open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cathair Bhaile Átha Cliath, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Bhaile Átha Cliath í **Cathair Bhaile Átha Cliath**.

## Tagairtí

Catagóir:Barúntachtaí Chontae Bhaile Átha Cliath
Catharine A. MacKinnon (ollamh dlí)

Dlíodóir agus scoláire dlí Meiriceánach is ea An tOllamh **Catharine A. MacKinnon** nó **Caitríona Nic Fhionghuine** (a rugadh ar 7 Deireadh Fómhair 1946).
[clé|mion|Scoil Dlí [Ollscoil Michigan ]]

## Saol
clé|mion|Law Library, University of Michigan.
Céimí de chuid Choláiste Smith (BA '69), Scoil Dlí Yale (JD '77) agus Ollscoil Yale (PhD '87) is ea í. Tá Ollúnacht Elizabeth A. Long sa Dlí i Scoil Dlí Ollscoil Michigan aici ó 1989.

Rinne MacKinnon ceannródaíocht ar an gcoincheap gur gné den leatrom ar bhonn gnéis is ea ciapadh gnéis, agus is féidir sásamh dlí a fháil maidir leis. Agus é sin á dhéanamh, bhí MacKinnon freagrach as ceann de na nuálaíochtaí is suntasaí i ndlí na Meiriceánach ó na 1960idí.

Tá tionchar ag a cuid scoláireachta, a cuid dlíodóireachta agus a cuid gníomhaíochais in éadan na pornagrafaíochta agus an striapachais, cé go bhfuil an tionchar sin le feiceáil níos mó taobh amuigh de Stáit Aontaithe Mheiriceá ná taobh istigh de.

Sin an scéal, thar aon rud eile, maidir le "heiseamláir na Sualainne" i dtaobh an striapachais (a dhéanann coirpeach den té a a íocann as páirt a ghlacadh i ngníomhaíocht ghnéasach le striapach nó a dhéanann brabús as, gan coirpeach a dhéanamh as an striapach féin.) Spreag an eiseamláir sin (atá i bhfeidhm i roinnt tíortha eile chomh maith leis an tSualainn) an fhoráil san tAcht um an Dlí Coiriúil (Cionta Gnéasacha), 2017 a chuireann cosc, den chéad uair ar sheirbhísí gnéis a cheannach.

Chomh maith leis an tionchar ginearálta atá aici mar scoláire agus gníomhaí, mhúnlaigh MacKinnon an chonair ghairme a bhí ag roinnt céimithe dár gcuid go pointe áirithe, mar shampla An Dochtúir Méabh Ní Ruairc.

## Féach freisin

* Pornagrafaíocht
* Striapachas

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Striapachas
Comhdhúil heitreafháinneach

[deas|mion|158x158px| An chomhdhúil heitreafháinneach [Piridín, ]]
Is éard is **comhdhúil heitreafháinneach** nó **struchtúr fáinneach** ann ná comhdhúil fháinneach ina bhfuil adaimh de dhá dhúil dhifriúla ar a laghad mar bhaill dá fháinne(í). Is éard is **ceimic orgánach heitreafháinneach** ann ná an brainse den cheimic orgánach a phéann le sintéis, hairíonna, agus feidhmeanna h'''eitreafháinní''' **[[Ceimic orgánach|orgánacha]]**  **.** 

I measc samplaí de chomhdhúile heitreafháinneacha tá gach ceann de na haigéid núicléasacha, formhór na ndrugaí, an chuid is mó de na bithmhaise (ceallalós agus ábhair ghaolmhara), agus go leor ruaimeanna nádúrtha agus sintéiseacha. Is heitreafháinní iad níos mó ná leath  de na comhdhúile aitheanta.  Is heitreafháinní nítrigine iad 59% de na drugaí atá ceadaithe ag FDA na SA.

## Aicmiú
Díríonn an staidéar ar cheimice heitreafháinneach go háirithe ar dhíorthaigh neamhsháithithe, agus bíonn formhór na hoibre agus na feidhme bainteach le fáinní neamhteanntaithe 5- agus 6-bhall. San áireamh tá piridín, tiafán, pioról, agus fúrán.

## Íomhánna fáinní le heitrea-adamh amháin
:*Coinnítear ainmneacha [[Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí|AIGCF]] i gcló iodálach agus ní leanann siad [[Ainmníocht Hantzsch-Widman]]*

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Comhdhúile orgánacha
James Brokenshire

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe ba ea **James Brokenshire** (8 Eanáir 1968 – 7 Deireadh Fómhair 2021), MP do Old Bexley agus Sidcup, agus Stát Rúnaí an Tuaiscirt idir 2016-2018 i rialtas Theresa May, 

## Saol
Bhí dlúthbhaint ag Brokenshire agus Príomh-Aire na Breataine Theresa May le chéile. Bhí Brokenshire ina aire don imirce san Oifig Gnóthaí Baile le linn do May a bheith i bhfeighil ar an oifig sin.

Ceapadh James Brokenshire mar Stát Rúnaí don Tuaisceart in Iúil 2016.  D'éirigh sé as in Eanáir 2018 ar chúinsí sláinte.

Chaith sé tamall mar Rúnaí Tithíochta idir 2018 agus 2019. Sa bhliain 2017, thug Brokenshire foláireamh go gcaithfear riail dhíreach ó Westminster a chur i bhfeidhm nó toghchán eile a ghairm mura n-éireoidh le páirtithe Stormont rialtas nua a bhunú faoi thús Bhealtaine 2017. Sheachain an Stát Rúnaí Brokenshire riail dhíreach as Westminster ach fágadh folús dá réir, státseirbhísigh i bhfeighil riaradh Thuaisceart Éireann.

D'éirgh James Brokenshire as a chuid cúramaí mar Rúnaí Baile i Rialtas na Breataine i mí Iúil nuair a tháinig a thinneas marfach chun cinn.  I ráiteas ón Tánaiste ag an am, Simon Coveneydúirt sé gur le díomá a chuala sé faoi éirí as Brokenshire, ag rá gur oibrigh sé go dícheallach mar Stát Rúnaí ar mhaithe leis an bpolaitíocht agus Comhaontú Aoine an Chéasta ó thuaidh.

53 bliain d'aois a bhí Brokenshire nuair a d'éag sé ar 7 Deireadh Fómhair 2021, agus é ag fulaingt le hailse scamhóige le tamall.
clé|mion|Henry Bellingham agus James Brokenshire, 2011

## Féach freisin

* Brandon Lewis

## Tagairtí

 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Aturnaetha Sasanacha
Catagóir:Básanna de bharr ailse
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Essex
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Státrúnaithe Thuaisceart Éireann
Caisleán Charraig an Phoill

Tá **Caisleán Charraig an Phoill** suite ag béal na Sionainne.  'Cosantóir na Sionainne' a tugadh air mar gheall ar an áit straitéiseach ina raibh sé suite, ag breathnú amach ar na lánaí loingseoireachta a d'fhreastail ar chathair Luimnigh. Thóg Concubhair Liath Ó Concubhair an caisleán, de réir gach dealraimh, thart ar an mbliain 1490.  Tá an caisleán déanta as túr amháin atá os cionn 24m ar airde. Le linn éirí amach Ghearóid Mhic Gearailt, 15ú Iarla Dheasumhan, daingníodh an caisleán le garastún de leathchéad saighdiúir Éireannacha agus sé shaighdiúir déag Spáinneacha a bhí tagtha go hÉirinn sa bhliain 1579. Rinne fórsaí an rialtais faoi William Pelham (an Tiarna Breitheamh) ionsaí ar an gcaisleán le linn na Cásca sa bhliain 1580. Tá cur síos sa traidisiún ar an léigear mar an chéad uair a úsáideadh cumhacht lámhaigh airtléire i gCiarraí. Ar an gcéad lá, thug Pelham ordú do na trúpaí dul trasna chuig an mballa farraige, áit ar cuireadh go talamh iad le lámhach agus ar caitheadh bolláin leo ó na forbhallaí. Ar an dara lá tháinig baill athneartacha an rialtais. Scoilt ballaí an chaisleáin nuair a bhuail cúpla caor ordanáis iad agus thit an balla thiar go talamh, ag bas

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chiarraí‎
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Orange, New South Wales

Is cathair in New South Wales, An Astráil í **Orange**. Tá sé suite siar ó thuaidh ó Sydney agus Bathurst agus siar ó dheas ón gCaisleán Nua.

Catagóir:Cathracha New South Wales
Dominic Perrottet

Is polaiteoir Astrálach é **Dominic Perrotet** agus Príomh-Aire New South Wales idir 2021 agus 2023. I mí Dheireadh Fómhair 2021, tháinig sé in áit Gladys Berejiklian mar Phríomh-Aire an stáit agus mar cheannaire ar Páirtí Liobrálach New South Wales. Roimhe sin, bhí sé ina chisteoir i bParlaimint New South Wales. Ba é an Príomh-Aire is óige sa stát, gan é ach 39 bliain d’aois nuair a toghadh é.

Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Daoine beo
Liatroim, Contae an Chláir (barúntacht)

Is barúntacht suite i gContae an Chláir é **Liatroim**. Tá cuid eile den bharúntacht suite i gContae na Gaillimhe.

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Chláir
Catagóir:Barúntachtaí Chontae an Chláir
Liobraíochas (fealsúnacht)

[mion|[Bratach Gadsden]]
Fealsúnacht is ea **liobraíochas** gur chóir go mbeadh gach duine saor chun smaoineamh agus gníomhú mar is fearr leis féin, gan a bheith faoi theorainneacha ag an rialtas nó údaráis eile.

## Féach freisin

* Liobrálachas

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúnacht
Brigid Brathbrú

Ba í **Brigid Breathbrú** bean chéile an fhile Senchán Torpéist.
## Tagairt

Catagóir:Mná na hÉireann sa Mheánaois
An Riaisc

Láthair mhainistreach, nach bhfuil ann anois ach fothrach, is ea **An Riasc**, atá suite i gCorca Dhuibhne,1 km soir ó Bhaile an Fheirtéaraigh. Cuimsíonn an séadchomhartha seo fothraigh de shéipéal cloiche, gallán, agus bailiúchán de bhotháin chloiche nó clocháin, agus iad ar fad laistigh d'imfhalú cloiche singil. Gearrann balla cloiche inmheánach tríd an suíomh agus breathnaíonn sé gur roinn sé an suíomh idir an t-aireagal agus an reilig agus na spásanna cónaitheacha. Le linn tochailtí sna 1970dí fuarthas fianaise go bhféadfadh go raibh séipéal adhmaid ar an láthair sular tógadh an séipéal cloiche ann.  Níl ann ach an bunsraith sa lá atá inniu ann. Tá roinnt leaca crosghearrtha ar an suíomh. Is í an ceann is suntasaí ná an gallán atá maisithe le cros Mháltach, bíseanna, ciorcail, agus móitíf de phéacóg. Ar an suíomh freisin tá bunsraitheanna de shraith bothán cloiche nó clocháin.  Tá roinnt acu sin nasctha lena chéile. Nuair a bhí siad sin tógtha bhí siad an-chosúil leis na botháin 'choirceoige' den stíl thraidisiúnta tógála a bhí coitianta ar shuíomhanna eile ar Corca Dhuibhne. 

## Naisc sheachtracha
* **Cuairt ar An Riasc**. http://westkerrymuseum.com/wp-content/uploads/2020/03/riascg.pdf

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chiarraí
Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Catagóir:Ardchrosa
Cathair Phort Láirge

Is barúntacht suite i gContae Phort Láirge í **Cathair Phort Láirge**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Phort Láirge
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Phort Láirge
Mervyn Taylor

Polateoir Éireannach as Baile Átha Cliath ab ea **Mervyn Taylor** (28 Nollaig 1931 – 23 Deireadh Fómhair 2021). Ina ghairmréim pholaitiúil, bhí sé ina Aire Rialtais (Aire Comhionannais agus Athchóirithe Dlí), ina Phríomh-Aoire, ina Chathaoirleach ar Pháirtí an Lucht Oibre agus ina Chathaoirleach ar Chomhairle Contae Bhaile Átha Cliath.[clé|mion|Bhí Taylor le feiceáil sa [sionagóg, Tír an Iúir|220x220px]]
## Gairm
Bhí Taylor ar dhuine de bhunaitheoirí na gluaiseachta chun an rochtain chéanna a bheith ag gach saoránach faoin dlí, agus ina dhiaidh sin bhí sé ar an gcéad Aire sa Roinn Comhionannais agus Athchóirithe Dlí.  

Cuimhneofar air as cuid den reachtaíocht a thug sé isteach, lena n-áirítear an tAcht um Fhoréigean Baile, bunú an Údaráis Náisiúnta Míchumais, agus ceadú reifreann an cholscartha.

Cuireadh páipéir de chuid Mervyn Taylor maidir leis an am a bhí sé ina Aire Comhionannais agus Athchóirithe Dlí (1993-97) i dtaisce i Leabharlann Náisiúnta na hÉireann agus tá léargas le fáil ansin ar an bpáirt a bhí aige mar an Aire a bhí freagrach as an leasú ar an mBunreacht agus as an Acht um an Dlí Teaghlaigh (Colscaradh), 1996 a tháinig ina dhiaidh.

## Féach freisin

* Páirtí an Lucht Oibre 
* Polaiteoirí i mBÁC Thiar Theas
* Baile Átha Cliath Thiar Theas (Dáilcheantar)

* Stair na nGiúdach in Éirinn
* Giúdaigh agus Giúdachas in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar Theas
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath

Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Baill den 22ú Dáil
Catagóir:Baill den 23ú Dáil
Catagóir:Baill den 24ú Dáil
Catagóir:Baill den 25ú Dáil
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Aturnaetha Éireannacha
Catagóir:Giúdaigh Éireannacha
Diiriye Guure

Bhí **Diiriye Guure** (1860 – 1920) ina rí ar Darawiish ó 1895, go dtí lá a bháis. Ba é a bhris an nasc idir ríocht Darawiish agus Impireacht na Breataine chomh maith le glacadh leis an teideal, Rí na Dhulbahante.  Tháinig a aon deartháir, Makmud, i gcomharbacht air.

## Tagairtí

Catagóir:Monarcaí
Aigéad clórach

Is é an t-**aigéad clórach** an dara hocsaigéad is airde uimhir ocsaídiúcháin atá ag an gclóirín. Tugtar *[[clóráití]]* ar a chuid salann. 
## Airíonna
Tá an t-aigéad clórach éagobhsaí ar chúiseanna teirmidinimice, agus ní féidir é a aonrú ón uisce. Na tuaslagáin uisce a bhfuil 30 % nó níos lú den aigéad seo iontu tá siad cobhsaí le teocht réasúnta íseal, agus má táthar an-chúramach is féidir an tuaslagán uisce a láidriú go 40 %. Is dual don aigéad clórach díréiriúchán a dhéanamh, má bhaintear triail as an tuaslagán a dhéanamh níos láidre ná sin - is é sin, cuid de na hiain chlóráite ag ocsaídiú go hiain sárchlóráite, an chuid eile ag dí-ocsaídiú go hiain chlóiríde nó go móilíní dé-ocsaíde clóirín, mar shampla:

:8&nbsp;HClO3 → 4&nbsp;HClO4 + 2&nbsp;H2O + 2&nbsp;Cl2 + 3&nbsp;O2
:3&nbsp;HClO3 → HClO4 + H2O + 2&nbsp;ClO2

## Guaiseacha
Ocsaídeoir láidir agus aigéad láidir é an t-aigéad clórach, agus má thagann sé i dteagmháil le substaint indóite nó shodhóite, rachaidh an tsubstaint sin trí thine ar an toirt. Úsáidtear an t-aigéad clórach le clóráití a tháirgeadh.
Staid ocsaídiúcháin

Déanann an **staid ocsaídiúcháin**, dá ngairtear **uimhir ocsaídiúcháin** uaireanta, cur síos ar an méid ocsaídiúcháin (caillteanas leictreon) den adamh i gcomhdhúil cheimiceach . Ó thaobh coincheapa de, is é an staid ocsaídiúcháin, a d’fhéadfadh a bheith dearfach, diúltach nó nialasach, ná an lucht hipitéiseach a bheadh ag adamh dá mbeadh gach nasc le hadaimh dúile difriúla 100% ianach, gan aon comhábhair chomhfhiúsach ann. Níl sé seo fíor riamh, go díreach,  i gcás fíor nasc.
## Tagairtí

Catagóir: Airíonna ceimiceacha
Catagóir: Ainmníocht cheimiceach
Catagóir: Ceimic chomhordanáidithe
Catagóir: Uimhreacha éadoiseacha na ceimice
Conall mac Comgaill

Rí Dhál Riada san Albain agus oirthuaisceart Éireann ba ea **Conall mac Comgaill** ón mbliain c. 558 go dtí 574.

Comgall mac Domangairt ba ea a athair.  Deirtear gur bhronn sé Oileán Í ar Naomh Colm Cille.  Sa Duan Albanach, deirtear go raibh sé ina rí gan freasúra.  Tuairiscítear i nAnnála Uladh sin bhliain 568 go ndeachaigh sé ar sluaíocht le Colmán Beag mac Diarmada d'Uí Néill an Deiscirt in *Iardoaman* isteach.  I nAnnála na gCeithre Máistrí tá iontráil níos faide a deir:
:* Murchobhlach la Colman m-Becc, mac Diarmata, mic Fergusa Cerrbheoil, & la Conall, mac Comhgaill, toiseach Dal Riada h-i [[Saoil|Seil]], & i n-[[Ìle|Ile]], co t-tardsat edála iomdha eistibh.
:*... agus rug éadálacha iomaí libh.

Deirtear sa Seanchas Fear Alban go raibh seachtar mac ag Conall: *Loingsech, Nechtan, Artan, Tuathan, Tutio* agus *Coirpe*.  Deirtear ámh go raibh Connad Cerr ina mac Chonaill, agus tuairiscítear bás Dúnchadha mhic Conaill i nAnnála Uladh agus i nAnnála Tiarnaigh, i gceannas ar arm mhic Gabráin" i gCinn Tíre.

## Foinsí
* Anderson, Alan Orr, *Early Sources of Scottish History A.D 500&ndash;1286*, imleabhar 1. Athchló le ceartúcháin. Paul Watkins, Stamford, 1990. 
* Bannerman, John, *Studies in the History of Dalriada.* Scottish Academic Press, Dún Éadain, 1974. 

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Mainistir Mhuraisce

Tá **Mainistir Mhuraisce** suite ar chladaí Chuan Mó agus faoi scáth Chruach Phádraig. Bhunaigh na bráithre Agaistíneacha an mhainistir sa bhliain 1456 mar gheall 'nach bhfuil fios a gcreideamh tugtha do mhuintir na dúiche go dtí seo'.  

Bhronn Aodh Ó Máille, an taoiseach áitiúil Gaelach, an talamh ar na bráithre. Cuimsíonn na fothraigh foirgneamh ar chruth 'L' ina raibh séipéal, sacraistí agus seomra caibidle ina dtagadh na bráithre le chéile chun gnó a phlé agus chun an chaibidil ar riail an oird a léamh go laethúil. 

Tá an séipéal fada agus caol, díreach mar a bhíonn séipéil Agaistíneacha. 

Tá mínfhuinneog ar an taobh thoir, le cloigne snoite daonna ar an mballa taobh amuigh de. Tá roinnt mínfhuinneog ar an mballa ó dheas a bhfuil forbhallaí os a chionn. Tugann sé seo le fios dúinn go ndearnadh daingniú de chineál éigin ar an bhfoirgneamh. 

### Inniu
Níl fágtha inniu den túr ar thaobh thiar an tséipéil ach bonnlíne de shiléar greanta easnach. 

## Féach freisin
* Mainistreacha Agaistíneacha

## Tagairtí

Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Mainistreacha Agaistíneacha
Catagóir:Slí Seandálaíochta Chuan Módh
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Mhaigh Eo
Sotarasaib

Is cógas frithailse é **sotarasaib**, a dhíoltar faoi na hainmneacha branda **Lumakras** agus **Lumykras**, agus a úsáidtear chun ailse neamh-bheagcheallach na scamhóg (ANBCS) a chóireáil. Díríonn sé ar shóchán ar leith, G12C, sa phróitéin KRAS atá freagrach as cineálacha éagsúla ailse.

I measc na fo-iarsmaí is coitianta tá buinneach, pian mhatánchnámharlaigh, masmas, tuirse, damáiste ae agus casacht.

Tá Sotarasaib ina choscóir ar an theaghlach RAS GTPase. Is ionann sócháin KRAS G12C agus thart ar 13% de na sócháin in ailsí scamhóg cille neamh-bheag. 

Ceadaíodh Sotarasaib le haghaidh úsáide míochaine sna Stáit Aontaithe i mBealtaine 2021.
## Tagairtí

Catagóir:Piridíní
Íocón (reiligiún)

[mion|[Máire Mhaigdiléana|''Máire Mhaigdiléan''a le Silvestro dei Gherarducci (Gailearaí Náisiúnta na hÉireann)]]
Is saothar ealaíne reiligiúnach é **íocón**. Ciallaíonn 'Íocón' seo ‘íomhá’ nó ‘cosúlacht’ sa Ghréigis (εἰκών *eikṓn*).  De ghnáth léirionn na híocóin pearsa nó eachtra a bhaineann le stair naofa agus a dtugtar onóir dó sa Traidisiún Ceartchreidmheach (go háirithe), agus san Eaglais Chaitliceach agus mar sin de, mar mhodh chun grásta Dé a chur ar fáil. De réir na diagachta Biosántaí is féidir cumarsáid dhíreach bheith ag an té a bhreathnaíonn ar an ícón leis an bhfíor a léirítear ann. Is gnách i séipéil Ortadocsacha go mbíonn íocóin ar taispeáint ar iconostas, is é sin le rá ar bhalla na n-ícón, áit is críoch idir corp na heaglaise (an pobal) agus an saingeal (an áit le haghaidh an liotúirge).

Tá an t-íocón is mó aitheantas bunaithe ar an Maighdean Hodegetria (an treoraí), an t-iocón 'bunaidh', a cuireadh i leith an tSoiscéalaí, Naomh Lúcás, faoi cheann an dara chéad déag. Feictear an Mhaighdean ag muirniú an Linbh Críost ina lámha; ní hamháin gur mhór an-ghean san Oirthear ar chomhdhéanamh an fcóin ach go raibh tionchar mór aige freisin ar léiriúcháin na Maighdine agus an Linbh in Iarthar na hEorpa.

## Féach freisin

* Ceartchreidmheachas

## Tagairtí

Catagóir:Reiligiún
Catagóir:Ealaín
Catagóir:Ceartchreidmheachas
Díréiriúchán

**Díréiriúchán** nó **díréiriú** a thugtar ar imoibriú ceimiceach ina n-ocsaídítear cuid d'adaimh na dúile céanna, agus an chuid eile acu á ndí-ocsaídiú. Samplaí iad:

* an chlóiríd mhearcarúil a dhéanann díréiriúchán go mearcair agus clóiríd mhearcarach faoi thionchar na radaíochta ultraivialait:

:Hg2Cl2 → Hg + HgCl2

Is í an uimhir ocsaídiúcháin atá ag an mearcair sa chlóiríd mhearcarúil ná +1, agus is í staid ocsaídiúcháin an mhearcair sa chlóiríd mhearcarach ná +2. Ar ndóigh, is é 0 an uimhir ocsaídiúcháin sa ghlanmhearcair.

* an t-aigéad fosfarúil a dhéanfaidh díréiriúchán go haigéad fosfarach agus foisfín má théitear suas é:

:4 H3PO3 →  3 H3PO4 + PH3

* an clóirín a dhéanfaidh díréiriúchán go hiain chlóiríde (staid ocsaídiúcháin an chlóirín: -1) agus chlóráite (staid ocsaídiúcháin an chlóirín: +5) má théann sé i dteagmháil leis an hiodrocsaíd sóidiam:

:3 Cl2 + 6 OH− → 5 Cl− + ClO3− + 3 H2O

* an dóigh a n-imoibríonn an dé-ocsaíd nítrigine (uimhir ocsaídiúcháin: +4) leis an uisce, agus í ag déanamh níotráite (uimhir ocsaídiúcháin: +5) agus nítríte (uimhir ocsaídiúcháin: +3):

: 2 NO2 + H2O → HNO3 + HNO2

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic
Eochaidh Buí

Rí Dhál Riada san Albain agus oirthuaisceart Éireann ba ea **Eochaidh Buí** () ón mbliain c. 608 go dtí 629.

Áedán mac Gabráin ba ea a athair, agus d'éirigh sé ina rídhamhna tar éis bhásanna a dheartháireacha níos sine Artúr, Eochaidh Fionn and Domhanghart. Dar le *Beatha Naoimh [[Colm Cille|Cholm Cille]]* le hAdomnán, rinne an Naomh tuar go dtiocfadh Eochaidh óg i gcomharbacht ar a athair in n-ionad.

Sa dá bhliain dheireanacha dá réimeas, 627&ndash;629, is amhlaidh go raibh Eochaid ina leath-rí le *[[Connad Cerr]]*, a d'éag roimhe. Tháinig a mhac Domnall Brecc i gcomharbacht ar Eochaidh.

Is iad a leanas na mic eile le hEochaid a fheictear i Seanchas Fear Alban:
* Conall Crandomna
* Failbhe (a d'éag ag Cath Fid Eoin)
* Cú-gan-máthair (tuairiscítear a bhás i nAnnála Uladh don bhliain 604)
* Conall Beag
* Connad nó Conall Cerr (b'ionann é b'fhéidir is *Connad Cerr* a d'éag ag Fid Eoin)
* Failbhe
* Domhanghart
* Domhnall Donn (Níorbh ionann é agus Domnall Donn, murar cuireadh a thásc as áit le 45 bliain, cosúil le Ferchar mac Connaid)

Dar leis an seanscéal *[[Fled Dúin na nGéd|Fleadh Dhún na nGéanna]]*, seanathair le Congal Cáech ba ea Eochaidh. Tá nithe mí-aimseartha sa scéal óir go ndeirtear an go raibh Eochaidh beo ag Cath Maige Rátha (a tharla go deimhin faoi cheann sin bhliain de 637). B'fhéidir é áfach gur mhac le hiníon Eochach é Conghal, dá mba fíor go bhfuair Cú-gan-máthair bás mar a thuairiscítear.

## Foinsí
* Adomnán, *Life of St Columba*, aistr. & eag. Richard Sharpe. Penguin, Londain, 1995. 
* Anderson, Alan Orr, *Early Sources of Scottish History A.D 500&ndash;1286*, imleabhar 1. Athchló. Paul Watkins, Stamford, 1990. 
* Bannerman, John, *Studies in the History of Dalriada.* Scottish Academic Press, Dún Éadain, 1974. 

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Domhnall Breac

Rí Dhál Riada san Albain agus oirthuaisceart Éireann ba ea ** Domhnall Breac ** (, ) (bás 642 i Srath Carrann), ón mbliain c. 637 go dtí 642.  Eochaid Buide ba ea a athair.

Feictear é don chéad uair sa bhliain 622, nuair a insítear i nAnnála Tiarnaigh go raibh sé ar an bhfód ag Cath *Cend Delgthen* (i lár na tíre) ina comhghuaillí Chonaill Ghuthbhinn de Chlann Cholmáin. Is é seo an t-aon chath amháin inac raibh Domhnall ina bhuaiteoir.

Cloíodh Domhnall faoi cheathair i ndiaidh dó an comhaontas le Cineál Chonaill d'Uí Néill an Tuaiscirt a bhriseadh.  I nÉirinn, cloíodh Domhnall agus a chomhghuaillí Conall Caoch de Dhál Airí ag Domhnall mac Aodha, Ardrí na hÉireann de Chineál Chonaill, i gCath Maige Rátha (Maigh Rath, Contae an Dúin) sa bhliain 637.  Cloíodh arís é in éadan na gCruithneach sna blianta 635 agus 638, agus faoi dheireadh in éadan Eugein I Alt Clut ag Srath Carrann sa bhliain 642, suite a maraíodh é. 

Déantar trácht ar an eachtra seo i rann curtha isteach sa dán arsá Breatnaise, *[[Y Gododdin]]*:

:* ceann Dyfnwal Frych, chnaígh Fiacha é.

Rinneadh níos deireanaí rí Dhál Riada sa mhac, [[Domangart mac Domnaill|Domhanghart]], as ar tháinig ríthe [[Cenél nGabráin|Chineál Ghabhráin]] were descended.  Fuair dara mac, Cathasach, bás c. 650, agus garmhac Cathasach c. 688.

== Foinsí ==
* [[Alan Orr Anderson|Anderson, Alan Orr]], *Early Sources of Scottish History A.D 500&ndash;1286'', imleabhar 1. Athchló. Paul Watkins, Stamford, 1990. 

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Campa báis Sobibór (an Pholainn)

[mion|clé|Oifigigh [SS, Sobibór]]
Sluachampa géibhinn sa Pholainn le linn an Dara Cogadh Domhanda ab ea **Campa Báis** **Sobibór**.
clé|mion|stampa comórtha a d'eisigh an Rúis, 2015
[mion|clé|Príosúnaigh a d'éalaigh (thíos i lár, oifigeach [NKVD (Rúiseach))]]
[mion|clé|[Iarsmalann inniu]]

### Oibríocht
B'é an gnáthmhodh oibre i Sobibór ná na príosúnaigh a ghlasáil istigh i seomraí gáis lena dtachtadh le gás nimhe—Zyklon B (hidriginchiainíd) nó aonocsaíd charbóin a bhí i gceist. Ansin, ba nós corpáin na gcimí a chur trí thine i gcréamatóiriamaí móra. 

I Sobibór, chaití na corpáin sa mhullach ar a chéile agus iad á ndó ansin. An luaith a gheibhtí mar seo, chuirtí sa talamh nó leis an ngaoth í.

### Éirí amach
I Mí Dheireadh Fómhair 1943, d'éirigh ní b'fhearr leis na ceannairceoirí i Sobibór. Ar an 14 Deireadh Fómhair 1943, d'éirigh na príosúnaigh amach. Maraíodh aon fhear déag de chuid an SS agus roinnt gardaí as an Úcráin. D'éalaigh 300, agus tháinig fiú 58 acu slán as an gcogadh.

B'éigean an campa ar fad a dhúnadh i ndiaidh an eachtra seo.

## Cúlra
Nuair a thosaigh an cogadh, rinneadh ár mór ar na Giúdaigh in áiteanna, agus le teacht na Nollag 1941, bhí Hitler meáite ar fad ar na Giúdaigh a chur de dhroim an tsaoil. I Mí Eanáir den bhliain 1942, cóiríodh Comhdháil Wannsee, mórchruinniú na mboc mór Naitsíoch, inar pléadh "Fuascailt Dheiridh na Faidhbe Giúdaí", *Endlösung der Judenfrage*.

Thosaigh siad ag aslonnú phobal na ngeiteonna go dtí an seacht gcampa a bhí ceaptha mar *Vernichtungslager* nó sluachampaí báis ("díothú" is brí leis an bhfocal Gearmáinise *Vernichtung*): Auschwitz, Bełżec, Chełmno, Majdanek, Mały Traścianiec, Sobibór agus Treblinka. 

Sa bhliain 1942, thosaigh an tréimhse ba mhó léirscrios den Uileloscadh le hOibríocht Reinhard, agus hosclaíodh na campaí báis i mBelzec, i Sobibór, agus i dTreblinka.

## Féach freisin

* An tUileloscadh

## Tagairtí

Catagóir:Campaí géibhinn
Catagóir:Stair na Polainne
Paddy Moloney

Ceoltóir traidisiúnta mór le rá ba ea **Paddy Moloney** nó **Pádraig Ó Maoldomhnaigh** *(*1 Lúnasa 1938 – 12 Deireadh Fómhair 2021), duine de mhórphearsana cheol traidisiúnta na hÉireann. Leis The Chieftains is mó atá sé luaite, buíon cheoil a thug sé le chéile sna 1970idí. Dúirt Taisce Cheol Dúchais Éireann gur chuir Paddy Moloney go mór leis an gceol traidisiúnta in Éirinn agus gur oidhreacht iontach atá fágtha le huacht aige.
clé|mion|2006

clé|mion|2006[clé|mion|The Chieftains & [Carlos Nuñez, 2009]]clé|mion|2010

## Saol

### Óige
B'as Domhnach Cearna i i dtuaisceart chathair  Bhaile Átha Cliath é Paddy Moloney.

D'fhoghlaim sé ceol óna mhuintir ar dtús. Ina dhiaidh sin mhúin an píobaire aitheanta Rowsome an phíb uilleann dó.  Ocht mbliana d’aois a bhí sé nuair a d’iarr sé ar a mhuintir seit píob de chuid Rowsome a fháil dó.
### Ceoltóir
Bhí Paddy ag seinm le Ceoltóirí Chualann faoi stiúir Sheáin Uí Riada sula ndeachaigh sé leis na Chieftains i 1963. Ba é Paddy Moloney ceann feadhna an ghrúpa aitheanta sin ar feadh beagnach seasca bliain.

Bhain na Chieftains cáil idirnáisiúnta amach faoi stiúir Paddy Moloney. Bronnadh go leor duaiseanna orthu, sé cinn de Grammys ina measc.

Tá breis agus scór albam curtha amach ag The Chieftains agus tá ceol cumadóireachta agus cóiriú le Paddy le cloisteáil ar an uile cheann.

### Taifeadtaí
Bhí Paddy Moloney lárnach i bhforbairt an cheoil Ghaelaigh agus é bainteach le bunú Cheirníní Cladaigh, le Garech de Brún, an lipéad ar ar taifeadadh na chéad sé albam de chuid The Chieftains. 

I bpáirt le Breandán Breathnach agus Séamus Ennis, bhí Paddy gníomhach i mbunú ‘Na Píobairí Uilleann’ i 1968 agus ba mhór a thionchar ar athbheochan na píbe uilleann.

### Bás agus oidhreacht
Fuair Paddy bás tobann ar 11 Deireadh Fómhair 2021 agus in aois a thrí bliana agus ceithre scór. Adhlacadh é i gcathaoir naofa Chaoimhín i nGleann Dá Loch, i gCo Chill Mhantáin.

## Féach freisin

* The Chieftains

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2021

Catagóir:Daoine a rugadh i 1938
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Píobairí uilleann Éireannacha
Catagóir:Baill Ceoltóirí Chualann
Priyamvada Gopal

Is acadóir, scríbhneoir agus intleachtóir poiblí a rugadh san India í **Priyamvada Gopal** atá ina hOllamh le Staidéar Iarchoilíneach i nDámh an Bhéarla in Ollscoil Cambridge. Is iad na príomhspéiseanna teagaisc agus taighde atá aici ná staidéir choilíneacha agus iarchoilíneacha, litríocht na hÁise Theas, staidéir chriticiúla cine, agus polaitíocht agus cultúir na himpiriúlachais agus an domhandaithe. Tá trí leabhar scríofa aici ag gabháil do na hábhair seo: *Literary Radicalism in India* (2005), *The Indian English Novel* (2009) agus *Insurgent Empire* (2019) *.* Cuireadh a tríú leabhar, *Insurgent Empire*, ar an ngearrliosta don Nayef Al-Rodhan Prize for Global Cultural Understanding. Bíonn sí ag scríobh go rialta freisin do roinnt nuachtán agus foilseachán, lena n-áirítear *[[The Guardian]]*, *The Hindu*, *[[Al Jazeera]]*, agus *The Nation*. Tá aird fhorleathan sna meáin tugtha ar ráitis Gopal faoi chine agus impireacht.  Sa bhliain 2021, ainmníodh í mar cheann de na 50 smaointeoir is fearr ar domhan ag an iris *Prospect.* 

## Beathaisnéis

### Luathshaol
Rugadh Gopal i nDeilí, an India. Iníon le taidhleoir Indiach is ea í, agus chaith sí a hóige san India, i Srí Lanca agus sa Bhútáin, agus d’fhreastail sí ar ardscoil idirnáisiúnta i Vín, áit ar oibrigh a hathair mar thaidhleoir i lár na 1980idí. Is Bráman í, ach dúirt sí gur chóir deireadh a chur leis an mBrámanachas mar chóras ordlathais na gciníocha.   

### Oideachas agus gairmréim
Fuair Gopal BA ó Ollscoil Deilí i 1989 agus MA ó Ollscoil Jawaharlal Nehru i 1991. Tar éis di a cuid staidéir a chríochnú san India, bhog sí go dtí na Stáit Aontaithe, áit ar mhúin sí in institiúidí éagsúla agus chríochnaigh sí a PhD i litríocht choilíneach agus iarchoilíneach in Ollscoil Cornell i 2000.

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Indiacha
Catagóir:Scríbhneoirí Indiacha
Catagóir:Daoine Indiacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Caisleán Bhaile an Chinligh

Is cosúil go dtagann ainm **Chaisleán Bhaile an Chinligh**, gar do Dheilgne agus na Clocha Liatha i gContae Chill Mhantáin, ó Albert de Kenley, Sirriam Chill Dara, a fuair seilbh ar na tailte ag tús an 14ú haois. Ceaptar gur thóg Albert de Kenley an caisleán timpeall an ama seo. Is éard atá sa chaisleán ná na hiarsmaí de theach halla, ina mbíodh boghta bairille os cionn an bhunurláir. Ar an gcéad urlár bhí an halla agus an limistéar cónaithe. Ar an taobh thiar tá túirín, a cruthaíodh le haghaidh an losáin nó na seomraí leithris ag leibhéil an chéad urláir agus an uchtbhalla. Léiríonn pictiúir ón 19ú haois go raibh túr ard caol ann le haghaidh an staighre ar an taobh thoir den halla, ach thit sé seo ina dhiaidh sin. Sa bhliain 1377 ghabh muintir Uí Bhroin an caisleán. Thar fán am seo ghlac muintir Archbold seilbh ar an gcaisleán.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Mhantáin‎
Catagóir:Séadchomharthaí náisiúnta i gContae Chill Mhantáin
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Frith-athlastach

Is éard is **frith-athlastach** ann ná substaint nó cóireáil a laghdaíonn athlasadh nó at. Cuimsíonn drugaí frith-athlastacha thart ar leath de na hanailgéisigh. Leigheasann na drugaí seo pian trí athlasta a laghdú murab ionann is na hópóidigh a théann i bhfeidhm ar lárchóras na néaróg chun comharthaíochta pian san inchinn a chosc.
## Tagairtí
*
Droichead Lindéir Bhun Leath Inse

Is droichead lintil é **Droichead Lindéir Bhun Leath** in aice le Cluain Lára i gContae Mhaigh Eo. Is gné neamhghnách amach is amach é an droichead lindéir seo in Iarthar na hÉireann. Is sail an bhunbhrí a bhí leis an bhfocal lindéar i gceantar Sussex i Sasana, áit a bhfuil samplaí go leor de le fáil. Is cineál droichid cloiche réamhstairiúil é an droichead lindéir. Tá an struchtúr bunúsach déanta as piaraí nó piléir bheaga cloiche, a bhíonn trasnaithe ag leachtanna cothroma cloiche nó ag saileanna. Dearadh iad chun aibhneacha agus srutháin leathana, cothroma a thrasnú, mar a fheictear anseo, agus baineadh úsáid astu mar dhroichid coise.

Is é is dóichí gur tógadh an droichead seo sna 1840idí nó 1850idí mar chuid den obair a rinne Misean Eaglais na hÉireann, pobal nó coilíneacht Phrotastúnach ar thug Marcas Shligigh talamh saor ó chíos dóibh. Tugtar an Choilíneacht go háitiúil ar an gceantar go fóill.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Droichid i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Slí Seandálaíochta Chuan Módh
Josef Locke (teanór, 1917-1999)

clé|mion|Cuimhneachán, City Hotel, Queen's Quay, Doire
Teanór as Doire, a raibh clú air ar fud an domhain, ab ea **Joseph McLaughlin**, **Seosamh Mac Lochlainn** nó **Josef Locke**, a ainm stáitse (23 Márta 1917 – 15 Deireadh Fómhair 1999). Tugadh "**The Singing Bobby**" air chomh maith (chuaigh sé sna póilíní, an RUC, nuair a bhí sé óg).
[clé|mion|ag casadh Puccini san [Amharclann an Olympia|Olympia agus é óg ]]
## Saol
clé|mion|Chas Laocke sa Desert Inn in Las Vegas
Tháinig McLaughlin chun tosaigh sa chomórtas teanór sna 1930idí i nDoire. Go gairid i ndiaidh an corn a bhaint amach i bhFeis Dhoire, bhí McLaughlin ag canadh Puccini in Amharclann an Olympia i mBaile Átha Cliath. 

Chuirfeadh an domhan Sasanach, BBC agus Blackpool, agus an domhan Meiriceánach, Las Vegas, aithne air mar Josef Locke, leagan rómánsúil dar leo mar chomharba ar Richard Tauber.

Ba é an t-aisteoir ba mhó pá é i Sasana an t-am sin. Ach tar éis tuarastal Las Vegas, níor fhéad Locke canadh in áit ar bith ar airgead ba lú. 

Féach ar an scannán ó 1992, “Hear My Song”.

D'éag Locke ar 15 Deireadh Fómhair 1999, in aois 82 bliain dó.

### Cuntas finné súl
'Deirfiúr dom (Lorcán Ó Treasaigh) a thug dom an t-airgead le dul isteach ar an tram (leath-phraghas mar bhuachaill scoile) agus suas chun an lochta (a dtugaimis na 'déithe' air) agus ar naoi bpingine taitneamh a bhaint as 'matinée' an tSathairn.  Dearmad go brách ní dhéanfaidh mé ar shaibhreas an ghlóir óig sin a líon an amharclainn go réidh gan gairbhe. Anois nach bhfuair mise luach mo naoi bpingine an tráthnóna Sathairn sin i lochta an Olympia nuair a theilg Seosamh Mac Lochlainn, gan micreafón, gan cabhair leictreach, a ghlór úr oirirc uaidh. Chuir sé croí bhuachaill scoile ar snámh an lá sin ar mhuir rachmasach an cheoil.'
clé|mion|Cuimhneachán, City Hotel, Queen's Quay, Doire

## Féach freisin

* John McCormack

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna i 1999
Catagóir:Teanóir
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Dúnmharú Samuel Paty

**Dúnmharaíodh** **Samuel Paty**, múinteoir scoile sa Fhrainc, ar an 16 Deireadh Fómhair 2020. Baineadh an ceann den mhúinteoir staire agus tíreolaíochta in ionsaí sceimhlitheoireachta, toisc gur labhair sé faoi ionsaí Charlie Hebdo (2015) sa seomra ranga.

Fuath seicteach, go príomha, a bhí taobh thiar den ionsaí. Cáineadh go forleathan an choir, de bhrí gur bunchloch dár náisiúin agus dár sibhialtacht í an tsaoirse cainte sa seomra ranga.clé|mion|Samuel Paty, sceitse

clé|mion|Scian Moro

### Dúnmharú
mion|agóid|clé
D'ionsaigh déagóir, Abdoullakh Anzorov (18), Paty. Tháinig muintir Anzorov as an Rúis, de shliocht Seisniach. Aithníodh mar dhídeanaithe iad. Lonnaigh siad sa Fhrainc sa bhliain 2004.

Cúpla lá roimh an eachtra, d'fhógair Paty go mbeadh sé ag labhairt faoi Charlie Hebdo, na cartúin agus na heachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha sa Fhrainc sa bhliain 2015, le linn an rang OSSP. Bhí cead ag na Moslamaigh sa rang fanacht amach dá mba mhian leo.

Thosaigh cúpla tuismitheoir feachtas, ag spreagadh fuatha ar na meáin shóisialta.

Cúpla lá níos déanaí, chuala Anzorov, ógchiontóir ag an am, faoi bhfeachtas in aghaidh Paty. Bhí sé ina chónaí 80km (in Evreux) ó scoil Paty (Conflans Sainte Honorine). Ach chabhraigh a chairde leis chun scian Moro 10cm, scian 35cm, agus aerphiostal a cheannach, agus thiomáin siad Anzorov chuig an scoil. 

Chabhraigh daltaí sa scoil an múinteoir a aithint nuair a tháinig sé amach ón scoil tráthnóna Aoine. D'ionsaigh Anzorov Paty ar an tsráid. Ag béiceadh amach "*Allahu Akbar*" (an *Takbir*), bhain sé na putóga as Paty. Ansin bhain Anzorov an cloigeann de, agus chaith sé é ar an gcosán. Ansin chuir sé grianghraif suas ar Twitter. 

Tháinig na póilíní agus thosaigh troid; lámhachadh go marfach Anzorov.

### Cóir
Sa bhliain 2024, gearradh téarma príosúin 13-15 bliana ar chairde Anzorov, tuismitheoir agus iomám.  Gearradh pianbhreith ar fionraí ar dhaltaí áirithe sa rang.

## Féach freisin

* Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
* Coir fuatha agus fuathchaint

## Tagairtí

Catagóir:2020
Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:Dúnmharuithe
Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:Coireacht fuatha
Catagóir:Oideachas Saoránach Sóisialta Polaitiúil
Scoil Pháirc an Fhionn Uisce

Scoil speisialta is ea **Scoil Pháirc an Fhionn Uisce** (Béarla: Phoenix Park School).

Coimisinéirí na gCoillte agus na bhForaoiseacha a thóg an scoil in 1848 le cúram a dhéanamh do chlann a gcuid fostaithe. Úsáidtear anois í mar scoil speisialta. Aimsir thoghcháin, is anseo a théann daoine a bhfuil cónaí orthu sa Páirc an Fhionnuisce, lena n-áirítear líon tí an Uachtaráin, chun vóta a chaitheamh.

## Féach freisin

* Páirc an Fhionnuisce
## Tagairtí

Catagóir:Páirc an Fhionnuisce
Catagóir:Scoileanna speisialta
Catagóir:Scoileanna i mBaile Átha Cliath
Ríthe Dhál Riada

Bhíodh ** ríthe [[Dál Riada|Dhál Riada]] ** i gceannas ar ríocht Ghaelach suite san Albain agus oirthuaisceart Éireann. Rianaigh an chuid is mó acu, maraon le ríthe na hAlban, a nginealaigh siar go Fearghas Mór mac Eirc.  Sa 16ú haois, dúirt Séamas VI na hAlban faoi féin go raibh sé ina *"happie monarch sprung of Ferguse race"*.

Ní fheictear tásca na ríthe sna hannála Éireann go dtí lár na 6ú haoise, le bás Chomhghaill mhic Dhomhangairt c. 538–545, agus a dhearthár Gabhrán, c. 558–560. Tar éis na mór-cliste ag Cath Maige Rátha sa bhliain 637, chaill Dál Riada in Éirinn a chuid críoch in Albain.  San 8ú haois, chloígh a gcéilí comhraic, Dál Áraí, tuath Dhál Riada in Éirinn, cé gur ghlaoití Dál Riada uirthi go dtí an 14ú haois.

Is é Fergus mac Echdach, deartháir agus comharba Aodha Fhionn, rí deireanach Dhál Riada na hAlban a bhfuil fianaise ann dó.  Tuairiscítear a bhás i nAnnála Uladh don bhliain 781.  I ndiaidh sin, roinneadh Dall Riada ina cineálacha, ina measc Cineál Ghabhráin as Cinn Tíre agus Cineál Loairn.

## Roimh Chath Mhaigh Rátha

## Maigh Rath go dtí 741

## Ón 740í ar aghaidh

## Annála
Is iad a leanas na príomh-fhoinsí atá ann ar ríthe Dhál Riada:
* Annála Uladh
* Annála Tiarnaigh
* Seanchas Fear Alban
* Sioncronachtaí le Flann Mainistreach as Mainistir Bhuithe
* Duan Albanach
* Beatha Cholm Cille le hAdhamhnán

Foinsí níos lú iontaofa:
* Annála Inis Faithlinn
* Chronicon Scotorum
* Annála na gCeithre Máistrí
* Annála Chluain Mhic Nóis

Is deacair é brí a bhaint as na foinsí. Ó thaobh a lán iontrálacha de a bhfuil cuma Dhál Riada orthu, tá easpa comhthéacs iontu, níl iontu ainmneacha athartha nó leasainmneacha.  Tá go leor easaontas idir na foinsí.  Is léir gur athraíodh nó cuireadh le roinnt iontrálacha ag an níos deireanaí.

## Foinsí
* 
* Adomnán, *Life of St Columba*, aistr. & eag. Richard Sharpe. Penguin, Londain, 1995. 
* Anderson, Alan Orr, *Early Sources of Scottish History A.D 500–1286*, imleabhar 1. Athchló le ceartúcháin. Paul Watkins, Stamford, 1990. 
* Bannerman, John, *Studies in the History of Dalriada.* Scottish Academic Press, Dún Éadain, 1974. 
* &mdash;, "The Scottish Takeover of Pictland" in Dauvit Broun & Thomas Owen Clancy (eag.) *Spes Scotorum: Hope of Scots. Saint Columba, Iona and Scotland.* T & T Clark, Dún Éadain, 1999. 
* Broun, Dauvit, *The Irish Identity of the Kingdom of the Scots in the Twelfth and Thirteenth Centuries.* Boydell, Woodbridge, 1999. 
* &mdash;, "Pictish Kings 761–839: Integration with Dál Riata or Separate Development" in Sally M. Foster (eag.), *The St Andrews Sarcophagus: A Pictish masterpiece and its international connections.* Four Courts, Baile Átha Cliath, 1998. 
* Sharpe, Richard, "The thriving of Dalriada" in Simon Taylor (eag.), *Kings, clerics and chronicles in Scotland 500–1297.* Four Courts, Baile Átha Cliath, 2000. 

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts
*''Annals of Clonmacnoise'', Cornell

## Féach freisin
* Ríthe na gCruithneach
* Ríthe na hAlban

## Tagairtí
Scanadh taoibh cliaint

Tagraíonn **scanadh taobh cliaint** go ginearálta do chórais a scanann ábhar teachtaireachta - .i., téacs, íomhánna, físeáin, comhaid - le haghaidh cruinnmheaitseála  i gcomparáid le bunachar sonraí d’ábhair éagsúla sula seoltar an teachtaireacht chuig an té a bhí ceaptha é a fháil. Mar shampla, féadfaidh bogearraí frithvíreas é seo a dhéanamh chun bogearraí mailíseacha ar ríomhaire a aimsiú agus a dhíchumasú.

Le mór-sholáthraithe ardáin ag bogadh i dtreo níos mó criptithe *ceann le ceann* (CLC) a chur i bhfeidhm, agus éilimh ó roinnt gníomhaireacht forfheidhmithe dlí chun rochtain ar ábhar teachtaireachta a éascú d’fhonn cabhrú le comhroinnt ábhar déistineach a aithint agus a chosc.
## Fadhbanna le scanadh taoibh cliaint
Nuair a dhéantar comparáid idir méarloirg dhigiteacha ar chianfhreastalaí, d’fhéadfadh sé ligean don soláthraí seirbhíse, agus d’aon duine eile a roghnaíonn siad an fhaisnéis a roinnt leis, monatóireacht agus scagadh a dhéanamh ar ábhar a theastaíonn ó úsáideoir a sheoladh ar aghaidh.

Bíonn sé i gceist go bhfanfaidh cumarsáidí criptithe príobháideacha agus slán CLC idir dhá pháirtí, nó i measc grúpa, príobháideach. Má tá amhras ar dhaoine go bhfuil a n-ábhar á scanadh, féadfaidh siad féin-chinsireacht a dhéanamh, aistriú go seirbhís eile gan scanadh taobh an chliaint, nó modh cumarsáide eile a úsáid.

### Fadhbanna  miseanthéalta

## Naisc sheachtracha
*Fact Sheet: Client-Side Scanning.https://www.internetsociety.org/resources/doc/2020/fact-sheet-client-side-scanning/
*Apple’s plan to scan images will allow governments into smartphones.https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/oct/16/apples-plan-to-scan-images-will-allow-governments-into-smartphones


Catagóir: Teicneolaíocht faisnéise agus chumarsáide
Catagóir:Cearta daonna
Catagóir:Cumarsáid
Catagóir:Teicneolaíocht faisnéise
Sraith Bhuí

Is tuamaí meigiliteacha é **Sraith Bhuí** nó **Altóir** i gContae Mhaigh Eo. Seo ceann de na tuamaí meigiliteacha is fearr in Éirinn. Is sampla de thuama dingeach é an ceann áirithe seo, a ainmnítear mar gheall ar a chruth, é níos leithne agus níos airde ag an mbealach isteach agus ag caolú isteach i dtreo a dheiridh. Tógadh an cineál seo tuama ag tús na Cré-Umhaoise (thart ar 2000 BC), nuair a bhí an borradh deiridh faoi thógáil tuamaí in Éirinn.

Baineadh úsáid as an díon cothrom cloiche mar altóir le linn na bPéindlithe, agus is as sin a thagann an t-ainm áitiúil, Altóir. Tá cros bhunaidh gearrtha isteach ar an dromchla uachtarach ag an gceann thoir-theas de.

Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:Tuamaí dingeach
Catagóir:Séadchomharthaí meigiliteacha
Catagóir:Slí Seandálaíochta Chuan Módh
Ferchar mac Connaid

Rí Dhál Riada san Albain agus oirthuaisceart Éireann ba ea **Fearchar mac Connaidh** () ón mbliain c. 642 go dtí 650.

Connadh Cearr ba ea a athair, agus dá bharr ba bhall de Cenél Comgaill, cé go maíonn ginealaigh níos sine gur de Cenél nGabráin é. Tugtar a thásc i nAnnála Uladh faoin mbliain 694, i dteannta le hiontrálacha eile atá as áit le 45 bliain. Sa Duan Albanach bhí tá réimeas sé bliana déag aige. Mar fíor, b'fhéidir é go raibh sé ar dtús ina leath rí le Domhnall Breac ach bíonn botúin ann sa Duan.

Is é Fearchar an t-aon mac amháin le Connadh Cearr a rinneadh rí Dhál Riada de. Ní fheictear nó é nó a mhuintir i *[[Seanchas Fear Alban]]*.

## Foinsí
* 
* 
* 
* 

## Naisc sheachtracha
*CELT: Corpus of Electronic Texts at University College Cork includes the *Annals of Ulster*, *Tigernach*, *the Four Masters* and *Innisfallen*, the *Chronicon Scotorum*, the *Lebor Bretnach* (which includes the *Duan Albanach*), Genealogies, and various Saints' Lives. Most are translated into English, or translations are in progress.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Dúnchad mac Conaing

Rí Dhál Riada san Albain ba ea  ** Dúnchadh mac Conaing ** (nó ** mac Dubháin**) (bás 654).  Bhí sé ina leath-rí le with Conall Crandomna go dtí gur cloíodh agus maraíodh é ag Talorcan na gCruithneach i gCath Strath Ethairt.  Ní na foinsí ar aon intinn maidir le hainm athartha Dúnchadha agus dá bharr a shinsearacht.

Molann John Bannerman gurb ionann an Dúnchadh seo agus an té ina leath-rí le Conall Crandomna.  Feictear é i Seanchas Fear Alban mar a leanas:
:* These are the sons of Conaing, son of [[Áedán mac Gabráin|Áedán]] .i. Rigallán, Ferchar, Artán, Artúr, *Dondchad*, Domungart, Nechtan, Ném, Crumíne.

Dar le [[Flann Mainistreach]] ámh, bhí Dúnchadh mac Dubháin ina rí.  B'fhéidir e gur leagain é Dubhán.  De réir leagain eile, de shliocht Eoghanáin fágtha-ar-lár, deartháir Aodháin mhic Gabhráin, é Dúnchadh.

Tuairiscítear bás Dhúnchadha i n[[Annála Tiarnaigh]] in 654:
:* Cath Sratha Ethairt re Tolartach mac Anfrait, ríg Cruithne, i torchair Dunchadh mac Conaing & Congal mac Ronain.

Meastar go raibh mac amháin aige ar a laghad, Conall Caol (bás 681).  B'fhéidir é go raibh sé ina shean- nó shin-sean athair le Fiannamail ua Dúnchado agus sinsear Dhúnchadha Bhig.

## Foinsí
* Anderson, Alan Orr, *Early Sources of Scottish History A.D. 500  to 1286*, imleabhar 1. Athchló le ceartúcháin, Stamford: Paul Watkins, 1990. 
* Anderson, Marjorie Ogilvie, Kings and Kingship in Early Scotland. Scottish Academic Press, Dún Éadain, revised edition 1980. 
* Bannerman, John, *Studies in the History of Dalriada.* Dún Éadain: Scottish Academic Press, 1974. 

## Naisc sheachtracha
*''Duan Albanach'' ar Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Conall Crannomhna

Rí Dhál Riada san Albain agus oirthuaisceart Éireann ba ea **Conall Crannomhna** () ón mbliain c. 650 go dtí 660.

Deirtear i Seanchas Fear Alban gurbh é Eochaid Buide a athair agus dá bharr, ba bhall de Cenél nGabráin é. Dar leis an Duan Albanach, tháinig sé i gcomharbacht ar Ferchar mac Connaid de Cenél Comgaill, nach raibh scartha fós ó chineál Ghabhráin. Bhí sé ina leath-rí le Dúnchad mac Conaing go dtí an bhliain 654, agus i ndiaidh sin ina rí aonair.

B'fhéidir é go ndearnadh ríthe Dhál Riada sa mhic, Maol Dúin agus Domhnall Donn.

Tuairiscítear a thásc i nAnnála Uladh Dúin bhliain 660. Is dúchas é gur tháinig a nia, Domangart mac Domnaill, i gcomharbacht air.

## Foinsí
* Anderson, Alan Orr, *Early Sources of Scottish History A.D 500&ndash;1286*, imleabhar 1. Athchló le ceartúcháin. Paul Watkins, Stamford, 1990. 
* Bannerman, John, *Studies in the History of Dalriada.* Scottish Academic Press, Dún Éadain, 1974. 

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts
**Annála Uladh
**Duan Albanach

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Tinte na Farraige Duibhe

Is úrscéal ficsean eolaíochta é ***[[Tinte na Farraige Duibhe]]*** le Tim Armstrong. Is é CLÀR a chéad-fhoilsigh é, i nGaeilge na hAlban faoin teideal *Air Cuan Dubh Drilseach* in 2013*.* Ghnóthaigh an leabhar an gradam ‘Ciad Leabhar na Bliadhna’ d'Armstrong ó Chomann Bratach na Croise in 2013. Luaitear é mar an chéad leabhar lánfhada cruafhicsean eolaíochta a scríobhadh sa teanga do dhaoine fásta. 

Cuimsíonn an scéal gnéithe den cheoldráma spáis, cibearphunc, rómánsaíocht, agus eachtraí bhanna ceoil an bhóthair. Labhraíonn na carachtar teanga na reacaireachta san úrscéal seo, rud a ligeann don údar domhan lán-Ghaelach a chruthú. Ardsibhialtacht uathlathach agus sárchaipitlíoch an tsochaí a ndéantar léiriú uirthi ann.

D'aistrigh Eoin P. Ó Murchú an t-úrscéal go Gaeilge na hÉireann, agus d'fhoilsigh an comhlacht foilsitheoireachta Éireannach Leabhar Breac é sa bhliain 2020 faoin teideal *Tinte na Farraige Duibhe.* Ainmníodh an t-aistriúchán ar ghearrliosta aistriúchán Ghradam de Bhaldraithe ag duaiseanna liteartha an Oireachtais.

## An tsraith ar lean

Chrom Armstrong ar chomharba *Thinte na Farraige Duibhe* a fhoilsiú mar shraith san iris liteartha *[[STEALL]]*.

## Féach Freisin
* *[[An Luingeas Dorcha air Fàire]]* (an dara leabhar sa tsraith)
* *[[Iomall (leabhar)|Iomall]]*
* *[[Bádh B'fhéidir]]*
* *[[An Dara Rogha]]*

## Naisc sheachtracha
*Ar shuíomh an fhoilsitheora (ga): https://leabharbreac.com/shop/ficsean/tinte-na-farraige-duibhe/
*Ar shuíomh an fhoilsitheora (gd): http://www.clar.online/product/air-cuan-dubh-drilseach (sa chartlann)
*Tim Armstrong faoi Agallamh: https://leabharbreac.com/tim-armstrong/
**Air Cuan Dubh Drilseach*: https://nos.ie/cultur/leabhair/air-cuan-dubh-drilseach/

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Tim Armstrong
Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge
Catagóir:Ficsean eolaíochta
Catagóir:Úrscéalta Gaeilge
Catagóir:Úrscéalta
Catagóir:Déaglitríocht na Gaeilge
Catagóir:Déaglitríocht
Catagóir:Sraitheanna litríochta na Gaeilge
Catagóir:Sraitheanna leabhar
Catagóir:Aistriúcháin go Gaeilge
Catagóir:Aistriúcháin idircheilteacha
Catagóir:Tograí idirghaelacha
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2020
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2020idí