open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alice Weidel

Is polaiteoir Gearmánach í **Alice Elisabeth Weidel** (a rugadh 6 Feabhra 1979) atá ag feidhmiú mar chomhchathaoirleach ar pháirtí na heite deise *Alternative für Deutschland* (*AfD*) taobh le Tino Chrupalla ó mhí an Mheithimh 2022. 

## Beatha
Bhain Weidel céim amach san eacnamaíocht agus sa ghnó ó Ollscoil Bayreuth, agus rinne sí staidéar ar an gcóras pinsin sa tSín ina tráchtas dochtúireachta .

D'oibrigh sí mar eacnamaí agus comhairleoir bainistíochta, lena n-áirítear sealanna le Goldman Sachs agus Allianz Global Investors. 

Rinneadh ball den Bhundestag (MdB) de Weidel i dtoghchán feidearálach 2017, áit a raibh sí mar phríomhiarrthóir an AfD in éineacht le Alexander Gauland.   Ó Dheireadh Fómhair 2017, bhí sí ina ceannaire ar an ngrúpa parlaiminteach AfD sa Bundestag.  

I dtoghchán feidearálach 2021, d'fheidhmigh sí arís mar phríomh-iarrthóir, in éineacht le Tino Chrupalla.  

Ó mhí Feabhra 2020 go dtí Iúil 2022, bhí Weidel ina cathaoirleach ar chomhlachas stáit AfD in Baden-Württemberg. 

Thairg Weidel comhoibriú i rialtas do Friedrich Merz (sa CDU) ach dhiúltaigh sé go huile is go hiomlán di.  An fhadhb a bhí - agus atá - ag Weidel nach meallann an AfD aon pháirtí eile le comhrialtas a bhunú.

### Pearsanta
Tá cónaí ar Weidel san Eilvéis, ach deir sí gur fearr léi an Ghearmáin.   Tá sí i mbun caidrimh fadtéarmach le bean eile - Sarah Bossard - de shliocht Shrí Lanca.

Tá  beirt mhac ag Weidel agus Bossard. Tá an lánúin in aghaidh cóireála in vitro agus tá na páistí uchtaithe.  Rugadh an mac is sine timpeall na bliana 2012 nó 2013.

Tá an teaghlach ina gcónaí i Einsiedeln san Eilvéis, 66km ó aerfort Zurich, ó 2018 i leith. Bhog an lánúin ansin tar éis do mhac Weidel agus Bossard a bheith faoi chiapadh scoile, nó sin  a mhaígh Weidel. Tá an lánúin ag tógáil beirt pháistí le chéile, ag teacht salach ar pholasaí oifigiúil a bpáirtí polaitiúla, an AfD, a chuireann béim ar luachanna traidisiúnta.

Tá na rátaí cánach sa chontae Canton Schwyz, ait a bhfuil Einsiedeln, ar cheann de na cinn is ísle sa tír.

### Tuairimí
Scríobh Weidel in 2013 gur *"*Schweine" (muca) iad ceannairí na Gearmáine, agus ‘puipéid bhuaiteoirí an Dara Cogadh Domhanda’.

Tá Weidel go láidir i gcoinne na hinimirce, agus go mór ar thaobh na Rúise agus a dteastaíonn uathu tarraingt amach as an euro – ach, spéisiúil go leor, a bhfuil bean i gceannas orthu a bhfuil caidreamh fadtéarmach aici le bean de shliocht Shrí Lanca – an éireoidh leo sin olltoghchán an lae inniu a bhuachaint?

Deir sí gur chóir tuirbíní gaoithe na tíre a réabadh agus dúirt sí le déanaí gur bhain Hitler leis an eite chlé.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghearmáinis
Catagóir:Daoine nó Ghütersloh
Catagóir:Baill den Bhundestag do Baden-Württemberg
Catagóir:Ceannairí páirtithe polaitíochta sa Ghearmáin
Catagóir:Ban-pholaiteoirí Gearmánacha an 21ú haois
Catagóir:Alternative für Deutschland
Catagóir:Daoine i bhfad amach ar an eite dheis
Catagóir:Pobalóirí
Catagóir:Leispiaigh
Caitlín Ní Chualáin

Amhránaí sean-nóis as an Teach Mór Thiar, Indreabhán, Contae na Gaillimhe is ea **Caitlín Ní Chualáin**. Bhuaigh sí Comórtas na mBan ag Oireachtas na Samhna in 2005, 2008, agus 2014, agus thug sí Corn Uí Riada léi in 2016. B'amhránaí aitheanta a hathair freisin, Máirtín Pheaits Ó Cualáin.

In 2019, ceapadh Ní Chualáin ina hamhránaí cónaithe in hOllscoil na hÉireann, Gaillimh.

Ceapadh í ina hEagarthóir Stiúrtha Clár ag Raidió na Gaeltachta in 2021, ag teacht i gcomharbacht ar Sheán Ó hÉanaigh. Roimhe sin, bhí sí ag obair leis an stáisiún i rannóg na nuachta.

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Cóilín Sheáin Dharach Seoige

Damhsóir ar an sean-nós as an gCladach Ó Dheas i Ros Muc ab ea **Cóilín Sheáin Dharach Seoige**, nó **Cóilín Sheáin Dharach** mar ab fhearr aithne air. Bhí sé ina chónaí ar an gCladach Ó Dheas ar feadh a shaoil lena dheirfiúr Meaig (a bhí ina damhsóir cumasach freisin) agus lena dheartháir John (amhránaí den chéad scoth). Níor thosaigh Cóilín féin ag damhsa go dtí go raibh tríocha bliain slánaithe aige. Ghlac sé páirt i gComórtas Mháirtín Beag Ó Gríofa a bhí faoi stiúir Pléaráca Chonamara agus Tigh Sé ó 1991, agus bhain sé an chraobh amach faoi dhó, é 78 bliain d'aois an dara huair.

Reáchtáiltear comórtas damhsa sean-nóis gach bliain i Ros Muc i gcuimhne air, Féile Chóilín Sheáin Dharach.

## Tagairtí

Catagóir:Damhsóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:Básanna in 2001
Charles Coote, 1ú Bhairnéad

Saighdiúir, riarthóir agus úinéir talún Sasanach a bhí ina chónaí in Éirinn ab ea **Sir Charles Coote, 1ú Bhairnéad** (1581–1642), as *Castlecuffe* i gContae na Banríona (Contae Laoise an lae inniu). Throid sé i Léigear Chionn tSáile (1601–1602) i gCogadh na Naoi mBliana agus bhí sé i gceannas ar an ruathar cinntitheach marcra ag Cath Chill Rois (1642) de Chogaí Cónaidhm na hÉireann. 

Déanann ainm Béarla na háite, c.1660 ‘Castlecuffe’, tagairt do Dorothea Cuffe, máthair an Charles Coote a bhí i seilbh na háite seo sa 17ú haois. 

## Breith agus bunadh eitneach
Rugadh Charles i Sasana, an chéad mhac le Sir Nicholas Coote agus a dhara bean chéile, Eleanor Stanhope. Ó Blo' Norton i Norfolk a athair. Iníon le Sir Michael Stanhope ab ea a mháthair, Eleanor, agus deirfiúr le John Stanhope, 1ú Bharún Stanhope (d’éag 1621), a chuir chun cinn gairm bheatha luath Charles.

## Luathshaol
Sa bhliain 1600, d'aistrigh Coote go hÉirinn  mar chaptaen ar chomplacht de 100 fear i reisimint coisithe in arm an Tiarna Mountjoy Charles Blount, Fear Ionad na hÉireann, áit ar throid sé sna blianta deireanacha de Chogadh na Naoi mBliana, agus bhí sé ag Léigear Chionn tSáile i 1601–1602, rud ba chúis le briseadh Aodha Uí Néill ar deireadh thiar.

Sa bhliain 1605 ceapadh Coote ina Phropast-Mharascal Chonnachta ar feadh a shaoil agus i 1613 ceapadh é chun oifig an Ard-Bhailitheora agus ghlacadóra, d'airgead comhshuímh Chonnachta an Rí, ar feadh a shaoil freisin. Rinne Oliver St John, Leas-Ionadaí an Rí, ridire de sa bhliain 1616.

## Pósadh agus leanaí
Roimh 1617 phós Coote Dorothea, an iníon ab óige agus comhoidhre le Hugh Cuffe as Choill Chuffe, Contae Chorcaí.

Bhí cúigear clainne ag Charles agus Dorothea, ceathrar mac:

# Charles, a ndearnadh Iarla Mhaighean Rátha de i 1660.
# Chidley
# Risteard, Barún Coote de Chúil Mhuine níos déanaí, agus ba athair é do Risteard Coote, 1ú Iarla Bellomont
# Thomas (d’éag 1671) as Muinchille i gContae an Chabháin

—agus iníon amháin

# Laetitia, a phós Sir Francis Hamilton, 1ú Bhairnéad, Killock, ar a dtugtar freisin Cill na Seanrátha, Contae an Chabháin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1581
Catagóir:Básanna i 1642
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Fir
Catagóir:Frith-Chaitliceachas
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Laoise
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Víosa

mion|Víosa Éireannach
Séala oifigiúil tíre is ea **víosa**, a chuirtear ar phas duine ag tabhairt cead taistil dó sa tír sin.

## Féach freisin

* Víosa Saoire Oibre na hAstráile

## Tagairtí

Catagóir:Víosaí
Catagóir:Taisteal
Catagóir:Saoirí
Poll francaigh Chicago

Is é an **Poll francaigh Chicago,** nó an **Chicago rat hole** i mBéarla, poll i gcruth francaigh sa chosán ar Sráid Roscoe Thiar i Sráidbhaile Roscoe i Chicago, Illinois, Stáit Aontaithe Mheiriceá. Is é ann faoi choinne roinnt blianta, cuireadh clú agus cáil air ar na meáin shóisialta (Twitter go príomha) i mí Eanáir 2024, ag mealladh turasóirí chuig an áit. 

Chuir *The New York Times* síos ar an pholl mar “*Chicago's Stonehedge*”, mar tá bunús an phoill anaithnid.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
John Sheáin Dharach Seoige

Amhránaí ar an sean-nós agus boscadóir as an gCladach Ó Dheas i Ros Muc ab ea **John Sheáin Dharach Seoige** (nó *John Joyce*). Bhí sé ina chónaí ar an gCladach Ó Dheas ar feadh a shaoil lena dheirfiúr Meaig agus lena dheartháir Cóilín (an bheirt acu ina ndamhsóirí cumasacha), seachas tréimhe a chaith sé i Sasana “ar an mbeet” i 1950. Níor bhain John cáil amach as a chuid ceoil go dtí gur ghlac sé páirt sa chomórtas sean-nóis ag an Oireachtas in Inis i 1990.

Fuair John go leor amhrán óna mháthair Nóra Ní Niadh as an Turlach, bean a bhuaigh duais damhsa i gCarna nuair a bhí sí óg.  

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
An Turlach

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Turlach** air:
* An Turlach, Contae an Chláir: baile fearainn i gContae an Chláir
* An Turlach, Contae Mhaigh Eo: baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Turlach, Contae na Gaillimhe (Béal Átha Mó): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Turlach, Contae na Gaillimhe (Maigh Cuilinn): baile fearainn agus toghroinn i gContae na Gaillimhe

## Féach freisin
* Turlach: cineál locha a thriomaíonn le linn an tsamhraidh
* Turlach, Contae Mhaigh Eo: sráidbhaile, baile fearainn, paróiste, agus toghroinn i gContae Mhaigh Eo

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
An Turlach, Contae na Gaillimhe (Maigh Cuilinn)

Is baile fearainn i gConamara Láir i gContae na Gaillimhe é **An Turlach**. Tá sé suite ar an R340, cúpla míle siar ó Chamas i ngar do Ros Muc.

## Tagairtí

Catagóir:Contae na Gaillimhe
Tom Bheairtle Tom Ó Flatharta

Scéalaí cáiliúil as an Lochán Beag in Indreabhán ab ea **Tom Bheairtle Tom Ó Flatharta**. Deirtear go raibh cuimhne iontach aige; chloiseadh sé scéal anocht agus bhíodh sé in ann an scéal ina iomlán a aithris amárach. Ba scéalaí mór a athair roimhe. Tógadh go leor scéalta óna athair gan luach saothair a thabhairt dó, agus dá bharr sin bhí drogall ar Thom a chuid scéalta féin a thaifeadadh. Chuir cairde ina luí air a intinn a athrú, agus d'inis sé scéalta ar Raidió na Gaeltachta agus do mhic léinn in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh.

Bhuaigh sé duaiseanna scéalaíochta ag Oireachtas na Gaeilge. Tá scéalta dá chuid ar fáil ar chaiséad dar teideal *Ag Scéalaíocht* a d'fhoilsigh Cló Iar-Chonnacht.

Phós sé Eibhlín Ní Neachtain as Cnoc na hAille in 1958 agus bhí beirt mhac agus triúr iníonacha acu.
  

## Naisc sheachtracha
* Scéal Chéatach Mhic Fhinn
* Tom Bheairtle ag Scéalaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Seanchaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Catagóir:Básanna in 2013
Pléaráca Chonamara

Gluaiseacht ealaíona pobail i gConamara Theas agus Oileáin Árann a mhair ó 1991 go 2015 ab ea **Pléaráca Chonamara**, a raibh oifigí acu i Ros Muc. Thug sé ardán d'ealaíontóirí éagsúla ar fud Chonamara: ceoltóirí, amhránaithe, damhsóirí, agus físealaíontóirí san áireamh. Chuireadh Pléaráca féile deich lá ar siúl gach bliain, agus d'fhoilsigh siad iris bhliantúil chomh maith. Chuir Donncha Ó hÉallaithe, ball den bhunchoiste eagraithe, an chéad eagrán den iris in eagar in 1991.

In alt a scríobh Donncha Ó hÉallaithe faoi stair Phléaráca ag comóradh fiche bliain a bhunaithe, dúirt sé go raibh bunaitheoirí na heagraíochta spreagtha ag tuairisc “éadóchasach, searbh, agus maslach” a scríobh Breandán Ó hEithir faoi staid na Gaeilge sa Ghaeltacht, agus cheap siad gur cheart rud éigin a dhéanamh chun tuairim Uí Eithir a bhréagnú. Cuireadh an chéad fhéile ar bun sa bhliain chéanna (1991), i gCamas. Ba é Johnny Chóil Mhaidhc a d'oscail an fhéile ar 6 Meán Fómhair 1991.

D'eagraigh Pléaráca comórtas damhsa sean-nóis i gcuimhne ar Mháirtín Beag Ó Gríofa sa gCistin ar an gCeathrú Rua, ón mbliain 1991 amach.

Bhí Meta Uí Mháille an-ghníomhach in obair Phléaráca ó thosaigh sí leis an eagraíocht in 1994.

## Féach freisin
* *[[Iris an Phléaráca]]*

## Tagairtí

Catagóir:Gluaiseachtaí ealaíne
Catagóir:Cultúr na Gaeltachta
Catagóir:Conamara
Catagóir:Ealaín
Catagóir:Féilte Éireannacha
Catagóir:Féilte Gaeilge
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1991
Catagóir:Bunaithe sna 1990í
Tom Phaddy Mac Diarmada

Scéalaí agus reacaire cáiliúil as an Lochán Beag in Indreabhán ab ea **Tom Phaddy Mac Diarmada** (nó **Tom Pheaidí Mac Diarmada**). 

Bhí sé ina chónaí i mBaile Átha Cliath i 1939 nuair a rinne athbheochan ar an Oireachtas, agus bhí sé i láthair ag beagnach gach ceann, agus thug sé 19 duais scéalaíochta leis thar na blianta.

Bhí sé ina fheighlí ar Réadlann Dhún Sinche i mBaile Átha Cliath ó 1950 go 1974. Phós sé Nan Seoighe as Seanachoimheas, An Maimín, Leitir Móir i 1948, agus thóg siad ceathrar clainne le Gaeilge i nDún Sinche.. D'fhill siad ar an Lochán Beag i 1974 tar éis dó éirí as. Fuair sé bás in 2001 agus cuireadh é i Reilig an Chnoic i gConamara.
  
## Naisc sheachtracha
* Beathaisnéisín ar ainm.ie
* Scéal Chailleach an Uafáis le Tom Phaddy

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2001
Catagóir:Daoine a rugadh i 1909
Catagóir:Seanchaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine curtha i reilig an Chnoic, Maigh Cuilinn
Réadlann Dhún Sinche

Is réadlann réalteolaíochta í **Réadlann Dhún Sinche** a bunaíodh sa bhliain 1785 i nDún Sinche ar imeall Bhaile Átha Cliath.

Ba é William Rowan Hamilton (1805–1865) an stiúrthóir ba cháiliúla a bhí ag an réadlann, fear a d'fhionn na ceathairnín, an chéad ailgéabar neamhchómhalartach, i 1843 agus é ag siúl ón réadlann go dtí an chathair lena bhean chéile. Tosaíonn siúlóid bhliantúil i gcuimhne ar Hamilton ag an réadlann.

Bhí an scéalaí mór le rá Tom Phaddy Mac Diarmada ina fheighlí ar an réadlann idir 1950 agus 1974.

## Tagairtí

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Baile Bhlainséir, BÁC
Catagóir:Fine Gall
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Baile Átha Cliath
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Réadlanna réalteolaíochta
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1785
Catagóir:Bunaithe sna 1780í
Oideachas éigeantach

[mion|[An Indinéis, 1996. Tugadh isteach an t-oideachas éigeantach níos déanaí san Áise ; bhí sclábhaíocht na bpáistí fós i bhfeidhm sa tSín go dtí na 1910idí]]               

San Iarthar inniu, tá an t-**oideachas éigeantach** () do pháistí ó aois sé bliana go haois sé bliana déag go minic. Tá an naíscoil éigeantach (3-6 bliain) i níos mó agus níos mó tíortha san Eoraip, chun feabhas a chur ar scileanna sóisialta i measc leanaí leochaileacha go háirithe agus mar sin, na míchothromaíochtaí idir na haicmí sóisialta a laghdú. Ar an lámh eile, tá an scolaíocht éigeantach sa Rúis idir 7-17/18 mbliana déag, ach tá an réamhscolaíocht thar a bheith láidir ann chomh maith.               

mion|Foinse: UNESCO

## Stair
Siar sa 17ú céad sna Stáit Aontaithe a cuireadh tús leis an oideachas éigeantach. Ba iad na Piúratánaigh a chuir tús leis chun cabhrú leo an Chríostaíocht a bhuanú sa tír. 

Ansin tháinig an Réabhlóid Thionsclaíoch agus cuireadh páistí ag obair sna muilte agus sna monarchana. Thóg sé na blianta orthu an t-oideachas éigeantach a thabhairt isteach ar dhá thaobh an Atlantaigh. Tugadh isteach an t-oideachas éigeantach níos déanaí san Áise; bhí sclábhaíocht na bpáistí fós i bhfeidhm sa tSín go dtí na 1910idí.               

Faoi 1950, bhí an scolaíocht chomh coitianta sin gur tugadh ‘dropouts’ ar éinne nach raibh ar scoil. Bhí an Eoraip chun deiridh ar Mheiriceá sna cúrsaí seo ar fad.

## Éire
Tá an t-oideachas éigeantach do pháistí in Éirinn ó aois sé bliana go haois sé bliana déag nó go dtí go gcríochnaíonn daltaí trí bliana den oideachas dara leibhéal. Is í an tsraith shóisearach an chéim dheiridh den oideachas éigeantach in Éirinn.

Fágann sin go bhfeidhmíonn an Teastas Sóisearach mar bhreithiúnas ar a bhfuil bainte amach ag an bpáiste ag deireadh na scolaíochta éigeantaí. Tá an scolaíocht sin roinnte ina dhá chuid, agus í ar fáil ar dhá láthair scartha; ocht mbliana sa bhunscoil agus trí bliana sa mheánscoil (íochtarach).

## Féach freisin

* Oideachas
* Stair an oideachais

## Tagairtí

Catagóir:Oideachas
Catagóir:Stair an oideachais
Catagóir:Piúratánachas
Bābarī Masjid

Mosc in Ayodhya na hIndia ba ea  **Bābarī Masjid;**  mosc a chreideann go leor Hiondúch a tógadh ar shuíomh Rám Janmabhoomi, áit bhreithe hipitéiseach Ráma, príomhdhéithe na Hiondúchais.  Tá sé mar fhócas aighnis idir na Hiondúigh agus na pobail Mhoslamacha ón 18ú haois i leith.  De réir inscríbhinní an mhosc, tógadh é i 1528-29 (935 AH ) ag Mir Baqi, ceannasaí ar an impire Mógalach Babur. D'ionsaigh agus leag náisiúnach Hiondúch an mosc sa bhliain 1992, rud a d'adhaint foréigean pobail ar fud fho-ilchríoch na hIndia.
## Tagairtí
Catagóir:Díospóid Ayodhya
Catagóir:Ayodhya
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir a leagadh i 1992
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir scartáilte san India
Catagóir:Moscanna scriosta
Catagóir:Iar-mhoscanna san India
Catagóir:Moscanna a críochnaíodh i 1529
Catagóir:Moscanna in Uttar Pradesh
Catagóir:Moscanna Mógalacha
Bob Doyle

Gníomhaí cumannach agus saighdiúir as Éirinn ab ea **Bob Doyle** (nó **Robert Andrew Doyle**, 12 Feabhra 1916 &#x2013; 22 Eanáir 2009). Bhí sé gníomhach in dhá choinbhleacht armtha; Cogadh Cathartha na Spáinne, mar bhall de na Briogáidí Idirnáisiúnta, agus an Dara Cogadh Domhanda mar bhall de Chabhlach Trádála na Breataine.

## Luathshaol
Rugadh Doyle i dtionóntán ar Shráid an Rí Thuaidh i mBaile Átha Cliath agus músclaíodh a spéis sa pholaitíocht le linn na 1930idí. Sa bhliain 1933, bhí sé mar chuid de shlua frithchumannach a rinne ionsaí ar Theach Uí Chonghaile. Chuaigh sé isteach san IRA tar éis dó a shúil chlé a chailleadh i scliúchas leis na Léinte Gorma. Chuir sé níos mó spéise i gcúrsaí sóisialta seachas i gcúrsaí náisiúnachais de réir a chéile, agus in 1937 bheartaigh sé dul isteach sna Briogáidí Idirnáisiúnta tar éis gur maraíodh cara dá chuid, Kit Conway, i gCath Jarama, ar 21ú breithlá Doyle.

## Seirbhís sa Spáinn
Rinne sé iarracht taisteal go dtí an Spáinn trí dhul i bhfolach ar bhád ag triall ar Valencia, áit ar gabhadh é agus ar díbríodh é. D'éirigh leis an Spáinn a bhaint amach sa deireadh thiar trí na Piréiní a thrasnú ón bhFrainc. Liostáil sé le cathlán ag Figueras. Ar dtús, b’éigean dó earcaigh nua a oiliúint mar gheall ar a thaithí leis an IRA, ach rinne sé neamhaird ar na horduithe seo agus chuaigh sé go dtí an fronta.

## Gabháil agus scaoileadh saor
Tar éis dó troid ag Belchite, ghabh an cathlán faisisteach Iodálach *Corpo Truppe Volontarie* é ag Gandesa i 1938, in éineacht leis an gceannaire Éireannach Frank Ryan.

Gearradh 11 mhí i bpríosún air i San Pedro de Cardeña — campa géibhinn i ngar do Burgos. Chéas na gardaí faisisteacha Spáinneacha go rialta é, agus rinne an Gestapo diancheistiú air sular scaoileadh saor é mar chuid de mhalartú príosúnach.

## Bás
Fuair Bob Doyle bás ar 22 Eanáir 2009 agus 92 bliain slánaithe aige. Iompraíodh a chuid luaithrigh ar cheann sochraide trí shráideanna Bhaile Átha Cliath. Bhí slua mór i láthair, baill de Pháirtí Lucht Oibre na hÉireann, Páirtí Cumannach na hÉireann, agus Sinn Féin san áireamh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna in 2009
Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1922–1969)
Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne
Catagóir:Cumannaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Fir
Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha
Tess Uí Chonghaile

B'amhránaí ar an sean-nós as an Máimín ó dhúchas í **Tess Uí Chonghaile** (née **Tess Ní Cheallaigh**). Bhuaigh sí Corn na mBan ag Oireachtas na Samhna in 1981 leis na hamhráin “Loingseach Bhearna” agus “Aithrí an Táilliúra”. Bronnadh Gradam Shean-nós Cois Life uirthi in 2005. Tá amhráin dá cuid ar fáil ar chaiséad a d'eisigh Camus Productions in 1988 dar teideal *Ó Mháimín go Camus*.

Phós sí Micheál Ó Conghaile agus thóg sí naonúr clainne i Leitir Mucú, tar éis tréimhsí ina cónaí i Manchain, Halifax, agus Huddersfield.

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Básanna in 2005
RTS, S

Is vacsaín próitéin-athchuingreach-bhunaithe in aghaidh na maláire í **RTS,S/AS01** (trádainm **Mosquirix** ). Tá sí ar cheann de dhá vacsaín maláire a ceadaíodh, ( R21/Matrix-M is ea an ceann eile). Tugadh an vacsaín do 1 mhilliún leanbh a chónaíonn i gceantair ina bhfuil tarchur maláire measartha go hard, agus tá na milliúin dáileog eile le soláthar de réir mar a mhéadóidh táirgeadh na vacsaíne.   Leithdháileadh 18 milliún dáileog do 2023 -2025.  

## Úsáidí leighis
Is é RTS,S/AS01 (ainm tráchtála *Mosquirix* ) an t-aon vacsaín maláire atá ceadaithe agus in úsáid faoi láthair. Éilíonn úsáid na vacsaíne trí dháileog ar a laghad i naíonáin faoi 2 bhliain d'aois, agus leathnaíonn an ceathrú dáileog an chosaint ar feadh 1-2 bhliain eile.  Laghdaíonn an vacsaín iontrálacha ospidéil ó dhroch-mhaláire faoi thart ar 30%. 

## Stair
Tá vacsaíní maláire féideartha ina ndianréimse taighde ó na 1960idí.  Rinneadh tástáil fhorleathan ar SPf66 i gceantair eindéimeacha sna 1990í, ach léirigh trialacha cliniciúla nach raibh sí éifeachtach go leor.  Ní raibh iarrthóirí vacsaíne eile, a dhírigh ar chéim fola shaolré an sheadáin mhaláire, leordhóthanach ina n-aonar freisin. 
## Tagairtí
Catagóir:Vacsaíní peiptídeacha
Catagóir:Vacsaíní fo-aonad
Catagóir:Maláire
Lá 'le Síle

Is lá saoire cultúrtha Éireannach é **Lá 'le Síle / Lá Fhéile Síle**, a gceiliúrtar ar an 18ú Márta,an lá tar éis Lá Fhéile Pádraig. Cé nach ndéantar an saoire a cheiliúradh go forleathan in Éirinn a thuilleadh, tá féilte gaolmhara fós á gceiliúradh ag dhiaspóra na hÉireann san Astráil agus i gCeanada. 

## Stair
Go traidisiúnta, ceiliúradh Lá Fhéile Síle (Lá 'le Síle) an lá tar éis Lá 'le Pádraig. De réir bhéaloideas agus mhiotaseolaíocht na hÉireann, bhí Síle (*sean-G.* Sighile) ina bean chéile nó ina máthair ag Naomh Pádraig, agus cruthaíodh an lá saoire mar chomóradh ar a saol. 

Murar máthair altrama Pádraig a bhí i gceist is dócha gur a bhean céile a bhí i Síle mar go nglactar leis gur Conchesa ainm bhean chéile Calpornius a bhí ina athair ar Naomh Pádraig.

Luann irisleabhair agus nuachtáin ársa na hÉireann ón t-ochtú agus ón naoú haois déag go raibh bean chéile ag Pádraig. Rinne Freeman's Journal tagairt do Lá 'le Síle (Sheelah's Day) i 1785, 1811, agus 1841. Thaifead preas na hAstráile ón naoú haois déag urramú Lá 'le Síle, lena n-áiríteargo leor alcóil á n-ól. Ní dhéantar Lá 'le Síle a cheiliúradh go hoifigiúil in Éirinn a thuilleadh, ach tá sé fós á cheiliúradh i dTalamh an Éisc, Ceanada tar éis d’inimircigh as Éire teacht isteach go déanach sa seachtú haois déag.

I dTalamh an Éisc d’fhéadfadh an saoire a bheith ceangailte freisin le finscéal na banphrionsa Éireannach Síle Ní Ghadhra (.

Molann roinnt scoláirí nasc idir an saoire agus Síle na gCíoch, na deilbh a fhaightear san ailtireacht mheánaoiseach ar fud na hÉireann, oileán na Breataine agus mór-roinn na hEorpa.

## Féach freisin

* Lá Fhéile Bríde
* Lá Fhéile Pádraig

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr na hÉireann
Catagóir:Féilte Éireannacha
Lampyris noctiluca

Is é ***Lampyris noctiluca*** an speiceas tíopúil den ghéineas *Lampyris* agus den fhine Lampyridae. Is ciaróga bithlonracha iad, agus tugtar *breochruimh* orthu go coitianta (Béarla: *common glow-worm*), cé go n-úsáidtear an téarma seo ar go leor speiceas bithlonrach eile (féach breochruimh).

Faightear an chiaróg seo sa Phortaingéil agus in Éirinn san iarthar, ar fud na hEorpa, na hAfraice agus na hÁise go dtí an tSín san oirthear. Maireann sé níos faide ó thuaidh ná aon lampróg eile, i ngar don Chiorcal Artach. Níl sé le fáil i Meiriceá Thuaidh, i Meiriceá Theas, san Áise Theas, san Astráil ná san Antartaice.

## Tagairtí

Catagóir:Ciaróga
Catagóir:Feithidí bithlonracha
Pyractomena borealis

Speiceas de chiaróga bithlonracha is ea ***Pyractomena borealis*** taobh istigh den fhine Lampyridae. Faightear i Meiriceá Thuaidh iad, ó Alberta soir go dtí Cúigí Muirí Cheanada, agus ó dheas go dtí gach stát SAM taobh thoir d'Abhainn Mississippi. Tugtar **lampróg** ar an gciaróg seo, cé go n-úsáidtear an téarma sin ar go leor speiceas eile de chuid Lampyridae freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Lampyridae
Catagóir:Ciaróga
Catagóir:Feithidí bithlonracha
Johnny Báille

Captaen báid Éireannach as an Doirín Glas, Leitir Móir, Contae na Gaillimhe ab ea **Johnny Báille** (1932–2004). Ba leis an bád cáiliúil *An Capall* a tógadh ar dtús dá shin-seanathair, Tom Báille, thart ar 1860. Bhí muintir Johnny ag iompar móna agus earraí eile go Contae an Chláir, Oileáin Árann, agus Cathair na Gaillimhe leis na glúnta. Fuair Johnny an trálaer *Naomh Cáilín* in 1959 agus rinne sé iascaireacht ann. Bhí baint aige le Cruinniú na mBád i gCinn Mhara agus ghlac sé páirt sna rásaí bád go dtí deireadh a shaoil.

## Naisc sheachtracha
* Beathaisnéisín ar ainm.ie
* Turas ó Ros a' Mhíl go Cill Chiaráin ar ''An Capall''

## Tagairtí

Catagóir:Mairnéalaigh
Catagóir:Básanna in 2004
Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
2023 UCI World Tour

Is é Turas Domhanda UCI 2023 an dara heagrán déag de UCI World Tour. Tugann sé le chéile na príomhrásaí i séasúr rásaíochta bóthair gairmiúil na bhfear.

## Foirne

Thug an UCI 18 ceadúnas UCI World Tour d’fhoirne do shéasúr Turas Domhanda UCI 2023  .

### Rannpháirtíocht foirne

Tugtar cuireadh do na ocht gcinn déag de UCI WorldTeam chuig gach rás ar an bhféilire. 

I gcomparáid le séasúr 2022, cuireadh Alpecin-Deceuninck agus Arkéa-Samsic leis. Bhí Lotto Dstny agus Israel-Premier Tech dícháilithe chuig an UCI ProSeries.

Mar gheall ar an rangú domhanda, tugadh an ceart do UCI ProTeams Lotto Dstny agus TotalEnergies tosú i ngach rásaí WorldTour agus Israel-Premier Tech i ngach comórtas seachas na Grand Tours.

## Féilire agus torthaí

## Féach freisin

### Naisc sheachtracha
*  Leathanach UCI WorldTour ar shuíomh oifigiúil UCI

Catagóir:Rásaíochta bóthair
*
Catagóir:Spórt i 2023
Gush Etzion

mion| Gush Etzion i léarscáil OCHA OpT 2018, ag taispeáint an dá shainmhíniú nua-aimseartha agus limistéar na lonnaíochtaí bunaidh 1943 -48
mion|250x250px| Bunaíodh Beitar Illit (بيتار عيليت), an chathair is mó i nGush Etzion, sa bhliain 1985
Is éard is **Gush Etzion** (Araibis : جوش عتصيون) ann ná braisle de lonnaíochtaí Iosraelacha atá suite sna Sléibhte Iúdáiacha (Araibis : تلال الخليل, *Tilal al-Khalīl*) go díreach ó dheas ó Iarúsailéim agus Beithil sa Bhruach Thiar. Cuimsíonn an croíghrúpa ceithre shráidbhaile talmhaíochta Giúdacha a bunaíodh i 1943 -1947, agus a scrios an Léigiún Arabach roimh thús an Chogaidh Arabaigh-Iosraelaigh sa bhliain, 1948, i sléacht Kfar Etzion.  Fágadh an limistéar taobh amuigh d'Iosrael le líne dheighilte 1949 . Atógadh na lonnaíochtaí seo tar éis Chogadh na Sé Lá 1967, mar aon le pobail nua a d'fhorbair limistéar an Bloc Etzion.   Ó 2011, bhí Gush Etzion comhdhéanta de 22 lonnaíocht le daonra de 70,000. 

Measann an pobal idirnáisiúnta go bhfuil lonnaíochtaí Iosraelacha sa Bhruach Thiar mídhleathach faoin dlí idirnáisiúnta,  ach déanann rialtais Iosrael  agus rialtais SAM  díospóid faoi seo.
## Tagairtí
Catagóir:Gush Etzion 1948
Catagóir:Cogadh Ghiúd-Arabac
Catagóir:lonnaíochtaí Iosrael ar an mBruach Thiar
Catagóir:Stair Iosrael de réir suímh
Catagóir:Sráidbhailte Giúdacha dídhaonraithe le linn Chogadh Arabach-Iosraelach 1948
Catagóir:Círéibeacha na Palaistíne 1929
Catagóir:Bunaíochtaí na 1940idí sa Phalaistín Shainordaitheach
Ráineach

Is hibrid eachaí é **ráineach**, a thagann ó chúpláil idir capall fireann (stail) agus asal baineann (láir asail). Is é an chros chómhalartach leis an miúil, ainmhí a thagann ó asal fireann agus capall baineann, agus atá i bhfad níos coitianta.

## Féach freisin
* Asal
* Capall
* Miúil

## Tagairtí

Catagóir:Beostoc
Catagóir:Ainmhithe tí
Catagóir:Hibridí
Creag nam Bathais

Is oileán in Imchuach Fhoirthe é **Creag nam Bathais** nó **Am Bas** (Gaeilge na hÉireann: Creig na Baithise).

Mar phlocóid bholcánach tá sí déanta as Eibhear agus tá sí 107 m ar airde.

## Stair
D’fhan Naomh Baldred anseo sa 7ú haois. Ba phríosún é mar a raibh na Cúnantaigh agus Seacaibítigh i bpríosún tar éis don Rí Séarlas I an chreig a cheannach sa bhliain 1671. Leagadh an príosún sa bhliain 1701. Tógadh teach solais ann sa bhliain 1902 agus bhí foireann ann go dtí 1988.  Níl aon duine ina chónaí ann anois.

Rinne Iain Dall Mac Aoidh píobaireacht faoi Niall "Bhas" Mac Aoidh.

## Fiadhúlra
mion| Gainéid thuaisceartacha os cionn na Creige
Tá níos mó ná 150,000 gainéad  ar an chreig agus is é an ghnáthóg  is mó ar domhan í don éan seo. Is é *Morus bassanus* a hainm eolaíoch agus *fou de bassan* a hainm Fraincise.

## Tagairtí
Aosú an phobail

[mion|pirimid aoise,[Tuaisceart Éireann|Tuaisceart na hÉireann,  1970-2050]]
Is treocht é **aosú an phobail** (Béarla: population ageing) sa  domhan forbartha ag a bhfuil impleachtaí fadtéarmacha socheacnamaíocha agus déimeagrafacha.
mion|pirimid aoise, Éire, 2023

### Pleanáil
Tá muintir na hEorpa ag maireachtáil níos faide ná riamh, agus tá aoisphróifíl na sochaí ag athrú go tapa.

Cuireann an treocht seo dualgas ar na húdaráis dul i ngleic le deacrachtaí a bhaineann leis an daonra atá ag dul in aois agus an t-éileamh a bheidh ar sheirbhísí an stáit sa tréimhse sin, srl.  Ní foláir a thionchar ar an státchiste amach anseo a mheá in am. Tá go leor saoránach atá níos sine ná 65 ag brath faoi láthair ar an teacht isteach ó gach oibrí a íocann cáin. Ach beidh i bhfad níos mó ón aoisghrúpa sin ag brath ar an gcáiníocóir amach anseo. 

Bhí Thomas Malthus den bharúil go mbeadh dul chun cinn gan deireadh i dtreo na hútóipe i mbaol, luath nó mall, ag an bhfás daonra a bheadh mar thoradh ar an dul chun cinn céanna (na "srianta Malthus"). 

Inniu san Iarthar, bíonn ganntanas oibrithe ag cur isteach ar fhorbairt. Ach tá an imirce ann mar rogha chun dul i ngleic leis an dúshlán a eascraíonn as aosú an phobail. 

### Éire
Tá muintir na hÉireann ag dul in aois, mar atá á léiriú ag tuairiscí na Príomh-Oifige Staidrimh le tamall. Tháinig méadú ar mheánaois an daonra an Stáit ó 37.4 bliana in 2016 go 38.8 bliain in 2022, rud atá ag leanúint leis an treocht daonra atá ag dul in aois ó 2011 nuair arbh 36.1 bliana a bhí ann.

Meastar go raibh 800,000 duine atá os cionn 65 bliain sa stát sa bhliain 2023, agus go mbeidh breis agus 1.2 milliún san aoisghrúpa sin in 2041, is é sin i gceann 18 bliain.  Cuirfidh an méadú brú as cuimse ar an tseirbhís sláinte ach beidh mór-athrú de dhíth ar sheirbhísí eile, gan trácht ar mhaoiniú gach seirbhíse.
## Féach freisin

* Dul in aois
* Thomas Malthus
* Future Ireland Fund, ciste de chuid Rialtais na hÉireann chun dul i ngleic le deacrachtaí a bhaineann leis an daonra atá ag dul in aois.

## Tagairtí

Catagóir:Daonra
Catagóir:Todhchaíochas
Catagóir:Todchaí
Catagóir:Pleanáil
Catagóir:Dul in aois
Catagóir:Déimeagrafaic
Lámhach sa ghlúin

[mion|an [Glúin|ghlúin]]
Ionsaí pionóis is ea **lámhach sa ghlúin** a shamhlaítear go háirithe le saol Thuaisceart Éireann le linn na dTrioblóidí.

Bhí nós ag an IRA, an UDA agus an UVF ógánaigh a lámhach sna pláitíní glúine agus cithréim lena saol a fhágáil orthu. Rinne "Búistéirí na Seanchille" agus eile nach iad mar an amhlaidh. Pionós ainrianta a bhí ann a ghearrtaí ar dhaoine óga faoi iompar frithshóisialta nó faoi bhearta eile nár thaitin leis na paraimíleataigh.

Bhí na gortaithe glún chomh coitianta sin gur thuill speisialtóir in Ospidéal an Royal Victoria, Béal Feirste, cáil dhomhanda as teicníc mháinliachta a chumadh chun déileáil leo. Léirigh scrúdú a rinne an suíomh *The Detail* in 2015 go ndearna paraimíleataigh os cionn 6,000 ionsaí pionóis idir 1973 agus 2014 – agus go raibh dílseoirí freagrach as beagán níos mó díobh ná poblachtánaithe. Tá cúpla céad eile curtha leis an liosta ó shin.

Rinneadh ionsaí "six-pack" ar na híospartaigh uaireanta, is é sin, lámhach sna glúine, sna huillinneacha agus sna rúitíní.

### Lámhach sa ghlúin in Iosrael agus sa Phalaistín
Tá an nós ag an IDF (The Israel Defence Forces) ógánaigh a lámhach sna pláitíní glúine agus cithréim lena saol a fhágáil orthu.

## Féach freisin

* Kneecap, tríréad rapcheoil as Iarthar Bhéal Feirste

## Tagairtí

Catagóir:Céasadh
Catagóir:Na Trioblóidí
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Coimhlint Iosraelach-Phalaistíneach
Catagóir:Sceimhlitheoireacht
Catagóir:Pionós
Catagóir:Barbaraigh
Seabhac droimliath

Is speiceas éan creiche san fhine Accipitridae é an **seabhac droimliath** (*Pseudastur occidentalis*). Faightear in Eacuadór agus i bhfad ó thuaidh i bPeiriú é.  Tá an speiceas i mbaol.

Go traidisiúnta, cuireadh an seabhac droimliath sa ghéineas *[[Leucopternis]]* ach tar éis páipéar a foilsíodh in 2006, cuireadh é sa ghéineas *Pseudastur* in éineacht le dhá speiceas eile. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin chreiche
Sól

deas|mion|250x250px| An sól coiteann (''Solea solea'')
Ainm coitianta ar speicis éisc a bhaineann le finte éagsúla is ea **sól**. De ghnáth, is baill den fhine Soleidae iad, ach, taobh amuigh den Eoraip, úsáidtear an t-ainm seo ar leathóga éagsúla eile atá cosúil leis na Soleidae, go háirithe baill eile den fho-ord Soleoidei, chomh maith le baill den fhine Pleuronectidae (leitheanna). I gcócaireacht na hEorpa, is é an sól coiteann (*Solea solea*) an speiceas is forleithne agus an ceann a bhfuil an tóir is mó air.

## Sanasaíocht
Tagann an focal *sól* (agus focail ghaolmhara sa Bhéarla, sa Fhraincis agus san Iodáilis) ón fhocal Laidine ar chuarán, . I dteangacha eile, úsáidtear téarma bunaithe ar an bhfocal ar “teanga”, mar shampla Gréigis  (),  i nGearmáinis, , , nó  in Ollainnis,  in Ungáiris,  i Spáinnis,  ( “teanga an dragain”) i Sínis, agus  i dTuircis.

## Speicis roghnaithe
* I bhfo-ord na sól Soleoidei:
** Na *fíorshóil*, Soleidae, lena n-áirítear an sól coiteann *Solea solea*. Is iad seo na héisc amháin a dtugtar “sól” orthu san Eoraip.
** Na sóil Mheiriceánacha, Achiridae, a rangaítear leis na Soleidae uaireanta.
** Na héisc teangacha, Cynoglossidae
* Roinnt speiceas leitheanna san fhine Pleuronectidae, lena n-áirítear an leathóg mhín (*Microstomus kitt*), agus an sól Calafoirniach (*Eopsetta jordani*).

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Lá Mairgní na hAstráile

mion|1938:  Reáchtáladh cruinniú na mbundúchasach i Sydney le hagóid a dhéanamh
Ceiliúrtar lá náisiúnta na hAstráile ar 26 Eanáir gach bliain, "Lá na hAstráile" do dhaoine áirithe, nó "**Lá Náisiúnta Mairgní**", "**Lá an Dobróin**", **"Lá an Ionraidh**"  nó fiú "**Lá Marthanais**" do dhaoine eile  (Béarla: "Australia Day", "Day of Mourning" "Invasion Day" agus "Survival Day"). Féachann na Bundúchasaigh air mar an lá in ar cuireadh tús lena ndíshealbhú agus le léirscrios a saíochta.
mion|"The Founding of Australia. le Capt. Arthur Phillip R.N. Sydney Cove, 18-26 Eanáir  1788", le Algernon Talmage 1937

### Dearcadh coilíneach
Tháinig an Cabhlach Ríoga i dtír i gCuan Sydney timpeall an ama seo, an 18-26 Eanáir 1788, áit a bhí sa chóilíneacht le coirpigh a chur as an gcosán.  Cuireadh tús le lonnaíocht Eorpach san Astráil agus  riail an choilíneachais.

Cé go raibh lá náisiúnta i gceist ar 26 Eanáir, ón gcéad lá riamh, bhí grúpa amháin sa tír nár ghlac aon pháirt sa cheiliúradh: an mhuintir dhúchais. Ní thugtaí cuireadh dóibh le bheith páirteach ann sa chéad dul síos, agus is ríléir nach raibh aon siocair acu le bheith ag cuimhneamh le háthas ar an gcéad lá a tháinig na coilínigh i dtír.
[mion|29 Aibreán 1770: [James Cook agus HMB Endeavour in aice le Sydney]]
Rinne bundúchasaigh na tíre neamhaird den chomóradh le fada an lá, ach thall sa bhliain 1938 bhí ceiliúradh ollmhór ar siúl le haghaidh 150 bliain lonnaíocht na n-Eorpach. Reáchtáladh cruinniú na mbundúchasach áitiúil i Sydney le hagóid a dhéanamh in éadan “the Whiteman’s seizure of our country”.

#### Conspóid
Tá muintir na hAstráile ag cur is ag cúiteamh faoin lá náisiúnta a athrú.  Tá díospóireacht ar siúl san Astráil ó shin i leith i dtaca le dáta an lae náisiúnta. Cinnte is breá le muintir na hAstráile a laethanta saoire poiblí agus b'fhéidir go mbeidís sásta glacadh le dáta nua don lá náisiúnta.

### Féile na gCoilíníoch
Gach bliain ar 26 Eanáir – nó ar an Luan ina dhiaidh, má thiteann sé ar Shatharn nó ar an Domhnach – bíonn cóisirí ar fud fad na tíre le ‘Australia Day’ a chomóradh.

Cuireadh tús le ceiliúradh ar 26 Eanáir go luath i stair na nEorpach san Astráil agus tugadh ‘Anniversary Day’ air um an dtaca sin. Ní raibh ach na húdaráis páirteach sa cheiliúradh ar an chéad dul síos, mar ní raibh mórán le ceiliúradh ag na daoránaigh a tháinig chun na tíre i slabhraí, agus bhí cuid acu fós ina bpríosúnaigh. Rinneadh éabhlóid ar an lá in imeacht na mblianta agus, faoi dheireadh, dearbhaíodh gur lá saoire poiblí é.... in 1994.

Ainmníodh 26 Eanáir mar ‘Lá na hAstráile’ go hoifigiúil sa bhliain 1946, agus ceithre bliana déag ní ba dhéanaí, ainmníodh an chéad duine mar ‘Astrálach na Bliana’ ar an lá. Ceapadh duine nua ag NADC leis an teideal seo gach bliain ó shin i leith.

## Féach freisin

* Lá na hAstráile
* Bundúchasaigh na hAstráile

## Tagairtí

Catagóir:An Astráil
Catagóir:Féilte
Catagóir:Eanáir
Catagóir:Coilíneachas
Catagóir:Conspóidí
Tubaiste Brumadinho

Ar an 25 Eanáir 2019, bhris damba de chuid an chomhlachta mhianadóireachta Bhrasaíligh Vale i mbaile Brumadinho i stát Minas Gerais i gceartlár na Brasaíle.  Maraíodh 276 duine.

clé|mion|láibshreabhadh
clé|mion|trasghearradh

### Cúlra
clé|mion|léirscrios
I mí na Samhna 2015, tharla a macasamhail de thubaiste gar do bhaile Mariana, 120 ciliméadar soir ó dheas. Maraíodh naoi nduine dhéag sa tubaiste sin agus rinneadh scrios ar an mbeatha sa Rio Doce nuair a sciorr rabharta láibe truaillithe isteach san abhainn sin. Ba le fochomhlacht de chuid Vale, Samarco, an damba a bhris sa chás sin.
clé|mion|léirscrios
Gearradh fíneálacha ar Samarco.agus cuireadh tús le caingean aicmeach thar lear.

Rialtas de chuid na heite clé, faoi stiúir Dilma Rousseff, a táinsíodh sa bhliain 2016, a bhí i gcumhacht nuair a bhris an damba i Mariana. Is cosúil go raibh mórchuid polaiteoirí de chuile dhath  i bpócaí na gcomhlachtaí mianadóireachta.

### Imeachtaí
Réab rabharta láibe trí chaifitéire ina raibh na céadta oibrithe de chuid an chomhlachta ag ithe. Bhí coirp 270 duine faighte agus in 2024, bhí seisear fós ar iarraidh. Tarrtháladh nach mór 400 duine ón láib agus iad fós ina mbeatha ag an am.

### Iarmhairtí
Sa bhliain 2019, ní raibh sa tír ar fad ach ceathrar cigirí chun monatóireacht a dhéanamh ar na dambaí. I stát Minas Gerais amháin, tá os cionn ceithre chéad damba cosúil leis na cinn a bhris, agus dúirt na húdaráis ag an am nach raibh siad in ann barántas a thabhairt faoi shábháilteacht dhá cheann déag acu sin.  

Bhí an nua-liobrálach Michel Temer i gceannas ar an tír ag an am agus in ainneoin na rabhadh ar fad ní dhearnadh aon rud a choiscfeadh tubaiste den chineál a tharla in Brumadinho in 2019. Theip ar iarrachtaí a rinneadh reachtaíocht a thabhairt isteach a chuirfeadh cosc ar dhambaí den chineál a bhris, dambaí a mbaintear úsáid astu chun dramhaíl mhianadóireachta choinneáil i dtaiscumair ollmhóra. Insealbhaíodh Jair Bolsonaro, uachtarán fíorchoimeádach,  in 2019 agus chuir a rialtas srian le rialacha timpeallachta, "bac ar fhorbairt eacnamaíoch na Brasaíle" dar leis.

## Féach freisin

* Tubaiste Mariana, 2015

## Tagairtí

Catagóir:Tubaistí de dhéantús an duine
Catagóir:Tubaistí timpeallachta
Catagóir:2019
Catagóir:Stair na Brasaíle
Catagóir:Dambaí
Catagóir:Mianadóireacht
Doiléiriú

[mion|[Jean-Léon Gérôme - Rider and his Steed in the Desert (1872)]]
Is éard atá i gceist le **doiléiriú** ná chun brí na cumarsáide atá beartaithe a laghdú tríd an teachtaireacht a dhéanamh deacair a thuiscint, de ghnáth le teanga mhearbhall débhríoch.  D’fhéadfadh an doiléiriú a bheith neamhbheartaithe nó d’aon ghnó (cé go bhfuil an rún curtha in iúl go hiondúil), agus go gcuirtear i gcrích é le timchaint (beag a dhéanamh den ábhar), trí úsáid a bhaint as béarlagair (teanga theicniúil ghairme), agus le húsáid teanga ionghrúpa ) de luach teoranta cumarsáide do dhaoine ón taobh amuigh. 

Sa scríbhneoireacht léiritheach, tarlaíonn doiléiriú neamhbheartaithe go hiondúil i ndréacht-dhoiciméid, ag tús na cumadóireachta ; is é an scríbhneoir nó an t-eagarthóir a thugann léargas ar a leithéid de dhoiléiriú le smaointeoireacht  chriticiúil agus athbhreithniú eagarthóireachta. Ó thaobh na sanasaíochta de, is ón Laidin *obfuscāre* (dorchaigh) a thagann an focal 'doiléiriú' sa Ghaeilge.
## Tagairtí



Catagóir:Iompraíocht an duine
Gerda Taro

Ba ghrianghrafadóir cogaidh Gearmánach í **Gerta Pohorylle** (1 Lúnasa 1910 – 26 Iúil 1937), ar a dtugtar **Gerda Taro** go gairmiúil, a bhí gníomhach le linn Chogadh Cathartha na Spáinne. Breathnaítear uirthi mar an chéad fhótairiseoir mná a fuair bás agus í ag clúdach an líne tosaigh i gcogadh. 

Ba í Taro compánach agus comhpháirtí gairmiúil an ghrianghrafadóra Robert Capa, a bhí, cosúil léi, ina Ghiúdach.  Ainm bréige a bhí san ainm "Robert Capa" a roinn Taro agus Capa (a rugadh Endre Friedmann), píosa cumadóireachta a d'úsáid siad chun an éadulaingt pholaitiúil a bhí ag méadú san Eoraip ag an am a mhaolú, agus, san am céanna, an margadh brabúsach Meiriceánach a mhealladh. Mar sin, ba í Taro a chruthaigh méid suntasach dá bhfuil creidiúnaithe mar luathshaothar Robert Capa, ach atá i ndáiríre saothar a rinne Taro. 

## Luathshaol
Rugadh Gerta Pohorylle ar 1 Lúnasa 1910 i Stuttgart, sa Ghearmáin, do Gisela Boral agus Heinrich Pohorylle, teaghlach meánaicmeach Giúdach a chuaigh ar imirce le déanaí ón Ghailís Thoir . Rinne sí staidéar in Ardscoil na Banríona Charlotte, chaith sí bliain ag scoil chónaithe i Lausanne,    agus ina dhiaidh sin d'fhreastail sí ar choláiste gnó.

Sa bhliain 1929, bhog an teaghlach go Leipzig, díreach roimh theacht chun cinn na Naitsithe. Chuir Taro i gcoinne an Pháirtí Naitsíoch agus chuir sí spéis i bpolaitíocht na heite clé . Sa bhliain 1933, tar éis don pháirtí Naitsíoch teacht i gcumhacht, gabhadh agus coinníodh í as bolscaireacht a dháileadh i gcoinne na Sóisialaithe Náisiúnta. Faoi dheireadh, cuireadh iallach ar theaghlach iomlán Pohorylle an Ghearmáin a fhágáil i dtreo cinn scríbe éagsúla. Chuaigh Taro, aois 23, go Páras, agus rinne a tuismitheoirí iarracht an Phalaistín Mhandáideach a bhaint amach. Chuaigh a deartháireacha go Sasana. Ní fheicfeadh sí a teaghlach ar feadh an chuid eile dá saol.   
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Père Lachaise
Catagóir:Básanna i 1937
Catagóir:Daoine a rugadh i 1910
Úsáid mhídhleathach drugaí in Éirinn

mion|Faireachán drugaí na gCustaim in ÉirinnShamhlóinn gur beag duine in Éirinn nach bhfuil cur amach pearsanta de shaghas éigin acu ar na fadhbanna a bhaineann le mí-úsáid drugaí agus alcóil, agus **úsáid mhídhleathach drugaí**. Dar le daoine áirithe, tá an tír ag cur thar maoil le drugaí aindleathacha agus tá na húdaráis ag streachailt sa troid i gcoinne mí-úsáid drugaí.

mion|Nirvana head shop, Sráid Capel, BAC. Scriosadh é in 2010.

## Staitisticí
Tháinig méadú mór ar líon na ndaoine a fuair bás de bharr drugaí idir 2010-2020 – 218 ó thuaidh agus 409 ó dheas sa bhliain 2020, daoine óga a bhformhór. Bhásaigh 397 eile ó dheas de bharr cúiseanna eile a bhain le drugaí (crochadh, taomanna croí srl). Tá meabhairghalar agus ganntanas seirbhísí meabhairshláinte fite fuaite le úsáid mhídhleathach drugaí go minic.

## Margadh
Meastar gur margadh mór í Éire ag buíonta coirpeach eagraithe ó Mheiriceá Theas agus ón Áise. Deir na Gardaí gur daoine bochta ó na háiteanna sin is mó a thugann na drugaí isteach in Éirinn.  Airgead suarach a íoctar leo den chuid is mó – míle euro, cuir i gcás – cé gur minic suas le €100,000 de chócaon a bheith ar iompar acu.

Is iondúil freisin gur taobh istigh dá gcolainn a bhíonn an cócaon i bhfolach acu, suas le 100 capsúl in amanna. Mar le cannabas, is i málaí taistil is mó a bhíonn sé i bhfolach, suas le luach €350,000 de go minic.

## Polasaithe in Éirinn
Sa bhliain 2012 mhol an uile pháirtí ar Chomhairle Chathair Átha Cliath go mbunófaí lárionaid sa chathair ina gceadófaí féin-instealladh drugaí faoi mhaoirseacht foireann leighis. Ach chuir daoine sa cheantar ina gcoinne. Ní raibh aon lárionad fós ar oscailt i dtús 2024. Níl bunú ionaid den sórt céanna beartaithe fós i gCorcaigh ná in aon áit eile. Tugann an córas daonlathach in Éirinn deis arís agus arís eile do pholaiteoirí agus do vótálaithe moill a chur ar chabhair do dhaoine atá i gcruachás.

Fógraíodh polasaí  cuimsitheach sláinte in 2019. Ach níl an polasaí curtha i bhfeidhm fós (in 2024) "mar gheall ar chúrsaí dlí" is cosúil.

Bunaíodh tionól saoránach chun drugaí a phlé sa bhliain 2023 agus foilsíodh an tuairisc in 2024  (Iml 1,  Iml 2).  Mhol an Tionól nach dtabharfaí daoine a mbeirtear orthu agus drugaí mídhleathacha ina seilbh os comhair cúirte feasta ach go gcuirfí seirbhísí leighis ar fáil dóibh. Tá polasaí dá leithéid i bhfeidhm cheana féin sa Phortaingéil agus san Ostair. Vótáil an Tionól (le móramh aon vóta) nár chóir an dlí, a deir go bhfuil seilbh channabais mídhleathach, a athrú.

## Féach freisin
* Polasaithe in aghaidh drugaí
* Mí-úsáid substaintí
## Naisc sheachtracha
* An Tionól Saoránach  (2024:  Iml 1,  Iml 2).

## Tagairtí

Catagóir:Drugaí gan stádas dlíthiúil
Catagóir:Sláinte mheabhrach
Catagóir:Coirpeacht
Catagóir:Polasaí poiblí
Catagóir:Trádáil i ndrugaí aindleathacha
Catagóir:Coireanna in Éirinn
Catagóir:Sochaí na hÉireann
An Ghearmáin Thiar

**An Ghearmáin Thiar** () ab ea an téarma Gaeilge comhaimseartha a úsáidtear chun cur síos a dhéanamh ar **Phoblacht Chónaidhme na Gearmáine** (**PCG**) () óna bhunú ar an 23 Bealtaine 1949 go dtí athaontú na Gearmáine trí aontachas na Gearmáine Thoir ar an 3 Deireadh Fómhair 1990. Le linn an Chogaidh Fhuair, bhí an chuid thiar den Ghearmáin agus an chríoch ghaolmhar Bheirlín Thiar ina gcodanna de Bhloc an Iarthair. Bunaíodh an Ghearmáin Thiar mar aonán polaitiúil le linn na Gearmáine a bhí faoi fhorghabháil na gComhghuaillithe tar éis an Dara Cogadh Domhanda, a bunaíodh ó 12 stát sna trí chrios forghabhála a bhí i seilbh na Stát Aontaithe, na Ríochta Aontaithe, agus na Fraince. Ba é cathair Bonn príomhchathair shealadach na Gearmáine Thiar.
## Tagairtí

Catagóir:Stair na Gearmáine
Catagóir:Stáit agus críocha a bunaíodh sa bhliain 1949
Fabhcún Barbarach

Is fabhcún meánmhéide é an **fabhcún Barbarach** (*Falco peregrinus pelegrinoides*) atá chóir a bheith ar cóimhéid le  préachán. Faightear an t-éan creiche seo ó na hOileáin Chanáracha san oirthear trí cheantair áirithe i dTuaisceart na hAfraice, sa Meánoirthear, agus i Lár na hÁise.

## Cur síos
Is maith leis an bhfabhcún Barbarach aeráid bhreacfhásaigh agus cnoic thirime oscailte. De ghnáth, beireann sé a chuid uibheacha i neadacha ar dhreapaí aille.

Tá sé cosúil leis an bhfabhcún gorm, ach níos lú — idir 33 agus 39 cm ar fad agus réise sciathán idir 76 agus 98 cm. Tá clúmh sainiúil aige, agus dá bharr sin is féidir na héin fásta a aithint ón fhabhcún gorm. Measann roinnt daoine gur speiceas ar leith é (*Falco pelegrinoides*) toisc go bhfuil sé oiriúnaithe don fhásach. Ach le déanaí, fuarthas go bhfuil sé cosúil le fospeicis eile de chuid an fhabhcúin ghoirm ó thaobh na ngéinte de, mar sin meastar gur fospeiceas é anois (*Falco peregrinus pelegrinoides*).

## Tagairtí

Catagóir:Fabhcúin
Catagóir:Éin chreiche
Catagóir:Éin na hAfraice
Catagóir:Éin Lár na hÁise
Flustra foliacea

Is speiceas bríosón é ***Flustra foliacea*** a fhaightear san Aigéan Atlantach Thuaidh. Tugtar **teanga chait** air i nGaeilge. Is ainmhí coilíneach é agus ceaptar go minic gur cineál feamainne é. Tosaíonn coilíneacht mar mhata screamhaithe, agus táirgeann siad froinn tar éis an chéad bhliain ag fás.  Féadfaidh siad a bheith suas le 20cm ar fad, agus tá boladh líomóide uathu. Scrúdaigh Robert Hooke a struchtúr micreascópach, rud a léirigh sé ina  shaothar *Micrographia* in 1665.

## Tagairtí

Catagóir:Bríosóin
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné