open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teilisiopadóireacht

Is éard atá i gceist le **teilisiopadóireacht** ná córas chun siopadóireacht a dhéanamh ón mbaile, ag baint feidhm as líonra teileachumarsáide cosúil leis an Idirlíon. Tugtar *siopadóireacht ar líne* uirthi freisin. Bíonn liosta na mbianna, na n-earraí is na seirbhísí atá á soláthar ag an siopadóir le breathnú ar scáileán ríomhaire nó teilifíseán an tomhaltóra. Is féidir iad a ordú go díreach agus íoc astu le teileabhaincéireacht thar an líonra teileachumarsáide. Ansin seachadtar na hearraí don tomhaltóir ag am socraithe. 

## Tagairtí
Teilitéacs

Caighdeán is eá **teilitéacs** a úsáidtear chun téacs agus léaráidí simplí a tharchur agus a thaispeáint ar theilifíseáin. ~
mion|Leathanach teilitéacs ón gcainéal ''France 2'' sa bhFrainc
Úsáidtear teilitéacs chun eolas ar nós ceannlínte nuachta, torthaí spóirt agus réamháisnéis na haimsire a léiriú ar theilifíseán baile. 

Seoltar sonraí mar leathanaigh scoite i bhfoirm atá códaithe go digiteach sna heatraimh réimse bánaithe den chomhartha teilifíse tarchurtha. Is féidir leis an úsáideoir leathanaigh éagsúla a roghnú ach cianrialaitheoir an teilifíseáin a úsáid.

## Tagairtí
Téip mhaighnéadach

Scannán trédhearcach plaisteach, cumhdaithe le páirteagail chriostalta mhaighnéadacha, tuímithe i vearnais, a léiríodh mar mheán éifeachtach taifeadta is atáirgthe fuaime ar dtús sna 1930idí. D'éirigh sí an-choitianta i ndiaidh an dara cogadh domhanda, agus ansin mar mheán taifeadta físeán is meán stórála i ríomhairí. Faoi na 1980idí bhí téipeanna ilraonacha in úsáid i dtaifeadadh digiteach i bhfeidhmeanna gairmiúla, agus an dlúthchaiséad, a thug comhlacht Philips isteach i 1964, i gceannas maidir le feidhmeanna baile. Le himeacht ama rinneadh feabhsuithe air seo le cumhdaigh nua, cosúil le crómdhéocsaíd is miotal, agus córais laghdaithe torainn. Úsáidtear mar mheán stórála fós í ar ríomhairí móra, suas le 750 m ar fhad is 12.7 mm ar leithead. Tá córais níos lú, agus an téip mhaighnéadach i gcartús, in úsáid go forleathan mar chórais cúltaca i gcomhair micriríomhairí, iad siúd le dioscaí Winchester go príomha. Baineadh feidhm as gnáthfhuaimtéipeanna chun breis stórála a sholáthar do mhicriríomhairí roimh theacht chun cinn na ndioscaí flapacha. Ach is mall na córais stórála is aisghabhála atá bunaithe ar théipeanna, agus tháinig na dioscaí maighnéadacha ina n-ionad. Faoi seo, córais sholadstaideacha stórála gan páirteanna inghluaiste atá i gceannas.

## Tagairtí
Teilifíseán

Feadán ga-chatóideach ar leith a bhí i d**teilifíseán** sa 20ú haois. Sa chás seo tá dhá voltas shábhfhiaclacha, ceann amháin a athdhéanann a chlaonadh ag minicíocht 25 Hz is a shraonann an pointe breo go ceartingearach ó bharr go bun, agus an ceann eile a shraonann an pointe breo go cothrománach ó chlé go deas 625 uair le linn tréimhse amháin den sraonadh ceartingearach.  

*An sraonadh líne* a thugtar ar an dara ceann seo, agus is é an sraonadh fráma an chéad cheann. Agus iad ag feidhmiú le chéile, is amhlaidh a shraonann siad an pointe breo i bhfiarláin chun fráma iomlán de 625 líne a ghrinniú 25 uair gach soicind.  
clé|mion|199x199px|Radio News, M.F. 1928
Le linn grinneadh gach líne soláthraítear an comhartha físe do ghreille sa leictreonghunna, rud a mhodhnaíonn déine an léas leictreon, rud a mhodhnaíonn déine lonrach an tsolais a astaítear ag an bpointe breo ar an scáileán.  

I bhfráma ar bith mar sin, is féidir patrún an lonraithe sa radharc a léiriú. Má bhíonn gluaiseacht sa radharc céanna, is féidir í a léiriú chomh maith de bhrí go n-athdhéantar an fráma 25 uair gach soicind. 
clé|mion|Science and Invention Television 1928

## Stair
Ar an 10 Bealtaine 1928, cuireadh tús leis an chéad chraoladh rialta teilifíse i dtuaisceart Stát Nua-Eabhrac i Schenectady (W2XB). Stáisiún teilifíse de chuid General Electric a bhí ann.  

## Féach freisin

* Teilifís  

## Tagairtí
[mion|clé|262x262px|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Braun_HF_1.jpg|deas|Braun HF 1, [an Ghearmáin, 1959.]] 

Catagóir:Teilifís
Teilifís mháistiraeróige

Úsáid aeróige amháin le haghaidh roinnt teilifíseán. Is féidir í a insealbhú go díreach, mar shampla in áraslann nó ó stáisiún lárnach trí sheirbhís cáblaí dáileacháin.

## Tagairtí
Téipthaifeadán

[mion|[téipthaifeadán]]
Fearas chun fuaim is eolas leictreonach eile a stóráil ar théip mhaighnéadach.  

Is féidir na taifid a athsheinm leis an bhfearas céanna. Ar dtús athraítear an fhuaim ina comhartha leictreonach le micreafón, agus soláthraítear an comhartha seo don chnoga taifid. Ritheann an téip mhaighnéadach thar an gcnoga seo, agus taifeadtar an comhartha i bhfoirm athruithe sa staid mhaighnéadach ar feadh na téipe.  

Chun an taifead a athsheinm, ritear an téip thar chnoga athsheanma a léann an staid mhaighnéadach ag gach pointe ar an téip is í ag dul thart, agus athghintear an bunchomhartha.  

Tábhachtach le blianta fada sna tionscail taifeadta is craoltóireachta, agus siamsa baile. Faoi seo tá an modh seo á chaitheamh i gcártaí agus modhanna nua — dlúthdhioscaí bunaithe ar mhaighnéadas fós, agus cuimhní soladstaideacha bunaithe ar ríomhairí — ag teacht ina ionad. 

## Féach freisin
* Taifeadadh digiteach
* Fuaim
* Taifeadadh fuaime

## Tagairtí

Catagóir:Leictreonaic
Catagóir:Fuaim
Teireasár

Is éard is **teireasár** ann ná reiptíl eitilte atá imithe in éag, ar eolas sa taifead iontaiseach ón tréimhse Thriasach go deireadh na tréimhse Cailcí. Chomh beag le gealbhan, agus chomh mór sin go raibh an réise sciathán suas le 15 m. Sciatháin leathrúla tacaithe ag an 4ú méar fhadaithe, agus is dócha go ngreadadh sé iad seo san eitilt ghníomhach. An cholainn gruagach. Ainmhí creiche den chuid is mó. Thugtaí **teireadachtalach** air.

## Tagairtí
Teireatórn

mion|Teireatórn
Badhbh, cosúil le condar, le réise sciathán timpeall 4 m, an t-éan eitilte is mó a mhair riamh, imithe i léig anois. Is eol go raibh a leithéid ann mar fuarthas a iontaisí ón bPléisticéineach, suas le dhá mhilliún bliain ó shin, i gclais tarra i gCalifornia.

## Tagairtí
Teiripe athsholáthar hormón

Cuingriú d'éastraigin shaorga is prógaistéarón saorga a thógann an bhean tríd an mbéal chun dul in ionad na hormón nádúrtha baineann tar éis an tsos míostraithe nuair a stopann an cholainn á dtáirgeadh. Tógtar an teiripe chun siomptóim ar leith a mhaolú, cosúil le luisne the, allas istoíche, neamhchodladh, faighin thirim. Is maith an teiripe seo freisin chun iarmhairtí oistéaporóise a laghdú. Ar an taobh eile, is féidir go mbeidh fo-iarmhairtí neamhfhábhracha uirthi: trombóis, rith fola sa bhfaighin, agus priacal méadaithe ailse chíche. 

## Tagairtí
Teiripe chluaise

Foirm shnáthaidphollta a saothraíodh taobh amuigh den tSín, ag baint feidhm as pointí ar an gcluas atá in ainm is a bheith gaolmhar le codanna den cholainn i bhfad uathu. Is í an smaointeoireacht taobh thiar di go bhfuil gach cuid den cholainn léirithe ar an gcluas ag ceann de suas le 200 pointe ansin. Nuair a chuirtear snáthaidí, spreagadh leictreonach nó léas léasair le pointe ar an gcluas, maolaítear an galar nó an phian sa bhall comhfhreagrach. Úsáidtear go forleathan í chun andúil a chóireáil, agus pian a mhaolú le linn breith clainne nó fiaclóireachta.

## Tagairtí
Teiripe chrágtha

Cóireáil ar dhuine a nimhíodh le miotal trom, trí ábhair bhithcheimiceacha a thabhairt go hinfhéitheach chun go nascfaidh siad le hiain an mhiotail throm chun iad a díghníomhú is a bhaint amach as an gcolainn. Tugtar *oibreáin chrágtha* ar na hábhair a thugtar, agus bíonn siad difriúil ó othar go hothar, ag brath ar an miotal trom a ionghabhadh. Tá taighde ar siúl, féachaint an féidir teiripe den saghas seo a úsáid ar na deascthaí cailciam in artairiscléaróis, ach níl aon chruthú fós go bhfuil sí rathúil chuige seo. 

## Tagairtí
Teiripe dochma

Sa tsíceolaíocht, próiseas ina gceanglaítear eachtra mhíthaitneamhach le chéile le hiompar míchuibhiúil (trí mhodh cógasaíoch, fisiciúil nó leictreach, mar shampla) chun deireadh a chur leis an iompar míchuibhiúil. Baintear feidhm aisti chun cabhrú le daoine éirí as caitheamh tobac nó róspleáchas ar alcól, mar shampla. 

## Tagairtí
Teiripe fhótaidinimiciúil

Cóir leighis thástálach ar ailse sna scamhóga, an lamhnán is an t-éasafagas, ina mbaintear feidhm as solas. Instealltar ceimiceán ar leith a bhailíonn sna cealla ailseacha san othar, agus is féidir é a athrú ina ábhar atá tocsaineach do na cealla sin trí é a spreagadh le solas. Ní gá ach an ball ina bhfuil an ailse a shoilsiú le solas den tonnfhad cuí chun an ceimiceán a spreagadh. Braitheann éifeacht na teiripe ar cé chomh cinnte agus is féidir an buncheimiceán a lonnú sa bhfíochán ailseach, agus trédhearcacht na bhfíochán os cionn na hailse chun go sroichfidh dóthain solais an ailse. Tá teiripe eile mar seo á saothrú i gcomhair othar le SEIF. Sa chás seo, tá druga leighis in úsáid ar féidir é a spreagadh chun éifeachta le dáileog radaíochta ultraivialaite, agus neartaíonn an druga seo an córas imdhíonach.

## Tagairtí
Teiripe chliantlárnach

Modh oibre, saothraithe ag an síceolaí Meiriceánach Carl Rogers, a dtugtar *teiripe neamhdhírithe* uirthi freisin. Bunaithe ar an gcoincheap go bhfuil gach duine maith réasúnach sóisialaithe go bunúsach, ag iarraidh a chumas folaigh a bhaint amach an t-am ar fad (é féin a chur i ngníomh). Sa choincheap seo, tarlaíonn mí-oiriúnú síceolaíoch nuair a tharlaíonn rudaí do dhuine a théann i gcoinne a fhéiníomhá. Tá an teiripe seo neamhdhírithe sa chiall nach dtugann an síceolaí treoir don chliant ar cad ba cheart a rá, a dhéanamh nó a mhothú, ach éisteann le hionbhá chun ligean don chliant a fhéiníomhá a athrú de réir a chéile. 

## Tagairtí
Filicophyta

Tugtar **teiridifít** ar aon phlanda féitheach a tháirgeann spóir. Cuimsíonn sí na raithnigh, na garbhógaigh is na heireabaill chapaill. I ranguithe áirithe ar na horgánaigh cuirtear iad sa roinn pteridophyta. 

## Tagairtí

Catagóir:Pteridophyta
Catagóir:Cripteagraim
Teiripe iompraíochta

mion
Tá **teiripe iompraíochta** bunaithe ar an smaoineamh gur féidir leat an méid a dhéanann daoine a athrú ach iad a mhúineadh chun freagairt do rudaí ar bhealach difriúil.

Cabhraíonn teiripe iompraíochta leat nósanna neamh-inmhianaithe nó eagla neamhréasúnach (fóibes) a rialú agus is féidir í a úsáid chun cóireáil a dhéanamh ar choinníollacha iompraíochta mar neamhoird itheacháin.

### Stair
Rinne an síciteiripeoir Joseph Wolpe (1915-1997)  iarracht smaointe duine a athrú trí athrú iompair. Baintear feidhm aisti i leith galar néaróiseach, ar an tuiscint gur féidir scaradh leis na hiompair sin a foghlaimíodh ar dtús. 

### Teicnící
Tagann teicníochtaí ina ndéantar dí-íogrú is/nó ollródú le freagairtí imní a spreagadh, nó a dtugtar duaiseanna is pionóis d'othair, san áireamh. I go leor cásanna, is féidir iompraíochtaí a fhoghlaim nó a neamhfhoghlaim trí theicnící bunúsacha riochtaithe lena n-áirítear:

* Riochtú doicheallach - déantar nósanna nach dteastaíonn a phéireáil le spreagthaí míthaitneamhach
* Dí-íogrú córasach - cuirtear spreagadh a chuireann imní ar fáil in éineacht le ceann taitneamhach.

D’fhéadfadh go mbeadh roinnt teiripeoirí iompraíochta ina síciatraithe, ina síceolaithe, ina n-altraí síciatracha nó ina n-oibrithe sóisialta a bhfuil oiliúint faighte acu chun oibriú sa réimse seo. Cé go n-úsáidtear an teiripe seo go minic chun neamhoird iompraíochta a chóireáil, b'fhéidir nach mbeadh sé ar fáil i ngach réigiún.

## Tagairtí

Catagóir:Teiripe
Catagóir:Iompar frithshóisialta
Catagóir:Iompraíocht an duine
Teiripe réasúnach mhothúchánach

Modh teiripeach a d'fhorbair an síceolaí cliniciúil ó na Stáit Aontaithe, Albert Ellis (1913-2007), bunaithe ar an gcoincheap go n-éiríonn fadhbanna mothúchán ó chreidimh neamhréasúnacha ag daoine mar gheall orthu féin (mar shampla, is gá dom a bheith foirfe i ngach rud a dhéanaim, nó go mbeidh grá ag gach éinne orm). Dá réir seo, éiríonn measúnuithe diúltacha ar dhuine, agus mothúcháin dhochracha iarmharacha cosúil le himní is dúlagar, nuair a léirítear nach fíor na creidimh seo. Trí mhealladh, griogadh is argóint, cuireann an teiripeoir in aghaidh chreideamh an chliaint chun é a dhéanamh níos réalaíche réasúnaí.

## Tagairtí
Teiripe saothair

Raon cóireálacha chun iarmhairt riochtaí fisiciúla nó meabhracha ar bheatha duine a laghdú, agus cabhrú le barrmhaitheas feidhme is neamhspleáchais a bhaint amach sa ghnáthshaol. Tagann cabhruithe fisiciúla mar ráillí staighre, úsáideanna ríomhairí, saotharlanna gairmeacha, agus ranganna ealaíon is ceirdeanna san áireamh freisin. 

## Tagairtí
Teiripe mheigivitimíní

mion
Teiripe cothaithe a thairg Linus Pauling, a cheap go seachnódh is go leigheasfadh dáileoga móra vitimín C an slaghdán coiteann trí iarmhairt dhíreach fhrithvíreasach agus an córas imdhíonach a fheabhsú. 

Is eol gur bhain síciatraithe feidhm as dáileoga móra de vitimíní éagsúla chun cóireáil ar othair le neamhoird éagsúla, scitsifréine, dúlagar is hipirghníomhaíocht, ar an mbonn gurbh fhéidir gur tharla siad seo mar thoradh ar easpa vitimíní. 

Is eol freisin ó thaighde iontaofa go bhfuil mionlach daoine nach féidir leo dóthain vitimíní nó mianraí a asú óna gcuid bia, agus gur gá d'othair ailse i bhfad níos mó díobh a ithe ná an gnáthdhuine chun nach mbeidh uireasa orthu. 

Ar an taobh eile, is eol go mbíonn iarmhairtí tocsaineacha ar mhéid iomarcach de vitimíní áirithe. Mar sin, is inmholta aon teiripe meigivitimíní a ghlacadh faoi stiúir dochtúra. 

## Tagairtí

Catagóir:Vitimíní
Catagóir:Teiripe
Catagóir:Cothú
Teiripe solais

Tá clog bitheolaíoch an duine, a rialaíonn codladh, tál hormón is timthriallta eile laethúla, íogair don solas. Nuair a réabtar an clog bitheolaíoch de bharr aistir fhada thapa siar nó aniar i scairdeitleán, is féidir an clog a chur chun tosaigh nó ar gcúl, maidir leis an am áitiúil, trí dhuine a chur faoi sholas geal ag amanna áirithe den lá.

## Tagairtí
Teirmeachlaonas

An doimhneacht sa bhfarraige ag a laghdaíonn an teocht go tapa. I gcuid mhaith den aigéan agus ar fud na dtrópaicí, tarlaíonn an teirmeachlaonas buan ag timpeall 100 m thíos. Tá sé seo díreach faoi bhun an chisil dhromchlaigh a dhéanann an ghaoth is an t-uisce a mheascadh, áit a bhféadfaidh an teocht a bheith chomh hard le 28&nbsp;°C. Is féidir go sínfidh an teirmeachlaonas chuig doimhneacht 1 km nó níos mó, mar a bhféadfaidh an teocht a bheith chomh híseal le 2&nbsp;°C. I réigiúin de na haigéin, san Atlantach thuaidh mar shampla, is féidir go ndéanfaidh téamh séasúrach teirmeachlaonas séasúrach (neamhbhuan) éadomhain os cionn an teirmeachlaonais bhuain.

## Tagairtí
Teirmeagrafaíocht

Bealach chun íomhá infheicthe a dhéanamh ón teasradaíocht a thagann ón radharc. Astaíonn gach réad roinnt radaíochta infridheirge, ag brath ar theocht an dromchla (dlí Wien). Sa teirmeagraf bíonn brathadóirí soladstaideacha infridheirge atá in ann an radaíocht seo a bhrath sa dorchadas nó toit, agus íomhá cosúil le híomhá teilifíse a chruthú le hathruithe sa ghile i gcomhréir le déine na radaíochta infridheirge ón radharc. Is féidir íomhá dhaite a chruthú freisin agus gach dath códaithe ag déine na hinfridheirge.

## Tagairtí
Teirmeaplaisteach

Is éard atá i d**teirmeaplaisteach** aon polaiméir phlaisteach a éiríonn bog ag teocht áirithe nuair a théitear í, agus a éiríonn soladach crua nuair a fhuaraítear í. 

Is féidir teirmeaplaistigh a chur trí thimthriall téite agus fuaraithe an iliomad uair, agus bíonn an n-iompar ag gach céim ar leith de gach timthriall mar an gcéanna ó phas go pas. 

## Tagairtí
Teirmeasféar

Ciseal uachtarach an atmaisféir os cionn an mheiseastad (ag airde timpeall 80 km) mar a bhfuil dlús an atmaisféir an-íseal. Sa chuid íochtarach de, nítrigin (N2) is ocsaigin ina foirm mhóilíneach (O2) is adamhach (O) is mó atá san atmaisféar, ach os cionn 200 km ocsaigin adamhach is flúirsí ná aon ghás eile. Sa teirmisféar éiríonn an teocht leis an airde, de bharr ionsú na radaíochta ultraivialaite ón nGrian ag an ocsaigin adamhach. Tugtar *an t-[[ianaisféar]]* air freisin.

## Tagairtí
Teirmeastar

Teirmiméadar leictreonach leathsheoltóra, bunaithe ar phíosa an-bheag sileacain nádúrtha. Titeann a fhriotaíocht go tapa nuair a mhéadaíonn an teocht. Is giorrú an t-ainm Béarla thermistor ar fhriotóir teirmeach. An-bheag, agus toisc nach gcuireann sé isteach ar an gcóras intomhaiste, is iontach é mar bhrathadóir teochta. Déanta as cóbalt, nicil is ocsaíd mhaignéisiam, measctha le púdar copair. I 1946 cuireadh os comhair an phobail den chéad uair é chun radaíocht infridhearg nó teasradaíocht a bhrath. Úsáidtear teirmeastóir i gciorcaid leictreonacha chun teocht a thomhas nó a rialú, i dtonntreoruithe chun an chumhacht tarchurtha a thomhas, agus i gciorcaid mhoill ama. 

## Tagairtí
Teirmeastat

Gléas a úsáidtear chun lasc leictreach a dhúnadh nó a oscailt, nó comhla gáis a stiúradh de réir teochta. Feistítear an teirmeastat ionas go ndúntar an lasc nuair a thiteann an teocht faoi bhun leibhéil áirithe, agus cuireann sé seo téitheoir leictreach nó gáis ar siúl. Ansin nuair a ardaítear an teocht os cionn leibhéil shocraithe, braitheann an teirmeastat é sin agus scoireann an lasc don téitheoir. Feidhmíonn an stiall dhémhiotalach mar theirmeastat. Is féidir teagmháil na laisce a dhruidim isteach nó amach le cnaipe stiúrtha agus an teocht stiúrtha ag a lascann sé a shocrú. Ar an gcaoi seo feidhmíonn an stiall dhémhiotalach mar theirmeastat i ngléasanna mar théitheoirí, oighinn, coirí, cuisneoirí, seomraí is tithe.

## Tagairtí
Teirmianaic

Staidéar ar na próisis a bhaineann le hastaíocht theirmianach, is é sin astaíocht leictreon ó dhromchla miotail nuair a théitear an miotal sin. De ghnáth d'fhillfeadh na leictreoin seo ar an dromchla, ach i bhfeistí cosúil le feadáin theirmianacha is leictreonghunnaí (mar atá sa luascóp ga-chatóideach nó an feadán teilifíse) aomtar na leictreoin chun siúil le hanóid dhearfach chun léas áisiúil leictreon a chruthú. Thomas Edison a d'fhionn an iarmhairt seo i 1883. 

## Tagairtí
Teirmiceimic

Staidéar ar na hathruithe fuinnimh a ghabhann le himoibrithe ceimiceacha. Bíonn luachanna cruinne acu seo maidir le himoibreáin is táirgí sainmhínithe. Baintear feidhm as modhanna oibre teirmiceimiceacha (le calraiméadar, mar shampla) chun luachanna fuinnimh bianna a aimsiú.

## Tagairtí
Teirminéal ríomhaire

Aon fheiste is féidir a cheangal le ríomhaire, b'fhéidir thar líne teileachumarsáide, chun gur féidir leis an úsáideoir idirghníomhú leis an ríomhaire. Mar shampla, aonad amharcthaispeána is ríomhaire pearsanta nasctha le ríomhaire eile.

## Tagairtí
Teirmithéachtach

Is éard atá i gceist le **polaiméir theirmithéachtach** (nó **teirmithéachtadh**) ná rang roisíní a théachtann go dochúlaithe nuair a théitear iad. Sa rang seo tá na roisíní eapocsacha, cosúil le **.

## Tagairtí
Teirmiméadar

mion|200x200px
Feiste chun teocht a thomhas is ea **teirmiméadar**. 

### Teirmiméadar Galileo
D’airg Galileo an chéad teirmiméadar riamh san 17ú haois. Rinne Galileo teirmiméadar as bolgán gloine a bhí lán le huisce. Ghluais an t-uisce suas síos sa bholgán de réir mar a d’athraigh an teocht.
mion|150x150px
Is feadán séalaithe é teirmiméadar Galileo. Tá leacht trédhearcach ann. Tá bolgáin bheaga istigh san fheadán. Tá leacht daite sna bolgáin seo. Tá lipéad ar gach bolgán agus teocht áirithe marcáilte air, m.sh 18°C nó 20°C. De réir mar a athraíonn an teocht sa seomra, ardaíonn nó íslíonn na bolgáin san fheadán. Chun teocht an tseomra a léamh, léann tú an lipéad atá ar an mbolgán is ísle san fheadán. 
clé|mion|Teirmiméadar mearcair

### Teirmiméadar mearcair
Sa teirmiméadar mearcair i ngloine, nuair a éiríonn an teocht forbraíonn an mearcair níos mó ná an ghloine, agus ritheann mearcair suas an feadán grádaithe. Bíonn na gráduithe marcáilte le luachanna teochta (i gcéimeanna Celsius de ghnáth) a dheimhnítear ag teochtaí atá ar eolas trí phróiseas calabraithe (grádaithe). D'fhionn Gabriel Fahrenheit an chéad teirmiméadar rathúil mar seo sa bhliain 1714. 

Tá an teirmiméadar alcóil i ngloine cosúil leis an teirmiméadar mearcair. 
mion|ːTeirmiméadar infridheargː Digital Thermodetector GM700

### Teirmiméadar infridhearg
Tá teirmiméadair infridhearga éagsúla i ngnáthúsáid inniu.

## Tagairtí

Catagóir:Teocht
Catagóir:Gléasanna
Teirpéin

Ball de rang earraí nádúrtha, a dtugtar *blátholaí* orthu, atá bunaithe ar olagaiméiriúchán isipréine, le foirmle atá an-ghaolmhar le (C5H8)n, n>1. Samplaí coiteanna is ea pinéin, liminéin, meantól is caraitéin.

## Tagairtí
Teitine

Staid ina bhfuil hipirinspreagthacht néarmhatánach, a bhaineann le leibhéil ísle cailciam sa bhfuil de ghnáth. Ach tarlaíonn sé de bharr na tocsaine a dhéanann na baictéir Clostridium tetani freisin. Mar thoradh air, tarlaíonn crampaí sna matáin, ardú i mbrú na fola, trithí, agus ríog sa laraing, rud a fhéadfaidh bac a chur sna haerphasáistí is a bheith bagrach do bheatha duine. Tá dhá chomhartha chliniciúla chlasaiceacha ar theitine: comhartha Chvostek, preab san aghaidh a fhaightear trí chnagaide a bhualadh ar an néaróg aghaidhe ar thaobh an ghéill, agus comhartha Trousseau, suíomh docht na lámh, le fleisceadh na n-alt ag an rosta is idir na lámha is na méara, agus síneadh ailt na méar, spreagtha ag brú mórthimpeall uachtar na géige. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Matáin
Teisle

Aonad floscdhlúis mhaighnéadaigh (ionduchtú maighnéadach) an SI. Úsáidtear an tsiombail T dó. Sainmhínítear é mar fhlosc maighnéadach de 1 véibear in aghaidh an mhéadair chearnaigh. Ainmnithe as Nikola Tesla.

## Tagairtí

Catagóir:Maighnéadas
Thomas Telford

Innealtóir a saolaíodh in Eisceadal na hAlban ab ea **Thomas Telford** (9 Lúnasa 1757 – 2 Meán Fómhair 1834). I measc a shaothar tá Canálacha Ellesmere (1793-1805) is na Caladóine (1803-1823), agus an bóthar ó Londain go Caergybi leis an droichead crochta trasna Caolas Menai (1826).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1757
Catagóir:Básanna i 1834
Catagóir:Innealtóirí Albannacha
Edward Teller

Fisiceoir a saolaíodh i mBúdaipeist agus a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe ab ea **Edward Teller** (15 Eanáir 1908 &ndash; 9 Meán Fómhair 2003). Chuir sé go mór leis an tuiscint nua-aoiseach ar bhunús fhuinneamh na Gréine, an comhleá ina croíleacán. Ball d'fhoireann Fermi a chuir an chéad imoibriú slabhrúil núicléach ar siúl i 1941. D'oibrigh sé ar Thionscadal Manhattan chun an buama adamhach eamhnaithe a fhorbairt i Los Alamos, 1943-1945. Thacaigh sé le forbairt an H-bhuama chomhleáite is a thástáil i 1952.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1908
Catagóir:Básanna in 2003
Catagóir:Fisiceoirí
Tenzing Norgay

Sliabhadóir a rugadh i Khumbu, i Neipeal, ab ea **Tenzing Norgay** (1914 - 9 Bealtaine 1986). Mar **Namgyal Wangdi** a rugadh é. De réir foinsí áirithe, ba i Tsa-Chu, i nGleann Kama, sa Tibéid, a rugadh é. I 1953 d'éirigh leis mullach Shliabh Everest a bhaint amach le Edmund Hillary, an chéad uair a d'éirigh le daoine é a dhreapadh.

## Féach freisin

* Edmund Hillary
* Teomólungma

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Catagóir:Daoine Neipealacha
Catagóir:Básanna i 1986
Catagóir:Sléibhteoirí
Catagóir:Teomólungma
Catagóir:Dreapadóirí
Teocht drúchtphointe

mion
clé|mion
An teocht ag a mbeadh toirt aeir sáithithe le galuisce dá bhfuarófaí í gan athrú sa bhrú codánach a fheidhmíonn an galuisce is an **teocht drúchtphointe**. Nuair a fhuaraítear aer faoi bhun na teochta seo, tarlaíonn comhdhlúthú i bhfoirm drúchta nó seaca bháin.

## Tagairtí

Catagóir:Teocht
Teodailít

mion|Leica Geosystems, teodailít nua-aimseartha
Is é is **teodailít** ann ná ionstraim optúil suirbhéireachta chun rinnuillinneacha, agus níos tábhachtaí fós, uillinneacha cothrománacha a thomhas. Teileascóp beag atá ann ina bhfuil téada damháin alla, atá inghluaiste thar scálaí ciorclacha grádaithe, agus ceann amháin acu cothrománach is an ceann eile ingearach. Déantar é a ghléasadh de ghnáth ar sheastán cothrománach tríchosach seasmhach. 

## Tagairtí

Catagóir:Ionstraimí optúla
Catagóir:Suirbhéireacht
Teoiric bhrath comharthaí

Bealach chun comharthaí fisiciúla a bhrath, a saothraíodh in innealtóireacht teileachumarsáide ach a úsáidtear go forleathan i síceolaíocht thurgnamhach. Dá réir seo, nuair a bhítear ag iarraidh na difríochtaí idir dhá fhoinse spreagtha a bhrath, bíonn na freagairtí faoi riaradh ag dhá fhachtóir, íogaireacht an bhreathnóra agus critéir cinnte an bhreathnóra. Soláthraíonn sí dianbhealaí is uirlisí matamaiticiúla chun an dá fhachtóir seo a thomhas.

## Tagairtí
Teitriciglín

Rang frithbheathach a fhaightear ó streiptimícis, gné orgánaigh atá idir baictéir is fungais. Gníomhach i gcoinne raon leathan ionfhabhtuithe. Táirgeadh an chéad cheann, clórteitriciglín (óraimicín), i 1948, ach tá baill nua den rang ina ionad faoi seo.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Teitreitil luaidhe

Pb (C2H5)4, comhdhúil orgánaimhiotalach a dhéantar trí imoibriú clóiríd luaidhe le himoibriú Grignard, a úsáidtear mar bhreiseán i bpeitreal chun smacht a chur ar chnagadh san inneall. Ach de bharr drochiarmhairtí truailliú iarmharach an aeir le luaidhe, táthar ag tréigean na húsáide seo de réir a chéile. 

## Tagairtí
Teoiric chinnteoireachta

Modh oibre inar féidir le duine nó comhlacht roghanna réasúnacha a dhéanamh nuair a bhíonn éiginnteachtaí i dtaca leis na roghanna éagsúla, trí na hiarmhairtí dóchúla ar gach rogha a mheasúnú ar bhonn atá chomh hoilte agus is féidir. Baintear feidhm aisti i gcúrsaí bainistíochta is eacnamaíochta. Ach muna mbíonn na buntairiscintí iontaofa, más dramhaíl iad, is dramhaíl a fhaightear mar chinneadh as seo.

## Tagairtí

Catagóir:Teoiricí
Catagóir:Matamaitic
Catagóir:Gnó
Teoiric chinéiteach na ngás

Teoiric chlasaiceach na ngás, ina nglactar leis an gás mar bhailiúchán de cháithníní comhionanna. Géilleann siad do dhlíthe meicnice Newton, agus déanann imbhuailtí leaisteacha le chéile is le ballaí an tsoithigh iata ina bhfuil siad. Trí dhlíthe na meicnice a chur ag obair, chomh maith le staitistic, is féidir gaolta idir gluaisní na gcáithníní is airíonna teirmidinimiciúla toirte an gháis (brú, teocht is eile) a dhíorthú.

## Tagairtí
Teoiric ilréad

Sa bhfisic, téarma ginearálta do na hiarrachtaí airíonna córas ina bhfuil roinnt cáithníní nó réad a idirghníomhaíonn le chéile, is cuma cén saghas cáithníní is cén fhoirm idirghníomhaithe atá eatarthu, a thuiscint. Samplaí dá leithéid is ea na núicleóin ag gluaiseacht sa núicléas, na leictreoin ag gluaiseacht san adamh, is na pláinéid sa Ghrianchóras, agus baintear feidhm as neasteicníochtaí ilréad len iad a ionramháil. I 1994 chruthaigh an matamaiticeoir Zhihong Xia gur fadhb neamhinsuimeálaithe, gan réiteach matamaiticiúil simplí, í fadhb chlasaiceach na 3 réad, ina n-idirghníomhaíonn 3 réad trí fhórsaí imtharraingthe amháin.

## Tagairtí
Teoiric na bhfrídíní galair

Gur fionnadh an micreascóp sa 17ú céad, ní raibh aon eolas ná tuiscint ar cad ba bhun leis na galair thógálacha, agus mar sin ní raibh córacha leighis cuí orthu ar fáil. Leis an micreascóp, bhí daoine in ann neacha beo micreascópacha a fheiceáil den chéad uair. Tar éis 100 bliain eile, d'fhás an tuiscint ar an gceangal idir na horgánaigh fhíorbheaga sin is galair éagsúla, go mór mór tar éis don bhaictéareolaí Gearmánach Robert Koch a thaispeáint i 1876 go raibh baictéir ar leith ciontach as antrasc. Lean an dochtúir Sasanach Edward Jenner is an ceimicí Francach Louis Pasteur leis an obair seo, agus d'fhorbair siad córacha leighis i gcoinne galair bhaictéar ar a dtugtar *vacsaíní*. Faoi seo tá na mílte baictéar aitheanta ag eolaithe, is víris freisin, agus mar thoradh ar sin tuiscint mhaith ar a lán galar. Tá modhanna chun bia a láimhseáil, bealaí díonta, drugaí frithghalair ar leith, córais sláinte poiblí, coraintín, modhanna steirilithe obráide, agus a lán eile bunaithe ar an teoiric seo.

## Tagairtí
Teoiric na catastróife

Smaoineamh gur tharla tubaiste ollmhór thobann don Domhan uair éigin san am atá thart a d'athraigh dromchla is comhshaol an Domhain as cuimse. Bhí an t-am ann a cheap daoine gur mar seo a rinneadh sléibhte, cainneoin is farraigí, mar shampla trí imbhualadh le hastaróideach nó cóiméad. Ach tá a fhios anois nach mar sin a tharla na gnéithe seo den Domhan, ach trí dheascadh na n-ilchríoch. Ní hé sin le rá nár tharla imbhuailtí le ranna beaga spéire a raibh torthaí uafásacha orthu, mar dhíothú na ndineasár, eachtra Tunguska sa tSibéir, agus b'fhéidir díothuithe eile.

## Tagairtí
Teoiric na corraíola

Sa mhatamaitic, teicníocht a úsáidtear go minic chun neasréitigh a fháil ar chothromóidí a chuireann síos ar chórais fhisiciúla, a bheadh róchoimpléascach le réiteach go cruinn. Scríobhtar na cothromóidí in dhá chuid, cuid amháin ar féidir a réiteach go cruinn, agus cuid níos lú (an chorraíl) a ligeann ceartúcháin ar an gcéad réiteach a ríomh i bhfoirm seichimh téarmaí a laghdaíonn de réir a chéile an t-am ar fad. An-luachmhar i gcuid mhaith réimsí innealtóireachta is fisice, an teoiric chandamach go háirithe.

## Tagairtí
Teoiric na cumarsáide

Feidhmiú teoiric na faisnéise go ginearálta don chumarsáid dhaonna. Déanann foinse an eolais an teachtaireacht a chódú is a tharchur thar chainéal go dtí glacadóir, mar a ndíchódaítear an teachtaireacht le ciall a bhaint aisti. Is é an príomhchuspóir i gcumarsáid innealtóireachta idir ríomhairí, mar shampla, ná tarchur éifeachtach gan bhotún. Ní hionann an scéal i ngach saghas cumarsáide, mar tagann fachtóirí eile isteach, cosúil le haischothú, comhthéacs sóisialta, ról gníomhach glacadóirí daonna is eile i dtáirgeadh na céille atá á haistriú. 

## Tagairtí
Teoiric na dóchúlachta

Staidéar matamaiticiúil ar dhóchúlachtaí coibhneasta is ea **teoiric na dóchúlachta**, i bpróisis ina mbíonn neamhchinnteacht (mar shampla, caitheamh boinn nó díslí).  

## Stair
Leag Pascal is Fermat bunsraith an ábhair sa 17ú céad.  Lean Abraham Demoivre (1667-1754) ar aghaidh leis an staidéar a rinne de Fermat ar ar dhóchúlacht.   

Chuir an matamaiticeoir Rúiseach Andrei Nicolaevich Kolmogorov (1903-1987) tuilleadh eagair air sa 20ú céad. 

## Féach freisin

* Pierre de Fermat
* Uimhirtheoiric

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Catagóir:Staidreamh
Catagóir:Teoiricí
Teoiric na faisnéise

Tugtar **teoiric na faisnéise** ar theoiric mhatamaiticiúil a díorthaíodh ó bhunsaothar na matamaiticeoirí ó na Stáit Aontaithe, Claude Shannon (1916-2001) is Warren Weaver (1894-1978), cuimsithe sa leabhar *The Mathematical Theory of Communication* (Teoiric Mhatamaiticiúil na Cumarsáide, 1949), agus ó theoiric na dóchúlachta. Baineann sí le sainmhíniú is tomhas an oiread eolais is atá i dteachtaireacht, le códú is díchódú eolais, agus le toilleadh tarchur cainéal cumarsáide. Is bunchoincheap gur mó an t-eolas atá i rud inréamhinste. Mar shampla is mó an t-eolas, sa Bhéarla, an z ná an e, agus níl eolas ar bith sa u i ndiaidh q atá lánréamhinste. Pléann an teoiric freisin le fadhb an torainn (trasnaíocht randamach) ar chainéal, a chuireann isteach ar ghlacadh is díchódú comhartha. Chun baol earráide a laghdú agus éifeacht an chórais a fheabhsú, ba cheart go mbeadh oiread éigin barraíochta sa chomhartha. Mar shampla, san uimhir a úsáidtear chun leabhar a ionannú, an ISBN, tugann an giotán deiridh eolas a ligeann do dhuine seiceáil an bhfuil an chuid eile den uimhir bailí. Bhí, agus tá, an teoiric seo tábhachtach i dtuiscint na gcórais cumarsáide a chur chun cinn agus dearadh na gcód i gcomhair tarchur eolais i ríomhairí. Ní bhaineann brí nó tábhacht an eolais i dteachtaireacht ar bith le hábhar in aon chor.

## Féach freisin
* Ríomhaireacht
* Prionsabal Landauer
* Dlí Zipf

## Tagairtí


Catagóir:Cibirnitic
Faisneis
*
Teoiric na gcluichí

mion
Anailís mhatamaiticiúil ar chúrsaí a mbíonn breith lárnach iontu. Sampla coitianta is ea anailís ar mhionshamhlacha teibí de choimhlint straitéiseach, mar a tharlaíonn i gcúrsaí cogaidh nó gnó, chun teacht ar an mbealach is fearr chun fadhbanna a réiteach. Baintear feidhm aisti i dtaighde ar oibríochtaí, pleanáil mhíleata is eacnamaíoch, clárú líneach, agus eile. An matamaiticeoir Francach Émile Borel (1871-1956) agus an matamaiticeoir Ungárach (a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe) John von Neumann (1903-1957) is mó a chuir an brainse seo den mhatamaitic chun cinn. 

## Tagairtí

Catagóir:Teoiricí
Catagóir:Matamaitic
Catagóir:Cluichí
Teoirim

[mion|Teoirimː  [Iseamorfacht]]
Tairiscint a chruthaítear trí dhéaduchtú loighciúil ó roinnt prionsabal a nglactar leo roimh ré is ea **teoirim**. Tá teoirimí geoiméadracha ar eolas go forleathan, ach bíonn teoirimí i ngach réimse den mhatamaitic.

Tugtar *léamh* ar theoirim shimplí a chruthaítear is a úsáidtear ansin chun cruthú teoirime eile a fhorbairt. 

Más teoirim í go gciallaíonn ráiteas p ráiteas q, is é coinbhéarta na teoirime go gciallaíonn ráiteas q ráiteas p.  

Ní fíor an coinbhéarta i ngach cás. Mar shampla, má tá dhá thriantán iomchuí, bíonn a bhfairsingí cothrom le chéile, ach ní gá go mbeidh dhá thriantán le fairsingí cothroma iomchuí.****

## Féach freisin

* Teoiric eolaíochta
* Modh eolaíochta
* Paradacsa an Fhiaigh Dhuibh

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Catagóir:Loighic mhatamaiticiúil
Catagóir:Modh eolaíoch
Catagóir:Eolas
Teoirim na gceithre dhath

Tairiscint mhatamaiticiúil gur féidir gach léarscáil ar dhromchla plánach a dhathú, gan úsáid a bhaint ach as 4 dhath ar a mhéid. Is léir nach leor 3 dhath chun réigiúin le comhtheorainneacha a idirdhealú. Thairg Francis Guthrie (1831-1899) den chéad uair i 1852 conas a chruthú gur leor 4 dhath i gcomhair gach léarscáile, is cuma cruthanna na réigiún. Ach níor cruthaíodh é seo go dtí 1976 nuair a bhain na matamaticeoirí Meiriceánacha Kenneth Appel (1932-2013) agus Wolfgang Haken (1928-2022) feidhm as ríomhairí chun cruthú sásúil a thabhairt faoi dheireadh. 

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Teorainn (matamaitic)

Sa mhatamaitic, luach a ndruideann athróg leis. Mar shampla, féadfaidh an athróg a bheith cothrom le suim líon téarmaí i seicheamh, mar seo: Sn = 1/1 + 1/2 + 1/4 + 1/2n. De réir mar a théann *n* i méid (is é sin, *n →∞*), druideann *S* le luach 2. Mar shampla eile, féadfaidh athróg y a bheith spleách ar athróg eile x, agus féadfaidh sí druidim le teorainn de réir mar a dhruideann x le luach ar leith. Abair gur y = 2 + 1/x, druideann sé le luach 2 de réir mar a théann x i méid. Tá coincheap na teorann bunúsach i gcalcalas agus cuid mhaith brainsí den mhatamaitic. Sainmhínítear teorainn feidhme f(x), L, mas ann di, de réir mar a dhruideann x le luach ar leith x0, leis an riail seo a leanas, do gach ε > 0, δ > 0 ann ionas más | x-x0| < δ, go gciallaíonn sé sin gur |f(x)- L| < ε. Thug an matamaiticeoir cumasach Francach Augustin Louis Cauchy (1789-1857) an bealach seo le teorainn a shainmhíniú sna 1820idí mar chuid den chéad iarracht shásúil dianchur síos a dhéanamh ar an gcalcalas.

## Tagairtí
Teorannú

I bhfisic na gcáithníní, an phostaláid go n-idirghníomhaíonn cuairc is glúóin ar bhealach chun go mbíonn siad coinnithe teoranta do thaobh istigh cáithníní fo-adamhacha níos mó, agus mar sin, gur féidir nach mbreathnófar go díreach choíche iad. Go dtí seo níor braitheadh cuairc go díreach, ar aon chuma. Ach ní thuigtear nádúr an teorannaithe, más ann dó ar chor ar bith.

## Tagairtí
Valentina Tereshkova

Spásaire a rugadh i Maslennikovo na Rúise, agus an chéad bhean a d'eitil sa spás ar 16 Meitheamh 1963 is ea **Valentina Vladimirovna Tereshkova** (6 Márta 1937- ). Ba í an t-aon duine ar eitilt Vostok 6, in airde ar feadh trí lá.    

Is í fós an bhean is óige a chuaigh lasmuigh d'atmaisféar an domhain riamh, agus an t-aon bhean a bhí ina aonar, gan fear in aice léi.  

Oibrí monarchan ab ea Tereshkova ar dtús agus bhí paraisiútáil aici mar chaitheamh aimsire. Ocht mhí déag ag traenáil a bhí i gceist roimh an turas.  

Thug na nuachtáin “Cosmonette” uirthi ag an am. Ach turas an-chontúirteach a bhí ann ag an am, agus bhí misneach thar na bearta ag Tereshkova.  
mion|clé|Tereshkova ar stampa ón Aontais Shóivéadaigh sa bhliain 1963.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Daoine Sóivéadach
Catagóir:Eitleoirí
Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Innealtóirí Rúiseacha
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Polaiteoirí na Rúise
Catagóir:Spásairí Rúiseacha
Terra Australis Incognita

Tír anaithnid ó dheas, ilchríoch a mheastaí a bheith i ndeisceart an Aigéin Chiúin, chun mórchríoch na hEoráise sa leathsféar thuaidh a chothromú. Na Gréagaigh a mhol an coincheap seo ar dtús, agus ba spreagadh mór é don taiscéalaíocht gur thaispeáin James Cook ina dhara aistear mór (1772-1775) nach raibh a leithéid ann. 

## Tagairtí
Benjamin Thompson

Aireagóir is fisiceoir a rugadh i Woburn, Massachusetts ab ea **Benjamin Thompson** (Cunta Rumford, 26 Márta 1753-21 Lúnasa 1814). I 1784 chuaigh sé chun oibre sa Bhaváir, agus bronnadh an teideal Cunta d'Impireacht Naofa na Róimhe air ansin. Thaispeáin sé den chéad uair an gaol idir teas is obair, gaol bunúsach sa bhfisic is an cheimic. Sa bhliain 1799 chuaigh sé chun oibre i Londain, agus bhunaigh sé an Institiúid Ríoga.

## Tagairtí

Catagóir:Eolaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1753
Catagóir:Básanna i 1814
John Taliaferro Thompson

Saighdiúir is ceapadóir Meiriceánach a rugadh i Newport, Kentucky ab ea **John Talafierro Thompson** (31 Nollaig 1860 - 21 Meitheamh 1940). Cheap sé gunna Thompson, ceann de na fo-mheaisínghunnaí luatha éifeachtacha. Bhí an tommy gun seo míchlúiteach mar an ngunna ba ghile leis na bithiúnaigh le linn an Choisc ar Alcól i Stáit Aontaithe Mheiriceá.

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1860
Catagóir:Básanna i 1940
William Thompson

Nádúraí a rugadh i mBéal Feirste ab ea **William Thompson** (1805–1852). Rinne sé staidéar níos cuimsithí ná roimhe ar fhásra is ainmhithe na hÉireann, ag cur 1,000 speiceas breise lena raibh ann.  

D'fhoilsigh sé a thorthaí i *The Natural History of Ireland* (Stair Dúlra na hÉireann, 3 imleabhar, 1849-1851).  

I ndiaidh a bháis d'ullmhaigh a chomhghleacaithe Robert Patterson, Robert Ball is George Dickie an 4ú imleabhar óna nótaí iomadúla, agus d'fhoilsigh é i 1856. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Nádúraí
Christian Jürgensen Thomsen

Seandálaí a rugadh i gCóbanhávan ab ea **Christian Jürgensen Thomsen** (29 Nollaig 1788 - 21 Bealtaine 1865). Ó 1816, ina rúnaí ar an gCoimisiún Ríoga chun Seaniarsmaí a Chaomhnú. Chuir sé córas na 3 aois ar bun chun an réamhstair sa Seandomhan a roinnt go croineolaíoch: an chlochaois, an chré-umhaois, an iarannaois. Rangaigh sé na bailiúcháin seandálaíochta sa Mhúsaem Náisiúnta i gCóbanhávan i 1819 de réir an chórais sin, agus d'fhoilsigh an coincheap ina leabhar *Letetraad til Nordisk Oldkyndighed* (Treoraí do Sheaniarsmaí an Tuaiscirt, 1836). 

## Tagairtí

Catagóir:Seandálaithe Danmhargacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1788
Catagóir:Básanna i 1865
George Paget Thomson

Fisiceoir a rugadh i gCambridge Shasana, mac le Joseph Thomson ab ea **George Paget Thomson** (3 Bealtaine 1892 - 10 Meán Fómhair 1975).  

Rinne sé taighde ar leictreachas, agus d'fhionn díraonadh leictreon i gcriostail is feidhm an fheiniméin seo chun criostail a iniúchadh. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1937 le Clinton Joseph Davisson. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Fisiceoirí Briotanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1892
Catagóir:Básanna i 1975
Joseph John Thomson

Fisiceoir a rugadh i Cheetham Hill, gar do Mhanchain ab ea **Joseph John Thomson** (18 Nollaig 1856 – 30 Lúnasa 1940). Rinne sé taighde ar sheoladh srutha leictrigh trí ghás. Rinne sé turgnamh cáiliúil chun cóimheas lucht leictreach is mhais an leictreoin a thomhas. Chruthaigh sé i 1897 gur cáithníní faoi ardghluaisne iad na gathanna sa bhfeadán ga-chatóideach. Rinne sé amach go raibh na cáithníní seo (leictreoin) timpeall 2,000 oiread níos lú ná an cáithnín ba lú éadroime a bhí ar eolas ag an am, an t-ian hidrigine. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1906. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1856
Catagóir:Básanna i 1940
Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha
ThrustSSC

Gluaisteán Briotanach, fuinnmhithe le scairdinneall, a thiomáin Andrew Green chun curiarracht luais an Domhain ar tír a shárú ag Black Rock Desert sna Stáit Aontaithe i 1997. Bhain sé 1227.95 km u-1 amach. Is ionann é seo is Ma 1.02, agus ba é an chéad gluaisteán a thaisteal thar luas forleata na fuaime.

## Tagairtí
Edward Lee Thorndike

Síceolaí a rugadh i Williamsburg, Massachusetts ab ea **Edward Lee Thorndike** (1874-1949). Tar éis dó staidéar a dhéanamh ar intleacht ainmhithe, chuir sé i bhfocail dlí na dtorthaí, a dhearbhaíonn go bhfoghlaimíonn an t-ainmhí iompar ar bith trí thástáil is earráid, agus gur fearr an seans go dtarlóidh an fhoghlaim sin más sásúil na torthaí ar an iompar.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1874
Catagóir:Básanna i 1949
Catagóir:Síceolaithe Meiriceánacha
Three Mile Island

mion|clé|Three Mile Island
Stáisiún núicléach ginte leictreachais i lár stát Pennsylvania sna Stáit Aontaithe is ea **Three Mile Island**.   

Tharla drochthionóisc ann sa bhliain 1979, nuair a leáigh cuid mhaith de chroíleacán an imoibreora agus a sceith roinnt iseatóp radaighníomhach san atmaisféar.  

## An tubaiste
Ar an 28 Márta 1979, is amhlaidh a tharla teip sa chóras fuaraithe, ach in ionad an croíleacán a bhá le huisce, lasc na hoibreoirí an córas éigeandála fuaraithe as ionas go raibh an croíleacán saor ó uisce fuaraithe ar feadh 40 nóiméad ar a laghad.   
mion|clé|Plean
Leádh is loiteadh timpeall 75% den chroíleacán, ach ar ámharaí an tsaoil níor leádh go hiomlán é agus níor thit an breosla núicléach leáite go bun an tsoitheach treisithe coinneála.  
Dá dtarlódh a leithéid, bheadh baol ann go ngalódh teas an chroíleacáin aon uisce ansin, nó fiú faoin talamh faoina bhun, agus go dtarlódh pléasc chumasach gaile a réabfadh an soitheach is a sceithfeadh an-chuid ábhair radaighníomhaigh ón gcroíleacán amach san atmaisféar. 
clé|mion|333x333px|Washington Post
Is cinnte go raibh an tionóisc sin an-ghar dá leithéid d'olltubaiste, agus bhí an t-ádh ar phobal Pennsylvania nár treádh an soitheach is go raibh teorainn leis an oiread radaighníomhaíochta a sceitheadh san atmaisféar. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Fuinneamh núicléach
Catagóir:Tubaistí timpeallachta
Tiaimín

Vitimín B1, intuaslagtha in uisce, a fheidhmíonn mar einsím comhfhachtóra in ocsaídiú glúcóis. Má tharlaíonn uireasa, faigheann duine beri-beri, galar a bhíodh coiteann tráth, in oirdheisceart na hÁise go háirithe mar a mbíodh rís snasta, nach bhfuil mórán vitimín B1 ann, ina phríomhbhia ag na daoine. Díghrádaítear tiaimín le linn cócaireachta i meán alcaileach, agus mar sin má úsáidtear sóid i bhfiuchadh glasraí laghdaítear an tiúchan tiaimín iontu. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Leigheas
Catagóir:Vitimíní
Tiasól

C3H3NS, leacht gan dath le fiuchphointe 117&nbsp;°C. Comhdhúil fáinne 5 bhall. Bunábhar cuid mhaith dathanna. Tarlaíonn an córas fáinne céanna i vitimín B1 (tiaimín).

## Tagairtí
Tímidín

C5H6N2O2, ceann de na bunanna pirimidín sa DNA, a bhíonn péireáilte le haidinín i gcónaí.

## Tagairtí
Timthriall míosta

Is é atá i gceist sa **timthriall míosta** ná athruithe nádúrtha i dtáirgeadh na hormón agus i struchtúir an útarais agus na n-ubhagán i gcóras atáirgthe na mban a chuireann an toircheas ar a gcumas.  Ar dtús spreagtar an t-ubhagán ag hormón falacailspreagthach (FSH), forbraíonn is aibíonn an fhalacail ubhagánach, agus táltar tuilleadh éastraigine. In an-chuid mamach, tagann an baineannach le bheith so-ghabhála don fhireannach. Sa bhean, tarlaíonn scaoileadh an ubháin leathshlí tríd an timthriall. Nuair a shroicheann tál na héastraigine a bhuaicphointe, atann tál an hormón lúitéinithigh (LH) an fhalacail go tapa, agus briseann sí isteach i gcuas an bhoilg. Bailíonn an feadán útarach (fallópach) an t-ubhán atá ag aibiú ansin. Má tharlaíonn toirchiú, is taobh istigh den fheadán útarach é, taobh istigh de 24 uair i ndiaidh scaoileadh an ubháin de ghnáth. Ag an am céanna tugann tál leanúnach an LH ar iarmhar na falacaile athrú ina corpus luteum, a thálann an hormón prógaistéarón is tuilleadh éastraigine. Muna dtarlaíonn toircheas, ní leanann an corpus luteum níos mó ná 12 lá. Mar sin, ní tháltar prógaistéarón go leanúnach sa bhean nach bhfuil torrach. Ullmhaíonn an prógaistéarón líneáil na broinne d'ionchlannú leis an ubhán toirchithe. Muna dtarlaíonn ionchlannú, stopann tál an phrógaistéaróin, rud a chuireann an corpus luteum ag cúlú is an t-inmheitriam ag dealú ó chéile is ag cur fola, sreabhadh na fola míosta. Tarlaíonn an sreabhadh míosta go tréimhsiúil, timpeall 4 sheachtain eatarthu.

## Tagairtí

Catagóir:Sláinte na mban
Timthriall na beatha

An tsraith iomlán staideanna a dtéann orgánach tríothu, ó chruthú orgánaigh aonair trí thoirchiú gaiméití atá táirgthe ag an ngéin roimhe sin, trí aibiú is táirgeadh gaiméití ag an orgánach sin, agus faoi dheireadh a bhás. I veirteabraigh, bíonn timthriall beatha simplí de ghnáth ó thoirchiú go bás, ach in ainmhithe níos ísle agus plandaí, bíonn an timthriall beatha casta go leor go minic, le hailtéarnú idir atáirgeadh gnéasach is neamhghnéasach, agus géinte leanúnacha a fhéadfaidh a bheith cosúil nó éagsúil le chéile. 

## Tagairtí
Timthriall nítrigine

Athruithe dinimiciúla i nádúr na gcomhdhúile nítrigine ag timthriall idir atmaisféar, ithir is orgánaigh bheo. Cuimsíonn sé fosúchán nítrigine móilíní gásaí i gcomhdhúile nítrigineacha ag miocrorgánaigh, trí thintreach is próisis eile. Cuimsíonn sé freisin ocsaídiú amóinia chuig nítrít, agus ocsaídiú nítríte chuig níotráit ag orgánaigh aeróbacha (nítriginiú), dianscaoileadh ábhar orgánach trí lobhadh, agus sa deireadh scaoileadh nítrigine gásaí trí dhí-ocsaídiú níotráití is nítrítí, de ghnáth ag miocrorgánaigh anaeróbacha (dínítriginiú). 

## Tagairtí
Tím

Tom beag inleata cumhra is ea **tím**, í go minic cúpla ceintiméadar ar airde, dúchasach don Eoraip is an Áise. Na duilleoga beag caol, i bpéirí urchomhaireacha. Na bláthanna déliopach, bándearg nó liathchorcra de ghnáth, i bhfáinní plódaithe ag cruthú spící nó ceann. Saothraítear go forleathan mar luibh chistine í, ach tá foirmeacha ildathacha ann a úsáidtear mar mhaisiúchán. Gné ollmhór le han-chuid speiceas (timpeall is 350 díobh), le bolaithe is blasanna éagsúla. Tím choiteann, tím líomóide, is tím carbhais na speicis is coitinne. 

## Sampla speiceas
* Thymus praecox — tím chreige
* Thymus pulegioides — tím chapaill
* Thymus vulgaris — tím choiteann

## Féach freisin
* Elodea canadensis — tím uisce

## Tagairtí

Catagóir:Luibheanna
Catagóir:Lamiaceae
Tímeall

mion|Tímeall nó ''Thymallus thymallus''
Iasc uisce úir is ea an **tímeall**, forleathan in aibhneacha glana mearshrutha i dtuaisceart na hEorpa. Suas le 50 cm ar fhad, an cholainn airgeadach le stríoca vialaite ar a fhad. Iasc maith bia a bhfuil an-tóir ag iascairí air.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Timthriall ocsaigine

Próiseas ina dtáirgtear ocsaigin, a sceitear í isteach san atmaisféar ag plandaí fótaisintéiseacha, agus a n-ionanálaíonn ainmhithe aeróbacha í. Mar thoradh ar a n-ionanálú scaoileann na hainmhithe dé-ocsaíd charbóin, an gás a úsáideann an planda i gcomhair na fótaisintéise. Thosaigh an bheatha ar Domhan níos mó ná 600 milliún bliain ó shin in uisce úr is sáile na farraige, nuair a bhí an-chuid radaíochta ultraivialaite ón nGrian ag lonrú ar an talamh. De réir a chéile thosaigh plandaí ag cruthú ocsaigine san atmaisféar trí fhótaisintéis, agus thosaigh solas na Gréine ag imoibriú leis an ocsaigin seo chun ózón a chruthú go hard san atmaisféar. Thosaigh an ciseal ózóin ag oibriú ar an radaíocht ultraivialait a scagadh amach as radaíocht na Gréine, agus ina dhiaidh sin bhí coinníollacha slána chun gurbh fhéidir go mairfeadh ainmhithe chomh maith le plandaí ar talamh.

## Tagairtí
Timthriallta oighir

Athraíonn aeráid an Domhain go hascalach thar na haoiseanna le gluaiseacht chun tosaigh is cúlú na n-oighearshruthanna. Ó aois go haois tarlaíonn oighearaoiseanna, le tréimhsí idiroighreacha (mar atá anois ann) eatarthu ina mbíonn an aeráid te go leor, le difríocht de chúpla chéim i meánteocht an Domhain. Mar thoradh ar na fo-thimthriallta i bhfithis, claonadh is luainíocht an Domhain thart ar a ais a tharlaíonn na feiniméin shuntasacha seo, meastar. 

## Tagairtí
Nikolaas Tinbergen

Eiteolaí a rugadh sa Hág ab ea **Nikolaas Tinbergen** (1907-1988). Rinne sé staidéar ar iompar ainmhithe amuigh sa bhfásach, agus thaispeáin go raibh cuid mhaith den iompar sin buanchruthach. Le Karl von Frisch is Konrad Lorentz, bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1973 as a staidéar ar phatrúin iompair shóisialta is aonair, agus eagrú is múscailt na bpatrún sin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1907
Catagóir:Básanna i 1988