open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tonúlacht

Tréith ceoil a scríobhtar i ngléas, is é sin, le hairde ar leith mar phointe cluasach tagartha (bunaithe go daingean ag tús is deireadh, de ghnáth) agus láir na ngléasanna eile ag claonadh ina threo. Ó thaobh teoirice de, is í cloch coirnéil na tonúlachta na mórscalaí is na mionscálaí diatonacha, ina mbíonn na hairdí gaolmhar le tonach nó nóta gléis, ionas go bhfuil na hidirchéimeanna idir dhá chéim ar an scála mar an gcéanna, is cuma cén nóta a fheidhmíonn mar thonach. Ní cheadaíonn tonúlacht ach dhá mhodh (modh mór is modh beag), ach is féidir gach ceann acu seo a nochtadh le 12 ghléas cheadaithe, gach ceann gaolmhar le chéile i gcóras cliarlathach, bunaithe ar an oiread nótaí diatonacha atá i gcomhar acu. Tháinig an tonúlacht in ionad na módúlachta sa 16ú-17ú céad, agus d'fheidhmigh mar phríomhbhunús struchtúrtha i saothair cheoil ar feadh 250 bliain. Tháinig sí faoi léigear ag deireadh an 19ú céad nuair a tháinig méadú ar an oiread crómatachais, nó úsáid nótaí ó thaobh amuigh den scála diatonach, agus a lagaíodh aireachtáil chluasach an tonaigh. Sa 20ú céad tairgeadh roinnt mhaith córas malartach. 

## Tagairtí
Topagrafaíocht

250px|mionsamhail|deas|Léarscáil thopagrafach
Staidéar ar airíonna fisiciúla dhromchla an Domhain, cosúil le rilíf, ithir, fásra is eile. Léiríonn léarscáil thopagrafach eolas cosúil le hairde os cionn na farraige agus grádán trí shiombailí is scáthlínithe áirithe chun comhairdí is airde pointí a cur in iúl. 

## Tagairtí


Catagóir:Cartagrafaíocht
Catagóir:Tíreolaíocht
Tópás

Mianra sileacáit alúmanaim (Al2SiO4(OH, F)2), a fhaightear i gcarraigeacha doigheartha, peigmitítí is féitheacha, le raon dathanna ó neamhdhathach go buí is gorm. Úsáidtear mar sheoid é. 

## Tagairtí
Tor an fhéileacáin

Tom nó crann beag duillsilteach is ea **tor an fhéileacán** nó **an bhúidlia chorcra** (*Buddleja davidii*). Tá sé dúchasach do réigiúin theo, agus saothraítear is nádúraítear é i gcuid mhaith réigiún eile. Bláthanna beag, i ndathanna éagsúla, go minic cumhra, bailithe i spící dlútha nó crobhaingí cruinneogacha. An-tarraingteach d'fheithidí, féileacáin go háirithe, rud a mhíníonn an t-ainm.

Tor é seo a chuir an luibheolaí Éireannach Agaistín Henry
chun na hEorpa ón tSín ag deireadh an 19ú haois mar thor
ornáideach. Tugadh faoi deara go raibh sé ionrach den chéad uair nuair a choilínigh sé láithreacha buama i Londain le linn an Dara
Cogadh Domhanda. In Éirinn, tá sé ag scaipeadh go seasta
ó na 1960idí, ag coilíniú ballaí, talamh bán, láithreáin tógála
thréigthe agus áit ar bith eile ar féidir leis greim a fháil, fiú thuas go hard ar fhoirgnimh

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Crainn
Toradh aráin

Crann síorghlas a fhásann 12-18 m ar airde, dúchasach don Mhalaeisia, is dócha, is ea an **crann torthaí aráin**. Na duilleoga snasta ubhchruthach go domhain maothánach gar don bharr. Na bláthanna fireanna i gcaitíní gearra. Na bláthanna baineanna i gcinn cholgacha, aicéiní, agus gabhdán spúinsiúil a leathann amach i dtoradh iolrach cruinn, 10-20 cm ar trastomhas, glas/scothdhonn nuair a bhíonn sé aibí, lán de bhia bán snáithíneach. Tugadh isteach d'oileáin an Aigéin Chiúin theas é sa réamhstair, agus is bunábhar bia ansin é. Tógadh don iarthar é ar bhord an Bounty. 

## Tagairtí
Toradh cíobhaí

mion|Cíobhaíonna
Planda dreapaire adhmadach atá dúchasach don tSín is ea an **cíobhaí**. Tugtar *an [[spíonán]] Síneach* air uaireanta chomh maith. Saothraítear an cíobhaí go forleathan ar bhonn trádálach sa Nua-Shéalainn is tíortha eile. Na duilleoga garbh, ubh- is croíchruthach; na bláthanna buíbhán, le 6 pheiteal i gcrobhaingí ascallacha; na torthaí leathfhada ubhchruthach, fionnaitheach le ribí scothdhearga/glasa; an bia glas milis le síolta dubha mórthimpeall uirthi.

## Tagairtí

Catagóir:Torthaí
Torann teirmeach

Torann leictreonach i gciorcaid leictreonacha, comhartha cúlrach de bharr iarmhairtí teirmeacha a cheileann an fíorchomhartha i méid áirithe. Éiríonn sé de bharr gluaiseacht randamach teirmeach na leictreon seolta i gcomhbhaill friotaíochta, agus laghdaítear é nuair a laghdaítear an teocht is/nó an fhriotaíocht. Foinse amháin leis an tsiosarnach i gclosaimplitheoirí. 

## Tagairtí
Torcán craobhach

Is éard is **torcán craobhach** (nó **torcán**) ann ná creimire a bhfuil cuid dá ribí gruaige mionathraithe ina spíonta fada géara. 

Maireann sé i ngnáthóga éagsúla. Suas le 30 speiceas díobh ann, baill a mhaireann ar an talamh sa Seandomhan (fine Hystricidae), agus baill a mhaireann go forleathan i gcrainn sa Domhan Úr (fine Erethizontidae). Is laistigh den infrea-ord Hystricognathi an dá fhine seo, in éineacht leis na sinsilí, na cadhpúnna, agus roinnt creimirí eile. Mar sin, ní grúpa tacsanomaíochta iad na torcáin chraobhacha.  

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Creimirí
Tormán sonach

Is éard is **tormán sonach** ann ná brúthonn turrainge a chruthaíonn aerárthach (nó aon diúracán eile) a thaistealaíonn ar luas forshonach, is é sin, le machuimhir níos mó ná Ma 1. Cruthaítear an tormán go leanúnach, agus taistealaíonn sé amach ón aerárthach. Nuair a shroicheann sé an talamh, cloistear é mar thailm mhór. Braitheann a dhéine ag an talamh ar airde an aerárthaigh, an patrún eitilte, is an aimsir, ach is féidir go mbeidh sé láidir a dhóthain chun damáiste a dhéanamh d'fhoirgnimh.

## Tagairtí
Tornádó

mionsamhail|Tornádó gar d'Anadarko, Oklahoma
Cuaifeach fhíordhian dhorcha, ar chruth fóiséid, a chruthaítear le linn drochstoirm toirní, is ea **tornádó** nó **camanfa**.  De bhrí go bhfuil sé lán de dheannach, galuisce is bruscar eile, tá an tornádó dorcha. Bíonn gaotha móra, tintreach is báisteach throm i gcónaí ann chomh maith le tornádó. 

## Meitéareolaíocht
Ní fios fós go cinnte cad iad na coinníollacha is gá chun tornádó a chur ar siúl, ach tá an dealramh ar an scéal gur gá aer tirim fuar, gaotha láidre go hard san atmaisféar, agus aer tais te go híseal. Éiríonn an t-aer te, agus brostaíonn aer isteach ar mhodh guairneach, cosúil leis an uisce ag rith amach as umar folctha.
mion
Is measa milltí ar fad tornádó ná an bhunstoirm toirní. Taobh istigh de, tá an brú níos ísle ná brú an atmaisféir mórthimpeall air. Mar sin, má ghabhtar teach le doirse is fuinneoga dúnta istigh ann, pléascann an teach. De ghnáth ní bhíonn bun an tornádó ró-leathan, idir méadar is cúpla ciliméadar, agus ní dhéantar damáiste ach do limistéar tíre dá leithead sin. 

Má thrasnaíonn tornádó loch nó farraige, cruthaítear buinne uisce de bhrí go súnn an t-isliú brú an t-uisce isteach ann. 
mion|Yancheng

## Tíreolaíocht
Tarlaíonn tornádónna os cionn na Machairí Móra sna Stáit Aontaithe go rialta, go minic san earrach is tús an tsamhraidh. 

## Tubaistí
* Ar an 18 Márta 1925, bhuail "Tornádó na dTrí Stát" Missouri, Illinois agus Indiana ag marú 695 duine agus ag gortú breis is 2,000.

## Tagairtí

Catagóir:Gaoth
Catagóir:Stoirmeacha
Catagóir:Teagmhais aimsire
Tornapa

Is glasra crua gairdín bliantúil nó débhliantúil a fhásann 1 m ar airde é an **Tornapa** (*meacan ráibe* uaireanta). Tá sé gealghlas le duilleoga an-liopacha, na bláthanna buí croischruthach, gaolmhar le cabáiste, ach le tiúbair inite. Is iad na príomhchineálacha *[[Brassica rapa]]*, le tiúbair bhána, agus rutabaga nó svaeid (*Brassica napus*) le tiúbair bhuí. Sa tornapa saothraithe tá bunfhréamh thiúbrach inite, agus fástar go forleathan é mar ghlasra is foráiste ainmhithe. Sa tornapa fiáin ní bhíonn bunfhréamh ata.

## Tagairtí

Catagóir:Glasraí fréimhe
Catagóir:Meacain
Evangelista Torricelli

Fisiceoir is matamaiticeoir a rugadh i bhFaenza na hIodáile ab ea **Evangelista Torricelli** (1608 – 1647). Rinne sé taighde ar fholús. D'fhionn sé iarmhairt bhrú an atmaisféir ar uisce i gcaidéal suite. Chuir sé síos don chéad uair ar bhairiméadar, feadán Torricelli (1643). 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1608
Catagóir:Básanna i 1647
Catagóir:Fisiceoirí Iodálacha
Catagóir:matamaiticeoirí Iodálacha
Tosach míostraithe

An chéad sreabhadh fola míostraithe sa bhean, a tharlaíonn i rith an chaithreachais, ag 10-15 bliain d'aois, ag brath ar staid ghéiniteach, cothaithe is mhothúchánach na mná óige. Comhartha ar theacht na haibíochta atáirgthe, ach ní chiallaíonn sé go bhfuil torthúlacht iomlán sroichte. Moillítear an staid sin go mbunaítear patrún fásta thál na hormón pitiútach is gónadach, go mbíonn an timthriall míosta rialta, agus go dtarlaíonn ubhsceitheadh. 

## Tagairtí
Torr

Seanaonad brú, ainmnithe as Evangelista Torricelli, a úsáidtear fós i bhfisic an fholúis. Sainmhínithe i leith brú caighdeánach an atmaisféir. Is ionann 760 torr agus brú caighdeánach, nó is ionann 1 torr agus brú 1 mm Hg. Is ionann 1 torr agus 133.3 Pa (pascal, aonad an SI) 

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Siondróm Tourette

Neamhord tearc nach eol cén fáth go dtarlaíonn sé. Is amhlaidh a dhéanann duine gluaiseachtaí tréimhsiúla matán is rachtanna guthacha, gan a bheith in ann é féin a shrianadh. De ghnáth baineann preabanna matánacha leis an aghaidh i bhfoirm grainceanna is caochadh súl. Tarlaíonn fuaimnithe arda, gnúsachtaí is glórtha, frásaí gearra nó gáirsiúlacht dhoshrianta. Na preabanna matánacha níos measa nuair a bhíonn duine faoi strus mothúchánach, ach ní bhíonn an t-iompar seo i láthair le linn codlata. Tarlaíonn sé níos minice do buachaillí ná cailíní, agus tosaíonn nuair a bhíonn duine 7-8 mbliain d'aois. Ní trom an neamhord é, ach is féidir go mbeidh sé an-réabach dá shaol, dá scolaíocht go háirithe, agus ina chúis náire do dhaoine fásta.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Siondróim
Charles Hard Townes

Fisiceoir a rugadh i nGreenville, Carolina Theas ab ea **Charles Hard Townes** (28 Iúil 1915 – 27 Eanáir 2015). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice le Nikolai Basov is Alexandr Prokhorov i 1964 as a shaothar chun an méasar agus an léasar a fhorbairt.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Básanna in 2015
Catagóir:Daoine a rugadh i 1915
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
John Sealy Townsend

Fisiceoir a rugadh i nGaillimh ab ea **John Sealy Townsend** (7 Meitheamh 1868 &ndash; 16 Feabhra 1957). Agus é ag obair in Ollscoil Oxford, shaothraigh sé teoiric na n-imbhuailtí chun cur síos ar ianú móilíní trí imbhuailtí le hiain. D'fhoilsigh sé an leabhar mínithe *The Theory of Ionisation of Gases by Collision* (Teoiric Ianú Gás trí Imbhualadh, 1910) agus leabhair shuntasacha eile ar thonnta raidió (1943) is radaíocht leictreamaighnéadach (1951). Fuair sé bás in Oxford Shasana.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1868
Catagóir:Básanna i 1957
Catagóir:Fisiceoirí Éireannacha
Trabhairtín

Is éard is **trabhairtín** ann ná saghas aolchloiche a chruthaítear trí dheascadh i dtoibreacha nó srutháin atá tiubh le carbónáit chailcíte thuaslagtha. Nuair a bhíonn sé póiriúil agus cuma spúinsiúil air, tugtar *calc tufa* air. Tochlaítear go forleathan i dTuscáin na hIodáile agus úsáidtear mar chloch phábhála é.

## Tagairtí
Tracóg

mion|Léaráid de thracóg
Is éard is **tracóg** ann ná cabhail a bhíonn ceangailte le long a dhéantar in éigeandáil as ábhair a shnámhfaidh, chun cosc a chur le himeacht róthapa loinge le gaoth. Tugtar *cochall moille* air freisin. Ceanglaítear go docht le cábla cruach agus scaoiltear amach ó thosach na loinge é.

## Tagairtí

Catagóir:Mairnéalacht
Tracóime

Ionfhabhtú na súile de bharr an bhaictéir *Clamydia trachomatis*. Eindéimeach i dtíortha bochta, an chúis inseachanta daille is mó ar Domhan. Aistrítear na baictéir ó pháiste go páiste, agus cuireann siad isteach ar na caipíní súile, á n-athlasadh. Le hathionfhabhtuithe, tagann coilm ar na caipíní agus iompaíonn na fabhraí isteach. Greannaíonn siad dromchla na súile is déanann damáiste dó, agus faoi dheireadh cailltear radharc na súile go hiomlán. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair bhaictéaracha
Trádghaotha

Gaotha a shéideann ó chrios a mbíonn brú ard ann, lárnaithe ar Thrópaic an Phortáin (23.5° ó thuaidh) is Trópaic an Ghabhair (23.5° ó dheas), i dtreo an chreasa idirthrópaicigh inréimnigh ag an meánchiorcal. Sa leathsféar thuaidh séideann na trádghaotha ón taobh thoir thuaidh, ach sa leathsféar theas ón taobh thoir theas. Níos láidre os cionn farraige ná os cionn talún.

## Tagairtí
Trádmharc

mion|Siombal a léiríonn go bhfuil an rud faoio thrádmharc
Siombail a chuirtear ar earra le cur in iúl go ndearna comhlacht áirithe é. Nuair a chláraítear an trádmharc, bíonn sé mídhleathach úsáid a bhaint as gan údarás. Comhartha tábhachtach margaíochta a úsáidtear chun ionannas is íomhá láidir branda a chruthú don earra. Sna Stáit Aontaithe cuimsíonn an trádmharc an tsiombail ®, le taispeáint gur cláraíodh é. 

## Tagairtí
Traein ardaithe go maighnéadach

Sa ghnáth-thraein leictreach faightear an tiomáint ar mhodh leictreamaighnéadach sa mhótar, agus is gá í a chur i bhfeidhm ar na rotha le giaranna. Bíonn ar an traein sin oibriú i gcoinne na frithchuimilte idir rotha is ráillí an t-am ar fad. Tá na Seapánaigh, na Gearmánaigh is na Meiriceánaigh i mbun traenacha de shaghas nua a shaothrú nach mbeidh rotha orthu ach iad ardaithe mar a bheadh ar adhartán maighnéadach, pol maighnéid amháin i mbun na traenach is pol den tsín chéanna sa bhóthar faoi, ionas go n-éarfaidh siad a chéile gan aon fhrithchuimilt ar fiú trácht uirthi. Ag an am céanna bainfear feidhm as mótair líneacha leictreacha chun an tiomáint a sholáthar. Trí na mótair seo a rialú go leictreonach, féadfar idir luasghéarú is luasmhoilliú a imirt go héasca ar an traein ar mhodh leictreach/leictreonach. Meastar go mbeidh na traenacha seo an-chostasach, ach tá sé i gceist luas 400 km u-1 a bhaint amach leo, rud a chuirfidh in iomaíocht le heitleáin iad i gcomhair aistear meánfhada. Táthar cinnte go leor go bhfuil na teicneolaíochtaí is gá ar fáil chun go n-éireoidh le tógáil is feidhmiú na dtraenacha seo, ach níltear cinnte fós go n-éireoidh leo ar bhonn eacnamaíochta. Beidh seans níos fearr go n-éireoidh leis an teicneolaíocht nuair a bheidh sreanga forsheoltacha saor go leor. Tá líne ghairid thrialach traenach den saghas seo i bhfeidhm i Shang-hai.

## Tagairtí
Traiseoladh

mion|An mheicníocht chromáin is sleamhnóra ar inneall peitril ceithre bhuille (Timthriall Otto):<br>

'''1'''. An buille súchán - Tarraingítear isteach aer agus breosla galaithe .<br>
'''2'''. An buille comhbhrúcháin - Comhbhrúitear agus adhntar breosla galaithe agus aer.<br>
'''3'''. An buille cumhachta -Adhntar breosla agus brúitear an loine síos.<br>
'''4'''. An buile sceite - Tiomsaítear deatach sceite amach.
[mion|[Gluaisteán]]
Córas in inneall a sheolann an chumhacht a ghineann an t-inneall don phointe a bhfuil úsáid le baint aisti. 

De ghnáth bíonn comhbhaill cosúil le giaranna, seaftaí, crága, slabhraí is beilteanna sa chóras seo. Is féidir modhanna meicniúla eile is modhanna leictreacha a úsáid chomh maith.

## Tagairtí

Catagóir:Gluaisteáin
Catagóir:Meicnic
Catagóir:Meaisíní
Trasaire

Is éard is **trasaire** ann ná ríomhaire aonslisne a d'fhorbair comhlacht Inmos sa Bhreatain, chun cuid mhaith oibríochtaí a dhéanamh go comhuaineach agus próiseáil chomhuaineach thapa a chur i gcrích le roinnt trasairí. Tá córais ann le níos mó ná 1,000 trasaire a fheidhmíonn go rathúil. Dearadh teanga chláraithe nua, OCCAM, le plé leis na feistí seo. 

## Tagairtí
Tras-scríobh

Sa ghéinitic, is éard is **tras-scríobh** ann ná próiseas ina ndéantar cóip chomhlántach RNA de ghéin ar leith ar an DNA. Ní mór go mbeidh an DNA nó an chrómaitin i gcumraíocht oscailte chun gur féidir leis na próitéiní ar leith (na fachtóirí tras-scríofa) ceangal le tionscnóir na géine atá le tras-scríobh. Einsímí, a dtugtar *polaiméaráisí RNA* orthu, a chuireann tras-scríobh i bhfeidhm. Go minic bíonn tras-scríobh mar seo deilíneach.

## Tagairtí
Traschur oiliúna

An iarmhairt a bhíonn ag déanamh taisc amháin ar dhéanamh tascanna eile ina dhiaidh sin. Is féidir go ndéanfar na tascanna déanacha níos fearr ná a dhéanfadh grúpa cóimheasta (aistriú dearfach), nó níos measa (aistriú diúltach). Is gá aon aistriú gan iarraidh mar seo a chur san áireamh agus turgnaimh á ndearadh ina n-úsáidtear cuid mhaith cóireálacha ar ghrúpa turgnamhach daoine. 

## Tagairtí
Trasdul (géinitic)

Sa ghéinitic, saghas sócháin trí mhalartú i DNA agus/nó RNA, ina malartaítear púirín amháin leis an gceann eile, nó pirimidín amháin leis an gceann eile. Is féidir é a dhéanamh le mutaiginí cosúil le hocsaíd nítriúil, hiodrocsalaimín is analóga na mbun. 

## Tagairtí
Trasfhoirmeoir

mion|150px|Trasfhoirmeoir dáileacháin ar chuaille
Séard atá i gceist le **trasfhoirmeoir** nó **claochladán** ná gléas leictreach a aistríonn fuinneamh idir dhá chiorcad nó níos mó trí mheán ionduchtú leictreamaighnéadach.

Gléas fíorthábhachtach i gcórais srutha ailtéarnaigh (SA) is ea trasfhoirmeoir. Nuair a shreabhann sruth ailtéarnach i gcorna, gintear réimse ailtéarnach maighnéadach i dtimpeallacht an chorna sin. Má chuirtear corna eile sa timpeallacht, tagann an dara corna faoi thionchar an réimse athraithigh, agus ionduchtaítear voltas ann. Is féidir an ceangal idir an voltas V1 a chuirtear i bhfeidhm ar an gcéad chorna (an corna príomhúil) le n1 imchastaí is an voltas V2 a ionduchtaítear sa dara corna (an corna tánaisteach) le n2 imchastaí a scríobh mar V1/V2 = n1/n2. Cóimheas na n-imchastaí is ea an cóimheas n1/n2. Trasfhoirmeoir atá sa chóras seo. De ghnáth méadaítear an réimse a thrasnaíonn an corna tánaisteach le croíleacán bogiarainn a chur i gcroílár an dá chorna. Cuimsíonn an croíleacán seo formhór an fhlosca mhaighnéadaigh a ghineann an corna príomhúil, agus stiúrann tríd an gcorna tánaisteach é. Nuair is mó n2 ná n1, is mó V2 ná V1 agus tugtar *trasfhoirmeoir uaschéimneach* air. Is trasfhoirmeoir íoschéimneach é nuair is lú n2 ná n1 agus is lú V2 ná V1. Bíonn an sruth sa chiorcad tánaisteach níos lú ná an príomhshruth nuair is trasfhoirmeoir uaschéimneach atá i gceist. Is tábhachtach an toradh seo nuair a bhíonn an custaiméir i bhfad ón ngineadóir. De bhrí gur fada an cúrsa, tarlaionn ídiú cumhachta i bhfriotaíocht na sreinge tarchurtha agus méadaíonn an t-ídiú seo de réir cearnú an tsrutha thánaistigh. Má laghdaítear an sruth, is mór an choigilt cumhachta dá bharr. Mar sin, is gnách do sholáthróirí leictreachais an chumhacht a tharchur ar ardvoltas — ar ardteannas, mar a deirtear — agus mar sin le sruth íseal. Gar don dineamó gineadóra, baintear úsáid as trasfhoirmeoir uaschéimneach chun an voltas a ardú go luach ard mar 11 kV nó fiú 220 kV. Tarchuirtear an chumhacht ar feadh na sreinge fada go dtí an custaiméar ar ardvoltas agus le luach íseal srutha. Ansin, gar d'áitreabh an chustaiméara, laghdaítear an voltas le trasfhoirmeoir íoschéimneach, roimh an gcumhacht a sholáthar ag 220 V.

## Tagairtí

Catagóir:Cumhacht
Catagóir:Fuinneamh
Catagóir:Leictreachas
Trasghéineach

Aidiacht chun cur síos ar orgánach saorga ina bhfuil cóipeanna breise DNA ón ngné chéanna nó DNA coimhthíoch ó ghné eile neamhghaolta. Déantar a leithéid sa tsaotharlann trí DNA a chur isteach i siogóit nó cealla ar bhealaí éagsúla, agus ansin ligean dóibh forbairt go normálta. Is plandaí trasghéineacha iad barra a mionathraíodh go géiniteach. Na muca a forbraíodh i gcomhair trasphlandú croí do dhaoine, is trasghéineach iad maidir le próitéiní daonna ar leith. 

## Tagairtí
Trasghnéasach

thumb|mion|Mná trasghnéasacha
Duine a d'athraigh a (h)iompar, a c(h)uma fhisiciúil, is a c(h)olainn (trí mháinliacht, nó hormóin a ionghabháil) chuig na tréithe sin a bhaineann leis an ngnéas eile. Foirm athrú inscne is ea an t-athrú seo, a dhéanann duine le hanatamaíocht normálta a thuigeann go bhfuil sé/sí normálta go fisiciúil, ach ar mian leis/léi athrú don ghnéas eile.

Cheap Magnus Hirschfeld an focal *transsexualismus* sa Ghearmáinis in 1923 (agus David Oliver Cauldwell *transsexual* i mBéarla in 1949). 

Bhí an céad obráid trasghnéasach in 1930 sa Ghearmáin, le Magnus Hirschfeld i mbun. 

Is iad Lili Elbe, Christine Jorgensen, Lou Sullivan, Sandy Stone, Patrick Califia, Susan Stryker, Kate Bornstein, S. Bear Bergman, Buck Angel, Janet Mock, Laverne Cox, Caitlyn Jenner, agus Jonathan Rachel Clynch daoine trasghnéasach cáiliúla

clé|mion|Fear trasghnéasach Géarmanach

## Féach freisin
* Léinn trasinscnigh
* Genderqueer
* LADT

## Tagairtí

Catagóir:Trasghnéasachas
Catagóir:Socheolaíocht
Trasnaíocht

Feiniméan a tharlaíonn san fhisic nuair a théann dhá thonn den mhinicíocht chéanna, nó minicíochtaí an-ghar dá chéile, trí phointe ag an am céanna. Forshuíonn an dá thonn ar a chéile, agus is ionann a dtarlaíonn is suimiú an dá thonn ag gach meandar. Braitheann an patrún trasnaíochta ar phais choibhneasta na dtonnta. Iarmhairtí trasnaíochta is ea béimeanna san fhuaim agus díraonadh san fhuaim is an solas. Chun trasnaíocht a bhrath le solas, is gá solas ar dhath amháin (tonnfhad amháin) ó fhoinse amháin a chur trí dhá scoiltín chomhthreomhara i mbac teimhneach, agus an dá chuid a thagann trí na scoiltíní a chaitheamh ar scáileán. Feictear frainsí comhthreomhara dorcha is geala ar an scáileán, ag léiriú trasnaíochta cuidithí (frainse geal) mar a mbíonn an dá thonn ón dá scoiltín i bpas le chéile, agus trasnaíocht mhillteach (frainsí dorcha) mar a mbíonn an dá thonn leath-thonnfhad as comhphas. Rinne an fisiceoir  Sasanach Thomas Young an turgnamh seo den chéad uair i 1801, léiriú cumasach ar nádúr tonnach an tsolais.

## Tagairtí
Trasnaíocht bhreac

Teicníocht a úsáidtear i réalteolaíocht optúil is infridhearg chun íomhánna ardghéire a tháirgeadh. Déanann sí an-chuid nochtaí gearra a phróiseáil ar bhealach a bhaineann amach iarmhairtí mionghluaiseachtaí neamhrialta (glioscarnach) de bharr suaiteachta san atmaisféar. 

## Tagairtí
Trasnamhéadar

Feiste atá bunaithe ar mhonatóiriú an phatrún trasnaíochta a dhéanann dhá léas thonnacha solais as foinse solais amháin. Má tharlaíonn athruithe i léas amháin, mar shampla ag taisteal trí ghás ar leith, tarlaíonn athruithe sa phatrún trasnaíochta. Baintear feidhm as an bhfeiniméan seo i staidéar sreabhadh gás, tolláin gaoithe, is plasmafhisic. Is saghas trasnamhéadair an léasarghíreascóp fáinne. Tá brathadóirí tonn imtharraingthe ann atá bunaithe ar thrasnamhéadair atá in ann díláithrithe chomh beag le 10-18 m a thomhas. Sna radaiteileascóip eagair, is féidir na comharthaí a ghlactar ó na miasa glactha a chur le chéile ar mhodh trasnaíochta is an taifeach a fheabhsú go mór. 

## Tagairtí
Trasraitheoir

thumb| Comhchodanna ilchineálacha leictreonacha - trasraitheoirí dépholacha éagsúla. Cineálacha ó bharr go chlé: TO-92, GO-225, GO-220, GO-18 taobh clé bun (cás cruach).
Is feiste leathsheoltóra é an **trasraitheoir** a úsáidtear chun comharthaí leictreonacha agus agus cumhacht leictreach a mhéadú nó a athrú. Tá sé comhdhéanta d’ábhar leathsheoltóra de ghnáth, le trí chónasc ar a laghad le haghaidh naisc le ciorcad seachtrach. Ceann amháin leis an tiomsaitheoir, ceann leis an mbun agus an ceann eile leis an astaíre. Má chuirtear voltas nó sruth i bhfeidhm ar phéire amháin de chonaisc an leathsheoltóra rialaíonn sé an sruth trí phéire cónasc eile. Toisc gur féidir an chumhacht rialaithe (aschur) a bheith níos airde ná an chumhacht rialaithe (ionchur), is féidir le trasraitheoir comhartha a mhéadú. Sa lá atá inniu ann, bíonn roinnt trasraitheoirí ar fáil ina n-aonar, ach tá go leor eile le fáil réamhphacáiste i gciorcad comhtháite  

An bloc tógála bunúsach de chuid na nghléasanna leictreonacha nua-aimseartha is ea an trasraitheoir, agus tá sé uileláithreach i gcórais leictreonacha nua-aimseartha. Chuir Julius Edgar Lilienfeld trasraitheoir tionchar réimse (TTR) faoi phaitinn, sa bhliain 1926 , ach níorbh fhéidir gléas oibre a thógáil ag an am sin. Ba é an chéad gléas a cuireadh i bhfeidhm go praiticiúil ná trasraitheoir pointe teagmhála a chum an fisiceoirí Meiriceánacha John Bardeen, Walter Brattain, agus William Shockley, sa bhliain 1947. Chuir an t-raisitheoir réabhlóid ar bun i réimse na leictreonaice, agus réitigh siad an bealach i gcomhair raidiónna, áireamhán agus ríomhairí níos lú agus níos saoire, i measc rudaí eile. Tá an t-traisitheoir ar liosta na ngarspriocanna de chuid na leictreonaice ag an IEEE , roinn Bardeen, Brattain, agus Shockley Duais Nobel 1956, san Fhisic as a n-éachtaí. .

I gcás na leathsheoltóirí atá bunaithe ar an dúil sileacan, déantar a n-airíonna a mhionathrú trí dhúile eisíontais a mheascadh leis an mbunsileacan.  

Déantar ceapairí pnp is npn mar thrasraitheoirí. 
clé|mion|an trasraitheoir pointe teagmhála

## Teicneolaíocht
Suimítear glacóirí leictreon, indiam, bórón nó alúmanam, chun an t-ábhar a dhéanamh ina p-chineál. Is deontóirí leictreon, antamáon, arsanaic nó fosfar, a shuimítear chun n-chineál a dhéanamh. 

Is feistí beaga tathagacha slána (de bhrí go bhfeidhmíonn siad ag voltas íseal) iad, agus ní gá ach cumhacht íseal len iad a fheidhmiú. 
mion

## Feidhmeanna
Úsáidtear na trasraitheoirí in aimplitheoirí, ascaltóirí is coigeartóirí.

## Stair
clé|mion|Bardeen, Shockley agus Brattain i mBell, NJ, sa bhliain 1948
Sa bhliain 1947, rinne eolaithe i mBell Laboratories, New Jersey, fionnachtain mhór nuair a dhear siad an trasraitheoir pointe teagmhála. Cheap William Shockley, John Bardeen agus Walter Brattain an trasraitheoir pointe teagmhála, rud a chuir tús le réabhlóid sa leictreonaic —cúrsaí raidió, teilifíse, teileachumarsáide is ríomhaireachta. Bhuaigh siad Duais Nobel na Fisicesa bhliain 1956
mion
Tháinig an trasraitheoir in ionad na bhfeadán teirmianach i ngach gaireas leictreonach, agus chuir réabhlóid i bhfeidhm ar chiorcaid leictreonacha.

## Tagairtí
Tréadaíocht

Slí bheatha feirmeoireachta ar sainiúil di tógáil tréada ainmhithe, cosúil le heallach, caoirigh, camaill, réinfhianna, gabhair nó lámaí. Coitianta go leor in aeráidí tirime sléibhtiúla, nó aeráidí an-fhuara nach bhfuil oiriúnach le haghaidh talmhaíochta. Tá grúpaí ann a dhéanann an dá shaghas feirmeoireachta. Is daoine fáin cuid mhaith de na treibheanna tréadacha, a thaistealaíonn chun talamh mhaith féaraigh a aimsiú. Agus iad ag taisteal úsáideann siad ainmhithe chun earraí a iompar. D'éirigh cuid acu ina dtrádálaithe fadtriallacha tábhachtacha. Le linn tréimhse an choilíneachais, cuireadh bac suntasach ar imirce na ndaoine tréadacha i dtíortha áirithe. Uaireanta leathnaigh talmhaíocht isteach ar chimíneacht na tréadaíochta (mar a tharla in Uganda is réigiún na Másaíoch in oirthear na hAfraice) agus d'fhulaing na tréadaithe gortaí marfacha, is fulaingíonn fós. 

## Tagairtí
Treapánadh

Ba é **treapánadh** ceann de na hobráidí máinliachta is luaithe. Is éard a bhí i gceist ná dronuilleog nó diosca cnáimhe a bhaint ó bhoghta na blaoisce chun an brú san inchinn de bharr briseadh na blaoisce a mhaolú. Cásanna réamhstairiúla ar eolas ón Eoraip, Meiriceá Thuaidh is Theas, réigiún an Aigéin Chiúin, an Afraic is an Áise. An ionstraim a d'úsáidtí, a dtugtar *treifín* uirthi anois, úsáidtear go coitianta fós í in obráidí néaramháinliachta.

## Tagairtí
An Tréimhse Threasach

Is seantéarma geolaíochta, i léig anois, é **an Tréimhse Threasach** ar an tréimhse is luaithe den dá thréimhse sa ré Chéineasóch, ó 65 milliún go 2.6 milliún bliain ó shin. Cuimsíonn an tréimhse Threasach dhá thréimhse de réir téarmaíocht an lae inniu: an Tréimhse Phailéigéineach agus an Tréimhse Neoigineach. Go luath sa tréimhse tharla tógáil ollmhór sléibhte (na hAlpa, na Himileithe, na hAindéis, na Creagaigh) agus rinneadh éagsúlacht mhór i measc na mamach.

## Tagairtí
Tréidliacht

300px|mionsamhail|deas|Tréidlianna i mbun oibre
Eolaíocht a phléann le galair ainmhithe, a gcóireáil is a seachaint. Baineann sí go príomha le hainmhithe ceansaithe is ainmhithe i zúnna. Bíonn cumainn tréidliachta i gcuid mhaith tíortha, agus fo-ghrúpaí chun díriú ar ainmhithe ar leith, mar shampla capaill nó ainmhithe beaga baile. Bunaíodh Cumann Domhanda Tréidliachta i 1863 le déileáil le ceisteanna idirnáisiúnta, agus ó 1958 tá an Cumann Domhanda Tréidliachta d'Ainmhithe Beaga ann.

## Tagairtí


Catagóir:Eolaíochtaí sláinte
Tréimhse iompair

An t-eatramh ó ghiniúint go breith in ainmhí beoshíolraitheach. Tarlaíonn fás is forbairt an tsutha taobh istigh den bhroinn sa tréimhse sin. De ghnáth, réasúnta tairiseach i gcás cineáil ar leith.

## Tagairtí
Tréimhse fhithiseach

Is éard atá i gceist leis an **tréimhse fhithiseach** ná an meánam a thógann sé ar phláinéad filleadh ar an ionad céanna i leith an Domhain ina fhithis. Maidir leis an nGealach, 29.53 lá, an t-eatramh ama idir dá ghealach úra leanúnacha. 

## Tagairtí
Tréleictreach

Ábhar neamhsheoltach a n-ailíníonn nó a bpolaraíonn na móilíní ann faoi iarmhairt réimse leictrigh a chuirtear i bhfeidhm air. Tugtar *tairiseach tréleictreach an ábhair* ar chóimheas an luchta stóráilte ag toilleoir leis an ábhar sin idir na plátaí is an luchta stóráilte ag an toilleoir céanna le folús idir na plátaí. Bunúsach i ndéanamh toilleoirí.

## Tagairtí
Treo-aimsitheoir

Feiste a chinneann an treo a bhfuil comhartha raidió ag teacht isteach chuici, ar féidir a úsáid chun loingseoireachta (mar shampla, an compás raidió ar long is eitleán). Rothlaíonn aeróg lúibe go nglactar an comhartha is treise, agus tugann sé sin treo tarchurtha an chomhartha sin. Déantar an rud céanna ó ionad eile, agus ón dá líne a fhaigheann an loingseoir is féidir leis suíomh an stáisiún tarchuir a chinneadh. Is féidir ionad an ghlacóra a aimsiú ó chomharthaí a ghlacadh ó dhá stáisiún fhosaithe tarchuir agus an dá threo sin a chinneadh. 

## Tagairtí
Treoirchód

Na treoracha bunúsacha, scríofa sa chóras heicsidheachúlach, ar féidir leis an ríomhaire iad a thuiscint agus feidhmiú dá réir. Is annamh a scríobhann ríomhchláraitheoir go díreach sa chód seo: scríobhann siad i dteanga díolama atá sainiúil don ríomhaire nó ceann de na teangacha ardleibhéil atá ar fáil.

## Tagairtí
Treorú támhúil

Córas uathoibríoch loingseoireachta a úsáidtear i ndiúracáin threoraithe, eitleáin is fomhuireáin a bhraitheann ar chlaonadh réada chun leanúint ar feadh líne dírí (táimhe). Braitear aon athrú i luas nó treo na feithicle, cuirtear iad seo i gcomparáid sa ríomhaire leis an ngluaiseacht is gá, agus ceartaítear an ghluaiseacht go huathoibríoch ansin.

## Tagairtí
Tréscaoilteacht

Airí maighnéadach ábhar. Cóimheas an fhloscdhlúis mhaighnéadaigh, B, san ábhar agus neart an réimse mhaighnéadaigh, H, a cuireadh i bhfeidhm air. Úsáidtear an tsiombail μ di, agus is é a haonad ná hanraí in aghaidh an mhéadair (H m-1). Mar sin, B = μ H. Tréscaoilteacht folúis, μ0 = 4 π × 10-7 H m-1, tairiseach bunúsach a thagann san áireamh an t-am ar fad sa mhaighnéadas. In ábhair pharamaighnéadacha, μ > μ0 agus an floscdhlús níos mó ná i bhfolús. In ábhair fhearómaighnéadacha, μ > > μ0 agus an floscdhlús i bhfad níos mó ná i bhfolús. In ábhair dhiamaighnéadacha, μ 0 agus an floscdhlús níos lú ná folús. Tá gaol bunúsach idir tréscaoilteacht mhaighnéadach folúis, μ0, agus ceadaíocht leictreach folúis, ε0, mar seo: 1/c2 = μ0 ε0 (is é c luas tairiseach forleata solais i bhfolús). 

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
Catagóir:Maighnéadas
Richard Trevithick

Innealtóir is ceapadóir a rugadh in Egloshal i gCorn na Breataine ab ea **Richard Trevithick** (1771-1833). I 1796-1801 cheap sé carráiste gaile a rith ó Cambourne go Melindrukkya, agus i 1803 rith ó Leather Lane go Paddington i Londain.

## Tagairtí
Triail chí-chearnóige

Triail staitistiúil ar an oiread is a réitíonn luachanna a raibh súil leo ó shamhail is na luachanna a gheobhfaí go praiticiúil mar na luachanna braite. Más é ei an luach a raibh súil leis, agus oi an luach comhfhreagrach braite, déantar an staitistic seo a leanas a ríomh: χ2 = Σ(oi - ei)2/ei agus faightear a suntasacht trí í a chur i gcomparáid le luachanna i dtáblaí caighdeánacha. 
## Féach freisin

## Tagairtí

*
Triail oibiachtúil

Triail a mheasúnaítear is a mharcáiltear de réir rialacha beachta gan breith shuibiachtúil an triailteora a bheith san áireamh. Bíonn an scéim marcála bunaithe ar fhreagraí inghlactha réamhshocraithe. Go minic déanann duine eile seachas an triailteoir an mharcáil, rud a fheabhsaíonn an oibiachtúlacht.

## Tagairtí
Triail rialaithe randamaithe

Modh oibre eolaíochta a úsáidtear, mar shampla, sa mhíochaine chun cruthú gur éifeachtach nó nach ea druga nó idirghabháil nua éigin. Deartar í chun deimhin a dhéanamh de go ndéantar teiripí a mheasúnú go cruinn roimh iad a úsáid go forleathan. Roghnaítear daoine as grúpa ar leith go randamach in dhá fhoghrúpa, agus dáiltear placebo (druga bréagach gan éifeacht) ar fho-ghrúpa amháin is an druga ceart atá le tástáil ar an bhfo-ghrúpa eile. Tomhaistear an chomhréir daoine sa dá fho-ghrúpa a bhaineann tairbhe as an druga, agus déantar comparáid idir an dá chomhréir chun déanamh amach an bhfuil an tairbhe níos mó go staitistiúil i gcás an fhíordhruga ná i gcás an druga bhréagaigh. Chun an iarmhairt placebo (nuair a luann daoine tairbhe is cuma an fíordhruga nó bréagdhruga a thógann siad) a sheachaint an oiread agus is féidir, ní chuirtear in iúl d'éinne cén sórt druga a thugtar dóibh. Is triail dhall dhúbailte í sin. 
## Féach freisin

## Tagairtí

*
Trialacha teilgeacha

Sa tsíceolaíocht, trialacha conspóideacha chun pearsantacht duine a mheasúnú. Cuirtear ábhar doiléir, athbhríoch nó neamhstruchtúrtha os comhair duine, agus iarrtar air cur síos ar cad a fheiceann sé. Ceaptar go léiríonn na tuairiscí seo go neamh-chomhfhiosach tréithe meabhracha an duine, ach ar an drochuair, braitheann na freagraí ar fhonn an duine agus ar eachtraí a tharla dó le déanaí. Triail cháiliúil mar seo is ea teicníocht sícidiagnóise Rohrschach, ina gcuirtear 10 smál dúigh siméadrach déthaobhach os comhair duine. Tá trialacha eile ann ina gcumann duine scéalta mar gheall ar phictiúir nó a gcríochnaíonn sé abairtí.

## Tagairtí
Triantáin iomchuí

Dhá thriantán ar féidir ceann acu a fhorshuíomh ar an gceann eile. Bíonn dhá thriantán iomchuí má bhíonn gach taobh de thriantán amháin cothrom le taobh amháin den triantán eile, má bhíonn gach ceann de dhá thaobh de thriantán amháin cothrom leis an taobh comhfhreagrach den triantán eile is na huillinneacha idir na taobhanna sin cothrom freisin, má bhíonn taobh amháin i dtriantán amháin cothrom le taobh sa triantán eile is dhá uillinn i gceann acu cothrom le dhá uillinn sa cheann eile, nó má bhíonn dronuillinn sa dá thriantán, na taobhagáin cothrom is taobh amháin eile i gceann acu cothrom le taobh comhfhreagrach sa cheann eile.

## Tagairtí
Triantán (gléas ceoil)

Gléas ceoil ón seansaol, déanta anois as slat cruach i bhfoirm triantáin agus cúinne amháin fágtha oscailte. Buailtear go tréimhsiúil in am é le buailteoir gairid miotail chun fuaim ard ghlinn d'airde éiginnte a dhéanamh.

## Tagairtí
Triacla

Táirge a fhaightear ó mholás, a úsáidtear chun cístí is maróga a mhilsiú. Sa phróiseas scagtha, dorchaíonn an molás ón órshúlach go dtí an triacla dubh.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Damba na dTrí Mhám

An damba is mó ar domhan is ea **Damba na dTrí Mhám**, ar abhainn na hIaing-tsí ag áit darb ainm na Trí Mhám i lár na Síne. 
mion|clé
Rinneadh loch timpeall 500 km ar fhad agus asáitíodh 1.2 milliún duine sa scéim, a sholáthróidh níos mó ná 8 n-oiread na cumhachta leictrí a sholáthraíonn córas iomlán na soláthróirí leictreachais in Éirinn, agus trí oiread níos mó ná damba iomráiteach an Grand Coulee sna Stáit Aontaithe. 

Maireann beagnach 8% de dhaonra an domhain i ngleann Iaing-Tsí. Chomh maith le soláthar leictreachais, tá sé i gceist go gcabhróidh an damba ollmhór leis na tuilte millteanacha a tharlaíonn go tréimhsiúil sa ghleann céanna a chosc nó a choimeád faoi smacht. 
mion|clé

## Comhshaol
Tá an-chuid ceisteanna comhshaoil ag baint leis an scéim seo, maille le húafás asáitiú an oiread sin daoine. Clúdaíonn an damba cuid de na Trí Mhám, a bhí fíorálainn agus ina ndlúthchuid d'fhinscéalta na Síne le 3,000 bliain. Iompraíonn abhainn Iaing-Tsí os cionn 500 milliún tonna de dhríodar gach bliain. 

Seans maith go líonfar an loch ar thaobh uachtarach an damba go tapa le glár, ionas nach mbeidh sé inseolta agus nach mbeidh an oiread céanna cumhachta hidrileictrí le fáil uaidh thar na blianta.
[clé|mion|[loc canála]]

## Stair
Moladh Damba na dTrí Mhám den chead uair i 1919, ach níor críochnaíodh go dtí 2006 é

## Tagairtí

Catagóir:Dambaí
Catagóir:Taiscumair
Triantánacht

Is brainse den mhatamaitic í an **triantánacht** a bhaineann leis na gaolta idir taobhanna is uillinneacha triantáin, bunaithe ar an bhfíoras go mbíonn dhá thriantán cosúil le chéile má bhíonn dronuillinn acu araon is uillinn amháin eile cosúil freisin. Sainmhínitear na feidhmeanna triantánúla mar choibhneasa na dtaobhanna i dtriantán dronuilleach. Is iad na feidhmeanna is coitinne, síneas (taobh urchomhaireach/taobhagán), comhshíneas (taobh cóngarach/taobhagán), agus tangant (taobh urchomhaireach/taobh cóngarach). Maidir le triantáin nach mbíonn dronuillinn iontu, is iad na torthaí is úsáidí ná an fhoirmle sínis a/sin A = b/sin B = c/sin C, agus an fhoirmle comhshínis a2 = b2 + c2 – 2 b c cos A.

## Tagairtí
Triathghás

300px|mion|He- Tábla
Is iad na **triathgháis** an grúpa nialasach nó deireanach ar chlár peiriadach na ndúl. Tugtar *gáis thámha* orthu freisin. Is gáis iad go léir ag gnáth-theochtaí. Cheaptaí ar feadh i bhfad nach raibh siad in ann dul i gcomhdhúile ceimiceacha, agus is ar an ábhar seo a tugadh an aidiacht "triath-" orthu. Inniu áfach tá na ceimiceoirí in ann comhdhúile a dhéanamh a bhfuil ceann de na triathgháis is troime (an xeanón, go tipiciúil) ina chomhchuid iontu, ach tá ocsaídeoirí thar a bheith láidir de dhíth le sin a dhéanamh. Cuimsíonn an grúpa an héiliam, an neon, an t-argón, an crioptón, an xeanón, agus an radón. Tá an t-óganasan, dúil throm shaorga radaighníomhach nár sintéisíodh ach le déanaí, suite sa ghrúpa chéanna i dtábla peiriadach na ndúl, ach is deacair a rá, an triathghás é dháiríre, nó bíonn na hiarmhairtí coibhneasaíocha ag cur an chórais pheiriadaigh as a riocht ag dúile atá chomh trom sin - thairis sin tá an t-oganasan chomh héagobhsaí, chomh radaighníomhach is nach féidir mórán a fháil amach faoina shaintréithe ceimiceacha pé scéal é. 

Is é is cúis le támhacht cheimiceach na dtriathghás ná go bhfuil ocht leictreon—ochtréad iomlán—ar an sceall leictreon is faide amuigh acu (amach ón héiliam, nach bhfuil áit ach do dhá leictreon ar an t-aon sceall leictreon amháin aige). Tá an struchtúr seo iontach cobhsaí, agus a lán dúl ceimiceach ag iarraidh an t-ochtréad a bhaint amach ina gcuid comhdhúl—rud a dtugtar riail an ochtréid air. (I gcás an neoin, níl áit ar an sceall leictreon is faide amuigh aige ach d'ocht leictreon pé scéal é.)

Baintear úsáid as na triathgháis sa teicneolaíocht, nuair a bhíonn atmaisféar támh ag teastáil—atmaisféar nach bhfuil araiciseach chun imoibriúcháin cheimicigh agus a bhfuil de chlaonadh ann maolú ar imoibriúchán na ndúl eile. Is sna lampaí is mó a fheicimid na gáis seo in úsáid—neonlampaí mar shampla.

## Tagairtí

Catagóir:Triathgháis
Triathmhiotail

Miotail a bhíonn neamhimoibríoch go hintreach agus nach bhfuil tugtha don chreimeadh go héasca. Is samplaí maithe ór, platanam is airgead. Tá alúmanam is cróimiam frithchreimneach de bharr an chiseal ocsaíde a fhoirmíonn ar a ndromchlaí, agus tugtar *triathmhiotail fhulangacha* orthu.

## Tagairtí
Tribeolaíocht

Staidéar ar na feiniméin a bhaineann le sleamhnú dromchla amháin thar dhromchla eile. Tagann frithchuimilt, bealú is caitheamh isteach sa scéal.

## Tagairtí
Tricíne

Cruinnphéist a fheidhmíonn mar sheadán i stéig bheag an duine. Tarlaíonn an t-ionfhabhtú de bharr feoil amh nó chnagbhruite a ithe, muiceoil go háirithe.

## Tagairtí
Tricíonóis

Galar bia-iompartha ar seadán micreascópach, tricíne, a bhunchúis. Scaipeann an seadán ar fud na colainne, agus tagann le bheith leabaithe i matáin, ag cruthú cisteanna is ag spreagadh frithghníomhartha imdhíonacha. Bíonn pianta sna matáin mar thoradh air seo, agus éiríonn siad lag. Bíonn fiabhras ag duine is bárcadh allais, gríos is at mórthimpeall na súl. Má chuireann an galrú isteach ar mhatán an chroí, féadfaidh cliseadh croí is bás tarlú. Chun an galar a sheachaint is gá feoil a bhruith i gceart, muiceoil go príomha.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Trident

Arm balaistíoch diúractha de chuid cabhlach na Stát Aontaithe, a lainseáiltear ó fhomhuireán. Tháinig an chéad leagan, Trident C-4, i bhfeidhm i 1980 i ndiaidh diúracáin Polaris is Poseidon. Bhí an dara leagan, Trident D-5, níos mó, agus tháinig i bhfeidhm i 1989. Chuir cabhlach na Breataine i bhfeidhm é i lár na 1990idí. Tá raon 11,000 km ag an leagan seo, agus iompraíonn ceann amháin 14 feithicil scartha buamála, gach ceann indírithe go neamhspleách ar a chéile. Tá córas treoraíochta támhúla réaltaí ar an bpríomhdhiúracán is na fo-dhiúracáin, ionas go bhfuil sé chomh cruinn le diúracáin a lainseáiltear ón talamh, bíodh is go lainseáiltear é ó fhomhuireán faoin bhfarraige is é faoi ghluaiseacht. 

## Tagairtí

Catagóir:Diúracáin
Trífhosfáit adanóisín

Móilín ardfhuinnimh a dhéantar as an imoibriú idir adainín, riobós is aigéad trífhosfarach is ea **trífhosfáit adanóisín** (ATP). Comhdhúil bhunúsach i stóráil fuinnimh i gcealla plandaí is ainmhithe. Stóráiltear an fuinneamh ann nuair a shintéisítear é as défhosfáit adanóisín (ADP), agus fuasclaítear é nuair a chuirtear an t-imoibriú sa treo eile.

## Tagairtí
Tríghlicríd

Príomhchomhdhúil cheimiceach a fhaightear i saill chothaitheach agus stórais sna fíocháin saille sa cholainn. Bíonn móilín gliocróil, C3H8O3, cónasctha le trí aigéad sailleach, den chuid is mó ina slabhra d'fhad 14–20. 

## Tagairtí
Tríliopaít

Artrapód bunúsach muirí atá imithe in éag is a fhaightear iontaisithe. Bíonn 3 eitre shainiúil ar feadh a cholainne a thugann an cruth tríliopach dó. Faightear an iliomad saghas go forleathan ón tréimhse Chaimbriach (600 milliún bliain ó shin) síos go dtí an tréimhse Pheirmeach (timpeall 230 milliún bliain ó shin). Fad mion suas go dtí 1 m acu. D'áitrigh sí grinneall na farraige den chuid is mó, ach ba phlanctóin iad ar snámh san uisce cuid acu. 

## Tagairtí
Trínítreatolúéin

Is ardphléascach é **trínítreatolúéin** (TNT, C7H5N3O6). Déantar trí tholúéin a níotráitiú le haigéad nítreach is aigéad sulfarach é. Solad, le leáphointe 82&nbsp;°C, a úsáidtear chun sliogáin is buamaí a líonadh. An t-ardphléascach míleata is éifeachtaí agus is éasca le hionramháil. 

## Tagairtí
Trinse Máirianach

clé|mion
clé|mion
Trinse san Aigéan Ciúin is ea an **Trinse Márianach** agus é ag rith ón iardheisceart don tuaisceart, ó oileán Guam go dtí na hOileáin Mháirianacha. Tá a phointe is doimhne i nDuibheagán Challenger, 11 km thíos faoin dromchla san Aigéan Ciúin,  an doimhneacht aigéanach is mó ar Domhan. 

### Taiscéalaíocht
clé|mion|An 'Trieste'
An 'Duibheagán Challenger' (nó 'Challenger Deep') a thugtar ar an gcuid is doimhne den Trinse Máirianach. Ba i mí Eanáir 1960 a chuaigh an chéad bheirt ann, Don Walsh agus Jacques Piccard (mac le Auguste Piccard). Chuadar síos ann sa Trieste, an tríú batascaife riamh, tógtha sna 1950idí.  

Tá dháréag tar éis cuairt a thabhairt ar an ngealach ach níl ach triúr tar éis cuairt a thabhairt ar An Trinse Máirianach.  Ar an 26 Márta 2012, ba é James Cameron an tríú duine a chuaigh síos ann. Is stiúrthóir scannán agus taiscéalaí cáiliúil aigéan é.

Ina aonar a rinne Cameron an tumadh agus é san fhomhuireán Deepsea Challenger. Sheol sé ar ais an tvuít seo nuair a bhain sé tóin na farraige amach:‘Just arrived at the ocean’s deepest pt. Hitting bottom never felt so good. Can’t wait to share what I’m seeing w/you.’

## Féach freisin

* Batascaife

* Aigéaneolaíocht

## Tagairtí
 

Catagóir:An tAigéan Ciúin
Catagóir:Taiscéalaíocht
Triceamónóis

Inmhíolú scannáin mhúcasach na faighne le prótasón le lascnaidí is ea an **triceamónóis**.  

Is cúis ghreannta is silte fhaighnigh é, agus is féidir é a aistriú go dtí úiréadra fir le linn teagmhála gnéasaí. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair agus ionfhabhtuithe gnéas-tarchurtha
Trióid

Is éard is **trióid** ann ná feadán folúsach leictreonach le 3 leictreoid ann, anóid dhearfach, catóid leictreonastaithe, agus greille rialaithe laofa go diúltach i leith na catóide. Rialaíonn an trióid sreabhadh na leictreon ón gcatóid don anóid. Is féidir í a fheidhmiú mar aimplitheoir nó ascaltóir.

## Tagairtí
Triomach

mion|Triomach
Tréimhse fhada aimsire tirime, i gcomhar de ghnáth le frithchioclón bacainneach ina mbíonn an t-imghalú níos mó ná an fhrasaíocht, a chuireann tús le heasnamh fliuchrais san ithir. 

Claonadh ag réigiúin áirithe, tailte loiscneacha is leathloiscneacha go príomha, go dtarlóidh triomach iontu, agus bíonn ganntanas bia is fulaingt uafásach dhaonna ansin. 

## Tíreolaíocht
Is féidir go dtarlóidh triomach i dtír ar bith má theipeann an bháisteach.

Sa tSaiheil ar imeall theas an tSahára, ní bhfuarthas i 1968-1972 ach báisteach bhliantúil a bhí 50% de mheánbháisteach 1931-1960: bhí gorta thar a bheith marfach ann. 

Áiteanna eile a bhfuil claonadh chun triomaigh iontu is ea iarthar is lár na Stát Aontaithe, codanna den Astráil is san Afraic Theas.

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht
Catagóir:Aimsir
Catagóir:Téamh domhanda
Catagóir:Athrú aeráide
Tríopas

Ruipleog, réamhbholg athchogantaigh a úsáidtear mar bhia, an cogansach (tríopas simplí) is an mogall (tríopas cíorach). Sa bhFrainc is in Éirinn stobhtar é le hoinniúin, glasraí eile is spíosraí. 

## Tagairtí
Tríotón

An ghealach is mó de 8 ngealach Neiptiúin is ea Tríotón. Tá trastomhas 2,700 km aige, agus tá sé i bhfithis chiorclach 328,000 km os cionn Neiptiúin. Tugadh faoi deara é den chéad uair i 1846. D'aimsigh an spásárthach Voyager 2 dhá bhrúchtadh arda géasair air, agus mar sin, is iad Tríotón, Io (gealach de chuid Iúpatair), agus an Domhan féin na reanna spéire i gcóras na Gréine a bhfuil brúchtaí orthu. Ní fios fós cad is bun leis na brúchtaí air. Dar le réalteolaithe áirithe, nítrigin faoi bhrú atá ag brúchtadh tríd an dromchla is ag iompar carraigeacha, cloch is deannaigh amach ón taobh istigh. Ar aon chuma, meastar é a bheith gníomhach ó thaobh teicteonaice, a dhromchla á athrú an t-am ar fad. Tá sé cosúil i méid agus nádúr le Plútón.

Is ea Tríotón an seachtú gealach is mó sa Ghrianchóras, an dara gealach is mó i gcompráid leis a bpláineád (i ndiaidh gealach an Domhain), agus an abhacphláinéad is mó a bhfuil aithne air. Tá Tríotón i bhfithis chúlaithe — imrothlaíonn sé sa treo contrártha le rothlú an mháthairphláinéid — an t-aon ghealach mhór sa Ghrianchóras a dhéanann amhlaidh.

## Tagairtí
Tríphaca

Ar dtús, córas 3 bhrat eibleacht grianghrafadóireachta ar dhá nó 3 bhunscannán iompartha chun claonchló dathanna deighilte a tháirgeadh le nochtadh amháin sa cheamara. Faoi seo, tá an tríphaca iomlánaithe tar éis teacht go hiomlán ina ionad. 

## Tagairtí
Tríphaca iomlánaithe

Ábhar i gcomhair grianghrafadóireachta daite, le 3 bhrat eibleachta ar an mbunscannán céanna. Tugtar *monapaca* air freisin. I scannán claonchló nó aisiompaithe, bíonn an brat uachtarach íogair don solas gorm, an brat láir don solas glas, agus an brat íochtarach don solas dearg. Tar éis réalta, agus é á phróiseáil, cruthaítear íomhánna daite i ngach ciseal i ndathanna atá comhlántach lena mbuníogaireachtaí. 

## Tagairtí
Tripineasóimiáis

Galair éagsúla de bharr ionfhabhtuithe le tripineasóim, prótasóin a ionfhabhtaíonn ainmhithe clóis is fiáine agus a fhaigheann isteach i ndaoine trí iompróirí feithide atá i gceist le **Tripineasóimiáis** (tugtar *suanlagar [[An Afraic|na hAfraice]]* air freisin). I gcás an ghalair Afracaigh, is í an tseitse an t-iompróir, agus tá sé coiteann ar fud na hilchríche. Is iad na siomptóim luatha ná fiabhras ard, tuirse, tinneas cinn, agus pianta sna hailt. De réir mar a théann an galar ar aghaidh, tarlaíonn ainéime agus cliseadh na nduán is an ae. Faoi dheireadh bíonn tuirse thar na bearta ann, agus titeann duine i gcóma roimh bhás a fháil. I gcás an ghalair Mheiriceánaigh, sceartáin súmaire fola a scaipeann é, agus tá sé an-choiteann i Meiriceá Láir is Theas. Tugtar *galar Chagas* air ansin, as an lia Brasaíleach Carlos Chagas (1879-1934) a chuir síos air den chéad uair. Cuireann an galar seo isteach go minic ar pháistí. Is iad na siomptóim ghéara ná fiabhras, gríos, at an liatháin is na nód limfeach. Is féidir go leanfaidh sí i bhfoirm ainsealach le heaspa rithime cairdiaiche is stéigeanna borrtha. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair thógálacha
Tríréad

Grúpa de thriúr amhránaithe nó ionstraimithe, nó dréacht ceoil i gcomhair grúpa mar sin. I dtríréad téide, bíonn veidhlín, vióla, agus dordveidhil de ghnáth. I dtríréad pianó, bíonn pianó in ionad an vióla. I measc na gcumadóirí cáiliúla, scríobh Haydn, Mozart is Beethoven dréachta ceoil mar seo.

## Tagairtí
Tríréim

Rámhlong chogaidh Mheánmhara de bhunús Gréagach, a mbíodh 3 shraith maidí rámha aici. Bhíodh sí in ann 9 muirmhíle a bhaint amach. Feistithe le seol cearnach le húsáid nuair a bheadh an ghaoth fabhrach, a tosach feistithe le starr fhada láidir faoi bharr na farraige chun longa eile a shá. 

## Tagairtí