open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Monapol maighnéadach

mion
Ní féidir lena leithéid is pol aonraithe maighnéadach a bheith i leictreamaighnéadas clasaiceach, agus níor braitheadh ceann riamh. 

Ach thairg Paul Dirac i 1931 gurbh fhéidir a leithéid a shamhlú i dteoiric chandamach, agus tairgeann cuid de na tomhaistheoiricí monapoil mhaighnéadacha, le mais cothrom le mais an phrótóin × 1016.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Catagóir:Coincheapa bunúsacha na fisice
Catagóir:Leictreamaighnéadas
Mario José Molina

Ceimicí a rugadh i gCathair Mheicsiceo ab ea **Mario José Molina** (1943-2020). Lena chomhghleacaí Frank Sherwood Rowland ó Ollscoil California i 1974, chruthaigh sé go n-imoibreodh solas ultraivialait san atmaisféar le clórafluaracharbóin chun adaimh clóirín a tháirgeadh, agus go n-oibreodh siad seo leis na hocsaídí nítrigine mar chatalaigh chun an ciseal ózóin a mhilleadh. Roinn siad Duais Nobel na Ceimice i 1995 le Paul Crutzen as seo. 
## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Ceimice
Monashaothrú

Is éard atá i gceist leis an **monashaothrú** ná fás cineál amháin bairr ar an talamh chéanna thar thréimhse blianta gan aon uainíocht. Forleathan i dtíortha forbartha, ach cruthaíodh go mbíonn claonadh láidir le hionsaithe lotnaidí is galar níos measa ann, agus bíonn gá le han-chuid feithidicídí is fuingicídí leis an mbarr a chosaint. Mar thoradh ar an gcleachtas seo, is mó na barra a fhaightear ach tá laghdú mór ar an oiread speiceas is barr a fhástar i gcomhair bia. Braitheann an cleachtas go mór ar phróisis meicnithe is páirceanna móra, rud a chuir le laghdú bhithéagsúlacht phlandaí is ainmhithe na bhfálta. Úsáidtear an téarma freisin d'fháschoillte le cineál amháin crainn iontu. 

## Tagairtí
Moncaí cochallach

Moncaí ón Domhan Úr. An moncaí is líonmhaire i ngéibheann sna Stáit Aontaithe is an Eoraip. An t-eireaball oiriúnaithe chun a bheith greamaitheach (eireaball greama), go minic á iompar aige leis an mbarr ina chamóg. Gleacach intleachtach. Mar pheata ag ceoltóirí sráide tráth, orgánaithe go háirithe.

## Tagairtí
Monatóir (cabhlach)

Sa chabhlach, ardán soghluaiste gunna, ina luí go híseal os cionn na slaite is an long ag gluaiseacht ar luas íseal. D'éirigh leis cumas réasúnta mór lámhaigh a bhaint amach gan ach scáthphictiúr targaide réasúnta beag a thabhairt don namhaid. Baineadh úsáid as go príomha chun cóstaí a bhombardáil, ach chuir airm nua-aoiseacha as feidhm é. Ainmníodh é as an long phlátailte gaile Monitor a thóg stáit an Aontais sa Chogadh Cathartha i Meiriceá. 

## Tagairtí
Moncaí colabach

Moncaí ón Seandomhan atá dúchasach don Afraic thrópaiceach. Caol le heireaball fada, gan aon ordóga. 3 ghrúpa: an moncaí colabach dubh is bán (le fionnadh an-fhada síoda), an moncaí colabach rua, agus an moncaí colabach ológach. Áitríonn sé foraoisí, agus itheann duilleoga.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Moncaí domhain úir

Moncaí a áitríonn Meiriceá Láir is Theas. Na pollairí i bhfad amach ó chéile, ag oscailt go cliathánach (ní hionann is moncaithe an tSeandomhain) Ní féidir leis a ordóg a chur in aghaidh na méar eile. Eireaball ingreama ag saghsanna áirithe. 

## Tagairtí
Moncaí mónach

Moncaí ó iarthar na hAfraice, cineál geanóin, is ea an **moncaí mónach**. Dorcha, ach an taobh íochtarach is an taobh istigh de na géaga bán. Maireann sé i mbuíonta móra glóracha go hard ar bharr na gcrann, agus itheann ábhair phlandúla (cnónna neamhaibí go háirithe), seilidí is feithidí.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Monocotylidae

Ceann den dá phríomhroinn de na plandaí bláfara. Is iad na déchotailéadóin an phríomhroinn eile. Bíonn cotailéadón amháin ag suth an tsíl, agus feonn príomhfhréamh an tsíolphlanda go luath, ag fágáil córas snáithíneach fréamhacha. De ghnáth bíonn duilleoga caola acu, le féitheacha comhthreomhara neamhghéagacha, agus bláthanna le codanna eagraithe i dtríonna nó iolraí de 3. Bíonn na burlaí soithíocha scaipthe sa ghas. De ghnáth ní bhíonn aon chaimbiam sa ghas ná aon fhíochán soithíoch tánaisteach. Tá monacotailéadóin atá cosúil le crainn (mar shampla, na pailmeacha), ar éagsúil a bhfás is a n-adhmad ó na crainn ar déchotailéadóin iad. Is lú ar fad grúpa na monacotailéadón (timpeall 60 chlann ar eolas) ná grúpa na ndéchotailéadón, ach tá cuid acu i measc na gclann phlandaí bláfara is mó (mar shampla, na féir, na pailmeacha, na magairlíní, na lilí). 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Moncaí patach

Moncaí ón Seandomhan atá dúchasach d'iarthar is lár na hAfraice is ea an **moncaí patach**. An fionnadh deargdhonn, moing ghruaige fada is croiméal bán ar an bhfireannach. Is féidir leis rith suas le 50 km san uair. Tá ainmneacha eile air, an geanón dearg is an moncaí míleata. Is é an t-aon speiceas é sa ghéineas *Erythrocebus*.

## Tagairtí

Catagóir:Moncaithe
Catagóir:Mamaigh
Moncaí fadsrónach

Moncaí ón Seandomhan, dúchasach do Bhoirneo is ea an **moncaí fadsrónach** (*Nasalis larvatus*; Indinéisis: *bekantan*). Mílítheach, le caipín níos dorcha ar a cheann is droim dhorcha freisin. An t-eireaball fada, an tsrón starraiceach a éiríonn bleibeach crochta sa mhoncaí fásta. Snámhóir maith, áitríonn sé foraoisí gar d'uisce úr, agus itheann duilleoga. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Moncaithe
Moncaí réasas

Meacaic atá dúchasach do dheisceart na hÁise ón Afganastáin go Vítneam is ea an **moncaí réasas**. Dingthe, fionnrua/donn. Áitríonn sé gnáthóga ilghnéitheacha, bailte ina measc. Úsáidtear go forleathan i dtaighde míochaine é. Tugtar *meacaic réasas* air freisin. Ainmnítear fachtóir Rhesus sa bhfuil as.

## Tagairtí
Moncaí uallach

Moncaí ón Domhan Úr. An fionnadh tiubh garbh, an aghaidh nochta. Clúdaíonn an fhéasóg fhada an scornach. Déanann sé glao an-ghlórach. Uaireanta luascann sé ó ghéaga lena eireaball amháin.

## Tagairtí
Gaspard Monge

Matamaiticeoir is fisiceoir a rugadh i mBeaune na Fraince ab ea **Gaspard Monge** (9 Bealtaine 1746 - 28 Iúil 1818). Cheap sé an gheoiméadracht thuairisciúil, agus d'fhoilsigh tráchtas ar fheidhmiú na geoiméadrachta i gceirdeanna na tógála (1795).

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Francacha
Catagóir:Matamaiticeoirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1746
Catagóir:Básanna i 1818
Mónóg

Tom beag dreaptha síorghlas, dúchasach do réigiúin mheasartha sa leathsféar thuaidh is ea an **mónóg**. Is é *Vaccinium oxycoccos* a hainm eolaíoch. Tá sí seascannach le hithir aigéadach. Na gais an-chaol fréamhaithe; na duilleoga 4-8 mm ar fhad, leathfhada nó ubhchruthach, biorach, scothghorm ar an taobh thíos, na himill infhillte; na bláthanna ar ghais fhada chaola, 5-6 mm ar leithead, bándearg, le 4 pheiteal ag lúbadh siar; an chaor cruinn nó piorrachruthach, dearg nó donn le spotaí, inite.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Torthaí
Claudio Monteverdi

Cumadóir ceoil a rugadh i gCremona na hIodáile ab ea **Claudio Monteverdi** (15 Bealtaine (baist.) 1567– 29 Samhain 1643). I measc a shaothar tá 8 leabhar madragal, ceolchoirmeacha, agus a shárshaothar i gceol eaglasta, *Vespro della Beata Virgine* (Easparta na Maighdine Beannaithe, 1610), ina bhfuil tondathanna is armóin a bhí cuid mhaith chun tosaigh ar an ré sin.

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Iodálacha
Catagóir:Daoine as Cremona
Catagóir:Daoine a rugadh i 1567
Catagóir:Básanna i 1643
Montáis

[mion|[feirm ghaoithe]]
In eagarthóireacht scannán, is éard atá i gceist le **montáis** (Béarla: montage) ná cnuasach seatanna a chuirtear le chéile ar mhaithe le spás, am agus eolas a bhrú isteach in achar gairid. Athraíonn sraith íomhánna (nó físeanna) go tapa, go minic tuaslagann siad ina chéile nó bíonn siad forluite ar a chéile chun éifeacht dhrámata a bhaint amach. Cuireann montáis cuimhní cinn carachtair in iúl nó meabhraíonn siad cuid d'imeachtaí an scannáin don lucht féachana. 

Mar shampla, sa scannán An Cailín Ciúin, ag deireadh an scannáin, nuair a ritheann Cáit síos an ascaill i ndiaidh charr na gCinnsealach, cuirtear na radhairc, agus móitífeanna eile, os ár gcomhair, ceann i ndiaidh a chéile, ina montáis. 

## Féach freisin

* Fótamontáis

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Jacques Monod

Bithcheimicí a rugadh i bPáras ab ea **Jacques Lucien Monod** (9 Feabhra 1910 &ndash; 31 Bealtaine 1976). Lena chomhghleacaí François Jacob, rinne sé taighde bunúsach ar mheicníochtaí géiniteacha rialaithe, agus shaothraigh teoiric an obróin, géin a rialaíonn géinte eile trí nascadh le cuid ar leith den DNA. Roinneadar Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1965 le André Lwoff. D'fhoilsigh sé *Le Hasard et la Nécessité* (Seans agus Riachtanas, 1970), leabhar ar fhealsúnacht na beatha bunaithe ar an mbitheolaíocht. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1910
Catagóir:Básanna i 1976
Catagóir:Bitheolaithe Francacha
Henry Moore

Dealbhóir a rugadh i gCastleford Shasana ab ea **Henry Spencer Moore** (30 Iúil 1898-31 Lúnasa 1986). Rinne sé figiúirí is grúpaí i stíl leath-theibí, bunaithe ar fhoirmeacha is rithimí orgánacha a fhaightear i radhairc tíre is carraigeacha nádúrtha. Dhírigh sé ar airíonna spásúla na dealbhóireachta, agus chuige seo rinne poill trína chuid figiúirí go minic. Ceann dá shárshaothair is ea *The Virgin and Child* (An Mhaighdean is an Leanbh, 1943-1944). 

## Tagairtí

Catagóir:Dealbhóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1898
Catagóir:Básanna i 1986
Stanford Moore

Bithcheimicí a rugadh i Chicago ab ea **Stanford Moore** (4 Meán Fómhair 1913 – 23 Lúnasa 1982). Le William Stein, cheap sé modh crómatagrafach chun aimíonaigéid a ionannú is a thomhas i meascáin próitéiní ó fhíocháin fhiseolaíocha (1950). I 1958 cheap siad anailíseoir uathoibríoch chun struchtúr RNA a dhéanamh amach. Roinn siad Duais Nobel sa cheimic le Christian Anfinsen sa bhliain 1972 as.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1913
Catagóir:Básanna i 1982
Catagóir:Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Morchal

Fungas inite is ea an **morchal**. Cuimsíonn an cholainn thorthaithe gas mílítheach (an stíp) agus ceann scothdhonn ubhchruthach le dromchla pollta nó droimneach. Faightear ina n-aonar nó uaireanta i bhfáinní in ithreacha saibhre alcaileacha i gcoillte iad, ar thalamh féaraigh agus ag ionaid tinte cnámh.

## Tagairtí

Catagóir:Fungais
Mórchiorcal

Ciorcal ar dhromchla sféir, a phlána ag dul trí lár an sféir. Is é an fad is giorra idir dhá phointe ar dhromchla sféir ná ar feadh an mhórchiorcail. Ar an Domhan, is mórchiorcail na línte domhanfhaid.

## Tagairtí
Mórchosach

Éan Astraláiseach a mhaireann ar an talamh is ea an **mórchosach**. Áitríonn sé an fhoraois báistí de ghnáth, agus itheann torthaí is feithidí. An cholainn téagartha le géaga is cosa móra. Gorann sé uibheacha i dteas nádúrtha tulach fásra lofa. Eitlíonn an t-óg taobh istigh de chúpla uair tar éis a ghoir.

## Fíligineacht

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Morgadh

Bás fíochán sa cholainn a tharlaíonn i bhfíocháin cosúil le méar coise, nó cos nó orgán inmheánach, go bhfuil an soláthar fola coinnithe uathu. Muna dtarlaíonn ionfhabhtú, tagann an fíochán le bheith dubh is seargann sé, agus is morgadh tirim é seo. Má ionfhabhaítear é, atann sé, tagann le bheith othrasach, leathann an fíochán marbh, agus bíonn gá le máinliacht phráinneach chun an ball lofa a bhaint is beatha an duine a shábháil.

## Tagairtí
Deartháireacha Montgolfier

mion|Annonay, Ardèche sa Fhrainc
Ceapadóirí ceannródaíocha aerloingseoireachta ab ea **Joseph Michel Montgolfier** (26 Lúnasa 1740 – 26 Meitheamh 1810) agus **Jacques Etienne Montgolfier** (6 Eanáir 1745 – 2 Lúnasa 1799).

In Annonay na Fraince a rugadh iad beirt.  
clé|mion|236x236px|Montgolfier, 1783
Thóg siad balún sa bhliain 1783 a thaistil 9 km os cionn Páras. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1740
Catagóir:Daoine a rugadh i 1745
Catagóir:Básanna i 1810
Catagóir:Básanna i 1799
Catagóir:Eitleoirí Francacha
Catagóir:Ceapadóirí Francacha
Catagóir:Aerárthach
Dlí Moore

mion
An fíoras, maidir le fás is forbairt na leictreonaice, go méadaíonn an oiread trasraitheoirí is féidir a phacáil ar chiorcad iomlánaithe faoi dhó gach dhá bhliain. 

Ar an mbealach céanna, dúblaíonn dlús acmhainn na cuimhne is minicíocht an chloig i ríomhairí gach dhá bhliain freisin. Seasann an dlí seo ó 1980 nó mar sin anuas. 

Bhítí á thuar ó am go chéile nárbh fhéidir go leanfadh sé a thuilleadh agus go stopfadh fás na leictreonaice, gan aistriú éigin paraidíme, eolaíocht nó teicneolaíocht nua, cuir i gcás, X-ghathanna a úsáid chun na slisní sileacain a nochtadh is mar sin pacáil níos dlúithe a fháil, nó ríomhairí le próiseáil chomhthreomhar ionas gurbh fhéidir 8, 16 nó 32 próiseáil scoite a dhéanamh ag an am céanna an t-am ar fad.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Dlíthe eolaíocha
Catagóir:Leictreonaic
Morgadh gáis

Ionfhabhtú matáin is fíocháin bhoig ag an mbaictéar *Clostridium perfringens*. Ionfhabhtaíonn sé créacht ar dtús, ag tál tocsaine a dhíleánn na fíocháin is a tháirgeann bolgáin de thoradh coipthe. Tagann na fíocháin sin le bheith dubh is boladh bréan uathu. Scaipeann an t-ionfhabhtú go tapa, agus is gá na fíocháin scrúdta a ghearradh amach nó a theascadh. An-tearc in aimsir shíochánta, ach is sciúirse é ar shaighdiúirí ar pháirc an áir.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Giovanni Battista Morgagni

Lia is paiteolaí a rugadh i bhForli na hIodáile ab ea **Giovanni Battista Morgagni** (1682-1771). Chomhghaolaigh sé loit phaiteolaíocha le siomptóim i 700 cás, agus glactar leis mar athair anatamaíocht na ngalar.

## Tagairtí

Catagóir:Lianna Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1682
Catagóir:Básanna i 1771
Thomas Hunt Morgan

Géineolaí a rugadh i Lexington, Kentucky ab ea **Thomas Hunt Morgan** (25 Meán Fómhair 1866 – 4 Nollaig 1945).  

Rinne sé taighde cáiliúil ar an gcuil torthaí Drosophilia, agus chruthaigh gurbh iad na fachtóirí géiniteacha a luaigh Gregor Mendel na crómasóim.  

Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1933 as. 
clé|mion

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1866
Catagóir:Básanna i 1945
Catagóir:Bitheolaithe Meiriceánacha
Mórghuairneán

Cill ollmhór imshruthlaithe atá leathiata san aigéan, ar sruthanna dromchlacha a bhíonn inti. De réir mar a rothlaíonn sé, bíonn sruthanna géagacha ag dul isteach ann is ag imeacht as, ag fáil teasa ón atmaisféar is ón aigéan mórthimpeall air agus ansin ag cailliúint teasa. Cuireann an teas a iompraíonn mórghuairneáin go mór le haimsir is aeráid na dtíortha i ngar dóibh.

## Tagairtí
Edward Williams Morley

Ceimicí is fisiceoir a saolaíodh i Newark, New Jersey ab ea **Edward Williams Morley** (1838-1931). Rinne sé obair cháiliúil le Michelson (1887) ar ghluaiseacht choibhneasta an Domhain is an éitir (á bhréagnú), tomhas cruinn ar luas an tsolais, agus cealú theoiric an fhlógastóin. Rinne sé taighde tábhachtach eile ar ocsaigin is hidrigin.

## Tagairtí
Desmond Morris

Míoleolaí, ealaíontóir agus craoltóir is ea **Desmond John Morris** (a rugadh ar 24 Eanáir 1928 gar do Swindon Shasana), agus ar dhuine de na craoltóirí agus nádúraithe is cáiliúla ar domhan sa 20ú haois. 

Leabhar móréilimh ab ea a staidéar ar an iompraíocht dhaonna *The Naked Ape* (An tÁpa Nocht, 1967) agus rinneadh cláir theilifíse air.  

I measc leabhar eile leis, tá *Manwatching* (Ag Faire an Fhir, 1977), *Illustrated Babywatching* (Ag Faire Naíonán, le Léaráidí, 1995), *Body Guards* (Gardaí Coirp, 1999), *Peoplewatching* (Ag Faire na nDaoine, 2002) agus *The Naked Woman* (An Bhean Nocht, 2004). 

### In Éirinn
Tá Morris ina chónaí i gCo Chill Dara ó 2019 amach. 

Tá a chuid saothair le feiceáil sa DIVA (Dún Laoghaire Institue of Visual Arts). 

## Féach freisin

* David Attenborough

## Tagairtí
 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Bitheolaithe Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Sasanacha
Catagóir:Péintéirí Sasanacha
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Wiltshire
Catagóir:Zó-eolaithe
William Morris

Ceardaí is file a rugadh gar do Londain ab ea **William Morris** (24 Márta 1834 - 3 Deireadh Fómhair 1896). Baint aige leis an mBráithreachas Réamh-Rafaeilíteach, ach dhírigh sé ar athbheochan na lámhcheirdeanna, maisiúchán tithe agus dearadh is déanamh troscáin.

## Tagairtí

Catagóir:Dearthóirí Sasanacha
Catagóir:Filí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1834
Catagóir:Básanna i 1896
Cód Morse

deas|250px|thumb|Cód Morse
Cód dénártha chun teachtaireachtaí briathartha a tharchur a cheap Samuel Morse sna 1830idí. Seasann cuingriú sainiúil poncanna (gairide) is daiseanna (fada) do gach litir san aibítir, gach figiúir is gach marc poncaíochta. Mar shampla. is mar seo a dhéantar an glao guais SOS a chomharthú: · · · - - - · · ·. Saothraíodh cód feabhsaithe, cód idirnáisiúnta Morse, ag comhdháil Eorpach i 1851. I 1874 lainseáil an t-innealtóir Francach Jean Maurice Emile Baudot, cód níos fearr coigiltí. Úsáideadh ceann díobh i gcumarsáid ó long go tír go dtí 1999, agus úsáidtear i raidió amaitéarach iad an t-am ar fad. 

## Tagairtí

Catagóir:Cumarsáid
Samuel Morse

Ealaíontóir is ceapadóir a rugadh i Charlestown, Massachusetts ab ea **Samuel Finley Breese Morse** (27 Aibreán 1791 – 2 Aibreán 1872). Cheap sé an teileagraf maighnéadach (1832–1835) agus cód Morse (1838). Lainseáil sé ré nua teileachumarsáide leis an gcéad líne teileagraif idir Washington is Baltimore (1844). 
[mion|Féinphortráid sa National Art Gallery, [Washington, D.C., 1812]]
mion|clé|''Séipéal na Maighdine i Subiaco'', 1830, péintéireacht de chuid Morse

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1791
Catagóir:Básanna i 1872
Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Péintéirí Meiriceánacha
Mórshrónach

Míol mór fiaclach le gob caol starraiceach. Ainm a úsáidtear ar dheilfeanna mórshrónacha, míolta móra mórshrónacha agus míolta móra fathachúla mórshrónacha.

## Tagairtí
Mórtheoiricí aontaithe

mion|CMS Higgs-event
Teoiricí tuairimeacha a dhéanann iarracht an fórsa núicléach láidir, an fórsa núicléach lag, an fórsa leictreamaighnéadach is an forsa imtharraingteach a aontú in aon teoiric amháin. 

Beirt fisiceoirí ó na Stáit Aontaithe, Howard Georgi (1947-) is Sheldon Glashow (1932-), a rinne an iarracht is luaithe an chéad 3 cheann de na fórsaí bunúsacha seo a aontú, trí chrómaidinimic chandamach agus teoiric Glashow-Weinberg-Salam a chuingriú. 

Réamhinis siad go bhfuil dhá cháithnín fhorthroma ann, X is Y, a mbeadh mais timpeall 1015 oiread mhais an phrótóin acu, go meathfadh prótóin go mall, agus go bhfuil a leithéid is aonphoil mhaighnéadacha throma ann. 

Níor braitheadh ceachtar de na réamhinsintí seo ná ní bhfuarthas aon fhianaise thurgnamhach orthu fós. Tá an-deacracht fós imtharraingt a chur faoin imchlúdach teoiriciúil céanna, agus luaitear teoiricí ar a dtugtar *sártheaghráin* i measc na mórtheoiricí aontaithe a bheidh ábalta an fhadhb seo a réiteach, meastar. Ach níl rath ar an obair seo fós.

## Tagairtí

Catagóir:Leictreamaighnéadas
Mormónta

Luibh aramatach ilbhliantúil le duilleoga airgeadacha liatha is bláithíní ilchodacha buí is ea **mormónta**. Dúchasach don Eoráise, ach tugtha isteach in áiteanna eile. Faightear ola mormónta uaidh, a úsáidtear i gcógais leighis agus ábhair chun feithidí a ruaigeadh. Tugann sé an blas searbh d'aipsint.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Móroitreacha Thalamh an Éisc

Bráite tábhachtach le cúpla céad bliain san Aigéan Atlantach thuaidh amach ó Thalamh an Éisc. Ardchlár forleathan faoin aigéan anuas ar an scairbh ilchríochach atá ann, agus ba láthair thábhachtach póraithe iasc é. Ach de bharr ró-iascaireachta milleadh an bráite go tobann go luath sna 1990idí, agus iascaireacht Thalamh an Éisc freisin. Níl an bráite tagtha chuige féin fós. 

## Tagairtí
Mortlaíocht naíonán

I mbliain ar leith, comhairítear an líon naíonán i bpobal a fhaigheann bás taobh istigh den chéad bhliain d'aois, roinntear é ar líon iomlán na mbreitheanna, agus is é sin an ráta mortlaíocht naíonán don bhliain sin. Is tomhas maith é ar shláinte an phobail sin mar, nuair a bhíonn caighdeáin sláinteachais, sláintíochta is cothaithe íseal, faigheann an-chuid naíonán bás de bharr gastaireintrítis is ionfhabhtuithe scamhóg. Maidir le báis taobh istigh den chéad seachtain, tagann fachtóirí réamhbheireatais san áireamh chomh maith le héalanga ó bhroinn, réamhaibíocht, agus gortuithe le linn na breithe. Úsáidtear an ráta mortlaíocht imbhreithe chun na báis seo a thomhas: líon na naíonán a fhaigheann bás taobh istigh den chéad seachtain, suimithe le líon na marbh-bhreitheanna, roinnte ar líon iomlán na mbreitheanna. Bíonn gaol láidir idir mortlaíocht imbhreithe is meáchan íseal breithe, agus braitheann sé sin ar chothú bocht, bochtanas, toircheas iolrach, agus an mháthair a bheith ag caitheamh toitíní le linn toirchis. Tagann caighdeáin an chúram réamhbhreithe, an chnáimhseachais, agus na n-áiseanna atá ar fáil do leanaí beaga is réamhaibí go mór san áireamh freisin. Tá an dá ráta seo ag titim sna tíortha forbartha le 100 bliain le feabhsuithe eacnamaíocha is sóisialta, arduithe i gcaighdeáin sláinte phobail, agus forbairtí teicniúla sa mhíochaine.

## Tagairtí
Mósáic

mion|Mósáic ón 14ú aois
Is éard is **mósáic** ann ná teicníocht chun patrúin ornáideacha is pictiúir a dhéanamh trí mhionphíosaí (tesserae) gloine daite, marmair nó ceirmeachta a chur in eagar cuí ar leaba stroighne. In úsáid ag na Rómhánaigh chun pábháil a dhéanamh, ag na Críostaithe luatha is na Biosántaigh i gcomhair múrmhaisithe in eaglaisí, agus na healaíontóirí Ioslamacha freisin. Athmhúsclaíodh suim sa mhósáic san Iodáil go déanach sa 19ú céad.

## Tagairtí
Moscadal

Planda ilbhliantúil atá dúchasach don leathsféar thuaidh, a fhásann 5-10 cm ar airde is ea **moscadal**. Riosómach, na duilleoga roinnte i 3 dhuilleoigín fiaclach, na bláthanna scothghlas/buí ag déanamh cinn atá beagnach cearnach, bláth cúigpheitealach ag foirmiú gach taobh (tugtar *clog halla an bhaile* air freisin ar an ábhar seo), agus bláth ceathairpheitealach ar barr. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Iarmhairt Mößbauer

Ionsú gan aisléim gáma-ghathanna ag ábhar is a n-astú ina dhiaidh sin is ea **iarmhairt Mössbauer**. An fisiceoir Gearmánach Rudolf Mößbauer (1929-) a d'fhionn an iarmhairt i 1958. De ghnáth nuair a ionsúnn adamh fótón gáma-ghathach, athastaíonn an fótón is aisléimeann an t-adamh, agus ar an mbealach seo bíonn tonnfhad an fhótóin astaithe níos faide ná tonnfhad an fhótóin ionsaithigh. Bhraith Mößbauer gur féidir le núicléis adamhacha, ag teocht íseal, fótóin gháma-ghathacha a ionsú is a athastú gan aisléim ina n-aonar. Is amhlaidh a tharchuirtear an aisléim go dtí toirt an ábhair, agus ní bhíonn iarmhairt ar fiú trácht uirthi ar an radaíocht astaithe. Tá speictriméadracht ar leith bunaithe ar an iarmhairt seo a úsáidtear chun deargaistriú na domhantarraingthe a bhrath. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisic núicléach
Mótarbhádóireacht

mion|Mótarbhád
Caitheamh aimsire is spórt ina dtaistealaítear thar uisce i soitheach atá fuinnmhithe le hinneall. Raon mór soitheach i gceist. Tá soithigh bheaga phearsanta a seasann duine air nó a suíonn sé ar scaradh gabhail air. Ag an gceann eile den raon tá mótarluaimh os cionn 100 m ar fhad. Fuinnmhítear a leithéid le hinneall (inneall díosail de ghnáth) atá folaithe taobh istigh den soitheach, nó inneall peitril 2 nó 4 bhuille taobh amuigh ar an soitheach. Tiomáineann na hinnill liáin nó, go minic i mbáid nua-aoiseacha, scairdeanna uisce faoi ardbhrú. I soithigh aeridinimiciúla is hidridinimiciúla a úsáidtear i rásaí mótarbhádóireachta, is féidir suas le 300 km san uair a bhaint amach. Tá rásaí mótarbhádóireachta ar siúl le níos mó ná 100 bliain.

## Tagairtí
Mothúchán

Staid shíceolaíoch ina bhflosctar mothuithe an duine, a fheictear mar mhalairt ar staideanna cognaíocha (mar a mbíonn na smaointe is na tuairimí réasúnach). I staidéir shíceolaíocha ar mhothúcháin déantar iarracht a gceangail le staideanna comhchéimneacha cognaíocha is físeolaíocha a thuiscint. I dteoiric shuntasach a thairg William James, bíonn mothúcháin duine inchurtha lena staideanna corpartha: mar shampla, spreagann broid imní mar go n-ardaíonn sé ráta an chroí. 

## Tagairtí

Catagóir:Mothúcháin
Nevill Francis Mott

Fisiceoir a saolaíodh i Leeds Shasana ab ea **Nevill Francis Mott** (1905-1996). Rinne sé taighde bunúsach ar aistrithe ar leith leictreon idir miotail is inslitheoirí, agus leathsheoltóirí neamhchriostalta. 

Le John Van Vlack is Philip Anderson, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain  1977 as a staidéar bunúsach teoiriciúil ar struchtúr leictreonach córas maighnéadach is córas ar mí-eagar.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Briotanacha
Caora mouflon

Is éard is **caora mouflon** ann ná caora allta le heireaball gearr is adharca ramhra cornaithe, an lomra gearr dorcha, na cosa is an taobh íochtarach bán. Dhá chineál ann: an mouflon Áiseach nó an chaora dhearg ó shléibhte oirdheisceart na hÁise, sinsear na caorach ceansaithe, agus an chaora mouflon Eorpach ón gCorsaic is an tSairdín, a tugadh isteach in áiteanna eile. Creidtear anois nach fospeiceas de chuid *Ovis gmelini* é an ceann Eorpach, ach fospeiceas de chuid na caorach ceansaithe, *Ovis aries*.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Movietone

Ceann de na córais thosaigh chun fuaim ar scannán a thaifeadadh is a atáirgeadh. Chuir comhlacht Fox in úsáid é i 1927, i gcomhair nuachtríleanna ar dtús, ach ina dhiaidh sin i gcomhair a bpríomhscannán uile. 

## Tagairtí
Muc fhaithneach

Muc allta atá dúchasach don Afraic ó dheas ón Sahára is ea an **mhuc fhaithneach**. 

### Tréithe

* Clúdach gann gruaige, go príomha ar a guaillí, 
* Aghaidh leathan leacaithe le 4 chnap de chraiceann tiubhaithe, cosúil le faithní, 
* Starrfhiacla móra cuaracha. 

Áitríonn an mhuc fhaithneach an mínleach de ghnáth.

## Féach freisin

* An mhuc

## Tagairtí

Catagóir:Muca
Múchóg

Planda is ea an **mhúchóg**, í bliantúil nó ilbhliantúil, seadánach, gan chlóraifill. Tá 200 speiceas di sa ghéineas *Orobanche*. Ní bhíonn feiceálach os cionn talún ach na spící tiubha bláthaithe. Na duilleoga laghdaithe ina lanna, na bláthanna déliopach i bhfaondathanna, donn den chuid is mó. Dúchasach do réigiúin theo mheasartha sa Seandomhan. Faigheann sí gach bia trí dhiúláin, ceangailte le fréamhacha an óstaigh. I measc na n-óstach bíonn eidhneán, giolcach sléibhe, nóiníní agus cuid mhaith eile. Mar sin féin, bíonn an chuid is mó de na múchóga sainiúil d'óstach amháin nó beagán óstach. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Muciarann

mion|Ag déanamh na muciarainne, Chicago sna 1890idí
Táirge foirnéis soinneáin is ea **muciarainn**. Ritear an t-iarann leáite i gcainéil isteach i múnlaí a bhíonn ceangailte leis na cainéil, cosúil le hál banbh ar chíoch a máthar. Bíonn céatadán ard carbóin san iarann múnla seo, timpeall 4%, agus is gá sin a laghdú go dtí níos lú ná 1% chun cruach a tháirgeadh. 

## Tagairtí

Catagóir:Miotalóireacht
Karl Alexander Müller

Fisiceoir a rugadh i mBasel na hEilvéise ba ea **Karl Alexander Müller** (a rugadh 20 Aibreán 1927 agus a d'éag 9 Eanáir 2023). Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic i 1987 le Georg Bednorz as a bhfionnachtana i bhforsheoltacht in ábhair cheirmeacha ag teocht réasúnta ard.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Eilvéiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fisice
Muiléad

Is grúpa d'fhéar beagshíolach an-athraitheach iad na **muiléid**,
a fhástar go forleathan ar fud an domhain mar bharr gráin nó barr fodair agus bia an duine. Baineann formhór na speiceas dá ngairtear muiléad go ginearálta leis an treibh Paniceae, ach baineann roinnt muiléad le  tacsóin éagsúla eile freisin.

Is barraí tábhachtacha iad muiléid i dtrópaicí breacthura na hÁise agus na hAfraice (go háirithe san India, Mailí, an Nigéir, agus an Nígir), agus 97% de tháirgeadh muiléad i dtíortha i mbéal forbartha.  Is fearr an barr seo mar gheall ar a tháirgiúlacht agus a shéasúr gearr fáis  faoi choinníollacha tirime ardteochta.

Tá muiléid dúchasach do go leor áiteanna ar fud an domhain. Is é an muiléad is mó a fhástar ná an muiléad péarlach, ar barr tábhachtach é san India agus i gcodanna den Afraic. Is barr speicis thábhachtacha iad *Eleusine coracana*, *Panicum miliaceum*, agus *Setaria italica*.
## Speiceas

Eragrostideae:
* ****[[Eleusine coracana]]***
* *[[Eragrostis tef]]*

Paniceae 
* Géineas *[[Panicum]]*:
** ****[[Panicum miliaceum]]*** 
** ****[[Panicum sumatrense]]*** 
** **[[Panicum sonorum]]* 
* ****[[Pennisetum glaucum]]*** 

* ****[[Setaria italica]]*** 
* Géineas *[[Digitaria]]* 
** *[[Digitaria exilis]]* 
** *[[Digitaria iburua]]* 
** *[[Digitaria compacta]]*
** *[[Digitaria sanguinalis]]* 
* Géineas *[[Echinochloa]]*
***[[Echinochloa esculenta]]*
** *[[Echinochloa frumentacea]]* 
***[[Echinochloa oryzoides]]*
***[[Echinochloa stagnina]]* 
***[[Echinochloa crus-galli]]* 
* *[[Paspalum scrobiculatum]]* 

* *[[Brachiaria deflexa]]* 
* *[[Brachiaria ramosa]]*: 
* *[[Spodiopogon formosanus]]*

Andropogoneae 
* ****[[Sorghum bicolor]]*** 
* *[[ Coix lacryma-jobi]]* 

## Tagairtí

Catagóir:Féara
 
Catagóir:Barraí ón Afraic
Muinseac

Fíorfhia atá dúchasach don India is oirdheisceart na hÁise is ea an **muinseac**. Iomaire V-chruthach timpeall na haghaidhe, agus leanann géaga an V mar cholúin chnámhacha ag gobadh suas. Sna fireannaigh bíonn beanna gearra ar bharra na gcolún. Géaráin starraiceacha ag fireannaigh is baineannaigh. Is cosúil le tafann madra a ghlao.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Muir

Cuid den aigéan, éadomhain go leor de ghnáth, sainmhínithe go scaoilte ag teorainneacha a bhaineann le tíortha mórthimpeall. Luíonn mara ilchríochacha os cionn cuid de scairbh ilchríochach, an Mhuir Thuaidh is Muir na Síne, mar shampla. Tá mara talamhiata, cosúil leis an Meánmhuir, aonraithe go hiomlán ar an aigéan, beagnach, gan ach cainéal caol amháin á gceangal le haigéan. Tá locha móra intíre ann freisin a dtugtar *mara* orthu, Muir Chaisp is an Mhuir Mharbh, mar shamplaí. 

## Tagairtí
Muireachaoin

Seilide feoiliteach mara a bhfuil blaosc shainiúil air le fiafháis spíonacha is ea an **mhuireachaoin**. Cuid mhaith cineálacha de a itheann moilisc dhébhlaoscacha, ag brú na mblaoscanna oscailte chun a bhfuil ann a ithe. Is iad muireachaoine na Meánmhara príomhfhoinse an ábhar datha corcra ríoga. 

## Tagairtí
Muiríneach

Féar crua ilbhliantúil le riosóim dreaptha, dúchasach do chóstaí thiar na hEorpa. Seamaidí na duilleog infhillte, na panacail cosúil le spící. Féar ceannródaíoch coilíniúcháin, oiriúnaithe do choinníollacha tirime agus in ann adhlacadh le gaineamh aistreach a sheasamh. Cuirtear ar dhumhcha é leis an ngaineamh a tháthú le chéile.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Muirmhíle

Aonad luas loinge, ionann is timpeall 1.93 km san uair. Fadó, dhéanadh mairnéalaigh an luas a thomhas mar seo: Thógaidís giota adhmaid agus ghreamaidís píosa luaidhe leis. Bhíodh rópa agus snaidhm air gach 14.5 méadar. Cheanglaidís an rópa leis an ngiota adhmaid agus ligidís dó titim isteach san uisce. D'fhanadh an giota adhmaid socair ar bharr an uisce, agus ligtí don rópa sileadh amach léi i gcónaí. Tar éis 90 troigh a ligean amach, chastaí cloigín gainimhe 28 soicind bun os cionn. Ansin, le linn don ghaineamh a bheith ag titim, dheántaí na snaidhmeanna a chomhaireamh de réir mar a ghabhadh siad trí lámha an mhairnéalaigh. Ba shin luas na loinge ina mhuirmhílte (knots).

## Tagairtí

Catagóir:Loingseoireacht
Muirshaothrú

Saothrú iasc muirí, sliogiasc is algaí. Idirdhealaithe ó dhobharshaothrú a chuimsíonn orgánaigh uisce úir is sáile. Comhlachtaí móra atá i mbun cuid mhaith den mhuirshaothrú ar fud an Domhain. I gcásanna áirithe fástar na horgánaigh i gclóis chosanta, ach i gcásanna eile scaoiltear bradáin ó ghorlanna amach sa bhfarraige le súil go bhfillfidh siad do na huiscí céanna blianta ina dhiaidh sin agus go ngabhfar iad ansin. Tá an saothrú sliogiasc rathúil in iarthar na hÉireann is na hAlban, an Fhrainc (oisrí), agus an Spáinn (diúilicíní), na hainmhithe ar fhrámaí crochta san uisce amach ón gcósta. Tá daoine eile ag saothrú sceireacha saorga chun táirgeadh iasc a chur chun cinn i réigiúin neamhthorthúla an chósta. 

## Tagairtí
Robert Sanderson Mulliken

Ceimicí is fisiceoir a rugadh i Newburyport, Massachusetts ab ea **Robert Sanderson Mulliken** (7 Meitheamh 1896 - 31 Deireadh Fómhair 1986). Bhuaigh sé Duais Nobel sa cheimic i 1966 as a shaothar ar naisc cheimiceacha is struchtúr leictreonach móilíní trí mhodh na bhfithiseán móilíneach. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1896
Catagóir:Básanna i 1986
Lewis Mumford

Socheolaí is scríbhneoir a rugadh i bhFlushing, Queens, i gCathair Nua-Eabhrac ab ea **Lewis Mumford** (19 Deireadh Fómhair 1895-26 Eanáir 1990). Scríobh sé ar ailtireacht agus cathrú i leabhair cosúil le *The Story of Utopias* (Scéal na nÚtóipí, 1922) is *The City in History* (An Chathair sa Stair, 1961), ag díriú aird an phobail ar dhrochiarmhairtí na teicneolaíochta ar an tsochaí.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Socheolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine a rugadh i 1895
Catagóir:Básanna i 1990
Edvard Munch

mion|clé|"Skrik" (Scread), péintéireacht le Munch
Péintéir a rugadh i Löten na hIorua ab ea **Edvard Munch** (12 Nollaig 1863 –  23 Eanáir 1944). Dhírigh sé ar ábhair cosúil leis an mbás is an grá, agus bhain feidhm as stíl shiombalach eispriseanaíoch le dathanna geala is dearadh fíorchuartha a léiríodh sa phictiúr cáiliúil dá chuid, *Skrik* (Scread, 1893). Goideadh an pictiúr seo, nó dréacht de, is pictiúr eile le Munch, "Madonna".
clé|mion|"Madonna", ó Mhúsaem Munch in Osló

## Féach freisin

## Tagairtí
mion|clé|"Strand" (Cladach), 1904

Catagóir:Péintéirí Ioruacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1863
Catagóir:Básanna i 1944
Muireitleán

mion|Muireitleán DeHavilland Otter
Eitleán atá in ann éirí san aer ó dhromchla na mara agus tuirlingt anuas air is ea **muir[[eitleán]]**, le cabhail nó snámháin ar chruth oiriúnach. 

Is slí thaistil éasca é uaireanta.

## Stair
[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Foynes%20Flying%20Boat%20Museum%20-%20geograph.org.uk%20-%20224545.jpg|clé|mion|[iarsmalann, Faing, Contae Luimnigh inniu]]
mion|Boeing 314 Clipper
Saothraíodh a leithéid den chéad uair sna Stáit Aontaithe chun feidhm a bhaint as an bhfarraige mar rúidbhealach. 

Dhear Reginald Joseph Mitchell  agus Claude Dornier muireitleáin sna 1920idí.

Bhaintí úsáid as muireitleáin mhóra, báid eitilte, chun paisinéirí is lastas a iompar trasna an Aigéin Chiúin is an Aigéin Atlantaigh sna 1930idí. 

## Muireitleáin in Éirinn
Bhíodh cuan dóibh in inbhear na Sionainne i bhFaing, Contae Luimnigh nó áit tuirlingthe muireitleán. Bhí ról lárnach ag Foynes maidir le heitiltí paisinéirí trasatlantacha tráchtála a bhunú. 

Cuireadh tús leis an gcéad seirbhís trasatlantach sa bhliain 1939. Ar 28 Meitheamh 1939, thuirling Eitilt 607A "Yankee Clipper" de chuid Pan American i bport na mbád eitilte i bhFaing, Contae Luimnigh. 

Rinne siad seirbhís sa dara cogadh domhanda i ndualgais tarrthála agus i gcoinne fomhuireán.

## Féach freisin

* Boeing 314 Clipper

## Tagairtí


Catagóir:Muireitleáin
Catagóir:Báid
Muirín mór

Iasc sliogánach débhlaoscach mara is ea an **muirín mór** (*Pecten maximus*). Maireann sé gan ceangal le haon fhoshraith, agus é in ann snámh trína bhlaoscanna a bhualadh le chéile. Bíonn fáinne adharcán is roinnt súl mórthimpeall ar fhallaing a imill. Gabhtar é go trádálach mar bhia do dhaoine. 

## Tagairtí
Karl Friedrich Hieronymous Münchhausen

Saighdiúir a rugadh i mBodenwerder na Gearmáine ab ea **Karl Friedrich Hieronymous Münchhausen** (1720-1797). Throid sé i bhfeachtais mhíleata sa Rúis i gcoinne na dTurcach, agus ina dhiaidh sin bhain cáil amach mar scéalaí ar a ghaiscí. Ach rinne sé an oiread sin áibhéile seafóidí gur úsáideadh a ainm chun cur síos ar scéal áibhéileach seafóideach.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1720
Catagóir:Básanna i 1797
Siondróm Münchhausen

Nuair a ligeann duine galar air chun aird is trua a mhealladh, ach ní chun airgead nó sochar pearsanta a fháil é **siondróm Münchhausen**. De réir cineáil, ligeann duine air go bhfuil siomptóim galair aige, nó fiú tugann siomptóim an ghalair air, agus téann sé go dtí ospidéal le haghaidh scrúdaithe is cóireála. I seachshiondróm Münchhausen, ligeann duine air go bhfuil galar ar dhuine eile nó tugann galar ar dhuine eile, leanbh nó páiste de ghnáth. Ainmníodh an dá shiondróm seo as Karl Münchhausen, an scéalaí áibhéileach.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Siondróim
Múnlach

Ábhar fuíll, fearadh daonna go háirithe, a iompraítear chun siúil ó thithe trí sheolphíopaí ar leith (fuálaithe). Tháinig úsáid córas uisce-iompartha chun múnlach a chur de láimh chun cinn go mór sna 1870idí, na fuálaithe ceangailte go díreach leis an bhfarraige trí shruth éalaithe (abhainn mar shampla), nó le feirm múnlaigh. Sa bhfeirm múnlaigh bíonn leapacha gainimh chun scannán geilitíneach baictéar a iompar, rud a fheidhmíonn mar scagaire chun na solaid a bhaint amach as an múnlach. Úsáidtear cóireálacha deasctha eile chun ábhair thuaslagtha a bhaint amach chun an t-eisilteach deiridh a bheith ina uisce glan inólta. 

## Tagairtí
Múnlú trí instealladh

Próiseas a úsáidtear i ndéanamh plaisteach. Téitear an plaisteach amh, i bhfoirm ghráinneach, go mbíonn sé bog a dhóthain chun é a bhrú trí bhuinne isteach i múnla den chruth céanna leis an earra atá le déanamh. Nuair is teirmeaplaisteach atá in úsáid, bíonn an múnla fuar. Nuair is plaisteach teirmithéachtach atá in úsáid, coimeádtar an múnla te chun an t-imoibriú téachta a bhrostú. Bíonn an próiseas déantúsaíochta seo uathoibríoch i gcónaí, beagnach.

## Tagairtí
Córas dathanna Munsell

deas|250px|thumb|Córas dathanna Munsell
Córas chun dathanna a thomhas is a ainmniú a shaothraigh an t-ealaíontóir Meiriceánach Albert Munsell (1858-1918). Cuimsíonn an *Munsell Book of Color* (Leabhar Dathanna Munsell, 1929 ar aghaidh) 1,200 sampla, rangaithe de réir na n-idirchéimeanna is lú fordhatha, sáithithe is gléigile. 

## Tagairtí
Ferid Murad

Cógaseolaí Meiriceánach a rugadh i Whiting, Indiana, ar 14 Meán Fómhair 1936, ba ea **Ferid Murad**. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis in 1998 lena chomhghleacaithe Robert Furchgott is Louis Ignarro as a gcúnamh i léiriú feidhm ocsaíd nítrigine mar mhóilín comharthaíochta sa chóras cardashoithíoch.

Albánach ón Mhacadóin a athair. Meiriceánach Críostaí a mháthair, agus tógadh mar Chríostaí é.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Cógaseolaithe Meiriceánacha
William Murdock

Innealtóir is ceapadóir gás guail i gcomhair soilsithe ab ea **William Murdock**. (litrithe mar **Murdoch** freisin; 21 Lúnasa 1754 – 15 Samhain 1839) Rugadh gar do Shiorrachd Inbhir Àir an Earna in Albain é. Thosaigh a thionscal chun gual a dhriogadh le gás guail a dhéanamh i Resrudh sa Chorn i 1792.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1754
Catagóir:Básanna i 1939
Catagóir:Innealtóirí Albanacha
Catagóir:Ceapadóirí Albanacha
Murlach

mion|deas|Murlach Balos in iarthuaisceart na Créite
Is éard is **murlach** ann ná réimse tanaí sáile, scartha ón bhfarraige oscailte ag oileáin bhaic. Tarlaíonn a leithéid in áiteanna nach bhfuil mórán uisce ag taomadh ón talamh isteach sa bhfarraige. Is féidir go gcruthóidh sé sceireacha orgánacha murlaigh freisin, mar a dhéanann ataill choiréalacha is líonáin. 

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna na hÉireann
Murlaigh
Catagóir:Tírghnéithe
Catagóir:Dobharlaigh
William Parry Murphy

Haemaiteolaí a saolaíodh i Staughton, Wisconsin ab ea **William Parry Murphy** (6 Feabhra 1892 - 9 Deireadh Fómhair 1987). 

Faoi anáil shaothar George Whipple ar ainéime mharfach, agus i gcomhar le Georg Minot, thug sé cothú d'ae amh isteach mar chóireáil rathúil ar an ngalar marfach seo. 

Shaothraigh sé an t-eastóscadh gníomhach ón ae a ionannaíodh mar vitimín B12. 

Bhuaigh an triúr acu Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1934 as.

## Tagairtí

Catagóir:Lianna Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1892
Catagóir:Básanna i 1997
Múrmhaisiú

Péintéireacht nó snoíodóireacht ar bhalla. Tá a leithéid ann leis na cianta, agus úsáideadh teicníochtaí éagsúla thar na blianta. Tá cuid mhaith múrmhaisithe fós ann sa Mheánoirthear. Bhain na hÉigiptigh úsáid as leamhaol nó guais chun a dtuamaí a mhaisiú, ach bhain na Bablónaigh is na hAisiriaigh feidhm fhorleathan as snoíodóireacht rilífe ísle i gcloch. Ní mhaireann ach iarsmaí de mhúrmhaisiú na nGréagach, ach tá an-eolas ar mhúrmhaisiú na Rómhánach ón 2ú céad RC-79 AD, ó tochlaíodh Poimpé, Ercolano is Strabiae. Bhí freascónna is mósáicí acu. Bhí mósáicí an-choitianta sa ré Bhiosántach sa Róimh, agus bhí freascónna an-choitianta arís le linn na Meanaoise déanaí is na hAthbheochana. Sampla áitiúil de mhúrmhaisiú is ea saothar an dá thaobh ar bhallaí tithe i dTuaisceart Éireann, agus saothar na n-ealaíontóirí graifítí nach bhfuil teorannaithe don tír seo. 

## Tagairtí
Robert Murphy

Mac gréasaí, matamaiticeoir a rugadh i Mala ab ea **Robert Murphy** (1806-1843). I 1824 d'fhoilsigh matamaiticeoir as Maigh Nuad réiteach ar sheanfhadhb, ciúb a aimsiú trí gheoiméadracht a bheadh ina dhúbailt ar chiúb eile, ach tharraing an t-ógánach Murphy cáil air féin trí bhotún sa réiteach a léiriú. Agus é fós ina fhochéimí in Ollscoil Cambridge d'fhoilsigh sé ailt ar mhatamaitic fheidhmeach sa bhfisic is cothromóidí ailgéabracha. D'fhoilsigh sé leabhar ar leictreachas agus sraith alt bunúsach ar anailís, inbhéartú, díbirt is suimeáil. Scríobh sé an leabhar údarásach *A Treatise on the Theory of Algebraical Equations* (Tráchtas ar Theoiric na gCothromóidí Ailgéabracha, 1839).

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1843
Catagóir:Daoine a rugadh i 1806
Catagóir:Matamaiticeoirí Éireannacha
Musc

mion|Musc le bláthanna
Cineál *mimulus* le bláthanna buí is ea an **musc**, atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh, ó British Columbia go California. Shaothraítí é ar son bolaidh a bhain leis na ribí greamannacha ar fud an phlanda, ach cailleadh an t-airí seo agus níl aon bholadh ag an bplanda inniu.

## Tagairtí
Musique concrète

mion|Münster Dinkelsbühl Gesamtgeläute (synth)
mion|Salakapakka Sound System - 06 - Synteettinen Munkki 2
mion|Schaeffer agus a ''acousmonium'', 1974
Is éard atá i gceist le ***musique concrète*** ná ceol a chomhdhéantar as eilimintí nádúrtha (fuaimeanna neamhleictreonacha, neamhcheolmhar den chuid is mó) a mheasctar is a láimhsítear ar téip nó le ríomhaire agus a athsheinntear trí challairí. Tháinig an próiseas is an t-ainm ón gcumadóir Francach Pierre Schaeffer (1910-1995) sna 1940idí.

## Tagairtí

Catagóir:Seánraí ceoil
Muskeg

Is éard is **muskeg** ann ná portach súsáin, draenáilte go dona, agus riasca a fhaightear i réigiúin tundra is taiga i dtuaisceart Cheanada. Faoina bhun tá talamh shíorshioctha, a reonn na cisil uachtaracha de sa samhradh chun coinníollacha fabhracha do phórú muiscítí a chur ar fáil.

## Tagairtí
Modest Mussorgsky

Cumadóir ceoil a rugadh in Karevo na Rúise ab ea **Modest Petrovich Mussorgsky** (Rúisis: Модест Петрович Мусоргский, foghraíocht: /mɐˈdɛst pʲɪˈtrovʲɪtɕ ˈmusərkskʲɪj/; 21 Márta 1839 – 28 Márta 1881). 

Bhí sé ar dhuine den ghrúpa cumadóirí a dtugtaí "An Cúigear" orthu. 

Is é a shárshaothar an ceoldráma *Boris Godunov* (1874), agus is mór an cháil atá ar *Kartinki s vystavki* (Pictiúir ó Thaispeántas, 1874) dá chuid freisin.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cumadóirí Rúiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1839
Catagóir:Básanna i 1881
Muscaed

Arm tine trom, an t-arm cos-slua is tábhachtaí ó dheireadh an 17ú céad go dtí lár an 19ú céad, ceannasach i ré Napoléon. An cró mín béal-lódáilte, agus gá le cuid mhaith traenála len é a oibriú i gceart. Ní raibh sé cruinn, agus bhí gá le ranganna cruinnithe saighdiúirí lena scaoileadh i roiseanna ar ghearr-raon chun a bheith éifeachtach. 

## Tagairtí
Muscdhamh

Gabharantalóp mór atá dúchasach do thundra Artach Mheiriceá Thuaidh is ea an **muscdhamh** (*Ovibos moschatus*). An fionnadh an-tiubh fada mosach dúdhonn, na cosa gearr donn éadrom le crúba spréite. An ceann mór, coinnithe íseal, agus adharca leata ag teacht le chéile ag lár an chinn mar a bheadh clogad iontu is na reanna cuartha chun tosaigh. Maireann sé i dtréada. 

## Tagairtí

Catagóir:Bovidae
Mustang

Pór capaill is ea **Mustang** a d'fhorbair go nádúrtha i Meiriceá Thuaidh mar chapall fiáin. De shliocht capall Spáinneach a thug na hionróirí Spáinneacha isteach. Ní raibh capaill ag Indiaigh Mheiriceá roimhe sin. 1.4-1.5 m ar airde, agus úsáidtear é chun marcaíochta. 

## Tagairtí
Mustard

Planda bliantúil a fhásann díreach suas le 1 m ar airde. Na duilleoga go domhain maothánach, na bláthanna buí croischruthach. Táirgtear mustard trádálach ó shíolta a mheiltear ó dhá chineál a shaothraítear ar scála ollmhór. Tá an mustard bán dúchasach don Eoraip, agus meiltear na síolta ina phúdar mín, sin nó meiltear fliuch iad i dtaos, i gCeanada, Sasana agus oirthear na hEorpa. Ní fios cad as an mustard dubh, ach fásann sé go nádúrtha go forleathan, ag táirgeadh ola mustaird.

## Tagairtí

Catagóir:Glasraí duille
Nadair

Pointe ar an sféar neamhaí díreach faoi bhun an bhreathnóra, agus mar sin dofheicthe. An pointe díreach os a comhair amach, ingearach os cionn an bhreathnóra, tugtar *an bhuaic* air.

## Tagairtí
Nafta

Meascán leachtach hidreacarbón, gan dath, so-ghalaithe inlasta. Táirgtear é trí dhriogadh codánach peitriliam, tarra adhmaid nó tarra guail. Tuaslagóir orgánach a úsáidtear mar shreabhán glanta agus i ndéanamh gallúnaí is vearnaise.

## Tagairtí
Naftailéin

Solad criostalta gan dath le boladh géar. Sa mhóilín tá dhá fháinne beinséine agus 10 n-adamh carbóin ar fad. Faightear i dtarra guail í, agus is bunábhar í i ndéanamh péinteanna, feithidicídí is tuaslagóirí.

## Tagairtí

Catagóir:Naftailéiní
Catagóir:Lotnaidicídí
Naftól

Díorthú criostalta as naftailéin. Dhá shaghas ann, leis an bhfoirmle chéanna cheimiceach ach struchtúir éagsúla mhóilíneacha. Antaiseipteáin, atá inúsáidte i ndéanamh dathanna.

## Tagairtí
Naghas

Is éard is **naghas** ann ná carraig gharbh ardchaighdeáin mheiteamorfach, le cuma stríocach de thoradh leithscaradh mianraí le dathanna dorcha is dathanna mílítheacha.

## Tagairtí
Naircisíocht

Riocht ina mbíonn duine i saobhghrá leis féin. De réir dealraimh, éiríonn sí as deacrachtaí ag staid luath éigin sa bhforbairt shíceolaíoch. Is féidir go léireofar í mar fhéintaispeáint ag duine, neamhshuim i lochtú, baothdhóchas go bhfuil cearta speisialta ag dul dó, samhlú go bhfuil laochas gnéasach, intleacht nó tarraingt gan teorainn aige.

## Tagairtí
Myriapoda

Grúpa ilghnéitheach artrapód domhanda a chuimsíonn na mílechosaigh, na céadchosaigh is dhá rang bheaga eile, Symphyla is Pauropoda. An stoc roinnte i dteascáin, agus níl idirdhealú idir tóracs is bolg.

## Tagairtí
Napailm

Lón cogaidh i bhfoirm boiscíní a chaitear ó eitleán de ghnáth. Bíonn na boiscíní lán de ghlóthach peitriliam, agus nuair a thiteann siad ar thargaid — feithicil nó foirgneamh treisithe, nó daoine — briseann na boiscíní, scaipeann an glóthach a ghreamaíonn le haon dromchla a dtiteann sé air, agus téann trí thine. Is é atá sa ghlóthach ná gallúnach alúmanaim d'aigéad naftaineach is aigéad pailmíteach. D'úsáid na Meiriceánaigh go forleathan le linn an chogaidh i Vítneam í. 

## Tagairtí
MX

Diúracán bailístíoch idir-ilchríochach le hairm núicléacha, a shaothraigh na Stáit Aontaithe sna 1960idí-1980idí. Dearadh é chun lainseáil ó ionaid ar tír. Lonnaíodh é i sadhlanna faoin talamh ag 100 láthair i meániarthar na Stát chun go mbeadh siad as raon diúracán ón Aontas Sóivéadach. 

## Tagairtí
John Napier

Matamaiticeoir Albanach a rugadh gar do Dhún Éideann ab ea **John Napier** (1550 – 4 Aibreán 1617). D'fhionn sé logartaim agus d'fhoilsigh an chéad tábla logartam. Thionscain sé úsáid an phoinc dheachúil i scríobh uimhreacha, agus thóg áiritheoir meicniúil le cóir slat a dtugtaí *cnámha Napier* uirthi.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1550
Catagóir:Básanna i 1617
Catagóir:Matamaiticeoirí Albanacha
Narcaileipse

Claonadh láidir chun codlata dhomhain, go minic i gcomhar le cataipleicse: sa chás sin, déanann duine brionglóidí i dtús codlata. Tarlaíonn pairilis codlata agus mearaí. Is féidir gur fachtóir géiniteach is bun léi.

## Tagairtí

Catagóir:Codladh
Catagóir:Galair
Nasc micreathonnach

mion
Teileachumarsáid ag baint feidhm as tarchur raidió ag minicíochtaí os cionn 1 GHz, de ghnáth le léis an-treocha ó aeróg méise go haeróg méise eile.

Is suntasach an modh oibre seo i gcórais teileafóin, dáileadh comharthaí teilifíse, craoladh neamhbhuan seachtrach, agus staideanna buana i líonra tarchurtha.

## Tagairtí

Catagóir:Teileachumarsáid