Fliú Spáinneach

Paindéim fliú ollmhór, idir Feabhra 1918 agus Aibreán 1920, ba ea an **Fliú Mór,** nó an **Fliú Spáinneach**. Scaip an phaindéim ar fud an domhain agus fuair b'fhéidir 50 milliún bás dá bharr, ach b'fhéidir i bhfad níos mó, agus níos mó ná a maraíodh sa gCéad Chogadh Mór óna thús go dtí na dheireadh. Bhain an phaindéim croitheadh uafásach as an domhan. 

[clé|mion|Eanáir 1919 - sochraid i mBéal Feirste, Private Joseph A. McCarthy, [Nebraska. Bhí an-sochraid air is cosúil]]
[clé|mion|taispeántas Red Cross, [Washington, D.C.|Washington D.C., 1918]]

## Eipidéimeolaíocht
An víreas fliú A(H1N1) (fochineál nó sórt fliú) a bhí neamhghnách agus an-mharfach ar fad, ba chúis leis. 

Glactar leis anois gur dóichí go raibh páirt thábhachtach ag stoirm cíticíní leis an díobháil a rinne an galar, nó ró-fhás cillíní de bharr an córas imdhíonachta a bheith ró-ghníomhach. 

Díol spéise ag staraithe agus ag lucht leighis 'pátrún an W' i gcéatadán na mbásanna de réir aoisghrúpa. Sciob an galar leis daoine an-óga agus daoine aosta, ach dhírigh sé go háirithe orthu siúd a shílfeá a bheith i riocht níb' fhearr teacht slán.

Mar bharr ar sin, is ábhar spéise breise míbhuntáiste na bhfear. Bhí an leath fireann den daonra i bhfad níos leochailí ag scothaoiseanna ná an leath baineann. Ní hamháin go raibh daoine óga i mbaol níos mó ag an bhFliú Mór, ach bhí stócaigh i mbaol níos mó ná a ndeirfiúracha. Seans go raibh baint ag an tobac leis: sin é a mheasann an scoláire Francach Michel Garenne ach go háirithe.

D'fhéadfadh ceangal áirithe a bheith ag an míbhuntáiste de réir aoise leis an gcogadh agus cúinsí sóisialta . Shamhlófá ga raibh tionchar diúltach ag an tslí ga raibh daoine den aoisghrúpa sin bailithe le  chéile i mbeairicí agus i monarchana. Mhíneodh na patrúin seo canathaobh ga raibh claonadh atíopúil ag mná i mBéal Feirste fulaingt ón bhfliú.

Ní fios, de réir easpa fianaise stairiúla agus eipidéimeolaíochta, tír thionscnaimh na paindéime i ndáiríre. Dúradh gur i gcampa airm a thosaigh sé sna Stáit Aontaithe – in áit a dtugtar Fort Riley, Kansas, air.  

Saghas mistéir fós an tslí inar shíolraigh agus inar scaip sí. In Éirinn, seans gur trúpaí ó Mheiriceá ba thúisce a scaip i.  

Chruthaigh daoine eile ó shin go raibh sé tosaithe le tamall roimhe i gcampa airm in Etaples sa bhFrainc. Campa a bhí ansiúd a raibh 100,000 saighdiúir ag dul tríd chuile lá. Ach bhí teoiric eile ann gur as an tSín a scaip an Fliú Spáinneach go Meiriceá agus as sin go dtí an Fhrainc.  

Ainmníodh é An Fliú Spáinneach mar gur tugadh níos mó poiblíochta dó sa Spáinn i dtús aimsire ná a tugadh i dtíortha eile. Ní raibh aon chinsireacht mhíleata sa Spáinn mar ní raibh an tír sa gcogadh.  

[thumb|Íospartaigh an fhliú i [1918, saighdiúirí Meiriceánacha ón bhFórsa Sluaíochtain, san Ospidéal Champa Airm SAM, Uimhir 45, Aix-les-Bains. ]]
mion|American Red Cross Hospital, 36 Cearnóg Mhuirfean, BÁC sa bhliain 1918
[mion|[Edvard Munch- féinín,  1919]]
mion
mion|Fógra U.S. Public Health, 1918
mion|Provincial Board of Health, Alberta, 1918
mion|iontrálacha, ospidéal South Beach, Washington, 1918 
mion|ráta báis / 1000,  An Ríocht Aontaithe, 1918–1919
[mion|masc éigeantach, [New South Wales]]
## Básanna
Bhuail an fliú seo suas le 500 milliún duine+ ar fud an domhain (agus daonra tuairim is 2,000 milliún duine ag an am) — is fánach an áit a d'éalaigh uaidh.

Scríobh an t-eolaí Matt Hussey,  "I bpaindéim 1918 fuair 25 milliún duine bás ar fud an domhain". "40 milliún"  a scríobh Seosamh Ó Cuaig. Ach b'fhéidir gur fuair idir 50 milliún agus 100 milliún daoine bás de bharr an galar. Meastar go raibh an fliú ag trian de dhaonra an domhain, sé sin 500 milliún daoine ag an am.

Aosaigh óga sláintiúla ba ea tromlach na n-íospartach, i gcomparáid agus i gcodarsnacht le ráigeanna fliú eile, nuair ba iad na daoine sna grúpaí ‘i mbaol' (ná daoine aosta agus mífholláin).

## An phaindéim in Éirinn
Sa Bhreatain, fuair tuairim is 228,000 bás (ar a laghad), nó thart ar 0.6% de dhaonra na mBreataine (agus daonra 43 milliún ann in 1921; b'fhéidir 2m+ níos lú in i dtús 1918).  D'éag an céatadán céanna in Éirinn, a bheag nó a mhór. D'éag go díreach b'fhéidir 23,000 in Éirinn, 1918-1920, beagnach an oiread céanna d'Éireannaigh a maraíodh sa Chéad Chogadh Domhanda.  I gcomparáid, sa bhliain 1916, mharaigh fliú agus na galair thógálacha go léir (cosúil leis an mbruitíneach, fiabhras dearg, triuch, diftéire srl) 2,092 duine.

Dhírigh an galar go hairithe orthu siúd nach raibh aosta, an dream idir 15 agus 50 bliain. Den dream a bhásaigh de bharr an Fhliú Mhóir, ba dhaoine san aoisghrúpa sin breis agus a leath.  

### Cúinsí maireachtála
Chuir spré an ghalair na bailte ina dtost; dhún sé na scoileanna, na cúirteanna, agus na leabharlainne, laghdaigh sé méid na trádála, líon sé na hospidéal, agus chuir sé brú as cuimse ar na dochtúirí agus iad ag cuir cóir leighis ar na céadta othar gach lá. Moladh do dhaoine gan bacaint le tórraimh, ach coirp a adhlacadh gan aon mhoill. Gan dabht, toisc an t-éileamh neamhchoitianta ar reiligí, bhí deacrachtaí in áiteanna maidir le sochraidí a eagrú.

D'fhan daoine sa mbaile ar eagla go bhfaighidís an galar. Seans gur laghdaigh sin an ráta báis. Ach níor cuireadh Olltoghchán na hÉireann, 1918 ar athló, ainneoin gur bhuail an fliú Lloyd George féin, Príomh-aire na Ríochta Aontaithe, i lár mhí Mheán Fhómhair, rud a chiallaigh ná féadfaí toghchán a bheith ann an I-am sin.

### Ráigeanna
Ina ráigeanna a tháinig an Fliú Mór in Éirinn– trí cinn acu. 

* Bhuail an chéad ráig sa tréimhse idir Meitheamh agus Lúnasa 1918, agus bhí an ráig sin éadrom go leor. Cathair Bhéal Feirste ba mheasa a bhí buailte ag an gcéad ráig.
* Ba é an dara ráig sa tréimhse idir lár mhí Dheireadh Fómhair 1918 agus lár Eanáir 1919 is mó a rinne scrios.  Faoi Shamhain 2018 a thosaigh an ráig ba mheasa. Bhí 40-50 curtha i reilig Ghlas Naíon gach lá i mí na Samhna 1918. Bhí an ráta báis ó 20/1000 i mBéal Feirste go 50/1000 i lár Bhaile Átha Cliath. 
* ldir Feabhra agus Aibreán 1919 a scaip an ráig dheireanach, nach raibh chomh dian céanna. Léiríonn obair atá déanta ag tíreolaithe go raibh patrúin éagsúla tíreolaíochta ag baint leis na ráigeanna seo. In Éirinn fuair níos mó daoine bás den bhfliú san iarthar i 1919 ná i 1918. Chiallódh sin gur rinne an tríú tonn scrios níos mó ansiúd. Seans maith gur tháinig saghas claochlú ar an víreas agus é ag taisteal thart, agus gur mhaolaigh dá réir ar an díobháil a rinne sé.

### Dáileadh tíreolaíoch
D'fhulaing contaetha áirithe níos mó ná a chéile: bhí an t-ádh leis an gClár, Uíbh Fháilí, agus Liatroim, mar shampla, i gcomparáid le Baile Átha, Cliath, Tír Chonaill, nó Aontroim. 

Laistigh de Chontae Loch Garman, bhuail an aicíd bailte Loch Garman, Ros Mhic Treoin agus Guaire ar dtús. Sa Ros fuair beirt is fiche bás den bhfliú laistigh de sheachtain amháin, agus níor chuimhin leis an té ba shine ar an mbaile líon chomh mór daoine a bheith dhá nguí in éineacht le linn an aifrínn. I dtús báire bhí Inis Córthaidh slán uaidh. Ghlac muintir an bhaile sin gach réamhchúram. Bhí an-ráchairt ar Jeyes Fluid agus a leithéid, agus boladh eoclaipe bhéala na sluaite. Shocraigh an t-easpag, an misean bliantúil a chur ar athló. Ach níor éalaigh an baile sa deireadh. Faoi lár na Samhna 1918 bhí an fliú i réim ann, tráth go raibh sé ag maolú i mbailte eile.

Buaileadh na tionóntáin i mBaile Átha Cliath go trom. Cé gur dóichí go mba iad na boicht ba mhó a bhí thíos leis an bhfliú —sa mhéid is go raibh an bia folláin agus na leapacha teo ba ghá mar chosaint ar an niúmóine in easnamh orthu— fuair neart daoine nach raibh aon easpa dá leithéid orthu bás den aicíd.

## Iarmhairtí
Ní hamháin ga raibh tionchar gearrthéarmach ag an bhfliú ar chúrsaí tráchtála, mar a shamhlófá: bhí tionchar fadtéarmach aige lena chois. Foilsíodh ait sa *Journal of Political Economy* i 2006 sna 5táit Aontaithe faoin teideal íorónta 'Is the 1918 influenza pandemic over?' Ag úsáid sonraí i ndaonáirimh na mblianta 1960-80, 'sé an freagra atá ag údair na taighde seo ná 'Níl'. Taispeánann siad nár éirigh chomh maith leis an aoisghrúpa a rugadh nó a bhí sa mbroinn le linn na haicíde i gcomparáid le grúpaí eile, ó thaobh gnóthachtáil acadúil, éagumais éagsúla, ioncam agus bochtaineacht agus a bheith ag brath ar an stát.

Tá sé ráite go bhfuil an béaloideas fé thost fad is a bhaineann sé leis an bhfliú. Más fíor, is ait. Má ghabhann tú trí innéacs na cartlainne béaloideasa i gCOBÁC, ar éigin má luaitear an fliú. Ach ní fíor ar fad é. Mar shampla  chum Máirtín Berry ó Pholl Uí Mhuirinn, Leitir Mealláin, amhrán mar gheall ar an bhfliú (daoine a buaileadh leis an aicíd agus daoine a tháinig slán iad san atá luaite  aige, ní foláir).

## Mairbh aitheanta
**Éireannaigh** 
* Pierce McCann TD, Polaiteoir, ina bhall de Sinn Féin.
* An poblachtánach agus ealaíontóir aitheanta Sadhbh Trínseach (nó Cesca Trench)
* Seán Ó Cadhla  (1885–1918)
* An t-óglach Jimmy Ó Flatharta ón Spidéal, nach raibh ach scór bliain d’aois, ar an 17 Samhain 1918.
**Daoine mór le rá thar lear**
* Guillaume Apollinaire, file Francach (Samhain 9, 1918)
* Louis Botha, an chéad Phríomh-aire ar an Afraic Theas (Lúnasa 27, 1919)
* Randolph Bourne, scríbhneoir Meiriceánach (Nollaig 22, 1918)
* Larry Chappell, imreoir daorchluiche Meiriceánach, (Samhain 8, 1918)
* Angus Douglas, peileadóir Albanach, (Nollaig 14, 1918)
* Harry Elionsky, snámhaí fad-achair Meiriceánach
* George Freeth, athair an tonnmharcaíocht nua-aimseartha agus fear faire tarrthála (Aibreán 7, 1919)
* Sophie Halberstadt-Freud, iníon Sigmund Freud, (1920)
* Irma Cody Garlow, iníon Buffalo Bill Cody
* Kenneth Sawyer Goodman, an té a bhunaigh an Goodman Theatre i Chicago
* Charles Tomlinson Griffes, cumadóir Meiriceánach (Aibreán 8, 1920)
* Phoebe Hearst, máthair William Randolph Hearst, (Aibreán 13, 1919)
* Bohumil Kubišta, péintéir Seiceach, (Samhain 27, 1918)
* Hans E. Lau, réalteolaí Danmhairgeach, (Deireadh Fómhair 16, 1918) aisteoir ar an ardán agus i scannáin, fear céile an bhan-aisteora Constance Collier (Deireadh Fómhair 22, 1918)
* Francisco Marto, *leanbh [[Fátima]]* (Aibreán 4, 1919)
* Jacinta Marto, *leanbh [[Fátima]]* (Feabhra 20, 1920)
* Dan McMichael, bainisteoir Hibernian (1919)
* Leon Morane, eitleoir Francach (Deireadh Fómhair 20, 1918)
* Sir Hubert Parry, cumadóir Sasanach, (Deireadh Fómhair 7, 1918)
* William Leefe Robinson, buaiteoir an Victoria Cross, (Nollaig 31, 1918)
* Edmond Rostand, údar *[[Cyrano de Bergerac (play)|Cyrano de Bergerac]]*, (Nollaig 2, 1918)
* Egon Schiele, péintéir Ostarach (Deireadh Fómhair 31, 1918, Vín). D'éag a bhean chéile Edith, a bhí ag iompar ar feadh sé mhí, trí lá roimhe sin.
* Yakov Sverdlov, ceannaire Bolshevik  (Márta 16, 1919)
* Mark Sykes, Polaiteoir ón Bhreatain agus taidhleoir, dí-adhlacadh a chorp i 2008 chun taighde a dhéanamh air (Feabhra 16, 1919)
* Frederick Trump, seanathair an fhir ghnó clúiteach Donald Trump, (Márta 30, 1918)
* Max Weber, saineolaí ar an ngeilleagar agus ar ghnóthaí chomhdhaonnacha ón Ghearmáin (Meitheamh 14, 1920)
* Flaith Erik, Taoiseach Västmanland (*Erik Gustav Ludvig Albert Bernadotte*), Flaith na Sualainne, Taoiseach Västmanland (Meán Fómhair 20, 1918)
* Dark Cloud (aisteoir), ar a raibh aithne ar mar Elijah Tahamont freisin, aisteoir arbh Meiriceánach Dúchasach é, i Los Angeles (1918).
*Franz Karl Salvator (1893–1918), mac Ard-Banthaoiseach Marie Valerie na hOstaire agus Ardthaoiseach Franz Salvator, garmhac of Ardbhanríon Elisabeth ó Bavaria agus an Ardrí Franz Joseph I ón Ostair, fuair sé bás gan pósadh agus gan clann.
* Anaseini Takipō, Banríon Tonga ó 1909, céile an Rí George Tupou II de Tonga, mhair iníon amháin léi, (November 26, 1918)
* King Watzke, veidhleadóir Meiriceánach (1920)
* Bill Yawkey, feidhmeannach Major League Baseball agus ba leis na Detroit Tigers, in Augusta, Georgia (Márta 5, 1919)
**Daoine mór le rá a tháinig slán as**
* Alexandrine of Mecklenburg-Schwerin (1879–1952), Banríon na Danmhairge
* Walter Benjamin, (1892-1940) fealsamh de bhunaidh Giúdach agus Gearmánach agus Marxach.
* Walt Disney (1901–1966), dearthóir beochan.
* David Lloyd George (1863–1945), Príomh-aire na Ríochta Aontaithe.
* Lillian Gish (1893–1993), ban-aisteoir mór le rá.
* Joseph Joffre (1852–1931), Ginearál Francach sa Chéad Chogadh Domhanda.
* Edvard Munch, (1863–1944) ealaíontóir Ioruach.
* Georgia O'Keeffe, (1887-1986) ealaíontóir Nua-aoiseach ó Stáit Aontaithe Mheiriceá .
* John J. Pershing (1860–1948) taoiseach míleata Meiriceánach.
*mion|Mainichi Shimbun, 1919Mary Pickford (1892–1979), ban-aisteoir mór le rá.
* Franklin D. Roosevelt (1882–1945), Uachtarán SAM
* Haile Selassie (1892–1975), Ardrí na hAetóipe.
* Leo Szilard (1898–1964), fisiceoir eithneach, fionnachtaí an t-imoibriú slabhrúil eithneach.
* Wilhelm II Ardrí na Gearmáine (1859–1941)
* Woodrow Wilson (1856–1924) Uachtarán SAM.

## Tagairtí

Catagóir:Fliú
Catagóir:Paindéimí
Catagóir:1918
Catagóir:1919
Catagóir:1920
Catagóir:1918 in Éirinn
Catagóir:1919 in Éirinn
Catagóir:1920 in Éirinn