open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Inneall dócháin inmheánaigh

[framed|right|[ciogal ceithre bhuille (nó ciogal Otto)1. instealladh2. comhbhrú3. cumhacht4. sceitheadh]]
Is é an **t-inneall dócháin inmheánaigh** (**Pléascinneall** an focal bunaidh a bhí air i nGaeilge) an t-inneall comhbhuailteach is coitianta i ngluaisteáin. 

## Stair
Tá an t-inneall  bunaithe ar chiogal Otto nó ciogal Diesel ina ndóitear breosla chun an fuinneamh tiomána a sholáthar.  Ba iad beirt Ghearmánach, Nikolaus Otto agus Rudolf Diesel, a dhréachtaigh an t-inneall ceithre bhuille. Soláthraítear fuinneamh tiomána le breosla a dhó san inneall. 

## Oibriú
Tá cuasán san inneall le loine inghluaiste. Instealltar meascán indóite sa chuasán, adhantar le spréach leictreach é agus dóitear de phléasc é. Ansin forbraíonn an gás sa chuasán, gluaiseann an loine amach, baintear an meascán ídithe gáis amach as agus gluaiseann an loine isteach arís. 

Déantar an ciogal seo arís is arís eile.

[thumb|left|thumbtime=13|Fís montáiste [inneall dócháin inmheánaigh|innill dócháin inmheánaigh, ar siúil i Rollag, Minnesota.]]
In inneall dhá bhuille, gluaiseann an loine isteach is amach uair amháin i ngach ciogal den imoibriú sa chuasán; 

in inneall 4 bhuille, gluaiseann sí isteach is amach dhá uair i gciogal amháin an imoibrithe sa chuasán, de bhrí go nglantar an gás ídithe amach as an gcuasán sa dara leath den timthriall. 

San inneall  peitril, adhantar an meascán de pheitreal is aer (le hocsaigin ann) le spréach sa spréachbheama. 

In inneall díosail, brúitear an meascán ag an loine sa chuasán an oiread sin go dtéitear a dhóthain é chun é a adhaint. Faightear cumhacht ón inneall ó ghluaiseacht na loine a úsáidtear chun rothaí a thiomáint.

## Tagairtí

Dócháin inmheánaigh
Catagóir:Innealtóireacht
Nikolaus Otto

Innealtóir a rugadh gar do Schlangenbad na Gearmáine ab ea **Nikolaus August Otto** (14 Meitheamh 1832 - 26 Eanáir 1891). Sa bhliain 1876, cheap Otto an t-inneall dócháin inmheánaigh 4 bhuille a fheidhmíonn de réir "timthriall Otto", a ainmníodh as, an chéad inneall a dhóigh breosla go héifeachtach  i gcuasán loine. 

Suas go dtí sin, ba innill dócháin seachtracha iad na hinnill go léir agus dódh an breosla in urrann ar leith. Tar éis roinnt blianta, d'éirigh t-inneall comhbhuailteach coitianta i ngluaisteáin - bunaithe ar chiogal Otto nó ciogal Diesel - ina ndóitear breosla chun an fuinneamh tiomána a sholáthar.

[thumb|left|thumbtime=13|Fís montáiste [inneall dócháin inmheánaigh|innill dócháin inmheánaigh, ar siúil i Rollag, Minnesota.]]

## Cúlra
Thairg Sadi Camot i 1824 timthriall bunúsach na teirmidinimice.  Mar thoradh ar fhadhbanna fisiciúla is miotalóireachta, ní raibh timthriall Camot praiticiúil. Ach saothraíodh timthriallta eile le cur síos ar innill phraiticiúla, mar shampla timthriall Otto, timthriall Diesel is eile

## Féach freisin

* Inneall dócháin inmheánaigh
* Timthriall Carnot
* Rudolf Diesel

## Tagairtí

Otto, Nikolaus
Otto, Nikolaus
Otto, Nikolaus
Búcairist

Príomhchathair na Rómáine í **Búcairist** (Rómáinis: *Bucureşti*), agus í ar an gcathair is mó sa tír sin chomh maith. Tá sí suite in oirdheisceart na tíre, ar bhruach na habhainn Dâmboviţa. Dar le meastúchán a rinneadh sa bhliain 2011, tá 1.926.334 duine ina gcónaí sa chathair.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

thumb|left|240px|Búcairist - limistéir Uranus/Izvor

Catagóir:Búcairist
Mamach

Is éard is **mamach** ann ná ball den fhofhíleam Vertebrata (san fhíleam *[[Chordata]]*). Tá saintréithe faoi leith acu mar a leanas; faireoga allais, faireoga allais modhnaithe i gcór bainne a tháirgeadh (bíonn bainne ag an máthair le tál ar an gceann óg), gruaig nó fionnadh, trí chnámh sa chluas láir, agus réigiún neocoirtéise san inchinn.

Beobhreithtear mamaigh, ach tá na monaitréimigh eisceachtúil i measc na mamach mar go n-ubhbhreithtear iad. Bíonn fiacla sainfheidmeacha ag mór chuid díobh, agus sa ghrúpa is mó, na mamaigh phlacainteacha, úsáidtear placaint nó broghais le linn na tréimhse iompair.

Rialaíonn an inchinn mhamach imoibriú inteirmeacha agus an córas imshruthaithe, maille le croí ceithre urrann.

## Féach freisin
Eolaí Póca – Mamaigh, le Eleanor Lawrence  (An Gúm )  ISBN 185791161X.  

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Siobhán Nic Cionnaith

Ban-aisteoir Éireannach ar an stáitse agus sna scannáin ab ea **Siobhán Nic Cionnaith** (nó *Siobhán McKenna* sa Bhéarla) (24 Bealtaine 1922 – 16 Samhain 1986).

*Siobhán Giollamhuire Nic Cionnaith* a tugadh uirthi nuair a saolaíodh í i mBéal Feirste i dtuaisceart na hÉireann. Tógadh i gContae Mhuineacháin í le Gaeilge. 

## Saol
Bhí sí go fóill ina déagóir i 1940 nuair a ghlac sí páirt ar an stáitse den chéad uair i dTaibhdhearc na Gaillimhe, Amharclann Ghaelach na hÉireann. Cuimhnítear chomh maith uirthi mar gheall ar an obair a rinne sí i mBéarla in Amharclann na Mainistreach i mBaile Átha Cliath. Ach is sa bpríomhpháirt i *St. Joan*, dráma cáiliúil le George Bernard Shaw, agus mar *Pegeen Mike* i *The Playboy of the Western World* le John Millington Synge a bhain sí an clú is mó amach.
mion|277x277px|Walter Slezak agus Siobhan McKenna,  1960 "Woman in White" ar an teilifís
Nuair a bhí sí ag obair in Amharclann na Mainistreach, bhuail sí le Denis O’Dea agus pósadh iad i 1956. Bhí mac acu.

Ghlac sí páirt ar an stáitse i Londain den chéad uair i 1947 agus i Nua-Eabhrac i 1955 sa dráma *The Chalk Chalk Garden* le hEnid Bagnold agus ainmníodh í do Ghradam Tony. Nuair a bhí *St Joan* á léiriú aici i Nua-Eabhrac i 1956 dúirt an léirmheastóir amharclainne Elliot Norton gurbh é seo an léiriúchán is fearr den pháirt dá bhfaca sé riamh. Mar gheall ar an tóir a bhí uirthi, cuireadh a grianghraf ar chlúdach na hirise Life.

Cé go ndearna sí an chuid is mó dá cuid oibre ar an stáitse, ghlac sí páirteanna chomh maith ar an teilifís agus sna scannáin. Ina measc seo, bhí *King of Kings* (1961), *Of Human Bondage* (1964) agus *Dr Zhivago* (1965). Rinneadh scannán freisin de *Playboy of the Western World*.

Bronnadh Bonn Óir Chumann Éireannach Bhostúin uirthi toisc go raibh sí tar éis “idéil an Chumainn Éireannaigh a chomhlíonadh go bunúsach, go háirithe eolas faoi éachtaí cultúrtha mhuintir na hÉireann a scaipeadh go forleathan”.

Tháinig Siobhán McKenna ar ais go dtí Amharclann na Mainistreach sna seascaidí chun an phríomhpháirt a thógaint i *The Loves of Cass Maguire* le Brian Friel agus sna hochtóidí chun Bessie Burgess a léiriú i *The Plough and the Stars* le Seán O'Casey.

Is é *Bailegangaire* le Tom Murphy an dráma deireanach gur ghlac sí páirt ann (1985). Cailleadh í bliain ina dhiaidh sin tar éis d’ailse scamhóige teacht uirthi.

## Naisc sheachtracha

* **, i gCúirt an Mheán Oíche, ó 1985 ar RTÉ (le aisteoirí ó *[[Amharclann na Mainistreach]]*).

## Tagairtí

McKenna, Siobhan
McKenna, Siobhan
McKenna, Siobhan
1665

## Tarluithe
* Foilsíodh *L'Amour médecin*, le Molière
* Plá bhúbónach i Londain, Sasana. Cailleadh 68,000 den daonra.

## Breitheanna
* 6 Feabhra — Anna na Breataine Móire, banríon (b. 1714)

## Básanna
* 12 Eanáir &ndash; Pierre de Fermat, matamaiticeoir Francach (r. 1601) 
* 17 Meán Fómhair - Pilib IV na Spáinne
* 19 Samhain — Nicolas Poussin, péintéir Francach

Catagóir:Blianta
An Torah

thumb|260px|An Torah
Is é an **Torah** (nó **an Tórá**) an cháipéis is tábhachtaí i gcreideamh na nIúdach. Scriobhadh in Eabhrais é; focal Eabhraise is ea *torah* (תּוֹרָה) a chiallaíonn "teagasc" nó "dlí". Tugtar **Dlí Mhaoise** air chomh maith (*Tóráth Móise* תּוֹרַת־מֹשֶׁה).

## Tagairtí

Catagóir:Giúdachas
Robert Boyle

Eolaí Angla-Éireannach ab ea **Robert Boyle** (25 Eanáir 1627 - 30 Nollaig 1691), a thuill an teideal *Athair na Ceimice* de bharr a chuid oibre.
[clé|mion|177x177px|University College, [Ollscoil Oxford]]

## 'Athair na ceimice'
Cháin Boyle teoiricí an ama ar dhamhna, agus thairg teoiric adamhach. clé|mion|dlí BoyleRinne Boyle turgnaimh chuimsitheacha le caidéil aeir chun airíonna folúis a scrúdú: thaispeáin sé nach bhforleathann fuaim i bhfolús, go dtiteann cleite níos tapa ann ná san aer, go múchtar coinneal ann, agus go bhfaigheann ainmhithe bás ann.  

D'fhorbair sé "dlí Boyle” na ngás (pV = tairiseach), is é sin go bhfuil brú (P) is toirt (V) an gháis comhréireach go hinbhéartach lena chéile ag teocht thairiseach. clé|mion|192x192px|Boyle ag  Jonathan Richardson

D'fhoilsigh Boyle an leabhar Sceptical Chymist (Ceimicí Amhrasach, 1661) agus bhunaigh sé an Cumann Ríoga an bhliain chéanna.

## Saol
Rugadh agus tógadh Boyle i gCaisleán Lios Móir i gContae Phort Láirge, agus fealsúnaí nádúrtha a bhí ann. 

Cor cinniúnach i stair na tíre agus i stair na Gaeilge ab ea foilsiú Shean-Tiomna Bedell sa bhliain 1682. Ba le hairgead Boyle a foilsíodh an chéad leagan Gaeilge den tSean-Tiomna i 1685.
Bhí Boyle ina stiúrthóir ar Chomhlacht na hlndia Thoir.
## Nasc seachtrach
* Robert Boyle, Athair na Ceimice  Alt faoi Rhobert Boyle ar *Éire Intliúil*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1627
Catagóir:Básanna i 1691
Catagóir:Ceimiceoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Phort Láirge
Catagóir:Fealsúna Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Fisiceoirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Bang Bang

[mion|Seanbhus [Córas Iompair Éireann|CIE]]
Duine de na carachtair ab iomráití i mBaile Átha Cliath ba ea **Bang Bang** nó **Thomas Dudley** (**Tomás Ó Dudlaigh**) nó fiú **An Tiarna Dudley** (1907 - 11 Eanáir 1981). 

Chuir daoine aithne air sna 1950í agus 1960í agus iad ag taisteal ar bhusanna agus ar thramanna Bhaile Átha Cliath, áit ar lig sé air daoine a lámhachainn, a lámha agus méaracha aige mar ‘ghunna’. Ag an am sin ní raibh doras ar an mbus agus bhí Bang Bang in ann seasamh ar an ardán ar chúl an bhus.  Bhíodh sé ag bualadh a chromáin lena lámh chlé, faoi mar a bheadh sé ar chapall. Sa lámh dheas bhíodh an eochair airgid. Ghlaodh sé ‘Bang bang, you’re dead’ amach agus é ag scaoileadh urchair leo, agus as sin a tháinig an t-ainm sin air.

## Saol
Níl mórán ar eolas faoin bhfear éalárnach féin agus ceaptar go raibh ábhar éigin meabhairghalair air.  Ar aon nós, bhí saol crua ag Bang Bang is cosúil. Dúirt sé nach raibh tuismitheoirí aige. Chaith sé a óige i ndílleachtlann. Thóg bean amach ar altramas é agus thaitin scannáin buachaillí bó go mór leis. 

Bhain mórán Bleá Cliathach taitneamh as a chuid geáitsí agus ghlacadar féin páirt iontu. Ligeadar orthu go raibh gunna acu féin chomh maith agus scaoilidís ar ais leis nó thitidís marbh mar dhea ar na sráideanna nuair a dhéanfadh Bang Bang iad a ‘lámhachainn’ go tobann. 

Níor chuir aon duine isteach ar Bang Bang ar feadh na mblianta – bhí nós ann i mBaile Cliath na daoine mar eisean a ligean saor.. D’éag Bang Bang ar an 11 Eanáir 1981 ach leanann a cháil ar aghaidh i mbéaloideas na hardchathrach. 
[clé|mion|thaitin [Scannán|scannáin buachaillí bó go mór le Bang Bang]]

## Béaloideas
Is cuid de bhéaloideas aon chathair iad na carachtair seo agus tá Bang Bang luaite i roinnt scéalta, dánta agus cláracha teilifíse nó raidió. In amanna, chuireadh Bang Bang isteach ar dhrámaí sna hamharclanna, ag ‘lámhachainn’ na n-aisteoirí, rud a cheap na haisteoirí agus an lucht féachana a bhí greannmhar!

Sampla de rann scipeála ina bhfuil sé luaite ná:

:*And we all went up to the Mero, hey there, who’s your man*
:*It’s only Johnny Forty Coats, sure he’s a desperate man*
:*Bang Bang shoots the buses with his golden key*
:*Hey hi diddly I and out goes she.*

Is léir go raibh cion ag muintir Bhaile Átha Cliath air agus gur thuigeadar gur duine neamhurchóideach a bhí ann. Cuireann a leithéid de charachtair beocht i saol daoine eile trí léiriú neamhghnách a thabhairt dóibh ar a dtimpeallacht. 

Rinne roinnt daoine comparáid idir é agus an tImpire Norton sna Stáit Aontaithe, fear i San Francisco a bhíodh gléasta in éide iomlán airm impiriúil agus duine a ndéanadh na póilíní cúirtéis leis agus é ag siúl na sráide.

## Eolas

* RTE - "Bang Bang interviewed and shoots his '45!"
* Scéalta Átha Cliath ar TG4
* "Bang Bang" le Ciarán Doyle

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Plá bhúbónach

Is í is **plá bhúbónach** ann ná an t-athraitheach is aithnidiúil den galar tógálach **plá**, a thagann ón mbaictéir *Yersinia pestis*. 

clé|mion|''Yersinia pestis''

Tá sé níos coitianta i gcreimirí agus ainmhithe beaga eile, ach is féidir aistriú a dhéanamh go daoine tríd an dreancaid fhrancaigh. Leathadh an plá bhúbónach ag dreancaidí an fhrancaigh dhuibh (is é foirm bhán an fhrancaigh Ioruaigh an francach saotharlainne).

[clé|200px|mion|clé|Der Doktor Schnabel von Rom : An Dochtúir as [an Róimh), le Paul Fürst. Smaoineamh chun an phlá a sheachaint.]]

Sa phlá bhúbónach, d'at na nóid limfeacha.  

B'é an phlá bhúbónach a bhí freagrach don Ghalar Dubh, a bhuail an Eoraip san 14ú haois. Is deacair a hiarmhairt ar an Eoraip a mheas, ach chuir sí isteach go tubaisteach fadtréimhseach ar gach gné den bheatha.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
1691

## Tarluithe
* 12 Iúil - Cath Eachroma, Connachta
* 22 Nollaig - Sheol na Géanna Fiáin faoi cheannas Phádraig Sairséil as Calafort Chorcaí i ndiaidh an léigir

## Breitheanna
*

## Básanna
* 21 Eanáir — Mattias Salamnius, sagart Fionlannach
* 1 Feabhra — Pápa Alastar VIII, Pápa ó 1689 go 1691
* 15 Samhain — Albert Cuyp, péintéir tírdhreacha Ísiltíreach
* 30 Nollaig — Robert Boyle, ceimiceoir Éireannach (b. 1627)

## Tagairtí

Catagóir:Blianta
Hoboken

[clé|200px|mion|Páirc [Frank Sinatra i Hoboken, New Jersey.]]
Cathair í **Hoboken** atá suite i gContae Hudson, i stát New Jersey, Stáit Aontaithe Mheiriceá. Tá sí suite ar bhruach an Hudson, trasna an uisce ó Manhattan. Bhí timpeall 50,005 duine ina gcónaí ann ag am Dhaonáirimh 2010, agus is í Dawn Zimmer (D) an meára faoi láthair.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte agus cathracha i New Jersey
Muc ghuine

Is creimire den chlann Caviidae í an **mhuc ghuine** (*Cavia porcellus* nó *Cavia cobaya*). In ainneoin an ainm, ní muca iad, agus níl siad ón Ghuine.

## Naisc sheachtracha
*  Muc ghuine, bia 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Ray Charles

B'é **Ray Charles** an t-ainm stáitse a bhí ag **Ray Charles Robinson** (23 Meán Fómhair, 1930 – 10 Meitheamh, 2004), amhránaí agus pianódóir Meiriceánach. Cé gur chaill Charles a radharc ina ghasúr óg, bhain sé clú agus cáil amach mar cheoltóir den scoth. "An t-aon ginias amháin" ab ea é, dar le Frank Sinatra. 

Rinneadh an scannán *[[Ray]]* sa bhliain 2004, leis an aisteoir Jamie Foxx sa phríomhpháirt. 

## Tagairtí

Charles, Ray
Charles, Ray
Charles, Ray
Charles, Ray
Alois Alzheimer

Síciatraí, paiteolaí na hinchinne agus Gearmánach ab ea **Alois Alzheimer** (a rugadh ar 14 de mhí an Mheithimh 1864 agus a fuair bás 19 de mhí na Nollag 1915). Comhghleacaí agus dlúthchara le Emil Kraepelin ab ea é. Rinne sé an céad chur síos cruinn ar an galar intinne ar a thug Kraepelin Galar Alzheimer air.
clé|mion|267x267px|1915

### Taighde
Sa bhliain 1901 is ea a chasadh othar den ainm Frau Auguste D. ar Alzheimer. Bhí caoga haon blianta slánaithe aici ach bhí a cuimhne do rudaí a tharla le déanaí loite. Rinne Alzheimer dianstaidéir is faire uirthi. Tar éis bás di sa bhliain 1906, rinne sé staidéar chruinn paiteolaíochta ar a hinchinn.  

Rinne Alzheimer fionnachtain mhór nuair a nochtadh sé den chéad uair lorg áirithe an ghalair in a hinchinn.  

Ar an tríú lá de mhí na Samhna sa bhliain 1906, thug Alzheimer an chéad chur síos cruinn ar an tinneas agus an paiteolaíocht bainteach leis i léacht. Níorbh fhada gur scaip a chlú agus gur thuig síciatraithe i gcoitinne foirfeacht a éacht. 
clé|mion|236x236px|Tübingen: Hier wohnte Alois Alzheimer in den Jahren 1886/1887 als Student.

### Saol
Fuair Alzheimer a dhintiúr mar lia sa bhliain 1887 in ollscoil Würzburg. Ghlac sé post mar shíciatraí in Frankfurt am Main i dteach na ngealt (*Die Städtische Anstalt für Irre und Epileptische*). Bhuail sé le Franz Nissl agus is uaidh a d'fhoghlaim sé modhanna paiteolaíochta a úsáideach sé go torthúil is é ag déanamh staidéar ar inchinne a chuid othair. 

Ceapadh Alzheimer mar Ollamh le síciatracht in Ollscoil Breslau sa bhliain 1912.  

D'éag Alzheimer i mBreslau  ar 19 Nollaig 1915; bhí fadhbanna aige lena chroí. 

## Féach freisin

* Galar Alzheimer

## Tagairtí

Catagóir:Síciatraithe Gearmánacha
Catagóir:Lianna Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1864
Catagóir:Básanna i 1915
Catagóir:Galar Alzheimer
Frank Sinatra

Amhránaí agus aisteoir Meiriceánach ab ea **Frank Sinatra**, nó **Francis Albert Sinatra** mar a baisteadh air, a saolaíodh ar an 12 Nollaig, 1915 i Hoboken, New Jersey. Bhí Sinatra - nó *Ol’ Blue Eyes* mar a dtugtar uaireanta air - ar dhuine de na réalta is mó agus is mó cáil san 20ú haois.

left|thumb|Frank Sinatra, 1947
Cailleadh ar an 14 Bealtaine 1998 é, i Los Angeles, California.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1915
Catagóir:Básanna i 1998
Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Buaiteoirí gradam sna gradaim Academy
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as New Jersey
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hIodáile
Catagóir:Daonchairde
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna Meiriceánacha Afracacha
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Snagcheoltóirí Meiriceánacha
1633

## Eachtraí
* 

## Básanna
*

## Breitheanna
* 24 Deireadh Fómhair — Séamas II agus VII, rí Shasana, Albain agus Éireann

Catagóir:Blianta
1632

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 29 Lúnasa — John Locke, fealsamh Sasanach
* 20 Deireadh Fómhair — Christopher Wren, ailtire is matamaiticeoir Sasanach (b. 1723) 
* 24 Deireadh Fómhair — Antonie van Leeuwenhoek, eolaí Ísiltíreach (b. 1723)

## Básanna
* 6 Samhain &ndash; Gustaf Adolf, Rí na Sualainne (r. 1594)

Catagóir:Blianta
1631

## Eachtraí
* 

## Básanna
* 31 Márta — John Donne, file agus eaglaiseach Sasanach
*

## Breitheanna
* 18 Bealtaine — Stanisław Papczyński, sagart Polannach

Catagóir:Blianta
1630

## Eachtraí
* 17 Meán Fómhair - Bunaíodh an chathair Bostún, Massachusetts

## Básanna
* 15 Samhain — Johannes Kepler, matamaiticeoir agus réalteolaí Gearmánach
*

## Breitheanna

Catagóir:Blianta
1636

## Eachtraí
* 8 Meán Fómhair – Bunaíodh Ollscoil Harvard i Massachusetts

## Básanna
*

## Breitheanna

Catagóir:Blianta
1637

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
*  Gan dáta cruinn – Diderik Buxtehude, cumadóir ceoil Danmhargach-Gearmánach (b. 1701) 

## Básanna
* 6 Lúnasa — Ben Jonson, scríbhneoir Sasanach

Catagóir:Blianta
1638

## Eachtraí
* 

## Básanna
*

## Breitheanna
* 20 Nollaig — Narcissus Marsh, easpag Anglacánach Éireannach

Catagóir:Blianta
1639

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 22 Nollaig – Jean Racine, drámadóir agus file Francach (b. 1699)
* Gan dáta cruinn ar eolas – Thomas Tompion, déantóir clog Sasanach (b. 1713)

## Básanna
*Gan dáta cruinn ar eolas - Carlo Farina, cumadóir agus veidhleadóir Iodálach (r. 1600)

Catagóir:Blianta
Comhdhúil cheimiceach

[right|thumb|Pairifín, ar chomhdhúil de [carbón|charbón agus hidrigin é.]]

Is éard is **comhdhúil** cheimiceach  ann ná aon substaint cheimiceach a chruthaítear de thoradh imoibriú ceimiceach ina n-aontaítear dhá dhúil éagsúla, nó níos mó, de réir comhshuíomh seasta idir na dúile. I gcomhdhúil cheimiceach, tá adaimh na ndúl éagsúil ceangailte dá chéile le naisc cheimiceacha - ianacha nó chomhfhiúsacha. Cuirtear coibhneas na ndúl agus struchtúr inmheánach na comhdhúile in iúl le foirmlí éagsúla ceimiceacha. Mar shampla, is comhdhúil é an t-uisce (H2O) ina bhfuil dhá adamh hidrigine nasctha d'aon adamh ocsaigine amháin.

Catagóir:Ceimic
*
Taighde

deas|250px|thumb|Taighde
Is éard atá le gceist le **taighde** (nó **Taighde is Forbairt**, **T&F**, nó **R&D** i mBéarla) ná próiseas ina mbaintear feidhm as saothar, ábhair is caipiteal chun cur ar chumas comhlachta earra áirithe a tháirgeadh san am atá le teacht. 

Go minic tugtar cuntas ar taighde mar oibriú fiosrúcháin gníomhach, dícheallach agus rianúil a bhfuil sé de chuspóir aige fionnachtain, míniú agus athbhreithniú a dhéanamh ar fhírinní. 

Táirgeann an fioschuardach intleachtúil seo eolas níos cruinne i dtaobh cúrsaí, iompaireacha, teoiricí agus dlíthe. Mar sin, déanann sé feidhmeanna úsáideach le bheith indéanta. 

Úsáidtear an téarma taighde fosta le haghaidh cuntas a thabhairt ar choiste fhaisnéise i dtaobh ábhar sonrach agus de ghnáth, tá baint tréan aige le toradh na heolaíochta agus an mhodh eolaíochta.

## Fás eacnamaíoch
[clé|mion|220x220px|Taighde [Talmhaíochta i dTuaisceart Éireann]]
Tá an-tábhacht ag dul leis an taighde chun fás eacnamaíoch a chothú.

Maidir le hearraí is teicníochtaí nua, bíonn gá le tástáil fhairsing chun a n-éifeachtúlacht, a mbuaine is a sábháilteacht a dhéanamh amach is a chruthú. Déantar taighde is forbairt chuí i ngach earnáil, ach leagtar béim ar leith ar an bpróiseas sna tionscail ardteicneolaíochta, leictreonaice, teicneolaíocht faisnéise, soláthar fuinnimh, bithinnealtóireachta, soláthar bia, cógaseolaíochta, is eitleoireachta. Ní mór tuilleadh taighde a dhéanamh i gcónaí chun  fás eacnamaíoch a chothú.

## Maoiniú taighde agus airgeadas
I ngach ceann de na príomhthíortha tionsclaíochta íoctar go trom ar R&D. Íocann na comhlachtaí, ach íocann na rialtais freisin, go minic de bharr na n-impleachtaí cosanta. Gníomh a dhéanamh den taighde an cuspóir atá ann.
mion|Educational Irish Research Satellite, 2017

## Taighde san Aontas Eorpach agus in Éirinn
Tá sochar bainte ag na mílte tionscadal Éireannach as na céadta milliún euro a fuarthas mar mhaoiniú ón gComhairle Eorpach um Thaighde.  Ar na tionscadail a fuair tacaíocht airgeadais ón Aontas Eorpach tá ionaid cóireála uisce, oibreacha séarachais, línte iarnróid, seirbhísí bus agus an Luas, córas tramanna Bhaile Átha Cliath. Le himeacht na mblianta, chuir an tAontas tacaíocht airgeadais ar fáil do chuid mhór áiseanna turasóireachta in Éirinn, mar shampla an t-ionad léirithe ag Aillte an Mhothair agus an athfhorbairt a rinneadh ar Pháirc Foraoise agus Áineasa Loch Cé.

De thairbhe go bhfuil Éire páirteach sa Limistéar Eorpach Taighde (ERA), is féidir léi a cion a dhéanamh don taighde is don fhorbairt dhomhanda.
clé|mion|Sean-ríomhairí: ''Computer and Communications Museum,'' Gaillimh
Is féidir le heagraíochtaí Éireannacha €1 billiún ar a laghad a fháil faoin gclár *Fís 2020*, clár an Aontais Eorpaigh um thaighde, nuálaíocht agus eolaíochta atá ann faoi láthair agus a bhfuil buiséad aige beagnach €80 billiún. Tá maoiniú beagnach €180 milliún faighte ag iarratasóirí as Éirinn do thaighde agus do thionscadail nuálaíochta tríd an gClár *Fís 2020* go dtí 2016.

## Tagairtí

Catagóir:Eolaíocht
Modh eolaíochta

[thumbnail|280px|derecha|[René Descartes, fealsamh, matamaiticeoir agus fisiceoir Francach, meastar é mar athair na fealsúnachta nua-aimseartha, chomh maith le ceann de na hainmneacha is suntasaí sa réabhlóid eolaíochta..]]Is éard atá sa **mhodh eolaíochta** ná tuairimí a chur in iúl, hipitéis a fhoirmliú, turgnamh rialaithe a dhearadh, sonraí a bhailiú agus a mhíniú, teacht ar thátail, na tátail a chur i gcomhthéacs an eolais atá ann cheana, torthaí a thuairisciú agus a fhoilsiú, teoiric agus prionsabal a fhorbairt. 

## Féach freisin

* Féach ar Paradacsa an Fhiaigh Dhuibh chun a fháil amach conas tairiscint a dheimhniú.
* Teoiric eolaíochta
* Teoirim

## Tagairtí

Catagóir:Modh eolaíoch
Harold Pinter

Drámadóir, file, aisteoir, stiúrthóir agus gníomhaíoch Sasanach ab ea **Harold Pinter**, (a rugadh ar 10 Deireadh Fómhair, 1930 i Londain agus déag 24 Nollaig 2008). Tá sé aithnidiúil inniu mar gheall ar a chuid drámaí, mar shampla *The Birthday Party* (1957), *The Caretaker* (1959), *The Homecoming* (1964), agus *Betrayal* (1978).

Bronnadh Duais Nobel na Litríochta air sa bhliain 2005.

Pinter, Harold
Pinter, Harold
Pinter, Harold
Pinter, Harold
Mohamed ElBaradei

Is taidhleoir Éigipteach é **Mohamed ElBaradei** (Araibis: محمد البرادعي), a rugadh ar 17 Meitheamh, 1942. Tá ElBaradei ina Ard-stiúrthóir ar an International Atomic Energy Agency (IAEA) ó 1 Nollaig, 1997 go dtí an lá atá inniu ann. Bhuaigh ElBaradei, agus an ghníomhaíocht féin, Duais Nobel sa bhliain 2005.

Ba dhlíodór agus polaiteoir é roimhe sin, a rinne staidéar i gCaireo agus Nua-Eabhrac. B'eisean agus a réamhtheachtaí san IAEA Hans Blix a bhí san Iaráic sa bhliain 2003, ag lorg "airm ollscriosta".

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Daoine beo
Ceimiceoir

mion|An ceimiceoir Margaret D. Foster sa bhliain 1919
Is é **ceimiceoir** ná heolaí a dhéanann scrúdú faoin damhna agus faoina imoibrithe le fuinneamh.

Catagóir:Ceimic
Albert Abraham Michelson

B'fhisiceoir Gearmánach-Mheiriceánach a rugadh sa Pholainn é **Albert Abraham Michelson** (fuaimaítear mar "Michael-son" i mBéarla) (19 Nollaig 1852 – 9 Bealtaine 1931). Fuair sé clú agus cáil de bharr a oibre ar thomhas luas sholais agus go háirithe de bharr thástáil Michelson Morley. Sa bhliain 1907 fuair sé an Duais Nobel i bhFisic, an céad Mheirceánach a ghnóthaigh an Nobel sna heolaíochtaí.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1852
Catagóir:Básanna i 1931
Catagóir:Daoine Polannacha
Hydra

Satailít nádúrtha de chuid Phlútóin is ea **Hydra**. B'é Spásteileascóp Hubble a tháinig uirthi i Mí Bhealtaine sa bhliain 2005, san am céanna ar fionnadh Nix. Tá an ghealach seo ag timpeallú Phlútóin, nó meáchanlár chóras Phlútóin, ar fhithis beagnach cruinn ar aon phlána le Carón agus Nix. Tá ga na fithise timpeall 65,000 ciliméadar, agus críochnaíonn Hydra aon chúrsa amháin timpeall an lárphointe in aghaidh 38.2 lá. Níor tomhaiseadh Hydra go fóill, ach creidtear go bhfuil sí idir 40 agus 130 ciliméadar ar trastomhas, agus cé gur measadh ar dtús go mbeadh sí beagáinín níos mó ná Nix, is deacair a rá, dháiríre, an bhfuil.

Scaoileadh an spástaiscéalaí New Horizons chun bóthair i Mí Eanáir 2006, agus tabharfaidh sé cuairt ar Phlútón agus a chuid satailítí sa bhliain 2015.

## Tagairtí

Catagóir:Plútón
New Horizons

Scaoileadh **New Horizons** chun siúil ó lárionad spáis Cape Canaveral ar an 19 Eanáir 2006, ó lárionad spáis Cape Canaveral. D'eitil sé thar Plútón sa bhliain 2015.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:NASA
Catagóir:Taiscéalaíocht
Catagóir:Plútón
Carón

Is é **Carón** (seanlitriú **Carán**) an ceann is mó den trí shatailít nádúrtha atá ag Plútón. Is féidir dearcadh ar Charón mar ghealach, ach le fírinne, bheadh sé níos cruinne a rá gur córas dhá abhacphláinéad iad Carón agus Plútón, agus iad ag timpeallú mheáchanlár (nó baralár) an chórais. Tá an lárphointe sin suite in aice le Plútón, taobh amuigh de. Ar mhaithe leis an gcomparáid, is fíor nach bhfuil an Ghealach s'againn féin ag timpeallú an Domhain ach oiread, ach meáchanlár ár gcórais-ne, ach tá an meáchanlár sin suite glan taobh istigh den Domhan. Tá Plútón agus Carón ag dul timpeall an mheáchanláir go sioncronach, is é sin, tá glas imtharraingteach acu ar a chéile, agus iad ag drannadh na haghaidhe céanna le chéile an t-am ar fad.

Fionnadh Carón sa bhliain 1978, agus fuair an t-ainm faomhadh oifigiúil Aontas Idirnáisiúnta na Réalteolaíochta sa bhliain 1985. Tá Carón 1207 gciliméadar ar trastomhas, agus é ar aon mhéid, a bheag nó a mhór, le Dione (gealach de chuid Shatarn).

## Tagairtí

Catagóir:Plútón
Meáchanlár

Maidir le grúpa réad, cosúil leis an nGrianchóras nó braisle réaltaí, an pointe inar féidir an mhais iomlán a shamhlú comhchruinnithe (an *maislár* nó an *baralár*) chun a iarmhairt imtharraingthe ar réada eile a ríomh. Léiríonn gluaiseacht an mheáchanláir gluaiseacht an ghrúpa réad ina iomláine. Is ionann iolrú luas an phointe seo is na maise iomláine le suim mhóimintim chodanna uile an réada, nó an ghrúpa read. Mar shampla, is é maislár blúirí buama phléasctha ionad an bhuama roimh an bpléasc. Nuair a fheidhmíonn fórsa ar an gcóras (ar an réad nó an grúpa réad), luasghéaraítear an mhaislár, díreach mar a tharlódh dá mbeadh an mhais iomlán comhchruinnithe ann.

## Tagairtí

 

Catagóir:Fisic
Luasghéarú

San fhisic, ach go háirithe san chinéimitic, 
is ionann an téarma **Luasghéarú** agus an ráta athraithe treoluais i leith an ama. Toisc gur chainníocht veicteoireach is ea treoluas, is féidir leis athrú in dhá slí: athrú méide agus/nó athrú i dtreo.

Tá foirmle ar fáil leis an chainníocht a oibriú amach mar atá:
: Meán-luasghéarú = Athrú ar an treoluas / An fad ama
nó
:
\mathbf{\bar{a}} = {\mathbf{v} - \mathbf{u} \over t}


Áit a bhfuil na siombail 
:**a** = An meán-luasghéarú 
:**u** = Treoluas tosaigh
:**v** = Treoluas deiridh
:**t** = in imeacht t soicind

Sé na haonaid a ghabhann le luasghéarú ná meadar san soicind nó ciliméadair san uair mar atá m/s agus km/h.

Catagóir:Fisic
Luas (fisic)

Is ionann **luas** agus tapaíocht. Is luas an téarma a úsáidtear is mó den bheirt fhocal.

Sé an brí a ghabhann le luas ná go ninsíonn sé dúinn chomh tapaidh is a tharlaíonn rud.

Tá foirmle le fáil a insíonn duinn an t-eolas seo - mar atá:
:luas = an fad a chludaítear / an t-am a ghlactar
nó
:s = \frac {d}{t}

Áit a bhfuil
:**s** = luas
:**d** = fad
:**t** = am

S'iad ionaid luais ná méadair san soicind agus ciliméadair san uair sé sin m/s agus km/h.

Catagóir:Fisic
Catagóir:Cainníochtaí fisiceacha
Catagóir:Treoluas
Nix

Ceann de shatailítí nádúrtha Phlútóin is ea **Nix**. B'é Spásteileascóp Hubble a tháinig ar Nix agus Hydra i Mí Bealtaine sa bhliain 2005. Tá an tsatailít seo ag timpeallú Phlútóin ar aon phlána le Carón, agus í ag críochnú imrothlú amháin in aghaidh gach 24.9 lá. Ní bhfuarthas miosúr ceart de Nix go fóill, ach is é an tuairim atá ag na saineolaithe go bhfuil sí idir 40 agus 130 ciliméadar ar trastomhas. Creidtear go bhfuil sí níos lú ná Hydra, ós rud é go bhfuil Hydra níos gile le feiceáil.

Catagóir:Plútón
Gealach

Is féidir don fhocal úd **Gealach** an dá rud seo a chiallú:
* An Ghealach, is é sin, an tsatailít nádúrtha atá ag timpeallú an Domhain;
* satailít nádúrtha ar bith atá ag timpeallú ceann de na pláinéid sa ghrianchóras.

Tabhair faoi deara freisin na teilgeanacha cainte seo a úsáidtear sa Ghaeilge:
* "oíche réabghealaí" atá ann, nuair atá an Ghealach le haithint go soiléir, agus í ag soilsiú go geal;
* "oíche smúitghealaí" atá ann, nuair nach bhfuil an Ghealach le haithint, cé go bhfuil a solas le feiceáil go geal.
Neodrón

Is cáithnín fo-adamhach é an **neodrón**. Bíonn prótóin agus neodróin ar fáil i núicléas adamhach na ndúl uile, ach amháin hidrigin. Bíonn mais an adaimh i gcomhréir le líon iomlán na neodrón. Ní bhíonn aon lucht leictreach glan ar an neodrón. Trí cinn de chuarc a bhíonn sa neodrón. Cinneann líon na neodrón sa núicléas adamhach na hiseatóip éagsúla a bhíonn ag dúil.

Catagóir:Fisic cháithníní
Catagóir:Fisic núicléach
Catagóir:Ceimic
1669

## Eachtraí
* 
## Breitheanna
* 
## Básanna
* 4 Deireadh Fómhair — Rembrandt, ealaíontóir Ísiltíreach (r. 1606) 
* 9 Nollaig — Pápa Cléimeans IX, Pápa ó 1667 go 1669

Catagóir:Blianta
1668

## Eachtraí
* 
## Breitheanna
* 23 Meitheamh — Giambattista Vico, fealsamh staire Iodálach
* 
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1664

## Eachtraí
* 
## Breitheanna
* 24 Eanáir (baisteadh) – John Vanbrugh, drámadóir agus ailtire Sasanach (b. 1726)

## Básanna
* 27 Lúnasa — Francisco de Zurbarán, péintéir Spáinneach
* 24 Deireadh Fómhair — Domhnall Ó Néill, polaiteoir Éireannach
*

Catagóir:Blianta
1663

## Eachtraí
* 
## Breitheanna
* Feabhra — Thomas Newcomen, ceapadóir Sasanach (b. 1729)
* 12 Feabhra — Cotton Mather, ministéir Piúratánach i Sasana Nua (b. 1728)

## Básanna
* 2 Eanáir — Illiam Dhone, náisiúnaí agus polaiteoir Manannach
*

Catagóir:Blianta
1662

## Eachtraí
* 
## Breitheanna
* 
## Básanna
* 19 Lúnasa — Blaise Pascal, matamaiticeoir agus fealsamh (r.1623)

Catagóir:Blianta
1661

## Eachtraí
* Thóg Laoiseach XIV na Fraince chumhacht sa Fhrainc sa bhliain seo
## Breitheanna
* 6 Samhain — Séarlas II na Spáinne, Rí na Spáinne (b. 1700)
## Básanna
* 5 Feabhra - Impire Shunzhi na Síne (Rugadh é sa bhliain 1638)
* 9 Márta - Jules Cardinal Mazarin, Cairdinéal Francach agus polaiteoir (Rugadh é sa bhliain 1602) 
* 9 Márta — Jules Mazarin, taidhleoir agus státaire Francach
* 18 Nollaig — Charles Coote, 1ú Iarla Mhaighean Rátha, piara Éireannach

Catagóir:Blianta
1660

## Eachtraí
* 
## Breitheanna
* 16 Aibreán — Hans Sloane, lia agus bailitheoir a rugadh in Éirinn (b. 1753) 
* Daniel Defoe, scríbhneoir Sasanach (b. 1731) 
* Edward Lhuyd, eolaí ón Bhreatain Bheag (b. 1709)
* Pádraig Sáirséal, Ceannfort Arm na hÉireann le linn Léigear Luimnigh

## Básanna
* 6 Lúnasa — Diego Velázquez, péintéir Spáinneach
*

Catagóir:Blianta
1667

## Eachtraí
* Feabhra – Osclaíodh an chéad téatar i gCríoch Lochlann, i Stócólm na Sualainne.
* 18 Deireadh Fómhair – Fuair Brooklyn cairt mar chathair faoin ainm "Brueckelen".
* 30 Samhain – Fuair breis is 80,000 duine bás i gcrith talún i réigiún Cugas.

## Breitheanna
* 25 Aibreán — Naomh Peadar Betancur, mhisinéir Spáinneach (b. 1626)
* 28 Iúil — Johann Bernoulli, matamaiticeoir Eilvéiseach (b. 1748)
* 30 Samhain — Jonathan Swift, scríbhneoir agus eaglaiseach Angla-Éireannach (b. 1745)

## Básanna
* 22 Bealtaine — Pápa Alastar VII, Pápa ó 1655 go 1667
* 13 Lúnasa — Jeremy Taylor, eaglaiseach agus scríbhneoir Éireannach (r. 1613)

Catagóir:Blianta
1666

## Eachtraí
* Bealtaine - Cheannaigh grúpa Piúratánach talamh i New Jersey ó na hIndiaigh i gcomhar cathrach nua a bhaist siad Newark uirthi 
* Meán Fómhair - Réab Dóiteán Mór Londan trí lár chathair Londan

## Breitheanna
* 
## Básanna
* 1 Nollaig — James Ware, staraí
*

Catagóir:Blianta
Abhacphláinéad

[right|thumb|upright|[Ceres (abhacphlainéad)|Ceiréas]]
[thumb|upright|[Plútón (abhacphláinéad)|Plútón]]
Tugtar **abhacphláinéad** ar rinn neimhe a shásaíonn na coinníollacha seo thíos:
* tá sí ag fithisiú na Gréine
* tá sí chomh trom téagartha is go bhfuil sí tar éis fórsaí an choirp righin a shárú, ionas go bhfuil cothromaíocht hidreastatach sroichte aici, agus í ar déanamh liathróide a bheag nó a mhór - is é sin, beagnach sféarúil ina cosúlacht
* níl sí in ann timpeallacht a fithise a ghlanadh, is é sin, tá reanna neimhe eile ag timpeallú na Gréine in aice a fithise
* ní gealach de chuid aon phláinéid í.

Tugadh an téarma "abhacphláinéad"  isteach sa bhliain 2006. Bhítí tar éis teacht ar astaróidigh mhóra a bhí ar aon mhéid le Plútón, nó níos mó ná é fós, sna réigiúin den spás atá taobh thiar de Neiptiún (Crios Kuiper agus Scamall Oort), agus bhí gá le haicmiú nua.
clé|mion|upright=1.5|
Abhacphláinéid
Bhí an rinn spéire bheag fhuar oighir Plútón luaite mar phláinéad ó d'fhionn Clyde Tombaugh é i 1930. Ach de bhrí gur fionnadh reanna spéire eile cosúil leis níos faide amach sa ghrianchóras, íslíodh ina abhacphláinéad é i 2006 ag an *[[Aontas Idirnáisiúnta Réalteolaíochta]]*.

Inniu, glactar leis go bhfuil cúig abhacphláinéad ann, mar atá, Ceiréas, Plútón, Makemake, Haumea, agus Eris. Réadanna tras-Neiptiúnacha iad Plútón agus Eris, ach tá Ceiréas ag fithisiú na Gréine i gcrios na n-astaróideach idir Mars agus Iúpatar.

## Tagairtí

Catagóir:Pláinéid
Catagóir:Abhacphláinéid
Luas

Tá níos mó ná ciall amháin leis an bhfocal **luas**:

* Luas (tram), córas iarnród éadrom idirthurais i mBaile Átha Cliath, Éire.
* Luas (fisic), ráta athraithe, ráta gluaisne nó ráta gníomhaíochta.
Foirmle

Is éard is brí le **foirmle** ná modh gearr a bhaineann úsáid as litreacha, uimhreacha agus siombailí chun tuairisc a thabhairt ar eolas casta. Úsaideann eolaithe agus an gnáthphobal araon foirmlí. Is é *E*&nbsp;=&nbsp;*mc*2 an fhoirmle is cáiliúla b'fhéidir, foirmle a cheap Albert Einstein an fisiceoir is cáiliúla de chuid na 20ú aoise.

Catagóir:Matamaitic
Eolaí

mion|Beirt eolaithe i saotharlann
Is **eolaí** é duine ar bith a bhfuil saineolas aige ar réimse éigin eolaíochta agus é/í ag baint úsáide as an modh eolaíochta chun taighde a dhéanamh ar an nádúr.

## Eolaithe Cáiliúla

* Nioclás Copairnic
* Isaac Newton
* Galileo
* Marie Curie
* Albert Einstein
* Richard Dawkins
Píotsa

Arán cothrom réidh is ea an **píotsa** (Iodáilis: *pizza*) a gcuirtear barráin éagsúla sa mhullach air, cosúil le glasraí, feoil, iasc nó beacáin, in éineacht le trátaí, cáis agus spíosraí éagsúla. 

[mion|clé|250px|Píotsaí san [oigheann]]

## Stair
Tháinig an píotsa ón Iodáil, agus dealraíonn sé go n-itheadh na sean-Rómhánaigh féin arán a bhí cosúil leis an bpíotsa. Is léir nach raibh trátaí ar fáil san am sin, toisc gurb as an Oileán Úr a tháinig an tráta.

San Iodáil, b'é an píotsa príomhbhia na ndaoine bochta sa naoú haois déag, agus ba le Napoli thar aon áit eile a samhlaíodh é. Shroich an píotsa Meiriceá i ndeireadh na naoú haoise déag, nuair a bhí na mílte Iodálaigh ag dul ar imirce agus ag cur fúthu sna Stáit Aontaithe, agus iad ag tabhairt a gcuid bia leo, ar ndóigh. 

Le linn agus i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, ní raibh na saighdiúirí Meiriceánacha san Iodáil sásta le bia an airm ach thaitin an bia áitiúil leo, an píotsa. Nuair a d'fhill siad abhaile, lean siad leo ag ithe píotsaí, agus de réir a chéile, tháinig borradh mór ar an bpíotsadóireacht mar ghnó. 

Sa dara leath den 20ú haois, scaip an píotsa ar fud an domhain le cuidiú na sreangshiopaí mearbhia Meiriceánacha.

## Cócaireacht
Is bia simplí é an píotsa de gnáth, mar shampla an Margherita. Níl ar an bpíotsa sin ach anlann trátaí, cáis agus basal.  Sa bhliain 1889, deirtear gur thaitin píotsa leis an mBanríon Margherita nuair a d’ith sí é i Napoli san Iodáil. Chomh maith leis an mblas, thaitin sé léi go raibh na dathanna ó bhrat na hIodáile ar an bpíotsa agus báistíodh é an "Margherita".

Anois cuireann daoine rogha leathan barrán ar a bpíotsa.

## Margaíocht
Ceiliúrtar Lá Domhanda an Phíotsa ar an 9 Feabhra gach bliain. Ón mbliain 2000,  bíonn ceiliúradh domhanda ar an bpíotsa.

Creid é nó ná creid, itheann daoine san Iorua níos mó píotsa ná daoine in aon tír eile.

## Féach freisin

* Spaigití

## Naisc sheachtracha

* Oideas píotsa ó TG4, Diarmuid Ó Mathúna | Cúla4

## Tagairtí

Catagóir:Mearbhia
Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:An Iodáil
Francis Hutcheson (fealsamh)

Fealsamh Éireannach ba ea **Francis Hutcheson** (8 Lúnasa, 1694 – 8 Lúnasa, 1746), a bhí ina bhunaitheoir ar an Eagnaíocht Albanach san 18ú haois. Creidtear gur rugadh é i Drumalig, baile i gContae an Dúin, Tuaisceart Éireann.

Catagóir:Fealsúna Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1694
Catagóir:Básanna i 1746
An Mhalaeisia

Tír in oirdheisceart na hÁise í an **Mhalaeisia**. Tá teorainneacha aici leis An Téalainn, Singeapór, Brúiné agus An Indinéis. Is í an Mhalaeis (Bahasa Melayu nó بهاس ملاي) an teanga náisiúnta. Is é Kuala Lumpur an phríomhchathair. 

## Stair

### Éigeandáil na Malaeisia

Bhí bunadh na Malaeisia ag cur in aghaidh an choilíneachais Bhriotanaigh ón mbliain 1948 ar aghaidh. Géarchéim eile a bhí ann a fuair Churchill mar oidhreacht ón rialtas a bhí ann roimhe, agus rinne sé mar a rinne sa Chéinia: thairg sé an lámh láidir do na treallchogaithe agus lámh an chara dóibh siúd nach raibh sáite sa chogaíocht. Thug sé a fhaomhadh do thógáil na sráidbhailte daingnithe, fosta. Ba chleas oirbheartaíochta é seo a d'éirigh coitianta i gcogaí coilíneacha nó iarchoilíneacha na nEorpach is na Meiriceánach i ndiaidh a lae féin. 

Dream eitneach a bhí ag cur an chogaidh sa Mhalaeisia, agus cuidiú ag teacht ón Aontas Sóivéadach. Mar sin, bhí i bhfad níos mó tacaíochta ar fáil don Bhreatain Mhór anseo ná sa Chéinia nó san Iaráin. Nuair a shroich an cogadh a bhuaicphointe, bhí 35,500 saighdiúir de chuid na Breataine Móire ar garastún sa Mhalaeisia. Agus na reibiliúnaithe ag cailleadh an fhóid, bhí siad ag cailleadh thacaíocht na ndaoine chomh maith. 

Siúd is go bhfuarthas an lámh in uachtar ar na treallchogaithe, bhí an chuma ag teacht ar an scéal go soiléir nach raibh sé indéanta a thuilleadh an Mhalaeisia a choinneáil faoi smacht na Breataine Móire. Sa bhliain 1953, leagadh amach treoirlínte an neamhspleáchais do Singeapór agus do na coilíneachtaí eile sa chearn seo den domhan. Bhí an chéad toghchán ann, sa bhliain 1955, cúpla lá sular éirigh Winston Churchill as Príomh-Aireacht an Bhreatain Mhór, agus sa bhliain 1957, i ndiaidh d'Antony Eden teacht i gcomharbas ar Churchill mar Phríomh-Aire, bronnadh an neamhspleáchas ar an Malaeisia.

Is é Mahathir Mohamad an Príomh-Aire reatha.

## Foroinneacha

Is cónaidhm de 13 stát agus 3 críoch cónaidhme é Malaeisia.

Catagóir:An Mhalaeisia
Catagóir:Náisiúin G-15
M
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Catagóir:Tíortha agus críocha labhartha na Sínise
Natalia Naryshkina

Bansár na Rúise idir 1671 agus 1676 ab ea **Natalia Kirillovna Naryshkina** (1 Meán Fómhair 1651 - 4 Feabhra 1694). Phós sí le Sár Alastar I ar 1 Feabhra 1671 agus rugadh triúr leanbh acu — Peadar Mór, Tsarevna Natalya, agus Tsarevna Feodora. Nuair a cailleadh a fear céile sa bhliain 1676, b'í Natalia a bhí ina leasrí le linn ré a mic Peadar Mór.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Natalia Naryshkina
Natalia Naryshkina
Natalia Naryshkina
An Phaistis

Is í an **Phaistis** teanga a labhraítear san Afganastáin agus sa Phacastáin. Níl mórán caighdeánú ná saothrú liteartha déanta ar an bPaistis riamh, agus mar sin, is fearr le lucht a labhartha féin Peirsis nó Urdúis a úsáid mar theanga scríofa. Tá gramadach na Paistise i bhfad níos casta agus níos seanársa ná gramadach na Peirsise.
[clé|mion|220x220px|[Aibítir]]
clé|mion|220x220px|lámhscríbhinn, timpeall 1850idí
clé|mion|220x220px|Daonra sa Phacastáin
clé|mion|220x220px|Canúintí

## Tréithe
Baineann an Phaistis leis an gcraobh Oir-Dheisceartach de na teangacha Iaránacha. Is iad na teangacha Iaránacha i Sléibhte Pamir is gaolmhaire léi, cosúil leis an teanga Sarikoli, an teanga Shughni, an teanga Wakhi agus an teanga Munji. 

## Úsáid
Níl sé soiléir cé mhéad daoine a labhraíonn ó dhúchas í, ach creidtear go bhfuil timpeall 45 milliún acu ann sa Phacastáin, agus 20 milliún san Afganastáin.

Cé go bhfuil stádas oifigiúil ag an bPaistis san Afganastáin, is í an Pheirsis an teanga is mó a úsáidtear san oideachas agus sna nuachtáin sa tír sin.

Labhraíonn na treibheacha fáin sa Phacastáin, in aice le teorainn na hAfganastáine, canúintí Paistise.  

Tá stádas áirithe ag an bPaistis sna cúigí Pacastánacha ina labhraítear í - i gCúige na gCríoch Thiar Thuaidh agus i gcríocha na dtreibheacha atá faoi cheannas an rialtais fheidearálaigh. Go praiticiúil, áfach, níl mórán stádais ag an bPaistis sa Phacastáin, nó is iad teangacha oifigiúla an stáit - an Urdúis agus an Béarla - an dá theanga is láidre sa tsochaí. An cineál Paistise a bhíonn le cloisteáil sa Phacastáin, bíonn sí breac le hiasachtaí Béarla agus Urdúise, ní nach ionadh. 

## Féach freisin

* Paistiúnaigh

* An Talaban

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na hÁise
Catagóir:An Afganastáin
Catagóir:An Phacastáin
Dlí na himtharraingthe

Luann ***Dlí Uilíoch Imtharraingthe [[Isaac Newton|Newton]]*** go dtarraingíonn gach réad sa chruinne gach réad eile le fórsa atá i gcomhréir dhíreach le toradh a maiseanna agus i gcomhréir chontrártha le cearnóg a bhfaid óna chéile.

Is amhlaidh a scríobhtar an dlí seo i ndeilbh foirmle mar:
:F = G \frac{m_1 m_2}{r^2} 

inarb ionann:
:**F** = an fórsa imtharraingthe idir dhá mhais, m1 agus m2 
:**r** = an fad idir lárphointí an dá mhais 
:**G** = an Tairiseach Uilíoch Imtharraingthe 

Catagóir:Fisic
Dlíthe gluaisne Newton

[thumb|Céad agus Dara Dlí Newton, i Laidin, ón eagrán bunaidh i 1687 [Philosophiae Naturalis Principia Mathematica|Principia Mathematica.]]Tá na **dlíthe gluaiseachta** ar na trí dlíthe a chum Ridire Isaac Newton le linn dó bheith ag cur le chéile a *[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica|Principia Mathematica]]*. Is iad seo a leanas na trí dlíthe a chum sé:

## An chéad dlí
Dlí na Táimhe (*Inertia*). Fanfaidh gach corp ar fos nó ag gluaiseacht faoi threoluas tairiseach mura
ngníomhaíonn fórsa seachtrach neamhchothrom air.

## An dara dlí
Nuair a gníomhaíonn fórsa neamhchothrom ar chorp bíonn ráta athraithe
móimintim an choirp i gcomhréir dhíreach leis an bhfórsa agus gníomhaíonn sé in aon treo leis an bhfórsa.

## An treas dlí
Má chuireann corp A fórsa i bhfeidhm ar chorp B, ansin cuireann corp B fórsa
urchomhaireach atá ar cóimhéid leis i bhfeidhm ar chorp A, i.e. bíonn an gníomhú agus an frithghníomhú ar cóimhéid
agus urchomhaireach lena chéile.

## Féach freisin

* Gluaiseacht

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Catagóir:Dlíthe eolaíocha
Vaileite

Is í **Vaileite** (Máltais:*Il-Belt Valletta*)  príomhchathair Phoblacht Mhálta. B'é Ard-Mháistir na Ridirí Máltacha, Jean Parisot de la Valette, a bhunaigh an chathair sa bhliain 1566, agus is as an ridire seo a ainmníodh an áit, leis. 

Cé gurb í an phríomhchathair í, níl Vaileite ar an gcathair is mó sa tír, nó ní raibh ach seacht míle duine ina gcónaí ansin sa bhliain 2000, agus an daonra ag dul i laghad. Is í Birkirkara an chathair is mó i Málta.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* CityOfValletta.org (Valletta Local Council) Suíomh Oifigiúil

Catagóir:Cathracha Mhálta
Catagóir:Príomhchathracha na hEorpa
Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
1694

## Eachtraí
*

## Básanna
* 2 Eanáir — Henry Booth, 1ú Iarla Warrington, polaiteoir Sasanach (r. 1651)
* 7 Eanáir — Charles Gerard, 1ú Iarla Macclesfield (r. c.1618)
* 4 Feabhra — Natalia Naryshkina, Bansár na Rúise (r. 1651)
* 27 Aibreán — John George IV, Toghthóir na Sacsaine (r. 1668)
* 17 Meitheamh — Philip Cardinal Howard, cairdinéal Caitliceach Sasanach (r. 1629)
* 8 Lúnasa — Antoine Arnauld, fealsamh agus matamaiticeoir Francach (r. 1612)
* 15 Deireadh Fómhair — Samuel von Pufendorf, coisteoir Ghearmánach (r. 1632)
* 22 Samhain — John Tillotson, Ardeaspag Canterbury (r. 1630)
* 25 Samhain — Ismael Bullialdus, réalteolaí Francach (r. 1605)
* 28 Samhain — Matsuo Basho, file Seapánach (r. 1644)
* 29 Samhain — Marcello Malpighi, lia Iodálach (r. 1628)
* 2 Nollaig — Pierre Paul Puget, ealaíontóir Francach (r. 1622)
* 28 Nollaig - Banríon Máire II Shasana (r. 1662)

## Breitheanna
* 25 Aibreán — Richard Boyle, 3ú hIarla Burlington, ailtire Sasanach (b. 1753)
* 4 Meitheamh — François Quesnay, eacnamaí Francach (b. 1774)
* 26 Meitheamh — Georg Brandt, poitigéir agus mianreolaí Sualannach (b. 1768)
* 4 Iúil — Louis-Claude Daquin, cumadóir Francach (b. 1772)
* 5 Lúnasa — Leonardo Leo, cumadóir Iodálach (b. 1744)
* 8 Lúnasa — Francis Hutcheson, fealsamh Éireannach (b. 1746)
* 26 Lúnasa — Elisha Williams, reachtaire ar Choláiste Yale (b. 1755)
* 22 Meán Fómhair — Philip Dormer Stanhope, 4ú Iarla Chesterfield, státaire Sasanach (b. 1773)
* 25 Meán Fómhair — Henry Pelham, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe (b. 1754)
* 4 Deireadh Fómhair — Seòras Moireach, ginearál Albanach
* 26 Deireadh Fómhair — Johan Helmich Roman, cumadóir Sualannach (b. 1758)
* 8 Samhain — Leonhard Trautsch, cumadóir Gearmánach (b. 1762)
* 21 Samhain — Voltaire, fealsamh Francach (b. 1778)
* 28 Samhain — Leopold of Anhalt-Cöthen, prionsa Gearmánach (b. 1728) 
* 22 Nollaig — Hermann Samuel Reimarus, fealsamh agus scríbhneoir Gearmánach (b. 1768)

Catagóir:Blianta