open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gabháil Vel' d'Hiv

mion|Gabháil i bPáras
Tharla **Gabháil Vel' d'Hiv**' (**La Rafle du Vélodrome d'Hiver** nó **Fuadach na nGiúdach**) ar 16-17 Iúil 1942 i bPáras, le linn an Dara Cogadh Domhanda.  Ar 16ú Iúil, go moch ar maidin, gabhadh nach mór 13,152 Giúdach sa phríomhchathair. Ina measc, bhí 5,919 bean agus 4,115 páiste (an leanbh is óige 18 mí). Giúdaigh eachtrannacha ba ea iad an chuid is mó (dídeanaithe, lucht gan stát agus lucht iarrtha tearmainn ina measc),  

### Cúlra
Tuigtear gur ag Comhdháil Wannsee i mí Eanáir 1942 a cuireadh le chéile an modus operandi chun fáil réidh leis na Giúdaigh ar scála tionsclaíoch ar tugadh  an 'Réiteach Deireanach' air.

Chuaigh an scéal amach sa Fhrainc gur ghá na Giúdaigh a ghabháil agus a choinneáil in áiteanna faoi leith fad is a bhí na campaí báis á dtógáil.

Chreid an Maréchal Pétain, uachtarán rialtas Vichy, agus a phríomhaire, Pierre Laval, gur ghá 'mórghlanadh' a dhéanamh ar shochaí na Fraince. Chuir siad rompu, dá bhrí sin, an pobal Giúdach mar aon le dreamanna eile, ina measc na cumannaithe, an lucht siúil agus na máisiúin, a dhíbirt as an tír.

### Obráidí
Leagadh síos cuóta de 23,000 Giúdach don ruathar in Iúil 1942. 

Coinníodh na daoine seo sa Vélodrome d'Hiver, staidiam rásaí rothar, i lár Pháras féin - nó in ionaid choinneála eile - ar feadh tréimhse cúpla lá.  Scaipeadh iad ansin chuig campaí ar nós Drancy agus Beaune-la-Rollande taobh amuigh den chathair.mion|Cuimhneachán do na páistí, Páras

Bhí Páras faoi fhorghabháil na Naitsithe ag an am. Ach d'éagraigh an Rialtas Vichy an obráid  ó thús deireadh.

Léirigh státseirbhísigh Fhrancacha, ar nós Réné Bousquet i bPáras (i gceannas na bpóilíní ... feallmharaíodh é i 1993), díograis na Giúdaigh a thabhairt suas.

### Níos déanaí
Tugadh mór-ruathar eile faoin bpobal Giúdach i bPáras i mí Lúnasa na bliana céanna agus arís i mí Eanáir '44 i gceantar Bordeaux.

### Cuimhneachán
Ina uachtarán nuathofa ar an tír, ar 16 Iúil 1995, i Square des Martyrs du Vel d'Hiv i bPáras, thug Jacques Chirac caint ina ndéantar tagairt don "mhasla a tugadh do stair na Fraince agus dá traidisiúin" nuair a tugadh ordaithe díbeartha sa Fhrainc do na Giúdaigh le linn an Dara Cogadh Domhanda.

Is é *La Rafle* (*The Round-Up*) an chéad scannán Francach, sa bhliain 2010,  a léirígh go neamhbhalbh an bealach inar chomhoibrigh na húdaráis sa Fhrainc leis na Naitsithe chun na dlí the frith-Ghiúdacha a chur i bhfeidhm.

## Féach freisin

* An tUileloscadh
* Campa géibhinn Drancy
* Comhdháil Wannsee, 1942

## Tagairtí

Catagóir:1942
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:An tUileloscadh
Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:Stair na nGiúdach
Catagóir:Vichy na Fraince
Gerris lacustris

Is speiceas de scinnire locháin é ***Gerris lacustris***, ar a dtugtar scinnire locháin coiteann, a fhaightear ar fud na hEorpa.

## Cur síos
Bíonn tomhais éagsúla idir 8 mm  agus 10 mm ag na scinnirí locháin seo. Tá cruth a gcorp an-chaol agus fadaithe. Tá sé chos acu; tá an chéad péire gearr agus  ramhar agus tá an dá phéire eile tanaí agus fadaithe a úsáidtear chun bogadh thar dhromchla an uisce ar a dtugaimid "siúl ar uisce". Úsáidtear an chéad phéire cosa chun a chreiche a choinneáil, cuireann an péire láir an scinnire feadh dhromchla an uisce le gluaiseacht rámhaíochta nó léime, agus úsáidtear an péire cúil mar stiúracha. Tá corp iomlán *G. lacustris* lena n-áirítear a chosa clúdaithe le go leor ribí bídeacha a bhfuil sciath céir-chosúil orthu. Tá dath donn dorcha ar *G. lacustri*. Tá baill an bhéil an-láidir i gcomhair súraic, ar a dtugtar rostram nó gob. 

## Atáirgeadh
Is gnách go mbíonn baineannaigh *G. lacustris* i bhfad níos mó ná na fireannaigh agus tá an ráta táirgthe uibheacha teoranta ag an méid acmhainní bia atá ar fáil do na baineannaigh; dá mhéad bia atá ann is ea is mó uibheacha a leagann an baineannach. Tagann nascinnirí locháin  fásta chun cinn timpeall Aibreán agus Bealtaine. Is thart ar an am seo a leagann baineannaigh uibheacha nuair a théann na huibheacha faoi phróiseas a thógann thart ar 12 go 14 lá le forbairt sula mbíonn siad in ann gor. Ní gá go leanann goir na huibheacha nuair a bhíonn a bhforbairt críochnaithe; Braitheann goir go mór ar an teocht a fhaigheann an ubh ina timpeallacht. Tar éis goir, téann *G. lacustris* trí phróiseas forbartha eile ar a dtugtar meiteamorfóis anfhoirfe. Sa phróiseas seo, téann na larbhaí nó na nimfeacha ar aghaidh trí shraith folta arb iad céimeanna ar a dtugtar go bunúsach ionstáirí. Tá cúig ionstáir sa phróiseas forbartha, agus tá gach ceann acu de réir a chéile níos faide ná an ceann roimhe. Maireann an próiseas meiteamorfóise neamhiomlán de ghnáth thart ar 24 go 30 lá chun larbhaí a bheith ina n-ainmhí fásta. Fadaíonn fireannaigh *G. lacutris*  a chúplála i láthair fireannaigh eile toisc go bhfuil siad ag cosaint a bhaineannaigh ó chiapadh ó na fireannaigh eile. Fuarthas amach go mbíonn tionchar ag fireannaigh ar fhad na cúplála agus go mbíonn tionchar ag baineannaigh ar mhinicíocht na cúplála.
## Tagairtí

Catagóir:Gerridae
Catagóir:Hemiptera na hEorpa
Catagóir:Feithidí le cur síos orthu in 1758
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Séarlas I na hUngáire

Ba é **Séarlas I**, ar a dtugtar freisin **Séarlas Roibeard** (Ungáiris: *Károly Róbert*; Cróitis: *Karlo Robert*; Slóvaicis: *Karol Róbert*; 1288 – 16 Iúil 1342)  rí na hUngáire agus na Cróite ó 1308 go dtí a bhás i 1342.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 14ú haois
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Cróite
Catagóir:Ríthe na hUngáire
Julius agus Ethel Rosenberg

Saoránaigh Stáit Aontaithe Mheiriceá a ciontaíodh as spiaireacht ar son an Aontais Shóivéadaigh ab ea **Julius Rosenberg** (12 Bealtaine 1918 – 19 Meitheamh 1953) agus **Ethel Rosenberg** (née Greenglass; 28 Meán Fómhair 1915 – 19 Meitheamh 1953).

Catagóir:Básanna i 1953
An Tobar

Tá níos mó ná ciall amháin leis **An Tobar** nó *Tobar*:

* An Tobar, Contae Bhaile Átha Cliath
* An Tobar, Contae an Chláir
* An Tobar, Contae na Gaillimhe
* An Tobar, Contae Uíbh Fhailí

## Tagairtí
An Tobar (leabhar)

Is úrscéal Gaeilge simplí é ***An Tobar*** le Ruaidhrí Ó Báille atá lonnaithe i mBaile Átha Cliath, in Éirinn.

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalta Gaeilge
Catagóir:Úrscéalta Éireannacha
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1985
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1980idí
Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath - Campas Thiar Theas

Is coláiste breisoideachais tríú leibhéal é **Coláiste Breisoideachais Bhaile Formaid** ( nó *BCFE*) lonnaithe i mBaile Formaid i mBaile Átha Cliath.

Bunaíodh an coláiste i 1979 mar Senior College Ballyfermot agus tá forbairt mhór tar éis teacht ar an gcoláiste ó shin i leith.

Tá 39 cúrsa le fáil sa choláiste faoi réimse 9 Rannóg ina measc 2 chéim - Media Production Management (aitheanta ag Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath) agus Animation (aitheanta ag Ollscoil Dhún Dé). Tá roinnt cúrsaí BTEC agus QQI Leibhéal 5 ar fáil ann freisin.

Athraíodh ainm an choláiste go dtí  Ballyfermot College of Further Education (Coláiste Breisoideachais Bhaile Formaid / BCFE) sa bhliain 2000.

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* Ballyfermot College BCFE
* Tuairisc dátheangach Near FM & Raidió na Life ag Lá Oscailte an choláiste 2018

Catagóir:Oideachas aosach
Catagóir:Baile Formaid
Catagóir:Baile Átha Cliath
Capall tarraingthe

mion| Is capall mór trom é an capall tarraingthe atá oiriúnach d'obair feirme
[mion| Dhá chapall faoin g[céachta]]
Is éard is **capall tarraingthe** (nó **capall oibre**) ann ná capall mór trom a úsáidtear chun tascanna crua a dhéanamh, mar shampla treabhadh nó obair eile ar an bhfeirm. Tá roinnt pórtha ann, a bhfuil tréithe éagsúla acu, ach tá tréithe áirithe ag baint leo go léir: láidreacht, foighne, agus ceansacht. Dá bharr seo, bhí capaill tarraingthe fíor-riachtanach d'fheirmeoirí leis na glúnta sa ré réamhthionsclaíochta.

Is iomaí feidhm a bhaintear as capaill tarraingthe agus capaill tarraingthe de phór measctha, mar shampla feirmeoireacht, taispeántais capall, lománaíocht, agus caitheamh aimsire. Is minic a úsáidtear capaill tarraingthe sa chrosphórú, go háirithe le pórtha éadroma marcaíochta ar nós na gcapall folaíochta. Cé go n-úsáidtear an chuid is mó de chapaill tarraingthe le haghaidh tiomána, is féidir iad a mharcaíocht freisin, agus tá roinnt de na pórtha níos éadroime an-chumasach faoi dhiallait.

## Tréithe
Tá capaill tarraingthe so-aitheanta mar gheall ar an airde mhór agus téagar maith atá iontu. Go ginearálta, bíonn guaillí níos dírí acu, rud a tháirgeann gluaiseacht níos dírí agus cruth atá an-oiriúnach don tarraingt. Bíonn droim gearr leathan agus ceathrúna deiridh cumhachtach acu, arís an-oiriúnach don tarraingt. Ina theannta sin, is gnách go mbíonn cnámha troma ag na capaill tarraingthe, agus clúmh fada timpeall na gcrúb.   Tá leathaghaidh dhíreach nó “srón Rómhánach” ag go leor acu. Bíonn siad idir sé agus naoi lámha déag ar airde (.i. idir 163 agus 193 cm), agus idir 650 agus 900 kg.

Is dócha gurbh é capall síreach darbh ainm Sampson (“Mammoth” níos déanaí), a rugadh sa bhliain 1846, an capall is mó sa stair. Bhí sé 21.2 lámha (218 cm) in airde ag a dhronnóg, agus measadh go raibh a bhuaicmheáchan thart ar 1524 kg.
Catagóir:Capaill
Catagóir:Feirmeoireacht
Ríocht na Cróite-Slavóine

Bhí Ríocht na Cróite-Slavóine (Cróitis: *Kraljevina Hrvatska i Slavonija*; Ungáiris: *Horvát-Szlavónország nó Horvát–Szlavón Királyság*; Gearmáinis Ostarach: *Königreich Kroatien Kroatien und Slawonien*) in ainm is a bheith ina ríocht féinrialaitheach agus ina náisiún polaitiúil ar leith, sainmhínithe go bunreachtúil laistigh den Impireacht Ostra-Ungárach. Cruthaíodh é sa bhliain 1868 trí ríochtaí na Cróite agus na Slavóine a chumasc tar éis  Socraíocht na Cróite-Ungáire de 1868. Bhí baint aici le Ríocht na hUngáire laistigh den dé-stát Ostra-Ungárach, agus í laistigh de Thailte Choróin Stiabhna, ar a dtugtar *Transleithania* freisin. Cé gur bronnadh neamhspleáchas inmheánach leathan ar an gCróit le “gnéithe náisiúnta”, i ndáiríre, ba bheag smacht a bhí ag an gCróit ar phríomhcheisteanna ar nós cánachais agus saincheisteanna míleata agus chuir an Ungáir srianta nach raibh aon fháilte roimpu uirthi. Tagraíodh di go hinmheánach go hoifigiúil mar 'Ríocht Trí-aonta na Cróite, Slavóine agus Dalmáite',  ar a dtugtar freisin go simplí mar 'An Ríocht Trí-aonta', agus bhí éilimh ar An Dalmáit, a bhí á riaradh ar leithligh ag 'Cisleithania na hOstaire' .  Rinneadh an chathair Rijeka, tar éis díospóid faoi alt i Socraíocht 1868, ar a dtugtar 'An tAguisín Rijeka', ina *corpus separatum* agus bhí sé faoi úinéireacht dhlíthiúil na hUngáire, ach á riaradh ag an gCróit agus ag an Ungáir araon.
## Tagairtí

Catagóir:An Chróit
Catagóir:An Ostair-Ungáir
Catagóir:Ríochtaí
École nationale des chartes

Is ollscoil í **École nationale des chartes** atá suite i bPáras na Fraince. Bunaíodh í sa bhliain 1821.

## Tagairtí

## Naisc
* Láithreán Gréasáin chartes.psl.eu

Catagóir:Páras
Catagóir:Ollscoileanna sa Fhrainc
John Eastman

Is dlíodóir Meiriceánach é **John Charles Eastman** (21 Aibreán, 1960)  ) agus an stiúrthóir a bhunaigh an *Centre for Constitutional Jurisprudence*, gnólacht dlí chun leas an phobail, atá cleamhnaithe leis an mheitheal mhachnaimh choimeádach an  'Claremont Institute'. Is iar-ollamh agus déan é i Chapman University School of Law. Níor éirigh leis feidhmiú mar Phoblachtánach don 34ú ceantar comhdhála i gCalifornia i 1990, agus d'oifig an Ard-Aighne California in 2010. Is iar-chléireach dlí é le Breitheamh na Cúirte Uachtaraí Clarence Thomas .

Bhí Eastman ina rannpháirtí lárnach sna hiarrachtaí toghchán uachtaránachta na Stát Aontaithe 2020 a chur ar ceal. Le linn iarrachtaí deiridh an Uachtaráin Donald Trump roimh dheimhniú bua an Choláiste Toghcháin Joe Biden, mhol Eastman go míchruinn don Leas-Uachtarán Mike Pence ag cruinniú san Oval Office, an 5 Eanáir, 2021, go raibh an t-údarás bunreachtúil ag Pence bac a chur ar an deimhniú.   Níor ghlac Pence le hargóint Eastman áfach. Sheol Eastman plean gníomhaíochta sé phointe freisin chuig an seanadóir Poblachtach Mike Lee le haghaidh Pence chun na toghthóirí a chaitheamh amach as seacht stát chun Trump a choinneáil i gcumhacht, rud a dhiúltaigh Lee. Ar an 6 Eanáir, 2021, chuir Eastman óráid i láthair ag an Teach Bán Trump Railí a tháinig roimh ionsaí Capitol na Stát Aontaithe 2021 .   

D’áitigh Eastman ansin ar an Leas-Uachtarán Pence an tAcht um Chomháireamh Toghcháin *([[:en:Electoral_Count_Act|Electoral Count Act]]*) a shárú chun moill a chur ar dheimhniú an toghcháin. via abhcóide dlí Pence Greg Jacob, a d'fhreagair trí thagairt a dhéanamh do Eastman mar "serpent in the ear of the president of the United States" . An 13 Eanáir, 2021, d’éirigh Eastman as a phost in Ollscoil Chapman, tar éis na conspóide a chruthaigh sé nuair a labhair sé ag Railí Trump. An 28 Márta, 2022, dúirt an breitheamh feidearálach David O. Carter go raibh Eastman, in éineacht le Trump, níos dóichí ná a mhalairt, freagracht as  "dishonestly conspired to obstruct the joint session of Congress on Jan. 6, 2021".   

I mí Lúnasa 2020, d'fhoilsigh Newsweek op - ed ag Eastman ag ceistiú incháilitheacht Kamala Harris don oifig mar iarrthóir leas - uachtaránachta 2020. Dhearbhaigh sé nach bhféadfadh sí a bheith ina saoránach ó dhúchas de chuid na SA, in ainneoin gur rugadh í i Oakland, California..

An 19 Nollaig, 2022, ainmníodh Eastman agus Trump go poiblí le linn éisteacht an Choiste 6ú Eanáir, ar an teilifís, go raibh siad ina measc siúd a raibh an coiste ag iarraidh a bheith cúisithe as ionsaí an Chaipeatóil ar 6 Eanáir, 2021.
## Oideachas
Bhain Eastman céim amach as Ardscoil Lewisville i gceantar Dallas agus fuair sé a bhunchéim ó Ollscoil Dallas. Thuill sé Dochtúireach san Dhlí-eolaíochta amach ansin ó Scoil Dlí Ollscoil Chicago, agus Dochtúireach san Fhealsúnachta Rialtais ó Scoil Chéimithe Claremont. Le linn a chuid ama sa scoil dlí, d'oibrigh Eastman ar an iris an *University of Chicago Law Review*.

## Naisc sheachtracha
*US investigators zone in on Trump election-plot lawyer John Eastman
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Mothaitheacht

mion| Cat i meon aigne ceanúil, le TW Wood (1872).
Is í an **mhothaitheacht**  an cumas chun mothúcháin agus braistintí a bhrath. Cheap fealsúna an focal ** (mothú) ar dtús sna 1630í don choincheap 'bheith ábalta rud a mhothú' chun idirdhealú a dhéanamh idir é agus an cumas chun smaoineamh.  I bhfealsúnacht an Iarthair ar na saolta seo, is í an cumas chun braistintí a mhothú. I reiligiúin éagsúla na hÁise, baineadh úsáid as an bhfocal " mothaitheacht"  chun coincheapa éagsúla a aistriú. I bhficsean eolaíochta, úsáidtear an focal "mothaitheacht" uaireanta go hidirmhalartaithe le "''sapience''", "féinfheasacht", nó "comhfhiosacht".

Déanann scríbhneoirí áirithe idirdhealú idir an cumas chun mothúcháin a bhrath, mar shampla solas nó pian, agus an cumas mothúcháin a bhrath, mar shampla grá nó fulaingt. Tugtar *qualia* ar an bhfeasacht suibiachtúil ar eispéiris ag duine comhfhiosach i bhfealsúnacht an Iarthair.
## Tagairtí

Catagóir:Eitic ainmhithe
Catagóir:Cearta ainmhithe
Catagóir:Staidéir meabhrach
Catagóir:Pearsanúlacht
Catagóir:Fealsúnacht aigne
Catagóir:Taithí shuibiachtúil
Sléibhte Adirondack

Is sléibhte in oirthuaisceart Stáit Nua-Eabhrac iad na **Sléibhte Adirondack**.

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na Stát Aontaithe
Catagóir:Tíreolaíocht Nua-Eabhrac (stát SAM)‎
Ospidéal Ghort na Silíní

Is ospidéal poiblí lonnaithe i mBaile Formaid i mBaile Átha Cliath é **Ospidéal Ghort na Silíní** (English: *Cherry Orchard Hospital*).

Osclaíodh an t-ospidéal i 1953. Osclaíodh Ionad Seirbhísí Meabhairshláinte do Leanaí agus d'Ógánaigh san ospidéal in 2013.

## Féach freisin

* Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte

Catagóir:Seirbhísí sláinte
Catagóir:Ospidéil i gContae Bhaile Átha Cliath
Ospidéal Réigiúnach an Mhuilinn Chearr

Is ospidéal poiblí é **Ospidéal Réigiúnach an Mhuilinn Chearr** (English: *Regional Hospital Mullingar*) atá lonnaithe sa Mhuileann gCearr i gCo. na hIarmhí. Déanann *Grúpa Ospidéal Oirthear na hÉireann* (Ireland East Hospital Group) bainistiú air.

Osclaíodh an t-ospidéal mar *Westmeath County Hospital* / *Ospidéal Chontae na hIarmhí* ar 27 Aibreáin 1936. Ina dhiaidh seo bhí sé ainmnithe *General Hospital, Mullingar* / *Ospidéal Ginearálta, An Muileann gCearr*.

Tá caidreamh oideachasúil ag an ospidéal le UCD agus Coláiste Ríoga na Máinlianna in Éirinn (RCSI) agus tá naisc acadúla ag an ospidéal le hOllscoil Teicneolaíochta TUS Bhaile Átha Luain agus Ollscoil na hÉireann, Gaillimh freisin.

Tá 210 leaba san ospidéal.

## Féach freisin

* Coláiste Ríoga na Máinleá in Éirinn
* Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* https://www.hse.ie/eng/services/list/3/acutehospitals/hospitals/regional-hospital-mullingar/  Leathanach Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte FSS / HSE faoi hOspidéal Réigiúnach an Mhuilinn Chearr (As Béarla)
* https://www.iehg.ie/regional-hospital-mullingar  Leathanach An Grúpa Ospidéal Oirthear na hÉireann faoin ospidéal (As Béarla)
* https://www.rcsi.com/dublin/ Coláiste Ríoga na Máinleá in Éirinn / RCSI Ireland

Catagóir:Seirbhísí sláinte
Máine Tethbae

Mac mar dhea le Niall Naoighiallach ba ea **Máine Tethbae**.  Bhí ceantar a mhuintir, Cineál Mhaine, suite in iardheisceart ríocht Theafa (*Tethba*), ar bhruacha thoir Loch Rí.

Is dócha ámh gurbh é Máine Mór féin é sinsear Cineál Mhaine.  Tráth dá raibh, shíneadh a ríocht Uí Mhaine ón nGaillimh taobh thoir agus thuaidh de , deisceart Ros Comáin agus thar an Sionainn sna críocha * Cuircni, Calraige, [[Delbna]] Bethra* agus Cineál Mhaine féin isteach.  Nuair a tháinig Uí Néill an Deiscirt chun cinn sa cheantar, tugadh dá rítheaghlach bréag-ghinealach Uí Néill.  Bhí Cineál Mháine ina ríocht chumhachtach neamhspleách aisti féin le roinnt aoiseanna as sin amach.

## Féach freisin
* Uí Dhuibhgeannain
* Máine Mór

## Foinsí
* Francis John Byrne, "Irish Kings and High Kings", Baile Átha Cliath, 1973.

## Tagairtí

Catagóir:Connachta
Andrew Muir

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Andrew Muir** (). Rugadh é ar 9 Iúil 1976. Is ball den Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann é. Is Comhalta den Tionól Reachtach é don Dún Thuaidh, ó Nollaig 2019 ar aghaidh .

## Saol pearsanta
Is fear aerach é .

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil

 
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Fir aeracha
Catagóir:Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Alan Chambers

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Alan Chambers** (). Rugadh é ar 15 Deireadh Fómhair 1947 i mBéal Feirste. Is ball den Pháirtí Aontachtach Uladh é. Is Comhalta den Tionól Reachtach é don Dún Thuaidh, ó 2016 ar aghaidh .

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Fir
Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh
Dora Sigerson Shorter

B'fhile agus dealbhóir Éireannach í **Dora Maria Sigerson Shorter** (16 Lúnasa 1866 – 6 Eanáir 1918)  a scríobh faoin ainm **Dora Sigerson Shorter** tar éis a bheith pósta sa bhliain 1895.

## Saol
Rugadh í i mBaile Átha Cliath, Éire. Is é Seóirse Sigerson, máinlia agus scríbhneoir, a athair agus is í Hester Varian, scríbhneoir eile, a máthair. Bhí ceathrar sa chlann agus ba ise an duine is sine. D'úsáidtí a teach teaghlaigh, 3 Sráid an Chláraigh, mar áit chruinnithe d’ealaíontóirí agus scríbhneoirí, áit ar bhuail Dora le daoine tábhachtacha le linn na hathbheochana liteartha Gaeilge a bhí ag teacht chun cinn ag an am. D’fhreastail sí ar Scoil Ealaíne Bhaile Átha Cliath, áit a raibh WB Yeats ina comhscoláire. Ba phearsa lárnach í le hAthbheochan Liteartha na hÉireann, agus is iomaí cnuasach filíochta a d’fhoilsigh sí ó 1893 i leith. Scríbhneoir ab ea a deirfiúr Hester Sigerson Piatt freisin. I measc a cairde bhí scríbhneoirí agus filí, Katharine Tynan, Rose Kavanagh agus Alice Furlong. 

Sa bhliain 1895 phós sí Clement King Shorter, iriseoir Sasanach agus léirmheastóir liteartha. Bhí cónaí orthu le chéile i Londain, go dtí gur bhásaigh sí nuair a bhí sí 51 d'aois de bharr cúiseanna nár nochtadh.  Scríobh a cara Katharine Tynan i sceitse beathaisnéise gur ‘briseadh croí a thug an bás’ mar gheall ar bhásuithe 1916.

## Rogha Foilseacháin

* ''The Fairy Changeling and Other Poems'' Londain & Nua-Eabhrac: John Lane 1897.
* ''The Story and Song of Black Roderick'' Londain: Alexander Moring 1906.
* *The Collected Poems of Dora Sigerson Shorter*; le réamhrá ó George Meredith. Londain: Hodder & Stoughton, 1907.
* *New Poems*. Baile Átha Cliath & Londain: Maunsel, 1912 (3ú eagrán., 1921).
* *Madge Linsey, and other poems*. Baile Átha Cliath & Londain: Maunsel, 1913.[mion|Uaigh Dora Sigerson Shorter i [Reilig Ghlas Naíon|Reilig Glas Naíon]]

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Básanna i 1918
Catagóir:Daoine a rugadh i 1866
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Filí na hÉireann
Cat coille Ioruach

Is cineál cait é an **cat coille Ioruach** a bhfuil dá shraith fionnaidh an-fhada air, agus tóir orthu sa Chríoch Lochlann agus san Fhrainc. Is cat náisiúnta na hIorua é. Ní chuireann uisce isteach orthu. Is féidir leo fanacht an-te sa gheimhreadh (in aeráidí fuara) mar gheall ar an bhfionnadh fada atá acu.

Catagóir:Cait
Borgward

Monaróir gluaisteán a bhí lonnaithe i mBremen na Gearmáine ab ea **Borgward**. Bhunaigh Karl Borgward (1890–1963) an comhlacht sna 1920idí. Tháirg an chuideachta ceithre bhranda gluaisteán a díoladh le custaiméirí idirnáisiúnta éagsúla: *Borgward*, *Hansa*, *Goliath*, agus *Lloyd*. Bhí an *Isabella* i measc na scothbhrandaí is coitianta sa Ghearmáin sna 1950idí, agus chuir an *Alexander/Lloyd 600* feithicil inacmhainne ar fáil do thomhaltóirí den lucht oibre. Chuir an chuideachta deireadh le hoibríochtaí sa bhliain 1961 tar éis imeachtaí dócmhainneachta conspóideacha.

Rinneadh an branda athbheochan sa 21ú haois faoin ainm *Borgward Group AG*, cuideachta atá lonnaithe in Stuttgart agus a chuireann gluaisteáin atá déanta sa tSín ar an margadh.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Oifigiúil 

Catagóir:Comhlachtaí
Catagóir:Brandaí Carranna
CLG Naomh Lomáin

Is club Cumann Lúthchleas Gael lonnaithe sa Mhuileann gCearr i gCo. na hIarmhí é **CLG Naomh Lomáin** (English: *St. Loman's GAA*). Tá an club lonnaithe ar an mBóthar Dhealbhna sa bhaile.

## Honóracha

* **Craobhchomórtais Shinsir Chontae na hIarmhí sa Pheil**

1948, 1961, 1963, 2013, 2015, 2016, 2017, 2020

* **Craobh Sinsear Iomána na hIarmhí**

1924

## Imreoirí aitheanta

* Mick Carley
* Paddy Flanagan
* John Heslin
* Ronan O'Toole
* Paul Sharry
* Phil Smyth
Cloacina

mion|Fothrach na scríne in ómós do Véineas-Cloacina
Ba í **Cloacina** dia pátrúin na Cloaca Maxima sa tSean-Róimh.

## Tagairtí

Catagóir:Déithe Rómhánacha
Gabháil Chríost (Caravaggio)

Is pictiúr clúiteach de chuid Caravaggio é **Gabháil Chríost** nó **Críost Á Ghabháil** (*Presa di Cristo nell'orto nó Cattura di Cristo*), atá le fáil i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann i mBailte Átha Cliath.  Tá luach thar luach air.
mion|clé
mion|clé|''Gabháil Chríost''  le Durer, 1511

### Stair
[mion|clé|Cóip in [Odesa, a raibh damáiste déanta dó]]
Rinne Caravaggio í a phéinteáil sa bhliain 1602.

Tháinig saineolaí - Sergio Benedetti (fostaithe ag Gailearaí Náisiúnta na hÉireann  ag an am) - ar an phictiúr de thaisme sa bhliain 1990,agus é i lochta tí de chuid Ord na nÍosánach ar Shráid Líosain i mBaile Átha Cliath.  Bhí dearmad déanta ag an ord agus ag gach aon duine eile de. Tá an pictiúr ar taispeáint anois sa dánlann.

### Scéal
Airbheartaíonn an phéinteáil seo le réalachas lom agus braistint greamaitheach de dhráma daonna an uair ina tógtar Críost mar phríosúnach, i ndiaidh brathadóireacht Iúdás.

### Stíl
Briseann an t-ealaíontóir go radacach ó thraidisiúin an tseansaoil trí léirmhíniú nua agus bunúsach a ofráil ar scéal an tSoiscéil. Tá an spás mórthimpeall ar na bhfigiúirí fad trícheathrúnach maolcheannach, agus táthar tar éis sonraí coimhthíocha a sheachaint, ag dianú ár dtaithí den radharc.

Déanann an comhdhéanamh uile – a shoilsiú agus socrú na bhfigiúirí – ár n-aird a dhíriú ar fhigiúr Íosa. I measc anord agus foréigean, tá sé cruachásach, ach géilleann sé gan frithsheasmhacht dá chinniúint. 

Tá an radharc suite i solas na gealaí, frithchaite i lonracht de chathéide an tsaighdiúra. Tá lóchrann lag ag figiúr i bhfad i dtreo an taobh dheas – is féinphortráid í seo den ealaíontóir, inaitheanta ag a thréithe dóisceanta.

## Féach freisin

* Caravaggio

## Tagairtí

Catagóir:Pictiúir
Catagóir:1602
Catagóir:Caravaggio
Catagóir:Íosa Críost
Catagóir:Dánlann Náisiúnta na hÉireann
Liosta na ngás

mion| Ocsaigin leachtach fiuchta
Is **liosta é seo de gháis** ar dálaí caighdeánacha, rud a chiallaíonn substaintí a  nó a fhiuchann nó a néalaíonn ag 25 nó faoi bhun 25&nbsp;°C agus ag 1&nbsp;brú atmaisféarach agus go bhfuil siad réasúnta cobhsaí

## Liosta
Déantar an liosta seo a shórtáil de réir fiuchphointe na ngás in ord ardaitheach, ach is féidir é a shórtáil ar luachanna éagsúla. tagraíonn "fo" agus "tríarach" don néalphointe agus don tríphointe, a thugtar i gcás substainte a néalaíonn ag 1&nbsp;brú atmaisféarach; agran íon"dian" do dhianscaoileadh . ciallaíonn "~" cothrom le.

Catagóir:Gáis
Coiste Gnóthaí Poiblí Iosrael Mheiriceá

Is grúpa stocaireachta é **Coiste Gnóthaí Poiblí Iosrael Mheiriceá** (**CGPIM**) (Béarla:*American Israel Public Affairs Committee* (*AIPAC*)) a mholann beartais ar son Iosrael do Chomhdháil na Stát Aontaithe agus don Bhrainse  Feidhmiúcháin . Is í Betsy Berns Korn uachtarán reatha an CGPIM. 

Ar cheann de roinnt eagraíochtaí brústocaireachta atá ar son Iosrael sna Stáit Aontaithe, deir an CGPIM go bhfuil os cionn 100,000 ball aige, 17 oifig réigiúnach, agus “líon mór deontóirí”.  Thug an t-ionadaí Brad Sherman (D - California) le fios go raibh an CGPIM "the single most important organization in promoting the U.S.-Israel alliance."  Ina theannta sin, tugadh le fios go raibh an eagraíocht ar cheann de na grúpaí brústocaireachta is cumhachtaí sna Stáit Aontaithe.
## Naisc sheachtracha
*Pro-Israel hardliners spend millions to transform Democratic primaries
## Tagairtí
Catagóir:Caidreamh idir Iosrael agus na Stáit Aontaithe
Catagóir:Eagraíochtaí brústocaireachta sna Stáit Aontaithe

Catagóir:Coistí
Catagóir:Rialtas Feidearálach na Stát Aontaithe
Féilíneach

I dtéarmaí ginearálta, is éard is brí leis an bhfocal **féilíneach** ná ball ar bith d'fhine na gcat (*[[Felidae]]*), leis na fofhinte *[[Pantherinae]]* (leoin, tíogair, srl.) agus *[[Felinae]]* (cait bhaile, síotaí, lincsí, srl.) san áireamh. Ach de réir nósmhaireacht na tacsanomaíochta, is baill den fhofhine *Felinae* amháin atá i gceist.

Catagóir:Cait
Catagóir:Tacsanomaíocht
Notonecta

Géineas feithidí uisceacha is ea **Notonecta** san fhine Notonectidae, fofhine Notonectinae. Is feithidí feoiliteacha iad. 

* *Notonecta borealis*
* *[[Bádóir|Notonecta glauca]]*
* *Notonecta hoffmann*
* *Notonecta tásca*
* *Notonecta inslithe*
* *Notonecta irorata*
* *Notonecta kirbyi*
* *Notonecta lobata*
* *Notonecta gealaí*
* *Notonecta maculata*
* *Notonecta marmorea*
* *Notonecta meridionalis*
* *Notonecta montezuma*
* *Notonecta obliqua*
* *Notonecta ochrothoe*
* *Notonecta pallidula*
* *Notonecta petrunkevitchi*
* *Notonecta raleighi*
* *Notonecta repanda*
* *Cluichí lámhachóirí Notonecta*
* *Notonecta spinosa*
* *Clónna nótaí*
* *Notonecta undulata*
* *Notonecta unifascata*
* *Notonecta viridis*
## Tagairtí


Catagóir:Notonectidae
The Protomen

Is banna rac-cheoil Meiriceánach iad **The Protomen** ar fearr aithne orthu as albaim choincheapa bunaithe ar an tsraith físchluichí *Mega Man.* Is tagairtí do scannáin phopchultúir, teidil amhrán, agus carachtair ficseanúla an chuid is mó dá gcuid ainmneacha stáitse. Tugann baill an ghrúpa “scéalaithe” orthu féin, agus deir siad go gcruthaíonn siad “fabhalscéal roc is rolla”.

Céimithe de chuid an chláir taifeadta in Ollscoil Stáit Tennessee Láir an chuid is mó den ghrúpa, agus bhunaíodar an banna chun taifeadtaí a dhéanamh mar chuid den obair ollscoile. Bhí a gcéad léiriú beo i mí Aibreáin 2004. Bhí céimeanna bainte amach ag formhór an bhanna faoi 2005, agus bhog siad go Nashville.

## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2003
Buamáil Docklands (1996)

Ar 9 Feabhra 1996. phléasc buama leath-thonna i gceantar Docklands (South Quay, Canary Wharf) i Londain, buama a rinne damáiste 170 milliún punt do lárionad airgeadais na cathrach agus a mharaigh beirt;  gortaíodh timpeall 250 .
clé|mion|South Quay DLR, 2013

### Cúlra
clé|mion|Ford Cargo
Ní raibh dhá bhliain imithe ó shíniú an tsosa chogaidh, nuair a chuir an tIRA ar ceal é  ar 9 Feabhra 1996 ()sheol siad teachtaireacht chuig RTÉ timpeall 6pm ar an lá sin).

mion|clé|Plaic inniu

Bhí Sinn Féin den tuairim go raibh teipthe ar an sos cogaidh, toisc nach raibh Rialtas na Ríochta Aontaithe na comhchainteanna síochána a oscailt do na Poblachtánaigh sula ndíchoimisiúnódh an tIRA a chuid arm.

### Imeachtaí
Thug an tIRA rabhadh ag 5.30pm.  Phléasc an buama ag 7.01pm. 

Gabhadh James McArdle agus Bernard McGinn i mí Aibreáin. Ligeadh saoir iad sa bhliain 2000.

D'fhógair an tIRA sos comhraic eile i mí Iúil 1997.

## Féach freisin

* Buamáil Mhanchain (1996)
* Comhaontú Aoine an Chéasta

## Tagairtí

Catagóir:1996
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Stair Londan
Géag láimhe

In éineacht leis an crios guailleach, cruthaíonn **an ghéag láimhe**, an ghéag uachtarach (*membrum superius*), ar a dtugtar an foirceann uachtarach freisin. Cumascann an dá chuid ina chéile i réigiún na gualainne agus na hascaille. Ós rud é go bhfuil na géaga, murab ionann agus an crios guailleach, soghluaiste go héasca, tugtar na foircinn uachtaracha shaora orthu freisin (*pars libera membri superioris*). Is cuid den ghéag í an lámh. 
## Tagairtí

Catagóir:Anatamaíocht na géaga uachtair
Catagóir: Córas cnámharlaigh
Ciara Ferguson

Is polaiteoir de chuid Sinn Féin i dTuaisceart Éireann í **Ciara Ferguson** (). Rugadh í ar 21 Meán Fómhair 1971. Is Comhalta den Tionól Reachtach í don Fheabhal, ó 2021 ar aghaidh.

## Saol pearsanta
Tá sí pósta le Eamon Ferguson. Tá triúr páistí acu.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Mná Éireannacha
Stormontgate, 2002

[mion|[Denis Donaldson]]
Cuireadh Feidhmeannacht Thuaisceart Éireann  agus Tionól Thuaisceart Éireann ar fionraí sa bhliain 2002, nuair a tháinig chun solais go raibh fáinne spiaireachta ag an IRA taobh istigh d'oifig Shinn Féin, an scannal **Stormontgate**. B'é an gníomhaire dúbailte Donncha Mac Dónaill, nó Denis Donaldson, a thosaigh an fháinne seo, mar a fuarthas amach ní ba dhéanaí.

Feallmharaíodh Donaldson ar 4 Aibreán 2006 sna Gleannta.  Thángthas ar a chorp i dteach saoire sna Gleannta ina raibh sé ina chónaí le cúpla mí i ndiaidh dó ráiteas a léamh ar RTÉ inar admhaigh sé gur sceithire a bhí ann. 

## Féach freisin

* Donncha Mac Dónaill

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Catagóir:2002
Catagóir:Scannail Pholaitiúla in Éirinn
Omertà

Cód tosta agus cód onóra agus iompair is ea ******, ó Dheisceart na hIodáile a chuireann béim ar thábhacht an chiúnais i bhfianaise cheistiúcháin ag údaráis nó coimhthígh; neamh-chomhoibriú le húdaráis, leis an rialtas, nó le daoine seachtracha, go háirithe le linn imscrúduithe coiriúla; agus neamhaird d'aon turas a dhéanamh agus trí chur isteach ar ghníomhaíochtaí mídhleathacha daoine eile a sheachaint (.i. gan dul i dteagmháil le orfheidhmiú an dlí nó leis na húdaráis nuair is eol do dhuine, finné nó fiú íospartach coireanna áirithe). Cheapadh agus tá sé fós coitianta i nDeisceart na hIodáile, áit a bhfuil go leor gadaíochta nó eagraíochtaí coiriúla de chineál an Mhaifia (cosúil le **', [[Cosa Nostra|''Cosa Nostra'']], **', **' agus **' ) gnóthach ann le fada. Tá cóid chosúla fréamhaithe go domhain freisin i réimsí eile den Mheánmhuir, lena n-áirítear Málta, an Chréit sa Ghréig,  agus an Chorsaic, a bhfuil cultúr stairiúil coitianta nó comhchosúil ag gach ceann acu le Deisceart na hIodáile.

Is coitianta i gciorcail choiriúla é frithbheartaíocht in aghaidh faisnéiseoirí, áit a gcuirtear síos orthu go minic le téarmaí ar nós "francaigh" nó "brathadóirí".
## Tagairtí

Catagóir:Maifia Meiriceánach
Catagóir:Cóid iompair
Catagóir:Stair an 'Ndrangheta
Catagóir:Stair na Camorra san Iodáil
Catagóir:Stair an Mhaifia  Sicileach
Catagóir:Iodáilis sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Focail agus frásaí Iodáilise
Catagóir:Téarmaíocht na coireachta eagraithe
Catagóir:Rúnda
Catagóir:Ciúnas
Alex Easton

Is polaiteoir aontachtach é **Alex Easton**. Rugadh é ar 19 Bealtaine 1969. Is Comhalta den Tionól Reachtach é don Dún Thuaidh, ó 2003 ar aghaidh . Is iarbhall den Pháirtí Aontachtach Daonlathach é. 

Sheas Easton mar aontachtach neamhspleách sa Toghcheantar An Dúin Thuaidh. Fuair sé tacaíocht ón TUV agus ón DUP (a sheas i leataobh le súil go mbainfí an suíochán ar ais).

San Olltoghchán 2024 sa Dún Thuaidh fuair Easton an ceann is fearr ar Stephen Farry ó Pháirtí na Comhghuaillíochta. (B'é an t-aontachtaí Alex Easton an t-aon iarrthóir neamhspleách a toghadh i dTÉ in 2024).

## Saol pearsanta
Is Fear Buí agus Anglacánach é.

## Féach freisin

* Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe
Catagóir:An Dún Thuaidh (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Denis Donaldson

Iarbhall den IRA a bhí i **Denis Donaldson**, nó **Donncha Mac Dónaill** (1950 – 4 Aibreán 2006) a d’iompaigh ina sceithire don MI5, an feidhmeannach ba shinsearaí de chuid na Sealadach – idir IRA agus Shinn Féin – a bhí ina bhrathadóir.

Iarchime i bPríosún na Ceise Fada a bhí ann agus cara leis an stailceoir ocrais Bobby Sands. Iarbhall den IRA agus iarchomhairleoir sinsearach i Sinn Féin in Stormont ab ea Donaldson, agus thart ar 55 bliain d'aois a bhí sé nuair a feallmharaíodh é.

## Saol
Chaith sé seal i gCarcair na Ceise Fada sna 1970idí.

Sheas Donaldson i dtoghchán Westminster do Shinn Féin sa bhliain 1983. D’oibrigh sé mar riarthóir an pháirtí i dTionól Stormont ó lár na 1990idí.

Maíonn lucht faisnéise gurb é príomhról Donaldson tionchar a imirt ar phoblachtánaithe chun iad a bhogadh i dtreo na síochána sna 1990idí.

Dúirt an feisire Parlaiminte Jeffrey Donaldson ón DUP go bhfuil seisean beo inniu, a bhuíochas do ghníomhaire a thug foláireamh dó faoi ionsaí a bhí beartaithe air. 

Ghabh an PSNI in 2002 é as a bheith ina bhall de bhuíon spiairí poblachtacha. Ach tháinig sé chun solais ina dhiaidh sin nach raibh sa ruathar a thug na póilíní ar oifigí Shinn Féin ach iarracht lena stádas mar phoblachtach sinsearach a dhaingniú agus a ról mar sceithire a cheilt.

### Feallmharú
Dúirt Uachtarán Shinn Féin Gerry Adams i mí na Nollag na bliana 2005 gur sceithire a bhí i Donaldson a bhí ag tabhairt eolais don PSNI agus don MI5.  Labhairt Donaldson  ag preasócáid i mBaile Átha Cliath ar an 16 Nollaig 2005 agus d'admhaigh sé  go raibh sé ag obair ar son na bpóilíní sa Tuaisceart agus MI5 na Breataine le breis agus 20 bliain roimhe sin. 

Chuaigh Donaldson i bhfolach i nDún na nGall agus is ann a bhí sé nuair a tháinig iriseoirí air sna seachtainí sular maraíodh é.

Feallmharaíodh Donaldson ar 4 Aibreán 2006 sna Gleannta.  Thángthas ar chorp Donaldson i dteach saoire ina raibh sé ina chónaí le cúpla mí i ndiaidh dó ráiteas a léamh ar RTÉ inar admhaigh sé gur sceithire a bhí ann.

Cuireadh an locht ar dtús ar an IRA Sealadach as an dúnmharú ach ghlac an Fíor-IRA freagracht trí bliana i ndiaidh a bháis.

## Cóir
Ar an 30 Márta 2026, tugadh Antoin Duffy (49 bliain d'aois) as an mBráid, Cionn Caslach, i gCo Dhún na nGall  os comhair na Cúirte Coiriúla Speisialta agus é cúisithe i ndúnmharú Donaldson.  Eiseachadadh Duffy as Albain in agus ghabh na Gardaí é ag Aeradróm Mhic Easmainn i mBaile Dhónaill de bhun barántais a eisíodh ina leith in 2019.   Chomh maith leis an dúnmharú, bhí Antoin Duffy cúisithe

* i ngránghunna a bheith ina sheilbh aige sa Dúchoraidh lá an mharaithe agus rún aige beatha a chur i mbaol
* in iarracht a dhéanamh ar fhear 28 bliain d'aois, Liam Copeland McGinley, a dhúnmharú i Mín na bPoll i gCo Dhún na nGall ar an 19 Samhain 2007.

## Féach freisin

* Stormontgate, 2002

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Catagóir:Básanna in 2006
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Fir
Catagóir:Spiairí
Catagóir:Baill den IRA Sealadach
Catagóir:Fíor-IRA
Pádraig Delargy

Is múinteoir agus polaiteoir de chuid Sinn Féin i dTuaisceart Éireann é **Pádraig Delargy** ().  Is Comhalta den Tionól Reachtach é don Fheabhal, ó 2021 ar aghaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Fir
Crios guailleach

Is é **an crios guailleach** nó a**n crios brollaigh** an tsraith cnámha sa cnámharlach aipindiceach, a nascann leis an ghéag láimhe ar gach taobh. I ndaoine, cuimsíonn sé an dealrachán agus an slinneán; sna speicis sin le trí chnámha sa ghualainn, tá sé comhdhéanta den dealrachán, den slinneán, agus an coracóideach. Níl ach an slinneán ag roinnt speiceas mamach (mar an madra agus an capall).
Catagóir:Córas cnámharlaigh
Catagóir:Anatamaíocht na géaga uachtair
Cos dhaonna

Is í **an chos dhaonna**, de réir bhrí ghinearálta an fhocail,  ná an ghéag íochtarach iomlán   den chorp daonna, lena n-áirítear an chos, cnámh na leise agus fiú an cromán nó réigiún an mháis. Mar sin féin, ní thagraíonn an sainmhíniú san anatamaíocht dhaonna ach amháin don chuid den ghéag íochtair a shíneann ó na glúine go dtí an rúitín, ar a dtugtar an **crus**   nó, go háirithe in úsáid neamhtheicniúil, an lorga.  Úsáidtear cosa le haghaidh seasaimh, agus réimse gníomhaíochtaí fóillíochta mar rince, agus is cuid shuntasach de mhais an duine é. Is gnách go mbíonn tulchlaonadhcromáin agus uillinneacha glúnníos mó ag cosa baineanna, ach bíonn faid na bhféimear agus na dtibianna níos giorra ná iad siúd atá ag fir.
## Tagairtí

Catagóir:luail ainmhithe
Catagóir:Anatamaíocht na géige íochtaraí
Catagóir: Córas cnámharlaigh
Baile nan Gàidheal (iarsmalann)

Is iarsmalann "bheo" amuigh faoin aer é **Baile nan Gàidheal** (; seanainm: **An Clachan Gàidhealach**) i Sandy, Ceap Breatainn, Ceanada. Tá sé suite i 17 heicteár talún ar chladach Loch Bras d’Or i gcroílár Cheap Bhreatainn.

## Naisc sheachtracha
* Leathanach ar Facebook

## Tagairtí

Catagóir:Ceanada
Catagóir:Albain Nua
Loch Bras d’Or

Is loch mór uisce é **Loch Bras d'Or** i lár Oileán Cheap Breatainn, Ceanada .
## Tagairtí

Catagóir:Inbhir Cheanada
Catagóir:Lochanna na hAlban Nua
Catagóir:Lochanna saileacha Cheanada
Catagóir:Tírghnéithe Chontae Inbhir Nis, Albain Nua
Catagóir:Tírghnéithe Chontae Richmond, Albain Nua
QQI

Is gníomhaireacht stáit neamhspleách é **QQI** (Béarla: **Quality and Qualifications Ireland**; Gaeilge: **Dearbhú Cáilíochta agus Cáilíochtaí Éireann**) atá freagrach as cáilíocht, ionracas agus clú den chóras breisoideachais agus ardoideachais in Éirinn a chur chun cinn.

Tá siad freagrach as dearbhú cáilíochta seachtrach a dhéanamh ar bhreisoideachas agus ardoideachas agus oiliúint i bPoblacht na hÉireann.

Déanann siad cláir a bhailíochtú, dámhachtainí a bhronnadh agus is siadsan atá freagrach as an gCreat Náisiúnta Cáilíochtaí (CNC) a chur chun cinn, a chothabháil, a fhorbairt agus a athbhreithniú.

Ina theannta sin, cuireann siad an pobal ar an eolas maidir le cáilíocht na gclár agus na gcáilíochtaí oideachais agus oiliúna, agus cuireann siad comhairle ar an Aire Breisoideachais agus Ardoideachais maidir le beartas náisiúnta i dtaobh dearbhú cáilíochta agus breisiú an oideachais agus na hoiliúna in Éirinn.

Bunaíodh QQI in 2012 tar éis teacht le chéile idir *an tÚdarás Náisiúnta Cáilíochtaí na hÉireann*, *Comhairle na nDámhachtainí Breisoideachais agus Oiliúna / FETAC*, *Comhairle na nDámhachtainí Ardoideachais agus Oiliúna / HETAC* agus *Bord Feabhais Ollscoileanna na hÉireann*.

## Naisc Sheachtracha
Quality and Qualifications Ireland / QQI

Catagóir:Oideachas in Éirinn
INSEAD

Is ollscoil í **INSEAD** atá suite i bPáras na Fraince. Bunaíodh í sa bhliain 1957.

## Tagairtí

## Naisc
* Láithreán Gréasáin insead.edu

Catagóir:Páras
Catagóir:Ollscoileanna sa Fhrainc
Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain, Iúil 2021

mion|Palace Pier, Sasana
Ar 19 Iúil 2021, d’eisigh Met Éireann a chéad Rabhadh Ardteochta riamh, ag comhairliú don phobal a bheith cúramach sa teas.  D'eisigh Met Éireann rabhadh buí agus tugadh le fios go bhféadfadh daoine leochaileacha a bheith i mbaol.

Níor tharla sé seo riamh cheana. Mar gheall ar bhac ardbhrú agus aermhais trópaiceach na mór-roinne d'éirigh an aimsir níos teo, agus bhí foláireamh eisithe, nach bhfacthas riamh cheana, ag Oifig na hAimsire  maidir le "teochtaí thar an gcoitiantacht". Agus b'ait a chruinne a bhí a tuar.
mion|ar foscadh faoin ndroichead

### Éire
Idir 19-23 Iúil 2021, shroich ar a laghad deich stáisiún aimsire ar fud na hÉireann 'coinníollacha tonnta teasa', cláraíodh teochtaí 25°C ar a laghad ar feadh 5 lá nó níos mó as a chéile. Agus an aimsir níos teo agus níos tirime ná mar is iondúil in Éirinn, bhí an teocht idir 25C agus 31C i rith an lae ar 19-23 Iúil 2021, a bhuíochas do chrios ardbhrú ón iardheisceart. 
mion|caoirigh ar foscadh
Bhí sé thar a bheith té thar oíche chomh maith (idir 15 agus 23 céim san oíche). Bhí an céad ‘Oíche Thrópaiceach’ ag Éirinn le 20 bliain ag Réadlann Dhairbhre i gCiarraí, áit nár thit an teocht thar oíche faoi 20°C. 

Shocraigh Tuaisceart Éireann taifead nua don teocht is airde, le 31.3°C bainte amach i gCaisleán na Deirge, Co. Thír Eoghain agus i gCo. Ard Mhacha ar 21 agus 22 Iúil.

Bhí Uisce Éireann ag iarraidh ar dhaoine a bheith spárálach leis an uisce ó tharla nach bhfuil aon bháisteach á tuar.

### Sasana
Chuir oifig na haimsire i Sasana rabhadh teasa amach agus teocht chomh hard le 35 céim Celsius á tuar. 
## Féach freisin

* Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain, 2023
* Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain, 2022

* Athrú aeráide in Éirinn
* Téamh domhanda
* Tonn teasa
* Teagmhais aimsire

## Tagairtí

Catagóir:2021
Catagóir:Téamh domhanda
Catagóir:Timpeallacht na hÉireann
Catagóir:Aeráid na hÉireann
Catagóir:Tonnta teasa
Catagóir:Teagmhais aimsire in Éirinn
Oíche thrópaiceach

mion|'Codladh' le Eugène Carrière, 1890
Scáth-theocht an aeir os cionn 20°C ar feadh na hoíche, in Éirinn agus sa Bhreatain, is ea **'Oíche Thrópaiceach**'.

### In Éirinn
Is annamh a bhíonn oícheanta trópaiceacha in Éirinn. Níor tharla siad ach timpeall 6 huaire sa taifead digiteach.

Tharla an chéad ‘Oíche Thrópaiceach’ in Éirinn sa 21ú haois ar 20/21 Iúil 2021, nuair nár thug Réadlann Dhairbhre, Co. Chiarraí aon teocht faoi 20.5°C faoi deara.

## Féach freisin

* Téamh domhanda
* Tonn teasa
* Teagmhais aimsire
* Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain, Iúil 2021

## Tagairtí

Catagóir:Téamh domhanda
Catagóir:Aimsir
Catagóir:Tonnta teasa
Catagóir:Codladh
Catagóir:Oíche
Mark H. Durkan

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Mark Henry Durkan** (). Rugadh é ar 3 Márta 1978 i nDoire. Is ball de Pháirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre é. Is Comhalta den Tionól Reachtach é don Fheabhal, ó 2011 ar aghaidh.

## Saol pearsanta
Tá sé pósta le Anne Carlin. Tá beirt pháistí acu. Tá siad ina gcónaí i Srath na Feabhail. Is nia le Mark Durkan é.

## Tagairtí

 
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Fir
Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre
Catagóir:Sóisialaithe Éireannacha
Bonneagar Iompair Éireann

Is gníomhaireacht stáit in Éirinn í **Bonneagar Iompair Éireann (BIÉ)** atá ag plé le bonneagar bóithre agus iompar poiblí. Bunaíodh in 2015 í trí chumasc idir an tÚdarás um Bóithre Náisiúnta agus an Ghníomhaireacht um Fháil Iarnród.

Is é BIÉ an “Ghníomhaireacht Urraíochta” do MetroLink Átha Cliath. Is í an Ghníomhaireacht Urraíochta an príomhchomhlacht atá freagrach as an tionscadal a ullmhú, a bhainistiú agus a sheachadadh. 

## Féach freisin

* Meitreo Átha Cliath

## Naisc sheachtracha
* Suíomh gréasáin

## Tagairtí

Catagóir:Rialtas na hÉireann
Catagóir:Iompar in Éirinn
Catagóir:Iompar poiblí
Ardfheis

Is é ***ardfheis*** an t-ainm a úsáideann go leor páirtithe polaitíochta in Éirinn ar a gcomhthionól bliantúil náisiúnta. Ba é Conradh na Gaeilge a d'úsáid an téarma i dtús báire, ag deireadh na 19ú haoise.

## Úsáid
I measc na bpáirtithe a úsáideann an téarma *Ardfheis*, tá:

* Fine Gael 
* Fianna Fáil
* Sinn Féin
* Éirígí
* Comhaontas Glas
* Sinn Féin Poblachtach 
* An Páirtí Náisiúnta 
* Páirtí na nOibrithe 
* Aontú 

I dTuaisceart Éireann, níl an téarma úsáidte ag Páirtí Sóisialach Daonlathach an Lucht Oibre, ná ag na páirtithe sin nach bhfuil dearcadh náisiúnach acu, mar shampla Pháirtí na Chomhghuaillíochta, Páirtí Aontachtach Uladh agus an Páirtí Aontachtach Daonlathach.

I bPoblacht na hÉireann, ní úsáideann Páirtí an Lucht Oibre, an Páirtí Cumannach, Dlúthpháirtíocht – Pobal Roimh Bhrabús ná na Daonlathaithe Sóisialta an téarma *ardfheis*.

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na hÉireann
Gary Middleton

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Gary Middleton**. Rugadh é ar 20 Meitheamh 1990 sa Baile Nua, Contae Dhoire. Is ball den Pháirtí Aontachtach Daonlathach é. Is Comhalta den Tionól Reachtach é don Fheabhal, ó 2015 ar aghaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:An Feabhal (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Braiteog

[mion| [Cudal|Cugal le 2 bhraiteog agus 8 ghéag]]
Sa zó-eolaíocht, is orgán solúbtha, soghluaiste agus fadaithe é **braiteog** a bhíonn i láthair i roinnt speiceas ainmhithe, inveirteabraigh a bhformhór. San anatamaíocht ainmhithe, tarlaíonn braiteoga i bpéire amháin nó níos mó de ghnáth. Ó thaobh na hanatamaíochta de, oibríonn braiteoga ainmhithe cosúil le hidreastait mhatáin go príomha. Úsáidtear an chuid is mó de na braiteoga le haghaidh  greamaithe agus cothaithe. Orgáin chéadfacha is ea go leor acu, roinnt acu a ghlacann le teagmháil, radharc, nó le boladh nó blas bianna nó bagairtí áirithe. Samplaí de bhraiteoga den sórt sin is ea na hadharcáin súile a bhíonn ag cineálacha éagsúla seilidí. Tá feidhmeanna céadfacha agus láimhsithe ag roinnt cineálacha braiteog.

Tá braiteog cosúil le ciorras, ach is orgán é ciorras nach mbíonn neart, méid, solúbthacht nó íogaireacht na braiteoge ann de ghnáth. Tá ciorrais ag nátalas, ach tá braiteoga ag scuid.
## Tagairtí

Catagóir:Anatamaíocht ainmhithe
Catagóir:Moirfeolaíocht ainmhithe