open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joan Mallon

## '''Faoi Joan E Mallon'''
**Example Woman**' (also known as: **Example Woman of Explanation**; place of birth (country), date of birth year of birth – [place of birth]](https://ga.wikipedia.org/wiki/place_of_birth%5D) (country), date of death year of death) is an alleged woman used to create a sample biography for the WikiWomen project. The biography is copied to adapt to an existing WikiWoman.

Rugadh Joan E Mallon sa bhliain 1955. 

## Saol & Gairm bheatha
**Bunús**

Anseo deir sé cad as don bhean srl., go minic freisin cé hí a teaghlach (cáiliúil).

### Óige agus Oideachas
Anseo is féidir linn níos mó a fhoghlaim faoina hóige agus mar sin de.

### Pósadh agus Teaghlach
Seans go raibh an bhean pósta, nó go bhfuil sí fós. Seans freisin go raibh leanaí aici. Scríobh faoi sin.

### Ré thábhachtach dá saol
B’fhéidir go raibh tréimhse eile ann ina ndearna an bhean go leor rudaí tábhachtacha nó ina raibh taithí acu uirthi.

### Gairm
Cúiseanna a bhfuil clú uirthi; tábhacht nó tionchar ag baint léi.

### Saol déanach agus bás
Nuair atá sé sin indéanta, scríobhaimid faoin bhean, cén chuma a bhí ar dheireadh a saoil agus cén dóigh a bhfuair sí bás. B’fhéidir go raibh sí tinn nó go bhfuair sí bás le seanaois.

## Oidhreacht
Cad eile atá againn den bhean seo? Ar fhág sí leabhair nó saothar eile, an féidir linn fós cuairt a thabhairt ar áiteanna ina raibh sí ina saol agus rianta fágtha? Rud éigin mar sin.

## Saothair

; foilsithe nó eisithe nó déanta nó déanta
:

* bliain - *teideal nó ainm*

* bliain - "teideal nó ainm"

* bliain - "teideal nó ainm"

## Naisc sheachtracha

* English language resource about the woman.

* Dutch-language source about the woman. 

* Irish-language source about the woman.

* Frisian-language source about the woman.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Mhuineacháin
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Catagóir:Péintéirí Éireannacha

Catagóir:Coláiste Oiriall
Andrej Babiš

Is polaiteoir Seiceach agus fear gnó de shliocht na Slóvaice é **Andrej Babiš** (rugadh 2 Meán Fómhair 1954) a bhí ina Phríomh-Aire ar Phoblacht na Seice ó 2017 go 2021. Roimhe seo bhí Babiš ina Aire Airgeadais agus ina Leas - Phríomh-Aire ó 2014 go 2017 i gComh - Aireacht Bohuslav Sobotka. Ba é a bhunaigh agus a bhí ina cheannaire ar an pháirtí pholaitiúil Ano ó 2011 go 2012. An 30 Deireadh Fómhair 2022, d'fhógair Babiš a iarrthóireacht i dtoghchán uachtaránachta na Seice 2023.''' 

Le linn gairme fada gnó, bhí sé ar cheann de na daoine is saibhre i bPoblacht na Seice, le glanfhiúchas measta de thart ar $4.04 billiún de réir Bloomberg. Tá sé ina úinéir ar an gcomhlacht sealbhaíochta Agrofert, ceann de na gnólachtaí is mó sa tír.Is é úinéir na cuideachta sealbhaíochta Agrofert, ceann de na gnólachtaí is mó sa tír.

Ceapadh Babiš ina Phríomh-Aire an 6 Nollaig 2017, tar éis do ANO 2011 teacht chun cinn mar an páirtí is mó i dtoghchán reachtach na Seice 2017. Bhí sé ar an duine is sine agus is saibhre riamh le bheith ina Phríomh-Aire ar Phoblacht na Seice, chomh maith leis an gcéad duine ó pháirtí eile seachas an Páirtí Daonlathach Cathartha nó ČSSD. Is é Babiš an chéad Phríomh-Aire a rugadh lasmuigh de Phoblacht na Seice, an chéad duine a bhfuil déshaoránacht aige, agus an chéad duine nach í an tSeicis a theanga dhúchais..

Marcáladh téarma Babiš mar Phríomh-Aire in oifig le díospóidí dlí leis an gCoimisiún Eorpach mar gheall ar líomhaintí coinbhleachta leasa agus líomhaintí maidir le calaois fóirdheontais AE, chomh maith le comhghuaillíocht neamhfhoirmiúil cumhachta leis an Uachtarán Miloš Zeman agus an Páirtí Cumannach. Mhéadaigh a rialtas pinsin, creidmheasanna cánach leanaí agus tuarastail na hearnála poiblí. I measc na n-imeachtaí móra polaitiúla a bhaineann lena théarma tá díbirt breis agus 80 taidhleoir Rúiseach agus spiairí cónaitheacha tar éis nochtadh rannpháirtíocht na Rúise i bpléascanna Vrbětice 2014, agus i bpaindéim COVID-19, a mharaigh níos mó ná 35,000 duine i bPoblacht na Seice, rud a chuir tús le cáineadh ar fhreagairt an rialtais. Tháinig Petr Fiala i gcomharbacht ar Babiš mar Phríomh-Aire ar an 17 Nollaig 2021, tar éis thoghchán 2021. cáineadh ar fhreagra an rialtais. Tháinig Petr Fiala i gcomharbacht ar Babiš mar Phríomh-Aire an 17 Nollaig 2021, tar éis toghchán 2021 .
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Moyra Barry

## Faoi Moyra Barry

Is ealaíontóir Éireannach í **Moyra Barry**. Rugadh í sa bhliain 1886 agus fuair sí bás ar an 2ú Feabhra 1960. 

## Bunús

Rugadh Moyra Aloysius Barry i mBaile Átha Cliath mar an páiste is sine d'aon dhuine déag. Cuireadh 'Mary' uirthi óna tuismitheoirí Jane Barry agus Bernard Barry, a bhí ina ceannaí.

## Óige agus Oideachas
D'fhreastail Barry ar Loreto College, ansin rinne sí staidéar ag RHA (Royal Hibernian Academy) áit a bhuaigh sí duaiseanna do tharraingt agus ceapadóireacht, agus ag an Slade School of Fine Art i Londain, áit a bhfuair sí an chéad áit do phéinteáil ar an teilg.

## Gairm
I rith na 1920idí, bhí cónaí uirthi agus thug sí ceachtanna príobháideacha Béarla agus péintéireacht in Quito, Eacuadór sna 1920idí, sular fhill sí ar theach an teaghlaigh i Ráth Maonais i mBaile Átha Cliath sna 1930idí.  Bhí a saothar ar taispeáint go minic ag an RHA ó 1908-1952, agus ag reáchtáil roinnt seónna aonair san *Angus Gallery* ó 1932 ar aghaidh. Tugadh suntas di mar gheall ar a portráidí agus a tírdhreacha, ach bhain sí cáil amach as a cuid péintéireachta bláthanna a bhí déanta in olaí agus uiscedhathanna. Phéinteáil sí criosantamaim agus róslabhrais go minic. Sa bhliain 1941, chuir Dermod O' Brien, uachtarán an RHA síos uirthi mar "*the finest painter of flowers alive*" .

## Saol déanach agus bás
Fuair Barry bás ar an 2ú Feabhra 1960 i mBaile Átha Cliath. Adhlacadh í i Reilg Ghlas Naíon, Baile Átha Cliath.

## Oidhreacht

Is féidir teacht ar saothar s'aici i roinnt dánlann Éireannach; cosúil le Crawford Muncipal Art Gallery, Co. Chorcaí, agus Iarsmalann Uladh, Béal Feirste agus sa National Gallery of Ireland.

## Saothair

* bliain - **

* bliain - "Roses"

* 1920 - "Self portrait in the artist's studio"

## Tagairtí
https://www.dib.ie/index.php/biography/barry-moyra-aloysius-a0455v

https://www.adams.ie/irish-artist-directory/moyra-barry-art-sold-at-auction

http://www.dukestreetgallery.ie/store/category/376/354/Barry%2C-Moyra/ 

https://www.whytes.ie/artist/moyra-barry/16714/?offset=1

Catagóir:Coláiste Oiriall
Richard Davies (Mynyddog)

mion| Portráid de Richard Davies (Mynydog)
File, amhránaí, agus stiúrthóir eisteddfod  a raibh an-tóir air ba ea Richard Davies (ainm cleite: Mynyddog) (10 Eanáir 1833 – 14 Iúil 1877), a rugadh i Llanbrynmair, Sir Drefaldwyn. Is é údar na liricí leis an gceoldráma móréilimh 'Blodwen' agus amhráin ar nós 'Gwnewch Bopeth y Gymraeg', 'Pistyll y Llan' agus 'Myfanwy '.

## Tógáil
Rugadh Mynyddog i dteach a thuismitheoirí ar fheirm "y Fron", Llanbryn-mair, sa bhliain 1833. Chaith sé a óige ag feirmeoireacht ar fheirm an teaghlaigh agus ag aoire ar chnoic Llanbrynmair. Cuid lárnach dá shaothar ab ea an saol amuigh faoin aer i measc ghlóir an dúlra agus an chumann dlúth Bhreatnaise a chothaigh sé i sráidbhailte beaga tuaithe Maldwyn agus Meirionnydd. Ní mheastar gur file iontach é.

## File
Ba fhile móréilimh é Mynyddog ina ré i measc an phobail, amhail Ceiriog a bhí chomhaimseartha leis. Bhí sé ina iomaitheoir go minic ag an Eisteddfod, sa mhéadair clasaiceach agus nua - aimseartha, agus b'fhéidir gur ghlac se a ainm ainm cleite, Mynyddog, ó Newydd Fynyddog, cnoc in aice lena bhaile. Ní raibh aon fhiúntas ar leith ina chuid oibre sna méadair chlasaiceacha, ach bhí an - tóir ar a chuid liricí. Bhí siad ceolmhar, neamhshofaisticiúil, a dhéileáil leis an sólás agus le cora casta an tsaoil a bhí ag an gcosmhuintir, baois an uabhair, agus áiféis na fimíneachta. Chan sé na hamhráin seo ag ceolchoirmeacha fud fad na Breataine Bige, agus é á thionlacan féin ar armóin bheag.
## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1877
Catagóir:Daoine a rugadh i 1833
Virgin Orbit

Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha
Catagóir:Comhlachtaí Briotanacha
Catagóir:Spás
Catagóir:Spásárthaí
Catagóir:Aeraspás
Catagóir:Roicéid

Cuireann an Comhlacht aeraspás Virgin Orbit satailítí amach sa spás. Bhunaigh Richard Branson Virgin Orbit sa bhliain 2017 agus is cuid den Virgin Group é;  trádáiltear a scaireanna  ar an stocmhalartán NASDAQ (cód **VORB**).

Cuireadh an comhlacht as gnó ar 4 Aibreán 2023 áfach, I dtús na bliana 2023, theip go tubaisteach ar an 6ú seoladh a bhí beartaithe acu, nuair a thuairt LauncherOne, an chéad roicéad a teilgeadh riamh as an mBreatain, i bhfarraige agus satailítí spiaireachta de chuid na Breataine agus na Stát Aontaithe ar bord aici.

## Stair
2017 a bunaíodh Virgin Orbit, mar fho-chuideachta de Virgin Galactic, an gnó turasóireachta spáis atá ag Richard Branson. Bhí siad chun roicéid a theilgeadh ó íochtar soithíoch Boeing a bhí curtha in áirithe go speisialta le satailítí tráchtála a chaitheamh amach ag cúrsáil na cruinne.

Ar 17 Eanáir 2021, lainseáladh an roicéad  *LauncherOne*  agus cuireadh 10  'cubesat'.i  bhfithis.

Tamall ina dhiaidh, thosaigh Virgin Orbit ag díol scaireanna. Ach ón tús, bhailigh an comhlacht $255 milliún níos lú ná mar a bhí súil leis. $3,000 milliún a bhí luaite leis na scaireanna ag an am (agus beagnach a náid i mí Aibreán 2023).

In 2022, chláraigh an gnólacht luach $243 milliún sócmhainní agus luach $153 fiacha.

Ar 9 Eanáir 2023, theip ar Virgin Orbit roicéad a theilgeadh. D'éirigh Boeing 747, an 'Cosmic Girl', ó Tewynblustri i gCorn na Breataine agus lainseáladh roicéad  tamaill níos déanaí, ach theip ar an iarracht. Chinn an comhlacht maoiniú fad-tréimhseach a aimsiú, iarrachtaí gan toradh.

I mí Aibreán 2023, fógraíodh sa Chúirt Féimheachta i stát Delaware go raibh an comhlacht bancbhriste (cé gur i Long Beach i gCalifornia atá an chuideachta lonnaithe) agus féimheacht Chaibidil a 11 i Meiriceá á lorg acu. Bhí 85% den mheitheal 750 fostaí a bhí ag Virgin Orbit Holdings ligthe chun siúil.

## Féach freisin

* SpaceX
* Virgin Galactic

## Tagairtí

Catagóir:Féimheachtaí
American Idol (sraith 20)

Is comórtas amhránaíoctha teilifíse cruthaithe as Simon Fuller é ***[[American Idol]]***, a tosaíodh i Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 2002. Craolann sé ar ABC. Thosaigh an seachtú sraith déag American Idol ar 27 Feabhra 2022 agus chríochnaigh sé ar an 22 Bealtaine 2022.

B'é seo an dara sraith *American Idol* ó shin go raibh sé curtha ar ceal ar Fox sa bhliain 2016.

Ba iad Katy Perry, Luke Bryan agus Lionel Richie na breithiúna don sraith seo. D'fhill Ryan Seacrest mar láithreoir. Bhuaigh Noah Thompson an tsraith agus tháinig HunterGirl sa dara háit.

## Cairt Díbeartha

## Tagairtí

Catagóir: American Idol
Catagóir:2022 séasúir teilifíse
The Voice (séasúr 17 na SA)

Is comórtas amhránaíochta teilifíse cruthaithe ag John de Mol é ***[[The Voice (SA)|The Voice]]***. Thosaigh an cúigiú sraith déag ar an 23 Meán Fómhair, 2019 agus chríochnaigh sé ar an 17 Nollaig, 2019.

Ba iad Kelly Clarkson, Gwen Stefani, John Legend agus Blake Shelton na breithiúna don sraith seo. Bhuaigh Jake Hoot an tsraith agus tháinig Ricky Duran sa dara háit.

## Foirne

## Tagairtí

Catagóir:2019 séasúir teilifíse
Catagóir:The Voice (SAM)
The Voice (séasúr 20 na SA)

Is comórtas amhránaíochta teilifíse cruthaithe ag John de Mol é ***[[The Voice (SA)|The Voice]]***. Thosaigh an cúigiú sraith déag ar an 1 March, 2021 agus chríochnaigh sé ar an 23 Bealtaine, 2021.

Ba iad Kelly Clarkson, John Legend, Nick Jonas agus Blake Shelton na breithiúna don sraith seo. Bhuaigh Cam Anthony ar tsraith agus tháinig Kenzie Wheeler sa dara háit.

## Foirne

## Tagairtí

Catagóir:2021 séasúir teilifíse
Catagóir:The Voice (SAM)
The Voice (séasúr 22 na SA)

Is comórtas amhránaíochta teilifíse cruthaithe ag John de Mol é ***[[The Voice (SA)|The Voice]]***. Thosaigh an cúigiú sraith déag ar an 19 Méan Fómhair, 2022 agus chríochnaigh sé ar an 13 Nollaig, 2022.

Ba iad John Legend, Gwen Stefani, Camila Cabello agus Blake Shelton na breithiúna don sraith seo. Bhuaigh Bryce Leatherwood ar tsraith agus tháinig Bodie sa dara háit.

## Foirne

## Tagairtí

Catagóir:2022 séasúir teilifíse
Catagóir:The Voice (SAM)
An Mirlín Gorm

Íomhá den Domhan is ea an ***Mirlín Gorm*** (***Blue Marble*** as Béarla) a tógadh ar an 7 Nollaig 1972, thart ar 29,000 ciliméadar (18,000 míle) ó dhromchla an phláinéid. An criú ar spásárthach Apollo 17 a ghlac an ghrianghraf ar a bhealach go dtí an Ghealach. Tá sé ar cheann de na híomhánna is mó a ndearnadh atáirgeadh air sa stair.

Léirítear an Domhan ón Meánmhuir go dtí an Antartaice. Ba é seo an chéad uair a d'éirigh le misean Apollo grianghraf a ghlacadh d'oighearchaidhp an Phoil Theas, in ainneoin go raibh brat scamall ar an leathsféar theas. Chomh maith le Leithinis na hAraibe agus Madagascar, tá cósta iomlán na hAfraice agus an chuid is mó den Aigéan Indiach le feiceáil go soiléir.

## Féach freisin

* The Pale Blue Dot

## Tagairtí

Catagóir:Clár Apollo
Liosta de chuid na lochanna san Eilean Sgitheanach

Seo liosta de chuid de na lochanna san Eilean Sgitheanach .

## Slèite
Seo cuid de na lochanna atá suite i Slèite i ndeisceart an an oileáin.
Maura Derrane

Is láithreoir teilifíse agus iriseoir Éireannach í **Maura Catherine Derrane** (rugadh 8 Iúil 1970). Is láithreoir í chomh maith le Dáithí Ó Sé ar The Today Show ar RTÉ. Is Gaeilgeoir dúchais í Maura.

## Tagairtí

Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Árainn
The Voice (séasúr 18 na SA)

Is comórtas amhránaíochta teilifíse cruthaithe ag John de Mol ***[[The Voice (SA)|The Voice]]***. Thosaigh an cúigiú sraith déag ar an 25 Feabhra, 2020 agus chríochnaigh sé ar an 24 Bealtaine, 2020.

Ba iad Kelly Clarkson, Nick Jonas, John Legend agus Blake Shelton na breithiúna don tsraith seo. Bhuaigh Todd Tilghman an tsraith agus tháinig Toneisha Harris sa dara háit.

## Foirne

## Tagairtí

Catagóir:2020 séasúir teilifíse
Catagóir:The Voice (SAM)
Maistreán

Is éard is **maistreán** ann ná bia measctha nó brúitín, le haghaidh ainmhithe go háirithe.

catagóir:Bia ainmhithe
Grafán

Is uirlis láimhe talmhaíochta agus gairneoireachta ársa agus ildánach í **an grafán** nó **an ghrafóg** a úsáidtear chun ithir a mhúnlú, fiailí a bhaint, ithir a ghlanadh amach agus barra fréimhe (meacain) a bhaint. Cuimsíonn múnlú na hithreach ithir a fhódú timpeall ar bhun na bplandaí (taoscadh), claiseanna (nó druileanna) caola a thochailt agus trinsí éadoimhne chun síolta nó bleibíní a chur. Má úsáidtear grafán chun gortghlanadh a dhéanamh, d'fhéadfadh sé go mbainfeadh sé le dromchla na hithreach a chorraí nó duilliúr a ghearradh ó fhréamhacha, agus seanfhréamhacha agus fuíll bairr a bhaint den ithir. Baintear úsáid as grafáin chun ithir a thochailt agus a bhogadh agus chun meacain ar nós prátaí a bhaint.

## Cineálacha

Tá go leor cineálacha grafán a bhfuil cruthanna agus aidhmeanna éagsúla acu. Tá feidhmeanna iomadúla ag roinnt acu agus tá feidhm uathúil nó shainiúil ag cinn eile.

De ghnáth, bíonn dhá chineál grafán ann: grafáin tharraingthe chun ithir a mhúnlú agus grafáin ascalacha atá in ann an ithir a aerú agus na fiailí a bhaint.

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí feirme
Kirsten Sheridan

Is stiúrthóir scannán, scríbhneoir scáileáin agus aisteoir Éireannach í **Kirsten Sheridan**. Rugadh í i mBaile Átha Cliath, Éire i 1976 agus is iníon í leis an drámadóir, stiúrthóir agus scríbhneoir scáileáin iomráiteach Jim Sheridan.  

### Gairm
Thosaigh Sheridan a gairm bheatha mar aisteoir, i roinnt scannán agus seónna teilifíse Éireannacha agus Briotanacha sular aistrigh sí go stiúrthóireacht.  

Rinne sí staidéar ar Léiriú Teilifíse Scannán sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath sular bhain sí Dioplóma i Léiriú Scannán i gColáiste Ealaíne Deartha Dhún Laoghaire, scoil náisiúnta scannán na hÉireann.

Tháinig 'Disco Pigs' amach sa bhliain 2001, a taispeánadh don chéad uair ag Féile Scannán Sundance agus a fuair moladh ó na léirmheastóirí... Bhí Cillian Murphy agus Elaine Cassidy na réalta sa scannán agus bhí sé bunaithe ar an dráma den ainm céanna a scríobh athair Sheridan. 

Eisíodh an chéad scannán eile de chuid Sheridan, "August Rush," i 2007 agus bhí Freddie Highmore agus Keri Russell ina réalta ann. D’éirigh go maith leis an scannán ó thaobh tráchtála de. Insíonn sé scéal buachaill óg dílleachta a bhfuil tallann ceoil aige.  

I 2011, stiúir Sheridan an dráma scannán "Dollhouse," a raibh Eileen Walsh agus Aidan Kelly ina réalta. 

Stiúir sú eipeasóid den tsraith theilifíse "Penny Dreadful" agus "Vikings."  

In 2020, stiúir Sheridan an scannán "Dream Horse,".

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Coláiste Oiriall
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Éireannacha
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Maud Cotter

Is ealaíontóir Éireannach í **Maud Cotter**. Rugadh Cotter sa bhliain 1954 i gContae Loch Garman. 

D'fhreastail Cotter ar Crawford Municipal College of Art and Design i gContae Chorcaí.

Tá Maud Cotter pósta le Peter Foynes.

Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Y Batel

Sráidbhaile beag agus paróiste eaglasta i bpobal Ysgir, Powys, sa Bhreatain Bheag is **Y Batel**  (Béarla : *Battle* ). Tá sé suite timpeall 2.5 míle siar ó thuaidh ó bhaile Aberhonddu i gceantar Brycheiniog .

Tiomnaíodh séipéal an pharóiste do Sant Cynog.

## Tagairtí

Catagóir:Sráidbhailte i Powys
Catagóir:Plwyfi Cymru
Catagóir:Ysgir
The Banshees of Inisherin

Suite ar oileán ficseanúil le linn an Chogaidh Chathartha, insíonn an scannán, ***The Banshees of Inisherin***, scéal Phádraic (Colin Farrell) agus Choilm (Brendan Gleeson), beirt a bhí an-mhór lena chéile i gcónaí go dtí gur chuir duine acu críoch thobann leis an gcairdeas. Bíonn tionchar mór aige sin orthu beirt.

### Léiriúcháin
Is é *The Banshees of Inisherin* an chéad scannán ag an an dramadóir agus stiúrthóir Martin McDonagh atá suite in Éirinn.  Rinneadh *The Banshees of Inisherin* a scannánú in 2021 ar Inis Mór agus Acaill.
Is é McDonagh, fear de bhunadh Chonamara, a scríobh agus a stiúir an scannán agus na haisteoirí Brendan Gleeson  agus Colin Farrell atá sna príomhpháirteanna ann (d’oibrigh an triúr le chéile cheana ar an scannán *[[In Bruges]]*). Tá Kerry Condon agus Barry Keoghan agus an t-aisteoir Bríd Ní Neachtain ar thriúr eile de na príomhaisteoirí sa scannán.

### Gradaim
Bronnadh trí Golden Globe ar an scannán in Beverley Hills in Los Angeles i mí Eanáir 2023, 

* an gradam don scannán is fearr i rannóg na scannán ceoil agus grinn 
* bhuaigh Colin Farrell  an gradam aisteoireachta dá ról. 
* agus bhuaigh Martin McDonagh an gradam don script is fearr.

## Féach freisin

* Martin McDonagh
* *[[In Bruges]]*
* Cogadh Cathartha na hÉireann
* Oileán Acla

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 2022
Catagóir:Scannáin na hÉireann
Catagóir:Acaill
Catagóir:Oileáin Árann
Catagóir:Inis Mór, Árainn
Norah McGuinness

Ealaíontóir ba ea **Norah McGuinness** a rugadh  i nDoire ar 7 Samhain 1901. Chuaigh sí chuig an Metropolitan School of Art. Phós sí Geoffrey Phibbs agus fuair siad colscaradh i 1930. Ó 1937-39 bhí ina cónaí i Nua-Eabhrac ach bhog sí air ais chuig Éire i 1939.  

Fuair sí bás ar 22 Samhain 1980 (79). 

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1901
Catagóir:Básanna i 1980
Catherine Isabella Osborne

## Faoi Catherine Isabella Osborne
Is ealaíontóir, scríbhneoir agus pátrún Éireannach í Catherine Isabella Osborne. 

## Saol & Gairm bheatha

### Bunús

Rugadh Catherine Isabella Osborne i Newtown Anner House, in aice le Cluain Meala, Contae Thiobraid Árann ar an 30ú Meitheamh 1818. Bhí a tuismitheoirí Sir Thomas Osbourne (m.1821) agus Catherine Rebecca Osborne (née Smith) (m.1856). Ba í an t-aon iníon a bhí acu. Bhí Sir Thomas Osborne ina úinéir talún agus bhí sé ina Theachta Parlaiminte do Carysfort, Contae Chill Mhantáin ó 1776 go 1797.

### Óige agus Oideachas

Nuair a fuair a deartháir bás bhí sí an t-oidhre don eastát.

### Pósadh agus Teaghlach
Bhuail Osborne le Ralph Bernal, a bhí ina pholaiteoir, i Londain i 1844. Phós siad ar an 20ú Lúnasa 1844. Thóg Bernal an ainm Osborne, mar sin bhí a aimn Ralph Bernal Osborne. Bhí beirt pháiste acu, Edith agus Grace. Chaith Bernal Osborne a lán am i Londain agus d’fhán Osborne sa bhaile ag tabhairt aire do na páistí.

### Gairm

Bhí sí ina ealaíontóir agus pátrún. Thug sí siamsaíocht do go leor ealaíontóir, cosúil le Thomas Shorter Boys agus Alexander Calame.

## Naisc sheachtracha

* Alchetron - Catherine Isabella Osborne
* (en) dib - Catherine Isabella Osborne

Catagóir:Coláiste Oiriall
Anna Geary

Rugadh **Anna Geary** (nó **Áine Ní Ghadhra** as Gaeilge) ar an 28ú lá de mhí Iúil 1987 i mBaile na nGallóglach, Contae Chorcaí, Éire. Is imreoir camógaíochta agus pearsa theilifíse í.

## Tagairtí

Catagóir:Coláiste Oiriall
The Quiet American

Is úrscéal de chuid Graham Greene é **The Quiet American** a foilsíodh sa bhliain 1955. Déanadh scannán de dhá uair, i 1958 agus 2002.

## An Scéal
Lonnaithe i Saigon, Vitneam, ag tús na bliana 1952, i rith an chogaidh idir an Fhrainc agus na Viet Minh. Is iad na príomhphearsanna ná Thomas Fowler, iriseoir Sasanach le seantaithí, Poncánach den ainm Alden Pyle ag obair mar chuid de fhoireann tacaíochta leighis agus Phuong, girseach áitiúil a bhfuil an bheirt i gcomórtas fúithi. Diaidh ar ndiaidh cuireann pearsantacht Pyle isteach ar Fowler agus léirítear dó go bhfuil Pyle ag tacú go rúnda leis an Ghinearál The ar son an CIA. Déanann Pyle agus The ionsaí buamála ar an bpobal, le neart básanna de dhaoine neamhúrcóideacha agus chuireann siad an milleán ar na Viet Minh. Tá caidreamh, comhrá agus díospóireachtaí idir Fowler agus Pyle agus iad ag plé moráltacht an cogadh agus fealsúnacht Pyle, a chuirtear i láthair mar soineantacht.Tá codarsnacht idir an caidreamh grámhar ag Pyle le Phuong agus an easpa comhbhá aige le na marbh agus mí-ionrachais agus gránnacht a ghníomhanna rúnda. I ndeireadh thiar thall fillean an feall ar an bhfeallaire agus maraítear Pyle go míthrócaireach.

## An Teachtaireacht
Bhí cuir amach maith ag Greene ar an Ind-Sín ag an tráth sin agus rinne sé cuir síos snasta ar na fadhbanna a bhí ann do na cumhachtaí coilíneachta idir an Fhrainc agus níos déanaí na Stáit Aontaithe.  Ní mó ná sásta a bhí na Meiriceánaí leis an léiriú a thug sé ar a mbaint leis an scéal.

Catagóir:Leabhair
Catagóir:Graham Greene
Athraitheach Oimiocrón, SARS-CoV-2

Is athraitheach den choróinvíreas SARS-CoV-2 é **Oimiocrón** **(Omicron** i mBéarla agus cód B.1.1.529). 

D'aimsigh an Network for Genomics Surveillance san Afaic Theas na chéad chásanna ar 24 Samhain 2021.

Bíonn  athraithigh eile den víreas ann, mar shampla leithéidí Deilte (Delta).

Le linn na bliana 2022, tháinig fo-athraithigh ar an athraitheach Oimiocrón chun cinn.

### Kraken
Is fo-athraitheach ar an athraitheach Oimicrón é an tréithchineál  XBB.1.5, a bhfuil Kraken i gcaint neamhfhoirmiúil baiste air.   Fíor-thógálach, tháinig Kraken chun cinn i mí Lúnasa 2022.   

Fanann na vacsaíní défhiúsacha an-éifeachtach in aghaidh Kraken. Ar an dea-uair, níl daoine chomh breoite dá bharr agus a bhíodh 

## Féach freisin

* Paindéim COVID-19
* COVID-19
* SARS-CoV-2 (Coróinvíreas 2 de ghéarshiondróm trom riospráide)
* Oimiocrón, an 15ú litir san aibítir Ghréagach.

## Tagairtí

Catagóir:Paindéim COVID-19
Love Island (clár teilifíse)

Clár réaltachta teilifíse is ea **Love Island**, a tháinig chun cinn sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2005, de chuid ITV Studios ag an am, agus an-tóir air ó shin.  Is saincheadúnas é, agus leaganacha go leor de ar fud an domhain.

### Siamsaíocht
Bíonn daoine tógtha le *Love Island* mar go mbaineann sé le a bheith ag féachaint ar shaol dhaoine eile agus ag cúlchaint fúthu sa bhaile agus ar na meáin shóisialta. Is scéalta daonna atá i gceist, turgnaimh shóisialta ina bhfeiceann muid caidrimh ag forbairt agus ag bláthú, croíthe á mbriseadh, agus áit a dtig linn amharc ar dhaoine áille.

Ach tarlaíonn b'fhéidir na píosaí is fearr de *Love Island* ar na meáin shóisialta agus ar líne an chuid eile den am nuair nach mbíonn an clár ar siúl. Is breá leis an lucht féachana anailís a dhéanamh ar na cinntí a dhéanann réalta an chláir, srl. 

Tá an pobal páirteach ann sa tslí agus gur féidir leis an bpobal vótaí a chaitheamh, 

### Conspóidí
Tharraing an clár conspóid go minic mar gheall ar an mbrú a bhíonn ar na rannpháirtithe agus iad i dteach ar feadh an tsamhraidh.

## Féach freisin

* *[[Na Fealltóirí]]*

## Naisc sheachtracha

* Podchraoladh Orlaith Condon, ''My Pod on Paper'', áit a ndéanann sí mionchur síos agus anailís ar an méid a tharla an oíche roimh ré ar an chlár.

## Tagairtí

Catagóir:Grá
Catagóir:Scannail
Catagóir:Cláir siamsaíochta
Catagóir:Sraitheanna teilifíse réaltachta
Toghcháin Áitiúla na hÉireann, 1920

Reáchtáladh **Toghcháin Áitiúla na hÉireann, 1920** ar 15 Eanáir agus 12 Meitheamh 1920  (údaráis uirbeacha i mí Eanáir agus na húdaráis eile i mí na Bealtaine agus i mí an Mheithimh).  Ba iad an chéad cheann inar úsáideadh vótáil ionadaíochta cionmhaire. Tar éis na dtoghchán dhearbhaigh go leor údarás áitiúil a ndílseacht do Dáil Éireann, a raibh iarmhairtí móra aige don chóras rialtais áitiúil in Éirinn.

### Cogadh na Saoirse
Ghearrfaí pionós ar údaráis áitiúla as a dtacaíocht le Dáil Éireann agus bheidís ag streachailt le deontais agus tacaíocht airgeadais a chailleadh ó Bhord Rialtais Áitiúil na Breataine. Rinne a lán comhairlí iarracht rátaí a bhailiú agus iad ag cur in aghaidh ruathar ó Chonstáblacht Ríoga na hÉireann agus ó Arm na Breataine.

### Ionadaíocht chionmhar
Athrú tábhachtach ab ea tabhairt isteach na hionadaíochta cionmhaire don chéad uair ar fud fad na hÉireann**.** Bhí sé le bheith mar bhunchloch do chóras polaitiúil na hÉireann. Féadtar breithniú ar an toghchán cathrach i gCorparáid Shligigh ar 15 Eanáir 1919, áit ar úsáideadh é ar dtús báire, mar cheann de na toghcháin áitiúla is tábhachtaí i stair na hÉireann agus ba thoghchán fíor-ionadaíoch agus daonlathach a bhí ann den chéad uair.

## Féach freisin

* Ionadaíocht chionmhar

## Tagairtí

Catagóir:1920
Catagóir:Cogadh na Saoirse in Éirinn
Catagóir:Toghcháin áitiúla na hÉireann
Salalah

Is cathair in Óman í **Salalah** (), príomhchathair Dhofar, cúige i ndeisceart na tíre. Tá daonra 355,000 ann. Is í an dara cathair is mó in Óman.

## Stair
Ba í príomhchathair Dhofar le fada agus rath mór air de bharr cúrsaí trádála san ochtú haois déag. Ach tar éis tréimhse meatha, glacadh isteach i Sultantacht Muscat í sa naoú haois déag.

Ba í príomhchathair Óman go dtí gur tháinig Sultan Qabus id Al Said i gcumhacht sa bhliain 1970 agus a bhog a áit chónaithe agus dá bharr sin, suíomh na hardchathrach go dtí Muscat.

## Eacnamaíocht
Tar éis deireadh éirí amach chúige Dhofar sa bhliain 1975, rinneadh forbairt mhór ar an gcathair.  

## Tagairtí

Catagóir:Óman
Luca Ghini

Lia agus luibheolaí Iodálach ab ea **Luca Ghini** (Casalfiumanese, 1490 - Bologna, 4 Bealtaine 1556), suntasach mar chruthaitheoir an chéad luslann is luaithe ar taifead, chomh maith leis an gcéad ghairdín lusanna san Eoraip.

## Beathaisnéis
Rugadh Ghini i gCaisalphimanese, mac le nótaire, agus rinne sé staidéar ar  an leigheas in Ollscoil Bologna. Faoi 1527 bhí sé ag léachtóireacht ann ar phlandaí míochaine, agus sa deireadh rinneadh ollamh de.

Bhog sé go Pisa sa bhliain 1544, ag coinneáil a theach i mBlogna. Chruthaigh sé an chéad luslann (*hortus siccus*) an bhliain sin, ag triomú plandaí agus ag brú iad a idir píosaí páipéir, agus ansin iad a ghlúnú le cairtchlár. Ní mhaireann aon cheann dá bhailiúchán phlandaí  cé go maireann an ceann a rinne a mhac léinn Gherardo Cibo timpeall na bliana 1532. Sa bhliain 1544 bunaíodh gairdín do phlandaí beo freisin, ar a dtugtar *Orto Botanico di Pisa*. 

Níor fhoilsigh Ghini aon saothar luibheolaíoch suntasach dá chuid féin, ach tugadh suntas dó mar mhúinteoir a ndeachaigh go leor dá scoláirí ar aghaidh chuig gairmeacha suntasacha, lena n-áirítear Andrea Cesalpino (a chomharba mar stiúrthóir ar ghairdín na luibheolaíochta) agus Pietro Andrea Mattioli, ar chabhraigh Ghini leis, trí thaisteal timpeall na Meánmhara agus an an Neasoirthir sa tóir ar phlandaí a bhí ag dul le cur síos mistéireach Pedanius Dioscorides. I ndiaidh a bháis foilsíodh **Placiti** inar nochtaíodh modhanna Ghini.

## Tagairtí
 

Catagóir:Básanna i 1556
Catagóir:Daoine a rugadh i 1490
Lucht na nIobóch

mion|clé|Iobóigh
Treibh eitneach as an Nigéir iad **na hIobóigh** ar ionann iad agus 18% de dhaonra na tíre sin (tugan Igbo, Ibo, Eboe, srl chomh maith).

Bíonn **lucht na nIobóch** le fáil go háirithe sa Nigéir theas, sna Stáit Abia, Anambra, Ebonyi, Enugu, agus Imo.

## Féach freisin

* An Nigéir
* Joseph (Ignatius) Shanahan

## Tagairtí

Catagóir:An Nigéir
Catagóir:Lucht na nIobóch
Katie Holten

Ealaíontóir agus gníomhaí í **Katie Holten** atá lonnaithe i gCathair Nua-Eabhrac agus i mBaile Átha Fhirdhia, Éire, cé hí a teaghlach (cáiliúil).

## Saol agus gairm bheatha

### Óige agus Oideachas

D’fhás Holten aníos faoin tuath in Éirinn agus rinne sí staidéar sa Choláiste Náisiúnta Ealaíne agus Deartha i mBaile Átha Cliath, san Hochschule der Kunst i mBeirlín, in Ollscoil Cornell i Nua-Eabhrac agus in Institiúid Santa Fe i Nua-Mheicsiceo.

### Ré thábhachtach dá saol

Le breis is fiche bliain tá saothair déanta aici a thrasnaíonn ealaín, gníomhaíochas, éiceolaíocht, teanga agus stair. Tá a cleachtas tiomanta do chomhrac na héigeandála aeráide agus bithéagsúlachta. Nochtann a saothar comhoibríoch atá bunaithe ar thaighde an gaol dosháraithe idir Daoine agus Dúlra, idir córais orgánacha agus córais de dhéantús an duine.

Catagóir:Coláiste Oiriall
Alice Fitzgerald

Altra Meiriceánach a d'oibrigh san Eoraip le linn agus i ndiaidh an Chéad Chogaidh Dhomhanda ab ea **Alice Louise Florence Fitzgerald** (13 Márta 1875 — 10 Samhain 1962). Bhronn Coiste Idirnáisiúnta na Croise Deirge Bonn Florence Nightingale uirthi i 1927, as an méid a bhain sí amach.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1962
Catagóir:Daoine a rugadh i 1875
Cecilia Margaret Nairn

Céirshamhlóir agus péintéir Éireannach ab ea **Cecilia Margaret Nairn** (née **Cecilia Margaret Campbell**; 1791 – 4 Meitheamh 1857). Dhírigh sí ar phéintéireacht uiscedhatha de thírdhreacha agus ar mhúnlú bhláthanna as céir. Bhí pictiúir dá cuid ar taispeáint san Acadamh Ibeirneach Ríoga ó 1826 go 1851.
mion|Pictiúr de chuid Nairn, ''Ceann Bhré''

Rinne sí staidéar ar an bpéintéireacht lena hathair, John Henry Campbell, péintéir é féin. Nuair a bhí sí ocht mbliana déag d'aois, thosaigh sí ag taispeáint a cuid oibre i dtaispeántais éagsúla. Sa bhliain 1809, sheol sí saothar chuig an taispeántas ar Shráid Hawkins i mBaile Átha Cliath, agus lean sí ar aghaidh leis an nós seo ar bhonn leanúnach go dtí 1821. Sheol sí a cuid oibre go dtí an tAcadamh Ibeirneach Ríoga ó am go ham idir 1826 agus 1847 i gCill Airne agus Cill Mhantáin. Tá roinnt dá cuid uiscedhathanna in Iarsmalann Uladh.

Rugadh i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1791 í. Bhí beirt deartháireacha aici, John agus Charles. Bhí John ina chónaí i mBéal Feirste agus ba dhearthóir patrúin damaisc agus línéadaigh é, agus bhí Charles ina oifigeach airm. Phós sí an péintéir capall Éireannach George Nairn (1799 – 25 Eanáir 1850). Fuair George bás ó thinneas fada pianmhar ar 25 Eanáir 1850, agus fuair sise bás roinnt blianta ina dhiaidh sin, in Oak House, Battersea, ar 4 Meitheamh 1857.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Básanna i 1857
Catagóir:Daoine a rugadh i 1791
Katherine Plunket

## Saol & Gairm bheatha

### Bunús

Rugadh Plunket ar an darna is fiche de mhí samhain 1820. A seanathair na William Plunket an cead Barún, Príomh Saensailéir Éireannach. Is í ag duine is sine a fuair bás in Éireann riamh. Bhí sí 111 bliain agus 327 lá d'aois nuair a fuair sí báis.

### Óige agus Oideachas

### Pósadh agus Teaghlach

Seans go raibh an bhean pósta, nó go bhfuil sí fós. Seans freisin go raibh leanaí aici. Scríobh faoi sin.

### Ré thábhachtach dá saol

B’fhéidir go raibh tréimhse eile ann ina ndearna an bhean go leor rudaí tábhachtacha nó ina raibh taithí acu uirthi.

### Gairm

Cúiseanna a bhfuil clú uirthi; tábhacht nó tionchar ag baint léi.

### Saol déanach agus bás

Nuair atá sé sin indéanta, scríobhaimid faoin bhean, cén chuma a bhí ar dheireadh a saoil agus cén dóigh a bhfuair sí bás. B’fhéidir go raibh sí tinn nó go bhfuair sí bás le seanaois.

## Oidhreacht

Cad eile atá againn den bhean seo? Ar fhág sí leabhair nó saothar eile, an féidir linn fós cuairt a thabhairt ar áiteanna ina raibh sí ina saol agus rianta fágtha? Rud éigin mar sin.

## Saothair

; foilsithe nó eisithe nó déanta nó déanta
:

* bliain - *teideal nó ainm*

* bliain - "teideal nó ainm"

* bliain - "teideal nó ainm"

## Naisc sheachtracha

* English language resource about the woman.

* Dutch-language source about the woman. 

* Irish-language source about the woman.

* Frisian-language source about the woman.

Catagóir:Coláiste Oiriall
Lilla Vanston

Ba ealaíontóir agus dealbhóir Éireannach í **Lilla Vanston** (16 Bealtaine 1870 – 23 Márta 1959).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1870
Catagóir:Básanna i 1959
Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Catagóir:Coláiste Oiriall
Beatrice Gubbins

## Cúlra
Gubbins, Beatrice (1878-1944), péintéir tírdhreacha agus péintéir figiúirí. Rugadh í ar an 19ú Meán Fomhair 1878. Bhí sí mar an daoine is óige de bheirt deartháireacha agus cúigear deirfiúracha. Bhí an cúigear deirfiúracha go léir bodhar. Chónaigh Beatrice Edith Gubbins lena ceathrar deirfiúracha ag Teach Dunkettle i gContae Chorcaigh. D'fháiltigh an teaghlach Gubbins ó Chontae Luimnigh, Agus Gubbins ag péinteáil, dúsáid sí pailéad dathanna a bhí spreagtha ag na coillearnacha agus na páirceanna timpeall teach s'aicí. Ar feadh na mblianta fada bhí sí ina ball den Queenstown Sketch Club. 

## Taisteal
Agus í ina bean óg, thug sí cuairt ar go leor áiteanna áilleachta sárscéimhe in Éirinn. Thug a dialanna le fios go raibh fonn uirthi taisteal thar lear. Sa bhliain 1899, thug sí cuairt ar an Iodáil. Tamaill gairid ina dhiaidh sin (1905), d’fhill sí ar ais ar an Iodáil. 

Catagóir:Coláiste Oiriall
Lisa Marie Presley

B'amhránaí í **Lisa Marie Presley** (1 Feabhra 1968 – 12 Eanáir 2023). Ach bhí sí ní b'aitheanta mar iníon Elvis Presley agus mar bhean chéile Michael Jackson sna 1990idí. 
Bhí sí i láthair ag searmanas na Golden Globes ar 9 Eanáir 2023, ach togadh í chuig an ospidéal mar gheall ar thaom croí dhá lá ina dhiaidh. Roimhe sin, rinneadh máinliacht bhairiatrach uirthi agus chuaigh cúrsaí in aimhréidh.
clé|mion|2006

## Féach freisin

* Michael Jackson
* Elvis Presley 

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Elvis Presley
Catagóir:Michael Jackson
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Grianghrafadóir

Is éard is **grianghrafadói**r ann ná duine a úsáideann ceamara chun grianghraif a thógáil.

## Dualgais agus cineálacha grianghrafadóirí
[mion| Grianghrafadóir lena ghrianghraif[Cló daigéarach|daigéaracha, 1845]]

mion| Grianghrafadóir Sasanach ina stiúideo, sna 1850idí.

San ealaín, cosúil le réimsí eile, ní bhíonn na difríochtaí idir amaitéarach agus gairmiúil i gcónaí soiléir.

deas|mion| Epifania de Guadalupe Vallejo, an grianghrafadóir is luaithe atá ar eolas againn, a bhí gníomhach san áit ar a dtugtar Cósta Thiar Stáit Aontaithe Mheiriceá inniu.

Tógann grianghrafadóirí amaitéaracha pictiúir le haghaidh pléisiúir chun imeachtaí, áiteanna nó cairde a mheabhrú, gan intinn acu na híomhánna a dhíol le daoine eile.
## Tagairtí
Catagóir:Gairmeacha sna Meáin
Catagóir:Grianghrafadóireacht
Catagóir:Grianghrafadóirí
Toghchán an Chinn Comhairle chun Teach na nIonadaithe i Stáit Aontaithe Mheiriceá, 2023

I Stáit Aontaithe Mheiriceá i dtús mí Eanáir 2023, bhí Teach na nIonadaithe ina chocstí agus an Páirtí Poblachtánach ag iarraidh Ceann Comhairle nua, nó Spéicéir, a thoghadh. Cé go raibh tromlach acu sa Teach, ní raibh siad ar dtús in ann aontú ar éinne, tar éis vóta i ndiaidh vóta. Fuair Kevin McCarthy 203 vóta sa chéad bhabhta, agus 218 gcinn de dhíth, ach d’imigh sé ar gcúl go mall ina dhiaidh. Ní bhfuair sé ach 201 tar éis ocht vóta.[mion|[Kevin McCarthy, 2019|clé]]
[clé|mion|[Mike Johnson]]
Bhí fiche Ionadaí ó “Pháirtí na Saoirse”, atá i bhfad amach ar an eite dheis, go láidir ina choinne. Bhí obair an Tí, agus cuid mhór d'obair rialtas na Stát Aontaithe fiú, ar fad i sáinn.

Faoi dheireadh, bhí an lá ag McCarthy sa 15ú bhabhta. 

### As oifig
I mí Dheireadh Fómhair 2023, bhí McCarthy curtha as oifig mar Spéicéir. Is é an chéad cheannaire i stair sheomra íochtair Chomhdháil na Stát Aontaithe a baineadh den phost.  Vótáil ochtar Poblachtánach ón eite fhíordheis den pháirtí i gcoinne cheannaire a bpáirtí (216 go 210 an vóta).  

Níos déanaí, thug Donald Trump a chuid tacaíochta a thabhairt do Jim Jordan, fearr a mheastar le bheith ar dhuine de na polaiteoirí is coimeádaí sa Chomhdháil. Bhí ar an gComhdháil spéicéir a cheapadh roimh an 17ú de mhí na Samhna chun dúnadh féideartha an rialtais a sheachaint.

Toghadh Mike Johnson mar Spéicéir ar 25 Deireadh Fómhair,  i bhfad amach ar an eite dheis 

## Féach freisin

* Kevin McCarthy, Mike Johnson 
* Spéicéir Theach na nIonadaithe, SAM
* Teach na hIonadaithe, Stáit Aontaithe Mheiriceá

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na Stát Aontaithe
Catagóir:2023
Catagóir:Toghcháin na Stát Aontaithe
Whipping Boy (Banna Éireannach)

Banna ceoil Éireannach a sheinn rac ailtéarnach a bhí in **Whipping Boy**. Bhí siad gníomhach ó dheireadh na 1980í go dtí deireadh na 1990idí. D'eisigh siad 3 albam lánfhada.

## Stair
Bunaíodh Whipping Boy i Baile Átha Cliath sa bhliain 1988, agus b'iad seo a leanas na baill: Fearghal McKee (amhránaíocht), Paul Page (giotár), Myles McDonnell (dordghiotár, amhránaíocht), agus Colm Hassett (drumaí).Ar dtús, sheinneadh siad leaganacha clúdaigh d’amhráin de chuid The Velvet Underground agus The Fall, agus *Lolita and the Whipping Boy* an t-ainm a bhí orthu. Ghiorraigh siad ainm an bhanna nuair a d'fhág an giotáraí mná.

Tar éis cúpla EP a chur amach ar an lipéad Cheree, d'eisigh siad a gcéad albam, *[[Submarine (albam)|Submarine]]* i 1992 ar Liquid Records. Chabhraigh a gcuid ceolchoirmeacha beo leo cáil an bhanna a mhéadú, agus bhí míchlú áirithe orthu freisin toisc go ngearradh McKee é féin le gloine bhriste agus é ar ardán. Fuair an t-albam ardmholadh ó na criticeoirí cé nár éirigh leis ó thaobh na tráchtála de. D'éirigh leo comhaontú a bhaint amach le Columbia Records dá bharr, dream a d'eisigh dara halbam an bhanna, *[[Heartworm (albam)|Heartworm]]*, i 1995, chomh maith le trí shingil ar éirigh go measartha maith orthu. Moladh *Heartworm* go mór, agus dúirt Allmusic gur *an earth-shatteringly powerful experience* a bhí ann. Scar an grúpa ó chéile sa bhliain 1998 tar éis do Columbia bata agus bóthar a thabhairt dóibh, rud a d'fhág nár eisíodh an tríú halbam. Eisíodh an t-albam Whipping Boy (albam) sa bhliain 2000 ar lipéad an bhanna féin *Low Rent*.

Rinneadh an banna a athbheochan i Meán Fómhair 2005, agus fógraíodh roinnt ceolchoirmeacha in Éirinn. Tháinig deireadh leis an gcéad leagan amach bunaidh a bhí ar an mbanna sa bhliain 2006. Rinne McKee agus Hassett an banna a athbheochan sa bhliain 2011, gan cead Page agus McDonnell. Ghlac Killian McGowan agus Finn O'Connor a róil siúd. D’eisigh na ceoltóirí sin singil dar teideal “No One Takes Prisoners Anymore” sular tháinig deireadh leis an leagan amach sin den bhanna in 2012.

## Dioscliosta
### Albaim stiúideo

### Singil
**Sweet Mangled Thing* EP (1989) (caiséad-EP féin-eisithe)
**Whipping Boy* EP (1990) Cheree
**I Think I Miss You* EP (1991) Cheree
*"Favourite Sister" (1992) Liquid
*"Twinkle" (1995) Columbia
*"We Don't Need Nobody Else" (1995) Columbia (RA Uimh. 51, Éire Uimh. 24)
*"When We Were Young" (1996) Columbia (An Ríocht Aontaithe Uimh. 46, Éire Uimh. 28)
*"Twinkle" (1996) Columbia (RA Uimh. 55)
*"No One Takes Prisoners Anymore / Earth's Last Picture" (2012) Rocket Girl

## Nótaí

## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí ceoil ó Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Grúpaí ceoil a bunaíodh in 1988
Catagóir:Ceoltóirí Columbia Records
Catagóir:Racghrúpaí Éireannacha
Margaret Skinnider

Réabhlóideach agus feimineach ab ea **Margaret Frances Skinnider** (28 Bealtaine 1892 – 10 Deireadh Fómhair 1971). Throid sí le linn Éirí Amach na Cásca 1916 i mBaile Átha Cliath mar naoscaire, agus ba í an t-aon bhean a gortaíodh sa gníomhaíocht.Mar scabhta, moladh í as a crógacht. Tagraíonn Sadhbh Walshe di mar "*the schoolteacher turned sniper* ", sa nuachtán *The New York Times*.

Rugadh í in Albain agus chaith sí an chuid ba mhó dena ham agus í ag fás anuas i nGlaschú. Ba Éireannaigh iad a tuistí agus chaith sí neart ama i sráidbhaile taobh amuigh de Contae Muineacháin darb ainm Tigh Damhnata. Ina leabhar, 'Doing my bit for Ireland,' deireann sí 'Is í Albain mo bhaile, ach is í Éire mo thír.' 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1971
Catagóir:Daoine a rugadh i 1892
Catagóir:Éirí Amach na Cásca
Catagóir:Mná
Paul Cornu

Sa bhliain 1907, rinne **Paul Cornu** ( 15 Meitheamh 1881 -  6 Meitheamh 1944)  an chéad eitilt i héileacaptar. Níor mhair an eitilt ach 20 soicind, áfach, agus níor éirigh an héileacaptar ach troigh amháin ón talamh.

## Féach freisin

* Igor Sikorsky

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1881
Catagóir:Básanna i 1944
Catagóir:Innealtóirí Francacha
Leanne Kiernan

Is peileadóir Éireannach í **Leanne Kiernan** a imríonn mar thosaí do Learpholl den WSL agus d'fhoireann Phoblacht na hÉireann.

Rugadh ar an 27 Aibreán 1999 i gCoill an Chollaigh, Cabhán í.

## Luathshaol
D'fhreastail Kiernan Baileborough Community School, áit ar imir sí d'fhoireann footsal na gcailíní sa scoil. 

## Gairm Club

Catagóir:Coláiste Oiriall
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Yosano Akiko

Yosano Akiko**' (**nó Ho Sho**),** 7 Nollag 1878 i dTóiceo, 26 Bealtaine  1942**)**

Catagóir:Coláiste Oiriall
Rose Maynard Barton

mion
Is ealaíontóir Angla-Éireannach í **Rose Maynard Barton**. Rugadh i mBaile Átha Cliath í, ar an 21ú Aibreán 1856. B'ealaíontóir uiscedhatha í agus phéinteáil sí tírdhreach, radharcanna sráide, gairdíní, agus bailedhreacha in Éirinn agus i Sasana.

## Tagairtí

Catagóir:Coláiste Oiriall
An Drúcht Geal Ceo (The Foggy Dew)

mion|Baile Átha Cliath scriosta, 1916
Is bailéad bríomhar beoga é  *The Foggy Dew,* nó  as Gaeilge, *An Drúcht Geal Ceo,* amhrán neartmhar agus stairiúil  faoi Éirí Amach 1916.

An Canónach Charles O’Neill as Contae an Dúin a scríobh na bunliricí i mBéarla.
[mion|The Foggy Dew Inn - An Spéir agus an Talamh, [Loch Garman]]

### An Drúcht Geal Ceo
Ba é an t-údar iomráiteach as Rann na Feirste i nGaeltacht Thír Chonaill, Séamas Ó Grianna, a d’aistrigh go Gaeilge é. ‘An Drúcht Geal Ceo’ an teideal a thug ‘Máire’, ainm cleite Uí Ghrianna, ar an amhrán.

#### Liricí
‘Gabháil síos a’ gleann dom i measc na gcrann

Go dtí an chathair aoibhinn shuairc

Bhí na slóite teann fána mílte lann

A’ teacht aníos gan ghruaim

Ní raibh crónán caoin as béalaibh píob

Ná drumaí a’ tógáil gleo

Ach an clog go binn a’ cur fáilte bhinn

Roimh an aingeal sa drúcht geal ceo.

Chroch siad in airde a mbrat go hard

Os cionn Chaisleán Bhaile Átha Cliath

Níor ní leo bás ‘fháil ag Sud-El-Bar

Agus Éire ina ndiaidh i bpian.

Is ó lár na Mí sea ghluais an scaoth

De laochra líofa beo

Agus slóite Gall a’ bailiú ’nall

A gcuid gunnaí sa drúcht geal ceo.

Ar shiúl mar chadhain, mo chreach is mo léan

Tá na céadta curadh cruaidh

Tá a gcnámha sínte ag Suvla an tsín

Nó fá chósta na mara thuaidh

Dá bhfaigheadh siad bás sa bhaile ar láimh

Leis an Phiarsach tá inniu sa ghlóir

Bheadh a n-uaigh faoin tsliabh i measc na bhFiann

Mar a dtiteann an drúcht geal ceo.

Siad plúr na laoch a thit faraor

I mbriseadh cruaidh na Cásc’

Agus d’fhág siad sinn go cráite tinn

Ag éagaoin fána mbás

Is bhí súile an tsaoil a’ breathnú an ghnímh

A rinne clanna Gael sa ghleo

Na leoin a d’éag le solas gléigeal

Na saoirse sa drúcht geal ceo.

Phill mé aníos fán ghleann arís

Is mo chroí bocht lán de bhrón

Is mé scartha chóich’ le plúr na laoch

Nach bhfeicfinn arís níos mó.

Is i lár na hóich’ sea bhímse ag guí

Le bhur gcónaí bheith sa ghlóir

Nó ruaig sibh na tráill, a fheara Fáil

Nuair a thit sibh sa drúcht geal ceo.

## Féach freisin

* Éirí Amach na Cásca

## Naisc

* Físeán storrúil déanta ag Gráinne Holland agus a comhcheoltóirí.

## Tagairtí

Catagóir:Amhráin Éireannacha (Béarla)
Catagóir:Amhráin Ghaeilge
Catagóir:Éirí Amach na Cásca
Catagóir:Bailéid
Bailéad

mion|"The Irish Ballad" le Tom Lehrer

Is é is **bailéad** ann amhrán a insíonn scéal i véarsaí gairide.

### Stair
Ní raibh an téarma ‘bailéad’ in Éirinn roimh Phlandálacha an 17ú céad. Is de bhunadh Shasana (agus na Breataine) an chuid is mó de na seanbhailéid atá le fáil in Éirinn.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Amhráin
Catagóir:Amhránaíocht
Catagóir:Bailéid
Marg (críoch)

San Eoraip mheánaoiseach, b'ionann **marg**, go ginearálta, agus fearann críche de chineál ar bith,  murab ionann is "croílár" náisiúnta. Go sonrach, b’ionann marg agus teorainn idir ríochtaí nó crios maolánach neodrach, faoi chomhrialú dhá stát, ina bhféadfadh dlíthe éagsúla a bheith i bhfeidhm. Sa dá chiall sin, bhí feidhm pholaitiúil ag an mharg, amhail rabhadh a thabhairt faoi ionsaithe míleata nó trádáil trasteorann a rialáil.

Mar thoradh ar na marga bhí teidil ar nós marcais (firinscneach) nó banmarcais  (baininscneach) i Sasana, *marqués* (firinscneach) agus *marquesa* (baininscneach) i dtíortha ina labhraítear Spáinnis, chomh maith le réigiúin na Catalóinise agus na Gailísise, *marquês* (firinscneach) agus *marquesa* (baininscneach) i dtíortha ina labhraítear Portaingéilis, *markesa* (firinscneach agus baininscneach araon) san Euskadi, *marquis* (firinscneach) nó *marquise* (baininscneach) sa Fhrainc agus in Albain, margrave (  ; firinscneach) nó margravine (  , baininscneach) sa Ghearmáin, agus teidil chomhfhreagracha i stáit Eorpacha eile.

## Sanasaíocht
Eascraíonn an focal "marg" sa deireadh ó fhréamh Phróit-Ind-Eorpaise* *mereg-*, a chiallaíonn "imeall, teorainn".  T**háirg** an fhréamh * mereg - margo na Laidine (" imeall  "),"mruig" na Sean-Ghaeilge (" teorainn "), *bro* na  Breatnaise (" réigiún, teorainn, gleann ") agus Peirsis agus Airméinis *marz* ("teorainn"). Ba é an focal Prótai-Gearmáinis **marko* ba chúis leis an bhfocal Sean-Bhéarla *mearc* agus Fracise *marka*, chomh maith leis an tSean-Lochlannais *mörk* a chiallaíonn "teorainn, foraois",  agus díorthaithe ó *merki* "teorainn, comhartha",  a léiríonn talamh chríche. idir dhá lárionad cumhachta.

Dealraíonn sé gur chiallaigh "mark" sa tSean-Bhéarla "teorainn" nó "comhartha teorann", agus níor tháinig an bhrí chun cinn ach níos déanaí chun "comhartha" a chuimsiú go ginearálta, "tuiscint" agus "rian".

Ghlac ríocht Angla-Shacsanach Mhercia a hainm ó "*mearc"* na Sacsan Thiar "marga", a rinne tagairt go sainráite sa chás seo do shuíomh na críche ar an teorainn Angla-Shacsanach leis na Rómhánaigh-Briotanaigh ar an taobh thiar.

Le linn Ríshliocht na bhFrancach agus na gCairilínseach, scaipeadh úsáid an fhocail ar fud na hEorpa.

Caomhnaíonn an t-ainm Danmark ó na **focail ghaolmhara** Sean-Lochlainnise *merki* ("teorainn") *mörk* ("adhmad", "foraois")  suas go dtí an lá atá inniu ann.  I ndiaidh aontú na hOstaire leis an nGearmáin(*[[Anschluss]]*), d'athbheoigh rialtas Naitsíoch na Gearmáine an seanainm 'Ostmark' don Ostair. 
## Tagairtí

Catagóir:Teorainneacha
Catagóir: Geopholaitíocht
Bratach Belgorod

Formheasadh an bhratach reatha an 22 Iúil, 1999 le cinneadh Uimh 321, ó Chomhairle Cathrach na dTeachtaí Bhelgorod, Uimh.

## Cur síos
Léiríonn bratach chathair Bhelgorod (canbhás gorm le stríoc bán ag a bun) leon buí ina sheasamh ar a chosa deiridh agus iolar bán ag eitilt os a chionn. Tá siombalachas na cathrach níos mó ná 300 bliain d’aois agus bhí sé le feiceáil le linn réimeas Pheadair Mhóir. Bhronn an Sar Rúiseach an t-armas do mhuintir Bhelgorod i gcuimhne ar an mbua ar na Sualainnigh i gCath Poltava (1709). Sa bhliain 1712, léiríodh an t-armas ar bhratach reisimint Bhelgorod, a chloígh an namhaid, agus i 1727 rinneadh siombail den chúige nua-bhunaithe í.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Bratacha
Cluichí an Chomhlathais 2026

Cuirfear **Cluichí an Chomhlathais 2026** (Gaeilge na hAlban: **) ar siúl i nGlaschú, Albain in 2026.
## Tagairtí

Catagóir:Cluichí an Chomhlathais