open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iain Knox

Bhí Iain Knox (c. 1513 - 24 Samhain 1572) ina Ministrí agus seanóirí d'mhinistir Albanach, ina dhiagaire, agus ina scríbhneoir agus b'eisean a bhí ina cheannaire ar Reifirméisean na tíre sin. Bhunaigh sé Eaglais na hAlban.

Creidtear gur rugadh Knox i nGiffordgate, Baile Adainn, Lodainn an Ear, agus gur cuireadh oideachas air in Ollscoil Chill Rìmhinn agus gur oibrigh sé mar nótaire-sagart. Bhí tionchar mór ag na luath-leasaitheoirí ar nós George Wishart air, agus chuaigh sé isteach sa ghluaiseacht chun athchóiriú a dhéanamh ar eaglais na hAlban. Bhí sé gafa sna himeachtaí eaglasta agus polaitiúla a bhain le dúnmharú an chairdinéil David Beaton sa bhliain 1546 agus le hidirghabháil an leasrí Marie de Guise. Rinne fórsaí na Fraincean príosúnach de an bhliain dár gcionn agus d'imigh sé go Sasana nuair a scaoileadh é sa bhliain 1549.

Agus é ar deoraíocht, bhí cead ag Knox obair a dhéanamh in Eaglais Shasana, áit ar bhain se ardú céime amach mar shéiplíneach ríoga d'Éadbhard VI Shasan. D'imir sé tionchar nach beag agus é ag moladh na n-athchóirithe ar théacs an leabhair, Leabhar na hUrnaí Coitinne. I Sasana, bhuail sé agus phós sé a chéad bhean, Margery Bowes. Nuair a chuaigh Máire I i mbun ríchathaoir Shasana agus agus nuair a athbhunaíodh an Caitliceachas Rómhánach i Sasana agus in Éirinn, b'éigean do Knox éirí as a phost agus an tír a fhágáil. Bhog Knox go dtí an Ghinéiv agus ansin go Frankfurt. Sa Ghinéiv, bhuail sé le Jehan (nó i nGaeilge 'Eoin') Cauvin, óna bhfuair sé taithí agus eolas ar an Dhiagacht Leasaithe agus ar an Chóras Preispitéireach Siondálach. Chruthaigh sé ord nua seirbhíse, ar glacadh leis ag an eaglais leasaithe in Albain sa deireadh. D'fhág sé an Ghinéiv chun dul i gceannas ar eaglais na nDeoraithe Sasanach i bhFrankfurt, ach b'éigean dó imeacht toisc na difríochtaí a bhain leis an liotúirge, rud a chuir deireadh lena chomhcheangal le hEaglais Shasana.

Nuair a d'fhill sé ar Albain, bhí Knox i gceannas ar an Reifirméisean Protastúnach in Albain, i gcomhpháirtíocht le huaisle Protastúnacha na hAlban. Is féidir breathnú ar an ngluaiseacht mar réabhlóid, ós rud é go raibh Marie de Guise ag stiúradh na tíre, a rialaigh an tír in ainm a hiníne, Máire I.
Chabhraigh Knox leis An Dearbhú Albanach a scríobh agus leis an ord eaglasta don eaglais nua-athchóirithe, an Kirk. Lean sé ag fónamh mar cheannaire reiligiúnach na bProtastúnach i rith réimeas Mhuire. I roinnt agallamh leis an mBanríon, cháin Knox í uirthi toisc go raibh sí ag tacú le cleachtais Chaitliceacha. 
Nuair a cuireadh i bpríosún í mar gheall ar a ról líomhnaithe i ndúnmharú a fear céile, an Tiarna Eanraig Stiúbhairt, Morair Darnley, agus cuireadh Séamas VI, cuireadh ina háit mar Rí na hAlbaní, agus d’iarr Knox go gcuirtear í chun báis. Lean sé air ag seanmóireacht go dtí a laethanta deiridh.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1513
Catagóir:Básanna i 1572
Catagóir:Cléir
Catagóir:Diagairí na Críostaíochta
Catagóir:Fir
Catagóir:Preispitéirigh
Catagóir:Sclábhaíocht
Catagóir:Scríbhneoirí Albanacha
Philip Hammond

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Philip Anthony Hammond**. Rugadh é in Epping, Essex ar an 4 Nollaig 1955. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Daoine as Surrey
Catagóir:Essex
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Seansailéirí Státchiste na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Ray Romano

Is aisteoir Meiriceánach é **Raymond Albert Romano** a rugadh ar an 21 Nollaig, 1957. 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Henry Kelly

Ba chraoltóir agus láithreoir teilifíse Éireannach é **Patrick Henry Kelly**, a rugadh i Átha Luain, Contae na hIarmhí sa bhliain 1938. Fuair sé bás ar 25 Feabhra 2025 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine as Contae na hIarmhí
Catagóir:Láithreoirí raidió Éireannacha
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Básanna in 2025
Naomh Deaglán

[mion|Aird Mhórː téann an [cloigtheach siar go dtí an 10ú haois b'fhéidir  agus an tsuíomh go dtí an 5ú haois ]]
Áirítear **Déaglán mac Eircc** nó **Deaglán na hAirde Móire** (, ) mar dhuine de na naoimh a bhí in Éirinn roimh theacht Naomh Pádraig. Deirtear go raibh an Chríostaíocht sna Déise sular tháinig Pádraig Naofa go hÉirinn, mar gheall ar an obair a bhí déanta ag Naomh Deaglán. 

Ba de shliocht uasal é. Rinne Colmán, sagart áitiúil, é a bhaisteadh. Tar éis dó bheith ina dhalta ag a uncail cuireadh chuig Díoma é, “duine a chaith tréimhse fhada thar lear ag déanamh staidéir.” 
[clé|mion|177x177px|Deaglánː píosa [Dealbhóireacht|dealbhóireachta le Turlough Cowman (2000)]]
Níos déanaí chuaigh Déaglán go dtí an Eoraip le leanúint ar aghaidh lena chuid staidéir agus oirníodh ina shagart ansin é, agus b’fhéidir ina easpag. 

Bhain sé faoi in Aird Mhór agus shíolaigh sé an creideamh i gceantar na nDéise. Mhair cuid mhór fear agus ban faoina riail.
clé|mion|177x177px|An Charraig

## Nósanna agus béaloideas
Ceiliúrtar Lá Fhéile Deaglán ar an 24 Iúil. 

De réir an bhéaloidis, ba é Naomh Deaglán a chéadbhaistigh  Má Dheilge nó "Magh Dheilge" nuair a ghortaigh sé a mhéar agus é ag gabháil thart.

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine as Contae Phort Láirge
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Gaeltacht na nDéise
Catagóir:Misinéirí
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Rutger Hauer

B'aisteoir  é **Rutger Oelsen Hauer,** a rugadh ar an 23 Eanáir 1944 i mBreukelen, san Ísiltír agus a fuair bás ar an 19 Iúil 2019. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Aisteoirí
Catagóir:Daoine as an Ísiltír
Manchester Irish Language Group

[mion|St [St Kentigerns Social club|Kentigerns Social club]]
Grúpa pobail is ea **Manchester Irish Langauge Group** atá suite i Manchain,Sasana. Bunaíodh é i 2004 le foghlaim agus úsáid na Gaeilge a chur chun cinn sa chathair agus sa cheantar iarthuaisceart Shasana. Eagraítear ranganna Gaeilge agus imeachtaí cultúrtha i rith na bliana. 

Tá an grúpa ina bhall den eagraíocht Irish in Britain.

## Stair

Le blianta fada reáchtáladh ranganna Gaeilge do dhaoine fásta sa chathair ag Comhairle Cathrach Mhanchain i scoileanna éagsúla. I mí an Mhárta 2003 chinn grúpa foghlaimeoirí bualadh le chéile do ranganna i Chorlton Irish Club mar theastaigh uathu Gaeilge a fhoghlaim. Ag an am sin bhí seisear ag freastal ar ranganna seachtainiúla, beirt mhúinteoirí san áireamh.

I Meán Fómhair 2004 bunaíodh Manchester Irish Language Group i Chorlton. I mBealtaine 2007,  bhog an grúpa go St Kentigerns Social club i Fallowfield.

## Ranganna

Bíonn ranganna Gaeilge do dhaoine fásta agus comhrá ar siúl sa chlub gach Mháirt.

## Imeachtaí Cultúrtha
* Suíomh idirlín don ghrúpa
* blog  don Chomortas Scribhneoireachta

## Féach freisin
* Comórtas Scríbhneoireachta Manchain

## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí Gaeilge
Catagóir:Manchain
Catagóir:Ranganna sóisialta
Helles

Is beoir bhun-choipthe í **Helles** atá déanta sa Bhaváir sa Ghearmáin, go háirithe i München. Ciallaíonn *hell* geal i nGearmáinis.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Stíleanna Beorach
Jean Parisot de la Valette

Ba Ard-Mháistir na Ord Mhálta Francach é **Jean Parisot de la Valette**, a rugadh ar an 4 Feabhra 1495 i bParisot, Tarn-et-Garonne agus a fuair bás ar an 21 Lúnasa 1568.

Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1495
Catagóir:Básanna i 1568
Léigear Mór Mhálta

Tharla **Léigear Mór Mhálta** i 1565 nuair a rinne iarracht Impireacht Otamánach ionradh ar an oileán Mhálta, cé go raibh Spidiléir greim daingean air. Ruaig na Spidiléirí na ionróirí.

Catagóir:Málta
Catagóir:Impireacht Otamánach
Jim Wells

Is polaiteoir aontachtach é **Jim Wells**, (a rugadh ar an 27 Aibreán 1957). Bhí ball é de Pháirtí Aontachtach Daonlathach ó 1976 go 2022. Bhí Comhalta den Tionól Reachtach é don Dún Theas, ó 1998 go 2022.

## Saol pearsanta
Tá sí pósta le Grace Wells. Tá triúr páistí acu.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Cruthaíochtaithe
Catagóir:Daoine as Contae Ard Mhacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Protastúnaigh Éireannacha
Catagóir:Baistigh
Oidheadh Chlainne Tuireann

Scéal de chuid miotaseolaíocht na nGael is ea **Oidheadh Chlainne Tuireann**.  Caomhnaítear é i roinnt lámhscríbhinní den 18ú haois, scríofa as Luath-NuaGhaeilge.

## Achoimre
Maraíodh Cian athair Lugh ag triúr deartháireacha na dTuath Dé Danann, Brian, Iuchar agus Iucharba.  D'éiligh Lugh mar chúiteamh go gcuirfidís i gcrích ocht dtasc dodhéanta.  B'éigean dóibh i measc eile a fháil do Lugh an t-úll faoi chosaint na Heispirídí,  an seithe muice leighis le rí na Gréige, an tsleá nimhneach le rí na Peirse, agus an capall gaothgasta le rí na Sicile,.

D'éirigh leo gach tasc a dhéanamh, ach gortaíodh go marfach agus an tasc deireanach á dhéanamh acu. In ainneoin achainíocha a n-athar, Tuireann, dhiúltaigh Lugh iad a leigheasadh leis an seithe muice draíochta, agus lig sé as díoltas dóibh bás d'fháil.  Thit Tuigeann i bhfanntais bhróin thar mharbháin a mhac, agus d'éag sé.

## Fóinsí
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (= *[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta Miotaseolaíochta
Edwin Poots

Is polaiteoir aontachtach é **Edwin Poots**, (a rugadh ar an 27 Bealtaine 1965). Is ball é de Pháirtí Aontachtach Daonlathach. Ba Chomhalta den Tionól Reachtach é do Gleann an Lagáin, ó 1998 go 2022.  Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Béal Feirste Theas, ó 7 Márta 2022.

### Polasaithe

* Prótacal Thuaisceart Éireann. Dúirt Poots i mí na Bealtaine 2021 nach bhfuil sé d'aidhm aige freastal ar chruinnithe na Comhairle Thuaidh-Theas, go dtí go mbeidh ceist an Phrótacail réitithe.

### Iar-Cheannaire ar an DUP
Sa  bhliain 2021, toghadh Poots ina cheannaire ar an DUP tar éis dó an ceann is fearr a fháil ar a chéile comhraic Jeffrey Donaldson. 36 feisire ar fad atá ag an bpáirtí ag an am, agus vótáil 19 díobh ar son Edwin Poots agus 17 ar son Jeffrey Donaldson.

Cúpla seachtain níos déanaí, ghlac Edwin Poots - trí mhainneachtain ar aon chuma - le cinneadh Rialtas na Breataine a fógraíodh go deireanach aréir Acht Gaeilge a rith i Westminster mura rithfí é i Stormont faoi dheireadh Mheán Fómhair. Ach bhí formhór fheisirí an pháirtí ar buile faoi.

Ar 18 Meitheamh 2021, d'éirigh Poots as mar cheannaire an DUP  tar éis d'fhormhór fheisirí an pháirtí cur in aghaidh a chinnidh Céad-Aire a ainmniú ainneoin a gcuid míshástachta faoi chinneadh Rialtas na Breataine Acht Gaeilge a thabhairt isteach sa Tuaisceart. Ag cruinniu, chuir formhór fheisirí comhthionóil agus parlaiminte an DUP a míshástacht in iúl faoi chur chuige cheannaire an pháirtí. Vótáil 24 den 28 feisire comhthionóil agus seachtar den ochtar feisire parlaiminte ag an gcrunniú in aghaidh a raibh beartaithe ag Edwin Poots.

### Saol pearsanta
Is cruthaíochtaí é Poots. Ní ghlacann sé le teoiric éabhlóide Darwin. Creideann sé gur cruthaíodh an domhan 6,000 bliain ó shin agus ní raibh na dineasáir ann riamh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Cruthaíochtaithe
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha
Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann
Christopher Stalford

Ba pholaiteoir aontachtach é **Christopher David Matthew Stalford**, (17 Eanáir 1983 - 19 Feabhra 2022). Ba bhall é den Pháirtí Aontachtach Daonlathach. Ba chomhalta den Tionól Reachtach é do Bhéal Feirste Theas, ó 2016 go 2022.

## Scéal a bheatha
Rugadh i mBéal Feirste é agus tógadh sna hÁrasáin Annadale i ndeisceart Bhéal Feirste. Rinne sé staidéar ar Choláiste Wellington agus Ollscoil na Banríona. Tar éis ollscoile, d'oibríodh sé san oifig Eorpach de chuid Jim Allister trí lá in aghaidh na seachtaine agus san oifig de chuid Peter Weir dhá lá in aghaidh na seachtaine. Bhog sé go dtí an phreasoifig PAD le sé bhliana agus an t-aonad polasaí i ndiaidh sin.

Sa bhliain 2005, toghadh ar Chomhairle Cathrach Bhéal Feirste é do Bhruach an Lagáin. Sa bhliain 2014, toghadh arís é don cheantar Bhaile Mhoireil. Bhí sé ina Ard-Sirriam do Bhéal Feirste sa bhliain 2010 agus bhí sé ina Leas-Ardmhéara ó 2013 go 2014.

Sa bhliain 2016, toghadh ar Tionól Thuaisceart Éireann é do do Bhéal Feirste Theas agus toghadh arís é sa bhliain 2017. Ba é an Leas-Cheann Comhairle é ó 2017 go 2022.

## Bás
Fuair sé bás go tobann ar 19 Feabhra 2022. . Cé go gcuireadh síos dó gurbh Aontachtaí tiomanta é ach chuaigh polaiteoirí as roinnt páirtithe eile go dtí a shochraid, John O'Dowd, Deirdre Hargey, Claire Hanna agus Naomi Long san áireamh.
 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Kapsalon

Is béile bia gasta atá ite go coitianta san Ísiltír é an **Kapsalon**. Chum Nathaniël Gomes, gruagaire as Rinn Verde, an béile i 2003 i Rotterdam. Ciallaíonn *Kapsalon* gruagaire san Ollainnis.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:Bia na hÍsiltíre
Ardeaglais Amiens

Ardeaglais Chaitliceach atá suite in Amiens na Fraince í **Ardeaglais Amiens**.

Catagóir:Creideamh san Fhrainc
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
Amiens

clé|250px|mion|Amiens
Is cathair i réigiún Hauts-de-France é **Amiens**. Bhí 136,998 duine ina gcónaí i Rouen i 2016.

## Féach freisin
*Cathracha na Fraince

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Tionscadal Ardeaglais Amiens , le grianghraif
* INSEE, Sonraí daonra don bhliain 2019 Amiens (i bhFraincis).
* Suíomh Gréasáin na cathrach

Catagóir:Cathracha na Fraince
Cath Cáidéis

Tharla an **Cath Cáidéis** ar an 1274 r. Chr idir na fórsaí Éigipteach faoi cheannas Ramasaes II i gcoinne Impireacht na Hiteach sa chathair Cáidéis in aice leis an abhainn Orontes. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Stair na hÉigipte
Catagóir:Cathanna
Hitigh

thumb|Impireacht na Hiteach
Is grúpa eitneach san Anatóil iad na **Hitigh**. Ba í an Hitis a bpríomhtheanga. 

Catagóir:Grúpaí eitneacha
Catagóir:Grúpaí eitneacha san Áise
Uisneach

Sa Rúraíocht i miotaseolaíocht na nGael, athair Naoise, Ardan agus Ainnle ab ea **Uisneach** (Sean-Ghaeilge **Usnech**, freisin **Uisliu**).  Luaitear a scéal i réamhscéal na Tána, Oidheadh Chlainne Uisnigh.

## Féach freisin
* Cnoc Uisnigh

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Maselino Masoe

Dornálaí Samóch, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Maselino Francis Masoe** a rugadh ar an 6 Meitheamh, 1966 in Apia, Samó.

Catagóir:Dornálaithe Samócha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Samó
Felix Sturm

Dornálaí Gearmánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Felix Sturm** a rugadh **Adnan Ćatić** ar an 31 Eanáir 1979 i Leverkusen, an Ghearmáin. 

Catagóir:Dornálaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Abcán

I Miotaseolaíocht na nGael, file agus ceoltóir ab ea ab t-abhac **Abhcán** (Sean-Ghaeilge **Abcán**)  na dTuath Dé Danann.  Dúradh go raibh bád cré-umha le seol stáin aige.

Sa scéal faoi bhás an bhandia, Ruad, ba é Abcán an t-abhac a thug ón Alltar í, go raibh sí in ann an duine daonna, Áed Srónmár, a mhealladh.  The sounds of murúch singing, or in some versions, music from a sidhe, cause her to leap into the water and drown.

I scéal eile, gabhadh Abcán ag laoch na nUladh, Cú Chulainn.  D'fhuascail sé é féin á chanadh suantraithe chomh binn sin gur thit a chodladh ar an gaiscíoch.

Tá ag Abcán a lán mar an gcéanna leis an ceoltóir agus abhac **Fer Í**, agus b'fhéidir é nach bhfuil ann ach ainm eile dó.

## Foinsí
* Monaghan, Patricia (2004). *The Encyclopedia of Celtic Mythology and Folklore*, Checkmark Books, Nua-Eabhrac, NY

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Catagóir:Déithe na nGael
Aí mac Ollamain

I Miotaseolaíocht na nGael, ball de na Tuatha Dé Danann agus dia na filíochta ab ea **Aoi mac Ollúin** (Sean-Ghaeilge **Aí Mac Ollamain**)

Tugadh tairngreacht draoi roimh a bhreith go mbeadh cumhachtaí ar leith aige.  Rinne an rí forógra dá bharr go marófaí an leanbh, ach chosain a athair é Aoi.

## Naisc sheachtracha
*Aí mac Ollamain ar shadowdrake.com *via* archive.org.

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Catagóir:Déithe na nGael
Dora and the Lost City of Gold

Scannán eachtraíochta Meiriceánach nár scaoileadh fós is ea ***Dora and the Lost City of Gold***. James Bobin a stiúir. Cur in oiriúint don scáileán mór é den tsraith theilifíse úd de chuid Nickelodeon, *[[Dora the Explorer]]*. Tá Isabela Moner sa phríomhról mar Dora, agus tá Eugenio Derbez, Michael Peña, Eva Longoria, Benico Del Toro, Haley Tju agus Danny Trejo sna rólanna taca. 

Is bean óg í Dora a bhfuil an chuid is mó dá saol caite in aice lena tuismitheoirí sa dufair. Tugann an scéal Dora agus a cairde go Machu Picchu sna sléibhte Andes i bPeiriú i Meiriceá Theas, agus dar le Moner, tabharfaidh an scannán léargas ar shibhialtacht na nInceach don lucht féachana. D'fhoghlaim Isabela Moner Ceatsuais, teanga an chuid sin den domhan, i gcomhair a róil sa scannán.

Tá Paramount Pictures chun an scannán a scaoileadh amach sna pictiúrlanna ar 9 Lúnasa 2019.

Catagóir:Scannáin 2019
Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Isabela Moner

Aisteoir Meiriceánach is ea **Isabela Moner** a rugadh ar 10 Iúil 2001 in Cleveland, Ohio. Bhí an príomhról aici, mar atá, CJ Martin, ar an tsraith theilifíse úd de chuid  Nickelodeon, *100 Things to Do Before High School*, agus bhí an ról mar Izabella aici in *Transformers: The Last Knight* agus mar Lizzy in *Instant Family*.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh in 2001
Catagóir:Daoine beo
Gaillimh iníon Breasail

Bean mhiotasach ab ea **Gaillimh iníon Breasail** as a ainmníodh cathair agus abhainn na Gaillimhe. Dúradh gurbh iníon cheannaire na bhFear Bolg, Breasail, í.  Creideadh gur bandia áitiúil ab ea í, mar atá le feiceáil in ainmneacha abhann eile cosúil leis an mBóinn.

De réir James Hardiman, ag lua Lughaí Uí Chléirigh, "go bhfuil an chathair ainmnithe as an abhainn, ina bháigh Gaillimh iníon Breasail."

## Sanasaíocht
Creidtear gurb é brí an ainm ná *abhainn chlochach*, agus go mbaineann sé leis an tréimhse réamhstairiúil in Éirinn, cé gur sa Mheán-Ghaeilge amháin atá na tagairtí is luaithe den logainm. 

## Féach freisin
* Bóinn (bandia)
* Breasal
* Danu

## Foinsí
* *Beatha Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill*, Lughaidh Ó Cléirigh, a.1603-b.1616
* *History of Galway*, James Hardiman, 1820
* *Early Irish History and Mythology, [[T.F. O'Rahilly]], Baile Átha Cliath, 1946
* *A Dictionary of Celtic Mythology*, [[James McKillop]], [[Oxford]] University Press, 1998
* *Galway-Gaillimh: a bibliography of the city and county*, Mary Kavanagh, Comhairle Contae na Gaillimhe, 2000
* *The Tribes of Galway: 1124-1642'', Adrian Martyn, Gaillimh, 2016

## Tagairtí

Catagóir:Fir Bholg
Taisce Cheol Dúchais Éireann

Is taisce thagartha agus ionad acmhainne í **Taisce Cheol Dúchais Éireann** nó an **TCDÉ** suite i mBaile Átha Cliath, do dhaoine ar suim leo san amhránaíocht, cheoluirlise agusrince dúchais na hÉireann. Bunaíodh TCDÉ ar an 29 Iúil 1987 le Nicholas Carolan agus Harry Bradshaw mar stiúrthóirí.

Tá an Taisce ina phríomhionad chun taitneamh a bhaint as an gceol agus chun staidéar a dhéanamh air.    Is ansin atá an bailiúchán is mó dá bhfuil ann de cheol dúchais na hÉireann, agus an bailiúchán is mó faisnéise ar an gceol: breis is 28,000 fuaimthaifead, 18,000 leabhar agus sraitheanna, 10,000 íomhá, agus go leor ábhar eile (sa bhliain 2007).  

## Feidhmeanna
Áis phoiblí gan beann ar bhrabús í a bhíonn oscailte saor in aisce dóibh siúd ar suim leo foirmeacha ealaíne cheol dúchais na hÉireann, idir chomhaimseartha agus stairiúil. Cuireann an chartlann oideachas pobail sa cheol dúchais chun cinn trína cuid gníomhaíochtaí féin agus trí chomhpháirtíochtaí le daoine eile.

Is ag an Taisce atá an bailiúchán is mó dá shórt; tá ábhar ann as Éirinn trí chéile, agus ó cheantair thar sáile ina bhfuil Éireannaigh lonnaithe (go háirithe an Bhreatain, Meiriceá Thuaidh agus an Astráil), chomh maith le daoine nach Éireannaigh iad a sheinneann ceol traidisiúnta. Tá bailiúchán ionadaíoch de cheol traidisiúnta as tíortha eile freisin á thiomsú.
mion|73 Cearnóg Mhuirfean, BÁC 2
## Bailiúchán
 
Is í an tuiscint atá ag an Taisce ar an téarma ‘ceol dúchais na hÉireann' gur téarma leathan é a chuimsíonn amhráin ón traidisiún béil, a lán cineálacha ceoil uirlise agus damhsa ó thréimhsí éagsúla.  
 
Bailítear ábhar a cheaptar a bheith traidisiúnta ar aon bhealach: ó thaobh bunúis de, nó modh léirithe, nó tarchuir, nó stíle seanma; nó má bhaineann sé le tuiscint ar an gceol dúchais agus ar a chomhthéacsanna. Tá aici an fonnadóir agus an fidléir aonair chomh maith leis an racghrúpa a sheinneann cornphíopaí agus an cheolfhoireann siansa a sheinneann cóirithe d’fhoinn dúchais.
 
### Taifeadadh
Tá amhránaithe, ceoltóirí  agus damhsóirí á dtaifeadadh ag an Taisce. Taifeadtaí fuaime atá á dhéanamh tríd an tír agus taifeadtaí fuaime agus físe ins an stiúideo i mBaile Átha Cliath. 
## Foilseacháin
Tá bailiúcháin d’fhoinn agus d’amhráin clóbhuailte le tráchtais ar an gceol traidisiúnta agus lámhleabhair faoi eitneocheolaíocht. Tá réimse íomhánna ann ó ghreantaí adhmad de bhileoga bailéad go grianghraif dhigiteacha íoslódáilte.

Tá an Taisce ag comhoibriú le mórán daoine eile ina gcuid oibre. Ar na comhthionscnaimhː

* The Journal of Music in Ireland  - soláthar liostaí reatha ceirníní, leabhar, scannán, alt agus íomhánna cartlainne;
* Na Píobairí Uilleann - ailt agus míreanna cartlainne;
* Cló Iar-Chonnachta - *Leabhar Mór na nAmhrán*, srl.

## Féach freisin

* Nicholas Carolan

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh ITMA, Irish Traditional Music Archive 


Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge
Catagóir:Eagraíochtaí Éireannacha
Ardeaglais León

Ardeaglais Chaitliceach atá suite i lár León na na Spáinne í **Ardeaglais León**.

Catagóir:An Chaistíl agus León
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Javier Castillejo

Dornálaí Spáinneach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Francisco Javier Castillejo Rodríguez** a rugadh ar an 22 Márta 1968 i bParla, Maidrid. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Daniel Geale

clé|250px|mion|Daniel Geale
Dornálaí Astrálach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Daniel Geale** a rugadh ar an 26 Feabhra 1981 i Launceston, an Tasmáin. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Dornálaithe Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Cúscraid

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, mac Chonchúir mhic Neasa ba ea **Cúscraidh Meann Mhacha** (Sean-Ghaeilge **Cúscraid Mend Macha**).

Ag dul i mbun comhraic don chéad uair, bhí sé i gceannas buíne in aghaidh na gConnacht.  Bhuail laoch na gConnacht, Cead Mac Mágach, leis ag an teorainn.  Ghoin Cead Cúscraid sa scornaigh (nó ar bharr na teanga) le sleá, ag tabhairt a bhac teanga dó.

Ba iad Cú Chulainn, Conall Cearnach agus Cúscraid na laochra ba mhó a raibh gean orthu i measc na mban.  Dheineadh na mná aithris ar saintréith an laoich ba mhó ba ghrá leo: chamadh mná Conaill a muiníl, chrapadh mná Chú Chulainn súil amháin (mar a riastradh), bhíodh stad ina gcuid cainte ag mná Chrúscrach.

Tar éis bás Chonchúir, thogh fir na nUladh a mhac is sine, Cormac Cond Longas mar chomharba, ach maraíodh é sular tháinig sé i gcoróin.  Thairg é ansin do Chonall Cearnach, a dhiúltaigh é, ag moladh ina ionad a mhic altrama, Cúscraid.

## Foinsí
* Scéal Muc Mhic Dhathó
**  (eag. & aistr.) Rawlinson B 512, f. 105v.-
**  (eag. & aistr.), leagan ón Leabhar Laighneach
* Serglige Con Culainn
** 
* Cath Airtigh
** : Téacs ag Thesaurus Linguae Hibernicae
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Éogan mac Durthacht

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, rí Fearnaí, Contae Mhuineacháin, ba ea **Eoghan mac Dairtheacht** (Sean-Ghaeilge **Éogan mac Durthacht**).  Ag an bhfleadh le Mac Dathó, d'inis Cet mac Mágach conas ar bhain sé radharc na súile   d'Eoghan, ag caitheamh ar ais sleá a bhuail a sciath.

Namhaid na nUladh agus a rí, ab ea Eoghan, Conchúr mac Neasa, ach sa deireadh, rinne sé a shíocháin leo.  Mharaigh sé Naoise, fear céile Dheirdre, ar thoil Conchúir.  D'fhiafraigh Conchúr de Dheirdre cé acu arbh fhuath léi  thar aon neach, agus d'fhreagair sí, Conchúr féin agus Eoghan Mac Dairtheacht.  Shocraigh Conchúr dá bharr gur chóir di dul chun cónaí le hEoghan ar feadh bliana, ach roghnaigh an banlaoch bás in ionad na cinniúna seo.

## Foinsí
*  (eag. & aistr.) Rawlinson B 512, f. 105v.-
* , ón téacs le V. Hull, *Longes mac n-Uislenn* (1949)

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Furbaide Ferbend

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, mac Chonchúir mhic Neasa agus marfóir Mhéabha ab ea **Fuarbhaí Fearbheann** (Sean-Ghaeilge **Furbaide Ferbend**).

## Muintir
Conchúr mac Neasa, rí na nUladh ba ea a athair, agus iníon Eochach Feidhligh, Ard-Rí na hÉireann a mháthair: sa seanscéal *[[Cath Boinde]]* agus dán an Dinnseanchas "Carn Furbaide" Eithne ab ea í; sa seanscéal *[[Anbhás Mhéabha]]*, Cloithre ba ea í.  Is amhlaidh gur thug  Eochu roinnt dá iníonacha do Chonchúr mar chleamhnas, mar chúiteamh as bás a athair, an t-iar-ard-rí Fachtna Fáthach, a mharaigh Eochu é sa Chath Leitreach Ruadh.  Sa dán lena nia Lughaidh na Riabh Dearg, maraíodh máthair Fhuarbhaí ag a deirfiúr, Méabh, iarbhean chéile Chonchúir agus banríon le-teacht na gConnacht, agus rugadh a mhac i ndiaidh a báis trí ghearradh Caesarach.

## Sanasaíocht
Sa seanscéal *[[Cath Boinde]]*, mínítear go bhfuil an t-ainm *Furbaide* fréamhaithe ón tSean-Ghaeilge *(f)urbad*, le brí "gearradh" ag lua a bhreith, agus go raibh Diarmaid a cheadainm ar dtús.  Insítear sa Dinnseanchas gur mhín- agus gheal-chraicneach é Fuarbhaí, le dhá adharc aige ag fás ar a chionn, agus dá bharr a bhua-ainm, *fear beann*.  Deirtear sa ghluais *[[Cóir Anmann]]* go raibh trí adharc – dhá airgid, ceann amháin óir – ar a chlogad aige.

## ''Táin Bó Cuailnge''

Agus é seacht mbliana déag d'aois, chuaigh sé i mbun comhraic le harm Chonchúir army, sa Chath Gáireach agus Iolgáireach ag deireadh na Tána.

Sa seanscéal *[[Mesca Ulad]]*, ina deirtear gur mhac altrama Chú Chulainn é, throid sé in éadan na *h[[Earnaí]]*, ach chomh hálainn a bhí sé mar fhéad siad é a ghoin. 

Tar éis bás Chonchúir, tháinig a mhac Cúscraid i gcomharbacht air mar rí na nUladh, agus bhronn sé ar a dheartháir Fuarbhaí tailte i dtuaisceart agus i ndeisceart na *[[Tethbae]]*.

## ''Anbhás Mhéabha''
De réir *[[Aided Meidbe]]*, bhain sé díoltas as bás a mháthar agus é níos sine. 

Bhí Méabh tar éis tosú ag snámh i linn ar oileán sa tSionainn, Inis Cloithrinn.  Thomhais Furbaide le rópa an fad ón linn go dtí an anbhann, agus bhí sé ag cleachtadh le crann tabhaill go dtí go raibh sé in ann úill a bhuaileadh ar bharr cuaille ón bhfad sin.  An uair eile a chonaic sé Méabh ag snámh, chaith sé an rud ba ghiorra in aice láimhe – giota cáise  – uirthi, agus mharaigh sé í leis.

I ndán sa dinnseanchas, deirtear gur mharaigh see máthair Lughaí Riabh Dearg.  Chuaigh Lughaidh ar a tír ach mharaigh sé é mar dhíoltas.

## Uaigh
De réir seanscéil, cuireadh Fuarbhaí Fearbeamn faoi i tuama ar bharr Carn Clainne Aodha, i dtuaisceart Longfoirt, ainmnithe as an dá tuama ar a mhullach.

## Féach freisin
* Méabh
* Carn Clainne Aodha

## Foinsí
* 

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Bláthnat

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, bean chéile Chú Raoi agus leannán Chú Chulainn ab ea **Bláthnaid** nó **Bláithín** (Sean-Ghaeilge **Bláthnat**).  Ba é a hathair nó Mend as Inis Fear Falgha (aitheanta mar Oileán Mhanann), nó Iuchna, nó Conchúr mac Neasa, nó Midhir, rí Bhrí Léith, Contae na hIarmhí.

## Caidreamh triúir
Ionsaíodh a hathair ag gaiscígh den Chraobh Dhearg na nUladh, i gceannas Chú Raoi agus Chú Chulainn.  Gabhadh í le linn an ionsaí, i dteannta le roinnt bólachta agus coire draíochta.  Thit sí i ngrá le Cú Chulainn, ach in ainneoin sin, roghnaigh Cú Raoi í mar a chreach chogaidh, agus phós siad a chéile.  Bhí seo ina chúis achrainn idir an mbeirt laochra, a tháinig chun críche nuair a bearradh agus tugadh náire do Chú Chulainn.

Níos déanaí, rinne sí feall ar a fear céile, ag sceitheadh dá namhaid go raibh sé abhaile, ag doirteadh bainne isteach san abhainn Fhionnghlaise, is amhlaidh ag Dún Chathair Chon Raoi, Contae Chiarraí.  Maraíodh Cú Raoi ag Cú Chulainn, agus mar dhíoltas, chaith file Chú Raoi Ferchertne, é féin agus Bláthnaid thar aill.

## Miotaseolaíocht na Breataine Bige
Moltar go bhfuil fáil idir Bláthnaid, a hainm agus a feall, agus *[[Blodeuwedd]]* sa cheathrú craobh den Mabinogi, *[[Math fab Mathonwy]]*.

## ''Fled Bricrenn''

Bhí Bláthnaid, bean chéile Chú Raoi, i láthair ag Fleadh Bhricreann.  Dúirt sí le triúr laochra ar oíche éagsúla an dún a chosaint, ach ní raibh ach Cú Chulainn in ann arm ionsaitheoirí a chloí.  Thug Cú Raoi dá bharr an curadhmhír do Chú Chulainn.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Meas Geagra

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, rí na Laighean ab ea **Meas Geagra** (**Mes Gegra**, **Mes Gedra**, srl.).

Mharaigh Conall Cearnach Meas i gcomhrac aonair, i rith catha spreagadh ag file na nUladh, Athirne.  Bhí lámh caillte ag Meas i dtroid roimhe sin, agus dá bharr throid Conall le lámh amháin curtha isteach ina chrios aige, ach in ainneoin sin, chloígh sé *Mesgegra* agus bhain sé a cheann de.  Chuir sé an ceann ar a gualainn, agus dhírigh seo a mhuineál.  Níorbh fhéidir le carbadóir Chonaill an ceann a iompair, mar sin ghearr sé an inchinn amach agus leasaigh é á meascadh le haol beo.

Ghoid Cet mac Mágach an inchinn chailcithe agus scaoil é le Conchúr mac Neasa, sa deireadh á mharú.

## Féach freisin
* Cath Éadair
* Anbhás Chonchúir

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Catagóir:Ríthe na Laighean
Neara

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, gaiscíoch na gConnacht ba ea **Neara** (Sean-Ghaeilge **Nera**).

## ''Eachtra Neara''

Tharla eachtra draíochta Neara ar oíche Shamhna.  Le linn fleadh i Ráth Cruachan, thug Ailill a ndúshlán a laochra, 'sé sin, in ainneoin oíche Samhna agus gach olc a bhaineadh léi, maide sailí a cheangail ar chois fhir chrochta, ach ní raibh a mhisneach aige ach Neara.  I rith na heachtra, bhuail sé le bansidhe a thug cabhair dó.  I ndeireadh na dála, thug Neara rabhadh baoil do dhaoine Chruachan agus ansin d'éalaigh sé leis an mbansidhe sular iarr Méabh agus Aillil ar Fhearghas mac Róigh Cnoc Cruachan a scriosadh.

## Foinsí
* Samhain Myths 
* Cruachan

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Cethern mac Fintain

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, gaiscíoch na nUladh ab ea **Cethern mac Fintain** a thug cabhair do Chú Chulainn i rith an *[[Táin Bó Cuailnge]]*.

Agus Cú Chulainn ina luí, gortaithe tar éis a comhraic le Ferdia, chuaigh Ceithearn sa chath ar a charbad, lomnocht agus armtha ach le bior airgid.  Mharaigh sé mórán fear, ach gortaíodh é go dona.

Chuir Cú Chulainn fios ar dhochtúirí na gConnacht um Ceithearn a airde a thabhairt dó.  Dúirt an chéad doctor leis go bhfaigheadh sé bás de bharr a chréachtaí.  Cuir Ceithearn le buille a inchinn ad cúl a chinn amach agus d'iarr sé ar dara tuairim.  Dúirt naoi ndochtúir is daichead an rud céanna dó, agus mharaigh sé iad duine ar dhuine, seachas duine amháin nbharr fágadh ach gan mothú.  Sa deireadh, chuir Cú Chulainn fios ar dhochtúir Chonchúir, Fingín.

Scrúdaigh Fingín gach créacht ag Ceithearn, agus bhí sé in ann a rá leis conas a fhuair sé iad agus cé a thug.  Thug sé dhá rogha dó: é a leigheasadh ach cóireáil bliain iomlán; nó é bheith in ann ag an troid, ach nach mairfeadh sé ach le trí lá sa bhreis.  Roghnaigh Ceithearn an dara ceann acu.  D'iarr Fingín ar Chú Chulainn folcadán smeara a ullmhú, agus dúirt sé le Ceithearn dul a chodladh ann.  Chuir sé páirteanna carbaid ann in ionad a chuid easna, agus cheangail sé fráma an charbaid dá bholg chun a phutóga a choinnigh laistigh.  Tháinig bean chéile Cheithirn lena chuid arm, agus chuaigh sé ar ais sa chomhrac.

D'éirigh le na gConnacht nach raibh ach meall curtha air, filleadh ar ais go campa chun rabhadha thabhairt, agus chuir siad coróin Ailealla ar ghallán mar chluain.  Chuir Ceithearn a chlaíomh agus a dhorn tríd an gcloch.  Mharaigh sé fir ar feadh lae is oíche, go dtí gur timpeallaíodh é agus d'éag sé i mbun comhraic.

## Foinsí
* Cecile O'Rahilly (eag. & aistr.), *Táin Bó Cúalnge from the Book of Leinster*, Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1967, ll.&nbsp;234–239

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Mugain

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, banríon na nUladh ba ea **Mughain** Aiteannchaithreach iníon Eochach Fheidhligh, (Sean-Ghaeilge Mugain Etanchaitrech ingen Echach Feidlig), chomh maith le **Mumain**.  Dúradh gur bhean chéile í de striapaí rí na nUladh, Conchúr mac Neasa, a raibh mac acu darbh ainm Glaisne.  Deirfiúr athartha Mhéabha ba ea í.
Ciallaíonn a buafhocal, 'Aitinchairchech', go litriúil "gruaig choirp nó b'fhéidir caithir atá cosúil le aiteann."

## ''Macgníomhartha Chú Chulainn''

Nuair a tháinig Cú Chulainn ar ais go hEamhain Mhacha tar éis a chéad ruathar, bhí an oiread sin riastradh air go raibh imní ar na hUlaidh go scriosfadh sé iad.  Thug Mughain amach a bruinnealla, agus nocht siad a gcíocha os a chomhair.  Ní bhreathnódh Cú Chulainn orthu, agus bhí na hUlaidh in ann é a streachailt i mbairille uisce fuair isteach, a phléasc de bharr theastas a choirp.  Chuir siad é i ndara bairille isteach, agus  d'fhiuch an t-uisce.  Sa deireadh, i dtríú bairille, níor tharla ach gur tháinig an t-uisce suas go teocht dheas.

## ''Anbhás Laoghaire''
Fuair Laoghaire Buadach bás de bharr a caidrimh le hÁed, file Chonchúir.

Mharaigh na hUlaidh í de dheasca an cion a bhí acu uirthi, cé nach ndearna siad feimeamharú ach go hannamh.

## Príomhfhoinsí
* Joseph O'Neill, "Cath Boinde", Ériu 2 (1905), pp. 173-185
* Tochmarc Ferbe (remscél to the TBC)
** Windisch ed., tr.(German), "Tochmarc Ferbe", Irische Texte III/2, 1897, pp.&nbsp;445–556 .books.google
** Leahy,  A. H. tr., The courtship of Ferbe, (ills. by Caroline Watts), David Nutt, London 1902 pp.&nbsp;XXXII + 102, (p.xxvi pron. guide; appears in p.&nbsp;12). From Windisch's tr. books.google, IArchive
* Macgnimrada Conculainn "The boyhood deeds of Cú Chulainn" (this remscél is incorporated into TBC proper)
** Kinsella, tr., chapter headed "Cúchulainn's Boyhood Deeds", *The Táin* (1969), pp.&nbsp;76–92; (Mugain appears on p.&nbsp;92)
* Aided Loegairi
** Meyer, Kuno, ed., tr. "The Death of Lóegaire Búadach" in: *The Death-Tales of the Ulster Heroes*,*Todd Lecture Series* 14 (1906)

## Fofhoinsí
* Thurneysen, R., Irische Helden- und Konigsage (Halle, 1921), p.&nbsp;93
* Quiggin, A Dialect of Donegal (1906) wikisource
p.23

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Daniel Jacobs

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Daniel "Danny" Jacobs** a rugadh ar an 3 Feabhra, 1987 i mBrooklyn, Nua-Eabhrac. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Frank Tate

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Frank Tate** a rugadh ar an 27 Lúnasa, 1964 i nDetroit, Michigan. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Ardeaglais Strasbourg

Ardeaglais Chaitliceach atá suite i Strasbourg na Fraince í **Ardeaglais Rouen**.


Strassburg-Muenster-122-Turm-2005-gje.jpg
Strassburg-Muenster-126-von Suedwest-2017-gje.jpg
Strassburg-Muenster-152-Westfassade-Hauptportal-2017-gje.jpg
Strassburg-Muenster-168-Westfassade-Hauptportal-Tympanon-2017-gje.jpg
Strassburg-Muenster-178-Westfassade-Giebel ueber Portal-1987-gje.jpg
Strassburg-Muenster-190-Westfassade-Rosette-2005-gje.jpg
Strassburg-Muenster-326-zur Rosette-2017-gje.jpg
Strassburg-Muenster-334-Orgel-2017-gje.jpg


Catagóir:Creideamh san Fhrainc
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
Catagóir:Strasbourg (An Alsáis)
Le Havre

Is cathair suite sa Fhrainc í ** Le Havre**. Bhí 242,474 duine ina gcónaí Le Havre i 2009.

Catagóir:Cathracha na Fraince
Simon Hamilton

Is polaiteoir Briotanach é **Simon Hamilton** CTR (a rugadh 17 Márta 1977) i dTuaisceart Éireann, a bhí ina Aire Geilleagair i bhFeidhmeannacht Thuaisceart Éireann ó 2016 go dtí gur thit sé as a chéile i mí Eanáir 2017.  Toghadh é den chéad uair i 2007 chuig Tionól Thuaisceart Éireann mar bhall den Pháirtí Aontachtach Daonlathach (PAD) do Bhaile Loch Cuan.

## Oideachas
Fuair ​​Hamilton oideachas i Regent House School agus in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste agus céimeanna aige i stair / polaitíocht agus dlí. Bhí sé ina Chathaoirleach ar an Chumann Aontachtach san Ollscoil céanna agus ina bhall de Sheanad Ollscoil na Banríona.

## Gairmréim
Thosaigh Hamilton a ghairm mar iniúchóir le comhlacht cuntasaíochta i mBéal Feirste   fostaíodh é mar Oifigeach Polasaí don Pháirtí Aontachtach Daonlathach (PAD) i gCeanncheathrú an Pháirtí ó 2003 go dtí gur toghadh é chuig Tionól Thuaisceart Éireann i 2007. Toghadh é chuig Comhairle Buirge na hArda sa bhliain 2005, ach níor sheas sé arís sa Toghchán i 2011. Is é Hamilton rúnaí Chumann Bhaile Loch Cuan den PhAD  Leas-Chathaoirleach Chraobh Bhaile Nua na hArda den PhAD.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Carla Lockhart

Is polaiteoir aontachtach í **Carla Lockhart**, (a rugadh ar an 28 Feabhra 1985). Is ball í de Pháirtí Aontachtach Daonlathach.  I mí Nollaig 2019, bhí sí tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do An Bhanna Uachtarach.

## Féach freisin

* Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann
* An Bhanna Uachtarach

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Mná
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:An Bhanna Uachtarach (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Michael Nunn

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Michael John Nunn** a rugadh ar an 14 Aibreán, 1963 i nDavenport, Iowa. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
James Toney

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **James Nathaniel Toney** a rugadh ar an 24 Lúnasa 1968 in Ann Arbor, Michigan.

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Harvey Keitel

Is aisteoir Meiriceánach é **Harvey Keitel** a rugadh ar an 13 Bealtaine, 1939 i mBrooklyn i Nua-Eabhrac. 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Daoine beo
Max von Sydow

Is aisteoir Sualannach é **Max von Sydow** a rugadh **Carl Adolf von Sydow** ar an 10 Aibreán 1929 i Lund - 8 Márta 2020. 

Catagóir:Aisteoirí Sualannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Básanna in 2020
Coco Chanel

Ba dearthóir faisin Francach í **Gabrielle Bonheur "Coco" Chanel**, a rugadh ar an 19 Lúnasa 1883 i Páras, an Fhrainc agus a fuair bás ar an 10 Eanáir 1971.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1883
Catagóir:Básanna i 1971
Catagóir:Déantúsóirí Francacha
Catagóir:Dearthóirí faisin
Ardeaglais Bourges

Ardeaglais Chaitliceach atá suite i mBourges na Fraince í **Ardeaglais Bourges**.

Catagóir:Creideamh san Fhrainc
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
Lund

Is cathair suite san tSualainn í **Lund**. Bhí 	91,940 duine ina gcónaí Lund i 2018.

Catagóir:Cathracha na Sualainne
Nîmes

Is cathair suite san Fhrainc í **Nîmes**. Bhí 154,196 duine ina gcónaí Nîmes i 2016.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Fraince
Aix-en-Provence

Is cathair suite san Fhrainc í **Aix-en-Provence**. Bhí 146,385 duine ina gcónaí Aix-en-Provence i 2016.

Catagóir:Cathracha na Fraince
Ajaccio

Is cathair suite ar an an Chorsaic í ** Ajaccio**. Bhí 70,063 duine ina gcónaí Ajaccio i 2016.

Catagóir:Cathracha na Fraince
Arthur Abraham

clé|250px|mion|Arthur Abraham
Dornálaí Airméanach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Arthur Abraham** a rugadh **Avetik Abrahamyan** ar an 20 Feabhra 1980 in Eireaván, an Airméin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine Sóivéadach
Catagóir:Dornálaithe Airméanacha
Catagóir:Dornálaithe Gearmánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Inimircigh
Sebastian Sylvester

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Bernard Humphrey Hopkins Jr.** a rugadh ar an 9 Iúil 1980 i nGreifswald, an Ghearmáin. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Ardeaglais Santiago de Compostela

Ardeaglais Chaitliceach atá suite i lár Santiago de Compostela na Spáinne í **Ardeaglais Santiago de Compostela**.

Catagóir:An Ghailís
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Vichy

Is cathair suite san Fhrainc í **Vichy**. Bhí 24,797 duine ina gcónaí Vichy i 2016.

Catagóir:Cathracha na Fraince
John O'Dowd

Is polaiteoir de chuid Shinn Féin é **John Fitzgerald  O'Dowd** (rugadh ar 10 Bealtaine 1967 é) agus tá sé ina Chomhalta de Thionól Reachtach Thuaisceart Éireann don Bhanna Uachtarach.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Fir
Sam Soliman

Dornálaí Astrálach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Sam Soliman** a rugadh ar an 13 Samhain 1973 i Melbourne, Victoria. Sár-chicdhornálaí a bhí ann agus ghlacadh sé páirt i gcomortaisí Muay Thai chomh maith. Ní bhíonn sé páirteach i gcomortaisí ar bhunús gairmiúil a thuilleadh, ach tá sé ina theagascóir corpacmhainne, ag cuidiú go rialta le daoine gan lóistín chun a sláinte a choimeád suas. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Mosc–Ardeaglais an Córdoba

clé|250px|mion|Mosc–Ardeaglais an Córdoba
Ardeaglais Chaitliceach agus iar-mhosc atá suite i lár Andalúis na Spáinne í **Ardeaglais Muire an Deastógáil**.

Catagóir:Andalucía
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Scairdeán

Is struchtúr ornáideach suite i linn nó loch a chuirtear scairdeanna uisce san aer as é **scairdeán**.

## Tagairtí

Catagóir:Ailtireacht
Etarcomol

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, gaiscíoch na gConnacht ab ea **Éadarchomhol** (Sean-Ghaeilge **Etarcomol**).  Ba mhac *Eda* agus *Léthrenn* é, agus mac altrama Ailealla agus Méabha.

Ba é an chéad churadh a ndeachaigh i gcomhrac aonair in éadan Chú Chulainn.  Mharaigh Cú Chulainn é, á bhuaileadh trína chionn agus á scoilteadh go dtí a imleacán.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Forgall Monach

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, athair Eimhire ab ea **Forghall Monach** (Sean-Ghaeilge **Forgall Monach**).  Bhíodh cónaí air ag Luglochta Loga (*the gardens of* Lugh) i Lusca, Contae Bhaile Átha Cliath.

Thit laoch na nUladh Cú Chulainn i ngrá lena iníon óg, Eimhear, ach bhí Forgall in aghaidh an chleamhnais, ba chosúil toisc  nach raibh Fial, a iníon nóis sine,  fós pósta.  Thug sé cuairt ar na hUlaidh, faoi bhréagriocht rí na nGallach.  Mhol sé nárbh mhór do Chú Chulainn súil go hAlbain, chun teagasc leis an mbanghaiscíoch Scáthach, ag súil go bhfaighe sé bás sa thriail. 

Fad is a bhí Cú Chulainn thar lear, thairg sé Eimhear do Lughaidh mac Nóis, rí na Mumhan, ach nuair a chuala sé go raibh Emer i ngrá le Cú Chulainn, dhiúltaigh Lughaidh an cleamhnas.  Nuair a tháinig Cú Chulainn ar ais ó Albain, lán oilte, dhiúltaigh Forgall fós dó cleamhnas le hEimhear.  Rinne Cú Chulainn ruathar ar dhún Fhorghaill, ag marú ceathrar is fiche, d'fhuadaigh sé Eimhear agus ghoid sé taisce Fhorgaill.  Thit Forghall féin óna múir chosanta chun báis.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Garb mac Stairn

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, pearsa i scéalta próis agus duain i ndeireadh na 17ú haoise is ea **Garbh mac Stairn** (Sean-Ghaeilge **Garb**).  Maíonn gur  Lochlannach é, nó deirtear gur fathach ón oirthear é.

De réir cuir síos de chuid na nGarbhchríoch, tháinig sé go hÉirinn ag éilimh cánach, ach chloígh Cú Chulainn é agus bhain a cheann de.  Feictear é mar chéile comhraic i leagan béaloidis den Táin Bó Cúailnge ó Uibhist a Deas.

I scéal béaloidis eile de chuid na nGarbhchríoch, fathach a raibh cónaí air sa cheantar ab ea Garbh Mac Stairn.  Rinne Cú Chulainn iarracht a tharbh geal a ghoid.  Chuaigh Cú Chulainn faoi bhréagriocht tréadaí isteach sa teach, agus isteach ar na ceithre boinn i leaba bhean choibhche Ghairbh, agus cheap sí gur naíonán a bhí ann.

Deirtear chomh maith gurb ionann Garbh mac Starn agus Suaran mac Starno, rí na Lochlannach, nó an bunús de, sna saothair le James Macpherson luaite le hOisín.

## Foinsí
* 
*  Catalogued by Carmichael Watson Project.  This tale was recited by Eachann Mac-iosaig [or MacIssac], erroneously given as 'MacLeod' in the text, aka "Eachann Mac Ruaraidh",  a peasant of Ceannlangabhat, Iochdar, UIst a Chinnes Deas (South Uist), who heard it 60 years before from 'Ruary Rua' MacQuien.
* , lch.&nbsp;194–199, "LXXV. Guaigean Ladhrach 'S Loirean Spagach" (aistr. Crumple Toes agus Shamble Shanks).  Garb appears not in the primary example but in the appended variant, taken down from Neil Macalister, Port Charlotte, Islay, and written by Mr. Carmichael.
** Leagan 1890 ar sacred-texts.com
* : "Duan a' Ghairbh Mhic Stairn", ed., lch.&nbsp;17- "Ballad of the Garve Son of Starn", tr.,p.&nbsp;91- ("*An Garbh Mac Stairn* is a fusion of two variants, the one in Mac Nicol's collection and the other in Fletcher's collection, both.. in the Advocates' Library")

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Darren Barker

Dornálaí Sasanach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Darren Barker** a rugadh ar an 19 Bealtaine 1982 i Chipping Barnet, Londain. 

Catagóir:Dornálaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Móta Dhún Dealgan

Séadchomhartha Náisiúnta is ea **Móta Dhún Dealgan**, suite i nDún Dealgan, Contae Lú, Éire.
## Suíomh
Tá Móta Dhún Dealgan suite thost ó thuaidh de Dún Dealgan féin agus thiar ó Ascaill an Mhóta, ar dhroim óna bhfuil radharc ar Abhainn Chaisleán Dhún Dealgan.

## Seanscéal agus luathstair
De réir roinnt seanscéalta, is é an áit ar a tugadh Cú Chulainn ar an saol, agus is ann a lonnaigh sé féin sa Táin Bó Cúailgne. Maíonn Annála na gCeithre Máistrí gur tharla cath anseo in AD 500.

I gcuir síos luatha, ní ghlaoitear ar an áit ach *Dealga*, agus nuair cuireadh an *[[dún]]* leis tar éis 1002. D'fhéadfadh é dá bharr nár tógadh dún go dtí an linn sin. Tochlaíodh uaimh thalún Z-chruthach, 17m ar fad, isteach sa chnoc sa ré Gaelach.

## Móta Normannach

Creidtear gur thóg Bertram III de Verdun (c.1135–1192) Móta Dún Dealgan, le bábhún laistigh thiar thuaidh. Daingean de chuid Hugh de Lacy in 1210 ab ea é, ach thréig sé é agus *[[King John]]* ar a thóir ó thuaidh. Ar 14ú Deireadh Fómhair 1318, tharla *[[Battle of Faughart]]* (Cath Fochairde), áit a tháinig feachtas Bhrúis in Éirinn chun críche, le bás *[[Éadbhard Brús|Éadbhaird Bhrúis]]*.

## Baois
Thosaigh úinéir talún áitiúil darbh ainm Pádraig Ó Broin (Patrick Byrne, ar a tugadh go minic foghlaí de bharr foinse a shaibhris) teach Gotach a thógáil ar mhullach an chnoic. Rinneadh díobháil ar i rith an éirí amach 1798, agus níor fágadh ach túr caisealach ("Byrne's Folly" - Baois Uí Bhroin).

Atógadh an teach mar thearmann tuaithe in 1850 ag Thomas Vesey Dawson as an dteach, ach tháinig drochbhail air agus ceannaíodh é ag Cumann Seandálaíochta agus Staire Chontae Lú le bheith ina mhúsaem. Rinneadh thuilleadh díobhála air i rith an tréimhse réabhlóidí (1919–23).

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gcontae Lú