open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xavier Bichat

Lia a rugadh i Thoirette na Fraince ab ea **Marie François Xavier Bichat** (14 Samhain 1771 - 22 Iúil 1802). An chéad duine a shimpligh struchtúr coimpléascach orgán ina bhfíocháin bhunúsacha. Tríd an saothar seo, leag sé bunsraith na histeolaíochta. 

## Tagairtí

Catagóir:Lianna Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1771
Catagóir:Básanna i 1802
Rowland Harry Biffen

Luibheolaí, síolraitheoir plandaí agus míceolaí a rugadh i Cheltenham Shasana ab ea **Rowland Harry Biffen** (28 Bealtaine 1874 - 12 Iúil 1949). An chéad stiúrthóir ar an Institiúid Síolraithe Plandaí i gCambridge, agus ról lárnach aige i mbunú eolaíocht síolraithe plandaí. Aithníodh é freisin mar phéintéir tírdhreacha uiscedatha.

## Tagairtí

Catagóir:Luibheolaithe Sasanacha
Catagóir:Míceolaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1874
Catagóir:Básanna i 1949
Binid

Is éard is **binid** ann ná ábhar eastósctha as goile chuid mhaith ainmhithe óga, an lao is an t-uan go príomha, a bhfuil an einsím cíomóisin inti. Nuair a chuirtear i mbainne í, deascann an phríomhphróitéin bainne cáiséin, agus téachtann an deascán le gruth crua a dhéanamh is meadhg a fhuascailt atá lán de shiúcra (siúcrós) is próitéiní meidhg. Bíonn binid ar fáil ar bhonn trádálach, agus úsáidtear í i gcócaireacht is déanamh cáise. Bíonn binid atá díorthaithe ó ghlasraí is binid shintéisithe ar fáil freisin chun riachtanais feoilséantóirí a shásamh.

## Tagairtí
Binn (ailtireacht)

deas|250px|thumb|BinnBalla cinn tí a bhfuil barr triantánach air is ea binn, nó an chuid den bhalla a fholaíonn deireadh triantánach dín chlaonta. 

Úsáidtear an téarma i leith ailtireachta Gotaí. Bíonn an bhinn níos géire ná a coibhéis chlasaiceach, an pheidiméid, agus go minic bíonn sí múnlaithe go hilchasta is maisithe, go príomha san Ollainn.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Tógáil
Gerd Binnig

Fisiceoir a saolaíodh i bhFrankfurt-am-Main na Gearmáine is ea **Gerd Karl Binnig** (r. 1947). Rinne sé taighde le Heinrich Rohrer chun an chéad leictreonmhicreascóp tollánach scanta a fhorbairt. Le Ernst Ruska, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain  1986.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Daoine beo
Alfred Binet

Síceolaí a rugadh i Nice na Fraince ab ea **Alfred Binet** (8 Iúil 1857-18 Deireadh Fómhair 1911). Lena chomhghleacaí Théodore Simon shaothraigh sé scála Binet-Simon chun intleacht páistí scoile a thomhas (1905), réamhtheachtaire ar thástálacha intinne an lae inniu.

## Tagairtí

Catagóir:Síceolaithe Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1857
Catagóir:Básanna i 1911
Lewis Roberts Binford

Seandálaí ó na Stáit Aontaithe ab ea **Lewis Roberts Binford** (21 Samhain 1931-11 Aibreán 2011). Leag sé béim láidir ar ról na hantraipeolaíochta sa tseandálaíocht, rud a chuir le forbairt an disciplín sin ó lár an 20ú céad. Leabhair shuntasacha uaidh is ea *Bones* (Cnámha, 1981) agus *In Pursuit of the Past* (Sa Tóir ar an Am atá Thart, 1983).

## Tagairtí

Catagóir:Seandálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Básanna in 2011
Biolar garraí

Planda aonghais bliantúil is ea **biolar garraí**. 20-40 cm ar airde, le bonnduilleoga liopacha is duilleoga cleiteacha ag an ngas. A bhláthanna beag bán i gcruth croise. Meastar é a bheith dúchasach don Áise, ach saothraítear le fada ar fud an Domhain mar phlanda sailéid é. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cardamine pratensis

Is planda bláthanna den fhine Brassicaceae é ***Cardamine pratensis***, ar a tugtar **léine Mhuire** agus **biolar gréagáin** freisin in Éirinn. Ciallaíonn a ainm Laidine *pratensis* "móinéar".
## Cur síos
Is planda luibheach ilbhliantúil gan ghruaig é, ag fás go 40-60 cm ar airde, le duilleoga cleiteacha 5-12 cm ar fad le 3-15 duillín, gach duillín thart ar 1 cm ar fad. Táirgtear na bláthanna ar spící 10-30 cm ar fad, gach bláth 1-2 cm ar trastomhas le ceithre pheiteal vialaitbhándearg an-éadrom (ach bán, go hannamh). Tá stíl na dtorthaí gearr nó fada. Is fearr a fhásann sé gar d'uisce.
## Dáileadh
Faightear an speiceas go coitianta ar fud na Breataine Móire agus na hÉirean.
## Saothrú
Fástar é mar phlanda ornáideach i ngairdíní, agus tá sé sé tugtha chun cineáil i Meiriceá Thuaidh mar thoradh ar shaothrú. I roinnt tíortha Eorpacha, lena n-áirítear codanna den Ghearmáin, tá an planda faoi bhagairt anois.

Is planda bia é don fhéileacán an barr buí (*Anthocharis cardamines*) agus cuireann sé go mór le gairdín ar bith a bhfuil sé mar aidhm aige fiadhúlra a mhealladh. Úsáideadh uair amháin é mar ionadaí ar bhiolar uisce.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
pratensis
Biolar trá

Is planda bliantúil nó ilbhliantúil ó na réigiúin mheasartha sa leathsféar thuaidh é **biolar trá**. Na duilleoga ubhchruthach nó duánchruthach méith, i bhfoirm cnota. Blas géar ar na duilleoga, lán de vitimín C. D'úsáideadh mairnéalaigh go dtí an 17ú céad é chun dul i ngleic le scorbach.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Biolar uisce

Planda crua leathuisciúil ilbhliantúil, Eorpach is Áiseach, a fhásann in uisce nó gar dó is ea **biolar uisce** (*Nasturtium officinale*). An gas folamh dreaptha fréamhach, na bláthanna beag bán crosfhoirmeach. Á shaothrú ón 19ú céad. Tá sé lán de vitimín C, agus baintear feidhm as a dhuilleoga géara mar tharsann is i sailéid. Á ithe in Éirinn leis na céadta bliain. Cuireann foinsí áirithe biolar uisce sa ghéineas *[[Rorippa]]*, ach tagann an fhianaise mhóilíneach leis an dearcadh go bhfuil dhá ghéineas éagsúla ann.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Bíoma bán

Crann nó tom duillsilteach leathach atá dúchasach don Eoraip. Na duilleoga ubhchruthach, beagán liopach nó fiaclach, a thaobh íochtarach bán lomrach. Na bláthanna bán ina gcrobhaingí, na caora dearg. Baintear feidhm as saghsanna saorga, saothraithe le caora bánbhreactha is craobhóga corcra, mar chrainn maisiú sráide.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Bior greanta

deas|250px|thumb|Bior greanta
Uirlis a úsáidtear i ngreanadóireacht. Cos chruinn adhmaid uirthi le dul isteach i mbos na láimhe, agus lann bhiorach miotail chun gearradh isteach sa bhloc adhmaid nó sa phláta miotail.

## Tagairtí
Víol

Is éard is **víol** ann (**bíol** sna foclóirí Gaeilge níos sine) ná ball de chlann téaduirlisí ceoil a bhoghaítear. Forbraíodh go mór sa 15ú céad iad, agus bhí siad an-choitianta gur tháinig clann na veidhlíní ina n-ionad. Tá an dá chlann seo cosúil, ach tá difríochtaí suntasacha eatarthu. Bíonn cúl maol ag an víol, easnacha doimhne, guaillí a chlaonann isteach sa scornach (a mbíonn cipíní méire uirthi de ghnáth), 5-8 téad, agus ton bog fíneálta. Freagraíonn méid is raon na víol (tribil, teanór, dord) do raon na veidhlíní go ginearálta. Seinntear mórchuid na víol, de gach méid, is iad leagtha ar na glúine (is uaidh sin an téarma *viola da gamba*, *víol glúine*). Luaitear an t-ainm *víol glúine* go príomha leis an dordvíol, gléas le 6 théad atá cosúil leis an dordveidhil ina raon. Saghas bíl eile ab ea an *viola da braccio*, *víol géige*. Ceann tábhachtach díobh seo ab ea an *viola d'amore*, *víol an ghrá*, a sheinntí mar a sheinntear veidhlín anois, a raibh 5-7 téad air is scornach gan chipíní méire. Go suntasach, bhíodh téada breise báúla air, ceann feistithe faoi bhun gach téide boghaithe, i dtiún leis an téad sin os a cionn. Shroich seinm na víol is an chumadóireacht chuige a buaic i Sasana i lár an 17ú céad nuair a bhíodh ensemble 3-6 víol an-choitianta. 

## Tagairtí
Biolar

Ball d'fhine na gcabáistí (Brassicaceae), cuid acu ar fiailí beaga iad is cuid eile a shaothraítear mar ghlasraí sailéid.

## Speicis Roghnaithe
* Apium nodiflorum — biolar bréige
* Cardamine flexuosa — searbh-bhiolar casta
* Cardamine hirsuta — searbh-bhiolar giobach
* Cardamine impatiens — searbh-bhiolar caol
* Cardamine pratensis — biolar gréagáin
* Cochlearia officinalis — biolar trá
* Lepidium sativum — biolar nó biolar garraí
* Nasturtium officinale — biolar nó biolar uisce
* Rorippa amphibia — biolar buí mór
* Rorippa islandica — biolar buí na Boirne
* Rorippa microphyllum — biolar mion
* Rorippa palustris — biolar buí corraigh
* Rorippa sylvestris — biolar buí reatha
* Veronica anagallis-aquatica — biolar grá

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Glasraí duille
Biorbheannach

Is ainmhí a bhfuil cosúlacht ghinearálta an antalóip air agus atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh é **an biorbheannach** (*Antilocapra americana*). 

Donn éadrom le súile feiceálacha. Na hadharca ar an mbaineannach gearr, na hadharca ar an bhfireannach le beangán chun tosaigh is na bioranna cuartha ar gcúl. 

Caitear ciseal seachtrach na n-adharc gach bliain. Tagann sé gar do rudaí a bhíonn faoi ghluaisne, fiú ainmhithe creiche. Áitríonn sé tailte féaraigh.

## Fospeicis
* *A. a. americana*
* *A. a. mexicana* — biorbheannach Meicsiceach
* *A. a. oregona*
* *A. a. peninsularis*
* *A. a. sonoriensis*

## Féach freisin

* Bovidae

## Tagairtí

Catagóir:Fianna
Catagóir:Bovidae
Jean Baptiste Biot

Fisiceoir Francach ab ea **Jean Baptiste Biot** (21 Aibreán 1774 – 3 Feabhra 1862). Lena chomhghleacaí Félix Savart, d'fhorbair sé dlí Biot-Savart i 1820 chun an gaol idir sruth leictreach is an réimse iarmharach maighnéadach a rianú. Cuireann sé an réimse mhaighnéadach a chruthaíonn sruth leictreach in iúl. Bíonn an floscdhlús maighnéadach B díreach i gcomhréir leis an sruth I, roinnte ar an bhfad ón sruth. Níl an dlí seo chomh ginearálta le dlí Ampère (agus is féidir é a dhíorthú ón dlí sin), ach is fusa é a úsáid. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1774
Catagóir:Básanna i 1862
Catagóir:Fisiceoirí Francacha
Biotáille

Deoch láidir alcóil (ar nós uisce beatha agus vodca) is ea biotáille.

Tháirgtear na deochanna alcólacha trí eatánól a dhriogadh ó choipeadh brúitín as foinsí éagsúla, (eorna i gcomhair uisce beatha, cána siúcra i gcomhair ruim, prátaí i gcomhair vodca). Tugtar blas ar leith do chuid mhaith díobh, mar a dhéantar le caora aitil i gcás ginéive. Cumasctar cinn eile le fíonta chun deochanna cosúil le pórtfhíon, meascán branda is fíona, a tháirgeadh.

## Tagairtí
Biotáille mheitileach

deas|100px|thumb|Biotáille mheitileach
Alcól eitile le breiseáin chun é a dhéanamh domlasta is fiú nimhiúil, agus mar sin mí-oiriúnach mar dheoch. Is iad beinséin, piridín is meatánól na breiseáin is mó a úsáidtear. 

## Tagairtí
Biotúman (ealaín)

San ealaín, ábhar datha tréshoilseach donn, déanta as tarra, a bhí coitianta i measc péintéirí san 18ú céad chun dathanna teolaí tréshoilseacha a fháil, cosúil le saothar Rembrandt. Ar an drochuair, ní thriomaíonn sé riamh ach éiríonn dubh, agus fásann scoilteanna leathana tarraingthe a bhíonn an-deacair a dheisiú.

## Tagairtí
Biteicneolaíocht

250px|mionsamhail|deas|Criostail insline
Feidhmiú na bitheolaíochta nó na bithcheimice le haghaidh táirgthe ar ollscála. Tá seansamplaí ann leis na céadta bliain (mar shampla, an ghrúdaireacht i ndéanamh beorach, an coipeadh i ndéanamh aráin is iógairt), ach ba é táirgeadh peinicilline ar scála mór sna 1940idí an chéad sampla nua-aoiseach. Tháinig cuid mhaith feidhmeanna cógaseolaíochta ar an bhfód sna blianta ina dhiaidh sin. Ó na 1990idí nó mar sin cuirtear innealtóireacht ghéiniteach i bhfeidhm chun hormóin is einsímí a tháirgeadh trí DNA athchuingreach, agus tá tábhacht chliniciúil ar leith leis seo. Mar shampla eile, déantar an t-ábhar géiniteach i gcealla daonna a ionramháil chun cur in ionad ceall fabhtach i bhfíocháin ghalraithe.

## Tagairtí
Bith-aiseolas

deas|250px|thumb|Bith-aiseolas
Teicníocht inar féidir le duine foghlaim lena fhreagairtí uathnómacha (nach bhfuil faoi rialú comhfhiosach de ghnáth) a rialú trí ghléasanna monatóirithe a úsáid a thugann eolas ar a ghníomhú láithreach agus san am a caitheadh. Le traenáil mar seo le sfigmiméadar, is féidir le duine a bhrú fola a laghdú. Le traenáil le leictreinceifileagram, is féidir cabhrú le táirgeadh alfathonnta agus mothúcháin faoisimh is folláine. Tá meaisíní ar an margadh a dhíoltar mar mheaisíní faoisimh chun strus is neamhoird a bhaineann le strus a laghdú, ach is beag neamhbhuan a n-éifeacht. 

## Tagairtí


Catagóir:Fiseolaíocht
Catagóir:Síciteiripe
Bithchlíomeolaíocht

Is éard is **bithchlíomeolaíocht** ann ná staidéar ar an aeráid (nó clíoma) agus conas a chuireann sí isteach ar dhaoine: mar shampla, an t-áireamh ar fhachtóir an ghaothfhuaraithe is ar chéimlaethanta. Is céimlá an difríocht idir meánteocht lae is teocht tairsí shocraithe. Má bhionn an céimlá diúltach go seasmhach (is é sin, níos lú ná an teocht tairsí) is féidir gur gá téamh a sholáthar. 

## Tagairtí
Bithmhilleadh

deas|250px|thumb|Bithmhilleadh
Tar éis báis d'aon orgánach beo, meathann sé, próiseas ar a dtugtar **bithmhilleadh** agus ina mbristear na móilíní móra casta a bhí sna fíocháin ina móilíní beaga simplí mar uisce, dé-ocsaíd charbóin, meatán is eile. Orgánaigh eile mar bhaictéir is fungais is mó a chuireann an meath sin i bhfeidhm.  

Deirtear go bhfuil orgánaigh in-bhithmhillte (nó in-bhithdhíghrádaithe), gur féidir iad a dhianscaoileadh trí bhíthin orgánach eile. Is mar an gcéanna eisfhearadh orgánach is ábhar atá déanta as orgánaigh, mar pháipéar déanta as adhmad, éadach déanta as cadás nó líon, is leathar déanta as seithí ainmhithe. Feidhmíonn na móilíní beaga a tháirgtear ón meath mar bhunábhar d'orgánaigh nua.  

Tá ábhair shaorga áirithe atá in-bhithmhillte, ach go mall ag próisis neamhbheo, mar shampla creimeadh iarainn is cruach a tharlaíonn trí imoibriú idir iarann is ocsaigin an aeir.  

Tá a lán ábhar plaisteach nach meathann ar aon chuma, agus is deacracht mhór comhshaoil iad a dhiúscairt. Is féidir iad a athchúrsáil, rud atá costasach ag an am seo. Tá taighde ar siúl ar phlaistigh a bheadh inbhithdhíghrádaithe. 

## Féach freisin
* Ábhar inbhithmhillte

## Tagairtí

Catagóir:Bithmhóilíní
Catagóir:Éiceachóras
László Biró

Ceapadóir Ungárach ab ea **László Biró** (29 Meán Fómhair 1899 – 24 Deireadh Fómhair 1985). I mBúdapeist a rugadh é. Toisc Giúdach é theith seisean agus a dhearthóirí ó na Naitsithe agus chuir siad fúthu san Airgintín sa bhliain 1943. Nuair a tugadh isteach dúch beo-thriomaithe do nuachtáin, cheap sé an peann gránbhiorach i 1931, agus tugadh a ainm air.

mion|Luathfhógra i gcomhair an bhiró. ''Birome'' a tugadh air i Spáinnis.

## Tagairtí

Catagóir:Aireagóirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Catagóir:Básanna i 1985
Bitheoinic

deas|250px|thumb|Sampla den bhitheoinic is ea forbairt péint a dhíbríonn uisce agus salachar, rud atá bunaithe ar an loiteog nach féidir le rud ar bith greamú uirthi.
Is é is **bitheoinic** ann ná teicneolaíocht a bhaineann le horgáin shaorga: cluasa, craiceann, fuileadáin, duáin, ailt is géaga. Baineann sí le feistí leictrimeicniúla a dhéanann aithris ar iompar neach bheo freisin. Tagann róbait a ghluaiseann ar chosa faoi scáth na heolaíochta seo, chomh maith le ríomhairí a bhaineann sochar as intleacht shaorga. I measc na gcóras bitheoinice is faide chun cinn, tá córais leictreonacha a dhéanann na matáin i gcosa duine le paraipléige a spreagadh de réir a chéile chun gur féidir leis siúl ar bhealach atá cosúil le gnáthdhuine. Chum Jack E. Steele an téarma sa bhliain 1958.

 
## Tagairtí
Clarence Birdseye

clé|250px|thumb|Reoiteoir crios dúbailte
Fear gnó is ceapadóir a rugadh i Nua-Eabhrac ab ea **Clarence Birdseye** (9 Nollaig 1886-8 Deireadh Fómhair 1956). Tá cáil air as próiseas a shaothrú chun bianna a reo i bpacáistí beaga atá oiriúnach le miondíol.  

Bhí Birdseye ina uachtarán ar chomhlacht *Birdseye Frozen Foods* (1930-1934) agus an *Birdseye Electric Company* (1935-1938). Deirtear go raibh timpeall 300 paitinn aige. 

Ar 6 Márta 1930, chuaigh bia reoite de chuid Clarence Birdseye ar díol i Springfield, Massachusetts don chéad uair. 

mion|Brisbane, 1952

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1886
Catagóir:Básanna i 1956
Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Bithéagsúlacht

thumb|Bithéagsúlacht
Is éard ata i gceist le **bithéagsúlacht** ná an éagsúlacht plandaí agus ainmhithe i gceantar agus an tslí a n-idirghníomhaíonn siad laistigh de ghnáthóga agus d’éiceachórais (amhail lochanna agus foraoisí dúchasacha). Sainmhíniú eile ná an raon is an ilghnéitheacht cineálacha géiniteacha, speiceas is éiceachóras ar Domhan a athraíonn le héabhlóid.  
[mion|[Comhdháil na Náisiún Aontaithe um Bhithéagsúlacht, COP 16, 2024|Comhdháil na Náisiún Aontaithe um Bhithéagsúlacht 2024  nó "COP 16"]]
Géaraíonn gníomhartha daonna luas na bpróiseas athraithe, rud a laghdaíonn speicis nó a dhíothaíonn iad, fiú. Inniu is bagairt eisiach dhomhanda ar an gcine daonna í cailliúint leanúnach na bithéagsúlachta.  

## Polasaithe
Síníodh conradh chun an bhithéagsúlacht a chaomhnú is acmhainní bitheolaíocha a fhorbairt ar bhonn inmharthanach ag Cruinniú Mullaigh an Domhain i 1992.

Reáchtáladh Comhdháil na Náisiún Aontaithe um Bhithéagsúlacht 2024  nó "COP 16" in Cali, sa Cholóim, sa bhliain 2024.  Níor síníodh aon chomhaontú suntasach ach rinneach iarracht cuma dhearfach a chur air in áiteanna.

Thug Parlaimint na hEorpa a beannacht don Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh in 2024. 

Ceiliúrtar ar an 22 Bealtaine gach bliain an *Lá Idirnáisiúnta um Éagsúlacht Bhitheolaíoch, an Bhithéagsúlacht agus Speicis Choimhthíocha Ionracha*.

## Bithéagsúlacht in Éirinn
Tá an t-ádh le hÉirinn 31,000 speiceas plandaí, ainmhithe agus fungas taifeadta a bheith aici. Tá níos mó ná 20% de na speicis a ndearnadh measúnú orthu in Éirinn i mbaol díothaithe agus tá stádas neamhfhabhrach ag 85% de na 59 gnáthóg is luachmhaire san AE.  Tá níos mó ná leath na bplandaí dúchasacha ag meath.

Tuairiscíodh sa bhliain 2024 go raibh drochbhail ar 85% de ghnáthóga sainchosanta an Stáit agus go raibh 46% díobh ag meath d'acht is d'áirithe, agus gnáthóga bláthanna agus luibheanna dúchasacha á scriosadh go seasta – na dumhcha, na heanaigh, na léanta, na móinéir, na portaigh, na turlaigh agus mar sin díobh. Modhanna míchóiriúla feirmeoireachta is siocair leis an meath den chuid is mó, a deirtear – iníor tionsclaíoch, bánú talaimh agus truailliú uisce, srl.

### Polasaithe in Éirinn
Rinne an Tionól Saoránach um Bithéagsúlacht moltaí in 2022 (mar sh. go bhféadfaí reifreann a ghairm le bonn bunreachtúil a chur faoi chearta fiadhúlra).

Ritheadh An tAcht um Fhiadhúlra (Leasú), 2023 agus an Plean Gníomhaíochta Náisiúnta na hÉireann um Bithéagsúlacht, 2023 don tréimhse 2023-2030. Cuireadh dualgais ar gach aon fhoras poiblí sa Stát gníomhú dá réir, lena n-áirítear Bord Iascaigh Mhara, Bord na Móna agus na húdaráis áitiúla. Tá ar gach údarás áitiúil plean bithéagsúlachta dá gcuid féin a chur i dtoll a chéile, a nuashonrú agus a chur i ngníomh. Cuireadh acmhainn bhreise ar fáil don tSeirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra, de réir an phlean, le dul i ngleic le daoine agus le heagraíochtaí a sháraíonn an dlí.

## Féach freisin

* Dlí Athchóirithe Nádúir an Aontais Eorpaigh
* Comhdháil na Náisiún Aontaithe um Bhithéagsúlacht, COP 16, 2024

## Naisc sheachtracha
* Tionól Saoránach um Bithéagsúlacht

## Tagairtí

Catagóir:Bithéagsúlacht
Catagóir:Éiceamharú
Bitheolaíocht foirgnimh

deas|225px|thumb|Bitheolaíocht foirgnimh
Staidéar ar an idirghníomhú idir foirgneamh is a chomhshaol, i leith sláinte na n-áitritheoirí go háirithe. Pléann sí le hionad is geoiméadracht an fhoirgnimh, a scéim dathanna, a shoilsiú, a fheisteas uile agus roghnú na n-ábhar tógála is a n-iarmhairt siúd ar an gcomhshaol.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht
Catagóir:Sláinte chomhshaoil
Bithfhisic

Feidhmiú na fisice don staidéar ar orgánaigh is ar chórais bheo. Cuimsíonn sí staidéar ar airíonna meicniúla, leictreacha, teirmeacha is optúla na bhfíochán bitheolaíoch, úsáid modhanna, ionstraimí is radaíochtaí fisiciúla chun staidéar a dhéanamh ar fhíocháin is córais na colainne agus iad sláintiúil nó galraithe, agus dearadh, tógáil is cur i ngníomh ionchlannán don cholainn.

## Tagairtí
Bithghás

mion|Anglian Bus 601 i Southwold, bus  MAN EcoCity,  "running on biogas"
Is éard atá i gceist le **bithghás** ná gás a tháirgtear trí fhuíoll orgánach a choipeadh. Táirgeann dianscaoileadh aoileach ainmhithe, iarmhar barr is fuíoll próiseáil bianna i soitheach aeróbach gás atá lán de mheatán is féidir a úsáid mar fhoinse fuinnimh. 

Is éard atá i gceist le bithmheatán ná gás a ghintear go nádúrtha a bhfuil próiseáil déanta air agus is féidir a úsáid mar fhoinse fuinnimh inathnuaite. Gintear é trí bhíthin ábhar amhail plandaí agus ainmhithe. 

Bíonn monarchana beaga bithgháis in úsáid i dtíortha atá i mbéal forbartha, agus baineann feirmeacha áirithe san Eoraip is sna Stáit Aontaithe feidhm as bithghás.

## Na difríochtaí idir gás nádúrtha in-athnuaite  agus bithghás
Is é an príomhdhifríocht ná gurb é bithghás an gás amh a tháirgtear ó dhianscaoileadh ábhair orgánaigh, agus gurb é gás nádúrtha in-athnuaite (nó biomeatán) an leagan próiseáilte, glanta den bhithghás sin.

**Bithghás:**

* Gás amh ó dhianscaoileadh anaerόbach
* Meascán gás: ~50-70% meatán, ~30-50% dé-ocsaíd charbόin (CO₂), móilíní uisce, hidreasulfáid (H₂S), ammóinia (NH₃) agus eilimintí eile
* Ní féidir é a úsáid go díreach i líonraí gáis nádúrtha
* Úsáidtear go háitiúil é (ar fheirmeacha, busanna, i monarchana fuíolldhíothaithe srl)

**Gás** **nádúrtha in-athnuaite/Biomeatán:**

* Bithghás atá próiseáilte agus uasghrádaithe
* ~95-98% meatán (tar éis an phróiseála)
* Tá eilimintí díobhálacha bainte as
* Is féidir é a instealladh isteach i líonraí gáis nádúrtha traidisiúnta

Mar sin, is próiseas é: fuíoll orgánach → **bithghás** (amh) → uasghrádú/glanadh → **biomeatán/gás nádúrtha in-athnuaite** (glan).

## Féach freisin

* Biomeatán  / Gás nádúrtha in-athnuaite

## Tagairtí

Catagóir:Bithbhreoslaí
Catagóir:Meatán
Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite
Catagóir:Bainistiú dramhaíola
Catagóir:Fuinneamh Inmharthana
Bithgheografaíocht

deas|250px|thumb|Réigiúin bithgheografacha na hEorpa

Is é atá sa **bhithgheografaíocht** ná staidéar ar dháileadh speiceas agus éiceachóras sa spás geografach agus trí am geolaíochta. Is minic a bhíonn orgánaigh agus pobail bhitheolaíocha éagsúil ar bhealach rialta ar feadh grádáin gheografacha domhanleithead, ingearchló, aonraithe agus gnáthóige. Is í an fhíteagrafaíocht an brainse de bhithgheografaíocht a dhéanann staidéar ar dháileadh plandaí. Is é míolgheografaíocht an brainse a dhéanann staidéar ar dháileadh ainmhithe. Is é míceogheografaíocht an brainse a dhéanann staidéar ar dháileadh fungas, mar shampla beacáin.

Tá eolas ar éagsúlacht spásúil i líon agus i gcineálacha orgánaigh chomh ríthábhachtach dúinn inniu agus a bhí sé dár sinsir luatha daonna, agus muid ag oiriúnú do thimpeallachtaí ilchineálacha ach intuartha go geografach. Is réimse comhtháite fiosrúcháin é bithgheografaíocht a aontaíonn coincheapa agus faisnéis ó éiceolaíocht, bitheolaíocht éabhlóideach, tacsanomaíocht, geolaíocht, tíreolaíocht fhisiciúil, pailé-ointeolaíocht, agus clíomeolaíocht.

Comhcheanglaíonn taighde bithgheografach nua-aimseartha faisnéis agus smaointe ó go leor réimsí, ó na srianta fiseolaíocha agus éiceolaíocha ar scaipeadh orgánach go feiniméin gheolaíochta agus aeráideolaíochta atá ag feidhmiú ar scálaí spásúla domhanda agus frámaí ama éabhlóideacha.

Déanann na hidirghníomhaíochtaí gearrthéarmacha laistigh de ghnáthóg agus speicis orgánaigh cur síos ar chur i bhfeidhm éiceolaíoch na bithgheografaíochta. Déanann bithgheografaíocht stairiúil cur síos ar na tréimhsí fadtéarmacha éabhlóideacha le haghaidh aicmiú níos leithne orgánaigh. Chuir eolaithe luatha, ag tosú le Carl Linnaeus, le forbairt na bithgheografaíochta mar eolaíocht.

deas|250px|thumb|Réimse bithgheografacha

## Tagairtí

Catagóir:Aigéaneolaíocht
Catagóir:Bitheolaíocht
Catagóir:Bitíreolaíocht
Catagóir:Éiceolaíocht chóras
Catagóir:Tíreolaíocht fhisiceach
Rowland Hill

Múinteoir, aireagóir agus leasaitheoir sóisialta ab ea **Sir Rowland Hill**, KCB, FRS (3 Nollaig 1795 &ndash; 27 Lúnasa 1879). I Worcestershire, Sasana a rugadh é. Chuir sé feachtas ar bun leis an gcóras poist a leasú sa tír úd, bunaithe ar phostas pingine agus réamhíocaíocht. D'éag sé i Hampstead i Londain sa bhliain 1879.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1795
Catagóir:Básanna i 1879
Bithghineas

An prionsabal gur féidir le horgánach beo eascairt ó orgánach beo amháin eile, nach féidir leis éirí go spontáineach as ábhar neamhbheo trí aon phróiseas nádúrtha. 

## Tagairtí
Bithinnealtóireacht

Dearadh is táirgeadh feistí meicniúla is leictreonacha leighis a chuireann na forbairtí teicneolaíochta is déanaí i bhfeidhm chun fadhbanna míochaine a réiteach. Mar shampla, na meaisíní a chabhraíonn le diagnóisiú, cosúil le modhanna nua íomháithe, ionstraimí a chabhraíonn le cleachtadh leighis, máinliacht ríomhchuidithe, modhanna feabhsaithe chun drugaí a sheachadadh d'ionaid is orgáin ghalraithe, agus a lán eile. 

## Tagairtí
Bitheolaíocht mhóilíneach

Staidéar ar struchtúr is feidhmiúcháin na móilíní móra orgánacha a bhaineann le horgánaigh bheo, na haigéid núicléasacha (DNA is RNA) is na próitéiní go háirithe.

## Tagairtí
Bithleictreachas

Ó thaobh leictreachais de, tá bogfhíocháin na colainne mar a bheadh tuaslagáin leictrilíteacha iontu, agus mar sin, is éasca sruth ianach a sheoladh tríothu. 

Ach bíonn fíocháin na colainne de shíor ag giniúint a srutha leictrigh féin freisin. I ngach cill bíonn voltas idir an taobh inmheánach is an taobh seachtrach dá cillscannán. 

Coinníonn meitibileacht na cille difríocht idir tiúchan na n-ian taobh istigh is amuigh den chillscannán. I gcás na gceall inspreagtha, na néarcheall is na gceall matánach, tarlaíonn dípholarú is polarú dinimiciúil le linn a ngnáthfheidhme. Ansin ritheann sruthanna ianacha leictreachais i gcóngar na gceall sin. 

Tarlaíonn an próiseas seo i gcealla matánacha diaidh ar ndiaidh ar fud cealla uile an chroí. Ansin crapann an croí agus teannann sé an fhuil amach trí na hartairí. Tar a éis sin athpholaraíonn na cillscannáin ar fud an chroí.

Seolann an dípholarú is an t-athpholarú seo sruthanna ianacha timpeall leictrilít na colainne, agus nuair a chuirtear leictreoidí ar an gcraiceann is féidir voltas athraitheach tréimhsiúil a thaifeadadh, a dtugtar *an leictreacardagram* air. 

Tarlaíonn a leithéid i leith na néarcheall san inchinn freisin, ach amháin nach bhfuil an dípholarú is an t-athpholarú leath chomh rialta leis an bpróiseas sa chroí, agus déantar an leictreinseifealagram a eascraíonn uaidh sin a thaifeadadh le leictreoidí a chuirtear ar an gcloigeann. 

Má ritheann sruth leictreach isteach tríd an gcolainn de thaisme, faigheann duine turraing leictreach de bharr róspreagadh na matán is na néaróg ag an áit a dtéann an sruth isteach, ar an lámh, mar shampla. 

Ach má ritheann an sruth turrainge sin tríd an gcroí, féadfaidh sé cur isteach ar ghnáthfheidhmiú na gcillscannán ann. Ní tharlóidh dípholarú rialta an chroí ansin, ní theannfar an fhuil, agus gheobhaidh an duine sin bás go tobann. 

Tá an leictreachas baolach, mar sin, agus ní mór a bheith cúramach ag plé leis. Is baolaí ar fad gnáthchórais srutha ailtéarnaigh (SA) ná gnáthchórais srutha dhírigh (SD). 

Ar mhaithe le sábháilteacht, ba chóir gan aon chuid den cholainn a leagan ar shreang bheo ná aon mhiotal atá ag iompar srutha leictrigh. 

Ba chóir a leithéidí a insliú go maith chun nach féidir teagmháil leo de thaisme, fiú. Más gá obair a dhéanamh ar ghléas leictreach, ba chóir i gcónaí an ciorcad uile a scor roimh ré.

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
Catagóir:Bitheolaíocht
Bithlonracht

deas|150px|thumb|Bithlonracht
Solas a tháirgeann orgánaigh bheo áirithe trí imoibrithe ceimiceacha, agus próiseas astaithe an tsolais bhitheolaíoch seo. Faightear an feiniméan i mbaictéir, fungais, algaí agus ainmhithe áirithe, ina measc cuid mhaith orgánach mara cosúil le héisc na mara móire, scuideanna is crústaigh, chomh maith le cuid bheag orgánach domhanda cosúil le lampróga. Bíonn feidhmeanna éagsúla ag an mbithlonracht: comharthaíocht i gcúrsaí suiríochta, cosc a chur ar chreachadóirí, nó creach a aimsiú sa dorchadas.

## Úsáid sa Dúlra
Comhlíonann bithlonracht roinnt feidhmeanna éagsúla i saol na dtacsananna éagsúil. Liostaíonn Stephen Haddock agus eile (2010) na feidhmeanna seo a leanas a bhaineann le horgánaigh mhuirí mar is feidhmeanna níos mó nó níos lú cinnte: feidhmeanna cosanta eagla, frithshoilsithe (camaifléise), treoracadh ar bhealach bréagach (ceo cuatha), codanna choirp mearbhaillteacha, comharthaíochta cosanta (ag éascú breathnóireachta ag creachadóirí níos airde) agus rabhaidh chun áitritheoirí a scanrú; feidhmeanna ionsaitheacha thaithí, suantachta nó casta na coire, soilsiú na coire agus tarraingt / aithint comhpháirtí. Tá sé i bhfad níos éasca ag taighdeoirí fionnachtana a dhéanamh go bhfuil speiceas in ann solas a tháirgeadh, seachas na meicníochtaí ceimiceacha a anailísiú nó an chruthúnas a thabhairt don fheidhm a sheirbheálann an solas. I roinnt cásanna, níl an fheidhm ar eolas, cosúil le speicis de thrí theaghlach de fhástaí báistí (Oligochaeta), cosúil le Diplocardia longa, áit a bhfuil an sreabhán ceolmhar ag astú solas nuair a ghluaiseann an t-ainmhí. Tá na feidhmeanna seo a leanas sách maith forbartha sna horgánaigh ainmnithe.

Tá bithlonracht staidéar go forleathan i measc speiceas a chónaíonn sa chrios measopealagach, ach tá an crios bentach ag doimhneachtaí measopealagacha fós anaithnid go forleathan. Tá gnáthóga bentacha ag doimhneachtaí lasmuigh de na measopealag freisin nach bhfuil staidéar déanta orthu go maith mar gheall ar na hairíonna céanna. Murab ionann agus an crios pelagic, áit nach mbraitear solas a astaítear ar muir oscailte, is annamh a bhíonn bithlonracht sa crios bentach. Cuireadh an locht seo ar bhlocáil an tsolais astaithe ag fhoinsí den sórt sin, cosúil le híoslach na mara, chomh maith le struchtúir neamhorgánacha agus orgánacha.

Úsáidtear bithlonracht ar bhealaí éagsúla agus ar chúiseanna éagsúla. Úsáideann an ochtapas clúmhach Stauroteuthis syrtensis bithlonracht, astaithe ag a struchtúir cosúil le caipíní. Meastar go dtagann na struchtúir seo ó rud níos forleithne ar a dtugtar súireanna ochtapas. Ní chomhlíonann siad an fheidhm chéanna le gnáthshúirí mar níl an cumas acu a thuilleadh le déileáil nó le greim mar gheall ar an gceimic fhótfrónach.

## Tagairtí
Bithmhais (éiceolaíocht)

deas|250px|thumb|Bithmhais
Mais iomlán na n-orgánach beo (ina measc, na táirgeoirí, cosúil le plandaí, chomh maith leis na tomhaltóirí is na dianscaoilteoirí) in éiceachóras, pobal nó aonad ar leith ag am ar leith. Coibhéiseach leis an téarma ‘barr ar a chois’. Cuirtear in iúl í mar mheáchan tirim in aghaidh aonad fairsinge.

## Tagairtí

Catagóir:Eiceolaithe córas
Catagóir:Eiceolaíocht
Catagóir:Iascaireacht
Catagóir:Timpeallacht
Catagóir:Bithmhais
Bithmheasúnacht

Tomhas ar mhéid nó gníomhaíocht ábhar trí fhreagairtí orgánach beo nó ceall. Measúnacht bhitheolaíoch is ea í: mar shampla, is féidir tiúchan truailleán a mheasúnú trí ráta fáis orgánach ar leith faoi raon cúinsí rialaithe a thomhas. 

## Tagairtí

Catagóir:Cógaseolaíocht
Catagóir:Eolaíocht an chomhshaoil
Catagóir:Truailliú uisce
Bithneamaíocht

Is éard is **bithneamaíocht** ann ná staidéar ar orgánaigh i dtaca lena gcomhshaol. Baintear feidhm as an téarma go príomha i staidéar éiceolaíoch ar speiceas amháin ar leith.

## Tagairtí
Bithóm

deas|250px|thumb|Bithóim an domhain
Fo-roinnt dhromchla an Domhain ina réigiúin mhóra a chomhfhreagraíonn do phríomhéiceachórais na bpríomhréigiún aeráideach, le speicis shainiúla plandaí is foirmeacha beatha ar leith. Is bithóim na ranna geografacha beo is mó a aithnítear, cosúil le bithóm an tundra, bithóm na ngaineamhleach, agus bithóm na foraoise báistí trópaicí. Cruthaítear bithóim shaorga freisin, cosúil le Tionscadal Éidin i gCorn na Breataine.

## Tagairtí


Catagóir:Bitíreolaíocht
Catagóir:Timpeallachtaí
Catagóir:Gnáthóga
Bitin

Ceann de na vitimíní B a fhaightear i ngiosta is baictéir a áitríonn an phutóg dhaonna. Feidhmíonn sí mar chomhfhachtóir i sintéis na n-aigéad sailleach is athrú aimíonaigéad chuig glúcós. Ní bhíonn sí ar fáil le haghaidh a hionsúite nuair a bhíonn cuingrithe leis an bpróitéin aividin, a fhaightear i mbán amh uibhe. Is féidir easnamh bitine a spreagadh i ndaoine deonacha trí chuid mhaith bán uibhe a thabhairt le n-ithe dóibh, agus léiríonn siad deirmitíteas, masmas, pianta sna matáin, méadú colaistéaróil sa bhfuil, is dúlagar.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Georges Bizet

Cumadóir ceoil a rugadh i bPáras ab ea **Georges Bizet** (Alexandre César Léopold Bizet, 25 Deireadh Fómhair 1838 – 3 Meitheamh 1875). 
clé|mion|Carmen, le Bizet.  Póstaer ó 1898

### Ceol
Is é an ceoldráma *Carmen* (1875) a shárshaothar.

Sa bhliain 1872 chum Bizet ceol ag gabháil leis an dráma *[[L'Arlésienne (Bizet)|L'Arlésienne]]* (An Bhean as Arlés, 1872) le Alphonse Daudet. Cé gur theip ar an léiriúchán mar dhráma, thaitin an ceol le Bizet agus bheartaigh sé sraith a chumadh bunaithe ar an gceol. D’éirigh thar barr leis.
[clé|mion|ceoldráma "La jolie fille de Perth", foilsithe ar an 28 M.F. 1867  san [Iriseoireacht|iris aoire "Diogène"]]

### Bás
Ba mhéala mór a bhás. Bhí sé trom ar an tobac. Tháinig taom croí air agus é ach 36 bliain d'aois. 

## Féach freisin

* ''L'Arlésienne'' (Bizet)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1838
Catagóir:Básanna i 1875
Catagóir:Cumadóirí Francacha
Catagóir:Georges Bizet
Jakob Bjerknes

Meitéareolaí a rugadh i Stócólm ab ea **Jakob Aall Bonnevie Bjerknes** (2 Samhain 1897 – 7 Iúil 1975). Lena athair Ioruach Vilhelm Bjerknes (1862–1951), chuir sé teoiric na gcuaranfaí in eagar. Bunaítear réamhaisnéis nua-aoiseach na haimsire ar an teoiric seo.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1897
Catagóir:Básanna i 1975
Catagóir:Meitéareolaithe
Catagóir:Eolaithe Sualannacha
James Whyte Black

Cógaseolaí a rugadh i mBaile Udain na hAlban ab ea **Sir James Black** (14 Meitheamh 1924 – 22 Márta 2010). Rinne sé an-chuid taighde is forbartha ar dhrugaí sábháilte chun galar croí, othrais agus galair éagsúla eile a chóireáil. 

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1988 le Gertrude Elion is George Hitchins as an saothar sin. Fuair sé bás i Londain Shasana.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna in 2010
Catagóir:Cógaseolaithe Albanacha
Bithrithim

deas|250px|thumb|Bithrithim
Rithim bhitheolaíoch nó athruithe tréimhsiúla i bhfeidhmú planda nó ainmhí is ea **bithrithim**. Féadfaidh tréimhse na rithime a bheith chomh gearr le soicind amháin nó chomh fada le bliain. Tá rithimí inginiúla ann a eascraíonn ón taobh istigh den orgánach, agus rithimí eisginiúla a eascraíonn ó fhachtóirí sa chomhshaol, cosúil leis na hailtéarnuithe idir dorchadas na hoíche is gile an lae. Is minic a bhíonn na rithimí inginiúla sioncronaithe le hathruithe tréimhsiúla sa chomhshaol. Samplaí de bhithrithimí daonna is ea bualadh an chroí, an riospráid, codladh is dúiseacht, an fás is an titim laethúil i dtáirgeadh an hidreacortasóin faoi stiúir na hinchinne (is é sin, an fhaireog phinéalach is an hipeatalamas san inchinn). Rithimí suntasacha sna hardphlandaí is ea an fhótaisintéis agus oscailt is dúnadh laethúil bláthanna áirithe. 

## Tagairtí

Catagóir:Codladh
Catagóir:Bitheolaíocht
Patrick Maynard Stuart Blackett

Fisiceoir a rugadh i Londain ab ea **Patrick Maynard Stuart Blackett** (18 Samhain 1897 – 13 Iúil 1974). I 1925 ba é an chéad duine a rinne grianghrafanna d'imbhuailtí núicleacha i néalsoitheach Wilson inar tharla claochluithe. I 1932 d'fhionn sé an posatrón go neamhspleách.  

Rinne sé taighde ceannródaíoch ar an radaíocht chosmach.  

Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain as an saothar uile seo i 1948. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Fisiceoirí Briotanacha
Jean-Pierre Blanchard

Balúnaí a rugadh i Les Andelys na Fraince ab ea **Jean-Pierre François Blanchard** (4 Iúil 1753 – 7 Márta 1809). É féin agus John Jeffries na chéad daoine a thrasnaigh Muir nIocht i mbalún, ó Dover go Calais i 1785. Cheap sé an paraisiút, ach maraíodh é le linn léimeanna tástálacha.

## Tagairtí

Catagóir:Eolaithe Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1753
Catagóir:Básanna i 1809
Blas

* Blas (céadfa) (féach áfach Blastán, Blaslóga)
* Blas (teangeolaíocht) (féach áfach Canúint, Teoirlíne)
* Blas (clár raidió)
* Blas (féile Gaelach in Albain)
* Blas (fisic cáithníní)
Blasár

Saghas réada eachtar-réaltraigh é an **blasár** atá fíorlonrúil, cosúil le cuasár, ach amháin go bhfuil an speictream optúil gan airí suntasach, beagnach.

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaíocht
Blas (fisic)

I bhfisic fhonúicléach, cuireann an téarma seo síos ar na saghsanna cuarc a ghlacann páirt i ndéanamh na bprótón is na neodrón i núicléis na n-adamh. Tá 6 bhlas ann: suas is síos, aduain is briocht, barr is bun. Níl an barrbhlas aimsithe fós, bíodh is go meastar gurb é an cuarc is troime, suas le 90 oiread mhais an phrótóin.

## Tagairtí
Blastán

deas|250px|thumb|Blastán
Aon chomhdhúil a chuirtear le bia chun an blas a fheabhsú. Is iad salann is siúcra an dá bhlastán is mó úsáide ar fud an Domhain. Is sampla é monaghlútamáit sóidiam de bhlastán a mhéadaíonn blas bunaidh an bhia, blas feola ach go háirithe. Tá blasanna saorga an-choitianta freisin, a dhéanann aithris ar bhlasanna nádúrtha.

## Tagairtí
Blaslóga

Orgáin bheaga chéadfacha ar an teanga is an carball a aithníonn 4 phríomhbhlas: milis, géar, goirt is searbh. Ní hionann an íogaireacht ar gach cuid den bhéal. Bíonn barr na teanga íogair do spreagthaí goirte is milse, a cúl íogair do spreagthaí searbha, agus na himill ar an dá thaobh íogair do spreagthaí géara is goirte.

## Tagairtí

Catagóir:Teanga (anatamaíocht)
Catagóir:Córas blastacht
Blastúl

deas|250px|thumb|Blastúl
Is éard atá i gceist le **blastúl** ná luathstaid shuthach i bhforbairt ainmhithe ilcheallacha. De ghnáth, sféar cuasach ceall a bhíonn ann.

## Tagairtí
Strelitzia reginae

Planda ilbhliantúil síorghlas a fhásann timpeall 1 m ar airde is ea an t-**éan parthais** (*Strelitzia reginae*). Déanann sé tortán duilleog leathfhada fadghasach, agus tá sé dúchasach don Afraic Theas. Saothraítear in áiteanna eile é ar son a bhláthanna iontacha. I ngach bláth bíonn bláthra iomlán, cuid mhaith bláthanna iata taobh istigh de bhracht truailleach. Oiriúnaithe le bheith pailnithe ag éin gréine. Bíonn seipil fhlannbhuí is peitil ghorma ag an mbláth, iad ag teacht amach ón mbracht go seachtainiúil. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Bláthola

deas|150px|thumb|Bláthola
Is éard is **bláthola** ann ná ola nádúrtha sho-ghalaithe a tháirgeann plandaí is a thugann boladh cumhra don fhásra. Den chuid is mó, is teirpéanóidigh iad, agus cabhraíonn siad le cailliúint uisce a laghdú mar go ngalaíonn siad is go gcruthaíonn bac ar dhromchla na duilleoige. Feictear na faireoga ola go minic mar spotaí daite snasta scaipthe ar fhásra nó bláthanna. Coitianta ar phlandaí i ngnáthóga tirime teo, agus braitheann méid is cáilíocht na hola cuid mhaith ar an oiread de sholas na Gréine a fhaigheann an planda.

## Féach freisin
* Cumhartheiripe

## Tagairtí

catagóir:Olaí
Bláthóg

Bláth an-bheag nó laghdaithe, de ghnáth an iliomad díobh comhbhailithe le chéile i gcaoi atá cosúil le bláth amháin, mar a tharlaíonn i mbaill de chlann na nóiníní. 

## Tagairtí
Bláthra

deas|200px|thumb|Bláthra
Leagan amach bláthanna is struchtúr gaolmhar, cosúil le brachtanna, ar ghas amháin. Spreagann athruithe i bhfad an tsolais nó sa teocht a fhás, agus is dócha go mbíonn hormóin á rialú. Go minic stadann fás plandúil an phlanda le táirgeadh an bhláthra, ach uaireanta leanann ina dhiaidh sin. Bíonn sé seo suntasach i gcás barrphlandaí nuair a bhíonn an toradh, an t-aibiú, is an bhaint le pleanáil. Tagann an saghas bláthra san áireamh go mór mar shainchomhartha i sainmhíniú clanna plandaí. Aithnítear na bunsaghsanna ó na patrúin craobhaithe agus ionaid na mbláthanna is nuaí is na mbláthanna is sine. I gcrobh-bhláthra, leanann an gas ag fás agus tagann na bláthanna amach faoin mbarr. I gcímeabhláthra bíonn bláth ar bharr an phríomhghais is ar bharr gach géige, agus aon fhás nua, is trí ghéaga cliathánacha é.

## Tagairtí
Der Blaue Reiter

Is é atá i gceist leis **An Marcach Gorm** nó **Der Blaue Reiter** ná grúpa ealaíontóirí *avant-garde* a bunaíodh i München na Gearmáine sa bhliain 1911. Ina measc bhí Wasily Kandinsky, Paul Klee, August Macke is Franz Marc.
mion|Stampa poist Gearmánach ag ceiliúradh Der Blaue Reiter 100 bliain i ndiaidh a bhunaithe. Franz Marc a rinne an phéintéireacht den chapall gorm.

## Tagairtí
Bleachtfhéileacán

Féileacán mór ildathach is ea an **bleachtfhéileacán**. Na sciatháin scothdhonn flannbhuí, marcáilte le patrúin dhubha. Eitlíonn sé go mall, ach déanann imirce thar fhaid ollmhóra ó Mheicsiceo go Ceanada.

## Tagairtí

Catagóir:Féileacáin
Bith-theangeolaíocht

Is éard atá sa **bhith-theangeolaíocht** réimse staidéar atá dírithe ar an gcumas atá ag an gcine daoine teanga labhartha a úsáid. Pléann an réimse le tarchur géiniteach teanga, agus le taighde néarfhiseolaíoch maidir leis an gcaoi a dtáirgtear agus a dtuigtear teanga. 

## Tagairtí

Catagóir:Teangeolaíocht
Newport, Oileán Rhode

Is cathair de chuid stát Oileán Rhode, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í **Newport**. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 24,672 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Newport suite i gContae Newport. Tá Henry F. Winthrop ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1784.

## Comhchathracha

*  Cionn tSáile, Éire
*  Imperia, An Iodáil
*  Ponta Delgada, An Phortaingéil
*  Saint John, Brunsuic Nua, Ceanada
*  Sciathos, An Ghréig
*  Simoda, An tSeapáin

## Naisc sheachtracha

* www.cityofnewport.com - Suíomh idirlín oifigiúil.

Catagóir:Cathracha a bhfuil calafoirt
Catagóir:Cathracha in Oileán Rhode
Catagóir:Contae Newport, Oileán Rhode
Catagóir:Príomhbhailte na gContaetha sna Stáit Aontaithe
Bleib

mion|Bleib amairillise
Buinneán planda, mionathraithe go mór le horgán stórála faoin talamh a dhéanamh. Comhdhéanta as duilleoga nó bunanna duilleog forluite a charnann cúlchistí bia a bheathaíonn luathfhás. De ghnáth, maireann na bleibeanna ó bhliain go bliain mar go n-athlíontar na cúlchistí bia roimh chríonadh siar an phlanda.

## Tagairtí

Catagóir:Moirfeolaíocht phlandaí
Catagóir:Plandaí garraí
Bleibín

mion|Bleibíní de chuid ''Lilium lancifolium'' agus a bhfréamhacha beaga le feiceáil
An t-orgán beag a tháirgtear os cionn talún in ascaill duilleoige nó san iombhláth in ionad cuid de na bláthanna. Táirgeann an bleibín seo planda nua nuair a thiteann ón tuismitheoir.

## Tagairtí
Louis Blériot

Eitleoir, déantúsóir agus dearthóir gléasanna a rugadh i gCambrai na Fraince ab ea **Louis Charles Joseph Blériot** (1 Iúil 1872 – 1 Lúnasa 1936). Rinne sé an chéad eitilt in eitleán thar Mhuir nIocht ó Baraques go Dover i 1909. Bhí 100 paitinn aige ar éagsúlacht rudaí mar ghluaisrothair, eitleáin agus mar sin de. Fuair sé bás i bPáras.
mion|An eitilt thar Mhuir nIocht, pictiúr le Ernest Montaut

## Tagairtí

Catagóir:Eitleoirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1872
Catagóir:Básanna i 1936
Bliain thrópaiceach

Is éard is **bliain thrópaiceach** ann ná an t-achar ama is gá don Domhan chun fithisiú timpeall na Gréine ó chónocht earrachúil amháin go dtí an chéad chónocht earrachúil eile (365.24219 meánlá grianda).

## Tagairtí

Catagóir:Aonaid ama
Catagóir:Féilire
Bliosán cruinn

Planda téagartha ilbhliantúil a fhásann 2 m ar airde. Na duilleoga suas le 80 cm ar fhad, roinnte go domhain. Na bláthchinn gorm an-mhór, timpeallaithe le brachtanna ubhchruthacha leathrúla sainiúla. Níl sé ar eolas sa nádúr fiáin, ach saothraíodh le fada é i ndeisceart na hEorpa go háirithe. Itear gabhdán bog na mbláthcheann óg is bunanna méithe na mbrachtanna mar ghlasra, agus fástar é mar mhaisiúchán. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Providence, Oileán Rhode

Is í **Providence** príomhchathair stát Oileán Rhode agus an chathair is mó ann freisin. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 182,911 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Providence suite i gContae Providence. Tá Angel Taveras ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1636.

## Comhchathracha

*  Baile Átha Luain, Éire
*  Cathair Ghuatamala, Guatamala
*  Praia, Rinn Verde
*  Santo Domingo, An Phoblacht Dhoiminiceach
*  Zhūhǎi, Daon-Phoblacht na Síne

## Naisc sheachtracha

* www.providenceri.com - Suíomh idirlín oifigiúil.

Catagóir:Cathracha a bhfuil calafoirt
Catagóir:Cathracha in Oileán Rhode
Catagóir:Contae Providence, Oileán Rhode
Catagóir:Príomhbhailte na gContaetha sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Príomhchathracha na SAM
Bliosán gréine

Planda mór ilbhliantúil a fhásann 2.8 m ar airde, dúchasach do thuaisceart Mheiriceá is ea **bliosán gréine** (*Helianthus tuberosus*). Go leor stólan faoin talamh aige le tiúbair cosúil le prátaí ag a mbarra a mhaireann tríd an ngeimhreadh. Na duilleoga lansa-chruthach, le fiacla garbha, na bláthchinn 4-8 cm ar leithead, buí agus timpeallaithe le brachtanna bioracha dúghlasa. Tugadh isteach san Eoraip sa 16ú céad é, agus saothraítear ó shin é ar son na dtiúbar inite ina bhfuil iniúilin, foinse an tsiúcra fruchtós.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Blocálaí H2

deas|250px|thumb|Blocálaí H2
Clann drugaí a fheidhmíonn mar fhreasaithigh ar ghabhdóirí sa cholainn. I gcás an othrais ghastraigh, nach raibh de leigheas air ach máinliacht, is amhlaidh a chuireann sé stop le feidhmiú an hormóin áitiúil hiostaimín, a spreagann tál an aigéid isteach sa ghoile de ghnáth, agus leigheastar an t-othras taobh istigh de 6 sheachtain. Ba é an chéad cheann a úsáideadh mar seo simeitidín (leis an trádainm *Tagamet*) a tháinig ar an margadh i 1976, agus lean baill fheabhsaithe den chlann ó shin. James Black a d'fhorbair na drugaí seo, agus bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1988 as. 

## Tagairtí
Felix Bloch

Fisiceoir a rugadh i Zürich ab ea **Felix Bloch** (1905-1983). Chaith sé an chuid is mó dá shaolré sna Stáit Aontaithe. Rinne sé taighde bunúsach ar mhodhanna anailíse, bunaithe ar athshondas maighnéadach núicléach, ceann d'uirlisí bunúsacha na ceimice anois. Roinn sé Duais Nobel na Fisice le Edward Purcell i 1952 as a shaothar ar thomhais leis an modh seo.

## Tagairtí