open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Scannán bitheolaíoch

deas|mion|246x246px| Radharc trasghearrthach ar na struchtúir is féidir a chruthú le fosfailipidí i dtuaslagán uiscí. (Liposome = Lipeasóm, Micelle = Mícle, Bilayer sheet = Leathán déchisil)
Is éard is **scannán bitheolaíoch** nó  **seicin bhitheolaíoch** ann ná scannán imfhálaithe nó dealaithe agus feidhmeoidh sé mar bhacann leath-thréscaoilteach i nithe beo. Tá scannáin bhitheolaíocha, i bhfoirm scannáin cillíníeocarótacha, comhdhéanta de déchiseal lipidí le próitéiní leabaithe,  próitéiní  lárnacha agus forimeallacha a úsáidtear i gcumarsáid agus in iompar ceimiceáin agus iain. Soláthraíonn an chuid is mó den lipid i gcillscannáin, maitrís sreabhach do phróitéiní Tá próitéiní oiriúnaithe don thimpeallacht sreabhánachta ard an scannáin de déchiseal lipidí lena bhlaosc lipidí fáinní, comhdhéanta de mhóilíní lipid atá ceangailte go docht le dromchla de phróitéiní scannáin imeasctha, Tá na cillscannáin, difriúil ó na fíocháin leithlisithe a fhoirmítear le sraitheanna cealla, mar scannáin mhúcasacha, scannáin bhunaidh, agus scannáin  shéiriúla. 

## Comhdhéanamh
## [[Íomhá:0303_Lipid_Bilayer_With_Various_Components.jpg|mion|438x438px| Samhail sreabhscannáin den déchiseal fosfailipide. ]]
### Neamhshiméadracht
Tá dhá shraith sa dhéchiseal lipidídé - duillín seachtrach agus duillín inmheánach.  Déantar comhpháirteanna na ndéchiseal a dháileadh go míchothrom idir an dá dhromchla chun neamhshiméadracht a chruthú idir na dromchlaí seachtracha agus inmheánacha. Tá an eagraíocht neamhshiméadrach seo tábhachtach maidir le feidhmeanna cille cosúil le comharthaíocht cille.  Léiríonn neamhshiméadracht an scannáin bhitheolaíoch feidhmeanna éagsúla dhá duillín an scannáin.  Mar a fheictear sa tsamhail sreabhachscannáin den dhéchiseal fosfailipíde, tá an duillín seachtrach agus duillín inmheánach den scannán neamhshiméadrach ina gcomhdhéanamh. Luíonn próitéiní agus lipidí áirithe ar dhromchla amháin den scannán agus ní ar an dromchla eile.

• Tá aghaidheanna eiseaplasmacha agus cíteasalacha an scannáin plasmaigh agus na scannán inmheánach. 
• Coinnítear an treoshuíomh seo le linn gáinneála an scannáin,- léirítear próitéiní, lipidí, gliceachomhchuingigh atá ag féachaint ar lúman an líontáin ionphlasmaigh agus an choimpléisc Gholgi ar thaobh eachtarcheallach an scannáin plasmaigh. 
I gcealla eocarótach, déantar fosfailipidí nua a mhonarú ag einsímí atá ceangailte le cuid de scannán an líontáin ionphlasmaigh atá os comhair an chíteasoil.  Cuireann na heinsímí seo, a úsáideann saoraigéid sailleaicha mar shubstráití, gach fosfailipidí nua-dhéanta i dtaisce sa leath criósalach den dhéchiseal. Le go bhféadfaidh an scannán ina iomláine fás go cothrom, caithfear leath de na móilíní fosfailipíde nua a aistriú go dtí an aonchiseal os a chomhair. Tá an t-aistriú seo catalaithe ag einsímí ar a dtugtar flippáisí orthu. Sa scannán plasmach, aistríonn na flippáisí sainfhosfailipidí ar leith go roghnach, ionas go mbíonn cineálacha éagsúla tiubhaithe i ngach aonchiseal.
## Féach freisin
* Osmóis Osmosis
* Bitheolaíocht scannáin


scannán
## Tagairtí

### Neamhshiméadracht

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
   

scannán
Stryn

Is bardas i gcontae Vestland é **Stryn**, san Iorua. Tá sé suite sa cheantar traidisiúnta Nordfjord. Is é an sráidbhaile Stryn lárionad riaracháin an bhardais. Tá an bardas suite sa chuid is faide isteach de Nordfjorden. I measc cuid de na príomhshráidbhailte i Stryn tá Loen, Innvik, Utvik, Randabygda, Olden, agus Flo.
 
clé|mion| Amharc i dtreo ionad sciála samhraidh Stryn
clé|mion| Eaglais Innvik
clé|mion| Eaglais Olden
clé|mion| Loch Oppstrynsvatnet
clé|mion| Eaglais Nordsida
Ángel Espada

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Ángel Espada**, a rugadh ar 2 Feabhra, 1948 i bPórtó Ríce. 

Catagóir:Dornálaithe Pórtó Ríceach
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Time, An Iorua

Is bardas é **Time** i gcontae Rogaland, an Iorua. Tá sé suite sa cheantar traidisiúnta Jæren. Is é an baile Bryne lárionad riaracháin an bhardais.  

I measc roinnt sráidbhailte sa bhardas tá Kvernaland, Lyefjell, Mossige, agus Undheim. Tá an chuid is mó de Time ina thalamh cothrom agus úsáidtear é don talmhaíocht. Is móinteach garbh é an chuid thoir den bhardas. 

Tá an bardas 183 ciliméadar cearnach rud a chiallaíonn go bhfuil sé ina   339ú limistéar is mó as na 422 bhardas san Iorua. Tá Time ina 65ú bhardas is mó daonra san Iorua, le daonra de 18,656. Is é dlús daonra an bhardais ná 109.2 áitritheoir in aghaidh an chiliméadair chearnaigh agus tá méadú 24% tagtha ar a daonra le deich mbliana anuas.
 

## Eolas ginearálta
clé|mion| Radharc ó Lyefjell i dtreo Bryne
Bunaíodh paróiste *"Thime"* mar bhardas ar an 1 Eanáir 1838 (féach formannskapsdistrikt). Athraíodh teorainneacha an bhardais beagán faoi dhó ón am sin. Ar 1 Eanáir 1970, aistríodh limistéar beag gan daonra ó Thime go bardas Gjesdal. Ansin arís an 1 Eanáir 1989 aistríodh limistéar eile gan daonra go Gjesdal.
  

D'fhág an dá athrú sin go raibh níos mó spáis ann don sráidbhaile Ålgård a bhí ag fás.

### Ainm
Ainmnítear an bhardais (an paróiste i dtosach) i ndiaidh na seanfheirme *Ama* ( Sean-Lochlannach : *Þímin* nó *Þímvin*), ó tógadh an chéad eaglais ansin. Ní fios brí an chéad eilimint ach ciallaíonn an eilimint dheireanach *vin*  " móinéar " nó " féarach ". Go stairiúil, litríodh ainm na bardais mar *Thime*, ach *caitheadh* an “h” de réir mar a *leasaíodh* teanga na hIorua le himeacht ama.

## Tagairtí

Catagóir: Bardais Rogaland
Catagóir: Jæren
Time
Iniatracht

alt=Fear leathnocht ag útamáil thart i bputóga bhó mairbhe, agus fear eile agus toga air ag féachaint ar an gcéad fhear|mion|Iniatrán Rómhánach i mbun fáistineachta

Is é an rud atá i gceist le h**iniatracht** ná fáidheadóireacht mar a dhéantar tuartha den am atá le teacht a lorg in abach, ionathar nó putóga beithígh.

**Iniatrán** nó **iniatróg** a thugtar ar lucht fáistine ar an modh seo.

## Tagairtí

Catagóir:Fáistineacht
Catagóir:Asarlaíocht
Bualdhraíocht

alt=Uisce corraithe|mion|400x400px|Léitear tuartha sna tonnáin, dath, nó tuilleadh ⁊ trá an uisce
Is é an rud atá i gceist le **bualdhraíocht** ná draíocht nó asarlaíocht a dhéantar ar nó in uisce. Is ó *"búal"* na Sean-Ghaeilge, a chiallaíonn *"uisce*", a tháinig an focal seo.

**Biordhraíocht**, nó **biordhoilbheacht** a thugtar air freisin, ó "*bir*" na Sean-Ghaeilge, focal a bhfuil an bhrí chéanna leis. **Biordhraoi** nó **bualdhraoi** a thugtar ar dhraoi den saghas seo.

## Tagairtí

Catagóir:Fáistineacht
Catagóir:Asarlaíocht
Tuadhraíocht

alt=Dhá tua bídeacha déanta as cré-umha agus siombailí orthu|mion|Miontuanna móideacha Rómhánacha
Is é an rud atá i gceist le **tuadhraíocht** ná fáisteanacht, draíocht, nó piseoga a dhéantar le tua.

## Tagairtí

Catagóir:Fáistineacht
Catagóir:Asarlaíocht
Slinneánacht

alt=físeán gearr de chnámh leathan sa dhorchadas agus é ag casadh timpeall|mion|Slinneán

Is é an rud atá i gceist le **slinneánacht** ná fáistineacht le slinneáin bheithíoch (.i. cnámh leathan thanaí na gualainne). **Gualdhraíocht** a thugtar uirthi freisin.

## Sanasaíocht
Is ó *slinnénacht* a thagann an focal seo.

## Sa Chultúr Gaelach
Nós gaelach is ea an slinneánacht a bhí fós beo i nGaeltacht na hAlban go déanach sa 19ú hAois. Bhí buanna sainiúla faoi leith ag teastáil le hí a dhéanamh.

### Modh a Déanta
Bhaintí an fheoil gan uirlis ar bith a úsáid ach na méaranna amháin agus ba riachtanach gan rian a fhágáil ar an gcnámh ar eagla nach bhféadfaí ciall a bhaint aisti. Treo an chinn chaoil, sin treo an beatha; treo an chinn ramhair sin treo an bháis.



## Tagairtí

Catagóir:Fáistineacht
Catagóir:Asarlaíocht
Géar (míochaine)

Sa leigheas, má dhéantar cur síos ar ghalar mar **ghéarmhíochaine**, seasann sé go bhfuil sé ann ach ar feadh tréimhse ghairid agus, mar chomhthoradh air sin, gur thosaigh sé le déanaí. Athraíonn an cainníochtú ar an méid ama a chiallaíonn "gearr" agus "ar feadh tréimhse " de réir an ghalair agus de réir an chomhthéacs, ach tá an tsainchiall  do  "géarmhíochaine" i gcónaí "cáilíochtúil" i gcodarsnacht le "ainsealach", a léiríonn galar fadtéarmach (mar shampla, géarleoicéime agus leoicéime ainsealach). Ina theannta sin, is minic a shamhlaíonn "géarmhíochaine" dhá bhrí eile: galar a thosaíonn go tobann agus go trom, mar shampla géarionfharchtadh  miócairdiachin (GIM), nuair is gnéithe seanbhunaithe den bhrí iad tobainne agus déine, Dá bhrí sin, is minic a thugann sé le tuiscint go bhfuil an riocht  'sciobtha'  (mar atá sa sampla GIM) ach ní i gcónaí (mar atá i ngéar-riníteas, a shamhlaítear de ghnáth leis an slaghdán coitianta). Rud amháin atá i gcoiteann ag ionfharchtadh miócairdiach (IM) agus géar-riníteas ná nach bhfuil siad ainsealach. Féadfaidh siad tarlú arís (mar atá i niúmóine athfhillteach, is é sin, eipeasóid iolracha de niúmóine géarmhíochaine), ach níl an cás céanna ar siúl acu ar feadh míonna nó blianta (murab ionann agus an galar scamhóige toirmeascach ainsealach, a bhíonn)

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir: Téarmaíocht leighis
Catagóir: Pian
Catagóir: Galair agus neamhoird dhaonna
Pipino Cuevas

Dornálaí Meicsiceach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **José Isidro "Pipino" Cuevas González **, a rugadh ar 27 Nollaig, 1957 i Santo Tomás de los Plátanos, Meicsiceo. 

Catagóir:Dornálaithe Meicsiceacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Teicneoir éigeandála leighis

Is téarmaí iad teicneoir éigeandála leighis (TÉL) agus teicneoir otharchairr leighis a úsáidtear i roinnt tíortha chun soláthraí cúraim sláinte maidir le seirbhísí míochaine éigeandála a chur in iúl.  

Is cliniceoirí iad na TÉLann oilte chun freagairt go tapa. ar chásanna éigeandála maidir le saincheisteanna míochaine, gortuithe trámacha agus láithreacha  taismí timpistí. 

Ní TÉLanna iad gach neach a oibríonn in otharchairr, áfach, agus úsáidtear an téarma go neamhfhoirmiúil uaireanta chun tagairt a dhéanamh do phearsanra otharchairr i gcoitinne. I dtíortha ina labhraítear Béarla, tá idirdhealú oifigiúil idir TÉLanna agus paraimhíochaineoirí, a mbíonn riachtanais bhreise oideachais, cáilíochtaí agus raon feidhme an chleachtais faoi leith acu. 

Is gnách go mbíonn TÉLanna ag obair in otharcharranna, ach níor cheart iad a mheascadh le "tiománaithe otharchairr" nó "freastalaithe otharchairr" - baill foirne otharchairr nach raibh oilte roimhe seo i gcúram éigeandála nó i dtiomáint.  Is minic a bhíonn TÉLanna fostaithe ag seirbhísí príobháideacha otharchairr, rialtais, ospidéil agus ranna dóiteáin. Soláthraíonn TÉLanna cúram leighis faoi shraith prótacal, a scríobhann dochtúir de ghnáth. 
mion| TÉLanna  ag luchtú sciálaí gortaithe in otharcharr
Is fostaithe íoctha iad roinnt TÉLanna, agus is oibrithe deonacha cuid eile (go háirithe iad siúd i gceantair thuaithe). 

## Tagairtí
The Strypes

Banna rac-cheoil as an gCabhán ab ea **The Strypes** a bunaíodh in 2010 le foireann Ross Farrelly (príomhamhránaí/orgán béil), Josh McClorey (príomhghiotáraí/fonnadóireacht taca), Peter O’Hanlon (dordghiotáraí/orgán béil) agus Evan Walsh (drumadóir). Sheinn an banna go háitiúil sa Chabhán agus baill éagsúla an bhanna ag malartú páirteanna, ag cuardach a bhfuaim phearsanta. Fuair siad inspioráid ó bhannaí gormacha na 1960idí agus bannaí rac tábhairne na 1970idí ar nós Dr. Feelgood, Eddie and the Hot Rods, The Rolling Stones, The Yardbirds, Lew Lewis agus Rockpile chomh maith leis na fíorcheoltóirí gormacha agus rac-cheoil ar nós Chuck Berry, Bo Diddley, Howlin’ Wolf agus Little Walter. Tar éis roinnt míonna ag gigeáil timpeall a mbaile dúchais, thosaigh an banna ag imirt i gclubanna agus i dtithe tábhairne ar fud na hÉireann, ag seinm meascáin de cheol dá gcuid féin agus seanamhrán rithim agus gormacha.

Chuir an banna a chéad EP amach i mí Aibreáin 2012, darb ainm *Young, Gifted & Blue*, agus d'éirigh go maith leis, ag baint barr na gcairteacha iTunes amach sa chatagóir Gormacha. Tar éis dóibh síniú le lipéad ceoil Elton John, d’eisigh an banna a chéad LP *Snapshot* in 2013, rud a tharraing clú náisiúnta orthu. Bhain an banna cáil amach freisin as a gcuid seónna beo den chéad scoth, agus thacaigh siad le healaíontóirí ar nós na Arctic Monkeys, Johnny Marr, agus Paul Weller ar camchuairt.

Chuireadar a ndara albam amach, *Little Victories*, sa bhliain 2015, ach bhí idir mholadh agus cháineadh sna léirmheasanna i gcomparáid le *Young, Gifted & Blue*, mar gheall ar a stíl *indie*. Chuaigh siad ar camchuairt dhomhanda chun tacú leis an albam.

D'eisigh an banna *Spitting Image* in 2017, a fuair ardmholadh ó na léirmheastóirí cé nár éirigh go maith leis ó thaobh díolacháin.

D'fhógair an banna a scoilt ar na meáin shóisialta i mí na Samhna 2018. Tá baill an bhanna fós gníomhach; thosaigh Josh McClorey amach mar ealaíontóir aonair, agus bhunaigh O'Hanlon, Walsh agus Farrelly banna indie The Zen Arcade.

## Tagairtí

Catagóir:Bannaí ceoil Éireannacha
Sléacht Sharpeville

Tharla **Sléacht Sharpeville** san Afraic Theas ar 21 Márta 1960ː scaoil na póilíní urchair le slua Afracach a bhí ag léirsiú in Sharpeville. Maraíodh naoi nduine gorm is seasca sa slad.
clé|mion|271x271px

## Iarmhairtí
Chuir an lámhach uafás ar na Meáin Idirnáisiúnta ag an am.

Athraíodh dearcadh Nelson Mandela agus an ANC go hiomlán. Bhunaigh siad eite mhíleata, *Umkhonto we Sizwe*, sa bhliain 1961 le dul i mbun feachtas foréigin lena gcearta a bhaint amach.

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hAfraice Theas
Ionsaí an Earraigh, 1918

Bhí "**Ionsaí an Earraigh**" (***Ludendorff Spring Offensive*** nó ***Kaiserschlacht***), 21 Márta 1918 - go dtí 18 Iúil 1918, ar na cathanna ba mhó agus ab fhíochmhaire i rith an Chéad Chogaidh Dhomhanda.

mion|clé|Cath Rosières (Obráid Michael)ː  An V Corps ag teitheadh Hermies, 26 Márta 1918.

Ba é seo an seans deireanach ag ceannairí Arm na Gearmáine an Cogadh a bhuachan sula n-éiríodh na Comhghuaillithe róláidir. Bhí na saighdiúirí Meiriceánacha ag teacht isteach sa troid.
 
## Ionsaí
clé|mion|320x320px

Rinne na Gearmánaigh, faoi cheannas Erich Ludendorff***,*** dul chun cinn suntasach ar dtús, ach i ndeireadh an lae, theip orthu polladh trí línte na gComhghuaillithe. 

Agus é lagaithe mar gheall ar chailleadh a chuid saighdiúirí is fearr agus bacaithe mar gheall ar róshíneadh na línte soláthair, bhí Arm na Gearmáine  leochaileach agus i mbaol frith-ionsaithe ó na Comhghuaillithe. 
mion|clé|Na Gearmánaigh faoi cheannas Erich Ludendorff

## Frith-ionsaí
I lár mhí Iúil 1918 chuir fórsaí de chuid na Fraince agus Mheiriceá tús le hionsaí. 

Lean Arm na Breataine le hionsaí dá chuid féin i Lúnasa 1918. Géilleadh na Gearmánaigh i mí na Samhna 1918. 

## Iarmhairtí
Cor i gciniúint an Chogaidh ba ea é. 

## Tagairtí

Catagóir:Cathanna sa Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:1918
CabairE

Is cuid den tionscadal ABAIR "An Sintéiseoir Gaeilge" (www.abair.ie) é C*abair*E. Tá ABAIR lonnaithe sa tSaotharlann Foghraíochta agus Urlabhra i gColáiste na Tríonóide. Bainean ABAIR úsáid as na teicneolaíochtaí sintéise is nuaí chun glórthaí sintéise don Ghaeilge a fhorbairt. Is iomaí feidhm atá le glórthaí sintéise. Cuireann sintéiseoirí ar chumas daoine atá faoi mhíchumas radhairc ríomhairí a úsáid, mar shampla. Is féidir freisin cluichí idirghníomhacha a dhéanamh a chabhróidh le daltaí scoile is foghlaimeoirí teanga.

Tá an tionscadal C*abair*E maoinithe ag *An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta* (COGG).

## Feidhmeanna
Is áis litearthachta don Ghaeilge é CabairE a chabhróidh leat litriú na Gaeilge a shealbhú. Tugtar cabaire ar dhuine atá cainteach (nó ró-chainteach), agus is amhlaidh atá an scéal le CabairE. Léann CabairE na habairtí amach i nGaeilge - tá an rogha agat idir Gaeilge Thír Chonaill, Gaeilge Chonamara agus Gaeilge Chorca Dhuibhne - agus déantar na habairtí is na focail a aibhsiú ag an am céanna sa gcaoi is go bhfuiltear in ann an téacs a leanacht focal ar fhocal. Agus an guth ag léamh téacs amach, déantar aibhsiú ar an bhfocal áirithe atá á léamh sa chaoi is go mbeidh sé níos fusa an téacs a leanúint focal ar fhocal.

I

## Guthanna
Tá a rogha canúna ag úsáideoir an tsuímh ó tá ceithre 'ghuth' ag an sintéiseoir:

* Guth le canúint Uladh (Gaoth Dobhair)
* Guth le canúint na Mumhan (Corca Dhuibhne)
* Dhá ghuth le canúint Laighean (Ráth Chairn), lenar úsáideadh modhanna éagsúla sintéise lena gcruthú

## Féach Freisin

* An tSaotharlann Foghraíochta agus Urlabhra, Coláiste na Tríonóide
* ABAIR
* An Ríomhfhoghlaim
* Intleacht Shaorga

## Tagairtí

Catagóir:Teicneolaíocht Teanga
Catagóir:Teicneolaíocht na Gaeilge
Catagóir:Tionscadail Choláiste na Tríonóide
Catagóir:An Ríomhfhoghlaim
Loscadh Reichstag (1933)

San oíche idir an 27ú agus an 28ú lá de Mhí Feabhra 1933, chuaigh áras an Reichstag i mBeirlín sa Ghearmáin — is é sin, áras na Parlaiminte — trí thine, **Loscadh Reichstag** in annála na staire.

mion|clé|Paul von Hindenburg
## Conspóidí
Gabhadh fear óg ón Ísiltír, an tOllannach Marinus van der Lubbe, agus ciontaíodh é as an tine a fhadú. Ní raibh moill ar bith ar na Naitsithe an locht a fháil ar na Cumannaigh. Mhaígh siad gur chuid de chomhcheilg chumannach a bhí ann le cumhacht a sciobadh. 

Is léir go bhfuil neart amhrais ag staraithe an lae inniu faoi fhírinne an scéil seo. Is é an chiall a bhain na Naitsithe as an scéal gur sceimhlitheoir Cumannach ba ea van der Lubbe, cé gur fear mire a bhí ann thar aon rud eile, is cosúil.
mion|clé|Marinus van der Lubbe, Feabhra 1933
clé|mion|comhghuaillíocht scaoilte de pháirtithe an fhreasúra ag an am

## Iarmhairtí
D’éiligh Adolf Hitler go ndéanfadh an tUachtarán von Hindenburg beart agus bhí na Naitsithe ag éileamh cumhachtaí speisialta le feachtas sceimhlitheoireachta an Idirnáisiúntáin Chumannaigh a stopadh. 

D'áitigh Hitler ar an Uachtarán Hindenburg na dlíthe éigeandála a chur i bhfeidhm, rud a chuir ar chumas an tSeansailéara na cearta sibhialta bunaidh a chur ar ceal. An lá i ndiaidh na tine reachtaíodh dlíthe éigeandála a thug a lán cumhachta do na Naitsithe leis an bhagairt chumannach a chloí.

Ní fhéadfaí na dlíthe éigeandála a choinneáil i bhfeidhm ach go sealadach, agus theastaigh ó Hitler dlíthe seasta den chineál chéanna a reachtú. Achtaíodh an dlí sin ar an 23 Márta 1933. Cuireadh an 'Forógra um Chosaint Phobal agus Stát na Gearmáine' ar ceal.   Reachtaíodh an tAcht Údaraithe  (Ermächtigungsgesetz nó Enabling Act) le 441 vóta ar a shon agus 94 vóta ina éadan ar 23 Márta 1933.

Chuir an dlí seo ar chumas na Naitsithe na cearta agus na pribhléidí saoirse a bhí ag na daoine faoi Bhunreacht Weimar a chur ar ceal.

## Féach freisin

* Acht Údaraithe na bliana 1933 (Ermächtigungsgesetz 23 Márta 1933)
* Poblacht Weimar
* Gearmáin na Naitsithe

## Tagairtí


Catagóir:1933
Lá na Leanaí Uile

[mion|Lá na Leanaí Uile sa [An Rúis|Rúis, 1958]]
Titeann **Lá na Leanaí Uile** gach bliain ar an 20 Samhain. Thosaigh na Náisiúin Aontaithe ag ceiliúradh **Lá na Leanaí Uile** sa bhliain 1954.  Bíonn béim ar leith ar chearta na leanaí.

Thosaigh na Náisiúin Aontaithe ag ceiliúradh an lae seo roimh Lá na mBan, sa bhliain 1954.

Síníodh an Coinbhinsiún um Chearta an Linbh ar 20 Samhain 1989 in ómós do Lá na Leanaí Uile. Is comhaontú idirnáisiúnta é an CNACL ina liostaítear na cearta atá ag gach leanbh agus duine óg faoi 18 bliain d’aois.
clé|mion

## Féach freisin
Titeann Lá Idirnáisiúnta na bhFear gach bliain ar an 19 Samhain agus Lá Idirnáisiúnta na mBan ar an 8 Márta.

## Tagairtí

Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Náisiúin Aontaithe
Catagóir:Cearta daonna
Lá Idirnáisiúnta na bhFear

Ar an naoú lá déag de mhí na Samhna, tá **Lá Idirnáisiúnta na bhFear** ar siúl timpeall an domhain.  Is ócáid é chun éachtaí agus dul chun cinn na bhfear a cheiliúradh. Bíonn béim ar leith go hiondúil ar chearta na bhfear agus ar an gcomhionnanas.

De ghnáth bíonn drogall ar fhir labhairt faoina gcuid fadhbanna. Ar an iomlán bíonn mná níos oscailte i gcomparáid leis na fir. Cuireann an lá seo béim ar cé chomh hiontach agus atá na fir inár saol.

## Stair
Thosaigh daoine áirithe ag ceiliúradh Lá Idirnáisiúnta na bhFear sa bhliain 1992.

Bíonn lá speisialta ann do pháistí freisin, Lá na Leanaí Uile. Thosaigh na Náisiúin Aontaithe ag ceiliúradh an lae seo roimh Lá na mBan, sa bhliain 1954.  
clé|mion|220x220px

## Féach freisin
Titeann Lá Idirnáisiúnta na mBan gach bliain ar an 19 Samhain agus Lá na Leanaí Uile ar an 20 Samhain.

## Tagairtí

Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Lá Idirnáisiúnta na mBan

mion|clé|Lá Idirnáisiúnta na mBan sa Ghearmáin (an DDR) sa bhliain 1955
[clé|mion|Dearcadh i leith na mban sa bhliain 1947 san [APSS]]
Thosaigh na Náisiúin Aontaithe ag ceiliúradh **Lá Idirnáisiúnta na mBan** sa bhliain 1977. Is lá é seo chun béim a chur ar na rudaí atá bainte amach ag mná an domhain. Bíonn béim ar leith go hiondúil ar chearta na mban agus ar an gcomhionnanas.

## Stair
Chun cuimhneamh ar chuid den dul chun cinn atá déanta ag feiminigh in Éirinn, caith nos.ie súil siar ar 5 rud nárbh fhéidir do mhná a dhéanamh sa bhliain 1970.

## Féach freisin

* Nollaig na mBan in Éirinn
* Titeann Lá Idirnáisiúnta na bhFear gach bliain ar an 19 Samhain.
* Bíonn lá speisialta ann do pháistí freisin, Lá na Leanaí Uile ar an 20 Samhain. Thosaigh na Náisiúin Aontaithe ag ceiliúradh an lae seo roimh Lá na mBan, sa bhliain 1954. 

## Tagairtí

Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Cearta na mban
Catagóir:Mná
Catagóir:Feimineachas
Catagóir:Márta
ABAIR

[mion|Pictúir de [sintéis urlabhra|shintéis urlabhra]]
Tionscadal sintéise urlabhra Gaeilge is ea **ABAIR**, atá ar bun ag Saotharlann Foghraíochta agus Urlabhra i gColáiste na Tríonóide. Tá torthaí na hoibre (agus oibre na dtionscadal as a d'eascair sé) ar fáil mar "ríomhchainteoir" ar a suíomh idirlín **abair.ie** ó 2008 i leith.

Tá na guthanna ar fáil mar bhreiseán don léitheoir scáileáin NVDA freisin, agus is féidir iad a leabú i suíomhanna idirlín eile.

## Feidhmeanna
Córas téacs-go-hurlabhra atá mar thoradh ag ABAIR, .i. córas a aistríonn téacs scríofa go fuaimeanna mar a bheadh duine daonna á léamh os ard. 

Is féidir leis an úsáideoir an guth a chur in oiriúint de réir mar is mian leo—chomh maith le canúint agus modh sintéise (féach thíos), is féidir luas agus tuinairde an léimh amach a athrú, agus guth baineann nó fireann a roghnú. 

## Cúlra
Tá ABAIR ina chomharba mar thionscadal ar WISPR (tionscadal a bhí taighdeoirí ó roinnt ollscoileanna in Éirinn agus i mBangor na Breataine Bige páirteach ann), agus ar Chabóigín I ⁊ II.

## Canúintí
Tá a rogha canúna ag úsáideoir an tsuímh freisin:

* Canúint Uladh (Gaoth Dobhair)
* Canúint na Mumhan (Corca Dhuibhne)
* Canúint Laighean/Chonnacht (Ráth Chairn)

## Modhanna Sintéise
Baineadh úsáid as trí mhodh sintéise chun na guthanna a chruthú:

* HTS
* Líonraí Néaracha Domhaine (DNN)
* Roghnúchán Aonaid

## Féach Freisin

* An tSaotharlann Foghraíochta agus Urlabhra, Coláiste na Tríonóide
* C''abair''E
* Intleacht Shaorga

## Naisc Sheachtracha

* www.abair.ie 

## Tagairtí

Catagóir:Teicneolaíocht Teanga
Catagóir:Teicneolaíocht na Gaeilge
Catagóir:Tionscadail Choláiste na Tríonóide
Imdhíonacht tréada

Is cineál cosanta indíreach í **imdhíonacht tréada** (ar a dtugtar freisin **imdhíonacht phobail**, **imdhíonacht dhaonra**, nó **imdhíonacht phobal)** ó ghalar tógálach a tharlaíonn nuair a bhíonn céatadán mór den daonra imdhíonachta ó ionfhabhtú, cibé acu trí ionfhabhtuithe nó vacsaíniú roimhe seo, ar an gcaoi sin ag soláthair cosaint de chineál éigin do dhaoine aonair nach bhfuil  imdhíonacht orthu..    I ndaonra ina bhfuil  imdhíonacht ag chuid mhór daoine, ní dócha go gcuirfidh daoine den sórt sin le tarchur galair, is dóichí go gcuirfear isteach ar shlabhraí an ionfhabhtaithe, rud a choisceann nó a mhoillíonn scaipeadh an ghalair .   Nuair is mó líon na ndaoine imdhíonacha i bpobal, is lú an dóchúlacht go dtiocfaidh daoine neamh-imdhíonachta i dteagmháil le duine tógálach, rud chosnaíonn na daoine  ionfhabhtú a sheachaintú.  

## Éifeachtaí

mion|clé|Taispeánann an bosca ar barr ráig i bpobal ina bhfuil cúpla duine ionfhabhtaithe (mar a léirítear i ndath dearg) agus an chuid eile sláintiúil ach gan imdhíonadh (léirithe i gorm); leathnaíonn an tinneas go saor tríd an daonra. Taispeánann an bosca sa lár daonra ina bhfuil líon beag imdhíonta (léirithe i buí); na daoine nach bhfuil imdhíonta ionfhabhtófar iad cé nach n-ionfhabhtófar na daoine atá imdhíonta. Sa bhosca ar bun, tá sciar mór den phobal imdhíonta; cuireann sé seo cosc ​​ar an tinneas scaipeadh go suntasach, lena n-áirítear do dhaoine neamhimdhíonta. Sa chéad dá shampla, tagann ionfhabhtú ar an chuid is mó de dhaoine sláintiúla neamhimdhíonta,  ach sa sampla ar bun ní ionfhabhtaítear ach an ceathrú cuid de na daoine sláintiúla neamhimdhíonta.

### Iad siúd gan imdhíonach a chosaint
mion|deas|Charlotte Cleverley-Bisman, a raibh na ceithre ghéag go léir  bhainte di go pointe áirithe ag aois seacht mí mar gheall ar ghalar meiningeacocúil, galar in-tarchurtha a d’fhéadfadh Imdhíonacht tréada andóchúlacht a laghdú

## Tagairtí

Catagóir: Eipidéimeolaíocht
Catagóir: Cosc míochaine
Catagóir: Vacsaíniú
Shellshock: Nam ‘67

Is físchluiche lámhaigh tríú pearsa é ***Shellshock: Nam ‘67***. D'fhorbair Guerrilla Games é, agus d'fhoilsigh Eidos Interactive é ar Windows, PlayStation 2, agus Xbox ar 3 Meán Fómhair 2004.

De réir Metacritic, bhí idir mhaith agus olc sna léirmheasanna ar an gcluiche. Cheap IGN (Imagine Games Network) go raibh “go leor lochtanna” ann, agus cháineadar an cluiche as an mbealach míchuibhiúil a chuir sé an cogadh i láthair. Ar aon dul leis seo, dúirt Eurogamer go ndearna an cluiche “léiriú fánach ar choimhlint fhuilteach dár siamsaíocht phearsanta”, cé go ndúradar freisin “nuair a bhuaileann sé an sprioc, tá sé breá bríomhar ar feadh seal gairid” agus bhí meas acu ar uaillmhian na bhforbróirí san iarracht a rinne siad cluiche nach raibh leamh ná “díghalraithe” a chruthú.

Díoladh 800,000 cóip den chluiche.

Eisíodh an dara cluiche sa tsraith, dar teideal *Shellshock 2: Blood Trails*, in 2009.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Físchluichí
Leithlisiú (cúram sláinte)

In saoráidí cúraim sláinte, is ionann **leithlisiú** nó **féin aonrú** agus ceann de roinnt beart is féidir a ghlacadh chun rialú ionfhabhtaithe a chur i bhfeidhm: cosc a chur ar ghalair thógálacha a scaipeadh ó othar go hothair eile, ó oibrithe cúraim sláinte, agus ó chuairteoirí, nó ó dhaoine ón taobh amuigh chuig othar áirithe (aonrú droim ar ais).  

Tá cineálacha éagsúla aonrúcháin ann, agus déantar cuid de na nósanna imeachta teagmhála a mhodhnú, agus cinn eile ina gcoinnítear an t-othar ar shiúl ó gach ceann eile.  

I gcóras a cheap Ionaid na Stát Aontaithe um Rialú agus Cosc ar Ghalair (IRG), a ndéantar athbhreithniú air go tréimhsiúil, cuimsíonn leibhéil éagsúla aonrú othair cur i bhfeidhm “réamhchúraim” amháin nó níos mó a thuairiscítear go foirmiúil. 

[mion|clé|365x365px| Taispeánann an léiriú seo de bharda eitinne ó OSHA roinnt gnéithe de rialú agus aonrú ionfhabhtaithe ospidéil: rialuithe innealtóireachta (duchtobair aeir tiomnaithe), [Trealamh cosanta pearsanta|TCP (análaitheoirí N95), comharthaí rabhaidh agus lipéid (iontráil rialaithe), coimeádán diúscartha tiomnaithe, agus cleachtais fheabhsaithe tí.]]

Is minic a úsáidtear aonrú nuair is eol go bhfuil tinneas víreasach nó baictéarach tógálach (in- tarchurtha ó dhuine go duine) ar othar.  Úsáidtear trealamh speisialta chun othair a bhainistiú sna cineálacha éagsúla aonrúcháin. Ina measc seo tá míreanna de threalamh cosanta pearsanta (fallaingeacha, maisc agus lámhainní) agus rialuithe innealtóireachta (seomraí brú dearfacha, seomraí brú diúltacha, trealamh sreafa lannaigh aeir, agus bacainní meicniúla agus struchtúracha éagsúla).  Féadfar bardaí leithlisithe tiomnaithe a réamh-thógáil isteach in ospidéil, nó féadfar aonaid aonrúcháin a ainmniú go sealadach in áiseanna i lár éigeandála eipidéime. 

## Féach freisin

* Dianghlasáil 

## Tagairtí

Catagóir: Galair thógálacha
Catagóir: Altranas
Catagóir:Paindéimí
Catagóir:Cúram sláinte
Catagóir:Paindéim COVID-19
Cửu Long

Cúige ab ea **Cửu Long,** suite sa  Mekong í Vítneam. Cruthaíodh Cửu Longí 1976 ó Cúige Víhn Long agus Cúige Víhn Bihn. I 1992, chuaigh Cửu Long  isteach i gCúigí Víhn Long agus Víhn Bihn.

## Tréithe

* Achar: 3,856cm²
* Daonrá: 1,979,800 (1992)

## Sanasaíocht
Í Vítneaimis, ciallaíonn Cửu Long "naoi dragan" (a thagann ó na Sín-Vítneaimis 九龍), ag treoraigh go na Mekong, nó í Vítneaimis mar an  "Abhann dé naoi Dragain."

Féach freisin ː  Kowloon í Hong Cong.
Catagóir:Vítneam
Christine Hargreaves

Ba bhan-aisteoir Sasanach í **Christine Hargreaves** (22 Márta 1939 – 12 Lúnasa 1984). Is fearr aithne uirthi as páirt Christine Hardman a dhéanamh ar *[[Coronation Street]]* sna blianta 1960–63. Ba bhall í de bhunfhoireann an chláir úd.

Rugadh Hargreaves in Salford, Lancashire, agus fuair sí bás d'ailse na hinchinne i Londain Shasana.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Coronation Street
Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Básanna i 1984
Conradh Síocháin Éigipt-Iosrael

Ar an 26 Márta 1979: shínigh Uachtarán an hEigipte, Anwar Sadat agus Príomh-Aire Iosrael, Menachem Begin, conradh síocháin sa Teach Bán, **an Conradh Síocháin Éigipt-Iosrae**l (Araibis: معاهدة السلام المصرية الإسرائيلية‎, Mu`āhadat as-Salām al-Misrīyah al-'Isrā'īlīyah; Eabhrais : הסכם השלום בין ישראל למצרים‎, Heskem HaShalom Bein Yisrael LeMitzrayim).

## Féach freisin

* Comhaontuithe Camp David (1978)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:An Meánoirthear
Catagóir:Iosrael
Catagóir:An Éigipt
Comhairle Chathair Dhoire agus Cheantar an tSratha Báin

Is údarás áitiúil é **Comhairle Chathair Dhoire agus Cheantar an tSratha Báin** (*[[Béarla]]: Derry City and Strabane District Council*) a bunaíodh ar 1 Aibreán 2015. Bunaíodh é tar éis chumasc Chomhairle Cathrach Dhoire agus Comhairle Ceantair an tSratha Báin.  Bhí na chéad toghcháin don údarás ar an 22 Bealtaine 2014. Tá 40 suíochán sa comhairle. D'fhan an t-údarás i scáthfhoirm go dtí gur cruthaíodh an Ceantar go foirmiúil ar 1 Aibreán 2015. Tharla an tógchán deireanach ar 2 Bealtaine 2019.

## Méaracht
### Méara

### Leas-Mhéara

## Comhairleoirí
Do na toghcháin tá an chomhairle roinnte i seacht ceantair toghcháin áitiúla.

### Láidreacht na bPáirtithe

## Tagairtí
Chronicon Scotorum

Croinic Gaelach na meánaoise is ea ***Chronicon Scotorum*** (aitheanta fosta mar *Chronic*'um*' Scotorum*).

De réir Nollag Uí Mhuraíle, is cnuasacht annál de chuid Cluain Mhic Nóis é, thar an tréimhse ón ré réamhstaire go dtí AD 1150 le roinnt bearnaí, gaolmhar le hAnnála Tiarnaigh.  Caomhnaítear é a bhuí le cóip pháipéir a rinne Dubhaltach Mac Firbhisigh c. 1640, bunaithe ar foinse nach bhfuil ar marthain.

Bhí cóip Mhic Fhirbhisigh ag a chara Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh sa 17ú haois, ach fuarathas é sa Fhrainc le linn na 1760í sular cheannaigh Coláiste na Tríonóide é sa bhliain 1776.  Eagraithe agus foilsithe ag William M. Hennessy sa bhliain 1866.  Meastar gurb é ar cheann desna hannála Gaelacha is fearr atá ar marthain, as ucht a chuid eolais chruinn.

Deirtear gurbh é Giolla Críost Ó Maoil Eoin é tiomsaitheoir an téacs, ach más fíor, leanadh den obair am éigin tar éis a bháis.  Ní fios i ndáiríre go cruinn a chuid ionchuir maidir leis an Chronicon.

## Eagráin agus foinsí
* Mac Niocaill, Gearóid (eag. agus aistr.). Chronicon Scotorum ar CELT
* Hennessy, William M. (eag. agus aistr.). *Chronicum Scotorum. A Chronicle of Irish Affairs, from the earliest times to A.D. 1135, with a supplement containing the events from 1141 to 1150*. Roll Series 46. Londain, 1866. Athchló: Wiesbaden, 1964. PDF le fáil ar Internet Archive.
* "The Encyclopaedia of Ireland", eag. Brian Lalor, Baile Átha Cliath, 2003.

## Foinsí
* Evans, N. (2010), 'The Present and the Past in Medieval Irish Chronicles', Woodbridge & Rochester, Boydell & Brewer.
* Grabowski, Kathryn agus David N. Dumville (1984), *Chronicles and annals of medieval Ireland and Wales: the Clonmacnoise group of texts*. Woodbridge.
* Mac Niocaill, Gearóid, (1975), *The medieval Irish annals*. Baile Átha Cliath, ll. 18-23, 27–8.
* Mc Carthy, Daniel P. (1998), "The chronology of the Irish annals." Imeachtaí Acadamh Ríoga na hÉireann C 98, ll. 203–55. Available from the Royal Irish Academy.
* &mdash;, *[http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm Irish chronicles and their chronology] *.
* Ó Muraíle, Nollaig, (1998) *The celebrated antiquary Dubhaltach Mac Fhirbhisigh (c. 1600-71). His lineage life and learning*. Maigh Nuad, ll. 97-107, 308–9.

## Tagairtí

Catagóir:Annála Éireannacha
Catagóir:Cluain Mhic Nóis
Geata Nua Bhaile Átha Cliath

Is éard is **Geata Nua Bhaile Átha Cliath** ann ná geata isteach go Baile Átha Cliath trí bhallaí na cathrach meánaoisí. Dá mba mhaith le duine Baile Átha Cliath a fheiceáil mar a bhí sna meánaoiseanna, d'fhéadfaí dul isteach trí Gheata San Audoen, an t-aon gheata cathrach atá fágtha sa lá atá inniu ann. Bhí an Geata Nua in iarthar Bhaile Átha Cliath i rith na meánaoiseanna. Príosún a bhí sa túr ó dheas go dtí an bhliain 1780. Bhíodh daoine á gcrochadh taobh leis an bpríosún, agus bhíodh pionóis den uile chineál á ngearradh ar dhaoine in aice láimhe ag Margadh an Arbhair. 

## Foinsí

Tá an t-alt seo bunaithe ar chomharthaí poiblí de chuid na Comhairle Cathrach.
Eaglais San Audoen

Is éard is **Eaglais San Audoen** ann ná eaglais i mBaile Átha Cliath a tógadh sa bhliain 1190, díreach 20 bliain i ndiaidh choncas na nAngla-Normannach. Is í seo an eaglais pharóiste is sine i mBaile Átha Cliath atá fós in úsáid. Tá an eaglais in úsáid mar ionad adhartha ag Eaglais na hÉireann. Tá leaca uaighe ó ré na meánaoise ar chuid d'urlár na seaneaglaise Normannaí. Tá sí tiomnaithe do Naomh Ouen, easpag Rouen ón 7ú haois agus pátrún na Normainne.

## Foinsí
Tá an t-alt seo bunaithe ar chomharthaí poiblí de chuid na Comhairle Cathrach.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

mion|clé|Fógra poiblí ar pháirc an teampaill

Catagóir:Eaglais na hÉireann
Catagóir:Eaglaisí in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Catagóir:1190
Eachtra Pheadair Schlemihl-an fear a dhíol a scáil

Is úrscéal gearr de chuid Adelebert von Chamisso é ***Eachtra Pheadair Schlemihl-an fear a dhíol a scáil***, a scríobhadh i nGearmánis sa bhliain 1814. Aistríodh go Gaeilge é ag Piaras Béaslaí i dtús agus athfhoilsíodh é sa bhliain 2020 faoi eagrathóireacht  Gabriel Rosenstock.

## An scéal
Díolann Schlemihl a scáth don diabhal ar son mála a athlíonann le airgead chuile uair a úsáidtear é. Ach níl meas dá laghad ag duine ar bith air nuair a fhágtar gan scáth é. Scaireann a ghrá gheal uaidh de bharr an easnamh seo. Bheadh an diabhal sásta an scáth a athbhronnadh air dá dtabhradh sé a anam ar lámh dó. Ní mó ná sásta atá Schemihl leis an margadh sin agus chaitheann sé uaidh an mála draíochta. Ansin taistealaíonn sé an domhan mór i mbuataisí draíochta agus é ag baint taithneamh as an fhiadúlra. Réitíonn sé leis an chine daonna nuair a fhaigheann sé cúram in ospidéal agus é tinn. Ag deireadh thiar thall bíonn sé sona sásta ag baint suaimhneas as an nádúr gan scáth ar bith.

Catagóir:Úrscéalta
Dianghlasáil

mion|2020 in Éirinnː Páirc Porterstown faoi ghlas
Is **ordú dianghlasála** é **dianghlasáil** nó **cuibhriú**. agus bealach chun daoine a leithlisiú ó dhaoine eile. Is beart slándála é de ghnáth, nuair a mbíonn staid éigeandála nó paindéim fógartha.
mion|An M50 i mBÁC ag 2pm ar 11 Aibreán 2020

## Féach freisin

* Leithlisiú (cúram sláinte)

## Tagairtí

Catagóir:Paindéimí
Catagóir:Paindéim COVID-19
Catagóir:Slándáil
An Dinn CPG

Is club péil Gaelach é **An Dinn**, ó Charraig an Tobair, (Cabhán). Tá siad ina mbaill leis CLG an Cabhán. Bunaíodh an club í 1969, nuair a bhí dhá clubanna sa bparóiste, Carraig an Tobair agus Droim an Mhadaigh. 

## Onóracha

* **Craobh peile idirmheánach an Chabháin**:  1988, 1990, 2003
* **Craobh peile sóisearach an Chabháin**: 1984
* **Mionchraobh peile na Cabhan**: 1950, 1952

## Tagairtí

Catagóir:Clubanna CLG
Coláiste Náisiúnta Ealaíne is Deartha

Tá an **Coláiste Náisiúnta Ealaíne is Deartha** nó *NCAD* lonnaithe i mBaile Átha Cliath. Is iomaí ealaíontóir agus dearthóir mór le rá de bhunadh na hÉireann a chaith seal ag staidéar sa Choláiste Náisiúnta seo, coláiste a bhfuil a rian fágtha aige ón mbliain 1700 anuas. Ba sa bhliain 1971 a bunaíodh an Coláiste, agus tá gníomhaíochtaí uile NCAD á reáchtáil ón ionad ar Shráid Thomáis. Bhíodh drioglann fuisce Powers agus Stáisiún Dóiteáin Shráid Thomáis i measc na nithe a bhí ar an gcampas tráth. 

## Foinsí
* Tá an t-alt seo bunaithe ar chomharthaí poiblí de chuid na Comhairle Cathrach.

## Féach freisin

* Róisín Uí Mhadagáin Ní Raghallaigh

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath
Feachtas feasachta

mion
Is cineál gníomhaíochais é **ardú feasachta** (ar a dtugtar **múscailt comhfheasa** nó **ardú tuisceana**  freisin). Is minic a bhíonn sé i bhfoirm grúpa daoine a dhéanann iarracht aird ghrúpa níos leithne a dhíriú ar chúis nó riocht éigin.  

Tháinig an téarma chun cinn ag deireadh na 1960idí sna Stáit Aontaithe chun aird a tharraingt ar cheist chearta na mban. I measc na saincheisteanna coitianta, tá galair (m.sh. ailse chíche, SEIF), coinbhleachtaí (m.sh. cinedhíothú Darfur, téamh domhanda), gluaiseachtaí (m.sh. Greenpeace, PETA, Earth Hour), agus páirtithe polaitiúla nó polaiteoirí.  is minic gurb é an chéad ghníomhaíocht a mbíonn aon ghrúpa abhcóideachta ag gabháil dó na feasacht a ardú, ionas go n-athróidh sé an chaoi a láimhseálann na hinstitiúidí ábhar buartha, 

Go praiticiúil, is minic a dhéantar ardú feasachta a chomhcheangal le gníomhaíochtaí eile, mar shampla gníomhaíocht tiomsaithe airgid, tiomantais ballraíochta, nó abhcóideacht, d’fhonn leas lucht tacaíochta nua a thapú agus / nó a chothú, a d’fhéadfadh a bheith ar a airde díreach tar éis dóibh foghlaim agus díleá an fhaisnéis nua. 

Úsáidtear an téarma *ardú feasachta* i bPrionsabail Yogyakarta i gcoinne dearcaí idirdhealaitheacha  agus steiréitíopaí LADT, chomh maith leis an gCoinbhinsiún um Chearta Daoine faoi Mhíchumas chun steiréitíopaí, claontachtaí agus cleachtais dhochracha a chomhrac i leith daoine faoi mhíchumas. 

## Téarmaíocht
Go dtí tús an 17ú haois, d’úsáid cainteoirí Béarla an focal “consciousness” sa chiall “eolas morálta ar cheart nó mícheart” - coincheap dá ngairtear “ "conscience" (Gaeilge:'coinsias') inniu.  

## Tagairtí

Catagóir:Agóidí
Catagóir:Polaitíocht
Reilig Mhíleata Chnoc an Arbhair

Tá **Reilig Mhíleata Chnoc an Arbhair** suite i bPríosún Chnoc an Arbhair i gCnoc an Arbhair i gContae Bhaile Átha Cliath. Is i mBaile Átha Cliath a 7 atá sé. Is ann atá uaigh 14 cheannairí Éirí Amach 1916 a cuireadh chun báis. I measc an dreama atá curtha ann tá Pádraig Mac Piarais, Séamas Ó Conghaile agus an Maor Seán Mac Giolla Bhríde. Ar bhalla an phríosúin ar an taobh eile de láthair na huaighe tá leac ar ar greanadh ainmneacha daoine eile a fuair bás sa bhliain 1916. 

## Tagairtí

Catagóir:Contae Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Reiligí in Éirinn
Cocúnú (iompraíocht)

Is éard is **cocúnú** ann ná ag fanacht taobh istigh de do theach, inslithe ó chontúirt a bhraitear, in ionad dul amach. Ba é Faith Popcorn, réamhaisnéiseoir treochta agus comhairleoir margaíochta a chum an téarma sa bhliain 1981. Úsáidtear é san eolaíocht shóisialta,   sa mhargaíocht, i dtuismitheoireacht, i réamhaisnéis eacnamaíoch, i bhféinchabhair, i reiligiún, agus tá sé anois mar chuid den chaighdeán Béarla mar a shainmhíníonn ilfhoclóirí é.
## Tagairtí
Alok Sharma

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Alok Sharma**. Rugadh é in Agra, Uttar Pradesh, san India ar an 7 Meán Fómhair 1967. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Berkshire
Catagóir:Daoine Briotanacha de shliocht Áiseach
Catagóir:Daoine Indiacha
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Hiondúigh
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Iasceolaíocht

[mion| [Coelacanthiformes|Coelacanth ]]
Is éard is **iasceolaíocht** ann (ón nGréigis: ἰχθύς, *ikhthys*, "Iasc"; agus λόγος, *lógónna*"), ná an  zó-eolaíochta a bhíonn dírithe ar staidéar a dhéanamh ar éisc. Cuimsíonn sé seo éisc chnámhacha (Osteichthyes), éisc  loingeánacha (Chondrichthyes), agus éisc éigiallacha (Agnatha). Cé gur aimsíodh go leor speiceas, déantar cur síos oifigiúil ar thart ar 250 speiceas nua gach bliain. De réir FishBase, rinneadh cur síos ar 33,400 speiceas éisc ó Dheireadh Fómhair 2016. 

## Stair
Téann an staidéar ar éisc  siar go dtí an Ré Paleolithic Uachtarach (le teacht "ardchultúir"). Forbraíodh an iasceolaíocht i roinnt sealad idirnasctha, gach ceann acu le dul chun cinn suntasach éagsúla.  
 
## Tagairtí


Catagóir: Fo-réimsí na zó-eolaíochta
Suella Braverman

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Sue-Ellen Cassiana "Suella" Braverman,** atá i bhfad amach ar an eite dheis agus is ball í den European Research Group. Rugadh í **Sue-Ellen Cassiana Fernandes** sa London Borough of Harrow ar an 3 Aibreán 1980. 
clé|mion|2021
clé|mion|2017

### Gairm
Ceapadh í mar Ard-Aighne Shasana agus na Breataine Bige ar an 13 Feabhra 2020 agus d'fhan sí sa phost sin go dtí Meán Fómhair 2022. 

Ceapadh Braverman mar Rúnaí Gnóthaí Baile na Breataine i mí Mheán Fómhair 2022. D'éirigh sí as a post ar 19 Deireadh Fómhair 2022, tar éis di cáipéis oifigiúil a sheoladh óna cuntas pearsanta ríomhphoist seachas ó chuntas rialtais. 

Thug Suella Braverman í féin le fios i litir a sheol sí chuig Príomh-Aire na Breataine Liz Truss. Dúirt sí sa litir gur botún a bhí ann, mar sin féin, an cháipéis a sheoladh óna cuntas pearsanta agus dúirt go raibh freagracht as an mbotún sin á glacadh aici. Mhaígh sí go raibh sí an-imníoch faoi chomh tiomanta agus atá Rialtas na Breataine na gealltanais a rinne siad san olltoghchán deireanach a chomhlíonadh. Ceist na n-imirceach is mó a bhí ar intinn aici sa mhéid seo, agus í ag iarraidh lucht iarrtha tearmainn a sheoladh chuig Ruanda.

Mhaígh sí "nach féidir linn ligean orainn féin nach ndearnamar botúin agus leanúint orainn ar nós go bhfuil daoine eile dall ar na botúin sin."

Bhí Grant Shapps ceaptha ina Rúnaí Gnóthaí Baile mar chomharba.

Creid nó ná creid, ceapadh Braverman arís mar Rúnaí Gnóthaí Baile na Breataine ar 25 Deireadh Fómhair 2022. Thug Rishi Sunak bata agus bóthar dí ar 12 Samhain 2023, an dara uair in imeacht 13 mhí a briseadh Braverman as an bpost céanna.

Cúpla lá roimhe sin, d'fhoilsigh sí alt conspóideach ag cáineadh na bpóilíní as bheith claonta faoi agóidí áirithe agus gan an t-alt bheith faofa roimhré ag oifig an Phríomh-Aire. Cuireadh ina leith gur eagraíodh an agóid mhór den eite dheis ag an deireadh seachtaine de bharr an ailt úd.

## Féach freisin

* European Research Group
* Plean tearmainn na Ríochta Aontaithe in Ruanda

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Abhcóidí agus pléadálaithe
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Bandlíodóirí
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Dlíodóirí Shasana
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Mná
David Hume

Fealsúnaí, staraí, eacnamaí agus scríbhneoir aistí de chuid Eagnaíocht na hAlban ba ea **David Hume** (7 Bealtaine 1711 – 26 Lúnasa 1776). Tá clú air de bharr a leagan féin den eimpíreachas, den sceipticheas agus den nádúrachas. Rinne sé iarracht ar eolaíocht nádúraíoch an duine a bhunú agus í ag scrúdú bhunús síceolaíoch nádúr an duine, rud ar chuir sé síos air in *A Treatise on Human Nature*. D’áitigh sé nach raibh smaointe ó dhúchas ann agus go dtagann an t-eolas ón eispéireas.  

## Fealsúnacht
D’áitigh Hume nach féidir réasúnaíocht induchtaitheach agus creideamh i gcúisíocht a dheimhniú ó thaobh an réasúin de; tá siad ag brath ar nósanna agus ar thaithí. Ní fheicimid i ndáiríre gurb amhlaidh gur rud áirithe is cúis le rud eile. Ní bhraithimid ach “cónasc imeachtaí”. Chun an chúisíocht a thuiscint as ar tharla cheana, de réir fhadhb seo an induchtaithe, caithfear a shamhlú go mbeidh an t-am atá le teacht cosúil leis an am atá caite, réamhghlacan nach féidir a bhunú ar eispéireas roimh ré.
[mion|uaimh Hume,  [Dún Éideann]]
clé|mion|217x217px|Allan Ramsay: David Hume,  1754
Chuir sé in aghaidh réasúnaithe fealsúnacha agus barúil aige gur mothúcháin seachas réasún a théann i bhfeidhm ar iompar an duine. D’fhógair sé: "Reason is, and ought only to be the slave of the passions".  

Bhí sé ina mhaoithneachasaí freisin agus barúil aige go bhfuil moráltacht bunaithe ar mhothúcháin seachas ar phrionsabail theibí. Ba mhaith leis riamh míniú nádúraíoch ar fheiniméin mhorálta, agus glactar go coitianta leis gurb eisean ba thúisce a léirigh an fhadhb “tá/ba cheart” – ní leor fíoras a chur in iúl chun a chinntiú go normatach céard ba cheart a dhéanamh. 

Shéan Hume freisin nach bhfuil eolas againn ar an *mise*. Dúirt sé nach mbraithimid ach burla mothúchán agus nach bhfuil sa *mhise* ach an burla sin de bhraistintí a cheanglaímid le chéile le cúisíocht. Tá teoiric comhoiriúnachta den saorthoil aige agus glacann sé leis go bhfuil an cinnteachas ag cur go hiomlán le saoirse an duine. Bhí tuairimí conspóideacha aige maidir le fealsúnacht an reilgiúin, mar níor chreid sé i míorúiltí agus dhiúltaigh sé don argóint theileolaíoch i bhfabhar Dia a bheith ann (i.e. argóint ar son thoil Dé). 

Bhí tionchar ag Hume ar fhóntachas, posaitíbheachas loighciúil, fealsúnacht anailíseach luath, eolaíocht chognaíoch, diagacht agus réimsí eile. Dúirt Immanuel Kant gurbh é Hume a mhúscail as “codladh an dogmatachais” é. 

## Nótaí

## Naisc sheachtracha
*Hume Texts Online (davidhume.org) Saothair Hume in eagráin údarásacha inchuardaithe, le foinsí eile (ailt, liosta leabhar agus lámhscríbhinn na *Dialogues*)
*David Hume le leaganacha den *Treatise*, *Abstract of the Treatise*, an dá *Enquiries*, *Dialogues Concerning Natural Religion*, agus ceithre aiste

Catagóir:Fealsúnacht
Soothouse

Cainéal YouTube Sasanach ab ea **Soothouse** (2017-2019), déanta ag Wilbur Soot agus seachtar dá chairde eile: Rihanna, David, Dan, Jack, Matt, Charlie agus George. Thosaigh an grúpa an cainéal ar 16ú Aibreán 2017, ag uaslódáil a gcéad fhíseán ar an lá céanna. Is éard atá sa chuid is mó dá bhfíseáin ná freagraí ar phostálacha Reddit nó postálacha ar láithreáin ghréasáin meán sóisialta eile, m.sh. Google Plus agus Facebook. Bhíodh baill éagsúla Soothouse le feiceáil ar fhíseáin éagsúla, ach ba é Wilbur an t-aon bhall den ghrúpa atá le feiceáil i ngach físeán (ach amháin, an físeán Lá na nAmadán *Davids of 4Chan*). Tá go leor daoine Youtube le feiceáil ar an gcainéal mar shampla: Internet Historian, Sorrow TV, RTGame, agus Jschlatt i measc daoine eile. Scaoil an grúpa a fhíseán deiridh ar an 28ú Iúil 2019, ag dul ar sos go luath ina dhiaidh sín. Thosaigh na baill cainéal Twitch tar éis dóibh ag dul ar sos ó Soothouse. Thosaigh Wilbur a chainéal YouTube féin, le timpeall is 1 milliún leantóir.
Robert Buckland

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Robert James Buckland**. Rugadh é i Llanelli, Sir Gaerfyrddin ar an 22 Meán Fómhair 1968. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Abhcóidí agus pléadálaithe
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí na Breataine Bige
Catagóir:Ridirí
Riail dhíreach (Tuaisceart Éireann)

mion|Dúnadh Stormont
Thosaigh **riail dhíreach** i dTuaisceart Éireann ar 28 Márta 1972. Bhí an foréigean ag éirí ní ba mheasa ó thús na bliana 1972 (Domhnach an Fola srl). Shocraigh an rialtas i Londain riail dhíreach a chur i bhfeidhm faoi dheireadh. Ach lean an troid ar son cearta sibhialta ar aghaidh mar sin féin.

D’éirigh an Príomh-Aire ar Thuaisceart Éireann, Brian Faulkner, as a phost ar 30 Márta 1972. Bhí an chuma air go raibh fearg air ag an am ar an nuacht. 

Bhí Faulkner i bhfeidhm arís nuair a cuireadh an feidhmeannas comhroinnte cumhachta (Comhaontú Sunningdale) le chéile sa bhliain 1974.

## Féach freisin

* Parlaimint Thuaisceart na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Na Trioblóidí
Mark Spencer

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Mark Steven Spencer**. Rugadh é i Nottinghamshire ar an 20 Eanáir 1970. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Nottinghamshire
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Ridirí