open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cithfholcadán

225px|thumb|Cithfholcadán
Is cubhachail nó folcadán é **cithfholcadán** ina níonn daoine iad féin faoi scaird uisce. Is minic a úsáidtear gallúnach.

Catagóir:Pluiméireacht
Catagóir:Uisce
Catagóir:Sláinteachas
Catagóir:Soithigh
Ramón J. Sender

Scríbhneoir Spáinneach ab ea **Ramón José Sender Garcés** (3 Feabhra, 1901 – 16 Eanáir, 1982), nó go simplí Ramón J. Sender. 

## Saol
Rugadh Sender i sráidbhaile beag; Chalamera, sa chúige Huesca suite in Aragóin. Sa bhliain 1923 cuireadh iachall ar dul sna saighdiúirí agus bhain sé páirt i gCogadh Rif i Maracó. 

D'fhill Sender ar Maidrid ag obair mar iriseoir sa nuachtán El Sol, nuachtán a cháin an rialtas go rialta ag an am. 

Sa bhliain 1926 cuireadh Sender  i bpríosún de bharr an saothar *Casas viejas*. Nuair a thosaigh Cogadh Cathartha na Spáinne sa bhliain 1936, glac Sender taobh na bpoblachtánach láithreach. Agus é ar pháirc an áir, mharaigh na Náisiúnaigh a bhean chéile, Amparo Barayon, i Zamora agus a deartháir i Huesca. clé|mion|Alcolea de Cinca - Centro de interpretación Ramón J. Sender

Sa bhliain 1938 chuaigh Sender go dtí An Fhrainc agus as sin go dtí Meicsiceo agus na Stáit Aontaithe. D'fhán sé sna Stáit Aontaithe mar shaoránach Mheiriceánach go dtí an bhliain 1972, an bhliain a d'fhill sé ar an Spáinn. 

Fuair Sender bás i San Diego, California ar an 16 Eanáir 1982.
## Leabhair
Is é *La tesis de Nancy*, saothar Sender is cáiliúla. Cuireann sé síos ar thaithí agus eachtraí mic léinn Meiriceánach, Nancy, atá ag staidéar sa Spáinn. 
clé|mion|La Quinta Julieta - novela
Léann cuid mhaith de dhaltaí na Spáinne an leabhar greannmhar seo. Is cuntas fíor é, bunaithe ar litreacha a scríobh Nancy (scríofa as Béarla i dtús báire) dá haintín. 

Scríobh sé leabhair pholaitiúla chomh maith, mar shampla, *Réquiem por un campesino español* ('sé sin Éagnairc do Tuathánach Spáinneach) nó *Iman*, úrscéál mar gheall ar na díospóireachtaí roimh Chogadh Cathatha na Spáinne.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1901
Catagóir:Básanna i 1982
Catagóir:Ainrialaithe
Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne
Catagóir:Iriseoirí
Catagóir:Scríbhneoirí Spáinneacha
Catagóir:Úrscéalaithe
Gualainn

thumb|Gualainn daonna
Tugtar **gualainn** nó **alt gualainne** ar an alt idir an lámh uachtarach agus príomhpháirt an choirp.

## Seanfhocal
* Is maol gualainn gan deartháir.

## Frásaí
* Buille a bhualadh ón ngualainn amach
* Seasamh gualainn ar ghualainn

Catagóir:Corp an duine
Latrobe, Pennsylvania

Is baile é **Latrobe**, atá suite i gContae Westmoreland, Pennsylvania, Stáit Aontaithe Mheiriceá. Tá 7,634 duine ina gcónaí ann. Is í Barbara Griffin méara an bhaile. As Latrobe don ghalfaire Arnold Palmer.

Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Cuan

Is éard is **cuan** ann (ar a dtugtar **caladh** nó **calafort** freisin; Béarla: *harbour*) ná limistéar uisce faoi fhothain inar féidir le longa, báid, agus báirsí teacht chun cé. 

Tá cuanta nádúrtha agus saorga araon ann. Déantar cuan saorga trí mhuirmhúr, balla farraige, nó lamairne a thógáil, nó uaireanta trí dhreidireacht, agus sa chás sin caithfear cothabháil a dhéanamh trí dhreidireacht bhreise ar bhonn rialta. Is cuan saorga é Cuan Long Beach, California sna Stáit Aontaithe. Ní raibh ann ach grúpa riasc goirt agus réileán taoidmhear nach raibh sách domhain do longa ceannaíochta nua-aimseartha sula ndearnadh dreidireacht air go luath san 20ú haois. I gcodarsnacht leis sin, bíonn talamh thart timpeall cuan nádúrtha. Is cuanta nádúrtha iad Cuan Sydney san Astráil, Cuan Halifax in Halifax, Albain Nua, Ceanada, agus Cuan Trincomalee i Srí Lanca.

## Tagairtí

Catagóir:Limistéir uisce
Catagóir:Calafoirt agus cuanta
Codladh

350px|thumb|Fir ina gcodladh
Staid neamhaireachtálach is ea **codladh** ina léiríonn duine mothálacht an-bheag don domhan seachtrach. Tá an néarchóras neamhghníomhach, na súile dúnta agus an comhfhios curtha ar fionraí.   

Tá an codladh íocshláinteach don duine agus don ainmhí.  Déanann an neamhchodladh dochar do shláinte an duine. 

### Pasanna
Bíonn dhá phas sa chodladh a ailtéarnaíonn i rith na hoíche: 
* I gcodladh domhain, léiríonn gníomhaíocht leictreach na hinchinne (an leictreinceifileagram nó EEG) tonnta deilte malla (codladh toinne maille, nó SWS). Táltar hormón an fháis le linn SWS.
* Gach 90 nóiméad, briseann codladh mearchorraí súl (REM) isteach ar feadh 30 nóiméad. Sa dara pas seo, bíonn na matáin bogtha go hiomlán ach na súile dúnta ag corraí go tapa, an EEG mar a bheadh duine ina dhúiseacht ach ní bhíonn sé mothálach do spreagthaí.  
clé|mion|EEG céim 2
Tarlaíonn brionglóidí le linn codladh REM, agus b'fhéidir le linn codladh SWS. Bíonn an timthriall codlata faoi stiúir ghníomhaíocht dheilíneach na néaróg i stoc na hinchinne.  

### Stair
Gnáthnós a bhíodh sa ‘chodladh deighilte’, nó an ‘codladh déphasach’, i gcuid mhór den domhan – an domhan iartharach san áireamh – go dtí gur thosaigh an réabhlóid thionsclaíoch, nuair a shocraigh úinéirí na monarchana gurbh fhearr nach mbeadh ar na hoibrithe dreas codlata a dhéanamh i lár an lae.

De réir foinsí stairiúla, mheas manaigh agus seamain araon gur am den scoth iad na huaireanta ciúine, fuara sin roimh éirí na gréine chun dianmhachnamh a dhéanamh, chun díriú ar an spioradáltacht nó teagmháil a dhéanamh leis an saol eile, agus léiríonn taithí go leor ealaíontóirí go mbíonn borradh ar leith faoin gcruthaitheacht i lár na hoíche.

Go dtí an 21ú haois, i bhfad tar éis don chuid eile den domhan éirí as an nós sin, bhíodh *[[siesta]]* ag muintir na Spáinne, agus go dtí an lá inniu ann, is é an codladh déphasach – roinnte ina dhá chuid – a chleachtann go leor pobal bundúchasach.

### Sláinte
Chun codladh ‘i gceart’, molann na téacsleabhair timpeall ocht n-uaire an chloig d’aon iarraidh amháin.

## Féach freisin

* Aipnia chodlata
* Easuan
* Cógais suain
* Srannadh
* Siesta
* Brionglóid

## Tagairtí

Catagóir:Codladh
Oifig

thumb|Oifig

Is seomra, grúpa seomraí nó foirgneamh a úsáidtear mar áit chun obair neamh-láimhe a dhéanamh í **oifig**. 

Catagóir:Oifig
Catagóir:Seomraí
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir
George Gordon Byron

Ba fhile ón mBreatain é **George Gordon Byron, an séú Barún Byron** (agus **George Gordon Noel, 6ú Barún Byron** ina dhiaidh sin), CCR (22 Eanáir 1788 – 19 Aibreán 1824), a dtugtar an **Tiarna Byron** air go coitianta. Badhuine de phríomhphearsana ghluaiseacht an Rómánsachais é.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1788
Catagóir:Básanna i 1824
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Drámadóirí Sasanacha
Catagóir:Filí Gréagacha
Catagóir:Filí Sasanacha
Catagóir:Fir déghnéasacha
Catagóir:Polaiteoirí na Ríochta Aontaithe (gan Tuaisceart na hÉireann)
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Sciathán

350px|thumb|Sciathán Éin
Is géag thosaigh a chruthaíonn cumas eitilte in éin, ialtóga, feithidí agus créatúir eile é **sciathán.** 

Catagóir:Éin
Crios

thumb|250px|Criosanna
mion
Is stiall déanta as leathar nó ábhair eile á chaitear timpeall na coime é **crios**. 

## Tagairtí

Catagóir:Éadaí
Bríste

thumb|150px|Bríste
Is ball éadaigh an choirp a chlúdaíonn an áit idir an choim agus na rúitíní, le páirt scartha de gach cos é **bríste**. 

## Tagairtí

Catagóir:Éadaí
Peann luaidhe

250px|thumb|Peann luaidhe
Is éard is **peann luaidhe** ann ná uirlis scríbhneoireachta nó líníochta. Déantar as graifít clúdaithe le hadhmad é. Is féidir an scríbhneoireacht a scriosadh le scriosán. *Caolabhain* nó *peansail* a deirtear i nGaeilge na hAlban.

## Tagairtí
 

Catagóir:Scríbhneoireacht
Abdóman

Tugtar **abdóman** nó **bolg** ar an gcuid den chorp idir an tóracs agus an peilbheas. 

Anatamaíocht an abdómain:
* Ae
* Máilín domlais
* Aipindic
* Liathán
* Bolg
* Drólann
* Stéig bheag
* Lamhnán


Catagóir:Corp an duine
Manuel Murillo Toro

Polaiteoir, státaire agus scríbhneoir Colómach ab ea **Manuel Murillo Toro** (1816 - 1880), a bhí ina Uachtarán faoi dhó ar Stáit Aontaithe na Colóime (*An Cholóim sa lá atá inniu ann*), an chéad uair idir 1864-1866, agus arís idir 1872 agus 1874. Sheirbheáil Manuel Murillo Toro chomh maith mar Rúnaí Airgeadais i rith riaracháin an Uachtaráin José Hilario López, agus mar ambasadóir chun Veiniséala agus na Stáit Aontaithe.

## Beatha
Rugadh Manuel Murillo Toro i mbaile Chaparral ar 1 Eanáir, 1816.
Seoladh chun Bogotá é chun staidéar a dhéanamh ar an leigheas, d'fhág sé an mhíochaine áfach agus roghnaigh sé an dlí, agus le linn a chuid staidéar d'oibrigh sé do Vicente Azuero agus Lino de Pombo. Bhain sé céime amach sa bhliain 1836. Ó 1837 d'oibrigh sé mar fhostaí de chuid na Comhdhála,(Congreso de la República de Colombia), agus le linn Chogadh na nArdtaoiseach (Guerra de los Supremos),(1840-1843) sheirbheáil se mar chúntóir chun na gceannairí míleata éagsúla den Pháirtí Liobrálach (Spáinnis:*El Partido Liberal*). Sa bhliain 1846 bhain sé suíochán i dTeach na nIonadaithe (Cámara de Representantes de Colombia). Bhí sé ina Rúnaí Airgeadais (1849-1853) i rialtas José Hilario López, agus spreag sé saoirse tionsclaíochta agus athchóiriú an dlí arúlachta sa bhliain 1850. Faoin dlí nua leagadh síos go mbeadh úinéireacht na talún ar bhonn saothrú na talún, agus gur chóir go mbeadh carnadh na talún teoranta ó thaobh dlí. Cuireadh a mholtaí san áireamh i bhforáil bhunreachtúil sa bhliain 1936

Catagóir:Polaiteoirí Colómacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1816
Catagóir:Básanna i 1880
Mòinteach Raineach

[thumb|275px|Féachtar [Am Monadh Dubh i bhfad uait ar Mòinteach Raineach]]Is éard is Mòinteach Raineach (Béarla: Rannock Moor) ann ná móinteán fairsing bogach, thart ar 50 míle cearnach (130 km ²) siar ó Loch Raineach, sa Gháidhealtachd, i bPeairt agus Ceann Rois, Loch Abar, agus Earra-Ghàidheal agus Bòd, Albain. Tá an móinteán ainmnithe mar 'Limistéar Oidhreachta Náisiúnta'. 

Díol suntais é as a fhiadhúlra, tá clú air ach go háirithe mar an t-aon suíomh sa Bhreatain Mhór ina mbíonn fáil ar *Scheuchzeria palustris* nó 'Roid Raineach'. Thugadh Horace Donisthorpe cuairt go minic ar an áit, agus bhailigh sé speicis neamhchoitianta go leor de sheangáin ar an mhóinteán agus thart timpeall ar an talamh ard. Inniu tá sé fós ar cheann de na gnáthóga atá fágtha le haghaidh *Formica exsecta* nó an 'seangán ceannchaol', cé nár leiríodh i suirbhéanna úrnua go raibh *Formica pratensis* fós ar fáil, cé gur thaifead Donisthorpe iad sa cheantar go luath sa 20ú haois.

## Tagairtí

Catagóir:Limistéir Chaomhantais Speisialta
Catagóir:Láithreáin Sainspéis Eolaíochta
Catagóir:Loch Abar
Am Monadh Dubh

Is móinteán fairsing bogach é ** Am Monadh Dubh**, ag ceann siar Mòinteach Raineach, 6.5 ciliméadar ó thuaidh ar Drochaid Urchaidh in Earra-Ghàidheal agus Bòd.
## Naisc sheachtracha
* Grianghraif 

## Tagairtí

Catagóir:Láithreáin Sainspéis Eolaíochta
Catagóir:Limistéir Chaomhantais Speisialta
Catagóir:Mòinteach Raineach
Charles Baudelaire

Francach ab ea **Pierre Charles Baudelaire**, file, léirmheastóir, agus aistritheoir (9 Aibreán, 1821 - 31 Lúnasa, 1867). Ba dhuine conspóideach é sa 19 haois, agus a shloinne 'Baudelaire' ina leathfhocal do mheathlúchán ealaíonta agus liteartha. Ag an am céanna, bhíodh a oibreacha, go háirithe a leabhar filíochta Les fleurs du mal (*Bláthanna an oilc*) admhaithe mar chlasaic de litríocht na Fraince.
## Beathaisnéis
### Luathshaol

Rugadh Baudelaire i bPáras, an Fhrainc sa bhliain 1821. Bhí a athair, François Baudelaire, ina státseirbhíseach sinsearach agus ina ealaíontóir amaitéarach, agus bhí sé tríocha ceathair bliana níos sine ná Caroline, máthair Bhaudelaire. Fuair François bás le linn óige Bhaudelaire, sa bhliain 1827. An bhliain dár gcionn, phós Caroline an leifteanantchoirnéal Jacques Aupick, a bhí níos déanaí ina ambasadóir Fraince do chúirteanna na móruaisle éagsúla.

Bhí caidreamh Bhaudelaire leis a mháthair gar agus casta, agus ghabh sé ceannas ar a shaol. Dúirt sé níos déanaí; "*ghráigh mé mo mháthair de bharr a gléastacht. Dandy seanchríonna a bhí ionam*" - agus i litir cuichí , " *Bhí grá paiseanta agam duit i'm óige, ar feadh tréimhse*." Cé gur údar imní d' Aupick, a bhí ina smachtaí docht, tógáil agus todhchaí Bhaudelaire, roimh i bhfad, bhí sé in achrann le meon ealaíne a leasmhac. 

Fuair Baudelaire a chuid oideachais i Lyon, áit ar cuireadh iallach air dul go scoil chónaithe ar shiúl óna mháthair (fiú le linn na laethanta saoire) agus glacadh le modhanna diana a leasathair, ina measc gan ligean dó dul ar chuairteanna baile nuair a sleamhnaigh a ghráid. Scríobh sé nuair a athchuimhnigh sé na laethanta sin: "*Bheith ar crith ag na bliana ghruama faoi ghlas [...] neamhshócúlacht na óige ainnise tréigthe, fuath na gcomhaltaí scoile ceannasacha, agus uaigneas an chroí*." Nuair a bhí Baudelaire ceithre bliana déag d'aois, bhí seo le rá ag ceann amháin dá pháirtí ranga : "*Bhí sé i bhfad níos deismíní agus níos dearscnaithí ná aon cheann dár ndaltaí eile [...] táimid ceangailte le chéile [...] ag comhtoighsí agus comhbhrón, an grá seanórtha ar mhínoibreacha na litríochta*". Níos déanaí, d'fhreastail sé ar an Lycée Louis-le-Grand i bPáras. Bhí iompraíocht mhearbhlach ag Baudelaire ina chuid staidéar, ag amanna dícheallach, ag amanna eile tugtha don díomhaointeas.

Catagóir:Filí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1821
Catagóir:Básanna i 1867
Catagóir:Charles Pierre Baudelaire
Eireaball

deas|250px|thumb|Eireaball
Is géagán snaidhmthe leis an gcromán agus a bhíonn ag an gcuid is mó de na veirteabraigh é an t-**eireaball**. Is síneadh de chuid an dromlaigh é.

Catagóir:Ainmhithe
Les Fleurs du mal

thumb|An chéad eagrán de ''Les Fleurs du mal'' le nótaí an údair.
Is éard is ***Les Fleurs du mal*** ann ná imleabhar d'fhilíocht na Fraince, cumtha ag Charles Baudelaire. Céadfhoilsíodh é sa bhliain 1857, agus bhí sé an-tábhachtach i ngluaiseachtaí na nua-aoisithe agus na siombalaithe. Pléann na dánta le téamaí a bhaineann le meathlúchán agus le hearótachas.

## Forbhreathnú

Bhí an chéad eagrán den leabhar eagraithe i gcúig rannóg a bhí scartha de réir téama:

* Spleen et Idéal 
* Fleurs du Mal 
* Révolte 
* Le Vin 
* La Mort 

Tugann réamhrá an imleabhair, a ionannaíonn Sátan leis an ailceimiceoir faoi ainm bréige Hermes Trismegistus, leid dúinn ar ábhar an leabhair, ag tabhairt le fios gurb é an leadrán nó an leamhthuirse an dian-anró is measa.

:Gaeilge:
:Mura bhróidnigh fós an t-éigniú agus an nimhe, an mhiodóg agus an tine, 
:a gcuid dearaí taitneamhacha 
:ar chanbhás seanchaite ár gcinniúintí truacánta,
:is de bharr, faraor, nach bhfuil ár n-anamacha dána go leor!

Críochnaíonn an Brollach leis an mhallacht seo a leanas:

:Gaeilge:
:Ennui is ea é! - A shúile thar maoil le deora ainneonacha,
:Is í an chroch ábhar a bhrionglóidí trí smúiteán a houka.
:Is eol duit é, a léitheoir, an ollphéist leiceacht,
:A léitheoir fimíneach, cosúil liom, mo dheartháir!

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Charles Baudelaire
Fleurs du mal
Catagóir:Dánta Fraincise
Beinn Dòbhrain

Is sliabh í** Beinn Dòbhrain** atá suite gearr do Dhrochaid Urchaidh i mbeanna Earra-Ghàidheal agus Bòd, Albain. Tá sí ar cheann de na beanna is aitheanta in Albain, de réir a leicne cuartha ag éirí in airde ó Bhealach an Iarthair. Scríobh Donnchadh Bán Mac an tSaoir dán aithnidiúil ar a dtugtar "Moladh Beinn Dòbhrainn" fúithi. 

"Moladh Beinn Dòbhrainn"

:*An t-urram thar gach beinn*
:*Aig Beinn Dòbhrain;*
:*De na chunnaic mi fon ghrèin,*
:*'S i bu bhòidhche leam…*

## Naisc sheachtracha
* Lárach nam Bárd
* Lochs Gaelic Choir
* Léarscáil an cheantair

Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Catagóir:Beanna na hAlban
Pól Ó Gallchóir

Is é **Pól Ó Gallchóir** iarcheannasaí TG4. Is as Gaoth Dobhair ó dhúchas é.

Ba in Aibreán na bliana 2000 a ghlac Pól Ó Gallchóir stiúir ar TG4 nuair a tháinig sé i gcomharbacht ar Chathal Goan, ceannasaí bunaithe na seirbhíse teilifíse. Ba faoi chúram Uí Ghallchóir a bhain TG4 neamhspleáchas amach ó RTÉ in 2007.

Sa bhliain 2016, d'éirigh sé ina Chathaoirleach ar Fhoras na Gaeilge (go dtí 2020).

Sa bhliain 2018, bhí Pól Ó Gallchóir ceaptha ag Roinn na Gaeltachta mar idirghabhálaí chun iarracht a dhéanamh teacht ar réiteach ar an gconspóid faoin mbád an 'Queen of Aran'.

## Féach freisin
* Deirdre Ní Choistín
* Alan Esslemont
* Cathal Goan

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair
Catagóir:Lucht TG4
Catagóir:Ard-stúirthóirí TG4
1274

## Tarluithe
* 

## Breitheanna
* 18 Iúil — Raibeart I na hAlban, Rí na hAlban ó 1306 go dtí a bhás sa bhliain 1329

## Básanna
* 

Catagóir:Blianta
Céachta

Uirlis feirme is ea **céachta**, á tharraingt ag capaill nó ag tarracóir agus a threabhann an talamh. 

## Féach freisin

* Comórtas Náisiúnta Treabhdóireachta

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí feirme
Catagóir:Uirlisí láimhe
Catagóir:Treabhdóireacht
Chennai

Is í **Chennai** (nó **Madras** mar a bhíodh aithne uirthi) príomhchathair stát Indiach Tamil Nadu. Tá timpeall 8 milliún ina gcónaí sa chathair, beagnach 10% daonra an stáit. Is í an chúigiú chathair is mó in India. Tá sí suite ar chósta Bhá an Bengal. 

## Stair
Bhunaigh na Briotanaigh an chathair sa 17ú haois. Ba ionad mór mairnéalachta agus uirbeach í. 

Ba ionad mór riarthach í, príomhchathair *Uachtaránacht Madras*, le teacht an 20ú haois.

## Geilleagar
Tá bonn tionsclaíochta leathan ag an gcathair i dtionscail gluaisteán, teicneolaíochta, déantúsaíochta agus cúraim sláinte. Tá sciar mór de mhótarthionscal na hIndia lonnaithe sa chathair.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha san India
Speal

Is uirlis í an **speal** a úsáidtear le féar, arbhar agus barra eile a bhaint de láimh. Crann fada atá aige agus lann chuartha ar a cheann. 

mion|alt=Speal|Speal atá suite i bhféar gearrtha

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí láimhe
Cormac McCarthy

Scríbhneoir Meiriceánach ab ea **Cormac McCarthy** (20 Iúil, 1933 - 13 Meitheamh 2023). Rugadh é leis an ainm **Charles Joseph McCarthy Jr.,**. Rinneadh scannán as a úrscéal No Country For Old Men i 2007 agus The Road i 2009.

## Saothair
### Úrscéalta
* *[[The Orchard Keeper]]* (1965) ISBN 0-679-72872-4
* *[[Outer Dark]]* (1968) ISBN 0-679-72873-2
* *[[Child of God]]* (1974) ISBN 0-679-72874-0
* *[[Suttree]]* (1979) ISBN 0-679-73632-8
* *[[Blood Meridian|Blood Meridian, Or the Evening Redness in the West]]* (1985) ISBN 0-679-72875-9
* *[[All the Pretty Horses]]* (1992) ISBN 0-679-74439-8
* *[[The Crossing]]* (1994) ISBN 0-679-76084-9
* *[[Cities of the Plain]]* (1998) ISBN 0-679-74719-2
* *[[No Country for Old Men]]* (2005) ISBN 0-375-70667-4
* *[[The Road]]* (2006) ISBN 0-307-38789-5

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna in 2023
Sráid Chéipil

I dtuaisceart Bhaile Átha Cliath í **Sráid Chéipil** nó **Sráid Capel** (*Capel Street* i mBéarla).

## Tagairtí

C
Gaothrán

thumb|Gaothrán
Is fearas é an **gaothrán** (*fan*) ag a bhfuil lanna rothlacha a chruthaíonn sruth san aer le haghaidh fuaraithe nó aeraithe. Bailíonn daoine áirithe sean-ghaothráin mar chaitheamh aimsire, go mór mhór na gaothráin leictreacha a bhí in úsáid ón 19ú haois go dtí na 1950í. Tá gaothráin shoghluaiste le fáil sa lá atá inniu ann.

Catagóir:Aerchóiriúchán
Léine

thumb|250px|Léine
Is ball éadaigh an choirp uachtair, le bóna agus muinchillí agus cnaipí síos an tosach é **léine**.  
Sna meánaoiseanna bhí léine ar cheann de na príomhrudaí éadaí. Rinneadh é as líon agus sroicheadh go dtí na glúine é.

## Tagairtí

Catagóir:Éadaí
Tuile

thumb|Tuile
**tuile**.  

## Féach freisin
* Tuilte

## Tagairtí

Catagóir:Meitéareolaíocht
Catagóir:Tuilte
Corrán (uirlis)

Is uirlis feirmeoireachta le cos gearr agus lann leathchiorclach é an **corrán**, a úsáidtear leis an arbhar a ghearradh . 

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí láimhe
Beach House

Is banna ceoil é **Beach House** a bunaíodh in Baltimore Mheiriceá sa bhliain 2004. Is iad Victoria Legrand agus Alex Scally baill an ghrúpa. Tháinig an t-albam is déanaí Teen Dream amach i Mí Eanáir 2010 le DVD le fís do gach amhrán ar an albam.

## Albaim
Tá trí albam acu:

* *Beach House* (2006)
* *Devotion* (2008)
* *Teen Dream* (Eanáir, 2010)

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Meiriceánacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2004
Bríce

deas|250px|thumb|Bríce
Bloic, déanta de chré nó méascán bunaithe ar chré de ghnáth, a bhácáiltear amuigh faoin nGrian nó le tine. In úsáid leis na mílte bliain mar cheann de na hábhair tógála is coitianta. Déantar anois iad le meaisíní, den chuid is mó, agus tugtar tine dóibh in áitheanna. Tugtar *bríceadóireacht* ar fheistiú na mbrící in áit chun balla láidir a thógáil. Leagtar brící i moirtéal, meascán stroighne nó aoil le gaineamh is uisce. Déantar patrúin brící trí iad a leagan éadan le héadan nó ar a bhfad. Roghnaítear na modhanna ceangail de réir nirt is aestéitice. 

## Tagairtí

Catagóir:Tithe
Catagóir:Saoirseacht
Torlach Mac Con Midhe

Is scríbhneoir agus iriseoir Éireannach é **Torlach Mac Con Midhe** a rugadh i mBaile Átha Cliath. Chaith sé a laethanta saoire mar pháiste i nDoire Colmcille agus i dTír Chonaill, dúchas muintir a mháthar, muintir Uí Chreag (ceannródaí i ngluaiseacht na Gaeilge ab ea a sheanuncail, Séamus Ó Creag). Chuaigh sé ar scoil leis na hÍosánaigh i gColáiste Belvedere i mBÁC. Ghnóthaigh sé céim i dteangacha i gColáiste na hOllscoile Baile Átha Cliath. Rinne sé staidéar iarchéime ar theangeolaíocht ag Ollscoil Simon Fraser i gCeanada, áit ar bhronnadh Ph.D. air i 1982 de bharr tráchtais ar stair na teangeolaíochta.  Tá leabhair agus ailt idir léannta agus eile foilsithe aige i nGaeilge, i bhFraincis, i nGearmáinis agus i Rómainis na hEilvéise.

Tá sé ina chónaí in Chur na hEilvéise agus é ina iriseoir agus ina scríbhneoir saor. Scríobhadh sé don Irish Times agus do La Quotidiana (nuachtán lae na Rómainise). 

## Saothar
Tá sé leabhar neamhfhicsin foilsithe aige: 

* *Iarsmaí na Teanga: Na Teangacha Ceilteacha i Stair Smaointeachas na hEorpa* (Coiscéim 2005), 
* *Muintir Sléibhe agus a Teanga: lucht na Rómainise san Eilvéis* (Coiscéim 2009)
* *Aistí Eorpacha* (Coiscéim 2015) 
**Aistí Eorpacha 2* (Coiscéim 2021). 
**Aigéan Eile* (Coiscéim 2023). Tá suíomh Idirlín (á thógáil faoi láthair) ag an leabhar seo, ina léirítear lámhscríbhinn an údair mar aiste pheannaireachta Gaeilge.
**Aistí Eorpacha 3* (Coiscéim 2024). Tá suíomh Idirlín ag an tsraith leabhar seo.

Tá úrscéal faoin réamhstair foilsithe aige freisin: *Crothla agus Cnámha* (Coiscéim 2018). Tá suíomh Idirlín ag an leabhar seo.

Tá podchraoltaí, dánta agus ábhar eile uaidh le cloisteáil ar chainéal YouTube Thorlaigh Mhic Con Midhe.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Cainéal YouTube Thorlaigh Mhic Con Midhe

Catagóir:Iriseoirí The Irish Times
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Bainis

[mion|Bainis in [Éire|Éirinn]]
Is éard atá i gceist le **bainis** ná féasta an phósta nó searmanas pósta. (*Banais* a deirtear i nGaeilge na hAlban). Baineann go leor nósanna difriúla leis an searmanas i dtíortha éagsúla. 

## Féach freisin

* Pósadh

## Tagairtí

Catagóir:Pósadh
Scoil Mobhí

Is Gaelscoil agus bunscoil í **Scoil Mobhí** atá suite ar Bhóthar Mobhí i nGlas Naíon. Bhunaigh na Siúracha Doiminiceacha Scoil Mobhí i 1972 mar Scoil lán-ghaelach Doiminiceach. Is í an aidhm atá ag Scoil Mobhí ná páiste iomlán a oiliúint faoi bhrat spiorad Mobhí.

Tá gaol aici le Scoil Chaitríona. Is scoileanna de chuid an Oird Doiminicigh iad.

Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn
Catagóir:Ord Doiminiceach
TeX

Is córas clóchuradóireachta é **TeX**. Donald Knuth a scríobh an chuid is mó de. Is bogearra saor é.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Bogearraí saora
Coirceog

deas|250px|thumb|Léaráid de thrí choirceog
Is éard is **coirceog** ann ná struchtúr ina bhfuil beacha ina gcónaí. **Beach-lann** nó **sgeap** a deirtear i nGaeilge na hAlban. Déanann beacha coirceoga nádúrtha dóibh féin, ach déanann beachairí iad chomh maith.

## Tagairtí

Catagóir:Beacha
Cíor mheala

deas|250px|thumb|Cíor mheala
thumb|upright=1.6|Struchtúr: cíor mheala de chuid Apis mellifera carnica
Is éard is **cíor mheala** ann ná struchtúr céarach a bhfuil cealla heicseagánacha ann. Beacha a dhéanann na struchtúir seo. 

Catagóir:Beacha
Sacsanaigh

thumb|Dáileadh na bpobal Gearmanach sa chéad céad AD.

Ba chónaidhm de chuid na Sean-treibheanna Gearmánacha iad na **Sacsanaigh** (Laidin: Saxones). Tá a sliocht ar fáil go fóill sa Sacsain Íochtarach agus sa Viostfáil agus meastar stáit eile de chuid na Gearmáine den bhunús eitneach céanna (níl Sacsanaigh áfach i measc na ndaoine a chónaíonn sa Sacsain.

Catagóir:Grúpaí eitneacha san Eoraip
Catagóir:Stair na Gearmáine
Catagóir:Stair Shasana
Craiceann

mion|clé|Craiceann daonna
Is éard atá i gceist leis an g**craiceann** ná an clúdach nádúrtha ar an taobh amuigh de chorp an duine nó ainmhí. 

## Úsáid an Fhocail
 
Úsáidtear an focal seo i nGaeilge na hAlban freisin.

## Ciall Mhalartach

Caidreamh collaí atá i gceist le "bualadh craicinn". Tá gearrscéal dar teideal *Craiceann* sa leabhar *Sciorrfhocail: Scéalta agus úrscéal* le Panu Petteri Höglund. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Íomhánna


Catagóir:Orgáin
Catagóir:Anatamaíocht
Sibín

250px|thumb|Sibín
Is éard is **sibín** ann ná áit gan cheadúnas nó teach príobháideach ag díol licéar alcólach. Is é *shebeen* an leagan Gallda den fhocal Gaeilge seo. Is é an focal *séibín* (muga) fréamh an téarma. Scaip an téarma amach as Éirinn agus, tá sé (nó an leagan Gallda de) in úsáid sa Bhreatain, i ndeisceart na hAfraice agus i Meiriceá Thuaidh. 

Catagóir:Teach tábhairne
Dineasár

Is éard atá i gceist leis an téarma **dineasár** nó reiptíl díofa ón Ré Mhéiseasóch. Tháinig deireadh leo breis is seasca milliún bliain ó shin.
Lena linn, ba iad na dineasáir na veirteabraigh is tábhachtaí ar an domhan. D’fhág siad go leor iarsmaí againn: cnámha, uibheacha, fearadh, loirg a gcos srl.

## Naisc
* Daifní Dineasár 
* Labhraíonn Cormac Ó hAdhmaill faoi mhórfhionnachtain a rinneadh ar na mallaibh, aiseag a chaith amach dineasáir uisce darbh ainm an t-iochtasár 

## Tagairtí

Dineasáir
Catagóir:Pailé-ointeolaíocht
Eochair

deas|250px|thumb|eochracha
Is éard atá i gceist le h**eochair** ná rud beag miotail cruthach a gcuirtear isteach i nglas rothlaithe chun é a oscailt nó a chur faoi ghlas. 

## Féach freisin
* Eochair, Contae Thír Eoghain
* Eochair an Ghrá — chlár de chuid TG4
* An Eochair (Tuaisceart Éireann) — grúpa tacaíochta d'iar-phríosúnaigh Phoblachtaigh i dTuaisceart Éireann
* An Eochair (gearrscéal) — gearrscéal de chuid Mháirtín Uí Chadhain
* An Eochair (Glaschú) — ceantar i nGlaschú

Catagóir:Eochracha
Móinéar

Is éard is **móinéar** (comhfhocal < *móin* + *féar*) ann ná gort féarach. Úsáidtear na móinéir chun féar a bhaint nó chun ainmhithe a chothú. Focail eile air ná **cluain** nó **féarghort**.

## Plandaí
* Brómas móinéir
* Cluas luchóige mhóinéir
* Coirce móinéir
* Eorna mhóinéir
* Feisciú móinéir
* Scuab eich mhóinéir

## Tagairtí

Catagóir:Móinéar
Scioból

deas|250px|thumb|Scioból i bPennsylvania
Is foirgneamh mór feirme a úsáidtear le haghaidh stórais nó beostoic é **scioból**. 

Catagóir:Feirmeoireacht
Stábla

deas|250px|thumb|Stábla
Is foirgneamh nó cró do chapaill é an **stábla**. 

Catagóir:Feirmeoireacht
Dushanbe

Is í **[[Dushanbe]]** príomhchathair na Táidsíceastáine. Tugtar "Dushanbe" ar an gcathair toisc go mbíodh margadh san áit ina bunaíodh an chathair gach Dé Luain (ciallaíonn "Dushanbe" Luain).

Catagóir:Príomhchathracha na hÁise
Catagóir:An Táidsíceastáin
Julián Trujillo Largacha

Bhí **Julián Trujillo Largacha** (28 Eanáir 1828 – 18 Iúil 1888) ina ghinearál Colómach, ina pholaiteoir agus Uachtarán na Colóime ó 1878 go dtí 1880.

Rugadh é in Popayán. Bhí sé ina státaire, polaiteoir agus fear míleata Cauceach. Ba Uachtarán na Poblachta é le linn na tréimhse 1878-1880. Bhain sé céim amach mar dhlíodóir sa bhliain 1849 ach thug sé páirt i bhfeachtas míleata i gcoinne deachtóireacht José María Melo, agus an Chónaidhm Ghranadach (Confederación Granadina) de chuid Mariano Ospina Rodríguez. Ba bhall den Pháirtí Liobrálach Colómach é (Partido Liberal Colombiano) agus faoin bhratach seo d'fhreastail sé ar Chomhdhálacha éagsúla, agus bhí sé ina Aire Stáit, Uachtarán Stát Ceannasach na Chauca (Estado Soberano de Cauca), príomhfheidhmeannach sibhialta agus míleata Stát Ceannasach na hAntioca (Estado Soberano de Antioquia), i measc post eile.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí Colómacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1828
Catagóir:Básanna i 1888
Gallóglach

Ba aicme de gaiscíoch amhas mionlach a bhí ina mbaill go príomha de chlanna Lochlannacha-Gaelacha na hÉireann agus na hAlban idir lár an 13ú haois agus deireadh an 16ú haois iad na **gallóglaigh**. Bhain sé leis an Albainis ar dtús, a raibh cúlra agus teanga choitianta acu leis na hÉireannaigh, ach toisc gur shliocht na lonnaitheoirí Lochlannacha ón 10ú haois a bhí tar éis phósadh leis an bpobal áitiúil in iarthar na hAlban, thug na hÉireannaigh ** orthu.
[mion| figiúir Gallóglaigh ón gcúigiú haois déag mar a léirítear ar samhla [Felim mac Cathail Crobdeirg Ua Conchobair|Feidhlimidh Ó Conchobhair, Rí Connacht agus athair Áed na nGall, buacach Chath Chonnacht .]]
Ba iad Clann Mhic Suibhne, a shocraigh Clann Uí Dhónaill i dtuaisceart Dhún na nGall, luath-theaghlach de gallóglaigh. Ina dhiaidh sin bhí Mac Domhnaill, Mac Cába agus go leor grúpaí eile lonnaithe ag uaisle cumhachtacha na hÉireann i gceantair éagsúla. Bhí na gallóglaigh mealltach mar choisithe traenála armúrtha a rabhthas ábalta brath orthu mar chosaint láidir chun seasamh a choinneáil, murab ionann agus formhór na saighdiúirí coise Éireannacha, nach raibh chomh armúrtha is a bhí ag an uasal Éireannach a throid mar marcra.

Ba chuid shuntasach de choisithe na hÉireann iad roimh theacht an phúdair gunna, agus bhí siad ag brath ar fhostaíocht shéasúrach ag Ceann na Fine. Is minic a roghnódh ceannaire míleata Éireannach gallóglach chun fónamh mar chúntóir pearsanta agus mar gharda coirp dó mar, mar eachtrannach, is lú an tionchar a bheadh ar gallóglach ag na coimhlintí inmheánacha ar chomharbas ríshleachta laistigh de dearbhfhine chlanna na hÉireann.
[mion| Gaiscíoch na [Inse Ghall|hInse Ghall Meánaoise]]
[mion| Gallóglaigh agus [Ceithearnach. Líníocht le Albrecht Dürer, 1521. Ceaptar anois gur tháinig sé seo ó chuntas scríofa 1518 le Laurent Vital, seachas ó líníocht ón saol.]]

## Féach freisin

* Fianna

## Tagairtí

## Foinsí

* GA Hayes McCoy, *Cathanna na hÉireann*, Appletree Press, Béal Feirste, 1990.
* Colm Lennon, *Éire san Séú hAois Déag: The Incomplete Conquest*, Gill & MacMillan, Baile Átha Cliath 1994.
* The Galloglass Project (tiomsaithe ag TCD, curtha ar líne ag UCC)
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Ceithearnach

Is éard a bhí i gceist le **ceithearnach** (ceithern) nó saighdiúir Gaelach meánaoiseach. Tá baint ag na sloinnte Ó/Mac Ceithearnaigh leis an bhfocal seo.

Tugtar ceithearnach ar fhear fichille freisin.

## Sanasaíocht
Meán-Ghaeilge: *ceithern*. *Kern* a deirtear i mBéarla.

## Macbeth

:The merciless Macdonwald--
:Worthy to be a rebel, for to that
:The multiplying villanies of nature
:Do swarm upon him--from the western isles
:Of kerns and gallowglasses is supplied;
:...
:Mark, king of Scotland, mark:
:No sooner justice had with valour arm'd
:Compell'd these skipping kerns to trust their heels,
:But the Norweyan lord surveying vantage,
:With furbish'd arms and new supplies of men
:Began a fresh assault.
:... 
:I cannot strike at wretched kerns, whose arms
:Are hired to bear their staves: either thou, Macbeth,
:Or else my sword with an unbatter'd edge
:I sheathe again undeeded.



## Tagairtí

Catagóir:Ceithern
Áth

250px|thumb|Áth
Fadó thrasnaigh daoine abhainn ag áth, nó caol abhann (nó clochán fiú), áit is féidir dul trasna. Is áit éadomhain san abhainn de ghnáth. 

Faightear an focal áth go coitianta i logainmneacha na hÉireann inniu. 

Catagóir:Tíreolaíocht
Catagóir:Aibhneacha
Benny Moré

Amhránaí tréitheach agus cumadóir Cúbach ab ea **Bartolome Maximiliano Tuilleadh Gutiérrez** (24 Lúnasa 1919 – 19 Feabhra 1963), aitheanta mar **Beny** nó **Benny Moré** nó *el Bárbaro del Ritmo* (* Gaeilge: Barbar na rithime*.)

Chomh maith le heolas dúchasach ar an cheol, bhí guth mín an teanóir mar bhua aige a dhathaigh agus a mhírigh sé go mothúchánach. Ba mháistir é Moré i ngach seánra ceoil Chúbach, ach go háirithe son montuno, mambó, agus boiléaró.

## Tagairtí

[thumb|Dealbh chré-umha de Benny i Sráid Prado, Cienfuegos, [Cúba.]]

Catagóir:Daoine a rugadh i 1919
Catagóir:Básanna i 1963
Catagóir:Ceoltóirí Cúbacha
Catagóir:Cúba
An Rí Lir (Dráma)

[right|300px|thumb|[William Dyce - *"An Rí Lir agus agus an t-amadán sa Stoirm"]]
Is dráma traigéide leis an drámadóir clúiteach Sasanach, [[William Shakespeare]], é *'An Rí Lir** ([[Béarla]]: ''King Lear'') a gcreidtear gur scríobhadh é idir 1603 agus 1606. Meastar é a bheith ar cheann dá chuid oibreacha is mó. Tá an dráma Llŷr
bunaithe ar fhinscéal [[Llŷr na Breataine]], rí Ceilteach réamh-Rómhánach (tá an focal 'Llŷr' díorthaithe ón Cheiltis choiteann *''leros'' "muir"). Cuirtear é in oiriúint go forleathan ar stáitse agus ar an scáileán, agus pearsa an Rí Lir curtha i ngníomh ag go leor d'aisteoirí saoithiúla an domhain.

Tá dhá leagan ar leith den dráma ann: ''The True Chronicle of the History of the Life and Death of King Lear and His Three Daughters'', a tháinig amach i bhformáid 'in-quatro'
sa bhliain 1608, agus ''The Tragedy of King Lear''
leagan atá níos fearr don amharclann, a tháinig amach sa [[Céad Fhóilió|Chéad Fhóilió]] sa bhliain 1623.
De ghnáth, clóbhuailtear an dá théacs i leagan cónaidhmithe, cé go n-áitíonn an-chuid d'eagarthóirí na linne seo go bhfuil a shláine féin ag na leagain éagsúla. 

Tar éis na [[Athchur na Seacaibíteach|hAthghairme]] is minic go raibh an dráma athraithe ag cleachtóirí amharclainne, toisc nár thathain a bhéim dhúlagair dhorcha leo, ach ón 19ú haois ar aghaidh, amharctar air mar cheann de sáréachtaí Shakespeare. Tá an tragóid seo aitheanta ach go háirithe faoi a thóraíocht doimhneachta agus a bhreithnithe ar nádúr na fulaingthe agus an ghaoil daonna.

== Pearsana ==

* **An Rí Lir**, Rí na Breataine
* **Goneril** (nó **Gonerill**), iníon is sine an rí.
* **Regan**, dara iníon an rí.
* **Cordelia**, iníon is óige an rí
* **Diúc na hAlban**, céile Ghoneril
* **Diúc Chorn na Breataine**, céile Regan
* **An tIarla Gloucester** 
* **An tIarla Kent**, nó **Caius**
* **Edgar**, mac Gloucester 
* **Edmund**, mac tabhartha Gloucester
* **Oswald**, stíobhard Goneril
* **Fool**
* **Rí na Fraince**, suiríoch agus níos déanaí céile Chordelia
* **Duke of Burgundy**, suiríoch Chordelia
* **Curan''', courtier
* Sean-fhear, tionónta Ghloucester
* Oifigeach, fostaithe ag Edmund
* Fear, freastalaíonn Cordelia
* Seirbhísigh go Corn na Breataine
* Ridirí Traenach Lear s
* Dochtúir, Oifigigh, Teachtairí, Saighdiúirí agus Freastalaithe

## Tagairtí

Catagóir:Drámaí
Colún Nelson

Colún mór eibhir a bhí i g**Colún Nelson** (Béarla: *The Nelson Pillar*, *Nelson's Pillar*, nó *The Pillar*) a raibh dealbh de Horatio, an Tiarna Nelson, ar a bharr, a bhíodh lonnaithe i lár Shráid Uí Chonaill i mBaile Átha Cliath. 

Scriosadh ag buama sa bhliain 1966 é.

## Tagairtí

Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Aerach

[deas|250px|thumb|[bratach thuar ceatha an phobail LADT go hard sa spéir - siombail de bhród i measc daoine aeracha]]
[250px|thumb|Pobal aerach san [An Airgintín|Airgintín|clé]]
Is ionann **aerach** agus a bheith homaighnéasach - is é sin duine a bhfuil dúil ghnéasach acu i nduine den ghnéas céanna. Mar shampla, fear a bhfuil caidreamh grámhar aige, nó ar mhaith leis caidreamh grámhar a bheith aige, le fear eile. D'fhéadfadh mná áirithe an téarma seo a úsáid freisin in ionad leispiach.   [250px|thumb|Bratach thuar ceatha  i [San Francisco (The Castro), California. ]]

## Féach freisin

* Aiteach
* Fir aeracha
* Leispiachas
* Homaighnéasacht

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:LADT
Catagóir:LADT
Catagóir:Gnéasacht an duine
Filleadh beag

thumb|Filleadh beag
Is éard is** filleadh beag** ann ná ball éadaigh ghlúine a bhíonn fillte nó cruinnithe ar chúl. Thosaigh an éide thraidisiúnta i gcomhair na bhfear agus na mbuachaillí i nGaeltacht na hAlban sa 16ú haois. Ón 19ú haois ar aghaidh bhí baint aige le cultúr ginearálta na hAlban, nó le hoidhreacht Cheilteach (nó níos sainiúla 'oidhreacht na nGael') in áiteanna eile. De ghnáth, déantar é as éadaí olla fite i bpatrún breacáin.

## Tagairtí

Catagóir:Éadaí
Teach tábhairne

250px|thumb|Teach tábhairne
250px|thumb|Istigh
Is éard is **teach tábhairne** (**tábhairne** nó **tigh tábhairne**) ann ná áit ina bhfuil bia agus deochanna ar dhíol agus comhluadar le fáil.

Catagóir:Teach tábhairne
Cath Boyacá

Ba é **Cath Boyacá** sa Cholóim, tír a dtugtaí Granada Nua uirthi tráth, an cath a chuir ar chumas na Colóime neamhspleáchas ón Spáinn a bhaint amach, cé gur lean an troid le fórsaí ríoga na Spáinne go ceann roinnt blianta eile. Tharla an cath ar an 7 Lúnasa 1819.

Poblachtaigh Cholómacha agus Veiniséalacha a bhí in arm na gComhghuaillithe, mar aon le Léigiún Briotanach, agus an tArd-Bhriogáidire Francisco de Paula Santander agus José Antonio Anzoátegui i gceannas orthu. Taobh istigh de dhá uair an chloig threascair an t-arm sin fórsaí na naimhde, a bhí faoi cheannas José María Barreiro agus Francisco Jiménez, beirt choirnéal Spáinneach.

## Tagairtí

Catagóir:An Cholóim
Puente de Boyacá

mion|clé|Droichead Bhoyocá
mion|clé|Séadchomhartha 'Von Miller'
mion|clé|An abhainn 'Teatinos'

Is droichead beag é **Puente de Boyacá** (i nGaeilge, *Droichead Bhoyacá*) atá suite ar an mórbhealach idir Bogotá sgus Tunja, 110 km soir ó Bhogotá agus 14 km siar ó Thunja i ngleann,ag dul trasna ar an abhainn Teatinos. Tá go leor séadchomharthaí curtha suas a dtimpeallacht chun an cath stairiúil, ar a dtugtar Cath Bhoyacá, a tharla ar 7 Lúnasa sa bhliain 1819 agus a bhain neamhspleáchas na Colóime amach, a chomóradh.

Tógadh an droichead go luath san 18ú haois, agus bhí sé tiomnaithe mar Séadchomhartha Náisiúnta agus chuimhneacháin neamhspleáchais sa bhliain 1920.

Boyacá
Catagóir:Sainchomharthaí na Colóime
Catagóir:Séadchomharthaí agus leaca cuimhneacháin sa Cholóm
Iriseoir

250px|thumb|Iriseoir
Tugtar **iriseoir** ar dhuine a scríobhann nó a bhailíonn eolas i bhfoirm nuachta a fhoilsítear sna nuachtáin, nó a chraoltar ar an raidió nó an teilifís. 

Ar an 2 Samhain gach bliain, ceiliúrtar an Lá Idirnáisiúnta um Dheireadh leis an tSaoirse ó Phionós i gcás Coireanna in aghaidh Iriseoirí. 

## Obair
Níl an iriseoireacht furasta mar obair. Mar shampla, b’fhearr lena lán léitheoirí go minic altanna a léiríonn cinnteacht agus atá ag teacht lena réamhchlaonta fhéin faoi ábhar, seachas alt a léiríonn go bhfuil castacht agus éiginnteacht ag baint leis an scéal.   Ach is annamh a ndéantar scagadh tomhaiste ar an bhfianaise a thacaíonn le téis áirithe *agus* ar an bhfianaise a bhréagnaíonn é.  Tosaíonn iriseoirí uaireanta  le freagra na ceiste agus ansin téann siad ag lorg na fianaise chun é a chruthú (nó níos measa, ag lorg fianaise chun téis nó réamhchlaonadh áirithe a chruthú).

### Iriseoirí a maraíodh
Is obair chontúirteach í amanna. Mar shampla sna 1990idí, bhí Veronica Guerin ag obair mar iriseoir imscrúdaitheach dúnmharaíodh Veronica Guerin  i mBÁC ach rinne mangairí drugaí slad uirthi sa bhliain 1996.

## Scannáin
### I mBéarla
- *[[Citizen Kane]]*, Orson Welles (1941), *[[Ace in the Hole]]*, Billy Wilder (1951), *[[Sweet Smell of Success]]*, Alexander Mackendrick (1957), *[[All the President's Men]]*, Alan J. Pakula (1976), *Scoop*, Woody Allen (2006), *[[The Devil Wears Prada]]*, David Frankel (2006), etc.
### i bhFraincis
- *Les Paparazzi*, Jacques Rozier (1964), *L'Héritier*, Philippe Labro (1972), *[[La Mort en direct]]*, Bertrand Tavernier (1980), *Mille Milliards de dollars*, Henri Verneuil (1982), *Le Quatrième Pouvoir*, Serge Leroy (1985), *Paparazzi*, Alain Berbérian (1998)

### i nGearmáinis
* *Hitlers Eliten nach 1945. Journalisten - Diener der Macht.* Dokumentation, 45 Min., ein Film von Wilhelm Reschl und Kurt Schneider, Produktion: SWR, Erstsendung: 15. Juli 2002, Inhaltsangabe vom WDR, (Filmfotos)
* *Die Meute - Macht und Ohnmacht der Medien* (WDR, 2001) Herlinde Koelbl; Rezension bei 3sat online: ''Ein Dokumentarfilm über Journalisten auf der Jagd''

## Féach freisin

* Iriseoireacht

## Gaeilge

* 'Iriseoireacht na Gaeilge : Cad é an Scéal?', clár de chuid Raidió na Life, 2011.

## Léitheoireacht

* Breandán Delap : Scéal Scéil, Rúndiamhra na Meán (Cois Life)
* Breandán Delap : Ar an Taifead: Fís, Fuaim, Focal (Cois Life)
* Antain Mac Lochlainn : In Ord is in Eagar (Cois Life)
* Antain Mac Lochlainn : Cruinneas (Cois Life)
* Philip Cummings (Eag.): Ár Nuachtán laethúil: Fiche Bliain De Lá (Coiscéim)
* "An tIriseoir Fánach: Comhairle d'ógánaigh", Sarah de Búrca, 12 Meán Fómhair 2016

## Tagairtí

## Naisc
* National Union of Journalists (UK and Ireland)
* International Federation of Journalists
* A biographical dictionary of British & Irish Journalists, 1800-1960
* Reporters sans frontières
* CPJ's 2008 prison census: Online and in jail



Catagóir:Scríbhneoirí neamhfhicsin
Drisín

Cineál ispín atá i gceist le **drisín**, a dhéantar as fuil mhuice, salann agus geir. Is leagan Éireannach den phutóg dhubh é. Putóg fola atá ann. Tá sé níos glóthaí ná an phutóg dhubh agus measctar ann fuil bó, muice agus/nó fuil caorach le bainne, salann agus saill. 

Is minic a chuirtear drisín agus ruipleog le chéile i gCorcaigh agus Luimneach agus *Packet and Tripe* a thugtar air.

## Litríocht
Luaitear an leagan Gallda, *drisheen*, in Ulysses agus *[[A Portrait of the Artist as a Young Man]]* le James Joyce. Tá cur síos eile air in *[[In Search of Ireland]]*, leabhar leis an scríbhneoir taistil iomráiteach H.V. Morton a foilsíodh sa bhliain 1930.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* A modern recipe 
* Cork Slang 
* Recipe for Packet and Tripe 

Catagóir:Bia na hÉireann
Catagóir:Bia
Paradacsa

mion|triantán Penrose
__NOTOC__
Tosaíonn W.V. Quine a alt ar **pharadacsaí** le tagairt don cheoldráma *Pirates of Penzance* le Gilbert agus Sullivan ina ndeirtear "Is paradacsa é. Is paradacsa é’". Táthar ag caint faoin phrionsa mhór, Ferdinand, atá aon bhliain is fiche d'aois ach nach raibh aige ach *cúig* lá breithe. Réitítear an scéal ina iomlán nuair a mhínítear dúinn go bhfuil rud annamh ag tarlúint anseo; rud nach dtarlaíonn ach uair amháin i ngach 1,460 laethanta – rugadh ar an 29ú de mhí Fheabhra é!

De ghnáth bíonn struchtúr le paradacsa:
* **Tosach** – Glacaimid le réamhleagan nó fíric éigin
* **Lár** – Cuirimid rialacha i bhfeidhm, m. sh. loighic (logic), infeireas (inference), déaduchtú (deduction); nó b'fhéidir go leanaimid ár n-imfhios (intuition) féin,
* **Deireadh** – Fíric nua

Má thagann an deireadh salach ar an dtosach, nó muna bhfuilimid
toilteanach glacadh leis an gcríoch, tá rud éigin mícheart
agus tá cruth paradacsúil ar an argóint.

Tá roinnt téarmaí a úsáidtear i leith paradacsaí:
* Paradacsa – *para dox* – thar creidiúint
* Frithdhleathach – *anti nomy* – i gcoinne an dlí
* Sainn – *aporia* – cosc ar an mbealach
* Tomhas – *riddle*
* Fallás – réasúnaíochta bhréige

Uaireanta bíonn casadh san argóint faoi cheilt nó is rud annamh atá i gceist agus nuair a thuigimid é sin, tá an réiteach éasca. Ach uaireanta eile, bíonn cúrsaí casta agus níl aon ní simplí.

Cuirtear an chéad pharadacsa sa stair scríofa i leith an Ghréigigh Anaximander (ca 610 R.C. –85 R.C.). Réasúnaigh seisean go dtagann gach duine ó dhuine a bhí óg tráth, agus conas ar éirigh don chéad duine?
Tá tagairt (mhíchruinn) sa Bhíobla faoi pharadacsa an bhréagadóra (Is bréagadóirí uilig muintir na Créite, agus dúirt duine ón Chréit é sin. An bhfuil a ráiteas fíor, falsa, nó an bhfuil aon bhrí leis?). Ach cuirtear an bhéim sa Bhíobla ar mhacántacht na gCréiteach.

Tá raon na bparadacsa leathan, mar shampla,
* Fallás Matamaitice, nuair nach bhfuil ann ach *briseadh rialach*.
* Paradacsa Zeno, a bhí ag plé leis an éigríoch, ach ní raibh an mhatamaitic sách saibhir ag an am – go dtí ré Newton agus Leibniz. B'fhéidir go mbeadh *réiteach sa todhchaí* muna bhfuil ceann ann faoi láthair.
* Paradacsa an Fhiaigh Dhuibh, gan fhadhb sa Staitistic, ach a bhfuil bunúsach san Fhealsúnacht. *paradacsa i ndisciplín amháin, agus gan a bheith in ndisciplín eile*.
* Paradacsa Russell, i dteoiric na dtacar, a chuir isteach go mór ar Gottlob Frege, a bhí ar tí bunús loighciúil a chur ar an matamaitic. Paradacsa mór é seo, ar lean *aistriú paraidím*.
* Paradacsa na haoise, mar atá thuas, faoin 29 Feabhra, a tharlaíonn *go hannamh*.

## [[Staidreamh|Staitistic]] agus [[Dóchúlacht]]
Paradacsa Bertrand • Paradacsa Simpson • Paradacsa an Fhiaigh Dhuibh

## [[Matamaitic]]
Fallás Matamaitice&nbsp;•&nbsp;Paradacsa Zeno

## [[Modh eolaíochta]]
Paradacsa an Fhiaigh Dhuibh

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Nintendo GameCube

Ba é an **Nintendo GameCube** an ceathrú consól baile do chluichí ríomhaireachta de chuid Nintendo (GCN a thugtar mar ghiorrúchán air go hoigiúil agus NGC go neamhoifigiúil) Is cuid de ré an tséú ghlúin de chonsóil é. Tháinig sé i gcomharbacht ar an Nintendo 64 agus roimh an Wii.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Consóil chluichí
Don DeLillo

Scríbhneoir Meiriceánach is ea **Don DeLillo** (rugadh 20 Samhain 1936). Is scríbhneoir iarnua-aoiseach é. Rugadh agus tógadh DeLillo sa Bhronx i gCathair Nua-Eabhrac. Chaith sé a lán ama sa tsráid, a deir sé. Labhair a mhuintir meascán de Bhéarla agus Iodáilis, agus ní raibh Béarla ariamh ag a seanmháthair.

### Úrscéalta
* *[[Americana (úrscéal)|Americana]]* (1971)
* *[[End Zone]]* (1972)
* *[[Great Jones Street]]* (1973)
* *[[Ratner's Star]]* (1976)
* *[[Players]]* (1977)
* *[[Running Dog]]* (1978)
* *[[Amazons]]* (1980) (under pseudonym "Cleo Birdwell")
* *[[The Names]]* (1982)
* *[[White Noise]]* (1985)
* *[[Libra]]* (1988)
* *[[Mao II]]* (1991)
* *[[Underworld]]* (1997) 
* *[[The Body Artist]]* (2001)
* *[[Cosmopolis]]* (2003)
* *[[Falling Man]]* (2007)
* *[[Point Omega]]* (2010)
* *[[Zero K (úrscéal)|Zero K]]* (2016)

### Díolaimí úrscéalta
* *[[The Angel Esmeralda|The Angel Esmeralda: Nine Stories]]* (2011)

Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Cathair Nua-Eabhrac
Invisible

Is úrscéal le Paul Auster é ***Invisible***. D'fhoilsigh Henry Holt and Co. an leabhar sa bhliain 2009. Is é *Invisible* an cúigiú húrscéal déag le hAuster.

Catagóir:Úrscéalta
Fallás matamaitice

Tugtar **fallás matamaitice** ar pharadacsa nach bhfuil trioblóideach mar nach bhfuil i gceist ach briseadh rialach simplí ar bhealach neamhchonspóideach, agus nuair a thuigtear é sin bíonn réiteach ann. Is ábhar maith foghlamtha iad.

## 1=2

\begin{array}{ccc}

x           & = & 1 \\
 x^2         & = & x \\
 x^2-1       &=  & x-1 \\
 (x+1)(x-1)  &= & x-1 \\
 x+1         &= &1 \\
 2           &= &1
\end{array}


Anseo roinneadh an dá thaobh den chothromóid ar *(x-1)*, a bhfuil cothrom le náid ón gcéad líne. Ní cheadaítear sin faoi na rialacha. Agus leanann seafóid.

## 1=2

\begin{array}{ccc}

\cos^2x  & = & 1-\sin^2x \\
\left( \cos^2x \right)^{\frac{3}{2}}  &=& \left( 1-\sin^2x\right)^{\frac{3}{2}} \\
\cos^3x &=& \left(1-\sin^2x\right)^{\frac{3}{2}}\\
\cos^3x +3 &=& \left(1-\sin^2x\right)^{\frac{3}{2}}+3\\
\left(\cos^3x +3\right)^2 &=&
\left(\left(1-\sin^2x\right)^{\frac{3}{2}}+3\right)^2
\end{array}
Nuair atá *x* = \pi/2, bíonn *cos(x)*=0 agus *sin(x)*=1. An luach don líne deiridh ná 9=9, a bhfuil ceart.
Ach tá deacrachtaí ann nuair a chuirtear x = \pi;. Anois tá *cos(x)*=-1 agus *sin(x)*=0. Ag cur na luachanna sin sa líne deiridh, faightear 2^2=4^2, nó 1=2. Tá sé go mór faoi cheilt anseo ach táimid ag tógaint fréamhacha cearnacha agus caithimid idirdhealú a dhéanamh idir an fhréamh dheimhneach agus an fhréamh dhiúltach.

## 1= -1


\begin{array}{ccc}
\sqrt{-1} &=& \sqrt{-1}\\
\sqrt{\frac{1}{-1}} &=& \sqrt{\frac{-1}{1}}\\
\frac{\sqrt{1}}{\sqrt{-1}} &=& \frac{\sqrt{-1}}{\sqrt{1}}\\
\sqrt{1} \, . \, \sqrt{1} &=& \sqrt{-1} \, . \, \sqrt{-1}\\
1&=&-1\\
\end{array}

Tá difear idir na rialacha do uimhreacha choimpléascacha agus do réaduimhreacha. Tá sé níos fearr i \! a úsáid in áit \sqrt{-1} agus i^2 \!= -1.

## Tagairtí
* *Riddles in Mathematics, Eugene P. Northrop, Penguin 1944*

Catagóir:Matamaitic
Breacán

:*Baineann an t-alt seo leis an éadach Albanach; má tá suim agat san éan, féach [[Breacán (éan)]].*
thumb|Breacáin
Is éadach olla é **breacán** (Gaeilge na hAlban: *breacan*, Béarla: *tartan*) a bhfuil patrún páircíneach air.

Baineann an breacán le hAlbain go háirithe. Déantar an filleadh beag Albanach as breacán, mar shampla.

Chuir an *Dress Act* (1746) cosc ar bhreacán in Albain.

## Tagairtí

Catagóir:Éadaí
Catagóir:Albain