Arbëreshë

Mionphobal eitnitheangach Albánach is ea an pobal **Arbëreshë** agus iad le fáil san Iodáil ón 14ú haois i leith, go háirithe i ndeisceart na hIodáile.
Síolraíonn siad ó theifigh Albánacha a chuir fúthu i Ríocht Napoli agus i Ríocht na Sicile agus iad ag éalú ón Albáin agus ón nGréig idir an 14ú haois agus an 18ú haois tar éis bhás Gjergj Kastrioti Skanderbeg agus tar éis go ndearna na Turcaigh Otamánacha gabháil mhall ar na tíortha Balcánacha. Is iad an teanga, an ghnásaíocht Bhiosántach, an ealaín agus an ghastranamaíocht na haraíonacha is mó a bhaineann lena ndúchas.  

Is í an eaglais is mó a chothaíonn féiniúlacht an phobail Arbëreshë. Baineann an chuid is mó den chaoga pobal Arbëreshë leis an Eaglais Iodálach-Albánach (eaglais oirthearach Chaitliceach), agus tá dhá dheoise ann: Deoise Lungro ar son daoine i Mór-Roinn na hIodáile agus Deoise Piana degli Albanesi ar son daoine sa tSicil. Ina theannta sin, tá Mainistir Grottaferrata in Lazio, áit a bhfuil manaigh Bhasalacha (a leanann riail Naomh Basal) ann agus a bhformhór as na pobail Arbëreshë. Tá freastal eaglaiseach á dhéanamh ar an bpobal Arbëreshë le fada an lá.

## Teanga

Labhraíonn an pobal Arbëreshë Albáinis Iodálach nó *Arbërisht*, saghas Albáinise a d’eascair ón gcanúint Thoscach a labhraítear in oirdheisceart na hAlbáine agus in Epirus na Gréige.San Iodáil tá an Albáinis cosanta ag dlí 482/99, a bhaineann le caomhnú na mionlach stairiúil teanga.

## Lonnú

Tá an pobal Arbëreshë scaipthe go maith. Meastar go bhfuil timpeall 100,000 Iodálaigh Albánacha san Iodáil féin, agus iad ar na mionlaigh is sine agus is mó atá ann. Tá líon mór acu thar lear i Meiriceá Thuaidh agus Theas, go háirithe sna Stáit Aontaithe, Ceanada, an Bhrasaíl, an tSile, an Airgintín, Meicsiceo, Veiniséala, agus Uragua. 

Tá caoga pobal Albánach san Iodáil, 41 bardas agus naoi sráidbhaile, agus iad le fáil i seacht réigiún i ndeisceart na hIodáile. Tá mionphobail chultúrtha le fáil i cathracha Milano, Chieri, Turino, Napoli, Bari, Crotone, Consenza agus Palermo, ach tá os cionn tríocha áit eile ann a chaill an Albáinis. Cás ar leith is ea Mezzojuso agus Palazzo Adriano i gcúige Palermo, mar ar cailleadh an teanga agus na sean-nósanna ach mar ar coinneáladh an ghnásaíocht Bhiosántach. 

Tar éis 1990, nuair a fuarthas réidh leis an rialtas Cumannach san Albáin, tháinig a lán daoine ón Albáin (*shqiptarë*) chun bailte Albánacha san Iodáil, agus tar éis 2008, nuair a bhí Albánaigh in aighneas le Seirbigh sa Chosaiv, tháinig a lán teifeach eile.     

 

## Stair
Sna meánaoiseanna thug muintir na hAlbáine *Arbëri* nó *Arbëni* ar a dtír agus thug siad *Arbëreshë* nó *Arbëneshë* orthu féin. Sa 16ú haois tháinig an logainm tíre *Shqipëria* agus an t-ainm muintire *Shqiptarë* isteach ann, ach d’fhan an tseantéarmaíocht beo san Iodáil, sa Chróit agus sa Ghréig.

Nuair a rinne na hOtamánaigh ionradh ar na Balcáin sa 15ú haois, d’éalaigh mórán Albánach ón nGréig chun deisceart na hIodáile. In 1448 d’iarr Rí Napoli, Alfonso V na hAragóine, cúnamh ar Skanderbeg chun ceannairc a chur faoi chois in Napoli. Tháinig na saighdiúirí agus chuir siad fúthu i sráidbhailte in Calabria agus sa tSicil. In 1461 d’iarr Ferdinand, mac Alfonso, cúnamh arís ar Skanderbeg, agus lonnaigh a shaighdiúirí siúd i sráidbhailte in Apulia.

Tar éis bhás Skanderbeg in 1468 bhí aghaidh ag Albánaigh ar an Iodáil fós, agus ar feadh an 16ú haois déag bhí sráidbhailte nua á mbunú acu ann. Is minic a bhí na fir ag troid mar shaighdiúirí thuarastail in airm Iodálacha. 

Deir scoláirí áirithe nárbh é na nOtamánach ba mhó a chuir na hAlbánaigh ag tarraingt ar an Iodáil, agus go raibh siad ag teacht roimh aimsir Skanderbeg. Tháinig slua eile idir 1500 agus 1534 ón bPeilipinéis agus iad ag éalú ó na hOtamánaigh, agus bhí na fir ina saighdiúirí ag Ríocht Napoli agus ag Poblacht na Veinéise anuas go dtí aimsir Napoléon. 

Thug neart daoine ó dheisceart na hIodáile a n-aghaidh ar Mheiriceá sna tréimhsí 1900-1910 agus 1920-1940, rud a bhánaigh timpeall leath na sráidbhailte Alabánacha. Ach tar éis threascairt an Chumannachais san Albáin in 1990, thosaigh daoine ón Albáin ag cur fúthu sna sráidbhailte sin arís. 


File:Italia albania1859.jpg|Léarscáil eitneagrafach, 1859, ag léiriú an daonra Albánaigh le huaine
File:Albanian dialects.svg|Críocha eitneatheangacha Albánacha


## Teanga
D’eascair Albáinis na hIodáile (Arbërisht) ón gcanúint “Tosk” i ndeisceart na hAlbáine, agus tá gaol gairid ag canúintí Arbërisht lena chéile. Tá a lán seanchainte de chuid an 15ú haois le cloisteáil fós inti, agus tá roinnt iasachtaí ón nGréigis inti i dtaca le foclóir agus le fuaimniú de. Caomhnaíonn sí roinnt airíonna a cailleadh san Albáinis Chaighdeánach, amhail cairn áirithe consan (cf. Arbërisht *gluhë*  (“teanga”) in aghaidh *gjuhë* ).   

Níl tacaíocht stáit ar fáil ag an bpobal Arbërësh, agus níl an teanga ar na teangacha mionlaigh atá faoi choimirce an Stáit de réir Airteagal 6 an Bhunreachta, ach i gcomúin áirithe cuidíonn na húdaráis leis an bpobal Arbërësh maidir le cultúr agus teanga. Tá cumainn áitiúla ann atá ag féachaint leis an teanga a chosaint. 

## Litríocht
Ba é an sagart Luca Matranga (1567-1619) a scríobh an chéad saothar in Albáinis Iodálach, leabhar dar teideal *E mbsuama e krështerë* (Teagasc Críostaí). Ní raibh aon duine ag scríobh sa teanga sa 17ú haois, ach san 18ú haois tháinig an file Giulio Variboba (1724-1788) ar an bhfód. Scríobh Nicola Chetta (1740-1803) (Nikollë Keta in Albáinis) filíocht in Albáinis agus i nGréigis. I dteannta a bheith ina fhile, bhí sé ina fhoclóirí, ina theangeolaí, ina dhiagaí agus ina reachtaire ar mhainistir Ghréagach.

Sa 19ú haois ba é Girolamo de Rada (Jeronim De Rada in Albáinis) an duine a bhí chun tosaigh mar scríbhneoir Arbëresh agus mar cheannaire náisiúnach san Albáin féin. Rugadh é do shagart i sléibhte Cosenza. Chláraigh sé i nDámh an Dlí in Ollscoil Napoli, ach i mbéaloideas agus i litríocht ba mhó a bhí suim aige, agus d’fhoilsigh sé saothair in Albáinis agus in Iodáilis. In 1848 bhunaigh sé *L'Albanese d'Italia*, an chéad tréimhseachán a d’fhoilsigh roinnt alt in Albáinis.  

## Féach freisin

* Albáinis

## Tagairtí

## Gailearaí

File:1 195.jpg|Icónastáis in eaglais in Piana degli Albanesi sa tSicil.
File:Civita (Çifti) (CS). (4).jpg|Comhartha dátheangach i gcearnog in Civita, Calabria.
File:Artigianato Arberesh.jpg|Ceardlann Arbëresh in Piana degli Albanesi.
File:KatundiZembraJone.jpg|Grúpa ceoil Albánach in Campania.
File:Arbereshe Dress.jpg|Éide thraidisiúnta in Calabria.


Catagóir:An Iodáil
Catagóir:An Albáin
Catagóir:An Albáinis