open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tīmoti Kāretu

Is scoláire Maorach agus saineolaí aitheanta ar an Maorais é **Tīmoti Samuel Kāretu** (a rugadh 29 Aibreán 1937). Tá sé comhcheangailte leis na *[[iwi]]* *Ngāi Tūhoe* agus *Ngāti Kahungunu*. Ba é an chéad cheannaire ar Roinn na Maoraise in Ollscoil Waikato, áit a ndearnadh ollamh de. Ba é an chéad Choimisinéir Teanga sa Nua-Shéalainn freisin, idir 1987 agus 1999, agus ansin bhí sé ina stiúrthóir feidhmiúcháin ar an Taisce Náisiúnta *Te Kohanga Reo* ó 1993 go 2003. In 2003, bhí dlúthbhaint aige le bunú *Te Panekiretanga o te Reo* (Institiúid Ardchaighdeán na Maoraise), agus bhí sé ina stiúrthóir feidhmiúcháin air chomh maith.

Rugadh Kāretu in Hastings na Nua-Shéalainne. D'uchtaigh a sheanuncail agus a sheanaintín é nuair a bhí dhá mhí d'aois in uchtú *whāngai* (nós traidisiúnta sa phobal Maorach), agus tógadh in Waikaremoana, Waimārama agus Ruatāhuna é.

In Onóracha na hAthbhliana 1993, ceapadh Kāretu ina Chompánach d’Ord Seirbhíse na Banríona as a chuid seirbhíse don phobal, agus in Onóracha Bhreithlá na Banríona 2017 ainmníodh é ina Chompánach Ridire de chuid Ord Fiúntais na Nua-Shéalainne, as seirbhísí don Mhaorais. Bhronn Ollscoil Victoria Wellington dochtúireacht oinigh air in 2003, agus rinne Ollscoil Waikato an rud céanna sa bhliain 2008. In 2020, bronnadh Gradam an Phríomh-Aire as Éachtaí sa Litríocht air sa chatagóir neamhfhicsin, agus toghadh é ina Chompánach de Chumann Ríoga *Te Apārangi*.

In 2019, d’aistrigh Kāretu naoi n-amhrán ó Bhéarla go Maorais don albam *Waiata/Anthems*, a bhain barr na gcairteacha amach sa Nua-Shéalainn i mí Mheán Fómhair 2019. In 2021, chabhraigh Kāretu leis an mbanna rac-cheoil Six60 an t-amhrán *Pepeha* a scríobh, agus d’aistrigh sé *Hua Pirau/Fallen Fruit* ar son an amhránaí Nua-Shéalannaigh Lorde dá EP *Te Ao Mārama*.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Daoine Nua-Shéalannacha
Catagóir:Daoine Maoracha
Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Éire)

mion|Tá an GCC suite in aice le Johnstown Castle, Loch Garman
Tá **an Ghníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil** nó an **GCC** (EPA nó Environmental Protection Agency of Ireland) freagrach as an gcomhshaol a chaomhnú agus a fheabhsú do mhuintir na hÉireann, agus an comhshaol a chosaint ó éifeachtaí díobhálacha na radaíochta agus an truaillithe.

## Freagrachtaí
Tá réimse leathan freagrachtaí ag an GCC, ina measc...

* Ceadúnú (gníomhaíochtaí tionsclaíocha, an diantalmhaíocht, rialaithe Orgánach Géinmhodhnaithe, foinsí radaíochta ianúcháin, scardadh dramhuisce agus mar sin de).
* Bainistíocht Uisce ̈(mar shampla, monatóireacht, anailís, tuairisciú srl)
* Rialú Astaíochtaí na nGás Ceaptha Teasa
* Cosaint Raideolaíoch
* Forfheidhmiú Náisiúnta i leith Cúrsaí Comhshaoil, Taighde,  Measúnacht Straitéiseach Timpeallachta,  Oideachas, Múscailt Feasachta agus Athrú Iompraíochta, agus mar sin de.

## Tuairiscí

### Athrú aeráide in Éirinn
mion|astaíochtaí gás ceaptha teasa ''in aghaidh an duine'', Éire (líne ard), AE-27 agus an domha (líne íseal).
De réir fhigiúirí foilsithe ag an nGCC i mí Iúil 2022, bhí an sceitheadh gáis in Éirinn 5% níos airde sa bhliain 2021 i gcomparáid le 2020, agus 1% in aghaidh 2019.

De réir an GCC, bhí "trí oiread" guail agus ola á dó le leictreachas a ghineadh agus bhí baint mhór aige sin leis an ardú ar astaíochtaí. 18% d’ardú a tháinig ar leibhéal na ngásanna á sceitheadh as earnáil an ghinte leictreachais.

Tháinig 3% d’ardú ar an sceitheadh de bharr na feirmeoireachta — ardú an dara bliain as a chéile. Scaipeadh 6% sa mbreis leasú saorga le linn an ama sin, agus cuireadh 3% sa mbreis le líon na mbeithígh bhainne in Éirinn. Tháinig méadú ar líon na mbeithíoch sin gach bliain... le 11 bliain anuas.

D'fhoilsigh an GCC tuarascáil ar 2 Meitheamh 2023, a léirigh

* Nach mbainfear amach an laghdú 51% ar ár n-astaíocht charbóin faoi 2030 atá mar sprioc reachtúil ag an rialtas.
* Nach mbainfear amach ach oiread an laghdú 42% ar astaíocht atá mar sprioc éigeantach ag an Aontas Eorpach.
* Nach mbainfear amach ach laghdú 29% de réir na straitéise atá i bhfeidhm.
* Nach mbeidh aon dul as againn i gceann seacht mbliana, mura n-athraíonn lagchomhlíonadh Phlean Aeráide an rialtais, ach liúntais astaíochta a *cheannach* ó bhallstáit eile an AE.
* Nach bhfuil ag éirí leis an stát an nasc idir fás eacnamaíochta agus astaíocht a bhriseadh.

## Féach freisin

* Athrú aeráide in Éirinn
* Caomhnú an chomhshaoil
* An Ghníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil sna Stáit Aontaithe
* Gníomhaireacht Chomhshaoil Eorpach
* Comhairle Chomhairleach um Athrú Aeráide (Éire)

## Tagairtí

Catagóir:Athrú aeráide in Éirinn
Catagóir:Comhshaol
Catagóir:Truailliú
Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann
Gluaiseacht Frithbheartaíochta na nGiúdach

mion
Bunaíodh **Gluaiseacht Frithbheartaíochta na nGiúdach** nó an **GFG** (*Jewish Resistance Movement* nó *The Hebrew Mary Movement*, nó as Eabhrais: תנועת המרי העברי, *Tnu'at HaMeri HaIvri*) i mí Dheireadh Fómhair, 1945. D'éirigh an feachtas armtha in aghaidh riail na Breataine sa Phalaistín níos géire timpeall an ama seo.  

Scátheagraíocht ab ea an GFG, an eite pholaitiúil de chuid an Irgun, Palmach, Lehi agus Haganah, na haonaid armtha (nó sceimhlitheoirí). 

Fuair 93 bás nuair a leag an Irgun buama in Óstán Rí Daithí in Iarúsailéim ar 22 Iúil 1946. Chuir an t-ionsaí uafás ar an bpobal agus díscaoileadh an GFG go gairid i ndiaidh na heachtra. Tháinig deireadh leis an GFG i mí Iúil / Lúnasa 1946. Ach leanadh den sceimhlitheoireacht agus den chogaíocht. 

## Féach freisin

* Buamáil Óstán Rí Daithí, 1946
* Irgun

## Tagairtí

Catagóir:Stair Iosrael
Catagóir:Sceimhlitheoirí
Catagóir:Giúdachas
Catagóir:An Phalaistín
Porth Swtan

Tá **Porth Swtan** (Béarla: *Church Bay*) suite ar chósta thiar thuaidh Ynys Môn timpeall míle go leith siar ó thuaidh ó shráidbhaile Llanfaethlu. Tá cladach an chuain creagach ach tá trá ghainmheach ann freisin a mbíonn an-tóir ag cuairteoirí uirthi.

Ainmnítear Porth Swtan as an abhainn Swtan, sruthán beag a shroicheann an fharraige laistíos de Phorth Swtan. Féadfaidh an t-ainm tagairt d’ainm an éisc ‘swtan’ (*faoitín farraige*), cé go ndeir an t-ársaitheoir John Leland ina *Itinerary in Wales* (1536-39) gur “ainm fathaigh” é.

## Tagairtí

Catagóir:Cósta Ynys Môn
Catagóir:Bánna na Breataine Bige
Catagóir:Tíreolaíocht Ynys Môn
Catagóir:Llanfaethlu
Catagóir:Tránna na Breataine Bige
The Boondocks (clár teilifíse)

clé|mion|Aaron McGruder, cruthaitheoir an chláir, in 2002.
Is clár teilifíse beochana do dhaoine fásta é ***The Boondocks*** a chruthaigh Aaron McGruder, bunaithe ar a stiallchartán a bhfuil an t-ainm céanna air. Craoladh an clár go déanach san oíche mar chuid de bhloc cláracha darb ainm *Adult Swim* ar an *[[Cartoon Network]]*.  Cuireadh an chéad eipeasóid ar an aer ar 6 Samhain 2005. Díríonn an tsraith ar theaghlach Afrai-Mheiriceánach mífheidhmiúil dar sloinne Freeman, atá ag cur fúthu i mbruachbhaile ficseanúil cairdiúil inar daoine geala iad an chuid is mó den phobal. Éiríonn cuid mhaith den aoir, den ghreann, agus den choimhlint sa tsraith as an meascán seo de chultúir, stíleanna maireachtála, aicmí sóisialta, steiréitíopaí, agus féiniúlachtaí ciniúlaithe.

Tháinig an tsraith chun críche ar 23 Meitheamh 2014, tar éis 55 eipeasóid sna ceithre shéasúr a bhí sé ar an aer. Ní raibh baint ar bith ag McGruder leis an séasúr deiridh. Craoladh an tsraith taobh amuigh de na Stáit Aontaithe mar chuid de mhargadh sindeacáitithe, agus foilsíodh í mar bhoscra DVD agus i bhformáidí eile.

Ar 12 Meitheamh 2019, fógraíodh go ndéanfadh Sony Pictures Animation, i gcomhar le McGruder, athléiriú ar an tsraith le tosú in 2022. Dúirt John Witherspoon go nglacfadh sé an pháirt chéanna a bhí aige (Robert Freeman) san athléiriú, ach fuair sé bás ar 29 Deireadh Fómhair 2019. Ar 18 Meán Fómhair 2019, fógraíodh go gcraolfadh HBO Max dhá shéasúr (12 eipeasóid) den athléiriú. Ach, ar 2 Feabhra 2022, tugadh le fios go raibh an togra curtha ar ceal.

## Tagairtí

Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Clann Dòmhnaill Ghlinne Garaidh

Is clann Albanach í **Clann Mhic Dhónaill Ghlinne Garaidh** (Béarla: *Clan MacDonnell of Glengarry*) agus is géag den chlann ní ba mhó, sé sin Clann Dòmhnaill í. Faigheann an chlann a hainm ó Ghleann Garraidh, áit a ritheann an Abhainn Gharraidh soir trí Loch Garraidh chun dul isteach sa Ghleann Mòr thart ar 25 km lastuaidh den Ghearasdan, Comhairle na Gàidhealtachd.

## Naisc sheachtracha
*http://www.clandonald-heritage.com
*The Glengarry Branch of the Macdonalds
*Clan MacDonell of Glengarry

## Tagairtí

Catagóir:Clann Dòmhnaill
Catagóir:Clanna na hAlban
Université Paris-Nanterre

Ollscoil sa Fhrainc is ea **Université Paris-Nanterre**, a bhfuil aithne níos fearr uirthi ar fud an domhain faoina acrainm **UPN**. Bunaíodh í sa bhliain 1964 i Nanterre, Île-de-France. Timpeall ar 34,000 mac léinn a fhreastalaíonn ar ranganna in UPN.

## Naisc Sheachtracha
* parisnanterre.fr

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoileanna sa Fhrainc
Béziers

Is cathair í **Béziers** atá suite i ndeisceart na Fraince.

## Stair
Tá **Béziers** ar cheann de na cathracha is sine sa Fhrainc.

## Nascadh
Tá Béziers nasctha leis na háiteanna seo a leanas:

* Heilbronn, an Ghearmáin, ó 1965
* Anping (Tainan), an Téaváin
* Chiclana de la Frontera, an Spáinn, ó 1993
* Stavropol, an Rúis, ó 1982
* Stockport, an Ríocht Aontaithe, ó 1972
* Maaloula, an tSiria, ó 2014

## Gailearaí

Íomhá:Beziers (the old bridge).JPG|alt=|An seandroichead
Íomhá:Map commune FR insee code 34032.png|alt=Léarscáil|Mapa 
Íomhá:Cathédrale Saint-Nazaire Béziers.JPG|alt=|Cathédrale Saint-Nazaire
Íomhá:Saint-Jean d'Aureilhan.JPG|alt=|Le domaine de Saint-Jean-d'Aureilhan, túr nuaghotach (19ú haois)
Íomhá:Beziers2.jpg|Église de la Madeleine
Íomhá:Rochelongue 129 Béziers.JPG|Place Gabriel Péri


## Tagairtí

Catagóir:Béziers
Catagóir:Cathracha na Fraince
Mahabharata

Is eipic Sanscraite é an *Mahabharata* (Sanscrait: महाभारतम्, *Mahābhāratam*).

## Tagairtí
A' Ghlas-bheinn

Sliabh i gCinn Tàile sa Ghàidhealtachd is ea **A' Ghlas-bheinn**. Tá sé 918m ar airde agus Ben Rothaich atá ann. Tá sé suite taobh thiar den Mhormhaich agus Innis a' Chrodh lastuaidh de Bhealach an Sgàirne.

Is é an dóigh is coitianta ná a' Ghlas-bheinn a dhreapadh ó Ghleann Chòinneachain agus Bealach an Sgàirne. Ceanglóidh daoine áirithe atá ag iarraidh na sléibhte a dhreapadh é le Beinn Fhada ó Bhealach an Sgàirne.

Ón mbarr tá radharcanna ar Beinn Fhada, sléibhte Chinn Tàile, Sgurr nan Ceathramhnan i nGleann Afroig agus Cill Fhaolain.

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Torstein Slungård

Ba pholaiteoir Ioruach de chuid an Pháirtí Liobrálaigh é **Torstein Slungård** (5 Meán Fómhair 1931 — 14 Lúnasa 2009).

Ceapadh é ina Státrúnaí san Aireacht Rialtais Áitiúil agus Saothair ó 1965 go Lúnasa 1969 agus Deireadh Fómhair 1969 go 1971, le linn Chomh-aireacht Borten. Tháinig an sos toisc gur sheas sé san olltoghcháin i 1969, agus níl cead ag Státrúnaí atá in oifig seasamh i dtoghchán, de réir Bhunreacht na hIorua. Níor bhuaigh sé suíochán sa toghchán, ach bhí sé ina leasionadaí i bParlaimint na hIorua ó Akershus le linn na dtéarmaí 1965–1969 agus 1969–1973.

Bhí sé ina bhall de chomhairle chathrach Nittedal ar feadh seacht dtéarma, 28 bliain, ina mhéara ó 1976 go 1977, ina bhall de chomhairle contae Akershus agus ina chathaoirleach ar chraobh an pháirtí réigiúnaigh. Bhí sé ina leaschathaoirleach ar an bpáirtí náisiúnta freisin.

Bhí sé ina chónaí in Dovre nuair a bhí sé amach sna blianta, agus fuair sé bás in 2009.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2009
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Polaiteoirí Ioruacha
Leonard Peltier

Is gníomhaí Bundúchasach Meiriceánach é **Leonard Peltier** (rugadh 12 Meán Fómhair 1944) agus ball iomráiteach den ghrúpa AIM (*American Indian Movement*) sna 1970idí.  Ciontaíodh é, tar éis trialach conspóidí, as cabhrú le dúnmharú agus tá sé i bpríosún ó 1977 i leith. Gearradh dhá théarma príosúnachta saoil as a chéile air as páirt a ghlacadh i dtroid gunnaí ar Thearmann Pine Ridge in Dakota Theas ar 26 Meitheamh 1975. Fuair beirt gníomhairí de chuid an FBI bás san eachtra.

Ina chuimhní cinn *Prison Writings: My Life Is My Sun Dance*, a foilsíodh sa bhliain 1999, d'admhaigh Peltier gur ghlac sé páirt sa troid gunnaí, ach dúirt sé nár mharaigh sé na gníomhairí. Tá forais faire ar nós Amnesty International, agus daoine mór le rá (Nelson Mandela, Máthair Treasa, agus an 14ú Dalaí Láma san áireamh), i mbun feachtais ar son trócaire do Peltier.

Nuair a tharla an lámhach, bhí Peltier ina bhall gníomhach d'AIM, eagraíocht tathanta ar son cearta na mBundúchasach i Meiriceá Thuaidh a d’oibrigh chun dul i ngleic leis an gciníochas agus brúidiúlacht póilíneachta a d’fhulaing Bundúchasaigh Mheiriceá ar bhonn rialta. Sheas Peltier i dtoghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe in 2004, fuair sé ainmniúchán an Pháirtí Síochána agus Saoirse. Fuair sé 27,607 vóta san olltoghchán i mí na Samhna, cé go raibh sé teoranta don bhallóid i California amháin. Sheas sé mar Leas-Uachtarán na Stát Aontaithe in 2020, ar thicéad le Gloria La Riva mar iarrthóir na huachtaránachta. Tharraing Peltier siar as an rás ar 1 Lúnasa 2020 ar chúiseanna sláinte.

Tá Peltier i bPríosún Feidearálach na Stát Aonraithe in Coleman, Florida. Ar 18 Eanáir 2017, fógraíodh gur dhiúltaigh an tUachtarán Barack Obama iarratas Peltier ar thrócaire. Is de bhunadh Lakota, Dakota agus Francach, agus ball cláraithe den Turtle Mountain Chippewa é.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá
Catagóir:Coirpigh Mheiriceánacha
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Dúnmharfóirí
Catagóir:Ealaíontóirí Meiriceánacha
Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe
Catagóir:Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Sóisialaithe
Herbert Ward (dealbhóir)

Dealbhóir, maisitheoir, scríbhneoir agus taiscéalaí Briotanach san Afraic ab ea **Herbert Ward** (11 Eanáir 1863, Londain – 5 Lúnasa 1919, Neuilly-sur-Seine). Bhí sé ina bhall de Thuras Taiscéalaíochta Fuascailte Emin Pasha de chuid Henry Morton Stanley agus bhí sé ina dhlúthchara de Ruairí Mac Easmainn agus iad ag obair i Saorstát an Chongó. Chuaigh Ward leis an dealbhóireacht ina dhiaidh sin agus chónaigh sé sa Fhrainc. Bronnadh an *Croix de Guerre* air, agus bhí sé luaite faoi dhó i seoltaí sa Chéad Chogadh Domhanda, bhí sé ina oifigeach den *Légion d'Honneur*. agus ina bhall de Chumann Ríoga Dealbhóirí na Breataine Móire.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1919
Catagóir:Daoine a rugadh i 1863
An Bastille

Ba dhaingean í an **Bastille** nó **Bastille Saint-Antoine** a tógadh sa 14ú haois. Measadh gur siombail na monarcachta í agus forghabhadh í sa bhliain 1789 le linn Réabhlóid na Fraince.

## Tagairtí

Catagóir:Réabhlóid na Fraince
Bitseach

Is madra baineann é **bitseach**, nó baineannaigh ainmhithe eile den fhine *[[Canidae]]*.

Baintear úsáid as an fhocal freisin mar théarma maslach nó díspeagach ar dhuine, bean de ghnáth, ach is féidir é a úsáid chun tagairt a dhéanamh d'fhir agus do mhná araon. Is minic a úsáidtear téarmaí comhchosúla eile, leithéidí; scubaid, raicleach, cailleach. Nuair a chuirtear i bhfeidhm é ar bhean nó ar chailín, ciallaíonn sé duine atá trodach, míréasúnta, mailíseach, rialaitheach, ionsaitheach nó ceannasach. Nuair a chuirtear i bhfeidhm é ar fhear nó ar bhuachaill, aisiompaíonn a bhrí agus is téarma dímheasúil é as a bheith  íochtarach, lag, nó cladhartha.

## Tagairtí

Catagóir:Mallachtaí Gaeilge
Catagóir:Téarmaí maslacha do mhná
Catagóir:Téarmaí maslacha d'fhir
Míle

Is aonad impiriúil Briotanach agus gnáthaonad faid sna Stáit Aontaithe é an **míle** (uaireanta, **míle reachtúil** chun idirdhealú a dhéanamh idir é agus mílte eile), bunaithe ar an seanaonad Sasanach atá cothrom le 5,280 troigh nó 1,760 slat. Rinneadh Comhlathas na Breataine agus na Stáit Aontaithe caighdeánú ar an míle reachtúil trí chomhaontú idirnáisiúnta sa bhliain 1959, nuair a athshainíodh go foirmiúil é mar 1609.344 méadar.

Catagóir:Aonaid faid
Augusta Emerita

*Colonia* Rómhánach a bunaíodh sa bhliain 25 RCR ab ea **Augusta Emerita**, ar a dtugtar freisin **Emerita Augusta**, i Mérida, Spáinn na linne seo. Ba é an tImpire Rómhánach Ágastas a bhunaigh an chathair chun iarshaighdiúirí Emeritia a athlonnú, na léigiúin a throid sna Cogaí Cantabracha, is iad sin Legio V Alaudae, Legio X Gemina, agus b'fhéidir Legio XX Valeria Victrix.  Bhí Augusta Emerita ina phríomhchathair de *Provincia Lusitana*, agus bhí an chathair sin ar cheann de na cinn Easpáinneacha is mó le hachar de níos mó ná 20,000 ciliméadar cearnach. Bhí trí uiscerian agus dhá fhóram ann.
## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte in Extremadura
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Láithreáin Oidhreachta Domhanda
Catagóir:Láithreáin seandálaíochta
Catagóir:Stair na Spáinne
Richard Talbot (ard-easpag)

Státaire agus cléireach Sasanach a rugadh i Sasana sa chúigiú haois déag in Éirinn ab ea **Richard Talbot** (c. 1390 &#x2013; 15 Lúnasa 1449). Deartháir níos óige a bhí ann do John Talbot, 1ú Iarla Shrewsbury. B'Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath agus Ard-Seansailéir na hÉireann é ar feadh tréimhse. Bhí sé ar dhuine de na pearsana polaitíochta ba mhó le rá in Éirinn le breis agus tríocha bliain, ach bhí a ghairmré marcáilte ag conspóid agus  aighnis rialta le státairí eile. Go háirithe, ba í conspóid na ndeartháireacha Talbot leis an  Iarla cumhachtach Urumhan an phríomhchúis le haighneas na mBuitléirí-na dTalbóideach, a bhí i dtreis ar pholaitíocht na hÉireann ar feadh na mblianta, agus a lagaigh go mór údarás Choróin Shasana in Éirinn.

Catagóir:Básanna i 1449
Cogadh Cathartha Éimin (2014-2022)

Thosaigh seach-chogadh in Éimin i ndeireadh na bliana 2014.  Chuaigh cúrsaí ó smacht in 2015 agus an teannas idir an Araib Shádach (agus a comhghuaillithe cumhachtacha, na Stáit Aontaithe agus an Ríocht Aontaithe go háirithe) agus an Iaráin (agus na réabhlóidithe Houthi) ag géarú.

Chuaigh an cogaíocht in abar go gasta, Fógraíodh sos comhraic ina measc siúd a bhí i mbun cogaíochta in Aibreán 2022.

De réir a chéile, d'éirigh **Cogadh Cathartha Éimin** 'an ghéarchéim daonna is measa ar domhan', sa 21ú haois de réir na Náisiúin Aontaithe.   Fuair b'fhéidir 377,000 bás le linn 2015-2021.

Tugann "Cogadh na gCarad" ar an gcoimhlint go minic ach seach-chogadh a bhí ann i ndáiríre, agus na cumhachtaí eachtrannacha ag troid lena chéile.

clé|mion|Tá na Houthi lonnaithe sa tuaisceart agus an-rath orthu le linn 2014-2015, rud a chur eagla an domhain ar na "Comhghuaillithe"

### Cúlra
Lárionad sceimhlitheoireachta Ioslamacha ba ea Éimin ó na 1990idí ar aghaidh. Mar shampla, sa bhliain 2015, mhaígh Al Qaeda in Éimin gurb iad a bhí taobh thiar de na hionsaithe sceimhlitheoireachta ar oifigí na hirise, Charlie Hebdo i bPáras na Fraince.
clé|mion|Scigphictiúr de chuid Carlos Lattouf, WikiLeaks  2016

### Imeachtaí
Thosaigh Cath Sanaa ar 9 Meán Fómhair 2014.

Lánscoireadh an pharlaimint  in Sanaʽa agus tháinig 'Coiste Réabhlóideach' de chuid na Houthi le chéile ar 6 Feabhra 2015. Bhí an-rath ar Houthi le linn 2014-2015, rud a chur eagla an domhain ar na "Comhghuaillithe"
clé|mion|méadú ar thrádáil na n-arm sna 2010idí agus agóid i Londain, 22 Meitheamh 2018
Ar 26 Márta 2015, .thosaigh “Obráid  Decisive Storm” nuair a d’ionsaigh an Araib Shádach na Houthi in Éimin. Ach ní raibh an Stoirm cinniúnach ar chor ar bith.

### Básanna
Idir 2015 agus 2021, fuair b'fhéidir 377,000 bás le linn an chogaidh, de réir Clár um Fhorbairt na Náisiúin Aontaithe 

* 154,000 de bharr na cogaíochta;  
* 223,000, básanna indíreacha, an gorta go háirithe,  Is ar na leanaí is measa a thiteann an choimhlint.

Bhí an chomhghuaillíocht freagrach as an gcuid is mó de na básanna. Agus le linn na 2010idí, bhí an Bhreatain agus Stáit Aontaithe Mheiriceá ar an dá thír a dhíol an líon is mó d’airm leis an Araib Shádach.

Fógraíodh sos comhraic ina measc siúd a bhí i mbun cogaíochta in Aibreán 2022. Thosaigh Géarchéim na Mara Rua an bhliain dár gcionn.

## Féach freisin

* Éimin
* Géarchéim na Mara Rua, 2023-

## Tagairtí

Catagóir:Gortaí
Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:Stair Éimin
Catagóir:Stair na hIaráine
Catagóir:Stair na hAraibe Sádaí
Joe Keery

Aisteoir agus ceoltóir Meiriceánach is ea **Joseph David Keery,** aitheanta go gairmiúil sa cheol mar *Djo*. Rugadh é ar 24 Aibreán, 1992 i Newburyport, Massachusetts. Tháinig aithne air as Steve Harrington a imirt sa tsraith ficsean eolaíochta *"Stranger Things"* (2016-faoi láthair), agus ó shin tá réalta aige sa scannán grinn *"Free Guy"* (2021) agus sa chúigiú séasúr den tsraith drámaíochta coireachta *"Fargo"* (2023 - 2024).

Mar cheoltóir d’eisigh sé na halbaim stiúideo *Twenty Twenty* (2019) agus *Decide* (2022). Níos déanaí, d’eisigh sé a amhrán buailte agus a chéad iontráil Billboard Hot 100, *“End of Beginning”*, tar éis dó éirí víreasach ar an ardán físe ar líne TikTok in 2024.

## Scannánliosta

## Dioscliosta

* *Twenty Twenty* (2019)
* *Decide* (2022)

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1992
Catagóir:Daoine beo
Tom Oberheim

Innealtóir leictreonach, aireagóir agus fear gnó is ea **Thomas Elroy Oberheim**. Rugadh é ar Iúil 7 1936 i Manhattan, Kansas. Bhunaigh sé an comhlacht Oberheim Electronics i 1969, ar dtús mar dhearthóir agus mar mhonaróir d'éifeachtaí leictreonacha do Maestro. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Innealtóirí Meiriceánacha
Ginearáloifigeach

mion|Pedro de Aranda Capitano generale di Valencia
Is éard **is ginearáloifigeach** (Fraincís:*capitaine général*)  ann na oifigeach ardchéimiúil sna hairm, agus i roinnt náisiúin sna fórsaí aeir, fórsaí spáis, agus sna saighdiúirí nó coisithe cabhlaigh . 

I roinnt úsáidí tagraíonn an téarma "**ginearáloifigeach**" do chéim os cionn an choirnéil.

Úsáidtear an téarma *ginearál* ar dhá bhealach: mar theideal cineálach do gach grád d’oifigeach ginearálta agus mar chéim shonrach. 
## Tagairtí

Catagóir:Céim Mhíleata
Catagóir:Stair mhíleata na Spáinne
Catagóir:Stair Mhíleata na hIodáile
Catagóir:Ginearáloifigeach
Voldemort

Is é **Tom Marvolo Riddle**, nó an **Tiarna Voldemort** mar a bhaist sé air féin, deargnamhaid Harry Potter i sraith leabhar agus i sraith scannán *[[Harry Potter]]*. Tá an oiread sin eagla ar mhuintir dhomhan na ndraíodóirí roimh a ainm féin, áfach, go dtugtar **Mac-an-Té-Úd-Eile** nó **An-Té-Nach-Luaitear-a-Ainm** air go forleathan. Tá **an Tiarna Dubh** mar theideal air leis, ach is iad a dheisceabail is mó a thugann sin air. 

Tá gráin ag Voldemort do dhraíodóirí nach bhfuil fuil íon iontu, is é sin, do dhraíodóirí atá de shliocht Mugal (daoine nach draíodóirí iad), rud atá coitianta go leor i ndomhan Harry Potter. D'ainneoin sin is draíodóir leathfhola é Voldemort féin, ó ba Mhugal é a athair. Ar thaobh a mháthar, áfach, síolraíonn Riddle ó mhuintir a chreideann go bhfuil draíodóirí íonfhola níos fearr go deo ná aon dream eile, agus atá de shliocht Salazar Slytherin, duine den cheathrar a bhunaigh Scoil Chomhoideachais Draíodóireachta Hogwarts. Tá sé mar aidhm ag Voldemort agus a dheisceabail go mbeadh lucht na híonfhola i réim, agus cruthaíonn an Tiarna Dubh sé Horcrux - réada ina bhfuil codanna dá anam i bhfolach - ionas nach bhfaighidh sé bás choíche. Bíonn ar Harry Potter, laoch na scéalta, na Horcruxes a scriosadh agus Voldemort a mharú, mar gheall ar thairngreacht inar dúradh go gcaithfeadh ceachtar Harry nó Voldemort an duine eile a mharú sa deireadh thiar.

## Tagairtí
Giorgio Almirante

Ba pholaiteoir Iodálach é **Giorgio Almirante** (27 Meitheamh 1914 - 22 Bealtaine 1988), bunaitheoir agus ceannaire  an pháirtí nuafhaisistigh 'Gluaiseacht Shóisialta na hIodáile', go dtí gur éirigh sé as sa bhliain 1987.

## Luathshaol
Rugadh Almirante ag Salsomaggiore Terme, in Emilia Romagna, ach ba as Molise a thuismitheoirí le sinsearacht uasal. Ba é a haintín an t-aisteoir Italia Almirante Manzini. Chaith sé a óige ag leanúint a thuismitheoirí, a d'oibrigh san amharclann, i Torino agus sa Róimh. Bhain sé céim amach sa Litríocht i 1937.

## Faisisteachas roimh an gcogadh
Fuair Almirante oiliúint mar mhúinteoir scoile, ach chuaigh sé ag obair ag scríobh don iris fhaisisteach sa Róimh *Il Tevere*. Bhí an-tionchar ag an iriseoir Telesio Interlandi ar a saol, a bhí ina mheantóir idé-eolaíoch aige. Iriseoir ó thaobh gairme dede réir gairme de, bhí cuid mhór scríofa ag Almirante don irisleabhar Interlandi La Difesa della Razza (Cosaint an chine)a  go forleathan do irisleabhar Interlandi 'La Difesa della Razza' (Cosaint an chine). Chabhraigh Almirante freisin le *Repubblica Sociale Italiana* *(RSI)* (Gaeilge: *Poblacht Shóisialach na hIodáile*) a eagrú, nuair a ceapadh é ina Cheann Comh-Aireachta ar an *Ministero della Cultura Popolare* (Gaeilge: Aireacht Cultúir Coitianta) sa bhliain 1944.

## Movimento Sociale Italiano (MSI) (''Gluaiseacht Shóisialta na hIodáile'')

### Ceannasaíocht
Tar éis an faisisteachas a bheith buailte go dona,  cúisíodh Almirante mar gur ordaigh sé lámhach na bpáirtiseán sa bhliain 1944, cé gur cuireadh deireadh leis trí mhaithiúnais ghinearálta. Theith sé ón Iodáil tar éis an chogaidh ach d'fhill sé ar ais sa bhliain 1946 chun a ghrúpa faisisteach beag féin a bhunú. Glacadh go tapa é isteach i nGluaiseacht Shóisialta na hIodáile (MSI), a bunaíodh an bhliain chéanna.

## Naisc sheachtracha
*‘She’s very charismatic’: could Giorgia Meloni become Italy’s first far-right leader since Mussolini?

Catagóir:Polaiteoirí Iodálacha
Catagóir:Básanna i 1988
Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Meáin sruthaithe

mion
Is ionann **meáin sruthaithe** agus **fístaispeáint sruthaithe** le fuaim. Seicheamh d'íomhánna gluaiste a fheictear i bhfoirm chomhbhrúite ar an Idirlíon agus a thaispeántar ar an scáileán de réir mar a thagann siad.

## Féach freisin
* Netflix
* TG4
* Bloc

## Tagairtí


Catagóir:Néalstóráil
Catagóir:Teilifís
Catagóir:Meáin dhigiteacha
Catagóir:Meáin chumarsáide
Substaint cheimiceach

Is éard is **substaint cheimiceach** ann ná cineál damhna a bhfuil comhdhéanamh ceimiceach seasmhach aige agus airíonna saintréitheacha.   Is féidir le substaintí ceimiceacha a bheith ina substaintí simplí ( substaintí atá comhdhéanta de dúil cheimiceach amháin ),  comhdhúile ceimiceacha, nó cóimhiotail.
## Tagairtí
Catagóir:Ceimic ghinearálta

Catagóir:Ábhair shaorga
Fraxinus excelsior

Is speiceas planda bláthanna é ***Fraxinus excelsior***, ar a dtugtar **an fhuinseog** (**fuinseog Eorpach**, **fuinseog choiteann**, nó **fuinseog shilte** freisin, chun í a idirdhealú ó chineálacha eile fuinseoige), san fhine *Oleaceae*. Tá an fhuinseog seo dúchasach ar fud mhórthír na hEorpa  soir go réigiún Chugais agus sléibhte Alborz, agus an Bhreatain Mhór agus Éire, an dara ceann ag socrú a theorainn thiar. Tá a shuíomh is faide ó thuaidh i réigiún Trondheimsfjord na hIorua. Saothraítear an speiceas go forleathan agus tuairiscítear go bhfuil sé tagtha chun cineáil sa Nua-Shéalainn agus i gceantair scaipthe sna Stáit Aontaithe agus i gCeanada.
## Tagairtí
Sinéad McLaughlin

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann í **Sinéad McLaughlin** (). Is ball de Pháirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre í. Is Comhalta den Tionól Reachtach í don Fheabhal, ó 2020 ar aghaidh.

## Tagairtí

 
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha
Aerpháirc Bheann na Faoghla

Tá **Aerpháirc Bheann na Faoghla** gar do Bhaile a’ Mhanaich i mBeann nam Fadla.

## Tagairtí

Catagóir:Aeradróim
Akshata Murty

Dearthóir faisin as an India is ea **Akshata Narayan Murty** (a rugadh ar an 1 Aibreán 1980).  Is iníon í le N. R. Narayana Murthy, fear a bhunaigh Infosys, cuideachta ilnáisiúnta teicneolaíochta faisnéise san India, agus Sudha Murty. Tá sciar 0.93% aici sa chuideachta. Bhí a saibhreas pearsanta mar ábhar plé i meáin na Breataine in 2022 i gcomhthéacs a stádas neamhchónaitheach a éileamh sa Ríocht Aontaithe.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Svetlana Savitskaya

Is iarspásaire Sóivéadach agus eitleoir í **Svetlana Savitskaya** (a rugadh ar 8 Lúnasa 1948).

Chuaigh Savitskaya ar shiúlóid spáis  ar 25 Iúil 1984, an chéad uair a chuaigh bean  ag siúl sa spás (chuaigh Kathryn D. Sullivan ar shiúlóid spáis  ar 11  Deireadh Fómhair  1984).

## Féach freisin

* Kathryn D. Sullivan

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Cumannaithe
Catagóir:Daoine as Moscó
Catagóir:Daoine Sóivéadach
Catagóir:Eitleoirí
Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Laochra
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Oideachasóirí
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Polaiteoirí na Rúise
Catagóir:Spásairí Rúiseacha
Catagóir:Taiscéalaithe Rúiseacha
Severus Snape

Is carachtar ficseanúil i sraith leabhar agus i sraith scannán *[[Harry Potter]]* é **Severus Snape**. Múineann an tOllamh Snape na Posóidí ar Scoil Chomhoideachais Draíodóireachta Hogwarts, agus bíonn sé ag bulaíocht phríomhcharachtar na sraithe, Harry Potter féin. Ach ceileann a phearsantacht shearbhasach mothúcháin chasta: nochtar tar éis bhás Snape sa leabhar deireanach go raibh grá aige do mháthair Harry, Lily, agus gur thréig sé an Tiarna Dubh mar gheall air sin; ach chaith sé go dona le Harry mar go raibh cuma a athar air. 

Alan Rickman a rinne páirt Snape sna scannáin atá bunaithe ar na leabhair; ba é rogha an údair féin é.

## Tagairtí

Catagóir:Harry Potter
Gearóid Mac Niocaill

Ar duine desna scoláirí is iomráití de chuid na 20ú haoise ba ea ** Gearóid Mac Niocaill ** (1932–2004) agus béim ar leith aige ina chuid oibre ar dréachtaí Éireannacha na meánaoise déanaí.

## Beatha
Rugadh Mac Niocaill in Hull, Sasana sa bhliain 1932.  Éireannach ba ea a mháthair.

Bhain Mac Niocaill céim BA amach le Laidin agus Francais ó University of Leeds sa bhliain 1953.  Bhog sé ansin go hÉirinn, áit a bronnadh scoláireacht iarchéimí ag an Scoil Léinn Cheiltigh san Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath.  Sa bhliain 1956, cuireadh na lámhscríbhinní i Leabharlann Náisiúnta na hÉireann faoina chúram.  Chuir sé isteach a thráchtas dochtúra dar teideal *Cáipéisí i nDlí i nGaeilge 1493–1621* sa bhliain 1962.  Trí bliana i ndiaidh sin, ceapadh Mac Niocaill ina ollamh cúnta an Scoil Léinn Cheiltigh ag an Institiúid.  Bhí Mac Niocaill ansin is ollamh le stair ag Ollscoil na hÉireann, Gaillimh in mbliain 1977 go dtí go ndeachaigh sé ar scor sa bhliain 1997.  

Thóg a chuid oibre feadh saoil sa Ghaeilge ar an traidisiún tosaithe ag scoláirí Sasanacha eile amhail is Robin Flower (An Bláithín) agus Seoirse Mac Thomáis.  D'fhoilsigh sé eagráin as Laidin, agus as Gaeilge ach go háirithe, faoi lámhscríbhinní meánaoiseacha suntasacha rud a chuir teorainn ar a phobal acadúil ach a léirigh a thiomantas don Ghaeilge.  Mar sin féin, is é a shaothar *Na Buirgéisi, xii-xv aois* (1964), scríofa as Gaeilge agus Laidin, ar cheann desna téacsanna faoina na buirgéisigh agus buirgí i nÉirinn na meánaoise déanaí, a dhéantar lua air is minicí.  Pléann sé ann eagar bunreachta na mbailte Gael-Normannacha den ré úd.

## Naisc sheachtracha
* *[http://www.ucc.ie/celt/MacNiocaillbib.html Published works]*, tiomsaithe ag Donnchadh Ó Corráin, CELT.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Básanna in 2004
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:East Riding of Yorkshire
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht Ollscoil na Gaillimhe
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 20ú haois
Te Taka Keegan

Is léachtóir ollscoile agus gníomhaí ar son na Maoraise é **Te Taka Keegan**. Is de shliocht na *[[iwi]]* Waikato-Maniapoto, Ngāti Apakura, Te Whānau-ā-Karuai ki Ngāti Porou, agus Ngāti Whakaaue é.

Agus cúlra san innealtóireacht chrua-earraí aige, d’fhill Keegan ar Ollscoil Waikato chun céim mháistreachta a dhéanamh i Loingseoireacht Mhaorach Thraidisiúnta. Ina dhiaidh sin, fuair sé post múinteoireachta i Roinn na Ríomheolaíochta, agus ba é an chéad duine a mhúin an ríomheolaíocht go hiomlán trí mheán na Maoraise. Chríochnaigh sé tráchtas Ph.D. dar teideal *Indigenous Language Usage in a Digital Library: He Hautoa Kia Ora Tonu Ai* bunaithe ar obair i gcomhair le Leabharlann Dhigiteach na Nua-Shéalainne, tionscadal taighde faoi stiúir Ian H. Witten. Is féidir a phróifíl acadúil a fháil ar shuíomh Gréasáin Ollscoil Waikato.

Bhí Keegan i gceannas ar an bhfoireann a d’aistrigh Microsoft Windows XP agus Microsoft Office 2003 go Maorais, agus thug sé comhairle don fhoireann a d’aistrigh Office 2013 agus Windows 8. Bhí orthu go leor téarmaí nua a chumadh mar chuid den chéad aistriúchán, agus tá cuid mhaith de na téarmaí sin anois ar fáil in *A Dictionary of Māori Computer Terms*. Bhí baint aige freisin le forbairt méarchláir SwiftKey a thacaíonn leis an Maorais.

Le linn dó saoire shabóideach a chaitheamh le Google, ba é Keegan an crann taca a bhí taobh thiar de Google Māori. Tá sé ar dhuine d’iontaobhaithe *Tūhono*, bunachar sonraí a nascann daoine Maoracha lena n-iwi.

In 2017, bhronn Príomh-Aire na Nua-Shéalainne, Bill English, an gradam múinteoireachta is airde sa tír, Ard-Ghradam an Phríomh-Aire, ar Keegan, mar aitheantas ar a dhíograis leanúnach don teagasc agus don fhoghlaim.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Teangeolaithe
Catagóir:Daoine Maoracha
Catagóir:Eolaithe ríomhaireachta
Margaret Dobbs

Scoláire agus drámadóir Éireannach ba ea ** Margaret Emmeline Dobbs ** (19ú Samhain 1871 – 2a Eanáir 1962),  aitheanta go formhór as ucht a cuid iarrachtaí chun an Ghaeilge a chaomhnú.

## Beatha
Rugadh Dobbs ag 41 Sráid Líosainn Íochtarach i mBaile Átha Cliath ar an 19ú Samhain 1871, an ceathrú páiste le Conway Edward Dobbs, dlíodóir, agus Sarah Mulholland.  Bhí a hathair ina Giúistís Síochána i gContae Aontroma, Ard-Sirriam i gCarraig Fhearghais sa bhliain 1875 agus Ard-Sirriam i gContae Lú sa bhliain 1882.  Iníon le St. Clair Kelvin Mulholland Eglantine as Contae an Dúin ba ea a máthair, Sara.

D'fhan an chlann ina cónaí i mBaile Átha Cliath tar éis bhreith Margaret.  Tar éis bhás a athar sa bhliain 1898, ámh, bhog a máthair an chlann ar ais go Gleann Aireamh. 

Ní raibh ach pas beag ban Protastúnach ann a raibh spéis acu i nAthbheochan na Gaeilge, Dobbs ionas measc.  Chuaigh Dobbs go dtí an Ghaeltacht i gContae Dhún na nGall chun Gaeilge a fhoghlaim, Hugh Flaitile ina chéad mhúinteoir.   brought the idea of promoting the language go Gleannta Aontroma and her circle of friends. 

Bhí Dobbs ina ball bunaitheora den bhFeis Mhór na nGleann i nAontroim sa bhliain 1904, agus níos deireanaí ina rúnaí liteartha.  Sa bhliain 1946, bhronn coiste na Feise onóir uirthi, le feiceál fós ina baile, Teachh Portnagolan.  Ina óráid ghlactha, dúirt sí:
:*Ireland is a closed book to those who do not know her language. No one can know Ireland properly until one knows the language. Her treasures are hidden as a book unopened. Open the book and learn to love your language

Scríobh Dobbs seacht ndráma, foilsithe ag Dundalgan Press sa bhliain 1920, cé nár cuireadh ach trí cinn ar an stáitse.  Bhuaigh *The Doctor and Mrs McAuley* corn Warden ag Feis Bhéal Feirste sa bhliain 1913, ach níor éirigh lena drámaí ach d'éirigh sí as á scríobh.  Lean sí léi ag obair ar léann staire agus seandálaíochta, agus foilsíodh a chuid alt i n-iriseán amhail is *Ulster Journal of Archaeology*, i  n-iriseán na Gearmáine ([[Zeitschrift für celtische Philologie]]), *Revue Cletique* na Fraince agus *Ériu'' na hÉireann.

Cara dílis léi ba ea Roger Casement agus chuir sí dá chostais chosanta nuair a cuireadh tréas ina leith.  Cé nach her political views were not clearly known, bhí Dobbs ina ball de  agus ar choiste gnó .

Fuair sí bás abhaile in, Portnagolan House, Bun Abhann Dalla, ar an 2a Eanáir 1962.

## Foinsí
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir: Scoláirí Gaeilge
Marie-Louise Sjoestedt

Teangeolaí agus scoláire liteartha Francach ba ea **Marie-Louise Sjoestedt-Jonval** (20ú Meán Fómhair 1900 – 26ú Nollaig 1940).  Bhí spéis ar leith aici i Léann Cheiltigh, go háirithe i Miotaseolaíocht na nGael.  I dteannta le Joseph Loth, bhí sí ina comheagarthóir ar an *[[Revue Celtique]]*.  Bhí sí fosta ina stiúrthóir ar an *[[École pratique des hautes études]]* i Páras na Fraince.

Is é a saothar is cáiliúla ná *Dieux et héros des Celtes* (1940), aistrithe tar éis a báis ag Myles Dillon faoin teideal *Gods and Heroes of the Celts* (1949). 

Agus lionn dubh mór uirthi, chuir sí lámh ina bás féin, cúpla lá tar éis di pósadh don dara huair.

## Foilseacháin
* 1926. *L'aspect verbal et les formations à affixe nasale en celtique*. Páras: Librairie Honoré Champion.
* 1931. *Phonétique d'un parler irlandais de Kerry*. Páras: Ernest Leroux.
* 1936. "Légendes épiques Irlandaises et monnaies gauloises: recherches sur la constitution de la legende de Cuchullainn." *[[Études Celtiques]]* 1. Ll.&nbsp;1–77. . RHS record
* 1938. *[[s:fr:Description d’un parler irlandais de Kerry|Description d'un parler irlandais de Kerry]]*. Bibliothèque de l'École des Hautes Études 270. Páras: Librairie Honoré Champion. 222 ll.
* 1938. "Études sur le temps et l'aspect en vieil irlandais." *Études Celtiques* 3, ll.&nbsp;105–130, 219-273.
* 1940. *Dieux et Héros des Celtes*. Páras: Leroux. (Chapters: Mythes et religions : période mythique - divinités (celtes continentaux - déesses-mères d'Irlande - Dieux-chefs de l'Irlande) - Hommes et Dieux et Héros, Samain-Samonios : Fête du premier Novembre)
* 1949. *Gods and Heroes of the Celts*, Londain, Methuen. Aistriúchán Béarla le Myles Dillon.

## Foinsí
* Dumézil, Georges. *Marie-Louise Sjoestedt (1900–1940) In memoriam*. Paris, 1941 Image.
* Ó Lúing, Seán. "Marie-Louise Sjoestedt, Celtic scholar, (1900–1940)." *Journal of the Kerry Archaeological & Historical Society* 20 (1987), ll.&nbsp;79–93. . RHS record

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Peter Berresford Ellis

Staraí agus úrscéalaí Briotanach is ea **Peter Berresford Ellis** (rugadh 10ú Márta 1943).  Tá tuairim is céad leabhar agus cead gearrscéal foilsithe aige, faoina ainm féin agus ainmneacha cleite **Peter Tremayne** agus **Peter MacAlan**.  Faightear a chuid saothar aistrithe go 25 teanga.

Tá suim ar leith ag Ellis i stair na gCeilteach.  Faoin ainm cleite Peter Tremayne, tá an tsraith mistéire stairiúil *[[Sister Fidelma]]*, suite i nÉirinn sa 7ú haois, fáiltithe aige.

## Foilseacháin
* "Dictionary of Celtic Mythology", (Oxford Paperback Reference), Oxford University Press, (1994): ISBN 0-19-508961-8
* "A Dictionary of Irish Mythology" (1987). Oxford University Press.
* *The chronicles of the Celts: new tellings of their myths and legends*. Robinson, 1999, ISBN 978-1854878878.
* "The Druids", William B. Eerdmans Publishing (1995) ISBN 0-8028-3798-0
*  "Celtic women: Women in Celtic Society and Literature" (1995), Grand Rapids, Mich: Eerdmans
* *Erin's Blood Royal: The Gaelic Noble Dynasties of Ireland* ISBN 0-09-478600-3

## Tagairtí
Études Celtiques

Iriseán acadúil Francach is ea **Études Celtiques** (EC), suite i bPáras. 

Bunaíodh an iriseán faoin teideal *Revue Celtique* sa bhliain 1870 ag Henri Gaidoz.  Ba é an chéad iriseán tiomanta go hiomlán do Léann Ceilteach, go háirithe na teangacha Ceilteacha.  Is riachtanach fós inniu é mar fhoinse téacsanna nach bhfaightear in aon foilseachán eile. 

Idir na blianta 1870 agus 1934, foilsíodh 52 imleabhar faoi stiúradh scoláirí Ceilteacha amhail is Henri Gaidoz, Henri d'Arbois de Jubainville agus Joseph Loth, le hábhair óna heagarthóirí agus Georges Dottin, Émile Ernault, Joseph Vendryes, Whitley Stokes, Kuno Meyer agus go leor eile. 

Tar éis bhás Joseph Loth (1847–1934), lean Joseph Vendryes (1875–1960) leis an iriseán faoin teideal *Études Celtiques*, foilsithe don chéad uair sa bhliain 1936.  Foilsíodh imleabhar Volume 45 sa bhliain 2019.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* ''Revue Celtique'' iml. 1-52 in PDF
* Centre d'Études Celtiques
* CNRS Éditions: Études celtiques
* Eagráin de ''La Revue celtique'' in *[[Gallica]]*, leabharlann dhigiteach ag *[[Bibliothèque nationale de France]]*.

Catagóir:Teangacha Ceilteacha
Kenneth Nicholls

Staraí Éireannach a bhfuil ardmheas air is ea **Kenneth W. Nicholls**. 

Bhain Nicholls clú agus cáil idirnáisiúnta amach mar údar an tsaothair *Gaelic and Gaelicised Ireland in the Middle Ages*, a foilsíodh ar dtús sa bhliain 1972, agus arís sa bhliain 2003.  Tá meas bainte amach fosta aige as ucht a chuid eolais ar fhoinsí meánaoiseacha agus nua-aimseartha as Gaeilge, Laidin, Francis agus Béarla.  I measc a suimeanna gairmiúla, tá a leanas:
* Éire sa meánaoise dhéanach agus sa leath ré nua-aimseartha, faoi ábhair amhail is gineolaíocht, logainmneacha, pósadh agus dlí
* stair Albanach, dlí ach go háirithe 
* díothú ainmhithe le linn na ré stairiúla
* Stair talamhaíochta

Ball foirne sa roinn staire Choláiste na hOllscoile, Corcaigh ba Nicholls go dtí go ndeachaigh sé ar scor sa bhliain 2004.  Bhí sé fostaithe ag an Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha le tréimhse le linn na 1960í.  Tugtar ómós dá chuid oibre in *Regions and rulers in Ireland, 1100-1650: essays for Kenneth Nicholls*, David Edwards (eag.) (Baile Átha Cliath, 2004), cnuasach aistí le roinnt staraí mór le rá Éireannacha an lae inniu.

## Leabhar liosta
### Ailt
* *Tuath Bailenangeadh (Twoghballyneges etc.)* in "Dinnseanchas", 2/3, 1967, ll.&nbsp;89.
* *Tobar Finnmhuighe - Slan Padraig*, *Dinnseanchas*, 2/4, 1967, ll.&nbsp;97-98.
* *Some placenames from The Red Book of the Earls of Kildare*, Dinnseanchas, 3/2, (1968), ll.&nbsp;25-37.
* *The descendants of Oliver FitzGerald of Belagh*, in *The Irish Genealogist*, 4/1 (1968), ll.&nbsp;2-9.
* *The Lisgoole agreement of 1580*, in  *Clougher Record* 7/1 (1969), ll.&nbsp;27-33.
* *Some documents on Irish law and custom in the sixteenth century*, in *Analaecta Hibernica*, #26, (1970), ll.&nbsp;27–33.
* *The Kavanaghs, 1400-1700 (I)*, in *The Irish Genealogist*, 5/4, (Samhain 1977), ll.&nbsp;435–47.
* *The Kavanaghs, 1400-1700 (II)*, in *The Irish Genealogist*, 5/5, (Samhain 1978), ll.&nbsp;573–80.
* *The Kavanaghs, 1400-1700 (III)*, in *The Irish Genealogist*, 5/6, (Samhain 1979), ll.&nbsp;730–334.
* *The Kavanaghs, 1400-1700 (VI)*, in *The Irish Genealogist*, 6/2, (Samhain 1981), ll.&nbsp;189–203.
* *Kinelmeaky and the Munster Plantation*, in O'Mahony Journal, 10 (1980), ll.&nbsp;10-14.
* *Notes on the genealogy of Clann Eoin Mhoir*, in * West Highland Notes and Queries*, 1991, ll.&nbsp;11-24.
* *Richard Tyrell, Soldier Extraordinary*, in *The Battle of Kinsale*, eag. Hiram Morgan, ll.&nbsp;160–78, Baile Átha Cliath, 2004.

### Leabhair
* *Gaelic and Gaelicised Ireland in the Middle Ages*, Gill History of Ireland 4, Baile Átha Cliath, 1972; arna athchló ag Lilliput Press, Baile Átha Cliath, 2003.
* *The O'Doyne (Ó Duinn) Manuscript*, Irish Historical Manuscripts Commission, Baile Átha Cliath, 1985.

## Naisc sheachtracha
* Dialogue of Silvynne and Peregrynne, Hiram Morgan, Kenneth Nicholls (eag.), Corpus of Electronic Texts.
* Kenneth Nicholls, Retired Staff, UCC

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Pól Breathnach

Staraí agus sagart Éireannach ba ea ** Pól Breathnach ** (*Paul Walsh*), (19ú Meitheamh 1885 – 18ú Meitheamh 1941).

## Tagairtí
An Réalta Bhuí

[mion| An réalta bhuí nó ''Judenstern'' sa [Ghearmáinis.]]

[mion|Meitheamh 1942ː  Giúdaigh i b[Páras, ag caitheamh réaltaí buí]]
Siombail Ghiúdach is ea Réalta Dháiví. I ngach tír a bhí faoi smacht na Naitsithe, cuireadh iallach ar Ghiúdaigh **An Réalta Bhuí**, nó suaitheantas le Réalta Dháiví, a chaitheamh ar a gcuid éadaí. Dá thoradh sin, sheas na Giúdaigh amach ó dhaoine eile faoi riail na Naitsithe.

Téann stair na réalta i bhfad siarː thosaigh an nós sa Chailifeacht Mhoslamach Umayyad san 8ú haois.

## Féach freisin

* Réalta Dháiví
* An tUileloscadh

## Tagairtí

Catagóir:Giúdachas
Catagóir:An tUileloscadh
Catagóir:Naitsíochas
Catagóir:Ciníochas
Catagóir:Frith-Ghiúdachas
Catagóir:Siombailí
Séasúr Foirmle a hAon 2021

mion|255x255px|Bhain Max Verstappen a chéad Chraobh Dhomhanda amach ag tiomáint do Red Bull Racing-Honda.
mion|255x255px|Chríochnaigh Lewis Hamilton, an curadh 2020, sa dara háit, ag tiomáint do Mercedes.
mion|269x269px|Chríochnaigh Valtteri Bottas, comhimreoir Hamilton, sa tríú háit.
mion|169x169px|Bhain Mercedes Curadh na nDéantúsóirí amach, a n-ochtú ceann as a chéile.
Craobhchomórtas rásaíochta do charranna Foirmle a hAon ab ea **Séasúr Foirmle a hAon 2021**, an 72ú séasúr den Chraobh Dhomhanda Foirmle a hAon. Thosaigh an séasúr ar an 28ú Márta i mBairéin agus chríochnaigh sé ar an 12ú Nollaig in Abú Daibí. Bhí dhá Grand Prix is fiche ann ar fud an domhan le tiománaí agus déantóirí ag dul in iomaíocht don Curadh Tiománaí Domhanda agus Curadh Déantóirí Domhanda faoi seach.

Ag deireadh na séasúir in Abú Daibí, bhain Max Verstappen a chéad Chraobh Dhomhanda amach, an céad duine ón Ísiltír, agus an céad tiománaí Red Bull an chraobh a bhaint amach ó Sebastian Vettel i 2013. Ar a bharr ar sin, bhí sé an céad uair a bhain tiománaí le cumhacht Honda an chraobh a bhaint amach ó Aryton Senna i 1991.

Is é an séasúr seo an céad séasúr ó 2008 nach raibh an tiománaí a bhain an Chraobh Dhomhanda amach ag tiomáint don nDéantóir a bhain Curadh na nDéantúsóirí amach. Bhain Mercedes Curadh na nDéantúsóirí amach.

## Tiománaí agus Déantóirí
Bhí na Tiománaí agus Déantóirí seo faoi conradh chun glacadh páirt san Chraobh Dhomhanda i 2021. Thiomáin gach carr le boinn ó Pirelli. Bhí dhá tiománaí de dhíth ag gach Déantóir, ceann amháin do gach ceann den dá carranna éigeantach.

## Féilire

## Tagairtí
Ollscoil Iona

Ollscoil phríobháideach Chaitliceach is ea **Ollscoil Iona** (). Tá an príomhchampas suite in New Rochelle, Nua-Eabhrac, thoir ó thuaidh ó Chathair Nua-Eabhrac. Na Bráithre Críostaí a bhunaigh an ollscoil sa bhliain 1940 mar choláiste tríú leibhéil do mhic an lucht oibre i gceantar Chathair Nua-Eabhrac. Tá 45 acra (0.18 km2) ag an ollscoil in New Rochelle agus 28 acra eile (0.11 km2) in Bronxville, Nua-Eabhrac. Rinneadh ollscoil den choláiste sa bhliain 2022.

D'fhreastail an Bráthair Séarlas Ó Cuinn (Charles Quinn) mar ollamh le Béarla i gColáiste Í. Scoláire litríocht na Gaeilge ab ea é freisin. Mhúin sé an Ghaeilge agus d'fhorbair sé bailiúchán litríocht na teanga i leabharlann an choláiste. Lena chuidiú, reáchtáladh aeraíochtaí bliantúla Gaeilge ar an gcampas i New Rochelle i lár an 20ú haois.

Catagóir:Nua-Eabhrac (stát)
Catagóir:Ollscoileanna Caitliceacha
Catagóir:Ollscoileanna i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Seán T. Ó Meallaigh

Is aisteoir, scríbhneoir agus fear grinn Éireannach é **Seán T. Ó Meallaigh**. Rugadh é ar 15 Feabhra, 1983 i nDún na nGall agus tógadh é i nGaillimh. Tá aithne air ó na cláir Vikings (2013), I AM PATRICK (2020) agus An Klondike (2015).
  
I measc na ndrámaí stáitse atá déanta aige, tá: Star of The Sea, Redemption Falls (Moonfish), Baoite (An Taibhdhearc), The Glass Menagerie, Measure For Measure (Theatrecorp); Spring Awakening, Animal Farm, Philadelphia Here I Come (GYT); Sétanta, Tóraíocht (Fíbín). Ar an scáileán beag: Vikings (History Channel), Charlie (RTÉ), 1916: Seachtar na Cásca, Wrecking The Rising, Na Cloigne, Rásaí na Gaillimhe, Seacht, An Crisis, An Klondike (TG4). Scannáin: Love is a Sting, A Better You, Kings, Jimmy's Hall, Arracht, The Callback Queen and I am Patrick.

Tá seónna grinn déanta aige le GaelGÁIRÍ.

catagóir:Aisteoirí Éireannacha

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
catagóir:Fuirseoirí Éireannacha
Catagóir:Fuirseoirí le Gaeilge
Catagóir:Daoine beo
Colm Gildernew

Is polaiteoir de chuid Shinn Féin é **Colm Gildernew** (). Rugadh é ar 27 Meitheamh 1969 i nDún Geanainn. Is Comhalta den Tionól Reachtach é d'Fhear Manach agus Tír Eoghain Theas, ó 2017 ar aghaidh . Is deartháir le Michelle Gildernew é .

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain
Catagóir:Fir
Old Forge, Nua-Eabhrac

Is baile suite in oirthuaisceart Stát Nua-Eabhrac é **Old Forge**, suite i lár an réigiún Adirondack.

## Tagairtí
Thendara, Nua-Eabhrac

Is gráig suite in iarthair an réigiún Adirondack é **Thendara**.

## Tagairtí

Catagóir:Lárionaid daonra in Nua-Eabhrac
Donncha Ó Cróinín

Scoláire Éireannach ba ea **Donncha Ó Cróinín ** (8ú Nollaig 1919 &ndash; 5ú Meitheamh 1990).  Elizabeth Cronin, amhránaí ar an sean-nós, ba ea a mháthair agus Dáibhí, staraí, a mac.

## Foilseacháin
* 

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Big Moose, Nua-Eabhrac

Is gráig i lár an réigiún Adirondack é **Big Moose**. Tá stáisiún traenach ann, turas radharcúil a théann trí na sléibhte ó Thendara go dtí an baile.

## Tagairtí

Catagóir:Lárionaid daonra in Nua-Eabhrac
Sléibhte Catskill

Is sliabhraon in oirdheisceart Stát Nua-Eabhrac iad na Sléibhte Catskill.

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na Stát Aontaithe
Catagóir:Tíreolaíocht Nua-Eabhrac (stát SAM)‎