open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thomas Cook

Ceannródaí turasóireachta a rugadh i Melbourne, Derbyshire Shasana ab ea **Thomas Cook** (22 Samhain 1808 – 18 Iúil 1892). Is eagraíocht uiledhomhanda an comhlacht taistil a bhunaigh sé. 

D'eagraigh Cook grúpa taistil den chéad uair ar 5 Iúil 1841 nuair a chuir sé 500 duine ó Leicester Shasana go Loughborough agus iad ar mhisean in aghaidh an ólacháin. Duine cráifeach den chreideamh Baisteach ba ea Cook. 

Sa bhliain 1845 thosaigh Cook ag eagrú grúpaí go Learpholl agus sa bhliain 1851 grúpaí turasóirí go dtí mór roinn na hEorpa. 

I mBergen, san Iorua a fuair sé bás ar 18 Iúil 1892.
clé|mion
Chuaigh an gnólacht 'Thomas Cook', an ghníomhaireacht taistil,  i mbá sa bhliain 2019, ach díoladh tá t-ainm trádála.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1808
Catagóir:Básanna i 1892
Catagóir:Lucht gnó
Catagóir:Gníomhaireachtaí taistil
Edward Cooper

Réalteolaí agus polaiteoir, a rugadh i mBaile Átha Cliath, ab ea **Edward Joshua Cooper** (1798-1863). I 1830 fuair sé Caisleán Mharcraí i mBaile Easa Dara, Contae Shligigh, le hoidhreacht, agus thóg réadlann ann. 

Thomhais sé neasionaid 60,066 réalta, nach raibh ach 8,965 cinn acu ar eolas roimhe sin. Cúntóir Cooper, Andrew Graham, a rinne an chuid is mó den obair. D'fhoilsigh an rialtas na torthaí seo i g*Catalogue of Stars near the Ecliptic, observed at Markree* (Catalóg na Réaltaí gar don Éiclipteach a breathnaíodh i Marcraí, 4 imleabhar, 1851-1856).

Teachta parlaiminte ba ea é idir 1830 -1841 agus 1857 -1859.

## Féach freisin

* Baile Easa Dara

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1798
Catagóir:Básanna i 1863
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Leon Neil Cooper

Fisiceoir a rugadh i Nua-Eabhrac ba ea **Leon Neil Cooper** (28 Feabhra 1930 – 23 Deireadh Fómhair 2024). Shaothraigh sé teoiric ar iompar díseanna leictreon (díseanna Cooper) in ábhair áirithe ag teochtaí ísle, a chuidigh go mór chun teoiric BCS (Bardeen-Cooper-Schrieffer) na forsheoltachta a shaothrú níos déanaí. Roinn sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain  1972 le John Bardeen is Robert Schrieffer as.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna in 2024
Cópapód

Artrapód bídeach uisciúil. Tá foirmeacha a mhaireann go saor an-fhlúirseach san iliomad gnáthóg muirí is fionnuisce, ag déanamh naisc bhunúsaigh sa slabhra bia trí mhionphlandaí planctóin a ithe. Timpeall 9,000 speiceas sa bhfo-rang, cuid mhaith díobh comhthíosach le grúpaí eile ainmhithe nó seadánach orthu. 

## Tagairtí

Catagóir:Deiceapóid
Aaron Copland

Cumadóir ceoil a rugadh i Nua-Eabhrac ab ea **Aaron Copland** (14 Samhain 1900 – 2 Nollaig 1990). I measc a shárshaothar le tagairtí láidre do cheol traidisiúnta Mheiricea, tá an dá bhailé *Billy the Kid* (Liaimín Óg, 1938) agus *Appalachian Spring* (Earrach Apaláiseach, 1944). Chum sé scóir do scannáin, dhá cheoldráma, agus 3 shiansa freisin. 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1990
Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
Copra

deas|250px|thumb|Copra
Is bia triomaithe cnó cócó é **copra**. Sna 1860idí, chun cur leis an soláthar saille ainmhíche, dhírigh déantóirí gallúnaí, margairín is bealaitheoirí ar olaí plandúla trópaiceacha agus ola cnó cócó go príomha. Ar dtús, cheannaigh trádálaithe an ola ó na daoine áitiúla, ach de réir a chéile bunaíodh fáschoillte chun copra a tháirgeadh. Faightear an ola tríd an gcopra a chomhbhrú. Is iad na hoileáin Fhilipíneacha, an Indinéis, Srí Lanca, an Mhalaeisia agus oileáin an Aigéin Chiúin na táirgeoirí is tábhachtaí.

## Tagairtí
Edward Conway

Fiseolaí, bithcheimicí is matamaiticeoir a rugadh in Aonach Urmhumhan ab ea **Edward Joseph Conway** (3 Iúil 1894 – 29 Nollaig 1968). Rinne sé taighde ar fheidhmiú na bhfidíní sa duán. Rinne sé staidéar cuimsitheach ar na tiúchain dhifriúla ian Na+, K+ is Cl- sa sreabhán incheallach is an sreabhán eactarcheallach, agus na meicníochtaí a rialaíonn na tiúchain seo. I 1941 d'éirigh leis a léiriú go bhfuil an cillscannán éigníomhach roghnaíoch tréscaoilteach, agus go bhfuil próiseas iompair ghníomhaigh sa chillscannán atá in ann iain is móilíní a iompar trasna an scannáin i gcoinne grádáin leictricheimicigh, ar gá fuinneamh a sholáthar go leanúnach dó. Mar thoradh ar an dá mheicníocht seo a bheith ag obair as lámha a chéile an t-am ar fad, saothraítear poitéinseal (leictreach) fosaithe trasna an chillscannáin. Ar bhunsraith na hoibre seo, léirigh Hodgkin is Huxley na meicníochtaí atá faoin bpoitéinseal gníomhaithe a tharlaíonn i gcillscannáin fíochán infhlosctha inchorraithe (matáin is néaróga), obair a bhuaigh Duais Nobel i 1963. Rinne sé taighde suntasach ar na himoibrithe dí-ocsaídithe/ocsaídithe i gcealla na stéige a bhíonn ag díleá glúcóis agus a ról i dtáirgeadh an aigéid hidreaclóraigh i súlach gastrach. Rud suntasach ina shaothar ab ea an bhéim ar fheidhmiú na matamaitice i ngach réimse dá thaighde.

## Tagairtí

Catagóir:Bithcheimiceoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1894
Catagóir:Básanna i 1968
Contre jour

deas|200px|thumb|Contre jour
Sa chineamatagrafaíocht, radharc a tógadh agus an ceamara dírithe i dtreo príomhfhoinse an tsolais. Sa chás seo léirítear na réada is na daoine sa réamhionad mar scáthphictiúr, luan geal timpeall ar a n-imill go minic.

## Tagairtí
Coprainicil

deas|200px|thumb|Coprainicil
Is éard is **coprainicil** ann ná aon chóimhiotal copair is nicile, le dath airgeadach. Úsáidtear go forleathan i gcomhair mona í.

## Tagairtí
An tOrd Corantach

deas|200px|thumb|Colún Corantach
Ceann de 5 phríomhord na hailtireachta clasaicí, le stoic chuisleannacha shainiúla agus mullaigh acantais-mhaisithe. Ceapadh san Aithin sa 5ú céad RC é, forbraíodh níos déanaí sa Róimh, agus úsáideadh go forleathan i dtréimhse na hAthbheochana. 

## Féach freisin
* An tOrd Dórach
* An tOrd Iónach
* An tOrd Tuscánach
* An tOrd Cumasc

## Tagairtí

Corantach
Corandam

Mianrach, déanta as ocsaíd alúmanaim, Al2O3, ábhar an-chrua a úsáidtear mar scríobach. Is cineálacha ar chaighdeán seoide iad rúibín is saifír.

## Tagairtí
Córas

deas|250px|thumb|Córas
Aon bheith bhitheolaíoch, mheicniúil, fhisiciúil nó eagraíoch a dhéanann feidhm ar leith, ag fáil ionchuir óna thimpeallacht agus ag cur aschuir amach don timpeallacht. Mar sin, tá gach aon chóras ina fho-chuid de chóras níos leithne, agus mar sin de. Maidir le ríomhaireacht, úsáidtear an téarma don chuid sin d'eagraíocht a dhéanann an phróiseáil sonraí is féidir a dhéanamh le ríomhairí: láimhseáil an phárolla, na mbillí is na sonraí. 

## Tagairtí


Catagóir:Cibirnitic
Catagóir:Teoiric na gcóras
Catagóir:Eolaíochtaí feidhmeacha
Córas Aeriompartha Rabhaidh is Ceannais

[mion|Aerárthach Boeing E-767 de chuid Fórsa Cosanta na [An tSeapáin|Seapáine ]]
Is é is **Córas Aeriompartha Rabhaidh is Ceannais** ann ná córas radair ar aerárthaigh atá in ann stocairí naimhdeacha a bhrath (*AWACS* i mBéarla), dul sa tóir orthu ar fhadraon, agus eitleáin troda a dhíriú orthu len iad a bhacadh. Tá córas mar seo ag aerfhórsa na Stát Aontaithe, oibrithe i gcomhar le hEagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Fórsaí armtha
Catagóir:Aerárthach
Córas deachúil

deas|200px|thumb|Córas deachúil
An t-uimhirchóras i ngnáthúsáid, ina scríobhtar sraith digití leis an digit is lú oird (= 0) ar dheis, a iolraítear faoi 100, an chéad digit eile ar clé (le hord 1) iolraithe faoi 101, an chéad digit eile ar clé (le hord 2) iolraithe faoi 102, agus mar sin de. Mar sin, is ionann an uimhir ‘ceithre chéad is seasca seacht’ agus 4 × 102 + 6 × 101 + 7 × 100, a scríobhtar mar 467. I gcodáin dheachúla, is codáin iad le hainmneoirí ar cumhachtaí 10 iad. Mar sin, scríobhtar an codán 38/100 = 30/100 + 8/100 = 0.30 + 0.08 sa bhfoirm 0.38. 

## Tagairtí
Córas domlasach

Córas fiseolaíoch chun domlas a tháirgeadh, a stóráil, a thiubhú is a iompar, a chuimsíonn an t-ae, máilín an domlais, agus duchtanna áirithe. Draenálann an domlas a dhéantar san ae isteach i nduchtanna heipiteacha, agus uathu sin tríd an ducht cisteach isteach i máilín an domlais. Spreagann ionghabháil bianna sailleacha tál an domlais as an máilín agus isteach trí dhuchtanna domlasacha cisteacha is comónta, mar a meascann sé le heinsímí díleácha ón bpaincréas. Uaireanta cruthaítear clocha domlais sa mháilín nó na duchtanna dromlasacha a chuireann bac le rith an domlais tríd an gcóras, agus fulangíonn duine pianta is míchompord dá bharr (coiliceam domlasach). 

## Tagairtí
Córas eochróra

Bealach chun córas ríomhaire, na crua-earraí is na bogearraí a fháil ina n-iomláine ó sholáthróir amháin. Ní gá córasanailís ná córasdhearadh cuimsitheach a dhéanamh, agus is féidir an córas a fhás de réir mar is gá ach íoc as.

## Tagairtí
Córas eolasbhunaithe

Córas ríomhaire a fheidhmíonn ar eolas, eagraithe ina thacar rialúchán, mar mhalairt ar fheidhmiú ar shonraí. Úsáidtear é mar mhacasamhail nó aithris ar phróisis an duine i gcinneadh ar chomhairle nó breith: mar shampla, i ndiagnóisiú sa mhíochaine, nó measúnú san achtúireacht. Luaitear an tacar rialúchán a mbíonn an córas ag feidhmiú air mar bhunachar eolais, mar mhalairt ar bhunachar sonraí.

## Tagairtí
Córas héilealárnach na gréine

deas|250px|thumb|Córas héilealárnach na Gréine
An fíoras go dtimpeallaíonn an domhan (is na pláinéid eile) an ghrian, ní hionann is an seanchreideamh go raibh an domhan fosaithe i lár na cruinne. Nicolaus Copernicus a chuir i gcás den chéad uair gurb amhlaidh a bhí, sa 16ú céad, agus ba é Galileo Galilei a chruthaigh é le ceann de na chéad teileascóip dá ndearnadh. Rinne Johannes Kepler grinnithe Galileo a fheabhsú, ag cruthú gur fithis éilipseach atá ag an domhan thart ar an ngrian.

## Tagairtí

Catagóir:Grian
An Córas imdhíonachta

deas|250px|thumb|'''An córas inmheánachta'''
Cosnaíonn **an córas inmheánachta** an cholainn dhaonna. Nuair a dhéanann baictéir nó víris ionradh ar an gcolainn, tagann cealla bána na fola timpeall orthu, ag cruthú antasubstaintí ar leith chun iad a ionsaí. Déanann na cealla bána na hionraitheoirí ón taobh amuigh neamhurchóideach, nó daingníonn iad go n-itheann siad amach is amach iad. Fanann na hantasubstaintí seo sa cholainn le blianta tar éis ionradh baictéar nó víreas, ionas go mbíonn an cholainn réidh tuilleadh antasubstaintí a chruthú mar chosaint i gcoinne an ghalair sin agus fiú é a sheachaint, b'fhéidir ar feadh saol duine. Tá galair víreasacha áirithe ann, áfach, SEIF mar shampla, a mhilleann na cealla gníomhacha sa chóras imdhíonach agus a fhágann an cholainn gan chosaint i gcoinne a lán galar tógálach is ceall ailseach. Is é atá i gceist nuair a imdhíontar an cholainn le vacsaín de ghalar ná an cholainn a spreagadh chun antasubstaintí ar leith a chruthú le cealla neamhurchóideacha den ghalar sin. Fanann na hantasubstaintí seo sa bhfuil ar feadh na mblianta mar chosaint i gcoinne an drochghalair sin. 

Tacaíonn an córas imdhíonachta dúchasach leis an córas imdhíonachta fhaighte.

## Tagairtí
Córas loingseoireachta fadraoin

deas|200px|thumb|Córas loingseoireachta fadraoin
I **gcóras loingseoireachta fadraoin** (LORAN), sainmhíonn bíoga raidió ag eatraimh tairisigh a astaíonn dhá tharchuradóir patrún eangaí de thacair línte hipearbóileacha trasnaíocha. Ó amanna glactha na mbíog seo ag eitleán nó long, is féidir a ionad ar an eangach a dhéanamh amach.

## Tagairtí
Córas na dtrí aois

deas|200px|thumb|Christian Jürgensen Thomsen
Is éard atá i gceist le **Córas na dtrí aois** ná roinnt chroineolaíoch réamhstair an tSeandomhain i 3 aois: an chlochaois, an chré-umhaois, agus an iarannaois, bunaithe ar smaointe clasaiceacha ar an am atá thart.  

Luadh den chéad uair é i dtaobh na seandálaíochta nuair a bhain an Danmhargach Christian Jürgensen Thomsen feidhm as chun na bailiúcháin seandálaíochta sa Mhúsaem Náisiúnta i gCóbanhávan a rangú i 1819.  

Tháinig sé chun suntais níos leithne le foilsiú *Letetraad til Nordisk Oldkyndighed* (Treoraí do Sheaniarsmaí an Tuaiscirt, 1836) de chuid Thomsen, agus *Danmarks Oldtid* (Seaniarsmaí na Danmhairge, 1843) de chuid Jens Worsaae, mac léinn Thomsen, as Béarla.  

Fo-roinneadh an chlochaois i ré Phailéiliteach (seanchlochaois, tréithrithe le clocha scealptha) is ré Neoiliteach (nua-chlochaois, tréithrithe ag uirlisí snasta cloiche) ag an seandálaí Sasanach John Lubbock ina leabhar *Prehistoric Times* (Aoiseanna Réamhstairiúla, 1865). Tugadh an ré Mhéisiliteach ar an 5 mhílaois díreach i ndiaidh an mhóroighrithe seo caite (timpeall 10,000 bliain ó shin) ag an am sin freisin.  

Tugadh an ré Chalcailiteach ar an gcoparaois nó an luathchré-umhaois i bhfad níos deireanaí. 

## Tagairtí

catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:Réamhstair
Catagóir:Ré Phailéiliteach
Córas oibriúcháin diosca

Bogearraí, cuid de chóras oibriúcháin an ríomhaire, chun an chumarsáid a rialú idir an próiseálaí sa ríomhaire is na dioscaí maighnéadacha ann, agus na cláir is na comhaid ar an diosca a bhainistiú.

## Tagairtí
Córas saineolach

deas|200px|thumb|Córas saineolach
Córas ríomhaire atá in ann cuid d'fheidhmeanna saineolaí dhaonna a dhéanamh. Mar shampla, saothraíodh córais shaineolacha chun diagnóisithe áirithe míochaine is sirtheoireachtaí áirithe geolaíocha a dhéanamh, feidhmeanna ina bhfuil gá le cuid mhaith eolais eagraithe is scileanna asbheirthe. 

## Tagairtí
Córas úiríneach

An córas fiseolaíoch a tháirgeann, a stórálann is a eisfhearann an fual is ea an **córas úiríneach**. I mamaigh, cuimsíonn sé dhá dhuán, gach ceann acu ceangailte le sac matánach (an lamhnán fuail) le feadán caol snáithínmhatánach (an t-úiréadar). 

Fágann úiréadra amháin an lamhnán le dul don taobh amuigh den cholainn. Stóráiltear an fual go sealadach sa leamhnán roimh mhictiúradh ar feadh an úiréadra.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Córas úiríneach
Córasaíocht

deas|250px|thumb|Córasaíocht
Rangú orgánach i seicheamh cliarlathach grúpaí a chuireann béim ar a n-idirghaolta toimhdithe éabhlóideacha. Is iad na príomhranguithe nua-aoiseacha (ag éirí níos ginearálta de réir a chéile) speicis, gnéithe, clanna, oird, ranganna, fílim (ainmhithe), ranna (plandaí), agus ríochtaí.

## Tagairtí
Corc

deas|250px|thumb|Corc
Ciseal spúinsiúil cosanta díreach taobh istigh den choirt sheachtrach i gcrainn, déanta as cealla le scannáin thanaí, líonta le hábhar céiriúil a dtugtar *súibrin* air. Is féidir go bhfásfaidh an ciseal coirc thar chuid mhaith blianta is go mbeidh sé an-domhain.

## Tagairtí
Corcach

deas|250px|thumb|Corcach
Is éard is **corcach** (nó **riasc**) ann ná réigiún talún atá báite an t-am ar fad agus fásra tiubh giolcach nó crann ann (). Tá corcacha mangróibh coitianta ar feadh inbhir aibhneacha sna trópaicí is na fo-thrópaicí. Sa tréimhse Charbónmhar bhíodh corcacha muirí an-choitianta, agus is iontu a cruthaíodh fosuithe guail an lae inniu.

## Tagairtí

Catagóir:Tírghnéithe
Catagóir:Bogach
Corcdhair

Crann síorghlas a fhásann 20 m ar airde, dúchasach do réigiún na Meánmhara is ea an **chorcdhair** nó an **dair choirc**. Na duilleoga cosúil le duilleoga cuilinn, snasta le himill spíonacha. Táirgeann an choirt ciseal an-domhain coirc ar féidir a bhaint ón gcrann i leatháin shorcóireacha gan dochar don chrann. Saothraítear é mar fhoinse chumarsáideach coirc.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Corchú

250px|mion|clé|Corchú
Is é an **corchú** an t-aon phór madra spitse Briotanach. Beag le cosa gearra, soc biorach is cluasa móra díreacha. Dhá chineál ann, gearreireaballach is fadeireaballach. Tugtar *an corchú Breatnach* air freisin. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Corda an dromlaigh

deas|250px|thumb|Corda an dromlaigh
Is éard atá i gceist le **corda an dromlaigh** ná an chuid den néarchóras i veirteabrach atá taobh istigh de, cosanta ag an gcolún veirteabrach, a leanann suas isteach in earr na hinchinne. Go bunúsach, is cábla fada ramhar é atá cumtha as na mílte acsón (ábhar bán) sna néaróin a ritheann comhthreomhar le chéile is iad ag timpeallú croíleacáin H-chruthaigh lárnaigh de chillchoirp (ábhar liath) na néarón. Bíonn mionchanáil lárnach aige (lán de shreabhán ceirbrispíonach) a bhíonn leanúnach le méadailíní na hinchinne. Sa duine fásta bíonn sé timpeall 45 cm ar fhad, agus síneann síos don dara veirteabra lumbach. Barrchaolaíonn an bun go dtí ceann biorach. Cuimsíonn adharca tosaigh (boilg) an ábhair léith cillchoirp na néarón a sholáthraíonn na matáin dheonacha. Cumann a n-acsóin siúd fréamhacha boilg néaróga an dromlaigh. Is é a bhíonn in adharca cúil an ábhair léith ná na cillchoirp a phróiseálann eolas céadfach a thagann isteach i gcorda an dromlaigh trí na fréamhacha cúil. Idir na hadharca boilg is cúil ar an dá thaobh, i dteascáin thóracsacha is lumbacha uachtaracha an chorda, péacann adharc cliathánach a chuimsíonn cillchoirp na néarón sa chuid shimpiteach den uathnéarchóras. Mar an gcéanna, tugann an chuid shacrach den chorda an sceitheadh peilbheach paraisimpiteach amach. Cuimsíonn an chuid bhán fhorimeallach de chorda an dromlaigh acsóin, eagraithe i gconairí, a iompraíonn eolas amach ón inchinn agus isteach inti, nó idir teascáin dhifriúla an chorda. Sa duine, éiríonn 31 dís néaróg ó chorda an dromlaigh, cumtha ó néarfhréamhacha boilg (mótar) is cúil (céadfach).

## Tagairtí

Corda an dromlaigh
Corda imleacáin

Corda soladach solúbtha a cheanglaíonn an féatas is ea an **corda imleacáin** (nó **an tsreang shlánaithe**), atá ag fás i mamach le placaint (daoine is madraí, mar shampla), leis an bplaicint sa bhroinn. Ar dtús bíonn sé gearr, ach fásann i bhfad de réir mar a fhásann an féatas is an cuas aimníneach (chomh fada le 60 cm sa duine). Ligeann sé don fhéatas snámh go saor i sreabhán aimníneach na broinne, cothú a fháil ón bplacaint, agus fuílligh a dhíbirt sa bhfuil atá ag teacht isteach ann is ag imeacht uaidh i bhfuileadáin an chorda. Díreach tar éis breithe gearrtar é gar do bhalla tosaigh bholg an naíonáin, rud a fhágann colm (an t-imleacán).

## Tagairtí

Catagóir:Anatamaíocht
Catagóir:Fíocháin
Catagóir:Sreanganna
Catagóir:Cnáimhseachas
Catagóir:Breith
Cordafón

deas|200px|thumb|Cordafón
Aon ghléas ceoil ina ndéantar an fhuaim le crith sreinge nó sreang. Is rang gléasanna ceoil é i gcóras caighdeánach rangaithe Hornbostel is Sachs (1914). Fo-roinntear na cordafóin in dhá roinn: iad sin gan athshonadóirí nó le hathshonadóirí is féidir a bhaint amach chun na sreanga a fhágáil ina n-ionad (na cordafóin shimplí: pianó, siotar is eile), agus iad sin le hathshonadóir mar chuid riachtanach de a choinníonn na sreanga ina n-ionad (na cordafóin chomhshuite: veidhlín, liút is eile). Is féidir na fo-ranna a fhoroinnt a thuilleadh: de réir mar a sheinntear na sreanga, le boghú, piocadh nó bualadh, mar shampla. Tá gléasanna áirithe méarchláir (mar shampla, an t-orgán) agus gléasanna áirithe a bhoghaítear (mar shampla, an sábh ceolmhar) nach cordafóin iad. 

## Tagairtí
Airde (minicíocht)

deas|250px|thumb|Airde
Airí de chéadfa na cloisteála a ligeann do dhuine a mheasúnú go bhfuil an fhuaim ard nó íseal ó thaobh na minicíochta de. D'athraigh an airde ag a bhfuaimníonn nóta ceolmhar is a mbíonn gléasanna ceoil i dtiúin leo ó am go chéile. Is é an nóta caighdeánach anois (ar ghlac Eagraíocht Idirnáisiúnta na gCaighdeán leis i 1955) ná a′ = 440 Hz. Duine ar féidir leis airde nóta aonaraigh a ainmniú go cruinn, deirtear go bhfuil airde fhoirfe aige.

## Tagairtí

Catagóir:Airde (ceol)
Catagóir:Aireachtáil
Arcangelo Corelli

deas|200px|thumb|Arcangelo Corelli
Cumadóir ceoil a rugadh i bhFusignano na hIodáile ab ea **Arcangelo Corelli** (17 Feabhra 1653 - 8 Eanáir 1713). Tháirg sé sárshaothair seomra ina choinséartónna móra, agus ina shonáidí aonréada is tríréada don veidhlín. Chuir sé anáil faoi na glúinte cumadóirí. 

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1653
Catagóir:Básanna i 1713
Córlann

deas|250px|thumb|Córlann
San ailtireacht, an chuid den eaglais atá curtha in áirithe do na hamhránaithe. De ghnáth, cuid den saingeal, scartha ó chorp na heaglaise le scáthlán nó ráille.

## Tagairtí

Catagóir:Ailtireacht
Allan Macleod Cormack

Fisiceoir a rugadh i Johannesburg san Afraic Theas ab ea **Allan Macleod Cormack** (23 Feabhra 1924-7 Bealtaine 1998). Shaothraigh sé teicníocht íomháithe X-ghathach le cabhair ríomhaire (scannadh CT) atá fíorluachmhar don diagnóis sa mhíochaine. Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Hounsfield as. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Fisiceoirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna i 1998
Catagóir:Daoine ón Afraic Theas
Cormán

deas|200px|thumb|Cormán
Buinneán gearr faoin talamh a chuimsíonn stór bia. Nuair a fhásann duilliúr is bláthanna go luath ídíonn sé seo an stór bia, agus fásann cormán nua sa mhullach ar an seancheann ag deireadh gach bliana roimh chríonadh siar an phlanda.

## Tagairtí
Corn Alpach

Gléas ceoil a fhaightear i gceantair tuaithe, Alpa na hEilvéise go háirithe. Timpeall 1.8 m ar fhad go hiondúil, ach uaireanta a dhá oiread sin. Déanta as adhmad, agus is féidir suas le 6 armónach a fhuaimniú leis. 

## Féach freisin

clé|250px|thumb|Corn Alpach

* Didiridiú
* Erke

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Corn Sasanach

Gaothuirlis ceoil le cró atá beagnach cónach, déghiolcach, le clog oirirc bolgánchruthach. Ní corn é, agus ní Sasanach é. Le fírinne, is óbó teanóir é, gléas trasuite in F a fhuaimníonn cúigeach faoin airde scríofa.

## Tagairtí

Catagóir:Gaothuirlisí adhmaid
Eric Allin Cornell

Fisiceoir a rugadh i bPalo Alto, California is ea **Eric Allin Cornell** (1961-). I 2001, le Carl Edwin Wieman is Wolfgang Ketterle, roinn sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 2001 as a thaighde ar chomhdhlúthú Bose-Einstein i ngáis chaola de mhiotail alcaile—staid nua damhna — agus airíonna na gcomhdhlúthuithe céanna.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Coróin (réalteolaíocht)

deas|250px|thumb|Coróin
Sa réalteolaíocht, tugtar **coróin** ar chisil sheachtracha atmaisféar na Gréine, le feiceáil mar luan péarlach solais le linn urú iomláin. A teocht timpeall 1-2 milliún K. Foinse X-ghathanna láidre.

## Tagairtí

Catagóir:Grian
Coróin (luibheolaíocht)

Sa luibheolaíocht, fadú coróinín (na peitil) an bhlátha. Mar shampla, trumpa lárnach lus an chromchinn.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Corónagraf

deas|250px|thumb|Corónagraf
Is é is **corónagraf** ann ná ionstraim optúil chun urú saorga a tháirgeadh taobh istigh de theileascóp. Ní mhaireann fíoruruithe ach cúpla nóiméad, agus tarlaíonn an chuid is mó díobh i bhfad ó réadlann ar bith. Le corónagraf is féidir staidéar a dhéanamh ar chisil sheachtracha atmaisféar na Gréine gan fanúint ar an gcéad urú eile.

## Tagairtí

Catagóir:Gléasanna optúla
Catagóir:Teileascóip
Jean-Baptiste Camille Corot

Péintéir tírdhreacha a saolaíodh i bPáras ab ea **Jean-Baptiste Camille Corot** (16 Iúil 1796 – 22 Feabhra 1875). Tá cuid mhaith dá shárshaothair sa Louvre i bPáras, ina measc *La Danse des Nymphes* (Damhsa na Nimfeach, 1850).  

Le fáil freisin sa Hugh Lane i mBaile Átha Cliath.

## Féach freisin

* Ivan Shishkin

ĥ== Gailearaí ==

File:Jean-Baptiste-Camille Corot - View from the Farnese Gardens, Rome - Google Art Project.jpg|*Vue depuis les Jardins Farnèse* (Radharc ó na Gairdíní Farnese), an Róimh. 1826, The Phillips Collection
File:Jean-Baptiste-Camille Corot 006.jpg|*Le pont de Narni* (Droichead Narni). 1826, Musée du Louvre
File:Corot - Morning in Venice - Pushkin.jpeg|*[[Morning in Venice]]*. 1834, Pushkin Museum
File:Hagar in the Wilderness MET DT2013.jpg|*[[Hagar in the Wilderness]]*. 1835, Metropolitan Museum of Art
File:Jean Baptiste Camille - Portrait of Mariette Gambay.jpg|*[[Portrait of Mariette Gambay]]* (“*La Songerie de Mariette*”). 1869–1870, Pushkin Museum
File:Jean-Baptiste-Camille Corot 046.jpg|*[[Stormy Weather, Pas de Calais]]*. c. 1870, Pushkin Museum
File:'Diana Bathing' by Jean-Baptiste-Camille Corot, 1873-74, Pushkin Museum.JPG|*Diana Bathing*. 1873–1874, Pushkin Museum
File:Jean-Baptiste-Camille Corot - Silenus - 73.42.2 - Minneapolis Institute of Arts.jpg|*Silenus*. 1838, Minneapolis Institute of Art
File:Repose by Jean-Baptiste-Camille Corot, 1860, reworked c. 1865-1870 - Corcoran Gallery of Art - DSC01293.JPG|*Repose*. National Gallery of Art, National Gallery of Art 
File:Sibylle MET DT883.jpg|*[[Sibylle (painting)|Sibylle]]*, circa 1870, Metropolitan Museum of Art


## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1796
Catagóir:Básanna i 1875
Corp eaglaise

deas|200px|thumb|Corp eaglaise
Roinn d'eaglais atá oscailte do thuataí, ní hionann is an chórlann is an saingeal. Le bheith beacht, an roinn mheánach den ghéag iartharach idir an dá thaobhroinn.

## Tagairtí
Corpus luteum

deas|250px|thumb|Corpus luteum
Toirt fíocháin scothbhuí a bhíonn fágtha i ndiaidh ubhsceite nuair a bhriseann falacail ubhagánach aibí ó ubhagán mamaigh. Muna dtarlaíonn toirchiú i ndiaidh an ubhsceite, titeann an corpus luteum as a chéile go tapa. 

## Tagairtí
Corr éisc oíche

Corr éisc ghearr thacúil a fhaightear ar fud an Domhain. Áitríonn sí imill uisce. Itheann sí ainmhithe beaga uisce istoíche.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Corraíl (réalteolaíocht)

deas|250px|thumb|Corraíl
Sa réalteolaíocht, aon chlaonadh beag i ngluaisne cothromaíochta rinn spéire mar thoradh ar réimse imtharraingthe ag feidhmiú air. Má bhíonn dhá rinn i gcomhfhithis timpeall a chéile, beidh fithis fhoirfe éilipseach acu. Má tharlaíonn aon chlaonadh ón rian éilipseach, ciallaíonn sé sin go bhfuil réad(a) eile i gceist freisin. Díreach tar éis do na réalteolaithe claonadh a bhrath i bhfithis Úránais, fionnadh Neiptiún i 1846.

## Tagairtí
Corrán (fabraic)

deas|250px|thumb|Corrán
Saghas fabraice fite le línte sainiúla ar fiar inti is ea **corrán**. I measc na bpatrún a dhéantar tá an “chnámh scadáin”, ina dtrasnaíonn na linte ina bhfiarláin. Bíonn na huigí seo láidir buanfasach, agus úsáidtear iad i gcúrsaí spóirt is éadaí oibre.

## Tagairtí
Corrán lín

Is planda caol bliantúil é an **corrán lín** (*Spergula arvensis*), 7-40 cm ar airde. Na duilleoga an-chaol méith i gcrobhaingí. Na bláthanna 4-7 mm ar leithead, bán le 5 pheiteal. Na síolta 1.2-1.5 mm ar leithead, dubh. Fiaile iltíreach, ach ba bharrphlanda é (ar son a shíolta) ón aimsir réamh-Rómhánach go dtí an Mheánaois, agus úsáidtear fós é uaireanta mar fhoráiste. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Correggio

Péintéir de chuid na hAthbheochana, a rugadh i gCorreggio na hIodáile ab ea **Antonio da Corregio** (Antonio Allegri, Lúnasa 1489 – 5 Márta 1534). Sa bhliain 1518 thosaigh sé ar a shraith iontach freascónna miotaseolaíocha i gclochar San Paulo i bParma. Thosaigh sé sárshaothar eile, ag maisiú na hardeaglaise i bParma, i 1522. Taobh le taobh na saothar cráifeach leis rinne sé péintéireachtaí macnasacha bríomhara.

mion|''Leda agus an eala'', péintéireacht de chuid Correggio

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1489
Catagóir:Básanna i 1534
Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Carl Correns

mion|Carl Correns, am éigin sna 1910idí
Luibheolaí a rugadh i München na Gearmáine ab ea **Carl Franz Joseph Erich Correns** (10 Meán Fómhair 1864 – 14 Feabhra 1933). Tháinig sé ar thorthaí Mendel ar phrionsabail an dúchais a bhí ligthe i ndearmad, chinntigh iad lena thaighde féin, agus chuir os comhair an phobail eolaíochta athuair iad.

## Tagairtí

Catagóir:Luibheolaithe Gearmánacha
Catagóir:Géineolaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1864
Catagóir:Básanna i 1933
Corrmhíol

deas|250px|thumb|Corrmhíol
Saghas cuileoige bige fíneálta is ea **corrmhíol**. Eitlíonn na fireannaigh i saithí damhsacha go híseal os cionn uisce nó i réitigh coille. An chuid is mó díobh foghlach, agus itheann siad feithidí eile.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Serena Williams

Is iarimreoir leadóige ó Mheiriceá í **Serena Jameka Williams** (a rugadh ar 26 Meán Fómhair 1981).  

Bhí 23 craobh Grand Slam buaite aici - níos mó ná aon bhean eile, seachas Margaret Court. 

D'éirigh sí as spórt iomaíochta ar 3 Meán Fómhair 2022. De réir na hirise Forbes, b'fhiú $64 milliún Roger Federer, agus $27 milliún Serena Williams, níos lú ná leath luach fhear na hEilvéise, in ainneoin go raibh 23 mórtheideal aici san am sin (2018).  

Is deirfiúr í le Venus Williams.  

### Conspóidí
Tharraing Williams conspóidí go leor.  

## Féach freisin

* Venus Williams
* WTA Tour 2014
* WTA Tour 2015

## Tagairtí
 

Catagóir:Imreoirí leadóige Mná
Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Lucht spóirt na Stát Aontaithe
Rubar aiceanta

Mar a thairgtí i dtosach é, is éard is **rubar aiceanta** ann, ar a dtugtar freisin **rubair Indiach** nó **caoutchouc**, ná polaiméirí oiriúnacha den comhdhúil orgánach isipréin ,le heisíontaisí beaga de chomhdhúile orgánacha eile, móide uisce. Tugtar leaistiméirí ar fhoirmeacha de phoilisipréin a bhíonn úsáideach mar rubair aiceanta. Faoi láthair, saothraítear rubar go príomha i bhfoirm laitéise ó chrainn áirithe. Is éard is laitéis ann ná collóideach bhainniúil ghreamaitheach, a bhaintear amach as choirt tré ghearradh agus bailítear an sreabhán i soithí i bpróiseas ar a dtugtar "bearnú". Scagtar an laitéis ansin go dtí rubar, réidh le haghaidh próiseála tráchtála. Baintear úsáid as rubar aiceanta go forleathan i go leor feidhmeanna agus táirgí, ina aonar nó in éineacht le hábhair eile. Sa chuid is mó dá fhoirmeacha úsáideacha, bíonn cóimheas sínteach mór aige, athléimneacht ard, agus bíonn sé an-uiscedhíonach.
[thumb|upright|Laitéis á mbailiú ó chrann rubair [Hevea brasiliensis]]
[thumb|[Fáschoill rubair na Téalainne]]

Catagóir:Ábhair Nádúrtha
Catagóir:Polaiméirí orgánacha
Catagóir:Teirpéiní agus Teirpéineoidí
Catagóir:Rubar
Catagóir:Leaistiméirí
Catagóir:Greamacháin
Catagóir:Fabraicí neamhdhlúthfhite
Catagóir:Foraoiseacht sa Téalainn
Catagóir:Foraoiseacht san Indinéis
Catagóir:Foraoiseacht i Mhalaeisia
Catagóir:Stair na foraoiseachta
Catagóir:Táirgí foraoise neamh-adhmaid
Henry Cort

Máistir ceárta iarainn a rugadh i Lancaster Shasana ab ea **Henry Cort** (1740-1800). I 1784 cheap sé an próiseas suaite chun muciarann a thiontú ina iarann saoirsithe. Cheap sé córas rollóirí eitreacha chun barraí iarainn a tháirgeadh.

## Tagairtí
Cortasól

clé|200px|thumb|Cortasól
Hormón stéaróideach a fhaightear i gcoirtéis aidréineach veirteabrach. Tugtar *hidreacortasón* air freisin. I mamaigh áirithe (daoine is madraí, mar shampla) is é seo an príomh-hormón glúcacortacóideach. Cuireann sé tiontú próitéine is saille go dtí glúcós ar aghaidh, agus cabhraíonn go mór le frithsheasamh na colainne i gcoinne struis fhisiciúil nó shíceolaíoch, i ndiaidh tráma go háirithe. Rialaítear a shintéis is a thál ag an hormón aidréineacortacatrófach den chuid is mó.

## Tagairtí
Cosaint sonraí

[mion|[Ealaín le Exey Panteleev]]
Na bealaí uile a úsáidtear chun iomláine is príobháideachas na sonraí uile i gcóras ríomhaire a dheimhniú is ea cosaint sonraí (nó p**ríobháideachas sonraí** taobh amuigh den Eoraip). 

Tagann an cheist seo faoin dlí in an-chuid tíortha anois. Is gá do gach úsáideoir a stórálann sonraí ar dhuine ar leith a bheith cláraithe go foirmiúil, agus tugann an dlí cead soiléir rochtana ar na sonraí sin don duine.
[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Gdpr%20Europe.jpg|mion|an [Rialachán  Ginearálta maidir le Cosaint Sonraí (RGCS nó GDPR i mBéarla)]]

## Féach freisin
* Lá um Chosaint Sonraí
* An tAcht um Chosaint Sonraí, 2018 – Uimh. 7 de 2018
* An Bord Eorpach um Chosaint Sonraí (EDPB)
* an Coimisiún um Chosaint Sonraí (DPC) faoi réir an Achta um Shaoráil Faisnéise, 2014

## Tagairtí

Catagóir:Príobháideachas Sonraí
Cosaint traenacha

deas|250px|thumb|Cosaint traenacha
Baineann **cosaint traenacha** le córais comharthaíochta ar iarnróid chun imbhuailtí traenacha is a gcur de na ráillí a sheachaint. Sa bhfoirm is simplí, an córas rabhaidh uathoibríoch (AWS), d'fhuaimnítí rabhadh i gcábán an tiománaí dá mbeadh bac ar an líne díreach roimhe. Muna n-admhódh an tiománaí go bhfuair sé an rabhadh trí chnaipe a bhrú, d'fheidhmíodh na coscáin go huathoibríoch. Ní raibh an AWS doloicthe: le farasbarr fuaimnithe d'éiríodh an tiománaí dí-íograithe agus bhíodh sé in ann an córas a shárú. Mar sin cuireadh leis le fearas meabhrúchán tiománaí (DRA) a shocródh an tiománaí aon uair a stopfadh an traein ag solas dearg. Ní thosódh an traein go n-athshocrófaí an fearas, rud a mheabhródh don tiománaí seiceáil go raibh an rabhadh sin glanta. Le teacht chun cinn na teicneolaíochta leictreonaí, tá córais níos cuimsithí in úsáid, a dtugtar *cosaint uathoibríoch traenacha (ATP)* orthu. Déanann siad seo luas na traenach a mhonatóiriú is áiríonn luas sábháilte, bunaithe ar fhachtóirí ar leith, agus léirítear an luas seo sa chábán. Má théann an luas oiread ar leith thairis seo, cuirtear na coscáin i bhfeidhm chun an traein a luasmhoilliú a dóthain. Ní féidir leis an tiománaí an córas seo a shárú, agus mar sin ba cheart nach dtarlódh eachtraí ina dtéann traein thar rabhadh is baol ann, cúinsí a bhí i gceist i gcuid mhaith imbhuailtí marfacha. Sa chóras cosanta is rabhadh traenacha (TPWS) tá an sean-AWS ann, ach chomh maith leis, córas coscáin éigeandála le húsáid má théann an traein thar sholas dearg nó a luas thar an uasluas ceadaithe. Ní féidir leis an tiománaí an córas seo a shárú, agus dearadh é chun gur féidir é a chur isteach go héasca. Ach ní dhéanann sé monatóiriú leanúnach ar an luas, agus mar sin, is lú an chosaint é ná an ATP. Tá na feabhsuithe seo á gcur i bhfeidhm de réir a chéile ar iarnróid ar fud an Domhain. Bhí TPWS i bhfeidhm ar fud na hEorpa faoi 2003, agus ATP le bheith i bhfeidhm ar iarnróid uile na hEorpa faoi 2010. Tá córais níos nua-aoisí éifeachtaí á bhforbairt an t-am ar fad. Tá rialú uathoibríoch traenach (ATC) in úsáid ar iarnróid bheaga — in aerfoirt is Iarnród Éadrom na nDuganna i Londain—gan gá le tiománaí ar bith. Tá córas eile ar an iarnród faoi thalamh i Londain a stopann traein go huathoibríoch má théann sí thar chomhartha dearg. I gcóras níos nuaí fós, an chomharthaíocht bunaithe ar chraolacháin (TBS), baintear feidhm as craoladh raidió dhá threo agus léiriú comharthaíochta sa chábán. 

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid
Coscán

deas|250px|thumb|Coscán
Trealamh a úsáidtear chun fórsa a chur i bhfeidhm ar réad chun é a luasmhoilliú. Is é an bealach is coitianta chuige seo ná dromchla fosaithe a chur i dtadhall le dromchla gluaiste chun frithchuimilt a chruthú i gcoinne treo na gluaiseachta. Maidir le gluaisteáin, bíonn dhá shaghas coscáin in úsáid: coscán druma, agus coscán diosca. 

## Tagairtí
Cosliacht

Staidéar ar struchtúr is feidhmiú na coise ina sláinte, agus a cuid neamhord is míchumaí. Tugtar *coslia* nó *dochtúir na gcos* ar dhochtúir a bhíonn ag plé leis.

## Tagairtí

Catagóir:Speisialtachtaí leighis
Costóg

Is planda bliantúil (nó bliantóg) le gas cuasach díreach  a fhásann 70 cm ar airde í an **chostóg**. Tugtar *an camán gall* uirthi freisin.
## Tréithe
* A gais toll agus clúmhach os cionn na nód, agus na torthaí leathfhada mín. 
* Cuma na raithní ar na duiIleoga roinnte is na maotháin fo-roinnte ina dteascáin chaola leathfhada.. 
*clé|mion|Chaerophyllum temulumBláthanna bána, iompartha ar umbail suas le 5 cm ar leithead, a fhásann uirthi ina gcomhumbail bheaga oscailte, os comhair na nduilleog go minic.
* Sleamhain leathfhada éilipseach a bhíonn na torthaí ingearacha agus goba fada caola ina mbarr.  
* Fástar go minic an chostóg ar son a duilleog cumhra, a úsáidtear mar bhlaiseadh. 
## Tíreolaíocht
Dúchasach don Oirdheisceart na hEorpa is ea an chostóg. Ach tugadh isteach i gcuid mhaith áiteanna eile í agus saothraítear go fairsing in áiteanna eile í. Bhuanaigh sí í féin mar phlanda fiáin ar thalamh díomhaoin I gcoiIlte agus faoi fhálta.

## Leigheas
clé|mion|Chaerophyllum procumbens
Tá an chostóg fualbhrostach spreagthach díleách allasach agus glanann sí an fhuil. Is maith an íoc earraigh í. Óltar an tiosán chun na daitheacha, an gúta agus galar ae a mhaolú. Nitear an craiceann leis freisin, rud a thugann faoiseamh ó aicídí ainsealacha craicinn ar nós na heachma. 
mion|Chaerophyllum Sativun
Tá luibheanna leighis ann a bhfuil an-dealramh acu le plandaí nimhiúla. Samplaí maithe de luibheanna leighis an chostóg is an pheirsil ach tá siad an-chosúil le peirsil amaide atá fíor-nimhiúil  Is furasta an Pheirsil Amaide atá nimhiúil (Aethusa cynapium) a thógáil ina hamhlachas.  Is fearr mar sin an chostóg shaothraithe a úsáid.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Luibheanna
Cótaí

Is éard is **cótaí** ann ná mamach, cosúil le racún, a fhaightear ó dheisceart na Stát Aontaithe go Meiriceá Theas. Scothdhearg/donn, an t-eireaball fáinneach, an soc fada caol le barr crochta. Áitríonn sé coillearnach, agus itheann torthaí is ainmhithe beaga. Tugtar *cótamúndaí* ar an bhfireannach aonair.

## Tacsanomaíocht
Aithnítear na speicis seo a leanas:
* Géineas ***[[Nasua]]***
** *[[Cótaí bánsrónach|Nasua narica]]* (Linnaeus, 1766) – cótaí bánsrónach (Iardheisceart na Stát Aontaithe, Meicsiceo, Meiriceá Láir, agus an Cholóim)
** *[[cótaí na Brasaíle Theas|Nasua nasua]]* (Linnaeus, 1766) – cótaí na Brasaíle Theas (Meiriceá Theas)
* Géineas ***[[Nasuella]]***
** *[[Nasuella meridensis]]* (Thomas, 1901) – cótaí sléibhe oirthearach (Veiniséala)
** *[[Nasuella olivacea]]* (Gray, 1865) – cótaí sléibhe iartharach (An Cholóim agus Eacuadór)

Cuirtear an dá ghéineas seo le chéile i bhfothreibh darb ainm Nasuina.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Cotailéadón

deas|200px|thumb|Cotailéadón
Is éard is **cotailéadón** ann ná duilleog shuthach atá i láthair i síol. De ghnáth, cruth atá difriúil ó fhíordhuilleoga orthu. Bíonn siad méith is fanann faoin talamh mar stór bia, nó bíonn tanaí is tagann os cionn talún, ag feidhmiú mar chéad duilleoga an tsíolphlanda.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cothaithigh

deas|250px|thumb|Cothaithigh
Comhpháirteanna go léir bia is gach forábhar cothaithe a thagann isteach in aon cheann de na ranganna seo a leanas: 

* na macrachothaithigh a sholáthraíonn fuinneamh don cholainn, ina measc próitéiní, carbaihiodráití is saill, nó 
* na micreachothaigh a chuimsíonn mianraí, vitimíní is ceimiceáin nach mbíonn ach rian díobh (na riandúile) ann. 

Ní cothaithigh na snáithíní sa bhia.

## Tagairtí

Catagóir:Cothaithigh
Catagóir:Bia
Cothromaíocht

deas|200px|thumb|Cothromaíocht
Sa mheicnic, staid ina bhfuil na fórsaí cothromaithe. Má bhíonn cuid mhaith fórsaí i bhfeidhm go comhuaineach ar réad, ionas nach bhfulaingíonn sé aon fhórsa glan (agus mar sin, nach bhfuil sé faoi luasghéarú), deirtear go bhfuil na fórsaí sin i gcothromaíocht. Bíonn réad nó córas i cothromaíocht go bhfeidhmíonn fórsa glan seachtrach éigin air.

## Tagairtí

Catagóir:Meicnic
Catagóir:Struchtúr
Cothromaíocht theirmeach

Sa teirmidinimic, tréith shainiúil dhá chóras nuair nach sreabhann teas eatarthu. Sa staid seo, stopann airíonna cosúil le brú is teocht, táscairí ar athruithe teirmeacha, ag athrú. Mar shampla, má bhaineann cupán tae cothromaíocht theirmeach leis an seomra amach, beidh an teocht mar an gcéanna ar fud an tae sa chupán.

## Tagairtí
Cosmaidí

thumb|Cosmaidí éagsúla

Is éard atá i g**cosmaidí** (nó smideadh) ná ullmhóidí a chuirtear ar an gcorp chun é a mhaisiú. Is meascáin comhdhúile ceimiceacha iad go hiondúil.

## Stair
Phéinteáil mná faiseanta in iarthar na hEorpa a n-aghaidheanna ó aimsir na nGréagach is na Rómhánach chun iarmhairtí idéalacha óigeantachta a bhaint amach. Ba ghnách le banríon na hÉigipte, Cleopatra, í féin a ní i bhfolcthaí líonta le bainne asail.  

I dtréimhsí áirithe bhíodh cuid de na hiarmhairtí aisteach mínádúrtha. Mar shampla, ón Meánaois dhéanach go dtí an 18ú céad chuirtí paistí dubha ar aghaidh gan cháim mar bhaill dobhráin nó seirce.  

Sa 19ú céad ní chaithfeadh bean fhiúntach cosmaidí feiceálacha ar eagla go cheapfaí gur bean amharclainne nó bean le gairm mhíthaitneamhach ab ea í.

Go dtí lár an 20ú céad nó mar sin bhí cuid de na hullmhóidí baolach don tsláinte, agus fiú marfach (luaidhe bhán, mar shampla).  

Ar 11 Márta 2013, san Aontas Eorpach, tháinig  deireadh leis an tréimhse chun deireadh a chur de réir a chéile le tástáil táirgí cosmaideacha ar ainmhithe, rud a chuir toirmeasc ar chosmaidí a tástáladh ar ainmhithe a chur ar mhargadh an Aontais Eorpaigh.

## Feidhmeanna
Sa lá atá inniu, cuirtear béaldath ar na beola chun dath áirithe a thabhairt dóibh. 
* mion|tá béaldath go mór san fhaisean ar na saolta seoCuirtear bonnsmideadh ar an aghaidh chun dath deas a thabhairt don snua. 
* Cuirtear vearnais iongan ar na hinge chun iad a dhathú. 
* Cuirtear línitheoir súl timpeall na súile. 
* Cuirtear mascára ar na bhfabhraí. 
* Cuirtear luisneach ar an gcraiceann freisin chun dath deas a thabhairt dó. Is féidir dathanna a chur sa ghruaig freisin. Is gnó ollmhór é gnó an smididh.

## Féach freisin

* Máinliacht chosmaideach

## Tagairtí

Catagóir:Cosmaidí
Catagóir:Scéimh
Catagóir:Áilleacht
Cothromóid

deas|200px|thumb|Cothromóid
Ráiteas go bhfuil slonn amháin matamaiticiúil cothrom le ceann eile. Is féidir go mbeidh cothromóid fíor i gcónaí, agus tugtar *céannacht* ar a leithéid: mar shamplaí, 2 + 2 = 4, x + y = y + x, (x -1)(x + 1) = x2 - 1. Nó is féidir go mbeidh sí fíor do luachanna ar leith de na hathróga. Is féidir go mbeidh níos mó ná athróg amháin i gcothromóid. Rangaítear cothromóidí le hathróg amháin de réir céim na hathróige sin. Tugtar *cothromóidí líneacha* ar chothromóidí de chéim a haon, cosúil le ax = b, agus is é an réiteach x = b/a, más a ≠ 0. Bíonn cothromóidí de chéim a dó, cothromóidí cearnacha, sa bhfoirm a x2 + bx + c = 0, agus a ≠ 0, agus réitigh acu mar seo: x = [-b ± √(b2 - 4 ac)]/(2a). Is réaduimhreacha na réitigh seo más (b2 - 4 ac) ≥ 0. Sa 16ú céad d'aimsigh an matamaiticeoir Iodálach Nicola Brescia bealach chun cothromóidí de chéim 3, cothromóidí ciúbacha, a réiteach. Níos déanaí thaispeáin Cardan is Ferrari bealach chun cothromóidí ginearálta de chéim 3 is 4 a réiteach. Rinne matamaiticeoirí iarrachtaí in aisce thar na céadta bliain réiteach ginearálta a aimsiú ar chothromóid de chéim 5, ach i 1824 chruthaigh Abel nárbh fhéidir réiteach mar sin a fháil. 

I gcothromóid iltéarmach bíonn suim cumhachtaí athróige — x, abair —mar seo: a0 xn + a1 xn-1 + a2 xn-2 = 0, agus a0 ≠ 0. Is é n an chumhacht is mó den athróg, agus tugtar *céim an iltéarmaigh* air sin. Baintear feidhm as cothromóidí sa gheoiméadracht anailíseach chun cur síos ar chuair. Mar shampla, cuireann an chothromóid x2 + y2 = 1 síos ar chiorcal le lár ag an mbunús agus ga 1. 

Le forbairt ríomhairí tugadh spreagadh don iarracht garmheastacháin chomhleantacha ar réitigh a aimsiú do chothromóidí, cothromóidí neamhailgéabracha go háirithe, cosúil le x = e-kx.

## Tagairtí

Catagóir:Cothromóidí
Cothromóidí comhuaineacha

Dhá chothromóid, nó níos mó, atá fíor ag an am céanna. Maidir le dhá chomhchothromóid chomhuaineacha le dhá athróg anaithnide, cosúil le x + y = 5 agus x - y = 3, bíonn péire réiteach amháin, sa chás seo x = 4 agus y = 1. Ach is féidir go mbeidh uimhir éigríochta réiteach acu, mar a tharlaíonn sa chás seo: x + 2y = 3 agus 2x + 4y = 6, a bhfuil na réitigh sa bhfoirm seo a leanas: x = k agus y = ½ (3 - k). Is féidir nach bhfuil aon réiteach acu freisin, mar is fíor sa chás seo: x + 2y = 4 agus x + 2y = 5. Is mar an gcéanna i gcás n cothromóid chomhuaineach le n athróg anaithnid: is féidir go bhfuil tacar amháin réiteach aonarach ann, nach bhfuil réiteach ar bith ann, nó uimhir éigríochta réiteach ann.

## Tagairtí
Cothú

deas|200px|thumb|Cothú
Staidéar ar gach gné de gach rud a itheann orgánaigh, daoine go príomha. Baineann sé le hanailísiú ar bhianna, cén fáth go ndéanann siad amhlaidh, cad a tharlaíonn don bhia sa cholainn, agus conas a chuireann sé isteach ar shláinte an duine (nó an orgánaigh eile). 

Tá an t-ábhar ceangailte le bithcheimic is fiseolaíocht, ach tagann ceimic, síceolaíocht, socheolaíocht, staitistic, eacnamaíocht, talmhaíocht is míochaine isteach sa scéal freisin. 

## Féach freisin
* Veigeatóireachas 

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
Cótó

Siotar Seapánach is ea an **cótó**, timpeall 1.85 m ar fhad le 13 téad síoda rite trasna droichead inghluaiste ar féidir raon tiúntaí a shocrú air. Cuirtear ar an urlár é, agus suíonn an seinnteoir is a dhá chos trasna ar a chéile, nó téann ar a ghlúine os a chomhair is baineann na téada le 3 fhigín sa lámh dheas, ag rialú na hairde trí bhrú ar na téada leis an lámh chlé.

clé|250px|thumb|Cótó

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Charles Augustin de Coulomb

Fisiceoir a rugadh in Angoulème na Fraince ab ea **Charles Augustin de Coulomb** (14 Meitheamh 1736 – 23 Lúnasa 1806). Rinne sé taighde ar fhrithchuimilt, agus cheap an toirsiúnmeátán an-íogair chun na fórsaí aomtha leictreacha is maighnéadacha a thomhas. Chruthaigh sé dlí Coulomb i 1785: bíonn an fórsa idir dhá lucht leictreacha díreach i gcomhréir le hiolrú na luchtanna, agus i gcomhréir inbhéartach leis an bhfad eatarthu cearnaithe. Más iad p is q an dá lucht, agus d an fad eatarthu, is é an fórsa eatarthu F = p q/(4 π ε0 d2), agus is tairiseach ε0 (= 8.854 × 10-12 N m2) a dtugtar *ceadaíocht saorspáis* air. Bíonn an fórsa seo dírithe ar feadh na líne idir na luchtanna, i dtreo a chéile (aomadh) más luchtanna neamhchosúla iad, amach ó chéile (éaradh) más luchtanna cosúla iad. Ainmnítear aonad an luchta leictrigh, an cúlóm, as.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1736
Catagóir:Básanna i 1806
Catagóir:Fisiceoirí Francacha
François Couperin

Cumadóir ceoil don chruitchorda go príomha, a rugadh i bPáras ab ea **François Couperin** (10 Samhain 1668- 11 Meán Fómhair 1733). Bhí tionchar mór aige ar Bach. Chum sé coinséartónna seomra is ceol eaglasta.

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1668
Catagóir:Básanna i 1773
Jacques Yves Cousteau

Taiscéalaí faoin uisce, a saolaíodh i Saint-André na Fraince ab ea **Jacques Yves Cousteau** (11 Meitheamh 1910 – 25 Meitheamh 1997). Cheap sé an uathscamhóg, trealamh tumadóireachta, i 1943, chomh maith le próiseas teilifíse faoin uisce. Rinne sé cláir theilifíse is scannáin cháiliúla ar a shaothar, ina measc *The Golden Fish* (Na hÉisc Órga, 1960).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1910
Catagóir:Básanna i 1997
Catagóir:Taiscéalaithe Francacha
Craein

deas|250px|thumb|Craein
Meaisín atá in ann ualaigh a ardú is a chur in ionad. Is é a bhíonn inti ná géag a iompraíonn ulóg is atá ceangailte le crann ar féidir léi casadh timpeall air, agus le rópa thar an ulóg ar féidir a cheann eile a chasadh ar bhairille. Bhí craenacha ann anallód, fuinnmhithe ag muileann coise, a bhí in ann ualach timpeall 5 thonna a ionramháil. Tógadh craenacha gaile sa 18ú céad a bhí in ann níos mó ná 20 tonna a ardú, agus anois tá craenacha ollmhóra, ar snámh nó iompartha ar fheithiclí bóthair, atá in ann níos mó ná 200 tonna a ardú. Úsáidtear ar dhugaí iad, i bhfoirmeacha ar leith atá deartha chun coimeádáin chaighdeánacha lasta a ionramháil. Baintear feidhm go huilíoch freisin as túrchraenacha i dtógáil foirgneamh ilstórach, agus craenacha soghluaiste ar dhroichid iompair sa tionsclaíocht. 

## Tagairtí
Crág (trealamh)

deas|200px|thumb|Crág
Trealamh meicniúil a ligeann d'inneall ceangal lena ualach (mar shampla, le rotha gluaisteáin) nó díscor uaidh, ach an t-inneall a bheith ag rith an t-am ar fad. Bíonn gá le crág nuair nach mbíonn airíonna cumhachta an innill oiriúnaithe d'airíonna cumhachta an ualaigh. Bíonn giarbhosca idir an t-inneall is an t-ualach chun gur féidir an crág a dhíscor agus giar eile a roghnú. I ngluaisteán is coitianta a úsáidtear í, pláta a chumhdaítear le hábhar le frithchuimilt ard mar a bheadh i gceapaire, idir teasc amháin atá ceangailte le roth lústair an innill is teasc eile atá ceangailte leis an ngiarbhosca.

## Tagairtí
Cothromóid cheimiceach

deas|250px|thumb|Cothromóid cheimiceach
An tslonn a chuireann síos ar imoibriú ceimiceach. Is gá go mbeidh an chothromóid cothromaithe, i dtéarmaí na n-uimhreacha adamh maidir le gach dúil atá i gceist agus i dtéarmaí an luchta leictrigh. Mar shampla, san imoibriú idir iain sármhanganáite (VII) is iarann (II) chun mangainéis (II) is iarann (III) a tháirgeadh, MnO4- + 5 Fe2+ + 8 H+ → Mn2+ + 5 Fe3+ + 4 H2O, ídítear aigéad (H+) agus táirgtear uisce freisin. Ar an taobh clé tá 1 Mn, 4 O, 5 Fe is 8 H, agus is mar an gcéanna ar an taobh deas. Ar an taobh deas tá lucht 1 (-) + 10 (+) + 8 (+) = 17 (+) agus ar an taobh deas tá 2 (+) + 15 (+) = 17 (+). Mar sin, tá an chothromóid cothromaithe.

## Tagairtí