open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cloch Oghaim Bhaile Mhuadáin

Séadchomhartha Náisiúnta (599) is ea **Cloch Oghaim Bhaile Mhuadáin** (CIIC 38), suite i gContae Chill Chainnigh, Éire.

mion|Cloch Oghaim Bhaile Mhuadáin

## Suíomh
Tá Cloch Ogham Bhaile Mhuardáin suite i mbanrach le taobh goirt, 1.7 km ó dheas de Chnoc an Tóchair, i nGleann na Feoire gContae Chill Chainnigh,  ag .

## Stair
Greanadh Cloch Oghaim Bhainne Mhuadáin c. AD 700–900.  Ath-aimsíodh í an éigin roimh an mbliain 1841, agus leagadh í ag  tóraithe taisce.  Sa bhliain 1850, bhí sé ar intinn ag tionónta na talún í a scriosadh mar bhac céachta, ach ar an dea-uair shábháil an tiarna talún Richard Langrishe í.

## Cur síos
Is leac slinne í an chloch, le tomhas 231 × 175 × 23&nbsp;cm, le hinscríbhinn Oghaim ar threibh amháin: 
: ᚛ᚉᚑᚏᚁᚔᚕᚑᚔᚋᚐᚊᚔᚂᚐᚏᚔᚇ᚜
: CORBI KOI MAQI LABRID
: *Corb* anseo mhic *Labraid*

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chill Chainnigh
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Strictly Come Dancing (sraith 17)

Is comórtas damhsa teilifíse é ***[[Strictly Come Dancing]]***, a thosaigh sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2004. Tá sé ar BBC One. Thosaigh an seachtú sraith déag ar an 7 Meán Fómhair, 2019 agus chríochnaigh sé ar an 14 Nollaig 2019.

Is iad Shirley Ballas, Bruno Tonioli, Craig Revel Horwood agus Motsi Mabuse na breithiúna don sraith seo.

## Cúplaí

## Cairt Scórála

## Tagairtí

Catagóir:Strictly Come Dancing
Catagóir:2019 séasúir teilifíse
Cloch Oghaim Cháisleán tSíomoin

Séadchomhartha Náisiúnta (304) is ea **Cloch Oghaim Cháisleán tSíomoin** (CIIC 47), suite gar do Chuan an Bhriotáis, Contae Chill Mhantáin, Éire.

## Suíomh
Tá Cloch Oghaim Cháisleán tSíomoin suite le taobh bóthair ina luí droim in airde, 2.2 km siar ó thrá Bhaile na Carraige, ag .  Ritheann *[[Potter's River]]* 260 m ó dheas.

## Stair
Greanadh Cloch Oghaim Cháisleán tSíomoin tuairim is AD 350–550, agus áth-aimsíodh í sa bhliain.

De réir béaloideas áitiúil, thóg fathach Cháisleán tSíomoin suas an chloch lá agus chaith síos an cnoc í.  Ba iad a ingne a rinne na scríoba.  Deir scéal eile gur thóg fear an dúchais an chloch mar iarta. D'éirigh an Aos Sí feargach dá bharr agus chuir siad a chuid sceanra ag damhsa is ag gliogarnach.  Tar éis seachtaine, chuir sé an choicís ar ais ina háit.

## Cur síos
Is leac é Cloch Oghaim Cháisleán tSíomoin le tomhas 150 × 48 × 20&nbsp;cm, agus tá inscríbhinn Oghaim ar imeall amháin: 
: ᚛ᚅᚓᚈᚐᚉᚐᚏᚔᚅᚓᚈᚐᚉᚉᚐᚌᚔ᚜
: NETACARI NETA CAGI
: *Netacari* nia *Cagi*
I measc léitheoireachtaí eile, tá NETACARI NETACAMI, QEVASARI QEVASAGI nó NETACARI SETACAGI.

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Catagóir:Contae Chill Mhantáin
Catagóir:Seandálaíocht
Cloch Oghaim Bhéal an Churraigh Bháin

Séadchomhartha Náisiúnta (426) is ea **Cloch Oghaim Bhéal an Churraigh Bháin** (CIIC 66), suite i gContae Chorcaí, Éire.

## Suíomh
Tá Cloch Oghaim Bhéal an Churraigh Bháin ina seasamh i ngort i bhFánchoill agus Na Coillte, 4.3 km ó dheas soir ó dheas de Dhá Dhrom, os cionn Ceann Mara, ag .

## Stair
Greanadh an gallán seo tuairim is an 4ú–6ú haois AD.  Is í an chloch Oghaim is airde a bhfuil aithne uirthi.

## Cur síos
Is gallán ard é Cloch Oghaim Bhéal an Churraigh Bháin le tomhas 470 × 102 × 32&nbsp;cm, agus tá dhá inscríbhinn Oghaim ar dhá imeall air.  Ar imeall amháin tá: 
: ᚛ ᚋᚐᚊᚔᚇᚓᚉᚉᚓᚇᚇᚐᚄᚐᚃᚔᚈᚒᚏᚐᚅᚔᚐᚄ᚜
: MAQI-DECCEDDAS AVI TURANIAS
: Mhic *Deichet* Uí *Turanias* 

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Dua Lipa

Is amhránaí agus mainicín Sasanach í **Dua Lipa** (rugadh í ar an 22 Lúnasa 1995).

## Dioscliosta
**[[Dua Lipa (albam)|Dua Lipa]]* (2017)
**[[Future Nostalgia]]* (2020)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1995
Catagóir:Amhránaithe Sasanacha
Catagóir:Podchraoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine beo
Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin Beag

Séadchomhartha Náisiúnta (346) is ea **Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin Beag**, suite i gContae Chiarraí, Éire.

## Suíomh
Bhíodh an chíoch ina luí droim in airde ar thrá Doire Fhíonáin, gar do Chathair Dhónaill i gContae Chiarraí.  Cuireadh suas í le taobh an bhóthair ag Oifig na nOibreacha Poiblí sna 1940í, anois ag 

## Stair
Cuireadh suas an chloch marcas leag uaighe le hinscríbhinn as Gaeilge Chianach, tuairim is sa luath-6ú haois AD.

## Cur síos
Is chloch ghainimh í an séadchomhartha, le tomhas 211 × 51 × 30 cm.  Síonchaite go dona is ea an inscríbhinn, ach léitear:
: ANM ḶḶATỊG̣[NI] Ṃ[A]Q [MINE]ṚC/ Ṃ[UCOI Q  ̣  ̣ ?   ̣  ̣CI?]
: [in] ainm *Llatigni* mhic *Minerc* chlainne *Q...ci*

Faightear i "Llatigni" an mhír dhíspeagtha -*gno*- (-ín inniu), a mholann gur *Láithbe* nó *Láithech* an ea an bunainm.  Is mír dhíspeagtha í *Min*- fosta, a mholann bunainm *Erc* Beag.

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Clocha Oghaim Aird Chánachta

Séadchomhartha Náisiúnta (430) is ea an dá chloch, **Clocha Oghaim Aird Chánachta**, (CIIC 246), suite i gContae Chiarraí, Éire.

## Suíomh
Tá na clocha suite 1.7.km siar ó Caisleán na Mainge, taobh ó thuaidh den abhainn Chaisleán na Mainge, ag .

## Stair
Ní féidir na hinscríbhinní a léamh go cruinn ceart, óir gur ró-bhearnach iad &mdash; greanadh inscríbhinní Oghaim in Éirinn ámh idir na 4ú agus 10ú haoiseanna.  Ath-aimsíodh iad sna 1940í.

## Cur síos
Faightear na clocha i dteannta le gallán mór, 1.6&nbsp;m in airde.

Is iad a leanas an ogham ar na clocha:
* 246a: 90&nbsp;cm in airde, le hinscríbhinn:
*: LMCBLTCL LT
* 246b: giota beag le hinscríbhinn:
*: V MAQI
*: *V* mhic

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Clocha Oghaim Dhún Lóich

Séadchomhartha Náisiúnta (385) is ea  **Clocha Oghaim Dhún Lóich** (CIIC 197–203, 241), bailiúchán atá suite i gContae Chiarraí, Éire.

## Suíomh
Tá Clocha Orgáin Dhúin Lóich suite i gCúil Má Ghort, 1&nbsp;km taobh ó dheas de Lios an Phúca, ó dheas den Leamhain, ag 

Is é *Beaufort* an t-ainm atá ar Lios an Phúca as Béarla, agus dá bharr tá aithne ar na clocha mar *The Beaufort Stones*.

## Stair
Greanadh na clocha sna 5ú agus 6ú haoiseanna mar leaca uaighe.  D'aimsigh seacht díobh sa bhliain 1838, mar chuid den díon uaimh thalún gar do Chaisleán Dhúin Lóich, agus bogadh tuilleadh cloch go dtí a suíomh reatha faoin mbliain 1945.
Bhíodh cloch eile sa seanchill Bheanáin.

## Cur síos
Tá Cloch Chill Bheanáin (CIIC 241)  suite sa lár leis na clocha eile thart thimpeall uirthi.
* CIIC 197:
*: DEGO{S} MAQI MOCOI TOICAKI
*: *Daig* mhic chlainne *Toicacas*
*: creidtear go luaitear inti clann *[[Tóecraige]]*
* CIIC 198:
*: MAQI RITEAS MAQI MAQI-DDUMILEAS/ MUCOI TOICACI
*: mhic Rithe mhic mhic *Duimle* chlainne *Toicacas*
*: creidtear go luaitear inti clann *[[Tóecraige]]*
*: CUNACENA
*: Cúchinn 
* CIIC 200:
*: MAQI TTAL MAQI VORGOS MA/QI MU/COI TOICAC
*: mhic Táil mhic Fhearghais mhic chlainne *Toicac*
*: creidtear go luaitear inti clann *[[Tóecraige]]*

* CIIC 201:
*: ... ṂC̣ ... G̣Ẹ?̣ ... / Ṃ[A(?)]Q̣ ... Ḍ/ ... Ẹ?̣ ...
*: faded go dona
* CIIC 202:
*: NIOTTVRẸCC MAQỊ ...G̣NỊ
*: Nia-Fhraoigh mhic ?-án
* CIIC 203
*: MAQI DECEDA MAQ̣[I]
*: mhic *Deichet* mhic
*: creidtear go luaitear inti clann *[[Tóecraige]]*
* CIIC 241:
*: (ar dheis) B[AID(?)]AGNỊ ṂAQ̣I ADDỊLONA
*: (ar chlé) NAGỤN[I(?)] M[U(?)]C̣[O(?)] B[AI(?)]D[A]N[I(?)]
*: (aghaidh) NIR[???]MṆ[I]DAGNIESSICONIDDALA/ AMIT BAIDAGNI

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Clocha Oghaim Phlácais

(552) is ea, **Clocha Oghaim Phlácais** (CIIC 57–58), dhá chloch suite i gContae Chorcaí, Éire.

## Suíomh
Tá Clocha Oghaim Phlácais suite i Mainistir na Móna, 7.4 km (4.6 mi) dheas soir ó dheas de Mala,, ag 

Is é *Greenhill* an t-ainm atá ar Phlácas as Béarla, agus dá bharr tá aithne ar na clocha mar *The Greenhill Stones*.

## Stair
Greanadh Plácas I go moch sa 6ú haois agus Plácas II sa 5ú haois.

## Cur síos
Is cloch í Plácas I le tomhas 260 × 72 × 35 cm.  Léitear dam inscríbhinn:
: TṚENỤ [MA]QỊ MUCOI QRITTI
: *Trén* mhic chlainne *Creth?* (Crothrige?)')

Is cloch í Plácas II le tomhas 154 × 46 × 36 cm.  Léitear an inscríbhinn:
: CATTUBUTTAS Ṃ[AQI]
: *Cathub* m[hic]

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Slat Ríoga Ottokar

Leabhar do pháistí de chuid an chartúnaí Bheilgigh Georges Prosper Remi faoin ainm cleite Hergé is ea **Slat Ríoga Ottokar**.

Catagóir:Georges Prosper Remi
Catagóir:Ficsean
Catagóir:Leabhair
Catagóir:Eachtraí Tintin
An Bheilg i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac **An Bheilg** páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1956.

## Iomaitheoirí
[alt=|mion|Laura Tesoro ag cur i láthair i g[Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2016|2016]]

## Tagairtí

Catagóir:Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Cloch Oghaim Airghleanna

Séadchomhartha Náisiúnta (221.01) is ea **Cloch Oghaim Airghleanna** nó *an Gallán*, suite in Airghleann i gContae Chiarraí, Éire.

mion|Cloch Oghaim Airghleanna

## Suíomh
Tá Cloch Oghaim Airghleanna suite i ndiallait idir Cnoc Bréanainn agus Más an Tiompáin, ag .

## Stair
Cuireadh an chloch suas mar leac uaighe, le hinscríbhinn as Gaeilge Chianach, tuairim is AD 550–600.

## Cur síos
Is cloch ghainimh í, le tomhas 191 × 38 × 20 cm.  Is í an inscríbhinn ná:
: ᚛ᚊᚏᚔᚋᚔᚈᚔᚏ ᚏᚑᚅᚐᚅᚅ ᚋᚐᚊ ᚉᚑᚋᚑᚌᚐᚅᚅ᚜
: QRIMITIR RO/Ṇ[A]/ṆN MAQ̣ COMOGANN
: [lia] sagairt [*cruimther*] Rónáin mhic Comhgháin.
Tá cros chiorclaithe uirthi.

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Charlie agus Monarcha na Seacláide

Úrscéal do pháistí de chuid an scríbhneoir Breatnach Roald Dahl is ea **Charlie agus Monarcha na Seacláide,** an scéal is cáiliúla le Roald Dahl. Seo é scéal Charlie Buicéid, na gcúig thicéad órga, agus na nÚmpa-Lumpach, agus scéal Willy Wonka féin, scéal atá buanaithe in intinn na n-óg ó chéadfhoilsíodh é in 1964. Tá os cionn 20 milliún cóip den leabhar díolta in 56 theanga.
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Roald%20Dahl%20Bibliotheek.JPG|clé|mion
Tá leagan Gaeilge le fáil ó Leabhar Breac.
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Roald%20Dahl.jpg|clé|mion|Roald Dahl

## Scéal
Níl Willy Wonka — ná an taobh istigh dá mhonarcha iontach seacláide — feicthe ag aon duine le blianta fada. Nuair a fhógraíonn sé comórtas ina dtabharfar buaiteoirí na gcúig thicéad órga (atá curtha i bhfolach aige i gclúdaigh na mbarraí seacláide) ar thuras sa mhonarcha, tá tír is talamh ag iarraidh teacht ar na ticéid!

## Féach freisin

* Roald Dahl
* Na Cailleacha
* Danny, the Champion of the World
* Na Gamail
* Matilda
* Boy (leabhar)

## Tagairtí

Catagóir:Roald Dahl
Catagóir:Leabhair do pháistí
Clocha Oghaim Bhaile an tSagairt

Séadchomhartha Náisiúnta (64) is ea **Clocha Oghaim Bhaile an tSagairt**, bailiúchán cloch suite i gContae Chiarraí, Éire.

mion|150px|CIIC 156, le hainm clann Chorca Duibhne (féach thíos).  Maisithe le Richard Rolt Brash (1817–1876), staraí as Corcaigh, agus foilsithe sa bhliain ina shaothar iarbháis ''The Ogam Inscribed Monuments of the Gaedhil in the British islands''.

## Suíomh
Tá na Clocha Oghaim Bhaile an tSagairt suite laistigh de bhanrach ciorclach (trastomhas 30 m), taobh thoir de ráschúrsa an Daingean Uí Chúis, ar an taobh thoir theas den bhaile, ag 

## Stair
Greanadh na clocha sna 5ú agus 6tú haiseanna AD mar chomharthaí uaigh.

Ba é seo suíomh ársa eaglaise agus reilige (*An Cheallúnach* nó *An Lisín*).

## Cur síos
Is clocha gainimh uisce-rolltha iad, ocht díobh ina luí i gciorcal ag díriú amach, an naoú sa lár.  Scríobhadh ar roinnt díobh le crosanna.

# CIIC 15
#: AKEVRITTI
#: ainm pearsanta is léir
# CIIC 156
#: MAQQI-IARI KOỊ MA/QQI MU/CCOI DOVVINIAS
#: Mhic Iair anseo, mhic Corca Dhuibhne
# CIIC 157
#: DOVETI MAQQI/ CATTI/NI
#: *Duibthe* mhic *Caitne*.
#: Is Gaeilge Chianach í an teanga anseo, gan caschlaochlú guta, rud a chuireann in iúl gur scríobhadh é in am Naoimh Phádraig
# CIIC 158
#: SUVALLOS MAQ/Q̣Ị DU/COVAROS
#: *Suvallos* mhic *Ducovaros*
# CIIC 159
#: ṂẠQI-DECC[E]DẠ/ ṂẠQ̣Ị/ GLASICONAS
#: mhic *Deichet* mhic *Glasiconas* (Glaschú)
# CIIC 160
#: TRIA MAQA MAILAGNI
#: Triúr mhac *Maílagnas*
#: faightear cros ait ar an gcloch seo &mdash; lámha ar chomhfhad, le cruthanna idir "E", "Y" agus "+" ag a ndeireadh
# CIIC 161
#: INISSIO/NAS
#: ainm pearsanta; maraon le CIIC 157, téann sé siar di dtí an 5ú haois AD
# CIIC 162
#: CUṆẠMAQQ̣I/ AVI CỌRBBI
#: *Conmac* uí *Corb*
# CIIC 163
#: N[E]TTA-LAMINACCA KO/I ṂA/QQI MỤCOI DOṾ[I]Ṇ[IA]Ṣ
#: nia *Laminacca* anseo mhic Corca Dhuibhne

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Asterix i gCoill na Cinsealachta

Leabhar do pháistí de chuid an chartúnaí Francach René Goscinny is ea **Asterix i gcoill na Cinsealachta**. An 17ú leabhar sa tsraith Asterix atá ann

## Féach freisin

* Asterix na nGallach
* Asterix agus an Corrán Óir
* Asterix Gliaire
* Asterix i dTír na Sasanach
* Asterix ar Pháirc an Chatha
* Asterix agus Cléópatra
* Asterix ag na Cluichí Oilimpeacha
* Asterix agus Troid na dTreabh

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Asterix
Psy

Is amhránaí agus scríbhneoir amhrán Cóiréach é **Park Jae-sang** (Cóiréis 박재상, hanja 朴載相, IPA /pɐk̚.t͡ɕεsɐŋ/), a rugadh ar 31 Nollaig 1977. Is é **Psy** (Cóiréis: 싸이, IPA |s͈ai|) a ainm proifisiúnta, a scríobhtar go minic le ceannlitreacha, .i. **PSY**. Is rapaire é agus léiritheoir taifeadtaí chomh maith. Aithnítear Psy ina thír féin mar gheall ar a chuid fístéipeanna greannmhara agus a cheolchoirmeacha. Bhain sé clú amach go hidirnáisiúnta lena thaifeadadh singil "Gangnam Style".

Rugadh Park sa cheantar úd Gangnam in Seoul, sa Chóiré Theas. Sa bhliain 2019 chuir sé comhlacht taifeadta ar bun.

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe ón gCóiré Theas
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Clocha Oghaim Chill Tíre

Séadchomhartha Náisiúnta (330) is ea **Clocha Oghaim Chill Tíre**, dhá chloch Oghaim suite i gContae Phort Láirge, Éire.

## Suíomh
Tá Clocha Oghaim Chill Tíre suite i ngort ar bhruach thoir na hAbhann Móire, i nDrom Mór, 1.8&nbsp;km (1.1&nbsp;mi) siar ón Eaglais, Co. Phort Láirge, ag 

## Stair
Greanadh na Clocha Oghaim Chill Tíre sna 6ú nó 7ú haoiseanna AD.

## Cur síos
Téann an chloch níos mó (CIIC 266) siar go c. AD 500–700, agus is slinn le féitheacha grianchloiche í, le tomhas 132 × 51 × 13&nbsp;cm.  Léitear an inscríbhinn :
: ᚛ᚉᚑᚂᚂᚐᚁᚑᚈ ᚋᚒᚉᚖ ᚂᚒᚌᚐ ᚋᚐᚊᚔ ᚂᚑᚁᚐᚉᚉᚑᚅᚐ᚜
: COLLABOT MUCOI LUGA MAQI LOBACCONA
: *Cóelub* clainne Lugh mhic Lubchú

Ar an chloch níos lú (CIIC 267), le tomhas 130 × 41 × 25&nbsp;cm, tá an inscríbhinn:
: ᚛ᚋᚓᚇᚒᚄᚔ ᚋᚒᚉᚖ ᚂᚒᚌᚐ᚜
: MEDUSI MUCOI LUGA)
: *Medusi* clainne Lugh

Bhíodh tríú cloch ann  (CIIC 268), greanadh c. AD 540–600, bogtha níos deireanaí go dtí Ard-Mhúsaem na hÉireann, agus léitear an inscríbhinn:
: ᚛ᚉᚐᚈᚈᚒᚃᚔᚏ᚜ 
: CATTUVIR
: cath-fhir

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Clocha Oghaim Chill Chuallachta Thoir

Séadchomhartha Náisiúnta (329) is ea **Clocha Oghaim Chill Chuallachta** (CIIC 206–213), bailiúchán cloch suite i gContae Chiarraí, Éire.

## Suíomh
Tá Clocha Oghaim Chill Chuallachta Thoir suite 4.6 km soir ó dheas de Chill Orglan, agus siar ón Abhainn Ghlaisín na Síofraí, ag 

## Stair
Greanadh na clocha sna 5ú agus 6ú haoiseanna AD mar leacanna chuimhne uaighe.  Fuarthas go léir i n-uaimh talún in aice láimhe iad.

## Cur síos
Is gallán gainimh iad na clocha.

# CIIC 206
#: [AN]M VIRR[ACC(?)]/ANNI TIGIR[N]
#: (in) ainm *Ferchán/Fírchán? Tigern
#: C̣/̣ṬẸDATTOQA MAQI/ VEDELMETṬ[O(?)]
#: *Cétadach?* mhic *Fedelmid
# CIIC 207
#: ẸCC MAQI L[UGUQ]ṚRIT
#: ? mhic *Luccreth*
# CIIC 208
#: UMALL
# CIIC 209
#: A]GGO MAQI AGỊ[LL
#: ...ggo mhic Agi...
# CIIC 210
#: DUBE[B agus Q/N
# CIIC 211
#: [RI]TTẠVV[E]CC MAQ[I] V[E]DDONỌS
#: *Rethach* mhic ''Feddonos
#: maireann an t-ainm Leithinis Uíbh Ráthaigh
# CIIC 212
#: síonchaite go dona
# CIIC 213
#: URG̣

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Sulfáit alúmanaim

Is comhdhúil cheimiceach í **sulfáit alúmanaim** leis an bhfoirmle Al2(SO4)3. Tá sí intuaslagtha in uisce agus úsáidtear í go príomha mar ghníomhaire téachta (imbhualadh cáithníní a chur chun cinn trí lucht a neodrú) i nglanadh uisce óil   agus i ngléasraí cóireála fuíolluisce, agus i ndéantúsaíocht páipéir freisin.  

Tarlaíonn an fhoirm ainhidriúil go nádúrtha mar mhilloscevichít mhianrach annamh, a fhaightear m.sh. i dtimpeallachtaí bolcánacha agus i sméaróidí dearga i gcairn dramhaíola na mianadóireachta guail. Is annamh a fhaightear sulfáit alúmanaim ann mar  shalann ainhidriúil. Cruthaíonn sí roinnt hiodráití difriúla, a bhfuil an heicsideacaihiodráit Al2(SO4)3•16H2O agus ochtaideacaihiodráit Al2(SO4)3•18H2O na cinn is coitianta. Tarlaíonn an heiptideacaihiodráit, ar féidir a fhoirmle a scríobh mar [Al(H2O)6]2(SO4)3•5H2O go nádúrtha mar an alúnaigéin mhianrach.

## Táirgeadh

### Sa tsaotharlann

Is féidir sulfáit alúmanaim a dhéanamh trí hiodrocsaíd alúmanaim,Al(OH)3, a chur le haigéad sulfarach, H2SO4:

:2 Al(OH)3 + 3 H2SO4 → Al2(SO4)3 + 6H2O

nó trí mhiotal alúmanaim a théamh i dtuaslagán d'aigéad sulfarach:

: 2 Al + 3 H2SO4 → Al2(SO4)3 + 3 H2&uarr;

## Tagairtí
Clochán Cárthainn

Is ráth agus cloch oghaim (CIIC 230), **Clochán Cárthainn**, suite i gContae Chiarraí, Éire. Is séadchomhartha náisiúnta iad.

## Suíomh
Tá Clochán Cárthainn suite ar an taobh thiar den Leithinis Uíbh Ráthaigh, 7.2 km ó dheas soir ó dheas de Cathair Saidhbhín.

## Stair
Bunaithe ar ghramadach na hinscríbhinne, moltar gur cuireadh an chloch Oghaim suas sách déanach c. AD 600. In aice léi, tá caiseal adhlactha Críostaí.

## Cur síos
Is ciorclach é an rath agus banc cré thart timpeall air, le slí isteach ar an taobh thoir agus galláin ar an taobh thiar. Laistigh tá bothán ciorclach, trí leacht, uaimh thalún agus leac croise. Ghlaoití 'Keel' Darrach air sa cheantar.

Sheasadh an chloch Oghaim ag an slí isteach thoir den ráth, ach anois tá sí ar an taobh thuaidh. Is cloch slinne í, le tomhas 208 × 38 × 18&nbsp;cm. Léitear an inscríbhinn:
: EQQẸGGNỊ [MA]Q̣[I] ṂẠQI-CAṚATTỊNN
: Ec...áin? mhic mhic Caorthainn"
Scríobhadh í seo os cionn inscríbhinn nia luaithe:
: D[ ... ]A[.C.] AVI DALAGNI [MAQI C--
: *D...* uí *Dalagni* mhic 

Feictear an t-ainm céanna ar chloch Oghaim, litrithe MAQI-CAIRATINI, i mBaile Phaghain (CIIC 40).

D'fhéadfadh é gurb í ciall an ainm 'clochán' anseo "áth chloch chora" (tá sruthán, an Doirín, lastoir de), nó clochán coirceogach, mar a fhaightear sa chaiseal.

## Tagairtí

Catagóir:Caiseal
Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Uaimh agus Clocha Oghaim Dhrom Lócháin

Séadchomhartha Náisiúnta (154) is ea **Uaimh agus Clocha Oghaim Dhrom Lócháin**, aitheanta sa cheantar mar An Uaimh Oghaim, suite i gContae Phort Láirge, Éire.

## Suíomh
Tá Drom Locháin suite ar talamh feirme 4&nbsp;km soir ó Léim Uí Bhriain, An tSráidbhaile, ag 

## Stair
Greanadh na clocha Oghaim idir AD 400 agus 700.

Creidtear gur tógadh an uaimh thalún tuairim is an 9ú haois.  Cuireadh ar líne thiar thiar theas í, a haghaidh ón ngréin ag dul faoi setting sun.

Sa mhí Iúil 1867, ath-aimsigh feirmeoir an cheantair an suíomh. Sa bhliain 1936, baineadh cuid den uaimh anuas agus cuireadh suas roinnt desna clocha Oghaim os cionn talún.

## Cur síos
### Uaimh thalún
Tá gailearaí na huaimhe  4.9&nbsp;m ar fad agus and 1.3&nbsp;m ar leithead, le hairde dín thuas go 1.2&nbsp;m.  Foirgnítear í le liaga seasta, agus cuireadh deich gcloch Oghaim ann mar lindéir agus taobhchlocha, roinnt díobh crochta bun os cionn.  Feictear cuasghreantaí ar cheann desna díonchlocha.

### Clocha Oghaim
Tá tomhais éagsúla ag na clocha (CIIC 272–281).  Déanta as *[[greenschist]]* atá seacht díobh, dhá as slinne agus ceann amháin as comhcheirtleán.  Léitear na hinscríbhinní:
# CIIC 272
#: MANU MAGUNO GATI MOCOI MACORBO
#: *Manu* mhaicín *Gáeth* chlainne *Macorbo*
#: b'fhéidir an Dál Maic-Cuirp de Dhéise na Mumhan
# CIIC 273
#: CALUNOVIC[A] MAQI MUCOI LIT[EN]Ị
#: Culainn mhic chlainne *Litenos*
# CIIC 274
#: MAQI-INI  ̣  ̣ ?   ̣  ̣ MAQI(?) QE(?)]TTEAS
#: mhic *Ini?* mhic *Qetteas*
# CIIC 275
#: CUNALEGEA MAQI C[ ... ]SALAR CELI AVI QVECI
#: *Conlaoi* mhic *C...salar* céile uí *Cuach*
# CIIC 276
#: BIGU MAQI LAG...
#: *Bigu* mhic *Lag...*
# CIIC 277
#: BIR MAQI MUCOI ROTTAIS
#: Bir mhic chlainne *Rottis*
#: ag lua na *Rothrige*, fo- threibh na nDéisí
# CIIC 278
#: [ ... ] MAQI NE[TACUN]AS
#: ... mhic *Netacunas* (nia cú)
# CIIC 279
#: DENAVEC[A MU]COI MEDALO
#: *Denaveca* chlainne *Medalo*
#: b'fhéidir Dál *Mo Dala*
# CIIC 280
#: BRO[INION]AS
#: *Broinionas*
# CIIC 281
#: DEAGOS MAQI MUCO[I ... NAI
#: *Deagos* mhic chlainne *...nai*

## Naisc sheachtracha
* 

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Contae Phort Láirge
Catagóir:Pluaiseanna in Éirinn
Catagóir:Séadchomhartha sa Chóiré Thuaidh
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Loch Garman
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Cill Mhantáin
Charli XCX

Is amhránaí Sasanach í **Charlotte Emma Aitchison** (a rugadh ar an 2 Lúnasa 1992), nó **Charlie XCX** mar is fearr aithne uirthi. Thosaigh sí ag cúir amhrán ar Myspace sa bhlian 2008. Shínigh sí conradh le Asylum Records sa bhlian 2010. Sa bhlian 2012, bhí páirt aici ar "I Love It" le Icona Pop. Chuaigh an t-amhrán sin go barr na gcairteanna sa Ríocht Aontaithe, agus isteach sa 10 barr sna cairteanna Éireannacha agus Meiriceánacha.

## Dioscliosta
**True Romance* (2013)
**Sucker* (2014)
**Charli* (2019)
**How I'm Feeling Now* (2020)
**Crash* (2022)
**Brat* (2024)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1992
Catagóir:Amhránaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine beo
Mám an Óraigh

Séadchomhartha Náisiúnta (221.02) is ea **Mám an Óraigh** (aitheanta chomh maith mar Chill na gColmán), fothrach mainistreach Críostaí na meánaoise agus cloch Ogham (CIIC 193), suite ar Leithinis an Daingin, Contae Chiarraí, Éire.

## Suíomh
Tá Mám an Óraigh suite 1.2 km taobh ó thuaidh d'Fhionntrá, ar shuíomh le hachar 0.184 ha. ag 

## Stair
D'fhéadfadh é gurbh ionad scíthe ab ea an áit do dhaoine ag dul ar oilithreacht go dtí Sceilig Mhichíl nó Cnoc Bréanainn.

## Cur síos
Is iamh chiorclach é Mám an Óraigh agus eaglais, dhá bhothán agus roinnt leac uaighe laistigh de.

Tá cloch Oghaim (CIIC 193) ann, le tomhas 115 cm in airde agus 158 cm ar fad, le croix pattée in scríofa inti. Tá an inscríbhinn ar an taobh thiar, i dteannta le dhá chros. Léitear an inscríbhinn: 
: ᚛ᚐᚅᚋ ᚉᚑᚂᚋᚐᚅ ᚐᚔᚂᚔᚈᚆᚔᚏ᚜
: ANM COL(OLṬḤ)ṂẠṆ ẠḶỊṬḤIR
: [in] ainm Cholmáin, oilithreach."

Cuimhnítear inti b'fhéidir Colmán 'Oilither*, garmhac *Díarmait mac Fergosa Cerrbéoil'', a fuair bás c. AD 565–572.

Tá ann fosta cloch bheag le cros inscríofa, cloch pollta, agus trí bhallán.

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Clocha Oghaim Tulaigh Garráin

Séadchomhartha Náisiúnta (295) is ea **Clocha Oghaim Tulaigh Garráin**, dhá chloch suite i gContae Chiarraí, Éire.

## Suíomh
Tá Clocha Oghaim Tulaigh Garráin Ogham Stones suite 4.2 km soir ó Thrá Lí, gar do *Chute Hall*, ag .  As Béarla, ghlaoitear 
*Chute Hall Ogham Stones* orthu chomh maith.

## Stair
Greanadh na clocha idir *c.* AD 300 agus 800.

D'aimsíodh na clocha sa bhliain 1848 tar éis do stoirm reilig ársa a nochtadh, le radharc thar Bhá Ard na Caithne.  Bhog 4ú Barún Fiontrá iad chuig a thigh i Chute Hall.

## Cur síos
Léitear na hinscríbhinní:
* Cloch 1
*: LUBBAIS MAQQI DUN....S
*: *Lubbais* mhic *Dun...s*
*: 0.96 m in airde
* Cloch 2
*: CCICAMINI MAQQ(I) C(A)TTINI
*: *Cíchmuine* mhix *Caitne*
*: 1.02 m in airde

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Cloch Oghaim Bhaile an Bhúlaeraigh Thuaidh

Séadchomhartha Náisiúnta (221) is ea **Cloch Oghaim Bhaile an Bhúlaeraigh**, suite ar Leithinis an Daingin, Contae Chiarraí, Éire.

## Suíomh
Tá an Cloch Oghaim Bhaile an Bhúlaeraigh suite gar den Chonair, ag 

## Stair
Cuireadh an chloch úd suas mar leag uaighe, le hinscríbhinní Oghaim as Gaeilge Chianach, am éigin i rith na meánaoise, tuairim is AD 300-600.  Tá an cód KE043-108 aici ar an Taifead ar Shéadchomharthaí agus Áiteanna.

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Cloch Oghaim Chluain Muirís

Is séadchomhartha ársa é **Cloch Oghaim Chluain Muirís**, suite i gContae Liatroma, Éire.

## Suíomh
Is í an chloch an t-aon chloch Oghaim amháin a fhaightear i gContae Liatroma.  Tá sí suite i dtailte na heaglaise Naoimh Mhichíl i mBarr na Cúile.

## Stair
Téann an chloch siar go dtí c. AD 400-550, agus scríobhadh í b'fhéidir roimh an gcoimriú deiridh.  Scrúdaigh Mac Neill í sa bhliain 1909, nuair a bhí sí ina leac uaighe do chlann Uí Chealachóir "os chomhair lár an bhalla binne thoir d'fhothrach" na heaglaise Chluain Muirís.

## Cur síos
Tá an chnoc c. 0.85 m ar fad.  Is deacair é na hinscríbhinní síonchaite a léamh:
: G..T..........QENUVEN[--,
: *QENUVEN[DI--*, *QVENVENDANI
: ceann-fhionn-án, Cenannán. 

Chonaic Korlev san inscríbhinn:
: G(A)T[TAGNI MAQI MUCOI (?)] QENUVEN[DI]
agus mhol Gippert (1978):
: QENOVENAGNI MAQI C MUCOI LUGUDDECCAS
: Cenannán mhic Ceise chlainne Lugdech?

Mheas MacNeill gurbh amhlaidh gur cuireadh i gcuimhne inti *Qenuvin-dagnas*.  Sa [[Breatain Bheag|Bhreatain Bheag]], feictear an t-ainm 'Qennovindagni' in inscríbhinn Laidine ag Parcau gar do [[Whitland]] i g[[Carmarthenshire]], agus creidtear gur duine Gaelach atá i gceist.  Tugadh faoi ndeara ag scoláirí go bhfuil Cluain Muirís ach urchar méaróige ón teorainn idir Longfort agus Liatroim, agus an chloch ina déanamh i gcríocha stairiúil na *Conmhaicne'' a scaradh tráth ríocht na Mí ó chúige Connacht.

Sa bhliain 1978, bogadh an chloch go seastán gar do bhealach isteach na heaglaise, ach cuireadh ann bun os cionn í.

## Féach freisin
* Cloch Oghaim Dhún gCoimín

## Foinsí

* 
* 
*  
* 
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* Megalithic monuments of Ireland Cloonmorris OghamStone  ar megalithicmonumentsofireland.com

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Cill Maoilchéadair

Is láithreán eaglasta meánaoiseach agus Séadchomhartha Náisiúnta í **Cill Maoilchéadair**, atá suite i gContae Chiarraí, Éire.

## Suíomh
Tá Cill Maoilchéadair suite i gCorca Dhuibhne, 4.8 km soir ó Bhaile an Fheirtéaraigh agus 6.7 km siar ó thuaidh ó Dhaingean Uí Chúis, ag 

## Stair
Go traidisiúnta, tá baint ag Cill Maoilchéadair le Naomh Breandán (c. AD 484 – c. 577), acn freisin le naomh áitiúil Maol Chéadair, a fuair bás sa bhliain 636.
Téann an séipéal, atá fós ann siar go dtí lár an 12ú haois, agus síneadh an seansal c. 1200.

Ba láithreán tionóil d'oilithrigh í, a shiúl Casán na Naomh  soir ó thuaidh go Cnoc Bréanainn.

Tugann cuid de na deasghnátha a rinne muintir na háite, cosúil le naoi gciorcad deiseal a dhéanamh Domhnach Cásca, nó tolladh poill i gclocha, le fios go bhfuil iarsmaí de reiligiún na gCeilteach iontu; B'fhéidir gur suíomh reiligiúnach a bhí i gCill Maoilchéadair i bhfad sular tháinig an Chríostaíocht.

## Foirgnimh agus clocha
Tá an séipéal cosúil le Séipéal Chormaic ar Charraig Phádraig (tógtha 1127–1134). Tá corp na heaglaise 8.28 m × 9.4 m le hantae agus beanna géara. Tá an saingeal 5.72 m × 5.1 m go seachtrach. Is píosa suntasach Rómhánúil-Ibeirneach  é an doras. Tugtar "Súil na snáthaide" ar pholl i mballa thoir an tsaingil; más féidir le duine dul tríd, is cinnte go rachaidh sé/sí ar neamh.

 

mion|Cloch Oghaim. Is leithleach é an poll tollta sa bharr.

Téann an chloch Oghaim (CIIC 187) siar go dtí c. AD 600, agus léitearléitear inscríbhinn:
: ẠṆM MẠỊLE-INBIR/ MACI BROCANN
: in ainm Mhaol-Inbhir mhic Bhroccáin


Kilmalkedar Cross, Ogham and Church.jpg|Cloch Oghaim, séipéal, cros cloiche
Kilmalkedar church, Co. Kerry, Ireland.jpg|Doras Rómhánúil-Ibeirneach 
Kilmalkeader Church chancel doorway interior.JPG|Áit an dorais
Kilmalkeader Church stone inscribed with alphabet.JPG|Cloch Aibítir
Kilmalkeader Church blind arcade interior.JPG|Stua caoch san eaglais
Kilmalkeader Church west elevation.JPG|Eaglais, ingearchló thiar
Sun dial stone, Kilmalkedar.jpg|Clog gréine cloiche
Kilmalkeader Church stone cross.JPG|Cros chloiche
Kilmalkeader Church chancel elevation exterior.JPG|Taobh amuigh den Seansail


## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Ráth Chrois Uaithne

Séadchomhartha Náisiúnta is ea **Ráth Chrois Uaithne**, le cloch Oghaim in aice láimhe, suite i gContae Chill Mhantáin, Éire.

## Suíomh
Tá Ráth Chrois Uaithne suite i Buaile an Charraigín ar fána thoir theas de Chill Rannaileach sna Sléibhte Chill Mhantáin, gar do dhá fo-abha Na Sláine, agus 6.5 km ó shoir de Bhealach Conglais.

## Stair
Is clós fairsing é Ráth Chros Uaithne, le tomhas 65m trasna, agus achar 0.41 ha. Tá sé suite ar fána oirdheisceart de Chnoc Chill Rannaileach, dídean ón aimsir tugtha dó ó thuaidh agus ó thiar ag an gcnoc féin, ó thuaidh ag Spinans Hill níos airde, agus ó thoir ag  sliabh Chéidín níos airde.

Creidtear gurbh áitreabh é Ráth Chros Uaithne de roinnt phearsana (leath)stairiúil den chéad mhíle bliain AD:
* Bhí Eochaid Doimlén as :en:Ráth Imáil, rí na Laighean ina chónaí i nGleann Uí Mháil
* Creidtear go raibh Buchet, laoch an scéil den 10ú haois, *[[Esnada Tige Buchet]]*, ina chónaí "i nó gar do Thigh Chill Rannaileach”, ar Chnoc Chill Rannaileach.
* Sa scéal liteartha-stairiúil *[[:en:Fingal Rónáin]]*, bhí Rónán mac Aodh ina chónaí ar nó gar do Chill Rannaileach.

## Cur síos
Tá cruth ciorclach Ráth Chros Uaithne, a bheag nó a mhór, le banc cré agus cloch, agus móta seachtrach, mar teorainn, le banc ón taobh amuigh theas.  Feictear dúshraith dhá fhoirgneamh laistigh de.

### Cloch Oghaim
Tá an chloch Oghaim (CIIC 50) suite laistigh den ráth agus deirtear go dtéann sí siar go dtí AD 400–500. Léitear an inscríbhinn
: ᚛ᚃᚑᚈᚔ᚜ 
: VOTI nó FOTI
: b'fhéidir an tuiseal ginideach d'ainm pearsanta *Votas*, nó b'fhéidir gaolmhar le *foth* (“dlí, ceart”) nó *fotha* (“bonn, bunsraith").

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Teampall Ráth Teas

Séadchomhartha Náisiúnta (57) is ea **Teampall Ráth Teas**, eaglais na meánaoise le cloch Oghaim inti, suite i dTrá Lí, Éire.

## Suíomh
Tá an eaglais suite i reilig ar tSráid *Quill*, sna fo-bhailte oirthreacha Thrá Lí, ag 

## Stair
Creidtear gur tógadh ráth (*Ráth Mhaighe Theas*) ar an suíomh ar dtús,, sular tógadh an eaglais a bhí ina lárionad deoise Chiarraí ó 1111 go 1117, nuair a bogadh an ardeaglais chuig Ard Fhearta.  Is leis an tógáil seo an bhinn thiar agus cuid de bhallaí na meánlainne; tógadh an chuid eile den eaglais níos deireanaí.

I bhfad níos sine is ea an chloch Oghaim.  De réir fianaise na gramadaí, creidtear go dtéann sí siar go dtí AD 550–600.

## Cur síos
### Eaglais
Is eaglais Rómhánúil atá inti. Tógadh í sa 10ú haois AD, le tomhas 16 m ar airde, 7.5 m ar leithead, agus achar 120 m2, as cloch gainimh, aolchloch agus moirtéal.

### Cloch Oghaim
Is cloch gainimh chorcra í an chloch, le tomhas 145 × 34 × 20 cm.  D'aimsíodh í sa bhliain 1975 in rith glanta; cuireadh í isteach i dtaobh lusca tuama den 19ú haois.   Léitear an inscríbhinn:
: [A]NM SILLANN MAQ VATTILLOGG
: (in) ainm Síoláin mhic Fáithleoga

mion|An chloch Oghaim

## Tagairtí

Catagóir:Trá Lí
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí in Éirinn
Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
An Chipir i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac **An Chipir** páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1981.

## Iomaitheoirí

alt=|mion|Eleni Foureira ag cur i láthair i 2018.

## Tagairtí

Catagóir:Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Baile Uí Bhaoithín

Séadchomhartha náisiúnta is ea **Baile Uí Bhaoithín**, suíomh Chríostaí na meánaoise suite ar Leithinis an Daingin, Eire.

## Suíomh
Tá Baile Uí Bhaoithínis suite 800 m (leath míle) raibh ó dheas de Bhaile an Fheirtéaraigh, ar an taobh theas de shliabh Chruach Mhárthain, ag 

## Stair
Bhí luath-lonnaíocht Chríostaí ann sa 6ú hais AD, darbh ainm fosta Raingléis.

Cuireadh an chloch Oghaim suas mart leac uaighe c. AD 500–550.  
Briseadh ar oscailt an uaigh sna 1880í ar tóir óir.

I mbun tochaltán sa bhliain 1998, d'aimsíodh laindéar cloiche agus scríobán breochloiche.

## Cur síos
Tá Baile Uí Bhaoithín timpeallaithe ag imfhálú ciorclach 68 m ar thrastomhas.  San oirthear, tá fothrach aireagail de chloch shingil.  San iarthar, tá dhá thuama ar shuíomh dhá lia os leacht.

Tá ann freisin leac croise, maisithe le Cros Mháltach, a chuireann calluragh burial ground in iúl.

I dteannta sin, tá cros chloiche ann, 123&nbsp;cm ar airde.

mion|center|An leac croise (chun tosaigh) agus fothrach an aireagail.

mion|center|Radharc ar an eaglais agus reilig.

### Cathair na gCat
Tá caiseal Críostaí ann díreach ó dheas den bhaile.  Tá an dá bhothán cloiche agus b'fhéidir uaimh talún.  Luaitear cat crainn b'fhéidir san ainm.

Tá cloch Oghaim ann, a mholtar go dtéann sí siar go luath sa 6ú haois AD.  Léitear an inscríbhinn:
: TOGITTACC MAQI SAGARET[TOS]
: Toicthaigh mhic Sáraid

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Ráth na Dromainne

Séadchomhartha Náisiúnta (650) is ea **Ráth na Dromainne**, suite i gContae Ros Comáin, Éire.

## Suíomh
Tá Ráth na Dromainne suite 900 m (½ mile) suite ó thoir soir ó dheas de Bhéal Átha na gCarr, ag 

## Stair agus cur síos
Tógadh an rath sa chéad mhíle bliain AD, le hachar 0.52 ha.

Tá dhá chloch Oghaim gar do thaobh ó dheas an rátha.

### Clocha Oghaim
Gallán gaineamhchloiche is ea Dromainne I (CIIC 11), 1.05 m ar airde.  Léitear an inscríbhinn:
: CUNOVATO
Molann seo **Kunowatīs*, cú- fáidh, agus dáta den a 5ú haois.

Gallán gaineamhchloiche is ea Dromainne II,  1.9 m ar airde.  Léitear an inscríbhinn:
: RAVASA KOI MAQQI D/T ... L SENN ... 
: *Ravasa* anseo mhic *D/T* ... *Senn...*

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Caiseal Imileá an Bhóthair

Séadchomhartha Náisiúnta (391, 221) is ea **Caiseal Imileá an Bhóthair**, ráth (391) le cloch Oghaim (221) ann, suite i gContae Chiarraí, Éire.

## Suíomh
Tá Caiseal Imileá an Bhóthair suite 3.2 km siar siar ó thuaidh den Daingean, ag 

## Stair agus cur síos
Tógadh le cloch é Caiseal Imileá an Bhóthair, agus achar 0.25 ha aige.

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Cloch Oghaim Dhún gCoimín

Séadchomhartha ársa is ea **Cloch Oghaim Dhún gCoimín**, ar a ghlaoitear fosta Gallán Chluain Chaochmhaí, suite i gContae an Chabháin, Éire.

mion|Cloch Oghaim Dhún gCoimín

## Suíomh
Tá an chloch suite i ngort gar do chros sa bhóthar R194, taobh ó dheas de Bhaile Shéamais Dhuibh, ag 

## Stair
De réir Sabine Ziegler, téann an chloch siar go dtí c.500 - 550 AD. 

## Cur síos
Déanta as cloch gainimh is ea í, le tomhas 1.6m ar airde, 0.48m ar leithead agus 0.36m ar thrastomhas, ag éirí níos caoile beagnach go pointe ag a barr.

Tá inscríbhinn ar an taobh thiar thuaidh, ainm pearsanta a léitear:
: "OVOMANI".

Tá dochar déanta don taobh thiar.  Faightear ceithre chros in scríofa inti, dhá chros ar an taobh theas, ceann amháin ar na taobhanna thiar agus thuaidh araon.

## Féach freisin
* :en:Killycluggin Stone
* Cloch Oghaim Chluain Muirís

## Leabhair
* Joseph B. Meehan: Cavan ogham stones: II, The Dungimmin Ogham, 1920
* Damien McManus: *A Guide to Ogam.* An Sagart, Maigh Nuad 1991, .
* Philip I. Powell: *The Ogham Stones of Ireland: The Complete & Illustrated Index*, 2011
* Sabine Ziegler: *Die Sprache der altirischen Ogam-Inschriften.* Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1994, 

## Naisc sheachtracha
* *[http://www.megalithicmonumentsofireland.com/COUNTIES/CAVAN/Dungummin_OghamStone.html Dungummin Ogham Stone] * ar megalithicmonumentsofireland.com

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Teampall Mhanachain

Séadchomhartha Náisiúnta (62) is ea **Teampall Mhanachain**, aitheanta chomh maith **An Teampall Geal**, aireagal meánaoiseach le cloch Ogham ann, suite i gContae Chiarraí, Éire.

## Suíomh
Tá Teampall Mhanachain suite san Bhaile Riabhach 4.5 km siar ó thuaidh ón Daingean. ag 

## Cur síos
### Eaglais
Tógadh an eaglais idir an 7ú agus 9ú haois, déanta as cloch shingil. Tá sé 2.75 m in airde le cloch bharrghréasa ann. Tá sí 5.5 m ar fad agus 5 m ar leithead, agus tá achar 28 m2 ag an n-urlár.

Tá aireagal san eaglais a bhfuil cruth báid air, cosúil leis ann gceann ag Gallarus.  In aice láimhe, tá uaimh talún (darb ainm *Poll na Sagart*, toisc go creidtear go mbíodh sagairt Chaitliceacigh ina bhfolach inti le linn na bPéindlíthe) agus reilig ársa le leaca inscríofa le crosanna.  Tá tobar beannaithe, Tobar Manachain, suite ó dheas.

### Cloch Oghaim
Tá an chíoch ogham (CIIC 170) 1.68 m ar airde, agus léitear an inscríbhinn:
: QENỊLOCI MAQI MAQI-AINIA MUC̣[OI
: *Cellach* mhic mhic Ania chlainne ...
Mhol Sabine Ziegler gur den 5ú–7ú haoiseanna AD í.

## Tagairtí

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh i gContae Chiarraí
Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Cath Flodden

Troideadh **Cath Flodden** ar an 9 Meán Fómhair 1513 le linn Chogadh Léige Cambrai idir Ríocht Shasana agus Ríocht na hAlban. Bhí an bua ag na Sasanaigh. Bhí blár an chatha in Branxton i gcontae Northumberland i dtuaisceart Shasana, agus bhí an Rí Séamas IV i gceannas ar fhórsa ionraidh na nAlbanach agus Thomas Howard, 2ú Diúc Norfolk i gceannas ar arm Shasana.  Maidir le huimhreacha na dtrúpaí, ba é an cath ba mhó a troideadh idir an dá ríocht. Maraíodh Séamas IV sa chath, agus ba é an monarc deireanach in Éireann agus an Bhreatain Mhór a fuair bás i gcath. 

## Cúlra
Thosaigh an choimhlint seo nuair a d'fhógair Séamas IV cogadh ar Shasana chun onóir a thabhairt don *Seann-chaidreachas* leis an bhFrainc trí trúpaí Shasana an Rí Anraí VIII Shasana a sheoladh ar mhalairt treo óna bhfeachtas i gcoinne rí na Fraince Louis XII. D'oscail Anraí VIII seanchréachtaí freisin trína éileamh gurbh é féin ardtiarna na hAlban, rud a chuir fearg ar hAlbanaigh agus ar Shéamas. Ag an am seo, bhí baint ag Sasana mar bhall den "Léig Chaitliceach" i gCogadh Léige Cambrai - ag cosaint na hIodáile agus an Phápa ó na Francaigh.

## Tagairtí
 
Catagóir: Cathanna sa Bhreatain Mhór
Cath Flodden
Cath Flodden
Catagóir: Cathanna idir Sasana agus Albain
Catagóir: Cathanna a bhaineann le Sasana
Catagóir: Cathanna a bhaineann le hAlban
Catagóir: Cath na gCogadh Iodálach
Catagóir: Ionradh ar Shasana
Catagóir: Séamas IV, Rí na nAlbanach
Catagóir: Stair mhíleata Northumberland
Egerton 88

Lámhscríbhinn Ghaelach de dheireadh na 16ú haoise is ea **Egerton MS 88**, caomhnaithe anois sa mbailiúcháin Egerton de chuid an British Library, Londain.  Scríobh baill de chlann Uí Dhábhoireann í, clann dlíodóirí cáiliúla as Corca Mrua, Contae an Chláir.  Tiomsaíodh í idir na blianta 1564 agus 1569 faoi mhaoirseacht Dhomhnaill Uí Dhábhoireann.

Is foinse thábhachtach í an lámhscríbhinn seo de théacsanna Gaelacha na meánaoise amhail is dréachtaí dlí, gluaiseanna dlí, luathlitríocht, agus saothair ghramadaí.

## Foinsí
* Welch, Robert. *Oxford  Companion to Irish Literature*. Oxford, 1996, lch. 420.

## Naisc sheachtracha
*Ábhar Egerton 88, Leabharlann Chontae an Chláir.

## Tagairtí

Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise
Catagóir:16ú haois in Éirinn
Rawlinson B 512

Lámhscríbhinn Ghaelach de dheireadh an 15ú haois agus tús an 16ú haois is ea **Rawlinson B. 512**.

Faightear sa chnuasach idir fhilíocht agus phrós, an chuid is mó as Luath-Nua-Ghaeilge, agus roinnt as Laidin, nótaí as Béarla, scríofa ag roinnt scríobhaithe éagsúla.  Tá 154 fóilió ann, ar phárpháipéar cuartó scríofa in dhá cholún.  Roinntear an lámhscríbhinn ina cúig chuid, a bhí tráth imleabhair éagsúla:
* I, ff. 101-22, 1-36, 45-52
* II, ff. 53-75
* III, ff. 75B-100, 37-44
* IV, ff. 123-44
* V, ff. 145-54.

## Ábhair

## Foinsí
* Stokes, Whitley. *The Tripartite Life of St. Patrick*. Londain, 1887.

## Thuilleadh le léamh
* Best, R.I. "Notes on Rawlinson B. 512." ZCP 17 (1928), ll. 389-402.
* Meyer, Kuno (eag.). *Hibernica Minora*. Anecdota Oxoniensia. Oxford: Clarendon Press, 1894. *Supplement to Stokes' description.
* Ó Cuív, Brian. *Catalogue of Irish Language Manuscripts in the Bodleian Library at Oxford and Oxford College Libraries'', Cuid I. Baile Átha Cliath, 2001. Ui. 38, ll.&nbsp;223–54.

## Naisc Sheachtracha
*MS Rawlinson B. 512, íomhánna le fáil ar Digital Bodleian.
*MS Rawlinson B. 512 sa chatalóg Lámhscríbhinní meánaoiseacha den Bodleian Library
*Rawlinson B. 512  ar CODECS, vanhamel.nl

## Tagairtí

Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise
Catagóir:16ú haois in Éirinn
Thomas Howard, 2ú Diúc Norfolk

Ba dhuine uasal agus polaiteoir Sasanach é **Thomas Howard, 2ú Diúc Norfolk** KG PC (1443 - 21 Bealtaine 1524), nó **Iarla Surrey** mar a thug sé air féin,  ó 1483 go 1485 agus arís ó 1489 go 1514. Ba é an mac ba shine é de John Howard, 1ú Diúc Norfolk, ag a chéad bhean, Catharina de Moleyns. Ba seanathair na Banríona Anne Boleyn agus na Banríona Catherine Howard é an Diúc agus sin-seanathair na Banríona Eilís I. Bí se ar seirbhís do cheithre mhonarc mar shaighdiúir agus mar státaire. 

## Tosach a shaoil
Rugadh Thomas Howard, 2ú Diúc Norfolk, sa bhliain 1443 ag Stoke-by-Nayland, Suffolk, an t-aon mhac fós beo ag John Howard, 1ú Diúc Norfolk, ag a chéad bhean chéile, Katherine, iníon Sir William Moleyns (a fuair bás 8 Meitheamh 1425) agus a bhean Margery.  Fuair sé a chuid oideachais ag Scoil Ghramadaí Thetford.  

## Seirbhís faoi. Éadbhard IV
mion|clé|Armas Thomas Howard, 2ú Diúc Norfolk

Agus é ina fhear óg, chuaigh sé isteach i seirbhís an Rí Edward IV mar ghiolla gualainne. Thóg Howard taobh an Rí nuair a thosaigh an cogadh sa bhliain 1469 le Iarla Warwick, agus thóg sé tearmann ag Colchester nuair a theith an Rí go dtí an Ísiltír i 1470. Chuaigh Howard ar ais sna fórsaí ríoga nuair a d'fhill Éadbhard ar ais go Sasana sa bhliain 471, agus gortaíodh go dona é ag Cath Barnet ar an 14 Aibreán 1471.  Ceapadh é mar esquire of the bodysa bhliain 1473. Ar an 14 Eanáir 1478 rinne Éadbhard IV ridire de nuair a phós an dara mac an Rí, an Diúc  Eabhrac óg, agus an Lady Anne Mowbray (a fuair bás 1481).  

## Seirbhís faoi Richard III

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1443
Catagóir:Básanna i 1524
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Norfolk
Catagóir:Oifigigh rialtais
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Suffolk
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Nítríd ghearmáiniam

Is comhdhúil neamhorgánach í **nítríd ghearmáiniam (IV)** leis an bhfoirmle cheimiceach Ge3N4. Is féidir í a tháirgeadh trí imoibriú gearmáiniam agus amóinia:
 

3Ge + 4NH3 → Ge3 N4 + 6H2 

## Tagairtí
Fuinneamh dorcha

Fuinneamh aineoil is ea an **fuinneamh dorcha** i gcosmeolaíocht fhisiciúil agus i réalteolaíocht; tá sé le fáil ar fud an spáis agus tá claonadh aige chun leathnú na cruinne a ghéarú de réir dhlí Hubble.  Is í teoiric an fhuinnimh dhorcha is fearr a dhearbhaíonn na grinnithe a rinneadh ó na 1990idí i leith, grinnithe a thaispeánann go bhfuil leathnú na cruinne ag brostú.

Má dhéantar talamh slán de go bhfuil bunus le samhail chomhréireachta na cosmeolaíochta, cuireann na tomhais is fearr in iúl go bhfáisctear 68% den fhuinneamh sa chruinne inbhraite as an bhfuinneamh dorcha. Tá dlús an fhuinnimh dhorcha an-íseal (~&nbsp;7&nbsp;×&nbsp;10−30&nbsp;g/cm3), i bhfad níos ísle ná dlús an ghnáthdhamhna nó an fhuinnimh dhorcha laistigh de réaltraí. Ach tá tábhacht ar leith leis i maisfhuinnimh na cruinne toisc go bhfuil sé aonfhoirmeach trasna an spáis.
Maítear go bhfuil dhá chineál fuinnimh dhorcha ann: an chomhréireacht chosmeolaíoch a líonann an spás go haonchineálach mar dhlús buan fuinnimh, agus réimsí scálacha ar nós saineisinte nó moduli, cainníochtaí dinimiciúla ar féidir lena ndlús fuinnimh athrú san am agus sa spás. 

Ó tá cosmeolaíocht na comhréireachta ag brath ar shamhail shimplí, creidtear go bhféadfaí fáil réidh le teoiric an fhuinnimh dhorcha dá dtabharfaí cuntas níos beaichte ar na struchtúir atá le fáil ar gach scála sa chruinne. 

## Nótaí

Catagóir:Réaltfhisic
Arthur Grey, 14ú Barún Gray de Wilton

Barún de chuid Tiarnas Shasana ab ea an tOnórach **Arthur Grey**, an 14ú Barún Gray de Wilton, KG (1536–1593), Tá cuimhne mhór anois ar an Tiarna Gray de Wilton as a chuid cuimhní cinn ar a athair, as páirt a ghlacadh i gcosaint deiridh Calais, agus as a rannpháirtíocht sa sléacht tar éis Léigear Smerwick i gCorca Dhuibhne i gContae Chiarraí. D’fhreastail sé mar Fhear Ionaid an Rí ó 1580 go 1582. 

## Saol
Ba é Arthur Gray an mac ba shine den13ú Barún Gray de Wilton agus Mary, iníon an Chéad Iarla Worcester. Bhí sé ina Ridire agus taifeadadh é mar Ard-Leifteanant i ar dhá ócáid ar leithligh, i 1569 agus i 1587, cé nár taifeadadh go raibh an teideal sin aige do na blianta go léir idir eatarthu. Is dócha gur chuaigh sé lena athair go Guisnes sa bhliain 1553; is cinnte go raibh sé ann nuair a d'fhógair na Francaigh cogadh i 1557; Is é an cuntas súl a thug sé ar Guisnes faoi chosaint éadóchasach dheireanach a athar, tar éis do Chalais féin titim, an fhoinse is fearr i gcónaí don eachtra.  Dála a athar rinneadh giall dó ach  fuasclaíodh é bliain ina dhiaidh sin. Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair mar an 14ú Barún sa bhliain 1562; bhí an fhortún teaghlaigh laghdaithe go mór ag an airgead fuascailte trom a theastaigh uaidh a íoc i gcomhair a athair a shaoradh. Thug Eilís I Shasana, áfach, an mhaoin a fhorghéill a athair as a pháirt in eachtra an Bhantiarna Jane Gray. 

Sa bhliain 1580, d'earcaigh sé fórsa de 6,000 agus cuireadh é mar Fhear Ionaid na hÉireann chun an Dara Éirí Amach Desmond a chloí, in áit an Sir William Pelham a raibh ainm amuigh air as a bheith brúidiúil. Ba é an chéad teagmháil ba mhó a bhí aige ná nuair a bhí sé i gceannas ar arm de thart ar 3,000 i gCath Ghleann Molúra, Contae Chill Mhantáin i mí Lúnasa, áit a ndearnadh Fiach Mac Aodha Ó Broin sléacht orthu, le taismigh de 800. Níos déanaí sa bhliain chéanna, threoraigh sé fórsa 800 go dtí Ard na Caithne i gContae Chiarraí áit ar cuireadh chun báis go hachomaira 600 trúpa Éireannach, Iodáilach agus Spáinneach, ar a dtugtar Sléacht Dhún an Óir. De réir leaganacha áirithe den ócáid seo, gheall an Tiarna Grey de Wilton a saol a thabhairt don gharastún mar mhalairt as a ngéilleadh, rud a bhris sé - mar thoradh air sin bhí an seanfhocal Éireannach 'Grey's faith'.   

Catagóir:Daoine a rugadh i 1536
Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
ARÉ 23 N 10

Lámhscríbhinn Ghaelach na meánaoise is ea **ARÉ 23 N 10**, ar a dtugtaí **Betham 145** tráth.

## Achoimre
Lámhscríbhinn Ghaelach de dheireadh na 16ú haoise is ea ARÉ 23 N 10, caomhnaithe anois i Leabharlann Acadamh Ríoga na hÉireann, Baile Átha Cliath.  Tráth dá raibh, bhí sí i seilbh Sir William Betham (1779–1853).

Is an luachmhar í a lámhscríbhinn as ucht a cnuasach litríochta Gaelacha na meánaoise.  Scríobhadh í sa bhliain 1575 ag *Ballycummin*, Contae Ros Comáin.  Scríobhaithe an tsaothair ab ea Aodh, Dubhthach agus Torna, triúir scoláirí Uí Uí Mhaolconaire, clann léannta a raibh clú aici mar tiomsaitheoirí Egerton 1782 sa bhliain 1517.

## Féach freisin
* Ó Maolconaire
* Ollamh Síl Muireadaigh
* Ó Duibhgeannáin

## Tuilleadh le léamh
* 
* 
* 
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* *Bibliography of Irish Linguistics and Literature*, ID 713, ar Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath.
* CELT, CnOC
** MsOmit
** *The Dindshenchas of Emain Macha*, G301033 
** Abenteuer Königs Aed Oirdnide, G100044
** *Verba Scáthaige*, G301032

## Tagairtí
FN FAL

[mion|clé|Saighdiúir [An Bhotsuáin|Botsuánach ag úsáid an FN FAL]]
Is raidhfil catha é an **FN FAL** (Fraincis: *Fusil Automatique Léger,* Gaeilge: raidhfil uathoibríoch éadrom). Bhain formhór na bhfórsaí ECAT úsáid as an FAL; eisceacht shuntasach ab ea Stáit Aontaithe Mheiriceá.

## Tagairtí

Catagóir:Airm