open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fir Fálgae

Is iad daoine Oileán Mhanann atá i gceist de ghnáth nuair a luaitear **Fir Fálgae**.  Tugann  *British Library 755.22494* dó ámh, an ghluais *Inse Gall indiu* (Inse Ghall inniu).

Sa Rúraíocht, faightear roinnt scéalta amhail is *[[Aided Con Roí]]*, *[[Forfess Fer Fálgae]]* agus *[[Síaburcharpat Con Culainn]]*, a luann ruathar a rinne gaiscígh na nUladh, Cú Raoi agus Cú Chulainn ina measc, ar na Fir Fálgae.  Is léir gur fhuadaigh Cú Raoi iníon an rí Bláthnaid, agus náirigh sé Cú Chulainn i gcomhrac agus é i mbun é a stopadh, rud a bhí mar chúis achrainn idir an mbeirt.

## Foinsí
* *Early Medieval Ireland, 400-1200*, Londain agus Nua-Eabhrac, 1995.

## Tagairtí
Canola

In Miotaseolaíocht na nGael, ceapadóir na cláirsí ab ea **Cana Cludhmór** nó Clúmór, agus luaitear í go minic mar bhandia an cheoil, an spreagtha agus na dtaibhreamh.  Tá botún cló ina hainm i roinnt foinsí, sé sin, **Canola**.

Tar éis argóinte lena fear céile, Machuel, d'fhág sí an teach ag meánoíche ar siúlóid chun a ceann a  ghlanadh.  Chuala sí ceol binn sa ghaoth, agus suaimhníodh ar ball beag a chnap codlata í ar an trá.  Agus í dúisithe ar mhaidin, thuig Cana gurbh í an ghaoth a bhí ag canadh an cheoil, ag séideadh trí fhéitheoga leathlofa, fós ceangailte le creatlach mhíl mhóir.  Spreag é seo í an chláirseach a dhearadh.

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta Miotaseolaíochta
Léan

I Miotaseolaíocht na nGael, saor sídhe Bhoibh Dheirg ab ea **Léan** (Sean-Ghaeilge **Lén**) mac Bain Bholgaigh mac Bannaigh.

Dúradh go raibh cónaí air faoi loch gar do Chill Airne, ainmnithe Loch Léin as.  Insítear sa Dinnseanchas gurbh é ag Loch Léin a dhéanadh sé soithí geala d'Fhann iníon Fliodhais.

Gach oíche tar éis na hoíche, deirtear go gcaitheadh sé a inneoin uaidh i dtreo cnoic in aice láimhé darb ainm Inneoin na n*Déssi*, agus gurbh iad na ceathanna a théadh ar ár ais ná i ndáiríre seoda ón inneoin.

## Sanasaíocht
Is amhrasach é an é gaolta leis an dia Romano-Celtic, Lenus.  Cé go bhfuil brí éiginnte ag an ainm, tá an focal Nua-Ghaeilge *léan*, focail Sean-Ghaeilge *lén* agus *lénaid*, agus focal Breatnais *llwyn* 'garrán, tom, tor', ann chun smaointe a spreagadh.

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Achtland

I Miotaseolaíocht na nGael, duine daonna ab ea **Achtlann** (Sean-Ghaeilge **Achtland**) a phós fear de na Tuatha Dé Danann.  

Bhí míchlú aici as an dímheas a bhí aici ar fhir dhaonna.  Nuair a bhuail sí le fear Dé Danann, ámh, thit sí i ngalar an ghrá agus phós sí é, ag éirí neamhbhásmhar nuair a chuaigh sí chun cónaí sa tsidhe.  Deritear gur bhain sí an-taitneamh as cíoradh a chuid gruaige míne fada.

## Sanasaíocht
Is amhlaidh go bhfuil *Achtlann* fréamhaithe ón Prótai-Cheiltis **hek-to-landā*, le brí "Innilt le heallach.". 

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Scéla Conchobair

Is teideal cumtha ag Whitley Stokes é **Scéala Chonchúir mhic Neasa** (Sean-Ghaeilge **Scéla Conchobair maic Nessa**), le haghaidh scéil ghearr sa Rúraíocht atá caomhnaithe sa lámhscríbhinn den 12ú haois, an Leabhar Laighneach.  Faightear ann seanchas nach bhfuil le fáil chuile áit eile maidir le craobhacha (hallaí) na nUladh ag Eamhain Mhacha agus a sciatha.

## Achoimre
### Lámhscríbhinn
Sa lámhscríbhinn (Leabhar Laighneach, CnT 1339, *olim* H.2.18), faightear ann scéal i leathnaigh díreach tar éis an athleagain den Táin Bó Cúailnge, agus áirítear é sa *Catalogue* i measc *"Prose tales of Conchobar Mac Nessa, Cuchulaind, Athirne, Celtchair."*

### Coimpeart Chonchúir
Ag tús an téacs, tá giniúint Chonchúir, agus dá bharr, luadh an scéal scaití mar *Compert Conchobair*.  
In áiteanna eile, rangaítear an scéal mar leagan de *"How Conchobar obtained the Kingship of Ulster."*

### Craobhacha na nUladh
Faightear sa scéal cur síos ar na trí craobhacha (hallaí) Chonchúir,  Cróeb Rúad, Téite Brecc agus Cróeb Derg.  Rítheach na nUladh ab ea an chéad ceann acu; an armlann ab ea an dara ceann, áit a coinníodh na sciatha, airm agus  cuacha: agus sa tríú craobh, coinníodh na cinn bhainte agus creach cogaidh eile.

### Sciatha na nUladh
Tugtar ansin liosta de Sciatha na nUladh, ocht déag go iomlán, i dtosach **Ochain** le Conchúr.  Is deacair roinnt phearsana a aithint óir nach dtugtar nó neither ainmneacha athartha nó leasainmneacha.  Tuigtear gur claimhte iad roinnt de na sciatha ag aisteoirí agus tiomsaitheoir foclóirí an lae inniu.

### ''Ol nGuala''
Is féidir an seanchas maidir leis an umar mór leanna/fíona, Ól nGuala, agus an maide le húill/liathróidí um aird na ndaoine a tharraingt, a chur i gcomparáid le cuntais san athleagan den Tochmharc Eimhire le fáil i Leabhar na hUidhre.

### Réamhscéal na Tána le Kinsella
Chuir Kinsella an saothar seo mar réamhscéal ina aistriúchán Béarla,  *The Táin*.  Don Táin féin, thóg sé an chéad athleagan, agus ní an leagan sa Leabhar Laighneach.

### Seachta Fhearghasa
Tá ann sa saothair sleachta suimiúla áibhéile maidir le **seachta Fhearghasa**, fágtha ar lár ag Kinsella, ag rá go raibh goile seachtair ag Fearghas, miangas nach  sásófaí ach le seachtar ban agus a bhean chéile, Fliodhas, as láthair, agus go raibh bod seacht dhorn ar mhéid aige.  Go deimhin, the upright stone ar chnoc Teamhrach, by some considered the Lia Fáil, was "still popularly called *Bod Fhearghais*", in the days of antiquarian George Petrie.

## Lámhscríbhinní
* Scéala Conchúir
** Leabhar Laighneach (LL): ll. 106a 1 - 107b 21, ARÉ.
* Conas ar tháinig Conchúr i gcoróin
** Leabhar Bhaile an Mhóta (BB): f. 167Va-b (blúire)
** Leabhar Leasa Mhóir: ll. 247a-248a (f 125b 1) (blúire)

## Eagráin agus aistriúcháin
* Scéala Chonchúir [LL]
** 
** 
** 
* Conas ar tháinig Conchúr i gcoróin
** 
**  [téacs gearr ó LBM].

## Foinsí
*  (Coimpert Concobuir in so, ll.&nbsp;173–82)
* 
** 
*   Léadh an páipéar "an 24ú Aibreán, srl..., 1837".  Tá an lua maidir le cloch Fearghasa le fáil ar lch.&nbsp;159.

## Naisc sheachtracha
* MS-OMIT

* Celtic Literature Collective (Irish)

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta na Rúraíochta
Labraid Luathlám ar Claideb

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, rí na dTuath Dé Danann ab ea **Labhraidh Luathlámh ar Claíomh** (Sean-Ghaeilge **Labraid Luathlám ar Claideb**).  Faightear é sa seanscéal *[[Searg Chú Chulainn]]* mar rí *[[Mag Mell]]*.  Fear céile *[[Lí Ban]]* ab ea é.  Mheall sise Cú Chulainn ar son a dheirféar, *[[Fand]]*.  Dé réir a mhná chéile, an gaiscíoch is fearr ar domhan ab ea Labhraidh.

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Catagóir:An Rúraíocht
Michelle McIlveen

Is polaiteoir  i dTuaisceart Éireann í **Michelle McIlveen**. Rugadh í ar an 21 Eanáir, 1971. Is Comhalta den Tionól Reachtach í do Loch Cuan, ó 2007 ar aghaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Maurice Bradley

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Maurice Bradley** a rugadh ar an 5 Aibreán, 1954. Is ball é de Pháirtí Aontachtach Daonlathach. Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Dhoire Thoir, ó 2016 ar aghaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Caoimhe Archibald

Is polaiteoir de chuid Sinn Féin i dTuaisceart Éireann í **Caoimhe Archibald**. Rugadh í ar an 20 Feabhra, 1981. Is Comhalta den Tionól Reachtach í do Dhoire Thoir, ó 2016 ar aghaidh.

## Féach freisin

* Doire Thoir (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Bitheolaithe Éireannacha
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Paiteolaithe
Catagóir:Doire Thoir (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Gerry Kelly

Is polaiteoir poblachtach Éireannach de chuid Shinn Féin é **Gerard "Gerry"  Kelly** (); a saolaíodh an 5 Aibreán 1953, agus iaróglach de chuid na Sealadaigh (PIRA).
Bhí ról ceannródaíoch aige i rith an phróisis idirbheartaíochta a raibh Comhaontú Aoine an Chéasta mar thoradh orthu, ar an 10 Aibreán 1998. Faoi láthair, is ball d'Ard-Chomhairle Shinn Féin é agus is Comhalta den Tionól Reachtach (CTR) é do Bhéal Feirste Thuaidh, ó 1998 ar aghaidh.

## Luathshaol
Rugadh Gerard Francis Kelly ar 5 Aibreán 1953 ar Shráid Raglan i gceantar Íochtarach na bhFál, i mBéal Feirste.  Íochtarach i mBéal Feirste. Tá sé ar dhuine d'aon leanbh déag, seachtar buachaillí agus ceathrar cailíní.  Chuaigh sé go dtí St Finian's Primary School ar Bhóthar na bhFál. Ní raibh a mhuintir thar a bheith polaitiúil; mar sin féin bhí a sheanathair ina thacaitheoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre. Chuaigh Kelly ar aghaidh ina dhiaidh sin go dtí St Peter's Secondary School, áit ar bhain sé a chuid O-Leibhéil amach, sular fuair sé a chéad phost, in aois a 17, sa Státseirbhís mar oifigeach cléireachais i Roinn Leictreachais Chorparáid Bhéal Feirste.

Sa bhliain 1971, chuaigh Kelly isteach in eagraíocht óige mhíleata na bPoblachtánach, Fianna Éireann. Gabhadh é níos déanaí i Lúnasa 1971 agus cuireadh i bPríosún Mhuinseo é ar feadh roinnt míonna. I mí Eanáir 1972, d'éalaigh sé, agus chuaigh sé isteach in Óglaigh Shealadacha na hÉireann i gceantar na Carraige Gile/Bhaile Uí Mhurchú ar a fhilleadh go Béal Feirste.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Fir
Catagóir:Baill den IRA Sealadach
Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann
David Lemieux

Dornálaí Ceanadach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **David Lemieux** a rugadh ar an 22 Nollaig, 1988 i Montréal, Québec. 

Catagóir:Dornálaithe Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1988
Doug DeWitt

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Doug DeWitt** a rugadh ar an 13 Lúnasa 1961 i Youngstown, Ohio. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Baisleac Saint-Denis

Baisleac Chaitliceach, atá suite i Saint-Denis in aice le Páras, is ea **Baisleac Saint-Denis**.
## Féach freisin

* Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc

## Tagairtí

Catagóir:Creideamh san Fhrainc
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
Saint-Denis, Seine-Saint-Denis

Is común suite i bPáras í ** Saint-Denis**. Bhí 112,309 duine ina gcónaí Le Havre i 2016.

250px|mion|clé|Saint-Denis

## Tagairtí

Catagóir:Páras
Nigel Benn

Dornálaí Briotanach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Nigel Gregory Benn** a rugadh ar an 22 Eanáir 1964 in Ilford, London Borough of Redbridge. Bhí sé gníomhach san fháinne ó 1987 go 1996.
 
## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine Briotanacha gorma
Catagóir:Daoine beo
Chris Eubank

Dornálaí Briotanach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Christopher Livingstone Eubank** a rugadh ar an 8 Lúnasa 1966 in Dulwich, London Borough of Lambeth. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Briotanacha gorma
Catagóir:Dornálaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Ardeaglais Albi

Ardeaglais Chaitliceach atá suite in Albi na Fraince í **Ardeaglais Albi**.

Catagóir:Creideamh san Fhrainc
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
Arras

Is cathair suite san Fhrainc í **Arras**. Bhí 41,973 duine ina gcónaí Arras i 2016.

Catagóir:Cathracha na Fraince
Osnabrück

Is cathair suite san Ghearmáin í **Osnabrück**. Bhí 164,374 duine ina gcónaí san Osnabrück i 2017.

Catagóir:Cathracha na Gearmáine
Youngstown, Ohio

Is cathair suite san Ohio í ** Youngstown**. Bhí 387,550 duine ina gcónaí Youngstown i 2010.

clé|250px|mion|Youngstown

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha in Ohio
Marcas Áiréilias

B'é **Marcas Áiréilias** (; a rugadh ar an 26 Aibreán 121 sa Róimh agus a fuair bás ar an 17 Márta 180), an tImpire Rómhánach ó 8 Márta 161 go 17 Márta 180

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 121
Catagóir:Básanna i 180
Catagóir:Déithe Rómhánacha
Catagóir:Farónna
Catagóir:Fealsúna Iodálacha
Catagóir:Impirí Rómhánacha
Catagóir:Sagairt
Catagóir:Scríbhneoirí na Sean-Róimhe
Hugh Laurie

Is aisteoir Sasanach é **James Hugh Calum Laurie** a rugadh ar an 11 Meitheamh 1959 i mBlackbird Leys, Oxford. 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Neon Genesis Evangelion

Is clár teilifíse Seapánach é ***Neon Genesis Evangelion*** (Seapáinis: 新世紀エヴァンゲリオン) arna léiriú ag Gainax agus ag Tatsunoko Production, arna stiúradh ag Hideaki Anno agus a chraoladh ar TV Tokyo**''. 
[[Íomhá:Cosplayer of EVA Unit 01 at Connichi 20040911.jpg|mion|Cosplay de "EVA-01" ón gclár "Neon Genesis Evangelion"]]
Tarlaíonn ''Evangelion'' 15 bliain tar éis an "''Dara Tuairt''"**,''' (Béarla: Second Impact) tubaiste millteanach, sa chathair Tokyo-3. Is é Shinji an príomhcharachtair, buachaill atá ag obair leis an ngrúpa rúnda Nerv chun mecha mór darb ainm "Evangelion" a thiomáint agus neacha darb ainm "Angels" (aingle) a throid. Is buachaill iontach brónach agus meata é Shinji.

Tá clú agus cáil bainte amach ag "Neon Genesis Evangelion" timpeall an domhain. 

Catagóir:Cláir theilifíse
Catagóir:An tSeapáin
Jo Swinson

Polaiteoir de chuid Pháirtí Daonlathach Liobrálach sa Ríocht Aontaithe is ea **Joanne Kate Swinson**. Rugadh í i nGlaschú ar an 5 Feabhra 1980. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Daonlathach Liobrálach
Catagóir:Daoine as Glaschú
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Albanacha
Catagóir:Mná
Frank Warren

Is poiblitheoir  dornálaíochta Sasanach é **Frank Warren**, a rugadh ar an 28 Feabhra 1952 i Islington, Londain. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Dornálaíocht
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht gnó Shasana
Joe Longthorne

Amhránaí agus aithriseoir Romaigh ab ea **Joseph Patrick Longthorne** a rugadh ar an 31 Bealtaine 1955  agus a fuair bás ar an 3 Lúnasa 2019 i mBlackpool.
## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ceoltóirí Romacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Básanna in 2019
Aithriseoir

Is siamsóir a aithris a dhéanamh ar dhaoine clúiteacha é **aithriseoir**.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoireacht
Chris Pyatt

Dornálaí Sasanach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Chris Pyatt** a rugadh ar an 3 Iúil 1963 in Islington, Londain. 

Catagóir:Dornálaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Lonnie Bradley

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Lonnie Sterling Bradley** a rugadh ar an 16 Meán Fómhair, 1968 i gCarolina Theas. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Dieppe

Is cathair suite san Fhrainc í **Dieppe**. Bhí 30,588 duine ina gcónaí Dieppe i 2016.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Fraince
Orléans

Is cathair suite san Fhrainc í **Orléans** (/ɔʁleɑ̃/). Bhí 118,102 duine ina gcónaí in Orléans i 2016.
Tá sé suite sa réigiún Centre-Val de Loire.

Catagóir:Cathracha na Fraince
Otis Grant

Dornálaí Iamácach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Otis Grant** a rugadh ar an 23 Nollaig, 1967 i Saint Ann Parish, Iamáice. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Iamácacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Bert Schenk

Dornálaí Gearmánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Bert Schenk** a rugadh ar an 14 Samhain 1970 i mBeirlín, an Ghearmáin. 

Catagóir:Dornálaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Ardeaglais Barcelona

Ardeaglais Chaitliceach atá suite i lár Barcelona na na Spáinne í **Ardeaglais Barcelona** (Catalóinis: *La catedral de la Santa Creu i Santa Eulàlia* ).

Catagóir:Barcelona
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Oileán Wrangel

mion|Oileán Wrangel: cladach agus sliabh
Is oileán neamháitrithe Rúiseach é **Oileán Wrangel**. Tá sé suite san aigéan Artach idir Muir Chukchi agus an Mhuir Sibéarach Thoir. Tá an t-oileán 125 km (78 míle) ar leithead agus 7,600 km2 (2,900 míle cearnógacha) d'achar. Tá an chuid is mó den oileán agus d'oileán Herald ina thearmann dúlra. Tá stáisiún aimsire ar Wrangel. Bhí na Mamait deiridh ina gcónaí ar Oileán Wrangel go dtí 4,500 bliain ó shin, nuair a chuaigh siad in éag.   

Catagóir:Tíreolaíocht na Rúise
Catagóir:Oileáin
Severnaya Zemlya

Is oileánra bainte leis an Rúis iad **Severnaya Zemlya**.

Catagóir:Tíreolaíocht na Rúise
Catagóir:Oileáin
Oileánra

deas|250px|thumb|Oileánra
Is cnuasach oileáin an-mhór é **oileánra**.

Catagóir:Oileáin
Catagóir:Tírghnéithe
Grian (bandia)

Bandia réamh-Chríostaí ab ea **Grian**, a bhfuil gaol ar leith aici le *Cnoc Gréine* i gContae Luimnigh.

## Sanasaíocht
Cé go bhfuil brí a hainm ná "an ghrian" go litriúil, tá an focal féin fréamhaithe ón bPrótaio-Ind-Eorpais **g<sup>wh</sup>er-*, a chiallaíonn "bheith te" nó "dóigh/loisc", seachas na fréamhaithe le haghaidh *grian* i dteangacha Ind-Eorpacha eile, mar shampla, *sun*, *sol* srl.

## Contae an Chláir
Is é **Grian** an t-ainm ar abhainn, loch, agus region sa chuid de tSliabh Eachtaí atá i gContae an Chláir.  Cuid de theorainn ríocht *[[Síol Anmchadha|tSíl Anmchadha]]* ab ea é.

## Féach freisin
* Áine

## Foinsí
* Ó Madáin: ''History of the O'Maddens of Hy-Many, Gerard Madden, 2004. .

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Jason Matthews

Dornálaí Briotanach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Jason Matthews** a rugadh ar an 21 Iúil 1970 in Hackney, Londain. 

Catagóir:Dornálaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Poitiers

Is cathair suite san Fhrainc í **Poitiers**. Bhí 90,590 duine ina gcónaí i bPoitiers i 2016.

Catagóir:Cathracha na Fraince
Armand Krajnc

Dornálaí Sualannach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Armand Krajnc** a rugadh ar an 7 Lúnasa 1973 i Landskrona, an tSualainn. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Sualannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Ardeaglais Toledo

Ardeaglais Chaitliceach atá suite i lár Toledo na na Spáinne í **Ardeaglais Toledo**.

Catagóir:An Chaistíl-La Mancha
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Míreanna mearaí

deas|250px|thumb|Míreanna mearaí
Tugtar **míreanna mearaí** ar phictiúr atá priontáilte ar chairtchlár nó adhmad agus é gearrtha ina chuideanna éagsúla agus cruthanna difriúil orthu. Ní mór iad a fheistiú le chéile chun an pictiúr a léiriú.

Catagóir:Cluichí cláir
Baile in Scáil

Is cuid de Scéalaíocht na Ríthe i Miotaseolaíocht na nGael é **Buile an Scáil** (Sean-Ghaeilge **Baile in Scáil**), scríofa is amhlaidh san 11ú haois.  Caomhnaítear é in dhá lámhscríbhinn den 15ú agus 16ú haois.

## Achoimre
Shiúil Conn trí thimpiste ar an lia agus é ar mhúir chosanta na Teamhrach.  Chuir sé seo le fios go raibh an lia clúdaithe ó ré Chú Chulainn.  Chuir draoi brí an lia in iúl, agus dúirt gurbh ionann líon búireanna an lia agus líon na ríthe a leanfadh Conn.  D'éirigh ceo draíochta agus tháinig marcach chucu, a chaith trí gha i dtreo Choinn.  D'iarr sé ansin ar 
Chonn agus ar an ndraoi dul ina theannta chuig a thigh suite ar mhaigh agus crann óir in aice leis.  Chuadar isteach, agus thug bean le coróin óir ar a cionn fáilte rompu.  Chonaic siad i dtosach báire dabhach airgid, fáiscthe le fonsaí óir, lán de leann rua, agus cuach agus spúnóg freastail óir.  Chonaiceadar scál ansin, fear ard galánta, ina shuí ar ríchathaoir, a deir gur Lugh é féin.  Ba cheannas na hÉireann í an bhean, agus chuir sí béile ar an mbord do Chonn agus ann easna daimh ceithre throigh is fiche ar fad, agus easna toirc.  Nuair a chuir sí na deochanna ar an mbord, d'fhiafraigh sí díobh "Cé acu a dtabharfaí an cuach seo?", agus d'aithris Lugh dán a d'inis do Chonn líon blianta a réime, agus ainmneacha na ríthe a leanfas é.  Chuaigh siad faoi scáth Lugh isteach, agus d'imigh an teach as amharc, ach d'fhan an cuach agus an spúnóg freastail.

Luann Helmut Birkhan taighdeoirí (m.s. J.&nbsp;Weisweiler, M.&nbsp;Dillon), a rinne iarracht nasc  teangeolaíochta a chruthú idir *laith* (leann) agus *flaith*.

## Foinsí
* Helmut Birkhan: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (= *[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

## Naisc sheachtracha
* James MacKillop: *[http://books.google.at/books?id=U-O0wzFcu2gC&pg=PA31&dq=Baile+in+Sc%C3%A1il&hl=de&ei=o5tSTZOWI8r0sgb-7O3zBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CD0Q6AEwAg#v=onepage&q=Baile%20in%20Sc%C3%A1il&f=false  A Dictionary of Celtic Mythology]*, Oxford University Press, 2004.

## Tagairtí

Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe
Baile Chuinn Chétchathaig

Is liosta Sean-Ghaeilge d'Ard-Ríthe na hÉireann is ea **Buile Choinn Chéadchathaigh** (aisling, fís) (Sean-Ghaeilge **Baile Chuind Chétchathaig**), caomhnaithe in dhá lámhscríbhinn den 16ú haois, 23 N 10 agus Egerton 88.  Is é an rí-liosta is luaite dá leithéid atá  a bhfuil eolas air, a théann siar is amhlaidh go dtí AD 700.  Tá an-ghaol ann idir é agus an téacs níos déanaí, *[[Baile in Scáil]]*.

## Scoláireacht
Eagraíodh Baile Chuind Chétchathaig don chéad uair ag Rudolf Thurneysen, a thug dáta timpeall AD 700 AD dó, agus a mhol gur chúis den lámhscríbhinn *[[Cín Dromma Snechtai]]* atá caillte.  Ina dhiaidh sin, d' athraigh Thurneysen an tuairim seo, ar an mbunús go raibh an rí den 10ú haois, Niall Glúndub, léirithe sa dán "Glúnshalach".  B'fhearr le heagarthóirí agus scríbhneoirí níos deireanaí a chéad mheastachán, ag glacadh gur scríobhadh an saothar i linn Fhíonsneachta Fhleadaigh (bás 695).

Ina cuid staidéar le déanaí, mhol Edel Bhreathnach gur níos déanaí í foirm reatha an dán.  Cé go gcreidtí gur ríthe samhluithe na todhchaí iad siúd a thagann i ndiaidh Fhíonsneachta, de réir na Breathnaím, is pearsana stairiúla den chéad cheathrú den 8ú haois iad siúd, faoi bréagriocht nathanna meafaracha (*acmm kenning*).  Más fíor, scríobhadh an dán c. 720, nó athbhreithníodh é ag an am sin.

## Foinsí
* 
* 
* 
* 
* 
* Gerard Murphy, "On the Dates of Two Sources Used in Thurneysen's Heldensage: I. ''Baile Chuind'' and the date of ''Cín Dromma Snechtai''", in *Ériu 16* (1952): 145-51.
* 

## Naisc sheachtracha
* Baile Chuinn Cétchathaigh, achoimre (béarla).

## Tagairtí

Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe
Harry Simon

Dornálaí Namabach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Harry Simon** a rugadh ar an 21 Deireadh Fómhair 1972 i Walvis Bay. 

Catagóir:Dornálaithe Namabacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Hector Javier Velazco

Dornálaí Airgintíneach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Hector Javier Velazco** a rugadh ar an 20 Bealtaine 1973 in Avellaneda, Buenos Aires, an Airgintín. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Airgintíneacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Ardeaglais Pisa

Ardeaglais Chaitliceach atá suite i bPisa na hIodáile í **Ardeaglais Pisa**.

Catagóir:An Iodáil
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Oileáin Lyakhovsky

Is oileáin bainte leis an Rúis é **Oileáin Lyakhovsky**.

Catagóir:Tíreolaíocht na Rúise
Catagóir:Oileáin
Aifric Mac Aodha

Is file Éireannach í **Aifric Mac Aodha**. 

## Saol

Sa bhliain 1979 a rugadh Aifric Mac Aodha. D’fhoilsigh An Sagart an chéad chnuasach filíochta léi, *Gabháil Syrinx*, sa bhliain 2010 agus is é *Foreign News* an cnuasach is déanaí léi (The Gallery Press, 2017). Chaith sí seal ina heagarthóir ar Comhar agus, le tamall de bhlianta, tá sí ag obair ina heagarthóir Gaeilge ar The Stinging Fly agus ar Trumpet, iris de chuid Éigse Éireann. Foilsíodh a saothar ar irisí go leor, anseo agus thar lear. Bhronn An Chomhairle Ealaíon mórchuid sparánachtaí uirthi. Tá sí ag obair ina heagarthóir cúnta leis an nGúm.

## Saothar

### Filíocht
* *Gabháil Syrinx* (An Sagart, 2010)
* *Foreign News* (Gallery Press 2017)

### Eagarthóireacht Gaeilge
* *Comhar* (2011) 
* *The Stinging Fly* 
* *Trumpet*
* *Gorse* (2019) 

## Naisc sheachtracha
* https://portraidi.ie/en/aifric-mac-aodha/ Aifric Mac Aodha ar Portraidi.ie

## Nótaí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Corn Mhic Dhonnacha 2019

Bhí an Corn Seosamh Mhic Dhonnacha 2019 an dara heagrán don Corn Seosamh Mhic Dhonnacha, cé a thosaigh i 2018.

Bhuaigh Laois an comórtas den chéad uair, tar éis a mbua thar an Iarmhí sa chluiche ceannais, 3-26 do 1-21. Thuill Laois ardú céime go dtí an Craobh Shinsear Iomána Laighin 2020, agus thuill siad áit sa Craobh Iomána Shinsearach na hÉireann 2019, cá bhuaigh siad an réamhbhabhta in aghaidh Bhaile Átha Cliath roimh chaill siad an ceathrú ceannais in aghaidh Tiobraid Árann.

Chríochnaigh Uíbh Fhailí ag bun an ghrúpa, agus fuair siad ísliú céime chuig an Corn Uí Rinn 2020.

## Foirne
Chuaigh cúig fhoireann sa chomórtas - cheathrar ó Chorn Seosamh Mhic Dhonnacha 2018 (gan an fhoireann deireanach agus an fhoireann bhuach), agus an fhoireann deireanach ó Craobh Shinsear Iomána Laighin 2018.

## Cluichí

### Tábla

## Tagairtí
Boston Red Sox

Is foireann daorchluiche Mheiriceánach í na Stocaí Dearga Bostúin. Imríonn siad i bPáirc Fenway i mBostún.
Dmitry Pirog

Dornálaí Rúiseach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Dmitry Yurievich Pirog** a rugadh ar an 27 Meitheamh 1980 i dTemryuk. 

Catagóir:Dornálaithe Rúiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Hassan N'Dam N'Jikam

Dornálaí Camarúnach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Hassan N'Dam N'Jikam** a rugadh ar 18 Feabhra 1984 i gCamarún. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Camarúnacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Angela Lansbury

B'aisteoir Sasanach í **Dame Angela Brigid Lansbury** a rugadh ar an 16 Deireadh Fómhair 1925 i Regent's Park, Londain. Fuair sí bás ar 11 Deireadh Fómhair 2022.
## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna in 2022
Muhammad ibn Abd al-Wahhab

clé|mion|Kitāb al-tawḥīd, le Muḥammad b. ʿAb al-Wahhāb al-Naǧdī, inniu i leabharlann i Leiden, NL
Bhunaigh  **Muhammad ibn Abd al-Wahhab (**a rugadh ar 1703 agus a fuair bás ar an 22 Meitheamh 1792 i 'Uyayna, Najd) an ghluaiseacht Wahhabachas.

## Féach freisin

* Wahhabachas

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1703
Catagóir:Básanna i 1792
Catagóir:Moslamaigh
Catagóir:Polaiteoirí na hAraibe Sádaí
Andy Lee

Dornálaí Briotanach de sliocht Éireannach  de phobal Lucht siúil, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Andy Lee** a rugadh ar an 11 Meitheamh 1984 i mBow, Londain. 

Catagóir:Lucht siúil
Catagóir:Dornálaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Blink 182 (albam)

Is albam ón bhanna Blink-182 é **Blink 182**, a bhí eisithe ar an 18 Samhain 2003.

## Traicliosta

#"Feeling This" - 2:53
#"Obvious" - 2:43
#"I Miss You" - 3:47
#"Violence" - 5:20
#"Stockholm Syndrome"" - 2:42
#"Down" - 3:03 
#"The Fallen Interlude" - 2:13 (Barker agus Ron "Menno" Froese)
#"Go" - 1:53
#"Asthenia" - 4:20
#"Always" - 4:12
#"Easy Target" - 2:20
#"All of This" - 4:40 (Hoppus, DeLonge, Barker agus Robert Smith)
#"Here's Your Letter" - 2:55
#"I'm Lost Without You"" - 6:22

Gach amhrán le DeLonge, Hoppus agus Barker (ach amháin iad le nótaí).

## Singlí

*"Feeling This" - 2 Deireadh Fómhair, 2003
*"I Miss You" -  2 Feabhra, 2004
*"Down" - 22 Meitheamh, 2004
*"Always" - 1 Samhain, 2004

## Foireann

*Tom DeLonge -  Giotár, Fonnadóireacht
*Mark Hoppus - Dordghiotár, Fonnadóireacht
*Travis Barker  - Drumaí

### Breise
*Robert Smith - Fonnadóireacht ar "All of This"

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2003
Mormannachas

250px|thumb|Leabhar Mormannaigh
Is traidisiún reiligiúnach is coitianta an ghluaiseacht Naoimh na Laethanta Deireanacha an tAthchóiriúí Críostaíocht a thosaigh Joseph Smith i Nua-Eabhrac thiar sa 1820ú agus 1830ú í **Mormannachas**.

Catagóir:Mormannachas
Peter Quillin

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Peter Quillin** a rugadh ar an 22 Meitheamh, 1983 i Chicago, Illinois. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Demetrius Andrade

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, is ea **Demetrius Cesar Andrade** a rugadh ar an 26 Feabhra, 1988 i bProvidence, Oileán Rhode. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1988
Brigham Young

Ba é **Brigham Young** an dara huachtarán ar Eaglais Naoimh na Laethanta Deireanacha. Rugadh ar an 1 Meitheamh 1801 é, agus fuair sé bás ar an 29 Lúnasa 1877.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1801
Catagóir:Básanna i 1877
Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha
Catagóir:Ceardaithe
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Gníomhaithe
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Misinéirí
Catagóir:Mormannaigh
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Billy Joe Saunders

Dornálaí Sasanach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Billy Joe Saunders** a rugadh ar an 30 Lúnasa 1989 i Welwyn Garden City, Hertfordshire. 

Catagóir:Dornálaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1989
Joseph Smith

An chéad uachtarán an Eaglais Naoimh na Laethanta Deireanacha ab ea **Joseph Smith Jr.**, a rugadh ar an 23 Nollaig 1805 agus a fuair bás ar an 27 Meitheamh 1844.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1805
Catagóir:Básanna i 1844
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Fáithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Méaraí
Catagóir:Misinéirí
Catagóir:Mormannaigh
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Catagóir:Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Donny Osmond

Amhránaí agus aisteoir is ea **Donald Clark Osmond** a rugadh ar an 9 Nollaig, 1957, in Ogden, Utah, na Stáit Aontaithe). 

Catagóir:Mormannaigh
Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Kashmir (amhrán)

Is amhrán é **Kashmir** leis an racghrúpa Sasanach Led Zeppelin, óna séú halbam Physical Graffiti (1975). Ba iad Jimmy Page agus Robert Plant a scríobh é le cúnamh ó John Bonham thar thréimhse trí bliana, le liricí ag dul siar go 1973.
Wò hǔ cáng lóng

Scannán Síneach den seánra *wuxia* is ea ***Wò hǔ cáng lóng*** ("Tíogar ar a chromada, dragan i bhfolach") Is é *Crouching Tiger, Hidden Dragon* teideal an scannáin i mBéarla. Ang Lee stiúrthóir an scannáin agus Wang Hui-ling, James Schamus agus Tsai Kujung a scríobh. Tá an scéal bunaithe ar úrscéal de chuid Wang Dulu. Scaoileadh an scannán isteach sna pictiúrlanna sa bhliain 2000. 

Tarlaíonn an scéal sa 18ú céad le linn réim an rítheaghlach Qing agus baineann sé le goideadh lann claímh cháiliúil ar a dtugtar Cinniúint Ghlas.   
mion|An choill bambú Anji ina ndearnadh radharc troda feiceálach den scannán a bhí an-deacair a scannánadh.

Catagóir:Scannáin Sínise
Catagóir:Scannáin 2000
Charles Taze Russell

Ba mhinistéir Críostaí Meiriceánach  é **Charles Taze Russell**, a rugadh ar an 16 Feabhra 1852 in Allegheny, Pennsylvania agus a fuair bás ar an 31 Deireadh Fómhair 1916 in Pampa, Texas. Críostaí Athbhunaitheora ab ea Russell, .i. go raibh seisean agus a chomhghleacaithe ag iarraidh an Eaglais Chríostaí a athbhunú ar mhúnla na hEaglaise luath. Scríbhneoir cráifeach bisiúil a bhí ann.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1852
Catagóir:Básanna i 1916
Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Daoine as Pennsylvania
Catagóir:Fir
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Síochánaithe
Catagóir:Síónaigh
Siopa seandachtaí

[mion|Cuma nua-aimseartha ar an siopa seandachtaí seo i Sráid Proinsias i m[Baile Átha Cliath ]]
Is é is **siopa seandachtaí** ann ná siopa ina ndíoltar seanearraí, rudaí inbhailithe go háirithe. Is annamh baile mór nó cathair gan ceann amháin ar a laghad ann. Uaireanta bíonn roinnt díobh le chéile i margadh, siopalann seandachtaí nó baile beag turasóireachta.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Miondíoltóirí
Paddy Duffy

Dornálaí Gael-Mheiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Paddy Duffy** a rugadh ar an 12 Samhain 1864 i mBostún, Massachusetts agus a fuair bás ar an 10 Iúil 1890. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1864
Catagóir:Básanna i 1890
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Mysterious Billy Smith

Dornálaí Ceanadach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Mysterious Billy Smith**, a rugadh **Amos M. Smith** ar 15 Bealtaine, 1871 i Little River, Digby, Nova Scotia agus a fuair bás ar an 15 Deireadh Fómhair, 1937. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1871
Catagóir:Básanna i 1937
Priti Patel

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Priti Sushil Patel**. Rugadh í i London Borough of Islington ar an 29 Márta 1972. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine Briotanacha de shliocht Áiseach
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Mná
Finnéithe Iáivé

Is sainchreideamh Críostaí é **Finnéithe Iáivé** a chleachtann córas creidimh sách difriúil ón Chríostaíocht phríomhshrutha. In 2022, thuairiscigh an grúpa go raibh thart ar 8.5&nbsp;milliún ball ag glacadh páirt sa soiscéalachas, agus gur fhreastail 19.7&nbsp;milliún duine ar Chuimhneachán bliantúil bhás Chríost. Is grúpa seanóirí i Warwick, Nua-Eabhrac (ar a dtugtar Bord Stiúrtha Finnéithe Iáivé) atá i gceannas ar an sainchreideamh. Is é an bord seo a leagann amach teagasc Finnéithe Iáivé, bunaithe ar an mbrí a bhaineann siad as an mBíobla. Creideann siad gur gearr uainn Harmagadón, is é sin, scrios an chórais dhomhanda atá ann faoi láthair. Creideann siad freisin gurb é bunú Ríocht Dé ar domhan an t-aon réiteach ar na fadhbanna go léir atá roimh an gcine daonna.

## Tagairtí

Catagóir:Críostaíocht
Catagóir:Sainchreidimh Chríostaí
Protastúnachas Soiscéalach

250px|thumb|Protastúnachas Shoiscéalach
Is gluaiseacht domhanda, tras-shainchreidmheach san Chríostaíocht Phrotastúnach a chloígh le creideamh go ndéanann eisint an Soiscéal teagasc slánú trí creideamh san leorghníomh Íosa Críost é **Protastúnachas Soiscéalach**.

## Tagairtí

Catagóir:Protastúnachas
Catagóir:Protastúnachas Soiscéalach
Sliabh Fuji

Is sliabh suite sa tSeapáin é **Sliabh Fuji**. Tá sé 3776m ar airde.

Sa bhliain 2024, ní ceadaítear do níos mó ná ceithre mhíle duine sa lá, turas a thabhairt ar Shliabh Fuji agus gearrtar táille 2000 yen (€11.59) an duine orthusan.

### Íomhanna

File:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg
File:Chuurei-tou Fujiyoshida 17025277650 c59733d6ba o.jpg
File:Torii near the summit of mount Fuji 2015.jpg
File:Mount Fuji from Mount Ogochi 2000-10-22.jpg
File:Mt Fuji Summit.jpg
File:Fujikaiyu e353.jpg
File:「富嶽三十六景 凱風快晴」-South Wind, Clear Sky (Gaifū kaisei), also known as Red Fuji, from the series Thirty-six Views of Mount Fuji (Fugaku sanjūrokkei) MET DP141062.jpg|Katsushika Hokusai
File:富士山頂御来光 Go-raikou(The sunrise) at summit of Mt.Fuji HDR-CX560V.webm|Éirí na gréine le feiceáil ó Mt. Fuji


## Tagairtí

Catagóir:An tSeapáin
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÁise
Fíréanta i Measc na Náisiún

mion
Bronntar an teideal **'Fíréanta i Measc na Náisiún**' ('Righteous among the Nations' i mBéarla) ar daoine nár Ghiúdaigh iad a tháinig chun tarrthála do na Giúdaigh i mblianta an Uilelosctha.
clé|mion|leac chuimhneacháin féin i Yad Vashem
Mar shampla, sa bhliain 1989, fuair Giorgio Perlasca a chrann féin agus a leac chuimhneacháin féin i Yad Vashem, an choill atá tiomnaithe do chuimhne na bhFíréan i measc na Náisiún.

### Daoine "Fíréanta i Measc na Náisiún"

* Hugh O'Flaherty
* Raoul Wallenberg
* Giorgio Perlasca
* Oskar Schindler

srl

## Tagairtí

Catagóir:Giúdachas
Catagóir:An tUileloscadh
Catagóir:Iosrael
Catagóir:Fíréanta i Measc na Náisiún
Ang Lee

Stiúrthóir scannáin agus scríbhneoir scripteanna scannáin as an Téaváin is ea **Ang Lee**, a rugadh ar 23 Deireadh Fómhair 1954 in gContae Pingtung sa Téaváin. Ar na scannáin a stiúir sé tá *[[Brokeback Mountain]]* agus *[[Wò hǔ cáng lóng]]* (*Crouching Tiger, Hidden Dragon*). Cónaíonn sé sna Stáit Aontaithe in Larchmont, Nua-Eabhrac. 

Catagóir:Stiúrthóirí scannáin as an Téaváin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Daoine beo
Adalberto Ortiz

Ba úrscéalaí, file agus taidhleoir é **Adalberto Ortiz** (9 Feabhra 1914 - Feabhra 1, 2003) a rugadh i Esmeraldas, cúige de Eacuadór . 

I measc a chuid saothar liteartha is tábhachtaí faighimid a úrscéal *Juyungo* (1942; aistriúchán Béarla ag Susan Hill agus Jonathan Tittler 1983), a bhailiúchán filíochta *Earth, Sound and Drum* (1953), agus an bailiúchán gearrscéalta ar a dtugtar *Entundada* (1971); Ba é an ghné ba shuntasaí a bhí aige mar scríbhneoir ná gnéithe de chultúr Afrai-Mheiriceánach a ionchorprú, ag saibhriú a stór focal liteartha lena bhéarlagair, a leaisteachas agus a rithim. 

Dhírigh téama Ortiz ar fhéiniúlacht na n-iar-Mheiriceánach laistigh den tsochaí Laidineach-Mheiriceánach agus a streachailt i dtreo saoirse shóisialta, i gcoinne cos ar bolg agus dúshaothrú saolta. Caomhnaíonn agus tarrthálann a chuid oibre chomh maith eilimintí na síceolaíochta, na neamhscriosachta, na nósanna agus béarlagair an chultúir Afrai-Mheiriceánach. 

Ag tabhairt aghaidh ar ábhar na ndifríochtaí idir aicmí, sóisialta, d'úsáid Ortiz a charachtair chun craiceann a chur ar na téamaí polaitiúla seo agus iad a chur i scéalta an-daonna agus réadúla. Pointe sonrach a luann sé san úrscéal *Juyungo*, mar shampla, is ea an gaol idir an cine gorm agus Mestizo (a **léirítear i** sliocht Lastre agus an Mestizo Diaz). 

Lasmuigh de ghnéithe na tráchtaireachta sóisialta, déantar prós Ortiz a cheiliúradh agus mholadh mar go bhfuil áilleacht agus maorgacht uathúil aige. 

Sa bhliain1995 bhronn Rialtas Eacuadórach an Premio Eugenio Espejo (Duais Náisiúnta Eugenio Espejo) air ag ceiliúradh iomlán a chuid oibre. 

## Oibreacha foilsithe

### Úrscéalta agus gearrscéalta

* Juyungo (Buenos Aires, 1943) - 
* El espejo y la ventana - Gradam Náisiúnta an Aontais Iriseora (Quito, 1967) 
* La envoltura del sueño (Guayaquil, 1982) 
* Los contrabandistas (México, 1945) 
* La mala espalda (Quito, 1952) 
* La entundada (Quito, 1971) 

### Filíocht

* Tierra son y tambor (México, 1945) 
* Camino y puo de la angustia (México, 1945) 
* El vigilante insepulto (Quito, 1954) 
* El animal herido -antología- (Quito, 1959) 
* Fórmulas. Tierra Son y Tambor (Quito, 1973) 
* La niebla encendida (Quito, 1983) 
* Réitigh an mana la mierda (aluncia, 2014) 

### Díolamaí

* Constaicí en las antologías: El nuevo relato ecuatoriano (Quito, 1951) 
* Antología del cuento hispanoamericano contemporáneo (Quito, 1958) 
* Ecuatoriano athsheolta (Quito, 1973) 
* Cuento de la generación de los 30 (Guayaquil) 
* Antología del cuento ecuatoriano (Lima, 1974) 
* Cuentos hispanoamericanos, Eacuadór (Quito, 1992) 
* Cuento contigo (Quito, 1993) 
* Antología básica del cuento ecuatoriano (Quito, 2001). 

## Naisc sheachtracha

* Monsters agus the Monstruous, déanann an dara seisiún anailís ar “La Tunda” ag Ortiz 
* "Los Ojos Y La Fea", leabharleabhar PDF de cheann de ghearrscéalta Ortiz 
* Beathaisnéis uileghabhálach na Spáinne 
* Críochnaigh beathaisnéis Spáinneach ag Rodolfo Pérez Pimentel 

## Tagairtí

* Smith, Ronna (1949–). "Prosa de Ortiz: bibliografía." Cultura 6:16 (mayo / ago. 1983): 197–210. 

Catagóir:Básanna in 2003
Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Annie Proulx

Scríbhneoir Meiriceánach is ea **Edna Ann Proulx** (/ˈpruː/), a rugadh ar 22 Lúnasa 1935. Scríobhann sí idir úrscéalta, ghearrscéalta agus iriseoireacht. Scríobhann sí faoin ainm **Annie Proulx**, cé go bhfuil luathshaothar aici scríofa faoi "E. Annie Proulx" agus "E.A. Proulx" chomh maith.

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Daoine beo
Alfredo Espino

Ba fhile Salvadórach é **Edgardo Alfredo Espino Najarro** ar a dtugtar **Alfredo Espino** . 

## Beathaisnéis
Rugadh é san Departamento de Ahuachapán san chrios de tír, ar 8 Eanáir, 1900 . Ba mhac le Enriqueta Najarro de Espino agus Alfonso Espino é, múinteoirí agus filí araon, a d'fhás aníos i dteach ina raibh rian na filíochta agus grá na n-ealaíon go smior ann. 

Sa bhliain 1920 chuaigh s é go dtí 'Universidad de El Salvador' (*Ollscoil na Salvadóire*), ag sa chlárú i nDámh na Dlí-eolaíochta ( (Facultad de Jurisprudencia). Le linn dó a bheith ina bhall de Chathair na hOllscoile (Ciudad Universitaria), ghlac sé páirt san iliomad gníomhaíochtaí laistigh de, lena n-áirítear léirisithe a rinne mic léinn chun an méadú ar phraghsanna ticéad tram a sheachaint. 

Chuaigh an saol ina haghaidh ar bhlianta deiridh a shaoil; mar thoradh ar dhiúltú a thuismitheoirí a thoiliú lena phósadh le daoine óga áirithe, bhí éagothroime mhothúchánach agus chaidrimh air i gcónaí. 

  Chun iad a mhaolú, ghéill sé do thréimhsí fada boihéamach, i mbeáir agus i ndrúthlanna i bpríomhchathair na tíre. 

Ba le linn ceann de na géarchéimeanna alcólacha seo a chuir sé lámh ina bhás féin, go luath ar an 24 Bealtaine 24, 1928 sa chathair San Salvador. 

Ar dtús curtha sa Cementerio General capitalino (Reilig na Príomhchathrach) - áit ar thug an dochtúir agus an scríbhneoir Julio Enrique Ávila na hóráidí cois uaighe agus na mic léinn ard-scoile Manuel F. Chavarría agus Rafael Vásquez - dornán blianta in a dhiaidh sin, aistríodh iarsmaí Espino chuig 'Cripta de Los Poetas', sa reilig phríobháideach 'Jardines del Recuerdo', ó dheas de chathair San Salvador.

Is é a leabhar uathúil, *Jícaras tristes*, tiomsú de 96 dánta - a d'fhoilsigh roinnt cairde tar éis a mbáis agus a leathnaíodh le téacs léargasach ag Alberto Masferrer - a mheastar a bheith ina dhánt náisiúnta ag a lucht comhaimseartha; tá an t-údar ar cheann de na daoine is mó a léitear agus a luaitear, ach nach ndearnadh staidéar air ná anailís air. 

Bhí ealaín na filíochta go híogair aige; Rinne sé iarracht a thír dhúchais a ghabháil le fís liriceach; an ceann a chuir sé chun cinn le stíl shimplí, éasca le tuiscint, dá bhrí sin, gan deacrachtaí foirmiúla;  scríobh sé **soinéid**, rómánsaí agus saorvéarsaí. 

## Oibreacha
*
## Féach freisin
*Cementerio de Los Ilustres
## Tagairtí

Catagóir:Filí na Salvadóire
Catagóir:Filí sa Spáinnise
Catagóir:Filí an fichiú haois
Catagóir:Liosta d'Fhilí na Spáinnise
Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
Catagóir:Básanna i 1928
Eddie Connolly

Dornálaí Ceanadach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Eddie Connolly**, a rugadh ar 18 Samhain 1876 in Saint John, New Brunswick agus a fuair bás ar an 1 Eanáir 1936.

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1876
Catagóir:Básanna i 1936
Ahmadach

Is gluaiseacht de chuid Ioslam í an Pobal Moslamach **Ahmadach** (**Ahmadiyya** i mBéarla). Bhunaigh Mīrzā Gulām Ahmad an ghluaiseacht Ahmadach.

## Féach freisin

* Mīrzā Gulām Ahmad

## Tagairtí

Catagóir:Ioslam
Rube Ferns

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Rube Ferns**, a rugadh **James Ferns** ar 30 Deireadh Fómhair, 1873 i bPittsburg, Kansas agus a fuair bás ar an 11 Meitheamh, 1952. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1873
Catagóir:Básanna i 1952
William "Honey" Mellody

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **William "Honey" Mellody**, a rugadh ar 15 Eanáir, 1884 i Charlestown, Massachusetts agus a fuair bás ar an 2 Márta, 1919. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1884
Catagóir:Básanna i 1919
Mike "Twin" Sullivan

Dornálaí Gael-Mheiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Mike "Twin" Sullivan**, a rugadh ar 23 Meán Fómhair, 1878 i gCambridge, Massachusetts agus a fuair bás ar an 31 Deireadh Fómhair, 1937. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1878
Catagóir:Básanna i 1937
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Harry Lewis

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **William "Matty" Matthews**, a rugadh **Harry Besterman** ar 16 Meán Fómhair, 1886 in Nua-Eabhrac, Nua-Eabhrac agus a fuair bás ar an 22 Feabhra, 1956. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1886
Catagóir:Básanna i 1956
Jimmy Cliff

B'amhránaí agus aisteoir é **Jimmy Cliff**, a rugadh **James Chambers** ar an 1 Aibreán, 1948 i Saint James Parish, Iamáice. Fuair sé bás ar 24 Samhain 2025.

Catagóir:Ceoltóirí Iamácacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Básanna in 2025
Eddy Grant

Amhránaí is ea **Edmond Montague Grant** a rugadh  ar an 5 Márta 1948 i bPlaisance, an Ghuáin.

Catagóir:Ceoltóirí Guánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:An Ghuáin
Michael Manley

4ú Príomh-Aire Iamáice ab ea **Michael Norman Manley**, a rugadh ar an 10 Nollaig 1924 agus a fuair bás ar an 6 Márta 1997.

## Tagairtí

Catagóir:Iamáice
Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna i 1997
Catagóir:Daoine as Iamáice
Enbarr

I Miotaseolaíocht na nGael, capall le Manannán mac Lir ab ea **Enbarr** nó **Aonbharr**, a raibh ar a chumas dul ar talamh agus muir araon. Chuir Manannán an capall ar fáil do Lugh Lámhfhada.

## Sanasaíocht
Luaitear bríonna éagsúla leis an ainm.
* Tugtar an ghluais "úan tuinde", uan/coipeadh toinne, dó i Sanas Cormaic, miondealaithe mar: *en* + *barr*.
* "Aon Moing" ag O'Curry, miondealaithe mar: *aon* + *barr* 
* Mheas John Rhys gurbh í brí an ainm ná "bhí ceann éin aici", agus is amhlaidh gur cheap sé gur láir a bhí inti.
* Moltar brí eile fós, "ardcheannas uathúil", ón bhfoirm Nua-Ghaeilge *aonbharr*, san "ainmneoir"focal &rarr; foclóir, ainm &rarr;ainmneoir le James Mackillop.

I measc roinnt litrithe eile tá Énbarr, Aenbharr agus Aonbharr.

## Seanscéal

Sa scéal úd, dhiúltaigh Lugh an capall a thabhairt ar iasacht do mhic Tuireann, ag maíomh nárbh fhéidir leis rud a thabhairt ar iasacht a raibh féin ar iasacht. Dá bharr seo ámh, b'éigean dó níos deireanaí an churach féin-stiúradh darbh ainm *Scuabadh Toinne* a thabhairt.

## Cultúr na ndaoine
Tá Enbarr an sa chluiche físe 2013, *[[Final Fantasy XIV]]* (en).  Is féidir Enbarr a fháil tríd an leibhéal as cuimse ar *The Whorleater*, mar titim fánach.

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta miotaseolaíochta
Joe Walcott

Dornálaí Guánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Joe Walcott**, a rugadh ar 13 Márta, 1873 san Ghuáin agus a fuair bás ar an 1 Deireadh Fómhair, 1935.

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Guánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1873
Catagóir:An Ghuáin
Catagóir:Básanna i 1935
Mike Glover

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Mike Glover**, a rugadh ar 18 Nollaig 1890 i Lawrence, Massachusetts agus a fuair bás ar an 11 Iúil 1917. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1890
Catagóir:Básanna i 1917
Mīrzā Gulām Ahmad

Bhunaigh **Mīrzā Gulām Ahmad**  (13 Feabhra 1835 i nQadian, Gurdaspur - 26 Bealtaine 1908) an Pobal Moslamach Ahmadach.

## Féach freisin

* Pobal Moslamach Ahmadach

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1835
Catagóir:Básanna i 1908
Catagóir:Moslamaigh
Baha'i

Is creideamh í **Baha'i** a bhunaigh Bahá'u'lláh sa bhliain 1863 sa Pheirs. Sa chreideamh Baha'i, cuirtear béim ar aontacht na mórchreideamh domhanda agus ar aontacht an chine dhaonna. Tá idir 5 agus 8 milliún de lucht leanúna ag an gcreideamh Baha'i scaipthe ar fud an domhain.    
[clé|250px|thumb|Ceanncheathrú an chreideamh Baha'i in [Haifa, Iosrael]]

Catagóir:Baha'i
Catagóir:Creideamh
San Eilís na hUngáire

Naomh is ea **Eilís na hUngáire** a rugadh  7 Iúil 1207 i bPozsony  agus a fuair bás ar an 17 Samhain 1231, i Hesse.  

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1207
Catagóir:Básanna i 1231
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Daoine Ungáracha
Catagóir:Impireacht Naofa Rómhánach
Catagóir:Mná
Catagóir:Naoimh
Catagóir:Proinsiasaigh
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Eitilt Spanair 5022

mion|clé|MD-82 Spanair
Thuairteáil **[[Eitleán|Eitilt]] Spanair 5022** i Maidrid ar an 20 Lúnasa 2008. Maraíodh 153 duine; gortaíodh 19. Maíodh gurbh earráid dhaonna ba chúis leis.

D'imigh Spanair bancbhriste, agus tháinig deireadh le an comhlacht sa bhliain 2012.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Teagmhais eitlíochta
Catagóir:Maidrid
Catagóir:2008
Jack Britton

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Jack Britton**, a rugadh ar 14 Deireadh Fómhair, 1885 i Nua-Eabhrac, Nua-Eabhrac agus a fuair bás ar an 27 Márta, 1962. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1885
Catagóir:Básanna i 1962