Ríthe na Mumhan

Bhí **Ríthe na Mumhan** i réim ó bhunús Ríocht na Mumhan le linn na hIarannaoise go dtí an ard-mheánaois. De réir seanchas na nGael, inste mar shampla i Leabhar Gabhála na hÉireann, ba é Bodhb Dearg na dTuath Dé Danann an rí is luaite. Thug na Dáirine (aitheanta fosta mar an Chorca Laidhe agus Uí Eidirsceoil sa lá atá inniu ann) roinnt luathríthe, Cú Raoi san áireamh. De réir *[[Cath Maige Mucrama]]*, thit na hÉarainn i léig sa 2a haois AD agus tháinig na Deirgtine, sinsir na nEoghanacht, i gceannas. Le linn an ama seo, ba chuid den Leath Mhogha é an cheantar úd, agus an chuid eile den tír, an Leath Choinn, go formhór faoi cheannas na gConnachta.

mion|An Mhumha, ''c.'' 10ú haois.

Nuair a cailleadh Osraí san oirthear, ceapadh Caiseal mar phríomhchathair na Mumhan ag na hEoghanachta.  Bhí an chlann seo i gceannas kindred ruled gan aon bhriseadh go dtí an 10ú haois. Cé go raibh muintir Uí Néill i gceannas mar the Ard-Ríthe na hÉireann le linn an ama seo, sár-iomaitheoirí ab ea beirt Eoghanacht ar a laghad, Cathal mac Finguine agus Feilimí mac Criomhthainn.

Ba iad clanna Eoghanacht Chaisil (Uí Shúilleabháin agus Mic Cárthaigh mar ionadaithe), Eoghanacht Ghleanndamhnach (Uí Chaoimh) agus Eoghanacht Áine (Uí Chiarmhaic) na géaga is mó le rá sa treibh úd.  Scaoileadh a leis a ngreim cumhachta ámh nuair a tháinig Brian Bóramha den Dál gCais chun cinn, a thóg clann Uí Bhriain isteach mar ríthe na Mumhan. Ag an am gcéanna, Munster had to contend with the Normannaigh.  

Sa deireadh, tháinig an ríocht chun críche nuair a scaradh í (críochdheighilt na Mumhan) agus bunaíodh ríochtaí na Tuamhan, Deasumhan agus Urumhan. Tháinig an chéad dá cheann chun críche in am trátha sa 16ú haois, le bunú Ríocht na hÉireann, nuair a ceapadh na hiar-ríthe ina dTiarnaí na hÉireann. Bhí roinnt iarrachtaí chun cumhacht Ghaelach sa Mhumhain a athbhunú, amhail is ag Finghin Mac Cárthaigh agus Domhnall Cam Ó Súilleabháin Bhéara, ach theip orthu.

## Ríthe ársa agus seanscéalacha na Mumhan
* Bodhb Dearg, rí *[[Aos Sí|Sid Muman]]*, agus níos déanaí rí Tuatha Dé Danann, i gcomharbacht ar an Daghdha
* Deda mac Sin, sinsear *Clanna Dedad
* [[Íar mac Dedad]], athair [[Eterscél Mór|Eidirscéil]] agus seanathair [[Conaire Mór|Conaire Mhóir]]
* [[Dáire mac Dedad]], sinsear na n[[Dáirine]]
* [[Cú Roí|Cú Raoi mac Dáire]], rí agus/nó dia na Mumhan agus/nó sa [[Rúraíocht]]. De shliocht na [[Érainn|nÉarann]] (nó Dáirine) ab ea é, an dream i dtreis sa Mhumhain go dtí na 6ú–7ú haoiseanna anuas
* [[Mogh Nuadhad]], rí i seanscéalta [[Leath Mhogha]]. De shliocht na n[[Deirgtine]], ach bheidís gur phearsa miotasach é
* [[Ailill Aulom|Ailill Ólom]] mac Mogha, associated leis an mbandia, [[Áine]]. 
* [[Lugaid mac Con]], [[Ard Rí na hÉireann|Ard-Rí Éireann]] agus mac altrama Ailealla. Sinsear na [[Corca Laidhe]], príomhchlann na nDáirine sa Mhumhain
* [[Eoghan Mór]] mac Ailealla, a raibh na hEoghanachta ainmnithe as. I ndáiríre, bunaíodh na hEoghanachta ag [[Conall Corc]], dubhó Eoghain Mhóir
* [[Fiachu Muillethan|Fiacha Muilleathan]] mac Eoghain Mhóir, rí na nDeirgtine. B'fhéidir gur stairiúil é, ach ní fheictear é ach i seanscéalta
* [[Ailill Flann Bec|Ailill Flann Beag]] mac Fiacha Mhuilleathain. Tá pas beag ar eoals faoi, ach amaháin gur uchtaigh a dheartháir níos sine, Ailill Flann Mór, é, agus gur tháinig a dheartháir úd i gcomharbacht air.
* [[Crimthann mac Fidaig|Criomhthann mac Fiadaigh]], Ard-Rí na hÉireann agus tailte thar lear, agus deartháir an bhandia agus/nó na banríona [[Mongfind|Moingfhionn]].  Maítear gur Eoghanacht é i nginealaigh níos deireanaí, ceithre aois agus é ar marthain
* [[Óengus Bolg|Aonghas Bolg]], rí déanach na nDáirine, sinsear na Corca Laidhe agus sinsear fosta na nEoghanacht Caisil trína iníon, [[Aimend|Aimeann]]. Feictear é i luathscéalta maidir le Conall Corc
* [[Breasal mac Ailealla]] Thassaigh, b'fhéidir luath-rí [[Uí Liatháin]]. Banríon le [[Lóegaire mac Néill]] ab ea [[Angias]], is dócha a dheirfiúr í

==Ríthe stairiúla Caisil, na hIarmhumhan agus na Mumhan==
Ní raibh i ndáiríre fíor-ríthe na Mumhan ann go dtí an 7ú haois, nuair a briseadh an [[Corca Laidhe|Chorca Laidhe]] as cumhacht, am éigin tar éis dóibh a ngreim ar an [[Osraí]] a chailleadh. Dá bharr, ní féidir a rá ach gur ríthe Caisil, [[Ríthe na hIarmhumhan|na hIarmhumhan]] nó na [[Eoghanachta|nEoghanacht]] iad an chéad chúig rí is fiche ainmnithe thíos. Ba é [[Faílbe Flann mac Áedo Duib|Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh]] an t-aon eisceacht amháin, an chéad Eoghanacht ar leath a thionchar laistigh den Mhumhain, ach bhí an Iarmhumha fós ina mórcomhrac in éadan Caisil le linn a réimse, agus níl ar eolas ach beagán faoina chomharbaí roimh [[Cathal mac Finguine|Chathal mac Finguine]].

Le linn an ama seo fosta, bhí clanna neamhspleácha *Uí Fiodhghinte* agus [[Uí Liatháin]] faoi mhaise. Is dócha go ndearnadh iarracht san 8ú haois a gcuid bunúis a athrú chun iad a thabhairt isteach leis na hEoghanachta. D'éirigh leo  comhghuaillíocht a dhéanamh leis na hUíbh Fiodhghinte, rud a bhí chun tairbhe na nEoghanacht, ach fágadh Uí Liatháin ar leaththaobh, rud nach fios an fáth.



Clanna:
* DgC: [[Dál gCais]]
* EÁ: [[Eoghanacht Áine]]
* EC: [[Eoghanacht Chaisil]]
* EG: [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]]
* ELL: [[Eoghanacht Locha Léin]]
* EOC: [[Eoghanacht Oirthir Cliach]]
* ER: [[Eoghanacht Raithlinn]]
* M: [[Múscraí]]
* MC: [[Mhic Cárthaigh]]
* UB: [[Uí Bhriain]]
* UÍ: [[Uí Íomhar]]

==Féach freisin==
* [[Liosta Ríthe na hÉireann]]
** [[Ríthe na Deasmhumhan]]
** [[Ríthe na Tuadhmhumhan]]
** [[Ríthe na hIarmhumhan]]
** [[Ríthe na hUrmhumhan]]
* [[Iarla Dheasumhan]]

==Foinsí==
* Bryne, Francis J. *Irish Kings and High Kings*. Nua-Eabhrac: St. Martin's Press, 1973.
* Charles-Edwards, T.M. *Early Christian Ireland*. Cambridge: Cambridge University Press, 2000.  
* Moody, T.W.; F.J. Byrne and F.X. Martin, eag. *A New History of Ireland*. Vol. IX. Nua-Eabhrac: Oxford University Press, 1982. 
* [[Áed Ua Crimthainn]], *Leabhar Laighneach*, c. 1160.
* *Sioncronachtaí Laud''. K. Meyer, 1913.

## Naisc sheachtracha
* MacCarthy Clan Foundation , McCarthyClan.org
* O'Brien Clan Foundation,  OBrienClan.com
* The McGillycuddy of the Reeks, McGillycuddy.co.za
* O'Mahony Society at OMahonySociety.com
* O'Donoghue Society, ODonoghue.co.uk

## Tagairtí


Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Uí Bhriain