open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Creidmheasanna agus fritháireamh carbóin

[mion|[World Bank - State and Trends of Carbon Pricing]]
Tá dhá phríomhchineálacha de **chreidmheasanna agus fritháireamh** **carbóin**: lamháltais astaíochtaí rialáilte agus creidmheasanna deonacha maidir le laghdú astaíochtaí.

* Is éard atá i gceist le lamháltas astaíochtaí rialáilte ná cead a gcaithfidh cuideachta nó áis é a cheannach nó a thrádáil chun aon tonna amháin dé-ocsaíde carbóin, nó a choibhéis de ghás ceaptha teasa a scaoileadh. Toisc go bhfuil costas ag baint le lamháltais agus gur féidir iad a thrádáil, tugann sé sin spreagadh chun a bheith níos éifeachtúla agus nuálach ionas go seachnófar ceannach lamháltas.
* Is éard is creidmheas deonach maidir le laghdú astaíochtaí ná deimhniú a léiríonn go bhfuil gníomh glactha ag cuideachta nó ag pobal agus go bhfuil sé cruthaithe acu go bhfuil fíorlaghdú astaíochtaí bainte amach acu nó gur éirigh leo dé-ocsaíd charbóin a bhaint ón aer, trí mar shampla portach.

I gcomhaontuithe AE agus idirnáisiúnta áirithe, leagtar amach iontu freisin bealaí lenar féidir creidmheasanna carbóin a úsáid chun na spriocanna a bhaineann le hastaíochtaí a bhaint amach.

### In Éirinn
Cruthaíodh an Ciste Carbóin le Creidmheasa Carbóin agus aon sócmhainní eile a shealbhú le dualgais idirnáisiúnta Éireann i dtaca leis an t-athrú aeráide a chomhlíonadh.  Is í an Ghníomhaireacht Bainistíochta an Chisteáin Náisiúnta atá freagrach as. Faoin Acht um an gCiste Carbóin 2007, bunaíodh Ciste Carbóin i ndáil le ceannachán creidmheasanna carbóin chun forlíonadh a dhéanamh ar ghníomh maolaithe intíre. Tarmligeadh bainistíocht an Chiste ar Ghníomhaireacht Bainistíochta an Chisteáin Náisiúnta, a ceapadh freisin mar an ngníomhaire ceannaigh i ndáil le gnóthú na gcreidmheasanna riachtanacha seo. Tagraítear do chreidmheasanna carbóin sa reachtaíocht mar Aonaid Kyoto.

Sa bhliain 2019, dúirt cathaoirleach an Choiste um Chuntais Phoiblí Seán Fleming gur cur i gcéill agus fimíneacht atá sa chleachtas creidmheasanna carbóin a cheannach ó thíortha eile.  Dúirt Fleming go bhfuil sé áiféiseach agus déistineach go bhfuil €87 milliún caite ag Éirinn in 2018 ar chreidmheasanna carbóin a cheannach ón iasacht "le ligean orainn féin go bhfuilimid ag cloí leis na spriocanna fuinnimh inathnuaite."

Dúirt Oisín Coghlan ón eagraíocht chomhshaoil Cairde na Cruinne go bhféadfaí fíneálacha suas le €6 billiún a ghearradh ar Éirinn mura bhfuil na spriocanna atá leagtha síos maidir le sceití carbóin faoin mbliain 2030 bainte amach aici, agus go bhfuil an neamhghníomh níos costasaí i bhfad na haimsire ná an gníomh. 

### Taighde
Sa bhliain 20222, fuair an comhlacht Éireannach Treemetrics conradh 2 bhliain le íomháú satailíte agus anailísíocht sonraí a úsáid i gcomhar leis an teicneolaíocht atá forbartha acu féin le creidmheasanna carbóin foraoise a thomhais go beacht.  

## Féach freisin

* Cáin charbóin

## Tagairtí

Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Cáin
Catagóir:Astaíochtaí gás ceaptha teasa
Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite
Catagóir:Geilleagar ísealcharbóin
Catagóir:Airgeadas
Lag an Choire

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Lag an Choire** air:
* Lag an Choire, Contae an Dúin: baile fearainn i gContae an Dúin
* Lag an Choire, Contae Dhún na nGall: baile fearainn i gContae Dhún na nGall

## Féach freisin
* Log an Choire

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
UEFA Euro 2024

Is é **Craobhchomórtas UEFA sacair na hEorpa 2024**, ar a dtugtar **Euro 2024** freisin, an 17ú eagrán de Chraobhchomórtas Sacair na hEorpa, comórtas a eagraíonn UEFA. Beidh sé ar siúl idir an 14 Meitheamh agus an 14 Iúil 2024 in 10 staid sa Ghearmáin.

## Staideanna

## Babhta na nGrúpaí
Cuireadh tús le craobhchomórtas na hEorpa agus foireann sacair na hAlban ag imirt in aghaidh na n-óstach, foireann na Gearmáine in München. Ar an drochuair, chaill na hAlbanaigh 5-1.

#### Grúpa A

----

----

----

----

----

#### Grúpa B

----

#### Grúpa C

----

----

----

----

----

----

#### Grúpa D

----

----

----

#### Grúpa E

----

----

#### Grúpa F

----

----

### Tábla de na foirne is fearr sa 3ú háit

## Babhta díbeartha
### Foirne Cáilithe

### Lúibín

### Babhta le 16

----

----

----

----

----

----

----

### Cluichí Ceathrú Ceannais

----

----

----

### Cluichí Leathcheannais

----

### Cluiche Ceannais

## Tagairtí
Virginia Blankenhorn

Is scoláire sa Léann Ceilteach í **Virginia Blankenhorn**. Tá sí ina heagarthóir ar an iris léannta *[[Scottish Studies (iris)|Scottish Studies]]*. Is céimí de chuid Ollscoil Harvard agus Ollscoil Dhún Éideann í. Chaith sí dhá bhliain mar scoláire taighde in Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath. Is as California di agus tá sí ina cónaí in Albain anois (in 2023).

Tá páipéar dá cuid le léamh in eagrán 53 de LCC .i. *Reitricí Fhilíocht na mBan in Gaeilge na hÉireann agus na hAlban*, a dhíríonn aird ar na reitricí filíochta "a d'fhorbair na filí i gcomhar lena lucht éisteachta, agus a bhí intuigthe do gach duine ar feadh na gcéadta bliain" seachas ar bhunrialacha meadarachta na filíochta ná ar stair fhorbairt na rialacha sin in Éirinn agus in Albain.

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí an Léinn Cheiltigh
Catagóir:Lucht Ollscoil Dhún Éideann
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Alumni Ollscoil Dhún Éideann
Catagóir:Daoine beo
Léann Teanga: An Reiviú

Is iris phiarmheasúnaithe í ***Léann Teanga: An Reiviú***, arna foilsiú ag Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge agus á reáchtáil, faoi mhaoirseacht, ag mic léinn iarchéime an Acadaimh. Is ríomhiris acadúil ildisciplíneach lán-Ghaeilge í a phléann leis na téamaí seo a leanas:

* An tAistriúchán
* An Litríocht
* Cúrsaí Cumarsáide & Iriseoireachta
* Dúchas
* Pleanáil Teanga
* An tSochtheangeolaíocht
* Teagasc Teanga
* An Teangeolaíocht
* An Teicneolaíocht

Ar na rannóga eile atá san iris tá:
* CARTLANN
* Réamhráite
* Léirmheasanna
* Rannóg na bhFochéimithe

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil: leannteangaanreiviu.com

## Féach freisin
* Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge
* *[[COMHARTaighde]]*
* *[[Léachtaí Cholm Cille]]*

## Tagairtí

Catagóir:Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge
Catagóir:Ollscoil na Gaillimhe
Catagóir:Meáin na mac léinn
Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Irisí léannta
Catagóir:Irisí liteartha
Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge
Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Irisí ar líne
Catagóir:Bliantáin
Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha
Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge
Catagóir:Léann na Nua-Ghaeilge
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2013
Catagóir:Bunaithe sna 2010í
Mórshiúl lae breithe an Rí

mion|2015
Paráid chomórtha i Londain is ea "**Trooping the colour**",  nó **mórshiúl lá breithe an Rí**. Ceiliúrtar an ‘breithlá’ 'oifigiúil' i mí an Mheithimh gach bliain chun urraim a thabhairt don Rí (nó Banríon) leis an ollás ar fad is dual don Monarc. 

Bíonn go leor seó is searmanais, agus mustar is mórdháil, ag baint le ceiliúradh na féile seo.

## Féach freisin

* Ríshliocht Windsor

## Tagairtí

Catagóir:Ríshliocht Windsor
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Paráidí
Catagóir:Meitheamh
Catagóir:Londain
Mòrag NicGumaraid

Rugadh **Mòrag NicGumaraid** in 1950 in Ròdhag, láimh le Dùn Bheagain ar an Eilean Sgitheanach. Is í deirfiúr an fhile Catrìona NicGumaraid í. Chuaigh sí ar Bhunscoil an Bhatain agus ar Ardscoil Phort Rìgh, sular chaith sí seacht mbliana i Scoil Ealaíne Ghlaschú agus gur fhill sí ar theach an teaghlaigh. Phós sí in 1972 agus chuir fúithi i nGleann Dàil chun a clann a thógáil, sular thosaigh sí ag tabhairt aire dá máthair agus dá deartháir.

Chuir sí fúithi i Slèite, gar do Shabhal Mòr Ostaig, sna nóchaidí, agus chaith cúig mhí i nGaillimh, mar a bhfuair sí oiliúint mar phuipéadóir teilifíse. Lean sí uirthi ag scríobh scripteanna agus ag déanamh páirteanna i sraitheanna teilifíse, agus ag déanamh ealaíne ina dhiaidh sin.  

Tá a cuid dánta léite aici ar fud na hAlban agus na hÉireann. D’fhoilsigh sí dánta san iris Gairm, in éineacht lena deirfiúr agus le Aonghas MacNeacail. Tá a cuid filíochta le fáil ina lán duanairí: *An Tuil*, curtha in eagar ag Raghnall MacIlleDhuibh; *Sruth na Maoile*, Michael Davitt agus Iain MacDhòmhnaill; *An Leabhar Mòr*, Calum MacIlleEathain agus Theo Dorgan, agus *These islands, we sing: an anthology of Scottish islands poetry*, Caoimhín MacNèill.  

Tá amhráin déanta de chuid dá saothar. 

## Filíocht
Sliocht as “Coimhead iad fhathast a’ tighinn”:

:Rugadh iad don ghrèin
‘s sheòl iad greiseag ga h-ionnsaigh
::fear an dèidh fir
::ceum air cheum
:::‘s cha bhi
:::air fhàgail
:::ach an onair
::air a sgrìobhadh
::air oiteag gaoithe.
 
## Foilseacháin

**A’ Choille Chiar* (le Catrìona NicGumaraid) (Glasgow: Clò-Beag, 1974)

## Nótaí

Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Gaeilge na hAlban
Gairm

Ráitheachán i nGaeilge na hAlban ba ea ***[[Gairm]]***. Bhunaigh Ruaraidh MacThòmais agus Fionnlagh Dòmhnallach [gd] í in 1951, agus tháinig an chéad eagrán amach i Meán Fómhair 1952. Bhí an Dòmhnallach ina eagarthóir uirthi go dtí 1964; d’fhan McThomáis ann go dtí gur tháinig deireadh leis an iris in 2004, tar éis gur foilsíodh beagán os cionn dhá chéad eagrán.

Deir Alan Campbell, údar *A Waxing Moon: The Modern Gaelic Revival*, go raibh rath na hirise ag brath go mór agus i bhfad ar aon duine amháin, MacThomáis féin. Cé nach raibh sí á léamh ag neart daoine, d’fhág sí a rian ar litríocht na Gaeilge in Albain toisc go raibh sí ar an iris Ghaeilge ab fhaide a bhí á foilsiú sa fichiú haois in Albain, dhá uair níos faide ná an iris a bhí ann roimpi, *[[Guth na Bliadhna]]*. Bhí éagsúlacht ag roinnt leis an ábhar, agus mheall sí chuici scríbhneoirí suntasacha, ina measc Deòrsa Mac Iain Dheòrsa,[gd] Iain Mac a' Ghobhainn, Maoilios Caimbeul, Catrìona NicGumaraid, agus Ruaraidh MacThòmais féin. 

Foilsíodh filíocht thábhachtach ar *Gairm*: “Hallaig”,[gd] dán cáiliúil le Somhairle MacGill-Eain, in 1954, agus filíocht le Deòrsa Mac Iain Dheòrsa, Iain Mac a' Ghobhainn, Maoilios Caimbeul, agus Catrìona NicGumaraid. Ina theannta sin, d’fhoilsigh *Gairm* gearrscéalta le Eilidh Watt agus Iain Mac a' Ghobhainn. 

Is ar *Ghairm* a chéadfhoilsíodh *[[Talfasg]]* le Maoilios M. Caimbeul. 

Bhí tábhacht le haistriúcháin (mar shampla, filíocht Anna Akhmatova [uk] agus í aistrithe ag Crìsdean MacIlleBhàin,[gd] Aireamh 125, Geamhradh 1983-1984) agus le léirmheastóireacht leis an Ollamh Dòmhnall Meek agus le Dòmhnall MacAmhlaigh.[gd] 

Nuair a stadadh de *Gairm* a fhoilsiú, tháinig iris nua, *[[Gath]]* (2003–8), ina háit, agus ina háit siúd arís tháinig *[[Steall]]*, iris ar foilsíodh an chéad eagrán di in 2016.

## Scríbhneoirí de chuid ''Gairm''
* Crìsdean MacIlleBhàin [gd]
* Deòrsa Mac Iain Dheòrsa [gd]
* An t-Ollamh Dòmhnall Meek
* Dòmhnall MacAmhlaigh [gd]
* Eilidh Watt
* Iain Mac a' Ghobhainn
* Iain Moireach [gd]
* Ruaraidh MacThòmais
* Somhairle MacGill-Eain
* Iain MacLeòid [gd]
* Anne Frater

## Naisc sheachtracha
Is féidir teidil agus scríbhneoirí in *Gairm* a lorg anseo:
* inneal-rannsachaidh aig Am Baile
* inneal-rannsachaidh  aig an GRD 

## Féach freisin
* *[[STEALL]]* [gd]

## Tagairtí

Catagóir:Irisí Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Saothair Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Irisí liteartha
Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge
Catagóir:Tréimhseacháin Albanacha
Catagóir:Ráitheacháin
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1951
Catagóir:Bunaithe sna 1950í
Heinrich Gottfried Ollendorff

Ba ghramadóir agus oide teanga Gearmánach é **Heinrich Gottfried Ollendorff** (nó **Henri Godefroy Ollendorff** mar a thugtaí air níos déanaí ina shaol) (1803, Rawicz in aice le Poznań – 3 Aibreán 1865, Páras),. Tháinig an “modh nua-aimseartha” a d'fhorbair sé chun teangacha iasachta a fhoghlaim chun cinn sna 1840idí.

## Saol agus slí bheatha
Tar éis dó céim a bhaint amach mar dhochtúir fealsúnachta in Ollscoil Jena, chuaigh Ollendorff ar imirce go Londain, áit ar fhorbair sé **' (modh Ollendorff), bealach nua chun teangacha iasachta a fhoghlaim bunaithe ar chumarsáid ó bhéal seachas ar thuiscint théacsúil sa mhodh traidisiúnta. Bheachtaigh sé an modh seo thar na blianta. Rinneadh múinteoir teanga de i bPáras in 1830 agus d’fhoilsigh sé téacsleabhair ann do theangacha éagsúla, lena n-áirítear Gearmáinis, Fraincis, Iodáilis, Spáinnis, Nua-Ghréigis, Laidin agus teangacha eile.

Cheadaigh Aire Oideachais na Fraince, Narcisse-Achille de Salvandy, a shaothar **' (1833) do theagasc poiblí i scoileanna na Fraince.

Mar gheall ar an éileamh a bhí ar a shaothar agus toisc nach raibh feidhm ag dlí cóipchirt na Fraince in Frankfurt am Main, phriontáil an teach foilsitheoireachta Carl Jügel cóipeanna bradacha sa chathair sin. Sa bhliain 1850, thug Ollendorff cás dlí i gcoinne díoltóir leabhar i Londain, Alexander Black, as cóipeanna bradacha de leabhar dá chuid a iompórtáil — leabhair a priontáladh in Frankfurt am Main de réir Ollendorff.

## Tagairtí

Catagóir:Teangeolaithe Gearmánacha
Catagóir:Básanna i 1865
Catagóir:Daoine a rugadh i 1803
Síle de Cléir

Is scoláire béaloidis í **Síle de Cléir** atá ag obair mar léachtóir i Léann na Gaeilge, Ollscoil Luimnigh (in 2023). Tá taighde déanta aici "ar thraidisiún an fheistis agus an éadaigh, ar chreideamh na ndaoine, agus ar an insint bhéil i réimse na scéalaíochta gaisciúla".

Tá staidéar cainníochtúil dá cuid le léamh in eagrán 53 de LCC, staidéar a amharcann ar mar a phléitear le corp na gcarachtar de réir inscne sna finscéalta ón 20ú haois atá ar fáil sa bhailiúchán *[[Síscéalta ó Thír Chonaill (leabhar)|Síscéalta ó Thír Chonaill]]*.

## Tagairtí

Catagóir:Béaloideasóirí Éireannacha‎
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Scoláirí an Léinn Cheiltigh
Catagóir:Lucht Ollscoil Luimnigh
Catagóir:Daoine beo
Síle Denvir

Is amhránaí sean-nóis, cláirseoir, agus scoláire idirdhisciplíneach í **Síle Denvir**. Tá suim aici in amhránaíocht na Gaeilge ach go háirithe. Rugadh agus tógadh in Indreabhán.

Tá riar páipéir léannta foilsithe aici faoi thraidisiún na hamhránaíochta, ina measc *Ó Shuantraí go Goltraí: Léiriú ar Ghlór na mBan sna hAmhráin Dhúchasacha Gaeilge* in eagrán 53 de LCC, aiste a thugann léargas pearsanta mar chleachtóir ar a rogha amhrán ó dhearcadh na mná sa dá sheánra amhrán sin.

## Albaim

* *Anamnesis* (2023)
* *Caithréim* (2016)

## Foilseacháin

* *[https://cic.ie/shop/leabhair/neamhfhicsean/tom-a-tseoighe-amhrin/ Tom a' tSeoighe: Amhráin]* (Cló Iar-Chonnacht, 2020)
* Ciarán Ó Fátharta: Amhráin (Cló Iar-Chonnacht, 2008)

## Gradaim
Bronnadh Gradam Ceoil TG4 d'Amhránaí na Bliana 2023 uirthi.

Thug sí léi Gradam NÓS in 2017 d'Albam na Bliana (Amhráin Thraidisiúnta) i gcomhair a halbaim *Caithréim*, atá bunaithe ar an gceol agus ar na hamhráin i ndrámaí Phádraig Mhic Phiarais. In 2024, thuil *Anamnesis* ainmniúchán sa chatagóir chéanna chomh maith leis an mbua sa chatagóir Ealaín na Bliana. Sa bhliain chéanna, fuair Denvir ainmniúchán sa chatagóir Físeán na Bliana as an bhfíseán ceoil a rinne sí don amhrán *Eileanóir a Rún* leis an bhfile Laighneach Cearbhall Ó Dálaigh*.*

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil
* Físeán: Eileanóir a Rúin

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Amhránaithe Gaeilge
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Cláirseoirí Éireannacha‎
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Scoláirí an Léinn Cheiltigh
Catagóir:Lucht Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Albam na Bliana (Amhráin Thraidisiúnta)‎
Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Ealaín na Bliana‎
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Albam na Bliana (Amhráin Thraidisiúnta)‎
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Físeán na Bliana‎
Mark Walton

Is aisteoir agus stiúrthóir Meiriceánach é **Mark Daniel Walton**, a rugadh ar an 24 Deireadh Fómhair 1968.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Salt Lake City
Craobhchomórtais Lúthchleasaíochta na hEorpa 2024

Reáchtáladh Craobhchomórtais Lúthchleasaíochta na hEorpa sa Róimh le linn mhí an Mheithimh 2024. Ba é an comórtas ba rathúla riamh ag foireann Éireann agus ceithre bhonn á dtabhairt abhaile acu. 
clé|mion|1500 m  agus Elise Vanderelst, Ludovica Cavalli, & Petronela Simiuc chun tosaigh

## Imeachtaí
* D'éirigh le Ciara Mageean, ar as Port an Pheire i gContae an Dúin í, aisling a fhíorú nuair a ghlac sí an bonn óir sa rás 1500m. Agus í ag déanamh ar an líne, bhí Mageean sáinnithe idir triúr, Georgia Bell agus Jemma Reekie na Breataine agus Agathe Guillemot na Fraince. Chonaic Mageean bearna bheag agus bhris sí tríthi. Bhí an chuma uirthi ar feadh soicind go raibh sí chun gualainn a thabhairt don bheirt Bhriotanach ach d’éalaigh sí tharstu gan teagmháil a dhéanamh leo agus d’fhág ina diaidh an chuid eile agus bhí an bonn óir buaite ag Mageean. Agus í ag labhairt le RTÉ díreach i ndiaidh na rása, dúirt Mageean go raibh baint mhór ag an gcúlra atá aici sa chamógaíocht leis an mbua agus í tar éis gearradh tríd mar a dhéanfadh sí ar pháirc na himeartha sa bhaile.
* Thug Rhasidat Adeleke ó Thamhlacht i mBaile Átha Cliath léiriú intinne do na Cluichí Oilimpeacha níos moille in 2024 nuair a bhain sise an bonn airgid sa rás 400m. Ba í Natalia Kaczmarek na Polainne a thug an bonn óir léi i 48.98 soicind agus taispeántas den scoth tugtha aicise. Tá i bhfad níos mó taithí ag an bPolannach, a bhuaigh bonn airgid sa rás 400m i dTóiceo, ná mar atá ag Adeleke.  Ba é an bonn a bhuaigh Adeleke an chéad bhonn sinsir aonair a bhuaigh Adeleke d’Éirinn agus díreach an 20ú ceann riamh atá buaite ag an tír seo tar éis beagnach 100 bliain de na craobhacha. Ach ba léir go raibh díomá uirthi nach raibh ach bonn airgid buaite aici sa chomórtas 400m.
* Bhí Adeleke agus Sharlene Mawdsley páirteach sa dá bhonn eile a fuair Éire: bonn airgid i rás sealaíochta 400m na mban agus bonn óir i sa rás sealaíochta 400m measctha. 

Roimhe seo, ba í Sonia O'Sullivan an lúthchleasaí amháin a bhuaigh bonn óir ag an chomórtas seo.

## Féach freisin

* Craobhchomórtais Lúthchleasaíochta na hEorpa

## Tagairtí

Catagóir:Craobhchomórtais Lúthchleasaíochta na hEorpa
Catagóir:2024
Ionfhabhtú chonair an fhuail

Is ionfhabhtú é **ionfhabhtú chonair an fhuail **(**ICF** ) a théann i bhfeidhm ar chuid de chonair an fhuail.  D’fhéadfadh go mbeadh an lamhnán ( cistíteas) nó an t-úiréadra ( úiréadraíteas) i gceist le hionfhabhtuithe íochtar chonair an fhuail agus cuireann ionfhabhtuithe uachtar chonair an fhuail isteach ar an duán ( piailineifríteas ).  I measc na gcomharthaí ó ionfhabhtú íochtar chonair an fhuail tá pian osphúbasach, mún pianmhar (diosúria), minicíocht agus práinne múin in ainneoin lamhnán folamh a bheith agat.  Ar an láimh eile, tá comharthaí ionfhabhtaithe duáin níos sistéamaí agus áirítear leo fiabhras nó pian cliathánach de ghnáth i dteannta le hairíonna ICF níos ísle.  Is annamh a d’fhéadfadh an fual a bheith fuilsmeartha .  D’fhéadfadh na hairíonna a bheith doiléir nó neamhshonrach in othair ag foircinn an aoise (.i.. in othair atá an-óg nó sean)..  
## Nóta
Is minic a úsáidtear na téarmaí "Conair an Fhuail" agus "Córas úiríneach" go hidirmhalartaithe, ach tá bríonna ar leith acu i dtéarmaíocht leighis:

**Conair an Fhuail**: Tagraíonn an téarma seo go sonrach do na horgáin agus na duchtanna a iompraíonn fual ó na duáin go taobh amuigh den chorp. Áirítear leis an gconair fuail;

*Na hÚiréadair: Feadáin a iompraíonn fual ó gach duán go dtí an lamhnán.
*An Lamhnán: Orgán toll a stórálann fual go dtí go bhfuil sé réidh le heisfhearadh.
*An tÚiréadra: An feadán a iompraíonn fual ón lamhnán go taobh amuigh den cholainn.

**Córas úiríneach**: Cuimsíonn an téarma seo raon feidhme níos leithne, lena n-áirítear na comhpháirteanna go léir a bhaineann le táirgeadh, stóráil, agus deireadh a chur le fual. Áirítear leis an gcóras úiríneach:

*Na Duáin: Dhá orgán pónaire-chruthach a scagann táirgí dramhaíola agus substaintí breise ón fhuil chun fual a dhéanamh..
*Na hÚiréadair: Feadáin a iompraíonn fual ó gach duán go dtí an lamhnán.
*An Lamhnán: Orgán toll a stórálann fual go dtí go bhfuil sé réidh le heisfhearadh.
*An tÚiréadra: An feadán a iompraíonn fual ón lamhnán go taobh amuigh den cholainn.

Go hachomair, is fothacar de chonair an fhuailh é an córas úiríneach, ag díriú ar na conairí trína sreabhann fual tar éis do na duáin é a tháirgeadh. Áirítear leis an gcóras úiríneach na conairí seo chomh maith leis na duáin, atá freagrach as fual a tháirgeadh
## Tagairtí
Catagóir:Galair thógálacha
Catagóir: Dálaí úireolaíocha
Úiréadar

Is feadáin iad **na húiréadair** atá comhdhéanta de mhatán mín a iompraíonn fual ó na duáin go dtí an fual-lamhnán. I ndaoine fásta, is gnách go dtomhaiseann na húiréadair 20 go 30 ceintiméadar ar fhad agus thart ar 3 go 4 mhilliméadar ar trastomhas. Tá siad líneáilte le cealla úraitéiliach, foirm de eipitéiliam idirthréimhseach, agus tá sraith bhreise de mhatán mín acu sa tríú íochtair chun cabhrú le himfháscadh. Is féidir le roinnt  galar, lena n-áirítear ionfhabhtuithe chonair an fhuail agus cloch dhuáin dul i bhfeidhm ar na húiréadair. Is éard is steanóis ann ná nuair a chaolaítear úiréadar, mar gheall ar athlasadh ainsealach mar shampla. Is féidir le mínormáltachtaí ó bhroinn a théann i bhfeidhm ar na húiréadair forbairt dhá úiréadar ar an taobh céanna nó úiréadair a chuirtear go mínormálta a áireamh. Ina theannta sin, is coinníoll a fheictear go coitianta i leanaí é aife fuail ón lamhnán ar ais suas na úiréadar.
Catagóir:Duán
Catagóir:Córas úiríneach
Catagóir:Abdóman
Tadhg Ó Grifín

Is amhránaí agus scríbhneoir amhrán Éireannach iad **Tadhg Ó Grifín**. Bíonn gnéithe de cheol traidisiúnta agus den snagcheol, den fhunc agus den rac-cheol le cloisteáil ina saothar agus ar na téamaí a théann siad i ngleic leo tá an grá, an léargas agus an féinghlacadh.

Is minic Tadhg agus a bhanna ar an stáitse ag Féile na Gealaí, ag Féile Liú Lúnasa, ag an Oireachtas, ag an bPicnic Leictreach, agus ag tráthanna nach iad. Shroich siad lucht féachana domhanda mar chuid de Global Pride 2020. Pictiúr de Thadhg faoin teidil "You'd Better Obair" a bhí ar chlúdach ar an gcéad eagrán den iris *The Out Mag* a fhoilsíonn lucht Bhród Cheatharlach.

## Stíl
"Tá réalta nua pop inár measc gan dabht" ab ea tuairim Emma Ní Chearúil tar éis gur bhain a chur i láthair "mealltach fuinniúil" siar as lucht féachana Fhéile na Gealaí 2019. Níor taise do lucht Hot Press i ndiaidh gig dá gcuid in éineacht le GrooveLine in 2023 sa Grand Social mar a chuir siad an slua faoi gheasa. Tá Tadhg ar dhuine de na ceoltóirí is spreagúla in Éirinn dar leo, agus foinn agus teacht i láthair ann amhail Queen, Elton John agus Lady Gaga, i dteannta croí agus ceolmhaireacht leithéidí Erykah Badu, Stevie Wonder, Aretha Franklin agus Whitney Houston.

Chas siad mar chuid d'Egg Cabaret agus tá ceabairé le brath ar a thaibhiú, dar le Sinéad Gleeson, le smut de Prince, Rufus agus Elton John ann, agus cur chuige aiteach drag acu. Deir siad féin go dtugann banríonacha drag inspioráid go leor dóibh le taibhseacht a gcuid feisteas agus go háirithe an chaoi a réitíonn siad gach rud lena dhá lámh féin, a deir siad, agus carachtair á gcruthú acu ón mbonn aníos.
## Gradaim
Thuil na hamhráin *Abhainn an Ghrá* agus *Mise agus Tusa* ainmniúcháin do Thadhg ag Gradaim NÓS sa chatagóir Amhrán na Bliana agus fuair siad ainmniúcháin i gcomhair an teidil Nuíosach na Bliana freisin.

Bhí Tadhg ina moltóir ar chraobh na hÉireann de chomórtas amhrán nua na Féile Idirnáisiúnta Pan Cheilteach 2024.

Chaith Tadhg tréimhse in 2024 ar Chléire mar ealaíontóir cónaitheach de chuid AAG ag plé leis an dtéama An Todhchaíochas Gaelach.

## Ceol

* Ride the Wave (2024)
* Think Of Me - Recorded Live in Whelans (2022)
* Space Love Extended Version (2021)
* Space Love (2021)
* Casadh An tSúgáin (2021)
* Mo Dhomhain Féin (2021)
* Macánta (2021)
* Mise ‘Gus Tusa (feat. Geal) (2018)
* Abhainn an Ghrá (2018)

## Naisc sheachtracha

* Siopa
*Tadhg Ó Grifín

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Gaeilge
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Amhránaithe popcheoil
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Cheatharlach
Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge
Catagóir:Cumadóirí Éireannacha
Catagóir:Drag ⁊ Ceabairé na Gaeilge
Catagóir:Cultúr LADT
Catagóir:Daoine LADT
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Nuatheachtaí na Bliana
Cairistìona NicFhearghais

File Gaeilge as Albain ba ea **Cairistìona NicFhearghais**. Rinne sí caoineadh cáiliúil idir 1745 agus 1746 ar son a fir chéile, Uilleam Siseal, a maraíodh ar bhlár catha Chùil Lodair agus é ag troid ar thaobh an Phrionsa Séarlas Éadbhard Stiúbhart.   

D’fhéadfadh sé gur rugadh NicFhearghais i gCunndainn i Siorrachd Rois. Phós sí Uilleam Siseal, fear a bhí ina ghabha, ina armadóir agus ina mheirgire thar ceann Fhlaith na Sisealach. Bhain siad le muintir Chaitliceach a raibh sagairt ag freastal faoi rún orthu. 
Chuaigh na Sisealaigh ar thaobh an Phrionsa i mBliain an Phrionsa, 1745, agus Uilleam ag iompar meirge bán nó gur maraíodh é.   

I gcuimhne a fir chéile chum NicFhearghais an dán “Cumha do dh'Uilleam Siseal” agus é á chanadh ina dhiaidh sin mar “Mo Rùn Geal Òg”. 

Gar don tSrùigh i Srath Farair (in aice le Loch Nis), tá leac chuimhneacháin san áit a raibh Cairistìona agus Uilleam ina gcónaí. 

## An dán
Sliocht as “Cumha do dh'Uilleam Siseal”:

## Nótaí

Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Berlinische Galerie

Músaem ealaíne, grianghrafadóireachta agus ailtireachta nua-aimseartha i mBeirlín is ea an **Berlinische Galerie.** Tá sé suite i Kreuzberg, ar Alte Jakobstraße, nach bhfuil i bhfad ó Mhúsaem na nGiúdach. Bailíonn Galerie Berlinische ealaín a cruthaíodh i mBeirlín ó 1870 le fócas réigiúnach agus idirnáisiúnta. Ó Mheán Fómhair 2010, is é an staraí ealaíne Thomas Köhler stiúrthóir an mhúsaeim, go dtí sin ba leas-stiúrthóir é, i gcomharbacht ar Jörn Merkert. 
## Tagairtí

Catagóir:Músaeim agus dánlanna ealaíne i mBeirlín
Catagóir:Músaeim ealaíne nua-aimseartha sa Ghearmáin
Catagóir:Músaeim agus dánlanna ealaíne a bunaíodh i 1975
Catagóir: Bunaíochtaí 1975 sa Ghearmáin
Catagóir:Foirgnimh in Friedrichshain - Kreuzberg
Saoradh na ngiall i Nuseirat agus damáiste comhthaobhach, 2024

Tharla **Saoradh na ngiall i Nuseirat agus damáiste comhthaobhach** ollmhór ar an 10 Meitheamh 2024, le linn an Chogaidh Iosrael-Gaza.

Saoraíodh na gialla Noa Argamani, Shlomi Ziv, Almog Meir Jan, agus Andrey Kozlov.  Chun an aird a bhaint díobh féin le linn na hoibríochta, d'ionsaigh na fórsaí de chuid Iosrael an ceantar máguaird. Maraíodh 274 sa troid, de réir na Seirbhíse Sláinte de chuid Hamas ; dúirt Iosrael go raibh an "damáiste comhthaobhach" i bhfad níos ísle, timpeall 100.  Leagadh foirgnimh iomlán go talamh, foirgnimh le haghaidh tithíochta.

In Iosrael, bhí ríméad ollmhór ar fad nuair a saoradh na gialla. Dúirt Hamas gur gur mharaigh arm Iosrael triúr giall eile de thimpiste, rud a shéan Iosrael go neamhbhalbh.

## Féach freisin
* Cogadh Iosrael-Gaza

#### '''Eachtraí eile'''

* Ruathair aeir ar champa teifeach Jabalia, 9 Deireadh Fómhair 2023
* Pléasc in Ospidéal Al-Ahli, Gaza, 17 Deireadh Fómhair 2023
* Eachtra lámhaigh in Shegaia, 15 Nollaig  2023. Scaoil an IDF marbh triúr gialla ainneoin go raibh brat bán ar iompar acu agus gur ghlaoigh siad amach in Eabhrais.
* Sléacht Al-Rashid,  29 Feabhra  2024
* Ionsaí de chuid Iosrael ar World Central Kitchen, 1 Aibreán 2024
* Agóidí na mac léinn in aghaidh brúidiúlacht Iosrael sa Phalaistín, Aibreán - Bealtaine 2024
* Ionsaí buamála de chuid Iosrael ar ionad tearmainn do theifigh, 27 Bealtaine 2024
* Ionsaí de chuid Iosrael ar scoil i nGaza, 6 Meitheamh 2024

## Tagairtí

Catagóir:2024
Catagóir:Stair Iosrael
Catagóir:Stair na Palaistíne
Catagóir:Cogadh Iosrael-Gaza
Victory Through Air Power

Scannán de chuid Disney ón bhliain 1943 is ea ***Victory Through Air Power***.

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 1941
Catagóir:Scannáin Disney
Catagóir:Scannáin Béarla
Síacóiniam

Is éard is **síacóiniam** ann ná cineál torthaí a iompraíonn figí (géineas *Ficus*), déanta ag gabhdán cuasach, méadaithe, bog, le ubhagáin iolracha ar an dromchla taobh istigh. Go bunúsach, is gas bog é i ndáiríre le roinnt bláthanna, agus mar sin meastar gur toradh ilchodach agus cúntach é.
deas|mion| Trasghearradh de siaocóiniam d'fige reatha bhaineann (''Ficus pumila''). Cruthaíonn an gabhdán tollchuasán, a bhalla istigh (bán) clúdaithe le blaosc de bhláthóga ruadhonna. Áitíonn a gcuid stíleanna bána fada agus catacha, an lár. Táirgfidh gach bláthóg torthaí agus síolta. Glacann an t-oistín glas, brachtlined, thíos, le pailneoirí foiche..
## Sanasaíocht
Tagann an téarma síacóiniam ón bhfocal Sean-Ghréigise **συκον** (*sykon*), a chiallaíonn "fige ".

## Féach freisin

* Fige choiteann

## Tagairtí
Catagóir:Moirfeolaíocht torthaí
Catagóir:Torthaí
Catagóir:Bainian
Infrearéalachas

Is éard is **Infrearéalachas** (Spáinnis: *Infrarrealismo*) ann ná gluaiseacht filíochta a bunaíodh i gCathair Mheicsiceo sa bhliain 1975. Fiche file a bhí sa ghluaiseacht i dtosach, ina measc Roberto Bolaño, Mario Santiago Papasquiaro, José Vicente Anaya, Rubén Medina, José Rosas Ribeyro, Guadalupe Ochoa, Vera agus Mara Larrosa, Claudia Kerik agus José Peguero.

Ghlac na hInfrearéalaigh nó na hinfras, mana ó nath de chuid an phéintéara Shiligh Roberto Matta chucu féin: "Inchinní na bunaíochta cultúrtha a phléascadh glan amach as a gcloigne". Ní raibh an ghluaiseacht dírithe ar stíl ar leith ach ar fhilíocht shaor phearsanta a chleachtadh, mar léiriú ar dhearcthaí na mball ar imeall na sochaí coinbhinsiúnta, ar bhealach a bhí cosúil le filí Bít na 1950idí.

## ‘Ceannlínte’ – cnuasach filíochta le Gabriel Rosenstock
Seoladh leabhar dátheangach le Gabriel Rosenstock i Luimneach sa bhliain 2024. *Headlines* an t-ainm a bhí ar an gcnuasach filíochta a raibh ceannlínte ón *New York Times* agus grúpa filí buile as Meicsiceo, *Infrarrealismo,* mar spreagadh aige.

Ba é an file John Liddy a sheol *Headlines* ag ócáid in Ionad Scríbhneoirí Luimnigh. Tá na dánta sa leabhar bunaithe ar ghiotaí as ceannlínte a foilsíodh sa *[[New York Times]]* idir 11-31 Lúnasa 2023. Scaoileann Rosenstock lena ghreann géar faoi áiféis na gceannlínte agus amaidí na cogaíochta agus scrúdaíonn sé leis an t-aonchineálú cultúrtha, an t-athrú aeráide agus ábhair eile. Deir Garry Bannister gur guth ‘réabhlóidí ionsaitheach síochánta’ atá sa chnuasach dátheangach seo.

Catagóir:Gluaiseachtaí filíochta
Catagóir:Gluaiseachtaí ó Mheicsiceo
Catagóir:Filíocht na Gaeilge
Cearrbhachas in Éirinn

[mion|Na geallghlacadóirí, [Sligeach]]
[mion|Smokies, [An Ómaigh]]
[mion|The Betting Lounge, [Bealach Féich]]
Bhí an chéad leasú ar dhlíthe cearrbhachais sa Stát le 90 bliain - an Bille um Rialáil Cearrbhachais - faoi bhráid Thithe an Oireachtais sa bhliain 2024.   'Sé meaisíní sliotáin an cineál cearrbhachais is coitianta in Éirinn, chomh maith le scríob chártaí, geallta ar rásaí capall, geallta i measc cairde, bingó agus crannchuir.  

## Dlí
Cé go dtarraingítear athchóiriú tábhachtach sa réimse anuas le fada an lá, is é an tAcht um Chearrbhachas agus Crannchuir, 1956 an  reachtaíocht a rialaíonn an cheist fós, maidir le go leor foirmeacha cearrbhachais, cosúil leis an bpócar, cluichí casaíne agus biongó.

Ní féidir ticéad Lató a cheannach nó geall a chur in Éirinn roimh 18 mbliana d’aois. Faoin Acht um Chearrbhachas 1931, is cion é do leanaí a bheith i siopa geallghlacadóra ar bith. Mar sin féin, faoin Acht um Chearrbhachas agus Crannchuir 1956 féadfar a bheith i mbun cearrbhachais i halla siamsaíochta nó ag aonach siamsaíochta ag 16 bliana d’aois.

## Andúil
Deir an Institiúid Taighde Eacnamaíochta agus Sóisialta (ITES), tá fadhb chearrbhachais ag aon duine amháin as 28 in Éirinn. Léiríonn an taighde go bhfuil andúil cearrbhachais go cinnte ag 4% de dhaoine agus rian den fhadhb ag 25% dóibh. Tuigtear gur ionann fadhb chearrbhachais agus tionchar chomh díobhálach agus docharach a bheith ag cearrbhachas ar shaol duine is go dtéann sé i gcionn ar a gcuid airgid, a sláinte agus a saol sóisialta.  chaith daoine €30.62 ar an meán sa tseachtain le cearrbhachas.

### Leanaí
De réir an ITES, tá ceangal láidir idir taithí daoine nuair a bhí siad ina bpáistí agus fadhbanna cearrbhachais níos déanaí ina saol. Tá dhá oiread seans ann go mbeidh fadhb chearrbhachais ag daoine in Éirinn a bhí i mbun cearrbhachais de chineál éigin ina bpáistí is atá ag an té nach raibh aon plé díreach aige lena leithéid ina óige. Tá beagnach a dhá oiread dóchúlachta ann go mbeidh fadhb chearrbhachais ag duine a mbíodh tuismitheoir leis i mbun dian chearrbhachais nuair a bhí sé ina pháiste. Thosaigh dhá dtrian de na daoine ar an gcearrbhachas sular bhain siad 18 mbliana d'aois amach.

Níl aon ar pháistí in Éirinn bheith i mbun cearrbhachais, ná dul isteach in ionaid, aipeanna, ná suíomhanna idirlín cearrbhachais agus beartais chun aois daoine a fhíorú ar ardáin chearrbhachais, mar roghanna chun an baol cearrbhachais a laghdú.

## Údarás Rialála Cearrbhachais na hÉireann
Tiocfaidh an URCE i bhfeidhm sna 2020idí, b'fhéidir.

## Féach freisin

* Cearrbhachas
* An Crannchur Náisiúnta

## Tagairtí

Catagóir:Sochaí na hÉireann
Catagóir:Cearrbhachas
Catagóir:Coireanna in Éirinn
Catagóir:Andúil
Seamlas

mion|St George's Market, Béal Feirste.   Bhí seamlas ann sa 20ú haois.
Ciallaíonn **seamlas** bunaíocht atá cláraithe agus faofa go hoifigiúil le haghaidh marú agus cóiriú ainmhithe a mbeartaítear a bhfeoil a úsáid mar bhia don duine,  áit a maraítear ainmhithe chun bia

## Féach freisin

* Marú capall

## Tagairtí

Catagóir:Beostoc
Catagóir:Feoil
Catagóir:Cearta ainmhithe
Feoil chapaill

mion|scigphictiúr (scannal in 2012)

Is éard atá i gceist le **feoil chapaill** ná an chuid de chorp an chapaill a úsáidtear mar bhia.

## Féach freisin
* Seamlas (marú)

## Tagairtí

Catagóir:Beostoc
Catagóir:Feoil
Catagóir:Cearta ainmhithe
Catagóir:Capaill
Ernő Jendrassik

Dochtúir Ungárach ab ea **Ernő Jendrassik** (7 Meitheamh 1858 – 21 Nollaig 1921). Is fearr aithne air anois as a chuid taighde ar fhrithluailí, go háirithe as seift a cheap sé chun frithluailí a láidriú, ar a dtugtar beart Jendrassik anois.

Rugadh in Kolozsvár na Trasalváine, in Impireacht na hOstaire é. Ba dhochtúir cáiliúil agus ollamh le fiseolaíocht é a athair, Jenő Jendrassik. Bhain Ernő céim sa leigheas amach ó Ollscoil Bhúdaipeist sa bhliain 1880. Foilsíodh a chéad pháipéar, **, in 1883 agus thuill sé aitheantas áitiúil agus idirnáisiúnta mar gheall air. 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1921
Catagóir:Daoine a rugadh i 1858
Catagóir:Lianna Ungáracha
Little Anthony and the Imperials

Grúpa gutha Meiriceánach é **Little Anthony and the Imperials**.

Catagóir:Grúpaí ceoil Meiriceánacha
An Machaire Buí

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Machaire Buí** air:
* An Machaire Buí, Contae Dhún na nGall (Ráth Bhoth Theas): baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* An Machaire Buí, Contae Dhún na nGall (Ráth Bhoth Thuaidh): baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* An Machaire Buí, Contae Dhún na nGall (toghroinn): toghroinn i gContae Dhún na nGall
* An Machaire Buí, Contae Fhear Manach: barúntacht i gContae Fhear Manach
* An Machaire Buí, Contae Mhaigh Eo (Clann Mhuiris): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Machaire Buí, Contae Mhaigh Eo (Coistealaigh): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Machaire Buí, Contae Mhaigh Eo (Gaileanga): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Machaire Buí, Contae Mhuineacháin: baile fearainn i gContae Mhuineacháin
* An Machaire Buí, Contae Shligigh: baile fearainn agus ionad daonra i gContae Shligigh
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Urlár (idirdhealú)

Is éard atá i gceist leis an **urlár** ná an chuid de sheomra atá faoi do chosa, nó stór foirgnimh. Féach urlár.

Úsáidtear é mar logainm i gContae Mhaigh Eo freisin:
* Urlár, Contae Mhaigh Eo: baile fearainn, ionad daonra, agus toghroinn i gContae Mhaigh Eo

## Féach freisin
* An tUrlár: baile fearainn i gContae Shligigh

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
An Baile Glas

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Baile Glas** air:
* An Baile Glas, Contae an Chláir (Bun Raite Íochtarach): baile fearainn i gContae an Chláir
* An Baile Glas, Contae an Chláir (Bun Raite Uachtarach): baile fearainn i gContae an Chláir
* An Baile Glas, Contae an Chláir (Liatroim): baile fearainn i gContae an Chláir
* An Baile Glas, Contae Chorcaí: baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Baile Glas, Contae Liatroma: baile fearainn i gContae Liatroma
* An Baile Glas, Contae Mhaigh Eo (Achadh Mór): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Baile Glas, Contae Mhaigh Eo (Buiríos Umhaill): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Baile Glas, Contae Mhaigh Eo (Ceara): baile fearainn agus ionad daonra i gContae Mhaigh Eo
* An Baile Glas, Contae Mhaigh Eo (Cill Cholmáin): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Baile Glas, Contae Mhaigh Eo (Cill Mheáin): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Baile Glas, Contae Mhaigh Eo (Cill Mobhí): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Baile Glas, Contae Mhaigh Eo (Crois Bhaoithín): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Baile Glas, Contae Mhaigh Eo (Dún Fhíne): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Baile Glas, Contae Mhaigh Eo (Gaileanga): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Baile Glas, Contae Mhaigh Eo (Iorras): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Baile Glas, Contae Mhaigh Eo (Maigh Ghamhnach): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Baile Glas, Contae na Gaillimhe (Baile Chláir): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Baile Glas, Contae na Gaillimhe (Baile na Cille): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Baile Glas, Contae na Gaillimhe (Cill Chonaill): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Baile Glas, Contae na Gaillimhe (Cill Ó Saighleann): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Baile Glas, Contae na Gaillimhe (Clann Mhac nEoghain): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Baile Glas, Contae na Gaillimhe (Cluain Caoin): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Baile Glas, Contae na Gaillimhe (Tíne): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Baile Glas, Contae Shligigh (Cairbre): baile fearainn i gContae Shligigh
* An Baile Glas, Contae Shligigh (Cill Ghlas): baile fearainn i gContae Shligigh
* An Baile Glas, Contae Shligigh (Cill Mhac Sealgáin): baile fearainn i gContae Shligigh
* An Baile Glas, Contae Shligigh (Luíne): baile fearainn i gContae Shligigh
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
KLM Eitlit 607-E, 1958

clé|mion|an KLM super constellation Hugo de Groot
D'fhág **KLM Eitlit 607-E** Aerfort na Sionainne  ar an 14 Lúnasa 1958 ar a bhealach go Caireo. Ach tharla tuairt eitleáin 35 nóiméad níos déanaí. 

Chuaigh an t-eitleán Lockheed Super Constellation darbh ainm "*Hugo de Groot"* de chuid na hÍsiltíre go tóin poill amuigh san Atlantach tar éis di Aerfort na Sionainne a fhágáil ar an mbealach go Gander, Talamh an Éisc agus Nua Eabhrac.

## Básanna
Níor tháinig éinne slán ón timpiste – bhí 91 paisinéir agus ochtar criú ar bord. B'as as an Ísiltír agus an Éigipt formhór na ndaoine a maraíodh.

Trí mhí tar éis di dul i mbun seirbhíse idir Gaillimh agus Oileáin Árann, thug an MV Éanna cúnamh do na seirbhísí tarrthála.

Tá cuimhneachán i Reilig an Bhóthair Mhóir i nGaillimh inniu.

## Féach freisin

*Aerfort na Sionainne 

## Tagairtí

Catagóir:Teagmhais eitlíochta
Catagóir:1958
Catagóir:Stair na hÍsiltíre
Catagóir:KLM
Catagóir:Stair Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Aerfort na Sionainne
Catagóir:Talamh an Éisc
Mara Beo, an Daingean

mion
mion|"Uisceadán an Daingin"
Is uisceadán i gContae Chiarraí **Mara Beo, an Daingean,** nó **Uisceadán an Daingin.**   

### Eachtraí
Tá an t-uisceadán ana-ghnóthach le cúrsaí caomhnaithe. Sa bhliain 2024, rugadh an chéad phiongain gheintiúch sna 2020idí. Níos déanaí tháinig cúpla piongain Pheiriúch as Meiriceá Theas amach.

## Féach freisin

* Páirc Náisiúnta na Mara, Ciarraí

## Tagairtí

Catagóir:Daingean
Catagóir:Mara na hÉireann
Catagóir:Uisceadáin
Catagóir:Caomhnú an dúlra
Gilleasbuig Grannda

File Gaelach as Aonach, Gleann Moireasdan ab ea **Gilleasbuig Grannda** (*Archibald Grant* sa Bhéarla) . Rugadh é sa bhliain 1785, agus bhí sé fós beo i 1863 . Bhí gaol aige le Sìleas na Ceapaich.

## A chuid filíochta

* 'Beannachadh Bàird do Luing ùir'

## Naisc sheachtracha

* 

Catagóir:Filí Gaelacha
Meirionnydd (toghcheantar parlaiminteach)

Ba é toghcheantar parlaiminteach **Meirionnydd** an toghcheantar parlaiminte don sheanchontae Sir Feirionnydd (Meirion). Duine de na polaiteoirí ba cháiliúla a rinne ionadaíocht ar an toghcheantar tuaithe seo ab ea an Liobrálach radacach Tom Ellis, a bhí ina Theachta Parlaiminte do Mheirionnydd idir 1886 agus 1899.

Ba é Dafydd Elis-Thomas ( Plaid Cymru ) an Feisire Parlaiminte deireanach a ghlac suíochán  Mheirionnydd i Westminster, a bhí ar dhuine dá cheannairí ina dhiaidh sin. . Cuireadh deireadh leis an suíochán i 1983 nuair a bunaíodh toghcheantar nua Meirionnydd Nant Conwy,  a ghabh Dafydd Elis-Thomas thar ceann Plaid Cymru .

## Baill Parlaiminte

### BPanna 1542-1868

### BPanna1868-1983

## Torthaí Toghcháin ó Acht Leasaithe na Parlaiminte 1832
Foinse: 

### Toghcháin 1832 go 1868
mion| Sir Robert Williams Vaughan
mion| Risteard Richards
mion| William Watkin Edward Wynne
mion| William Robert Maurice Wynne
mion| David Williams

D'éirigh Sir Robert Williames Vaughan as an suíochán ar 27 Iúil 1836 agus reáchtáladh fothoghchán

Lean Richard Richards de bheith ina BP Coimeádach gan freasúra i dtoghcháin 1841 agus 1847. I dtoghchán na bliana 1852 toghadh William Watkin Edward Wynne mar BP Coimeádach gan freasúra.

Tar éis dó a bheith ar an eolas gur dócha go dtarlóidh drochrud éigin go luath shocraigh na scuibhéirí Coimeádacha gan seasamh sa toghchán i 1868 agus toghadh David Williams, Castell Deudraeth, gan cur ina choinne thar ceann an Pháirtí Liobrálaigh. Lean Meirionnydd ar aghaidh mar shuíochán Liobrálach ó 1868 go 1951.

### Toghcháin na 1870í, na 1880idí agus na 1890idí
mion| Samuel Holland BP Meirion 1870-1885
mion| Henry Robertson
mion| Tom Ellis BP Meirion 1886-1899
mion| OMEdwards BP Meirion 1899-1900
Fuair David Williams  bás i mí na Nollag 1869 agus reáchtáladh fothoghchán i mí Eanáir 1870 .

Atoghadh Samuel Holland gan freasúra sa bhliain 1874

Nóta: Cé gur toghadh é mar iarrthóir oifigiúil ar an bPáirtí Liobrálach, rinneadh Liobrálach Aontachtach de Henry Robertson go luath i ndiaidh an toghcháin. Tháinig na Liobrálaithe Aontachtacha agus an Páirtí Coimeádach le chéile i gcoinne thacaíocht an Phríomh-Aire Gladstone don neamhspleáchas d’Éirinn. Thiontaigh Morgan Lloyd leis na hAontachtóirí freisin, ag seasamh dóibh i dtoghcheantar Môn in 1892 

Toisc gur tugadh ardú céime dó ina Ard-Choimisinéir ar an Státchiste i mí Lúnasa 1892, b’éigean fothoghchán a reáchtáil ach atoghadh Tom Ellis gan freasúra.

Fuair Thomas Edward Ellis bás ar 5 Aibreán 1899. Toghadh Owen Morgan Edwards chun teacht i gcomharbacht air gan freasúra, sheas Edwards síos ag deireadh an téarma toghcháin gan atoghadh a lorg.

### Toghcháin 1900 - 1918
An Grúpa d'Aontas Forchéimnitheach na Sóisialaithe agus na nDaonlathaithe

Is é an **Aontas Forchéimnitheach na Sóisialaithe agus na nDaonlathaithe** i bParlaimint na hEorpa an grúpa leis an dara líon is airde Feisirí.  Is comhalta de S&D é Páirtí Lucht Oibre na hÉireann – ní raibh ach aon suíochán amháin ag an bpáirtí i bParlaimint na hEorpa le linn 2024-2029 (Aodhán Ó Ríordáin).

Is grúpa liobrálach é S&D agus áirítear i gcuid mhór dá mbeartais tuilleadh cearta d’oibrithe, ag bogadh chuig cleachtais ghnó trédhearcach agus ag déanamh iarracht ceartas sóisialta a chruthú i mBallstáit na hEorpa.

Maidir le saincheisteanna reatha na hEorpa, tacaíonn an grúpa le méadú an Aontais, seasann siad i gcónaí leis an Úcráin in 2022 agus comhreachtóirí ab ea iad don Chomhshocrú maidir le hImirce agus Tearmann in 2024.

## Féach freisin

* Grúpaí polaitíochta i bParlaimint na hEorpa
* Feisire de Pharlaimint na hEorpa

* Páirtí Lucht Oibre (Éire); Aodhán Ó Riordáin

## Tagairtí

Catagóir:Parlaimint na hEorpa
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1953
Catagóir:Grúpaí polaitíochta i bParlaimint na hEorpa
Catagóir:Aontas Forchéimnitheach na Sóisialaithe agus na nDaonlathaithe
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (Éire)
Catagóir:Sóisialaithe Éireannacha
Catagóir:Sóisialachas
Na hOileáin Mháirianacha

Is leis na Stáit Aontaithe na hoileáin seo, suite in iarthuaisceart an Aigéin Chiúin. Tá na críocha scartha ina dhá cuid: Na hOileáin Mháirianacha Thuaidh (nó Comhlathas na nOileán Máirianach Thuaidh) agus Guam.

Príomhoileán na nOileán Máirianach Thuaidh is ea Saipan.

### Réigiún
Foréigiún de chuid na hAigéine in iarthuaisceart an Aigéin Chiúin is ea an Mhicrinéis. Tá thart ar 2,000 oileán beag sa réigiún.  Tá dlúthcheangal cultúrtha idir an Mhicrinéis agus trí réigiún eile san Aigéan Ciúin: Oirdheisceart Muirí na hÁise ar an taobh thiar, an Pholainéis ar an taobh thoir, agus an Mheilinéis ó dheas — chomh maith leis an bpobal Astrainéiseach níos leithne.

Tá ceithre phríomhoileánra sa Mhicrinéis — Oileáin Caroline, Oileáin Gilbert, na hOileáin Mháirianacha**,** agus Oileáin Marshall — chomh maith le go leor oileán beag nach cuid d'oileánra ar bith iad.

## Féach freisin
*An Mhicrinéis
*Na hOileáin Mháirianacha Thuaidh,  Guam

## Tagairtí

Catagóir:An Aigéine
Catagóir:Na hOileáin Mháirianacha
Catagóir:An Mhicrinéis
Ciarán Ó hÓgartaigh

Iar-Uachtarán Ollscoil na Gaillimhe is ea **Ciarán Ó hÓgartaigh** (a rugadh timpeall 1967). Cainteoir líofa Gaeilge, bhí Ciarán Ó hÓgartaigh féin ina Chathaoirleach ar phainéal moltóireachta Ghradam Uí Ógartaigh le roinnt mhaith blianta.

[mion|[Ollscoil na Gaillimhe ]]

## Gairm
Tógadh Ó hÓgartaigh le Gaeilge i gcathair na Gaillimhe. I gColáiste Iognáid sa chathair a fuair sé a chuid meánoideachais agus bhain sé an dara háit sa tír amach sa Ghaeilge san Ardteist i 1985.

Is céimí de chuid Ollscoil na Gaillimhe é, áit ar bhain sé céadonóracha amach agus an chéad áit sa rang. Chuaigh sé i mbun traenála mar chuntasóir cairte le Arthur Andersen agus bhain sé céim PhD sa Chuntasaíocht amach in Ollscoil Leeds.  Chaith sé tréimhse ar scoláireacht Fulbright in Ollscoil Northeastern, Massachusetts. 

Thug Ó hÓgartaigh tréimhse ag obair in Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath agus in Ollscoil Victoria in Wellington sa Nua-Shéalainn sna 2000idí.

Thosaigh Ó hÓgartaigh ag obair i gColáiste Ollscoile Baile Átha Cliath in 2008. Bhí sé ina Dhéan ar Choláiste an Ghnó sa ChOBÁC idir 2011-2017, áit a raibh sé i gceannas ar Scoil Ghnó Lochlainn Uí Chuinn UCD, Scoil Chéimithe Gnó Michael Smurfit UCD, agus UCD Smurfit Executive Development. Bhí sé i gceannas chomh maith ar na cláir thar lear in Hong Cong, Singeapór agus Srí Lanca. 

Bhí sé ina Chathaoirleach ar an gCoiste Iniúchóireachta sa Roinn Cumarsáide, Mara agus Acmhainní Nádúrtha agus ina bhall de Choiste Iniúchóireachta na Roinne Airgeadais. 

### Ollscoil na Gaillimhe
Bhí sé ceaptha mar an 13ú hUachtarán ar Ollscoil na Gaillimhe  ar an  4 Meán Fómhair 2017, agus chuir sé tús lena théarma mar Uachtarán in Eanáir 2018. Tháinig sé i gcomharbacht ar an Dr Jim Browne a bhí ina uachtarán idir 2007-2017.

D'éirigh sé as a phost ar an 26 Meitheamh 2024, roimh dheireadh a théarma deich mbliana ;  i dteachtaireacht dhátheangach a sheol sé, luaigh Ó hÓgartaigh an deis a bhí aige an Ghaeilge a úsáid ina chuid oibre mar cheann de na rudaí is mó a thaitin leis faoina phost.  Sin ráite, nuair a d'fhógair sé go raibh ag éirí as, bhí suíomh na hOllscoile, ollscoilnagaillimhe.ie, beagnach go hiomlán i mBéarla amháin.

### Gaeilge
Cainteoir líofa Gaeilge é Ó hÓgartaigh, mac le Seosamh Ó hÓgartaigh, nach maireann, fear a raibh aithne mhór air i saol na Gaeilge agus na Gaeltachta agus a bhfuil gradam Ghaillimh le Gaeilge ainmnithe ina dhiaidh. Bhí Ciarán Ó hÓgartaigh féin ina Chathaoirleach ar phainéal moltóireachta Ghradam Uí Ógartaigh le roinnt mhaith blianta.

## Féach freisin

* Ollscoil na Gaillimhe

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoil na Gaillimhe
Catagóir:Ollaimh Éireann
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Lucht ollscoile
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh
Catagóir:Cuntasóirí Éireannacha
Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann
Gyula Horn

Polaiteoir Ungárach ab ea **Gyula Horn** (5 Iúil 1932 - 19 Meitheamh 2013) agus  Príomh-Aire na hUngáire idir 1994 agus 1998.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Daoine Ungáracha