open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Philip Moriarty

Is fisiceoir Briotanach é **Philip Moriarty** (rugadh i 1968 i Londain).

Oibríonn Moriarty in Ollscoil Nottingham. Bhí aithne aige as a chomhoibriú le Brady Haran ar an tsraith físeán eolais Idirlín Seasca Siombail. Tá sé féin agus grúpa nanaitheicneolaíochta ag déanamh taighde ar iompar coimpléisc adamhacha shimplí d'fhonn a bheith in ann clódóirí tríthoiseacha a phriontáil le adaimh aonair.

## Saol

### Réim

Rugadh Moriarty i Londain agus bhog sé mar leanbh sa bhliain 1972 go Muineachán i bPoblacht na hÉireann. Ina óige, ní raibh sé in ann é féin a aithint leis an gcultúr i Muineachán, mar ní raibh sé poblachtach ná cráifeach. Mar mhac léinn bhí air an tríú bliain dá chuid staidéar a athdhéanamh, rud a dúirt sé a bhí déanta go maith.

Ón bhliain 1990 go 1994 d'fhreastail Moriarty ar Scoil na nEolaíochtaí Fisiciúla in Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath, áit a bhfuair sé a dhochtúireacht sa bhliain 1994 san fhisic. Go dtí an bhliain 1997, d'oibrigh sé ansin mar thaighdeoir iardhochtúireachta i réimse na fisice in Ollscoil Nottingham. Bhí sé ina léachtóir ansin sa Roinn Fisice, a d'fhan sé go dtí an bhliain 2003. Ón bhliain 2005 tá sé ina Ollamh le Fisic sa Scoil Fisice agus Réalteolaíochta, Ollscoil Nottingham.

### Saol pearsanta

Tá Philip Moriarty pósta agus tá beirt iníonacha 13 bliana d'aois agus mac 7 mbliana d'aois aige. Tá an teaghlach ina chónaí i Nottingham.

Bhí Moriarty ag seinm giotáir leictrigh ó bhí sé ina óige, is maith leis miotal trom agus scríobhann sé faoin nasc idir an miotal trom agus an fhisic chandamach.

### Seasca Siombail

Is minic aoi Moriarty freisin ar an tsraith físeán Idirlíon Seasca Siombail, áit a n-iarrann Brady Haran ar eolaithe carachtar fisiceach den chuid is mó (m.sh. Ψ) i ngach clár, agus ansin labhraíonn sé féin agus an pobal Seasca Siombail faoi insint ábhar nasctha. Is aoi rialta é Philip Moriarty agus d'oibrigh sé ar os cionn 290 eipeasóid a breathnaíodh níos mó ná 50 milliún uair ar an ardán físe gréasáin YouTube.

## Taighde

* Sa bhliain 2004: Speictreascópacht atá bunaithe ar sincreatrón de chórais horgánacha orgánacha neamhorgánacha.
* Sa bhliain 2007: "Patrúin fhoirmithe" a eagrú i gcórais nanastruchtúrtha.
* Sa bhliain 2011: Léarscáil aon adaimh, ionramháil agus speictreascópacht le tóireadóirí scanta.
* Sa bhliain 2012: Féin-thionól móilíneach agus idirghníomhaíochtaí idirmheánacha.
* Sa bhliain 2014: Íomháú ar réimsí fórsa mhóilíneach le micreascóp fórsa adamhach.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Briotanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Daoine beo
Michael Newton (scoláire)

Is gníomhaí mionteanga agus scoláire Gaeilge na hAlban é **Michael Newton**. Rugadh é sa bhliain 1965 agus tógadh é i bpobal dátheangach (Spáinnis agus Béarla) i nDeisceart California. Thug sé faoi ghairm bheatha i ndearadh cluiche ríomhaireachta mar dhéagóir, agus é mar dhuine de na daoine a chruthaigh an cluiche ceannródaíoch Dungeon Máistir ag FTL Games. Tar éis dó céim magna cum laude a bhaint amach ó Ollscoil San Diego sa bhliain 1990 le céim san eolaíocht ríomhaireachta, dhírigh sé ar staidéar Ghaeilge na hAlban agus sa bhliain 1998 fuair sé PhD sa Léann Ceilteach ó Ollscoil Dhún Éideann. 

Tá Newton tar éis roinnt tionscadal scoláireachta a tháirgeadh maidir le Gàidhlig na hAlban, lena n-áirítear leabhair, ailt, imleabhair eagarthóireachta, postanna blag, físeán faisnéise, agus tionscadail ilmheán digiteacha sna daonnachtaí a fhéachann ar fhilí Ceilteach i Meiriceá Thuaidh  ar a bhfuair sé duaiseanna iomadúla dó, lena n-áirítear Gradam Coralys i 2002 agus 2003 agus an chéad Duais Saltire 2014 ó Ollscoil Naomh Aindriú. Fuair sé an Gradam Idirnáisiúnta ag Gradaim Ghaeilge na hAlban 2018 i nGlaschú as an cúnamh a thug sé do Ghaeilge na hAlban. 

Tá sé ina chomhbhunaitheoir agus ina chomhalta boird ar Urras Gàidhlig nan Stàitean Aonaichte (Scottish Gaelic Foundation of the United States). 

Tugann cuid mhór dá chuid oibre dúshlán do na steiréitíopaí diúltacha a bhí réamh-mheasta ar an tsochaí Ghaelach ag údaráis Anglafhónach agus foinsí Anglalárnaíocha, ag tarraingt ar mhodhanna a úsáidtear i staidéir iarchoilíneachta. Is é an t-aon scoláiré amháin atá ag déanamh staidéir ar oidhreacht na bpobal inimirceach ó Ghaeltachtaí na hAlban, go háirithe trí iarsmaí litríocht na Gaeilge a aimsiú agus a anailísiú. 

## Seanchaidh na Coille
Scríobh an t-údar Diana Gabaldon, a scríobh an tsraith Outlander, réamhrá ar *Seanchaidh na Coille*. Cuireadh an leabhar ar an ngearrliosta do Ghradam Leabhar an Atlantaigh do Scríbhneoireacht Scoláireachta 2016  agus roghnaigh Cumann Staidéar Liteartha na hAlban é mar cheann de na Leabhair Albanacha Is Fearr in 2015. 

## Leabharliosta

* *Seanchaidh na Coille: Dialann Litríochta na hAlban-Gaelach i gCeanada* (2015) 
* *The Little Book of Gaelic* (2014)  
* (ed.) *Ceiltigh i Meiriceá* (2013) 
* *Laochra na Focal: Domhanda na nGael Albanach* (2009) - ainmnithe do 2009 Katharine Briggs (Cumann an Bhéaloidis) 
* (ed.) An *tOireachtas: Aistí Roghnaithe John MacInnes* (2006) - Leabhar Taighde Bliain Chumann na mBan le 2006 
* *Táimid Indinigh Cinnte go Dóchasach: Oidhreacht na nGael Albanach sna Stáit Aontaithe* (2001) 

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

* Amhránaíocht in aghaidh the Silence, clár faisnéise faoi athbheochan Gaelach na hAlban in Albain Nua a d’ fhoilsigh agus a insíonn Newton 
* Blag Newton, The Virtual Gael  
* Filí Ceilteacha i Meiriceá Thuaidh  

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as California
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Pages with unreviewed translations
Catagóir:Gníomhaithe teanga
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Gaeilge na hAlban
Risteárd Mac Aoidh

Ball sinsearach den Sean-IRA ab ea **Risteárd Mac Aoidh** (*Richard "Dick" McKee* as Béarla).  Bhí sé cairdiúil le baill shinsireach eile i ngluaiseacht na Poblachta, ar nós Éamon de Valera, Micheál Ó Coileáin agus Aibhistín de Staic. 

D'iarr Micheál Ó Coileáin ar Risteárd Mac Aoidh baicle bheag a chur le chéile chun feallmharuithe a dhéanamh le linn Chogadh na Saoirse in Éirinn. An Dáréag nó an Scuad a glaodh orthu.  Bhí an-rath orthu le linn Cogadh na Saoirse.

Cuireadh chun bás Risteárd Mac Aoidh i gCaisleán Bhaile Átha Cliath ar an Domhnach 21 Samhain 1920,  ar lá ar dtugadh Domhnach na Fola air.

Tá Dún Mhic Aoidh sa Chabrach ainmnithe in ómós dó agus tá leacht cuimhneacháin in ómós dó i sráidbhaile Fhionnghlaise.

## Féach freisin

## Tagairtí
Muiredach Tirech

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann den 4ú haois ab ea **Muireadach Tíreach** (Sean-Ghaeilge **Muiredach Tírech**) mac Fíachu Sroiptine.

Tháinig sé i gcoróin tar éis dó na Trí Cholla, a mharaigh a athair, a chur ar deoraíocht.  D'fhill na *Colla* i am trátha agus rinne siad iarracht é a spreagadh iad a mharú.  Nuair a theip orthu, chuaigh sé i mbun a sheirbhíse i gceannas a arm.  Cuireadh ag cumhacht é ag *[[Cáelbad]]*.

Insíonn McManus: “Ag dtús na ceathrú haoise, dhírigh, Muiredeach Tireach, Ard-Rí na hÉireann, a thriúr nia, na Trí Cholla, a n-aghaidh a chur ó thuaidh, agus talamh an chlaímh a bhaint amach dóibh féin.  Ar chreachtaí seanríocht na nUladh, bhunaigh siad ríocht nua na n*[[Airgíalla]]* — a bhí as seo amach, ar feadh míle bliain nach mór, ról tábhachtach aige i stair na hÉireann, agus a bhí i seilbh ag a sliocht Mic Mhathúna, Uí Anluain, Uí Chearbhaill, agus Mic Uidhir.”

## Sliocht
De réir *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]* agus a saothair fréamhaithe, athair *[[Eochaid Mugmedon]]* ab ea *Muiredach Tírech*, agus dá bharr seanathair Néill Noígíallaigh agus sinsear ríshliochtaí Uí Néill agus na gConnacht.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Cáelbad

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ba ea **Caolbhadh** (Sean-Ghaeilge **Cáelbad**) mac Chroinn Badhraoi, de shliocht Mhail mhic Rochraí.  Inneacht iníon Lughaí ba ea a mháthair.  Ba rí Dhál Araí é a mhac, Fiachna Lonn.

Rí na nUladh ba ea Caolbhadh sular tháinig sé i gcoróin mar Ard-Rí, tar éis dó *[[Muiredach Tirech]]* a mharú ag Portrí.  D'éiligh sé an bóramha gan cath.  Bhí sé í réim ar feadh bliana sular mharaigh Eochaid Mugmedon é.

## Achar ama
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 343–344,
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 356–357.

## Ginealach
De réir to Foras Feasa ar Éirinn, ba é **Caolbhaidh** mac Chroinn Bhadhraoi mhic Eochaidh Chobha mhic Lughaidh mhic Rossa mhic Iomchaidh mhic Feidhlimidh mhic Cais mhic Fiachaidh Aruí mhic Aonghsa Ghaibhnionn mhic Fearghasa Fhoghlais mhic Thiobraide Tirigh mhic Bhreasail mhic Fearb mhic Mhail mhic Rochruí mhic Chathbhaidh mhic Ghiallchaidh mhic Chunnchaidh mhic Fionnchaidh mhic Mhuireadhaigh mhic Fiachaidh Fionnamhnais mhic Iriail Ghlúnmhair mhic Chonaill Chearnaigh de threibh *Ir* mhic Mhíl Espáine.

Le taobh sin, in *Irish Genealogies* le John O'Hart, is iad seo a leanas sliocht Chaolbhaidh:
# Feargán
# Mongán
# Fogartach
# Cruinnieth
# Artan
# Cuinncon
# Crum na Cruach
# Croncruach
# Eochaidh
# Searran
# Bugmaille
# Ciannait
# Gillcolum
# Donall
# Fionnach/Donoch
# Shane/John
# Tomhas
# Tomhas Oge
# Searran II
# GiollaPadraic
# GiollaPadraic Oge
# Giolgagin
# GiollaCollum
# Eachmilidh I
# Aodh
# Torlogh
# Phelim
# Eachmilidh II
# Phelim II
# Patrick McCartan
# John McCartan (*D'fhág Éire i seirbhís Rí Shéamais II*)
# Anthony McCartan (*Lean Rí Séamas II agus d'éirigh ina Chaptaen i mBriogáid na Fraince*)
# Antoine McCartan (*Lia*)
# Andronicus McCartan (*Dochtúir Leighis*)
# Felix McCartan de Lille.

## Féach freisin
* Saran mac Cáelbad

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Ríthe na nUladh
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Eochaid Mugmedón

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard Rí seanscéalach na hÉireann ba ea **Eochaidh Muighmheadón** (Sean-Ghaeilge **Eochaid Mugmedón**), atá cáil aige mar athair Néill Naoighiallaigh agus sinsear chlann Uí Néill agus na gConnachta.

Ní luaitear é i liosta ríthe na Teamhrach i *m[[Baile Chuinn Chétchathaig]]*, ach faightear é i Leabhar Gabhála na hÉireann,  Annála na hÉireann, Foras Feasa ar Éirinn agus na *[[Laud 610|Sioncronachtaí Laud]]*.

De réir *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*, mac an iar-Ard-Rí, Muireadhach Tíreach, ab ea Eochaidh.  Maraíodh Muireadhach ag *[[Cáelbad]]* mac Croinn Bhradruí, rí Uladh, ach bhí Cáelbad i réim ach ar feadh aon bhliain amháin sular mharaigh Eochaidh é agus tháinig i gcoróin.  D'éiligh sé bóramha na Laighean gan chath.  De réir Céitinne ámh, cloíodh é sa Chath Cruachan Claonta ag rí na Laighean, *[[Énnae Cennsalach]]*.

Bhí Eochaidh i réim ar feadh seacht nó ocht mbliana, sula bhfuair sé bás de thinneas ag Teamhraigh.  Tháinig deartháir Mhongfionn *[[Crimthann mac Fidaig]]*, rí na Mumhan, i gcomharbacht air.

## Teaghlach
Sa seanscéal "Eachtraí Mhic Eochada Mhuighmheadoin", insítear go raibh beirt bhan aige: Mongfhionn, iníon *Fidach*, a rug ceathrar mac leis, Brión, Ailill, Fiachra agus Fearghas; agus  Caireann Chasdubh, iníon Sachell Balb, rí na Sacsanach, a thug a mhac iad cáiliúla ar an dáil, Niall.

Deirtear gurbh fhuath le Mongfionn Caireann, agus chuir sí iachall uirthi a leanbh a fhágaint amuigh, ach tarrtháladh agus tógadh é ag Torna, file.  Agus é fásta, d'fhill Niall go Teamhraigh agus d'fhuascail sé a máthair ó dhaoirse Mhongfionn.

Is amhlaidh gur phearsa osnádúrtha í Mongfionn ar dtús.  Sa sága *Anbhás Chriomthainn mhic Fhiadhaigh*, deirtear gur *Féile Mhongfhionn* a ghlaoití go minic ar fhéile na Samhna, agus deirtí paidreacha di ar Oíche Shamhna.  Cé gur dochreidte é go raibh céile Sachsanach ag Eochaidh, molann T. F. O'Rahilly go bhfuil an t-ainm *Caireann* fréamhaithe ó Carina na Laidine, agus gur inchreidthe gur Rómán-Briotanach í.  Go deimhin, deir Céitinn nár Sachsanach ach "iníon rí na Breataine" í.

## Achar ama
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 344–351
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 357–365.
* Daniel P. McCarthy, bunaithe ar *[[Irish annals]]*: bás 362.

## Craobh ghinealaigh

*Na [[Connachta]]: Brion, Fíachra agus Ailill.*

## Tagairtí

Catagóir:Connachta
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Cool FM

Is stáisiún raidió é **Cool FM** atá bunaithe i dTuaisceart Éireann. Thosaigh sé ag craoladh ar an 7 Feabhra 1990.
## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh gréasáin

Catagóir:Stáisiúin raidió i dTuaisceart Éireann
No Code

Is albam ón bhanna Pearl Jam é ***No Code***, a eisíodh i mí Lúnasa na bliana 1996.

## Traicliosta
#"Sometimes" (Vedder) - 2:40
#"Hail, Hail" (Vedder/Gossard/Ament/McCready) - 3:41
#"Who You Are" (Vedder/Gossard/Irons) - 3:50
#"In My Tree"" (Vedder/Gossard/Irons) - 3:59
#"Smile" (Vedder/Ament) - 3:52
#"Off He Goes" (Vedder)- 6:02
#"Habit" (Vedder) - 3:35
#"Red Mosquito" (Vedder/Ament/Irons/McCready/Gossard) - 4:03
#"Lukin" (Vedder) - 1:02
#"Present Tense" (Vedder/McCready) - 5:46
#"Mankind" (Gossard) - 3:28
#"I'm Open" (Vedder/Irons) - 2:57
#"Around the Bend" (Vedder) - 4:35

## Singlí
*"Who You Are" - 30 Iúil 1996
*"Hail Hail" - 1996
*"Off he Goes" - 1997

## Foireann
*Stone Gossard – Giotár, pianó, guthach ar "Mankind"
*Jeff Ament – Dordghiotár, Giotár ar "Smile"
*Mike McCready – Giotár, pianó ar "Sometimes"
*Eddie Vedder – Fonnadóireacht, Giotár, orgán béil, siotár leictreach
*Jack Irons – Drumaí

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1996
Rory Stewart

Polaiteoir de chuid Páirtí Coimeádach sa Ríocht Aontaithe is ea **Roderick James Nugent "Rory" Stewart**. Rugadh é i Hong Cong ar an 3 Eanáir 1973. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Daoine as Hong Cong
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Scríbhneoirí Albanacha
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Taidhleoirí Briotanacha
Catagóir:Podchraoltóirí Sasanacha
Catagóir:Acadóirí Briotanacha
Avignon

Cathair in oirdheisceart na Fraince ar bhruach chlé na Róine is ea **Avignon**. Tá an chathair suite in *département* Vaucluse. Sa bhliain 2011, bhí 90,194 duine ina gcónaí sa chomún, 12,000 díobh siúd i lár stairiúil na cathrach, laistigh de na múrtha ón Meánaois. Bhí cónaí ar na pápaí in Avignon sna blianta 1309–1377. Ba leis an bpápacht Avignon go dtí 1791, bliain a ndearnadh cuid den Fhrainc arís é.

Catagóir:Cathracha na Fraince
Eddie Babe Risko

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Eddie Babe Risko** a rugadh **Henry Pylkowski** ar 14 Iúil, 1911 i Syracuse, Nua-Eabhrac agus a fuair bás ar an 8 Márta, 1957. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1911
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Freddie Steele

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Freddie Steele** a rugadh **Frederick Earle Burgett ** ar an 18 Nollaig, 1912 i Seattle agus a fuair bás ar an 22 Lúnasa, 1984. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1984
Catagóir:Daoine a rugadh i 1912
Denholm Elliott

B'aisteoir Sasanach é **Denholm Mitchell Elliott** (a rugadh ar an 31 Bealtaine 1922 i Ealing, Middlesex agus a fuair bás ar an 6 Deireadh Fómhair 1992). 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Básanna i 1992
Ardeaglais San Stiofán, Vín

Ardeaglais Chaitliceach atá suite i Vín na hOstaire í **Ardeaglais San Stiofán**.

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Catagóir:Vín
Robert Shaw

B'aisteoir Sasanach é **Robert Archibald Shaw** a rugadh ar an 9 Lúnasa 1927 i Westhoughton, Lancashire agus a fuair bás ar an 28 Lúnasa 1978 i dTuar Mhic Éadaigh, Contae Mhaigh Eo. 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Básanna i 1978
Fred Apostoli

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Alfredo "Fred" Apostoli** a rugadh ar an 2 Feabhra, 1913 i San Francisco agus a fuair bás ar an 29 Samhain, 1973. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1973
Catagóir:Daoine a rugadh i 1913
Criofan

Is céad ainm fireann é **Criofan** (Sean-Ghaeilge **Crimthann**) le brí *sionnach*.

Daoine suntasaí leis an ainm mar a leanas:

* Ard-Ríthe na hÉireann
** Crimthann Coscrach, 3ú haois RC
** Crimthann Nia Náir, 1d aois AD
** Crimthann mac Fidaig, 4ú haois AD
* Ríthe na Laighean
** Crimthann mac Énnai, 5ú haois AD
** Crimthann mac Áedo, 7ú haois AD
* Rithe na Mumhan
** Crimthann Srem mac Echada, 6ú haois AD

## Tagairtí

Catagóir:Ainmneacha Gaeilge
Eochaidh

Is ainm coitianta Gaelach na meánaoise é **Eochaidh** (féach Leaganacha), fréamhaithe ó *ech* na Sean-Ghaeilge, each, capall.

## Leaganacha

## Ríthe na hÉireann
* Eochaid mac Eirc, rí miotasach na bhFear Bolg sa 20ú nó 16ú haois RC
* Eochaid Ollathair, aitheanta mar Dagda, rí na Tuatha Dé Danann, i réim sa 18ú nó 15ú haois RC
* Eochaid Faebar Glas, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 15ú nó 13ú haois RC
* Eochaid Étgudach, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 15ú nó 12a haois RC
* Eochaid Mumu, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 15ú nó 12a haois RC
* Eochaid Apthach, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 10ú nó 9ú haois RC
* Eochaid Uairches, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 9ú nó 8ú haois RC
* Eochaid Fíadmuine, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 9ú nó 8ú haois RC
* Eochaid mac Ailella, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 8ú nó 6ú haois RC
* Eochaid Ailtleathan, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 5ú nó 3ú haois RC
* Eochaid Feidlech, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 2a nó 1d haois RC
* Eochaid Airem, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 2a nó 1d haois RC
* Eochaid Gonnat, Ard Rí seanscéalach na hÉireann sa 3ú haois AD
* Eochaid Mugmedon, Ard Rí leathstairiúil na hÉireann sa 3ú haois AD
* Eochaid Iarlaithe (bás 666), rí na gCruthan nó Dál nAraidi
* Eochaid Buide, rí na nDál Riata sa 7ú haois AD
* Eochaid mac Domangairt, rí na nDál Riata sa 7ú haois AD
* Eochaid mac Echdach, rí na nDál Riata sa 8ú haois AD
* Eochaid mac Áeda Find, rí bréagach na nDál Riata sa 8ú haois AD

## Eile
* Eochaid, son of Rhun, rí Strathclyde sa 9ú haois AD
* Dallan Forgaill, Eochaid Dallan Forgall, naomh agus file, 530 - 598
* Rothechtaid ab ea ainm do bheirt Ard-Ríthe seanscéalacha na hÉireann:
** Rothechtaid mac Main
** Rothechtaid Rotha

## Ficsean
* Eochaid ab ea ainm an rí sa cheoldráma *[[The Immortal Hour]]*, 1914, le Rutland Boughton.

## Tagairtí

Catagóir:Ainmneacha Gaeilge
Sanas Cormaic

Is gluais Ghaelach í ***Sanas Cormaic*** (nó ***Sanas Chormaic***), le sanasaíochtaí agus/nó mínithe ciclipéideacha as Gaeilge nó Laidin de bhreis agus 1,400 focal Gaeilge, atá go leor acu deacair nó seanchaite.  Deirtear gurbh é Cormac mac Cuileannáin (bás 908), rí-easpag na Mumhan, a scríobh an leagan is luaite agus is giorra.  Meastar *cé?* gurb é an foclóir is luaite as teanga Eorpach neamh-chlasaiceach.  Luaitear fós go leor dá iontrála i scoláireacht na Gaeilge.

## Lámhscríbhinní agus eagráin
Caomhnaítear an ghluais, iomlán nó cuid de, i sé lámhscríbhinn ar a laghad.  D'fhéadfadh é go raibh an saothar ann mar chuid den *[[Saltair Chaisil]]*, cnuasach anois caillte a mheastar go raibh seanchas ginealaigh agus cúiseolaíochta ann maidir le cúige Mumhan.  Tá dhá chraobh de *Shanas Cormaic* ann:
* leaganacha atá níos luaithe agus níos giorra, léirithe leis an Leabhar Breac agus leis an mblúire in LS Laud 610
* leaganacha atá níos faide, léirithe leis an Leabhar Buí Leacáin, a chuir eagarthóirí níos deireanaí leis.

## Tuilleadh le léamh
* Russell, Paul. "*Sanas Chormaic*." In *Celtic Culture. An Encyclopedia*, eag. J.T. Koch, lch.&nbsp;1559.
* Russell, Paul. "Dúil Dromma Cetta and Cormac's Glossary." *Études celtiques* 32 (1996), ll.&nbsp;115–42.
* Russell, Paul. "The Sound of Silence: The Growth of Cormac's Glossary." *[[Cambridge Medieval Celtic Studies]]* 15 (1988), ll.&nbsp;1–30.

## Naisc sheachtracha
*Sanas Cormaic ar Mary Jones
*Early Irish Glossaries

## Tagairtí

Catagóir:Cormac mac Cuileannáin
Catagóir:Luathlitríocht na hÉireann
Catagóir:Téacsanna Gaelacha na Meánaoise
Catagóir:Foclóirí Gaeilge
Catagóir:Foclóirí
Catagóir:Ciclipéidí
Catagóir:Sanasaíocht
Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Lughaidh

Is ainm coitianta Gaelach na meánaoise é **Lugaid** (**Lughaid**, **Lughaidh**, **Lughaí**).  Meastar go bhfuil sé fréamhaithe ón Dia, Lugh.

## Ard-Ríthe na hÉireann
* Lugaid Íardonn, 9ú haois RC
* Lugaid Lámderg, 9ú haois RC
* Lugaid Laigde, 8ú haois RC
* Lugaid Luaigne, 2a haois RC
* Lugaid Riab nDerg, 1d haois RC
* Lugaid mac Con, leathstairiúil, 3ú haois AD
* Lugaid mac Lóegairi (bás *c*. 507)
* Lugaid Loígde, rí na Teamhrach, seanscéalach, ar a bhunaíodh roinnt dóibh luaite thuas.

## Pearsana stairiúla eile
* Lugaid mac Nóis, rí seanscéalach na Mumhan agus súiríoch Eimhire
* Lugaid mac Con Roí, rí seanscéalach na Mumhan agus marfóir Chú Chulainn
* Lugaid Lága, cúlaistín Lughaí mhic Con, ar ceann de na sárlaochra na hÉireann.

## Naoimh
* Naomh Moluag (bás 592), aitheanta chomh maith mar Naomh Lughaidh, 6ú haois, misinéir do na Chruithnigh
* Naomh Molua, 6ú haois, bunaitheoir Chill Dalua.

## Foinsí
* James MacKillop, *Dictionary of Celtic Mythology*. Oxford University Press. 1998.
* Eoin Mac Néill, *Celtic Ireland*. Academy Press. 1981 (athchló, le réamhrá nua agus nótaí le Donnchadh Ó Corráin, den chéad eagrán le Martin Lester Ltd, 1921).
* T. F. O'Rahilly, *Early Irish History and Mythology*, Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1946.

## Tagairtí

Catagóir:Ainmneacha Gaeilge
Ailill

Is ainm coitianta Gaelach na meánaoise é **Ailill** (**Oilioll**), le brí "áilinn".

* Ailill mac Máta, Rí seanscéalach na gConnacht agus fear céile Mhéabha
* Ailill mac Slánuill, Ardrí seanscéalach na hÉireann sa 12ú haois RC
* Ailill Finn, Ardrí seanscéalach na hÉireann sa 8ú haois RC
* Ailill Caisfhiaclach, Ardrí seanscéalach na hÉireann sa 5ú haois RC
* Ailill Aulom, Rí na Mumhan sa 3ú haois AD
* Ailill mac Echach Mugmedóin, leasdeartháir Néill Naoighiallaigh (4ú/5ú haois AD)
* Ailill Molt, Ard-Rí na hÉireann sa 5ú haois AD
* Ailill Inbanda (bás *c.* 549), Rí na gConnacht
* Naomh Ailill a hAon *c.* 460 – 13 Eanáir 526, Easpag Ard Mhacha 513 - 526
* Ailill a Dó *c.* 480 - 1 Iúil 536, Easpag Ard Mhacha 526 - 536.
* Ailill Cruitire (bás *c.* 637), Rí Breá
* Ailill Medraige mac Indrechtaig (bás 764), Rí na gConnacht
* Ailill, Easpag an Chlochair sa 9ú haois AD

## Tagairtí

Catagóir:Ainmneacha Gaeilge
Solly Krieger

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Solly Krieger** a rugadh  ar an 28 Márta, 1909 i mBrooklyn agus a fuair bás ar an 24 Meán Fómhair, 1964. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1909
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Al Hostak

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Albert (Al) Paul Hostak** a rugadh ar an 7 Eanáir, 1916 i Minneapolis, Minnesota agus a fuair bás ar an 13 Lúnasa, 2006. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2006
Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Teachín

deas|250px|thumb|Iostán
Is teach beag, go hiondúil ceann faoin tuath é **teachín** (nó **iostán**). 

Catagóir:Tithe
Catagóir:Tithíocht
Cé

deas|250px|thumb|Cé
Is cois cé ceantar cothrom ina bhfuil a d'fhéadfadh long ar feistiú a lódáil agus dílódáil í **cé**.

Catagóir:Tógáil cois farraige
Sléacht Katyn

Chuir na Sóivéadaigh na mílte Polannach chun báis i bhforaois Katyn sa bhliain 1940, **Sléacht Katyn** a thugtar ar inniu (an Pholainnis: zbrodnia katyńska ; an Rúisis: Катынская резня / Katynskaya reznya).  Is ar an teorainn idir an Rúis agus an Pholainn a rinne an tAirm Sóivéadach an tsléacht. Inniu tá Katyn suite sa Rúis, in aice le Smolensk.
[clé|mion|252x252px|[Bolscaireacht Naitsíoch sa bhliain 1943, ag cur eagla ar na comhghuaillithe ]]177x177px|mion|clé|Sléacht Katyn
[mion|clé|244x244px|[Póstaer|Póstaer a rinne na Naitsithe sa bhliain 1944ː chuir siadsan an locht ar na Sóivéadaigh (agus an ceart acu)]]
clé|mion|177x177px

## Imeachtaí
Sa bhliain 1940, d’ordaigh Lavrenty Beria, i mbun an NKVD (an tseirbhís rúnda), dúnmharú 20,000 Polannach, oifigigh agus intleachtóirí go háirithe. D'aontaigh ceannaire an tAontas Sóivéadach, Iósaf Stailín, leis.

In 1943, tháinig na Naitsithe ar na holluaigheanna i Katyn agus áiteanna eile (Kalinin (Tver inniu), Kharkiv, srl). 

Sheán an tAontas Sóivéadach an scéal agus chur siadsan an locht ar na Naitsithe. Ba mar seo a sheas an scéal ar feadh caoga bliana agus Katyn taobh thiar den Chuirtín Iarainn
clé|mion|177x177px|Taispeántas i Katyn
Ansin sa bhliain 1990, d’admhaigh Mikhail Gorbachov go raibh airm an tSóivéadach freagrach as  Sléacht Katyn.

## Féach freisin

* Iósaf Stailín

## Tagairtí

Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:Stair na Polainne
Catagóir:Sladmharú
Aos eagna

Is aicme ardstádais é **an** **t-aos eagna** (Polainnis: **'; Rúisis: **'; Béarla: **) a chuimsíonn daoine léannta — scoláirí, acadóirí, múinteoirí, iriseoirí, agus scríbhneoirí — a dhéanann obair intleachtúil chun dul i ngleic le cúrsaí polaitíochta agus cultúrtha sa tsochaí ina maireann siad.

Tháinig an coincheap chun cinn ag deireadh an 18ú haois, le linn Deighiltí na Polainne (1772–1795). Ba é  an t-intleachtóir Polannach Bronisław Trentowski (1808–1869) a cheap an téarma *inteligencja* mar chur síos ar an aicme shóisialta laistigh den ''bourgeoisie'' tírghrách a thug ceannaireacht mhorálta agus pholaitiúil do phobal na Polainne in aghaidh chinseal cultúrtha Impireacht na Rúise.

## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí sóisialta
Catagóir:Intleachtóirí
Catagóir:Sochaí na Rúise
Henry Wilson

Bhí Sir **Henry Wilson**, an Chéad Baronet,  GCB, DSO (5 Bealtaine 1864 – 22 Meitheamh 1922)   i gceannas ar an arm Briotanach i rith an Chéad Chogadh Domhanda agus an Marascail Machaire.mion|clé|an Marascail Machaire sa bhliain 1919Ar 22 Meitheamh 1922, scaoileadh marbh Wilson, ar leac a dhorais féin i lár Londain. Bhí Wilson ina chomhairleoir slándála do Phríomh-Aire Tuaisceart Éireann, James Craig ag an am céanna. 

Mar thoradh, chuir Rialtas na Breataine brú ar an gCoileánach ionsaí a dhéanamh ar na Ceithre Cúirteanna. Bhí David Lloyd George den tuairim gur poblachtánaigh frith-Chonartha ba chúis leis an marú.

Crochadh na dúnmharfóirí Reginald Dunne agus Joseph O'Sullivan ar 10 Lúnasa 1922.

## Féach freisin

* Cath Átha Cliath
* Reginald Dunne
* Joseph O'Sullivan

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1864
Catagóir:Básanna i 1922
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:An Dún Thuaidh (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh
Catagóir:Cogadh Cathartha na hÉireann
Catagóir:Cogadh na mBórach
Catagóir:Cogadh na Saoirse in Éirinn
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Daoine Angla-Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae an Longfoirt
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Bernard Manning

Ba fhuirseoir Sasanach é **Bernard John Manning**. Rugadh é ar an 13 Lúnasa 1930 in Ancoats, Manchain agus fuair bás ar an 18 Meitheamh 2007 i gCrumpsall, Manchain. 

## Tagairtí

Fuirseoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna in 2007
Seán Mac An Ultaigh

Is iománaí é **Seán Mac An Ultaigh**, nó *Shane McNulty* mar atá aithne níos fearr air as Béarla. Rugadh é ar an 28 Meitheamh 1994. Is as Contae Phort Láirge é. Is iománaí rathúil é a imríonn leis a chumann áitiúil *De La Salle* i gCathair Phort Láirge agus le foireann idirchontae Phort Láirge.

## Tagairtí

Catagóir:Iománaithe Phort Láirge
Catagóir:Daoine as Phort Láirge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1994
Catagóir:Daoine beo
Smørrebrød

Is saghas ceapaire le arán seagail (nó *rugbrød*)  é **smørrebrød**. Itear de ghnáth i gCríoch Lochlann é, go háirithe sa Danmhairg.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:Bia na Danmhairge
Cailleach colach

Feictear an aontréith **cailleach colach** in miotas agus béaloideas ar fud an domhain.  Faightear leaganacha ar leith mar shampla:

* Ard-Ríthe na hÉireann Lugaid Laigdech agus Niall Noígíallach
* Seanscéal Artúrach
** *[[The Wife of Bath's Tale]]*, ar cheann de na leaganacha is cáiliúla
** scéal ridireachta, *[[The Wedding of Sir Gawain and Dame Ragnell]]* le Geoffrey Chaucer
* Dán Meán-Bhéarla *[[Confessio Amantis]]* le John Gower.

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Gríos

Is limistéar deirge agus goiríní ar an gcraiceann an duine, le feiceáil go háirithe de thoradh tinneas é **gríos** nó **bruth**.

## Tagairtí

Catagóir:Craiceann
Ceferino Garcia

Dornálaí Filipíneach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Ceferino Montano Garcia** a rugadh ar an 26 Lúnasa, 1906 i Naval, Biliran agus a fuair bás ar an 1 Eanáir, 1981. 

Catagóir:Dornálaithe Filipíneacha
Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1981
Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Comórtas Scríbhneoireachta Manchain

Bronnann an Manchester Irish Language Group duaiseanna gach bliain, le linn **Comórtas Scríbhneoireachta Manchain** (English: Manchester Irish Language Writing Prize). Bronnadh an duais don chéad uair sa bhliain 2011 ; ní raibh ach aon catagóir amháin ag an am sin. Sa bhliain 2013, roinneadh an duais (filíocht agus gearrscéalta).

## Liosta buaiteoirí 2011 - 2012

Liosta buaiteoirí  - Gearrscéalta agus filíocht idir 2011 agus 2012 

## Filíocht : ó 2013 ar aghaidh

Liosta buaiteoirí don Chomortas Scribhneoireachta Manchain do fhilíocht ó 2013.

## Gearrscéalta :  ó 2013 ar aghaidh

Liosta buaiteoirí

## Moltóireacht

Roghnaítear gearrliosta ag painéal ina bhfuil baill agus iarbhaill Manchester Irish Language Group. Roghnaíonn aoi-mholtóir an buaiteoir as an ngearrliosta.

## Féach freisin
* Litríocht Éireannach

## Tagairtí

Catagóir:Comórtais Filíochta Gaeilge
Catagóir:Duaiseanna Liteartha na Gaeilge
Catagóir:Comórtais Filíochta
Catagóir:Comórtais Gearrscéalta
Catagóir:Duaiseanna Liteartha
Catagóir:Comórtais in ealaíona teangabhunaithe na Gaeilge
Catagóir:Comórtais sna healaíona teangabhunaithe
Catagóir:Manchain
Catagóir:An Ghaeilge de réir áiteanna
Simon Duffy

Is fear as Doire é **Simon Duffy**. Ba mhúinteoir Gaeilge é ó 2011 go 2018. Tá sé ina chónaí anois i bPreston.

## Filíocht

Bhuaigh Simon 2ú áit sa Comórtas Scríbhneoireachta Manchain leis an dán "Uisce Fuar Cuimhne".

Catagóir:Múinteoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Daoine as Manchain
Catagóir:Daoine beo
Ken Overlin

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Ken Overlin** a rugadh ar an 15 Lúnasa, 1910 i Decatur, Illinois agus a fuair bás ar an 24 Iúil, 1969.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1969
Catagóir:Daoine a rugadh i 1910
Jim Davidson

Is fuirseoir Sasanach é **James Cameron Davidson**. Rugadh é ar an 13 Nollaig 1953 in Kidbrooke, Londain. B'as Glaschú in Albain a athair agus b'as Corcaigh i bPoblacht na hÉireann a mháthair. 

Fuirseoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Cogadh Peile

deas|250px|thumb|Cogadh Peile
Cogadh gearr a troideadh idir an tSalvadóir agus Hondúras sa bhliain 1969 ab ea an **Cogadh Peile** (An Spáinnis: La guerra del fútbol). Thosaigh an cogadh tar éis cluiche peile idir an dá thír, cé go raibh teannas eatarthu le tamall roimhe sin. Níor mhair an cogadh ach ceithre lá. Maraíodh breis is dhá mhíle duine le linn an chogaidh.   

Catagóir:An tSalvadóir
Catagóir:Hondúras
Eachtra Bhodaigh an Chóta Lachtna

Is scéal de chuid na Fiannaíochta é
***Eachtra Bhodaigh an Chóta Lachtna***, scríofa as Luath-Nua-Ghaeilge san 16ú nó 17ú haois, agus caomhnaithe sa Bhailiúchán Egerton, MS 154.

Is scabhaire é an *[[bodach]]*, leathbhreac fireann na
*[[cailleach|cailligh]]*, aitheanta cheana ó fhoinsí na Sean-Ghaeilge, ach is é seo an t-aon téacs amháin ina shamhlaítear é le Manannán mac Lir.

## Seanscéal
Tugadh na Fianna a ndúshlán rása a bheith acu in aghaidh "Caol an Iarainn" marab ainm, mac rí na Teasála, ó Bhinn Éadair go cúige Mumhan.  Bhí
Caílte mac Rónáin, reathaí is fearr na bhFiann, ar shiúl ag Teamhraigh.  Agus Fionn mac Cumhaill á lorg, bhuail sé le fathach éarthach, an *bodach* den teideal, a thoiligh an rás a rith ar son na bhFiann.

I dtosach, b'amhlaidh nach n-éireodh an bodach, ag dúiseacht go déanach sa ló agus an t-iomaitheoir imithe le fada.  Ba léir ansin ámh gur reathaí an-tapaidh é, ag gabháil thar Caol an Iarainn faoi dhó, ach stop sé chun sméara dubha a ithe, nó ag dul ar ais fiú tar éis dó a chóta a chailleadh.  In ainneoin sin, bhuaigh sé an rás gan stró, agus nochtadh níos deireanaí gur Mhanannán mac Lir faoi bhréagriocht a bhí ann.

## An lá inniu
Chóirigh James Clarence Mangan an scéal, ar cheann den chéad saothar próis d'athbheochan liteartha na Gaeilge.  D'eagraigh O'Grady (1892) an téacs Gaeilge agus chuir sé aistriúchán Béarla leis.  D'fhoilsigh Pádraig Mac Piarais athinsint as Nua-Ghaeilge in 1906.
Scríobh Edward Faragher dhá leagan as Gaeilge Mhanann dar teideal *Boddagh Yn Cooat Laaghagh*.

## Foinsí
* Bodach an Chóta Lachtna in *Dictionary of Irish Mythology*, Oxford Index.
* Standish Hayes O'Grady (eag.) *[https://archive.org/details/silvagadelicaix01gragoog Silva gadelica: a collection of tales in Irish with extracts illustrating persons and places]*, iml. 1 (1892). 
* Pádraig Mac Piarais, *Bodach an Chóta Lachtna* (1906)

## Féach freisin
* The Tortoise and the Hare

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta na Fiannaíochta
Megan Rapinoe

Imreoir sacair gairmiúil Meiriceánach is ea **Megan Anna Rapinoe** (foghraithe (IPA) mar |r|ə|ˈ|p|iː|n|oʊ), a rugadh ar 5 Iúil 1985 in Redding, California. Is cliathánaí agus imreoir lár na páirce í. Imríonn sí do Reign FC in Seattle, agus tá sí ina captaen ar an bhfoireann chéanna. Tá clú idirnáisiúnta uirthi mar gheall  ar a stíl imeartha cliste. Ón mbliain 2018 i leith, tá sí ina comhchaptaen ar fhoireann sacair na mban náisiúnta na Stát Aontaithe freisin, in éineacht le Carli Lloyd agus Alex Morgan.

## Naisc sheachtracha
*Próifíl di ag Soccerway. Dáta rochtana: 16 Iúil 2019

Catagóir:Imreoirí sacair na Stat Aontaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine LADT
Catagóir:Daoine as California
Billy Soose

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Billy Soose** a rugadh ar an 2 Lúnasa, 1915 i Seattle agus a fuair bás ar an 5 Meán Fómhair, 1998. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1998
Catagóir:Daoine a rugadh i 1915
Bryan Brown

Is aisteoir Astrálach é **Bryan Neathway Brown** a rugadh ar an 23 Meitheamh 1947 i Sydney. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Scéalaíocht na Ríthe

Is cnuasach scéalta de chuid Liteartha na Gaeilge é (nó iad) **Scéalaíocht na Ríthe** (aitheanta chomh maith mar An Scéalaíocht Stairiúil).  Faightear ann scéalta faoi ríthe idir seanscéalach agus stairiúil, amhail is Labraid Loingsech (c. 4ú haois RC), Cormac mac Airt, Níall Noígíallach, Éogan Mór, Conall Corc, Guaire Aidne mac Colmáin, Diarmait mac Cerbaill, Lugaid mac Con, Conn Cétchathach, Lóegaire mac Néill, Crimthann mac Fidaig, agus Brian Bóramha (bás AD 1014).

Ba chuid de dhualgas na mbard Gaelach (nó filí na cúirte) é stair agus ginealach theaghlach a ngiollachta a chlárú.  Rinneadh seo le dánta idir miotasach agus stairiúil a bheag nó a mhór.  Bailíodh na scéalta a d'eascair as an mórshaothar seo, aitheanta anois mar An Scéalaíocht Stairiúil, nó níos cruinne Na Sraitheanna Stairiúla, óir go bhfuil roinnt eagar neamhspleách ann.

## ''Baile Suibne''

Meastar gur, scéal den 12ú haois as filíocht agus próis é Buile Shuibhne, agus an scéal is iontaí de chuid na Scéalaíochta.

Chuir Naomh Rónán mallacht ar Shuibhne, rí Dhál Araí, agus iompaíodh é ina riocht leath-fhir, leath-éin, gan i ndán dó ach a shaol a chaitheamh sna coillte, ag seachaint a mhuintir daonna.

Tá filí an lae inniu spreagtha ag an scéal, agus aistríodh go Béarla é le Trevor Joyce agus Seamus Heaney.

## Tuilleadh le léamh
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* Catagóir *[https://www.vanhamel.nl/codecs/Category:Cycles_of_the_Kings Cycles of the Kings]* ar CODECS

## Tagairtí

*
Baisleac Muire Licheń

Baisleac Chaitliceach atá suite i Licheń Stary na Polainne í **Baisleac Muire Licheń**.

Catagóir:An Pholainn
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Bernard Cribbins

B'aisteoir Sasanach é **Bernard Joseph Cribbins** a rugadh ar an 29 Nollaig 1928 i nDerker, Oldham, Lancashire. Fuair sé bás ar 28 Iúil 2022.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Básanna in 2022
Douglas MacArthur

Ba ghinearál Meiriceánach é **Douglas MacArthur**, a rugadh ar an 26 Eanáir, 1880 i Little Rock, Arkansas agus a fuair bás ar an 5 Aibreán, 1964.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1880
Catagóir:Básanna i 1964
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Daoine as Little Rock, Arkansas
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Innealtóirí Meiriceánacha
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
Marcel Cerdan

Dornálaí Francach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Marcel Cerdan** a rugadh **Marcellin "Marcel" Cerdan** ar an 22 Iúil 1916 i Sidi Bel Abbès, an Ailgéir agus a fuair bás ar an 28 Deireadh Fómhair 1949. 

Catagóir:Dornálaithe Francacha
Catagóir:Básanna i 1949
Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Bobo Olson

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Bobo Olson** a rugadh **Carl Olson** ar an 11 Iúil, 1928 i Seattle agus a fuair bás ar an 16 Eanáir, 2002. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2002
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Gene Fullmer

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Gene Fullmer** a rugadh **Lawrence Gene Fullmer** ar an 21 Iúil, 1931 i West Jordan, Utah agus a fuair bás ar an 27 Aibreán, 2015. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2015
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Mormannaigh
Randy Turpin

Dornálaí Sasanach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Randy Turpin** a rugadh **Randolph Adolphus Turpin** ar an 7 Meitheamh 1928 i Leamington Spa, Warwickshire agus a fuair bás ar an 17 Bealtaine 1966. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Sasanacha
Catagóir:Básanna i 1966
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Daoine Briotanacha gorma
Meidum

Is suíomh seandálaíochta san Éigipt Íochtarach í **Pirimid Mheidum**. Chuir Faró Sneifearú i gcrích í.

## Tagairtí

Catagóir:An Éigipt
Catagóir:Pirimidí
Emilio Estevez

Is aisteoir Meiriceánach é **Emilio Estevez** a rugadh ar an 12 Bealtaine, 1962. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine as Cathair Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Daoine de shliocht Easpáinneach agus Latino
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe timpeallachta
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Scríbhneoirí scannáin Meiriceánacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
An Chomhcheilg Phápánach

Comhcheilg a chruthaigh Titus Oates agus chuir faoi gheasa na ríochtaí Sasana agus Albain i histéire frith-Chaitliceach i rith 1678 agus 1681 ab ea **an Chomhcheilg Phápánach**.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Stair Shasana
Catagóir:Frith-Chaitliceachas
James Corden

Is aisteoir Sasanach é **James Kimberley Corden** a rugadh ar an 22 Lúnasa 1978 i Hillingdon, Londain. 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Géarchéim Shuais

[clé|250px|mion|[Leithinis Síonáí]]
Tharla **Géarchéim Shuais** sa bhliain 1956, idirghabháil mhíleata mhí-ámharach de chuid na Ríochta Aontaithe agus na Fraince  san Éigipt idir 29 Deireadh Fómhair 1956 – 7 Samhain 1956. Mar leithscéal, dúirt rialtas na Fraince go raibh an tUachtarán Nasser ag tabhairt cabhrach don FLN san Ailgéir. 

Ach eachtra mhíleata mhí-ámharach a bhí ann; rinne an Fhrainc agus an Ríocht Aontaithe praiseach dá dheis. 

Bhí cáil an laoich ar Nasser, 

## Féach freisin

* an tUachtarán Nasser 

## Tagairtí

Catagóir:1956
Catagóir:Stair Iosrael
Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:Stair na hÉigipte
Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Suais
Geoffrey Howe

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe ab ea **Richard Edward Geoffrey Howe, Baron Howe of Aberavon**. Rugadh é i bPort Talbot, an Bhreatain Bheag ar an 20 Nollaig 1926 agus fuair sé bás ar an 9 Deireadh Fómhair 2015. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna in 2015
Catagóir:Abhcóidí Sasanacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí na Breataine Bige
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Seansailéirí Státchiste na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Scríbhneoirí Breatnacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Ardeaglais Naomh Sadhbh, Cív

Ardeaglais Cheartchreidmheachas an Oirthir atá suite i gCív na hÚcráine í **Ardeaglais Naomh Sadhbh**.

Catagóir:An Úcráin
Catagóir:Ceartchreidmheachas
Catagóir:Eaglaisí
Brendan Grace

Ba fhuirseoir a us amhránaí Éireannach é **Brendan Grace** (1 Aibreán 1951 – 11 Iúil 2019). Rugadh é i mBaile Átha Cliath mar ar fhás sé aníos sna Saoirsí. Bhí an ról mar an tAthair Fintan Stack ar *Father Ted* aige. Bhí teach tábhairne aige  i gContae an Chláir agus chaitheadh sé leath den bhliain in West Palm Beach, Florida.

Catagóir:Fuirseoirí Éireannacha
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Básanna in 2019
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Carmen Basilio

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Carmen Basilio** a rugadh ar an 2 Aibreán, 1927 i gCanastota, Nua-Eabhrac agus a fuair bás ar an 7 Samhain, 2012. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2012
Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Paul Pender

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain, ab ea **Paul Pender** a rugadh ar an 20 Meitheamh, 1930 i mBrookline, Massachusetts agus a fuair bás ar an 12 Eanáir, 2003. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2003
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Brookline, Massachusetts

Is baile suite i gContae Norfolk, Massachusetts é **Brookline**. Rugadh John F. Kennedy agus Paul Pender ann. Is ceann de na fothbhailte is mó rachmais i mBostún é. Tá gailfchúrsa iomráiteach suite ann. Tá cuid de na hospidéil is mó le rá i mBostún ann ar an *Medical Mile* mar a ghlaoitear air. 

Catagóir:Bailte in Massachusetts
Dara cath an El Alamein

clé|250px|mion|Dara cath an El Alamein
Cath sa Dara Cogadh Domhanda a fearadh gar do stáisiún iarnróid in El Alamein, san Éigipt ab ea **An Dara Cath El Alamein** (23 Deireadh Fómhair – 11 Samhain 1942). 

Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
El Alamein

clé|250px|mion|El Alamein
Is cathair san Éigipt í **El Alamein**. 

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:An Éigipt
Max Aitken, 1ú Bharún Beaverbrook

thumb|An Ró-Onórach The Lord Beaverbrook|cléPolaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe ab ea **William Maxwell Aitken, 1st Baron Beaverbrook**. Rugadh é **William Maxwell Aitken** i Maple, Ontario, Ceanada ar an 25 Bealtaine 1879 agus fuair sé bás ar an 9 Meitheamh 1964. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1879
Catagóir:Básanna i 1964
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Bailitheoirí ealaíne
Catagóir:Daoine Ceanadacha
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Foilsitheoirí
Catagóir:Lucht ollscoile
Catagóir:Manchain Mhór
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Preispitéirigh
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Scríbhneoirí Ceanadacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Biróg

I Miotaseolaíocht na nGael, bán draoi na Tuath Dé Danann ab ea **Bioróg** (Sean-Ghaeilge **Biróg**).

I scéal an bhéaloidis bailithe ag John O'Donovan in 1835, insítear gur chuala Balar, gaiscíoch na bhFomhórach, tairngreacht go maródh a gharmhac féin é.  Um é seo a cheilt, choinnigh sé a aon-iníon Eithne ina príosúnach i dtúr ar Thoraigh, as radharc agus caidreamh gach fear.  Thug Bioróg cabhair ámh d'fhear darbh ainm Mac Cinnfhaelaidh, a ghoid Balar a bhó dhraíochta, dul isteach sa túr agus í a mhealladh.  Rugadh trírín d'Eithne, ach bhailigh Balar isteach i mbraillín iad agus thug sé do theachtaire iad chun iad a bhá i nguairneán.  Bháigh an teachtaire beirt leanaí, ach de thaisme lig sé duine dóibh titim sa chuan, áit a tharrtháil Bioróg é.  Thóg sí an leanbh chuig a athair, a thug é dá deartháir, Gaibhne an gabha, le haltramas.  Agus an buachaill fásta, mharaigh sé Balar.

Agus an scéal curtha i gcomparáid le téacsanna amhail is *[[Cath Maighe Tuireadh]]* agus *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*, is léir gur Lugh é an buachaill anaithnid, agus gurb athair Lugh, Cian, é Mac Cinnfhaelaidh mar ionadaí.

## Tagairtí
Henry Joseph Monck Mason

[mion|an leabharlann, [Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide]]
Leabharlannaí, abhcóide agus ball sinsearach d'Eaglais na hÉireann ba ea **Henry Joseph Monck Mason** (15 Iúil 1778 – 14 Aibreán 1858). Bhí Monck Mason le háireamh ar cheannairí na gluaiseachta sa 19ú haois a d’fhéach le heolas ar na Scrioptúir a leathadh i measc phobal na Gaeilge sa chéad leath den 19ú haois.

## Saol
[mion|Monck Mason fostaithe mar phríomhleabharlannaí in [Óstaí an Rí|Ósta an Rí]]
Cuireadh oideachas ar Monck Mason i gCúil an tSúdaire agus i gColáiste na Tríonóide. Bhí sé thar a bheith tugtha don léann agus bronnadh bonn óir air i TCD in 1798. Rinne abhcóide de in 1800 ach níor chleacht an cheird sin riamh. Mar sin féin, d'fhreastail sé mar scrúdaitheoir cúirte go dtí timpeall 1810-1812.

In 1812 d’iarr Coimisinéirí na dTaifead Poiblí air dréachtchlár de na lámhscríbhinní i gColáiste na Tríonóide a ullmhú.  Mar chuid den obair sin, d’fhostaigh sé Éadbhard Ó Raghallaigh chun cur síos ar na cinn Ghaeilge.

D'éirigh sé ina leabharlannaí in Ósta an Rí  timpeall 1814. Ceapadh mar phríomhleabharlannaí sa bhliain 1815.
[mion|220x220px|Toghadh ina bhall d’[Acadamh Ríoga na hÉireann é sa bhliain 1812]]
Bhronn TCD LL.B. and LL.D air in 1817.

### Bíoblóireacht
Sa bhliain 1818, bhunaigh Monck Mason an Irish Society for Promoting the Education of the Native Irish through the Medium of Their Own Language i mBaile Átha Cliath. Bhí sé mar aidhm ag an *Society* scrioptúr reiligiúnach a chur ar fáil i nGaeilge. Ach ní aidhm acadúil a bhí i gceist leis an tionscnamh sin, áfach... spreag an tionscnamh chun go gcuirfí ar a gcumas do dhaoine a bheith in ann an Bíobla Gaeilge a léamh. Feachtas a bhí ann ag iarraidh daoine a iompú i dtreo an chreidimh Protastúnach.

In 1830 d’fhoilsigh an Scoiety *Bíobla agus Tiomna Nua* a chuir Éadbhard Ó Raghallaigh in eagar faoi mhaoirseacht Monck Mason.

### Cathaoir na Gaeilge, TCD
Ba é ba mhó faoi deara gur bunaíodh cathaoir na Gaeilge i gColáiste na Tríonóide sa bhliain 1838. Ach ní raibh aidhm acadúil  i gceist ag an am sin; bhí na mic léinn oilte chun seanmóirí a thabhairt trí mheán na Gaeilge agus ar an gcaoi sin daoine arbh í an Ghaeilge a dteanga dhúchais a mhealladh le hiompú ina bProtastúnaigh agus freastal ar a gcuid riachtanas spioradálta. 

In 1844, bhunaigh an Irish Society  péire scoláireacht i gcuimhne William Bedell (1571-1642) agus Monck Mason taobh thiar den tionscnamh.

## Féach freisin

* Irish Society for Promoting the Education of the Native Irish through the Medium of Their Own Language (1818)

## Tagairtí

Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Abhcóidí Éireannacha
Catagóir:An Athbheochan
Catagóir:Leabharlannaithe Éireannacha