open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
An tÉireannach (iris)

B'é ***[[An tÉireannach (iris)|An tÉireannach]]*** an chéad nuachtán seachtainiúil i stair iriseoireachta na Gaeilge, agus é á fhoilsiú sna blianta 1934 go 1937. Bhí blas áirithe den eite chlé ar pholasaí eagarthóireachta na Gaeilge, rud a d'fhág nach raibh sé ag taithneamh le cách i saol na Gaeilge. 

Thairis sin, bhí sé ag díriú ar mhuintir na Gaeltachta thar aon dream eile, rud a chaill an páipéar sa deireadh thiar, ó nach raibh airgead ach ag an gcorrdhuine acu san am sin le nuachtán a cheannach. Mar sin, bhí an nuachtán i dtuilleamaí deontais oifigiúla, agus nuair a thráigh an tobar sin, b'éigean deireadh a chur leis.

Bhí *An tÉireannach* ina ábhar conspóide ina dhiaidh sin féin ar chúiseanna polaitiúla agus seicteacha, ós rud é gur Protastúnach a bhí sa phríomheagarthóir, Seán Beaumont. Mar sin, b'é an fhírinne oifigiúil ar feadh i bhfad gurbh é *[[Inniu]]* an chéad seachtanán Gaeilge riamh. 
[mion|D'fhoilsigh [Éamon Ó Ciosáin (fear léinn)|Éamon Ó Ciosáin leabhar faoin nuachtán]]
Níor tháinig scéal *An Éireannaigh* ar ais i mbéal lucht na Gaeilge roimh an mbliain 1993, nuair a d'fhoilsigh Éamon Ó Ciosáin leabhar faoi. Níor choinnigh ach muintir na Gaeltachta cuimhne air, nó bhí an-ráchairt ar an bpáipéar ina measc a fhad is a mhair sé.

Foilseachán a "sheas amach" ab ea an páipéar sóisialach Gaeltachta seo dar le Cathal Goan sa mhéid is gur soláithreoir nuachta agus eolais a bhí ann go príomha seachas áis chun an teanga a thabhairt slán, agus go raibh sé dírithe ar mhuintir na Gaeltachta agus lucht labhartha na Gaeilge taobh amuigh amuigh di, rud nárbh ionann agus foilseacháin Ghaeilge eile an lae úd. 

## Tagairtí

Catagóir:Nuachtáin na Gaeilge
Catagóir:Nuachtáin in Éirinn
Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Irisí nuachta
Catagóir:Irisí nuachta i nGaeilge
Catagóir:Seachtanáin
Catagóir:Cultúr na Gaeltachta
Catagóir:Eagraíochtaí sóisialacha in Éirinn
Catagóir:Sóisialachas
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1934
Catagóir:Bunaithe sna 1930í
Catagóir:Nuachtáin
Catagóir:Nuacht
Ardeaspag Canterbury

Ceannaire ar an Eaglais Shasana agus ar an gComaoineach Anglacánach domhanda is ea **ardeaspag Canterbury**. Is comharba é an t-ardeaspag ar Naomh Agaistín, an chéad ardeaspag idir 597 agus 605. Justin Welby atá san oifig faoi láthair. Tá an t-ardeaspag bunaithe ag Ardeaglais Canterbury.

Catagóir:Ardeaspaig
Catagóir:Eaglais Shasana
Hermann Samuel Reimarus

B'fhealsamh agus scríbhneoir Gearmánach san Eagnaíocht é **Hermann Samuel Reimarus** (22 Nollaig, 1694, Hamburg - 1 Márta, 1768, Hamburg). Bhí tuairimí nua ag Reimarus i rith an ré seo, faoin dhias go háirithe.

Reimarus, Hermann Samuel
Reimarus, Hermann Samuel
Reimarus, Hermann Samuel
Abhainn Chluaidh

Is abhainn í **an Chluaidh** in Earra-Ghàidheal agus Bòd, Albain, an tríú abhainn is faide sa tír agus an deichiú abhainn is faide sa Ríocht Aontaithe. 

A
Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Gordon Strachan

Is iarimreoir peile é **Gordon David Strachan** (rugadh 9 Feabhra 1957, i nDún Éideann). D'imir sé le Dundee, Aberdeen, Manchester United, Leeds United agus Coventry City. 

D'imir sé 50 uair freisin d'fhoireann náisiúnta na hAlban, ag imirt in dhá Chorn Sacair an Domhain.

## Gairmréim traenála
D'oibrigh sé ina thraenálaí le Coventry City ó 1997 go 2001. Ar feadh tamaill, chuaigh sé go Southampton agus d'imir an chlub sa chraobh denCorn FA i 2003.

## Glasgow Celtic
Ba é Strachan an traenálaí nua i Celtic Football Club i 2005. Sa chéad séasúr, bhuaigh siad an SPL agus Corn na hAlban. Sa dara séasúr d'imir Celtic sa UEFA Champions League agus bhuaigh siad an SPL arís. Nuair a bhí Rangers chun tosaigh san SPL, bhuaigh Celtic a lán cluichí agus bhuaigh an SPL arís. Níor bhuaigh siad corn ar bith i 2008/2009 agus d'fhág Strachan an club i mí Bhealtaine 2009.

Strachan, Gordon
Strachan, Gordon
Strachan, Gordon
Strachan, Gordon
Catagóir:Daoine beo
Paul Telfer

Is iarimreoir sacair é **Paul Telfer**. D'imir sé le Slough Town, Ceiltigh Ghlaschú, agus Leeds Utd. roimhe sin.
Lee Naylor

Is imreoir sacair é **Lee Naylor** (rugadh 19 Márta 1980). Is Sasanach é. D'imir sé le Ceiltigh Ghlaschú agus Wolverhampton san am atá thart ach faoi láthair ní imríonn sé le club ar bith. D'fhoireann Derby County a d'imir sé an uair dheireanach.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair Shasana
Naylor, Lee
Catagóir:Daoine beo
Gary Caldwell

Is imreoir sacair Albanach é **Gary Caldwell**. Imríonn sé faoi láthair le Ceiltigh Ghlaschú.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Daoine beo
Bobo Balde

Is imreoir sacair é **Dianbobo "Bobo" Baldé**. Imríonn sé faoi láthair le Valenciennes FC. D'imir sé le Ceiltigh Ghlaschú chomh maith. Rugadh é 5 Deireadh Fómhair 1975 i Marseille ach imríonn sé le foireann náisiúnta na Guine.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na Fraince
Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Tomás de Bhaldraithe

Scoláire aithnidiúil Gaeilge ba ea **Tomás de Bhaldraithe** (1916–1996). Rugadh i Luimneach é, ach d'aistrigh a mhuintir go Baile Átha Cliath nuair a bhí sé cúig bliana déag. Is é an t-ainm a baisteadh air ó thús ná *Thomas McDonagh Waldron*, i ndilchuimhne ar Thomás Mac Donncha a básaíodh i ndiaidh dó Forógra na Cásca a shíniú, ach is faoin leagan Gaeilge dá ainm is fearr a aithnítear é.

Is é an foclóir Béarla–Gaeilge is mó a thuill clú dó, agus é ar ceann de na clocha míle is mó i bpleanáil, i bhforbairt agus i gcaighdeánú na Gaeilge. Bhí an-tionchar ag an bhfoclóir seo ar an gcineál Gaeilge a chleachtann foghlaimeoirí na teanga. Fuair sé tacaíocht ó Éamon de Valera dá pholasaí i leith an cheartlitrithe, agus mar sin, d'éirigh leis buille mór a bhualadh in aghaidh an tseanlitrithe. 

Sa bhliain 1960, rinneadh Ollamh le Nua–Ghaeilge de i gColáiste Ollscoile Bhaile Átha Cliath, agus chuir sé i dtoll le chéile cartlann mhór ábhair i gcanúintí na Gaeilge. Baineadh an-úsáid as an ábhar seo nuair a cuireadh an Foclóir Gaeilge–Béarla in eagar. Is le Niall Ó Dónaill a luaitear an foclóir sin, ach bhí an-lámh ag de Bhaldraithe san obair sin, mar eagarthóir comhairleach. 

Bhunaigh de Bhaldraithe an chéad teanglann ollscoile in Éirinn, agus ní raibh a leithéid le fáil sa Bhreatain Mhór ach an oiread san am. 

Bhí sé ina shaineolaí mór ar chanúintí Chonamara, agus d'fhoilsigh sé monagraf faoi Ghaeilge Cois Fharraige, arbh í teanga dhúchais Mháirtín Uí Chadhain í: *Gaeilge Chois Fhairrge: Deilbhíocht*. Déanta na fírinne, is féidir a fheiceáil ar a fhoclóir go raibh an chanúint sin aige thar aon chineál Gaeilge eile, nó i gcúpla áit, deir sé *ar rinne* nó *níor rinne*, in áit *an ndearna* nó *ní dhearna* an Chaighdeáin. Réitigh sé don chló leabhair ar nós *[[Seanchas Thomáis Laighléis|Seanchas]] [[Tomás Laighléis|Thomáis Laighléis]]*, ar leabhar dírbheathaisnéisiúil í le cainteoir dúchais ó Oirthear na Gaillimhe, nó *[[Cín Lae Amhlaoibh]]*, leagan giorraithe de dhialann cháiliúil ó Cho. Chill Chainnigh Amhlaoibh Uí Shúilleabháin, atá oiriúnach do na gnáthléitheoirí.

## Oidhreacht
Chuir Oireachtas na Gaeilge tús sa bhliain 2019 le gradam ar son "Leabhar na Bliana do shaothar aistrithe go Gaeilge ó theanga eile". Baisteadh Gradam de Bhaldraithe air in ómós don ollamh.

## Féach freisin
* Niall Ó Dónaill
* Joe Mitchell

## Foinsí
*Tomás de Bhaldraithe: Cuimhní Cairde*, Proinsias Mac Aonghusa a chuir in eagar (An Clóchomhar, 1997)

## Tagairtí

Catagóir:Foclóirithe Gaeilge
Catagóir:Foclóirithe Éireannacha
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna i 1996
Catagóir:Daoine as Luimneach
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Gaeilgeoirí
Lannraig (baile)

Is baile beag é **Lannraig** nó **Lanark** i ngleann na Cluaidhe i gComhairle Shiorrachd Lannraig a Deas. Tá 9,000 ina gcónaí ann. Níl mórán tionscail sa bhaile agus tá a lán daoine ag obair i nGlaschú nó i nDún Éideann. Bhí an laoch Albanach William Wallace ina chónaí ann tráth agus deirtear gur ansin a thosaigh sé a éirí amach i gcoinne na Sasanach i 1297.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle Shiorrachd Lannraig a Deas
Jamie Foxx

Aisteoir agus ceoltóir Meiriceánach is ea **Jamie Foxx**, a rugadh faoin ainm **Eric Marlon Bishop** in Terrell, Texas ar an 13 Nollaig, 1967. Ainmníodh Foxx don Gradam Grammy mar cheoltóir agus pianódóir, agus bhuaigh sé Gradam an Acadaimh sa chatagóir Aisteoir is Fearr sa bhliain 2004.

## Tagairtí

deas|200px|mion|clé|Jamie Foxx.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Mark Wilson (imreoir)

Is imreoir sacair é **Mark Wilson** a rugadh i nGlaschú na hAlban ar 5 Meitheamh 1984. Imríonn sé faoi láthair le Ceiltigh Ghlaschú. D'imir sé le Dundee United roimhe sin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Daoine as Glaschú
Catagóir:Daoine beo
Alan Thompson

Is iarimreoir sacair é **Alan Thompson** (22 Nollaig 1973 a rugadh é). Roimhe sin, d'imir sé le Ceiltigh Ghlaschú in Albain ó 2000 go 2007, le hAston Villa (1998–2000) agus Leeds United ón séasúr 2007-2008.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Kenny Miller

Is imreoir sacair é **Kenny Miller** (rugadh ar an 23 Nollaig 1979 é i nDún Éideann, Albain). Imríonn sé faoi láthair le Rangers F.C. D'imir sé le Wolverhampton Wanderers, Celtic F.C. agus Derby County roimhe sin. Is buaiteoir é.

Catagóir:Imreoirí sacair na hAlban
Miller, Kenny
Miller, Kenny
Catagóir:Daoine beo
Diarmuid O'Carroll

Is imreoir sacair Éireannach é **Diarmuid O'Carroll** a rugadh i gCill Áirne, Contae Chiarraí ar 16 Márta 1987. Imríonn sé faoi láthair le Cliftonville i dTuaisceart Éireann. D'imir sé roimhe sin le Ceiltigh Ghlaschú.
Darren O'Dea

Is imreoir sacair Éireannach é **Darren O'Dea** a rugadh i mBaile Átha Cliath ar 4 Feabhra 1987. Imríonn sé faoi láthair le Toronto F.C. ach d'imir sé le Ceiltigh Ghlaschú roimhe sin. Thóg Reading F.C. ar iasacht é linn 2009 ach, faraor, níor éirigh leis gabháil i bhfeidhm ar lucht bainistíochta an chlub sin. D'imir a mham ar fhoireann cispheile na hÉireann.

## Tagairtí

Imreoirí sacair na hÉireann
Daoine as Baile Átha Cliath
Daoine a rugadh i 1987
Catagóir:Daoine beo
Uisce beatha

Deoch is ea **uisce beatha** nó *fuisce* (*whiskey* as Béarla) a chumtar de bhraich. Déantar an bhraich as eorna a chur in uisce agus a shíolrú, agus ansin í a thriomú. Drioglann a thugtar ar an áras ina ndéantar an t-uisce beatha. Tá stair fhada ag an uisce beatha in Éirinn, agus cé gur mó aithne atá ar an deoch órga ó na drioglanna móra, déantar méid áirithe poitín fós, go háirithe i gceantair iargúlta agus shléibhe. 
Is in Éirinn agus in Albain a dhéantar cuid mhór den uisce beatha ar domhain. Cé gur mó an aithne atá ar *whisky* na hAlban, is in Éirinn a d'eascair déanamh an uisce beatha, nó *whiskey* mar a litrítear ann é. 
mion|clé|260px|Drioglann

Is iad príomhlipéid uisce beatha na hÉireann ná Paddy, Powers, Jameson agus Bushmills, agus tá siad seo in úinéireacht Chomhlacht Stiléirí na hÉireann (*Irish Distillers*). I measc lipéad eile tá Tullamore Dew.
left|thumb|200px|Uiscí beatha Gaelacha éagsúla.
[left|thumb|180px|Buidéal [uisce beatha na hAlban.]]

Is uisce beatha measctha atá i gcuid mhór den uisce beatha a dhíoltar go hidirnáisiúnta. Ciallaíonn sé seo gur meascán de uisce beatha braiche (*malt whiskey*) agus uisce beatha gráin atá ann. Uisce beatha braiche an déantús is daoire, agus is de dhéantús drioglainne amháin i mbliain áirithe a thagann sé. Tá an-chuid lipéad uisce beatha braiche Albanach, ach níl ach cúpla ceann as Éirinn go dtí seo. D'fhéadfadh sé go mbaineann sé seo leis an ndleacht ard a bhíodh ar uisce beatha agus gur i bhfolach faoin tír a dheintí uisce beatha nó poitín go hiondúil in Éirinn, nuair a bhí an iliomad drioglann in Albain.

Déantar uisce beatha i go leor tíortha eile freisin, mar shampla Ceanada agus Kentucky na Stát Aontaithe (uisce beatha Bourbon).

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Jan Vennegoor of Hesselink

Is iarimreoir sacair Ollannach é **Jan Vennegoor of Hesselink**, a rugadh ar 7 Samhain 1978. D'imir sé faoi láthair le Rapid Wien san Ostair. D'imir sé roimhe sin le Celtic Football Club.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na hÍsiltíre
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
1693

## Eachtraí
* 11 Eanáir - Brúchtadh bolcánach Sliabh Etna

## Básanna
* 21 Lúnasa — Pádraig Sáirséal, 33, Ceannfort Arm na hÉireann le linn Léigear Luimnigh
* 31 Lúnasa — Richard Archdekin, Íosánach Éireannach sa 17ú haois

## Breitheanna
* 7 Feabhra — Áine na Rúise, Banimpire na Rúise
* 7 Márta — Pápa Cléimeans XIII, Pápa ó 1758 go 1769
* 21 Iúil — Thomas Pelham-Holles, Príomh-Aire na Breataine

Catagóir:Blianta
Sliabh Etna

Bolcán gníomhach atá suite in oirthear na Sicile, san Iodáil é **Sliabh Etna** (Iodáilis: Mongibello; Sean-Ghréigis: Αἴτνη [Aítnē]). Is é an bolcán gníomhach is mó san Eoraip (3,357 m in airde), agus mar thoradh ceann de na bolcáin is contúirtí. Ar an taobh eile de, tá na mílte daoine ina gcónaí sa cheantar máguaird, mar gheall ar an ithir bholcánach atá an-torthúil.

Bhí an brúchtadh is déanaí ann sa bhliain 2021.

Catagóir:Bolcáin
1696

## Eachtraí
* Cuireadh Peadar Mór isteach mar Sár na Rúise

## Básanna
* 

## Breitheanna
* 27 Meán Fómhair — Alphonsus Liguori, easpag Caitliceach Iodálach
*

Catagóir:Blianta
Maciej Żurawski

Is imreoir sacair é **Maciej Stanisław Żurawski** (12 Meán Fómhair, 1976) a rugadh i Poznań, an Pholainn. Thosaigh sé ag imirt le Lech Poznań sa bhliain 1997, agus lean sé ag imirt ann go dtí 1999 nuair a bhog sé go Wisła Kraków. Shínigh sé conradh trí bliana le Ceiltigh Ghlaschú in Iúil 2005. Imríonn sé faoi láthair le AEL Larissa sa Ghréig tar éis Celtic a fhágáil in Eanáir 2008. Thugadh lucht leanúna Celtic an leasainm *Magic* air. Ba chaptaen ar fhoireann náisiúnta na Polainne é le linn an chomórtais Euro 2008 ach gortaíodh é sa chéad chluiche in aghaidh na Gearmáine agus níor imir sé a thuilleadh.

## Naisc sheachtracha

* Maciej Żurawski (90minut.pl) - Profile

Zurawski, Maciej
1697

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 30 Eanáir — Johann Joachim Quantz, cumadóir agus fliúiteadóir Ghearmánach (b. 1773)
* 9 Márta — Friederike Caroline Neuber, aisteoir (b. 1760)
* 6 Lúnasa — Séarlas VII, an tImpire Naofa Rómhánach (b. 1745)
* 7 Deireadh Fómhair — Canaletto, ealaíontóir Iodálach (b. 1768)
* 10 Samhain — William Hogarth, ealaíontóir Sasanach (b. 1764)

## Básanna
* 26 Márta — Godfrey McCulloch, polaiteoir Albanach agus dúnmharfóir (curtha chun bás) (r. 1640) 
* 27 Márta — Simon Bradstreet, giúistís Sasanach sa Massachusetts Bay Colony (r. 1603) 
* 5 Aibreán — Carl XI, rí na Sualainne (r. 1655)

Catagóir:Blianta
1641

## Eachtraí
* Ceannairc in Éirinn in aghaidh na Sasanach
* Ár na bProtastúnach i gCúige Uladh

## Básanna
* 10 Meán Fómhair — Ambrose Barlow, mairtíreach Beinidicteach Sasanach
* 
## Breitheanna
*

Catagóir:Blianta
1642

## Eachtraí
* Thosaigh Cogadh Cathartha Shasana sa bhliain seo
* Ghabh Arm Chomhnaidhm na hÉireann faoi cheannas an Ghinearáil Ghearóid de Barra Caisleán an Rí Eoin i Luimneach

## Breitheanna
* 7 Eanáir - Guarino Guarini, ailtire is matamaiticeoir Iodálach (b. 1683)
* Gan dáta – Shitao, ealaíontóir Síneach (b. 1707)

## Básanna
* 8 Eanáir — Galileo Galilei 77, réalteolaí 
* 21 Eanáir — Alban Roe, mairtíreach Beinidicteach Sasanach
* 7 Feabhra — William Bedell, easpag Éireannach agus aistritheoir bíobla
* 18 Lúnasa — Guido Reni, péintéir Iodálach (r. 1575)
* 4 Nollaig — Cairdinéal de Richelieu, 57 státaire agus sagart (r.1585)

Catagóir:Blianta
1644

## Eachtraí
*
 
## Breitheanna
* 14 Meitheamh — Godert de Ginkell, Céad Iarla Átha Luain, ginearál Dúitseach
* 25 Meán Fómhair — Ole Christensen Rømer, réalteolaí Danmhargach
* Gan dáta cruinn –
** Matsuo Bashō, file Seapánach (b. 1694)
** Godart van Ginkel, ginearál Dúitseach san arm Sasanach agus Céad Iarla Átha Luain (b. 1703)

## Básanna
* 29 Iúil — Pápa Urban VIII, Pápa ó 1623 go 1644
Timpeall na bliana seo –
* Seathrún Céitinn, sagart, file agus staraí Éireannach (r. t.1569)

Catagóir:Blianta
1645

## Eachtraí
* Chuir an cúigiú Dalai Láma, Lozang Gyatso, tús le tógáil Phalás Potala i Lása sa Tibéid

## Breitheanna
* 15 Bealtaine — George Jeffreys, 1st Baron Jeffreys, breitheamh Breatnach
* (a cheaptar) -
** an Captaen William Kidd, foghlaí mara Albanach (b. 1701)
** Philip Evans, sagart agus mairtíreach Breatnach (b. 1679)

## Básanna
* 1 Feabhra — Henry Morse, Mairtíreach
* 8 Meán Fómhair - Francisco de Quevedo, scríbhneoir Spáinneach (r. 1580)

Catagóir:Blianta
1646

## Eachtraí
*

## Básanna
* 
## Breitheanna
* 1 Meitheamh — Gottfried Leibniz, matamaiticeoir agus fhealsúnaí Gearmánach (b. 1716)

Catagóir:Blianta
1647

## Eachtraí

### Eanáir - Meitheamh
* 14 Márta - Cogadh de Tríocha Bliain: Síníonn an Bhaváir, Köln, An Fhrainc is An tSualainn an Sos Cogaidh an Ulm.
* 3 Aibreán - Sa Sasana, Tá litir ó na agóideoirí an Airm na Samhaile Nua, a bheith ag éileamh faoin moill phá, léite sa Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe.
* 13 Bealtaine - Croitheann Crith talún Santiagó 1647 an tSile
* 29 Bealtaine - Dréachtaíonn an Tionól Ginearál an Oileáin Rhode bunreacht cé deighleann an eaglais agus an stáit, agus ceadaíonn reifrinn phoiblí agus tosaíonn ar reachtaíocht. 

## Breitheanna
*

## Básanna
* 16 Samhain — Alastair mac Colla Chiotaigh Mac Domhnaill, saighdiúir Albanach
* gan dáta cruinn – Evangelista Torricelli, fisiceoir agus matamaiticeoir Iodálach (r. 1608)

Catagóir:Blianta
Callainn

Is ceann de mhórbhailte Chontae Chill Chainnigh í **Callainn**, atá suite deich míle ó dheas ó chathair Chill Chainnigh i bPoblacht na hÉireann ar an mbóthar N76, ar an teorainn idir Chill Chainnigh agus Tiobraid Árann Theas. 
clé|mion|220x220px|Sráid an Droichid Uachtarach
clé|mion|220x220px
clé|mion|220x220px|Droichead
clé|mion|220x220px|Teach na mBocht

## Daoine
Rugadh cúpla duine mór le rá  i gCallainn, ar nós Éamann Iognáid Rís, bunaitheoir na mBráithre Críostaí agus James Hoban, dearthóir an Tí Bháin in Washington D.C.

B'fhéidir gurbh é Amhlaoibh Ó Súilleabháin (1780-1838), múinteoir agus mangaire línéadaigh, an t-áitritheoir ba chlúití. Scríobh sé dialann as Gaeilge sna blianta 1827-35 ina bhfuil cur síos cruinn ar shaol an bhaile i nGaeilge na háite, agus an teanga á lagú san áit ag an am. Bhaist sé *Callainn an Chlampair* ar an mbaile. Bhí Callainn ar ceann de na bailte ba bhoichte in Éirinn ag an am, agus míchlú ar an mbaile dá dheasca sin. Tá dialann Amhlaoibh ar ceann de na mionchuntais is fearr a scríobhadh ar shaol na linne, go háirithe ar an gcúis is gurb í an tsúil dhúchasach a chaitear air.

## Eachtraí
Ar an 28 Eanáir 2026, ionsaíodh buachaill ocht mí dhéag d'aois i gCallainn, Co Chill Chainnigh.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an bhaile

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chill Chainnigh
1640

## Eachtraí
*

## Básanna
* 30 Bealtaine — Peter Paul Rubens, péintéir Pléimeannach
* 
## Breitheanna
*

Catagóir:Blianta
1649

## Eachtraí
Éire: arm Chromail in Éirinn
* 2 Lúnasa - Cath Ráth Maonais
* 15 Lúnasa - Teacht i dtír arm Chromail sa Rinn i mBaile Átha Cliath
* 11 Meán Fómhair - Ár Dhroichead Átha
* 11 Deireadh Fómhair - Ár Loch Garman

## Básanna
* 30 Eanáir — Séarlas I Shasana, rí ar Shasana, Albain agus Éirinn (r. 19 Samhain 1600)
* 9 Márta — Michael Jones (saighdiúir), saighdiúir Éireannach
* 6 Samhain — Eoghan Rua Ó Néill, saighdiúir Éireannach

## Breitheanna
* 2 Feabhra — Pápa Beinidict XIII, Pápa ó 1724 go 1730
* 5 Aibreán — Elihu Yale, ceannaí, trádálaí sclábhaithe, agus daonchara Breatnach
*

Catagóir:Blianta
1650

## Eachtraí
* Bealtaine - Thosnaigh an Ginearál Sasanach Henry Ireton léigear Cromaileach Luimnigh

## Breitheanna
* 14 Samhain — Liam III Shasana, Rí Shasana, na hAlban, agus na hÉireann
* circa 1650 – Thomas Savery, innealtóir Sasanach (b. 1715)

## Básanna
* 11 Feabhra — René Descartes, eolaí agus fealsamh Francach (r. 1596)
* 21 Meitheamh — Eoghan Ó Siadhail, lia Éireannach (r. 1584)
* Éimhear Mac Mathúna, easpag

Catagóir:Blianta
1651

## Eachtraí
* Deireadh Fómhair - Ghéill Aodh Dubh Ó Néill don Ghinearál Sasanach Henry Ireton tar éis léigir Chromailigh Luimnigh

## Básanna
* 
## Breitheanna
* 11 Meán Fómhair — Natalia Naryshkina, banimpire Rúiseach
* 12 Samhain – Sor Juana Inés de la Cruz, scríbhneoir Meicsiceach (b. 1695)

Catagóir:Blianta
1652

## Eachtraí
*

## Breitheanna
*

## Básanna
* 30 Eanáir — Georges de la Tour, péintéir Francach (r. 1593)
* 21 Meitheamh — Inigo Jones, ailtire Sasanach (r. 1573)

Catagóir:Blianta
1655

## Eachtraí
*

## Breitheanna
* 13 Bealtaine — Pápa Innocentius XIII, Pápa ó 1721 go 1724
* 27 Nollaig — Juhana Cajanus, scríbhneoir Fionlannach (b. 1681)

## Básanna
* 16 Feabhra — Ruaidhrí Ó Mórdha, ar dhuine de na ceithre phríomh-eagraí ar Éirí Amach na hÉireann 1641 .
* 

Catagóir:Blianta
1656

## Eachtraí
*

## Breitheanna
* 8 Samhain — Edmond Halley, réalteolaí Sasanach (b. 1742)

## Básanna
* 28 Feabhra — Conchúr Ó Mathúna, sagart Caitliceach Éireannach
* 21 Márta — James Ussher, Ardeaspag Ard Mhacha
*

Catagóir:Blianta
1657

## Eachtraí
* 3 Márta - Mharaigh an Meireki no Taika (tine mhór) tuairim is 100,000 duine in Edo na Seapáine agus scrios an chuid is mó den chathair.
mion|300px|Tine mhór Edo, nó Meireki no Taika

## Breitheanna
* 11 Iúil - Friedrich I, rí na Prúise (b. 1713)

## Básanna
* 3 Meitheamh — William Harvey, dochtúir Sasanach (r. 1578)
* 18 Samhain — Luke Wadding, staraí agus bráthair Proinsiasach

Catagóir:Blianta
1658

## Eachtraí
*
mion|''Doras an chlóis'', péintéireacht le Pieter de Hooch

## Breitheanna
*

## Básanna
* 15 Eanáir — Seán Mac Colgáin, sagart agus scoláire Éireannach
* 3 Meán Fómhair — Oilibhéar Cromail, an Tiarna Cosantóra (r. 1599)

Catagóir:Blianta
1659

## Eachtraí
* 14 Eanáir – Cath Elvas: Bhuaigh na Portangéiligh ar na Spáinnigh.
* 24 Eanáir – Eisiodh *Oedipe* (le Pierre Corneille) i bPáras. 
* 16 Feabhra - Scríobhtaí an chéad seic (ar £400) (ar thaispeántas ag Abtheach Westminster).
* Cuireadh “De Homine” (le Thomas Hobbes) i gcló.
* Triomach san India.
* Scríobh Christiaan Huygens an *Systema Saturnium*. 

## Breitheanna
* 8 Márta - Isaac de Beausobre, ministéir Protastúnach Francach (b. 1738)
* 3 Meitheamh - David Gregory, réalteolaí Albanach (b. 1708)
* 10 Meán Fómhair - Henry Purcell, cumadóir Sasanach (b. 1695)
* 12 Nollaig - Francesco Galli Bibiena, ailtire agus dearthóir Iodálach (b. 1739)

## Básanna
* 16 Eanáir — Charles Annibal Fabrot, dlíodóir Francach (r. 1580)
* 17 Feabhra — Abel Servien, taidhleoir Francach (r. 1593)
* 15 Aibreán — Simon Dach, file Gearmánach (r. 1605)
* 10 Deireadh Fómhair — Abel Tasman, taiscéalaí Ollannach (r. 1603)
* 31 Deireadh Fómhair — John Bradshaw, breitheamh Sasanach (r. 1602)
* 10 Samhain — Afzal Khan, ceannaire míleata as an Afganastáin.

Catagóir:Blianta
Derek Riordan

Is imreoir sacair é **Derek Riordan** a rugadh i nDún Éideann na hAlban ar 16 Eanáir 1983. Imríonn sé le Hibernians faoi láthair, an club a thacaigh sé le linn a óige. D'imir sé le Ceiltigh Ghlaschú ón bhliain 2006 go 2008.
1653

## Eachtraí
*

## Básanna
* gan dáta - Piaras Feiritéar, file Éireannach (r. t. 1600)

## Breitheanna
* 17 Feabhra — Arcangelo Corelli, cumadóir ceoil Iodálach
*

Catagóir:Blianta
1654

## Eachtraí
*

## Básanna
* 10 Eanáir — Nicholas Culpeper, astralaí is lia Sasanach
* 12 Bealtaine — Liam Tuire, sagart Caitliceach Rómhánach Éireannach a maraíodh:
* 28 Meitheamh — John Southworth, mairtíreach Sasanach
* 30 Samhain — John Selden, dlí-eolaí Sasanach
*

## Breitheanna
*

Catagóir:Blianta
Shaun Maloney

Is imreoir sacair é **Shaun Maloney** a rugadh i Mirri na Malaeisia ar 24 Eanáir 1984. Imríonn sé faoi láthair le Ceiltigh Ghlaschú. D'imir sé le hAston Villa in Birmingham, Sasana, roimhe sin (tar éis Ceiltigh Ghlaschú a fhágáil in Eanáir 2007). Bhuaigh sé an duais don imreoir ab fhearr agus an t-imreoir óg ab fhearr le linn an tséasúir 2005-06. Imríonn sé le foireann idirnáisiúnta na hAlban chomh maith.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Craig Beattie

Is imreoir sacair Albanach é **Craig Beattie** a rugadh i nGlaschú na hAlban ar 16 Eanáir 1984. D'imir sé le Swansea City, agus roimhe sin le West Bromwich Albion F.C.. Roimh 2007, bhí sé ag imirt le Ceiltigh Ghlaschú, tar éis imirt le foireann na n-óg. Ón mbliain 2016 i leith imríonn sé le Edinburgh City. Buaiteoir atá ann.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Daoine as Glaschú
Catagóir:Daoine beo
Stephen McManus

Is cóitseálaí agus iarimreoir sacair Albanach é **Stephen McManus** a rugadh i Lannraig na hAlban ar 10 Meán Fómhair 1982. Tháinig sé in inmhe an spóirt in acadamh na hóige Cheiltigh Ghlaschú. Cúlaí láir ab ea é. D'imir sé le Middlesborough ina dhiaidh sin. Nuair a d'imir sé leis na Ceiltigh bhíodh sé mar chaptaen na foirne. D'éirigh sé as an imirt agus thosaigh sé ag cóitseáil an fhoireann faoi bhun 18 do na Ceiltigh sa bhliain 2017. Sna blianta 2006–2010 d'imir sé d'foireann náisiúnta na hAlban.

Catagóir:Imreoirí sacair na hAlban
Catagóir:Daoine as Glaschú
Catagóir:Daoine beo
Ryan Conroy

Is imreoir sacair Albanach é **Ryan Conroy** a rugadh i nGlaschú na hAlban. Imríonn sé faoi láthair le Ceiltigh Ghlaschú.

Catagóir:Daoine as Glaschú
Rocco Quinn

Is imreoir sacair Albanach é **Rocco Quinn** a rugadh i Hamaltan na hAlban ar 7 Meán Fómhair 1986. Imríonn sé faoi láthair le Queen of the South. D'imir sé cheana le Ceiltigh Ghlaschú agus Hamiltan.
John Kennedy (peileadóir)

Ba imreoir sacair Albanach é **John Kennedy** a rugadh i nGlaschú na hAlban. D'imir sé le Ceiltigh Ghlaschú ón bhliain 1999 go 2009.

Catagóir:Daoine as Glaschú
Michael McGlinchey

Is imreoir sacair é **Michael McGlinchey** a rugadh i Wellington na Nua-Shéalainne.  

Imríonn sé leis an bhfoireann Astrálach Central Coast Mariners. D'imir sé cheana le Ceiltigh Ghlaschú. Bhíodh sé ag imirt d'fhoireann náisiúnta na hAlban ach d'iompaigh sé go dtí an Nua-Shéalainn. 

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Glaschú
Catagóir:Imreoirí sacair
Scott Cuthbert

Is imreoir sacair Albanach é **Scott Cuthbert** a rugadh in Alexandria na hAlban ar 15 Meitheamh 1987. Imríonn sé faoi láthair le Swindon Town, d'imir sé cheana le Ceiltigh Ghlaschú.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Catagóir:Daoine beo
Simon Ferry

Is imreoir sacair Albanach é **Simon Ferry** a rugadh i nDùn Dèagh na hAlban in Eanáir 1988. Imríonn sé faoi láthair le Swindon Town, d'imir sé cheana le Ceiltigh Ghlaschú.

Ferry, Simon
Ferry, Simon
Catagóir:Daoine beo
Michael McGovern

Is imreoir sacair Éireannach Tuaisceartach é **Michael McGovern** a rugadh in Inis Ceithleann sa Ríocht Aontaithe ar an 12 Iúil 1984. D'imir sé le Ross County agus le foirne eile. Imríonn sé faoi láthair le Norwich City agus ar Fhoireann Sacair Náisiúnta Thuaisceart Éireann.

Catagóir:Imreoirí sacair Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Fhear Manach
Catagóir:Daoine a rugadh i 1984 
Catagóir:Daoine beo
Shunsuke Nakamura

Is imreoir sacair Seapáineach é **Shunsuke Nakamura** a rugadh i nGlaschú na hAlban. D'imir sé le Ceiltigh Ghlaschú ó 2005 go 2009. D'imir sé le Yokohama Marinos agus Reggina roimhe sin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Glaschú
Evander Sno

Is imreoir sacair Dúitseach é **Evander Sno** a rugadh i nDordrecht na hÍsiltíre ar 9 Aibreán 1987. Imríonn sé faoi láthair le AFC Ajax. D'imir sé le Ceiltigh Ghlaschú agus Feyenoord roimhe sin. Tugadh an t-ainm *Evander* air in ómós don dornálaí Evander Holyfield.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Catagóir:Daoine beo
Jiří Jarošík

Is imreoir sacair Seiceach é **Jiří Jarošík** a rugadh in Usti Nad Labem i bPoblacht na Seice ar 27 Deireadh Fómhair 1977. Imríonn sé faoi láthair le Ceiltigh Ghlaschú. D'imir sé roimhe sin le Chelsea FC, CSKA Moscú agus Sparta Prág.
1699

## Eachtraí
* 4 Márta &ndash; Díbríodh na Giúdaigh as Lübeck na Gearmáine.
* 6 Iúil - Gabhadh an Captaen William Kidd, foghlaí mara, i mBostún, Massachusetts.
* gan dáta - Bunaíodh an *Edinburgh Gazette*, nuachtán.

## Breitheanna
* 10 Nollaig &ndash; Christian VI, rí na Danmhairge (b. 1746)

## Básanna
* 21 Aibreán &ndash; Jean Racine, drámadóir Francach (r. 1639)
* 25 Lúnasa &ndash; Christian V, rí na Danmhairge agus na hIoruaidhe (r. 1646)

Catagóir:Blianta
1698

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 15 Meitheamh — Seoirse de Brún, ceannfort Arm na Rúise ó Éirinn 
* 28 Meán Fómhair — Pierre Louis Moreau de Maupertuis, réalteolaí agus matamaiticeoir Briotánach (b. 1759)
* 23 Deireadh Fómhair — Ange-Jacques Gabriel, ailtire Francach (b. 1782)

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
Thomas Gravesen

Ba imreoir sacair Danmhargach é **Thomas Gravesen** a rugadh i Vejle, an Danmhairg ar 11 Márta 1976. D'imríonn sé le Ceiltigh Ghlaschú go dtí 2009, bliain a ndeachaigh sé ar scor. D'imir sé roimhe sin le Real Madrid, Everton, Hamburger SV agus Vejle. Tá sé ag maireachtáil as a chuid infheistíochta faoi láthair agus cónaí air in Las Vegas, Nevada.

Gravesen, Thomas
Catagóir:Daoine beo
An Lathaigh

**An Lathaigh** (nó *Laghey* i mBéarla), sráidbhaile i dTír Chonaill. Tá sé suite timpeall 10 míle ó Bhaile Dhún na nGall agus 15 míle ó Bhéal Átha Seanaidh.
250px|thumb|left|Droichead na Seacht Stua, An Lathaigh, 5 Meitheamh 2005

## Tagairtí

Lathaigh
Harlem

deas|200px|thumb|Suíomh Harlem.
Is comharsanacht é **Harlem** atá suite i mbuirg Manhattan, Cathair Nua-Eabhrac, Stáit Aontaithe Mheiriceá. Tagann an t-ainm ón lonnaíocht Dúitseach a bhí ann, faoin ainm *Nieuw Haarlem* (Nua-Haarlem) ó 1658 amach. Tá an réigiúin aithnidúil mar áit lárnach i gcultúr agus i ngnó na ndaoine gorma.

Catagóir:Manhattan
Séamas Ó hArgadáin

[mion|[Gaillimh sa bhliain 1651ː  léarscáil sa leabhar *Stair Chathair agus Chontae na Gaillimhe* le Hardiman ]]
Dlíodóir, leabharlannaí, bailitheoir ceoil agus staraí Éireannach ab ea **Séamas Ó hArgadáin** nó **James Hardiman***; (*t. 1782- 13 Samhain 1855). In 1820 foilsíodh, ar a chostas féin, a mhórshaothar, 'Stair Chathair agus Chontae na Gaillimhe'.

## Saol
[mion|Leabharlann James Hardiman i g[Coláiste Ollscoile na Gaillimhe inniu]]
Rugadh an tArgadánach timpeall na bliana 1782 i gContae Mhaigh Eo, áit a raibh eastát beag ag a athair is cosúil.   Ní heol cár cuireadh oideachas air. Bhí aistrithe go Gaillimh ag an teaghlach agus siopa ag an athair ann. 

Sa bhliain 1811, chuaigh sé ag obair i gCaisleán Átha Cliath mar fhochoimisinéir in Oifig na dTaifead Poiblí.  19 bliain a chaith sé ann (1811-1830).

Fuair an tArgadánach oiliúint an dlíodóra.  Cháiligh sé mar aturnae sa bhliain 1815 agus b'fhéidir níos mó ná 30 bliain air ag an am. 

Ba í an leabhar *Stair Chathair agus Chontae na Gaillimhe*, a fhoilsigh an Argadánach sa bhliain 1820, ba mhó a thuill clú don Argadánach. Tá an leabhar ar fáil anseo ar an Idirlíon.  Chruasaigh sé go leor seanchais eile, mar shampla, ‘*A Collection of Lyrical Compositions consisting of Songs, Jacobite Relics, etc., in the Irish Language; By the most celebrated Bards of the Province of Munster during the Eighteenth Century*’. 

Nuair a cuireadh deireadh le hOifig na dTaifead Poiblí in 1830 d’aistrigh Hardiman go Gaillimh. Ceapadh é ina dhlíodóir oifigiúil ag Coimisinéirí na Gaillimhe. 

Bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí an Irish Archaeological Society in 1840 agus an Chumainn Cheiltigh in 1846. 

Sa bhliain 1845, bunaíodh Coláiste na Banríona i gCathair na Gaillimhe - inniu, Ollscoil na Gaillimhe.  Tairgeadh ollúnacht na Gaeilge dó nuair a bhí Coláiste na Banríona á bhunú i nGaillimh ach níor ghlac sé léi. Ina ionad sin ceapadh é ina leabharlannaí sa Choláiste

Bhí sé ina bhall gníomhach d'Acadamh Ríoga na hÉireann, agus rinne sé cion fir ag cur cheol traidisiúnta na hÉireann i míotar agus i dtaisce le haghaidh na nglúnta a tháinig ina dhiaidh. 

"Leabharlann Uí Argadáin" atá ar an leabharlann inniu féin, i ndilchuimhne ar an Argadánach.

## Tagairtí

Argadáin, Séamas Ó h
Argadáin, Séamas Ó h
Argadáin, Séamas Ó h
Catagóir:Staraithe Éireannacha
Catagóir:Dlíodóirí Éireannacha
Catagóir:Bailitheoirí amhrán Éireannacha
Catagóir:Aturnaetha Éireannacha
Hunter S. Thompson

B'údar agus iriseoir Meiriceánach é **Hunter Stockton Thompson** (18 Iúil 1937 – 20 Feabhra 2005). Deirtear gurb é Thompson an duine a chruthaigh iriseoireacht gonzo, stíl nua nach ndéanann idirdhéalú idir an t-údar agus an ábhar, ficsean agus neamhfhicsean. Scríobh Hunter an leabhar *Fear and Loathing in Las Vegas* sa bhliain 1971 agus rinneadh scannán as le Terry Gilliam sa bhliain 1998. Scríobh Thompson go rialta don irisleabhar úd *[[Rolling Stone]]*.

Catagóir:Úrscéalaithe Meiriceánacha
Catagóir:Iriseoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Louisville, Kentucky
Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Básanna in 2005
Droim Conrach

Is bruachbhaile i mBaile Átha Cliath é **Droim Conrach** atá suite ar thaobh thuaidh den cathrach. Téann dhá abhainn tríd an bhaile - an Tulcha agus an Chanáil Ríoga.

## Oideachas

Tá ceithre bunscoileanna agus trí meánscoileanna lonnaithe sa cheantar. Tá trí ollscoil lonnaithe i nDroim Conrach - Coláiste na Naomh Uile, Institiúid Oideachais Mater Dei agus Campas DCU Coláiste Phádraig.

## Spórt
Is i nDroim Conrach atá Páirc an Chrócaigh, ceanncheathrú Chumann Lúthchleas Gael lonnaithe. Is ann a imrítear na cluichí móra gach bliain i bpeil Ghaelach agus iomáint. Chomh maith le sin, imríonn an club sacair Shelbourne F.C. a gcluichí sa bhaile freisin, i bPáirc Tolca.

## Daoine cáiliúla
* Bertie Ó hEachthairn, polaiteoir
*  Nollaig Ó hEachthairn, polaiteoir
* Éamann Ó Donnchaidh, iriseoir
*  Fintan O'Toole, iriseoir
*  Eoin Hand
*  Seán O'Casey
* Dermott Bannan
*

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Johnny Carson

Aisteoir, scríbhneoir agus fuirseoir Meiriceánach ab ea **John William "Johnny" Carson** (23 Deireadh Fómhair, 1925 – 23 Eanáir, 2005). Bhain sé cáil amach sna Stáit Aontaithe agus ar fud an domhain ina láithreoir teilifíse ar *[[The Tonight Show Starring Johnny Carson]]* ó 1962 go dtí 22 Bealtaine 1992, nuair a tháinig fuirseoir Jay Leno isteach ina áit.

## Tagairtí

Catagóir:Fuirseoirí Meiriceánacha
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna in 2005
Catagóir:Láithreoirí teilifíse
Catagóir:Daoine as Nebraska
Bainne

Is leacht cothaitheach é **bainne** a thagann ó fhaireoga mamacha na mamach baineann. Is ón bhó a fhaightear an chuid is mó den bhainne atá á dhíol in Éirinn. Is féidir bainne a fháil ó na hainmhithe seo a leanas freisin:

* Caoirigh
* Gabhair
* Capaill
* Asail
* Camaill
* Geacanna
* Buabhaill uisce
* Réinfhianna

Catagóir:Bainne
Catagóir:Sreabháin choirp
Rinn na Spáinneach

Is baile beag i gContae an Chláir í **Rinn na Spáinneach**, agus í suite ar chósta thiar an Chláir. Tagann méadú ar an daonra sa samhradh de bharr na turasóireachta. Fuair an áit an t-ainm as an longbhriseadh sa bhliain 1588, nuair a caitheadh roinnt long de chuid na hArmáide Spáinní i dtír anseo. Rugadh Pádraig Ó hIrighile, duine d'iar-Uachtaráin Phoblacht na hÉireann, san áit. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Chláir
Baile an tSratha

mion|Baile an tSratha
Sráidbhaile is ea **Baile an tSratha** (*Ballintra* as mBéarla) i dTír Chonaill. Tá sé suite timpeall 15 míle ó Bhaile Dhún na nGall agus 10 míle ó Bhéal Átha Seanaidh. Sa bhliain 2016, bhí 191 duine ina gcónaí sa bhaile.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Dúlainn

Is baile beag in iarthuaisceart Chontae an Chláir é **Dúlainn**. Tá sé suite ar an gcósta. Tá aithne ar an mbaile mar gheall ar an gceol traidisiúnta a sheinntear sna tithe tábhairne ann. Ceantar Gaeltachta a bhí ann sa chéad leath den fhichiú haois.

## Íomhánna

Image:Fisherstreet Doolin Ireland 2005.jpg|Dúlainn
Image:Doolin harbour, County Clare, evening.jpg|An chuan


## Tagairtí

Dulainn
Lusca

*Baineann an t-alt seo leis an sráidbhaile i mBaile Átha Cliath. Má tá spéis agat sa seomra faoi thalamh, féach [[Uaimh (foirgneamh)]].*

Is baile i dtuaisceart Chontae Bhaile Átha Cliath, Éire, é **Lusca**. Tá sé suite 23km ó lár Bhaile Átha Cliath. Is cuid de Chontae Fhine Gall é freisin. Dar le daonáireamh 2016, bhí 7,786 duine ina gcónaí ann.
deas|250px|thumb|Séipéal agus cloigtheach Lusca, 7 Bealtaine 2001.

Cosúil le sráidbhailte eile timpeall Bhaile Átha Cliath, tá daonra Lusca ag fás agus brú ag teacht air de dheasca praghsanna tithíochta sa chathair.

Tá Ionad Oidhreachta faoi stiúir Oifig na nOibreacha Poiblí lonnaithe sa tsráidbhaile. Tá túr cruinn ón 9ú haois, cloigtheach meánaoiseach agus seanséipéal ón 19ú haois ann. Sa chloigtheach tá taispeántas faoi sheipéil na meánaoise i dtuaisceart Chontae Átha Cliath. Tá samhail-uaigh Sir Christopher Barnwell agus a mhná chéile Marion Sharl ansin freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Per Borten

Polaiteoir Ioruach ab ea **Per Borten** (3 Aibreán, 1913 – 20 Eanáir, 2005). Bhí Borten ina cheannaire ar an bPáirtí Lárnach sa tír, agus ina phríomh-aire idir 1965 agus 1971. 

Tháinig Trygve Bratteli i gcomharbas air sa bhliain 1971.

## Tagairtí

Catagóir:An Iorua
Catagóir:Daoine a rugadh i 1913
Catagóir:Básanna in 2005
Catagóir:Polaiteoirí na hIorua
Tommy Tiernan

Fuirseoir, aisteoir is scríbhneoir Éireannach é **Tommy Tiernan** (Gaeilge: *Tomás Mac Tiarnáin*), a rugadh san Uaimh, Contae na Mí sa bhliain 1970. Fuair sé a chuid oideachais i Clongowes Woods College, sa ranga céanna leis an láithreoir Éireannach Hector Ó hEochagáin. Chaith sé tamaill ag freastal ar Scoil Chlasaiceach Naomh Pádraig san Uaimh, coláiste ina raibh beirt duaiseoirí an Perrier Comedy Award sna 1990í, Dylan Moran an ceann eile. 

Ina chuid fuirseoireachta, tá a lán ag Tiernan le rá faoin Eaglais Chaitliceach in Éirinn, agus an tionchar atá aige ar chultúr na tíre. Ba mhaith é ag breathnú ar an saol go ginearálta, agus ag magadh faoin nádúr daonna. Insíonn sé scéalta beaga atá lán le greann, i bhfocail agus in aicsean. 

Tá seónna déanta ag Tiernan ar fud na tíre, agus ar fud an domhain freisin, mar shampla an Edinburgh Fringe Festival, Just for Laughs Montreal Comedy Festival, New York Comedy Festival agus an Féile "Cat Laughs" ar ais in Éirinn. Bhain sé amach an gradam "So You Think you're Funny", a bhí ag Channel 4 sa Sasana sa bhliain 1996. Sa bhliain 1998, bhuaigh sé an Perrier Comedy Award ag an Edinburgh Festival sa bhliain seo. Maidir le hobair teilifíse, chuir sé an sagart *Father Kevin* i láthair in eipeasóid amháin den tsraith rathúil *[[Father Ted]]*. Cuireann sé *[[The Tommy Tiernan Show]]* ar *[[RTÉ a hAon]]* i láthair.

## Saothair
### DVD
* 2004 - *[[Cracked]]* 
* 2005 - *[[Loose]]* 
* 2014 - *Stray Sod*

### Teilifís
* 2006: Late Show with David Letterman (17 Meitheamh, 2006)
* 2006: Jokerman (clár faisnéise ar RTÉ)
* 2002: Supertramp (clár faisnéise ar RTÉ) 
* 2002: Tommy Tiernan Live
* 2001: Small Potatoes (dráma grinn suímh ar Channel 4, Sasana) 
* 1999: The Stand Up Show (ina óstach ar dhá eipeasóid)
* 1999: About Adam (Simon)
* 1998: Father Ted, eipeasóid deireanach
* 2018: Derry Girls

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil
* [Suíomh oifigiúil ag [RTÉ]]

Catagóir:Fuirseoirí Éireannacha
Catagóir:Fuirseoirí le Gaeilge
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Béal Átha Seanaidh

Is baile i ndeisceart Chontae Dhún na nGall é **Béal Átha Seanaidh** (nó *Ballyshannon* i mBéarla). Tá sé suite timpeall 25 míle ó Bhaile Dhún na nGall agus 30 míle ó Shligeach. Sníonn Abhainn na hÉirne tríd an mbaile. 
[left|thumb|[Abhainn na hÉirne le feiceáil i mBéal Átha Seanaidh.]]
[clé|mion|Dealbh [Rory Gallagher|Rory Gallagher i  mBéal Átha Seanaidh]]

## Stair

Deirtear gur cuireadh Aodh Rua Ó Dónaill i mBéal Átha Seanaidh.

## Daoine

* Clann Uí Ghallchóir
* William Allingham, file
* William Connolly, polaiteoir
* Rory Gallagher, ceoltóir
* Hazel Corscadden, máthair iar-Phríomhaire na Breataine Tony Blair
* James Rogan, bunaitheoir *Rogan of Donegal*
* Sean McGinley, aisteoir

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Rolex

Tá **Rolex** ar cheann de na deantasóiri cloige is mó ar domhan faoi láthair. Cúpla bliain tar éis a bhunadh sa bhliain 1905 i Londain ag Gearmánach, d'aistrigh siad chuig an Eilvéis sa bhliain 1912 agus ó shin i leith tá an comhlacht lonnaithe i Geneiv na hEilvéise.

Catagóir:Comhlachtaí déantúsaíochta
Io (gealach)

Satailít de chuid Iúpatair is ea **Io**. Tá sí ar ceann de Ghealacha Galileo, is é sin, na gealacha de chuid Iúpatair ar chuir Galileo Galilei sonrú iontu roimh aon duine eile. Tá Io ar an gceathrú gealach is mó sa Ghrianchóras ar fad, nó níl ach Tíotán, Ganymede, agus Callisto níos mó ná í. 

Is minic a chuirtear Io i gcomparáid le píotsa, ós rud é go bhfuil sí breac leis na bolcáin, agus iad ag breathnú cosúil le sliseoga tráta ar screamh cáise an phíotsa. Is í Io an réad is mó bolcánachais sa Ghrianchóras.

## Fionnachtain agus Breathnú Io

Creidtear gurbh é Galileo Galilei ba thúisce a d'aithin Io, ar an 7 Eanáir 1610. Ceithre bliana ina dhiaidh sin, áfach, d'fhógair an réalteolaí Gearmánach Simon Marius ina leabhar *Mundus Jovialis* ("Domhan Iúpatair") gurbh eisean a tháinig trasna ar Io agus gealacha Galilei ar fad sa bhliain 1609, seachtain amháin roimh an bhfionnachtain a rinne Galileo. Níor thug Galileo aon chreidiúint don ráiteas seo, agus d'aontaigh réalteolaithe an domhain leis. An t-ainm a bhaist Marius ar an ngealach seo, níor éirigh sé coitianta sa ghnáthúsáid roimh an bhfichiú haois. Go nuige sin, ba rogha leis na saineolaithe **Iúpatar a hAon** a thabhairt ar Io. 

I lár na fichiú haoise, rinneadh breathnuithe ar Io a bhí ag tabhairt le fios go raibh réigiúin pholacha na gealaí dearg. Nuair a chuaigh an taiscéalaí spáis úd Pioneer a hAon Déag thart le hIo, dearbhaíodh go raibh dath dearg nó flannbhuí sa réigiún polach, i gcomparáid leis an réigiún meánchiorclach, a bhí níos gaire don bhán. Is beag eile a fuair Pioneer amach faoi Io, áfach.

Nuair a bhain Voyager a hAon amach Io sa bhliain 1979, thaispeáin na chéad ghrianghrafacha nach raibh ach an-chorrchráitéar ar dhromchla na gealaí seo. B'í Linda Hyder, innealtóir spásloingseoireachta, ba túisce a tháinig ar lorg na cúise leis seo: nuair a bhí sí ag anailísiú na ngrianghrafanna, chonaic sí cineál calc toite ag éirí aníos ón dromchla. Bolcán a bhí ann, agus tuigeadh do na saineolaithe go raibh an oiread sin bolcán gníomhach ag brúchtaíl ar fud Io is go raibh a gcuid laibhe go sciobtha ag cur cuma nua ar dhromchla na gealaí, ionas nár fágadh a dhath de na cráitéir i ndiaidh na ndreigítí. Bhí Voyager a hAon in ann sonrú a chur i naoi mbolcán gníomhach, agus rinne Voyager a Dó breathnóireacht ar ocht gcinn acu siúd.

Bhain an spástaiscéalaí úd Galileo amach Iúpatar sa bhliain 1995, agus d'eitil sé thart le hIo i ndeireadh na bliana 1999. Tháinig Galileo ní ba chóngaraí d'Io ná aon taiscéalaí eile roimhe sin. Thóg sé cuid mhaith grianghrafacha, rinne sé breathnóireacht ar na bolcáin agus iad ag brúchtadh, agus fuair sé amach go bhfuil croíleacán mór iarainn ag Io, cosúil leis na pláinéid charraigeacha sa chuid inmheánach den Ghrianchóras.

## Tagairtí

Catagóir:Gealacha Iúpatair
Howard Dean

Is polaiteoir agus dochtúir Meiriceánach as Vermont é **Howard Brush Dean III** (17 Samhain, 1948 a rugadh é). Ball den Pháirtí Daonlathach é, toghadh go dtí Teach na nIonadaithe Vermont é sa bhliain 1982, agus toghadh ina leasghobharnóir é sa bhliain 1986. Ba phoist páirtaimseartha iad, agus lean sé ag obair mar dhochtúir.  

Sa bhliain 1991, fuair gobharnóir Vermont Richard A. Snelling bás, agus rinne gobharnóir de Dean. Toghadh é ar feadh cúig tréimhse dhá-bhliain é Dean. Lorg sé an t-ainmniú uachtaráin Daonlathach i 2004 ach níor éirigh léis. 

Toghadh ina chathaoirleach ar Choiste Náisiúnta Daonlathach é i Feabhra 2006.
clé|mion|2017

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Lianna Meiriceánacha
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Pobalóirí
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Barbadós

Is tír agus oileán é **Barbadós** atá suite san Aigéan Atlantach. Tá ceann de na caighdeáin beatha agus rátaí litearthachta is airde sa chuid den domhan atá i mbéal a forbartha ag Barbadós.

Bhí eacnamaíocht Barbadós ag brath ar siúcra cána ach le blianta beaga, éagsúladh isteach in earnálacha déantúsaíochta agus turasóireachta é.

## Tagairtí

Catagóir:Barbadós
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
1671

## Tarluithe
* 
## Breitheanna
* 20 Lúnasa — Asaf Jah I, an duine uasal a bhunaigh stát Hyderabad
* 
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1674

## Tarluithe
* 
## Breitheanna
* Gan dáta – Jethro Tull, talmhaí Sasanach (b. 1741)

## Básanna
* 19 Meán Fómhair — Murchadh Ó Briain, taoiseach ar mhuintir Uí Bhriain agus chéad Iarla Inse Uí Chuinn (r. 1618)
* 8 Samhain — John Milton, file Sasanach (r. 1608)

Catagóir:Blianta
23-F

[thumb|300px|Antonio Tejero (ar an ardán agus gunna ina láimh aige) tar éis bhriste isteach sa ''Congreso de los Diputados'' ([23 Feabhra, 1981)]]
Sa Spáinnis, seasann an giorrúchán **23-F** don iarracht a rinne dornán d'oifigigh ón eite dheas ar an 23 Feabhra 1981 an pharlaimint a chur as cumhacht agus deachtóireacht mhíleata a thabhairt isteach sa Spáinn arís.  

D'ionsaigh dhá chéad Garda Sibhialta áras na parlaiminte i Maidrid, *Cortes*, faoi cheannas an Choirnéil Antonio Tejero Molina, agus choinnigh siad na Feisirí i mbraighdeanas thar oíche ansin. Bhí comhghuaillithe acu san Arm taobh amuigh, go háirithe i València, áit ar tháinig na tancanna amach sna sráideanna nuair a bhí an *[[coup d'état]]* ar siúl. 
clé|mion|Congreso de los Diputados, an Dáil
Sa deireadh, áfach, d'fhógair an Rí Juan Carlos nach raibh sé ag tacú leis an g*coup* ar aon nós, agus sa deireadh, thit an tóin as an eachtra. Faoin neartlá ar an gceathrú lá fichead de Mhí Feabhra, 1981, ghéill Tejero agus lucht a leanúna iad féin do na húdaráis, agus bhí an daonlathas slán arís.

Na radacaigh ar an eite chlé a bhí an-mhíshásta leis an monarcacht ar chúiseanna prionsabálta, chuaigh sé go mór mór i bhfeidhm orthu gur chosain Juan Carlos an daonlathas in am an ghátair. 
mion|M-47
Nuair a bhí an *coup* thart, chualathas Santiago Carrillo, ceannaire na gCumannach, ag rá: *Go soirbhí Dia dár Rí* as a stuaim féin, cé go raibh sé ar dhuine de na naimhde ba mhó a bhí ag an monarcacht roimhe sin. Mar sin, ní dhearna an eachtra ach treisiú leis an daonlathas agus le cobhsaíocht pholaitiúil na Spáinne.

## Tagairtí

Catagóir:An Spáinn
Catagóir:Stair na Spáinne
1675

## Tarluithe
* 
## Breitheanna
* 
## Básanna
* 15 Nollaig — Johannes Vermeer, péintéir Ísiltíreach
*

Catagóir:Blianta
1676

## Tarluithe
* 
## Breitheanna
* 10 Meitheamh — Daniel Juslenius, scríbhneoir Fionlannach
* 
## Básanna
* 22 Iúil — Pápa Cléimeans X, Pápa ó 1670 go 1676
*

Catagóir:Blianta
1677

## Tarluithe
* 
## Breitheanna
* 
## Básanna
* 31 Nollaig — Tiobóid Taaffe, 1ú Iarla Chairlinn, polaiteoir
*

Catagóir:Blianta
1678

## Tarluithe
* 
## Breitheanna
* 4 Márta — Antonio Vivaldi, cumadóir ceoil Iodálach (b. 1741)
* Peadar de Lása, ceannfort Arm na Rúise

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1679

## Tarluithe
* 
## Breitheanna
* 
## Básanna
* 3 Feabhra — Jan Havickszoon Steen, péintéir Ollannach
* 19 Iúil — John Plessington, mairtíreach Sasanach
* 22 Lúnasa — John Kemble, naomh Sasanach
* 4 Nollaig — Thomas Hobbes, fealsamh Sasanach

Catagóir:Blianta
Boeing

mion|clé|200px|An Boeing 747, an eitleán is mó a dhéanann Boeing

Comhlacht Meiriceánach is ea **Boeing**, a bunaíodh i Seattle i 1916 ag William Boeing. Ceann de na déantóirí eitleán is mo ar domhain atá i mBoeing, agus i measc na n-eitleán a thógann siad, tá:
* Yankee Clipper
* Boeing 707
* Boeing 717
* Boeing 727
* Boeing 737
* Boeing 747
* Boeing 757
* Boeing 767
* Boeing 777
* Boeing 787

Catagóir:Comhlachtaí lonnaithe i Washington (stát)
Catagóir:Boeing
1688

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 21 Bealtaine — Alexander Pope, file Sasanach
*
## Básanna
* 31 Lúnasa — John Bunyan, scríbhneoir Sasanach (r. 1628)

Catagóir:Blianta
1689

## Tarluithe
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 18 Aibreán — George Jeffreys, 1ú Barún Jeffreys, breitheamh Breatnach
* 12 Lúnasa — Pápa Innocentius XI, Pápa ó 1676 go 1689
*

Catagóir:Blianta
1684

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 14 Eanáir — Jean-Baptiste van Loo, péintéir Francach (b. 1745)
* 24 Feabhra — Matthias Braun, dealbhóir Seiceach (b. 1738)
* 15 Aibreán — Caitríona I na Rúise, Banimpire na Rúise

## Básanna
* 12 Bealtaine — Edme Mariotte, fisiceoir Francach
* 1 Deireadh Fómhair — Pierre Corneille, drámadóir Francach
* 11 Deireadh Fómhair — James Tuchet, fear uasail Éireannach
*

Catagóir:Blianta