open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Louise O'Neill

Scríbhneoir Éireannach is ea **Louise O'Neill**, a rugadh i gCloch na Coillte, Iarthar Chorcaí, i 1985. Scríobhann sí leabhair d'aosaigh óga agus ficsean coireachta.

## Saol Óige
Rugadh agus tógadh i Chontae Corcaí í. Bhain sí Baitsiléir Ealaíon sa Bhéarla amach ó Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath agus ansin bhain sí Dioplóma Iarchéime i gCeannach Fhaisin amach ón Institiúid Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath. Bhog O'Neill go Nua-Eabhrac i 2010 agus chaith sí bliain ag obair le Kate Lanphear, Ardstiúrthóir Stíl don iris ELLE. D'fhill sí go hÉirinn i 2011 agus thosaigh sí ag scríobh.

## Gairm scríbhneoireachta
Scríobh sí a chéad úrscéal *[[Only Ever Yours]]*, a d'fhoilsigh Quercus i 2014. Bhuaigh sí Gradam Bord Gáis - Sunday Independent Duine Nua na Bliana i 2014. I 2015, bhuaigh sí Duais Díoltóirí Leabhar don Leabhar D'Aosaigh Oga na Bliana agus bhuaigh sí Gradam Eilis Dillon ó Children's Books Ireland. I 2015, cheannaigh an comhlacht léirithe Killer Content cearta scannáin agus teilifís ar an leabhair *Only Ever Yours.* 

D'fhoilsigh a dara húrscéal *[[Asking for It]]* i 2015, leabhar ficsean faoin éigniú, a thosaigh díospóireacht faoi chultúr éignithe in Éirinn. Fuair an scannán moladh ó na léirmheastóirí agus chaith sé 52 seachtain ag barr an liosta díolacháin leabhar in Éirinn. I 2015, bhuaigh sé Gradam Leabhar Éireannach - Duais *Specsavers* don Leabhar d'Aosaigh Óga na Bliana. I 2016, cheannaigh *Bandit Television* na cearta teilifís ar *Asking For It.* An bhliain chéanna, scríobh O'Neill clár faisnéise ar RTÉ a Dó faoi thoil ghnéis. Cóiríodh *Landmark Productions* an leabhar don ardán i 2018; scríobh drámadóir Meadhbh McHugh an dráma. Chuireadh é ar an ardán den chéad uair san Amharclann *Everyman* i gCorcaigh, ar an 15 Meitheamh, 2018.

D'fhoilsigh O'Neill dhá leabhair i 2018, *[[Almost Love]]* agus *[[The Surface Breaks]]*. 

Chuir sí leabhar nua amach i 2020, *[[After the Silence]],* leabhar a bhuaigh Duais An Post - Leabhar Coireachta na Bliana i 2020.

Cuirtear a cuid scríbhneoireachta i gcomparáid leis an úrscéal *[[An Dara Rogha]]* le Celia de Fréine ó thaobh an diostóipeachais de, cé nach aon aithris atá i gceist.

Oibríonn sí mar saoririseoir ag scríobh le roinnt nuachtáin agus irisí in Éirinn, ar nós an *[[Irish Examiner]]*. Scríobhann sí faoi chúrsaí feimineach, faisean agus cultúr.

## Úrscéalta
* 2014 - *[[Only Ever Yours]]* (Quercus Publishing)
* 2015 - *[[Asking for It]]* (Quercus Publishing)
* 2018 - *[[Almost Love]]* (Quercus Publishing)
* 2018 - *[[The Surface Breaks]]* (Scholastic)
* 2020 - *[[After the Silence]]* (Quercus Publishing)

## Naisc sheachtracha
* Quercus Books - Louise O'Neill

* Colúin san Irish Examiner

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine Éireannacha
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Feimineachas in Éirinn
Catagóir:Feiminigh Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Úrscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Dúnmharú Ali Fazeli Monfared

Ar 4 Bealtaine 2021, rinne triúr fear fuadach agus dúnmharú Ali “Alireza” Fazeli Monfared. Ba é a leathdheartháir agus dhá chol ceathrar dá chuid a bhí freagrach as an gcoir a tharla i ngar do chathair Ahvaz i gCúige Khuzestan na hIaráine. Aithníodh é mar chás marú onóra; rinneadh an dúnmharú laethanta tar éis do leathdheartháir Fazeli Monfared foghlaim faoina chlaonadh gnéasach óna chárta díolúine seirbhíse míleata. Díolmhaíonn dlíthe míleata na hIaráine daoine homaighnéasacha ón tseirbhís mhíleata éigeantach. Tuairiscítear go raibh Fazeli Monfared ag pleanáil bogadh chun na Tuirce agus tearmann a lorg tar éis dó a dhíolúine ó sheirbhís mhíleata a fháil. Gabhadh leathdheartháir agus col ceathracha Fazeli Monfared.

## Tagairtí
Steve Aiken

Sainchomhairleoir bainistíochta, iaroifigeach cabhlaigh, teachta tionóil (MLA) d’Aontroim Theas agus  iarcheannaire an UUP (2019-2021)  is ea **Stephen Ronald "Steve" Aiken** OBE MLA (a rugadh ar 16 Meitheamh 1962).  

## Gairm
[clé|mion|sheas Aiken in [Aontroim Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Aontroim Thoir don UUP]]
Iarcheannaire i gCabhlach Ríoga na Breataine é Steve Aiken, iarcheannfort ar fhomhuireán núicléach. Stiúr sé an Comhlachas Tráchtála Briotanach Éireannach i mBaile Átha Cliath (2011-2014).

Sa bhliain 2019, tháinig Aiken i gcomharbacht ar Robin Swann ina cheannaire ar an UUP. ceapadh Aiken gan aon iomaíocht. 

San olltoghchán 2019, sheas Aiken in Aontroim Thoir in aghaidh Sammy Wilson, urlabhraí Breatimeachta an DUP.

## Gaeilge
Sa bhliain 2019, dúirt Steve Aiken nach mbeadh aon athrú ar pholasaí an pháirtí maidir le hAcht Gaeilge faoina cheannaireacht féin. Dúirt sé nach nglacfaí le hAcht Gaeilge ach go dtacódh sé le ceart feisirí vótáil de réir a gcoinsiasa ar cheisteanna morálta agus sóisialtaː “Sílim go bhfuil bac á dhéanamh di [an Ghaeilge]; ní muidne a chuir na bacainní sa gcosán. Níl aon tacaíocht in aon bhall i measc na nAontachtach in Ulaidh d’acht Gaeilge agus ní fheicim ná ní fhaca mé aon rud agus níor chuala mé aon rud a d’athródh m’intinn faoi sin.”

Dúirt Aiken nach bhfuil a pháirtí “i gcoinne na Gaeilge ar aon bhealach”, agus gur thacaigh siad le Foras Teanga don Ghaeilge agus don Ultais a bhunú mar chuid de Chomhaontú Aoine an Chéasta 1998 agus le maoiniú eile a chur ar fáil don Ghaeilge.

## Breaitimeacht
Sna blianta 2019/2020, bhí Aiken ag cur an mhilleáin ar an DUP faoin margadh Breatimeachta a raibh aontachtaithe agus dílseoirí ag feachtasaíocht ina choinne. ‘Ba iad an DUP a thug teorainn i Muir Éireann dúinn,’ an port a bhí ag Aiken.

## Féach freisin

* Páirtí Aontachtach Uladh
*Robin Swann

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh
Fiúsleictreon

[mion|217x217px|Ceithre nasc comhfhiúsach. Tá ceithre fiúsleictreon ag carbón agus anseo [Fiús (ceimic)|fiús de cheithre. Tá fiúsleictreon aonair ag gach adamh hidrigine agus tá sé aonfhiúsach.]]
Sa cheimic agus san fhisic, leictreon sa sceall  seachtrach is ea **fiúsleictreon**, a bhfuil baint aige le hadamh, agus a fhéadfaidh páirt a ghlacadh i bhfoirmiú an naisc cheimicigh mura bhfuil an sceall seachtrach líonta; i nasc  comhfhiúsach aonair, cuireann an dá adamh sa nasc fiúsleictreon amháin chun péire roinnte a fhoirmiú.
## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
# Francis, Eden. Valence Electrons.

Catagóir: Nascadh ceimiceach
Catagóir: Staideanna na leictreon
Ionsaí buamála ar scoil i gCabúl (2021)

Ar 8 Bealtaine 2021, maraíodh 68 duine ar a laghad agus gortaíodh breis is 150 duine in **ionsaí buamála a déanadh ar scoil** do chailíní i gCabúl, príomhchathair na hAfganastáine. Maraíodh agus gortaíodh mic léinn den chuid is mó. Bhí na cailíní ar a slí abhaile ón scoil nuair a tharla an chéad phléasc. Buama a bhí curtha isteach i gcarr taobh amuigh den scoil a bhí ann.   Phléasc buamaí seiftithe cois bóthair tamaill ina dhiaidh.
mion|clé|Cuimhneachánmion|clé|Agóid

### Ionsaí seicteach
Tharla an t-ionsaí sa cheantar ina mhaireann an pobal mionlaigh Hazara. Moslamaigh Siaigh den chuid is mó is ea iad, a thacaigh na Meireacánigh le linn na 2000idí agus 2010idí.   Ionsaí seicteach a bhí i gceist. Cuireadh an milleán ar an Stát Ioslamach, de chuid na Sunnaíoch.  Déanann míleataigh ionsaí ar lucht Hazara go minic.

Cuireadh na cailíní óga i reilig a bhí suite ar mhullach cnoic i gCabúl an lá dár gicionn.

Bhí an milleán ar dtús curtha ag Uachtarán na tíre Ashraf Ghani ar cheannaircigh an Talaban.   Ach shéan an Talaban gurbh iad ba chiontaí leis an ionsaí agus ghlac an Stát Ioslamach an fhreagracht as.

### Cáineadh
Bhí cáineadh déanta go hidirnáisiúnta ar an ionsaí. Mar shampla, dúirt an tAire Gnóthaí Eachtracha, Simon Coveney, go raibh sé suaite ag an scéal agus go gcaithfear deireadh a chur leis an bhforéigean sa cheantar.

## Féach freisin

* Lucht Hazara
* Ionsaí buamála ar Aerfort Chabúl, Lúnasa 2021

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:Stair na hAfganastáine
Catagóir:Seicteachas
Catagóir:Coireanna in aghaidh Leanaí
Catagóir:Stát Ioslamach
Partraige

mion|Tuatha na luathmheánaois in oirdheisceart na gConnacht (Partraí sa lár)

Dream in Éirinn luathstairiúil ba ea **Partraí** (Sean-Ghaeilge **Partraige**). 

Bhíodh go leor géaga a bhfuil fianaise ann orthu:
* Partraí Cheara (*Partraige Cera*): taobh thuaidh de Loch Measca agus an chuid de Loch Coirib i gContae Mhaigh Eo.
* Partraí Locha (*Partraige in Laca*): thart timpeall Chonga
* Partraí an tSléibhe (*Partraige in tSlebe*): Cruach Phádraig go Loch Coirib
* Partraí Beaga (*Partraige Beca*): suite ag Crosa Caoil, taobh ó dheas de Ceanannas, Contae na Mí.

Is amhlaidh gurbh fhorthuatha iad uile, rud a chuireann in úil b'fhéidir gurbh finí níos ársa iad ná na dreamanna níos cumhachtaí le linn na luathmheánaoise.  Mhol Francis John Byrne gur treibh réamhCheilteach a bhí ann sna Partraí.  Mhol sé fosta gur ghéag níos deireanaí acu ba ea Fir Umaill, lonnaithe thart ar Chuan Mó (Uí Bhriúin in am trátha).

Níos deireanaí sa mheánaois, tháinig géaga Chonnacht na bPartraí faoi smacht na clainne Normannach Seoighe, a bhfuil 'Dúiche Sheoighe' ainmnithe astu.

Tá an t-ainm caomhnaithe sa cheantar Partraí an lae inniu.

## ''Partraige an-t Sliebh''
Bhíodh Partraí an tSléibhe faoi cheannas taoisigh Uí Chadhain.  Bhíodh an tuath faoi ghéillsine Chonmhaicne Cúile Tuireadh agus níos deireanaí clann Normannach Seoighe.  Ba í Mainistir Naomh Breandán sa Choill Bheag, An Ros, Contae na Gaillimhe a lárionad eaglasta.

## ''Partraige Locha''
Bhíodh Partraí Locha faoi cheannas taoisigh Uí Dhorchaí.  Maraon le Partraí an tSléibhe, bhíodh siad faoi ghéillsine Chonmhaicne Cúile agus chlann Seoighe.  Ba í mainistir Naomh Féichín i gConga, Cill Mheáin, Contae Mhaigh Eo, a lárionad eaglasta.

## ''Partraige Cera''
Bhíodh Partraí Cheara faoi cheannas taoisigh Uí Ghairmhiallaigh.  Díbríodh iad go dtí ceantar Bhaile Óbha ag Fir Cheara Uí Fhiachrach Muaidhe, agus tógadh níos deireanaí i nDúiche Sheoighe isteach.  Bunaíodh clochar sa tuath ag Ceathrú an Chlochair Theas, Baile an Róba, Cill Mheáin, Contae Mhaigh Eo.  Ba í mainistir Naomh Mo Chua as Balla an t-ionad eaglasta is tabhachtai sa tuath.

## Féach freisin
* Aodh Ua Gairmghiallaigh
* Hipitéis substráit Ghaeilise

## Naisc sheachtracha
* *[http://notesfromtheninthcircle.blogspot.com/2013/12/tribes-of-west-connacht-and-their.html Tribes of West Connacht]*, notesfromtheninthcircle
* *[http://notesfromtheninthcircle.blogspot.com/2013/11/the-early-irish-church-and-iar-connacht_29.html The Early Irish Church and Iar Chonnacht]*, notesfromtheninthcircle

## Foinsí
* *[http://www.ucc.ie/celt/published/G105016/ Die Herkunft der Partraige]*, Corpus of Electronic Texts
* Francis J. Byrne, *Irish Kings and High Kings*
* Ó Muraile, Nollaig. "Some Early Connacht Population-Groups", in *Seanchas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and literature in Honour of [[Francis John Byrne]]*. Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 2000, ll.&nbsp;174–5.

## Tagairtí

Catagóir:Gaeil
Ionsaí buamála ar scoil i Homs (2014)

mion|clé|Homs sa bhliain 2014
Ar 1 Deireadh Fómhair 2014, maraíodh 54 (47 páiste san áireamh) nuair a phléasc dhá bhuama taobh amuigh de bhunscoil i gcathair Homs, scoil a bhí faoi smacht ag dílseoirí an Uachtaráin Bashar al-Assad.

Phléasc an chéad buama a bhí fágtha i ngluaisteán taobh amuigh den scoil Akrameh al-Makhzumi. Cúpla nóiméad ina dhiaidh sin, phléasc fear buama eile, ag cur lámh ina bhás féin. 

## Tagairtí

Catagóir:Cogadh Cathartha na Siria
Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:2014
Catagóir:Coireanna in aghaidh Leanaí
Catagóir:Buamáil fhéinmharaithe
Eruca vesicaria

Is planda bliantúil inite san bhfine Brassicaceae é ***Eruca vesicaria***, ar a dtugtar go coitianta **an ruachán coiteann**, a úsáidtear mar ghlasra duilleogach dá blas úr, géar, searbh agus piobarach. Is speiceas de *Eruca* é atá dúchasach do réigiún na Meánmhara, a bhfuil tóir fhorleathan air mar ghlasra i sailéid, ó Mharacó agus an Phortaingéil san iarthar go dtí an tSiria, an Liobáin, an Éigipt agus an Tuirc san oirthear.

## Cur síos
clé|mion| Duilleoga
Is planda bliantúil é *Eruca vesicaria* a fhásann ó  20 go 100 cm ar airde. Tá na duilleoga liopach go domhain le ceithre go deich liopa cliathánach beag agus liopa mór mullaigh. Tá na bláthanna ó a 2 go dtí a 4 cm ar trastomhas, eagraithe i gcoirím, le struchtúr bláthanna tipiciúil Brassicaceae. Tá na peitil buíbhán le féitheacha corcra, agus staimíní buí. Is faighneog ar a dtugtar sileac a torthaí, a bhíonn 12 go 25 mm ar fhad le rinnghob, ina bhfuil roinnt síolta (atá inite). Tá uimhir chrómasóim 2n = 22 ag an speiceas.

## Ainm
Díorthaítear an aidiacht Laidineach *sativa* in ainm déthéarmach an phlanda ó *satum*, ainm briathartha an bhriathair *sero*, rud a chiallaíonn "síol a chur", rud a thugann le fios gur cuireadh síolta an phlanda i ngairdíní. Tá *Eruca sativa* difriúil ó *E. vesicaria* toisc go bhfuil seipil duillsilteacha luatha ann.  Measann roinnt luibheolaithe gur fospeiceas de *Eruca vesicaria* é; *E. vesicaria* fosp. *sativa* .  Fós féin ní dhéanann daoine eile idirdhealú idir an bheirt acu.
### Comhchiallaigh

Comhchiallaigh

## Tagairtí

Catagóir: Brassicaceae
Catagóir:Glasraí duille
Íochtar Chonnacht

mion|Léarscáil Íochtar Chonnacht

Cónaidhm tuath i dtuaisceart chúige Chonnacht in Éirinn na meánaoise ba ea Íochtar Chonnacht.  Fuarthas ann ná tuatha a leanas:
* Cairbre Dhroim Chliabh
* Corann
* Cúl ó bhFionn
* Luíne Chonnacht 
* Tír Fhiacrach Mhuaidhe
* Tír Oirill

## Tagairtí
Plasma cúpláilte go hionduchtach

mion| Fíor 1. Pictiúr de thóirse anailíseach PCI
Is éard is **plasma cúpláilte go hionduchtach** (**PCI**) ann ná cineál foinse phlasma ina soláthraíonn  sruthanna leictreacha an fuinneamh a tháirgtear trí ionduchtú leictreamaighnéadach, is é sin, ag réimsí maighnéadacha aga-athraitheacha . 

## Oibríocht
clé|mion|398x398px| Fíor 2. Tóirse Plasma cúpláite go hionduchtach a thógáil.  A: sreabhadh tadhlaíoch gáis fuaraithe chuig an bhfeadán grianchloiche seachtrach. B: sreabhadh gal-díluchtaithe, (de ghnáth Ar).C: sreabhadh gáis iompróra le sampla D: corna ionduchtaithe a chruthaíonn an réimse láidir maighnéadach taobh istigh den tóirse E: veicteoirí fórsa an réimse mhaighnéadaigh F : an tóirse plasma (an díluchtúchán).
Tá trí chineál céimseata PCI ann: plánach (Fíor 3 (a)), sorcóireach  (Fíor 3 (b)), agus leath-toróideach (Fíor 3 (c)). 
mion| Fíor 3. Gnáth plasma-ionduchtóirí
## Tagairtí

Catagóir: Leictrodhinimic
Catagóir: Speictreascópacht
Catagóir: Foinse ian
Catagóir: Plasmafhisic
FIFA 99

Is cluiche ríomhaire sacair é ***FIFA 99***, forbartha ag EA Canada agus foilsithe ag Electronic Arts. Is é an séú cluiche sa tsraith cluiche FIFA é agus eisíodh é i 1998 do Microsoft Windows, PlayStation, agus Nintendo 64.

## Imirt
Bhí an cluiche níos rianúla agus níos freagrúil ná FIFA 98. Feabhas mór grafach ab ea é freisin ar a réamhtheachtaí, ina raibh nathanna facial éagsúla agus airde imreoirí. Feabhsaíodh na feisteáin agus na feathail, cé gur fhan siad neamhcheadúnaithe. Is féidir le himreoirí a gcuid sraitheanna agus turnaimint féin a chruthú agus is féidir leo na foirne a ghlacann páirt iontu a roghnú.

Cuireadh Céad Roinn na Beilge agus Primeira Liga na Portaingéile leis an gcluiche freisin, agus baineadh Sraith na Malaeisia.

Baineadh an modh faoi dhíon sa chluiche.

Cuimsíonn FIFA 99 an “European Dream League” freisin, sraithe mionlach ina mbíonn 20 de na foirne is fearr san Eoraip san iomaíocht i bhformáid sraithe i gcoinne a chéile. Is é FIFA 99 an chéad chluiche i stair FIFA a léirigh bloc den "Chuid eile den Domhan" (ar a dtugtar "Chuid eile den Eoraip" mar gur ón Eoraip na foirne go léir atá le feiceáil). Ní bhíonn na foirne atá le feiceáil sa bhloc san iomaíocht in aon cheann de na Sraitheanna naísiunta atá le feiceáil sa chluiche.

## Failte
Fuair an cluiche athbhreithnithe fabhracha ar gach ardán de réir an láithreáin ghréasáin comhiomlánaithe athbhreithnithe GameRankings. Thug Computer Games Strategy Plus réaltaí ceithre go leith as gach cúigear don leagan PC, ag glaoch air "ceann de na cluichí spóirt is fearr is féidir leat a cheannach." Sa tSeapáin (áit ar tugadh ***FIFA 99: Europa League Soccer*** ar an gcluiche), thug Famitsu scór 29 as 40 dó. 

Tháinig an cluiche in áit Tomb Raider III mar an cluiche is mó díol i Sasana. D'fhógair Verband der Unterhaltungssoftware Deutschland (VUD) FIFA 99 mar Platanam, ag díol 200,000 cóip ar fud Gemmany, an Ostair agus an Eilvéis. Dhíol an leagan PC 100,000 cóip freisin, agus iad á rangú mar “ór” ag an ngrúpa céanna. 

Ag féile Milia i Cannes i 1999, ghnóthaigh sé duais “Óir” le haghaidh ioncaim os cionn €50 milliún san Aontas Eorpach le linn 1998.

## Conspóid
Cé gur cuireadh Primeira Liga na Portaingéile san áireamh sa chluiche, mar thoradh ar shaincheist cheadúnaithe rinne sealbhóirí cearta na sraithe iarracht an cluiche a chosc ó dhíol, gan aon leas a bhaint as.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Einceifealamalaice

[mion|[íomháú athshondais mhaighnéadaigh i bpáiste sé bhliain d'aois]]
**Bogadh ceirbreach** is ea **einceifealamalaice** (encephalomalacia).  Bíonn athlasadh agus fuiliú inmheánach san inchinn.

Fuair Dónall Ó Conaill bás de bharr einceifealamalaice, is cosúil.

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird néarógacha
Catagóir:Inchinn
FIFA Soccer 95

Is físchluiche sacair é **FIFA Soccer 95** a d'fhorbair an comhlacht Meiriceánach Electronic Arts. Eisíodh an cluiche don Sega Genesis i mí na Samhna 1994. Ba é an dara cluiche sa tsraith FIFA, ag leanúint an chluiche FIFA International Soccer a tháinig amach sa bhliain 1993, agus ba é an t-aon cheann sa tsraith nár eisíodh ar an ríomhaire.

## Imirt
Ionsamhlú sacair a úsáideann dearcadh isiméadrach atá sa gcluiche. Rialaítear imreoir amháin den aon duine dhéag ar fhoireann, agus táthar in ann an t-imreoir faoi rialú a athrú ag am ar bith. Is féidir le suas le ceathrar an cluiche a imirt san am céanna, gach ceann acu ag rialú imreoir difriúil. Tá na himreoirí eile faoi stiúir an ríomhaire.

Is é an cluiche an chéad cheann sa tsraith a bhfuil clubanna ó shé shraith náisiúnta ar fud na hEorpa ann: an Premier League i Sasana, Ligue 1 sa Fhrainc, an Bundesliga sa Ghearmáin, Serie A san Iodáil, an Eredivisie san Ísiltír, agus La Liga sa Spáinn. Tá roinnt clubanna ó na sraitheanna Campeonato Brasileiro sa Bhrasaíl agus an American Professional Soccer League ar fáil freisin. Níor chlúdaigh na ceadúnais ainmneacha na n-imreoirí, agus mar sin úsáideadh ainmneacha ficseanúla sa gcluiche.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Físchluichí
Catagóir:Sacar
Réabhlóid Chultúrtha na Síne

mion|clé|Bolscaireacht a bhliain 1967

Thosaigh **Réabhlóid Chultúrtha na Síne** ar an 16 Bealtaine 1966 agus tháinig deireadh leis nuair a bhásaigh Mao Zedong, 'Ceannaire Fíorthábhachtach Dhaon-Phoblacht na Síne' sa bhliain 1976. 
[mion|Sampho Tsewang Rigzin agus a bhean sa bhliain 1966 in [Lása (an Tibéid).]]
Thacaigh an politburo go dílis leis na moltaí a rinne Mao Zedong sa bhliain 1966 “Fógra 16 Bealtaine” nó 五一六通知, a bhí tiomáinte ag ceannas an mhóir ar an mion.

mion|clé|''Red Detachment of Women''. (1972)

Tógadh cultas pearsan timpeall Mao, Tharla sladmharú agus léirscrios ainsrianta dá bharr. Tháinig saol nua creachach uileghabhálach chun cinn sa tSín.

Idir 1–24 Aibreán 1969, tharla an 9ú Comhdháil de Pháirtí Cumannach na Síne agus d’fhógair Mao go hoifigiúil deireadh Réabhlóid Chultúrtha Mhór na Síne. Ach  ní raibh ann ach cur i gcéill chun an fhírinne a cheilt. Rinneadh iarracht coup d'était a dhéanamh sa bhliain 1971 agus maraíodh Lin Biao. 
mion|rómánsú amach is amach ag an am
Tháinig Jiang Qin, bean Mao, chun cinn. Cuimhnítear uirthi mar gheall ar a ról lárnach le linn Réabhlóid Chultúrtha na Síne sna 1970idí, agus ar an gcomhcheilg pholaitiúil a chothaigh sí, ar a dtugtar Drong an Cheathrair. Roimh bhás Mao, bhí cuid mhór den saol poiblí sa tSín faoi smacht Dhrong an Cheathrair, na meáin agus an bholscaireacht san áireamh. 

Bhí sláinte Mao ag meath sna 1970idi agus d'éag 9 Meán Fómhair 1976

### Iarmhairtí
Tharla an tubaiste Banqiao a bhliain 1975.

Fuair b'fhéidir milliún, nó i bhfad níos mó, bás (10, 20 milliún?) le linn na Réabhlóide. 

D’fhág an Réabhlóid Chultúrtha a rian ar an Tibéid díreach mar a tharla sa tSín féin, agus is iomaí mainistir a scriosadh.

### Ré nua don tSín
Chuaigh Deng Xiaoping i mbun cheannasaíocht an Pháirtí sa bhliain 1978, agus chuir sé an dúnghaois "Boluan Fanzheng" i bhfeidhm, agus  cuireadh an tsíocháin agus forbairt eacnamaíoch i réim arís go tapa.

Níos déanaí, i gcluiche an mhilleáin, cuireadh an locht ar an "Drong Fhrithréabhlóideach Lin Biao agus Jiang Qing". as an damáiste agus scriosadh a rinneadh le linn Réabhlóid Chultúrtha na Síne.  

## Féach freisin

* An Gorta Mór Síneach
* Jiang Qing
* Tíofún Nina (1975)

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Síne
Catagóir:Réabhlóidí
Catagóir:Sladmharú
Tuatha Taiden

__NOTOC__
Géag ársa d'Fhir Ól nÉchmacht, i gCúige Chonnacht mar atá inniu ann, ba ea ** Tuatha Taoidean ** (Sean-Ghaeilge **Túatha Taíden**).

Shíneadh ríocht *Tuatha Taiden* ó *Phálás Fidach* soir trasna na Sionainne i dtreo chnoc na Teamhrach.  Tháinig Uí Mhaine i gceannas sna críocha úd in am trátha.

## Foinsí
* Seathrún Céitinn, Foras Feasa ar Éirinn, 1636.
* Dubhaltach Mac Firbhisigh, Leabhar Mór na nGinealach, 1649–1666.
* Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh, *Ogyia*, 1684.
* T. H. Knox, *The History of Mayo*, 1908.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na gConnacht
Cálraige

__NOTOC__
Dream nó fine ársa Ghaelach, lonnaithe go formhór i dtuaisceart chúige Chonnacht, nó Cóiced Ól nÉchmacht mar a bhíodh, ba ea **Cálraí** (Sean-Ghaeilge **Cálraighe**).  Fuarthas iad fosta i gContae na hIarmhí agus Contae an Longfoirt.

Maíodh gur de shliocht Lugaidhe Cal mhic Dhaire Sirchreachtaigh, a maíodh fosta gurbh é féin de shliocht Lugaidhe mhic Íotha, col ceathrar Mhíl Espáine|.  Deirtear go raibh cúigear mac ag Daire, darbh ainm uile Lugaid, agus iad ina sinsir Chorca Laidhe, *Corco Oirce*, Laois, *Dál Mesen Corb* agus na gCálraí féin.

Tá tuairim is dhá ghéag déag desna Calraí dtuaisceart Chonnacht, san áireamh:
* *Cálraighe Tre Maige*: Droim Lias, Contae Liatroma
* *Cálraighe Aelmag*: .  Ba bhall den ghéag seo é *Snedriagail* (bás 781), abb Chluain Mhic Nóis
* *Cálraighe [[Loch Gile (Sligeach agus Liatroim)|Locha Gile]]*: leagan eile
* *Cálraighe [[Droim Chliabh|Droma Cliab]]*: leagan eile do Chálraighe Locha Gile
* *Cálraighe Laithim*: location uncertain, possibly near that of Droim Chliabh
* *Cálraighe Mór*: *[[aithechtúath]]* suite i measc Luíne i lár Shligigh
* *Cálraighe in Chorainn* nó *Morna*: Corann, Sligeach
* *Cálraighe Luirg*: Magh Loirg, Contae Ros Comáin
* *Cálraighe Culi Cernadan*: Áth Tí an Mheasaigh agus Cill na nGarbhán, Contae Mhaigh Eo
* *Cálraighe Mag nEileag*: suite ar bhruach iarthuaisceart Loch Con, Maigh Eo
* *Cálraighe Mag Muirisci*: ag béal na Muaidhe
* Cluain Chálraí: Cluain Calraí, Barr na Cúile, Maothail, Liatroim.
* *Druim Chálraighe*: Droim Chalraí, gar do Charraig Álainn, Liatroim.
* *Cnoc Droma Calraigi*: Cnoc Mhuire, Maigh Eo.
* géag gan fianaise ag Gleann Chalraí Íochtarach, Dún Fhíne, Maigh Eo

Fuarthas Cálraighe laistigh de chúige Chonnacht, san áireamh:
* ’Cálraighe Brí Leith*: Longfort
* *Cálraighe in Chalaid*: [[Baile Locha Luatha]], an Iarmhí
* *Cálraighe Bregmuine*: [[Breámhaine]], an Iarmhí
* *Cálraighe Tethba*: Longfort

== Foinsí ==
* *Lugaid Cal and the Calraige*, Donnchad Ó Corrain, *Éigse* 13, 1970
* *Some Connacht Population Groups*, [[Nollaig Ó Muraíle]], in *Seanchas:Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and Literature in Honour of Francis John Byrne'', ll.&nbsp;162–65. Four Courts Press, Baile Átha Cliath, 2000.

## Tagairtí

Catagóir:Cúige Chonnacht
Corca Fhir Thrí

__NOTOC__
Dream ársa lonnaithe sna tuatha Gaileanga, Luíne Chonnacht agus Corann ba ea **Corca Fhir Trí** (Sean-Ghaeilge Corco Fhir Trí*').

== Ríthe ==
[[Ríthe Luíne Chonnacht]], duine ar dhuine, ba ea beirt fhear de chuid na Corca, mar a bhí *Dobhailen mac Gormghus*, (bás 885) agus a mhac, *Uathmarán* (bás 920).  Ríthe dá mhuintir ina dhiaidh:

* [[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 928.6: *Maol Da Bhonna, mac Dobhailén, toisech Luighne...
* ACM 928.7: *... Muirchertach, mac Eaghra, tighearna Luighne. ... do mharbhadh.
* ACM 944.9: Domhnall, mac h-Uathmharán, mic Dobhailen, tighearna Corca Fhir Trí, do écc.
* ACM 993.3: *Fóghartach, mac Diarmada, mic Uathmaráin, tigherna Corca Fir Tri Connacht, do mharbhadh do Ghailengaibh Coraind.
* ACM 1031.18: *Cu Slébhe ua Dobhailen, taoiseach Corca Fhir Tri, do mharbhadh i fiull (*feall*).
* ACM 1035.5: *Cú Sléibhe, mac Dobhrain, tigherna Corca Fir Trí, d'écc.

## Naisc sheachtracha
* Denis Walsh, Fir Thrí

## Foinsí
* Edmund Hogan, *Onomasticon Goedelicum*, Baile Átha Cliath, 1910.
* Edward MacLysaght, *The Surnames of Ireland*, Baile Átha Cliath, 1978.

## Tagairtí

Catagóir:Cúige Chonnacht
Fir Craibe

Craobh de chuid  Fir Ol nEchmacht .i. cúige Chonnacht téimh na Connachta, ba ea **Fir Chraibhe** (Sean-Ghaeilge **Fir Craibe**). 

Shíneadh an ríocht ó Luimneach go dtí *Pálás Fidach*, suíomh a bhfuil in oirthuaisceart Aidhne a mheastar.  Níos deireanaí, ionghabhadh na críocha taobh ó dheas d'Aidhne ag an Mumhain, ar a glaodh ansin Tuamhain (tuaisceart na Mumhan) orthu, mar atá inniu fós ann.

## Foinsí
* Seathrún Céitinn, Foras Feasa ar Éirinn, 1636.
* Dubhaltach Mac Firbhisigh, Leabhar Mór na nGinealach, 1649–1666.
* Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh, *Ogyia*, 1684.
* T. H. Knox, *The History of Mayo*, 1908.
 
## Tagairtí
 
 
	
Catagóir:Ríthe na gConnacht
Delbna Nuadat

__NOTOC__
Dream ársa i gcúige Chonnacht ba ea **Dealbhna Nuad** (Sean-Ghaeilge **Delbna Nuadat**), lonnaithe ar thailte idir an tSuca agus an tSionainn.  Géag den dream níos mó Dealbhna ab ea iad.  Le linn na ré luathstairiúla, bhí siad faoi ghéillsine Uí Mhaine.

Ghlac taoisigh Dealbhna Nuad an sloinne Ó Flannagáin.

## Tagairtí sna hannála
Níl ach cúpla iontráil sna hannála maidir le Dealbhna Nuad (nó Uí Mhaine).

* ACM 751.9: *Loingbhriseadh Dealbhna Nuadhat for Loch Ríbh, ima t-tigherna Diumasach...
* ACM 751.10: *Cath Bealaigh Cro ria g-Criomhthann for Dealbhna Ua Maini, in ro marbhadh Find mac Airbh, tigherna Dealbhna, ... uair ag cosnamh an triochait céd etir Suca & Sionainn batar h-Ui Maine friu, ar rob isidhe  céd Delbhna.
* ACM 1048.17: *Creach la righdhamhnibh, no toiseachaibh, h-Ua Máine i n-Delbhna co ro marbhtha na ríogh-thoisigh uile ann .i. Ua Maol Ruanaidh, & Ua Flannacáin, & an Cleireach Ua Taidhg, & mac Buadhachain, righdhamhna Dealbhna.

== Foinsí ==
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High Kings'', (lch. 237), Baile Átha Cliath, 1973.

## Naisc sheachtracha
* Denis Walsh, Uí Maine

## Tagairtí
Dealbhna Thír Dhá Loch

__NOTOC__
mion|Luath-dhreamanna agus ríochtaí in Éirinn, c. 800

Tuath i gcúige Chonnacht le linn na meánaoisé ba ea  **Dealbhna Thír Dhá Loch** (Meán-Ghaeilge **Delbhna Tír Dhá Locha**).  Ba bhall iad den mhuintir níos mó, na Dealbhna.

## Dhá Loch
Is iad an dá loch luaite in ainm na tuaithe ná *[[Loch Coirib|Loch nOirbsean]]* agus Loch Lorgain (.i. Cuan na Gaillimhe).  Bhí na tailte go léir eatarthu, a bheag nó a mhór, faoi smacht na nDealbhna.

Roinntí an tuath ina dá leath: Gnó Mór, agus ann na paróistí dlí níos deireanaí Cill Chuimín agus Cill Aithnín; agus Gnó Beag, agus ann na paróistí Ráthún agus Maigh Cuilinn.  Cruthaíodh an bharúntacht Maigh Cuilinn as na paróistí úd tar éis ionradh na Normannach ar Éirinn.

Is iad na príomhghnéithe tíre idir Gnó Mór agus Gnó Beag ná Loch Lónáin (taobh ó thuaidh den sráidbhaile Maigh Cuilinn) agus Abhainn na hAille (idir An Spidéal agus Indreabháin).

## Rítheaghlaigh
Bhíodh ríthe Ghnó Mhóir ina ríthe ruire Dhealbhna Thír Dhá Loch féin.  Ghlacadar an sloinne Mac Con Raoi.  Glac ríthe Ghnó Bhig an sloinne Ó hÉanaí,

Díbríodh siar an dá rítheaghlach ag clann Uí Fhlaithbheartaigh, a tháinig i gceannas ar a gcuid tailte idir an dá loch. Lonnaigh Mhic Con Raoi arís ag Baile Conraoi (ainmnithe astu) i gConamara le feadh *Streamstown Bay* gar den Chlochán.  Bhunaigh siad Baile Conraoi eile i mBaile Uí Bheacháin, Contae an Chláir.

Measadh gur mhór-ríthe mara na gConnacht iad  Mhic Con Raoi, agus iad eile ná na clanna Uí Mháille, Uí Dhubhda agus Uí Fhlaithbheartaigh.

## Féach freisin
* Uí Fiachrach Aidne
* Clann Fhergail
* Muintir Murchada
* Senchineoil
* Soghain
* Trícha Máenmaige
* Uí Díarmata
* Cóiced Ol nEchmacht
* Síol Anmchadha
* Iar Connacht
* Maigh Seóla
* Cenél Áeda na hEchtge

## Foinsí
* Paul MacCotter, *Medieval Ireland: Territorial, Political and Economic Divisions*, Four Courts Press, 2008, ll.&nbsp;140–141. 

## Tagairtí

Catagóir:Cúige Chonnacht
Seán Ó hÉalaí

Ba chraoltóir le RTÉ Raidió na Gaeltachta é **Seán Ó hÉalaí**. Ba as Contae Mhaigh Eo é. Ba i bPoll Raithní ar leithinis an Chorráin a rugadh Seán Ó hÉalaí ar an 27 Eanáir 1938. Bhásaigh sé ar an 11 Nollaig 2017. Ba thimire é le Conradh na Gaeilge.

### Craoltóireacht
Idir na blianta 1978 agus 2001 ba é Seán Ó hÉalaí glór Mhaigh Eo ar Raidió na Gaeltachta.

## Féach freisin

* Seán P. Ó hÉalaí (as Doire)

## Tagairtí

catagóir:Craoltóirí
catagóir:Timirí

Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Lucht Raidió na Gaeltachta
Catagóir:Lucht Chonradh na Gaeilge
Acht um Pósadh Hiondúch san India (1955)

mion|clé|Deimhniú pósta in India, sampla
clé|mion|Deasghnáth Arundathi nakshatram, India

Ritheadh an t**Acht um Pósadh Hiondúch san India** sa bhliain 1955. Cuireadh cosc ar pholagamas agus tháinig colscaradh faoin reachtaíocht, srl.

B'shin é an chéad cheann de na ceithre Bhille um Chód Hiondúch. Rinneadh dlí de na Billí sin idir 1955 is 1956.  Tá siad mar bhunús go fóill leis an dlí teaghlaigh maidir le beagnach billiún duine san India.

Tá athchóiriú an dlí maidir le pósadh agus colscaradh na Hiondúch ar cheann de na cúiseanna a mbíodh Margaret Cousins ag agóidíocht ar a son, mar cheannródaí de chuid an fheimineachais san India.

## Féach freisin

* Margaret Cousins
* An Hiondúchas

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hIndia
Catagóir:Dlí san India
Catagóir:Hiondúchas
Kjartan Fløgstad

Scríbhneoir Ioruach é **Kjartan Fløgstad** agus é ag cleachtadh an teanga *[[Nynorsk]]* ina chuid saothar. Rugadh i Sauda (cúige Rogaland) é ar an 7 Meitheamh 1944, agus é ag scríobh filíocht, úrscéalta agus aistí.

## Saol

Ba é an chéad saothar ó pheann Fløgstad a chuaigh i gcló ná an díolaim filíochta úd *Valfart* ("Oilithreacht"), a foilsíodh sa bhliain 1968. Ba é an t-úrscéal úd *Dalen Portland* ("Gleann Portland) sa bhliain 1977 a bhain amach clú agus cáil dó. 

Chaith an scríbhneoir seal ag staidéar litríochta in Ollscoil Bergen, ach ina dhiaidh sin chuaigh sé ag obair sa tionsclaíocht agus ina mhairnéalach. As an saoltaithí seo a fáisceadh an chéad díolaim filíochta. Sa bhliain 1970 tháinig an chéad leabhar próis i gcló, mar atá, *Den hemmelege jubel* ("An Ríméad Rúnda"). Dhá bhliain ina dhiaidh sin d'fhoilsigh sé an leabhar gearrscéalta úd *Fangliner*, inar thug sé cur síos ar shaol an lucht oibre i dteanga an lucht oibre. Bhí blas an Mharxachais le haithint go soiléir ar an leabhar áirithe seo. Maidir leis an úrscéal *Dalen Portland*, caitheann sé súil ar lucht oibre na hIorua freisin, agus é ag tabhairt cuntais ar fhorbairt na sochaí tionsclaíochta i rith dhá ghlún. An chéad úrscéal eile a scríobh sé, mar atá, *Fyr og flamme* ("Tine agus Lasair"), is é is téama dó ná imeacht na sochaí tionsclaíochta, an dóigh a bhfuil sí ag titim as a chéile, agus cultúr aicmeach an lucht oibre ag dul in éag. 

Chuaigh litríocht agus cultúr Mheiriceá Theas go mór mór i bhfeidhm ar Fløgstad - is féidir tionchar an réalachais thaibhsiúil a aithint ar a chuid úrscéalta. Scríobh sé roinnt saothar faoin ilchríoch sin, faoina bhfaca sé agus é ar cuairt ansin, chomh maith le cinniúint na n-inimirceánach ón Iorua ansin. D'aistrigh sé filíocht le húdair ó Mheiriceá Theas go hIoruais freisin.

Catagóir:Scríbhneoirí Ioruacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Daoine beo
Ionsaí haiceála ar ríomhchoráis FSS agus na Roinne Sláinte (2021)

Rinneadh **ionsaí haiceála ar ríomhchoráis Fheidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte agus na [[An Roinn Sláinte|Roinne Sláinte]]** idir 30 Aibreán - 13 Bealtaine 2021, an ionsaí haiceála ríomhaireachta is measa riamh a rinneadh sa stát.  Thug an FSS faoi deara ar an 13 Bealtaine go cúrasaí ag dul amú.mion|bogearraí éirice - sampla (Golden Eye sa cháß seo)Thruailligh bogearra éirice an córas ríomhaireachta; 'D'ainneoin an méid infheistíochta a bhí déanta ag an HSE len é a chosaint ar na hionsaithe seo, táimid fós ag foghlaim' a dúirt Paul Reid, Príomhfheidhmeannach FSS.

Bhí an bhuíon coirpeach Wizard Spider freagrach as an ionsaí,  ar cheann de na buíonta coirpeach is cumasaí i gcúrsaí teicneolaíochta ar domhan. Bhí na bradaithe bunaithe i gCathair Pheadair - agus sa cheantar máguaird - sa Rúis. Bhain Wizard Spider úsáid as bogearraí éirice "Conti", bogearraí atá le fáil ar cíos ó 2019.

### Iarmhairtí
Dhún an FSS síos a chóras le nach ndéanfaí tuilleadh dochair nuair a tuigeadh dó gur thruailligh bogearra éirice é.  Cuireadh as go mór do sheirbhísí sláinte ar fud na tíre mar gheall ar an bhfoghail. Bhí tionchar mór ar chumas na heagraíochta trí chéile an cúram cuí a chur ar fáil d'othair. Cuireadh ar ceal formhór na gcoinní a bhí ag othair.

Bhí sonraí bainteach le hothair faighte ag an lucht haiceála.mion|Richard Corbridge, CIO FSS - comhdháil sa bhliain 2017ː  "e-Health in the digital society"Chosnódh sé na deicheanna milliún euro leis an damáiste a chur ina cheart.

### Costas
Bhí éileamh ar airgead fuascailte  i mBitcoin déanta ag na foghlaithe. An aidhm a bhí Wizard Spider ná sonraí FSS a chriptiú agus a chur faoi ghlas agus ansin iarracht a dhéanamh airgead fuascailte a bhaint den Stát chun é a fháil ar ais

Bhí lucht cibearshlándála náisiúnta (agus an Biúró Cibearchoireachta an Gharda Síochána) ag plé leis an gceist sin sna laethanta i ndiaidh na n-ionsaithe.  Chuaigh na gardaí i gcomhairle le póilíní Europol agus Interpol.  Chuaigh an HSE ag obair i gcomhar leis an Ionad Náisiúnta Cibearshlándála, agus le saineolaithe eile féachaint leis an scéal a réiteach.

## Féach freisin

* Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte

## Tagairtí

Catagóir:Ionsaithe haiceála
Catagóir:Sláinte in Éirinn
Catagóir:2021
Catagóir:Slándáil ríomhaireachta
Catagóir:Neodracht na hÉireann
Lá Eorpach Muirí (20 Bealtaine)

[mion|an [Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí|Ghníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí]]
Cuireadh an **Lá Eorpach Muirí** ar bun sa bhliain 2008, pointe cruinnithe bliantúil an Aontais Eorpaigh ar chúrsaí muirí agus "fás gorm inbhuanaithe". Déanann an tionscnamh seo de chuid institiúidí an Aontais Eorpaigh iarracht cur le feiceálacht na n-earnálacha muirí agus tacú le cur chuige comhtháite maidir le ceisteanna muirí. 

Ceiliúrtar an lá ar 20 Bealtaine gach bliain agus eagraíonn an Coimisiún Eorpach comhdháil. "Nasctar déantóirí beartais, eolaithe, an tionscal agus an tsochaí ag an gcomhdháil seo trí sheisiúin iomlánacha agus théamacha 'ardleibhéil', ceardlanna agus limistéar taispeántais."  Bualieann pobal muirí na hEorpa le chéile lena linn chun comhghníomh ar ghnóthaí muirí agus fás gorm inbhuanaithe a phlé agus a threisiú.

## Féach freisin

* an Ghníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí

## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach
Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Mara
Rannóg an Aistriúcháin

Is éard is **Rannóg an Aistriúcháin** ann ná an rannóg stáit a chuireann aistriúcháin oifigiúla ar fáil ar Achtanna an Oireachtais agus ar Bhuan-Orduithe Dháil Éireann agus Sheanad Éireann. Cuireann an Rannóg seirbhísí aistriúcháin agus ateangaireachta ar fáil do Choimisiún Thithe an Oireachtais, do Sheirbhís Thithe an Oireachtais chomh maith le seirbhís aistriúcháin ar chomhfhreagras do Theachtaí Dála agus do Sheanadóirí. Tá an Caighdeán Oifigiúil i measc a gcuid cúraimí.

## Aistritheoirí

I measc na n-aistritheoirí a d'oibrigh don Rannóg tá na daoine seo a leanas:

* Máirtín Ó Cadhain
* Colm Breathnach
* Seosamh Ó Cadhain

## Féach freisin
* An Coiste Téarmaíochta

catagóir:Aistriúchán in Éirinn
catagóir:Dáil Éireann
catagóir:Státseirbhís na hÉireann
catagóir:An Caighdeán Oifigiúil
Liam Prút

Ba scríbhneoir Gaeilge as an Aonach, Contae Thiobraid Árann é **Liam Prút** (a rugadh in 1940 agus a d'éag ar 30 Meán Fómhair 2023). Bhí poist go leor aige agus é ina bhráthair, ina mhúinteoir, ina léachtóir agus ina aistritheoir ar a sheal. Bhí sé tamall ina eagarthóir litríochta ar an iris *[[Comhar]]*, agus tháinig úrscéalta agus filíocht chomh maith le leabhair do pháistí óna pheann..  Bhuaigh sé go leor duaiseanna dá chuid saothar. Foilsíodh scata díolamaí filíochta dá chuid.

## Eagarthóireacht
Ba é Liam Prút a chuir eagar ar an leabhar *Caithfear éisteacht! Aistí Mháirtín Uí Chadhain in Comhar* agus ar *Cion Fir: Aistí Thomáis Uí Fhloinn in Comhar* agus bhí suim mhór aige i gcás na teanga agus a cuid litríochta. 

## Filíocht

* Fíon as Seithí Óir (1972)
* Asail (1982)
* An Dá Scór (1984)
* An Giotár Meisce (1988)
* Loch Deirg-Dheirc (1994)
* Plumaí (1997)
* Gealadhram (2002)
* Cnap-Uaisle (2008). 

## Úrscéalta

* Désirée (1989)
* Geineasas (1991)
* An Leanbh sa Lamborghini (1996)
* Sna Flaithis go hArd (2011) 

## Cnuasaigh gearrscéalta

* Sean-Dair (1985)
* Scéalta nach Beag (2002)

## Foilseacháin do pháistí

* Crúibín,  2001.
* Cara ag Crúibín (2003)
* Crúibín agus an tAsal (2007)

## Tagairtí

Catagóir:Aistritheoirí Rannóg an Aistriúcháin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Fir
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Básanna in 2023
Coco Gauff

Is imreoir leadóige as Na Stáit Aontaithe í **Cori "Coco" Gauff**. Rugadh í ar an 13 Márta 2004. 

Catagóir:Imreoirí leadóige Mná
Catagóir:Daoine a rugadh in 2004
Catagóir:Daoine beo
Force majeure

Séard is ***force majeure*** ann, de réir an dlí, oibleagáid a chealú ar chúinsí nach raibh aon choinne leo.

Mar shampla, sa bhliain 2021, bhí sé tugtha le tuiscint ag Rialtas na Breataine go bhféadfaidís dul i muinín force majeure lena gcuid oibleagáid i leith Phrótacal an Tuaiscirt a chealú

## Tagairtí

Catagóir:Dlí
Catagóir:Tubaistí
Ainiseatrópacht

Is éard is **ainiseatrópacht** ann ná maoin ábhair, a ligeann dó airíonna difriúla a athrú nó glacadh leo i dtreonna difriúla, murab ionann is iseatrópacht. Is féidir é a shainiú mar dhifríocht, nuair a thomhaistear é feadh aiseanna éagsúla, in airíonna fisiciúla nó meicniúla ábhair (ionsúiteacht, comhéifeacht athraonta, seoltacht, neart teanntachta, srl.)

Sampla d’ainiseatrópacht is ea solas ag teacht trí pholaraitheoir. Sampla eile is ea adhmad, ar fusa a scoilteadh feadh a shnáithe ná trasna air.

## Féach freisin

* Eolaíocht na n-ábhar

## Tagairtí

Catagóir: Treoshuíomh (céimseata)
Catagóir: Neamhshiméadracht
Catagóir:Geoiméadracht
Catagóir:Eolaíocht na n-ábhar
Nasc comhfhiúsach

mion|400x400px| Nasc comhfhiúsach a fhoirmíonn H <sub>2</sub> (ar dheis) ina bhfuil péire leictreon a riaradh idir dhá adamh
Is nasc ceimiceach é **nasc comhfhiúsach** atá déanta de leictreoin riartha idir adaimh. Tugtar dís chomhroinnte nó **dís nascach** ar na leictreoin seo, agus tugtar nascadh comhfhiúsach ar chothromaíocht chobhsaí na bhfórsaí aomtha agus éartha idir adaimh, nuair a roinneann siad leictreoin.  I gcás go leor móilíní, tugann comhroinnt leictreon deis do gach adamh sceall seachtrach iomlán a bhaint amach, a fhreagraíonn do chumraíocht leictreonach chobhsaí. Sa cheimic orgánach, tá naisc chomhfhiúsacha i bhfad níos coitianta ná naisc ianacha.
## Naisc sheachtracha
* Khan Academy. Covalent bonds. https://www.khanacademy.org/science/ap-chemistry/chemical-bonds-ap/types-chemical-bonds-ap/v/covalent-bonds
## Tagairtí

Catagóir: Nascadh ceimiceach
Tiobraid mac Taidhg

__NOTOC__
Rí na gConnacht de chlann Uí Bhriúin ba ea **Tiobraid mac Taidhg** () (bás 786).  Indreachtach mac Muireadhaigh Mhoilleathain (bás 723) ba ea a sheanathair, agus Aodh Balbh mac Indreachtaigh (bás 742) a uncail, iar-ríthe beirt.  Síol Muireadhaigh ba ea a mhuintir. Bhí sé i gcoróin ón mbliain 782 go dtí 786.

Sa bhliain 783, cuireadh Cáin Naomh Pádraig as Ard Mhacha i bhfeidhm i Ráth Cruachan ag Tiobraid agus an Ard Mhacha, Dub-dá-Leithe.  Díríonn sí aird ar chomhaitheantas  Ard Mhacha agus Uí Bhriúin ar a n-éilimh i gcúige Chonnacht.  Agus Ard Mhacha tofa ag Tiobraid de rogha ar Oileán Í, cuireann seo in úil go raibh fonn air beartas eaglasta a leanúint ar neamhchead ar an Ardrí, Donnchadh na Mí mac Domhnaill,.

Sa bhliain 784, chloígh Tiobraide airm Uí Fhiachrach Aidhne i gCath Carn Conaill (gar den Ghort). Sa bhliain dár gcionn, chloígh sé, Uí Fhiachrach Mhuaidhe i gCath Mhuaidhe.  Chuir na buanna seo ardcheannas Uí Bhriúin sna Connachta ar bun.

## Féach freisin
* Ríthe na gConnacht

## Foinsí
* Annála Uladh
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na gConnacht
Catagóir:Uí Bhriúin
Pa Daly

Is polaiteoir Éireannach é **Pa Daly** ar ball de Shinn Féin é. Toghadh Daly don Dáil i mí Feabhra 2020 agus arís in 2024.

Glaodh chun an barra é sa bhliain 1996. D'oibrigh sé sna Stáit Aontaithe ar feadh tamaill sular chuir sé faoi i mBaile Átha Cliath. D'fhill sé sa deireadh go Tra Lí, agus chuir sé cleachtadh dlí ar siúl.

Tá Daly pósta ar Mary agus tá ceathrar páistí acu. Glacann sé páirt sna clubanna CLG agus sacair, agus sa Tralee parkrun, chomh maith.

Toghadh Pa Daly (SF) ar an gcéad chomhaireamh in 2020 le farasbarr de 2,788 vóta. Bhí 20% den vóta aige. Atoghadh é in Olltoghchán 2024.

Tá togha na Gaeilge aige agus cloistear go minic é ar Raidió na Gaeltachta.

## Féach freisin

* Ciarraí (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i gCiarraí

## Tagairtí

## Nasc seachtrach
*A bheathaisnéis ag suíomh Shinn Féin. Dáta rochtana 19 Bealtaine 2021

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Fir
Catagóir:Ciarraí (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chiarraí
Catagóir:Gaeilgeoirí
Fisic ábhair chomhdhlúite

Réimse na fisice a phléann le hairíonna fisiciúla macrascópacha agus micreascópacha ábhair is ea **fisic ábhair chomhdhlúite**, go háirithe na pasanna soladacha agus leachtacha a eascraíonn as fórsaí leictreamaighnéadacha idir adamh. Níos ginearálta, déileálann an t-ábhar le pasanna ábhair “comhdhlúite”: córais a bhaineann le go leor comhábhar a bhfuil idirghníomhaíochtaí láidre eatarthu. I measc na bpasanna comhdhlúite níos andúchasí tá an pas forsheoladh a thaispeánann ábhair áirithe ag teocht íseal, na pasanna fearómaighnéadacha agus frithfhearómaighnéadacha  de ghuairní ar laitíseanna criostail adamh, agus an comhdhlúthán Bose-Einstein atá le fáil i gcórais adamhacha ultrafhuara. Féachann fisiceoirí le hiompar na bpasanna seo a thuiscint trí thurgnaimh chun airíonna ábhair éagsúla a thomhas, agus trí dhlíthe fisiciúla na meicnice candamaí, an leictreamaighnéadaiss, na meicnice staitistiúla, agus teoiricí eile a chur i bhfeidhm chun samhlacha matamaitice a fhorbairt.
## Tagairtí


Catagóir: Eolaíocht na n-ábhar
Tonn dhamhnach

Is cuid lárnach de theoiric na meicnice chandamach iad 
** tonnta damhnachaí**, mar shampla de dhéacht toinne is cáithnín. Taispeánann gach damhna iompar cosúil le tonn. Mar shampla, is féidir leictreonléas a díraonadh díreach cosúil le tonn solais nó tonn uisce. I bhformhór na gcásanna, áfach, tá an tonnfhad róbheag le tionchar praiticiúil a bheith aige ar ghníomhaíochtaí ó lá go lá.

Mhol an fisiceoir Francach Louis de Broglie an coincheap go n-iompraíonn damhna mar a bheadh tonn ann sa bhliain 1924. Tugtar *hipitéis de Broglie air freisin* .  Tugtar * tonnta de Broglie * ar thonnta an damhna.

Is é *tonnfhad de Broglie* an tonnfhad, *λ*, a bhaineann le cáithnín ollmhór (ie, cáithnín le mais, seachas cáithnín gan mhais) agus tá baint aige lena mhóiminteam, p, trí tairiseach Planck, h :

:  \lambda = \frac{h}{p}=\frac{h}{mv}.

## Tagairtí

## Tuilleadh léitheoireachta
* L. de Broglie, *Recherches sur la théorie des quanta* (Researches on the quantum theory), Thesis (Paris), 1924; L. de Broglie, *Ann. Phys.* (Paris) **3**, 22 (1925). English translation by A.F. Kracklauer. 
* Broglie, Louis de, ''The wave nature of the electron'' Nobel Lecture, 12, 1929
* Tipler, Paul A. and Ralph A. Llewellyn (2003). *Modern Physics*. 4th ed. New York; W. H. Freeman and Co. . pp.&nbsp;203–4, 222–3, 236.
* 
* An extensive review article "Optics and interferometry with atoms and molecules" appeared in July 2009: https://web.archive.org/web/20110719220930/http://www.atomwave.org/rmparticle/RMPLAO.pdf.
* "Scientific Papers Presented to Max Born on his retirement from the Tait Chair of Natural Philosophy in the University of Edinburgh", 1953 (Oliver and Boyd)

## Naisc sheachtracha
* Tonnta de Broglie. http://www.sixtysymbols.com/videos/debroglie.htm

Catagóir:Damhna
Catagóir:Tonnta
Catagóir: Fisic chandamach bhunaidh
Rialú teorann

mion
Ciallaíonn “pointe trasnaithe teorann” aon phointe trasnaithe atá údaraithe ag na húdaráis inniúla chun teorainneacha seachtracha a thrasnú.

## Tagairtí

Catagóir:Teorainneacha
Catagóir:Dlí idirnáisiúnta
Catagóir:Taisteal
Agóidí Gaza-Iosrael, 2018-2019

mion|clé|Nuacht "Voice of America", 14 Bealtaine 2018

Tharla **agóidí ar an teorainn idir Iosrael agus Gaza**, le linn 2018-2019. Thosaigh an scliúchas ó d'oscail Stáit Aontaithe Mheiriceá a n-ambasáid d'Iosrael i Iarúsailéim.  Chuir cinneadh na Stait Aontaithe, an t-ambasáid a bhogadh, olc ar mhuintir na Pailistín.
mion|clé|4 Bealtaine 2018
Ar 14 Bealtaine 2018, fuair 52 duine bás de bharr a gcaite ag fórsaí Iosrael ar an teorainn idir Iosrael agus Gaza. Bhí suas le 1,800 duine eile gortaithe. D'fhógair an áisíneacht fóirthinte, Médecins Sans Frontières, go raibh breis agus 900 íospartach le gortaithe lámhaigh tugtha chuig ospidéil an cheantair.
mion|clé|4 Bealtaine 2018

## Féach freisin

* Coimhlint Iosrael-Hamas, 2014
* Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2021
* Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2022
* Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2023
* Coimhlint Iosrael-Hamas, 2023
* ''Gaza'' (scannán 2019)

## Naisc sheachtracha

* Seán Ó Muireagáin, 'Is cúis chóir cheart í cúis na bPalaistíneach – seasaimis leo', NÓS, 14ú Bealtaine 2021.
* Rialtas na hÉireann, 'An Cás i nGaza agus in Iosrael – Cad é seasamh na hÉireann?', 2014.

## Tagairtí

Catagóir:2018
Catagóir:2019
Catagóir:Stair na Palaistíne
Catagóir:Stráice Gaza
Catagóir:Stair Iosrael
Catagóir:Agóidí
Amtrak

Is seirbhís iarnróid é Amtrak (ainm ghnó *National Railroad Passenger Corporation*) a sholáthraíonn seirbhísí paisinéirí idirchathracha sna Stáit Aontaithe agus i gCeanada. 

Thaistil 31.7 milliún duine ar Amtrak sa bhliain 2018, beagnach 87,000 phaisinéar ar 300 thraein sa ló. 

Cumadh ainm Amtrak mar ghiorrúchán den Bhéarla ar *Meiriceá* (***Am'''erica'') agus ''raon'' (***tra**c**k**'). 

## Tagairtí

Catagóir:Iompar
Kew Gardens, Queens

Is comharsanacht i lár Queens i gCathair Nua-Eabhrac é Kew Gardens (Gairdíní *Kew*). 

Freastalaíonn línte E, F agus  de Fobhealach Chathair Nua-Eabhrac ar stáisiún *Kew Gardens–Union Turnpike* agus línte J agus Z ar stáisiún *121st Street*. Freastalaíonn an Long Island Rail Road ar stáisiún *Kew Gardens*. Gabhann bealaigh bus an Q10, Q37, Q46, Q54 agus Q60 tríd an chomharsanacht, chomh maith le bealaigh bus gan stad chuig Manhattan.
Struchtúr Lewis

Is léaráidí iad **struchtúir Lewis**, ar a dtugtar **poncfhoirmlí Lewis** **poncstruchtúir Lewis**, **poncstruchtúir leictreoin**, **poncstruchtúir leictreoin Lewis** (**PSLL**), a thaispeánann an nascadh idir adaimh mhóilín, chomh maith leis na díseanna aonair leictreon a d’fhéadfadh a bheith ann sa mhóilín.  Is féidir struchtúr Lewis a tharraingt d’aon mhóilín atá nasctha go comhfhiúsach , chomh maith le comhdhúile comhordanáidithe. Ainmníodh struchtúr Lewis i ndiaidh Gilbert N. Lewis, a thug isteach é ina alt sa bhliain 1916 *The Atom and the Molecule.*  Leathnaíonn struchtúir Lewis coincheap na poncléaráide  **leictreon** trí línte a chur idir adamh chun díseanna roinnte a léiriú i naisc cheimiceacha.
## Naisc sheachtracha
* Khan Academy. Drawing Lewis diagrams.https://www.khanacademy.org/science/ap-chemistry-beta/x2eef969c74e0d802:molecular-and-ionic-compound-structure-and-properties/x2eef969c74e0d802:lewis-diagrams/v/drawing-lewis-diagrams
## Tagairtí

Catagóir: Tabhairt isteach sa bhliain 1916
Catagóir: Foirmlí ceimiceacha
Catagóir: Nascadh ceimiceach