open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Georg Bauer

Mianreolaí a rugadh i nGlauchau na Gearmáine is ea **Georg Bauer** (*Georgius Agricola*, 24 Márta 1494 &ndash; 21 Samhain 1555). Rinne sé an chéad rangú eolaíoch riamh ar mhianraí ina leabhar *De Natura Fossilium* (Ar Nádúr na nIontaisí, 1546). *De Re Metallica* an leabhar ba mhó a thuill clú dó, leabhar inar chuir sé síos ar an mianadóireacht agus oibríochtaí eastóscaidh eile. Foilsíodh é sa bhliain 1556, cé gur dócha gur chuir sé críoch leis sé bliana roimhe sin.

## Tagairtí

Catagóir:Eolaithe Gearmánacha
Bauer, Georg
Bauer, Georg
Abu Nuwas

File Araibise ba ea **Abū Nuwās al-Ḥasan ibn Hānī al-Ḥakamī** (756–814),a nó *Abū Nuwās*' mar is fearr aithne air (; , *Abū Novās*). Scríobh sé cuid dá dhánta as Peirsis freisin. Rugadh Abu Nuwas i gcathair Ahvaz in Impireacht na Peirse.Arabach ba ea a athair Hānī, a bhí ina shaighdiúir in arm Marwan II. Peirseach ba ea a mháthair. Golban an t-ainm a bhí uirthi agus fíodóir a bhí inti. Bhog Abū Nuwās go Baghdad agus is ann a bhain a fhilíocht clú amach. Bhí sé in ainm a bheith ar an bhfile is mó i gcríocha na Moslamach. Bhí tionchar mór aige ar go leor de na scríbhneoirí a tháinig ina dhiaidh, mar shampla Omar Khayyám agus Hafiz. Tá tagairtí d'Abu Nuwas sna h*[[Míle Oíche agus Oíche|Oícheanta Arabacha]]*, agus i scéalta eile, ní hamháin ina réigiún dúchais ach i gcultúr Svahaílise na hAfraice Thoir freisin. Ainmníodh go leor áiteanna i mBaghdad in ómós dó, agus sa bhliain 1976 tugadh ainm Abu Nuwas ar chráitéar ar Mhearcair.

## Leabharliosta
* 
* 
* 
* 
* 
*Esat Ayyıldız. "Ebû Nuvâs’ın Şarap (Hamriyyât) Şiirleri". Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 / 18 (2020): 147-173.

## Nótaí

* Nóta Ní léir cén bhliain a saolaíodh é - dócha go bhfuil an dáta ceart timpeall 756-758 agus gur cailleadh é timpeall 810-814,

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Al-Funu.Org: Abu Nuwas
* Abu Nawas, the Persian Arab, 2004
Risteard Pluincéad

Bráthair Proinsiasach agus foclóirí ceannródaíoch sa 17ú haois ab ea **Risteard Pluincéad**. Deir Cuthbert Mhág Craith in 'Dán na mBráthar Mionúr' [II], 1980: *Níl eolas ar bíth ar fáil faoi Risteard Pluincéad; ach gur bráthair é a bhí suite i [[Baile Átha Troim|mBaile Átha Troim]].*Rinne sé foclóir lámhscríofa Gaeilge-Laidin sa bhliain 1662, agus thug sé 'Vocabularium Latinum et Hibernum – foclóir lainne agus Gaoidheilge' ar an bhfoclóir lámhscríofa a rinne sé i Mainistir Bhaile Átha Troim sa bhliain 1662. Ba é an chéad duine é a rinne iarracht ar fhoclóir dátheangach a chur ar fáil don Ghaeilgeoir.

Tugann de Bhaldraithe sleachta as réamhrá an Phluincéadaigh chun a thaispeáint gurbh é a chuspóir "an Ghaeilge a chur ar fáil d’Éireannaigh a bhí ag déanamh faillí inti, nó éiríthe aisti ar fad, agus feabhas is cumas na teanga a léiriú dóibh".

Tá cuid mhór dá chumadóireacht féin san fhoclóir, ach deir de Bhaldraithe go bhfuil sé iomlán d’fhocail údarásacha is de chaint a linne.

Níl an Pluincéadach ar liosta na bhfoinsí in 'Dictionary of the Irish language' (Acadamh Rióga na hÉireann, 1983) agus dá réir sin tá focail aige nach bhfuil sa saothar mór sin. Is cosúil nár cheadaigh Pádraig Ua Duinnín é ach chomh beag. Ach, ait go leor, tugadh ar iasacht do Edward Lhuyd é chun go mbainfeadh sé feidhm as in Archaeologia Britannica.

Tugann de Bhaldraithe neart samplaí de na focail a bhfuil glacadh leo sa teanga anois i ngeall ar an gcóipeáil bhotúnach a rinne Lhuyd. *Dialón* atá ag Pluincéad ach rinne Lhuyd *dialon* de agus is mar sin atá *dialann* againn ar ‘diary’; tá glactha le *sorcóir* ar ‘cylinder’: *roireoir* a bhí ag Pluincéad trí dhearmad pinn, b’fhéidir, in áit *roileoir* ach rinne Lhuyd *soircuior*de. Is é breithiúnas de Bhaldraithe go mbaineann tábhacht leis an bhfoclóir "ó thaobh stair na teanga is na foclóireachta, ó thaobh na staire sóisialaí, agus ó thaobh a bhfuil le foghlaim ag lucht forbartha na teanga sa lá inniu".

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* "PLUINCÉAD, Risteard (fl.1662)". Ainm.ie. 

Catagóir:Foclóirithe
Catagóir:Proinsiasaigh
Adolf von Bäyer

Ceimicí orgánach a rugadh i mBeirlín na Gearmáine ab ea **Johann Friedrich Wilhelm Adolf von Baeyer** (31 Deireadh Fómhair 1835 &ndash; 20 Lúnasa 1917). Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice sa bhliain 1905 as a shaothar ar líocha orgánacha is déanmhaíocht an fháinne hidreacarbóin. Rinne sé amach struchtúr plúirín freisin is shintéisigh é.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1835
Catagóir:Básanna i 1917
Catagóir:Ceimiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine as Beirlín
Trevor Baylis

Innealtóir is ceapadóir a rugadh i Londain, i Sasana ab ea **Trevor Baylis** (13 Bealtaine 1937-5 Márta 2018). Sa bhliain 1993 thosaigh sé ag saothrú raidió clogoibritheach tochrais a fhéadfar a úsáid in áiteanna iargúlta nach bhfuil cumhacht leictreach ar fáil ón líonra. Dineamó is bataire in-athluchtaithe atá mar fhoinse cumhachta, agus is féidir an bataire a athluchtú tríd an dineamó a thochras. Tá an t-earra seo ar an margadh ó 1996 agus éileamh air ar fud an Domhain. Cónaíonn Baylis ar Eel Pie Island in Abhainn na Tamaise gar do Londain. Tá an galar Crohn air.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Beathaisnéis Trevor Baylis ag WindUpRadio.com
* É faoi agallamh ag páistí ar an BBC

Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Innealtóirí Sasanacha
Catagóir:Ceapadóirí Sasanacha
Teoiric BCS

Teoiric chandamach na forsheoltachta, a d'fhorbair John Bardeen, Leon Cooper is Robert Schrieffer i 1957. Cruthaítear staideanna ceangailte leictreondíseanna (díseanna Cooper) a mhíníonn an nialas friotaíochta leictrí agus iarmhairt Meißner. Fuarthas fíorú turgnamhach ar an réamhinsint ón teoiric seo go mbeadh luachanna candamacha ag réimse maighnéadach trí fháinne forsheoltach, agus na luachanna sin ina n-iolraithe d'aonad maighnéadach bunaidh (an floscóideach).

## Tagairtí
Bé na fallainge

Féileacán ildaite, na sciatháin síodúil donn le himeall buí is líne spotaí gorma is ea **bé na fallainge** nó **an fhallaing mhór**. An chruimh dubh den chuid is mó le spíce dubh. Faightear í ar shaileach, beith is crainn eile. Crochann sí an chrisilid lena heireaball.

## Tagairtí

Catagóir:Féileacáin
Beacán

mion|Beacáin (''Agaricus bisporus'') á saothrú
Fungas saothraithe is ea **beacán**. Cuimsíonn sé an cholainn thorthaithe, an gas gearr bán, agus an caipín cruinn le duilleoga scothdhonn faoina bhun. Úsáidtear an t-ainm seo ar aon fhungas leis an gcruth seo.

## Úsáid daonna
### Leigheas tíre
Úsáidtear roinnt beacáin i leigheas tíre. I gcúpla tír, is teiripí ailse aidiúvacha atá cláraithe ag an rialtas iad sleachta, mar polaisiúicríd-K, scitsifealláin, peptide polaisiúicríde, nó lentinan, ach fianaise chliniciúil ar éifeachtúlacht agus sábháilteacht na n-sleachta seo i ndaoine. Níl sé deimhnithe.

## Tagairtí

Catagóir:Fungais
Beacán bearaigh

Ainm neamhfhoirmiúil ar thorthaí fungasacha, ar chruth scáth báistí de réir cineáil, iad siúd atá nimhiúil do-ite go háirithe.

## Tagairtí
Bauhaus

deas|250px|thumb|Bauhaus
Scoil údarásach ealaíon is ceirdeanna a bhunaigh Walter Gropius i Weimar na Gearmáine i 1919. Bhí sé mar aidhm aige go gcomhoibreodh na healaíontóirí is na hailtirí chun aontacht nua a chruthú sna healaíona. Ar dtús, stíl líofa mhothúchánach a chleachtaigh an scoil, ach gan mhoill tháinig siad ar fheidhmiúlacht is saontacht dhocht. I measc na mac léinn is na múinteoirí bhí Feininger, van Doesburg, Moholy-Nagy, Kandinsky, Klee is Mies van der Rohe. Bhíodh an scoil suaite an t-am ar fad le freasúra an phobail áitiúil is na bpolaiteoirí, agus easaontais idir na baill féin. Bhog sí go Dessau i 1925. Dhún Hitler an scoil i 1933, agus chuaigh cuid mhaith de na baill go dtí na Stáit Aontaithe. I 1987 ceapadh stiúrthóir nua agus tionscnaíodh Fondúireacht Bauhaus Dessau mar a bhfuil bailiúchán, stiúideo, acadamh is saotharlann.

## Tagairtí
Beacán draíochta

deas|200px|thumb|Beacán draíochta
Beacán ar leith, an caipín saoirse mar shampla, ina bhfuil an siabhraigin silicíbin. Baolach le n-ithe, ach mar sin féin tógann daoine áirithe beacáin mar seo i bhfoirm insilte, a dhéantar trí na beacáin a chur in uisce atá ag fiuchadh ionas go dtuaslagann na comhábhair ghníomhacha ann. 

## Tagairtí
Beach dhuillghearrthach

Beach aonair a ghearrann duilleoga i bpíosaí chun a nead a líneáil nó a dhúnadh. Pailnitheoir tábhachtach dá lán plandaí, alfalfa go príomha.

## Féach freisin

* Beacha
* Beach meala
* Beachaireacht
* Lá Domhanda na mBeach
* Pailniú

## Tagairtí

Catagóir:Beacha
Beach meala

Is feithid eitilte é an **bheach meala***,* nó bheach Eorpach, ó ghéineas *Apis*, atá dúchasach d'Eoráise. Cruthaíonn sí sochaí ilbhliantúil le máthair áil amháin, na céadta ladrann agus 50,000-80,000 beach oibre. Beireann máthair an áil suas le 3,000 ubh, ceann in aghaidh gach cill chéarach sa chíor meala. Toirchíonn na ladrainn máithreacha nua le linn a n-eitiltí pósta. Tóraíonn na beacha oibre foráiste, glanann an choirceog, tugann bia do na larbhaí, agus déanann gach gnó eile is gá. Ní dhéanann coilíneachtaí geimhriú ach maireann tríd an ngeimhreadh ar mhil is pailin stóráilte.

## Féach freisin

* Beach 
* Beach dhuillghearrthach
* Beachaireacht
* Lá Domhanda na mBeach
* Pailniú

## Tagairtí

Catagóir:Beacha
Catagóir:Mil
Beachaireacht

Coinneáil beach i gcoirceoga le haghaidh meala is céarach is ea **beachaireacht**. Úsáidtear beacha chun úlloird is barra eile, cosúil le síol ráibe, a phailniú. Titeann Lá Domhanda na mBeach ar an 20 Bealtaine gach bliain.  

## Stair
Tá an cine daonna ag tarraingt ar na beacha seo le fada. Is eol go raibh beachaireacht ann sa chlochaois, le coirceoga tútacha déanta as adhmad, is dócha.  Tá pictiúr ar charraig sa Spáinn, ó thart fá 6,000 RC, de dhuine ag glacadh meala ó nead i gcrann.    

Is ó thart fá 2,400 RC, ámh, a thagann an fhianaise is sine de bheacha a choinneáil i struchtúr déanta ag duine. Tá íomha i dTeampall in Abu Gorab na hÉigipte de dhuine ag aistriú meala ó choirceog go potaí móra. Ansin  rinne feirmeoirí Eorpacha coirceoga as tuí, cosúil le ciseán bun os cionn.   

Tá tagairtí do bheachaireacht i ndlíthe Hiteacha ó 1,300 RC. Tá trácht Éireannach, *Bechbhretha*, ón tseachtú haois AD a phléann leo.    
mion|Eastarraingteoir|220x220pxRugadh an beachaire Anton Janša ar an 20 Bealtaine 1734. Cuimhnítear air mar gheall ar mhéid agus cruth na gcoirceog a athrú ionas gur féidir iad a chruachadh, rud a d’fhág go raibh na coirceoga níos éasca le húsáid agus níos éifeachtaí.
## Tionscal
Tá thart ar 600,000 beachaire ann san Aontas Eorpach. Tá an tAontas sa dara háit ar domhan (i ndiaidh na Síne) ó thaobh tháirgeadh meala de. 

## Staidéar
Is caitheamh aimsire do bheachairí áirithe í.  Chomh maith leis an mil a fhaigheann siad, déanann siad staidéar ar iompar na mbeach.

## In Éirinn
Is iad an dá phríomhchomhlachas beachaireachta in Éirinn sa lá atá inniu ann ná Cónaidhm Chumainn Bheachairí na hÉireann (FIBKA) agus Cumann Beachairí na hÉireann.

## Tagairtí

Catagóir:Beachaireacht
Catagóir:Beacha
Catagóir:Táirgeacht talmhaíochta
Catagóir:Tionscal an bhia
Catagóir:Próiseáil bia
George Wells Beadle

Géineolaí bithcheimiceach a rugadh i Wahoo, Nevada ab ea **George Wells Beadle** (22 Deireadh Fómhair 1903 – 9 Meitheamh 1989). Rinne sé taighde ar ghéinitic arbhair indiaigh, cuileog torthaí (Drosophila), agus coincleacha aráin. I gcomhar le Edward Lawrie Tatum, d'fhorbair sé an coincheap go raibh géinte ar leith a rialaigh táirgeadh einsímí ar leith. Le Joshua Lederberg, bhuaigh Beadle is Tatum Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1958 as an saothar seo. In Chicago, Illinois a d'éag sé.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Básanna i 1989
Catagóir:Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Bealaitheoir

deas|150px|thumb|Bealaitheoir
Ábhar a úsáidtear chun frithchuimilt a laghdú idir dhá dhromchla atá ag gluaiseacht thar a chéile. De ghnáth is leacht é, cosúil le hola mianrach nó plandúil, ach is féidir solad a úsáid, cosúil le céir nó graifít. Uaireanta bíonn gá le bealaitheoir ar leith: mar shampla, tá suilfít molaibdéinim an-áisiúil ag teocht ard. Is féidir gáis (aer, héiliam nó eile) a úsáid freisin, a chaidéalaítear isteach san imthaca chuig brú a dhóthain chun na dromchlaí frithchuimilte a choinneáil amach óna chéile. 

## Tagairtí
Beallaí

Crann duillsilteach beag ornáideach, dúchasach don Eoraip. Na pisbhláthanna buí ina gcrobhaingí duilleogacha, ar crochadh ó na craobhacha san earrach. Na duilleoga roinnte i 3 dhuilleoigín, na capsúil suas le 6 cm ar fhad, gruagach is iad óg, le síolta dubha. Gach cuid de an-nimhiúil, na síolta go háirithe.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Beangú

deas|150px|thumb|Beangú
Sa luibheolaíocht, cuid de phlanda adhmadach a chur isteach i sliotán gearrtha i ngas nó bonnstoc planda eile chun go gcuingríonn na fíocháin fheadánacha is go leanann fás an phlanda bheangaithe. Ní éiríonn leis ach i gcás gnéithe atá garghaolmhar le chéile. Úsáidtear beangú go forleathan i ngairneoireacht chun cineálacha inmhianaithe nach bhfásann go maith a chuingriú le cineálacha atá bríomhar nó frithsheasmhach in aghaidh galar. Uaireanta briseann an deontóir bonnstoic amach agus táirgeann meatháin lena mbláthanna féin i measc bláthanna an phlanda bheangaithe. 

## Tagairtí

Catagóir:Luibheolaíocht
Beansaildéad

C6H5CHO, leacht gan dath le fiuchphointe 179&nbsp;°C. Boladh almóinní as, agus úsáidtear mar bhlastán é. Ocsaídítear go héasca go dtí aigéad beansóch é.

## Tagairtí
Beansóin

C6H5.CHOH.CO.C6H5, solad cumhra le leáphointe 137&nbsp;°C. Toradh comhdhlúthú beansaildéid. Faightear go nádúrtha é freisin sa roisín ó chrainn den ghné stiorac a dtugtar *balsam* air.

## Tagairtí

Catagóir:Alcóil
Béar dubh

Dhá speiceas atá dubh de ghnáth ach uaireanta donn:

* an béar dubh Meiriceánach as Meiriceá Thuaidh, agus

* an béar dubh Áiseach (nó *an béar Himiléitheach*, nó *an béar gealaí*) ó oirthear is deisceart na hÁise, le smig bhán is V bán ar a chliabhrach.

## Tagairtí

Catagóir:Béir
Beagóinia

Planda ilbhliantúil tiúbrach nó riosómach, uaireanta tom nó dreapaire, atá dúchasach do réigiúin theo, Meiriceá go príomha. Na duilleoga neamhshiméadrach, taobh amháin níos mó ná an taobh eile, go minic le spotaí nó marcanna bána nó dearga. Na bláthanna fireanna le dhá pheiteal mhóra is dhá pheiteal bheaga, na bláthanna baineanna le 4-5 pheiteal sa bhreis air sin. Capsúl eiteach is ea an toradh. Uaireanta tugtar *cluas eilifinte* air mar gheall ar chruth na nduilleog. Atáirgeann sé go héasca ó ghearrthóga duilleog leagtha ar ithir thais, agus úsáidtear an teicníocht seo go forleathan sa ghairneoireacht. Fástar an-chuid speiceas mar mhaisiúchán.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Beaignit

deas|250px|thumb|Beaignit
Lann cruach a ceapadh i mBayonne na Fraince sa 17ú céad, meastar, chun arm sáite a dhéanamh d'arm tine an choisí. Ar dtús chuirtí i mbéal an mhuscaeid í, ach go luath sa 19ú céad rinneadh sliotán taobh leis an mbéal chun an bheaignit a chur ann, chun gur féidir an gunna a scaoileadh chomh maith. Choimeádtaí an bheaignit i dtruaill ghearr nuair nach raibh sí in úsáid. Bíonn feisteas ar an ngunna nua-aoiseach chun beaignit a chur ann, agus bíonn beaignití nua-aoiseacha in ann feidhmeanna eile a dhéanamh freisin, cosúil le gearradh sreinge.

## Tagairtí

Catagóir:Airm
Béar spéaclach

Is é an **béar spéaclach** an t-aon bhéar atá dúchasach don leathsféar theas. Áitríonn sé foraoisí i spoir iartharacha na nAindéas. Beag, na guaillí 73 cm ar airde. Dorcha le fáinní éadroma timpeall na súl. Tógann sé ardáin i gcrainn as géaga briste. Itheann sé plandaí den chuid is mó. Tugtar *an béar Aindéach* air freisin.

## Féach freisin

* Béar

## Tagairtí

Catagóir:Béir
Béar uisce

Ainmhí micreascópach atá gaolmhar, b'fhéidir, leis na hartrapóid. Colainn ghearr, 4 phéire géag giortach, go minic le hingne, codanna an bhéil fadaithe le haghaidh pollta. Timpeall 400 speiceas ar eolas. Faightear é i screamha dromchlacha uisce ar bhogaigh, crotail, algaí, easair plandaí, agus an chré.

## Tagairtí

Catagóir:Artrapóid
Aubrey Vincent Beardsley

Maisitheoir leabhar a rugadh i mBrighton Shasana ab ea **Aubrey Vincent Beardsley** (21 Lúnasa 1872-16 Márta 1898). Cáil air as a chuid phóstaer agus léaráidí dubha is bána d'eagrán léirithe de *Le Morte d'Arthur* (Bás Artúir) de chuid Thomas Mallory is leabhair eile. Fuair sé bás ag an eitinn i Menton na Fraince sa bhliain 1898 agus é 25 bliana d'aois.

mion|Léaráid le Aubrey Beardsley do ''Le Morte d'Arthur'' 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1872
Catagóir:Básanna i 1898
Beatha

[deas|250px|thumb|[Planda|Plandaí ina mbeatha]]
Staid ina mbaineann orgánaigh feidhm as ábhair ón timpeallacht trína bpróisis meitibileachta, chun fás, a gcórais feidhmiúcháin a choinneáil, a struchtúir a dheisiú, agus iad féin a atáirgeadh. Tá gach foirm bheatha ar Domhan bunaithe ar aigéid núicléasacha, DNA (aigéad dí-oscairibeanúicléasach) nó RNA (aigéad ribeanúicléasach), a iompraíonn an t-eolas géiniteach dúchasach. Tuigtear gur thosaigh an bheatha ar Domhan timpeall 3,500-3,800 milliún bliain ó shin i bhfoirm baictéar simplí faoi chúinsí ina raibh comhábhair bhunúsacha ábhair orgánaigh (meatán, amóinia, hidrigin is galuisce) i láthair san atmaisféar bunaidh. De réir a chéile tharla éabhlóid cheimiceach do na ceimiceáin seo le fuinneamh ó sholas na Gréine is stoirmeacha leictreacha, agus chuingrigh siad i móilíní níos casta gur tháinig aigéid núicléasacha fhéinatáirgthe chun cinn.
## Tagairtí

 

Catagóir:Saol
Catagóir:Bás
Beathnua

Géineas plandaí bliantúla nó ilbhliantúla is ea ***Hypericum*** ar a dtugtar **beathnua** go coitianta. Tugtar **Luibh Eoin Baiste** air freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Francis Beaufort

Meitéareolaí a saolaíodh san Uaimh ab ea **Francis Beaufort** (25 Bealtaine 1774 &ndash; 17 Nollaig 1857). Sa Chabhlach Ríoga faoi 1790, thairg sé scála oibiachtúil gaoithe i 1806 a luaitear fós sa mheitéareolaíocht. Rinne sé comhchoibhneas idir neart na gaoithe is an méid seoil a bhíonn oiriúnach do long lánrigeáilte. Ghlac Aimireáltacht na Breataine leis an scéim i 1838. Nuair a tugadh longa gaile isteach modhnaíodh an scála i dtéarmaí staid na mara, agus cuireadh luas tomhaiste na gaoithe san áireamh níos déanaí. Hiodragrafaí don Chabhlach Ríoga ó 1829. D'údaraigh sé aistir mara chun suirbhéireacht is mapáil a dhéanamh ar limistéir áirithe den Domhan (mar shampla, aistear an *Beagle* a raibh Charles Darwin air). Ainmníodh an mhuir ó thuaidh ó Alasca as.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1774
Catagóir:Básanna i 1857
Catagóir:Eolaithe Éireannacha
Catagóir:Meitéareolaithe
Catagóir:Baill d’Acadamh Ríoga na hÉireann
Karl Bechstein

Déantóir pianónna a rugadh i nGotha na Gearmáine ab ea **Karl Bechstein** (1 Meitheamh 1826 - 6 Márta 1900). Bhunaigh sé monarcha i mBeirlín i 1856.

## Tagairtí

Catagóir:Déantóirí pianónna
Catagóir:Daoine a rugadh i 1826
Catagóir:Básanna i 1900
Béchuil

Is feithidí móra fadcholainne iad den fho-ord Zygoptera, san ord Odonata, iad na **béchuileanna**. Tá siad cosúil le snáthaidí móra, arb ionann iad agus an fo-ord Odonata eile, Anisoptera, ach tá siad níos lú agus tá coirp níos caoile acu. Filleann an chuid is mó de na speicis na sciatháin feadh an choirp agus iad ar fos, murab ionann agus snáthaidí móra a choinníonn na sciatháin cothrom agus ar shiúl ón gcorp. Is grúpa ársa iad na bécuileanna ó ar a laghad an Peirmeach Íochtair (sé sin an Ciosúralach), agus tá siad le fáil ar gach mór-roinn ach amháin Antartaice.

Creachadóir cumasach is ea béchuil, mar larbha uisciúil is cuil fhásta eitilte.

Catagóir:Feithidí
Beathú infhéitheach

deas|200px|thumb|Beathú infhéitheach
Soláthar cothuithe d'othar trí fheadán beathaithe a théann go díreach isteach in imshruthú na fola trí fhéith. Ní féidir ach bunchothuithe a úsáid mar seo, glúcós in ionad stáirse, aimíonaigéid in ionad próitéiní, agus mar sin de. 

## Tagairtí
Beaux-Arts

deas|250px|thumb|Ionad Cultúrtha san Airgintín
deas|250px|thumb|Beaux-Arts
Stíl chlasaiceach mhaisithe san ailtireacht a bhí coitianta sa bhFrainc go déanach san 19ú céad. Sampla maith di is ea an Opéra i bPáras (1861-1875) le J. L. C. Garnier.

## Tagairtí
Johannes Georg Bednorz

Fisiceoir Gearmánach ab ea **Johannes Georg Bednorz** a rugadh ar 16 Bealtaine 1950. Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic i 1987 le Alexander Müller bliain i ndiaidh foilsiú a bhfionnachtana ar fhorsheoltacht in ábhair cheirmeacha ag teocht réasúnta ard, ar dtús ag 23°K, 12°K níos airde ná uasteocht na forsheoltachta go dtí sin.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Catagóir:Daoine beo
Emil Adolf von Behring

Baictéareolaí is imdhíoneolaí ceannródaíoch a rugadh i Hansdorf na Prúise (Ławice na Polainne anois) ab ea **Emil Adolf von Behring** (15 Márta 1854-31 Márta 1917). D'fhionn sé antatocsainí don teiteanas is an diftéire. 

Bhuaigh sé an chéad Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1901 as an saothar seo.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1854
Catagóir:Básanna i 1917
Catagóir:Baictéareolaithe Gearmánacha
Catagóir:Imdhíoneolaithe Gearmánacha
Beibheatrón

deas|200px|thumb|Beibheatrón
Luasghéaraitheoir prótón le huasfhuinneamh 1,000 milliún leictreonvolta, a tógadh in Ollscoil California i mBerkeley.

## Tagairtí
Beicireil

Úsáidtear **beicireil** chun gníomhaíocht foinse radaighníomhaí a thomhas in oiread díscaoiltí in aghaidh an tsoicind. Aonad de chuid an SI, leis an tsiombail Bq, ainmnithe as Antoine Henri Becquerel. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Beilimnít

Moileasc, cosúil le scuid, atá imithe in éag. Faightear go forleathan í mar shliogáin iontaisithe ón tréimhse Charbónmhar uachtarach go dtí an ré Eoicéineach. Bhí an sliogán inmheánach is í beo, piléarchruthach de ghnáth.

## Tagairtí

Catagóir:Moilisc
Béimeanna

deas|250px|thumb|Béimeanna
Sa bhfisic, athruithe rialta ísealmhinicíochta in aimplitiúid na fuaime nuair a thrasnaíonn dhá fhuaimthonn le minicíochtaí gar dá chéile. Baintear feidhm as an iarmhairt seo i dtiúnadh pianó agus glacadóirí heitridíneacha raidió. 

## Tagairtí
Alexandre Edmond Becquerel

Fisiceoir Francach, mac le Antoine César Becquerel agus athair Antoine Henri Becquerel, ab ea **Alexandre Edmond Becquerel** (24 Márta 1820 &ndash; 11 Bealtaine 1891) nó **Edmond Becquerel** mar a bhí aithne ní b'fhearr air. Rugadh i bPáras é. Rinne sé taighde ar sholas, fótaiceimic is méarnáil. Cheap sé an fosfarascóp.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1820
Catagóir:Básanna i 1891
Antoine César Becquerel

Fisiceoir Francach, athair Alexandre Edmonde Becquerel, ab ea **Antoine César Becquerel** (7 Márta 1788 – 18 Eanáir 1878). Ceannródaí sa leictreachas, a rinne taighde ar theileagrafaíocht is maighnéadas.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1788
Catagóir:Básanna i 1878
Catagóir:Fisiceoirí Francacha
Beinsidhé-asaipíní

Grúpa drugaí, gach ceann acu le hiarmhairt, a bheag nó a mhór: iarmhairt frithimní, frith-thitimis, hiopnóiseach, thámhshuanach is mhatánligeánach. Tugadh isteach dhá shuaimneasán, clórdhé-asapocsaíd (*Librium*) agus dé-asapam (*Valium*), i 1960 is 1962 faoi seach. Úsáidtear níotrasapam (*Mogadon*) is teimeasapam (*Normison*) mar hiopnóisigh, agus ailpreasalam chun cosc a chur le himní. Is drugaí sábháilte iad seo, agus is annamh a thógtar ródháileog: mar sin, tá siad tar éis ionad na mbarbatúráití (a raibh baol níos mó ag baint leo) a ghlacadh. Ach le húsáid an-fhorleathan, tá fianaise láidir gur féidir andúil a chur iontu. Mar sin, tairgtear sa Bhreatain, mar shampla, gan iad a úsáid ach i gcásanna dianimní nó easuain, ar feadh 4 sheachtain ar a mhéid. 

## Tagairtí
Beinsil

thumb|250px|right|Struchtúr an ghrúpa beinsile

C6H5CH2-, grúpa feidhmitheach a chuimsíonn fáinne feinile. Nuair a chuirtear le hainm comhdhúile í, ciallaíonn sin gur malartaíodh í le hidrigin sa chomhdhúil. 

## Tagairtí
Beirbhéine

Planda ilbhliantúil le stoc docht a fhásann go dtí 60 cm ar airde. Dúchasach don Eoraip, an Áise is tuaisceart na hAfraice. Na duilleoga urchomhaireach liopach cleiteach. Na bláthanna 4 mm ar leithead, liathchorcra, ina spící caola.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Beirgeamat

Planda cumhra ilbhliantúil atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh agus Meicsiceo is ea **beirgeamat**. An gas cearnach; na duilleoga ubhchruthach fiaclach, i bpéirí urchomhaireacha; na bláthanna déliopach, corcra nó dearg, i bhfáinní go tiubh timpeall ar an ngas. Tarraingteach do bheacha is dordéin. Déantar an tae íochshláinteach Oswego leis na duilleoga. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Beiril

clé|250px|mion|Beiril
Mianra beirilliam, alúmanaim is sileacáite, Be3Al2Si6O18, a fhaightear i bpéigmitítí eibhir mar phriosmaí heicseagánacha scothghlasa. Is cineálacha seodra di cloch mhuirghorm is smaragaid. Is é beirilliam an mianach trádálach.

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Matsuo Bashō

Ba é **Matsuo Bashō** (松尾 芭蕉?, 1644 – 28 Samhain 1694), ainm breithe Matsuo Kinsaku (松尾 金作?), agus ansin Matsuo Chūemon Munefusa (松尾 忠右衛門 宗房?) an file is cáiliúla i ré Edo sa tSeapáin. Ba iad na dánta comhoibríocha ar a dtugtar *[[Renku|haikai no renga]]* ba mhó a thuill clú dó, agus chreid sé gurbh é seo an saothar is fearr dá chuid. Sa lá atá inniu ann, áfach, tá meas ar leith ar a hokku (haiku) ar fud an domhain. 

Rugadh Bashō sa bhliain 1644, láimh le hUeno, i gCúige Iga. Bhog sé go hEdo (Tokyo), agus is ann a tháinig clú ar a fhilíocht. Bhí post múinteora aige, ach thug sé diúltú do shaol sóisialta uirbeach lucht na litríochta. B'fhearr leis bheith ag fánaíocht ar fud na tíre ag lorg inspioráide. Chuir sé béim ar an timpeallacht thart air agus a mhothúcháin féin ina chuid filíochta. 

thumb|left|Áit bhreithe an fhile, de réir an traidisiúin

## Nótaí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1644
Catagóir:Básanna i 1694
Catagóir:Filí Seapánacha
Béite-bhlocálaithe

Grúpa drugaí a tugadh isteach sna 1960idí a laghdaíonn ráta buailte an chroí is brú na fola. Ba é própánólól an chéad cheann a bhí éifeachtach sa chlinic. Úsáidtear é agus aitéanólól go forleathan i gcásanna dianstruis is scaoill chun cosc a chur ar shiomptóim cosúil le rith an chroí, cur allais is crith. Moltar iad mar chóir leighis do dhaoine atá ag léiriú nó ag taibhriú go poiblí nó fiú ag dul faoi scrúdú tiomána. Tá conspóid ann faoina n-úsáid ag imreoirí snúcair mar gur féidir go bhfeabhsóidh siad a bhfeidhmiú.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Béite-cháithnín

deas|150px|thumb|Béite-cháithnín
An cáithnín luchtaithe a astaítear i mbéite-mheath. De ghnáth is leictreoin (ardfhuinnimh) ar ardluas a astaítear, ach uaireanta astaítear posatrón agus tugtar **béite-cháithnín** air seo freisin. Tugtar *béite-gha* ar shruth díobh, ceann amháin den 3 shaghas astaíochta radaighníomhaí. Bíonn raon leathan fuinnimh ag na béiteacháithníní ó fhoinse ar leith. De ghnáth is féidir leo taisteal roinnt méadar san aer.

## Tagairtí
Béite-mheath

deas|250px|thumb|Béite-mheath
Próiseas meata nádúrtha radaighníomhaigh ina ndíscaoileann neodrón i núicléas an adaimh go spontáineach ina phrótón, a fhanann sa núicléas, is ina leictreon (an béite-cháithnín), a astaítear as an adamh. Bíonn an fórsa núicléach lag taobh thiar de. Tarlaíonn astú frithneoidríonó ag an am céanna i gcónaí. Mar shampla, is béite-astaíre é stróintiam-90 le leathré 28.1 bliain.

## Tagairtí
Beith gheal

Is cineál beithe caoile cuanna gearrshaolaí a fhásann 15-18 m in airde, le coirt shonrach airgeadbhán, í an **bheith gheal**. Dúchasach don Eoraip, de ghnáth na réigiúin fhuara. Fástar go minic mar mhaisiúchán í.

Crann duillsilteach í an bheith gheal. Tá coirt mheathbhán air a mbíonn cuma an airgid air faoi sholas áirithe. Tá craobhacha dea-chumtha, cromtha uirthi agus tagann bláthanna, no caitíní, uirthi i mí Aibreáin nó i mí na Bealtaine. As siocair go mbíonn na caitíní ann go luath sa samhradh, tá ceangal i luath-bhéaloideas na hÉireann idir an bheith gheal agus an ghrian. Samhlaítear an bheith gheal le breith, leis an óige, agus le glaineacht chomh maith. Is ón fhocal “beith” a thagann an chéad chonsan san oghamchraobh (aibítir oghaim). San Fhéineachas, bhain an bheith leis an aicme crann ar a dtugtaí ‘aithig fedo’, is é sin ‘tuathánaigh na coille’. In Éirinn, bhaintí úsáid as an mbeith le scuaba a dhéanamh agus bhíodh an choirt in úsáid le súdaireacht a dhéanamh.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Crainn
Georg von Békésy

Fiseolaí a rugadh i mBúdaipeist ab ea **Georg von Békésy** (1899-1972). Rinne sé taighde iontach ar anatamaíocht, fiseolaíocht is fisic na cluaise daonna. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis as an saothar seo i 1961.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Catagóir:Básanna i 1972
Catagóir:Lianna Ungáracha
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis
Beiteal

Crann caol a fhásann 30 m ar airde, dúchasach d'oirdheisceart na hÁise is ea an **beiteal**. Na duilleoga 8 m ar fhad, leathrúil; na síolta 4-5 cm ar fhad, dearg nó flannbhuí. Fiuchtar na cnónna le haol, triomaítear iad, agus filltear iad mar phloig i nduilleoga ó speiceas dreaptha beitil. Cognaítear an plog go minic san India is oirdheisceart na hÁise ar son a iarmhairte meisciúla atá cosúil le hiarmhairt alcóil. Fágann an súlach smál dearg ar na fiacla is an tseile. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Béiteatrón

thumb|right|Béiteatrón 6 MeV (1942)

Luasghéaraitheoir cáithníní ina gcoinnítear na leictreoin i bhfithis chiorclach le réimse maighnéadach agus a luasghéaraítear iad le réimse athraitheach leictreach forshuite air sin. Is féidir cáithníní le fuinnimh an-arda a bhaint amach le haghaidh taighde ar iompar na leictreon ardfhuinnimh nó X-ghathanna ardfhuinnimh. 

## Tagairtí
John Stewart Bell

Fisiceoir is fealsamh a rugadh i mBéal Feirste ab ea **John Stewart Bell** (28 Meitheamh 1928 - 1 Deireadh Fómhair 1990). Ag obair i CERN, rinne sé taighde tábhachtach i bhfisic chandamach, dearadh luasairí is meicnic chandamach. Scríobh sé *Speakable and Unspeakable in Quantum Mechanics* (Rudaí Soluaite is Doluaite sa Mheicnic Chandamach, 1987). 

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Básanna i 1990
Pairilis Bell

Pairilis na matán ar thaobh amháin den aghaidh, ceangailte le néaróg chráiniach VII (an néaróg aghaidhe). Is féidir go dtarlóidh damáiste don néaróg seo trí thráma, ionfhabhtú víreasach nó brú iomarcach ar an néaróg mar a dtagann sí amach trína canáil ag bun na blaoisce. Ainmníodh an riocht as an máinlia Albanach Charles Bell (1774-1842). 

## Tagairtí
Atropa belladonna

Is planda tocsaineach ilbhliantúil é ***Atropa belladonna***, ar a dtugtar **lus na hoíche** nó **lus mór na coille** nó **lus díoth mór** air i nGaeilge. Dúchasach don Eoraip, an Afraic Thuaidh, agus iarthar na hÁise. Leacht a eastósctar as lus mór na coille. Tugadh an t-ainm *belladonna* (*bean álainn*) ar an leacht a eastósctar mar chuireadh mná Iodálacha ar a súile í leis an mac imrisc a leathadh, rud a luadh a bheith tarraingteach. Is é aitripín an comhábhar gníomhach inti.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Bellini

Clann péintéirí as Veinéis is ea **Bellini**. Ní mhaireann mórán de shaothar Jacopo Bellini (c 1400-1470). Rinne mac leis, Gentile Bellini (c 1429-1507) cuid mhaith portráidí, agus tá cáil ar leith ar a phortráid den Sabhdán Mahamad II. Ba é an péintéir Veinéiseach ab fhearr dá aois mac eile leis, Giovanni Bellini (c 1430-1516). Rinne seisean an-chuid saothar reiligiúnda, agus roinnt ar théamaí págánacha: mar shampla, *Festino degli dei* (Féile na nDéithe, 1514). Leag sé amach stíl nua péintéireachta Veinéisí, le béim ar dhathanna is solas, agus lean a dhaltaí Giorgione is Tiziano léi ina dhiaidh. 

## Tagairtí
Baruj Benacerraf

Imdhíoneolaí a rugadh i gCaracas, Veiniséala, is a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe ón mbliain 1940 ar aghaidh is ea **Baruj Benacerraf** (29 Deireadh Fómhair 1920 – 2 Lúnasa 2011). 

Rinne sé taighde ar fhreagairt imdhíonach na colainne i gcoinne ábhar coimhthíoch (antaiginí) agus thaispeáin gur freagairt a bhraitheann ar ghéinitic an duine í, gur struchtúir ar leith ar dhromchlaí na gceall, dúchasach don duine sin, atá freagrach as an bhfreagairt. 

Chuir an t-eolas seo go mór le laghdú ar dhiúltú orgán i máinliacht trasphlandaithe. 

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1980 le Jean Dausset is George Davis Snell. 

Fuair sé bás i mBostún, Massachusetts.

## Tagairtí

Catagóir:Lianna Veiniséalacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1920
Catagóir:Básanna in 2011
Beoghearradh

deas|250px|thumb|Beoghearradh
Dioscadh ainmhithe beo ar chúiseanna turgnamhacha. Déantar taighde ar iarmhairtí drugaí nua, biabhreiseán, cosmaidí is an-chuid ceimiceán eile, fíocháin na colainne is iompar ainmhithe cosúil le muca guine, coiníní, francaigh, moncaithe, mar mhalairt ar dhaoine. Rialaítear an taighde seo go diongbháilte le reachtanna i dtíortha an iarthair, ach mar sin féin spreagann sé freasúra láidir i gcuid mhaith tíortha, cuid de in aghaidh an dlí, i gcoinne na gcomhlachtaí a bhíonn taobh thiar de is na n-eolaithe a dhéanann é.

## Tagairtí
Friedrich Bergius

Ceimicí orgánach a rugadh in Goldschmieden na Gearmáine ab ea **Friedrich Karl Rudolf Bergius** (11 Deireadh Fómhair 1884 – 30 Márta 1949). Rinne sé taighde tábhachtach ar hidriginiú guail faoi ardbhrú le breoslaí mótair a tháirgeadh, agus hidriginiú adhmaid le siúcra a tháirgeadh. Roinn sé Duais Nobel na Ceimice le Carl Bosch i 1931 as an saothar seo. I ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda d'oibrigh sé i roinnt tíortha seachas an Ghearmáin. Fuair sé bás in Buenos Aires, san Airgintín.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1884
Catagóir:Básanna i 1949
Catagóir:Ceimiceoirí Gearmánacha
Sune Bergström

Bithcheimicí Sualannach a rugadh i Stócólm ab ea **Karl Sune Detlof Bergström** (10 Eanáir 1916 – 15 Lúnasa 2004). Rinne sé taighde bunúsach ar dhéanamh na n-aigéad domlasach as colaistéaról agus na conairí díleáite chuige sin. D'aonraigh is d'íonghlan sé na prostaglaindiní, aigéid chasta shailleacha a dhéanann na cealla mamacha go léir. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1982 le Bengt Samuelsson is John Vane as a bhfionnachtana ar phrostaglaindin is comhábhair ghaolmhara. 

## Naisc Sheachtracha
* Leathanach faoi ag an suíomh Nobel

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna in 2004
Catagóir:Bithcheimiceoirí Sualannacha
Beri-beri

Is galar a chothaítear de thoradh easnamh vitimín B1 é **beri-beri**. Tarlaíonn sé i gcás alcólachta is díth cothaithe. Cuireann sé isteach ar na néaróga forimeallacha (polainéiríteas), tarlaíonn laige agus cailliúint mothúcháin sna lámha is sna cosa. Cuireann sé tús le cliseadh croí is éidéime freisin.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Hector Berlioz

Cumadóir ceoil a rugadh i gCôte-Saint-André na Fraince ab ea **Louis Hector Berlioz** (11 Nollaig 1803 – 8 Márta 1869). I measc a shárshaothar tá an *Symphonie Fantastique* (Siansa Fantaiseach, 1830), an siansa *Harold en Italie* (Aralt san Iodáil, 1834), an *Grande Messe des Morts* (Aifreann Mór na Marbh, 1837), agus an dá cheoldráma *Les Troyens* (Na Traígh, 1856-1858) is *Béatrice et Bénedict* (Béitric is Beinidict, 1860-1862).

## Féach freisin

* Symphonie Fantastique

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1803
Catagóir:Básanna i 1869
Catagóir:Cumadóirí Francacha
Catagóir:Hector Berlioz
John Desmond Bernal

Criostalghrafadóir X-ghathach ceannródaíoch a rugadh in Aonach Urmhumhan ab ea **John Desmond Bernal** (1901-1971). Rinne sé amach struchtúr graifíte, rinne taighde tábhachtach eile ar struchtúr uisce, agus leag síos bunsraitheanna na bitheolaíochta móilíní. Scríobh sé an leabhar cáiliúil *The Origin of Life* (Bunús na Beatha, 1967).

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1971
Catagóir:Daoine a rugadh i 1901
Catagóir:Fisiceoirí Éireannacha
Karl Friedrich Benz

Innealtóir is déantóir gluaisteán a rugadh in Karlsruhe na Gearmáine ab ea **Karl Friedrich Benz** ( 25 Samhain 1844 - 4 Aibreán 1929). Thóg sé a chéad inneall dé-bhuille i 1879, agus bhunaigh monarcha déanta inneall. Thóg sé a chéad gluaisteán, ceann de na feithiclí peitril is luaithe dá raibh ann, i 1885.

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1844
Catagóir:Básanna i 1929
Beo-earraí

Téarma a úsáidtear i dtimpeallacht ríomhaire, mar aithris ar bhogearraí is crua-earraí, chun cur síos ar an ngné dhaonna in aon chóras atá bunaithe ar ríomhairí, nach bhfeidhmeodh an córas gan í.

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhaireacht
Gian Lorenzo Bernini

Dealbhóir barócach, ailtire is péintéir a rugadh i Napoli ab ea **Gian Lorenzo Bernini** (7 Nollaig 1598 – 28 Samhain 1680). I 1656 mhaisigh sé cúlbhá Bhaisleac Naomh Peadar sa Róimh le *Cathedra Petri* (Cathaoir Pheadair), dhear an cholúnáid d'aghaidh na baislice, agus i 1663 an log mór staighre don Vatacáin.

## Tagairtí

Catagóir:Dealbhóirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1598
Catagóir:Básanna i 1680
Daniel Bernoulli

Matamaiticeoir is lia a saolaíodh i nGroningen na hOllainne do thuismitheoirí Eilvéiseacha ab ea **Daniel Bernoulli** (8 Feabhra 1700 – 17 Márta 1782). Duine de chlann a raibh cáil na matamaitice is na heolaíochta orthu. Rinne sé taighde ar fheidhmeanna triantánacha, codáin, agus teoiric chinéiteach na ngás is na sreabhán eile. Réitigh sé cothromóid a thairg Jacopo Riccati, a dtugtar *cothromóid Bernoulli* uirthi anois. Dhíorthaigh sé prionsabal Bernoulli i 1738. Fuair sé bás sa bhliain 1782 in Basel, san Eilvéis, mar a raibh sé ina ollamh ollscoile ó na 1730idí i leith.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1700
Catagóir:Básanna i 1782
Catagóir:Matamaiticeoirí Eilvéiseacha
Catagóir:Fisiceoirí Eilvéiseacha
Prionsabal Bernoulli

mion
Sa bhfisic, is éard atá i gceist le **Prionsabal Bernoulli** ná an prionsabal go laghdaíonn an brú i sreabhán atá ag sreabhadh de réir mar a mhéadaítear luas sreafa an tsreabháin. 
mion
Tá sé ainmnithe as Daniel Bernoulli a d'fhionn é. Mar shampla, nuair a ritheann uisce i bpíobán le trasghearradh athraitheach, bíonn luas an uisce ag a uasmhéid mar a mbíonn an trasghearradh ag a íosmhéid. 

Is é an fórsa a luasghéaraíonn an t-uisce don luas uasmhéideach ná an brú níos airde suas an píobán mar a bhfuil an t-uisce ag rith níos moille. 

Tagann an prionsabal seo i bhfeidhm in ardú eití eitleáin, agus in eitilt chuartha liathróide atá ag casadh ag an am céanna.

## Tagairtí

catagóir:Prionsabail eolaíochta
Catagóir:Fisic
Marcellin Berthelot

Ceimicí is státaire a rugadh i bPáras ab ea **Pierre Eugène Marcellin Berthelot** (25 Deireadh Fómhair 1827 - 18 Márta 1907). Chabhraigh sé le bunú na teirmiceimice, agus thug modh caighdeánach isteach chun sainteas folaigh galúcháin uisce a thomhas. D'éirigh leis cuid mhaith comhdhúl orgánach a shintéisiú, agus léirigh nach raibh aon difríocht bhunúsach idir comhdhúile orgánacha is neamhorgánacha.


Berthelot, Marcellin – Révolution chimique, 1890 – BEIC 11800561.jpg|*La Révolution chimique*, 1890


## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1827
Catagóir:Básanna i 1907
Claude Louis Berthollet

Ba cheimiceoir a rugadh i Saváí na Fraince ab ea **Claude Louis Berthollet** (9 Nollaig 1748 – 6 Samhain 1822) a bhí ina leas-uachtarán ar Sheanad na Fraince sa bhliain 1804. Tá cáil air mar gheall ar a chuid oibre eolaíochta ar theoiric na cothromaíochta ceimiceacha trí mheicníocht na n-imoibrithe ceimiceacha aisiompaithe , agus mar gheall ar an méid a chuir sé le hainmníocht cheimiceach nua-aimseartha. Ar bhonn praiticiúil, ba é Berthollet an chéad duine a léirigh gníomhú tuarthach an gháis clóirín, agus ba é an chéad duine é a d'fhorbair tuaslagán de hipeaclóirít sóidiam mar tuarthóir.

## Beathaisnéis
Rugadh Claude Louis Berthollet i Talloires, in aice le Annecy, a bhí mar chuid de Dhiúcacht Shaváí, i 1749.

Thosaigh sé a chuid staidéir ag Chambéry agus ansin i dTorino áit ar bhain sé céim amach sa leigheas. Mar gheall ar fhorbairtí iontacha nua Bherthollet i saothair leis an gceimic, i dtréimhse ghearr ama, bhí sé ina rannpháirtí gníomhach d'Acadamh na hEolaíochta i 1780.

Cheap Berthollet, in éineacht le Antoine Lavoisier agus daoine eile, ainmníocht cheimiceach, nó córas ainmneacha, a fheidhmíonn mar bhunús don chóras nua-aimseartha chun comhdhúile ceimiceacha a ainmniú.

Rinne sé taighde freisin ar ruaimeanna agus thuarthóirí, agus é ar dtús chun úsáid an gháis clóirín a thabhairt isteach mar thuarthóirí tráchtála i 1785. Ba é an leacht a bhí mar thoradh air ná an tuaslagán lag de hipeaclóirít sóidiam, ar a dtugtar "*Eau de Javel*". Tháirg sé tuarthóir nua-aimseartha den chéad uair i 1789 ina shaotharlann ar an ché Javel i bPáras na Fraince, trí chlóirín a rith trí thuaslagán de charbónáit sóidiam. Rinne sé imscrúdú ar ocsaídeoir agus tuarthóir clóirín láidir eile, agus ba é an chéad duine é a tháirg an chlóráit photaisiam (KClO3), ar a dtugtar *Salann Bherthollet*.

Shocraigh Berthollet comhdhéanamh eiliminteach an gháis amóinia den chéad uair, i 1785.

Bhí Berthollet ar cheann de na chéad cheimiceoirí a d'aithin tréithe an imoibrithe inchúlaithe, agus dá bhrí sin, cothromaíocht cheimiceach.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1748
Catagóir:Básanna i 1822
Catagóir:Ceimiceoirí Francacha
Próiseas Bessemer

mion|The Iron and steel magazine (1898)
Próiseas coigilteach chun muciarann (iarann le toilleadh mór carbóin, díreach ón bhfoirnéis soinneáin) a thiontú ina chruach (cóimhiotal iarainn le toilleadh beag carbóin) is ea an **Próiseas Bessemer** .  

Séidtear aer tríd an muciarann leáite, cuingríonn an ocsaigin san aer le carbón ón gcóimhiotal le dé-ocsaíd charbóin a dhéanamh, agus sceitheann an dé-ocsaíd charbóin san atmaisféar. Gineann an t-imoibriú seo tuilleadh teasa a choinníonn an cóimhiotal leáite.  
mion
Ba phróiseas i bhfad níos coigiltí é ná an próiseas teallaigh oscailte a bhí in úsáid roimhe sin. Bhí an prionsabal ar eolas ag na Sínigh is na Seapánaigh faoin 17ú céad, agus máistir ceartá iarainn, William Kelly (1811-1888), sna Stáit Aontaithe i 1846, ach thug Henry Bessemer an próiseas isteach go rathúil sa Bhreatain ar bhonn trádálach i 1856 agus ainmníodh as é.  

Mar thoradh ar an bpróiseas tábhachtach seo, cuireadh cruach ar fáil go forleathan, agus d'eascair an-chuid próiseas nua tionsclaíochta a d'athraigh an domhan ó bhonn.  
clé|mion|
Greanadh c.1861.
Mar shampla, tógáil ilstórach, tógáil droichead le cruach is coincréit atá treisithe le barraí cruach, déanamh bóithre treisithe, déanamh inneall, agus de réir a chéile, gluaisteán is a lán lán eile. 

## Stair
Tosaíodh ar dhéanamh cruach sa tSín roimh an 6ú céad, agus thosaigh a táirgeadh ar mhórscála san iarthar i 1856 le próiseas Bessemer. 

## Féach freisin
* TealIach oscailte. Feidhmíonn sé le hiarann ó mhianaigh, rud nach féidir a dhéanamh le próiseas Bessemer.
*Cruach. 
*Henry Bessemer. 

## Tagairtí

Catagóir:Cóimhiotail
Catagóir:Cruach
Charles Herbert Best

Fiseolaí a rugadh i West Pembroke, Maine ab ea **Charles Herbert Best** (1899-1978). Agus é ina mhac léinn iarchéime, chabhraigh sé le Frederick Banting an hormón inslin a aonrú den chéad uair i 1922 chun teacht i gcabhair ar dhiaibéitigh. Ina thaighde ina dhiaidh sin d'fhionn sé an t-aimín cóilín is an einsím hiostaimíonáis, agus thug isteach úsáid an fhrith-théachtáin heipirin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Catagóir:Básanna i 1978
Catagóir:Fiseolaithe Meiriceánacha
Betacam

deas|250px|thumb|Betacam
Trádainm ar chóras taifeadta is atáirgthe fístéip caiséid a thug comhlacht Sony isteach i 1981. Úsáideadh ar dtús é le haghaidh bailiú leictreonach nuachta, agus glacadh go forleathan leis ar fud an Domhain i ngach gné de tháirgeadh físe. Baineann sé feidhm as rianta scoite taifeadta do na comharthaí lonrais is crómanais ar théip atá 12.7 mm ar leithead a ritheann ag 10.15 cm s-1 i ndlúthchaiséid. Is leagan feabhsaithe de an Betacam SP, téip le páirteagail mhaighnéadacha mhiotalacha chun bandaleithead níos mó agus caighdeán feabhsaithe íomhá a bhaint amach. 

## Tagairtí
Betamax

deas|250px|thumb|Betamax
Trádainm ar chóras taifeadta is atáirgthe fístéip caiséid a shaothraigh comhlacht Sony i 1975 don mhargadh baile. Téip 12.7 mm ar leithead ar luas 1.87 cm s-1 a bhí in úsáid. Bhí sé in ann clár 3 uaire a thaifeadadh. Coigilteach, ach níor éirigh leis a phríomhiomaitheoir, an córas VHS, a shárú. 

## Tagairtí
Hans Bethe

Fisiceoir a rugadh i Strasbourg ab ea **Hans Albrecht Bethe** (2 Iúil 1906 – 6 Márta 2005). Sa bhliain 1939 shaothraigh sé an chéad teoiric chuimsitheach ar ghiniúint fhuinneamh na réaltaí trí imoibrithe leanúnacha núicléacha, nó núcléisintéis. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1967 as.

Rinne Bethe a chuid staidéar sa Ghearmáin agus b'ann a d'oibrigh sé ar dtús. Sa bhliain 1930, bhronn Dearlaic Rockefeller scoláireacht taistil air agus chuir sé faoi i Cambridge Sasana. Chaith sé tamall ag obair le hEnrico Fermi i Róimh na hIodáile agus ní ba dhéanaí thug sé cuairt ar Institiúid Niels Bohr sa Danmhairg freisin. D'fhág sé an Ghearmáin go deo sa bhliain 1933. I ndiaidh seal in Ollscoil Manchester, i Sasana, thug sé aghaidh ar na Stáit Aontaithe sa bhliain 1935. D'oibrigh Bethe ar an Tionscadal Manhattan le linn an Dara Cogadh Domhanda. In Ollscoil Cornell, in Ithaca, Nua-Eabhrac a rinne sé an chuid ba mhó dá shaothair i Meiriceá. In Ithaca a fuair sé bás ar an séú lá de mhí an Mhárta sa bhliain 2005.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Básanna in 2005
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Bia sláinte

Téarma neamhchruinn a chiallaíonn bia iomlán, nó bia gan bhreiseáin gan forlíonta (cosúil le mianraí, vitimíní, riandúile, aigéid shailleacha riachtanacha, is cothaithigh eile). Le fírinne, bíonn dóthain de na cothaithigh riachtanacha i gcothú cothromaithe sláintiúil, agus ní gá breis bia sláinte a ithe. Uaireanta moltar, gan chruthú, go bhfuil cumas leighis ar neamhoird ag meascán de bhianna sláinte: is dócha gur seafóideach an mhaise é an iomarca muiníne a chur i moltaí mar seo.

## Tagairtí

Catagóir:Cothú
Jöns Jakob Berzelius

Ceimicí a rugadh i Linköping na Sualainne, duine de bhunaitheoirí na ceimice nua-aoisí ab ea **Jöns Jakob Berzelius** (20 Nollaig 1779 - 7 Lúnasa 1848). Rinne sé tomhais bheachta ar mheáchain adamhacha, rud a chuir bun faoi na dlíthe cuingrithe sa cheimic agus teoiric an adaimh D'aimsigh sé na dúile seiléiniam, tóiriam is ceiriam. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Sualannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1779
Catagóir:Básanna i 1848
Henry Bessemer

Innealtóir is ceapadóir a rugadh i Charlton, Shasana ab ea **Henry Bessemer** (19 Eanáir 1813 – 15 Márta 1898). 

Innealtóir agus ceapadóir a bhí in Anthony Bessemer, athair Henry, freisin. Chuir Anthony faoi sa Fhrainc mar ar oibrigh sé do Mhionta na Fraince. Ceapadh é ina bhall d'Acadamh Eolaíochta na Fraince in aois a 26 bliana as feabhsú a rinne sé ar an micreascóp optúil. Bhí air filleadh go Sasana nuair a bhris Réabhlóid na Fraince amach.

D'oibrigh Henry i dteilgcheárta a athar, agus mar fhreagairt ar an éileamh mór ar ghunnaí do chogadh na Crimé (1853–1856) bhain sraith paitinní amach ar phróiseas nua chun muciarann leáite a thiontú i gcruach (próiseas Bessemer). 

## Féach freisin
* Próiseas Bessemer. 
*TealIach oscailte. Feidhmíonn sé le hiarann ó mhianaigh, rud nach féidir a dhéanamh le próiseas Bessemer. 

## Tagairtí
  

Catagóir:Daoine a rugadh i 1813
Catagóir:Básanna i 1898
Catagóir:Ceapadóirí Sasanacha
Catagóir:Innealtóirí Sasanacha
Biabhóg

Luibh ilbhliantúil fhadsaolach atá gaolmhar le copóg, dúchasach don tSibéir is ea **biabhóg** nó rúbarb. 

## Tréithe

* Na duilleoga íochtaracha mór croíchruthach tonnach, le gais ghlasa nó dhearga. 
* Is féidir go mbeidh na duilleoga nimhiúil. 
* Na bláthanna beag bán le 6 pheiteal i mbláthra mór spréite. 

Saothraítear roinnt hibridí is saghsanna nádúrtha ceansaithe ar son na ngas inite.

## Féach freisin

* Gunnaire (nó *gunnera tinctoria*)) ar a dtugtar rúbarb ollmhór nó rúbarb Sileach

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Rúbarb
Biatas

deas|250px|thumb|Biatas
Planda bliantúil, débhliantúil nó ilbhliantúil, dúchasach don Eoraip is an Áise. Na duilleoga snasta, go minic le himir dhúdhearg. Roinntear na biatais shaothraithe in dhá ghrúpa: na biatais duille a chuimsíonn biatas spionáiste is an biatas bán a fhástar mar ghlasraí glasa, agus na biatais fréimhe a chuimsíonn biatas siúcra, meacan biatas is meaingeal a fhástar ar son a bhfréamhacha inite. Bíonn suas le 20% siúcra i bhfréamh an bhiatas siúcra, agus tá sé an-tábhachtach mar fhoinse siúcra in iarthar na hEorpa.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Glasraí fréimhe
Biatas bán

Saghas biatais shaothraithe nach bhfuil fréamh bhorrtha aige, ach na meánfhéitheacha is na duillghais borrtha. Tugtar *biatas bán Eilvéiseach* air freisin. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Glasraí duille