open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Téacs Taistil (sraith teilifíse)

Sraith taistil teilifíse ar TG4 é **Téacs Taistil** a thugann an lucht féachana sa bhaile ar aistear ón tolg go ceann scríbe ar leith ar feadh uair an chloig gach seachtain. Triúr atá páirteach ann - Louise Cantillon, Séaghan Ó Súilleabháin agus Proinsias Ó Coinn.

Is sraith spraíúil ghéimiúil atá ann in dtugann na cairde faoi dhúshláin agus eachtraí nua le cúnamh a lucht leanta ar na meáin shóisialta agus Google. Craoladh sraith in 2023 agus in 2024.

## 2026

Tá Séaghan, Louise agus Proinsias ag taisteal ar fud an domhain i Sraith 4 agus beidh réalta Ros na Rún, Laura Ní Aoidhne ina dteannta do chorrchlár freisin. Tá Laura lán le brí agus fuinnimh agus tá an-suim aici i gcúrsaí cultúrtha. Ó chroílár Chicago go cúlsráideanna bríomhara Toronto, Eas Niagara agus níos faide i gcéin tugann na láithreoirí léargas ar an saol in áiteanna éagsúla ar fud an domhain.

Catagóir:Cláir theilifíse
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir teilifíse taistil
Catagóir:Cláir siamsaíochta‎
Catagóir:Cláir TG4
Catagóir:2023 séasúir teilifíse‎
Catagóir:2024 séasúir teilifíse‎
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2023
Contractors (sraith teilifíse)

Sraith teilifíse faoi 8 gcriú conraitheoirí talmhaíochta as Co. na Mí, Port Láirge, Corcaigh, Ciarraí, an Cabhán agus Dún na nGall a oibríonn i dtionscal na feirmeoireachta in Éirinn é ***Contractors***. Tá an tionscal agus feirmeoirí ó cheann ceann na tíre ag brath ar chonraitheoirí den chineál seo agus obair dhúshlánach a bhíonn inti ó thráth go chéile. Sraith í seo ina dtugtar léargas ar leith ar shaol na feirmeoireachta in Éirinn sa lá atá inniu ann agus ar na daoine atá ag obair ar an talamh.

Catagóir:Cláir theilifíse
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir teilifíse taistil
Catagóir:Cláir faisnéise‎
Catagóir:Cláir TG4
Catagóir:Feirmeoireacht in Éirinn
Catagóir:Conraitheoirí
Colin Williams

Saineolaí aitheanta ar athbheochan mionteangacha é **an tOllamh Colin Williams** ó Ollscoil Caerdydd. Is fada an tOllamh Williams i mbun taighde ar chomhthéacsanna ilteangacha agus ar mhionteangacha, go háirithe ina thír dhúchais, an Bhreatain Bheag ach sa Chatalóin, i dTír na mBascach, i gCeanada agus in Éirinn chomh maith. Tá níos mó ná 20 leabhar scríofa nó curtha in eagar aige faoi na comhthéacsanna sin agus a thuilleadh nach iad. Bhí sé ar dhuine de na saineolaithe a chuir comhairle ar rialtas na hÉireann maidir leis an Straitéis 20 Bliain don Ghaeilge agus chuir sé comhairle ar Rialtas na Breataine faoi na forálacha teanga i gComhaontú Aoine an Chéasta. Tá taighde déanta aige ar Fhoras na Gaeilge freisin mar chuid dá thionscadal taighde ar fhorais theanga san Eoraip agus i gCeanada.

## Féach freisin
* Pleanáil teanga

Catagóir:Saineolaithe mionteangacha
Catagóir:Pleanálaithe teanga
Catagóir:Ollúna ón mBreatain Bheag
Grand Prix na Seapáine

Is imeacht rásaíocht charranna Foirmle a hAon san tSeapáin é **Grand Prix na Seapáine** (Seapáinis: 日本グランプリ) atá faoi chonradh chun Foirmle a hAon a óstáil go dtí 2029. Go stairiúil, is é an tSeapáin ceann de na rásaí deireanacha den séasúr, agus mar sin ba é Grand Prix na Seapáine an áit do go leor rásaí craobhchinniúnacha, le 13 Curaidh Tiománaithe Dhomhanda á bhaint amach thar na 36 Grands Prix a raibh páirteach den Churadh Dhomhanda. Bhí an tSeapáin an t-aon náisiún Aiseach ar óstáíl rás Foirmle a hAon (Grand Prix Ciúin-Aigeánach san áireamh) go dtí teacht na Malaeisia ar an fhéilire i 1999.

## Tagairtí

Catagóir:Foirmle a hAon
Catagóir:an tSeapáin
Catagóir:Grands Prix Foirmle a hAon
Catagóir:Grand Prix na tSeapáine
An Roinn Bonneagair

Is roinn de chuid rialtas Thuaisceart Éireann í **an Roinn Bonneagair** ( nó *DfI*).  **An Roinn Forbartha Réigiúnaí** ( nó *DRD*) a bhí air go 2016.

## Airí

### Riail dhíreach
I rith rialach dírí, bhí freagracht don roinn ag na hairí seo, as an Oifig Thuaisceart Éireann:
*Adam Ingram (2000)
*Angela Smith (2002–03)
*John Spellar (2003–05)
*Shaun Woodward (2005–06)
*David Cairns (2006–07)

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Gníomhaireachtaí rialtais Thuaisceart Éireann
Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Catagóir:Feidhmeannas Thuaisceart Éireann
Vim

Is eagarthóir téacs saor agus foinse oscailte é **Vim** (; *vi improved*) a chruthaigh Bram Moolenaar in 1991.

## Tagairtí

Catagóir:Eagarthóirí téacs
Catagóir:Ríomhchlárú
Clochán (idirdhealú)

* Clochán coirceogach — seanbhothán cloch ar dhéanamh coirceoige
* Clochán (áit lonnaithe) — cineál lonnaíochta atá coitianta in Éirinn, in Albain, agus Oileán Mhanann
* Clochán (clocha cora) — clocha a úsáidtear chun sruthán a thrasnú
* Clochán, Contae Chiarraí — baile fearainn i gContae Chiarraí

## Féach freisin
* An Clochán

## Tagairtí
Danionella cerebrum

Is speiceas éisc é ***Danionella cerebrum*** a tuairiscíodh sa bhliain 2021 ó shruthanna moirtiúla airde ísle ar fhánaí theas agus thoir shliabhraon Bago Yoma i Maenmar, chomh maith le canáil uisciúcháin siar ó dheas ó bhaile Hmawbi i Rannán Yangon.  Aithníodh go hearráideach roimhe seo é mar *Danionella translucida* mar gheall ar dhlúthchosúlacht agus dáileadh geografach comhchosúil an dá speiceas.    Ní thomhaiseann éisc fhásta den speiceas ach 10-13.5 mm ó thaobh méide de agus níl iontu ach toirt inchinne 0.6mm3,  arb í an inchinn veirteabrach fhásta is lú atá ar eolas go dtí seo.    Taispeánadh go bhfuil cosúlachtaí idir larbhaí *Danionella cerebrum* agus difríochtaí ina ngníomhaíocht gluaiste freisin i gcomparáid leis an iasc séabrach (Danio rerio) a bhfuil dlúthbhaint éabhlóideach acu leis..  

Mar gheall ar a mhionmhéid, a réimse saibhir iompraíochta, agus a thréshoilseacht optúil a mhaireann agus é fásta, tá an-ghealladh fui *Danionella cerebrum* le haghaidh anailísí íomháithe in vivo uile-inchinn  neamhionrach le taifeach aonchille i veirteabrach aosach, agus tá sé ag tosú ag teacht chun cinn mar córas eiseamláireach tábhachtach i dtaighde néareolaíochta reatha.     

Déanann an speiceas an fhuaim is airde dá mhéid d'aon iasc, a sháraíonn 140 deicibeil, ag baint úsáide as matán chun loingeáin a theannadh; scaoiltear é seo chun an lamhnán snámha a bhualadh.  Is cosúil go n-úsáidtear an fhuaim le haghaidh cumarsáide inspeiceasaí, toisc go gcuireann an líon fireannach is glóraí faoi chois táirgeadh fuaime na bhfireannach eile . 
## Féach freisin
*['[The Guardian]';*One of world’s smallest fish found to make sound as loud as a gunshot*]
## Tagairtí

cerebrum
Catagóir:Eisc Mhaenmar
Catagóir:Iasc le cur síos air in 2021
Durrës

Is é **Durrës** an dara cathair is mó i bPoblacht na hAlbáine, agus is é príomhchathair Chontae Durrës. Tá sé ar cheann de na cathracha is sine san Albáin; tá daoine ina gcónaí ann go leanúnach ar feadh 2500 bliain ar a laghad. Tá an chathair suite ar mhachaire réidh cois Chósta Mhuir Aidriad idir béil na n-aibhneacha Erzen agus Ishëm ag cúinne oirdheisceartach Mhuir Aidriad. Imríonn aeráid shéasúrach na Meánmhara tionchar mór ar aeráid Durrës.

Bhunaigh coilínigh Ghréagacha as an gCoraint agus as Coircíora (Corfú sa lá atá inniu ann) an chathair timpeall an 7ú haois RC i gcomhar leis an treibh áitiúil Eilíriach, na Taulantii. Thugtaí Epidamnos nó Dyrrachium ar an gcathair. D'fhás Durrës de réir mar a d'éirigh sé níos tábhachtaí in Impireacht na Róimhe agus ina comharba, an Impireacht Bhiosántach. Thosaigh an *Via Egnatia* sa chathair agus chuaigh sé soir trasna machairí, ísealchríocha, agus ardchríocha Leithinis na mBalcán go Cathair Chonstaintín.

Sna Meánaoiseanna, bhí na Bulgáraigh, na Veinéisigh, na hOtamánaigh, agus teaghlaigh uaisle de chuid na hAlbáine ag streachaint chun ceannas a fháil ar Durrës. I ndeireadh na dála, fuair na hOtamánaigh an lámh in uachtar, agus rialaigh siad an chathair ar feadh níos mó ná 400 bliain, ó 1501 go dtí 1912. Tar éis Forógra Saoirse na hAlbáine in 1912, ba é Durrës príomhchathair Phrionsacht na hAlbáine ar feadh tamaill ghearr. Ina dhiaidh sin, gabhadh an chathair isteach i Ríocht na hIodáile idir an dá chogadh domhanda, agus bhí sé faoi fhorghabháil na Naitsithe le linn an Dara Cogadh Domhanda. Tháinig borradh faoi dhaonra Durrës agus faoi ghníomhaíocht eacnamaíoch sa chathair faoin rialtas cumannach san Albáin idir 1946 agus 1991.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha san Albáin
Catagóir:Cathracha san Eoraip a bhfuil calafoirt
Mairéad Ní Fhlatharta

Amhránaí sean-nóis í **Mairéad Ní Fhlatharta** arb as Baile an tSléibhe sa Spidéal di. Ceapadh í mar Amhránaí Cónaitheach ag Ollscoil na Gaillimhe sa bhliain 2024.
 
Tá Mairéad ag gabháil don amhránaíocht ó thosaigh sí ag freastal ar ranganna sean-nóis sa Ghaelacadamh agus í seacht mbliana d’aois. I measc na múinteoirí a roinn a gcuid eolais léi go flaithiúil, bhí Pat Phádraic Tom Ó Conghaile agus Peatsaí Ó Ceannabháin nach maireann. Chomh maith leis an oiliúint a fuair sí uathusan, tá anáil Sheosaimh Uí Éanaí agus Dharach Uí Chatháin le clos i nguth Mhairéide agus í ag amhrán. Ina dteannta san, luann sí féin an rian a d’fhág Dara Bán agus Caitlín Maude uirthi as a hóige.
 
Ag cur síos dó ar chumas amhránaíochta Mhairéide, luann Éamon Ó Donnchadha binneas a glóir agus an tslí gur féidir léi ceol ársa na filíochta a thabhairt léi is í ag canadh. Leis sin, a deir sé, ‘Tá an aois agus an ársacht a bhaineann le seanamhráin, tá an chroíúlacht agus an óige a bhaineann leis na hamhráin nua le brath ar rogha amhrán Mhairéad.”
 
Deir Mairéad féin go mbíonn sí ‘faoi dhraíocht ag na hamhráin sean-nóis, idir fhoinn agus fhocail’ agus í ag canadh. ‘Is fada liom’, ar sise, ‘go mbeidh deis agam saibhreas filíochta na nGael, chomh maith leis an ghrá agus na téamaí éagsúla eile as amhráin na ndaoine a roinnt go fial le linn mo sheal mar amhránaí cónaitheach ag Ollscoil na Gaillimhe’. 
 
Agus an ceapachán mar Amhránaí Cónaitheach á fhógairt aici, dúirt an Dr Méabh Ní Fhuartháin go raibh foireann Ionad Léann na hÉireann thar a bheith sásta go mbeadh Mairéad Ní Fhlatharta ag obair ina dteannta. ‘Is gné fíorthábhachtach den obair atá ar siúl againn anso’, a dúirt sí, ‘an nasc beo atá againn leis an traidisiún amhránaíochta agus gnéithe eile den gcultúr dúchais béil i nGaeltacht Chonamara. Bhí sé de phribhléid againn cuid de na hamhránaithe ba chumasaí ar fad a bheith ag obair láimh ar láimh linn ó bunaíodh an scéim seo 20 bliain ó shin agus níl aon amhras orm ná go gcuirfidh Mairéad Ní Fhlathartha leis an oidhreacht shaibhir sin.’
 
Beidh sraith ceardlann á múineadh ag Máiréad san Ollscoil mar chuid den Chónaitheacht.
 
Is iad Ealaín na Gaeltachta, Údarás na Gaeltachta, An Chomhairle Ealaíon agus Ionad Léann na hÉireannaigh, Ollscoil na Gaillimhe, a mhaoinigh an tionscnamh seo.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Mná
Tara Lynne O'Neill

Aisteoir Éireannach is ea Tara Lynne O'Neill (rugadh 18 Deireadh Fómhair 1975). Bhí sí i scannáin, dramaí agus sraitheanna teilifíse, Derry Girls go háirithe.
## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Sléacht Al-Rashid

mion|léarscáil de chuid an IdF / Iosrael
Tharla **Sléacht Al-Rashid **(nó Al-Rasheed) ar an 29 Feabhra 2024 ar Shráid Haroun Al Rasheed cois fharraige i gCathair Gaza nuair a scaoil saighdiúirí Iosraelacha a ngunnaí le slua mór daoine a bhí bailithe timpeall leoraithe lán de lón cabhrach. 

Phlódaigh slua mór daoine timpeall ar thionlacan cabhrach, ag lorg bia. Bhí Fórsaí Cosanta Iosrael freagrach as slándáil an tionlacain, acht nuair a bhrúigh an slua isteach róghar, thosaigh siad ag scaoileadh urchar. Idir sin agus an táinrith a lean go díreach, d’éag ar a laghad 118 Palaistíneach agus gortaíodh na céadta eile. 
mion|físeán de chuid an IdF / Iosrael

### Imeachtaí
Ar dtús, le linn na hoíche, bhí slua mór daoine bailithe timpeall leoraithe lán de lón cabhrach.

Bhí sé tugtha le fios ag na hIosraelaigh ar dtús gur gortaíodh daoine nuair a shatail siad ar a chéile sa sciob sceab a bhí ar an ábhar sna leoraithe.

Is mar gheall gur chreid na saighdiúirí go raibh siad 'i gcontúirt ón slua' a thosaigh siad ag scaoileadh, arsa na hIosraelaigh. Níos déanaí d'admhaigh siad gur scaoil saighdiúirí piléir. Is mar gheall gur chreid na saighdiúirí go raibh siad i gcontúirt ón slua a thosaigh siad ag scaoileadh. Ach bhí na piléir dírithe ar chosa na bPalaistíneach, dar leo.

D'imigh an slua chun scaoill agus maraíodh cuid de na daoine nuair a bhuail na leoraithe iad tar éis dóibh na sála a bhaint dá chéile, arsa na hIosraelaigh.  Ach bhí tancanna ann ag an am céanna, in aice leis na leoraithe, agus chuaigh na tancanna sa mhullach ar na Palaistínigh a bhí gortaithe agus in luí ar an talamh, a dúirt na Palaistínigh.

Tugadh na mairbh agus an dream a gortaíodh chuig Ospidéal al-Shifa sa chathair. Ach ní raibh sé d'acmhainn ag an ospidéal sin níos mó an chóireáil leighis a theastaigh a chur ar na céadta duine. Mhaígh an t Ospidéal gur scaoileadh 80% na n-íospartach.

### Iarmhairtí
Bhí éileamh déanta  - aon uair amháin eile - ag roinnt mhaith tíortha ar na Náisiúin Aontaithe fiosrúchán a chur ar bun faoinar tharla.

Thug Hamas foláireamh go bhféadfadh an sléacht is deireanaí comhráite faoi shos comhraic in Gaza a chur ó mhaith.

## Féach freisin

* Coimhlint Iosrael-Hamas, 2023-2024
* Ceo cogaidh
* Polasaí 'lámhaigh agus maraigh' i dTuaisceart Éireann (i mBéarla)
* Gníomhaireacht na Náisiún Aontaithe um Fhóirithint agus Oibreacha ar mhaithe le dídeanaithe Palaistíneacha sa Neasoirthear (UNRWA)

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:2024
Catagóir:Stair Iosrael
Catagóir:Stair na Palaistíne
Catagóir:Eachtraí lámhaigh
Catagóir:Cogadh Iosrael-Gaza
Maintlín (moileasc)

Is cuid shuntasach d'anatamaíocht na moileasc é an **maintlín** (ar a dtugtar freisin an **pailliam**, ón bhfocal Laidine *pallium* a chiallaíonn brat, róba, clóca, nó fallaing). Is éard atá ann ná balla an choirp a chlúdaíonn an t-ionathar agus a ghobann amach de ghnáth i bhfoirm flapaí thar an ionathar féin.

I mórán speiceas, tálann eipideirm an mhaintlín carbónáit chailciam agus *[[conchiolin]]*, rud a chruthaíonn sliogán. Sa bhodalach, cailltear an sliogán de réir a chéile, rud a fhágann an maintlín mar dhromchla droma an ainmhí.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Moilisc
Catagóir:Anatamaíocht ainmhithe
A' Ghàidhealtachd agus na h-Eileanan (Toghcheantar Pharlaimint na hAlban)

Ceann de na hocht dtoghcheantar de chuid Pharlaimint na hAlban, a cruthaíodh sa bhliain 1999, is ea **A' Ghàidhealtachd agus na h-Eileanan**. Is fo-ranna den réigiún iad ocht gcinn de thoghcheantair den chéad duine abhaile na Parlaiminte, agus toghann sé seachtar den 56 Feisire na gcomhaltaí breise de Pharlaimint na hAlban (BPA).

Tá an t-ainm A' Ghàidhealtachd agus na h-Eileanan i bhfad níos sine ná an toghcheantar. Tá forluí mór idir A' Ghàidhealtachd agus na h-Eileanan agus a' Ghàidhealtachd, agus is minic a bhreathnaítear ar an dá ainm mar an limistéar céanna.

Tá an réigiún A' Ghàidhealtachd agus na h-Eileanan ar an gceann is mó de na hocht dtoghcheantar ó thaobh achair de, ach an ceann is lú ó thaobh daonra agus toghthóirí de. Tá teorainneacha aige le réigiúin toghcháin Ear-Thuath na h-Alba, Alba Mheadhanach agus Fìobh agus Alba an Iar.

## Toghcheantair agus limistéir chomhairle
**2011–**

Mar thoradh ar an gCéad Athbhreithniú Tréimhsiúil ar Theorainneacha Pharlaimint na hAlban, atarraingíodh teorainneacha an réigiúin agus na toghcheantair do thoghchán Pharlaimint na hAlban 2011.

Catagóir:Polaitíocht na hAlban
BWT

Is comhlacht monaraíochta Ostarach de chórais chóireála uisce é **BWT**. Tá ceanncheathrú an chomhlachta suite in Mondsee.
Kick

Is seirbhís bheoshruthaithe físe é **Kick** (a dtugtar **Kick.com** air freisin).

Ó Mheitheamh 2023, bíonn timpeall is 235,000 beoshruth ann sa lá.

## Tagairtí
Saudi Aramco

Is comhlacht peitriliam agus gás nádúrtha atá faoi úinéireacht an stáit é **Saudi Aramco** (Araibis:  أرامكو السعودية *ʾArāmkū as-Suʿūdiyyah*), **Saudi Arabian Oil Group** go hoifigiúil nó **Aramco** (**Arabian-American Oil Company** roimhe seo). Is é comhlacht ola idirnáisiúnta na hAraibe Sádaí.

## Tagairtí
MoneyGram

Is comhlacht aistrithe airgid Meiriceánach é **MoneyGram International, Inc.** a bhfuil a cheanncheathrú suite in Dallas, Texas.
Vicipéid na hAlbainise

Is é **Vicipéid na hAlbainise** () an t-eagrán Albainise den chiclipéid shaor ar líne, An Vicipéid. Bunaíodh ar 23 Meitheamh 2005 é, agus shroich sé 1,000 alt ar dtús i mí Feabhra 2006, agus 5,000 alt i mí na Samhna 2010. Ó Mhí an Mhárta 2024, tá thart ar 35,000 alt ann.

## Conspóid
I mí Lúnasa 2020, tarraingíodh aird ar an suíomh tar éis postáil ar Reddit a thug faoi deara go raibh líon ard alt sa vicí scríofa in ndroch-Albainis ag eagarthóir amháin, a bhí ina dhéagóir Meiriceánach. Ní raibh Albainis ar a thoil aige, agus ba léir ó ábhar na n-alt go raibh sé ag baint úsáid as foclóir Béarla-Albainis ar líne chun ailt Vicipéid Bhéarla a aistriú, gan aird a thabhairt ar ghramadach na hAlbainise. Chruthaigh an rannpháirtí seo breis is 23,000 alt, tuairim is an tríú cuid de Vicipéid na hAlbainise ar fad ag an am sin. Rinneadh cur síos ar na hailt seo mar "Béarla scríofa i gcanúint Albanach," le focail agus le litriú seafóideacha ann nach bhfuil le fáil in aon chanúint Albainise.

Mar gheall ar an gconspóid, chuir Vicipéid na hAlbainise tús le hathbhreithniú ar a chuid alt le haghaidh míchruinneas teanga a cheartú, agus scriosadh go leor alt a bhí scríofa ag an eagarthóir óg.

## Tagairtí

Catagóir:An Albainis
Catagóir:Vicipéid
An Túr Gloine

[mion|Fuinneog le Sarah Purser agus Alfred E. Child in [Ardeaglais Naomh Pádraig, Baile Átha Cliath|Ardeaglais Naomh Pádraig i mBaile Átha Cliath]]
Stiúideo ealaíne, ceardlann agus comharchumann ba ea **An Túr Gloine**, iarracht idéalach ar thraidisiúin ársa na gloine daite a athbheochan in Éirinn.  Bhunaigh an t-ealaíontóir Sarah Purser é ar Shráid Pheambróg i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1903, a raibh d’aidhm aici glúin mac léinn nua-oilte a thabhairt le chéile ar bhonn comharchumannach chun réimse ealaíne na gloine daite a chur chun cinn.. Mhair an tionscnamh go dtí 1944. 

### Athmhúscailt
Ag tús an chéid seo caite bhí ealaíontóirí agus scríbhneoirí ag iarraidh bonn láidir nua a chur faoi chúrsaí ealaíne agus deartha in Éirinn. Bhí tionchar mór ag an ngluaiseacht ‘Ealaín agus Ceardaíocht’ sa mBreatain orthu. Ach sa tír seo chuireadar rompu ealaín agus ceardaíocht le blas láidir Éireannach a chur chun cinn.

### An Stiúideo
Chonaic Purser an gá le hathmhúscailt a dhéanamh ar an ealaín agus ar an gceardaíocht dhúchasach, ar nós go leor eile a bhain leis an nglúin agus leis an aicme sin le linn na hAthbheochana Cultúrtha ag casadh an 20ú haois. Thug Purser cúnamh agus airgead le tús a chur leis an gceardlann as a dtiocfadh ábhar gloine dhaite atá anois le feiceáil in áiteacha éagsúla ar fud na hÉireann.

Cé go mba ealaíontóir Purser í féin, níor oibrigh sí go díreach ar an ngloine go hiondúil. Ach luaitear a hainm go minic mar inspioráid. Thug sí obair agus stádas ar leith d’ealaíontóirí Éireannacha a raibh baint acu leis an Túr ina dhiaidh sin.   Fuair Purser bás sa mbliain 1943 agus tháinig deireadh leis an Túr Gloine thart ar an am sin.

### Saothair

* D’oibrigh an t-ealaíontóir Ethel Rhind leis an Túr Gloine agus dhear sí na fuinneoga daite i gCill Éinde sa Spidéal. Dar leis an Tiarna Cill Ainnín, rinneadh stáisiúin na Croise i stiúideo Purser agus chosain chaon cheann acu £20 – suim mhaith airgid ag an am.
* Ba sa Túr Gloine a dhear Geddes an chéad saothar crábhaidh aici, trí phainéal bheaga dar teideal Saol Cholmán Macduagh, painéil atá inniu i nDánlann Hugh Lane, Baile Átha Cliath.
* Bhí Harry Clarke ar dhuine den dream a d’oibrigh le Purser cé go raibh stiúideo ag a mhuintir féin.

## Féach freisin

* Sarah Purser

## Tagairtí

Catagóir:Gloine dhaite
Catagóir:Na hEalaíona in Éirinn
Catagóir:Baile Átha Cliath
Catagóir:Gluaiseachtaí ealaíne
Catagóir:Athbheochan na Gaeilge
Catagóir:An Túr Gloine
Visa Inc.

Is corparáid Mheiriceánach ilnáisiúnta de sheirbhísí chárta íocaíochta é **Visa Inc.** (stílithe mar ***VISA***) lena cheanncheathrú suite in San Francisco, California. 

## Tagairtí
Susan Denham

Abhcóide agus breitheamh Ard-Chúirte ab ea **Susan Denham** (*née* Gageby; a rugadh 22 Lúnasa 1945) agus ball den Chúirt Uachtarach. Is í an chéad bhean a ceapadh ina Príomh-Bhreitheamh [2011-2017].

In 2015, dúirt  Denham  gur cheart Cúirt ar leith do theaghlaigh a bhunú a thabharfadh níos mó príobháideachais do theaghlaigh a bhfuil trioblóidí acu. Cáintear sa tuarascáil a scríobh sí, a d'fhoilsigh Coiste ar Dhlí Cúram Leanaí, cúirteanna plódaithe a mbíonn easpa príobháideachais iontu agus a chuireann brú mór ar na daoine a bhíonn os comhair na cúirte.

Tháinig Frank Clarke i gcomharbacht ar Susan Denham in 2017, a bhí ina Príomh-Bhreitheamh le sé bliana, agus ina breitheamh sa Chúirt Uachtarach le 25 bliain.

## Féach freisin

* Frank Clarke

## Tagairtí

Catagóir:Breithiúna Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Abhcóidí Éireannacha
Prema Racing

mion
Foireann spórt mótair ón Iodáil is ea **Prema Racing** (a bhí san iomaíocht freisin mar Prema Powerteam go dtí 2022 agus mar Fhoireann Prema Orlen i gCraobhchomórtas Seasmhacht an Domhain FIA). 

Sa lá atá inniu ann, clúdaíonn PREMA gach céim den dréimire sóisearach aon-suíochán i dtreo Foirmle 1. Is é bunaitheoir Angelo Rosin Príomhoide Foirne PREMA Powerteam. Ritheann an oibríocht i gcomórtas Foirmle 4 agus i gCraobhchomórtas Réigiúnach na hEorpa Foirmle ag Alpach. Tá PREMA Racing, faoi stiúir René Rosin, san iomaíocht i FIA Formula 2 agus FIA Formula 3. Tá níos mó ná 60 ball ar an bhfoireann, cuid acu a bhfuil taithí F1 acu roimhe seo. 

## Bunús
Bunaíodh PREMA i 1984 ag Angelo Rosin agus Giorgio Piccolo. Tá siad lonnaithe i Veneto na hIodáile. Sé bliana tar éis a mbunaithe, bhuaigh PREMA a gcéad Chraobh Iománaithe le Roberto Colciago i gCraobhchomórtas Foirmle 3 na hIodáile. Tá PREMA Racing ar an príomh-iomaitheoir i rásaíocht sóisearach aon suíochán. Aithnítear go forleathan é mar an tríú fórsa i spóirt mhótair na hIodáile, ag suí díreach taobh thiar d'fhoirne F1 Ferrari agus Alpha Tauri i dtéarmaí méid, éachtaí agus próifíl iomaíochta.  Tá siad imithe ar aghaidh chun trí Chraobh iomána is tríocha a bhuachan sa tsraith friothálacha. Áirítear leis sin sé chraobh as a chéile i bhFoirmle 3 na hEorpa (2012 - 2018). 

## Stair
Tá stair comhpháirtíochtaí ardphróifíle ag PREMA, ó chuideachtaí ilnáisiúnta go déantóirí uathoibríocha agus foirne F1. Áirítear ar an liosta Honda, Toyota, Renault, Mercedes, Scuderia Ferrari, Red Bull Racing, agus imreoirí ar leibhéal idirnáisiúnta ar nós Rialtas Macao (tSín), miondíoltóir feithicleach na Seapáine Autobacs agus an chuideachta tobac ilnáisiúnta Camel. 

Tá iar-thiománaithe an-rathúil tagtha amach as Prema, lena n-áirítear Guan Yu Zhou, Mick Schumacher, Charles Leclerc, Lance Stroll, Pierre Gasly, Antonio Giovinazzi, Nicholas Latifi agus Esteban Ocon.

## Tagairtí
Siobhán O’Callaghan

Is ealaíontóir físiúil agus péintéir í **Siobhán O’Callaghan** atá lonnaithe i mBaile Átha Cliath. Faigheann sí spreagadh ó chumas na healaíne le haghaidh scéalaíochta, faisnéise agus tráchtaireachta, agus ó na próisis chruthaitheachta.

Díríonn a cuid oibre ar an rud is ceangal ann i bhfoirmeacha éagsúla – eispéiris chomhroinnte, dlúthchaidreamh, an bhaint atá againn lenár dtimpeallacht. Tuigeann sí go gcuidíonn na timpeallachtaí ina mairimid le daoine ciall a bhaint as a muintearas maidir le cúrsaí cultúrtha agus leis an phobal i gcoitinne.

Sraith de phictiúir agus de líníochtaí suite in aice le páirceanna CLG é * Cumainn | We Gather * – ina bhfuil láithreáin chairdis, pobail agus taithí chomhroinnte. Cuimsíonn an saothar caidrimh a tógadh agus a aimsítear taobh istigh de chreat na lúthchleasaíochta agus is ceiliúradh é ar chluichí fisiciúla. Léiríonn O’Callaghan pictiúir de ghlóir, den bhua agus den dlúthchaidreamh atá le fáil i gclubthithe, i seomraí feistis agus ar pháirceanna imeartha. Tríd an saothar tugann an t-ealaíontóir cuireadh don lucht féachana a bheith páirteach in atmaisféar an mhuintearais.

Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Catagóir:Ealaíontóirí físiúla Éireannacha
Catagóir:Péintéirí Éireannacha
Catagóir:Lucht CLG
The Chieftains in China

Albam is ea ***The Chieftains in China*** a d’eisigh an grúpa ceoil Éireannaigh The Chieftains i 1985. Sa bhliain 1983, ba iad na Chieftains na céad cheoltóirí Éireannacha a thug cuairt ar an tSín agus ba iad an chéad ghrúpa ceoil san Iarthar riamh a sheinn ar Bhalla Mór na Síne. Ba é an t-albam toradh an turais seo. Taifeadadh sa tSín agus i Hong Cong é.

Craoladh an cheolchoirm dheireanach a bhí ag an ghrúpa sa tSín agus léiríodh ar 700 milliún duine é. D'fhreastail polaiteoirí mór le rá ón tSín an cheolchoirm, agus chuidigh sé an caidreamh taidhleoireachta idir Éirinn agus an tSín a chothú.

D’fhill na Chieftains ar Éirinn le bailiúchán mór uirlisí Síneacha. Dúirt Moloney le Raidió RTÉ go raibh sé beartaithe aige cuid de cheol na Síne a úsáid i scóir scannáin a bhí á gcumadh aige.

## Tagairtí

Catagóir:1985 Albaim
Catagóir:Ceol Traidisiúnta
An Gheabairleog

Is dán ráiméise é ***An Gheabairleog*** (*Jabberwocky* sa bhunBhéarla) a scríobh Lewis Carroll faoi mharú créatúir ar a dtugtar *An Gheabairleog*. Chonacthas den chéad uair é ina úrscéal Lastall den Scáthán agus a bhFuair Eilís Ann Roimpi a foilsíodh sa bhliain 1871, an leabhar a tháinig i ndiaidh Eachtraí Eilíse i dTír na nIontas (1865). Déantar cur síos sa leabhar ar eachtraí Eilíse i ndomhan droim ar ais agus í *lastall den scáthán*. Nicholas Williams a d'aistrigh go Gaeilge.


**Jabberwocky**

'Twas brillig, and the slithy toves
Did gyre and gimble in the wabe;
All mimsy were the borogoves,
And the mome raths outgrabe.

"Beware the Jabberwock, my son!
The jaws that bite, the claws that catch!
Beware the Jubjub bird, and shun
The frumious Bandersnatch!"

He took his vorpal sword in hand:
Long time the manxome foe he sought—
So rested he by the Tumtum tree,
And stood awhile in thought.

And as in uffish thought he stood,
The Jabberwock, with eyes of flame,
Came whiffling through the tulgey wood,
And burbled as it came!

One, two! One, two! And through and through
The vorpal blade went snicker-snack!
He left it dead, and with its head
He went galumphing back.

"And hast thou slain the Jabberwock?
Come to my arms, my beamish boy!
O frabjous day! Callooh! Callay!"
He chortled in his joy.

'Twas brillig, and the slithy toves
Did gyre and gimble in the wabe;
All mimsy were the borogoves,
And the mome raths outgrabe.



**An Gheabairleog**

Briollaic a bhí ann; bhí na tóibhí sleo
ag gírleáil ’s ag gimleáil ar an taof.
B’an-chuama go deo na borragóibh
is bhí na rádaí miseacha ag braíomh.

Fainic an Gheabairleog, a mhic!
na gialla géara, greim na gcrúb!
Fainic an Gumailéan is teith
ó Bhandarsnap na bhfriúch!

Thóg sé bórpalchlaíomh ’na ghlac
is lorg i bhfad an manann-namhaid.
Faoin gcniogaidchrann a dhein sé reast
is mhachnaigh seal san áit.

Is é ’na sheasamh faoi ufmhidheamhain,
bhuifleáil an Gheabairleog an treo,
trín tulach-choill—ba lasta a súil—
is í ag plobaireacht insa ród.

’Aon ’dó, ’aon ’dó, trí fhéith, trí fheoil
do ghearr a bhórpalchlaíomh slis! sleais!
Thit an beithíoch marbh; do thóg sé a cheann,
is go frábhógach rith sé ar ais.

Ar mharaigh tú mar sin an Gheabairleog?
Gabh i leith chúm anall a mhic mo bhéibh!
Nach fraoibiúil an lá! Hurú! Hurá!
a dúirt sé le scliogar a scléip.

Briollaic a bhí ann; bhí na tóibhí sleo
ag gírleáil ’s ag gimleáil ar an taof.
B’an-chuama go deo na borragóibh
is bhí na rádaí miseacha ag braíomh.


## Féach freisin

* Michael Everson
* Evertype

## Tagairtí

Catagóir:Dánta Béarla
Catagóir:Dánta ráiméise
Catagóir:Aistriúcháin go Gaeilge
Catagóir:Eachtraí Eilíse i dTír na nIontas
Cúisín broma

Is éard is **cúisín broma** ann ná bréagán inséidte a úsáidtear chun bob a bhualadh ar dhuine. De ghnáth, cuirtear ar nó faoi chathaoir é, agus nuair a shuíonn duine éigin air, déanann sé fuaim cosúil le broim.

D'úsáidtí cúisíní broma fiú sa ré ársa. Deirtear go mbaineadh an tImpire Rómhánach Elagabalus taitneamh as cleasanna a imirt ar chuairteoirí ag cóisirí dinnéir agus go gcuireadh sé cúisíní broma faoi chathaoireacha na ndaoine is mórchúisí. Deirtear go gcuireadh Ziyadat Allah III, éimír Ifriqiya sa 10ú haois, lamhnáin ainmhithe séidte i bhfolach faoi chúisíní ina pháláis ionas go suífeadh aíonna orthu.

Ba é JEM Rubber Co. in Toronto, Ontario, Ceanada a cheap an cúisín broma nua-aimseartha, a bhí déanta as rubar, sna 1930idí. Chuaigh úinéir na cuideachta i dteagmháil le Samuel Sorenson Adams, fear gnó a chruthaigh go leor bréagán den sórt seo, ach cheap Adams go raibh sé “rógháirsiúil”. Thairg JEM an smaoineamh don Johnson Smith Company, agus d'éirigh an táirge go breá leo. Chuir Adams a leagan féin ar an margadh ina dhiaidh sin, ar thug sé “Razzberry Cushion” air.

## Tagairtí

Catagóir:Greann
Catagóir:Bréagáin
An Tóchar

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Tóchar** air:
* An Tóchar, Contae an Chabháin: baile fearainn i gContae an Chabháin
* An Tóchar, Contae Chiarraí: baile agus toghroinn i gContae Chiarraí
* An Tóchar, Contae Chill Mhantáin (An tInbhear Mór): baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* An Tóchar, Contae Chill Mhantáin (Baile an Talbóidigh Íochtarach): baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* An Tóchar, Contae Chill Mhantáin (Baile na Corra Thuaidh): baile i gContae Chill Mhantáin
* An Tóchar, Contae Chorcaí (Cairbrigh Thoir): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Tóchar, Contae Chorcaí (Cathair Chorcaí): ionad daonra i gContae Chorcaí
* An Tóchar, Contae Chorcaí (Múscraí Thiar): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Tóchar, Contae Lú: ionad daonra agus baile fearainn i gContae Lú
* An Tóchar, Contae Mhaigh Eo (Cill Mheáin): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Tóchar, Contae Mhaigh Eo (Coistealaigh): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Tóchar, Contae na hIarmhí: baile fearainn i gContae na hIarmhí
* An Tóchar, Contae Thiobraid Árann: baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* An Tóchar, Contae Uíbh Fhailí (An Daingean Íochtarach): baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí
* An Tóchar, Contae Uíbh Fhailí (Garraí an Chaisleáin): baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Marbh-bhreith

In Éirinn, má rugadh do leanbh tar éis 24 seachtaine iompair (nó má tá meáchan do leanbh níos mó ná 500 gram) agus gan cosúlacht ar bith air go raibh sé beo, tugtar **marbh-bhreith** air seo.

Nuair nach maireann naíonán ach ar feadh cúpa uair an chloig nó cúpla lá tar éis a bhreithe/breithe, tugtar 'bás nuabheirthe' ar a mbás. 

clé|mion|ráta na marbh-bhreitheanna i Sasana agus sa Bhreatain Bhig
[clé|mion|reilig na suthanna in [Haifa, Iosrael]]

### Cúiseanna
Is féidir le marbh-bhreith tarlú ar chúiseanna éagsúla, ach uaireanta ní fios cén chúis a bhíonn léi. Mar gheall air seo, d'fhéadfaí go n-iarrfaí ort toiliú le scrúdú iarbháis.

### Tacaíocht
Tá máithreacha linbh a rugadh marbh in Éirinn i dteideal 26 seachtaine saoire mháithreachais, agus i dteideal Sochar Máithreachais chomh maith má shásaíonn siad na ceanglais árachais shóisialaigh (ÁSPC). Tá an tuismitheoir eile i dteideal coicís saoire atharthachta a ghlacadh freisin (agus coicís Sochar Atharthachta má tá dóthain ranníocaíochtaí árachais shóisialaigh, nó ÁSPC, déanta acu).

Is féidir teastas marbh-bhreithe a fháil in Éirinn.

Téigh chuig láithreán gréasáin ''Pregnancy and Infant Loss Ireland'' le haghaidh:

* Sonraí teagmhála le haghaidh seirbhísí tacaíochta méala i do cheantar áitiúil
* Bileoga eolais faoi chailleadh toirchis agus marbh-bhreith

## Féach freisin
* Breith anabaí
* Ginmhilleadh

## Tagairtí

Catagóir:Toircheas
Catagóir:Breith
Catagóir:Sláinte na mban
Catagóir:Córas atáirgthe
Catagóir:Bás
Olltoghchán na hÉireann, 2002

Reáchtáladh **Olltoghchán na hÉireann, 2002** ar an 17 Bealtaine 2002. Toghadh 165 as na 166 suíochán sa 29ú Dáil Éireann, gach suíochán seachas suíochán an iar-Chinn Comhairle.

## Torthaí

## Tagairtí
Slí Cualann

*Slighe Chualann, ceann de chúig bhealach ársa ó Chnoc na Teamhrach a rith trí thalamh Cuala (Cill Mhantáin an lae inniu).
*Slí Ó Cualann (Sugarloaf)
*Slí Chill Mhantáin / Slí Cualann Nua (Wicklow Way)
An Roinn Dlí agus Cirt (Tuaisceart Éireann)

Is roinn de chuid rialtas Thuaisceart Éireann í **an Roinn Dlí agus Cirt** ( nó *DoJ*).

## Airí

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Gníomhaireachtaí rialtais Thuaisceart Éireann
Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Catagóir:Feidhmeannas Thuaisceart Éireann
Múlú

Amhránaí agus ceoltóir iluirlise í **Múlú** nó *Miadhachlughain O’Donnell* a bhfuil oidhreacht láidir an cheoil aici óna máthair Tíona McSherry agus an-teacht i láthair aici ó thaobh an cheoil agus an ghrinn de. Tá sí sa bhanna ceoil trad-treonaice Huartan agus in BIIRD, sárghrúpa ceoil traidisiúnta lán ban. Ball í den ghrúpa ceoil Afro Celt Sound System.

In 2023, sheol sí a céad EP *Sásta a bheith anseo*. 

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Amhránaithe Gaeilge
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Nuatheachtaí na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Albam na Bliana (Amhráin Thraidisiúnta)
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Ealaín na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Banna / Ceoltóir na Bliana
Mayte Segura

Is taibheoir, damhsóir, cóiréagrafaí agus múinteoir damhsa í **Mayte Segura**, atá lonnaithe i mBéal Feirste le beagnach scór bliain. Is damhsóir proifisiúnta í i dtraidisiún dúchasach Mheicsiceo, bailé agus damhsa nua-aimseartha. B'ealaíontóir cónaithe í leis an Lyric Theathre, chomhoibrigh sí le scríbhneoirí dráma agus bíonn sí ag dul ar chamchuairteanna lena compántas damhsa Mexican Dance Belfast.

Catagóir:Cóiréagrafaithe
Catagóir:Damhsóirí
Joseph E. Brennan (Maine)

clé|mion|1979
Polaiteoir Meiriceánach, de bhunadh na hÉireann, ab ea **Joseph E. Brennan** (2 Samhain 1934 - 6 Aibreán 2024).  Ba as Caladh Mhaínse i gCarna a athair agus máthair. 

Bhí sé ina Ghobharnóir ar Stát Maine 1979 go 1987 agus ina bhall de Theach na nIonadaithe in Washington (1987-1991). 

Bhí sé ina bhall de Choimisiún Náisiúnta na Mara in Washington ar feadh dhá théarma idir 1996 agus 2004. 

## Féach freisin

* Marty Walsh

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Ionchúisitheoirí
Catagóir:Maine
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Ilchultúrachas

Déanann an téarma **ilchultúrachas** cur síos ar shochaí ina bhfuil níos mó ná grúpa eitneach amháin nó grúpa cultúrtha amháin ina gcónaí le chéile. Is féidir an téarma a úsáid i gcás ceantair ar leith a bhfuil traidisiúin chultúrtha éagsúla ann, taobh le taobh (mar shampla Nua-Eabhrac, Londain, nó Páras), nó i gcás stáit iomlána (mar shampla an Eilvéis, an Bheilg, nó an Rúis). Is minic a chuirtear béim ar an ngaol idir grúpaí bundúchasacha agus grúpaí eitneacha de shliocht coilíneach.

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr
Catagóir:Socheolaíocht an chultúir
Catagóir:Teoiricí socheolaíochta
Catagóir:Cine
Catagóir:Polaitíocht agus cine
Catagóir:Ilchultúrthacht
Sahar Othmani

File ilteangach Túinéiseach í **Sahar Othmani** a dhéanann gach teanga atá aici a fhí lena chéile ina cuid filíochta. Ainmníodh a dán 'Out of Place' don ghradam PUSHCART.

Catagóir:Filí Túinéiseacha
Catagóir:Filí ilteangacha
Cynthia Ní Mhurchú

Iarchraoltóir, abhcóide agus polaiteoir í **Cynthia Ní Mhurchú** (a rugadh sa bhliain 1966). Sheas sí d’Fhianna Fáil sna toghcháin Eorpacha i mí an Mheithimh sa bhliain 2024 agus toghadh í mar FPE.

## Beatha
Mar mhúinteoir i scoil lán-Ghaeilge i gCeatharlach a chuir sí tús lena saol oibre.

Bhain Cynthia Ní Mhurchú cáil amach mar chomhláithreoir ar Chomórtas Eóraifíse na bliana 1994, in éineacht le Gerry Ryan, an oíche ar cuireadh Riverdance os comhair an tsaoil den chéad uair, agus bhí sí ar dhuine de na craoltóirí Gaeilge ab aitheanta lena linn chomh maith.

Bhí sí ina láithreoir ar na cláir *Cúrsaí* agus *[[Scaoil Amach an Bobailín]]* ar RTÉ agus d’oibrigh sí le RTÉ Raidió na Gaeltachta freisin, áit ar craoladh a clár *Cynthia Sa gCathaoir*. Chuir sí clár an Chrannchuir Náisiúnta i láthair freisin.

Tá Ní Mhurchú ag obair mar abhcóide ó na 1990idí ar aghaidh, i réimse an dlí teaghlaigh go háirithe. Tá suim ar leith aici sa tsábháilteacht ar líne do chách. 

### Polaitíocht
Sheas Cynthia Ní Mhurchú d’Fhianna Fáil sna toghcháin Eorpacha 2024 i dtoghlach an Deiscirt.  Chuir sí a hainm ar aghaidh don toghchán Eorpach i dtús 2024. Bhí ualach daoine sna meáin agus i gciorcail pholaitíochta nár bhac léi mar iarrthóir dáiríre, ní raibh inti ach saghas ‘celebrity candidate’ dar leo. Ach toghadh í ndeireadh na dála mar FPE. Dúirt sí go gcabhródh a taithí saoil, agus a taithí i saol an dlí go háirithe, go mór léi dá dtoghfaí í.

Dúirt sí go raibh “luí áirithe” aici le Fianna Fáil riamh agus gur cuireadh ceist uirthi i 1990 an mbeadh suim aici a bheith ina hiarrthóir toghcháin dóibh.  

### FPE
Labhair Ní Mhurchú sa Pharlaimint i Strasbourg i ndíospóireacht faoi chomóradh 35 bliain de Choinbhinsiún na Náisiún Aontaithe um Chearta an Linbh agus labhair sí i dtaobh na bpáistí atá ag fáil bháis in Gaza. 

### Pearsanta
Tá sí pósta agus tá beirt chlainne uirthi.

## Féach freisin

* Toghchán pharlaimint na hEorpa, 2024

## Tagairtí

Catagóir:Abhcóidí Éireannacha
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Craoltóirí Gaeilge
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Lucht Raidió na Gaeltachta
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn
Réad fisiceach

deas|mion| Bolgán de ghás easanálaithe in uisce
Sa mheicnic chlasaiceach, is gnách **réad fisiceach** a shainmhíniú mar dhamhna nó córas cáithníní a áitíonn réigiún spáis agus a bhfuil mais aige. Déantar cur síos ar airíonna réada den sórt sin i dtéarmaí a shuímh, treoluas, luasghéarú, agus cainníochtaí fisiceacha ábhartha eile. Sa mheicnic chlasaiceach, glactar leis go minic go bhfuil rudaí idéalaithe, rud a chiallaíonn go meastar go bhfuil siad breá docht nó cosúil le pointe, ag brath ar chomhthéacs na faidhbe atá á staidéar. Simplíonn na hidéil seo cóireáil matamaiticiúil na gcóras fisiceach agus léargais úsáideacha á soláthar fós ar a n-iompar.

Tá an damhna sa réad srianta (go pointe níos mó nó níos lú) chun gluaiseacht mar réad amháin. Féadfaidh an teorainn gluaiseacht sa spás i gcoibhneas le réada eile nach bhfuil sí ceangailte leo (trí aistriú agus uainíocht). Féadfaidh teorainn réada dífhoirmiú agus athrú le himeacht ama ar bhealaí eile freisin.

Chomh maith leis sin in úsáid choitianta, ní chuirtear srian ar  réad a bheith comhdhéanta den bhailiúchán céanna damhna. Féadfaidh adaimh nó codanna de réad athrú le himeacht ama. Is gnách réad a shainiú leis an léiriú is simplí ar an teorainn i gcomhréir leis na breathnaithe. Mar sin féin, ní bhaineann dlíthe na fisice ach go díreach le rudaí atá comhdhéanta den bhailiúchán céanna damhna.

San fhisic, is bailiúchán inaitheanta damhna é réad, a d'fhéadfadh a bheith srianta ag teorainn inaitheanta, agus a fhéadfaidh bogadh mar aonad trí ghluaisne aistritheach nó rothlú, i spás tríthoiseach.

## Tagairtí
Catagóir:Coincheapa sa mheitifisic
Catagóir:Meicnic
Catagóir:Ointeolaíocht
Catagóir:Ointeolaíocht
Catagóir:Meicnic
Catagóir:Coincheapa bunúsacha na fisice
Graif ghluaisne agus díorthaigh

[mion|250x250px| Taispeánann an líne uaine fána an ghraif treoluais is ama ag an bpointe ar leith a [Tadhlaí|dteagmhaíonn an dá líne. Is é a fána an luasghéarú ag an bpointe sin.]]
San mheicnic, tá díorthach  an tsuímh  in aghaidh graf ama de réad cothrom le treoluas an réada. I gCóras Idirnáisiúnta na nAonad, déantar suíomh an réda atá ag gluaiseacht a thomhas i méadair i gcoibhneas leis an mbunús, agus déantar an t-am a thomhas i soicindí . Nuair a chuirtear an suíomh ar an y-ais agus an t-am ar an x-ais, tugtar fána an chuair mar:

: v = \frac{\Delta y}{\Delta x} = \frac{\Delta s}{\Delta t}.

Anseo s is ea suíomh an réada, agus t Is ea an t-am. Mar sin, tugann fána an chuair an t-athrú sa suíomh roinnte ar an athrú ama, arb é an sainmhíniú é ar an meántreoluas don eatramh ama sin ar an ngraf. Má dhéantar an t-eatramh seo a bheith beag gan teorainn, ionas go n-éireoidh Δ𝑠 ina 𝑑𝑠 agus Δ𝑡 chun bheith {dt}i, , is é an toradh an treoluas meandrach ag an am t, nó díorthach an tsuímh maidir le ham.

Tá fíric den chineál céanna fíor freisin maidir leis an treoluas in aghaidh ama. Is é fána ghraf treoluais in aghaidh ama ná luasghéarú, an uair seo, ag cur treoluas ar an y-ais agus am ar an x-ais. Arís tá fána líne ná an t-athrú ar 𝑦  thar athrú i 𝑥 :

: a = \frac{\Delta y}{\Delta x} = \frac{\Delta v}{\Delta t}

áit a bhfuil v ian treoluas, agus  t ina am. Dá bhrí sin, sainmhíníonn an fána seo an meán-luasghéarú thar an eatramh, agus tugann laghdú ar an eatramh de shíor \begin{matrix} \frac{dv}{dt} \end{matrix}, is é an treoluas, agus t Is é an t-am. Sainmhíníonn an fána seo, mar sin, an meánluasghéarú thar an eatramh, agus tugann laghdú an eatramh gan teorainn \begin{matrix} \frac{dv}{dt} \end{matrix}, an luasghéarú meandrach ag an am t, nó díorthach an treoluais maidir le ham (nó an dara díorthach ón suíomh maidir le ham). San SI, cuirtear an fána nó an díorthach seo in iúl sna haonaid mhéadair sa soicind sa soicind, (\mathrm{m/s^2}, ar a dtugtar de ghnáth  "méadar in aghaidh an tsoicind-cearnaithe).
Catagóir:Meicnic chlasaiceach
Róisín Chambers

Ceoltóir agus amhránaí sean-nóis í **Róisín Chambers** a tógadh i mBaile Átha Cliath agus í sáite sa traidisiún ceoil Gaelach, ag tarraingt óna cuid fréamhacha i gConamara. Tá mórchuid den domhan siúlta aici leis an gceol le ceoltóirí eile, ina measc; The Bonny Men, Aidan O’Rourke agus go leor eile.

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Amhránaithe Gaeilge
Bás cuidithe

* Eotanáis 
* Féinmharú cuidithe
* Cúram maolaitheach
* Támhú maolaitheach
* Leigheas maolaitheach
* Ceart chun báis

## Tagairtí

Catagóir:Féinmharú
Catagóir:Eotanáis
Catagóir:Cúram maolaitheach
Catagóir:Bás
Biddy Early

Ba luibheolaí traidisiúnta Éireannach agus *[[bean feasa]]* í **Bridget Ellen "Biddy" Early** (née O'Connor nó Connors; 1798 - 1872) a chabhraigh lena comharsana. Nuair a ghníomhaigh sí in aghaidh mhianta an fheirmeora thionónta áitiúil agus sagairt Chaitliceacha, cúisíodh go bréagach í as draíocht.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1798
Catagóir:Básanna i 1874
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Mná
Catagóir:Luibheolaithe
Catagóir:Mná feasa
Seán MacBride

* Maor Seán Mac Giolla Bhríde (réabhlóidí), 1865 -1916
* Seán MacBride (polaiteoir), 1904-1988, polaiteoir, taidhleoir agus gníomhaí ar son chearta an duine
Seán Mac Giolla Bhríde

* Maor Seán Mac Giolla Bhríde (réabhlóidí), 1865 -1916
* Seán MacBride (polaiteoir), 1904-1988, polaiteoir, taidhleoir agus gníomhaí ar son chearta an duine
Sean McBride

* Maor John MacBride (réabhlóidí), 1865 -1916
* Seán MacBride (polaiteoir), 1904-1988, polaiteoir, taidhleoir agus gníomhaí ar son chearta an duine
Coir fuatha

mion
Is éard is **coir fuatha** ann ná cion coiriúil ar bith a mheasann an t-íospartach, nó aon duine eile, a bheith spreagtha ag réamhchlaonadh atá bunaithe ar aois, míchumas, cine, dath, náisiúntacht, eitneachas, reiligiún, claonadh gnéis nó inscne duine.

### Coireanna fuatha in Éirinn
Ritheadh an *Criminal Justice (Hate Offences) Act* in 2024;  tháinig an reachtaíocht i bhfeidhm ar an 1 Eanáir 2025 chun déileáil le coireanna áirithe ar fuath is bun leo, fuath a léiriú do dhaoine ar bhonn cine, datha, claonadh gnéis, inscne nó míchumais (mar shampla, leathnaíodh na tréithe cosanta chun inscne (lena n-áirítear féiniúlacht inscne agus léiriú) agus míchumas a chur san áireamh, agus tá sé ina chion anois cinedhíothú a dhiúltú nó a mhionathrú).

Go dtí 2025, bhí Éirinn ar cheann den bheagán ballstát den Aontas Eorpach gan reachtaíocht i gcoinne fuatha. Dúirt an tAire Dlí agus Cirt, Helen McEntee, go raibh an reachtaíocht nua de dhíth orainn ó bhí méadú de 8% ar an líon coireanna fuatha a thaifead na Gardaí in 2024. Thug sí le fios freisin go raibh an reachtaíocht bunaithe ar thaithí phearsanta daoine, toisc go ndeachaigh a roinn i gcomhairle leis an bpobal sular chruthaigh siad í.

## Féach freisin

* Fuathchaint

## Tagairtí

Catagóir:Coireanna
Catagóir:Fuath
Catagóir:Coireacht fuatha
Catagóir:Oideachas Saoránach Sóisialta Polaitiúil
Edwina Guckian

Is damhsóir sean-nóis, cóiréagrafaí agus múinteoir-damhsa Éireannach í **Edwina Guckian**. Is as Droim ar Snámh, i gContae Liatroma í.

Rinne sí ionadaíocht ar Liatroim i bhFéile Rós Thrá Lí i 2013.

Tá duaiseanna agus sparánachtaí faighte aici ó TG4, an Leitrim Guardian, agus ón Roinn Turasóireachta, Cultúir, Ealaíon, Gaeltachta, Spóirt agus na Meán, as an méid a chuireann sí le cultúr traidisiúnta.

## Tagairtí

Catagóir:Damhsóirí
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Liatroma
Comhardú na n-íocaíochtaí

mion|Sampla
Is éard atá i gceist le **comhardú na n-íocaíochtaí** ná ráiteas d'íocaíochtaí insreafa agus eis-sreafa tíre áirithemion|Comhardú na n-íocaíochtaí in Éirinn (2012-2017)- nó an difríocht idir chuile airgead a shaothraíonn tír ón gcuid eile don domhan, agus an méid a íocann tír leis an gcuid eile den domhan.

- nó an ráiteas a dhéanann comparáid idir an t-airgead (ioncam) iomlán a shaothraíonn tír ó thíortha eile, agus an méid airgead a íocann an tír sin le tíortha eile..

Tá **barrachas** ann má tá níos mó airgid/ioncaim saothraithe ag tír trí thrádáil le tíortha eile, ná mar atá le n-íoc leo.

Tá **easnamh** ann má tá níos mó airgid caite ag tír le tíortha eile, ná mar ata saothraithe aici uathu.

Buailfidh géarchéim tír, b'fhéidir, mar thoradh ar éagothromaíocht fhoriomlán ina chomhardú íocaíochtaí. Agus ceapann daoine go leor go bhfuil sé tábhachtach go bhfuil comhardú cothrom ann. Ach tá an scéal i bhfad níos casta. Folaíonn staidreamh maidir le comhardú na n-íocaíochtaí, b'fhéidir, an staid infheistíochta idirnáisiúnta, in Éirinn ach go háirithe.

## Féach freisin

* Comhardú na trádála: An difríocht idir easpórtáil sofheicthe agus iompórtáil sofheicthe.
* Mórcheannas airgeadaíochta

* Córas Bretton Woods
* Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta

## Tagairtí

Catagóir:Trádáil idirnáisiúnta
Catagóir:Eacnamaíocht
Catagóir:Comhardú na n-íocaíochtaí
Grooveline

Is banna ceoil óg Éireannach as Contae Liatroma iad **GrooveLine**. Thug siad leo an chéad áit ag comórtas ‘Beo’ sa bhliain 2018. Is iad Evan Gerry, Tarach Ó Snodaigh, Matthew Connolly, Glen Feely agus Bronwyn Kirwan atá sa bhanna. Tá fuaim faoi leith ag GrooveLine, ceol raic le hionstraimiú láidir agus teacht i láthair iontach, bríomhar le seó beo den chéad scoth ar stáitse.

Bhí ar lucht Whelan's, BÁC, gig de chuid GrooveLine in 2022 a athlonnú toisc éileamh ró-mhór a bheith ar na ticéid.

Is minic iad ag casadh ag leithéidí Féile na Gealaí, Fite Fuaite, Dorn san Aer, agus imeachtaí spleodracha nach iad. 

## Gradaim
Thuil an t-amhrán *[https://www.youtube.com/watch?v=aeA1mFH5oPI Deis Dall]* ainmniúcháin do GhrooveLine ag Gradaim NÓS 2020 sna catagóirí Amhrán na Bliana agus Ealaín na Bliana araon. Fuair siad ainmniúcháin freisin i gcomhair an teidil Nuíosach na Bliana.

## Naisc sheachtracha

* Físeán ceoil: Let Loose Let Go
* Léirmheas ar gig mhór dá gcuid sa Grand Social (2023)

## Féach freisin

* Tadhg Ó Grifín
* Amano
* Ushmush

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge
Catagóir:Racghrúpaí Gaeilge
Catagóir:Racghrúpaí Éireannacha
Catagóir:Rapálaithe Gaeilge
Catagóir:Rapálaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Liatroma
Catagóir:Cumadóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Banna na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Nuatheachtaí na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Ealaín na Bliana