open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Clár na Leabhar Gaeilge

mion
mionCuireann **Clár na Leabhar Gaeilge,** de chuid Fhoras na Gaeilge, tacaíocht ar fáil do scríbhneoirí, d’fhoilsitheoirí agus don phobal léitheoireachta i gcoitinne tríd na scéimeanna agus tionscadail seo a leanas:

* **Scéim na Foilsitheoireachta**   Saothair ar ard-chaighdeán curtha ar fáil don phobal agus do léitheoirí Gaeilge
* **Scéim na dTionscadal Litríochta**   Deiseanna léitheoireachta trí Ghaeilge a chothú agus a éascú don phobal
* **Scéim na gCoimisiún**   Ciste coimisiúnaithe ar mhaithe le soláthar sásúil sna réimsí éagsúla léitheoireachta a chinntiú
* **An Scéim Meantóireachta**   Spreagadh agus deiseanna tacaíochta a thabhairt do scríbhneoirí i dtús a ré scríbhneoireachta
* **Scríobh Leabhar**   Deiseanna scríbhneoireachta agus léitheoireachta trí Ghaeilge a chothú do pháistí scoile

## Maoiniú
I dtuarascáil a foilsíodh ag deireadh na bliana 2023, moladh Comhchoiste Gaeilge an Oireachtais go n-ardófaí an maoiniú a chuirtear ar fáil d’Fhoras na Gaeilge chun Clár na Leabhar Gaeilge a chur i bhfeidhm go dtí an leibhéal a bhí i gceist in 2008 – €1.8 milliún – agus go dtiocfadh méadú air sin bliain i ndiaidh bliana.  €1.36 milliún a chuirtear ar fáil don scéim sa bhliain 2024.

Tá €2 milliún curtha ar leataobh don chlár foilsitheoireachta don bhliain 2026, an buiséad is mó riamh ag Clár na Leabhar Gaeilge.

## Féach freisin

* An Gúm
* Áisíneacht Dáileacháin Leabhar (ÁIS)

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Whitley Stokes (idirdhealú)

Tá níos mó ná duine amháin darb ainm **Whitley Stokes** ann:
* Whitley Stokes (lia) (1763–1845): lia agus ileolaí Éireannach
* Whitley Stokes (Ceiltíoch) (1830–1909): scoláire Éireannach, garmhac an lia

## Tagairtí
Seán Ó Neachtain (idirdhealú)

Tá níos mó ná duine amháin darb ainm **Seán Ó Neachtain** ann:

* Seán Ó Neachtain (file) (c.1640–1729): file agus scoláire as Contae Ros Comáin
* Seán Ó Neachtain (aisteoir) (?–1942): Scríbhneoir agus aisteoir de chuid Thaibhdhearc na Gaillimhe
* Seán Ó Neachtain (polaiteoir) (1947–): polaiteoir Éireannach

## Tagairtí
Seán Caomhánach

Tá níos mó ná duine amháin darb ainm **Seán Caomhánach** ann:
* Seán Caomhánach (foclóirí) (1885–1947): “Seán a' Chóta” — foclóirí as Contae Chiarraí
* Seán Caomhánach (timire) (?–1984): timire do Chonradh na Gaeilge
* Seán Caomhánach (Tír Eoghain) (1983–): imreoir peile Gaelaí as Contae Thír Eoghain

## Tagairtí
James Geoghegan (Fine Gael)

Is polaiteoir de Fine Gael é **James Geoghegan**. Is é Ardmhéara Bhaile Átha Cliath ó Mheitheamh 2024. Is ball de Chomhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath é ó Bhealtaine 2019. Sheas sé mar iarrthóir in Olltoghchán na hÉireann, 2024 agus toghadh é mar TD. 
## Féach freisin
* Polaiteoirí i gCuan Bhaile Átha Cliath Theas
* Cuan Bhaile Átha Cliath Theas

## Tagairtí

Catagóir:Cuan Bhaile Átha Cliath Theas (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath

Catagóir:Fine Gael
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Ardmhéaraí Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Cearbhall Ó Dálaigh (idirdhealú)

Tá níos mó ná duine amháin darb ainm **Cearbhall Ó Dálaigh** ann:
* Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh (?–1404): file Éireannach
* Cearbhall Ó Dálaigh (file) (fl. 1630): file as Contae Loch Garman
* Cearbhall Ó Dálaigh (breitheamh) (1911–1978): breitheamh as Contae Chill Mhantáin

## Tagairtí
Hazel Chu

Is polaiteoir den Chomhaontas Glas í **Hazel Chu**. Is ball de Chomhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath í ó Bhealtaine 2019. Ba í cathaoirleach den Chomhaontas Ghlais ó Nollag 2019 go Nollag 2021. 

Ba í an chéad duine de bhunadh na Síne a toghadh chun bheith i mbun rialtais in Éireann. 

Ba í Ardmhéara Bhaile Átha Cliath ó 2020 go 2021, agus mar sin ba í an chéad mhéara de phríomhchathair Eorpach de bhunadh na Síne. Sheas sí mar iarrthóir in Olltoghchán na hÉireann, 2024.

## Féach freisin
* Polaiteoirí i gCuan Bhaile Átha Cliath Theas
* Cuan Bhaile Átha Cliath Theas

## Tagairtí

Catagóir:Cuan Bhaile Átha Cliath Theas (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath

Catagóir:Comhaontas Glas
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Ardmhéaraí Bhaile Átha Cliath
Stáisiún Traenach Charraig Ceasail

Is stad traenach é **Stáisiún Traenach Charraig Ceasail** () atá suite i gCarraig Ceasail, Contae Dhoire. Freastalaíonn sé Carraig Ceasail, Ard an Chléibh agus ceantar máguaird.  D'oscail an stáisiún ar 18 Iúil 1853.

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Cúil Raithin
Litriú de chuid Gaeilge na hAlban

mion|Gaelic Journal - No 48 Vol 4
Tá córas litrithe Ghaeilge na hAlban sách cosúil le litriú Ghaeilge na hÉireann. Ní cuid de litriú na bhfocal seanfhréamhaithe nó dúchasach iad na litreacha úd j, k. q, v, w, x, y, ná z. Thugtaí ainmneacha crann ar na litreacha fadó, díreach cosúil leis an dóigh a ndéantaí sa Ghaeilge, ach idir an dá linn, chuaigh na hainmneacha sin as gnáthúsáid, agus is minicí a bhíonns na hainmneacha Béarla ar na litreacha inniu, cosúil leis an nGaeilge.

Ní bhaintí úsáid ar bith as an litir H sa litriú traidisiúnta, nó chuirtí an séimhiú in iúl trí phonc a chur os cionn an chonsain shéimhithe.

Bíonn fuaim na gconsan ag brath i bpáirt ar na gutaí mórthimpeall orthu. Is iad *e* agus *i* na gutaí caola agus *a*, *o* agus *u* na cinn leathana, go díreach mar atá i nGaeilge na hÉireann.

Cosúil le Gaeilge na hÉireann, is féidir gach consan a fhuaimniú caol nó leathan, de réir na litreach a scríobhtar in aice leis an gconsan. Is é sin, tá an riail úd "caol le caol agus leathan le leathan" i bhfeidhm i nGaeilge na hAlban freisin — "caol ri caol agus leathann ri leathann" i nGaeilge na hAlban. Bíonn fuaimniú Ghaeilge na hAlban níos coimeádaí, áfach: mar sin, na litreacha nach bhfuil ach sleamhnóga iontu sa Ghaeilge, is minic a fhuaimnítear mar ghutaí iad i nGaeilge na hAlban.

Sa bhliain 1976, chuir Bord Oideachais na hAlban athruithe áirithe i bhfeidhm ar litriú na teanga. Baineadh de dhéine na rialach sin "caol le caol agus leathan le leathan", ionas go gceadaítear *togte* in áit *togta* inniu.

Na gutaí gearra nach bhfuil faoi bhéim, is féidir iad a fhágáil ar lár sa teanga scríofa, go háirithe i stíl neamhfhoirmeálta, m. sh.:

Tha mi an dòchas -> Tha mi'n dòchas ("tá mé i ndóchas", is é sin, tá dóchas agam, tá mé dóchasach).

Tríd is tríd, tá litriú na Gàidhlig sách cóngarach d'fhuaimniú na teanga, níos cóngaraí fiú ná litriú Ghaeilge na hÉireann. Scéal eile é, áfach, nach dtuigeann na Béarlóirí prionsabail litrithe na teanga, agus is minic a fhuaimníonn siad ainmneacha Gaelacha go mícheart ar fad, go háirithe ainmneacha a bhfuil sleamhnóga iontu, cosúil le *Seònaid* nó *Caitlìn*.

## Féach freisin

* Litriú na Gaeilge

## Tagairtí

Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Ortagrafaíocht
Fóineolaíocht de chuid Gaeilge na hAlban

An chuid is mó de na litreacha, is iomann a bhfuaimniú sa Ghàidhlig agus formhór mór na dteangacha Eorpacha. Is fuaimeanna déadacha iad, áfach, T agus D leathan Ghaeilge na hAlban, cosúil leis an dóigh a bhfuaimnítear iad i nGaeilge. Sna teangacha eile, ní féidir T agus D a fhuaimniú ach go hailbheolach; is é sin, fuaimnítear in aghaidh dhroim an drandail iad. Fuaimnítear na consain shéimhithe cosúil leis an nGaeilge, ach is féidir an TH a fhuaimniú (go háirithe idir dhá ghuta) mar /ʔ/, is é sin, mar phléascach glotasach. Ní fhuaimnítear an FH ar aon nós, ach amháin i dtrí fhocal eisceachtúla, mar atá, *fhèin* (nó *fhìn*), *fhuair* ("fuair" na Gaeilge) agus *fhathast*, a chiallaíonn "fós" (mar sin, ní hionann é agus "fosta" Ghaeilge Uladh, a chiallaíonn "freisin"). Is mar [h] a fhuaimnítear an FH sa trí fhocal seo.

* Is fiú roinnt sonraí ginearálta a bhreacadh síos.

An chéad siolla is minicí a bhíonn faoi bhéim, m.sh. drochaid (/ˈdrɔ.xæʧ/) "droichead". Na Béarlóirí nach bhfuil a fhios acu é, is iomaí logainm sna Garbhchríocha nach bhfuaimníonn siad mar ba chóir, m. sh. *Mallaig —* /ˈmæ.lɛk/.

* Is minic a bhíonn logainmneacha Gaeilge na hAlban comhdhéanta as níos mó ná aon fhocal amháin, agus an bhéim á cur ar an siolla mícheart sa leagan Béarla dá lán de na logainmneacha seo, m. sh. *Tyndrum* (/tɯin.ˈdrɯm/)  or ) agus i ndiaidh consain áirithe:

: tarbh — /ˈtæ.rəv/;
: Alba — /ˈæ.lə.pæ/.

* Is spéisiúil go bhfeictear an ghné seo, atá ag na teangacha Ceilteacha i gcoitinne, i dteangacha Indiacha freisin, agus is uathusan a gheibheann sé ainm, svarabhakti. Mar nach bhfeictear anois é ach sna teangacha is faide siar agus is faide soir des na teangacha Ind-Eorpacha, tugann sé seo tuairim dúinn go raibh sé sa Phróta-Ind-Eorpais, ach gur cailleadh é i lár a réimse san áit ar mhó an t-athrú teangan.

Déantar *fuaimniú* ar *b*, *d* agus *g* i dtús focla, ach ní dhéantar é i lár ná ag deireadh focla:

: duine — /ˈdu.ɲə/;
: bradan — /ˈbræ.tæn/;
: balach — /ˈbæ.ləx/;
: Alba — /ˈæ.lə.pə/.

* Le agus , is é an riail ná go bhfuaimnítear iad sa ghnáthmhodh (neamhghlórach) ag tús focail, ach go bhfuilid réamhanálaithe i lár nó ag deireadh focail (braitheann méid na difríochta seo ar an gcanúint):

: cat — /kæht/ nó /kæxt/.

* Ní fhuaimnítear gutaí gan bhéim ag deireadh focla nuair a leanann focal ag tosú le guta é:

duine — /ˈdu.ɲə/;

an duine agad — /ən ˈdu.ɲə ˈæ.kət/ Is binne í an Ghaeilge dá bharr seo.
Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Fóineolaíocht
Caisleán Dhún Uabhair

Túrtheach agus Séadchomhartha Náisiúnta i gContae na Mí, Éire is ea **Caisleán Dhún Uabhair**.

## Suíomh
Tá Caisleán Dhún Uabhair suite ar bhruach thuaidh na Bóinne, ó dheas den R161, díreach thuas an abhainn mar a mbuaileann sé leis an Abhainn Dubh.

## Stair
clé|mion| Anraí VI, a mhaoinigh tógáil na "gcaisleáin deich bpunt".
I 1429 bhronn Anraí VI, Rí Shasana agus Tiarna na hÉireann, in iarracht an Pháil a chosaint, deich bpunt ar aon duine dá chuid géillsineach a thóg túr beag cosanta (20 × 16 × 40 troigh) ar imeall na Páile roimh 1439. Glactar leis go bhfuil an túrtheach ag Dún Uabhair ar cheann de na caisleáin seo, a thóg an dream áitiúil cumhachtach, Clann Mhic Eochagáin. Sa bhliain 1650, le linn choncas Chromail ar Éirinn, ghabh fórsaí faoi Sir John Reynolds an caisleán agus maraíodh breis is 40 ball de theaghlach Mhic Eochagáin. 

De réir na Suirbhéireachta Sibhialta (1654–56) bhí 220 acra (89 heicteár) ag Garrat Lench de “Donowre” i 1640, agus ar an maoin bhí “a Castle and Orchard, a weare and some cottages.”

## Foirgneamh

Tá trí stór ag an gcaisleán, agus tá sé 7.3 × 6.3 m ag an mbonn, agus tá sé 12 m (39 tr) ar airde, le túr cruinn starrach ag an gcúinne ina bhfuil staighre bíseach. Tá díon boghtach ar an urlár íochtarach agus losáin agus teallach ar na hurláir uachtaracha. Tacaíodh leis na síleálacha ar choirbéil. Ar cheann de chosaintí an Chaisleáin tá poll an uafáis suite ag leibhéal an dín os cionn an dorais isteach. Tá cinn snoite rí agus easpaig os cionn an dorais freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Mí
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Caisleáin i gContae na Mí
Tuama Pasáiste na bhFuarchnoc

mion| Cuais an iarthair
mion| Cloch snoite, a chreidtear a léiríonn aghaidh.
Is tuama pasáiste agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Tuama Pasáiste na bhFuarchnoc** atá suite i gContae na Mí, Éire.

## Suíomh
suite 2.7 km (1.7 mhíle) siar ó thuaidh ó Aill, in aice le barr cnoic ag breathnú amach ar an Ailbhine. Ciallaíonn an logainm ceachtar "cnoc fuar" nó "cnoc lom/nochta."

## Stair
Dátaíonn Tuama Pasáiste na bhFuarchnoc go 3000–2500 R.Ch.

Ní fios don tseandálaíocht go dtí 1949, nuair a luaigh bean a thug cuairt ar Shí an Bhrú, "tá tulacha mar seo ar fheirm m'uncail." Níl sé marcáilte ar aon cheann de sheanléarscáileanna na Suirbhéireachta Ordanáis . Rinne PJ Hartnett é a thochailt den chéad uair i 1950-52. Fuair sé cistí, earraí uaighe lena n-áirítear babhla coise agus biorán beanna snoite, síothla ina raibh iarsmaí créamtha agus lorg cuaille. Murab ionann agus uaigheanna pasáiste eile, ní chreidtear go raibh an tuama ag Fuarchnoc clúdaithe le clocha. D’fhéadfadh go mbeadh díon adhmaid nó craiceann ainmhí in airde ag cuaille adhmaid.

Le linn atógáil tar éis tochailte, cuireadh díon coincréite os cionn an tseomra le haghaidh cosanta.

## Cur síos
mion| Cloch snoite ag bhFuarchnoc.
mion| Fardoras theas.
Tá pasáiste gearr ag Fuarchnoc a théann isteach i seomra leathan, piorra-chruthach le trí sheomra fritháirimh níos lú. Is dócha gur struchtúr adhmaid é an díon bunaidh agus cuaille lárnach air. 

Tá maisiúchán rachtán ar dhá cheann de na fardoras agus tá maisiúchán muileata ar cheann acu.

Tochlaíodh dhá thulach eile i gcoimpléasc Fuarchnoc. Is dócha go raibh ceann acu seo ina láthair créamtha do na cnámha a fuarthas sa phríomhthuama agus úsáideadh é le haghaidh adhlactha níos déanaí.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Mí
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Tuamaí pasáiste
Oideachas i nGaeilge na hAlban

mion|Sgoil Ghàidhlig Ghlaschu
mion|Bun-sgoil Ghàidhlig Inbhir Nis
Osclóidh an chéad mheánscoil a fheidhmíonn go hiomlán trí mheán na Gaeilge i nGlaschú in 2005 (tá roinnt bunscoileanna lán-Ghaeilge agus meánscoileanna a dhéanann roinnt teagaisc as Gaeilge sa tír cheana féin).

In 2021, ní raibh ach 5,066 mac léinn ag freastal ar scoileanna lán-Ghàidhlig in Albain. In Éirinn áfach, freastalaíonn os cionn 63,000 mac léinn ar scoileanna lán-Ghaeilge.

In 2024, bhí sé i gceist ag Rialtas na hAlban forbairt a dhéanamh ar an oideachas lán-Ghàidhlig.

### Stair
Feictear inniu go ndearna Acht Oideachais 1872, a rinne neamhshuim iomlán den Ghaeilge, agus a d'fhág nár ligeadh do na glúnta Gaeil focal Gaeilge a labhairt sa seomra ranga, dochar mór don teanga.

## Féach freisin

* Gaeloideachas
* Oideachas trí mheán na Breatnaise

## Tagairtí

Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Tumoideachas
Catagóir:Gaeloideachas
An Muirear Sóisialta Uilíoch

mion
Is cáin ar ioncam i bPoblacht na hÉireann é an **Muirear Sóisialta Uilíoch** (**MSU**).  Bhí ráta caighdeánach an MSU (sa bhliain 2024) idir 0.5% - 12%. Mar shampla íocfaidh duine a bhfuil ioncam ó fhéinfhostaíocht €112,000 sa bhliain 2024, €5,822.86 in iomlán ar ráta de:

* 0.5% ar an gcéad € 12,012 = €60.06
* 2% ar an chéad €13,748 = €274.96
* 4% ar an chéad eile €44,284 = €1,771.36
* 8% ar an chéad €29,956 eile = €2,396.48
* 11% ar an gcéad €12,000 = €1,320

Tá an MSU iníoctha ar ioncam comhlán, lena n-áirítear pá barúlach (is pá barúlach é an luach a bhaineann le sochar neamhairgid, mar shampla sochar comhchineáil, mar shampla, gluaisteán comhlachta i gcásanna áirithe).  Cé go bhfuil an fhéidearthacht ann nach bhfuil dliteanas ar bith ar dhaoine i leith cháin ioncaim, d’fhéadfadh a bheith dliteanas orthu fós an MSU a íoc i gcásanna ar leith. Tá roinnt díolúintí ann chomh maith.

### Conspóid
Mhaígh Pobal seachas Brabús in 2024 go bhfaighfear réidh ar fad leis an MSU dóibh siúd atá ag saothrú níos lú ná €100,000 sa mbliain.

## Féach freisin

* Cánachas in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Cánachas in Éirinn
An Buachaill agus an Chorr

Is scannán beoite Seapánach fantaisíochta ó 2023 é An Buachaill agus An Chorr (An tSeapáinis: 君たちはどう生きるか, Hepburn: Kimitachi wa Dō Ikiru ka, go díreach. 'Conas a mhaireann sibh?') scríofa agus stiúrtha ag Hayao Miyazaki. Léirithe ag Studio Ghibli, luann teideal Seapáinse an scannáin úrscéal Genzaburō Yoshino's de 1937 den ainm céanna ach ní cóiriú den úrscéal é. I measc na guthchléire bhí Soma Santoki, Masaki Suda, Ko Shibasaki, Aimyon, Yoshino Kimura, Takuya Kimura, Kaoru Kobayashi, agus Shinobu Otake.

Cuirtear síos ar an scannán mar "big fantastical film", leanann sé buachaill darb ainm Mahito Maki a bhogann amuigh faoin tuath i ndiaidh bás a mháthar, a thagann ar thúr tréighte gar dá teach nua, agus a théann isteach i ndomhan fantaiseach le corr réisc le cumas labhartha.

D'fhógair Miyazaki go raibh sé ag dul ar scor i Meán Fomhair 2023 ach mhalartaigh sé an cinneadh seo níos tar éis a bheith ag oibriú ar an ngearrscannán *Boro the Caterpillar* (2018). Thosaigh sé ag cur scéal ar chlár i gcomhair tionscadal nua fada i mí Iúil 2016, agus thosaigh léiriúchán oifigiúil i mBealtaine 2017. Fógraíodh teideal an scannáin i mí Dheireadh Fómhair 2017, ag díriú ar eisiúint thart ar na Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2020 . Faoi Bhealtaine 2020, bhí 36 nóiméad den scannán tar éis a bheith tarraingthe de láimh ag 60 beochantóir, gan aon spriocdháta socraithe. Mhair léiriúchán thart ar sheacht mbliana, agus é ag láimhseáil moilleanna agus é ag dul i ngleic le dúshláin a bhain leis an bpaindéim COVID-19 agus le luas beochana moillithe Miyazaki, sula tarraingníodh ar dheireadh léiriúcháin i mí Dheireadh Fómhair 2022. Bhain maoiniú don thionscadal le margaí sruthaithe do scannáin Ghibli roimhe seo. Dar leis an léiritheoir Toshio Suzuki, is é *An Buachaill agus an Chorr Réisc* an scannán is daoire a léiríodh sa tSeapáin riamh. Fuarthas inspioráid don script scannáin go mór ó hóige Miyazaki agus déanann sé iniúchadh ar théamaí teacht in aois agus a bhetih ag déileáil le saol atá lán le coimhlint agus le bás. Chum Joe Hisaishi scór an scannáin, a fhad is a scríobh agus chan Kenshi Yonezu téamamhrán an scannáin " Spinning Globe " .

Eisíodh *An Buachaill agus an Chorr* go hamharclannach sa tSeapáin ar an 14 Iúil, 2023, ag Toho, agus taispeánadh é in amharclanna traidisiúnta agus i bhformáidí préimhe eile ar nós IMAX . Tugadh an eisiúint faoi deara de bharr a easpa toiliúil d'aon phromóisean, le Ghibli ag roghnú gan aon réamhfhógráin, íomhánna, achoimre nó sonraí roghnaithe na n-aistreoirí den scannán a eisiúint roimh a première Seapánach seachas póstaer amháin. Fuair an scannán ardmholadh agus tá US$294.2 milliún saothraithe aige ar fud an domhain, rud a dhéanann é an cúigiú scannán Seapánach leis an gcomhlán is mó. I measc a ghradam iomadúil, bhuaigh an Scannán Lánfhada Beoite is Fearr ag Duaiseanna an Acadaimh, na Gradaim BAFTA, na Golden Globes, agus Acadamh Scannán na Seapáine.

Catagóir:Scannáin 2023
Jon Kenny

Aisteoir agus fuirseoir as Co. Luimnigh ba ea Jon Kenny (12 Nollaig 1957 – 15 Samhain 2024), a bhain cáil amach mar dhuine den dís d'Unbelievables le Pat Shortt.

## Gairm
Ba as Co. Luimnigh ó dhúchas Jon Kenny. Bhain sé cáil náisiúnta agus idirnáisiúnta amach sna 1990aidí lena leathbhádóir Pat Shortt ina seó d'Unbelievables mar bheirt shaoithiúil a raibh cora cainte tíorúla agus barrúla acu.

Shaothraigh sé a ghairm mar aisteoir sna scannáin *The Van*, *[[Les Misérables]]* (1998), *[[Angela's Ashes]]*, ''Mrs Brown's Boys'' ''D'Movie'', *Song of the Sea*, *Wolfwalkers*, agus in 2023 i *[[The Banshees of Inisherin]]*, áit ar oibrigh sé arís le Pat Shortt. Chonacthas é i gclár amháin den tsraith *[[Father Ted]]* chomh maith.

Ar ardán na hamharclainne rinne sé drámaí mar *The Matchmaker* de chuid John B Keane; *[[She Stoops to Conquer]]* de chuid Oliver Goldsmith in Amharclann na Mainistreach agus an seo aonair de chuid Katie Holly *Crowman*, ina ndearna sé páirt dheich bpearsa.

Fuair Kenny bás ar an 15 Samhain 2024. 66 bliain d'aois a bhí sé agus bhí sé ag fáil cóir leighis le bliain anuas don ailse a bhí air.

## Féach freisin

* Pat Shortt

## Tagairtí

Catagóir:Fuirseoirí Éireannacha
Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957

Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh
Caisleán De Moirtiméir

Is caisleán agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Caisleán De Moirtiméir** i gContae na hIarmhí, Éire. 

## Suíomh
Tá Caisleán de Moirtiméir suite ar bhruach thoir Loch Dairbhreach, 4.4 km (2.7 mhíle) siar ó dheas ó Bhaile na gCros.

## Stair
Creidtear go bhfuair an caisleán a ainm ó Roger Mortimer, 4ú hIarla March (1374–98), a bhí ina Ard-Leifteanant na hÉireann Anraí IV ar feadh na trí bliana deiridh a shaoil, sula bhfuair sé bás i luíochán i gCeanannas, Cotae na Mí (nó b’fhéidir Ceanannas, Contae Chill Chainnigh nó Cill Osna, Contae Cheatharlach).  

Ceanglaíonn cuntais eile é le Edmund de Mortimer, 5ú Iarla March agus 7ú Iarla Uladh (1391–1425), a rugadh sa bhForaois Nua in aice le Bealach an Tirialaigh.

Dúirt finscéal áitiúil go raibh cuid mhór óir curtha i siléir ar an suíomh, cosanta ag cat dubh.

## Foirgneamh
Sheas caisleán mór Angla-Normannach ar an suíomh, 52 m x 125 m (57 slat x 137 slat) i toisí. Tá iarsmaí de thúr cloiche dhá stór sa chúinne thiar thuaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na hIarmhí
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Caisleáin i gContae na hIarmhí
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Stoirm cíticíní

clé|mion
Is éard atá i gceist le **stoirm cíticíní** ná ró-fhás cillíní de bharr an córas imdhíonachta a bheith ró-ghníomhach. 'Siad ba chúis leis an gcóras imdhíonachta gan a bheith ag feidhmiú i gceart. Nuair a bhraitheann an cholainn go bhfuil sí faoi ionsaí ag miocrorgánaigh, d'fhéadfadh sé ré-chosaint a dhéanamh ar an láthair ina bhfuil an t-ionfhabhtú.

Chruthófaí an iomad antashubstaintí sa láthair. Más ins na scamhóga atá an t-ionfhabhtú, mar shampla, d'fhéadfadh an riocht bealaigh aeir a bhlocáil agus duine a phlúchadh.

Glactar leis anois gur dóichí go raibh páirt thábhachtach ag stoirm cíticíní leis an díobháil a rinne an paindéim COVID-19 nó an fliú Spáinneach.

Tá taighdeoirí ag díriú ar bhealaí leis an bhfrithghníomh seo ón gcolainn a mhaolú.

## Féach freisin

* Paindéim COVID-19 agus an fliú Spáinneach

## Tagairtí

Catagóir:Paindéim COVID-19
Catagóir:Fliú
Catagóir:Ionfhabhtuithe
An Pod Polaitiúil

Podchraoladh is ea ***[[An Pod Polaitiúil]]*** ó fhoireann Raidió na Gaeltachta ar a mbíonn "tráchtairí polaitíochta éagsúla i gcuideachta an láithreora Máirín Ní Ghadhra gach seachtain" is ag cur "téamaí, iomaitheoirí agus dáilcheantair na tíre faoi scrúdú".

Bíonn na scéalta móra agus beaga á bplé ar an bpodchraoladh leis "an t-eolas is déanaí faoi na vótaí, tacaíocht na n-iarrthóirí éagsúla agus staid na bpáirtithe a chur i láthair an phobail."

Rogha saineolaithe polaitíochta a bhíonn acu ar gach eagrán le cabhrú leis an lucht éisteachta "léargas a fháil ar céard atá dá rá ag pobal na hÉireann faoina gcuid mianta polaitiúla."

Is iad na tráchtairí a bhí ar an gcéad eagrán ná Eoghan Ó Neachtain, saineolaí chaidreamha poiblí agus iar-rúnaí preasa rialtais, agus John Downing, colúnaí leis an *[[Irish Independent]]*.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil
* Cláraigh leis in aip podchraoltaí ar bith leis an bhfotha RSS, nó ar Apple  nó Spotify

## Féach freisin
* Olltoghchán 2024
* Raidió na Gaeltachta
* Tuairimí Toghcháin (podchraoladh)
* #GaelVóta
* TINTEÁN
* :Catagóir:Dáilcheantair

## Tagairtí

Catagóir:Podchraoltaí chúrsaí reatha
Catagóir:Podchraoltaí i nGaeilge
Catagóir:Podchraoltaí Éireannacha
Catagóir:Olltoghchán na hÉireann, 2024
Catagóir:Polaitíocht na hÉireann
Catagóir:RTÉ Raidió na Gaeltachta
Tuairimí Toghcháin (podchraoladh)

Podchraoladh is ea ***[[Tuairimí Toghcháin (podchraoladh)|Tuairimí Toghcháin]]*** ón tseirbhís nuachta *[[Tuairisc.ie|Tuairisc]]* ina mbíonn na "scéalta is déanaí ó Olltoghchán 2024 á bplé ag foireann *Tuairisc* agus aíonna speisialta". Cuireadh tús leis i mí na Samhna 2024 agus an stocaireacht ó dheas faoi lán seoil, agus bíonn sé á léiriú ag Méabh Ní Thuathaláin agus Seán Tadhg Ó Gairbhí ó stiúideo an nuachtáin i mBearna.

I measc na n-aíonna a bhí ar an bpodchraoladh go dtí seo tá na hiriseoirí John Downing agus Cathal Mac Coille, an iar-aire Gaeltachta Éamon Ó Cuív, an léachtóir Norita Ní Chartúir agus an craoltóir Máirín Ní Ghadhra.

## Naisc sheachtracha
* Cláraigh leis ar Spotify, YouTube, Podchraoltaí Apple, agus gach aip podchraoltaí eile ach an URL le haghaidh Apple a úsáid
* Eip 1: 12/11/2024 - ‘Ar chúis éigin, cuireann Fine Gael drochthús i gcónaí le feachtais toghcháin’
* Eip 2: 15/11/2024 - Fianna Fáil taobh thiar i nGaillimh, tuairimí Uí Chuív agus saol an pholaiteora
* Eip 3: 18/11/2024 - An cuma sa sioc faoi na díospóireachtaí teilifíse, bíodh siad i mBéarla nó i nGaeilge?
* Eip 4: 20/11/2024 - Deacrachtaí FG i nDún na nGall, tuairimí Dinny McGinley is botún lucht feachtais míoca
* Eip 5: 22/11/2024 - "Pobalbhreith TG4, Fine Gael ag tacú le Sinn Féin i Maigh Eo, cluiche ceannais contae gach dáilcheantar anois"
* Eip 6. 22/11/2024 - "Kyne agus Byrne, airí sinsearacha agus sóisearacha is géarchéimeanna na Gaeltachta"

## Féach freisin
* Olltoghchán 2024
* Tuairisc.ie
* An Pod Polaitiúil
* #GaelVóta
* TINTEÁN
* :Catagóir:Dáilcheantair

## Tagairtí

Catagóir:Tuairisc
Catagóir:Podchraoltaí
Catagóir:Podchraoltaí chúrsaí reatha
Catagóir:Podchraoltaí i nGaeilge
Catagóir:Podchraoltaí Éireannacha
Catagóir:Olltoghchán na hÉireann, 2024
Catagóir:2024
Catagóir:Polaitíocht na hÉireann
Catagóir:Nuacht
Catagóir:Meáin na Gaeilge
Lios Ard Bláiche

Is lios agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Lios Ard Bláiche** atá suite i gContae Chorcaí, Éire.

## Suíomh
Tá Lios Ard Bláiche suite 1&nbsp;km siar ó dheas ó Bhaile Cloch.

## Stair agus cur síos
Is lios ciorclach é Lios Ard Bláiche, 60 m (200 tr) ar trastomhas le bealach isteach sa chúinne thoir thuaidh. Tógadh liosanna den chineál seo den chuid is mó c. AD 550–900. Go hinmheánach bhí daoine lonnaithe i botháin adhmaid. Tá dún eile suite díreach soir ó thuaidh; d'fhéadfadh sé seo a bheith ina imfhálú beostoic.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chorcaí
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Liagchiorcal Charraig an Phúca

Is liagchiorcal agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Liagchiorcal Charraig an Phúca** atá suite i gContae Chorcaí, Éire. Tá sé suite 4.4 km (2.7 mhíle) siar ó Maigh Chromtha, díreach soir ó Chaisleán Charraig an Phúca, lastuaidh den N22, agus in aice le cumar an tSuláin agus an Fhothrais.

Cúig chloch a bhí ann: ceathrar ina seasamh agus ceann claonta, ach níl fágtha anois ach trí cinn. Bhí trastomhas an chiorcail thart ar 5.5 m (18 tr).

## Tagairtí

Catagóir:Meigiliteach na hÉireann
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chorcaí
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Liagchiorcail
Meall Buidhe, Cnòideart

Sliabh i gCnoideart sa Ghaidhealtachd is ea **Meall Buidhe**. Tá sé 946m ar airde agus is Binn Rothaich iargúlta í. Tá sé suite idir [och Shubhairne, Loch Nibheis agus Linne Shlèite le taobh Luinne Bheinn.  Is í an dóigh is coitianta chun é a dhreapadh ná ó Inbhir Aoidhe agus ó Ghleann an Dubh-Lochain. Bíonn daoine áirithe á dhreapadh mar aon le Luinne Bheinn in aon lá amháin.  

Ón mhullach is féidir leat radhairc a fheiceáil ar Linne Shlèite agus an Eilean Sgitheanach, Rûm agus Éige agus beanna Chnòideirt.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Bunachar sonraí cnoic na Breataine agus na hÉireann

Catagóir:Sléibhte na hAlban
Catagóir:Cnoideart
Catagóir:Gàidhealtachd na h-Alba
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Stáisiún Traenach Bheannchair Thiar

Is stáisiún traenach é **Stáisiún Traenach Bheannchair Thiar** atá suite i mBeannchar, Contae an Dúin. D'oscail an stáisiún ar 1 Meitheamh 1928.

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Piléarú

[mion|banna Caitliceach, do Chaitlicigh amháin, ó Vlaardingen ([Rotterdam) idir 1910s-1930s]]
Is éard atá i gceist le **piléarú** ná an córas sóisialta ‘***verzuiling***’, nó ‘fan i do cholún sóisialta féin’ agus leithscaradh ar bhonn sóisialta (reiligiún, áit oibre, rachmas, srl).

Bhíodh an córas i bhfeidhm san Ísiltír, go dtí an Dara Cogadh Domhanda. Mar shampla, tugadh ar Chaitlicigh siopaí faoi úinéireacht Chaitliceach amháin a thaobhú – agus mar a chéile i gcás na bpobal Protastúnach éagsúil agus an lucht oibre; bhí teir mhór ar shiopaí a bhain le pobail eile a thaobhú agus bhíodh a gcuid nuachtán agus stáisiún raidió féin ag chuile dhream freisin.

## Féach freisin

* Cinedheighilt

## Tagairtí

Catagóir:Cinedheighilt
Catagóir:Ciníochas
Catagóir:Stair na hÍsiltíre
Maothail (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Maothail** air:
* Maothail, Contae an Chláir: baile fearainn i gContae an Chláir
* Maothail, Contae an Longfoirt: paróiste dlí i gContae an Longfoirt
* Maothail, Contae Chill Chainnigh: paróiste dlí agus toghroinn i gContae Chill Chainnigh
* Maothail, Contae Liatroma (barúntacht): barúntacht i gContae Liatroma
* Maothail, Contae Liatroma: baile fearainn, baile, paróiste dlí, agus toghroinn i gContae Liatroma
* Maothail, Contae na Mí: baile fearainn i gContae na Mí
* Maothail, Contae Phort Láirge: paróiste dlí, séadchomhartha, baile fearainn, agus toghroinn i gContae Phort Láirge
* Cathair Maothail i gcontae Luimnigh

## Féach freisin
* Maothail, Peairt

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Teamhair (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Teamhair** air:
* Teamhair, Contae Chiarraí: baile fearainn i gContae Chiarraí
* Teamhair, Contae Chorcaí (Dúiche Ealla): ionad daonra i gContae Chorcaí
* Teamhair, Contae Chorcaí (Múscraí Thoir): ionad daonra i gContae Chorcaí
* Teamhair, Contae Dhún na nGall (Báinigh): baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* Teamhair, Contae Dhún na nGall (Tír Aodha): baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* Teamhair, Contae Laoise (Port Laoise Thoir): baile fearainn i gContae Laoise
* Teamhair, Contae Laoise (Sliabh Mairge): baile fearainn agus toghroinn i gContae Laoise
* Teamhair, Contae Loch Garman: baile fearainn i gContae Loch Garman
* Teamhair, Contae na Mí: ionad daonra, paróiste dlí, séadchomhartha, agus toghroinn i gContae na Mí
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Baile an tSagairt

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Baile an tSagairt** air:
* Baile an tSagairt, Contae Ard Mhacha: baile fearainn i gContae Ard Mhacha
* Baile an tSagairt, Contae Bhaile Átha Cliath: baile fearainn i gContae Bhaile Átha Cliath
* Baile an tSagairt, Contae Chiarraí (An Ghairfeanaigh): baile fearainn i gContae Chiarraí
* Baile an tSagairt, Contae Chiarraí (Baile an Bhóthair): baile fearainn i gContae Chiarraí
* Baile an tSagairt, Contae Chill Dara: baile fearainn i gContae Chill Dara
* Baile an tSagairt, Contae Chorcaí: baile fearainn i gContae Chorcaí
* Baile an tSagairt, Contae Dhún na nGall: fo-bhaile i gContae Dhún na nGall
* Baile an tSagairt, Contae Laoise (Clann Donncha): baile fearainn i gContae Laoise
* Baile an tSagairt, Contae Laoise (Port na hInse): baile fearainn i gContae Laoise
* Baile an tSagairt, Contae Laoise (Tigh na hInse): baile fearainn agus toghroinn i gContae Laoise
* Baile an tSagairt, Contae Loch Garman (Cill Uisce): baile fearainn i gContae Loch Garman
* Baile an tSagairt, Contae Loch Garman (Cill Mhucraise): baile fearainn i gContae Loch Garman
* Baile an tSagairt, Contae Lú: baile fearainn i gContae Lú
* Baile an tSagairt, Contae na Gaillimhe: fo-bhaile i gContae na Gaillimhe
* Baile an tSagairt, Contae Thiobraid Árann (An Trian Meánach): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* Baile an tSagairt, Contae Thiobraid Árann (Sliabh Ardach): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann

## Féach freisin
* Baile an t-Sagairt: baile in Albain

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Verona Murphy

Is polaiteoir agus Teachta Dála,  ina ball den Ghrúpa Réigiúnach Neamhspleách, as Contae Loch Garman í **Verona Murphy** (a rugadh sa bhliain 1971). Ceapadh í mar Cheann Comhairle Dháil Éireann ar an 18 Nollaig 2024. Níl aon eagla uirthi roimh chonspóid.
clé|mion|2024|293x293px

## Gairm
D'fhás Murphy suas sa Ghráinseach, Loch Garman.

Cúlra Fhine Gael atá aici agus tá gréasán tacaíochta láidir aici sa *Wexford Independent Alliance*. Is minic a chloistear í ar na meáin náisiúnta. Nuair a bhí an pobalóir Mick Wallace i  bParlaimint na hEorpa le linn 2019-2024, bhí bratach an neamhspleáigh i Loch Garman ardaithe ag Murphy, agus toghadh í gan mórán dua in Olltoghchán 2020 agus arís in Olltoghchán 2024.

Toghadh  Murphy  ina Ceann Comhairle ar an 18 Nollaig 2024, an chéad bhean leis an ngradam sin a fháil. Tháinig an ceapachán conspóid. 

* Thug Fianna Fáil agus Fine Gael tacaíocht do Murphy mar chuid den idirbheartaíocht atá ar siúl acu leis an nGrúpa Réigiúnach Neamhspleách faoi chomhrialtas a bhunú, gníomh a mhaígh Seán Ó Fearghaíl (Fianna Fáileach agus ina Cheann Comhairle sa Dáil  ó 2016 go dtí 2024) agus daoine eile a rinne mír mhargántaíochta de ról tábhachtach. Bhí díomá air, a dúirt sé, nach raibh ceannasaíocht an pháirtí ag tacú leis an uair seo. Dlúthchuid den mhargáil faoi bhunú an chéad rialtais eile, áfach, ab ea an cinneadh a rinne ceannaire Fhianna Fáil Micheál Martin tacú le Verona Murphy in áit Sheáin Uí Fhearghaíl.
* Ní cainteoir Gaeilge í Verona Murphy. Cainteoirí líofa Gaeilge iad na hiarrthóirí Seán Ó Fearghaíl agus Aengus Ó Snodaigh agus dúirt siad roimh an vóta gur chóir go mbeadh Gaeilge ag an té a cheapfaí sa phost.
* Bhí tuarastal an Cheann Comhairle - €255,000 in 2024 - níos airde ná an €243,895 a íoctar leis an Taoiseach.
clé|mion|an Ceann Comhairle sa Dáil, 22 Eanáir 2025.|295x295px

### 34ú Dáil
Bhí cúrsaí ina gcíor thuathail sa 34ú Dáil go minic agus Murphy i mbun. Tharraing na cearta labhartha sa Dáil conspóid.  

## Gaeilge
Cáineadh an cinneadh Verona Murphy a ainmniú le bheith ina Ceann Comhairle toisc gan aon Ghaeilge a bheith aici, rud a bhí riachtanach don phost dar lena réamhtheachtaí.

Dúirt Murphy sular ceapadh í mar Cheann Comhairle go gcuirfeadh sí feabhas ar a cuid Gaeilge agus dheimhnigh sí go raibh sé i gceist aici go mbeadh leibhéal líofachta aici a bheadh “ag teacht” lena ról.

I mí Feabhra 2025, bhí easpa líofachta Gaeilge an Cheann Comhairle i mbéal an phobail mar gheall ar achrann a tarraingíodh sa Dáil nuair a dúirt an Taoiseach Micheál Martin gur “ag insint bréaga” a bhí ceannaire Shinn Féin Mary Lou McDonald; bhí leas bainte aige as easpa Gaeilge an Cheann Comhairle agus as an teanga féin chun McDonald a mhaslú.

## Féach freisin
*Loch Garman (Dáilcheantar)
*Polaiteoirí i nDáilcheantar Loch Garman
*An 34ú Dáil

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Daoine as Contae Loch Garman
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Loch Garman (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Catagóir:Cinn Chomhairle
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Dáire Hughes

Is polaiteoir de chuid Sinn Féin é **Dáire Hughes**  (a rugadh i 1989 nó 1990). I mí Iúil 2024, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte d'Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha.

## Féach freisin

* Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
* Polaiteoirí in Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Coinbhinsiún Vín

Conradh dlí idirnáisúnta de chuid *Choimisiún na [[Na Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe]] um Dhlí Trádála Idirnáisiúnta* (Béarla: UN Commission on International Trade Law, UNCITRAL) is ea **Coinbhinsiún na Náisiún Aontaithe maidir le Conarthaí faoi Dhíol Idirnáisiúnta Earraí**, ar a thugtar **Coinbhinsiún Vín** go minic. Níl Éire mar chuid den gCoinbhinsiún seo.

Soláthraíonn an conradh seo rialacha le cur i bhfeidhm ar chonarthaí idirnáisiúnta a bhaineann le hearraí a dhíol. Ní bhaineann an Coinbhinsiún le freagracht an díoltóra as gortú a chúisíonn na hearraí, ná le bailíocht chonartha ná le cearta maoine. 

De réir Airteagal 11, ní gá go mbeadh an conradh trádála i scríbhinn. Tugann Airteagal 12 cead do thíortha áfach é a dhéanamh riachtanach go mbeadh aon chonradh trádála earraí i bhfoirm scríofa.

## Tagairtí

Catagóir:Na Náisiúin Aontaithe
Catagóir:Dlí idirnáisiúnta
An Róimh 1

Rialachán de chuid an Aontais Eorpaigh is ea "An Róimh 1".

I gcás conarthaí idirnáisiúnta, tá gá le córas chun fáil amach cén córas dlí ar cheart a úsáid chun an conradh a rialú. 

Is féidir le páirithe conartha clásal a chur isteach a shonraíonn cén córas dlí gur mhaith leo a úsáid, fiú muna bhfuil aon cheann de na páirtithe lonnaithe sa tír lena mbaineann an córas dlí sin.

De réir Airteagal 4 den rialachán, muna bhfuil sé sonraithe sa chonradh cén córas dlí atá le cur i bhfeidhm ar an gconradh, roghnaítear dlí na tíre ina bhfuil an creidiúnaí (.i. an duine atá ag fáil íocaíochta as seirbhís/earraí a sholáthar) lonnaithe - ach amháin má tá sé soiléir sna himthoscaí go mbaineann an conradh go príomha le tír éigin eile.

Catagóir:Rialacháin an Aontais Eorpaigh
An Ghráinseach

Tá go leor leor áiteanna in Éirinn darb ainm **An Ghráinseach** — níos mó ná ochtó acu. Mar shampla:

* An Ghráinseach, Contae Shligigh: baile fearainn i gContae Shligigh

## Féach freisin
* An Ghráinseach Iontach
* An Ghráinseach Thiar
* Gráinseach Ghormáin

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Milan Rastislav Štefánik

Polaiteoir, taidhleoir, eitlitheoir agus réalteolaí Slóvacach ab ea **Milan Rastislav Štefánik** (21 Iúil 1880 – 4 Bealtaine 1919). Le linn an Chéad Chogadh Domhanda, thug sé seirbhís ag an am céanna mar ghinearál in Arm na Fraince agus mar Aire Cogaidh don tSeicslóvaic. Mar dhuine de phríomhbhaill Chomhairle Náisiúnta na Seicslóvaice (an rialtas frithbheartach), chuir sé go  deimhneach le cúis cheannasacht na Seicslóvaice, ós rud é go raibh stádas na gcríoch a raibh daonra na Seice agus na Slóvaice ina measc, ar cheann de na cinn a bhí i gceist go dtí go gairid roimh dhíscaoileadh Impireacht na hOstaire-Ungáire, sa bhliain 1918 .

Ba é a mhana pearsanta "*Veriť, milovať, pracovať "*
mion| Dealbh Štefánik ar  Phetřín. cnoc i lár Phrág.
mion| Dealbh comhionann ar bharr leacht cuimhneacháin ar an gCéad Chogadh Domhanda i bPaulhan, an Fhrainc
[mion| Dealbh san [An Bhratasláiv|Bhratasláiv]]
## Cúlra
Rugadh Štefánik i Kosaras, Contae Nyitra, Ríocht na hUngáire, an Ostair-Ungáir (Košariská, an tSlóvaic anois), ar an 21 Iúil 1880.  Bhí 11 deartháireacha agus deirfiúracha aige, beirt acu a fuair bás ag aois óg. Ba shagart áitiúil Liútarach a athair, Pavol Štefánik, agus ba í Albertína Jurenková a mháthair. D'fhreastail sé ar scoileanna sa Bhratasláiv, Sopron agus Szarvas . 

Sa bhliain 1898, thosaigh sé ag staidéar innealtóireacht foirgníochta i bPrág . Sa bhliain 1900, d'aistrigh sé a chuid staidéir go dtí Ollscoil Charles, áit ar fhreastail sé ar léachtaí sa réalteolaíocht, fisic, optaic, matamaitic agus fealsúnacht .  Ar feadh an tseimeastair samhraidh 1902, chuaigh sé ar an ollscoil i Zürich .  Bhí tionchar mór ag blianta i bPrág ar Štefánik toisc gur bhuail sé le go leor daoine tábhachtacha ann. Thug Tomáš Garrigue Masaryk, an chéad uachtarán ar an tSeicslóvaic amach anseo, na léachtaí fealsúnachta, a spreag Štefánik le smaoineamh an chomhoibrithe idir na Seicigh agus na Slóvacaigh. Ina theannta sin, ghlac Štefánik páirt ghníomhach in obair chumann mac léinn na Slóvaice, Detvan, (agus laistigh de Detvan, an grúpa Hlasists mar a thugtar air); chuir sé aithne ar Vavro Šrobár. Ba iad comhlachais Seiceacha a mhaoinigh a chuid staidéir den chuid is mó, lena n-áirítear *Českoslovanská jednota* (Aontacht na Seice) agus *Radhošť,* ós rud é nach raibh sé in ann iad féin a íoc. I bPrág, scríobh sé téacsanna polaitiúla agus ealaíne ina ndearna sé iarracht na Seicigh a chur ar an eolas faoi chás tubaisteach na Slóvaice ag an am sin. Ghnóthaigh sé céim dochtúireachta sa bhliain 1904, le dochtúireacht san fhealsúnacht agus le heolas ar an réalteolaíocht: bhain a thráchtas le réalta a thángthas air i réaltbhuíon Cassiopeia sa bhliain 1572. 
## Tagairtí
Catagóir:Básanna i 1919
Catagóir:Daoine a rugadh i 1880
Catagóir:Daoine ó Cheantar Myjava
Catagóir:Daoine ó Ríocht na hUngáire
Catagóir:Liútaraigh na Slóvaice
Catagóir:Airí Rialtais na Seicslóvaice
Catagóir:Gníomhaithe neamhspleáchais na Seice
Luinne Bheinn

Is sliabh  i gCnòideart sa Ghaidhealtachd é **Luinne Bheinn**. Tá sé 939m ar airde agus tá sé ina Rothach iargúlta. Tá sé suite idir Loch Shubharne, Loch Nibheis agus Linne Shlèiteach taobh le Ladhar Bheinn ar an taobh eile de Mhàm Barasdail.  Is é an dóigh is coitianta ná é a dhreapadh ó bharr Mhàm Barasdail, ar an druim thiar thuaidh, áit a bhfuil cosán. Tá dhá mhullach aige, agus is é an chéad cheann ná mullach an iar, an mullach Rothaich. Is minic a dreaptar é i dteannta leis an Ladhar Bheinn nó Meall Buidhe..

Ó bharr an chnoic, is féidir leat radhairc a fheiceáil ar Linne Shlèite agus ar an Eilean Sgitheanach, Loch Shubhairne, Barasdal, beanna Chnòideirt, Cinn Tàile agus fiù Beinn Nibheis.ar Imchuach Slyte agus ar an Oileán Sgitheanach, Loch Shubharne, Barsdal, sléibhte Knoidert, Cinn Tàile agus fiú Beinn Nibheis.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Bunachar sonraí cnoic na Breataine Móire agus na hÉireann

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Sléibhte na hAlban
Catagóir:Cnòidearh
Bridget Phillipson

Polaiteoir Briotanach is ea **Bridget Maeve Phillipson** (a rugadh ar an 19 Nollaig 1983). Tá sí ina Státrúnaí Oideachais agus ina hAire Ban agus Comhionannais ó bhí mí Iúil 2024 ann. Ina ball de Pháirtí an Lucht Oibre, tá sí ina Feisire Parlaiminte (FP) do Houghton agus Sunderland Theas ó 2010 i leith. 

I nGateshead a rugadh í agus d'fhreastail Phillipson ar *St Robert of Newminster Catholic School*. Rinne sí staidéar in Ollscoil Oxford sular oibrigh sí sa rialtas áitiúil agus ansin mar bhainisteoir ag *Wearside Women in Need*. Chuaigh Phillipson isteach i bPáirtí an Lucht Oibre in aois a cúig bliana déag, agus toghadh í ina comhchathaoirleach ar an *Oxford University Labour Club* sa bhliain 2003. Toghadh chuig Teach na dTeachtaí í in olltoghchán 2010 mar FP do Houghton agus Sunderland Theas. Atoghadh í in olltoghchán 2015 agus chuaigh sí i mbun feachtais chun fanacht san Aontas Eorpach (AE) i Reifreann na Breatimeachta 2016. Toghadh í in olltoghcháin 2017 agus 2019 araon.

Thacaigh Phillipson le feachtas rathúil Keir Starmer i dtoghchán ceannaireachta an Lucht Oibre sa bhliain 2020, agus ina dhiaidh sin chuaigh sí isteach sa scáth-chomh-aireacht mar Phríomh-Rúnaí ar an Státchiste. In atheagrú Scáth-Chomh-Aireachta na Breataine i Samhain 2021, tugadh ardú céime di mar Scáth-Rúnaí Oideachais. Tar éis bhua Pháirtí an Lucht Oibre in olltoghchán 2024, ceapadh Phillipson ina Státrúnaí Oideachais agus ina Aire Ban agus Comhionannais i gcomh-aireacht Starmer.

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Bridget Phillipson  ar 19&nbsp;Nollaig 1983 i Gateshead .  Is í Clare Phillipson a máthair, a bhunaigh Wearside Women in Need, carthanas atá lonnaithe i Sunderland a sholáthraíonn tearmann do mhná atá buailte ag foréigean baile .      D’fhás sí aníos i limistéar díothacha de Washington, i dteach comhairle gan aon téamh thuas staighre. 
## Tagairtí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feisirí baineanna de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe do thoghcheantair Shasana
Catagóir:Baill de Ríchomhairle na Ríochta Aontaithe
Long lastais

Is bád ollmhór í **long lastais** (.i. lastlong, long coimeádán) a iompraíonn earraí ar muir. Tá na mílte ong lastais ar muir ag aon am amháin, agus is iontu a dhéantar os cionn de 80% den trádáil idirnáisiúnta in earraí a bhogadh.

## Coimeádáin
Is i mboscaí móra ar a ghlaotar coimeadáin a bhíonn na hearraí stóráilte. Tá trí saghas coimeádáin a úsáidtear go rialta, is iad sin:

* An Coimeádán atá 20 Troigh ar fhad
* An Coimeádán atá 40 troigh ar fhad
* An tArdchoimeádán atá 40 troigh ar fhad (ach a bhfuil díon beagáinín níos airde ar an dtaobh istigh ná an gnáth "40 troigh")

## Tagairtí

Catagóir:Loingeas
Catagóir:Longa
Coláiste Sheosaimh Naofa

Meánscoil i mBuireas Uí Luíoch i gCo. Thiobraid Árann is ea Coláiste Sheosaimh Naofa.

Scoil mheasctha í, agus scoil Chaitliceach í chomh maith. D'fhreastail leithéidí Brendan Maher agus Séamas Ó Callanáin ar an scoil.
Johanna van Gogh-Bonger

Eagarthóir ilteangach Ollannach a d’aistrigh na céadta litir óna céad fear céile, an déileálaí ealaíne Theo van Gogh, agus Vincent van Gogh ba ea **Johanna Gezina van Gogh-Bonger** (4 Deireadh Fómhair 1862 – 2 Meán Fómhair 1925).

Bhí ról lárnach ag Van Gogh-Bonger i bhfás clú iarbháis Vincent van Gogh.

## Teaghlaigh agus luathbhlianta

Rugadh Johanna (Jo) Gezina Bonger ar 4 Deireadh Fómhair 1862 in Amstardam san Ísiltír. Iníon Hendrik Christiaan Bonger (1828–1904), bróicéir árachais, agus Hermine Louise Weissman (1831–1905), ba í an cúigiú duine de sheachtar clainne í. Bhí sí gar go háirithe dá deartháir níos sine Andries Bonger (1861–1936). Bhog Andries go Páras sa bhliain 1879, agus mhalartaíodh an bheirt acu litreacha go rialta. Bhí a deartháir is óige, Willem Adriaan Bonger (1876-1940), ina choireolaí tábhachtach. Bhí an teaghlach ceolmhar, agus sheinnidís ceathairéid le chéile san iarnóin. Bhí Jo (ar a dtugtar freisin "Net") ina pianódóir oilte. Murab ionann agus a deirfiúracha níos sine, a rinne dualgais tí, bhí cead ag Jo, "leanbh suaimhneach agus bríomhar", cur lena cuid oideachais trí  staidéar a dhéanamh ar an mBéarla, agus coibhéis céime coláiste a thuilleamh. D’fhan sí roinnt míonna i Londain, ag obair i leabharlann Mhúsaem na Breataine.

Ó bhí sí 17 mbliana d’aois, seachas an tréimhse a bhí sí pósta le Theo, choinnigh sí dialann mhionsonraithe, a bhí ina foinse thábhachtach níos déanaí maidir leis an gcaoi ar chuidigh sí le clú agus cáil Vincent a chruthú, agus leag sí béim ar ról a fir chéile nach maireann.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1925
Catagóir:Beathaisnéisithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1862
Catagóir:Feiminigh DhúitseachA
Catagóir:Staraithe Dúitseacha
Stáisiún Traenach an Bhaile Mheánaigh

Is stáisiún traenach é **Stáisiún Traenach an Bhaile Mheánaigh** atá suite díreach taobh amuigh don Bhaile Meánach, Contae Aontroma. D'oscail an stáisiún reatha i 1981.

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Shirley-Anne Somerville

Is polaiteoir Albanach í **Shirley-Anne Somerville** (rugadh 2 Meán Fómhair 1974) atá ina Rúnaí Comh-Aireachta ar Cheartas Sóisialta i rialtas cineachta na hAlban ó 2023 i leith.

## Luathshaol
### Luathbhlianta agus oideachas
Rugadh Shirley-Anne Somerville i gCair Chaladain sa bhliain 1974.  Cuireadh oideachas uirthi in *Kirkcaldy High School*, sular fhreastail sí ar Oilthigh Shrath Chluaidh ó 1992 go 1996, agus bhain sí [BA] (Onóracha) amach san Eacnamaíocht agus sa Pholaitíocht. Ó 1997 go 1999, d'fhreastail Somerville ar an Oilthigh Shruighlea, áit ar ghnóthaigh sí Dioplóma i Staidéar Tithíochta. Sular toghadh í chun Pharlaimint na hAlban i dtoghchán Pharlaimint na hAlban 2007, d'fhreastail sí ar  Oilthigh na Banríona Margaret, áit a ndearna sí Dioplóma sa Chaidreamh Poiblí.

== Gairm pholaitiúil ==
Tar éis do Stefan Tymkewycz éirí as, tháinig Somerville i gcomharbacht air mar Bhall de [Pàrlamaid na h-Alba|Pharlaimint na hAlban ar son Lodainn. Chaill sí a suíochán i dtoghchán 2011 agus sa bhliain 2012 fógraíodh í mar stiúrthóir ar Yes Scotland. Tar éis fothoghchán Dhùn Phàrlain 2013 a chailleadh, sheas sí síos mar stiúrthóir pobal.

I dtoghchán Pharlaimint na hAlban 2016, toghadh Somerville le feidhmiú mar BhPA do thoghcheantar Dhùn Phàrlain. Bhí sí ina hAire Breisoideachais, Ardoideachais agus Eolaíochta ó 2016 go 2018, sular ceapadh í chuig Comh-Aireachta na hAlban mar Rúnaí Comh-Aireachta um Shlándáil Shóisialta agus Daoine Scothaosta in atheagrú comh-aireachta Nicola Sturgeon sa bhliain 2018. Atoghadh Somerville chuig Parlaimint na hAlban i dtoghchán 2021, agus i dtríú rialtas Sturgeon, ceapadh í ina Rúnaí Comh-Aireachta um Oideachas agus Scileanna. Tar éis a ceapacháin, d'fhógair sí go ndéanfaí leasú ar Ùghdarras Teisteanasan na h-Alba agus Foghlam Alba, tar éis cáineadh forleathan.

## Naisc sheachtracha
* Parlaimint na hAlban: Shirley-Anne Somerville MSP
* Oibríonn Siad Duit: Shirley-Anne Somerville BPA

## Tagairtí

Catagóir:Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
Catagóir:Baill Pharlaimint na hAlban
Catagóir:Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba