open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cló daigéarach

deas|250px|thumb|Cló daigéarach
Próiseas luath grianghrafadóireachta, a bhunaigh Louis Daguerre sa bhliain 1839, is ea an **cló daigéarach** (daguerreotype). 
clé|mion
Ar dtús d'ullmhaítí leathán, plátáilte le hairgead, agus d'íograítí é le gal iaidín. Nochtaí é, le tréimhse fhada nochta, sa cheamara. Ansin réalaítí an íomhá tríd an leathán a chur os cionn mearcair théite. Ar deireadh bhuanaítí an íomhá tríd an leathán a thumadh i dtuaslagán salann boird. 

Tháinig próisis níos sábháilte ina ionad sna 1850idí.

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Cló dubh

[mion|An cló dubh i bpléaráca ''Piers Ploughman'', saltair ón 14ú haois sa [An Leabharlann Briotanach|Leabharlann na Breataine.]]
Stíl scríbhneoireachta a bhí an-choitianta sa Mheánaois, bunús na samhlacha luatha do chló na gclódóirí sa Ghearmáin. Tugtar *cló Gotach* air. Bhí na línte is na fo-línte uile sna litreacha gar do bheith díreach. 

## Tagairtí

Catagóir:Clónna
Clóáca

I speicis áirithe (mar shampla, péisteanna is éin), réigiún foirceannta na putóige. Osclaíonn conair an bhia, córas an fhuail is córas an atáirgthe uile isteach sa chlóáca, agus folmhaíonn a dtáirgí trí chomhoscailt amháin. Ní mar sin a tharlaíonn i mamaigh phlacainteacha. 

## Tagairtí
Clóbh

Crann síorghlas a fhásann 12 m ar airde. Dúchasach don Indinéis, ach fástar i dtíortha eile é. Na duilleoga lansa-chruthach, na bláthanna buí ceathairpheitealach i gcrobhaingí foirceannta. Triomaítear bachlóga na mbláthanna chun an spíosra clóbh a tháirgeadh.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Clóbhualadh

deas|200px|thumb|Clóbhualadh
Foirm priontála ina gcuirtear an íomhá atá le priontáil mar rilíf ar dhromchla miotail nó adhmaid agus a n-aistrítear í mar chló dúigh ar an mbun priontála, páipéar de ghnáth. Chun go mbeidh an cló inléite ó chlé go deas, ní mór go mbeidh an íomhá atá le priontáil iompaithe droim ar ais. Cruthaítear an íomhá seo as cló is bloic léirithe. Go luath sa 20ú céad saothraíodh na córais línechló is aonchló chun leagan amach an chló a uathoibriú, trí mhéarchláir a úsáid chun línte cló nó slugaí a theilgean (i línechló) nó carachtair aonaracha a eagrú i líne (in aonchló). I gcórais níos nua-aoisí, déantar plátaí plánacha nó cuaracha chun leathanach iomlán nó sraith leathanach a tháirgeadh. Faoi seo, áfach, tá liteagrafaíocht aischló curtha in ionad an chlóbhuailte beagnach go hiomlán. 

## Tagairtí
Cloch mhuirghorm

Is cineál trédhearcach gormghlas den mhianra beirile í an **chloch mhuirghorm** a úsáidtear mar sheoid. 

## Tagairtí

Catagóir:Geamchlocha
Catagóir:Mianraí
Cloch thine

Breochloch, saghas seirte a fhaightear mar chnapáin chomhchruinne liatha i gcailc nó aolchloch eile. Briseann sí i ngalóga faobhracha, agus mar sin baineadh feidhm aisti mar uirlis sa Chlochaois. 

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Catagóir:Clocha
Catagóir:Carraigeacha dríodair
Clocha fuail

Cruthú calcalas sna duáin, sna húiréadair is/nó sa lamhnán. Salainn fosfáite, carbónáite is ocsaláit chailciam, maignéisiam is amóiniam is mó a bhíonn iontu. Bíonn claonadh ann iad a chruthú nuair a bhíonn an fual tiubhaithe, mar shampla i gcás díhiodráitithe. Fachtóirí eile a chuireann leis an gclaonadh seo is ea tiúchan ard cailciam is ocsaláite sa chothú agus fachtóirí géiniteacha clainne. Faightear clocha aigéid úraigh nuair a bhíonn gúta ag duine, agus clocha cistín i gcás an ghalar tearc cothaithe cisteanúire. Is féidir go ngreannóidh clocha mar seo an chonair úiríneach, go dtarlóidh rith fola dá mbarr agus ionfhabhtú sna duáin. Nuair a bhíonn clocha san úiréadra, bíonn pianta géara ag duine ina dhroim is na cliathán. Uaireanta tagann siad amach uathu féin, agus uaireanta eile is gá iad a bhriseadh le tonnta turrainge ultrafhuaime, próiseas a dtugtar *lititripse* air. 

## Tagairtí
Clocha lómhara

Clocha nó miotail luachmhara nó leathluachmhara a mbíonn tóir orthu as a dteirce, a n-áilleacht is a mbuaine. De ghnáth roinntear iad agus cuirtear snas orthu mar sheoda. Is ar na clocha crua trédhearcacha diamaint, rúibín, smaragaid is saifír a chuirtear luach thar aon cheann eile.

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Clocha sneachta

Cnapanna oighir a thiteann thar réigiún réasúnta teoranta in aimsir the ag tús stoirm toirní. Séidtear braon báistí suas, reonn, agus déanann núicléas cloch sneachta. Iompraítear núicléis mar seo suas is síos ag gaotha clampracha, iad ag fás de réir a chéile go mbíonn trom a dhóthain chun titim ar an talamh.

## Tagairtí
Clóchur léasair

Modh clóchurtha a úsáideann clódóirí tráchtálacha, cosúil le hoibriú an phrintéara léasair. Tarraingítear na graificí is na carachtair le léasar faoi rialú an ríomhaire ar scannán bróimíde. Úsáidtear an scannán seo chun an pláta liteagrafach a eitseáil, agus uaidh sin déantar na cáipéisí is gá a chlóbhualadh. 

## Tagairtí
Cloch bheo

Planda ilbhliantúil atá dúchasach do dheisceart na hAfraice agus oiriúnaithe do choinníollacha tirime fásaigh. Péire amháin duilleog bliantúil, ata go mór le huisce agus cónasctha beagnach go hiomlán. Fásann an bláth, atá cosúil le nóinín, idir na duilleoga. Baineann gach saghas le saghas ar leith carraige, agus bíonn na bláthanna daite cosúil lena charraig féin. Sampla tearc d'aithris planda is ea é seo.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Clóchuradóireacht

Ullmhú cló (téacs) le haghaidh a chlóbhuailte. Ba réabhlóid i dtáirgeadh leabhar é ceapadh an chló inghluaiste sa 15ú céad san Eoraip. Chuireadh clóchuradóirí na carachtair aonaracha miotail in eagar de láimh (ag roghnú na gceannlitreacha ó chás uachtair os a gcomhair, na litreacha beaga ó chás íochtair). Ba cheird oilte ardomóis í. Sa 19ú céad tháinig modhanna a bhí bunaithe ar mhiotal te chun cinn, línechló is aonchló. Próisis uathoibríocha den chuid is mó ab ea iad, agus dhéantaí an cló a roghnú is a eagrú le méarchlár a rialaigh teilgean an mhiotail leáite chun gach líne cló a dhéanamh, líne i ndiaidh líne, agus na spásanna á gceartú an t-am ar fad. Sa chóras nua-aoiseach, liteaghrafaíocht aischló, déantar íomhánna le litreacha, siombailí, pictiúir is dearaí a leagan amach ar dtús i ríomhaire agus ansin a aistriú chuig páipéar nó scannán fótamhothálach. Sa ríomhaire a bhíonn na roghanna cló, siombailí is eile, agus dearadh an leathanaigh le breathnú, le ceartú nó le modhnú ar an scáileán go luath sa phróiseas. 

## Tagairtí
Printéir léasair

mion|Printéir léasair
Printéir ina n-úsáidtear léasar beag chun na carachtair is na léaráidí a tharraingt, rud a dhéanann luchtíomhá ar dhromchla fótaisheoltach. Cruthaítear an íomhá dheiridh ansin díreach mar a dhéanann an printéir xéaragrafach. Déanann sé cló ar ardchaighdeán, agus is réasúnta saor na printéirí seo anois. Soláthraítear iad mar phrintéirí daite freisin.

## Tagairtí
Clódóireacht

200px|mionsamhail|deas|Páipéar nuachta i mbun priontála
Is éard atá i gceist le **clódóireacht** ná teicníochtaí chun íomhá (le focail, léaráidí is/nó íomhá theibí le dathanna éagsúla inti) a leagan ar bhun éigin i sraith cóipeanna comhionanna. De ghnáth, is páipéar an bun agus is dúch an t-ábhar daite. Is iad na príomhtheicníochtaí ná rilíf (litirphreas is fleisceagrafaíocht), plánagrafaíocht (liotagrafaíocht), agus inghearradh nó intaglio (greanphriontáil, greanadóireacht, turbhior, meisitint, eitseáil). Is é litirphreas an fhoirm is seanda, agus cuid mhaith de stair na clódóireachta, is í stair an litirphreasa í. Braitheann an teicníocht seo ar chló is bloic inaistrithe adhmaid agus brú sa phreas chun an dúch a aistriú go sásúil ón gcló don pháipéar. Is dócha gur thosaigh an chlódóireacht sa tSín sa 6ú céad, chun téacsleabhair i gcomhair scrúduithe is téacsanna Búdacha a chur ar fáil. Bhí nuachtáin sa tSín timpeall 860 AD. Is iad na leabhair clóbhuailte is seanda an *Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra* (Sútra Diamantach, 868) a rinne Wang Jie, agus 120 imleabhar de chlasaicí Confúicis (932-953). Saothraíodh plátaí miotalacha san 11ú céad, agus cló inghluaiste miotalach timpeall 1050. Is dócha gur fhoghlaim an Eoraip mar gheall ar chlódóireacht ó na hArabaigh, nó b'fhéidir ó bhloc-chlódóireacht na hÉigipte a bhí ar siúl faoi 1300. Tá samplaí de bhloc-chlódóireacht Eorpach ó 1375 ar fáil fós. Thosaigh Gutenberg ag clódóireacht i 1436, agus Caxton i 1475. Feabhsaíodh an preas adhmaid leis an bpreas Ollannach a tugadh isteach i Meiriceá i 1639. Tháinig an chéad phreas iomlán miotalach, an Stanhope, in ionad an phreasa Ollannaigh i 1795. Rinneadh feabhsuithe forchéimnitheacha ar an bpreas sa 19ú-20ú céad, chun priontáil ar dhá thaobh an pháipéir, le dhá dhath, ar luas níos mó (i meaisíní le pláta cuartha), agus eile. Ag tús an 20ú céad tháinig seachliteagreafaíocht ar an bhfód, ag éirí an-choitianta. Géaraíodh na modhanna clóchuradóireachta: saothraíodh modhanna a bhí bunaithe ar scannáin, agus ansin ar ríomhairí, ionas go bhfuil ceird na clóchuradóireachta imithe i léig ach ar éigin. Déantar an páipéar a láimhseáil ar bhealaí éagsúla freisin, ina leathanaigh nó ó rollaí leanúnacha, agus is féidir an ceangal is an bearradh a dhéanamh go huathoibríoch faoi rialú ríomhaire den chuid is mó. 

## Tagairtí

Catagóir:Clódóireacht
Catagóir:Cáipéisí
Clog (clingire)

deas|200px|thumb|Clog
Soitheach cuasach cré-umha nó ábhair eile a chritheann nuair a bhuailtear é chun fuaim choimpléascach chlingíneach a dhéanamh. Má dhéantar an clog a thiúnadh, is féidir nóta ceoil d'airde ar leith a chloisteáil uaidh. Tá cloig, ar chruthanna is méideanna éagsúla, in úsáid le níos mó ná 4,000 bliain. B'fhéidir gurb é clog ollmhór an tSáir, an Tsarsky Kolokol sa Chreimil i Moscó, an ceann is mó ar Domhan, 6.9 m ar trastomhas is 200 tonna meáchain. Cruth cupáin bun os cionn atá ar an bhfathach seo, agus buailtear é le teanga atá crochta istigh ann. I gcásanna eile (na cloig mhóra i dteampaill Bhúdacha, mar shampla) buailtear an clog le slat throm chothrománach ar an taobh amuigh.

## Tagairtí
Clog bitheolaíoch

Meicníocht bhitheolaíoch intreach is bun le pé tréimhsiúlacht nó spleáchas ar am atá in iompar orgánaigh bheo. Tá clog mar seo i ngach bean, ar a dtugtar *an [[timthriall míosta]]*, a rialaíonn ubhsceitheadh. I bplandaí tá cloig a stiúrann dúnadh is oscailt na bpeiteal. Tá cloig i mbeagnach gach gné a stiúrann an mheitibileacht de réir timthriall 24 uair, le lá geal i ndiaidh oíche dorcha, timthriall ar a dtugtar *an rithim laethúil*. Nuair a thaistealaíonn duine i bhfad i gcéin bíonn deacracht ag a chlog bitheolaíoch intreach teacht leis an am áitiúil, agus bíonn sé ag iarraidh cur ina luí air dul a chodladh nuair atá na daoine ón áit sin ina ndúiseacht ag obair. Má dhéanann sé iarracht gan aird a thabhairt ar a chlog intreach, ní thagann a thál hormón lena chuid oibre, agus éiríonn sé mí-éifeachtach tuirseach. Tugtar *[[tuirse aerthurais]]* ar na siomptóim seo. De réir dealraimh stiúrann an hormón meileatóinin an clog bitheolaíoch, chomh maith leis na comharthaí ón reitine. Táirgtear an hormón seo san fhaireog bheag i lár na hinchinne ar a dtugtar *an pineálach*, agus is amhlaidh a spreagann an dorchadas a tháirgeadh is a choisceann an solas é. Is féidir breis meileatóinine a úsáid chun iarmhairt dhíreach an tsolais ar an reitine ar an gclog bitheolaíoch a shárú nó a mhoilliú. Tá piollairí le dáileog den hormón seo á mhonarú, a bheidh iontach chun teacht i gcúnamh ar thaistealaithe a bhíonn cráite ag tuirse aerthurais, meastar. Beidh siad fiúntach freisin do na daill, daoine neamhchodlatacha, agus daoine a bhíonn ciaptha ag lagar spride geimhridh.

## Tagairtí
Clog gréine

Gaireas chun imeacht an ama a léiriú ón scáth a chaitheann snáthaid (réad soladach, slat nó pláta triantánach greamaithe leis an diail) ar scála grádaithe ar an diail. Is eol go raibh a leithéid in úsáid timpeall 300 RC. Le forbairt na matamaitice sa Ghréig tháinig dearaí an-chríochnúla in úsáid. Tugadh cloig gréine ar ais sa Mheánaois, ceapadh an-chuid cineálacha nua, agus saothraíodh an teoiric fúthu gur cuireadh as faisean iad le ceapadh na gclog meicniúil sa 17ú-18ú céad.

## Tagairtí
Clog oíche

Sa réalteolaíocht, ionstraim ar aon dul le clog gréine, ina bhfuil géag is teasc, a d'úsáidtí chun an t-am áitiúil a dhéanamh amach istoíche. Déantar an ghéag a ailíniú leis an Réalta Treorach sa Chamchéachta, agus ansin léitear an t-am ón scála grádaithe ar an teasc.

## Tagairtí
Clóghrafaíocht

deas|200px|thumb|Clóghrafaíocht
Dearadh foirmeacha na litreacha le húsáid mar chló-aghaidheanna, agus roghnú na gcló-aghaidheanna i gcomhair cáipéisí clóchurtha. Bíonn an-chuid feidhmeanna i gceist (leabhair, nuachtáin, stáiseanóireacht, fógraí, billí láimhe is eile), an-chuid innealra clóchuir, agus cuid mhaith meán (clóbhualadh, scannáin, teilifís, ríomhairí). Ainmnítear cuid de na cló-aghaidheanna as a gceapadóirí, cosúil le Baskerville is Franklin. Dhear Stanley Morison an chló-aghaidh choitianta Times New Roman i 1932 i gcomhair athdhearadh nuachtán an Times. Is clóghrafadóir cáiliúil é Hermann Zapf a dhear na cló-aghaidheanna Palatino, Optima is eile. Dearadh Helvetica, cló-aghaidh choitianta gan trasnáin, do chomhlacht Haas san Eilvéis. Nuair a bhíonn cló-aghaidh á roghnú le húsáid bíonn a galántacht, a hoiriúnacht is a soléiteacht san úsáid sin le measúnú. Roinntear cló-aghaidheanna ina dhá roinn: iad sin le trasnáin (stríoca gearra trasna ag barr is bun na litreacha), agus iad sin gan trasnáin. Taobh istigh de na ranna seo bíonn difríochtaí maidir le hairde, stíl an trasnáin, meáchan (nó duibhe), agus uillinneacha na gcuar. Cuireann gach ceann acu seo isteach ar chuma na litreach, cuma an leathanaigh, agus fad na cáipéise clóbhuailte. 

## Tagairtí


Catagóir:Clódóireacht
Catagóir:Dearadh
Catagóir:Dearadh grafach
Catagóir:Cumarsáid
Clogra ganganna

deas|225px|thumb|Clogra ganganna
Sraith de ghanganna cabhartha tiúnta is ea **clogra ganganna**, leagtha amach go cothrománach i líne nó ciorcal, a sheinneann seinnteoir amháin nó níos mó le bataí. Feictear iad i ngrúpaí ceoil in oirdheisceart na hÁise go háirithe.

## Féach freisin

* Clogra 

## Tagairtí

Catagóir:Ceol eaglasta
Catagóir:Ceol Iáva
Catagóir:Ceol na Seapáine
Cloichshneachta

deas|250px|thumb|Cloichshneachta
Foirm chomhdhlúthaithe ina bhfuil liathróidí is giotaí beaga oighir de thrastomhas timpeall 5 cm. Tagann sé le chéile de ghnáth le sruthanna comhiompair ag éirí go tapa san atmaisféar ag domhanleithid ísle, nó fronta fuar ag dul thart ag domhanleithid mheasartha. Go minic déanann stoirmeacha díobh an-díobháil do bharra, tithe is talamh. 

## Tagairtí
Clogás

Is é clogás an túr nó struchtúr ard a dheartar chun cloig a chrochadh agus a chasadh. Úsáidtear é chun am a mharcáil, glaochadh ar sheirbhísí creidimh, foláirimh phobail a thabhairt, nó ócáidí sibhialta a chomóradh. Is féidir clogás a bheith neamhspleách (mar thúr ar leith) nó ceangailte le foirgneamh eile, go háirithe le heaglais. (Béarla: bell tower, belfry; Iodáilis: campanile.)

## Sa chomhthéacs Éireannach

In Gaeilge, úsáidtear an téarma Cloigtheach go minic chun tagairt a dhéanamh do chlogás nó belfry. Uaireanta ciallaíonn Cloigtheach go sonrach na túir chiorclacha mhainistreach na hÉireann, túir ardchaomhnaithe a d’fhéadfadh cloig a iompar agus a d’fhóin mar chomharthaí, stórtha nó foscadh. Ach tá go leor cineálacha clogás ann ar fud an domhain, agus ní bhaineann an téarma le foirmeacha Éireannacha amháin.

## Dearadh agus úsáid

Cruth agus ábhair: cearnacha, ciorclacha nó ochtagánacha; cloch, bríce, adhmad nó miotal.

Socrú na gclog: ó chlog aonair go raonta cloig a sheinntear le rópaí nó le meicníochtaí uathoibríocha; i gcathracha áirithe tá ionstraimí ilchlog a ligeann d’fhuinneoga ceoil a sheinm.

Feidhmeanna: marcáil ama (uair an chloig), glaonna liotúirgeacha, foláirimh dóiteáin nó contúirtí, agus ceiliúradh poiblí.

## Traidisiúin dhomhanda

Campanile na hIodáile: túir neamhspleácha in aice le hatriaileacha.

Belfries na Beilge agus na Fraince: túir cathrach a shiombalaíonn féinchumhacht uirbeach.

Espadaña sa Spáinn: balla ghabhlach le hoscailtí cloig os cionn na haille.

Tithe cloig in Oirthear na hÁise (m.sh. sa tSeapáin agus sa tSín): pavailiúin nó túir a chosnaíonn cloga móra siombalacha.

## Oidhreacht agus caomhnú

Is gnéithe suntasacha tírdhreacha agus féiniúlachta cultúrtha iad clogáis. Éilíonn siad cothabháil rialta ar na cloig, na frámaí agus na struchtúir, mar aon le slándáil fuaime agus foirgníochta, go háirithe i suíomhanna stairiúla.
=
Clogfheadáin

100px|mionsamhail|clé|Clogfheadáin

Is éard is **clogfheadáin** ann ná sraith d'fheadáin mhiotalacha, gach ceann tiúnta d'airde ar leith, agus iad go léir crochta i bhfráma mór. Buailtear iad le tuairgnín gairid chun fuaimeanna clog a dhéanamh i gceoldrámaíocht is ceol foirne.

## Tagairtí

Catagóir:Cnaguirlisí
Cloigín

Ciaróg mhór scothdhubh. 24 mm ar fhad is é fásta. Cumhdaigh na sciathán eitreach, cnapadharcáin. Beireann sé uibheacha i dtolláin faoi bhualtrach bó is capaill. Itheann na larbhaí bána feolmhara an bualtrach. 

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Cloigín gorm

Luibh bheag le bleib is ea an **cloigín gorm** a athnuaitear gach bliain, dúchasach d'iarthar na hEorpa. Na duilleoga beiltchruthach, an bláthra aontaobhach. Na bláthanna 1.5-2 cm ar leithead, clogchruthach cromtha, gorm ach uaireanta scoth-bhándearg nó bán. Go minic déanann sé coilíneachtaí ollmhóra i gcoillte is ar bharr aillte.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cloigneach

Bláthra samplach de chlann na nóiníní, le cuid mhaith bláithíní gan ghais dlúite i ngabhdán leata, agus brachtanna ag déanamh cupáin ina dtimpeall. Go minic bíonn na bláithíní de dhá shaghas: bláithíní beaga teisce sa lár, agus bláithíní gathacha cosúil le peitil ar an imeall timpeall. Bíonn an dealramh ar an mbláthra iomlán gur aon bhláth amháin é.

## Tagairtí
Clóireile

Cineál alga ghlais éagluaistigh aoncheallaigh ina bhfuil clóraplast cupánchruthach, atá an-choiteann i ngnáthóga fionnuisce.

## Tagairtí
Clóirídí

deas|250px|thumb|Clóirídí
Comhdhúile ina bhfuil clóirín, go príomha iad sin ina bhfuil an t-ian Cl-. Is clóiríd sóidiam, Na+Cl-, gnáthshalann.

## Tagairtí
Cloisonné

deas|250px|thumb|Cloisonné
Modh cruanta ar mhiotal, agus uaireanta ar cheirmeacht, ina ranntar na réimsí difriúla datha le sreanga miotalacha sádráilte don dromchla atá le maisiú. Ba theicníocht de chuid an Chianoirthir go príomha é, ach úsáideadh go minic in ealaín na Biosáinte is na Meánaoise é.

## Tagairtí
Clón

thumb|Clón
mion|'Dolly the Sheep' sa National Museum of Scotland inniu
Cóip ghéiniteach d'orgánach ar leith a cruthaíodh trí atáirgeadh neamhghnéasach atá i g**clón**. Chuige seo spreagtar an núicléas i gcill shómatach as colainn an tuismitheora aonair chun é féin a dheighilt. De bhrí go bhfaigheann sé a ghéinte go léir mar oidhreacht ó thuismitheoir amháin, is ionann leis an tuismitheoir sin é ar bhonn géiniteach. 

Is clónáil a dhéanann na plandeolaithe i nódú plandaí. 

Trí chlónáil a atáirgeann baictéir, víris is orgánaigh aoncheallacha eile. 

## Biteicneolaíocht
Sa bhith-theicneolaíocht nua-aoiseach is féidir siogóit a chlónáil, agus uaidh sin an-chuid ainmhithe ionanna feirme a tháirgeadh.  Sa bhliain 1996, d’fhionn Ian Wilmut agus a chomhghleacaithe in Institiúid Ros Linne i nDún Éideann dóigh le caora a chlónáil. Rugadh an chéad chlón riamh as cill aosach (cill shómatach nó traschur núicléas cille sómataí), an chaora Dolly. ar 5 Iúil 1996.
Fógraíodh an t-éacht seo den chéad uair ar 22 Feabhra 1997. Rinneadh clónáil ar chaora, ubh tógtha ó chaora Dolly (ainmníodh as Dolly Parton í) agus caora úr a chothú uaithi, caora a bhí ar gach uile dóigh mar aon leis an mháthair.
mion|masc mairbh Dolly
Sa chás sin bhain siad an núicléas amach as cill shómatach agus chuir isteach in ubhán neamhthoirchithe (ar baineadh a núicléas féin amach as roimhe sin) é. D'fhás an chill seo i saothrán, baineadh amach na cealla luatha iníne agus ionchlannaíodh iad i máithreacha óstacha. 

## DNA
Úsáidtear an téarma clónáil móilíneach i dteicneolaíocht DNA athchuingrithe nuair a chuirtear píosa DNA eachtrannaigh isteach i gcrómasóm saorga baictéarach (plasmaid) agus a dheighleann an t-iomlán (rud a chlónálann an píosa DNA eachtrannaigh). 

## Eitic leighis
Chuir Comhairle na hEorpa toirmeasc ar chlónáil daonna i 1998. Ach, in ainneoin an imní maidir le heitic na ceiste, tugadh ceadúnas d'Ollscoil Newcastle i Sasana i 2004 suthanna daonna a chlónáil.

## Féach freisin

* Innealtóireacht ghéiniteach

## Tagairtí

Catagóir:biteicneolaíocht
Catagóir:Cealla
Catagóir:Clónáil
Clón (ríomhaireacht)

deas|250px|thumb|FC Twin
Sa ríomhaireacht, crua-earraí nó bogearraí a dhéanann comhlacht amháin mar aithris iomlán, ó thaobh iompair de, ar earraí a cheap comhlacht eile ar dtús. De ghnáth bíonn siad deartha go cliste chun teorannuithe paitinne is ceadúnais a sheachaint.

## Tagairtí
Clórafluaracarbóin

deas|250px|thumb|Clórafluaracarbóin
Is é atá i gceist le **clórafluaracarbón** ná comhdhúil shaorga cheimiceach (*CFC*) a úsáidtear mar ábhair cuisnithe i gcuisneoirí is córais aerchóirithe, ábhair tuaslagtha is tiomána in aerosóil, agus i ndéanamh cúrphlaisteach cosúil le polaisteiréin. Nuair a sceitear CFCanna san atmaisféar, snámhann siad suas gan aon athrú tríd an trópaisféar agus tiubhaíonn sa strataisféar. Ansin imoibríonn solas na Gréine orthu, rud a scoilteann clóirín amach uathu, ach ar uainíocht imoibríonn an clóirín seo ar an ózón, á mhilleadh is á ídiú. De bhrí gur sceitheadh an-chuid CFCanna san atmaisféar, agus go sceitear fós, tá laghdú suntasach tar éis tarlú don chiseal ózóin a chosnaíonn dromchla an Domhain ar an radaíocht ultraivialait (UV) a thagann ón nGrian. Measann eolaithe de chuid na Náisiún Aontaithe go dtarlóidh méadú 3% ar ailsí craicinn nach meileanóma iad i ndaoine geala in aghaidh gach 1% de laghdú san ózon. Tarlóidh méadú suntasach ar mheileanóma marfach, catarachtaí súl, agus dochar don chóras imdhíonach. Meastar freisin go méadóidh an solas ultraivialait breise truailliú an aeir ag dromchla an Domhain, agus go gcuirfidh sé isteach ar phlandaí, ainmhithe is orgánaigh aoncheallacha uisciúla. Tá an-chuid rialtas ag iarraidh stop a chur le déanamh na n-ábhar seo, ach níl sé cinnte fós go mbeidh tíortha móra an 3ú Domhan in ann an rud céanna a dhéanamh. Muna ndéanfar, is baol go leanfaidh ídiú an ózóin.

## Tagairtí

Catagóir:Clórafluaracarbóin
Áth an Chorráin

Is baile suite i gContae Loch Garman é **Áth an Chorráin**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
An Bealach, Contae Loch Garman

Is baile suite i gContae Loch Garman é **an Bealach**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Clóraicne

Is éard atá i gceist le **clóraicne** ná loit cosúil le haicne ar an gcraiceann le cloig phapúileacha cosúil le goiríní a fhéadfaidh éirí ionfhabhtaithe pucóideach. Tarlaíonn sí de ghnáth mar thoradh ar nochtadh do hidreacarbóin chlóirínithe.

## Tagairtí
Baile Éamainn, Contae Loch Garman (Cill na Manach)

Is baile fearainn suite i bparóiste Cill na Manach, Contae Loch Garman é **Baile Éamainn**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Baile Hac

clé|250px|mion|Caisleán Bhaile Hac

Is baile suite in oirdheisceart Chontae Loch Garman é **Baile Hac**. Tá caisleán nó túr Normannach Caisleán Bhaile Hac ann. Cónaíonn timpeall is 189 duine ar an mbaile. Tá cáil ar an mbaile mar gheall ar a mbád farantóireachta gluaisteán trasna an tSiúr. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Clóraifít

An t-alga glas a chruthaíonn míolphóir nó gaiméití le clóraplaist chupánchruthacha fhéarghlasa, agus dhá lascnaid thosaigh ar a laghad. Baill den infriríocht *Chlorophyta* iad.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Clóráití

Salainn ocsaigéad clóirín, de ghnáth clóráit (V) a chuimsíonn an t-ian ClO3-. Ina measc tá an fhiailnimh clóráit sóidiam, NaClO3. Is é atá i gclóráit (I), fochlóirít, ná ClO-, agus i gclóráit (VII), sárchlóráit, ná ClO4-. 

## Tagairtí
Clóral

CCl3CHO, i gcóras IUPAC 2,2,2-tríchlóireatánól le fiuchphointe 97&nbsp;°C. Is suaimhneasán hiodráid chlórail.

## Tagairtí
Clóraplast

deas|250px|thumb|Clóraplast
Struchtúr ar leith a fhaightear i gcealla plandaí. De ghnáth bíonn cruth dédhronnach air, ag cuimsiú cruacha teasca scannánacha a iompraíonn na líocha fótaisintéiseacha atá leabaithe i maitrís. Bíonn roinnt áirithe ábhair ghéinitigh (DNA) ann, agus rialaíonn sé cuid de shintéisiú a phróitéiní féin.

## Tagairtí
An Baile Dubh, Contae Loch Garman (Cill Chuma)

deas|250px|thumb|An Baile Dubh
Is baile suite i gContae Loch Garman é **an Baile Dubh**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Baile Uí Choileáin

Is baile suite i gContae Loch Garman é **Baile Uí Choileáin**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Clóscríobhán

Meaisín a oibrítear de láimh chun litreacha is siombailí eile a chlóbhualadh ar pháipéar. De réir traidisiúin bíonn na carachtair suite ar bharra a dhéanann buille trom méire ar ghléas an ribín le dúch air a bhualadh i gcoinne an pháipéir. Gluaiseann an páipéar go huathoibríoch tar éis gach litir a chlóbhualadh mar sin. Fuair William Burt paitinn ar an ngluaiseacht seo i 1824, agus cuireadh roinnt bheag meaisíní malla ar an margadh ina dhiaidh sin. Ach i 1867 thóg Christopher Sholes an chéad mheaisín a bhí cosúil leo siúd atá in úsáid ó shin. D'fheabhsaigh comhlacht Remington (is comhlachtaí eile ina dhiaidh sin) a dhearadh, agus thosaigh tionscal rathúil uiledhomhanda ag déanamh is ag díol na gclóscríobhán seo. Timpeall céad bliain ina dhiaidh sin tháinig an clóscríobhán leictreach chun cinn nár ghá dó ach teagmháil leis na gléasanna chun litreacha a scríobh, an clóscríobhán liathróid gailf ar féidir an liathróid leis na cló-aghaidheanna uirthi a athrú go héasca chun fiú teangacha eile a scríobh, agus ansin an clóscríobhán leictreonach le cuimhne, scáileán, clóbhualadh tapa is gnéithe eagarthóireachta is stórála mar atá i bpróiseálaithe focal anois.

## Tagairtí

Catagóir:Téacs
Catagóir:Scríbhneoireacht
Closghram

deas|250px|thumb|Closghram
Is éard is **closghram** ann ná próifíl thomhaiste de chumas cloiste duine a úsáidtear go forleathan chun lagú éisteachta a dhiagnóisiú. Is graf é a léiríonn an tairseach éisteachta i ndeicibeilí (dB) i gcomhair ton íon thar raon minicíochtaí inchloiste. Go minic tarraingítear an graf i dtéarmaí cailliúint éisteachta: ardú na tairsí i gcomparáid le meánthairseach líon mór daoine le héisteacht shláintiúil. 

## Tagairtí
Áis éisteachta

deas|250px|thumb|Cluaisín cúnta
Is é is **áis éisteachta** (nó **cluaisín cúnta**) ann gaireas chun fuaim a aimpliú do dhuine le héisteacht éalangach. B'fhoirm luath de an adharc cluaise, feadán cónach a bhailigh an fhuaim isteach ag an gceann leathan agus a tharchuir isteach go dtí tiompán na cluaise í leis an gceann caol. Gairis leictreonacha a úsáidtear anois, le micreafón, aimplitheoir is cluasán, gach ceann acu laghdaithe is pacáilte i soitheach an-bheag le hoiriúnú díreach ar an gcluas. Déantar an tarchur deireanach go dtí an tiompán nó le seoladh tríd an gcnámh mhastóideach. 

## Tagairtí


Catagóir:Oiteolaíocht
Cluas chaoin

Is éard is **cluas chaoin** ann ná planda ilbhliantúil, dúchasach don Eoraip is tuaisceart na hAfraice, le duilleoga snasta dúghlasa ar chruth rinn saighde is caora scarlóideacha nimhiúla. Sa bhláthra casta tá spéid shorcóireach ar dhath feola mairbhe a chuireann amach boladh lofa nuair a théann sé, agus a aomann cuileoga isteach. Snámhann siad seo go bun bleibeach na spéide glaise éadroime timpeall na mbláthanna baineanna is fireanna, agus gabhtar iad le fáinne gruaigí cosanta. Bailíonn na cuileoga an phailin ó na bláthanna fireanna agus pailníonn na bláthanna baineanna, ach ní féidir leo éalú ach nuair a thiteann an spéid isteach air féin is a fheonn na gruaigí tar éis pailnithe.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cluas mhara

Iasc sliogánach aonbhlaoscach mara a itear ar chósta California go hiondúil is ea an **chluas mhara**.

## Tagairtí

Catagóir:Moilisc
Físchluiche

[mion|''Spacewar!''  sna 1960idí ar [DEC PDP-1 de chuid MIT.]]
mion|Pong sna 1970idí, foirm shimplí den leadóg boird.
Físchluiche ar ríomhaire pearsanta, mionríomhaire, nó fón srl is ea **cluiche ríomhaire**, a ligeann do dhuine aonair nó grúpa cluichí a imirt. Tá tóir go háirithe ar chonsóil cluichí inniu. 

Is iomaí cluiche atá ann. Mar shampla: 

* Is féidir gur cluiche fichille nó cártaí a bheidh ann agus an t-usáideoir ag imirt i gcoinne an ríomhaire, nó tiomáint gluaisteán le beirt úsáideoirí i gcoimhlint le chéile i rás. 
* Tá cuid mhaith de na cluichí bunaithe ar théamaí cogaidh is scannáin cosúil le Star Wars. 
* Tá cuid mhaith eile bunaithe ar spóirt is seanchluichí boird. 
* Is féidir gur cluiche gnó a bheidh ann, baincéireacht nó eile, inar féidir le grúpa imirt chun fadhbanna is dúshláin gnó a shárú agus ceachtanna a fhoghlaim as torthaí drochshocruithe. 
* I gcuid mhaith cluichí ríomhairí, is gá don imreoir dúshlán a shárú (ainmhí allta a chloí, mar shampla) agus caighdeán a bhaint amach (airde ar shliabh nó faill a dhreapadh, mar shampla) roimh dhul ar aghaidh don chéad staid eile. 

Oibrítear cluichí go minic le fón phóca, méarchlár ríomhaire, luamhán stiúrtha, agus / nó luch srl. Tá cluichí á saothrú ina gcaitheann an t-imreoir scáthlán nó clogad is/nó lámhainní le braiteoirí éagsúla ceangailte leis an ríomhaire chun réaltacht fhíorúil a chruthú. Bíonn leaganacha móra de na cluichí ann le haghaidh stuaraí is ionaid phoiblí siamsaíochta eile. Is comhlachtaí suntasacha a tháirgeann cluichí mar seo, Nintendo is Sega.

### Stair
Tugadh an chéad chluiche ríomhaire isteach sna Stáit Aontaithe sna 1960idí. Spacewar! an t-ainm a bhí air, ar DEC PDP-1 de chuid MIT. Tugadh an chéad chluiche tráchtála isteach sna 1970idí. Pong an t-ainm a bhí air, foirm shimplí de leadóg bhoird. mion|Cogaíocht aeir, gabháil scáileáin ó chluiche bunaithe ar chomhrac idir fórsaí Libia agus SAM sa bhliain 1981

## Féach freisin

* Consól cluiche
* Conspóidí a bhaineann le físchluichí

## Tagairtí

Catagóir:Físchluichí
Cnagadh (inneall)

Fothram creathánach a dhéanann inneall (i ngluaisteán, mar shampla) nuair a tharlaíonn dóchán neamhchothrom den mheascán aeir/breosla sa chuasán. In inneall le spréachadhaint (inneall peitril, mar shampla) faightear ídiú éifeachtach breosla le cóimheas ard comhbhrúite ag cumhacht aschuir ar leith. Ach cuireann cóimheas ard comhbhrúite isteach ar dhóchán an bhreosla ann, le hadhaint mhíchothrom, dóchán neamhshocair, agus faoi dheireadh dochar don chuasán is an loine. In inneall díosail mar nach mbíonn spréachadhaint i gceist, tarlaíonn cnagadh nuair nach mbíonn an cóimheas comhbhrúite ard a dhóthain. Bíonn breiseáin frithchnagtha i mbreoslaí an lae inniu. 

## Tagairtí
Cnaí

deas|200px|thumb|Cnaí
Sa gheolaíocht, athrú i bhfoirmeacha na talún trí aistriú is iompar ábhair ag uisce, gaoth, gluaiseacht oighir, domhantarraingt is/nó orgánaigh bheo. Is iad aibhneacha na gníomhaithe cnaíte is éifeachtaí, ag cruthú patrúin cnoc is gleannta, agus cruthaíonn gníomhaíocht na dtonnta imeallbhord an chósta. Má aistríonn cnaí an bharrithir, is féidir go leanfaidh torthaí suntasacha eacnamaíocha. 

## Tagairtí
Cnaguirlisí

250px|mionsamhail|deas|Cnaguirlisí ceolfhoirne
Rang na ngléasanna ceoil, a chuimsíonn ideafóin is scannánafóin, a sheinntear trí bhualadh nó croitheadh. Déanann cuid acu nótaí le hairde ar leith (mar shampla, tiompán is síolafón), agus cuid acu gan a leithéid (mar shampla, ciombail is druma taoibh). Is iad na cnaguirlisí a úsáidtear i gceolfhoireann nua-aoiseach na tiompáin, an druma taoibh, an druma mór, na ciombail, an tamtam, na clogfheadáin is an síolafón. Ach amháin na drumaí is na tiompáin, is ideafóin iad uile. 

## Tagairtí
Cnaí reitineach forchéimnitheach conda

Galar reitine ó bhroinn a chuireann isteach ar raon leathan cineálacha madraí, madraí oibre is gunnaghadhair go háirithe. Tarlaíonn sé do chait freisin, an pór Aibisíneach go háirithe. Braitheann na comharthaí cliniciúla ar an réigiún den reitine a mheathann. Má mheathann lár na reitine, rud a tharlaíonn i seanmhadraí, cuireann sé sin isteach ar radharc lae, agus nuair is forimeall na reitine a bhíonn meata bíonn an madra dall san oíche. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Cnapáin mhangainéise

deas|250px|thumb|Cnapáin mhangainéise
Maiseanna ocsaídí miotal i gcnapáin a fhoirmíonn ar ghrinneall na farraige. Thángthas orthu den chéad uair le linn aistear an Challenger i 1873, agus sna príomhimchuacha aigéanacha ó shin ach amháin san Artach. Tugtar *cnapáin fearómhangainéis* nó *ilmhiotal* orthu freisin de bharr na n-ocsaídí a bhíonn iontu. Den chuid is mó bíonn siad saibhir i mangainéis is iarann, ach faightear copar, nicil, cobalt, tíotáiniam, agus miotail luachmhara trádála eile iontu. Tá spéis ag comhlachtaí is tíortha ina saothrú, ach níl dlí na mara ina bhfabhar.

## Tagairtí
Cnapfhréamh

Galar plandaí i gclann an chabáiste (*Brassicaceae*), cabáiste, cabáiste dearg, ráib, cóilis ghlas is a lán eile. Cuireann sí tús le borrthaí, cosúil le gáil, ar na fréamhacha is mílíthiú na nduilleog. Múscán ramallach seadánach is bun leis.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Plandaí
Iarmhairt chraicinn

deas|200px|thumb|Cneas-iarmhairt
Iarmhairt a tharlaíonn le sruth ailtéarnach leictreach ina n-iompraítear an chuid is mó den sruth ar feadh imeall seachtrach an tseoltóra, is ea **iarmhairt chraicinn**. 

Mar mhalairt, iompraítear sruth díreach, dáilte go cothrom, ar fud trasghearradh an tseoltóra. Tarlaíonn an iarmhairt chraicinn de bharr sruthanna guairneáin i gcroíleacán an tseoltóra, agus cuireann siad seo i gcoinne an tsrutha fheidhmithe sa chroíleacán. 

Bíonn an iarmhairt níos sonraí ag minicíocht ard. 

Toradh amháin ar an iarmhairt seo nach gá ach feadáin chuasacha, in ionad slat nó sreang, chun sruth ardmhinicíochta a iompar.

## Féach freisin

* Seoltóir leictreach

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
Cneastumadóireacht

deas|200px|thumb|Cneastumadóireacht
Foirm snámha faoin uisce a d'éirigh an-choitianta sna 1930idí gur tháinig tumadóireacht scúba chun cinn ó na 1940idí. Ní raibh mar ghaireas ach gloiní cosanta, masc aghaidhe, lapaí is feadán gearr anála a dtugtar *snorcal* air.

## Tagairtí
Cneasú créachta

deas|250px|thumb|Cneasú créachta
Tá 5 chéim sa phróiseas cneasaithe: téachtadh na fola, glanadh na créachta, atógáil na bhfíochán struchtúrtha, atógáil an chraicinn, agus athmhúnlú an chraicinn. Feidhmíonn na pláitíní chun téachtadh na fola a thosú agus cur fola ó fhuileadáin ghearrtha a stopadh. Caomhnaíonn an fibrin sa téachtán tuilleadh ceall a fheidhmíonn sa chneasú. Feidhmíonn cealla ón gcóras imdhíonach—neodraifilí, macrafagaigh is leocaicítí—chun baictéir a chloí is cealla marbha a ghlanadh ón gcréacht. Síobann fibreablastaí go dtí ionad na créachta, agus tosaíonn siad ar fhíochán cónascach a chruthú is collaigin a bhailiú chuige sin. Ansin tosaíonn na cealla a dhéanann fuileadáin ag fás, agus deisíonn na fuileadáin. Síobann cealla craicinn go dtí an t-ionad, méadaíonn, is cruthaíonn craiceann nua. Ceanglaíonn na snáithíní collaigine chun an chréacht a iomlánú agus, ag brath ar cé chomh holc is a bhí an chréacht, colm a fhágáil sa chraiceann.

## Tagairtí
Cniotáil

deas|250px|thumb|Cniotáil
Seancheird ina ndéantar fabraic trí lúba snáithe a nascadh le snáthaidí i lámha an chniotálaí. Tá an-chuid greamanna cniotála ann, agus táirgtear fabraic le tréithe éagsúla casta. Cheap William Lee (c 1550-c 1610) an chéad mheaisín cniotála i Sasana, agus déantar an chuid is mó de na hearraí cniotáilte le meaisíní anois, bíodh is nach féidir leo patrúin chomh casta leis an obair láimhe a dhéanamh. Is féidir uigí i bhfoirm feadáin a dhéanamh trí chniotáil chiorclach le haghaidh stocaí, fo-éadaí is éadaí spóirt. 

## Tagairtí

Catagóir:Éadaí
Cnó Brasaíleach

Crann síorghlas a fhásann 30 m ar airde, dúchasach do dhufairí na Brasaíle. Na duilleoga leathfhada, na bláthanna bán i bpanacail mhóra. Capsúl adhmadach cruinn an toradh, 15 cm ar leithead, a chuimsíonn 12-15 síol, pacáilte go dlúth, adhmadach tríthaobhach, a dtugtar *cnónna Brasaíleacha* orthu. Ní shaothraítear é. Na cnónna a dhíoltar i siopaí, is cnónna a bhailítear ó chrainn fhiáine iad.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cnó cócó

Crann pailme le stoc cuartha go sainiúil a fhásann 30 m ar airde le duilleoga clúmhacha suas le 6 m ar fhad is ea an **cnó cócó** nó an **pailm cnó cócó** (*Cocos nucifera)*. Crotal snáithíneach seachtrach ar an toradh mór (an cnó cócó) is síol amháin ann, agus blaosc chrua inmheánach ag imchlúdach ciseal bia bháin is cuais lárnaigh lán de shreabhán bainniúil. Ag bun an toraidh bíonn 3 mharc cruinn a fhreagraíonn do 3 sheomra an ubhagáin, a bhfuil an suth faoi cheann acu. Is dócha go bhfuil an crann seo dúchasach don Pholainéis. Fásann sé go maith gar don fharraige. Is féidir leis an toradh buacach snámh thar fhaid mhóra sa sáile gan damaíste, agus mar sin is crann sainiúil d'oileáin aigéanacha é. Saothraítear le fada ar fud na dtrópaicí é. Cosúil le pailmeacha eile, táirgeann sé raon suntasach táirgí. Soláthraíonn an stoc adhmad. Fítear na duilleoga ina mataí is a gciseáin, agus úsáidtear iad i ndéanamh díonta. Bíonn na duilleghais láidir a ndóthain chun fálta páirce a dhéanamh. Itear an bhachlóg ag barr an ghais mar ghlasra. Is féidir an bláthra óg a bhearnú chun leacht siúcrúil a fháil ar féidir a choipeadh is a dhriogadh i ndeochanna alcólacha is fínéagar. Tá na cnónna cócó bunúsach do gheilleagair chuid mhaith oileán trópaiceach. Is annamh a fheictear na cnónna ina bhfoirm nádúrtha taobh amuigh de na réigiúin ina bhfásann siad, de bhrí go mbaintear an bhlaosc sheachtrach díobh roimh easpórtáil na gcnónna chun an choighir a fháil, snáithín láidir a úsáidtear chun mataí a dhéanamh. Is deoch fionnuaraithe bainne an chnó chócó, itear an bia bán amh nó cócaráilte, díoltar an bia triomaithe i bhfoirm copra, an phríomhfhoinse saille plandúla ar Domhan. Úsáidtear an ola a fhaightear ó chopra comhbhrúite le margairín a dhéanamh, agus is bia luachmhar ainmhithe an cáca iarmharach.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Banú

Is baile suite i gContae Loch Garman é **Banú** (Béarla: *Bannow*).

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Baile an Chaisleáin, Contae Loch Garman

Is baile suite in iarthuaisceart Chontae Loch Garman é **Baile an Chaisleáin** (Béarla: Castletown). Tagann a lán turasóirí agus cuairteoirí eile chuig an ceantar. Bíonn mórshiúl bliantúil ón Golden Anchor, pub áitiúil a mbíodh tóir ag óglaigh air i gCogadh na Saoirse, go dtí Reilig Castletown, in onóir na n-óglaigh céanna.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Baile de Cléir

Is baile suite i ndeisceart Chontae Loch Garman é **Baile de Cléir** (Béarla: *Cleristown*, uaireanta *Cleariestown*). Tá séipéal Caitliceach ann agus reilig taobh leis.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Cuan Bhaile na Cúirte

Is baile suite i gContae Loch Garman é **Baile na Cúirte** nó **Cuan Bhaile na Cúirte**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Buaile Mhaodhóg

Is baile suite i gContae Loch Garman í **Buaile Mhaodhóg**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Cúil Ghréine

Is baile suite i gContae Loch Garman é **Cúil Ghréine**. I lár na mbailte móra an tInbhear Mór agus Guaire atá sé suite. Níl mórán áiseanna ag an mbaile beag. Tá páirc peile, siopa beag grósaera, bunscoil agus dhá teach tábhairne ann. Rugadh ar file Eddie Kinsella ann agus ar Finan Liam Christie a raibh mar gabha cáiliúil.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Richard Bartlett (cartagrafaí)

upright|thumb|Mionghné de léarscáil de Chúige Uladh a rinne Richard Bartlett sa bhliain 1602 agus gairm Uí Néill le feiceáil ann ar an Tulach Óg. Tá duine de mhuintir Uí Chatháin ag tógáil leathbhróige os cionn an Rí mar dheasghnáth.
Cairtghrafaí suntasach le linn Eilís I ba ea **Richard Bartlett** (fl. 1600). Ba Shasanach é agus rinne sé cuid de na seanléarscáileanna agus na líníochtaí is fearr a d’eascair ó Éirinn mar chuid den fheachtas míleata agus plandála a bhí ar bun ag an am.

upright|clé|thumb|Mionghné de léarscáil de Chúige Uladh a rinne Richard Bartlett sa bhliain 1602: crannóg i loch agus í á cosaint; tithe, coillte agus ráth; dúnfort Sasanach; cathaoir ghairme an taoisigh.
Is beag eolas atá ann ar shaol Bartlett ach meastar gur rugadh é in Norfolk in East Anglia. Chaith sé tamall sa Spáinn (b’fhéidir gur Chaitliceach é). Mar áiseanna míleata a rinne sé an chuid is mó de na léarscáileanna agus eile a tháinig óna láimh: is minic dúnfoirt agus caisleáin le fáil iontu, mar bhí sé ag leanúint fheachtas Mountjoy (1600-1601), agus chuaigh sé ó dheas chun léarscáil a dhéanamh d’imshuí Chionn tSáile. I nGaeilge atá 80% dá chuid téarmaíochta. Sholáthair sé naoi saothair déag ar a laghad. 

Ar nós cartagrafaithe eile dá leithéid, ba mhaith leis íomhánna beaga beoga a chur isteach ian shaothar: deatach ag éirí as simnéanna, lachain, fear ag dul trasna an mhóta ag Achadh an Dá Chora. 

Fuair sé bás i dTír Chonaill am éigin idir 1603 agus 1609. Mar a dúirt an tArd-Aighne Sir John Davies:
:*"when he came to Tyrconnell the inhabitants took off his head, because they would not have their country discovered"*.

## Tagairtí
* Andrews, J.H. (2009). *The Queen’s Last Map-Maker: Richard Bartlett in Ireland, 1600–3*. Geography Publications. ISBN 978-0-906602-43-0

## Naisc
Francis Jobson (cartagrafaí)

Catagóir:Cartagrafaithe Sasanacha
Cé na Cille Móire

Is baile suite i ndeisceart Chontae Loch Garman é **Cé na Cille Móire**. Sráidbhaile iascaireachta is ea é, agus reáchtáiltear Féile Bia Mara ann gach samhradh.

Tá Na Sailtí tuairim is cúig mhíle amach ó chósta Ché na Cille Móire.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Macadaimia

Is crann síorghlas é an **mhacadaimia** a fhásann suas go dtí timpeall 20 m. Géineas *Macadamia*. Dúchasach don Astráil, agus saothraítear ansin is i Haváí é. Na duilleoga suas le 30 cm ar fhad, lansa-chruthach, leathan os cionn an láir, docht is uaireanta colgach, i bhfáinní de 3-4 cinn. Na bláthanna i spící fada cromtha 2.5 cm ar trastomhas, síogómach le 4 theascán iombhláthanna bánbhuí. Na torthaí glas, agus scoilteann siad chun cnó cruinn inite a nochtadh.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cnó talún

Planda caol ilbhliantúil a fhásann suas le 60 cm ar airde, dúchasach don Eoraip. A thiúbair le cruthanna neamhrialta suas le 3.5 cm ar fhad, a mheastar a bheith cosúil le cnónna. A dhuilleoga roinnte go domhain ina dteascáin chaola líneacha, a fheonn go luath. A bhláthanna bán nó bándearg, ina n-umbail récheannacha 3-6 cm ar leithead. Tá na tiúbair chiardhonna inite, amh nó bruite. Tugtar *cutharlán* air freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cnoc oighir

deas|200px|thumb|Cnoc oighir
Is é is **cnoc oighir** ann ná mais mhór oighir ag snámh ar an bhfarraige tar éis briseadh ó oighearshruth nó scairbh oighir. Imíonn sé gan treo le blianta thar na céadta ciliméadar roimh leá sa bhfarraige. De bhrí nach mbíonn ach codán beag os cionn an uisce, is baol do loingeas é, san Atlantach thuaidh go háirithe mar a dtosaíonn siad go minic sa Ghraonlainn. Bíonn na cnoic oighir san Antartach tablach ollmhór 10-100 km2 i bhfairsinge. 

## Tagairtí

Catagóir:Cnoic oighir
Cnúdán

Tugtar **cnúdán** ar éisc mara san fhine Triglidae a mhaireann ar an ngrinneall in uiscí cladaigh is farraigí measartha is trópaiceacha. Suas le 75 cm ar fhad. An ceann cosanta le plátaí cnámhara. Baineann an roc feidhm as an eite uchtach mar adharcáin nó cosa croise. Cuid acu, déanann siad fuaimeanna ar féidir a aireachtáil.

## Speicis roghnaithe
* Chelidonichthys capensis — cnúdán na Rinne
* Chelidonichthys kumu — cnúdán dearg
* Chelidonichthys lastoviza — cnúdán breac
* Chelidonichthys obscurus — cnúdán fadeiteach
* Eutrigla gurnardus — cnúdán glas
* Lepidotrigla cavillone — cnúdán mórghainneach
* Lepidotrigla dieuzeidei — cnúdán spíonach
* Prionotus — cnúdán Atlantach
* Trigla lucerna — cnúdán gorm (nó cnúdán soilseach)
* Trigla lyra — cnúdán píobaire

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Léirmhíniú Cóbanhávan

mion|léirmhíniú Cóbanhávan
Sa mheicnic chandamach, dearcadh a thairg Niels Bohr is daoine eile, gur gá go gcuimseoidh machnamh ar aon chóras candamach an trealamh ábhartha tomhais, mar gur cuid den chóras an gníomh tomhais féin. 

Níl staid chandamach ann go ndéantar tomhas uirthi. 

Glactar leis anois gurb é seo an léirmhíniú ceart maidir le tomhas candamach.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic núicléach
Cobhar

deas|250px|thumb|Cobhar
San ailtireacht, is éard is **cobhar** ann ná cruinneachán beag anuas ar chuid chiorclach, chearnógach nó pholagónach d'fhoirgneamh, os cionn dín nó túirín de ghnáth. Sa chiall ghinearálta, aon chruinneachán.

## Tagairtí
Cobhsaitheoirí

deas|200px|thumb|Cobhsaitheoirí
I loingeas, gairis a chuireann teorainn le liongadáil loinge, i bhfoirm eití soghluaiste de ghnáth. Cuireadh isteach den chéad uair iad i 1950, ar an línéar Chusan. Cuireadh foirm eile sa línéar Iodálach Conti di Savoia i 1932, ach níor cuireadh in aon long eile é. 

## Tagairtí
Cnoic dhuibheagánta

Cnoic ísle ar ghrinneall domhain na farraige. Suas le roinnt céad méadar ar airde. Mar shraith dromanna comhthreomhara sléibhe de ghnáth. Clúdaíonn siad timpeall is 30% de ghrinnill na n-aigéan: an chuid is mó de ghrinneall an Aigéin Chiúin, agus cuid mhaith den Aigéan Atlantach is an tAigéan Indiach. 

## Tagairtí

Catagóir:Geolaíocht
Catagóir:Aigéaneolaíocht
Cnóire

Ceann de dhá shaghas préacháin, ceann atá dúchasach don Eoraip is an Áise, agus an ceann eile d'iarthar Mheiriceá Thuaidh. Áitríonn sé foraoisí buaircíneacha, agus itheann feithidí, síolta is éin bheaga.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Cobra

mion|Cobra Indiach; ball den speiceas a dtugtar ''Naja naja'' air. Tá a "chochall" leata aige.
Ainm a thugtar ar roinnt nathracha nimhiúla, dúchasach do dheisceart na hÁise is an Afraic is ea **cobra**. Tugtar cobra ar a lán speiceas, an chuid is mó díobh sa ghéineas *[[Naja]]* san fhine Elapidae.  Faightear iad san Afraic agus i ndeisceart na hÁise. Is é “cobra” an focal sa Phortaingéilis ar nathair. 

Is féidir leis an gcobra na filltí scaoilte craicinn ar a mhuineál leathadh amach mar chochall nuair a scanraítear é. An nimh, a ionsaíonn an córas néarógach, níos nimhiúla ná nathracha eile. Áitríonn sé foraoisí de ghnáth, ach tír oscailte freisin. Is féidir le cobra seileog nimhe a stealladh chomh fada le 3 m isteach i súile ainmhí bhagraigh, rud a fhéadfaidh é a dhalladh go buan. Is é an ríchobra an nathair nimhe is mó dá bhfuil ann. Cobra a bhíonn ag an mealltóir nathrach Indiach.

Ní grúpa tacsanomaíochta iad. I measc na speiceas a dtugtar “cobra” orthu, tá:
* Naja atra — cobra seileogach Síneach
* Naja kaouthia — cobra spéaclach
* Naja naja — cobra Indiach
* Naja oxiana — cobra Lár-Áiseach
* Naja philippinensis — cobra seileogach na bhFilipíneach Thuaidh
* Naja sagittifera — cobra Andaman
* Naja samarensis — cobra seileogach na bhFilipíneach Thoir Theas
* Naja siamensis — cobra seileogach Ind-Síneach
* Naja sputatrix — cobra seileogach na hIndinéise Theas
* Naja sumatrana — cobra seileogach órga
* Hydrodynastes gigas — cobra bréige
* Ophiophagus hannah — rí-chobra

## Tagairtí

Catagóir:Laghairtí
Catagóir:Nathracha
Cóc

deas|250px|thumb|Cóc
Saghas gualaigh a úsáideadh den chéad uair sa tSín sa 13ú céad. Déantar é trí ghual a théamh go dtí teocht níos mó ná 1000&nbsp;°C gan aon aer i láthair, chun na comhábhair sho-ghalaithe a bhaint as. Ábhar briocht póiriúil a chuimsíonn carbón amháin, beagnach. Úsáidtear é mar bhreosla i bhfoirnéisí soinneáin den chuid is mó chun cruach a dhéanamh.

## Tagairtí
Cocaitíl

Pearóid Astrálach de chlann an chocatú is ea an **chocaitíl**. Cíor fhada bharrchaol ar an gceann. Marcanna daite ar aghaidh an fhireannaigh. Áitríonn sí tír oscailte, agus itheann síolta nó torthaí.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Cocas

deas|250px|thumb|Cocas
Tugtar **cocas** ar aon bhaictéar sféarúil. Bíonn toirteanna éagsúla i gceist, agus faightear iad i slabhraí, crobhaingí nó grúpaí eile. Is cocais iad stafalacocas is streipteacocas.

## Tagairtí

Catagóir:Baictéareolaíocht
Cocatú

Pearóid Astráláiseach, scartha ó phearóidí eile den chuid is mó as airíonna bhlaosc an chinn is an chíor inardaithe cleití ar an gceann.

## Tagairtí

Catagóir:Pearóidí
Cóch

deas|250px|thumb|Cóch
Ardú tobann i luas na gaoithe. Le bheith beacht, ní mór go n-éireoidh íosluach an luais 8 m s-1 ar a laghad chun luas 11 m s-1 a bhaint amach taobh istigh de nóiméad amháin, agus go laghdóidh sé go tapa ina dhiaidh sin. 

## Tagairtí
Cóch líne

deas|250px|thumb|Cóch líne
Líne chaol stoirmeacha toirní, a fhéadfaidh a bheith chomh fada leis na céadta ciliméadar, os comhair fronta fhuair, bíodh is nach mbíonn sí ach cúpla ciliméadar ar leithead. Baineann stoirmeacha toirní, anfaí is titim thobann teochta léi.

## Tagairtí