open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
N25

Tosaíonn an **N25** i gCalafort Ros Láir, téann sé go Port Láirge, agus, tar éis sin, leanann an bóthar cósta theas na hÉireann trí Dhún Garbhán agus ar aghaidh go Corcaigh.

Bailte ina chúrsa;
* Calafort Ros Láir
* Teach Gót
* Cill Fionnóg
* Loch Garman
* Ros Mhic Thriúin
* Sliabh Rua
* Port Láirge
* Cill Mhíodháin
* Coill Mhic Tómás
* Léim Uí Bhriain
* Dún Garbhán
* Baile Uí Choiléain
* Crosaire Uí Chadhla
* Baile an Phoill
* Eochaill
* Baile na Martra
* Mainistir an Corann
* Carraig Tuaithail
* Corcaigh

## Féach freisin
* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
N8

Cuid den phríomhbhóthar náisiúnta idir Baile Átha Cliath agus Corcaigh is ea an **N8**. Tosaíonn cúrsa an bhóthair mar chasadh ón M7 gar do Phort Laoise, agus ansin, téann sé ó dheas trí Chontae Thiobraid Árann agus an taobh thuaidh de Chontae Chorcaí go Corcaigh. Is cuid den mhótarbhealach M8 é, den chuid is mó.

[mion|clé|Radharc ar [na Gaibhlte ón mótarbhealach M8 (N8).]]

Bailte ina gcúrsa;
* Port Laoise (don M7, N7, agus N80)
* Mainistir Laoise
* Darú (don N77)
* Baile Sheáin
* Áth na nUrlainn
* Buiríos Léith (don N75)
* An Marcach (don N62)
* Caiseal (don N74)
* Loch Ceann
* An Cathair (don N24)
* Baile Mhistéala (don N73)
* Cill Uird
* Mainistir Fhear Maí (don N72)
* Ráth Chormaic
* Cnocán na Biolraí
* Gleann Maighair (don N25)
* Corcaigh (don N22, N20, agus N27)

## Féach freisin
* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
N10

Taobhbhóthar an N9 is ea an **N10**. Tá ceangail ag an dá chúrsa ag Baile Phóil, mar téann an bóthar siar go Cill Chainnigh. Leannann sé an cuarbhóthar thart Cill Chainnigh. Tá an bóthar iomlán timpeall 38 ciliméadar i bhfad.

Bailte ina gcúrsa;

* Baile Phóil (don N9 go Baile Átha Cliath)
* An Ghráinseach Fhuar
* Cill Chainnigh (don N77 agus N76)
* Átha Stúin
* Cnoc an Tóchair (don N9 go Port Láirge)

## Féach freisin
* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
N11

Is bóthar Éireannach é an N11 idir Baile Átha Cliath agus Loch Garman. Tá an cúrsa iomláin timpeall 140 ciliméadar (85 míle) ar fhad. Tá cuid den bhóthar ina mhótarbhealach, an **M11**.

[mion|clé|300px|An M11 in aice le [Guaire]]
Bailte ina gcúrsa;
* Baile Átha Cliath (don N1 agus N4 go Baile Átha Cliath)
* Stigh Lorgan (don N31)
* Seannchill (don M50)
* Bré
* Cill Mocheanóg
* Deilgne
* Baile an Chinnéidigh
* Áth na Fuinseoige
* Ráth Naoi
* Cill Bhríde
* An tInbhear Mór
* Guaire
* Fearna
* Baile Uí Mháirtín (don N80)
* Inis Córthaidh (don N30)
* Loch Garman (don N25)

## Féach freisin

* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
Dúcheist

Is éard is **dúcheist** nó *puzal* ann ná cluiche ina réitítear cruacheisteanna loighciúla ag an imreoir.

## Dúcheisteanna cáiliúla
* Crosfhocal
* Sūdoku


Catagóir:Cluichí
Sūdoku

Is cluiche dúcheiste é **Sūdoku,** (, 'uimhir aonair'), a litrítear mar **Sū Doku** uaireanta. Is í aidhm an chluiche ná uimhir ó 1 go 9 a lonnú i ngach cillín ghreille, don chuid is mó greille 9×9 le fo-ghreillí 3x3 (ar a dtugtar "réigiúin"), ag tosnú le uimhreacha áirithe líonta isteach cheana sa ghreille. Níl ach aon riail amháin ann chun an cluiche a imirt - líon isteach an ghreille sa chaoi is nach bhfuil aon uimhir in aon tsraith, cholún nó réigiún faoi dhó. Tá leagan amach na greille cosúil le crosfhocail agus fadhbanna fichille a fhoilsítear de ghnáth sna nuachtáin. 

Chruthaigh an matamaiticeoir Eilvéiseach Leonardo Eulero dúcheist an-chosúil le Sūdoku i 1784. Bhain an cluiche cáil amach don chéad uair sa tSeapáin i 1986 agus baineadh cáil idirnáisiúnta amach don chluiche i 2005. Is féidir cluichí Sūdoku a fháil anois sna nuachtáin is coitianta i mbeagnach gach aon tír - mar shampla, in The Irish Times in Éirinn, in The Times sa Bhreatain is in Corriere della Sera san Iodáil.

## Naisc sheachtracha

* Ardán chun dul san iomaíocht i sudoku go hidirnáisiúnta. Ar fáil freisin i bhFraincis Sudoku, Gearmáinis Sudoku agus Iodáilis Sudoku. 
* Ardán idirnáisiúnta chun Sudoku a imirt le leibhéil éagsúla deacrachta, rátálacha imreoirí, ranganna teagaisc agus cur síos mionsonraithe ar an gcomhéadan. Chomh maith leis sin sa tSeapáinis, Araibis agus Fraincis.

## Tagairtí

Catagóir:Caitheamh aimsire
Catagóir:Cluichí
Paróiste

Is ceantar riaracháin é an **paróiste** (Gaeilge na hAlban: *parraist*). Baineann eaglaisí Chríostúla úsáid as mar ceantar eaglasta atá faoi chúram sagairt.

## Sanasaíocht
Is as an Ghréigis παρоικια a tháinig an focal trí Laidin *paroechia*, Sean-Fhraincis *paroisse*, agus Angla-Fhraincis *parosse* (1075) agus *paroche* (1292). Cialaíonn sé *ceantar* nó *deoise* ó na focail Gréigise παρά = *in aice le* agus οικος = *teach*. Ba téarma Heilléanaíoch é a chiallaíonn *lonnú i dtír iasachta*, nó *comhphobal lonnaitheoirí* i dtaca leis na Giúdaigh i dtír iasachta. Cuireadh an téarma i bhfeidhm ar na chéad Chríostaithe (mar *deoise*) sa 3ú haois agus mar *paróiste* sa 4ú haois

## Paróistí Eaglasta
Is ceantar talún de chuid dheoise é an paróiste san Eaglais Chaitliceach Rómhánach, Eaglais Cheartchreidmheach an Oirthirsa, Eaglais na Sualainne agus sa Comaoin Anglacánach. De ghnáth déanann sé tagairt do na daoine sa théann go dtí an eaglais. Sna heaglaisí tá an paróiste faoi chúram sagairt, nó *aire* nó *ministir* an pharóiste.

### Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Níl ach *sagart paróiste* amháin ag gach paróiste san Eaglais Chaitliceach (i Stáit Aontaithe Mheiriceá tréadaí is ainm don sagart) agus an paróiste fá chúram. Is féidir sagairt chúnta bheith ag sagart an pharóiste. Tá an deoise roinnte ina chuid pharóistí agus eaglais pharóiste amháin ag gach aon pharóiste. Bíonn dhá nó trí eaglais ag na paróistí is mó, nó tugtar an t-ainm *séipéal* orthu.
San Eaglais Chaitliceach Rómhánach tá *paróistí náisiúnaigh* le fáil freisin. Is do ghrúpa daoine le teanga amháin atá an paróiste bunaithe, mar shampla de réir inimirce lucht daoine as tír eile.

### Eaglais Shasana
Bhí na paróistí atá i Sasana bunaithe ar shean-eastáit na hAngla-Shacsanach agus na Normannach. Is cúige í de chuid Chomaoin Anglacánach an Eaglais Shasana. Is féidir le Corónach, Easpag, coláiste, carthanas nó comhlacht reiligiúnach sagart a roghnú chun bheith i gceannas ar pharóiste.

### Eaglais na hAlban
Is é an paróiste an ceantar riaracháin is bunúsach san eaglais. 

Catagóir:Críostaíocht
Catagóir:Rialtas
N12

Is príomhbhóthar náisiúnta é an **N12** idir Muineachán agus an teorainn le Contae Ard Mhacha. Trasnaíonn an bóthar an teorainn mar an A3 agus téann an bóthar trí Ard Mhacha agus Creag Abhann, go Béal Feirste. Tá an cúrsa iomlán timpeall 7 ciliméadar (4 míle) i bhfad.

Bailte ar an gcúrsa;
* Muineachán (don N2 agus N54)
* Coill Uí Neill
* An teorainn (don A3)

## Féach freisin
* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
Cúigear Ros Dumhach

thumb|deas|200px|Ros DumhachSa bhliain 2005, thug na meáin chumarsáide **Cúigear Ros Dumhach** ar scata fear ó Ghaeltacht Iorrais i gContae Mhaigh Eo a cuireadh i bpríosún Chnoc na Seimre i mBaile Átha Cliath. Bhí siad in aghaidh píopa Shell a thógáil i Ros Dumhach chun gás a thabhairt i dtír. B'iad na fir sin ná James Brendan Philbin, na deartháireacha Philip agus Vincent McGrath, Willie Corduff agus Mícheál Ó Seighin. 

### Aighneas
Ghearr an Ard-Chúirt príosún orthu ar an 29 Meitheamh 2005. D'fhan siad i ngéibheann go dtí an 30 Meán Fómhair. Rinneadh léirsithe ar fud na hÉireann ag tacú leo. Ainmníodh Peter Cassells mar idirghabhálaí sa chonspóid. Gás na Coiribe a thugtar ar thoradh an tobair seo.

Bhí daoine ann ag an am ag labhairt faoin gcáin íseal a ghearrtar ar leithéidí Shell de réir Achtanna 1987 agus 1992 agus iad i mbun taiscéalaíochta amach ó chósta na hÉireann ar thóir ola agus gáis. 

Foilsíodh *[[Our Story: the Rossport Five]]* sa bhliain 2007. I Mí Aibreáin 2007 bhuaigh Willie Corduff an Duais Chomhshaoil Goldman, in éineacht le $125,000, de bharr a ndearna sé, agus bhí cóisir ag National Geographic, iris dhúlra agus tíreolaíochta, le hurraim dó in Washington, D.C.. 

#### Iarscríbhinn
Sa bhliain 2015, bronnadh ceadúnas ar Shell chun  gás a thabhairt i dtír (ach le raon coinníollacha maidir lena úsáid). Beidh Gort na Coiribe ídithe i gceann cúpla bliain. 

## Naisc
* Ros Dumhach
* Shell chun Sáile 
* An Campa Dlúthchomhar 

## Féach freisin

* Géarchéim fuinnimh Aontas Eorpach - An Rúis, 2022
* Gort na Coiribe

## Tagairtí

Catagóir:2005
Catagóir:Gás nádúrtha
Catagóir:Agóidíocht in Éirinn
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
N13

Tosaíonn an **N13** i Srath an Urláir, i gContae Dhún na nGall. Is príomhbhóthar náisiúnta é a téann go Leitir Ceanainn, agus tar éis sin go dtí an teorainn taobh le Doire. Tá an gcúrsa iomlán timpeall 45 ciliméadar i bhfad. Trasnaíonn an gcúrsa trí an Teapraomm mar an A2.

Bailte ina gcúrsa;
* Srath an Urláir (don N15)
* Dromcaoin
* Leitir Ceanainn (don N56 agus N14 go dtí lár an bhaile)
* Pluc (don N14)
* Mainear Uí Chuinneagain
* An Baile Nua Chuinneagain
* Ceann an Droichid (don A2)

## Féach freisin
* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
Sky News Ireland

Ba stáisiún teilifís Nuacht é **Sky News Ireland**. Craolaigh British Sky Broadcasting é sa Poblacht na hÉireann ó 2004 go 2006. Ba ceanna de Sky News den chuid is mó é ach bhí fógraí agus billeog nuachta ag 18:30 agus 22:00 ar SkyOne freisin.

Catagóir:Teilifís
Catagóir:Stáisiúin teilifíse na hÉireann
The Bothy Band

alt=|mion|clé|177x177px|Micheál Ó Domhnaill
Ba bhanna traidisiúnta é **The Bothy Band** sna 1970idí. Tháinig an grúpa le chéile i mBaile Átha Cliath ag deireadh na bliana 1974, agus bhí coirm cheoil chlúiteach acu in Ollscoil Nua Uladh i gCúil Raithin go gearr ina dhiaidh sin, faoin ainm 'Pléaráca'. Athraíodh ainm an ghrúpa go luath ina dhiaidh sin. 
[clé|mion|228x228px|[Tríona Ní Dhomhnaill, 2005]]

### Albaim
Sheoil an grúpa a chéad albaim i 1975 faoin teideal "The Bothy Band" agus fuair sé clú agus cáil mar thoradh. Mhéadaigh a cháil tar éis seoladh a dara halbaim, "Old Hag You Have Killed Me".

Lean "Out of the Wind, Into the Sun"  i Meán Fómhair 2008. B'é sin a n-albaim stiúideo is deireanaí. 
mion|196x196px|Doanl Lunny, 2006
Tar éis sin, seoladh "AfterHours", ceolchoirm beo ó Pháras. I 1994 seoladh amach dhá cheolchoirm neamhsheolta roimhe sin faoin teideal "BBC Radio One - The Bothy Band:Live in Concert". 

### Baill
[clé|mion|182x182px|[Paddy Glackin ]]
B'iad The Bothy Band ná:
* Matt Molloy - an feadóg agus an feadóg mór
* Paddy Keenan - na píoba uilleann agus an feadóg
* Donal Lunny - an bouzouki, an ghiotáirmion|211x211px|Matt Molloy
* Tríona Ní Dhomhnaill - amhránaí, an harpsichord agus an clavinet
* Micheál Ó Domhnaill - amhránaí agus an ghiotáir
* Paddy Glackin - an fidil
* Tony MacMahon - an cairdín
clé|mion|177x177px|Tony MacMahon
I 1975 d'fhág Tony McMahon agus tháinig Tommy Peoples  in ionad Paddy Glackin ar an bhfidil. Ina dhiaidh sin ghlac Kevin Burke áit Paddy Glackin.

Nuair a thit an grúpa ó chéile, chuaigh na baill isteach i mbannaí eile ... Nightnoise, The Chieftains, Patrick Street, Touchstone, srl.

## Tagairtí

Bothy Band, The
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1974
N16

Is príomhbhóthar náisiúnta é an N16. Tosaíonn sé i Sligeach, agus ritheann sé tríd taobhanna tuaisceartach de contaetha Liatroma agus Cabháin, sula trasnaíonn sé an teorainn go hInis Ceithleann i gContae Fhear Manach.

Bailte ina gcúrsa;
* Sligeach (don N4 agus N15)
* An Lorgain Bhuí
* Cluainín
* Gleann Buí
* Gleann Fearna
* An Blaic
* Béal Cú (don A4)

## Féach freisin
* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
N17

Is príomhbhóthar náisiúnta é an **N17**. Téann a chúrsa trí iarthar na hÉireann, i gConnacht, ó Shligigh go Gaillimh.

Bailte ina gcúrsa;
* Sligeach (don N15 agus N16)
* Béal an Droichid (le seachbhóthar)
* Baile Easca Dara (le seachbhóthar, don N59)
* Cúil Mhuire (le seachbhóthar, don N4)
* Tobar an Choire
* Baile Chathail (don N5)
* An Lorgain
* Gleann Tabhráin (don N83)
* Cill Cheallaigh
* An Cnoc (le seachbhóthar)
* Clár Clainne Mhuiris (le seachbhóthar, don N60)
* Baile an Daigh
* Tuaim (don N83)
* Baile Chláir (don N18 agus N63)
* Gaillimh (don N6, N59 agus N84)

## Féach freisin
* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
N59

Is príomhbhóthar náisiúnta é an **N59**. Téann an cúrsa trí Chonnachta. Ar dtús, trasnaíonn sé Conamara, siar as Gaillimh, agus ansin go Maigh Eo thuaidh. Tá sé timpeall 310 ciliméadar i bhfad, agus críochnaíonn sé i mBéal an Droichid taobh le Shligigh.

Bailte ina gcúrsa:
* Gaillimh (don N6, N17, agus N84)
* An Teach Dóite
* Sraith Salach
* An Clochán
* Leitir Fraic
* An Líonán
* Cathair na Mart (don N5)
* Baile Uí Fhiacháin
* An Mhala Raithní
* Beannchar
* Béal Átha Comhraic
* Crois Mhaoilíona
* Béal an Átha (don N26)
* An Corrbaile
* An Droim Mór Thiar
* Baile Easca Dara
* Béal an Droichid (don N4)

## Féach freisin
* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
Meatán

CH4 is ea **meatán,** an t-alcán (hidreacarbón pairifín) is simplí dá bhfuil ann,  agus gás ceaptha teasa atá níos contúirtí ná CO2.   Is é is meatán bithghineach ná meatán a tháirgeann agus a scaoileann orgánaigh bheo amhail plandaí agus ainmhithe (mar shampla, goilí bó agus fásra atá ag lobhadh).

Cuireann astaíochtaí meatáin go mór le téamh domhanda. 
clé|mion|Bunú|220x220px

clé|mion|2017|220x220pxclé|mion|ní mór dúinn astúcháin dhíobhálacha a laghdú|220x220pxclé|mion|lúb  aischothaithe|220x220px

### Ceimic
Cruth teitrihéidreach atá ar an  móilín, agus is tábhachtach an cruth sin sa cheimic orgánach. Gás inlasta gan dath gan bholadh, príomhchuid den ghás nádúrtha. 
Éiríonn sé trí  dhianscaoileadh anaeróbach, as seangáin ar thalamh dhífhoraoisithe, mianaigh guail, dumpaí, portaigh,  dóiteáin foraoise, agus bealaí díleáite na mílte milliún ainmhithe ar domhan. Gás portaigh a thugtaí air leis na céadta bliain.
### Iarmhairt cheaptha teasa
Measann na heolaithe go bhfuil breis is dúbailt ar an tiúchan meatáin san aer le 300 bliain anuas, ó 650 cuid sa bhilliún go dtí 1700 cuid sa bhilliún, agus go bhfuil sé ag méadú 1% gach bliain anois. Cuireann sé go suntasach leis an iarmhairt  cheaptha teasa san atmaisféar agus le timpeall 25%  den fhorthéamh domhanda atá ag tarlú de bharr sceitheadh gáis cheaptha teasa ag an gcine daonna.

B'fhusa iarmhairt meatáin sa phróiseas seo a laghdú ná iarmhairt dé-ocsaíd charbóin, de bhrí nach maireann sé ach 10 mbliain san atmaisféar (maireann dé-ocsaíd charbóin timpeall 200 bliain) agus nach gá ach gearradh siar 20% ar a tháirgeadh chun a thiúchan san atmaisféar a laghdú. Tá an tuairim ag eolaithe ar leith go raibh tionchar tábhachtach ag meatán i dtéamh is fuarú an domhain sna hoighearaoiseanna seo caite.

## Féach freisin

* Astaíochtaí meatáin
* Gás nádúrtha
* Gáis
* Eatán
* Hidreacarbóin
* Iarmhairt cheaptha teasa

## Tagairtí

Catagóir:Alcáin
Catagóir:Breoslaí
Catagóir:Gáis
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Astaíochtaí gás ceaptha teasa
Véineas

Tá níos mó ná ciall amháin le **Véineas**:
* An pláinéad Véineas
* Véineas, dia Rómhánach an ghrá. Sa miotaseolaíocht Gréagach, tugadh Afradaíté uirthi.
* Cuilghaiste Véineas (*Dionaea muscipula*), planda feoilsúiteach.
N15

Is príomhbhóthar náisiúnta é an **N15**. Tosaíonn sé i Sligeach, ansin téann an gcúrsa go ó thuaidh go Baile Átha Seanaidh agus Dún na nGall. Teann an bóthar tríd An Bearnas Mór agus, ina dhiaidh sin, Bealach Féich. Críochnaíonn sé i Leifear i gContae Dún na nGall thoir taobh leis An Teorainn ag An Srath Bán.

Bailte ina gcúrsa;
* Sligeach (don N4 agus N16)
* Cliafuine
* Bun Dobhráin
* Béal Átha Seanaidh (don N3)
* Baile an tSratha
* An Lathaigh
* Dún na nGall (le seachbhóthar, don N56)
* Bealach Féich
* Srath an Urláir
* Caisleán na Finne
* Leifear (don N14 agus A38)

## Féach freisin

* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
N14

Is príomhbhóthar timpeall 24 ciliméadar i bhfad é an **N14**. Tosaíonn sé i Leifear, i gContae Dhún na nGall, ansin téann an gcúrsa go Leitir Ceanainn. Trasnaíonn an gcúrsa trí An Tearainn mar an A38 go dtí An Srath Bán.

Bailte ina gcúrsa;
* Leifear (don A38 agus N15)
* Droim Eochaille
* Pluc (don N13)
* Leitir Ceanainn (don N56)

## Féach freisin
* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
Jeff Sessions

Is polaiteoir Meiriceánach é **Jefferson Beauregard Sessions III** (rugadh 24 Nollaig 1946). Eisean Seanadóir na Stát Aontaithe sóisearach ó Alabama ó 1997 go 2017. Is ball den Pháirtí Poblachtach é agus in Alabama a chaith sé bunús a shaoil.

I mí na Samhna 2016, d'ainmnigh an tUachtarán tofa Donald Trump Sessions do phost Ard-Aighne na Stát Aontaithe. Deimhníodh an t-ainmniúchán sa Seanad ar 8 Feabhra 2017 le vóta 52-47. Luther Strange a tháinig i gcomharbas air mar sheanadóir.

## Luathsaol
Tógadh i Hybart, Alabama é. B'úinéir siopa tuaithe é a athair. Sa bhliain 1964 rinneadh Eagle Scout de. I ndiaidh dó críoch a chur lena chuid scolaíochta i gCamden, chuaigh Sessions go dtí Huntingdon College i Montgomery, Alabama agus bhain sé céim Baitsiléir Ealaíon amach sa bhliain 1969. Fuair sé céim Juris Doctor ó University of Alabama i 1973. 

D'oibrigh Sessions mar aturnae ar dtús in Russellville, Alabama agus i Mobile, sa stát céanna, ina dhiaidh sin, áit a bhfuil sé ina chónaí anois. D'oibrigh sé i gCúltaca Airm na Stát Aontaithe sna 1970í.

## Slí bheatha pholaitiúil
Tar éis dhá bhliain mar fho-aturnae SA leis an Dúiche Theas in Alabama (1975-1977), fuair Sessions ainmniúchán ó Uachtarán Ronald Reagan i 1981 and bhí sé cinntithe ag an Seanad mar Aturnae SA don Dúiche Theas in Alabama, agus d'oibrigh sé ag an phost sin ar feadh 12 bliain. Bhí Sessions tofa mar Ard-Aighne Alabama i 1995, ag comhlíonadh an phoist sin go dtí 1997.

I 1996 bhí sé tofa go Seanad na Stát Aonaithe. Bhí sé atofa go héasca i 2002.
Poblachtach coimeádach atá ann, agus é cloí leis an seasamh Poblachtach maidir le gnóthaí eachtracha, cánacha agus beartas sóisialta. Cuireann sé i gcoinne ginmhilleadh agus tá sé faichilleach maidir le inimirce agus tráchtáil eachtrach. Lorgadh Sessions freisin teorannaigh cánacha agus caiteachas intíre. Is cosantóir do na fórsaí míleata é.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht Trump
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Giuseppe Verdi

**Giuseppe Verdi** - (Roncole di Busseto, Parma, 10 Deireadh Fómhair 1813 - Milano, 27 Eanáir 1901) - duine de mhór-chumadóirí Iodálacha an 19ú haois. 

Scríobh sé ceoldrámaí cáiliúla ar nós Rigoletto, La Traviata agus Il Trovatore, a scríobhadh idir 1850 agus 1853.

Ar an 24 Nollaig 1871, bhí an chéad taibhiú den cheoldráma "Aida" i gCaireo, An Éigipt.

Verdi, Giuseppe
Verdi, Giuseppe
Verdi, Giuseppe
Daonlathas

[mion|360x360px|[Rialtas daonlathach (glas) agus uathlathach (dearg) The Economist, 2019]]
Ciallaíonn an focal **Daonlathas** as Gréigis "riail an phobail".  Is córas rialaithe a thagann chugainn ó na cathairstáit sa tSean-Ghréig.  

Ach ní hionann an córas daonlathach fadó agus an córas atá i bhfeidhm sa lá atá inniu ann. Bhíodh córas rialtas dá gcuid féin ag gach cathairstát sa Ghréig. Ach cuireadh an bhéim ar an tsaoirse agus ar neamhspleáchas an duine aonair iontu go léir.

## Tagairtí


Catagóir:Córais rialaithe
Catagóir:Daonlathas
Steven Spielberg

Stiúrthóir agus léiritheoir scannáin as Ohio is ea **Steven Allan Spielberg** (a rugadh ar 18 Nollaig 1946 i Cincinnati, Ohio), ceardaí ar leith a bhfuil 22 ainmniúchán Oscar faighte ag a shaothair ós na seachtóidí i leith.

Sárshaothair ó *Jaws (1975)* go *Indiana Jones* agus ó *Schindler’s List (1993)* go *Saving Private Ryan (1998*).  Stiúir sé *[[E.T]], [[Jurassic Park]]*, *[[Close Encounters of the Third Kind]]*, *[[Gremlins]],* *[[Minority Report]]*, *[[War of the Worlds]]*, *Escape to Nowhere* (scannán cogaidh), agus *Firelight* (scannán ficsin eolaíochta).

### Scannáin
Rinne sé scannáin fhicsean-eolaíochta, scannáin eachtraíochta agus scannáin mhór-eachtraíochta. Tháinig scannán beathaisnéiseach*, [[The Fabelmans]],* amach sa bhliain 2022/2023. 

### Saol
Ba mhac é le Leah Alder (d'éag 2017, 97) agus Arnold Spielberg  (d'éag 2020). Ba phianódóir ceolchoirme agus úinéir bialainne í Leah Alder agus innealtóir ríomhaireachta é Arnold Spielberg.

Sa bhliain 2022, bhí $4 billiún de mhaoin phearsanta ag Spielberg de réir Forbes,. agus  $3 billiún de réir Celebrity Net Worth.

## Féach freisin

* *[[The Fabelmans]]*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Bailitheoirí ealaíne
Catagóir:Buaiteoirí gradaim Golden Globe
Catagóir:Buaiteoirí gradam sna gradaim Academy
Catagóir:Daoine as Ohio
Catagóir:Daoine disléicseacha
Catagóir:Daonchairde Giúdacha
Catagóir:Eagarthóirí Meiriceánacha
Catagóir:Ficsean eolaíochta
Catagóir:Fir
Catagóir:Giúdaigh Meiriceánacha
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Scríbhneoirí Giúdacha
Catagóir:Scríbhneoirí scannáin Meiriceánacha
Catagóir:Síónaigh
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Cagliari

na Sairdíne, réigiún Phoblacht na hIodáile. Tugadh Caralis ar an gcathair nuair a bunaíodh í agus tugtar **Casteddu** uirthi as Sairdis.

Catagóir:An tSairdín
Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha na hIodáile
Catagóir:Cathracha san Eoraip a bhfuil calafoirt
Sassari

Is é **Sassari** an dara baile is mó ar oileán na Sairdíne, réigiún de Phoblacht na hIodáile. Tá 130,000 duine ina gcónaí ann. Is príomhbhaile an chúige den ainm céanna é freisin. Tá clú ag an mbaile mar gheall ar pharáid chlúiteach ar an 15 Lúnasa in ómós don Mhaighdean Muire, na *Candalieri*.

Catagóir:Cathracha na hIodáile
Catagóir:An tSairdín
Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Cathairstát

Bhíodh timpeall 100 **cathairstát** sa tSean-Ghréig agus ba bhall de cheann acu gach Gréagach. Tá fréamh an fhocail *polaitíocht* le fáil sna cathairstáit freisin: tagann an focal tríd an mBéarla dúinn ón nGréigis - *polis* (cathair) agus *polites* (saoránach).

Ní raibh an chathair amháin i gceist nuair a labhraítí faoin chathairstát - bhí an ceantar tuaithe thart timpeall uirthi i gceist freisin. Tógadh ballaí cosanta thart ar roinnt de na cathracha. Shín ballaí na hAithine ón gcathair go dtí an calafort, Piréas, thart ar 5 km.
Cogadh na Peilipinéise

Ba chogadh cathartha idir an Aithin agus Sparta agus a gcuid comhghuaillithe ar an dá thaobh **Cogadh na Peilipinéise** ó 431-404 R.Ch. Níor tharla aon chath mór le linn an chogaidh. Bhí cabhlach na hAithine ní ba threise ná cabhlach Sparta ach ba laige a n-arm. Mharaigh plá an ceathrú cuid de mhuintir na hAithine i 430 R.Ch., rud a d'fhág an cathairstát sin an-lag ar fad. Chloígh Sparta an Aithin sa bhliain 404 R.Ch. le cabhlach nua a thóg siad le cabhair ón sean-namhaid, an Pheirs. Rinne Thucydides cur síos ar an gcogadh seo ina leabhar Stair na Cogadh Peilipinéise, agus aithnítear é seo mar thosach na staireolaíochta nua-aimseartha.

## Tagairtí

Catagóir:An tSean-Ghréig
P
An Odaisé

clé|250px|thumb|Tús an scéil sa bhunteanga ina scríobhadh é.
Is scéal é **an Odaisé** (Gréigis: *Ὀδύσσεια* nó *Odússeia*) atá bunaithe ar chogadh 10 mbliana na nGréagach in aghaidh na Traí. Deirtear gur Hóiméar a scríobh é, ach níl staraithe cinnte gur duine amháin a scríobh an scéal. Is í an fharraige an phríomhphearsa sa scéal, agus í ag cur a cuid bac ar an bhealach ionas nach sroichfeadh an laoch Odaiséas a bhaile ar an oileán Iteaca tar éis an chogaidh. Chuaigh scéalta mar seo go mór i gcion ar Alastar Mór agus é óg.

## Tagairtí

Catagóir:Litríocht na Gréige
Catagóir:An tSean-Ghréig
Catagóir:Eipicí
Sparta

Bhí **Sparta** (Gréigis: *Σπάρτη*) ar na cathairstáit ba chumhachtaí sa tSean-Ghréig, maraon leis an Aithin. Bhí clú ar a chuid laochra, go háirithe mar gheall ar Chath Thearmápalae. 

Bhí modh riaracháin ar leith aige agus an chumhacht roinnte idir beirt ríthe, cúigear giúistísí, seanad agus comhdháil ionas nach mbeadh an iomarca cumhachta ag aon chuid den stát. Bhuaigh sé ar an Aithin i gCogadh na Peilipinéise 404 R.Ch., rud a chuidigh leis smacht a fháil ar an gcuid is mó de chathairstáit na Gréige. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:An tSean-Ghréig
Cath Thearmápalae

[mion|clé|260px|''Leonidas at Thermopylae'', le [Jacques-Louis David (1814)]]
Cath cáiliúil na seandachta é **Cath Thearmápalae** a tharla sa bhliain 480 R.C. Sheas na Spartaigh an fód in aghaidh 250,000 Peirseach i mBearnas Thearmápalae ar feadh dhá lá sular chloígh na Peirsigh iad. Sa deireadh bhí 300 laoch ó Sparta timpeallaithe ag na Peirsigh ach lean na Spartaigh ar aghaidh ag troid gur chailleadh an fear deireanach. Chuir an éacht seo go mór le cáil na Spartach.

Catagóir:An tSean-Ghréig
Catagóir:Cathanna
An Nígir

Is tír í **Poblacht na Nígire** (Fraincis: *République du Niger*), atá suite in iarthar na hAfraice. Is é Niamey, atá suite cois Nigire, príomhchathair na tíre. Tá sí ag críochantacht leis an Libia, an Ailgéir, Mailí, Beinin agus an Nigéir. Níl aon chósta aici.
clé|mion

### Stair
clé|mion|Riarachán
Fuair an Nígir a neamhspleáchas ón bhFrainc sa bhliain 1960.

I mí Iúil 2023, bhí rialtas tofa, a thaobhaigh leis an Iarthar, curtha as oifig.  Chuir an Grúpa Wagner fáilte roimh an ''coup d'état'' agus bhí bratacha na Rúise ar taispeáint. D’fhógair Mailí agus Buircíne Fasó, ar thaobh na Rúise, go seasfaidís léi i gcás ionraidh.
### Cultúr
clé|mion|gníomhaíocht gheilleagrach (1969)
An Fhraincis an teanga riaracháin sa Nígir.  Labhraítear chomh maith     Araibis, Buduma, Fulfulde, Gourmanchéma, Hausa (go háirithe), Kanuri, Zarma, Songhai, Tamasheq, Tassawaq agus Tebu.

Is é an Hausa an  grúpa eitneach is mó.

### Geilleagar
Tá muintir na tíre ar na daoine is boichte ar domhan de réir Innéacs um Fhorbairt Dhaonna na Náisiún Aontaithe,. Níl fáil ar leictreachas ach ag timpeall 10% den daonra sna cathracha agus ag 2% faoin tuath.  Tá 80% de mhuintir na Nígire gan leictreachas.

Tá an CFA, airgeadra atá in úsáid san Afraic, i bhfeidhm  sa Nígir.mion|clé|Féile Hawan Kafo Ziner ar siúl sa Níger

Tá tíortha sa gceantar, an Nígir ina measc, ceangailte le chéile tríd an eagraíocht ECOWAS
clé|mion|úráiniam  inArlit

### Mianadóireacht
Cruthaíonn an Nígir 7.5% den úráiniam a bhaintear sa domhan agus is iadsan an ceathrú táirgeoir is mó.  Téann os cionn 50% den úráiniam sin go dtí an Fhrainc, an t-iarmháistir coilíneach, le cumhacht a thabhairt dá cuid stáisiún ginte leictreachais.  Fuair an Fhrainc 20% dá cuid úráiniam as an Nígir, le linn 2012-2022.

## Féach freisin

* An Nigéir

## Tagairtí


Nigir, An
Catagóir:Úráiniam
An Chatalóinis

Is teanga Rómánsach iartharach í an **Chatalóinis** (*català* sa Chatalóinis, *valencià* i gComhphobal València) a bhfuil stádas oifigiúil aici sa Chatalóin, sna hOileáin Bhailéaracha, in Andóra agus i gComhphobal València (mar a dtugtar "an Vaileinsis" uirthi). Is teanga chosanta í mar theanga mhionlaigh sa mbaile Alghero i Sairdín na hIodáile. Mar an gcéanna, tá stádas aici mar theanga réigiúnach i dTuaisceart na Catalóine (sa bhFrainc), ach is í an Fhraincis teanga oifigiúil na háite. Tá pobal labhartha stairiúil aici san Aragóin agus i réigiún Murcia chomh maith. Tugtar "na Tíortha Catalónacha" ar na háiteanna seo ina bhfuil an Chatalóinis á labhairt go stairiúil.

Mar theanga Rómánsach, tháinig sí ó Laidin choiteann na gcoilíneach Rómhánach, i gceantar na bPiréiní thoir. Tá gaol gairid aici leis an Ocsatáinis, agus cuirtear san aon ghrúpa teangan iad mar theangaí OcsatánRómánsacha. Agus cainteoirí a bhfuil an Chatalóinis acu mar dhara teanga á gcur san áireamh, tá níos mó ná 10 milliún cainteoirí ag an teanga. Dá bharr sin, cé gur teanga mhionlaigh í, meastar go bhfuil níos mó cainteoirí ag an gCatalóinis ná atá ag a lán teangacha Eorpacha eile a bhfuil stádas lán-oifigiúil acu ina dtír féin agus san Aontas Eorpach, amhail an Danmhairgis, an tSualainnis agus an Fhionlainnis.

## Foghareolaíocht
Cé go bhfuil roinnt canúintí le fáil sa Chatalóinis, baineann na tréithe foghareolaíochta seo a leanas léi go ginearálta:

* Codarsnacht idir /ɛ, e/ agus /ɔ, o/, rud a bhaineann le formhór na dteangaí Rómánsacha iartharacha, ach nach bhfuil le fáil sa Spáinnis ná i gcanúintí teangaí eile ar nós na Fraincise agus na hIodáilise.
* Gan défhoghair a dhéanamh de na gutaí gearra *ĕ*, *ŏ*, a bhí sa Laidin, amhail an Ghailísis agus an Phortaingéilis, ach difriúil leis an bhFraincis, leis an Spáinnis agus leis an Iodáilis.
* Roinnt défhoghair a bhfuil /w/ iontu, amhail an Ghailísis agus an Phortaingéilis. Mar shampla, *peu* (cos) [pɛw], *rei* (rí) [rej], *taula* (tábla, bord) ['tawlə], *bou* (dámh) [bɔw].

I gcomparáid le teangaí Rómánsacha eile, tá cuid mhaith focal aonsiollach ann sa Chatalóinis. Is féidir a lán consan a chur ag deireadh focail, agus is féidir focal a chríochnú le carn consan ina theannta sin. Lena chois sin, déantar bac-chonsain neamhghlórach ag deireadh focail sa Chatalóinis.

### Gutaí
Tá seacht nguta aiceanta sa Chatalóinis, /a, ɛ, e, i, ɔ, o, u/, chomh maith leis an svea /ə/. Is féidir svea aiceanta a fháil i gCatalóinis na nOileán Bailéarach, agus bíonn easaontas canúnach ann mar gheall ar lagú gutaí agus láimhseáil na ngutaí /ɛ, e/.

## Tagairtí

Catalóinis
Catalóinis
Catalóinis
Catalóinis
Neoiliteach

[thumb|250px|Teach Neoiliteach (3100-2500 RC), [Brí Scara, Inse Orc, in Albain ]]

Is é an dara cuid den Chlochaois í an ré **Neoiliteach** (Gréigis *neos*=nua, *lithos*=cloch, nó "Nua-Chlochaois"), de réir an chórais a úsáidtear chun réanna réamhstaire an chine daonna a rangú:

* An Chlochaois
* An Chré-umhaois
* An Iarannaois

Catagóir:An Chlochaois
Réaltra

[deas|310px|thumb|Tá [NGC 4414, réaltra bíseach tipiciúil sa réaltbhuíon Coma Berenices, timpeall 55,000 solasbhliain ar trastomhas agus timpeall 60 milliún solasbhliain ón Domhan.]]
Is éard atá i **réaltra** ná córas réaltaí, iarsmaí réaltacha, gás idir-réaltach, deannach, damhna dorcha, ceangailte le imtharraingt. Réaltraí, ar an meán measta 100 milliún réalta, raon i méid ó abhaic a bhfuil níos lú ná céad milliún réalta, go dtí na réaltraí is mó ar a dtugtar - ollfathaigh le céad trilliún réalta, fithis gach ceann acu lárionad mais a réaltra.

## Tagairtí
Dreige

Tugtar *réaltaí reatha* go coitianta ar na **dreigí**, smionagar carraige nó gráinní deannaigh ón spás, a lasann leis an bhfrithchuimilt nuair a bhuaileann siad atmaisféar an Domhain. Is féidir leis na dreigí teacht ina n-aonair nó mar chuid de chith. Tagann ceathanna áirithe gach bliain. Is iarsmaí d'eireabaill chóiméad na dreigecheathanna seo. 

Dótar na gráinní deannaigh ó eireaball an chóiméid san atmaisféar aon uair a thrasnaíonn an Domhan cúrsa seanchóiméid. Is iad na Peirsidí na dreigí is cáiliúla agus titeann siad idir 27 Iúil agus 17 Lúnasa gach bliain.

## Féach Freisin
* Dreigeoideach
*Bóilíd
*na Peirsidí 

## Tagairtí

Catagóir:Astaróidigh
Laozi

Is fealsamh mór é **Laozi** (Sínis 老子 pinyin: lǎozi, a litrítear mar *Lao Zi*, *Lao Tzu*, or *Lao Tse*) i bhfealsúnacht na Síne ach níl scoláirí cinnte go raibh a leithéid ann riamh. De réir an tseanchais Sínigh, mhair sé sa 6ú haois R.Ch. Deirtear gur eisean a scríobh príomhleabhar an Taochais, an Tao Te Ching (道德經).

Catagóir:Fealsúna na Síne
Charles Darwin

Nádúraí Sasanach ba ea **Charles Robert Darwin** [] (12 Feabhra 1809 – 19 Aibreán 1882 a thug faoi deara agus a thaispeáin gur eascair speicis uilig an tsaoil seo as sinsearach coiteann: bhunaigh sé teoiric an *[[roghnú nádúrtha]]*. 

Chuir sé Teoiric na hÉabhlóide chun cinn ina leabhar cáiliúil *On* t*he Origin of Species* sa bhliain 1859. Rinne a smaointí athmhúnlú raidiciúil ar na heolaíochtaí nádúrtha go léir.   

## Éabhlóid
Sa bhliain 1831, sheol Darwin ar an rnBeagle chun farraigí Mheiriceá Theas a thaiscéaladh, agus thaistil ar fud an Aigéin Chiúin. Ag éirí as a bhreathnuithe agus saothar Alfred Russel Wallace, shaothraigh sé teoiric na héabhlóide. Leag sé amach an teoiric ina leabhar *On the Origin of Species by Means of Natural Selection* (Ar Bhunús na Speiceas trí Mheán an Roghnaithe Nádúrtha, 1859).  

De réir na teoirice seo d'fhorbair gnéithe plandaí is ainmhithe trí roghnú nádúrtha na n-athruithe sin a chuir le cumas maireachtála is atáirgthe an orgánaigh thar na glúine. 3,500 milliún bliain ó shin, ní raibh ach orgánaigh shimplí aoncheallacha mar bhaictéir ar domhan, agus faoi seo tá orgánaigh i bhfad níos casta ann, daoine is ainmhithe eile ina measc.  

I rith na n-aoiseanna d'fhorbair is d'fhorás na foirmeacha simplí ina bhfoirmeacha casta. Bhain Darwin feidhm as fianaise na n-iontaisí chun an teoiric seo a shaothrú, agus tá an eolaíocht ghéiniteach ag cur léi i láthair na huaire.  

## Conspóidí
Ceanglaíodh leagan amach Darwin le hiomad smaointe, teoiricí, agus idé-eolaíochtaí eile, mar shampla an náisiúnachas idé-eolaíoch, an t-impiriúlachas, an ciníochas, an caipitleachas, eoiginic, gan trácht ar ar síleadh faoi thodhchaí teangacha. 

Ní fios fós gach mionphointe d'fheidhmiú na héabhlóide, agus tá an-chuid taighde ar siúl an t-am ar fad chun an scéal a shoiléiriú is a iomlánú. Tá conspóid ann ó foilsíodh leabhar Darwin idir na heolaithe a ghlacann lena theoiric is daoine a chreideann i mbrí litriúil na cruthaíochta sa Bhíobla. Ach ní conspóid eolaíochta í seo, bunaithe ar fhianaisí infhíoraithe, ach conspóid reiligiúnda is/nó pholaitiúil. 

## Tagairtí

*
Pláinéad

deas|250px|thumb|Ceithre phláinéad sa ghrianchóras: Mearcair, Véineas, an Domhan agus Mars.
Is éard is **pláinéad** ann ná rinn neimhe a chomhlíonann na coinníollacha seo leanas: tá sí ag fithisiú (ag dul timpeall ar) réalta; níl sí sách téagartha le go dtosódh comhleá na núicléas inti; tá sí chomh mór agus go bhfuil déanamh sféarúil (déanamh na liathróide) fágtha uirthi ag an imtharraingt; agus tá sí chomh mór is a ghlanann sí na hastaróidigh agus na abhacphláinéadaigh ón réigiún spáis ina timpeall. Maidir leis an téarma féin, focal Gréigise a bhí ann ar dtús: πλανήτης, *planētēs*, a chiallaíonn *fánaí*. 

I nGaeilge na Gaeltachta, is féidir úsáid a bhaint as an bhfocal *pláinéad* sa chiall *réalta*, nó tugann Muiris Ó Súilleabháin "an pláinéad beannaithe" ar an nGrian. Cé gur úsáid dheas fhileata atá ann, is léir nach bhfuil sí ag teacht le ciall an fhocail i dtéarmaíocht chruinn na réalteolaíochta. Is féidir, freisin, "pláinéad" a thabhairt ar an mí-ádh, ar an "gcat mara": an duine "a bhfuil pláinéad anuas air", nó an duine "a rugadh faoi dhrochphláinéad", is duine é nach bhfuil an saol ag éirí leis. Is dócha go bhfuil baint ag na teilgeanacha cainte leis an astralaíocht.

thumb|Ainmneacha Gaeilge phláinéid an ghrianchórais
Roimh Mhí Lúnasa sa bhliain 2006, ba nós leis na réalteolaithe a rá go raibh naoi bpláinéad sa Ghrianchóras, mar atá, Mearcair, Véineas, an Domhan, Mars, Iúpatar, Satarn, Úránas, Neiptiún, agus Plútón. I Mí Lúnasa 2006, áfach, tháinig Cumann Idirnáisiúnta na Réalteolaíochta le chéile le sainmhíniú neamhdhébhríoch a oibriú amach don phláinéad, agus ba é an sainmhíniú ba toradh don chruinniú sin ná an ceann thuasluaite. Ba é oighear an scéil, áfach, nár chomhlíon Plútón na coinníollacha. Thairis sin, tá fithis Phlútóin claonta éalárnach, ionas go gcaitheann sé tréimhse fhada dá imrothlú taobh istigh d'fhithis Neiptiúin. Cé go bhfuil fithis Phlútóin neamhghnách go leor i gcomparáid leis na pláinéid eile, tá cuid mhór réad i gCrios Kuiper agus iad ag timpeallú na Gréine ar aon choiscéim le Plútón. "Plúitíonónna" a thugtar ar na réada seo, is é sin, "Plútóin bheaga", agus tar éis an tsaoil, níl i bPlútón féin, i ndiaidh an iomláin, ach an plúitíonó ba thúisce a d'aithin na heolaithe. Ó nach dtugtar "pláinéid" ar na plúitíonónna eile ach oiread le Plútón féin, ghlac na heolaithe leis nach "pláinéad" a bhí i bPlútón ach an oiread. Cruthaíodh téarma nua, mar atá, "abhacphláinéad", le tagairt do na cinn is mó de na hastaróidigh agus de réada Kuiper, cosúil le Plútón. Inniu, aithnítear Plútón, Ceiréas, Makemake, Eris, agus Haumea mar abhacphláinéid.

## Naisc sheachtracha
* Nach bhfuil Mars go hálainn? - suíomh le grianghraif ag Ollscoil Arizona *(as Gaeilge)*
## Tagairtí

*
Live Aid

clé|mion|Philadelphia, PA
Bhí an ócáid **Live Aid** eagraithe le haghaidh airgid a bhailiú chun cabhrú leis an ngorta san Aetóip. Ar an 13 Iúil 1985, chuir Bob Geldof **Live Aid** ar stáitse, ceolchoirm mór roc ar mhaithe leis an gcarthanacht. Bailíodh breis is céad milliún dollar i gcóir fóirithinte i n-aghaidh an ghorta san Afraic. 

## Cúlra
Bá é Bob Geldof urlabhraí an ghrúpa Na Boomtown Rats agus ní raibh eagla riamh air labhairt amach i gcoinne rudaí nár thaitin leis. Thug Geldof  cuairt ar an Aetóip i 1984 agus chuir an gorta ansin uafás air. Bhailigh sé amhránaithe agus grúpaí cáiliúla an domhain le chéile. Chuir "Band Aid"  amach ceirnín an Nollaig sin.

## Ceolchoirm
Ba cheolchoirm raic é ***Live Aid*** ar an 13 Iúil 1985.  I ndiaidh *Band Aid*, chuir Geldof agus a chomhghleacaithe dhá cheolchoirm ar siúl faoin ainm Live Aid i Londain agus in Philadelphia ar an 13 Iúil den bhliain 1985.   Bhí ceolchoirm amháin ar siúl i Staid Wembley, Londain, áit a raibh 72,000 duine agus ceann eile i Staid JFK i Philadelphia, áit a raibh timpeall 90,000 duine.  

D'fhéach billiún go leith duine ar fud an domhain ar na ceolchoirmeacha, a lean ar aghaidh le 16 uair ar an teilifís, i gcéad tír.  Bhí níos mó ná 60 de na réaltaí ba mhó sa rac-cheol páirteach san ócáid. Bhí Geldof agus a chomhghleacaithe ag iarraidh an roc-ceolchoirm is mó a chonaic an saol riamh a eagrú. Bhí na ceoltóirí is fearr sa domhan ag seinm ann. 
clé|mion|Philadelphia, PA
Bhí an ócáid eagraithe le haghaidh airgid a bhailiú chun cabhrú leis an ngorta san Aetóip.   Bailíodh níos mó ná £100 milliún le maolú ar an ngorta san Afraic, is cosúil.

## Tionchar
I ndiaidh Live Aid bhí clú ar Bob Geldof ar fud an domhain. Lean Geldof ar aghaidh lena chuid oibre ar son na hAfraice, agus é ag tacú le hIubhaile na bliana 2000, feachtas chun fiacha na hAfraice a chur ar ceal. Thug Éireannach cáiliúil eile, Bono, tacaíocht don fheachtas céanna.clé|mion|Sir Bob Geldof, 1987Thaistil Gelfod  chuig cuid mhór áiteanna ag tógáil airgid ar son na hAfraice. Chuaigh sé a throid leis an phríomh-aire Margaret Thatcher. Bhí sise ag iarraidh cáin a ghearradh ar an airgead a bhí á thabhairt don Afraic, ach thug Geldof uirthi athchomhairle a dhéanamh. 

An bhliain i ndiaidh Live Aid, rinne an Bhanríon i Sasana ridire onórach de (ach ar an ábhar gur rugadh Geldof in Éirinn, ní féidir leis an teideal ‘Sir’ a chur roimh a ainm).
Tháinig deireadh leis an ngrúpa na Boomtown Rats ag Live Aid. Ach tá sé soiléir ón DVD agus ó leabhar Geldof, *Is That It?*, go raibh sprid an ghrúpa ag teip ar feadh roinnt blianta sula stopadar. I mBaile Átha Cliath a sheinneadar a ngig deireanach, san RDS ag *Self Aid*, ceolchoirm a eagraíodh le haird a tharraingt ar chruachás lucht dífhostaíochta na tíre. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceolchoirmeacha
Liosta stáit SAM de réir achair

200px|deas|mion|Stáit Aontaithe Mheiriceá
Liosta is ea seo de na stáit i Stáit Aontaithe Mheiriceá, de réir *achair iomláin*, *achair talaimh* agus *achair uisce*.

## Achair iomlán

## Achair Talamh

## Achair Uisce

## Foinse
Cuirtear na sonraí ar fad ar fáil ag Oifig Daonáireamh Stáit Aontaithe Mheiriceá, agus tá glactha leo iad ó thús 2000.

*
Dún na nGall (baile)

*Tagraíonn an t-alt seo leis an bhaile darb ainm Dún na nGall. Fá choinne an chontae atá ainmnithe as, amharc ar [[Contae Dhún na nGall|Chontae Dhún na nGall]]*

Is baile é **Dún na nGall** i ndeisceart Chontae Dhún na nGall i bPoblacht na hÉireann. 

## Stair
Roimh an 17ú haois déag, bhí an baile ina phríomhdhún ag clann Ui Dhomhnaill, rialtóirí stairiúla Tír Chonaill. Tá fianaise ann go raibh daoine ag cur fúthu ar an láthair roimh theacht na Críostaíochta. Meastar gur mar gheall ar dhún a bheith ag na Lochlannaigh sa cheantar a tugadh Dún na nGall air. Tugann na mílte cuairt ar Chaisleán Dhún na nGall gach bliain, caisleán a thóg Clann Uí Dhónaill sa chúigiú haois déag. Tá ballóga seanmhainistreach ann chomh maith, mar a raibh Ord na bProinsiasach. Rinneadh cuid mhaith den obair ar Annála na gCeithre Máistrí, ceann de na lámhscríbhinní stairiúla is tábhachtaí in Éirinn, sa mhainistir seo. 
thumbnail|left|''An Diamant'' i lár Dhún na nGall.

Nuair a theith na hIarlaí i 1607 tar éis chogadh fhada in aghaidh na Sasanach, tugadh an caisleán agus a thailte don Sasanach Basil Brooke, mar chuid de Phlandáil Uladh. Rinneadh an baile a leagan amach le cearnóg ina lár ar a dtugtar an Diamaint. 

## Inniu
Is ionad mór turasóireachta é an baile anois, é suite ag bun na gCruacha Gorma, agus in aice le cuid mhór tránna a mbíonn daoine ag tonnmharcaíocht orthu. Tá traidisiún láidir fíodóireachta sa bhaile agus sa cheantar máguaird, agus an-cháil ar chomhlacht Magee. Is ann atá ceannáras an nuachtáin an Donegal Democrat.

Tá Gaelscoil sa bhaile le tamall beag de bhlianta.

## Tábla daonra
Taispeánann an tábla seo athruithe ins an daonra ins na blianta anuas:

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Catagóir:BSG gan aitheantas
Liosta stáit SAM de réir dhaonra

**Liosta de stáit de chuid SAM de réir dhaonra** is ea an liosta seo. Tá na figiúirí ar an leathanach seo bunaithe ar shonraí a bhailigh Oifig Dhaonáireamh Stáit Aontaithe Mheiriceá le linn daonáireamh na bliana 2010 le 1 Aibreán 2010 mar dháta oifigiúil ("dáta tagartha" an téarma a úsáideann siadsan). Feicfear go bhfuil beagáinín níos mó ná leath dhaonra na tíre ag na 9 stát is mó. Níl an séú cuid den daonra ag na 25 stát is lú. Is é California an stát is mó daonra. Tá níos mó daoine ina gcónaí ann ná mar atá sna 21 stát is lú curtha le chéile. 

*
Florence, Alabama

Is cathair í **Florence** i gContae Lauderdale, in iarthuaisceart Alabama. Tá 36,264 duine ina gcónaí sa chathair, de réir an daonáirimh sa bhliain 2000. Priomhbhaile Chontae Lauderdale í. Is í Florence an chathair is mó sa cheantar staitistiúil uirbeach in a bhfuil sí suite. *The Shoals* a thugtar uirthi toisc gurb í lárionad eacnamaíochta iarthuaiscirt Alabama í.

Rinne suirbhé ann don Cypress Land Company sa bhliain 1818, agus ba shuirbhéir Iodálach, Ferdinand Sannoner, a bhí ina bun. D'ainmnigh sé an chathair as Flórans na hIodáile.

*
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Cathracha in Alabama
Gleann Dá Loch

Suíomh de mhór-mhainistir Éireannach is ea **Gleann Dá Loch** (Béarla: *Glendalough*), ar bhunaigh Naomh Caoimhín í sa séú haois. Tá sé suite i ngleann aibhne a bhfuil dhá loch inti. Tá cloigtheach iontach, séipéil chloiche agus croiseanna maisithe i measc na bhfothracha.

clé|mion|Séipéal Naomh Caoimhín, ceann de fhothracha mhainistir Ghleann Dá Loch
clé|mion|Gleann Dá Loch

## Stair
Roghnaigh Naomh Caoimhín, a bhí ina dhíthreabhach, an áit mar gheall ar cé chomh iargúlta is a bhí sí ach i ndiaidh a bháis, bhunaigh a chuid manach cathair mhanachúil ann. Lean an chathair ag dul chun treise mar ionad foghlama agus mar ionad d’oilithrigh go dtí an 12ú haois, cé go n-ionsaíodh na dúchasaigh agus na Lochlannaigh í ó am go ham. Tógadh Bealach an Oilithrigh, a théann ó Ghleann Dá Loch go dtí Slí Cualainn, idir an séú agus an deichiú haois. Thosaigh meath ag teacht ar an mainistir sa 13ú haois nuair a tháinig oird de mhanaigh ón mhór-roinn chun cinn ar fud na hÉireann agus nuair a comhaontaíodh deoise Ghleann Dá Loch le deoise Bhaile Átha Cliath. Bhí ceann de na h-ardeaspaig is cáiliúla ar Bhaile Átha Cliath, Lorcán Ua Tuathaill, ina ab ar Ghleann Dá Loch an tráth sin, idir 1153 agus 1162, bliain inár fhág sé an áit chun glacadh le h-ardeaspagóideacht na príomhchathrach. Tháinig deireadh leis an gcathair mhanachúil i 1398 nuair a scrios saighdiúirí í. Tháinig drochbhail ar na foirgnimh a bhí fágtha go luath sna 1600í agus tréigeadh iad, ach ba shuíomh oilithreachta an áit ina dhiaidh sin. Ba leis an deoise píosaí ollmhóra talaimh sa limistéar máguaird go dtí gur díoladh é sna 1830í agus gur tugadh foirgnimh eaglaise manachúil don Stát faoin *Irish Church Act* i 1869.

## Turasóireacht
Tá Gleann Dá Loch suite taobh le Páirc Náisiúnta Shléibhte Chill Mhantáin. Tá ionad cuairteoirí faoi stiúir Oifig na nOibreacha Poiblí ann anois le taispeántas spéisiúil agus léiriúchán closamhairc ar stair na háite. Tá an áit i measc na hionaid turasóireachta is mó tarraingthe in Éirinn.

## Naisc sheachtracha
* Gleann Dá Loch - suíomh oifigiúil
* Gleann Dá Loch ar wicklow.com 
Catagóir:Contae Chill Mhantáin
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Slí Chill Mhantáin
Miotaseolaíocht na Gréige

Tá liosta déithe, bandéithe, laochra agus ollphéisteanna le fáil i **miotaseolaíocht na [[An Ghréig|Gréige]]**. Ba thraidisiún béil é ar dtús, ach scríobhadh na scéalta le linn na mblianta agus is mar sin atá siad ar fáil dúinn sa lá atá inniu ann.

## Féach freisin
* An tSean-Ghréig
* Earcail
* Liosta pearsana miotaseolaíoch na Gréige
* Traoi

## Tagairtí

Gréige, Miotaseolaíocht na
Catagóir:Cultúr na Gréige
Earcail

mion|clé
Ba é **Earcail** ba mhó cáil i measc mhórlaochra an domhain chlasaicigh. Thug na Gréagaigh *Herakles* air (Ἡρακλῆς as Gréigis) ach tá aithne ag Béarlóirí air faoi leagan Rómhánach dá ainm, *Hercules*. Ciallaíonn an t-ainm Gréagach *glóir do Héire* (bean chéile Shéas, athair na ndéithe). Ach ní mac le Héire a bhí ann ach le bean dhaonna agus bhí éad ar Héire léi. Bhuail sí bob ar Shéas ionas go mbeadh a mac is leasdeartháir Earcail, Eoraistéas, ina rí ar Mhicéanae.

Tar éis d'Earcail a bhean agus a pháiste a mharú agus é as a mheabhair, labhair Aitheascal Dheilfe leis ag rá gur cheart dó dhá bhliain dhéag a chaitheamh ag freastal ar a leasdeartháir. Thug Eoraistéas dhá shaothar déag do Earcail agus cheap an rí go mbeadh na tascanna dodhéanta. Seo liosta de na saothair a tugadh dó:

* Leon Néimé
* Hiodra Leirné
* Eilit órga na Ceirine
* Torc allta Eiriminteas
* Stáblaí Áigéis
* Éanlaith riasc Stimfealas
* Tarbh Bán na Créite
* Láracha buile Dhiaiméidéis
* Crios óir Hipilité
* Eallach Rí Géarón
* Úlla órga na Heispirídí
* Ceirbearas, cú Háidéis

Chomhlíonaigh Earcail na tascanna go léir. Rinneadh dia de ionas go mairfeadh sé go deo i measc na ndéithe.

### Réalteolaíocht
* Baint idir dhá shaothar déag Earcail agus an réaltbhuíon An tIolar

### Féach freisin
* Miotaseolaíocht na Gréige

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na Gréige
Catagóir:Miotaseolaíocht
Catagóir:Laochra
Catagóir:An tSean-Ghréig