open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jimi Hendrix

Ceoltóir Meiriceánach ab ea **James Marshall "Jimi" Hendrix**, (27 Samhain, 1942 - 18 Meán Fómhair, 1970). Giotáraí agus cumadóir a bhí ann, agus aithnítear mar dhuine de na giotáraithe leictreacha is mó tábhacht i stair an rac-cheoil. As Seattle dó, fuair sé bás i Londain, Shasana sa bhliain 1970.
## Saol
An t-ainm baiste a bhí air ná *Johnny Allen Hendrix*. Tháinig sé chun saoil i Seattle, Washington, mac le hAl Hendrix agus a bhean Lucille Jeter Hendrix. 

Thugtaí Buster air mar leasainm agus é ina óige, in ómós do Buster Brown, cartún a bhí cáiliúil ag an am. 

Sa bhliain 1946, d'athraigh a athair Al Hendrix a ainm go hoifigiúil go *James Marshall Hendrix*. Tar éis seo, bhíodh aithne ag daoine air mar *Jimmy*, nó *James*. Agus é ag seinm i mbannaí éagsúla, thosaigh sé ag tabhairt idir *Maurice James* agus *Jimmy James* air féin. Dhearbhaigh a bhainisteoir Chas Chandler níos déanaí gur iarr sé ar Hendrix an litriú a athrú go "Jimi", in áit "Jimmy", ach mhaígh Hendrix gurb é a smaoineamh féin.

## Cáil
clé|mion|1968, Warner/Reprise Records
San Eoraip a bhain sé a chéad cháil amach, le tacaíocht óna bhanna *The Jimi Hendrix Experience*. Níorbh fhada go raibh a ainm in airde abhaile i Meiriceá chomh maith, tar éis a thaispeántais ag an *Monterey Pop Festival* sa bhliain 1967. Bhí sé ag barr an chláir ag na féilí Woodstock sa bhliain 1969 agus Isle of Wight sa bhliain 1970.

Laoch giotáir atá i Hendrix fós. Citeog a bhí ann, a bhí gafa go mór lena Fender Stratocaster. Bhain sé leas an-mhór as aischothú an ghiotáir, le cabhair go minic ó troitheán wah-wah.

## Bás agus oidhreacht

Bhásaigh Hendrix ag árasán a bhanchara Monika Dannemann i Notting Hill, Londain go luath sa maidin ar an 18 Meán Fómhair, 1970. Thacht sé ar an aiseag féin tar éis dó an-iomarca piollairí suain agus alcól a thógáil.  

## Dioscliosta

#### The Jimi Hendrix Experience

* *Are You Experienced?* (1967)
* *Axis: Bold as Love* (1968)  
* *Electric Ladyland* (1969)

#### Albam beo

* *Band of Gypsies* (1970)

#### Albam díolama

* *Smash Hits* (1969)
* *Electric Jimi Hendrix* (1968)

## Tagairtí
 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Básanna i 1970
Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí Meiriceánach
Catagóir:Fir
Catagóir:Giotáraithe Meiriceánacha
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánacha Afracacha
Catagóir:Rac-cheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
Glen Hansard

Is é **Glen Hansard** (rugadh i mBaile Átha Cliath, 21 Aibreán 1970) an príomhamhránaí agus giotáraí leis an mbanna rac-cheoil Éireannach *[[The Frames]]*. Tháinig clú agus cáil air tar éis dó páirt a ghlacadh sa scannán Alain Parker *[[The Commitments]]*. Ghlac sé páirt an tseinnteora giotáir *Outspan Foster*. Bhí aiféala air gur ghlac sé leis an bpáirt seo i ndiaidh an scannáin mar thóg sí aird óna shlí bheatha mar cheoltóir, dar leis. Sa bhliain 2003 bhí sé mar láithreoir ar chlár RTÉ *[[Other Voices: Songs from a Room]]*, taispeántas den tallann ceoil neamhspleách atá le fáil in Éirinn. Sa bhliain 2006 seoladh dlúthdhiosca darbh ainm The Swell Season, ceirnín a rinne Hansard leis an gceoltóir Seiceach Markéta Irglová.

Sa bhliain 2007 tháinig an scannán *[[Once (scannán)|Once]]* amach le Hansard agus Irová mar phríomhcharachtair ann. Ba é John Carney, iar-sheinnteoir dordghiotáir leis na Frames, a bhí mar stiúrthóir ar an scannán.

Ba bhall mór le rá é den ghrúpa gniomhaíoch *Home Sweet Home* a ghlac seilbh ar iar-oifigí i dTeach Apollo ar Shráíd an Phoill Bhig i mBaile Átha Cliath, mar fhoscadán do dhaoine gan dídean idir 15 Nollaig 2016 agus 12 Eanáir 2017. Bhí orthu an foirgneamh a fhágáil faoi dheireadh mar gheall ar ordú cúirte ach tharraing an eachtra seo aird ar straitéis an rialtais Éireannaigh do dhaoine gan dídean.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Oifigiúil ''The Frames''
* Myspace an 'Swell Season' (leathanach Beárla)

[thumb|upright|left|Glen Hansard, ag seinm i Vicar Street, [Baile Átha Cliath, 31 Nollaig 2006]]

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Salvador

Príomhchathair Bahia na Brasaíle is ea **Salvador** (**São Salvador da Baía de Todos os Santos**, go hiomlán). Tá an chathair suite ar leithinis ar chósta thoir na Brasaíle. Bhí 2,902,927 duine ina gcónaí sa chathair féin agus 3,919,864 ina gcónaí sa mhórcheantar uirbeach (daonáireamh 2010). 

Is í Salvador an ceathrú cathair is mó sa tír. Bunaíodh Salvador sa bhliain 1549.

Tá leabhar neamhfhicsin i nGaeilge, *Favela*, scríofa faoi bhruachbhaile bocht sa chathair seo ag an údar Alex Hijmans.

Catagóir:Cathracha sa Bhrasaíl
Ringo Starr

Is ceoltóir cáiliúil é **Richard Starkey MBE** (rugadh é ar an 7 Iúil, 1940 i Learpholl, Sasana), nó **Ringo Starr** mar atá aithne níos fearr air. B'é é Starr an drumadóir leis an mbanna rac-cheoil The Beatles ó 1962 go dtí 1970. Tar éis The Beatles, bhí cúpla albam aige ina aonar. Chomh maith le sin, do dhein sé roinnt aisteoireacht leis. Sa bhliain 1984, chuir Starr i láthair an ghuth don clár teilifís *[[Thomas the Tank Engine]]*. Sa bhliain 1989, thosaigh sé *[[Ringo Starr and His All-Starr Band]]*, ag canadh amhráin Beatles agus ag seinm na drumaí.

Is drumadóir cáiliúil é a mhac Zak Starkey chomh maith, an chéad páiste a rugadh le Starr agus a iarbhean Maureen Cox sa bhliain 1965.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Aisteoirí teilifíse Sasanach
Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam sna gradaim Academy
Catagóir:Daoine as Learpholl
Catagóir:Drumadóirí Sasanacha
Catagóir:Eoraisceiptigh
Catagóir:Fir
Catagóir:Popcheoltóirí Sasanacha
Catagóir:Rac-cheoltóirí
Catagóir:Ridirí
Catagóir:The Beatles
Ceoltóir

Is duine é **ceoltóir** a sheinneann nó a chumann ceol. Is féidir **ceoltóirí** a roinnt ina gcatagóirí de réir na bpáirteanna a ghlacann siad i dtáirgeadh an cheoil. Is féidir é seo a bhunú ar an uirlis cheoil a sheinntear:
* Úsáideann amhránaí a ghlór mar uirlis.
* Úsáideann uirliseoir uirlis cheoil chun cheol a seinnt.
* Scríobhann cumadóirí ceoil.
* Stiúireann an stiúrthóir ceoil an ceolfhoireann.

## Féach freisin
* Ceol


Catagóir:Ceol
Débhéascna

Coincheap sochtheangeolaíoch is ea an **débhéascna**. Ciallaíonn sí go bhfuil an tsochaí iomlán dátheangach, i gcruth is go n-úsáidtear teanga amháin i réimsí áirithe den tsaol agus den chultúr, agus teanga eile sna réimsí eile. Débhéascna atá i gceist freisin má tá an teanga scríofa chomh difriúil leis an teanga labhartha agus nach féidir í a úsáid go nádúrtha sa ghnáthchumarsáid.

Níl débhéascna i gceist leis an ngnáthdhifríocht idir an teanga scríofa agus an teanga labhartha, nó idir teanga na huasalaicme agus teanga na hísealaicme. Faoi imthoscaí na débhéascna, ní rithfeadh sé leis na huaisle féin an teanga scríofa, nó an "leagan ard", a úsáid le scéal magaidh a insint dá gcairde, ó bheadh sé mínádúrtha ar fad. 

Samplaí den débhéascna:

* Is í an Araibis an sampla clasaiceach. Úsáidtear caighdeán an Chóráin le haghaidh gach sórt saothar liteartha. San am céanna, labhraíonn na daoine léannta féin canúintí atá an-difriúil leis an gcaighdeán, ós rud é go bhfuil sé bunaithe ar an gcineál Araibise a d'úsáideadh na filí nuair a bhí Muhamad beo. 

* Sa Rúis, roimh lá Pheadair Mhóir, bhí an tSean-Slaivis Eaglasta á húsáid mar theanga liteartha, agus canúintí Rúisise á labhairt ag na daoine. Cé go bhfuil an tSean-Slaivis Eaglasta gaolmhar leis an Rúisis, ní "Sean-Rúisis" d'aon chineál atá ann, ach Sean-Bhulgáiris. Inniu féin, tá lorg na débhéascna le haithint ar an Rúisis.

* I bParagua, is í an Spáinnis an teanga scríofa. Labhraíonn formhór mór na ndaoine an teanga bhundúchasach Guaraní, nó leagan di atá go mór faoi thionchar na Spáinnise. 

* Deirtear gurb í an Phortaingéilis teanga na Brasaíle. Is é an tuairim atá ag teangeolaithe áirithe Brasaíleacha, áfach, go bhfuil gnáthurlabhra na sráide chomh difriúil leis an leagan scríofa den Phortaingéilis nach í an teanga chéanna í, agus, mar sin, gur chóir a rá go bhfuil an débhéascna i bhfeidhm sa Bhrasaíl. 

Catagóir:Teangeolaíocht
Steve Staunton

Traenálaí agus iarimreoir sacair gairmiúil is ea **Steve Staunton** (rugadh 19 Eanáir, 1969 i nDroichead Átha, Éire), a d'imir le Liverpool agus Aston Villa i Sasana agus a d'imir dá thír. Scaoileadh é óna phost mar imreoir/traenálaí cúnta leis an bhfoireann Sasanach Walsall ar 12 Eanáir 2006, agus an lá ina dhiaidh sin fógraíodh é ina chomharba ar Brian Kerr mar thraenálaí ar fhoireann náisiúnta sacair Phoblacht na hÉireann.

Níor mhair sé sa phost ach dhá bhliain. Tar éis droch-thorthaí i gcomórtas cáilíucháin do Chraobh na hEorpa, cuireadh chun bóthair é ar an 23 Deireadh Fómhair, 2007. D'oibrigh sé mar bhainisteoir d'fhoireann Darlington sna blianta 2009-2010.

## Ina imreoir
Shínigh Kenny Dalglish é do Liverpool ó Dundalk i 1988. D'imir sé le foireann Jack Charlton sa Chorn Domhanda san Iodáil sa bhliain 1990. D'imir sé sa Chorn Domhanda freisin sna Stáit Aontaithe sa bhliain 1994 agus sa Chóiré Theas/an tSeapáin sa bhliain 2002. D'imir sé le Aston Villa.

## Foinsí

Staunton, Steve
Staunton, Steve
Staunton, Steve
Staunton, Steve
Catagóir:Daoine beo
Eolaíocht an domhain

mion|
'''Eolaíocht an domhain'''
Is téarma cuimsitheach é **eolaíocht an [[An Domhan|domhain]]** do na heolaíochtaí go léir a bhaineann leis an Domhan. Úsáidtear na príomhdhisciplíní - fisic, tíreolaíocht, matamaitic, ceimic agus bitheolaíocht - chun tuiscint a fháil ar phríomhthréithe nó réimsí chóras an Domhain.

Seo liosta neamhchríochnaithe de na disciplíní atá le fáil faoi eolaíocht an Domhain:
* geolaíocht
* aigéaneolaíocht 
* tíreolaíocht
* linneolaíocht 
* oigheareolaíocht 
* eolaíocht na hithreach
* hidreolaíocht
* Talmhaíocht
* Topagrafaíocht
* Timpeallacht
* biththíreolaíocht

## Tagairtí

Domhain, Eolaíocht an
Ward Cunningham

Is ríomhchláraitheoir é **Howard G. Cunningham** (rugadh 26 Bealtaine, 1949) a bhfuil aithne air mar gheall ar chumadh WikiWikiWeb. Is ceann de phríomh-cheannródaithe phatrúin dearaidh agus Extreme Programming é freisin. Bhunaigh sé an chéad suíomh vicí, ag an Portland Pattern Repository, ar 25 Márta, 1995. Tá sé ina chónaí faoi láthair i Portland, Oregon.

## Tagairtí

Catagóir:Idirlíon
Catagóir:Bogearraí
Brian Epstein

mion|Gala du Disque 1965
Fear gnó Sasanach ab ea **Brian Samuel Epstein** (19 Meán Fómhair 1934 – 27 Lúnasa 1967). Bhí cáil air sna 1960idí mar bhainisteoir ar an mbanna rac-cheoil The Beatles, ón bhliain 1961 go dtí a bhás i 1967. 

## Tús a shaoil
Rugadh Epstein i Learpholl, Sasana sa bhliain 1934. Bhí siopa troscáin ag a thuismitheoirí Harry agus Malka, áit ina cheannaigh teaghlach Paul McCartney pianó lá amháin. Chuaigh Epstein isteach san airm i 1952, agus ansin rinne sé staidéar ag an *Royal Academy of Dramatic Art (RADA)*, ag an am céanna leis na haisteoirí Peter O'Toole, Susannah Yorke agus daoine eile. Chaill sé a shuim san aisteoireacht, áfach, agus thug a athair post dó sa North East Music Stores (NEMS), ina bhainisteoir ar an roinn na gceirníní. Tar éis tamaill, d'oscail a athair siopa nua freisin agus bhí Epstein ina bhainisteoir ar an ngnó ar fad. Thosaigh a shuim sa cheol ag fás sa phost seo, agus ar an 3 Lúnasa 1961 thosaigh sé ag scríobh a cholún féin san iris *Mersey Beat*.

## The Beatles
Nuair a bhí Epstein ag obair i NEMS, tháinig cúpla duine sa siopa ag iarraidh an t-albam a rinne Tony Sheridan leis The Beatles sa Ghearmáin a cheannach. Ní raibh Epstein ábalta é a fháil, áfach. Mar thoradh, chuaigh sé go dtí an Cavern Club i Learpholl lá amháin chun iad a fheiceáil, agus eolas faoin cheirnín seo a fháil. Agus é ag féachaint orthu, bhain Epstein sult as an taispeántas, agus thaitin na Beatles go mór leis mar dhaoine freisin. Ag cruinniú ar an 10 Nollaig 1961, shocraigh an banna go mbeidh Epstein ina bhainisteoir nua orthu. Shínigh siad conradh i dteach drumadóir Pete Best ar an 24 Eanáir 1962.
clé|mion|NBC, 1965
Ní raibh aon taithí ag Epstein, ach ba bhainisteoir láidir é i gceann tamaill. Ar dtús, bhí sé an-deacair dóibh conradh ceoil a fháil i Sasana. Sa deireadh, chuaigh siad go dtí EMI Parlophone, agus bhuail siad leis an léiritheoir George Martin. D'éist Martin leis an banna, agus cheap sé go raibh siad go maith. Ní raibh Martin ró-tógtha le scileanna Pete Best mar dhrumadóir, ámh, agus cuireadh Ringo Starr isteach ina áit.

Chomh maith leis na Beatles, bhí Epstein ag obair le grúpaí agus amhránaithe eile freisin, mar shampla Gerry and the Pacemakers, Billy J. Kramer agus Cilla Black.

## A bhás
Ag deireadh a shaoil, bhí an-imní ar Epstein go raibh an banna déanta leis. Bhí sé socraithe acu nach mbeadh siad ag dul amach ar chamchuairt arís, agus de bharr sin bhí níos lú le déanamh ag Epstein. Bhí sé ag fulaingt le gruaim freisin. Fear homaighnéasach a bhí ann, rud a choimeád sé faoi rún. Deir daoine éagsúla go raibh caidreamh homaighnéasach idir eisean agus John Lennon, ach níl aon eolas cinnte ar fáil faoi seo. 

Fuair Epstein bás ar an 27 Lúnasa 1967 nuair a bhí baill an bhanna sa Bhreatain Bheag leis an Maharishi Mahesh Yogi. Ródháileog ab ea é, ach níltear cinnte gurb é féinmharú a bhí i gceist. 

## Tagairtí

Catagóir:The Beatles
Catagóir:Daoine as Learpholl
Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Básanna i 1967
Nebraska

Is stát í **Nebraska** i Stáit Aontaithe Mheiriceá. Tá sé suite sa Mheániarthar (Béarla: *the Midwest*), in aice leis lár na tíre.

## Contaetha i Nebraska

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Stáit Mheiriceá
Catagóir:Stáit SAM a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu
Catagóir:Áiteanna a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu
An Peinteagán

300px|mion|cléFoirgneamh is é **an Peinteagán** (i mBéarla: ***The Pentagon***) atá suite in Arlington, Virginia, in aice le Washington, D.C., príomhchathair chónascach Stáit Aontaithe Mheiriceá. Is é suíomh Roinn Cosanta na Stát Aontaithe é. Tá breis agus 26,000 duine fostaithe ann, sibhialtaigh agus saighdiúirí ina measc. Tugadh an t-ainm *An Peinteagán* air toisc go bhfuil sé ar dhéanamh peinteagáin .i. go bhfuil cúig thaobh aige.

Is é an bloc oifigí seo, a bhfuil cúig stór ann, agus ar oirníodh é ar an 15 Eanáir 1943, ceann de na bloic oifigí is mó ar domhan, agus 28 gciliméadar de dhorchlaí ann. Tógadh é le coincréit neartaithe le cruach. Neartaíodh na héadain le Kevlar idir 2000 agus 2001.

Is iad comhordanáidí geografaíocha lár an Pheinteagáin ná: 38°52'16" thuaidh; 77°03'29" thiar.

Ar an 11 Meán Fómhair 2001, ba é sprioc ionsaí sceimhlitheoireachta é. Fágadh an ionsaí go hoifigiúil ar al-Qaeda.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil Roinn Cosanta na Stát Aontaithe 

Catagóir:Ailtireacht
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Stócólm

Is **Stócólm** (Sualainnis: *Stockholm* ) príomhchathair na Sualainne í. Tá sí suite ar chósta oirthearach na tíre. Tá 1,252,020 duine ina gcónaí sa chathair agus is an chathair is mó sa tír í.

## Féach freisin
* Ionsaí Stócólm 2017

## Naisc sheachtracha
* Stockholms stad Suíomh oifigiúil na cathrach (sa tSulainnis).

[mion|left|350px|Riddarholmen agus Sean-Bhaile ([Sualainnis: *Gamla stan*) i Stócólm]]

## Tagairtí

Catagóir:Stócólm
Catagóir:Cathracha na Sualainne
Catagóir:An tSualainn
Catagóir:Tíortha Nordacha
Catagóir:Cathracha Nordacha
Catagóir:Príomhchathracha Nordacha
Oracle (bunachar sonraí)

Tugtar **Oracle** (nó **Oracle RDBMS**) ar an gcóras bainistíochta bunachar sonraí (CBBS) atá forbartha thar na blianta ag an gcomhhlacht Oracle Corporation. Tá Oracle dírithe ar mhargadh na gcomhlachtaí meánacha/móra a bhíonn ag brath go mór ar a gcuid bunachair shonraí.

## Oracle Corporation
Is é Oracle an príomhtháirge atá ag an Oracle Corporation ó bunaíodh é i 1977 i gCalifornia. Is é Larry Ellison, duine de na bunaitheoirí, atá mar phríomhoifigeach feidhmiúcháin an chomhlachta agus atá mar an scairshealbhóir is mó.

Catagóir:Bunachair shonraí
Catagóir:Oracle
Larry Ellison

Is comhbhunaitheoir agus príomhoifigeach feidhmiúcháin den Oracle Corporation é **Lawrence Joseph Ellison** (rugadh 17 Lúnasa 1944). Is ceann de na comhlachtaí is mó le rá i mbogearraí bhunachar sonraí é seo.

## Gairm
I rith na 1970í, bhí Ellison ag obair don Ampex Corporation. Ceann de na tionscadail a bhí sé ag obair air ab ea bunachar sonraí don CIA, ar ar thug sé "Oracle".

Ellison, Larry
Ellison, Larry
Catagóir:Daoine as Cathair Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine as California
Catagóir:Daoine beo
Ferdinand de Saussure

Ba theangeolaí Eilvéiseach é **Ferdinand de Saussure** (26 Samhain 1857 - 22 Feabhra 1913). Rugadh sa Ghinéiv é. B’as a chuid smaointe a tháinig bunús na bhforbairtí tábhachtacha sa teangeolaíocht san fhichiú haois. Dar lena lán daoine, ba Saussure a bhunaigh teangeolaíocht na fichiú haoise agus an tséimeolaíocht agus tá an-tionchar ag a chuid smaointe ar na daonnachtaí agus na heolaíochtaí sóisialta. 
## Saol
Saolaíodh Ferdinand Mongin de Saussure sa Ghinéiv sa bhliain 1857. Agus é fós ina óige, ba léir go raibh tallann ar leith agus an-chumas intleachtach aige. I ndiaidh bliain a chaitheamh ag déanamh staidéir ar an Laidin, ar an nGréigis agus ar an Sanscrait, i measc ábhair eile, ag Ollscoil na Ginéive, thosaigh sé ag déanamh staidéar iarchéime ag Ollscoil Leipzig i 1876. Dhá bhliain ina dhiaidh sin agus é 21 bliain d’aois, rinne Saussure staidéar ar feadh bliana i mBeirlín, áit ar scríobh sé an t-aon saothar iomlán a bhí aige, *Mémoire sur le système primitif des voyelles dans les langues indo-européennes* (Tráchtas ar Bhunchóras na nGutaí sna Teangacha Ind-Eorpacha). 

D’fhill sé ar Leipzig agus bronnadh céim dhochtúra air sa bhliain 1880. Go luath ina dhiaidh sin, d’aistrigh sé go Páras, mar ar theagasc sé teangacha ársa agus nua. Mhúin sé i bPáras ar feadh aon bhliain déag sular fhill sé ar an nGinéiv in 1891. Thug sé léachtaí ar an Sanscrait agus ar an Ind-Eorpais in Ollscoil na Ginéive go deireadh a shaoil. Níor thosaigh sé ag teagasc Chúrsa na Teangeolaíochta Ginearálta go dtí 1906, ábhar ar a ndíreodh sé an chuid is mó dá aird go dtí a bháis sa bhliain 1913 in Vufflens-le-Château, VD san Eilvéis.

Ba iad Charles Bally agus Albert Sechehaye, iarmhic léinn de chuid Saussure, a d’fhoilsigh an saothar is tábhachtaí dá chuid, *Cours de linguistique générale* (Cúrsa sa Teangeolaíocht Ginearálta), sa bhliain 1916, trí bliana tar éis a bháis. Bhunaigh siad an leabhar ar nótaí ar léachtaí a thug Saussure i bPáras. Tá Cúrsa sa Teangeolaíocht Ginearálta ar cheann de na saothair theangeolaíocha is cumhachtaí agus is tábhachtaí sa fichiú haois, den chuid is mó mar gheall ar an gcur chuige ceannródaíoch a d’úsáid sé agus é ag plé na bhfeiniméan teangeolaíoch, seachas ábhar an leabhair féin. Is é sin le rá go raibh a lán dá smaointe le fáil roimh ré i saothair de chuid teangeolaithe eile na fichiú haoise.

Is éard an príomhsmaoineamh atá le fáil sa saothar seo gur féidir teanga a mhiondealú mar chóras foirmiúil d’eilimintí difreálacha, diomaite de dhialachtaic phraiticiúil na hurlabhra agus na tuisceana. I measc samplaí de na heilimintí seo, tá a choincheap den chomhartha teangeolaíoch, rud a dhéantar as comharthóir (*signifiant*) agus as comharthach (*signifié*).

Sular cailleadh é, bhí Saussure i mbun a chuid léachtaí a chur le chéile. Aimsíodh lámhscríbhinn den saothar seo sa bhliain 1996 agus foilsíodh é faoin teideal *Writings in General Linguistics*. Tugann an saothar seo léirithe tábhachtacha ar na bearnaí a bhíodh ann.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1857
Catagóir:Básanna i 1913
Catagóir:Daoine Eilvéiseacha
Cluiche cártaí

[deas|200px|thumb|[Culaith imeartha.]]
Is cluiche le haghaidh aon imreoir nó níos mó é **cártaí** (nó **cluiche cártaí**) a imrítear le culaith imeartha le ceithre dhath: hairt, muileataí, spéireataí, agus triufanna. Is ionann na cártaí a "dhéanamh" agus iad a chur i gcarn, iad a shuathadh, iad a ghearradh, agus iad a roinnt amach idir na himreoirí.

## Cluichí cártaí
* Cúig Fichead
* Pócar
* Snap

## Tagairtí

*
Bunachar sonraí

mion|WackoWiki r6.0
Is éard atá i gceist le **bunachar sonraí** ná cnuasach comhtháite de shonraí oibríochtúla atá ordaithe i slí ar leith agus iad stóráilte lena n-úsáid i bhfeidhmchlár ag fiontar gnó nó eile, bailiúchán leictreonach de shonraí atá gaolmhar go loighciúil lena chéile de ghnáth. San áireamh leis seo, bíonn sainmhíniú de leagan amach na sonraí. Bíonn an sainmhíniú seo deartha le riachtanais eolais na heagraíochta a shásamh.

## Tréithe Bunachar Sonraí
* Leictreonach:– Bíonn na sonraí i dtaisce go fisiceach ar ghléas stórála leictreonach éigin
* Coibhneasta:– Tá na sonraí atá ann gaolta lena chéile ar bhealach éigin
* Sainmhíniú Iniata:– Tá cur síos agus formáid chinnte ag baint leis na sonraí
* Riachtanais Eolais:– Tá na sonraí atá i dtaisce ann tábhachtach don eagraíocht

## Córas Bainistíochta Bunachar Sonraí
Bheadh sé casta bunachar sonraí a chruthú ón mbonn aníos. Is feidhmchlár é an córas bainistíochta bunachar sonraí (*CBBS* nó *DBMS* i mBéarla) a ligeann d’úsáideoir bunachar sonraí a chruthú agus a úsáid. 

## Samhlacha Bunachar Sonraí
Tá samhlacha éagsúla in úsáid le sonraí a eagrú. I measc na samhlacha éagsúla atá ann, tá:
* An tSamhail Choibhneasta
* An tSamhail Líonra
* An tSamhail Chliarlathais
* An tSamhail Bunaithe ar Oibiachtaí

Is í an tsamhail choibhneasta an ceann is coitianta atá in úsáid sa lá atá inniu ann. I gcás na samhla seo, is féidir na sonraí a shamhlú a bheith coinnithe i bhfoirm táblaí. 

## CBBSanna Coitianta ar an Margadh
* IBM DB2
* Microsoft SQL Server
* Microsoft Access
* MySQL
* Oracle
* PostgreSQL
* Sybase

## Úsáidí Bunachar Sonraí
Tá bunachair shonraí in úsáid go forleathan sa saol sa lá atá inniu ann. Bíonn bunachair shonraí ag plé le gníomharthara ar nós:
* Earraí a cheannach san ollmhargadh
* Cárta creidmheasa a úsáid
* Leabhar a thógáil ar iasacht ó leabharlann
* Ticéid ceolchoirme nó pictiúrlainne a cheannach

## Féach freisin

* Córas bainistíochta bunachar sonraí 

## Tagairtí

Catagóir:Bunachair shonraí
Catagóir:Sonraí
Snap

Is cluiche cártaí do bheirt imreoirí nó níos mó é **Snap**. Is ceann de na cluichí cártaí is éasca atá ann é. Déantar na cártaí agus roinntear iad ar gach imreoir. Cuireann gach imreoir a gcártaí féin, iompaithe síos, i gcarn os a gcomhair. Iompaíonn gach aon imreoir an cárta ar bharr an chairn ina gceann agus ina gceann le go mbeidh siad iompaithe aníos i lár an bhoird, áit a mbeidh carn nua. Má bhíonn cárta mar a chéile leis an gcárta díreach faoi, gnóthóidh an chéad duine a déarfaidh "snap" an carn iomlán i lár an bhoird. Cuireann siad iad seo, iompaithe síos, ag bun a gcarn féin. Is é an duine a ghnóthaíonn an carn a thosaíonn arís. Leantar ar aghaidh mar seo go dtí go ritheann imreoir éigin amach as cártaí agus tá an duine sin amuigh as an gcluiche. Is é an duine deiridh sa chluiche an buaiteoir.

## Tagairtí

Catagóir:Cluichí cártaí
Bogearraí fiontair

Is é atá i gceist le **bogearraí fiontair** ná bogearraí a úsáidtear chun comhlachtaí a bhainistiú, ach go háirithe comhlachtaí móra. I measc na saghsanna bogearraí atá le fáil sa réimse seo, seasann na cinn seo a leanas amach:

* ERP (*Enterprise Resource Planning* an Bhéarla)
* CRM (*Customer Relationship Management* an Bhéarla)
* Tairseach le haghaidh eolas a mhalartú taobh istigh de chomhlacht nó taobh amuigh, le pairtnéirí
* Bainistíocht Slabhra Soláthair 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Bogearraí
Bogearraí áirge

Is saghas bogearraí ríomhaireachta é **bogearraí áirge** a dearadh chun cabhrú le bainistíocht an trealamh ríomhaireachta, an chórais oibriúcháin nó feidhmchlár. Láimhseálann siad tasc amháin nó tascanna áirithe teoranta, i gcomparáid le feidhmchláir a eagraítear de ghnáth i sraith feidhmchlár.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ríomheolaíocht
Catagóir:Bogearraí
Edgar F. Codd

Ba ríomheolaí Briotanach é **Edgar F. "Ted" Codd** (23 Lúnasa, 1923 – 18 Aibreán, 2003) a leag amach bunchoincheapanna bhunachar sonraí choibhneasta. Dhearaigh sé an tsamhail choibhneasta do bhainistiú bhunachar sonraí agus é ag obair le IBM. 

## Beathaisnéis
Rugadh Edgar Frank Codd i Portland, Dorset, i Sasana. Rinne sé staidéar ar matamaitic agus ceimic in Ollscoil Oxford

## Tagairtí

Catagóir:Eolaithe ríomhaireachta
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2003
Córas bainistíochta bunachar sonraí coibhneasta

Is **córas bainistíochta bunachar sonraí coibhneasta** é córas bainistíochta bunachar sonraí atá bunaithe ar an samhail choibhneasta a dhearaigh Edgar F. Codd.

Catagóir:Bunachair shonraí
Teanga Struchtúrtha Iarratas

mion
Is í an **Teanga Struchtúrtha Iarratas**, nó **SQL** (ón mBéarla **Structured Query Language**), an teanga ríomhaireachta is mó a bhfuil gean uirthi le haghaidh sonraí a chruthú, a athrú is a aisghabháil ó chórais bainistíochta bunachar sonraí. Tá sé  anois ina teanga chaighdeánach idirnáisiúnta le hiarratais a chumadh i gcomhair bunachair choibhneasta sonraí.

## Fuaimniú
Tá difríochtaí ann idir dhá fhuaimniú an acrainm, mar na litreacha aonair nó mar fhocal amháin, "saoi-cual".
mion

## Stair
D'fhorbair an comhlacht IBM é  Glacadh le SQL mar chaighdeán ag ANSI i 1986 agus ISO i 1987.  Leathnaíodh an teanga chun sainmhíniú struchtúr an bhunachair a chuimsiú.

### Caighdeánú

mion|deas

## Eochairfhocail SQL
Is féidir eochairfhocail SQL a roinnt i ngrúpaí éagsúla.
### Aisghabháil sonraí
Is í an oibríocht chun sonraí a aisghabháil an oibríocht is coitianta i mbunachair shonraí le haghaidh idirbheart.

SELECT (roghnaigh)
  *Sampla 1:*
   SELECT * FROM leabhair
   WHERE praghas > 100.00 and praghas INSERT: úsáidtear le haghaidh náid nó níos mó rónna a chur le tábla atá ann cheana féin (*codaigh* go foirmiúil).
* `UPDATE`: úsáidtear le haghaidh luachanna thacar rónna tábla atá ann cheana féin a mhionathrú.
* `MERGE`
* `DELETE`: scriostar náid nó níos mó rónna atá ann ó thábla .
 *Sampla INSERT:*
 INSERT INTO mo_thábla (réimse1, réimse2, réimse3) VALUES ('teist', 'N', NULL);

 *Sampla UPDATE:*
 UPDATE mo_thábla SET réimse1 = 'luach nuashonraithe' WHERE réimse2 = 'N';

 *Sampla DELETE:*
 DELETE FROM mo_thábla WHERE réimse2 = 'N';

### Sainiú sonraí
Úsáidtear an dara grúpa eochairfhocal, Teanga Shainithe Sonraí nó DDL (*Data Definition Language*), chun táblaí nua nó eilimintí a bhaineann le sin a shainmhíniú.
* `CREATE`
* `DROP`
* `TRUNCATE`
* `ALTER`
## Tagairtí

Catagóir:Bunachair shonraí
Catagóir:Teangacha iarratais
IBM

Is comhlacht ríomhaireachta  é **International Business Machines**, nó *IBM* mar a thugtar air de ghnáth. Déantúsaíonn agus díolann an comhlacht crua-earraí ríomhaireachta, bogearraí, agus seirbhísí comhairleacha. Faoi seo soláthraíonn IBM bainistíocht áiseanna chun seirbhísí tacaíochta a thabhairt do chomhlachtaí eile maidir le forbairt is feidhmeanna na ríomhaireachta. 

Tá a cheanncheathrú lonnaithe in Armonk, Stát Nua-Eabhrac i SAM.  

## Stair
Bhunaigh Herman Hollerith an comhlacht IBM sa bhliain 1924. Ba innealtóir Meiriceánach de phór na Gearmáine é Herman Hollerith (1860-1929).  Dhear sé meaisín táblúcháin le haghaidh an daonáirimh 1890 sna Stáit Aontaithe. Bhunaigh sé an comhlacht *Computing Tabulating Recording Corporation*. B'é a chomhlacht réamhtheachtaí IBM. Athainmníodh an CTRC mar IBM sa bhliain 1924. 

Sna 1950-1990idí, bhí IBM an comhlacht ba rathúla ar domhan nuair a tháirg sí mór-ríomhairí. 

I 1983 lainseáil IBM an ríomhaire pearsanta. Tháinig na ríomhairí seo chun níos mó ná 85% de mhargadh na ríomhairí a ghabháil. Ach bhí na PC déanta ag comhlachtaí eile freisin, agus de réir a chéile, d'éirigh cuid acu a  níos mó ná IBM (tháinig Microsoft chun cinn nuair a dhear is a sholáthraigh sé an córas oibriúcháin MS-DOS i gcomhair ríomhairí pearsanta IBM).

Bhí IBM an comhlacht ríomhaireachta is mó ar domhan go dtí na 2000idí. clé|200px|mion|Ríomhaire de chuid IBM.

## Aireagáin
D'athraigh na haireagáin seo an domhan:
* Comhartha-fháinne: Saghas líonra ceantair áitiúil (LAN) a d'fhorbair IBM, a bhaineann úsáid as toipeolaíocht fáinne ina gcuirtear comhartha thart ó ríomhaire go ríomhaire timpeall an fháinne.
* Tarchur dénártha sioncronach:  Foirm tarchur sonraí i líonra ríomhairí le cianfheiste amháin nó níos mó ceangailte le mór-ríomhaire. Baineann an téarma le comhlacht IBM go príomha.
* Teanga Struchtúrtha Iarratais (SQL): Teanga iarratais a d'fhorbair comhlacht IBM, anois ina teanga chaighdeánach idirnáisiúnta le hiarratais a chumadh i gcomhair bunachair choibhneasta sonraí.
* Cód Idirmhalartaithe Breisithe Deachúlach: Códaithe go Dénártha (EBCDIC) Cód a d'fhorbair comhlacht IBM. Sainmhínítear 256 carachtar le cód 8 ngiotán.
* Ríomhaire pearsanta:  Micriríomhairí i gcoitinne, an raon micriríomhairí a shaothraigh IBM ar dtús.
mion|clé|IBM 7090, 1961

## Daoine
* Bhunaigh Herman Hollerith an comhlacht sa bhliain 1924.
*Bill Gates (Microsoft). I 1981 chinn comhlacht IBM MS-DOS a shuiteáil ina ríomhairí pearsanta nua, céim mhór ar aghaidh do Microsoft.
* Leo Esaki. Chuaigh sé go dtí na Stáit Aontaithe i 1960 ag obair i gcomhlacht IBM, agus rinne saothar ceannródaíoch ansin ar fheiste a bhí bunaithe ar loig chandamacha is forlaitísí. Roinn sé Duais Nobel sa bhfisic le Ivar Giaever is Brian Josephson i 1973.

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí ríomhaireachta
AJAX

Is teicníc le haghaidh forbairt Gréasáin é **A**synchronous **J**avaScript **A**nd **X**ML, nó a acrainm **AJAX**, a úsáidtear chun feidhmchláir Ghréasáin idirghníomhacha a chruthú. Is é a chuspóir ná an lód a bhogadh ón bhfriothálaí go dtí ríomhaire an scimeálaí. 

## Stair
Chum Jesse James Garrett an téarma *Ajax* in alt a foilsíodh ar láithreán idirlín *Adaptive Path* i bhFeabhra 2005. Ní teicneolaíocht nua a bhí ann ach acrainm ghairid le haghaidh modhanna ríomhchlárúcháin a bhí á úsáid go forleathan le feidhmchláir idirlín idirghníomhacha a chruthú.

## Teicneolaíochtaí a úsáidtear
Is teaglaim ceithre theicneolaíocht atá ann fós í AJAX: 
* **[[XHTML]]** (nó **[[HTML]]**) agus stílbhileoga cascáideacha (CSS) le haghaidh an dearadh a bhíonn in éineacht leis na sonraí.
* Document Object Model (DOM).
* An oibiacht **[[XMLHttpRequest]]** le haghaidh mhalartú sonraí go haisioncronach leis an riarthóir Idirlín.
* Is í XML an fhormáid a úsáidtear go hiondúil chun na sonraí a iarrtar a aistriú go dtí an freastalaí. 
Ar nós DHTML, LAMP nó SPA, ní teicneolaíocht í AJAX seachas téarma a úsáidtear le haghaidh cur síos ar ghrúpa teicneolaíochtaí a oibríonn le chéile.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* AJAX  ag an *Open Directory Project*.
* Rang teagaisc Ajax le samplaí *get*, *post*, *text* agus XML.
* ''Attacking AJAX Web Applications''  Cur i láthair ar bhuncheisteanna slándála a tugadh ag comhdháil slándála Black Hat i Lúnasa 2006.

Catagóir:Ailtireacht bhogearraí
Catagóir:Gréasán Domhanda
Catagóir:Teanga ríomhchlárúcháin JavaScript
Catagóir:XML
Marlon Brando

B'aisteoir Meiriceánach é **Marlon Brando, Jr.** (3 Aibreán, 1924 – 1 Iúil, 2004), buaiteoir Oscar, a bhfuil aithne go forleathan air mar cheann de na haisteoirí ab fhearr den 20ú haois. 

Chuir sé teicnící an chórais Stanislavski i bhfeidhm, ar ar tugadh an *modh aisteoireachta*, sna scannáin *A Streetcar Named Desire* agus *On the Waterfront*, stiúrtha ag Elia Kazan sna 1950í luatha. 

Mar gheall ar a stíl aisteoireachta agus a íomhá mar reibiliúnaí i Hollywood na 1950í, bhí an-tionchar aige ar ghlúin aisteoirí cosúil le James Dean agus Paul Newman, agus ina dhiaidh sin, ar Robert De Niro agus Al Pacino.

## Scannáin
*clé|mion|206x206px|1948*The Men* (1950)
* *[[A Streetcar Named Desire]]* (1951)
* *Viva Zapata!* (1952)
* *Julius Caesar* (1953)
* *The Wild One* (1953)
* *[[On the Waterfront]]* (1954)
* *Desirée* (1954)
* *Guys and Dolls* (1955)
* *Operation Teahouse* (1956)
*clé|mion|207x207px|1948*The Teahouse of the August Moon* (1956)
* *Sayonara* (1957)
* *The Young Lions* (1958)
* *The Fugitive Kind* (1959)
* *One-Eyed Jacks* (1961) (stiúrthóir freisin)
* *Mutiny on the Bounty* (1962)
* *The Ugly American* (1963)
* *Bedtime Story* (1964)
* *Morituri* (1965)
* *The Chase* (1966)
* *The Appaloosa* (1966)
* *Meet Marlon Brando* (1966)
* *Countess from Hong Kong* (1967) 
* *Reflections in a Golden Eye* (1967)
* *Candy* (1968)
* *The Night of the Following Day]]* (1968)
* *Burn!* (1969)
* *King: A Filmed Record... Montgomery to Memphis* (1970) (scannán faisnéise) 
* *The Nightcomers* (1972)
* *[[The Godfather]]* (1972)
* *Last Tango in Paris* (1972)
*clé|mion|210x210px|1963*The Missouri Breaks* (1976)
* *Raoni* (1978) (scannán faisnéise) (reacaire)
* *Superman* (1978)
* *[[Apocalypse Now]]* (1979)
* *The Formula* (1980)
* *A Dry White Season* (1989)
* *The Freshman* (1990)
* *Hearts of Darkness: A Filmmaker's Apocalypse* (1991) (scannán faisnéise)
* *Christopher Columbus: The Discovery* (1992)
* *Don Juan DeMarco* (1995)
* *The Island of Dr. Moreau* (1996)
* *The Brave* (1997)
* *Free Money* (1998)
* *The Score* (2001)
* *Superman Returns* (2006)
* *Big Bug Man* (2006) (guth)

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna in 2004
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Stair na heolaíochta agus na teicneolaíochta

Is corpas eolas eimpíreach an eolaíocht, pobal domhanda scoláirí, agus teicnící a bhfuil aithne orthu faoin ainm an *[[Modh eolaíochta|modh eolaíoch]]*. Déanann **stair na heolaíochta** staidéar ar na feiniméin seo, siar ar ais go dtí an réamhstair.


Catagóir:Stair
Eolaíocht shóisialta

Is iad na h**eolaíochtaí sóisialta** réimse disciplíní acadúla a dhéanann staidéar ar ghnéithe daonna an domhain. Ina measc tá na cinn seo a leanas:

* Antraipeolaíocht
* Beartas sóisialta
* Cumarsáid
* Dlí
* Eacnamaíocht 
*Eolaíocht leabharlainne agus faisnéise 
* Eolaíocht Pholaitiúil
* Oideachas
* Síceolaíocht
* Socheolaíocht
* Staidéir chultúrtha
* Stair
* Teangeolaíocht
* Tíreolaíocht
Raidió

[clé|mion|Fograíocht sa bhliain 1922 do [raidió Freed-Eisemann san iris *Radio World,* SAM.]]
Is é atá i gceist le **raidió** ná tarchur chomharthaí gan sreang le modhnú tonnta leictreamaighnéadacha le minicíochtaí faoi mhinicíochtaí an tsolais. 

Is saghas radaíocht leictreamaighnéadach iad tonnta raidió. 

Tá saghsanna eile radaíochta leictreamaighnéadaí ann le minicíochtaí níos airde ná tonnta raidió - infridhearg, solas infheicthe, ultraivialait, X-ghathanna agus gáma-ghathanna.

Téarma eile ar an raidió ab ea an "gléus gan sreang" (gléas gan sreang), téarma a bhí in úsáid go luath sa 20ú haois. 

## Naisc sheachtracha
* Raidió - Aireagán agus fionnachtain (en) 

## Tagairtí


Catagóir:Craoltóireacht
Wilson Pickett

Ba amhránaí Meiriceánach é **Wilson Pickett** (18 Márta, 1941 – 19 Eanáir, 2006), a raibh aithne air mar gheall ar a stíl paiseanta. Bhí an-tionchar aige ar chur chun cinn an ceol *Soul*.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Básanna in 2006
Shelley Winters

Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í **Shelley Winters** (18 Lúnasa 1920 – 14 Eanáir 2006), buaiteoir Oscar. Rugadh mar **Shirley Schrift** í in East St. Louis, Illinois, iníon tuismitheoirí Giúdacha. Bhí sí pósta ceithre huaire. Bhí sí gníomhach mar aisteoir ar feadh 70 bliain, mar atá 1936–2006.

mion|clé|Shelley Winters in ''Tennessee Champ'' (1954)

## Tagairtí

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2006
Catagóir:Daoine a rugadh i 1920
Catagóir:Mná
Mínealaín

I dtraidisiúin acadúla na hEorpa, is éard atá i gceist leis **na mínealaíona** (nó **na míndána**) ná ealaín a chruthaítear go príomha ar mhaithe le cúrsaí aeistéitice. Déantar idirdhealú idir mínealaín agus ealaín mhaisiúil nó ealaín fheidhmeach, a bhfuil feidhm phraiticiúil éigin ag baint leo, amhail potaireacht nó miotalóireacht. I dteoiricí na aeistéitice a forbraíodh le linn na hAthbheochana san Iodáil, ba í an ealaín ab airde an ealaín a thug saoirse iomlán don ealaíontóir a c(h)uid cruthaitheachta a chur i láthair, beag beann ar chúinsí praiticiúla nó feidhmeacha. Fiú amháin laistigh de na mínealaíona, bhí ordlathas seánraí ann, bunaithe ar an méid samhlaíochta cruthaithí a bhí ag teastáil; mar shampla, rangaíodh an phéintéireacht staire níos airde ná ábhair neamhbheo.

Go stairiúil, ba iad an phéintéireacht, dealbhóireacht, ailtireacht, ceol agus filíocht na cúig phríomh-mhínealaín, ach sa lá atá inniu ann, cuirtear amharclannaíocht, ceoldrámaíocht, fótagrafaíocht mínealaíne, agus déanamh priontaí san áireamh i measc na mínealaíon.

Catagóir:Míndána
Catagóir:Dearcealaíona
Mato Grosso

Tá **Mato Grosso** ar cheann de na 27 aonad cónaidhmeach () sa Bhrasaíl. Tá sé suite i Réigiún an Lár-Iarthair (). Cuiabá príomhchathair an stáit, agus is é Blairo Maggi an Gobharnóir. Tá 3,3 mhilliún duine ina gcónaí sa stát (2017). Is iad Rondônia, Amazonas, Pará, Tocantins, Goiás agus Mato Grosso do Sul na stáit in aice láimhe. Le 903.000 km2, tá sé níos mó ná an Úcráin, an Rómáin agus an Mholdóiv le chéile.

Tá 1.66% de dhaonra na Brasaíle sa stát agus tá sé freagrach as 1.9% d'olltáirgeacht intíre (OTI).

## Cathracha tábhachtacha
* Alta Floresta
* Barra do Garças
* Cáceres
* Cuiabá
* Rondonópolis
* Sinop

Catagóir:Stáit na Brasaíle
Peiriú

Is tír i Meiriceá Theas í **Peiriú**, ar an Aigéan Ciúin. Tá sí ag críochantaíocht leis An tSile, leis an mBolaiv, leis an mBrasaíl, leis an gColóim agus le hEacuadór. 

Is í Líoma an phríomhchathair. Tá 8 milliún duine ina gcónaí i Líoma.

thumb|left|Machu Picchu, Peiriú
[thumb|right| [Señor de los Milagros, Lima]]
[thumb|right|Seaman in [Urarina, 1988]]

## Tagairtí


Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Panama

Is tír i Meiriceá Láir é **Panama.**

Tá teorainneacha aige le Cósta Ríce ó thuaidh agus leis an gColóim ó dheas. Is í Cathair Phanama an phríomhchathair. Tá 3 mhilliún duine ina gcónaí ann. Tá cóstaí ar an Aigéan Atlantach agus ar an Aigéan Ciúin aige agus is é an nasc idir Meiriceá Láir agus Meiriceá Theas é.
clé|mion

## Tearmann cánach
Is tearmann cánach é Panama inniu. Sa bhliain 2016, foilsíodh 11.5 milliún comhad a bhain le socruithe cánach do dhaoine a raibh sócmhainní thar lear acu.

## Stair
Ar an 20 Nollaig 1989, d'ordaigh Uachtarán Mheiriceá George Bush go ndéanfaí ionradh ar Phanama.

Bhris scéal mór caimiléireachta amach sa bhliain 2016...

... maidir le sceitheadh na gcomhad ó Mossack Fonseca, comhlacht dlí ó Panama inar léiríodh daoine móra le rá ag cur airgid i bhfolach leis an gcáin chuí a sheachaint.

Sa bhliain 2025, d'éirigh Canáil Phanama ina cnámh spairne idir na Stáit Aontaithe agus Panama. Thug Donald Trump le fios gur mian leis seilbh a fháil ar Chanáil Phanama.

## Spórt
D'imir Panama i gCorn FIFA an Domhain 2018, faoi Hernan Dario Gomez, an chéad uair riamh. Bhí an fhoireann eagraithe go maith, ach bhí deacrachtaí acu cúil a scóráil.

## Féach freisin

* Páipéir Panama
* Canáil Phanama

## Tagairtí


Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Massachusetts

Is stát SAM é **Massachusetts** atá suite sa réigiún *[[Sasana Nua]]* in oirthuaisceart na tíre.
Tá teorainneacha aici le New Hampshire agus le Vermont ó thuaidh, le Nua-Eabhrac ó thiar agus le Connecticut agus le Rhode Island ó theas. Is í Bostún (Béarla, Boston) príomhchathair an stáit. Sa bhliain 2017, bhí 6,859,819 duine (*meastachán daonra*) ina gcónaí i Massachusetts, an 15ú stát de réir daonra. Is é an tríú stát sa tír de réir dlús daonra agus 324.1 duine sa chiliméadar cearnach.

## Polaitíocht
Ba é Deval Patrick, ball den Pháirtí Daonlathach, an chéad duine de shliocht Afracach ina ghobharnóir ar an stát (2007–2015). Is í Elizabeth Warren (Páirtí Daonlathach) an seanadóir sinsearach ag Massachusetts sa Chomhdháil in Washington, D.C.. Is é Ed Markey, ball den pháirtí chéanna, mar an seanadóir sóisearach.

## Teangacha

### An Ghaelainn i Massachusetts
De réir daonáireamh S.A.M. labhair 3,075 (aois 5+) duine an Ghaelainn sa stát. Is é Massachusetts an stát leis an líon Gaeilgeoirí is mó i S.A.M..

## Tíreolaíocht

### Contaetha in Massachusetts

* Contae Barnstable
* Contae Berkshire
* Contae Bristol
* Contae Dukes
* Contae Essex
* Contae Franklin
* Contae Hampden
* Contae Hampshire
* Contae Middlesex
* Contae Nantucket
* Contae Norfolk
* Contae Plymouth
* Contae Suffolk
* Contae Worcester

### Cathracha agus bailte is mó daonra

[250px|deas|[Bostún.]]

* **[[Bostún]]**
* Worcester
* Springfield
* Lowell
* Cambridge
* New Bedford
* Woods Hole

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*  Suíomh Idirlín Stáit 
*  Léarscáileanna Massachusetts
* http://www.mla.org/map_data_results&mode=lang_tops&SRVY_YEAR=2010&lang_id=635 


Catagóir:Stáit Mheiriceá
Catagóir:Stáit SAM a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu
Catagóir:Áiteanna a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu
The Simpsons

Is é ***The Simpsons*** an tsraith bheoite Mheiriceánach is fadsaolaí riamh. Baineann sé le saol na Simpsons, teaghlach Meiriceánach a chónaíonn in Springfield, baile sna Stáit Aontaithe. Craoladh an chéad eipeasóid ar 17 Nollaig 1989 ar ghréasán Fox. Ó shin, tá breis agus 654 eipeasóid craolta. Tá an tsraith an-cáiliúil ar fud an domhain agus glacann a lán daoine cáiliúla páirt mar aoi-réaltaí.  

Meastar gurb é *The Simpsons* ceann de na sraitheanna is mó éilimh i stair na teilifíse. Tá clú ar an stíl ait ealaíne atá ann: bíonn craiceann buí agus súile móra ar na carachtair, agus ceithre mhéar ar a lámha.

## Plota
Cúigear atá i dteaghlach na Simpsons, .i. Homer, a bhean chéile Marge, agus a gclann, Bart, Lisa agus Maggie. Tá cónaí orthu ag 742 Evergreen Terrace i mbaile Springfield i SAM (ní luaitear stát leis).

## Eipeasóidí

## Stair
[float|deas|200px|mionsamhail|Ceist léamhthuisceana as scrúdú [Gaeilge an Teastais Shóisearaigh, (Bonnleibhéal, 2000): Tá *The Simpsons* an-tábhachtach sa phopchultúr ar fud an domhain, go háirithe i measc an aosa óig.]] Chruthaigh Matt Groening an clár sa bhliain 1987 nuair a iarradh air sraith chartún gearr a scríobh do *The Tracy Ullman Show* a chraolfaí ag tús agus deireadh na sosanna fógraí. Bhunaigh Groening na carachtair ar a mhuintir féin. Craoladh an chéad chartún ar 19 Aibreán 1987. Rinneadh 48 gceann de na cartúin seo san iomlán.

Sa bhliain 1989, lorg Fox séasúr de thrí heipeasóid déag, leathuair an chloig an ceann. Craoladh an chéad eipeasóid, *[[Simpsons Roasting on an Open Fire]]*, ar 17 Nollaig 1989. Bhí móreileamh air láithreach bonn. B'aoir é ar shaol an lae inniu sna Stáit Aontaithe, agus é mar fhritéis don *[[sitcom]]* teaghlaigh tipiciúil Meiriceánach.

## Aisteoirí gutha

## Naisc sheachtracha
*  Suíomh oifigiúil
*  The Simpsons Archive

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Cláir Ghrinn
Catagóir:Cláir Fox
Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Catagóir:Cartúin
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1989
Asaph Hall

Réalteolaí Meiriceánach ab ea **Asaph Hall** (15 Deireadh Fómhair, 1829 - 22 Samhain, 1907). B’eisean a tháinig ar ghealacha Mharsa, Phobos agus Deimos. 

Hall, Asaph
Hall, Asaph
Hall, Asaph
Syrtis Major

Máigh mhór mhillteanach basailt ar Mhars is ea **Syrtis Major**. B'é Syrtis Major an chéad mhionsonra geografach ar dhroim an phláinéid a thug aon duine faoi deara. B'é an réalteolaí Ollannach Christiaan Huygens a rinne é, thiar ins an bhliain 1694.
thumb|270px|Syrtis Major MC-13
Ní bhfuair Syrtis Major a ainm ach dhá chéad bliain níos deireanaí, áfach. B'é an réalteolaí Iodálach Giovanni Schiaparelli a bhaist é, cosúil le cuid mhór áiteanna eile ar Mhars. Roimhe sin, ba mhinic a bheireadh na saineolaithe "Muir an Orláiste" ar Syrtis Major, ó bhí an "mhuir" ina cuidiú mór acu le tréimhse rothlaithe Mharsa a oibriú amach. Ba ghnách leis na saineolaithe a cheapadh, ar dtús, gur farraige a bhí ann, nó chonacthas dóibh go raibh Syrtis Major gorm i leith na huaine. Le fírinne, tá sé liathdhonn nó liath, ach ós rud é go bhfuil an chuid eile den phláinéad cineál flannbhuí, is é an t-imprisiún a fhágfaidh an chodarsnacht ar an mbreathnóir go bhfuil Syrtis Major gorm.

Inniu, tá a fhios againn gur cloch laibhe atá ann, nó basalt, agus é cosúil go leor leis na cineálacha basailt a d'fheicfeá ar an Domhan s’againn. Tá cuid lárnach Syrtis Major in anás cráitéar, i bhfarradh is an chuid eile den mháigh, ach tá dhá chaildéara mhóra ann. Is é is caildéara ann ná an cineál poll mór a fhágtar sa talamh i ndiaidh chráitéar an bholcáin mhúchta. Tugtar Nili Patera ar an gceann is mó acu (agus é ciliméadar is trí scór ar trastomhas), agus is é an caildéara is lú acu ná Meroe Patera (cúig chiliméadar is dhá scór ar trastomhas). "Patera" an t-ainm Laidine a bheirthear ar na caildéaraí i logainmníocht Mharsa.

Tá an chuid lárnach de Syrtis Major ag críochantacht le hIridis Planitia, ar máigh í a múnlaíodh sách déanach i stair gheolaíoch Mharsa. Tá sí suite níos ísle thíos ná Syrtis Major, fosta.

Baisteadh Syrtis Major Planum ar an chuid lárnach de Syrtis Major. Is é is brí le *planum* ná máigh nó ardchlár, ach is ar éigean is féidir clár a thabhairt ar Syrtis Major Planum, nó tá an talamh ag dul in airde i dtreo an dá chaildéara. Mar sin, creidtear gur sciathbholcán, nó iarsma sciathbholcáin, atá i Syrtis Major Planum, go bunúsach. An laibhe a bhrúcht amach as an dá cháildéara nuair a bhí siad gníomhach go fóill, shnigh sí síos na céadta ciliméadar go dtí gur shioc sí go basalt. Siúd is go bhfuil an "sciath" bhasaltach míle dhá chéad ciliméadar ar trastomhas inniu, níl sí ach dhá chiliméadar ar airde sa bhall is airde de.

Catagóir:Mars
John Carter (Mars)

Is é **John Carter** príomhlaoch na n-úrscéalta éalúchais a scríobh an scríbhneoir Meiriceánach Edgar Rice Burroughs faoi Bharsoom, is é sin, Mars, mar a samhlaíodh dó féin é. 

Duine as an ngnáth ab ea John Carter, nó cé go raibh sé ag ligean air, i dtús na n-úrscéalta, gur fear uasal ó Virginia a bhí ann, san am céanna bhí sé ina sheanfhear agus é chomh haosta is nár chuimhin leis a chéad óige a thuilleadh. A fhad siar is a rachadh a chuimhne, d'fheicfeadh sé é féin ina fhear fásta, agus é thart ar thríocha bliain d'aois, de réir mar a bhí sé ag breathnú. Mar sin féin, thugadh muintir Edgar Rice Burroughs (mar dhea) "Uncail Jack" air, agus é sásta bheith ina "uncail" do na rudaí beaga. Ní thugtar míniú don léitheoir, cad é mar a d'éirigh John Carter mór le "muintir Burroughs" i dtús báire.

Is gá a phointeáil amach nach raibh baint dá laghad ag an scríbhneoir leis an Deisceart ná le Virginia, cibé a áitíonn sé orainn ina chuid leabhar. B'as Siceagó dó féin. Ní raibh Burroughs ach ag baint leasa as an rómánsúlacht a shamhlaíodh lucht a chomhaimsire le "cúis chaillte" an Deiscirt. Ar ndóigh, ní raibh John Carter bunaithe ar aon duine de lucht gaoil Burroughs, ach an oiread. Ainm sách comónta é John Carter i dtíortha an Bhéarla, ach is sloinne é Carter a bhaineann leis na coilínitheoirí is sine i Virginia.

Bhí John Carter ina chaptaen in arm an Deiscirt i gCogadh Cathartha Mheiriceá, ach nuair a tháinig deireadh leis an gcogadh, fuair sé é féin ar an mblár fholamh, gan de mhaoin shaolta fágtha aige ach dollair Dheisceartacha nárbh fhiú a dhath a thuilleadh. Mar sin, chinn sé ar dhul ag cuardach óir i sléibhte Arizona in éineacht lena chara Powell. Tháinig na hApaisigh ar lorg na beirte acu, agus maraíodh Powell. Agus é faoi léigear ag na hApáitsigh, d'ardaigh Carter a shúile i dtreo Mharsa, agus rinne sé a bhealach tríd an spás ar bhealach domhínithe. Tháinig sé ar Mhars ina chraiceann dearg, agus b'éigean dó nósanna agus teanga an phláinéid nua a fhoghlaim go sciobtha.

Ar thús, bhí sé ina chónaí i measc an chine uaine. Cine brúidiúil cruálach ab ea iadsan, ach mar sin féin, d'éirigh sé cairdiúil le taoiseach dá gcuid siúd, mar atá, Tars Tarkas. Ina dhiaidh sin, fuair sé aithne ar bhanphrionsa an chine dheirg, Dejah Thoris, agus is iomaí uair a chaithfeadh sé teacht chun tarrthála dise, sula raibh sí sásta é a phósadh. Sa deireadh, socraíodh an cleamhnas mar sin féin, agus rugadh clann dóibh le chéile, - Carthoris, an mac, agus Tara, an iníon. 

Mar sin féin, is iomaí eachtra a bhí i ndán do John Carter ina dhiaidh sin féin. Thar aon rud, chuir sé deireadh le reiligiún seanbhunaithe Mharsa, nuair a chuaigh sé ag saoradh Dejah Thoris as príosún na *Therns* Naofa, cine de dhaoine geala blagaideacha, a bhí ina gcosantóirí creidimh ar fud Mharsa. Nocht Carter do mhuintir Mharsa nach raibh sna *Therns* ach dream cruálach fealltach a bhaineadh a sult as na fíréin á gcaitheamh sna príosúin, á gcoinneáil i ndaorbhroid agus á marú go suarach. 

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla