ó áit eile seachas dul chuig ionad oibre d’fhostóra. 

## Obair ó chian
Is éard atá i gceist le cianobair ná nuair a bhíonn d’fhostaí ag obair:

* sa bhaile ar bhonn lánaimseartha nó páirtaimseartha nó
* sa bhaile cuid den am agus sa ghnáthionad oibre an chuid eile den am.

Is éard atá i gceist le cianobair ná:

* logáil isteach ó chian ar ríomhaire oibre
* ríomhphost, sonraí nó comhaid a sheoladh ó chian nó
* smaointe, táirgí agus seirbhísí a fhorbairt ó chian.

Tá an fostaí fós ag obair ar na huaireanta agus na dualgais chéanna is dá mbeifeá go fisiciúil san ionad oibre.     Ní bhaineann na socruithe (ar revenue.ie mar shampla) le fostaithe a thugann obair abhaile taobh amuigh de ghnáthuaireanta oibre.

## In Éirinn
Tá sé de cheart ag gach fostaí sna 26 chontae cianobair nó obair sholúbtha a iarraidh faoin Acht um Chothromaíocht Oibre agus Forálacha Ilghnéitheacha 2023.  Tá iachall ar fhostóir tabhairt go dáiríre faoi iarratas den sórt sin, a riachtanais féin agus riachtanais an fhostaí (agus cód cleachtais an Choimisiúin um Chaidreamh san Áit Oibre a thugann éifeacht don Acht) ach níl aon oibleagáid ann é a dheonú.  Is é fírinne an scéil nach bhfuil aon duine ag obair ó chian gan comhoibriú a bhfostóra.

## Féach freisin

* Obair

## Naisc sheachtracha

* Acht um Chomhardú Saoil agus Saothair 2023 (Work Life Balance and Miscellaneous Provisions Act 2023)
* Cód Cleachtais d’Fhostóirí agus d’Fhostaithe ar an gCeart chun Iarratas Solúbtha a fháil ón gCoimisiún um Chaidreamh san Áit Oibre (WRC) a léamh. Oibriú agus an Ceart chun Oibriú Cian-Iarr a Iarraidh. / workplacerelations.ie

## Tagairtí

Catagóir:Cianobair
Catagóir:Obair
Catagóir:Ríomhaireacht
Marie-Louise Nicholson

Is lúthchleasaí Éireannach í **Marie-Louise Nicholson** (a rugadh ar an 28 Samhain 1994 i Tearmann Feichín). Bhí páirt aici sa chlár BBC "Gladiators" in 2024.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1994
Catagóir:Daoine as Contae Lú
Catagóir:Lúthchleasaithe Éireannacha
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Mná spóirt
Nayib Bukele

Is pobalóir agus fear gnó Salvadórach é **Nayib Armando Bukele Ortez** (a rugadh ar an 24 Iúil 1981). D'éirigh sé ina uachtarán ar an tSalvadóir ar an 1 Meitheamh 2019. Ar an eite dheis ar fad, agus gan náire, tugann sé "deachtóir" air féin.  

Sa bhliain 1999 (agus in aois 18 dó), bhunaigh Bukele comhlacht fógraíochta ;  d’oibrigh sé i gcomhlacht fógraíochta a bhí faoi úinéireacht a athar, Armando Bukele Kattán ag an am céanna. Rinne an dá chomhlacht fógraíocht d'fheachtais toghcháin ar son an pháirtí pholaitiúil *Frente Farabundo Martí para la Liberación Nacional (FMLN)*. 
clé|mion|Ta Bukele an-mhór le Trump agus pobalóirí eile

## Polaitíocht
Chuaigh Bukele sa pholaitíocht sa bhliain 2011. Sa bhliain 2012, chuaigh sé isteach san FMLN agus toghadh é mar mhéara Nuevo Cuscatlán. D’fhan Bukele i mbun a chúraim go dtí gur toghadh é mar mhéara Cathair San Salvador sa bhliain 2015, áit a raibh sé i mbun oifige go dtí 2018. 

Sa bhliain 2017, díbríodh Bukele ón FMLN; bhunaigh sé páirtí polaitíochta 'Nuevas Ideas', go gairid ina dhiaidh sin agus chuaigh sé i mbun feachtais uachtaránachta sa bhliain 2019. Tar éis don *Tribunal Supremo Electoral, TSE* diúltú a páirtí a chlárú, sheas Bukele i dtoghchán na huachtaránachta leis an Gran Alianza por la Unidad Nacional (GANA) agus bhuaigh sé le 53 faoin gcéad den vóta.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Daoine beo

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Salvadóracha
Catagóir:Deachtóirí
Catagóir:Pobalóirí
Catagóir:Uachtaráin
Agitprop

Is éard is **agitprop** ann ná bolscaireacht pholaitiúil a scaiptear tríd an litríocht, an drámaíocht, an ealaín nó tríd an gceol, go háirithe ábhar a bhaineann le cumannachas.

## Tagairtí

Catagóir:Bolscaireacht
Catagóir:Cumannachas
Catagóir:Agóidí
Céadainm

mion|Ainmneacha sna Stáit Aontaithe, 1880-2012
An focal aithne a thugtar ar dhuine is ea an **céadainm** nó **ainm baiste**.  (Is éard is sloinne ann ná cuid d'ainm duine a úsáidtear  chun muintir, pobal nó treibh an duine a léiriú).

## Féach freisin

* Sloinne
* Ainmneacha Gaelacha
* Ainmneacha Síneacha

## Tagairtí

Catagóir:Ainmneacha
Citroen 2CV

Is carr é an **Citroën 2CV.** Tugtar "*deux [[each-chumhacht|chevaux]]*" nó "*deux chevaux-vapeur*" air sa Fhraincis. Tógadh Citroën an 2CV idir 1948-1990.

Ba charr simplí é agus saor ar dtús. Bhí cineálacha éagsúla múnlaí ann. Bhí an 2CV féin, an Dyane, an Mehari, an Bijou, an Ami, an Sahára, an veain 2CV agus an Acadiane, agus go leor dathanna ar fáil.

Sa lá atá inniu ann, bíonn go leor féilte gach bliain san Eoraip. Bíonn féile mhór ann gach dara bliain; an *Cruinniú Domhanda* a thugtar air. Cuireadh tús leis an gCruinniú Domhanda i 1975 i bPoblacht na Fionlainne. 

Thosaigh díograiseoirí Citroën ag rásaíocht leo i 1989 sa Bhreatain. Rásaíocht dhian agus rásaíocht diongbháilteachta atá ann, ag ilchiorcaid mar Croft, Snetterton, Brands Hatch, Páirc Oulton agus Páirc Cadwell.

## Naisc sheachtracha

* Cumann 2CV na Breataine
* Cruinniú Domhanda 2019
* Cumann Rásaíochta 2CV

## Tagairtí

Catagóir:Gluaisteáin
Francis Noel Duffy

Is polaiteoir Éireannach de chuid Chomhaontas Glas é **Francis Noel Duffy** (rugadh 21 Aibreán 1971) a bhí ina Theachta Dála (TD) do Bhaile Átha Cliath Thiar Theas ó 2020 go 2024.

## Gairm pholaitiúil
Níor éirigh le Duffy in olltoghchán 2011, fothoghchán Bhaile Átha Cliath Thiar Theas 2014, agus olltoghchán 2016. Toghadh do Bhaile Átha Cliath Thiar Theas é in olltoghchán 2020. Bhí sé mar bhall de Chomhairle Contae Átha Cliath Theas ó 2014 go 2020 do cheantair Ráth Fearnáin agus Teach na Giúise.

## Saol pearsanta
Tá Duffy pósta le iar-TD de chuid Chomhaontais Glas Catherine Martin; tá triúr leanaí acu.

## Tagairtí

Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Teicneolaíochta Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Semni Karusou

Seandálaí clasaiceach Gréagach ab ea **Semni Papaspyridi-Karouzou** (An tSean-Ghréig: Σέμνη Παπασπυρίδη–Καρούξου; 1897 – 8 Nollaig 1994). Rinne sí speisialtóireacht i staidéar na potaireachta ón tSean-Ghréig. Ba í an chéad bhean í a chuaigh isteach i 'Seirbhís Seandálaíochta na Gréige'(Gréigís: Αρχαιολογική Υπηρεσία); thochail sí sa Chréit, Euboea, anTeasáil, agus Argólida.

## Luathshaol agus saol pearsanta
Rugadh Polysemni Papaspyridi, ar a dtugtaí Semni freisin, sa bhliain 1897 i dTrípoli, an Ghréig. Oifigeach airm ba ea a hathair, agus b'iníon breitheamh a fuair oideachas sa Fhrainc í a máthair; d’aistrigh a teaghlach go minic mar gheall ar ghairm bheatha a hathar, ag socrú síos san Aithin ar deireadh.   Ghlac sí an sloinne Papaspyridi-Karouzou nuair a phós sí sa bhliain 1930 le Christos Karouzos, seandálaí freisin. 

## Oideachas agus gairmréim
Rinne Karouzou staidéar ar an tseandálaíocht in Ollscoil na hAithne, áit ar mhúin an seandálaí Christos Tsountas í.   Thosaigh sí le Seirbhís Seandálaíochta na Gréige i 1921 mar choimeádaí seaniarsmaí ag Ard-Mhúsaem Seandálaíochta na hAithne, agus í ar an gcéad bhean a rinne amhlaidh.   D'oibrigh Karouzou ansin ar thochailtí ag láithreacha ón gCré-umhaois ag Herakleion, sa Chréit, agus ar shuíomh clasaiceach Eretria, ar Euboea .   Sa bhliain1928, bronnadh Comhaltacht Humboldt uirthi (mar aon le Christos Karouzos) chun staidéar a dhéanamh in ollscoileanna München agus Bheirlín ; nuair a d’fhill sí ar an nGréig sa bhliain 1930 tugadh ardú céime di go post 'Ceann Ephorate' , ceantar riaracháin seandálaíochta, éacht ar thug an gníomhaí Avra Theodoropoulou “bua feimineach” air.  Bhí an post ag Karouzou i Thessaly agus ansin san Argolid, áit ar thochail sí tuamaí ó ó thréimhse Mhicéine agus ón tréimhse chlasaiceach;  d'oibrigh sí san Eipeadáras ársa ; agus d’oibrigh sí chun foirgnimh stairiúla i mbaile Nafplio a chaomhnú, áit ar fhoilsigh sí treoirleabhar ina dhiaidh sin.  

D'oibrigh Papaspyridi mar Choimeádaí ar bhailiúcháin cheirmeacha, ag an Ard-Mhúsaem Seandálaíochta san Aithin ar feadh breis agus tríocha bliain. D’fhulaing sí géarleanúint pholaitiúil faoi ghiunta míleata na Gréige 1967–1974 . Chuir na seandálaithe Marianna Nikolaidou agus Dimitra Kokkinidou síos uirthi mar "perhaps the most important woman in Greek archaeology", agus ag an nuachtán *To Vima* mar "ionadaí deiridh ghlúin na seandálaithe iontacha".

## Tagairtí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1897
Catagóir:Básanna i 1994
Catagóir:Seandálaithe na Gréige
Catagóir:Seandálaithe clasaiceacha
Catagóir:Scoláirí clasaiceacha
Catagóir:Coimeádaithe na Gréige
Catagóir:Seandálaithe Gréagacha an 20ú haois
Catagóir:Daoine as Trípoli, An Ghréig
Catagóir:Comhaltaí comhfhreagracha Acadamh na Breataine
Catagóir:Mná na Gréige

Catagóir:Seandálaithe
Catagóir:Daoine Gréagacha
Catagóir:Seandálaithe mná
Trípoli, an Ghréig

Cathair i lár na Peilipinéise sa Ghréig is ea **Trípoli**  (). Is é príomhchathair réigiúin na Peilipinéise chomh maith leis an aonad réigiúnach an Arcáid. Bhí 44,165 áitritheoir sa bhardas comhainmneach sa bhliain 2021.

## Tagairtí

Trípoli
Catagóir:Bardais Pheiliponnacha (réigiún)
Catagóir:Lárionaid daonra san Arcáid, an Pheilipinéis
Catagóir:Príomhchathracha na Gréige
Catagóir:Príomhchathracha réigiúnacha na Gréige
Abdulrazak Gurnah

Úrscéalaí agus acadóir Briotanach a rugadh insa dTansáin is ea **Abdulrazak Gurnah**. I Sabhdánacht Shainsibeár ar an 20ú lá de Mhí na Nollag sa bhliain 1948 a rugadh é. Ina theifeach a bhí Gurnah nuair a bhog sé go dtí an Ríocht Aontaithe, rud a dhein sé i gcaitheamh na 1960s, .i. le linn Réabhlóid Shainsibeár.

I measc na leabhar is cáiliúla dá chuid, d'fhéadfaí na cinn seo a leanas a lua: *Parthas* (Béarla: *Paradise*), a foilsíodh sa bhliain 1994, a fuair áit ar ghearrliosta Dhuais Booker agus Dhuais Whitbread araon; *In aice na mara*, a bhí i measc na leabhar ar ghearrliosta Dhuais Leabhar an Los Angeles Times; agus *Tréigean*, a foilsíodh sa bhliain 2005 agus a bhain áit amach ar an ngearrliosta i gcomhair Dhuais Scríbhneoirí an Comhlathais.

Do moladh Duais Nobel na Litríochta d’Abdulrazak Ghurnah sa bhliain 2021. Mar aitheantas ar an "ndianscagadh diongbháilte atruach a dhein sé ar thionchar an choilíneachais agus ar chinniúint na dteifeach a mhaireann idir chultúir agus ilchríocha" a bronnadh an Duais air, dar leis an Acadamh Sualannach. Ollamh gradaim le Béarla agus Litríochtaí Iarchoilíneacha ag Ollscoil Kent is ea é.

## Féach freisin

* Duais Nobel na Litríochta 

## Tagairtí

Catagóir:Acadóirí Briotanacha
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Daoine as an Tansáin
Catagóir:Fir
Catagóir:Úrscéalaithe Briotanacha
An Apallóin (An Illiria)

Ba choilíneacht thrádála na Sean-Ghréige í **an Apallóin** ( An tSean-Ghréigis, An Ghréigis Choitianta : Ἀπολλωνία; déamainm: Ἀπολλωνιάτης, *Apolloniates* ;  ). D'fhorbair sí ina polis neamhspleách, agus níos déanaí ina cathair Rómhánach, i ndeisceart an Illiria. Bhí sé suite ar bhruach dheis na habhann Aoös/Vjosë, timpeall 10 km ó chósta thoir Mhuir Aidriad.  Tá a fothracha suite i gcontae Fier, gar do shráidbhaile Pojan, san Albáin.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlbáine
Oileán Heard agus Oileáin McDonald

Is críoch sheachtrach de chuid na hAstráile é **Oileán Heard agus Oileáin McDonald**,  Tá an grúpa oileán iargúlta lom gar don Antartach, ar na háiteanna is scoite amach ar domhan.

Níl aon duine ina chónaí ar na hoileáin.   Piongainí is mó a chónaíonn ar Heard agus McDonald, atá clúdaithe le hoighearshruthanna agus nach féidir a bhaint amach ach ar thuras báid a thógann coicís. Meastar nár thug aon duine daonna cuairt ar na hoileáin le beagnach 10 mbliana anuas.

san áireamh sa réimse leathan taraifí idirnáisiúnta a d’fhógair Donald Trump tráthnóna inné.

### Taraifí
Sa bhliain 2025, chuir údaráis Stáit Aontaithe Mheiriceá taraif 10% ar na hoileáin. 

“Níl aon áit ar domhan sábháilte” an freagra a bhí ag príomh-aire na hAstráile, Anthony Albanese, ar chluinstin na nuachta dó. Ar chúis éigin bhí Oileán Heard agus Oileáin McDonald luaite i measc na gcríoch Astrálach a bhuaileadh leis na taraifí a bhí tionscanta ag Uachtarán SAM.

## Féach freisin

* An Tasmáin

## Tagairtí

Catagóir:An Astráil
Catagóir:Oileáin
Catagóir:Stáit agus críocha na hAstráile
Catagóir:Cogaí trádála
Butrint

Ba pholis Ghréagach ársa agus ina dhiadh sin cathair Rómhánach é **Butrint** (, , ).

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlbáine
Catagóir:Láithreáin Oidhreachta Domhanda
Idirnascaire leictreachais

mion|SDAV san Eoraip (dearg - i bhfeidhm;  glas - á tógáil;   gorm - plean)
Is éard atá i gceist le **idirnascaire leictreachais** ná bonneagar ardvoltais (línte cumhachta, cáblaí agus stáisiúin) a nascann eangach leictreachais i réigiún nó tír amháin le heangach leictreachais i réigiúin nó dtíortha eile.

Sna 2020idí, tá Éire ag obair chun nasc leictreachais a fhorbairt idir í féin agus an Fhrainc. Tugtar an tIdirnascaire Ceilteach ar an nasc sin.

### Idirnascairí in Éirinn
Tá cúpla buntáiste ag baint le idirnascairí in Éirinn:

* Ó táthar ag cur le foinsí fuinnimh an Stáit  agus ó tá tuilleadh iomaíochta ann nuair a osclaíonn idirnascaire, is féidir le praghsanna mórdhíola leictreachais a bheith níos ísle.

* Tá idirnascairí go maith ó thaobh na slándála de;  má chliseann foinse amháin, nó péire, féadfar dul i muinín na gcinn eile i gcónaí.

* Is ó fheirmeacha gaoithe agus ó ghás nádúrtha a ghintear an chuid is mó de sholáthar leictreachais an Stáit fós. Mar le hoibleagáidí dlíthiúla na hÉireann i leith athrú aeráide, níl an Stát freagrach go hoifigiúil as astaíochtaí carbóin ó leictreachas a cheannaítear isteach.

## Féach freisin

* Línte tarchuir srutha dhírigh ardvoltais
* Idirnascaire Ceilteach 
* Idirnascaire Greenlink 
* Srutha dhírigh ardvoltais (SDAV) 

## Tagairtí

Catagóir:Línte tarchuir SDAV
Catagóir:Leictreachas
Idirnascaire Ceilteach

mion
Idirnascaire leictreachais 700MW fomhuirí idir an Bhriotáin agus oirthear Chorcaí (idir La Martyre agus Knockraha) atá san **Idirnascaire Ceilteach**, arna thabhairt chun cinn agus arna fhorbairt ag EirGrid agus a leathghníomhaireacht sa Fhrainc, Réseau de Transport d’Électricité (RTÉ). Ar an obair a thabhairt chun críche, beidh sé ar an Idirnascaire leictreachais is mó in Éirinn.

Is Tionscadal Leasa Choitinn de chuid an AE an tIdirnascaire Ceilteach agus cheadaigh an AE deontas €530m ina leith. De réir an sceidil, tabharfar an obair ar an tionscadal chun críche ionas go mbeidh sé i bhfearas faoi dheireadh na bliana 2026.

## Féach freisin

* Línte tarchuir srutha dhírigh ardvoltais
* Idirnascaire Greenlink

## Tagairtí

Catagóir:Línte tarchuir SDAV
Idirnascaire Greenlink

[mion|[Sir Benfro sa Bhreatain Bheag]]
Cábla ramhar ardvoltachta 190 ciliméadar ar a fhad atá san **Idirnascaire Greenlink** a leagadh faoi mhuir den chuid is mó, agus faoi thalamh freisin, idir Sir Benfro sa Bhreatain Bheag agus an tOileán Mór i Loch Garman.  Osclaíodh go hoifigiúil an t-idirnascaire ar an 16 Aibreán 2025. 

Tá sreabhráta fuinnimh de 500 meigeavata san idirnascaire a mbeidh sé d'acmhainn aige soláthar a choinneáil le tuairim is 380,000 teach.  Chomh maith le soláthar a cheannach isteach le haghaidh mhuintir na hÉireann, tá sé i gceist ag an Stát aon fharasbarr a dhíol thar tír amach le stáit eile.

Deich mbliana a ghlac sé an togra a chur i gcrích ó bhuncheapadh go dlaoi mhullaigh, idir 2015-2025.

## Féach freisin

* Línte tarchuir srutha dhírigh ardvoltais
* Idirnascaire Ceilteach
* Idirnascaire

## Tagairtí

Catagóir:Línte tarchuir SDAV
Mangó

Is toradh cloiche inite é **mangó** a tháirgeann an crann trópaiceach *[[Mangifera indica]]*. Tháinig siad ón réigiún idir iarthuaisceart Maenmar, an Bhanglaidéis, agus oirthuaisceart na hIndia.  Tá *M. indica* saothraithe i nDeisceart agus in Oirdheisceart na hÁise ó thréimhse ársa agus mar thoradh air sin tá dhá chineál de shaothraí mango nua-aimseartha ann: an "cineál Indiach" agus an "cineál Oirdheisceart na hÁise". Táirgeann speicis eile sa ghéineas *Mangifera* torthaí inite ar a dtugtar "mangó" freisin, agus tá an chuid is mó díobh le fáil san éicearágú Malesia. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Torthaí inite
Catagóir:Barra
Catagóir:Torthaí
An Fhoraois Chaladónach

Is éard atá i gceist leis an bh**foraois Chaladónach** ná an fhoraois sin a chlúdaigh limistéir mhóra i ndeisceart na hAlban fadó. Níl ach cuid bhídeach di ar marthain fós.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Deisceart na hAlban
Catagóir:Foraoisí
John Prendergast

Is tánaiste ar Chonradh na Gaeilge é **John Prendergast**.  Cé gur as Trá Lí do Prendergast tá ceangal láidir aige le Corca Dhuibhne, óir is as an gceantar sin a mháthair chríonna.

## Gairm
Bhain Prendergast a chéim amach sa Ghaeilge agus sa Dlí i gColáiste na hOllscoile i gCorcaigh, agus ghnóthaigh sé Céim an Mháistir sa Léann Ceilteach agus Breatnais in Ollscoil Caerdyyd sa Bhreatain Bheag in 2016.

Bhí tréimhse caite aige in 2016/2017 ina theagascóir Gaeilge in Albain Nua i gCeanada ar an scéim ICUF agus in Ollscoil Notre Dame sna Stáit Aontaithe ar an scéim Fulbright (2018/2019).

Chaith Prendergast 2019-2024 ina oifigeach pleanála teanga i gCorca Dhuibhne leis an eagraíocht Tobar Dhuibhne / Comharchumann Forbartha Chorca Dhuibhne,  an naoú duine ag an am a ceapadh ina oifigeach pleanála faoin Phróiseas Pleanála Teanga sa Ghaeltacht.   Bhí Prendergast ceapaithe ar Choiste Comhairleach Gaeilge ag an Aire Catherine Martin in 2022.

D'éirigh sé ina Oifigeach Pleanála Teanga i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath in 2024. Tá sé ag tabhairt faoi PhD i bhFeidhmiú na Pleanála Teanga in Éirinn in Ollscoil Caerdyyd faoi láthair.

In 2025, bhí Prendergast tofa ina thánaiste ar Chonradh na Gaeilge.

## Féach freisin

* Ciarán Mac Giolla Bhéin

## Tagairtí

Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe teanga
Catagóir:Lucht Chonradh na Gaeilge