open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cill Chomáin

Ceantar Gaeltachta in Iorras i dtuaisceart Chontae Mhaigh Eo is ea **Cill Chomáin**. Tá paróiste Chill Chomáin suite tuairim is leath-bealaigh idir Bhaile an Chaisil agus Béal an Mhuirthead ar an gcósta thuaidh in iarthuaisceart Contae Mhaigh Eo. Luíonn Cuan an Inbhir Mhóir ó thuaidh agus siar uaidh agus Bá Dhún na nGall soir ó thuaidh de. Roimh a roinneadh suas é sa naoú céad déag bhí an paróiste ar cheann de na paróistí a ba mhó in Éirinn. Achar 22,055.34 heicteár atá ann inniu.

Is ceantar fíorálainn Cill Chomáin a bhfuil an-éagsúlacht ag baint leis ó thaobh tírdhreacha de. Tugann an iargúltacht agus an fhíántacht pearsantacht faoi leith don áit. Tá an charraig tollta ag an bhfarraige ina cuanta beaga agus cinn tíre, stácaí agus pluaiseanna, ag cruthú an tírdhreach ailt agus farraige is deise in Éirinn de réir barúil na saoi. Tá na hailt 255 méadar ag Barr na Binne Buí agus 304 méadar ag Glinsce. Ar feadh an chósta tá tránna áilne sábháilte ag Port a’ Chlóidh, An Rinn Rua agus ó dheas ón gCorrán Buí, áit a bhfuil an-chuid dumhaigh agus ceann de na machair is sainiúla sa tír. Níos faide isteach ón gcósta tá réimse mór de bhratphortach, áit a mbaintear móin don tine leis an eisleán.

## Féach Freisin
* Comhar Dún Chaocháin Teo
* Shell chun Sáile

## Tagairtí

Catagóir:Gaeltachtaí Chontae Mhaigh Eo
Catagóir:Iorras
Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Vitimín

mion|Struchtúr, vitimín E
Is substaint orgánach é an **vitimín** nach mbíonn ach rian de i ngnáthbhianna. Bíonn vitimíní riachtanach le haghaidh na meitibileachta. Mura mbíonn vitimíní sa bhia againn tagann aicídí easpa ar dhaoine, amhail racaíteas, agus *[[beri-beri]]*. Leis an taighde is déanaí áfach is fearr go mór an tuiscint atá anois ag daoine ar iarmhairtí na vitimíní. Tuigtear anois gur mór i gceist na rianchomhdhúile seo maidir le sláinte agus le folláine gach uile ball agus gach uile chille sa cholainn. Is é mar atá go gcuireann siad le sláinte gach uile bhaill den cholainn. Aicídí áirithe de chuid na seanaoise - an ailse, aicídí an chroí, piochánacht na gcámh, laige sa chóras imdhíonachta, meathlú na néaróg - is mór an cuidiú iad na vitimíní chun iad sin a mhoilliú agus a chloí.

Mar shampla, vitimín E, vitimín C, agus an bhéite-charaitéin, súnn siad saorfhréamhacha a dhéanfadh díobháil do na crómasóim. Cosaint is ea na vitimíní ar an tslí sin i gcoinne ailse agus i gcoinne éalang ó bhroinn. Cuidíonn na vitimíní céanna leis an artairiscléaróis a chloí. 

Is ceann de na vitimíní B é an t-aigéad fólach. Neartaíonn sé seo na crómasóim, rud a chuireann i gcoinne na hailse agus na n-éalang ó bhroinn chomh maith. 

Cuidíonn vitimín E le feabhas a chur ar an gcóras imdhíonachta ag seandaoine. Cnámha na mná tar éis an tsosa míostraithe - is gnách go gcailleann siad cailciam. Ach cuireann vitimín K moill leis an gcailleadh sini. De réir mar a dhéantar dul chun cinn ar an taighde seo, bí cinnte de go léireofar gur leithne i bhfad ionad na vitimíní sa chothú ná a measadh go dtí seo. Tá gá ag óg agus aosta le vitimíní.

Mar sin féin ní hé do leas a dhéanfá dá rithfeá amach chun piollairí vitimíní a fháil duit féin. Cuir i gcás vitimín A agus vitimín D - in-tuaslagtha i saill a bhíonn siad. An iomarca díobh, bíonn siad tocscaineach. Lena chois sin bíonn vitimíní le fáil go flúirseach i nglasraí agus i dtorthaí, i bhfeoil thrua agus in iasc. Má bhíonn do chothrom den bhia ceart á fháil agat, ní bheidh easpa vitimíní ort.

Catagóir:Cothú
Catagóir:Vitimíní
Vata

Aonad cumhachta is ea an **vata**. Mar a chéile é agus ráta déanta na hoibre, is é sin an ráta ídithe fuinnimh ina ghiúil in aghaidh an tsoicind: agus é sin le linn do shruth aon aimpéir amháin a bheith ag rith agus brú aibhléiseach aon volta amháin air. Innealtóir iomráiteach ba ea James Watt (1736 - 1819). Ó Albain ba ea é. Is de a ainmníodh an vata. Rinne sé taighde mór ar innill ghaile.

Catagóir:Aonaid chumhachta
Philip Cummings

Is scríbhneoir é **Philip Cummings** (rugadh 1964).

## Saol
Rugadh Philip Cummings i mBéal Feirste sa bhliain 1964. Chaith sé tréimhsí ag obair mar mhúinteoir teangacha, ar an dól agus ag obair in earnáil na cáilíochta sular chaith sé 6 bliana mar riarthóir in Ollscoil na Banríona. Bhí sé ina Eagarthóir Ealaíon ar Lá Nua ó Mheán Fómhair 2003 go Deireadh Fómhair 2008. 

## Saothar
* ad delectationem stultorum (Coiscéim, 2012)
* An Fear sa Ghealach (Coiscéim, 2010)
* Dar Liom (Coiscéim, 2008)
* (mar eagarthóir) Lón Léitheoireachta 2 (Coiscéim, 2008)
* (mar eagarthóir) Lón Léitheoireachta 1, (Coiscéim, 2005) 
* Néalta (Coiscéim, 2005)
* (mar eagarthóir) Ár nuachtán laethúil: fiche bliain de Lá (Coiscéim, 2004)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Léirmheas ar ‘Lá’, le Philip Cummings 
* Scéal ón Chomhairle Ealaíon maidir le Néalta

Cummmings, Philip
Cummmings, Philip
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Éiclips

* Urú (réalteolaíocht)
* Urú na gréine
* Urú na gealaí
* Éiclipteach

Catagóir:Grian
Catagóir:Éiclipsí
Catagóir:An Ghealach
Pádraig Ó Cíobháin

Scríbhneoir comhaimseartha Gaeilge Éireannach as Contae Chiarraí is ea **Pádraig Ó Cíobháin**.

## Saol
Ar an nGráig i mBaile an Fheirtéaraigh a rugadh é sa bhliain 1951. B'fheirmeoir é a athair a raibh seisear clainne aige. D'fhreastail Ó Cíobháin ar Choláiste Bhréanainn i gCill Airne. Bhí cónaí air i gCorcaigh ó chuaigh sé go Coláiste na hOllscoile, Corcaigh, le céim BA a bhaint amach sa Ghaeilge, sa Stair agus sa Tíreolaíocht i nDeireadh Fómhair na bliana 1969. I 1972-1973 rinne sé an ATO. Fuair sé post mar mhúinteoir i bPobalscoil Ghort Álainn i gCorcaigh sa bhliain 1975.

Tá idir ghearrscéalta agus úrscéalta scríofa ag Pádraig Ó Cíobháin. Ghnóthaigh sé duais Chomórtas Cuimhneacháin Dhonncha Uí Chéilleachair in Oireachtas na bliana 1996 tar éis dó cnuasach gearrscéalta, *Solas ná hÉagann Choíche* (Coiscéim, 1999) a scríobh. Bhí sé ina theagascóir in Áras na Gaeilge, Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, nuair a ainmníodh é mar Scríbhneoir Cónaithe na Gaeilge san Ollscoil sin sa bhliain 2003. Lean sé ar aghaidh leis an bpost sin go dtí deireadh na bliana 2005. 

I nGaillimh atá cónaí air anois, lena bhean chéile agus a n-iníonacha.

Tá an-chuid tagairtí ina chuid scríbhneoireachta don litríocht agus don stair (an iomarca dar le tráchtairí áirithe). I measc na rudaí a bhíonn i gceist ná beathaisnéis Phádraig féin, idirthéacsúlacht le litríocht na Gaeilge, fealsúnacht na Gréige, trácht ar chúrsaí coilíneachais agus tírdhreach Chorca Dhuibhne. Sa scéal *San tuile do léig Vénus 'na táclaí anuas*, mar shampla, snoitear na gnéithe sin ar fad le scéal 'Phóil' - fear óg ar bhóithrín na smaointe atá breoite tar éis na hoíche, é ag cur suas le hualach smaointe 'spíosracha' agus é ag siúl cois farraige.

## Saothar
### Úrscéalta
* Ré an Charbaid (Coiscéim, 2003)
* Faightear Gach Laoch In Aisce (Coiscéim, 2001)
* Ar Gach Maoilinn tá Síocháin (Coiscéim, 1998) 
* Desiderius a Dó (Coiscéim, 1996) 
* An Gealas i Lár Na Léithe (Coiscéim 1992)

### Gearrscéalta
* Dréachta chrích Fódla (Coiscéim, 2007)
* Tá Solas Ná hÉagann Choíche (Coiscéim,1999) 
* An Grá Faoi Cheilt (Coiscéim, 1992)
* Le Gealaigh (Coiscéim, 1991)

### Eile
* Go Nuige Seo (Coiscéim, 2005) agus 
* Go Nuige Seo (2006) - díolaim d'ábhair cheardlann agus léamha curtha in eagar aige

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Daoine beo
Trílire

Cineál callaire é **trílire** a bhíonn go maith chun fuaim ar mhinicíocht ard, nó tribilfhuaim, a chruthú. Is gnách cón an trílire a a bheith níos lú na 5cm. Ciorcad trasach a bhaintear feidhm as sa chóras ard-dílse. Is é rud a dhéanann sé sin: an chuid chuí den fhuaimchomhartha coitianta a sholáthar don trílire.

## Tagairtí

Catagóir:Teicneolaíocht
Catagóir:Fuaim
Catagóir:Teileachumarsáid
Catagóir:Ríomhaireacht
Catagóir:Leictreonaic
Catagóir:Ceol leictreonach
Turraing leictreach

Má tharlaíonn de thaisme go ritheann sruth aibhléise tríd an gcolainn, tabharfar **turraing leictreach** don duine. Is de dheasca róspreagadh a dhéanamh ar na néaróga é sin - san áit a dtéann an sruth isteach, sa lámh mar shampla. Ach más tríd an gcroí a ritheann an sruth, tharlóidh go gcuirfeadh sé isteach ar ghnáthoibriú na gcillscannán ann. Ní bheadh aon dípholarú rialta croí an uair sin ann, ní theannfaí an fhuil, agus is bás tobann gheobhadh an duine. Tá an aibhléis contúirteach mar sin, agus ní mór a bheith cúramach faoi. Is contúirtí i bhfad gnáthchórais an tsrutha ailtéarnaigh (s.a) ná gnáthchórais an tsrutha dhírigh (s.d.). Ar mhaithe le sábháilteacht, ná teagmhaíodh cuid ar bith den cholainn le sreang bheo nó le miotal ar bith a bhíonn ag iompar sruth aibhléise. Féachtar chuige go n-inslítear a leithéidí go maith chun nach dteagmhófaí leo de thaisme fiú. Más gá obair a dhéanamh ar ghaireas aibhléiseach, scoirtear an ciorcad roimh ré.

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
Catagóir:Sláinte
Trasghalú

Is é **trasghalú** gal nó gás a imeacht trí scannán tréscaoilteach nó trí phóireanna. Chomh fada le hocsaigin, le dé-ocsaíd charbóin, agus le gal uisce de, déanann siad seo trasghalú isteach is amach i nduilleoga na bplandaí, mar shampla. Is trí na *stomata* a dhéanann siad é sin. Is póireanna iad na *stomata*, agus is é an áit is mó a mbíonn siad: ar bhun na nduilleog. Ní mar a chéile an oscailt sa phóir ó phlanda go planda. Cealla ar leith taobh leis an *stomata*, is iad a dhéanann méid na hoscailte sin a rialú.

Catagóir:Bitheolaíocht
Catagóir:Plandaí
Toirneach

[deas|250px|thumb|Splanc [tintreach|thintrí]]
Nuair a thagann splanc thintrí, is amhlaidh a dhéantar an t-aer a ianú agus a théamh go tobann. Cuireann an téamh sin le hinfheictheacht na splaince, ach cuireann sé le forbairt thobann an aeir feadh na splaince chomh maith. Leis an bhforbairt thobann sin forleathann brúthonn i ngach uile threo san aer, agus is mar **thoirneach** a chloistear an tonn sin fuaime. Tonn solais na tintrí - is ar luas forleata an tsolais a fhorleathann sí siúd. Ach maidir le tonn fuaime na toirní - is ar luas forleata na fuaime a fhorleathann sí sin. Mar sin, i bhfad sula sroicheann an phlimp thoirní na cluas feiceann na súile an tintreach.

Catagóir:Aimsir
Catagóir:Torann
Tintreach

deas|250px|thumb|Tintreach.
In aimsir thirim, luchtaítear scamaill le lucht leictreach - **tintreach** -  trí fharasbarr leictreon a fháil ón aer nó leictreoin a chailliúint don aer, agus iad ag taisteal tríd an aer. 

De bharr an aistriú luchta seo, tagann na scamaill le bheith ag ardvoltas i leith a chéile is na talún. 

Má tharlaíonn grádán voltais mór go leor idir dhá scamall, nó idir scamall is talamh, ianaíonn sé an t-aer, rud a dhéanann seoltóir leictreon de, agus díluchtaítear na scamaill de phreab. 

San ianú aeir seo, téitear móilíní an aeir an oiread sin go mbíonn siad gealbhruthach agus go n-astaíonn siad solas infheicthe ar feadh conair na leictreon. 
clé|mion
Splanc tintrí is ea an chonair solais seo. Is splanc thintrí a bhíonn sa chonair seo sholais agus is plimp thoirní a bhíonn san fhuaim.

Bíonn an-chuid fuinnimh i splanc thintrí, agus má bhuaileann sé crann nó foirgneamh is féidir le dochar mór tarlú dá bharr. Mar sin, is inmholta seoltóir tintrí (slata tintrí copair) a chur le foirgnimh arda chun an díluchtú a tharraingt tríd seachas tríd an bhfoirgneamh féin.  Ar an tslí sin, is tríothu sin, agus ní tríd an bhfoirgneamh féin, a tharraingítear an díluchtú.
mion

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas

Catagóir:Stoirmeacha
Urú na gealaí

mion|Urú na gealaí
Bíonn **urú na gealaí** le feiceáil ag áit ar domhan nuair a chuireann an domhan féin bac ar sholas na gréine dul go dtí an ghealach. Ina leithéid de chás, téann an ghealach as radharc sa spéir istoíche

Tá réimsí den domhan a mbíonn urú na gealaí le feiceáil uathu ó uair go chéile. Is é rud a tharlaíonn lena linn go dtagann an domhan idir an ghrian agus an ghealach, agus ligeann an domhan do sholas na gréine an ghealach a bhaint amach. 

Uaireanta glaoitear “gealach fola” ar an éiclips seo toisc go n-athraíonn an gealach go dath dearg agus an ghealach go hiomlán faoi scáth an domhain.

#### 2022
Bhí éiclips na gealaí ann ar an 8 Samhain 2022, an dara héiclips i mbliana. Bhí daoine in ann an éiclips a fheiceáil in áiteanna éagsúla - Meiriceá Thuaidh agus Láir, an tAigéan Ciúin, an Astráil agus an Nua-Shéalainn.

## Féach freisin
* Urú na gréine

## Tagairtí

Catagóir:Éiclipsí
Catagóir:An Ghealach
Ice Age: The Meltdown

Scannán de chuid Blue Sky Studios is ea **Ice Age: The Meltdown** a seoladh (sna pictiúrlanna) sa bhliain 2006. Leanann sé ar aghaidh le scéal *[[Ice Age (scannán)|Ice Age]]*. Ghlac Ray Romano, John Leguizamo, Denis Leary, agus Queen Latifah páirt ann. Ba é Carlos Saldanha an stiúrthóir.

## Carachtair
* Manfred (mamat) — Ray Romano
* Sid (spadán) — John Leguizamo
* Diego (smilodon) — Denis Leary
* Ellie (mamat) — Queen Latifah
* Cash agus Eddie an possum deartháireacha - Seann William Scott agus Josh Peck faoi seach.
* Scrat (iora) — Chris Wedge
* Fast Tony an armadillo ollmhór - Jay Leno
* Stu an glyptodon - Tom Fahn
* James an aardvark - Alex Sullivan
* Cholly an Chalicothere - Alan Tudyk
* Lone Gunslinger Vulture - Will Arnett

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin 2006
Catagóir:Scannáin beochana 2006
Catagóir:Scannáin Blue Sky Studios
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Aladdin and the King of Thieves

Scannán de chuid Disney is ea **Aladdin and the King of Thieves** a seoladh (mar fhíseán) sa bhliain 1996. Leanann sé ar aghaidh le scéal *[[Aladdin (scannán 1992)|Aladdin]]* (1992) agus *[[The Return of Jafar]]* (1994).

## Carachtair
* **Aladin** - Scott Weinger
* **Jasmine** - Linda Larkin
* **Iago an Parot** - Gilbert Godfried
* **An Sultan** - Val Bettin
* **Genie** - Robin Williams
* **Abu** - Frank Welker
* **Sa'luk** - Jerry Orbach
* **Razoul** - Jim Cummings
* **Carpet**
* **Rajah** - Frank Welker

## Ceol
* *There's a Party Here in Agrabah*
* *Out of Thin Air*
* *Welcome To The Forty Thieves*
* *Father and Son*
* *Are You In or Out?*
* *Arabian Nights Reprise*

## Naisc sheachtracha
* Aladdin and the King of Thieves ar IMDB

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 1996
Catagóir:Scannáin beochana 1996
Catagóir:Scannáin Disney
Catagóir:Scannáin Béarla
Kathleen Lynch

Polaiteoir Éireannach is ea **Kathleen Lynch** a rugadh ar 7 Meitheamh 1953 i gCorcaigh. Is Teachta Dála í do Pháirtí an Lucht Oibre.

Sheas sí san Olltoghchán 2016, ach chaill sí a suíochán.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i gCorcaigh Thuaidh-Lár
* Corcaigh Thuaidh-Lár (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Corcaigh Thuaidh-Lár (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí
Rogha dánta / Selected poems

Sa chnuasach dátheangach seo d'aistrigh Micheál Ó hAirtnéide cuid de na dánta ab fhearr a tháinig ó pheann Nuala Ní Dhomhnaill. D'fhoilsigh Raven Arts an leabhar i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1988.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Nuala Ní Dhomhnaill
Cead Aighnis

Cnuasach filíochta ó lámh Nuala Ní Dhomhnaill is ea **Cead Aighnis**. Tá dánta ann faoi chine faoi fharraige darb ainm na Murúcha. D'fhoilsigh An Sagart (Maigh Nuad) é sa bhliain 1999.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Nuala Ní Dhomhnaill
Spíonáin is róiseanna

Seo cnuasach filíochta ó pheann Nuala Ní Dhomhnaill. Sa bhliain 19993 a d'fhoilsigh Cló Iar-Chonnachta in Indreabhán é.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Nuala Ní Dhomhnaill
Féar Suaithinseach

Seo leabhar leis an bhfile Éireannach Nuala Ní Dhomhnaill. Cnuasach filíochta atá ann. D'fhoilsigh An Sagart é sa bhliain 1984. Tá "Dán do Mhelissa", a cuireadh ar chúrsa na hArdteistiméireachta, ar cheann de na dánta is cáiliúla ann.

## Naisc sheachtracha
* Understanding Fear Suaithinseach (i mBéarla)
* Lá na Máthar le Nuala Rua (i nGaelainn)
 
## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Nuala Ní Dhomhnaill
Teas

deas|250px|thumb|Teas ón nGrian.
Cineál fuinnimh is ea an **teas**. Is é rud is ciontach le teas in ábhar: gluaisní fánacha na móilíní agus na gcáithníní fo-adamhacha san ábhair sin. Mar a chéile an méid teasa a bhíonn i mblúire damhna agus fuinneamh iomlán ghluaisne na móilíní. Nuair a théitear damhna mar sin, méadaíonn ar a theocht, agus ascalaíonn na móilíní, agus is mó is tapa a ghluaiseann siad. Is é an toradh a bhíonn air sin ná an damhna a fhorbairt. Má dhéantar a dhóthain téite ar ábhar soladach, agus na móilíní cóngarach dá chéile ann, bristear na naisc eatarthu, agus imíonn an solad ina leacht. Má théitear an leacht a thuilleadh, tagann luas chomh mór sin faoi na móilíní go saortar go hiomlán óna chéile iad. Gal nó gás a dhéantar den leacht an uair sin. Mar an gcéanna, nuair a fhuaraítear damhna, déantar luasmhoilliú ar na móilíní, agus crapann an t-ábhar, is é rud a dhéanfaidh sé; comhdhlúthú ina leacht trí fhuarú, agus ina dhiaidh sin, reo ina sholad.

Is é an tslí a ndéantar teas a aistriú ó áit go háit i solaid nó i leachtanna: trí é a sheoladh. Le comhiompar a dhéantar teas a aistriú i sreabháin agus i ngáis, agus le radaíocht fodhearg a dhéantar teas a aistriú tríd an saorspás agus trí gháis. Is í an teirmidinimic an eolaíocht ina gcíortar cúrsaí teasa: teas a ghiniúint, a aistriú, agus a athrú ina obair mheicniúil, nó ina chineál eile fuinnimh. Is é an giúl {J} gnáthaonad an teasa. Aonad coitianta fuinnimh is ea chomh maith é, agus aonad oibre. Tá seanaonad teasa ann a dtugtar an calra air.

Catagóir:Fisic
Catagóir:Teirmidinimic
Catagóir:Fuinneamh
The Return of Jafar

Scannán de chuid Disney is ea **The Return of Jafar** a seoladh (mar fhíseán) sa bhliain 1994. Leanann sé ar aghaidh le scéal *[[Aladdin (scannán 1992)|Aladdin]]* (1992).

## Carachtair
* **Aladin** - Scott Weinger
* **Jaffar, an draoi olc** - Jonathan Freeman
* **Jasmine** - Linda Larkin
* **Iago an Parot** - Gilbert Godfried
* **An Sultan** - Val Bettin
* **Genie** - Robin Williams
* **Abu** - Frank Welker
* **Abis Mal** - Jason Alexander
* **Razoul** - Jim Cummings
* **Carpet**
* **Rajah** - Frank Welker

## Ceol
* *Arabian Nights*
* *I'm Looking Out for Me*
* *There's Nothing in the World*
* *Forget about Love*
* *You're Only Second Rate*

## Naisc sheachtracha
* The Return of Jafar ar IMDB

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 1994
Catagóir:Scannáin beochana 1994
Catagóir:Scannáin Disney
Catagóir:Scannáin Béarla
Feis (leabhar)

Seo leabhar leis an bhfile Éireannach Nuala Ní Dhomhnaill. Cnuasach filíochta atá ann. D'fhoilsigh An Sagart é sa bhliain 1991. I measc na saothar atá ann tá Tusa (Dán) agus Aubade (Dán). Dúirt scríbhneoir de chuid www.beo.ie, Éamonn Ó Dónaill:

:"Ní dhéanfaidh mé dearmad go brách ar an lá i 1991 a seoladh an cnuasach filíochta Feis le Nuala Ní Dhomhnaill i gColáiste Phádraig, Maigh Nuad. Ní fhaca Nuala an leabhar go dtí díreach roimh an seoladh agus chuir an clúdach bándearg alltacht cheart uirthi. Ní raibh aon leisce uirthi, áfach, a míshástacht a chur in iúl go neamhbhalbh don fhoilsitheoir ar an ócáid áirithe sin."

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Nuala Ní Dhomhnaill
An Dealg Droighin

Seo leabhar leis an bhfile Éireannach Nuala Ní Dhomhnaill. Cnuasach filíochta atá ann. D'fhoilsigh Mercier é sa bhliain 1981, tar éis di filleadh ar Éirinn ón Tuirc. Seo an chéad chnuasach ó pheann Ní Dhomhnaill a foilsíodh.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Nuala Ní Dhomhnaill
Pharaoh's Daughter

Seo leabhar a foilsíodh sa bhliain 1990 ina raibh roinnt dánta nua le Nuala Ní Dhomhnaill móide aistriúcháin le daoine éagsúla. Cnuasach filíochta atá ann. D'fhoilsigh Gallery Press é sa bhliain 1990.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Nuala Ní Dhomhnaill
The Water Horse

Seo leabhar a foilsíodh sa bhliain 1980 ina raibh roinnt dánta nua le Nuala Ní Dhomhnaill aistrithe ag Medbh McGuckian agus Eilean Ní Chuilleanáin. D'fhoilsigh Gallery Press é sa bhliain 1999.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Nuala Ní Dhomhnaill
Feis

Is imeacht nó comórtas ealaín agus cultúir Gaelach í ** feis, ** go háirithe le ceol agus damhsa. San Albain, is cúrsaí teagaisc tumthacha atá i gceist.

As Gaeilge na hAlban, caithfear bheith cúramach leis an síneadh fada: feis is ea * fèis * ach caidreamh collaí is ea * feis.*

## Stair
I luathstair na hÉireann, ba an-tábhachtach iad na feiseanna don phobal áitiúil.  Bhaileadh Gaeil le chéile chun canadh, damhsadh, agus spórt.  Ba iad na haonaigh na feiseanna is mó, mar shampla, ag Teamhraigh, príomhionad na hArdritge hÉireann.

Bhíodh ann sna feiseanna baird, seanchaithe, laochra agus gineolaithe, ag insint seanscéalta agus ag canadh amhrán.  De réir a chéile, bhí na feiseanna mar bhun le comórtais aclaíochta, san áireamh rásaí carbad agus capall, chomh maith le héachtaí nirt agus diongbháilteachta.

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr na hÉireann
Alex Hijmans

Scríbhneoir, iriseoir agus craoltóir Gaeilge is ea **Alex Hijmans** (a rugadh ar an 12 Meitheamh 1975 agus a tógadh san Ísiltír).

## Saol
Rugadh in Heemskerk na hÍsiltíre é sa bhliain 1975. 

D'aistrigh Hijmans go Gaillimh sa bhliain 1995 chun Gaeilge a fhoghlaim mar chuid dá chéim sa Léann Ceiltigh in Ollscoil Utrecht. Tar éis dó an chéim a chríochnú, bhain sé an tArd-Dioplóma i gCumarsáid Fheidhmeach amach in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh agus chuaigh le hiriseoireacht in Éirinn. 

D'oibrigh Hijmans le *[[Foinse]]*, Raidió na Gaeltachta, RTÉ agus Nuacht TG4 ar feadh deich mbliana. 

Ag deireadh na bliana 2007 chuaigh Hijmans chun na Brasaíle agus chaith leathbhliain ina chónaí in *[[favela]]*, bruachbhaile fíorbhocht ar imeall Salvador, an tríú cathair is mó sa tír. Sin is ábhar dá shaothar *[[Favela (leabhar)|Favela]]* (Cois Life, 2009) a ainmníodh ar an ngearrliosta de Ghradam Uí Shúilleabháin 2010, (Leabhar na Bliana do Dhaoine Fásta). 

## Saothair
D'aistrigh Hijmans *Maistín* (Cló Iar-Chonnachta, 2001), úrscéal do dhéagóirí, ó Ollainnis go Gaeilge. Scríobh sé dráma, *Aingilín*, a léiríodh i mBaile Átha Cliath agus i nGaillimh sa bhliain 2002.

### Drámaíocht
* *Aingilín*

### Aistriúchán
* *Maistín*

### Leabhair
* ''Favela'' (2009)
* ''Aiséirí'' (2011)
* ''Gonta'' (2012)
* ''Splancanna ó Shaol Eile'' (2013)
* *An Tearmann* (2016)
* *Idir Dhá Thír* (2017)

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Alex Hijmans
* "Alex Hijmans" ar site:.ga.wikipedia.org
* Colún míosúil faoin ngalar Alzheimer le Alex Hijmans, Tuairisc.ie.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge 
Catagóir:Drámadóirí
Catagóir:Úrscéalaithe Gaeilge
Catagóir:Úrscéalaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Scríbhneoirí na hÍsiltíre
Catagóir:Daoine as an Ísiltír
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Catagóir:Iriseoirí
Catagóir:Daoine LADT
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
The Rescuers

Scannán beochana Meiriceánach is ea ***The Rescuers*** ("Na Tarrthálaithe") a rinneadh sa bhliain 1977. Ba é an 23ú scannán beochana fada ó Disney. Ghlac Eva Gabor, Bob Newhart, Geraldine Page, Jim Jordan, agus Joe Flynn páirt ann. Tá sé bunaithe ar leabhair le Margery Sharp *The Rescuers* (1959) agus *Miss Bianca* (1962). Tháinig an scannán leantach, *[[The Rescuers Down Under]]*, amach sa bhliain 1990.

## Carachtair
* **Bianca**, luch - Eva Gabor
* **Bernard**, luch - Bob Newhart
* **Madame Medusa** - Geraldine Page
* **Penny** - Michelle Stacy
* **Mr. Snoops** - Joe Flynn
* **Brutus agus Nero**, dhá ailigéadar
* **Rufus**, cat - John McIntyre
* **Evinrude**, cuil - James MacDonald
* **Orville**, éan - Jim Jordan

## Ceol
* *"The Journey"*
* *"Rescue Aid Society"*
* *"Tomorrow is Another Day"*
* *"Someone's Waiting For You"*

## Beochantóirí
* Frank Thomas: Bernard, Miss Bianca, Brutus agus Nero, Mr. Chairman, Ellie Mae, Luke, Orville 
* Ollie Johnston: Bernard, Miss Bianca, Penny, Rufus, agus Orville 
* Milt Kahl: Madame Medusa agus Mr. Snoops
* Don Bluth: Zú, ialtóga, Swamp Folk, agus muintir na Náisiún Aontaithe
* John Pomeroy: Penny

## Teangacha eile
* Araibis: 
* Airméinis: **'
* [[An Asarbaiseáinis|Asarbaiseáinis]]: **'
* Bhealarúisis: **'
* [[An Bhulgáiris|Bhulgáiris]]: **'
* Chatalóinis: **'
* [[An Chróitis|Chróitis]]: **'
* Chóiréis: **'
* [[An Danmhairgis|Danmhairgis]]: **'
* Eabhrais: 
* Eastóinis: **'
* [[An Fhionlainnis|Fhionlainnis]]: **'
* Fhraincis: **'
* [[An Ghearmáinis|Ghearmáinis]]: **'
* Ghréigis: **'
* [[An Hiondúis|Hiondúis]]: **'
* Iodáilis: **'
* [[An Ioruais|Ioruais]]: **'
* Íoslainnis: **'
* [[An Laitvis|Laitvis]]: **'
* Liotuáinis: **'
* [[An Mhacadóinis|Mhacadóinis]]: **'
* Ollainnis: **'
* [[An Úisbéiceastáinis|Úisbéiceastáinis]]: **'
* Pheirsis: *
* [[An Pholainnis|Pholainnis]]: **
* [[An Phortaingéil|Phortaingéil]]: ** ([[An Phortaingéil|Phortaingéil]]) / ** ([[An Bhrasaíl|Bhrasaíl]])
* [[An Rómáinis|Rómáinis]]: **
* [[An Rúisis|Rúisis]]: **
* [[An tSeapáinis|Seapáinis]]: ** (**)
* [[An tSeicis|Seicis]]: **
* [[An tSeoirsis|Seoirsis]]: **
* [[An tSeirbis|Seirbis]]: ** (**)
* [[An tSínis|Sínis]]: **
* [[An tSlóvaicis|Slóvaicis]]: **
* [[An Spáinnis|Spáinnis]]: ** ([[An Spáinn|Spáinn]]), ** ([[Meiriceá Theas]])
* [[An tSualainnis|Sualainnis]]: **
* [[An Tamailis|Tamailis]]: **
* [[An Téalainnis|Téalainnis]]: **
* [[An Tuircis|Tuircis]]: **
* [[An Úcráinis|Úcráinis]]: **
* [[An Ungáiris|Ungáiris]]: **
* [[An Vítneaimis|Vítneaimis]]: **

== Féach freisin ==
* [[Liosta Príomhscannáin Disney]]

== Tagairtí ==


== Naisc sheachtracha ==
* [https://www.imdb.com/title/tt0076618/ *The Rescuers'' ar IMDB]

Catagóir:Scannáin 1977
Catagóir:Scannáin beochana 1977
Catagóir:Scannáin Disney
Catagóir:Scannáin Béarla
Colin Firth

Is aisteoir Sasanach é **Colin Andrew Firth** (r. 10 Meán Fómhair 1960). Tá clú agus cáil air mar thoradh ar an bpáirt a ghlac sé sa scannán *[[Pride and Prejudice]]*, a craoladh sa bhliain 1995 ar an teilifís, mar Mr. Darcy. Thairis sin, tá cáil air ar fud an domhain de bharr an scannáin *[[Bridget Jones's Diary]]* (2001).

Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Spúnóg

mion|clé|Spúnóg bheag

Is uirlis a bhaintear feidhm as chun bia a bhogadh ó áit amháin go dtí áit eile í an **spúnóg** nó an**spáin**. Baintear feidhm aisti chun lear de bhia atá bog nó atá ina leacht a bhogadh. I measc na rudaí a itear le spúnóg tá anraith agus uachtar reoite. Tá cinn mhóra agus cinn bheaga ann. Baintear feidhm as cinn bheaga chun siúcra a mheascadh isteach i dtae nó caife, nó chun iógart a ithe. Baintear feidhm as ceann mór chun anraith a chaitheamh, gránach le bainne a ithe ar maidin, nó chun milseog a ithe. Tá spúnóg an-chosúil le liach agus ladar.

Is cuid de sceanra í spúnóg.

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:Cócaireacht
Colette Nic Aodha

Scríbhneoir Éireannach is ea **Colette Nic Aodha**. Tá clú agus cáil bainte amach aici as a as a stíl "géar agus amannta, greannmhar".

## Saol
I Sruthar, Contae Mhaigh Eo, a rugadh agus tógadh Colette Nic Aodha. D'fhreastail sí ar Choláiste na hOllscoile i gcathair na Gaillimhe agus bhain céim sa Ghaeilge agus sa Stair amach. Rinne sí an tArdteastas san Oideachas agus fuair post mar mhúinteoir meánscoile i gColáiste na Toirbhirte in Áth Cinn, Contae na Gaillimhe, an mheánscoil ar fhreastail sí féin uirthi. Tá sí i mbun mistreachta sa Nua-Ghaeilge faoi láthair in ollscoil chathair na Gaillimhe faoi láthair. Tá sí féin agus a triúr mac ina gcónaí i nGaillimh.

## Scríbhneoireacht
Tá dánta lé Nic Aodha i nduanairí Field Day, IV agus V agus in The white page / An bhileog bhán: twentieth century Irish women poets (Salmon, 1999) curtha in eagar ag Joan McBreen. Ghnóthaigh sí duais i bhFéile Filíochta Dhún Laoghaire sa bhliain 1993. Foilsíodh gearrscéalta dá cuid sna hirisí Comhar agus Feasta agus sa nuachtán Lá. 

Scríobhann sí i mBéarla freisin agus foilseofar cnuasach nua Béarla, The Peeling of the Skin (Arlen House), i mbliana. 

## Saothair
* *Oíche Nollag na mBan sa bhFásach* (Coiscéim 2014)
* *In castlewood : an ghaoth aduaidh* (Syracuse University Press 2012) 
* *Áilíos* (Coiscéím 2010)
* *Raiftearaí i gceartlár a dhaoine san aonú haois is fiche* (Coiscéim, 2009)
* *Ainteafan* (Coiscéim, 2008)
* *Bainne Gear : Sour Milk* (The Home Place, 2006)
* *Between Curse/Bainne Géar* (Arlen House, 2006) 
* *Sundial* (Arlen House, 2005)
* *Ádh Mór* (Coiscéim, 2004)
* *Gallúnach-ar-Rópa* (Coiscéim, 2003)
* *Faoi Chrann Cnó Capaill* (Coiscéim, 2000)
* *Baill Seirce* (Coiscéim, 1998)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Galway Indpendent, i nGaeilge 
* Irish Writers Online, i mBéarla 

Aodha, Colette Nic
Aodha, Colette Nic
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Filí na hÉireann
Siobhán Parkinson

Scríbhneoir Éireannach is ea **Siobhán Parkinson**.

## Saol
Rugadh Parkinson i mBaile Átha Cliath agus tógadh í i mBaile Locha Riach, Contae na Gaillimhe, baile dúchais a máthar. Bhí sí ina cónaí i Leitir Ceanainn, Contae Dhún na nGall, ar feadh roinnt blianta, arbh as a seanmháthair, agus d'fhreastail sí ar an meánscoil ann. D'fhill sí ar an bpríomhchathair ina dhiaidh sin chun freastal ar Choláiste na Tríonóide, sna 1970idí, áit a ndearna sí staidéar ar litríocht an Bhéarla agus ar an nGearmáinis. Bhain sí PhD amach sa bhliain 1981.

Scríbhneoir agus eagarthóir gairmiúil is ea í, agus tá clú uirthi go háirithe mar scríbhneoir don aos óg. Ghnóthaigh an t-úrscéal *Sisters - No Way* (O'Brien Press 1996), gradam Bisto Book of the Year, agus is iomaí gradam eile de chuid Bisto atá bainte amach ó shin aici.

Is deileadóir é a fear céile, Roger Bennett, agus tá siad ina gcónaí lena mac fásta, Matthew, in Áth Cilath, gar don chathair.

Tá spéis aici sa litríocht agus san fhilíocht, ach le déanaí tá míchumas radhairc tagtha uirthi, agus níl sí in ann leabhair a léamh. Is minic a éistíonn sí le closleabhair ar a seinnteoir MP3, agus í ag gabháil thart ar an mbus nó ag siopadóireacht. Taitnionn an taistil léi freisin, agus tá sí ina comheagarthóir i ar iris idirnáisiúnta Bookbird, agus deiseanna aici taisteal thar lear mar gheall ar an obair seo. Tá suim aici sna teangacha freisin, agus bíonn sí i gcónaí ag foghlaim teanga nua éigin.Is maith léi a bheith ag taisteal fosta, agus is comheagarthóir i ar iris idirnáisiúnta Bookbird, agus deiseanna aici taisteal thar lear mar gheall ar an obair sin. Is i mBéarla a scríobhann sí an chuid is mó den am ach sa bhliain 2008 'fhoilsigh Cois Life Dialann Sár-Rúnda Amy Ní Chonchúir, an chéad leabhar aici i nGaeilge.

## Leabhair do Pháistí
* *Four Kids, Three Cats, Two Cows, One Witch (Maybe)* (Bisto Merit Award)
* *The Moon King* (Bisto Merit Award, Certificate of Honour for Writing by IBBY)
* *Sisters... No Way!* (Bisto Book of the Year Award 1996/97)
* *Breaking the Wishbone*
* *The Love Bean*
* *Kathleen: The Celtic Knot*
* *Second Fiddle*
* *Something Invisible*
* *Amelia*
* *No Peace for Amelia*
* *Animals Don't Have Ghosts*
* *Cows Are Vegetarians*
* *Blue Like Friday*
* *The Henny Penny Tree*
* *The Leprechaun Who Wished He Wasn't*
* *Dialann Sár-Rúnda Amy Ní Chonchúir*

## Leabhair Eile
* *All Shining in the Spring: The Story of a Baby Who Died*
* *The Thirteenth Room*

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Siobhán Parkinson

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Déaglitríocht
Catagóir:Déaglitríocht na Gaeilge
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Aoife Valley

Scríbhneoir agus ealaíontóir as Tuaisceart Éireann is ea **Aoife Valley**.

## Saol
Saolaíodh sa bhliain 1976 i dTuaisceart Éireann í. Chaith sí a hóige idir na tailte portaigh cois Loch nEathach i dTír Eoghain agus limistéar uirbeach Craigavon i gContae Ard Mhacha. Rinne sí staidéar sa Mhínealaín sa Bhreatain agus i mBaile Átha Cliath agus chaith roinnt blianta ag obair i mbun na n-ealaíon pobail i dTuaisceart Éireann agus i mBÁC.

Chuaigh sí ag taistil timpeall an domhain sa bhliain 2004 agus scríobh sí *Teach an Oighir*, a céad scéal do leanaí, sa Téalainn. Go dtí le déanaí bhí sí i dTír Chonaill i mbun grianghrafadóireachta agus priontaí a chur ar taispeáint ar bhonn lánaimseartha agus ag obair mar gharraíodóir agus mar dhearthóir gréasáin.

D'aistrigh sí go Sasana mar a bhfuil sí fós ag scríobh agus ag taispeáint a cuid oibre. 
 
## Saothar foilsithe
* Teach an Oighir (Cois Life 2009) 
 
## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh 

Valley, Aoife
Valley, Aoife
Valley, Aoife
Catagóir:Daoine beo
Bia

thumb|upright|Bia a fhaightear ó phlandaí

Is **bia** damhna ar bith, comhdhéanta de carbaihiodráití, saill, próitéiní agus uisce, ar féidir ainmhí nó duine a ithe nó a ól, chun iad féin a chothú nó mar is mian leo é. Is ó phlandaí, ainmhithe nó ó fungais a fhaightear nó a dhéantar bia. Mura itheann ainmhithe nó daoine bia, gheobhaidh siad bás leis an ocras.

Ceiliúrtar **Lá Domhanda an Bhia** gach bliain ar an 16 Deireadh Fómhair. 

*
Deoch

250px|mion|clé|Deochanna
Leacht a óltar is ea **deoch**. Is féidir é a bheith mar uisce nó deoch folláin ar nós sú oráistí nó is féidir é a bheith mar dheoch meisciúil ar nós leann. Gan deoch éigin, gheobhadh daoine agus ainmhithe bás leis an tart.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Deochanna
Catagóir:Leachtanna
An tÚinitéireachas

Mar dhiagacht, creideann **an tÚinitéireachas** (1673) go bhfuil pearsantacht amháin i nDia, i gcodarsnacht le foirceadal na Tríonóide (*trí phearsa in aon Dia amháin*)
Tá an tÚinitéireachas, mar ghluaiseacht, bunaithe ar an chreideamh seo, agus, de réir a lucht tacaíochta, is é leagan bunaidh na Críostaíochta é.

## Tagairtí

Catagóir:Uilíochas an Úinitéireachais
*
Catagóir:Sainchreidimh Chríostaí
Giúdachas Raibíneach

I ndiaidh chódú an Talmuid, sna luathaoiseanna tar éis scrios an Dara Teampaill, sa bhliain 70 A.D., is ón **Ghiúdachas Raibíneach** nó 'Ghiúdachas na Raibithe' (Eabhrais: "Yehadut Rabanit" - יהדות רבנית) a shíolraíonn na cineálacha éagsúla den reiligiún Giúdach atá againn, sa lá atá inniu ann.

Tar éis scrios Iarúsailéim, bhí deireadh leis na searmanais sa Teampall, ionad lárnach na nGiúdach go dtí sin, agus an gcóras casta íobartach a ghabh leis. Is é a rinne na Raibithe ina dhiaidh sin ná an Giúdachas a fhorbairt agus é a chur in oiriúint don saol nua sa Phalaistín faoi réim na Rómhánach. Tháinig an Giúdachas Raibíneach chun cinn i measc na nGiúdach sa Diaspóra, idir an dara agus an séú céad A.D.. Chuir forbairt 
an Torah ó Bhéal agus an Talmuid smacht ar léirmhíniú an scrioptúir Ghiúdach agus spreag sé cleachtadh reiligiúnach in éagmais an Teampaill, 
Ba bhunphrionsabal dá gcóras reiligiúnach gur nocht Dia Torah Dúbailte dóibh – an Torah Scríofa .i. an Sean-Tiomna, agus an Torah ó Bhéal, is é sin na dlíthe a nochtadh ar Shliabh Shíonáí agus a tháinig anuas ó ghlúin go glúin gan aon athrú ó aimsir Mhaois go dtí ré na Raibithe.

Catagóir:Giúdachas
Catagóir:Stair na nGiúdach
An Talmud

Tá againn sa **Talmud** (Eabhrais: תַּלְמוּד talmūd “teagasc, foghlaim”, ón bpréamh *lmd* a chiallaíonn “teagasc, staidéar”) tráchtaireacht fhairsing ar an Mishnah, (cnuasach é seo de dhlíthe Giúdacha). Tá dhá leagan de ar fáil: leagan na Palaistíne ar cuireadh críoch leis timpeall na bliana 400 A.D., agus leagan na Bablóine a críochnaíodh timpeall na bliana 500 A.D.

## Tagairtí

Catagóir:Focail agus abairtí na nEabhrach

Catagóir:An Mishnah
An Mishnah

Is cnuasach é **an Mishnah** de dhlíthe Giúdacha agus iad curtha in eagar i sé ‘ord.’ Ba é an Raibí Iúdá, Prionsa, a thiomsaigh é timpeall na bliana 200 A.D.

## Tagairtí

Catagóir:Giúdachas
Peadar O'Donnell

Scríbhneoir Béarla agus gníomhaí polaitiúil, idir Phoblachtach agus Mharxach, a bhí i b**Peadar O'Donnell** (*Peadar Ó Domhnaill* an leagan lán-Ghaeilge dá ainm, ach is é an leagan measctha a d'úsáid sé féin).  

## Saol
Rugadh sa Chlochán Liath i dTír Chonaill ar an 22 Feabhra 1893 é, agus fuair sé bás ar an 13 Bealtaine 1986. Bhí sé ina eagraí do Cheardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothair na hÉireann agus throid sé i gCogadh na Saoirse.  

Nuair a tháinig scoilt na nÓglach agus scaradh na gcompánach, thogair sé buille a bhualadh ar son na Poblachta, in aghaidh na Saorstátairí. Bhí sé ar dhuine acu siúd a shealbhaigh na Ceithre Cúirteanna, agus cimíodh é go gairid i ndiaidh bhombardú an árais sin. Chaith sé an chuid ba mhó de bhlianta an chogaidh chathartha i bPríosún Mhuinseo, agus i ndeireadh an chogaidh, chaith sé 41 lá ar stailc ocrais. 

Nuair a scaoileadh saor leis an Dálach, chuaigh sé le polaitíocht i Sinn Féin, agus é ag iarraidh na Poblachtaigh a stiúradh i dtreo an tSóisialachais. Níor éirigh leis, agus ó nár éirigh, bhunaigh seisean agus lucht a leanúna an Chomhdháil Phoblachtach sa bhliain 1934. Throid sé i gCogadh Cathartha na Spáinne freisin, agus d'fhruiligh sé Poblachtaigh chlé eile in Éirinn le páirt a ghlacadh sa chogadh sin, Proinsias Ó Riain ina measc.

I ndiaidh na 1940idí, d'éirigh sé as an bpolaitíocht de réir a chéile, agus chaith sé a dhúthracht lena chuid oibreacha liteartha. Bhí sé ina eagarthóir ar *The Bell* sna blianta 1946-54.

Bhí aithne phearsanta aige ar Shéamus Ó Grianna agus ar Sheosamh Mac Grianna. Ba é Seosamh a d'aistrigh dhá leabhar leis go Gaeilge. Bhí an teanga ag an Dálach féin, cé nár bhain sé úsáid liteartha aisti.

## Saothar

* *Storm*, úrscéal, 1925

* *Islanders*, úrscéal, 1928 (*Muintir an Oileáin* an leagan Gaeilge a rinne Seosamh Mac Grianna)

* *Adrigoole*, úrscéal, 1929 (*Eadarbhaile* a thug Seosamh Mac Grianna ar a leagan Gaeilge féin)

* *The Knife*, úrscéal, 1930

* *The Gates Flew Open*, dírbheathaisnéis, 1932

* *Wrack*, dráma, céadléiriú 1932, foilsiú 1933

* *On the Edge of a Stream*, úrscéal, 1934

* *Salud! An Irishman in Spain*, cuimhní cinn, 1937

* *The Big Window*, 1955

* *There Will Be Another Day*, dírbheathaisnéis, 1963

* *Proud Island*, 1975

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1893
Catagóir:Básanna i 1986
Catagóir:Baill d'Aosdána
Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)
Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1922–1969)
Catagóir:Baill den 4ú Dáil
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne
Catagóir:Cumannaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Eagarthóirí Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Iarmhic Léinn Choláiste Phádraig, Droim Conrach
Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Úrscéalaithe Éireannacha
Seán Ua Cearnaigh

Scríbhneoir Gaeilge ab ea **Seán Ua Cearnaigh**. Tháinig sé chun saoil i gContae Thiobraid Árann ar an 13 Meitheamh 1933, ach bhí cónaí air i Loch Garman, áit a fuair sé bás in 2020. 

## Saol
Cé gur bainisteoir foraoiseachta a bhí ann, bhí an-suim aige sa léitheoireacht agus sa scríbhneoireacht. D'fhoilsigh sé aistí faoi stair cheantar Loch Garman chomh maith le húrscéalta beaga soléite le haghaidh léitheoirí óga. Bhí sé 65 bliain d'aois nuair a foilsíodh a chéad leabhar sa bhliain 1998.

Ba bhall é de bhuanchoiste Chonradh na Gaeilge agus ainmníodh é d'uachtaránacht na heagraíochta sin.

## Saothar
Bhí cuid mhaith de na húrscéalta suite i dtréimhse chorrach éigin i stair na hÉireann agus ábhar tírghráúil á phlé iontu. Bhí stíl shoiléir nádúrtha aige agus bíonn a chuid leabhar oiriúnach chomh maith do na foghlaimeoirí fásta freisin.

### Foilseacháin

* *[https://www.litriocht.com/t%C3%A1irge/b-iad-a-d-adhain-an-tine-bheo/ B'iad a d'adhain an tine bheo]* (aistí staire), Coiscéim 1998

* *Ministrí Misniúla 1798*, Coiscéim 1998

* *Buachaill ón mBaváir* (úrscéal do léitheoirí óga), Cló Iar-Chonnachta 1999

* *Rún an tSléibhe* (úrscéal do léitheoirí óga), Cló Iar-Chonnachta 2001

* *Roibeard Emmet agus 1803*, Coiscéim 2003

* *Teachtaire Phádraig Sáirséal* (úrscéal le haghaidh léitheoirí óga), Coiscéim 2004

* *Drumadóir na Dubhthíre* (úrscéal do léitheoirí óga), Coiscéim 2005

* *[https://www.siopaleabhar.com/en/product/cill-chais/ Cill Chais]* (úrscéal le haghaidh léitheoirí óga), An Gúm 2006

* *An tOileán Rúnda* (le haghaidh léitheoirí óga), Coiscéim 2006

* *An Gobán Saor* (do léitheoirí óga), An Gúm 2007

* *Gleann na Mistéire* (úrscéal le haghaidh léitheoirí óga), Coiscéim 2008

* *Scáil an Asailín* (do léitheoirí óga), Coiscéim 2009

## Féach freisin

## Tagairtí

Cearnaigh, Seán Ua
Cearnaigh, Seán Ua
Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Patrick Swayze

Aisteoir, damhsóir agus cumadóir ceoil ab ea **Patrick Wayne Swayze**, a rugadh ar an 18 Lúnasa, 1952 i Houston, Texas agus a fuair bás ar an 14 Meán Fómhair, 2009. Damhsóir bailé a bhí ann, sular bhain sé cáil dhomhanda amach le páirteanna sna scannáin móra *Dirty Dancing* agus *Ghost*, agus mar Orry Main sa tsraith Mheiriceánach *North and South*. Bhí sé breoite le tamall le hailse sa phaincréas. Bhí sé pósta leis an aisteoir Meiriceánach Lisa Niemi, ach ní raibh aon pháistí acu.

Tar éis an t-iomrá mór a bhain sé amach leis na mór-scannáin seo, ní raibh sé a dhéanamh amhlaidh ina chuid oibre as seo amach. B'ábhar frustrachais é seo dó go dtí deireadh a shaoil.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Básanna in 2009
Gaelpheil Trá

Cluiche is ea **Gaelpheil Trá**. Is í an pheil Ghaelach a bhunús, ach is ar ghaineamh tirim a imrítear é. 

## An cluiche
Tá an cluiche cosúil leis an ngnáthpheil Ghaelach, ach tá roinnt difríochtaí ann freisin. Mar shampla, ní mhaireann cluiche ach fiche nóiméad, agus úsáidtear páirc imeartha níos lú.

## Stair
Eagraíodh an chéad chomórtas i Long Beach, Nua-Eabhrac, sa bhliain 2004. Sa bhliain 2008 a imríodh an chéad chomórtas san Eoraip, i Nantes na Briotáine. Imrítear Gaelpheil Trá i dtíortha eile san Eoraip anois freisin, mar shampla san Ísiltír.

## Foinsí

## Naisc sheachtracha
* Challenge de Beach Gaelic - Pornichet
* Du foot à la main, au pied et sur la plage! – Alt faoin Beach Gaelic
* Beach Gaelic, the youngest and latest of the GAA
* Beach Gaelic 2009 - Finale Nantes-Liffré

Catagóir:Peil Ghaelach
Catagóir:Peil Ghaelach sa Fhrainc
Entente Gaélique de Haute-Bretagne

Club de chuid Chumann Lúthchleas Gael sa Bhriotáin is ea **Entente Gaélique de Haute-Bretagne**. 

Cuid de chlub U.S. Liffré i Liverieg, Il-ha-Gwilen, atá ann.

## Onóracha
### Championnat de Bretagne
2005/2006 - Curaidh na Briotáine (ag imirt faoin ainm Sens de Bretagne)

2007/2008 - Curaidh na Briotáine

2008/2009 - Curaidh na Briotáine

2009/2010 - Curaidh na Briotáine

2010/2011 - Curaidh na Briotáine

2011/2012 - Curaidh na Briotáine

2012/2013 - Curaidh na Briotáine

2013/2014 - Curaidh na Briotáine

2014/2015 - Curaidh na Briotáine

2015/2016 - Curaidh na Briotáine

### Sraith na hEorpa
2008 - Craobh shield Rennes

### Beach Gaelic de Nantes

2008 - Curaidh

2009 - Curaidh

### Chalenge de Monterfil

2008 - Curaidh

2009 - Curaidh

## Naisc sheachtracha
* L'Entente Gaélique ar shuíomh oifigiúil Shraith na Briotáine 
* Suíomh 
* Alt

Catagóir:Peil Ghaelach sa Fhrainc
Paris Gaels GAA

Is club de chuid Chumann Lúthchleas Gael i b Páras na Fraince é **Paris Gaels GAA**.

## An club
Bunaíodh Paris Gaels i mí Aibreáin 1995. Imrítear peil, iomáint agus camógaíocht sa chlub.

## Onóracha
* Seaimpíní peile na hEorpa : 2001, 2003, 2005
* Championnat de France : 2006, 2007, 2008, 2009

## Foinsí

## Liens externes
*   Suíomh
* Fédération française de football gaélique 

Catagóir:Peil Ghaelach sa Fhrainc
Rennes Ar Gwazi Gouez

Club de chuid Chumann Lúthchleas Gael sa Bhriotáin is ea **Rennes Ar Gwazi Gouez**. Is i Roazhon (Briotáinis) nó Rennes (Fraincis) atá Ar Gwazi Gouez lonnaithe.

## Stair
Bunaiodh Ar Gwazi Gouez sa bhliain 1998, agus d'imir siad a chéad chluiche i gcoinne Brest. B'Éireannaigh iad formhór na mball ar dtús ach is iomaí imreoir Briotánach atá ann anois.

Sa bhliain 2007, bhuaigh na Gouez an Shield i Sraith na hEorpa tar éis dóibh comórtais Maastricht agus Barcelone a bhuachan.

## Ainm
Ciallaíonn an frása Briotáinise *Ar Gwazi Gouez* "Na Géanna Fiáine". Seo tagairt do na hÉireannaigh a d'fhág a dtír dhúchais agus a throid ar son na Fraince nuair a briseadh ar na Gaeil i gCath na Bóinne. 

## Onóracha
* Curaidh an Shield i Sraith na hEorpa : 2007
* Championnat de Bretagne : 2004, 2007

## Liens externes
* Suíomh
* Fédération française de football gaélique 

Catagóir:Peil Ghaelach sa Fhrainc
Charles J. Kickham

Náisiúnaí Éireannach agus scríbhneoir Béarla a bhí i **Charles Joseph Kickham**. Rugadh i Muileann na hUamhan, Contae Thiobraid Árann é ar an 9 Bealtaine 1828 agus fuair sé bás ar an gCarraig Dhubh in aice le Baile Átha Cliath ar an 22 Lúnasa 1882. Ghlac sé páirt in éirí amach na bliana 1848 in Éirinn agus bhí sé ina bhall de Bhráithreachas na Poblachta. Sa bhliain 1865, rug na Sasanaigh air, agus gearradh daorbhroid ceithre bliana déag dó. Níor chaith sé ach ceithre bliana sa phríosún, ach ina dhiaidh sin, bhí a shláinte curtha ó mhaith ar fad, cé go raibh sé páirteach i saol polaitiúil na náisiúnaithe go deireadh a shaoil.

Scríobh sé trí úrscéal faoi shaol na ndaoine bochta faoin tuath, mar atá, *Knocknagow*, *[[Sally Kavanagh]]*, agus *For the Old Land*. Chuir Máirtín Ó Cadhain Gaeilge ar an dara ceann acu.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Baill de BPÉ
Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1828
Catagóir:Básanna i 1882
Catagóir:Na Fíníní
Peil Ghaelach sa Fhrainc

Imrítear **peil Ghaelach sa Fhrainc** faoi stiúir an *Fédération Française de Football Gaélique*. Tá an chuid is mó de na clubanna sa Bhriotáin agus i gcathracha móra, mar shampla Páras, Lyon, Nice agus Clermont-Ferrand. Ar dtús, b'Éireannaigh iad formhór na n-imreoirí, ach is iomaí imreoir Francach atá ann anois, go mór mór sa Bhriotáin.

## Comórtas
### Le championnat de Bretagne
Sa bhliain 2005 a tháinig Craobh na Briotáine ar an bhfód. 

#### Curaidh
* 2004-05 : Rennes 
* 2005-06 : Sens de Bretagne 
* 2006-07 : Rennes 
* 2007-08 : Liffré (ex Sens de Bretagne)
* 2008-09 : Liffré
* 2010 : Liffré
* 2011 : Liffré 
* 2012 : Liffré

### Le championnat de France
Imrítear craobh na Fraince gach bliain. Glacann foirne na Fraince, chomh maith le foirne as Geirsí agus Geansaí, páirt sa chomórtas.

Imríonn an dá fhoireann is fearr sa chéad roinn i Sraith na hEorpa.

#### Curaidh

* 2006 : Paris Gaels GAA 
* 2007 : Paris Gaels GAA 
* 2008 : Paris Gaels GAA
* 2009 : Paris Gaels GAA
* 2010 : Guernsey Gaels
* 2011 : Guernsey Gaels
* 2012 : Jersey Irish

## Naisc
* Fédération française de football gaélique 
* Le football gaélique en pleine expansion
* Ligue bretonne de football gaélique 

Catagóir:Peil Ghaelach sa Fhrainc
Casúr

Is uirlis é **casúr** a bhaintear feidhm as chun rudaí a bhualadh, tairní ach go háirithe. Bíonn ceann agus cos air. Buailtear rudaí leis an gceann agus beirtear greim ar an gcos. "Ord" a ghlaotar ar chasúr mór chun rudaí a thuargaint.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí láimhe
Ord

:*Baineann an t-alt seo leis an uirlis mhór. Féach freisin [[Ord (idirdhealú)]].*
Casúr mór is ea **ord**. Bíonn ceann mór trom agus cos fada air. Baintear feidhm astu chun rudaí troma nó rudaí móra, amhail clocha nó ballaí, a thuargaint. Beirtear greim air leis an dá lámh.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí láimhe
Tairne

right|200px|thumb|Tairní.
Dealga déanta de miotal is ea **tairní**. Buailtear isteach in adhmad nó ábhair eile iad chun iad a cheangailt nó iad a fháscadh le chéile nó iad a choimeád socair. Bíonn bior ar bharr an tairne ionas gur féidir é a sháigh isteach go furasta. Bíonn ceann leathan air ionas gur féidir iad a bhualadh go furasta le casúr.

Catagóir:Ábhair thógála
Toireasc

Is uirlis é **toireasc** (nó **sábh**) le faobhar géar a mbaintear feidhm as chun rudaí a ghearradh. Baintear feidhm as toirisc chun crainn, adhmad, clocha, miotal agus ábhair eile a ghearradh. Baineann siúinéirí agus tógálaithe feidhm as toirisc chun rudaí a thógáil.

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí láimhe
Ceol '08

Albam de cheol as Gaeilge é **Ceol '08**, a bhí seolta amach ag an eagraíocht Éireannach Seachtain na Gaeilge i Mí an Mhárta, 2008. Seoltar albam lán-Ghaeilge gach bliain i rith na seachtaine, agus tugtar an t-airgead ar fad a thuilltear don charthanacht Concern. 

Cumann na ceoltóirí amhrán as Gaeilge, nó déanann siad aistriúchán ó amhrán éigean as Béarla. I measc na ceoltóirí cáiliúla a ghlac páirt sa bhliain seo ná Mundy, The Walls, Jack L, Delorentos agus Des Bishop lena leagan Gaeilge den rap-rian 'Jump Around' le House of Pain ('Léimigí Thart').

## Clár

## Naisc sheachtracha
* Eolas ar shuíomh Seachtain na Gaeilge 
* Eolas ar shuíomh Concern

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2008
Catagóir:Albaim Seachtain na Gaeilge