Rúraíocht

I Miotaseolaíocht na nGael, is cnuasach scéalta laochais na meánaoise é An Rúraíocht (nó **Scéalaíocht na Craoibhe Deirge/Rua)**.  Ar cheann de na ceithre shraith mórscéalaíochta sa tseanlitríocht na Gaeilge, insítear inti scéalta faoi laochra traidisiúnta na nUladh. Tá na scéalta suite, don chuid is mó, in oirthear chúige Uladh agus tuaisceart chúige Laighean (mar atá anois), go háirithe na contaethe Ard Mhacha, an Dúin agus Lú.  De bharr sin, tugtar *The Ulster Cycle* ar na scéalta as Béarla. Timpeall nó roimh an gcéad aois AD atá na scéalta suite.

## Scéalta na Rúraíochta
Tá na scéalta suite le linn réime Chonchúir mac Neasa, a bhí ina rí Uladh ag Eamhain Mhacha.  Bhí buíon laochra aige darbh ainm an Chraobh Rua, agus is é Cú Chulainn, nia Chonchúir, an laoch is suntasaí acu.  Ba mhinic a bhíodh coimhlint idir na hUlaidh agus na Connachta. Bhí Connacht faoi cheannas na banríona Méabh, i dteannta lena fear céile, Ailill, agus a gcomhghuaillí, Fergus mac Róich, iar-rí na nUladh a bhí ar dheoraíocht i gcúige Chonnacht.  Insítear scéalta eile faoi bhreitheanna, suirithe agus básanna na gcarachtar, agus an choimhlint eatarthu.

Scríobhadh na scéalta i Sean-Ghaeilge agus i Meán-Ghaeilge, i bprós breactha le giota beag filíochta. Cuirtear iad i lámhscríbhinní idir an 12ú agus an 15ú aois, ach tá go leor de na na scéalta féin níos sine. Is féidir dáta san 8ú haois a thabhairt do theanga na scéalta is luaithe, agus luaitear carachtair agus eachtraí na Rúraíochta i ndánta den 7ú haois.  Tá an teanga giorraisc, foréigneach, uaireanta grinn, agus go formhór réadúil, cé go gcuirtear ábhair osnádúrtha isteach ó am go ham.  Tá cumais fhordhaonna troda ag Cú Chulainn ach go háirithe, mar thoradh a shinsearachta leath-dhiaga. Nuair i dteann feirge é, athraíonn a straidhn chatha (nó *riastradh)* ó bhonn é in alltán nach n-aithníonn cara ó namhaid.  Tagann déithe amhail is Lugh, an Mór-Ríoghain, Aengus agus Midhir ar an bhfód ó am go chéile.

Murab ionann an chuid is mó de nós seanscéalach na nGael ina léitear Éire ársa aontaithe faoi tsraith Ard-Ríthe, léitear sa Rúraíocht tír gan teann lárnach, roinnte ina ríochtaí áitiúla agus iad ag troid lena chéile.  Léitear sibhialtacht phágánach, thréadach, faoi cheannas uaslathais laochta.  Buanaítear cairdeas idir teaghlaigh na huaisle trí altramas a gcuid páistí. Meastar maoin ar bhonn bólachta.  Téitear i mbun catha trí ruathair bó, nó comhraic aonair ag áthanna idir laochra.  Cuirtear scaití srianta ar ghníomhartha na gcarachtar le coiscithe darb ainm geasa.

Is é an *[[Táin Bó Cúailnge]]* an scéal is faide agus is tábhachtaí den tsraith.  Bailíonn Méabh arm ollmhór chun Cuaille a ionsú agus tarbh luachmhar na nUladh, Donn Cuailnge, a ghoid.  Mar gheall ar gheis a bhí ar laochra na Craoibhe Rua, ní raibh ar a gcumas troid in aghaidh a namhaide, níor sheas Cú Chulainn seacht mbliana déag d'aois an fód.  Sa Táin Bó Flidais, nó an Táin Maigh Eo, bó bhán darb ainm 'Maol' is ea mian an chroí, óir is féidir léi a leor bainne a tabhairt ag aon chrú amháin chun arm iomlán a bheathú.

Scéal cáiliúil eile is ea straitéise Dheirdre, bunús de dhrámaí le W. B. Yeats agus J. M. Synge, a bhí roghnaithe mar chéile ag Conchúr mac Neasa, ach a d'éalaigh le Naoise go hAlbain.  Tar éis tamaill, d'iarr Conchúr ar Naoise agus a dheartháireacha, an Chlann Uisnigh, teacht ar ais go hÉirinn agus iad maite aige.  Maraíodh na deartháireacha go fealltach ámh chomh luath agus a shroich siad príomhchathair an rí, Eamhain Mhacha.  Léim Deirdre as carbad an rí agus rinneadh smidiríní dá ceann in aghaidh carraige.

## Tréimhse
Creidtear go traidisiúnta go dtarlaíonn eachtraí na scéalaíochta timpeall ré Chríost.  Tá breith agus bás Chonchúir comhthrátha le breith agus bás Chríost, agus cuireann *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]* dáta don *Táin Bó Cúailnge*, agus breith agus bás Chú Chulainn, le réim an Ard-Rí, Conaire Mór, a bhí, de réir an scéil, chomhaoiseach leis an impire Rómhánach Augustus (27 RC&nbsp;— AD 14).  Luann roinnt scéalta, ina measc an *Táin*, do Chairpre Nia Fer mar rí na Teamhrach, ag cur in iúl nach raibh Ard-Rí i réim ag an am.

Is amhlaidh gur iomrall aimsire é na Connachta mar naimhde na nUladh.  Dúradh de ghnáth gur de shliocht Choinn Chéadchathaigh iad na Connachta, a mhair roinnt céadta ní ba dhéanaí.  I scéalta ina dhiaidh sin, úsáidtear an t-ainm Cóiced Ol nEchmacht chun an fhadhb seo a réiteach.  Iarracht tacair le manaigh Chríostaí ab ea é, ámh, chun croineolaíocht na seanscéalta Gaelacha a chur i gcomhréiteach le stair chlasaiceach agus leis an mBíobla, agus b'fhéidir gur cuireadh cogaí stairiúla idir na hUlaidh agus na Connachta as ionad ó thaobh ama de.

## Stair
I dteannta le Leabhar Gabhála na hÉireann, measadh in Éirinn leis na céadta anuas go raibh cuid mhaith de stair cheart i scéalta na Rúraíochta, agus na heachtraí fírinneacha measctha le gnéithe miotasacha. Tá dearcadh níos criticiúla ag an mhórchuid de scoláirí an lae inniu, áfach. 

De réir roinnt scoláirí den 19ú agus luath-20ú aoiseanna, leithéidí Eugene O'Curry agus Kuno Meyer, stairiúil iad ab ea scéalta agus pearsan na Rúraíochta.  Chreid T. F. O'Rahilly gur miotasach go hiomlán iad na scéalta.  Mhol Ernst Windisch nach raibh ach fíorbheagán miotais iontu, cé cumtha go formhór. 

Tá roinnt ábhar sa scéalaíocht a chuireann i gcuimhne cuir síos clasaiceacha de shochaí Ceilteacha sa Ghaill, sa Ghaláit agus sa Bhreatain.  Troideann gaiscígh le claimhte, sleánna agus sciatha, agus téann i gcarbaid dhá chapall, tiomáinte ag carbadóirí oilte ó na híseal-aicmí.  Baineann agus chaomhnaíonn siad cinn a naimhde, agus déanann siad gaiscí as a gcuid eachtraí agus crógachta ag fleánna, agus bronntar an  curadhmhír don tré is cróga.  Tugann draoithe, agus tá agus olchumhacht ag na filí.

De bharr na hábhar seo, tá scoláirí amhail is Kenneth H. Jackson den tuairim go gcaomhnaíonn an Rúraíocht fíorthraidisiúin Ceilteacha ón iarannaois.  De réir scoláirí eile, ámh, tá tionchar na litríochta clasaicí le feiceáil ann, cé nach séantar go raibh ábhar fíorársa an bhéaloidis le fáil ann.  Mar shampla, scríobh J. P. Mallory nach dtugann an taifead seandálaíochta ná fianaise teangan araon tacaíocht d'iarsmaí na hiarnaoise sa Rúraíocht, ach thug sé trácht ar an mBóthar Chorr Liath sa scéal sean *[[Tochmharc Éadaoine]]* mar eisceacht shuntasach.

Is dóchúil é gurbh iad na strata is sine sa scéalaíocht ná iad a insíonn faoin ngaol gasta idir na Ulaidh agus na Éarainn.  Thug Eoin Mac Néill faoi ndeara céad bliain ó shin gurb amhlaidh go raibh i ndáiríre gaol chlainne ag na Ulaid (léirithe leis an Dál Fiatach, Cú Raoi srl.) agus na hÉarainn (léirithe leis na Clanna Dedad agus níos déanaí Conaire Mór) le chéile.  Bhí T. F. O'Rahilly den tuairim gur shliocht de na hÉrainn ab ea na hUlaidh, déanta na fírinne.

Is amhlaidh go raibh roinnt de na hÉrainn ina ríthe cumhachta na Teamhair, le bunáit thánaiste ag Teamhair Luachra in Iarthar na Mhumhan.  Tarlaíonn roinnt eachtraí na Rúraíochta anois, nó b'fhéidir aistríodh iad ó Teamhraigh lár tíre.  Lena cois sin, is díol suntais é go bhfuil roinnt scéalta ann, a bhaineann le luathcheannas na nÉarann, atá níos sine ná cuid mhór de scéalta na Rúraíochta, i n-ábhar murab i leagan, agus meastar réamh-Chríostaí go mór ó thaobh tréithe de.  Tá roinnt scéalta ann nach ndéanann lua ar bith do Chú Chulainn nó do phearsana cáiliúla eile na Rúraíochta, agus is amhlaidh gur athraíodh beagán iad a dhéanann lua, tar éis di a mhéadú leis an *Táin* agus méadú tóra.

## Téacsanna
Seo a leanas liosta de scéalta na Rúraíochta, cé nára iomlán é.  Ní hé an rangúchán seo de réir 'genre' an t-aon cheann a fheictear, agus ní gá gurbh ionann é agus leaganacha scoláireachta.

### Scéalta is luaite
* *Conailla Medb míchuru*, Tá chonartha míchurata déanta ag Méabh (dán na 7ú haoise luaite le Luccreth moccu Chiara)
* An lámhscríbhinn caillte Cín Dromma Snechtai, gaolta le Beannchar.  Creidtear go raibh leaganacha ann de chúig scéal, mar a leanas:
** *[[Compert Con Culainn]]*, Gin Chú Chulainn
** *[[Compert Conchobuir]]*, Gin Conchúr
** *Fíl and grían Glinne Aí*
** *[[Forfess fer Falchae]]*, Faire oíche in éadan na bh*Falcha*
** *Verba Scathaige*, Nathanna Scáthaí
* Ábhair maidir le Cú Raoi, amhail is *[[Amra Con Roí]]* agus *[[Aided Con Roi]]*
* Tagairtí do Dlí SeanGhaelach, m.s. *[[Cethairslicht Athgabálae]]*.

### ''Compert'' - Breith
* *[[Compert Con Culainn]]*
* *[[Compert Conchobuir]]*

### Tochmhairc agus éaluithe
* *[[Aided Conrói maic Dáiri]]*
* *[[Aithed Emere]] (le Tuir nGlesta mac rig Lochlann)*, Athadh Eimhire (le ...)
* *[[Aislinge Óenguso]]*
* *[[Longes mac nUislenn]]
* *Oidheadh Chlainne Uisnigh
* *[[Tochmarc Emire]]
* *Tochmarc Étaíne
* *[[Tochmarc Ferbe]]* (nó *Fís Conchobair*)
* *Tochmarc Luaine 7 aided Arthirne*
* *[[Tochmarc Treblainne]]*

### Fleánna
* *[[Da Gábail int sída]]*
* *[[Eachtra Neara|Echtra Neraí]]*
* *[[Scéal Muc Mhic Dhathó|Scéla mucce maic Dathó]]*, "Mac Dathó"
* *[[Mesca Ulad]]*
* *[[Fled Bricrenn]]*
* *Fled Bricrenn 7 Longes mac n-Duil Dermait*
* *[[Bruiden da Chocae]]*
* *[[Togail Bruidne Dá Derga|Togal Bruidne Da Derga]]*
** *De Shíl Chonairi Móir*
** *De Maccaib Conaire*

### Cathanna
* *Cath Airtig*
* *Cath Aenaig Macha*
* *Cath Cumair* nó *Cath Atha Comair*
* *Cath Findchorad*
* *Cath Leitrich Ruide*
* *[[Cath Ruis na Ríg]]*
* *Cogadh Fheargusa agus Chonchobhair*
* *Forfess fer Falchae*
* *Comracc Con Chulainn re Senbecc*
* *Cathcharpat Serda*, cathcharbad spealtha

### ''Táinte Bó''
* *[[Táin Bó Cúailnge]]* I, II, III
* *De Faillsigud Tána Bó Cuailnge*, "D'aimsiú *Tána Bó Cúailnge*"
* *[[Táin Bó Dartada]]*
* *[[Táin Bó Flidais]]* I, II
* *[[Táin Bó Fraích]]*
* *[[Táin Bó Regamon]]*/Regamain
* *Táin Bó Regamna*

### Réamhscéalta
* *[[Ces Noínden]]*, *In Ceas Naigen*
* *De Chophur in Dá Mucado*
* *[[Echtra Nerai]]*

### Anbhásanna
* *[[Aided Chonchobuir]]
* *Aided Óenfhir Aífe
* *[[Cuchulinn 7 Conlaech]]
* *Aided Con Culainn* nó *Brislech Mór Maige Muirthemne*
* *Aided Cheit maic Mágach
* *[[Aided Cheltchair maic Uthechair]]
* *Aided Derbforgaill
* *[[Aided Fergusa maic Roig]]
* *Imthechta Tuaithe Luachra 7 Aided Fergusa* Fergus (mac Léti)"
* *Aided Guill meic Garbada ocus Aided Gairb Glinne Ríge*
* *Aided Laegairi Buadaig
* *Goire Conaill Chernaig 7 Aided Aillela 7 Conall Chernaig* "The Cherishing ..."
* *[[Aided Meidbe]]
* *Ferchuitred Medba*
* *Cath Boinne

### Ilchineálacha
* *[[Verba Scáthaige]]
* *Scéla Conchobair meic Nessa
* *[[Siaburcharpat Con Culaind]]
* *Foglaim Con Culainn*
* *Serglige Con Culainn*
* *Immacallam in dá Thuarad*
* *Talland Étair*
* *Cath Étair*
* *Tromdámh Guaire* (nó *Imthecht na Tromdáime*)
* *Lánellach Tigi Rích 7 Ruirech*
* *Fochonn Loingse Fergusa meic Róig*
* *Nede 7 Caier*
* *Echtra Fergusa maic Léti*

==Aistriúcháin==
Faightear scéalta is tábhachtaí na Rúraíochta sna haistriúcháin Bhéarla seo:
* [[Thomas Kinsella]], *The Táin*, Oxford University Press, 1969
* Stephen Dunford, [[Táin Bó Flidais]] or The Mayo Táin, Enniscrone, 2008
* Jeffrey Gantz, *Early Irish Myths and Sagas*, Penguin, 1981
* Tom Peete Cross & Clark Harris Slover, *Ancient Irish Tales*, Henry Holt & Company, 1936 (ar athchló le Barnes & Noble, 1996)
* John T Koch & John Carey, *The Celtic Heroic Age*, Celtic Studies Publications, 2000
* [[Kuno Meyer]], *The Death-Tales of the Ulster Heroes*, Todd Lecture Series, 1906
* A H Leahy, *Heroic Romances of Ireland*, 2 vols, 1905–1906 ([http://www.sacred-texts.com/neu/hroi/ online at Sacred Texts])




==Cóirithe==
===Meán Na Gaeilge===
* [https://www.siopaleabhar.com/en/product/cu-1-cosainteoir/ Cú Cosantóir]
* [https://ansionnachfionn.com/2011/06/06/an-tain-the-graphic-novel/ An Táin]

===Meán an Bhéarla===
Thug an Rúraíocht spreagadh agus ábhar do scríbhneoirí [[Athbheochan na Gaeilge|na hathbheochana Gaelaí]] ag tús na 20ú haoise.  Tá an chuid is mó de na scéalta le léamh i *Cuchulain of Muirthemne* (1902) le [[Lady Gregory]], díreach mar a rinne [[Eleanor Hull]] do léitheoirí óga in *The Boys' Cuchulain* (1904).  Scríobh  [[William Butler Yeats]] sraith drámaí – *On Baile's Strand* (1904), *Deirdre* (1907), *The Green Helmet* (1910), *At the Hawk's Well* (1917), *The Only Jealousy of Emer* (1919) agus *The Death of Cuchulain* (1939) – agus dán, *Cuchulain's Fight with the Sea* (1892), bunaithe ar na seanscéalta úd.  Chuir sé i gcrích an dráma le [[John Millington Synge]] mar mhair, *Deirdre of the Sorrows* (1910), ag obair le baintreach Synge, Molly Allgood.

I measc cóirithe liteartha ar na mallaibh tá: úrscéal na bpáistí *The Hound of Ulster* (1963) le [[Rosemary Sutcliff]]; an t-úrscéal *A Shadow of Gulls* (1977) le [[Patricia Finney]]; agus an dráma *A Cry from Heaven* (2005) le [[Vincent Woods]].  Tá sraith sé aistriúchán scríofa ag Randy Lee Eickhoff, ag tosú le *The Raid* (2000).

Faightear cuid den scéalaíocht cóirithe mar [[greannán gréasáin|ghreannán gréasáin]], ina measc: *The Cattle Raid of Cooley* le Patrick Brown, dírithe ar Chú Chulainn; agus *About a Bull* le M.K. Reed, ar Mhéabh.

Mar chuid den sraith *Radio Tales* ar [[National Public Radio]], craoladh an ceoldráma "Celtic Hero", a bhí bunaithe ar *Tochmharc Eimhire*.

== Naisc sheachtracha ==
* Catagóir *Ulster Cycle'' ar CODECS

## Tagairtí


Catagóir:Cúige Uladh
Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann