open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Óglaigh na hÉireann (Fórsaí Cosanta na hÉireann)

:*Féach freisin: [[Óglaigh na hÉireann (idirdhealú)]]*
Tugtar **Óglaigh na hÉireann** ar fhórsaí cosanta Phoblacht na hÉireann, ina n-áirítear an tArm, an tAerchór, an tSeirbhís Chabhlaigh, agus na hÓglaigh Cúltaca. *Defence Forces* a thugtar orthu as Béarla.

Is é misean na nÓglach na slándáil an stáit a chinntiú don trí chríocha na tíre a chosaint faoi stiúir Rialtas na hÉireann. Príomhchuspóirí na nÓglach ná:
* an stát a chosaint ar ionsaithe armtha, 
* cuidiú leis an Gharda Síochána leis an tsíocháin a chóiméad sa tír, 
* eadráin a dhéanamh i machairí áir an domhain, go háirithe faoi bhrat na Náisiún Aontaithe, agus 
* coimirce a thabhairt do na hiascairí timpeall na tíre.

## Arm

mion|clé|Saighdiúirí - Arm na hÉireann

Is é Arm na hÉireann an brainse is mó de na hÓglaigh, agus ocht míle go léir de shaighdiúirí ar fiannas ansin. Tá trí bhriogáid cos-slua ann faoi láthair, is é sin, 
* briogáid an Deiscirt, 
* briogáid an Oirthir, agus 
* briogáid an Iarthair.

## Cabhlach

mion|clé|Mairnéalaigh - Seirbhís Chabhlaigh na hÉireann 

Tá ceanncheathrú na Seirbhíse Cabhlaigh suite in Inis Sionnach i gCuan Chorcaí. Tá 1,144 mairnéalach ar fiannas sa tSeirbhís Chabhlaigh, agus ocht long ann ar fad. Is iad na longa ná:

### Samuel Beckett-Class

* LÉ Samuel Beckett (P61)
* LÉ James Joyce (P62)
* LÉ William Butler Yeats (P63)
* LÉ George Bernard Shaw (P64)

### Róisín-Class

* LÉ Róisín (P51)
* LÉ Niamh (P52)

### Lake-Class

* LÉ Aoibhinn (P71)
* LÉ Gobnait (P72)

## Aerchór

Is é Aerchór na hÉireann aerfhórsa Bhuan-Óglaigh na hÉireann, agus é lonnaithe in Aerfort Mhic Easmainn, i gContae Átha Cliath. Tá thart ar 850 duine ar fiannas san Aerchór i láthair na huaire.

mion|clé|Póstaer earcaíochta

## Tagairtí

Catagóir:Poblacht na hÉireann
Catagóir:Arm na hÉireann
Catagóir:Óglaigh na hÉireann
Mairéad Ní Mhaonaigh

Is amhránaí agus fidléir í **Mairéad Ní Mhaonaigh** (a rugadh sa bhliain 1962) as Gaoth Dobhair, Dún na nGall, Éire. Tá clú agus cáil ar Mhairéad mar cheoltóir aonair agus mar bhall ar an grúpa Altan. 

## Beathaisnéis

Tógadh í féin, a deartháir Gearóid agus a deirfiúr Anna i gCois Claidí i nGaoth Dobhair, agus d'fhreastail sí ar Phobalscoil Ghaoth Dobhair.  

D'fhoghlaim sí a cuid amhrán agus ceoil óna hathair Proinsias (Francie) Ó Maonaigh agus a máthair Cití Ní Ghallchóir. Múinteoir agus príomhoide bunscoile ba ea a hathair  i scoil an Luinnigh. Bhí cáil air mar fhidléir agus mar dhrámadóir (scríobh sé geamaireachtaí d'Amharclann Ghaoth Dobhair ar feadh na mblianta) agus mar chumadóir an amhráin 'Gleantán Glas Ghaoth Dobhair. 

D'fhoghlaim Mairéad an ceol óna hathair agus ón fhidléir cáiliúil Dinny McLaughlinn (a raibh an grúpa traidisiúnta Aileach aige).

Casadh an ceoltóir Frankie Kennedy uirthi nuair a bhí sí cúig bliana déag d'aois agus chuaigh siad beirt le bunmhúinteoireacht i mBaile Átha Cliath. Chaith siad cúpla bliain ag seinm le chéile agus phós siad sa bhliain 1981. 

Tar éis tamall de bhlianta d'éirigh siad as an mhúinteoireacht agus thosaigh ag seinm go lánaimseartha lena ngrúpa Altan. Fuair Frankie bás go hóg sa bhliain 1994. Ach lean Mairéad agus an grúpa ar aghaidh agus bhain cáil agus gradam idirnáisiúnta amach.

Sa bhliain 2008, tháinig  *[[Imeall]]*  amach,  a céad albam aonarach.

Tá iníon ag Mairéad, Nia Byrne, fidléir agus amhránaí den scoth chomh maith.
mion|Cambridge Festival, 2003

## Dioscliosta
### Albaim Aonaracha
* *[[Imeall]]* (2008)
mion|Canúintí Ceoil ar TG4, 2010

### Le Frankie Kennedy
* *Ceol Aduaidh* (1983)
* *Altan* (1987)
[mion|2010ː  Altan in [Minneapolis, Minnesota|Minneapolis, MN Cedar Cultural Center;  Ciarán Curran, Ciarán Tourish, Mairéad Ní Mhaonaigh, Dermot Byrne agus Dáithí Sproule]]

### Altan

* *The Red Crow* (1990)
* *Harvest Storm* (1991)
* *Island Angel* (1993)
* *Once Again 1987- 93* (1993)
* *The First Ten Years (1986-1995)* (1995)
* *Blackwater* (1996)
* *Best Of Altan* (1997)
* *Runaway Sunday* (1997)
* *Altan's Finest* (1999)
* *Another Sky* (2000)
* *The Blue Idol* (2002)
* *Local Ground* (2005)

### String Sisters
* *String Sisters Live* (2007)
* *String Sisters Live DVD* (2007)

### Aoi-Cheoltóir
* *Fiddle Sticks* (1991 - ceoltóirí éagsúla)
* *The Holy Ground* (1993 - Mary Black)
* *Little Sparrow* (2001 - Dolly Parton)
* *Volume Three: Further In Time* (2001 - Afro Celt Sound System)
* *Tráthnóna Beag Aréir* (2008 - Albert Fry)

## Féach freisin

* Altan

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Oifigiúil - Mairéad Ní Mhaonaigh

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Gig Bheo na Bliana
Tiësto

Is é **Tiësto** (rugadh mar **Tijs Michiel Verwest** ar 17 Eanáir, 1969 i Breda, Brabant Thuaidh, An Ísiltír) ceann de na DJanna is cáiliúla ar domhan i gceol trance.

Chuir sé **DJ Tiësto** ar féin ach dá chúpla albam deiridh d’fhág sé an focal DJ amach agus thosaigh sé ag glaoch Tiësto amháin ar féin. Roghnaíodh é mar an DJ is fearr ar domhan 3 uair ina dhiaidh a chéile, in 2002, 2003 agus in 2004 sa chomórtas *Djmag*.

## Tiësto i gceolchoirm
* Thosaigh sé ag seinm ag cóisirí sa scoil a raibh sé ag freastal uirthi.
* Ansin fuair sé cúpla post i gclubanna difriúla san Ísiltír faoin ainm *Da Joker* agus *Dj Limited*.
* Nuair a bhuail sé le Arny Bink i 1997, thosaigh sé ag seinm Trance agus d’oscail siad an stiúideo Black Hole Records. Rinne se folipéad laistigh den lipéad sin darbh ainm *[[Magik Muzik]]*.
* Tháinig an-cháil ar Tiësto de bharr go mbeadh sé in ann seinm don oíche ar fad gan aon Dj nó ceoltóir eile ar an stáitse.
* I dtús na 2000idí, bíodh ceolchoirm aige dar dteideal *Tiësto Solo* a bhíodh 6 uair ar fhad i rith na hoíche ón 11 go dtí 5 ar maidin.
* I 2003 ba é Tiësto an chéad Dj a dhíol amach staid do cheolchoirm riamh. Tháinig 25,000 duine chun Tiësto a fheiceáil ar na 10ú lá de Bhealtaine in Arnhem Gelredome san Ísiltír.
* I gCluichí Oilimpeacha sa bhliain 2004, sheinn Tiësto san oscailt oifigiúil agus scaoil sé albam dona hamhráin a sheinn sé ar an oíche sin darbh ainm *Parade of the Athletes*.

## Dioscliosta
### Singlí
* Adagio for Strings: 20 IRL, 37 UK
* Traffic: Níl Fios 
* Dance4life: Níl Fios
* In The Dark: Níl Fios

### Albaim
* In My Memory: 25NL (Chéad albam stuidio de chuid Tiësto)

* The Parade Of The Athletes: 4NL, 18BEL ,85GER
* Elements Of Life: 1NL, 3BEL, 14UK, 24CAN, 34UWC, 71US
* Just Be: 1NL, 2BEL, 51GER, 54UK
* Live At Innercity – Amsterdam: Níl Fios

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí
Cathal Buí Mac Giolla Ghunna

Duine de na filí ba cháiliúla i gCúige Uladh ab ea **Cathal Buí Mac Giolla Ghunna**. (c. 1680 - c. 1756). Rugadh é timpeall 1680 i bhFear Manach, chaith sé seal ina ábhar sagairt, ach chuaigh le filíocht agus le cairréireacht ina dhiaidh sin. Is é An Bonnán Buí amhrán magúil faoi bhás éin den tart, an saothar is cáiliúla dá chuid agus bíonn leaganacha de á gcanadh go fóill ar fud na hÉireann. 

D'fhoilsigh an scoláire Breandán Ó Buachalla bailiúchán dá shaothar: "Cathal Buí: Amhráin" sa bhliain 1975.

## Ficsean

Tá Cathal Buí mar charachtar san úrscéal *Rún an Bhonnáin* le Proinsias Mac a' Bhaird a foilsíodh sa bhliain 2010.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae Fhear Manach
Catagóir:Daoine a rugadh i 1680
Catagóir:Básanna i 1756
Cúige Kherson

Is *cúige* de chuid na hÚcráine é **Cúige Kherson**.

## Tíreolaíocht
* *Achar*: 28,461 km²
* *Teorainneacha*:
** *Teorainneacha inmheánacha*: Cúige Dnipropetrovsk (*Thuas*), An Chrimé (*Theas*), Cúige Mhykolayiv (*Thiar/Thiar Thuas*), Cúige Zaporizhia (*Thoir*)
** *Teorainneacha uisce*: An Mhuir Dhubh (*Theas*)

## Na hAonaid Riaracháin
Tá an cúige roinnte ina 18 réigiún.

## Tagairtí

Catagóir:Kherson
Catagóir:Ballaonaid na hÚcráine
Cúige Zaporizhia

Is *cúige* de chuid na hÚcráine é **Cúige Zaporizhia**. Is é Zaporizhia an phríomhchathair. Bunaíodh an cúige seo sa bhliain 1939.

## Tíreolaíocht
* *Achar*: 27,180 km²
* *Teorainneacha*:
** *Teorainneacha inmheánacha*: Cúige Dnipropetrovsk (*Thuas*), Cúige Dhonetsk (*Thoir*), Cúige Kherson (*Thiar*)
** *Teorainneacha uisce*: An Mhuir Mheoid (*Theas*)

## Na hAonaid Riaracháin
Tá an cúige roinnte ina 20 réigiún.

## Tagairtí

Catagóir:Zaporizhia
Catagóir:Ballaonaid na hÚcráine
Bráithre Críostaí

mion|clé|1916 sna Stáit Aontaithe
Bhunaigh Éamann Iognáid Rís **Ord na mBráithre Críostaí** (go hoifigiúil sa Laidin *Congregatio Fratrum Christianorum*) sa bhliain 1802 i bPort Láirge. Bhí sé mar phríomhaidhm ag na horduithe Caitliceacha seo san oideachas agus laistigh de roinnt blianta bhí scoileanna acu i gCarraig na Siúire, Dún Garbhán, Corcaigh, agus Baile Átha Cliath. 

Sa lá inniu tá scoileanna acu ar fud na tíre in Éirinn, agus san Astráil, sa Ríocht Aontaithe, san Nua-Shéalainn (agus roinnt tíortha eile) freisin.

Le déanaí in Éirinn d'fhógair na Bráithre Críostaí go bhfuil siad ag éirí as an ról bainistíochta scoile a bhíodh acu. Tá an ról sin acu ó bunaíodh an tOrd, ach níl go leor Bráithre inniu chun bainistíocht a dhéanamh ar na scoileanna. Tá "Iontaobhas Scoile Éamonn de Rís" (nó *The Edmund Rice Schools Trust*) á bhunú acu agus is é an t-Iontaobhas seo a eagróidh bainistíocht na scoileanna as seo amach.

## Tagairtí

Catagóir:Reiligiún

Catagóir:Oird rialta
Lios na gCearrbhach

Is cathair í **Lios na gCearrbhach** ar an taobh thiar-theas de Bhéal Feirste i dTuaisceart Éireann. Tugtar *Lisburn* ar i mBéarla de ghnáth, ach úsáidtear an t-ainm *Lisnagarvey* uaireanta freisin in ainmneacha scoileanna, clubanna spóirt agus do phearsaí poiblí mór le rá.  

Tá sé suite ar dhá thaobh abhainn an Lagáin agus mar sin roinnte idir dhá chontae, An Dún agus Aontrom. Dar le daonáireamh 2001 bhí 71,465 duine i Lios na gCearrbhach.  

Rinneadh cathair de go hoifigiúil i 2002 mar chuid de cheiliúradh órga Bhanríon na Ríochta Aontaithe. Cé gur tugadh stádas cathrach dó níl ann dáiríre ach baile mór tuaithe. 

### Stair
Bunaigh Louis Crommelin agus inimircigh eile Úgónach an tionscal lín i Lios na gCearrbhach sa bhliain 1698 Tá iarsmalann lín ar fáil i seanteach an Mhargaidh i gcearnóg an Mhargaidh.

Phléasc na sufraigéidí buama i Lios na gCearrbhach sa bhliain 1914,

## Tagairtí

mionsamhail|left|Irish Linen Museum

Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Catagóir:Bailte i gContae an Dúin
Catagóir:Bailte le ardeaglaisí in Éirinn
Carghas

clé|250px|mion|Cros mhórshiúil na Carghas
Tréimhse liotúrgach troscadh agus tréanais is ea an **Carghas** sna heaglaisí Críostaí. Maireann sé ó Céadaoin an Luaithrigh go dtí an Cháisc, agus tá a mbealaí féin ag na haicmí éagsúla creidimh chun na dátaí a ríomh. De réir an Nuathiomna chaith Íosa Críost daichead lá sa bhfásach agus an Diabhal ag cur cathú air, agus is i gcuimhne air seo a bhíonn lucht creidimh ar troscadh agus ar tréanas sa tréimhse seo, mar íobairt agus mar phionós sula ndéantar aiséirí Chríost a cheiliúradh Domhnach Cásca.

## Stair
Tháinig an focal *Carghas* as an Laidin *Quadragesima* a bhríonn 'Daicheadú'. Is é an focal Fraincise den Carghas ná *Carême*.

Áiríonn na Eaglaisí sa traidisiún Biosántach (m.sh.Ceartchreidmheachas) na laethana Carghas go difriúil. Tá traidisiúin áitiúil difriúil freisin san Eaglais Ortadocsacht an Oirthir. 

## Troscadh
Is é Carghas seal go traidisiúnta i mbun troscadh. Ba an traidisiún úsáideach toisc go raibh sé seal nuair ba riachtanach bia cé ata coinnithe den geimhreadh a bheith ite roimh d'éirigh sé lofa. San am a chuaigh thart, níor ith a lán Caitlicigh feoil cé is moite den iasc ar na hAointe i rith Carghas. Sa lá atá inniu ann, éiríonn a lán daoine as milseáin srl a ithe le linn an Charghais.

## Féach freisin
* An Cháisc
* Mí na Marbh

*
Catagóir:Féilte Críostaí
Baile Bhuirne

Baile beag i mbarúntacht Mhúscraí Uí Fhloínn, i lár-iarthar Chontae Chorcaí is ea **Baile Bhuirne**. *Baile Mhúirne* an fhoirm áitiúil stairiúil den bhaile agus *Múirneach* a ghlaotar ar dhuine ón mball. 

Tá Baile Mhúirne suite i gCnoic Dhoire na Sagart, cúig mhíle lastoir de theorainn Chontae Chiarraí, deich míle laistiar de Mhaigh Chromtha agus tímpeall daichead míle siar ó thuaidh de Chathair Chorcaí. Tá an baile suite i ndúiche mhealltach tuaithe, ar an bpríomhbhóthar ó Chathair Chorcaí go Cill Airne agus tá an turasóireacht go láidir ann dá réir.

clé|mion|Slí Gaeltacht Mhúscraí

## An Ghaelainn

Ceantar oifigiúil Gaeltachta is ea iarthar Mhúscraí Uí Fhloínn, ó Lios a' Chréasaigh thoir, siar go teora an chontae; agus ó Mhullach an Ois thuaidh, ó dheas go Guagán Barra agus Céim an Fhia.clé|mion|Gobnait

## Naomh Gobnait

Naomh Gobnait naomh pátrúin na dúiche. In ómós di sin is ea a ainmníodh Coláiste Ghobnatan, an mheánscoil atá ar an mbaile, agus Óstán Ghobnatan, tigh ósta atá cúpla céad slat siar an bhóthair ón gcoláiste. (Ní do 'mhainistir' go dtagraíonn ainm Béarla an óstáin seo, *The Abbey Hotel*. Béarlú sean-bhunaithe ar an ainm phearsanta 'Gobnait' is ea 'Abbey'.)
clé|mion|muileann
Tá Teampall Ghobnatan agus Tobar Ghobnatan (tobar beannaithe) ar taobh cnoic i nGort na Tiobratan agus is mó oilithreach i gcónaí a choimeádann Turas Ghobnatan. 

Tá Síle na gCíoch greanta i lindéar atá os cionn fuinneoige i bhfalla theas an teampaill. Cuid de dheasghnáth an Turais is ea tadhall láimhe a thabhairt di.

Baile fearainn is ea Gort na Tiobratan. Tá sé laisteas den phríomhbhóthar trí Bhaile Mhúirne (an N22).
'Gobnatan' tuiseal ginideach 'Gobnait' i nGaelainn Mhúscraí. 'Gobanatan' (/gubənətən/) a thugtar amach sa ghnáthchaint.
clé|mion|Páirc Ghnó Bhaile Bhuirne

## An Sulán

Sileann abhainn darb ainm An Sulán trí Bhaile Mhúirne, díreach laisteas den bpríomhbhóthar. Ritheann sé seo aniar ó Chúil Aodha agus soir go Maigh Chromtha, mar a mbuaileann sé leis An Laoi.

## Féach freisin

* Cór Chúil Aodha

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* Coláiste Gaeilge Ghael Linn i mBaile Bhuirne 
* Coláiste Ghobnatan
* An tIonad Cultúrtha
* An Músgraigheach

Catagóir:An Fhíor-Ghaeltacht
Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Catagóir:Gaeltacht Mhúscraí
Cúil Raithin

Is baile mór é **Cúil Raithin** i gContae Dhoire i dTuaisceart Éireann, in aice le béal abhainn na Banna agus timpeall leath bealaí idir Béal Feirste agus Doire Cholm Cille.

Dar le daonáireamh na bliana 2001 bhí cónaí ar os cionn 24,000 duine sa bhaile. Baile gnaitheach tionsclaíochta agus margaidh atá ann agus is ann atá cuid de na leibhéil ioncaim is airde i dTuaisceart Éireann. Tá galfchúrsaí, tránna ionad seoltóireachta agus áiseanna caitheamh aimsire agus siamsaíochta eile sa chomharsanacht a thugann caighdeán an-ard maireachtála don phobal. 

Tá suíomh an-suntasach an mbaile mar a bhfuil droichead thar an abhainn. Tugtar an Diamaint ar chearnóg an bhaile agus is atá halla an bhaile agus Eaglais Naomh Pádraig de chuid Eaglais na hÉireann; agus tamall lasmuigh den bhaile féin tá campas Ollscoil Uladh agus an Riverside Theatre, a bhfuil an-cháil orthu ó thaobh a gcuid ailtireachta. 

Is i gceantar Chúil Raithin a thángthas ar na hiarsmaí lonnaíochta daonna is sine in Éirinn. Bhí an baile ar cheann den dá phobal uirbeach a d'fhorbair Cuideachtaí Londain ag tús an 17ú haois le linn Phlandáil Uladh - tugadh ainm an bhaile ar an chontae ar feadh tamaill sular tugadh (London)Derry air. D'fhás an baile le teacht na tionsclaíochta i rith an 19ú haois agus mhéadaigh an daonra go mór tar éis an Dara Cogadh Domhanda, go háirithe nuair a rinneadh cinneadh go mbunófaí ollscoil ann sna seascaidí. Osclaíodh stáisiún traenach ann ar an 4 Nollaig 1855.

## Daoine
*Andrew Trimble - Imreoir rugbaí

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhoire
Cathaoir Ó Dochartaigh

Taoiseach ar chlann Uí Dhochartaigh in Inis Eoghain, Tír Chonaill ba ea **Cathaoir Ó Dochartaigh** (1587-1608). 

Ní raibh sé ach 14 bliana d'aois nuair a tháinig sé i gcomharbacht ar a athair Seán Óg. Bhí ridireacht faighte ag a sheanathair Seán mór ó Rí Shasana sa bhliain 1541 ionas go bhféadfadh sé a thailte a choinneáil mar Thiarna Inis Eoghain. Rinneadh ridire de Chathaoir nuair a bhí sé ina dhéagóir as ucht troid ar thaobh na Sasanach i gCogadh an Dá Aodh. Tugadh cuireadh go Londain dó agus d'fhill é go hÉirinn mar aimiréal ar chathair nua Dhoire Cholm Cille. Ach bhí aighneas go minic idir é agus na plandóirí agus cuireadh tréas ina leith. Tar éis dó a dhílseacht a thabhairt don Choróin sa chogadh mór i gcoinne Aodh Ó Néill agus Cúige Uladh a bheith bánaithe agus curtha faoi smacht ag plandóirí d'éirigh sé amach agus loisc sé Doire go talamh - mharaigh sé Gobharnóir na cathrach chomh maith. Ach ní raibh ar a shon aige ach gur cuireadh fórsa láidir ina choinne. 

Cuireadh chun báis é agus crochadh a cheann in airde ar phíce i mBaile Átha Cliath mar phionós don 'audacious traitor'.

O Dochartaigh, C
O Dochartaigh, C
Ó Dochartaigh, C
An Normainn

Is réigiún í **An Normainn** (Fraincis: *La Normandie*) atá suite in iarthuaisceart na Fraince, ceann de na 18 Réigiún sa Fhrainc. Ba í seo áit dúchais na Normannach. Bhíodh sí ina ríocht neamhspleách ag na Lochlannaigh sna meánaoiseanna.

Ón seanteanga Lochlannach a tháinig an t-ainm, gaolmhar le 'northman' i mBéarla.

## Féach freisin
* Réigiúin na Fraince

## Tagairtí

Catagóir:Réigiúin na Fraince
Liam II Shasana

clé|mion|Séala William Rufus
Ba é **Liam II** (Fraincis na Normannach: Williame; c. 1057 – 2 Lúnasa 1100) Rí Shasana ón 26 Meán Fómhair 1087 go dtí a bhás sa bhliain 1100, agus cumhachtaí aige ar an Normainn agus tionchar aige in Albain friesin. Ní raibh sé chomh rathúil céanna maidir le smacht a leathnú ar an Bhreatain Bheag. An tríú mac le Liam I Shasana, tugtar  Guillaume le Roux ("Liam rua" ) air go coitianta, b'fhéidir mar gheall ar a chuma rua nó, is dóichí, mar gheall ar a chuid gruaige rua. 

## Saol
Bhí tailte ag Liam sa Normainn agus le linn a réimis, daingníodh greim na Normannach ar an Bhreatain Bheag agus an Albain. 

Scríobh an starí Frank Barlow faoi mar a leanas:"He had maintained good order and satisfactory justice in England and restored good peace to Normandy. He had extended Anglo-Norman rule in Wales, brought Scotland firmly under his lordship".agus"[a] rumbustious, devil-may-care soldier, without natural dignity or social graces, with no cultivated tastes and little show of conventional religious piety or morality—indeed, according to his critics, addicted to every kind of vice, particularly lust and especially sodomy."Níor phós Liam riamh agus ní raibh aon ghean ag a chúirt air.
[clé|mion|Ní raibh sé éasca do [Anraí I Shasana|Anraí I teacht i gcomharbacht ar Liam.]]

### Dúnmharú ?
Bhí Liam amach ag seilg sa New Forest nuair a maraíodh é. Scaoil duine de na huaisle, Walter Tirel, saighead leis, is cosúil.

Ó bhí sé gan oidhre, tháinig deartháir níos óige leis, Anraí I, i gcomharbas air, ach ní gan dua é.

## Féach freisin

* Anraí I

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1056
Catagóir:Básanna i 1100
Catagóir:Angla-Normannaigh
Catagóir:Básanna tionóisceacha
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Laochra
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Cill Dara

Baile is ea **Cill Dara** (*Kildare* as Béarla) i gContae Chill Dara. De réir an béaloideas bhunaigh Bríd Naofa an baile. Bhronn taoiseach an méid talún is a chlúdaigh a brat uirthi. Leag sí a brat síos ar an talamh agus thosaigh sé ag méadú. Thóg Bríd eaglais nó cill in aice le dair. Is de bharr sin a ghlaotar *Cill Dara* (.i. an chill in aice leis an dair) air.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chill Dara
Catagóir:Bailte le ardeaglaisí in Éirinn
An Tuircméinis

Teanga Tuircice is ea an **Tuircméinis**, agus í ar ceann de na teangacha Oghuz, cosúil leis an Tuircis agus an Asarbaiseáinis. Is í teanga oifigiúil na Tuircméanastáine í, ach thairis sin, tá mionlaigh mhóra Thuircméanacha le fáil san Iaráic, san Iaráin, san Afganastáin agus sa Tuirc. Tá sí ag 3,430,000 duine ina tír dhúchais féin, ach labhraíonn beagnach dhá oiread eile sna tíortha timpeall na Tuircméanastáine í. Naoi milliún ar fad is ea na cainteoirí dúchais ar fud an domhain.

Tá dlúthghaol ag an Tuircméinis leis an Tatairis Chriméach (nach ionann í agus an Tatairis i gciall cheart an fhocail ach teanga Tuircice eile) agus leis an teanga Salar, atá le cloisteáil i gCúige Xinjiang sa tSín. Tá an Tuircméinis intuigthe ag na Turcaigh agus ag na hAsarbaiseánaigh freisin. 

Inniu, is í an aibítir Laidineach a úsáidtear go hoifigiúil leis an Tuircméinis a scríobh. Ba é an deachtóir Saparmyrat Ataýewiç Nyýazow a thug isteach í i dtús na nóchaidí. Mar sin féin, baintear úsáid as an tseanaibítir Choireallach go forleathan fosta. Nuair a bhí Nyýazow ina bheatha, ba nós le páirtithe an fhreasúra a gcuid leathanach Gréasáin a fhoilsiú san aibítir Choireallach le cur in iúl nach raibh siad sásta leis an deachtóireacht. Choinnigh an agóidíocht sin an córas Coireallach beo go dtí an lá atá inniu ann. 

Bhí an Tuircméinis á scríobh leis an aibítir Arabach go dtí an bhliain 1929. Ina dhiaidh sin, cuireadh na litreacha Laidineacha ina háit. Le teacht an Stailíneachais, áfach, d'éirigh an tAontas Sóivéadach as an aibítir Laidineach a chur i bhfeidhm ar theangacha nua, agus anois, ceapadh litriú nua fós a bhí bunaithe ar an aibítir Choireallach. Bhí an córas seo in úsáid ón mbliain 1938 i leith.

D'fhéach an deachtóir leis an teanga a athrú ar bhealaí eile fós. Mar shampla, bhaist sé ainmneacha nua ar mhíonna na bliana. D'ainmnigh sé Mí Eanáir as féin, agus Mí Aibreáin as a mháthair. Thug sé ainmneacha nua tírghráúla ar na míonna eile.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na hÁise
Catagóir:An Tuircméanastáin
Leifear

Príomhbhaile riaracháin Dhún na nGall is ea **Leifear** (Béarla: *Lifford*). Tá an baile suite i ngleann abhainn na Finne agus is ann atá ceanncheathrú Chomhairle Contae Dhún na nGall, ach is í Leitir Ceanainn an baile is mó agus is tábhachtaí sa chontae ó thaobh gnó de. 

Bhí caisleán ag Maghnus Ó Domhnaill san áit sa 16ú haois agus d'fhás an baile timpeall air. Bhunaigh Arm Shasana garastún ann agus níor fhág sé go dtí gur bunaíodh an Saorstát i 1922. Tá droichead thar an Fheabhail a nascann Leifear leis an tSraith Bán i gContae Thír Eoghain. Bád farantóireachta a úsáideadh go dtí gur tógadh an droichead sa bhliain 1730. Tógadh an droichead atá ann anois sa bhliain 1964. Le linn na dTrioblóidí, sa bhliain 1968, tugadh iarracht ar an droichead a phléascadh.

## Naisc sheachtracha
* Dun-na-nGall.com/lifford.html - Nasc chuig leathanach dhátheangach (An-chuid ceartúcháin de dhíth ar an leagan 'Gaeilge'!) 
* https://www.facebook.com/liffordac Lifford A.C. 

## Tagairtí

left|210px|thumb|Leifear.

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Catagóir:Bailte contae i bPoblacht na hÉireann
Anraí I Shasana

Bhí **Anraí I** nó Hanraí I (t. 1068/1069 – 1 Mí na Nollag 1135) ina rí ar Shasana ó 1100 go dtí lá a bháis. Bhí sé ar an gceathrú mac ag Liam I agus tháinig sé i gcomharbas ar a dheartháir Liam II, fear a bhí gan oidhre. Fuair sé an bua ar an deartháir ba shine leis, Roibeard Curthose, chun teideal Dhiúc na Normáine a bhaint amach sa bhliain 1106. Tugadh an leasainm **Beauclerc** ar Anraí mar gheall ar an tsuim a bhí aige sa léann, chomh maith le **Leon an Chirt** mar gheall ar an bhforbairt a rinne sé ar an gcóras dlí agus riaracháin sa tír lena linn. Tháinig a chol ceathrair Stiofán i gcomharbas air.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1068
Catagóir:Básanna i 1135
Catagóir:Angla-Normannaigh
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Laochra
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Stiofán Shasana

Bhí **Stiofán** nó **Stiofán Blois** (t. 1096 – 25 Deireadh Fómhair 1154) mar a tugadh air go minic, ina rí ar Shasana ó 1135 go lá a bháis. Tháinig sé i gcóróin tar éis d'Anraí I bás a fháil agus bhí sé ar an rí deireanach de rítheaghlach na Normainne, ar an tír sin. Tháinig a chol ceathrair Anraí II i gcomharbas air.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1096
Catagóir:Básanna i 1154
Catagóir:Angla-Normannaigh
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Crosáidí
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Laochra
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Anraí II Shasana

Bhí **Anraí II** (5 Márta 1133 – 6 Iúil 1189) ina rí ar Shasana agus ina Dhiúc agus ina Thiarna ar chuid mhaith den Fhrainc, den Bhreatain Bheag agus d'Éirinn, ón mbliain 1154 go lá a bháis. Tháinig Anráí II i gcomharbacht ar a chol ceathrair, Stiofán. 
clé|mion|220x220px|Cassell's History of England, 1902

## Réim
Bhí Anráí II ar an gcéad duine de theaghlach Phlantaigíneach le bheith ina rí ar Shasana. 

Ba le linn a réimeas siúd a tháinig na Normannaigh go hÉirinn, rud a chuir tús leis an gcaidreamh achrannach idir Éire agus Sasana, a mhaireann go dtí an lá atá inniu ann. 

### Becket
Cheap an Rí Anraí II Thomas Becket mar sheansailéir sa bhliain 1155.. Bhí  an-mhór le chéile, nó is rud é a chreidtear go forleathan  Ach bíonn díospóireacht i gcónaí faoin ‘chairdeas mhór’ a bhí ann, más fíor.
[clé|mion|177x177px|samhail, Séipéal Fontevraud sa [An Fhrainc|Fhrainc]]Ar aon nós, d'éirigh coimhlint níos déanaí idir Becket agus Anraí II  maidir le cearta agus pribhléidí na hEaglaise.  Ar 29 Nollaig 1170, mharaigh leantóirí na rí  Becket  in Ardeaglais Canterbury.

An bhliain dár gcionn, d'iarr Anraí pas coimirce ar Fernando II, Rí León,  lena bhóthar a réiteach go Santiago. Tá gach dealramh ar an scéal gur leagadh an oilithreacht mar phionós air in éiric dhúnmharú Becket.

### In Éirinn
Sa 12ú haois, bhí ríthe na gcúigí ag streachailt le chéile chun flaitheas na hÉireann a ghabháil. Rinne na Normannaigh ionradh ar Éirinn ó Shasana sa bhliain 1169 ar iarratas an Rí ar a dtugtar Diarmaid Mac Murchadha, a bhí ag súil le cabhair uathu. Ach sheol Rí Anraí II Shasana a thuilleadh saighdiúirí le smacht a choimeád ar a arm Normannach.

Ba í an tuiscint thraidisiúnta ar *[[Laudabiliter satis]],* bulla de chuid an Phápa Adrian IV, gur bhulla ba ea é inar cheadaigh an Pápa  d’Anraí II Shasana ionradh a dhéanamh ar Éirinn, faoi bhráid leasú a dhéanamh ar an Eaglais abhus.  Ach tá léamh eile ag na staraithe inniu. 

Ar aon nós, bhí Sionad ag Easpaig na hÉireann i gCaiseal in 1172, agus thug na hEaspaig móid dílseachta ar an Sionad úd d’Anraí II mar Thiarna ar Éirinn. De réir a chéile, thug taoisigh uile na hÉireann an mhóid dílseachta d’Anraí II chomh maith.

### Bás
Bhuail othras pollta, srl. Anraí agus d'fhulaing sé bás i bpian ar 6 Iúil 1189

Tháinig Risteard I i gcomharbacht ar Anráí II.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1133
Catagóir:Básanna i 1189
Catagóir:Angla-Normannaigh
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Laochra
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Catagóir:Rítheaghlach Plantagenêt
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Risteard I Shasana

Bhí **Risteard I** nó **Risteard Leonchroí** (8 Meán Fómhair 1157 – 6 Aibreán 1199) mar ab fhearr aithne air, ina rí ar Shasana agus ina cheannaire ar an Impireacht Ainsivíneach ó 6 Iúil 1189 go lá a bháis. Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair, Anraí II.  

Bhí cáil na calmachta air, agus chaith sé tamall fada ag troid sna Crosáidí. 
clé|mion|corónú (ó na 1200idí)

### Bás
Fuair Risteard bás agus é ag cur caisleáin faoi léigear, gar do Limoges sa Fhrainc. Buaileadh le saighead crosbhogha é idir a mhuineál agus a ghualainn chlé agus tháinig morgadh ar an gcneá. 
clé|mion|ina "chodladh" i Fontevraud  sa Fhrainc inniu
[clé|mion|[Séala (suaitheantas)|séalaː  "*RICHARDUS DUX NORMANNORUM ET AQUITANORUM ET COMES ANDEGAVORUM*"]]
Sula bhfuair sé bás, d'iarr sé ar a oifigigh gan an fear óg (nó "buachaill') a scaoil an tsaighead a chrochadh nuair a bheadh deireadh leis an léigear, toisc go raibh meas aige ar urchar an fhir ar éirigh leis an rí a bhualadh. Cé gur comhlíonadh mian Risteaird nach gcrochfaí an saighdeoir a bhí i gceist, níor éirigh leis an bhfear féin teacht slán agus maraíodh é trí fheannadh i ndeireadh na dála.

### Comharbacht
Tháinig deartháir níos óige leis, Eoin I, i gcomharbacht air.

## Féach freisin

* An Tríú Crosáid
* Impireacht Ainsivíneach

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1157
Catagóir:Básanna i 1199
Catagóir:Angla-Normannaigh
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Crosáidí
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Catagóir:Rítheaghlach Plantagenêt
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Anraí III Shasana

Bhí **Anraí III** (1 Deireadh Fómhair 1207 – 16 Mí na Samhna 1272) ina rí ar Shasana, agus Tiarna na hÉireann agus Diúc na hAcatáine*,* ó 1216 go dtí lá a bháis. Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair, Eoin I. 

Rinneadh rí de nuair a bhí sé ina pháiste agus mhair a réimeas ar feadh 56 bliain. 

Ní raibh smacht iomlán ag Anraí ar an tír i gcónaí. Mar shampla  tháinig Parlaimint Shíomón de Monfort le chéile den chéad uair sa bhliain 1265, ag cur tús leis an nós toghairm a chur ar bhuirgéisigh chun bheith ina n-ionadaithe do na bailte chomh maith leis ridirí thar ceann na síreanna — bunús le Teach na dTeachtaí. Cloíodh de Monfort agus d'éag sé i gCath Evesham seacht mí ina dhiaidh sin agus cuireadh údarás Anraí III i bhfeidhm arís.

Tháinig a mhac, Éadbhard I, i gcomharbacht air sa bhliain 1272.
[clé|mion|séala oifige, Henry III nó [Anraí III Shasana (rí ar Shasana ó 1316 ar aghaidh)]]

## Féach freisin

* An Magna Carta nó An Chairt Mhór
* Magna Carta Hiberniae

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1207
Catagóir:Básanna i 1272
Catagóir:13ú haois in Éirinn
Catagóir:13ú haois sa Fhrainc
Catagóir:Angla-Normannaigh
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Catagóir:Rítheaghlach Plantagenêt
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Basalt

thumb|Basalt

Tugtar **basalt** ar charraig easbhrúite bholcánach, is é sin, carraig a cruthaíodh nuair a d'fhuaraigh laibhe go cloch i ndiaidh di brúchtadh amach as an talamh.

In Éirinn, is é an tOir-Thuaisceart - is é sin, stáitín Thuaisceart Éireann - an réigiún is mó basailt. Basalt atá i gceist leis na clocha i gClochán an Aifir (Clochán na bhFomhórach), abair, nó cruthaíodh an Clochán ar fad nuair a d'fhuaraigh sruthán laibhe.

Catagóir:Bruthcharraigeacha
Éadbhard I Shasana

Bhí **Éadbhard I** (17 Meitheamh 1239 – 7 Iúil 1307) ina rí ar Shasana ó 1272 go 1307. Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair Anraí III. **Longshanks** (Cosa fada) an leasainm coitianta a bhí air, mar gur fear ard a bhí ann. Ba é an rí Sasanach a rinne gabháil ar an mBreatain Bheag faoi dheireadh agus a rinne iarracht Ríocht na hAlban a ghabháil chomh maith, cé gur theip air san iarracht sin. Tháinig a mhac Éadbhard II i gcomharbacht air.
## Naisc sheachtracha
*Balliol agus Eideard I

Catagóir:Daoine a rugadh i 1239
Catagóir:Básanna i 1307
Catagóir:13ú haois in Éirinn
Catagóir:13ú haois sa Fhrainc
Catagóir:14ú haois in Éirinn
Catagóir:14ú haois sa Fhrainc
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Crosáidí
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Frith-Sheimíteachas
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Catagóir:Rítheaghlach Plantagenêt
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Éadbhard II Shasana

Bhí **Éadbhard II** (25 Aibreán 1284 – 21 Meán Fómhair 1327, ar a dtugtar **Éadbhard Chaernarfon** freisin, ina Rí ar Shasana ó 1307 go dtí gur bhriseadh as oifig é in Eanáir 1327. An ceathrú mac ag Éadbhard I, rinneadh Éadbhard ina oidhre ar an ríchathaoir tar éis bhás a dhearthár níos sine Alphonso. Ag tosú sa bhliain 1300, bhí  Éadbhard in éineacht lena athair ar fheachtais míleata chun Albain a cheansú, agus sa bhliain 1307 rinneadh ridire de i searmanas mór ag Mainistir Westminster. Tháinig Éadbhard i gcomharbacht ar an ríchathaoir níos déanaí an bhliain sin, tar éis bhás a athar. Sa bhliain 1308, phós sé Isabella na Fraince, iníon leis an Rí cumhachtach Pilib IV (*Philippe le Bel*), mar chuid d'iarracht fadtréimhseach chun an teannas idir corónacha Shasana agus na Fraince a réiteach.

Tharraing sé achrann go minic, mar nach mbíodh sé ag tabhairt airde ar mhianta agus ar thoil na n-uaisle agus dúnmharaíodh é ar deireadh. Tháinig a mhac, Éadbhard III, i gcomharbacht air.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1284
Catagóir:Básanna i 1327
Catagóir:14ú haois in Éirinn
Catagóir:14ú haois sa Fhrainc
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine dúnmharaithe
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Daoine ón mBreatain Bheag
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Catagóir:Rítheaghlach Plantagenêt
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Coláiste na Toirbhirte

Meánscoil phríobháideach do bhuachaillí faoi iontaobhas Bhráithre na Toirbhirte is ea **Coláiste na Toirbhirte** (Béarla: **). Tá sé suite i lár Chathair Chorcaí.

Tá traidisiún láidir rugbaí i gColáiste na Toirbhirte, ach imrítear an-chuid spórt eile, cosúil leis an rámhaíocht. Tá an díospóireacht i mBéarla agus i nGaeilge ann freisin. 

Bunaíodh an scoil sa bhliain 1878, ach bhí sé ar an Meall Theas.

I measc na daoine a d'fhreastail ar an scoil tá: Cillian Murphy, Daniel Corkery, George Hook, Michael Clifford, agus Eoghan Harris.

Catagóir:Meánscoileanna in Éirinn
An Phlá Mhór

B'ionann an **Phlá Mhór** nó an **Galar Dubh** agus galar marfach a scaip go rábach ón Áise ar fud na hEorpa san 14ú haois (1347-1351). Meastar go bhfuair 25 milliún duine bás san Eoraip dá barr, timpeall trian den daonra iomlán. 

Dreancaidí galraithe ar fhrancaigh ba chúis leis an nGalar Dubh  »»»»    

Francaigh a bhí galraithe le bachaillíní an ghalair a scaip an phlá i measc na ndaoine agus d'at na nóid limfeacha. 
[clé|mion|"Column of the Plague" (''Pestsäule''), Graben, [Vín, An Ostair]]

## Stair
Bhí an phlá scamhógach marfach i níos mó ná 75% de na cásanna. 

Bhí an phlá sheipticéimeach (inar ionfhabhtaíodh an fhuil sa cholainn) níos measa fós, ach amháin nár tharla an fhoirm seo chomh minic leis na foirmeacha eile. 

Is deacair a hiarmhairt ar an Eoraip a mheas, ach chuir sí isteach go tubaisteach fadtréimhseach ar gach gné den bheatha. Is beag a foghlaimíodh uaithi, mar tharla paindéimí eile san Eoraip i 1361-3, 1369-71 , 1374-5, 1390, agus 1400.
[mion|[Ortha sa tSín, tréimhse Ming, 1368-1644]]

## Áise
Fuair 13 milliún Síneach bás léi.  Is dócha gur iompair ceannaithe an galar ar feadh na mBealaí Síoda trádála don Mheánoirthear is an Mheánmhuir.

## Féach freisin
* Plá bhúbónach

## Tagairtí

Phlá Mhór, An
Phlá Mhór, An
Phlá Mhór, An
Éadbhard III Shasana

Bhí **Éadbhard III** (13 Mí na Samhna 1312 – 21 Meitheamh 1377) ina rí ar Shasana. Tháinig sé i gcóróin agus é 14 bliain d'aois, tar éis gur cuireadh a athair, Éadbhard II, as oifig. Mhair a réimeas ar feadh breis is 50 bliain agus tháinig an Phlá Mhór ar Shasana lena linn. Tháinig a gharmhac, Risteard II, i gcomharbacht air.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1312
Catagóir:Básanna i 1377
Catagóir:14ú haois in Éirinn
Catagóir:14ú haois sa Fhrainc
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Cogadh Céad Bliain
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Catagóir:Rítheaghlach Plantagenêt
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Bogearraí saora

Is éard atá i gceist le **bogearraí saora** ná cód foinseach bogearraí a bheith ar fáil go réidh don úsáideoir agus é a bheith saor le hathruithe a dhéanamh don chód is a roinnt le daoine eile gan choinníollacha ceadúnais a shárú. Ní ceist airgid atá á plé leis an gcur síos seo, ní gá do na bogearraí bheith saor in aisce. Mar a deir Richard Stallman, bunaitheoir an Free Software Foundation, is é "saoirse cainte" atá i gceist, seachas "beoir saor in aisce".

## Stair
[thumb|upright|[Richard Stallman, bunaitheoir an Eagraíocht um Bogearraí Saor.]]

Sna caogaidí, seascaidí agus seachtóidí, ba ghnáthrud é na cearta bogearraí saor do úsáideoirí ríomhairí. Bhí na gnó crua earraí sásta leis seo, mar bhí an pobal ag cruthú bogearraí a chur fiúntach lena táirge. I 1980 chuir rialtas na Stáit Aontaithe Cóipcheart Bogearraí sa dlí.

Bunaíodh an Eagraíocht um Bogearraí Saor, nó "Free Software Foundation" as Béarla sa bhliain 1985.

## Féach freisin
* Eagraíocht um Bogearraí Saor
* GNU/Linux
* GNOME
* Tionscadal GNU

## Naisc sheachtracha
* The Free Software Definition
* The Open Source Definition
* OpenOffice.org as Gaeilge 
* Tionscadal Aistriúcháin GNU - Gaeilge 

## Tagairtí

Catagóir:Bogearraí saora
Risteard II Shasana

Bhí **Risteard II** (6 Eanáir 1367 – 14 Feabhra 1400) , ar a dtugtar Richard de Bordeaux freisin, ina Rí Shasana ó 1377 go dtí gur cuireadh as a oifig é i 1399. Ba é mac Éadbhard an Phrionsa Dhuibh (Prionsa na Breataine Bige), agus Jeanne de Kent. Fuair an Prionsa Dubh bás i 1376, rud a d’fhág Risteard mar oidhre dealramhach ar a sheanathair, Éadbhard III. Nuair a fuair an Rí bás, tháinig Risteard, 10 mbliana d’aois, i gcomharbacht ar an ríchathaoir.

Le linn chéad bhlianta Risteaird mar rí, bhí an rialtas faoi réir sraithe de chomhairlí na leasríochta, faoi thionchar uncailí Risteaird, Jean de Gand agus Thomas de Woodstock. Thug Sasana aghaidh ar fhadhbanna éagsúla, go háirithe an Cogadh Céad Bliain. Dúshlán mór a bhain leis an réimeas ab ea Éirí Amach na dTuathánach i 1381, agus bhí ról lárnach ag an rí óg i gcur faoi chois brúidiúil na géarchéime seo. Níos lú trodaí ná a athair nó a sheanathair, d'fhéach sé le deireadh a chur leis an gCogadh Céad Bliain. Mar do chreid sé go daingean sa phribhléid ríoga, chuir Risteard srian le cumhacht na n-uaisle, agus bhí sé ag brath ar mhuintir phríobháideach mar chosaint mhíleata ina ionad sin. Murab ionann agus a sheanathair, chothaigh Risteard atmaisféar suaimhneach, lárnaithe ar an ealaín agus ar an gcultúr ag an gcúirt, áit a raibh an rí ina fhigiúr ardchéimiúil.

Ba é a spleáchas ar líon beag cúirtéirí ba chúis le míshuaimhneas i measc na n-uasal, agus sa bhliain 1387, gua ghlac grúpa de na huaisle, ar a dtugtaí na Tiarnaí Achainíocha, seilbh ar an rialtas. Faoin mbliain 1389, bhain Risteard an smacht amach arís, agus sa tréimhse ocht mbliana a lean, rialaigh sé i gcomhar measartha lena iar-chéilí comhraic. Sa bhliain 1397, bhain sé díoltas amach ar na hAchomharcóirí, agus cuireadh cuid mhaith acu chun báis nó ar deoraíocht. Thug staraithe " tíorántacht" Risteaird ar an dá bhliain ina dhiaidh sin. Sa bhliain 1399, tar éis do John of Gaunt bás a fháil, díshealbhaigh an Rí mac De Gand, Anraí IV (Anraí Bolingbroke), a raibh curtha ar deoraíocht roimhe sin. I mí an Mheithimh 1399, rinne Anraí ionradh ar Shasana le fórsa beag a mhéadaigh go tapa ina líon. Agus é ag teacht gan mórán ag cur in aghaidh, chuir sé Risteard as oifig agus chorónaíodh é féin mar rí. Meastar gur maraíodh Richard den ocras i mbraighdeanas, cé go bhfuil amhras fós ann maidir lena dheireadh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1367
Catagóir:Básanna i 1400
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Cogadh Céad Bliain
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Catagóir:Rítheaghlach Plantagenêt
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Mit brennender Sorge

Is é is ciall leis na focail Ghearmáinise ***Mit brennender Sorge*** ná "le buaireamh dóite". Leis na focail seo a thosaigh an tréadlitir a d'eisigh an Pápa Pius XI ar an 10 lá de Mhárta 1937 (cé gurbh é an dáta oifigiúil a bhí le léamh ar an tréadlitir féin ná Domhnach na Páise, an 14 Márta). Tréadlitir a bhí ann a lochtaigh na Naitsithe, agus í dírithe ar easpaig Chaitliceacha na Gearmáine, agus léigh sagairt pharóiste na Gearmáine go léir os ard sna tithe pobail. Dúirt an Pápa Pius XI féin gurbh é Eugenio Pacelli (ní ba deireanaí, an Pápa Pius XII) a dhréachtaigh agus a chum an tréadlitir. Níor tugadh aon réamhfhógra faoin tréadlitir, agus scaipeadh ar chúla téarmaí ar fud na Gearmáine í, le féachaint chuige nach gcuirfeadh na Naitsithe bac léi.

Scríobhadh an tréadlitir as Gearmáinis, seachas as Laidin, rud as an ngnáth i saol na hEaglaise. Bhí tábhacht phraiticiúil, chomh maith le tábhacht shiombalach, le rogha seo na teanga.

## As an Tréadlitir

*Aon duine a mhórann cine ar leith, pobal ar leith, Stát ar leith, nó cineál ar leith Stáit, nó foinsí na cumhachta polaitiúla, nó aon rud eile a bhfuil luach ann don phobal dhaonna - cibé cé chomh tábhachtach nó onórach agus atá sé ó thaobh an tsaoil shaolta de - aon duine a mhórann rudaí den chineál seo thar an gceart agus a ardaíonn ar leibhéal an íoladhartha iad, aon duine a chuireann as a chuma agus as a chosúlacht ordú an domhain mar a dhear is mar a chruthaigh Dia é - scinneann an duine sin i bhfad ón bhfíor-chreideamh i nDia agus ó choincheap na beatha de réir an chreidimh sin.*

*Thug an Dia seo, an Máistir Ardcheannasach seo, thug Sé aitheanta is orduithe Uaidh nach bhfuil a bhfiúntas ag brath ar an am ná ar an áit, nach bhfuil beann acu ar an tír ná ar an gcine. Mar a chaitheann grian Dé a solas ar aghaidh gach duine, is ionann A dhlí do gach duine gan díolúine gan phribhléid. Na ríthe is na géillsinigh, an lucht faoi choróin agus na daoine gan choróin, an saibhir agus an bocht, caithfidh siad go léir A bhriathar a urramú. Mar is dual don Té a chruthaigh, is dual Dó go dtugann idir dhaoine aonair agus phobail de dhaoine cluas éisteachta Dó, cibé cé hiad féin.*

*Ní rithfeadh ach le duine an-éadomhain coincheap an Dé náisiúnta agus an reiligiúin náisiúnta a chumadh, nó is é Dia Cruthaitheoir na hOllchruinne, Rí agus Reachtaire na náisiún go léir, agus níl sna náisiúin uile ach "deoir sa bhuicéad" i gcomparáid lenA ollmhórgacht.*

Catagóir:Stair na Gearmáine
Martin Dillon

Scríbhneoir agus iriseoir ó Thuaisceart Éireann é **Martin Dillon**. Chaith sé ocht mbliana déag ag obair don BhBC, agus é i ndiaidh roinnt úrscéalta agus drámaí a chumadh. Mar sin féin, is iad a chuid leabhar faisnéise agus tuairisceoireachta is mó a thuill a chlú dó. B'é an leabhar *[[Búistéirí na Seanchille|Shankill Butchers]]* ba mhó a bhí i mbéal an phobail, ach nuair a foilsíodh í, thosaigh na sceimhlitheoirí Protastúnacha á imeaglú le bagairtí. Le teacht slán ó na sceimhlitheoirí, chuaigh sé ar imirce, ar dtús go dtí an Fhrainc, agus níos déanaí go dtí na Stáit Aontaithe.

## Leabhair le Martin Dillon
 
* *The Shankill Butchers*
* *The Trigger Men*
* *The Assassination of Robert Maxwell: Israel's Superspy*
* *Stone Cold: The True Story of Michael Stone and the Milltown Massacre*
* *The Dirty War*
* *Rogue Warrior of the SAS: The Blair Mayne Legend*
* *God and the Gun*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Aerfort Chorcaí

Aerfort idirnáisiúnta Éireannach is ea **Aerfort Chorcaí** (IATA: ORK, ICAO: EICK),  an an dara aerfort is mó in Éirinn. Osclaíodh an t-aerfort ar an 16 Deireadh Fómhair 1961. Sa bhliain 2010, bhain 2.4 milliún duine úsáid as an aerfort, agus 2.2 milliún in 2022.

Tá ÚABÁC i bhfeighil ar an aerfort.

clé|mion

clé|mion
## Suíomh
clé|mion
Tá an t-aerfort suite ocht gciliméadar ó lár Chathair Chorcaí, agus cóngarach do shuíomh na haerpháirce a bhí ann roimhe sin, ar a dtugtaí Farmer's Cross.  

Rinne réamh-bhreathnadóireachtaí meitéareolaíochta ag an suíomh seo i 1946-47. Tá an suíomh tugtha do cheo. Tarlaíonn seo siocair a shuímh gar don chósta theas agus a airde os cionn leibhéal na farraige. 

## Stair
D’oscail an t-aerfort i mí Dheireadh Fómhair 1961.  

#### Meitéareolaíocht
Ar dtús, ní dhearna breathnadóireacht ach amháin ar iarratas. Ansin, chóir dheireadh 1961 rinneadh iad ar bhonn 24 uair agus mar sin bhí an stáisiún mar pháirt de líonra sionoptach na Seirbhíse Meitéareolaíochta. 

Osclaíodh rannóg réamhaisnéise do chuspóirí eitlíochta sa bhliain 1966 agus de réir mar a mhéadaigh an t-éileamh ar réamhaisnéisí ginearálta, cuireadh isteach seirbhís uathoibríoch aimsire teileafóin. Dhún an rannóg réamhaisnéise eitlíochta sa bhliain 1988, agus ghlac an Lároifig Eitlíochta ag Aerfort na Sionainne freagracht as na réamhaisnéisí. 

## Gnó
Tá an geilleagar réigiúnach ag brath go mór ar eitiltí ó Aerfort Chorcaí. Ach níl ag éirí go maith le hAerfort Chorcaí cheana féin. Tháinig milliún níos lú daoine tríd an aerfort seo sa bhliain 2016 ná mar a tháinig in 2008. Sna blianta 2010 agus 2022,  bhain 2.2-2.4 milliún duine úsáid as an aerfort. Ach mhéadaigh Aerfort Bhaile Átha Cliath líon na bpaisinéirí faoi dhó beagnach idir 2009-2022.

Faoi láthair, is ag taisteal go  Heathrow nó ar ais a bhíonn aon trian de phaisinéirí Aerfort Chorcaí - sin sé mhíle duine gach seachtain

## Cinn scríbe

## Féach freisin

* ÚABÁC agus Aerfort Bhaile Átha Cliath

## Tagairtí

Catagóir:Eacnamaíocht na hÉireann
Catagóir:Aerfoirt i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:ÚABÁC
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i gContae Chorcaí
1419

## Eachtraí

## Breitheanna
* 10 Iúil - An tImpire Go-Hanazono na Seapáine (b. 1471)

## Básanna
* 5 Aibreán - Vincent Ferrer, misinéir agus naomh Spáinneach (r.1350)
* 22 Samhain - Frithphápa Eoin XXIII
* 17 Nollaig - William Gascoigne, Tiarna Príomh-Bhreitheamh Shasana

Catagóir:Blianta
1418

## Eachtraí

## Breitheanna
* 12 Nollaig - Albert VI Ard-Diúc na hOstaire (b. 1463)
* *Ní fios ar an dáta* - Peadar II Diúc na Briotáine (b. 1457)

## Básanna

Catagóir:Blianta
Aonaid Riaracháin na Seisnia

thumb|250px|Léarscáil na Seisnia. Réigiúin—dubh, lonnaíochta—dearg, agus aibhneacha—gorm.
* **Cathracha agus bailte faoi chúram rialtais Phoblacht na Seisnia**:
** Grozny (Грозный) (príomhchathair) (dearg #5 ar an léarscáil)
** Argun (Аргун)
** Gudermes (Гудермес) (dearg #7)
** Shali (Шали) (dearg #6)
** Urus-Martan (Урус-Мартан) (dearg #4)

* **Réigiúin**:
** Achkhoy-Martanovsky (Ачхой-Мартановский) (dubh #7)
** Groznensky (Грозненский) (dubh #4)
** Gudermessky (Гудермесский) (dubh #5)
** Itum-Kalinsky (Итум-Калинский) (dubh #11)
** Kurchaloyevsky (Курчалоевский) (dubh #10)
** Nadterechny (Надтеречный) (dubh #3)
** Naursky (Наурский) (dubh #1)
** Nozhay-Yurtovsky (Ножай-Юртовский) (dubh #14)
** Shalinsky (Шалинский) (dubh #7) (dubh #9)
** Sharoysky (Шаройский) (dubh #15)
** Shatoysky (Шатойский) (dubh #12)
** Shelkovsky (Шелковский) (dubh #2)
** Sunzhensky (Сунженский) (dubh #6)
** Urus-Martanovsky (Урус-Мартановский) (dubh #8)
** Vedensky (Веденский) (dubh #13)

Catagóir:An tSeisnia
Anraí V Shasana

Bhí **Anraí V** (16 Meán Fómhair 1387 – 31 Lúnasa 1422) ina rí ar Shasana ó 1413-1422. Bhí sé ar an rí ba rathúla ar Shasana ó thaobh cogaíochta de. Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair, Anraí IV agus tháinig Anraí VI i gcomharbacht air siúd.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1387
Catagóir:Básanna i 1422
Catagóir:15ú haois in Éirinn
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Cogadh Céad Bliain
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Daoine ón mBreatain Bheag
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Catagóir:Uaisleacht Éireannach