open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gaiméit

Cill atáirgthe ar leith a chónascann le gaiméit eile den ghnéas eile le linn toirchithe chun siogóit amháin a chruthú. Bíonn na gaiméití haplóideach, le sraith crómasóm amháin, agus an siogóit dioplóideach, le sraith péirí crómasóm, ceann de gach péire ó cheann de na gaiméití. De ghnáth, bíonn na gaiméití idirdhealaithe: gaiméit fhireann (an speirm a bhíonn soghluaiste, gan mórán cíteaplasma) agus gaiméit bhaineann (an ubh nó an t-ubhán, doghluaiste le han-chuid cíteaplasma is roinnt miteachointrí, de réir cineáil).

## Tagairtí
Gaiméitifít

An ghlúin ghnéasach i mbeatha planda, an ghlúin haplóideach mar a dtáirgtear na gaiméití. Is í seo an chuid is mó de bheatha na n-algaí is na gcaonach. Is cuid bheag í de bheatha na raithní, mar a mbíonn na gaiméití saor ón bplanda, agus de bhrí go dtriomaíonn siad go héasca, is fearr dóibh gnáthóg fhliuch. Maidir le plandaí bláfara, is iad feadán na pailine agus sac an tsutha a sheasann don ghaiméitifít. 

## Tagairtí
Gaineamhchloch

mion|Gaineamhchloch
Carraig dhríodair ina bhfuil gráinní gainimh (grianchloch go háirithe) táthaithe le chéile i maitrís, silice nó carbónáit chailciam. Is féidir go gcruthaítear í trí fhosú ag an uisce i dtimpeallachtaí muirí nó uisce úir, nó gníomhú na gaoithe (dumhaigh). Baintear as cairéal í mar ábhar tógála. 

## Tagairtí

Catagóir:Geolaíocht
Bobby Lee

Is aisteoir Meiriceánach é **Robert** "**Bobby**" **Lee**, a rugadh sa bhliain 1972.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Arden Myrin

Is aisteoir Meiriceánach í **Arden Myrin**, a rugadh sa bhliain 1973.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Gaing

mion|deas
Saghas ligníte atá roisíneach crua. Cruthaíodh ó adhmad, slogtha faoi ghrinneall na farraige, í. Snastar í go minic agus déantar seodra aisti. Fuarthas fosuithe di i Scarborough Shasana, agus bhí sí an-choitianta i ré Victeoiria. 

## Tagairtí
Gainglín

San anatamaíocht, an bailiúchán d'fhíochán néarógach liath (gan mhiailin) sa nearchóras. I gcás na n-inveirteabrach, an chuid is mó den néarchóras lárnach. Sna veirteabraigh, tá roinnt gainglíní sa néarchóras lárnach (mar shampla, na bonnghainglíní), ach an chuid is mó sa néarchóras forimeallach mar bhailiúcháin de choirp cealla néarón (gainglíní an dromlaigh). Ionaid cumarsáide idir néarchealla atá iontu. Sa mhíochaine chliniciúil, cist a chruthaítear i leith truaill teannáin, at gan phian gan dochar. Faightear go coitianta os cionn an rosta nó ar dhroim na láimhe é.

## Tagairtí
Gaireas cuasánach

mion|deas
Is éard atá sa **ghaireas cuasánach** ná an chuid den chluas inmheánach a bhaineann le cothromaíocht fhisiciúil an ainmhí. Sraith spás is feadán taobh istigh de chnámh na huisinne sa bhlaosc is ea é. 

Tá dhá chuas ann, an sacúl is an t-uitrín, agus 3 chanáil leathchiorclach le leathnú, nó ampaill, ag ceann amháin díobh. Taobh istigh den dá chuas, tá dhá mhacúl agus struchtúir chosúla a dtugtar *criostaí* orthu i ngach ampaill. Orgáin a bhraitheann gluaisne is ea iad seo, gach ceann acu mar a bheadh sorcóir glóthaí ina bhfuil roinnt otailití criostalta, ag seasamh ar an mballa cnámhach is a bhun ceangailte le néarchinn ribíneacha. 

Nuair a ghluaiseann an ceann gluaiseann na horgáin seo, agus cruthaítear néar-ríoga a théann don inchinn ar feadh na néaróige cuasánchochlaí. Eolas ar ghluaisne líneach is claonta an chinn a thagann ó na macúil sa dá chuas, agus eolas ar ghluaisne uilleach is rollach an chinn a thagann ó na criostaí sna canálacha. Spreagann na comharthaí seo a shroicheann an inchinn — agus mothú comhfhiosach gluaisne an chinn, ar ndóigh — gluaisní athfhillteacha sna súile, an stoc, is na géaga, chun cothromaíocht fhisiciúil na colainne a chothú.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Néarchóras
Catagóir:Cluas
Catagóir:Córas céadfach
Gairleog

Bleib ilbhliantúil a fhásann suas le 60 cm ar airde is ea **gairleog**. Na duilleoga caol maol. Na bláthanna idir glas is corcairdhearg, i gcruth réalta, measctha le bleibíní. Dúchasach don Áise, ach saothraithe i réigiún na Meánmhara leis na cianta ar son blas láidir na mbleibeanna, a úsáidtear go forleathan sa chócaireacht. Tá plandaí fiáine a úsáidtear ina hionad, ach níl siad leath chomh láidir.

## Tagairtí

Catagóir:Glasraí fréimhe
Gairnéad

Grúpa mianraí sileacáite a tharlaíonn i gcarraigeacha meiteamorfacha, ach a fhaightear i bpeigmeataitítí freisin. Raon mór dathanna is comhdhéanamh ann. Baill thábhachtacha den ghrúpa, lena bpríomhchomhdhúile, is ea pireóp (Mg, Al), almaindín (Fr, Al), grósalairít (Ca, Al), agus andraidít (Ca, Fe).

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Catagóir:Cloch
Gal mhianaigh

Meatán a fhaightear i mianaigh. Bíonn meascán meatáin is aeir inlasta nó inphléasctha ag comhréireacha áirithe, agus ba chúis le cuid mhaith tubaistí mianaigh é. Tá gá bunúsach leis an mbaol seo a laghdú chun feidhmiú go slán sábháilte i mianaigh guail. Ceann de na bealaí is fearr chun í a bhrath is ea lampa sábháilteachta Davy.

## Tagairtí
Galachtós

Siúcra simplí (monaishiúicríd) a fhaightear i siúcra bainne chomh maith le glúcós. Seachas sin, is tearc é sa nádúr. Éalang ghéiniteach is ea an ghalachtósaemacht atá an-neamhchoitianta, ach is cúis í le héagumas galachtós a mheitibiliú, agus is gá cothú duine a bhainistiú.

## Tagairtí
Galair cheirde

Tugtar **galar ceirde** ar ghalar a tholgtar de bharr coinníollacha oibre. Tarlaíonn siad de bharr coinníollacha an-bhaolacha, agus is féidir leo cur isteach ar gach orgán is ball den cholainn. Ar eolas leis na cianta. D'éiríodh gaibhne bodhar mar thoradh ar thorann na ceártan. D'fhaigheadh órthóirí is haitéirí nimhiú mearcair as í a láimhseáil agus a gal a ionanálú. Ó thosaigh an Réabhlóid Thionsclaíoch, méadaíodh go mór ar na galair mar seo: deirmitíteas de thoradh ceimiceán is líocha a thagann i dteagmháil leis an gcraiceann; láimhsiú nó ionanálú múiche d'ábhair thocsaineacha mar luaidhe, fosfar, comhdhúile mearcair is deannach silice (mar shampla, niúmacanóis, aispeastóis, sileacóis); nochtadh d'ábhair radaighníomhacha is radaíochtaí inianaíocha le leoicéime nó ailsí eile mar thoradh; ionfhabhtuithe d'oibreoirí in ospidéil; oibreoirí a dhéanann a gcuid oibre faoi aerbhrú neamhchoitianta a fhaigheann arraingeacha díbhrú nó aereambalacht, agus a lán eile. Tá dlíthe coisctheacha in an-chuid tíortha, agus gníomhaireachtaí údaraithe chun na dlíthe sin a chur i bhfeidhm. Tugtar *[[míochaine]] thionsclaíoch* ar an tsaincheird a bhaineann leis na galair seo.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Galair uath-imdhíonachta

Grúpa galar nach bhfuil gaolmhar le chéile ach a bhfuil comh-mheicníocht imdhíonachta acu. I riocht mar seo, ní féidir leis an gcolainn idirdhealú idir ábhair dá cuid féin is ábhair choimhthíocha, agus tosaíonn freagairt imdhíonach dá cealla féin. Cruthaítear antasubstaintí a dhéanann damáiste d'fhíocháin na colainne féin, agus mar sin, raon galar. I measc na neamhord a fheictear mar gheall ais seo tá airtríteas réamatóideach, diabetes mellitus, ainéime mharfach, ainéime haemalaíoch, foirmeacha áirithe galar duán is galar tíoróideach, lúpas córasach eiritéimeatach, scléaróis chórasach, agus galar Addison. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair uath-imdhíonachta
Gaistrin

Hormón, ar peiptíd é, a tháltar sa ghoile mar fhreagairt ar phróitéin a bheith i láthair sa phíolóras agus méadú i minicíocht dhíluchtú na néaróige vagasaí. Spreagann sí cealla pairiatacha an ghoile chun aigéad hidreaclórach a thál trí hiostaimín a fhuascailt ó chealla (hiostaimínicítí) gar dóibh. Tá sí i láthair sa dúidéineam, an fhaireog phiotútach, agus an inchinn (áit ar féidir go bhfeidhmíonn sí mar néaratharchuradóir).

## Tagairtí
Gál

Fiafhás mínormálta fiocháin ar phlanda. Is féidir go dtarlóidh sé ar aon chuid den phlanda, mar gheall ar fheithidí, baictéir, fungais, néimeatóidí, nó fíneoga. Ní féidir an chúis ar leith a aithint ón ngál i gcónaí. Samplaí is ea an gál rós agus an gál darach.

## Tagairtí
Galar airde

Drochiarmhairtí ar dhuine ag airde mhór os cionn gnáthleibhéal na farraige is ea **galar airde**, a thosaíonn timpeall 2,500 m thuas agus a éiríonn níos measa de réir na hairde.   Baineann an tinneas seo le turas ar bith go sléibhte arda, a dhéantar rósciobtha,  gan dul i dtaithí ar an airde i dtosach.
[clé|mion|342x342px|Fógra in [Annapurna]]

## Tréithe
Laghdaíonn an tiúchan ocsaigine san aer de réir mar a mhéadaíonn an airde, ionas go dtagann giorra anála ar dhuine agus go dtosaíonn sé ag hipearanálú (ag análú go tapa). 

Cuireann an airde mhór isteach ar chothromaíocht na sreabhán sa cholainn freisin: tiubhaíonn an fhuil, táirgeann an cholainn cuid mhaith fuail, agus tarlaíonn díhiodráitiú muna n-ionghabhann an duine sreabhán go rialta. 

Má bhíonn an dul in airde róthapa, ionas nach féidir leis an gcolainn oiriúnú in am, tarlaíonn galar géar airde le torthaí cosúil le tinneas cinn, masmas, tuirse, meadhrán, codladh suaite, mearbhall, fiú bás.

## Cuibhiú
Oiriúnaíonn an cholainn don airde mhór trína thuilleadh cealla dearga fola a tháirgeadh chun breis ocsaigine a iompar ar fud na colainne. 

## Féach freisin

* Clíomúchán

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhteoireacht
Catagóir:Galair
Galar athlastach peilbheach

Ionfhabhtú sa bhroinn, na feadáin útaracha, na hubhagáin is na fíocháin mórthimpeall. De ghnáth, baictéir a scaipeann ón gconair ghiniúnach íochtarach (an fhaighin is an ceirbheacs) is cúis leis. 

Is féidir go dtarlóidh an t-ionfhabhtú le linn toirbhearta nó ionlocadh fearais fhrithghiniúnaigh ionútaraigh, ach tarlaíonn de ghnáth de bharr orgánach gnéas-tarchurtha, clamaidia is gónairith. 

Mar thoradh ar an ionfhabhtú, is féidir go mbeidh pianta sa bholg íochtarach ag bean, sileadh ón bhfaighin, míostrú neamhrialta is/nó trom, fiabhras, agus tuirse, ach uaireanta, bíonn sí gan aon siomptóm. 

Is féidir an t-ionfhabhtú a leigheas le frithbheathaigh, ach muna ndéantar an chóireáil seo féadfaidh sé damáiste trom buan a dhéanamh d'orgáin na conaire giniúnaí uachtaraí, rud a laghdóidh torthúlacht na mná agus a mhéadóidh an priacal go dtarlóidh toircheas eachtópach má tharlaíonn toircheas. 

Is féidir bac a chur ar an mbunionfhabhtú trí chomhriachtain chontúirteach a sheachaint.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Galair ban
Catagóir:Athlasadh
Catagóir:Galair agus ionfhabhtuithe gnéas-tarchurtha
Galar corónach croí

Is é is **galar corónach croí** ann ná artairiscléaróis na n-artairí corónacha. An trúig bháis is coitinne i measc daoine thar 40 bliain d'aois san iarthar, agus an chúis is coitinne le haingíne chléibh is ionfharchtadh miócairdiach. Tugtar *galar ioscaemach croí* air freisin. Bíonn difríochtaí móra i dtarlú an ghalair seo idir tíortha, agus idir pobail éagsúla i dtír. I measc na nguaiseacha, tá stair clainne (an dúchas géiniteach), caitheamh toitíní, diaibéiteas, hipirtheannas, leibhéil arda colaistéaróil sa bhfuil, agus strus. I dtíortha forbartha bíonn na rátaí is measa ag daoine ó réigiúin bhochta dhíothacha.

## Tagairtí

Catagóir:Galair chroí
Galar caora caife

Galar trom fungasach a ionsaíonn na caora ar thoim caife Arabaigh, á ndubhú is á milleadh. Tháinig sé i láthair ar dtús sa Chéinia sna 1920idí, agus scaip ar fud na hAfraice. Níl sé chomh trom fós sna hilchríocha eile. Scaipeann stealladh na báistí an galar, go mór mór stealladh iarmhair ó bharr na bliana roimhe. Is deacair é a chloí le sprae fuingicídeach, agus tá cineálacha frithsheasmhacha á saothrú. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Fungais
Catagóir:Galair
Galar corcra

Is éard atá i gceist leis **an ngalar corcra** ná riocht ina dtarlaíonn cur fola go spontáineach isteach sa chraiceann nó na scannáin mhúcasacha, agus mar sin paistí beaga scaipthe ballbhrúite. Is féidir go dtarlóidh sé mar thoradh ar dhamáiste d'fhuileadáin bheaga, neamhoird na bpláitíní, nó éalanga i dtéachtadh na fola.

## Tagairtí
Galar croí

Is é atá i gceist le **galar croí** ná galar sa chroí nó na fuileadáin ghaolmhara.  

Aon rud a chuireann isteach ar fheidhmiú an chroí mar chaidéal, cuireann sé tús leis na bunsiomtóim, giorra anála is coinneáil sreabháin (éidéime), agus is féidir go dtarlóidh pamparnach, pian sa chliabhrach, is fanntais lena chois seo. 

[clé|mion|[Eipidéimeolaíocht sna Stáit Aontaithe]]

## Eipidéimeolaíocht

mion|clé

Cúis an-suntasach báis i ngach tír is ea galar croí, bíodh is go n-athraíonn an patrún ó thír go tír. Mar shampla, bíonn galar croí corónach níos coitianta san iarthar ná sa tSeapáin.  

Is annamh galar croí réamatach in Éirinn is an Bhreatain anois, ach tá sé an-choitianta san India is an meánoirthear. 

## Tagairtí

Galair chroí
Catagóir:Iscéime
Galar glasmhoncaí

Ionfhabhtú víreasach atá tearc ach an-trom, a chuireann tús le damáiste d'an-chuid fíochán is orgán, rith fola inmheánach, agus mortlaíocht ard. Tugtar *galar Marburg* is *[[fiabhras]] Marburg* air freisin. Tarchuirtear é trí thadhall le sreabháin cholainne ó dhuine ionfhabhtaithe, agus tarlaíonn sé i ráigeanna scaipthe san Afraic. Ní fios cén teacht aniar ón ngalar atá ag ainmhithe. Aithníodh den chéad uair é i 1967 nuair a tharla ráigeanna comhuaineacha i measc oibrithe saotharlainne i Marburg is Frankfurt na Gearmáine agus i mBéalghrád na hIúgslaive. Níos déanaí, fuarthas ceangal idir na ráigeanna seo is moncaithe ionfhabhtaithe a iompórtáladh ó Uganda. Braitheadh an víreas ó am go chéile ó shin. Níl aon vacsaín ná cóireáil air fós.

## Tagairtí
Galar díbhrú

Galar ceirde a tharlaíonn do dhaoine a bhíonn ag obair faoi ardbhrú (mar shampla, taiscéaladh faoin bhfarraige) agus a fhilleann do ghnáthbhrú an atmaisféir róthapa. Is é a tharlaíonn ná go dtagann an nítrigin sa bhfuil amach as tuaslagadh, ag cumadh boilgíní beaga. Déanann siad seo damáiste do na fíocháin, go háirithe nuair a lonnaíonn siad i bhfuileadáin bheaga, ag scoitheadh an imshruthú do réigiún fíochán. Is féidir go ndéanfar damáiste buan don inchinn is go bhfaighidh duine bás. Muna mbíonn an damáiste chomh dian sin, tarlaíonn meadhrán agus pianta sna matáin is na hailt (arraingeacha díbhrú). Is í an chóireáil chuí an t-othar a chur ar ais san ardbhrú agus a thabhairt ar ais do bhrú an atmaisféir go mall i ndiaidh a chéile.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Galar easpa

Raon neamhord de thoradh ionghabháil easnamhach cothaitheach riachtanach, próitéiní, carbaihiodráití, vitimíní, nó mianraí. Mar shampla, is galar é cuaisíorcar a fhaigheann páistí i dtíortha bochta mar thoradh ar ionghabháil easnamhach próitéine.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Galar néarón luadrach

[mion|clé|333x333px|Stephen Hawking, [NASA]]
Neamhord annamh sa nearchóras, ina meathann na néarchealla, atá freagrach as gluaiseacht na matán, go mall de réir a chéile, is ea **galar néarón luadrach**.  

Is galar forchéimnitheach é seo a théann i bhfeidhm ar na néaróin a rialaíonn matáin an choirp. Ciallaíonn sé seo go n-éiríonn na matáin lag de réir a chéile agus go gcailleann siad a gcumas.  

Bíonn deacrachtaí urlabhra, slogtha, gluaiseacht na ngéag, is riospráide ag duine, a mhéadaíonn de réir a chéile.  

Uaireanta, tarlaíonn siomptóim shíceolaíocha, fiú gealtachas. Ní fios cén fáth a dtarlaíonn an galar, agus níl aon leigheas éifeachtach air. 

## Féach  Freisin
* Daoine le galar néarón luadrach
* Seosamh Ó Braonáin
* Stephen Hawking
* Charlie Bird

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird
Catagóir:Galar néarón luadrach
Galar prióin

Is éard atá i gceist le **galar prióin** ná Rangú neamhchoitianta galar a tharchuirtear ag oibreáin ionfhabhtaithe, déanta as próitéiní nó giotaí de phróitéiní, meastar. 

Cumadh an t-ainm as an téarma ‘páirteagal ionfhabhtaithe próitéineach’ (proteinous infectious particle). Faightear é i ndaoine (mar shampla, galar Creutzfeldt-Jakob) agus ainmhithe (mar shampla, scráibeach i gcaoirigh, einceifealapaite spúinseach bólachta — galar na mbó buile — i mba). 

Sna galair seo tarlaíonn meath forchéimnitheach sa néarchóras le hathruithe paiteolaíocha, ina measc poill bheaga sna cealla (folúisíní) ar tugadh an t-ainm einceifealapaite spúinseach ar an riocht astu, agus deascáin mhínormálta próitéine, fillte go mór. Cuirtear isteach ar fheidhmeanna uile na hinchinne, agus mar thoradh air sin tarlaíonn neamhoird gluaisne is néaltrú do dhuine/ainmhí. 

Is féidir an galar a fháil sa bhroinn, a tholgadh go randamach, agus a tharchur ó ainmhí go hainmhí, de speiceas amháin nó speicis éagsúla. I dtolgadh dúchasach, féadfaidh sóchán géiniteach a bheith taobh thiar de chun an prión a tháirgeadh. 

Is féidir le tarchur ionfhabhtaithe tarlú trí ionachlú nó ionghabháil fíocháin (fíocháin intinne is néaróige, go háirithe) ó fhoinse ionfhabhtaithe. 

Is ábhar mór imní an seans gur féidir an galar a tharchur ó bha go daoine. 

## Féach freisin

* Einceifealapaite spúinseach bólachta
* Galar Creutzfeldt-Jakob

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Néareolaíocht
Catagóir:Galair néaraimheathlúcháin
Catagóir:Prióin
Galar radaíochta

Iarmhairtí ainsealacha ar an gcolainn de bharr dáileog ard radaíochta ianaithe. Is féidir go mbeidh a leithéid mar fho-iarsma nó aimhréidh ar radaiteiripe cóireála ar ailse. Is iad na torthaí a fhéadfaidh tarlú ná laige, masmas, urlacan, buinneach, damáiste do dhromchlaí eipitéiliacha, cailliúint gruaige, paistí dearga ar an gcraiceann, agus othrais sa bhéal.

## Tagairtí
Galar séirim

Riaradh is athriaradh ábhair aintiginigh (próitéin choimhthíoch, mar shampla) mar a dhéantar in imdhíonadh, rud a chuireann tús le frithghníomh géar nó dian uaireanta. I measc na bhfrithghníomhartha seo is féidir go dtarlóidh fiabhras, urtacáire, airtríteas, agus athlasadh an chroí is na nduán. 

## Tagairtí
Galar tógálach

Galar a gcuireann miocrorgánach tús leis, agus is féidir leis an miocrorgánach seo a tharchur do dhuine ó ainmhithe nó daoine eile ionfhabhtaithe nó ón gcomhshaol. Is féidir go dtarlóidh an t-ionfhabhtú trí thadhall díreach (mar a tharlaíonn le galair véinéireacha), tríd an aer (mar a tharlaíonn le slaghdán is fliú), trí ionghabháil (mar a tharlaíonn le dinnireacht), nó tarchur le feithidí (mar a tharlaíonn le maláire). 

## Tagairtí
Galbhánaiméadar

Ionstraim chun sruth leictreach a bhrath is a thomhas. Sa ghalbhánaiméadar luailchorna, bíonn buanmhaighnéad agus na poil gearrtha go ciorclach ionas gur féidir leis an luailchorna rothlú gar dóibh. Nuair a ritheann sruth sa chorna, rothlaíonn sé thart ar a mhaighdeog. Bíonn snáthaid greamaithe den chorna, a rothlaíonn thar scála cuarlíneach. Bíonn lingeán ceangailte leis an gcorna chun an tsnáthaid a thabhairt ar ais chuig pointe nialais an scála nuair nach bhfuil aon sruth ag rith sa chorna. Grádaítear an scála in aonaid srutha, aimpéir nó miollaimpéir. Tá galbhánaiméadair eile in úsáid chomh maith, an galbhánaiméadar luailmhaighnéid is an galbhánaiméadar balaistíoch. 

## Stair
Ainmnithe as Luigi Galvani, a shaothraigh an méadar ar dtús.

## Tagairtí
Galar hiditíde

Galar a fhaightear trí uibheacha phéist ribíneach an mhadra a ionghabháil, mar shampla tar éis madraí atá ionfhabhtaithe leis an bpéist seo (de ghnáth tar éis dóibh feoil thruaillithe a ithe, caoireoil go háirithe) a láimhseáil. Gortar na huibheacha sa stéig, agus téann na larbhaí isteach in imshruthú na fola chun cisteanna móra a dhéanamh i gcuid mhaith d'orgáin na colainne, an t-ae, na scamhóga, an liathán, is an inchinn ina measc. Má scaoiltear amach an sreabhán sna cisteanna, féadfaidh sé turraing anaifiolachtach a spreagadh.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Catagóir:Tréidliacht
Galbhánú

Leictreaphlátáil iarainn nó cruach le sinc chun iad a chosaint ar chreimeadh ag an atmaisféar tais. Tá galbhánú te ann freisin, ina gcuirtear an réad miotalach glanta trí fhlosc agus ansin trí umar since leáite chun an ciseal since a chur ar dhromchla an réada. Ainmnithe as Luigi Galvani, ach ba é Henry William Crawford a d'fhionn an próiseas i 1837. 

## Tagairtí
Galar na Léigiúnach

Foirm throm niúmóine a tharlaíonn de bharr an bhaictéir *[[Legionella]] pneumophilia*. Maireann na baictéir in uisce te, agus tarchuirtear iad ag braoiníní uisce ó phíobáin thruaillithe i gcithfolcthaí, taisirí, is córais uisce the. Nuair a bhíonn an truailliú ionfhabhtaithe i dtúir fuaraithe córas aerchóirithe, cuireann sé sin isteach ar an-chuid daoine. Ainmnítear an galar as an gcéad ráig a tharla i bhPhiladelphia i 1976 ag comhdháil Léigiúin Mheiriceá ansin.

## Tagairtí

Catagóir:Galair bhaictéaracha
Gálchuil

Mionchuileog fhíneálta. Go minic, cuireann na huibheacha nó larbhaí ar gor tús le gáil ar phlandaí. Lotnaid dhíobhálach ar chruithneacht agus piseanna. 

## Tagairtí
Gálfhoiche

Mionfhoiche a gcuireann gach speiceas de tús le gál sainiúil ar phlanda, de réir cineáil, an gál darach, a mbíonn larbha nó dhó taobh istigh de gach gál. A thimthriall beatha an-chasta, go minic ag ascalú ó ghlúin go glúin idir atáirgeadh gnéasach is neamhghnéasach.

## Tagairtí
Franz Joseph Gall

Anatamaí a rugadh i dTiefenbrunn na Gearmáine ab ea **Franz Joseph Gall** (9 Márta 1758 - 22 Lúnasa 1828). Shaothraigh sé teoiric i 1785, agus é ag obair i Vín, gur féidir lorg tallanna is airíonna duine a chur i réigiúin ar leith den inchinn. 

## Tagairtí

Catagóir:Lianna Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1758
Catagóir:Básanna i 1828
Gallán

deas|250px|thumb|Gallán
Ó réamhstair na hEorpa, cloch aonair ina seasamh, nó meigilit. Tá ceann iontach gar do Karnag na Briotáine, colún barrchaol eibhir atá ina luí i 4 pháirt anois, ach a sheas 20 m ar airde is meáchan 256 tonna aige. 

## Tagairtí

Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:Séadchomharthaí meigiliteacha
Catagóir:Meigiliteach na hÉireann
Gallúnú

Hidrealú glicríde (saille) ina tuaslagán bunata chun gliocról is salainn aigéad sailleach (gallúnaigh) a tháirgeadh. Is sampla de hidrealú eistir an t-imoibriú seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Boinn
Galú

mion|frithchaitheamh
Athrú ábhair ón bpas leachtach don phas gásach is ea **galú** (Béarla: evaporation). Galú a thugtar ar uisce, mar shampla, nuair a athraíonn uisce ina ghal. 
mion|Turgnamh '':'' éiríonn gléas níos fuaire de réir a chéile
[mion|[Atmaisféar an Domhain|atmaisféir an Domhain (i nGearmáinis)]]

### Ceimic
Go coitianta, saoradh móilíní leachta óna dhromchla isteach san aer os a chionn. Tarlaíonn sé le linn fiuchta, ag an bhfiuchphointe, ach tarlaíonn galú gan fiuchadh (néalú) ag teochtaí níos lú. 

Is gá fuinneamh teasa a sholáthar don leacht chun na móilíní a shaoradh óna naisc leachtacha, agus *teas folaigh galúcháin* a thugtar ar an teas seo. 

Tá leachtanna so-ghalaithe ann mar éitir, biotáille meitileach, peitril, is freon, agus tógann siad an teas folaigh ón timpeallacht nuair a ghalaítear iad. An próiseas seo is bun le cuisniú. 

### Aeráid
Is galú an próiseas trína gcailltear uisce ó dhromchla an Domhain leis an atmaisféar mar ghal, cuid thábhachtach den mhalartú fuinnimh taobh istigh de chóras atmaisféir an Domhain, a chuireann gluaiseachtaí an atmaisféir ar siúl agus a chabhraíonn le táirgeadh na haeráide (san eas fuinnimh dhomhanda). 

Braitheann an ráta galaithe ar an ngrianradaíocht, an difríocht teochta idir an dromchla galaithe is an t-aer a luíonn anuas air, an taise agus an ghaoth.

## Tagairtí

Catagóir:Uisce
Catagóir:Comhdhúile ceimiceacha
Galuisce

Pas galach uisce, H2O, is ea **galuisce**. Tugtar *gal bheo* uirthi freisin len í a idirdhealú ó ghal mharbh, braoiníní feiceálacha den ghal chomhdhlúthaithe.

## Tagairtí
Luigi Galvani

200px|mionsamhail|Luigi Galvani|cléFiseolaí a saolaíodh i mBologna na hIodáile ab ea **Luigi Galvani** (9 Meán Fómhair 1737 – 4 Nollaig 1798). Rinne sé staidéar ar na bíoga srutha leictrigh i bhfíocháin áirithe ainmhithe. Chuir sé tús le taighde ar bhithleictreachas. Ainmnítear an galbhánaiméadar agus an galbhánú as.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Fiseolaithe Iodálacha
Catagóir:Daoine as Bologna
Catagóir:Daoine a rugadh i 1737
Catagóir:Básanna i 1798
Catagóir:Eolaithe Iodálacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Néareolaithe
Gáma-ghlóbailin

thumb|Dromchla móilíneach de ghlóbailin imdhíonachtaIs éard is **gáma-ghlóbailiní** ann ná próitéiní ar leith a iompraíonn antasubstaintí na fola. Táirgeann cealla plasma na mB-limficítí (a thagann ón smior) iad. Tugtar *imdhíonaglóbailiní G (IgG)* orthu freisin. Comhcheanglaíonn siad le hantaiginí cosúil le víris is seadáin ar bhealaí éagsúla, méadú sna próisis athlastacha san áireamh. Bíonn an naíonán nuabheirthe cosanta ag gáma-ghlóbailiní a bhfaightear cuid bheag díobh óna mháthair, cuid ón bplacaint, agus an chuid is mó ó chéadbhainne (maothal) na máthar. Aonraítear iad as séiream fuil téarnamhaigh is an slánadh iarbhreithe, agus úsáidtear mar chóir leighis i gcoinne na bruitíní, an pholaimiailítis, na heipitéise tógálaí, is galar tógálach eile.

## Tagairtí

Catagóir:Próitéiní
Gámaradaíocht

Radaíocht leictreamaighnéadach le tonnfhaid an-ghairide (níos lú ná 0.3 × 10-12 m) atá i gceist le **gámaradaíocht**. Níl aon lucht leictreach inti. Tá sí cosúil le X-radaíocht, ach go n-astaítear í le linn meatha radaighníomhaigh ina dtarlaíonn aistrithe ó staideanna flosctha ardfhuinnimh chuig staideanna d'fhuinneamh níos lú sna núicléis. Foinse choitianta is ea cóbalt-60, a bhfuil leathré 5.26 bliain aige.

## Tagairtí

Catagóir:Radaíocht
Catagóir:Radaighníomhaíocht
Catagóir:Fisic núicléach
Catagóir:Gáma-ghathanna
Catagóir:Speictream leictreamaighnéadach
Johann Gottfried Galle

Réalteolaí a saolaíodh i bPabsthaus na Gearmáine ab ea **Johann Gottfried Galle** (9 Meitheamh 1812 - 10 Iúil 1910). I 1846 agus é ag obair i Réadlann Bheirlín, d'fhionn sé an pláinéad Neiptiún.

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1812
Catagóir:Básanna i 1910
Gallfheochadán

Planda láidir ilbhliantúil atá dúchasach do dheisceart na hEorpa is ea an **gallfheochadán**. Fásann sé 30-80 cm ar airde. Na duilleoga mór, deighilte go domhain, spíonach. Na bláthanna i spíce fada, siogamorfach déliopach, bán le féitheacha corcra. Meastar gur duilleoga an phlanda seo, nó planda cosúil leis, a sholáthair móitíf choiteann maisithe san ealaín is ailtireacht chlasaiceach.

## Tagairtí
George Gamow

Fisiceoir is scríbhneoir eolaíochta a rugadh in Odessa na hÚcráine ab ea **George Gamow** (4 Márta 1904 – 19 Lúnasa 1968). Sa bhliain 1933 d'éirigh leisean agus lena bhean chéile imeacht ón Aontas Sóivéadach chun freastail ar chomhdháil eolaíochta sa Bhruiséil. D'fhan siad san Iarthar. Ón mbliain 1934 i leith d'oibrigh sé sna Stáit Aontaithe. Chuidigh sé i 1948 le forbairt theoiric na hOllphléisce, agus i 1953 le hanailís shamhlach dé-héilicse don DNA. Fuair sé bás i mBoulder, Colorado, i Meiriceá.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1904
Catagóir:Básanna i 1968
Catagóir:Fir
Catagóir:Fisiceoirí Úcránacha
Gang

200px|mionsamhail|clé|Gang Síneach
Is cnaguirlis ceoil é an **gang**. Plaic chiorclach cré-umha, an braine iompaithe síos de ghnáth, crochta go coitianta ó fhráma nó barra, agus buailtear é le buailtín bog. Ní bhíonn airde fhosaithe ag an ngang ceolfhoirne (an tamtam), ní hionann is ganganna eile a bhíonn níos lú ná é agus tiúnta d'airdí cruinne. 

## Tagairtí

Catagóir:Cnaguirlisí
Patrick Ganly

Geolaí a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea **Patrick Ganly** (15 Deireadh Fómhair 1809 – 29 Deireadh Fómhair 1899). Ag obair in Oifig na Luachála faoi Richard Griffith, ba é a bhailigh an t-eolas is a d'ullmhaigh an chuid is mó de léarscáil gheolaíoch na hÉireann a d'fhoilsigh Griffith i 1839, 1853 is 1855. Níor thug Griffith an t-aitheantas ná an chreidiúint dó as an saothar seo riamh.

## Naisc sheachtracha
*Beathaisnéis Patric Ganly ag an ''Oxford Dictionary of National Biography'', arna rochtain ar 12 Meith. 2016

## Tagairtí

Catagóir:Geolaithe Éireannacha
Catagóir:Innealtóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1809
Catagóir:Básanna i 1899
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Gaoth anabatach

Gaoth in aghaidh fána a fhorbraíonn i ngleann. I rith an lae, téitear an t-aer atá i dteagmháil le taobhanna an ghleanna níos mó ná an t-aer ag an leibhéal céanna os cionn urlár an ghleanna. Tosaíonn sruth comhiompair, an t-aer ag éirí os cionn an fhána, agus aer níos fuaire ag sreabhadh ó urlár an ghleanna suas an fána. Is féidir luas gaoithe suas le 15 m s-1 a fháil.

## Tagairtí
Gaoth chatabatach

Gaoth áitiúil le fána a tharlaíonn i ngleann. Istoíche, fuaraítear an t-aer os cionn dromanna na sléibhte níos tapa ná an t-aer os cionn urlár an ghleanna. Mar thoradh, éiríonn an t-aer te éadlúth éadrom seo ar an urlár trí chomhiompar, agus séideann an t-aer fuar dlúth trom síos le fána. Ní gá gleann chuige seo, mar séideann gaotha fuara mar seo síos le fána ó shléibhte is amach ar an talamh íseal in aice láithreach freisin. Is gaoth fhuar mar seo an mistral i ngleann an Rhône sa bhFrainc, agus is gaotha te catabatacha an chinook sna Sléibhte Creagacha i Meiriceá Thuaidh, is an Föhn sna hAlpa.

## Tagairtí
Gaoth gheostrófach

Gaoth a shéideann comhthreomhar leis na hiseabair, ag léiriú na gluaisne cothromaithe idir fórsa an ghrádán brú is fórsa Coriolis. Faightear go hard san atmaisféar amháin í, mar nach bhfeidhmíonn fórsa frithchuimilte dhromchla an Domhain ansin ach ar éigin.

## Tagairtí
Gaothuirlisí adhmaid

Gléasanna ceoil, déanta as adhmad den chuid is mó, ina ngríosaíonn an seinnteoir colún aeir trí shéideadh trasna béalphoill (mar a dhéantar leis an bhfliúit is an fhliúiteog) nó i gcoinne giolcaí nó giolcaí dúbailte (mar a dhéantar leis an mbasún, an corn Sasanach, an t-óbó, is an clairinéad). 

## Tagairtí
Garal

Gabharantalóp beag is ea an **garal** atá dúchasach do shléibhte arda oirthear na hÁise. Tá ceithre speiceas de ann san fhine Naemorhedus. An fionnadh tiubh buíliath, an scornach mílítheach. Adharca gearra ar bhaineannaigh is fireannaigh. Tugtar *an seamaí Himiléach*, *an garal coiteann*, nó *an garal dearg* air freisin. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Gaotha aniar

Na príomhghaotha a shéideann sna meándomhanleithid 30-60° ó dheas is ó thuaidh ón meánlíne. Sa leathsféar thuaidh is aniar aneas a bpríomhthreo, agus sa leathsféar theas aniar aduaidh. De bhrí nach bhfuil an oiread sin talún sa leathsféar theas, bíonn na gaotha seo an-láidir, agus tugtar *na Roaring Forties* orthu as na domhanleithid ghinearálta a dtarlaíonn siad iontu. 

## Tagairtí
Gaothfhuarú

Laghdú sa teocht dhealraitheach a bhraitheann duine nuair a bhíonn sé amuigh sa ghaoth. Méadaíonn gaoth láidir an chailliúint teasa go mór ó chraiceann nochtaithe. Ag teocht íseal is i ngaoth láidir, is furasta hipiteirme a chur ar dhuine. Mar shampla, más -18&nbsp;°C teocht an aeir, agus gaoth 7 m s-1 ag séideadh, is í -38&nbsp;°C an teocht dhealraitheach. 

## Tagairtí
Garbhán creagach

[mion| Faighneoga agus síolta ([Músaem de Toulouse|Muséum de Toulouse)]]
Is planda ilbhliantúil coitianta é an **garbhán creagach** (*Saponaria officinalis)* ón bhfine Caryophyllaceae. Síneann an raon nádúrtha garbháin chreagaigh ar fud na hEorpa agus na hÁise. Fásann sé in áiteanna fionnuara ag airdí ísle nó measartha faoi fhálta agus le taobh bóithre. Bláthaíonn sé sa leathsféar thuaidh ó Bhealtaine go dtí Meán Fómhair, agus sa leathsféar theas ó Dheireadh Fómhair go dtí Márta.

## Úsáid sheachtrach
Is féidir é a úsáid mar shópa an-shéimh, i dtuaslagán caol de ghnáth. 

## Úsáid inmheánach
Féadann ródháileog masmas, buinneach, agus urlacan a thabhairt.

D'ainneoin a acmhainneacht thocsaineach, úsáidtear an garbhán creagach mar eiblitheoir san ullmhúchán Tahini agus beoir a chruthú i ngrúdaireacht.

## Ceimic
Tá an flavón saponarin sa gharbhán creagach.

Catagóir:Caryophyllaceae
Catagóir:Plandaí gallúnúla
Garchabhair

Cóireáil is bainistiú íobartaigh ag ionad taisme nó tubaiste. Más comhfhiosach an duine, is gá stop a chur le haon rith fola trí bhrú ar an gcréacht le cóiriú, málaí plaisteacha nó páipéar, agus an t-othar a chur ina luí go cothrom. Má bhíonn a mhuineál gortaithe agus má bhogtar é go neamhchúramach nó go neamhsciliúil, féadfar gortú trom doleigheasta a dhéanamh dó. Ar chaoi eile, ba cheart an t-othar a ardú ar chlár réidh, más gá, agus cuaire normálta chnámh an droma coinnithe gan athrú. Is féidir cléithín simplí a dhéanamh ar chos trí bhindealán a chur mórthimpeall an dá chos, nó ar lámh trí bhindealán a chur mórthimpeall na láimhe is na colainne le chéile. Ní ceart aon sreabhán a thabhairt dó, tae, alcól ná eile. Má bhíonn an t-othar neamh-chomhfhiosach, is ceart na céimeanna céanna a dhéanamh, ach má bhíonn a análú nó a chroí stoptha, is gá athbheochan chardascamhógach a dhéanamh air go práinneach.

## Tagairtí
Garbhlus

Planda bliantúil a mhaireann tríd an ngeimhreadh uaireanta is ea **garbhlus**. Fiaile choitianta, dúchasach don Eoraip is an Áise. Na gais ceathairuillinne lag streachlánach, ag dreapadh le cabhair crúcaí beaga frithluaileacha. 6-8 duilleog i bhfáinní, agus crúcaí ar na himill. Na bláthanna bídeach bán le 4 pheiteal. Leadán le dhá leath chruinne an toradh, clúdaithe le ribí scothbhána a scaipeann trí ghreim a choinneáil ar ainmhithe.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Garbhógach

Planda a tháirgeann spóir, gaolta le raithneach is eireaball capaill. An gas fada, ag cur géag amach go rialta, cumhdaithe le cuid mhaith duilleog beag. Spóragáin in ascaillí na nduilleog, eagraithe go minic i strobalas foirceanta cónchruthach. Faightear i ngach áit é, beagnach, agus an-chuid i bhfraochmhánna is gnáthóga cosúla. Níl beo anois ach garbhógach, caonach spícíneach, agus lus an chleite, baill de ghrúpa ársa, Lycopsida, a bhí ilghnéitheach, fiú le foirmeacha ar dhéanamh crainn, sa tréimhse Charbónmhar, a bhfaightear iontaisí díobh go minic.

## Tagairtí
Garraíodóireacht phictiúrtha

Ealaín a bhaineann le leagan amach aeistéitiúil gairdíní is eastát. Modhanna éagsúla oibre i gceist: lochtáin, tulaigh shaorga, lócháin uisce is srutháin, ballaí is crainn, chomh maith le bláthanna is plandaí eile. Tháinig an coincheap ón neasoirthear is an meánoirthear, ach d'fhorbair an iliomad stíleanna thar na céadta. Sa stíl Sheapánach, úsáidtear crainn is uisce in eagair stílithe le suntas reiligiúnda. San Eoraip san 18ú céad, bhí obair Le Nôtre tábhachtach, le heagair fhoirmiúla de thoim ghearrtha, siméadracht is maisiúcháin shaorga. Ina dhiaidh sin tugadh nádúrachas neamhfhoirmiúil ealaíonta isteach le hobair Kent, Repton, Olmsted, agus Capability Brown.

## Tagairtí
Gas

mion
Príomhais planda is ea **gas**, os cionn talún de ghnáth, ach ní i gcónaí. 
[mion|an gas is cáiliúla riamh...  [Seán agus an gas pónaire]]
Tuismíonn sé na bachlóga, na duilleoga is na horgáin atáirgthe. Cumtar é as ceann bhuaic na haise suthaí os cionn na gcotailéadón sa síol, agus fásann ina phéacán. Is féidir go ndéanfaidh sé seo níos mó ná gas amháin, agus iad géagach chun na duilleoga a leathnú amach don Ghrian i gcomhair fótaisintéise éifeachtaí. 

Bíonn córas feadánach sa ghas, a iompraíonn uisce is cothaithigh ó na fréamhacha go dtí na duilleoga, agus torthaí na fótaisintéise ó na duilleoga do gach cuid eile den phlanda. I gcineálacha adhmadacha, bíonn an gas láidrithe le fíocháin tacaíochta eile, agus cosanta le cisil coirte is coirc. 

Léiríonn gais athruithe éagsúla agus glacann feidhmeanna nua breise, uaireanta ó orgáin eile. Ar an dóigh seo, is gais iad reathairí os cionn talún is riosóim faoin talamh a fhásann go cothrománach chun plandaí nua a tháirgeadh ón mbunphlanda anois is arís. 

Is gais freisin iad bleibeanna, cormáin is tiúbair atá oiriúnaithe chun orgáin stórála a dhéanamh a mhaireann ó shéasúr fáis amháin go dtí an chéad cheann eile, agus a chuireann tús le fás nua sa chéad bhliain eile. 

I gcactais, stórálann na gais uisce. Is féidir le gais ghlasa fótaisintéisiú, is mar sin feidhmiú mar dhuilleoga, agus uaireanta bíonn siad leata is cosúil le duilleoga i ndealramh. Is féidir le gais feidhmiú mar orgáin dreapaire, an gas iomlán ag lúbadh nó na cinn athraithe ina dteannóga.

## Féach freisin

* Gás
* Gás nádúrtha

## Naisc

* Seán agus an gas pónaire

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Garrán

Coillearnach ina mbarrscoitear na crainn go rialta chun fás nua a chothú. Déantar an barrscoitheadh in uainíocht, agus cothaíonn oscailt rialta an cheannbhrait bláthanna na coillearnaí. An-choitianta i mbainistiú coillte go dtí an 19ú céad.

## Tagairtí
Gás baile

Gás atá díorthaithe ó bhreosla soladach (gual, mar shampla) nó leachtach (ola, mar shampla). San iarthar rinneadh gás baile as gual trí dhriogadh ón 19ú céad. Sa 20ú céad rinneadh an gás seo as farasbarr nafta ó thionscal an pheitriliam. Hidrigin is mó atá i ngás baile. Níl ach leath d'fhuinneamh an gháis nádúrtha i ngás baile. 

## Tagairtí
Gás CS

Ainm a úsáideann arm na Stát Aontaithe do chomhdhúil ghásach chlóirínithe, Cl-C6H4-CH=C(C≡N)2. Cuireann sé tús le greannú is uisciú na súl, agus úsáidtear go forleathan é chun círéibeacha a smachtú. 

## Tagairtí

Catagóir:Gáis
Catagóir:Círéibeacha
Gás idéalach

Samhail gáis fhoirfe, mar nach bhfuil sna hadaimh ach ponc-cháithníní nach n-imoibríonn le chéile ar chor ar bith. Feidhmíonn na triathgháis héiliam is neon, agus gnáthgháis faoi bhrú íseal mar seo, ionann is. Is gás idéalach gás a chomhlíonann an chothromóid staide p V = n R T, sa chás gurb é p (i bpascail, Pa) an brú sa ghás, V (i méadair chearnacha, m2) toirt an gháis, n líon na mól den ghás atá i gceist, T (i gceilviní, K) an dearbhtheocht, agus R tairiseach mólach na ngás (luach 8.314 J mol-1 K-1). 

## Tagairtí
Garúpach

mion|Garúpach den speiceas ''Epinephelus malabaricus''
Iasc mór trom le dathú breac diamhair a fhaightear gar do sceireacha, carraigeacha is longa briste, ach san uisce oscailte freisin. An-luachmhar mar iasc spóirt is bia. Suas le 3.7 m ar fhad is 270 kg meáchain.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc sháile
Gás nimhiúil

mion|le  Louis Raemaekers, 1915
Lón cogaidh ceimiceach a scaoiltear i sliogáin airtléire nó a fhuasclaítear as cannaí chun gáis nimhiúla nó míchumasaithe a scaipeadh ar pháirc an áir. Úsáideadh clóirín, gás mustaird, agus foisgéin mar seo sa chéad chogadh domhanda. 

## Tagairtí

Catagóir:Cogadh
Catagóir:Airm cheimiceacha
Catagóir:Airm ollscriosta
Gás táirgeora

Gás a tháirgtear trí aer a shéideadh trí chóc te agus an t-imoibriú ceimiceach seo a chur ar aghaidh: 2 C + O2 → 2 CO. Is imoibriú eisiteirmeach é seo, a tháirgeann gás ar luach calrach íseal mar go mbíonn suas le 60% nítrigine ann. Go minic, táirgtear gás uisce mar mhalairt air seo. 

## Tagairtí
Gás uisce

Táirgtear é trí ghaluisce a shéideadh trí chóc te agus meascán de hidrigin is aonocsaíd charbóin a chruthú: H2O + C → CO + H2. Gás le fuinneamh nó luach calrach ard an meascán seo, ach amháin gur próiseas inteirmeach é, is é sin, cosnaíonn sé níos mó fuinnimh ná mar a tháirgeann sé. Déantar go spontáineach é go minic i ngnáth-tháirgeadh gás baile, mar fhochuid den ghás sin. Tugtar *gás leathuisce* air ansin, agus fuinneamh níos lú aige.

## Tagairtí

Catagóir:Gáis
Gasail dorcas

Gasail bheag atá dúchasach do thuaisceart na hAfraice agus in Iosrael agus san Iordáin is ea an **ghasail dorcais** (*Gazella dorcas*). Gealdonn, agus an taobh íochtarach bán. Smál dorcha ar feadh an chliatháin is taobh na haghaidhe. Adharca gearra a chuarann ar chúl, le fáinní eitreacha orthu. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Gásdlíthe

Is éard atá i gceist le **gásdlíthe** ná Dlí Boyle is dlí Charles le chéile, a chuireann síos ar an gcomhghaol idir brú, teocht is toirt i mais ar leith den ghás. 

Achoimrítear an dá dhlí sa chothromóid p V = n R T, arb é p an brú i n mól den ghás i dtoirt V ag dearbhtheocht T. Tairiseach atá in R, a dtugtar *tairiseach uilíoch na ngás* air. Tugtar *cothromóid staid na ngás* uirthi seo. 

## Tagairtí

Gásdlíthe
Catagóir:Teirmidinimic
Gásól

Is éard atá sa **ghásól** ná meascán de pheitreal (a dtugtar *gásailín* air sna Stáit Aontaithe) agus 5-15% d'eatánól (alcól eitile, ar gá é a bheith iomlán saor ó uisce). Is féidir é a úsáid mar bhreosla ardochtáin in inneall dócháin inmheánaigh. Tábhachtach san eacnamaíocht mar bhreosla i dtíortha le soláthar réasúnta saor d'alcól eitile, cosúil leis an mBrasaíl. 

## Tagairtí

Catagóir:Breoslaí iontaise
Gás

mion
Staid damhna is ea **gás**, ina bhfuil mí-ord ar na hadaimh (nó na móilíní), iad scoite óna chéile, an-soghluaiste, gan idirghníomhú gur fiú trácht air.  

Bíonn an dlús íseal (timpeall an 1000ú cuid de dhlús solaid) agus an inchomhbhrúiteacht ard. In ann sreabhadh go héasca.  

Líonann sé an soitheach iata ina bhfuil sé. Athraíonn gach damhna ina ghás nó ina ghal ach an teocht a ardú a dhóthain.  

Gáis nach n-imoibríonn le chéile, déanann siad meascán aonchineálach, is cuma cén chomhréir díobh atá ann. 

## Féach freisin

* Gas (planda)
* Gás nádúrtha
* Gás idéalach

## Tagairtí

Catagóir:Gáis
Gaistreintríteas

Is éard is **gaistreintríteas** ann ná  athlasadh in aon chuid den chonair ghastraistéigeach, de thoradh miocrorgánaigh ionfhabhtaithe de ghnáth. 

Bíonn saintréithe mar a leanas aige: pianta sa bholg, urlacan, buinneach, agus traochtadh géar i gcásanna áirithe. 

Má tharlaíonn sé i naíonán, agus an cúltaisce beag uisce is salann a bhíonn aige, féadfaidh an riocht seo a bheith an-trom.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Galair thógálacha
Catagóir:Ionfhabhtuithe
Catagóir:Neamhord gastraistéigeach
Gastral

Is éard is **gastral** ann ná an chéim i ndiaidh céim an bhlastúil i bhforbairt shuthach an ainmhí. Sa chéim gastralaithe seo, gluaiseann cealla an tsutha go léir go dtí a n-ionaid chearta chun forbairt mar chórais orgáin an ainmhí fhásta.

## Tagairtí
Gastropoda

Tugtar **gastrapód** ar bhall den rang ***Gastropoda***: na seilidí agus na héisc shliogánacha atá cosúil leo. Sa cholainn bíonn ceann, cos mhatánach, agus mais an ionathair, clúdaithe le sliogán cailcreach cornaithe ina bhís. An cholainn faoi thoirsiún le linn a forbartha, ionas go bhfuil an t-anas os cionn an chinn. Itheann sé ábhair phlandúla le cíor fiacla mar a bheadh raspa banda. Cuid de na gnéithe is mó chun tosaigh, is feoiliteach iad. Is seadánach cuid acu, ina measc seilidí tíre is uisce úir, agus éagsúlacht iontach na seilidí mara: bairnigh, cuachmaí, faochain, fínicíní, trumpaí sliogáin is a lán eile.

## Tagairtí
Gathanna cosmacha

Radaíocht a thagann ar Domhan ón spás ina mbíonn, den chuid is mó, prótóin, alfa-cháithníní is núicléis eile. Chomh maith leo siúd, bíonn leictreoin ardfhuinnimh is fótóin a chuireann tús le radaíocht thánaisteach san atmaisféar. De bhrí go bhfuil an Domhan ag fáil sruth leanúnach radaíochta ón spás, meastar go bhfuil an Chruinne iomlán lán de radaíocht chosmach chúlrach, comhdhéanta as fótóin ón Ollphléasc. Ar ámharaí an tsaoil, imbhuaileann an-chuid de na bunghathanna cosmacha le móilíní an atmaisféir, á n-ianú agus ag déanamh gathanna tánaisteacha cosmacha nach bhfuil chomh fuinniúil leis na bunghathanna ar chor ar bith. Mar sin féin, meastar go gcuireann na gathanna tánaisteacha tús le hathruithe géiniteacha i bplandaí is ainmhithe ar Domhan de réir a chéile. Ba é an fisiceoir George Gamow a thairg an radaíocht chosmach chúlrach den chéad uair. De bhrí go bhfuil an Chruinne ag forleathnú an t-am ar fad, ba chóir go mbeadh cuid bheag de bhunteas na hOllphléisce ann fós. Más rud é gur astaíodh na fótóin ón Ollphléasc sa raon infheicthe tonnfhad, ba chóir go mbeadh siad aistrithe faoi seo ag forleathadh na Cruinne go dtí tonnfhaid níos mó is minicíochtaí níos lú (agus tonnfhaid mhicreathonnacha, ag iarmhairt Doppler). Tá an-iarracht ar siúl ag réalteolaithe an radaíocht iarmharach seo a bhrath is a thomhas, chun teacht ar thuiscint níos fearr ar an Ollphléasc is tús na Cruinne. 

## Tagairtí
Richard Jordan Gatling

Ceapadóir a rugadh i Maney's Neck, Carolina Thuaidh ab ea **Richard Jordan Gatling** (12 Meán Fómhair 1818 – 26 Feabhra 1903). D'fhionn sé gunna Gatling i 1861–1862, le bataire rothlaithe agus 10 mbairille comhthreomhar, a bhí in ann 1,200 urchar a chaitheamh i nóiméad amháin. Gunna suntasach marfach ab ea é i gcogadh cathartha na Stát Aontaithe. Tháinig an gunna chun suntais sa chogadh san Iaráic i 1991 de bhrí go raibh sé in úsáid ansin mar phríomhghunna ar eitleáin cogaidh A10 na Meiriceánach. Fuair sé bás i gCathair Nua-Eabhrac.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1818
Catagóir:Básanna i 1903
Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Léon Ernest Gaumont

Ceapadóir, déantúsóir is léiritheoir scannán a rugadh i bPáras ab ea **Léon Ernest Gaumont** (10 Bealtaine 1864 - 9 Lúnasa 1946). Rinne sé na chéad fhuaimscannáin, a léirigh sé i bPáras i 1910. Thug sé foirm an-luath cineamatagrafaíochta daite isteach i 1912.

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1864
Catagóir:Básanna i 1946
Dlí Gauß

Sa leictreastataic, tá an flosc leictreach iomlán trí dhromchla iata i gcomhréir leis an lucht iomlán a iann an dromchla sin. Is é an tairiseach comhréire ná 1/ε, agus is é ε ceadaíocht an aeir nó an mheáin atá mórthimpeall an dromchla. Ciallaíonn an dlí gur foinse réimse leictrigh é lucht leictreach. An matamaiticeoir agus réalteolaí Johann Karl Friedrich Gauß (1777-1855), ceannródaí i gcur i bhfeidhm na matamaitice ar dhromchlaí cuartha, sa gheodasaíocht, an imtharraingt, an maighnéadas, agus an leictreachas, a d'fhionn é.

## Tagairtí
Joseph Louis Gay-Lussac

Ceimicí is fisiceoir a rugadh i St Léonard na Fraince ab ea **Joseph Louis Gay-Lussac** (1778-1850). Chuaigh sé in airde i mbalúin arís is arís eile chun staidéar a dhéanamh ar an maighnéadas domhanda agus samplaí aeir ag airdí éagsúla a bhailiú len iad a anailísiú. Óna chuid taighde, dhíorthaigh sé dlí na dtoirteanna, a dtugtar *[[dlí Gay-Lussac]]* air, i 1808. Is é an dlí seo ná nuair a chuingríonn dhá ghás le chéile, cuingríonn siad de réir toirte ar aon dul lena gcuingriú de réir maise. Mar shampla, nuair a chuingríonn 1 g hidrigine le 8 g ocsaigine, faightear 9 g galuisce mar thoradh. Nuair a chuingríonn 2 m3 hidrigine le 1 m3 ocsaigine, is é 3 m3 galuisce an toradh. Uaidh seo, dhíorthaigh Avogadro coincheapanna na maise adamhaí, na maise móilíní, agus an mhóil. 

## Tagairtí
Néné

Gé thearc, dúchasach do thalamh ard ar oileáin Haváí is ea an **néné** nó an **ghé Haváíoch** (*Branta sandvicensis*; Haváis: *nēnē*). Na sciatháin gearr, scamall laghdaithe ar na cosa. Itheann sí torthaí is luibheanna. Níos lú ná 50 cinn díobh fágtha i 1950, ach le pórú i mbraighdeanas tá níos mó ná 2,000 anois ann.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Gealach an fhómhair

Gealach na gcoinleach, an ghealach lán is gaire do chónocht an fhómhair. Éiríonn sí ag an am céanna beagnach gach tráthnóna i ndiaidh a chéile, mar a bheadh chun solas a thabhairt d'fheirmeoirí anallód leis an bhfómhar a bhaint is a bhailiú. 

## Tagairtí
Gealach ghorm

[200px|mion|deas|Gealach ghorm le linn [urú na gealaí na bliana 2009]]
Imeartas optúil annamh ina mbíonn cuma ghorm ar dhiosca na Gealaí. Má bhíonn páirteagail le trastomhas 0.8-1.8 miocrón san atmaisféar—mar shampla, de thoradh brúchtadh bolcáin nó tine foraoise — scaiptear an solas dearg amach as an líne radhairc ach tagann an solas gorm isteach, agus bíonn cuma ghorm ar an nGealach. Tarlaíonn a leithéid maidir leis an nGrian freisin, agus feictear grian ghorm. 

## Tagairtí

Catagóir:An Ghealach
Catagóir:Féilirí
Gealacha aoire

Gealacha beaga nádúrtha a ndéanann is a gcoinníonn a réimsí imtharraingthe fáinní tanaí timpeall ar chuid de na pláinéid sheachtracha. D'fhionn Pioneer 11 fáinne F Satairn, ribín timpeall 100 km ar leithead. Rinne Voyager amach go raibh struchtúr an fháinne bréadaithe le dhá ghealach, Pandóra is Proiméitéas, gar d'imeall an fháinne. Fuarthas go bhfuil fáinne Eipsealón Úránais teorannaithe ag an dá ghealach Ophelia is Cordelia. Meastar gur gealacha beaga eile taobh istigh de na fáinní atá freagrach as na bearnaí sna fáinní is a struchtúr bréadaithe.

## Tagairtí
Gealbhan binne

Éan beag, donn is liath, a itheann ar an talamh is ea an **gealbhan binne**. 

## Tréithe

* A cheann liath, prioslóir geal-liath ar an mbaineannach, dubh ar an bhfireannach. 
* Dúchasach don Eoraip, an Áise agus tuaisceart na hAfraice. 
* Maireann sé gar d'áiteanna a mbíonn daoine, den chuid is mó. 
* Uiliteach, agus gob láidir air le síolta a bhriseadh. 
* Déanann sé a nead as féar is tuí le líneáil cleití i bpoll, ach go míshlachtmhar. 
* Tógann sé suas le 4 ál in aghaidh na bliana.

## Féach freisin

* *[[:Catagóir:Passeridae|Passeridae]]*

## Tagairtí

Catagóir:Passeridae
Catagóir:Gealbhain
Gealbhruthaíl

Astaíocht solais a tharlaíonn nuair a théitear ábhar a dhóthain is ea **gealbhruthaíl**. Bhí lampaí gealbhruthacha ar na chéad lampaí leictreacha, agus feidhmíonn siad de bharr téamh an fhiliméad tungstain. Astaíonn a leithéid d'ábhar téite an-chuid teasa chomh maith leis an solas.

## Tagairtí