open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cló Mhaigh Eo

mion|Conchubhar Mac Neasea - Mac Fhionnlaoich
Comhlacht foilsitheoireachta Éireannach is ea **Cló Mhaigh Eo** i gClár Chlainne Mhuiris, Maigh Eo, a fhoilsíonn leabhair Ghaeilge. Colmán Ó Raghallaigh agus a bhean a bhunaigh é. 

Foilsíonn Cló Mhaigh Eo leabhair Ghaeilge do pháistí agus do dhaoine óga, agus úrscéalta grafacha i nGaeilge. Tá Colmán Ó Raghallaigh ina stiúrthóir ón mbliain 1995 agus is múinteoir é féin agus a bhean. 

Foilsíonn an comhlacht idir ceithre agus sé leabhar chuile bhliain is faigheann an comhlacht tacaíocht ó Bhord na Leabhar Gaeilge.

## Gaiscí
D'fhoilsigh Cló Mhaigh Eo an chéad leabhar do pháistí i mBéarla nó i nGaeilge as Éirinn a raibh dlúthdhiosca inléite do-athraithe leis. 

D’fhoilsigh Cló Mhaigh Eo an chéad úrscéal grafach Éireannach, *An Sclábhaí*. Seo an chéad cheann de shraith shamhlaíoch ar stair agus ar mhiotaseolaíocht na hÉireann. Moltar an comhlacht as ardchaighdeán ealaíne agus dearaidh sna leabhair. 

### Ruairí
Tá carachtar dúchasach Gaeilge curtha i mbéal an phobail acu, is é sin Ruairí, agus tá breis agus 5,500 cóip de *Drochlá Ruairí* díolta idir an leabhar clóite agus an leagan leictreonach a cuireadh amach le Fios Feasa. Tá breis agus 5,000 de na leabhair eile faoi Ruairí díolta freisin, an ceann nua, Ruairí san Ospidéal, san áireamh.  

## Leabhair atá foilsithe

* *An Sclábhaí* (2001)
* *An Teachtaire* (2003), maisithe ag Tomm Moore, a rianaíonn scéal Naomh Pádraig.
* *An Tóraíocht* (2002), maisithe ag Paul Young. Scéal faoi Ghráinne, Fhionn mac Cumhaill, agus Dhiarmaid.
* *An Táin* (2006), maisithe ag Barry Reynolds, ina ndéanann Méabh Chonnacht ionradh ar Uladh leis an tarbh Donn Cuailnge a ghoid, agus Cú Chulainn ina coinne.
* *Deirdre agus Mic Uisnigh* (2008), maisithe ag Barry Reynolds.

## Naisc Sheachtracha
Tá suíomh gréasáin Cló Mhaigh Eo le fáil ag: www.leabhar.com

## Tagairtí

Catagóir:Foilsitheoirí Gaeilge
Diméin

Sa chóras feodach ba ionann **Diméin** (díorthaíonn an focal ón tsean-Fhraincis * demein*, agus ón Laidin *dominus* ó thús, a raibh an chiall *tiarna, máistir líon tí* leis) agus an talamh ar fad a choinnigh tiarna mainéir ar mhaithe leis féin, agus a bhí faoina bhainistíocht aige, murb ionann agus talamh eile a dtugtaí mar fheod go daoine eile mar fhothionóntaí.

Catagóir:Tíreolaíocht
Catagóir:Feodachas
Catagóir:Logainmneacha
Catagóir:Logainmníocht
Catagóir:Ceantracha na hÉireann
An Cnocán Glas

Sráidbhaile i gContae na Gaillimhe in Éirinn is ea **an Cnocán Glas** (leagan galldaithe neamhoifigiúil Béarla: *Knockaunglass*). Tá sé seo sa Ghaeltacht agus tá sé lonnaithe taobh thiar den Spidéal i gConamara. Ba sa bhaile a rugadh an scríbhneoir Máirtín Ó Cadhain agus an fear béaloidis Seán Ó Cadhain.

## Naisc sheachtracha
* Cartlann RTÉ Máirtín Ó Cadhain sa gCnocán Glas 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte fearainn na hÉireann
Catagóir:Bailte i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Máirtín Ó Cadhain
Ard-Deoise Ard Mhacha

Is ard-Deoise Caitliceach Rómhánach suite i gContae Ard Mhacha í **Ard-Deoise Ard Mhacha**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Ard Mhacha
Catagóir:Deoisí in Éirinn
Comhairle an Iúir agus Mhúrn

Ba chomhairle suite i gContae Ard Mhacha agus i gContae an Dúin í **Comhairle an Iúir agus Mhúrn**.

Catagóir:Contae Ard Mhacha
Coill Chonmhaí

Is barúntacht suite i gContae Aontroma í **Coill Chonmhaí**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Aontroma
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Aontroma
Dún na mBogach

Is baile fearainn suite i gContae Aontroma é **Dún na mBogach**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Aontroma
Fáinne Cnoc Shliabh gCuillinn

deas|250px|thumb|Fáinne Cnoc Shliabh gCuillinn
Is limistéar sáráilleachta nádúrtha suite i gContae Ard Mhacha é **Fáinne Cnoc Shliabh gCuillinn**.

Catagóir:Contae Ard Mhacha
Páirc Lúthchleasaíochta

Is í **Páirc Lúthchleasaíochta** staidiam CLG suite i gContae Ard Mhacha.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Ard Mhacha
Catagóir:Staideanna CLG i bPoblacht na Éireann
Féile an Phobail

Féile i mBéal Feirsteː

* Féile an Earraighː  1-17 Márta go hiondúil
* Féile an Phobailː mí Lúnasa 

## Tagairtí

Catagóir:Béal Feirste
Catagóir:Féilte Éireannacha
Catagóir:Féilte Gaeilge
Catagóir:Féilte ceoil
Carraig a' Ráid

clé|mion
250px|mion|clé|Carraig a' Ráid
Is droichead rópa suite i gContae Aontroma í **Carraig an Ráid** (nó **Carraig a’ Ráid;**  Béarla: *Carrick-a-Rede*).

Siúlann na mílte gach bliain trasna an droichead seo, atá ag longadán anonn is anall go minic, ag bogadh ó thaobh go taobh.
clé|mion

## Tagairtí

Catagóir:Contae Aontroma
Catagóir:Droichid
Comhairle Baile Charraig Fheargais

deas|250px|thumb|Comhairle Baile Charraig Fheargais
Is comhairle i gContae Aontroma í **Comhairle Baile Charraig Fheargais.** 

Catagóir:Contae Aontroma
Droim Crí

Is baile fearainn suite i gContae Ard Mhacha é **Droim Crí**. 

Is í Eaglais na Deascabhála séipéal an pharóiste. Le tamall anuas, tá sé faoi deara maidir leis an tseirbhís an Oird Oráisteach. Tá an tseirbhís ar siúl gach bliain ar an Domhnach roimh 12 Iúil. Is é an tseirbhís, i.e., paráid na hOrangemen, an chúis le coimhlint seicteach idir Protastúnaigh agus Caitlicigh, ar bhóthar Garvaghy. Tá sé seo ag dul ar feadh 200 bliain. 

Bunaíodh an tOrd Oráisteach i Loch gCál, Co. Ard Mhacha, sa bhliain 1795. Sa bhliain 1998 cuireadh cosc ar na Paráidí.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Ard Mhacha
Leic Dhobhráin

Baile fearainn agus paróiste sibhialta in iarthar Phort Láirge is ea **Leic Dhobhráin** nó Leic Uaráin  
(Béarla: *Lickoran*). Tá limistéar 311 acra ag an mbaile fearainn (in dhá roinn) agus limistéar 2,410 acra ag an bparóiste sibhialta. Tá an paróiste suite idir Má Dheilge agus Seisceannán ar an teorainnn le Contae Thiobraid Árann. Tá sráidbhaile beag, *Sráid an Mhuillin* (Béarla: *Millstreet*), suite sa pharóiste.

Bhí seaneaglais an pharóiste suite i n*Gleann an Teampaill* i mbaile fearainn *Fhearnáin*. 

Tá bailte fearann an pharóiste go léir i dToghroinn Baile na Molt agus ó thaobh an paróiste nua-aimseartha Caitliceach Rómhánach, tá cuid de na bailte fearann i bparóiste Mhá Dheilge agus Ádh Mheáin agus cuid eile díobh i bparóiste Tuar an Fhíona.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Phort Láirge
Béal na Molt

Baile fearainn agus toghroinn in iarthar Phort Láirge na hÉireann is ea **Béal na Molt** nó Baile na Molt (Béarla: *Ballinamult* nó *Ballynamult*). Tá an baile fearainn suite i bparóiste sibhialta Sheisceannáin agus i bParóiste Caitliceach Rómhánach Tuar an Fhíona. Tá limistéar 136 acra ag an mbaile fearainn agus limistéar 4,873 acra ag an toghroinn.

Tá na bailte fearann seo leanas sa toghroinn:

## Tagairtí

Catagóir:Contae Phort Láirge
Caisleán Carrach

Is caisleán suite i gContae Aontroma é **Caisleán Carrach**.

Catagóir:Contae Aontroma

Aontroma, Caisleán
Dún Libhse

clé|250px|mion|Dún Libhse
Is caisleán suite i gContae Aontroma é **Dún Libhse**.

Catagóir:Contae Aontroma
Achadh an Mhothair

Is baile fearainn suite i gContae an Chabháin é **Achadh an Mhothair**. 

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Chabháin
Cill Droim Feartáin

Is paróiste suite i gContae an Chabháin é **Cill Droim Feartáin** nó **Cros Ar Loch** (Béarla: *Crosserlough*).

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Chabháin
Cillín Chéir

Is paróiste suite i gContae an Chabháin é **Cillín Chéir**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Chabháin
An Chill Mhór, Contae an Chabháin

Is paróiste suite i gContae an Chabháin é **an Chill Mhór** (Béarla: *Kilmore*).

## Stair
Chuaigh Naomh Féilim chun cónaithe san iargúltacht mar dhíthreabhach in aice le Cill Mhór sa 6ú haois.  Níos faide anonn, bhunaigh sé mainistir i gCill Mhór agus rinneadh éarlamh dheoise Chille Móire de.
[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:William_Bedell_plaque,_Kilmore,_County_Cavan.jpg|alt=|clé|mion|Tá [William Bedell curtha sa Chill Mhór i gContae an Chabháin]]

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Chabháin
Catagóir:Paróistí in Éirinn
John Hinch

Ceoltóir Sasanach ba ea **John Frederick Hinch** (nó *John Hinch*) a rugadh ar an 19 Iúil 1947 in Lichfield, Staffordshire agus a fuair bás ar an 29 Aibreán 2021. Bhí sé an drumadóir ar an gcéad albam leis an mbanna ceoil miotal trom/Rac crua Judas Priest (*Rocka Rolla*, 1974). Bhí go leor scileanna ceoil ag Hinch, snagcheol agus rac ina measc, mar shampla. D'imir sé le go leor bannaí Birmingham sna luath-1970í sula raibh sé ina bhall de Judas Priest sa bhliain 1973. I 1975, d'fhág sé an grúpa tar éis argóintí idir é agus an príomhghiotáraí Glenn Tipton. Bhí Hinch ar fhíseán ó *Old Grey Whistle Test* (an clár teilifíse BBC) ar na hamhráin *Dreamer Deciever* agus *Rocka Rolla*. Bhí sé pósta le Jane Davus idir 1987 agus 2010. Bhí mac amháin aige, Fraser John, a rugadh 11 Aibreán 1993.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Drumadóirí
Catagóir:Básanna in 2021
Gaelscoil na mBeann

Is Gaelscoil í **Gaelscoil na mBeann** i gCill Chaoil, Contae an Dúin.

## Stair
Bunaíodh Gaelscoil na mBeann sa bhliain 2010 ag grúpa daoine agus tuismitheoirí áitiúla a bhí ag iarraidh Gaelic-Oideachas trí mheán na Gaeilge dá gcuid leanaí. Bhí fís shoiléir ag na bunaitheoirí maidir leis an chineál oideachais a bhí uathu agus tá pobal uile na scoile ag obair gan stad gan staonadh chun na físe sin a bhaint amach. Fuair an scoil aitheantas agus maoiniú ón Roinn Oideachais sa bhliain 2012. Tá an scoil suite i gcroílár Chill Chaoil, in aice leis a Naíscoil friothálach 
Naíscoil na mBeann.

## Éiteas
Is é éiteas na Gaelscoile ná fáilte a chur roimh pháistí agus theaghlaigh ó gach cúlra, chuig scoil ina gcuirtear ní amháin caoinfhulaingt i bhfeidhm roimh éagsúlacht, ach go léirítear gean d'éagsúlacht gach traidisiúin.

## Aidhmeanna
Tá sé mar aidhm ag an scoil;
* a chinntiú gur áit shona agus shásúil í Gaelscoil na mBeann in a mbíonn rath ar gach dalta;
* caidreamh dearfach a chruthú idir daltaí, foireann, tuismitheoirí agus gach ball de phobal na scoile;
* meas ar dhínit agus cearta daoine eile a chur ina luí ar na daltaí beag beann ar inscne, cine, nó creidimh reiligiúnacha;
* ardchaighdeán oideachais tré mheán na Gaeilge a chur ar gach páiste agus a chinntiú go mbainfidh siad a n-acmhainn ar fad amach;
* acmhainn aonair agus comhchoiteann ár ndáltaí a fhorbairt, go mothúchánach, go morálta agus go sóisialta;
* deiseanna a sholáthar do ghníomhaíochtaí seach-churaclaim, mar shampla spórt, drámaíocht, comórtaisí ceoil agus turais.

## Curaclam
Ag leanúint ar aghaidh ó dhúshraith láidir na réamhscoile, tá na buntáistí a bhaineann leis an dátheangachas á n-iompar ar aghaidh 
go dtí leibhéal na bunscoile, áit a spreagtar na páistí chun cur leis an stór focal agus
scileanna a tá acu cheana féin agus iad a fhorbairt laistigh de churaclam. Bíonn an Béarla ina chuid lárnach den churaclam agus
tugtar isteach é sa Tríú Bhliain. Cinntíonn sé seo go mbaineann na leanaí amach gnóthachtáil sa Bhéarla a bhíonn chomhionann agus inchomparáide leis na leanaí ó scoileanna lán Bhéarla. Déantar staidéar ar gach ábhar sa churaclam (seachas ab Béarla féin) trí mheán na Gaeilge
agus spreagtar na páistí, ar bhonn aonair, chun dul chun cinn in a gcuid cleachtaidh foghlama.

## Féach freisin

* Gaelscoileanna in Éirinn

## Naisc sheachtracha
* Gaelscoil na mBeann.org (Suíomh Gréasáin Oifigiúil na Scoile) 
* An Roinn Oideachais Thuaisceart Éireann 
* Curaclam Thuaisceart Éireann 
* Comhairle na Gaelscolaíochta
* GAELSCOILEANNA, Choiste Náisiúnta na Scoileanna LánGhaeilge
* Oideachas tré Mhéán Ghaeilge na hAlban 

Catagóir:Bunscoileanna i gContae an Dúin
Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn
Trnava

Is cathair sa tSlóvaic í **Trnava** (Ungáiris: *Nagyszombat*, Gearmáinis: *Tyrnau*), atá suite in iardheisceart na tíre 35 ciliméadar soir ó thuaidh ón Bhratasláiv.

Catagóir:Cathracha na Slóvaice
Cúil Uí Leannáin

Is baile fearainn atá suite i gContae an Chabháin í **Cúil Uí Leannáin** (nó **Coill Uí Lionáin**).

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Chabháin
An Mullach Dubh, Contae an Chabháin

Is baile fearainn suite i gContae an Chabháin é **an Mullach Dubh**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Chabháin
Mullach na gColmán

Is baile fearainn suite i gContae an Chabháin é **Mullach na gColmán**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Chabháin
An Chordastáin

Is réigiún nó tír suite sa Tuirc, sa tSiria, san Iaráic agus san Iaráin í **an Chordastáin** (Coirdis: *Kurdistan* nó کوردستان), san iarthuaisceart sliabhraon Zagros agus oirthear sliabhraon Taurus.

Tá ceithre cheantar sa gCordastáin: 

* Rojava (An Chordastáin Thiar,  tuaisceart na Siria), 
* Bakûr (An Chordastáin Thuaidh, oirdheisceart na Tuirce), 
* Başûr (An Chordastáin Theas san Iaráic), agus 
* Rojhilat (An Chordastáin Thoir san Iaráin). 

## Stair
Bhí glanadh eitneach ar siúl ag Saddam Hussein ar Choirdínigh na hIaráice Thuaidh sna 1970idí agus sna 1980idí.

## Tagairtí

Catagóir:An Tuirc
Catagóir:An tSiria
Catagóir:An Iaráin
Catagóir:An Iaráic
Catagóir:An Chordastáin
Lomnochtán ina shuí

Olaphictiúr ar chanbhás, péinteáilte sa bhliain 1917 le Amedeo Modigliani, is ea "**Nudo sedato**" nó **An Lomnochtán ina shuí**. Is cuid de bhailiúchán príobháideach atá caomhnaithe sa 'Mhúsaem Ríoga Mínealaíne' (An Ollainnis: *Museum voor Schone Kunsten van Antwerpen*) in Antuairp é. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Pictiúir le Amedeo Modigliani
Catagóir:Lomnochtán Ealaíne
Catagóir:Pictiúir sa Mhuseum voor Schone Kunsten van Antwerpen
Catagóir:Péintéireacht
Rannpháirteachas le páirtithe leasmhara

mion|Samplaː  Wikimedia sa bhliain 2018
mion|Samplaː  Wikipedia sa bhliain 2018
Is éard is **Rannpháirteachas le páirtithe leasmhara** ann ná an próiseas ina ndéanann eagraíocht daoine a bheith bainteach léi. Is daoine iad seo ar féidir go mbeidh tionchar acu sin ar chinntí a ghlacann an eagraíocht nó daoine ar féidir leo dul i bhfeidhm ar chinntí na heagraíochta. 

Is féidir leis na daoine seo tacú nó dul i gcoinne na gcinntí sin, dul i bhfeidhm ar an eagraíocht nó sa chomhphobal ina n-oibríonn sí, róil oifigiúla a bheith acu nó is féidir leis an eagraíocht difear a dhéanamh dóibh féin.

## Gnéithe den Rannpháirteachas
Is cuid lárnach é an rannpháirteachas seo den fhreagracht shóisialta chorparáideach agus an bhunlíne thriarach á baint amach. Déanann comhlachtaí rannpháirtithe a spreagadh le páirt a ghlacadh i ndioscúrsa le fáil amach a bhfuil ag teastáil ó thaobh na sochaí is na timpeallachta de.
mion
Is uirlis atá ann a mbaineann eagraíochta poiblí agus príobháideacha úsáid aisti, ach go háirithe nuair is mian leo comhthuiscint agus teacht le chéile a bhaint amach ar shaincheisteanna faoi leith nó ceisteanna atá casta go maith. Bunchloch den Rannpháirteachas le páirtithe leasmhara ná go mbíonn deis ag rannpháirtithe dul in bhfeidhm ar chóras na gcinntí. Is é seo a shainíonn an Rannpháirteachas le páirtithe leasmhara, murb ionann agus próiseas cumarsáide ina ndéantar iarracht dul i bhfeidhm ar ghrúpa le go dtiocfaidh sé le cinneadh a glacadh cheana.

Tá creat a chruthaigh  The Environment Council ar fáil anseo Principles of Authentic Engagement . 

Is minic gur iad an gnó, eagraíochtaí neamhrialtasacha, eagraíochtaí saothair, tionscalaíocht, rialtais agus eagraíochtaí airgeadais a chleachtann an Rannpháirteachas le páirtithe leasmhara.

### Gnéithe
Is gá go gcomhaontódh daoine ar rialacha na n-imeachtaí agus go dtuigfeadh daoine an ról ar leith atá ag gach éinne eile. Tá Ceannach isteach riachtanach má táthar ag súil go n-éireoidh le Rannpháirteachas le páirtithe leasmhara.

### Buntáistí
Le Rannpháirteachas le páirtithe leasmhara, cuirtear deiseanna ar fáil a thógann cleachtais ghnó agus riachtanais agus an méid lena bhfuil an tsochaí ag súil a thabhairt le chéile, ar bhealach a chothaíonn an inmharthaineacht agus luach do na rannpháirtithe.

## Féach freisin

* Freagracht shóisialta chorparáideach

## Naisc Sheachtracha

* Ailt ar Rannpháirteachas le páirtithe leasmhara ar TriplePundit

* The Environment Council
* Global Reporting Initiative 

## Tagairtí

Catagóir:Pleanáil don ghnó
Catagóir:Pleanáil do eagraíochtaí
Catagóir:Freagracht shóisialta
Catagóir:Bainistiú stráistéiseach
Catagóir:Gnó
Catagóir:Eitic ghnó
Anailís riosca (gnó)

mion
Is éard is **anailís riosca** ann sa ghnó ná teicníocht le gnéithe a chuirfidh rath tionscnaimh nó sprice i mbaol a aithint agus a mheas. Cuidíonn an teicníocht seo le bearta coisc a shainiú le dóchúlacht na ngnéithe seo a laghdú. Déantar iarracht frithbhearta aithint chomh maith le dul i ngleic leis na constaicí seo.

## Naisc sheachtracha
* Risk Management Guide for Information Technology Systems 

## Tagairtí

Catagóir:Riosca
Catagóir:Gnó
Láidreachtaí, laigí, deiseanna, bagairtí

thumb|Anailís LLDB, lena cheithre ghné i mbosca 2x2.
Is éard is **Láidreachtaí, laigí, deiseanna, bagairtí** nó **LLDB** (Béarla: *strengths, weaknesses, opportunities, threats*, nó *SWOT*) ann ná modh pleanála struchtúrtha le láidreachtaí, laigí, deiseanna, agus bagairtí a mheas i dtionscnamh nó i bhfiontar gnó. Is féidir anailís LLDB a dhéanamh ar tháirge, duine nó áit.

Aithnítear gur Albert Humphrey, a bhí i gceannas ar choinbhinsiún ag an *Stanford Research Institute* sna 1960dí agus 1970dí, a bhain úsáid as sonraíocht na gcomhlachtaí Fortune 500, a chum an modh anailíse seo.

:* **L**áidreachtaí: gnéithe den ghnó nó den tionscnamh a thugann buntáiste dó i gcomórtas le cinn eile 
:* **L**aigí: gnéithe den ghnó nó den tionscnamh a thugann míbhuntáiste dó i gcomórtas le cinn eile 
:* **D**eiseanna: gnéithe *seachtracha* go bhféadfadh an tionscnamh leas dearfach a bhaint astu
:* **B**agairtí: gnéithe *seachtracha* a bhféadfadh a bheith chun aimhleasa an tionscnaimh

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Focal.ie - SWOT

Catagóir:Éirim sa ghnó
Catagóir:Bainistiú stráistéiseach
Catagóir:Pleanáil don ghnó
Catagóir:Pleanáil do eagraíochtaí
Catagóir:Gnó
Ré an Impiriúlachais

[thumb|upright|[Cecil Rhodes "From Cape to Cairo".]]
[mion|[Scigphictiúr, 1898:  ó chlé go deas, an Bhanríon Victoria, William II,  Nioclás II  na Rúise,  Marianne (an Fhrainc) agus samúrai]]
Tagraíonn an téarma **Ré an Impiriúlachais** nó **an tImpiriúlachas Nua** d'fhorleathnú coilíneach a chuir cumhachtaí na hEorpa, na Stáit Aontaithe agus, ina dhiaidh sin, na Seapáine i bhfeidhm, le linn an 19ú agus an 20ú haois.

## Cúlra
Chuir Eorpaigh suim sa chuid eile den domhan den chéad uair le linn taiscéalaíocht an 15ú Céad agus an 16ú Céad. Leanadar ag leathnú thar lear sa 17ú agus san 18ú Céad (An Bhreatain sna Stáit Aontaithe agus san India ach go háirithe). I ndiaidh ré Napoleon, idir 1815 go dtí thart ar 1870 tháinig laghdú ar an gcoilíneachas sa Bhreatain. Bhí tuairim ann sa tréimhse seo nach raibh puinn tábhachta ag baint le coilíneachtaí.  Ach sna 1830idí, cuir na Francaigh tús leis an Impiriúlachas arís nuair a ghabhadh tír na hAilgéire.

## 1870-1914
Ó thart ar 1870 ar aghaidh, chuir cumhachtaí Eorpacha breis suime i gcoilíneachtaí san Afraic agus san Áise. 

Cé gurbh iad na príomhiomaitheoirí chun coilíneachtaí a fháil sa tréimhse seo ná an Bhreatain, an Fhrainc agus an Ghearmáin, chuir tíortha Eorpacha eile chomh maith leis na Stáit Aontaithe agus an tSeapáin suim sa choilíneachas. Dá bharr seo tugtar Ré an Impiriúlachais ar an tréimhse idir 1875 agus 1914, agus b'fhéidir go dtí 1939. Lean an tréimhse ar aghaidh go dtí tús an Chéad Chogadh Domhanda: sé sin le rá, thart ar 1830 go dtí 1914. Tá an tréimhse inaitheanta toisc go raibh tóraíocht gan fasach chun críocha thar lear a fháil le linn na tréimhse seo. Ag an am seo, bhí tíortha dírithe ar thógáil a n-impireacht, le dul chun cinn agus forbairtí na teicneolaíochta nua, ag cur lena dtíortha trí choncas, agus trí leas a bhaint as a gcuid acmhainní.

## 1918-1939

## Féach freisin

* Coilíneachas
* Díchoilíniú

## Tagairtí

Catagóir:Impiriúlachas
Catagóir:An Eoraip Nua-Aimseartha
Catagóir:Coilíniú Eorpach na hAfraice
Catagóir:19ú haois sna Stáit Aontaithe
Catagóir:19ú haois san Eoraip
Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:Stair na Seapáine
Gaol

thumb|300px|Gaolta agus garghaolta
Is éard is **gaol** ann ná a bheith gaolta le duine trí oidhreacht nó phósadh. Tá a córas ainmníochta féin sa Ghaeilge.

Tá téarmaí eile ann freisin:
* **fionnó** - páiste gar-pháiste
* **dubhó** - gar-pháiste gar-pháiste

Catagóir:Pósadh
Catagóir:Teaghlach
Aengus Mac Grianna

Is láithreoir nuachta Béarla agus Gaeilge le RTÉ é Aengus Mac Grianna.

Tharla eachtra ghreannmhar leis ina bhfacthas é ag cur smideadh air féin beo ar an nuacht. Scaipeadh an físeán ar fud an domhain agus bhreathnaigh daoine air breis agus milliún uair taobh istigh de chúpla lá.

Bhí sé ina reachtaire ar an gCumann Gaelach agus é i gCOBÁC.

## Tagairtí

Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Iar-reachtairí Chumann Gaelach COBÁC
Catagóir:Láithreoirí nuachta
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Teallach Eathach

Is barúntacht suite i gContae an Chabháin é **Teallach Eathach**.

## Liosta lonnaíochtaí

* Béal Átha Conaill
* An Blaic
* An Muileann Iarainn

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Chabháin
Catagóir:Barúntachtaí Chontae an Chabháin
Teampall an Phoirt

Is paróiste suite i gContae an Chabháin é **Teampall an Phoirt**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Chabháin
Srath Leathan

Is baile fearainn suite i gContae an Chabháin é **Srath Leathan**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Chabháin
Sliabh Roisean

Is sliabh é **Sliabh Roisean** atá ar an teorainn idir Contae an Chabháin i bPoblacht na hÉireann agus Contae Fhear Manach i dTuaisceart Éireann. Tá sé 404 méadar ar airde os cionn na farraige. Tá an sliabh déanta d'aolchloch liath le caipín gaineamhchloiche agus scealla. Tá comhlachtaí áitiúla i mbun cairéalaithe ar an sliabh. Tá sé clúdaithe den chuid is mó le móin, foraoisí buaircíneacha, agus páirceanna féaraigh. Osclaíodh Feirm Ghaoithe Shliabh Roisean ar an sliabh in 2008 chun leictreachas a ghiniúint.

## Sanasaíocht
Níl ainm oifigiúil Gaeilge luaite i mBunachar Logainmneacha na hÉireann. Tá cúpla míniú ar fáil i seantéacsanna Sean-Ghaeilge agus Meán-Ghaeilge. Mar shampla, tá an sliabh luaite i dtéacs dar teideal *Incipit do Suidigud Tellaich Temra* i Leabhar Buí Leacáin:


Is in drongach regda cnis
i*ngen* Togach trethanglais
mad intan sin robo bean
anní diatá Slíab Raisen.


Tá an tagairt is luaithe don ainm le fáil i Lebor Gabála Érenn (c.1100) ina bhfuil liosta na gcathanna a throid an tArd-Rí Túathal Techtmar i gcoinne Threibheanna Vasáilleacha na hÉireann c.76 AD: “Ro-fích cath **Raissen** fri Roiscderg ríge Omrann.”  Tá sé luaite freisin in Annála na gCeithre Máistrí don bhliain 1111&nbsp;AD: “Creach lá Toirrdhealbhach Ua c-Conchobhair, go ro aircc Termann Dá Bheócc. Creach aile lais, gur ro aircc co Beind Eachlabhra, co **Sliabh Rusén**, & go Loch Erne”.

## Tagairtí

Catagóir:Cnoic
Catagóir:Teorainn Phoblacht na hÉireann–na Ríochta Aontaithe
Claí na Muice Duibhe

mion|250x250px|De réir béaloidis, ba é torc mór dubh a chruthaigh an créfort lena starrfhiacla
Is créfort suite i gContae an Chabháin é **Claí na Muice Duibhe**.

Catagóir:Contae an Chabháin
Catagóir:Seandálaíocht
Coláiste Naomh Pádraig, Contae an Chabháin

Is meánscoil suite i gContae an Chabháin é **Coláiste Naomh Pádraig**.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Chabháin
Droim Leathan

clé|mion
Is baile suite i gContae an Chabháin é **Droim Leathan** (nó **Drumlane**).
clé|mion
clé|mion

## Stair
Ba shuíomh tábhachtach séipéil é Droim Leathan agus baint aige le Naomh Aodhán nó Maedhóg, a raibh baint freisin aige le Fearna, Co. Loch Garman. Le linn an 12ú haois, tháinig sé chun a bheith ina theach do chanónaigh Agaistíneacha.
clé|mion
I measc na struchtúr atá fós ina seasamh tá cloigtheach agus séipéal meánaoiseach. Is ó dheireadh an 11ú haois nó tús an 12ú haois an cloigtheach. 

Tá an méid atá fágtha de 11.5m ar airde agus tá sé tógtha le dhá chineál éagsúil saoirseacht chloiche. Tógadh an bonn go maith le bloic chearnógacha, ach tógadh an chuid eile de le spallaí. 

B'fhéidir nach raibh anseo ach iarracht chun airgead a shábháil thar ceann na dtógálaithe tar éis breathnú ar chostas an bhoinn. 

Tógadh foirgneamh mór meánaoiseach ar an suíomh ar a mbíodh séipéal níos luaithe agus níor fágadh aon rian den séipéal sin. Is ón 13ú haois an doras thiar, ach atógadh é sa 15ú haois nuair a cuireadh cloigeann snoite d'easpag leis. Tá cloigeann snoite eile os cionn an dorais ó dheas, agus trí cinn eile os cionn na fuinneoige thoir taobh amuigh. 

Ba áit adhlactha do na tiarnaí áitiúla Gaelacha, muintir Uí Raghallaigh, a bhíodh i nDroim Leathan ag deireadh na meánaoise.  Is ón tréimhse seo fothraigh na n-almóirí tuama sa séipéal. 

Coinníodh scrín mhaisithe mhiotail, ar a dtugtaí Breac Maedhóg, anseo sna meánaoiseanna agus bhíodh taisí de roinnt naomh ann, Maedhóg san áireamh.  (Tá an scrín anois in Ard-Mhúsaem na hÉireann).

## Féach freisin

* Mainistreacha na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Chabháin
Catagóir:Séadchomharthaí náisiúnta i gContae an Chabháin
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann

Catagóir:Bailte i gContae an Chabháin
Catagóir:Mainistreacha Agaistíneacha
Páirc Bhreifne

Is staidiam suite i gContae an Chabháin í **Páirc Bhreifne**. Toilleann an staidiam 32,000 duine.

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Chabháin
Catagóir:Staideanna CLG i bPoblacht na Éireann
Magh Slécht

Is má stairiúil suite i gContae an Chabháin é **Magh Slécht** (nó **Maigh Sléacht** i litriú an lae inniu).

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Chabháin
Universidade Federal da Bahia

Is ollscoil í **Universidade Federal da Bahia** atá suite i Salvador, Bahia, sa Bhrasaíl. 

Bunaíodh í ar an 8 Aibreán 1946.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Láithreán Gréasáin UFBA 

Catagóir:Ollscoileanna sa Bhrasaíl
Universidade Federal de Minas Gerais

Is ollscoil í **Universidade Federal de Minas Gerais** atá suite i gBelo Horizonte, Minas Gerais, sa Bhrasaíl.

Bunaíodh í ar an 7 Meán Fómhair, 1927.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Láithreán Gréasáin UFMG

Catagóir:Ollscoileanna sa Bhrasaíl
Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca

Is ollscoil í **Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca** (**CEFET-RJ**) atá suite i Rio de Janeiro, sa Bhrasaíl.

Bunaíodh í sa bhliain 1917.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Láithreán Gréasáin CEFET-RJ 

Catagóir:Ollscoileanna sa Bhrasaíl
Seisceannán

Paróiste sibhialta agus toghroinn in iarthar Phort Láirge is ea **Seisceannán** (Béarla: *Seskinane*). Tá limistéar 10,521 acra ag an bparóiste sibhialta agus limistéar 6,159 acra ag an toghroinn. Tá an baile fearainn agus an sráidbhaile *[[Tuar an Fhíona]]*, suite i Seisceannán agus tugtar *"Paróiste Tuar an Fhíona"* ar an bparóiste nua-aimseartha Caitliceach Rómhánach.

Áirítear bailte fearann paróiste sibhialta Sheasceannáin i dtrí toghroinn éagsúla, toghroinn Sheasceannáin ina measc. Maraon leis na bailte fearann ó pharóiste shibhialta Sheasceannáin i dToghroinn Sheasceannáin mar atá leagtha amach sa tábla thíos, tá dhá bhaile fearainn ó pharóiste sibhialta Mhá Dheilge i dToghroinn Sheasceannáin (*Linn an Fhuaráin* agus *Baile na gCléireach*, 231 acra).

Catagóir:Contae Phort Láirge
Cymry Hoyw

Is éard is **Cymry Hoyw** (Gaeilge: *Breatnaigh Aeracha*) ná eagraíocht a bunaíodh sa bhliain 2012, chun guth agus tacaíocht a thabhairt do dhaoine homaighnéasacha. Is pobal ar líne é, a phléann, tré mheán na Breatainise, le saincheisteanna an phobail leispiach, aerach, déghnéasach agus trasinscneach (LADT) agus a chuireann chun cinn sochaí chothrom do gach duine. Bíonn laithreacht ag an eagraíocht freisin ar ardáin eile, mar shampla ar Twitter agus ar Facebook.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Cymryhoyw.org 
* Ffrwd Trydar

Catagóir:Cearta LADT
Catagóir:LADT sa Bhreatain Bheag
Catagóir:An Bhreatnais
Coill an Tonnaigh

deas|250px|thumb|Coill an Tonnaigh
Is baile fearainn suite i gContae Dhoire í **Coill an Tonnaigh**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhoire
Baile na gCarraig

Is baile fearainn suite i gContae an Dúin é **Baile na gCarraig**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Dúin
Baile Bín

Is ionad daonra agus baile fearainn suite i gContae an Dúin é **Baile Bín**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Dúin
Fásach Dathannach (An Astráil Theas)

Níos mó ná 80 milliún bliain ó shin, tá **an Fásach Dathannach** san Astráil Theas, lena thír-raon ildaite, chomh mórthaibhseach le Fásach Dathannach Arizona. 

D'fhág iarmhairtí an chreimthe ón fharraige ársa intíre agus láisteadh mianraí ón ithir, an iliomad dathanna a fheictear sa lá atá inniu. Suite i dtreo an soir ó thuaidh de Choober Pedy, tá an Fásach Dathannach ach cúpla míle ar shiúl ó Arkaringa agus tá sé suntasach freisin le haghaidh a mhesas, a shléibhte sainiúla agus a fhoirmíochtaí geolaíocha. 

Ní i bhfad ón áit seo, ar an bhealach chun Oodnadatta d'fheicfeadh tú freisin limistéir mhóra de thalamh clúdaithe le míoca. Tá an réigiún ar fad bánaithe agus de dhéantús "carraigeacha" leochaileacha agus boga.

## Féach freisin

* Gaineamhlach Mór Victoria

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Wrights Air - official Painted Desert Scenic Flights 

* Review of Painted Desert Scenic Flight  - on the Road Less Travelled Blog

* Photo Gallery taken during Painted Desert Scenic Flight by Neerav Bhatt 

* Bombs away as painted hills debut - Sydney Morning Herald Article (31 March 2007)

* Discovery of the Painted Hills - Sydney Morning Herald Article (15 October 2006)

Catagóir:Fásaigh na hAstráile
Catagóir:Tíreolaíocht na hAstráile Theas
Catagóir:Cianthuaisceart (An Astráil Theas)
Clódhanna Teoranta

mion|Conchubhar Mac Neasea - Mac Fhionnlaoich
Comhlacht foilsitheoireachta Éireannach ab ea ** Clódhanna Teoranta** a d'fhoilsigh leabhair Ghaeilge. Inphrionta Chonradh na Gaeilge a bhí ann.

## Tagairtí

Catagóir:Foilsitheoirí Gaeilge
An Taf

Is abhainn mhór í **An Taf** (Breatnais:*Afon Taf*) sa Bhreatain Bheag. Éiríonn sí mar dhá abhainn sna Bannau Brycheiniog - an Taf Fechan (Taf Beag) agus an Taf Fawr (Taf Mór) - roimh a nascann siad le chéile ar an taobh ó thuaidh de Merthyr Tydfil, chun an Taf a dhéanamh. Tacaíonn an abhainn le roinnt iasc imirceach, lena n-áirítear bradáin, bric gheala, agus eascainn.

Catagóir:Tíreolaíocht na Breataine Bige
Catagóir:Aibhneacha Eorpacha
Oifig an tSoláthair

[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:D%C3%BAnmharbh%C3%BA.jpg|mion|clé|[Dúnmharú|Dúnmharbhú i bPáirc an Chrocaigh - Cathal Ó Sandair.   Oifig an tSoláthair, 1944]]
Comhlacht foilsitheoireachta Éireannach stáit is ea **Oifig an tSoláthair** (Béarla: *Government Publications Office*).

## Tagairtí
 

Catagóir:Comhlachtaí foilsitheoireachta Éireannacha
Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann
Príosún Chnoc an Arbhair

Is príosún Éireannach é **Príosún Chnoc an Arbhair** (Béarla: *Arbour Hill Prison*) atá lonnaithe i mBaile Átha Cliath. Tá Beairic Chnoc an Arbhair lonnaithe ar an láthair chéanna. Is ann atá Reilig Mhíleata Chnoc an Arbhair.

Catagóir:Príosúin
Catagóir:Príosúin in Éirinn
Catagóir:Dlí agus Ceart in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Daighinis

Is oileán i gConamara theas, i gContae na Gaillimhe in Éirinn í **Daighinis** (Leagan galldaithe neamhoifigiúil *Dinish*). Chaith Máirtín Ó Cadhain tréimhse ghairid ag múineadh scoile ann.

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Ghaeltachta
Catagóir:Oileáin Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Áiteanna i gContae na Gaillimhe
Clann Aodha Buí

Ba ríocht de chuid Ghaeil na hÉireann í **Clann Aodha Buí**, a chuimsíonn deisceart Chontae Aontroma, tuaisceart Chontae an Dúin, agus barúntacht Loch Inse Uí Fhloinn, mar atá anois ann. Bhí cuma réasúnta déanach ar an tiarnas agus baineann sé go páirteach leis an athbheochan Ghaelach san Mheánaois Dhéanach. Shíolraigh na hUí Néill a tháinig i réim sa chríoch seo ó hAed Buide Ó Néill, rí Thír Eoghain. Bhain a shliocht leas as meath Iarlacht Uladh le linn an 14ú haois deiridh agus ghabh siad codanna ollmhóra de Iarlacht. Ba iad na príomhshuíocháin chumhachta a bhí acu ná an caisleán 'Éadan Dúcharraige' agus an 'Caisleán Riabhach'.
## Tagairtí


Catagóir:Stair Chontae Aontroma
Catagóir:Stair Chontae an Dúin
Catagóir:Stair Chontae Dhoire
Catagóir:Ríochtaí na hÉireann sna meánaoiseanna
Catagóir:Iar-ríochtaí in Éirinn
Scailtín

**Scailtín** a thugtar ar dheoch thraidisiúnta Ghaelach a bhfuil uisce beatha te agus comhábhair éagsúla eile inti. Seo mar a dhéantaí scailtín de réir mar a d'inis Seán Bán Mac Meanman (*An Dara Mám*, lch. 381):

:*Scailtín an t-ainm a bhí ar íocshláinte na gcarróirí agus seo mar a nítí í; chuirtí im úr gan salann i ngogán nó i gcrúiscín, chuirtí siúcra loiscthe anuas ar an im, biotáilte bhracha is uisce galach ar a mhullach sin; d'fhágtaí ar chladach na tineadh é tamall beag sula ranntaí é.*

:* *nítí*: ghnítí, is é sin dhéantaí
:* *ranntaí*: roinntí

*Hot whiskey* a thugtar ar an deoch seo as Béarla agus uaireanta feictear "fuiscí te" nó leaganacha cosúla sa Ghaeilge féin in aithris ar an mBéarla. Is dócha nach bhfuil mórán difríochta idir an scailtín agus an deoch ar a dtugtar puins. Go praiticiúil bíonn miondifríochtaí idir na hoidis éagsúla agus ainm ar leith ag dul le hoideas ar leith go minic. Mar shampla is minic a chuirtear slisne liomóide leis an deoch seo inniu, agus ar ndóigh tá siad ann a deir nach é an scailtín traidisiúnta é a thuilleadh.

## Tagairtí

Catagóir:Bia na hÉireann
Cúl Trá

Is baile fearainn gar do Ard Mhic Nasca i gContae an Dúin é **Cúl Trá**. Is cuid de mhórcheantar Bhéal Feirste é. Fobhaile sách rachmasach atá ann. Tá Músaem Daonchultúir agus Iompair Uladh suite ann.

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Dúin
An Carnán Liath

Is baile fearainn suite i gContae an Dúin é **An Carnán Liath** (nó **Carnan Lao**.)

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Dúin
An Bhreacach

deas|250px|thumb|An Bhreacach
Is baile fearainn suite i gContae Dhoire é **an Bhreacach**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhoire
Caonach, Contae Dhoire

Is baile fearainn suite i gContae Dhoire é **Caonach** (nó b'fhéidir **Caonnach**) in aice le Dún Gheimhin i gContae Dhoire.

Sna bólaí seo a rugadh Naomh Cainneach c.527.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhoire
Catagóir: Bailte fearainn Chontae Dhoire
Catagóir: Paróiste sibhialta Chill Chruithneacháin
Baile an Doire

Is paróiste sibhialta suite i gContae Dhoire é **Baile an Doire**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhoire
Dromlach

thumb|Eaglais Phreispitéireach an Dromlaigh
Is sráidbhaile agus baile fearainn é **Dromlach** atá suite i gContae an Dúin, Cúige Uladh, ó dheas ó Chromghlinn agus soir ón Droim Mór).

I nDaonáireamh 2001, bhí daonra de 96 duine ann. Tá sé suite i limistéar Chomhairle Cathrach Lios na gCearrbhach agus an Chaisleáin Riabhaigh.

I measc na bhfoirgneamh atá suntasach go háitiúil tá; Eaglais Phreispitéireach an Dromlaigh, an mansa (teach an mhinistir), *Rose Cottage* (roimh 1830), agus Halla Oráisteach , a tógadh sa bhliain 1907.

Bunaíodh Banna Píob an Dromlaigh sa bhliain 1950 agus bíonn an banna san iomaíocht i gcomórtais a eagraíonn Cumann Ríoga Bannaí Píob na hAlban. 

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Dúin
Catagóir:Sráidbhailte i gContae an Dúin
Catagóir:Bailte Fearainn Chontae an Dúin
Múrna

Is barúntacht suite i gContae an Dúin é **Múrna**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Dúin
Catagóir:Barúntachtaí Chontae an Dúin
Cluanaidh

deas|250px|thumb|Cluanaidh
Is baile fearainn suite i gContae Dhoire é **Cluanaidh**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhoire
Leath Cathail

Is leithinis suite in oirthear gChontae an Dúin, Tuaisceart Éireann, é **Leath Cathail**.  Bhíodh go leor ranna stairiúla éagsúla ann.

Tá an leithinis teoranta ag Riasc an Chaoil (anois taosctha, ach leathan tráth), Abhainn Bheara, Muir Éireann agus Loch Cuan.  Faightear í in áit go saoithiúil iargúlta, sáinnithe beagnach óna chúlchríoch, ach d'fhéadfaí ionradh a dhéanamh uirthi ón oirthear agus ón deisceart.

In amanna ársa, ainm an tuaithe Ghaelaí, *Leath Cathail*, ba ea é.  Faoin ainm *Ladcathel*, iar-chontae Iarlacht Uladh a bhí ann.  Níos déanaí, barúntacht *Lecale* a bhí ann, a scaradh faoin mbliain 1851 in *Lecale Lower* (Leath Cathail Íochtarach) agus *Lecale Upper* (Leath Cathail Uachtarach).

mion|200px|Leath Cathail
mion|200px|Seanbharúntacht Leath Cathail

## Stair
mion|200px|Léarscáil stairiúil Leath Cathail, le hAlice Stopford Green (1912).

### Leath Cathail
Fo-ríocht de ríocht ársa na *[[Ulaid|nUlad]]* ba ea Leath Cathail.  Ainmníodh é as Cathal, prionsa *Ulad* timpeall na bliana 700 AD, agus de shliocht Fhiachna mhic Deaman rí *Ulad*.

Níos luaite, ghlaoití Maigh Inis ar Leath Cathail. Sular tógadh na chéad bhacainní mara agus sruthchórais timpeall 200 bliain ó shin, bhíodh an leithinis timpeallaithe beagnach go hiomlán ag Cuan Dhún Droma, Loch Cuan agus Muir Éireann.

De réir Annála na gCeithre Máistrí, ar lá fhéile Pheadair is Phóil (29ú Meitheamh), 1147, chuaigh na *hUlaid* i mbun chogaidh in éadan Chineál Eoghain, a chuaigh sa tóir orthu go bruach Chuan Dhún Droma.  Cloíodh go holc na *hUlaid*, agus maraíodh *Archu Ua Flathraoi*, "tiarna Leath-Chathail".  Chreach an Cineál Eoghain buacach Leath Cathail agus thóg leo giallaigh *Ulad*.  Faoin 12ú haois, deirtear gur ríthe Leath Cathail iad *[[Cenél nÓengusa|Cineál Aonghasa]], agus *Uí Flathraoi'' ina dtiarnaí ann.  

### Naoimh Pádraig, Brigit agus Colm Cille
Tháinig Naomh Pádraig i dtír ag inbhear na Sláine ar fhilleadh dó ar ais go hÉirinn.  Tá dealbh mhór eibhir ann inniu ag Ráth Cholpa. D'éag sé i Mainistir Shabhaill, áit thús a mission agus was administered his dying communion by Easpag Tassach de Ráth Cholpa.   Aistríodh a chorp go Dún Pádraig, ar a glaodh ansin Dún Dhá Leath Glaise, suite i Leath Cathail Uachtarach.

Sa bhliain 835, tógadh taisí Naoimh Bhríde go Dún Pádraig um iad a chosaint ó fhoghlaithe Lochlannacha.

Sa bhliain 877, tógadh corp Naomh Cholm Cille anseo ó Oileán Í.  Cuireadh faoi i ngarraí  é de bharr dhó rialta na mainistreach féin.  Rinneadh dearmad ar an suíomh go dtí an bhliain 1185.  Árna ath-aimsiú, bhí sé  adhlactha ag John de Courcy laistigh den mhainistir, ag cairdinéal Vivian ar an 9ú Meitheamh 1186.  

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Dúin
Université Bordeaux I

Institiúid teicneolaíochta agus ollscoil phoiblí Fhrancach is ea **Université Bordeaux I**, a bhfuil aithne níos fearr uirthi ar fud an domhain faoina acrainm **Bordeaux I**. Bunaíodh í sa bhliain 1441 i mBordeaux, Aquitaine.

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh gréasáin na hinstitiúide 

Catagóir:Ollscoileanna sa Fhrainc
Deoise Dhoire

Is deoise suite i gContae Dhoire í **Deoise Dhoire**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhoire
Catagóir:Deoisí in Éirinn
An Liosán

Is paróiste suite i gContae Dhoire é **An Liosán** (nó **Lios Áine**).

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhoire
Rinn an Chadaigh

Is baile fearainn suite i gContae an Dúin é **Rinn an Chadaigh**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Dúin
Sliabh Binneáin

**Sliabh Binneáin**. Sliabh i gContae an Dúin, Cúige Uladh, in Éirinn.

Catagóir:Contae an Dúin
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Lios an tSúdaire

Is baile suite i gContae an Dúin é **Lios an tSúdaire**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae an Dúin
Sabhall

clé|250px|mion|Sabhall Phádraig
Is sráidbhaile suite i gContae an Dúin é **Sabhall** nó **Sabhall Phádraig**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Dúin
Líbeartaí Thiar Thuaidh Dhoire

Is baile fearainn suite i gContae Dhoire iad **Líbeartaí Thiar Thuaidh Dhoire**.

## Eachtraí
Dúnmharaíodh fear darbh ainm Patsy Gillespie agus cúigear saighdiúirí Briotanacha ar 24 Deireadh Fómhair 1990 nuair a phléasc seachbhuama sna Líbeartaí Thiar Thuaidh Dhoire.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhoire
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Dhoire
Limistéar Uirbeach Dhoire

Is limistéar uirbeach suite i gContae Dhoire é **Limistéar Uirbeach Dhoire**.

Catagóir:Contae Dhoire
Ard-Eaglais Naomh Peadar

Is ardeaglais Chaitliceach Rómhánach suite i mBéal Feirste é **Ard-Eaglais Naomh Peadar**.

Catagóir:Ardeaglaisí Caitliceacha Rómhánacha
Seantalamh, Contae Dhoire

Is ionad daonra agus baile fearainn suite i gContae Dhoire é **Seantalamh**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhoire
Comhrac, Contae Dhoire

Is suíomh seandálaíochta agus baile fearainn i gContae Dhoire é **Comhrac**.

Catagóir:Contae Dhoire
Páirc na gCeilteach

Is staidiam suite i gContae Dhoire í **Páirc na gCeilteach**.

Catagóir:Doire
Catagóir:Staideanna spóirt
Jack Gleeson

Is aisteoir Éireannach é **Jack Gleeson** (20 Bealtaine, 1992 a rugadh é) a bhfuil cáil air as an ról atá aige sa dráma teilifíse *Game of Thrones* ó 2011 chun 2014. Is as Corcaigh dó.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1992
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Deoise an Dúin agus Chonaire

Is deoise suite i gContae an Dúin í **Deoise an Dúin agus Chonaire**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Dúin
Catagóir:Deoisí in Éirinn
Noël Coward

Scríbhneoir, drámadóir agus amharclannaí Sasanach a bhí i **Sir Noël Peirce Coward** (16 Nollaig 1899 - 26 Márta 1973). 

Bhreac Noël Coward síos breis is leathchéad de dhrámaí i rith a ghairmréime. Inniu féin is iomaí dráma leis a stáitsítear go tráthrialta. Bhí sé ina scríbhneoir amhránaí fosta, agus tháinig úrscéal amháin agus lear gearrscéalta óna pheann chomh maith. Chuaigh a shaothar i bhfeidhm ar lucht a chomhaimsire agus is féidir a thionchar a aithint ar a lán de phopchultúr an lae inniu féin.

## Luathshaol
Saolaíodh Noël Coward in Teddington, bruachbhaile de chuid Londan, ar an 16 Nollaig, 1899. Chuaigh sé ar scoil damhsóireachta nuair a bhí sé ina pháiste, agus ní raibh sé ach aon bhliain déag d'aois nuair a chonacthas ar an stáitse an chéad uair é.  

Ní raibh ann ach déagóir nuair a fuair Coward aithne ar shaol galánta na ndaoine móra, agus sin é an cineál saoil ar ar thug sé cur síos ina lán drámaí. 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Cumadóirí Sasanacha
Catagóir:Amhránaithe Sasanacha
Catagóir:Drámadóirí Sasanacha
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Sasanacha
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Catagóir:Básanna i 1973
Muileann gaoithe Bhaile Chóplainn

Is muileann gaoithe suite i gContae an Dúin é **Muileann gaoithe Bhaile Chóplainn**.

Catagóir:Contae an Dúin
Mainistir Mhaigh Bhile

Is mainistir suite i gContae an Dúin í **Mainistir Mhaigh Bhile**.

## Féach freisin

* Mainistreacha Agaistíneacha

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Dúin
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Mainistreacha Agaistíneacha
Mainistir na hInse (Contae an Dúin)

Is mainistir suite i gContae an Dúin í **Mainistir na hInse**.

Catagóir:Contae an Dúin
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Cistéirseach
Páirc Esler

Is staid don Chumann Lúthchleas Gael suite i gContae an Dúin í **Páirc Esler** (nó *Páirc an Iúir*).

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Dúin
Tobar an Fhíoruisce

Is é **Tobar an Fhíoruisce** () staid na foirne sacair Derry City F.C.. Bíonn rásaí con ar siúl ann freisin. Tá sé atá suite i i nDoire i dTuaisceart Éireann. Osclaíodh sa bhliain 1928 é. 7,700 an toilleadh.

Catagóir:Staideanna sacair i dTuaisceart na hÉireann
Catagóir:Contae Dhoire
An Clochán, Contae Dhún na nGall

Is baile suite i gContae Dhún na nGall é **an Clochán**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
An Dúchoraidh

Is baile suite i gContae Dhún na nGall í **an Dúchoraidh**.

## Tagairtí

Catagóir:An Ghaeltacht Láir
Catagóir:Gaeltacht Thír Chonaill
Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
JLS

Ba phopghrúpa é **JLS** ón Ríocht Aontaithe. Tháinig siad sa dara háit ar an gcúigiú sraith ''X Factor'' sa bhliain 2008.

## Gradaim agus ainmniúcháin
Tá 15 ghradam buaite ag JLS. Tá 25 ainmniúchán faighte acu.

## Dioscliosta
### Albaim

### Singlí

## Camchuairteanna
* 2009: *[[The X Factor Tour]]*
* 2010: *[[Only Tonight Theatre Tour]]*
* 2010: *[[Summer Tour 2010]]*
* 2010-2011: *[[Outta This World Arena Tour]]*
* 2011: *[[Summer Tour 2011]]*
* 2012: *[[The 4th Dimensions Tour]]*
* 2013: *[[Goodbye - The Greatest Hits Tour]]*

## Tagairtí

Catagóir:JLS
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2008
Catagóir:Popcheoltóirí Sasanacha
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Iomaitheoirí X Factor
Dióicléitiánas

Impire Rómhánach ab ea **Dióicléitiánas** (Laidin: *Gaius Aurelius Valerius Diocletianus Augustus*; c 22 Nollaig 244 - 3 Nollaig 311.) ón bhliain 284 go dtí 305. 

Bhí stádas íseal-aicmeach ag a theaghlach, ab as chúige Rómhánach na Dalmáite é. Ach d'ardaigh Dióicléitiánas trí na céimeanna de chuid an airm gur ceapadh é ina cheannasaí marcshlua de chuid an Impire Carus. 

Tar éis básanna an Impire Caruis agus mac s'aigesan Numerian i bhfeachtas sa Pheirs, fógraíodh Dióicléitiánas ina Impire. Bhí frithéileamh ag mac marthanach Charuis ar an dteideal freisin, ach fuair Dióicléitiánas an lámh in uachtar air i gCath Margus. 

Chobhsaigh réimeas Dióicléitiánas an Impireacht. Cheap sé a chomh-oifigeach Maximianus Augustus ina chomh-Impire sinsearach sa bhliain 285.

Cuireadh Críostaithe go leor chun báis i ngéarleanúint an Impire i ndeireadh na tríú haoise, naomh Vailintín ina measc.

## Féach freisin

* Naomh Vailintín

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 244
Catagóir:Básanna i 311
Catagóir:Déithe Rómhánacha
Catagóir:Farónna
Catagóir:Impirí Rómhánacha
Catagóir:Sagairt
Lance Armstrong

Is rothaí Meiriceánach é **Lance Armstrong** a rugadh sa bhliain 1971. D'admhaigh sé sa bhliain 2013 gur ghlac sé manglam drugaí le Tour de France a bhuachan 7 n-uaire as a chéile i measc rásaí eile a bhuachan. Is in dhá agallamh ar an gclár teilifíse Meiriceáanch Oprah Winfrey a rinne sé an admháil seo go raibh drugaí glactha aige leis na rásaí a bhuachan. Dúirt sé gur 2005 an bhliain dheireanach gur bhain sé úsáid as na drugaí seo a bhí i gcoinne rialacha an spóirt. Cuireadh cosc saoil air ag éirí as tuairisc USADA (*United States Anti-Doping Agency*). Tá Lance féin den tuairim go bhfuil sé seo ródhain ar fad air agus ceapann sé nach mbeidh sé in ann rith i maratóin, nó rás 10km áitiúil. Dar le roinnt d'adhmhaigh sé ag an bpointe sin toisc go raibh reacht na dtréimhsí istigh don chaimiléireacht chomh fada le 2005. Baineadh na buanna sa Tour de France uaidh, thréig a chuir urraithe é agus baineadh an bonn créumha a bhuaigh sé sna cluichí Oilimpeacha i mbliain an 2000. Iarradh air seasamh siar ón mbord don charthanacht ailse Livestrong sa bhliain 2012. Bhí sé go naimhdeach i gcoinne na ndaoine a dúirt go raibh smál na ndrugaí air David Walsh agus Paul Kimmage ach go háirithe.

## Feachtas dópála
I measc na ndrugaí a d'adhmhaigh sé gur úsáid sé tá; eiritreapóéisin, téististéarón, cortacaistéaóidigh, agus fuilaistrithe le cabhrú leis tuilleadh fuinnimh a bheith aige agus ábaltacht ocsaigin a chur timpeall a cholainne níos éifeachtúla.

## Colainn Lance
Dar leis an National Geographic tá tomhaltas uasta ocsaigine fíor ard ag Lance. An meán leibhéal a bheadh ag duine nach gcleachtann spórt ná 35 ml/kg/nóim. 70 ml/kg/nóim a bheadh ag lúthchleasaithe profaisiúnta, agus 85 ml/kg/nóim a bhí ag Lance Armstrong. Chomh maith leis sin tá sé in ann aigéad lachtach a ghlanadh óna cholainn an-mhear agus ní tháirgeann sé ach thart ar leath an gnáthmhéid. Is cosúil chomh maith gur éirigh leis an líon snáithíní matáin mearbhíogacha i gcomórtas le cinn mhallbhíogacha a athrú.

## Clár Oprah
Ráitis:
:*"That’s like saying we have to have air in our tyres or water in our bottles. It was part of the job."*

:*"I looked up the definition of cheating and the definition is ‘to gain an advantage on a rival or foe’. I did not view it that way. I viewed it as a level playing field."*
:(*Lorg me sainmhíniú ar chaimiléireacht agus an sainmhínioú ná 'buntáiste a bhrith ar chomhghleacaí nó namhaid' Níor bhreathnaíosa air sa tslí sin. Bhreathnaigh mise air mar pháirc chothrom*)

Caineadh é as gan an fhírinne ar fad a insint dar le hirisoirí.

## Tagairtí

Catagóir:Rothaithe Meiriceánacha
Catagóir:Caimiléirí spóirt
Catagóir:Podchraoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Téististéarón

Is hormón stéaróideach nádúrtha é **téististéarón** a chruthaítear sa cholainn, ag na huirí san fhear agus ag na hubhagáin sna mná agus spreaganna sé cuimhne níos grinne agus fuinneamh. Baintear úsáid as téististéarón a chruthaítear go saorga mar leigheas. 

## Mí-úsáid
Baintear mí-úsáid as mar dhruga a chuireann leis an bhfeidhmiú sa spórt chomh maith.

Catagóir:Hormóin nádúrtha
Catagóir:Hormóin stéaróideacha
Catagóir:Hormóin
Catagóir:Gnéashormóin
Catagóir:Córas atáirgthe
Catagóir:Drugaí a chuireann leis an bhfeidhmiú
Catagóir:Drugaí