An Ghilbeartais

Teanga Astrainéiseach is ea **an Ghilbeartais** a labhraítear go príomha i gCiribeas. Cuirtear *Taetae ni Kiribati* uirthi as Gilbeartais.

Tá thart ar 125,000 daoine a labhraíonn an Ghilbeartais. Tá cónaí ar 119,000 d'iadsan i gCiribeas, 97.2% den daonra.

Ní hionann is na teangacha eile san Aigeán Ciúin, níl baol do dhíothaithe ag an nGilbeartais. Úsáideann beagnach gach duine a labhraíonn í an teanga gach uile lá. Níl ach 30% de na cainteoirí in ann an Béarla a labhairt. Mar toradh, níl sí i mbaol bheith gafa ag an mBéarla.

## Uimhir na gCainteoirí
Labhraíonn níos ná 96% de mhuintir Chiribeas an teanga. Labhraíonn an chuid is mó de dhaoine ar Nui (Túvalú), ar Oileán Rabi (Fidsí) agus in áiteanna a athlonnaigh muintir Chiribeas chomh maith mar shampla Oileáin Sholomón agus Vanuatú. 

# Ciribeas, 119,000
# Fidsí, 6,600
# Oileáin Sholaimh, 6,800
# An Nua-Shéalainn, 2,115
# Nárú, 1,500
# Túvalú, 100
# Vanuatú, 400
# Haváí, 141

## Canúineolaíocht
Tá dhá phríomhchanúint ag an nGilbeartais, tuaisceartach agus deisceartach. Is é an fuaimniú an phríomhdhrifríocht. 

Tá canúint dhifriúil ag na hoileáin Butaritari agus Makin. Tá foclóir agus fuaimniú difriúla aici leis an nGilbeartais chaighdeánach.

### Liosta na gCanúintí

* Banaban (Banaba agus Oileán Rabi, Fidsí)
* Ciribeas Tuaisceartach (Makin, Butaritari, Marakei, Abaiang, Tarawa, Maiana, Kuria, Abemama agus Aranuka)
** Butaritari/Makin (Butaritari agus Makin)
* Nui (Túvalú)
* Ciribeas Deisceartach (Tabiteuea, Onotoa, Nonouti, Beru, Nikunau, Tamana agus Arorae)

## Foghareolaíocht
Tá 13 chonsan agus 10 ngutaí ag an nGilbeartais.

### Consain

**Nótaí:**

* De ghnáth, bíonn /p/ glórach idir gutaí agus scaití ag tús focail.
* Roimh /i/, fuaimnítear /t/ mar [s].
* Ag brath ar an gcomhthéacs, is féidir /βˠ/ a fhuaimnítear mar chnagchonsan nó mar neasach.
* Ní /ɾ/ le fáil ag deireadh siolla.

### Gutaí

**Nótaí:**

* Is féidir leis na gutaí gairide /i/ agus /u/ athrú sna leathghutaí [j] and [w] roimh fhuaimeanna níos glóraí.  /ie/ → [je]
* Fuaimnítear /a/ mar [ä], seachas i ndiaidh /mˠ/ agus /pˠ/.

### Péirí Íosdifríochta

## Gramadach
Is é Briathar-Cuspóir-Ainmní (VOS) ord na bhfocal.

### Ainmfhocail
Is féidir aon ainmfhocal a chruthú tríd an alt cinnte "te" a chur roimh bhriathar nó aidiacht.

* *nako* (téigh/gabh)
* *te nako* (an t-imeacht)
* *uraura* (dearg)
* *te uraura* (an deirge)

Is féidir ainmfhocail a mharcáil do sheilbh (duine agus uimhir). Uaireanta marcáltar an iolracht le guta fada ar an gcéad ghuta.

* *te boki* (leabhar)
* *booki* (leabhair)

Marcáltar an inscne trí *mmwaane* (firinscneach) agus *aiine* (baininscneach) a chur leis an ainmfhocal.

* *te moa* (sicín)
* *te moa mmwaane* (coileach) (tá sé níos coitianta *mwane* a scríobh)
* *te moa aiine* (cearc) (tá sé níos coitianta *aine* a scríobh)
* *tariu* (mo dheartháir nó mo dheirfiúr (má tá an inscne chéanna aige/aici leis an gcainteoir))
* *maneu* (mo dheartháir nó mo dheirfiúr (má tá an inscne dhifriúil aige/aici leis an gcainteoir))

Is féidir an nascóir "n" a úsáid i gcomhair ainmfhocail daonna.

* *ataei* (páiste)
* *ataeinimmwaane* (buachaill)
* *ataeinnaiine* (cailín)

Is féidir ainmfhocail gníomhaíocha a chruthú leis an mír *tia* (uatha) nó *taan(i)* (iolra).

### Ailt

Níl an t-alt 'te' éiginnte nó cinnte; léiríonn sé gur ainmfhocal uatha an chéad focal eile. Go minic, aistrítear é leis an bhfocal "an". Tá an t-alt iolra roghnach mar tá go leor bealaí an iolracht a chur in iúl trí thaispeántaigh, uimhreacha, srl.

Úsáidtear na hailt pearsanta roimh ainmneacha pearsanta. Is é 'te' an fhoirm fhirinsnceach roimh ainmneacha a thosaíonn le , 'tem' roimh , 'ten' roimh  agus 'teng' roimh . 
Is féidir na foirmeacha 'na, nan, nang' a aimsiú i mButaritari agus Makin.

### Forainmneacha

## Aibítir
Roimh na 1860óidí, níor scríobhadh an teanga ar pháipéar ariamh. Anois scríobhtar í leis an aibítir Laidineach. Tugadh isteach í nuair a d'aistrigh Hiram Bingham Jr, misinéir Protastúnach, an Bíobla go Gilbeartais. Taispeántar gutaí agus consain fhada trí iad a scríobh faoi dhó, mar a dhéantar as Ísiltíris agus as Fionlainnis.

Catagóir:Ciribeas