open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Somhairle MacGill-Eain

File cáiliúil Albanach ab ea **Somhairle MacGill-Eain** nó **Sorley MacLean** (26 Deireadh Fómhair 1911 - 24 Samhain 1996). Aithnítear Somhairle MacGill-Eain ar mhórfhilí na fichiú haoise i nGaeilge na hAlban. Rugadh é ar oileán Ratharsair, gar don t-Eilean Sgitheanach. Cainteoir dúchais Gàidhlig a bhí ann. 

## Saol
Chaill MacGill-Eain a chreideamh Preispitéireach agus é ina dhéagóir. D'fhreastail sé ar Ollscoil Dhún Éideann agus d'imir sé iománaíocht ar son an choláiste.  

Thosaigh sé ag scríobh filíochta as Béarla, ach tar éis dó a chéad dán Gàidhlig, "An Corra-Ghridheach," a chumadh bheartaigh sé gurbh fhearr a d'éireodh leis sa teanga sin. 
clé|mion|177x177px|plaic chuimhneacháin
Bhí sé ina bhall d'arm na Breataine san Afraic Thuaidh i rith an Dara Cogadh Domhanda agus bhí sé gortaithe trí huaire, go dona uair amháin. Cummannach a bhí in MacGill-Eain go lár na 1940í. Phós sé Catriona Cameron ó Inbhir Nis agus bhí triúr iníon acu. 
clé|mion|267x267px|Uaimh
Dúirt MacGill-Eain gurb é Séamas Ó Conghaile "an laoch atá níos ionúine dom thar gach uile ní". Théadh sé go hÉirinn go minic, agus nuair a thug sé cuairt ar Phríosún Cill Mhaighneann dúirt sé gur spreag radharc léine fuilteach an Conghaileach "mothúcháin spioradáilte" ann.

Fuair sé bás le hadhairt  ar 24 Samhain 1996, in aois 85 bliain dó.

### As Gaeilge
Sa bhliain 2013 d’fhoilsigh Coiscéim *Ó Choill go Barr Ghearáin*, rogha dánta de chuid Shomhairle a d'aistrigh Paddy Bushe go Gaeilge. Tá a chuid dánta anseo, chomh maith le haistriúcháin den scoth ag Paddy Bushe a ligfidh don phobal Gaeilge na hÉireann aithne a chur ar dhuine de na scríbhneoirí is fearr agus is tábhachtaí inár gcomhthraidisiún Gaelach.

## Naisc sheachtracha
* Somhairle MacGill-Eain Air-loidhne
* Hallaig 
* Aistriúchán Béarla "Hallaig" a rinne Seamus Heaney
* Alt ar léacht Heaney ar obair MhicGhill-Eain 
* Oileán Shomhairle MhicGhill-Eain  

## Tagairtí

MacGill-Eain, Somhairle
MacGill-Eain, Somhairle
MacGill-Eain, Somhairle
Karen

Tá cónaí ar na **Karen** in oirthear Mhaenmair agus in Iarthar na Téalainne i réigiún cnocach. Grúpa eitneach, nó dornán de ghrúpaí eitneacha ab fhearr a rá, atá iontu agus iad ag labhairt teangacha gaolmhara ar craobh ar leith iad i gcrann ginealais na dteangacha Tibéideach-Bhurmacha. Is iad na teangacha Sgaw, Pwo, agus Pa'o an trí mhórtheanga, ach níl siad intuigthe ag cainteoirí a chéile. Tá thart ar seacht milliún acu ina gcónaí i Maenmar agus ceithre chéad míle eile sa Téalainn. 

Tá siad ag cur troda ar a son ón 31 Eanáir 1949 i leith, agus iad ag iarraidh saoirse a bhaint amach ó Mhaenmar. Bíonn na Karen ag ceiliúradh Lá na Réabhlóide ar an 31 Eanáir, mar chineál lá náisiúnta. Is léir nach bhfuil an rialtas míleata i Rangún sásta géilleadh d'éilimh na gKaren, agus tá eagraíochtaí na gKaren ag cur i leith an rialtais go bhfuil sé ag féachaint le cineghlanadh a dhéanamh ar na Karen. Deirtear go mbíonn na saighdiúirí Maenmaracha ag marú sibhialtaigh, á n-éigniú agus á gcoinneáil i ndaoirse. Chuaigh cuid mhór de na Karen ar a seachnadh ó thrúpaí an rialtais, agus iad socraithe síos i gcampaí dídeanaithe ar thaobh na Téalainne den teorainn.

An chuid is mó de na Karen, is é an reiligiún atá acu ná meascán an traidisiúin anamaigh agus an Bhúdaíochais a fuair siad ó na Mon - dream eitneach atá ag dul i laghad inniu, cé go raibh an-ról acu i stair an réigiúin go dtí an 18ú haois. Tháinig an Chríostaíocht a fhad leis na Karen sa 19ú haois, nó bhaist an misinéir Meiriceánach George Boardman an chéad iompaitheach de na Karen, Ko Tha Byu, sa bhliain 1828. Tá cuid mhaith Karen ina gCríostaithe inniu, ach is amhlaidh is mó a dhéanann rialtas Mhaenmair géarleanúint orthu, nó is é an tuiscint atá acu ar an scéal nach bhfuil sa Chríostaíocht ach iarmhairt impiriúlachais.

Catagóir:Grúpaí eitneacha
Seoirse Ó Colla

clé|mion
Ba pholaiteoir agus iar-Thánaiste na hÉireann é **Seoirse Ó Colla**  nó **George Colley** (18 Deireadh Fómhair 1925 – 17 Meán Fómhair 1983). 

Bhí sé ina Theachta Dála d'Fhianna Fáil ó 1961. 

I 1967 rinne Coiste Dála Uilepháirtí faoi Chathaoirleacht Uí Cholla athbhreithniú ar an bhunreacht. Rinne an coiste seo scagadh leathan, cuimsitheach ar an Bhunreacht ach níor gníomhadh mórán ar na moltaí a rinne an coiste.

Fuair sé bás tobann (stad cairdiach) sa bhliain 1983 sa Guy's Hospital, Londain (agus in aois 57 dó). Toghadh a iníon,  Anne Colley, mar TD níos déanaí.

## Féach freisin
* Anne Colley

* Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Láir  
* Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)

Catagóir:Baill den 17ú Dáil
Catagóir:Baill den 18ú Dáil
Catagóir:Baill den 19ú Dáil
Catagóir:Baill den 20ú Dáil
Catagóir:Baill den 21ú Dáil
Catagóir:Baill den 22ú Dáil
Catagóir:Baill den 23ú Dáil
Catagóir:Baill den 24ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna i 1983
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Lios Dúin Bhearna

Is baile spá beag é **Lios Dúin Bhearna** atá suite i gContae an Chláir, in iarthar na hÉireann. I 2011 bhí cónaí ar 739 duine i sráidbhaile Lios Dúin Bhearna.  

left|260px|thumb|Lios Dúin Bhearna

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Chláir
Lása

Is é **Lása** príomhchathair na Tibéide i nDaon-Phoblacht na Síne. Tá thart ar 255,000 duine ina gcónaí ann. 

Tá an chathair suite i nGleann Lása, ag bun Shliabh Gephel.

Tá a lán inimircigh ón tSín ina gcónaí i Lása, agus tá na Tibéadaigh dhúchasacha ina mionlach anois. Deirtear go bhfuil "cathair Shíneach déanta de Lása". 

## Stair
Shroich sluaíocht Briotanach, faoi cheannas Francis Younghusband, Lása na Tibéide, ar 3 Lúnasa 1904. Ba choimirceas de chuid na Breataine é nuair a shínigh Conradh Lása ar an 7 Meán Fómhair 1904.

[thumb|250px|[Gleann Lása]]

## Tagairtí

Catagóir:An Tibéid
Catagóir:Cathracha
Ráth Cúil

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Ráth Cúil** air:
* Ráth Cúil, Baile Átha Cliath: paróiste dlí, baile fearainn, baile, agus toghroinn i gContae Bhaile Átha Cliath
* Ráth Cúil, Béal Feirste, eastát tithíochta i mBéal Feirste thuaidh
* Ráth Cúil, Contae Chill Chainnigh: paróiste dlí agus toghroinn i gContae Chill Chainnigh
* Ráth Cúil, Contae Chorcaí: baile fearainn, ionad daonra, agus toghroinn i gContae Chorcaí
* Ráth Cúil, Contae Lú: baile fearainn i gContae Lú

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Áras Shorcha Ní Ghuairim

Is ionad Gaeltachta de chuid Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge, Ollscoil na hÉireann, Gaillimh é **Áras Shorcha Ní Ghuairim**. Tá sé suite i Roisín na Mainiach, dhá mhíle taobh thoir de shráidbhaile Charna, i gContae na Gaillimhe, Éire.

Bunaíodh an tÁras sa mbliain 1998 agus ainmníodh in ómós d'amhránaí cáiliúil ón gceantar, Sorcha Ní Ghuairim (1911-1976). Tá stórchiste de chartlanna á ndigitiú san Áras, ar mhaithe le hacmhainní taighde agus foghlama comhaimseartha a chur ar fáil. Ritear cúrsaí tríú leibhéal Gaeilge, béaloidis agus ríomhaireachta ann.

Tá áras eile de chuid Ollscoil na hÉireann Gaillimh i Roisín na Mainiach: **Áras na hOllscoile**. Mar chuid d'Áras Shorcha Ní Ghuairim atá sé seo á riaradh.

## Féach freisin
* Sorcha Ní Ghuairim
* Roisín na Mainiach

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Leathanach Áras Shorcha Ní Ghuairim , ar láithreán Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge, Ollscoil na hÉireann Gaillimh

Catagóir:Iorras Aithneach
An Turcastáin Thoir

[mion|350px|deas|Radharc lár [Ürümqi ón Sliabh Dearg (Hong Shan)]]
Tír i lár na hÁise is ea **an Turcastáin Thoir** atá á rialú ag Daon-Phoblacht na Síne. Tá thart ar 20,000,000 duine ina gcónaí ann. 

[thumb|Gar don [Mórbhealach Carrachóram sa Turcastáin Thoir]]

Is é Ürümqi an phríomhchathair. Tá achar timpeall 1,660,000 km² aige, níos mó ná Antartaice. De réir inimirce ón tSín, tá na daoine dúchasacha ina mionlach anois i dTurcastáin Thoir, go háirithe sna cathracha. Bíonn foréigean polaitiúil, mar buamaí, ó am go ham. Is Moslamaigh iad an chuid is mó den daonra.

## Naisc
* Ionad Eolais Tuircistean Thoir

thumb|left|200px|Bratach an Turcastáin Thoir
George Berkeley

Fealsamh, matamaiticeoir agus Easpag Anglacánach ab ea **George Berkeley** (12 Márta, 1685 – 14 Eanáir, 1753).. Bhain sé cáil amach lena theoiric nua ar a dtugtar neamhábharachas.

clé|mion|George Berkeley le Alfred C. Hart, 1831

clé|mion|''A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge'', 1710[clé|mion|Athainmníodh leabharlann i [Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide, BÁC sa bhliain 2023/24.]]

## Fealsúnacht
D'fhoilsigh Berkeley leabhair cháiliúla, *Aiste i dtreo Teoiríc Nua ar an Radharc* ("Essay Towards a New Theory of Vision", 1709) agus *Tráchtas ar Phrionsabail an Eolais Dhaonna* (A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge, 1710.

Bhí a fhealsúnacht idéalaíoch bunaithe ar an nath, de réir Matt Hussey, gurb "ionann a bheith agus a bheith braite, agus mar sin nach ann do thoilleadh an domhain ábhartha (an t-idéal) go mbraitheann intinn duine é (an t-eimpíreach)". Lena rá ar bhealach eile, is é an smaoineamh a bhí i gceist ná "Níl ábhar i rud muna gceapann muid go bhfuil".

Bhí Berkeley i gcoinne an ábharachais, teoiric san fhaisean ag an am sin.

B'fhuar an fháilte a cuireadh roimh na leabhair seo ar dtús. Bhí Berkeley fiú ina cheap magaidh ag an am. .

## Saol
De bhunadh Chaisleán Disirt, Co. Chill Chainnigh, rinne Berkeley staidéar i gColáiste na Tríonóide. Ceapadh é ina léachtóir ann sa bhliain 1707.

Tar éis roinnt blianta a chaitheamh ag taisteal san Fhrainc agus san Iodáil, tháinig Berkeley ar an tuairim go raibh sibhialtacht na hEorpa millte go deo. Cheap sé go raibh dóchas na todhchaí ar fáil sa Domhan Úr.
I mí Mheán Fómhair 1728, tar éis dó trí bliana a chaitheamh ag lorg deontas a mhealladh ó rialtas na Breataine, gheall Sir Horace Walpole suim £20,000 dó. Thóg Berkeley a sheolta a fhad le Newport, Rhode Island, in éineacht scaifte lucht leanúna agus a bhrídín nua.

Trí bliana ina dhiaidh, ámh, nuair a chuir an rialtas an deontas ar ceal, d'fhill Berkeley abhaile. D'fhág sé a lorg ar fhealsúnacht Mheiriceá agus chuir sé fuinneamh nua in oideachas ollscolaíochta na tíre sin.

De bhunadh Chaisleán Disirt, Co. Chill Chainnigh, ceapadh Berkeley ina Easpag Chluana sa bhliain 1734.

## Oidhreacht
Ainmníodh ar ball ollscoil chlúiteach Berkeley (i San Francisco) ina onóir.

Shaibhrigh Berkeley é féin ar dhroim sclábhaithe. Dá bharr sin, d'athainmnigh leabharlann i Coláiste na Tríonóide, BÁC sa bhliain 2023/2024.

## Féach freisin

* Neamhábharachas

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1685
Catagóir:Básanna i 1753
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine as Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Diagairí na Críostaíochta
Catagóir:Eaglais na hÉireann
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Fealsúna Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Matamaiticeoirí Éireannacha
Catagóir:Scoláirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Sclábhaíocht
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
1465

## Eachtraí

## Breitheanna
* William Cornysh, cumadóir Sasanach (b. 1523) 

## Básanna

Catagóir:Blianta
1466

## Eachtraí

## Breitheanna
* Timpeall na bliana seo – Quentin Massys, péintéir Beilgeach (b. 1530)

## Básanna
* 13 Nollaig — Donatello, ealaíontóir Iodálach (b. 1386)

Catagóir:Blianta
Tír na mBascach Thuaidh

Is í **Tír na mBascach Thuaidh** (**Iparralde** as Bascais) an chuid de Thír na mBascach atá faoi smacht na Fraince. Is é Baiona an baile is mó. Bhí feachtas foréigeanach ar siúl ag grúpa darbh ainm Iparretarrak i rith na 1970í agus na 1980í, ag iarraidh neamhspleáchas a bhaint amach, ach fógraíodh sos cogaidh sa bhliain 1998. Úsáideann grúpa paraimíleatach eile, ETA (a oibríonn i dTír na mBascach Theas), Tír na mBascach Thuaidh mar chúl dín.
[left|thumb|150px|An [Ikurriña]]

## Tagairtí

Catagóir:Tír na mBascach
*
Bóthar na Seanchille

Is bóthar in iarthar Bhéal Feirste é **Bóthar na Seanchille**. Tá thart ar 22,000 duine ina gcónaí sa cheantar. Is Protastúnaigh iad formhór mhuintir na Seanchille, agus is ceantar Dílseach é chomh maith.
clé|mion
Is iad Óglaigh Uladh agus Cumann Cosanta Uladh an dá ghrúpa pharaimíleata dílseacha atá láidir ann.  

## Tagairtí

Catagóir:Béal Feirste
Catagóir:Bóithre in Éirinn
1468

## Eachtraí

## Breitheanna
* 29 Feabhra — Pápa Paul III (b. 1549)

## Básanna
* 17 Eanáir — Skanderbeg, uasal agus ceannaire míleata Albánach
* 3 Feabhra —  Johannes Gutenberg, foilsitheoir Gearmánach (r. timpeall 1398)
* 24 Samhain — Jean de Dunois, saighdiúir Francach (r. 1402)

Catagóir:Blianta
1470

## Eachtraí

## Breitheanna
* 13 Samhain — Éadbhard V Shasana, Rí Shasana

## Básanna
* 15 Bealtaine — Cathal VIII na Sualainne (r. 1409)
* 23 Samhain — Gaston, Prionsa Viana (r. 1444)
* 16 Nollaig — John II, Diúc Lorraine (r. 1425)

Catagóir:Blianta
1471

## Eachtraí

## Breitheanna
* 21 Bealtaine — Albrecht Dürer, ealaíontóir, scríbhneoir agus matamaiticeoir Gearmánach (b. 1528)
* 15 Deireadh Fómhair — Konrad Mutian, daonnachaí Gearmánach (b. 1526)

## Básanna
* 18 Eanáir — An tImpire Go-Hanazono na Seapáine (r.1419)
* 14 Márta — Thomas Malory, údar Sasanach (r.1405)
* 13 Bealtaine — Éadbhard Westminster, Prionsa na Breataine Bige
* 30 Bealtaine — Anraí VI Shasana, Rí Shasana
* 4 Lúnasa — Pápa Pól II, Pápa ó 1464 go 1471

Catagóir:Blianta
Méadar

Is aonad faid é **méadar**, aonad bunúsach den chóras méadrach i gCóras Idirnáisiúnta na nAonad (SI). Tá sé in úsáid ar fud an domhain i gcomhair cúiseanna ginearálta chomh maith le eolaíocht. 

Go stairiúil, an sainmhíniú a thug Acadamh Eolaíocht Francach ar an méadar ná an fad idir dhá phointe ar bharra phlatanam-iridiam (a rinneadh chun léiriú 1/10,000,000 den fad ón Meánchiorcal tríd Páras go dtí an Pol Thuaidh). 

Anois tá sainmhíniú aici, a thug Oifig Idirnáisiúnta de meáchan agus tomhais, agus is é sin an fad a thaistealaíonn solas i bhfolús i 1/299,792,458 de soicind. 

Meastachán simplí air, ná an fad ón urlár go dtí cromán, i gcomhair an meán fhear gan bhróga.

Is í an tsiombail atá uirthi ná **m**. Chun codáin deicheanna a dhéanamh, cuirtear réamhlitir SI roimpi cosúil leis an ciliméadar (1000 méadar) agus ceintiméadar (1/100 méadar).

Catagóir:Aonaid faid
Ospidéal Naomh Bríd

Ospidéal meabhairghalair ab ea **Ospidéal Naomh Bríd** a bhí suite díreach taobh amuigh de bhaile Bhéal Átha na Sluaighe, in aice leis an reilig áitiúil. Dúnadh sa bhliain 2013 é.

## Tagairtí

Catagóir:Ospidéil síciatrach in Éirinn
Catagóir:Ospidéil i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Contae na Gaillimhe
Catagóir:Béal Átha na Sluaighe
Liobrálachas

mion|210x210px
Ag labhairt go forleathan, is éard is **Liobralachas** ann ná idé-eolaíocht pholaitiúil agus radharc fealsúnach a chuireann béim ar chearta an duine aonair. Tá sé go mór mór bainteach le cearta daonna agus saoirse an duine aonarach chun labhairt amach agus smaointe a chur i láthair gan aon cineál bac a bheith ann.
mion|140x140px
Tá an Páirtí Liobrálach ar cheann de na páirtithe polaitiúla is sine sa Ríocht Aontaithe. Bhí sé an páirtí is mó i Westminster sna laethanta luatha. 

## Féach freisin
* Nualiobralachas  
* Liobrálachas sóisialta  

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht
Catagóir:Liobrálachas
Catagóir:Gluaiseachtaí polaitiúla
Catagóir:Idé-eolaíochtaí polaitiúla
Herman Hollerith

B'fhear gnó, staitisteoir agus innealtóir Meiriceánach de phór na Gearmáine é **Herman Hollerith** (29 Feabhra 1860 – 17 Samhain 1929). 
clé|mion|cártaí pollta

### [[Próiseáil sonraí]]
clé|mion|Hollerith census machine
Dhear sé meaisín táblúcháin le haghaidh an daonáirimh 1890 sna Stáit Aontaithe (bhuaigh sé comórtas). Ar an 8 Eanáir 1889, rinne sé iarratas paitinn a chomhdú Shaothraigh sé teicníochtaí cártaí pollta le cabhrú leis an daonáireamh, agus chuir chun tosaigh coincheap na próiseála uathoibríche.
clé|mion|cártaí pollta

### IBM
B'é an comhlacht *Computing Tabulating Recording Corporation* (CTRC) - réamhtheachtaire an chomhlachta úd IBM - a thóg na meaisíní. Athainmníodh an CTRC mar IBM sa bhliain 1924. Ach níorbh fhéidir mórán dul chun cinn a dhéanamh gan forbairtí sa leietreonaic.clé|mion|Oak Hill Cemetery, Georgetown

### Bás
Bhuail taom croí Hollerith  in Washington D.C. ar an 17 Samhain 1929 (in aois 69 dó). Strus ba chúis leis. Thosaigh Cliseadh Wall Street ar an 24 Deireadh Fómhair 1929. 

## Féach freisin

* IBM

## Tagairtí

Hollerith, Herman
Hollerith, Herman
Hollerith, Herman
Catagóir:Innealtóirí Meiriceánacha
Catagóir:Próiseáil sonraí
Catagóir:Staitisteoirí
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
1450

## Eachtraí
* Geimhreadh - Rinne conairt mac tíre a bealach isteach trí bhearnaí i mballaí Pháras sa Fhrainc agus rinne siad a ndúiche seilge féin den chathair. Fuair 40 éigin duine bás sular maraíodh gach ball den chonairt.

## Breitheanna
* (A cheaptar) Hieronymus Bosch (Jeoren Anthoniszoon van Aeken), péintéir Ollannach (b. 1516)

## Básanna
* 18 Bealtaine - Sejong Mór na Cóiré, rí de chuid ritheaghlaigh Chosŏn (r. 1397)

Catagóir:Blianta
1453

## Eachtraí

## Breitheanna
* 22 Deireadh Fómhair — Éadbhard Westminster, Prionsa na Breataine Bige

## Básanna

Catagóir:Blianta
1454

## Eachtraí

## Breitheanna
* 18 Márta — Amerigo Vespucci, taiscéalaí, airgeadaí, loingseoir, agus cartagrafaí Iodálach

## Básanna

Catagóir:Blianta
1455

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna
* 18 Feabhra — Fra Angelico, ealaíontóir Iodálach (r. t. 1400)
* 2 Aibreán — Pápa Nioclás V, Pápa ó 1447 go 1455
* 1 Nollaig — Lorenzo Ghiberti, teilgeoir is dealbhóir Iodálach (r. 1378)

Catagóir:Blianta
Na Speiríní

Is sliabhraon i lár Chúige Uladh iad **na Speiríní**, nó **Sliabh Speirín**. Ritheann siad ó bhruach thiar Loch nEathach in oirthear Chontae Thír Eoghain siar go Contae Dhoire theas, agus is é ceann de na ceantair is airde in Éirinn é. 

Tá go leor eiscirí anseo. 

Téann an A6, idir Béal Feirste agus Doire, siar trí Bearna Ghleann Seáin sna sléibhte.

### Stair
Bhí Gaeltacht anseo thuas go dtí an 20ú haois. 

Cuireadh Coiste Forbartha Charn Tóchair ar bun ar an 8 Eanáir 1992, ag iarraidh dul i ngleic le deacrachtaí eacnamaíochta agus sóisialta a bhí sa cheantar ag an am.

## Féach freisin

* Carn Tóchair 

## Tagairtí

Speiríní, Na
Catagóir:Contae Dhoire
Catagóir:Contae Thír Eoghain
1458

## Eachtraí

## Breitheanna
* 3 Deireadh Fómhair – Naomh Casimir (b. 1484)

## Básanna
* 6 Lúnasa — Pápa Callixtus III (r. 1378)

Catagóir:Blianta
Kálmán Kalocsay

Scríbhneoir Esperanto agus máinlia Ungárach ab ea **Kalmán Kalocsay** (**Kalocsay Kálmán** [kɔlotʃay 'ka:lma:n] de réir ord ainmneacha traidisiúnta na hUngáire; 6 Deireadh Fómhair, 1891 - 27 Feabhra, 1976). Eagarthóir, file agus aistritheoir, a raibh breis is 30 teanga aige, a bhí ann freisin, agus bhí tionchar ollmhór aige ar éabhlóid litríocht Esperanto. De bhunús Gaeilge a ainm baiste, "Kolomano" as Esperanto, nó "Colmán" as Gaeilge.,

Agus é ina fhear óg, oileadh é ina dhochtúir. Níos déanaí rinneadh príomh-ghalareolaí de ag ospidéal mór i mBúdaipeist. 

## Saothar
Sa bhliain 1921 a foilsíodh a chéad bhailiúchán filíochta "Mondo kaj Koro" (domhan agus croí). Meastar go leathan gurb eisean a scríobh an bailiúchán soinéad anghrách "Sekretaj Sonetoj" (soinéid rúnda), a foilsíodh faoin ainm cleite « Peter Peneter ».
[mion|Tí Kálmán volt lakóháza. ID -12348. - Gödöllő, Fenyvesi nagyút 82.[Íomhá:Kalocsay Kálmán Nyúl utca 4.JPG|mion|222x222px]]
clé|mion|250x250px|1921
Eisean a bhí mar eagarthóir ar an iris litríochta Esperanto is ar an bhfoilsitheoir "Literatura Mondo" (domhan na litríochta) sna 1930-aí agus sna 1940-aí, a bhí mar lárionad ag an Budapeŝta Skolo, scoil Bhudapest.

I measc a shaothair ar an litríocht is ar an teangeolaíocht tá "Plena Gramatiko de Esperanto" (lánghraiméar Esperanto) agus an Parnasa Gvidlibro (treoir Pharnassus), saothair i gcomhar le Gaston Waringhien, chomh maith le "Lingvo Stilo Formo" (teanga, stíl, foirm) faoin stíl san fhilíocht. Bhí baint aige le Ciclipéid Esperanto in dhá imleabhar. 

Chuir a lán údar suim in Kalocsay, agus is í Ada CSISZÁR atá i bhfeidhil a shaothair neamhfhoilsithe anois.

## Bunsaothar filíochta in Esperanto
* Mondo kaj Koro, 1921
* Streĉita Kordo
* Rimportretoj
* Izolo
* Dekdu poetoj (dhá fhile déag), 1934

mion|1933
mion|1938

## Saothair aistrithe go hEsperanto ag Kálmán Kalocsay
* Johano la Brava le Sándor Petőfi, 1923
* La Tragedio de l'Homo le Madach, 1924 (athfhoilsithe in 1965)
* Eterna Bukedo (filíocht aistrithe as 22 theanga) in 1931
* Romaj Elegioj le Goethe, 1932;
* Hungara Antologio, 1933;
* Infero le Dante, 1933
* La Floroj de l'Malbono (le Baudelaire) (comhaistriúchán), 1957
* Reĝo Lear le Shakespeare, 1966
* Kantoj kaj Romancoj de Heine, i gcomhar le Gaston Waringhien, 1969
* Libero kaj Amo le Sándor Petőfi, 1970
* Ezopa saĝo athchruthaithe de réir Aesop, 1956
* La Somermeznokta Sonĝo le Shakespeare
* La Tempesto le Shakespeare
* Tutmonda Sonoro - dhá imleabhar filíochta, aistrithe as 30 theanga, 1981

clé|mion

## Saothair ar na teangacha
* DOMFABRIKO : 6000 frazeologiaj esprimoj hungaraj-Esperantaj (i gcomhar le Ada CSISZÁR, 1975;
* Lingvo Stilo Formo, staidéi

## Tagairtí

Catagóir:Filí
Catagóir:Daoine Ungáracha
Cúil an tSúdaire

Is baile i gContae Laoise é **Cúil an tSúdaire** (nó *Portarlington* as Béarla). 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Laoise
Liúibleána

Is í **Liúibleána** (Slóivéinis: **Ljubljana**) príomhchathair na Slóivéine, agus is í an chathair is mó sa tír chomh maith í. Tá Liúibleána suite i lár na tíre, idir na hAlpa agus an Mheánmhuir.

## Tagairtí

Catagóir:An tSlóivéin
Catagóir:Liúibleána
Páirtí Protastúnach Learpholl

Páirtí beag áitiúil i Learpholl i Sasana ab ea an **Páirtí Protastúnach Learpholl**. Bhunaigh roinnt baill den Ord Oráisteach an páirtí i 1903 chun stop a chur le sóisialachas agus inimirce Chaitlicigh Éireannach go Sasana. Bhuaigh siad a suíocháin deireanach i 1973. I 1974 thug an Páirtí Coimeádach cuireadh dóibh teacht isteach sa pháirtí sin, agus chuaigh siad isteach. Rinne an Páirtí Aontachtach Daonlathach iarracht cumann a bhunú sa chathair tar éis seo.

Catagóir:Learpholl
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1903
Catagóir:Páirtithe polaitíochta na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Protastúnachas
1457

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna
* 19 Lúnasa — Andrea del Castagno, péintéir Iodálach

Catagóir:Blianta
Fuaim

Séard is **fuaim** ann ná corraí fuinnimh mheicniúil trí damhna. Aithnítear fuaim trí thréithe a tonn. Is iad sin minicíocht, tonnfhad, peiriad, aimplitiúd, agus luas.

[right|thumb|[Eitleán ag briseadh an fuaimbhac]]

Airíonn daoine fuaim trí chreathanna san aer a airíonn an chluas. Tugtar éisteacht air seo. Comhathraíonn tonnta fuaime de réir brú fuaime (aimplitiúid), tomhasta i decibel (dB) agus minicíocht (nó airde) tomhasta i Hertz (Hz). 

Airíonn an chluas dhaonna normalta minicíochtaí idir thart ar 20Hz agus 20kHz (is ionann an nóta is airde ar an bpianó agus 4186Hz). Má mhaireann fuaim thar tréimhse ama (ar nós píosa ceoil nó píosa cainte), athraíonn a speictream minicíochta thar an tréimhse ama sin.

Bíonn fuaim ar bith seachas na cinn is bunúsaí (m.sh. nóta ó ghabhlóg cheoil mhaith) comhdhéanta de bhailiúchán tonnta ag minicíochtaí agus aimplitiúidí éagsúla. 

Tugtar torann ar fhuaim nach bhfuil ag teastáil. 

Tugtar fuaimeolaíocht ar staidéar eolaíochta a dhéantar ar fhuaim. 

## Fuaim a Digitiú
Is féidir fuaim a digitiú ó fhoinse ar bith (micreafón, raidió, ceirnín, uirlis cheoil, srl.). Is fuaim shamplaithe í fuaim digitithe. Gabhtar sampla d’fhuaim i bhfoirm digiteach (1anna agus 0anna) ag ráta in aghaidh an aonaid ama. Tugtar an ráta samplála ar cé chomh minic agus a ghabhtar na samplaí. Tugtar méid an sampla ar cé chomh mór is atá gach sampla (an líon sonraí).

Is iad na rátaí samplaithe is coitianta d'fhuaim ar an ríomhaire ná 44.1 kHz (caighdeán CD), 22.05 kHz agus 11.025 kHz. Is méideanna coitianta iad 8 ngiotán nó 16 giotán do mhéid an sampla.

## Féach freisin
* Taifeadadh digiteach
* Taifeadadh fuaime
* Téipthaifeadán

## Tagairtí


Catagóir:Leictreonaic
Solas

[thumb|[Priosma ag scoilteadh solais]]

Séard is **solas** ann ná radaíocht leictreamaighnéadach atá infheicthe don súil, nó an chuid den radaíocht sa speictream leictreamaighnéadach atá infheicthe ag súile daonna, is é sin na tonnfhaid idir 390 nm (vialait) is 780 nm (dearg).  Is é an fótón an buncháithnín atá ag solas. Is iad an trí bhuntomhas atá ag solas ná:
* Déine, nó aimplitiúd (a bhaineann le cé chomh geal is a airítear an solas)
* Minicíocht, nó tonnfhad (a bhaineann le dath an tsolais a airítear)
* Polarú, nó uillinn chreathach (nach n-airíonn daione go hiondúil)

Léiríonn solas tréithe tonnta agus cáithníní ag an am céanna mar gheall ar déacht toinne is cáithnín a bhíonn i gceist le damhna.

Cuimsíonn an raon en radaíocht na dathanna seo: vialait, gorm, glas, bui, flannbhuí, dearg, agus na dathanna éagsúla ag freagairt do thonnfhaid éagsúla.

Bíonn solas bán comhdhéanta as raon tonnfhad (raon dathanna), rud a chruthaítear trí léas solais bháin a leathadh trí phriosma. Is solas monacrómatach solas ar dhath amháin, agus is léasar an fhoinse solais is fearr chun solas gar do bheith monacrómatach a chruthú. 

### Stair
Is é 299,792,458 méadar in aghaidh an tsoicind luas solais i bhfolús.. James Clerk Maxwell an chéad duine a thaispeáin gur tonn leictreamaighnéadach é solas agus go bhforleathann sé ar luas tairiseach, 2.998 x 1 0- 8 rn S-l. 

De réir theoiric fhótaileictreach Einstein, is i bhfótóin a astaítear solas ó fhoinse ar bith. Bíodh is gur tonn é an solas, is minic gur féidir iompraíocht solais a réamhinsint amhail is dá mba shruth cáithníní ina ghathanna é, agus tugtar optaic gheoiméadrach ar an eolaíocht seo. Cinnte, is féidir na fótóin a shamhlú mar cháithníní. 

Nuair a láimhseáiltear solas mar thonn, optaic fhisiciúil a thugtar ar an réimse eolaíochta seo. Déanann foinsí saorga éagsúla solas, lampaí leictreacha go háirithe, bolgán gealbhruthach, feadán fluaraiseach, lampa díluchtúcháin, is lampa ionduchtúcháin.

## Féach freisin

* Dorchadas

## Tagairtí
Íomhá

Séard is **íomhá** (ón Laidin *imago*) nó **pictiúr** ann ná samhail a chruthaítear de rud éigin san fhíordomhain ar nós ábhar fisiciúil nó duine.

## Íomhá digiteach
Ar ríomhaire, tá dhá phríomhchineál íomhá ríomhaireachta:
* Mapa Giotáin
** Comhdhéanta de mhaitrís de picteilíní
** Roinnt mhaith spáis stórála ag teastáil
* Íomhánna veicteora
** Cruthaithe mar oibiachtaí ar nós cruthanna, línte agus airc
** Stóráilte mar liosta tarraingthe a dhéanann cur síos ar shuíomh agus tréithe na n-oibiachtaí san íomhá
** I bhfad níos lú spáis stórála ag teastáil ná mapa giotán

Catagóir:Ilmheáin
Catagóir:Péintéireacht
Picteilín

deas|300px|thumb|Íomhá á thaispeáint mar phicteilíní.
Is é **picteilín** an t-aonad is lú in íomhá digiteach. Tá dromchla scáileáin ríomhaire clúdaithe le grúpaí de thrí phonc bídeacha dearg, glas agus gorm atá déanta as fosfar. Is ionann grúpa amháin den trí phonc agus picteilín amháin. Lonraítear leictreoinléas ó chúl an mhonatóra go dromhchla an scáileáin le trí ghunna leictreoin. Braitheann dath an phicteilín a fheictear ar láidreacht an trí ghunna ar an dearg, glas agus an gorm.

Catagóir:Ilmheáin
George Boole

Matamaiticeoir, loighceoir, agus fealsamh a saolaíodh i Lincoln Shasana is a d'oibrigh i gColáiste na Ríona i gCorcaigh ab ea **George Boole** (2 Samhain 1815 – 8 Nollaig 1864). 

B'eisean a chéadcheap ailgéabar Boole, is é sin, an cineál ailgéabar a úsáidtear le réasúnaíochtaí loighciúla a chur i bhfoirm mhatamaiticiúil. 

Is é ailgéabar Boole is bunús leis an ríomhaireacht nua-aimseartha go léir, agus ag caitheamh súil ar ais dúinn, is féidir linn a rá go raibh Boole ar dhuine acu siúd a bhunaigh an ríomheolaíocht mar bhrainse eolaíochta, cé nár tháinig an chéad ríomhaire ar an bhfód ach i bhfad i ndiaidh a lae. 

Thug Boole isteach teoiric na do-athraitheachta (1841), brainse nua sa mhatamaitic a bhí bunúsach i dteoiric coibhneasachta Einstein. 
clé|mion
Tá cáil ar Boole freisin as na leabhair 
* *Mathematical Analysis of Logic* (Anailís Mhatamaiticiúil ar an Loighic, 1847) agus 
* *Laws of Thought* (Dlíthe na Smaointeoireachta, 1854). 
Rinne Boole céimeanna chun cinn i dteoiric na seiteanna, uimhreacha dénártha is an dóchúlacht. 

Tugtar an leasainm *bunaitheoir na glanmhatamaitice* air.

## Tagairtí

Catagóir:Matamaiticeoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1815
Catagóir:Básanna i 1864
An Búda

thumb|Dealbh sa tSeapáin
Is é **an Búda** an t-ainm a thugtar ar **Gautama Siddartha**, bunaitheoir an Bhúdachais, agus ciallaíonn sé ‘an té atá ina dhúiseacht’. Rugadh é thart faoin mbliain 550 RCR i dtuaisceart na hIndia agus ba rí é a athair.  

Deirtear go ndearnadh tairngreacht agus an Búda ina pháiste go rachadh sé sna manaigh nuair a bheadh fulaingt agus cruachás an domhain tugtha faoi deara aige agus go ndéanfadh sé cion tairbhe iontach tábhachtach ó thaobh na spioradáltachta de, rud nár thaitin lena athair ar chor ar bith.  
clé|mion|Lá Vesak
Thóg a athair gairdín mór dó agus chuir sé cosc ar aon radharc a bhainfeadh leis an bhfulaingt. Lá amháin, áfach, d’éalaigh an Búda, agus chonaic sé ceithre radharc: seanfhear, fear tinn, marbhán agus manach. I ndiaidh dó na rudaí seo a fheiceáil, chinn sé ar phálás an rí a fhágáil le bheith ina mhanach agus fáil amach faoin mbealach ab fhearr le cosc a chur ar an bhfulaingt. 

Chaith sé tamall ag staidéar leis na haiséitigh éagsúla chun ióga a fhoghlaim, ach ní raibh sé sásta leis an dul chun cinn a bhí á dhéanamh aige. D’imigh sé uathu agus shuigh sé síos faoi scáth crainn bodhi, agus mhóidigh sé fanacht ansin go mbeadh an eagnaíocht bainte amach aige.  

Deirtear, agus é ina shuí ansin, gur mhothaigh sé fulaingt iomlán an chine dhaonna agus gach neach eile, ach ag deireadh na tréimhse chuaigh sé isteach sa nirbheána, ó bhí an eagnaíocht bainte amach aige. 
mion|'''Lá Vesak'''
Ar dtús bhí rún aige fanacht ansin gan focal a rá le haon duine eile, ach deirtear go raibh guth ón dia Brahma ag impí air an t-eolas sin a roghnú. Mar sin, chaith an Búda cúig bliana is dhá fhichead ag dul gach áit ag tabhairt cuidithe do dhaoine a bhí i gcruachás.  

Theagasc an Búda na ceithre fhírinne uaisle:  

* Is í an fhulaingt an saol ar fad,  
* is í an dúil bunús na fulaingthe,  
* is é stad na dúile stad na fulaingthe, agus  
* is í conair na n-ocht rian an dóigh chun sin a dhéanamh (amharc ceart, rún ceart, caint cheart, gníomhú ceart, slí bheatha cheart, iarracht cheart, aireachas ceart agus tiúchan ceart). 
Bhunaigh an Búda ord manach agus siúrach agus bhí lucht leanúna tuata aige fosta. 

I rith na n-aoiseanna a lean, bhí líon ollmhór daoine ag leanúint a theagaisc, mar is amhlaidh inniu, agus is cinnte gur duine de mhórghiniais spioradálta i stair an domhain é an Búda.

Ceiliúrtar Lá Vesak gach bliain, i mí na Bealtaine de ghnáth (athraíonn an dáta gach bliain mar úsáidtear féilire na gealaí leis an dáta a chinntiú).

## Tagairtí

Catagóir:Búdachas
Catagóir:Fealsúna
The Doors

Ba bhanna rac-cheoil as Los Angeles iad **The Doors**. Ba é Jim Morrison an príomhamhránaí agus liriceoir an bhanna.

## Tagairtí

Doors, The
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1965
Breosla iontaise

mion
Is é atá i gceist le **breosla iontaise** ná hidreacarbóin atá le fáil i ngual, ola, gás nádúrtha, nó aon bhreosla a dhéantar as plandaí agus ainmhithe marbha. 

Is breoslaí iad – amhail gual, gás, móin agus ola – a chruthaítear sa talamh in imeacht na mílte nó na milliúin bliain, as plandaí agus ainmhithe marbha, agus a ídítear go hiomlán nuair a dhóitear iad chun fuinneamh a fháil.

Is iad na hábhair go léir a úsáideann daoine mar bhreoslaí indóite, ach amháin an mhóin, a rinneadh is a leagadh síos faoin talamh is a iontaisíodh na milliúin bliain ó shin ó phlandaí.

Maidir le móin, níl sí chomh sean leis na breoslaí eile, agus le fírinne ní chuige seo a iontaisíodh í. Go bunúsach, is ó fhuinneamh na gréine a tháinig an fuinneamh folaithe sna breoslaí seo - gual, ola is gás nádúrtha - agus sa mhóin. Nuair a dhóitear na breoslaí seo go léir táirgtear dé-ocsaíd charbóin, agus nuair a sceitear an gás seo san atmaisféar, cuireann sé le truailliú an aeir is an iarmhairt cheaptha teasa san atmaisféar.

Ba é an t-eolaí Rúiseach Mikhail Lomonosov a mhol an teoiric go raibh na hidreacarbóin seo le fáil ó na foinsí seo sa bhliain 1757.

Sa lá atá inniu ann, creidtear go forleathan go ndéanann na breoslaí iontaiseacha an dochar atá le feiceáil leis an iarmhairt cheaptha teasa agus téamh domhanda.

## Féach freisin

* Athrú aeráide

## Tagairtí

Catagóir:Geolaíocht
Catagóir:Breoslaí iontaise
Jim Morrison

B'amhránaí, cumadóir, scríbhneoir agus file Meiriceánach é **James Douglas Morrison** (8 Nollaig, 1943 - 3 Iúil, 1971). Bhain sé cáil amach sna 1960í ina phríomhamhránaí agus liriceoir sa bhanna rac-cheoil as Los Angeles, The Doors. Ceaptar inniu go bhfuil Morrison i measc na hamhránaithe is carasmataí riamh. 

Nuair a cailleadh Morrison i bPáras na Fraince sa bhliain 1971, ní raibh ach seacht mbliana is fiche bainte amach aige. Baineadh geit mór as a chuid tacaithe agus an saol mhór ag an am, agus rinneadh an-dhúrún dó as seo amach, rud a maireann fós. 
[280px|thumb|Uaigh - Jim Morrison - Pere Lachaise, [Páras.|clé]]

Morrison, Jim
Morrison, Jim
Morrison, Jim
Seasmhacht amhairc

Braitheann éifeacht gach uile caighdeán a chuireann pictiúir ag bogadh ar feiniméan ar a dtugtar **seasmhacht amhairc** (nó amanna *seasmhacht físe*; *persistence of vision*, i mBéarla) – tréimhse moille i bhfreagairt na súile do radharcanna, rud a fhágann íomhánna breise ar an tsúil. Má léirítear seicheamh d’íomhánna socra ag ráta sách scioptha, thar teorainn ar a dtugtar an mhinicíocht chónasctha, airítear radharc leanúnach seachas na híomhánna aonaracha. 

Catagóir:Ilmheáin
Catagóir:Amharc
Sony

Is ilchomhlacht ilnáisiúnta Seapánach é **Sony Group Corporation**, nó **Sony** mar is fearr aithne air. Tá an ceanncheathrú i Minato i dTóiceo. Bunaíodh an comhlacht sa bhliain 1946. Tá sé ar cheann de na comhlachtaí meán is mó ar domhan.

## In Éirinn
Tá oifig ag Sony Interactive Entertainment (SIE), an comhlacht a dhéanann PlayStation, i mBaile Átha Cliath.

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí leictreonaice
Catagóir:Brandaí Seapánacha
Catagóir:Comhlachtaí ilnáisiúnta
Catagóir:Comhlachtaí Seapánacha
The Killers

Is banna ceoil iad **The Killers** as Las Vegas i Meiriceá. Is iad Brandon Flowers, Dave Keuning, Mark Stoermer, agus Ronnie Vannucci Jr. baill an ghrúpa. Tháinig an grúpa le chéile sa bhliain 2002 agus tá cúig albam eisithe acu: *Hot Fuss*, *Sam's Town*, *Day & Age* (2008), agus *Battle Born* (2012). Tá a lán singlí rathúla acu, mar shampla, "Somebody Told Me"; "Mr. Brightside", "Smile Like You Mean It", agus "When You Were Young". Is rac-cheol a sheinneann an banna. Scair siad óna chéile ar feadh tamaill ach tá caint ar albam uathu luath go leor.

## Dioscliosta
### Albaim
*Hot Fuss (2004)
*Sam's Town (2006)
*Day & Age (2008)
*Battle Born (2012)
*Wonderful Wonderful (2017)

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Meiriceánacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2002
Xtra-vision

Ba é **Xtra-vision** an sreangshiopa is mó in Éirinn a díolainn agus ligeann físeán ar cíos. Tá 205 siopa Xtra-vision in Éirinn ach i 2006, dúirt Blockbuster, an comhlacht a ritheann na shreangshiopaí, go bhfuil siad ag iarraidh iad a dhíol.

## Naisc
* xtravision.ie/ 

Catagóir:Comhlachtaí siamsaíochta
Catagóir:Comhlachtaí Éireannacha
Oideachas trí mheán na Breatnaise

mion
Is éard atá in **Oideachas trí mheán na Breatnaise** ná an Bhreatnais (ar a dtugtar freisin an Chomraig) a úsáid mar phríomh-mhodh teagaisc.

Tá an dátheangachas tábhachtach ar feadh saoil na bpáistí sa Bhreatain Bheag. Bíonn roghanna agus deiseanna an pháiste ag brath ar chumas teanga an duine, cé acu an bhfuil sé/sí aonteangach, dátheangach nó ilteangach.

Rinne ábhar riachtanach den Bhreatnais ón bhliain 1990 ar aghaidh do gach dalta scoile sa Bhreatain Bheag ag Eochairchéim 1,2, agus a 3 (.i. go dtí aois 14). Sa bhliain 1999, bhí Eochair chéim 4 éigeantach freisin.

Sa lá atá inniu ann, bíonn ar gach dalta sna gnáthscoilleanna sa Bhreatain bheag an Bhreatnais a fhoghlaim (mar chéad nó mar dara theanga) ar feadh dhá bhliain déag, ó aois a 5 go dtí a 16.

Ní an soláthar sna scoileanna príomháideacha chomh fairsing céanna: bíonn ranganna sa Bhreatainis i gcuid díobh ach níl a leithéid agus scoileanna príobháideacha trí mheán na Breatnaise (cé go bhfuil ceann amháin i Londain Shasana).

## Féach freisin
*Gaeloideachas (scolaíocht)
*Diwan
*Ikastola
*Oideachas trí mheán an Bhéarla

## Tagairtí

Catagóir:Foghlaim na Breatnaise
Catagóir:Oideachas
Catagóir:An Bhreatnais
Catagóir:Ilteangachas
Vladimír Špidla

Is polaiteoir Seiceach é **Vladimír Špidla** (21 Aibreán, 1951 a rugadh é). Bhí sé ina Phríomh-Aire na Seice ó 2002 go dtí 2004, agus ba Choimisinéir Eorpach é don Fhosaíocht, Gnóthaí Sóisialta agus Comhdheiseanna i gCoimisiún Barroso ó 2004 go 2010. 

Rinne sé staidéar ar an stair in Ollscoil Shéarlais i bPrág.

## Naisc
* Suíomh Idirlín Choimisiún 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Coimisinéirí Eorpacha
Catagóir:Polaiteoirí Phoblacht na Seice
Catagóir:Daoine beo
Ján Figeľ

thumb|Ján Figeľ
Is polaiteoir Slóvacach é **Ján Figel**' (20 Eanáir 1960 a rugadh é). Ba Choimisinéir Eorpach é don Oideachas, Oiliúint, Cultúr agus Ilteangachas i gCoimisiún Barroso ón bhliain 2004 go 2007.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Coimisinéirí Eorpacha
Catagóir:Polaiteoirí na Slóvaice
Mary Shelley

B'úrscéalaí rómánsúil nó Gotach í **Mary Wollstonecraft Shelley** (30 Lúnasa, 1797 – 1 Feabhra, 1851), iníon leis an feimineach Mary Wollstonecraft agus an fealsamh William Godwin.

I measc na leabhair is cáiliúil a scríobh sí ná *[[Frankenstein]]*. B'as Londain, Sasana í, agus bhí sí pósta leis an file rómánsúil Percy Bysshe Shelley.
clé|mion|1857

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1797
Catagóir:Básanna i 1851
Catagóir:Básanna de bharr ailse
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Eagarthóirí Breatnacha
Catagóir:Ficsean eolaíochta
Catagóir:Ficsean Gotach
Catagóir:Ficsean stairiúil
Catagóir:Gearrscéalaithe
Catagóir:Leabhair do pháistí
Catagóir:Mná
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Úrscéalaithe Sasanacha
Günter Verheugen

Is polaiteor Gearmánach é **Günter Verheugen** (28 Aibreán, 1944 a rugadh é). Rugadh in Bad Kreuznach, Tír na Réine agus an Phalaitíneacht é. Ba Choimisinéir Eorpach é don Fhiontar agus Tionscal sa gCoimisiún Barroso agus ceann de Leasuachtaráin an choimisiúin. Bhí sé ina Choimisinéir don Mhéadú i gCoimisiún Prodi. 

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Idirlín Choimisiún 

## Tagairtí

Catagóir:Coimisinéirí Eorpacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Polaiteoirí na Gearmáine
CLG Fánaithe an Ghleanna (Corcaigh)

Club cáiliúil iománaíochta ó chathair Chorcaí é **Fánaithe an Ghleanna** (*The Glenn Rovers*), ón Linn Dubh sa chathair. D'imir imreoirí ar nós Criostóir Uí Rinn (Christy Ring) agus Denis Coughlan (Donnacha Ó Cochlainn) leo.

## Tagairtí

Catagóir:Clubanna CLG i gContae Chorcaí
Fanaithe an Ghleanna (Corcaigh)
MySQL

Is córas bainistíochta bunachar sonraí (CBBS) é **MySQL**. Is córas ilúsáideora agus ilsnáithe é. Úsáideann sé SQL mar an teanga sainmhínithe sonraí agus an teanga ionramhála sonraí.

## Úinéireacht
Is leis an gcomhlacht Sualannach MySQL AB MySQL. Is leo an cóipcheart le haghaidh formhór an chóid. Cuireann siad *MySQL Server* ar fáil mar bhogearraí in aisce faoi Ceadúnas Ginearálta Poiblí GNU. Cuireann siad *MySQL Enterprise* ar fáil freisin d'eagraíochtaí gnó trí shíntiús traidisiúnta.

## Úsáidí
Baintear úsáid as MySQL i bhforbairt láithreáin ghréasáin. Is é an bunachar sonraí a úsáidtear sna hardáin forbartha *LAMP*, *MAMP*, agus *WAMP* (Linux/Mac/Windows-Apache-**MySQL**-PHP/Perl/Python). Baineann an bogearra foinse-oscailte MediaWiki úsáid as an teicneolaíocht seo le láithreáin ar nós an Vicipéid a chur i láthair.

## Naisc Sheachtracha

* Láithreán Gréasáin MySQL

Catagóir:Bunachair shonraí
CLG Tomás Dáibhís (Baile Átha Cliath)

Bunaíodh **CLG Tomás Dáibhís** (`Béarla: *Thomas Davis GAA Club*) sa bhliain 1888 i dTamhlacht. D'imir an chlub i bpáirc sa tseanbhaile i dTamhlacht ar feadh na mblianta. Ainmníodh an pháirc "An Reilig" (The Graveyard) toisc go raibh sé lonnaithe in aice le reilig Séipéal Naomh Máel Ruain. Sna 1980idí ceannaíodh suíomh nua i mBóthar Cill Tippiúr (Kiltipper Road) agus is ansin atá siad lonnaithe anois.

Bhain Tomás Dáibhís Craobh Sinsear Peile Bhaile Átha Cliath sna blianta 1989, 1990, 1991 agus Craobh Sinsear Iomána Bhaile Átha Cliath sa bhliain 1913. Theip orthu Craobh Sinear Bhaile Átha Cliath a bhuachan i 2019 sa Chluiche Ceannais i gcoinne CLG Baile Buadáin Naomh Éanna 0-15, 0-9.

## Tagairtí

Catagóir:Clubanna CLG i gContae Átha Cliath
Catagóir:Clubanna Peile Gaelacha
Catagóir:Clubanna Iomána
Catagóir:Tamhlacht
Sceimhlitheoireacht státurraithe

[thumb|200px|right|Blaosc chloiginn ó íobartaigh sceimhlitheoireacht státurraithe sa [Chambóid]]
[200px|thumb||[Scoil na Meiriceáithe, Fort Benning]]
Is éard atá i gceist leis an **sceimhlitheoireacht státurraithe** ná foréigean ó rialtais in aghaidh shibhialtaigh. Tá sé in úsáid le fada an lá. Ábhar conspóideach a bhionn ann mar is minic nach nglacann gach éinne leis an téarma i gcásanna áirithe.

Samplaí, dar le daoine áirithe:

* An Fhrainc in aghaidh Greenpeace
* An Ríocht Aontaithe in Éirinn
* An Rúis san tSeisnia
* An tSín i dTibet
* An Spáinn san Tír Bhascach
* Na Stáit Aontaithe Mheiriceá i Meiriceá Laidinigh
* An Tuirc i gCuirdistean

## Naisc
* http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_acts_labelled_as_state_terrorism_sorted_by_state
* http://www.ireland.com/newspaper/breaking/2006/1129/breaking86.htm 

Catagóir:Sceimhlitheoireacht
Ros Earcáin

Is baile beag é **Ros Earcáin** i gContae Aontroma, gar do Baile Monaidh. Daonra 864 atá ann.

Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Céad Phoblacht na Spáinne

Tháinig **Céad Phoblacht na Spáinne** i bhfeidhm nuair a d'éirigh Amadeo I as, mar Rí na Spáinne ar an 10 Feabhra, 1873. An lá dár gcionn, 11 Feabhra, d'fhógair poblachtaigh agus daonlathaigh i bparlaimint na Poblachta. Mhair sí trí mhí is fiche go dtí 29 Nollaig 1874 agus bhí cúigear uachtaráin uirthi: Estanislao Figueras, Pi i Margall, Nicolás Salmerón, Emilio Castelar agus Francisco Serrano.

Bhí na Poblachtaigh ag súil le rialtas feidearálach, ach bhí na radacaithe ag súil le poblacht aontaithe, agus chomh luath agus a bhí an Phoblacht fógartha, thosaigh an dá páirtí ag troid lena chéile; ar dtús báire cuireadh na radacaithe as cumhacht, agus chuaigh siad le daoine a bhí curtha amach de bharr na réabhlóide sa bhliain 1868 agus an an chogaidh chathartha.

Ba iad na cúiseanna do mheath na Poblachta ná treascairt san airm, ceannaircí áitiúla, éagobhsaíocht i mBarcelona, teip éirí amach frithchónaidhmeach, Cumann Idirnáisiúnta na nOibrithe ag iarraidh réabhlóide, easpa dlisteanachta pholaitiúla, agus achrann inmheánach pearsanta i measc ceannairí na Poblachta.

Chuireadh deireadh leis an bPoblacht ar an 3 Eanáir, 1874, nuair a d'fhiafraigh an Chaptaen Ginearál de Mhaidrid, Manuel Pavía, ar gach páirtí, ach amháin na Carlaithe agus Feidearálaigh, rialtas náisiúnta a bhunú. Dhiúltaigh na Monaraigh agus Poblachtaigh, a d'fhág na aontachtaithe radacach agus na bunreachtaithe mar an t-aon grúpa a bhí sásta rialú; arís búnrialtas cúng. Bhunaigh Ginearál Francisco Serrano rialtas nua agus é ina uachtaráin na Poblachta, cé nach raibh sé ach mar fhoirmiúlacht toisc go raibh an Cortes imithe.

Bhí an méid a bhí ag fórsaí na Carlaithe ag an pointe is mó sa bhliain 1874, ba bheag nár chríochnaigh an cogadh go luath, briseadh airm tuaisceart na bPoblachtach cúpla uaire ach lean an cogadh de bharr drochaimsire. Thug na Monarcaigh a gcuid tacaíochta d'Alfonso, mar an Ban Rí Éilís, agus d'eagraigh Cánovas del Castillo iad.

Lean an tréimhse seo den Phoblacht go dtí gur thug an oifigeach Martínez Campos tacaíocht do Alfonso i Sagunto ar an 29 Nollaig 1874, agus dhiúltaigh an chuid eile den airm dul ina aghaidh. Thit an rialtas as a céile, agus chríochnaigh an Phoblacht. Athgairmíodh an Monarcacht Bourbon le fógra Alfonso XII mar Rí.

## Tagairtí

## Féach freisin
* Dara Phoblacht na Spáinne

Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Iarphoblachtaí
Catagóir:Stair na Spáinne
Olli Rehn

Is polaiteoir agus Coimisinéir Eorpach Fionlannach é **Olli Ilmari Rehn** (31 Márta 1962 a rugadh é). Rugadh in Mikkeli é. Rinne sé staidéar ar eacnamaíocht, caidreamh idirnáisiúnta, agus iriseoireacht i gColáiste Macalester, Saint Paul, Minnesota, SAM. Bhain sé céim máistir amach san eolaíocht pholaitiúil ó Ollscoil Heilsincí sa bhliain 1989 agus PhD ón Ollscoil Oxford.

## Naisc

* An Coimisiún Eorpach (2010-2014) Oli Rehn 

Rehn, Olli
Rehn, Olli
Rehn, Olli
Rehn, Olli
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Aonad Taighde na bhFórsaí

Is éard atá i gceist le h**Aonad Taighde na bhFórsaí** ná aonad faisnéise rúnda de chuid Arm na Breataine ar bhunaigh Roinn Chosanta na Ríochta Aontaithe é sa bhliain 1980 le cuidiú leis na fórsaí slándála na poblachtánaigh Éireannacha, an tIRA Sealadach go háirithe, a chloí. Bhí an tAonad lonnaithe i mBeairicí Thiepval i Lios na gCearrbhach, Contae Aontroma. Bhí an tAonad Taighde dírithe ar chaidreamh a choinneáil leis na gníomhairí rúnda a bhí ag obair i measc na bparaimíleatach.

Bhí a lán líomhaintí ann go raibh an tAonad seo ag déanamh claonpháirteachais, is é sin, ag comhoibriú ar chúla téarmaí leis na paraimíleataigh dhílseacha, ar nós Cumann Cosanta Uladh, agus go raibh freagracht ar an Aonad as 14 Caitliceach a mharú, an chuid is mó acu i mBéal Feirste. 

Catagóir:Tuaisceart Éireann
Viviane Reding

Is polaiteoir Lucsamburgach í **Viviane Reding** (27 Aibreán, 1951 a rugadh í). Ba í Reding an Choimisinéir Eorpach don tSochaí Faisnéise agus do na Meáin Chumarsáide i gCoimisiún Barroso ón bhliain 2004 go 2010.

Rugadh in Esch-sur-Alzette í. Tá sí pósta agus tá triúr páiste aici. 

## Naisc
* Suíomh Idirlín Choimisiún 

Reding, Viviane
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Reding, Viviane
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Carson City, Nevada

Is é **Carson City** príomhchathair Nevada in iarthar na Stát Aontaithe. An t-ainm oifigiúil atá uirthi ná **Consolidated Municipality of Carson City** (*Bardas Comhdhlúite Chathair Carson*). Tá an chathair suite in iarthar an stáit, i ngar do theorainn California agus Loch Tahoe.

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh oifigiúil 

Catagóir:Nevada
Catagóir:Cathracha in Nevada
Catagóir:Príomhchathracha na SAM
Catagóir:Lárionaid daonra in Nevada
Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
N21

Is é an **N21** an príomhbóthair ó Cathair Luimnigh go dtí Trá Lí.

## Féach freisin
* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
Thomas Kilroy

Ba dhrámadóir agus úrscéalaí clúiteach Éireanneach é **Thomas F. Kilroy** (a rugadh i 1934 i gCill Chainnigh agus a d'éag ar an 7 Nollaig 2023). Thuill sé a bhunchéim i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath agus bhí sé ina eagarthóir drámaíochta in Amharclann na Mainistreach ar feadh seal. Bhunaigh sé, in éineacht le Brian Friel, Stephen Rea agus Tom Paulin, an complacht drámaíochta Field Day.

Rinneadh ollamh le léinn an Bhéarla de in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh, post a thréig sé sa bhliain 1989, chun díriú ar a chuid scríbhneoireachta. 

Bhí sé ag cur faoi i gContae Mhaigh Eo agus é ina bhall den *Irish Academy of Letters, The Royal Society of Literature* agus Aosdána.

## Féach freisin

* Field Day

## Tagairtí

Kilroy, Thomas
Kilroy, Thomas
Kilroy, Thomas
Catagóir:Daoine as Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Lucht Ollscoil na Gaillimhe