open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Michael Carruth

mion|clé|177x177px
Dornálaí Éireannach é **Michael Carruth (**a rugadh ar an 9 Iúil 1967) as Droimeanach i mBaile Átha Cliath. Bhuaigh Carruth bonn óir ag na Cluichí Oilimpeacha i mBarcelona sa bhliain 1992.

Bhí Caruth ag obair níos déanaí mar oifigeach forbartha leis an IABA.

## Féach freisin

* Katie Taylor 
* Kellie Harrington 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí bonn sna Cluichí Oilimpeacha
Alex Higgins

Imreoir snúcair ab ea **Alex Higgins**, nó **Hurricane Higgins** mar a thugtar mar leasainm air, a bhuaigh Craobh Snúcair an Domhain faoi dhó, sna blianta 1972 agus 1982. 

Rugadh é leis an ainm Alexander Gordon Higgins ar an 18 Márta 1949 i Sandy Row, Béal Feirste, i dTuaisceart na hÉireann agus fuair sé bás sa chathair chéanna ar an 24 Iúil 2010. Ailse scornaí ba thrúig bháis dó, .

Imreoir agus duine conspóideach ach an-tharraingteach a bhí ann, a thuill an leasainm "Hurricane" de bharr an luais aird agus é i mbun imeartha.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí snúcair Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Básanna in 2010
Catagóir:Daoine Albanacha na hUladh
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Córas méadrach

thumb|right|350px|3 thír nár ghlac leis fós: SAM, an Libéir agus Maenmar.
Is córas deachúlach é an **córas méadrach**, bunaithe ar an Mhéadar agus an Gram. Ghlac an Fhrainc leis an gcóras méadrach sa bhliain 1791 agus tá 3 thír nár ghlac leis fós: Stáit Aontaithe Mheiriceá (SAM),
an Libéir agus Maenmar.

## Féach freisin
* Córas Idirnáisiúnta na nAonad

Catagóir:Caighdeáin
Catagóir:Tomhas
Sonia O'Sullivan

Iar-lúthchleasaí Éireannach í **Sonia O'Sullivan**, a rugadh ar an 28 Samhain 1969 i gCóbh, Contae Chorcaí. Bhuaigh Sonia 

* curiarracht dhomhanda sa 2000m (5:25.36) sa bhliain 1994.
* an bonn óir i rás 5,000 méadar na mban i gCraobh Lúthchleasaíochta an Domhain i nGothenburg na Sualainne ar 12 Lúnasa 1995
* bonn airgid sna Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2000.  

clé|mion|1992 i mBÁC|361x361px

Tháinig O'Sullivan i mbéal an phobail den chéad uair nuair a bhuaigh sí an 1500m ag Universiade na bliana 1991, sular chríochnaigh sí sa 4ú háit sa rás ceannais 3000m ag Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 1992. 

Bhí si mar rogha na coitiantachta le haghaidh an ráis 5,000m ag Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 1996, ach chuir taom goile go mór isteach uirthi agus bhí uirthi éirí as.mion|clé|Sean Kelly MEP agus Sonia O Sullivan, 2017|220x220px
## Torthaí
Torthaí is fearr ag Sonia O’Sullivan:
* 800 m - 2:00.69 Iúil 1994
* 1000 m - 2:34.66 Iúil 1993
* 1500 m - 3:58.85 Iúil 1995
* Míle - 4:17.25 Iúil 1994
* 2000 m - 5:25.36 CD Iúil 1994 i gcuriarracht ama Domhain
* 3000 m - 8:21.64 Iúil 1994
* 5000 m - 14:41.02 Meán Fómhair 2000
* 10000 m - 30:47.59 Lúnasa 2002
* Leath Maratón - 67:19 Deireadh Fómhair 2002
* Maratón - 2:29:01 Aibreán 2005

## Tagairtí

Catagóir:Lúthchleasaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí bonn sna Cluichí Oilimpeacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Villanova
Philosophiae Naturalis Principia Mathematica

D'fhoilsigh Isaac Newton i 1687 a chuid fionnachtana i bhfisic agus calcalas i saothar faoin teideal Laidineach **Philoshophiae Naturalis Principa Mathematica** (*prionsabail matamaiticiúla fhealsúnacht nádúrtha*). Bá chéim mhór í seo i stair na heolaíochta.

Bhí eagla ar Newton a chuid smaointe a chur i gcló mar cheap sé go raibh daoine eile ann ag iarraidh a chuid oibre a chóipeáil. Tá trí leabhar sa saothar.

Catagóir:Fisic
Catagóir:Leabhair eolaíochta
Aigéad hidreaclórach

Is éard atá i gceist leis an **aigéad hidreaclórach** ná tuaslagán uisce na clóiríde hidrigine (HCl). Aigéad láidir atá ann. Tá sé le fáil go nádúrtha i súlach gastrach an duine. Imoibreán tábhachtach atá ann a úsáidtear go fairsing sa tionsclaíocht agus sna saotharlanna. Tá sé an-chreimneach, agus ní mór é a láimhseáil go cúramach.

Tugtar clóirídí ar shalainn an aigéid hidreaclóraigh. An chuid is mó acu, bíonn siad sothuaslagtha san uisce, ach tá an chlóiríd airgid, AgCl, dothuaslagtha go hiomlán. Sin é an fáth go n-úsáidtear an níotráit airgid, AgNO3, mar imoibreán leis na hiain chlóiríde a aithint sa tuaslagán. Is é an chlóiríd sóidiam, NaCl - an gnáthshalann - an ceann is tábhachtaí de shalainn an aigéid hidreaclóraigh. 

Catagóir:Aigéid
Bráithreachas Sagartúil Naomh Peadair

Bunaíodh **Bráithreachas Sagartúil Naomh Peadair** (Laidin: *Fraternitas Sacerdotalis Sancti Petri* - **FSSP**) ar an 18 Iúil 1988, tar éis do scata beag sagairt agus ábhar-sagairt Cumann Pius X a fágáil nuair a cuireadh coinneal-bhá ar an Ardeaspag Marcel Lefebvre. Bhí an grúpa seo i dteagmháil leis an Cairdinéal Ratzinger (anois an Pápa Beinidict XVI) agus an Msr Josef Stimpfle, Easpag Augsburg. Chuireadh fúthu i Wigratzbad na Baváire i ndeoise Augsburg. Ar 18 Deireadh Fómhair 1988, tugadh aitheantas dóibh mar chumann cléire na beatha aspalda de réir dleachta pontifiúil.

Ní ord rialta é an Bráithreachas, ach comhphobail sagart saolta atá ann chun gá aspalda na hEaglais a freagairt agus Leabhar Aifrinn 1962 a úsáid. Léann siad an tAifreann Laidineach de réir riotais an Phápa Eoin XXIII (ar a tugtar an Aifreann Treinteach air chomh maith). Tá dhá chliarscoil ag an Bráithreachas: Coláiste Peadar Naofa, Wigratzbad sa Ghearmáin agus Coláiste Muire Guadalupe, Denton, Nebraska sna Stáit Aontaithe. Tá tithe ullmhúchána ag an Bráithreachas sa Fhrainc agus san Astráil chomh maith. Idir Meán Fómhair 2008 agus Nollaig 2010, bhí Aifreann míosúil ag an mBráithreachas i nDroichead Nua, Co Chill Dara. Ó shin i leith, tá ceangal acu leis an aifreann Laidinigh i Séipéil Peadar agus Pól i gCorcaigh.

Cé gur lucht Fraincise agus Gearmáinise na bunaitheoirí, leathan an Bráithreachas amach go fíor-thapaidh i ndomhain an Bhéarla. Ba Eilvéiseach Gearmánach an chéad ard-uachtarán ag an mBráíthreachas, an tAthair Josef Bisig. Ba Frainceach an comharba air, an tAthair Arnaud Devillers agus is Meiriceánach an ard-uachtarán atá ann anois, an tAthair John Berg.

Ó thús umhail, tá tuaraim is 200 sagairt agus 120 ábhar-sagairt anois. Tá siad ag obair i 17 tír faoi láthair.

## Naisc sheachtracha
* FSSP.org

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Vicífhoclóir

thumb|160px|Lógó
Is tionscnamh é an **Vicífhoclóir** atá á reáchtáil ag an eagraíocht Wikimedia chun foclóir iomlán agus saor in aisce a chruthú i ngach aon teanga.

## Naisc Sheachtracha
* Vicífhoclóir as Gaeilge

Catagóir:Vicipéid
Catagóir:Láithreáin gréasáin
Catagóir:Foclóirí
Catagóir:Foclóirí Béarla
Catagóir:Foclóirí Breatnaise
Catagóir:Foclóirí Briotáinise
Catagóir:Foclóirí Fraincise
Catagóir:Foclóirí Gaeilge
Catagóir:Foclóirí Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Foclóirí Ghaeilge Mhanann
Speiceas

[mion|Léaráid de dó dhéag speiceas de phlandaí bláthanna sna  [Asteraceae.]]
Sa bhitheolaíocht tá an **speiceas** ar cheann de na haonaid bhunúsacha i rangabháil na n-orgánach beo. Mar sin, i rangú na n-orgánach bitheolaíoch, is **speiceas** an grúpa as gné ar féidir na baill nádúrtha de a chrosphórú le chéile, ionas go bhfanann siad aonraithe ó ghrúpaí cosúla sa ghné chéanna, nach féidir le hábhar géiniteach aistriú eatarthu (de bharr go bhfuil bac speiceasach ann). 

Uaireanta déantar speiceas a mhíniú mar ghrúpa orgánach ar féidir leo atáirgeadh a dhéanamh in éineacht le ball eile den ghrúpa céanna. 

Is minic a fheileann an míniú sin i measc orgánach a dhéanann atáirgeadh gnéasach. Níl sé chomh feiliúnach céanna, áfach, i gcás na n-orgánach sin a dhéanann atáirgeadh ar bhealaí eile, agus is minic, áfach a bhaintear úsáid as slata eile tomhais, cosúlacht ADN nó tréithe coiteanna. Mar sin, ní féidir coincheap bitheolaíoch an speicis a lua le hiontaisí nó orgánaigh a atáirgeann ar bhealach neamhghnéasach. 

### Crosphórú
Ní féidir leis an gcuid is mó de na speicis crosphórú le speicis eile. Iad sin atá in ann é a dhéanamh, sleachta neamhthorthúla a bhíonn orthu de ghnáth. Sainítear na speicis seo ar bhonn comparáideach moirfeolaíoch. 

De ghnáth, taobh istigh de ghné, bíonn roinnt speiceas atá dlúthghaolta le chéile go moirfeolaíoch. 

## Ainrnniú
mion|Leon nó ''Panthera leo.''   Is é ''Panthera'' ainm na gné, agus ''leo'' ainm an speicis.
In ainrnniú orgánach sa chóras tacsanomaíoch, úsáidtear dhá fhocal Laidineacha (mar shampla, *[[Homo sapiens]]*, an duine)ː 

* an chéad cheann, a scríobhtar le ceannlitir (*Homo*), is é ainm gné an orgánaigh é, agus 
* an dara ceann, gan ceannlitir (*sapiens*), is é ainm an speicis é. 

Sampla eile is ea *Panthera leo*, an leon: 

* is é *Panthera* ainm na gné, agus 
* *leo* ainm an speicis. 

## Féach freisin
* Carl von Linné.  Chuir obair Linnaeus tús leis an ainmníocht déthéarmach a mbaintear úsáid choitianta aisti le speicis na neachanna beo a shainiú go neamhdhébhríoch. 
* Speicis i mbaol
[clé|mion|[Carl von Linné -  ainmníocht déthéarmach]]

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht
Catagóir:Tacsanomaíocht
Institiúid Críost Rí Ard-Shagart

Bunaíodh **Institiúid Críost Rí Ard-Shagart** (Laidin: *Institutum Christi Regis Summi Sacerdotis*) ar 1 Meán Fómhair 1990 i ndeoise Mouila i nGabon na hAfraice. Institiúid Sagart is ea í a cheiliúrann an tAifreann Laidineach faoi spiorad Beinidict Naofa, Tomás Acuin Naofa agus Proinnsias de Sales Naofa. Bhunaigh an Gilles Wach agus an tAthair Philippe Mora, beirt iar-scoláire Choláiste na nGael sa Róimh, an Insititiúid. 's iad na Adhraitheoirí Chroí Ríoga Íosa Chríost Ard-Shagart brainse baineann na hInstitiúide.

Go gairid tar éis bhunú na hInstitiúide, cuireadar fúthu i Gricigliano na Tuscáine in Ard-deoise Firenze na hIodáile. 'S í an Fhraincis teanga oifigiúil na hInstitiúide. Tá siad lonnaithe i 11 tír anois. Dhá Domhnach sa mhí, tagann sagart de chuid na hInstitiúide go Luimneach, chun an Aifrinn Laidinigh a léamh i Séipéal Phádraig Naofa ar Bhóthar Bhaile Átha Cliath i gCathair Luimnigh agus tá teach acu sa chontae. Thosaigh an Institiúid ag léamh aifreann míosúil i gCathair na Gaillimhe i mBealtaine 2010.

## Naisc sheachtracha
* ICRSP.org Institut du Christ Roi Souverain Prêtre
* Institute-christ-king.org/ireland/ 

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Bráithreachas Uinsinn Ferrer Naofa

Bunaíodh **Bráíthreachas Uinsinn Ferrer Naofa** (Laidin: *Fraternitas Sancti Vincentii Ferrerii*) sa Fhrainc i 1979. Comhphobal beag í a feidhmníonn de réir an traidisiúin Doiminiceach. Úsáideann an chomhphobal an tAifreann Laidineach de réir an Riotais Doiminiceach.

Nuair a bunaíodh an Bráithreachas, ghlac sé suíomh Sedevacantach: shéann siad gur fíor-phápa a bhí i Eoin Pól II, ach tar éis staidéar agus guigh, thángadar ar an tuaraim gur pápa é de réir a chéile. Rinneadar síocháin leis an Eaglais Chaitliceach agus fuaradar aitheantas ón Róimh ar 28 Deireadh Fómhair 1988. Ó shin i leith tá an Bráithreachas ag fás go mall. Tá siad lonnaithe i Chémeré-le-Roi sa Fhrainc atá gearr le Nantes.

## Naisc sheachtracha
* Chemere.org FRATERNITÉ SAINT-VINCENT-FERRIER

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
John Attard Montalto

Is polaiteoir Máltach é **John Attard Montalto** (7 Feabhra 1953 a rugadh é). Tá sé ina theachta i bParlaimint na hEorpa agus ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre. Rugadh i Sliema é.

Rinne Attard Montalto staidéar ar an staraíocht agus ar an dlí in Ollscoil Málta. 

## Naisc sheachtracha
* Leathanach Gréasáin Pharlaimint na hEorpa

Catagóir:Polaiteoirí Mhálta
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Institiúid Pilib Neri Naofa

Comhphobal beag sagart Caitliceach is ea **Institiúid Pilib Neri Naofa** (Laidin: *Institutum Sancti Philipi Neri*) atá lonnaithe in Ard-deoise Berlin na Gearmáine. Cuireadh ar bhun é sa bhliain 2003 agus fuarthas aitheantas ón Eaglais Chaitliceach ar 25 Bealtaine 2003.

Úsáideann sagart na hinstitiúide an tAifreann Laidineach agus tá siad bunaithe ar inspioráid Naomh Pilib Neri. Bhíodh na bunaitheorí ina mball ar Chumann Naomh Pius X ach chuireadar an Institiúid ar bhun tar éis dóibh athmhuintireas na traidisiúineóirí i gCampos sa Bhrasaíl a fheiceáil. Chuir an Cairdinéal Sterzinsky, Ardeaspag Berlin, fáilte rompu teacht isteach sa dheoise aige. Tá aspalóid eile acu i Köllerbach i ndeoise Trier in iarthar na Gearmáine.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Institiúid Pilib Neri Naofa 

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Reachtas Aspalda Eoin Máire Vianney Naofa

Aonad rialtais faoi leith taobh istigh den Eaglais Chaitliceach is ea an **Reachtas Aspalda Pearsanta Eoin Máire Vianney Naofa**. Idir 1949 agus 1981, ba é Dom Antonio de Castro Meyer Easpag Champos sa Bhrasaíl. Tar éis an Dara Comhairle Vatacánach, choimeád an tEaspag de Castro Meyer an tAifreann Laidineach i bhfeidhm, cé nár chuir sé cosc ar Aifreann nua an Pápa Pól VI i bPortaingéilis. Nuair a bhí ar an tEaspag de Castro-Meyer éirí as, tháinig scoilt idir na tradisiúineóirí agus na liobráiligh i ndeoise Champos. Chuaigh an t-iareaspag i gcomhaontas leis an Ardeaspag Marcel Lefebvre. Rinne an Pápa Eoin Pól II coinnealbhá ar an mbeirt acu nuair a choiscrigh siad ceathrar sagart ina n-easpag gan cead ar 30 Meitheamh 1988.

Mhair an tEaspag de Castro-Meyer go dtí 25 Aibreán 1991 agus é ina uachtrán ar Aontas Sagartúil Naomh Eoin Vianney. Thogh na sagairt an Athair Licinio Rangel i gcomharbacht air. Choiscrigh triúir easpag coinnealbháite an tAthair Rangel in Iúil 1991. Coinnealbhádh an tEaspag Rangel chomh maith ina dhiaidh.

Ar 15 Lúnasa 2001, scríobh an tEaspag Rangel don Phápa Eoin Pól II ag lorg athmhuintiris. Ar Lá Nollaig na bliana sin, chuir an Pápa ceal ar an choinnealbhá i gcoinne an Easpaig Rangel. Ó 18 Eanáir 2002, rinneadh deoise phearsanta faoin Aontas Eoin Máire Vianney leis an Easpag Rangel ina easpag pearsanta. Fuair an tEaspag Rangel bás ar 18 Nollaig 2002 agus tháinig an tEaspag Fernando Arêas Rifan i gcomharbacht air. Ba é an tEaspag Rifan an chéad sagart a choiscríodh ina Easpag de réir liotúirge traidisiúnta na hEaglaise Rómhánaigh le cead eaglasta ó thús an nua liotúirge ar aghaidh. Tá sagairt an Reachtais Pearsanta ag obair in dosaen deoisí sa Bhrasaíl.

## Naisc sheachtracha
* adapostolica.org

## Tagairtí

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Institiúid an Aoire Mhaith

Cuireadh **Institiúid an Aoire Mhaith** (Laidin: *Insitutum a Bono Pastore*) ar bun i mBordeaux na Fraince ar 8 Meán Fómhair 2006. Mar sin féin, tá an comhphobal taobh thiar de níos sine fós. Caitheadh an tAthair Paul Aulagnier amach ó Chumann Naomh Pius X sa bhliain 2003 tar éis dó labhairt go poiblí i bhfabhar an athmhuintearas idir an Pápa agus traidisiúnaithe ó Dheoise Campos agus cruthú an Reachtas Aspalda Eoin Máire Vianney Naofa ann. Bhí an tAthair Aulagnier an-mhór leis an Ardeaspag Lefebvre (1905-1991) a chuir Cumann Naomh Pius X ar bun.

Sa bhliain 2004, labhair an tAthair Philippe Laguérie, sagart eile de chuid Chumann Naomh Pius X, amach i gcoinne polasaithe i gcliarscoileanna an Chumainn agus caitheadh amach as an gCumann é. D'fhan sé i mbun an teach a bhí aige i mBordeaux áfach agus tháinig roinnt sagart eile ón gCumann chuige. Tar éis dóibh socruithe a dhéanamh le hArd-deoise Bordeaux agus reachtas na hEaglaise Caitlicigh sa Róimh, bronnadh aitheantas ar an Institiúid nua. Tháinig roinnt sagart eile chucu agus anois tá tithe acu sa Bhrasaíl, sa tSile agus sa Cholóim.

Léann sagairt na hInstitiúide an tAifreann Laidineach amháin.

## Naisc sheachtracha
* Institutdubonpasteur.org
* IBP i Meiriceá Theas 

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Pápa Pól VI

Bhí **Pól VI** mar phápa ar an Eaglais Chaitliceach idir 1963 agus 1978. 

## Saol
Ba é Giovanni Battista Montini an ainm breithe aige. Rugadh é i mBrescia i dtuaisceart na hIodáile i 1897. 

Chuaigh Montini don chliarscoil i 1916 agus oirníodh é ina shagart i 1920. Bhí céimeanna aige ón Ollscoil Ghreagóireach, Ollscoil na Róimhe agus an Acadamh Uasail. Chaith Montini cuid mhaith dá shagartóireacht mar mhaorlathaí sa Churia Rómhánach agus bhí sé ag obair díreach faoin bPápa Pius XII ar feadh roinnt bliana, sula cheapadh é mar Ardeaspag Milano agus Cairdinéal.

## Pápacht
Tógadh Montini mar phápa tar éis bháis Eoin XXIII i 1963 le linn an an Dara Comhairle Vatacánach.

Breathnaíodh ar Phól mar liobrálach ar dtús. Bhí an Dara Comhairle Vatacánach ar siúl nuair a ceapadh é, fóram faoi chaidreamh idir an Eaglais Chaitliceach Rómhánach agus an saol comhaimseartha. 

Thug Pól VI isteach athraithe liotúirgeacha tar éis na Comhairle. Cuireadh deireadh leis an tAifreann Laidineach ar feadh seal agus tógadh isteach Aifreann Phóil VI i dteangacha na ndaoine. 
clé|mion|D.F. 1977
Ach ansin, sa bhliain 1968, sheol an Pápa Pól VI an imlitir *Humanae Vitae*. Foilsíodh an imlitir seo de thoradh Dara Comhairle na Vatacáine. Chuir an eaglais cosc ar Chaitlicigh an fhrithghiniúint a úsáid. Bhí mórchuid de Chaitlicigh liobrálacha ina choinne. Níor ghlac sé ina iomláine le himlitir *Humanae Vitae.*

Ba é an chéad pápa a thaisteal taobh amuigh den Iodáil. 

Chuir Pól VI suim i gcúrsaí éacúiméineacha,  Bhuail sé le Ardathair Athenagoras I (ardathair éacúiméineach agus ceannaire ar Eaglais Cheartchreidmheach na Gréige).

## Tagairtí

mion

thumb|left|Armas Phól VI

[Catagóir:Daoine a rugadh i 1897]
[Catagóir:Básanna i 1978
Catagóir:Ardeaspaig
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Naoimh Iodálacha
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Pápa Eoin XXIII

Bhí an **Pápa Eoin Naomh XXIII** ina phápa ar an Eaglais Chaitliceach idir 1958 agus 1963. Fuair sé bás ar an 3 Meitheamh 1963, ar feadh an Dara Comhairle Vatacánach.  
clé|mion|194x194px|c. 1900

## Saol
Rugadh an Pápa Eoin Naomh XXIII i dtuaisceart na hIodáile. Ba é Angelo Roncalli an t-ainm air nuair a rugadh é. 

clé|mion|265x265px|Angelo Giuseppe Roncalli, an Pápa Eoin XXIII
Ba staraí eaglasta é a chaith a mhór-chuid dá shagartóireacht i seirbhís dioplómaiteach na hEaglais. 

Bhí sé ina Nuntius ón bPápa sa Bhulgáir, sa Tuirc agus sa bhFrainc sular ceapadh é mar Ardathair Venezia agus cairdinéal. 

Toghadh é mar phápa i gcomharbacht ar an Pápa Pius XII i 1958.

## An Dara Comhairle Vatacáine
Chuir an Pápa Eoin XXIII tús leis an an Dara Comhairle Vatacánach i 1962. Ach fuair sé bás sular tháinig aon cháipéis amach as. 

## Oidhreacht
In 2000, rinne an Pápa Eoin Pól II beannú ar Eoin XXIII. Canónaíodh é go hoifigiúil ar an 27 Aibreán 2014.

## Tagairtí

thumb|left|140px|Armas

Catagóir:Daoine a rugadh i 1881
Catagóir:Básanna i 1963
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Ardeaspaig
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Catagóir:Taidhleoirí
Darmstadt

Cathair sa Ghearmáin is ea **Darmstadt**. Tá 139,233http://www.statistik-hessen.de/themenauswahl/bevoelkerung-gebiet/regionaldaten/gebiet-bevoelkerungsstand-und-vorgaenge/index.html  duine ina gcónaí ann (2006).

## Íomhá

Íomhá:Luisenplatz, Darmstadt.jpg|Luisenplatz
Íomhá:Darmstadt-Evangelische_Stadtkirche.jpg|Eaglais
Íomhá:Centralstation1.jpg|An Staisuin


## Naisc sheachtracha

* 
* Offizielle Webseiten der Wissenschaftsstadt Darmstadt
* Darmstadt bei Wikivoyage (EN)

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Gearmáine
Pápa Pius XII

Bhí **Pius XII** ina cheannaire ar an Eaglais Chaitliceach ó 1938 tar éis bháis Pius XI go dtí 1958. Chaith sé a shaol i seirbhís lárnach na hEaglaise, ag caitheamh tréimhsí mar Nuinteas don Bhaváir i München, don Ghearmáin i mBeirlín agus ina Chairdinéal Rúnaí Stáit ('príomh-aire na hEaglaise').

## Luathshaol
clé|mion|368x368px|1882, sé bliain d'aois
Rugadh Eugenio Maria Giuseppe Giovanni Pacelli sa Róimh ar 2 Márta 1876 de shíol uasail. Ba é an Rómhánach deireanach a toghadh mar Easpag na Róimhe. Oirníodh ina shagart é sa bhliain 1899 agus fuair sé dochtúireacht sa bhliain 1901. Bhí sé ag obair sa Rúnaíocht Stáit ó shin amach tar éis dó staidéar agus taighde a dhéanamh ar Eaglais agus Stáit.

Coinscríobhadh ina easpag é ar 13 Deireadh Fómhair 1917 agus seoladh é chun München mar *Nuntius Aspalda* an Phápa don Bhaváir. Ag an am, bhíodh Nuntius faoi leith ag an mBaváir agus é scartha ón Nuntius i mBeirlín. Cuireadh chun Beirlín é sa bhliain 1925. Cé go raibh an Iodáil i gcoinne na Gearmáine sa Chéad Chogadh Domhanda nuair a cuireadh an Ardeaspag Pacelli chun na Baváire sa bhliain 1917, d'fhás mórchaidreamh idir é agus muintir na Gearmáine agus ba ghnách leis Gearmáinis a labhairt go príobháideach go dtí deireadh a shaoil.
clé|mion|233x233px|1894

## Cairdinéal
Rinneadh cairdinéal de sa bhliain 1929 agus cheap Pius XI ina Rúnaí Stáit é sa bhliain 1930. Bhí lámh mhór aige sa Choncordat idir an Vatacáin agus an Ghearmáin sa bhliain 1933, tar éis teacht i gcumhacht Adolf Hitler. 

mion|Cairdinéal Pacelli (1930)
An Concordat sínithe, bhí an-chuid scéalta ag an Eaglais faoi shárú an Choncordat ag na Naitsithe. Sheol Pius XI an tréadlitir *Mit brennender Sorge* chuig muintir na Gearmáine agus é ag cur i gcoinne gníomhartha agus fealsúnachta na Naitsithe. Bhí lámh ag an Cairdinéal Pacelli i scríobh na tréadlitreach sin.

## Pápa
Toghadh mar Phápa é ar 2 Márta 1938 agus bhí sé ina Phápa le linn an Dara Cogadh Domhanda. 

Cé go bhfuil an-chuid scríobtha i gcoinne polasaithe Pius i leith na Gearmáine, ag an am aithníodh é mar an t-aon guth amháin a bhí le cloisteáil ar fud na hEorpa. Ar ndóigh, cheap roinnt daoine gur imigh sé thar fóir. 

Tar éis an Chogaidh chuir sé go géar i gcoinne an chumannachais agus ghéaraigh na hionsaithe air ó shin i leith.

Bhí dúil aige sa diagacht riamh agus scríobh sé tréadlitreacha tábhachtacha tar éis an Chogaidh: *Humani Generis*, mar shampla, a chuir síos ar theoiricí Darwin sa bhliain 1950. Sa bhliain 1950 d'fhógair sé *Deasghabháil Mhuire* ar neamh mar dhogma de chuid na hEaglaise.

Bhí dhrochshláinte ag Pius XII ar feadh i bhfad agus fuair sé bás i gCastel Gandolfo ar 9 Deireadh Fómhair 1958.

## Naisc sheachtracha
* Critical Online Edition of the Nuncial Reports of Eugenio Pacelli (1917–1929) 

## Tagairtí
thumb|140px|left|Armas

Catagóir:Daoine a rugadh i 1876
Catagóir:Básanna i 1958
Catagóir:Ardeaspaig
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Catagóir:Taidhleoirí
Pápa Pius XI

Bhí **Pius XI** ina phápa ar an Eaglais Chaitliceach ó 1922 go 1939. Iodálach a bhí ann, darbh ainm **Achille Ratti**. Bhí sé ina leabharlannaí sa Biblioteca Ambrosiana i Milano sular ceapadh mar Ardeaspag Milano é. Toghadh mar phápa é tar éis bháis Beinidict XV sa bhliain 1922.

thumb|left|Armas

Bhí cáil ar an bPápa Pius XI mar gheall ar a chuid scríbhneoireachta ar cheisteanna sóisialta, go háirithe *Quadregessimo Anno* sa bhliain 1931. 

Bhí air déileáil le teacht chun cinn na ndeachtóirí san Eoraip le linn na 1930idí.  

Tháinig a rúnaí stáit, Eugenio Cairdinéal Pacelli, i gcomharbacht air faoin ainm Pius XII nuair a fuair sé bás sa bhliain 1939.

## Féach freisin

* Pius XII

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1857
Catagóir:Básanna i 1939
Catagóir:Ardeaspaig
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Daoine Ostaracha
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Summorum Pontificum

Le foilsiú an *motu proprio* ***Summorum Pontificum*** a scríobh an Pápa Beinidict XVI, cuireadh síos ar na rialacha canónta a bhaineann le húsáid an Leabhair Aifrinn a d'fhógair an Pápa Eoin XXIII sa bhliain 1962 san Eaglais Chaitliceach.

Foilsíodh an cháipéis an 7 Iúil 2007, chomh maith le litir ón bPápa inar cuireadh síos ar na fáthanna ar foilsíodh í. Tháinig sí i bhfeidhm an 14 Meán Fómhair 2007.

Leis an gcáipéis sin, tugtar níos mó saoirse le haghaidh cheiliúradh an Aifrinn de réir Chomhairle *Trento*. De réir na cáipéise sin, is féidir le sagart paróiste, in ionad an Easpaig (mar a bhí de réir rialacha *[http://www.adoremus.org/Quattuorabhincannos.html Quattuor abhinc annos] * ón mbliain 1984), cead a thabhairt chun an tAifrinn a cheiliúradh de réir Leabhar Aifrinn na bliana 1962 le haghaidh grúpaí.

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Groucho Marx

Fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach ab ea **Julius Henry "Groucho" Marx** (2 Deireadh Fómhair, 1890 – 19 Lúnasa, 1977). 

Ba mhór an t-ábhar grinn a dheisbhéalaí. Tháinig clú domhanda air de bharr na 15 scannáin a bhí déanta aige lena chuid dheartháireacha — na *[[Marx Brothers]]*. 

Ba é an niúmóine a mharaigh sa deireadh é, ar an 19 Lúnasa 1977 agus 86 in aois dó. 

## Tagairtí

Marx, Groucho
Marx, Groucho
Marx, Groucho
Naomh Peadar

Ba é **Naomh Síomón Peadar** ceannaire na n-aspal ag Íosa Críost. Rugadh é i mBeitsaide na Gailíle timpeall am Chríost. Bhí sé ina iascaire nuair a ghlaoigh Críost air agus a dheartháir Aindriais, a bhíodh ina dheisceabal Eoin Baiste roimhe. Tá pictiúr níos iomláine againn ar Pheadar ó na ceithre shoiscéal nó mar atá ar na haspail eile. Cé go suntasach gurbh eisean an ceannaire ar an dáréag, shéan sé a mháistir faoi thrí le linn na páise.

Tar éis aiséirí agus deasgabháil Íosa Críost, ghlac Peadar ceannaireacht ar an Eaglais. Dar le Caitlicigh, b'eisean an chéad Pápa a bhí ann. Úsáidtear, i measc nithe eile, an téacs ó Mhatha 16:18-19 ina dtugtar eochracha Ríocht na bhFlaitheas dó le n-é sin a chosaint. Cé go n-aontaíonn Ceartchreidmhigh leis sin, ní aontaíonn siad gur ionann sin agus an suíomh atá ag Pápa na Róimhe anois. Ní dhéanann Protastúnaigh an ceangal céanna.

D'imigh Peadar go hAntioch go luath i ndiaidh aimsir Ghníomhartha na nAspal agus b'eisean an chéad easpag ann. Ó shin, d'imigh sé chun na Róimhe, inár bhunaigh sé an Eaglais ansin. Céasadh é bun os cionn sa bhliain 67 i nGearleanúint na gCríostaithe in aimsir an Saesar Nero tar éis tine mhór na Róimhe. Insítear scéal faoin eachtra seo ar a dtugtar Quo vadis? Cuireadh Naomh Pól chun bás sa Róimh ag an am céanna. Tháinig Naomh Línus i gcomharbacht air mar Phápa.

Catagóir:Dáréag Aspal
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Naoimh
Catagóir:Pápaí
Pápa Pius X

Bhí **Pius X** (nó **Giuseppe Melchiorre Sarto,** 2 Meitheamh 1835 -  20 Lúnasa 1914) mar phápa ar an Eaglais Chaitliceach ó 1903 go dtí 1914 (nuair a bhris an Chéad Chogadh Domhanda amach). Tháinig sé i gcomharbacht ar Leo XIII agus tháinig Benedict XV ina dhiaidh.

## Saol
Rugadh Giuseppe Sarto i Riese san Iodáil sa bhliain 1835. D'fhás sé suas i dteaghlach de dheichniúr clainne. Bhí a athair ina fhear a phoist agus bhí an chlann bocht. Chuaigh sé le sagartacht nuair a bhí sé cúig bliain d'aois agus cuireadh oideachas maith air, mar sin.

Oirníodh Giuseppe Sarto ina shagart in 1828. Chaith sé tréimhse ghearr mar shagart paróiste, bhí sé ina reachtaire ar chliarscoil agus ansin riarthóir deoise Treviso. Ceapadh é mar easpag Mantua sa bhliain 1884. 
clé|mion|Easpag Sarto
Ceapadh Giuseppe Sarto mar chairdinéal agus ansin patrarc na Veinéise sa bhliain 1893, ceapachán polaitiúil. Bhí deacrachtaí idir an Vatacáin agus an Iodáil ag an am. Ní raibh sé ábalta dul ann go dtí 1894.

### Pápacht
Tar éis bháis Leo XIII, tógadh é mar phápa in 1903. Bhí sé thar a bheith diaganta  is cosúil, agus labhair sé go cráifeach faoina chreideamh, a dúradh. 

Níor thaitin débhríocht na nua-aimsearthachta leis.  Coimeádach cruthanta a bhí ann.

#### An Mhaighdean Mhuire
Sa bhliain 1908 d’ordaigh Pius X an fhéile, Taibhsiú na Maighdine Muire i Lourdes.  a chomóradh ar fud an domhain ar an 11 Feabhra.

### Éire
Sa mbliain 1908, reáchtáladh ollchomórtas lúthchleasaíochta sa Róimh mar cheiliúradh ar Iubhaile Órga an Phápa Pius X, ar tugadh cuireadh do fhoirne lúthchleasaíochta as tíortha go leor ar fud an domhain a bheith san iomaíocht ann – Éire ina measc.

Glacadh go fonnmhar leis an gcuireadh seo a d’fhág iomaitheoirí na hÉireann astu féin  agus an píobaire 

Bhí an réabhlóidí Éamonn Ceannt sa mórshiúl tosaigh, ina cheann feadhna fiú ag seinm na bpíb, feistithe i bhfilleadh beag,

Tuairiscítear go raibh an Pápa chomh tógtha sin leis an ócáid agus gur iarr sé deis labhartha leis an gceoltóir go mbronnfadh sé a bheannacht air.

## Féach freisin

* Ne Temere (forógra na hEaglaise Caitlicí) sa bhliain 1908

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1835
Catagóir:Básanna i 1914
Catagóir:Ardeaspaig
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Naoimh Iodálacha
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Catagóir:Proinsiasaigh
Luciano Pavarotti

Ba theanór cáiliúil Iodálach é **Luciano Pavarotti** ( 12 Deireadh Fómhair 1935 - 6 Meán Fómhair 2007) a raibh aithne air ar fud an domhain go háirithe mar amhránaí ceoldráma. Rugadh i Modena i dtuaisceart na hIodáile é. Bhí aithne air chomh maith mar gheall ar a chuid oibre le haghaidh airgead a bhailiú do charthanais ar son dídeanaithe agus do Chumann na Croise Deirge.

Pavarotti
Pavarotti
Pavarotti
Pavarotti
Canónaigh Rialta Máthair Dé

Comhphobail rialta a feidhmíonn de réir sean leabhair liotúirgeacha é **Canónaigh Rialta Máthair Dé**. Bunaíodh iad faoin ainm *Opus Mariae* i 1969. Úsáideann siad an tAifreann Laidineach le cead eaglasta.

Feidhmíonn na Canóinigh faoi Rial Naomh Aibhistín agus tá siad reidh le gá na heaglaise a comhlíonadh i bparóistí nuair nach bhfuil siad san mainistir. Tugadh cead dá nuachtarán an teideal 'ab' a úsáid i 1997. Tá an cheangal idir cleachtadh na gCanónach agus traidisiúin an Oird Praemonstraiteinseach.

Chuir na Canónaigh fúthu i Gap na Fraince ach le déanaí, bhogadar go dtí La Grasse ag fágáil an sean-mhainistir faoi stiúír na Ban Chanónaigh Máthair Dé. 

## Naisc sheachtracha
* https://www.lagrasse.org

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Oird rialta
Pápa Leo XIII

Bhí **Leo XIII** mar phápa ar an Eaglais Chaitliceach ó 1878 go 1903.

Rugadh Vincenzo Gioacchino Raffaelle Luigi Pecci i gCarpineto Romano in 1810. Bhí sé ina Nuntius don Bheilg sula cheapadh é mar Ardeaspag Perugia. Ghlaoigh Pius IX é ar ais chun na Róimhe mar chamerlengo agus toghadh é mar phápa tar éis bháis Pius in 1878.

Tá cáil ar Leo a Trí Déag, as a imlitir *Rerum Novarum*, a chuir cearta an lucht oibre go lárnach i dteagasc na heaglaise Rómánaí. 

Fuair sé bás in 1903.

thumb|left|Armas

Catagóir:Daoine a rugadh i 1810
Catagóir:Básanna i 1903
Catagóir:Ardeaspaig
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Catagóir:Taidhleoirí
Naomh Agaistín

[thumb|San Agaistín, le [Botticelli (t.1480)|clé]]
Naomh tábhachtach san Eaglais Chaitliceach ab ea **Agaistín Hippo** nó **San Agaistín** (13 Samhain 354 – 28 Lúnasa 430). 

## Luathshaol
Rugadh **Aurelius Augustinus** i dTagaste san Afraic Thuaidh i 354. Ba saoránach Rómhánach págánach a athair, Patricius agus ba Bhearbéir agus Chríostaí a mháthair, Naomh Monica. Níor báistíodh é agus é ina leanbh.

D'fhreastail sé ar an ollscoil sa Chartaig agus thóg sé do shaol na mac léinn ag an am. 

Bhí mac aige, Adeodatus, lena  leannán nó bean leapa (ní raibh siad riamh pósta).    

Ghlac Agaistín Mainicéasaíocht ar feadh seal. Bhí sé ag múineadh reitric san ollscoil i Carthago, sa Róimh agus i Milano ina dhiaidh sin. D'fhill sé ar Milano, agus ba ghnách leis dul ag éisteacht le heaspag Milano, Naomh Ambrós, toisc go raibh suim aige i gcumas labhairt aige. 

## Críostaíocht
clé|mion|Les Très Riches Heures du duc de Berry, Folio 37v - Musée Condé, Chantilly.
Thiontaigh Agaistín ina Chríostaí agus báistíodh é sa bhliain 387.

Oirníodh Agaistín ina shagart agus toghadh é mar easpag Hippo Regius go gearr ina dhiaidh. 

Fuair a mháthair agus a mhac le chéile bás tamaill gearr ina dhiaidh.

Sa bhliain 388, chuir Agaistín tosach le comhphobal beag fireann san Afraic Thuaidh. Bhain sé cáil amach mar chosantóir na Críostaíochta Ceartchreidmhí i gcoinne ionsaithe na Meanaicigh agus eiricigh cosúil leis na Donataigh agus lucht Pelagius.

Fuair Agaistín bás ar 28 Lúnasa 430 nuair a bhí na Vandail ag déanamh ionsaí ar Hippo. 

## Tionchar
Scríobh Agaistín riail atá fós á úsáid ag Oird Rialta san Eaglais Chaitliceach. Chuir sé tús le saol fada scríbhneoireachta. 'S iad na leabhair is tábhachtaí dá chuid ná *Confessiones* agus *De civitate Dei*.

Is é an fhéile atá aige ná 28 Lúnasa. 

## Féach freisin

* Na Agaistínigh

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 354
Catagóir:Básanna i 430
Catagóir:Agaistínigh
Catagóir:Dochtúirí na hEaglaise
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Fealsúna
Catagóir:Mistigh
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Scríbhneoirí na Sean-Róimhe
Ord rialta

mion|"San Buenaventura recibe el hábito de San Francisco", le Francisco de Herrera el Viejo  (1628)
Is comhphobail fir nó mná atá ina gcónaí le chéile faoi riail coitinn é **Ord Rialta**. Tá tábhacht faoi leith ag an saol rialta i measc na mBuideach, san Críostaíocht, sa traidisiún *Sufi* Ioslam, agus reiligiúin eile ar fud an domhain.

## Críostaíocht

### Eaglais Chaitliceach
San Eaglais Chaitliceach tá oird rialta fireann scartha i gceithre rang:

##### Canónaigh Rialta
Cuireadh tús leo san 10ú haois. 'S iad Canónaigh Rialta Naomh Aibhistín agus na Praemonstraiteinsigh an dá is fearr athnid. De ghnáth, úsáideann na hOird seo Riail Naomh Aibhistín.

#### Manaigh
Cé go bhfuil manaigh ag an Eaglais Chaitliceach ó aimsir Impireacht na Róimhe, níor cuireadh eagar ar na mainistreacha in Oird go dtí an 11ú haois. 'S iad na Beinidictigh, na Cistéirsigh agus na Cartúísigh na hoird is fearr aithnid san Iarthar agus úsáideann siad Rial Naomh Beinidict. San Oirthear, tá traidisiún difriúil i gceist agus tá an chuid mhór-chuid manaigh Caitliceacha an Oirthir in Ord Naomh Basil, faoi Rial Naomh Baisíl.

#### Bráithre
Cuireadh tús leis na Bráithre Bochta sa 13ú haois le Naomh Doiminic agus Naomh Proinnsias Assisi. 'S iad na ceithre mhór oird bráithre ná na Proinnsiasaigh, na Doiminicigh, na Agaistínigh agus na Cairmilítigh. Tá a riail féin ag na Cairmilítigh agus na Proinsiasaigh, ach úsáideann an chuid eile Riail Naomh Aibhistín.

#### Cleircigh Rialta
Tháinig na cleircigh rialta chun cinn in aimsir an Reifirméisin san 16ú haois, go háirithe tar éis Comhairle Treinte. 's é an ord cleircigh rialta is cáiliúil ná an tOrd Íosánach.

Tar éis sin, tháinig comhthionóil i bhfeidhm nach bhfuil rialacha agus eagraíocht chomh dian, ar nós na Uinsinnigh, na Páisigh agus na Fuascailteoirigh.

### Eaglais Cheartchreidmheach
San Eaglais Cheartchreidmheach, tá an-tábhacht leis an saol rialta - mar shampla, ní féidir sagart a cheapadh ina easpag muna bhfuil sé ina mhanach. Ach níl an eagraíochta céanna acu. Leanann mórchuid de mainistreacha Cheartchreidmheacha Riail Naomh Basil.

### Protastúnachas
Chuaigh na Protastúnaigh i gcoinne an saol rialta ag an Reifirméisin, ach ón 19ú haois, cuireadh tús leis an saol rialta Protastúnach, go háirithe sna heaglaisí Anglacánacha agus Liútaránacha.

## Tagairtí

Catagóir:Oird rialta
Pápa Beinidict XV

Bhí **Beinidict XV** mar phápa ar an Eaglais Chaitliceach idir 1914 agus 1922. Bhí sé ina phápa le linn an Chéad Chogadh Domhanda agus an Réabhlóid Bhoilséiveach sa Rúis. Tháinig sé i gcomharbacht ar Naomh Pius X agus tháinig Pius XI ina dhiaidh.

## Saol
Rugadh **Giacomo della Chiesa** i nGenova san Iodáil i 1857. Bhain sé dochtúireachta amach sa dhlí sula oirníodh ina shagart é. Tháinig sé ag obair leis an Cairdinéal Mariano Rampolla, níos déanaí Nuinteas aspalda i Madrid, agus Rúnaí Stáit don Phápa Leo XIII. 

D'éirigh della Chiesa Fo-Rúnaí Stáit sa bhliain 1901 agus ansin ardeaspag ar Bologna i 1907. Cheap Pius X é ina chairdinéal i 1914 agus toghadh della Chiesa mar phápa go gairid ina dhiaidh sin.

### Pápacht
Bhí della Chiesa ina phápa le linn an Chéad Chogadh Domhanda. Ba chosúil nár éist  siúd a bhí i mbun cogaíochta leis agus é ag iarraidh síocháin.

Ar an 27 Bealtaine 1917, d'fhógair an Pápa an Cód Pio-Bheinidicteach 1917. An chéad iarracht ar na dlíthe canónta a bhaineann leis an ngnásaíocht Laidineach san Eaglais Chaitliceach Rómhánach a chódú ab ea é. Deirtear gurb é an ócáid is tábhachtaí ó thaobh an dlí chanónta de i mbeagnach ocht gcéad bliain. Bhí sé bailí go dtí gur tháinig an Cód Dlíthe Canónta reatha i bhfeidhm sa bhliain 1983.

Rinne Beinidict naomh de Jeanne d'Arc, banlaoch náisiúnta na Fraince, ar 16 Bealtaine 1920. Bheannaigh an Eaglais Oilibhéar Pluincéid sa bhliain 1920 chomh maith.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1854
Catagóir:Básanna i 1922
Catagóir:Ardeaspaig
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Daoine as Genova
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Pápa Pius IX

Bhí **Pius IX Beannaithe** () mar dhuine de na pápaí ar an Eaglais Chaitliceach is conspóidí riamh (13 Bealtaine 1792 – 7 Feabhra 1878). Chaill sé Stáit an Phápa nuair a ghabh Giuseppe Garibaldi an Iodáil sa bhliain 1870. 

D'fhógair an Chéad Comhairle Vatacáine nach ndéanfadh an Pápa faillí agus é ag labhairt *ex cathedra* ar ábhar creidimh.
clé|mion|1847

## Tús a shaoil
Rugadh Giovanni Maria Mastai-Ferretti i Senigallia san Iodáil in 1792. Oileadh é mar shagart agus bhí sé ag obair sa tSile agus Peiriú sular fhill sé ar ais ar an Iodáil mar Ardeaspag Spoleto in 1827. Ceapadh é mar Easpag Imola (a bhí i bhfad níos tábhachtaí ná Spoleto) agus cairdinéal in 1839. clé|mion|timpeall 1878
## Pápa
Tógadh Mastai-Ferretti  mar Phápa in 1846 tar éis bháis Ghreagóir XVI. Bhí cáil air mar liobrálaí ag an am. Ghlac sé an cairdinéal liobrálach, Gizzi, mar Rúnaí Stáit.

Nuair a rinne na náisiúnaí Iodáileacha ionsaigh ar an Róimh in 1848, bhí ar an bpápa éalú ón Róimh. Tháinig sé ar ais le mheon athraithe, agus fís fíor-choimeádach aige. 
clé|mion
I 1860 ghabh Garibaldi mórchuid de críocha an Phápa, am a bhí aontú na hIodáile ar siúl. Ghabh an Ríocht Iodálach an Róimh agus Stáit an Phápa. Ó shin i leith, chuir Pius IX 'príosúnach na Vatacáine' air féin. 
Thosaigh mór-fhadhbanna ansin le Poblacht nua na Fraince agus Impireacht na Gearmáine tar éis do Bismarck an *Kulturkampf* a cuir i bhfeidhm. Ba léir nach raibh an meas céanna ar na mór-chumhachtaí ar an bPápa níos mó.
mion|clé

## Diagacht
In 1854, d'fhógair sé go raibh Muire gan smál mar dhogma Caitliceach. In 1864, d'fhógair sé an *Syllabum Errorum,* a chuir síos earráidí na nua-aoise. 

In 1869, ghlaoigh sé an Chéad Comhairle Vatacáine; d'fhógair a Chomhairle go mbeadh an Pápa saor ó earráide nuair a labhair sé *ex cathedra* (ón gcathaoir) ar ábhair chreidimh nó morálta. 

## Pius IX & Éire
Cheap Pius IX Pól Ó Cuilinn, Ard-easpag Átha Cliath, mar an chéad cairdinéal Éireannach i stair na heaglaise. 

Scríobh Pius IX  an imlitir *[[Praedecessores nostros]]* sa bhliain 1847. Bronnadh airgead ar charthanacht in Éirinn gus an Gorta Mór faoi lán seoil. 

Cháin Pius IX  na "Godless colleges" (Queens) in Éirinn ag an am.  
Scríobh sé an imlitir, *Optime noscitis* (Catholic University of Ireland) a tháinig amach ar 20 Márta 1854. 
clé|mion|8 Feabhra 1878

## Bás agus comharbas
Fuair an Pápa Pius IX bás i 1878. Chaith sé níos mó ná 31 bhliain mar phápa. Tháinig Leo XIII i gcomharbacht air. 

Rinne Eoin Pól II beannú ar Pius IX sa bhliain 2000, gníomh conspöideach ag an am.clé|mion|
Taisí agus tuama

## Féach freisin

* Stáit an Phápa

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1792
Catagóir:Básanna i 1878
Catagóir:Ardeaspaig
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Muire na Críostaíochta

[200px|deas|thumb|Deireadh an oilithreach i [Chartres]]

Cumann tuatach Caitliceach sa Fhrainc é **Muire na Críostaíochta** (Fraincis: *Notre-Dame de Chrétienté*). Eagraíonn siad mór-shiúl trí lá idir Ardeaglais Notre-Dame de Paris don Ardeaglais Notre-Dame de Chartres ar deireadh seachtain na cincíse chuile bliain. Bíonn níos mó ná 10,000 ógánaigh ann agus is é an oilithreach shiúl is mó san Eoraip. 

Léitear an tAifreann Laidineach go hoifigiúil le déanaí, le cead eaglasta ar an oilitreach seo.

Tagann grúpaí ó 16 náisíún thaobh amuigh den bhFrainc agus tá grúpa Éireannach á eagair ag Cumann an Aifreann Laidinigh.

## Féach freisin

* Cumann an Aifreann Laidinigh

## Tagairtí

Catagóir:Creideamh san Fhrainc
Catagóir:Muire
Catagóir:Chartres
Catagóir:Oilithreachtaí
Pápa Líneas

Ba é **Naomh Líneas** an dara Pápa ar an Eaglais Chaitliceach. Ba as an Tuscáin san Iodáil é agus ghlac sé an Chríostaíocht. D'oirnigh Naomh Pól é ina shagart. Tháinig sé i gcomharbacht ar Naomh Peadar tar éis a bháis i 67. Fuair sé bás i ngéarleanúínt an Impire Títeas i 79. Tháinig Naomh Cléiteas ina dhiaidh.

Catagóir:Daoine an Tiomna Nua
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Naoimh Iodálacha
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Naomh Muinice

Ba Bheirbeireach í **Naomh Muinice,** a chaith an chuid ba mhó dá saol san Afraic Thuaidh.

Cé gur Críostaí a bhí inti, bhí sí pósta le fear págánach níos sine ná í darbh ainm Patricius (Pádraig i nGaeilge, ar ndóigh). Bhí triúr clainne orthu, ach ba é Naomh Aibhistín an duine ba cháiliúla dóibh.

[mion|clé|220px|[Naomh Aibhistín agus Naomh Muinice, le Ary Scheffer (1846)|alt=|clé]]
Ba chúis imní do Mhuinice an saol a bhí á chaitheamh ag a mac. Uair amháin, chuaigh sí chuig easpag chun sólás a fháil. Nuair a chonaic sé í ag caoineadh uair amháin, dúirt sé léi nárbh fhéidir le mac neamairt a dhéanamh de dheoraí a mháthar. 

Thiontaigh Aibhistín ina Chríostaí nuair a bhí sé níos sine. Fuair Naomh Muinice bás gar do Róimh go gearr ina dhiaidh sin sa bhliain 387. 

Tá a lá féile ar 4 Bealtaine de réir an fhéilire traidisiúnta ach ar 27 Lúnasa ar nua-fhéilire na hEaglaise.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 332
Catagóir:Básanna i 327
Catagóir:Mná
Catagóir:Naoimh
Pápa Gréagóir XVI

Ba phápa ar an Eaglais Chaitliceach Rómhánach é **Gréagóir XVI** idir 1831 agus 1846. Ba mhanach Ceamaldóilíseach é, bráinse dian den Ord Beinidicteach. Bhí cáil air mar choimeádach agus traidisiúineóir nuair a bhí an Eoraip ag dul i dtreo bhliain na réabhlóíde.

Rugadh Bartolomeo Alberto Cappellari sa bhliain 1765 i mBelluna san Iodáil. Chuaigh sé san Ord Ceamaldóilíseach ina óige, ach tháinig aird ar a chumas mar dhiagaire agus mar theangeolaí. Ba eisean ar cheann de na cosantóirí is mó den Pápa tar éis do Napoleon na Stáit Pápúil a ghabhadh. Tar éis teacht ar ais Pius VII don Róimh in 1814, fuair an tAthair Cappellari post i seirbhís na hEaglaise sa Róimh. Rinneadh an Pápa Leo XII cairdinéal dó in 1825. Nuair a thoghadh é mar Phápa in 1831, ní raibh sé ina easpag - ba é an sagart deireanach nár easpag é a thoghadh ina Phápa.

Bhí an Pápa Greagóir coiscrithe ina easpag, a cur tús le pápaireacht fíor-choimeádach. Bhí liobrálaigh ag teacht chun cinn ar fud na hEorpa agus bhí fuinneamh sna gluaiseachtaí náisiúnta nua. Bhí Greagóir i gcoinne dul chun cinn teicneolaíochta ar nós soilsiú gáis agus na hiarann-róid. Ó thaobh conspóid diaga, chuir sé tosach leis an frith-gníomhú ultramointéanach i gcoinne na Gailiceánaigh, Caitlicigh a sheas ar son saoirse na n-eaglaisí náisiúnta i gcoinne lár-riaradh na heaglaise sa Róimh. I dtosach a réim, bhí liobráiligh sa bhFrainc, ar nós an tAthair Felicité de Lammenais, ar son polasaithe Greagóir i gcoinne na Gailiceánaigh coimeádach i measc cliarlathas na Fraince, ach de réir a chéile, ba léir go raibh Greagóir sa champa caomhach.

Ó thaobh polaitíocht saolta de, cuireadh tús leis an bhfeachtas aontaithe Iodálach. Tháinig na Poblachtaigh radacacha i gcoinne polasaithe an Phápa agus bhí foréigean ann. Bhí an Pápa láidir ina choinne, ach cailleadh riaradh na Stáit Pápúil dá réir, cé go raibh an-chuid gníomhaíochta ar siúl sa Róimh ag an am.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1765
Catagóir:Básanna i 1864
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Pápaí Beinidicteach
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Inneall turba-fean

Tá an **t-inneall turba-fean** cosúil leis an inneall turba-scairde. Go bunúsach, bíonn gaothrán nó fean duchtaithe le hinneall turba-scairde suite taobh thiar de, a thugann cumhacht don ghaothrán.

Seolann cuid d'aershruth an ghaothráin tríd an inneall turba-scairde, áit a dhóitear é chun cumhacht a thabhairt don ghaothrán. Téann mórchuid den aershruth áfach i mbealach eile agus gineann sé bunús an tsá nó an fhórsa a bhogann an t-eitleán tríd an aer.
thumb|left|Inneall Turba-fean

## Tagairtí

Catagóir:Innill
Unterm Rad

thumb|ClúdachÚrscéal le Hermann Hesse, a foilsíodh sa bhliain 1906, is ea ***Unterm Rad*** (Faoin Roth). 

## An Scéal
Is faoi saol agus oiliúint Hans Giebenrath, buachaill tréitheach,a rugadh is tógadh i mbaile beag sa Ghearmáin, é an scéal seo. Déanadh neamart ar a fhorbairt pearsanta agus a athair is a teagascoirí ag díriú isteach go hiomlán ar a oiliúint acadúil. Bhain sé amach áit ins an gCliarscoil i Maulbronn, agus é cáilithe sa dara háit sa scrudú iontrála. Bhí súil thar na beartaibh go néireodh go geal leis.

Chruthaigh sé cáirdeas le comhleachaí leis, duine liobarálach nach raibh an dúil chéanna aige ina chuid oibre. Baineann Hans sult agus faoiseamh as an gcaidreamh ach faoi dheireadh, díbríodh an fear óg as an gcoláiste. Bíonn díomá ar Hans agus tar éis roinnt eachtraí eile seoltar abhaile é féin, faoi náire agus amhras ann faoi é a bheith buailte le galar intinne.

Bíonn deacrachtaí aige ina bhaile fhéin go háirithe de dheasca nár chruthaigh sé bainteanna le muintir an bhaile le linn a óige agus é ag díriú isteach ar 'oideachas'. Bíonn caidreamh aige le cailín atá ar cuairt sa bhaile ach tréigeann sí é agus braitheann sé go nimríodh feall ar agus chuireann an eachtra seo lena mhíshuaimhneas.

Tosnaíonn sé mar phrintíseach le gabhann agus de réir dealramh baineann sé taithneamh éigean as bheith ag obair lena lámha in áit a intinne. Tugann printíseach níos sine cuireadh dó teacht leis agus buíonn eile agus é ag ceiliúradh a chéad pháigh. Ólann siad a niomarca agus sé deireadh an scéal ná go bhfaigheann siad corp Hans an mhaidin dár gcionn agus é báite san abhann, áit a chaith sé na laethanta ba shona dár chath sé ina shaol ghearr truamhéileach. Bíonn amhras ann gur féinmharú atá ann in áit timpiste ach ní shoiléirtear é seo sa leabhar.

San úrscéal seo déanann Hesse cáineadh ar an gcóras oideachais a díríonn isteach ar tréithe acadúil agus dár leis a dhéanann neamart ar fhorbairt pearsanta. Deirtear go raibh an scéal bunaithe, nach beag, ar a shaol féin ós rud é gur díbríodh as an gCliarscoil chéanna é fhéin agus é ina stócach.

Catagóir:Úrscéalta
Seventeen Seconds

Is albam é **Seventeen Seconds** ón mbanna The Cure.

## Clár

# A Reflection – 2:09
# Play for Today – 3:39
# Secrets – 3:20
# In Your House – 4:07
# Three – 2:36
# The Final Sound – 0:53
# A Forest – 5:55
# M – 3:03
# At Night – 5:54
# Seventeen Seconds – 4:02

Gach amhrán Smith, Gallup, Hartley agus Tolhurst.

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1980
Catagóir:The Cure
Pápa Pius VIII

Bhí **Pius VIII** (20 Samhain, 1761 – 1 Nollaig, 1830) ina phápa ar an Eaglais Chaitliceach idir Márta 1829 agus Nollag 1830.

## Saol
Rugadh **Francesco Saverio Castiglioni** i Cingoli na hIodáile in 1761. Tar éis dó staidéar a dhéanamh ar dlí canónta, ceapadh é mar easpag. 

Chaith sé seal i ngéibhinn sa Fhrainc tar éis do Napoleon an Iodáil a gabháil. 

Rinneadh cairdinéal dó sa bhliain 1816.

Toghadh é mar phápa sa bhliain 1829. Tharla an Acht um Shaoirse Chaitliceach sa Bhreatain agus in Éirinn. D'aithin Pius VIII Louis Philippe mar Rí na bhFrancach (chaith na Francaigh an Rí Charles X amach roimh dóibh Louis Philippe a chur ina áit).

Ní raibh an sláinte riamh go maith ag Pius, ach mar sin féin bhí ráflaí go maraíodh é le nimh tar éis dó bás a fháil gan ach dhá bhliain i gcathaoir Pheadair Naofa.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1761
Catagóir:Básanna i 1830
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Pápaí Iodálacha