open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ionsaí ar Reilig Bhaile an Mhuilinn

mion|clé|Cuimhneachán
Tharla **ionsaí ar Reilig Bhaile an Mhuilinn** ar an 16 Márta 1988; d’ionsaigh ball den UDA, Michael Stone, slua ag tórramh i Reilig Bhaile an Mhuilinn i mBéal Feirste; maraíodh triúr agus gortaíodh trí scór duine.
mion|clé|Reilig Bhaile an Mhuilinn

## Imeachtaí
mion|clé|Reilig Bhaile an Mhuilinn

### Cúlra
Ar 6 Márta 1988, mharaigh SAS na Breataine triúr ball den IRA, Máiréad Farrell, Seán Savage & Daniel McCann, i nGiobráltar in "Oibríocht Flavius".

### Reilig Bhaile an Mhuilinn
Bhí  Michael Stone, ball den UDA, ag freastal ar shochraid Triúr Gibraltar ag Reilig Bhaile an Mhuilinn nuair a d’ionsaigh sé  lucht na sochraide go tobann. D’fhág a ruathar le gránáidí agus le gunnaí triúr marbh i measc na n-uaigheanna.  

Lámhacadh Caoimhín Mac Brádaigh, Thomas McErlean agus John Murray agus iad ag rith sa tóir ar Stone. Buaileadh go dona é ach d'éirigh leis an dílseoir an mótarbhealach M1 a bhaint amach, "áit ar ghabh – nó ar tharrtháil – an RUC é. Bhí siad ag fánacht ann i veain bán ná raibh marcanna ar bith air a thabharfadh le fios gur veain de chuid an RUC a bhí ann".

Sa leabhar a scríobh Stone tar éis gur saoradh ó phriosún é, d’inis sé go raibh ball mná den RUC i gcúl an veain agus gur phóg sí é lena háthas faoin ‘éacht’ a bhí déanta aige a chur in iúl.   "Tá go leor amhrais ann freisin faoi na gunnaí agus na gránáidí agus cén áit a fuarthas iad – ceaptar gur ó na fórsaí slándála a tháinig siad".

### Uafás eile

Ar 19 Márta 1988, bhí na mairbh ó shléacht na reilige á gcur. Ach thiomáin beirt saighdiúirí Breataineacha isteach sa slua. Bhí siad gléasta in éadaí sibhialta.  Ag tórramh Chaoimhín Mhic Bhrádaigh, an t-óglach a rinne iarracht Michael Stone a stopadh, a tharla an eachtra.  Maraíodh na saighdiúirí go brúidiúil, beirt bhall d’arm na Breataine, gar do Pháirc Mhic Easmuinn.

### Iarmhairtí
Bhí droch-chaidreamh idir Rialtas na hÉireann agus Rialtas na Breataine mar thoradh ar na heachtraí seo agus na líomhaintí a bhí déanta ag iar-leas-Phríomhchonstálba Mhanchain, John Stalker, agus ar mharú Aidan McAnespie agus é ag trasnú na teorann in Achadh na Cloiche. 

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:1988
Catagóir:Stair Bhéal Feirste
Fuadach eitleáin PK-326 (1981)

mion|clé|PIA Boeing 720 i LHR (1964)
Tharla **fuadach eitleáin PK-326** idir 2 Márta agus 15 Márta 1981. 

Bhí Zulfikar Ali Bhutto ina phríomhaire ar an bPacastáin sna 1970idí, sular crochadh é sa bhliain 1979. 

Bhí a mhac, Murtaza Bhutto, ag iarraidh díoltas a bhaint amach agus bhunaigh sé an grúpa sceimhlitheoireachta, Al-Zulfiqar, go mór i bhfách leis an eite chlé.
 
Ar an 2 Márta 1981, fuadaíodh Pakistan International Airlines PK-236 agus 143 paisinéir ar bord; coinníodh iad in aghaidh a dtola ar feadh 13 lá.

Ghéill an Ginearál Zia ul-Haq, ina Uachtarán ar an Pacastáin, don bhrú sa deireadh, agus scaoil an rialtas 55 príosúnach polaitiúil saor. 

Bhí an fuadaitheoir Murtaza Bhutto in ann imeacht, agus cúpla bliain níos déanaí, d'éirigh idir é agus a dheirfiúr, Benazir Bhutto,  ina príomhaire ar an bPacastáin.

## Féach freisin

* Benazir Bhutto

## Tagairtí

Catagóir:An Phacastáin
Catagóir:Fuadaigh eitleán
An córas imdhíonachta dúchasach

Tá **an córas imdhíonachta dúchasach ar** cheann den dá phríomhstraitéis imdhíonachta atá le fáil i veirteabraigh (an ceann eile an córas imdhíonachta oiriúnaitheach). Is straitéis chosanta éabhlóideach níos sine é an córas imdhíonachta dúchasach, i gcomparáid le cinn eile, agus is é an phríomhfhreagairt ar an gcóras imdhíonachta atá le fáil i bplandaí, fungais, feithidí, agus orgánaigh ilcheallacha bunúsach. 

Tagann leanaí ar an saol leis an gcóras imdhíonachta dúchasach. Is cuid den chóras imdhíonachta dúchasach iad craiceann, múcas agus frithmhiocróbach sistéamach. Tacaíonn an córas imdhíonachta dúchasach leis an gcóras imdhíonachta oiriúnaitheach.

Catagóir:Córas imdhíonachta
Eleftherios Venizelos

clé|mion|198x198px|Feabhra 1924
Dlíodóir agus státaire de chuid na Gréige ab ea **Eleftherios Venizelos** (Ελευθέριος Βενιζέλος ; 23 Lúnasa [O.S. 11 Lúnasa] 1864 – 18 Márta 1936 agus é ar deoraíocht i bPáras, tar éis dó a bheith daortha chun báis in absentia. Comhartha é sin de chora crua shaol na polaitíochta dó — bhí sé ina Phríomh-Aire ar an hGréig seacht n-uaire éagsúla, tháinig sé slán tríd dhá iarracht ar fheallmharú agus chaith sé dhá thréimhse ar deoraíocht.

## Saol
Rugadh Venizelos sa Chréit sa bhliain 1864.
clé|mion|216x216px
Ní raibh an Créatach ina dhlíodóir ach ar feadh tamall gearr, sular spreag na cúinsí polaitíochta é le dul malairt treo. 
clé|mion|187x187px|1917
Sa bhliain 1919, agus Venizelos ina phearsa charasmatach i gComhdháil Síochána Pháras — croílár na polaitíochta domhanda ag an am — dúirt sé gur chuimhinigh sé ar an uair úd le linn a óige go raibh air roghnú idir, ar lámh amháin, a bheith ina dhlíodóir ó thaobh gairme de agus ina réabhlóidí ó am go ham agus, ar an lámh eile, a bheith ina réabhlóidí  ó thaobh gairme de agus ina dhlíodóir ó am go ham. Roghnaigh Venizelos an dara socrú.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Dlíodóirí Gréagacha
Catagóir:Básanna i 1936
Catagóir:Daoine a rugadh i 1864
Catagóir:Polaiteoirí Gréagacha
Marú na gcorparálacha

Tharla **'Marú na gcorparálacha**' ar 19 Márta 1988 i mBéal Feirste. Trí lá roimhe sin, ar an 16 Márta; d’ionsaigh ball den UDA, Michael Stone, slua ag tórramh i Reilig Bhaile an Mhuilinn.

Nuair a bhí Caoimhín Mhic Bhrádaigh, duine ó shléacht na reilige á gcur, ar an 19 Márta, thiomáin beirt saighdiúirí Breataineacha ("corparálacha" nó ceannairí, an grád a bhí acu) isteach sa lucht na sochraide.  Bhí siad gléasta in éadaí sibhialta agus san áit chontráilte ag an am contráilte. Maraíodh na saighdiúirí go brúidiúil, gar do Pháirc Mhic Asmaint.

## Féach freisin
* Ionsaí ar Reilig Bhaile an Mhuilinn

## Tagairtí

[mion|clé|[Páirc Mhic Asmaint]]

Catagóir:Arm na Breataine
Catagóir:1988
Catagóir:Stair Bhéal Feirste
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Lorde

Is amhránaí agus cumadóir amhrán, ón Nua-Shéalainn í **Ella Marija Lani Yelich-O'Connor** (rugadh 7 Samhain 1996), ar a dtugtar **Lorde**  go gairmiúil. Agus í ag fáil inspioráid ón uasaicme as a hainm stáitse, tá cáil uirthi as a stíleanna ceoil neamhghnácha agus a cuid amhránaíochta féinmhachnamhacha.

Rugadh i mbruachbhaile de chuid Auckland darbh ainm Takapuna í. Shínigh sí conradh le Universal Music Group (UMG) in 2009. In 2013, d'eisigh sí an mionalbam, The Love Club, le Joel Little mar léiritheoir. Chuidigh an t-amhrán "Royals" léi clú agus cáil a bhaint amach ar fud an domhain.

D'eisigh a céad albam, "Pure Heroine" in 2013 agus a dara halbam, "Melodrama" in 2017. Tá rath rathúil ag na halbaim ar shuímh ghréasáin cosúil le "Metacritic" .

Tá roinnt gradam buaite ag Lorde, dhá Ghradam Grammy agus dhá Brit Awards san áireamh. Suas go dtí Meitheamh 2017, tá cúig mhilliún albam díolta ag Lorde.

## Dioscliosta
**[[Pure Heroine]] *(2013)
**[[Melodrama (albam Lorde)|Melodrama]]* (2017)
**[[Solar Power (albam Lorde)|Solar Power]]* (2021)
**Virgin* (2025)

## Leabharliosta
* *Going South* (2021)

## Scannánliosta

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1996
Buamáil Warrington

mion|Cuimhneachán "River of Life", Warrngton,  suite ar Bridge Street, áit ar phléasc an buama
Tharla **Buamáil Warrington** ar an 20 Márta 1993 agus cúpla dúnmharú i dTuaisceart Éireann sna laethanta i ndiaidh.  

### Imeachtaí
Phléasc dhá bhuama de chuid an IRA phléasc dhá bhuama i mboscaí bruscair, agus daoine ag siopadóireacht ar an phríomhshráid i Warrington**,** Cheshire**,** Dé Sathairn, 20 Márta 1993. Gortaíodh 56 duine agus maraíodh Jonathan Ball, trí bliana d’aois. Rinneadh coirloscadh ar an Chlub Éireannach i Warrington. 

Chuaigh rudaí in olcas cúpla lá ina dhiaidh sin nuair a fuair leaid óg eile a gortaíodh sa phléasc, Tim Parry, dhá bhliain déag, bás fosta; baineadh é den mheaisín tacaíochta beatha é cúig lá tar éis na mbuamaí. 
[clé|mion|Dúnmharaíodh ceathrar Caitliceach  i g[Carraig Ceasail (Castlerock), Doire]]
Bhí ardteannas i dTuaisceart Éireann ag an am céanna agus dhúnmharaigh paraimíleataigh (as an UFF/UDA) seisear Caitliceach i dTuaisceart Éireannː Peter Gallagher (44) sa Westlink Enterprise Centre; James Kelly (25) i gCarraig Caiseal; James McKenna (52) i gCastlerock ; Gerard Dalrymple  (58) i gCastlerock; Noel O'Kane (20) i gCastlerock; agus Damian Walsh (17) sa Dairy Farm Shopping Centre.
mion|Cuimhneachán

mion|Dolores O'Riordan, 2016

### Athmhuintearas
Labhair tuismitheoirí Tim Parry, Colin agus Wendy, ar an teilifís i nguth suaimhneach faoin mhac iontach a bhí caillte acu, agus d’iarr siad ar mhuintir na háite gan a bheith feargach.

D’fhás an ghluaiseacht síochána, The Warrington Campaign, ón phointe sin,. Tá obair leanúnach ar siúl ag a lán daoine don fheachtas ó shin, darbh ainm an Peace Foundation  inniu, Is é an cuspóir atá acu ná daoine óga ó Shasana, na Sé Chontae agus an Phoblacht a thabhairt le chéile agus tuiscint agus cairdeas a chruthú eatarthu.
mion|The Cranberries agus 'Zombie'

### Cuimhne
Chum The Cranberries an t-amhrán cáiliúil, 'Zombie'. Chuir Jenny Ní Ruiséil Gaeilge air.Cinn crochta (go)(h)ísle, allta

Leanbh caillte céasta

Is go fíochmhar, (i)’dtost na hoíche

‘A chiúnagh óg ‘s aosta

Ach a chroí, ní mo bhrí

Ní mo chlann, nó cuimhní

‘Tá ag troid, nó ag crith, iad in aighneas

Leis na tancanna lán,

Lán is dallta, le gráin

I do cheann, smaointe ann, bíonn siad scantraithe

I do cheann, i do cheann,

Scantraithe, scantraithe scantraithe

Céard ‘tá 'do cheann, i do cheann

Scantraithe, scantraithe, scantraithe

Croí máithre sáite báite,

cráite leis an mbuairt seo

Nuair is fíochmha(i)r(e) tost ná aoibh

Is éasca ‘n phian a thabhairt leat

Mar an ‘gcéanna, ón bhliain

A chailleadh, réabhlóidí

‘Siad ag troid, iad ag crith iad ag fulaingt

Lena gcroíthe chomh lán,

Iad chomh lán, lena bhfonn

I do cheann i do cheann, fós in aighneas

I do cheann, cuimhní ann

Scantraithe, scantraithe,

Céard ‘tá ‘do cheann, i do cheann

Scantraithe, scantraithe,...

## Féach freisin

* Dúnmharuithe Charraig Ceasail agus Bhéal Feirste (1993)

## Naisc sheachtracha

* Peace Foundation 

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Cheshire
Roger Couderc

Is iriseoir spóirt Francach é **Roger Couderc**, speisialtóir i rugbaí, a rugadh 12 Iúil 1918 i Souillac (Lot) agus a d’éag 25 Feabhra 1984 i Bron.

Is mór atá a chuid tuairimí díograiseacha, ar an teilifís agus ar an raidió, ag leathnú an tóir atá ar rugbaí sa Fhrainc, go háirithe ó thuaidh ón Loire. Thug imreoirí fhoireann na Fraince an t-ainm "an séú fear déag de XV na Fraince" air.

## Tagairtí
Aided Muirchertaig meic Erca

I miotaseolaíocht na nGael, scéal de chuid Scéalaíocht na Ríthe is ea **Anbhás Mhuircheartaigh mhic Earca** (Meán-Ghaeilge **Aided Muirchertaig meic Erca**).  Creidtear gur scríobhadh an téacs san 11ú haois.  Caomhnaítear é i Leabhar Buí Leacáin agus lámhscríbhinn eile den 15ú haois.

## Scéal
Agus é amach i mbun seilge, buaileann an rí stairiúil den 6ú haois, Muircheartach mac Muireadhaigh (Mac Earca), le cailleach álainn mheallacach darb ainm Sín.  Agus a chroí istigh inti, cuireann sé an ruaig ar a bhean chéile agus a chlann.  Cuireann an sagart Cairneach dá bharr mallacht air (féach *[[Glám dícenn]]*).  Cuireann an cailleach ámh Muircheartach ar mire, go dtí go gcuireann sé a theach trí thine.  Titeann sé i mbairille fíona, buailtear é ag sail dín agus éagann sé sna lasracha &mdash; 'bás tréaga' atá ann.

## Féach freisin
* Miotaseolaíocht na nGael

## Foinsí
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*, Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

## Naisc sheachtracha
* Aided Muirchertaig meic Erca ar Corpus of Electronic Texts
* Aided Muirchertaig meic Erca ar CODECS.

## Tagairtí

Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe
Muircheartach
Aislinge Meic Con Glinne

I miotaseolaíocht na nGael, scéal aoire de chuid Scéalaíocht na Ríthe is ea **Aisling Mhic Con Glinne** (Meán-Ghaeilge **Aislinge Meic Chon Glinne**). Scríobhadh é ag údar aithnid den 11ú haois.  Saothar de chuid na sean-nósanna, aisling agus iomramh, is ea é.  Meastar gurb é ar cheann desna "mórshaothair aoire is fearr" de litríocht na nGael.

## Téacs
Caomhnaítear an scéal in dhá leagan lámhscríbhinne, ceann amháin (luaite scaití mar leagan 'B') sa Leabhar Breac den 15ú haois, agus an ceann eile (aitheanta mar leagan 'H') i lámhscríbhinn de chuid na séú nó seachtú haoise déag.  Tá difríochtaí suntasacha idir an dá leagan.

## Scéal

Téann an scoláire, Aniar Mac Con Glinne as Ard Mhacha, ar aistear timpeall na hÉireann san 8ú haois in éineacht le habb mainistir Chorcaí.  Tarlaíonn sáraíocht eatarthu, agus is dóigh go gcaitheann Mac Con Glinne mála leis an Eaglais.  Daortar é chun báis sa bharr.  Tá sé de stuaim ann áfach an pianbhreith úd a sheachaint, go dtí go dtagann sé go cúirt rí na Mumhan retten kann.  Agus é ann, éiríonn leis andúil bia 'saige a bhriseadh, agus maithtear é dá bharr.

## Féach freisin
* Miotaseolaíocht na nGael

## Foinsí
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*, Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

## Naisc sheachtracha
* Aislinge Meic Con Glinne ar Corpus of Electronic Texts
* Aislinge Meic Con Glinne ar CODECS

## Tagairtí

Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe
Amra Choluim Chille

mion
Dán Sean-Ghaeilge le Dallán Forgaill, scríofa c. AD 600, is ea **Amhra Choilm Chille** (**Amra Choluim Chille**). Faightear leagan de caomhnaithe i Leabhar na hUidhre.

## Ábhar
Adhmholadh ar bhunaitheoir mhainistreach, Colm Cille is an dán.  Déantar trácht fosta ar rí Alt Clut in *[[Hen Ogledd]]* (An Seantuaisceart), Rhydderch Hael.  De réir an bhéaloidis, cumadh an t-amhra ag Dallán Forgaill, ar cheann desna filí is suntasaí den 6ú/7ú haois, a mheastar.

Óir gur an-shean é an dán, le teanga agus meadaracht ársa ann, déantar dá bharr neart deacrachtaí agus scoláirí ag iarraidh é a thuiscint.  Cuirtear éagsúlacht sa meadaracht, le rím agus gan, chomh maith le huaim:
:*ro ánic íath nád adaig aiccestar*
:tháinig i dtír, oíche nach bhfeictear

## Féach freisin
* Miotaseolaíocht na nGael
* Dallán Forgaill
* Cló na nOileán

## Foinsí
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*, Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.
* Wolfgang Meid: *Die Kelten*. Reclam, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-15-017053-3.

## Naisc sheachtracha
* Westley Follett, ''Amra Choluim Chille'' in *Céli Dé in Ireland: monastic writing and identity in the early Middle Ages.* Boydell Press, 2006
* S.N.Tranter, H.L.C.Tristram, ''Amra Choluim Chille'' in *Early Irish literature: media and communication.* Gunter Narr Verlag, 1989
* Lebor na hUidre ar Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Lebor na hUidre
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise
Caithréim Cellaig

I miotaseolaíocht na nGael, scéal de chuid Scéalaíocht na Ríthe is ea **Caithréim Cheallaigh** (Meán-Ghaeilge **Caithréim Cellaig**).  Caomhnaítear dhá leagan den scéal, an ceann is sine i lámhscríbhinn de chuid na 15ú haoise, agus an ceann is óige i Leabhar Buí Leacáin i láimh eile.  Téann an dá leagan siar go dtí am éigin idir na 13ú agus 14ú haoiseanna.

## Scéal
Timpeall lár na 6ú nó 7ú haoise, manach is ea Ceallach mac Eoghain Bhéil i Mainistir Chluain Mhic Nóis.  Maraítear a athair, rí na gConnacht, ag tríd in éadan na nUlad agus fágann Ceallach an mainistir chun teacht i gcomharbacht air.  Cuireann Naomh Ciarán, abb Chluain Mhic Nóis, mallacht air áfach, agus troideann a chéile comhraic *[[Guaire Aidne mac Colmáin]]* go crua ina éadan.  Socraíonn sé dá bharr éirí as a choróin ar son a dhearthár níos óige agus dul ar ais go dtí an mainistir. 

Tá beatha chomh feabhas  sin aige sa mhainistir go n-éiríonn sé ina dlúth-chomhairleoir dá dheartháir agus déantar easpag de.  Tá a namhaid Guaire Aidne míshásta leis seo, agus déanann sé é a mharú ag ceathrar marfóirí.  Baineann Muireadhach a dhíoltas amach ar mharfóirí a dhearthár, ach i ndeireadh na dála maraíonn Guaire é freisin.

## Féach freisin
* Miotaseolaíocht na nGael
* Eógan Bél, rí Chonnacht

## Foinsí
* Bernhard Maier, *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*, Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

## Naisc sheachtracha
* Caithréim Cellaig  ar CODECS

## Tagairtí

Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe
Dordogne

Is Roinn Fhrancach (*Département* sa Fhraincis) í Dordogne i réigiún Nouvelle-Aquitaine, a fhreagraíonn go mór do Périgord. Tá a ainm dlite don sruthán den ainm céanna a thrasnaíonn é. Tugann INSEE agus La Poste cód 24. Is é a reachtaire Périgueux.

## Staid
Trasnaíonn an Dordogne ranna Haute-Vienne, Corrèze, Lot, Lot-et-Garonne, Gironde, Charente-Maritime agus Charente.

Domhanfhad: idir 0 ° 3 ′ siar agus 1 ° 25 ′ soir.
Domhanleithead: idir 44 ° 35 'agus 45 ° 43' ó thuaidh.
Pointí foircneacha de chuid roinn Dordogne:

ó thuaidh: Busserolles;
ó dheas: Loubejac;
is é: Nadaillac;
thiar: La Roche-Chalais.
Struchtúir is airde sa Dordogne:

Audrix, tarchuradóir cumarsáide Audrix: 205 m;
Bergerac, tarchuradóir ó Monbazillac: 60 m.

## Tagairtí
La Coquille (Dordogne)

Is común Francach é **La Coquille** atá lonnaithe i roinn Dordogne, i réigiún Nouvelle-Aquitaine. Is cuid de pháirc nádúrtha réigiúnach Périgord-Limousin é.

## Tagairtí
Cath Maige Rátha

I miotaseolaíocht na nGael, scéal de chuid Scéalaíocht na Ríthe is ea **Cath Mhaigh Rátha** (Meán-Ghaeilge **Cath Maige Rátha**).  Téann an stá téacs siar go dtí 10ú haois.  Tá dhá athleagan ann.  Caomhnaítear an leagan nua sine i Leabhar Buí Leacáin.

## Scéal
Insítear sa scéal *[[Fled Dúin na nGéd]]* gur tharla aighneas idir Ardrí na hÉireann, Domhnall mac Aodha, agus a altrama Congal Claon, rí as Ulaid, óir mar bronnadh ar Chongal a duais as ucht a chabhrach.  Bhailigh Cónaí arm le cuidiú rí Domhnall Breac de mhuintir Dhál Riada as an Albain mar chomhghuaillí.  Tharla Cath Maige Rátha (Maigh Rath, Contae an Dúin) le trí lá sa bhliain 637.  Clóigh go holc na hUlaid agus na hAlbaigh agus maraíodh Congal Claon.

Le linn an chatha, chuaigh Suibne, rí Dhál Araí, as a mheabhair agus theith sé ar fánach, scéal a insítear sa sága, Buile Shuibhne.

Baineadh gion cinn de ghaiscíoch eile, Ceann Faoladh mac Ailealla.  Leigheasadh é agus bhí aige ina dhiaidh cumas intinne ar leith agus cuimhne nár theip riamh.

## Féach freisin
* Miotaseolaíocht na nGael
* Congal Cáech
* Fled Dúin na nGéd
* Buile Shuibhne
* Ceann Faoladh mac Ailealla

## Foinsí
* Bernhard Maier, *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*. Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

## Naisc sheachtracha
* CODECS
** Cath Maige Rath 
** Cath Maige Rath  (dara hathleagan)

## Tagairtí

Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe
Compert Mongáin

I miotaseolaíocht na nGael, scéal de chuid Scéalaíocht na Ríthe is ea **Coimpeart Mhongáin agus Grá Duibhe Lacha ag Mongán** nó b'fhéidir **Searc Dhuibhe Lacha do Mhongán** (Sean-Ghaeilge **Compert Mongáin ocus serc Duibe Lacha do Mongán**).  Caomhnaítear an scéal as Nua-Ghaeilge Mhoch i lámhscríbhinn de chuid na 15ú haoise.  Meastar ámh go raibh bunleagan le fáil as Sean-Ghaeilge sa saothar anois caillte, Cín Dromma Snechtai.

## Mongán
Rí stairiúil de chuid na 7ú haoise ba ea Mongán.  Tar éis a bháis, scríobhadh roinnt finscéalta faoi.  Feictear é mar mac dia na mara, Manannán mac Lir na dTuath Dé Danann, a cuireadh fáilte roimhe sna Síde.  Bhí ar a chumas a chló a athrú i riocht ainmhithe.  Is achoimre níos déanaí den desna seanscéalta úd é *Compert Mongáin*.

Feictear Mongán i leagan eile scéal mar mhac athshaolaithe Fhionn mhic Cumhaill.  Feictear é mar mhionphearsa in *[[De chophur in da muccida]]*. Insítear leagan de scéal ghiniúint Mhongáin in *[[Immram Brain]]*.

## Scéal
Cuidíonn Manannán mac Lir le rí Fíachna Finn agus mar chúiteamh éilíonn sé oíche lena bhean chéile, Cáintigearn.  Tagann sé chuici i riocht an rí agus gineann sé Mongán léi.  Tar éis trí lá, fuadaíonn a athair é, fásann sé san alltar agus foghlaimíonn sé na healaíona draíochta. 

Ar an oíche chéanna ar a rugadh Mongán, rugadh fosta Dubh Lacha.  Titeann siad i ngrá agus pósann siad a chéile.  Mar rí Ulad ámh, tugann Mongán gealltanas meargánta, agus tá air a bhean a ghéilleadh do rí na Laigean.  Ní féidir leis bheith gan í, áfach.  Baineann sé leas as na cumais draíochta a d'fhoghlaim sé le Manannán agus fuair sé í ar ais arís.

## Féach freisin
* Miotaseolaíocht na nGael

## Foinsí
* Helmut Birkhan, *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*, Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.
* Ní Mhaonaigh, Máire, “Mongán’s metamorphosis: Compert Mongáin ocus Serce Duibe Lacha do Mongán, a later Mongán tale”, in: Edmonds, Fiona agus Paul Russell (eag.), *Tome: studies in medieval Celtic history and law in honour of Thomas Charles-Edwards, Studies in Celtic History* 31, Woodbridge: Boydell Press, 2011. 207–216.

## Tagairtí

Mongán
Tochmarc Becfola

I miotaseolaíocht na nGael, scéal de chuid Scéalaíocht na Ríthe is ea **Tochmharc Beagfholaidh** (Sean-Ghaeilge **Tochmarc Becfola**).  Caomhnaítear an leagan is sine i Leabhar Buí Leacáin, agus leagan eile i lámhscríbhinn de chuid na 16ú haoise.

## Scéal
Tá Ardrí na hÉireann, Diarmaid mac Aodha Sláine, i mbun seilge leis an tiarna, Criomhthann.  Feiceann siad síog ag teacht as a *[[Sídh]]*.  Titeann an rí i ngrá léi agus tugann sé í abhaile chuig Teamhraigh. *Da die Frau jede Auskunft verweigert*, tugann sé an t-ainm *Becfola* (beag-fala nó -foladh, is é sin a rá, gan spré) di agus pósann sé í.  Tá sise i ngrá le Criomhthann ámh, agus ealaíon na leannáin.  Sa choill, cuireann síofraí *Becfola* amú agus is ar éigin go n-éiríonn léi mic tíre ar a tóir a éalú.  Agus í lag leis an ocras, buaileann sí le fear rúndiamhair, a thógann í chuig oileán, ach tógann sé ansin *Becfola* ar ais chuig Teamhraigh.

Lena linn seo ámh, níl aon am dulta thart, agus níl sé tugtha faoi ndeara go raibh sí as láthair.  Socraíonn sí fanacht le Diarmaid, ach tagann manach go Teamhair agus deir sé go bhfaca sé i le fear eile ar an oileán agus cuireann sé go poiblí adhaltranas ina leith.  Admhaíonn sí go bhfuil siad ciontach agus fágann sé Teamhair go deo.

Tá an rí sa scéal seo bunaithe ar an rí stairiúil, Diarmaid mac Aodha Sláine.  Feictear é fosta sa scéal *[[Scéla Cano meic Gartnáin]]*.  Bhí sé i réim lena dheartháir *Bláthnat* ón  mbliain 642 go dtí 664.

## Féach freisin
* Miotaseolaíocht na nGael

## Foinsí
* Bernhard Maier, *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*. Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

## Naisc sheachtracha
* Acadamh Ríoga na hÉireann, *[https://books.google.at/books?id=RprApsda__4C&pg=PA172&dq=Tochmarc+Becfola&hl=de&ei=e4adTe_0Nsrxsgby3rCiBA&sa=X&oi=book_result&ct=result#v=onepage&q&f=false Irish manuscript series]*, 1, Cuid&nbsp;1, The Academy, 1870, ll.&nbsp;172&nbsp;ff.
* Tochmarc Becfola ar CODECS

## Tagairtí

Beagfholadh
Fled Dúin na nGéd

I miotaseolaíocht na nGael, scéal de chuid Scéalaíocht na Ríthe is ea **Fleadh Dhúin na nGé** (Meán-Ghaeilge **Fled Dúin na nGéd**).  Téann an sága siar go dtí an 11ú haois.  Caomhnaítear é i roinnt lámhscríbhinn, mar shampla Leabhar Buí Leacáin.

Is é *Fled Dúin na nGéd* an chéad scéal i sraith le *[[Cath Maige Rátha]]* agus *[[Baile Suibne]]*.

## Scéal
Tugann Congal Cláen cabhair lena athair altrama Dhomhnaill mhic Aodha, rí Ulad, éirí ina ardrí Éireann.  Ní bhronntar agus áfach an duais lena bhfuil sé ag súil.  Tarlaíonn achrann eatarthu ag insealbhú Dhomhnaill i nDún na nGé.  Bailíonn Congal arm le cuidiú tiarnaí iasachta.  Troidtear *[[Cath Maige Rátha]]* sa bhliain 637, ach maraítear Congal.

## Féach freisin
* Miotaseolaíocht na nGael
* Congal Cáech
* Cath Mhaigh Rátha
* Buile Shuibhne

## Literatur
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (= *[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

## Naisc sheachtracha
* Fled Dúin na nGéd ar CODECS
* Fled Dúin na nGéd ar Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Fingal Rónáin

I miotaseolaíocht na nGael, scéal de chuid Scéalaíocht na Ríthe ón 10ú haois is ea **Fineghal Rónáin** (Meán-Ghaeilge **Fingal Rónáin**), aitheanta fosta mar Anbhás Maoil Fhothartaigh mhic Rónáin (*Aided Máele Fothartaig meic Rónáin*).  Caomhnaítear é sa Leabhar Laighneach agus i lámhscríbhinn   um 1500.

## Scéal
Eithne ní Chumascaigh ba ea chéad bhean chéile Rónáin, agus bhí mac acu darbh ainm Maol Fothartaigh (*Máelfothartaig*).  I ndiaidh bhás Eithne, phós Rónán arís le hiníon Eochaid Iarlaithe (bás 666) de Dhál Araí.  An-óg a bhí an bhanríon nua, agus rinne sí iarracht a leasmhac a mhealladh.  Dhiúltaigh Maol Fothartaigh an caidreamh agus chuaigh sé ar deoraíocht dá thoil féin dá bharr go hAlbain.  Tar éis tamall ámh, as a díomas tharraing sí míchlú ar Mhaol Fothartaig, ag éileamh go ndearna sé iarracht í a mhealladh.  Tá Rónán chomh fearg sin á chloisteáil go bhfágann sé cath chun a mac a mharú le sleá.  Agus é ag fáil báis, insíonn Maol Fothartaigh an fhírinne lena athair.  Baineann deartháir altrama Mhaoil Fhothartaigh díoltas amach ar mhuintir na banríona, ag marú a hathar rinne gaol eile.  Buailte le haiféala as a gníomh, cuireann an bhanríon lámh ina bás féin.  Éagann Rónán de bhrón.

## Téama
Feictear sa scéal Anbhás Aonmhic Aoife (*[[Aided Óenfir Aífe]]*) leagan eile d'aighneas athar-mic.  Feictear an téama freisin, a bheag nó a mhór, i gcultúir eile: Iósaf agus bean chéile Potifar sa bhíobla; Bellerophon agus banríon Anteia sa Ghréig; agus Hippolytos agus a leas-mháthair Phaidra ach go háirithe.

## Féach freisin
* Miotaseolaíocht na nGael
* Rónán mac Colmáin

## Foinsí
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*. Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

## Naisc sheachtracha
* Fingal Rónáin ar Corpus of Electronic Texts
* *[https://www.vanhamel.nl/codecs/Fingal_R%C3%B3n%C3%A1in Fingal Rónáin] (also Aided Maelḟothartaig meic Rónáin)* ar CODECS
* Fingal Rónáin ar *Irish Sagas Online*
* James MacKillop, *[https://books.google.at/books?id=U-O0wzFcu2gC&pg=PA225&dq=Fingal+R%C3%B3n%C3%A1in&hl=de&ei=5Kx8TeqlJsrxsgaVpsTZBw&sa=X&oi=book_result&ct=result#v=onepage&q=Fingal%20R%C3%B3n%C3%A1in&f=false A dictionary of Celtic mythology]*, Oxford University Press, 2004

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Mark Saville

Is breitheamh Sasanach é **Mark Saville**, An Barún Saville de Newdigate (20. Márta 1936 - ). Is fearr aithne air in Éirinn toisc go raibh sé ina chathaoirleach ar Bhinse Fiosrúcháin Dhomhnach na Fola ó 1998 go 2010.

Céimí de chuid Choláiste Brasenose in Ollscoil Átha na nDamh, glaodh chun Bharra Shasana agus na Breataine Bige air sa bhliain 1962 agus chun an Bharra Laistigh sa bhliain 1975.

Bhí sé ina bhreitheamh, i ndiaidh a chéile, 

* den Ard-Chúirt (1985-94) agus 
* den Chúirt Achomhairc (1994-97), 
* ina Thiarna Dlí (1997-2009) agus 
* ina bhall de Chúirt Uachtarach na Ríochta Aontaithe (2009-10).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Breithiúna Sasanacha
Catagóir:Na Trioblóidí
Catagóir:Polaiteoirí na Ríochta Aontaithe (gan Tuaisceart na hÉireann)
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
James Campbell

Abhcóide agus polaiteoir Éireannach ab ea **James Campbell**, the first Baron Glenavy, nó **Séamas Mac Cathmhaoil**, an Chéad Bharún Lann Abhaigh (4 Aibreán 1851 – 22 Márta 1931). Bhí sé ar thús cadhnaíochta shaol poiblí a linne in Éirinn, ag an mBarra, mar bhreitheamh agus sa pholaitíocht.

## Saol
Rugadh Campbell i mBaile Átha Cliath ar 4 Aibreán 1851  agus d'fhreastail sé ar Dr. Stacpoole's School in 'Kingstown' (Dún Laoghaire). 

Céimí de chuid Choláiste na Tríonóide (BA 1874), glaodh chun an Bharra air sa bhliain 1878 agus chun an Bharra Laistigh sa bhliain 1892. Féachadh go forleathan ar Campbell mar an t-abhcóide ab fhearr in Éirinn san aois sin, nó sa dara háit taobh thiar de Edward Carson sa réimse sin. 

Bhí Campbell ina Theachta Parlaiminte faoi dhó (feisire thar ceann na hollscoile)  i dTeach na Teachtaí  (1898-1900 agus 1903-17), Aturnae Ginearálta na hÉireann (1903-5) agus Ard-Aighne na hÉireann (1905 agus 1916-17). 

Ar an 25 Aibreán 1916, le linn Éirí Amach na Cásca, atoghadh Campbell  mar Fheisire Parlaiminte ag searmanas beag i Halla na Scrúduithe,  Coláiste na Tríonóide.
[clé|mion|Halla na Scrúduithe, [Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide, ar chlé, áit a atoghadh Campbell  mar Fheisire Parlaiminte le linn Éirí Amach na Cásca]]
Rinneadh Tiarna Príomh-Bhreitheamh na hÉireann de (1917-18) agus an tArd-Seansailéir leathdheireanach in Éirinn (1918-21).
[clé|mion|Cambell an chéad Chathaoirleach ar [Seanad Éireann|Sheanad Éireann]]
Mar dhuine d'Aontachtaithe an Deiscirt ba thabhachtaí, ceapadh Campbelldon Seanad sa bhliain 1922 agus toghadh mar an chéad Chathaoirleach air. Atoghadh don phost sin é sa bhliain 1925. Níor iarr Campbell go n-atoghfaí é ina sheanadóir ag deireadh a théarma sa bhliain 1928. 

Bhí Campbell ina chathaoirleach ar an gcoiste a thug comhairle don Ard-Chomairle maidir le cruthú na gcúirteanna nua, rud a baineadh amach leis an Acht Cúirteanna Breithiúnais, 1924. Fuair a chuid tuairimí an lámh in uachtar ar na moltaí a rinne Aodh Ó Cinnéide (Ard-Aighne, 1922-24; Príomh-Bhreitheamh, 1924-36) i ndáil le roinnt ceisteanna; éide na mbreithiúna agus an modh aithisc, mar shampla. 

D'éag James Campbell i mBaile Átha Cliath ar  22 Márta 1931, curtha i Reilig Chnocán Iaróm.

.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1851
Catagóir:Básanna i 1931
Catagóir:Abhcóidí Éireannacha
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Baill Sheanad Éireann
Catagóir:Breithiúna Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Chnocán Iaróm
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Anne La Berge

Is cumadóir, tobchumadóir agus fliúiteadóir í  (rugadh i bPalo Alto, California 1955) atá suite in Amstardam, an Ísiltír. Díríonn sí go háirithe ar cheol micreathonach agus ceol leictreach sa stíl ceol clasaiceach comhaimseartha.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Ceoltóirí
Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Cumadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Cumadóirí ban
Lebor Cuanu

Annála Éireann anois caillte is ea **Leabhar Chuana** (Sean-Ghaeilge **Lebor Cuanu**).  Rinneadh trácht ann ar eachtraí a tharla le linn na cúigiú go dtí seachtú haoiseanna.  Bhí le feiceáil ann cuir síos giorraisce maidir le cathanna nó táscanna suntasacha.  Luaitear é go minic i nAnnála Uladh.  Ní fios go cruinn cérbh é Cuana.

In aiste ghearr faoin leabhar, deir Eoghan Ó Mordha, ó thaobh fianaise logainmneacha de, gur scríobhadh é sa Laigin.

## Féach freisin
* Annála Éireann
* Croinic na hÉireann

## Foinsí
* *The Placenames in the Book of Cuanu*, Eoghan O Mordha, in *Seanchas:Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and Literature in Honour of [[Francis John Byrne]]*, ll. 189-191. Four Courts Press, Baile Átha Cliath, 2000.

## Naisc sheachtracha
* Patrick C. Griffin, *[http://evergreen.27names.org/academia/historicity.html The Historicity of the Early Irish Annals]*, 2001 

## Tagairtí

Catagóir:Annála Éireannacha
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Dul Dreagain

mion|Crainn dhúchasacha i bhForaois Dhul Dreagain. Is beith nó sprús Sitceach an chuid is mó den choillearnach san fhoraois seo, ach ar an gcnoc creagach seo tá rogha deas de speicis dhúchasacha.
Eastát de 40 km² i nGleann Moireasdan is ea **Dul Dreagain** (Béarla: *Dundreggan*) Cheannaigh *Trees for Life* (Albain) an t-eastát sa bhliain 2008, agus tá súil acu é a "ath-fhiáineachadh" trí iar-fhoraoisí nádúrtha na hAlban a thabhairt ar ais, maille le raidhse plandaí agus ainmhithe.

## Naisc sheachtracha

* Trees for Life (Scotland)
* Wikimedia Commons: Dundreggan Forest
* BBC Naidheachdan 2019-12-31: Ionad ùr san amharc faisg air Loch Nis
Scéla Cano meic Gartnáin

I miotaseolaíocht na nGael, scéal de chuid Scéalaíocht na Ríthe is ea **Scéala Chana mhic Gartnáin** (Meán-Ghaeilge **Scéla Cano meic Gartnáin**).  Tá an scéal suite sa 6ú haois. 

Téann an téacs siar go dtí an 11ú a laghad, ach b'fhéidir fiú go dtí an 9ú haois.  Caomhnaítear an scéal i Leabhar Buí Leacáin.  

Is ionann na pearsana sa scéal agus daoine stairiúla, cé nach raibh siad beo ag an am céanna.

Déanann Thurneysen comparáid idir an scéal agus Tóraíocht Dhiarmada agus Gráinne agus Tristan agus Isolde.

## Scéal
Bhí Cana mac Gartnáin faoi bhagairt a sheanathar Aodhán mac Gabhráin agus theith sé dá bharr ón Albain go hÉirinn.  Thug Diarmaid agus a mac Bláthmac as Ulaid tearmainn dó.  Ach le cúnamh iníon Diarmada, b'ar éigin a tháinig sé slán as iarracht dúnmharaithe a sheanathar.  Theith sé níos faide aniar go Connacht, áit a thit sé i ngrá le Cré (*Créd*), iníon an rí, Guaire Aidne mac Colmáin, cé gur bhean chéile í cheana den ghaiscíoch Marcán.  In ainneoin sin, bhí Cré freisin i ngrá leis.  Ag fleadh lá, chur sí deoch shuain i ngach cuach ach amháin iad léi féin agus Cana.  Ní raibh Cana sásta áfach bheith ina leannán léi go dtí go raibh a choróin in Albain gafa ar ais aige.  Agus é ag imeacht, thug sé do Chré cloch dhraíochta na beatha a chosnaíodh a shaol.

D'éirigh le Cana an ruaig a chur ar a sheanathair.  Rinneadh rí de. agus bhí réidh faoi dheireadh buaileadh le Cré.  Chun seo a cosc ámh, rinne Colga (*Colcu*) mac Marcáin ruathar ar Chana inar gortaíodh go holc é.  Nuair chuala Cré an scéala, thuig sí go raibh a leannán marbh agus bhuail sí a ceann faoi charraig.  Briseadh fosta an chloch dhraíochta agus d'éag Cana dá chréachtaí.

## Féach freisin
* Miotaseolaíocht na nGael

## Foinsí
* Leabhar Buí Leacáin, ll.&nbsp;128a-132b.
* Acadamh Ríoga na hÉireann, B IV 2, Mícheál Ó Cléirigh
* Bernhard Maier, *Lexikon der keltischen Religion und Kultur*. Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.
* Kuno Meyer, *Scéla Cano meic Gartnáin. From Yellow Book of Lecan, col. 786 (p. 128a).* *Anecdota from Irish Manuscripts I*, Hsg. O.J.&nbsp;Bergin et al., Halle, 1907, ll.&nbsp;1–15.
* Anderson, Alan Orr, *Early Sources of Scottish History A.D 500&ndash;1286*, imleabhar 1. Athchló, Paul Watkins, Stamford, 1990. 
* Bannerman, John, *Studies in the History of Dalriada.* Scottish Academic Press, Dún Éadain, 1974. 
* Byrne, Francis John, *Irish Kings and High-Kings.* Batsford, Londain, 1973. 
* Thurneysen, Rudolf (tr.). "Eine irische Parallele zur Tristan-Sage." *Zeitschrift für romanische Philologie* 43 (1924): 385-402. Addenda agus corrigenda in *[[Zeitschrift für celtische Philologie]]* 16 (1926): 280-2

## Naisc sheachtracha
* *[https://celt.ucc.ie//published/G100039/ Scéla Cano meic Gartnáin]* ar Corpus of Electronic Texts
* Scéla Cano meic Gartnáin ar CODECS
* Scéla Cano meic Gartnáin ar *Irish Sagas Online*

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Máirtín Tom Sheáinín

Is láithreoir raidió agus amhránaí sean-nóis é **Máirtín Tom Sheáinín Mac Donncha**.

## Gairm
Ba sa bhliain 1989 a thosaigh Máirtín Tom Sheáinín, as an Sruthán Buí i Leitir Móir, ag obair le RTÉ Raidió na Gaeltachta i stiúideo Chasla i gConamara.

Thosaigh sé ag cur an tsraith amhránaíochta *Casadh an tSúgáin* i láthair in 1989.

Bhí an clár *Togha agus Rogha*, atá ar an aer go fóill, ar cheann de na chéad chláir a bhí faoi chúram an chraoltóra nuacheaptha.

I samhradh na bliana 1998, thosaigh sé i mbun an chláir cainte *Maidin Samhraidh,*

Chuir sé an clár *Ardtráthnóna* i láthair ar Raidió na Gaeltachta ó 1998 ar aghaidh, clár a raibh sé ina bhun le 22 bliain anuas.

D'éirigh sé as a phost le Raidió na Gaeltachta in 2020, tar éis 31 bliain.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Lucht TG4
Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Lucht Raidió na Gaeltachta
Boris Spassky

Is imreoir fichille Rúiseach é **Boris Vasilievich Spassky** (Rúisis: *Бори́с Васи́льевич Спа́сский*; a rugadh 30 Eanáir 1937), agus a bhí ar an deichiú Curadh Fichille Domhanda, a raibh an teideal aige ó 1969 go 1972. D’imir Spassky trí chluiche craobhchomórtais dhomhanda: chaill sé i gcoinne Tigran Petrosian i 1966 ; bhuaigh sé ar Petrosian i 1969 le bheith ina churadh domhanda; ansin chaill se i gcoinne Bobby Fischer i gcluiche cáiliúil sa bhliain 1972. 

Catagóir:Imreoirí fichille
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Tigran Petrosian

Bhí **Tigran Vartani Petrosian** (Airméinis:*Տիգրան Վարդանի Պետրոսյան*;(Rúisis:*Тигран Вартанович Петросян*}}; 17 Meitheamh 1929- 13 Lúnasa 1984) ina Ardmháistir Sóivéadach Airméanach, agus ina Churadh Fichille Domhanda, ó 1963 go 1969. Tugadh an t-ainm " Tigran Iarainn" air mar gheall ar a stíl imeartha chosantach a bhí beagnach dobhearnaithe, a leag béim ar shábháilteacht thar aon rud eile.   Tugtar creidiúint do Phetrosian as an  tóir a bhfuil ar an bhficheall san Airméin. 

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí fichille
Catagóir:Básanna i 1984
Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Sráidbhaile Potemkin

mion| Mar gheall ar aghaidh (façade)  nua-phéinteáilte, tá cuma ar an bhfoirgneamh iomlán go bhfuil sé atógtha, cé go bhfuil an chuid eile fós ag lobhadh (Grúdlann an Chaisleáin i Kolín, Poblacht na Seice). Agus é suite in aice le príomhlíne iarnróid, ba é an t-aon deis chun an aghaidh a dheisiú ná le linn nuachóiriú mór na líne agus stad iomlán an tráchta a bhain léi. Mar sin féin, ní raibh go leor airgid ag an mbaile chun atógáil iomlán a dhéanamh ag an am, agus mar sin atógadh na codanna de a bhí nach raibh teacht orthu go héasca inrochtana ó na ráillí.
Sa pholaitíocht agus san eacnamaíocht, is éard is  **sráidbhaile Potemkin** ann ná aon tógáil (liteartha nó figiúrtha) arb é an t-aon aidhm atá aige façade nó aghaidh sheachtrach a sholáthar do thír atá ag streachailt, rud a fhágann go gcreideann daoine go bhfuil an tír ag dul i bhfeabhas. Tagann an téarma ó scéalta faoi shráidbhaile iniompartha bréige a tógadh le dul i bhfeidhm ar  Chaitríona II Banimpire  na Rúise ag a hiar-leannán Gréagóir Potemkin, le linn a turais chun na Crimé i 1787. Cé go maíonn staraithe na linne seo go bhfuil cuntais an tsráidbhaile iniompartha seo áibhéalach, ba é an scéal bunaidh ná gur thóg  Potemkin lonnaíochtaí iniompartha bréagacha feadh na bruacha na Dnípired d’fhonn  a chur i bhfeidhm ar an Bhanimpire;  dhéanfaí na struchtúir a dhíchóimeáil tar éis di dul thar bráid, agus iad a hathchóimeáil níos faide ar feadh a bealach le go bhféachfaí orthu arís mar a bheadh ​​sampla eile.
Cumann Ailse na hÉireann

Eagraíocht charthanachta is ea **Cumann Ailse na hÉireann**, nó **Irish Cancer Society**, a bunaíodh sa bhliain 1963.

## Gníomhaíochtaí

mion|clé|Ceanncheathrú, 43/45 Bóthar Northumberland, Baile Átha Cliath. D04 VX65

Baineann daoine úsáid as na seirbhísí tacaíochta de chuid Chumann Ailse na hÉireann, mar shampla altraí ailse nó  seirbhísí ar nós cúram ospíse.  Tá comhoibriú ar bun idir Seirbhísí Ailse áitiúla timpeall na tíre agus Cumann Ailse na hÉireann maidir le seirbhísí tacaíochta a sholáthar do othair le hailse.

Tá seirbhís eolais ar chúrsaí ailse ag Cumann Ailse na hÉireann. Bíonn réimse leathan eolais á scaipeadh ag an eagraíocht ar chuid mhór bealaigh (i mBéarla), ina measc, ar shuíomh ghréasán agus ar chuntas Twitter na heagraíochta, tré bhileogaí eolais agus a leithid.

Is seirbhís eolais na Lárionaid Lus an Chromchinn. Cuireann siad réimse leathan eolais ar fáil go háitiúil do dhuine ar bith a bhfuil ailse air/uirthi. Chomh maith le seo, déantar eolas fóirsteanacha a sholáthar fosta, daofa sin a bhfuil buairt no buaireamh orthu fá chúrsaí ailse. Tá altra ailse lánaimseartha, chomh maith le baicle oibrithe deonacha lonnaithe sna Lárionaid seo agus tá siad ar fáil ar bhonn leanúnach le ceisteanna a fhreagairt, le eolas agus tacaíocht a sholáthar do dhaoine le hailse, agus dá dteaghlaigh.

### Lá Lus an Chromchinn

[mion|clé|[Lus an chromchinn|Lus an Chromchinn]]

Bailítear go leor airgid do sheirbhísí ailse gach bliain le linn Lá Lus an Chromchinn. Is iondúil go mbíonn oibrithe deonacha an Chumainn Ailse amuigh ar shráideanna na hÉireann ó cheann ceann na tíre ar an lá seo agus iad ag bailiú airgid ar son an Chumainn. Ceannaítear lusanna an chromchinn, stocaí, tuáillí, suaitheantais, cnaipí agus ábhar eile, agus feictear na mílte daoine agus na bláthanna beaga buí ar a mbrollach.

### Relay for Life / Sealaíocht don Bheatha
Is é *Sealaíocht don Bheatha* na ceiliúradh pobail, thar oíche, a mhaireann 24 uair. Ócáid speisialta a thugann cumhacht agus dóchas í agus imeacht spraoí fosta. Ag croílár na sealaíochta tá an deis chun ceiliúradh a dheanamh ar mharthanóirí ailse agus cuimhneamh a dheanamh ar an Mhuintir a chaill an cath leis an ghalair.

## Féach freisin

* Ailse

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil
* Bileogː An Coróinvíreas (COVID-19) agus ailse

## Tagairtí

Catagóir:Ailse
Catagóir:Carthanais bunaithe in Éirinn
Catagóir:Eagraíochtaí neamhbhrabúis
Catagóir:Seirbhísí sláinte
Gréagóir Potemkin

Ba cheannaire míleata Rúiseach, státaire, duine uasal agus an té ab ansa le Caitríona II na Rúise é **Gréagóir  Aleksandrovich Potemkin-Tauricheski,**. (Rúisis: *Григо́рий Алекса́ндрович Потёмкин-Таври́ческий*,  30 Meán Fómhair 1739 - 16 Deireadh Fómhair 1791). Fuair ​​sé bás le linn idirbheartaíochta faoi Chonradh Jassy, ​​a chuir deireadh leis an gcogadh in aghaidh na hImpireachta Otamánaí a raibh maoirseacht déanta aige air.

Rugadh Potemkin i dteaghlach úinéirí talún uasal meánioncaim. Mheal sé gnaoi an bhanimpire Caitríona ar dtús as cuidiú léi ina coup d'état sa bhliain 1762, ansin tharraing sé clú air féin mar cheannasaí míleata sa Chogadh Rúis-Turcach (1768–1774). D'éirigh Caitríona agus Gréagóir mór lena chéile, ina leannáin, an duine ab fhearr léi agus b’fhéidir a fear céile. Tar éis a phaisean a mhaolú, d’fhan sé ina chara léi ar feadh an tsaoil agus a státaire ab fhearr. Fuair Caitríona an teideal *Phrionsa Impireacht Naofa na Róimhe* dó agus bhronn sí an teideal Phrionsa Impireacht na Rúise air, i measc go leor eile: bhí sé ina Ard-Aimiréil araon agus ina cheann ar fhórsaí talún agus neamhrialta uile na Rúise. I measc éachtaí Potemkin tá ionghabháil shíochánta na Crimé (1783) agus bua na Rúise sa dara Cogadh Rúis-Turcach (1787–1792).

Fuair sé bás sa bhliain 1791 agus tar éis do Chaitríona sochraid mhór a eagrú dó, cuireadh é in ardeaglais Naomh Caitríona i gcathair Kherson san Úcráin. Tar éis sin bogadh a chorp naoi n-uair, an t-am deireanach sa bhliain 2022, nuair a thóg fórsaí ionraidh na Rúise a chorp as an uaigh agus chuir siad chuig an Rúis é.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1791
Catagóir:Daoine a rugadh i 1739
Dúnmharuithe Charraig Ceasail agus Bhéal Feirste (1993)

Dhúnmharaigh an UFF/UDA seisear Caitliceach i dTuaisceart Éireann ar an 24/25 Márta 1993. Bliain fhuilteach ba ea 1993 i dTuaisceart Éireann, an bhliain "cion sa chion" agus foréigean ainrianta agus seicteach (Warrington, Buamáil na Seanchille, Sléacht Rising Sun, i nGlas-stiall) 
[mion|clé|Dúnmharaíodh ceathrar Caitliceach  i g[Carraig Ceasail (Castlerock)]]
mion|clé|Carraig Ceasail
clé|mion|Cumann Cosanta Uladh

## Imeachtaí
mion|clé|Carraig Ceasail
Dúnmharaíodh ceathrar i gCarraig Ceasail, Contae Dhoire ar an 25 Márta 1993ː 

* James Kelly (25), James McKenna (52), Gerard Dalrymple  (58), Noel O'Kane (20). Tógálaithe ab ea iad.
* Damian Walsh (17) sa Dairy Farm Shopping Centre  i mBéal Feirste sa tráthnóna.
* Peter Gallagher (44) sa Westlink Enterprise Centre i mBéal Feirste an lá roimhe sin.

### Cúlra
Sa bhliain 1991, dúnmharaíodh Eddie Fullerton.  Trí na piléir a mharaigh an tUasal Fullerton a scrúdú, bhí an RUC in ann a rá gur úsáid an UDA/UFF an gunna céanna chun an ceathrar a mharú i gCarraig Ceasail i 1993.

Tharla Buamáil Warrington ar an 20 Márta ach seans nach raibh nasc ar bith ann idir an eachtra sin  agus Carraig Ceasail.

Rinneadh ciapadh ar na tógálaithe go minic. Dúradh go raibh fear amháin, James Kelly, san IRA. Bhí líomhaintí ann maidir le claonpháirteachas idir na póilíní agus na paraimíleataigh agus na dúnmharfóirí i gCarraig Ceasail.

In 1993 i dTuaisceart Éireann, mharaigh Cumann Cosanta Uladh ní ba mhó sibhialtaigh ná na Poblachtánaigh. D'fhógair an IRA sos cogaidh in 1994.
## Féach freisin

* Buamáil Warrington, 1993
* Buamáil na Seanchille, 1993
* Sléacht Rising Sun, i nGlas-stiall

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Contae Dhoire
Catagóir:1993
John Kerr (Gobharnóir Ginearálta ar an Astráil)

Gobharnóir Ginearálta ar an Astráil ó 1974 go 1978 ab ea an Ridire **John Kerr** (24 Meán Fómhair 1914 – 24 Márta 1991). 

## Saol
Tar éis dó céim céad onóracha a bhaint amach ó Scoil Dlí Ollscoil Sydney, glaodh chun Bharra na Breataine Bige Theas Nua air sa bhliain 1938.

I ndiaidh a sheirbhíse sa chogadh i faisnéis na hAstráile agus poist riaracháin iarchogaidh, chuaigh sé ar ais go dtí an Barra sa bhliain 1948. Níorbh fhada go raibh sé ar thús cadhnaíochta na ndlíodóirí a bhí ag obair sa stát i réimse an dlí thionsclaíoch.

Cé go ndéanadh sé ionadaíocht do cheardchumainn agus go raibh sé ina bhall de Pháirtí Lucht Oibre na hAstráile i dtosach báire, bhí díomá ar Kerr go luath faoin bpolaitíocht pháirtí agus faoi threo Pháirtí Lucht Oibre na hAstráile go mór mór. 

Glaodh chun an Bharra Laistigh air sa bhliain 1953 agus ceapadh ina bhreitheamh de Chúirt Tionscail an Chomhlathais é sa bhliain 1966. Ag an am céanna bhí sé ina bhreitheamh den Chúirt Uachtarach i gCríoch Príomhchathrach na hAstráile (1966-72), ina bhreitheamh de na Cúirteanna Fiosrúcháin Mara (1967-72), ina Leas-Uachtarán ar an mBinse um Chleachtais Trádála (1967-73) agus ina Chathaoirleach ar Choiste Athbhreithnithe Riaracháin an Chomhlathais (1968–72). 
clé|mion|Armas agus bratach
Sa bhliain 1972 a d'éirigh sé as Cúirt Tionscail an Chomhlathais, chun a bheith ina Phríomh-Bhreitheamh na Breataine Bige Theas Nua, post a bhí aige go dtí gur ceapadh ina Ghobharnóir Ginearálta ar na Astráil é, sa bhliain 1974.
clé|mion

### Conspóidí
Is é an ghné is chonspóidí dá thréimhse ina Ghobharnóir Ginearálta gur chuir sé rialtas Pháirtí an Lucht Oibre faoi Gough Whitlam as oifig i mí na Samhna 1975. Chuir sé Malcolm Fraser, ceannaire an fhreasúra, ina áit, d'ainneoin go raibh muinín ag Teachfir na nIonadaithe as Whitlam fós.

Ghníomhaigh Kerr mar sin toisc nach raibh rialtas Whitlam in ann a chuid bearta buiséid a chur tríd an Seanad. Cheap sé go raibh sé i dteideal, mar Ghobharnóir Ginearálta, Whitlam a chur as oifig toisc nach raibh an Phríomh-Aire in ann soláthar a fháil agus nárbh fhéidir éalú as an tsáinn bhunreachtúil ach trí Fraser a cheapadh.

Is ábhar conspóide é sin i gcónaí agus cáineadh go mór (agus cáintear fós) an tslí ina ndearna Kerr Whitlam a dhífhostú (mar shampla, trí thuairim dlí phríobháideach a fháil maidir leis an gceist óna chara, an Príomh-Bhreitheamh An Ridire Garfield Barwick.) 

Chaill Páirtí an Lucht Oibre an olltoghchán ina dhiaidh sin, nuair a bhí ollbhua ag Comhrialtas Liobrálach-Náisiúnach Fraser.

### Ar scor
Chuaigh Kerr ar scor go luath mar Ghobharnóir Ginearálta sa bhliain 1977 agus bhí an chuid eile dá shaol millte tríd is tríd de dheasca an cháinte láidir (agus an naimhdis phearsanta) mar gheall ar a ndearna sé sa bhliain 1975. Mar shampla, chuir an cineál naimhdis sin cosc ar an iarracht a rinneadh sa bhliain 1978 chun ambasadóir na hAstráile chuig EOECNA a dhéanamh de.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Catagóir:Básanna i 1991
Catagóir:Breithiúna Astrálacha
Críochdheighiltí na Polainne

Tharla **críochdheighilt na Polainne** i dtrí chéim ar leithligh i dtreo dheireadh an 18ú haois agus a chuir deireadh leis an stát a bheith ann, agus cuireadh deireadh leis an bPolainn cheannasach agus an Liotuáin ar feadh 123 bliana. Rinne monarcacht Habsburg, Ríocht na Prúise, agus Impireacht na Rúise na deighiltí, a roinn tailte an Chomhlathais eatarthu féin de réir a chéile, i bpróiseas na n-bhfoghabhálacha agus na n-imghabhálacha críochacha.
## Tagairtí


Catagóir: Gairmeacha míleata na Polainne
Catagóir: Lánscoir tíortha
Catagóir: 1770í sa Comhlathas na Polainne - na Liotuáine
Catagóir: 1790í i gComhlathas na Polainne - na Liotuáine