Robert Sapolsky

Néaraibhitheolaí, , eiteolaí, agus scríbhneoir Meiriceánach is ea **Robert Morris Sapolsky** (a rugadh ar an 6 Aibreán 1957). Tá sé ina ollamh le bitheolaíocht, néareolaíocht, agus  in Ollscoil Stanford, SAM.

## Óige agus oideachas
Rugadh Sapolsky in Brooklyn, Nua-Eabhrac d’inimircigh ón Aontas Sóivéadach. Ailtire ba ea a athair, Thomas Sapolsky, a rinne athchóiriú ar na bialanna cáiliúla  agus .

Le linn a óige, chaith Sapolsky neart ama ag léamh, agus bhí an-dúil aige in , Manhattan, áit a bhfaca sé goraille droimairgid agus taispeántais Afracacha eile a chuaigh i gcion go mór air. In aois a dhá bhliain déag, bhí sé ag scríobh litreacha móidíneacha chuig eolaithe príomhacha. D’fhreastail sé ar  in Brooklyn, agus faoin am sin bhí sé ag léamh téacsleabhair faoin  agus ag teagasc Svahaílise dó féin.

Sa bhliain 1978, bhain Sapolsky céim BA, *summa cum laude*, amach san  ag Ollscoil Harvard. Ansin chuaigh sé go dtí an Chéinia chun staidéar a dhéanamh ar iompraíocht shóisialta an bhabúin san fhiántas. Nuair a thosaigh cogadh idir Uganda agus an Tansáin, bheartaigh Sapolsky taisteal chuig Uganda chun an troid a fheiceáil lena dhá shúil féin. Chuaigh sé go Kampala, príomhchathair Uganda, agus uaidh sin go dtí an teorann leis  (Poblacht Dhaonlathach an Chongó sa lá atá inniu ann), agus ar ais go Kampala arís. Chonaic sé roinnt troda, ina measc sin gabháil Kampala ag arm na Tansáine agus comhghuaillithe reibiliúnacha ó Uganda ar an 10–11 Aibreán 1979 (gabháil a chur deireadh le riail Idi Amin). D’fhill Sapolsky ar Nua-Eabhrac ina dhiaidh sin agus rinne PhD sa  in , ag obair i saotharlann an  . Chríochnaigh sé a PhD sa bhliain 1984.

I ndiaidh dó an chéad  sin a dhéanamh san Afraic (a mhair bliain go leith), d’fhill sé ar an Afraic gach samhradh ar feadh cúig bliana is fiche – ó dheireadh na 1970idí go dtí go luath sna 1990idí – chun staidéar a dhéanamh ar an trúpa céanna babún. Chaith sé idir ocht agus deich n-uair an chloig in aghaidh an lae ar feadh thart ar cheithre mhí gach bliain ag taifeadadh iompraíocht na mbabún seo.

## Gairm bheatha
Ina chuid oibre mar thaighdeoir, tá Sapolsky tar éis díriú ar cheisteanna a bhaineann le strus agus meathlú néarónach, chomh maith leis na féidearthachtaí atá ann maidir le straitéisí  a d’fhéadfadh cosaint a thabhairt do néaróin shoghabhálacha. Tá obair déanta aige chomh maith ar mhodhanna aistrithe géine chun nearóin a chosaint ó éifeachtaí díchumasaithe . Gach bliain caitheann sé am sa Chéinia ag déanamh staidéar ar thrúpa babún fiáin, ag iarraidh na foinsí struis ina dtimpeallacht a aithint agus an gaol a fhiosrú idir phearsantachtaí na n-ainmhithe agus na tinnis sin a bhfuil baint ag strus leo. Go sonrach, déanann Sapolsky staidéar ar na léibhéil  san fhireannach agus sa bhaineannach alfa, agus sna hainmhithe íochtaránacha, chun na léibhéil struis a mheas. Sa bhliain 1990, rinne sé cur síos ar roinnt dá chuid staidéar ar bhabúin ghlasbhuí in alt dar teideal *Stress in the Wild* san iris . Tá roinnt alt scríofa aige ar lagú néareolaíoch agus ar an  i gcórás dlí SAM chomh maith.

Tá plé déanta ar obair Sapolsky go forleathan sna meáin: mar shampla, in ailt de chuid Stanford Magazine, , The New York Times,, , agus ; agus i gclár faisnéise de chuid an  darb ainm *Stress: Portrait of a Killer*. Tá agallaimh déanta aige ar na podchraoltaí  agus , agus tá cainteanna déanta aige do  chomh maith.

Tá dearcadh láidir cinnteachaíoch ag Sapolsky maidir le . Dar leis, níl ann don . Is é a thuairim ná go dtarlaíonn gníomhartha an duine mar thoradh ar an néaraibhitheolaíocht, hormóin, óige an duine, agus cúinsí saoil.

## Creideamh

Tógadh Sapolsky mar  ach is aindiachaí anois é. Tá sé ráite aige gurb é an cor cinniúnach is mó ina shaol le linn a ógantachta ná scaradh le creideamh de gach uile chineál.

## Saol pearsanta

Tá Sapolsky pósta ar Lisa Sapolsky, bean a bhfuil dochtúireacht aici sa néaraisíceolaíocht. Tá beirt pháistí acu, Benjamin agus Rachel.

## Leabhair

* *Stress, the Aging Brain, and the Mechanisms of Neuron Death* (MIT Press, 1992) 
* *Why Zebras Don't Get Ulcers* (1994, Holt Paperbacks/Owl 3rd Rep. Ed. 2004) 
* *The Trouble with Testosterone: And Other Essays on the Biology of the Human Predicament* (Scribner, 1997) 
* *Junk Food Monkeys* (Headline Publishing, 1997)  (eagrán Briotanach de *The Trouble with Testosterone*)
* *A Primate's Memoir* (Touchstone Books, 2002) 
* *Monkeyluv: And Other Essays on Our Lives as Animals* (Scribner, 2005) 
* *Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst* (Penguin Press, 2017) 
* *Determined: A Science of Life Without Free Will* (Penguin Press, 2023) 

## Duaiseanna, comhaltachtaí agus ballraíochtaí
* Comhaltacht MacArthur (1987)
* Comhaltacht Alfred. P Sloan (1987)
* Comhaltacht Klingenstein san Eolaíocht Néarchórais (1987)
* Duais Uachtaránachta an Taighdeora Óig (ó Fhondúireacht Náisiúnta na hEolaíochta) (1987)
* Duais Thaighdeoir Óg na Bliana (ó Chumann na hEolaíochta Néarchórais)
* Duais Thaighdeoir Óg na Bliana (ó Chumann Idirnáisiúnta na Síci-néara-inchríneolaíochta)
* Duais Thaighdeoir Óg na Bliana (ó Chumann na Síciatrachta Bitheolaíche)
* Duais Emperor Has No Clothes (ó Fhondúireacht um Shaoirse ón Reiligiún) (2002)
* Duais John P. McGovern na hEolaíochta Iompraíochta (ó Chumann Mheiriceá um Chur Chun Cinn na hEolaíochta) (2007)
* Duais Carl Sagan le haghaidh Spéis an Phobail san Eolaíocht a Mhúscailt (ó Wonderfest) (2008)
* Ball de chuid Bhord Oinigh na Fondúireachta um Shaoirse ón Reiligiún (2010)

## Tagairtí

Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Bitheolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo