open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Airgeadra

Tugtar **airgeadra** ar an saghas airgid a mbaintear feidhm as i dtíortha éagsúla an domhain. De ghnáth, bíonn airgeadra oifigiúil i dtír a bhaintear feidhm as le fiacha a íoc go dleathúil. 
[alt=|clé|mion|277x277px|'''Ráta malairte''', EUR USD 1999-2017. Mar shampla, fágadh drochbhail ar an dollar ar na [Margadh airgeadraí|margaí airgeadra 2002-2008.]]

## Stair
Sa stair, bhí iliomad airgeadraí ar domhain, agus ní hamháin nach raibh sé éasca coinneáil suas le rátaí malartúcháin agus leis na bhfoaonaid a bhí bunaithe ar chodáin éagsúla de réir tíre, ach ní i gcónaí a bhí an meáchan nó an ábhar chéanna sna boinn. Ba ar mhiotail luachmhara a bhí an airgeadra bunaithe ar feadh an chuid is mó den ré stairiúil san iarthar, go háirithe ór agus airgead.  

Bhaintí, agus baintear fós, feidhm as miotail de luach níos ísle le haonaid níos lú. Lean an scéal mar seo go dtí tús an fichiú haois, nuair a thréigh SAM caighdeán an óir ar an 15 Lúnasa 1971. 

I go leor tíortha, ámh, bhí córais eile malartúcháin ar bun. Dheintí malairt ar ábhar nó earra amháin le hobair nó le earra eile, agus tá a leithéid de chórais ar bun fós in áiteanna áirithe ar domhain. In Éirinn fadó, mar shampla, ba le beithígh a íoctaí fiacha, cáin, agus spré.

Ba é Napoleon ar dtús a chuir córas airgeadra láidir a bhí bunaithe ar an gcóras deachúil ar bun, ag an am céanna ar chuir sé an córas deachúil ar bun le meáchan agus toirt. 

## Na margaí airgeadraí inniu
I measc mór-airgeadraí an domhain faoi láthair, tá an euro, atá in úsáid i 25 tír de chuid an Aontais Eorpaigh, dollar na Stát Aontaithe, punt na Ríochta Aontaithe, agus an rúbal Rúiseach. 

Mar go bhfuil airgeadraí laga ag go leor tíortha eile, baintear feidhm as na haonaid thuas go neamhoifigiúil le ceannach i dtíortha éagsúla ina mbíonn a lán turasóireachta. 

Is i ndollar na Stáit Aontaithe, de ghnáth, a dhéantar ceannach agus díol ar ola agus ar bhunearraí eile go hidirnáisiúnta. Is é an dollar ar an airgeadra cúltaca is mó ó na 1920idí ar aghaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Margadh airgeadraí
Catagóir:Airgeadra
3 Nollaig

Is é an **3 Nollaig** an 337ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 338ú lá i mbliain bhisigh. Tá 28 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Lá Idirnáisiúnta Daoine faoi Mhíchumas

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1753 — Samuel Crompton, ceapadóir Sasanach (b. 1827)
* 1800 — France Prešeren, file náisiúnta na Slóivéine (b. 1849)
* 1833 — Carlos Juan Finlay, dochtúir Cúbach (B. 1915)
* 1851 — George Noble Plunkett, an Cunta Pluincéad (b.1948)
* 1857 — Joseph Conrad, scríbhneoir (b.1924)
* 1884 — Rajendra Prasad, ceannaí polaitíochta Indiach (b. 1963)
* 1886 — Karl Mann Georg Siegbahn, fisiceoir Sualannach (b. 1978)
* 1896 — Michael Balint, síocanailísí Ungárach (b. 1970)
* 1897 — Cáit Ní Bhriain, úrscéalaí (b.1974)
* 1916 — Seán Ó Ríordáin, file Éireannach (b.1977)
* 1924 — John Backus, matamaiticeoir Meiriceánach (b.2007)
* 1932 — Corry Brokken, amhránaí Ollannach (b. 2016)
* 1933 — Paul Jozef Crutzen, clíomeolaí Ísiltíreach (b. 2021)
* 1948 — Ozzy Osbourne, amhránaí rac-cheoil le Black Sabbath (b. 20205]])
* 1953 — Nioclás Ó Braonáin, iománaí Éireannach
* 1958 — Alex White, polaiteoir Éireannach
* 1959 — Eamonn Holmes, láithreoir teilifíse as Tuaisceart Éireann
* 1960 — Daryl Hannah, Aisteoir Meiriceánach
* 1960 — Julianne Moore, ban-aisteoir Meiriceánach
* 1962 — Janet Protasiewicz, breitheamh Meiriceánach
* 1970 — Brendan Kehoe, ríomhchláraitheoir Éireannach (b. 2011)
* 1982 — Michael Essien, imreoir sacair Gánach
* 1985 — Amanda Seyfried, aisteoir, amhránaí agus mainicín.
* 1994 — Bernarda Pera, imreoir leadóige Meiriceánach
* 1995 — Angèle, amhránaí agus ban-aisteoir Beilgeach
* 1996 — Tigist Assefa, reathaí meánraoin Aetópach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1314 — John de Balliol, Rí na nAlbanach ó 1292 go dtí 1296 (r. 1249)
* 1572 — Il Bronzino, péintéir Iodálach (r. 1503)
* 1824 — Giovanni Battista Belzoni, taiscéalaí Iodálach (r.1778)
* 1888 — Carl Zeiss, fisiceoir optúil Gearmánach (r. 1816)
* 1894 — Robert Louis Stevenson, scríbhneoir (r.1850)
* 1919 — Pierre-Auguste Renoir, 78, péintéir Francach (r.1841)
* 1934 — Charles Thomas Philippe Ulm, eitleoir Astrálach (r. 1898)
* 1939 — Nicholas Wall, polaiteoir Éireannach (r. 1884)
* 1993 — Patrick Malone, polaiteoir Éireannach (r. 1916)
* 2004 — John Conlan, polaiteoir Éireannach (r. 1928)
* 2011 — Pòl Mac a' Bhreatunnaich, údar Albanach (r. 1923)
* 2017 — Thomas Finlay, polaiteoir agus breitheamh Éireannach (r. 1922)

## Tarluithe eile
* 1818 - Rinneadh Illinois an chéad stát is fiche de na Stáit Aontaithe
* 1910 - Chuaigh an chéad lampa neoin ar thaispeántas poiblí ag seó mótair i bPáras
* 1925 - Bhí críochdheighilt fhoirmeálta - síníodh an comhaontú deireanach idir Shaorstáit Éireann, Thuaisceart na hÉireann agus an Ríocht Aontaithe
* 1931 - Chuaigh *Alka Seltzer* ar an margadh don chéad uair riamh
* 1967 - An chéad obráid croí oscailte ar dhuine, déanta leis an dochtúir Christiaan Barnard agus a fhoireann san ospidéal Groote Schuur i Kaapstad
* 1992 - Gortaíodh 65 duine nuair a phléasc dhá bhuama i lár chathair Mhanchain i Sasana
* 1994 - D'fhoilsigh Sony an Chéad PlayStation sa tSeapáin
* 2024 - Fógraíodh dlí míleata san Chóiré Theas

1203
Nollaig, 03
Teanga

mion|clé|Teangacha an domhain

Maraon le aon choincheap casta, is deacair **teanga** a shainmhíniú go beacht; d´aontódh formhór na saineolaithe, ámh, gur córas aithrise agus cur in iúl é, a bhaineann feidhm as samhlú, maraon le meafar, agus saghas éigin gramadaí loighciúil. Baineann a lán teangacha feidhm as comharthaí, fuaimeanna, siombail, nó focail, agus cur in iúl coincheapa, tuairimí, bríonna, agus smaointe mar chuspóir acu, cé go dtagann ceist an neamhchruinnis sa teangeolaíocht chun tosaigh nuair a dhéantar iarracht idirdhealú a dhéanamh ar na tréithe seo.

[mion|clé|[Múrphictiúr i Theotihuacán, Meicsiceo (ca. 200 AD) a léiríonn duine agus scrolla ag teacht amach as a bhéal]]

## Tagairtí

* Crystal, David. (1997). The Cambridge Encyclopedia of Language. Cambridge, Cambridge University Press.
* Crystal, David. (2001). The Cambridge Encyclopedia of the English Language. Cambridge, Cambridge University Press.
* Katzner, K. (1999). The Languages of the World. New York, Routledge.
* McArthur, T. (1996). The Concise Companion to the English Language. Oxford, Oxford University Press.

## Naisc sheachtracha

* Iarsmalann na dTeangacha
* *[http://www.ethnologue.com/ Ethnologue]*, Ainmliosta de theangacha an domhain 
* Réimse na dteangacha ar an Idirlíon

*
Leath Choinn

Is ainm stairiúil ar an dtaobh thuaidh d’Éirinn é **Leath Choinn**, agus an deighilt á dhéanamh ag Eiscir Riada.  Rí Gaelach sa ré réamhstairiúil a bhí i gConn, agus tar éis Mogh Nuadhad a bheith ruaigthe ón tír, d’fhill sé tar éis roinnt blianta.  Ghabh sé seilbh ar an gcuid tíre ar a dtugtar Leath Mhogha, agus fágadh *Leath Choinn* ag Conn.  Ach ní cosúil gurbh fhada a d’fhan an deighilt seo, agus is cosúil gurb í Eiscir Riada a choinníonn in ár gcuimhne é.

## Féach freisin
* Leath Mhógha

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Leath Mhógha

Is ainm stairiúil ar an dtaobh theas d’Éirinn é **Leath Mhógha**.  Déanann Eiscir Riada an deighilt, agus ní cosúil gurbh fhada a lean an deighilt seo ar an tír.  Díbríodh Eoghan Mogh Nuadhad, a bhí ag cur faoi i ndeiscirt na tíre, agus a raibh aighneas idir é agus an Rí Conn, go dtí an Spáinn.  D’fhan sé sa Spáinn ar feadh naoi mbliana, agus nuair a d’fhill sé le cúnamh mór Spáinneach, ghabh sé seilbh ar an leath theas den tír.

## Féach freisin
* Leath Choinn

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Coinneach mac Ailpein, Rí na Scot

Tháinig **Coinneach mac Ailpein** nó **Coinneach I** (Meán-Ghaeilge:**Cináed mac Ailpin**) i gcomharba ar a athair, Ailpín II, ar ríocht Dál Riata sa bhliain 841. Ba ghairid gur thóg sé freisin coróin na gCruithneach i 843, agus ba é an chéad rí a bhí os cionn Cruithnigh agus na nGael i nDál Riada. D'fhéadfadh gur chuidigh eadarphósadh leis na Cruithnigh le Coinneach seilbh a thógáil ar thír na gCruithneach. Tugadh Albain ar an Ríocht Aontaithe.

Catagóir:Daoine a rugadh i 810
Catagóir:Básanna i 858
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Na Cruithnigh
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
The Notorious B.I.G.

Ba rapcheoltóir cáiliúil as Brooklyn i Nua-Eabhrac i lár na 1990idí **Christopher Wallace** (21 Bealtaine 1972 - 9 Márta 1997), ar a tugadh **Biggie Smalls** mar leasainm, nó **The Notorious B.I.G.** níos minice. Ina chuid amhráin rapála, d'úsáid sé an leasainm **Frank White** chomh maith.

I measc a chuid amhrán, is dócha gurb iad *Big Poppa* agus *One More Chance* an dá amhrán ba cháiliúla a rinne sé.

## Díoltas

Ar an 9 Márta 1997, maraíodh Wallace i Los Angeles, California i SAM. Bhí troid leanúnach aige le rapcheoltóir eile, Tupac Shakur. Measann roinnt daoine gur ghlac Biggie páirt i ndúnmharú  Tupac cúpla mí roimh ré. Mar sin b'fhéidir gur bhain duine éigin díoltas amach. 

Bhí albam iarbháis, "Life after Death", eisithe ar an 23 Márta 1997.

## Dioscliosta
### Albaim Stiúideo
**Ready to Die* (1994)
**Life After Death* (1997)

### Comhoibriú
**Conspiracy* (le Junior M.A.F.I.A.) (1995)

### Iarbháis
**Born Again* (1999)
**Duets: The Final Chapter* (2005)
**The King & I* (le Faith Evans) (2017)

## Tagairtí

Catagóir:Rapcheoltóirí
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Básanna i 1997
Catagóir:Amhránaithe
Catagóir:Daoine dúnmharaithe
Céadchuairt Chríostóir Colambas go Meiriceá

Ar 5 Nollaig, 1492, tháinig Críostóir Colum go Meiriceá i seirbhís Rí na Spáinne. Deirtear gurbh é an chéad Eorpach a tháinig go Meiriceá, cé go ndeirtear freisin gur tháinig Gaeil, mar shampla Naomh Breandán, agus Lochlannaigh, ann roimhe ón Eoraip. Ar oileán Easpáinneoil (atá arna roinnt anois idir Háítí agus an Phoblacht Dhoiminiceach) a tháinig sé i dtír ar a chéad turas.

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Spáinne
Catagóir:Stair na Stát Aontaithe
Damhsa

Ealaíon chorportha é an **damhsa** le gluaiseachtaí comhordaithe, a bhíonn rithimiúil de ghnáth agus á chleachtadh i bpáirt le ceol. Is ón bhfocal 'danse' sa bhFraincis a thagann an focal Gaeilge 'damhsa'. Tugtar 'rince' air freisin, agus deirtear gur ón seanrann Béarla do pháistí 'Ring a Ring a Rosy' a tháinig an focal sin.

thumb|Damhsa leithleach
Tá fianaise ann go raibh daoine ag damhsa ó thús ama, ó ré na seanchlochaoise i leith. Bhain an damhsa le deasghnátha, is é sin le rá, ba chineál teanga nó comharthaíochta é chun caidreamh a dhéanamh le cumhachtaí osnádúrtha. Bhítí ag damhsa chun an bháisteach a spreagadh, chun misneach a fháil roimh chath nó seilg, nó chun guí chuig na déithe. Is féidir leis an damhsa támhnéall a chur ar dhaoine freisin agus is cosúil go raibh an staid sin á lorg ag daoine ó thús ama chomh maith. 
De réir mar a tháinig creideamh eagraithe chun cinn chuaigh gnéithe deasghnácha an damhsa i léig, agus ba mar chaitheamh aimsire nó mar chuid den chaidreamh idir fhir agus mhná ag ócáidí sóisialta a leanadh den damhsa. Bhíodh daoine ag damhsa ag ócáidí ceiliúrtha agus féilte. 

Tháinig an damhsa chun cinn mar ealaíon san Eoraip le linn aimsir na hAthbheochana, faoi thionchar uaisle ar nós Catherine de Medici. Tháinig an damhsa chun cinn mar ealaíon chomh maith san India, sa Rúis, sa tSeapáin agus i ngach sibhialtacht eile ar domhan ag amanna éagsúla. Is é an Bailé (ballet) an damhsa is mó a bhfuil forbairt déanta air mar ealaíon i dtíortha an iarthair, go háirithe sa Rúis agus sa Fhrainc. 

Tugtar Damhsa Gaelach ar dhamhsa a tháinig chun cinn in Éirinn ón ochtú haois déag i leith, faoi thionchar láidir na ndamhsaí a bhíodh ag na tiarnaí talún ina dtithe móra. 

Tá 'damhsa ar an sean-nós' ann chomh maith agus téann foinsí an damhsa sin siar i bhfad go dtí an tréimhse réamhChríostaí.

## Complachtaí damhsa
* Ragus
* Riverdance

## Tagairtí

Catagóir:Caitheamh aimsire
Catagóir:Míndána
*
Catagóir:Fóillíocht
Ragús

Grúpa bunaithe in Árainn is ea **Ragús**, a chuireann ceol agus damhsa Gaelach i láthair. Chaith siad an samhradh sa bhliain 1998 ag cur i láthair i halla pobail Chill Rónáin. Tá ag éirí chomh geal le *Ragús* *an Seó* go ndeachaigh siad "ar an mbóthar" go dtí na Stát Aontaithe agus chun na Seapáine srl.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Idirlín 

Catagóir:Damhsa
An Bhrasaíl

Is tír i Meiriceá Theas í an **Bhrasaíl** (**Poblacht Chónaidhmitheach na Brasaíle**, go hoifigiúil). Is í an tír is mó in ilchríoch Mheiriceá Theas í, agus í ag clúdach réimse ollmhór talún idir shléibhte na nAindéas agus an tAigéan Atlantach.
[clé|mion|220x220px|[Rio de Janeiro, agus an *Cristo Redentor*  sa chúlra]]
[mion|clé|Dilma [Dilma Rousseff|Rousseff agus Lula, 2016|220x220px]]
## Tíreolaíocht na Brasaíle
Ritheann Abhainn na hAmasóine trí thuaisceart na tíre, agus tá a habhantrach ar cheann de na réigiúin is tábhachtaí ar domhan ó thaobh na bithéagsúlachta de, chomh maith le tábhacht na gcoillte don atmaisféar. 

Tá timpeall 180 milliún duine ina gcónaí sa Bhrasaíl. Is í Brasília príomhchathair na tíre, ach is iad São Paulo agus Rio de Janeiro na cathracha is mó sa tír.

## Stair na Brasaíle

[mion|Fuair os cionn 700,000 Brasaíleach bás le linn na [Paindéim COVID-19|paindéime Covid 19|clé|293x293px]]
## Polaitíocht na Brasaíle
### Na córais pholaitíochta
Is í Brasília an phríomhchathair. De réir bhunreacht na bliana 1988, is poblacht dhaonlathach ionadaíoch chónascach uachtaráin í an Bhrasaíl. Is é an tUachtarán ceann an rialtais agus an stáit, agus córas ilpháirtithe i bhfeidhm leis an tsaoirse pholaitiúil a chinntiú do na saoránaigh.
### An polaitíocht sa 21ú haois
Toghadh fear iomráiteach na heite clé, Luiz Inácio da Silva (Lula)  mar uachtarán in 2002. Sna blianta 2007 agus 2008 bhí borradh chomh mór sin faoin mBrasaíl nár bhain an ghéarchéim airgeadais a bhain creathadh as an Eoraip agus na S-A an Bhrasaíl amach go ceann cúpla bliain ina dhiaidh sin. Níor mhair an borradh a bhí faoi eacnamaíocht na Brasaíle. Go deimhin caitheadh an oiread sin airgid ar Chorn an Domhain 2014 agus ar Chluichí Oilimpeacha 2016 go raibh cófraí an stáit nach mór folamh faoin am gur cuireadh comharba Lula, Dilma Rousseff, as cumhacht go gairid tar éis na gCluichí céanna. D’fhéadfaí a rá gur *coup d’état* ‘bog’ a bhí in eachtraí polaitiúla na bliana sin agus thosaigh an Bhrasaíl ag flirteáil leis an bhfaisisteachas.

Toghadh Jair Bolsonaro, i mí Dheireadh Fómhair 2018, an toradh a bhí ar sin. Bhain paindéim an choróinvíris an ghaoth as seolta Bolsonaro le linn 2020-2022. Fuair os cionn 700,000 Brasaíleach bás le linn na paindéime. 

In 2022, fuair Lula – agus an daonlathas féin – an lámh in uachtar arís tar éis ceithre bliana, ach ba ar éigean é: ní raibh dhá faoin gcéad féin idir é agus Bolsonaro i dtoghchán uachtaránachta na Brasaíle 2022. Agus ní raibh ach seachtain caite in áras an uachtaráin ag Lula nuair a rinne lucht leanúna Bolsonaro iarracht ''coup d’état'' dáiríre a dhéanamh. In 2024, d’aimsigh na póilíní feidearálacha fianaise go raibh baint ag Bolsonaro féin leis an ionradh a rinneadh ar thithe an rialtais san ardchathair, Brasília, ar an 8 Eanáir 2023.

* Luiz Inácio Lula da Silva, Dilma Rousseff, Jair Bolsonaro

## Stáit
Tá 26 stát agus aon Cheantar Cónaidhme amháin sa Bhrasaíl

Catagóir:Náisiúin G-20
Catagóir:Náisiúin G-20
Catagóir:Náisiúin G-20

.

.

## Tagairtí

*
Catagóir:Náisiúin G-15
B
Catagóir:Náisiúin G-20
An tAigéan Ciúin

Is é an t**Aigéan Ciúin** an mhuir is mó ar domhan. Clúdaíonn sé an tríú cuid de dhromchla an domhain, agus tá achar 179.7 milliún km² (69.4 milliún míle cearnach) aige. Leathann sé 15,500 km (9,600 míle) ó Mhuir Bheiring san Artach go himeallacha reoite Mhuir Ross san Antartach. Tá a leithead is mó soir siar timpeall cúig ghrád ó thuaidh, áit a leathann sé mórthimpeall 19,800 km (12,300 míle) ón Indinéis go chois fharraige na Colóime. Meastar go minic gurb é Caolas Mhalacca an áit is faide siar san Aigéan Ciúin. Tá an áit is ísle ar dhromchla an domhain—an Trinse Máirianach—san Aigéan Ciúin.

Tá tuairim is 25,000 oileán san Aigéan Ciúin (níos mó ná mar atá i muireacha eile an domhain le chéile), agus a bhformhór ar an taobh theas den Mheánchiorcal.

Catagóir:Aigéin
Nokia

:*Áit san Fhionlainn é Nokia freisin. Féach ar [[Nokia (cathair)]].

Ceann de mhórchomhlachtaí [[ríomhaireacht]]a an domhain é *'Nokia*', agus is sa bh[[an Fhionlainn|Fionlainn]] atá sé bunaithe. Is ar [[gutháin soghluaiste|ghutháin soghluaiste]] is mó anois atá a cháil, i ré ina dtáirgtear go leor de ghutháin an domhain san [[an Áise|Áise]]. Imeasc a chuid gutháin soghluaiste, tá an *3650'', ar a bhfuil sé ar a chumas grianghraif agus físeáin ghearra a thógáil, chomh maith le ceangal idirlín a thógáil ar an aer.

thumb|left|Fón Nokia
Bunaíodh an comhlacht i 1865, agus bhí baint aige le hobair adhmaid, ansin le rubar níos déanaí. Bhí táirgeadh ríomhairí agus ábhar le cumarsáid ar siúl ag an gcomhlacht ar feadh na mblianta, agus ba ón mbaile Nokia a thóg an comhlacht a ainm. Sna nóchaidí, agus é i ndroch-chúis le fiacha, chuir Nokia an bhéim ar ghutháin soghluaiste agus innealra a bhaineann le córais gutháin soghluaiste. Scar sé le gnónna ríomhaireachta, mar shampla. Ag deireadh 2004, ní raibh tuairiscí gnó Nokia chomh láidir agus a bhíothas ag súil.

## Tagairtí

Catagóir:An Fhionlainn
Catagóir:Comhlachtaí fón póca
Fón póca

Saghas gutháin is ea an **fón póca** (nó uaireanta **teileafón póca**, **fón siúil**, **guthán soghluaiste**) atá soghluaiste ar feadh limistéir mhór.

## Stair
Tháinig an fón póca (i mBéarla, is gnách "Cellphone" a thabhairt orthu i Meiriceá Thuaidh, agus "Mobile" in Éirinn agus sa Bhreatain) go láidir ar aghaidh sa saol sna 1990idí, agus anois tá gutháin soghluaiste ag formhór an daonra i go leor tíortha sa domhain forbartha (tá suas le trí mhilliún fón póca i bPoblacht na hÉireann mar a bhfuil daonra de ceithre mhilliún), chomh maith le roinnt mhór tíortha bochta. Sa ghnáthchaint tugtar fón póca orthu go hiondúil.

## Gléasanna
I measc na ngléasanna is mó úsáid, tá cinn 
Apple, Motorola, Nokia, Samsung, Sagem, Siemens agus Sony Ericsonn. De ghnáth, cuireann comhlachtaí eile náisiúnta, agus anois idirnáisiúnta chomh maith, seirbhís ar fáil do dhaoine a thógann conradh amach leo, agus a íocann de réir an nóiméid nó a íocann praghas áirithe ar líon áirithe neomataí sa mhí. I measc na gcomhlachtaí in Éirinn a chuireann seirbhís ar fáil tá Three Ireland, eirMobile agus Vodafone Ireland. 
clé|mion|1997-2004
Is gá don ghléas a bheith ullamh le gathanna a ghlacadh ón gcomhlacht gutháin soghluaiste lena bhfuil conradh ag sealbhóir an ghutháin. Mar shampla, úsáideann go leor comhlachtaí san Eoraip córas GSM, ach í Meiriceá Thuaidh, ní bhaineann ach cúpla ceann acu, ar nós T-Mobile, feidhm as. Is ar mhaithe le teachtaireachtaí téacs is mó a úsáideann déagóirí an fón póca agus tá an-tionchar ag na giorrúcháin a úsáideann siad ar a nósanna scríbhneoireachta. 

Sna laethanta inniu, bíonn ceamara mar chuid de ghuthán póca agus is féidir na grianghrafanna a sheoladh go gutháin eile nó a íoslódáil go ríomhaire.

## Úsáid
Tá cosc curtha le gutháin póca a úsáid go minic i scoileanna agus in áiteanna eile mar gheall ar an gcur isteach a dhéanann siad ar an bpríobháideachas.

## Nasc seachtrach
* Vicipéid do WAP: http://ga.wapedia.org

## Féach freisin
* Fón cliste

## Tagairtí


Catagóir:Teileafónaíocht
Neamhspleáchas na Fionlainne

clé|mion|257x257px
mion|clé|Ven tunnustaa Suomen itsenisyyden
Ghlac parlaimint na Fionlainne le forógra an **[[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleáchais]]** ar 6 Mí na Nollag 1917. Bhí sé de chuspóir ag an bparlaimint cúl a thabhairt le seanstádas na tíre mar Ard-Dhiúcacht fhéinstiúrtha Rúiseach.

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Fionlainne
Bacstaí

Tugtar **bacstaí** nó "steaimpí" ar cháca fataí a dhéantar a chócáil ar an bhfriochtán nó ar an ngrideall, agus is minic a dhéantaí san iarthar agus i dTír Chonaill in Éirinn iad.

Seo oideas amháin chun bacstaí a dhéanamh:
:500 gr prátaí amha 
:500 gr prátaí buailte 
:500 gr plúr bán 
:Bainne
:Ubh an duine 
:Salann agus piobar
 
Scíob na fataí amha agus measc leis na fataí briste iad. Cuir an salann, an piobar agus an plúr leis seo. Buail na huibheacha agus cuir leis an meascán iad le díreach dóthain bainne le meascán a dhéanamh a thitfidh de spúnóg. Cuir ar an ngrideal nó ar an bhfriochtán spúnóg boird san am é, agus déan cócaireacht air le teas measartha ar feadh 3-4 nóiméad ar gach taobh. Féadtar iad a chur ar fáil le bricfeasta Gaelach (bagún, ispíní, uibheacha agus putóg dubh friochta nó le hanlann úll.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Bia na hÉireann
Catagóir:Prátaí
Catagóir:Cácaí
Putóg dubh

Déantar **putóg dubh** as fuil muice, maraon le heorna, coirce, agus spiasraí. I bhfoirm ispín ramhar a mhúnlaítear i stéig a thagann, agus sa bhfoirm Gaelach gearrtar píosaí tiubha as lena bhfriochadh le bagún, uibheacha agus ispíní le haghaidh bricfeasta Gaelach.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Bia na hÉireann
Corn na Breataine

Tír Cheilteach agus contae i Sasana é **Corn na Breataine** nó **an Corn** (Coirnis: *Kernow*; Béarla: *Cornwall*) ar cuid den Bhreatain é. Is leithinis in iardheisceart Shasana é, siar ó abhainn na Tamaire. Is minice a mheastar Corn na Breataine ina chontae de chuid Shasana, cé go measann lucht neamhspleáchais an Choirn ina thír ar leith é.

## Bailte

* Bodmin, Bude, Burraton Coombe
* Callington, Camborne, Camelford, Charlestown, Copperhouse, Country Thuaidh
* Falmouth, Fowey
* Gloweth
* Hayle, Helston
* Latchbrook, Launceston, Liskeard, Looe, Lostwithiel
* Marazion, Mount Ambrose
* Newlyn, Newport, Newquay
* Padstow, Par, Penryn, Penzance, Porthleven
* Redruth
* St Austell, St Blazey, St Columb Major, St Ives, St Just in Penwith, St Mawes, Saltash
* Tencreek, Torpoint
* Wadebridge

## Ceantar
* Caradon
* Konteth Karrek
* An Corn ó Thuaidh
* Kerrier
* Penwith
* Restormel
* Na Scillí

## Nithe is díol spéise do thurasóirí

* Caisleán Pendennis, Caisleán Tintagel, Pentire
* Land's End, The Lizard
* Móinteán Bodmin
* Tionscadal Éidin

## Naisc sheachtracha
* Comhairle Contae
* Mebyon Kernow

Catagóir:Contaetha i Sasana
Catagóir:Sasana
Catagóir:Corn na Breataine
Catagóir:An Bhreatain Mhór
Catagóir:Ríocht Aontaithe
Catagóir:Tíortha Ceilteacha
John McCormack

:*Baineann an alt seo leis an tenor Gaelach. Le eolas faoin bpolaiteoir ó [[SAM]], féach [[John William McCormack]].*

Teanór Éireannach de chlú domhanda ba ea **John McCormack** (14 Meitheamh, 1884 - 16 Meán Fómhair, 1945),  

Chuaigh a chuid amhránaíochta i gcion go mór ar an bpobal. Bhí cáil air mar gheall a ghuth láidir binn, a chuid foclaíochta agus an smacht a bhí aige ar a anáil.

## Saol
Rugadh **John Francis McCormack** in Áth Luain. Thosaigh sé ag canadh go gairmiúil i 1904. Rinne sé méid mór taifeadadh ó 1904 ar aghaidh. Ba mhó an díol a bhí ar an tsraith a rinne sé a thaifeadadh le Victor Talking Machine Company sna 1910idí agus na 1920í ná aon chinn eile. Cuireadh ar an raidió go rialta, freisin, é, agus bhí sé i roinnt scannán. 

I 1917 thóg sé saoránacht Stáit Aontaithe Mheiriceá.
clé|mion|14 Feabhra 1921 ''Duluth Herald''|342x342px
I 1928 bhronn an Pápa Píó XI an teideal "Cúnta" air mar aitheantas ar an méid oibre a rinne sé do ghrúpaí carthanacha Caitliceacha. Ach mar shaoránach Meiriceánach, níor ceadaíodh dó aon teideal a ghlacadh ó rialtais nó ó eagair eachtracha.

D´éirigh McCormack as an dtaifeadadh i 1944, agus cailleadh an bhliain dár gcionn i mBaile Átha Cliath é. Fuair sé bás ar 16 Meán Fómhair 1945 i mBaile an Bhóthair.

## Féach freisin

* Margaret Burke Sheridan

## Naisc sheachtracha
* Cumann John McCormack
* McCormack i Tenorland.com 
* Leathanach John McCormack ar Jump.net  le liosta ceirnín

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1884
Catagóir:Básanna i 1945
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Contae na hIarmhí
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Fir
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Miotaseolaíocht

deas|250px|thumb|Bean sí - duine ó miotaseolaíocht na nGael
Tá **miotaseolaíocht** dá chuid féin ag beagnach gach uile chultúr. Baineann an miotaseolaíocht le déithe, sprideanna, daoine i gcruth ainmhithe agus ainmhithe i gcruth daoine, faibhle, scéalta a d'fhéadfadh bunús sa saol domhanda a bheith leo, agus eile. Cé nach mór an tsuim nó an stór a chuireann formhór na ndaoine i miotaseolaíocht anois don chuid is mó, bhíodh baint aige leis an stair agus leis an gcreideamh go minic sa seansaol.

## Ailt ar an miotaseolaíocht i gcultúir ar leith
* Miotaseolaíocht na hÉigipte
* Miotaseolaíocht na hIndia
* Miotaseolaíocht Ioruach
* Miotaseolaíocht na nGael
* Miotaseolaíocht na Gréige
* Miotaseolaíocht na Róimhe
* Miotaseolaíocht Shlavach

Catagóir:Miotaseolaíocht
Catagóir:Traidisiúin
Catagóir:Creideamh
Catagóir:Cultúr
Eaglais na hÉireann

Craobh de chuid na hEaglaise Críostaí, agus cúige neamhspleách den Chumann Anglacánach is ea **Eaglais na hÉireann**. Ordaithe ar bonn Uile Éireann, tá sí ar an dara eaglais is mó ar an oileáin, i ndiaidh na hEaglaise Caitlicí Rómhánaí. Mar an gcéanna leis na heaglaisí Anglacánacha eile, tá tréithe ón ré réamh-Reifirméisean coimeádta aici, go háirithe a polaití easpagóideach, cé go ndiúltaíonn sí príomhaíocht an Phápa. Dar le cúrsaí diagachta agus liotúirge, tá an-chuid prionsabal den Reifirméisean, ach go háírithe iad siúd ar bhain leis an Reifirméisean Sasanach. Fograítear ag an eaglais go bhfuil sí caitliceach agus Leasaithe mar an gcéanna. I measc na heaglaise, bíonn difríochta ann idir iad siúd atá níos tugtha don traidisiúin Caitliceach ("Eaglais Ard"), agus iad siúd atá níos tugtha don traidisiún Leasaithe/Protastúnach ("Eaglais Ísil"). Ar chúiseanna traidisiúnta agus stairiúla, meastar gur eaglais Protastúnach atá in Eaglais na hÉireann.  

Tá an eaglais eagraithe i 422 paróiste trí 12 deoisí. Tá 350,000 míle ball ann ar fud na hÉireann, 275,000 i dTuaisceart Éireann agus 75,000 i bPoblacht na hÉireann.  

Tá dhá chúige ag an eaglais, Ard Mhacha agus Baile Átha Cliath. Tugtar "Príomhach na hÉireann" ar Ardeaspag Bhaile Átha Cliath, agus "Príomhach Uile Éireann" ar Ardeaspag Ard Mhacha. 
clé|mion|Ardeaglais Phádraig, Baile Átha Cliath

## Stair
[mion|clé|[Sailtír Naomh Pádraig, bratach na hEaglaise]]
Bhí Eaglais na hÉireann aitheanta ag rialtas na Breataine mar eaglais oifigiúil na hÉireann ó aimsir an tAthleasú Creidimh sa 16ú haois go dtí gur díbhunaíodh í sa bhliain 1869. Ar an 26 Iúil 1869, rith Parlaimint Shasana an tAcht chun Eaglais na hÉireann a dhíbhunú 

## Gaeilge
Cuireadh béim ó thús ar theanga na ndaoine a úsáid i searmanais agus i bpaidreacha. Dá bhrí sin rinneadh aistriúchán ar Leabhar na nUrnaithe Coitianta agus ar an Tiomna Nua go Gaeilge. 

Tá Leabhar na nUrnaithe Coitianta ar fáil i nGaeilge i gcónaí, agus rinne baill ghníomhacha na hEaglaise an-obair chun ábhar creidimh agus eile a sholáthar i nGaeilge ó thús. Chuir Coslett Ó Cuinn aistriúchán nua den Tiomna Nua ar fáil i 1970.
mion|clé
Tá cumann fá choinne na Gaeilge in Eaglais na hÉireann, Cumann Gaeilge na hEaglaise.

## Tagairtí

Catagóir:Eaglais na hÉireann
Cuáit

Tír bheag i Murascaill na Peirse (nó na hAraibe) is ea **[[Cuáit]]**. Bhí an rítheaghlach Al-Sabah i gceannas ann faoi chosaint na Breataine ó 1899 go dtí gur baineadh neamhspleáchas amach i 1961. Tá teorainneacha aici leis an Iaráic agus leis an Araib Shádach. 

## Tíreolaíocht
Níl san achar iomlán ach 17,820 ciliméadar cearnach. Níl abhainn ná loch ar bith sa tír agus is fásach beagnach cothrom an talamh ar fad. Ola, éisc, agus gás nádúrtha na príomhtháirgí. Tá timpeall 10% de ola an domhain faoin talamh inti. Tá timpeall dhá mhilliún go leith duine ina gcónaí sa tír, ach is eachtrannaigh níos mó ná a leath. 

## Polaitíocht
Ríocht atá sa tír agus is é an t-Eimír Jabir al-Ahmad al-Jabir Al Sabah atá i gcumhacht ó 1977 i leith. Cé go bhfuil parlaimint ann, ní cheadaítear aon pháirtí polaitiúíl. 

### Cogadh na Murascaille
Rinne an Iaráic faoi cheannas Saddam Hussein ionradh ar an gCuáit sa bhliain 1990 ach ruaigeadh a chuid saighdiúirí nuair a chruinnigh comhghuallaíocht ollmhór faoi cheannas na Stát Aontaithe ar theorainn na hAraibe Sádaí. Ceithre lá a mhair an cogadh a chuir fórsaí na hIaráice amach as an tír i mí Feabhra 1991.

## Féach freisin

* Cogadh na Murascaille

## Tagairtí


Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Cosslett Ó Cuinn

Scoláire, teangeolaí agus sagart ba ea an tOllamh Cosslett Ó Cuinn (27 Feabhra 1907 - 6 Nollaig 1995) ,
mion|Sráid Greencastle, Cill Chaoil <br />|clé

## Saol
Rugadh Cosslett Ó Cuinn i nDoire Eachaidh, Contae Aontroma. Ba é Charles Edward Quin, reachtaire Dhoire Achaidh, a athair agus ba í Edith Isobel Wadell a mháthair. Bhí beirt deirfiúracha aige.

Bhí sé ar scoil i nGráinseach na Morna i gContae an Dúin ó 1916-20. Chuaigh sé go dtí Coláiste Campbell, Béal Feirste agus ina dhiaidh go dtí Coláiste na Tríonóide i mBaile Átha Cliath. Fuair sé an chéim BD (Bachelor of Divinity) i 1940.

Cara leis sa Choláiste, Seoirse Mac Canna, a mhúscail a shuim sa Ghaeilge. Thug sé faoi staidéar a dhéanamh ar Ghaeilge Uladh agus is minic a bhíodh sé in Oileán Ghabhla agus sna Doirí Beaga. D’fhoilsigh sé ailt in *Éigse* ar chaint Reachlainn agus ar shampla de Ghaeilge Chill Chainnigh.
clé|mion|Coláiste na Tríonóide
Rinne deagánach de sa bhliain 1931 agus é ag obair i mBéal Feirste agus in Inis Eoghain. Fuair Ó Cuinn béaloideas ó sheanchainteoirí dúchais agus bhailigh ábhar i dToraigh agus in Árainn Mhór. Ó 1940 amach bhí postanna aige ina lán áiteanna ar fud na hÉireann, agus ceapadh é ina chanónach de chuid Ardeaglais Phádraig i 1966. D’éirigh sé as an ministreacht sa bhliain 1971.
mion|Ó 1965 is sa Chros Dhearg, Co. Chill Mhantáin, a bhí sé ag obair, é ina reachtaire|clé

## Scoláire
Ceapadh Ó Cuinn ina ollamh le Gréigis an Bhíobla i gColáiste na Tríonóide sa bhliain 1961.  Is dóigh gurb é an saothar is mó dá chuid *Tiomna Nua ár dTiarna agus ár Slánaitheora Íosa Críost*, 1970 a d’aistrigh sé ón ‘standard revised version’ agus ón nGréigis.

D’fhoilsigh sé dánta in *[[Comhar]]* agus foilsíodh dán fada leis, *Slánú an tSalachair*, sa bhliain 1978.

D’aistrigh Ó Cuinn leagan Béarla de ‘Cúirt an Mheán Oíche’ (*The Midnight Court: a New Translation*, 1982) agus de dhánta Sheáin Uí Ríordáin (in *The Pleasures of Gaelic Poetry*, Seán Mac Réamoinn,1982). D’aistríodh sé ábhar ó Spáinnis agus ó theangacha eile freisin.

## Foinsí
Ó Cuinn, Cosslett (1907–1995) in *[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1656 Ainm.ie]*

Tá scéal a bheatha scríofa ag Risteárd Ó Glaisne, *Cosslett Ó Cuinn* (1996).

*Tiomna Nua: ár dTiarna agus ár Slánaitheora Íosa Chríost*. Cumann Gaelach na hEaglaise i gcomhar leis an Hibernian Bible Society, 1970

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1907
Catagóir:Básanna i 1995
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Eaglais na hÉireann
Catagóir:Fir
Catagóir:Sagairt
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Contaetha na hAlban

Is ranna stairiúla agus cultúrtha d'Albain iad **Contaetha traidisiúnta na hAlban**.

Ní ag an am céanna a tháinig na teorainneacha go léir ann; mar shampla, níor tharraing Cromba a theorainn stairiúil air féin go dtí an bhliain 1685. Rinneadh Ros agus Cromba a riaradh le chéile mar Ros agus Cromba. Seachas na ranna seo, bhí contaetha cathartha ann ar feadh na céadta bliain.

Nuair a cuireadh comharlaithe contae ar bun in Albain sa bhliain 1889 bunaíodh iad ar na contaetha traidisiúnta. Tugadh blúirí scaipthe le chéile, agus cuireadh Ros le hiarsmaí Chromba le Ros agus Cromba a chumadh.


**Contaetha traidisiúnta na hAlban go dtí 1890**


# Gallaibh
# Cataibh
# Ros
# Cromba
# Inbhear Nis
# Inbhear nÁrainn
# Móireabh
# Banbh
# Obar Deathain
# An Mhaoirne
# Aonghas
# Peairt
# Earra-Ghàidheal
# Bód
# Inbhear Áir
# Rinn Friù
# Dún Breatainn
# Sruighlea


Clach Mhanainn
Ceann Rois
Fìobha
Labhaidh Thiar
Lodainn Mheadhanach
Lodainn an Ear
Bearaig
Rosbróg
Dùn Phris
Cille Chuitbeirt
Baile na hUige
Lannraig
Salcraig
Na Púballan

:**Ní thaispeántar:** 
:Sealtainn
:Inse Orc


Íomhá:ScotlandTradNumbered.png



Malairt ainmneacha:
* Aonghus - Forfarshire
* Lodainn an Ear - Haddingtonshire
* Lodainn Mheadhanach - Edinburghshire
* Moraibh - Elginshire
* Labhaidh Thiar - Linlithgowshire

## Féach Freisin
* Foranna na hAlban
* Contaetha Traidisiúnta Shasana
* Contaetha Traidisiúnta na Breataine Bige
* Contaetha na hÉireann
Glaschú

thumb|220px|Suíomh
Is í **Glaschú** (Gaeilge na hAlban: *Glaschu*) an chathair is mó in Albain. Ceantar mór tionscail a bhí ann tráth. Tá cáil ar Ollscoil Ghlaschú i go leor disciplíní acadúla. Ba i nGlaschú freisin a thosaigh an dearthóir Charles Rennie Mackintosh a aistear. 

Tá dhá fhoireann sacair ghairmiúla cháiliúla i nGlaschú, mar atá "Glasgow Celtic" agus "Glasgow Rangers", agus seachas an choimhlint nádúrtha a thagann lena leithéid de chomórtas, bíonn aighneas idir lucht leanúna "Rangers", agus a mbunús Protastúnach agus Oráisteach, agus iadsan a luíonn le "Celtic", agus a mbunús Caitliceach.

## Gaeilge na hAlban i nGlaschú

Sa bhliain 2011 bhí 5,878 duine (1% den daonra) ábalta Gaeilge na hAlban a labhairt i gcathair Glaschú. Bhí 8,899 duine (0.8%) ábalta Gaeilge na hAlban a labhairt i mórcheantar Ghlaschú. Tá stiúideo ag BBC Alba agus Radio nan Gàidheal sa chathair, na haon stiúideonna Gàidhlig taobh amuigh den Ghàidhealtachd.

## Gaeilge na hÉireann i nGlaschú
Tá craobh de Chonradh na Gaeilge i nGlaschú, Craobh Phádraig Mhic Phiarais, atá ag dul go láidir le thart fá ciad bliana anuas.  Cuireann sé ar dóigh ranganna Gaeilge agus imeachtaí soisealta.  Tá nasc láidir idir Glaschú agus Tír Chonaill go háirithe, cuid mhór de dhaoine ag bogadh anonn agus anall go minic.

## Ceantair

* Achadh an t-Seagail, Áth Bruic, Allt an Fhuairainn
* Baile Aindrea, Baile Bháillidh, Both Lobharnaig, Barr a' Mhullaich, Baile Úisdean, Baile a' Cháirn, Baile na Drochaid, Baile Chreig, Bun a' Chroit, Baile Cruic, Baile a' Ghobhainn, Bhaile na Raibert Ruadh, Baile Nighean Sheadna, Baile Samhraidh
* Cnoc Dubh, A' Challtainn, Camadh Láthaich, Cair Dhómhnaill, Cathair Mhanach, An Cárn Maol, Cárn an Teine, Caisteal Mheilc, Coille Chart, Cnoc Chorcair, Coille Challtainn, Crois Mo Liubha, An Cnoc Garbh, Cnoc a' Ghobhainn, Cnoc na Caillich, Ceann a' Chnuic, Cnoc Iòrdain, Ceann Ceanais, Cnoc Mhoire, Cnoc Florida, Cnoc nan Cnóthan, Cealbhainn a Tuath, Cnoc an t-Sagairt, Cnoc nan Cnòthan a Deas, Ceann a' Bhaile
* Dail Mheárnaig, Druim a' Chapaill, Druim Ruighe, An Dún Breac, Drochaid Chaol-Aibhne
* An Eochair
* Fearann Anna, Fearann na Doire
* Gart Sgadan, Gort a' Bhaile
* Hileantan
* Innis Bhán
* Mór-Ghlaschú
* Páirc a' Chnuic, Páirc Rígh, Parkhead, Pártaig, Pollag
* An Ruadh Ruigh, Royston
* Seann Taigh, Srath Mhungain 
* An Taigh Sear, Toll na Croise

## Comhchathracha

Nürnberg, an Ghearmáin       
                 
Rostov na Donu, an Rúis

Dalian, an tSín

Havana, Cúba 

Torino, an Iodáil

Marseille, an Fhrainc

Lahore, an Phacastáin 

Beitheal, An Bruach Thiar 

Catagóir:Glaschú
Féile Mhuire gan Smál

[210px|mion|clé|Féile Mhuire gan Smál ([Francisco Zurbarán)]]
Is ar an 8ú de mhí na Nollag atá **Féile Mhuire gan Smál** (nó **Féile Ghiniúint gan Smál na Maighdine Muire**). De réir sin, rugadh an Mhaighdean Mhuire gan pheaca. agus spáráladh Muire ó mhallacht Ádhaimh.  

## Diagacht
Tugann Críostaithe onóir do Mhuire toisc gurb í máthair Íosa í

Cruthaíodh Muire saor ó pheaca ar bith, ón gcéad nóiméad dá marthain. Ciallaímid leis an Deastógáil gur tugadh Muire isteach I nglóir na bhflaitheas idir chorp agus anam tar éis a báis. 

## Stair
D´fhógair an Pápa Pius IX an Ghiniúint gan Smál mar dhogma i 1854. 

Dúirt an Mhaighdean Ghlórmhar le Naomh Bernadette (Bernarde Soubirous) ar an 25 Márta 1858, *‘Is Mise An Ghiniúint Gan Smál’*.

Sa bhliain 1898, rinne an Naomh Barney Solanus Casey nóibhéine mar ullmhúchán d’fhéile Ghiniúint Gan Smál na Maighdine. Le cead a oide faoistine, ghlac Barney móid phríobháideach gheanmnaíochta. Tar éis dó an mhóid a ghlacadh, chuaigh Barney ar a ghlúine ag paidreoireacht agus bhraith sé go daingean go raibh an Mhaighdean Mhuire taobh leis agus dúirt sé leis “Téigh go Detroit”.

## Tagairtí

Feile Mhuire gan Smal
Seán Ó Lúing

Ba scríbhneoir Éireannach é **Seán Ó Lúing**, a rugadh i mBaile an Fhirtéirigh, Contae Chiarraí, sa bhliain 1917. Fuair a chuig meánoideachais i gCill Airne agus rinne staidéar ar Laidin agus Gaeilge i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath. Chaith sé tamall mar mhúinteoir agus bhí an stair ar cheann de na hábhair a mhúin sé. Mhéadaigh a spéis sa stair agus rinne sé taighde ar shaol chuid de thírghráthóirí móra na hÉireann, John Devoy, Ó Donnabháin Rosa, agus Art Ó Gríofa go háirithe. Foilsíodh na beathaisnéisí a scríobh sé fúthu seo, chomh maith le cuntas ar thréimhse a chaith sé ag obair sa Bhruiséil don Rannóg Aistriúcháin, áit a raibh sé ag obair tar éis dó éirí as an múinteoireacht. 
Fuair sé bás sa bhliain 2000.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna in 2000
Maigh Nuad

Is baile i gCill Dara in oirthear na hÉireann í **Maigh Nuad**. Bunaíodh an baile san 18ú haois, ach ainmníodh é ó rí a bhí in Éirinn sa tréimhse réamh-Chríostaí darbh ainm *Mogh Nuadhat*. Bhí eaglaisí Críostaí sa dúiche ach níor tháinig ann don bhaile go dtí tamall fada ina dhiaidh sin. Bhí caisleán ag na Gearaltaigh i Maigh Nuad ón 12ú haois agus chuir siad coláiste, Coláiste Mhuire, ar bun i 1518, ach dúnadh é sin nuair a tháinig an an tAthleasú Creidimh agus ionradh na dTúdarach ar Éirinn. Ba iad Gearaltaigh Chill Dara an chlann Normannach ba chumhachtaí in Éirinn, agus nuair nach raibh ríthe Shasana in ann iad a chur faoi smacht, thug siad ceannas dóibh ar an tír. 

## Stair

Bunaíodh cliarscoil i Maigh Nuad sa bhliain 1795 chun fir óga a oiliúint mar shagairt Chaitliceacha. Go dtí sin bhí orthu dul thar lear agus ba léir do na húdaráis go raibh tionchar frith-Shasanach ag an oideachas a fuair siad sa Spáinn agus sa bhFrainc orthu féin agus ar na tuataigh. Chruthaigh Réabhlóid na Fraince deacrachtaí don Eaglais in Éirinn mar gur dúnadh cliarscoileanna agus coláistí Caitliceacha ina dhiaidh. Tugadh postanna do scoláirí Francacha sa choláiste nua. D'fhás an coláiste seo go mear agus meastar gur oileadh os cionn 11,000 sagart ann idir a bhunú agus an lá inniu. Bhíodh idir 500 agus 600 mac léinn ag freastal air de ghnáth. Tugadh aitheantas do Choláiste Mhaigh Nuad mar choláiste ollscoile in Ollscoil na hÉireann sa bhliain 1910, rud a leathnaigh an réimse ábhar a múineadh ann. I 1966 tugadh cead do mhic léinn tuata clárú sa choláiste agus d'fhás a líon go dtí níos mó ná 5,000. 

Feidhmíonn Maigh Nuad anois mar bhaile suain do mhórchathair Bhaile Átha Cliath agus tá an-chuid tithe tógtha timpeall air.

## Oideachas
Tá dhá ollscoil suite i Maigh Nuad - Ollscoil na hÉireann, Má Nuad agus Coláiste Phádraig, Má Nuad.

## Féach freisin
* Mainéar an Mhuilinn, Maigh Nuad

## Naisc sheachtracha
* Suíomh gréasáin pobail Mhaigh Nuad
* Suíomh gréasáin faoi mbaile atá curtha ar fáil ag Comhairle Contae Chill Dara
* Suíomh gréasáin na hollscoile saolta
* Suíomh gréasáin chliarscoil Choláiste Phádraig

## Tagairtí


Catagóir:Bailte i gContae Chill Dara
Eoghan Rua Ó Súilleabháin

File as Ciarraí ab ea **Eoghan Rua Ó Súilleabháin** (1748 – 29 Meitheamh 1784).

## Saol
Rugadh Eoghan Rua in aice le Cill Airne agus a fuair a chuid oideachais i scoil scairte. Bhí sé ina mhúinteoir i nGníomh go Leith, ach b'éigean dó imeacht leis mar gheall ar eachtra náireach éigin. Chaith sé tamall ar muir i gcabhlach na Breataine, tamall ina spailpín agus ina mhúinteoir do chlann Nagle i Mainistir Fhear Maí. Chaith sé tamall chomh maith mar shaighdiúir i Sasana. Bhunaigh sé scoil i gCnoc na Rí. Gortaíodh é tar éis dó aor a scríobh faoin gCornal Cronin agus fuair bás den bhfiabhras go gearr ina dhiaidh sin. Bhí an-cháil air lena linn féin mar fhile agus tugadh 'Eoghan an Bhéil Bhinn' air. Chleachtaigh sé an aisling i measc cineálacha eile filíochta.

Mhaigh Diarmaid Ó Súilleabháin gur fhoghlaim sé an-chuid Gaeilge as saothar Eoghain Ruaidhe.

## Féach freisin
* Tráth inné is mé tnáite tréith
* Suantraí dá Mhac Tabhartha
* Ceo Draíochta
* Tá an cruatan ar Sheoirse
* I Sacsaibh na séad i gcéin óm dhúchas

## Tagairtí
* Dubhghlas de hÍde, Amhráin Grádh Chúige Chonnacht (BÁC, 1903)
* Patrick S. Dinneen, Amhráin Eoghain Ruaidh Uí Shúilleabháin (BÁC, 1901)

## Naisc sheachtracha
* Eoghan Rua ar ainm.ie
* Eoghan Rua san Oxford Dictionary of National Biography
* RTÉ Raidió 1, 'Scríbhneoirí Faoi Chaibidil', 2008. De hAoine 13 Meitheamh. Eoghan Ruadh Ó Súilleabháinis ábhar pléite

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1748
Catagóir:Básanna i 1784
Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath

Is é **Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath** an ollscoil is sine in Éirinn. Tá sé suite i mBaile Átha Cliath, agus is é an t-aon chomhcholáiste atá ann in Ollscoil Átha Cliath.

[thumb|clé|[Faiche an Choláiste, Baile Átha Cliath]]

## Stair
Bunaíodh Coláiste na Tríonóide sa bhliain 1592. Ba le linn do rítheaghlach na dTúdor sa Bhreatain a bheith ag leathnú a gcumhacht in Éirinn a bunaíodh Coláiste na Tríonóide. Bhronn bardas Bhaile Átha Cliath tailte seanmhainistreach i lár na cathrach ar an ollscoil. D'fhás an Coláiste go mear cé go raibh an saol an-chorrach in Éirinn sa seachtú haois déag.  

Mar gheall ar na cogaí creidimh idir Caitlicigh, Protastúnaigh agus Preisbitéirigh bhí scoláirí á ndíbirt agus úsáideadh an coláiste mar bheairic d'arm rí Shéamuis II i 1689. Protastúnaigh amháin a d'fhreastail ar an choláiste ar feadh na gcéadta bliain, ach ceadaíodh do Chaitlicigh tosú ag staidéar ann tar éis 1793. 

Bhí rudaí síochánta go leor san ochtú haois déag ach bhí corraíl ann in aimsir na nÉireannach Aontaithe (féach Téobald Wolfe Tone) ag deireadh na haoise sin. 

Ag tús an fichiú haois rinneadh iarrachtaí láidre chun Coláiste na Tríonóide a nascadh le Ollscoil na hÉireann, ach d'éirigh leis a neamhspleáchas a choinneáil. Tosaíodh ag glacadh le mná mar mhic léinn i 1904 agus ceapadh an chéad bhean mar ollamh tríocha bliain ina dhiaidh sin.

## Áiseanna
Is í Leabharlann Choláiste na Tríonóide an leabharlann is mó in Éirinn.

## Alumni
I measc na ndaoine cáiliúla a bhí ina mic léinn ann bhí Téobald Wolfe Tone, Samuel Beckett, Máire Mhic Róibín, Oscar Wilde, agus Edward Carson.  

## Gaeilge
Bhí an scríbhneoir cáiliúil Gaeilge, Máirtín Ó Cadhain, ina Ollamh le Gaeilge ann ar feadh scaithimh.

Ollúna le Gaeilge i gColáiste na Tríonóide:
* Thomas F. O'Rahilly (1919-29)
* Dáithí Ó hUaithne (1955-67)
* Máirtín Ó Cadhain (1969-70)

## Féach freisin

* Leabharlann Choláiste na Tríonóide, Leabhar Cheanannais
* Cumann Gaelach Choláiste na Tríonóide

## Naisc sheachtracha
* Coláiste na Tríonóide - an suíomh oifigiúil
* Griangrafanna -Coláiste na Tríonóide
* Griangrafanna Satellit - Coláiste na Tríonóide
* Scaifeanna - Coláiste na Tríonóide 
* Read critiques by former students on iAgora.com

## Tagairtí

Catagóir:Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Ollscoileanna in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Scoileanna Leighis
Reilig Montparnasse

Mic léinn a bhaist an t-ainm **Mont Parnasse** (Sliabh Pharnassus) ar an gcomharsanacht seo i bPáras na Fraince mar gheall ar gurbh ann a thagaidis le chéile chun filíocht a aithris. 

Tógadh an 'Boulevard Montparnasse' le linn na Réabhlóide agus bhíodh an-chuid hallaí damhsa agus amharclanna ann. 

Ba é an ceantar seo croílár an tsaoil ealaíonta i bPáras i dtús an fichiú haois agus ba ann a thagadh leithéidí Picasso, Modigliani, Soutine, Zadkine, Apolinaire, Max Jacob, Hemingway, Fargue, Breton, Cocteau, Henry Miller agus mórán scríbhneoirí, scannánóirí, péintéirí agus fiú lucht réabhlóide (Lenin, Leon Trotscaí) le chéile. Tá an áit lán de phictiúrlanna agus bialanna i gcónaí agus is breá an áit spaisteoireachta é de ló agus d'oíche.

Tá Reilig Montparnasse ar nós faiche, agus is ann atá daoine fíorcháiliúla ar nós Jean Paul Sartre, Simone de Beauvoir, Baudelaire, Maupassant, an Captaen Alfred Dreyfus, Eugene Ionesco, Samuel Beckett, Serge Gainsbourg, agus Jacques Chirac curtha. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

{Síol-tír-fr}}

Catagóir:Páras
Catagóir:Reiligí sa Fhrainc
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
Pádraig Ó hIrighile

Polaiteoir Éireannach, agus iar-Uachtarán ar Phoblacht na hÉireann ab ea an Dochtúir **Pádraig Ó hIrighile** nó **Patrick Hillery** (2 Bealtaine 1923 - 12 Aibreán 2008), an séú ceann a chaith dhá théarma san oifig idir na blianta 1976 agus 1990.

Dochtúir leighis a bhí ann, sula ndeachaigh sé leis an bpolaitíocht.

## Polaitíocht
clé|mion|1986, Amsterdam
Rugadh Pádraig Ó hIrighile i Sráid na Cathrach i gContae an Chláir i 1923. Fuair sé a chuid oideachais sa bhunscoil áitiúil, i Sráid na Cathrach, i gColáiste Charraig an Tobair agus ansin i gColáiste na hOllscoile i mBaile Átha Cliath.   

Fuair sé céimeanna onóracha san eolaíocht agus sa leigheas.  Chuaigh sé go Québec, áit ar dhein sé cúrsa iarchéime.  Bhí an Fhraincis go flúirseach aige. 

D'fhill sé ar ais go hÉirinn. Nuair a bhí sé ag obair in ospidéal i mBaile Átha Cliath, bhuail sé le dochtúir óg eile, a chéile ionúin Maedhb.

## Fianna Fáil
[clé|mion|1986, [Amstardam|Amsterdam]]Thuig Éamonn De Valera go raibh cumas i bPádraig agus d'iarr sé air seasamh leis san Olltoghchán sa bhliain 1951. Toghadh iad mar Theachtaí Dála do dháilcheantar an Chláir. Bhí Pádraig ag obair mar dhochtúir ag an am.  
[clé|mion|1986 in éineacht le [Beatrix na hÍsiltíre|Banríon Beatrix na hÍsiltíre]]
Nuair a bhí Seán Lemass ina Thaoiseach, ceapadh Ó hIrighile ina Aire Oideachais i 1959.  Ba cheannródaí é.  Chuir sé tús le scrúdú cainte san Ard-Teistiméireacht mar shampla. Thug sé an cló rómhánach isteach, a mhaíodh Brian Cowen  

Mhol sé airgead a chaitheamh ar oideachas. "Bhunaigh sé na scoileanna cuimsitheacha agus na coláistí réigiúnacha" a mhaíodh Brian Cowen nó leag sé na bunchlocha b'fhéidir.   

Chuir sé tús freisin leis na duaiseanna Gaisce, a thugann aitheantas gach bliain do ghníomhartha gaisce na ngnáth-dhaoine. 

## Aontas Eorpach
Bhí Ó hIrighile i mbun na gcainteanna a thug Poblacht na hÉireann isteach i gComhphobal Eacnamaíochta na hEorpa i 1973. Bhíodh ceannairí polaitiúla, amhail Ó hIrighile, ag argóint gur san Eoraip a bhí todhchaí na hÉireann.

Bhí sé ina Leas-uachtarán ar Choimisiún na hEorpa agus ina Choimisinéir go dtí an bhliain 1976. 
## Uachtarán
Insealbhaíodh Ó hIrighile mar Uachtarán na hÉireann ar an 3 Nollaig 1976. Chaith sé dhá thréimhse mar Uachtarán.

#### Conspóidí
Comhairlíodh don Uachtarán Pádraig Ó hIrighile gan glacadh le cuireadh chun pictiúir de chuid ealaíontóirí as Toraigh a bhreithniú sa bhliain 1984.

## Bás
Fuair sé bás tar éis tréimhse gearr tinnis sa bhliain 2008 in Ospís Naomh Proinsias, Ráth Eanaigh.  Cuireadh Pádraig Ó hIrighile i Reilig Naomh Fionntain i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath.

## Léitheoireacht bhreise
* Eoin, Eithne Nic. (2010). *[https://comhar.ie/leabhair/uachtarain-na-heireann/ Uachtaráin na hÉireann]*. LeabhairCOMHAR. ISBN 9780955721724.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Uachtaráin na hÉireann
Catagóir:Baill den 14ú Dáil
Catagóir:Baill den 15ú Dáil
Catagóir:Baill den 16ú Dáil
Catagóir:Baill den 17ú Dáil
Catagóir:Baill den 18ú Dáil
Catagóir:Baill den 19ú Dáil
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2008
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Baill Fhianna Fáil