open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Raymond Óg Davis

Ceimicí is réaltfhisicí a rugadh in Washington, DC ab ea **Raymond Óg Davis** (1914-2006). D'fhorbair sé an chéad turgnamh chun neoidríonónna a bhrath le humar mór sreabháin thirimghlanta go domhain i mianach. D'imoibrigh na neoidríonna le clóirín sa sreabhán chun argón radaighníomhach a dhéanamh, agus bhí sé in ann meath an argóin seo a bhrath. Le Masatoshi Koshiba is Riccardo Giacconi, bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic as seo i 2002. 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2006
Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Catagóir:Réaltfhisiceoirí
Clinton Joseph Davisson

Fisiceoir a rugadh i mBloomington, Illinois ab ea **Clinton Joseph Davisson** (22  Deireadh Fómhair 1881 - 1 Feabhra 1958). Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic le George Paget Thomson i 1937 as a shaothar ar dhíraonadh leictreon i gcriostail, saothar a dheimhnigh nádúr tonnach cáithníní mar a thairg Louis de Broglie, agus a bhí tábhachtach i saothrú teoiric chandamach an damhna.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1881
Catagóir:Básanna i 1958
DBase

Pacáiste ríomhaire do ríomhairí pearsanta a bhíodh in úsáid go forleathan chun ligean don úsáideoir a bhunachar féin a dhearadh is a fheidhmiú. Bíonn an chuid is mó d'airíonna bunachar sonraí coibhneasta ar fáil leis.

## Tagairtí
Humphry Davy

Ceimicí a rugadh i bPen Sans, Corn na Breataine, ab ea **Humphry Davy** (17 Nollaig 1788 – 29 Bealtaine 1829). Thaispeáin sé gur féidir comhdhúile a dhianscaoileadh ina ndúile le leictreachas. Ar an mbealach seo d'fhionn sé na dúile potaisiam, sóidiam, bairiam, strointiam, cailciam, agus maignéisiam. I 1815 cheap sé a lampa cáiliúil sábháilteachta i gcomhair mianadóirí.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1788
Catagóir:Básanna i 1829
Catagóir:Ceapadóirí Sasanacha
Catagóir:Ceimiceoirí Sasanacha
Catagóir:Filí Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Deá

Ciaróg mhór oichí. Itheann na ciaróga fásta duilleoga. Na larbhaí méith C-chruthach, a thochlaíonn san ithir ag ithe fréamhacha, ag tógáil suas le 3-4 bliana go mbíonn aibí go minic. Cineálacha éagsúla, ach is lotnaidí cuid acu, an priompallán ina measc.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
DDT

Is éard atá i **DDT** (déchlóraidhéfheiniltríchlóireatán) ná meascán ceimiceach arbh é an ceimiceán seo a phríomh-chomhábhar. Ceann de na feithidicídí luatha is rathúla dá raibh ann. Tréigeadh é ó na 1970idí ar aghaidh, áfach, mar tháinig cineálacha nua feithidí chun cinn le himdhíonacht ina choinne, agus fuarthas nár dhianscaoil sé sa nádúr i bhfochodanna sábháilte do dhaoine nó ainmhithe eile. 

## Tagairtí
Déacht toinne is cáithnín

An prionsabal go bhfuil airíonna tonnacha ag cáithníní fo-adamhacha, agus airíonna cáithnín ag tonnta leictreamaighnéadacha. Léiríonn an trasnaíocht i ndíraonadh leictreon is neodrón an chéad ghné thuas, agus léiríonn iarmhairt Compton is iarmhairt fhótaileictreach Einstein an dara ceann.

## Tagairtí
Dealbhóireacht rilífe

deas|200px|thumb|Dealbhóireacht rilífe
Saghas dealbhóireachta ina bhfuil na foirmeacha ardaithe os cionn an chúlionaid, gan a bheith múnlaithe go hiomlán. I rilíf íseal, mar a bhíonn ar bhonn airgid, is ar éigin atá an dearadh os cionn an dromchla, ach i rilíf ard féadfaidh na figiúir a bheith ina seasamh, nasctha leis an dromchla ar éigin, mar a fheictear ar sharcófagais Rómhánacha is peidiméidí in an-chuid foirgneamh clasaiceach. 

## Tagairtí
Dealrachán

Cnámh chuartha, a luíonn beagnach go cothrománach ag bun an mhuiníl idir cnámh an uchta (an steirneam) is an slinneán. Cuid den chrios brollaigh. Feidhmíonn sé mar theannóg, ag cur bac ar an ngualainn titim isteach is síos.

## Tagairtí
Deannach ainglí

Ainm coitianta ar **fheinciclidín** (PCP), ar siabhraigin é.  

Tugadh isteach sna 1950idí é mar ainéistéiseach ginearálta, ach tarraingíodh siar go luath é. Úsáidtear fós i dtréidliacht é.  

Bhain andúiligh is úsáideoirí drugaí mídhleathacha mí-úsáid fhorleathan as sna 1970idí-1980idí, ach de réir dealraimh níl sé faiseanta a thuilleadh. 
## Féach freisin

* Mí-úsáid substaintí

## Tagairtí
Deannach cosmach

deas|250px|thumb|Deannach cosmach
Gráinníní micreascópacha deannaigh ón spás amuigh, a dtugtar *páirteagail Brownlee* orthu, as an bhfear a bhailigh é den chéad uair. Tagann sé isteach san atmaisféar ar ardluas, agus moillítear é trí chúltharraingt san atmaisféar uachtarach. Caitheann sé na míonna ar foluain sa strataisféar, agus is féidir é a bhailiú le heitleán taighde ardeitilte nó stáisiún spáis. Cúpla miocrón (micriméadar) ar leithead a bhíonn na páirteagail, agus póiriúil go minic. Meastar go dtagann cuid de ó chóiméid. 

## Tagairtí
Déantóireacht ríomhiomlánaithe

Úsáid ríomhairí i monarcha chun dearadh ríomhchuidithe (CAD) a chuingiú le déantóireacht ríomhchuidithe (CAM), seachadadh comhbhall díreach in am, sceidealú táirgthe, agus soláthar don chustaiméir.

## Tagairtí
Dearadh córas struchtúrtha

Sa ríomheolaíocht, sraith teicníochtaí a úsáidtear chun airíonna ar leith de phróiseáil eolais in eagraíocht a anailísiú nuair a bhíonn córas nua ríomhaire á dhearadh di. Sa Bhreatain tá modh deartha ar a dtugtar *innealtóireacht eolais* in úsáid. Modh eile is ea an Modh Anailíse is Deartha Córas Struchtúrtha, a d'fhorbair gníomhaíocht ríomhaireachta is teileachumarsáide rialtas na Breataine le haghaidh forbairt aonchineálach córas ríomhaire-bhunaithe i ranna rialtais.

## Tagairtí
Dearadh/déantóireacht ríomhchuidithe

deas|250px|thumb
Cláir nó bogearraí ríomhairí ina bhfuil an bunachar sonraí is na rialacha chun táirgí, foirgnimh is trealaimh nua a dhearadh (CAD) nó a mhonarú (CAM). Ligeann bogearraí CAD don dearthóir smaointe is dearaí nua a thástáil gan samhail nó struchtúr costasach a thógáil. Is féidir le bogearraí CAM córais chasta déantúsaíochta a rialú go huathoibríoch chun táirgí casta a dhéanamh gan mórán oibrithe.

## Tagairtí
Dearadh grafach

deas|250px|thumb|Dearadh grafach
Teicníochtaí is scileanna a úsáidtear i ndearadh ábhair phriontáilte. Is iad na príomhscileanna a thagann san áireamh ná clóghrafaíocht, grianghrafadóireacht, maisiúchán is déanamh priontaí. D'fhoghlaimítí is chleachtaítí na scileanna seo ina n-aonar le fada, ach le teacht chun cinn na seachliteagrafaíochta tá siad uile tagtha le chéile go rathúil, leis na forbairtí déanacha sa ghrianghrafadóireacht leictreonach ach go háirithe.

## Tagairtí


Catagóir:Dearadh
Catagóir:Margaíocht
Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe
Dearadh tionsclaíoch

deas|250px|thumb|Model 1300 Volkswagen Beetle
Dearadh aon táirge a dhéantar le meaisíní: gluaisteán Toyota, buidéal Coke, ríomhaire, agus an iliomad ábhar is earraí eile. Bhí cré-earraí Wedgwood is cuitléireacht phlátáilte Sheffield ar na táirgí is luaithe a dearadh de réir an choincheap seo.

## Tagairtí
Dearbhnialas

deas|200px|thumb|Dearbhnialas
An teocht is lú is féidir a bheith ann is ea **dearbhnialas**. Is ionann é is 0 ar scála teochta Kelvin (0 K), -273° ar scála Celsius (-273&nbsp;°C).

Bíonn na hadaimh i ndamhna ar bith faoi shíorghluaisne, a bheag nó a mhór. 

De réir mar a laghdaítear an teocht, is amhlaidh a laghdaítear meánluas na n-adamh agus a chrapann an t-ábhar chun toirt níos lú a ghabháil. Tagann gach adamh le bheith ina fhos ag dearbhnialas. Ní féidir le fisiceoirí an teocht seo a bhaint amach.

## Tagairtí

Catagóir:Teocht
Deargadaol

Ciaróg mhór dhubh is ea an **deargadaol** (*Ocypus olens*). An cholainn caol, 20-30 mm ar fhad. Cumhdach sciathán gearr, agus sciatháin chúil air. Táirgeann sé ceimiceán le boladh searbh nuair a thagann faoi bhagairt. Faightear i gcoillte é de ghnáth. Foghlach ar fheithidí, seilidí is péisteanna. Darbh-daol a thugtar uirthi i nGaeilge freisin.

Ón Meánaoiseanna i leith, ceaptar go bhfuil baint ag an deargadaol leis an Diabhal.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Deargaistriú

Is éard atá sa **deargaistriú** (nó iarmhairt Doppler), i gcás solais ó rinn spéire a bhíonn ag druidim amach ón Domhan, ná athrú tonnfhaid a bhraitear mar dhathy dearg. Thaispeáin Hubble gur chiallaigh an deargaistriú braite go raibh gach réaltra ag gluaiseacht amach uainn, agus go raibh deargaistriú níos mó i gceist i leith na réaltraí is faide amach uainn, de bhrí go bhfuil siad ag gluaiseacht níos tapa ná réaltaí is gaire. Uaidh seo shaothraigh Hubble coincheap na Cruinne forleathnaithe agus na hOllphléisce.

thumb|upright|Línte ionsúcháin i speictream optach sárbhraisle réaltraí imigéiniúla (ar thaobh na láimhe deise) le hais línte  ionsúcháin i speictream optach na Gréine (ar thaobh na láimhe clé).

I gcúrsaí fisice titeann deargaistriú amach nuair a thagann méadú ar thonnfhad de réir a mar atá solas nó radaíocht leictreamaighnéadach eile ó rinn neimhe ag imeacht ón mbreathnóir. Aistrítear an solas nó an radaíocht go dtí an ceann dearg den speictream leictreamaighnéadach. Tríd is tríd, taispeánann an “deargadh” go bhfuil méadú ar thonnfhad, rud is ionann agus minicíocht níos ísle agus fuinneamh fótón níos laige, de réir theoiric thonnach agus theoiric chandamach an tsolais. 
   
Deirtear gurb éard is cúis le deargaistriú ná fairsingiú na cruinne. Iarmhairt de chuid na coibhneasachta ginearálta atá sa deargaistriú imtharraingthe agus radaíocht leictreamaighnéadach ag fágáil réimse imtharraingteach.

thumb|Deargaistriú agus gormaistriú

## Stair

As Christian Doppler a ainmníodh an feiniméan, ós eisean ba thúisce a thug cuntas air sa bhliain 1842. Dúirt Doppler, agus an ceart aige, go bhfágfadh an feiminéan a rian ar gach tonn, agus thug sé le fios gurbh fhéidir dáthanna difriúla na réaltaí a chur síos dá ngluaiseacht ó thaobh an Domhain de.

## Féach freisin
* Réaltfhisic

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* ''International Journal of Modern Physics D'' from World Scientific

* ''Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology  * from the American Institute of Physics

* [http://www.vega.org.uk/video/subseries/16 Prof. Sir Harry Kroto, NL], Astrophysical Chemistry Lecture Series. Ocht léacht “Freeview” a sholáthair an Vega Science Trust.

* [http://home.slac.stanford.edu/ppap.html Stanford Linear Accelerator Center, Stanford, California]
* [http://www.iasfbo.inaf.it Institute for Space Astrophysics and Cosmic Physics]

* [http://www.journals.uchicago.edu/ApJ/ *Astrophysical Journal*] 

* [http://www.aanda.org/ *Astronomy and Astrophysics'', iris Eorpach]

* Liosta irisí réaltfhisice piarmheasúnaithe

* Master of Science in Astronomy and Astrophysics

* Ned Wright's Cosmology Tutorial, UCLA

* Suíomh Philippe Stee: Hot and Active Stars Research
Deargaistriú imtharraingteach

deas|200px|thumb|Deargaistriú imtharraingteach
Tugtar *aistriú [[Albert Einstein|Einstein]]* ar an aistriú i minicíocht solais chuig minicíocht níos ísle i gcás foinsí a astaíonn solas i réimse réasúnta láidir imtharraingteach. Ciallaíonn sé seo go mbíonn an chuma ar sholas atá ag forleathadh amach as réad ollmhór go bhfuil a mhinicíocht níos lú (deargaistrithe) ná a bheifeá ag súil leis. Tomhaiseadh deargaistriú an tsolais ag taisteal amach ón Domhan den chéad uair i 1961, le cabhair iarmhairt Mößbauer. Rinneadh comparáid idir cloig adamhacha go hard san atmaisféar (réimse lag imtharraingteach) is cloig a fágadh ar dhromchla an Domhain (réimse níos láidre imtharraingteach), agus fuarthas amach gur rith na cloig arda níos tapa. Tuigeadh gurbh fhíorú é seo ar aistriú Einstein, agus chreid Einstein féin gurbh fhíorú é ar an gcoibhneasacht ghinearálta. Anois, áfach, tuigtear gur tástáil ar phrionsabal na coibhéise é an turgnamh seo.

## Tagairtí
Garbhánach

Cuid mhaith iasc le colainn ramhar, forleathan i bhfarraigí trópaiceacha is measartha is ea **na garbhánaigh** (fine Sparidae; Béarla: *sea breams* nó *porgies*). San Eoraip bíonn sé le fáil ón Meánmhuir go dtí an Iorua. Suas le 50 cm ar fhad, an ceann maol cruinn, scoth-bhándearg nó dearg le spota mór dorcha os cionn na heite uchtaí. An-tóir ag iascairí air, agus gabhtar ar bhonn trádálach é in áiteanna.

## Samplaí
* *Argyrozona argyrozona* — garbhánach cearpantóra
* *Boops boops* — garbhánach bolgshúileach
* *Cheimerius nufar* — garbhánach santer
* *Dentex dentex* — garbhánach dentex
* *Diplodus annularis* — garbhánach fáinneach
* *Diplodus cervinus cervinus* — garbhánach séabrach
* *Diplodus holbrookii* — garbhánach earrbhallach
* *Diplodus puntazzo* — garbhánach géarshocach
* *Diplodus sargus* — garbhánach bán
* *Diplodus vulgaris* — garbhánach coiteann débhandach
* *Lithognathus lithognathus* — garbhánach bán
* *Lithognathus mormyrus* — garbhánach stríocach
* *Nemipterus* — garbhánach snáitheiteach
* *Oblada melanura* — garbhánach diallaite
* *Pagellus acarne* — garbhánach ascailleach
* *Pagellus bellottii* — garbhánach dearg
* *[[Pagellus bogaraveo]]* — garbhánach nó deargán
* *Pagellus erythrinus* — garbhánach coiteann
* *Pagrus* — garbhánach pargach
* *Pagrus auriga* — garbhánach deargbhandach
* *Pagrus major* — garbhánach pargach Seapánach
* *Pagrus pagrus* — garbhánach pargach dearg
* *Polysteganus* — garbhánach polaistigeánach
* *Polysteganus coeruleopunctatus* — garbhánach gormchraicinn
* *Polysteganus praeorbitalis* — garbhánach natal
* *Polysteganus undulosus* — garbhánach seachtó a ceathair
* *Pterogymnus laniarius* — garbhánach panga
* *Sparus auratus* — garbhánach órcheannach
* *Sparus caeruleostictus* — garbhánach gormbhallach

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Déas

Iasc fionnuisce atá forleathan in aibhneacha na hEorpa is na Rúise is ea an **déas**. Suas le 30 cm ar fhad, le colainn chaol. Ológach/glas in uachtar, airgeadach bán faoina bhun. Itheann sé inveirteabraigh is plandaí uisciúla, agus feithidí eitilte ag an dromchla. Garghaol aige leis an bplubán is an t-orfa.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Deasca

deas|250px|thumb|Deasca
Téarma geolaíoch ar na sil-leaganacha oighreacha nó oigheardhobhracha, neamhshortáilte is neamhshrathaithe go ginearálta, le raon leathan méideanna páirteagal ó bholláin go dtí cré.

## Tagairtí
Síol Fhaolchair

Is barúntacht suite i gContae Chill Chainnigh é **Síol Fhaolchair**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Chill Chainnigh
Deascáin ghailíte

deas|250px|thumb|Deascáin ghailíte
Is éard is **deascáin ghailíte** ann ná deascáin mhianraí, cruthaithe trí chomhdhlúthú salann tuaslagtha (clochshalann, NaCl, is gipseam, CaSO4.2H2O, den chuid is mó) ón uisce.

## Tagairtí
Deascadh (ceimic)

Sa cheimic, is éard is **deascadh** ann ná próiseas in imoibriú ceimiceach i dtuaslagán a chruthaíonn ábhar dothuaslagtha ar a dtugtar an **deascán**. Samplaí is ea an deascadh coirte i gciteal, agus cruthú screamh gallúnaí in uisce crua.

## Tagairtí
Deascán hidriteirmeach

Deascadh mianraí ó shreabháin uisciúla theo taobh istigh de screamh an Domhain, atá bainteach le gníomhaíocht dhoigheartha. Cruthaíodh cuid mhaith de na mianaigh thábhachtacha mianraí i ndeascáin fhéitheacha hidriteirmeacha.

## Tagairtí
Dé-athraontas

Airí a léiríonn criostail áirithe ina mbíonn luas forleata an tsolais difriúil i dtreonna difriúla mar thoradh ar a struchtúr criostalta. Bíonn dhá chomhéifeacht athraonta shainiúla ag criostail dhé-athraonacha cosúil le cailcít is grianchloch, agus is féidir íomhánna dúbailte a dhéanamh leo.

## Tagairtí
Baile Dháith

Is baile fearainn suite i gContae Chill Chainnigh é **Baile Dháith**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Cill Pháin

Limistéar a chuimsíonn dhá bhaile fearainn i gContae Chill Chainnigh, Cill Pháin Thiar agus Cill Pháin Thoir, is ea **Cill Pháin**.

## Tagairtí
 

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Moing Mhic Óda

Is baile fearainn i gContae Chill Chainnigh í **Moing Mhic Óda** Tá achar thart ar 2.25 Km² aige, agus tá sé suite i bparóiste sibhialta Colm Cille, i mbarúntacht stairiúil Gabhrán.

## Tagairt

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
An Tulaigh Thirim

Is baile fearainn suite i gContae Chill Chainnigh é **an Tulaigh Thirim**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Caisleán Cill Bhleidhin

Is caisleán suite i gContae Chill Chainnigh é **Caisleán Cill Bhleidhin**.

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Deatú bianna

deas|250px|thumb|Deatú bianna
Modh ársa caomhnaithe bia trí é a nochtadh do dheatach adhmaid thar thréimhse. Tarlaíonn an caomhnú ar bhealach trí thriomú is iarmhairtí ceimiceán sa deatach. 

## Tagairtí
An Tréimhse Dheavónach

Tréimhse gheolaíoch sa ré Phailéasóch, 408-360 milliún bliain ó shin. Tagann na sil-leaganacha forleathana ilchríochacha is seanda san Eoraip ón tréimhse seo (seanghaineamhchloch dhearg), chomh maith le dríodar mara le hiontaisí iasc plátáilte, coiréal, amóinítí is moileasc.

## Tagairtí
Débhlaoscach

Moileasc uisciúil is ea an **débhlaoscach**, colainn aige atá comhbhrúite go cliathánach, imchlúdaithe i mblaosc le dhá chomhla atá ceangailte le ballnasc ar feadh líne an inse. Dúntar na comhlaí le matán aduchtaithe nó dhó agus osclaítear iad le ballnasc leaisteach. Níl aon cheann sainithe. De ghnáth itheann sé páirteagail bheaga a bhailíonn sé le geolbhaigh mhóra atá cumhdaithe le ribí bídeacha (fabhráin). Os cionn 20,000 speiceas le stíleanna beatha éagsúla, ina measc débhlaoscach tochailte, tollta, snáfa go saor agus buncheangailte (suiteach). Go minic, cuimsíonn an timthriall beatha staid larbhach phlanctónach. Tábhacht mhór thrádálach le cuid mhaith speiceas: oisrí, breallaigh is diúilicíní, mar shampla. 

## Tagairtí
Decapoda

Ord mór crústach, ainmhithe mara den chuid is mó, a mbíonn 3 phéire cos tóracsach acu, mionathraithe ina ladhracha (gialltroithigh) i gcomhair ite, agus 5 phéire cos siúil. An cumhdach adharcach (blaosc) comhtháite ar feadh na droma chun seomra geolbhach a sholáthar os cionn bun na gcos. Timpeall 10,000 speiceas beo, ina measc na portáin, na gliomaigh, agus na ribí róibéis.

## Tagairtí

Catagóir:Deiceapóid
Hidrigincharbónáit

Sa cheimic neamhorgánach, is foirm idirmheánach í **hidrigincharbónáit**  (ainmníocht molta ag AIGCF), ar a dtugtar freisin **décharbónáit**, maidir le déphrótónáitiú (nó déhiodráitiú) an aigéid charbónaigh. Is ainian poladamhach é leis an bhfoirmle cheimiceach HCO3−.

Tá ról ríthábhachtach bithcheimiceach ag hidrigincharbónáit sa chóras fiseolaíoch maolánaithe pH. 

Ba é an ceimiceoir Sasanach William Hyde Wollaston a chum an téarma "décharbónáite" sa bhliain 1814. Tagann an réimír "bi" i "décharbónáite" ó chóras ainmniúcháin atá as dáta agus tá sé bunaithe ar an mbreathnóireacht go bhfuil a dhá oiread carbónáit (CO32-) ann 
in aghaidh na n-ian sóidiam i charbónáit sóidiam (Na2CO3) agus i ndécharbónáití eile seachas i gcarbónáit sóidiam (Na2CO3 ) agus i gcarbónáití eile. Tá an t-ainm beo mar bheagainm.

Sainordaíonn an ainmníocht a mholtar inniu tagairt shoiléir a dhéanamh do láithreacht an iain hidrigine aonair: carbónáit hidrigine sóidiam nó carbónáit sóidiam. Sampla comhthreomhar is ea déshuilfít sóidiam (NaHSO3).
## Tagairtí

Catagóir: Comhdhúile amfaiteireacha
Catagóir: Ainiain
Kingston, Iamáice

Is é **Kingston** príomhchathair Iamáice. Tá sé suite in oirdheisceart na tíre ar an gcósta. Bhí 937,700 duine ina gcónaí i mórcheantar Kingston sa bhliain 2011. Bhí 96,052 duine ina gcónaí i bParóiste Kingston agus breis is leathmhilliún i bParóiste St. Andrews.

## Féach freisin

* Iamáice

## Tagairtí

Catagóir:Iamáice
Catagóir:Príomhchathracha na Cairibe
Dé-eitilstilbeastról

Éastraigin shaorga le húsáid chun siomptóim an tsos míostraithe is na hailse próstataí a chóireáil is ea **dé-eitilstilbeastról** (DES). Nuair a tugadh isteach ar dtús í, bhaintí feidhm aisti chun breith anabaí a sheachaint, ach ar an drochuair fuarthas gur chuir sí tús le hailse ghéiniteach in iníonacha na mná a fuair an chóireáil. In úsáid anois mar phiollaire frithghiniúna na maidne dár gcionn. Úsáidtear freisin í chun fás ainmhithe feirme a ghéarú, ach fanann iarmhair sna hainmhithe tar éis a maraithe, agus mar sin tá cosc ar an úsáid seo i gcuid mhaith tíortha.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Déchotailéadón

mion|Déchotailéadón
Ball ar bith den dá phríomhrang plandaí bláfara is ea **déchotailéadón**. Is iad na monacotailéadóin an rang eile. Bíonn dhá chotailéadón i suth an tsíl, agus seasann príomhfhréamh an tsíolphlanda go daingean chun an bhunfhréamh a chruthú. De ghnáth bíonn duilleoga leathana le féitheacha eangachúla air, agus codanna bláfara i ngrúpaí de 4-5 nó iolraí díobh sin. Cumann na burlaí soithíocha fáinní sa ghas, agus bíonn ciseal caimbiam i láthair a bhíonn in ann fíochán féitheach tánaisteach a tháirgeadh, agus mar sin gais adhmadacha. Timpeall 250 clann ar eolas sa rang seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Christian de Duve

Bithcheimicí a rugadh in Thames Ditton, Surrey, Shasana is ea **Christian René Marie, Vicomte de Duve** (2 Deireadh Fómhair 1917 – 4 Bealtaine 2013). Chabhraigh sé le fionnadh na líseasóm a chuimsíonn einsímí taobh istigh de chealla ainmhithe is plandaí, agus rinne taighde ar a bhfeidhmeanna is na galair a bhaineann lena mífheidhmiú. Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis is George Palade as an saothar seo sa bhliain 1974. In Grez-Doiceau, sa Bheilg, a fuair sé bás.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Bithcheimiceoirí
Lee De Forest

Ceapadóir a rugadh i gCouncil Bluffs, Idaho, SAM ab ea **Lee De Forest** (26 Lúnasa 1873 - 30 Meitheamh 1961). Sa leictreonaic, thug sé isteach an ghreille sa bhfeadán folúsach teirmianach, agus cheap an Audion is an feadán ceathairleictreoid. Folúsfheadán trióide atá san Audion. Glactar go forleathan leis mar athair an raidió, fiú seanathair na teilifíse. D'éag sé in Hollywood, California.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1878
Catagóir:Básanna i 1961
Déghloiniú

Dhá leathán gloine, scartha ag aerspás chun insliú teirmeach is fuaimiúil a fheabhsú. Uaireanta bíonn an dá leathán séalaithe le folús páirteach sa spás eatarthu, rud a fheabhsaíonn an t-insliú.

## Tagairtí
Geoffrey de Havilland

Dearthóir aerárthach a rugadh i Haslemere Shasana ab ea **Geoffrey de Havilland** (27 Iúil 1882 - 21 Bealtaine 1965). Thóg sé a chéad eitleán i 1908. Thóg a chomhlacht eitleáin éagsúla, an Tiger Moth, an Mosquito, is an scairditleán Vampire.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1882
Catagóir:Básanna i 1965
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Buckinghamshire
Catagóir:Fir
Catagóir:Innealtóirí Sasanacha
Catagóir:Lucht gnó Shasana
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Deighilt leictreastatach

Deighilt páirteagal mín óna chéile nó ó mheán gásach trí réimse leictreach a chur i bhfeidhm orthu. Is próiseas é seo a úsáidtear chun comhábhair i meascán a dheighilt (mar shampla, an chuid luachmhar de mhianach a dheighilt ón gcuid nach dteastaíonn), nó an chuid sholadach a bhaint as gás eisilteach (deascadh leictreastatach).

## Tagairtí
Deil

Uirlis mheicniúil choiteann a úsáidtear chun saothair a dheilbhiú as ábhair éagsúla. Greamaítear an saothar i ngialla an chreagáin, agus rothlaítear é le mótar. Cuirtear na huirlisí i bhfeil chun an saothar a tholladh, a shnáithiú, a ghearradh, nó a fhásáil, i dteagmháil láimhe leis nó faoi rialú meaisín.

## Tagairtí
Deilf (créghréithre)

deas|250px|thumb|Deilf
Créghréithre glónraithe. An saghas faensa a rinneadh i Sasana is an Ollainn. Ainmnithe as an mbaile Ollannach Delft, mar a ndearnadh méid ollmhór de sa 17ú céad. Bán is gorm den chuid is mó. Aithris ar phoirceallán Síneach is Seapánach is mó a bhíodh sna maisiúcháin. 

## Tagairtí
Déghnéasacht

thumb|Siombail dhéghnéasach
Idir daoine, tarraingt nó dúil don iliomad inscní is ea **déghnéasacht**. Mar shampla, bean dhégnéasach is ea bean le tarraingt nó dúil do fhir agus mná. 

Moladh Sigmund Freud go bhfuil daoine ar fad déghnéasacha ina naíonán. 

Daoine cáiliúla déghnéasacha is ea Freddie Mercury, David Bowie, Madonna, Frank Ocean, Billie Holiday, Oscar Wilde,  Sinéad O'Connor, James Joyce, Mícheál Ó Coileáin, agus araile is ea daoine déghnéasacha cáiliúla.

## Féach freisin
* Ilghnéasachas
* LADT
* Idirghnéasacht

## Tagairtí

Catagóir:Déghnéasachas
Déimeagrafaíocht

mion|pirimid aoise is ghnéis
Brainse den tsocheolaíocht a dhéanann staidéar ar phatrúin daonra mar a bhí, atá agus a fhéadfaidh a bheith is ea an **déimeagrafaíocht**. 

Tábhachtach in iarrachtaí claontaí fáis sa daonra a réamhinsint, chun brú ar acmhainní nádúrtha is saorga a thomhas agus pleanáil oilte a dhéanamh.

## Tagairtí

Catagóir:Déimeagrafaíocht
Deindreacroineolaíocht

deas|250px|thumb|Deindreacroineolaíocht
Dátú ó fháinní bliantúla crainn, agus an eolaíocht a bhaineann leis. D'fhorbair an réalteolaí A. E. Douglas an teoiric seo sa bhliain 1904 agus é ag déanamh staidéir ar iarmhairtí baill Gréine ar an aeráid. Fuair sé amach gur féidir léarscáileanna aeráide a tharraingt, chomh maith le dátú seandálaíoch a dhéanamh, ó chomhaireamh is tomhas na bhfáinní crainn. Fásann fáinne amháin gach bliain, ach braitheann leithead gach fáinne is micreanailís trasna an fháinne sin ar an oiread báistí a thit ag an áit sin i rith na bliana, agus an teocht. Tá patrúin fáinní in adhmad caomhnaithe le fáil anois a shíneann chomh fada siar le timpeall 6700 RC gan bhearna i bpéine colgach i gCalifornia, agus timpeall 5300 RC in adhmad darach ó phortaigh in Éirinn. 

## Tagairtí
Déine lonrúil

An tsreabh solais infheicthe atá in ann soilsiú a thabhairt a astaítear ó fhoinse in aghaidh na huillinne soladaí. Úsáidtear an tsiombail I chuici, agus tomhaistear í i gcaindéilí (cd). Cuirtear san áireamh go bhféadfaidh dhá fhoinse a bheith ag an aschur céanna solais, léas dian dírithe ag ceann acu, b'fhéidir. Neamhspleách ar an bhfad amach ón bhfoinse. Tá an paraiméadar seo gaolmhar leis an lonras (an ghile a thugtaí air seo tráth), le siombail L agus aonad caindéilí in aghaidh an mhéadair chearnaigh (cd m-2). Is é lonras spéire soiléire goirme ná timpeall 4,000 cd m-2. 

## Tagairtí

Catagóir:Solas
Fiabhras deinge

Is ionfhabhtú víreasach é **fiabhras deinge** a scaiptear chuig daoine trí ghreim ó mhuiscítí ionfhabhtaithe. Tá an galar níos coitianta i Meiriceá Theas agus san Áise Thoir Theas ná mar atá in aon áit eile, ach is ann dó san Afraic freisin. D’fhéadfadh fiabhras deinge a bheith ina chúis le deacrachtaí tromchúiseacha agus bagrach don bheatha fiú uaireanta. 

Is annamh a bhíonn fiabhras deinge san Aontas Eorpach/Limistéar Eorpach Eacnamaíoch, ach tuairiscítear ráigeanna i ndeisceart na hEorpa uaireanta. Is iad na daoine a thaistealaíonn chuig limistéir ina bhfuil an galar coitianta is mó atá i mbaol ionfhabhtaithe. Ar fud an domhain, ionfhabhtaíonn an víreas deinge na milliúin daoine gach bliain, agus maraítear 20 000 go 25 000 duine dá bharr. 

Faigheann cuid de na daoine ionfhabhtaithe na siomptóim chlasaiceacha: fiabhras deinge, tinneas cinn, pianta sna hailt, gríos ar an gcraiceann, agus ina dhiaidh sin marbhántacht is dúlagar. Faigheann cuid eile foirm fhuilreatha den ghalar, le hurlacan, pianta sa bholg, cliseadh an imshruthaithe, agus i gcuid mhaith cásanna, bás. 

Tá ceithre shéiritíopa deimhnithe ag víreas deinge; de ghnáth tugann ionfhabhtú le cineál amháin díolúine ar feadh an tsaoil don chineál sin, ach ní thugann sé ach díolúine ghearrthéarmach do na chineál eile. Méadaíonn ionfhabhtú ina dhiaidh sin le cineál difriúil an baol go mbeidh aimhréidheanna tromchúiseacha ann.  Tá siomptóim deinge cosúil le go leor galar eile lena n- áirítear maláire, fliú, agus Zika.  Tá tástálacha fola ar fáil chun an diagnóis a dheimhniú lena n-áirítear Aigéad ARN víreasach a bhrath, nó antasubstaintí don víreas.

[250px|thumb|clé|[Gríos tipiciúil mar a fheictear i bhfiabhras deinge.]]
## Naisc sheachtracha
*Fiabhras deinge

## Tagairtí

Catagóir:Galair thrópaiceacha
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Deinim

thumb|250px|Deinim
Fabraic an-choitianta i gcomhair éadaí. Dhéantaí ar dtús é trí shnáithe, ruaimnithe le plúirín, a shníomh le snáithe innigh cadáis neamhruaimnithe i struchtúr corránach. De réir a chéile, láistear an plúirín go mall as an bhfabraic, agus éiríonn an dath gorm níos éadroime. Éadach buanfasach i gcomhair éadaí oibre, ach ó na 1950idí ar aghaidh ghnóthaigh sí cáil mar chultas faisin.

## Tagairtí
Dé-ionchaifealón

An chuid shiméadrach mheánlíneach den inchinn thosaigh faoi bhun na leathsféar ceirbreach, a chuimsíonn gach taobh de struchtúir áirithe (mar shampla, an talamas, an meiteatalamas, an t-eipeatalamas, is an hipeatalamas). Is é an talamas an pháirt is mó díobh seo, agus feidhmeanna éagsúla aige mar fhreagairtí luadracha, céadfacha, intleachtúla, is mothúchánacha. Bíonn feidhmeanna ag an meiteatalamas sna próisis éisteachta is radhairc. Is stiall fíocháin an t-eipeatalamas a cheanglaíonn na talamais. Péacann an fhaireog phinéalach amach as, agus cuimsíonn sé 3ú méadailín na hinchinne.

## Tagairtí

## Tagairtí

Catagóir:Anatamaíocht na hinchinne
Catagóir:An inchinn
Deilfiniam

Planda ard ilbhliantúil, dúchasach don leathsféar thuaidh. Na duilleoga maothánach bosach nó roinnte go mín. Na bláthanna gorm, go hannamh bándearg nó bán, gach ceann le spor cónach, iompartha ar spící fada feiceálacha. An-choitianta mar mhaisiúchán, ach cuimsíonn sé alcalóidigh nimhiúla, agus tugtar *deilfinin* ar cheann acu sin.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Deilgneach

Galar óige (a tholgann daoine fásta uaireanta) atá an-ionfhabhtaíoch ach éadrom de ghnáth. An víreas heirpéis céanna is bun le deir is bun leis. Briseann cloig amach ar an gcraiceann, agus is féidir go n-éireoidh siad sin ionfhabhtaithe le baictéir.

## Féach freisin

* Herpes zoster oticus (RHS)
* Heirpéas

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Deilgneach
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Deir

Is riocht í an **deir** a tharlaíonn de bharr athghníomhachtú víreas na bolgaí a bhíonn folaithe i ngainglíní na néaróg céadfach sómatach. Tugtar *heirpéas zoster* uirthi freisin. Cuireann sí tús le pian is gríos, cosúil le colg (saicíneach), thar na réigiúin sin den chraiceann a sholáthraíonn an néaróg ionfhabhtaithe. I measc na láithreacha a fhéadfaidh a bheith scrúdta léi tá an stoc, coirne na súile, agus an craiceann gar don tsúil.

## Siomptóim deire
Is iad seo a leanas gnáthshiomptóim deire:

*Gríos pianmhar a mbíonn cuma stríoctha amháin air de ghnáth ar thaobh amháin den chorp, go minic ar an gcabhail nó ar an aghaidh.
*Spuaiceanna a phléascann agus a éiríonn crua ina dhiaidh sin
*Tochas, griofadach nó mothú dóite roimh theacht an ghrís
*D’fhéadfadh fiabhras, tinneas cinn agus tuirse a bheith i gceist leis i gcásanna áirithe chomh maith.

## Aimhréidheanna deire
D’fhéadfadh deacrachtaí éagsúla a bheith mar thoradh ar dheir, lena n‑áirítear:
*Pian leanúnach néaróige a mhaireann ar feadh míonna nó fiú blianta i gcásanna áirithe fiú agus an gríos leigheasta
*Má théann deir i bhfeidhm ar na súile, d’fhéadfadh ionfhabhtuithe súl agus caillteanas físe a bheith mar thoradh uirthi.
## Conas a scaiptear an deir?
Ní féidir leat an deir a tholgadh ach amháin má bhí an deilgneach agat roimhe seo mar gurb é athghníomhachtú an víris díomhaoin sa chorp is cúis leis. Mura raibh an deilgneach agat nó an vacsaín an n aghaidh na deilgní agat roimhe seo, agus má thagann tú i dteagmháil le duine a bhfuil an deir air,  is féidir í a tholgadh. Is lú an seans go scaipfidh duine a bhfuil an deir air an víreas chuig daoine eile má má chlúdaíonn siad a ngríos go hiomlán.
## Tagairtí

Catagóir:Galair víreasacha
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Déiríocht

250px|mionsamhail|deas|Feirm dhéiríochta sa Ghearmáin
Córas talmhaíochta ar leith atá dírithe ar tháirgeadh bainne, de ghnáth ó bha ach i réigiúin áirithe ó ainmhithe eile: caoirigh, gabhair, geacanna, buabhaill is réinfhianna. Tá póir speisialta bó baineann — an freaslannach, an Ayrshire, is an gheirseog — agus póir atá go maith don bhainne is an mhairteoil, cosúil leis an ngearradharcach ó na Stáit Aontaithe. Tá an déiríocht coitianta i réigiúin mheasartha thaise mar a bhfásann féar go maith, ar féidir na ba a chur ag iníor amuigh sna páirceanna an chuid is mó den bhliain. I dtíortha teo coinnítear na ba istigh i rith na bliana, agus déantar fómhar foráiste le soláthar dóibh. Díolann an chuid is mó de na feirmeoirí déiríochta a gcuid bainne le comhlachtaí a dhéanann na táirgí déiríochta: im, cáis, uachtar, iógart, is bainne bearrtha. Tá sé mar pholasaí ag an Aontas Eorpach an táirgeadh a mhéadú ach líon na mbó a laghdú, agus cuireann sé seo an-bhrú ar fheirmeacha beaga, atá ag éirí níos domharthana le himeacht ama. 

## Tagairtí

Catagóir:Eallach
Catagóir:Bainne
Catagóir:Feirmeoireacht déiríochta
Deirmitíteas

An neamhord craicinn is coitianta a bhaineann le freagairt imdhíonach an chraicinn. Tugtar *eachma* air freisin. Is féidir go spreagfaidh greannaitheoir ceimiceach nó fisiciúil é (glantaigh nó strapa uaireadóra, mar shampla), bia, nó druga. Tagann iarmhairt dhúchasach i gceist freisin, agus bíonn stair an deirmitítis i gclanna uaireanta (chomh maith le neamhoird ailléirgeacha eile, cosúil le fiabhras léana is plúchadh). Is í an bhunfhreagairt ná méadú san imshruthú fola sa chraiceann áitiúil, rud a dheargann an craiceann ansin. Ina dhiaidh sin fásann coilg, agus nuair a bhriseann siad seo éiríonn an craiceann silteach. Nuair a dheisíonn an craiceann, fásann ceiritin breise is tiubhaíonn cisil sheachtracha an chraicinn, agus is féidir go n-éireoidh sé sin ainsealach. 

## Tagairtí

Catagóir:Craiceann
Catagóir:Galair
Deis lainseála

Tréimhse ama inar féidir spásárthach a lainseáil ar aistear chuig pláinéad lena laghad fuinnimh is féidir. De réir cineáil, bíonn 10-20 lá i gceist. Taobh amuigh den tréimhse seo ní bhíonn an lainseáil indéanta, de bharr teorainneacha feidhmiúcháin an fheithicil lainseála. Ós rud é go bhfuil an Domhan is an pláinéad sprice i bhfithisí timpeall na Gréine, tarlaíonn deiseanna lainseála go tréimhsiúil. Maidir leis na pláinéid sheachtracha tarlaíonn na deiseanna gach 12-13 mí, i gcás Marsa gach 26 mí, Véineas gach 19 mí, agus Mearcair gach 19 mí (ach de bharr claonadh 7° i bhfithis Mhearcair i leith an éicliptigh — comhphlána fhithisí na bpláinead uile eile is na Gréine — ní thagann deiseanna praiticiúla ach gach 36 mí). 

## Tagairtí
Deistrin

deas|250px|thumb|Deistrin
Siúcra coimpléascach, meascán de pholaiméirí glúcóis is ea an **deistrin**. Faightear í ó stáirse a bhristear síos le heinsímí nó téamh séimh. Úsáidtear deistriní mar oibreáin tiubhaithe i mbianna, agus greamacháin nó glónrú ar pháipéir is teicstílí. Ach is iad na feidhmeanna is mó a bhaintear astu bianna stáirsúla a dhéanamh níos blasta, agus an t-ualach osmóiseach ar an ngoile a laghdú i ndeochanna d'othair atá ag téarnamh. 

## Tagairtí
Robert Delaunay

Péintéir a rugadh i bPáras ab ea **Robert Delaunay** (12 Aibreán 1885 - 25 Deireadh Fómhair 1941). 

Bhain sé leis an ngrúpa avant-garde Der Blaue Reiter i München (1911-1912)

Níos déanaí bhí cáil air mar bhunaitheoir an Oirféachais, gluaiseacht a d'fhás as an gCiúbachas, ag iarraidh armóin datha is crutha a bhaint amach. Bhí tionchar suntasach aige ar úsáid dathanna san ealaín theibí.
clé|mion|206x206px|"Fuinneoga", 1912, le Robert Delaunay, Kunsthalle Hamburg
mion|clé|191x191px|féinphortráid de chuid Robert Delaunay

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1885
Catagóir:Básanna i 1941
Max Delbrück

mion|clé|200px|Max Delbrück
Bithfhisicí a rugadh i mBeirlín ab ea **Max Delbrück** (4 Meán Fómhair 1906 &ndash; 9 Márta 1981). Rinne sé taighde ar ghéinitic agus struchtúr baictéar is víreas. Duine de bhunaitheoirí na bithfhisice is na bitheolaíochta móilíní. 

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1969 le Alfred Hershey is Salvador Luria. 

Chuir sé faoi sna Stáit Aontaithe agus bhain sé saoránacht na tíre úd amach. In Pasadena, California a d'éag sé.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Bitheolaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Básanna i 1981
Clément Philibert Léo Delibes

Cumadóir ceoil a rugadh i St Germain du Val na Fraince ab ea **Clément Philibert Léo Delibes** (21 Feabhra 1836 – 16 Eanáir 1891). Scríobh sé ceoldrámaí éadroma mar *Le roi l'a dit* agus *Lakmé* (1883) a raibh rath thar na bearta orthu, agus tá cáil air as a bhailé *Coppélia* (1870).

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1836
Catagóir:Básanna i 1891
Delirium tremens

Rámhaille chreathánach a tharlaíonn d'alcólach nuair a choinnítear alcól siar uaidh is ea ***delirium tremens***. Tugtar **rámhaille óil** agus **rámhaille phóite** air i nGaeilge freisin. Uaireanta bíonn mearaí air i bhfoirm mothuithe ina mbíonn feithidí ag snámhaíl ar a chraiceann, nó daoine is réada a bhfuil cuma bhídeach orthu. De ghnáth bíonn crith na lámh mar thoradh eile ar an damáiste alcólach don inchinn.

## Tagairtí
Frederick Delius

Cumadóir ceoil a rugadh in Bradford Shasana ab ea **Frederick Theodore Albert Delius** (29 Eanáir 1862 – 10 Meitheamh 1934). Scríobh sé ceoldrámaí, ina measc *A Village Romeo and Juliet* (Romeo is Juliet sa Sráidbhaile, 1901), agus saothair chóiriúla is shiansacha, cosúil le *On Hearing the First Cuckoo in Spring* (Ar Chloisteáil an Chéad Chuach san Earrach, 1912).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1862
Catagóir:Básanna i 1934
Catagóir:Cumadóirí Sasanacha
Démhéir

Comhdhúil a chruthaítear nuair a imoibríonn dhá aonad (monaiméirí) le chéile trí shuimiú nó comhdhlúthú.

## Tagairtí
Eugène Delacroix

Péintéir a rugadh i Charenton na Fraince, duine de cheannasaithe na gluaiseachta Rómánsaí ab ea **Ferdinand Victor Eugène Delacroix** (26 Aibreán 1798 &ndash; 13 Lúnasa 1863). Ina radhairc stairiúla is dhrámata, bhí a phlé go minic foréigneach adhfhuafar, mar atá i *La Liberté guidant le peuple* (An tSaoirse ag Treorú na nDaoine, 1831).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1798
Catagóir:Básanna i 1863
Catagóir:Péintéirí Francacha
Paul Delaroche

Péintéir a rugadh i bPáras ab ea **Hippolyte Paul Delaroche** (17 Iúil 1797 - 4 Samhain 1856). Cáil air as pictiúir stairiúla, ina measc sraith múrmhaisithe san École des Beaux-Arts i bPáras.

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1797
Catagóir:Básanna i 1856
Démheitil-sulfocsaid

CH3SOCH3, ábhar gan dath le leáphointe 18&nbsp;°C is fiuchphointe 189&nbsp;°C is ea an **démheitil-sulfocsaid** (DMSO). Is tuaslagóir maith í do chomhdhúile áirithe, ach ní thuaslagann sí alcáin. 

## Tagairtí
Denier

Aonad meáchain do theicstílí a chomharthaíonn caoile an tsnáithe in ábhair cosúil le síoda, réón is níolón. Is ionann é is meáchan 9,000 m den snáithe i ngraim (g). Mar sin, is míne ábhar de denier 15 ná ábhar de denier 20.

## Tagairtí
Dé-ocsainí

mion|Struchtúr ginearálta na ndéocsaíní
Is éard atá i gceist le **dé-ocsainí** ná ábhair truaillithe chomhshaoil a tháirgtear i mionrianta i bpróisis áirithe tionsclaíochta is dóite, mar shampla, i ndéanamh páipéir is gluaisteán agus dó bruscair. Bíonn siad i mionrianta i luibhicídí áirithe freisin. Is fadsaolach iad de bhrí go meathann siad go mall sa chomhshaol, agus mar sin is scáfar an truailliú sa chomhshaol iad. Bíonn rian díobh sa bhfíochán sailleach i mbeagnach gach éinne, agus tá sé cruthaithe go bhfeidhmíonn siad in ainmhithe is daoine ar shlí atá cosúil le hormóin stéaróideacha. Mar sin, má bhíonn siad iomarcach sna fíocháin, féadfaidh siad tús a chur le hailsí, míchumaí beirthe, dochar don chóras imdhíonach, agus raon leathan galar eile. Le linn an chogaidh i Vítneam (1963-1975) spréigh arm Mheiriceá luibhicíd darb ainm oibreán flannbhuí thar níos mó ná 1,000 km2 chun na duilleoga a bhaint de na crainn thrópaiceacha. Tháinig an déocsaín i dteagmháil go tiubh leis na mílte saighdiúir ar an dá thaobh, rud a chuir gríos ar a gcraiceann, agus ceaptar gur tharla deacrachtaí éagsúla beirthe ina bpáistí ina dhiaidh sin. Na hábhair chéanna a bhí ciontach sa truailliú míchlúiteach thart ar chathair Seveso san Iodáil i 1976, agus sa tubaiste i mBópal na hIndia i 1984. I 1999 fuarthas go raibh níos mó ná míle oiread an mhéid ceadaithe dé-ocsaine i saill i gcomhair bia d'ainmhithe, agus aistarraingíodh bia-earraí feola ar fud na hEorpa. Tharla eachtra den chineál céanna in Éirinn i 2008, agus bhí ar na húdaráis aistarraingt thubaisteach a dhéanamh ar mhuiceoil Éireannach ar fud an Domhain.

## Tagairtí
Ilnochtadh

Is éard is **ilnochtadh** ann ná cuingiú d'aon turas dhá íomhá nó níos mó, nochtaithe ina gceann is ina gceann ar thaifead fótagrafach amháin, sa cheamara, nó níos déanaí sa réaladh. Is féidir go mbeidh na híomhánna forshuite anuas ar a chéile chun gur féidir ceann a fheiceáil tríd an gceann eile, nó le húsáid masc nó mataí chun réigiúin ar leith a chur in áirithe, iad a fheiceáil gan forshuí. Úsáidtear go minic é chun iarmhairtí ealaíonta nó cleasaíocht a bhaint amach. 

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Teicnící grianghrafadóireacht
Dún Feart

Is ceantar suite i gContae Chill Chainnigh é **Dún Feart**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Rath Beithigh

Is cnoc suite i gContae Chill Chainnigh é **Rath Beithigh**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Stáisiún Mhic Dhonnchadha

Is stáisiún traenach de chuid Iarnród Éireann atá suite i gCill Chainnigh i gContae Chill Chainnigh é **Stáisiún Mhic Dhonnchadha**.

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Áth an Bhiolair

**Áth an Bhiolair** suíomh eaglaise agus cloigtheach i gContae Chill Chainnigh, Éire. Is séadchomhartha náisiúnta é.

Tugann Áth an Bhiolair a ainm don bhaile fearainn níos leithne, don pharóiste sibhialta agus don toghcheantar.

Suite soir ó dheas ó Chill Chainnigh, timpeall sé mhíle ó dheas ó Bhaile Mhic Andáin gar do Chnoc an Tóchair.

## Sanasaíocht
*Achadh-biorair* (Ahabirrer) a thugann Annála na gCeithre Máistrí air, rud a chiallaíonn *páirc na mbeirsí uisce*. Tagraíonn Tighe d'Agha-oillir, rud a chiallaíonn *páirc an oilithrigh*.

## Eaglais agus túr
clé|mion| Taobh istigh de eaglais fhothrach Áth an Bhiolair
Cúpla slat i bhfad i gcéin ó shuíomh na sean-séipéil, tá iarsmaí na coda íochtair de cloigtheach ársa comhdhéanta de breisia.

Déanann Suirbhéireacht Staidrimh 1802 tagairt don túr, mar a dhéanann Cumann Seandálaíochta Chill Chainnigh 1855.

Tá sé ar cheann de chúig cloigtheach atá suite ar fud an chontae, tá na cinn eile i gCill Chainnigh, An Tulaigh Thirim, Chill Rí agus i nGráinseach na Fhearta. Tá an túr difriúil ó go leor túir bhabhta mar go bhfuil dhá dhoras aige. In aice láimhe tá tobar naofa agus An Dhoire Liath.

## paróiste sibhialta
Sa bhliain 1851, bhí bailte fearainn Áth an Bhiolair, Baile an tSeiscinn, Baile an Bháthaigh, Barn an dTamhan, Feirm an Bhartúnaigh, An Bhuaile Ghlas, Baile an Bhrúnaigh, Carraig Mheirlin, Baile na gCat, Pairc an Ghuail, Baile na gCondúnach, Na Cruáin, Baile Hugúin, Clais an Rí nó Baile an Mhíolaíodigh, Coill an Bháthaigh, Baile na Mabach agus, Westmoreland Clais an Rí.

## Paróiste Caitliceach Rómhánach
Tá cuid de pharóiste sibhialta Áth an Bhiolair i bParóiste Caitliceach Rómhánach Áth an Bhiolair (an taifead is luaithe: b. Deireadh Fómhair 1847; m. Feabhra 1848), agus tá cuid de i bParóiste Chaitliceach Baile Héil (an taifead is luaithe: b. Lúnasa 1823; m. 1876). Áiríodh é laistigh d’aontas Cnoc an Tóchair nó Bhaile Heil. Bhí Baile Héil mar chuid de pharóiste Caitliceach Áth an Bhiolair roimh Mheán Fómhair 1847.

## Féach freisin

* Liosta de na Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chill Chainnigh
* Liosta de na Séadchomharthaí Náisiúnta in Éirinn
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chill Chainnigh
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Richmond, Virginia

Is í **Richmond** príomhchathair Virginia, sna Stáit Aontaithe. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 208,833 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Dwight Clinton Jones ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1607.

## Comhchathracha

*  Buirg Londan Richmond ar Tamais, Ríocht Aontaithe
*  Olsztyn, An Pholainn
*  Saitama, An tSeapáin
*  Ségou, Mailí
*  Windhoek, An Namaib
*  Zhèngzhōu, Daon-Phoblacht na Síne

## Naisc sheachtracha

* www.ci.richmond.va.us  - Suíomh idirlín oifigiúil.

Catagóir:Cathracha in Virginia
Catagóir:Príomhchathracha na SAM
Coláiste Éamann Rís

Is meánscoil suite i gContae Chill Chainnigh é **Coláiste Éamann Rís**.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Mainistir Sheireapúin

Is mainistir suite i gContae Chill Chainnigh í **Mainistir Sheireapúin**. Bunaíodh Mainistir Sheireapúin sa dara haois déag agus tá sí ar cheann de na samplaí is fearr de Mhainistir Chistéirseach de chuid na meánaoiseanna in Éirinn. Léiríonn na stíleanna ailtireachta taobh istigh den séipéal, a tógadh go déanach sa dara haois déag, an t-aistriú ón ailtireacht Rómhánach go dtí an ailtireacht Ghotach. Tá an túr agus an clabhstra ann ón gcúigiú haois déag.

Tá cáil ar Mhainistir Sheireapúin as a cuid dealbha cloiche mionsonraithe atá le feiceáil ar fud na mainistreach. Baineann siad leis an tréimhse ón tríú haois déag go dtí an séú haois déag agus ina measc tá tuamaí mensa de chuid scoil Uí Thonnaigh, léiriú fíorálainn greanta ar bheirt ridirí ón tríú haois déag, na stuaraí clabhstair maisithe chomh maith le samhlacha agus cuimhneacháin eile.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Cistéirseach
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chill Chainnigh
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Virginia Beach, Virginia

Is í **Virginia Beach** an chathair is mó i stát Virginia, i Stáit Aontaithe Mheiriceá. De réir an daonáirimh sa bhliain 2012, tá 447,489 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Will Sessoms ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1906.

## Comhchathracha

* 20px Beannchar, Tuaisceart Éireann
* 20px Miyazaki, An tSeapáin
* 20px Moss, An Iorua

## Naisc sheachtracha

* www.vbgov.com  - Suíomh idirlín oifigiúil.

Catagóir:Cathracha in Virginia
Chesapeake, Virginia

Is cathair de chuid stát Virginia, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í **Chesapeake**. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 228,210 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Alan P. Krasnoff ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1963.

## Naisc sheachtracha

* www.cityofchesapeake.net - Suíomh idirlín oifigiúil.

Catagóir:Cathracha in Virginia
Atlantic City, New Jersey

mion|clé|An clárchosán in Atlantic City, ag féachaint ó thuaidh.
Is baile é **Atlantic City** atá suite in oirdheisceart New Jersey, SAM ar an oileán Absecon feadh chósta an Atlantaigh. Bhí 39,558 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2010. Cónaíonn 274,549 duine i gceantar Atlantic City-Hammonton.

mion|clé|An eilifint Lucy i Margate, lámh le Atlantic City

Ionad mór saoire atá ann: is é Atlantic City lárionad an chearrbhachais ar chósta thoir na Stát Aontaithe. Tá siopadóireacht, tránna, agus promanád adhmad, nó clárchosán, ann chomh maith. Tá cáil ar an gCé Chruach, a tógadh sa bhliain 1898. Tá teach solais Absecon suite in Atlantic City freisin. Is é Absecon an teach solais is airde i New Jersey agus é 171 troigh ar ard. Chéadlasadh é sa bhliain 1857. Tá na sráideanna sa bhunleagan den chluiche *Monopoly* bunaithe ar shráideanna in Atlantic City.

## Tagairtí

Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1854
Catagóir:Cathracha in New Jersey
Scoil na gCláirseach

Is scoil samhradh suite i gContae Chill Chainnigh í **Scoil na gCláirseach**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Scoil Aireagail

Is meánscoil chomhoideachasúil suite i mBaile Héil, Contae Chill Chainnigh, í **Scoil Aireagail**. Tá thart ar 300 mac léinn sa scoil. 

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
An Teach Bán

Is é **An Teach Bán** áras Uachtarán na Stát Aontaithe atá suite in Washington, D.C., Stáit Aontaithe Mheiriceá. mion|An Sciathán Thiar - an leagan amach inmheánach|clé
[clé|mion|2015 agus [pósadh comhghnéis

]]

## Ailtireacht
James Hoban a dhear an Teach Bán. B'ailtire Éireannach é James Hoban, a dhear roinnt foirgnimh poiblí in Éirinn agus i Stáit Aontaithe Mheiriceá. An t-éacht is mó a rinne sé ná an Teach Bán. 

Sa bhliain 1792, b'é Hoban an buaiteoir i gcomórtas a cuireadh ar siúl chun dearthóir an árais uachtaránachta nua a roghnú, an Teach Bán mar a tugadh air níos déanaí. Bhí Hoban ar dhuine de na h-ailtirí maoirseachta a bhí ag obair ar Chnoc an Chaipeatóil in Washington, ag cur i gcrích scéimeanna a bhí deartha ag Dr. William Thornton.

Bhí plean Hoban bunaithe ar Theach Laighean i mBaile Átha Cliath. Ach rinne sé foirgneamh dhá stór de, tar éis iarratas ó George Washington. Tógadh an foirgneamh idir na blianta 1792 agus 1800. Cuireadh an cloch choirnéil ar an 13 Meán Fómhair 1792. 

## Eachtraí
* Chuir na Sasanaigh an Teach Bán le tine ar an 24 Lúnasa 1814, sa Chogadh Briotanach-Meiriceánach ag an am sin, an Cogadh 1812. 

## Tagairtí

Catagóir:Ailtireacht Sheoirseach
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Uachtaránacht na Stát Aontaithe
Aerfort Chill Chainnigh

Is aerfort suite i gContae Chill Chainnigh é **Aerfort Chill Chainnigh** (IATA: KKY, ICAO: EIKK).

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Aerfoirt i bPoblacht na hÉireann