open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tiarna Príomh-Bhreitheamh na hÉireann

mion|200x200px| '''Na Ceithre Cúirteanna'''<br />Ceanncheathrú chóras breithiúnach na hÉireann ó 1804 i leith. Bhí Cúirt Bhinse an Rí ar cheann de na ceithre chúirt a shuigh ansin i dtús báire.
Bhí *Cúirt Bhinse an Rí* (nó *Cúirt Bhinse na Banríona* le linn réimeas banríona) ar cheann de chúirteanna sinsearacha an dlí choitinn in Éirinn. Scáthán de Chúirt Bhinse an Rí i Sasana a bhí inti. Ba é an **Tiarna Príomh-Bhreitheamh** (Béarla: *Lord Chief Justice*) an breitheamh is sinsearaí sa chúirt, agus an dara breitheamh is sinsearaí in Éirinn faoi riail Shasana, agus ina dhiaidh sin, nuair a cuireadh Éire faoi smacht na Ríochta Aontaithe. Ina theannta sin, ar feadh tréimhse gairide idir 1922 agus 1924, ba é Tiarna Príomh-Bhreitheamh na hÉireann an breitheamh is sinsearaí i Saorstát Éireann.

## Féach Freisin
* Tiarna Breitheamh na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Dlí
Catagóir:Cúirteanna na hÉireann
Tiarna Breitheamh na hÉireann

[mion|[William Pelham (an Tiarna Príomh-Bhreitheamh)|William Pelham, Tiarna Breitheamh na hÉireann sa 16ú haois]]
Is éard a bhí i d**Tiarna Breitheamh** (Béarla: *Lord Justice*) ná fear (nó fir) ionaid a bhí i gceannas ar an gcraobh feidhmiúcháin i gCaisleán Bhaile Átha Cliath nuair a bhí Príomh-Ghobharnóir na hÉireann (nó Fear Ionaid an Rí, níos déanaí) as láthair. Cuireadh Tiarnaí Breitheamh faoi mhóid na hoifige ag cruinnithe de chuid Ríchomhairle na hÉireann.

## Féach Freisin
* Tiarna Príomh-Bhreitheamh na hÉireann

Catagóir:Stair na hÉireann
Peter Schrijver

Teangeolaí agus múinteoir na dteangacha Ceilteacha ón Ísiltír é **Peter Schrijver** (Delft, 1963), saineolaí ar theangacha na Breataine Bige, Chorn na Breataine, na Briotáine agus na hÉireann, 

Is ollamh é in Ollscoil Utrecht agus taighdeoir ar theangacha ársa an Ind-Eorpaigh . Roimhe sin d'oibrigh sé in Ollscoil Leiden agus in Ollscoil München.

Tá go leor leabhar agus líon mór alt foilsithe aige ar stair agus ar theangeolaíocht na dteangacha Ind-Eorpacha, go háirithe ar chur síos, ar athchruthú agus ar chomhréir na dteangacha Ceilteacha, agus le déanaí fiosraíonn sé na hathruithe a tháinig ar na teangacha sin mar gheall ar theagmháil idir. teangacha na sean-Eorpa. 

## Saothair

### Leabhair

* 1991: *Reflexes na Laryngeals Proto-Ind-Eorpacha sa Laidin* . Tráchtas dochtúireachta. Staidéir Ind-Eorpacha 2 Leiden. Amstardam/Atlanta: Rodopi.  .
* 1995: *Staidéir i bhFóineolaíocht Stairiúil Cheilteach na Breataine* . Amstardam: Rodopi.  .
* 1997: *Staidéar ar Stair na bhForainmneacha agus na gCáithníní Ceilteacha* . Maigh Nuad: Roinn na Sean-Ghaeilge, Ollscoil na hÉireann.  .
* 2014: *Teagmháil Teanga agus Bunús na dTeangacha Gearmánacha* . Nua-Eabhrac & Abingdon: Routledge.  .

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Teangeolaithe ón Ísiltír
Catagóir:Teangeolaithe na dteangacha Gearmánacha
Catagóir:Teangeolaithe na dteangacha Ind-Eorpacha
Catagóir:Daoine ó Delft
Catagóir:Alumni Ollscoil Leiden
Catagóir:Dámh Ollscoil Utrecht
Catagóir:Scoláirí
Catagóir:Daoine as an Ísiltír
An Chongóis

Tá **an Chongóis** ar cheann de na teangacha Bantúcha a labhraíonn an grúpa eitneach a bhfuil cónaí orthu i bPoblacht Dhaonlathach an Chongó, i bPoblacht an Chongó, in Angóla agus sa Ghabúin. Is teanga tonúil í. Bhí sí á labhairt ag go leor acu siúd a fuadaíodh ón réigiún agus a díoladh mar sclábhaithe i Meiriceá. Ar an ábhar sin, cé go bhfuil an Chongóis fós á labhairt sna tíortha thuasluaite, tá foirmeacha criólaithe den teanga le fáil i gcaint dheasghnách na reiligiún Afra-Mheiriceánach, go háirithe sa Bhrasaíl, i gCúba, i bPórtó Ríce, sa Phoblacht Dhoiminiceach agus i Háítí. Tá sí freisin ar cheann d'fhoinsí an Ghullá agus an Phalenquero, teanga chriólach na Colóime. Cónaíonn formhór mór cainteoirí an lae inniu san Afraic. Tá timpeall seacht milliún cainteoir dúchais ann, agus b’fhéidir dhá mhilliún eile a úsáideann í mar dhara teanga.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha Bantúcha
Pioca

Ainmhí is ea an **pioca** a bhfuil gaol aige leis an gcoinín agus a bhfuil ina bhall d'ord *Lagomorpha*. Is mamach é an pioca a mbíonn cónaí air i sléibhte na hÁise agus Mheiriceá Thuaidh. Tá 34 speiceas pioca ann atá fós beo sa domhan, agus tá siad go léir sa ghéineas *Ochotona*. Speiceas eile ab ea pioca na Sairdíne a bhí ina ghéineas féin, *Prolagus* taobh istigh den fhine *Ochotonidae*. Tá pioca na Sairdíne díothaithe sa 2000 bliain is déanaí mar gheall ar ghíomhaireachtaí daoine, áfach.
Bantúigh

Is cúpla céad grúpa eitneach iad na **Bantúigh,** a labhraíonn teangacha Bantúise, scaipthe thar limistéar mór ón Afraic Láir, go dtí Oirdheisceart na hAfraice, agus go Deisceart na hAfraice.
An Aird Thiar

Baile fearainn in Iorras Aithneach, Contae na Gaillimhe is ea **An Aird Thiar**, cúpla míle siar ó shráidbhaile Charna.

Tá traidisiún amhránaíochta sean-nóis an-láidir sa gceantar, agus is as an Aird Thiar beirt de mhóramhránaithe sean-nóis na 20ú haoise, Seán 'ac Dhonncha (“Johnny Joe Pheaitsín”, 1919–1996) agus Josie Sheáin Jeaic Mac Donncha (1943–2017).

Tá scoil náisiúnta ann (Scoil na hAirde Thiar) agus cé chloiche ar an taobh thoir den bhaile fearainn a tógadh thart ar 1895.  I ngar don phointe is faide ó dheas sa mbaile fearainn, tá tobar beannaithe darb ainm Tobar Cholm Cille ann, in aice le góilín beag a dtugtar Béal an Chalaidh air. Deirtear go mbíodh claibín cloiche mar chlúdach ar an tobar lá den saol, agus dá gcaithfí san fharraige é, d'fhillfeadh sé as a stuaim féin. 

## Naisc Sheachtracha
* Eolas ó Leabharlann na Gaillimhe 
* Ábhar áitiúil ó dúchas.ie
* Mionfhaisnéis ó dhaonáirimh 1901 agus 1911
* Scéal Fiannaíochta le Beartla Ó Conghaile as an Aird Thiar

## Tagairtí

Catagóir:Contae na Gaillimhe
Catagóir:Iorras Aithneach
An Aird Mhór

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Aird Mhór** air:
* An Aird Mhór, Contae Aontroma: baile fearainn agus rinn i gContae Aontroma
* An Aird Mhór, Contae Ard Mhacha: baile fearainn agus rinn i gContae Ard Mhacha
* An Aird Mhór, Contae Mhaigh Eo: baile fearainn i gContae Mhaigh Eo

## Féach Freisin
* An Aird Mhóir: baile fearainn in Iorras Aithneach
* An Àird Mhòr: baile in Albain

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Froig (bandia)

Bandia de chuid chreideamh na Lochlannach ba ea **Froig** (Sean-Lochlainnis: *Frigg*), ar bhean chéile an phríomhdhé Óidin í. Adhradhadh í ina lán treibheanna Gearmánacha eile chomh maith, mar shampla, tugadh *Frīja* uirthi sa tSean-Ghearmáinis Ard, *Frīg* sa Sean-Bhéarla, agus *Frīa* sa tSean-Fhreaslainnis. Ná measctar Froig agus Frae le chéile; is bandia Lochlannach ar leith í Frae a shíolraigh ó mhuintir na Vanir ó dhúchas, agus baineann Froig le muintir na nÆsir. Fós féin, meastar go bhfuil ceangal éigin acu beirt lena chéile, mar gheall ar na cosúlachtaí idir a n-ainmneacha agus a róil.  

Dar le foinsí Lochlannacha, bhí baint ag Froig leis an bpósadh, leis an bhfáistine agus le máithreachas. Tá clú agus cáil uirthi mar gheall ar an móid ar chuir sí gach uile rud ar domhan fúithi, nach ngortóidís a mac Baldar. Rinne Froig dearmad ar an drualus nuair a bhí sí ag cur na móide, áfach, agus sa deireadh thiar mharaigh an dia dall Hód Baldar le saighead drualusa.
An Aird Thoir

Baile fearainn in Iorras Aithneach, Contae na Gaillimhe is ea **An Aird Thoir**, in aice leis an Aird Thiar agus cúpla míle siar ó shráidbhaile Charna. Uaireanta tugtar **Aird an Chaisleáin** ar an gceantar mar gheall ar sheanchaisleán (Caisleán na hAirde) a bhíodh suite ar an teorainn idir an Airde Thoir agus an Airde Thiar. 

Ba as an Aird Thoir Seosamh Ó hÉanaí, an t-amhránaí sean-nóis mór le rá, agus tá saibhreas ar leith sa gceantar ó thaobh amhránaíochta agus scéalaíochta leis na glúnta. I léirmheas de chuid *Musical Traditions* sa bhliain 2000, dúradh “gur dócha gurb é an Aird Thoir an pobal amhránaíochta a bhfuil an cháil is mó air in iarthuaisceart na hEorpa”.

## Féach freisin
* Seosamh Ó hÉanaí
* Dara Bán Mac Donnchadha

## Naisc Sheachtracha
* Eolas ó Leabharlann na Gaillimhe 
* Mionfhaisnéis ó dhaonáirimh 1901 agus 1911

## Tagairtí

Catagóir:Contae na Gaillimhe
Catagóir:Iorras Aithneach
Camille Desmoulins

Ba iriseoir, polaiteoir Francach agus phearsa thábhachtach i rith Réabhlóid na Fraince é **Lucie-Simplice-Camille-Benoît Desmoulins** (2 Márta 1760 – 5 Aibreán 1794).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Réabhlóide na Fraince
Dáirias Mór

Ba é **Dáirias I** (Sean-Pheirsis:𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁, *Dārayavaʰuš*), ar a dtugtar freisin **Dáirias Mór**, tríú Rí na Ríthe ar an Impireacht Acaeiméineach, ina réim ó 522 go 486 RCR. Rialaigh sé nuair a bhí an impireacht ina bhuaic. 

## Tagairtí

Catagóir:Farónna
Catagóir:Ríthe na hImpireachta Acaeiméinigh
Catagóir:Sean-Tiomna
Ionsaí diúracán ar ionad siopadóireachta in Kremenchuk

Bhuail dhá dhiúracán de chuid Arm na Rúise ionad siopadóireachta i gcathair Kremenchuk i lár na hÚcráine ar 27 Bealtaine 2022 (Tá os cionn 200,000 duine ina gcónaí in Kremenchuk atá suite ar abhainn na Dnípire.). Scaoil buamadóirí Tu-22M3  de chuid na Rúise dhá dhiúracán de shaghas Kh-22.

Fuair b'fhéidir 50 bás in iomlán san ionsaí, cuid acu ar iarraidh. 

Níl  aon ionad míleata i ngar ná i ngaobhar don ionad siopadóireachta, a mhaígh na hÚdaráis san Úcráin. Ach bhí monarcha in aice leis agus buaileadh an mhonarcha ag an am céanna.  

## Féach freisin

* Ionradh na Rúise ar an Úcráin

## Tagairtí

Catagóir:Siopalanna
Catagóir:An Úcráin
Catagóir:2022

Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Atossa

Ba bhanimpire Acaeiméineach í **Atossa** (Sean-Pheirsis:*Utauθa*, nó Sean-Iaráinis: *Hutauθa*; 550–475 RCR). Ba iníon le Cíoras Mór í agus bean chéile Dháirias Mór a bhí inti.

## Tagairtí

Catagóir:Ríonacha na hImpireachta Acaeiméinigh
Xeirxéas I

Ba é **Xeirxéas I** (Sean-Pheirsis:𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠, *Xšayār̥šā*), ar a dtugtar freisin **Xeirxéas Mór**, ceathrú Rí na Ríthe de chuid na hImpireachta Acaeiméiní agus a bhí ina réim ó 486 go 465 RCR. Ba mhac le Dáirias Mór agus comharba air é agus ba Atossa í a mháthair, iníon le Cíoras Mór. Ar nós a athar, rialaigh sé nuair a bhí an impireacht ina bhuaic.

## Tagairtí

Catagóir:Farónna
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na hImpireachta Acaeiméinigh
Catagóir:Sean-Tiomna
Peter McReynolds

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Peter McReynolds** (). Is ball é de Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann. Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Bhéal Feirste Thoir, ó 2022 ar aghaidh .

## Tagairtí

 
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Fir
Fís Éireann

Is í **Fís Éireann** (nó **Bord Scannán na hÉireann**  roimh 2018), gníomhaireacht stáit Phoblacht na hÉireann don tionscal scannánaíochta, teilifíse agus beochana in Éirinn. Tugann sé tacaíocht airgid chun scannáin faisnéise, gearrscannáin, sraitheanna beochana teilifíse agus sraitheanna drámaíochta teilifíse a fhorbairt, a tháirgeadh agus a dháileadh.

## Stair
Bhí Bord Scannán na hÉireann (Béarla: Irish Film Board) i mbun oibre ó 1980 go 1987. Le linn na tréimhse sin, léirigh nó comhléirigh an Bord *Eat the Peach*, *Anne Devlin*, *The Outcasts (1982)*, agus *Angel*. Tar éis gur dúnadh é, d'éirigh go breá le roinnt scannán Éireannach a fuair maoiniú seachtrach, mar shampla *My Left Foot*, *The Crying Game* agus *The Commitments*, rud a spreag brústocairí áitiúla chun athbhunú an bhoird a éileamh. Sa bhliain 1993, d’athbhunaigh an tAire Ealaíon, Cultúir agus Gaeltachta, Mícheál D. Ó hUigínn, an bord faoi chathaoirleacht Lelia Doolan.

Ar 10 Aibreán 2018, ag preasagallamh le haghaidh foilseacháin “Infheistíocht inár gCultúr, inár dTeanga, & inár nOidhreacht 2018–2027” (mar chuid de Thionscadal Éireann 2040), d'fhógair An tAire Cultúir, Oidhreachta agus Gaeltachta, Josepha Madigan, go dtabharfaí *Fís Éireann* (Béarla: *Screen Ireland*) ar an ngníomhaireacht ón 18 Meitheamh 2018 ar aghaidh. Ba í an tAire Ealaíon, Oidhreachta agus Gaeltachta, Heather Humphreys, a d'fhógair an cinneadh chomh fada siar le 2015.

## Liosta scannán roghnaithe
* Aithrí
* Arracht
* Black 47
* Cáca Milis
* An Cailín Ciúin
* Foscadh
* Song of Granite
* Yu Ming Is Ainm Dom

## Naisc sheachtracha
* Láithreán gréasáin oifigiúil
* Clár Scannán na hÉireann ag IMDb

## Tagairtí

Catagóir:Scannánaíocht in Éirinn
Artaixeirxéas I

Ba é Artaixeirxéas I (Sean-Pheirsis: 𐎠𐎼𐎫𐎧𐏁𐏂𐎠, *Artaxšaçāʰ*, An tSean-Ghréigis: Ἀρταξέρξης) cúigiú Rí na Ríthe ar an Impireacht Acaeiméineach, ina réim ó 465 go 424 RCR. Ba mhac le Xeirxéas I é.

## Tagairtí

Catagóir:Farónna
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na hImpireachta Acaeiméinigh
Ard-Mhúsaem na hIaráine

Tá **Ard-Mhúsaem na hIaráine** (  Mūze-ye Melli-ye Irān) lonnaithe i dTehran, an Iaráin. Is institiúid í atá comhdhéanta de dhá choimpléasc; **Músaem na Sean-Iaráine** agus **Músaem na Seandálaíochta Ioslamach agus Ealaín na hIaráine**, a osclaíodh sna blianta 1937 agus 1972, faoi seach.

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hIaráine
Joanne Bunting

Is polaiteoir aontachtach í **Joanne Bunting** (a rugadh ar an 7 Meitheamh 1974). Is ball í de Pháirtí Aontachtach Daonlathach. Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Bhéal Feirste Thoir, ó 2016 ar aghaidh .

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Ríocht na Macadóine

Is stát ársa Gréagach í **Ríocht na Macadóine** (san tSean-Ghréigis Μακεδονία / Makedonía), atá suite i dtuaisceart na Sean-Ghréige, a fhreagraíonn inniu go príomha don Mhacadóin Ghréagach sular leathnaigh sí amach. Shín sé thar oirthuaisceart leithinis na Gréige, críochantacht le hÉpeírou ar an taobh thiar, An Phaionía ó thuaidh, An Tráicia ar an taobh thoir agus an Teasáil ó dheas. Cruthaíodh í ina ríocht san Ré Ársa, agus d'fhás sé ina ríocht ceannasach sa tréimhse Heilléanach. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:An tSean-Ghréig
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Ríochtaí
An Épeírou (Cúige Rómhánach)

Cúige nó proibhinse de chuid Impireacht na Róimhe ab ea **An Épeírou** (Laidin : *Provincia Epiri*, An tSean-Ghréigis : Ἐπαρχία Ἠπείρου /* Eparphía Ēpeírou* ), a chlúdaíonn réigiún na Sean-Épeírou. D'ionghabh an Róimh an réigiún den chéad uair sa bhliain 167 R.Ch., i ndiaidh an Tríú Cogadh Macadónach, agus ar dtús chuir sí an réigiún isteach i gcúige Rómhánach níos mó, sé sin an Mhacadóin, a chlúdaigh an domhan Heilléanaíoch ar fad ar mhórthír na hEorpa ag an am. Sa bhliain 27 R.Ch., scar An Épeírou agus Acháia ón Mhacadóin agus cuireadh le chéile iad i gcúige seanadóiriúil na hAcháia, cé is moite den chuid is faide ó thuaidh, a d'fhan mar chuid de Chúige na Macadóine. Faoin Impire Tráián, am éigin idir 103 agus 114 AD, rinneadh cúige ar leith d'Épeírou, faoi *procurator Augusti*. Shín an cúige nua ó Mhurascaill Aulón (Vlorë) agus na Sléibhte Ceraunacha sa tuaisceart go dtí cúrsa íochtair Abhainn Achélós sa deisceart, agus chuimsigh sé na hOileáin Iónacha thuaidh de Chorfú, Leucáda, Iotaca, Cefaloniá, agus Zacintos . 
## Tagairtí

Catagóir:An tSean-Ghréig
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Valentin Serov

Ba phéintéir Rúiseach é **Valentin Alexandrovich Serov** (Rúisis: Валенти́н Алекса́ндрович Серо́в; 19 Eanáir 1865 – 5 Nollaig 1911). Bhí sé ar dhuine de na portráidithe is fearr lena linn.

## Rogha saothar

Íomhá:Portrait of Lialia (Adelaida) Simonovich.jpg|alt=|Portráid de Lialia (Adelaida) Simonovich (1880)
Íomhá:Serov devochka s persikami.jpg|alt=|*[[Cailín le péitseoga]]* (1887)
Íomhá:Lilacs in Vase.jpg|alt=|*Líológa i vása* (1887)
Íomhá:1893 Levitan - Porträt von Serow.jpg|alt=|Portráid de Isaac Levitan (1893)
Íomhá:Iphigenia in Tauris by V.Serov (1893).JPG|alt=|Īphigéneia i Tauris (1893)
Íomhá:Walentin Alexandrowitsch Serow 004.jpg|alt=|Portráid de Nikolai Rimsky-Korsakov (1898)
Íomhá:Mika Morozov.jpg|alt=|Portráid de mhac Margarita Morozova, Mika (1901)
Íomhá:Zinaida Yusupova by V.Serov (1900-1902, GRM).jpg|alt=|Portráid de Bhanphrionsa Zinaida Yusupova (1900-1902)
Íomhá:Nicholas II of Russia by V.Serov (1902, Royal Scots Dragoon Guards Museum).jpg|alt=|Portráid de Shár Nioclás II (1902)
Íomhá:Валентин А. Серов - Купание лошади.jpg|alt=|''Snámh capaill'' (1905)
Íomhá:Portrait of the Writer Maxim Gorky.jpg|alt=|Portráid de Mhaxim Gorky (1905)
Íomhá:Valentin Serov - Портрет Г.Л.Гиршман - Google Art Project.jpg|alt=|Portráid de Henriette Hirschmann (1907)
Íomhá:Portrait of Ivan Morozov2.jpg|alt=|Portráid de Ivan Morozov (1910)
Íomhá:Valentin Serov - Похищение Европы - Google Art Project.jpg|alt=|*Éigniú na hEuropa* (1910)
Íomhá:Portrait of Ida Rubenstein1.jpg|alt=|Portráid de Ida Rubinstein (1910)
Íomhá:Валентин Александрович Серов - Одиссей и Навсикая.jpg|alt=|*Odaiséas agus Násaice* (1910)
Íomhá:Valentin Serov - Portrait of Princess Olga Orlova - Google Art Project.jpg|alt=|Portráid de Bhanphrionsa Olga Orlova (1911)
Íomhá:Anna Benois by V.Serov (1908).jpg|alt=|Portráid de Anna Benois (1908)
Íomhá:Portrait of Maria Akimova.jpg|alt=|Portráid de Maria Akimova (1908)


## Naisc sheachtracha
* do Valentin Serov atá an Suíomh gréasáin tiomnaithe

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Rúiseacha
Ida Rubinstein

Ba damhsóir, aisteoir, pátrún ealaíne agus pearsa Belle Époque Rúiseach í **Ida Lvovna Rubinstein** (Rúisis: И́да Льво́вна Рубинште́йн; 3 Deireadh Fómhair [ Seanstíl 21 Meán Fómhair] 1883 – 20 Meán Fómhair 1960).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1883
Catagóir:Básanna i 1960
Catagóir:Ban-aisteoirí Francacha
Catagóir:Ban-aisteoirí Rúiseacha
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Damhsóirí Rúiseacha
Catagóir:Giúdaigh
Catagóir:Impireacht na Rúise
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Lucht gnó na Rúise
Catagóir:Mná déghnéasacha
Fuadach

mion|An 'fuadach' is cáiliúla
Is éard atá i gceist le **fuadach** ná tógáil duine nó ruda chun bealaigh le fórsa.

## Féach freisin

* Fuadaigh
* Gainneáil ar dhaoine

## Tagairtí

Catagóir:Fuadaigh
Catagóir:Coireanna
Bruidhean Chéise Corainn

Scéal de chuid na Fiannaíochta is ea ** Bruíon Chéis Chorainn ** (Meán-Ghaeilge ** Bruidhean Chéise Corainn**).  Feictear an scéal i Leabhar Bhriain Mhe Guidhir, caomhnaithe i gColáiste na Tríonóide.

Insítear sa scéal conas ar gabhadh Fionn mac Cumhaill ag na Tuatha Dé Danann agus ar cuireadh é i ngéibheann i nUaimheanna Chéis Chorainn.

## Foinsí
* * Leabhar Bhriain Mhe Guidhir *, Baile Átha Cliath, Coláiste na Tríonóide, MS 1297
* Ní Shéaghdha, Nessa agus Máire Ní Mhuirgheasa, *Tri bruidne*, Leabhair ó Láimhsgríbhnibh 2, Baile Átha Cliath: Oifig Foilseachán an Rialtais, 1941.

## Naisc sheachtracha
* CnT MS 1297 ar CODECS

## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Brian Kingston

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Brian Kingston**.  Rugadh é ar 22 Feabhra 1966. Is ball é de Pháirtí Aontachtach Daonlathach. Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Bhéal Feirste Thuaidh, ó 2022 ar aghaidh . Is urlabhraí an pháirtí é do rialtas áitiúil.

Roimhe seo, b'Ard-Sirriam Bhéal Feirste é ó 2013 go 2014 agus, b'Ardmhéara Bhéal Feirste é ó 2016 go 2017. Bá chomhairleoir ar Chomhairle Cathrach Bhéal Feirste é, ó 2010 go 2022, don Limistéar Toghcheantar Cúirte.

## Gairm
Chomhthogh sé sa Chomhairle Cathrach Bhéal Feirste in 2010. Tháinig sé in ionad Diane Dodds. Toghadh é arís in 2011, 2014 agus 2019.

Ba é an t-iarrthóir PAD é do Béal Feirste Thiar sa Thoghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022 ach níor toghadh é. Sa bhliain céanna, sheas sé sa fhothoghchán do Bhéal Feirste Thiar. Fuair sé an ceathrú háit.

Ceapadh Ard-Sirriam Bhéal Feirste é in 2013 agus toghadh ina Ardmhéara Bhéal Feirste é in 2016.

Sa Thoghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022, toghadh ar an thionól é do Bhéal Feirste Thuaidh

## Saol pearsanta
Tá sé pósta le Eileen. Tá triúr páistí acu.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Ard-Mhéaraí Bhéal Feirste
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Bruidhean Bheag na hAlmhaine

Scéal na Fiannaíochta is ea **Bruíon Bheag na hAlúine ** (Meán-Ghaeilge ** Bruidhean Bheag na hAlmhaine ** nó ** Bruiden Bheg na hAlmaine**).

Insítear sa scéal go raibh fós ar a  chumas ag Fionn mac Cumhaill gaiscí crógachta a dhéanamh i dteannta lena fhionnóí, Eachtach agus Iollan.

## Foinsí
* * Leabhar Bhriain Mhe Guidhir *, Baile Átha Cliath, Coláiste na Tríonóide, MS 1297
* Ní Shéaghdha, Nessa agus Máire Ní Mhuirgheasa, *Tri bruidne*, Leabhair ó Láimhsgríbhnibh 2, Baile Átha Cliath: Oifig Foilseachán an Rialtais, 1941.

## Naisc sheachtracha
* CnT MS 1297 ar CODECS
* Bruidhean Bheag na hAlmhaine ar oxfordreference.com

## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Phillip Brett

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Philip Brett**. Is ball é de Pháirtí Aontachtach Daonlathach. Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Bhéal Feirste Thuaidh, ó 2022 ar aghaidh . Is urlabhraí an pháirtí don gheilleagar é agus is é an cathaoirleach do choiste Geilleagair sa Tionól é.

## Gairm
### Rialtas áitiúil
Sa bhliain 2014, toghadh ar Comhairle Buirge Aontroim agus Baile na Mainistreach é don Limistéar Toghcheantar Ghleann Ghormlaithe. Toghadh arís é in 2019.

### Tionól TÉ
Sa Thoghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022, toghadh ar an thionól é do Bhéal Feirste Thuaidh

### Olltoghchán 2024
I mí na Bealtaine 2025, d'fhógair Brett a iarrthóireacht do Béal Feirste Thuaidh san Olltoghchán 2024. Fuair sé 12,062 vóta (29.8%) agus tháinig sé i ndara háit i ndiaidh John Finucane.
 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
An Ghréigis choitianta

Is éard a bhí sa **Ghréigis choitianta** (nó **Gréigis koiné**, IPA: /ˈkɔɪniː/, Nua-Ghréigis: Ελληνιστική Κοινή) ná an fhoirm fhor-réigiúnach choitianta den Ghréigis a labhraíodh agus a scríobhadh le linn na tréimhse Heilléanaí, Impireacht na Róimhe agus an luath-Impireacht Bhiosántach. Tháinig sí chun cinn ó leathadh na Gréigise tar éis gabháltas Alastair Mhóir sa cheathrú haois R.Ch., agus bhí sí ina *lingua franca* i gcuid mhór de réigiún na Meánmhara agus an Mheánoirthir sna céadta bliain ina dhiaidh sin. Bhí sé bunaithe go príomha ar Ghréigis na hAtaice agus ar fhoirmeacha cainte Iónacha gaolmhara, agus rinneadh breismheascadh trí leibhéaladh canúintí éagsúla.

## Féach freisin
* An Ghréigis#An tSean-Ghréigis agus a réamhstair
* Teanga koiné
* An Ré Heilléanaíoch
* An tSean-Ghréigis

## Tagairtí

Catagóir:An Ghréigis
Catagóir:An tSean-Ghréig
Leibhéaladh canúintí

Is éard atá i **leibhéaladh canúintí** ná próiseas ina ndéantar laghdú ar na difríochtaí nó ar éagsúlacht na ngnéithe idir dhá (nó níos mó) chanúint. Go hiondúil, tarlaíonn sé seo trí chanúintí áirithe a chomhshamhlú, a mheascadh, nó a chumasc, go minic trí phróiseas chaighdeánaithe. Tá sé le feiceáil i bhformhór na dteangacha a bhfuil líon mór cainteoirí acu i ndiaidh tionsclú agus nua-aoisiú na gceantar ina labhraítear iad.

## Tagairtí

Catagóir:Sochtheangeolaíocht
Catagóir:Canúintí
Nuala McAllister

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann í **Nuala McAllister**. Is ball í de Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann. Is Comhalta den Tionól Reachtach í do Bhéal Feirste Thuaidh, ó 2022 ar aghaidh .

## Gairm
### Comhairleoir (2014-22)
Sa bhliain 2014, toghadh ar Chomhairle Cathrach Bhéal Feirste í don Limistéar Toghcheantar Caisleáin i dTuaisceart Bhéal Feirste. Toghadh arís í in 2019 agus fuair sí an vóta is airde. Toghadh mar Ardmhéara Bhéal Feirste í in 2017.

Sheas sí sa Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann in 2016 agus 2017, ach ní raibh sí tofa. Shéas sí san Olltoghchán 2019 i mBéal Feirste Thuaidh fosta. Fuair sí 4,824 vóta (9.8%) agus tháinig sé i dtríú háit i ndiaidh John Finucane agus Nigel Dodds.

### Comhalta den Tionól Reachtach (2022-inniu)
Sa Thoghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022, toghadh ar an thionól í do Bhéal Feirste Thuaidh. Shéas sí san Olltoghchán 2024 i mBéal Feirste Thuaidh arís. Tháinig sé i dtríú háit agus fuair sí 4,274 vóta (10.6%).

## Saol pearsanta
Fuair sí oideachas i gColáiste na nDoiminiceach, Dún Liam agus in Ollscoil Uladh. Tá sí i gcaidreamh le Sam Nelson. Tá beirt pháistí acu. Tógadh ina Caitliceach í ach deir sí gur aindiachaí í anois.

## Tagairtí

 
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh
Catagóir:Ard-Mhéaraí Bhéal Feirste
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Mná Éireannacha
Patrick Brown

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Patrick Brown** ().  Is ball é de Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann. Ba Chomhalta den Tionól Reachtach é don Dún Theas, ó 2022 go 2024. D'éirigh sé ar 23 Aibreán 2024 

## Tagairtí

 
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Fir
Nessa Ní Shéaghdha

Scoláire Léinn Cheiltigh ba ea ** Nessa Ní Shéaghdha ** (14ú Márta 1916 – 11ú Aibreán 1993). 

## Beatha
Rugadh Nessa Ní Shéaghdha ar an 14ú Márta 1916 ag 20 Bóthar Aran, Droim Conrach, Áth Cliath. Séan Pádraig Ó Séaghdha agus Kitty Nic Caochlaoich ba ea a tuistí.  Fear gnó agus náisiúnaí ba ea a hathair.  Bhí deartháir agus ceathrar deirfiúracha ag Ní Shéaghdha Nessa.

D'fhreastail sí ar Scoil Bhríde agus Scoil Chaitríona stíle ndeachaigh sí go Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath sa bhliain 1936.  Rinne sí staidéar faoi Osborn Bergin and Gearóid Ó Murchadha.  Bhain sí bunchéim sa tSean-Ghaeilge amach, agus céim mháistir faoi stiúir Bhergin.

Chuaigh sí ann obair le *Leabhair ó láimhsgríbhinigh*, tionscadal a bunaíodh sa bhliain 1937 chun tascanna nua a chur ar fáil do léitheoirí na Gaeilge.  Le hÓ Murchadha agus Máire Ní Mhuirgheasa, d'fhoilsigh Ní Shéaghdha na dara is tríú imleabhar den sraith *Trí bruidhne*, 1941.  Chuir sí in eagar le Máirín Ní Mhuiríosa na teidil *[[Bruidhean Chéise Corainn]]*, *[[Bruidhean Bheag na hAlmhaine]]* agus *[[Bruidhean Chaorthainn]]*, an baint leas as lámhscríbhinní san National Library of Scotland.  Sampla eile dá chuid is ea *[[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]]*.

Chaith Ní Shéaghdha tamall i nDún Éideann áit a bhuail sí agus rinne cairdeas le Sorley MacLean.  Thit seisean i ngrá léi agus ba í a spreag roinnt dá chuid dánta.

D'fhreastail Ní Shéaghdha ar an Scoil Léinn Cheiltigh ag Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath ón mbliain 1950 go dtí 1954.  Chuaigh sí ar scor sa bhliain 1981 agus í ina scoláire agus taighdeoir.  Lean sí léi ag 
cuir lámhscríbhinní Éireannacha  i gcatalóg, ag tabhairt léachtaí agus ag feidhmiú mar scrúdaitheoir seachtrach.

## Beatha pearsanta
Phós Ní Shéaghdha le David J. Doran sa bhliain 1939.  Bhí mac agus triúr iníonacha acu.  Bhí cónaí orthu *Corca Dhuibhne*, Droim Conrach.

Agus a chlann tógtha aici, dc obair sí ar bhonn páirtaimseartha,  Fuair sí bás ar an 11ú Aibreán 1993.  Adhlacadh í i nÁth na Sceire, Contae Chill Mhantáin.

## Leabharliosta
* *Stair fhír-cheart ar Éirinn*, (1941) 
* *Agallamh na seanórach*, (1942–5)
* *Tóruigheacht Dhiarmada agus Ghráinne*, (1967)
* *Translations and adaptions into Irish*, (1984)
* "Collectors of Irish manuscripts: motives and methods" in *Celtica* xvii (1985) 
* "Irish scholars and scribes in eighteenth-century Dublin" in *Eighteenth-Century Ireland*, iv (1989), 41–54.

## Naisc sheachtracha
* Leabharliosta ar CODECS

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna i 1993
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Scoláirí an Léinn Cheiltigh
Bruidhean Eochaidh Bhig Dheirg

Scéal de chuid na Fiannaíochta is ea ** Bruíon Eochaidh Bhig Dheirg ** (Meán-Ghaeilge ** Bruidhean Eochaidh Bhig Dheirg**).

## Féach freisin
* Bruíon

## Foinsí
* Ní Shéaghdha, Nessa agus Máire Ní Mhuirgheasa, *Tri bruidne*, Leabhair ó Láimhsgríbhnibh 2, Baile Átha Cliath: Oifig Foilseachán an Rialtais, 1941.

## Naisc sheachtracha
* *[http://sources.nli.ie/Record/MS_UR_052766 The Ossianic tale Bruidhean Eochaidh Bhig Dheirg]*, Leabharlann Náisiúnta na hÉireann
* Trí bruidhne ar CODECS

## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Argas, an Pheilipinéis

Is cathair suite san Argolis é **Argas** (Gréigis: Άργος [ˈarɣos]; Sean-Ghréigis: Ἄργος [árɡos]).

## Tagairtí

Catagóir:Argas, an Pheilipinéis
Catagóir:Cathairstáit Ghréagacha
Rí Eric na Sualainne

Ba é **Eric XIV na Sualainne** (Sualainnis: *Erik XIV*; 13 Nollaig 1533 – 26 Feabhra 1577) Rí na Sualainne ó 1560 go dtí gur cuireadh ó choróin é sa bhliain 1569. Ba é an mac ba shine le Gustav I (1496–1560) agus Catherine de Saxe-Lauenburg (1513–1535). Bhí sé ina rialtóir ar an Eastóin freisin, tar éis gur chloígh an tSualainn an tír sin sa bhliain 1561.

Catagóir:Daoine Sualannacha
Mark Meadows

Is polaiteoir Meiriceánach é **Mark Randall Meadows** (rugadh 28 Iúil 1959). Is fearr aithne air as a sheirbhís mar an 29ú ceann foirne sa Teach Bán ó 2020 go 2021. Is ball den Pháirtí Poblachtach é, agus bhí sé ina ionadaí SAM ar an 11ú ceantar comhdhála de chuid Carolina Thuaidh ó 2013 go 2020 . Le linn a thréimhse in oifig, bhí Meadows ina chathaoirleach ar an gCácas Saoirse ó 2017 go 2019. Measadh go raibh sé ar cheann de na comhghuaillithe is gaire don Uachtarán Donald Trump sa Chomhdháil sular ceapadh é ina cheann foirne. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Gníomhaithe polaitiúla
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Lucht Trump
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
The Weeknd

Is amhránaí is scríbhneoir agus léiritheoir ceirnín Ceanadach é **Abel Makkonen Tesfaye** (a rugadh ar 16 Feabhra, 1990), nó **The Weeknd** mar is fearr aithne air.
## Tagairtí

Catagóir:The Weeknd
Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ceoltóirí Ceanadacha
Nechtan Scéne

Sa Rúraíocht i miotaseolaíocht na nGael, máthair triúr gaiscíoch, Fannell, Foill agus Tuchell, ab ea ** Neachtan Scéine ** (Meán-Ghaeilge **Nechtan Scéne**). Tá sé ráite faoin triúr seo go raibh leath d'fhir na nUladh maraithe acu. Insítear in Macghníomhartha Chú Chulainn conas a mharaigh Cú Chulainn iad leis an sleá Del Chliss le Nechtan.

## Tagairtí
Poblacht na Veinéise

Ba stát ceannasach agus poblacht mhuirí í **Poblacht na Veinéise** (, , Veinéisis: *Repùblega de Venèsia*) nó an **Phoblacht Veinéiseach**. Is é **La Serenissima** (, , Veinéisis: *Serenìsima Repùblega de Venèsia*) an t-ainm traidisiúnta a bhí air.

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Poblachtaí muirí
Fritz Bauer

Dlíodóir agus breitheamh Gearmánach ab ea **Fritz Bauer** (16 Iúil 1903 – 1 Iúil 1968).

### Saol
Giúdach agus homaighnéasach gníomhach, chuaigh Bauer ar imirce sa Danmhairg sa bhliain 1936. Phós sé Anna Maria Petersen i gCóbanhávan i i gcaitheamh mhí an Mheithimh 1943, pósadh áisiúlachta D'éalaigh sé ó na Naitsithe i mí Dheireadh Fómhair 1943 agus theith sé go dtí an tSualainn. 

D'fhill Bauer ar an nGearmáin i 1949. Rinneadh ionchúisitheoir de sa Phoblacht Chónaidhme. 
[clé|mion|triail  [Adolf Eichmann]]
Bhí ról mór ag Bauer i ngreim a fháil ar choirpigh chogaidh Naitsíocha, go háirithe sna trialacha Auschwitz i bhFrankfurt (1963-65) agus i gcomhoibriú leis na hIosraelaigh agus iad ag gabháil Adolf Eichmann (ar phríomheagraithe an Uileloscaidh), chun é a chur faoi thriail in Iarúsailéim.

Labhair Bauer go bríomhar ar bhealach teilifíse Gearmánach sa bhliain 1964 maidir leis an mbaol dianseasmhach do dhaonlathas naGearmáine ó antoiscigh den eite dheas agus maidir le ról an dlí mar chosaint ar an mbaol sin.

### Tionchar
Déanann an Institiúid Fritz Bauer a shaothar saoil a chomóradh.

## Féach freisin

* Adolf Eichmann

## Naisc

* Ronen Steinke (2020): Fritz Bauer: The Jewish Prosecutor Who Brought Eichmann to trial

## Tagairtí

Catagóir:Breithiúna Gearmánacha
Catagóir:Giúdaigh Ghearmánacha
Catagóir:Dlíodóirí Gearmánacha

Catagóir:Daoine LADT
Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Básanna i 1968
Catagóir:An tUileloscadh
Phan Thị Kim Phúc

Is gníomhaí Vítneamach - Ceanadach í **Phan Thị Kim Phúc** a bhfuil aithne ar fud an domhain uirthi air mar *chailín* Chogadh Vítneam, a bhí le feiceáil i ngrianghraf cáiliúil a ghlac Nick Ut a a craoladh timpeall an phláinéid agus air a bhronnadh Duais Pulitzer.
Dúnmharú Sarah Everard

mion|cuimhneachán do Sarah ar an toirt, 13 Márta 2021
Dúnmharaíodh **Sarah Everard** (a rugadh 30 Samhain 1989) ar 4 Márta 2021 i Kent, Sasana. Fuadaíodh í ag Poynders Court Londain agus trácht coisithe go leor ann.

### Imeachtaí
Chonacthas Sarah Everard den uair dheiridh ag siúl abhaile ó árasán chara léi i ndeisceart Londain ar 3 Márta 2021. Tachtaíodh í cúpla uair níos déanaí in aice le Dover.

Thángthas ar na taisí daonna i gceantar coille in Ashford, Kent ar 12 Márta. Bhí Everard ar iarraidh le 8 lá.

Tugadh póilín, Wayne Couzens, os comhair cúirte i Londain ar 13 Márta maidir le dúnmharú Everard. Cúisíodh é as Everard a fhuadach agus a dhúnmharú.  Gearradh príosúnacht saoil air níos déanaí.
[mion|Cressida Dick, Coimisinéir na bPóilíní i Londain - ní raibh muinín ag Méara Londan [Sadiq Khan aisti.]]

### Conspóidí
Ar 13 Márta 2021, tharla achrann  idir na póilíní agus daoine a bhí i láthair ag bigil neamhoifigiúil ag Clapham Common, Londain. Theastaigh ón lucht eagraithe go gcuirfí an bhigil ar ceal mar gheall ar shrianta COVID-19, ach  níor tharla sé sin.

Bhí cáineadh géar déanta ar phóilín faoin mbealach ar laimhséail siad an cuimhneachán, a bhí eagraithe i gcuimhne ar Sarah Everard.  Dúradh go raibh ar na póilíní gníomhú ar mhaithe le daoine a choinneáil slán sábháilte.

Cáineadh na póilíní i Londain go minic le linn 2021-2022 as an dóigh a caitheadh le mná, agus an cultúr nimhiúil san fhórsa maidir le gnéasachas agus ciníochas.  D'éirigh Cressida Dick, Coimisinéir na bPóilíní i Londain, as a post i rith 2022.

## Féach freisin

* Cressida Dick

## Tagairtí

Catagóir:Dúnmharuithe
Catagóir:Éigniú
Catagóir:Brúidiúlacht na bpóilíní
Catagóir:Kent
Catagóir:Stair Londan
Catagóir:Fuadaigh
Catagóir:2021
Catagóir:Gnéasachas
Catagóir:Forfheidhmiú an dlí
Pearsantacht (na healaíona)

deas|mion|200x200px| Ceithre phearsantacht ''commedia dell'arte'', a léiríonn a gcuid cultacha agus a n-iompraíocht na gcarachtar buanchrutha sa seánra seo.
I bhficsean, is éard is **pearsantacht** nó **carachtar** (nó **reacaire**, san fhilíocht) ann ná duine nó neach in insint (amhail úrscéal, dráma, sraith raidió nó teilifíse, ceol, scannán, nó físchluiche). Féadfaidh an phearsantacht a bheith go hiomlán ficseanúil nó bunaithe ar dhuine fíor, agus sa chás sin is féidir idirdhealú a dhéanamh idir pearsantacht nó carachtar “ficseanúil” agus “fíor”.

## Tagairtí

Catagóir:Drámaíocht
Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Cath Chàirinis

Cath chlanna Albanacha a bhí i g**Cath Chàirinis**, a troideadh in Uibhist a Tuath sa bhliain 1601. Bhí sé mar chuid de bhliain achrannach idir Clann MhicLeòid *[[Dún Bheagain|Dhùn Bheagain]]* agus **Clann Ùisdein** Shlèite, a chríochnaigh le bua na nDomhnallach agus le síocháin éigeantach curtha i bhfeidhm.
## Cúlra
Sa bhliain 1601, dhiúltaigh Dòmhnall Gorm Mor MacDhòmhnall a bhean chéile, deirfiúr le Ruaraidh MacLeòid as Na Hearadh agus Dùn Bheagain. D’fhreagair MacLeòid an masla seo trí leithinis Thròndairnis i dtuaisceart an Eilein Sgitheanaich, a mhilleadh, rud a thug ar an Dòmhnallach ionsaí a dhéanamh ar fhearann ​​MhicLeòid sna Hearadh.

## An cath
Ina dhiaidh sin thug MacLeòid ruathar ar Uibhist a Tuath, ag cur 40 fear faoina chol ceathrar, Dòmhnall Glas MacLeòid, chun earraí  a chuir muintir na háite ar mhaithe le sábháilteacht i dTeampall na Tríonóide i gCáirinis a ghabháil. Ar a chlos sin do chruinnigh Domhnall Mac Iain ’Ic Sheumais de Chlann Raghnaill a 12 GilleMhoire agus *chuaidh go* Cáirinis. Ar a bhealach, méadaíodh a fhórsa go 15. Shroich siad go luath ar maidin agus d'éirigh leo teacht aniar aduaidh ar na creachadóirí agus iad ag féasta sa séipéal.  Níor mhair ach beirt Mhac Leòid; Bhí Dòmhnall MacLeòid i measc na marbh. D’fhulaing Domhnall Mac Iain ’ic Sheumais créacht thromchúiseach saighde, ach tháinig sé slán gan mhoill. De réir seanchais, chum a mháthair altramais an t-amhrán ‘ Ic Iain’ Ic Sheumais chun a phian a mhaolú. 

Deirtear gurbh é Blàr Chàirinis an troid dheireanach a troideadh le boghaí agus saigheada sa Bhreatain Mhór nó in Éirinn, cé go mb’fhéidir gur tharla a leithéid de  chomhrac i Sasana sa bhliain 1642.
## Gailearaí

File:Carinish.png|Càirinis agus an blár catha
File:Teampull na Trionad.png|Teampull na Trionaid
File:Teampull na Trionad Graveyard.JPG|Reilig Teampull na Trionaid


## Nais sheachtracha
*Blàr Chàirinis
*A Mhic Iain 'ic Sheumais
*Traditional Celtic Song - Mhic Iain 'Ic Sheumais
## Leabharliosta
*  Seems largely based on the account in *Conflicts of the Clans*.
Càirinis
Càirinis
Càirinis
Càirinis
Càirinis
Catagóir: Uibhist a Tuath Càirinis

## Iarmhairt
Vans

Is déantóir éadaigh Meiriceánach é **Vans** a bunaíodh in Anaheim, California sa bhliain 1966.

## Naisc sheachtracha

* Suíomh gréasáin oifigiúil 

Catagóir:Brandaí bróg
Catagóir:Déantóirí bróg
Catagóir:Brandaí Meiriceánacha
Reebok

Is déantóir éadaigh Meiriceánach é **Reebok International Limited.** Bunaíodh i Sasana sa bhliain 1958 é.

## Féach freisin

* Adidas

## Naisc sheachtracha

* Suíomh gréasáin oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Brandaí bróg
Catagóir:Déantóirí bróg
Catagóir:Brandaí Meiriceánacha
Catagóir:Reebok
Hiroshi Suzuki (trombónaí)

Ba trombónaí snagcheoil Seapánach Meiriceánach é **Hiroshi Suzuki** (12 Samhain 1933 – 16 Eanáir 2020).

## Dioscliosta

### Albaim stiúideonna

* *Cat* (1976)

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Trombónaithe snagcheolta Seapanacha
Catagóir:Trombónaithe snagcheolta Meiriceánacha
Calvin Klein

Is teach faisin é **Calvin Klein Inc.** a bunaíodh i Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 1968.

## Féach freisin
* Gnéas i bhfógraíocht 
* Bonds (éadaí)
* Gap (éadaí)
* H&M
* Zara (éadaí)
* Desigual

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh gréasáin oifigiúil 

Catagóir:Brandaí ardfhaisean
Catagóir:Brandaí bróg
Catagóir:Brandaí fo-éadaí
Catagóir:Brandaí Meiriceánacha
An Tulach (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Tulach** air:
* An Tulach, Contae an Chláir: baile fearainn, baile, agus paróiste dlí i gContae an Chláir
* An Tulach, Contae an Chláir (Na hOileáin): baile fearainn i gContae an Chláir
* An Tulach, Contae Cheatharlach: baile i gContae Cheatharlach
* An Tulach, Contae Chorcaí (Cairbrigh Thiar): paróiste dlí i gContae Chorcaí
* An Tulach, Contae Chorcaí (Cairbrigh Thoir): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Tulach, Contae Chorcaí (Uí Mhic Coille): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Tulach, Contae Thiobraid Árann: baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* An Tulach, Contae Uíbh Fhailí: toghroinn i gContae Uíbh Fhailí

## Féach Freisin
* An Tulaigh (Cois Fharraige)
* Tulach Mhór
* An Tulach, Comhairle Shiorrachd Obar Dheathain
* An Tulach, Comhairle Pheairt is Cheann Rois

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Gerda Stevenson

Is aisteoir,stiúrthóir agus scríbhneoir Albanach í **Gerda Stevenson**. Chuir *The Scotsman* síos uirthi i 1999 mar “an t-aisteoir is fearr in Albain” (Béarla:"*Scotland's finest actress*" ). Bhí go leor páirteanna aici san amharclann, lena n-áirítear an phríomhpháirt in aistriúchán Béarla a rinne Edwin Morgan ar Phèdre agus Lady Macbeth. (Chum Jean Racine an tragóid drámata Phèdre i véarsaíocht shiollach *alexandrine*).
Bhí Gerda le feiceáil i go leor drámaí teilifíse. Ba í máthair Murron MacClannough í sa scannán Braveheart de chuid Mel Gibson, agus tá aithne ag éisteoirí raidió na Breataine Móire ar a guth, mar léitheoir gearrscéalta agus oiriúnuithe. Go háirithe, léirigh sí roinnt dánta agus amhrán le Robert Burns don BBC.

Tá sí pósta ag an fhile Ghaeilge Aonghas Dubh MacNeacail.

## Tagairtí
Eurostat

Is í **An Oifig Staidrimh Eorpach**, ar a dtugtar **Eurostat**, oifig staidrimh an Choimisiúin Eorpaigh, a tháirgeann sonraí ar an Aontas Eorpach agus a chuireann chun cinn comhoiriúnú modhanna staidrimh na stát a chomhdhéanann é.

Ta dhá cheann dá róil thar a bheith tábhachtach:
* táirgeadh sonraí maicreacnamaíocha a thacaíonn le cinntí an Bhainc Cheannais Eorpaigh ina bheartas airgeadaíochta don euro, agus
* táirgeadh sonraí réigiúnacha agus aicmiú comhchoiteann na n-aonad críche maidir le staidreamh, a threoraíonn beartais struchtúracha an Aontais Eorpaigh.

Tá Eurostat ar cheann d'Ard-Stiúrthóireachtaí an Aontais Eorpaigh agus tá sé bunaithe i Lucsamburg. Is í Mariana Kotzeva an tArd-Stiúrthóir atá aige faoi láthair agus faigheann sí cúnamh ó 7 stiúrthóir, agus a n-earnáil gníomhaíochta féin ag gach ceann díobh laistigh de Eurostat.

Catagóir:Coimisiún Eorpach
Scannal Eurostat

Sa bhliain 2000, d’ardaigh iniúchóirí inmheánacha imní faoi chonarthaí bréige Eurostat le cuideachtaí seachtracha agus chuir siad an cheist ar aghaidh chuig an Oifig Eorpach Frith-Chalaoise (OEFC). Níor fhreagair an OEFC. 

Sa bhliain 2001, chuir Paul van Buitenen,  a raibh a thuarascáil níos luaithe ina thoradh go hindíreach ar éirí as an gCoimisiún Santer roimhe sin, tuarascáil eile ar aghaidh, ach níor tharla aon ghníomh mar thoradh air seo ar dtús, go dtí gur thosaigh Hans-Martin Tillack agus an preas ag cur suime sa scéal. Cuireadh ceisteanna i bParlaimint na hEorpa, tháirg an OEFC tuarascáil nua dar teideal " "A vast enterprise for looting community funds" mar a thuairiscigh Financial Times an 16 Bealtaine 2003 . 

Ar deireadh ghníomhaigh an Coimisiún Prodi. Baineadh triúr oifigeach sinsearach de chuid Eurostat as a bpoist agus cuireadh roinnt conarthaí le cuideachtaí seachtracha ar ceal.

Líomhnaíodh, le linn na 1990idí ar a laghad, gur bhain Eurostat úsáid as córas cuntasaíochta dúbailte chun suimeanna móra airgid a aistriú chuig cuntais bhainc rúnda nach ndearna iniúchóirí monatóireacht orthu agus gur tháinig méadú ar luach conarthaí áirithe. Líomhnaítear go raibh fianaise ar chairdeas fabhair agus neamhrialtachtaí airgeadais, cé nach bhfuarthas aon fhianaise ar shaibhriú pearsanta. Ceapadh go raibh idir ceithre agus cúig mhilliún euro “siofónta”, idir 1996 agus 2001 den chuid is mó. Aisghabhadh cuid den airgead.

An 8 Iúil 2008 cháin Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh an Coimisiún Eorpach as roinnt teipeanna de chuid an OEFC. Bhí ar an gCoimisiún €56,000 a íoc le beirt oifigeach sinsearach de chuid Eurostat. 

## Féach freisin

* Cuntasacht san Aontas Eorpach
* « Eurostat : une « cleamhnas » peut en cacher une autre » , *L'Expansion*, 20 Eanáir 2004, i bhFraincis Archived  

* "De analyze van de Eurostat fraude", KUL 2005, Baeyens Godelieve, san Ollainnis

## Tagairtí

Catagóir:Coimisiún Eorpach
Cúirt Idirnáisiúnta

Bunaítear **cúirteanna idirnáisiúnta** trí chonarthaí idir náisiúin nó faoi údarás eagraíochta idirnáisiúnta amhail na Náisiúin Aontaithe agus áirítear leo binsí ad hoc agus buanfhorais ach ní áirítear leo aon chúirteanna a eascraíonn faoi údarás náisiúnta amháin.

## Sainmhíniú
Is éard is cúirt idirnáisiúnta ann ná eagraíocht idirnáisiúnta, nó comhlacht de chuid eagraíochta idirnáisiúnta, a éisteann cásanna ina bhféadfadh páirtí amháin a bheith ina stát nó ina eagraíocht idirnáisiúnta (nó ina chomhlacht di), agus atá comhdhéanta de bhreithiúna neamhspleácha a leanann réamhchinnte. rialacha nós imeachta chun cinntí ceangailteacha a eisiúint ar bhonn dlí idirnáisiúnta.
## Tagairtí


Catagóir:Cúirteanna de réir cineálacha
Catagóir:Cúirteanna uachtaracha
Bainne soighe

Is deoch phlandabhunaithe a dhéantar as pónairí soighe í **bainne soighe**, ar a dtugtar freisin **deoch shoighe**. 

## Tagairtí

Catagóir:Deochanna
Seán Mac Colgáin

Staraí agus naomhsheanchaí Éireannach ba ea ** Seán Mac Colgáin**, OFM (c. 1592 – 15ú Eanáir 1658).

## Tagairtí
Saltair na Rann

Cnuasach 150 dán Meán-Ghaeilge creidimh is ea  *** Saltair na Rann.***  Scríobhadh iad go formhór sa 10ú haois, tuairim is an bhliain 988.  Is ionann líon na ndánta agus 'séard atá ann i Leabhar na Salm.  Insítear iontu stair naofa an domhain, óna chruthú go dtí na laethanta deiridh.

Sa phríomh lámhscríbhinn, Rawlinson B 502 (Bodleian, Oxford), tá ann ina ndiaidh dhá dhán crábhaidh agus 'Deich-dhuan an Aiséirí’ (*Deichdúan na heisseirge*), a cuireadh leis an saothar nua déanaí sa deichiú haois.

## Údar
Sa dara dán crábhaidh, Dán 152, feictear *is me Oengus céle Dé* (líne 8009).  Dar le Whitley Stokes, tugann seo le fios go raibh an mar údar an dáin Aonghas Tallachta, dá tugadh Seán Mac Colgáin an leasainm Céile Dé dó sa 17ú haois.  Óir go bhfuil an lua úd in ábhar a cuireadh leis níos deireanaí, d'fhéadfadh é nach bhfuil agus na dánta crábhaidh i gceist.

## Foinsí
* Carey, John (eag.). *King of Mysteries. Early Irish Religious Writings*. 2a heagrán. Baile Átha Cliath, 2000, ll. 98-124
* Greene, David and Kelly, Fergus (eag.). *The Irish Adam and Eve Story from Saltair na Rann*, Iml. I Téacs; Iml. II tráchtaireacht le Brian Murdoch, Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1976.
* Kinsella, Thomas (eag.), "The time is ripe and I repent." In *The New Oxford Book of Irish Verse*. Oxford, 1986, ll.  54-55 (dán no. 54).* Murphy, Gerard (eag.). "Prayer for forgiveness." *Early Irish Lyrics*. Oxford: Clarendon Press, 1956, ll. 36-9 (ui. 16). Ar CELT
* Stokes, Whitley (eag.). *Saltair na Rann*. 114-5. 
* &mdash;, *Saltair na Rann. A Collection of Early Middle Irish Poems*. Oxford, 1883. Ar CELT agus Celtic Digital Initiative (PDF)

## Tuilleadh le léamh
* Follett, Westley. *Céli Dé in Ireland. Monastic Writing and Identity in the Early Middle Ages*. Londain, 2006.
* 

## Naisc sheachtracha
* Saltair na Rann ar CELT
* Saltair na Rann, an Introduction ar Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath
* Saltair na Rann ar CODECS

## Tagairtí

Catagóir:Litríocht na Gaeilge
An Ráithín (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Ráithín** air:
* An Ráithín, Contae Luimnigh (bruachbhaile): bruachbhaile de chuid Chathair Luimnigh
* An Ráithín, Contae Loch Garman: baile fearainn i gContae Loch Garman

## Féach Freisin
* Ráithín: mionghné i gContae Mhaigh Eo
* Ráithín Chuileannáin: baile fearainn i gContae Laoise

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Xennial

**Xennials**  a thugtar i mBéarla ar an nglúin a tháinig ar an saol amach sna 1970idí agus i dtús na 1980idí, daoine nach mbaineann le glúin X ach nach mílaoisigh iad go baileach ach oiread.

## Féach freisin

* Glúin (déimeagrafaíocht)

## Tagairtí

Catagóir:Déimeagrafaíocht
Catagóir:Daoine
Catagóir:Daonra
The Godfather

Tá ***The'' ''Godfather*** nó ‘***An Seanóir*** (1972) áirithe mar cheann de na scannáin is fearr riamh; saothar ceannródaíoch, tathagach a thug leis trí dhuais Oscar agus a ghin dhá scannán leantacha;  bhain ‘Part II’ (1974) sé cinn acu, níor bhain an tríú scannán (1990) aon Oscar cé gur ainmníodh é seacht n-uaire..

### Léiriú
Scríobh Mario Puzo an leabhar ‘The Godfather’ i 1969. Iodálach-Mheiriceánach ab ea é a rugadh in Hell’s Kitchen, Nua-Eabharc, ba as Campania i ndeisceart na hIodáile iad a thuismitheoirí.

Bhí páirt mhór ag Marlon Brando (Vito Corelone), Robert de Niro (Vito agus é óg) agus Al Pacino (Mícheál Corelone) sa chéad scannán.

Tá cáil ar an fuaimrian, go háirithe an príomhamhrán, ‘The Godfather Waltz’, go hálainn ach bagrach ag an am céanna.

Tá roinnt mhaith den chaint i gcuid a dó den tríológ i Sicilianu nó An tSicilis, teanga na Sicile. Chaith De Niro agus roinnt de na haisteoirí eile roinnt míonna sa tSicil ag foghlaim na canúna sular cuireadh tús leis an scannánú. 

### Tionchar
Bhí an-tionchar ag ‘The Godfather’ ar gach scannán eile ‘gangster’ a tháinig ina dhiaidh ó ‘Goodfellas’ go ‘Casino’. Tá Vito Corelone ar na carachtair scannáin is clúití riamh, leag sé síos an steiréitíopa a lean gach scannán den chineál seo ó shin agus is minic a rinneadh scigaithris air dá bharr.

Nuair a tháinig *The Godfather* chun cinn sna 1970idí, tugadh tús áite don *Mafia *Iodálach sa chultúr coiteann. Dá bharr seo, bhí sé furasta neamhaird a thabhairt ar an bhithiúnach Éireannach, na drongadóirí de bhunadh na hÉireann sna Stáit Aontaithe.

Tháinig *The Offer* amach sa bhliain 2022, sraith drámaíochta deich gclár a thugann éachtaint ar an gcorraíl a bhain le próiseas forbartha agus léirithe *The Godfather*.
clé|mion|Fógra

## Féach freisin
* Maifia
* Al Pacino
* Marlin Brando

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 1972
Catagóir:Maifia
Catagóir:Sraitheanna scannán
Catagóir:Tríológa
Sinéad Ennis

Is polaiteoir de chuid Sinn Féin i dTuaisceart Éireann í **Sinéad Ennis** (). Is Comhalta den Tionól Reachtach í don Dún Theas, ó 2017 ar aghaidh.

## Saol pearsanta
Tá sé pósta agus tá beirt pháistí aici. D'imir sí peil Ghaelach do CLG Naomh Mhuire, An Bhoirinn.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Mná Éireannacha