Tomhaidhm

Is feiniméan luaite i Miotaseolaíocht na nGael é **tomhaidhm** (Sean-Ghaeilge ***tomaidm***), ina cruthaítear loch go tobann as an talamh, go minic agus uaigh á tochailt.  Is léir go bhfuil ar a laghad cuid dá leithéid de scéalta bunaithe ar athruithe tobanna hidreagrafacha  ar mhachairí aolchloiche intíre nó turlaigh.  Cuireann tomhaidhméanna, mar a thugtar orthu, i leith béala na mara, cuanta agus góilíní, ina measc Cuan na Gaillimhe, Loch Cuan, Cuan Dhún Droma, Loch Lao, Cuan Phort Láirge agus béal na hÉirne.  Bhí clú ar leith ag roinnt dóibh siúd le haghaidh coillte báite réamhstairiúla, a spreag miotais thuile éagsúla.

## ''Tomamond''
Bhí seánra ar leith ag filí na meánaoise darb ainm *tomamond*.  Caomhnaítear scéalta níos mó nó níos lú saothraithe ón 11ú agus 12ú haois faoi Chuan na Gaillimhe, Loch nEathach agus Loch Rí, a bhfuil, is amhlaidh, gaolta le scéalta den chineál céanna (bíodh is níos lú ársa) sa Bhreatain Bheag (Cantre'r Gwaelod, Llys Helig, Bala Lake, Llynclys), i gCorn na Breataine (Lyonesse), sa Bhriotáin (Ys) agus sa Normainn (Forêt de Scissy).  Sa Bhreatain Bheag, forbraítear miotas na Díle sa scéal *[[Dwyfan y Dwyfach]]*, a thóg daoine agus ainmnithe slán ón Díle déanta ag an arracht *Avanc* ina chónaí in *Llyn Llion* (Bala Lake b'fhéidir).  Luann seanscéal Freaslannais ón 16ú haois, is amhlaidh bunaithe ar scéalta na nGael, do chruthú an Zuiderzee.   

Déanann téacsanna Gaelacha eile trácht air thomhaidhm na Bóinne agus aibhneacha áille.  Is caillte iad na dáin faoi thomhaidhm Loch Éirne agus Brí (áit chónaithe Mhidhire).

## Sainaithint
Ní féidir gach loch atá luaite i bhfoinsí na meánaoise a aithint go cruinn.  Mar shampla, b'fhéidir gur tagairt eile do Loch Lao é *Loch Lainglinne*.

Is amhlaidh gur chreid Éireannaigh na meánaoise gur cruthaíodh gach loch na tíre, nach mór, tar éis na Díle.  Deir a miotais go mb'fhéidir go ndeachaigh míntíriú talún agus dífhoraoisiú as lámh a chéile le tuile shéasúrach de mhachairí ísle.  De réir téacs den *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]],* d'aimsigh Parthalán ach trí loch nó chuan: *Loch Fordremain* de Shliabh Mis na *[[Mumhan]]* (Bá Thrá Lí); *Loch Lumnig* (*Loch Lurgan* nó Cuan na Gaillimhe, is amhlaidh) ar *Tir Find*; agus *[[Loch Ceara]]* ar theorainn Iorrais.  Is suimiúil go leor é nach luaitear roinnt loch agus inbhear mór, ina measc Loch Coirib, Loch Deirgeirt, Inbhear na Sionainne agus An Caoláire Rua i miotas ar bith a bhfuil eolas ar.  D'fhéadfaí a rá de bharr seo gur aithníodh go mícheart ar a laghad roinnt tomhaidhmeanna le locha níos lú.  

## Tomhaidhmeanna miotasacha
### Ré [[Parthalán|Pharthaláin]]
Tagairtí: ACM 2532, 2533, 2535;
* *Loch Laighlinne* in Ui mac Uais, Breifne (uaigh *Laighlinne*)
* Loch Rudraige, Uladh (uaigh *[[Rudraige mac Sithrigi]]*)
* *[[Loch Uí Ghadhra|Loch Techet]]*, Connachta
* Loch Measca, Connachta
* Loch Con, Connachta
* *[[Loch Mucnú|Loch Echtra]]*, i nAirgialla (idir Sliabh Modharn agus *[[Na Feá Íochtaracha|Sliabh Fuaid]]*), "full of swans"
* Loch Cuan, Ulaidh, tuile na mara thar *[[Brena]]*, nó tuile na habhann - an seachtú tomhaidhm.

### Ré [[Neimheadh|Neimhidh]]
Tagairtí: ACM, 2859; 
* Loch Ainninn (uaigh Ainninn)
* Loch gCál i n-Ui Nialláin
* Loch Muinreamhair in *[[Luigne]]*
* Loch Dairbhreach (uaigh rí eile)

### Ré ''[[Érimón]]''
Tagairt: Annála na gCeithre Máistrí, 3506
* Loch Cime
* Loch Buadhaigh
* Loch Baadh
* Claonloch
* Loch Fionnmhaí
* Loch Gréine
* Loch Riach
* Loch Dá Chaoch, Leighin
* Loch Lao, Ulaidh

### Ré ''[[Tigernmas]]a''
Tagairt: Annála na gCeithre Máistrí, 3581
* Loch Uail, an Mhí
* Loch Iarainn
* Loch Cé, Connacht
* Loch Síleann (**nó** *Loch Saileann*, Loch Saileán)
* Loch Aillionn, Connacht
* Loch Feabhail
* Loch Gabhair
* Dubhloch
* Loch Dhá Bhall, in *Oirghialla*.
* Loch Gabhair

### Ré ''[[Óengus Olmucaid|Óengusa Olmucaidi]]''
Tagairt: Annála na gCeithre Máistrí, 3790
* *Aenbheithe*, Uí Creamhthainn
* Loch Saileach
* Loch Na nGasán, Magh Loirg, Connachta
* Tomhaidhm na mara idir Machaire Eabha agus Ros Cette

### Ré [[Aengus|Óengus Mac Óg]]
Tagairt: Annála na gCeithre Máistrí, AD 682 
* Loch nEathach

### Ré [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn Mhic Chumhaill]]
* Cuan na Gaillimhe nó *Loch Lurgan*.

## Tagairtí

### Logainm.ie

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael