open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Seiricíoch

Treibh de chuid na Meiriceánach Dúchasach iad na **Seiricígh** (/ˈtʃɛrəkiː/; Seiricis : ᎠᏂᏴᏫᏯᎢ, rómánaithe: Aniyvwiyaʔi, nó Seiricis: ᏣᎳᎩ, rómánaithe: Tsalagi). Tá sé ar cheann de na treibheanna is mó sa tír agus fréamhacha stairiúla acu in iardheisceart North Carolina, oirdheisceart Tennessee, iarthar South Carolina, oirthuaisceart Georgia agus oirthuaisceart Alabama. 

Tá tuairim amháin ann - ó chuntas béaloidis le fírinne - a dhearbhaíonn gur tháinig na Seiricígh aduaidh ó réigiún na Lochanna Móra, áit ina raibh pobail Iorócuacha eile lonnaithe. Tá scoláirí an lae inniu den tuairim go síolraíonn an treibh ón réigiún Apaláiseach.

Agus an 19ú haois ann, bhí na Seiricígh ar cheann den Chúig Treibh “Sibhialaithe”, ós rud é agus go raibheadar ag dul i mbun feirmeoireachta agus a bheith seasta in aon áit amháin. Bhí cuid bheag de chultúr agus teicneolaíocht na nEorpach ag dul go mór i gcion orthu chomh maith.

Sa lá atá inniu ann, aithnítear trí threibh Seiricíocha: ceann oirthear i North Carolina, ceann aontaithe Keetoowah in Oklahama agus an Náisiún Seiricíoch in Oklahoma. Tá ceanncheathrú acu i dTahlequah, Oklahoma. 

Tá an teanga Seiricis mar chuid den ghrúpa Iorócuach.

Catagóir:Alabama
Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá
Catagóir:Carolina Thuaidh
Catagóir:Georgia
Catagóir:Grúpaí eitneacha i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Oklahoma
Mainistir Liath

Is baile suite i gContae an Dúin í **Mainistir Liath**.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae an Dúin
Tulaigh Lis

Is baile suite i gContae an Dúin í **Tulaigh Lis**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae an Dúin
Héctor Camacho

Dornálaí Pórtó Ríceach, a bhí ina churadh domhanda, ab ea **Héctor Camacho Matías** (24 Bealtaine 1962 – 24 Samhain 2012). Tá aithne air mar *Macho Camacho*.

Catagóir:Dornálaithe
Catagóir:Básanna in 2012
Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Seahill

Is baile suite i gContae an Dúin é **Seahill**. Níl aon ainm Gaeilge ar fáil ar logainm.ie.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae an Dúin
Taubaté

Cathair sa Bhrasaíl is ea **Taubaté**. Tagann ainm na cathrach ó focail Tupi Tauba (Baile) + Yate (Ard). Tá Taubaté suite in oirdheisceart na tíre i stát São Paulo. Tá breis is 270,000 duine ina gcónaí ann.

Catagóir:Cathracha sa Bhrasaíl
Nancy Price

Ba bhan-aisteoir, scríbhneoir agus stiúrthóir drámaí Sasanach í **Nancy Price** a rugadh ar 3 Feabhra 1880 agus a fuair bás ar an 31 Márta 1970. 

D’oibrigh sí san amharclann agus scannán, agus bhí sí ina stiúrthóir amharclainne freisin. Thosaigh sí ag obair i gcnuasach amharclann roimh obair i Londain, agus ina dhiaidh sin, ar an teilifís. Chomh maith leis sin, thosaigh sí ag obair i dtáirgeadh amharclann, agus a chabhraigh chun an “Amharclann na Dhaoine” (nó *“The People’s Theatre”* i mBéarla). I gcéimeanna níos déanaí dá gairme, thosaigh Nancy Price ag scríobh níos minice freisin.

Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1880
Catagóir:Básanna i 1970
Droim Mór

Is baile beag margaidh i gContae an Dúin, Cúige Uladh é **an Droim Mór** (Béarla:*Dromore*). Tá sé 19 míle siar ó dheas de Bhéal Feirste, ar an bhóthar A1 Béal Feirste go Baile Átha Cliath. Bhí daonra de 6,395 duine aige i nDaonáireamh na bliana 2021 agus tá sé i gComhairle Buirge Ard Mhacha, Droichead na Banna agus Creag Abhann.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae an Dúin
Catagóir:Bailte le ardeaglaisí in Éirinn
Cill Ó Laoch

Is sráidbhaile agus paróiste sibhialta i gContae an Dúin, in Ultaibh é **Cill Ó Laoch**. Bhí 2,483 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2001. Rugadh Sir Hans Sloane, lia agus bailitheoir leabhar, rudaí ón dúlra agus seanrudaí corra, ar an mbaile sa bhliain 1660.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae an Dúin
An Bhoirinn, Contae an Dúin

Sráidbhaile i gContae an Dúin, in Éirinn, is ea **An Bhoirinn** (Béarla: Burren). Tá sé cóngarach don Iúr agus don Phointe. Tá an ** suite sa bhaile ag bun na mBeanna Boirche.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae an Dúin
Leithinis na hArda

Is leithinis i gContae an Dúin í **Leithinis na hArda** nó **An Aird**.

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Contae an Dúin
Rathad Iarainn nan Eilean

deas|250px|thumb|Rathad Iarainn nan Eilean
Is iarnród suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd é **Rathad Iarainn nan Eilean**. 

Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Dùn Ad

Is dún suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd na hAlban é **Dùn Ad**.

## Tagairtí
 

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Suffolk

Is contae i Sasana é **Suffolk** atá suite in oirthear na tíre. 

## Bailte

* Aldeburgh
* Beccles, Brandon, Bungay, Bury St Edmunds
* Clare
* Dommoc
* Eye
* Felixstowe, Framlingham
* Hadleigh, Halesworth, Haverhill
* Ipswich
* Kesgrave
* Leiston, Lowestoft
* Mildenhall
* Needham Market
* Newmarket
* Orford
* Saxmundham, Southwold, Stowmarket, Sudbury
* Woodbridge

## Nithe is díol spéise do thurasóirí

* Ardeaglais St Edmundsbury 
* Caisleán Hedingham
* Ickworth House
* Leiston Abbey
* Portman Road
* Somerleyton Hall

Catagóir:Contaetha i Sasana
Catagóir:Sasana
Catagóir:Suffolk
An Tráicia

Is ceantar suite i nGréig é **an Tráicia**.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na Gréige
Dùnan Amhlaidh

Is adhlacadh ciste suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd na hAlban é **Dùnan Amhlaidh**. 

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Garbh Eileach

Is oileán suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban, é **Garbh Eileach**.

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
An Mhacadóin Ghréagach

Is ceantar suite i nGréig é **Mhacadóin Ghréagach**.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na Gréige
Catagóir:An Mhacadóin Ghréagach
An Choraint

Is cathair suite sa Ghréig í **an Choraint**.

## Féach freisin
*An tSean-Choraint

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha na Sean-Ghréige
Catagóir:Cathracha san Eoraip a bhfuil calafoirt
Catagóir:Tíreolaíocht na Gréige
Deilfe

Is láithreán seandálaíochta agus baile nua-aimseartha sa Ghréig í **Deilfe**, ar spor thiar theas den Chnoc Parnásas i nGleann na bhFóciseach. De réir miotas clasaiceach na Sean-Ghréige (510-323 RC), creideadh gur roghnaigh Séas suíomh Dheilfe, nuair a mar an t-ionad a bhí ag "Maimeo na Cruinne" (Ge, Gaea, nó Gaia). Chuir sé dhá iolar ag eitilt ó na foircinn thoir agus thiar, agus ar an áit ar thrasnaigh siad os cionn Dheilfe fuarthas an omphalos (ὀμφαλός), nó imleacán Gaia.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Deilfe
Catagóir:Cathracha na Sean-Ghréige
Catagóir:Tearmainn na Sean-Ghréige
Catagóir:Oracail chlasaiceacha
Catagóir:Teampaill Apalló
Catagóir:Láithreáin Oidhreachta Domhanda sa Ghréig
Derbyshire

Is contae i Sasana é **Derbyshire** atá suite in oirthear na tíre. Is é Derby an príomhbhaile sa chontae. Bhí 1,018,438 duine ina gcónaí i nDerbyshire sa bhliain 2011.

## Bailte

* Alfreton, Ashbourne
* Bakewell, Barrow Hill and Whittington, Belper, Bolsover, Buxton
* Castleton, Chapel-en-le-Frith, Chesterfield, Clay Cross
* Darley Dale, Dronfield, Dronfield Woodhouse
* Eckington
* Fairfield
* Glossop
* Hadfield, Heanor
* Ilkeston
* Killamarsh
* Langley Mill, Long Eaton
* Matlock, Melbourne
* Netherthorpe, New Mills
* Over Woodhouse
* Ripley
* Sandiacre, Shallcross, Shirebrook, Staveley, Swadlincote
* Whaley Bridge, Wirksworth

## Nithe is díol spéise do thurasóirí
* Arbor Low, All Saints Church
* Chatsworth House, Calke Abbey, Creswell Crags, Caisleán Bolsover
* Hardwick Hall
* Músaem agus Gailearaí Ealaíne Derby
* Peak District
* Stanage Edge
* White Peak

Catagóir:Contaetha i Sasana
Catagóir:Sasana
Catagóir:Derbyshire
Achadh an Iúir

Is baile suite i gContae an Chabháin é **Achadh an Iúir**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae an Chabháin
An Mhuir Iónach

Is muir í **an Mhuir Iónach** atá suite idir an Ghréig agus an Iodáil. 

## Tagairtí

Catagóir:Mara
Catagóir:An Ghréig
Catagóir:An Albáin
Na hOileáin Dhóideacanacha

Is oileánra atá suite amach ó chósta na Tuirce in oirdheisceart na Mara Aeigéiche iad **na hOileáin Dhóideacanacha**. Is cuid den Ghréig na hoileáin. Sa bhliain 2005 bhí cónaí ar 200,452 duine ar na hoileáin. Is é Ródas príomhchathair na n-oileán.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Ghréagacha
Cilldeighilt

thumb|300px|right|Trí chineál cilldeighilte
Is éard is **cilldeighilt** ann ná an próiseas trína roinntear máthairchill ina dhá nó níos mó mac-cheall. De ghnáth, bíonn an chilldeighilt ina cuid bheag de thimthriall cille níos mó. Tugtar *[[miotóis]]* ar an chineál cilldeighilte seo sna heocaróit, rud a fhágann mac-chill atá in ann í féin a dheighilt arís. Tugtar *[[Déscoilteadh (bitheolaíocht)|déscoilteadh]]* ar an saghas cilldeighilte comhfhreagrach sna prócaróit. Tugtar *[[méóis]]* ar an gcineál eile cilldeighilte, a fhaightear sna heocaróit amháin, ina gclaochlaíonn an chill go buan chuig gaiméit agus ní scoiltear arís í go dtí go mbeidh sí toirchithe. Go díreach sula ndeighltear an mháthairchill, déanann sí macasamhlú ADN.

## Tagairtí

Catagóir:Timthriall cille
Catagóir:Próisis cheallach
Catagóir:Teilimírí
Zichyújfalu

Sráidbhaile is ea **Zichyújfalu** atá suite in aice le Székesfehérvár san Ungáir. Rinneadh an chéad tagairt scríofa dó sa bhliain 1239.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Zichyújfalu  – www.velenceitonal.hu

Catagóir:An Ungáir
Géin

[thumb|270px|Léiríonn an stíl-léaráid seo géin i ndáil le samhail an héilics dhúbailte d' [ADN agus le chrómasóm (ar dheis). Tá an crómasóim X-chruthach, toisc go bhfuil sé ag deighilt intróin, sé sin, réigiúin a bhíonn ar fáil go minic i ngéinte eocaróit agus a bhaintear sa phróiseas géinspladhsála (tar éis an ADN a bheith athscríofa go dtí ARN): Ní bhíonn na hecsóin freagrach ach as ionchódú na próitéine. Lipéidíonn an léaráid seo réigiún de 50 nó mar sin bonn mar ghéinte. I ndáiríre, bíonn an chuid is mó géin ina chéadta uair níos mó.]]

Is éard is **géin** ann ná an t-aonad móilíneach oidhreachtúlacht d'orgánach bheo. Tugtar an t-ainm seo ar ar roinnt píosaí de ADN agus ARN a chódaíonn le haghaidh polaipeiptíde nó le haghaidh slabhra ARN ar a bhfuil feidhm aige san orgánach. Bíonn an duine beo ag brath i gcónaí ar ghéinte, toisc go mbíonn siad freagrach as gach próitéin agus slabhra feighmiúl d'ARN. Coinníonn géinte an t-eolas a bhíonn ag teastáil le haghaidh chealla agus tréithe géiniteacha an orgánaigh a thógáil agus a chothabháil agus le haghaidh tréith oidhreachtúil a thabhairt do ghlúin eile. Bíonn géinte go leor ag gach orgánach a bhfreagraíonn do thréithe bitheolaíochta éagsúla, roinnt acu a bhíonn díreach infheicthe, mar shampla dath súile nó líon géaga, agus cuid acu nach mbíonn, mar shampla cineál fola, méadú ar riosca le haghaidh galair ar leith, nó na mílte próiseas bunúsach bithcheimiceach a chuimsíonn an bheatha.

## Féach Freisin

* Géineolaíocht

Géinte
Catagóir:Chlónáil
Catagóir:Bitheolaíocht mhóilíneach
Catagóir:Aonaid anailíse moirfeolaí
Catagóir:Aonaid anailíse moirfeolaí
Catagóir:Géineolaíocht
Corlach

Is baile suite i gContae an Chabháin í **Corlach**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Chabháin
An Cnoc Rua

Is baile é **an Cnoc Rua** atá suite i gContae an Chabháin

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae an Chabháin
Radharc

Próiseas in orgánaigh chun samhail inmheánach a chruthú den chomhshaol seachtrach mar thoradh ar na patrúin solais a bhíonn ar fáil dóibh. Tá sé bunúsach go mbíonn glacadóir solasíogair ar fáil chuige. Bíonn an-chuid fótaghlacadóirí ag na hainmhithe arda (timpeall 230 milliún i súil amháin ag an duine) is iad leata amach chun dromchla fótaghlacadóra — an reitine — a dhéanamh. Má bhíonn gá le rud níos casta ná brath garbh an tsolais, bíonn gá leis an íomhá, samhail eagraithe ar an reitine d'eagar spásúil na réad sa chomhshaol. Tarchuirtear an t-eolas ionchuir ón reitine ar feadh na milliún snáithín den néaróg optach suas go dtí an choirtéis cúlphlaice, an chéad réigiún san inchinn a láimhseálann eolas mar gheall ar an bhfís. De réir a chéile tá ár dtuiscint ag feabhsú ar conas a ionchódaíonn an inchinn airíonna amhairc cosúil le dath, imill is gluaisne, ach mar sin féin, níl a fhios mórán fós mar gheall ar conas a bhaineann an inchinn ciall is aithint réad as na hairíonna seo. 

## Tagairtí


Catagóir:Céadfaí
Éisteacht

Is céadfa an **éisteacht** ar féidir leis eolas faoin timpeallacht a fháil trí fhuaimeanna inchloiste a bhrath agus a thuiscint chun freagairt chuí a dhéanamh orthu, agus staidéar ar an gcumas seo. Cuimsíonn sí raon speisialtachtaí, ag brath ar an saghas fuaime atá i gceist (mar shampla, aireachtáil ceoil, nó urlabhra), an teoiric is na modhanna a úsáidtear (mar shampla, sícfhuaimeolaíocht, sícfhisic éisteachta), agus airíonna difriúla an chumais seo (mar shampla, logánú fuaime, aireachtáil airde).

Is é an cluas an ball a braitheann an fhuaim. Is é an bodhaire an míchumas éisteachta.
Dé gnáth, is féidir le daoine minicíochtaí fuaime idir 20 Hz agus 20,000 Hz a bhrath.

Éisteacht
Catagóir:Céadfaí
An Damhshraith

Is baile suite i gContae an Chabháin é **an Damhshraith**.
clé|250px|thumb|An Damhshraith

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae an Chabháin
Núicléitíd

Is éard is **núicléitíd** ann ná móilíní bitheolaíochta a mhúnlaíonn bloic thógála na n-aigéad núicléach (an t-aigéad dí-ocsairibeanúicléasach nó ADN agus t-aigéad ribeanúicléasach nó ARN) agus a fhreastalaíonn mar iompróirí phacáistí fuinnimh laistigh den chill (trífhosfáit adanóisín nó TPA). I bhfoirm na dtrífhosfáit núicléisíd ,trífhosfáit adanóisín nó TFA,trífhosfáit guanóisín nó TFG, trífhosfáit cítidín nó TFC agus trífhosfáit úiridín nó TFÚ), imríonn na núicléitídí róil lárnacha sa mheitibileacht. Ina theannta sin, glacann na núicléitídí páirt i gcillchomharthaíocht (cGMP agus CAMP), agus bíonn siad a ionchorprú igcomhfhachtóirí tábhachtacha sna frithghníomhuithe einsímeacha (m.sh. comheinsím A, dénúicléitíd adainín flaivine nó DAF, monanúicléitíd adainín flaivin nó MAF, dénúicléitíd adainín nicitíonaimíde nó DAN, agus fosfáit dénúicléitíd adainín nicitíonaimíde + nó FDAN+).
thumb|700px|Ghnéithe struchtúrtha de chomhdhamhnaí na n-aigéad núicléasach coiteann. "Núicléitídí" is ea na comhdhúile marcáilte '' monafosfáit núicléisid'', '' defhosfáit núicléisid'' agus '' trífhosfáit núicléisid''.

Catagóir:Géineolaíocht
Léim an Mhadaidh

Is baile suite i gContae Dhoire é **Léim an Mhadaidh**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Dhoire
Machaire Fíolta

Is baile atá suite i gContae Dhoire é **Machaire Fíolta**.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Dhoire
Allt Mhic Dhuibhleacháin

Is baile é **Allt Mhic Dhuibhleacháin** (*Alt na nGealbhán* go minic) atá suite i gContae Dhoire.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Dhoire
Ard Tí Cheallaigh

Is baile suite i gContae Dhoire é **Ard Tí Cheallaigh** nó **Ard Uí Cheallaigh**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Dhoire
An tArd Mór

Is baile suite i gContae Dhoire é **an tArd Mór**. De réir Dhaonáireamh 2001 tá daonra de 210 ann.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Dhoire
Crómasóm

thumb|300px|Cur síos ar struchtúr an chrómasóim.
Is éard is **crómasóm** ann saghas pacáiste géiniteach atá le fáil i gcealla. Is éard atá istigh ann aigéad dí-ocsairibeanúicléasach (ADN) (DNA), próitéiní agus RNA. Déanann na próitéiní feidhmeanna ADN a rialú. 

Tá faisnéis ghéiniteach an orgánaigh ionchódaithe san ADN crómasómach. Tá roinnt speiceas ann a bhfuil plasmaidí nó eilimintí géiniteacha eile iontu.

Is mór an difríocht idir crómasóim in orgánaigh dhifriúla. D'fhéadfadh cruth ciorclach nó líneach a bheith orthu agus iad déanta de 100,000 núicléitíd ar a laghad ina slabhra fada. Crómasóim líneacha mhóra a bhíonn sna cealla eocarótacha (cealla núicléatacha) agus crómasóim chiorclacha níos lú a bhíonn sna cealla prócarótacha (cealla gan núicléas), cé go mbíonn eisceachtaí go leor bainteach leis an riail seo. Chomh maith leis sin, is féidir cineálacha éagsúla crómasóm a bheith ann; mar shampla, bíonn a gcuid crómasóm beag féin ag miteacoindrí sna chuid is mó de na eocaróit agus de chlóraplaist phlandaí.

Sna heocaróit bíonn próitéiní freagrach as na crómasóim núicléacha a phacáistiú i struchtúr comhdhlúite a dtugtar crómaitin air.

Ligeann sé seo do na móilíní an-fhada ADN a bheith feistithe istigh sa chill-núicléas. Ní hionann struchtúr na gcrómasóm agus na cromatine i rith an timthrialla chille. Is iad na crómasóim na haonaid riachtanacha i gcomhair na cilldeighilte, agus caithfidh siad bheith macasamhlaithe, roinnte agus curtha ar aghaidh, go rathúil, chuig a gcuid mac-cheall, ionas go gcinnteofar an éagsúlacht ghéiniteach agus go mairfí a sleachta. Is féidir crómasóim a bheith ann i riocht dúbailte nó dídhúbailte. Is i bhfoirm snáitheanna líneacha amháin a bhíonn na crómasóim dhídhúbailte, cé go mbíonn dhá chóip chomhionanna (ar a dtugtar crómaitidí) nasctha ag ceintrimír sna crómasóim dhúbailte.
thumb|300px|.

De thoradh ar dlúthú na gcrómasóm dídhúbailte le linn miotóise agus méóise a fhaightear an struchtúr clasaiceach 'ceithre ghéag' (sa phictiúr ar dheis). Imríonn an athchuingir chrómasómach ról ríthábhachtach san éagsúlacht ghéiniteach. Má tá na struchtúir ionramháilte go mícheart, trí phróisis ar a dtugtar éagobhsaíocht chrómasómach agus trasghluaiseacht chrómasómach, féadfaidh an chill catastróf mhiotóiseach a fhulaingt agus bás a fháil, nó d'fhéadfadh sé, gan choinne, an apaptóis a seachaint, lena dtagtar dul chun cinn na hailse.
Nioclás Tóibín (amhránaí)

Amhránaí sean-nóis ab ea **Nioclás Tóibín** a saolaíodh i mBaile an Raghallaigh, Gaeltacht na Rinne, Contae Phort Láirge ar an 5 Feabhra, 1928 agus a fuair bás ar an 19 Meán Fómhair, 1994. Nuair a bhí sé ina fhear óg b'éigean dó aghaidh a thabhairt ar an mBreatain Mhór ar thóir oibre, ach i ndiaidh filleadh abhaile dó sa bhliain 1960 chuaigh sé le ceoltóireacht agus le hamhránaíocht mar shlí bheatha. Bhí sé ina veidhleadóir freisin.

Ba iad na múinteoirí i mBunscoil na Rinne, Pilib Ó Foghludha agus Úna Parks, a mhúscail suim Niocláis óig sa cheol. Uncail dó ab ea an scríbhneoir Nioclás Tóibín, agus ba mhinic a chanadh sé na ceolta céanna a foilsíodh sa *Duanaire Déiseach*, leabhar iarbháis leis an uncail.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Sean Nòs Beo: Nioclás Tóibín

Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Básanna i 1994
Catagóir:Daoine as Contae Phort Láirge
Nioclás Tóibín (scríbhneoir)

Scríbhneoir agus aistritheoir Gaeilge ó na Déise ab ea **Nioclás Tóibín** a saolaíodh i nGaeltacht na Rinne, Contae Phort Láirge, 28 Samhain 1890 agus a d'éag ar an 21 Iúil 1966. D'fhoghlaim sé léamh agus scríobh na teanga ó Phádraig Ó Cadhla, timire de chuid Chonradh na Gaeilge a bhí i gceannas ar dhream foghlaimeoirí a tháinig chun na Rinne nuair a bhí Nioclás timpeall ar dhá bhliain déag d'aois. Chuir sé saint i bhfoghlaim agus nuair a cuireadh Coláiste na Rinne ar bun, bhí Nioclás ar an gcéad duine a fuair meánoideachas ansin agus, b'fhéidir, ar an gcéad duine riamh a fuair meánoideachas nua-aimseartha as Gaeilge.

Ina fhear óg dó bhí sé ina oide cúnta i Mainistir Fhear Maí. Ina dhiaidh sin bhain sé amach dintiúirí an mhúinteora ó choláiste i mBaile Átha Cliath. Níor chaith sé ach bliain ag múineadh scoile, agus ina dhiaidh sin chuaigh sé ag timireacht don Chonradh. Sa bhliain 1922 phós sé a bhean, Siobhán Jennings, agus rinne sé iarracht post múinteora a fháil arís. B'éigean dó dul i mbunn pinn go lánaimseartha nuair nach bhfuair sé an post a bhí geallta dó. Bhí sé ar na daoine ba bhisiúla ag scríbhneoireacht i nGaeilge agus ag aistritheoireacht go Gaeilge, agus cuireadh an locht air go raibh sé róbhisiúil le bheith in ann dea-Ghaeilge a sholáthar.

Is é an bunleabhar is tábhachtaí dár tháinig óna pheann ná an t-úrscéal úd *An Rábaire Bán*. Maidir leis na haistriúcháin, chuir sé Gaeilge ar shaothar le scríbhneoirí ó Arthur Conan Doyle (*Cú na mBaskerville*) go Louisa May Alcott (*Mná Beaga*). Bhí sé ina cheoltóir agus ina bhailitheoir amhrán fosta. Na hamhráin a bhreac sé síos ó fhonnadóirí a fhód dúchais tháinig siad i gcló faoin teideal *Duanaire Déiseach* dhá bhliain déag i ndiaidh a bháis.

Ba nia dó an t-amhránaí sean-nóis Nioclás Tóibín.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Phort Láirge
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha
Catagóir:Aistritheoirí an Ghúim
Catagóir:Timirí Chonradh na Gaeilge
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1890
Catagóir:Básanna i 1966
Catagóir:Bailitheoirí amhrán Éireannacha
Catagóir:Iarmhic Léinn Choláiste
Na huillinneacha Euler

Is iad **na huillinneacha Euler** trí uillinn a tugadh isteach le Leonhard Euler chun cur síos a dhéanamh ar threoshuíomh an comhlacht docht. Tá trí paraiméadair ag teastáil chun cur síos a dhéanamh den sórt sin i spás trí tríthoiseach Eoiclídeach. Is féidir na huillinneacha seo a thabhairt i bhealaí éagsúla agus is iad na huillinneacha Euler cheann acu.
Déanann na huillinneacha Euler ionadaíocht ar trí rothlaithe a ghluaisíonn fráma tagairt go dtí fráma áirithe dá dtagraítear. Is ionann rá gur féidir aon treoshuíomh a bhaint amach trí chumadóireacht trí rothlaithe eiliminteach (uainíochtaí timpeall ar ais amháin), agus freisin ionann rá gur féidir aon maitrís uainíochta a dhianscaoil mar tháirge de thrí maitrísí uainíochta eiliminteach.

Gan smaoineamh ar na féidearthachtaí éagsúla le haghaidh comharthaí na n-uillinneacha nó ag gluaiseacht an fráma tagartha, tá dhá cheann déag de na coinbhinsiúin éagsúla roinnte in dhá ghrúpa. Tugtar uillinneacha Euler "ceart" ar cheann amháin acu agus uillinneacha Tait-Bryan ar cheann eile. Uaireanta glaotar "uillinneacha Euler" ar gach ceann acu.

## Uillinneacha Euler Ceart
right|thumb|Uillinneacha Euler –

Uaireanta glaotar uillinneacha Euler ar uilleannacha Tait-Bryan. Nuair a dhéantar amhlaidh, tá sé riachtanach a shonrú nuair atá uilleannacha Euler clasaiceach i gceist, ag baint úsáid as aidiacht cosúil le "ceart" nó a leithéid.

### Sainmhíniú Clasaiceach

Bhealach a ionadaíonn do na treoshuíomh spásúil d'aon fráma (córus chomhordanáid) mar comhdhéanamh uainíochtaí ó fhráma tagartha (córus chomhordanáid) is ea na huillinneacha Euler. I seo a leanas, tá an córas seasta in iúl i litreacha cás íochtair(x, y, z) agus tá an córas rothlú in iúl i litreacha cás uachtair (X, Y, Z). Tá an sainmhíniú geoiméadrach (dá dtagraítear statach ar uaireanta) bunaithe ar fhráma tagartha,agus an ceann ar ba mhaith linn a cur síos a dhéanamh. Caithfimid are dtús sainmhíniú a dhéanamh ar líne na nóid (N) mar an líne a dtrasnaíonn na bplána XY agus xy. Ansin sainímid na huillinneacha Euler mar seo a leanas:

* α (nó \varphi) is ea an uilleann idir an ais-*x* agus líne na nóid.
* β (nó \theta) is ea an uilleann idir an ais-*z* agus an ais-*Z*
* γ (nó \psi) is ea an uilleann idir líne na nóid agus an ais-*X*

Ní shainítear uillinneacha idir dhá fráma ach amháin nuair atá an lámhachas céanna ag an mbeirt acu. Is iad na huillinneacha Euler ach ceann amháin de na slí difriúil chun shonrú a dhéanamh ar an treoshuíomh coibhneasta de dhá chóras chomhordanáid den sórt sin. Is féidir údair éagsúla úsáid a bhaint as tacair difriúil na n-uillinneacha chun cur síos a dhéanamh ar na treoshuímh, nó ainmneacha difriúil a úsáid ar son na n-uillinneacha céanna agus tagann nodaireachtaí difriúla chun cinn mar toradh ar seo. Dá bhrí sin, ba chóir sainmhíniú a dhéanamh ar na huillinneacha Euler i gcónaí sular tosnaíonn aon phlé orthu. 
Bainfaidh an airteagal seo úsáid as an coinbhinsiún atá taispeánta sa léaráid in aice láimhe.

Catagóir:Geoiméadracht
Lucius Sergius Catilina

Polaiteoir Rómhánach ab ea **Lucius Sergius Catilina**, a rugadh timpeall ar 108 RC agus a d'éag i machaire an chatha sa bhliain 62 RC. Is í Comhcheilg Catilina is mó a thuill clú, nó míchlú, dó lena linn agus i ndiaidh a bháis. Bhí sé ina chúlaistín ag Lucius Cornelius Sulla agus deirtear gur mharaigh sé deartháir a mhná céile, Marcus Marius Gratidianus, toisc go raibh gaol aige le Gaius Marius, namhaid Sulla - san am seo bhí an Róimh ar fad trí chéile ag an dóigh a raibh Sulla agus Marius ag cur troda ar a chéile. Sa bhliain 63 RC rinne Catilina iarracht teacht i gcumhacht sa Róimh le lámh láidir, nuair a bhí teipthe air i dtoghcháin an chonsail, ach ansin sceith Fulvia, a bhean chéile, na pleananna le Cicearó roimh ré. Lena chuid deisbhéalaí shaighid Cicearó muintir na Róimhe i Catilina, agus sa deireadh ghair Seanad na Róimhe namhaid an náisiúin de. D'éalaigh Catilina as an Róimh, agus trúpaí a bhí dílis dó á thionlacan. Bhí sé ag iarraidh an Ghaill a bhaint amach le bunáit a chur ar bun ansin agus cogadh cathartha a chur ar lucht leanúna Chicearó, ach i Mí Eanáir den bhliain 62 RC d'éirigh ina chath in aice le Pistoria (inniu, Pistoia sa Tuscáin) idir a chuid trúpaí agus arm an tSeanaid. Fuair Catilina bás sa chath seo a chuir deireadh deifnídeach lena chomhcheilg.

Catagóir:Daoine a rugadh i 108 RC
Catagóir:Básanna i 62 RC
Catagóir:Fir
Catagóir:Seanadóirí na Poblachta Rómhánaí
Hipearshóchán sómatach

Is éard atá i gceist leis an **hipearshóchán sómatach** (nó HSS) ná meicníocht na cille leis an gcóras imdhíonachta a chur in oiriúint do na heilimintí nua eachtracha atá díreach á ionsaí (mar shampla, miocróib). Ba cuid thábhachtach den phróiseasan aibiú finíochta, éagsúlaíonn an HSS gabhdóirí na mB-chill a úsáidtear chun earraí coimhthíocha (antaiginí) a aithint agus ceadaíonn sé don chóras imdhíonachta a fhreagairt ar bhagairtí nua le linn saolré an orgánaigh a chur in oiriúint. Bíonn i gceist leis an hipearshóchán ná próiseas cláraithe na sóchán, a bhíonn éifeacht aige ar réigiúin athraitheacha na ngéin glóbailin-imdhíonachta. Murab ionann agus an tsóchán geirmlíne, bíonn tionchar ar an HSS ar chealla imdhíonachta indibhidiúla, agus ní tharchuirfear na sócháin chuig na sleachta.

Catagóir:Córas imdhíonachta
Baile Nua

Is baile suite i gContae Dhoire é **Baile Nua**.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Dhoire
Carraig Ceasail

Is baile suite i gContae Dhoire í **Carraig Ceasail**.
mion

## Stair
Dúmharaíodh ceathrar i gCarraig Ceasail, Contae Dhoire ar an 25 Márta 1993ː James Kelly (25), James McKenna (52), Gerard Dalrymple  (58), Noel O'Kane (20). Tógálaithe ab ea iad.

mion

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Dhoire
Katy Perry

Is ceoltóir, aisteoir agus amhránaí Meiriceánach í **Katheryn Elizabeth Hudson**, nó **Katy Perry** de ghnáth (a rugadh ar an 25 Deireadh Fómhair 1984). Bhí sí pósta le Russell Brand ó 23 Deireadh Fómhair 2010 go Iúil 2012. Tá sí ina moltóir ar *[[American Idol]]*.

## Saol pearsanta
Is iníon le Mary Christine (née Perry) agus Maurice Keith Hudson í. Phós sí Russell Brand ar 23 Deireadh Fómhair 2010. Scar siad in 2011 agus fuair siad colscaradh in 2012. Tá sí geallta le Orlando Bloom. Tá iníon amháin acu.

## Dioscliosta
* *Katy Hudson* (2001)
* *One of the Boys* (2008)
* *Teenage Dream* (2010)
* *Prism* (2013)
* *Witness* (2017)
* *Smile]]* (2020)

## Camchuairteanna
* Hello Katy Tour (2009)
* California Dreams Tour (2011–2012)
* Prismatic World Tour (2014–2015)
* Witness: The Tour (2017–2018)
### Cónaitheacht
*Play (2021–2022)

## Scannánliosta
* *[[The Smurfs (scannán)|The Smurfs]]* (2011)
* *[[Katy Perry: Part of Me]]* (2012)
* *[[The Smurfs 2]]* (2013)
* ** (2015)
* *Katy Perry: The Prismatic World Tour* (2015)
* *Katy Perry: Making of the Pepsi Super Bowl Halftime Show* (2015)
* *[[Jeremy Scott: The People's Designer]]* (2015)
* *[[Zoolander 2]]* (2016)
* *Popstar: Never Stop Never Stopping* (2016)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha as California
Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí Meiriceánach
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Breithiúna The X Factor
Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Giotáraithe Meiriceánacha
Catagóir:Gníomhaithe Meiriceánacha um chearta an duine
Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Rac-cheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Taidhleoirí Meiriceánacha
Marjorie Jacqueline Bouvier

Is carachtar ficseanúil í **Marjorie Bouvier "Marge" Simpson** (née **Bouvier**) sa chartún grinn Meiriceánach *[[The Simpsons]]*. Tá sí guthaithe ag Julie Kavner. Rugadh agus tógadh Marge i mbaile Springfield, áit a bhfuil cónaí uirthi fós in éineacht lena fear céile Homer agus a dtriúr páistí, Bart, Lisa agus Maggie.

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair i gcartúin
Catagóir:Carachtair The Simpsons
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1987
Take That

Is popbhanna é **Take That** a bunaíodh sa bhliain 1990. Is iad Gary Barlow, Howard Donald, Jason Orange, Mark Owen agus Robbie Williams na baill den ghrúpa.

## Baill
;Reatha
* Gary Barlow (1990-1996, 2005-inniu)
* Howard Donald (1990-1996, 2005-inniu)
* Mark Owen (1990-1996, 2005-inniu)

;Iar
* Robbie Williams (1990-1995, 2010-2011)
* Jason Orange (1990-1996, 2005-2014)

## Dioscliosta
;Albaim Stiúideo
* *Take That & Party* (1992)
* *Everything Changes* (1993)
* *Nobody Else* (1995)
* *Beautiful World* (2006)
* *The Circus* (2008)
* *Progress* (2010)
* *III* (2014)
* *Wonderland* (2017)

;Ceirníní Leathfhada
* *Progressed* (2011)
* *III – 2015 Edition* (2015)

## Camchuairteanna
* Party Tour (1992–93)
* Everything Changes Tour (1993–94)
* Pops Tour (1994)
* Nobody Else Tour (1995)
* The Ultimate Tour (2006)
* Beautiful World Tour 2007 (2007)
* Take That Present: The Circus Live (2009)
* Progress Live (2011)
* Take That Live 2015 (2015)

## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1990
Gary Barlow

Is amhránaí, pianódóir agus léiritheoir taifeadtha Sasanach é **Gary Barlow** (rugadh i Cheshire ar 20 Eanáir 1971 é). Ba bhreitheamh é ar *[[The X Factor (RA)|The X Factor]]*. Is ball Take That é.

## Dioscliosta
* *[[Open Road (albam Gary Barlow)|Open Road]]* (1997)
* *[[Twelve Months, Eleven Days]]* (1999) 
* *[[Sing (albam Gary Barlow)|Sing]]* (2012)
* *[[Since I Saw You Last]]* (2013)

## Camchuairteanna
*The Open Road Tour (1998)
*For the Fans Tour (1999)
*GB40 (2011)
*Gary Barlow: In Concert (2011-2013)
*Since I Saw You Last Tour (2014)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Pianódóirí Sasanacha
Catagóir:Breithiúna The X Factor
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine beo
Steve Brookstein

Is ceoltóir snagcheoil agus amhránaí anamcheoil é **Stephen Desmond "Steve" Brookstein** (rugadh é 10 Samhain, 1968). Bhí tréimhse ghairid de rath air sa RA sa bhliain 2004 tar éis dó an chéad sraith *[[The X Factor (RA)|The X Factor]]* a bhuachan.

## Dioscliosta
### Albaim

### Singlí

## Camchuairteanna
* 2005: *The X Factor Live! Tour*
* 2006: *The 40,000 Things Tour*
* 2007: *The Great American Soul Book Tour*

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Sasanacha
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Buaiteoirí X Factor
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Iomaitheoirí X Factor
Catagóir:Daoine beo
Leona Lewis

Is amhránaí agus cumadóir ceoil Sasanach í **Leona Louise Lewis** (rugadh í ar an 3 Aibreán, 1985). Tháinig sí chun cáile tar éis gur bhuaigh sí an tríú sraith *[[The X Factor (RA)|The X Factor]]* sa bhliain 2006.

## Scannánliosta

## Dioscliosta
;Albaim Stiúideo
* *[[Spirit]]* (2007)
* *[[Echo]]* (2009)
* *[[Glassheart]]* (2012)
* *[[Christmas, with Love]]* (2013)
* *[[I Am]]* (2015)

;Albaim Físean
* *[[The Labyrinth Tour: Live from the O2]]* (2010)

;Ceirníní Leathfhada
* ** (2011)

## Camchuairteanna
* 2007: *The X Factor Live Tour*
* 2010: *[[The Labyrinth]]*
* 2013: *[[Glassheart Tour]]*
* 2016: *I Am Tour*

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí ceoil Sasanacha
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Amhránaithe Sasanacha
Catagóir:Buaiteoirí X Factor
Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Iomaitheoirí X Factor
Catagóir:Breithiúna The X Factor
Catagóir:Daoine beo
Alexandra Burke

Is amhránaí, cumadóir amhrán R&G Sasanach í **Alexandra Imelda Cecelia Ewen Burke** (rugadh í ar an 25 Lúnasa, 1988). Bhuaigh sí an 5ú sraith *[[The X Factor (RA)|The X Factor]]* sa bhliain 2008. Tháinig sí sa dara háit ar *[[Strictly Come Dancing]]* sa bhliain 2017.

## Luathshaol
Rugadh Burke in Islington, Londain ar an 25 Lúnasa 1988.

## Gairm
### 2005–09:''The X Factor''
Thriail Burke don dara sraith The X Factor sa bhliain 2005. Bhí sí sa chatagóir 16-24í. Fuair sí go dtí Tithe na Moltóirí ach ní bhfuair sí áit sna seónna beo.

Thriail Burke arís don cúigiú sraith The X Factor sa bhliain 2008 agus bhuaigh sí an chomórtas le 58.34% na vótaí.

### 2009–10: ''Overcome''
Scaoil Burke a céad albam *[[Overcome (albam Alexandra Burke)|Overcome]]* ar an 19 Deireadh Fómhair 2009. Chuaigh an t-albam díreach go uimhir a haon sna RA agus uimhir a dó in Éirinn.

### 2010–12: Camchuairt ''All Night Long'' agus ''Heartbreak on Hold''
Chuaigh Burke ar a céad camchuairt *All Night Long* i dtacaigh le Overcome. Thosaigh an chamchuairt ar an 14 Eanáir 2011 agus chríochnaigh sé ar an 14 Lúnasa 2011. Scaoil Burke a dara halbam Heartbreak on Hold ar an 4 Meitheamh 2012. Rinne Burke cuma ar The X Factor mar aoi-bhreitheamh ar seachtain 4 de sraith 8, nuair a bhí Kelly Rowland tinn.

### 2012–innui: ''Strictly Come Dancing'' agus ''The Truth Is''
Thosaigh Burke ag obair ar a tríú halbam sa bhliain 2012. Scaoil Burke a céad SL *[[Christmas Gift]]* ar an 23 Nollaig 2012 agus scaoil Burke a dara SL *#NewRules* ar an 30 Lúnasa 2013. Beidh a tríú SL *Renegade* amach ar an 27 Aibreán, 2015.

Ghlac Burke páirt sa cúigiú sraith déag *[[Strictly Come Dancing]]* sa bhliain 2017 agus b'é Gorka Márquez a páirtí. Fuair sí an scór is airde i seachtain a dó, ceathair, ocht, naoi, agus aon déag. Bhí sí sa bhunbheirt seachtain a deich agus aon déag. Tháinig sí sa dara háit.

Fógraíodh ar an 22 Nollaig 2017, go bhfuil Burke sínithe le Decca Records agus go mbeadh a tríú halbam *[[The Truth Is]]* ag teacht amach ar an 9 Márta 2018.
## Dioscliosta

### Albaim Stiúideo
* *[[Overcome (albam Alexandra Burke)|Overcome]]* (2009)
* *[[Heartbreak on Hold]]* (2012)
* *[[The Truth Is]]* (2018)

### Ceirníní Leathfhada
* *[[Christmas Gift]]* (2012)
* *#NewRules* (2013)
* *Renegade* (2015)

## Camchuairteanna
*The X Factor Live Tour (2009)
*All Night Long Tour (2011)
*Lady Sings the Blues (2013)
*Alexandra Burke at Jazz Café (2015)

## Tagairtí

Catagóir:Alexandra Burke
Catagóir:Amhránaithe Sasanacha
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Buaiteoirí X Factor
Catagóir:Daoine a rugadh i 1988
Catagóir:Iomaitheoirí X Factor
Catagóir:Breithiúna The X Factor
Catagóir:Daoine beo
Kesha

Is cumadóir amhrán agus rapadóir Meiriceánach í **Kesha Rose Sebert** (*Kesha* go hiondúil) a rugadh ar 1 Márta, 1987.

## Dioscliosta
;Albaim stiúideo
* *[[Animal (albam Kesha)|Animal]]* (2010)
* *[[Warrior (albam Kesha)|Warrior]]* (2012)
* ''Rainbow'' (2017)

;Ceirníní Leathfhada
* *[[Cannibal (SL)|Cannibal]]* (2010)
* *[[Deconstructed (SL Kesha)|Deconstructed]]* (2012)

;Albaim Eile
* *[[I Am the Dance Commander + I Command You to Dance: The Remix Album]]* (2011)

## Camchuairteanna
;Príomh
* Get Sleazy Tour (2011)
* Warrior Tour (2013–2015)
* Kesha and the Creepies: Fuck the World Tour (2016–2017)
* Rainbow Tour (2017–2018)

;Eile
* North American Tour 2013 (le Pitbull) (2013)
* The Adventures of Kesha and Macklemore  (2018)

## Scannánliosta
* Bravo Supershow (2007)
* Victorious (2011) - Ice Cream for Ke$ha
* Walt Disney's Princess Ke$ha (2011)
* Katy Perry: Part of Me (2012)
* Jem and the Holograms (2015)
* A Ghost Story (2017)

## leabharliosta
* My Crazy Beautiful Life (2012)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha
Clóidigh, Contae Dhoire

Is baile suite i gContae Dhoire é **Clóidigh**.

Le linn 2007-2015, bhí Oilibhéar Ó Croiligh ina shagart paróiste i St. Mary's, Greenlough, Tamhlacht Uí Chroiligh , Clóidigh.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Dhoire
An Cuach

Is baile suite i gContae Dhoire agus i gContae Thír Eoghain freisin é **an Cuach**.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Dhoire
Catagóir:Bailte i gContae Thír Eoghain
The X Factor (SA)

Is comórtas amhránaíochta teilifíse cruthaithe ag Simon Cowell é **The X Factor** a tosaíodh i SAM sa bhliain 2011. Chríochnaigh sé i 2013.

B'iad Simon Cowell, Demi Lovato, Kelly Rowland, Paulina Rubio, Nicole Scherzinger, Cheryl Cole, Paula Abdul, LA Reid agus Britney Spears na breithiúna ar an gclár faoi láthair, agus bíonn orthu breithiúnas a thabhairt ar na hiomaitheoirí gach uile sheachtain. 

Is iad buaiteoirí an chláir ná Melanie Amaro, Tate Stevens agus Alex & Sierra.

## Breithiúna agus Láithreoirí
### Breithiúna

File:Simon Cowell in December 2011.jpg|Simon Cowell
File:Paula Abdul 2011 1.jpg|Paula Abdul (2011)
File:Cheryl Cole, Hastings.jpg|Cheryl Cole (2011) 
File:L.A. Reid.jpg|L.A. Reid (2011–12)
File:Nicole Scherzinger 2012.jpg|Nicole Scherzinger (2011)
File:DemiLovato2013.jpg|Demi Lovato (2012–13)
File:Britney_Spears_2013.jpg|Britney Spears (2012)
File:Kelly Rowland 11, 2012.jpg|Kelly Rowland (2013)
File:Paulina Rubio @ Asics Music Festival 13.jpg|Paulina Rubio (2013)


}
|-
| Paula Abdul ||  || colspan="2" 
|-
| Nicole Scherzinger ||  || colspan="2" 
|-
| Cheryl Cole ||  || colspan="2" 
|-
| Demi Lovato ||  || colspan="2" 
|-
| Britney Spears ||  ||  || 
|-
| Kelly Rowland || colspan="2"  || 
|-
| Paulina Rubio || colspan="2"  ||  
|-
|}

### Láithreoirí
}
|-
| Mario Lopez ||  || colspan="2" 
|-
| Khloé Kardashian ||  ||  || 
|}

## Formáid
**Sraith 1/2**
#Éisteachtaí os comhair na Léiritheoirí
#Éisteachtaí os comhair na mBreithiúna
#Campa Tosaithe
#Teach Moltóirí
#Seónna Beo

**Sraith 3**
#Éisteachtaí os comhair na Léiritheoirí
#Éisteachtaí os comhair na mBreithiúna
#Dúshlán a Ceathair Cathaoir
#Seónna Beo

## Sraith

## Iomaitheoirí

## Tagairtí

Catagóir:The X Factor
Catagóir:Comórtais cheoil
Catagóir:Cláir Ceoil
Catagóir:Comórtais Teilifíse
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2011
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2013
Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Catagóir:Cláir Fox
Catagóir:Sraitheanna teilifíse réaltachta
An Corrán, Contae Dhoire

Is baile suite i gContae Dhoire é **an Corrán**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Dhoire
Iomaitheoirí The X Factor

Is comórtas ceoil de chuid na Breataine a bhíonn craolta ar an teilifís é **[[The X Factor (RA)|The X Factor]]**. Craoladh den chéad uair é sa bhliain 2004. Amhail Nollaig 2014, bhí haon sraith déag i gcrích. Gnéithe an babhta deiridh an chomórtais roinnt amhránaithe aonair nó grúpaí gutha: naoi don chéad sraith, dhá cheann déag le haghaidh sraith 2-6, déag le haghaidh sraith seacht agus ocht, agus trí cinn déag do shraith naoi. Iomlán de 184 gníomhartha a bheith bainte amach na cluichí ceannais a tsraith.

## Iomaitheoirí
: &ndash; Buaiteoir
: &ndash; Dara
: &ndash; Tríú
: &ndash; Ceathrú

## Tagairtí

Catagóir:The X Factor
Catagóir:Iomaitheoirí X Factor
An Chúil Mhór

Is baile suite i gContae Dhoire í **an Chúil Mhór**.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Dhoire
Patrick Moore

Pearsa teilifíse, réalteolaí amaitéarach, taighdeoir agus scríbhneoir ab ea **Patrick Alfred Caldwell-Moore** (4 Márta, 1923 - 9 Nollaig, 2012).

Chuir sé i láthair an tsraith 'The Sky at Night' ar feadh 55 bhliain, ó 1957 go dtí a bhás sa bhliain 2012.

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2012
An Ghuala Dhubh

Is sráidbhaile agus baile fearainn í **an Ghuala Dhubh** () atá loinnithe i gCondae Dhoire, Cúige Uladh, Éire. I ndaonáireamh 2001 bhí daonra 405 duine ann agus d'ardaigh an daonra go 594 fá dhaonáireamh 2011. Tá sé suite i gCeantar Lár Uladh. 

Tá Ionad Lár Uladh Shinn Féin agus gairdín cuimhneacháin poblachtánach, chomh maith le clubtheach agus páirceanna spóirt CLG Leamhaigh i nGuala Dhubh. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Córas Faisnéise Comharsanachta na sé chontae
An Mhagh, Contae Dhoire

Is baile suite i gContae Dhoire í **an Mhagh** (Béarla: *Eglinton* agus *Muff* san am a caitheadh). Bhí 
3,165 duine ina gcónaí sa bhaile de réir an Daonáirimh sa bhliain 2001. Fobhaile de chuid Dhoire Cholm Cille atá ann. Tá aerfort na cathrach úd in aice na Maí.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Dhoire
Leargaidh

Is baile suite i gContae Dhoire, i dTuaisceart Éireann, é **Leargaidh** (Béarla: *Largy*). Bhí 144 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2001.

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Dhoire
Buíochar

Is baile suite i gContae Mhuineacháin é **Buíochar**. Sráidbhaile agus baile fearainn i gContae Mhuineacháin, Éire, is ea Carraig Choirce ar a dtugtar Baile Nua na Carraige go stairiúil (nó Cribby ón téarma Gaeilge cré buí a chiallaíonn cré buí). Is éard atá ann ná sráid leathan amháin, a bhfuil cuma mheasúil ar go leor de na tithe, agus tá teach margaidh néata ann. Tá an margadh ar an gCéadaoin, agus bíonn aonach ar an gCéadaoin dheireanach gach mí. Seo stáisiún de chuid phóilíní na constáblachta, agus reáchtáiltear mionseisiúin ar an gCéadaoin malartach. Sa sráidbhaile tá tithe cruinnithe do Preispitéirigh an Sionad Seceding, agus do Wesleyan Methodists; tá an chéad cheann de thógáil le déanaí, agus is foirgnimh néata iad an dá cheann acu.  Tá scoil naíonán, le tacaíocht ó Mrs Devereux go príomha, ar siúl i dteach an mhargaidh, a bhfuil scoil fuála ceangailte léi; agus tá íoclann ann.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Mhuineacháin
Caisleán an tSiáin

Is baile suite i gContae Mhuineacháin é **Caisleán an tSiáin**. Tá an sráidbhaile suite ar an N2, an príomhbhóthar ó Bhaile Átha Cliath go Doire agus Leitir Ceanainn, agus tá sé suite thart ar 6 chiliméadar (3.7 míle) ó bhaile Mhuineacháin agus 17 km (11 míle) ó Bhaile na Lorgan.

## Stair
Lonnaithe ar imeall shráidbhaile Chaisleán an tSiáin, tá Foraois Chaisleán an tSiáin, iar-eastát mhuintir Lucas-Scudamore, le fáil thart ar 5km ó bhaile Mhuineacháin, díreach amach ón N2 i dtreo Chluain Tiobrad. 

Tá iarsmaí Theach Chaisleán an tSiáin, stíl iontach Eilíseach a tógadh sa bhliain 1836 chun teacht in áit an tí a bhí ann agus a dódh ina dhiaidh sin i 1920, fós le fáil laistigh de na tailte, chomh maith le heas álainn nádúrtha atá suite in áit shíochánta i gcroílár an bhaile mhóir. coillearnach. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Mhuineacháin
Cluain Tiobrad

Is baile suite i gContae Mhuineacháin í **Cluain Tiobrad** (Béarla: *Clontibret* ). Tá achar 107.6 km² / 26,585.2 acra / 41.5 míle cearnaithe. Sa daonáireamh 2016, bhí cónaí ar 172 daoine sa sráidbhaile. Sráidbhaile agus paróiste i gContae Mhuineacháin, Éire is ea Cluain Tiobrad, a chiallaíonn 'well of the meadow'). Is paróiste i dtraidisiúin Chaitliceacha Rómhánacha agus Eaglais na hÉireann é Cluain Tiobraid freisin. Áirítear ar chríoch an pharóiste freisin Annyalla agus Doohamlet chomh maith le lonnaíochtaí níos lú ar nós Cremartin, Scotch Corner agus Lios na gConrach.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Mhuineacháin
Cúil Darach

Is baile suite i gContae Mhuineacháin é **Cúil Darach**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Mhuineacháin
Glasloch

[clé|mion|[Castle Leslie]]
Is baile suite i gContae Mhuineacháin é **Glasloch**.  Tugtar an "sráidbhaile is áille in Éirinn" ar Ghlasloch, de bharr na sárthaispeántas bláthanna agus na bhfoirgneamh atá mar a bheadh boscaí seacláide ann.

## Féach freisin

* Jamie Duffy

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Mhuineacháin
Inis Caoin

Is baile suite i gContae Mhuineacháin í **Inis Caoin** nó *Inis Caoin Deagha*.  

Rugadh Patrick Kavanagh i Mucair, baile fearann taobh theas d'Inis Caoin, agus tá Ionad Patrick Kavanagh i sráidbhaile Inis Caoin, a bhfuil gradaim buaite aige. Is féidir coiscéimeanna an fhile cháiliúil seo a leanúint feadh Chonair Patrick Kavanagh atá 6 ciliméadar ar fhad. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Mhuineacháin
Chris Brown

Is amhránaí, aisteoir agus ceoltóir rap é **Chris Brown** a rugadh ar an 5 Bealtaine 1989 i Tappahannock, Virginia, Stáit Aontaithe Mheiriceá.

## Dioscliosta
* *[[Chris Brown (albam)|Chris Brown]]* (2005)
* *[[Exclusive (albam)|Exclusive]]* (2007)
* *[[Graffiti (Chris Brown albam)|Graffiti]]* (2009)
* *[[F.A.M.E. (albam)|F.A.M.E.]]* (2011)
* *[[Fortune (albam)|Fortune]]* (2012)
* *[[X (albam)|X]]* (2014)
* *[[Fan of a Fan: The Album]]* (le Tyga) (2015)
* *[[Heartbreak on a Full Moon]]* (2017)

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1989
Catagóir:Daoine beo
Tigh Damhnata

Is baile suite i gContae Mhuineacháin é **Tigh Damhnata** (Béarla: *Tydnavet*). Ón mbliain 1992 i leith, tá Tigh Damhnata nasctha le Geel, sa Bheilg. Ceanglaíodh an dá bhaile le chéile de bharr an nasc comónta sa dá áit le Naomh Damhnait. 

Rugadh Terry Cavanagh, dearthóir cluichí ríomhaireachta, i dTigh Damhnata. Tógadh Caitriona Balfe, mainicín agus aisteoir, ann.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Mhuineacháin
Nicole Scherzinger

Is amhránaí í **Nicole Prescovia Elikolani Valiente Scherzinger** a rugadh ar an 29 Meitheamh, 1978 i Honolulu Haváí faoin ainm **Nicole Prescovia Elikolani Valiente**.   

Rugadh Scherzinger i Hawaii an 29 Meitheamh, 1978, ach tógadh i Kentucky í.   Bhí sí ina ball de ghrúpa cailíní darb ainm Eden's Crush sular éirigh sí mar phríomh-amhránaí na Pussycat Dolls.  Bhí sí ina ball de The Pussycat Dolls, ó 2003 go 2010. Déanann sí ceol léi féin freisin agus scaoil sí albaim.

D’oibrigh sí mar bhreitheamh i seónna teilifíse mar The X Factor agus Australia's Got Talent. Bhuaigh sí Dancing with the Stars i 2010. 
Ghlac sí páirt freisin i Cats (2014) agus Sunset Boulevard (2023), agus thug sí guth do charachtar sa scannán Disney Moana (2016).
Oibríonn sí freisin le carthanais mar shampla Special Olympics agus UNICEF UK.

## Dioscliosta
* *[[Killer Love]]* (2011)
* *[[Big Fat Lie]]* (2014)

## Camchuairteanna
* 2003: *[[The Killer Love Tour]]*

## Scannánliosta
* *Chasing Papi* (2003)
* *Love Don't Cost a Thing* (2003)
* *Men in Black 3* (2012)
* *Moana* (2016)
* *Dirty Dancing* (2017)

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Breithiúna The X Factor
Catagóir:Daoine beo
Sharon Osbourne

Is pearsa theilifíse, údar agus bainisteoir ceoil Sasanach í **Sharon Rachel Osbourne** (Rugadh í ar an 9 Deireadh Fómhair, 1952). Tá sí pósta ar an gcumadóir amhrán sa cheol trom-mhiotalach Ozzy Osbourne. Is ó na cláir theilifíse *[[The Osbournes]]*, *[[X Factor]]* agus *[[America's Got Talent]]* is mó atá cáil uirthi.

## Tagairtí

Catagóir:Údair Shasanacha
Catagóir:Bainisteoirí ceoil
Catagóir:Láithreoirí teilifíse
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Breithiúna The X Factor
Catagóir:Daoine beo
19

Bhí bliain **19 **coitianta ag tosú ar Dé Domhnaigh an fhéilire ''Julian''*. *

## Eachtraí

## Breitheanna
*
## Básanna
*

0019
Girls Aloud

Popghrúpa é **Girls Aloud** a bunaíodh sa bhliain 2002 agus atá lonnaithe i Londain. Foirmíodh an grúpa i 2002. Tá 23 singil eisithe acu go dtí seo, shroich 6 cinn dóibh barr na cairte. Tá 4.3 milliún ceirnín díolta acu sa RA go dtí seo.

## Dioscliosta
### Albaim Stiúideo

### Singlí

### Singlí Eile

## Camchuairteanna
* 2005: *[[What Will the Neighbours Say...? Tour]]*
* 2006: *[[Chemistry Tour]]*
* 2007: *[[Greatest Hits Tour]]*
* 2008: *[[Tangled Up Tour]]*
* 2009: *[[Out of Control Tour]]*
* 2013: **

## Tagairtí

Catagóir:Popcheoltóirí
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2002
21

## Eachtraí

## Breitheanna
*
## Básanna
* Arminius, taoiseach i nGearmania Superior (r. timpeall 17 RC)

0021
122

alt=Hadrian's Wall near Greenhead|mion|Hadrian's Wall near Greenhead

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
142

## Eachtraí
* D'ordaigh an tImpire Rómhánach Antoninus Pius go dtógfaí balla trasna na hAlban.

## Breitheanna
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1012

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 18 Bealtaine — Pápa Sergius IV, Pápa ó 1009 go 1012
*

Catagóir:1010idí
Catagóir:Blianta
1024

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 21 Aibreán — Pápa Beinidict VIII, Pápa
*

Catagóir:Blianta
1049

## Eachtraí
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 12 Bealtaine — Éilias I Seiliúicia-Teasafón, easpag Siriach
*

Catagóir:Blianta
1119

## Eachtraí
*
## Breitheanna
* 28 Nollaig — Thomas Becket, Ardeaspag Canterbury, naomh Caitliceach
*
## Básanna
* 5 Feabhra — Pápa Gelasius II, Pápa ó 1118 go 1119
* 10 Márta — Muircheartach Ua Briain, Ard-Rí na hÉireann
*

Catagóir:Blianta