open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dúch

deas|250px|thumb|Dúch
Is léacht é an dúch. Úsáidtear sa scríbhneoireacht, sa líníocht agus sa gclódóireacht é. Tá sé in úsáid le 3000 nó 4000 bliain. Tháinig dúigh na Síne ar an bhfód sa 12ú haois RC. 

## Leabharliosta
* N.a. (March 2000), "Bach Scores Turning to Dust in German Library", American Libraries: 24–25
* Barrow, W.J. (1972), Manuscripts and Documents: Their Deterioration and Restoration, Charlottesville: University of Virginia Press, ISBN 081390408
* Reiβ̞land, Birgit; de Groot, Suzan (August 15–21, 1999), "Ink Corrosion: Comparison of the Currently Used Aqueous Treatments for Paper Objects", Preprint from the 9th International Congress of IADA, pp. 121–129
* Rouchon-Quillet, V.; et al. (2004), "The Impact of Gallic Acid on Iron Gall Ink Corrosion", Applied Physics A 79: 389–392, doi:10.1007/s00339-004-2541-1
* Waters, C.E. (1940), Inks, U.S. Department of Commerce, National Bureau of Standards, United States Government Printing Office
* Cueppers, Christoph (1989). "On the Manufacture of Ink." Ancient Nepal - Journal of the Department of Archaeology, Number 113, August-September 1989, pp. 1–7

## Naisc
* Forty Centuries of Ink (David N. Carvalho); A detailed online textbook 
* Roman ink article by Alexander Allen In Smith's Dictionary Greek and Roman Antiquities (1875), in LacusCurtius
* Ancient and Modern Ink Recipes (David N. Carvalho)

Catagóir:Dúch
Orlando Zapata

Ba phluiméir, saor cloiche agus gníomhaí ar son an daonlathais é **Orlando Zapata Tamayo** (Santiago de Cuba, 15 Bealtaine, 1967 - La Habana, 23 Feabhra, 2010) a fuair bás tar éis níos mó ná 80 lá i ndiaidh dó tosú ar stailc ocrais.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Básanna in 2010
Muileann gaoithe

Úsáideann **muileann gaoithe** cumhacht na gaoithe le harbhar a mheilt nó le huisce a chaidéalú.  Úsáideann tuirbín gaoithe cumhacht na gaoithe le leictreachas a ghiniúint (agus bíonn roinnt tuirbíní gaoithe ar fheirm ghaoithe). 

## Féach freisin

* Tuirbín gaoithe
* Feirm ghaoithe

## Tagairtí

Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir
Catagóir:Gaoth
Laghairt

Ainmhí feoiliteach is ea an **laghairt** nó an t-earc. Reiptíl atá ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Laghairtí
Bradán

Sa ghnáthchaint, tugtar **bradán** ar roinnt speiceas iasc sna géinis *Salmo* agus *Oncorhynchus* den fhine Salmonidae. Tá siad dúchasach do chraobh-aibhneacha imchuach an Atlantaigh Thuaidh (*Salmo*) agus an Aigéin Chiúin Thuaidh (*Oncorhynchus*).

## Speicis
Rangaítear na seacht speiceas bradán a bhfuil tábhacht tráchtála ag baint leo sa dá ghéineas *Salmo* agus *Oncorhynchus*. Tá an bradán Atlantach (*Salmo salar*), a fhaightear ar dhá thaobh an Atlantaigh Thuaidh, sa ghéineas *Salmo*, in éineacht le níos mó ná 40 speiceas eile a dtugtar breac orthu go coitianta. Tá 12 speiceas aitheanta sa ghéineas *Oncorhynchus* a fhaightear go nádúrtha san Aigéan Ciúin Thuaidh amháin; tugtar “bradán” ar sé cinn acu agus “breac” ar an gcuid eile. Lasmuigh dá ngnáthóga dúchasacha, tugadh ríbhradáin isteach sa Nua-Shéalainn agus sa Phatagóin, agus tugadh bradáin coho, bradáin dhearga, agus bradáin Atlantacha isteach sa Phatagóin freisin.

## Seanfhocail
* Tá sláinte an bhradáin aige (faoi dhuine sláintiúil)
* Seacht scadáin sáithíonn siad bradán, Seacht mbradáin sáithíonn siad rón, Seacht rónta sáithíonn siad míol mór.

## Logainm
* Léim an Bhradáin
* Maighean an Bhradáin

## Téarmaíocht
* *Cearc bhradáin*: bradán baineann
* *Coileach bradáin* nó *corránach*: bradán fireann
* *Maighreán*: bradán óg
* *Saothar bradáin*: sceitheadh

## Féach freisin
* Bradán fearna
* Eo feasa

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Buirg Londan Hammersmith agus Fulham

Is buirg é **London Borough of Hammersmith and Fulham** atá suite i Londain Thiar, Sasana. Tá a cheanncheathrú riarachán suite ag King Street, Hammersmith.

## Ceantair

* Brook Green
* Fulham
* Hammersmith
* Irish Cultural Centre
* Kensington Thiar
* Old Oak Common
* Parsons Green
* Sands End, Shepherd's Bush
* Walham Green, White City

## Nithe is díol spéise do thurasóirí

* Fulham Palace
* Hammersmith Apollo
* Our Lady of Perpetual Help Catholic Church, Olympia
* Shepherd's Bush Empire, Stamford Bridge
* Westfield London, Wormwood Scrubs

Catagóir:Sasana
Catagóir:Buirgí na Londan
Catagóir:London Borough of Hammersmith and Fulham
Buirg Londan Barnet

Is buirg í **London Borough of Barnet** atá suite i Londain Thuaidh, Sasana. Tá a cheanncheathrú riarachán suite ag North London Business Park.

## Ceantair

* Arkley
* Barnet Gate, Brunswick Park, Barnet Thoir, Burnt Oak
* Childs Hill, Cricklewood, Church End, Cockfosters, Colney Hatch, Colindale
* Edgware
* Finchley Thoir, Finchley Thuaidh, Finchley, Friern Barnet
* Golders Green
* Hendon Thiar, The Hale, Hampstead Garden Suburb, Hendon, The Hyde, High Barnet
* Mill Hill, Monken Hadley
* New Barnet, New Southgate
* Oakleigh Park, Osidge
* Temple Fortune
* Totteridge
* Whetstone, Woodside Park

## Nithe is díol spéise do thurasóirí

* Avenue House
* Barnet Gate Mill, Barnet Market
* Church Farmhouse Músaem
* Golders Green Hippodrome 
* Ionad Siopadóireachta The Spires
* Mary Immaculate and St Peter, Músaem na Barnet 
* Músaem an Aerfhórsa Ríoga Londain
* Ollscoil Middlesex

Catagóir:Sasana
Catagóir:London Borough of Barnet
Catagóir:Buirgí na Londan
Geata

thumb|Geata
Is éard is **geata** ann ná oscailt i gclaí nó i bhfál le dul isteach nó amach tríd, cosúil le doras.

## Tagairtí

Catagóir:Tithe
Inbhear

250px|thumb|Inbhear
Béal abhann nó góilín is ea **inbhear,** taoidmhear de ghnáth. 

## Féach freisin

* Caolas

## Tagairtí

Catagóir:Abhainn
Catagóir:Mara
Buirg Londan Camden

Is buirg é **London Borough of Camden** atá suite i Londain Thuaidh, Sasana. Tá a cheanncheathrú riarachán suite ag Bóthar Euston, St. Pancras. 

## Ceantair

* Belsize Park, Bloomsbury, Brondesbury
* Camden Town, Chalk Farm, Covent Garden, Cricklewood
* Dartmouth Park
* Fitzrovia, Fortune Green, Frognal
* Gospel Oak
* Hampstead, Highgate, Holborn, Hampstead Theas, Hampstead Thiar
* Kentish Town, Kilburn
* Peckwater Estate, Primrose Hill
* Regent's Park Estate
* Saffron Hill, St Pancras, Somers Town, Swiss Cottage
* Tufnell Park

## Nithe is díol spéise do thurasóirí
 
* BT Tower
* Hampstead Heath
* Leabharlann Briotanach, London Irish Centre
* Músaem na Breataine 
* Parliament Hill, St Peter's Italian Church
* Regent's Park
* Stáisiún Euston

Catagóir:Sasana
Catagóir:London Borough of Camden
Catagóir:Buirgí na Londan
Buirg Londan Ealing

Tá an **London Borough of Ealing** suite i Londain Thiar, Sasana. Is é Halla Bhaile Ealing, Bóthar Uxbridge ceanncheathrú riaracháin an cheantair.

## Ceantair

* Acton, Acton thuaidh, Acton thoir, Acton Theas
* Ealing, Ealing Thiar
* Greenford
* Hanwell
* Northolt, Norwood Green
* Park Royal, Perivale
* Southall

## Nithe is díol spéise do thurasóirí

* Ealing Studios

Catagóir:Sasana
Catagóir:London Borough of Ealing
Catagóir:Buirgí na Londan
Páirc (talmhaíocht)

deas|250px|thumb|Páirc
Sa talmhaíocht, is éard is **páirc** ann ná píosa talún a úsáidtear chun barra a chur nó ainmhithe a chur ar féarach. Tugtar **gort**, **cuibhreann**, nó **garraí** ar a leithéid freisin. Níl an focal **achadh** róchoitianta i nGaeilge an lae inniu, ach maireann sé in go leor logainmneacha in Éirinn agus in Albain.

## Tagairtí

Catagóir:Talmhaíocht
Cath Chnoc Tua

Is éard a bhí i gceist le **Cath Chnoc Tua** ná cath a chuir na Búrcaigh agus a gcomhghuaillithe ar na Gearaltaigh agus a gcomhghuaillithe ar a chéile ar an 19 Lúnasa 1504 i Leacach i gContae na Gaillimhe. 

Troid an-fhuilteach a thit amach idir na fórsaí móra seo. Deir Annála Ríochta Éireann go ndearna Uilleag de Búrca trí chaisleán de chuid Mhaoilseachlainn Uí Cheallaigh (Garbhdhoire, Muine an Mheá agus Gallach) a bhriseadh. Rinne an Ceallach gearán le Gearóid Mór Mac Gearailt, Iarla Chill Dara agus Fear Ionaid an Rí. Chuaigh fórsaí an Iarla agus arm Mhic Uilleam Clainne Riocaird (páirtí Bhúrcaigh an iarthair) i gcath ag Cnoc Tua, agus deirtear gur fágadh an áit ina cosair chró le hiliomad "na sciath arna scoilteadh, na gclaimhte catha arna mbloghadh, na gcolann ciorraithe crosbhuailte", go háirithe láimh le hAbhainn an Chláir i mbaile fearainn Bhaile Uí Bhróin. An Gearailteach agus a chairde a bhain an cath úd.

## Tagairtí

## Leabhair
* Blackmore,Liz, John Cronin, Donal Ferrie agus Bríd Higgins (eag.), 2001. *In Their Own Words: The Parish of Lackagh-Turloughmore and its People*. Galway. ISBN 0 9539834 04

* McCollough, David W. (eag.), 2000. *Wars of the Irish Kings: A Thousand Years of Struggle, from the Age of Myth through the Reign of Queen Elizabeth 1*. Crown Publishing Group. ISBN-13: 9781402895623 / ISBN 1-4028-9562-3

## Naisc Sheachtracha
* Annála Ríochta Éireann (Annálacha na gCeithre Máistrí) i nGaeilge agus i mBéarla.

Cnoc Tua
Cnoc Tua
Cáis

clé|250px|mion|Píosa Emmentaler
Saghas bia déanta as gruthanna brúite an bhainne í an **cháis**. Téann an cháis siar roimh thús na staire scríofa. Is iomaí saghas cáise atá ann.

## Sanasaíocht
Sean-Ghaeilge “cáise”, ón Laidin “caseus” ón Ind-Eorpais *kwāt-so- ón bhfréamh *kwat- (coip, bheith searbh). *Càise* a deirtear i nGaeilge na hAlban.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Conchró

[deas|250px|thumb|[Madra agus conchró]]
Is foscadh beag don mhadra é **conchró** nó **cró gadhair**. Ina shraith chartún Peanuts, léiríonn Charles M. Schulz an madra Snoopy ina luí ar dhíon an chonchró go minic.

Catagóir:Madraí
Buirg Londan Barking agus Dagenham

Is Buirg Londan in Londain Thoir, Sasana é **London Borough of Barking and Dagenham**. Tá a cheanncheathrú riaracháin ag Bóthar Rainham Thuaidh in Becontree. 

## Ceantair
* Barking, Becontree, Becontree Heath
* Castle Green, Chadwell Heath, Creekmouth
* Dagenham, Dagenham Dock
* Marks Gate
* Rush Green

## Nithe is díol spéise do thurasóirí

* Barking Abbey
* Eastbury Manor House
* Parsloes Park
* Valence House Museum

Catagóir:Sasana
Catagóir:London Borough of Barking and Dagenham
Catagóir:Buirgí na Londan
Buirg Ríoga Kensington agus Chelsea

Is buirg í **Kensington agus Chelsea** atá suite i Londain Thiar lárnach, Sasana. Tá a cheanncheathrú riaracháin suite in Kensington. 

## Ceantair

* Belgravia, Brompton, Brompton Thiar
* Chelsea
* Earls Court
* Holland Park
* Kensington, Kensington Thuaidh, Kensington Theas, Kensington High Street, Kensington Thiar
* Notting Hill

## Nithe is díol spéise do thurasóirí

* Brompton Oratory
* Cadogan Hall, Cearnóg Sloane
* Earls Court Exhibition Centre
* Harrods
* Pálás Kensington, Portobello Road
* Músaem Stair an Dúlra
* Músaem Eolaíocht
* Músaem Victoria agus Albert

## Stair

* Léigear Ambasáid na hIaráine

Catagóir:Sasana
Catagóir:Buirgí na Londan
Catagóir:Royal Borough of Kensington and Chelsea
Taoschnó

Is císte beag friochta é an **taoschnó** (doughnut), déanta as taos meala. Tá an taoschnó i gcruth fáinne go minic (mura bhfuil taoschnónna lán suibhe é). 

mion|clé
mion|Krispy Kreme Cake Batter Doughnut

## Cócaireacht
Déantar taos (plúr, uibheacha, siúcra agus comhábhair eile a mheascadh le chéile) chun taoschnónna a dhéanamh. Tá raimhre an taois tábhachtach.

Maisítear taoschnónna le rudaí éagsúla ar nós subh, siúcra, seacláid agus ábhair eile nach iad. 

Itear taoschnónna de ghnáth mar mhilseog nó mar scroid. 

## Sláinte
Bïonn taoschnó ar cheann de na rudaí is measa a thabharfá do pháiste le n-ithe, agus na tuismitheoirí comhpháirteach sa bhfiontar. Mar shampla,“Taoschnónna te ón oigheann. Cinn Mheiriceánacha. Díoltar i mboscaí iad. Dosaen i ngach bosca. Tá an-ráchairt go deo orthu. Tá daoine áirithe ag ceannach sé nó seacht gcinn de bhoscaí agus á n-alpadh i bhfigiúirí dúbailte ar an turas abhaile sa ghluaisteán, deirtear. Tá daoine ag tiomáint ó Thír Chonaill, ó Luimneach, ó Chorcaigh chun iad a fháil. Fiú tá muintir Dheisceart na Cathrach seo ag trasnú abhainn na Life chun iad a fháil, an gcreidfeá é? Tá an-éileamh go deo orthu . . .”

## Stair
Thosaigh an *Salvation Army* ag bacáil taoschnónna ar feadh an Chogaidh Cathartha na Stát Aontaithe.

## Cultúr
Ceiliúrtar *Lá Náisiúnta an Taoschnó* gach bliain sna Stáit Aontaithe ar an 2 Meitheamh. 

## Tagairtí

 
Catagóir:Bia
Catagóir:Milseogra
Sluaghairm

Is frása gearr agus ar leith, úsáidte i bhfógraíocht é **sluaghairm**.

## Tagairtí

Catagóir:Fógraíocht
Tarmachan

thumb|''Lagopus muta''

Is éan é an **tarmachan**. Is baill d'ord na Tetraonidae iad.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
EastEnders

Sobaldráma Briotanach is ea ***Eastenders***. Ba é Julia Smith agus Tony Holland a chruthaigh é, agus cuireadh ar an aer ar dtús é ar an 19 Feabhra, 1985. Is é an clár teilifíse is láidre ar ghréasán BBC. Is é *[[Coronation Street]]* an ITV an t-iomaitheoir is mó atá aige i measc sobaldrámaí.

## Carachtair

Catagóir:Sobalchlár
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1985
Catagóir:Cláir BBC


Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine
Neantóg

Géineas de phlandaí bláthanna san fhine Urticaceae is ea ***Urtica***. Tugtar **neantóg** nó **neantóg loiscneach** ar na plandaí seo go coitianta. Go minic, is é an speiceas *Urtica dioica* atá i gceist nuair a úsáidtear an téarma lom “neantóg” i nGaeilge. Tagann an t-ainm *Urtica* ón fhocal Laidine ar “loscadh” mar gheall ar na ribí loiscneacha a fhaightear ar go leor speiceas sa ghéineas seo.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cruithneacht

Is cineál féir í an chruithneacht. Tá roinnt chineálacha den chruithneacht ann, iad go léir sa ghéineas *Triticum*. Ón gCorrán Méith, sa Mheán Oirthear í an chruithneacht i dtús báire. Táthar á saothrú le breis agus 9,000 bliain. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Féara
Feochadán

deas|250px|thumb|Feochadán
Cineál planda is ea an **feochadán**. Is é an feochadán siombail bláthach na hAlban. 

Catagóir:Plandaí
Doingean mara

Is iasc é an **doingean mara** (*Dicentrarchus labrax*). Tugtar an **doingean mara Eorpach** freisin, chun idirdhealú a dhéanamh leis an doingean mara ballach, *Dicentrarchus punctatus*, an speiceas eile i ngéineas *[[Dicentrarchus]]*. Tá sé dúchasach don Eoraip agus do na farraigí congarach di, chomh fada ó dheas leis an tSeineagáil agus soir go dtí an Mhuir Dhubh. Maireann an doingean mara in inbhir agus aibhneacha in aice na farraige uaireanta freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Società Sportiva Calcio Napoli

Is club peile Iodálach é **Società Sportiva Calcio Napoli** (Gaeilge: *Cumann Spóirt Sacair Napoli*), ar a dtugtar *S.S.C. Napoli* nó *Napoli* de ghnáth, as Napoli. Bunaíodh Napoli i 1926. Imríonn an club i Serie A, agus is é Stadio Diego Armando Maradona a staid bhaile.

Tá an *[[Serie A|Scudetto]]* (Curadh na hIodáile) buaite ag an gclub ceithre huaire sa bhliain 1987, 1990, 2023 agus 2025. Tá an ''Coppa Italia'' (Corn na hIodáile) buaite aige sé huaire (1962, 1976, 1987, 2012, 2014, agus 2020), chomh maith leis an Supercoppa Italiana (Super Corn na hIodáile) dhá uair (1990 agus 2014). Tá an Corn UEFA** **buaite ag an club uair amháin sa bhliain 1989.

## Gradaim
### Náisiúnta
* **[[Serie A|Curadh na hIodáile]]: 4**
:1986/87, 1989/90, 2022/23, 2024/25
* **[[Coppa Italia|Corn na hIodáile]]: 6**
:1961/62, 1975/76, 1986/87, 2011/12, 2013/14, 2019/20
* **Super Corn na hIodáile: 2**
:1990, 2014

### Idirnáisiúnta
* **[[UEFA Europa League|Corn UEFA]]: 1**
:1988/89
* **Corn na hAlpa: 1**
:1966
* ** Corn Sraithe Angla-Iodáilis: 1**
:1976

## Imreoirí móra

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an chlub (Iodáilis, Béarla, Spáinnis, Sínis)

Napoli
Pónaire

Is éard is **pónaire** ann ná síol ó cheann de roinnt géineas den fhine plandaí bláthanna *Fabaceae*, a úsáidtear mar ghlasraí don duine nó mar bheatha ainmhithe. Is féidir iad a chócaráil ar go leor bealaí éagsúlar; bruith, friochadh, agus bácáil san áireamh, agus úsáidtear iad i go leor mias traidisiúnta ar fud an domhain.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Catagóir:Bia agus deoch
Sluasaid

Is éard is **sluasaid** ann ná uirlis le lann leathan a úsáidtear chun gual, ithir, sneachta, srl. a bhogadh.

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí láimhe
Henry Wadsworth Longfellow

Oideoir agus file Meiriceánach ab ea **Henry Wadsworth Longfellow** (27 Feabhra, 1807 – 25 Márta, 1882). I measc a shaothair tá "Paul Revere's Ride", The Song of Hiawatha, agus "Evangeline". D'aistrigh sé *[[An Choiméide Dhiaga]]* le Dante Alighieri go Béarla, an chéad Meiriceánach a rinne aistriú air.

## Tagairtí
clé|200px|thumb|Henry Wadsworth Longfellow

Catagóir:Daoine a rugadh i 1807
Catagóir:Básanna i 1882
Catagóir:Filí
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Agat

Bhí an **Agat** () ar ríomhaire srathach 8-giotán a tháirgtí san Aontas Sóivéadach chomh déanach, b'fhéidir, leis na luath-1990idí.

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhaireacht
Quintus Caecilius Metellus Pius

thumb|250px|Bonn airgid de Quintus Caecilius Metellus Pius
Bhain **Quintus Caecilius Metellus Pius** (ca 130 R.Ch nó 127 R.Ch – 63 R.Ch) clú agus cáil amach mar pholaiteoir agus mar shaighdiúir Rómhánach in aimsir Phoblacht Rómhánach Déanach. Ba bhall é de na *optimates*.

Ainmníodh é 'Pius' mar gheall ar achainí a rinne sé sa bhliain 99 R.Ch. chun a athair a fháil ar ais ón deoraíocht  agus ceartais a rinneadh chun a cognomen don Constance, frontality agus inflexibility leis a throid sé i gcónaí ar a athair ar athshlánú agus ar ais chun na Róimhe.
Toghadh é ina Quaestor sa bhliain 97 R.Ch, ina *Tribunus* sa bhliain 92 agus ina *[[Pontifex Maximus|Phontifex Maximus]]* sa bhliain 81, ina Phraetor sa bhliain 89 RC, agus ansin ina Chonsul sa bhliain 80. Tharraing sé amach ón Róimh le linn na troideanna sibhialta idir Marius agus Sulla, ag filleadh ar ais ina dhiaidh sin le Sulla.

## Saol
Mac Quintus Caecilius Metellus Numidicus ab ea é, a bhfuair a leasainm mar gheall ar a chrábhadh macúil agus a chuid iarrachtaí chun a athair a shaoradh ón deoraíocht. Mar phraetor sa bhliain 89 RC C., ba cheann de na ceannasaithe é in arm na Rómhánach le linn an Dara Cogadh Sóisialta, agus bhain sé clú amach ina throid in aghaidh na Samniteach.

Ghlaoigh Seanad na Róimhe ar ais chun na Róimhe é i gcomhair na cathrach a chosaint ó ionsaí Ghaius Marius agus Lucius Cornelius Cinna. Theip air an chathair a chosaint, áfach, agus nuair a chaill sé Cath Phorta Colline, theith sé ar dtús chuig Liguria agus ansin go dtí an Afraic, áit a d'fhan sé trí bliana.

## Tagairtí

Catagóir:Fir
Catagóir:Sagairt
Catagóir:Seanadóirí na Poblachta Rómhánaí‎
Sabelli

thumb|Leithinis na hIodáile sa 4ú haois R.Ch 
Mhair na ** Sabelli**, ceann de na treibheanna ársa Iodálacha, in Samnium (*réigiún sléibhte láir na hIodáile*) idir an seachtú haois R.Ch. agus an tríú haois R.Ch.

Faightear an chéad trácht ar na Samnitigh sa bhliain 354 R.Ch., i gconradh sínithe idir na Sabelli agus Poblacht na Rómhánach. Sa deireadh, rinne na Rómhánaigh concas orthu.

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hIodáile
Thomas Romney Robinson

Réalteolaí agus fisiceoir ab ea Rev. Dr. **John Thomas Romney Robinson** (23 Aibreán 1792 – 28 Feabhra 1882). Bhí sé mar stiúrthóir ar Réadlann Réalteolaíoch Ard Mhacha. Cuimhnítear air mar an té a cheap an t-ainéimiméadar ceithre chupa.

Rugadh é i mBaile Átha Cliath. Múineadh é in Acadamh Béal Feirste, lean sé leis an staidéar i gColáiste na Tríonóide, BÁC, agus bhain sé ánrach amach ansin sa bhliain 1814. Ar feadh cúpla bliain bhí sé mar leas-ollamh le fealsúnacht nádúrtha (fisic). Oirníodh é mar shagart Anglacánach. Sa bhliain 1823 bhain sé an post mar réalteolaí amach ag Réadlann Ard Mhacha, agus bhí cónaí air ansin as sin amach. Bhíodh sé ag déanamh taighde réaltheolaíoch agus fisice ansin go dtí a bhás sa bhliain 1882.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1792
Catagóir:Básanna i 1882
Catagóir:Réalteolaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Gleann Aburrá

Is abhantrach é an **Ghleann Aburrá** (Spáinnis: *El Valle de Aburrá*) de chuid Abhainn Mhedellín (*Río Medellín*). Is fo-réigiún é sa chuid theas de chúige láir na hAntioquia sa Cholóim i Sléibhte Láir na nAindéis (*Cordillera Central de los Andes*). 
clé|mion
Sníomhann an abhainn tríd an ngleann aduaidh agus craobh-aibhneacha ag dul isteach inti. Tá sí thart ar 60km ar fad agus athraíonn a leithead ó am go chéile. 

Críocha garbha neamhchothroma atá ar gach taobh di, agus sléibhte ann atá idir 1,300 agus 2,800 méadar os cionn na farraige.
clé|mion

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na Colóime
Catagóir:Tíreolaíocht na Colóime
Gofraid Mac Meic Arailt

Ba rialtóir Gall-Ghaelach é **Gofraid Mac Meic Arailt** nó Gofraid Méranech (*Béarla: Godred Crovan*) ar Bhaile Átha Cliath, agus bhí sé ina Rí Inse Ghall agus Mhanann freisin, sa dara leath den 11ú haois. Féadfaidh go gciallaíonn an buafhocal 'Crovan' "lámh bhán" (Meán-Ghaeilge:*crobh bhan*).

## Sinsearacht agus luathshaol
Thug fógra báis in Annála Tigernach *Gofraid mac meic Araltdó* mar ainm ar an Rí. Mar thoradh air sin, tá sé molta gur mac, nó nia é Gofraid, don rí Gall-Ghaelachan Ímar mac Arailt (*nó Ivar Haraldsson*) a bhí i mbun Baile Átha Cliath sna blianta ó 1038 go dtí 1046, agus go raibh sé ina nia don Rí Sitric (*Sigtrygg Silkbeard*) agus ina gharmhac do Amlaíb Mac Sitric nó Amlaib Cuarán (*Óláfr Sigtryggsson*). Tugann Annála Mhanann (Laidin: *Chronica Regum Manniæ et Insularum*) le fios gur tháinig sé slán ó Chath Dhroichead Stamford sa bhliain 1066 agus gur theith sé in éineacht le Godred Sigtryggsson, a bhí ag an am sin ina Rí Inse Ghall agus Mhanann.

Tá taifid sna hAnnála Éireannacha go raibh Gofraid faoi ghéillsine Rí Bhaile Átha Cliath, Murchad Mac Diarmata.

Fuair Godred Sigtryggsson agus Murchad araon bás sa bhliain 1070, agus chuaigh riail Oileán Mhanann ar aghaidh chuig Fingal mac Godred.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 11ú haois
Catagóir:Básanna i 1095
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Daoine as Oileán Mhanann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Ríthe na hÉireann
Tunja

Is cathair Cholómach í **Tunjana**, agus is í príomhchathair na roinne Boyacá í, atá lonnaithe i lár-oirthear na Colóime sa réigiún Chicamocha Uachtarach (Spáinnis: *Alto Chicamocha*). 

Tá achar de 118 ciliméadar cearnach aici, 87% i gceantair thuaithe agus 13% i limistéir uirbeacha. 

Sa lárionad bardasach, tá airde os cionn leibhéal na farraige de 2,775 méadar ann, ach laistigh de dhlínse an bhardais tá uasmhéid airde de 3,200 méadar ar an teorainn le Cucaita agus, ar a laghad, airde de 2,400 méadar os cionn leibhéal na farraige, ar an teorainn leis an mbardas Moniquirá.

## Naisc sheachtracha
* Alcaldía Mayor de Tunja 

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha sa Cholóim
Catagóir:Cathracha sa Cholóim
Magnus III, Rí Lochlann

Bhí **Magnus III** (Sean-Lochlannais: *Magnus berfœttr*, Ioruais: *Magnus Berrføtt*) ina Rí Lochlann ó 1093 go dtí 1103 agus ina Rí Inse Ghall agus Mhanann ó 1099 go dtí 1102. 

Ba mhac é le hOlaf Haraldsson nó Olav Kyrre agus ba gharmhac é le hAralt Sigurdsson (Sean-Lochlannais: *Haraldr harðráði*, aistrithe go neamhbheacht mar "treoir dhian" nó "rialtóir crua") (Ioruais: *Hardråde*).

Ciallaíonn an buafhocal 'berfœtt' 'cosa nochta' agus tuigtear go coitianta go dtagann an leasainm ón a nós éadaí a chaitheamh i stíl na nGael, ag fágáil a chosa íochtaracha nocht. De réir teoirice eile, fuair sé an leasainm mar gheall go raibh iallach air teitheadh ó ionsaí ar a chosa nochta.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1073
Catagóir:Básanna i 1103
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Oileán Mhanann
Catagóir:Daoine Ioruacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Ríthe na hÉireann
Boyacá (Roinn)

Ceann de na 32 Roinn (*Departamentos* sa Spáinnis) sa Cholóim is ea **Boyacá**. Tá sí suite in oirthear na tíre, agus is í Tunja príomhchathair na Roinne. Téann a dáta cruthaithe siar go dtí an t-athchóiriú bunreachta a bhí curtha i bhfeidhm ar Chónaidhm Ghrenadina (*Confederación Granadina* sa Spáinnis) ar an 22 Bealtaine 1858.

Tá teorainn aici ar an taobh ó thuaidh le Santander, san oirthuaisceart le Veiniséala (*República Bolivariana de Venezuela* ) agus Santander-Thuaidh (*Norte de Santander*) , san oirthear le Arauca agus Casanare, sa deisceart le Cundinamarca agus san iarthar le Antioquia. Tá achar iomlán de 23,102 km² aici.

## Naisc sheachtracha

* Efemérides y más historia en Excelsio, periódico de Boyacá 
* Gobernación de Boyacá .
* Videos Turísticos, culturales y noticias sobre el Departamento de Boyacá www.Boyacá.tv 

Catagóir:Bardasachtaí Antioquia
Catagóir:Boyacá
Catagóir:An Cholóim
Paradacsa Zeno

Tá an-cháil ar Zeno (c. 495 – c. 430 RC) a bhí ag plé le rudaí gan teorainn sa matamaitic. Bhí argóint bhunúsach aige agus an chríoch ar an argóint ná nach féidir aon slí a thaisteal. Seo mar a réasúnaigh sé. 

Má theastaíonn uait seomra a fhágaint, caithfidh tú leath an tslí a shiúl i dtosach. Ansin caithfidh tú leath an tslí atá fágtha a shiúl, agus arís leath an tslí atá fós fágtha a shiúl, agus mar sin de. Ar deireadh, bíonn ort suim na bhfad uilig sin a thaisteal. Dar le Zeno, ba chóir go mbeadh an tsuim sin gan teorainn é féin. I bhfocail eile, bheadh ort fad gan teorainn a thaisteal agus ní bheifeá in ann an seomra a fhágaint.

B'shin fadhb bhunúsach ag an am. Cé go raibh a fhios ag cách gurbh fhéidir an seomra a fhágaint, cad a bhí cearr lena argóint? Cheap Aristotle féin go raibh locht i réasúnacht Zeno. Dar le Aristotle, bhí difríocht idir an infinideacht a bhí ag dul le rud éigin ag dul i méid (mar shampla n→n+1) agus dé-roinnt a bheith á déanamh ar uimhir a bhí teoranta cheana féin.

I nodaireacht an lae inniu, bhí Zeno ag plé le páirt-suimeanna (*partial sums*)
:S_n = \frac{1}{2} + \frac{1}{4}+\frac{1}{8} +\frac{1}{16} + \ldots  + \frac{1}{2^n}

Agus, tá a fhios ag daltaí meánscoile anois go bhfuil \lim{S_n} (n\to\infty)=1. Cé go bhfuil líon na gcéimeanna ag dul i méid i gcónaí, tá fad gach céim ag laghdú sách sciobtha sa chaoi go bhfuil an tsuim *coinbhéirseach* (*convergent*i mBéarla). 

Ach tá an-chuid tuisceana sa mhatamaitic ag dul leis seo. Sa 17ú haois, bhí Newton agus Leibniz ag plé le rudaí rímhion (*infinitesimal*) agus níos déanaí ba é Dedekind a thug míniú ar theorainn a chur le sraith. Ní raibh an mhatamaitic sin ag Zeno, agus an ceacht a fhoghlaimítear as seo, ná go mb'fhéidir go mbeidh réiteach ar pharadacsaí an lae inniu sa todhchaí.

Bhí fadhb cosúil leis seo ag Grandi. Bhí seisean ag plé leis an tsraith 1 - 1 + 1 - 1 + 1 - 1 ... . Ag brath ar conas a chuirimid na baill le chéile, faighimid freagraí difriúla, m. sh.
:1 + (- 1 + 1) + (- 1 + 1) + (- 1 + 1) + \ldots  = 1 
:(1 - 1) + (1 - 1) + (1 - 1) + \ldots = 0 

Cé go bhfuil cuma pharadacsúil air seo, d'aontódh matamaiticeoirí na linne seo le Grandi gur sraith dhibhéirseach í seo, agus níl aon suim
aici. Tá sé ait ach sin mar atá an saol.

## Féach freisin
* Paradacsa

Catagóir:Paradacsaí
Dordéan

Éin atá dúchasach do Chríocha Mheiriceá iad na **dordéin** agus cuimsíonn siad an fhine bhitheolaíoch **Trochilidae**. Le thart ar 360 speiceas, faightear iad ó hAlasca go Tierra del Fuego, ach tá formhór mór na speiceas le fáil sna trópaicí. Is éin bheaga iad, le fad 7.5–13 cm. Is é an speiceas dordéin is lú atá ar marthain ná an dordéan beachach (*Mellisuga helenae*) ag 5 cm, a bhfuil meáchan níos lú ná 2.0 g aige. Is é an speiceas is mó ag 23 cm, agus meáchan 18–24 gram na an fáthach Patagónach (*Patagona gigas*). Tá siad sainfheidhmeach chun beathú ar neachtar bláthanna, ach itheann gach speiceas feithidí eitilte nó damháin alla .
## Tagairtí

Catagóir:Éin

*
*
Catagóir: Ailt ina bhfuil gearrthóga físe ann
Catagóir: Siombailí náisiúnta Oileán na Tríonóide agus Tobága
Catagóir: Stair nádúrtha Mheiriceá
Catagóir: Tacsóin d'ainmnithe ag Nicholas Aylward Vigors
Gairiál

Ainmhí feoiliteach is ea an **gairiál**. Reiptíl atá ann, agus is ball d'fhine na Gavialidae é. Maireann an gairiál i bhFo-chríoch na hIndia sna haibhneacha Indus, Ganges, agus Bramaputra, agus ina gcuid craobh-aibhneacha. Tá soc fada caol air. Tá an gairiál ar cheann de na crogaill is faide cabhail ar Domhan. 

## Tagairtí

Catagóir:Reiptílí
Salamandar

Ainmhí is ea an **salamandar**. Amfaibiach atá ann, agus is ball d'ord na caudata é. Tá cónaí orthu san agus in aice leis uisce.  

## Tagairtí

Catagóir:Amfaibiaigh
500

## Tarluithe
* Bunaíodh Ríocht na bhFranc. 
* Thosaigh réimeas Fergus Mór, Rí Dál Riadach. 

## Breitheanna
*

## Básanna
* Zu Chongzhi, Matamaiticeoir Sínise.

0500
Damh

Is éard is **damh** (nó **bológ** nó **bullán**) ann ná bó-ainmhí fireann a úsáidtear mar ainmhí tarraingthe. De ghnáth, is ainmhí fásta coillte é an damh — cuireann coilleadh cosc ar théististéarón agus ar ionsaitheacht, rud a fhágann na fir ceansa agus, dá bharr sin, níos sábháilte do na daoine a oibríonn leo.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Ailigéadar

Ainmhí feoiliteach is ea an **ailigéadar**. Reiptíl atá ann, agus is ball d'fhine na alligatoridae é. 

Bhí na hailigéadair ar an domhan seo ar feadh 37 milliún bliain. Tá dhá chineál ailigéadar ann: an t-ailigéadar Meiriceánach agus an t-ailigéadar Síneach. Tagann an focal ailigéadar ón Spáinnis "el lagarto" agus ciallaíonn sé sin "an laghairt". Tar éis tamaill tugadh ainmneacha cosúil le *allagarta* and *alagarto* agus *alligator* air i mBéarla. 

## Conas a fheiceann siad

Tá an t-ailigéadar Meiriceánach an-trom ag 790-990 punt (360-450 kg) agus tá siad 13.1-14 tr (4.0-4.4 m) ar fad.Tá an t-ailigéadar Síneach níos lú ag 6.9 tr (2.1 m) agus níos éadroime ag 99 punt (45 kg). Tá an t-ailigéadar fosta dubh nó donn agus tá na leanaí dorcha le stríocaí bána no buí. Níl aon tréimhse saoil ar taifead ag an ailigéadar.  

## Baile

Níl na hailigéadair ach i Meiriceá agus sa t-Sín. Níl na hailigéadair Mheiriceánacha faighte ach amháin i bhFlorida, Louisiana,  Georgia, Alabama, Mississippi, Carolina Thuaidh/Theas, agus giota beag in Oklahoma agus Arkansas. Tá níos mó ailigéadar i bhFlorida ná in aon ait eile ar domhan. Is maith leis na hailigéadair uisce glan nach bhfuil salann ann cosúil le riasc, sruthán, loch, agus linn. Tá na hailigéadair Shíneacha in abhainn na hIaing-tsí agus tá siad i dtrioblóid mhór, gan ach cúpla dosaen fágtha díobh sa nádúr. Tá go leor daoine ag iarraidh na hailigéadair Shíneacha a shábháil.

## Conas mar atá siad?
Cosnaíonn an t-ailigéadar fireann a dhúiche féin. Siúlann an t-ailigéadar ar dhá bealach: "Siúl spréite" agus "Siúl Ard".  Le "siúl spréíte", tarraingíonn siad a mboilg ar an talamh. Tá an "siúl ard" ceathair-chosach agus an bolg san aer. Ní féidir le ailigéadair mórán siúil a dhéanamh mar go bhfuil na hailgéadair an-trom, ach tá siad in ann a bheidh an-gasta ar feadh cúpla soicind. Nuair atá bia rómhór le n-ithe in aon alp amháin, déanann siad "rolla báis" chun píosa bia ollmhór a bhriseadh i bpíosaí beaga. 

## Babaithe
Fásann na hailigéadair go dtagann siad in inmhe nuair atá siad sé troigh (1.8 m). Sa samhradh, déanann an t-ailigéadar baineann nead as plandaí a lobhann, ag cruthú teasa a theastaíonn ó na huibheacha atá ar gor.  Socraíonn an teocht sa nead gnéas  an ailigéadair. Má tá an teas ag 86 °F(30 °C) beidh na hailigéadair ina gcailíní. Má tá an teas ag 93 °F(34 °C) nó níos mó beidh na babaithe ina mbuachaillí.

## Bia
Itheann ailigéadair go leor iasc, fia, éin, coypu, mamaigh bheaga, agus fiú béar agus pantar. Tá clocha beaga sa bholg a bhriseann síos píosaí móra bia. Ní itheann na hailigéadair daoine. Ach má thagann duine ró-ghar don ailigéadar, ionsóidh sé chun é féin a chosaint.

## Ailigéadar Bán
Tá ailigéadar bán ag Acadamh na nEolaíochtaí in San Francisco, California.

## Naisc sheachtracha
* https://www.floridamemory.com/PhotographicCollection/photo_exhibits/alligators/ Grianghraif agus eolas faoi ailigéadair ag Cartlanna Florida. Dáta rochtana: 11 D.F. 2016.

Catagóir:Reiptílí
Ríshliocht Ottonach

thumb|upright|Ríshliocht Ottonach
Ba ríshliocht de ríthe na Gearmáine (919-1024) ab ea An Ríshliocht Ottonach. Tagann an t-ainm ó ainm an chéad Impire, Otto I (nó "Otto Mór"). Breathnaítear ar an teaghlach seo mar an chéad ríshliocht den Impireacht Naofa Rómhánach.

Ríshliocht ríthe Gearmánach (919-1024) ab ea **Ríshliocht Ottonach**. Tagann an t-ainm ó ainm an chéad Impire, Otto I (nó "Otto Mór"). Feictear ar an teaghlach seo mar an chéad ríshliocht den Impireacht Naofa Rómhánach.

Toghadh Anraí I (Anraí Foghlaera) mar Rí na Gearmáine agus mar sin bhí a mhac, Otto Mór in ann bheith mar an tImpire nuair a chruthaíodh an Impireacht. Faoi réimeas an ríshleachta seo, aontaíodh oirthear na bhFrainc faoin aon Impireacht amháin nuair a tháinig an Lorráin, an tSacsain, an Fhrancón, an tSuáb, an Túraing agus an Bhaváir le chéile. Cabhraigh aontú na Gearmáine le cruthú an Impireacht Naofa Rómhánach. Thosaigh ré na hImpireachta seo, a raibh ról mór aige i stair na Gearmáine go dtí an bhliain 1806, le corónú Otto Mór sa Róimh sa bhliain 962. Theip ar athbhunú Impireacht na Róimhe faoi réimeas Otto III áfach, agus tháinig deireadh leis an Ríshliocht le bás Anraí II sa bhliain 1024 agus thit an corón go Ríshliocht na Francóine (nó Sailíneach). Phós Luitgard, iníon Otto I, Conrad Rua na Lorráine, Diúc na Francóine a chéile agus ba é a shin-gharmhac, Conrad II, Impire Naofa Rómhánach.

Catagóir:Stair na Gearmáine
Catagóir:Teaghlaigh ríoga na hEorpa
Cuing

[deas|250px|thumb|Cuingeacha ar fhoireann [bullán|bulláin]]
Is uirlis adhmad feistithe ar muiníl dhá ainmhithe agus ceangailte le céachta nó cairt chun é a tharraing é **cuing**. 

Catagóir:Feirmeoireacht
Cadhman

Ainmhí feoiliteach is ea an **cadhman**. Reiptíl atá ann, agus is ball d'fhine na alligatoridae é. 

## Tagairtí

Catagóir:Reiptílí
Beann

deas|250px|thumb|Beann

Fiafháis chnámhacha ó cheann fíorfhia, ar na fireannaigh amháin (cé is moite den réinfhia). Ní bhíonn beanna ar an dobharfhia in aon chor, an t-aon speiceas fia nach bhfásann beanna. Úsáidtear iad mar léiriú, mar chosaint, agus i gcomhraic chun céile a fháil. Caitear iad gach bliain agus fásann beanna níos mó an chéad bhliain eile. Bíonn siad clúdaithe le craiceann bog (clúnachán) is iad ag fás. Má bhíonn siad géagach, méadaíonn an líon spící (beann) le haois. Tugtar *adharc fia* air freisin. 

## Tagairtí

Catagóir:Ainmhithe
Moing

deas|250px|thumb|Moing
Is í an **mhoing** an ghruaig fhada atá ar mhuineál capaill, leoin nó mamaigh eile. 

Catagóir:Ainmhithe
Haskalah

Gluaiseacht Ghiúdach Eorpach san ochtú céad déag ab ea **Haskalah** nó **Haskala**. Chuir Moses Mendelssohn (1729-86), a raibh cónaí air i mBeirlín na Gearmáine, an ghluaiseacht ar bun. Theastaigh uaidh glacadh le fealsúnacht na hEagnaíochta, agus fuascailt agus imeascadh na nGiúdach a chur chun cinn.

## Daoine a bhain leis
* Moses Mendelssohn (1729–1786) 
* David Friedländer (1750–1834)
* Isaac Euchel (1756–1804)
* Israel Jacobson (1768–1828) 
* Julius Fürst (1805–1873)
* Aaron Halle-Wolfssohn (1754–1835)
* Joseph Perl (1773–1839) 

## Tagairtí

## Leabharliosta
* Valéry RASPLUS "Les judaïsmes à l'épreuve des Lumières. Les stratégies critiques de la Haskalah", dans *ContreTemps*, n°17, septembre 2006
* Jeremy Dauber, *Antonio's Devils: Writers of the Jewish Enlightenment and the Birth of Modern Hebrew and Yiddish Literature* (Stanford, Stanford University Press, 2004). 
* Marcin Wodzinski, *Haskalah and Hasidism in the Kingdom of Poland: A History of Conflict* (Oxford, The Littman Library of Jewish Civilization, 2009), 350 pp.
* Christoph Schulte: *Die jüdische Aufklärung. Philosophie, Religion, Geschichte.* C. H. Beck, München 2002, ISBN 3-406-48880-3.
* Isaak Euchel: *Vom Nutzen der Aufklärung. Schriften zur Haskala.* Hrsg. v. Andreas Kennecke, Parerga, Berlin 2000, ISBN 978-3-930450-58-9.
* Shmuel Feiner: *Haskala – Jüdische Aufklärung. Geschichte einer kulturellen Revolution.* Hildesheim/Zürich/New York 2007, ISBN 978-3-487-13531-1 (Übersetzung der hebräischen Ausgabe, Jerusalem 2002; Netiva – Wege deutsch-jüdischer Geschichte und Kultur. Studien des Salomon Ludwig Steinheim-Instituts 8)
* Karlfried Gründer/Nathan Rotenstreich: *Aufklärung und Haskala in jüdischer und nichtjüdischer Sicht*. Niemeyer, Tübingen 1990, ISBN 978-3-484-17514-3.
* Gerhard Lauer: *Die Rückseite der Haskala. Geschichte einer kleinen Aufklärung.* Wallstein Verlag, Göttingen 2008, ISBN 978-3-8353-0345-4.
* Uta Lohmann/Ingrid Lohmann (Hrsg.): *„Lerne Vernunft!“ Jüdische Erziehungsprogramme zwischen Tradition und Modernisierung. Quellentexte aus der Zeit der Haskala, 1760–1811.* Waxmann, Münster 2005, ISBN 978-3-8309-1504-1.
* Josef Meisl: *Haskalah. Geschichte der Aufklärungsbewegung unter den Juden in Russland*, neu herausgegeben von Andreas Kennecke. ISBN 978-3-942047-00-5

## Naisc
* Peter Dietrich: ''Kurzbiographien der Autoren'' . In: Uta Lohmann/Ingrid Lohmann (Hrsg.): *„Lerne Vernunft!“ Jüdische Erziehungsprogramme zwischen Tradition und Modernisierung. Quellentexte aus der Zeit der Haskala, 1760–1811*. Waxmann, Münster 2005, S. 532–542 (PDF).
* Resources > Modern Period > Central and Western Europe (17th\18th Cent.) > Enlightenment (Haskala)  The Jewish History Resource Center - Project of the Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University of Jerusalem
* Rashi by Maurice Liber Discusses Rashi's influence on Moses Mendelssohn and the Haskalah.
* Jewish Virtual Library on Haskalah

Catagóir:Giúdachas
Moses Mendelssohn

Bhí **Maois Mendelssohn** nó Moshe Ben-Menachemina ina raibí agus mhair sé ón 6ú Meán Fómhair, 1729 go dtí an 4ú Eanáir, 1786. Fealsúnaí Giúdach agus smaointeoir a bhí ann. B'é athair an tsoilsiú léinn Ghiúdaigh ag an am é.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1729
Catagóir:Básanna i 1786
Catagóir:Aistritheoirí
Catagóir:Diagairí Giúdacha
Catagóir:Fealsúna Gearmánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Giúdaigh Ghearmánacha
Catagóir:Impireacht Naofa Rómhánach
Catagóir:Scoláirí
Catagóir:Scríbhneoirí Giúdacha
Catagóir:Scríbhneoirí neamhfhicsin Gearmánacha
Racún

Is ainmhí beag é an **racún** (*Procyon lotor*). Mamach atá ann. Dúchasach do Mheiriceá Thuaidh, ach tugadh isteach é san Eoraip agus sa tSeapáin.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Herstal

Is bardas í **Herstal** atá suite sa réigiún Vallúnach agus sa chúige Liège cois abhainn Meuse sa Bheilg .

Deirtear gur rugadh Séarlas Mór anseo sa 8ú haois. 

Catagóir:An Bheilg
Turtar

Sa mhíoleolaíocht, is péist den ord *Chelonia* nó *Testudinata* é an **turtar**. Is ainmhí mall ceathairchosach é agus blaosc nó sliogán láidir air, a mhaireann ar an bhfarraige de ghnáth, i gcodarsnacht leis an toirtís.

## Cineálacha

* Toirtís an t-ainm a choimeádtar do na cineálacha a mhaireann ar tír, 
* Tiripín do na cineálacha a chónaíonn in uisce úr agus atá inite. 

* Is é an turtar droimleathair mara an ceann is mó, timpeall 400 kg maise. Maireann an turtar mara amuigh san fharraige an chuid is mó den am, gan teacht i dtír ach chun uibheacha a bhreith nó é féin a ghrianú. 
* Itear an turtar glas mara níos mó ná aon cheann eile. 
* Úsáidtear blaosc an turtar frithghobach mara go fairsing.

## Tréithe

* Gialla láidre géara gan fiacla acu, 
* an cholainn cumhdaithe i mblaosc de phlátaí cnámhacha, 
* cónasctha le chéile le heasnacha is veirteabraí, 
* faoi bhrat sciath adharcach. 

mion|turtar foraoise Afracach
Tá turtair éagsúla go leor ann;

* turtar abhann corónach
* turtar blaoscbhog ceannchaol
* turtar blaoscleathan
* turtar boinn óir
* turtar boscach cíleach
* turtar boscach uisceach
mion|turtar boscach uisceach
* turtar bréagshúileach 
* turtar ceithreshúileach
* turtar cána foraoise
* turtar ceannramhar
* turtar clogaid
* turtar cluasdearg
* turtar coille sciamhach 
* turtar corraigh dubh
* turtar dathannach lárnach
* turtar díonbhlaoscach
* turtar droimleathair mara
* turtar dubh
* turtar duilleach broinndubh
mion
* turtar duillí broinndubh
* turtar eanaigh
* turtar eangbhéalach píbstríocach
* turtar fionnuisce
* turtar foraoise
* turtar frithghobach
* turtar glas mara
* turtar láibe
* turtar liopabhlaoscach
* turtar mucshrónach
* turtar píblúbach
* turtar píbnathartha
mion|turtar  píbnathartha
* turtar píbrua
* turtar píbstríocach 
* turtar rédhroma
* turtar sábhdhroimeach
* turtar sclamhach
mion|turtar sclamhach
* turtar seiliditeach
* turtar spíonach
* turtar súileach 
* lochthurtar ceannmhór
* ollturtar blaoscbhog

agus go leor eile.

## Féach freisin

* Toirtís

## Tagairtí

Catagóir:Reiptílí
Húpú

Is éan é an **húpú**. Is baill den fhine Upupidae iad na húpúnna. Tá siad dúchasach do chuid mhór den seandomhan. Éin imirceacha iad go minic a chaitheann an samhradh san Eoraip agus san Áise agus an geimhreadh in áiteanna níos faide ó dheas san Afraic agus san Áise. Caitheann cuid díobh an bhliain ar fad san Afraic agus san India. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Buirg Londan Harrow

Is Buirg Londan i Londain Thiar, Sasana é **London Borough of Harrow**. Tá a cheanncheathrú riaracháin ag Civic Centre, Station Road, Harrow.

## Ceantair

* Belmont
* Canons Park
* Harrow, Harrow on the Hill, Harrow Weald, Hatch End, Headstone, Harrow Thiar* Harrow Theas, Harrow Thuaidh
* Kenton
* Pinner
* Queensbury
* Rayners Lane, Roxeth
* Stanmore
* Wealdstone

## Nithe is díol spéise do thurasóirí

* Staidiam Earlsmead 
* Grim's Ditch 
* Músaem na Harrow 

Catagóir:Sasana
Catagóir:London Borough of Harrow
Catagóir:Buirgí na Londan
Gaspard Ulliel

B'aisteoir Francach é **Gaspard Ulliel** (25 Mí na Samhna 1984 - 19 Eanáir 2022). Thosaigh sé a bheith ina aisteoir ag deireadh na 1990idí agus tús na 2000idí nuair a ghlac sé páirt i roinnt scannán teilifíse. Ansin, bhain sé cáil amach dó féin sa Fhrainc mar aisteoir agus bhí sé ina phríomhaisteoir sa scannán scéinséara *Hannibal Rising*.

## Saol agus slí beatha
Rugadh Ulliel in Boulogne-Billancourt (bruachbhaile Pháras). Bhí a mháthair ina léiritheoir do sheónna faisin agus bhí a athair ina stílí. Tá colm aige ar a leiceann de bharr scrafa a fuair sé ó mhadra nuair a rinne sé iarracht an madra a mharcaíocht mar chapall agus é sé bliana d’aois.

Ulliel, Gaspard
Ulliel, Gaspard
Catagóir:Básanna in 2022
Scornach

mion|clé|Scornach
Tugtar **scornach** ar thosach an mhuiníl. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Córas díleáite
Catagóir:Córas riospráide
Ollphanda

Is Mamach é an t-**ollphanda** (tugtar **panda** air de ghnáth); saghas béir atá ann, gaolta le racúin.  Tá pandaí dúchasach don tSín agus is siombal idirnáisiúnta den tír iad. 

### Tréithe
Is ón tSín an t-ollphanda atá cosúil le béar, le ceann mór cruinn, bán ach na cosa, na guaillí, an cliabhrach, na cluasa, is fáinne mórthimpeall na súl dubh. 

Ar na lapaí tosaigh tá cnámh fhadaithe rosta a fheidhmíonn mar 6ú méar: beireann sé greim ar phéacáin bambú leis an ordóg breise seo is an dá mhéar thosaigh eile. 

Áitríonn an panda foraoisí bambú sna sléibhte. 

Dhá speiceas atá ann. Tá an panda rua nó an panda beag ann freisin, dúchasach do dheisceart na Síne is tuaisceart Bhurma. 
clé|mion|Bei Bei (5 mhí) agus a mháthair Mei Xiang, Smithsonian National Zoo, Washington DC, 2022

### Stair
I 2005 fuair an panda fathach gafa is sine, Mei Mei, bás i zú i nGuilin i ndeisceart na Síne ag 36 bliain d'aois.

### Eachtraithe
In 2024, d’admhaigh zú Síneach gur “madraí péinteáilte” a bhí sna pandaí ina chuid foilseán. Thuig cuairteoirí ag Zú Shanwei gur cuireadh dallamullóg orthu nuair a thosaigh na pandaí, mar a thugtar orthu, ag tafann. Tar éis do chuairteoirí an cleas a phoibliú ar na meáin shóisialta, d'admhaigh na heagraithe go raibh dhá chow chow péinteáilte acu - pór madraí clúmhach ó thuaisceart na Síne ó dhúchas - le marcálacha panda dubh agus bán. Ó shin i leith, d'éiligh cuairteoirí a gcuid airgid ar ais mar gheall ar an bhfógraíocht bhréagach.

## Féach freisin

* Béar
* Panda rua

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh na Síne
Catagóir:Mamaigh na hÁise
Catagóir:Ainmhí luibhiteacha
Catagóir:Speicis i mbaol
Catagóir:Béir
Crúb

[mion|clé|Crúb [capall|capaill ]]
An chuid adharcach de chosa ainmhithe áirithe is ea **crúb,**  i gcomhthéacsanna áirithe, mar shampla ba, capaill, muca srl. 

## Féach freisin

* Crúb (éin nó cait)
* Lapa

## Tagairtí
 

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ainmhithe
Timpeallacht

thumb|250px|An domhan nádúrtha
[250px|thumb||[An Domhan as an Ghealach]]
Is éard atá i gceist leis **an timpeallacht** ná an saol mórthimpeall (an domhan nádúrtha go minic), agus mar a chuireann sé isteach ar chúrsaí maireachtála daoine. 

## Féach freisin

* Caomhnú an chomhshaoil 

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht
Catagóir:Comhshaolachas
Catagóir:An Domhan
Catagóir:Timpeallacht
Catagóir:Timpeallachtaí
Phalacrocorax

Géineas éan san fhine Phalacrocoracidae (na broighill) is ea ***Phalacrocorax***. Tugtar **broighill an tSean-Domhain** ar bhaill den ghéineas seo freisin.

## Tacsanomaíocht
Thug an míoleolaí Francach Mathurin Jacques Brisson an géineas *Phalacrocorax* isteach i 1760 agus *Phalacrocorax carbo* mar an speiceas tíopúil. Is é *Phalacrocorax* an focal Laidine ar bhroigheall.

Roimhe seo, rangaíodh go leor speiceas broigheall eile le *Phalacrocorax*, ach cuireadh an chuid is mó díobh seo i ngéinis eile ó shin. Fuair staidéar a foilsíodh in 2014 gur comhghéineas de chuid *Phalacrocrax* é *Urile*, agus creidtear gur scoilt siad óna chéile idir 8.9 agus 10.3 milliún bliain ó shin.

De réir an taighde chéanna, tá 12 speiceas sa ghéineas. Ghlac Liosta Dearg an IUCN, BirdLife International, agus Aontas Idirnáisiúnta na nÉaneolaithe (IOC) leis an tacsanomaíocht seo.

## Speicis
* *Phalacrocorax capensis* 
* *Phalacrocorax capillatus*
* *Phalacrocorax carbo* — Broigheall
* *Phalacrocorax fuscescens*
* *Phalacrocorax fuscicollis*
* *Phalacrocorax lucidus*
* *Phalacrocorax nigrogularis*
* *Phalacrocorax punctatus*
* *Phalacrocorax sulcirostris*
* *Phalacrocorax varius*

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Ioguána

Ainmhí feoiliteach is ea an **ioguána**. Laghairt atá ann, agus is ball d'fhine na Iguanidae é. 

## Tagairtí

Catagóir:Reiptílí
Tobar

thumb|Tobar

Is foinse nádúrtha uisce, ola, nó gás a thagann aníos as an talamh, nó poll a dhéantar sa talamh d'aon ghnó chun teacht ar uisce, ola, srl. é **tobar**.

## Tagairtí

Catagóir:Ailtireacht
Catagóir:Talmhaíocht
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir
Panda rua

Ainmhí is ea an **panda rua**. Mamach atá ann, agus is ball den fhine Ailuridae é. Tá sé dúchasach do dheisceart na Síne is tuaisceart Bhurma. Cosúil le racún, dearg/donn, a íochtar is barr a eireabaill dubh. Marcanna bána ar a aghaidh.

## Féach freisin
* Ollphanda

## Tagairtí

Catagóir:Béir
Buirg Londan Newham

Is Buirg Londan i Londain Theas, Sasana é **London Borough of Newham**. Tá a cheanncheathrú riaracháin in East Ham. 

## Ceantair
* Beckton
* Canning Town, Custom House 
* East Ham
* Forest Gate
* Little Ilford
* Manor Park
* Plaistow 
* Silvertown, Stratford
* Upton Park
* West Ham, Woolwich Thuaidh 

## Nithe is díol spéise do thurasóirí

* ExCeL London
* Green Street
* House Mill
* Ollscoil na Londain Thoir
* Staidiam Oilimpeach
* Westfield Stratford City

Catagóir:Sasana
Catagóir:London Borough of Newham
Catagóir:Buirgí na Londan
Lus na gréine

Is cineál planda é **lus na gréine** (*Helianthus annuus*). Tá lus na gréine dúchasach i Meiriceá Thuaidh agus i Meiriceá Theas, go príomha, ach saothraítear é ar fud chreasanna measartha an domhain, nach mór. Is luibh bhliantúil é a bhfuil gas garbh clúmhach air de ghnáth. Tá an lus gréine tábhachtach ó thaobh cúrsaí geilleagair de. Déantar ola bhuí mhilis as le haghaidh cócaireachta agus úsáidtear an ola le gallúnach agus péint a dhéanamh. Bealaítear innealra leis an ola freisin. Tugtar cáca ola déanta as do bheostoc agus do na héanlaithe. Iteann daoine na síolta triomaithe nó rósta. Is iad an Airgintín, an Úcráin, an Rúis, na Stáit Aontaithe, an tSín, agus an Fhrainc na tíortha a tháirgeann na barra is mó ar domhan. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Asteraceae
Foitheach

Is éan uisce atá dúchasach do na réigiúin mheasartha nó locha arda trópaiceacha ar fud an Domhain é an **foitheach** (nó an **spágaire**). Is ball d'fhine na Podicipedidae é. Snámhann sé faoin uisce le cabhair a chos. Méara na gcos maothánach is rud beag scamallach. Áitríonn sé uiscí úra is farraigí tanaí cois cladaigh. Cuid de na cineálacha beag is itheann siad inveirteabraigh, cuid eile díobh mór is itheann siad éisc chomh maith le roinnt mhaith dá gcleití féin. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Cearc uisce

Is éan í an **chearc uisce** (*Gallinula chloropus*).

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Catagóir:Gruiformes
Catagóir:Rallidae
Tollán

thumb|Tollán
Is pasáiste saorga faoi thalamh é **tollán**, agus é gearrtha faoi chnoc nó faoi uisce.

## Tagairtí
 

Catagóir:Innealtóireacht shibhialta
Bosca

deas|250px|thumb|Bosca
Is gabhdán nó soitheach le bun cothrom, taobhanna agus claibín é **bosca**. 

Catagóir:Soithigh
Coinnle corra

Is speiceas plandaí é ***Hyacinthoides non-scripta***, ar a dtugtar **coinnle corra** i nGaeilge.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí