open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chris LaCivita

Is comhairleoir polaitiúil Meiriceánach é **Christopher Joseph LaCivita** (rugadh 1966) agus iar-chomhpháirtí i FP1 Strategies, gnólacht náisiúnta gnóthaí poiblí agus feachtasaíochta. Le déanaí, bhí sé ina chomhairleoir sinsearach d'fheachtas uachtaránachta rathúil Donald Trump sa bhliain 2024.

Tugadh creidiúint do na Swift Boat Veterans, grúpa neamhspleách caiteachais as tionchar suntasach a bheith aige ar olltoghachán uachtaránachta 2004 trí ionsaí géar a dhéanamh ar thaifead míleata John Kerry, a ndearna an iris Mother Jones cur síos air mar "smear campaign," (feachtas clúmhillte), agus ar thug NPR "discredited" nó neamhiontaofa. ó 2004 i leith, tá sé ina uachtarán ar an ngnólacht Advancing Strategies LLC. Bhí LaCivita ag obair le Crosslink Strategy roimhe seo, gnólacht comhairleoireachta stocaireachta agus polaitíochta coimeádach a bhunaigh Terry Nelson, iar-chomhairleoir de chuid John McCain, agus ina chomhpháirtí bunaidh de chuid FP1 é freisin.

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh LaCivita i McKeesport, Pennsylvania, agus d'fhás sé aníos i gceantar Richmond, Virginia, áit a bhain sé céim amach Midlothian High School. Ba Iodálach-Meiriceánach den chéad ghlúin é a athair agus ba Éireannach-Meiriceánach den chéad ghlúin a mháthair.

Bhain sé céim bhaitsiléara amach san eolaíocht pholaitiúil ó Ollscoil Chomhlathais Virginia sa bhliain 1989. Chuaigh sé isteach i gCór Mara na Stát Aontaithe agus bronnadh Croí Corcra air as créachtaí a fuair sé agus é ar seirbhís i gCogadh na Murascaille Peirse i 1991; scaoileadh as na  Muirshaighdiúirí é mar sháirsint. Ina dhiaidh sin mhúin sé ar bhonn páirtaimseartha in Ollscoil Regent agus chuir sé tús le gairm bheatha nua mar chomhairleoir polaitiúil.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hIodáile
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Ionsaí ar an Gaza Freedom Flotilla, Bealtaine 2025

Ar an 2 Bealtaine 2025, rinne Iosrael ionsaí dróin ar long shibhialtach, a bhí ag triall ar Chríocha na Palaistíne. agus ar Ghaza chun fóirithint a sheachadadh.  "The Conscience" an t-ainm a bhí ar an long, árthach de chuid "Chomhghuaillíocht na Saoirse" nó *Gaza Freedom Flotilla*.  Thug Comhghuaillíocht na Saoirse le fios go raibh gníomhaithe ó 21 tír ar bord na loinge, agus go raibh sé mar aidhm acu dúshlán a thabhairt don "ghabháil mhídhleathach" a bhí déanta ag Iosrael ar Gaza.

## Cúlra
Sa bhliain 2010, rinne Iosrael ionsaí ar longa de chuid an "Gaza Freedom Flotilla".  Maraíodh deichniúr. 

Ó 2ú Márta 2025 - tráth a chlis ar an sos cogaidh - bhí cosc curtha ag Iosrael ar sheachadadh fóirithinte go Gaza. Ach ar an 27 Aibreán 2025, thug an Clár Domhanda Bia, atá á reáchtáil ag na Náisiúin Aontaithe, le fios go raibh na soláthairtí bia ídithe go mór.  Bhí 2.4m duine in Gaza in 2025 agus dúirt Cumann na Croise Deirge go raibh cliste go hiomlán, nach mór, ar iarrachtaí cúnamh daonnúil a chur ar fáil don phobal ansin, i ndiaidh cúig mhí dhéag den chogaíocht.  Bhí fainic curtha ag na Náisiúin Aontaithe ar Iosrael go bhfuil muintir Gaza i mbaol gorta.  

## Eachtra
Ionsaíodh long shibhialtach nach raibh armtha. Tháinig longa eile i dtarrtháil ar an long fóirithinte, a bhí trí thine, in uiscí 17 muirmhíle amach ó chósta Mhálta in uiscí idirnáisiúnta.

Bhí an long trí thine nuair a tháinig árthach eile i gcabhair ar an gcriú. Bhí an tine faoi smacht faoi 1:28am. Chuaigh fórsaí armtha Mhálta i gcabhair orthu freisin ar árthach eile. Faoi 2:13am, bhí sé deimhnithe go raibh gach duine a bhí ar bord slán sábháilte. 

Lá níos déanaí, bhí an long fóirithinte fós taobh amuigh d'uiscí Mhálta, agus monatóireacht á déanamh uirthi."

## Iarmhairtí
D'ionsaigh long shibhialtach in uiscí idirnáisiúnta,  sárú é seo ar an dlí idirnáisiúnta.

Ní raibh aon ráiteas déanta ag Iosrael maidir leis an ionsaí.

## Féach freisin

* Cogadh Iosrael-Gaza
* Luamh daonchabhrach an ''Madleen'', Bealtaine 2025
* Cabhlachán Domhanda Sumud, MF 2025

## Tagairtí

Catagóir:2025
Catagóir:Cogadh Iosrael-Gaza
Catagóir:Eachtraí muirí
Catagóir:Málta
Ruth Buzzi

Ba aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach í **Ruth Ann Buzzi** (24 Iúil, 1936 – 1 Bealtaine, 2025). Bhí páirt aici ar stáitse, i scannáin, agus ar an teilifís. Bhí clú agus cáil uirthi mar gheall ar a léirithe ar an seó grinn agus éagsúil *Rowan & Martin's Laugh-In* ó 1968 go 1973, ar bhuaigh sí Gradam *Golden Globe* dó agus ainmníodh í cúig huaire do ghradam Emmy dá cuid oibre anny.
## Luathshaol
Rugadh Buzzi ar an 24 Iúil, 1936 i Westerly, Rhode Island, iníon le Rena Pauline agus Angelo Peter Buzzi, snoíodóir cloiche  a raibh clú náisiúnta air. Tháinig a hathair, a bhain le teaghlach Eilvéiseach, go Meiriceá ó hArzo, an Eilvéis sa bhliain 1923. Tógadh í i sráidbhaile Wequetequock i mbaile Stonington, Connecticut, i dteach cloiche a bhí ag breathnú amach ar an aigéan ag Wequetequock Cove, áit a raibh gnó dá chuid, Buzzi Memorials, gnó a d'oibrigh a deartháir Harold níos sine go dtí gur éirigh sé as sa bhliain 2013.

D'fhreastail Buzzi ar Stonington High School, áit a raibh sí ina gárthóir molta.  Nuair a bhí sí 17 mbliana d'aoist 17, chláraigh sí ag an *Pasadena Playhouse College of Theatre Arts*, as ar bhain sí céim onóracha amach i Meitheamh 1957.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2025
Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Mná
Zhao Xintong

Is imreoir snúcair Síneach é **Zhao Xintong** (, a rugadh ar an 3 Aibreán 1997).  Bhuaigh sé craobh an domhain sa snúcar in Amharclann an Bhreogáin in Sheffield in 2025, an chéad bhuaiteoir ón tSín riamh. clé|mion|Paul Hunter Classic 2016
clé|mion|2025

## Beatha

### Óige
Dar le máthair Zhao, toisc nach raibh sé ró-ard nuair a raibh sé ina ghasúr, bhí nós aige cleachtadh ag caitheamh scataí rollála, mar gheall ar na horlaí breise a thug siad dó. 

### Camchuairt ghairmiúil
Tharraing Zhao aird agus é ina dhéagóir, agus roinnt imreoirí den scoth ag trácht ar a chumas sa spórt. Sa bhliain 2016, chuaigh sé isteach sa chamchuairt ghairmiúil agus bhuaigh sé a chéad teideal rangaithe agus a chéad teideal an Choróin Thriarach ag Craobhchomórtas na Ríochta Aontaithe 2021,  ag sárú Luca Brecel 10 -5 sa chluiche ceannais. Leis an mbua seo, tháinig sé isteach ar an 16 is fearr i rangú an domhain den chéad uair agus bhí sé incháilithe dá chéad Mháistreacht. 

Bhuaigh sé a dhara rangú domhanda ag Máistrí na Gearmáine 2022 nuair a bhfuair sé an ceann is fearr ar Yan Bingtao 9-0 sa chluiche ceannais.  Ba é an tríú himreoir amháin é, i ndiaidh Steve Davis agus Neil Robertson, a bhuaigh cluiche ceannais dhá sheisiún gan fráma a ghéilleadh.

### 2023: cúbláil
I mí Eanáir 2023, chuir comhlacht rialaithe an spóirt Zhao ar fionraí mar chuid d’ imscrúdú maidir le cúbláil cluichí, a raibh deichniúr imreoirí Síneacha páirteach ann. Cúisíodh é ina dhiaidh sin as a bheith páirteach i gcúbláil cluichí ar Thuras Snúcair an Domhain agus as  gealltóireacht a dhéanamh ar snúcair. Tar éis binse smachta neamhspleách, cuireadh cosc ar Zhao páirt a ghlacadh i gcomórtais ghairmiúla go dtí an 1 Meán Fómhair 2024.

Tar éis a thoirmeasc a bheith thart, ghlac Zhao páirt sa *Q Tour* tánaisteach a fheidhmíonn mar bhealach cáilíochta chuig an bpríomhcamchuairt ghairmiúil. Bhuaigh sé ceithre chomórtas as a chéile ar an *Q Tour* idir Deireadh Fómhair 2024 agus Eanáir 2025, rud a ráthaíonn an chéad áit ar 'Q Tour na hEorpa' agus a chinntigh go bhfillfeadh sé ar iomaíocht ghairmiúil don séasúr 2025-2026. Ba é an chéad imreoir é freisin a rinne an t-uasdreas ar an *Q Tour*, ag baint amach an gaisce in Imeachtaí 3 agus 4.

### 2025: craobh an domhain
Ar an 6 Bealtaine 2025, bhuaigh Zhao craobh an domhain sa snúcar in Amharclann an Bhreogáin in Sheffield, an chéad bhuaiteoir ón tSín riamh. Bhuaigh sé ocht bhfráma dhéag in aghaidh a dó dhéag i gcoinne Mark Williams, iarchuradh ón mBreatain Bheag, sa chluiche ceannais; agus bhuaigh sé ar Ronnie O’Sullivan, duine de na himreoirí snúcair is fearr riamh, le seisiún le spáráil sa chluiche leathcheannais. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1997
Catagóir:Imreoirí snúcair na Síne
Catagóir:Spóirtéirí ó Xi'an
Catagóir:Curaidh na Ríochta Aontaithe (snúcar)
Catagóir:Fir spóirt Síneacha an 21ú haois
Catagóir:Fir spóirt a bhfuil baint acu le scannail ghealltóireachta
Camino na Portaingéile

**Camino na Portaingéile**, **Conair na bPortaingéalach** (, ) an t-ainm ar an oilithreacht ó Porto na Portaingéile go Santiago de Compostela na Spáinne. Siúlóid 280 ciliméadar atá ann; uaireanta cuireann na hoilithrigh chun bóthair i Liospóin (620km) 
mion|Porto go Compostela

## Bealaigh
Slí thar choicís atá thíos; sampla atá ann, bealach an chósta nó Camino "Chósta" na Portaingéile agus tá bealaí éagsúla ann. Siúlóid idir 10 ciliméadar agus 28 ciliméadar in aghaidh an lae atá i gceist, agus timpeall 20 ciliméadar formhór na laethanta.

* Lá 1: Porto – Matasinhos
* Lá 2: Matasinhos – Vila do Conde
* Lá 3: Vila do Conde – Esposende
* Lá 4: Esposende – Viana do Castelo
* Lá 5: Viana do Castelo – Vila Praia de Âncora
* Lá 6: Vila Praia de Âncora – Oia
* Lá 7: Oia – Sabaris
* Lá 8: Sabaris – Vigo
* Lá 9: Sos, b'fheidir agus cuairt ar na hOileáin Cíes, amach ó chósta Vigo
* Lá 10: Vigo – Redondela
* Lá 11: Redondela – Pontevedra
* Lá 12: Pontevedra – Caldas de Rei
* Lá 13: Caldas de Reis – Padrón
* Lá 14: Padrón – Santiago de Compostela

## Féach freisin
* Camino de Santiago
* An Ghailís,  Vigo agus Músaem Muirí na Gailíse
* Naomh Séamus, mac Zeibidé

## Tagairtí

Catagóir:Cosáin fhad-achair
Catagóir:Camino de Santiago
Catagóir:Oilithreachtaí
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:An Spáinn
Catagóir:An Ghailís
Catagóir:An Phortaingéil
Magdalena Heinroth

Éaneolaí, éanadóir agus seitheadóir Gearmánach ab ea **Magdalena Heinroth** née **Wiebe** (22 Aibreán 1883 - 15 Lúnasa 1932) a rinne staidéar ar go leor éan i mbraighdeanas, ag tógáil iad ó shicíní go héin fásta. Bhí sí pósta le Oskar Heinroth.

## Beathaisnéis
Rugadh Magdalena i mBeirlín, iníon le hAdolf Wiebe agus gaol le Helene (a raibh an sloinne Wiebe uirthi) a tháinig ó theaghlaigh i seirbhís shibhialta na Prúise. Thosaigh sí ag foghlaim faoi ainmhithe go luath nuair a thug a teaghlach cuairt ar an zú. Ag 12 bliana d’aois gortaíodh a cluaise agus b'éigean di dul faoi obráid. Bhí suim mhór aici san anatamaíocht, ag cur go leor ceisteanna ar an máinlia. Bhí tionchar ag múinteoir stair an dúlra Seinig ar Magdalena Heinroth freisin, a thaispeáin di conas eiseamail chnámharlaigh a ullmhú. Ansin bhunaigh sí músaem beag pearsanta agus d’fhoghlaim sí teicnící maisiúcháin ó bhean a raibh taithí aici, an tOllamh Ewald.

Mar aon lena hathair, chuaigh Magdalena, a bhí sé bliana déag d'aois, chuig Músaem Stair an Dúlra, ar a dtugtar Museum für Naturkunde (Berlin) inniu, agus chuig an gcoimeádaí Karl August Möbius a chuir chuig Oskar Heinroth í, a bhí ina oibrí deonach ag an am. D’oibrigh sí ar feadh tamaill i seitheadóireacht faoin ullmhaitheoir Richard Lemm agus baineadh úsáid as a saothar sa lámhleabhar *Die Vögel Mitteleuropas* (Éin Lár na hEorpa) (1928-1933). Sa bhliain 1902, gheall Heinroth le Magdalena agus bronnadh caipín dubh (''Sylvia atricapilla'' ) uirthi. Phós an lánúin nuair a ceapadh Oskar Heinroth ina stiúrthóir cúnta ag *Zoologischer Garten Bheirlín* sa bhliain 1904.

D’oibrigh an lánúin le chéile agus thaistil siad ar fud na hEorpa.  Bhí pósadh na Heinroths gan chlann. 

Bhí Magdalena ag streachailt gan staonadh le tinnis thromchúiseacha. Fuair sí bás sa bhliain 1932 agus le linn tréimhse théarnaimh sa Rómáin, de bharr bhacainn phutóige tar éis obráide a ndearnadh uirthi sa bhliain 1931.
mion| Magdalena Heinroth, Beirlín 1929

## Ionchur don Zó-eolaíocht
Thóg Magdalena agus Oskar Heinroth líon mór éan, lena n-áirítear éin a bhí neamhchoitianta i mbraighdeanas, ina n-árasán, ag glacadh tomhais, agus ag an am céanna ag déanamh staidéir ar fhás agus ar iompar na scolamán agus ar straitéisí tuismitheoireachta fásta. Le 28 bliain anuas ag tógáil éan, coinníodh 1000 éan de 286 speiceas, lena n-áirítear speicis a bhí neamhghnách i mbraighdeanas amhail an Tollán Oíche Eorpach ( Caprimulgus europaeus ), faoi bhreathnú agus bhí siad ag obair i dtreo a bpríomhfhoilseacháin: *Die Vögel von Miteleuropa*. Fuair an lánúin Bonn Leibniz airgid sa bhliain 1930.

Ós rud é gurbh é Oskar Heinroth bunaitheoir agus i gceannas *Das Aquarium Berlin* (Uisceadán Bheirlín), d’eagraigh a bhean chéile doiciméadú a gclár tógála éan. Ag tús an 20ú haois, d’fhoilsigh sí a nótaí ar an éaneolaíocht san iris éan is sine ar domhan, *Gefiederte Wel* (An Domhan Cleití).

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1932
Catagóir:Daoine a rugadh i 1883
Catagóir:Éaneolaithe Gearmánacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Seitheadóirí Gearmánacha
Yoav Gallant

Is polaiteoir Iosraelach agus iar-oifigeach míleata é Yoav Gallant **Yoav Gallant** (: a rugadh 8 Samhain 1958) a d’fhóin mar aire cosanta idir 2022 agus 2024. Bhí Gallant ina oifigeach ar Cheannasaíocht an Deiscirt d'Fhórsaí Cosanta Iosrael, ar seirbhís i gCabhlach Iosrael. I mí Eanáir 2015 chuaigh sé isteach sa pholaitíocht, ag dul isteach sa pháirtí nua Kulanu. Tar éis dó a bheith tofa chuig an Knesset ceapadh ina aire foirgníochta é. Ag deireadh na bliana 2018 chuaigh sé isteach i Likud, go gairid ina dhiaidh sin bhí sé ina Aire Aliyah agus Imeasctha.

Sa bhliain 2020 ceapadh ina Aire Oideachais é, agus an bhliain dár gcionn rinneadh Aire Cosanta de. Ar an 5 Samhain 2024, d'fhógair an Príomh-Aire Benjamin Netanyahu gur scaoil sé Gallant, le héifeacht ón 7 Samhain, agus go raibh sé ag iarraidh Israel Katz a chur ina áit. D'éirigh Gallant as an Knesset an 5 Eanáir 2025 ina dhiaidh sin.

Ar an 21 Samhain 2024, d'eisigh an Cúirt Choiriúil Idirnáisiúnta barántas gabhála do Gallant in éineacht le Netanyahu agus ceannaire Hamas Mohammed Deif as coireanna cogaidh agus coireanna in aghaidh na daonnachta a ndearnadh iad le linn Cogadh Iosrael Gaza.

In 2025, tarraingíodh aird faoi leith i dtuarascáil de chuid na Náisiún Aontaithe ar Gallant, agus cuireadh ina leith gur ghríosaigh sé daoine chun cinedhíothú i nGaza a dhéanamh.

## Féach freisin

* Cogadh Iosrael-Gaza
* Cinedhíothú ar Gaza

## Naisc sheachtracha
*Statement of ICC Prosecutor Karim A.A. Khan KC: Applications for arrest warrants in the situation in the State of Palestine 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Airí cosanta Iosrael
Catagóir: Éalaitheacha atá faoi chuardach ar choireanna cogaidh
Catagóir: Éalaitheachaa atá faoi chuardach ar choireanna in aghaidh na daonnachta
Catagóir: Éalaitheacha tá faoi chuardach ag an Chúirt Choiriúil Idirnáisiúnta
Prótacal comhaid Apple

mion|315x315px|Apple IP routers sa bhliain 1991
Déanann **prótacal comhaid Apple,** nó  **''Apple Filing Protocol  (AFP)'',** an prótacal aistrithe comhad de chuid Apple, cur síos ar an slí a ndéantar comhaid a stóráil agus a rochtain ar líonra. Tá sé freagrach as an struchtúr ordlathach comhdaithe atá ag Apple bunaithe ar imleabhair, fillteáin agus comhaid. Soláthraíonn sé freisin do chomhadroinnt idir Macintosh agus ríomhairí bunaithe ar chóras MS-DOS. Soláthraíonn sé comhéadan le haghaidh cumarsáide idir Appletalk agus córais oibriúcháin líonra eile. Ciallaíonn sé seo gur féidir Macintosh a chomhtháthú le haon líonra a úsáideann córas oibriúcháin a aithníonn AFP.

## Féach freisin

* Líonraí ríomhaireachta

## Tagairtí

Catagóir:Apple Inc.
Catagóir:Ríomhaireacht
Catagóir:Líonraí ríomhaireachta
Cath Chluain Tiobrad

Troideadh **Cath Chluain Tiobrad** i gContae Mhuineacháin i mí na Bealtaine 1595, le linn Chogadh na Naoi mBliana in Éirinn. Rinne arm na nGael a bhí níos líonmhaire, faoi cheannas Aodh Ó Néill, Iarla Thír Eoghain, luíochán ar cholún de 1,750  saighdiúir Sasanach faoi cheannas Henry Bagenal in aice le Cluain Tiobrad. Cuireadh an colún chun fóirithint a thabhairt don gharastún Sasanach a bhí faoi léigear i gCaisleán Mhuineacháin. Chaill na Sasanaigh go trom, ach is cosúil gur shábháil ruathar marfach ón marcshlua iad ó scrios. Chuir bua na nGael iontas ar mhuintir Shasana agus ba é seo an chéad chéim ar gcúl a bhí acu le linn an chogaidh.

## Cúlra
Thosaigh Cogadh na Naoi mBliana nuair a d’fhreagair tiarnaí Gaelacha in Ultaibh do cúngú údarás Shasana ar chearta agus ar phribhléidí traidisiúnta uaisle na hÉireann. Bhris an Fear Ionaid Sasanach William Fitzwilliam tiarnas Mhic Mathúna i Muineachán, lig sé do thiarnaí Sasanacha saibhreas a dhéanamh ar chostas na dtiarnaí Gaelacha, agus rinne sé ionraí míleata i dtiarnas Aodha Mhig Uidhir i bhFear Manach – rud a chuir ina luí ar na Gaeil go raibh a n-oidhreacht i mbaol.

Idir Aibreán 1593 agus tús 1595, throid Aodh Ó Néill (Tír Eoghain) seach-chogadh ag baint úsáide as Aodh Mag Uidhir agus Aodh Ruadh Ó Domhnaill a úsáid chun troid in aghaidh na Sasanach fad is a threisigh sé a sheilbh in Ulaidh. Mar sin féin, bhris Tír Eoghain amach i gcogaíocht oscailte in aghaidh na Sasanach i mí Feabhra 1595 nuair a d'ionsaigh sé agus nuair a ghabh sé Dún na hAbhann Móire ar theorainn Chontaetha Thír Eoghain agus Ard Mhacha.

## Naisc sheachtracha
* To Rule the North: Being a History of the Fort of Blackwater in Ulster, Sometime Called Portmore 

## Tagairtí

Catagóir:Cathanna in Éirinn
Catagóir:Stair Chontae Mhuineacháin
Catagóir:Cathanna na Naoi mBliana (Éire)
Catagóir:Cathanna a raibh baint ag muintir Uí Néill leo
Cluain Tiobrad
Catagóir:1595 in Éirinn
Catagóir:Ríshliocht Uí Dhónaill
Catagóir:Ríshliocht Uí Néill
Seansailéir na Gearmáine

Is é **Seansailéir na Gearmáine** (*Bundeskanzler der Bundesrepublik Deutschland*) ceann rialtais na Gearmáine, cosúil le Príomhaire i dtíortha eile. Ní ceann stáit é; is é Uachtarán na Gearmáine (Bundespräsident) an Ceann Stáit oifigiúil.

[clé|mion|[Konrad Adenauer, an chéad Seansailéir,  D’imir sé níos mó tionchair ná aon duine eile ar stair iarchogaidh na Gearmáine agus na hEorpa.]]

## Freagrachtaí

* Stiúrann sé/sí an Rialtas Feidearálach.
* Ceapann sé/sí na hAirí agus bíonn smacht aige/aici ar a gcuid réimsí.
* Socraíonn sé/sí príomhlínte na beartais rialtais (*Richtlinienkompetenz*).
* Freagrach don Bundestag (parlaimint na Gearmáine) – ní mór dó muinín na parlaiminte a choinneáil.

## Toghchán
Ceaptar Seansailéir na Gearmáine de réir an Grundgesetz (Bunreacht na Gearmáine), Airteagal 63.  Tar éis olltoghcháin, tagann an Bundestag le chéile. Molann Uachtarán na Gearmáine duine mar iarrthóir don oifig don Bundestag. De ghnáth is ceannaire an pháirtí is mó sa chomhghuaillíocht é/ nó í. 

Tá 14 lá ag an Bundestag seansailéir nua a roghnú. Faoi bhunreacht na Gearmáine níl aon teorann le líon na mbabhtaí vótála is féidir a reáchtáil chun seansailéir a thoghadh. Mura mbíonn móramh ann sa deireadh is féidir duine a thoghadh gan aon mhóramh a bheith aige.

De ghnáth ní bhíonn i bhfaomhadh an tSeansailéara nua ach rud oifigiúil.  Ach jn 2025, theip ar Friedrich Merz le móramh dóthain vótaí a fháil chun go dtoghfaí é sa chéad bhabhta.  Ba é seo an chéad uair riamh sa tréimhse iarchogaidh sa Ghearmáin a tharla a leithéid.  

## Féach freisin

* An Taoiseach
* Helmut Kohl
* Gerhard Schröder

* Angela Merkel
* Olaf Scholz

* Friedrich Merz

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na Gearmáine
Catagóir:Seansailéirí na Gearmáine
Catagóir:Príomh-airí
Tionscadal Abair Amhrán

Is taispeántas tumtha amhránaíochta é **Tionscadal Abair Amhrán** (*Say a Song Project*) le Doireann Ní Ghlacáin. 

Feictear ann fuaimdhreach tarraingteach, teilgean dinimiciúil gearrscannáin, agus taispeántais allabhracha ola-ar-chanbhás chun eispéireas ilchéadfach a chruthú, agus tugtar cuireadh don lucht féachana ‘iad féin a thumadh san amhrán’. Deich n-amhrán íocónacha ón traidisiún atá i gceist ann agus maítear go dtugann an taispeántas an lucht féachana ar odaisé mhór ar fud na hÉireann, ag trasnú a tírdhreacha shaibhir chultúrtha agus ag tarraingt faoi seach ó thraidisiúin na Mumhan, Laighean, Chonnacht agus Uladh. Tugtar ann freisin peirspictíochtaí úra ó scríbhneoirí aitheanta ar scéalta eipiciúla na n-amhrán ar an sean-nós, á n-aistriú agus á n-athshamhlú ó Ghaeilge go Béarla do lucht féachana comhaimseartha, ag nascadh an ama atá thart agus an lá atá inniu ann i gceiliúradh bríomhar ar oidhreacht chultúrtha na hÉireann.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Amhráin ar an sean nós
Catagóir:Ceol traidisiúnta na hÉireann
Catagóir:Imeachtaí Ceoil
Majella Ní Dhomhnaill

Is gearrscéalaí, drámadóir, úrscéalaí do dhaoine fásta agus achtúire as Bré i gContae Chill Mhantáin í **Majella Ní Dhomhnaill**. Foilsíodh a céad chnuasach gearrscéalta, *Cuimhní Poircealláin agus Scéalta Eile* (Cló Iar-Chonnacht) sa bhliain 2024, agus ainmníodh an cnuasach sin ar an ngearrliosta do Ghradam Love Leabhar Gaeilge (Leabhar Ficsin Gaeilge na Bliana) ag na Gradaim Leabhar An Post 2024. Tá gradaim bainte ag a cuid gearrscéalta ag comórtais de chuid an *Manchester Irish Language Group* agus *Books Ireland* le beagán de bhlianta anuas. Bhain a dráma raidió, Bíobla don Bheirt Againn, duais ag Comórtais Liteartha an Oireachtais na bliana 2022 agus craoladh den chéad uair é ar an stáisiún Phoenix fm sa bhliain 2023. Bronnadh duais ar a céad úrscéal d’fhoghlaimeoirí fásta, Mise do Mhamó, ag Comórtais Liteartha an Oireachtais na bliana 2019 agus d’fhoilsigh LeabhairCOMHAR sa bhliain 2020 é. Tá cónaí ar Majella i mBaile Átha Cliath anois lena fear céile is a mbeirt pháistí, agus a saol gairmiúil caite mar achtúire aici. Luann sí go bhfuil sí fíorbhuíoch as an tacaíocht atá faighte aici thar na blianta lena dúil sa Ghaeilge a chothú.

## Foilseacháin
* *Cuimhní Poircealláin agus Scéalta Eile* - , 2024

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Chill Mhantáin
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Gearrscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Úrscéalaithe Éireannacha
Coláiste Íosagáin (Baile Bhuirne)

Foirgneamh stairiúil i mBaile Bhuirne, Co. Chorcaí é **Coláiste Íosagáin**. Tá lárionad forbartha fiontraíochta agus áiseanna oiliúna agus taighde le láithriú san fhoirgneamh athchóirithe ar Champas Íosagáin. Tar éis breis agus 25 bliana ina raibh an Coláiste dúnta agus ag titim i léig, tá an fhorbairt uaillmhianach seo a cur le fuinneamh cheantar Ghaeltachta Mhúscraí agus na ceantair uile máguaird.  

Tá maoiniú á chur ar fáil ón gCiste um Athghiniúint agus Forbairt Tuaithe trí Scéim an Cheatadáin don Ealaín le haghaidh coimisiún ealaíon poiblí a sholáthar don fhorbairt seo. Beidh an próiseas coimisiúnaithe á bhainistiú ag Ealaín na Gaeltachta ar son Údarás na Gaeltachta.

## Féach freisin

* Coláiste Íosagáin, i Stigh Lorgan

## Tagairtí

Catagóir:Gaelcholáistí
Catagóir:Gaeltacht Mhúscraí
Dathanna Geala Amháin

Dráma dúghrinn is ea ***[[Dathanna Geala Amháin]]***, suite i dteach faire. Dráma aonair is ea é atá lán le diabhlaíocht. Pauline Goldsmith a scríobh an bundráma agus Séamas Mac Annaidh a chuir i nGaeilge é i gcomhar le Brídín Ní Mhaoldomhnaigh. D'éirigh an-mhaith leis an mbunleagan ag Féile Imill Dhún Éideann, agus chuaigh ar camchuairt ar feadh na mblianta ó Bhéal Feirste go dtí an Bhrasaíl.

Tharraing Goldsmith ar chuimhní ar a hóige i mBéal Feirste agus ar nósanna tórramh na tíre chun "an nóta ceart a bhualadh idir an greann dorcha, an chumha agus an machnamh." Déanann sí ómós a thabhairt don ghreann, don athléimneacht, agus don chaoi go mbíonn daoine i mbarr a maitheasa agus iad i bpáirt lena chéile.

Meastar nach bhfuil sé feiliúnach do ghasúir faoi aois an 14.

## Léiriúchán na Taibhdheirce (2025)
Chuir an Taibhdhearc *Dathanna Geala Amháin* ar an stáitse den chéad uair i nGaeilge mar chuid d’Fhéile Amharclannaíochta na Gaillimhe 2025 agus tugadh ar chamchuairt é. Tá fortheidil i mBéarla mar chuid den léiriúchán seo a chuireann ar chumas iad siúd nach bhfuil Gaeilge láidir acu an scéal a leanúint. Cuireann an dearadh seit go mór leis. Moladh an léiriúchán as a ghreann, a dhaonnacht, agus a ionchuimsitheacht.

### Foireann

* Scríbhneoir: Pauline Goldsmith
* Stiúrthóir: Muireann Kelly (Stiúrthóir Ealaíne na Taibhdheirce)
* Aisteoir: Brídín Ní Mhaoldomhnaigh (Katie in *[[Ros na Rún]]*)
* Aistrithe ag Séamas Mac Annaidh
* Dearadh seit: Bridget Ní Dhuinn
* Beochantóirí: Éabha Bortolozza agus Jack Kirwin

## Naisc sheachtracha

* Agallamh ar ''Pé Scéal É'' (RnaG) leis an aisteoir Brídín Ní Mhaolomhnaigh agus an stiúrthóir Muireann Kelly

## Tagairtí

Catagóir:Drámaí aonair ghrinn
Catagóir:Drámaí aonair Ghaeilge
Catagóir:Drámaí aonair
Catagóir:Drámaí Gaeilge
Catagóir:Drámaí
Catagóir:2025
Catagóir:An Taibhdhearc
Catagóir:Amharclann Ghaoth Dobhair
Catagóir:Greann na Gaeilge
Catagóir:Drámaíocht ghrinn i nGaeilge
Catagóir:Drámaíocht ghrinn
CUAS (banna ceoil)

Is banna ceoil traidisiúnta é **CUAS**. Tháinig Méabh Ní Bheaglaoich (bosca ceoil, guth), Nicole Ní Dhubhshláine (consairtín, feadóg mhór), Niamh Varian-Barry (fidil, vióla, guth), agus Kyle Macaulay (giotár, basúcaí) le chéile go luath in 2023 chun CUAS a chruthú. Is albam beo é chéad albam CUAS, a eisíodh i mí Bealtaine 2024. Bíonn an grúpa le feiceáil ag féilte ar fud na tíre agus ar an teilifís náisiúnta lena n-áirítear cláir Fáilte 2024 agus Bláth na hÓige.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge
Catagóir:Bannaí ceoil Éireannacha
Catagóir:Ceoltóirí traidisiúnta na hÉireann
An Ghaeltacht (ceoldráma)

Is ceoldráma é ***[[An Ghaeltacht (ceoldráma)|An Ghaeltacht]]*** atá lonnaithe i nGaeltacht Chonamara, díreach nuair a thosaíonn an t-ionradh bliantúil déagóirí. Shauna Carrick a scríobh. Is iad na príomhcharachtair ann ná Saoirse, Róisín agus Aoife atá "ag streachailt lena gcuid díritheoirí gruaige, a gcéad póga, agus teagmháil le muintir na háite - gan trácht ar an dua atá acu iad féin a chur in iúl - i dteanga ar bith!"

Bhí sé le feiceáil mar chuid d’Fhéile Amharclannaíochta na Gaillimhe 2025 mar obair idir lámha.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoldrámaí grinn i nGaeilge
Catagóir:Ceoldrámaí Éireannacha
Catagóir:Ceoldrámaí i nGaeilge
Catagóir:Drámaíocht ghrinn i nGaeilge
Catagóir:2025
Catagóir:An Taibhdhearc
Catagóir:Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Anna Macleod

Is amharc-ealaíontóir, taighdeoir agus oideoir neamhspleách í **Anna Macleod** atá lonnaithe in Ionad Dealbhóireachta Liatroma, Cluainín, Co Liatroma.

## Taispeántas Dealbhóireachta

### ATHLUCHTÚ / RECHARGE Áras Éanna, Inis Oírr, 2025
 
Eascraíonn obair an taispeántais seo as cónaitheacht 6 seachtaine a rinne Anna Macleod in Áras Éanna i bhFeabhra na bliana 2020. Ag téacht le stair fhada an oileáin maidir le sábháil agus caomhnú uisce rinne sí dealbha a shábhálann uisce báistí agus a oibríonn freisin mar fheabhsaitheoirí pailnithe. Bhunaigh sí iad ar an bhFlóra Feirme (Flowers of the Farm), atá catalógaithe sa 2ú eagrán de ‘Census Catalogue of the Flora of Ireland’ (Scannell agus Synott 1987), an Briúlán (Burnet Rose), Dédhuilleog (Twayblade) Magairlín an loscáin (Frog orchid) Féar Gortach (Quaking grass) agus Slánlus (Ribwort plantain).

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Amharc ealaíontóirí
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Dealbhóirí Éireannacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Taighdeoirí Éireannacha
Féile Róise Rua

Is féile í **Féile Róise Rua** a eagraítear i gcuimhne an amhránaí, Róise na nAmhrán. Bíonn réimse leathan imeachtaí ag an bhféile: turais treoraithe, ceardlanna amhránaíochta agus damhsa, céilí, seisiúin cheoil agus amhránaíochta, Club na Féile, Ceolchoirm na Féile agus tuilleadh lena gcois.

## Naisc sheachtracha
* https://feileroiserua.com/

## Tagairtí

Roise Rua
Roise Rua
Roise Rua
Catagóir:Árainn Mhór
Catagóir:Cultúr na Gaeltachta
Catagóir:Gaeltacht Thír Chonaill
Catagóir:Contae Dhún na nGall
Peadar-Tom Mercier

Is ceoltóir, teagascóir, cumadóir, Gaeilgeoir, veidhleadóir, giotáraí, bodhránaí agus boscadóir as an gCeathrú Rua i gConamara é **Peadar-Tom Mercier**. Tá sé ina bhall den chomharghrúpa Gliogar agus den bhanna ceoil Trá Pháidín.  

Tá Peadar Tom ina theagascóir ceoil uirlise, ag freastal ar scoileanna fud fad Chonamara, le roinnt blianta anuas. 

Bronnadh sparánacht chónaitheachta an Centre Culturel Irlandais agus Ealaín na Gaeltachta 2025 ar Pheadar Tom Mercier. Is sparánacht í seo a thugann deis d’ealaíontóirí Gaeltachta, a bhíonn ag obair trí mheán na Gaeilge, mí a chaitheamh sa Centre Culturel Irlandais i bPáras. Seo í an 6ú bliain a bhfuil Ealaín na Gaeltachta, i gcomhar leis an Centre Culturel Irlandais, ag cur an mhaoinithe ar fáil. Cuireann an Centre Culturel Irlandais 50 cónaitheacht in aghaidh na bliana ar fáil, i gcomhar le heagraíochtaí éagsúla. Bhronn siad cónaitheacht ar ealaíontóir Gaeltachta eile freisin – an ceoltóir consairtín iomráiteach Cormac Begley, arb as Corca Dhuibhne dó.

Spreag a shloinne téama na hoibre atá beartaithe aige a dhéanamh sa Centre Culturel Irlandais. Nuair a bhí sé ina pháiste, shíl sé gur Francaigh ó dhúchas a bhí ina mhuintir mar gheall ar an sloinne neamhghnách atá air, ach ní mar a shíltear a bhítear. Beidh sé ag obair ar phíosaí ceoil do shaothar nua le Trá Pháidín ar théama na strainséarthachta nó “blow-in-ism” agus ar théamaí barúlacha féiniúlachta agus náisiúnachais na nÉireannach sa bhaile agus thar sáile.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Bodhránaithe
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Cumadóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Veidhleadóirí
Juliette Crosbie

Is aisteoir, agus amhránaí Éireannach í **Juliette Crosbie** as Dún Dealgan, Contae Lú. Tá cáil uirthi as guth Anna Banana a thabhairt i *Rainbow Rangers* ar Nick Jr. agus as a comhoibriú le bannaí móra agus ceolfhoirne, lena n-áirítear Ceolfhoireann Cheolchoirme RTÉ.

## Tús
Is as Bóthar Bhaile na Lorgan i nDún Dealgan í Crosbie. Is céimí í de chuid Scoil Aisteoireachta Gaiety.

## Gairm
Ó 2018 go 2022, rinne Crosbie guth Anna Banana i Rainbow Rangers. Sa bhliain 2024, chuir The Argus síos ar a feidhmíocht ghutha ar fhíseán meán sóisialta Lá Fhéile Pádraig de chuid na Roinne Gnóthaí Eachtracha, a raibh 7.5 milliún amharc bailithe aige, mar rud "thar a bheith álainn". Rinne sí léiriú Belle i léiriú The Old Vic de *[[Duan na Nollag]]* le Jack Thorne in 2024.

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Ban-aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Lú
Tamhain

Is oileán in Éirinn é **Tamhnain**. Tá sé suite i gContae na Gaillimhe agus i gCúige Chonnacht, 190 km siar ó Bhaile Átha Cliath.

Tá aeráid mheasartha ann. Is é 8 °C an meánteocht. Is é Meitheamh an mhí is teo, ar 14&nbsp;°C, agus an Eanáir is fuaire, ag 1&nbsp;°C.

## Stair
Bhí Tamhain ina cheantar bhreac-ghaeltacht ag tús na 20ú haoise agus bunaíodh coláiste Gaeilge ann sa bhliain 1909, an chéad ceann acu dar bunaíodh i gContae na Gaillimhe. Teist a bhí ann sin ar an cáil a bhí bainte amach ag muintir Thamhain roimhe sin maidir le feachtais a chuir siad ar bun ar son na Gaeilge.

B'as Tamhain do Shéamus Ó Beirn, duine de bhunaitheoirí na Taibhdheirce. Chuir sé buíon aisteoirí ar bun ina oileán dúchais agus é ina mhac léinn agus is iadsan a léirigh drámaí dá chuid den chéad uair, ina measc ''An Dochtúir''.


:**Oileán Thamhna**
:Go h-Oileán Thamhna i lár an t-samhraidh
:Ó'n gcathair amhgarach seadh bhí mo thriall,
:'S dá bhfuighinn mo rogha féin 'dir áiteachaí an domhain
:Is in Oileán Thamhna seadh chaithfinn mo shaol.

:*<u>Curfá:</u>*
:Ó Oileán Thamhna an áit is toghtha
:Dá bhfuil sa domhan thoir nó thall,
:Ní bhíonn ann cleamhsán acht spórt is damhsa
:Is thógfadh sé an croidhe ionnat fanamhaint ann lá

:[ar lean]

::—Úna Bean a Diosca


## Naisc sheachtracha
* Tamhain ar Logainm.ie
* Tamhain ar Ainm.ie

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Cuan na Gaillimhe
Catagóir:1909
Lepa Radić

Ba pháirtíneach Iúgslavach agus cumannach de bhunadh Seirbiach í **Lepa Svetozara Radić** (An tSeirbis: **Лепа Светозара Радић**; 19 Nollaig 1925 – 8 Feabhra 1943) a bronnadh Ord an Laoich Náisiúnta uirthi i 1951 as a ról sa ghluaiseacht frithbhear

taíochta in aghaidh chumhachtaí na haises sa Dara Cogadh Domhanda — agus ba í an faighteoir ab óige ag an am í. Cuireadh chun báis í nuair a bhí sí 17 mbliana d'aois as ucht trúpaí Gearmánacha  a lamhadh .  Agus a gabhálaithe ag ceangal an tsnáithe timpeall a muiníl, thairg siad faoiseamh di ón gcroich dá nochtfadh sí aitheantais a comrádaithe agus a ceannairí.  D’fhreagair sí nach fealltóir í agus go dtaispeánfadh a comrádaithe iad féin nuair a dhíoltfaidís a bás.

## Luathshaol
Rugadh Radić do theaghlach Seirbeach   ar an 19 Nollaig 1925 i sráidbhaile Gašnica in aice le Bosanska Gradiška . Tar éis di an bunscoil a chríochnú i mBistrica in aice láimhe, d’fhreastail sí ar an gcéad ghrád de Scoil Cheardaíochta na mBan i mBosanska Krupa agus chríochnaigh sí na gráid eile ar scoil i mBosanska Gradiška. 

Mar dhalta, leag Lepa béim ar obair chrua agus ar dháiríreacht, agus bhí suim aici freisin i léamh litríochta ardleibhéil.  D'fhorbair sí a tuairimí láidre faoi thionchar láidir a huncail Vladeta Radić, a bhí páirteach sa ghluaiseacht saothair.  Ag tosú le bheith ina ball de Chónaidhm Óige Chumannach na hIúgsláive  (SKOJ), chuaigh sí isteach i bPáirtí Cumannach na hIúgslaive sa bhliain 1941 agus í 15 bliana d’aois.

## n Dara Cogadh Domhanda
Ar an 10 Aibreán 1941, tar éis ionradh na hIúgslaive, bhunaigh cumhachtaí an Ais Stát Neamhspleách na Cróite, lena n-áirítear Bosanska Gradiška agus na ceantair máguaird.
## Naisc Sheachtracha
*Yugoslav partisan Lepa Radić executed by Nazis
## Tagairtí
Catagóir:Básanna i 1943
Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Stát Ceannasach Ord Bektashi

Is é an **Stát Ceannasach Ord Bektashi** ná micristát agus cathairstát atá beartaithe i dTiorána, príomhchathair na hAlbáine, atá suite go hiomlán i dTiorána, príomhchathair na hAlbáine, ag Ceanncheathrú Domhanda reatha reiligiún Bektashi. Bheadh ​​sé níos lú ná Cathair na Vatacáine agus bheadh ​​sé ar an stát ceannasach leis an achar talún is lú ar domhan, le hachar talún iomlán de 11 heicteár. 

Tosaíodh ar dhréachtú reachtaíochta chun an stát nua a chruthú laistigh den Albáin i Meán Fómhair 2024. Bheadh ​​gá le ceadú ó Pharlaimint na hAlbáine agus leasú ar Bhunreacht na hAlbáine don reachtaíocht.

## Bektashi
Is cosán spioradálta Súfaíochas é an reiligiún **Bektashi** (Albáinis: Tarikati Bektashi; Tuircis: Bektaşilik). Bunaíodh é sa 13ú haois, agus tá a lucht leanúna lonnaithe den chuid is mó sa Tuirc agus i Leithinis na mBalcán, lena n-áirítear an Albáin, an Traicia Thoir, an Chosaiv, Macadóine Thuaidh, an Bhoisnia agus an Heirseagaivéin, agus an Bhulgáir.

## Tagairtí

Catagóir:Todchaí
Catagóir:Cathairstáit
Catagóir:Ioslam
Catagóir:Náisiúnachas
Peadar Mercier

Ceoltóir traidisiúnta Éireannach, seinnteoir fidle agus bodhráin ab ea **Herbert Peadar Mercier** (1914-1991). Bhí sé aitheanta go háirithe mar dhrumadóir bodhráin sa bhanna ceoil The Chieftains ó 1966 go 1976.

Chomh maith leis na Chieftains, is féidir é a chloisteáil ar albam le Dolores Keane & the Reel Union (*"There was a maid"*, 1978) agus ar an albam *"Tin Whistles"* le Paddy Moloney agus Seán Potts I 1973.

## Dioscliosta

* *"The Chieftains 2"*, Michael Tubridy, Seán Potts, Paddy Moloney, Martin Fay, Peadar Mercier, Seán Keane, 1969
* *"The Chieftains 3"*, Michael Tubridy, Seán Potts, Paddy Moloney, Martin Fay, Seán Keane, Peadar Mercier, 1971
* *"The Chieftains 4"*, Michael Tubridy, Seán Potts, Paddy Moloney, Martin Fay, Seán Keane, Peadar Mercier, 1973
* *"Tin Whistles"*, Paddy Moloney agus Seán Potts, 1974
* *"The Chieftains 5"*, Paddy Moloney, Seán Potts, Michael Tubridy, Seán Keane, Martin Fay, Derek Bell, Peadar Mercier, 1975
* *"There Was a Maid"*, Dolores Keane le Martin Byrnes, Peadar Mercier, The Reel Union, 1978
* *"One Day For Recreation"*, Na Filí und Sean O'Se mit Peadar Mercier, 1978

## Naisc sheachtracha
* The Chieftains: Peadar Mercier

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1991
Catagóir:Bodhránaithe
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Catagóir:Fidléirí Éireannacha
Siobhán Peoples

Veidhleadóir í **Siobhán Peoples** as Inis i gContae an Chláir atá báite sa cheol Gaelach ó bhí sí aon bhliain déag. Tá cumasc d’oidhreacht Thír Chonaill agus d’oidhreacht an Chláir ag rith le dúchas an cheoil aici; b’fhidléir iomráiteach as Dún na nGall Tommy Peoples, a hathair agus bhíodh Kitty Linnane, a seanmháthair, ag casadh pianó le Banna Céilí Chill Fhionnúrach.

Tá Siobhán ina teagascóir dúthrachtach in Ollscoil Luimnigh le fiche bliain agus níos faide agus taitníonn léi a bheith ag múineadh ar fud na hÉireann agus na hEorpa. Is iomaí ceoltóir, go logánta, go náisiúnta agus go hidirnáisiúnta arb é díograis Shiobháin i mbun teagaisc an spreagadh is mó a bhí acu.

Chomh maith lena cuid múinteoireachta, is mór an tairbhe atá déanta ag Siobhán i saol an cheoil i mbaile Inse. Bhí páirt shuntasach aici in athbheochan Fhéile Cheol Traidisiúnta Inse agus rinne sí fónamh ar feadh na mblianta ar an gcoiste.

Le teann measa ar a cuid saothair, bronnadh gradam MÓRglór na bliana 2023 ar Shiobhán, mar chomóradh ar an dua a chaitheann sí leis an gceol traidisiúnta a chur chun cinn agus a bhfuil bainte amach aici mar a bheadh sí ina hambasadóir maidir leis an ealaín thraidisiúnta i gContae an Chláir.

## Naisc sheachtracha
*

## Féach freisin

* Tommy Peoples

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí traidisiúnta na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fidléirí Éireannacha
Catagóir:Mná
Cathy Jordan

Amhránaí proifisiúnta leis an mbanna traidisiúnta Dervish le beagnach 30 bliain í **Cathy Jordan**, arb as Ros Comáin ó dhúchas di. D’fhoghlaim sí dá stuaim féin leis an ngiotár a sheinm agus seinneann sí an basúcaí, an bodhrán agus na cnámha go sármhaith freisin.

Ina príomhamhránaí di le Dervish, tá an banna stiúrtha aici trí na mílte ceolchoirm sna céadta cathair ar fud suas le 40 tír. Ar 14 albam déag de chuid an bhanna, chomh maith le taifeadadh a dhéanamh aisti féin agus le comhghleacaithe eile, bhí ról ríthábhachtach aici sa rath atá ar an mbanna. Ar na ceolchoirmeacha ba shuntasaí, bhí ceann ar Bhalla Mór na Síne agus ceann ag Rock in Rio, an fhéile rac-cheoil is mó ar domhan, os comhair 250,000 duine.

Tá cumas déanta amhrán in Cathy chomh maith, agus shaothraigh sí in éineacht le Brendan Graham, an té a chum You Raise Me Up, ceann de na hamhráin is fearr ar éirigh leis sa 20ú haois. Chomh maith le Dervish, tá sí sna bannaí Plúirín na mBan agus The Unwanted, a chíorann an ceangal ceoil idir Éirinn agus Meiriceá.

The Crankie Island Song Project an t-albam is deireanaí dá cuid féin agus is saothar mór comharoibre atá ann le líon is mó ná 70 ceoltóir agus oirfideach, léiriú ar a thugtha atá sí do lucht cheol traidisiúnta na hÉireann.

Chomh maith le coirmeacha ceoil, cuireann Cathy cultúr na hÉireann chun cinn i mbun craoltóireachta. Tá sí ón mbliain 2014 i leith ina láithreoir ar Fleadh TV le TG4. Feictear go fairsing gur ambasadóir í maidir le ceol na hÉireann, is iomaí seanamhrán traidisiúnta ar chuidigh sí lena gcur ar shlí a sábhála.

Cúitíodh a dúthracht léi le gradaim mór le rá, ina measc an BBC Lifetime Achievement Award (2019), Ambasadóir Cultúir Shligigh (2018), Gradam Annie McNulty (2014), agus Saoirse Chathair Shligigh (2010). Amhránaí na Bliana 2025 í ag TG4.

## Naisc sheachtracha
*

## Féach freisin

* Dervish

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Cumadóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Ros Comáin
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mná
Matt Cranitch

Veidhleadóir as Contae Chorcaí é **Matt Cranitch** a bhfuil cáil agus iomrá air mar gheall ar a chuid máistreachta ar stíl Shliabh Luachra. D’fhás Matt aníos i dteaghlach ceolmhar agus ba léir a luí féin leis an gceol ó bhí sé rí-óg. Ba ghearr go raibh cáil mhór air i saol an cheoil in Éirinn. Bhuaigh sé duaiseanna Uile-Éireann ag an bhFleadh Cheoil, chomh maith le duais The Fiddler of Dooney agus Corn an Chrotaigh ag an Oireachtas.

Ó thosaigh sé amach i saol an cheoil, sheinn Matt ag ceolchoirmeacha go leor in Éirinn agus ar fud an domhain, ina cheoltóir aonair agus i gcomhar le grúpaí éagsúla. Bhí sé tráthanna éagsúla i mbannaí cáiliúla de leithéid Na Filí, Any Old Time agus Sliabh Notes agus rinne sé cion mór tairbhe don cheol Gaelach. Rinne sé taifeadadh le gach ceann de na grúpaí sin ar albaim ar mór an moladh agus an trácht a bhíonn orthu.

Chomh maith leis na coirmeacha ceoil, caitheann Matt dua agus dúthracht le múinteoireacht agus le scríbhneoireacht. Meastar go bhfuil leabhar dá chuid The Irish Fiddle Book ar cheann de na téacsanna teagaisc is uilechuimsithí atá ar fáil ag an bhfoghlaimeoir maidir le fidléireacht thraidisiúnta na hÉireann. Tá sé ina shaineolaí ar cheol Shliabh Luachra agus ghnóthaigh sé céim Dochtúireachta ó Ollscoil Luimnigh mar gheall ar a chuid léinn maidir le fidléireacht an cheantair sin. Is fiú aird faoi leith a thabhairt ar Éistigh Seal, albam dá chuid atá dírithe go hiomlán ar fhoinn mhalla, chomh maith le The Living Stream agus Rolling On, albaim a rinne sé i gcomhar leis an mboscadóir Jackie Daly a mbíonn sé ag ceol leis go rialta. Bronnadh Gradam Saoil Cheoil TG4 air sa bhliain 2025.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Veidhleadóirí
Flook (grúpa ceoil)

Is grúpa ceoil iad **Flook** atá i mbun ceannródaíochta i gcúrsaí ceoil le deich mbliana fichead, fuinniúlacht bhríomhar á fhí acu leis an tsamhlaíocht ina gcuid ceolmhaireachta. Sa bhliain 1995 a cuireadh an banna ar bun le ceathrar ceoltóirí as Éirinn agus as Sasana. Is furasta fuaim feadóige agus fliúite Brian Finnegan agus Sarah Allen, máistreacht rithime Ed Boyde ar an ngiotár agus bodhránaíocht shainiúil John Joe Kelly a aithint. Bíonn na foinn chasta fite go caolchúiseach ina gcuid ceoil le séiseanna seasta ionas go gcruthaítear cumasc ar leith idir an traidisiún agus an nuáil a bheireann ar an lucht éisteacha i gcéin is i gcóngar.

Tá cúig cinn d’albaim stiúideo eisithe acu — *Flatfish* (1999), *Rubai* (2002), *Haven* (2005), *Ancora* (2019), agus *Sanju* (2025) — ar mór an moladh ag léirmheastóirí orthu agus leanann Flook de theorainneacha an tseancheoil a thástáil an tráth céanna a gcloítear go dílis leis an mbunrud. Tarraingíonn a gcuid ceolchoirmeacha caint ar bheocht agus ar shárchumas na gceoltóirí, ar shníomh snasta an chomhcheoil agus ar dhánaíocht agus ar shamhlaíocht an chóiriúcháin.

Cuireann gach duine den ghrúpa go tréan agus go tairbheach leis an iomlán. Brian Finnegan, ceoltóir clúiteach feadóige agus fliúite as Ard Mhacha a bhfuil cáil an mháistir air maidir lena chuid cumadóireachta chomh maith le saoirse agus lúfaireacht a chuid seanma. Sarah Allen, seinneann an altfhliúit ag cur sruthcheolta agus séiseanna freasúra le comhcheol sainiúil suntasach so-aitheanta an bhanna. Ed Boyd, duine de na giotáraithe de ghlúin na linne seo is mó a théann i gcion ar cheoltóirí eile mar gheall ar a chuid tionlacain agus John Joe Kelly a bhfuil athshamhlú ar úsáid an bhodhráin leis an gceol traidisiúnta tarraingthe aige.

Is fada aird ar cheolmhaireacht Flook agus ar mheon na nuála iontu agus ní raibh siad ach i dtús a ré nuair a bronnadh an gradam don Bhanna is Fearr orthu ag BBC Folk Awards na bliana 2006, rud a léiríonn chomh luath agus chomh mór agus a bhí siad tagtha ar an bhfód i measc na ngrúpaí ceoil is spleodraí agus is so-aitheanta lena linn féin. Bronnadh Grúpa Ceoil Ghradaim TG4 orthu sa bhliain 2025.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge
Catagóir:Bannaí ceoil Sasanacha
Catagóir:Ceoltóirí traidisiúnta na hÉireann
Colm Broderick

Is píobaire as Contae Cheatharlach é **Colm Broderick** atá ag dul i bhfeidhm go mór ar shaol cheol traidisiúnta na hÉireann. Tá duaiseanna Uile-Éireann gnóthaithe aige mar gheall ar a chumas agus a dhíograis, mar atá Bonn Óir Sheáin Uí Riada.

Seinneann sé ag féilte agus ócáidí eile ar fud na hÉireann agus thar lear, le ceoltóirí agus grúpaí iomráiteacha go minic. Fágann a chuid cruinnis agus an tuiscint dhomhain atá aige ar dhúchas an cheoil go mbíonn an-ghlaoch air i saol an cheoil in Éirinn.

Chomh maith lena chuid ceolchoirmeacha, tá Colm an-tugtha do leanúnachas an traidisiúin. Múineann sé ceol do dhaoine ar an láthair agus ar an idirlíon, foghlaimeoirí den uile leibhéal á dteagasc aige. Bíonn sé ina theagascóir go rialta ag Scoil Samhraidh Willie Clancy agus is minic leis a bheith i láthair ag cruinniú píobairí i bhfad ó bhaile, é ag cuidiú leis an gceol agus an uirlis a chur chun cinn agus a chaomhnú.

Sa bhliain 2019, chuir Na Píobairí Uilleann píb Liam Óig Uí Fhloinn (nach maireann) faoi choimirce Choilm, aitheantas faoi leith do dhúthracht an fhir óig i mbun na ceirde. Tá oidhreacht faoi leith ag rith leis an bpíb agus tá Colm tugtha go hiomlán dá gcoinneáil i gcaoi mhaith agus dá seinm mar is dual.

Leanann Colm, ar i gCiarraí atá a chónaí anois, ag ceol, ag teagasc agus ag fónamh do thraidisiún na píobaireachta ionas go mbíonn rath ar an gcéad ghlúin eile ceoltóirí chomh maith. Bronnadh Ceoltóir Óg na Bliana ag Gradaim TG4 air sa bhliain 2025.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Cheatharlach
Catagóir:Fir
Dúnán (idirdhealán)

* Dúnán, an chéad easpag a bhí ar Bhaile Átha Cliath faoi na Lochlannaigh (féach freisin: Siadal U790 agus Bearaidh ARÉ650)
* Dúnán, baile i gComhairle Pheairt is Cheann Rois
Ursula Hirschmann

Gníomhaí frithfhaisisteach agus feimineach ba ea **Ursula Hirschmann** (2 Meán Fómhair 1913 – 8 Eanáir 1991). Rugadh sa Ghearmáin í, ach is san Iodáil a chaith sí formhór a saoil agus í fásta. Bhí sí ceangailte le roinnt de na fir ba thábhachtaí i stair smaointeachais na hEorpa sa 20ú haois.

## Beatha
I dteaghlach Giúdach meán-aicmeach i mBeirlín a rugadh Ursula Hirschmann i mí Mheán Fómhair 1913. In 1932 chuaigh sí i bpáirt le heagraíocht na n-óg sa Pháirtí Sóisialach Daonlathach chun an fód a sheasamh in aghaidh rabharta na Naitsithe. 

Bhuail sí le Eugenio Colorni, fealsamh, eacnamaí  agus sóisialach óg Iodálach, agus phós siad. Ina dhiaidh sin, ghlac sí páirt ghníomhach i ngluaiseacht an fhreasúra fhrith-fhaisistigh a bhí ag feidhmiú faoi rún san Iodáil, tír dhúchais a céile.

Theith sí an Ghearmáin Naitsíoch go dtí an Iodáil, áit a raibh sí rannpháirteach i gciorcail frith-Mussolini.  Phós sí Eugenio Colorni sa bhliain 1935, agus bhí siad ina gcónaí sa Róimh ag an am. Bhí triúr iníonacha ag Ursula óna pósadh le Colorni: Silvia, Renata, and Eva Colorni. Coimeádadh a fear céile i ngéibheann faoi réimeas na Naitsithe, agus dúnmharaíodh é san Iodáil sa bhliain 1944.  

Bhí Hirschmann lárnach i mbunú Ghluaiseacht Cónaidhmeach na hEorpa (Movimento Federalista Europeo) in 1943–44.  Phós Ursula Hirschmann Spinelli sa bhliain 1945 agus bhí triúr iníonacha acu: Diana, Barbara, agus Sara Spinelli.

Comhúdar an *[[Manifesto di Ventotene]]* ba ea Spinelli, cáipéis shuntasach a leag síos fís Eorpach i ndiaidh an Chogaidh. Ghlac Hirschmann páirt i scríobh agus scaipeadh an Manifesto.

In 1977, bhunaigh Hirschmann an cumann*, Association Femmes pour l'Europe* sa Bhruiséil.

## Féach freisin
* Altiero Spinelli, Eugenio Colorni
* Is aintín í Ursula Hirschmann leis an eacnamaí mór le rá Albert O. Hirschman.
* Simone Veil, Louise Weiss

## Tagairtí

Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Giúdaigh Ghearmánacha
Catagóir:Agóidí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1913
Catagóir:Básanna i 1991
Catagóir:Ceannródaithe Lánpháirtiú na hEorpa
Gregg Binkley

Is aisteoir Meiriceánach é **Gregg Binkley** (a rugadh ar an 20 Márta 1963).

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Joseph W. Tobin

Rugadh an Cairdinéal **Joseph William Tobin** in Detroit, Michigan sa bhliain 1952. De bhunadh na hÉireann is ea é. Tháinig a sheanmháthair ar imirce go Boston (tháinig sí ó ‘a rather poor passionate and rollicking group of shanty Irish’, pébí cé hiad sin). Dúirt Tobin sa Scala News go raibh Béarla maith ag a mhamó, ach gur dhúirt sí a cuid paidreacha i nGaeilge i gcónaí mar nach raibh sí cinnte go raibh Béarla ag Dia.

## Féach freisin

* Kevin Farrell

## Tagairtí

Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daoine as Detroit
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Daoine as Michigan
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir