open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Comhlimistéar taistil

[mion|Comhlimistéar taistil (glas) agus an an [An Limistéar Schengen|Limistéar Schengen (gorm)]]
Baineann an **Comhlimistéar Taistil** le cearta agus pribhléidí cómhalartacha atá i bhfeidhm sa Ríocht Aontaithe and Poblacht na hÉireann. Áirítear sochar slándála sóisialaí, seirbhísí sláinte agus vótáil i dtoghcháin sna cearta seo.

## Cur síos
mion|rialú pasanna
Ar an 8 Bealtaine 2019, shínigh Rialtais na hÉireann agus an Breataine comhaontú nua, meabhrán tuisceana, i Londain a thugann  na cearta céanna do mhuintir an dá thír i dtíortha a chéile. Ach ní raibh an comhaontú seo an t-aon rogha a bhí ag Railtas na hÉireann. Diultaíodh an rogha dul isteach sa Limistéar Schengen. Faoi mar is eol do chách, ní féidir 'teorainn chruaidh' a chur i bhfeidhm ar oileán na hÉireann.[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:DublinAirport31mar2007-01.jpg|mion|Biúró Náisiúnta an Gharda Síochána um Inimirce, [Aerfort Bhaile Átha Cliath]]Dá mbeadh Éire sa Limistéar Schengen, bheadh rialú inimirce agus rialú pasanna suite gan dabht idir an Bhreatain agus Tuaisceart Éireann agus teorainn intuigthe ann ar Mhuir Éireann. Ghlac an Bhreatain leis sa bhliain 2020 go mbeadh seiceálacha ann ar earraí amháin idir an Bhreatain agus an Tuaisceart  i ndiaidh an Bhreatimeachta. mar chuid den mhargadh a rinneadh i dtaobh cheist na teorann in Éirinn.

### Pleananna
De réir dlíthe nua imirice atá á moladh ag Rialtas na Breataine (sa bhliain 2021), beidh ar shaoránaigh an Aontais Eorpaigh - seachas saoránaigh na hÉireann - cead a fháil roimh ré ó údaráis na Breataine más mian leo dul trasna na teorann ón bPoblacht go dtí an Tuaisceart.

Níl sé soiléir fós cén chaoi a gcuirfear na dlíthe i bhfeidhm (tá trácht ar cháipéis dhigiteach a chur ar fáil gach uair a théann daoine trasna na teorann).

Dar le feisire parlaiminte an Dúin Thuaidh, Stephen Farry ó Pháirtí na Comhghuaillíochta, go bhfuil a leithéid dochurtha i bhfeidhm. Is féidir go dtarraingeodh daoine an dlí orthu féin i ngan fhios dóibh agus iad ag trasnú na teorann le dul i mbun a gcuid gnóthaí. 

## Stair
Ó bunaíodh Saorstát Éireann, bhí saoirse taistil gan bhac idir an dá thír.  Bhí an comhlimistéar taistil i bhfeidhm sula ndeachaigh an Ríocht Aontaithe agus Éire isteach san Aontas Eorpach. Nuair a d’fhan an Bhreatain as Conradh Schengen, d’fhan Éire as freisin ar mhaithe leis an gcomhlimistéar sin a choinneáil. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:No_Border_No_Barrier.jpg|clé|mion|agóid, Breatimeacht, 2015
= Féach freisin =

* Teorainn talún na hÉireann leis an Ríocht Aontaithe
*Limistéar Schengen

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Poblacht na hÉireann
Catagóir:Ríocht Aontaithe
Catagóir:Tuaisceart Éireann
Catagóir:Breatimeacht
Catagóir:Forfheidhmiú an dlí
Seamróga Ros Liath

Is Seamróga Ros Liath **Club** peile Gaelach is ea **Seamróga Ros Liath** atá lonnaithe i Ros Liath, Contae Fhear Manach, Tuaisceart Éireann . 

## Stair
Bunaíodh an club mar *Roslea First Fermanaghs* i 1888. Tugadh *Fág a Ballagh orthu* ina dhiaidh sin, agus ansin thug Seamróga *Ros Liath orthu* i 1906, an t-ainm a choinnigh siad ó shin (seachas séasúr amháin, 1944, nuair a chumaisc Seomróga Ros Luath le hAughdrumsee agus thug ainm *Dresternan Shamrocks orthu* ).  

Bhain Seamróga Ros Liath 13 Craobh Peile Sinsearach Fhear Manach, an ceann is déanaí in 2014. Shroich siad an cluiche ceannais de Chraobhchomórtas Peile Chlub Sinsearach Uladh i 1982. 

## Onóracha

* **Craobh Peile Sinsearach Fhear Manach :** (13) 1955, 1956, 1957, 1958, 1965, 1980, 1982, 1984, 1986, 2010, 2011, 2013, 2014 
* **Sraith Peile Sinsearach Fhear Manach:** (9) 1980, 1981, 1982, 1983, 1984, 1985, 2009, 2011, 2014 
* **Craobh Peile Idirmheánach Fhear Manach:** (2) 1973, 1998
Pete Buttigieg

Polaiteoir Meiriceánach is ea **Peter Paul Montgomery Buttigieg** (foghraíocht: (IPA) /ˈbuːtɪdʒədʒ/; (go neamhfhoirmeálta) BÚT-i-deid; a rugadh ar 19 Eanáir 1982). Rugadh é in South Bend, Indiana, cathair a bhfuil sé ina mhéara uirthi ón mbliain 2012 i leith. 

Bhain Buttigieg céim bhaitsiléara amach ó Harvard College agus iarchéim ó Pembroke College, Ollscoil Oxford, ar Scoláireacht Rhodes. Sna blianta 2007–2010, d'oibrigh sé do McKinsey and Company, comhlacht comhairleach. Ó 2009 go 2017, d'fhreastail Buttigieg mar oifigeach eolais i gCúltaca Chabhlach na Stát Aontaithe, ag baint amach an teideail leifteanant agus ag caitheamh ama san Afganastáin sa bhliain 2014. Toghadh 
Buttigieg mar mhéara ar South Bend i 2011 agus atoghadh é i 2015. Rinne Buttigieg feachtas d'oifig Císteoir Stát Indiana i 2010 agus do Chathaoirleach Choiste Náisiúnta an Pháirtí Daonlathach i 2017, ach theip air sa dá iarracht. 

Ar 14 Aibreán 2019, d'fhógair Buttigieg go raibh sé ar lorg ainmniúchán an Pháirtí Dhaonlathaigh d'uachtaránacht na Stát Aontaithe sa bhliain 2020. 

## Naisc sheachtracha
* 
* 
*  

Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí Rialtais na Stát Aontaithe
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Cogadh na hAfganastáine (2001 - 2021)
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir aeracha
Catagóir:Méaraí
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Nia Segamain

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ba ea **Nia Seaghamhain** (Sean-Ghaeilge **Nia Segamain**) mac *[[Adamair]].

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí *Conall Collamrach*, a mharú.  Deir [[Seathrún Céitinn]] gurbh í a mháthair *Flidais* na [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]], bandia na coille.  Ba í a cuid draíochta ba chúis a thug  [[fia|eilití]] fiáine bainne mar ba bha ceansuithe iad, i rith a réime.  Bhí sé i réim ar feadh seacht mbliana, sular mharaigh *Énna Aignech* é.

==Sanasaíocht==
As Sean-Ghaeilge, tá dhá bhrí le nia: gaiscíoch  agus mac deirféar..  Le haghaidh *Segamain*, faightear é sa [[Cóir Anmann|Chóir Amnann]]: "Nia Seagamain .i. nia trenfer ┐ segda a main.".  Is s suimiúil é áfach go bhfuil brí "bainne" le *seg*.

B'fhéidir go bhfuil a ainm gaolta le [[Segomo]], dia ársa na [[An Ghaill|nGallach]], ab ionann agus [[Mars (miotaseolaíocht)|Mars]] agus [[Earcail]] i ré na Róimhe.  Sinsear sna luathghinealaigh na n-[[Eóganachta|Eóganacht]] ab ea pearsa beagáinín níos stairiúla darbh ainm *Nia Segamain*, agus dá bharr mar fhianaise, deirtear scaití go raibh bunús Gallacha ag an sliocht.

==Achar ama==
* *Leabhar Gabhála na hÉireann*: [[Ptolemy VIII Physcon]] na [[An Éigipt|hÉigipte]] (145–116 RC).
* *Foras Feasa ar Éirinn*: 226–219 RC.
* *Annála na gCeithre Máistrí'': 320–313 RC.

## Féach freisin
* Deirgtine
* Mug Nuadat

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Óengus Tuirmech Temrach

I Miotaseolaíocht na nGael, Ardrí seanscéalach na hÉireann ab ea **Aonghas Tuirmeach Teamhrach** (Sean-Ghaeilge **Óengus Tuirmech Temrach**) mac *[[Eochaid Ailtlethan]]*.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ardrí agus marfóir a athar, *[[Fergus Fortamail]]*, a mharú.  Bhí sé i réim ar feadh tríocha nó seasca bliain.  Fuair sé bás ag Teamhair, agus tháinig a nia  *[[Conall Collamrach]]* i gcomharbacht air.

## Sliocht
I measc a mhac bhí Énna Aignech agus Fiacha Fear Mara.

in am agus i dtráth, tháinig Énna i gcoróin mar Ardrí.  Ba shinsear é de Chonn Céadchathach agus dá bharr d'Ardríthe na gConnachta agus na clainne Uí Néill.

Deirtear go raibh Fiacha ag Aonghas lena iníon féin agus é ar meisce.  Tar éis a bhreithe, chuir sé i mbád é, clúdaithe i bhfallaing chorcra le himeall óir, in éineacht le ciste, agus chuir ar seol é &ndash; dá bharr a bhua-ainm *fear mara*.  D'aimsigh agus thóg fir iascaireachta é.  Ba shinsear é de roinnt Ard-Ríthe na hÉireann, d'Ailill Érann agus *[[Clanna Dedad]]*, agus in an trátha, den *[[Dál Riata]]*, ríthe na hAlban.

## Sanasaíocht
De réir *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*, ciallaíonn a bhua-ainm "áiritheoir na Teamhrach", toisc gurbh é a rinne an chéad áireamh in Éirinn (*Turbech imorro, is leis dorindead “turbeach” in Érinn riam; is dé fa “hAengus Turmeach” he.*)  Deir Seathrún Céitinn ámh gur *Tuirbeach*, náire, é a bhua-ainm, toisc gur gabhadh Fiacha trí chiorrú coil.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Ptolemy VI Philometor na hÉigipte (180–145 RC).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 262–232 RC.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 385–326 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ardríthe na hÉireann
Maluma

Is amhránaí é (1994-)**Juan Luis Lodoño Arias**, nó **Maluma** mar is fearr aithne air. Is as an gColóim é agus canann sé amhráin reggaeton, amhráin trap Laidineach, agus amhráin pop. Bhain sé cáil amach sa Cholóim in 2011 lena amhráin «Farandulera» agus «Obsesión», agus bhain sé cáil amach ar fud Meiriceá Laidineach lena amhráin «La temperatura» agus «Carnaval» in 2014. D'éirigh lena chéad albam,  *«*Magia» (2012), sa Cholóim.

## Beathaisnéis
Rugadh Juan Luis Londoño Arias ar 28ú Mí Eanáir, 1994 i gcathair Medellín na Colóime. Mac Mharlli Arias agus Luis Londoño atá ann; tá deirfiúr níos sine aige darb ainm Manuela, a rinne staidéar ar an síceolaíocht agus ar an bhfealsúnacht. Chum sé an t-ainm Maluma leis an gcéad shiolla as ainmneacha an triúir.
Max Mosley

Iar-uachtarán Sasanach ar Fédération Internationale de l'Automobile ab ea **Max Rufus Mosley**, a rugadh ar an 13 Aibreán 1940 i Londain. Fuair sé bás ar an 24 Bealtaine 2021. Ba é an mhac ab óige de chuid Oswald Mosley é.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:Abhcóidí Sasanacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Daoine a chuir lámh ina mbás féin
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe
Catagóir:Lucht spóirt na Sasana
Catagóir:Ridirí
Cath Cable Street

Eachtra ab ea **Cath Cable Street** a tharla ar an gCable Street agus Whitechapel san East End an Londain, ar an Dé Domhnaigh 4 Deireadh Fómhair 1936.

Catagóir:London Borough of Tower Hamlets
Echtra

Is scéal ar leith i liteartha réamhChríostaíocht na Sean-Ghaeilge é **Eachtra** (Sean-Ghaeilge **Echtra**), de ghnáth faoi thuras gaiscíoch san alltar, nó le neach an tsaoil eile.

## Achoimre agus sanasaíocht
I litríocht na Gaeilge, is scéalta turas go dtí Alltar iad *Echtraí* agus *[[Iomramh|Iomraimh]]*.  Is págánach iad na hEachtraí, agus Críostaí na hIomraimh, cé go mbíonn ábhair mhiotaseolaíochta iontu siúd.  San Iomraimh, is ar mhuir a bhíonn an turas de ghnáth.

I gcás scéal amháin, *[[Immram Brain]] maic Febail*, tá trasnaíl eachtra agus iomraimh ann.  In ainneoin an teidil, meastar gur Eachtra is ea é.  D'fhéadfadh é gur ainmníodh an scéal de dheasca iomrall aithne nó cónaidhmniú idir Bran agus Naomh Breandán.

Is *turas* é brí leis an bhfocal *echtra* go litriúil, as Sean-Ghaeilge chomh maith,), agus is gaol le focal na Laidine, *extra* é.  Ar eDIL, mínítear bríonna breise don fhocal, ina measc "scéal" agus "stair".

## Sainmhíniú
Cé go bhfaightear in Eachtraí turais chuig alltar, ní hionann an ceann scríbe, nó an turas féin fiú - turas ar muir in *[[Echtra Condla]]*; turas faoi loch in *[[Echtrae Laegairi]]*; turas isteach i Sidhe in *[[Eachtra Neara]]*.  Mar mhalairt air sin, d'fhéadfadh caidreamh le daonra an tsaoil eile a bheith i gceist sa scéal: in *Eachtra Neara*, i mbun Samhna, feiceann an laoch Neara físeanna tairngeartacha i láthair fir crochta; in *[[Echtra mac nEchach Muidmedóin]]*, bhain an laoch Níall ríocht na hÉireann amach á phógadh cailleach ag cosaint tobair.

## Saothair
Liostaí tiomsaithe ó Dumville (1976) agus Duignan (2010): 
* *[[Ectra Airt maic Cuinn]]
* *Echtra Condla (nó *Echtrae Chonnlai*)
* *[[Echtra Cormaic]] maic Airt i Tir Tairngiri
* *Echtra Fergusa maic Léti
* *[[Echtrae Laegairi maic Crimthann]]
**Echtra Nera (afm *Táin Bó Aingen*)
* *[[Echtrae mac nEchach Mugmedoin]]


;Scéalta gan *Echtra* sa teideal, ach a mheastar gur den genre iad
* *Baile in Scáil
* *[[Immram Brain]]
* *Na Cúigear Lugaid
* *[[Serglige Con Culainn]]
* *Siaburcharpat Con Culaind 
* *[[Tochmarc Emire]]


;Scéalta caillte
* *Echtrae Aedain maic Gabrain
* *[[Echtrae Ailthind maic Amalgaid]]
* *Echtrae Con Culainn*
* *Echtrae Con Roi
* *[[Echtrae Chonaill]]
* *Echtrae Chonchobair
* *[[Echtrae Chrimthaind Nia Nair]]*
* *[[Echtrae Chuinn Chetchathaig]]
* *Echtrae Fiamain
* *[[Echtrae Find i nDerc Ferna]]
* *Echtrae Machae ingine Aeda Ruaid
* *[[Echtrae Mael Uma maic Baitain]]
* *Echtrae Mongain maic Fiachna
* *[[Echtrae Muircertaig maic hErco]]
* *Echtrae Nechtain maic Alfroinn
* *[[Echtrae Oengusae maic Fergusa Finn]]


Téann an laoch [[Cú Chulainn]] ar cuairt go dtí an t-alltar, i scéalta amhail is:
* *Compert Con Culainn
* *[[Fled Bricrenn]] ocus Loinges mac nDuil Dermait
* *Forfess Fer Fálgae

## Foinsí
* 
* 
* 

## Tagairtí
Luíochán Rínníne

mion|clé
Is éard atá i gceist le **Luíochán Rinnín** (Béarla: *Rineen Ambush*) ná ionsaí a rinne baill ó Bhriogáid Láir an Chláir de chuid an IRA ar leoraí RIC in iarthar Chontae an Chláir ar an 22ú de mhí Meán Fómhair 1920. Fuair sé phólín bás san ionsaí ach go gearr ina dhiaidh sin tháinig deich leoraí lán le saighdiúirí Briotanacha (agus iadsan ag lorg an giúistís Alan Lendrum agus é á mharú ag an IRA roimhe sin).
mion
Cé go raibh dream mór saighdiúirí ag dul in ngleic leo, níor goineadh ach beirt óglaigh den IRA.http://www.clarelibrary.ie/eolas/coclare/history/war_of_independence/rineen_ambush.htm Theith na hóglaigh ón láthair agus chuaigh siad i bhfolach sa tír.

Mar dhíoltas don luíochán, rinne na fórsaí Briotanacha ruathar ar bhailte sa cheantar; fuair cúigear sibhialtach bás agus leagadh 16 fhoirgnimh go talamh.

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Chláir
Catagóir:1920 in Éirinn
Catagóir:Eachtraí míleata le linn Chogadh na Saoirse (Éire)
Catagóir:Luíocháin
Naomi Long

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann í **Naomi Rachel Long** (née **Johnston**), a rugadh ar an 13 Nollaig, 1971. Tá sí ina Ceannaire ar an bPáirtí Comhghuaillíochta ó Deireadh Fómhair 2016 leith.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Ard-Mhéaraí Bhéal Feirste
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Baill Pháirtí Comhghuaillíochta (Tuaisceart Éireann)
Oswald Mosley

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh agus Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe ab ea **Sir Oswald Ernald Mosley of Ancoats**. Rugadh é in Mayfair, Westminster ar an 16 Samhain 1896 agus fuair sé bás ar an 3 Nollaig 1980.  

Bhunaigh sé an British Union of Fascists i 1932. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1896
Catagóir:Básanna i 1980
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Dírbheathaisnéisithe
Catagóir:Faisistithe
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Londain Mhór
Catagóir:Midlands Thiar
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Ardeaglais Naomh Pádraig, Nua-Eabhrac

Ardeaglais Chaitliceach atá suite i Nua-Eabhrac í **Ardeaglais Naomh Pádraig**.

James Renwick Jr. a dhear an ardeaglais i stíl an Athbheochan Ghotach. Cuireadh tús lena tógáil ar 15 Lúnasa 1858. Cuireadh an tógáil ar ceal le linn Chogadh Cathartha na Stát Aontaithe agus tosaíodh arís uirthi sa bhliain 1865. Cuireadh críoch ar an eaglais sa bhliain 1878. Tiomnaíodh í ar 25 Bealtaine 1879.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí i gCathair Nua-Eabhrac
Catagóir:Manhattan
Creidne

:*Gan bheith measctha le [[Creidhne]], gabha óir na dTuath Dé Danann*

I Miotaseolaíocht na nGael, banlaoch na bhFiann ab ea **Creidne**.  D'éirigh sí ina taoiseach buíon gaiscí, tar éis di caidreamh colach lena hathair a éalú.

## Caidreamh colach
Tá seanscéal an maidir le Conaille Muirtheimne a deir go raibh triúr mac ag *Conall Constamail mac Finnchada*, darbh ainmneacha Rúntar, Glass agus Ímda (eapainmneacha den Dál Rúntar, Glasraige agus Dál nÍmda) lena iníon féin, Creidne.   De bharr náire, dhíbir sé í agus a mic.  Throid sí in éadan a tuistí agus tar éis deoraíocht le seacht mbliana, rinneadh sa deireadh síocháin.

## Long oiliúna
Long oiliúna na Seirbhíse Cabhlaigh is ea Creidne.  Bhí sí i seirbhís ó 1975 go 1980 idir Asgard I agus Asgard II, agus arís tar éis cailleadh an Asgard II in 2008.

## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Bodhmall

San Fhiannaíocht i Miotaseolaíocht na nGael, bandraoi agus máthair altrama Fionn mac Cumhaill ab ea **Bodhmall** (nó **Bodhmann**, **Bómall**, **Bodmall**, nó **Bodbmall**).  Deirfiúr Chumhaill athair Fhionn ab ea í.  Ba gaiscí mór le rá í féin agus a comrádaí Liath Luachra.

## ''Macgnímartha Finn''
Faightear scéal *Bodhmall* sa seanscéal na Fiannaíochta *[[Macgnímartha Finn]]*.

Tar éis bás Chumhaill, maraithe ag Goll mac Morna, bhí a bhean chéile Muireann buartha faoi shaol a mic.  Tháinig *Bodhmall* agus Liath Luachra chuici, agus thóg siad an gasúir san fhorais ar Shliabh Bladhma.   Theagasc siad do conas seilg, agus chuaigh ina theannta ar a luath-eachtraí.  Agus é fásta agus a chlú agus a cháil ag scaipeadh go forleathan, bhí imní ar na banghaiscí go dtarraingeodh sé aird fear Ghoill.  Sheol siad amach leis féin, gach rud ar eolas acu múinte dó.

## Foinsí
* MacKillop, James James MacKillop (1998). *Dictionary of Celtic Mythology*. Oxford. .
## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Muireann

San Fhiannaíocht i Miotaseolaíocht na nGael, máthair Fhionn mhic Chumhaill ab ea **Muireann Muinchaomh** (Sean-Ghaeilge **Muirenn Muincháem**).

Bhí a lán suiríoch aici, ach bhí tuar feicthe ag a hathair, an draoi Tadg mac Nuadat, go gcaillfeadh sé a theach ar chnoc *[[Almha]]* dá bpósfadh sí, mar sin,  dhiúltaigh sé iad cách.  Ach d'fhuadaigh duine dóibh, Cumhall, í.  Rinne Tadhg achainí ar Ard-Rí na hÉireann, Conn Cétchathach, a d'eisreachtaigh Cumhall agus chuaigh ar a thóir.

Maraíodh Cumhall sa Chath Cnucha, ach bhí Muireann torrach cheana féin, agus dhiúltaigh a hathair dá bharr, agus d'inis sé dá lucht leanúna í a dhó.  Chuir Conn bac ar seo, agus sheol sé Muireann mar iníon altrama go Fiacal mac Conchinn agus a bhean chéile wife, an bandraoi Bodhmall, deirfiúr Chumhaill.  Rugadh mac di, a thug sí an t-ainm *Deimne* dó, nó Fionn mar a raibh aithne níos cáiliúla air.

D'fhág Muireann an buachaill faoi chúram Bhodhmaill agus an banghaiscí Liath Luachra, a thóg faoi rún é sa choill ar Shliabh  Bladhma.  Phós sí an rí áitiúil, *Gleor Lámderg*, in am trátha,  agus chonaic sí a mac ach uair amháin eile, á chuairt sa choill.

## Foinsí
* T. P. Cross & C. H. Slover (eag) (1936), *Ancient Irish Tales*
* James MacKillop (1998). *Dictionary of Celtic Mythology*. London: Oxford. .
## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Liath Luachra

I Miotaseolaíocht na nGael, is ainm beirt charachtar san Fhiannaíocht é **Liath Luachra**.  Faightear iad beirt sa seanscéal *[[Macgnímartha Finn]]*, faoi eachtraí an laoich, Fionn mac Cumhaill, agus é óg.

## Máthair altrama Fhionn
Ba í an chéad Liath Luachra ar cheann de mháithreacha altrama Fhionn, a thóg é tar éis bás a athar, Cumall, maraithe ag Goll mac Morna.  Ba bhanghaiscíoch mór í, agus comrádaí an bhandraoi, Bodhmall, aintín Fhionn.  Thóg siad faoi rún é sa choill ar  Shliabh Bladhma.  Sa deireadh agus cáil Fhionn ag  leathadh ar fud na tíre, bhí baol ann go dtarraingeofaí aird mharfóirí a athar.  Faoin am seo, bhí gach a raibh ar eolas acu múinte dó chun maireachtáil ar a thoil féin, agus d'imigh sé leis faoi réir rí Bheanntraí.

## Namhaid Chumhaill
Ba ghaiscíoch ard gránna na bhFiann é an dara Liath Luachra.  Ba namhaid Chumhaill é, agus an chéad a bhuail é le linn an catha inár éag sé.  Níos déanaí, thug Goll mac Morna taiscí Chumhaill dó, agus cheap sé é ina chisteoir oifigiúil na bhFiann.  Ba é a *chorrbolg* ar cheann de mhór-chistí na buíne.

Mharaigh Liath gaiscíoch óg lá darbh ainm Glonda.  Chonaic Fionn máthair an fhir ag caoineadh fola de bharr a bháis, agus shocraigh sé díoltas a bhaint as.  Mharaigh sé Liath go héasca agus bhain de a thaisce.

Bhí mac ag an Liath seo, Conán mac Lia, a d'éirigh ina thiarna Luchra agus foghlaí in éadan Fhionn agus na bhFiann.  Sa deireadh thiar, rinneadh síocháin eatarthu agus chuaigh sé ina bhall leo.

## Foinsí
* MacKillop, James James MacKillop (1998). *Dictionary of Celtic Mythology*. Oxford. .
## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Club Universidad Nacional

Is club peile sraithe Mheicsiceo é **Club de Fútbol Universidad Nacional A.C.**, ar a dtugtar **Pumas de la UNAM**, **Pumas UNAM**, **UNAM**, nó **Pumas**, atá bunaithe i Ciudad Universitaria i gCathair Mheicsiceo. Club Universidad Nacional ionadaíonn Ollscoil Náisiúnta Uathrialach Mheicsiceo (UNAM) agus seinneann siad a gcuid cluichí baile ag Estadio Olímpico Universitario, atá suite ar phríomhchampas UNAM.

Tá Universidad Nacional ar cheann de na clubanna is coitianta i Meicsiceo. Bhuaigh siad seacht gcraobh Primera División agus ceithre theideal idirnáisiúnta.

## Gradaim

### Náisiúnta
***[[Liga MX]]**
:**Buaiteoirí (7):** 1976–77, 1980–81, 1990–91, Clausura 2004, Apertura 2004, Clausura 2009, Clausura 2011

***Copa MX**
:**Buaiteoirí (1):** 1974–75

***Campeón de Campeones**
:**Buaiteoirí (2):** 1975, 2004

***Segunda División de México**
:**Buaiteoirí (1):** 1961–62

### Idirnáisiúnta
***CONCACAF Champions League**
:**Buaiteoirí (3):** 1980, 1982, 1989

***Copa Interamericana**
:**Buaiteoirí (1):** 1981

***Copa Sudamericana**
:*Dara háit (1):* 2005

## Éide stairiúla
;Éabhlóid na chéad éide
Goll mac Morna

San Fhiannaíocht i Miotaseolaíocht na nGael, ball den Fhianna agus chomhghuaillí currach d'Fhionn mac Cumhaill ab ea **Goll mac Morna**.  Ba é **Aodh** (Sean-Ghaeilge  **Áed**) a chéad ainm.  Bhí aithne air chomh maith mar **Áed mac Fidga**.  Fuair sé an t-ainm *Goll* tar éis dó súil a chailleadh i rith catha.

## Taoiseach na bhFiann
Mharaigh Goll Cumhal, athair Fhionn, agus tháinig i gceannas na bhFiann ina ionad.  Agus Fionn fásta agus a chumas cruthaithe aige, sheas Goll siar go fonnmhar ina fhábhar.

Ba é i rith an troda in éadan Chumhaill, nó i leaganacha eile in éadan *Luchet*, gur chaill sé a shúil, mar a insítear a leanas:

"Áed b'ainm mac Dhaire,

Go ghoin Luchet cáile é;

Ó ghoin an sleá trom é,

Dá bharr, glaodh Goll air."

## ''Irnan'', cailleach
Nuair a theip ar an gcailleach
*Irnan* gaiscí na bhFiann a sháiniú i dtéada draíochta, rinne sí ollphéist di féin agus thug sí dúshlán d'aon duine dóibh dul i gcomhrac aonair.  At dtús, thairg Fionn mac Cumhaill é féin, ach d'áitíodh ar nárbh ghaisciúil é dó dul i mbun troda le cailleach.  Sheas Goll ina áit agus mharaigh sé *Irnan*.  Tugadh lámh iníon Fhionn dó mar dhuais.

## ''Cath Gabhra''
Sa seanscéal *[[Cath Gabhra]]*, chuaigh na Fianna i mbun comhraic le hairm Ard-Rí na hÉireann, Cairbre Lifechair agus cloíodh iad.  Thréig Goll agus a lucht leanúna chuig Cairbre agus throid siad in éadan Fhionn.

## Nath cainte
Is seanfhocal é "Tapadh le Goll, mharbh é mháthair", nuair a ruaigeadh crá croí trí ghníomh an duine a bhfuil de dhualgas air.  Mharaigh Goll a máthair de thimpiste le cnámh.

## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Conán mac Lia

San Fhiannaíocht i Miotaseolaíocht na nGael, ba bhall de na Fianna ab ea**Conán mac Lia** (maraon le Conán eile, Conán mac Morna, a bhfuil b'fhéidir cáil nós mo an baint leis).

Mharaigh Fionn mac Cumhaill a athair, Liath Luachra.  D'éirigh Conán ina thiarna Luachra agus Foghlaí ón éadan na Fianna.  Cloíodh é lá sa Mumhain, agus rinne Fionn síocháin leis agus 
chuaigh sé ina bhall leis an mbuíon.  Phós sé Finnine, deirfiúr *[[Ferdoman]]*, ach thug sé drochíde di (i leagan amháin, mharaigh sé í).  Thug *Ferdoman* dúshlán chomhrac aonair dó as ucht an mhasla, agus d'éag an bheirt sa troid.

## Tagairtí

* MacKillop, James James MacKillop (1998). *Dictionary of Celtic Mythology*. Oxford. .

Catagóir:An Fhiannaíocht
Conán mac Morna

San Fhiannaíocht i Miotaseolaíocht na nGael, chomhghuaillí Fionn mac Cumhaill ab ea **Conán mac Morna**.  Bhí aithne air chomh mar **Conán Maol**.

Cuirtear i láthair de ghnáth é mar scabhaire agus fear grinn, ramhar, santach agus gaotalach, cé gur dílis d'Fhionn é agus ní sheachnaíonn sé troid riamh.

## Tagairtí

* Ellis, Peter Berresford, Dictionary of Celtic Mythology (Oxford Paperback Reference), Oxford University Press, (1994): 

Catagóir:An Fhiannaíocht
Cnóshnag Eorpach

Is éan beag pasaireach é **an cnóshnag Eorpach** nó **an cnóshnag Eoráiseach** (*Sitta europaea*), a fhaightear ar fud na hÁise measartha agus san Eoraip. Cosúil le cnóshnaganna eile, is éan earrghearr é le gob fada, uachtair liathghormach agus súile dubhstríocacha. Is éan glórach é le glao ard *dwip* arís agus arís eile aige. Tá níos mó ná 20 fospeiceas i dtrí phríomhghrúpa ann; íochtair fhlannbhuí ar éin in iarthar an raoin agus scornach bhán, bíonn íochtair scothbhána orthu siúd sa Rúis, agus an chuma chéanna ar éin na hEorpa agus na héin sa Chianoirthear, ach níl an scornach bán ag na héin ón Chianoirthear. 

## Tacsanomaíocht

### Fospeiceas

## Cur síos
mion| ''Sitta europaea caesia fireann'' sa Pholainn
mion| ''Sitta europaea europaea baineann'' sa tSualainn
mion| Idirmheánach idir ''S. &nbsp; e. &nbsp; europaea'' agus ''S. &nbsp; e. &nbsp; caesia'' in oirthear na Gearmáine

## Dáileadh agus gnáthóg
mion|262x262px| ''S. e europaea'' sa tSualainn
mion| Gnáthóg thaitneamhach é coillearnach sheanda  dhuillsilteach.

## Iompar

### Pórú
deas|mion| Bíonn níos mó drogaill ar chnóshnaganna bosca neadaireachta a áitiú ná ar éin eile a bhíonn ag neadú i bpoll crainn.
mion| Ubh

### Beathú

## Creachadóirí agus seadáin

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Catagóir:Cnóshnaganna
Cnóshnag
Catagóir:Éin a bhfuil cur síos orthu i 1758
Catagóir:Ailt ina bhfuil gearrthóga físe
Ten (albam Pearl Jam)

Is albam ón bhanna Pearl Jam é ***Ten***, a d'eisigh Epic Records ar 27 Lúnasa na bliana 1991.

## Traicliosta
#"Once" (Vedder/Gossard) - 3:51
#"Even Flow" (Vedder/Gossard) - 4:53
#"Alive" (Vedder/Gossard) - 5:41
#"Why Go" (Vedder/Ament) - 3:20
#"Black" (Vedder/Gossard) - 5:43
#"Jeremy" (Vedder/Ament)- 5:18
#"Oceans" (Vedder/Gossard/Ament) - 2:42
#"Porch" (Vedder) - 3:30
#"Garden" (Vedder/Gossard/Ament) - 4:59
#"Deep" (Vedder/Gossard/Ament) - 4:18
#"Release" (Vedder/Gossard/Ament/Krusen/McCready) - 9:05

## Singlí
*"Alive" - 1 Lúnasa, 1991
*"Even Flow" - 6 Aibreán, 1992
*"Jeremy" - 27 Meán Fómhair, 1992
*"Oceans" - 7 Nollaig, 1992

## Foireann
*Stone Gossard – Giotár
*Jeff Ament – Dordghiotár
*Mike McCready – Giotár
*Eddie Vedder – Fonnadóireacht
*Dave Krusen – Drumaí

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1991
Conaire Cóem

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Conaire Caomh** (Sean-Ghaeilge **Conaire Cóem**) mac *Mug Láma*, mac *Coirpre Crou-Chend*, mac *Coirpre Firmaora* mac Chonaire Mhóir.

Tháinig sé i gcoróin tar éis bás a athar chéile, Conn Cétchathach.  Bhí sé i réim ar feadh seacht nó ocht mbliana sular mharaigh *Nemed mac Sroibcenn* é, i rith *Chath Gruitine*.  Tháinig
*[[Art mac Cuinn]]* i gcomharbacht air.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Impire na Róimhe, Commodus (180–192 AD).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 136–143 AD
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 157–165 AD.

## Sliocht
Bhí triúr mac ag Conaire le  Saraid iníon Choinn.  Sinsear an *t[[Síl Conairi]]* ab ea a thríú mac, ainmnithe as Conaire Caomh féin, nó a shinsearsa Conaire Mór.
* *Cairpre Músc*, sinsear *[[Múscraige]]* agus *[[Corcu Duibne]]*.
* *Cairpre Baschaín*, sinsear *[[Corcu Baiscind]]*
* *Cairpre Riata*, sinsear *[[Dál Riata]]*

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Ríthe na Teamhrach
Fergus Dubdétach

I Miotaseolaíocht na nGael, rí na nUladh agus Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Fearghas Dubhdhéatach** (Sean-Ghaeilge **Fergus Dubdétach**) (dubhfhiaclach).

Tháinig sé i gcoróin i ndiaidh díbirt ó Theamhair a réamhtheachtaí, *[[Lugaid mac Con]]*, ag Cormac mac Airt, agus maraithe i Mumhain ag file Chormaic, *Ferches mac Commáin*.  Ruaig ansin Fearghas agus a bheirt dheartháireacha, Fearghas Caisfhiachlach (fiacal briste)  and Fearghas *Foltlebair* (gruaig fhada), Cormac go Connacht agus tháinig Fearghas féin i gcoróin. Bhí sé i réim ar feadh aon bhliain amháin, sular chloígh Cormac é, le cabhair ó Thadhg mac Céin agus *Lugaid Láma*, i *gCath Crinna*.

Ní dhéanann an *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]* lua ar birth ar shinsearacht Fearghasa. Tugann Seathrún Céitinn ginealach fada dó, ag ainmniú a athair mar *Finnchad* mac *Ogaman* mac *[[Fíatach Finn]]*, rí na nUladh agus iar-Ard-Rí na hÉireann.  De réir na gCeithre Máistrí ámh, ba é *Imchad* athair Fhearghasa, ach ní rianaíonn siad a shinsearacht as sin amach.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Impire na Róimhe Commodus (AD 180–192).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: AD 203–204.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: AD 225–226.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Eochaid Gonnat

I miotaseolaíocht na nGael, Ardrí seanscéalach na hÉireann ba ea **Eochaidh Gonnta** (Sean-Ghaeilge **Eochaid Gonnat**) mac Fiach mhic *Imchad* mhic Bhreasail mhic Shíorchaidh mhic *[[Fíatach Finn]]*.

Tháinig sé i gcoróin tar éis bhás Chormaic mhic Airt.  Bhí sé i réim ar feadh aon bhliain amháin, sular éag sé i rith catha.  Níl na foinsí ar aon intinn maidir leis a marfóir, arbh é nó *Lugaid mac Lugna* nó *Lugaid Menn* mac Aonghasa nó *Lugna Feirtrec*.  Tháinig Cairbre Lifechair mac Cormaic i gcomharbacht air.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*:
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 266–267.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Fothad Cairpthech agus Fothad Airgthech

I Miotaseolaíocht na nGael, chomh-Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ba ea **Fothadh Carbadach** agus **Fothadh Airgeadach** (Sean-Ghaeilge **Fothad Cairptech** agus **Fothad Airgthech** mic *[[Lugaid mac Con]]*.

Tháinig siad i gcoróin tar éis bás *[[Cairbre Lifechair|Chairbre Lifechair]]*.  Bhí siad i réim ar feadh aon bhliain amháin, sular mharaigh *Fothadh Airgthech* a dheartháir, agus maraíodh é féin ag *[[Caílte mac Rónáin]]* na bhFiann, agus lucht leanúna 's son *[[Fíachu Sroiptine]]* mac Caibre, i rith *Cath Ollbara*.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: 2a haois AD.
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: AD 272–273.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 284–285.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Fíachu Sroiptine

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea  **Fiacha Sraibhtine** mac *[[Cairbre Lifechair]]*. 

Tar éis bás a athar, bhí an choróin tógtha ag *[[Fothad Cairpthech agus Fothad Airgthech]]*, mic *[[Lugaid mac Con]]*, beirt, ach laistigh den bhliain, bhí a dheartháir maraithe ag Fothad Airgthech.  Chloígh Fiacha agus na Fianna ansin Fothad, i rith Chath *Ollarba*.  Bhí *[[Muiredach Tirech]]* mac Fhiacha ina cheannaire na n-arm, toisc ní raibh sé de nós don rí féin dul i mbun catha.

Bhí *Muiredach* i gceannas tráth  i mbun turais bhuacaigh go Mumhain.  Fad is a bhí Muiredach agus a arm fós thall, rinne An Triúr Colla — Colla Uais, Colla Fo Chri agus Colla Menn, mic dheartháir Fhiacha,  *Eochaid Doimlén* — ionsaí ar Fhiacha.  Tugadh tairngreacht ag draoi Fhiacha, *Dubchomar*, nach rachadh sliocht Fhiacha i gcoróin in Éirinn dá gcloífeadh sé an triúr Colla, agus a mhalairt ó thaobh an triúir.  Cloíodh agus maraíodh Fiacha i rith an chatha a leanas, darb ainm as sin amach Cath Dhubhchumair.

Bhí Fíacha i réim ar feadh aon, trí, sé nó seacht mbliana is tríocha.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: 
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 273–306.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 285–322.

## Craobh ghinealaigh

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Amhsóireacht sacair

deas|250px|thumb|Amhsóireacht
Is iompar oilbhéasach, foréigneach agus scriosach i i measc an  lucht tacaíochta na peile é **amhsóireacht sacair**.

## Stair
Ar 31 Bealtaine 1985, chuir UEFA/Aontas Chumainn Sacair, cosc ar na Sasanaigh imirt ar an Mór-Roinn, de bharr tubaiste staid Heysel agus amhais an tsacair i Sasana ag an am.

## Tagairtí

Catagóir:Amhsóireacht
Catagóir:Sacar
Fedlimid Rechtmar

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Féilimí Reachtmhar** (Sean-Ghaeilge **Fedlimid Rechtmar** nó **Rechtaid** (breitheamh)) mac *[[Túathal Techtmar]]*.  Ba í Báine iníon Scáil a mháthair.

Tháinig sé i réim tar éis dó an t-iar-ard-rí agus marfóir a athar, *[[Mal mac Rochride]]*, a mharú.  Deirtear gur chuir sé ar bun i ndlí na hÉireann an prionsabal de cham in aghaidh an chaim, agus dá bharr tháinig feabhas ar iompraíocht na nGael.  Fágtar air críochnú an bhóthair thart timpeall na Teamhrach.  Bhí sé i réim ar feadh maoin nó deich mbliana, sula bhfuair sé bás le hadhairt.  Tháinig Cathair Mór i gcomharbacht air.

## Sliocht
In am trátha, rachadh mac d'féiríní, Conn Cétchathach, i gcomharbacht ar Chathair.  Luaitear beirt mhac eile, *Fiacha Suighe* sinsear na *n[[Dal Fiachrach Suighe]]*, agus *Eochaid Finn*, i bhfoinsí na meánaoise.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Impire na Róimhe, Marcus Aurelius (AD 161–180).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: AD 104–113.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: AD 110–119.

## Craobh ghinealaigh

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Ríthe na Teamhrach
Mal mac Rochride

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard_Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Mal mac Rochraí** (Sean-Ghaeilge **Mal mac Rochride**).  Rí na nUladh agus sliocht den gaiscíoch Chonall Cearnach ab ea é.  Ba é *[[Tipraiti Tirech]]* a mhac. 

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó an t-iar-ard-rí *[[Túathal Techtmar]]* a mharú ag Maigh Line (gar do Latharna, Contae Aontroma).  Bhí sé i réim ar feadh ceithre bliana, sular mharaigh *[[Fedlimid Rechtmar]]* mac Tuathail é.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Impire na Róimhe, Antoninus Pius (138–161 AD).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 100–104 AD.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 106–110 AD.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Ríocht na Viseagotach

Ba ríocht í **Ríocht na Viseagotach** nó **Ríocht na nIar-Ghot**,(  )  a bhí lonnaithe ar thailte ar dhá thaobh na bPiréiní, ón 5ú go dtí an 8ú haois. Bhí sí ar cheann de na stáit chomharbacha Ghearmánacha d'Impireacht na Róimhe Thiar. Cruthaíodh í nuair a phlándáil an rialtas Rómhánach na Viseagotaigh, a bhí faoin cheannaireacht Rí Wallia,  i gCúige Gallia Aquitania, in iarthar na Gaille. Den phroibhinse sin, leathnaigh sí amach thar fairsinge na hEaspáinne go léir. Choinnigh an Ríocht a neamhspleáchas ón Impireacht Bhiosántach, agus níor éirigh go maith leis na hiarrachtaí a rinneadh chun údarás Rómhánach a athbhunú i nDeisceart na Spáinne. 

Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Ríochtaí
Catagóir:Seanstair
Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:Stair na Portaingéile
Catagóir:Stair na Spáinne
Dicúil

Ba mhanach agus gheografaí Gaelach é **Dicúil** (Laidin: Dicuilius), a rugadh sa dara leath den 8ú haois. 

## Cúlra
Ní fios cad iad na dátaí beachta a bhaineann le breith agus bás an mhanaigh. Níl a fhios againn faoin a shaol ach gur dócha gur le ceann de na mainistreacha Gaelacha iomadúla in Impireacht na gCairlínseach é, agus go bhfuair sé eolas pearsanta ar na hoileáin in aice le Sasana agus Albain. Ón bhliain 814 go dtí 816 mhúin Dicúil i gceann de scoileanna de Louis Cráifeach, áit a scríobh sé saothar réalteolaíoch, agus in 825 saothar geografach. 

Bhí an-chuid léitheoireachta déanta ag Dicúil; luann sé ó, nó tagraíonn sé do, tríocha scríbhneoir Gréigise agus Laidine, lena n-áirítear Hóiméar, Hecataeus, Héaradatas, Thucydides, Veirgil, Plinias Mór agus an Rí Iuba I, Gaius Julius Solinus, Naomh Isidore agus Paulus Orosius, agus an file Gaelach comhaimseartha Sedulius. Go háirithe, deir sé go n-úsáideann sé na suirbhéanna líomhnaithe ar an domhan Rómhánach a cuireadh i gcrích le hordú ó Iúil Caesar, Ágastas agus Theodosius II.    

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Pages with unreviewed translations
Comórtas Peile na Gaeltachta 2019

Is é **Comórtas Peile na Gaeltachta 2019** an 50ú heagrán de Chomórtas Peile na Gaeltachta ó bunaíodh an comórtas in 1969. Bhí sé ar siúl i gCorca Dhuibhne.

## Craobh na bhFear - Sinsear

Ag glacadh páirt: Bhulf Tón (An Mhí), Oileáin Árann (Gaillimh), Cill Chartha (Dún na nGall), Cill tSéadhna (Maigh Eo), Cill na Martra (Corcaigh), An Rinn (Port Láirge), Daingean Uí Chúis (Ciarraí) agus an Ghaeltacht (Ciarraí).

----

----

----

----

## Craobh na mBan - Sinsear

Ag glacadh páirt: Naomh Muire (Dún na nGall), Maigh Cuilinn (Gaillimh), Gaeil an Deiscirt (Ciarraí), Gleann Fhinne (Dún na nGall).

----

----

## Peil na bhFear - Sóisear

Ag glacadh páirt: An Ghaeltacht (Ciarraí), Lios Póil (Ciarraí), An Fhairche (Gaillimh), Clann na nGael (An Mhí), Na Gaeil Óga (Baile Átha Cliath), Gaoth Dobhair (Dún na nGall), Laochra Loch Lao (Aontroim), Béal Átha an Ghaorthaidh (Corcaigh), An Seanphobal (Port Láirge), Na Dúnaibh (Dún na nGall), Cill Chomáin (Maigh Eo).

----

----

----

----

## Peil na mBan - Idirmheánach

Ag glacadh páirt: Corca Dhuibhne (Ciarraí), Naomh Abán (Corcaigh).

## Peil na mBan - Sóisear

Ag glacadh páirt: Na Gaeil Óga (Baile Átha Cliath), Daingean Uí Chúis (Ciarraí), Gaeil na Gaillimhe (Gaillimh), Laochra Loch Lao (Aontroim), Cill Chomáin (Maigh Eo).

----

----

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Gach eolas a bheadh uait faoi Chomórtas Peile na Gaeltachta 2019…, Pádraic Ó Ciardha, Tuairisc.ie

Catagóir:Comórtas Peile na Gaeltachta
Yaphet Kotto

B'aisteoir Meiriceánach é **Yaphet Frederick Kotto** (15 Samhain, 1939 - 15 Márta 2021). 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Básanna in 2021
Oll-lámhaigh sna Stáit Aontaithe

mion|Oll-lámhaigh sna S.A. sa bhliain 2015
Tá eachtraí oll-lámhaigh ag éirí níos coitianta sna Stáit Aontaithe - measann an Chartlann um Fhoréigean Gunnaí gur tharla 198 eachtra idir Eanáir - Bealtaine 2023, an líon is mó eachtraí ó bhí 2016 ann.
mion|2000-2021

## Gafa le gunnaí
mion|Foinse ː Pew Research, 2021
Sa bhliain 2004 rinne taighdeoirí in Ollscoil Harvard staidéar ar an gcóimheas idir ghunnaí agus dúnmharaithe agus d’éirigh leo fianaise chuimsitheach a thabhairt chun solais ag léiriú go mbíonn níos mó dúnmharaithe i dtíortha/áiteanna ina gceadaítear gunnaí go forleathan i gcomparáid le ceantair eile. Agus iad ag tabhairt cúinsí eacnamaíochta agus fostaíochta san áireamh, léirigh na taighdeoirí seo gur coitianta i bhfad dúnmharaithe sna ceantair ina bhfuil gunnaí ar fáil go furasta.
mion
Tuigtear  go raibh 89 gunna i Meiriceá in aghaidh gach 100 duine sa bhliain 2012 (níos airde fós anois); an cóimheas is mó ar domhain. Cuir  an uimhir seo i gcomparáid leis an India, an dara cóimheas is mó: 4 ghunna in aghaidh gach 100 duine. Is léir ón bhfigiúr seo go bhfuil muintir Mheiriceá go hiomlán gafa le gunnaí.

Is baolach anois go bhfuil an iomarca gunnaí ar fáil i Meiriceá cheana féin agus go bhfuil sé ródhéanach aon ‘ghníomh suntasach’ a chur i gcrích.

### Bolscaireacht

* Deir  lucht na ngunnaí i Meiriceá go minic nach maraíonn gunnaí daoine. Fíor, ach is fusa do dhuine duine eile a mharú i dtír ina bhfuil úinéireacht ghunnaí mar cheart bunreachtúil ná i dtíortha ina bhfuil dlíthe láidre iontu ag smachtú sin. 
* Deirtear chomh maith go bhfuil an locht ar an gcóras sláinte; nach bhfuil dóthain tacaíochta ar fáil do dhaoine a bhfuil meabhairghalair orthu. 
* Deirtear freisin go mbainfí úsáid as airm eile ar nós sceana agus clocha má athraítear an dlí, 

## Stair
Tugann an Dara Leasú ar Bhunreacht na Stát Aontaithe an ceart do gach saoránach i Meiriceá gunna a bheith ina sheilbh aige. Cé go bhfuil difríochtaí ó stát go stát maidir le dlíthe, ní féidir an ceart seo a shárú gan an Bunreacht a leasú athuair.
[mion|[raidhfil AR-15, táirgeadh ː Is baolach go bhfuil an iomarca gunnaí ar fáil i Meiriceá cheana féin agus go bhfuil sé ródhéanach aon ‘ghníomh suntasach’ a chur i gcrích.]]

### Ionsaithe
1999ː. Ardscoil Columbine i gColorado

2007ː  Lámhach Virginia Tech

2012ː  Lámhach Sandy Hook

## Féach freisin

* Ollsléachtanna
* Oll-lámhach
* Dara Leasú ar Bhunreacht na Stát Aontaithe 

## Tagairtí

Catagóir:Gunnaí
Catagóir:Polaitíocht na Stát Aontaithe
Catagóir:Eachtraí lámhaigh sna Stáit Aontaithe
Lugaid mac Con

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Lughaidh Mac Con** (Sean-Ghaeilge **Lugaid mac Con**), aitheanta go gairid mar **Mac Con**.  Sliocht de Chorca Laoi ab ea é, agus dá bharr den Dáirine.  *[[Macnia mac Lugdach]]* ab ea a athair, agus *[[Sadb ingen Chuinn]]* a mháthair.  D'fhéadfadh é gurb ionann Mac Con agus rí seanscéalach eile na Teamhrach de shliocht na nDáirine, *[[Lugaid Loígde]]*.

Fuair *Macnia* bás, agus phós Sadb Ailill Aulom, rí na Mumhan agus rí *de facto* i ndeisceart na hÉireann, agus d'éirigh Lughaidh ina mhac altrama.  Deirtear gur tugadh a bhua-ainm dó toisc gur thál cú a athair altrama (darbh ainm *Eloir Derg*) air mar leanbh.

In ainneoin toil Ailealla, bhí Lugaid agus a dheartháireacha altrama ina gcomhghuaillí *Nemed* mac *Sroibcenn*, rí Érainn na Mumhan, a mharaigh an t-iar-ard-rí  *[[Conaire Cóem]]* sa Chath Gruitine.  I rith réim an Ard-Rí, *[[Art mac Cuinn]]*, chloígh agus mharaigh mic Chonaire Nemed sa *Chath Cennfebrat*.  Gortaíodh Lugaid sa chath, agus chuir a athair altrama ar deoraíocht é. Thar lear, bhunaigh sé comhaontas le *Benne Brit*, mac rí na Breataine, bhailigh arm gallóglach, agus d'fhill go hÉirinn.  Dhóigh agus mharaigh sé Art sa Chath Mhaigh Mucruimhe i gConnacht agus thóg coróin an Ard Ríochta.

Bhí Lughaidh í réim ar feadh tríocha bliain, sular chuir Cormac mac Airt as cumhacht é, tar éis dó Lughaidh breithiúnas bréige a thabhairt ar *Bhennaid*, brughaidh, a bhí caoirigh aige a bhí ag iníor go mídhleathach ar ggg na banríona.  Theith sé go Mumhain ag lorg cabhrach agus thug sé faoi shíocháin a dhéanamh le hAilill, ach ní raibh dearmad déanta aigesean ar bás a mhic, *[[Éogan Mór]]*.  Ghearr Ailill é le fiacal nimhe i mbun barróg a bhreith, agus ansin chuir sé an file *[[Ferches mac Commáin]]* ar a thóir chun díoltas a bhaint as bás Eoghain.  Tháinig *Ferches* ar Lugaid ina sheasamh in aice le gallán, agus mharaigh sé le ga é.  Tugadh ar Chormac ámh éalú go Connacht ag rí na nUladh, *[[Fergus Dubdétach]]*, a bhí ina Ard-Rí ar feadh bliana tar éis bás Lughaidhe, sular tháinig Cormac i gcomharbacht air.

## Sliocht
Bhí beirt mhac ag *Lugaid*, Fothad Cairpthech agus Fothad Airgthech, a bheadh ina gcomh-Ard-Ríthe in am trátha.

I measc muintir Lughaidhe Mhic Chon sa lá atá inniu ann tá: muintir *[[Uí Driscoll]], [[Uí Laoghaire]], [[Uí Chobhthaigh]], [[Uí Aonghusa]] agus [[Uí Fhlionn]]* as Contae Chorcaí.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Impire na Róimhe, Commodus (AD 180–192).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: AD 173–203.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: AD 195–225.

## Féach freisin
* Lugaid Riab nDerg
* Lugaid mac Con Roí

## Naisc sheachtracha
* Mumu ar ancestry.com

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Ríthe na Teamhrach
Art mac Coinn

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ab ea **Art Mac Coinn** (Sean-Ghaeilge **Art mac Cuinn**), aitheanta chomh maith mar Art Aonfhear (Art Óenfer).

## Clann
De réir an seanscéil *[[Echtra Condla]]*, bhí deartháir aige darbh ainm Connla Dearg, a thit i ngrá le bansidhe agus chuaigh in éineacht léi go Mag Mell, never to be seen arís.  Bhí Art ina aonar as sin amach, agus dá bharr a bhua- ainm Aonfhear.  Deir Seathrún Céitinn ámh go raibh beirt deartháireacha aige, Connla agus Crionna, a mharaigh a n-uncail Eochaid Finn iad.

## Bé Chuille
Thit Bé Chuille na dTuath Dé Danann i ngrá le hArt, ach ghéill sí a athair Conn a phósadh ina ionad nuair a fuair sí an t-eolas gur bhaintreach fir é, ar an mbonn go ndíbreofaí Art as Teamhair ar feadh bliana.  Chuir an éagóir seo gorta ar fud na hÉireann, go dtí gur chuir Art iachall ar Bhé Chuille imeacht, tar éis di cluiche fichille a chailleadh.

I leagan eile den scéal, chuir Bé Chuille geis ar Art, tar éis dó féin cluiche fichille a chailleadh,  faoinar éigean dó Éire a fhágaint go dtí go dtarrthála sé Dealbhchaomh (*Delbchaem*), bruinneall.  Thug Art cuairt ar  Thír na nIontas, ag tabhairt faoi bhaoil as cuimse.  Bhí air máthair Dhealbhchaoimhe a mharú - pearsa osnádúrtha scanrúil a bhí inti, a thug na draoithe tuar di go maródh suiríoch a hiníne í.  Nuair a d'fhill Art agus Dealbhchaomh go Teamhraigh, chuir Dealbhchaomh ar dhíbirt í Bé Chuille, agus tháinig torthúlacht na hithreach ar ais.

## Réim
Tháinig Art i gcoróin i ndiaidh bás a dhearthár chéile *[[Conaire Cóem]]*, maraithe ag *Nemed mac Sroibcenn* sa *Chath Gruitine*.

I rith a réime, bhain mic Chonaire díoltas as *Nemed* agusa chomhghuaillí, mic *[[Ailill Aulom|Aillealla Auloim]]*, sa *Chath Cennfebrat* i Mumhain.   Gortaíodh mac altrama Ailealla *[[Lugaid mac Con]]* sa cheathrúin i rith an chatha, agus díbríodh é ó Éirinn.  Rinne sé comhaontas le *Benne Brit*, mac rí na Breataine, bhailigh arm gallóglach, agus d'fhill ar Éirinn.  Chloígh agus mharaigh sé Art i rith Cath Maigh Mucruimhe i gConnacht.  Bhí sé i réim ar feadh fiche nó tríocha bliain.  

## Tuar Oilc Acha
De réir an tseanscéil, thug *Olc Acha*, gabha áitiúil, fáilte roimh Art an oíche roimh Chath Maigh Mucruimhe.  Tugadh tuar d'Olc go dtiocfadh gradam mór dá shliocht, agus thug sé a iníon Achtan chun luí le hArt.  Gineadh Cormac mac Airt an oíche úd.  De réir Céitinn ámh, bean choibhche oifigiúil Airt ab ea Achtan, a thug sé spré bólachta di; ba í *[[Medb Lethderg]]* a bhean chéile agus máthair a pháistí eile.

## Achar ama
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Impire na Róimhe, Commodus (180–192).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: AD 143–173.
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: AD 165–195.

## Craobh ghinealaigh

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Ríthe na Teamhrach
Andy Ruiz Jr.

Dornálaí Meiriceánach, atá ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Andrés Ponce Ruiz Jr.** a rugadh ar 11 Meán Fómhair, 1989, in Imperial Valley, California. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Lester Piggott

Jacaí Sasanach ba ea **Lester Piggott (**5 Samhain 1935 - 29 Bealtaine 2022).  Bhuaigh sé an Epsom Derby (9 -n-uaire), an Oaks (6), Rásaí na nGiní (7) agus an St. Leger (8). 
clé|mion|1955

### Muintir
[clé|mion|Plaic in [Epsom]]
Sa mbliain 1793 a saolaíodh a shin-sin-seanathair (ó thaobh a mháthar) John Barham Day a bhuaigh 12 rás Clasaiceach mar mharcach agus seacht gcinn mar thraenálaí idir 1838 agus 1854. 

Bhí a shliocht ón taobh eile beagnach chomh cáiliúil céanna – stáblaí ag a athair mór Ernie Piggott (1878-1967) in Oxfordshire agus ag athair Lester, Keith, in Lambourn.
clé|mion|Plaic in Haydock
Leis an léimrásaíocht ba mhó a bhíodh an bheirt sin luaite. Trí huaire a bhí Ernie ar mhuing capaill a bhuaigh an Grand National. Bhuaigh Keith Piggott Champion Hurdle mar mharcach i 1939 agus ba é a thraenáil Ayala, buaiteoir an National i 1963.

### Gairm
1.73m ar airde a bhí Piggott agus chaith sé an chuid eile dá shaol marcaíochta ag troscadh agus ag seargadh. Bhí a stíl féin aige agus é sa diallait, a thóin níos airde san aer ná mórán chuile mharcach eile.  

Ní raibh Piggott ach 12 bliain d’aois nuair a bhuaigh sé rás den chéad uair agus sé bliana lena chois sin nuair a bhuaigh sé an Derby i 1954. 

### In Éirinn
Chaith Piggot blianta ina mharcach-stábla ag Vincent O’Brien i mBaile Dúill i gcontae Thiobraid Árann, san áit a raibh Aidan O’Brien níos déanaí. Ba é an Brianach a thraenáil cuid mhaith de na capaill a bhuaigh rásaí móra Shasana do Piggott mar aon le cúig Derby agus na déaga de rásaí clasaiceacha. Tháinig Piggot ag iomaíocht chuig traiceanna beaga in Éirinn chomh maith. 

### Saol pearsanta
Sprionlóir amach agus amach ab ea Piggot, tréith ar íoc sé go daor as nuair a chaith sé bliain i bpríosún siocair nach raibh a chuid cánach íoctha aige mar ba chóir. 

## Féach freisin

* Vincent O’Brien

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Berkshire
Catagóir:Coirpigh
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Fir
Catagóir:Jacaithe
Catagóir:Lucht spóirt na Sasana