open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Contae Ard Mhacha

Is é **Ard Mhacha** nó **Contae Ard Mhacha,** (*Armagh* as Béarla) an contae is lú ó thaobh achair de i dTuaisceart Éireann. Tá sé suite i ndeisceart Chúige Uladh. 

Tá cáil ar Ard Mhacha mar 'úllord na hÉireann', agus fástar a lán torthaí ann i gcónaí. Ba iad na plandóirí a chuir fúthu sa 17ú haois a chuir na húlloird ar dtús. 

Imrítear leagan de chluiche babhlaí in Ard Mhacha nach bhfaightear aon áit eile ach i gCorcaigh

Tá traidisiún láidir peile Ghaelaí sa cheantar agus bhuaigh foireann Ard Mhacha Craobh na hÉireann i 2002.

Tá Ard Mhacha theas, is é sin an ceantar tuaithe in aice na teorann le Contae Lú sa Phoblacht, sách náisiúnach. Caitliceachas an príomhreiligiún. Fuair a lán saighdiúirí Briotanacha bás ann i rith na dTrioblóidí.

### Stair
Bhí cónaí ar Ríthe Chúige Uladh in Eamhan Macha, áit a raibh daingean ón 700 RC, agus de réir na nginealach ba í Macha Mongrua, a fuair bás i 667 RC, a thóg dún ann in aice le cathair Ard Mhacha fadó, agus is minic logainmneacha an cheantair luaite sa Rúraíocht. 

Ba in Ard Mhacha a thóg Naomh Pádraig a chéad eaglais cloiche in AD 444 agus tá ardeaglaisí ag an Eaglais Chaitliceach Rómhánach agus ag Eaglais na hÉireann sa chathair faoi láthair. 

Tá Brian Bóirmhe (Ború), a bhí ina Ard-Rí ar Éirinn go dtí 1014, curtha in Ard Mhacha

## Bailte i gContae Ard Mhacha
clé|250px|thumb|Contae Ard Mhacha
* Ard Mhacha, Achadh Camán, Achadh na Cranncha, Achadh an Dá Chora
* Baile Mhic An Aba, Bun na Banna, Béal Leice, Baile Mhic Cullach, Bábhún Hamaltún, Baile an Chláir, Baile Úr
* An Céide, Creag Abhann, Crois Mhic Lionnáin, Camloch, Carraig an Easa, Cláidigh Mhór, Cluain Mór, Cor-Fhuinnseoige, An Creagán, Coilleach Eanach, An Céide, Cillín, Coillidh Léith, Cill Mhór, Cnoc an Mhargaidh, Coillidh Chanannáin, Corr Leacht
* Droim na hUinseann, Dearclaigh, Doire Chaol, Doire Mhic Cais, Doire Núis, Doire Trasna, Na Doirse, Druim an Tighe, Droman Uí Chonbhuí 
* Eanach Mór, Eanach Aodha, Éadan na bhFiach
* Foirceal
* An tIúr
* An Lorgain, Lios Liath, Lios na Daille, Loch gCál, Loch Goilí, Log a' Choire
* An Machaire, na Madain, An Mhaigh, An Mullach Bán, Mullach Breac, An Mullach Glas, Mullach a' Bhile
* Port an Dúnáin, An Port Mór, Pas an Phointe
* An Sruthán, Sráid na nAlbanach
* Tóin re Gaoith, Tuíneán

## Bailte fearainn

* Ardriasc, Áth an Daimh
* Baile Uí Dhúgáin
* An Chora Uachtarach, An Chraobh Rua
* Doire Fhada, Droim Crí
* Grainseach Mhór
* Soillsean 

## Baruntachtaí

* Ard Mhacha
* Na Feá Íochtaracha, Na Feá Uachtaracha
* Uí Nialláin Thoir, Uí Nialláin Thiar,
* Na hOirthir Uachtaracha, Na hOirthir Íochtaracha
* Tuath Threana

## Paróistí

* Cill na mBan

## Cultúr

* Ard-Deoise Ard Mhacha
* Comhairle an Iúir agus Mhúrn
* Otharlann Chnoc na Nóiníní
* Páirc Lúthchleasaíochta
* Teach Dhoire Mhóir

## Tíreolaíocht

* Áirse Éigipteach Macnéill
* Cluain-Dabhail, 
* Fáinne Cnoc Shliabh gCuillinn
* Loch nEathach
* Sliabh gCuillinn

## Stair

* Cosantóirí
* Eamhain Mhacha
* Naomh Maelmhaedhoc Ó Morgair

## Tagairtí
Contaetha na hÉireann

## Liosta na gContaetha

## Féach freisin
* Éire
* Cúigí
* Contaetha na hÉireann
* Barúntachtaí
* Paróistí Siabhaílta/Dlí
* Bailte fearainn

## Naisc sheachtracha
* Bunachar Logainmneacha na hÉireann, logainm.ie
* The Northern Ireland Place-Name Project, placenamesni.org
* Irish Townlands, townlands.ie
* An Phríomh-Oifig Staidrimh, cso.ie
* Gníomhaireacht Thuaisceart Éireann um Staidreamh agus um Thaighde, nisra.gov.uk

## Tagairtí
Loch Coirib

Tá **Loch Coirib** (nó **An Choirib**) ar cheann de mhór-locha na hÉireann, agus é suite in iarthar na tíre. Tá iascaireacht bhreá ar an loch agus san abhainn (Abhainn na Gaillimhe) ghairid a cheanglaíonn an loch le cathair na Gaillimhe agus Cuan na Gaillimhe. Is iondúil báid aeraíochta ar an loch freisin i rith an tsamhraidh. 

Is Limistéar Cosanta Speisialta é Loch Coirib.

## Sanasaíocht
Bhíodh an t-ainm **Loch (n)Oirbsen** ar an loch sa sean-am, de réir leabhair Ruaidhrí Uí Fhlaithbheartaigh, ó 1684, agus is as sin a tháinig an ainm Loch Coirib, ó bhrú na litreacha le chéile. Ba ainm a bhí ar  é Oirbse nó Oirbsiu. Ní úsáidtear an t-ainm *Loch Oirbsen* anois i nGaeilge ná i mBéarla le tagairt don loch.

## Oileáin
Tá go leor oileán sa loch, níos mó ná 1000 san áireamh. I measc na n-oileán mór tá Inis an Ghaill Crabhthigh, ar a bhfuil mainistir ársa, agus Caisleán na Circe.

## Tagairtí

Catagóir:Uiscí Chonnachta
Coirib
Catagóir:Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann
Árainn

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn agus in Albain a bhfuil an t-ainm **Árainn** air:
* Árainn (Inis Mór): an t-oileán is mó de chuid Oileáin Árann
* Árainn, Barúntacht: barúntacht agus toghroinn i gContae na Gaillimhe a chuimsíonn na trí Oileáin Árann
* Oileáin Árann

## Féach freisin
* Árainn Mhór: oileán i gContae Dhún na nGall
* Eilean Arainn: oileán in Albain

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
John Millington Synge

Drámadóir Éireannach ab ea **John Millington Synge **(16 Aibreán 1871 - 24 Márta 1909). B'é an dráma ba cháiliúla a bhí ag Synge ná *The Playboy of the Western World*. Bhí ruaille buaille sa chathair ar oíche na hoscailte i 1907, ach d'éirigh go geal leis ina ainneoin sin. I measc a chuid drámaí eile, tá *Riders to the Sea*, *Shadow of the Glen*, *The Well of the Saints*, *The Tinker's Wedding* srl.

## Saol
Tógadh Synge i Ráth Fearnáin lámh le Baile Átha Cliath.

Bhain sé céim (Baitsiléir Ealaíon) amach sna teangacha i gColáiste na Tríonóide sa bhliain 1892.

Chuaigh Synge go dtí an Fhrainc sa bhliain 1896. Chas sé le W. B. Yeats, a thug comhairle do Synge cuairt a thabhairt ar Oileáin Árann.

## Inis Meáin
Chaith Synge tréimhsí fada ar Inis Meáin in oileáin Árann ag foghlaim na Gaeilge agus ag scríobh a chuid leabhair agus drámaí faoi dhraíocht agus áilleacht an oileáin agus na farraige.

Thug Synge cuairt go h-Inis Meáin don chéad uair i 1898. D'fhan sé le muintir Uí Dhonnacha ar feadh tréimhsí fada agus mhair cosúil leo féin. Bhíodh sé ina shuí cois na tine/sa gclúid ag seinm an fhidil agus go minic ag bogadh an chliabháin ina mbíodh páiste le muintir an tí.

Chaith Synge go leor dá chuid ama ar an oileán ina shuí i bpúirín cloiche gan aon díon air, suite ar bharr na haille ar an taobh thiar den oileán. Ainmníodh 'Cathaoir Synge' ar an áit seo dá bharr. Tá radharc draíochtúil as an áit seo ar Inis Mór trasna an chuain, ar Chonamara ó thuaidh agus siar san Aigéan Atlantach.

Ní h-ionadh go bhfuair Synge inspioráid chun scríbhneoireacht a dhéanamh in Inis Meáin. Tar éis do Synge Inis Meáin a fhágáil, bhíodh sé ag scríobh chuig duine de chlann Uí Dhonnacha darbh ainm Máirtín. Bhíodh Synge ag scríobh litreacha i mBéarla chuig Máirtín agus bhíodh Máirtín ag scríobh ar ais i nGaeilge. Sa gcaoi sin bhí an bheirt acu ag foghlaim óna chéile.

## Bás
Fuair John Millington Synge bás ar an 24 Márta 1909 ó liomfóma Hodgkin, aois 37.

## Oidhreacht
Is féidir cóipeanna de na litreacha a scríobh Synge a fheiceáil in Inis Meáin anois. Tá an teach céanna faoi sheilbh duine de shliocht mhuintir Uí Dhonnacha, Treasa Ní Fhátharta ar thaobh a máthar. D'fhág a máthair an teach seo ag Treasa. Tar éis roinnt ath-chóirithe le cabhair urraíochta sna 2000idí, d'oscail an teach don phobal.

Tá an teach sa stíl traidisiúnta, ceann tuí taobh istigh agus taobh amuigh. Tá stór breá troscáin agus uirlisí le feiceáil san teach; mar shampla an tuirne lín, an drisiúr agus dorú a bhíodh in úsáid ag iascaireacht, a thugann léargas ar an saol sna sean-laethanta. Tá leabharlann agus ionad cónaithe do scríbhneoirí béal dorais.

## Naisc sheachtracha
* Aiste ar Synge ón Internet Broadway Database

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1871
Catagóir:Básanna i 1909
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Chnocán Iaróm
Drámaíocht Éireannach

[mion|[Amharclann na Mainistreach ]]
**Stair na Drámaíochta in Éirinn**. I mBaile Átha Cliath a bhí an bhéim ar dhrámadóireacht don chuid is mó in Éirinn le céad bliain anuas, ach tá amharclanna ar fud na tíre. 

Tá Amharclann an Gheata, Amharclann na Mainistreach agus agus Amharclann na Péacóige i mBaile Átha Cliath. Is í Amharclann na Mainistreach a bhain amach cáil di féin i gcéadbhlianta an stáit le drámaí John Millington Synge mar "the Playboy of the Western World" agus Sheáin O'Casey mar "the Plough and the Stars." B'iad William Butler Yeats agus Lady Gregory a bhí i mbun bainistíochta ar Amharclann na Mainistreach i dtosach. 
[alt=|clé|mion|[Mícheál Mac Liammóir]]
Chuir Hilton Edwards agus Mícheál Mac Liammóir Amharclann an Gheata ar bun i 1928, agus taispeánadh réimse mór drámaí le húdair éagsúla Eorpacha ann. I 1924, freisin, a cuireadh Taibhdhearc na Gaillimhe ar bun, agus ba dhrámaí as Gaeilge is mó a bhí á dtaispeáint.

[mion|''An Giall'' le [Breandán Ó Beacháin (Brendan Behan)]]

## Compántais Drámaíochta
Maidir le grúpaí a oibríonn trí mheán na Gaeilge, bíonn mion-fhéilte agus Féile Náisiúnta Drámaíochta ann 'chuile bhliain i gceantair éagsúla á n-eagrú ag an gComhlachas Náisiúnta Drámaíochta. Tá roinnt de na drámaí Gaeilge a chuirtear ar stáitse timpeall na tíre á léiriú faoi bhrat an Chomhlachais Náisiúnta Drámaíochta.

## Drámadóirí na hÉireann
I measc dhrámadóirí móra na hÉireann, tá Oliver Goldsmith, Richard Brinsley Sheridan, Dion Boucicault, Oscar Wilde, George Bernard Shaw, Lady Gregory, George Moore, William Butler Yeats, Seán O'Casey, Austin Clarke, Denis Johnston, Thomas Kilroy, Tom Murphy, Hugh Leonard, John B. Keane, Brian Friel a scríobh i mBéarla, Brendan Behan (i mBéarla agus i nGaeilge) agus Samuel Beckett (i mBéarla agus i bhFraincis).

## Féach freisin

* Drámaíocht
* Drámaíocht na Gaeilge

[clé|mion|214x214px|Dubhghlas de hÍde, timpeall na bliana [1912.]]

## Nascanna Seachtracha
* Comhlachas Náisiúnta Drámaíocht - drama-gaeilge.com 
* Comhairle Ealaíne na hÉireann - artscouncil.ie
* Drámaíocht in Éirinn - www.dli.ie
* Gate Theatre, B.Á.C.

## Tagairtí
[clé|mion|[An Taidhbhearc, Gaillimh]]

Catagóir:Drámaíocht
Catagóir:Litríocht na hÉireann
Liosta úrscéalaithe Éireannacha

## A - C
* Cecelia Ahern (1981 —)
* John Banim (1798 - 1842) 
* Michael Banim (1796 - 1874)
* John Banville (rugadh 1945)
* Piaras Béaslaí
* Samuel Beckett (1906 - 1989)
* Breandán Ó Beacháin (1923 - 1964)
* Maeve Binchy (1939-2012)
* Dermot Bolger (rugadh 1959)
* Elizabeth Bowen (1899 - 1973) 
* William Carleton (1794 - 1869) 
* Austin Clarke (1896 - 1974)
* Eoin Colfer (1965 —)

## D - G

* Seamus Deane (rugadh 1940)
* Naoise Dolan (rugadh 1992)
* Roddy Doyle (rugadh 1958)
* Maria Edgeworth (1767 - 1849)
*Anne Enright 
* Oliver Goldsmith (1730? - 1774)
* Gerald Griffin (1803 - 1840)

## H - N

* Aidan Higgins (rugadh 1927)
* Jennifer Johnston (rugadh 1930)
* James Joyce (1882 - 1941) 
* John B. Keane (1928 — 2002)
* Molly Keane (1904 - 1996) (M.J. Farrell)
* Charles Kickham (1828 - 1882)
* Proinsias Mac an Bheatha
* Dónall Mac Amhlaigh
* Colum McCann (rugadh 1965) 
* Liam Mac Cóil(rugadh 1952)
* Violet Florence Martin (1862–1915)
* Eimear McBride (1976–)
* John McGahern (1934—2006) 
* Seosamh Mac Grianna
* Seán Mac Maoláin
* Brinsley MacNamara (1890 - 1963) 
* Charles Robert Maturin (1782 - 1824) 
* Brian Moore (1921 - 1999) 
* George Moore (1852 - 1933) 
* Lady Morgan (Sidney Owenson) (1776? - 1859)
* Iris Murdoch (1919 - 1999)
* Éilís Ní Dhuibhne (1954 - )

## O - S

* Edna O'Brien (rugadh 1930)
* Máirtín Ó Cadhain (1906-1970)
* Aodh Ó Canainn
* Liam Ó Catháin
* Seán Ó Ciarghusa
* Beairtle Ó Conaire
* Pádraic Ó Conaire
* Pádhraic Óg Ó Conaire
*Joseph O'Connor
* Máirtín Ó Corrbuí
* Peadar O'Donnell
* Liam Ó Flaithbheartaigh (1896-1984)
*Nuala O'Faolain (1940-2008)
* Peadar Ó hAnnracháin
* Annraoi Ó Liatháin
*Louise O'Neill (rugadh 1985)
* Brian Ó Nualláin (1912 - 1966) (Flann O'Brien/Myles na gCopaleen)
* Seán Ó Ruadháin
* Maidhc Dainín Ó Sé
* Diarmaid Ó Súilleabháin
* Eoghan Ó Tuairisc
* Tom Phelan (rugadh 1940)
* Stefanie Preissner (rugadh 1988)
* Sally Rooney (rugadh 1991)
* Darren Shan (rugadh 1972)
* Somerville agus Ross (Edith Somerville (1858 - 1949) agus Violet Florence Martin (1862 - 1915 )
* Laurence Sterne (1713 - 1768)
* Bram Stoker (1847 - 1912) 
* Francis Stuart (1902 - 2000) 
* Jonathan Swift (1667 - 1745)

## T - Z

* Colm Tóibín (rugadh 1955)
* William Trevor (1928—2016)
* Peadar Ua Laoghaire

Urscealaithe
*
Liosta gearrscéalaithe Éireannach

## A - D

* Samuel Beckett (1906 - 1989)
* Brendan Behan (1923 - 1964)
* Elizabeth Bowen (1899 - 1973) 
* Clare Boylan (rugadh 1948)
* Patrick Boyle (1905 - 1982) 
* Joyce Cary (1888 - 1957)
* William Carleton (1794 - 1849)
* Padraic Colum (1881 - 1972) 
* Daniel Corkery (1878 - 1964)
* Ita Daly (rugadh 1944)

## E - L

* Maria Edgeworth (1767 - 1849) 
* Brian Friel (rugadh 1929) 
* Gerald Griffin (1803 - 1840) 
* Aidan Higgins (rugadh 1927)
* Desmond Hogan (rugadh 1951)
* Neil Jordan (rugadh 1950)
* James Joyce (1882 - 1941) 
* Maeve Kelly (rugadh 1930)
* Benedict Kiely (rugadh 1919)
* Mary Lavin (1912 – 1996)
* Sheridan Le Fanu (1814 - 1873) 

## M – O

* Eugene McCabe (rugadh 1930) 
* John McGahern (rugadh 1934)
* Walter Macken (1915 - 1967) 
* John MacKenna (rugadh 1952)
* Bernard MacLaverty (rugadh 1942) 
* Michael McLaverty (1907 - 1992)
* Bryan MacMahon (1909 – 1998)
* John Montague (rugadh 1929)
* George A. Moore (1852 - 1933)
* Val Mulkerns (rugadh 1925)
* Edna O'Brien (rugadh 1932)
* Kate Cruise O'Brien (rugadh 1948) 
* Máirtín Ó Cadhain (1906 - 1970) 
* Pádraic O'Conaire (1882 - 1928) 
* Frank O'Connor (1903 - 1966) 
* Julia O'Faolain (1933)
* Sean O'Faolain (1900 - 1990) 
* Liam Ó Flaithbheartaigh (1896 - 1984) 
* Seamus O'Kelly (1881 - 1918)

## P –Z

* David Park (rugadh 1953)
* James Plunkett (1920 - 2003)
* Somerville and Ross (1858 - 1949) agus (1862 - 1915)
* James Stephens (1882 - 1950) 
* William Trevor (rugadh 1928)
* Oscar Wilde (1854 -1900)

Gearrscealaithe
Liosta drámadóirí Éireannacha

* Mícheál Ó hAirtnéide (1941–1999)
* John Banim (1798-1842) 
* Samuel Beckett (1906-1989)
* Brendan Behan (1923-1964)
* Dion Boucicault (1820?-1890)
* Austin Clarke (1896-1974)
* Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha (1929–2006)
* Pádraic Ó Conaire (1882–1928)
* Micheál Ó Conghaile (1962–)
* William Congreve
* Séamus de Bhilmot (1902–1977)
* Dubhghlas de hÍde (1860–1949)
* Tomás Mac Domhnaill (1885–1938)
* Aodh Ó Domhnaill (1947–2018)
* Éilís Ní Dhuibhne (1954–)
* Antoine Ó Flatharta
* Brian Friel (rugadh 1929 )
* Oliver Goldsmith (1730?-1774)
* Máiréad Ní Ghráda (1896–1971)
* Lady Gregory (1852-1932)
* Gerald Griffin
* Biddy Jenkinson (1949–)
* Denis Johnston (1901-1984)
* John B. Keane (1928-2002)
* Thomas Kilroy
* Hugh Leonard (rugadh 1926-2009)
* Micheál MacLiammoir
* Caitlín Maude (1941–1982)
* Conor McPherson (rugadh 1971)
* George Moore (1852-1933)
* Tom Murphy (rugadh 1935)
* Joe Steve Ó Neachtain (1942–2020)
* Seán O'Casey (1880-1964)
* Mary Devenport O'Neill
* Darach Ó Scolaí (1963–)
* Cathal Ó Searcaigh (1956–)
* Diarmaid Ó Súilleabháin (1932-1985) 
* George Bernard Shaw (1856-1950) 
* Richard Brinsley Sheridan (1751-1816)
* John Millington Synge (1871-1909)
* Alan Titley (1947–)
* Eoghan Ó Tuairisc (1919–1982)
* Seán Ó Tuama (1926–2006)
* Oscar Wilde (1845-1900)
* W. B. Yeats (1865-1939)

Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Dramadoiri
Dáibhí Ó Bruadair

Bhí **Dáibhí Ó Bruadair** (c. 1625 - 1698) ar dhuine de na filí Gaeilge ba shuntasaí de chuid an 17ú haois. Scríobh sé dánta pearsanta agus dánta eile a chuir síos ar staid na tíre lena linn. Tá siad siúd ina bhfoinse tábhachtach eolais ar Éirinn ó aimsir Cromail amach, go háirithe i rith na tréimhse 1682 - 1691. 

Tá fianaise ann (i lámhscríbhinn dar dáta 1793) gurbh ó Chnoc Rátha i mBarrachaibh Móra in oirthear Chorcaí dó, cé gur ar an gClaonghlais i gContae Luimnigh is mó a bhí cónaí air. Is dócha go raibh a mhuintir ina suí go te agus gur tugadh scolaíocht mhaith dó. Bhí Laidin aige agus is minic a scríobhadh sé míniúchán Béarla le hais a dhánta. Bhí an-spéis i gcúrsaí ginealaigh agus staire aige.

Lena gceantar féin a bhaineann na dánta is túisce atá againn uaidh, agus is cosúil gur timpeall na bliana 1660 a bhain sé Luimneach amach den chéad uair. Théadh sé ar ais go Corcaigh ó am go chéile, agus sa chontae sin is mó a rinneadh cóipeanna dá shaothar. Bhí cuid d'uaisle Chorcaí, Chiarraí agus Luinmigh ina bpátrúin aige, agus chum sé dánta do Ghearaltaigh agus do Bhúrcaigh Luimnigh go háirithe. 

Tháinig bochtanas air timpeall na bliana 1674. Ba í sin tús na tréimhse inar chum sé an chuid is fearr dá shaothar, ag cur síos ar a dhoch-chás féin agus ar an dímheas a bhí ar lucht léinn sa saol nua.

## A shaothar
Bhí máistreacht ag Ó Bruadair ar shean-mheadrachtaí na scol agus ar na meadarachtaí aiceanta, agus as na cinn aiceanta is mó a bhain sé feidhm. Is cuid suntais í a chuid filíochta ar a fuinneamh, ar a déine, ar fhaobhar a friotail agus ar a greann garbh searbh. Tá éagsúlacht neamhchoitianta ag baint lena shaothar - marbhnaí, aoir, dánta cráifeacha agus dánta pósta. Ar na marbhnaí atá curtha ina leith tá *Truagh liom gol deise go dian*, caoineadh ar chailín de Ghearaltach:

:*Truagh liom gol deise go dian*
:*ar th’uaigh, a shoicheallach shámh;*
:*gach maidean is muirt im shuan*
:*nuall ghuirt na lagbhan lán*.

:*Go hailcneadh an fheartáin úd*
:*leachtán lér loiteadh an ród,*
:*acht a ngníomh níor mhuidh do mhéad,*
:*a ghéag do líon fuil san bhfód….*

## Tagairtí

## Foinsí
* De Brún, Pádraig, Ó Buachalla, Breandán agus Ó Concheanainn, Tomás (eag.) (1975). *Nua-Dhuanaire, Cuid 1*. Institiúid Ardléinn Bhaile Átha Cliath, Baile Átha Cliath. 
* Mac Erlean, J.C. (1911-17). *Duanaire Dháibhidh Uí Bhruadair, The poems of David Ó Bruadair*. ITS XI, XIII, XVII.
* 
* 
* 

## Féach freisin
* Aodh Mac Cathmhaoil
* Brian Mac Giolla Phádraig
* Brighid Nic Gearailt
* Caitilín Dubh
* Fear Flatha Ó Gnímh
* Fionnghuala, Iníon Dhomhnaill Uí Bhriain
* Giolla Brighde Ó hEódhasa 
* Pádraig Ó Duincín
* Piaras Feiritéar
* Seathrún Céitinn
* Tadhg Óg Ó Cianáin
* Uilliam Nuinseann

## Naisc sheachtracha
* Beatha (i mBéarla)
* Beatha [i nGaeilge]
* 
* 
* 

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1625
Catagóir:Básanna i 1698
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh
Aogán Ó Rathaille

Ba fhile é **Aogán Ó Rathaille** (1670 – 1729), a chuir tús leis an ngné liteartha i bhfilíocht na Gaeilge ar a dtugtar *[[aisling]]*. Rugadh Ó Rathaille i Screathan an Mhil (Béarla: *Scrahanavee*), Sliabh Luachra, Contae Chiarraí. Bhí a shinsir ina n-ollúna ag Clann Mhic Cárthaigh Mhóir. 

Fuair sé teagasc sa Laidin agus sa Bhéarla agus chuir sé aithne ar stair agus litríocht na Gaeilge. Ceann de na dánta ba cháiliúla dár chum sé ab ea 'Gile na Gile'. Thart faoin mbliain 1714 a scríobhadh an aisling Bharócach seo, san am céanna agus a chuaigh an rí Gearmánach Seoirse I (1660-1727) de rítheaghlach Hannover i seilbh choróin na Breataine. Gné thábhachtach den chineál filíochta a chumadh Aogán is ea an gaol a shamhlaigh sé, mar fhile teaghlaigh, a bheith aige féin le Clann Mhic Chárthaigh Mhóir. B'é an Cárthach Mór príomhghéag an teaghlaigh ríoga agus cé go raibh na Cárthaigh i réim i gCúige Mumhan anallód, bhí an cine 'tráite tréithlag' faoin am seo. Tugann a shaothar léargas ar mheath na nGael sa seachtú haois déag nuair a bhí uasalaicme na hÉireann á gcur as seilbh agus á ndíbirt thar sáile ag fórsaí na Breataine. In ainneoin na hoiliúna a bhí air, b'éigean d'Aogán dul ag obair mar spailpín ar fud chúige Mumhan.

Tá an file adhlactha i Mainistir Mhucrois, Eastát Mhucrois, Páirc Náisiúnta Chill Airne, Cill Airne, Co Chiarraí.

## Saothar
### Aislingí
* 'Gile na Gile'
* 'Mac an Cheannaí'
* 'An Aisling'
### Dánta Eile
* 'Cabhair ní Ghairfead'
* 'Is fada liom Oíche Fhírfhliuch',
**Is fada liom Oíche Fhírfhliuch**
Is fada liom oíche fhírfhliuch gan suan, gan srann, gan ceathra, gan maoin caoire ná buaibh na mbeann;
anfa ar toinn taoibh liom do bhuair mo cheann,
's nár chleachtas im naíon, fiogaigh ná ruacain abhann.

Dá maireadh an rí díomhair ó bhruach na Leamhan
's an ghasra do bhí ag roinn leis lér thrua mo chall
i gceannas na gcríoch gcaoin gcluthar gcuanach gcam,
go dealbh í dtír Dhuibhneach níor bhuan mo chlann.

An Carathach groí fíochmhar lér fuadh an mheang
is Carathach Laoi i ndaoirse gan fuascladh fann;
Carathach, rí Chinn Toirc, in uaigh 's a chlann,
's is atuirse trím chroí gan a dtuairisc ann.

Do shearg mo chroí im chlíteach, do bhuair mo leann,
na seabhaic nár fríth cinnte, agár dhual an eang
ó Chaiseal go Toinn Chlíona 's go Tuamhain thall,
a mbailte 's a dtír díthchreachta ag sluaghaibh Gall.

A thonnsa thíos is airde géim go hard,
meabhair mo chinnse cloíte ód bhéiceach tá;
cabhair dá dtíodh arís ar Éirinn bhán,
do ghlam nach binn do dhingfinn féin id bhráid.

## Naisc sheachtracha
* De hAoine 28 Márta 2008, An tOll. Breandán Ó Buachalla ag plé ar fhilíocht Uí Rathaille.
* Saol agus dhá dhán (i mBéarla)
* Léirmheas le Frainc Ó Murchadha ar Ghile na Gile le Paddy Bush  

## Tagairtí

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1670
Catagóir:Básanna i 1729
John Howard

B'é **John Winston Howard**, (26 Iúil, 1939 a rugadh é) 25ú Príomh-Aire na hAstráile. Tháinig sé i gcomharba ar Paul Keating i 1996. Is ball saoil de Pháirtí Liobrálach na hAstráile agus Feisire Parlaiminte Bennelong é. 

[thumb|left|280px|John Howard (ar dheis) le [George W. Bush (Washington, D.C. - 2006)]]

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Príomh-Airí na hAstráile
Mark Latham

Is polaiteoir Astrálach é **Mark William Latham**, (28 Feabhra 1961 a rugadh é). Ba é ceannaire an fhreasúra ó 3 Mí na Nollag 2003 go dtí Eanáir 2005.

## Tagairtí
mion|clé|Mark Latham

Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine beo
Filíocht

[mion|Filíocht, [:en:Abdul_Hamid_II|Abdul Hameed II]]
Is saghas ealaíne scríofa í an **fhilíocht** ina n-úsáidtear teanga ar son a cáilíochtaí aeistéitiúla chomh maith le - nó in ionad - na tuairimí le tuiscint ó na focail. 

*Dán* is ea an téarma i nGaeilge ar phíosa filíochta a chruthaíonn an file. 

## Modhanna
Go minic úsáidtear foirm chomhdhlúite i ndánta chun mothúcháin nó smaointe doimhne a chur in iúl don léitheoir nó don lucht éisteachta. Chomh maith leis sin tá deiseanna cosúil le hathrá agus comhfhuaim le cloisteáil chun éifeacht cheolmhar a chur i gcrích.  
[clé|mion|Filíocht na [An tSínis|Síne ar an mballa, lárionad  Angel Island, San Francisco]]
De ghnáth, baineann filí an-fheidhm as íomhánna, meafair srl. chomh maith. Uaireanta is deacair dán a thuiscint de bharr íomhánna nó meafar casta. Bíonn níos mó ná brí amháin le tuiscint ón gcuid is mó de phíosaí filíochta.

## Stair
Tá stair fhada ag baint le **filíocht** atá i bhfad níos faide ná léitheoireacht nó scríbhneoireacht. Is féidir idirdhealú a dhéanamh idir filíocht agus *prós* maidir leis an úsáid a bhaintear san fhilíocht as cáilíochtaí aeistéitiúla na focail, athrá, rithim agus meadaracht. 

## Naisc sheachtracha
* http://www.scoilgaeilge.org/lasmuigh/danta/
* Poemes et Poesie
* CyberSamurai Poetry 

## Féach freisin
* Filíocht na Gaeilge

## Tagairtí


Filiocht
Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe
Alasca

Is é **Alasca** an stát is mó de Stáit Aontaithe Mheiriceá (S.A.M.). Tá 1,717,854 km² achar ann. Tá sé suite in iarthuaisceart mór-roinne Mheiriceá Thuaidh agus é scoite amach ó na stáit eile (is í an t-aon teorainn atá aige ná le Ceanada). 

Bhí daonra 710,231 ann sa bhliain 2010, an tríú stát is lú sa tír. 

Is í Juneau príomhchathair Alasca, agus is iad Anchorage, Sitka agus Valdez cathracha eile atá ann. 

Is é Denali (a dtugtaí *Sliabh McKinley* tráth) an sliabh is airde i Meiriceá Thuaidh atá ann. 

Tá daonra dúchasach Alasca go comhréireach ar an gceann is airde d'aon stát SAM, ag breis agus 15 faoin gcéad.

thumb|Tá an geimhreadh sneachtúil sa chrios intíre in Alasca.

## Na réigiúin
Tá sé réigiún sa stát. 
faic|mion|Na réigiún

#### 1. An crios oirdheisceart
Tais agus ceomhar, cosúil leis an aimsire in Éirinn.  

#### 2. An crios intíre
Fuar agus sneachtúil (faoi sneachta seacht mí den bhliain). 

#### 3. Lár an deiscirt.
Titeann duartan sneachta go minic ann, ach níl sé chomh fuar leis an crios intíre. Tá Anchorage suite sa chrios seo, an chathair is mó in Alasca.  

#### 4. An tIarthar Muirí.
Gaofar, tais agus stoirmeach. Tá go leor oileáin suite ann.
#### 5. An Cósta Thiar
Tá dhá bhéal abhann ann: an Yukon agus an Kuskokwim.  

#### 6. An tArctach.
Níl ach cúig orlach báisti i mbliain i mBarrow (sráidbhaile atá ann). Níl solas sa gheimhreadh ann freisin, ach tá an spéir lán le solas sa samhradh.

## Féach freisin

## Buirgí agus ceantair áireamh in Alasca

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Stáit Mheiriceá
*
Catagóir:Stáit SAM a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu
Catagóir:Áiteanna a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu
Mars

Tá mórán ciall leis an bhfocal **Mars**:

* Mars, dia an chogaidh i miotaseolaíocht na Rómhánach.
* Mars, an ceathrú pláinéad ón ngréin.
* Mars, an barra seacláide de dhéantús Mars, Incorporated.
Úránas (pláinéad)

Is é **Úránas** an seachtú pláinéad ón ngrian sa ghrianchóras. Ba é William Herschel a chonaic é den chéad uair i 1781. Is é Úránas an 3ú pláinéad is mó sa ghrianchóras, i ndiaidh Iúpatair is Satairn.

### Tréithe
Tá trastomhas de 51,000 ciliméadar aige agus glacann sé 84 bliain de chuid an Domhain air turas amháin a dhéanamh timpeall na gréine.  

Bíonn sé beagnach 3,000 milliún ciliméadar ón Ghriain de ghnáth. Maireann an lá seacht n-uair an chloig déag.  

Tá 27 gealach ar a laghad aige,  5 phríomhghealach ina measc: Miranda, Ariel, Umbriel, Titania, agus Oberon. 

#### Atmasféar
Hidrigin is mó atá san atmasféar agus léiríonn na pictiúir a tógadh le teileascóp ardchumhachta Keck II go mbíonn stoirmeacha fíochmhara ar an phláinéad.  Cosúil le hlúpatar is Satarn, comhdhéanta as hidrigin is héiliam den chuid is mó, ach cuid mhaith meatáin is amóinia ann freisin. A chroíleacán  carraigeach, a bhrat oighreach, a atmaisféar domhain.  

De bhrí go bhfuil a theocht chomh híseal, tarlaíonn comhdhlúthú le scamaill meatáin go hard, ach scamaiIl  amóinia is uisce ag na leibhéil is lú. 

Measann na réalteolaithe anois go bhfuil teocht -167°C ag a dhromchla, ag na moil is an meánchiorcal. 

Is é an meatán gásach go hard san atmaisféar a ionsúnn solas dearg  agus a chuireann dath glas ar an bpláinéad. Níl aon fhoinse teasa air, agus mar sin, teasfhuinneamh ón nGrian is a rothlú tapa is cúis leis an imshruthú san atmaisféar air.  

#### Fáinní agus fithis
Tá fáinní timpeall ar an phláinéad mar atá ar Satarn. Naoi bhfáinne chiorclach  aige, déanta as meatán reoite atá thart air, meastar. Trí  bhíthin imoibríthe le radaíocht ultraivialait, cumtar  comhdhúile carbóin sna fáinní. 

Tá Úránas claonta ar a thaobh timpeall 90 céim. Ní rothlaíonn sé thart ar ais atá gar do bheith ingearach le plána a fhithise: roIlann sé ina fhithis ionas nach bhfuil lá is oiche go rialta i ndiaidh  a chéile ann in aon chor.  

Is é 1 7.2 uair a thréimhse rothlaithe, agus 84.01 bliain tréimhse a fhithise. 

### Stair
Ar 13 Márta  1781, tháinig William Herschel ar an phláinéad Úránas”, an chéad phláinéad a thángthas air ón chianaois. Agus é ag tabhairt faoi shuirbhéireacht ar na réaltaí, thug Herschel faoi deara go raibh rud ag bogadh os comhair na réaltaí. Ar dtús, shíl sé gur cóiméad a bhí ann.  

Ach níos moille, agus níos mó staidéir déanta air, tuigeadh gur pláinéad a bhí ann, agus tugadh an t-ainm Úránas air, in ómós do cheann de sheandéithe na Gréige. Ba é an réalteolaí Gearmánach Johann Bode a bhaist Úránas mar ainm air, dia na spéire anallód.

I miotaseolaíocht na tíre sin, dia na spéire ab ea Úránas, a bhí pósta le Gáia, bandia an talaimh, agus ba iad na Tíotáin an chlann a bhí acu.

#### 20ú haois
Pictiúir a  thóg an spásárthach Voyager 2 den phláinéad i 1986 a thug mórchuid dár n-eolas air dúinn.  

## Féach freisin

* William Herschel 
* Úránas (miotaseolaíocht na Gréige)

## Tagairtí

Catagóir:Pláinéid
Neiptiún (pláinéad)

Is é **Neiptiún** an t-ochtú pláinéad ón ngrian sa ghrianchóras, an 4ú pláinéad is mó. Bíonn Plútón níos gaire ó am go chéile de bharr a fhithis siúd a beith an-éalárnach (ach ní rangaítear é sin mar phláinéad a thuilleadh; is abhacphláinéad é).

## Airíonna
Tá Neiptiún ag meánfhad 30.0 AD amach, agus tógann fithis iomlán 165 bliain. 

Tá trastomhas 34,800km aige. 

Rothlaíonn Neiptiún ar a ais le tréimhse 16.1 uair. 
clé|mion|Fithis
As uisce is carraig leáite atá sé déanta, timpeallaithe le hatmaisféar de hidrigin, héiliam is meatán. 

Bíonn spotaí dorcha ar a aghaidh, ina measc an Spota Dorcha Mór sa leathsféar theas.  Taispeánann na spotaí neamhbhuana seo go bhfuil aimsir ghaofar chlamprach ar Neiptiún. 

Tá Neiptiún giota beag níos lú ná Úránas agus is cosúil le leathchúplaí iad a mbeirt.

mion|clé|177x177px|Stoirm ar Neiptiún

In aonaid réalteolaíocha (is ionann 1 AD agus an fad ón domhan don ghrian), is iad seo na príomhphláinéid is a meánfhad amach ón ngrian:
* Mearcair 0.39 AD
* Véineas 0.72 AD
* An Domhan 1 AD
* Mars 1.52 AD
* Iúpatar 5.2 AD
* Satarn 9.54 AD
* Úránas 19.7 AD
ach tá Neiptiún 30 AD amach ón ngrian.

## Fionnadh
[mion|clé|upright|[Urbain Le Verrier|Urbain Jean Joseph Le Verrier]]
Má tharlaíonn aon chlaonadh ón rian éilipseach, ciallaíonn sé sin go bhfuil réad eile i gceist freisin. Sin a tharla sna blianta 1845/1846: díreach tar éis do na réalteolaithe claonadh a bhrath i bhfithis Úránais, fionnadh Neiptiún.

Sa bhliain 1845, réamhinis John Couch Adams go raibh an pláinéad Neiptiún ann ó anailís a dhéanamh ar neamhrialtachtaí i ngluaisne Úránais. Ag an am céanna, réamhinis Urbain Jean Joseph Le Verrier go raibh leithéid Neiptiúin ann sula bhfacthas an pláinéad.
[clé|mion|upright|[Johann Gottfried Galle]]

D'fhionn Johann Gottfried Galle an pláinéad Neiptiún, agus é ag obair i Réadlann Bheirlín, ar an 23 Meán Fómhair 1846.

De réir dlíthe Newton, ba chóir d'Úránas bheith in áit eile agus mar sin bhí Galle de thuairim acu go raibh pláinéad mór eile ann taobh amuigh d'Úránas. Fuarthas amach níos déanaí gur de thaisme a tharla na an fionnadh seo.  

I 1989 ghlac an spásárthach Voyager 2 pictiúir shoiléire den phláinéad seo is a ghealacha. Chomh maith leis an dá ghealach a bhí ar eolas roimhe sin, Tríotón is Neiréid, fuarthas 6 cinn eile le fáinní. Faoi seo is eol go bhfuil 13 ghealach ag Neiptiún.
mion|clé|Voyager 2, 1989 agus Neiptiún

## Tagairtí

Catagóir:Pláinéid
Creideamh in Éirinn

In Éirinn, is é an príomhchóras creidimh ná an Chríostaíocht. D'fhás an Chríostaíocht ó aimsir Naoimh Phádraig, go dtí gur bheagán de shean chreideamh na nGael a sheas i ndiaidh na meán aoiseanna.

Tá os cionn 95% de phobal i bPoblacht na hÉireann, in ainm a bheith ceangailte leis an gCaitliceachas (Eaglais an Chaitliceachais Rómhánaigh) le mionlaigh a bhaineann leis na heaglais Protastúnacha. Ina measc siúd tá an eaglais Phreispitéireach, an eaglais Mheitideach, Eaglais na hÉireann agus eaglaisí eile Phrotastúnacha. De réir Eaglais na hÉireann í féin, is Eaglais Chaitliceach Anglacánach atá inti. Tá méadú ag teacht ar phobail eile ó na 1990í i leith, é ar fad, nach mór, ag baint le hinimirce. Tá Giúdaigh, Moslamaigh agus Hiondúigh anois sa tír, maille le Búdaithe agus creidimh eile.

I dTuaisceart Éireann, ón 17ú hAois tá tromlach Protastúnach, le mionlach mór Caitliceach. Is iad na heaglaisí Protastúnacha chéanna, nach mór, agus a luaitear sa ghiota thuas, atá i dtuaisceart Éireann, le méad mór Preispitéirigh. Labhraítear go minic ar an eachrann idir Chaitlicigh agus Protastúnaigh ansin, ach ní hamháin cúrsaí creidimh atá i gceist, ach an ceangal atá aige seo le náisiúnachas agus le féin-íomhá na bpobal. Tá mórmhór na gCaitliceach i bhfabhar dlúthcheangail le Poblacht na hÉireann, agus formhór na bProtastúnaigh i bhfabhar fanacht i ndlúthcheangal leis an mBreatain.

## Féach freisin
* Creideamh

Catagóir:Creideamh in Éirinn
Satarn (pláinéad)

Is é **Satarn** (arb ionann é mar fhocal agus *Satharn* nó *Saturnus*, dia na talmhaíochta ag na Rómhánaigh) an séú pláinéad ón ngrian sa ghrianchóras, agus é ar an dara ceann is mó. Tá sé 119,300 ciliméadar ar trastomhas, agus ní mhaireann an lá ach deich n-uair a chloig go leith, rud a dhéanann cothromú ar na poil. Hidrigin is mó atá san atmaisféar agus bíonn stoirmeacha fíochmhara le feiceáil ón domhan. Cuireadh suntas ó thús i gcóras fáinní Satarn agus san iliomad gealach atá ag an bpláinéad. Tá 31 cheann acu ainmnithe agus is é Tíotán an ceann is mó acu. Tá Tíotán chomh mór céanna le Gealacha Galileo, an ceathrar gealach mhóra atá ag timpeallú Iúpatair. Is é Tíotán an dara gealach is mó sa Ghrianchóras, agus é beagáinín níos lú ná Ganymede atá ar an gceann is mó de Ghealacha Galileo.

Thug na spástaiscéalaithe úd Pioneer 11 (1979) agus Voyager 1 agus 2 cuairt ar Shatarn agus bhí an taiscéalaí úd Cassini ag timpeallú an phláinéid ón 1 Iúil 2004 go deireadh an mhisin i Mí Mheáin Fómhair 2017. 

Cosúil le hIúpatar, Úránas, agus Neiptiún, is gásfhathach é Satarn. Is é sin, tá an chuid is mó den phláinéad féin comhdhéanta as na gáis chéanna atá ina atmaisféar - hidrigin thar aon dúil eile. Mar sin, níl sé furasta a shainmhíniú go sásúil, cá dtagann deireadh leis an atmaisféar agus tús leis an bpláinéad féin. Is léir go bhfuil croíleacán cloiche taobh istigh, ach tá sé i bhfad níos lú ná an pláinéad ina iomlán.

## Gealacha
Tá 145 gealach ag Satarn.

;Gealacha Móra
*Dione
*Enceladus
*Epimetheus
*Hyperion
*Janus
*Mimas
*Pan
*Pandora
*Phoebe
*Prometheus
*Rhea
*Tethys
*Tíotán

## Eolas ar líne
* http://www.nineplanets.org/saturn.html
* http://www.solarviews.com/eng/saturn.htm

## Tagairtí

Catagóir:Pláinéid
Hairicín Ivan, 2004

mion|clé|Hurrican Ivan ag bogadh os cionn Cósta na Murascaille, Meán Fómhair 2004
Tháinig **Hairicín Ivan** i dtír i Stáit Aontaithe Mheiriceá ar chósta Mhurascaill Mheicsiceo i Meán Fómhair, 2004

Bhí Spéirling Jeanne, a lean é, níos measa fós.

## Féach freisin

* Spéirling Jeanne

## Tagairtí

Catagóir:Spéirlingí
Catagóir:2004
Catagóir:Cúba
Tram

[thumb|Tram [Luas (tram)|LUAS i mBaile Átha Cliath]]
thumb|Sean-tram i mBaileÁtha Cliath

Tá tábhacht leis an **tram** i go leor cathracha sa domhain fós, cé gur baineadh de na sráideanna iad sa chuid is mó de mhór chathracha an domhain. Ritheann sé ar rianta iarann ar nós traenach, ach go bhfuil na rianta sáite faoi bharr an bhóthair. Mar sin tugtar *streetcar* sa Bhéarla nó *Strassenbahn* sa Ghearmánais orthu. 

### Tréithe
I measc buntáistí tramanna tá:
* Tá siad ciúin agus mear
* Tá siad an-ghlan nuair a ritheann siad ar aibhléis
* Ritheann siad ar slí ar leith i lár cathrach, áit a bhfuil an-chuid tráchta, rud a chuidíonn leo gluaiseacht, ach baineann siad feidhm as an gcuid chéanna den bhóthar le gluaisteáin ina áiteanna nach bhfuil an oiread brú iontu.
* Iompraíonn siad an oiread daoine le busanna, agus ní gá dóibh fanacht chomh fada óna chéile le mearthraen fothalamh, mar go mbíonn radharc níos fearr ag an dtiománaí.

I measc na míbhuntáistí, tá:
* Tá contúirt timpiste ann nuair a ghluaiseann an tram ar aon bhóthar le gluaisteáin
* Tá gá le bealaí faoi leith i lár na cathrach, rud nach bhfuil mórán cathracha sásta a chur ar fáil nuair nach ngluaiseann an ollmhéad gluaisteáin go maith cheana féin.

### Stair
Tá córas traim i San Francisco i gCalifornia le hos cionn céad bliain, agus éiríonn go geal leis ag tarraingt daoine suas a chuid sráideanna cnocacha.

Baineadh na tramanna de shráideanna Bhaile Átha Cliath in Éirinn sna 1950í. Ach táthar arís ag cur na tramanna chun cinn, agus thosaigh an freastal nua "Luas" sa bhliain 2003, ag iompar taistealaithe ó lár Bhaile Átha Cliath go dtí an Tamhlacht agus bruachbhailte eile na hardchathrach.

Osclaíodh an Líne Uaine ar an 30 Meitheamh 2004 agus osclaíodh an Líne Dhearg ar 26 Meán Fómhair 2004. Osclaíodh stáisiún Gleann Bhríde i gCoill na Silíní in 2010. Osclaíodh an Luas Traschathrach idir Stáisiún Dhroichead Broome agus Stáisiún Luas Faiche Stiabhna in 2018.

## Féach freisin

* Luas

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid
Catagóir:Taisteal
Aoibhinn Beatha an Scoláire

Is dán é **Aoibhinn Beatha an Scoláire**. Ní fios cé chum, ach sa 17ú haois a scríobhadh an chóip is sine den dán seo.

:Aoibhinn beatha an scoláire
::Bhíos ag déanamh léinn
:Is follas díbh, a dhaoine
::Gur dó is aoibhne in Éirinn

:Gan smacht rí air ná ruire
::Ná tiarna dá tríese
:Gan chuid cíosa ag caibidil
::Gan moich-éirí ná meirse

:Moch-éirí ná aoireacht
::Ní thabhair uaidh choíche
:´S ní mó do bheir dá aire
::Fear faire san oíche

:Is maith biseach a sheisrí
::Ag teacht taoisigh an earraigh
:´S eadh is crannghail dá sheisrí
::Lán a ghlaice de pheannaibh

:Do bheir sé greas ar tháiplís
::´S ar chláirsigh go mbinne
:Greas eile ar chuairtibh
::´S ar chumann charad uime.

Catagóir:Dánta
Scoil scairte

deas|250px|thumb| Sampla roimhe seo i Ros Comáin

**Scoil chois claí**, **scoil scairte** nó **scoil ghairid** a thugtaí ar na scoileanna a bhíodh ar siúl ón 17ú haois ar aghaidh, go háirithe in aimsir na bPéindlíthe, nuair a bhí cosc ar oideachas i measc na nGael. Bhí baint, ar ndóigh, ag na sagairt go minic le hoideachas, agus bhíodh cosc, freisin, ar ghnéithe eile den oideachas, mar shampla Gaeilge a bheith á múineadh. Bhíodh na scoileanna cois claí go minic, ar ndóigh, nó faoin aer nó in áiteanna eile nach dtiocfaí orthu go héasca, mar go ngearrfaí pionós trom ar dhaoine a sháraíodh na Péindlíthe.

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Oideachas in Éirinn
Murascaill Mheicsiceo

Farraige atá soir ó Mheicsiceo agus ó dheas ó Stáit Aontaithe Mheiriceá atá i **Murascaill Mheicsiceo** (, ). Ó dheas uaithi atá an Chairib. Is anoir aneas as an Murascaill seo a thagann Sruth na Murascaille, ag coinneáil na cuanta agus na farraigí i dtuaisceart na hEorpa te agus saor ó leac oighear beagnach ar feadh na bliana.

## ''Gulf of America''
In 2025, d’ordaigh Uachtarán na Stát Aontaithe, Donald Trump, go n-athrófaí ainm Béarla na murascaille go *The Gulf of America*, .i. ‘Murascaill Mheiriceá’, agus tá glactha leis an leagan sin sa Bhéarla ó shin i measc leithéidí Google Maps agus Apple Maps.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

*
Catagóir:An tAigéan Atlantach
Catagóir:Meicsiceo
Catagóir:Tíreolaíocht Mheicsiceo
Catagóir:Tíreolaíocht na Stát Aontaithe
Alt

Tá mórán ciall leis an focal **alt**:
* san anatamaíocht: áit ina bhuaileann dhá chnámh le chéile. Féach ar alt (anatamaíocht).
* sa ghramadach: páirteagal cainte. Féach ar alt (gramadach).
* san innealtóireacht: giorrúchán d'alt uilíoch.
* san iriseoireacht: dréacht nó aiste, in iris nó nuachtán, a thráchtann le hábhar éigin.
* sa chlóghrafaíocht: bloc téacs. Féach ar paragraf.
Copail

Maidir le teangeolaíocht, is éard atá i g**copail** focail a nascann an t-ainmní in abairt le faisnéis (comhlánú ainmnithe nó dobhriathar). Cé nach gcuireann sé féin aon ghníomh nó coinníoll in iúl, comhcheangalaíonn sé an ainmní le faisnéis atá gan aon tacaíocht aige féin ón abairt.

Úsáidtear an chopail ar shlite difriúla i dteangacha éagsúla.

## I mBéarla
Úsáidtear an chopail go minic as Béarla san aimsir láithreach: mar shampla, is féidir "Bob is running" a rá in áit "Bob runs", an leagan a úsáideann an gnáthbhriathar.

## Sa Ghaeilge
Tá dhá fhoirm bhunúsacha ag an mbriathar a thagraíonn do "bheith" i nGaeilge. 
Úsáidtear an ghnáthfhoirm, .i. bí, le tagairt a dhéanamh do stádas éigin sealadach. Úsáidtear an chopail le tagairt a dhéanamh do stádas nach n-athraíonn de ghnáth; m.sh. *is fear mé*, *is Albanach í*. San aimsir chaite agus sa mhodh coinníollach tá an fhoirm *ba* ag an gcopail.

### "Tá sé fear"
Tá an abairt **Tá sé fear** anseo mar shampla de dhá bhotún bhunúsacha a dhéanann foghlaimeoirí na Gaeilge go minic. 

# Ba chóir an chopail a bheith in úsáid, mar gur stádas buan é gur fear é. 
# Tá ord na bhfocal mícheart. Tá ceart na Gaeilge le haithint ar **is fear é**.

## Tagairtí

Catagóir:Teangeolaíocht
Cath Chnoc Fíodh na gCaor

Cath a troideadh ar **Chnoc Fíodh na gCaor**, cnoc íseal lámh le hInis Córthaidh, Contae Loch Garman, 1798 ar an 21 Meitheamh.  

Bhí Éirí Amach na nÉireannach Aontaithe (nó *Éirí Amach 1798*) ag teacht chun deiridh agus tháinig Arm na Breataine faoi cheannas an Ghinearáil Gerard Lake suas go campa na nGael ar an gcnoc. 
clé|mion|Muillean inniu
Bhí timpeall 20,000 saighdiúir faoina cheannas agus thimpeallaigh sé na Gaeil. Bhí mná agus páistí i measc an 20,000 Gael ar an gcnoc. 

Rinneadh ionsaí ar an gCnoc i mbáisteach throm le gunnaí móra ar feadh cúpla uair an chloig. Ní raibh ach pící ag go leor de na Gaeil, agus buaileadh iad gan stró.  

Theith formhór na meirleach ach rinneadh slad orthu siúd a bhí leonta agus ar mhná agus leanaí. 
clé|mion|Muileann ag an am
Rinneadh ár uafásach ar fud Chontae Loch Garman tar éis an chatha agus cuireadh ceannairí an Éirí Amach chun báis: Bagenal Harvey, Cornelius Grogan, Mathew Keogh agus Anthony Perry. Baineadh na cloigne díobh agus sádh ar phící iad lasmuigh de theach na cúirte i mbaile Loch Garman. 

Gabhadh an tAthair Ó Murchú i gCeatharlach, baineadh a chuid éadaí de, tugadh lascadh dó, crochadh é agus dícheannadh é. Dódh a chorp i mbairille. 
mion|Cuimhneachán inniu
Cuireadh cuid mhaith díobh siúd a ghlac páirt san Éirí Amach go dtí an Astráil.
clé|mion|Cuimhneachán

## Tagairtí

Catagóir:Cathanna Éirí Amach 1798 in Éirinn
Catagóir:Stair Chontae Loch Garman
Catagóir:Sléachtanna in Éirinn
Inis Córthaidh

Baile i lár thuaisceart Chontae Loch Garman í **Inis Córthaidh**. Tá daonra timpeall 11,000 ann. Tá an baile suite ar an Sláine, agus tá dhá dhroichead thar an abhainn sa bhaile. Tugtar Paróiste Naomh Seanan ar an dtaobh thoir den bhaile. Tá sé an dara baile is mó i gContae Loch Garman.

## Iompar
Tá seirbhís rialta báid ón mBreatain Bheag agus ón bhFrainc go Ros Láir i ndeisceart an chontae, timpeall 25 ciliméadar ón mbaile. Tá líne traenach as Baile Átha Cliath a leanann go Ros Láir, a oscail ar 16 Deireadh Fómhair 1863.

Ritheann an N11 (párt den bóthair Eoraipeach E1).

## Gnó
Tá tábhacht ag cur agus baint sútha talún i gContae Loch Garman, go háirithe timpeall Inis Córthaidh, maille le biatas siúicre, cruithneacht, eorna, agus tógáil eallach agus ba bhainne.

In Inis Córthaidh a thosaigh Grúdlann Letts, agus tugadh athshaol don bheoir sin i riocht *[[Killians]]* sna 1990í. Bhíodh monarcha sceanra uair lámh leis an mbaile, agus tá gnó beag déanta potaí le plandáil fós ann. Tá monarcha doirse adhmaid Premium International, a thosaigh sna 1970í, fós ar an mbaile.

## Stair

### Caisleáin Inis Córthaidh
thumb|left|226px|An Caisleán in Inis Córthaidh, Co. Loch Garman
Tá caisleán i lár an bhaile, ar atógáil de chaisleán Normannach é don chuid is mó. Deirtear gur chum Edmund Spenser cuid den *Faery Queene* an fhaid a bhí cónaí air sa bhaile. Inniu is músaeim é an caisleán, ach dún sé i 2007 agus osclófaidh sé arís i samhradh 2009.

### Cnoc Fíodh na gCaor

Bhí Inis Córthaidh páirteach in Éirí Amach 1798, agus troideadh Cath Chnoc Fíodh na gCaor lámh leis an mbaile.
thumb|right|226px|Radharc ar Inis Córthaidh ó mhullach Chnoc Fíodh na gCaor

## Scoileanna
* Scoil Naomh Aodáin
* Scoil Naomh Sheanan
* Scoil Naomh Mhuire
* Gaelscoil Inis Córthaidh
* Scoil Speisialta Naomh Pádraig
* Coláiste Bríde
* CBS Inis Córthaidh
* Meánscoil Garman

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh gréasáin Chomhairle Baile Inis Córthaidh 
* Naisc Inis Córthaidh
* Suíomh an nuachtáin áitiúil, ''The Enniscorthy Echo'' 

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Brian Mac Giolla Meidhre

[mion|Brian Mac Giolla Meidhre, [Inis Díomúin|Inis Diomáin]]
Rugadh **Brian Mac Giolla Meidhre** (Béarla: *Brian Merriman*) lámh le hInis Diomáin timpeall na bliana 1750.  Chum sé ''Cúirt an Mheán Oíche,'' "an dán grinn is mó le rá dár cumadh in Éirinn riamh’, a dúirt Seán Ó Tuama.

## Saol
Is beag atá ar eolas faoina óige. 

I dtaca na bliana 1770 chuaigh Brian ag múineadh scoile go Cill Cláirín i bparóiste na Fiacaile. Bhí scoil aige ina dhiaidh sin ar an gCurrach sa bparóiste céanna. Chaith sé isteach is amach le tríocha bliain ar fad le múinteoireacht. Ba bhocht an saol é. 
mion|An Fhiacail
Tugann Risteárd Ó Foghlú cur síos dúinn ar shaol crua an mhúinteora:“Bhí an saol crua go leor ar mhúinteoirí scoile i dTuamhumhain le linn Bhriain agus tamall ina dhiaidh sin: ba chaol an tuarastal do bhí ag dul dóibh ó dhaltaí bochta na háite, i dtreo go mbíodh ar an máistir bannaí, dintiúirí, srl., do scríobh do dhaoine chun cur lena fháltas, agus is minic do b’éigin don bhfear bocht ramhan agus sluasad do tharraingt chuige chun réal do thuilleamh.”Fuair Brian bás i Luimneach, mí Iúil, 1805. 

## Saothar
Trí chinn dá chuid dánta atá ar fáil anois, *Cúirt an Mheáin Oíche*, *an Macalla*, agus *an Poitín*.

## Féach freisin
* Cumann Merriman

## Naisc sheachtracha
* ''Cúirt an Mheán Oíche'': an dán móide le haistriúchán don Bhéarla le Nollaig Ó Fathaigh 
* Cumann Merriman (Dátheangach)
* ''Cúirt an Mheán Oíche'', ó 1985 ar RTE {le aisteoirí ó *[[Amharclann na Mainistreach]]*}.

## Tagairtí

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Luimneach
Catagóir:Daoine a rugadh i 1750
Catagóir:Básanna i 1805
Dick Cheney

Fear gnó agus iarpholaiteoir Meiriceánach ab ea **Richard Bruce Cheney** (30 Eanáir 1941 - 3 Samhain 2025). Bhí sé ina 46ú leasuachtarán ar Stáit Aontaithe Mheiriceá, ó 2001 go dtí 2009, nuair a bhí George W. Bush ina uachtarán. Fear mór cogaidh a bhí ann, i bhfad amach ar an eite dheis.

### Tús a shaoil
Rugadh Cheney i Lincoln, Nebraska ar an 30 Eanáir 1941. Ba iad Richard Herbert Cheney agus Marjorie Dickey Cheney a thuismitheoirí. D'oibrigh a athair do Roinn Talmhaíochta na Stát Aontaithe. Bhí deirfiúr amháin agus deartháir amháin aige. 

D'fhás sé aníos i gCasper, Wyoming, agus bhuail sé lena bhean chéile, Lynne Cheney, san ardscoil, nuair nach raibh ach ceithre bliana déag slánaithe aige. Tar éis na hardscoile, bhuaigh Cheney scoláireacht chun freastail ar Ollscoil Yale sa bhliain 1959, ach d'fhág sé í de dheasca drochmharcanna ina chuid scrúdaithe. 

Sa bhliain 1963, chuaigh sé go dtí Coláiste Pobail Casper agus tar éis sin d'fhreastail sé ar Ollscoil Wyoming. Bhain sé céim baitsiléara amach sa bhliain 1965 agus máistreacht san eolaíocht pholaitiúil sa bhliain 1966. 

[thumb|left|177x177px|Cheney agus an Sabhdán [bin Abdul Aziz Al Saud roimh ionradh Chuáit, Mí na Nollag 1990]]

### Fear gnó
Bhí Cheney ina phríomhoifigeach  feidhmiúcháin ar an gcomhlacht Halliburton -  tionscal na harmála - go dtí an bhliain 2000.

### Feisire
Bhí an suíochán  in Wyoming i dTeach na nIonadaithe ag Dick Cheney, ar feadh deich mbliana ó 1979 go dtí 1989.

### Leasuachtarán
Fear mór cogaidh a bhí ann, i bhfad amach ar an eite dheis. Ceannaire lucht na cogaíochta faoi Bush, in éineacht le Donald Rumsfeld, bhí Cheney ag iarraidh deireadh a chur le réimeas Saddam Hussein, I bhfad roimh 9/11 fiú  

Siar sna 2000ídí, dúirt Cheney nár chreid sé sa téamh domhanda.

## Féach freisin

* Liz Cheney, a iníon

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Básanna in 2025
Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann
Catagóir:Daoine as Nebraska
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Fir
Catagóir:Leasuachtaráin na Stát Aontaithe
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Ceann an Chairn, Loch Garman

Ceann tíre agus sráidbhaile in oirdheisceart Chontae Loch Garman é **Ceann an Chairn** nó **an Carn** (*Carnsore Point* i mBéarla), a bhain clú amach i 1977, nuair a chinn Rialtas na hÉireann, agus Desmond O'Malley an t-aire Fuinnimh, stáisiún ginte leictreachais núicléigh a bhunú ann, i gCeann an Chairn. Bhíothas i mbun agóide ag an suíomh agus ar fud na tíre sna blianta 1977-79. Tá cáil go fóill ar na mórchoirmeacha ceoil a eagraíodh *"Get to the Point"* (1978) agus *"Back to the Point"* (1979) agus bhí coirmeacha beaga in áiteanna eile chun aird an phobail a tharraingt ar chinneadh an rialtais. 

Bhí an-bhaint ag an gceoltóir Christy Moore leis an bhfeachtas. Mar gheall ar an agóidíocht ghéill an rialtas faoi dheireadh i 1979, ag rá nach raibh an tír sách mór do stáisiún núicléach. Ní dhearnadh aon fhorbairt ar an suíomh ó shin, agus tá Éire saor ó stáisiúin núicléacha fós.

## Féach freisin

* Carn Tóchair, Contae Dhoire

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman