open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cailís Dhoire na bhFlann

Is seod staire de chuid na hÉireann í **Cailís Dhoire na bhFlann**. Is mar chuid de thaisce de shoithí altóra é,  cnuasach mhiotalóireachta de chuid an  9ú haois.

mion|clé|Paiteana

## An fionnachtain
Thángthas ar an taisce i gCill an Áil, láthair mainistreach, i gContae Thiobraid Árann ar an 17 Feabhra 1980. Trí thochailt a rinne foireann Ard-Mhúsaem na hÉireann cúpla seachtain níos déanaí, thángthas ar chodanna de na réada maisithe a bhí ar iarraidh, ar nós painéil d’fhíolagrán óir, gléasanna stampláilte le dísle, síothlán agus seamanna. 

mion|clé|Paiteana

Bhí brathadóir miotail ag an tóraí taisce, Michael Webb, agus a mhac.Bhí conspóid ag baint leis. Tháinig an *Acht na Séadchomharthaí Náisiúnta, 1994*, as.

Anois tá an taisce iomlán in Ard-Mhúsaem na hÉireann i mBaile Átha Cliath.

## Saothar ealaíne
As airgead buailte deilsnasta atá an babhla cailíse déanta. Tá an chuid is mó den chailís lom.
* Tá stoc agus cos an bhabhla ceangailte le pionna mór a ghlasálann ar ghreimphláta ar an taobh thíos den chos. 
* Tá cuasa sa dá chluas atá ar an mbabhla, a bhfuil painéil d'fhíolagrán óir fuaite isteach iontu. 
* Tá stodaí ómra ar na cluasa freisin mar mhaisiúchán agus tá bearnaí eatarthu agus iad curtha ar feadh an bhanda maisiúcháin d'fhíolagrán atá timpeall an bhabhla.

### Comparáid

clé|mion|288x288px|Síothlán

Tá an chailís airgid inchomparáide le Cailís Ardach cé go gceaptar nach bhfuil sé chomh galánta leis. Tá a maisiúchán níos simplí, agus níl an fíolagrán déanta chomh mín sin. 

Seans gur dáta níos déanaí atá aici ná Cailís Ardach. 

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Cailísí
Catagóir:Seoid Staire
Catagóir:Ealaín Cheilteach
Nogometni klub Dinamo Zagreb

Is club peile na Cróite as Ságrab é **Nogometni klub Dinamo Zagreb**, ar a dtugtar *Dinamo Zagreb* nó *Dinamo* de ghnáth. Bunaíodh an Dinamo sa bhliain 1945. Is é aon de na cumainn is rathúla agus cáiliúla na Cróite. Conspóideann sé an *dearbaí síoraí* leis an Hajduk Split gach bliain.

Catagóir:Clubanna sacair na Cróite
Catagóir:Ságrab
Ard-Mhúsaem na hÉireann - Saol na Tuaithe

Is músaem é **Ard-Mhúsaem na hÉireann - Saol na Tuaithe** atá suite i gContae Mhaigh Eo. 

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Músaeim
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Ilomantsi

Ceantar tuaithe, nó *kunta*, in Oirthear na Fionlainne é **Ilomantsi**. Is é an áit is faide thoir i mórthír an Aontais Eorpaigh (tá an Chipir agus oileán La Réunion níos faide thoir fós). Timpeall ar shé mhíle duine atá ina gcónaí ansin. Baill den Eaglais Ortadocsach iad 17.9 % de mhuintir Ilomantsi - an céatadán is airde ar fud na Fionlainne. 

Labhraíonn seandaoine Cairéilis fós, agus chuaigh a lán focal Cairéilise in úsáid sa leathchaint áitiúil. Mar shampla, tugtar *Pogosta* ar bhaile mhór Ilomantsi. Bhronn an áit seo a hainm ar "ghalar Pogosta", galar matán a bhíonn á iompar ag na míoltóga, go háirithe nuair a bhíonn an samhradh ag druidim chun deiridh.

Sa gheimhreadh, i Mí na Márta de ghnáth, bíonn lucht na sciála ag glacadh páirte i dTuras Scíála Pogosta (*Pogostan hiihto*). Tógann an turas sciála deireadh seachtaine amháin. Is é lárionad lúthchleasaíochta Parppei áit thosaithe agus chríochnaithe an turais.

Ritheann *[[Runon ja rajan tie]]* ("Bóthar na Filíochta agus na Teorann"), bealach turasóireachta Oirthear na Fionlainne, trí Ilomantsi.

## Tagairtí

Catagóir:Ceantair na Fionlainne
Stobhach Gaelach

deas|250px|thumb|Stobhach Gaelach
Is stobhach traidisiúnta Éireannach é **Stobhach Gaelach**. 

## Féach freisin
* Cadal

## Tagairtí

Catagóir:Bia na hÉireann
Catagóir:Prátaí
Hertha BSC

Is club peile i mBeirlín sa Ghearmáin é **Hertha Berliner Sport-Club von 1892** (Hertha BSC nó Hertha Berlin). Bhí sé mar bhall bunaigh do Chumann Pheil na Gearmáine i Leipzig sa bhliain 1900, agus tá traidisiún fada aige mar chlub tábhachtach sa phríomhchathair, tá an club ag imirt i sraith 2. Bundesliga don séasúr 2010-11.

Sa bhliain 2008 d'imir siad in aghaidh foirne as Baile Átha Cliath, St. Patrick's Athletic i gCorn UEFA, fuair siad dhá cúl sa Ghearmáin agus comhscór i mBaile Átha Cliath (gan cúil), tháinig siad sa cheathrú áit i mbabhtaí na nGrúpaí. Ag deireadh séasúr 2009-10 islíodh iad go dtí dara sraith na tíre.

## Tagairtí

Catagóir:Clubanna sacair na Gearmáine
Runon ja rajan tie

Is é is brí le ***Runon ja rajan tie*** ná "Bóthar na Filíochta is na Teorann". Is é an chéad bhealach turasóireachta a marcáladh ar aon dóigh ar leith san Fhionlainn. Cuid de *Via Karelia* é; is bealach mór turasóireachta í *Via Karelia* ina n-aontaítear *Runon ja rajan tie* le *Karjalan kirkkotie* nó Bealach Eaglasta na Cairéile, arb é bealach oilithreachta na nOrtadocsach é. Bunaíodh *Runon ja rajan tie* sa bhliain 1966, agus tá sé 1080 ciliméadar ar fad.

Tagairt do sheanfhilíocht tíre na Cairéile, an fhilíocht ba bhunús le Kalevala agus le Kanteletar is ea an "fhilíocht" in ainm an bhealaigh. 

Ritheann an bealach tríd na ceantair is na cathracha seo leanas:
thumb|Comhartha bóthair chois ''Via Karelia''. Tabhair faoi deara suaitheantas Bhóthar na Filíochta is na Teorann - RR.
* Virolahti
* Miehikkälä
* Lappeenranta
* Imatra
* Ruokolahti
* Rautjärvi
* Parikkala
* Kesälahti
* Kitee
* Tohmajärvi
* Joensuu
* Ilomantsi
* Lieksa
* Nurmes
* Valtimo
* Kuhmo
* Suomussalmi
* Kuusamo
* Salla

Catagóir:Cultúr na Fionlainne
Catagóir:Bealaí turasóireachta
Lóegaire Búadach

Is gaiscíoch mí-ámharach é **Lóegaire Búadach** (Laoghaire Buadhach, Laoire Buach) sa Rúraíocht i miotaseolaíocht na hÉireann. Is mar fhaoiseamh grinn a fheidhmíonn a charachtar de ghnáth. Mar shampla, nuair a bhí sé féin ag coimhlint chun an churadhmhír a fháil ag fleadh Bhricreann, in éineacht le Cú Chulainn agus le Conall Cearnach, ba eisean sa tríú háit i gcónaí agus bhí an bheirt eile i bhfad chun tosaigh air i dtólamh. Bhí cónaí air in Inber Seimne (Latharna, i gContae Aontroma).

Tá insint chás Lóegaire ar fad ina oidhe. An t-am a raibh an file Áed le bá i loch in aice theach Lóegaire as los adhaltranais le Mugain, bean Chonchobhair, scairt sé amach ag lorg cúnaimh agus chuaigh Lóegaire de ráig lena tharrtháil. Nuair a léim sé amach ón doras, bhain an fardoras barr a chinn de. Mar sin féin, d’éirigh leis tríocha tréanfhear a mharú agus beatha Áeda a shábháil sular éag sé.

Catagóir:An Rúraíocht
Suíomh misinéireachta

thumb|right|An suíomh misinéireachta
Is éard is an **suíomh misinéireachta** ann ná an gnéas-suíomh ina mbíonn 'fear-ar-barr na mná' agus an bhean ina luí ar a droim agus na comhpháirtithe aghaidh ar aghaidh. Is sampla é an suíomh misinéireachta de chúpláil 'bolg ar bholg'.

Ceadaíonn athruithe an tsuímh céimeanna éagsúla i dteannluiteacha na faighne, i mbrostú an bhrillín, i ndoimhneacht an treáite, i
rannpháirtíocht na mná agus i luas an tsúnáis. D'fhéadfadh na hathruithe seo a bheith bainteach leis an bhean ag dúnadh a cosa agus an fear ag leathadh a chosa agus é ag treá, chun spreagadh brillín níos fearr a bhaint amach, chomh maith leis an mbean ag scíthe a cosa ar an leaba, á gcur suas san aer, nó á dtimfhilleadh timpeall ar a comhpháirtí; nó ag cur piliúir amháin nó níos mó faoina mása.
Catagóir:Suíomhanna gnéis
Catagóir:Earótachas
Peter Paul Rubens

Ba phéintéir Pléimeannach sa stíl Bharócach é **Peter Paul Rubens**, a rugadh sa bhliain 1577. Tháinig sé chun saoil i Siegen na Gearmáine, ach d'aistrigh an teaghlach go Cologne an bhliain dár gcionn. Cailleadh a athair sa bhliain 1587 agus sa bhliain 1589 bhog Rubens agus a mháthair go hAntuairp. Chuaigh an buachaill leis an ealaíon in Antuairp. Chaith sé tréimhse san Iodáil ó 1600 go 1608 agus chuaigh péintéirí na hIodáile go mór i bhfeidhm air. D'fhill sé ar Antuairp sa bhliain 1609. Ó 1621 go 1630 bhí sé ag obair mar phéintéir agus mar thaidhleoir i dtíortha éagsúla. Sa bhliain 1640 a cailleadh é. 

## Saothair

Íomhá:Rubens, Peter Paul - Flight into Egypt - 1614.jpg|*Éalú chun na hÉigipte* (1614)
Íomhá:Pope-peter pprubens.jpg|*Naomh Peadar* 
Íomhá:Peter Paul Rubens 160.jpg| *Caoineadh Mhuire agus Sheáin* (1614)


## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1666
Catagóir:Daoine a rugadh i 1577
Catagóir:Fir
Catagóir:Péintéirí Pléimeannacha
The Terminator

Scannán is ea **The Terminator**.

## Sonraí
### Teidil Chreidiúna
* James Cameron - Stiúrthóir.

### Aisteoirí
* Arnold Schwarzenegger – The Terminator
* Michael Biehn – Kyle Reese
* Linda Hamilton – Sarah Connor
* Earl Boen – Dr. Silberman
* Paul Winfield – Ed Traxler

## Féach Freisin
* Terminator 2: Judgment Day

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Béarla
The Terminator
Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Total Recall

Scannán is ea **Total Recall**.

## Sonraí
### Teidil Chreidiúna
* Paul Verhoeven - Stiúrthóir.

### Aisteoirí
* Arnold Schwarzenegger – Douglas Quaid/Hauser
* Sharon Stone – Lori Quaid
* Ronny Cox – Vilos Cohaagen
* Michael Ironside – Richter
* Rachel Ticotin – Melina

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Béarla
Total Recall
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Gabhlán binne

thumb|'' Delichon urbicum ''

Is éan é an **gabhlán binne**. Is ball d'fhine na Hirundinidae é.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Síolta

Lacha a itheann éisc is ea an t**síolta**. Tá ceithre speiceas beo ann a chuimsíonn an géineas ***Mergus*** san fhofhine Anatinae. Is focal Laidine é ainm an ghéinis a d’úsáid Plinias Mór agus údair Rómhánacha eile chun tagairt a dhéanamh d’éan uisce neamhshonraithe. 

Faightear an tsíolta mhór (*Mergus merganser*) agus an tsíolta rua (*M. serrator*) go forleathan sa leathsféar thuaidh. Is lacha as Meiriceá Theas é an tsíolta Bhrasaíleach (*M. octosetaceus*) — tá sé ar cheann de na sé éan uisce is mó atá faoi bhagairt ar domhan, b’fhéidir níos lú ná 250 éan san fhiántas. Tá an tsíolta Shíneach (*M. squamatus*) i mbaol freisin. Tá sé ina chónaí in Oirthear na hÁise sa chrios measartha, ag pórú sa tuaisceart agus ag geimhriú sa deisceart.

Níl an tsíolta chochaill (*Lophodytes cucullatus*, ar a dtugtaí *Mergus cucullatus* roimhe seo) ina bhall den ghéineas seo ach tá dlúthbhaint aige leis. Tá an tsíolta gheal (*Mergellus albellus*, ar a dtugtar “an smiú” freisin), níos gaire do na hórshúiligh (*Bucephala*) ó thaobh na fíligineachta de.

Tá ceithre speiceas beo agus dhá speiceas dhíobhaí sa ghéineas.

## Tagairtí

Catagóir:Lachain
An Tamailis

Is í an **Tamailis** (*தமிழ்*) an ceann is tábhachtaí de na teangacha Dráivideacha, is é sin, teangacha bundúchasacha Dheisceart na hIndia. Teanga oifigiúil í i stát Tamil Nadu san India, i Srí Lanca (in éineacht leis an tSiolóinis), agus i Singeapór (in éineacht leis an mBéarla, an tSínis, agus an Mhalaeis).

Ceann de theangacha clasaiceacha na hIndia í an Tamailis. Is é *Tolkappiyam*, gramadach na Sean-Tamailise, an téacs is sine sa teanga, ach is deacair a rá, cén t-am a scríobhadh é. Cuid de na saineolaithe, tá siad ag áitiú gur breacadh an téacs síos i bhfad roimh bhreith Chríost, agus an chuid eile barúlach go mbaineann sé leis an ochtú haois AD. Dealraíonn sé nach bhfuil sé níos nua ná sin, áfach.

Focal Tamailise sa Ghaeilge é *curaí*, is é sin an spíosra ar a dtugtar *curry* as Béarla, an teanga ónar tháinig an leagan Gaeilge.

Cosúil leis na teangacha Dráivideacha eile, is teanga tháite (teanga shintéiseach) í an Tamailis, is é sin, cuirtear a lán iarmhíreanna leis na focail le hiad a dhíochlaonadh nó a réimniú. Tá a haibítir féin aici, cosúil leis na mórtheangacha Dráivideacha eile. Baineann na Tamalaigh úsáid as an aibítir seo nuair a scríobhann siad Sanscrait freisin, agus má scríobhtar teangacha na mionlach eitneach i Stát Tamil Nadu ar aon nós, is í an aibítir seo a úsáidtear.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na hÁise
Catagóir:An India
Catagóir:Srí Lanca
Brian Ó Néill

Ardrí na hÉireann idir na blianta 1258 agus 1260 ba ea **Brian Ó Néill**, nó **Brian Chatha an Dúna Ua Néill**

## Féach freisin
* Ardrí na hÉireann
* Liosta d'Ardríthe na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Básanna i 1260
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Uí Néill
Gene Roddenberry

Drámadóir, scríbhneoir ficsin eolaíochta agus léiritheoir teilifíse ab ea **Eugene Wesley "Gene" Roddenberry** (19 Lúnasa 1921 – 24 Deireadh Fómhair 1991).

Rugadh Roddenberry sa bhliain 1921 in El Paso, Texas, agus d'fhás sé suas i Los Angeles.

Tá clú agus cáil air mar gheall ar an tsraith theilifíse *[[Star Trek: The Original Series|Star Trek]]* a scríobh sé. 

Fuair sé bás i Santa Monica, California sa bhliain 1991.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1921
Catagóir:Básanna i 1991
Catagóir:Drámadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Star Trek
An Obha

Réigiún carraigeach is ea **an Obha** in Íle, Earra-Ghàidheal agus Bòd.

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Montehermoso

Bardasacht i gcúige Cáceres, Extremadura, sa Spáinn is ea **Montehermoso**. Tá timpeall ar 5,799 duine ina gcónaí ann.

thumb|left|Montehermoso

## Tagairtí
Owain Owain

Scríbhneoir gearrscéalta agus file Breatnach ab ea **Owain Owain** (11 Nollaig, 1929 - Nollaig, 1993). 
Ceann de bhunaitheoirí Cymdeithas yr Iaith Gymraeg (Cumainn na Breatnaise) ab ea é. Bhunaigh sé an iris *Tafod y Ddraig* (Teanga an Dragain) a bhí mar phríomh-ghuth ag *[[Cymdeithas yr Iaith Gymraeg]]* (Cumainn na Breatnaise) óna mbreith sna 1960í go dtí an lá atá inniu ann agus bhí sé ina chéad eagarthóir uirthi. Ba pholaiteoir freisin é Owain a shainmhínigh an teanga agus an troid ar son na teangan i gcomhthéacs domhanda. Chruthaigh sé an choincheap go raibh 'maoin na héagsúlachta' (*Cyfoeth yr Amrywiaeth*) sa Bhreatnais agus scríobh sé go forleathan faoi ilghnéitheachta na teangan agus 
agus in aghaidh an 'mhúnla liath' (*y llwydni llwyd*) agus na 'Íomhá Móire' (*Ddelwedd Fawr*).

Thug sé foirm agus cruth do cathanna an Chumainn Teanga trí a chuid scríbhneoireachta agus a chuid litreacha agus i gcleachtas trí choincheap 'na gceall' (*gelloedd*) a chruthú - atá fós mar bhunchloch an Chumainn. Ba údar é de 14 leabhar lena n-áirítear ailt, úrscéalta, gearrscéalta, dánta agus mar sin de, amhail 'Y Dydd Olaf', 'Amryw Ddarnau', 'Bara Brith'; agus tá dá den a chuid leabhar ar an ngréasán domhanda ó 2000.

Catagóir:Scríbhneoirí Breatnacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Básanna i 1993
Inis Fáil

Sean-ainm a thugtaí ar Éirinn is ea **Inis Fáil**, agus ceann a fheictear go minic mar leasainm don oileán i scríbhneoireacht agus filíocht na tíre. Creidtear gurb iad Tuatha Dé Danann a bhaist an t-ainm seo ar an oileán don chéad uair, an t-oileán ina raibh an Lia Fáil suite. 

Catagóir:Éire
Catagóir:Tuatha Dé Danann
Meirliún

thumb|'' Falco columbarius'' 

Is éan é an **meirliún**. Is baill d'fhine na Falconidae iad.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Colla

Oileán is ea **Colla** sna hOileáin Siar, suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban. Tá sé 13 míle (20.9 km) ar fhad, trí mhíle (4.8 km) ar leithead. Dar leis an daonáireamh, bhí cónaí ar 164 duine ann sa bhliain 2001. Bhí tuairim is 1000 duine ina gcónaí i gColla san ochtú céad déag ach d'fhág go leor daoine an t-oileán i bhFuadach na nGael.

## Bailte

* An t-Achadh, Áirigh nan Gobhar

## Tíreolaíocht

* Gunnaigh

## Stair

* An Caisteal, Creideamh a’ bhata-bhuidhe
* Dún Anlaimh, Dún Beic, Dún Dubh, Dún Morbhaidh, Dún an Achaidh
* Gilli (jarl)

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* Colla 

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Oileáin na hAlban
Catagóir:Cola
Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Obar Dheathain

Cathair agus ceantair chomhairle in Albain is ea **Obar Dheathain**, *Aberdeen* i mBéarla. Tá an baile suite ar chósta thoir na tíre sin i gContae Obar Deathain. Tá Obar Dheathain ar an tríú cathair is mó in Albain: tá breis is 220,240 duine ina gcónaí ann.

Tá leasainmneacha éagsúla ag an gcathair, mar shampla the Granite City, the Grey City, the Silver City with the Golden Sands, the Oil Capital of Europe agus the Energy Capital of Europe.

## Ceantar

* Bun Dé
* A' Chúilt, Cnoc an Fhorsair, Cuidhe Briste, Cultair
* Deis
* Seann Obar Dheathain
* Tulach Droighne, Torraidh, Tulach, Taobh na Coille

## Cultur
* Club Camanachd Oilthigh Obar Dheathain
* Oilthigh Obar Dheathain
* Stéisean Obar Dheathain

## Tagairtí

Catagóir:Ceantair chomhairle na hAlban
Catagóir:Obar Dheathain
Comhairle na Calcadóine

Is éard a bhí i gceist le **Comhairle na Calcadóine** ná comhairle éacúiméineach de chuid na hEaglaise Críostaí a tháinig le chéile sa Chalcadóin (inniu, Kadıköy sa Tuirc) sa 5ú céad.

## Tagairtí

Comhairle na Calcadóine
Catagóir:Stair na hEaglaise Caitlicí
Ródas

Is oileán sa Ghréig é **Ródas**. Tá sé suite in oirthear na Mara Aeigéiche. Bhí 115,490 duine ina gcónaí ar an oileán sa bhliain 2011. Is é Ródas an chathair is mó air agus an príomhbhaile riaracháin.
mion|Sliabh Akramitis ar Ródas

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Ghréagacha
Folúsghlantóir

Is fearas leictreach a bhailíonn deannach ón urlár é **folúsghlantóir**. 

Catagóir:Folúsghlantóir
Filiméala

thumb|''Luscinia megarhynchos''
Is éan é an **filiméala**. Is ball d'fhine na Muscicapidae é.

Fuarthas chomh maith an t-ainm **lachairean** in úsáid don éan seo, liostáilte in Atlas Teangeolaíochta Wagner (imleabhar III, leathanach 79).

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Cnóshnag

Is géineas d'éin bheaga phasaireacha ar a dtugtar **na cnóshnaganna** é ***Sitta***. Tá cloigne móra, eireabaill ghearra, agus goba agus cosa cumhachtacha acu, agus fógraíonn siad a ndúiche le hamhráin ghlóracha shimplí. Dath liath nó cineál gorm ar fhormhór na speiceas, chomh maith le stríoc dhubh thar na súile.

## Samplaí
* *Sitta europaea* — Cnóshnag Eorpach
* *Sitta yunnanensis* — Cnóshnag Yunnan
* *Sitta magna* — Cnóshnag mór
* *Sitta neumayer* — Cnóshnag Neumayer

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Dafydd Huws

Údar ó Llanberis is ea **Dafydd Huws** cé go raibh sé ina chónaí le blianta fada i Gwaelod-y-Garth in aice Caerdydd. Thosaigh sé a ghairmréim liteartha mar cholúnaí raidió agus teilifíse faoin ainm cleite 'Y Faner' (1971–1982). Ba údar é ar an úrscéalta 'Dyn Dwad'. Tríd a chuid carachtar Goronwy Jones, cruthaíodh trí úrscéal iar-nua-aoiseacha agus polaitiúla; 'Dyddiadur Dyn Dwad' (1978) , 'Un Peth Di Priodi - Peth Arall Di Byw' (1990) agus 'Walia Wigli' (2004) agus roghnúchán de scéalta agus craoltaí san imleabhar 'Chwarter Call' (2005).
Is é an t-údar freisin ar 'Ser y Dociau Newydd' (1994). Thosaigh sé i ngairm na múinteoireachta Breatnaise ag 'Ysgol Uwchradd Illtyd Sant' (*Ardscoil Naomh Illtyd*), Caerdydd, sular fhág sé i gcomhair na gníomhréime nua scríbhneoireacht scripte sobaldráma leis an mBBC.

## a shaothair

* Obair scripte le haghaidh na teilifíse: Cyfres Mwy Na Phapur Newydd, I Dir Drygioni, Un Dyn Bach A Rol, Iechyd Da.
* Scannán: Dyddiadur Dyn Dwad (1989), Y Delyn (1998)
* Raidió Sraith: Dyddiadur Dyn Dwad, Dyddiadur Dyn Priod.
* Dlúthdhiosca fuaime: Dyddiadur Dyn Priod.

Catagóir:Scríbhneoirí Breatnacha
Eilean nam Muc

Is oileán é **Eilean nam Muc**, ceann de Na hOileáin Istigh, Comhairle na Gàidhealtachd.

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
An Gearasdan

Baile i gComhairle na Gàidhealtachd, Albain is ea **an Gearasdan**.

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* An Gearasdan 

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Úth

Orgán de chuid na mamach is ea an t-úth. Faireog mhamach an bhaineannaigh atá i gceist. Bíonn dhá phéire le feiceáil faoi na ba, péire amháin sna caoirigh, gabhair agus fianna. Bíonn níos mó péirí ann i gcás ainmhithe eile, mar shampla an mhuc.

Catagóir:Mamaigh
Éan oighinn

Is éan é an t-**éan oighinn** (*Seiurus aurocapilla*). Is ball d'fhine na bParulidae é. Caitheann sé an samhradh in oirthear agus lár Mheiriceá Thuaidh agus an geimhreadh i bhFlorida, Cúba, Meiriceá Láir agus áiteanna eile ina gcóngar. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Coirneach

Is é an **coirneach**  (*Pandion haliaetus*)  éin chreiche mheán-mhór atá mar ghnáth-itheoir éisc le dáileadh ar fud an domhain. Is baill d'fhine na Pandionidae iad. Bhí an speiceas seo ina phóraitheoir coitianta in Éirinn tráth ach rinneadh géarleanúint air go ndeachaigh sé as feidhm faoin 19ú haois. Feictear go rialta é agus é ar imirce.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Reathaí an bhóthair

Is éan é **reathaí an bhóthair**. Is baill d'fhine na Cuculidae iad. Tá cónaí orthu san iardheisceart agus i lárdheisceart na Stát Aontaithe, i Meicsiceo agus i Meiriceá Láir, sa bhfásach de ghnáth. Is uiliteoir é agus itheann sé feithidí agus laghairteanna den chuid is mó.  

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Tiriodh

Is oileán é **Tiriodh**, ceann de na hOileáin Istigh. Tá Tiriodh suite in Earra-Ghàidheal agus Bòd, in iarthar na hAlban. Tá Tiriodh 7,834 heactár (30.2 míle cearnacha). Sa bhliain 2011 bhí 38.3% de mhuintir an oileáin ábalta Gaeilge na hAlban a labhairt, an céatadán is airde sna hOileáin Istigh. 
mion|"Teach breac" i dTiriodh

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Tiriodh 

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Rùm

Is oileán é **Rùm**, ceann de na h-Eileanan Tarsainn,  i gComhairle na Gàidhealtachd.  Tá sé suite sna h-Eileanan a-staigh, ó dheas den Eilean Sgitheanaich agus siar ó Mhalaig. Le limistéar 40 míle cearnach, is é Rùm an t-oileán is mó de na h-Eileanan Tarsainn.

## An tOileán (''An t-Eilean'')

Is é Ceann Locha an sráidbhaile ( nó an clochán) is mó ar an oileán, atá suite ar an taobh thoir ag ceann Loch Scresort, áit a bhfuil an mhuiríne freisin. Tá Caisleán Cheann Locha in aice leis an sráidbhaile agus tógadh é sa bhliain 1900. Is é "A' Bhrideanach" an rinn is faide siar ar an oileán. Is é Askival (812 méadar) an bhinn is airde ar an oileán, atá suite thart ar 5 chiliméadar ó dheas ó Chinn Locha. Tugtar "Na Cuilthionnan Ruma" ar na sléibhte ar an oileán, atá difriúil ó na Cuiltheann ar Eilean Sgitheanach.

De réir dhaonáireamh 2011, tá 22 duine ina gcónaí ar an oileán féin, iad go léir i gCeann Locha. Tá formhór acu ag obair mar thaighdeoirí nó fostaithe le Buidheann Nàdair na h-Alba. Tá siad ina gcónaí ann lena dteaghlaigh, agus mar sin tá bunscoil bheag ann le múinteoir amhamháin. Tá halla an tsráidbhaile, siopa, agus oifig an phoist i gCeann Locha freisin, ach níl teach tábhairne nó séipéal ann. Feidhmíonn an bád farantóireachta MV Loch Nibheis idir Mallaig is Canaigh, Eige, Rùm is Eilean nam Muc.

## Stair
Bhí daoine ina gcónaí in Rùm ón 8ú haois RCh, agus bhí na Lochlannaigh ann freisin. Bhí thart ar 450 duine ina gcónaí san oileán tráth. Ach idir 1826 agus 1828, le linn na bhFuadach, b’éigean do gach duine an t-oileán a fhágáil chun Rùm a chur faoi chaora. D’imigh 300 duine go hAlbain Nua (Nova Scotia) sa bhliain 1826, agus an chuid eile acu i 1828 in éineacht le 150 duine eile ó Eilean nam Muc. Dúirt finné a bhí i láthair gur chuir an eachtra seo sceimhle agus crá croí air go deo:

 "*the wild outcries of the men and heart-breaking wails of the women and children filled all the air between the mountain shores*".
## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Colbhasa

Is oileán é **Colbhasa**, ceann de Na hOileáin Istigh, Earra-Ghàidheal agus Bòd.

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* Colbhasa 

Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Patraisc

Is ainm coiteann ar éin éagsúla é **patraisc** (Béarla: *partridge*). Tá níos mó ná 40 speiceas i 15 géineas san fhine Phasianidae, na speicis seo a leanas ina measc:

* Patraisc tiucair (*Alectoris chukar*)
* Patraisc chosdearg (*Alectoris rufa*)
* Patraisc phíb-ruadhonn (*Arborophila charltonii*)
* Patraisc phíb-bhán (*Arborophila gingica*)
* Patraisc bhroinnliath (*Arborophila orientalis*)
* Patraisc mheirgeach (*Caloperdix oculea*)
* Patraisc dhubh (*Melanoperdix nigra*)
* Patraisc (choiteann) (*Perdix perdix*)
* Patraisc ghobfhada (*Rhizothera longirostris*)
* Patraisc chíorach (*Rollulus rouloul*)

Ní grúpa tacsanomaíochta iad na patraiscí.  

Catagóir:Éin
Carlo Levi

Ealaíontóir, dochtúir agus scríbhneoir Iodálach ab ea **Carlo Levi**, a tháinig ar an saol i dTorino ar an 29 Samhain 1902 agus a fuair bás sa Róimh ar an 4 Eanáir 1975. Chuala an saol mór iomrá ar an leabhar *Cristo si è fermato a Eboli* ("Níor tháinig Críost ach go hEboli"), inar phléigh Levi an seal a chaith sé ar díbirt i mbaile beag bocht i nDeisceart na hIodáile, Aliano ("Gagliano" sa leabhar) go gairid roimh an Dara Cogadh Domhanda. Tagairt is ea teideal an leabhair don nath a bhí ag muintir na háite: *ní Críostaithe sinn, nó níor tháinig Críost ach go hEboli* (an chathair is cóngaraí d'Aliano). 

Díbríodh Levi go hAliano, ós Giúdach a bhí ann a ghlac páirt i ngníomhaíocht na gluaiseachta rúnda frith-Fhaisistí. Bhain bochtanas na háite stangadh as, nó níor casadh a leithéid air riamh i dtuaisceart saibhir na tíre, arbh as dó, agus thug sé an-chur síos ar an mbochtanas seo sa leabhar. Nuair a foilsíodh *Cristo si è fermato a Eboli*, tharraing sé súil a lán daoine i dTuaisceart na hIodáile ar chomh bocht is a bhí deisceart na tíre, agus chomh tábhachtach is a bhí sé caighdeán maireachtála an deiscirt a ardú. Bhí tionchar nach beag ag an leabhar ar pholaitíocht iarchogaidh na hIodáile, mar sin.

Ní raibh gaol aige le Primo Levi, cé gurbh as Torino dó chomh maith leis an scríbhneoir eile.

Catagóir:Scríbhneoirí Iodálacha
Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1902
Catagóir:Básanna i 1975
Àird nam Murchan

deas|200px|thumb|Àird nam Murchan
Is leithinis é **Àird nam Murchan**, i gComhairle na Gàidhealtachd. Tá sé thart ar 50 km ar fhad. Tá thart ar 2000 duine ina gcónaí ann. Deir daoine go minic gurb é Àird nam Murchan an pointe is faide siar ar mhórthír na Breataine Móire. Ach de réir an taighde nua atá déanta ag an tSuirbhéireacht Ordanáis in Albain, is é an Corrachadh Mòr an áit is faide siar. Tá Teach Solais Àird nam Murchan suite ag Rubha Àird nam Murchan.

Ón bhliain 1930 go 1975 thugadh 'Àird nam Murchan' freisin do cheantar ar an taobh tíre in Earra-Ghàidheal, a chlúdaigh limistéar i bhfad níos leithne, lena n-áirítear ceantair A' Mhorbhairne, Suaineart agus Àird Ghobhar.

## Tíreolaíocht
Ó cheart, ní chlúdaíonn Àird nam Murchan ach an leithinis níos faide i gcéin ná sráidbhailte an t-Sàilein (sa deisceart) agus  Àth Tharracail (sa tuaisceart), ach sa lá atá inniu ann úsáidtear an téarma níos ginearálta freisin chun ceantair chomharsanacha A' Mhorbhairne, Suaineart  agus  Àird Ghobhar, agus fiú Mùideart a áireamh (a bhí mar chuid d'iar-chontae Siorrachd Inbhir Nis, ní Earra-Ghàidheal .
Déantar cur síos go coitianta ar Rubha Àird nam Murchan, a bhfuil Teach Solais Àird nam Murchan 36 méadar ar airde ann, mar an pointe is faide siar ar mhórthír na Breataine Móire, cé go bhfuil an Corrachadh Mòr, ciliméadar ó dheas, cúpla méadar níos faide siar.
## Geolaíocht
Is éard atá sa choirnéal thiar thuaidh d'Àird nam Murchan ná lopailit (a léirmhíníodh roimhe seo mar dhingeán fáinneach) atá nochta ar an dromchla. Is féidir fianaise maidir le struchtúr den sórt sin a aithint ó na lomáin sna carraigí timpeall an limistéir spéise a thaispeánann criostail phlagaclásacha ailínithe i dtreo lár an choimpléisc, ailíniú de bharr sreabhadh magmatach laistigh de lopailit. Faightear achair measartha beag laibhe a caitheadh amach ar an dromchla i gcodanna áirithe den leithinis, gar d’imill istigh den limistéar spéise. Is féidir fáinní fo-chomhlárnacha an struchtúir gheolaíochta a fheiceáil go héasca i ngrianghraif satailíte agus ar léarscáileanna topagrafacha, cé nach bhfuil siad chomh soiléir ar an talamh. Tá ar a laghad seacht gcinn de choimpléisc eile den chineál céanna den eipeasóid theicteonach chéanna le fáil feadh chósta thiar na Breataine, agus is suíomhanna coitianta iad seo do go leor cúrsaí oiliúna geolaíochta ollscoile.

## Stair
Thug Naomh Adhamhnán cuntas ar chuairt a thug Naomh Colm Cille ar an leithinis sa 6ú haois, agus tugann sé le tuiscint go raibh Gaeil na hÉirinn socraithe síos ann ag an am sin.
## Bailte in Àird nam Murchan
* Achadh na h-Àtha, Àth Tharracail
* Cille Chòmhghain
* Gleann Bhorghdail
* Ocal
* Port Uairce
* An Sàilean, Sanna

## Ceantair

* Ard Ghobhar
* A' Mhorbhairne, Mùideart
* Suaineart

## Tíreolaíocht

* Abhainn Seile
* Cárna, Corrachadh Mór
* Loch Shuaineart
* Rubha Àird nam Murchan
* Taigh Solais Àird nam Murchan

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Àird nam Murchan 

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Àird nam Murchan
Soiscéal

upright|thumb|Soiscéal Mharcais
Is éard is **soiscéal** ann ná (Gréigis ársa: εὐ 'so' nó 'dea' agus αγγέλιον 'teachtaireacht') cuntas i scríbhinn a dhéanann cur síos ar shaol 'Íosa Nazórach Rí na nGiúdach'. Scríobhadh iad i nGréigis i dtús agus aistríodh iad go Laidin níos déanaí.
Sa chiall níos ginearálta, is féidir leis an téarma "soiscéal" tagairt don teachtaireacht nó an 'Dea-Scéal' sa Tiomna Nua. Tá scoláirí ar aon intinn gurbh é an chéad soiscéal a scríobhadh ná soiscéal Mharcais, thart ar 70 CR, agus gur lean soiscéil Mhatha agus Lúcáis é sin i lár na ndeich mbliana a lean é sin, agus Eoin deich mbliana níos déanaí arís.

## Tagairtí
  

Catagóir:Críostaíocht
Falco peregrinus

Is éan creiche de chlann uiledhomhanda é ***Falco peregrinus*** (Gaeilge: **an fabhcún gorm**, **an seabhac gorm**, nó **an seabhac seilge**). Is baill d'fhine na Falconidae iad. Ina measc an caracara splíonachiteach, an seabhac seilge coille le súile móra is aireachtáil ghéar a sheilgeann sa bhreacsholas, agus an fíorsheabhac seilge a eitlíonn go han-tapa is a mharaíonn a chreach san eitilt. I measc na bhfíorsheabhac seilge tá an pocaire gaoithe is an meirliún. A líon ag titim de bharr nimhithe le feithidicídí, mar itheann siad éin a itheann síolta truaillithe.

Cónaíonn na héin seo ar creige, ailte nó foirgneamh arda. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Cioclóp

Is ball de na fathaigh fhiáine é **Cioclóp**. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na Gréige
Catagóir:Arrachtaí
Míonótár

Créatúr a bhaineann le miotaseolaíocht na Gréige a bhí ina leathfhear agus leaththarbh é **an Míonótár**. Ba mhac Pasiphae (bean chéile Míonós) é, agus tarbh bán a thug Poiséadón do Míonós le híobairt. In ionad a íobairt, choinnigh Míonós beo é agus mar phionós rinne Poiséadón gur thit Pasiphae i ngrá leis an tarbh. Cuireadh a leanbh ag an tarbh i gcathair ghríobháin a chruthaigh Daedalus do Míonós. Níos déanaí, nuair a maraíodh Androgeos (mac le Míonós) ag na hAithnigh, d’éiligh Míonós go gcuirfí seachtar n-ógánach Aithin agus seachtar bruinneall gach naoú bliain le n-alpadh ag an Míonótár, chun bás a mhic a dhíoghail. Nuair a tháinig an tríú huair den íobairt, chuaigh an laoch Aithneach Téiséas agus, le cabhair ó Ariadne (iníon Míonós agus Pasiphae) mharaigh sé an Míonótár. D'éalaigh Téiséas le hAriadne ansin. clé|215px|thumb|Míonótár

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na Gréige
Catagóir:Arrachtaí
Aichill

Is pearsa bainteach le miotaseolaíocht na Gréige é **Aichill** (**Aichilléas** nó **Achuilléus**; sa Ghréigis: Ἀχιλλεύς; *Achilles* nó *Achilleus* sa Bhéarla).  Ba charachtar san Iliad le Hóiméar é.  Throid sé i gCogadh na Traoi. Ba laoch Achaiach neart agus dlúthchara le Patroclois é Achuilléus. Ba thrú (fear mallaithe) eisean : ba ghearr a uain ar an saol. Ciallaíonn a ainm (Ἀχιλλεύς) “brón daoine”, fuaimnítear é mar Ách-ill-é-ús /ax.il.e.us/ é. Tuiseal ginideach: Achuilléuis. Ba é an t-athair Achuilléuis é Peléus.

Cé nach bhfuil sé luaite san Iliad, de réir foinsí eile, is é Parás, mac Rí Priam agus Banríon Hecuba, a mharaigh Aichill le saighead in a teannán Aichill (ar ndóigh is sa bhealach seo a bhfuair an teannán seo a ainm) i dtreo deireadh Cogadh na Traoi.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na Gréige
Eige

Is oileán é **Eige**, ceann de Na hOileáin Istigh, Comhairle na Gàidhealtachd.

## Bailte

* Cléadail

## Tíreolaíocht

* An Sgùrr

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Muircheartach Mac Lochlainn

Bhí **Muircheartach Mac Lochlainn** ina Rí Chenél nEoghain, Rí Thír Eoghain agus Ard-Rí Éirinn ó 1156 go dtí lá a bháis sa bhliain 1166. Tháinig sé i gcomharbas ar Toirdhealbhach mac Ruaidhrí Ua Conchobhair mar Ard-Rí.

Choimeád sé coróin na tíre in ainneoin iarracht ó Ruaidri mac Tairrdelbach Ua Conchobair é a bhriseadh as sa bhliain 1159. Níor éirigh leis, áfach, an ceann ab fhearr a fháil ar a shean-naimhde Cenél Conaill agus na hUlaid. Sa bhliain 1166, rinne sé iarracht teacht ar shocrú taidhleoireachta lena chomharsana. Chuir sé sos cogaidh ar bun, agus thóg sé gialla ó chuid mhaith de chlanna Uladh. Mar pháirt den socrú, thug sé mionn sollúnta d'Easpag Ard Mhacha agus daoine mór le rá eile maidir lena deá-iompair. Níorbh fhada gur bhris sé an mionn, áfach, nuair a gabhadh agus dalladh Eochaid mac Con Ulad Mac Duinn Sléibe, Rí Uladh.

Thréig a gcomhghuaillithe é láithreach bonn, agus fágadh Muircheartach gan mórán tacaíochta. Maraíodh eisean agus seisear déag dá chomrádaithe eile, rud a cuireadh síos de dhíoltas Naomh Pádraig.

## Féach freisin
* Ardrí na hÉireann
* Liosta Ard-Ríthe na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Básanna i 1166
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Ríthe Ailigh
Catagóir:Uí Néill
Réigiúin na Fraince

Tá an Fhrainc roinnte ina 18 ** réigiún** riarachán (Fraincis: * régions*), 13 dóibh sa Fhrainc mhetrapolaiteach, agus cúig cinn thar lear. Foroinntear gach réigiún mórthíre i rannóga (Fraincis: *départements*) eile.

## Stair
Cruthaíodh an téarma "réigiún" go hoifigiúil sa Dlí Díláraithe (2 Márta, 1982), a thug stádas dlíthiúil chomh maith ar na réigiúin Cuireadh an chéad toghcháin díreach d'ionadaithe réigiúnacha ar siúl ar an 16 Márta 1986.

thumb|280px|''Carte des régions de France métropolitaine''

## Liostaí
### Réigiúin reatha

### Réigiúin stairiúil

## Féach freisin

## Tagairtí
Lomaire faiche

deas|220px|thumb|Lomaire faiche
Is meaisín a ghearann féar é **lomaire faiche** (*inneall bainte* uaireanta). 

Catagóir:Lomaire faiche
Faiche

deas|240px|thumb|Faiche
Is achar féir lomtha go rialta i ngairdín í an **fhaiche**, nó **plásóg**, **plásóg fhéir**, **léana**, agus **báinseach** mar a thugtar air chomh maith. 

Catagóir:Faiche
Catagóir:Plandaí
Corpfhorbairt

deas|220px|thumb|Corpfhorbróir
Is éard atá i gceist le **corpfhorbairt** ná duine nó daoine a fhorbraíonn matáin a gcolainne trí a lán aclaíochta a dhéanamh.

Catagóir:Corpfhorbairt
Caipín súile

Orgán coirp is ea **caipín súile**. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Anatamaíocht na súile
Odaiséas

De réir na miotaseolaíochta, bhí **Odaiséas** ina rí ar Ithaca roimh thús na staire scríofa sa Ghréig. Ba é Odaiséas laoch an Odaisé (dán eipiciúil de chuid Hóiméair) (; ). Tá ról lárnach ag Odaiséas san Iliad agus sna dánta epiciúla eile sna Timthrialla Eipiciúla (scéalta Chogadh na Traí).

Rí *Ithaca*, fear céile Phenelope, athair Thelemachuis agus mac Laërtes agus Anticlea a bhí in Odaiséas. Bhí cáil air mar gheall ar a ghliceas is ar a sheiftiúlacht agus is dá bhrí sin a chuirtear an buafhocal *Odaiséas Glic* air. Is é an scéal is cáiliúla atá bainte le Odaiséas ná An Odaisé, scéal a dhéanann cur síos ar a tharla ar thuras Odaiséais agus é ag teacht abhaile i ndiaidh dó bheith ag troid i gCogadh na Traí ar feadh deich mbliana, agus bob Chapaill Adhmaid na Traí a bhualadh.

## Naisc sheachtracha

* http://an-t-ilias.blogspot.com/2012/07/an-tilias-i-ngaeilge-gluais.html?m=1

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na Gréige
Balla Mór na Síne

Is séadchomhartha ársa é **Balla Mór na Síne,** suite i dtuaisceart na tíre.  Tá an Balla ar an struchtúr is faide ar domhan. Tá sé 21,196 ciliméadar ar fad (sin 43 uair go leith níos faide ná Éire). 

Deir daoine gur féidir leis na spásairí é a fheiceáil ón spás agus iad ag taisteal thart ar an domhan, más fíor sin ar chor ar bith. 
[clé|mion|[Détente|Détenteː ːAr an 21 Feabhra 1970, thug Uachtarán Mheiriceá Richard Nixon cuairt ar Dhaon-Phoblacht na Síne:]]

## Stair
Tá Balla Mór na Síne breis agus 2,300 bliain d’aois. Thóg Impirí na Síne an balla ollmhór seo mar go raibh siad ag iarraidh a naimhde ón taobh thuaidh a choimeád amach. 

D’oibrigh suas le milliún duine ar an mballa agus ghlac sé 2,000 bliain é a chríochnú. Cé gur tógadh an Balla Mór le muintir na Síne a chosaint, fuair go leor Síneach bás agus iad á thógáil. 
clé|mion

## Turasóireacht
Tá spéis as cuimse ag daoine sa Bhalla Mór agus tugann na céadta míle turasóir cuairt air gach bliain.  Tógadh é le daoine a choimeád amach as an tSín, ach sa lá atá inniu ann, cabhraíonn an Balla go mór leis na céadta míle duine a mhealladh ansin. 

## Tagairtí

Catagóir:Ballaí
Catagóir:An tSín
Giogha

deas|200px|thumb|Radharc ón Chreag Bhàn, Giogha
Is oileán é **Giogha**, ceann de Na hOileáin Istigh, Earra-Ghàidheal agus Bòd, Albain. Tá tuairim is 160 duine ina gcónaí ar an oileán (2013). Cuid de Ghaeltacht na hAlban atá ann.

Is é Creag Bhàn an pointe is airde ar an oileán, timpeall 100 méadar (303 troigh) ar airde.

## Baile
* Aird Mhéanais

## Naisc sheachtracha
* Eolas faoi Ghiogha 

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Hata

150px|thumb|hataí
Ball clúdaigh don cheann (le tóin is bileog de ghnáth) is ea **hata**.

Is iomaí cineál hata ann: Hata ard (síoda), hata bog (feilte), hata bádóra, hata cúil. Hata an tsagairt a thugtaí corruair ar an mbundún leice.

Bhí hata Acla ann. Deirtear nach raibh ach hata amháin in Acaill fadó agus go mbíodh an hata sin le caitheamh ag an té a bheadh ag dul go tír mór aon lá áirithe.

Cáibín a thugtar ar sheanhata. Chuirfeá do lámh i do hata do dhuine a mbeadh ómós faoi leith agat dó.

## Tagairtí

Catagóir:Éadaí
Muir Mheoid

Tá **Muir Mheoid** (**Muir Azov**) suite in oirdheisceart na hEorpa. Tá nasc ann idir Muir Mheoid agus an Mhuir Dhubh, atá suite ar an taobh ó dheas de. Ba í an Úcráin an tír a bhí ar an gcósta thuaidh de roimh Márta 2022. Tá an Rúis suite ar an gcósta thoir agus tá an Chrimé (cuid den Rúis anois) ar an gcósta thiar den loch.

Calafort fíorthábhachtach ar Mhuir Mheoid is ea Mariupol. 
clé|mion|177x177px|Ionsaí Kerch Strait, 25 Samhain 2018

## Stair

### 2018
Ar an 25 Samhain 2018, rinne an Rúis ionradh armtha ar thrí longa cogaidh de chuid na hÚcráine i gcaolas Ceirts. Ghabh an Rúis smacht ar an Mhuir Mheoid mar sin, gníomh a cháin an tAontas Eorpach aon uair arís..

### 2022
Rinne an Rúis ionradh ar an Úcráin ar an 24 Feabhra 2022.

[clé|mion|léigear [Mariupol, 2022]]
Tháinig an Mhuir Mheoid faoi smacht na Rúise go luath sa chogadh.

Tháinig trúpaí na Rúise thart timpeall ar chalafort Mariupol ag tús an chogaidh. Fuair an Rúis bealach idir an Chrimé agus oirthear na Rúise. Mhair léigear Mariupol dhá mhí. Sa deireadh, bhí sibhialtaigh agus saighdiúirí teanntaithe i monarcha cruach Azovstal, an daingean deireanach ag an Úcráin sa chathair chalafoirt. Dúirt an Rúis go raibh na saighdiúirí a bhí ag seasamh an fhóid sa mhonarcha an áit a fhágáil dá ngéillfidís. Bhí Mariupol ar an gcathair is mó a bhí gafa ag an Rúis (daonra 450,000 a bhliain 2017).

## Tagairtí

Catagóir:Mara
Edward Dwelly

B'fhoclóirí ar Ghaeilge na hAlban é **Edward Dwelly** (Eoghann MacDhòmhnaill) (2 Feabhra 1864 – 25 Eanáir 1939). Eisean a chuir i dtoll le chéile an foclóir ba thábhachtaí i nGaeilge na hAlban – *Faclair Gàidhlig gu Beurla le dealbhan*, a tháinig amach den chéad uair sa bhliain 1911. Is é seo an foclóir is údarásaí in Albain agus bhí an-tionchar ag a shaothar ar fhoclóireacht Ghaeilge na hÉireann freisin.

## Beathaisnéis
Sasanach a bhí ann a rugadh i ndeisceart Shasana in aice le hArundel. Chuir sé suim i nGaeilge na hAlban ar dtús nuair a bhí sé ag obair le Suirbhéireacht Ordanáis Alban agus é san arm. Ní raibh sé ach seacht mbliana déag d’aois nuair a thosaigh sé ag bailiú focal ag deireadh na 19ú haoise.

Bhain sé úsáid as Eoghann Mac Dhòmhnaill mar ainm Gaelach agus imní air nach nglacfaí lena shaothar gan é. Foilsíodh an chéad eagrán den fhoclóir sa bhliain 1911.

## An Foclóir
thumb|Cuid de na Garbhchríocha mar ar bhailigh Dwelly a stór mór focal.
Tá foclóir Dwelly i gcló go fóill. Tá 1034 leathanach ann maille le go leor léaráidí. 

Eisean a rinne formhór na hoibre, ní amháin ag cóimheas focal ó fhoclóirí eile ach ag bailiú na mílte focal ó fhoilseacháin éagsúla agus ó chainteoirí Gàidhlig a casadh air ar a chamchuairt ar fud na Gàidhealtachda. Lena chois sin, tharraing sé féin na léaráidí, chlóbhuail an leabhar agus cheangail é. Ar a chonlán féin a chuir sé an foclóir ar an margadh, le roinnt cúnaimh óna chlann agus óna bhean chéile (ar chainteoir dúchais Ghàidhlig í). Is minic a bhí air éirí oilte ar an obair agus é á déanamh. 

Amach ina shaol mhothaigh sé go raibh doicheall éigin ar mhuintir na hAlban, idir Ghaeil agus Ghaill, roimhe. D’fhill sé ar Shasana agus a fuair bás ann gan an t-aitheantas iomlán a bhí dlite dó a fháil, cé gur bronnadh pinsean air.

Is díol mór spéise d'fhoghlaimeora na teanga a bhfuil le rá ag Dwelly ar bhrollach an fhoclóra faoi na fadhbanna a bhain leis an tionscadal. Ní raibh léamh ná scríobh na teanga ag formhór na gcainteoirí agus dá bhrí sin níorbh fhéidir leo litriú na bhfocal a thabhairt dó. Bhí drogall ar chainteoirí dúchais Gàidhlig a labhairt le foghlaimeoir, agus b'éigean dó a ligean air gur chainteoir dúchais é.

Tá breis agus 70,000 iontráil i bh*Faclair Gàidhlig-Beurla* agus meastar go forleathan gurb é an foclóir is cuimsithí dá bhfuil ann i nGàidhlig.

## Digitiú an fhoclóra
Tá an foclóir le fáil ar líne anois. Tharla seo sa bhliain 2009 de bharr a ndearna Michael Bauer, teangeolaí Gearmánach, a chaith deich mbliana ina bhun, agus Will Robertson, Albanach agus innealtóir bogearraí.

## Nótaí

## Naisc sheachtracha
* Dwelly-d Faclair Dwelly air loighne - leagan ar líne de Dwelly (gan léaráidí)
* Am Faclair Beag - leagan ar líne den fhoclóir inar féidir cuardach
*  Faclairean Gàidhlig

Catagóir:Foclóirithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1864
Catagóir:Básanna i 1939
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Fomhuireán

deas|250px|thumb|Fomhuireán
Is árthach tumadóireachta é **fomhuireán** nó **bád faoi thoinn**. 

Catagóir:Fomhuireán
Carbán

Is iasc fionnuisce é an **carbán** (*Cyprinus carpio*). Dúchasach don Eoraip agus don Áise.  

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Platapas

Is ainmhí é an **platapas lacha-ghobach**. Mamach atá dúchasach d'oirthear na hAstráile atá ann. Suas le 75 cm ar fhad; an fionnadh tiubh donn; an gob bog, cosúil le gob lachan; na cosa gearr scamallach; an t-eireaball gearr leata a stórálann saill. Púitse taobh istigh den dá leiceann ina gcognaítear bia le mullaigh chranacha. Bíonn spor nimhiúil ar chos dheiridh an fhireannaigh. Áitríonn sé fionnuisce láibeach, agus itheann inveirteabraigh uisciúla, larbhaí feithidí go príomha.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Sciáil

deas|250px|thumb|Sciáil
 
Is spórt í an **sciáil**. Sa sciáil, caitheann an sciálaí bróga sciála agus baineann sé úsáid as dhá scí. Déantar an scí as adhmad, plaisteach, miotal, agus as polaitéin. Is comórtas spóirt í sciáil agus tá sciáil sna Cluichí Oilimpeacha leis na blianta anois. Thosaigh an sciáil sa tSualainn thart ar an bhliain 450 RC.
 
Tá dhá saghas sciála ann, Alpach agus Nordic.     
 
I sciáil alpach, bíonn ar an sciálaí dul síos cnoc ar an *piste*.  Ansin, tógann an sciálaí ardaitheoir sciála suas an cnoc don dara babhta.  Freisin, tógann an sciálaí héileacaptar suas an cnoc nuair nach mbíonn aon ardaitheoir ann.  Sa sciáil alpach, bíonn sciáil rásaíochta ann freisin. Is iomaí rás atá ann agus eagraíonn an F.I.S (an Eagraíocht Idirnáistúnta a Sciáil) na ráis.
 
Is í an sciáil nordic an fhoirm sciála is sine.  Is foirm iompair í.

## Sciáil in Éirinn
 
In Éireann, tá sciáil ann ar an gcnoc shaorga.  Tá an cumann sciáil Éireannach in aice an cnoc shaorga i gCill Tiarnáin, (Contae Baile Átha Cliath). D’oscail sé i 1963.
 
Freisin, tá meaisín sciála in Áth an Ghainimh (Contae Baile Átha Cliath). D’oscail sé i 2008.

## Tagairtí

Catagóir:Cluichí liathróide
Catagóir:Cluichí foirne
Doha

Is é **Doha** (Araibis: لدوحة, (Ad-Dawḥah) nó (Ad-Dōḥah) príomhchathair Chatar, agus í ar an gcathair is mó sa tír sin freisin. Ciallaíonn an t-ainm "an chathair mhór" in Araibis. Tá tuairim is milliún duine ina gcónaí ann. Cónaíonn breis is 80% de mhuintir Chatar i nDoha nó sna bruachbhailte mórthimpeall air. Tionóladh na Cluichí Áiseacha is mó riamh sa chathair sa bhliain 2006.

Tá Ollscoil Catar agus campas de chuid scoil ghnó HEC Paris sa chathair.

## Ceantair

* Al Bidda, Bin Mahmoud
* Al Dafna
* Madinat Khalifa, Al Mamoura, Al Markhiya
* Sean Aerfort, Onaiza
* Ras Abu Aboud, Rumeilah
* Al Sadd
* Al Waab, Wadi Al Sail, West Bay

Catagóir:Catar
Catagóir:Príomhchathracha na hÁise
Scinc

Ainmhí feoiliteach is ea an **scinc**. Reiptíl atá ann, agus is ball d'fhine na Scincidae é. 

## Tagairtí

Catagóir:Reiptílí
Sid James

Aisteoir ón Afraic Theas ab ea **Sid James** a rugadh ar an 8 Bealtaine 1913 in Johannesburg, An Afraic Theas, agus a fuair bás sa bhliain 1976. Tá aithne air ón scannáin *[[Carry On]]*.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí ón Afraic Theas
Catagóir:Daoine a rugadh i 1913
Catagóir:Básanna i 1976
Pobalscoil Jo Richardson

Is meánscoil í **Pobalscoil Jo Richardson** atá suite i Dagenham, Londain Thoir. 

Catagóir:Meánscoileanna
Catagóir:Londain
Deannach

[deas|250px|thumb|[Scamall deannaigh]]
Is ábhar i bhfoirm cáithníní beaga é **deannach**. 

Catagóir:Deannach
An tSeiltis

[clé|mion|[lucht siúil sa bhliain 1958; cuimhneachán Four Masters, Dún na nGall ]]
Is teanga mheasctha de chuid an lucht siúil in Éirinn ach go háirithe, is in áiteanna sa Bhreatain Mhór, í **an tSeiltis** (sa teangeolaíocht; **Shelta** i mBéarla) nó **Caintis** (**Cant**  i mBéarla; tá tóir ar an bhfocal seo ach go háirithe). Tugtar an lucht siúil **Gaimis** (**de Gammon**  i mBéarla) air. 

Ní bhíonn figiúirí cruinne faoi líon na gcainteoirí Caintise ar fáil ach meastar go bhfuil tuairim is 5,000 – 6,000 duine in Éirinn a bhfuil cumas éigin sa teanga acu. 

## Stair
I measc theangeolaithe, is í an tSeiltis an téarma is mó a úsáidtear agus tá tagairt déanta don teanga i dtéacsanna acadúla ó bhí na 1870idí ann ar a laghad. Ach is cosúil go dtéann fréamhacha na teanga siar go dtí ré na meánaoise agus tá na fréamhacha sin fite fuaite leis an tseanGhaeilge. 

## Naisc sheachtracha

* ‘Can’t Lose Cant’, foclóir Caintise do pháistí. 
* 'Feen of the Tober' 

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha Ceilteacha
Catagóir:Teangacha na hÉireann
Catagóir:Lucht siúil
Sciath

[mion|Sciath chosanta ó [Contae Ros Comáin|Chontae Ros Comáin]]
Is éard is **sciath** ann ná ball mór cosanta a d'úsáidtí ar bhac na láimhe mar chosaint ar bhuillí le linn gráscar lámh, go háirithe sa Mheánaois.

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí