open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Octave Mirbeau

Scríbhneoir, úrscéalaí agus drámadóir a bhí in **Octave Mirbeau** (a rugadh i Trévières ar an 16 Feabhra 1848, agus a cailleadh i bPáras ar an 16 Feabhra 1917). Scríobh sé an leabhar *Le Journal d’une femme de chambre* (1900). 

## Saothair

* *Le Calvaire* (1886)
* *L'Abbé Jules* (1888).
* *Sébastien Roch* (1890).
* *Dans le ciel* (1892-1893).
* *Le Jardin des supplices* (1899).
* *Le Journal d'une femme de chambre* (1900).
* *Les affaires sont les affaires* (1903).
* *Farces et moralités* (1904).
* *La 628-E8* (1907).
* *Le Foyer* (1908).
* *Dingo* (1913).
* *Contes cruels* (1990).
* *Lettres de l'Inde* (1991).
* *Combats esthétiques* (1993).
* *Combats littéraires* (2006).
* *Correspondance générale* (2003-2005-2009).

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

*  Société Octave Mirbeau.
*  ''Dictionnaire Octave Mirbeau'' .

Catagóir:Scríbhneoirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1848
Catagóir:Básanna i 1917
B. Traven

Scríbhneoir Gearmánach a bhí in **B. Traven** (Feabhra, 1882? – 26 Márta, 1969?) nach bhfuil a fhios againn mórán ina leith. Scríobh sé sraith úrscéalta eachtránaíochta faoi Mheicsiceo, áit ar shocraigh sé síos i ndiaidh dó an Eoraip a fhágáil ina dhiaidh. Creidtear gurbh ionann eisean agus an t-ealaíontóir agus an t-ainrialaí Ret Marut, a chuaigh ar imirce ón Eoraip timpeall ar an mbliain 1924. Dealraíonn sé gurbh é Otto Feige a fhíorainm agus gur rugadh i Schwiebus, cúige Bhrandenburg (inniu: Świebodzin sa Pholainn) é sa bhliain 1882, ach tá teoiricí eile ann freisin. Bhí baint aige le Berick Traven Torsvan agus Hal Croves, beirt fhear a bhí sásta, in amanna éagsúla de shaol Traven, freastal ar a chuid gnóthaí i bhfianaise daoine eile, agus creidtear gurbh é Traven féin a bhí i gceist le Torsvan agus Croves, is é sin, nach raibh i gceist leo ach ainmneacha ceilte a ghlac Traven air féin. Is éard a d'áitigh Torsvan agus Croves, áfach, nach raibh iontu ach idirghabhálaithe a bhí ag tabhairt aire do ghnóthaí Traven. Fuair Croves bás ar an 26 Márta, 1969 i gCathair Mheicsiceo.

Is iad na húrscéalta is clúitiúla dár tháinig ó pheann Traven ná *Der Schatz der Sierra Madre* ("Stórchiste Sierra Madre") agus *Das Totenschiff* ("Long na Marbh"), chomh maith le "sraith *Caoba*", is é sin, sraith an mhahagaine: *Der Karren* ("An Trucail"), *Regierung* ("Rialtas"), *Der Marsch ins Reich der Caoba* ("An Mhairseáil go Ríocht an *Caoba*"), *Die Troza* ("An *Troza*"), *Die Rebellion der Gehenkten* ("Éirí Amach na gCrochairí"), agus *Ein Generál kommt aus dem Dschungel* ("Ginearál ag Teacht amach as an Dufair").

Scríobh Traven a chuid leabhar as Gearmáinis agus d'aistrigh sé go Béarla iad ina dhiaidh sin, agus is minic a d'athraigh sé mionrudaí nó fiú imeachtaí scéil sna haistriúcháin. D'áitíodh sé féin gur aistriúcháin a bhí sna téacsanna Gearmáinise agus gurbh iad na leaganacha Béarla na bunscéalta, ach ní ghlacann na saineolaithe an ráiteas seo i ndáiríre. Bhí úrscéalta Traven lán eachtraí sceitimíniúla agus iad suite i saol corrach Mheicsiceo i ré na réabhlóide, ach san am chéanna, bhí siad ar maos le criticeoireacht Shóisialach ar an gcaipitleachas.

## Léigh freisin
* TRAVEN, B: *Der Schatz der Sierra Madre*. Mit Materialien, zusammengestellt von Jörg Schubert. Ernst Klett Verlag, Stuttgart/Düsseldorf/Leipzig 2007. ISBN 3-12-260880-4

* TRAVEN, B: *Das Totenschiff*. Diogenes Taschenbuch und Büchergilde Gutenberg, Frankfurt am Main 1983. ISBN 978-3-257-21098-9

Catagóir:Scríbhneoirí Gearmánacha
Catagóir:Ainmneacha Cleite Scríbhneoirí
Apaptóis

Is éard is **Apaptóis** (Sean-Ghréigis: *apa* - de/as/gan, *ptóis* - titim) ann ná cillbhás cláraithe.

Catagóir:Bás Cealla
Catagóir:Córas imdhíonachta
Catagóir:Apaptóis
Catagóir:Cillbhás Cláraithe
Catagóir:Bás
Catagóir:Imdhíoneolaíocht
Luaithríona

Is finscéal é ***Luaithríona*** (*Cinderella* as Béarla, *Cendrillon* i bhFraincís, *Aschenputtel* i nGearmáinis srl), faoi chos ar bolg agus luaíocht.

Cuirfear leagan de *Luaithríona* ar siúl mar Gheamaireacht na Nollag i gCultúrlann McAdam Ó Fiaich i 2025.

## Naisc sheachtracha
* Cló Iar-Chonnacht 
* An Siopa Gaeilge  
* Litríocht.com 
* Siopa Gaeilge Ar-Líne udar.ie 

## Tagairtí

#### Nótaí


Catagóir:Fínscéalta
Catagóir:Leabhair
Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Invercargill

Cathair sa Nua-Shéalainn is ea **Invercargill** (Maorais: **). 

## Aeráid

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte sa Nua-Shéalainne
Gruffydd Fychan II

Tiarna Glyndyfrdwy agus Cynllaith Owain ab ea **Gruffudd Fychan II** (circa 1330-1369). Dá bhrí sin, bhí éileamh dúchasach aige mar príonsa Powys Fadog. 

## Sinsir
Ciallaíonn an leasainm ‘Fychan’ gur thugtaí Gruffudd ar a athair chomh maith. Áfach, tugann táblaí ginealacha áirithe faisnéis éagsúla. Ceaptar go raibh sé ina mhac le Madog Crypl, a cailleadh sa bhliain 1304, ach ní móide go raibh sé ina chomharba, agus seilbh na tailte aige chomh fhada le 1369. 

Mhaígh táblaí eile go raibh sé ina mhac le Gruffudd ap Madog Fychan, mac Madog Fychan. Dealraíonn go raibh Madog Crypl mar seanathair dó, is dócha, agus a mhac Gruffudd thart ar sé bliain d’aois nuair a cailleadh é (ach pósta cheana). Bhí Gruffudd beo fós sa bhliain 1343.

## Pósadh agus Páistí
Pósadh Gruffudd Fychan le Elen, iníon Thomas ap Llywelyn, tiarna leath an cwmyd Is Coed agus céathrú Gwynionydd, atá suite i gCeredigion. Bhí clann acu, mar leanas: 
* Madog, cailleadh agus é ina fhear óg.
* Owain ap Gruffudd, nó Owain Glyndŵr, Prionsa na Breataine Bige agus ceannaire éirí amach na Breataine Bige i Meán Fómhair, 1400 go 1412 (nó 1416). Phós sé Margaret Hanmer, iníon an Ridire David Hanmer agus bhí clann acu.
* Lowry, phós sí Robert Puleston, agus bhí clann acu.
* Isabel ferch Gruffudd, phós sí Adda ap Iorwerth Ddu, agus bhí clann acu.
* Gruffudd
* Tudur ap Gruffudd, Tiarna Gwyddelwern.

## Bás
Adhlacadh é i gcill Naomh Asaph agus Naomh Cyndeyrn i Llanasa, áit a bhfuil a thuama sofheicthe fós sa lá atá ann inniu. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine ón mBreatain Bheag
Dunedin

Cathair sa Nua-Shéalainn is ea **Dunedin** nó **Dún Eidinn** (Maorais: **).

## Aeráid

## Comhchathracha
*  Portsmouth, Stáit Aontaithe Mheiriceá (1962)
*  Dún Éideann, Ríocht Aontaithe (1974)
*  Otaru, An tSeapáin (1980)
*  Shang-hai, An tSín (1994)

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte sa Nua-Shéalainne
Caisleán Dinas Brân

[mion|clé|[Dinas Bran, príomhchathair Powys Fadog]] 
Caisleán de chuid na Meánaoiseanna is ea **Caisleán Dinas Brân** (Breatnais: **Castell Dinas Brân**), ina sheasamh ar chnoc os comhair bhaile Llangollen, Denbighshire, An Bhreatain Bheag. Suíomh dún an Iarannaois is ea é chomh maith. Sna Meánaoiseanna, bhí sé ina phríomhchathair phrionsacht Powys Fadog.

Catagóir:Stair na Breataine Bige
Gruffydd Fychan I

Prionsa Powys Fadog ón bhliain 1277 go dtí 1284 ab ea **Gruffudd Fychan I**, an mac is óige de cheathrar a raibh ag Gruffudd ap Madog, Tiarna Dinas Brân.

Nuair a d’éag a athair sa bhliain 1269 (nó 1270), fuair sé Iâl agus Edeirnion, ina bhfuil Glyn Dyfrdwy san áireamh. Ba comhghuaillí le Llywelyn ap Gruffudd, Prionsa na Breataine Bige é, le linn chogadh na bliana 1277. Sa chonradh síochána, aontaíodh go mbeadh sé mar tionónta do Llywelyn in Edeirnion, ach do Éadbhard I Shasana in Iâl. Throid sé i dteannta Llywelyn arís le linn chogadh na mblianta 1282-83, ach chaill sé a chuid tailte an uair seo.
 
D’ainneoin sin, mheall Iarla Surrey an rí a chuid tailte a thabhairt ar ais dó, agus bhí seilbh aige faoi choimirce na rí don chuid eile dá shaol. Cailleadh é sa bhliain 1289, agus mac óg ina dhiaidh mar comharba, Madog Crypl. 

Catagóir:Daoine ón mBreatain Bheag
Gruffudd ap Madog

Prionsa Powys Fadog ab ea **Gruffydd Maelor II** nó **Gruffydd II ap Madog** (cailleadh sa bhliain 1269 é).

## Sinsir
An mac is sine le Madog ap Gruffydd Maelor ab ea é, agus fuair sé le hoidhreacht cuid tailte agus téidéal a athair lena deartháireacha eile, Gruffydd Ial, Maredudd, Hywel agus Madog Fychan.
Aontaíodh Ríocht Powys Fadog faoi cheannaire amháin roimh ré, ach roinneadh i measc chúigear anois, agus faoi thionchar fórsaí eile chomh maith. 

## Pósadh
Phós sé Emma, baintreach Henry Touchet, agus iníon Henry Audley agus Bertred Mainwaring.

## Bás agus Clann
D’éag sé sa bhliain 1269 (nó 1270), agus bhí clan aige, mar leanas:
* Madog II, tháinig mar chomharba tar éis báis a athair i gcogadh in aghaidh na Sasanaigh sa bhliain 1277. 
* Llywelyn.
* Owain.
* Gruffydd Fychan I, tháinig mar chomharba dá dheartháir sa bhliain 1277, agus cailleadh sa bhliain 1289 é. 
* Angharad 1308 p. (tar éis 1261) William Le Botiler as Wem, Shropshire (b. 1283).

Roinneadh Powys Fadog de réir nósanna na Breataine Bige, i measc mhic Gruffudd: 
* Scoilteadh Cynllaith idir Llywellyn agus Owain.
* Fuair Gruffudd Iâl agus Edeirnion, agus Glyn Dyfrdwy san áireamh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine ón mBreatain Bheag
Hulk Hogan

B'iomrascálaí Meiriceánach é **Terrance Gene "Terry" Bollea** nó **'Hulk Hogan**'. Rugadh é in Augusta, Georgia ar an 11 Lúnasa, 1953. Fuair sé bás ar 24 Iúil 2025.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Básanna in 2025
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí Meiriceánach
Catagóir:Baistigh
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hIodáile
Catagóir:Fir
Catagóir:Giotáraithe Meiriceánacha
Catagóir:Iomrascálaithe
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Rac-cheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Rapcheoltóirí Meiriceánacha
George Clooney

Is aisteoir Gael-Mheiriceánach é **George Timothy Clooney**, a rugadh ar an 6 Bealtaine 1961.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Buaiteoirí gradam sna gradaim Academy
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Scríbhneoirí scannáin Meiriceánacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Robert Duvall

B'aisteoir Meiriceánach é **Robert Selden Duvall ** (5 Eanáir 1931 - 15 Feabhra 2026).

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Básanna in 2026
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Powys Fadog

An chuid thuaisceartach den Prionsacht Powys ab ea **Powys Fadog** (nó **Powys Íochtarach**), a briseadh ina dhá leath tar éis bhás Madog ap Maredudd as Powys sa bhliain 1160. Dheighileadh é an stát de réir dlí na Breataine Bige, le nia Madog (Owain Cyfeiliog) mar tiarna an deiscirt (Powys Wenwynwyn), agus mac Madog (Gruffydd Maelor I) mar tiarna an tuaiscirt.

## Prionsaí Powys Fadog agus Tiarnaí Glyn Dyfrdwy
* 1160–1191: Gruffydd Maelor
* 1191–1236: Madog ap Gruffydd Maelor
* 1236–1269: Gruffydd II ap Madog, Tiarna Dinas Bran.
* 1269–1277: Madog II ap Gruffydd, Tiarna Dinas Bran.
* 1277–1289: Gruffydd Fychan I ap Gruffydd.
* 1289–1304: Madog Crypl, Tiarna Glyndyfrdwy agus Tiarna Cynllaith Owain.
* 1304–c.1343: Gruffydd Rhuddalt, Tiarna Glyndyfrdwy agus Tiarna Cynllaith Owain.
* c.1343–1369: Gruffydd Fychan II, Tiarna Glyndyfrdwy agus Tiarna Cynllaith Owain.
* 1369–c.1416: Owain ap Gruffudd (nó ‘Owain Glyndŵr’ níos coitianta), Tiarna Glyndyfrdwy agus Tiarna Cynllaith Owain.
Ghríosaigh Owain ap Gruffydd na Breatnaigh chun éirí amach in aghaidh choróin Shasana sa bhliain 1400. D’éiligh sé go raibh sé Prionsa na Breataine Bige. Tar éis bhás Owain, bhí mac amháin beo fós ar a laghad, ach níl a fhios ag éinne cad a tharla dóibh. 
* 1416–?: Maredudd ab Owain Glyndŵr

[thumb|clé|[Dinas Bran, príomhchathair Powys Fadog]]

Catagóir:Stair na Breataine Bige
Madog Crypl

De shliocht Prionsaí Powys Fadog agus Tiarnaí Dinas Bran ab ea **Madog Crypl** (nó **Madog Crippil**) (c. 1275 – 1304). Tugtar **Madog III** air uaireanta, ámh ní raibh sé ina thiarna ach cuid de thailte na teaghligh faoi smacht choróin Shasana. 

## Saol
Bhí sé ina fhear óg nuair a d’éag a athair Gruffydd Fychan sa bhliain 1289, agus dá bhrí sin cuireadh a chuid tailte i ngéibheann na Banríona, ansin Reginald de Grey ina diaidh, agus Thomas Macclesfield ina dhiaidh. D’iarr Madog ap Gruffydd ar an Rí lón feiliúnach a thabhairt dó, agus dealraíonn go raibh sé tugtha – thug an Rí tailte a athar dó. De réir dealramh, bhí Glyn Dwfrdwy in Edeirnion, agus leath cwmyd Cynllaith san áireamh (an cheantar timpeall Sycharth.
Phós Madog Gwenllian, iníon Ithel Fychan as Halkin, agus rugadh mac amháin, Gruffydd Rhuddallt, a pósadh ar an 8 Iúil 1304, agus é sé bliain d’aois le Elizabeth, iníon John LeStrange as Knockin. Cailleadh Madog sa bhliain chéanna ina mhainéar, Rhuddallt, b’fhéidir i Glyn Dyfrdwy.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine ón mBreatain Bheag
James Caan

Ba aisteoir Meiriceánach é **James Caan**, a rugadh ar an 26 Márta 1940.  Fuair sé bás i Los Angeles ar 6 Iúil 2022.

## Féach freisin

* The Godfather

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Básanna in 2022
Catherine Zeta-Jones

Is ban-aisteoir Breatnach í **Catherine Zeta-Jones** (25 Meán Fómhair 1969 a rugadh í).

Catagóir:Ban-aisteoirí Breatnacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Daoine beo
Cynllaith

Cwmyd in oirthuaisceart na Breataine Bige ab ea **Cynllaith**, a raibh laistigh de chríocha Ríocht Powys, agus Powys Fadog ina dhiaidh sin.

Oidhreacht de chuid Owain Glyndŵr ab ea Cynllaith, nó an chuid a thugtaí *Cynlaith Owain* air ar a laghad, sa bhliain 1370. Sular éiligh Owain Prionsacht na Breataine Bige sa bhliain 1400, bhain an teaghlach úsáid as na teidil Barún Glyndyfrdwy agus Tiarna Cynllaith Owain.

Catagóir:Tíreolaíocht na Breataine Bige
Catagóir:Stair na Breataine Bige
Gruffydd Maelor

Prionsa Powys Fadog, sa Bhreatain Bheag, ab ea **Gruffydd Maelor** (d’éag sé sa bhliain 1191). Bíonn aithne air mar **Gruffydd Maelor I** chun idirdhéalú a dhéanamh idir seisean agus a garmhac, Gruffydd Maelor II (b. 1269).

## Sinsir
Ba é mac Madog ap Maredudd agus Susanna, iníon Gruffudd ap Cynan. Bunaitheoir phríomhtheaghlach thuaisceart Powys ab ea é le linn an tríú haois déag. 

## Oidhreacht
Scoilteadh tuaisceart Powys in dhá leath sa bhliain 1160, nuair a d’éag athair Gruffydd. Chomh maith le sin, roinneadh na críocha ó thuaidh Abhainn Rhaeadr idir Gruffydd agus beirt deartháireacha, Owain Fychan agus Owain Brogyntyn. Fuair sé Maelor (bíonn aithne air mar ‘Bromfield’ freisin), agus Iâl (‘Yale’) mar oidhreacht le tíortha dá athair. Nuair a cailleadh leathdhéarthair Gruffydd, Owain Fychan, sa bhliain 1187, thugadh Nanheudwy, Cynllaith Owain agus Mochnant Íochtarach dó ar bharr sin.

Thug sé seilbh le cantref Cyfeiliog óna nianna Owain agus Meurig. Dá bharr sin, aontaíodh formhór thuaisceart Powys faoi. 

## Pósadh
Phós sé Angharad, a chol cheathrair agus iníon Owain Gwynedd, Rí Gwynedd.

## Bás agus Clann
Cailleadh sa bhliain 1191 é, agus clann aige, mar leanas:
* Madog, a tháinig mar chomharba dá athair. 
* Owen, comhrialtóir le Madog, a cailleadh 1197.

Catagóir:Daoine ón mBreatain Bheag
Maredudd ab Owain Glyndŵr

Uasal agus mac Margaret Hanmer agus Owain Glyndŵr ab ea **Maredudd ab Owain Glyndŵr**. Creidtear gur ghlac sé páirt san éirí amach Glyndŵr sa Bhreatain Bheag idir 1400 agus 1416. 

## Luathshaol
Níl mórán eolas againn faoi leanbhaíocht pháistí Owain, agus níl a fhios againn dáta bhreithe Maredudd. Is dócha go raibh sé ró-óg chun páirt a ghlacadh le linn bhlianta níos luaithe an éirí amach. Níor ghabh na Sasanaigh Maredudd i rith na héirí amach, agus deirtear gur throid sé leis na Francaigh in aghaidh arm de chuid Anraí V Shasana ag Cath Agincourt sa bhliain 1415. 

Tháinig sé ar ais chuig Tuaisceart na Breataine Bige, agus fórsa Albanach leis, timpeall sa bhliain 1416 chun daoine áitiúla a ghríosú. Shéan sé pardún ríoga dó féin agus a athair an chéad bhliain eile, a thairg oifigigh Rí Anraí V. 

## Pardún Ríoga
Sa bhliain 1420, d’iarr Séan Lancaster, 1ú Diúc Bedford Maredudd ar fhreastalódh sé an Rí sa Normainn. Shéan sé é. Ghlac Maredudd pardún dó féin sa bhliain 1421. Dá bharr sin, creidtear go raibh a athair, Owain, marbh ag an pointe seo. Bheadh Owain Glyndwr ina sheanfhear, dá mbeadh sé beo fós. 

Ní eol dúinn cad a tharla do Maredudd tar éis sin, cosúil lena athair. 

Catagóir:Daoine ón mBreatain Bheag
Madog II ap Gruffydd

Prionsa Powys Fadog ab ea **Madog II** (nó **Madog ap Gruffydd**) (1269–1277).

## Sinsir agus Oidhreacht
Nuair a cailleadh Gruffydd Maelor II, athair Madog, tháinig sé i gcomharbacht air. 

## Comhaontas le Gwynedd
Bhí sé ina chomhguaillí le Llywelyn ap Gruffudd, prionsa Gwynedd agus an Bhreatain Bheag go léir, le linn tréimhse tar éis Chonradh Montgomery. 

## Bás i gCath
Cailleadh é ag cosaint a chuid tailte in aghaidh ionradh Shasanach sa bhliain 1277, agus tháinig a dhéarthair níos óige, Gruffydd, i gcomharbacht air. 

## Adhlacadh
Is dócha gur adhlacadh é ag Mainistir Valle Crucis, ar a raibh sé ina phatrún.

Catagóir:Básanna i 1277
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcaí Powys
Francis Ford Coppola

Is stiúrthóir é **Francis Ford Coppola** a rugadh i Detroit, Stáit Aontaithe Mheiriceá ar an 7 Aibreán 1939. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Michigan
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hIodáile
Catagóir:Feirmeoirí
Catagóir:Fir
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán uafáis
Gruffydd Rhuddalt

Tiarna Glyndyfrdwy agus Cynllaith Owain ab ea **Gruffydd Rhuddalt**. Mac le Madog agus Gwenllian, iníon Ithel Fychan as Halkin, ab ea é. Phós sé Elizabeth, iníon John LeStrange as Knockin ar 8 Iúil, 1304, agus é ach sé bliana d’aois.

Catagóir:Daoine ón mBreatain Bheag
Catagóir:Fir
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Franco Zeffirelli

Ba stiúrthóir scannán agus drámaíochta Iodálach é **Franco Zeffirelli**. Rugadh i bhFlórans na hIodáile é ar an 12 Feabhra 1923 agus fuair sé bás ar an 15 Meitheamh 2019. 

Catagóir:Stiúrthóirí scannán Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2019
Madog ap Gruffydd Maelor

[thumb|deis|Bratach Madog ap Gruffudd, agus bratach [Powys Fadog ina dhiaidh sin]]
Taoiseach (Breatnais:*Tywysog*) ab ea **Madog ap Gruffudd** nó **Madog ap Gruffudd Maelor** nó **Madog ap Gruffudd ap Madog**  ar an gcuid thuaidh de Phowys, in oirthuaisceart na Breataine Bige, ar a dtugtaí Powys Fadog ina dhiaidh. Bhí sé i gceannas ar Powys Fadog ó 1191 go dtí a bhás i 1236.

## Luathshaol
Ba é an mac ba shine é den taoiseach Gruffudd Maelor I agus a bhean chéile, Angharad, iníon leis an Rí Owain Gwynedd. Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair in éineacht lena dheartháir Owain, sa bhliain 1191, agus nuair a fuair Owain bás sa bhliain 1197, tháinig sé chun bheith ina rialóir aonair ar an Phowys ó thuaidh ó na habhainn Afon Rhaeadr agus Afon Tanad.

Dhaingnigh Madog sealúchas a athar, an Taoiseach Gruffudd Maelor, agus tugadh ina onóir 'Powys Fadog' ar an gcríoch a rialaigh sé. Tháinig an chuid eile den seanríocht le chéile mar Powys Wenwynwyn. Tar éis a bháis sa bhliain 1236, tugadh Powys Fadog ar an gceantar seo—a chuimsigh Maelor na Breataine Bige agus Maelor Shasana, Iâl, Cynllaith, Nanheudwy, agus Mochnant Is Rhaeadr—cé go roinneadh é idir a chúigear mac. 

Bhí Madog dlúth lena chol ceathrar Llywelyn Fawr, ar dtús, ach d’éirigh sé níos faide uaidh de réir a chéile. Bhí sé deoranta uaidh freisin ón mbliain 1212 ar aghaidh, nuair a d’éirigh lena chol ceathar Cónaidhm na Breataine Bige a athbhunú. Ina ionad sin, bhí sé ag braith ar Sheon, Rí Shasana, an neach a raibh sé ag obair dó, mar chomhghuaillí oifigiúil leis an rí Sasanach. Faoin mbliain 1215, shocraigh sé dul i gcomhghuaillíocht lena chol ceathar agus d’fhan sé mar sin. 

## Pósadh agus Clann
Phós sé Esyllt (Isota), agus bhí clann acu, mar leanas:
* Gruffudd Maelor II, a tháinig i gcomharbacht ar a athair Madog.
* Gruffudd Iâl (b. 1238).
* Maredudd (b. 1256).
* Hywel (b.1268).
* Madog Fychan (b. 1269).
* Angharad. Rinne a hathair iarracht í a phósadh le Fulk FitzWarin.

## Bás agus Adhlacadh
Fuair Madog ap Gruffydd Maelor bás sa bhliain 1236 agus adhlacadh é in Abaty Glyn y Groes (Laidin; *Valle Crucis*)). Sa bhliain 1956, tochlaíodh a leac ag an Mainistir. 

## Tagairtí

Catagóir:Monarcaí na Breataine Bige
Catagóir:Daoine ón mBreatain Bheag
Catagóir:Stair na Breataine Bige
Catagóir:Powys
Catagóir:Básanna i 1236
Catagóir:12ú haois
Catagóir:13ú haois
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Glyndyfrdwy

Baile sa Bhreatain Bheag is ea **Glyndyfrdwy** nó **Glyn Dyfrdwy** (fuaimniú i mBreatnais: [ɡlɨnˈdəvrdʊɨ]). Tá sé suite ar bhóthar A5, idir Corwen agus Llangollen sa Ghleann Dee (*Afon Dyfrdwy*). 

## Owain Glyndŵr
Bíonn clú agus cáil ar an mbaile mar gheall ar an nasc idir Glyndyfrdwy agus Owain Glyndŵr, Prionsa na Breataine Bige. Gar don bhaile, ag mainéar Glyndyfrdwy, thosaigh Glyndŵr éirí amach in aghaidh na Sasanaigh ar 16 Meán Fómhair, 1400. 

Catagóir:Bailte sa Bhreatain Bheag
Geoffrey Chaucer

Scríbhneoir Sasanach a rugadh i Londain ab ea **Geoffrey Chaucer** (1343 – 25 Deireadh Fómhair 1400).  Thosaigh baint ag Lá Fhéile Vailintín le cúrsaí grá rómánsúla i rith na hard-mheánaoise, nuair a bhláthaigh an grá cúirtéiseach le Chaucer.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1343
Catagóir:Básanna i 1400
Madog ap Maredudd

Ba é **Madog ap Maredudd** (Meán-Bhreatnais: Madawg mab Maredud, Madawc mab Maredut; cailleadh sa bhliain 1160 é) an prionsa deireanach de chuid Ríocht Powys sa Bhreatain Bheag.An prionsa deireanach de chuid Ríocht Powys sa Bhreatain Bheag.

## Saol
Ba mhac le Maredudd ap Bleddyn agus garmhac le Bleddyn ap Cynfyn é Madog.Tháinig sé i gcomharbacht ar Ríocht Powys, tar éis bhás a athar sa bhliain 1132. Ghlac sé páirt i Cath Lincoln sa bhliain 1141, ag tacú le Iarla Chester, in éineacht le Cadwaladr ap Gruffydd (deartháir le Owain Gwynedd) agus le harm mór Breatnach.

Taifeadadh sa bhliain 1149 gur thug sé Cyfeiliog dá chol cheathracha, Owain Cyfeiliog agus Meurig. Sa bhliain chéanna, athtógadh caisleán Oswestry, dúnfort William Fitzalan.

## Briseadh le Gwynedd
Um an dtaca seo, bhí Madog agus Powys faoi bhrú Owain Gwynedd, Rí Gwynedd, cé go raibh Madog pósta le Susanna, deirfiúr Owain. Rinne Madog comhghuaillíocht le Ranulf de Gernon, an 4ú Iarla Chester, ach bhuaigh Owain orthu ag Cath Ewloe sa bhliain 1150 agus ghlac sé seilbh ar thailte Mhadog in Iâl. Nuair a rinne an rí Anraí II Shasana ionradh ar Gwynedd sa bhliain 1157, fuair sé tacaíocht ó Mhadog, a ghlac seilbh ar a chuid tailte arís. De réir dealraimh, chuaigh sé ar fheachtas le hAnraí chuig Toulouse, ach theip orthu. Cailleadh Madog ina dhiaidh sin agus é ag filleadh abhaile, ar an 9 Feabhra, 1160 ag Caisleán Whittington. Adhlacadh é sa séipéal Naomh Tysilio i Meifod, príomh-shéipéal Powys.

## Comharbacht
Cailleadh mac ba sine Mhadog, Llywelyn, go gairid tar éis bhás a athar, agus roinneadh Powys i measc mac agus garmhac Mhadog. Níor aontaíodh Powys arís go choíche, agus scaradhh in dhá leath é: Powys Fadog (Powys Íochtarach) agus Powys Wenwynwyn (Powys Uachtarach).

## An Mabinogion
Tá an scéal “Brionglóid Rhonabwy” suite le linn réimeas Mhadog. Is é Giolla Madog príomhcharachtar an scéil.

## Páistí
* Llywelyn ap Madog
* Gruffydd Maelor
* Owain Brogyntyn
* Gwenllian ferch Madog, phós sí Rhys ap Gruffydd, prionsa Deheubarth
* Marared ferch Madog, phós sí Iorwerth Drwyndwn, agus saolaíodh Llywelyn the Great
* Efa ferch Madog, phós sí Cadwallon ap Madog

Catagóir:Daoine a rugadh sa 12ú haois
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcaí Powys
Nelson, An Nua-Shéalainn

Cathair sa Nua-Shéalainn is ea **Nelson** (Maorais: **). 

## Aeráid

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte sa Nua-Shéalainne
Timaru

Cathair sa Nua-Shéalainn is ea **Timaru** (Maorais: **). Príomhchathair an Timaru District atá ann. Tá sé suite i ndeisceart réigiún Canterbury san Oileán Theas. Tá breis is 40,000 duine ina gcónaí ann.

## Aeráid

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte sa Nua-Shéalainne
1160

## Eachtraí
* Ghabh Frederick Barbarossa Crema, san Iodáil.
* Bunaíodh chathair Tomar sa Phortaingéil le Gualdim Pais. 
* Bunaíodh Spital am Semmering le Margrave Ottokar III Styria.

## Breitheanna
* 29 Feabhra — Pápa Innocentius III, Pápa ó 1198 go 1216
* 4 Deireadh Fómhair — Alys, Cuntaois Vexin, iníon Louis VII na Fraince. 
* Gan dáta:
** Dulce, Banríon na Portaingéile, bean céile an rí Sancho I na Portaingéile (b. 1198)
** John de Courcy, Iarla Uladh (b. 1219)
** Rabbi David Kimhi, diagaire (b. 1235)
** Simon de Montfort, 5ú Iarla Leicester, Crosáidí Francach (b. 1218)
** Taira no Noritsune, curadh Seapánach (b. 1185)
** Geoffrey Villehardouin, staraí Francach

## Básanna
* 11 Feabhra — Minamoto no Yoshimoto, ginearál Seapánach (r. 1123).
* 18 Bealtaine — Eric Jedvardsson, rí na Sualainne ón mbliain 1156.
* 20 Iúil — Peter Lombard, fealsamh Francach. 
* 4 Deireadh Fómhair — Constance na Caistíle, Banríon na Fraince (r. 1141).
* 24 Nollaig — Giolla na Naomh Ó Duinn, File agus staraí

Catagóir:Blianta
Owain Cyfeiliog

Prionsa agus file Breatnach a bhí in **Owain ap Gruffydd** (circa 1130–1197). **Owain Cyfeiliog** an leasainm a thugtaí air chun idirdhéalú a dhéanamh idir an fear seo agus rialtóirí eile a raibh an t-ainm céanna orthu, (Owain ap Gruffydd as Gwynedd go háirithe, a bhfuil aithne air mar *Owain Gwynedd*). 

Mac le Gruffydd ap Maredudd, agus nia le Madog ap Maredudd (an prionsa deireanach a raibh ríocht uile Powys faoi smacht) ab ea Owain. Thug Madog cantref Cyfeiliog dá nia sa bhliain 1147. Nuair a d’éag Madog sa bhliain 1160, d’éirigh le hOwain seilbh a ghabháil ar fhormhór dheisceart Powys. D'éirigh sé as an bpost seo sa bhliain 1195 agus chuir faoi i mainistir Strata Marcella, Tháinig a mhac Gwenwynwyn ap Owain chun comharbais air ansin. Cailleadh Owain cúpla bliain ina dhiaidh sin.

Catagóir:Daoine ón mBreatain Bheag
Peadar Ó hUallaigh

Is file agus ceoltóir Éireannach é **Peadar Ó hUallaigh**. As Cluain Meala ó dhúchas dó ach tá sé ina chónaí i gCorca Dhuibhne le nach mór tríocha bliain. 

Rugadh Ó hUallaigh sa bhliain 1950 i gCluain Meala i gContae Thiobraid Árann. Chaith sé na seascaidí ina dhéagóir i mBaile Átha Cliath.   

Ceoltóir traidisiúnta atá ann agus chaith sé na blianta fada ag seinnt leis an mbanna ceoil Wild Geese.  

Ghnóthaigh a chéad chnuasach, *Tír Tairngre*, duais ag Féile Filíochta Dhún Laoghaire mar rogha na gcéadchnuasach in Éirinn (pé ar bith teanga) i 2009, agus bronnadh duais Rupert agus Eithne Strong air. 

Ba í Nuala Ní Dhomhnaill a sheol an tarna cnuasach filíochta uaidh, *Soilse an Chroí*, i mBaile an Fheirtéaraigh i mí na Samhna 2011 mar pháirt den 5ú Féile Bheag Filíochta. Seoladh a leabhar filíochta is déanaí, *Tráth na Tairsí*, i 2018. 

## Tagairtí

Ohuallaigh, Peadar
Ohuallaigh, Peadar
Geolaíocht Mharsa

Tá go leor eolais againn ar **gheolaíocht Mharsa**. Creidtear gur basalt atá sa chuid is mó de dhromchla Mharsa - is é sin, cloch bholcánach, nó laibhe a d'fhuaraigh síos na mílte de bhlianta ó sin. Tá an tuiscint sin bunaithe ar na dreigítí a tháinig ó Mhars go dtí an Domhan agus ar na breathnuithe a rinneadh ar an bpláinéad leis na spástaiscéalaithe. Is dócha go bhfuil níos mó silice sa bhasalt seo ná i mbasalt tipiciúil an Domhain. Mar sin, is féidir go bhfuil basalt Mharsa cosúil leis an aindéisít. Tá an chuid is mó den bhasalt seo clúdaithe, áfach, le dusta fíneáilte.

Na breathnuithe a rinne an spástaiscéalaí úd *Mars Global Surveyor*, tugann siad le fios go bhfuil baill áirithe de screamh an phláinéid maighnéadaithe, cosúil leis na stialltracha maighnéadaithe a fhaightear ar ghrinnill na n-aigéan ar an Domhan. Sa bhliain 1999, cuireadh an cheist an chéad uair, an teicteonaic phlátaí a d'fhág an maighnéadú seo ina diaidh - is é sin, an raibh screamh Mharsa comhdhéanta as plátaí ilchríochacha, tráth, agus iad ag gluaiseacht is ag imbhualadh faoina chéile, cosúil le plátaí ilchríochacha an Domhain. Níltear cinnte faoi seo go fóill, áfach, go raibh gluaiseachtaí teicteonacha ar siúl riamh ar dhroim Mharsa - níl ann ach teoiric, agus í mar ábhar conspóide i gcónaí ag na saineolaithe.

An spástaiscéalaí gluaisteáin *Opportunity* atá ag taisteal droim an phláinéid, fuair sé amach go bhfuil liathróidíní beaga bídeacha haemaitíte ar fáil ar Meridiani Planum. Níl na liathróidíní seo ach cúpla milliméadar ar trastomhas, agus creidtear gur múnlaíodh mar shil-leaganacha carraige iad na billiúin iad ó sin, nuair a bhí an t-uisce ag sní ar dhroim an phláinéid. Fuarthas mianraí eile freisin a bhfuil sulfar, iarann nó bróimín iontu, cosúil leis an tsearóisít. Is é an tátal a bhain caoga saineolaí as an bhfianaise seo, agus iad ag scríobh ar an iris úd *Science*, ar an naoú lá de Mhí na Nollag, 2004, ná:

*Tráth, bhí uisce leachtach ar fáil, go huaineach, ar dhroim Mharsa i dtimpeallacht Meridiani Planum, agus uaireanta, bhí sáithiú de tríd an bhfodhromchla. Ós rud é go bhfuil an bheatha ag brath ar an uisce leachtach, is féidir linn an tátal a bhaint as an scéal go raibh Meridiani ináitrithe, tráth éigin dá stair.*

Ina dhiaidh sin, áfach, tháinig saineolaithe eile ar an gconclúid go raibh an t-uisce ag Meridiani an-aigéadach, toisc an cineál mianraí a fuarthas sa timpeallacht. Ón taobh eile, tháinig an taiscéalaí *Spirit* ar ghóitít, mianra nach múnlaítear ach san áit a bhfuil uisce le fáil (rud nach dtiocfadh a rá faoin haemaitít), i gCnoic Columbia. 

Sa bhliain 1996, tháinig saineolaithe ar mhionstruchtúir ar cheann de na dreigítí ar an Domhan a chreidtear a bheith tagtha ó Mhars - Dreigít ALH84001 - a raibh an chuma orthu, dar leo, gur rian i ndiaidh miocrorgánaigh a bhí ann. Ábhar eile conspóide atá ann i gcónaí.

Catagóir:Mars
Catagóir:Geolaíocht phláinéadach
Réadóireacht stairiúil Mharsa

Tá stair fhada ag baint le réadóireacht Mharsa. Is fada an lá ó thosaigh na daoine ag caint agus ag scríobh faoi thuras a thabhairt ar Mhars, go háirithe nuair a tháinig an tuiscint acu nach ponc solais amháin a bhí ann, ach corpán damhna. Nuair a húsáideadh teileascóp den chéad uair tugadh gnéithe tíreolaíocha faoi deara a bhí cosúil le gréasán de chanálacha, agus dá bharr sin is iomaí alt agus scéal a cumadh faoi shibhialtachtaí aduaine agus faoi chogaí idir na pláinéid, agus rinneadh go leor scannán ficsean eolaíochta bunaithe ar na scéalta sin. De réir a chéile, áfach, agus na teileascóip agus an teicneolaíocht eile bhreathnóireachta ag dul i bhfeabhas, tuigeadh nach raibh i gceist leis na canálacha ach iomrall súl. Ní fheicfeá iad ar aon mhapa comhaimseartha de Mhars. Ón taobh eile de, is léir go bhfuil tírdhreacha millteanacha ar Mhars nach dtiocfá ar a leithéid ar dhroim an Domhain, ar nós na gcainneon móra ar a dtugtar Valles Marineris. Tá an sliabh is airde sa Ghrianchóras suite ar Mhars freisin, mar atá, Olympus Mons, agus é leathmhíle de chiliméadair ar trastomhas agus seacht gciliméadar fichead ar airde.

Táthar ag súil le fada an lá go dtabharfaidh daoine cuairt ar an bpláinéad seo, a bhíonn níos cóngaraí don Domhan de ghnáth ná pláinéad ar bith eile i gCóras na Gréine, roimh lár na haoise seo, sula dtéitear ar aghaidh go ceann ar bith eile. Chuir údarás Spáis Mheiriceá, NASA, spáslong (spástaiscéalaí gan daoine) go Mars sa bhliain 1965 (Mariner 4) a rinne an-mhapáil ar Mhars. Ina dhiaidh sin, thuirling dhá spástaiscéalaí de shraith Viking air sa bhliain 1976, rud a chuir go mór leis an eolas a bhí ag na daoine faoin bpláinéad, nó b'ansin a chonaic an cine daonna an chéad radharcra ó dhromchla Mharsa. Cuireadh spáslonga gan daoine go Mars ó Mheiriceá agus ón Eoraip sa bhliain 2004 agus is mó an fhianaise atá ann anois go bhfuil roinnt uisce faoin talamh sa phláinéad. Cé go bhfuil Mars i bhfad níos lú ná an Domhan tá an oiread céanna talún ann mar nach bhfuil aigéan ar bith ar a dhromchla.
Canálacha Mharsa

[thumb|right|300px|Léarscáil Mharsa, [Giovanni Schiaparelli (1890)]]
Chreidtí go raibh canálacha le feiscint ar Mhars. Bhí na daoine riamh faoi dhraíocht ag Mars, go háirithe nuair a tosaíodh ag creidiúint go raibh neacha beo, fiú neacha daonchosúla, ar fáil ar an bpláinéad. Sa bhliain 1877, shíl Giovanni Schiaparelli go raibh sé tar éis línte fíneáilte a thabhairt faoi deara ar dhroim Mharsa, línte ar bhaist sé *canali* orthu san alt ina ndearna sé an chéad trácht orthu. An focal Iodáilise a d'úsáid Schiaparelli, ciallaíonn sé idir chanáil dhaondéanta agus caolas nó abhainn nádúrtha, ach nuair a tháinig an t-alt i gcló sna teangacha eile, is é an ciallú a ba rogha leis na haistritheoirí gur canálacha saorga a bhí ann. Spreag an smaoineamh seo fantaisíocht na ndaoine, idir shaineolaí agus thuata, thar fóir ar fad. D'oibrigh Percival Lowell amach mapa de Mhars a bhí breac le mionchanálacha. Bhí Schiaparelli féin den bharúil nach raibh sa chuid ba mhó de chanálacha Lowell ach iomrall súl nó fantaisíocht. 

Na scríbhneoirí ficsin eolaíochta a scríobhadh scéalta faoi Mhars mar a samhlaíodh dóibh féin é, thug siad an-taitneamh do na canálacha. Is iomaí duine acu a bhain úsáid as móitíf na sibhialtachta seanársa a bhí go díreach ag fáil bháis de cheal uisce, agus í ag roinnt an bheagáin ar bhealach chomh cliste le córas casta de chanálacha. Is féidir an mhóitíf seo a aithint ag scríbhneoirí chomh difriúil le chéile le H.G.Wells agus Edgar Rice Burroughs.

Mar sin féin, ní raibh sna canálacha, nó an chuid ba mhó acu, ach iomrall súl. Cuid de na saineolaithe a rinne a staidéar ar Mhars nuair a bhí na canálacha faisiúnta, shíl siad go raibh an dúrud acu ann; an chuid eile, b'ar éigean a chonaic siad oiread is aon chanáil amháin. Mar sin, bhí sé ina ábhar conspóide thar na blianta fada an raibh siad ann ar aon nós.

Sa bhliain 1972, shocraigh an spástaiscéalaí Mariner 9 an scéal. Ní raibh na canálacha ann, ná aon rian eile i ndiaidh ardsibhialtachtaí teicneolaíocha. Má bhí beatha ar bith ar Mhars riamh, beatha thar a bheith simplí a bhí ann, ar aon leibhéal leis na miocrorgánaigh, na víreasanna nó na baictéirí.

## Féach freisin
* Mars sa litríocht fhicseanúil

Catagóir:Mars
Catagóir:Ficsean tuairimeach
Catagóir:Ficsean eolaíochta
Leaca oighir Mharsa

Ar an 29ú lá de Mhí Iúil, 2005, tháinig an tuairisc ón mBBC go rabhthas tar éis "loch leacoighir" infheicthe a shonrú i gcráitéar i réigiún an phoil thuaidh ar Mhars. Na grianghrafanna den chráitéar a tógadh le ceamara steiréascópach ardtaifigh a bhí á iompar ag an spásárthach Mars Express de chuid údarás spás na hEorpa, taispeánann siad go soiléir leac leathan oighir i dtóin cráitéir gan ainm agus é suite ar an machaire timpeall ar an bpol thuaidh, is é sin, Vastitas Borealis. Is é an suíomh cruinn atá ag an gcráitéar ná seachtó céim go leith den leithne thuaisceartach agus céad agus trí chéim den fhad oirthearach. Tá an cráitéar féin tríocha cúig chiliméadar ar trastomhas agus dhá chiliméadar, a bheag nó a mhór, ar doimhneacht.

De réir an chéad aithne, tá droim na leice oighir thart ar dhá chéad méadar níos airde ná bun an chráitéir féin. Deir saineolaithe an ESA gur gaineamh is cúis leis an gcuid is mó den difríocht airde seo, agus cuid mhaith den ghaineamh sin le feiceáil, fiú. Cé gur fearr leis na heolaithe gan an focal sin *loch* a úsáid agus iad ag tagairt don leac oighir áirithe seo, ábhar suntais is ea é i gcónaí teacht ar a leithéid de phaiste d'oighear uisce, agus é le feiceáil ó thús go deireadh na bliana. Is iomaí áit ar Mhars inar thángthas trasna ar shil-leaganacha uisce agus ar shraitheanna oighir.

Catagóir:Mars
Satailítí nádúrtha Mharsa

mion|clé|280px|Phobos. Stickney an cráitéar mór a fheictear thuas ar chlé.
Tá dhá ghealach ag timpeallú an phláinéid, mar atá, Phobos agus Deimos. B'é an réalteolaí Meiriceánach Asaph Hall ba túisce a shonraigh iad, thiar sa bhliain 1877. Bhí bean chéile Hall, Angeline Stickney, ina matamaiticeoir, agus í ag tacú go dílis le hiarrachtaí a fir chéile gealacha Mharsa a fháil amach. D'ainmnigh Hall an cráitéar mór ar thaobh Phobos as a bhean chéile - cráitéar Stickney.

Murab ionann agus ár nGealach féin, níl sa bheirt sin ach astaróidigh bheaga agus iad ceaptha ag imtharraingt Mharsa ar a gcamchuairt. Níl siad sféarúil ná in aon chóngar do bheith sféarúil: is cnapáin mhírialta chloiche agus oighir iad. An breathnóir a bheadh ag amharc ar Deimos ó dhromchla Mharsa, ní aithneodh sé ann ach ponc solais, cosúil leis na réaltaí, ach amháin go mbeadh sé ag gluaiseacht trasna na spéire iontach sciobtha. Tá Phobos níos gaire do dhromchla Mharsa, ach mar sin féin, tá sé ag breathnú níos lú ná an Ghrian. (Coinnímis cuimhne air go bhfuil an Ghealach s'againn féin ag breathnú lán chomh mór leis an nGrian, mar a fheicimid féin í.) Tá an dá ghealach ag fithisiú chomh cóngarach do Mhars agus nach féidir iad a fheiceáil ó gach ball den phláinéad.

Téann Phobos timpeall ar Mhars níos sciobtha ná an tsolasteorainn féin. Mar sin, feictear ag éirí thiar agus ag dul faoi thoir é. Níl Deimos chomh sciobtha céanna, agus mar sin, éiríonn sé ar an spéir thoir agus téann sé faoi ar an spéir thiar.

## Tagairtí

Catagóir:Gealacha Mharsa
Mharsa
Spásárthaigh a scaoileadh go Mars

thumb|280px|Pathfinder
Tá na dosaein de spásárthaí scaoilte ag na Stáit Aontaithe, ag an Aontas Sóivéadach, ag Daon-Phoblacht na Síne, ag Gníomhaireacht Spáis na hEorpa agus ag an tSeapáin i dtreo Mharsa, agus is iomaí ceann acu nár tháinig a fhad leis an bpláinéad dearg riamh. Chuir trioblóidí de shórt éigin deireadh le dhá mhisean as gach triúr sula raibh siad críochnaithe, nó, i gcuid mhór cásanna, oiread is tosaithe. Fadhbanna teicneolaíochta is cúis le go leor trioblóidí den chineál seo, ach, go minic, ní raibh sé indéanta an chúis a fháil amach. Mar sin, bíonn an lucht saineolais féin ag trácht, idir shúgradh agus dháiríre, ar "thriantán Bhermuda" sa spás, agus é comhdhéanta as an Domhan, Mars agus an Ghrian, nó ag tagairt do "gheasa Mharsa" nó d'arrachtach spáis agus é ag ithe spásárthaí. Mar sin féin, tháinig cuid mhaith spásárthaí thart leis an "arrachtach" le taighde fónta fiúntach a dhéanamh ar an bpláinéad, cosúil leis na taiscéalaithe Sóivéadacha *Mars*, leis na sraitheanna Meiriceánacha *[[Mariner]]* agus *[[Viking]]*, chomh maith le *Mars Global Surveyor*, *Mars Pathfinder*, agus *2001 Mars Odyssey*. Tá an *Surveyor* tar éis pictiúirí a tharraingt a thugann le fios gur féidir foinsí uisce a bheith faoi dhromchla an phláinéid — uisce nach bhfuil sioctha síos ina leac oighir. Shocraigh an *Mars Odyssey* go bhfuil sil-leaganacha substainteacha uisce sa chuid is uachtaraí de reigilít Mharsa faoi 30° de phol thuaidh agus de phol theas an phláinéid.

Sa bhliain 2003, scaoil Gníomhaireacht Spáis na hEorpa an taiscéalaí *Mars Express* chun bealaigh, agus é comhdhéanta as dhá aonad, mar atá, an fithiseoir, an *Mars Express Orbiter*, agus an gléas tuirlingthe, *Beagle a Dó*. Cailleadh an gléas tuirlingthe, ach d'éirigh leis an bhfithiseoir go leor pictiúiri a thógáil agus sonruithe a dhéanamh.

Sa bhliain chéanna a lainseáil NASA dhá ghluaisteán cianrialaithe a bhí ceaptha le dromchla Mharsa a shiúl agus taighde a dhéanamh air — an *Spirit* agus an *Opportunity*. Thuirling an dá shiúlóir seo go sábháilte, agus chruthaigh siad i bhfad ní b'fhearr ná mar a shíltí. Ní raibh siad ach le trí mhí a chaitheamh i mbun oibre, ó Mhí Eanáir den bhliain 2004 anuas, ach bhí siad in ann leanúint i mbun a misin go deireadh na bliana 2005, ar a laghad, siúd is go raibh cuid den ghléasra tar éis dul ar ainghléas idir an dá linn. Thar aon rud eile, tháinig an dá mheaisín seo trasna ar thuilleadh fianaise go raibh uisce ann. Thairis sin, chuir an *Spirit* sonrú i gcuaifigh deannaigh — "diabhail dusta", mar a thugtar orthu i mbéarlagair Mheiriceá — is é sin, cuaifigh ghaoithe agus iad ag fáil greama ar an deannach. Uaireanta, chuaigh cuaifeach den chineál seo thar cheann de na gluaisteáin seo, agus nuair a chuaigh, ghlan sé an dusta de na painéil ghréine.

Catagóir:Mars
Beatha ar Mhars

Tá fianaise ann a thugann le fios go raibh Mars ní b'fhabhraí don bheatha anallód ná inniu, ach níltear cinnte go fóill, an raibh orgánaigh nó neacha beo ann dháiríre. Creideann cuid de na saineolaithe go bhfuair siad lorg i ndiaidh beatha i gclocha áirithe, mar a chonaic muid thuas, ach is ábhar conspóide é i gcónaí. Maidir leis an gcloch is spéisiúla acu, mar atá, an dreigít úd ALH84001, is é an chiall a baineadh as an taighde geolaíoch atá déanta ar an gcloch sin ná nár tháinig sí riamh in áit ina raibh uisce reatha le fáil, nó ní cheadódh an teocht ina timpeall é. 

Nuair a thuirling na taiscéalaithe Viking ar dhromchla Mharsa, bhí gléasra ar iompar acu a chuir ar chumas na saineolaithe trialacha agus turgnaimh a dhéanamh le miocrorgánaigh a chuardach agus a aithint. Bhí rath ar chuid de na turgnaimh, ach ní rabhthas sásta toiliú leis gur leor iad mar fhianaise, ina dhiaidh sin. Is féidir an meatán in atmaisféar an phláinéid a mhíniú mar thoradh ar ghníomhaíocht bhitheolaíoch ar an bpláinéad, ach tá mínithe eile ann freisin. 

Má théann na daoine choíche ag míntíriú is ag coilíniú pláinéid eile sa ghrianchóras seo, is é Mars an áit is fearr le sin a dhéanamh. Ní bheadh sé leath chomh furasta stáisiún seasta a bhunú ar Véineas ná ar Mhearcair, mar shampla.

Catagóir:Mars
Catagóir:Beatha taobh amuigh den Domhan
Bratach Mharsa

Cé nach bhfuiltear ag bunú stáisiúin ná coilíneachtaí ar Mhars go fóill, tá bratach ann cheana féin a d'fhéadfadh muintir Mharsa a chur in airde. Trídhathach dearg, uaine agus gorm atá ann, agus is iad úrscéalta Kim Stanley Robinson faoi choilíniú Mharsa is bunús leis an dearadh seo. B'é Pascal Lee, innealtóir de chuid NASA, a dhear an bhratach. Tá Pascal Lee i gceannas ar an tascfhórsa atá ag pleanáil stáisiún seasta taighde ar an bpláinéad - FMARS, nó *Flashline Mars Arctic Research Station*. Seasann na datha don fhorbairt ar thug an scríbhneoir Robinson cur síos air ina chuid úrscéalta: ar tús, is pláinéad dearg seasc é Mars, ansin, agus an bheatha ag fréamhú ansin, tiocfaidh an dath glasuaine air, agus sa deireadh, beidh an pláinéad míntírithe go hiomlán, agus uisce reatha ag sní ar a dhromchla - i gcruth is gur féidir pláinéad gorm a thabhairt air. Tá an bhratach seo in úsáid ag Cumann Mharsa - *The Mars Society* - mar shuaitheantas oifigiúil. Eagraíocht neamhbhrabúis é Cumann Mharsa atá dírithe ar choilíniú Mharsa a chur chun cinn.

## Naisc sheachtracha

* 

## Tagairtí

Catagóir:Bratacha
Catagóir:Mars
Dreigítí a tháinig ó Mhars

[mion|An dreigít Allan Hills 84001, nó ALH84001, a fuarthas in [Antartaice sa bhliain 2011. D'fhógair NASA gurb as Mars í dar leo féin.]] 
Tá dornán dreigítí faighte ar an Domhan a bhfuil an chuma orthu gurb as Mars a tháinig siad ar an chéad ásc. Tá aithne baictéirí seanársa ar dhá cheann acu, mar a fheictear do chuid de na saineolaithe. Ar an 6ú lá de Mhí Lúnasa, 1996, d'fhógair údarás spáis na Stát Aontaithe go raibh ion-taisí i ndiaidh orgánaigh aonchillíneacha aitheanta ar an dreigít úd ALH84001. Ábhar conspóide is ea é i gcónaí an ion-taisí a bhí ann dháiríre, agus an leor iad mar chruthúnas go raibh beatha, fiú aonchillíneach, ar dhroim Mharsa riamh.

Ar an gceathrú lá déag de Mhí Aibreáin, 2004, d'fhógair NASA gurbh ionann an chloch úd *Bounce*, a ndearna an gluaisteán cianstiúrtha úd *Opportunity* taighde uirthi, - gurbh ionann an chloch seo ó thaobh a comhdhéanta de agus an dreigít úd EETA79001-B ar thángthas uirthi san Antartach thiar sa bhliain 1979. Is dócha gur tháinig siad as an gcráitéar céanna ó thús, nuair a cruthaíodh an cráitéar sin, nó ó dhá chráitéar a bhí suite réasúnta gar dá chéile, ar a laghad.

Catagóir:Mars
Catagóir:Dreigítí
Breathnóireacht Mharsa

Uair in aghaidh na seacht gcéad ceithre scór lá (780 lá, nó uair in aghaidh an dá bhliain, na seacht seachtaine agus an t-aon lá amháin), téann Mars thart leis an Domhan faoi chorradh is ceithre scór milliún ciliméadar (80,000,000 km) de. Ó tá an fhithis ar déanamh an éilips, ní hionann an fad seo gach uair. An té a chaithfidh súil ar Mhars gan aon ghléas cianradhairc a úsáid, aithneoidh sé dath buí, deargbhuí nó dearg air. 

Thairis sin, tá gile Mharsa an-athraitheach, nó nuair a shroichfidh sé an pointe is faide uainn ar a chamchuairt, beidh sé seacht n-uaire níos faide ná sa phointe is gaire dúinn. Ní féidir Mars a aithint thar bhladhairí na Gréine ar feadh na míonna a chaitheann sé taobh thiar den Ghrian uainn, ar ndóighe. Faoi dhó in aghaidh dhá bhliain déag is fiche, bíonn Mars chomh cóngarach dúinn agus gur féidir cuid mhór miontréithre a aithint le teileascóp. Ansin, bíonn na caidhpeanna polacha oighir le feiceáil fiú trí theileascóp réasúnta lag.

Ar an 27ú lá de Mhí Lúnasa, ag 9:51:13 (de réir an Ama Uilíoch), sa bhliain 2003, tháinig Mars ní ba ghaire don Domhan ná riamh le trí scór míle bliain (60,000 bliain) anuas. Ní raibh ach 55,758,006 chiliméadar dár ndealú ón bpláinéad dearg, ansin. Bhí Mars díreach i ndiaidh a urchomhaireacht agus a chianphointe don Ghrian a fhágáil - dhá rud a d'fhág inár gcóngar é. Leis an teagmháil seo a chur ina comhthéacs, áfach, ní mór cuimhne a choinneáil air nach raibh an pláinéad ach céad milliúnú cuid níos gaire dúinn ná mar a bhí sa bhliain 1924. 

Ar an deichiú lá de Mhí na Samhna, 2084, tiocfaidh an Domhan idir an Ghrian agus Mars. Ar an lá sin, beidh trasdul an Domhain - is é sin, an Domhan ag dul trasna na Gréine - le feiceáil ó Mhars, má bhíonn daoine ansin le súil a choinneáil air. Is féidir, freisin, trasdul Mhearcair agus trasdul Véineas a fheiceáil ó Mhars.

Catagóir:Mars
Mars sa litríocht fhicseanúil

Nuair a bhí na saineolaithe féin ag tabhairt le fios go raibh gléas beatha agus, fiú, canálacha ar Mhars, tarraingíodh súil na scríbhneoirí ar an bpláinéad dearg, agus tháinig roinnt mhaith úrscéalta ar pár ag tabhairt cur síos ar shaol mhuintir Mhars mar a samhlaíodh do na húdair iad. Is iomaí scríbhneoir a shíl gur pláinéad sna céadéaga ab ea Mars, agus a mhuintir ag gearradh canálacha trasna a dhromchla leis an mbeagán uisce a bhailiú agus a roinnt ina measc chomh hiomlán agus ab fhéidir. Mar shampla, is cuid lárnach de radharcra Mharsa, nó Barsoom, ag Edgar Rice Burroughs na farraigí triomaithe atá á siúl ag na fir uaine. D'imir an smaoineamh seo a thionchar ar H. G. Wells, freisin, nuair a scríobh sé *[[Cogadh na Reann]]*. Scéal clasaiceach is ea é faoi arrachtaigh a d'fhéach le teacht slán óna bpláinéad leathmharbh féin agus socrú síos ar an Domhan, agus iad ag cur catha ar na daoine le gás nimhe agus le hairm nua-aoiseacha eile. Sa deireadh, fuair siad bás, ó nach raibh súil acu le baictéirí an Domhain. 

Tugtar spléachadh samhlaíoch i dTríológ Spáis C. S. Lewis ar thailte agus ar chultúr Mharsa. 

Nuair a fuarthas tuiscint níos fearr ar Mhars, d'éirigh na scríbhneoirí as scéalta den chineál seo. Ansin, d'éirigh sé faiseanta scéalta a insint faoi dhaoine a théann ón Domhan go dtí Mars leis an áit a thabhairt chun míntíreachais agus le stát a bhunú ansin a bheidh beag beann ar an Domhan. Is féidir an téama seo a aithint sa tríológ faoi Mhars a scríobh Kim Stanley Robinson, *[[Red Mars]]* - *[[Green Mars]]* - *[[Blue Mars]]*.

## Féach freisin
* Tríológ Spáis C. S. Lewis
* Cathal Ó Sándair

## Tagairtí

Catagóir:Mars
Catagóir:Ficsean eolaíochta
Whanganui

Cathair sa Nua-Shéalainn is ea **Whanganui** (nó **Wanganui**). Cé gur 'Wanganui' é an t-ainm a bhí tugtha ar an gcathair ón mbliain 1854, moladh Bord Thíreolaíocht na Nua-Shéalainne gur ‘Whanganui’ é an leagan ceart. Úsáidtear iad araon ag Rialtais na Nua-Shéalainne sa lá atá ann inniu. 

## Aeráid

## Comhchathracha

*  Toowoomba, An Astráil (1983).
*  Nagaizumi-cho, Shizuoka, An tSeapáin (1988).

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte sa Nua-Shéalainne
Mario Monti

Bhí Príomh-Aire na hIodáile **Mario Monti**. Tá sé ina eacnamaí agus ina fhear léinn.

D'fhreastail sé mar Choimisinéir Eorpach ó 1995 go dtí 2004, agus freagracht aige ar an Mhargadh Inmheánach, Sheirbhísí, Chustaim agus Chánachas 1995-1999, agus ansin le haghaidh na hIomaíochta 1999-2004. Bhí sé ina Uachtarán agus ina Reachtaire den Università Commerciale Luigi Bocconi (Gaeilge: *Ollscoil Thráchtála Luigi Bocconi*).

Ceapadh é mar Sheanadóir Saoil den tSeanad Iodálach ar an 9 Samhain 2011, agus thug an tUachtarán Giorgio Napolitano cuireadh dó go luath ina dhiaidh sin bheith i gceannas ar rialtas nua teicnealathaíteach san Iodáil tar éis Silvio Berlusconi bheith éirithe as oifig. Tá sé ina chomhairleoir sinsearach ag Goldman Sachs.

A théarma dar críoch ar 28 Aibreán 2013.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Daoine de chuid Goldman Sachs
Catagóir:Eacnamaithe Iodálacha
Catagóir:Coimisinéirí Eorpacha ón Iodáil
Catagóir:Príomh-Airí na hIodáile