open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Edme Mariotte

Fisiceoir agus sagart Francach (Abbé) ab ea **Edme Mariotte** (c. 1620 - 12 Bealtaine 1684).

## Beathaisnéis
Rugtha i dTil-Châtel, ba é Edme Mariotte an mac ab óige le Simon Mariotte, riarthóir sa cheantar Til-Châtel Til-Châtel (d’éag 16 Lúnasa 1652), agus Catherine Denisot (d’éag 26 Meán Fómhair 1636 mar gheall ar phlá). Bhí a thuismitheoirí ina gcónaí i Til-Châtel agus bhí 4 leanbh eile acu: Jean, Denise, Claude, agus Catharine. Bhí Jean ina riarthóir i bParlaimint  Pháras ó 1630 go dtí a bhás i 1682. Phós an bheirt Denise agus Claude, i réigiún Dijon, cé gur phós Catharine Blaise de Beaubrieul, comhairleoir an rí Louis de XIV. Bhí cónaí ar Catherine agus Blaise ar an tsráid chéanna 16, b’fhéidir ar an seoladh céanna, áit a raibh cónaí ar Jean. Ní fios faoi luathshaol Edme Mariotte. Is dócha go bhfuair sé a theideal  “Sieur de Chazeuil” mar oidhreacht óna dheartháir Jean i 1682. Tagraíonn sé d’eastát a athar, a tugadh do Jean ar dtús. Bhí an t-eastát seo i réigiún Chazeuil.. Níl sé soiléir ar chaith Mariotte an chuid ba mhó dá luathshaol i nDijon, agus cá raibh sé roimh St Martin sous Beaune. Níl aon tagairtí ann chun é seo a dhearbhú. Sa bhliain 1668 thug Colbert cuireadh do Mhariotte páirt a ghlacadh sa "l'Académie des Sciences", áit a bhí comhionann leis an Chumann Ríoga. Ón am sin ar aghaidh d’fhoilsigh sé roinnt alt. 
clé|mion|400x400px| Bunú Acadamh na nEolaíochtaí agus na réadlainne 1666- Henri Testelin (mionsonraí). Is dócha gurb é Mariotte an 6ú duine ar dheis. Ar a dheis tá Huygens agus Cassini.
## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Francacha
Mariotte,Edme
Mariotte,Edme
Catagóir: Daoine as Dijon
Catagóir: fisiceoirí ón 17ú haois
Catagóir: fisiceoirí na Fraince
Catagóir: luibheolaithe ón 17ú haois
Catagóir: luibheolaithe na Fraince
Catagóir: Baill d'Acadamh Eolaíochtaí na Fraince
Dlíthe Burgos (1512)

[mion|coidéacs Kingsborough (téacs foilsithe sna [1550idí)ː bhí an córas *[[encomienda]]* (cuasasclábhaíocht) i bhfeidhm, an t-*encomendero* an té a bhí i mbun|clé]]

Fógraíodh na **Dlíthe Burgos**, nó **Las leyes de Burgos**, ar an 27 Nollaig 1512, creatlach dlí idir lonnaitheoirí de chuid na Spáinne agus na bundúchasaigh sna hIndiacha Thiar. 

Ba é sin an chéad uair a rinneadh iarracht chun creatlach dlí a chruthú le haghaidh an chaidrimh idir lonnaitheoirí de chuid na Spáinne agus an pobal dúchasach i gcríocha cosúil leis an Easpáinneoil, Pórtó Ríce agus Iamáice.

Tháinig an córas *[[encomienda]]* (cuasasclábhaíocht) i bhfeidhm agus tugadh *encomendero* ar an té a bhí i mbun.

Léirigh na dlíthe seo teannas idir soiscéalaíocht agus dúshaothrú an phobail dhúchasaigh, rud a bhí mar chuid de dhíospóireachtaí múnlaitheacha de chuid na hEorpa sa Nua-aois Luath maidir le cearta an duine.

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Spáinne
Catagóir:Dlíthe na Spáinne
Catagóir:Cearta daonna
Catagóir:Pórtó Ríce
Catagóir:Iamáice
Catagóir:An Phoblacht Dhoiminiceach
Catagóir:Háítí
Catagóir:Coilíneachas
Catagóir:1512
Catagóir:1510idí
Catagóir:16ú haois
Catagóir:Na hIndiacha Thiar
Mequinenza

Is baile agus bardas i gcúige Zaragoza, i bpobal uathrialach na hAragóine, sa Spáinn é **Mequinenza** (Aragóinis agus Spáinnis: [mekiˈnenθa]) nó **Mequinensa** (Catalóinis: [məkiˈnɛnsə]). Tá sé suite ar bhruach na habhann Segre, i ngar dá cumar leis an Ebro idir Damba Mequinenza agus Taiscumar Riba-roja.

Tógadh an taiscumar, ar a dtugtar *Mar de Aragón* freisin, idir 1957 agus 1964, agus tá sé ar cheann de na taiscumair is mó sa tír. Tá spás ann le haghaidh rámhaíochta agus curachóireachta a mheastar a bheith ar cheann de na cinn is fearr san Eoraip mar gheall ar a leibhéal cobhsaí uisce agus cé chomh furasta agus atá sé teacht air. Bíonn féilte San Blas agus Santa Águeda ar siúl i mí Feabhra agus is díol spéise na féilte seo i measc lucht turasóireachta san Aragóin.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Comhairle Cathrach Mequinenza
* Músaeim Mequinenza 
* Turasóireacht Mequinenza
Alan White

Is drumadóir rac-cheoil Sasanach é **Alan Victor “Whitey” White** (rugadh 26 Bealtaine 1972, Lewisham, Londain, Sasana) a bhfuil aithne air mar dhrumadóir an bhanna Shasanaigh Oasis ó 1995 go 2004. Roimh Oasis, bhí sé ina dhrumadóir do Starclub ó 1991 go 1994. Sheinn sé ar cheithre albam stiúideo de chuid Oasis, ar amhrán amháin ar *Don't Believe The Truth*, ar dhá albam díolama, agus albam beo amháin le linn a thréimhse sa mbanna. Thosaigh sé leis an mbanna i mí Aibreáin 1995 tar éis gur tugadh bata is bóthar don chéad drumadóir, Tony McCarroll. Mhol cara de chuid Noel Gallagher, Paul Weller, White do Gallagher. Sheinn deartháir Alan, Steve, na drumaí do Weller le tamall fada. D’fhág White Oasis go luath in 2004 agus tháinig Zak Starkey, drumadóir The Who ag an am, agus mac le Ringo Starr, drumadóir The Beatles, isteach sa mbanna ina áit.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Tony McCarroll

Is drumadóir Sasanach é **Tony McCarroll** (rugadh 4 Meitheamh 1971) agus duine de bhunaitheoirí an bhanna rac-cheoil Oasis. Sheinn sé na drumaí ar a gcéad albam, *[[Definitely, Maybe]]*, agus ar *Some Might Say*, an chéad singil de chuid Oasis a bhain uimhir a haon sna cairteacha amach, ón albam *(What’s the Story) Morning Glory?*, sular díbríodh as an mbanna é sa bhliain 1995.
Seán Ó Laoghaire (Fínín)

Poblachtánach Éireannach agus Fínín mór le rá ab ea **Seán Ó Laoghaire** (Béarla: *John O'Leary*). Rinne sé staidéar ar an dlí agus ar an leigheas araon ach níor bronnadh céim air, agus as a pháirt i mBráithreachas Poblachtach na hÉireann cuireadh i bpríosún é i Sasana sa naoú haois déag.

## Luathshaol
Rugadh i m[baile Thiobraid Árann, Contae Thiobraid Árann é, agus cuireadh oideachas ar Ó Laoghaire (a bhí ina Chaitliceach) sa Scoil Ghramadaí Phrotastúnach áitiúil, i Scoil na Mainistreach, agus i gColáiste Caitliceach Cheatharlach ina dhiaidh sin. Shamhlaigh sé é féin leis na tuairimí a mhol [Tomás Dáibhis, agus bhuail sé le Séamas Mac Stiofáin i 1846.

Thosaigh sé a chuid staidéir ar an dlí i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, i 1847, áit a raibh baint aige, trí Chlub Grattan, le Cathal Gabhán Ó Dubhthaigh, Séamas Fionntán Ó Leathlobhair, agus Tomás Proinsias Ó Meachair.

## Éirí amach 1848

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon
Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Baill de BPÉ
Catagóir:Básanna i 1907
Catagóir:Daoine a rugadh i 1830
Arbatráiste triantánach

[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Triangular-arbitrage.svg|mion|Sampla;ː Arbatráiste triantánach ar an [margadh airgeadraí]]
Is straitéis é **arbatráiste triantánach** chun buntáiste a ghnóthú de bharr na difríochta i gcás nach ionann na praghsanna sa mhargadh agus an praghas ba chóir a bheith ann le cothromaíocht.

## Tagairtí

Catagóir:Arbatráiste
The Surfaris

Is banna rac-surfála Meiriceánach é **The Surfaris**, a bunaíodh i Glendora, California sa bhliain 1962. Is fearr aithne orthu mar gheall ar dhá amhrán a bhain na cairteacha amach i gceantar Los Angeles ar dtús, ansin go náisiúnta faoi Bhealtaine 1963: *Surfer Joe* agus *Wipe Out*, taobh-A agus taobh-B den singil 45 céanna. Shroich *Wipe Out* uimhir a dó ar na cairteacha (Billboard 100) agus shroich *Surfer Joe* uimhir 62.

Insealbhaíodh na Surfaris i Músaem agus Halla Laochra an Cheoil in 2019 a bhuíochas leis an singil ollmhór *Wipe Out*.

## Baill

* Bob Berryhill (giotár rithime: 1962-1966)
* Jim Fuller (príomhghiotár: 1962-1966, bás 2017)
* Pat Connolly (dordghiotár: 1962-1965)
* Ron Wilson (fonnadóireacht/drumaí: 1962-1966)
* Jim Pash (sacsafónaí/giotár: 1963-1966, bás 2005)
* Ken Forrisii (dordghiotár: 1965-1966, bás 1998)

## Dioscliosta

### Albaim

* 1963: *Wipe Out* (Dot DLP-3535/DLP-25535)
* 1963: *Play* (Decca DL-4470/DL-74470)
* 1964: *Hit City '64* (Decca DL-4487/DL-74487)
* 1964: *Fun City U.S.A.* (Decca DL-4560/DL-74560)
* 1965: *Hit City '65* (Decca DL-4614/DL-74614)
* 1965: *It Ain't Me, Babe* (Decca DL-4683/DL-74683)
* 1983: *Surf Party! The Best of The Surfaris Live!* [taifeadta 1981] (Koinkidink KWK-102; atheisiúint ar CD: GNP Crescendo GNPD-2239, 1994)
* 2003: *Basic Tracks* by Jim Fuller's Surfaris (Got It Records #0101)
* 2005: *Wipe Out* by Bob Berryhill's Surfaris (Calvary Chapel Music #6021)
* 2006: *Street Party* by Jim Fuller's Surfaris (Heyday Records #35753)
* 2015: *Hurley Sessions* by Bob Berryhill's Surfaris (Salt Talk Music #41662)

### Singlí

* 4/63: *Wipe Out* // *Surfer Joe* (DFS 11/12; Princess 50; Dot 16479)
* 9/63: *Point Panic* // *Waikiki Run* (Decca 31538)
* 11/63: *Santa's Speed Shop* // *A Surfer's Christmas List* (Decca 31561)
* 12/63: *Scatter Shield* // *I Wanna Take a Trip to the Islands* (Decca 31581)
* 3/64: *Go Go Go for Louie's Place* // *Murphy the Surfie* (Decca 31605)
* 6/64: *Dune Buggy* // *Boss Barracuda* (Decca 31641)
* 10/64: *Karen* // *Hot Rod High* (Decca 31682)
* 1/65: *Beat '65* // *Black Denim* (Decca 31731)
* 5/65: *Theme Of The Battle Maiden* // *Somethin' Else* (Decca 31784)
* 7/65: *You Can't Sit Down* // *Surfer Joe* (Dot 16757)
* 8/65: *Catch a Little Ride With Me* // *Don't Hurt My Little Sister* (Decca 31835)
* 4/66: *So Get Out* // *Hey Joe Where Are You Going* (Decca 31954)
* 8/66: *I'm a Hog for You* // *Wipe Out* (Decca 32003)
* 10/66: *Show Biz* // *Chicago Green* (Dot 16966)
* 4/67: *Search* // *Shake* (Dot 17008)

Catagóir:Bannaí ceoil
Athchumasc stoc

mion
Gnás san airgeadas is ea **athchumasc stoc**, lena laghdaítear líon na scaireanna stoic atá gan íoc.

## Tagairtí

Catagóir:Stocmhargadh
Stephen Clements

Ba DJ Raidió agus láithreoir teilifíse i gCúige Uladh é **Stephen Clements** (17 Nollaig 1972 - 6 Eanáir 2020). Is fearr aithne air as an Q Breakfast Show a óstáil ar Q Radio ar feadh 7 mbliana go dtí Mí an Mheithimh 2019, agus The Stephen Clements Show ar BBC Raidió Uladh ó Mhí Mheán Fómhair 2019 go dtí a bhás.

## Saol pearsanta
Rugadh Clements i Latharna i 1972 agus ba mac é le Roy agus Helen Clements. Bhí deartháir, Gavin, aige agus ní raibh ach dhá chol ceathrar acu, Simon agus Wendy Davis. Bhí sé pósta ar Natasha agus bhí beirt chlainne acu, Poppy agus Robbie.

Rinne Clements staidéar ar thíreolaíocht ar an ollscoil agus bhí cónaí air sa Chóiré Theas ar feadh tréimhse agus é ag teagasc Béarla. Roimh a ghairm raidió, bhí Clements ina fhear díolacháin beorach.

Chuir Clements lámh ina bhás fhéin ar an 6 Eanáir 2020.

## Gairm

### Citybeat / Q Radio (2010–2019)
Thosaigh gairm raidió Clements nuair a chuir sé scairt ar Citybeat le ceist a chuir fá chad é mar thiocfadh leis a bheith ar an raidió. Coicís ina dhiaidh dó taifeadadh taispeána a sheoladh isteach, bhí sé ar an aer.
Chuir Clements clár brifeasta Q Radio i láthair go dtí an 21 Meitheamh 2019 i dteannta le Sara Neill agus, níos déanaí, Cate Conway ar an stáisiún raidió tráchtála. Chuir an láithreoir iomaitheorach Stephen Nolan síos ar chlár Clements mar cheann de na cinn is nuálaí agus is greannmhaire ar éist sé leis riamh. Nuair a d'fhág sé, dúirt sé nach "rud ar bith níos lú ná pribhléid a bhí ann riamh" an seó a óstáil.

Ba é mír amháin den seó *Through the Window*, coincheap raidió de Through the Keyhole. Sa mhír labhair Clements le carachtar agus lig sé d’éisteoirí buille faoi thuairim a thabhairt cén duine cáiliúil nó aghaidh áitiúil a bhí ann. Thug sé tagairtí grinn freisin do shaincheisteanna polaitiúla a bhí ag dul ar aghaidh. D'aithinn sé a bhean mar chumadóir an mhírn, i ndiaidh comhrá a bhí acu agus iad ar saoire.

Le linn na tréimhse seo scríobh sé leabhar sárdhíol, *Back In Our Day*, a eisíodh ar an 15 Samhain 2017.

### BBC (2019–2020)
I mí Mheán Fómhair 2019, d’fhógair Clements go bhfuair sé “post nach mbeadh deis aige a fháil arís” agus chuaigh sé isteach le BBC Raidió Uladh. Tháinig a sheó, Seó Stephen Clements nó *The Stephen Clements Show*, in áit Seó Sheáin Coyle nó The Seán Coyle Show. Craoladh a chéad seó ar an 23 Meán Fómhair agus bhí a sheó deireanach ar an 6 Eanáir.

Chomh-chuir sé an tsraith theilifíse *Open for Summer* i láthair le linn an Chraobh Oscailte Gailf i bPort Rois in 2019 chomh maith le clár Children in Need de chuid BBC na sé chontae i mí na Samhna 2019 le Holly Hamilton.

## Tagairtí

Catagóir:Láithreoirí raidió Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Básanna in 2020
Banc Forbartha na hÁise

Banc forbartha réigiúnach don Áise is ea **Banc Forbartha na hÁise** (ADB nó Asian Development Bank). 
[clé|mion|ceannceathrú ADB in Metro [Manila]]

## Tagairtí

Catagóir:Institiúidí forbartha airgeadais
Catagóir:Cistí infheistíochtaí
Athcheannach stoic

mion
Gléas chun airgead tirim a íoc le scairshealbhóirí gnólachta is ea **athcheannach stoic**, sa tslí is go n-éilítear níos lú cánach orthu ná mar a dhéanfaí dá n-íocfaí díbhinní leo.

## Tagairtí

Catagóir:Stocmhargadh
Catagóir:Cáin
Derek "Pluto" Moireach

Is láithreoir raidió agus teilifíse é **Derek 'Pluto' Moireach** (Béarla: *Derek Murray*), a oibríonn go príomha i gcláracha Gaelacha.

Tá sé mar phríomh-láithreoir sacar *[[Raidió nan Gàidheal|Radio nan Gàidheal]]* ó 2007. *Chlúdaigh* sé feachtas *Chorn an Domhain*, na babhtaí réamhchomórtais do EUFA, agus cluichí san Eoraip. Is tráchtaire spóirt é freisin don stáisiún teilifíse Gaeilge na h-Alban BBC Alba, agus ó am go chéile i mBéarla do *Sportsound* ar *BBC Radio Scotland* . Bhí sé ina thráchtaire spóirt ar an chlár nuachta *[[An Là]]*, agus ar *An Caman*, sraith ar bhuaicphointí camanachda a craoladh i 2007. Ainmníodh é mar ‘Láithreoir Raidió na Bliana’ ag *[[Féile na Meán Ceilteach]]* i 2008. 

Sna 1990idí, bhí Derek le feiceáil sa tsobaldráma Gaelach *Machair*, ina ghlac sé páirt Iain MacÌomhair.  I 1993-1994 bhí sé mar chuid den phríomh-chliar sa tsraith theilifíse grinn *Ran Dan*, agus arís i 2003-2004 sa tsraith *Back on the Ran Dan* . I 2011 chuir sé féin agus Emma NicAonais an tsraith BBC Alba *Siuthad! Siubhal!*, inar thaistil siad ar fud na hAlban ag baint triail as gníomhaíochtaí turasóireachta  neamhghnácha.

Is as Nis ar Leòdhas é Derek. Bhí sé ina mhac léinn ag Sabhal Mòr Ostaig ó 1990 go 1991, agus ina dhiaidh sin ina phóilín le *Póilíní Shrath Chluaidh* . Tugann sé tacaíocht do Camanachd Leòdhais.

Cuireann sé a chlár ceoil féin, *Siubhal gu Seachd le Pluto,* i láthair gach tráthnóna Luan go Déardaoin ó 5.30in go 7in ar *[[BBC Radio na Gàidheal|Radio na Gàidheal]]*.

## Tagairtí

* BBC Alba: Ceilidh na hAthbhliana: Derek “Pluto” Murray
* BBC Scotland: 2013-12-19: Tuairiscíonn Derek ‘Pluto’ Murray ar pheil na nOileán áitiúil *(tráchtaireacht físe 2:35)*
* Leathanach Facebook
Il commissario Montalbano

Sraith theilifíse Iodálach is ea ***Il commissario Montalbano*** (*Cigire Montalbano*). Chuir RAI an clár le chéile agus eisíodh é an 6 Bealtaine 1999.

## Carachtair

* Salvo Montalbano, cigire póilíní - Luca Zingaretti
* Livia Burlando, leannán Montalbano - Katharina Böhm
* Domenico "Mimì" Augello, bleachtaire - Cesare Bocci
* Giuseppe Fazio, bleachtaire - Peppino Mazzotta
* Agatino Catarella, oifigeach póilíní - Angelo Russo

## Príomhshuímh scannánaíochta
mion| Promanáid Cois Farraige agus Teach ficseanúil Montalbano (Punta Secca)

* Ragusa
* Punta Secca
* Modica
* Scicli
* Donnalucata
* Comiso
* Chiaramonte Gulfi
* Ispica
* Pozzallo
* Vittoria
* Scoglitti

## Caibidlí
mion|276x276px| Luca Zingaretti mar Salvo Montalbano

## Féach freisin
* Andrea Camilleri
* Montalbano óg
* Sellerio

## Tagairtí

Catagóir:Cláir theilifíse

Catagóir:Ficsean
Catagóir:Cláir bleachtaireachta
Clubanna seaimpíní an domhain peile

Cuimsíonn an liosta seo seaimpíní oifigiúla an chlub (de jure) do FIFA.

## Comórtais
[thumb|210px|[Roy Keane, Buaiteoir an Chorn Idir-rannach le Manchester United]]

* Corn Idir-rannach:

Comórtas idir 1960 agus 2004 a bhí sa **Chorn** Idir-rannach idir foirne ó Chónaidhm UEFA agus Cónaidhm CONMEBOL. D'imir clubanna ionadaíocha ón mór-roinn is forbartha sa pheil an trófaí (go háirithe sna blianta sin); níos minice ná a mhalairt, thabharfadh seaimpíní Chorn Seaimpíní Chorn na hEorpa / UEFA agus na Copa Libertadores dúshlán dá chéile. Ar 27 Deireadh Fómhair, 2017, d’fhógair FIFA gurbh é an trófaí seo teideal oifigiúil an domhain (arb ionann é agus Corn Domhanda FIFA Chorn an Domhain) **' Ó 2005, tá Corn Domhanda FIFA curtha in ionad mar phríomhchomórtas na gclubanna peile ar domhan. agus cuireadh deireadh leis an gCorn Idir-rannach .

* Corn Club Domhanda FIFA:

Is comórtas [[Sacar|peile]] é **Corn Club Domhanda FIFA a*' eagraíonn Cumann *Fédération Internationale de Football'' (FIFA). Reáchtáladh an chéad chomórtas sa bhliain 2000 sa Bhrasaíl agus cé nach raibh aon chomórtas ann idir 2001 agus 2004, tá an comórtas ar siúl gach bliain ó 2005. Tá seacht gclub san iomaíocht, seaimpíní gach ceann de Chónaidhm FIFA: an Afraic (CAF), an Áise (AFC), Meiriceá Theas (CONMEBOL), an Eoraip (UEFA), Meiriceá Thuaidh, Meiriceá Láir agus an Mhuir Chairib (CONCACAF), an Aigéine (OFC) agus seaimpíní na tíre a óstáil an comórtas. Ó 2025 ar aghaidh beidh an comórtas ar siúl gach 4 bliana.

Tugann an trófaí teideal an domhain.

* Corn Idir-rannach FIFA: 

Sa chomórtas tá seaimpíní clubanna na sé chónaidhm FIFA, agus imrítear é mar chomórtas buaite le foireann na hEorpa ag fáil slán leis an gcluiche ceannais. Bronntar an teideal bliantúil Seaimpíní an Domhain ar na buaiteoirí.

## Staitisticí
mion|351x351px| Corn Club Domhanda FIFA

## Féach freisin

* Corn Idir-rannach

## Tagairtí

Catagóir:Sacar
Montalbano óg

Sraith theilifíse Iodálach é an **Montalbano óg** (*san Iodáilis, Il giovane Montalbano*), cnaguirlisí de “Il commissario Montalbano”, in dhá eachtra déag 100 nóiméad a chruthaigh Andrea Camilleri agus a craoladh idir 23 Feabhra, 2012 agus 19 Deireadh Fómhair, 2015 i Rai 1.  D’éirigh go hiontach leis an tsraith theilifíse.

## Achoimre
Go luath sna 90idí, ceapadh an Cigire Salvo Montalbano mar choimisinéir agus aistríodh é go Vigata (cathair samhailteach) sa tSicil, an t-oileán inar rugadh é.

## Eipeasóidí

## Caitheadh
deas|mion|169x169px| Michele Riondino

* Michele Riondino : An Coimisinéir Salvo Montalbano
* Alessio Vassallo : Leas-Choimisinéir Mimì Augello
* Andrea Tidona : Cigire Carmine Fazio
* Beniamino Marcone : Cigire Giuseppe Fazio
* Sarah Felberbaum : Livia Burlando
* Fabrizio Pizzuto : oifigeach póilíní Agatino Catarella
* Maurilio Leto : oifigeach póilíní Gallo
* Alessio Piazza : oifigeach póilíní Paternò
* Guiseppe Santostefano : An Dochtúir Pasquano
* Massimo De Rossi : Coimisinéir División de Alabiso
* Katia Greco : Mery
* Adriano Chiaramida : Sagart Montalbano
* Cé Luigi Misasi : Torrisi
* Valentina D'Agostino : Viola Monacó
* Pietro De Silva : Oriani
* Renato Lenzi : Gaetano Borruso
* Carmelo Galati : An t-iriseoir teilifíse Nicolò Zitò
* Orazio Alba : Nini Brucculeri
* Vincenzo Ferrera : Gerlando Mongiardino
* Giusy Buscemi : Anita Lodato

## Féach freisin
* Il commissario Montalbano
* Sellerio

## Tagairtí

Catagóir:Cláir theilifíse

Catagóir:Ficsean
Ebussuud Efendi

Ba dhlí-eolaí agus Ard-Mhuftaí de chuid na hImpireachta Otamánaí é **Ebussuud Efendi,** nó mar is fearr aithne, **Hoca Çelebi** (*Muhammad Ebussuûd Efendi*, 30 Nollaig 1490 – 23 Lúnasa 1574). 

Bhí Efendi ina Ard-Mhuftaí ón mbliain 1545 go dtí gur éag sé sa bhliain 1574. Bhí páirt ríthábhachtach ag Efendi sna leasuithe fairsinge a rinne Suleiman Ollásach ar chóras dlí na nOtamánach, ach go háirithe chun iarracht a dhéanamh ar sharia agus qānūn, na dlíthe a leagadh síos an Sabhdán, a chur le chéile mar chóras dlí comhtháite.

Mar dhlí-eolaí den scoil (madhhab) Hanafi, tá clú agus cáil air go fóill mar gheall ar roinnt fatāwā a d'eisigh sé fad a bhí sé ina Ard-Mhuftaí, go háirithe an ceann míchlúiteach a cheadaigh marú na nIasaídeach ar bhonn creidimh.

## Féach freisin

* Suleiman Ollásach
* Dlí Sharia

## Naisc sheachtracha
Scríobh Eugenia Kermeli nóta beathaisnéise mionsonraithe maidir le Hoca Çelebi, ag díriú ar a chuid tuairimí i dtaobh an chaidrimh idir Críostaithe agus Moslamaigh.

## Tagairtí


Catagóir:Daoine a rugadh i 1490
Catagóir:Básanna i 1574
Catagóir:Diagairí Moslamacha
Catagóir:Ceannairí Otamánacha
Catagóir:Dlí Ioslamach
Loch Taupó

Is loch in Oileán Thuaidh na Nua-Shéalainne í **Loch Taupó**.(Maorais:Taupō-nui-a-Tia) Is caildéara de Bholcán Taupó í. Le achar dromchla 616 ceintiméadar cearnach aici, agus is í an loch is mó de réir achar dromchla í sa Nua-Shéalainn, agus an dara loch fionnuisce is mó de réir achar dromchla san Aigéine gheopholaitiúil tar éis Loch Murray i Nua-Ghuine Phapua. Tá Oileán Motutaiko suite i gceantar thoir theas an locha.
Cumann Oiseanach Ollscoil Ghlaschú

Bunaíodh **Cumann Oiseanach Ollscoil Ghlaschú** in 1831 agus tá sé ar an darna chumann is sine ar an champas. Bunaíodh an cumann mar chumann díospóireachta Gaelach, ach anois tá sé mar sprioc ag an chumann suim i nGaeilge na hAlban agus sa chultúr Gaelach agus Ceilteach a chur chun cinn i measc mic léinn in Ollscoil Ghlaschú.

## Aidhmeanna

* Teanga na nGael a chur chun cinn ar agus lasmuigh den champas.
* Plé ar ábhair suimiúla a chuir ar dóigh i measc bhaill an chumainn.
* Baill an chumainn a thabhairt le chéile trí ghníomhaíochtaí sóisialta.
* Foghlaim Ghaeilge na hAlban a spreagadh.

## Naisc sheachtracha

* An Comunn Oiseanach ar Facebook
* https://www.facebook.com/ComunnOiseanachOilthighGhlaschuSgeul na Gàidhlig aig Oilthigh Ghlaschu: 19mh & 20mh linn: An Comunn Oiseanach 
* https://www.facebook.com/ComunnOiseanachOilthighGhlaschuSgeul na Gàidhlig aig Oilthigh Ghlaschu: Sreath-dheilbh: Oiseanaich 

Catagóir:Glaschú
Catagóir:Albain
Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Grúpaí Gaeilge
Catagóir:Cumainn Ghaeilge
Eaglais Phreispitéireach Mhuine Díge

Is foirgneamh eaglaise é **Eaglais Phreispitéireach Mhuine Díge** atá mar chuid de preispitéir Chúil Raithin agus Léim an Mhadaidh  den Eaglais Phreispitéireach in Éirinn. Tá sé suite taobh amuigh de Gharbhachadh, Contae Dhoire, Cúige Uladh, Tuaisceart Éireann.

## Stair

## Eagraíochtaí

* Feachtasóirí
* Club Bollaí Mhuine Dige
* Mná Preispitéireach
* Naíolann
* Scoil Domhnaigh
* Club Óige
* Cuallacht Óige

## Féach fosta

* Eaglais Phreispitéireach in Éirinn
* Garbhachadh

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Eaglais Phreispitéireach Moneydig
* Faisnéis Ghinealais - moneydigpci.org.uk
* Eaglais Phreispitéireach in Éirinn 
Catagóir:Críostaíocht sa Ríocht Aontaithe
Catagóir:Eaglaisí in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Preispitéireachas
Scoil Ríoga an Chabháin

Is meánscoil í **Scoil Ríoga an Chabháin** suite i gContae an Chabháin, Éire. Bhí sí ar cheann de na scoileanna a chruthaigh Séamas I sa bhliain 1608 chun oideachas a chur ar fáil do mhic na bhfeirmeoirí agus ceannaithe áitiúla i rith Plandáil Uladh. Tá ceithre “chomhscoil” aici: Scoil Ríoga Ard Mhacha, Scoil Ríoga Phort Abhla in Inis Ceithleann, Contae Fhear Manach, an Réamhscoil Ríoga Ráth Bhoth i gContae Dhún na nGall agus Scoil Ríoga Dhún Geanainn i nDún Geanainn, Contae Thír Eoghain.

## Alumni
* an Dochtúir Thomas Sheridan — Príomhoide (1735-1738)

Catagóir:Scoileanna i gContae an Chabháin
Secular Talk

Is clár idirlín agus raidió liobrálach-forásach é **Secular Talk** *(Secular Talk Radio - The Kyle Kulinski Show* ina n-iomláine) faoi pholaitíocht agus nuacht a bhíonn a chuir i láthair Kyle Kulinski. Cuireadh tús leis an seó i 2008 agus chuaigh sé isteach i líonra TYT in 2013 . Sa lá atá inniu ann, déantar an seó a scannánú i New Rochelle  i stát Nua-Eabhrac agus shroich sé cloch mhíle i Meán Fómhair 2017 le 500,000 síntiúsóir. I mí Eanáír 2020 thosaigh Kulinski podchraoladh darb ainm *Krystal, Kyle and Friends* le Krystal Ball, comhláithreoir The Hill's Rising with Krystal & Saagar, scríbhneoir don Huffington Post, agus iar-scríbhneoir do MSNBC. 

## Tagairtí
Calum Kennedy

Amhránaí Albanach ab ea **Calum Kennedy** (a rugadh mar **Malcolm Martin Kennedy** ; 2 Meitheamh 1928 - 15 Aibreán 2006).

## Beathaisnéis
Rugadh Kennedy in *Orasaigh*, sráidbhaile beag croiteoireachta ar Oileán Leòdhais. I 1955 bhuaigh sé bonn óir ag an Mòd in *Obar Dheathain*, ag canadh i nGaeilge na hAlban. D'éirigh leis an chéad áit a bhaint amach i gCraobhchomórtas Bhailéad an Domhain  i Moscó i 1957.

Bhí a chlár teilifíse féin aige, agus vótáladh mar "Pearsantacht Teilifíse Grampian na Bliana". Bhí sé pósta le buaiteoir bonn óir eile sa Mod, *Anna Latharna NicGillìosa*, a d’éag i 1974. Chaith sé *breacan an fhéilidh* ar chlúdaigh  a cheirnín fadseinnte.

Cinnte ba é an taifeadadh ab *fhearr a rinne* sé i mBéarla ná Islands of Scotland *a* taifeadadh don lipéad Decca Ace of Clubs go luath sna 1960idí. Tá leagan de "Land o 'Heart's Desire" i measc amhráin bhreátha eile i mBéarla.

Chuir an BBC clár le chéile go luath sna 1980idí darb ainm *Calum Kennedy's Commando Course,* a dhoiciméadú (ar bhealach greannmhar, cé go raibh sé seo neamhbheartaithe ar dtús) turas tubaisteach timpeall Gaeltacht na hAlban i seanbhus. De réir mar a d’fhág níos mó agus níos mó dá  comrádaithe an turas, taispeánadh peann marcóra dearg ag scriosadh iad ó phóstaer bolscaireachta. Ní raibh Kennedy sásta leis an gclár seo a thaispeáint, mar mhothaigh sé go ndearna sé magadh air, ach níl aon dabht ach gur  phíosa teilifíse clasaiceach é an clár ó shin. D’éag sé, in aois a 77, in *Obar Dheathain*

## Saol pearsanta
Is amhránaí í Fiona, iníon Kennedy freisin agus bhí sí ina comh-óstach ar feadh tamaill ar shraith leanaí an BBC *Record Breakers* le Roy Castle, agus is í a gariníon í an mainicín faisin agus an t-aisteoir Sophie Kennedy Clark. Bhí Teach Leethland  Bóthar Glenpatrick, Elderslie faoi úinéireacht Kennedy, a bhfuil fágtha ina fhothrach le tine ó  shin. Chomh maith le Fiona, bhí cúigear iníonacha eile ag Calum freisin, Kirsteen, Morag, Morven, Deirdre óna chéad phósadh le h*Anna Latharna NicGillìosa* agus Eilidh óna dara pósadh le Christine Kennedy.

## Naisc sheachtracha
*Biographie, About Aberdeen
* tuairisc bháis le Brian Wilson
* Beltona Record Company  (Suíomh Gréasáin in Albain le taifeadtaí Calum)
* Beathaisnéis, Grianghraif agus Béaltriail ag About Aberdeen
*https://web.archive.org/web/20140712082312/http://www.musicinscotland.com/acatalog/Calum_Kennedy.html Dlúthdhioscaí Calum Kennedy

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2006
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Stáisiún Traenach Bhaile Samhraidh

Is stáisiún traenach a fhreastalaíonn ar Bhaile Samhraidh i nGlaschú, Albain atá i **Stáisiún Traenach Bhaile Samhraidh**. Tá sé suite ar Líne Chnoc Mhoire, 4.5 míle (7km) siar ó thuaidh ó Stáisiún Shráid na Banríona. Soláthraíonn Abellio ScotRail séirbhísí thar ceann Chomhpháirtíocht Iompair Shrath Chluaidh .

Bhí bunstáisiún Bhaile Samhraidh (a dúnadh i 1951) suite timpeall 1.5 míle (2.5km) ó thuaidh ón stáisiún reatha ar Iarnróid Ghleann Cheilbhinn, atá as feidhm agus díchóimeáilte, idir Chnoc Mhoire agus Cill Saidhe ; tá an stáisiún reatha ar cheann de chúig cinn a thóg British Rail ar Líne Chnoc Mhoire mar chuid de thionscadal Líne Chnoc Mhoire i 1993.

Tá an líne ar a sheasann sé i bhfad níos sine, áfach. D'fhoscail sé á i 1858 mar chuid d'Iarnród Ghlaschú, Dùn Breatann agus Baile Eilidh agus bhain Rathad Iarainn nan Eilean úsáid as le hArdleibhéal Stáisiún Shráid na Banríona agus iar-phríomhlíne de chuid Iarnróid Dhún Éideann agus Ghlaschú a bhaint amach. Cuireadh deireadh le seirbhísí ag Chnoic Mhoire nuair a fosclaíodh an líne den chéad uair, ach leathnaíodh go Fearann Anna i 2005 iad le rochtain a thabhairt ar Líne Chluaidh Thuaidh .

## Seirbhísí
clé|mion| An radharc ó leibhéal na sráide suas go dtí na hardáin.
Idir an Luan agus an Satharn tá seirbhís achan leathuair an chloig ag dul soir go Sráid na Banríona i nGlaschú agus siar go Baile Anna (áit ar féidir ceangail a dhéanamh le Líne Chluaidh Thuaidh). Leis an athbhreithniú ar an chlár ama a thosaigh ar an 18 Bealtaine 2014, cuirtear seirbhís teoranta in aghaidh na huaire ar fáil ar an bhealach seo idir 09:30 agus 19:00 gach Domhnach.

## Tagairtí
Dlí Snell

[mion| [Athraonadh|Athraonadh an tsolais ag an gcomhéadan idir dhá mheán de chomhéifeachtaí athraonacha éagsúla, le n2> n1. Ó tharla go bhfuil an treoluas níos ísle sa dara mheán (v2 <v1), tá an uillinn athraonta θ2 níos lú ná an uillinn ionsaithe θ1; is é sin, tá an ga sa mheán leis an  chomhéifeacht  níos airde níos gaire don normal.]]

Tugtar **Dlí Snell** (ar a dtugtar D**lí** **Snell-Descartes** agus D**lí an athraonta freisin**) ar dhara dlí an athraonta, in onóir do Willebrord Snell (1591-1626), matamaiticeoir Dúitseach (ar a dtugtar **Snellius** freisin)  a tháinig air sa bhliain 1621,

Tugann Dlí Snell, san optaic, an gaol idir conair an tsolais a thógann ga solais agus é ag trasnú teorainn nó dromchla an deighilte idir dhá shubstaint atá i dteagmháil lena chéile agus  comhéifeacht athraonta éagsúil ag gach ceann acu.

Níor foilsíodh cuntas ar dhlí Snell go dtí gur luaigh Christiaan Huygens é ina thráchtas ar sholas (*[[Tráchtas ar sholas|Traité de la Lumière]]*).

San optaic, úsáidtear an dlí i rianú ghathanna chun uillinneacha ionsaithe nó athraonta a ríomh, agus in optaic thurgnamhach chun comhéifeacht athraonta ábhair a fháil. Bíonn an dlí i bhfeidhm freisin i meitea-ábhair, a ligeann solas a bheith lúbtha "ar gcúl" ag uillinn diúltach athraonta  le comhéifeacht athraonta diúltach .

Luann dlí Snell go bhfuil an cóimheas idir sinis na n-uillinneacha ionsaithe agus athraonta comhionann i gcomhréir le chóimheas na dtreoluas toinne sa dá mheán, nó i gcomhréir le  deilín chóimheas  na gcomhéifeachtaí athraonta

: \frac{\sin\theta_2}{\sin\theta_1} = \frac{v_2}{v_1} = \frac{n_1}{n_2}

## Tagairtí

Catagóir:Optaic
Atheagrú

mion|Samplaː Atheagrú
Athstruchtúrú airgeadais gnólachta (teipthe go minic) is ea **atheagrú,** chun brabús le déanamh air.

## Tagairtí

Catagóir:Gnó
Catagóir:Airgeadas
Ar Fore Dydd Nadolig

Scéal do pháistí le David Fitzgerald (ón mBéarla: *A Very Berry Christmas*) atá curtha in oiriúint don Bhreatnais ag Siân Lewis is ea ***Ar Fore Dydd Nadolig.*** (Gaeilge: *Ar Maidin Lá Nollag*). D’fhoilsigh an comhlacht priontála agus foilsitheoireachta Gomer Press  an leabhar sa bhliain 2012. Cuireadh an leabhar i gcló sa bhliain 2013.

Is dócha go dtagann an teideal ó charúl Breatnaise den ainm céanna, carúl nach bhfuil ach cúig nóta ann, agus b’fhéidir gurb é an carúl Breatnaise is sine a mhaireann.

## Cur síos gairid
Mar gheall ar na muca sneachta ní féidir leis an Uasal Gethin dul go dtí an sráidbhaile agus mar sin maisíonn sé crann Nollag i gcomhair an ghairdín. Ach in ainneoin a dhíchill, níl cuma chomh maith air is a bhí sé ag súil.

## Féach freisin
* **Rhestr llyfrau Cymraeg** (Gaeilge: *Leabharliosta Breatnaise*):https://cy.wikipedia.org/wiki/Rhestr_llyfrau_Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales (Gaeilge:''Tionscadal Wiki Leabhair Gwales'':https://cy.wikipedia.org/wiki/Wicipedia:Wicibrosiect_Llyfrau_Gwales

## Tagairtí

Catagóir: Litríocht na Breatnaise
Catagóir: Leabhair Bhreatnaise, 2012
Conaing mac Amhalaí

Rí Bhreá de chlann Uí Chonaing as Cnóbha, de rítheaghlach Síl nÁedo Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Conaing mac Amhalaí** (Sean-Ghaeilge **Conaing mac Amalgado**) (bás 742). [Amalgaid mac Congalaig] (bás [718), iar-rí, ba ea a athair. Bhí sé i réim ón mbliain 728 go dtí 742.

Bhíodh achrann cathartha idir Uí Chonaing agus Uí Chearnaigh le linn na tréimhse seo. Bhí athair Chonaing, Amhalaidh, maraithe ag Cath Cheanannais in éadan Conall Grant (bás 718). Insítear sna hannála gur mharaigh Cathal mac Néill Uí Chernaig sa bhliain 729 ach ní deirtear aon rud faoina cásanna. Sa bhliain 737, tharla Cath Lía Ailbe i Maigh nAilbhe, Contae na Mí, idir an dá chlann. Bhuaigh Conaing in éadan Cathal mac Áeda agus Chearnaigh mhic Fhógartaigh, agus mharaigh Cathal. Sa bhliain 738, mharaigh Cearnach ag a mhuintir féin.

Sa bhliain 742, tachtadh Conaing, ag an Ardrí Áed Allán (bás 743) de Cenél nEógain, más fíor an tuairisc i nAnnála Tiarnaigh. Tugtar an teideal *regis Ciannachte* dó ina thásc.

Bhí mic Conaing, Conghalach (bás 778) agus Diarmaid (bás 786) ina ríthe Bhreá, fosta.

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Indrechtach mac Dungalaig

Rí Bhreá de chlann  Uí Chonaing as Cnóbha, de rítheaghlach Síl nÁedo Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Indrechtach mac Dungalaig** (bás 748). Conaing Cuirre (died 662), iar-rí, ba ea a sheanathair. Bhí sé i réim ón mbliain 742 go dtí 748. 

Sa bhliain 743, throid sé i gCath Daim Deirg, inár chloígh sé Dúnghal mac Flainn, rí Fhir Chúl Bhreá, a maraíodh. Bhí tráth Síol Dlúthaigh agus clann Uí Chonaing in iomaíocht le clann Uí Chearnaigh as deisceart Bhreá i gcomhaontas le chéile, agus is é seo an chéad uair a feictear tuairisc sna hannála agus coimhlint eatarthu.

Tugtar an teideal *regis [[Ciannachta|Ciannachte]]* ar Indreachtach ina thásc sna hannála.

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Dúnghal mac Amhalaí

Rí Bhreá de chlann  Uí Chonaing as Cnóbha, de rítheaghlach Síl nÁedo Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Dúngal mac Amalgado** (nó **Dúngal Cnogba**) (bás 759). Amalgaid mac Congalaig (bás 718) ba ea a athair, agus Conaing (bás 742), a dheartháir, iar-ríthe beirt.  Bhí sé i réim ón mbliain 748 go dtí 759.

Bhí na Ciannachta, idir an Bhóinn agus Dealbhna, treascartha ag fir Uí Chonaing, le linn réimeas *[[Cináed mac Írgalaig|Cináed mhic Iorghalaigh]]* (bás 728). Bhí cuid acu darbh ainm Ard Ciannachta lonnaithe idir an Bhóinn agus An Níth, fós neamhspleách.  Sa bhliain 749, bhuaigh Dúnghal i gCath Ard Ciannacht in éadan a thaoiseach, Ailill mac Duibh dá Crích, a maraíodh. De réir Annála Uladh, maraíodh Aillil sa chéad ionsaí, agus counter-attack Domhnall mac Cináeda Uí Chonaing i bhfrithionsaí. Tugtar iontu an teideal 'rex' ar Domhnall, agus ní fheictear Dúnghal ar an bhfód. De réir Annála Tiarnaigh ámh, bhí Dúnghal ann agus bhuaigh sé.

Sa bhliain 759, throid Dúnghal i gCath Eamhain Mhacha in éadan Fiachnae mac Áedo Róin (bás 789), rí Ulad.  Chloígh agus maraíodh é i dteannta lena chomhghuaillí, Donn Bó mac Con Bhreatain, rí Fir Rois. De réir Annála Tiarnaigh, coimhlint i mainistir Ard Mhacha a bhí cuid an chatha. Thug Dúnghal tacaíocht do shagart darbh ainm Aireachtach in éadan an aba Fear-dá-Chrích, tacaithe ag Fiachna.

Maraíodh mac Dúnghaile, Conaing (bás 786) i *g[[Cath Liac Find]]* (.i. Tuiléan).

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Cairbre mac Fógartaigh

Rí Bhreá de chlann  Uí Chearnaigh as Loch Gabhair, de rítheaghlach Síl nÁedo Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Coirpre mac Fogartaig** (bás 771). An tArdrí, Fógartach mac Néill (bás 724), ba ea a athair.

Ní fheictear Cairbre sa dán sa Leabhar Laighneach maidir le ceannairí Shíl nÁedo Sláine.  Tugtar ámh an teideal 'rex Bregh' do ina thásc sna hannála don bhliain 771.  Ní fios go cruinn cathain a tháinig sé i gcoróin i ndeisceart Bhreá, ach tugtar an teideal rí 'Deisceird Breg' dá dheartháir Fearghas mac Fógartaigh ina thásc don bhliain 751.

Tuairiscítear ansin sna hannála básanna a chol cheathrair, Domhnall mac Aodha, sa bhliain 759, agus a dhearthár Fíonsneachta sa bhliain 761, agus gan teidil. Fuair rí Bhreá, Dúngal mac Amalgado de l den chlann tuaisceartach, Uí Chonaing as Cnóbha sa bhliain 759, agus is amhlaidh gur tháinig Cairbre i gcoróin ansin i mBreá go léir.

Feictear Cairbre don chéad uair sna hannála maidir le bás a mhic, Ceallach, maraithe ag gadaithe sa bhliain 767.  Tharla cath idir Cairbre agus Donnchad Midi (bás 797) den chlann iomaíochta deisceartacha Uí Néill, Clann Cholmáin sa bhliain 766, agus sa bhliain 769, chur Donnchadh an ruaig air.

An bhliain tar éis deoraíocht Chairbre, chloígh gur dheisceart Bhreá i gCath Bholg Bóinne, agus maraíodh Cearnach mac Flainn (garmhac Fhógartaigh) agus Flaithbheartach mac Flainn, chomh maith leis an rí, *Uarchride mac Baeth* de Dhéise Bhreá. Bhí feachtas ar siúl ag Donnchadh na Mí in éadan fhir na Laighean, agus bheidís é gur chloígh sé iad ar a shlí abhaile.

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Flann mac Conghalaigh

Rí Bhreá de chlann  Uí Chonaing as Cnóbha, de rítheaghlach Síl nÁedo Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Flann mac Conghalaigh** (Sean-Ghaeilge **Flann mac Congalaig**) (bás 812).  Congalach mac Conaing (bás 778), iar-rí, ba ea a athair. Bhí sé i réim ón mbliain 786 go dtí 812.

Bhí Síl nÁedo Sláine cloíte go dona sa bhliain 786 ag an Ardrí, Donnchadh na Mí (bás 797), de Chlann Cholmáin. Sa bhliain 795, mharaigh Flann mac Dhonnchadha, Conn, ag fleá i dtigh *Cumalcaich*. Deirtear maidir le bás Choinn:

Tugtar an teideal rí na gCiannacht (*rex Ciannachtai*) dó ina thásc don bhliain 812. Rinneadh rí Bhreá fosta dá Mhac son Conaing (bás 849).

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Conghalach mac Conaing

Rí Bhreá de chlann  Uí Chonaing as Cnóbha, de rítheaghlach Síl nÁedo Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Conghalach mac Conaing** (Sean-Ghaeilge **Congalach mac Conaing**) (bás 778). Conaing mac Amhalaí (bás 742), iar-rí, ba ea a athair.

Feictear é mar chomharba ar a uncail, Dúnghal mac Amhalaí (bás 759) sa dán sa Leabhar Laighneach, *Síl Aeda Sláne Na Sleg*, ach amháin is amhlaidh do cheannaireacht Uí Chonaing, ar a glaodh ríthe na gCiannacht ag an am. Luaitear Cairbre mac Fógartaigh (bás 771), den f chlann iomaíochta, Uí Chearnaigh as Loch Gabhair i ndeisceart Bhreá, sna hannála mar rí Bhreá. Más fíor seo uile, bheadh Conghalach i réim i mBreá féin ón mbliain 771 go dtí 778.

Deirtear go ndeachaigh na Ciannachta in éineacht leis an Ardrí Donnchad Midi (bás 797) agus é ar feachtas in éadan na Laigean. Ar a dtoil féin, rinne siad ruathar ar chlann Uí Théig na Laigean agus chloígh iad i gCath Átha Cliath. Bádh a lán dóibh, ámh, sa lán trá ar a slí abhaile.

Feictear Donnchadh agus Conghalach sna hannála agus iad ina naimhde, b'fhéidir de bharr na coimhlinte tar éis do Niall Frasach (bás 778) de Cenél nEógain a éirí as an ard-ríogacht. Sa bhliain 777, chuaigh Donnchadh i gceannas slua na Laigin in éadan Bhreá. An bhliain chéanna, rinne Donnchadh achrann in éadan na gCiannacht, le deargnaimhdeas mar thoradh. Tháinig an cogadh seo chun críche le Cath Fhorchalaid sa bhliain 778, inar bhuaigh Donnchadh agus maraíodh Conghalach agus go leor eile, Dúnchadh mac *Aléni*, rí na Múrna, ina measc. Deirtear i nAnnála Uladh faoin eachtra seo:

Bhí ceathrar mac aige: Flann (bás 812), Cernach (bás 818), Cummascach (bás 839), ríthe Bhreá uile; agus mac eile darbh ainm Ceallach.

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Diarmaid mac Conaing

Rí Bhreá de chlann  Uí Chonaing as Cnóbha, de rítheaghlach Síl nÁedo Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Diarmaid mac Conaing** (Sean-Ghaeilge **Diarmait mac Conaing**) (bás 786).  Conaing mac Amalgado (bás 742) ba ea a athair agus brother of Congalach mac Conaing (bás 778) a dheartháir, iar-ríthe beirt. Bhí sé i gcoróin ón mbliain 778 go dtí 786. 

Bhí feachtas déanta ag an Ardrí, Donnchad Midi (bás 797), éadan na Laigean sa bhliain 780, agus ansin rinne sé síocháin. An bhliain dár gcionn, tharla Cath Rig idir Síl nÁedo Sláine agus the Uí Garrchon na Laigean agus maraíodh a rí, Cú Chongelt mac Con Mella. Bhí Breá curtha faoina smacht ag Donnchadh sa bhliain 778, ach ní insítear sna annála Éireann an é go raibh chuid de fheachtas Donnchadha a bhí i gceist, nó dúshlán ar thaobh fhir Bhreá, iad sin nó aighneas teorann ach amháin. Tá sé suntasach go raibh an dá chlann Shíl nÁedo Sláine, Uí Chearnaigh agus Uí Chonaing, ag troid le chéile. Bhí Diarmaid agus a chol ceathrar Conaing mac Dúnghaile i gceannas Uí Chonaing.

Sa bhliain 786, maraíodh *Febordaith*, abb Tuiléin, is amhlaidh ag Síl nÁedo Sláine.  Bhain Donnchadh díoltas as an eachtra seo nuair a chloígh sé arm Shíl nÁedo Sláine i gCath Lia Finn. Maraíodh Diarmaid, i dteannta lena ghaol, Conaing mac Dúngaile  Bhí an dá chlann, Uí Chearnaigh agus Uí Chonaing, arís ar an bhfód.

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Conaing mac Flainn

Rí Bhreá de chlann  Uí Chonaing as Cnóbha, de rítheaghlach Síl nÁedo Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Conaing mac Flainn** (bás 849). Flann mac Congalaig (bás 812), iar-rí, ba ea a athair. Bhí sé i réim ón mbliain 839 go dtí 849.

Bhí críche na gCiannacht ó dheas na Bóinne tógtha faoina smacht ag clann Uí Chonaing, agus dá bharr ghlaoití 'ríthe na gCiannacht' orthu le linn na tréimhse seo. Sa bhliain 841, rinne Conaing gaol iomaíochta dá mhuintir féin, Aodh mac Dúnchadha, a mharú an a lucht leanúna agus é i láthair. Ina thásc sna hannála, tugtar dó an teideal *rex Bregh*, teideal nach n-úsáidtí ón mbliain 771 ar aghaidh.

Rinneadh ríthe Bhreá freisin dá mhic, Cináed (bás 851) agus Flann (bás 868).  Bean chéile an Ardrí, Flann Sinna (bás 916), ba ea a iníon, Gormlaith.

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Cináed mac Conaing

Rí Bhreá de chlann  Uí Chonaing as Cnóbha, de rítheaghlach Síl nÁedo Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Cináed mac Conaing** (bás 851). Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair, Conaing mac Flainn, sa bhliain 849.

* The leadership of the southern branch rested with the rival [[Clann Cholmáin]] whose chief, [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid]], was [[Ardrí na hÉireann]]. Within the Síl nÁedo Sláine, Cináed and his kin had a rival in the shape of [[Tigernach mac Fócartai]], rí [[Loch Gabhair]].

Sa bhliain 850, rinne Cináed comhaontas leis na the [[Lochlannaigh]] i lár na tíre.  Dar le h[[Annála Uladh]], rinne siad creach ar mhuintir Uí Néill an Deiscirt ón [[an tSionainn|Sionainn]] go dtí an fharraige, ag dó ceall agus lonnaíochtaí.  Deirtear gurbh éirí amach é seo in éadan Mháel Sechnaill, ach b'fhéidir é gurbh é Tiarnach, céile comhraic *Cináed*, an targaid, a dódh a [[crannóg|chrannóg]] i Loch Gabhair, agus fosta an chill in aice láimhe ag [[Treoid]].

An bhliain dár gcionn, insítear i n-[[annála Éireann]] gur básaíodh Cináed go fealltach nuair a bháigh Máel Sechnaill agus Tiarnach é, is dócha ag tionól óir go ndeirtear fosta go ndearnadh seo in ainneoin dearbhuithe uaisle na hÉireann, agus comharba [[Naomh Pádraig|Phádraig]] [.i. abb [[Ard Mhacha]]] ach go háirithe.

Tháinig a dheartháir [[Flann mac Conaing|Flann]] i gcomharbacht ar *Chináed*. Dar le h[[Annála Easpacha na hÉireann]], bhí rí na Lochlannach, [[Amlaíb Conung|Amlaíb]], pósta le hiníon *Chináed*, agus gur mharaigh sé a dheartháir [[Auisle]] ag sáraíocht fúithi. Ní fios go cruinn ar mhair an bhean chéile úd, agus dá mba fhíor, arbh iníon *Chináed* í, nó iníon an rí [[Cruithnigh|Chruithneach]], [[Coinneach mac Ailpín|*Cináed* mac Ailpín]], nó *Cináed*, eile fiú.

==Foinsí==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** [[Annála Tiarnaigh]]
** [[Annála Uladh]]
** [[Leabhar Laighneach]], [[Flann Mainistrech|Flann Mainistreach]]: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* [[Francis John Byrne|Byrne, Francis John]], *Irish Kings and High Kings.* Londony: Batsford, 1973. 
* Charles-Edwards, T. M., *Early Christian Ireland.* Cambridge: Cambridge University Press, 2000. 
* [[Alex Woolf|Woolf, Alex]], *Pictland to Alba 789&ndash;1070.'' Dún Éadain: Edinburgh University Press, 2007. 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Niall mac Cearnaigh Sotal

Rí Dheisceart Bhreá de chlann Uí Chearnaigh as Loch Gabhair, de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Niall mac Cearnaigh Sotal** (Sean-Ghaeilge **Niall mac Cernaig Sotal**) (bás 701).  Diarmait mac Áedo Sláine (bás 665), Ardrí, ba ea a sheanathair.  D'éag a athair, Cearnach Sotal, de phlá sa bhliain 664.

## Beatha
Le linn shaol Néill, bhíodh achrann agus iomaíocht idir  clanna tuaisceartacha Shíol Aodha Sláine, Uí Chonaing as Cnóbha agus the Síol Dlúthaigh as Fir Cúl Bhreá san áireamh, agus na clanna deisceartacha, Uí Chearnaigh ina measc.  Sa bhliain 688, chloígh Niall Conghalach mac Conaing Choirre (bás 696) Uí Chonaing agus a chomhghuaillithe as na Ciannachta ag Cath Imligh Pich.  Tharla an cath seo agus an tArdrí Fíonsneachta Fleách as Breá (bás 695) go sealadach éirithe as a choróin.  D'fhéadfadh é go raibh ann ná an dá chlann ag iarraidh cheannas Bhreá a bhaint amach.  Tháinig Fíonsneachta ar agus i gcoróin sa bhliain 689 ach mharaigh é Conghalach sa bhliain 695, a rinneadh féin ansin rí Bhreá de.

Feictear Niall mar ráthóir ar Cháin Adhamhnáin le Naomh Adhamhnán, sonraithe ag Sionad Bhiorra sa bhliain 697, ina nglaoitear rí Mhaigh Bhreá air.  Glaoitear rí Dheisceart Bhreá ar a dheartháir,  Conall Grant (bás 718).  Feictear mac Néill, Maine (bás 712), mar ráthóir.  Cuireadh na teidil seo keys ag téacs sa bhliain 727, ach ní fheictear an teideal th rí 'Deisceird Breg' i nAnnála Uladh go dtí 751.

Sa bhliain 701, maraíodh Niall ag rí Uí Chonaing Breá, Iorghalach mac Conaing Choirre (bás 702), ag *Drumain Ua Casan*.  Dar le hAnnála Easpacha na hÉireann, bhí Niall faoi chosaint Adhamhnáin, agus chuir an naomh mallacht ar Iorghalach dá bharr.

## Clann
I measc mhic Néill a bhfuil aithne orthu, bhí a leanas:
* Maine (bás 712), maraithe i mbun chatha ag Flann mac Aodha (bás 714) de Shíol Dlúthaigh.
* Aodh Laighean (*Áed Laigen*) (bás 722), maraithe i gCath Alúine
* Fógartach (bás 724), rí Bhreá agus Ardrí
* Cathal (bás 729), ar a glaodh rí Dheisceart Bhreá i nAnnála Tiarnaigh.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Easpacha na hÉireann
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá