open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Golda Meir

Polaiteoir agus taidhleoir Iosraelach ab ea **Golda Meir (Meyerson)**, a rugadh leis an ainm **Golda Mabovitch** (3 Bealtaine 1898 – 8 Nollaig 1978). I gCív na hÚcráine faoi Impireacht na Rúise a rugadh í, ach d'fhás sí aníos in Milwaukee. Wisconsin, sna Stáit Aontaithe. Bhí saolghairm fhada pholaitiúil aici in Iosrael. Bhain sí amach an post mar 4ú príomh-aire na tíre, an chéad bhean i gceannas ar Iosrael agus an tríú bean ar domhan mar phríomh-aire ar thír ar bith. Thuill an stíl dhiongbháilte aici "an Bhean Iarainn" mar leasainm di.  

## A saol
Bhí a bua ceannasaíochta le feiceáil go hóg: Ina girseach bhunscoile in Milwaukee di, d'eagraigh sí imeacht bailithe airgid chun cuidiú le páistí a gcuid téacsleabhair scoile a cheannach. I ndiaidh céim a bhaint ó Milwaukee State Normal School (Ollscoil Wisconsin–Milwaukee anois), d'oibrigh sí mar mhúinteoir sna scoileanna poiblí in Milwaukee. Fuair sí post sa Folks Schule Giúdaise in Milwaukee freisin, agus tháinig sí faoi anáil na gluaiseachta Siónaí. Phós sí Morris Meyerson (Myerson), sóisialaí. Sa bhliain 1921, thug an bheirt acu aghaidh ar an bPailistín mar ar chuir siad fúthu ar *kibbutz*.

Mar aitheantas ar a cumas eagraithe roghnaíodh Golda mar ionadaí an *kibbutz* chuig an Histadrut, an cumann lucht oibre mór in Iosrael. Cumann eile a d'éirigh sí ina ball de d'iarr sé uirthi dhá bhliain a chaitheamh ag obair dóibh i Meiriceá, agus chuaigh sí ann leis an mbeirt pháistí a bhí acu. D'fhan Morris in Iarúsailéim, áfach, agus d'fhás siad amach ó chéile cé nach bhfuair siad colscaradh oifigiúil riamh. Fuair seisean bás sa bhliain 1951. 

## A saol sa pholaitíocht
Sa bhliain 1934 agus í ar ais ó na Stáit Aontaithe, ceapadh í mar bhall de choiste feidhmiúcháin an Histadrut agus de réir a chéile rinne sí a bealach suas trí na ranganna go raibh sí i gceannas ar Roinn na Polaitíochta, post tábhachtach di mar ullmhúchán don cheannasaíocht Iosraelach.

I Meitheamh na bliana 1946 rinne na Briotanaigh tréaniarracht na Siónaigh sa Phalaistín a chur faoi chois agus chuir siad Moshe Sharett, a bhí i gceannas ar Roinn na Polaitíochta sa Ghníomhaíocht Ghiúdach sa limistéir úd, i bpríosún. Cuireadh Golda Meir an post sin, rud a d'fhág gurbh ise príomh-idirbheartaí na nGiúdach i leith údaráis Shainordú na Breataine sa Phalaistín. Nuair a scaoileadh Sharett saor, chuaigh sé go Cathair Nua-Eabhrac i gcomhair na gcomhráití ag na Náisiúin Aontaithe faoi chríochdheighilt na Palaistíne. D'fhan Meir ina post ag an nGníomhaíocht Ghiúdach go dtí 1948 agus neamhspleáchas Iosrael bainte amach acu.

[mion|Ar an gcéad lá de [Rosh Hashannah sa bhliain 1948 thug Golda Meir cuairt ar shionagóg i Moscó. Chuir timpeall is 50,000 duine fáilte roimpi ag tabhairt aghaidhe go dána ar chumhacht Iósaf Stailín.]]

Bhí sí ina príomh-aire ar Iosrael ó 17 Márta 1969 go 11 Aibreán 1974.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1898
Catagóir:Básanna i 1978
Catagóir:Iosrael
Shimon Peres

Polaiteoir, státaire, scríbhneoir agus file Iosraelach ab ea **Shimon Peres** (; rugadh mar **Szymon Persky**; 2 Lúnasa 1923 – 28 Meán Fómhair 2016). Rugadh in Wiszniew, a bhí sa Pholainn ag an am ach atá sa Bhealarúis inniu, faoin ainm Vishnyeva. 

Ghlac Peres páirt i 13 comh-aireacht le linn a thréimhse mar pholaiteoir. Príomh-aire Iosrael a bhí ann faoi dhó (1984-1986 agus 1995-1996) agus ina uachtarán ar an tír (2007-2014). 

Bronnadh Duais Nobel na Síochána air in éineacht le Yitzhak Rabin agus Yasser Arafat, sa bhliain 1994, as a saothar i bpróiseas na síochána. 

Bhí Polainnis, Fraincis, Béarla, Rúisis, Giúdais agus Eabhrais ag Peres. Níor chaill sé blas na Polainnise ariamh agus é ag labhairt Eabhraise. 

Ba fhile dánta agus amhrán é ina shaol príobháideach; bhíodh sé de nós aige véarsaí a scríobh le linn cruinnithe na comhaireachta. Thaifeadadh dánta dhá chuid mar amhráin ar albaim. De bharr an méid léinn a bhí aige ar an litríocht, bhí sé ábalta athfhriotail a dhéanamh go réidh ar na fáithe Eabhracha (Nevi'im), litríocht na Fraince, agus fealsúnacht na Síne.

Fuair Peres bás in aice le Tel Aviv ar 28 Meán Fómhair 2016 i ndiaidh stróc dá bhualadh.,

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Síochána
Catagóir:Feirmeoirí
Catagóir:Fir
Catagóir:Giúdaigh Iosraelacha
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Polaiteoirí Iosraelacha
Catagóir:Príomh-airí
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Scríbhneoirí Giúdacha
Catagóir:Scríbhneoirí Iosraelacha
Catagóir:Scríbhneoirí Palaistíneacha
Catagóir:Scríbhneoirí Polannacha
Catagóir:Síónaigh
Catagóir:Státseirbhísigh
Catagóir:Uachtaráin
Picture This EP

Is é ***Picture This EP*** an chéad  cheirnín leathfhada ó Picture This. Scaoileadh é ar an 12 Lúnasa, 2016.

## Traicliosta
Is iad seo na hamhráin:
# "Take My Hand" – 3:30
# "For You" – 3:16
# "Let's Be Young" – 3:10
# "I Don't Know Why" – 3:58
# "You & I" – 3:46

## Singlí
#"You & I" - 9 Feabhra 2016
#"Take My Hand" - 6 Bealtaine 2016
#"For You" - 2016
#"Let's Be Young" - 2016
#"I Don't Know Why" - 2016

## Cairteacha

## Tagairtí

Catagóir:Ceirnín leathfhada
LlVV

Is é ***llVV*** an chéad albam ón dísreach Éireannach All Tvvins. Scaoileadh é ar an 12 Lúnasa, 2016.

## Traicliosta
# "Book" – 3:42
# "Thank You" – 3:34
# "End of the Day" – 3:15
# "The Call" – 3:45
# "Too Young To Live" – 4:00
# "Darkest Ocean" – 3:42
# "These 4 Words" – 3:13
# "Too Much Silence" – 4:10
# "Resurrect Me" – 3:54
# "Unbelievable" – 3:45

## Singlí
#"Thank You" - 7 Bealtaine, 2014
#"Too Young To Live" - 6 Bealtaine, 2015
#"Darkest Ocean" - 21 Lúnasa, 2015
#"Unbelievable" - 19 Feabhra, 2016
#"These 4 Words" - 14 Meitheamh, 2016

## Cairteacha

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2016
Hajj

Is oilithreacht í an ***Hajj***, sa chathair Meice san Araib Shádach. Is í Meice an chathair is naofa in Ioslam. Tá al-Masjid al-Haram ("An Mosc Naofa") suite sa chathair, agus is é an áit is naofa ar domhan, de réir na Moslamach.  

Mar sin, tá oilithreacht bhliantúil ann, an *Hajj*. Tá sé ar na cúig dhualgais reiligiúnacha atá ar gach Moslamach an Hajj a dhéanamh, uair amháin ar a laghad i saol an duine. clé|mion|Hajj sa bhliain 1965

mion|333x333px|clé|Kaaba, tús Hajj, 2008
## Féilire
Tarlaíonn an *Hajj* i mí *Du al-Hijja*, an mhí dheireanach i bhféilire Ioslamach na gealaí.  

Glacann na milliúin Moslamach páirt sa *Hajj* gach bliain. Áirítear an oilithreacht ar an slógadh is mó bliantúil de dhaoine ar domhan.   

## Tubaistí
Bíonn an Déardaoin ar an lá is contúirtí den *Hajj* gach bliain, mar go dtiteann sé ar *Eid al-Adha*, lá a maraíonn Moslamaigh caora agus de bharr go mbíonn an oiread sin oilithrigh ag marú na n-ainmhithe san aon áit amháin, ag an am céanna. 

Ar an 24 Meán Fómhair 2015 maraíodh timpeall 2,500 duine agus gortaíodh na céadta le teann brú nuair a thosaigh táinrith in aice Meice. Tharla an brú ar shráid "204" i gcampa sa chathair Mina, áit a bhfanann na hoilithrigh, cúpla míle soir ó Mheice. 

Dúirt an rialtas nach maraíodh ach 700, agus go raibh a locht fhéin ar roinnt oilithreach mar nár lean siad treoracha faoi mar ba cheart dóibh. 

Bhí fiosrúchán iomlán ordaithe ag Rí na hAraibe Sádaí, Salman, faoin mbealach a n-eagraítear an oilithreacht bhliantúil. Ach dúirt Rialtas na hIaráine gur chóir don Araib Shádach freagracht iomlán a ghlacadh as ar tharla.

## Féach freisin

* Meice

## Tagairtí

Catagóir:An Araib Shádach
Catagóir:Cathracha
Catagóir:Ioslam
Catagóir:Táinrití daonna
Catagóir:Oilithreachtaí Ioslamacha
Is Eolaí Mé

Is sraith eolaíochta do dhaoine óga í **Is Eolaí Mé** ar TG4.  Cuirfear tús le craoladh an chláir i sceideal an Fhómhair 2016. Cuireann Peadar, an tOllamh Ullamh, agus an cúntóir Aodh an clár i láthair. Bíonn téama i gceist i ngach clár agus bíonn siad ag iarraidh rudaí a fhiosrú.  

Tugann “Is Eolaí Mé” léargas físiúil agus taitneamhach ar an eolaíocht agus ar an timpeallacht. Tá rannpháirtíocht ó dhaoine óga agus iad ag baint triail as turgnaimheolaíochta agus ag tabhairt cuairte ar ionaid eolaíochta ar nós Réadlann na Dúcharraige, W5 Béal Feirste, Caisleán Bhiorra agus Tochailt Seandálaíochta i mBaile Átha Troim.  Tosaíonn gach clár sa saotharlann, Aladdin’s cave na heolaíochta, áit a gcuireann an láithreoir Peadar, téama an lae faoi bhráid an lucht féachana.

Ar an suíomh TG4.ie, tá cur síos ar thurgnaimh is féidir a thriail sa bhaile freisin. Chomh maith leis na treoracha, tugann na laithreoirí míniú ar an gcúis ar tharla rud éigin sa turgnamh. 

Léirigh an comhlacht Meangadh Fíbín an clár,

## Tagairtí
Pasadena, California

Cathair in California, sna Stáit Aontaithe is ea **Pasadena**. Tá sé suite i nGleann San Gabriel i lár Chontae Los Angeles ar thaobh thuaidh chathair Los Angeles. Is é an 9ú cathair is mó sa chontae agus an dara ceann a bunaíodh (1886). Sa bhliain 2013, measadh 139,731 duine a bheith ina gcónaí ann. Ionad mór cultúir sa cheantar é.

Aithnítear an chathair as an Rose Bowl Game, cluiche peile Meiriceánaí a imrítear in Pasadena gach bliain agus as an bparáid Tournament of Roses, a thionóltar roimh an chluiche. Ina theannta sin, tá a lán institiúidí eolaíochta agus cultúir ann. Ina measc úd tá an California Institute of Technology (Caltech), an Jet Propulsion Laboratory, Pasadena City College, Fuller Theological Seminary, Art Center College of Design, an Pasadena Playhouse, Músaem Norton Simon agus Músaem an Aigéin Chiúin-na hÁise USC.
mion|225px|Pasadena sa bhliain 1876
mion|225px|Lár Pasadena

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil chathair Pasadena

Catagóir:California
Ivana Trump

Mainicín agus péiceallán sóisialta Seiceach-Mheiriceánach ab ea **Ivana Marie Trump** (née **Zelníčková**; IPA: ɪvana ˈmarɪjɛ ˈzɛlɲiːt͡ʃkova; 20 Feabhra 1949 - 14 Iúil 2022). Ise an chéad bhean chéile ag Donald Trump.

## Beathaisnéis
Rugadh Ivana Zelníčková in Zlín sa tSeicslóvaic. Thug sí aghaidh ar Cheanada sa bhliain 1973 agus chaith sí tamall i Montréal. Casadh Donald Trump uirthi agus phós siad i 1977. Tá triúr páistí acu.

Ghlac Ivana páirt shuntasach i dtionscnaimh Trump. Bhí sí ina Leas-Uachtarán ar son Dearthóireacht Intí do Trump Enterprises, agus d'fhág sí a cló ar Trump Tower in Manhattan. Ina dhiaidh sin, cheap Donald Trump í mar uachtarán ar Trump Castle Hotel and Casino.

Fuair Ivana agus Donald colscaradh sa bhliain 1992. Phós sí ceithre uaire ar fad.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Básanna in 2022
Liosta buaiteoirí Éireannacha na Duaise Nobel

mion|Bonn - Duais Nobel
[mion|[Alfred Nobel.]]
Sraith duaiseanna is ea iad **Duaiseanna Nobel** a bhunaigh cruthaitheoir na dínimíte, Alfred Nobel. Tugtar airgead mar chuid den duais do dhaoine a chuir an taighde nó an tsochaí chun cinn ar bhealach ar leith.

Bhí siad Éireannacha a bhuaigh siad an Duais Nobel ó 1901.

*William Butler Yeats &ndash; Duais Nobel na Litríochta, 1923
*George Bernard Shaw &ndash; Duais Nobel na Litríochta, 1925
*Ernest Walton &ndash; Duais Nobel na Fisice, 1951
*Samuel Beckett &ndash; Duais Nobel na Litríochta, 1969
*Seán MacBride &ndash; Duais Nobel na Síochána, 1974
*Mairead Maguire &ndash; Duais Nobel na Síochána, 1976
*Betty Williams &ndash; Duais Nobel na Síochána, 1976
*Seamus Heaney &ndash; Duais Nobel na Litríochta, 1995
*John Hume &ndash; Duais Nobel na Síochána, 1998
*David Trimble &ndash; Duais Nobel na Síochána, 1998
*William C. Campbell &ndash; Duais Nobel na Fiseolaíocht nó Leighis, 2015

Catagóir:Duais Nobel
Catagóir:Liostaí daoine Éireannacha
Ascaill a Cúig

Tá **Ascaill a Cúig** ar cheann de phríomhshráideanna lár Manhattan i gCathair Nua-Eabhrac. Síneann sí feadh thaobh thoir na Páirce Láir agus trí Harlem agus lár Manhattan. Tá sí inchurtha le Hama i mBéiriút, Sráid Oxford i Londain agus na Champs Élysées i bPáras. Tionóltar Paráid Lá Fhéile Pádraig Nua-Eabhrac ar an ascaill, i measc paráidí eile.

Tá a fheidhm agus a chló cosúil le Sráid Uí Chonaill i mBaile Átha Cliath, ach Ascaill a Cúig níos faide. Tá a deireadh thuaidh ag Harlem River Drive agus Sráid 143 i dtuaisceart Manhattan agus a tús ag Cearnóg Washington in Greenwich Village. 

## Naisc sheachtracha
*Suíomh faoi Ascaill a Cúig. Arna rochtain ar 5 D.F. 2016

Catagóir:Manhattan
Justin Trudeau

Polaiteoir Ceanadach is ea **Justin Pierre James Trudeau** (a rugadh ar 25 Nollaig 1971 in Ottawa Ceanada). 23ú príomh-aire Cheanada a bhí ann. Is é an mac is sine ag Pierre Trudeau, iar-phríomh-aire Cheanada.

## Gairm
Rugadh Trudeau in Ottawa do Margaret Sinclair Trudeau agus Pierre Elliot Trudeau. Is de shliocht Albanach agus Francach-Cheanadach é. Garmhac den 6ú glúin de chuid William Farqahar, duine de lucht bhunaithe Shingeapór é agus tríd an líne sin tá sinsearacht Mhalaech agus Shumatrach aige. Eisean an chéad phríomh-aire ar Cheanada a bhfuil sinsearacht neamh-Eorpach aige. 

D'fhreastail Trudeau ar Collège Jean-de-Brébeuf i Montréal. Tá B.A. i litríocht an Bhéarla aige ó Ollscoil McGill (1994) agus BEd ó Ollscoil na Colóime Briotanaí (1998). D'oibrigh sé mar mhúinteoir in Vancouver, an Cholóim Bhriotanach sular thug sé faoi staidéar na hinnealtóireachta ag École Polytechnique de Montréal agus na geograife timpeallachta ag McGill. D'éirigh sé as an gclár máistreachta ag McGill le dul leis an bpolaitíocht. Bhí príomhról aige i mionsraith teilifíse sa bhliain 2007, *The Great War*.

Bhí taithí ag Trudeau ar an bpolaitíocht mar gheall ar a thuismitheoirí agus ní ba dhéanaí de bharr a chuid gníomhaíochta féin. Tharraing sé aird an phobail air féin nuair a thug sé an óráid ag sochraid a athar sa bhliain 2000. Toghadh é do Pharlaimint Cheanada sa bhliain mar ionadaí Papineau. 

### Príomh-Aire
Bhí Justin Trudeau ina Phríomh-Aire le breis agus naoi mbliana, Samhain 2015-Eanáir 2024.

Ar an 6 Eanáir 2025, d'fhógair sé go raibh sé le héirí as oifig. Bhí baill dá pháirtí féin ag tathant ar Trudeau éirí as, agus an pobal an-mhíshásta le go leor dá pholasaithe ag an am, an costas ard maireachtála agus an ganntanas tithíochta i gCeanada go háirithe.

## Féach freisin

* Olltoghchán Cheanada 2025
* Mark Carney

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Eolas faoi Justin Trudeau ag suíomh Pháirtí Liobrálach Cheanada. Arna rochtain ar 5 D.F. 2016

Catagóir:Polaiteoirí Cheanada
Catagóir:Olltoghchán Cheanada 2025
Catagóir:Príomh-airí
Tzipi Livni

Polaiteoir, dlíodóir agus iar-aire gnóthaí eachtracha Iosrael is ea **Tziporah Malka "Tzipi" Livni** (Eabhrais: ציפורה מלכה "ציפי" לבני; IPA: tsipoˈʁa malˈka ˈtsipi ˈlivni) a rugadh in Tel Aviv ar 8 Iúil 1958. 

## Saol
clé|mion|2006ː Aire Gnóthaí Eachtracha

### Luathshaol
Bhí a hathair agus a máthair ina n-oifigigh san Irgun (grúpa paraimíleata a raibh baint aige leis an Síónachas Athbhreithnitheach idir 1931 agus 1948).  Mar sin ba de chúlra an-náisiúnach í. 

Tar éis di a bheith i bhFórsaí Cosanta Iosrael agus Mossad, chríochnaigh sí a céim sa dlí in Ollscoil Bar-Ilan.  Bhí sí ag dlíodóireacht ó lár na 1980idí go dtí lár na 1990idí, go háirithe sa dlí poiblí, sa dlí tráchtála agus sa dlí réadmhaoine. 
mion|2009

### Polaitíocht
Bhí sí ina POF ar Údarás na gCuideachtaí Rialtais ó 1996 go 1999, tráth a raibh a lán fiontar a bhí faoi úinéireacht an stáit á bpríobháidiú. Toghadh mar bhall an Knesset sa bhliain 1999 í (ar liosta Likud). 

Seachas tréimhse ghearr sa bhliain 2012, bhí sí sa Knesset ó 1999 go dtí 2020 (Likud 1999-2005; Kadima 2005-12; Hatnuah 2012-15; An tAontas Síónach 2015-19; agus Hatnuah arís  sa bhliain 2019).  Bhí sí i gcoimhlint  le Benjamin Netanyahu agus an Páirtí Likud ó 2005 ar aghaidh.  Bhunaigh sí an páirtí Hatnuah sa bhliain 2013, a tháinig le chéile le daoine as páirtithe eile sa bhliain 2015 leis an Aontas Síónach a chur ar bun.  

* Bhí Tzipi Livni i gcomh-aireacht Iosrael faoi ocht.
* Bhí sí ina hAire Dlí agus Cirt faoi dhó (2006-2007 agus 2013-14) 
* Bhí sí ina Ceannaire ar an bhFreasúra ó 2009 go 2012.

mion
Theip uirthi agus í i measc dream a bhí ag iarracht Bundlíthe Iosrael a dhaingniú, in aghaidh aisghairm nó leasú a dhéanfadh tromlach simplí sa Knesset. Theip uirthi chomh maith nuair a chuir sí An tOllamh Ruth Gavison chun cinn maidir le ceapachán do Chúirt Uachtarach Iosrael. D'éirigh le moladh a rinne sí agus í ina hAire Dlí agus Cirt den chéad uair nuair a cuireadh atheagar ar phianbhreitheanna, tráth a raibh sí ina hAire Gnóthaí Eachtracha. 

### Gnóthaí eachtracha
Bhí ina hAire Gnóthaí Eachtracha idir 2006 agus 2009. Tá sí i bhfabhar réiteach an dá stát.

Taobh amuigh d'Iosrael, is dócha gur fearr aithne uirthi as an tacaíocht a thug sí dá meantóir Ariel Sharon nuair a bhí Iosrael ag tarraingt siar as Gaza agus don réiteach dhá stát le haghaidh an achrainn idir Iosrael agus an Phalaistín.
mion|2016
Cuireadh aiféaltas ar Rialtas na Breataine agus spreagadh díospóireacht nua maidir le dlínse uilíoch ar choireanna cogaidh nuair a d'eisigh giúistís i Westminster (de réir tuairiscí) barántas gabhála do Livni (a tarraingíodh siar ina dhiaidh sin), maidir leis an bpáirt a bhí aici in Oibríocht Luaidhe Theilgthe (ionradh de chuid Iosrael ar Stráice Gaza i mí na Nollag 2008 agus mí Eanáir 2009.)

### "Ar scor"
D'éirigh sí as an bpolaitíocht sa bhliain 2019.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí Iosraelacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Daoine beo
Murasaki Shikibu

Úrscéalaí, file agus bean choimhdeachta i gcúirt na himpire sa tSeapáin ba ea **Murasaki Shikibu** (Seapáinis: 紫 式部; c. 973 or 978 – c. 1014 nó 1031) sa tréimhse Heian. Cuimhnítear í inniu go príomha as a húrscéal úd *[[Scéal Genji]]* nó *Genji Monogatari*, a scríobh sí i Seapáinis idir 1000 agus 1012. Leasainm ba ea Murasaki Shikibu; níl a fíorainm ar eolas, ach seans gurbh ise **Fujiwara Takako**, a luadh mar bhean choimhdeachta i ndialann chúirte sa bhliain 1007.

Scríobh Murasaki *[[Dialann Bhean Murasaki]]*, leabhar filíochta, agus *Scéal Genji*. Taobh istigh de dheich mbliana, bhí *Genji* á léamh fud fad chúigí na Seapáine; laistigh de chéad bliana aithníodh *Genji* mar shaothar clasaiceach i litríocht na tíre agus é ina ábhar léirmheastóireachta. San 20ú haois aistríodh a saothar go teangacha eile; críochnaíodh aistriúchán i sé imleabhar go Béarla sna blianta 1933 agus aistriúcháin go Fraincis sa bhliain 1928 (Yamata} agus 1988 (Sieffert; athchlónna 1999, 2011).

Catagóir:Scríbhneoirí Seapánacha
Edith Wilson

Dara bean chéile Woodrow Wilson, uachtarán na Stát Aontaithe, ab ea **Edith Bolling Galt Wilson** (10 Deireadh Fómhair 1872 – 28 Nollaig 1961). Bhí sí ina Céad-bhean ar an tír ó 1915 go 1921. Chuir sise agus Woodrow Wilson aithne ar a chéile i mí Márta na bliana 1915 agus phós siad naoi mí ní ba  dhéanaí. I ndiaidh an stróc mór a bhuail Woodrow i mí Dheireadh Fómhair sa bhliain 1919, scrúdaigh sí gach cáipéis dár cuireadh chuig an uachtarán agus roghnaigh sí cé acu díobh le cur faoina bhráid ina móimintí meabhracha. Dhéanadh sí é seo agus rudaí eile in éineacht le príomhchúntóir an uachtaráin agus i ngan fhios don saol mhór. Ise an t-aon bhean i stair Mheiriceá a chuaigh i gceannas ar bhrainse feidhmiúcháin rialtas na tíre, fiú murar thuig ach dornán daoine cad a bhí ar siúl aici.

Rugadh Edith isteach i dteaghlach de scothaicme Virginia. Ba de shliocht Pocahontas agus John Rolfe í. Deirfiúr le Thomas Jefferson ab ea sin-seanmháthair léi. Bhí Martha Washington agus Robert E. Lee ar a sinsir freisin.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1872
Catagóir:Básanna i 1961
Catagóir:Céadmhná na Stát Aontaithe
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Friends and Family

Craoladh an dara heipeasóid den ochtú sraith is fiche de *[[The Simpsons]]*, **"Friends and Family"**, ar an 2 Deireadh Fómhair 2016. Scríobh J. Stewart Burns an eipeasóid seo. D'fhéach 6 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 28)
Màiri nighean Alasdair Ruaidh

Tá **Màiri nighean Alasdair Ruaidh** (Màiri NicLeòid) (c.1615 - c.1707) ar na filí Gaeilge is clúití de chuid na hAlban sa 17ú haois.

## A Beatha

Ní fios go cinnte cár rugadh ná cár tógadh Màiri Nighean Alasdair Ruaidh, ach bhí baint aici leis na Leòdaich ar an Oileán Sgitheanach agus ar na Hearadh, agus is dócha gur chaith sí a saol sa dá áit. Deirtear uaireanta gur i Ròghadal sna Hearadh a rugadh í, ach deir daoine eile gurbh as an Oileán Sgitheanach di.

Bhí Màiri ina banaltra i dteach MhicLeòid i nDùn Bheagain agus d’oil sí cúigear taoiseach Leòdach. Ní faoi na Leòdaich atá an dàn is luaithe againn uaithi, áfach, ach faoi dhuine de chlann Choinnich na Comraich ar oil Màiri é. Rinneadh an dán sin in 1646 agus níl tuairisc ar a thuilleadh d’fhilíocht Mhàiri go dtí 1671, nuair a rinne sí marbhna do Iain Garbh Ratharsaigh tar éis gur bádh é.

Deir an béaloideas gur thit Màiri agus duine de thaoisigh na Leòdach amach agus gur cuireadh í go dtí Oileán Scarbaigh, láimh le Diùraidh agus le Coire Bhreacain, mar phionós. Ní fios cén éagóir a rinne sí ach deirtear gur dócha go raibh sí ag tabhairt an iomarca molta don Ridire Tormod Bheàrnaraigh, gaol leis an taoiseach, nó gur mhíchuí leis an taoiseach go mbeadh banfhile ag cumadh dánta molta.  

Ligeadh ar ais go Dún Bheagain í agus fuair sí bás ansin sa bhliain 1674. Rinne duine de Chlann 'IcRuimein, píobairí MhicLeòid Dhùn Bheagain, píobaireacht chumha di.
Deir an béaloideas gur cuireadh Màiri béal fúithi mar a chuireadh na Lochlannaigh cailleacha feasa. Insítear an scéal céanna ar Oileán Mhuile faoin mbanfhile Mairearaid nighean Lachlainn.

## Filíocht

I measc na ndánta is iomráití a chum Màiri tá na cinn a leanas:

* *An Crònan*
* *An Tuireadh*
* *Ri Fuaim an Taibh*
* *[http://www.bbc.co.uk/alba/oran/orain/luinneag_mhicleoid/?lang=gd Luinneag MhicLeòid]*
* *Cumha do Shir Tormod*
* *Marbhrann do Shir Tormod*
* *An Talla am bu ghnàth le MacLeòid*
* *Marbhrann do Fhear na Comraich*
* *Marbhrann do Iain Garbh*

Seo cuid de *Mharbhrann do Shir Tormod*:

:*Dh'fhalbh mo shòlas:*
::*marbh mo Leòdach*
:*calma cròdha*
::*meanmach ròghlic;*
:*dhearbh mo sgeòil-sa*
::*seanchas eòlais*
:*gun chearb foghlaim:*
::*dealbhach ròghlan t-èagasg*.

## Le léamh
* Ruairidh MacThòmais. *An Introduction to Gaelic Poetry*. Dùn Èideann, 1990.
* Uilleam MacBhàtair. *Bàrdachd Ghàidhlig*. An Comunn Gaidhealach, 1976.
* *Gaelic Songs of Mary MacLeod*. Scottish Gaelic Texts Society, 1982.

## Naisc sheachtracha
* GRD: Màiri nighean Alasdair Ruaidh 
* Bliadhna nan Òran: Màiri nighean Alasdair Ruadh

## Nótaí
 

Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Filí Gaeilge
Comórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg 2017

B'é **Comórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg 2017** ar an 15ú heagrán bliantúil de Chomórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg. Bhí an tSeoirsia ag óstáil an chomórtas don chéaduair. 

## Rannpháirtithe
Chuir na tíortha seo a leanas in iúl go bhfuil uathu páirt a ghlacadh sa chomórtas:

## Scórchlár
### 12 phointe
##### Jury

## Tíortha Eile

## Urlabhraithe agus Vótáil

#  – Maria Christophorou
#  – Dominika Ptak
#  – Thijs Schlimback
#  – Betty
#  – Saba Karazanashvili
#  – Duarte Valença
#  – Walter McCabe
#  – Kjara Blažev
#  – Lizi Tavberidze
#  – Sabjana Rizvanu
#  – Sofia Rol
#  – Mariam Andghuladze
#  – Tonya Volodina
#  – Mina Grujić
#  – Liam Clarke
#  – Sofia Bartoli

### Tráchtairí

#### Rannpháirtithe

* – Andri Xhahu (TVSH)
* – Gohar Gasparyan (Armenia 1)
* – Grace Koh, Pip Rasmussen agus Tim Mathews (ABC Me)
* – Evgeniy Perlin (Belarus 1 agus Belarus 24)
* – Kyriacos Pastides (RIK 2)
* – Demetre Ergemlidze (First Channel)
* – Eoghan Mac Diarmada (TG4)
* – Laura Carusino agus Mario Acampa (Rai Gulp)
* – Eli Tanaskovska (MRT 1)
* – Gan tráchtaireacht (TVM1)
* – Jan Smit (NPO Zapp)
* – Artur Orzech (TVP2)
* – Hélder Reis agus Nuno Galopim (RTP1, RTP Internacional agus RTP Africa)
* – Lipa Teterich (Carousel)
* – Olga Kapor agus Tamara Petković (RTS2 agus RTS Satelit)
* – Timur Miroshnychenko (UA:Pershyi)

#### Tíortha gan páirt a ghlacadh

* – *Gan tráchtaireacht* (KAN)
* –  (Channel 31)

## Tagairtí

Catagóir:Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse na nÓg
Lou Henry Hoover

Bean chéile Herbert C. Hoover, 31ú uachtarán na Stát Aontaithe, ab ea **Lou Henry Hoover** (29 Márta 1874 – 7 Eanáir 1944). Chéad-bhean na Stát Aontaithe a bhí inti ó 1929 go 1933.

I ndiaidh Hoover a phósadh sa bhliain 1899, thaistil sí cuid mhaith den domhan de réir mar a fuair seisean obair mar gheolaí agus innealtóir mianadóireachta. Chuaigh siad go Shang-hai, sa tSín, agus d'éirigh sí léannta mar theangeolaí agus eile. Bhí an tSínis go líofa aici; ise an t-aon Chéad-bhean Mheiriceánach a raibh teanga Áiseach aici. Bhí sí i gceannas ar thógáil thearmann an uachtaráin ag Campa Rapidan i gContae Madison, Virginia. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1874
Catagóir:Básanna i 1944
Catagóir:Baill de Chumann na gCarad
Catagóir:Céadmhná na Stát Aontaithe
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Teangeolaithe Meiriceánacha
Matt Terry

Is amhránaí Sasanach é **Matt Terry** (rugadh é ar an 20 Bealtaine, 1993). Bhuaigh sé an tríú sraith déag *[[The X Factor (RA)|The X Factor]]* le 48.5% de na vótaí sa bhliain 2016.

## Gairm
### 2016– ''The X Factor'' agus ''Trouble''

D'eisigh Matt a chéad albam *[[Trouble (albam Matt Terry)|Trouble]]* ar 24 Samhain 2017. Shroic sé uimhir a 29 sa Ríocht Aontaithe.

## Dioscliosta
### Albaim stiúideo

### Singlí
#### Mar ealaíontóir ceoil

#### Singlí bolscaireachta

#### Mar ghné-ealaíontóir ceoil

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1993
Catagóir:Buaiteoirí X Factor
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Iomaitheoirí X Factor
Catagóir:Daoine beo
Vacsaín HPV

Tugann an vacsaín HPV cosaint ar an víreas HPV, an papalómaivíreas daonna, a d'fhéadfadh a bheith ina chúis le hailse agus le faithní na mball giniúna. Bíonn HPV ina chúis le 99% d’ailse cheirbheacs, an dara cúis bháis is coitianta ó ailse i measc mná san aoisghrúpa 25 - 39 bliain d'aois.  Tá an vacsaín HPV á moladh ag an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte, an Chónaidhm Idirnáisiúnta Obstatraithe agus Ginéiceolaithe agus an sainchomhlacht imdhíonadh in Éirinn.

Tairgfear vacsaín HPV do chailíní in aois a 12 go 13 bliana d'aois. Ón bhliain 2010 tá an vacsaín ar fáil in Éirinn saor in aisce do gach cailín sa chéad bhliain meánscoile. Dúirt Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte go léiríonn figiúirí luatha gur 70% de chailíní a bhain leas as an vacsaín sa scoilbhliain 2015/2016, i gcomparáid le 87% i 2014.

Tá a lán tuairiscí i meáin chumarsáide na hÉireann faoi shábháilteacht na vacsaíne Gardasil (HPV). Níor athraigh próifíl sábháilteachta na vacsaíne HPV ó cuireadh tús le clár vacsaínithe HPV i 2010. Tá ráitis ó na comhlachtaí idirnáisiúnta ar fad ag léiriú go bhfuil an vacsaín sábháilte agus éifeachtach.

## Féach freisin

* *[[Vacsaín ailse]]* 

## Tagairtí


Catagóir:Galair víreasacha
Catagóir:Ailse
Catagóir:Vacsaíniú
Papalómaivíreas daonna

Scaiptear ionfhabhtú an Papalómaivíreas Daonna (HPV) trí theagmháil dhíreach (teagmháil ghnéasach de ghnáth) le duine ionfhabhtaithe. Beidh ionfhabhtú HPV ar timpeall 80% de mhná ina saoil, sna déaga déanacha nó sna luath-ficheadaí de ghnáth.  Tagann biseach ar fhormhór na ngalraithe HPV go nádúrtha ach eascraíonn ailse cheirbheacs as cineálacha áirithe HPV ard-riosca. Eascraíonn breis agus 70% de na h-ailsí cheirbheacs as dhá chineál HPV ard-riosca (16 agus 18).

## Tagairtí

## Féach freisin
* Vacsaín HPV

Catagóir:Galair agus ionfhabhtuithe gnéas-tarchurtha
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Cyril Cusack

Aisteoir Éireannach ar an stáitse agus sna scannáin ba ea **Cyril Cusack** (26 Samhain 1910 – 7 Deireadh Fómhair 1993). Ghlac sé páirt i mbreis is 130 scannán agus clár teilifíse agus bhí an-tóir ag lucht scannánaíochta air in Éirinn, sa Ríocht Aontaithe agus in Hollywood araon. De réir Tuairisc.ie, bhí Cusack ar dhuine de na haisteoirí ab fhearr a bhí riamh againn.  Fear mór Gaeilge a bhí ann chomh maith.   

Thosaigh sé ar a ghairm le linn luathlaethanta scannáin thostacha na hÉireann agus d’éirigh leis an lucht féachana a mhealladh ina dhiaidh sin ar an stáitse, ar an scáileán agus ar an teilifís. Bhí tóir ag go leor glúnta éagsúla ar Cusack le linn a 75 bliain lena ghairm. Do roinnt acusan ba réalta scannáin é a bhí le feiceáil i mórscannáin Hollywood. Do ghlúnta eile ba é Uncle Peter é in Glenroe.   

## Saol
Rugadh Cusack i nDurban, san Afraic Theas. Chuir sé tús lena chuid aisteoireachta ar an scáileán agus gan é ach 8 mbliana d’aois i gceann de na chéad scannáin a taifeadadh riamh in Éirinn, an mórscannán tostach *Knocknago*   

Rinne sé staidéar i gColáiste an Droichid Nua (*Newbridge* as Béarla) i gCo. Chill Dara agus Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath.

Aisteoir díograiseach a bhí ann ina luathshaol. I measc na scannán a rinne sé thar lear,  *Odd Man Out* in éineacht le James Mason,   *The Spy Who Came in From the Cold l*e Richard Burton*,*  *The Day of the Jackal,* le Edward Fox, chomh maith leis na sárscannáin amhail *1984*, *Harold and Maude, Fahrenheit 451* agus *My Left Foot.*

Dlúthchara le Cearbhall Ó Dálaigh a bhí ann (cúigiú hUachtarán na hÉireann).  Nuair a shroich an scannán de chuid Disney *Darby O'Gill and the Little People* na pictiúrlanna in Éirinn, rinne an bheirt acu agóid le chéile, mar gheall ar an droch-steiréitíopa d'Éireannaigh a bhí curtha i láthair.clé|mion

## Saothar Gaeilge
* ar an raidió, mar shampla bhí Cusack agus Aisteoirí Chéitinn páirteach in *[[Dubhairt sé Dábhairt sé|Dúirtse Dáirtse]]* leis an mBantiarna Gregory. Cyril Cusack a léirigh an dráma raidió seo sna 1930idí.
*mar dhrámadóir Gaeilge, mar shampla *Tar Éis an Aifrinn*, (1942).  Léiríodh an dráma aonghnímh seo in Amharclann an Gheata, BÁC, i mí Eanáir na bliana 1942.
* mar aisteoir Gaeilge, mar shampla Poitín (scannán) (1977).
* mar léiritheoir Gaeilge, mar shampla le haghaidh an Chomhair Drámaíochta i mBaile Átha Cliath sna 1930idí go háirithe.

## Naisc sheachtracha
mion|The Elusive Pimpernel, Michael Powell aus  Emeric Pressburger, 1950

* ag labhairt Gaeilge agus 75 bliain slánaithe aige

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1910
Catagóir:Básanna i 1993
Catagóir:Aisteoirí na Mainistreach
Dorothea Lange

Grianghrafadóir agus iriseoir Meiriceánach ab ea **Dorothea Lange** (26 Bealtaine 1895 &nbsp;– 11 Deireadh Fómhair 1965), a aithnítear go háirithe as a cuid saothar le linn an Spealaidh Mhóir ar son an Farm Security Administration (FSA). Chuir grianghrafanna Lange cló daonna ar an Spealaidh Mór agus bhí tionchar acu ar fhorbairt na grianghrafadóireachta faisnéise.

## A luathshaol

Rugadh Dorothea Lange ar 26 Bealtaine 1895 in Hoboken, New Jersey, de shliocht Gearmánach. Rugadh í leis an ainm Dorothea Margaretta Nutzhorn. I ndiaidh dá hathair a mhuirear a thréigean nuair a bhí sí 12 bhliain d'aois, ceann den dá thráma ina luathshaol, d'fhág sí an dara ainm ar lár agus ghlac sí sloinne a máthar. An buille eile a d'fhulaing sí ná an póilió a bhuail í in aois a seacht mbliana. D'fhág sin an chos dheas lag aici agus céim bhacaí mar thoradh air. "It formed me, guided me, instructed me, helped me and humiliated me," a dúirt sí. "I've never gotten over it, and I am aware of the force and power of it."

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1895
Catagóir:Básanna i 1965
Ailse cheirbheacs

Is ailse urchóideach í **ailse cheirbheacs**. Is é an víreas sineánómach daonna, nó an papalómaivíris daonna, nó VSD (*HPV* i mBéarla), is cúis leis an ailse, víreas a scaiptear ó dhuine go duine le linn gníomhaíochta gnéis (ní gá gur comhriachtain a bheadh i gceist). Is féidir le fir agus mná araon an víreas a tholgadh. 

mion|clé|Tá an ceirbheacs lofa ag an gcarcanóma mór seo (bun an phictiúir). Níos airde ar an mbroinn, go teagmhasach sa chás seo, tá sceachaill neamh-úrchóideach chruinn a dtugtar '''léamuóma''' uirthi (Béarla:''leiomyoma'').

## Cur síos
Tá os cionn 100 cineál VSD ann ach níl ach 13 cinn acu aitheanta mar chúis leis an gcineál seo ailse agus bíonn dhá cheann díobh – cineálacha 16 agus 18 – ina gcúis do 70% de na cásanna. Is féidir gur comhartha don ghalar seo é fuiliú na faighne, ach is minic nach mbíonn airíonna ar bith le haithint roimh fhorbairt na hailse tromchúisí.

Nuair nach bhfuil an ailse ach i dtús a forbartha, is féidir dul i muinín máinliachta le hí a leigheas, eisceadh logánta san áireamh. Níos déanaí i bhforbairt na hailse, beidh ceimiteiripe agus radaiteiripe ag teastáil freisin.

mion|clé|276x276px

Tá vacsaín i gcoinne an víreas sineánómach daonna (VSD) á hofráil chun girseacha óga a chosaint ar an dá chineál is coitianta den víreas is mó is trúig leis an ailse seo, mar atá, VSD-16 agus VSD-18 (Vacsaín HPV). Tá sé incheaptha go mbeidh vacsaín ann a dhíonfaidh an t-othar ar na cineálacha eile den víreas seo ar féidir leo an ailse seo a tharraingt air.

Úsáidtear smearadh Pap, modh oibre a chéadcheap George Nicolas Papanicolaou, leis an ngalar a aithint go luath rud a ligeann do na cnáimhseoirí é a leigheas le hobráid cuíosach simplí.

## Eipidéimeolaíocht

mion|clé|Is é an ceirbheacs oscailt na broinne.

Is féidir le hailse cheirbheacs a bheith iontach tromchúiseach. Tá an ráta is airde d’ailse cheirbheacs in Iarthar na hEorpa, in Éirinn. Is í seo an dara cúis bháis is coitianta ó ailse i measc mná san aoisghrúpa 25 - 39 bliain d'aois. Sa bhliain 2015 in Éirinn
* Fuair timpeall 90 bean bás de bharr ailse cheirbheacs
* Theastáil cóireáil (máinliacht, ceimiteiripe agus/nó radaiteiripe) de bharr ailse cheirbheacs ionrach ó 280 bean.
*  Theastáil cóireáil ospidéil ó 6,500 bean de bharr riocht réamhailseach den ailse cheirbheacs.

## Féach freisin

* Vacsaín HPV
* Scannal CervicalCheck (2018)

## Tagairtí

Catagóir:Galair agus ionfhabhtuithe gnéas-tarchurtha
Catagóir:Galair víreasacha
Catagóir:Ailse
Rachel Maddow

Óstach teilifíse, tráchtaire polaitiúil agus údar Meiriceánach is ea **Rachel Anne Maddow** ; a rugadh ar 1 Aibreán 1973). Tá clár teilifíse gach oíche aici ar a dtugtar *The Rachel Maddow Show*, ar MSNBC. Tá clár cainte raidió faoin ainm céanna aici ar Air America. Is í an chéad duine go hoscailte aerach ina láithreoir teilifíse tráthnóna sna Stáit Aontaithe. Tá dochtúireacht aici ó Ollscoil Oxford.  

Nuair a d'fhiafraigh an *Valley Advocate*, nuachtán i gCalifornia, di faoina tuairimí polaitiúla, sin a d'fhreagair sí ná "Is liobrálach mé gan amhras, is é sin le rá go bhfuilim beagnach go hiomlán ar aon tuairim le hardán an Pháirtí Phoblachtaigh i ré Eisenhower."  

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Maddow  in Castro Valley, California. Iar-chaptaen in Aerfhórsa SAM agus dlíodóir a hathair agus riarthóir scoile a máthair agus ise óg. Protastúnaigh (ón Ollainn) agus Giúdaigh (ó oirthear na hEorpa) a sinsir ar thaobh a hathair; b'as Talamh an Éisc a máthair agus í de shliocht Sasanach agus Éireannach. Deir Maddow gur teaghlach an-Chaitliceach a muintir agus gur fhás sí aníos i bpobal a bhí an-choimeádach. Lúthchleasaí ab ea Maddow agus í ar an ardscoil. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*http://www.rachelmaddow.com A suíomh féin. Arna rochtain ar 10 D.F. 2016.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine LADT
Catagóir:Daoine as Castro Valley, California
Poa pratensis

Saghas féir ilbhliantúil is ea ***Poa pratensis*** nó **cuise mín**. Fásann sé 2–3 troigh ar ard agus tagann bláthanna beaga gorma air. Planda féaraigh atá ann. Tá sé dúchasach sna críocha den leathsféar thuaidh ina mbíonn aeráid mheasartha ann.

Fásann an cuise mín go réidh i dtalamh méith atá triomaithe go maith. Úsáidtear é i dtógáil páirceanna agus gairdíní. Tá sé coitianta in áiteanna ina mbíonn an aeráid fionnuar tais cosúil le oirthuaisceart na Stát Aontaithe. Tíopa speicis den ghéineas *Poaceae* atá ann.

## Tagairtí

Catagóir:Féara
Storks

Scannán beochana Meiriceánach is ea ***Storks***, a léiríodh sa bhliain 2016.  

## Plota
Tá **Storks** bunaithe ar an seanscéal béaloidis faoi na stoirc agus faoin mbealach ar thug siad babaithe nua do thuismitheoirí.  

## Aisteoirí
Tá guthanna na n-aisteoirí seo le cloisteáil; Andy Samberg, Katie Crown, Kelsey Grammer, Jennifer Aniston, agus Ty Burrell.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Scannáin beochana 2016
Catagóir:Scannáin Béarla
Yom Kippur

Is é **Yom Kippur** Lá an Leorghnímh, an lá is naofa sa bhliain Ghiúdach. Lá fíorshollúnta is ea é. Tugtar Yom Kippur ar an lá seo san Eabhrais, agus sin é an t‑ainm a thugtar dó de ghnáth, fiú i nua-theangacha.

mion|clé|Oíche Yom Kippur, le Jakub Weinles|220x220px
clé|mion|333x333px

## Féilire
Titeann Lá an Leorghnímh ar an deichiú lá de Thisrí (Meán Fómhair nó Deireadh Fómhair). Sin deich lá tar éis na Bliana Nua. 

## Stair
mion|paidir Kol Nidrei|clé|220x220pxNíl tagairt ar bith don fhéile seo in aon téacs bíobalta roimh an Deoraíocht (598 RC). Ach b’fhéidir go raibh na comhpháirteanna bunúsacha den fhéile ann roimhe sin.

Roimh thitim Iarúsailéim (70 RC) bhíodh mórchuid de shearmanas Lá an Leorghnímh sa Teampall. Le linn ré an Teampaill. bhíodh deasghnátha áirithe le comhlíonadh agus bhí íobairtí speisialta leagtha amach le hofráil. 

Tar éis gur loisceadh an Teampall, tháinig deireadh leis an gcóras íobairtí agus deasghnáth a bhain leis. Tugadh tábhacht nua do pháirt an phobail, d’admháil a gcoireanna, don aithrí, agus don fhonn maithiúnais a bheith orthu. 

## Nósanna

Tosaíonn ceiliúradh an lae le béile na féile, tráthnóna an 9ú lá de Thisrí. Tar éis an bhéile téann na daoine go dtí an tSionagóg. Anseo tosaíonn na paidreacha le fógra sollúnta ar a dtugtar Kol Nidre, ‘Móideanna Uile.’ Is fógra é seo go bhfuil na móideanna uile a tugadh go meargánta do Dhia i rith na bliana ar neamhní. Is cuid bhunúsach de dheasghnátha Lá an Leorghnímh an fógra seo. Cantar é le fonn anamúil traidisiúnta atá ag na Giúdaigh ó timpeall 900 RC. 

I ndiaidh an Kol Nidre, tagann foirmle chasta d’admháil peacaí. Úsáidtear foirmle den chineál seo ag ceithre shearmanas eile ar Lá an Leorghnímh. 

## Féach freisin

* Cogadh Yom Kippur

## Tagairtí

Catagóir:Féilte Giúdacha
Catagóir:Yom Kippur
Isabel Allende

Scríbhneoir Sileach is ea **Isabel Allende** (foghraíocht in IPA: isaˈβel aˈʝende) a rugadh ar 2 Bealtaine 1942. Tá sí aitheanta as a cuid úrscéalta, ina mbíonn gnéithe den réalachas draíochta le feiceáil, úrscéalta mar *La casa de los espíritus*, ("teach na dtaisí", 1982) agus *La ciudad de las bestias* ("Cathair na mbrúideanna", 2002). Bíonn díol maith ar a cuid leabhar. "An t-údar Spáinnise ar domhan is mó a léitear" a thugtar uirthi. Sa bhliain 2004, glacadh Allende isteach insan American Academy of Arts and Letters, agus sa bhliain 2010, fuair sí Gradam Náisiúnta na Litríochta sa tSile. Bhronn an tUachtarán Barack Obama Bonn Shaoirse an Uachtaráin uirthi sa bhliain 2014.

Bunaíonn Allende a cuid úrscéalta go minic ar a saol féin agus ar eachtraí stairiúla. Tugann siad ómós do shaol na mban, agus miotais agus réalachas fite fuaite lena chéile. Tá léachtaí tugtha ina lán áiteanna sna Stáit Aontaithe aici. 

Sa bhliain 1993 ghlac sí saoránacht Mheiriceánach. Tá sí pósta ar fhear Meiriceánach, agus táid ina gcónaí i gCalifornia ón mbliain 1989 i leith.

Rugadh Allende mar **Isabel Allende Llona** in Líoma, Peiriú, mar a raibh a hathair, Tomás Allende, ina dhara-rúnaí in ambasáid na Sile. Ba chol ceathair leis é Salvador Allende, Uachtarán na tSile ó 1970 go 1973.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Scríbhneoirí Sileacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Réalachas draíochta
Flora Wambaugh Patterson

Míceolaí Meiriceánach ab ea **Flora Wambaugh Patterson** (1847 – 1928). Ise an chéad phaiteolaí plandaí fostaithe ag an Roinn Talmhaíochta sna Stáit Aontaithe.

Rugadh í in Columbus, Ohio, agus rinne sí staidéir ar fhungais agus ar phlandaí i gColáiste Antioch, sa stát chéanna. Fuair sí dhá chéim mháistreachta in Ollscoil Wesleyan Cincinnati. Chuir sí isteach ar spás i gclár iarchéimí in Ollscoil Yale ach diúltaíodh di ar an ábhar gur bean í. Ina áit sin, chuaigh sí go Coláiste Radcliffe, atá ceangailte le Ollscoil Harvard, agus rinne sí staidéar sa Gray Herbarium ag an ollscoil úd. D'fhan sí ansin gur fhostaigh an Roinn Talmhaíochta in Washington, D.C., í sa bhliain 1895.

Bhí Patterson i gceannas ar Bhailiúchán Fungas Náisiúnta na Stát Aontaithe ar feadh 35 bliana nach mór. Faoina stiúradh d'fhás an bailiúchán ó 19,000 go 115,000 eiseamláir. Ar 6 Eanáir 1910 tháinig 2,000 crann silíní mar bhronntanas ó chathair Thóiceo agus bhíothas chun iad a chur in Washington, D.C. ar bhruach an Photomac. Tháinig Patterson amach go raibh lotnaidí agus galar sna crainn agus ar ordú an uachtaráin, dódh iad le leithscéalta do rialtas na Seapáine. Cuireadh crainn nua chuig Washington a fuarthas folláin agus cuireadh iad. Mar gheall ar an bhrú a rinne Patterson agus daoine eile, cuireadh Achta Coraintín Plandaí na Bliana 1912 i bhfeidhm sna Stáit Aontaithe chun lotnaidí agus galair ionracha a choimeád amach ón tír.

I ndiaidh dul ar scor di, chuaigh sí a chónaí lena mhac i gCathair Nua-Eabhrac gur bhfuair sí bás in aois a 80 bliana.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*http://www.apsnet.org/publications/apsnetfeatures/Pages/FloraPatterson.aspx  Beathaisnéis ag suíomh an APS. Arna rochtain ar 13 D.F. 2016

Catagóir:Míceolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1847
Catagóir:Básanna i 1928
Potomac (abhainn)

Is abhainn í an **Potomac** a shníonn isteach i mBá Cheasapeake, sa réigiún Atlantach-Láir, in oirthear na Stát Aontaithe. 

Tá an abhainn 405 míle (652 km) ar fad agus tá dobhardhroim na Potomac 14,700 míle cearnacha (38,000 ciliméadar cearnacha) d'achar. 

Tá Maryland agus Washington, D.C. ar an mbruach chlé ag dul síos an abhainn, agus tá Virginia Thiar agus Virginia ar an mbruach dheas. Tá Harper's Ferry, Virginia Thiar, ar an abhainn freisin.

[mion|Radharc ó [Washington, D.C. ar an Potomac agus Rosslyn, Virginia|clé]]

## Teagmhais eitlíochta

* Ar an 13 Eanáir 1982, maraíodh 78 duine i dtimpiste eitleáin, nuair a thit Air Florida Eitilt 90 san abhainn Potomac.
* Ar an 29 Eanáir 2025, bhuail eitleán paisinéirí agus héileacaptar míleata faoina chéile san aer.

## Tagairtí

Catagóir:Aibhneacha Mheiriceá Thuaidh
Catagóir:Abhainn an Potomac
Melania Trump

Iar-Chéadbhean na Stát Aontaithe, bean chéile Donald Trump agus iar-mhainicín is ea **Melania Trump** (a rugadh mar **Melanija Knavs** ar an 26 Aibreán 1970 agus atá 186cm ar airde). Is Caitliceach í, an dara Caitliceach riamh mar Chéadbhean na Stát Aontaithe.
[clé|mion|Trump agus a chara [Melania Trump|Melania, 1999 ]]
[clé|mion|Físeán: "Teachtaireacht", 2020,  lena súil greamaithe den [Uaithleideoir|uathleideoir]]

## Saol
Rugadh Melanija Knavs in Novo Mesto in oirdheisceart na Slóivéine (cuid den Iúgslaiv san am úd). Díoltóir feithiclí do chomhlacht stáit ab ea a hathair. Bean fuála nó maintín ba ea a mháthair agus tionchar nach beag ar gairm Melania.

D'éirigh sí ina mainicín faisin timpeall 1986 agus d'athraigh sí a ainm agus sloinne go Melania Knauss, ar an nós Gearmánach.

### Stáit Aontaithe
Chuaigh sí ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe in 1996 agus chas sí le Trump in 1998.

Rinneadh buan-áitritheoir de chuid na Stát Aontaithe di sa bhliain 2001.

Phós sí Donald Trump in 2005. Rugadh a mac, Barron Trump, ar an 20 Márta 2006.

Rinneadh saoránach Meiriceánach di sa bhliain 2006.

#### Céadbhean na Stát Aontaithe
clé|mion|Éist léi in Eanáir 2021
In 2016, rinneadh cluas mhuice d'óráid Melania Trump agus níor fearr ná sin, a taispeántas lena súil greamaithe den uathleideoir.

Culaith éadaigh leis an dearthóir Meiriceánach Ralph Lauren a roghnaigh Melania Trump d’ócáid insealbhaithe a fir chéile mar Uachtarán Mheiriceá in 2017. Agus cé gurbh é ‘America First’ an téama a bhí aige ina óráid insealbhaithe, is lasmuigh de Mheiriceá atá a cuid éadaí aimsithe ag bean an Uachtaráin go minic ó shin i leith. Chaith sí feisteas le Givenchy, Dior agus Karl Lagerfeld ag ócáidí éagsúla ó shin.

In 2017, rinne Melania botún faisean na bliana; thug sí cuairt ar cheantair a bhí buailte go dona ag hairicín tubaisteach ... ar a cuid sála arda.

Agus í ar cuairt  ar ionaid choinneála i Texas  in 2018, chaith Melania Trump seaicéad a tharraing conspóid agus "I don't care" scríofa air.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Béithe
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Céadmhná na Stát Aontaithe
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daoine Slóivéanacha
Catagóir:Daonchairde
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Lucht Trump
Catagóir:Mainicíní
Catagóir:Péicealláin
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Státseirbhísigh
Vercingetorix

Ba Rí agus taoiseach ar an treibh Ghallach darbh ainm Na h*[[Averni]]* é **Vercingetorix**.  D'éirigh le Vercingetorix na Gallaigh a aontú i gcoinne na Rómhánach (a bhí faoi cheannas Iúil Caesar).

Ghéill sé don Róimh tar éis Cath Alesia, i 52 RC. Coinníodh é mar phríosúnach ar feadh cúig bliana. Sa bhliain 46 RC, mar cheann bhí sé ina áilleagán i gcathréim Chaesar.

## Féach freisin
* Cogaidh na nGallach
* Gallia Narbonensis

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 82 RC
Catagóir:Básanna i 46 RC
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Fir
Catagóir:Gallaigh
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Séarlas I na Rómáine

B'é **Séarlas I na Rómáine** rí na Rómáine ó 1839 go 1914.  Toghadh mar *Domnitor* é in 1886 i ndiaidh an coup d'état i gcoinne Alastair Seán Cuza.  D'fhógair sé an Rómáin mar thír neamhspleách sa bhliain 1877.  Ní raibh sé in ann an Rómáinis a labhairt é féin ach bhain sé úsáid as an leagan Rómainise dá ainm. (Carol)
Éadbhard Brús

Ard-Rí na hÉireann idir na blianta 1315 agus 1318 ab ea **Éadbhard Brús (Edward Bruce)** (1280 - 14 Deireadh Fómhair  1318). Albanach, ba deartháir le Roibeard Brús, rí na hAlban, é. Fuair Éadbhard Brús bás sa bhliain 1318 ag Cath Fhochairde i gContae Lú.  

## Comhthéacs
clé|mion|266x266px|Reilig,  Fochaird agus uaigh an rí
Eachtra chinniúnach i stair na hÉireann agus i stair na hAlban araon a bhí i gcorónú Eadbhaird ina Ard-Rí Éireann agus ina fheachtas míleata i n-aghaidh thiarnas na nAngla-Normannach in Éirinn. 

Ionradh Brús a thugtar ar an bhfeachtas sin a chuir athrú ar leathnú na nAngla-Normánach in Éirinn agus a threisigh le feachtas an neamhspleáchais in Albain ionas gur tháinig chun cinn le himeacht aimsire an dá náisiún ar a dtugtar Éire agus Albain sa lá atá inniu ann.
clé|mion|266x266px|Reilig,  Fochaird agus uaigh an rí
Sa bhliain 1315 nó 1316, corónaíodh Éadbhard Brús ina rí ar Éirinn, in aice le Dún Dealgan, b'fhéidir (níl na staraithe cinnte)..

## Cogaí
Timpeall an Charghais, sa bhliain 1314, chuir Éadbhard Brús, deartháir Rí na nAlbanach, tús leis an léigear ar Chaisteal Sruighlea, a bhí faoi cheannas Sir Philip Mowbray. Nuair nárbh fhéidir le Éadbhard bua a chur i gcríoch, shocraigh sé comhaontú le Mowbray - mura thagann aon fhaoiseamh roimh Oíche Fhéile Eoin 1314, bheadh air an caisleán a ghéilleadh d'Éadbhard. 
[clé|mion|266x266px|[Annála Uladh agus scéal ard-rí na hÉireann]]
An bhliain dár gcionn, tháinig   Éadbhard Brús go hÉirinn chun fronta Gael eile a chruthú in aghaidh na Sacsanach.  Bhí tíorántacht dhofhulaingthe i gceist sa tír. Mar shampla, chuir  Éadbhard Brús an  séipéal  i  mBaile Átha  Fhirdhia  trí  thine  agus  an  pobal  fós istigh ann.  

I mBealtaine 1316, rinne Éadbhard II Iarla ar Chill Dara de Sheán Mac Gearailt as *"dea-sheirbhís"* mar cheannaire an airm a chuir i gcoinne ionradh Éadbhaird Brús ar Chill Dara.

Maraíodh Éadbhard Brús ag cath Fhochairde ar 14 Deireadh Fómhair 1318. Bhí an namhad foai stiúir Sir John de Bermingham.

## Toradh
"Cé gur briseadh ar Eadbhard Brús agus gur maraíodh é sa bhliain 1318, is fada a chuaigh an toradh a tháinig ar an ionradh. Tháinig athrú ar leathnú na nAngla-Normannach in Éirinn agus sa dara leath de na meánaoiseanna, tháinig athbheochan ar litríocht na nGael agus cultúr na nGael faoi bhláth.  An tráth céanna, ardú meanma a bhí ann do na hAlbanigh an cath a chur ar na Sasanaigh in Allt nam Breac, rud a réitigh an bealach don náisiún neamhspleách."

## Tagairtí

Catagóir:14ú haois in Éirinn
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Daoine Albanacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Normannaigh
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
The Town

Craoladh an tríú heipeasóid, **"The Town"**, den ochtú sraith is fiche de *[[The Simpsons]]* ar an 9 Deireadh Fómhair 2016. Scríobh Dave King an eipeasóid seo. D'fhéach 3.22 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 28)
The Elder Scrolls V: Skyrim

Is cluiche ríomhaire é **The Elder Scrolls V: Skyrim**. Is cluiche fantaisíochta é *Skyrim,*  cruthaithe ag an gcomhlacht Bethesda Game Studios. Eisíodh Skyrim sa bhliain 2011.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Físchluichí