open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eugene Parker

Ba réaltfhisiceolaí gréine Meiriceánach é **Eugene Newman Parker** (10 Meitheamh, 1927—15 Márta, 2022) a d’fhorbair - i lár na 1950idí - teoiric na gaoithe gréine forshonaí agus a thuar cruth na bíse Parker den réimse maighnéadach gréine sa Chóras Gréine seachtrach. Sa bhliain 1987, mhol Parker go bhféadfadh an ghrianchoróin  a théamh le “nanabhladhmanna ” beaga bídeacha, mionghníomhairí geala cosúil le grianbhladhmanna a tharlódh ar fud dhromchla na Gréine.

Cailleadh é ar 15 Márta 2022.

## Leabhair
* *Cosmical Magnetic Fields: Their Origin and their Activity*, 1979, Oxford University Press. .
* *Spontaneous Current Sheets in Magnetic Fields: With Applications to Stellar X-rays*, 1994, Oxford University Press. .
* *Conversations on Electric and Magnetic Fields in the Cosmos*, 2007, Princeton University Press. .

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Réalteolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Sgalpaigh na Hearadh

Is oileán amach ó chósta na Hearadh é an **Sgalpaigh**. (Béarla: *Scalpay*) Is é Beinn Sgorabhaig an pointe is airde ar an oileán.

Bhí an t-oileán ceangailte leis na Hearadh le droichead sa bhliain 1997. Chosain an droichead £ 6.4 milliún. Ba í Kirsty Moireasdan, 103 bliain d’aois, an chéad duine a thrasnaigh an droichead.

Tógadh an chéad teach solais sna hOileáin Thiar an Sgalpaigh, ar an leithinis Eilean Glas, sa bhliain 1789.

## Daoine Cáiliúla
* Anna Campbell, file
* Christina Morrison, Hymnwriter 
* Morag Macleod, taighdeoir 
* James MacLeod, scríbhneoir
* Seonaidh Fhionnlaigh 'an' ic Alasdair, file 

## Tagairtí

Catagóir: Oileáin amach ó Leòdhas agus na Hearadh
Catagóir: Na Hearadh
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Catagóir:Oileáin na hAlban
Lagopus

Is géineas beag éan é ***Lagopus*** sa fhofhine cearca fraoigh ar a dtugtar **tarmachan** go coitianta. Tá trí speiceas beo sa ghéineas seo, le go leor fospeiceas taifeadta, iad go léir ina gcónaí i dtundra nó i gceantair fhuar ardtailte.

## Tacsanomaíocht agus sanasaíocht
Chuir an zó-eolaí Francach Mathurin Jacques Brisson an géineas *Lagopus* isteach in aithne sa bhliain 1760,  agus an chearc shailí (*Lagopus lagopus*) mar an speicis de chineál.   *Faightear an* t-ainm ghéineas Lagopus ó  na Sean-Ghréige ( ), rud a chiallaíonn " giorria ", +  ( ), "cos", ag tagairt do na cosa cleiteacha agus na ladhracha atá tipiciúil den ghrúpa fuar-oiriúnaithe seo (mar an an giorria Meiriceánach). Bhí na buafhocail shonracha *muta* agus *leucura* ar feadh i bhfad *mutp* litrigh go mícheart mar *mutus* agus leucurus, sa tuairim mhícheart go seasann *deireadh an fhocail Lagopus i gcomhair*  na hinsce firinscní. Mar sin féin, mar théarma na Sean-Ghréigis  is inscne baininscneach í, agus caithfidh an buafhocal ar leith aontú leis sin, tá *muta* agus *leucura* baininscneach agus ceart.

Tagann an t-ainm Béarla *ptarmigan* ó ainm i nGaeilge na hAlban don éan, , nach fios cén bunús atá leis. Cuireadh an p- leis mar gheall ar an tuairim mhícheart gur ón nGréigis a tháinig an focal, amhail is dá mbeadh baint ag an bhfocal leis an bhfocal Gréigise  (*pterón*), 'sciathán'.
## Tagairtí
Jacaí (marcach)

[mion|clé|S. Crawford, [Nás na Rí, 2014]]
Duine, nó marcach, a mharcaíonn capall i rás is ea **jacaí**.

## Féach freisin

* Rásaíocht chapall

## Tagairtí

Catagóir:Gairmeacha
Catagóir:Rásaíocht chapall
Catagóir:Jacaithe
Gadaíocht sonraí

Is feiniméan atá ag fás é **gadaíocht sonraí** de bharr riarthóirí córais agus oibrithe oifige go príomha le rochtain ar theicneolaíocht mar fhreastalaithe bunachar sonraí, ríomhairí deisce agus liosta méadaitheach de ghléasanna láimhe atá in ann faisnéis dhigiteach a stóráil, mar shampla flaistiomántáin USB, iPodanna agus fiú ceamaraí digiteacha. Ós rud é go gcaitheann fostaithe go leor ama go minic ag forbairt teagmhálacha, faisnéis rúnda agus faoi chóipcheart don chuideachta a n-oibríonn siad dó, b’fhéidir go mbraitheann siad go bhfuil ceart éigin acu ar an bhfaisnéis agus go bhfuil claonadh acu cuid di a chóipeáil agus / nó a scriosadh nuair a fhágann siad an cuideachta, nó mí-úsáid a bhaint aisti agus iad fós i bhfostaíocht. Is féidir le coirpigh agus eagraíochtaí coiriúla faisnéis a dhíol agus a cheannach agus ansin a úsáid. Mar mhalairt air sin, féadfaidh fostaí drochúsáida a  roghnú, mar shampla rochtain iontaofa a fháil ar fhaisnéis agus leas a bhaint aisti  d’aon ghnó chun mí -iompar an fhostóra a nochtadh. Ó thaobh an sochaí de, is féidir gníomh den sórt sin maidir le sceithireacht a fheiceáil mar rud dearfach 
## Samplaí de ghoid sonraí

## Féach freisin
* Deep Throat, Mark Felt agus scannal Watergate
* Páipéir Pheinteagáin
* Edward Snowden
* Mordechai Vanunu
* WikiLeaks

## Naisc sheachtracha
*Fíneáil breis £183m euro le gearradh ar an British Airways maidir le sárú sonraí.https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/0708/1060795-fineail-l183m-le-gearradh-ar-british-airways-faoi-saru-sonrai/
*USBs' ''Giant Sucking Sound''
*''Readers Weigh In: Is the IPod a Threat or a Scapegoat?'' 

## Tagairtí

Catagóir: Slándáil sonraí
Catagóir: Goid
Catagóir: Dlíthe sonraí
Aontas (tacartheoiric)

mion|200x200px| Aontas dhá thacar:<br /><br /><br /><br /> <math>~A \cup B</math>
mion|200x200px| Aontas trí thacar:<br /><br /><br /><br /> <math>~A \cup B \cup C</math>
mion|200x200px| Is é aontas A, B, C, D, agus E gach rud seachas an limistéar bán.
Sa thacartheoiric, is éard is an t-**aontas** (arna sonrú faoi ∪) de bhailiúchán de thacair ná an  tsraith ar fad d'eilimintí sa bhailiúchán. Tá sé ar cheann de na hoibríochtaí bunúsacha trínar féidir tacair a chomhcheangal agus a bheith bainteach lena chéile. Tagraíonn **aontas nialasach** d’aontas de a náid (0) tacar agus tá sé, de réir sainmhínithe, cothrom leis an tacar folamh.

Chun míniú a fháil ar na siombailí a úsáidtear san alt seo, féach tábla na siombailí matamaitice .

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Cártaí Nollag

Is cineál cárta beannachta iad **cártaí Nollag**. 

Ba as athchóiriú an chórais phoist go luath sa tréimhse Victeoiriach a d'eascair an traidisiún trína seoltar cártaí Nollag. A bhuí le Uniform Penny Post a thabhairt isteach sa bhliain 1840, bhíothas in ann píosa poist a sheoladh idir Éire agus an Bhreatain ar aon phingin amháin, beag beann ar an achar a bhí i gceist. Tamaillín ina dhiaidh sin sa bhliain 1843, dearadh an chéad chárta Nollag clóite riamh agus cuireadh ar díol leis an bpobal é. Ba ag an am sin a tosaíodh ar chártaí a sheoladh um Nollaig. 

daoine
## Tagairtí


Catagóir:Páipéarachas
Catagóir:Táirgí páipéir
Págántacht

mion
Duine gan chreideamh is ea págánach (nó duine nach gcreideann i nDia na gCríostaithe, na nGiúdach ná na Mahamadach).

## Féach freisin

* Creideamh

## Tagairtí

Catagóir:Creideamh
Catagóir:Reiligiún
Catagóir:Págántacht
Ráca (uirlis)

Uirlis ghairdín nó feirme is ea ráca, a bhfuil lámh fhada uirthi agus fiacla trasna amuigh ann chun duilleoga nó féar a bhailiú, nó chun cré a réiteach.

## Féach freisin

* Uirlisí

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí feirme
Catagóir:Garraíodóireacht
Paimfléad

[mion|paimfléad de chuid an "Pall Mall Gazette", 1889 agus [Charles Stewart Parnell]]
Leabhar beag faoi chlúdach bog, a bhfuil a chuid leathanach greamaithe le chéile, ach gan iad ceangailte,is ea **paimfléad**.

## Féach freisin

* Foilsitheoireacht

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair
Catagóir:Foilsitheoireacht
Brynrefail, Ynys Môn

: *Maidir leis an sráidbhaile den ainm céanna i Gwynedd, féach [[Brynrefail, Gwynedd]] .*

Is sráidbhaile beag é **Brynrefail** i bpobal Moelfre, Ynys Môn  (  fuaimniú ). Tá sé in oirthuaisceart an oileáin ar mhórbhealach an A5025, thart ar leathbhealach idir Amlwch agus Benllech .

Tá an sráidbhaile gar do Thraeth Dulas agus Traeth Llugwy, agus tá turasóireacht tábhachtach sa cheantar, le roinnt campaí carbhán. Téann aois an  tséipéil siar go dtí deireadh an 19ú haois, agus osclaíodh halla pobail sa bhliain 1995. Tá ionad garraíodóireachta ann freisin agus Tyddyn Môn, ionad foghlama do dhaoine faoi mhíbhuntáiste.
faic|mion|200x200px| Radharc ar imeall Brynrefail
## Naisc sheachtracha
Grianghraif den cheantar
## Tagairtí
Brynrefail, Gwynedd

Is sráidbhaile i dtuaisceart Gwynedd é   , gar do shráidbhaile níos mó Llanberis. Tá sé díreach in aice le mórbhealach an A4244 gar do cheann thuaidh Llyn Padarn, áit a bhfágann Abhainn Rhythallt an loch.

Sráidbhaile i dtuaisceart Gwynedd is ea Brynrefail (fuaimniú), gar do shráidbhaile mór Llanberis. Tá sé díreach in aice le mórbhealach an A4244 gar do cheann thuaidh an locha Llyn Padarn, áit a bhfágann an abhainn  Afon Rhythalltan loch.
clé|mion|250x250px| Brynrefail.
Déanann Siân Gwenllian (Plaid Cymru) ionadaíocht ar an gceantar seo i bParlaimint na Breataine Bige (Senedd Cymru)agus is é Hywel Williams (Plaid Cymru) an Feisire Parlaiminte.

Tógadh an sráidbhaile sa 19ú haois mar shráidbhaile na gcairéalaithe. Chuaigh an t-iarnród príobháideach a iompraíonn scláta ón cairéal Chwarel Dinorwig go dtí an calafort thar Brynrefail. Tá bunscoil agus oifig poist ann. Ba é seo suíomh bunaidh  na scoile Ysgol Brynrefail, ach athlonnaíodh é go sráidbhaile Llanrug in aice láimhe.

## Naisc sheachtracha
* Grianghraif den cheantar 

## Tagairtí

Catagóir: Sráidbhailte i nGwynedd
Moelfre, Ynys Môn

: *Féach freisin [[Moelfre|Moelfre (idirdhealú)]] .*

Is sráidbhaile agus pobal é   ar chósta thoir Ynys Môn. Luíonn sé thart ar leath bealaigh ar an bhóthar idir Benllech agus Amlwch. Ba í an iascaireacht príomhshlí bheatha na n-áitritheoirí roimhe seo, ach is sráidbhaile saoire coitianta é anois. Is féidir an t-ainm Moelfre a rianú siar go Leabhar Bhreithiúnais na Breataine Bige sa bhliain 1306. Tá cuan beag ann, agus ní fada ón sráidbhaile tá oileán beag, Ynys Moelfre. Is féidir teacht ar an chosán cósta "Llwybr Arfordirol Ynys Môn" tríd an sráidbhaile. Tá 1,064 duine ina gcónaí i Moelfre de réir daonáireamh 2011. Tionóltar oícheanta ceoil i Moelfre áit a dtagann gach duine síos go dtí an trá chun damhsa agus canadh. Tá gníomhaíochtaí cosúil le péinteáil aghaidheanna agus boilgeoga a séideadh ar fáil freisin. Tá roinnt caiféanna i Moelfre ar nós Ans Pantry agus teach tábhairne an Kimmel Arms.

faic|mion|233x233px| Cuimhneachán Dic Evans, Moelfre
## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Grianghraif den cheantar
Puipéad

[mion|puipéad miotógachː "Kasperle' sa [An Ghearmáin|Ghearmáin]]
Bábóg a oibrítear le sreanga nó leis an lámh a chur isteach inti is ea **puipéad**.

## Féach freisin

* Fibín (puipéadóireacht)

## Tagairtí

Catagóir:Puipéadóireacht
Pailéad (péintéireacht)

Blúire de chlár tanaí, ar a meascann péintéir a chuid dathanna, is ea **pailéad**. Pláta maol adhmaid ubhchruthach nó dronuilleogach is ea é**,** a gcuireann an péintéir a dhathanna in eagar air. 
mion|Pailéad
Is í an chiall eile ná an raon ar leith dathanna a úsáideann an t-ealaíontóir. Mar shampla, uaireanta bhí Rembrandt teorannaithe do 4 nó 5 bhundath. I gcontrárthacht leis sin, bheadh suas le 12 bhundath ag impriseanaí.

## Féach freisin

* Péintéireacht

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí
Catagóir:Péintéireacht
Speictream infheicthe

deas|250x250px
Is éard is **speictream infheicthe**  nó **speictream solais** ná gach a fheicimid sa speictream leictreamaighnéadach infheicthe, nó gach réad monacrómatach i solas infheicthe. Ní féidir le duine ar bith a rá cad iad foircinn na  dtonnfhad a fheicimid: is é go laghdaíonn íogaireacht na súl de réir a chéile thar na blianta, agus tá gach duine difriúil freisin. Dúirt an Coimisiún Idirnáisiúnta um Soilsiú go mbeadh radharc na súl an lucht féachana idir tonnfhaid i bhfolas go thart ar 380 nanaiméadar (nm), atá le feiceáil mar corcra, agus 780 nm, le feiceáil mar dhearg. Is í an speictream infheicthe an chuid is mó den fhuinneog radharcach - sraith tonnfhad ar féidir an atmaisféar iad a ionsú go héasca. Is é seo an réigiún den speictream leictreamaighnéadach ina bhfuil soilsiú gréine ag a leibhéal is airde chumhachta ar dhromchla an domhain. Déanann tonnfhaid níos giorra ná 380 nm damáiste do struchtúr móilíní orgánacha, cé go n -ionsúnn uisce - an dúil is coitianta ar domhan - iad siúd atá níos faide ná 720 nm3.

#### Idirghníomhaíocht an tSolais

Light matter reflection.svg|Frithchaitheamh
Light matter scattering.svg|Scaipeadh
Light matter absorption.svg|Ionsú
Light matter refraction.svg|Athraonadh 
Light matter birefringence.svg|dé-athraonadh
Light matter optical rotation.svg|Rothlú optúil▼
Photoelectric effect in a solid - diagram.svg| Éifeacht fhótaileictreach i solad


## Naisc sheachtracha

* Fizikai Szemle Honlap 
* Stjörnufræði

## Tagairtí
Ruth Baumgarte

Ealaíontóir baineann Gearmánach ab ea **Ruth Baumgarte** (27 Meitheamh 1923 - 7 Feabhra 2013).

Rugadh in Coburg í agus chaith sí an chuid is mó dá saol mar shaoránach Gearmánach.

Fuair sí bás in Bielefeld.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Gréasáin Biography.com 

Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
An Breithiúnas Deireanach (Michelangelo)

Freascó le Michelangelo is ea **An Breithiúnas Deireanach** (Iodáilis: *Il Giudizio Universale*) sa tSéipéal Sistíneach, a rinneadh in 1536 - 1541. 

Tamall gearr sula bhfuair an Pápa Cléimeans VII bás, bhronn se coimisiún ar Michelangelo chun freascó den Bhreithiúnas Deireanach a dhéanamh ar bhalla na haltóra. Ach ba é an Pápa a tháinig ina dhiaidh, Pól III Farnese, a chuir tús leis an tionscnamh agus a chuir brú ar Michelangelo an saothar a chríochnú chomh tapa agus ab fhéidir.

Cuireadh cosc iomlán, nach mór, ar fhíoracha nochta san ealaín dhiaga. Mar shampla, cáineadh An Breithiúnas Deireanach  nuair a críochnaíodh é sa bhliain 1541 agus is in olcas a chuaigh an scéal le himeacht aimsire. Maidir leis na fíoracha nochta, tháinig méadú leanúnach ar lucht a gcáinte. Faoi dheireadh, rinneadh ‘leasú’ ar an fhreascó ollmhór de réir an pholasaí nua maidir leis an ealaín a aontaíodh ag Comhairle Trento. 

## Féach freisin

* Comhairle Trento

## Tagairtí

Catagóir:Michelangelo (ealaíontóir)
Catagóir:Pictiúir
Paddy Mayne

Leifteanantchoirnéal san arm de chuid na Breataine, aturnae agus imreoir rugbaí, as Baile Nua na hArda, ab ea **Robert Blair "Paddy" Mayne**, OSD (3 Bharra), a rugadh ar 11 Eanáir 1915 agus a fuair bás 14 Nollaig 1956. Fear meáite a bhí ann, lán d'aer an tsaoil, ach bhí taobh dorcha ann mar dhuine.

## Saol
clé|mion|Mayne agus na Royal Ulster Rifles
Rugadh Mayne i mBaile Nua na hArda, Contae an Dúin  ar 11 Eanáir 1915. Céimí sa dlí de chuid Ollscoil na Banríona, Béal Feirste a cháiligh mar aturnae, bhí aithne mhaith air agus é ina mhac léinn mar fhear spóirt ildánach, ag amanna éagsúla ag dornálaíocht agus ag imirt gailf nó rugbaí. D'imir sé cúpla babhta d'Éirinn le linn na dtríochaidí agus ghlac sé páirt i gCamchuairt Leoin na Breataine go dtí an Afraic Theas sa bhliain 1938.
[clé|mion|Dealbh i cCearnóg Conway, [Baile Nua na hArda]]

### Na saighdiúirí
Tar éis dó coimisiún cúltaca a fháil san Airtléire Ríoga, sular bhris an Dara Cogadh Domhanda amach, bhí sé ina oifigeach in aonaid fhrith-aerárthaí i dTuaisceart Éireann, sular thairg sé é féin le haghaidh seirbhís mhíleata mar chománlach. 
clé|mion|uaigh
Ba é an pháirt a ghlac sé in ionsaí na gComhghuaillithe ar an Liobáin (a bhí faoi riail Vichy) i mí an Mheithimh 1941 a tharraing aird An Chaptaein David Stirling ar Mayne, ar rinneadh duine de bhunaitheoirí na hAersheirbhíse Speisialta (SAS) de. Rinne sé seirbhís san SAS go calma an chuid eile den chogadh. 

Bronnadh Ord na Seirbhíse Dearscna le trí bharra, agus an Légion d'Honneur, Croix de Guerre, air. Tá go leor conspóide ann fós toisc nár bronnadh Cros Victoria air.

### Aturnae
Tar éis seal gearr le Suirbhéireacht Antartach na Breataine, d'fhill Mayne ar ais go Baile Nua na hArda, a bhaile dúchais, chun an dlíodóireacht a atosú.  

I mí Aibreáin 1946 rinneadh Rúnaí Dhlí-Chumann Corpraithe Thuaisceart Éireann de, post a choimeád sé an chuid eile dá shaol. 

### Bás
Ba alcólach déanta é. Ar meisce ar 14 Nollaig 1956, bhásaigh Mayne i dtimpiste bhóthair  i mBaile Nua na hArda.

Máisiún ba ea Mayne agus tá nóta beathaisnéise mionsonraithe maidir le Mayne ar an suíomh gréasáin Stair Mháisiúin na hÉireann agus Seoda an Mháisiúnachais Éireannaigh.

## Féach freisin

* Máisiúnachas

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna i 1955
Catagóir:Imreoirí rugbaí
Catagóir:Aturnaetha Éireannacha
Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha
Cluichí oideachasúla

Is cluichí iad **cluichí oideachais** lena ndéantar scileanna éagsúla a fhorbairt nó a fheabhsú. Bíonn cluichí oideachais dírithe ar dhaoine óga agus iad ag forbairt, den chuid is mó. Le cluichí oideachais, féadfaidh leanaí oiliúint a gcuid scileanna smaointeoireachta, seiftiúlachta, samhlaíochta agus cruthaitheachta a fheabhsú. Úsáidtear an téarma “súgradh forbartha” freisin chun tagairt a dhéanamh do ghníomhaíochtaí lena bhféadfar cuidiú le naíonán comhordú matáin agus folláine ghinearálta a fhorbairt.

= Aicmiú =
Déantar cineálacha, nádúr, ábhar agus dearadh cluichí oideachais a aicmiú de réir tascanna oideachais ar leith bunaithe ar aois an linbh, agus forbairt agus spéiseanna an linbh á gcur san áireamh.

Is feidir cluichí oideachais a úsáid ó aois 1 bhliain ar aghaidh, nó mar sin, ag brath ar fhorbairt an linbh i ngach cás ar leith.

* de réir aoisghrúpa:
** do leanaí ó 0 go 1 bhliain d’aois
** do leanaí ó 1 go 3 bliana d’aois;
** do leanaí ó 3 bliana d’aois go 7 mbliana d’aois;
** do leanaí os cionn 7 mbliana d’aois agus do dhaoine fásta;
* cineál:
** mais le haghaidh samhaltú;
** taos le haghaidh samhaltú;
** plasticine;
** péinteanna;
** iarratais;
** puzail;
** oideachasúil (ciúbanna le litreacha agus uimhreacha, cártaí le híomhánna de rudaí agus d’ainmhithe);
** tógálaithe.
* Laistigh de gach aoisghrúpa, tá rannáin de réir ábhair:
** loighic;
** don léitheoireacht;
** leis an gcuntas;
** ar an gcumas dathanna, cruthanna a idirdhealú agus a ainmniú;
** na léaslínte a leathnú;
** ar fhorbairt braistintí  tadhlacha;
** ar aird agus cuimhne a fhorbairt.
Taispeántas corntha

mion| Taispeántais in úsáid ag Wikimedia
Maidir le margaíocht, tugtar **taispeáint corntha** ar chineál póstaeir a iompraítear corntha, agus á thaispeáint sa spás ina ndéantar an fhógraíocht nó an gníomh faisnéise.

Is éard atá sa rolla ná struchtúr alúmanaim le sprionga istigh ann a fhágann go bhfuil an rolla grafach istigh ann. Nuair a osclaítear an póstaer amach, socraítear é trí chrochadóir miotail agus daingnítear an bonn le cosa. Ar an mbealach seo is féidir é a iompar go héasca agus go sábháilte ionas gur féidir é a úsáid ar ócáidí éagsúla.

Tá múnlaí éagsúla díobh ar an margadh a chuimsíonn  taispeántais bheaga gur féidir a chur ar deasca go cinn níos mó a úsáidtear go minic i seastáin nó in imeachtaí. Ligeann roinnt múnlaí freisin duit grafaicí a athrú i gceann cúpla soicind.


Íomhá:Roll Up before installation.jpg|Dealramh roimh shuiteáil
Íomhá:20130831 battice105.JPG|Múnlaí éagsúla ag aonach talmhaíochta sa Bheilg
Íomhá:Bitcoin Private retractable banner 2.jpg|Múnla fógraíochta Bitcoin
Íomhá:Cha Chaan Teng Buffet Format.jpg|Taispeántóir ag fógairt buifé i Hong Cong
## Tagairtí

Catagóir: Meáin fógraíochta
Happy Tree Friends

Sraith bheoite ar líne is ea ***Happy Tree Friends***, cruthaithe ag Mondo Media. Léirigh sé eachtraí brúidiúla agus macabre ainmhithe gleoite anthropomorfacha.

## Carachtair
Tá os cionn 20 carachtar san iomlán sa tsraith seo, cosúil le: Cuddles, Giggles, Flippy, Flaky, Pop & Cub, Disco Bear, Lifty & Shifty, Cro-Marmot, Handy, Lumpy, Mime, The Mole, Nutty, Petunia, Russell, Sniffles, Splendid, Toothy, Lammy agus Mr. Pickles.

## Tagairtí

Catagóir:Cartúin
Catagóir:Cláir Ghrinn
Catagóir:Idirlíon
Ionsaí mianach, Dún Geanainn

mion|clé|Bóthar Ballygawley
Maraíodh ceathrar saighdiúir (William Beck (23), Keith Richards (22), Simon Evans (19) agus Allan Ayrton (21)) nuair a phléasc mianach talún ollmhór taobh amuigh de Dhún Geanainn, Contae Thír Eoghain ar 16 Nollaig 1979. Phléasc an buama seiftithe cois bóthair ar an mbóthar chuig Baile Uí Dhálaigh.

Maraíodh saighdiúir Briotanach eile (Peter Grundy, 12) i bhFoirceal ar an lá céanna. Agus lámhachadh iarbhall den UDR chomh maith (James Fowler (40)).

### Cúlra
Bhí an foréigean ag dul in olcas go mór ag an am agus Thatcher i gcumhacht 

## Féach freisin

* Luíochán an Phointe (1979)

## Tagairtí

Catagóir:1979
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Contae Thír Eoghain
Idéal (fealsúnacht)

mion
Samhail den rud is fearr ar fad nó is giorra do bheith foirfe is ea **idéal**.

## Féach freisin

* Idéalachas
* Eitic

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúnacht
Blàr mac Faoilteach

Tá **[[Móinéar|Blàr]] mac Faoilteach** ina shráidbhaile crochtóireacht i Loch Abar, ar an sean-bhóthar míleata idir An Gearasdan agus Ceann Loch Leamhain.

San 18ú haois bhí daonra de 800 ag fanacht ann, ach mar a tharla sa Ghaeltacht, tá sé seo laghdaithe go beagnach 50 duine inniu.

Baineadh úsáid as an sruthán, *Cìoch Innis* (nó *Cìochnis*) a shníonn gar don sráidbhaile, mar fhoinse na cumhachta hidrileictrí don chéad soilsiú sráide leictreach in Albain, ar phríomhshráid an Ghearasdain, Albain.

Bhí clú ar Bhlàr Mac Faoilteach go háitiúil mar cheann de na háiteanna deireanacha chun an tSeanbhliain Úr sa Ghaeltacht a cheiliúradh ar 12 Eanáir go dtí na 1950í.

## Tagairtí

Catagóir:Ceantair a bhfuil cónaí ann in Albain
Ardeaglais Naomh Eugene

Is ardeaglais suite i gContae Dhoire í **Ardeaglais Naomh Eugene**.

Catagóir:Ardeaglaisí Caitliceacha Rómhánacha in Éirinn
Catagóir:Contae Dhoire
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Ardeaglais Naomh Pádraig, Baile Átha Cliath

[clé|mion|Fuinneog le Sarah Purser agus Alfred E. Child / [An Túr Gloine in Ardeaglais Naomh Pádraig i mBaile Átha Cliath]]
Is ardeaglais i mBaile Átha Cliath í **Ardeaglais Naomh Pádraig**. Ardeaglais náisiúnta Eaglais na hÉireann atá inti. 

## Féach freisin

* An Túr Gloine

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ardeaglaisí Anglacánacha in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Ard-Eaglais Mhuire, Baile Átha Cliath

Is ardeaglais suite i mBaile Átha Cliath í **Ard-Eaglais Mhuire,** an Ard Eaglais Oifigiúil Caitliceach sa chathair. 

clé|mion|220x220px
clé|mion|220x220px
clé|mion|220x220px

## Stair
Tógadh foirgneamh na hard-eaglaise ar Shráid Mhaoilbhríde in 1825. Ba shocrú "sealadach" a bhí ann ag an am mar a léiríonn an focal laidine 'Pro Tempore' (Sealadach).  Bhí sé i gcónaí i gceist ard-eaglais eile a thógáil ina dhiaidh sin, rud nár tharla riamh áfach.  Sin is bunús leis an ainm "Leas-Ard Eaglais" mar a bhí tugtha uirthi ar feadh 200 bliain.

Tugadh "Leas-Ardeaglais Naomh Muire" ar an Ardeaglais go dtí 2025.

## 2025
Sa bhliain 2025, mar chuid den cheiliúradh 200 bliain. bhí stádas nua bronnta ag an bPápa Leo ar an leas Ard-Eaglais, mar a bhí. 

Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath, Dermot Farrell, a rinne an fógra le linn an Aifrinn san Eaglais ar an 14 Samhain 2025.  Tá sé i gceist roinnt mhaith forbartha a dhéanamh ar an láthair ó fuair siad cead pleanála ó Chomhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath le gairid.

## Féach freisin

* Ardeaglais Naomh Pádraig, Baile Átha Cliath
* Ardeaglais Theampall Chríost, Baile Átha Cliath

## Tagairtí

Catagóir:Ardeaglaisí Caitliceacha Rómhánacha in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Sráid Mhaoilbhríde
Köthen

Is baile in aice le Bernburg agus Dessau-Roßlau in oirthear na Gearmáine é **Köthen** in oirthear na Gearmáine. Tá sé suite ag 80m os cionn leibhéal na farraige, i stát na Sacsaine-Anhalt. Tá an baile 48km ó Magdeburg, 30km ó Halle, 54km ó Leipzig agus 130km ó Bheirlín. Tá daonra 25,244 ann. Tá an baile anois mar lárionad náisiúnta na hoiméapaite.

## Stair
## Tagairtí

Catagóir:Bailte sa Ghearmáin
Catagóir:An Ghearmáin
Edward King-Tenison

Ba fhuig Éireannach agus polaiteoir liobrálach é **Edward King Tenison** (1805-78). Bhí a bhean chéile, an Bhantiarna Louisa Anson, ina healaíontóir agus scríbhneoir ábhar taistil oilte. Ba cheannródaí é Tenison a bhain clú amach, agus chuidigh sé leis an teicníc d'úsáid a bhaint as claonchlónna páipéar a fhorbairt. Chuaigh Tenison isteach i gCumann Grianghrafadóireachta Londain in 1853 agus bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí an Chumainn Grianghrafadóireachta Bhaile Átha Cliath in 1854. 

King-Tenison, Edward
King-Tenison, Edward
Catagóir:Grianghrafadóirí
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Ros Comáin
Ríocht an Dá Shicil

Ríocht i An Iodáil, Ríocht an Dá Shicil. Bhí sé ann ó 1816 go dtí 1861

Aintiún: Inno Al Re (Gaelige: Iomann don Rí) (Béara: Hymn to the King) 

Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Ríochtaí
Catagóir:Stair na Sicile
Donal O’Donnell (breitheamh)

Breitheamh is ea **Donal O’Donnell** agus Príomh-Bhreitheamh na hÉireann ó 2020 (a rugadh ar 25 Deireadh Fómhair 1957).

## Saol
Rugadh Donal O’Donnell i mBéal Feirste agus cuireadh oideachas air ag P.B.C. Scoil Naomh Muire, an  Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath (B.C.L.), Óstaí an Rí (B.L) agus Ollscoil Virginia (LL.M).  

Ba bhall a athair, an Tiarna Breithimh Turlough O’Donnell, d’Ard-Chúirt Thuaisceart Éireann agus den Chúirt Achomhairc idir 1971 agus 1990 agus bhí sé ina bhall páirtaimseartha den Choimisiún um Athchóiriú Dlí na hÉireann. 

### Gairm dlí
Rinneadh é a ghairm chuig Barra na hÉireann i 1982, thosaigh sé a chleachtas i 1983 agus rinneadh é a ghairm chuig Barra Thuaisceart Éireann i 1989. Ceapadh é ina abhcóide ar chomhairle na Banríona i 1995 agus bhí sé ag cleachtadh i ngach cúirt in Éirinn, i gCúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh agus sa Chúirt Eorpach um Chearta an Duine. Cé go raibh sé ag an mBarra, d’fhoilsigh sé ailt i Ráitheachán Dlí Thuaisceart Éireann (NILQ), Irisleabhar na hInstitiúide um Staidéar Breithiúnach (JSIJ), agus san Athbhreithniú ar an mBarra.

Bhí Donal O’Donnell ina bhall den Choimisiún um Athchóiriú an Dlí idir 2005 agus 2012.

Is ball é de Choiste Acadamh Ríoga na hÉireann ar Bhunúis na Bunreachta. Rinneadh Binseoir Óstaí an Rí de in 2009 agus ceapadh é chuig an gCúirt Uachtarach in 2010.

## Féach freisin

* Breithiúna Éireannacha

## Tagairtí

Catagóir:Baill Acadamh Ríoga na hÉireann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Breithiúna Éireannacha
William M. McKechnie (breitheamh)

Is breitheamh as Corcaigh é **Liam McKechnie**, nó **William M. McKechnie** (a rugadh i mí Aibreáin 1951), ina bhall den Chúirt Uachtarach (Márta 2010 - Aibreán 2021) agus ar scor inniu.

## Saol
Rugadh McKechnie i Corcaigh i 1951 agus cuireadh oideachas air ag Coláiste Bhráithre na Toirbhearta, Coláiste na hOllscoile, Corcaigh, ónar bhain sé a chéim amach i 1971, sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath agus in Óstaí an Rí, Baile Átha Cliath. Bhí aige Céim Mháistreachta i nDlí na hEorpa.
[mion|[Na Ceithre Cúirteanna]]

### Gairm dlí
Rinneadh é a ghairm chuig an mBarra i 1972 agus glacadh leis chuig Barra na Sinsear i 1987. Mar abhcóide, chleachtaigh sé i limistéar na tráchtála, na seansaireachta agus an dlí údaráis áitiúil, agus bhí suim ar leith aige i bhfaillí míochaine.

Bhí roinnt poist shinsearacha aige i gComhairle Bharra na hÉireann ar feadh roinnt blianta agus toghadh é ina Chathaoirleach i 1999 agus atoghadh in 2000 é.

Ceapadh é mar Bhreitheamh den Ard-Chúirt in 2000 agus ghlac sé ceannas ar an liosta iomaíochta in 2004. Agus é ag feidhmiú amhlaidh, bhí sé i gceannas ar gach cás iomaíochta sibhialta agus coiriúil araon. Rinne sé an chéad Dearbhú Neamhluí faoi Acht an Choinbhinsiúin Eorpaigh um Chearta an Duine, 2003, i gcás Trasinscne Foy –v- an tArd-Chláraitheoir. 

Bhí McKechnie ina Chathaoirleach den Bhinse Luachála idir 1995 agus 2000 agus ó 2002 i leith bhí sé mar Chathaoirleach an Bhoird Eagarthóireachta d’Irisleabhar na hInstitiúide um Staidéar Breithiúnach. Bhí sé ina bhall de Bhord na Seirbhíse Cúirteanna agus freisin den Choiste Déanta Rialacha.

Ceapadh é chuig an gCúirt Uachtarach i Meitheamh 2010.

In 2010, toghadh é mar Uachtarán an Chumainn Bhreithiúna Eorpacha Dlí Iomaíochta, a dhéanann ionadaíocht do gach ceann de na 27 Ballstát den Aontas Eorpach, mar aon le Breithiúna ón gCúirt Bhreithiúnais agus ó Chúirt Ghinearálta an Aontais Eorpaigh agus ón gCúirt EFTA. Ba ea é an tríú hUachtarán den Chumann, i ndiaidh Sir Christopher Bellamy agus an Dr Joachim Bornkamm.

Bhí roinnt páipéar scríofa aige, ghlac sé páirt ar chomhdhálacha iomadúla, mar aon le bheith i gceannas orthu agus thug sé an 4ú Léacht Bhliantúil den CCJHR ag COC an 4 Márta 2010. 

Is Binseoir é de Chumann Onórach Óstaí an Rí.

## Féach freisin

* Breithiúna Éireannacha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Breithiúna Éireannacha
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Comhlathas na Polainne - na Liotuáine

Comhlathas na Polainne - na Liotuáine, nó Ríocht na Polainne agus Ard-Diúcacht na Liotuáine tír stairiúil a bhí inti a bhí ann ó 1569 to 1795. Bhí sé ina aontas de Ríocht na Polainne agus an Ard-Diúcacht na Liotuáine. Ba í an tír is mó san Eoraip í le linn an 16ú-17ú haois, agus ag a bhuaic, mhair sé beagnach milliún ciliméadar cearnach, agus bhí talamh aige atá anois sa Pholainn, sa Liotuáin, sa Bhealarúis, san Úcráin, sa Rúis, sa Mholdóiv, sa Laitvia agus san Eastóin

Bunaíodh an Comhlathas go hoifigiúil ag Aontas Lublin i 1569, ach bhí an dá thír in aontas ó shin 1386.

Roinneadh an Críochdheighiltí na Polainne, sa chéad Deighilt den Pholainn. Chaill an tír a lán críocha sa chéad agus sa dara deighilt, agus roinneadh ansin go hiomlán an Phrúis, an Ostair agus an Rúis. Ní bheadh an Pholainn neamhspleách arís go dtí deireadh an Chéad Chogaidh Dhomhanda

Comhlathas na Polainne - na Liotuáine ba chuid lárnach den Chomhrialtas Críostaí é freisin i gCath Vín áit ar bhuaigh siad ar an Impireacht Otamánach

Hussars na Polainne tá aithne mhaith orthu ón am seo
mion|135x135px|Armas

## Ainmneacha Eile
Céad Phoblacht na Polainne/I Rzeczpospolita

Comhlathas na Dhá Náisiún

## Críochdheighiltí na Polainne

Íomhá:Rzeczpospolita Rozbiory 3.png


Catagóir:1770í sa Comhlathas na Polainne - na Liotuáine
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Ríochtaí
Catagóir:Roinnt na cumhachta
Catagóir:Stair na Liotuáine
Catagóir:Stair na Polainne
Poblacht na Slóvaice

Poblacht na Slóvaice nó Stát na Slóvaice, stát puipéad Gearmánach agus comhghuaillíocht le linn an Dara Cogadh Domhanda. Dhearbhaigh sé neamhspleáchas ón tSeicslóvaic le tacaíocht na Gearmáine. Ba é seo an chéad uair sa stair gur náisiún neamhspleách í an tSlóvaic.

Chuir Stát na Slóvaice trúpaí chun tacú leis an nGearmáin faoi ionradh na Polainne agus an Aontais Shóivéadaigh agus dhíbir sé dhá thrian de Ghiúdais na Slóvaice go dtí an Pholainn faoi fhorghabháil na Gearmáine. Tar éis tacaíocht agus gníomhaíocht Pháirtithe Frith-Naitsíocha a mhéadú, rinne an Ghearmáin ionradh ar an tSlóvaic agus áitiú uirthi, rud a d’fhág go raibh éirí amach mór sa tír, agus go mbeadh an tír á áitiú ag an Aontas Sóivéadach níos déanaí agus tar éis an chogaidh, a dhíothú agus a chomhtháthú san tSeicslóvaic Cumannach nua.

## Tagairtí

Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:An tSlóvaic
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1939
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Iarphoblachtaí
PewDiePie

YouTuber Sualannach, ríomhchluichire agus fear grinn é **Felix Arvid Ulf Kjellberg**, a bhfuil aithne níos fearr air óna ainm ar líne eile **PewDiePie**. Rugadh é ar 24 Deireadh Fómhair, 1989 i nGöteborg, an tSualainn. Cónaíonn sé faoi láthair i mBrighton, Sasana. Is é PewDiePie an síntiúsóir YouTube is mó, le breis agus 110 milliún síntiúsóir i mí na Nollag 2021. Is fearr aithne air mar gheall ar na físeáin YouTube a bhfuil tóir orthu le haghaidh méimeanna cluichí físeáin (Minecraft den chuid is mó).

## Ábhar coitianta PewDiePie
* *Minecraft Multiplayer Fun*
* *Minecraft: The Series*
* *Minecraft Hardcore: The Series*
* *LWIAY (Last Week I Asked You)*
* *Meme Review*
* *Reddit Review*

## Amhráin
* Bitch Lasagna, diss track
* Congratulations, diss track
* Mine All Day, amhrán Minecraft
* Coco, diss track

Catagóir:YouTubers
Catagóir:Minecraft
Gabriel Boric

Is polaiteoir Sileach  de chuid na heite clé é **Gabriel Boric Font** (Punta Arenas, an tSile ; 11 Feabhra, 1986). Tá sé ag feidhmiú faoi láthair mar ionadaí na Poblachta a dhéanann ionadaíocht ar Región de Magallanes y de la Antártica Chilena. Is é uachtarán tofa na Sile é, post a nglacfaidh sé leis an 11 Márta 2022.
clé|mion

### Gairmréim
clé|mion|4 Iúil 2021
clé|mion|Maipu, 2021
Mar mhac léinn den Facultad de Derecho de la Universidad de Chile (Gaeilge: Dámh Dlí Ollscoil na Sile), bhí sé ina uachtarán den Federación de Estudiantes (Gaeilge:Cónaidhm  na Mac Léinn)  le linn na tréimhse 2011-2012 agus  ceann de phríomhcheannairí agus ceann de phríomhcheannairí ghluaiseacht na mac léinn sa bhliain 2011

### Uachtaránacht
Ar 19 Nollaig 2021, fuair Boric an bua i dtoghchán uachtaránachta na Sile. Sa toghchán réitigh, fuair sé an ceann is fearr ar José Antonio Kast, fear a raibh a athair ina Naitsí sa Ghearmáin sna daichidí agus a bhfuil naisc láidre aige le daoine atá i bhfad amach ar an eite dheis. Gheall Boric go n-aontódh sé an tSile, go rachadh sé i ngleic le bochtanas agus go gcuirfeadh sé deireadh leis an nualiobrálachas sa tír.

## Féach freisin

* Augusto Pinochet

## Tagairtí

Catagóir: Daoine a rugadh i 1986
Catagóir: Polaiteoirí Sileacha an 21ú haois
Catagóir: Iarrthóirí ar Uachtarán na Sile
Catagóir: Agnóisithe na Sile
Catagóir: Muintir na Sile de shliocht na Cróite
Catagóir: Muintir na Sile de shliocht na Spáinne
Catagóir: Daoine beo
Catagóir: Daoine as Punta Arenas
Catagóir: Alumni Ollscoil na Sile
Catagóir:Polaiteoirí Sileacha
Diúcacht Milan

Stát Iodálach i dTuaisceart na hIodáile ab ea Diúcacht Milano. Chruthaigh Gian Galeazzo Visconti an Diúcacht. Bhí sé ina thiarna ar Milano agus ina bhall de theaghlach Visconti a bhí i gceannas ar an gcathair ó 1277. Don chuid is mó dá bhfuil ann bhí Savoy siar, Cónaidhm na hEilvéise ó thuaidh, an Veinéis soir agus Genoa ó dheas aici, a bhí ag cur bac uirthi ón Meánmhuir. Ina méid ba mhó, go luath sna 1400idí, bhí an Lombaird ar fad aici, chomh maith le cuid de Phíodmant, an Tuscáin, Veneto agus Emilia-Romagna. Faoi theach Sforza, tháinig Milano chun bheith ina stát saibhir agus rathúil trí thabhairt isteach an tionscail síoda, agus í mar cheann de na stáit is saibhre san Athbheochan.

mion|clé|160x160px

Rinne Impireacht Naofa na Róimhe agus an Fhrainc conspóid i Milano agus rialaigh na Habsburgs í mar locht impiriúil ó dheireadh an 15ú haois, go dtí gur choinnigh Napoleon í agus gur scoir sí de bheith ann, agus í ina cuid den Phoblacht Cisalpine nua, Tar éis Chomhdháil Vín, Athbunaíodh go leor stát scriosta, ach rinneadh Diúcacht Milano ina cuid de Ríocht nua na Lombardaí-na Veinéise

Sa bhliain 1447, d’éag an diúc Visconti deireanach gan oidhre agus dhearbhaigh muintir Milano Poblacht Ambrósach gearrshaolach, ach dhéanfadh teaghlach Sforza an chathair a cheansú agus an diúcacht a athbhunú i 1450.

## Tagairtí

Catagóir:An Iodáil
Falcóg mhór

Is éard atá i gceist leis an bh**falcóg mhór** ná speiceas éin a chuaigh in éag faoi lár na naoú haoise déag. Is é an t-ainm eolaíoch atá air ná *Pinguinus impennis*. Cé go bhfuil an fhalcóg mhór cosúil leis na piongainí, níl sí gaolmhar leo - fuair siad a n-ainm uaithi, áfach, nó is é *pen gwyn* ainm Breatnaise na falcóige móire, agus chuaigh sé in úsáid i dteangacha eile fosta. Ceann de na h*Alcidae* í an fhalcóg mhór, is é sin, bhí dlúthghaol aici leis an bhforacha (an t-éan aille) *Uria aalge* agus leis an gcrosán *Alca torda*. Bhí an fhalcóg mhór 75-85 ceintiméadair ar airde agus timpeall ar chúig cileagraim ar meáchan.

Ní chuireadh an fhalcóg mhór ach aon ubh amháin in aghaidh aon séasúr goir amháin, rud a chiallaigh go raibh líon na n-éanacha seo sách mall ag dul i méadaíocht fiú faoi na himthosca ab fhabhraí. Ní raibh siad in ann eitilt ar bith a dhéanamh, agus nuair a thagadh na foghlaeirí, bhíodh na falcóga móra sách mall ag teitheadh uathu. Bhí an-mheas ag na mairnéalaigh ar fheoil na falcóige móire, agus fuarthas a cuid cleití úsáideach chomh maith. Mar sin, ní ábhar iontais é i ndiaidh an iomláin an dóigh a ndeachaigh an t-éan seo in éag.

Roimh dhíothú an speicis bhí an fhalcóg mhór le feiceáil ar feadh an Atlantaigh Thuaidh san Oileán Úr agus san Eoraip araon, agus í ag marú iasc. Dealraíonn sé áfach nach raibh ach fiche áit ag an bhfalcóg mhór ar fud an domhain le neadacha a thógáil agus an ubh aonair a ghoradh. Bhí aillte arda agus fargáin ag teastáil ón bhfalcóg mhór le haghaidh na neide, agus ní raibh an timpeallacht oiriúnach ar fáil di ach i mbeagán áiteanna.

An lánúin dheireanach a bhí ag goradh uibhe, maraíodh í in Eldey, oileán beag in aice leis an Íoslainn, sa bhliain 1844. Cuireadh sonrú san éan deireanach den speiceas i dTalamh an Éisc sa bhliain 1852.

Ar na saolta deireanacha seo táthar ag caint ar athbheochan an speicis trí úsáid a bhaint as pé iarsmaí ADN atá fágtha de sna iarsmalanna staire nádúrtha, go háirithe sna héanacha a ndearnadh seitheadóireacht orthu.

### Féach freisin

Colm imirce

Catagóir:Éin
Airgead teimhneach

[mion|agóid i Washington DC sa bhliain 2014 agus [Bernie Sanders ag labhairt]]
I bpolaitíocht na Stát Aontaithe, tagraíonn **airgead teimhneach** (Béarla: *Dark money*) do chaiteachas polaitiúil eagraíochtaí neamhbhrabúis - mar shampla, 501 (c) (4) (leas sóisialta) 501 (c) (5) (ceardchumainn) agus 501 (c) (6) grúpaí (comhlachas trádála) - nach gceanglaítear orthu a ndeontóirí a nochtadh. Féadfaidh eagraíochtaí den sórt sin síntiúis neamhtheoranta a fháil ó chorparáidí, daoine aonair agus ceardchumainn. Ar an mbealach seo, is féidir lena ndeontóirí cistí a chaitheamh chun tionchar a imirt ar thoghcháin, gan a fhios ag vótálaithe cá as a tháinig an t-airgead. Chuaigh airgead teimhneach isteach sa pholaitíocht ar dtús le *Buckley v.* *Valeo* (1976) nuair a leag Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe Ocht bhFocal Draíochta amach a shainíonn an difríocht idir toghchán agus abhcóideacht.
## Naisc sheachtracha
* *[https://www.pbs.org/pov/watch/darkmoney/ Dark Money] * series site by PBS
* 

## Tagairtí

Catagóir: Feachtas toghcháin
Catagóir: Airgeadas feachtais sna Stáit Aontaithe
Catagóir: Rúndacht
Catagóir:Polaitíocht
Catagóir:Éillitheacht
Catagóir:Airgeadas
Catagóir:Polaitíocht na Stát Aontaithe
Caitlín Ní Chionnaith

Iriseoir Éireannach ab ea **Caitlín Ní Chionnaith Napoli** (*Kathleen McKenna Napoli* an Bhéarla; 9 Meán Fómhair 1897 – 22 Márta 1988).

Rugadh Caitlín Ní Chionnaith sa Seanchaisleán, Contae na Mí. Chaith sí seal gairid sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, ach i mí Márta na bliana 1916 d'aistrigh a teaghlach go Rugby, i Warwickshire, áit a ndeachaigh sí ag obair mar rúnaí i ngnólacht innealtóireachta. Le linn di cuairt a thabhairt ar Bhaile Átha Cliath i samhradh na bliana 1919, chuaigh Ní Chionnaith go dtí oifigí Shinn Féin ar Shráid Fhearchair agus litir aici óna hathair d'Art Ó Gríofa á cur in aithne, agus ag rá go raibh sí ag iarraidh páirt a bheith aici i ngluaiseacht na saoirse.

D'oibrigh Ní Chionnaith i mbiúró preasa Shinn Féin ar feadh an chuid eile dá saoire agus i mí na Samhna 1919 thosaigh sí ag obair le foireann fhoras bolscaireachta nuabhunaithe na Dála, an Irish Bulletin. D'oibrigh Ní Chionnaith freisin mar theachtaire rúnda don Dáil agus don IRA araon. Tar éis an tsosa chogaidh chuaigh sí ag obair le foireann rúnaíochta Chomh-Aireacht na Dála i dTeach an Ardmhéara, agus baint aici i gcónaí le foilsiú an Irish Bulletin do roinn poiblíochta na Dála.

I mí Dheireadh Fómhair 1921, ceapadh Ní Chionnaith ina bhall de thoscaireacht na hÉireann san idirbheartaíocht ar an gConradh agus í ag feidhmiú mar rúnai príobháideach don Ghríofach.

## Tagairtí

Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1897
Catagóir:Básanna i 1988
Laming Worthington-Evans

Polaiteoir Sasanach ab ea **Laming Worthington-Evans** ( 23 Feabhra 1868 – 14 Deireadh Fómhair 1931).

Rugadh Laming Worthington-Evans in Kent agus cuireadh oideachas air i gColáiste Eastbourne. Aturnae a bhí ann ó thaobh gairme, toghadh é ina Fheisire Coimeádach do Colchester i 1910, suíochán a choinnigh sé ar feadh 19 mbliana. Rinneadh bairnéad de sa bhliain 1916, bhain sé áit amach ar an Ríchomhairle i 1918, ceapadh é ina aire pinsean i mí Eanáir 1919 agus ina aire gan phunann a raibh suíochán Rialtais aige i mí Aibreáin 1920. Ceapadh é ina rúnaí stáit cogaíochta i mí Feabhra 1921, agus ba sa cháil sin a thug sé seirbhís mar dhuine d'idirbheartaithe na Breataine i ndáil le próiseas idirbheartaíochta an Chonartha.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1868
Catagóir:Básanna i 1931
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Baia Mare

Cathair idir Satu Mare agus Bistrița, i dtuaisceart na Rómáine is ea **Baia Mare** (ˈˈbaja ˈmare, Ungáiris: *Nagybánya*, Gearmáinis: *Groß-Neustadt/Frauenbach*). Tá sé suite ar taobh na hAbhann Săsar, ag 105 méadar os cionn leibhéal na farraige, sa chontae (Rómáinis: Județ) Buzău.

## Stair
Tagann ainm na cathrach ón bhfocal Ungáiris agus Rómáinis ar mhór (*nagy* / *láir*) agus *bánya* (mianach) san Ungáiris. Taifeadadh Baia Mare den chéad uair sa bhliain 1329 mar Rivulus Dominarum. Bhain sí le Prionsacht na Trasalváin ó 1554 go 1660.  Ba le hImpireacht na hOstaire agus na hUngáir go dtí 1920, nuair a ghlac an Rómáin seilbh air. Bhí pobal Giúdach na cathrach thar a bheith láidir roimh an Dara Cogadh Domhanda. Bhunaigh Simon Hollósy Coilíneacht Ealaíontóirí Baia Mare (Ungáiris: *Nagybányai művésztelep*) anseo sa bhliain 1896, a mhair go dtí 1937.  Dhúnmharaigh na Naitsithe 5,916  acu sna sluachampa géibhinn. Níl ach 82 Giúdach fágtha i Baia Mare inniu. 

## Daoine Cáiliúla
*László Németh (1901 - 1975)

## Bailte ''comhcheangailte''

* 22x22pxBielsko-Biała
* 22x22px Hollywood
* 22x22pxKitwe
* 22x22px Combs-la-Ville
* 22x22px Hódmezővásárhely
* 22x22px Nyíregyháza
* 22x22px Serino
* 22x22px Szolnok
* 22x22px Wels

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Rómáine
Pan Am Eitilt 103 (1988)

Ar 21 Nollaig 1988, maraíodh 270 duine nuair a phléasc buama ar bord eitilte de chuid Pan Am i Locarbaidh na hAlban. Sceimhlitheoireacht Libiach státurraithe  a bhí i gceist.

Deirtear gur ordaigh Qaddafi buamáil Loch Earbaí le díoltas a bhaint amach ar an ionsaí a rinne SAM ar a theach cónaithe, inar maraíodh a iníon altrama dhá bhliain d’aois, dhá bhliain roimh Loch Earbaí. "Ach bhí lámh ag Iosrael sa scéal sin chomh maith...".

mion|clé
mion|clé|Cuimhneachán i reilig Locarbaidh
[mion|clé|Cuimhneachán i reilig Arlington, [Virginia]]

### Cúlra
Sna 1980idí, bhí an Libia faoi réimeas an Choirnéil Gaddafi, deachtóir a bhí imeallaithe ag mórán mar thoradh ar a chuid tacaíochta do ghrúpaí sceimhlitheoireachta, an tIRA ina measc. ‘Mad dog of the Middle East,’ a bhí baiste ag an Uachtarán Reagan air go drochmheastúil agus in ábhar cartlainne d’fhógair an t-iriseoir Eamonn McCann gurb é a bhí ag éirí thiar as gach eachtra sceimhlitheoireachta san Eoraip sna hochtóidí. Ba é an sléacht a bhain le buamáil Pan Am 103 os cionn Locarbaidh na hAlban an eachtra ba mhíchlúití acu.

### An sceimhlitheoir
Cúisíodh Abdel Baset al Megrahi agus gearradh príosúnacht saoil air sa bhliain 2001.  Chuir muintir na Libia fáilte mhór roimh al Megrahi nuair a scaoileadh saor é sa bhliain 2009 ar bhonn atrua.

### Iarmhairtí
D'imigh an comhlacht Pan AM, an aerlíne is is cáiliúla i SAM ag an am, bancbhriste sa bhliain 1991.
## Féach freisin

* Muammar Gaddafi
* Pan-Am
* Eitilt United Airlines 811, 1989

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:1988
Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta státurraithe
Catagóir:Stair na hAlban
Catagóir:Teagmhais eitlíochta
Ionsaí ar American Airlines Eitilt 63, Páras - Miami (2001)

clé|mion|American Airlines Eitilt 63 ... Boeing 767 cosúil leis an eitleán seo|200x200px

Ar an 22 Nollaig 2001, rinneadh ionsaí American Airlines Eitilt 63 ó Pháras go Miami. D’éirigh leis an sceimhlitheoir, Richard Reid, cor a chur ar na póilíní ag Aerfort Charles de Gaulle i bPáras. Chuaigh sé ar bord American Airlines Eitilt 63 ó Pháras go Miami agus buama ina bhróg. Ach thosaigh troid ar bhord an eitleáin idir Reid agus na haeróstaigh. Rinne an t-eitleán tuirlingt éigeandála i mBostún.
### Iarmhairt
Anois níl cead ag paisinéirí ach méideanna beaga de leachtanna a chur ina gcuid bagáiste.

## Féach freisin

* Richard Reid

## Tagairtí

Catagóir:Florida
Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:2001
Comhairle Baile Obar Dheathain

Déanann **Comhairle Baile Obar Dheathain** ionadaíocht ar limistéar na comhairle in Albain, a dhéileálann le hObar Dheathain.

## Naisc sheachtracha

* Léarscáil le roinnt logainmneacha Gaelacha timpeall Aberdeen 
* Plean Teanga Ghaelach 2021-2026. Comhairle Baile Obar Dheathain https://consultation.aberdeencity.gov.uk/library-and-information-services/gaelic-language-plan-consultation/supporting_documents/GLP%202126%20Draft%20for%20consultation%201%20GAELIC%20CC.pdf 

## Tagairtí

Catagóir: Polaitíocht Obar Dheathain
Catagóir: Údaráis áitiúla na hAlban
Catagóir: Eagraíochtaí atá lonnaithe in Obar Dheathain
Schönhausen (Elbe)

Is baile beag i gcroílár na Gearmáine é **Shönhausen**. Bhunaigh an tEaspag von Havelberg an baile sa 13ú haois agus cláraíodh é den chéad uair sa bhliain 1212. Tá sé suite ag 33 m os cionn leibhéal na farraige, in aice le Stendal, idir Abhainn na hElbe agus teorainn Brandenburg, i [gcontae Stendal ([An Ghearmáinis|Gearmáinis]] : *Landkreis*) Stendal, sa stát (Gearmáinis: Land) Sacsain-Anhalt . Tá an baile 93km ar shiúl ón phríomhchathair Beirlín, 53km ó Mhagdeburg, príomhchathair an Stáit, 469km ó Stuttgart 200km ó Dresden agus 144km ó Leipzig. Ina theannta sin, tá daonra 2,314 ina gcónaí ann.

## Daoine Cáiliúla

* Otto von Bismarck ( 1815 - 1898) Státóir.

## Bilte nasctha leis

* Kirchlinteln 

## Naisc sheachtracha

* Rialtas Saxony-Anhalt 
* Rialtas áitiúil
* Músaem Bismarck 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte sa Ghearmáin
Mayday

Is éard atá i gceist leis an bhfocal **Mayday** ná comhartha guaise a úsáidtear ar an raidió labhartha - cosúil le "S.O.S" i gcód Morse. Is é an gnás ná an focal a labhairt faoi thrí: *mayday mayday mayday*, lena chinntiú gur teachtaireacht neamh-dhébhríoch éigeandála a bheidh ann.

## Stair

Tosaíodh ag úsáid an chomhartha guaise seo i dtús na 1920idí, nuair a bhí an chuid ba mhó den trácht idirnáisiúnta eitilte comhchruinnithe idir Londain (Aerfort Croydon i Surrey) agus Páras (Aerfort Le Bourget i bPáras). Ba é an t-oifigeach raidió ar Aerfort Croydon i Sasana, Frederick Stanley Mockford, a mhol an focal áirithe seo, nó bhí focal ag teastáil a bheadh intuigthe ag Sasanaigh agus Francaigh araon. Bhunaigh Mockford an focal ar dheireadh na habairte Fraincise *venez m'aider*, is é sin, "tagaigí chun mo tharrthála", "tagaigí ag cabhrú liom". Níl baint ar bith ag an bhfocal seo leis an bhfocal Béarla a chiallaíonn "Lá Bealtaine".

Chuaigh an focal *mayday* in úsáid go hoifigiúil sa bhliain 1923. Go dtí sin ba é S.O.S. an comhartha guaise ar an raidió fiú nuair a bhítí ag labhairt seachas i dtuilleamaí chód Morse, ach fuarthas neamhphraiticiúil na litreacha úd a ainmniú os ard, toisc nach bhfuil sé furasta ainm na litreach S a fhuaimniú sách soiléir le go n-aithneofaí ar an raidió é, go háirithe má tá aerthormán nó corraíl eile ann.

## Comharthaí guaise eile

Comharthaí cosúla guaise iad *pan-pan* a thagraíonn d'fhadhbanna teicniúla nach bhfuil bagairt bháis iontu, agus *seelonce*, a thugann ar lucht úsáide raidió éisteacht. Is é an focal Fraincise *panne* ("ainghléas") atá i gceist leis an gcéad cheann acu, agus tá an dara ceann bunaithe ar an dóigh a bhfuaimnítear *silence* ("ciúnas, tost") san Fhraincis. Is féidir *seelonce* agus *mayday* a nasc dá chéile - *seelonce mayday* - agus is é is brí dó sin ná nach gceadaítear úsáid an raidió ach amháin le haghaidh teachtaireachtaí a bhfuil baint acu leis an éigeandáil atá fógartha leis an bhfocal *mayday*. Cuirtear deireadh leis an gciúnas raidió leis na focail *seelonce feenee* (*silence fini* na Fraincise).

Catagóir:Cumarsáid