open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
L'Éclipse (clár teilifíse)

Clár teilifíse coireachta Francach é **L'Éclipse** (nó *The Eclipse*). Craoladh é ar TG4 sa bhliain 2024.

## Plota
Caitheann Luca a chailín le gunna trí thimpiste agus iad ar ardchlár Aubrac agus lánurú ar an ngealach. Imíonn sé chun cúnamh a fháil ach imíonn an cailín óg gan tásc ná tuairisc. Is beirt gendarme iad Manue agus Johanna agus máithreacha na beirte a bhí sa tragóid atá i gceannas ar an bhfiosrúchán. Ní fada go dtarraingítear achrann agus de réir a chéile tosaíonn an fiosrúchán ag cur isteach ar an dá theaghlach.

## Féach freisin

* Coireacht

## Tagairtí

Catagóir:Cláir TG4
Catagóir:Cláir Fhrancacha
Lárionad Busanna agus Iarnróid Bheannchair

Is mol iompair é **Lárionad Busanna agus Iarnróid Bheannchair** atá suite i mBeannchar, Contae an Dúin. Togadh an stáisiún reatha in 2000.

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Joe Kennedy III

Polaiteoir agus dlíodóir de chuid na Stát Aontaithe is ea **Joseph Patrick Kennedy III** (a rugadh ar an 4 Deireadh Fómhair 1980). Is  duine de theaghlach iomráiteach Kennedy é agus garmhac le Bobby F Kennedy e.  Ionadaí ba ea é de chuid an Pháirtí Dhaonlathaigh chuig Teach Ionadaithe na Stát Aontaithe, ar son an Ochtú Ceantar Comhdhála i gCalifornia, 

### Toscaire speisialta Mheiriceá
Theip ar Joseph P Kennedy in 2020 nuair a rinne sé iarracht dúshlán Ed Markey, seanfhondúir de chuid na nDaonlathach, a bhí ina sheanadóir i Massachusetts le blianta fada a thabhairt. Bhí sé éirithe as a shuíochán comhdhála féin agus dá réir ní raibh aon bhall de theaghlach Uí Chinnéide tofa in Washington don chéad uair ó lár an 20ú haois. Cheap go leor go raibh deireadh, dá réir, leis an aisling agus le páirtíocht na gCinnéideach ag an leibhéal is airde i bpolaitíocht de chuid na Stát Aontaithe.

Cheap an tUachtarán Biden Joe Kennedy ina thoscaire speisialta eacnamaíochta chun an Tuaiscirt in 2022 (cheap Donald Trump Mick Mulvaney sa phost sa bhliain deiridh dá uachtaránacht, 2020). Bhí súil in 2022 go n-éireodh leis an gCinnéideach infheisteoirí ó Mheiriceá a threorú go dtí Tuaisceart Éireann, go háirithe ó bheadh rochtain acu ar mhargadh an Aontais Eorpaigh agus ar mhargadh na Ríochta Aontaithe.

D’fháiltigh Kennedy roimh athbhunú an Tionóil agus an Fheidhmeannais agus roimh Chreat Windsor, an socrú trádála iarBhreatimeachta.  Ach bhí Stormont a bheith ar fionraí don chuid is mó dá théarma i mbun a chúraim. Nuair a rinneadh comóradh in 2023 ar 25 bliain de Chomhaontú Aoine an Chéasta, bhí Stormont druidte agus ba é an folús nó físeáin de bhallaí síochána a tharraing aird na meán ó Mheiriceá a tháinig go hÉirinn le haghaidh na hócáide; scéal diúltach a chuala agus a chonaic lucht rachmais sna Stáit Aontaithe.  

Tháinig tréimhse Joe Kennedy III mar thoscaire speisialta Mheiriceá chun deiridh nuair a cuireadh clabhsúr ar Uachtaránacht Joe Biden.

## Féach freisin
* Robert F. Kennedy
* Mick Mulvaney
* Teaghlach Uí Chinnéide
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Alumni Ollscoil Stanford
Catagóir:Daoine as Massachusetts
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
 
Catagóir:Teaghlach Uí Chinnéide
Ceapadh carbóin

mion|próiseas
Is éard atá i gceist le **ceapadh carbóin** ná dé-ocsaíd charbóin a bhaint as an aer agus a stóráil go sábháilte ar feadh tréimhse ama fada. Mar shampla, is féidir le foraoisí agus aigéin dé-ocsaíd charbóin a cheapadh agus a stóráil. 

## Féach freisin

* Linn charbóin
* Aistriú carbóin
* Gabháil carbóin agus stóráil charbóin

## Tagairtí

Catagóir:Dé-ocsaíd charbóin
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Aistriú carbóin
Paipírí Oxyrhynchus

Is grúpa lámhscríbhinní iad na **Paipírí Oxyrhynchus** a d’aimsigh na paipíreolaithe Bernard Pyne Grenfell agus Arthur Surridge Hunt ag deireadh an naoú haois déag agus tús an fichiú haois ag ionad dumpála bruscair ársa in aice le Oxyrhynchus san Éigipt.

Baineann na lámhscríbhinní le Ré na dTolamaesach  (3ú haois RCR) agus na Róimhe i stair na hÉigipte (ó 32 RCR go dtí concas Moslamach na hÉigipte i 640 AD).

Meastar nach bhfuil ach 10% acu liteartha ó thaobh nádúir de. Is cosúil gur cáipéisí poiblí agus príobháideacha is mó atá sa chuid is mó den phaipírí a fuarthas: cóid, forógraí, clárúcháin, comhfhreagras oifigiúil,  tuairisceáin daonáirimh, measúnuithe cánacha, achainíocha, taifid chúirte, díolacháin, léasanna, uachtanna, billí, cuntais, fardail, tuismeánna, agus litreacha príobháideacha. 

Cé gur i nGréigis a scríobhadh an chuid is mó de na paipírí, fuarthas roinnt téacsanna a scríobhadh san Éigiptis ( Iairiglifí Éigipteacha), sa chliarúil, sa choiteann, san Choptais den chuid is mó ), i Laidin agus san Araibis freisin. Go dtí seo, ní raibh ach céatadán beag den iomlán i dtéacsanna na hEabhraise, na hAramaise, na Siricise agus na Pachlavaise.

## Tagairtí


Catagóir:Corpóra seandálaíochta
Catagóir:Paipírí ón tSean-Éigipt
Catagóir:Lámhscríbhinní
Oxirhynchus
Catagóir:Bailiúcháin Papyrus
Catagóir:Stair na Féiníce
Linn charbóin

mion
Is éard atá i gceist le **linn carbóin** ná taiscumar nádúrtha nó saorga amhail plandaí, portaigh mhóna nó aigéin. Déanann sé gáis ceaptha teasa amhail dé-ocsaíd charbóin a thógáil isteach agus a stóráil.**** 

## Féach freisin

* Ceapadh charbóin
* Aistriú carbóin
* Gabháil carbóin agus stóráil charbóin

## Tagairtí

Catagóir:Dé-ocsaíd charbóin
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Aistriú carbóin
Doineann (scannán)

Is scannán Gaeilge a rinneadh i dTuaisceart na hÉireann é ***[[Doineann (scannán)|Doineann]]*** a eisíodh sa bhliain 2021. Is é Damian McCann a stiúraigh. 

## Léiriú
Rinneadh scannánú air i gContae an Dúin agus Oileán Mhic Aodha. Ba iad Northern Ireland Screen, BBC Gaeilge agus TG4 a mhaoinigh an scannán.

Reáchtáladh *première* an scannáin ag Fleadh Scannán na Gaillimhe ar 21 Iúil 2021.

## Carachtair
*Peter Coonan mar Tomás
*Bríd Brennan mar Labhaoise
*Clare Monnelly mar Siobhán
*Seán T. Ó Meallaigh mar Macdara

## Naisc sheachtracha
*Doineann ar IMDb

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin na hÉireann
Catagóir:Scannáin Ghaeilge
Catagóir:Scannáin TG4
Catagóir:Scannáin 2021
Barra Ó hÉanacháin

Polaitoir neamhspleách Éireannach é **Barra Ó hÉineacháin** (rugadh é sa bhliain 1997 nó 1998), tugtar **Barry Heneghan** air freisin. Tá sé ina Theachta Dála (TD) do thoghcheantar Chuan Bhaile Átha Cliath Thuaidh ó olltoghchán 2024.

## Saol luath
Rinne Ó hÉineacháin staidéar i gColáiste Belvedere. Le linn a chuid ama ar scoil, bronnadh Duais Inbhuanaitheachta Zayed air as ceannródaíocht a dhéanamh maidir le hinbhuanaitheacht fuinnimh, cumhacht gréine agus bailiú uisce báistí.

Bhain Ó hÉineacháin céim Mháistreachta amach in Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath sa bhliain 2022.  

## Gairm sna meáin
Ba é Ó hÉineacháin láithreoir an chláir *Barragram* ar TG4.  

## Gairm pholaitiúil
Tugadh protégé polaitiúil an iar-TD Neamhspleáigh Finian McGrath ar Ó hÉineacháin. 

Toghadh Ó hÉineacháin ar Chomhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath den chéad uair i dtoghchán Chomhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath 2024 tráth a ndearna sé ionadaíocht ar son Chluain Tarbh.

Bhí tacaíocht Finian McGrath aige in olltoghchán 2024 agus bhí sé ar dhuine de na hiarrthóirí ab óige a toghadh in aois a 26 bliana dó.  

## Tuairimí polaitiúla
Dúirt Ó hÉineacháin sa bhliain 2024 go bhfuil sé mar aidhm aige rochtain ar úinéireacht tí a fheabhsú do dhaoine óga agus tacaíonn sé le sprioc go dtógfar suas le 60,000 teach nua sa chéad téarma eile. Mhol sé cur chuige nua-aimseartha, i measc rudaí eile; tithíocht mhodúlach, mar aon le cánacha méadaithe ar thithe folmha, mar straitéisí chun cur leis an soláthar tithíochta. Ina theannta sin, tá sé beartaithe ag Barra Ó hÉineacháin cearta feabhsaithe do dhaoine aonair faoi mhíchumas a chur chun cinn agus tacú le hathchóirithe san oideachas speisialta. 

## Saol pearsanta
Deartháir leis an scríbhneoir agus láithreoir teilifíse Ciara Ní É é. 

## Tagairtí

Catagóir:Teachtaí Dála neamhspleácha
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1998
Catagóir:Daoine beo
Cairdín pianó

Is éard is **cairdín pianó**, nó **pianóchairdín**, ann ná gléas ceoil, saghas aerafóin.   Níl uirlis cheoil is mó a thugann cultúr agus ambiance na Fraince chun cuimhne dúinn ná an pianóchairdín.

Gléas costasach agus casta atá ann: tógann sé 110 uair an chloig cairdín pianó amháin a chruthú. Sé mhíle ‘páirt’ a chaitear a chur le chéile chun idir 70 agus 80 uirlis a dhéanamh gach mí.

[clé|mion|Pianóchairdín i [Lios na gCearrbhach]]

## Stair
Uirlis é an pianóchairdín ná téann siar chomh fada sin i stair cheol sráide na Fraince. Tháinig an pianóchairdín nua aimseartha ar an bhfód sa 19ú céad sa Fhrainc (Bouton in 1852).  Roimhe sin de réir dealraimh ba iad an cabrette agus an vielle à roue, an phíob agus an hurdaí-gurdaí a bhíodh i réim, uirlisí a bhí deacair a choimeád i dtiúin. Níorbh amhlaidh don bpianóchairdin, fanann i dtiúin i gcónaí nach mór toisc na feagacha a bheith déanta as cruach-iarann.

Bunaíodh an comhlacht Maugein sa bhliain 1919 san Aurillac (Tulle) sa Fhrainc.  Sna 1930idí, bhí níos mó na 20 fostaithe acu i seanmhonarcha mhunisean. Tar éis an dara cogadh domhanda, bhí ard-éileamh ar an bpianóchairdín nuair a bhí ceol jazz agus swing i mbarr a réime. Ach thosnaigh an tuile san ag trá sna 1970idí, agus buaileadh Maugein  go dona sna 2020idí de dheasca tubaiste Covid, agus iomaíocht ó uirlisí i bhfad níos saoire atá á gcur ar an margadh ag na Sínigh.
[clé|mion|[Alan Kelly (ceoltóir)|Alan Kelly a sheinneann le Eddie Reader go minic]]

## Ceol traidisiúnta na hÉireann
Ní rómhór an meas atá ag ceoltóirí traidisiúnta na hÉireann ar an bpianóchairdín. I dtús báire, tá an gléas thar a bheith costasach (EUR 5.000-12,000). Ina theannta sin, ar chuma éigin meastar nach bhfuil an ton ceart aige ná é chomh solúbtha céanna leis na nótaí agus atá cairdín na gcnaipí ná an mileoidean. Chomhairfeá ar aon láimh amháin na ceoltóirí cumasacha traidisiúnta Éireannacha a sheinneann é, leithéidí Martin Tourish leis an ngrúpa Altan agus fear Mhaigh Eo, Alan Kelly a sheinneann le Eddie Reader go minic.

## Ceoltóirí

* Bhí Giscard d’Estaing oilte ar an bpianóchairdín, agus bhain sé lán-úsáid as a scil i gcúrsaí cumarsáide, agus féinphoiblíochta. Sheinn sé duet le Yvette Horner, Banríon an Chairdín ag féile idirnáisiúnta ceoil, uair dá raibh. ‘Dá seinnfeadh gach aon pholaiteoir an pianóchairdín,’ a dúirt d'Estaing ‘réiteoimis go léir i bhfad níos fearr lena chéile.’
* Ceoltóir clúiteach pianóchairdín sa 20ú haois in Éirinn ba ea Micheál Ó hEIDHIN (1938–2012),

## Féach freisin
* Consairtín
* Cairdín nó bosca ceoil
* Aerafón 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí méarchláir
Catagóir:Aerafóin
Aarberg

Is baile stairiúil agus bardas, i gceantar riaracháin Seeland, i gCantún Bheirn () na hEilvéise é **Aarberg.**

Tá sé suite os comhair na habhann Aare. agus ar Chanáil Aarberg-Hagneck, ag 451m os cionn leibhéal na farraige, 103km ar shiúl ó Zürich, 126km ón nGinéiv agus díreach 17km ón chathair Beirn, príomhchathair na tíre.  Tá 4,088 duine ina gcónaí ar an mbaile.  Gearmáinis an teanga a labhraíonn formhór na ndaoine in Aarberg.

## Daoine Cáiliúla

* Theodor Gohl ( 1844 - 1910 ): Ailtire .
* Kurt Wüthrich ( 1938 ): Ceimiceoir .
* Tanja Gutmann ( 1977 ): Aisteoir .
* Kuno Lauener ( 1961 ): Amhránaí.

## Daonra
Seo mar a d’athraigh daonra Aarberg idir 1850 agus 2008 :
Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:back value:rgb(1,1,1)
 id:bars value:rgb(0.6,0.7,0.8)
 
 
ImageSize = width:550 height:400
PlotArea  = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
 
Period   = from:0 till:4000
TimeAxis  = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:1000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:200 start:0
BackgroundColors = canvas:back
 
BarData=
 bar:1850 text:1850
 bar:1860 text:1860
 bar:1870 text:1870
 bar:1880 text:1880
 bar:1890 text:1890
 bar:1900 text:1900
 bar:1910 text:1910
 bar:1920 text:1920
 bar:1930 text:1930
 bar:1940 text:1940
 bar:1950 text:1950
 bar:1960 text:1960
 bar:1970 text:1970
 bar:1980 text:1980
 bar:1990 text:1990
 bar:2000 text:2000
 bar:2008 text:2008
 
PlotData=
 color:bars width:25 align:left
 
 bar:1850 from:0 till:993
 bar:1860 from:0 till:1103
 bar:1870 from:0 till:1229
 bar:1880 from:0 till:1338
 bar:1890 from:0 till:1235
 bar:1900 from:0 till:1372
 bar:1910 from:0 till:1526
 bar:1920 from:0 till:1580
 bar:1930 from:0 till:1626
 bar:1940 from:0 till:1831
 bar:1950 from:0 till:2126
 bar:1960 from:0 till:2355
 bar:1970 from:0 till:3122
 bar:1980 from:0 till:3212
 bar:1990 from:0 till:3414
 bar:2000 from:0 till:3802
 bar:2008 from:0 till:3954
 
PlotData=
 bar:1850 at:993 fontsize:S text:993 shift:(-12,5)
 bar:1860 at:1103 fontsize:S text:1103 shift:(-12,5)
 bar:1870 at:1229 fontsize:S text:1229 shift:(-12,5)
 bar:1880 at:1338 fontsize:S text:1338 shift:(-12,5)
 bar:1890 at:1235 fontsize:S text:1235 shift:(-12,5)
 bar:1900 at:1372 fontsize:S text:1372 shift:(-12,5)
 bar:1910 at:1526 fontsize:S text:1526 shift:(-12,5)
 bar:1920 at:1580 fontsize:S text:1580 shift:(-12,5)
 bar:1930 at:1626 fontsize:S text:1626 shift:(-12,5)
 bar:1940 at:1831 fontsize:S text:1831 shift:(-12,5)
 bar:1950 at:2126 fontsize:S text:2126 shift:(-12,5)
 bar:1960 at:2355 fontsize:S text:2355 shift:(-12,5)
 bar:1970 at:3122 fontsize:S text:3122 shift:(-12,5)
 bar:1980 at:3212 fontsize:S text:3212 shift:(-12,5)
 bar:1990 at:3414 fontsize:S text:3414 shift:(-12,5)
 bar:2000 at:3802 fontsize:S text:3802 shift:(-12,5)
 bar:2008 at:3954 fontsize:S text:3954 shift:(-12,5)
 
TextData=
 fontsize:S pos:(19,32)
 text:Fàs is atharrachadh àireamh-shluaigh Aarberg bho 1850
 
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:Source OFS
 


## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Tairseach idirlín an Chantúin Bern

Catagóir:Cathracha san Eilvéis
An Tríú Fear

Is scannán noir Briotánach 1949 é ***An Tríú Fear*** () a stiúraigh Carol Reed, scríofa ag Graham Greene, agus a bhfuil Joseph Cotten, Alida Valli, Orson Welles agus Trevor Howard páirteach ann. Suite i Vín tar éis an Dara Cogadh Domhanda, tá an scannán bunaithe ar an scríbhneoir Meiriceánach Holly Martins (Cotten), a thagann chun na cathrach chun post a ghlacadh lena chara Harry Lime (Welles), ach a fháil amach go bhfuil sé bás. Fanann Martins i Vín chun bás Lime a fhiosrú, agus é ag éirí faoi gheasa le leannán Aoil, Anna Schmidt (Valli).

Is príomhghné de *An Tríú Fear* an úsáid a bhaintear as cineamatagrafaíocht na Gearmáine dubh-agus-bán faoi thionchar Robert Krasker, lena soilsiú crua agus uillinneacha Dúitseacha. Chomh maith leis an úsáid a bhaintear as láithreáin scriosta i Vín, gineann an stíl seo tnáitheadh agus soiniciúlacht a tháinig chun solais ag tús an Chogaidh Fhuair .

Scríobh Greene úrscéal mar chóireáil don ghabháil scáileáin. Bhí teideal an chumadóra Anton Karas “The Third Man Theme” chun tosaigh na gcairteacha ceoil idirnáisiúnta i 1950,  rud a thug clú idirnáisiúnta don aisteoir nach raibh aithne air roimhe seo. Meastar *An Tríú Fear* a bheith ar cheann de na scannáin is fearr riamh, cáil air as a chuid aisteoireachta, scór ceoil agus cineamatagrafaíocht atmaisféarach.

Sa bhliain 1999, vótáil Institiúid Scannán na Breataine The Third Man an scannán Briotanach is mó riamh . Sa bhliain 2011, rangaíodh pobalbhreithdo Time Out é mar an dara scannán Briotanach ab fhearr riamh I 1999, vótáil Institiúid Scannán na Breataine *The Third Man* mar an scannán Briotanach is fearr riamh. Sa bhliain 2011, rangaíodh pobalbhreith do Time Out é mar an dara scannán Briotanach is fearr dealltime rangaíodh pobalbhreith do Time Out é mar an dara scannán Briotanach is fearr riamh. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Bailiúchán Príobháideach Third Man (3mpc) Músaem Tiomnaithe don ''Tríú Fear''
* Turas ''The Third Man''
* Sraith Raidió "The Lives of Harry Lime".
* Suímh ''The Third Man''
* ''The Third Man'' on Theatre Guild on the Air: 7 Eanáir 1951
* ''The Third Man'' on Lux Radio Theatre: 9 Aibreán 1951
* ''The Third Man'', aiste le Michael Wilmington ag an Criterion Collection

Catagóir:Scannáin 1949
Catagóir:Scannáin Béarla
Féis Cheilteach Innse Gall

Tá **Féis Cheilteach Innse Gall** (Béarla: *Hebridean Celtic Festival* nó *HebCelt* ) ina fhéile idirnáisiúnta ceoil “cheilteach” a bhíonn ar siúl gach samhradh i Steòrnabhagh ar Oileán Leòdhais. Maireann sí ar feadh ceithre lá i mí Iúil, agus bhí go leor bannaí mór le rá ag seinm ann go dtí seo. Nuair a cuireadh tús léi sa bhliain 1996 bhí thart ar 1000 duine i láthair, ach sa bhliain 2014 bhí thart ar 16,000 ann. Tá príomhshuíomh na Feise sa Gharradh Chruaidh os comhair Chaisteal Leòdhais, ach tá imeachtaí sa Lanntair agus amuigh sna bailte eile freisin.

Meallann an fheis os cionn 16,000 duine a fhreastalaíonn uirthi go rialta agus cuireann sí buntáistí suntasacha eacnamaíocha agus cultúrtha ar fáil don cheantar máguaird.

## Bannaí a sheinn roimhe seo ag 'Féis Cheilteach Innse Gall'
Ar an liosta seo a leanas tá ceoltóirí a bhí páirteach san imeacht.
* The Proclaimers
* Van Morrison
* Runrig
* The Saw Doctors
* Big Country
* Imelda May
* Capercaillie 
* Fiddlers' Bid
* Finlay MacDonald Band
* Salsa Celtica
* Davy Spillane
* Natalie MacMaster
* Dougie MacLean
* The Waterboys
* Moving Hearts
* Peatbog Faeries
* Treacherous Orchestra
* Julie Fowlis
* Red Hot Chilli Pipers
* Four Men and a Dog
* Niteworks
* Larkin Poe

## Naisc sheachtracha
* HebCeltFest - suíomh oifigiúil *(Béarla)*
* BBC Naidheachdan 2021-07-15: Fèis Cheilteach Innse Gall air tòiseachadh
* HebCeltFest - suíomh oifigiúil *(Béarla)*
* BBC News 2012-07-12: Féile Cheilteach Heathrow ag tosú
* BBC News 2014-06-19: Ambasadóir nua HebCelt ( Duncan Chisholm )
* BBC News 2014-07-16: Féile Cheilteach Heathrow ag tosú
* BBC News 2014-07-17: Féile Cheilteach Heathrow ag tosú *(tuairisc físe 2:47)*
* BBC News 2014-07-18: Music in the Hard Cut *(tuairisc físe 4:41)*
* BBC News 2015-01-09: Bannaí HebCelt á nochtadh
* BBC News 2015-07-15: Féile Cheilteach Heathrow le tosú *(tuairisc físe 2:10)*
* BBC News 2015-07-17: Féile Heb Celt 2015 *(tuairisc físe 2:08)*
* BBC News 2015-11-24: Runrig ag an Heb Celt in 2016
* BBC News 2016-02-04: Tuilleadh ceoltóirí fógartha do Heathrow Celtic Festival
* BBC News 2016-07-12: Féile Cheilteach Heathrow
* BBC News 2016-07-14: Féile Cheilteach Heathrow *(tuairisc físe 2:35)*
* BBC News 2021-07-15: Tá tús curtha le Féile Cheilteach Heathrow
## Tagairtí
Catagóir:Nithe is díol spéise do thurasóirí sna h-Eileanan Siar
Catagóir:Féilte ceoil in Albain
Catagóir:Féilte tíre in Albain
Catagóir:Féilte ceoil Cheiltigh
Catagóir:Féilte ceoil bunaithe i 1996
Gille Coluim MacLeòid

Meastar gurbh é **Gille Coluim MacLeòid** () (1296-1370) an 3ú ceann feadhna ar Chlann MhicLeòid. Ba mhac do Thormaid é . Is iad Gille Coluim agus a ghaolta Torcall na chéad taoisigh MhicLeòid le feiceáil i dtaifid chomhaimseartha. Deir traidisiún na clainne gurbh é an laoch ba mhó ar an gclann é agus nascann sé é le bunús an tséada fine ar a dtugtar Corn Ruaidhrí Mhóir. Deirtear go raibh sé an-róthrom ina sheanaois agus tugadh ‘Calum reamhar math’ nó ‘Ruaidhrí tiubhchosach '’ air. De réir an tseanchais cuireadh in ''Ì Chaluim Chille'' é. Tháinig a mhac, Iain Ciar MacLeod, i gcomharbacht air mar cheann feadhna ar an gclann.

## Tagairtí

Catagóir:Albanach an 14ú haois
Catagóir:Básanna i 1370
Catagóir:Daoine a rugadh i 1296
Catagóir:Fir
Catagóir:Taoisigh Chlann MhicLeòid
Scéal ar Bith ón bhFronta Thiar

Úrscéal is ea **Scéal ar Bith ón bhFronta Thiar**. Erich Maria Remarque a scríobh an bunleabhar i nGearmáinis, *Im Westen Nichts Neues*, leabhar a foilsíodh sa bhliain 1929. Risteárd Mac Annraoi a d'aistrigh an leagan Gaeilge, a foilsíodh sa bhliain 2020.

Cur síos ar thaithí saighdiúra le linn an Chéad Chogaidh Domhanda is ea é.

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalta
Catagóir:1929
Risteárd Mac Annraoi

Aistritheoir liteartha Gaeilge lonnaithe i gCorcaigh is ea **Ristéard Mac Annraoi**.

Tá aitheantas gnóthaithe aige as an líon mór saothar clasaicí atá aistrithe go Gaeilge aige ó theanga eile, ina measc ''Scéal ar Bith ón bhFronta Thiar'' agus leabhair de chuid Agatha Christie.

## Tagairtí

Catagóir:Aistritheoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Fabiola Gianotti

Is fisiceoir cáithníneach turgnamhach Iodálach í **Fabiola Gianotti** (rugadh 29 Deireadh Fómhair 1960) atá ina Príomhstiúrthóir reatha agus ina chéad bhean i bpost chomh sinsearach leis an Eagraíocht Eorpach um Thaighde Núicléach (EETN) san Eilvéis. Thosaigh a céad sainordú ar an 1 Eanáir 2016 agus bhí sé ar siúl aici ar feadh tréimhse cúig bliana. Ag a 195ú Seisiún sa bbhliain 2019, roghnaigh Comhairle EETN Gianotti don dara téarma mar Phríomhstiúrthóir. Thosaigh a dara téarma cúig bliana ar an 1 Eanáir 2021 agus leanann sé ar aghaidh go dtí 2025. Seo an chéad uair i stair EETN a ceapadh príomhstiúrthóir don dara téarma iomlán.

## Luathshaol agus oideachas
Ó aois an-óg, bhí suim ag Gianotti sa dúlra agus sa domhan timpeall uirthi. Spreag a máthair, ón tSicil, Gianotti sna mínealaíona. Spreag a hathair, geolaí mór le rá ó Phiedmont, a grá luath don fhoghlaim agus spreag sé a cuid spéiseanna eolaíochta ..   

Fuair Gianotti a dúil sa taighde eolaíochta tar éis di beathaisnéis a léamh ar Marie Curie. Roimhe sin, rinne sí staidéar ar na daonnachtaí, ag díriú ar cheol agus ar fhealsúnacht ag an Liceo classico .   Fuair Gianotti PhD i bhfisic na gcáithníní turgnamhacha ó Roinn na Fisice in Ollscoil Milano sa bhliain 1989. 

## Saol agus gairmréim

### Gairm acadúil agus gairmiúil
Ó 1996, tá Gianotti ag obair le EETN ag tosú le comhaltacht agus ag leanúint ar aghaidh le bheith ina fisiceoir taighde lánaimseartha. Sa bhliain 2009 tugadh ardú céime di mar cheannaire tionscadail agus mar Urlabhraí ar Chomhoibriú ATLAS.  D'oibrigh sí freisin ar thurgnaimh WA70, UA2 agus ALEPH ag CERN, áit a raibh baint aici le forbairt brathadóirí, forbairt bogearraí agus anailís sonraí. Sa bhliain 2016 toghadh í le bheith ar an gcéad Phríomhstiúrthóir mná ar EETN. Tá sí athcheaptha ó shin don dara téarma, a chríochnóidh sa bhliain 2025.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Fisiceoirí cáithníní
Catagóir:Fisiceoirí Iodálacha
Catagóir:Mná
Patrice Lumumba

Príomh-Aire an Chongó ar feadh 1960-1961 ba ea **Patrice Lumumba** (2 Iúil 1925 – 17 Eanáir 1961) agus  laoch mhuintir na tíre inniu. Maraíodh  Lumumba, i gcomhcheilg ina raibh lámh mhór ag na Beilgigh, na Francaigh agus na Meiriceánaigh go luath tar éis neamhspleáchas a bhaint amach in 1960.

clé|mion|1965
clé|mion|Moïse Tshombe, 1960

## Teacht i dtreis agus treascairt
Sa bhliain 1960, d'éirigh an Bheilg as an gCongó, agus ar an 24 Meitheamh 1960, d'éirigh Lumumba mar an chéad Phríomh-Aire ar an gCongó.  Ach ag an am céanna, bhí an Bheilg agus an Bhreatain, le cabhair mhór ó na Stáit Aontaithe, i mbun oibre chun na hacmhainní luachmhara a bhí sa Chongó a choinneáil faoina smacht féin.

Deich lá tar éis don Chongó neamhspleáchas a bhaint amach, bhí an cúige ba shaibhre, Katanga (áit a riabh acmhainní nádúrtha go leor ann) ag fógairt gur stát neamhspleách é faoi cheannas Mhoise Tshombe. D'iarr Rialtas an Chongó faoi Phatrice Lumumba cabhair ar na Náisiúin Aontaithe chun an tír a choimeád ina aonad. Ach ní raibh an Bheilg, an Ríocht Aontaithe agus ns Stáit Aontaithe sásta leis an iarratas.  Dar leis na trí rialtas, b'ionann sin agus 'ná cuirtear isteach ar Tshombe'. Nuair a dúirt Lumumba go n-iarrfadh sé ar an Rúis teacht i gcabhair ar Rialtas an Chongó, bhí Lumumba ar an dé deiridh. 

Cuireadh ráfla amach gur Cumannach a bhí in Patrice Lumumba, Príomh-Aire nua an Chongó. Sheas sé an fód ach ba bheag an mhaitheas a rinne sé. Fiú amháin Nikita Kruschev féin, nuair a mhaígh sé nach Cumannach a bhí i Lumumba, níor creideadh é. 

Tugadh ordú neamhbhalbh an Príomh-Aire nua, Patrice Lumumba, a mharú.  Dúirt Dwight Eisenhower, Uachtarán Mheiriceá, go raibh súil aige go dtitfeadh Lumumba isteach ‘in abhainn a bhí lán le crogaill’.

D’eagraigh na Stáit Aontaithe, tríd an CIA., ‘coup d’état’ agus gabhadh Lumumba.  Tugadh ar bord eitleáin é agus céasadh arís agus arís eile é. Faoi dheireadh tugadh ar láimh dá naimhde in Katanga é – agus mharaigh scuad lámhaigh dá gcuid é ar an 17 Eanáir 1961, faoi cheannas oifigigh arm na Beilge.

### Níos déanaí
D'éirigh Moise Tshombe ina Phríomh-Aire ar an gCongó sa chéad dul síos. In 1965, tháinig an ceannaire Joseph Mobutu (ceannasaí an coup d’état agus an fear a thug Lumumba dá naimhde) i gcumhacht agus mhair a réimeas siúd go dtí 1997. Deirtear go raibh an ré sin ar cheann de na cinn ba bhrúidiúla agus ba fuiltí i stair Mhór-Roinn na hAfraice.

## Féach freisin

* Poblacht Dhaonlathach an Chongó

## Tagairtí

Catagóir:Feallmharuithe
Catagóir:Básanna i 1961
Catagóir:Daoine as an gCongó
Catagóir:Príomh-airí
Catagóir:Réabhlóidí
Coinneach Mac Fhionghain

Tá **Coinneach MacFhionghuin** () (1933-2021) aitheanta nar an neach a chuir tús le sochtheangeolaíocht Ghaeilge na hAlban san 20ú hAois.

## Saol agus slí bheatha i Sasana
Rugadh MacFhionghuin i bPoplar, Ceantar na nDugaí () i Londain do thuismitheoirí ar tháinig a dteaghlaigh ó Eilean Arainn agus ó gCúige Uladh.  Bhí an Bliotsa ar siúl i Londain nuair a bhí sé ina bhuachaill beag, agus cuireadh go Corn na Breataine é ar mhaithe lena shábháilteacht féin. Faoin mbliain 1944, bhí sé féin agus a chlann tar éis socrú síos i mbaile Leigh-on-Sea in Essex, áit ar oibrigh sé i roinn pleanála na comhairle.  Rinne sé céim dhúbailte sa tsocheolaíocht agus san eacnamaíocht ag an London School of Economics agus ansin rinne sé seirbhís mhíleata () in Iarthar na Gearmáine .  Mhúin sé tar éis filleadh ón nGearmáin, mar cheann roinne i  Barking College of Technology agus ina dhiaidh sin bhí sé ina léachtóir sinsearach agus ina léitheoir ag  Hatfield Polytechnic i measc ceapacháin éagsúla eile. Bhí sé ina chathaoirleach ar choiste pleanála agus méara chomhairle Southend-on-Sea.

## Albain agus Gaeilge na hAlban
Ní raibh Gaeilge na hAlban ar bith aige ón ghlúin, ach mhúin sé Gaeilge dó féín nuair a chuir sé suim ann..

Ghnóthaigh sé céim mháistreachta ina dhiaidh sin agus rinneadh é ina chomhalta taighde sinsearach den Chomhairle um Thaighde ar Eolaíocht Shóisialta agus thapaigh sé an deis chun tabhairt faoi staidéar a dhéanamh ar staid shochtheangeolaíoch na Gaeilgesna Hearadh idir 1972 agus 1974.

Bhí sé ina bhall de MAGOG idir 2002 agus 2004, buíon a thug comhairle faoin nGàidhlig d'airí Albanacha agus a bhain ballraíocht amach ar Bhòrd na Gàidhlig in 2004. Tá sé ag fónamh ar bhord MG Alba ó 2008 freisin. Bha e na bhall air bòrd MG Alba cuideachd, a-mach on bhliadhna 2008.

Bhí róil eile aige freisin; ollúnacht oinigh ag Oilthigh Obar Dheathain agus ina léachtóir emeritus ag Ollscoil Hertfordshire. Theagasc sé eolaíochtaí sóisialta, oideachas, agus staidéar teanga don Ollscoil Oscailte.

## Saol pearsanta
Tá sé pósta agus tá beirt chlainne aige. Bhí suim aige sa pholaitíocht áitiúil mar Liobrálach. Chuaigh sé chuncónaithe san Eilean Dubh i dTaobh an Ear Rois.

## Foilseacháin
Is iomaí páipéar agus leabhar atá foilsithe ag Coinneach ó na 1970idí i leith, ar an Ghàidhlig in Albain agus in Alba Nuadh, teanga mhionlaigh agus déimeagrafaíocht, lena n - áirítear;
* (1974) *The Lions Tongue*
* (1991) *Gaelic A Past & Future Prospect*
* (1998) *Gaelic in Family, Work and Community Domains* Euromosaic Project 1994 1995 in *Scottish Language 1998, No. 17
* (2000) *Neighbours in Persistence – Prospects for Gaelic Maintenance in a Globalising English World'' in McCoy, G. and Scott, M. (eds) Aithne na nGael – Gaelic Identities

## Naisc sheachtracha
*An t-Àrd Ollamh Coinneach MacFhionghain
*Tabhartas de phàipearan rannsachaidh prìseil is eachdraidheil ga thoirt do Leabharlann an t-Sabhail

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna i 2021
Catagóir:Daoine as an Ríocht Aontaithe
Catagóir:Sochtheangeolaithe
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Gaeilge na hAlban
Peter Piot

Bitheolaí Beilgeach is ea an tOllamh **Peter Piot** (a rugadh ar an 17 Feabhra 1949): In 1976 bhí Piot ar dhuine den dream a d’aimsigh an víreas Ebola sa tSáír le linn dó a bheith ag obair san Institiúid do Leigheas Trópaiceach in Antuairp, sa Bheilg.

Bhí Piot i gceannas ar thaighde ar VEID/SEIF, galair ghnéas-tarchurtha agus sláinte na mban, san Afraic fho-Shahárach den chuid is mó. D’oibrigh sé san Eoraip, san Afraic agus sna Stáit Aontaithe agus bhí sé ina Stiúrthóir Feidhmiúcháin bunaidh ar UNAIDS agus ina Fho-Ard-Rúnaí ar na Náisiúin Aontaithe ó 1995 go dtí 2008. Bhí sé ina Stiúrthóir Comhlach ar an gClár Domhanda ar SEIF de chuid na hEagraíochta Domhanda Sláinte. 

Is iomaí gradam eolaíoch agus cathartha agus bonn daonnúil atá bronnta ar Piot; bhronn Ollscoil na Gaillimhe céim oinigh air. Tá os cionn 600 alt eolaíochta agus 17 leabhar foilsithe aige.

## Féach freisin

* VEID/SEIF
* Ebola 

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaithe Beilgeacha
Catagóir:Micribhitheolaithe
Catagóir:VEID/SEIF
Catagóir:Ebola
Tahrir al-Sham

Grúpa reibiliúnach Ioslamach is ea **Hayat Tahrir al-Sham**, nó **Hayʼat Tahrir al-Sham** (**HTS**; Araibis: هيئة تحرير الشام,  *Hayʼat Taḥrīr aš-Šām*, Béarla. 'Organization for the Liberation of the Levant'), nó de ghnáth **Tahrir al-Sham.**  Bhí HTS ceangailte tráth le Al Qaeda agus tugadh An Fronta Nusra air.

Sa bhliain 2024, chuir ionsaí tobann deireadh le réimeas mhuintir Assad a bhí ann ó 1970 go dtí 2024.  Bhí HTS i gceannas ar an gceannairc.  Mhaígh ceannaire Hayat Tahrir al-Sham, Abu Mohammad al-Julani, go ndéanfaí an tSiria a atógáil.   “Tá stair nua á scríobh sa réigiún go léir, a dheartháireacha, i ndiaidh an bhua iontaigh seo,” ar sé. Bheadh an tSiria ina “lóchrann ag an náisiún Ioslamach”, a dúirt sé.

D'fhág bua na gceannairceach go raibh na milliúin duine ábalta filleadh abhaile ó champaí géibhinn sa Liobáin, sa Tuirc agus san Iordáin.

## Féach freisin

* Al Qaeda
* Bashar al-Assad

## Tagairtí

Catagóir:An tSiria
Catagóir:Sceimhlitheoirí
Catagóir:Réabhlóidithe
Catagóir:Ioslam
Sléacht Hama, 1982

Ar an 2 Feabhra 1982 thosaigh éirí amach in Hama na Siria, agus Sunnaígh ina gcónaí ann (An Bráithreachas Ioslamach). 

Bhí an deachtóir, Hafez al-Assad ina Uachtarán ar an tSiria. Alabhaíteach ba ea Assad. Bhí cumhacht díréireach ag na hAlabhaítigh ar an tír le linn a réimis. Spreag Assad fuath seicteach agus bhain sé úsáid as "scarúint agus treascairt" chun an tír a rialú.

D'ionsaigh fórsaí Hafez al Assad an chathair. Fuath seicteach, go príomha, ba bhun leis an ionsaí. Fuair ar a laghad 20,000 duine bás, agus is féidir go raibh an líon i bhfad níos mó.

Sa leabhar *‘Tribes with Flags’* a scríobh Charles Glass faoin ábhar, tá cur síos ar an scliúchas a tharla idir na Moslamaigh ‘Sunni’ agus fórsaí an rialtais faoin bPáirtí Sóisialach Ba’áth, a bhí faoi smacht ag na hAlabhaítigh. Deirtear go bhfuair suas le 40,000 duine bás san eachtra sin. Sa tuairisc a thug Glass ar an slad a rinne an rialtas ar an gcathair, deirtear go raibh na ceardaithe gníomhach san eachtra agus go raibh deireadh leis na daoine ar fad a bhíodh ag cur éadach cáiliúil Hama i gcló. Leis sin, tháinig deireadh leis an tionscal clódóireachta a bhláthaigh ann ar feadh na gcéadta bliain roimhe sin. 

## Féach freisin

* Pobal Alabhaí
* An Bráithreachas Moslamach
* Hafez al Assad

## Tagairtí

Catagóir:1982
Catagóir:Stair na Siria
Catagóir:Sléachtanna seicteacha
Alabhaítigh

Mionlach is ea na hAlabhaítigh, nó an **pobal Alabhaí**, sa tSiria – tuairim is 10-15% den daonra. Is Siaigh iad, ach níl gach duine ar aon intinn leis an tuairim sin. Baineann an pobal Alabhaíteach le leagan ar leith den chreideamh Siach.  

Ba iad na hAlabhaítigh an dream ba chumhachtaí le linn réimeas an deachtóra Bashir Assad i bPoblacht Arabach na Siria. Is é ceantar Latakia in iarthuaisceart na Siria a gceantar dúchais, an t-aon chuid den tír atá buailte leis an bhfarraige. 

Is Sunnaígh iad an chuid is mó den daonra sa tSiria. Áirítear na hAlabhaítigh i measc na mionlach eile sa Siria : Coirdínigh, Críostaithe agus Palaistínigh. 

Tá pobail Alawite luaite leis an iar-uachtarán Bashar al-Assad fós. Bhí cumhacht díréireach ag na hAlabhaítigh ar an tír go dtí gur cloíodh al-Assad sa bhliain 2024.   Nuair a thit an réimeas Ba’atach, chaill an pobal Alabhaíteach tionchar agus cumhacht go huile is go hiomlán. 

Is deargnaimhde iad na hAlabhaítigh ag na Sunnaígh antoisceacha, ach is deargnaimhde iad le stát Iosrael os rud é gurb na Ba’ataigh (agus dá bhrí sin na hAlabhaítigh) a thugann tacaíocht do Hezbollah sa Liobáin go stairiúil.  

Ansin cuireadh an pobal Alabhaí faoi bhrú nuair a dhaingnigh na ceannaircigh a ngreim ar an tír. 

## Féach freisin

* Coimhlint sa tSiria, Nollaig 2024-inniu
* Bashar al-Assad
* Cogadh Cathartha na Siria, 2011-2024

## Tagairtí

Catagóir:Cogadh Cathartha na Siria
Catagóir:An tSiria
Catagóir:Ioslam
An Lanntair

Is ionad ealaíne é **An Lanntair** atá suite i mbaile Steòrnabhagh ar Oileán Leòdhais. Tá pictiúrlann agus gailearaí ealaíne ann.

Bhí sé lonnaithe i halla an bhaile roimhe seo, ach bhog sé sa bhliain 2005 go foirgneamh nua atá ag breathnú amach ar an gcuan, áit a bhfuil sé fós. San fhoirgneamh seo tá bialann mór go leor do 50 duine, agus halla éisteachta ina bhfuil slí do 200 duine agus is féidir é a úsáid mar phictiúrlann.

Is é An Lanntair an príomhionad i Steòrnabhagh le haghaidh imeachtaí ealaíne agus féilte eile. Is minic a bhíonn ceolchoirmeacha, drámaí, léachtaí agus scannáin ar siúl ann. Gach bliain, tá sé ar cheann de na príomhionaid d'Fhéis Cheilteach Innse Gall, agus bhí sé ar cheann de na príomhionaid don Mhòd Nàiseanta i rith na mblianta 2005, 2011 agus 2016..

## Naisc sheachtracha

* An Lanntair *(láithreán gréasáin)*
* BBC Naidheachdan 2016-11-02: Faclan 2016 *(fèis litreachais Innse Gall)*
* BBc Naidheachdan 2016-02-28: £10,000 dha An Lanntair

## Tagairtí

Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Leòdhas
Joe Flaherty (polaiteoir)

Is polaiteoir Éireannach de chuid Fhianna Fáil é **Joe Flaherty** (rugadh 1969) atá ina chomhalta de Sheanad Éireann ó mhí na Nollag 2024. Bhí sé ina Theachta Dála (TD) do Dháilcheantar An Longfoirt-an Iarmhí ó 2020 go 2024.

Comhthoghadh Flaherty ar Chomhairle Contae Longfoirt sa bhliain 2018, agus atoghadh é sa bhliainn 2019. Ba é an t-aon TD é a bhí lonnaithe i Longfort agus a cuireadh chun na Dála i dtoghchán 2020.

Sa bhliain 2020, díreach tar éis dó a bheith tofa mar Theachta Dála, scríobh Flaherty litir chun na cúirte thar ceann triúr fear a ciontaíodh in ionsaí, agus dúirt an t-iar-aire Dlí agus Cirt, Charles Flanagan go raibh sé “*dangerous*” do Theachtaí Dála iarracht a dhéanamh tionchar a imirt ar chinntí breithiúnacha (Béarla: *influence judicial decisions* ). Dúirt Flaherty go raibh aiféala air an litir a scríobh.

Tá Flaherty ina stiúrthóir bainistíochta ar chuideachta nuachtáin. Tá sé pósta ar Niamh Donlon agus tá triúr clainne acu.

Chaill sé a shuíochán in olltoghchán 2024. Ar an 10 Nollaig 2024, d'ainmnigh an Taoiseach chun an tSeanaid é.
## Féach freisin
*Flaherty to seek Seanad nod after losing Dáil seat in Longford Westmeath

## Naisc sheachtrascha
*An tIar-Theachta Dála de chuid Fhianna Fáil Joe Flaherty ceaptha ina sheanadóir as seo go ceann sé seachtaine (i mBéarla)

## Tagairtí

Catagóir:Comhairleoirí áitiúla Fhianna Fáil
Catagóir:Comhaltaí an 33ú Dáil
Catagóir:Comhaltaí an 26ú Seanad
Catagóir:Comhaltaí Chomhairle Contae an Longfoirt
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Lucht na nuachtáin Éireannacha
Catagóir:Daoine ón Muileann gCearr
Catagóir:Seanadóirí Fhianna Fáil
Catagóir:Teachtaí Dála Fhianna Fáil
Bill Bowman

Is polaiteoir as Albain é **Bill Bowman** BPA.

Rugadh agus tógadh i nDún Éideann é agus bhain sé céim Baitsiléara Tráchtála ó Ollscoil Dhún Éideann. Rinneadh cuntasóir de agus d'oibrigh sé do KPMG in Obar Dheathain agus sa Rómáin. D'fhill sé ar an Ríocht Aontaithe sa bhliain 2013 agus chinn sé dul leis an bpolaitíocht. Tháinig sé i gcomharbacht ar Alex Johnstone mar bhall liosta i bParlaimint na hAlban d’Ear-Thuath na h-Alba nuair a fuair an tUasal Johnstone bás sa bhliain 2016. 

## Naisc sheachtracha

* Bill Bowman
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Iarscoláirí Ollscoil Dhún Éideann
Catagóir:BPA Coimeádach
Caroline Campbell (stiúrthóir dánlainne)

Is coimeádaí iarsmalainne ealaíne idirnáisiúnta í **Caroline Campbell** (a rugadh i mBéal Feirste ). Ó mhí na Samhna 2022, tá sí ina stiúrthóir ar Ghailearaí Náisiúnta na hÉireann, agus í ar an gcéad bhean a ghlac leis an bpost seo i stair 158 bliain an ghailearaí. 

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh agus tógadh Caroline Campbell i mBéal Feirste, in Ultaibh.  Léigh sí Nua-Stair in Ollscoil Oxford , agus ina dhiaidh sin bhain sí MA agus PhD amach ó Institiúid Ealaíne Courtauld  , ar íocónagrafaíocht chófraí () lánúineacha *Florentine* ón 15ú haois. Bhí sí ina *Print Room Supervisor* i Roinn Ealaíne an Iarthair, Músaem Ashmolean, Oxford (1998 -2000); *Curatorial Assistant* (2000-01)  agus ina *Assistant Curator of Renaissance Paintings* (2001 -05) sa Ghailearaí Náisiúnta, Londain*. *Sa bhliain 2005, bhí sí ina *Schroder Foundation Curator of Paintings* i nDánlann Courtauld.

## Gairm
Bhí poist ag Campbell in institiúidí suntasacha mar an Ashmolean Museum, an *Courtauld Gallery* agus An Gailearaí Náisiúnta, Londain*, áit a raibh sí ina stiúrthóir ar bhailiúcháin agus ar thaighde. 

=== Taispeántais ===
I measc na dtaispeántas a choimeád sí agus a chomhchoimeád sí tá *Bellini and the East* (2005–2006), *Love and Marriage in Renaissance Florence* (2009), *Building the Picture: Architecture in Italian Renaissance Painting* (2014) *Duccio/Caro: In Dialogue* (2015), agus *Mantegna and Bellini'' (2018). Ceapadh í ina stiúrthóir ar Ghailearaí Náisiúnta na hÉireann sa bhliain 2022, i gcomharba ar Seán Rainbird, a bhí mar stiúrthóir ón bhliain 2012.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Scoláirí agus acadóirí ó Bhéal Feirste
Catagóir:Mná
Catagóir:Alumni Institiúid Ealaíne Courtauld
Sábháilteacht bia

mion
Déanann Údarás Sábháilteachta Bia na hÉireann taighde ar **shábháilteacht bia**. Déanann sé faireachas ar ghalar a bhaineann le haiste bia, lena n-áirítear murtall. 

## Tagairtí


## Naisc sheachtracha

* Údarás Sábháilteachta Bia na hÉireann

Catagóir:Sábháilteacht bia
Palantir Technologies

Is comhlacht bogearraí é **Palantir Technologies**, a théann d'olltiomsú sonraí agus ollfhaireachas, agus a dhéanann mianadóireacht sonraí. Ba é Peter Thiel a bhunaigh an comhlacht sa bhliain 2003. Ba iad na chéad infheistíochtaí a rinneadh sa chomhlacht ná $2 mhilliún ó tháinig In-Q-Tel (dream de chuid an CIA a phléann le caipiteal fiontair), agus $30 milliún ó Thiel é féin agus a ghnólacht caipitil fiontair, Founders Fund.

Tá go leor conspóide ag baint le Palantir. Mar shampla, bhí nasc ag an gcomhlacht leis an scannal Cambridge Analytica in 2018.

Soláthraíonn an comhlacht gléasanna intleachta saorga don tionscal míleata, agus d'arm Iosrael go háirithe. Sa bhliain 2024, mhéadaigh tacaíocht Palantir d'arm Iosrael nuair a shínigh siad comhpháirtíocht straitéiseach, rud a tharraing conspóid ollmhór.
clé|mion|Peter Thiel, 2022

## In Éirinn
I mí Nollag 2024, cuireadh Eoin Hayes, TD do Chuan Bhaile Átha Cliath Theas, ar fionraí ó pháirtí parlaiminte na nDaonlathaithe Sóisialta. Dhíol sé a chuid scaireanna in Palantir, a bhí faighte aige mar chuid dá fhostaíocht leis an gcomhlacht, i mí Iúil 2024, mí tar éis é bheith tofa chuig Comhairle Chathair Bhaile Átha Cliath.

In 2024, thuairiscigh Palantir Technologies iomlán astaíochtaí thart ar 23.0 milliún kg CO₂e, comhdhéanta de thart ar 22,000 kg CO₂e (Scóip 1), 1.83 milliún kg CO₂e (Scóip 2 bunaithe ar an margadh) agus 21.16 milliún kg CO₂e (Scóip 3), agus an taisteal gnó agus earraí agus seirbhísí ceannaithe mar na catagóirí is mó i Scóip 3. Tá sprioc socraithe ag Palantir chun a hastaíochtaí comhlán gás ceaptha teasa a laghdú trasna gach scóip faoi 4.2% i dtéarmaí iomlána ó bhunlíne 2019 go 2023, ach tugann DitchCarbon faoi deara nach bhfuil sprioc glan-nialasach ná spriocanna aeráide ar leith do 2030/2050 glactha ag an gcuideachta fós sna creatlanna a dhéanann sé monatóireacht orthu.

## Féach freisin

* Olltiomsú sonraí

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha
Catagóir:Conspóidí faoin dara téarma Trump
Catagóir:Intleacht shaorga
Catagóir:Bogearraí
Catagóir:Coimpléasc míleata agus tionscail
Catagóir:Olltiomsú sonraí
Catagóir:Cuideachtaí liostaithe ar an NASDAQ
Catagóir:Mianadóireacht sonraí
Catagóir:Ollfhaireachas
Pádraig Ó Macháin

Is Ollamh le Gaeilge i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh (UCC) é **Pádraig Ó Macháin**, agus is iad lámhscríbhinní na Gaeilge a shainréimse léinn.

Tá sé bainteach leis An Linn Bhuí, irisleabhar bliantúil Ghaeltacht na nDéise.

Bhí sé mar aoi ar *Creedon's Atlas of Ireland*, clár de chuid RTÉ arna chur i láthair ag John Creedon.

Bhí sé bainteach le "Filleadh na nDeoraithe", tionscnamh inar léiríodh Leabhar Mhic Chárthaigh Riabhaigh i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh tar éis don leabhar a bheith bronnta ar an ollscoil.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Ollaimh Éireann
Pas Albáin

Is doiciméad taistil é an p**as Albáin** () a eisíonn an Aireacht Intíre chuig saoránaigh Albáin le cur ar a gcumas taisteal thar lear.  Úsáidtear iad freisin mar chruthúnas aitheantais laistigh den tír, in éineacht leis an gcárta aitheantais Albanach.

Comhlíonann pas bithmhéadrach na hAlbáine na caighdeáin uile arna leagan síos ag an Eagraíocht Eitlíochta Sibhialta Idirnáisiúnta.

Cosnaíonn an pas 7,500 lekë agus tá sé bailí ar feadh 10 mbliana.
deas|mion|287x287px| Leathanach sonraí dochta den phas bithmhéadrach, déanta as plaisteach polacarbónáit leis an micrishlis leabaithe.

## Gailearaí

Íomhá:Albanian_Passport_(1924).jpg|alt=1924 Albanian passport|
Íomhá:Albanian_Passport_(1926).jpg|alt=1926 Albanian passport|
Íomhá:Albanian_Passport_(1939).jpg|alt=1939 Albanian passport|
Íomhá:Albanian_Passport_(1966).jpg|alt=1966 Albanian passport|
Íomhá:Albanian_Passport_1991.jpg|alt=1991 Albanian passport|
Íomhá:Albanian_Passport_1996.JPG|alt=1996 Albanian passport|
Íomhá:Non_biometric_Albanian_Passport.jpg|alt=2002 Albanian passport|
Íomhá:Albanian_biometric_passport_(crop).jpg|alt=2009 Albanian biometric () passport|


## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:An Albáin
Catagóir:Pasanna
Cammag

**Cammag** is ainm don chluiche iománaíochta a imrítear i Manainn, cluiche a bhfuil cosúlachtaí go leor aige le hiomáint na hÉireann agus le camanachd na hAlban. Murab ionann agus spóirt na hÉireann agus na hAlban, luaitear an cluiche go sonrach leis an Nollaig i Manainn. Sa lá atá inniu ann imrítear cluiche mór cammag ar Pháirc an Tinvaal in Balley Keeill Eoin Lá an Dreoilín gach uile bhliain. Tugann foireann Thuaisceart an oileáin agus foireann Dheisceart an oileáin aghaidh ar a chéile amach roimh Shéipéal Eoin sa bhaile beag i lár an oileáin. Tosaíonn an cluiche ag a dó a chlog agus maireann sé uair an chloig agus é roinnte ina thrí chuid.

Níl na rialacha chomh cinnte céanna is atá i gcód imeartha Chumann Lúthchleas Gael ná Comann na Camanachd agus d’fhéadfadh breis agus leathchéad duine – idir fhir agus mhná – a bheith ar an bpáirc imeartha. Go deimhin, tá tagairtí ann do chluichí ina raibh suas le dhá chéad imreoir.

Meastar gur manaigh as Éirinn a thug an cluiche anonn go Manainn sa chúigiú haois, cé nach bhfuil fianaise i scríbhinn ann den chluiche go dtí 1760. Tugadh ceathrar os comhair na cúirte an bhliain sin mar gheall go raibh cluiche cammag á imirt acu Lá na Sabóide.

## Féach freisin

* Comhrialacha camanachd-iománaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Spóirt maide agus liathróide
Catagóir:An Nollaig
Oiriúnú síceolaíoch

mion| Is oiriúnú síceolaíoch a fheictear go huilíoch i ndaoine ná eagla roimh nathracha a fhoghlaim go héasca.
Is tréith fheidhmiúil, chognaíoch nó iompraíochta é **an t-oiriúnú síceolaíoch** a théann chun sochair orgánach ina thimpeallacht. Tagann oiriúnuithe síceolaíochta faoi  raon feidhme na meicníochtaí síceolaíocha éabhlóidithe (MSEithe),  mar sin féin, tagraíonn MSEithe do shraith nach bhfuil chomh srianta sin.  Ní áirítear le hoiriúnuithe síceolaíocha ach na tréithe feidhmiúla a mhéadaíonn folláine orgánaigh, agus tagraíonn MSEithe d'aon mheicníocht shíceolaíoch a d'fhorbair trí phróisis na héabhlóide. Is iad na MSEithe breise seo na tréithe teagmhasacha d’fhorbairt éabhlóideach speicis (féach  *spandrail*), chomh maith leis na tréithe iarmharacha nach dtéann chun tairbhe fholláine an speicis a thuilleadh. D'fhéadfadh sé a bheith deacair a rá cé acu an bhfuil tréithe iarmharach nó nach bhfuil, agus mar sin tá litríocht éigin níos boige agus tagraíonn sé do thréithe iarmharach a mar oiriúnuithe, cé go bhféadfadh sé nach bhfuil feidhmiúlacht oiriúnaitheach acu a thuilleadh. Mar shampla, tá sé maíte ag roinnt, go bhfuil an chuma ar an scéal go bhfuil tionchair áirithe MSE ag dearcadh agus iompar seineafóbach maidir le galair a sheachaint , mar sin féin, i go leor timpeallachtaí beidh tionchar díobhálach ag na hiompraíochtaí seo ar oiriúnacht duine. Braitheann prionsabail an oiriúnaithe shíceolaíoch ar theoiric na héabhlóide ag Darwin agus tá siad tábhachtach do réimsí na síceolaíochta éabhlóidí, na bitheolaíochta, agus na n-eolaíochtaí cognaíocha .
## Tagairtí
Catagóir:Síceolaíocht éabhlóideach
Siún Ní Dhuinn

Is Comhordaitheoir Digiteach Gaeilge de chuid RTÉ í **Siún Ní Dhuinn**. Is as Dún Dealgan, Contae Lú ó dhúchas di. Tá podchraoladh aici darbh ainm Beo ar Éigean a chuireann sí í i láthair le hÁine Ní Bhreisleáin agus Sinéad Ní Uallacháin. 

## Oideachas agus Gairmréim
D'fhreastail Siún ar Ghaelscoil Dhún Dealgan  agus ar Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, áit a bhain sí BA amach i nGaeilge agus i mBéarla.

Chuaigh sí ar aghaidh ansin leis an MA i 'Scríobh agus Cumarsáid na Gaeilge'. Eagarthóir *'An Ghaeilge i gCéin: Pobal agus Féiniúlacht Idirnáisiúnta* (2011) , colúnaí míosúil le Nós Mag agus a suíomh gréasáin dátheangach 'As an Nua'. 

Chaith sí seal mar Léachtóir le Gaeilge i Roinn Froebel, Ollscoil Mhá Nuad 

Tá sainspéis aici i scríbhinní Bhriain Uí Nualláin agus san iriseoireacht chomhaimseartha.

## Naisc sheachtracha
*Comhordaitheoir Digiteach Gaeilge le RTÉ
*Léachtóir/Scribhneoir
*A cuid ama i nGaelscoil Dhún Dealgan
*Ag caint ag Seoladh Sgéalta Mhuintir Luinigh

## Tagairtí

Catagóir:Podchraoltóirí Éireannacha
Catagóir:Podchraoltóirí na Gaeilge
Catagóir:Daoine as Dún Dealgan
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mná
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Gaeilgeoirí
Zosurabalpin

Is antaibheathach turgnamhach é **Zosurabalpin** ( **RG6006**, **Abx-MCP**, **Ro7223280** ) a forbraíodh  i gcomhoibriú idir an chuideachta cógaisíochta Roche agus eolaithe ó Ollscoil Harvard, le haghaidh cóireáil *[[Acinetobacter baumannii]]* (CRAB) a bhfuil frithsheasamh in aghaidh carbapenem. Díríonn sé ar iompróir lipeapolaisiúicríde (LPS) .  Oibríonn sé trí láthair an nasctha ilchodach a aithint, atá comhdhéanta den iompróir Lpt agus dá  shubstráití LPS.  Nochtadh an fhine cheimiceach lena mbaineann sé den chéad uair sa bhliain 2019, ach d'fhan struchtúr áirithe de RG6006 faoi rún go dtí gur foilsíodh torthaí na tástála sa bhliain 2023.   

## Féach freisin

* Clovibaictin
* Novobiocin
* Teixobactin

## Tagairtí

Catagóir:Piridíní
Catagóir:Antaibheathaigh