open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cath Chionn tSáile

Troideadh **Cath [[Cionn tSáile|Chionn tSáile]]** i gContae Chorcaí, sa bhliain 1601, nuair a chloígh arm Shasana na tiarnaí Gaelacha agus fórsaí Spáinneacha.  

Ba é an cath ba mhó ó thaobh Chogadh na Naoi mBliana, agus freisin mar chuid den Cogadh Angla-Spáinneach (1585 -1604).  

Bhí an Bhanríon Eilís I ag iarraidh an tír a chuir faoi chois, ach throid na tiarnaí Gaelacha ina haghaidh, go háirithe Aodh Ó Néill, Aodh Rua Ó Dónaill, agus Ó Suilleabháin. 

Tháinig b'fhéidir 3,400 saighdiúir, faoi Don Juan de Aguila agus Don Diego Brochero, i dtír ar an 2 Deireadh Fómhair, 1601 i gCionn tSáile. Thóg na Spáinnigh an baile ach, d'fhan siad ann, agus tar éis tamaill bhí siad timpeallaithe ag na Sasanaigh. Bhí ar Eilís I Shasana agus na tiarnaí tuaisceartacha teacht ó dheas chun buaileadh leo, rud a rinne siad go luath i ndiaidh an t-eolas a fháil.

Ar an 24 Nollaig, bheartaigh siad ar na Sasanaigh a ionsaí. Bhí orthu siúil go barr Chnoc Ard Mháirtín, ag súil le cabhair ó na Spáinnigh. Ar an mbealach is dóigh, go raibh ceo ar an mbealach agus ní raibh Ó Dónaill in ann teacht ar an gcnoc in am. 

Bhí Ó Néill ar barr an chnoic agus cheap sé go raibh cuma tréan ar na Sasanaigh (in ionad iontas a bheith orthu) agus chúlaigh sé thar dhá abhainn agus réitigh sé a chuid fórsaí i *tercios*. 

Níl sé soiléir céard go díreach a tharla, ach is cosúil gur tháinig na Sasanaigh orthu agus gur scaip marcaithe na nÉireannach tar éis an dara ionsaí. 

Níor chorraigh na Spáinnigh. Is cosúil nach raibh arm na nÉireannach smacht go leor le troid faoin aer, agus nach raibh siad fiú tiomanta don troid.

Freisin, tá locht ar na Spáinnigh dá bharr; teacht i dtír sa deisceart, fad is a bhí príomhairm na hÉireann sa tuaisceart, an brú a chuir siad ar na hÉireannaigh troid, in ionad fán go dtí go bhfuair airm na Sasanach bás de bharr galair agus ocrais.

B'éigean dóibhsean teitheadh ina dhiaidh sin go dtí an Mór Roinn, rud a rinne siad sa bhliain 1607, agus ar a dtugtar Imeacht na nIarlaí.

## Tagairtí

Catagóir:Cogadh na Naoi mBliana
Catagóir:Cathanna in Éirinn
Catagóir:Contae Chorcaí
Drámaíocht

[thumb|300px|right|[Amharclann i Chicago. Ligeann cruth an dín don fhuaim dul timpeall na hamharclainne.]]
[thumb|200px|right|Maisc amharclainne [Greann|grinn agus tragóide, deilbhín traidisiúnta drámaíochta.]]

Saothar a chur i láthair beo in amharclann nó i spás poiblí eile atá sa **drámaíocht** (nó **dráma**). Tá sí ar cheann de na foirmeacha is ársa sa litríocht. Samhlaítear tús na drámaíochta, mar a aithnítear anois í, leis an tSean-Ghréig agus chuireadh Eoiripidéas, Sofaicléas agus na drámadóirí Gréagacha eile drámaí ar siúl os comhair an phobail na mílte bliain ó shin.

Tagann an focal *dráma* ón tSean-Ghréigis *δρᾶμα* a ciallaíonn sé "gníomh".

Ar William Shakespeare a chuimhníonn go leor daoine nuair a luaitear an drámaíocht. Cé gur mhair sé sa 16ú haois, cuirtear a chuid drámaí i láthair go rialta ar fud an domhain go fóill.

## Féach freisin
* Drámaíocht Éireannach
* Drámaíocht na Gaeilge


Catagóir:Litríocht
Catagóir:Míndána
Catagóir:Ealaíona taibhiúcháin
Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe
Gerhard Schröder

Ba é **Gerhard Fritz Kurt Schröder** (a rugadh ar an 7 Aibreán 1944) an seachtú Seansailéir ar an nGearmán (1998-2005). Tháinig sé i gcomharba ar Helmut Kohl sa bhliain 1998, agus d'fhan sé i bhfeidhmeannas go dtí gur toghadh Angela Merkel mar Sheansailéir sa bhliain 2005. Ceannaire Pháirtí Sóisialta Daonlathach na Gearmáine a bhí ann go dtí 2005.

Lán d'aer an tsaoil, agus an-mhór le Vladimir Putin, tharraing sé conspóid go leor ar scór.
[clé|mion|Gerhard Schröder agus Hillu, a bhean ag an am, in [Hannover, 1990]]
## Saol
[clé|mion|2004 le [George W. Bush|Bush]]Tar éis dó a bheith ag obair i jabanna éagsúla san earnáil mhiondíola agus i dtionscal na tógála, bhain sé áit amach ar ollscoil nuair a bhí sé 22.

Céimí de chuid Ollscoil Göttingen, rinneadh dlíodóir de sa bhliain 1976 agus bhí sé ag dlíodóireacht ar feadh ceithre bliana déag ina dhiaidh sin. 
clé|mion|2005
Ba é Horst Mahler, a bhí ar bhaill bhunaidh an Rote Armee Fraktion agus ina nua-Naitsí níos déanaí, duine dá chliaint ba thábhachtaí; chuidigh Schröder leis d'fhonn gur scaoileadh amach as an bpríosún é agus gur ligeadh isteach sa Bharra arís é.[clé|mion|Vladimir Putin, Schroeder agus a bhean ag an am, Doris Köpf i [Cathair Pheadair|Saint Petersburg, 2003. D'uchtaigh Schroeder beirt pháiste as Cathair Pheadair, an chéad leanbh sa bhliain 2004 nuair a bhí sé fós ina Sheansailéir, agus le cuidiú ó Putin.  Rún a bhí ann ag an am.]]
### Polaitíocht
Ball den SPD (Páirtí Sóisialta Daonlathach) ó 1963, bhí sa Bundestag (1980-86) agus i Landtag na Sacsaine Íochtaraí (1986-98) áit arbh é Uachtarán na nAirí ó 1990 go 1998, i gceannas ar comhrialtas Dearg-Glas a thuar an rialtas a raibh sé ina cheannaire air ina dhiaidh sin ar leibhéal náisiúnta.

Toghadh mar Sheansailéir na Gearmáine é sa bhliain 1998 agus atoghadh a rialtas sa bhliain 2002. 

Le linn dó bheith ina Sheansailéir, tugadh aontais shibhialta isteach do lánúineacha comhghnéis agus léirscaoileadh an próiseas bronnta saoránachta go mór. clé|mion|Schröder-Kim So-yeon and Gerhard Schröder (2018)
### Ar scor
I ndiaidh an toraidh éiginnte a bhí ar olltoghchán 2005 agus tar éis d'Angela Merkel a bheith tofa mar Sheansailéir, d'éirigh sé as an bpolaitíocht agus d'fhill sé ar ais ar an dlíodóireacht. 

Ach mar shainchomhairleoir gnó, thosaigh Schröder ag déanamh stocaireacht, don Rúis go háirithe agus a chara, Vladimir Putin.  Mar shampla, chuir sé an phíblíne gháis Nord Stream 2 chun cinn. Mar chainteoir poiblí chomh maith, ag nochtadh a chuid tuairimí, tharraing sé conspóid air féin.

Phós sé sí den chúigiú huair ar 2 Bealtaine 2018 in Seoul, bean darbh ainm Kim So-yeon a rugadh sa bhliain 1968.

## Féach freisin
* Nord Stream 2
* Páirtí Sóisialta Daonlathach
* Helmut Kohl

## Tagairtí


Catagóir:Seansailéirí na Gearmáine
Catagóir:Polaiteoirí na Gearmáine
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Dlíodóirí Gearmánacha
Caisleán an Bharraigh

Is é **Caisleán an Bharraigh** (i mBéarla, ***Castlebar***) príomhbhaile Chontae Mhaigh Eo, agus é suite i lár an chontae. Tá daonra timpeall 10,000 ann. Tá abhainn bheag a shruthaíonn tríd an mbaile.

## Stair
mion| Sráid Halla an Línéadaigh, Caisleán an Bharraigh
Leath an baile timpeall chaisleáin *de Barra* san 11ú haois, agus cuireadh garastún Sasanach ann níos déanaí. Leanann beairic míleata sa bhaile inniu féin. Ní hionadh, mar sin, go raibh coimhlint airm i lár stair an bhaile. Bhí an scrios ar gharastún Sasanach an bhaile i rith Éirí Amach 1798, le cuidiú fhórsaí Francacha faoin nGinearál Humbert, chomh trom sin gur tugadh Rásaí Chaisleáin an Bharraigh air. Fógraíodh Poblacht Chonnacht an-ghairid i ndiaidh an bhuaidh, agus ainmníodh úinéir talún áitiúil, John Moore, mar uachtarán air. Tá a chorp curtha i gcoirnéal de fhaiche an bhaile, ar a dtugtar an *Mall*, an áit a raibh na ceannairí eile don cheannairc crochta.

## Gnó
Tá gnó mór táirgeála ag Baxter International sa bhaile. 
Sna nóchaidí, cuireadh craobh de Institiúid Teicneolaíochta na Gaillimhe-Maigh Eo ar bun sa bhaile. Cuireadh go mór le hospidéal an chontae, Ospidéal Ginearálta Chaisleáin an Bharraigh, sna nóchaidí. Leis sin go léir, tá forbairt thar an ngnás ar an mbaile le deich mbliana anuas, agus tá Aldi na Gearmáine, Tesco, Dunnes Stores, agus siopaí móra Shasana agus na mór-roinne anois sa bhaile. 

## An Ghaeilge
I 2006 bhí 11,308 daoine ina gcónaí i gCaisleán an Bharraigh. Bhí 5,248 (46.4%) ábalta Gaeilge a labhairt. Ach labhair 238 (2.1%) Gaeilge go laethúil.

## Caitheamh Aimsire
Cuireadh Craobh Shaol na Tuaithe d'Ard-Mhúsaem na hÉireann ar bun sa Turlach ar imeall an bhaile go déanach sna 1990í.

## Iompar
Tá líne traenach as Baile Átha Cliath, a leanann ar aghaidh go Cathair na Mart, le líne eile go Béal an Átha. Tá Aerfort Chnoc Mhuire, ar a dtugtar *Aerfort Idirnáisiúnta an Mhonsignor Horan* freisin, lámh le Baile Chathail, tuairim is 30 km soir ón mbaile.

## Daoine cáiliúla
* Uileog de Búrca
* Éanna Ó Cionnaith
* Cathal Ó hEochaidh
* Pádraig Ó Floinn
* Earnán Ó Máille
* Margaret Burke Sheridan

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil Chaisleáin an Bharraigh 

## Tagairtí

## Léitheoireacht bhreise
* Hugh Rowland, Dorothy Ní Uigín agus Luke Callinan. (2022). Plean Gaeilge Chaisleán an Bharraigh (2021–2028): Baile Seirbhíse Gaeltachta. Gnó Mhaigh Eo.
* Hugh Rowland, Dorothy Ní Uigín agus Luke Callinan. (2022). . *[[Léann Teanga: An Reiviú]] 2022*, pp. 169-184.

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Catagóir:Bailte contae i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Bailte seirbhíse Gaeltachta
Sruth na Maoile

Tugtar **Sruth na Maoile** ar an chaolas idir oirthuaisceart Uladh agus iardheisceart na hAlban (Béarla: *North Channel* nó *Irish Channel;  *Scots*: Sheuch *).

## Cultúr
Ba "dhroichead" í Sruth na Maoile tráth (sa Mheánaois) a cheangail Gaeltacht uile-Éireann le Gaeltacht na hAlban, agus bhí ardréim theanga, cultúr agus sibhialtacht chomónta acu. D’fhás an dá chraobh i dtreonna difriúla ach is den chrann agus den chineál céanna sinn; pobal teanga mionlaithe atá faoi bhagairt ag ollchumhacht an Bhéarla.

Ceol agus amhráin na nGael in Éirinn agus in Albain a bhíonn le cloisteáil sa tsraith "Sruth na Maoile" ar Raidió na Gaeltachta, á cur i láthair ag Mairi Anna Nic Ualraig agus Seán Ó hÉanaigh. Comhléiriú atá sa tsraith seo idir RTÉ Raidió na Gaeltachta agus BBC Radio nan Gàidheal.

## Tíreolaíocht

## Féach freisin

* Caolas
* Gall-Ghàidhealaibh

## Tagairtí

Catagóir:Caolais
Catagóir:Caolais na hAlban
Catagóir:Contae Aontroma
Catagóir:Muir Éireann
Catagóir:Gall-Ghàidhealaibh
Páirtí Daonlathach (Stáit Aontaithe)

Ceann den dá phriomhpháirtí i Meiriceá is ea an **Páirtí Daonlathach**. Sé an Páirtí Poblachtach an ceann eile. Is ball den pháirtí é Barack Obama, Iar-Uachtarán na Stát Aontaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Páirtithe polaitíochta sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1824
Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)

Is ceann den dá phríomhpháirtí sna Stáit Aontaithe é an **Páirtí Poblachtach** (is é an Páirtí Daonlathach an ceann eile). Sa bhliain 1854 a bunaíodh é. Is minic a thugtar an **Grand Old Party** nó **GOP** air, cé go bhfuil an Páirtí Daonlathach níos sine.

## Tagairtí

Catagóir:Páirtithe polaitíochta sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1854
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Páirtithe polaitíochta ar an bhfíordheis
Uachtarán na Stát Aontaithe

Is é **Uachtarán na Stát Aontaithe** an t-oifigeach polaitiúil agus feidhmeannach is airde i Stáit Aontaithe Mheiriceá. Is é Ceann Stáit agus ceannaire na bhfórsaí armtha, agus feidhmíonn sé mar cheannaire ar thrí chraobh an rialtais (scaradh cumhachtaí). Is iad 

* an Chumhacht Feidhmiúcháin- an t-uachtarán agus foireann a oifige ;
* an Chumhacht Reachtach - an Chomhdháil (Teach Ionadaithe agus an Seanad) ; 
* an Chumhacht Bhreithiúnach - an córas dlí ̈(Cúirt Uachtarach na S-A srl).

Is é an t-uachtarán agus a chomh-aireacht a choinníonn an tír ag imeacht, ach is é an brainse reachtach a mholann, a phléann, agus a cheadaíonn na dlíthe ar a ritheann an tír.

### Eagraíocht
Toghtar Uachtarán na S-A chuig téarma oifige ceithre bliana. Ó 1951 i leith, ní féidir le huachtarán níos mó ná 2 théarma a chaitheamh sa phost. Go hiondúil ní thugtar dúshlán an té atá in oifig má roghnaíonn sé an dara téarma a lorg.

Níl ach ball tofa amháin sa Bhrainse Feidhmiúcháin - an t-uachtarán féin, a thoghtar gach ceithre bliana. Roghnaíonn an t-uachtarán cúigear déag dá chomh-aireacht, ach ní gá do bhaill na comh-aireachta a bheith ina bhFeisirí in aon chor.

Toghtar an t-uachtarán gach ceithre bliana, ach na baill eile ar bhonn scaipthe gach dhá bhliain. De ghnáth, tar éis toghchán lár téarma bíonn páirtí an Uachtaráin cloíte agus ciúin. Bíonn siad ag díriú ar thréimhse beagnach dhá bhliain nuair nach mbíonn sé ar a gcumas aon dul chun cinn a dhéanamh ná aon pholasaí a chur i bhfeidhm. 

Is é Donald Trump an t-uachtarán reatha. Toghadh sa bhliain 2024 é agus chuaigh sé i mbun dualgais ar 20 Eanáir 2025.

## Féach freisin

* Uachtarán na hÉireann

## Tagairtí

## Liosta

Catagóir:Polaitíocht na Stát Aontaithe
Contae Liatroma

Is contae é **Contae Liatroma** i gCúige Chonnacht, in iarthar na hÉireann. Tagann ainm an chontae ó Liatroim, baile sa chontae. Tá Contae Liatroma ar an gcontae is lú daoine in Éirinn le 35,199 daoine de réir an an daonáirimh in 2022.

## Bailte i gContae Liatroma

* Achadh Mór
* Béal an Átha Móir, Bocóid, Baile na gCléireach, Barr na Cúile, Brea an Droim
* Carraig Álainn, Ceis Charraigín, Cionn Locha, An Chluain, Cluainín, Coillte Clochair, Cora Droma Rúisc, Corr an Tobair, Cill Srianáin, Cill Fhearga, Cill Tiobraid, Coillte Clochair, Cionn Locha
* Droim ar Snámh, Droim Caorthainn, Droim Conga, Droim dhá Thiar, Droim Seanbhó, Dromad, Droichead na hEislinne, An Dúcharraig
* Fíonach
* Gleann Fearna
* Learga Uí Dhónaill, Liatroim
* Maothail
* Ros Inbhir
* Tulachán

## Barúntachtaí

* Carraig Álainn
* Droim Dhá Thiar
* Liatroim
* Maothail
* Ros Clochair

## Tíreolaíocht

* Bá Dhún na nGall 
* Cluain Sí Bán, Claí na Muice Duibhe, Cluain Sí Riabhach
* Dreastarnán
* Garbhach
* Leamhach, Lios Dubh
* Trosc Mór
* Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne

## Cultúr
* Caisleán Loch na Reanna, Comhairle Contae Liatroma
* Páirc Sheáin Mhic Dhiarmada

## Tagairtí
Contae Shligigh

Tá **Contae Shligigh** i gCúige Chonnacht in iarthar na hÉireann.

## Áit
Tá teorainneacha le Co. Mhaigh Eo (san iarthar), le Co. Ros Comáin (sa deisceart) agus le Co. Liatroma (san oirthear) ag Contae Shligigh.

## Ceol
Tá traidisiún láidir ceoil thraidisiúnta i gContae Shligigh. Tá cáil ar dheisceart Shligigh, go háirithe, mar gheall ar an gceol traidisiúnta, le laochra ceoil mar James Morrison, Michael Coleman, Paddy Killoran an banna 'Dervish' agus an seinnteoir feadóige stáin Carmel Gunning beirthe san áit sin. Tá neart fleánna ag an gcontae agus tá Scoil Samhradh Idirnáisiúnta na Banríona Maedhbh, scoil cheoil is rince cháiliúil, a bhíonn ar siúl chuile bhliain i Mí Mheán Fómhair i gcathair Shligigh aitheanta.

## Bailte i gContae Shligigh
* Achadh Conaire, Áth an Chláir
* Baile an Mhóta, Baile Easa Dara, Baile Idir dhá Abhainn, Béal Átha an Trí Liag, Béal Átha na gCarraigíní, Béal Trá, Béal Átha an Trí Liag, Baile an Tóchair, Bun an Fheadáin, Baile an Fharraigh, 
* Cill Ghlas, Cliafuine, Cluain na Cúile, Cnoc na hIora, Cúil Áine, Cúil Mhuine, Carraig Beannchar, An Cillín Dubh, Cill Mac Taidhg
* Droim Chliabh, An Droim Mór Thiar
* Eachrois
* Fearann Uí Chearnaigh
* An Ghráinseach, Goirtín, An Ghaobhach
* Iascaigh, Inis Crabhann
* An Leathros
* Mainistir Réadáin, An Mullach Mór
* An Ros, Ráth Chormaic, Rath Breacháin
* An Scrín, Sligeach
* Tobar an Choire, Tuar Loistreáin

## Barúntachtaí

* Cairbre, Cúil Ó bhFinn, An Corann
* Luíne
* Tír Fhiachrach, Tír Oirill

## Comhairle

* Comhairle Chontae Shligigh

## Tíreolaíocht
mion|Binn Ghulbain
* Bá Dhún na nGall
* Binn Ghulbain
* Cnoc na Riabh
* Inis Muirígh
* Dairinis
* Loch Gile
* Slí Shligeach

## Cultúr

* Coláiste San Aingeal, Sligeach
* Mainistir Shligigh
* Lios an tSeagail
* An Cheathrú Mhór
* Caisleán Bhaile an Mhóta
* Institiúid Teicneolaíochta, Sligeach

## Tagairtí
Balla

Tá **Balla** (*Balla* as Béarla freisin) i lár chontae Mhaigh Eo, agus tá timpeall 1000 duine ina pharóiste. 

Tá fás ar an mbaile le blianta beaga anuas, mar go bhfuil go leor anois ag taisteal chuile lá go Caisleán an Bharraigh, nó fiú go Gaillimh le obair, agus cónaí ortha anseo.

Tá daoine áirithe anois ag tabhairt *Balla Álainn* ar an mbaile, ach tá dabht go bhfuil aon bhunús stairiúil leis an ainm sin, agus mar sin moltar Balla mar ainm i mBéarla agus i nGaeilge. Luann Raifteirí an baile ina amhrán "Cill Aodáin" ("'S i mBalla taobh thíos de thosós me ag ól")

Tá talamh sách maith timpeall an bhaile. Tá bunscoil agus meánscoil ann, cé gur thug na siúracha Laoiseacha suas an mheánscoil mar gheall ar easpa núíosach ag dul isteach san ord.

## Stair
clé|mion
Bhunaigh Naomh Crónán Mochua  mainistir i mBalla is cosúil.  Cinnte bhí mainistir ar shuíomh an bhaile go luath i ré na Críostaíochta, agus tá clogtheach i bhfoirm túir gar do lár an bhaile. 

Is i mBalla a rugadh Michael Lally, duine de bhunaitheoirí an Chumainn Lúthchleas Gael ag deireadh an 19ú haois.

## Gnó
Tá gnó dáileadh bianna ag MacWalters i lár an bhaile, agus tá siopaí poitegéara, earraí bídh, agus troscán ann. Tá sé theach tábhairne ar an mbaile, agus eaglais Chaitliceach. 

Tá séipéal freisin i mBaile an Chorra, atá mar leathpharóiste aige. 

Bhí stáisiún traenach sa bhaile go dtí na hochtóidí, ar an líne as Baile Átha Cliath go Béal an Átha agus go Cathair na Mart, ach tá sé tréigthe anois.

## Caitheamh Aimsire
Tá cúrsa 18 bpoll gailf ag an gCumann Gailf. Tá cumann gnóthach peil Gaelach freisin ag Balla, a imríonn ina ndathanna marún agus bán.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil Bhalla 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Contae Luimnigh

In iarthar Chúige Mumhan atá **Contae Luimnigh**. Tá Contae an Chláir suite lastuaidh de. Tá Contae Chorcaí suite ar an taobh ó dheas de Luimneach. Tá Contae Thiobraid Árann ar an taobh thoir de agus tá Ciarraí ar an taobh thiar de. Ritheann an tSionainn trí thuaisceart an chontae agus tá cathair Luimnigh suite ar bhruach na h-abhann. Tá Ollscoil Luimnigh suite sa chathair. Is é an Caisleán Nua Thiar an baile is mó sa chontae seachas an chathair féin.

## Bailte i gContae Luimnigh

* Áth an tSléibhe, Áth Dara, Áth na Choite, Ard Pádraig, An tÁth Leacach
* Brú, Baile an Gharraí, Baile Bricin, Baile an Londraigh, Béal an Átha, Baile Uí Neachtain, Brú Rí, Baile Hiobaird
* Caisleán Nua Thiar, Caisleán Uí gCoinig, Cheapach Mhór, Cill Mocheallóg, Cromadh, Ceapach, Caisleán Uí Chonaill, Clár Aidhne, Cuanach, Craobh Chumhra, Cruach, Crosaire Uí Dhalaigh, Coill Bheithne, Cill Dioma, Cill Fhíonáin, Cill íde, Cill m'Íde, Cnoc an Doire, Cnoc Loinge, Cnoc Uí Choíleáin
* Dún Bleisce, Drom Collachair
* Eifinn
* Faing, Fíonach, An Fheothanach
* Garraí Uí Spealáin, Gleann na gCreabhar, An Gallbhaile, Garraí Eoin, An Gleann
* Luimneach
* Mainistir na Féile, Maigh Thamhnach, Montpelier, Maigh Rua
* Ospidéal
* Pailís Ghréine, Pailís Chaonraí
* Ráth Caola, An Ráithín
* Seanghualainn
* Tobar Phádraig, Tuar na Fola
* Uibhle

## Barúntachtaí

* Clann Liam, Conallaigh Íochtaracha, Conallaigh Uachtaracha, Cois Sléibhe, Cois Máighe, Caonraí, Cill Mocheallóg, Cathair Luimnigh, Cuanach
* An Déis Bheag
* Gleann an Choim
* Na Líbeartaí Thuaidh
* Pobal Bhriain
* Seanaid
* Uaithne Beag

## Tíreolaíocht

* Caisleán Luimnigh, Carn Fhearadaigh, Cnoc an Teampaill
* An Daoil, Deoise Luimnigh
* Eachinis
* Na Gaibhlte, Gailearaí Ealaíon Chathair Luimnigh
* Ladhar an Chapaill, Loch Gair, Lios na Grainsi, Loch Luimnigh
* An Mháigh, An Mhaoilchearn
* Oileán an Rí
* Páirc na nGael
* Slí Bhealach Eabhra, An Sliabh Riabhach, Suí Finn, Sliabh an Airgid, An tSionainn

## Cultúr

* Aontas na Mac Léinn, Ollscoil Luimnigh
* Coláiste Mhuire gan Smál, Coláiste Oideachais Thuamhumhan, Luimneach, Coláiste Cnoc na Labhras, Comhairle Chontae Luimnigh, An Coláiste Uí Ghríofa, Luimnigh
* Foras Náisiúnta um Ard-Oideachas
* Gaelscoil Sheoirse Clancy
* Institiúid Teicneolaíochta Luimneach
* Ollscoil Luimnigh

## Tagairtí
Contae Mhuineacháin

I ndeisceart Chúige Uladh atá **Muineachán** nó **Contae Mhuineacháin**. Is é Muineachán ainm an phríomhbhaile freisin.

[clé|mion|Tugtar an sráidbhaile is áille in Éirinn ar [Glasloch|Ghlasloch]]
[clé|mion|[Carraig Mhachaire Rois]]
[clé|mion|[Inis Caoin]]

## Turasóireacht
Ba i Muineachán a rugadh agus a tógadh an file mór le rá Patrick Kavanagh, agus tá Ionad Patrick Kavanagh i sráidbhaile Inis Caoin, a bhfuil gradaim buaite aige. Is féidir coiscéimeanna an fhile cháiliúil seo a leanúint feadh Chonair Patrick Kavanagh atá 6 ciliméadar ar fhad.

I nGailearaí Lása Charraig Mhachaire Rois, is fédir foghlaim faoin gceird seo atá á cleachtadh le 200 bliain anuas, ar tarraingíodh aird uirthi i dtosach agus an lucht ríoga á déanamh agus ar choinnigh foireann dhíograiseach ceardaithe mná áitiúla beo í. 

Ní mór cuairt a thabhairt ar Theach na mBocht i gCarraig Mhachaire Rois freisin, atá ar cheann den líon fíorbheag de thithe na mbocht in Éirinn a athchóiríodh, áit a bhfuil eispéireas nua corraitheach do chuairteoirí ann.
Is féidir cuairt a thabhairt ar Pháirc Foraoise Ros Mór, an pháirc is mó tóir sa chontae, dar le figiúirí Coillte a eisíodh in 2024, áit a bhfuil flúirse áiteanna picnice agus go leor conairí dúlra

Tá oidhreacht shaibhir cheol tíre ag Baile na Lorgan, atá i lár an chontae, a dtugtar ‘Nashville na hÉireann’ air, agus dealbh an laoich Big Tom ann.

Is fiú breathnú ar bhaile Chluain Eois, chun láithreáin oidhreachta éagsúla a fheiceáil, lena n-áirítear iarsmaí de shaol na manach ón am a chuaigh thart; cuirtear gné eile leis le turas treoraithe fíorúil, lena gcuirtear beocht sna foirgnimh stairiúla. Tá Stórais Chanáil Uladh agus Músaem Lása Chluain Eois ann.

Tugtar an sráidbhaile is áille in Éirinn ar Ghlasloch, de bharr na sárthaispeántas bláthanna agus na bhfoirgneamh atá mar a bheadh boscaí seacláide ann.

## Bailte i gContae Mhuineacháin

* Achadh na hAbhla
* Baile na Lorgan, Béal Átha Beithe, Béal Átha an Fhóid, Buíochar, An Bhoth
* Cluain Eois, Carraig Mhachaire Rois, Caisleán an tSiáin, Cluain Tiobrad, Cúil Darach, 
* Dúthamlacht
* Glasloch
* Inis Caoin
* Muineachán, Na Mullaí
* Scairbh na gCaorach
* Teach na dTrí Mhíle, Tigh Damhnata

## Sráidbhailte

* Loch Éigis

## Barúntachtaí

* Críoch Mhúrn
* Dartraí
* Fearnaigh
* Muineachán
* An Triúcha

## Tíreolaíocht

* Cill Eanaigh, Corr Bhlonaige, Corr Leacht, Coill Charnáin, Coill Uí Mhearáin, Cnoc an Chuilinn, Cnoc an tSalainn, Seiscenn, Scéatraigh
* Doire Airid
* Eanaigh Gheala
* Machaire Cluaine
* Slí Mhuineacháin, Sliabh Beatha
* Tír Ní Néill, Tigh Thalainn

## Cultúr

* Comhairle Contae Mhuineacháin
* Deoise Chlochair
* Páirc Thiarnaigh Naofa

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Muineachán Le Gaeilge *(Facebook)*
* Chun cuairt ar Mhuineachán, téigh chuig monaghantourism.com.
Contae Uíbh Fhailí

thumb|right|200px|Brat

Tá **Uíbh Fhailí** nó **Contae Uíbh Fhailí** i lár na hÉireann, i gCúige Laighean. Is í Tulach Mhór príomhbhaile an chontae.

## Stair

Tá stair i ngach baile agus contae in Éirinn. Sampla is ea stair Chontae Uíbh Fhailí de sin. Rinneadh seandálaíocht ar an áit agus is cosúil go raibh daoine ina gcónaí ann ón gClochaois. Níl mórán seantuamaí ann ach deirtear go bhfuil tuama faoi Chnoc Chruacháin.

Ina theannta sin, feictear fós sa lá atá inniu ann a lán caisleán ansin, is cosúil gur úsáid na Normannaigh an áit. Rinneadh plandáil ar an áit tar éis Éirí Amach Thomáis an tSíoda Mhic Gearailt, i rith an 16ú haois. Glaodh "Contae an Rí" ar an gcontae dá bharr.

## Bailte i gContae Uíbh Fhailí

* Baile Átha an Urchair, Baile Mhic Ádaim, Beannchar, Biorra, Béal Átha na gCarr, Baile Átha Buí, Béal Átha Chomair, Breacánach, An Bhrosnach 
* Caladh na Sionainne, Cionn Eitigh, Cill Chormaic, An Clochán, Clóirtheach, Cluain Bolg, Cluain Mhic Nóis, Cluain na nGamhan, Cnocán Bhólais, Críonchoill, Cruachán, Cúil an tSúdaire, An Cláirín, Cill Aichidh
* An Daingean, Droichead na Sionainne, Dún Cairin, Darú
* Éadan Doire
* An Féar Bán
* Géisill
* Inis na mBreatnach
* Muine Gall
* An Phailís
* Rath Chiaragáin, Raithean, Ród, An Ráth
* Suí an Róin
* Tulach Mhór

## Bailte fearainn

* Áth an Ghorta
* Cluain Fheannóg
* Lusmhaigh

## Barúntachtaí

* Baile Átha Buí, Baile an Bhriotaigh, Baile Mhic Comhainn, Baile an Chúlaígh, Baile an Bhairínigh
* Cluain Leisc, Cill Chuairsí
* An Daingean Íochtarach, An Daingean Uachtarach
* An Eaglais
* Garraí an Chaisleáin, Géisill

## Tíreolaíocht

* Ard Éireann, Abhainn Airgid​
* An Barr Cam, An Bhrosnach Bheag, An Bhrosnach
* An Chamchuairt
* Portach Chlóirthigh
* Fear Bréige
* Móin Alúine
* An Ráithín Mór
* Slí Uíbh Fhailí, Sliabh Bladhma, An tSionainn

## Cultúr

* Cluain Mhic Nóis, Caisleán Bhiorra, Caisleán Chionn Eitigh, Caisleán Léim Uí Bhánáin
* Mainistir Dharú
* Páirc Leah Victoria, Páirc Uí Chonchúir
* Seanfhear Chruacháin

## Turasóireacht
* Iarnród Chluain Mhic Nóis agus Uíbh Fhailí Thiar i bPortach na Dubhabhann
* Caisleán Bhiorra
* Dealbhóireacht i bhFearann na Páirce ag Loch na Buaraí
* Caisleán Bhaile an Bhóthair i dTulach Mhór
* Cluain Mhic Nóis, An cloigtheach agus an Cros Ard
* Caisleán Chionn Eitigh
* Sliabh Bladhma agus radharc ar Chontaetha Uíbh Fhailí agus Laoise
* Beannchar ar an tSionainn
* Fiadhúlra annamh i bPáirceanna Loch na Buaraí

## Tagairtí
Contae Cheatharlach

Tá **Ceatharlach** nó **Contae Cheatharlach** in oirdheisceart na hÉireann, i gCúige Laighean.

## Bailte i gContae Cheatharlach

* Áth Fhád
* Baile an Chillín, Baile Haicéid, Baile Uí Mhurchú, Balana, An Bhuiríos 
* Ceatharlach, Cluain na nGall, Cluain Mhór, Cill Damháin, Cnoc Arda
* An Daire Ríoga
* Fionnmhach
* Leithghlinn an Droichid
* Muine Bheag, Míseal
* Ráth Bhile
* Sean Leithgleann
* Tigh an Raoireann, An Tulach, Tigh Moling
* An Urnaí

## Barúntachtaí

* Ceatharlach
* Fotharta
* Ráth Bhile
* Tigh Moling Íochtarach, Tigh Moling Uachtarach
* Uí Dhróna Thoir, Uí Dhróna Thiar

## Tíreolaíocht
 
* Áth Fhád, Abhainn na Sláine 
* An Bhearú 
* Caisleán Baile Muáin, Caisleán Leithghlinn an Droichid, Caisleán Cheatharlach, Cumar na dTrí Uisce 
* An Dioríoch 
* Slí na Bearú, Slí Cualann Nua, An Staighre Dubh, Na Staighrí Dubha, Stua Laighean, Sléibhte Chill Mhantáin 

## Cultúr

* Coláiste Muire Cnoc Beag, Coláiste Phádraig Ceatharlach, Comhairle Chontae Cheatharlach 
* Dolmain Chnoc an Bhrúnaigh
* Institiúid Teicneolaíochta, Ceatharlach
* Páirc Uí Chuilinn

## Spórt
Bíonn peileadóirí Contae Cheatharlaigh in iomaíocht i sraith 4 don https://en.wikipedia.org/wiki/National_Football_League_(Ireland)

## Tagairtí
Contae an Chabháin

I ndeisceart Chúige Uladh atá **An Cabhán** nó **Contae an Chabháin**. "Log' a chiallaíonn an focal 'Cabhán' agus tá an baile den ainm sin suite i ngleann beag i lár na gcnoc. Ba iad clann Uí Raghaillaigh a thóg caisleán anseo sa tríú haois déag agus rialaigh siad oirthear an cheantair ar ar tugadh 'Breifne'. Bhunaigh na Proinsiasaigh mainistir sa Chabhán ag an am céanna ach níl fágtha de sin anois ach túr an chloig. Ba sa bhliain 1579 a leagadh amach teorannacha an chontae. Rinneadh ionad margaidh den bhaile sa chúigiú haois déag, agus bhí tábhacht leis mar ionad traenach faoi dheireadh an naoú haois déag. Ba ionad tábhachtach é do thionscal an línéadaigh chomh maith. 

Tá iarsmaí ón Chlochaois i leith ar fud an chontae go háirithe san iarthar mar a raibh cónaí ar dhaoine le breis agus cúig mhíle bliain. Tá a lán locha ann agus ba mhinic a chónaigh daoine ar oileáin shaorga ar a dtugtar crannóga.
mion|deas|alt=Loch Uachtair|Loch Uachtair

## Bailte agus Sráidbailte i gContae an Chabháin

* Achadh an Iúir, Ármhach
* Baile Shéamais Dhuibh, Béal Átha na nEach, Béal Tairbirt, Blaic, Béal Átha Conaill, Béal Átha hÉis, Baile Mhic Shamhráin, An Bádhún Buí, Baile Chainín, Baile an Mhuilinn
* An Cabhán, Carraig an Tobair, Cill an Seanrátha, Cill na Leice, Coill an Chollaigh, Corr Locha, Cros Domhnaigh, Coill Chóige, An Cnoc Rua
* Damhshraith, Droichead an Bhuitléaraigh, Dún an Rí, An Damhshraith, Droim Chearbán, Droichead Uí Dhálaigh
* Gleann Ghaibhle
* Muinchille, An Mullach, An Muileann Iarainn
* Sraith an Domhain, Searcóg
Féach freisin: Bailte i gContae an Chabháin

## Barúntachtaí

* Caisleán Raithin, Clann Chaoich, Clann Mhathúna
* Lucht Tí Íochtarach, Lucht Tí Uachtarach
* Teallach Ghairbhíth, Teallach Eathach, Teallach Dhúnchadha

## Tíreolaíocht

* Achadh an Mhothair, Abhainn na hÉirne, An Abhainn Rua
* Bun Abha, Binn Chuilceach
* Cros Ar Loch, Cillín Chéir, An Chill Mhór, An Chlaideach (Contae an Chabháin), Cairrigín, Ceathrú Mhór, Cabhanach,Clochán, Cluain Colbhaigh, Cor Mín, Cor an Iarna, Crannachan, Coill Uí Lionáin, Cill na Craoibhe, Coill Og
* Doire Goinimhe, Dún, Dún Mhic Íomhair
* Each Druim
* Far Druim
* Gort Aodh Bhuide, Gort Urlainn
* Loch Gamhna, Loch Mac nÉan Íochtair, Loch Saileán, Loch Ramhar, Lag na Sionna, Lios na hEadarnaidhe
* Muintir Connacht, Mothar, Moinín Samhradhain, Muc Lach, Mullach Dubh, Mullach na gColman
* Rath Caolain
* Slí an Cabhán, An tSionainn, Sliabh Rosín, Sliabh Bricín, Srath Leathan
* Teallach Eathach, Teampall An Phoirt, Tuaim Dreagain

## Cultúr

* Comhairle Chontae an Chabháin, Claí na Muice Duibhe
* Coláiste Naomh Pádraig
* Droim Leathain
* Magh Slécht
* Páirc Bhreifne

## Oideachas

* Institiúid an Chabháin

## Féach freisin
* Daoine as Contae an Chabháin

## Tagairtí
Contae Chorcaí

Tá **Corcaigh** (nó **Contae Chorcaí**) suite i gCúige Mumhan, in iardheisceart na hÉireann. Is í Cathair Chorcaí príomhbhaile an chontae.

Is í an contae is mó (7,499 km2) agus an contae tríú daonra is mó in Éirinn (581,231 duine). Is í an contae dara daonra is mó sa Phoblacht, i ndiaidh Bhaile Átha Cliath.Tá teorainneacha ag an gcontae le ceithre chontae eile; Ciarraí, atá taobh thiar di; Luimneach ó thuaidh; Tiobraid Árann, taobh thoir thuaidh; agus Port Láirge taobh thoir.

*The Rebel County* an leasainm Béarla uirthi.

## Stair

## Tíreolaíocht

mion
Tá tírdhreach measartha réidh i lár agus in oirthear an chontae, lena gleannta leathana agus féarach ísealchríche. Tá radharcanna níos fiáine le fáil ar an taobh thiar de Chorcaigh, áfach. Tá cosán fadraoin ar leithinis Bhéarra a théann thar bheanna agus trí bhearnas. Ag mullach na leithinise, is féidir carr cábla a thógaint thar na tonnta go dtí Oileán Baoi, oileán de thriúr cónaitheoirí agus gan gnóthas ar bith ann.   

mion     

### Barúntachtaí
Tá ceithre bharúntachtaí is fiche sa chontae. 

## Cultúr

### Gaeilge
Is i gContae Chorcaí atá Gaeltacht Múscraí agus Gaeltacht Oiléan Chléire.

## Tagairtí
Contae Chill Mhantáin

Tá **Contae Chill Mhantáin** in oirthear na hÉireann, i gCúige Laighean. Ba é Contae Chill Mhantáin an contae deireanach a bunaíodh in Éirinn: go dtí 1605 ba chuid de Chontae Bhaile Átha Cliath í. Is inti atá fothraigh mhainistir cháiliúil Naomh Chaoimhín ag Gleann Dá Loch.

## Bailte i gContae Chill Mhantáin
* Abhóca, Áth na mBó, Áth na Fuinseoige, Áth na Sceire, Áth na Sráide, Achadh Bheannach, Áth na Cora, 
* Baile an Chinnéidigh, Baile Coimín, Baile na Coille, Bealach Conglais, Bré (nó *Brí Chualann*), Buaile an Chnocáin, An Bhearn Dearg
* An Caisleán Nua, Carn an Bhua, an Chlais, an Chrois Dhearg, Cill Mhantáin, na Clocha Liatha, Cillín Chaoimhín, Cill Chomhghaill, Cill Mocheanóg, Cill Pheadair, Cill Teagáin, Cnoc an Eanaigh, Coillín na Carraige, Cuan an Bhriotáis, an Cúl Buí, Cúl na Fuinse, Cuil Chaonaigh, Cill Chomhaid
* Deilgne, Dún Ard, Dún Luáin, An Droichead Adhmaid
* Eachroim
* Garrán an Ghabhláin, Gleann Crí, Gleann Dá Loch, Gleann Fhaidhle, Gráinseach Choinn, An Grianán
* An tInbhear Mór
* An Láithreach, an Leacain
* Moin an Bhealaigh (nó an Chrois), Maigh Chríodáin
* Poll an Phúca
* Ráth Naoi, Ráth Droma, Rath an Daingean
* Síol Éalaigh
* Tigh na hÉille, an Tochar

## Barúntachtaí

* Baile an Talbóidigh Íochtarach, Baile an Talbóidigh Uachtarach, Baile na Corra Thuaidh, Baile na Corra Theas
* An Caisleán Nua
* An tInbhear Mór
* Ráth an Dúin
* Síol Éalaigh

## Bailte fearainn

* Baile na Coille, Baile Uí Rónáin

## Tíreolaíocht

* Abhainn Eachroma, Abhainn Abhóca, Abhainn Beag, Abhainn Mór, Abhainn na Sláine, Abhainn Fheartraí 
* Binn Liath, Binn 
* Cuan an Bhriotáis, Carraig Mhór, Cnoc Dubh, Cnoc an Bhairr, Ceann Bhré, Ceann Chill Mhantáin, Céim na mBulóg, Clocharnach, Ceann an Bhealaigh, Carraig na Sliogán, Cruachán Uí Chinnsealaigh, Céidín, Cipiúr, Cnoc an Turlaigh, Cnoc an Bhairr 
* An Deargail, An Dioríoch, An Dothra 
* Giolspar, Gleann Uí Mháil, Gleann dá Ghrua, Gleann Crí, Gleann Molúra, Gleann Log an Easa 
* Loch Deán, Loch Té, Lúbán, Log an Lágh, Log na Coille, An Life 
* Málainn, Móin Bhán, Mullach Mhór, Mullach Cliabháin 
* Ó Cualann 
* Páirc Náisiúnta Shléibhte Chill Mhantáin 
* Suí Fingain, Sliabh Céim an Doire, Sliabh an Chodaigh, Soillsean, Sliabh Meáin, Sliabh Chualann, Sléibhte Chill Mhantáin 
* Tóin le Gaoith, Tom na Feannóige, Taiscumar Pholl a' Phúca 

## Cultúr

* Coláiste Ráithín, Coláiste Chraobh Abhann, Coláiste na Toirbhirte, Comhairle Contae Chill Mhantáin, Cumann Sléibhteoireachta na hÉireann 
* Gleann Dá Loch, Gaelscoil Uí Chéadaigh 
* Slí Chaoimhin, Slí Cualann Nua, Stáisiún Bhré, Scoil Chrónáin Naofa, Stáisiún an Inbhir Mór, Stáisiún Na gCloch Liath, Stáisiún Chill Chomghaill, Stáisiún Ráth Droma, Stáisiún Chill Mhantáin, Scoil Chualann, Scoil Chonglais

## Tagairtí
Contae Laoise

Tá **Laois** nó **Contae Laoise** i lárdheisceart na hÉireann, i gCúige Laighean. Is ann a bhí forlámhas ag clann Uí Mhórdha agus tá a ndún le feiceáil go fóill in aice leis an bpríomhbhaile, Port Laoise. D'fhág na Normannaigh a rian ar an áit chomh maith. 
Contae beag é agus bhí sé ar cheann de na ceantair ba thúisce a ndearnadh plandáil air le linn aimsir na dTúdor in Éirinn. Ba í Mary Tudor, banríon Shasana agus bean chéile Rí Philip na Spáinne a rinne contae de i 1556 faoin ainm 'Queen's County' (Contae na Banríona). 

## Stair

Faoin 1ú haois AD bhí an cuid thiar den gcontae mar pháirt den Ríogacht Osraige.

Tháinig an réigiún faoi smacht na Normannaigh tar éis Ionradh na Normannach ar Éirinn agus thóga, Caisleán Dhún Másc ar suíomh dún cnoic chun é a chosaint.

Thógann an contae a ainm ó na Loígis treibh a lonnaigh sa cheantar san 3ú haois AD agus a d'fhán faoi a smacht suas go dtí 1608. Bhí na Loígis déanta suas de seacht gclanna, ina measc na Uí Mhórdha a raibh mar tiarnaí an cheantar ón 13ú nó 14ú go dtí tús an 17ú haois.

## Bailte i gContae Laoise
* Achadh Bhó, Áth Liag
* Baile an Bhiocáire, An Baile Fionn, Baile Mhic Mhaoilir, Baile na Coille, Baile Uí Laigheanáin, An Bealach Mór, Buiríos Mór Osraí, Baile Cholla, Baile Fionn, Baile Átha an Róine, Baile an Chaisleáin, Baile Thaidhg Dhuibh, Baile Nua
* Cluain na Slí, Cúil an tSúdaire, Crochta Ard, Cloch, an Chúlchoill, Cill Bhriocáin
* Darú, Domhnach Mór
* Eiréil, An Eala 
* Ioma
* Maighean Rátha, Mainistir Laoise, Móinteach Mílic
* Port Laoise
* Ráth Domhnaigh, Ros Fhionnghlaise, An Ráithín
* An Sráidbhaile, An Spinc 
* Tigh Mochua, Theach na Bhearbha

## Barúntachtaí

* Baile Ádaim
* Clann Donnchadha, Clár Maí Locha, An Choill Uachtarach, Cuileannach
* Port Laoise Thiar, Port Laoise Thoir, Port na hInse
* Sliabh Mairge, An Sráidbhaile
* Tigh na hInse

## Baile fearainn

* Achadh Bhó, Áth Liag
* Baile Uí Shopacháin
* Cúil Chéire

## Tíreolaíocht

* Achadh Bhó, Ard Éireann,
* Bordaíol, Buiríos, An Bhearú, 
* Caisleán Chonchúir, Caisleán Chúlchoill
* Droim na Ceapaí Airde, Dún Másc
* An Fheoir 
* An Gabhail 
* Móin Alúine
* Slí na Bearú, Sléibhte, Sliabh Bladhma
* Tigh na Coille, Teach na Bearú 

## Cultúr

* Coláiste Muire Cnoc Beag, Comhairle Chontae Laoise
* Mainistir Achadh Bhó 
* Páirc Uí Mhórdha, Príosún Phort Laoise, Pobalscoil Maighean Rátha 

## Tagairtí
Contae Lú

Tá **Lú** nó **Contae Lú** suite i gCúige Laighean in oirthear na hÉireann. Is é an contae is lú in Éirinn é. *The Wee County* an leasainm Béarla air. Tá sé ar an 19ú contae is mó ó thaobh an daonra de. Is é Dún Dealgan an príomhbhaile contae. Bhí cónaí ar 110,894 duine i Lú sa bhliain 2006 de réir an daonáirimh. Cé go bhfuil sé suite i gCúige Laighean an lá inniu, bhí sé i gCúige Uladh roimhe 1596.

## Bailte i gContae Lú
* Baile Átha Fhirdhia
* Droichead an Chnoic
* Droichead Átha
* Dún Dealgan

## Sráidbhailte

* Áth na gCasán
* Baile Mhic Scanláin, Baile Trá, Baile an Ghearlánaigh, Baile Sheinicín, Baile na gCloch, Baile an Tallúnaigh
* Na Creagacha Dubha, Ceann Chlochair, Collann
* Druim-caradh, Droim Ineasclainn, Dún Léire
* An Grianfort
* Lú
* Ó Méith
* Tearmann Feichín, Tigh an úir, Tulaigh Álainn

## Barúntachtaí

* Baile Átha Fhirdhia
* Droichead Átha, Dún Dealgan Íochtarach, Dún Dealgan Uachtarach
* Fir Arda
* Lú

## Bailte fearainn

* Baile Hagaird 
* Na Toim

## Tíreolaíocht

* Abhainn Chaisleán Dhún Dealgan, Abhainn Átha Féan
* An Bhóinn 
* Cé Giles, Ceann Chlochair, Cuaille, An Casán
* Caisleán Dairbhre 
* Gleann na bhFiach, Geata San Labhrás 
* Halla an Toinlígh 
* Linn Duachaill
* An Níth 
* Sliabh Feá
* Tarbhealach na Bóinne 

## Cultúr

* Coláiste Rís, Coláiste De La Salle, Comhairle Chontae Lú
* Institiúid Teicneolaíochta Dhún Dealgan 
* An Mhainistir Mhór, Mainistir Bhuithe 
* Páirc Dhroichead Átha, 
* Stáisiún Dún Dealgan Uí Cleirigh, Stáisiún Droichead Átha Mac Giolla Bhríde

## Tagairtí
Contae Loch Garman

Tá **Loch Garman** nó **Contae Loch Garman** in oirdheisceart na hÉireann, i gCúige Laighean.

## Bailte i gContae Loch Garman

* An Abhainn Dubh, Áth an Chorráin, An tAbhallort
* Bun Chlóidí, Baile Uí Chonnmhaí, Baile Ghearóid, An Bealach, Baile an Daingin, Baile Uí Chearnaigh, Baile Uí Choileáin, Baile Dubh, Baile Éamainn, Baile Each, Baile Liam, Banú, Buaile Mhaodhóg, Brí, Baile an Droichid, Baile an Chaisleáin, Baile de Cléir, Baile na Cúirte, An Bráca, Baile Mhúráin, An Bábhun Nua
* Cill Áine, Colmán, Cam Eolaing, Ceann an Chairn, Ceann Phoill, An Chloch, Cloch Ámainn, Cluain an Róistigh, Cúil Ghréine, Na Crosa Beaga, Currach Cló, Cill Anna, Coill an Iarainn, Cé na Cille Móire, An Chill Mhór, Cill Mhucraise, Cill tSíle, Calafort Ros Láir
* Dún Canann, Droichead an Chaisleáin, Dún Cormaic
* Fearna, Fiodh Ard,
* Guaire, Gráinseach Iúir
* Inis Córthaidh
* Loch Garman 
* Maolán na nGabhar, Maigh Arnaí, Muileann Fúca, Móin na gCaor, Muine Moling, Móin Na Saighead, Muileann an tSáile
* Poll Péiste
* Ráth an Iúir, Ros Láir, Ros Mhic Thriúin, Ráth an Chuilinn, Ráth Daingin, Ros Bearrcon
* Séipéal na hAbhann
* Teach as Sheáin, Teach Munna

## Barúntachtaí

* An Bealach Caoin Thuaidh, An Bealach Caoin Theas, Beanntraí, Uí Bhairrche
* Fotharta
* Guaire
* Scairbh Bhailis, Síol Bhroin, Síol Maoluír Thoir, Síol Maoluír Thiar

## Bailte fearainn

* Baile na Trá, Baile Uí Choigligh, Baile an Bharúnaigh, Baile an tSionóidigh
* Fearann Mhic Mhurchú
* An Mhoing Bheag
* An Ráithín

## Tíreolaíocht
 
* Abhainn na Sláine
* An Bhearú, An Bhanna
* Cuan Loch Garman, Caisleán Uí Bhairrche, Calafort Ros Láir, Cnoc Fhiodh na gCaor 
* An Dioríoch 
* Cnoc na hEanaí 
* Loch Tóchair 
* Rinn Duáin 
* Seanros, Na Sailtí, Stua an Charraig Dubh, An Staighre Dubh, Na Staighrí Dubha, Stua Laighean, Sliabh Buí, Sléibhte Chill Mhantáin
* An Tuscar, Torrchoill

## Cultúr

* Coláiste na Dea Comhairle, Comhairle Chontae Loch Garman 
* Deoise Fhearna 
* Mainistir Tinteirn, Mainistir Dún Bróithe
* Páirc Loch Garman 
* Stáisiún Inis Córthaidh, Stáisiún Ghuaire, Stáisiún Chalafort Ros Láir
* Yólais 

## Tagairtí
Contae an Longfoirt

Tá **An Longfort** nó **Contae an Longfoirt** i lár na hÉireann, i gCúige Laighean. Cruthaíodh an contae sa bhliain 1564. Tá an chuid is mó de in abhantrach na Sionainne agus cuid eile de in abhantrach na hÉirne. Portaigh, locha, páirceanna féir agus riasca is mó atá sa talamh. Tá iarsmaí ón chlochaois le fáil in aice bhaile Ghránaird, agus is iomaí iarsma atá sa chontae de mhainistreacha luath-Chríostaí. D'fhág na Normannaigh a lorg ar an áit chomh maith. Bronnadh na tailte ar chlann de Lacy, ach ní raibh siad ábalta an áit a ghabháil go buan agus ba í clann Uí Fhearghail a bhí i gceannas go ceann na gcéadta bliain. Bunaíodh an príomhbhaile, An Longforft, timpeall 1400, agus ba ann a bhí ionad cumhachta Uí Fhearghail. Is ann atá lárionaid riaracháin an chontae faoi láthair. Timpeall seacht míle duine a chónaíonn ann. 

## Bailte i gContae an Longfoirt

* Ardach
* Baile Uí Mhatháin, Béal Átha Liag, Béal Átha na Laogh, Béal Átha na Muc, Baile Nua an Chaisil
* Cluain Dá Ráth, Cnoc na Góla, Caonach, Cill na Sí
* Droim Lios
* An Lios Breac, An Longfort, Lios Riain
* Gránard
* Meathas Troim, Mullach na Leachta, Maigh Dumha
* Teach Síní

## Barúntachtaí

* Ardach
* Gránard
* An Longfort
* Maigh Dumha
* Ráth Claon
* Sruthail

## Tíreolaíocht

* Na Broicíní
* Cill Eo, Carn Clainne Aodha, An Chamlinn
* Forgnaí
* Loch Gamhna, Loch Rí
* Mullach na Leachta
* An tSionainn

## Cultúr

* Bóthar Chorr Liath
* Claí na Muice Duibhe, Comhairle Chontae an Longfoirt
* Scoil Mhuire

## Tagairtí
Contae na hIarmhí

Tá **an Iarmhí** nó **Contae na hIarmhí** (Béarla: *County Westmeath*) i lár na hÉireann, i gCúige Laighean. Ba chuid de Chontae na Mí í go dtí an bhliain 1543 nuair a bunaíodh í mar chontae ina haonar.

## Bailte i gContae na hIarmhí

* Baile an Bhric Óig, Baile Átha an Urchair, Baile Átha Luain, An Baile Mór, Baile Chaisleáin na nGeochagán, Baile na gCailleach, Baile na hAbhann, Bealach Caorthainn, Baile na Carraige, Baile Fhobhair, Baile an tSrutháin, Bealach an Tirialaigh, Baile Fhobhair
* Cill Bheagáin, Cill Liúcainne, Cionn Átha Gad, Cionn Torc, An Chúil
* Dealbhna, Droichead Chaisleán Loiste, Druim Criadh, Droim Raithne
* Fiodh an Átha
* Glasán, An Grianán
* An Muileann gCearr, an Móta, Muilte Farannáin, Maigh Bhachla, Muilte Farannáin
* Ráth Fhearna, Ráistín, Rath Conarta, Ráth Eoghain
* An tSráid
* Tigh Munna, An Teanga, Tobar Chláir

## Barúntachtaí

* Breámhaine, Baile Fhobhair
* Cluain Lonáin, Corca Raoi, Cill Chainnigh Thiar
* Dealbhna
* Fir Bhile, Fir Thulach
* Maigh Asail agus Machaire Ó dTiarnáin, Maigh Chaisil
* Ráth Conarta
* Uí Mhac gCuais

## Tíreolaíocht

* Cnoc Uisnigh, Cnoic Eoghain, Cnoc Droinne
* Inis Thuresius
* Loch Léinn, An Loch Bán, Loch Dairbhreach, Loch Ainninn, Loch Iarainn, Loch Siabhair, Loch Uail, Loch Rí, Loch Síodh Linn
* Móin Alúine, An Mullach Mín
* Slí na hIarmhí
* Tobar Chláir

## Cultúr

* Coláiste Pobail Átha Luain, Comhairle Chontae Na hIarmhí, An Chanáil Mhór
* Deoise na Mí
* Institiúid Teicneolaíochta Bhaile Átha Luain
* Mainistir Fhobhair, Mainistir Triostarnach, Mainistir Muilte Farannáin
* Páirc Uí Chíosóg 

## Tagairtí
Contae Dhoire

Tá **Contae Dhoire** suite i dTuaisceart Éireann.

## Príomhbhailte Chontae Doire

* Cúil Raithin
* Doire Choilmchille nó Londandoire nó Doire
* Dún Geimhin
* Léim an Mhadaidh
* Machaire Rátha, Machaire Fíolta
* Port Stíobhaird

## Sráidbhailte

* Alt na nGealbhán, Achadh Dubhthaigh, Ard Garbháin, An tArd Mór, Ard a' Chléibh, Ard Tí Cheallaigh, Áth an Phoirt Leathain
* Baile Uí Shírín, Baile Uí Cheallaigh, Baile Mhic Guaigín, Baile Ráth Seain, Baile uí Rónáin, Baile Ruaidhri, Baile Uí Scuillín, Baile Eachaidh, Béal Átha na Ríoghna, Baile na Croise, Baile Nua
* An Creagán, Camsan, Ceathramha Cláir, Carraig Ceasail, Clóidigh, an Cuach, An Chúil Mhór, An Corrán, Cluain Eoghain, Coill a' Lao, Coille-Ghuail, Cill Ria, Cnoc Clochdroma
* Droim na hUamha, Doire na Flatha, Díseart Mhartain, Dún Bó, Druim Maoláin, Druim Raithleann, Droim Sorn, Dún Geimhin
* Na Fíneadha, An Forghleann
* Garbhachadh, Glaic, Gleann an Iolar, Gort na hÁithe, Geosadán, Guala Dhubh
* Inis Rois
* Leargaidh, Leitir Seanduine, An Lúb
* an Mhagh, Maigh Choscáin, Magh Dúin, Muine Mór, Móin na nIonadh
* An Pháirc
* An Rinn
* An Seanmhullach, Sean-Bheith, Sráid Uí Áráin, Srath na Feabhail, Srath, An Suaitreach
* Taobh an Phortaigh, Doire Trasna, Tamhlacht, An Tobar Mór

## Barúntachtaí

* Cúil Raithin, Cianachta
* Líbeartaí Thoir Thuaidh Chúil Raithin, Loch Inse Uí Fhloinn, Líbeartaí Thiar Thuaidh Dhoire
* Tír Mhic Caoirthinn

## Tíreolaíocht

* Abhainn na Scríne, Abhainn na Ró
* Binn Fhoibhne, An Bhanna, Baile an Doire, Baile na hAbhann, Binn Bhradach, Baile Leithearr, Baile na gCailleach, An Bhreacach
* Cianachta, Cill Chruithneacháin, Cnoc Dhónaill, An Coll Mór, An Chluanaidh, Cloch Fhionn, Cuil Cnadaidhe, Cúil an Umair, Coill an Tonnaigh
* Díseart Mhartain, Deoise Dhoire, Droim Bhaile Uí Ágáin, Droim Cró, Droim Samhna
* An Feabhal, 
* Gleann Seáin, Gort an Choirce, Gort an tSamhraidh, Greanaigh 
* Lios Áine, Loch Inse Ui Fhloinn, Líbeartaí Thoir Thuaidh Chúil Raithin, Loch Beag, Líbeartaí Thiar Thuaidh Dhoire, Limistéar Uirbeach Dhoire, Loch Eanach, Luachair Mhór, Loch nEathach, Leitir Seanduine
* Machaire Rátha, An Mullach Mór, Mír Mhíchíl, Maigh Bheag
* Préachán
* Sliabh gCallann, Na Speiríní, Seantalamh 
* Tír Mhic Caoirthinn, Tamhnaigh Oscair, Tulaigh Uí Ruáin

## Cultur

* Comhrac 
* Páirc na gCeilteach, Printísigh Dhoire
* Tobar an Fhíoruisce

## Tagairtí
Contae Fhear Manach

In iarthar Thuaisceart Éireann atá **Fear Manach** nó **Contae Fhear Manach**. Is í Inis Ceithleann an príomhbhaile atá ann.

## Bailte i gContae Fhear Manach

* Achadh Lon, Achadh Dhruim Saileach, An Arna
* Baile an Irbhinigh, Béal Átha na Mallacht, Béal Cú, Béal Liche, Baile Uí Chaiside, Bealach na Leice, Béal Leice, Bléinigh, Botha, An Baile Nua
* An Cheis, Cill Chéile Dé, Cill Náile, Clabaigh, An Garastún
* Daimhinis, Doire Ó gConaíle, Droim Scine, Doire Loinn, Doire Mhór, Domhnach, Druim Lathaighe, Dabhach Phádraig, Droichead Mhig Uidhir
* Eadarnaidh 
* An Garastún 
* Inis Ceithleann, An tIompú Deiseal
* Lios na Scéithe, Lios Béal Átha, An Leac, Leitir Bhruín, Lios na nDaróg
* Mullach na Seangáin, Meacan, Machaire Mhílic, Maigh Niadh
* Paiteagó 
* Ros Liath
* Sceach
* Tamhlacht, An Tigh Mór, Treabhraigh, Tulaigh Uí Thiomáin

## Barúntachtaí

* Clann Amhlaoibh, Clann Cheallaigh, An Chúil, Cnoc Ninnidh
* Lorg
* An Machaire Buí, An Machaire Steafánach
* Tír Cheannada

## Tíreolaíocht

* Achadh Thairis, Achadh Fhuarain, Achadh na Glaice, Achadh Creamh Choille, Achadh Chaorthainn, Achadh Mór, Achadh Rathain, Achadh an Dísirt, Abhainn Bhréan, Abhainn na Sailchis, Abhainn na Sailise
* Binn Eachlabhra, Botha
* Clann Amhlaoibh, Clann Cheallaigh, An Chúil, Cnoc Ninnidh, Carraig a'Lios, Carn, Carr, Cluain Cuaiche, Coill a'Droim, Coill na Madadh, Cnoc a'Duais, Cnoc-a'tSeagail, Cnoc Mór, Cnoc na h-uinnseann, Cnoic, An Chlaideach
* Daimhinis, Doire an Tonnaigh, Doire Airt, Doire Mhór, Drom Beag Gearr, Druim Lathaighe
* Garbh Aire, Gleann Caol, Gort an Choirce, Gort a Righ, Gort an Fheadáin, Gort Mhaoláin
* Iomaire
* Lorg, Lathrach, Leith-ghlionn, Leitir Bhruín, Leath Bhaile, Lios na nDaróg, Loch Mac nÉan Íochtair, Loiste Beag, Loiste Mór, Loch Éirne, Loch Meilbhe
* Machaire Bui, An Machaire Steafánach, Machaire Mhílic, Maol Leathan 
* Sceach, Sliabh Rosín, Sliabh Bhéal Mór, Sliabh Chuilceach
* Tír Cheannada, Taite an Chaorthainn, Tamhnaigh Mór, Tulaigh Dhoire Bhreith, Tulaigh Uí Thiomáin, Tuaim Dreagain 

## Cultúr

* Caisleán na Croime
* Droim Achadh an Fhuarain
* Lios Gabhail
* Páirc an Bruiscear
* Teampall Carraig

## An Ghaeilge i contae Fhear Manach

Bhí eolas de shaghas éigin ar an nGaeilge ag 13.1% de dhaonra contae Fhear Manach. I 2010 bhí 37 daltaí ag freastal ar an gaelscoil i chontae Fhear Manach.

## Naisc sheachtracha
* County Fermanagh.com, turasóireacht agus eolas.
* Fermanagh.gov.uk. 

## Tagairtí