open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jean-Baptiste Bourguignon d'Anville

Geografaí is cairteoir a rugadh i bPáras ab ea **Jean-Baptiste Bourguignon d'Anville** (11 Iúil 1697 &ndash; 28 Eanáir 1782). D'fheabhsaigh sé caighdeán na cairteoireachta go mór. Bhunaigh sé a chuid léarscáileanna ar thaighde chruinn agus d'fhág sé áiteanna bán orthu mura raibh eolas ann fúthu. Má bhí faisnéis faoi áit amhrasach, chuireadh sé é sin in iúl ar an léarscáil féin. 
[mion|275px|Cuid de léarscáil na hÁise a rinne d'Anville agus a léiríonn [an tSibéir, Muir Kamchatka (Muir Ocatsc inniu), agus Leithinis Kamchatka.]]

## Tagairtí

Catagóir:Cairteoirí Francacha
Catagóir:Geografaithe Francacha
Catagóir:Daoine as Páras
Catagóir:Daoine a rugadh i 1697
Catagóir:Básanna i 1782
Aoileach

250px|mionsamhail|deas|Aoileach
Ábhar orgánach a úsáidtear mar leasú talún. De ghnáth is fearadh stoc, measctha le cochán nó easair eile, a úsáidtear i gcomhair áit istigh d'ainmhithe. Nuair a choimeádtar ainmhithe istigh gan mórán cocháin, i gcóras dian, táirgtear sciodar, meascán d'fhearadh is uisce. Faightear aoileach eile ó fheamainn is ceilp a bhaintear ón bhfarraige nó an cladach. Tá aoiligh eile ann a fhaightear ón tionscal éisc, próiseáil múnlach baile is eile.

## Tagairtí

Catagóir:Faecas
Catagóir:Leasacháin
Aoire Gearmánach

Pór madraí móra é an t-**aoire Gearmánach** a saothraíodh sa Ghearmáin (tugtar *alsáiseach* air freisin) déanach sa 19ú céad trí chrosphórú spitsí le madraí caorach. An fionnadh tiubh. An soc is na cluasa fada biorach. Éasca le traenáil. An-choitianta ag póilíní is airm ar fud an Domhain.

## Gailearaí grianghraf


File:Adult male German shepherd dog standing at the beach.jpg|Aoire Gearmánach
File:Deutscher Schäferhund- portrait.JPG|Aoire Gearmánach
File:Schäferhünding-12Jahre.jpg|Aoire Gearmánach (bean), dhá bhliain déag d’aois
File:Schäferhündin mit 2 Tage alten Welpen.jpg|Aoire Gearmánach lena coileáiníní dhá lá d'aois
File:GSD Puppy.jpg|Aoire Gearmánach an-óg 
File:060414 Puppy.jpg|Aoire Gearmánach an-óg
File:Fritzi GSD puppy.jpg|Aoire Gearmánach an-óg (naoi seachtaine d’aois)
File:Bessie_the_German_Shepherd_puppy_(2006).jpg|Aoire Gearmánach 3 mhí d’aois
File:Kim at 14 weeks.jpg|Aoire Gearmánach (ceithre seachtaine déag d’aois)
File:German Shepherds in ravine.jpg|Aoirí Gearmánacha Sable. Baineann (ar chlé), fireann (ar dheis) 
File:Buck The GSD.jpg|Aoire Gearmánach


## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Baile an Chaisleáin, Contae Laoise

Is baile suite i gContae Laoise é **Baile an Chaisleáin**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Laoise
Catagóir:Bailte i gContae Laoise
Bráthair

Ceann de na siorcanna aingil is mó is ea an **bráthair**. *Squatina squatina* a ainm eolaíochta. An-choitianta in oirthuaisceart an Atlantaigh is an Mheánmhuir. Suas le 1.8 m ar fhad. Cruth na colainne idirmheánach idir na liamháin is na roic. An ceann leata, an béal chun tosaigh, oscailtí na ngeolbhach go cliathánach, na heití uchtacha an-leathan, an t-eireaball caol. Tugtar *anglait* air freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Siorcanna
Catagóir:Brathair
Ráithín Chuileannáin

Is baile fearainn suite i gContae Laoise é **Ráithín Chuileannáin** (Béarla: *Raheen*).

## Tagairtí

Catagóir:Contae Laoise
Catagóir:Bailte i gContae Laoise
An Spinc

Is baile suite i gContae Laoise é **an Spinc**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Laoise
Catagóir:Bailte i gContae Laoise
Lota

Iasc fadaithe le colainn chaol atá forleathan i locha is aibhneacha thuaisceart na hEoráise is Mheiriceá Thuaidh is ea an **lota** (*Lota lota*; Béarla: *burbot*). Tugtar **an breac beadaí** air freisin. An t-aon iasc fionnuisce de chlann an troisc. Suas le 1 m ar fhad. Barbal amháin faoin mbéal. Déantar iascaireacht thrádálach air sa Rúis. Tugtar *an [[puteascann]]* air freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Cairbíd sileacain

deas|225px|thumb|Cairbíd sileacain
SiC, comhdhúil a tháirgtear trí mheascán de charbón is sileacan a leá. Tugtar *carbaram* uirthi freisin. Bíonn foirmeacha éagsúla criostalta aici, a bhfuil leáphointe ard acu uile, gach ceann acu an-chrua. Baintear feidhm aisti mar scríobach.

## Tagairtí
Aolchoinneal

deas|200px|thumb|Aolchoinneal
Struchtúr carraige a fhaightear ar an urlár i bpluais. Cruthaítear ag an am céanna le haolchuisne í. Sa chás seo, deascadh mianraí ar an urlár a tharlaíonn.

## Tagairtí
Aolchuisne

deas|250px|thumb|Aolchuisne
Struchtúr carraige a chrochann ón tsíleáil i bpluais. Cruthaítear é ó shileadh uisce thar na mílte bliain, rud a dheascann mianraí ar an tsíleáil an t-am ar fad.

## Tagairtí
Aonad leithlise

deas|250px|thumb|Aonad leithlise
Ionad a dheartar chun othair an-ionfhabhtaitheacha a choinneáil ann, amach ó dhaoine eile, nó chun daoine atá an-chlaonta chun ionfhabhtuithe a choinneáil amach ó dhaoine ab fhéidir a ghalrú. Bíonn smacht daingean ar dhul isteach is amach as an aonad chun cosc a chur ar iompar ábhar truaillithe. Bíonn ar na daoine a théann isteach nó amach gúnaí steirilithe cosanta a chaitheamh. Rialaítear sreabhadh an aeir isteach is amach chun cosc a chur ar thruailliú le miocrorgánaigh ar eite. 

## Tagairtí
Aonad maise adamhaí

Aonad maise, leis an tsiombail u. Sainmhínítear é mar 1/12 mhais adamh carbóin-12. Is ionann 1 u is 1.66 × 10-27 kg. Uaireanta tugtar *an daltún* ar an aonad seo. Úsáidtear é chun maiseanna adamhacha coibhneasta adamh a lua. 

## Tagairtí
Aois na Cruinne

Sa chosmeolaíocht fhisiciúil, tugtar **aois na cruinne** ar an tréimhse ama ón Ollphléasc go dtí an lá inniu. An réalteolaí cáiliúil Meiriceánach Edwin Hubble a fuair amach i 1923 go raibh réaltraí taobh amuigh dár réaltra féin, Bealach na Bó Finne, agus go raibh siad ag leathnú amach uainn an t-am ar fad. As seo chuir sé tús leis an tuiscint gur thosaigh an Chruinne le pléasc ollmhór, ar thug an réalteolaí Sasanach Fred Hoyle an Ollphléasc air, a tharla timpeall 20,000 milliún bliain ó shin. Cuid bhunúsach den tuiscint seo is ea an ráta ag a bhfuil an Chruinne ag forbairt, ráta tairiseach ar a dtugtar *[[tairiseach Hubble]]*. Níl an tuiscint nó an teoiric seo iomlán. Mar shampla, meastar nach bhfuil ach 1% den mhais ba chóir a bheith sa Chruinne aimsithe fós, agus gur féidir go bhfuil an 99% eile dofheicthe in abhacréaltaí dearga is dúphoill. Aisteach go leor, tá torthaí ar thomhais a rinne spásteileascóp Hubble ag teacht salach ar chuid den teoiric seo. Mar shampla, tá réaltra amháin, M100 i mbraisle réaltraí na Maighdine, i bhfad níos gaire dúinn ná mar a cheaptaí, agus is mó ar fad tairiseach Hubble de réir na dtomhas nua seo. Níor aimsigh an spásteileascóp mórán abhacréaltaí dearga in aon chor. Mar sin, is mó an mhistéir faoin easpa maise, agus d'fhéadfadh aois na Cruinne a bheith i bhfad níos lú ná mar a cheaptaí, chomh beag le 8,000 milliún bliain. Mar thoradh air seo tá na cosmeolaithe trína chéile agus teoiric na hOllphléisce á ceistiú, á ceartú is á beachtú acu an t-am ar fad.

## Tagairtí

Catagóir:Cosmeolaíocht
Aol

deas|250px|thumb|Aol
Ocsaíd nó hiodrocsaíd chailciam den chuid is mó is ea **aol**, a tháirgtear trí aolchloch a théamh go dtí teocht os cionn 800&nbsp;°C agus mar sin dé-ocsaíd charbóin a dhíbirt aisti.  

Uaireanta, bíonn maignéisiam in ionad cuid den chailciam.  
[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Coral_Strand,_Carrowroe-An_Cheathru_Rua_-_geograph.org.uk_-_1248559.jpg|clé|mion|Trá an Dóilín (a chiallaíonn 'cuas' nó góilín). Tá "[Coiréal|coiréal', mar a thugtar air, le fáil ann.  Ach deir na saineolaithe nach coiréal é ar chor ar bith, ach feamainn a dtagann **aol** aisti, a chruann agus a bhriseann.]]
Nuair a thriomaítear an t-earra, tugtar *aol beo* air. Nuair a chuirtear uisce leis tiontaítear an ocsaíd go dtí an hiodrocsaíd, agus deirtear gur aol teilgthe é ansin. Go dtí gur fhorbair stroighin Portland, ba é aol an príomhábhar a úsáideadh saoirseachta. Murab ionann agus stroighin Portland, aibíonn sé trí carbónú. Baineadh úsáid as aol chun na críche seo leis na mílte bliain. Tá an sampla is luaithe in éirinn le feiceáil in eaglaisí luatha na hÉireann 

[clé|mion|Trá an Dóilín (a chiallaíonn 'cuas' nó góilín). Tá "[Coiréal|coiréal'

## Tagairtí
 

Catagóir:Ceimic orgánach
Catagóir:Mianreolaíocht
Catagóir:Saoirseacht
Aonad tomhais

deas|250px|thumb|Oifig an aonad tomhais
Maidir leis an gcuid is mó de na cainníochtaí eolaíocha (mais, teocht, tiúchan, sruth leictreach is eile) tomhaistear is ionramháiltear iad in aonaid an SI, Córas Idirnáisiúnta na nAonad (*Système International d'Unités*) a thug an Chomhdháil Ghinearálta um Mheáchan is Tomhais isteach i 1960. Tá 7 mbunaonad ann: an méadar (m), an cileagram (kg), an soicind (s), an t-aimpéar (A), an ceilvin (K), agus an mól (mol). Is féidir gach cainníocht ábhartha eile a chur i dtéarmaí na mbunaonad seo. Tarlaíonn teaglamaí áirithe go minic, tugtar ainmneacha orthu, agus is aonaid dhíorthaithe iad seo. Mar shampla is é an niútan aonad an fhórsa, agus sainmhínítear é mar seo: m kg s-2. Ó 1995 i leith glactar leis an raidian is an stearaidian mar aonaid dhíorthaithe. Tá an-chuid aonad eile ann agus, ar chúis stairiúil nó eile, tá sé áisiúil feidhm a bhaint astu: baintear feidhm as an gcalra chun toilleadh fuinnimh i mbianna a thomhas, agus an parsoic chun faid a thomhas sa réalteolaíocht. Tá córais eile aonad ann freisin: seanchóras FPS na Breataine (troigh, punt, soicind), córas CGS (ceintiméadar, gram, soicind), agus córas MKSA (méadar, cileagram, soicind, aimpéar), réamhullmhúchán do chóras an SI.

## Tagairtí
Aonaid nádúrtha

Córas aonad a úsáidtear i bhfisic na gcáithníní. Simplítear na cothromóidí trí ghlacadh le c = (h/(2π)) = 1, arb é *c* luas forleata an tsolais is *h* tairiseach Planck. Sa chóras seo, ní mór go bhfuil aonaid de (1/mais) ag fad is am.

## Tagairtí
Aonaid radaighníomhaíochta

Tomhaistear gníomhaíocht foinse radaighníomhaí i mbeicireil (Bq), an líon a dhíscaoiltear in aghaidh an tsoicind, in onóir d'Antoine Becquerel a d'fhionn an feiniméan seo i 1896. Bíonn luachanna difriúla fuinnimh ag na cáithníní is na radaíochtaí difriúla a astaítear. Nuair a théann an radaíocht seo isteach in ábhar eile, ábhar bitheolaíoch, mar shampla, ionsúnn an t-ábhar sin fuinneamh ón radaíocht. Luaitear an oiread fuinnimh a ionsúitear ón astaíocht radaighníomhach ag ábhar mar an dáileog ionsúite, a thomhaistear i ngraeanna (Gy). Ní hionann an t-idirghníomhú nó an dochar a dhéanann na hastaíochtaí uile, fiú más ionann an fuinneamh iomlán a ionsúnn an t-ábhar: mar shampla, bíonn alfa-cháithníní 20 oiread níos dochraí d'fhíocháin bhitheolaíocha ná béite-cháithníní. Cuirtear an ghné seo san áireamh le haonad na coibhéise dáileogaí, a dtugtar *an [[síveart]]* (Sv) air, arb ionann é is an dáileog ionsúite (Gy) iolraithe faoi éifeacht bhitheolaíoch choibhneasta (RBE, le luach 20 ag alfa-cháithníní, 10 ag neodróin, agus 1 ag béite-cháithníní, gáma-ghathanna is X-ghathanna) astaíochta ar leith. Luaitear teorainneacha radaíochta d'ionaid oibre is an comhshaol i sívirt. 

## Tagairtí
Aonchló

San ealaín, cló aonuaire a dhéantar trí phéintéireacht ar leathán gloine nó miotail agus bileog páipéir a bhrú anuas ar an dromchla fliuch. I measc na n-ealaíontóirí a bhain feidhm as bhí Castiglioni sa 17ú céad, Blake sa 18ú céad, agus Degas sa 19ú céad (ina chás seisean, i gcomhar le meáin eile cosúil le pastail, go minic).

## Tagairtí
Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí

An t-údarás is mó a aithnítear maidir le téarmaíocht sa cheimic, an cheimic orgánach go háirithe is ea **Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí** (**IUPAC**). Is í aidhm an chórais rialacháin a leagan amach le comhdhúile a ainmniú gan athbhrí ar fud an Domhain.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic
An tAontas Idirnáisiúnta Réalteolaíochta

Is é **An tAontas Idirnáisiúnta Réalteolaíochta** (*IAU* i mBéarla) an eagraíocht atá freagrach as comhoibriú idirnáisiúnta is caighdeánú sa réalteolaíocht. Bunaíodh i 1919 é, agus tá a rúnaíocht i bPáras. I 2011 bhí 90 tír is os cionn 10,000 ball páirteach. Is é an t-údarás in ainmniú reanna neimhe is gnéithe a ndromchlaí.

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaíocht
Aontas Idirnáisiúnta Teileachumarsáide

Gníomhaireacht is ea **Aontas Idirnáisiúnta Teileachumarsáide** (Béarla: *International Telecommunication Union*) de chuid na Náisiún Aontaithe ó 1947 chun comhoibriú idirnáisiúnta a chur ar aghaidh maidir le gach gné den teileachumarsáid, agus rialacháin a réiteach ar líonraí domhanda is minicíochtaí raidió. Bunaíodh ar dtús i bPáras i 1865 é, ghlac sé a ainm reatha i 1935, agus tá a phríomhoifig sa Ghinéiv. 

## Tagairtí

Catagóir:Náisiúin Aontaithe
Aonteasach

deas|250px|thumb|Aonteasach
Téarma tuairisciúil ar ainmhithe ina rialaítear teocht inmheánach na colainne ag leibhéal réasúnta tairiseach atá neamhspleách ar athruithe sa teocht chomhthimpeallach. Tá na veirteabraigh fhorbartha is na héin aonteasach, agus den chuid is mó bíonn cumhdaigh inslithe ar a gcolainneacha a chabhraíonn le rialú na teochta.

## Tagairtí

Catagóir:Fiseolaíocht
Apaitít

deas|250px|thumb|ApaitítMianra coiteann fosfáite atá scaipthe go fairsing i gcarraigeacha doigheartha is meiteamorfacha. Is féidir an chuid is mó de na cineálacha a scríobh mar seo: Ca5(PO4)3(OH,F,Cl). Criostalaíonn sí ina priosmaí heicseagánacha le dathanna éagsúla, ach glas den chuid is mó. 

## Tagairtí
Apalló

:*Baineann an t-alt seo leis an dreigít; má tá suim agat sa dia Gréagach agus Rómhánach, féach [[Apalló (miotaseolaíocht)]].*

Dreigít a dtrasnaíonn a fithis an Domhain, ach le meánfhad ón nGrian níos mó ná 1 AU (timpeall 150 milliún km).

## Tagairtí
Ápa

Príomhach antrapóideach. Cuimsíonn sé na hápaí beaga (an giobún) agus na hápaí móra (an t-órang-útan, an goraille, an simpeansaí). Difriúil ó na moncaithe mar nach mbíonn eireaball acu, go bhfuil feidhm lena ngéaga uachtaracha le luascadh ó chrann go crann, agus nach siúlann siad ar feadh craobhacha na gcrann. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Apaimiscis

deas|200px|thumb|ApaimiscisAtáirgeadh éignéiseach gan toirchiú i bplandaí ina dtoirmisctear méóis is táthú na ngaiméití. Cuimsíonn sí atáirgeadh plandúil freisin, ina scoirtear cuid den phlanda is a bhfásann an chuid sin ina planda scoite ar leith.

## Tagairtí
APL

link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Ibm5100_(2297950254).jpg|mion|clé|Ríomhaire IBM 5100 le APL(1975)
Teanga eolaíoch ríomhchláraithe a saothraíodh sna 1960idí i gcomhair feidhmeanna sa mhatamaitic go háirithe.

## Féach freisin
* Kenneth Iverson

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha ríomhaireachta
Clár Apollo

Clár spástaiscéalaíochta a d'eagraigh NASA idir na blianta 1961-1972 ba ea Apollo, le aistir don ghealach le foireann ar bord (1968-1972). 

Sé aistear ar fad a chuaidh i dtír. Tógadh 300 kg d'ithir, croíleacán is carraigeacha ar ais ón ngealach, agus rinneadh turgnaimh ar an ngealach. mion|Apollo 11 via Saturn V

## Eagraíocht
An fheithicil láinseála Saturn V a úsáideadh do chlár Apollo, an roicéad ba chumasaí riamh ag an am sin. 

Bhí trí fhoireann ar gach aistear, agus iad lonnaithe sa mhodúl stiúrtha a d'fhanadh i bhfithis timpeall na gealaí nuair a scaradh an modúl gealaí de chun tuirlingthe. 

Ansin, nuair a d'éiríodh an modúl gealaí ón dromchla, nascadh sé leis an modúl stiúrtha roimh imeacht le chéile ón bhfithis timpeall na gealaí le filleadh ar an domhan. 

Tar éis teacht tríd an atmaisféar, thuirlingíodh an modúl gealaí le paraisiút sa bhfarraige, agus thógtaí ar bord loinge é. 
## Stair
mion|Apollo 11Roimh an gclár Apollo, d'eagraigh NASA cláracha saothraithe eile: Mercury, Gemini, Ranger, Surveyor agus Lunar Orbiter. 

#### 1967
Maraíodh triúr spásairí in Apollo 1 le linn tástála. 
#### 1968.
Ba é Apollo 8 an chéad aistear le foireann don ghealach. 

#### 1969.
Rinne Apollo 11 (le Neil Armstrong is Edwin Aldrin ar bord) an chéad tuirlingt ar an ngealach sa bhliain 1969. 

Ba é Apollo 12 an séú eitilt le foireann sa chlár Apollo agus an dara ceann a bhain tuirling na Gealaí amach. Seoladh é ar an 14 Samhain 1969, ceithre mhí i ndiaidh Apollo 11. clé|mion|lorg coise sa ghaineamh, Apollo 11

#### 1972.
Tharla an t-aistear deireanach, Apollo 17, sa bhliain1972: chaith an fhoireann 75 uair, agus thaistil 34 km, ar dhromchla na gealaí leis an bhfeithicil ar thugadar ‘fánaí gealaí’ uirthi.

## Féach freisin

* Apollo 1 (1967)
* Apollo 11
* Apollo 12

## Tagairtí

Catagóir:NASA
Apollo-Soyuz

Comhaistear spáis de chuid an Aontais Shóivéadaigh is na Stát Aontaithe. Tháinig an dá fheithicil le chéile i gcomhfhithis, d'fhan mar sin ar feadh 48 uair i 1975, agus rinne an dá fhoireann — A. Leonov, V. Kubasov, V. Brand is T. Stafford — turgnaimh. Léirigh sé gurbh fhéidir comhoibriú sa spás agus an dá ollchumhacht ag an am ag dul i gcabhair ar a chéile. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:1975
Edward Victor Appleton

Fisiceoir a rugadh i mBradford Shasana ab ea Sir **Edward Victor Appleton** (6 Meán Fómhair 1892 &ndash; 21 Aibreán 1965). Rinne sé taighde ar cháithníní luchtaithe (iain) san atmaisféar, agus i 1925 d'aimsigh ciseal díobh san atmaisféar uachtarach ina raibh na hiain tiubh. 200-400 km in airde atá ciseal seo Appleton, a dtugtar *an F-chiseal* air freisin. Trí thionóisc, frithchaitheann an ciseal luchtaithe seo gearrthonnta raidió ar ais go dtí dromchla an Domhain i bhfad óna bhfoinse. Leis seo is féidir teileachumarsáid thar fhaid an-mhóra idir stáisiúin trí ghearrthonnta raidió a dhéanamh. Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic i 1947 as a shaothar ar fhisic an atmaisféir uachtaraigh.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha
Apraicse

Deacracht i rialú ghluaisne dheonach na ngéag nó na n-orgán guthach, ionas nach féidir leis an othar sraith fuaimeanna nó gothaí a rialú i gceart. Bíonn sé soiléir gur mhaith leis feidhmiú nó labhairt, ach ní féidir leis. 

## Tagairtí
Baile Adaim, Contae Laoise

Is barúntacht suite i gContae Laoise é **Baile Adaim**.

## Liosta lonnaíochtaí

* Baile Uí Laigheanáin
* Teach na Bearú

## Tagairtí

Catagóir:Contae Laoise
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Laoise
An Choill Uachtarach

Is barúntacht suite i gContae Laoise é **an Choill Uachtarach**.

## Liosta lonnaíochtaí

* Cúil Ruáin
* Cill Bhriocáin

## Tagairtí

Catagóir:Contae Laoise
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Laoise
Sliabh Mairge

Is barúntacht suite den chuid is mó i gContae Laoise é **Sliabh Mairge**. Tá píosa beag suite i gContae Cheatharlach.

## Liosta lonnaíochtaí

* An tArdlios
* Baile Mhic Mhaoilir
* Crochta Ard
* Cill Uisean
* An Baile Nua
* An Eala
* Biolbó

## Tagairtí

Catagóir:Contae Laoise
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Laoise
An Sráidbhaile, Contae Laoise (barúntacht)

Is barúntacht suite i gContae Laoise é **an Sráidbhaile**.

## Liosta lonnaíochtaí

* An Sráidbhaile

## Tagairtí

Catagóir:Contae Laoise
Achadh Bhó, baile fearainn

Is baile fearainn suite i gContae Laoise é **Achadh Bhó** nó **Aghaboe**.

Fuair Naomh Cainneach bás in Achadh Bhó i gContae Laoise sa bhliain 603.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Laoise
Baile Shopacháin

Is baile fearainn suite i gContae Laoise é **Baile Shopacháin** nó **Baile Uí Shopacháin**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Laoise
Cúil Choire

Is baile fearainn suite i gContae Laoise é **Cúil Choire** (Béarla: *Coolkerry*).

## Tagairtí

Catagóir:Contae Laoise
Caisleán Chúlchoill

Is caisleán suite i gContae Laoise é **Caisleán Chúlchoill**.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Contae Laoise
Aquavit

Biotáille gan dath a dhriogtar ó phrátaí nó gránbharr is a bhlaistear le síolta carbhais de ghnáth. Deoch an-choitianta i gCríoch Lochlann. 

## Tagairtí

Catagóir:Deochanna
Aragóinít

Foirm mhianrach de charbónáit chailciam, CaCO3, a fhaightear i gcarraigeacha áirithe alpacha ardbhrú, carraigeacha dríodracha carbónáite, agus blaoscanna moileasc áirithe ina ndéanann sí an líneáil néamhainn.

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Arán sóide

deas|200px|thumb|Arán sóide
Saghas aráin ina mbaintear feidhm as décharbónáit sóidiam leis an dé-ocsaíd charbóin a sholáthar chun an t-arán a ardú. Tá sé níos éasca tapa le hullmhú ná arán a ardaítear le giosta. 

## Tagairtí

Catagóir:Bia na hÉireann
Catagóir:Aráin
Catagóir:Arán
Catagóir:Bia
Ararút

mion|''Maranta arundinacea'', foinse amháin ararúit
Saghas stáirse a fhaightear ó fhréamhacha tiúbracha cuid mhaith plandaí is ea **ararút**. An ceann is tábhachtaí is ea an t-ararút iarindiach, planda ilbhliantúil riosómach a fhásann 2 m ar airde, dúchasach do Mheiriceá Theas, na duilleoga le bunanna truailleacha, na seipil is na peitil i dtríonna. Saothraítear sna trópaicí sa Domhan Úr é in áit an stáirse inite. Faightear an t-ararút oirindiach ó phlanda atá gaolmhar le sinséar, ararút Queensland, ó shaghas canna, agus ararút Portland, nach bhfuil inite is a d'úsáidtí roimhe seo i níochán éadaí, ón gcluas chaoin. 

## Tagairtí

Catagóir:Ábhar ó phlandaí
Arastarchas as Samas

Réalteolaí as Cathair Alastair ab ea **Arastarchas as Samas**. Chruthaigh sé go raibh an Ghrian i bhfad níos faide amach ón Domhan ná an Ghealach. Thairg sé freisin go raibh an Ghrian i lár chóras na bpláinéad.

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúna Gréagacha‎
Catagóir:Fealsúna Éigipteacha
Catagóir:Réalteolaithe Gréagacha‎
Catagóir:Réalteolaithe Éigipteacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 310 RC‎
Catagóir:Básanna i 230 RC‎
Arbhar

Téarma ginearálta a chiallaíonn an gránbharr is mó a shaothraítear i dtír nó réigiún. I Meiriceá Thuaidh ciallaíonn an focal arbhar Indiach, sa tír seo cruithneacht, i gCríoch Lochlann eorna.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Arabascach

deas|250px|thumb|Arabascach
Ornáidíocht líneach shlaodach, bunaithe go minic ar fhoirmeacha plandúla. Faightear ar feadh na staire é, ach ba bhreá leis na healaíontóirí Ioslamacha go príomha é.

## Tagairtí
Áracs

Damh mór allta atá imithe in éag is ea an t-**áracs**. Bhíodh sé forleathan san Eoraip, an Áise agus tuaisceart na hAfraice. Sinsear eallach baile atá ann. 

An tarbh mór le hadharca fada dírithe chun tosaigh, na baineannaigh níos lú le hadharca níos giorra. Maraíodh an ceann deireanach sa Pholainn i 1627.

Ainm eile air is ea *an t-úras* nó an damh allta. Bhíodh sé in úsáid mar ainm ar an mbuabhall Eorpach tráth.

## Féach freisin

* Bovidae

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh dhíofa
Catagóir:Bovidae
Arcagóiniam

deas|250px|thumb|Arcagóiniam
Is éard is **arcagóiniam** ann ná orgán fleascánchruthach a tháirgeann gaiméití baineanna i mbrífítí, teirifítí agus gimnispeirmeacha. Baint aige le forbairt plandaí tíre.

## Tagairtí
Ardchlár na Tibéide

Ardchlár in iarthar is iardheisceart na Síne ar mheánairde 4,000 m. An t-ardchlár is airde ar Domhan: tugtar *díon an Domhain* air. 2.3 milliún km2 d'fhairsinge ann, teorannaithe ag sliabhraonta ar gach taobh, ina measc na Himiléithe ó dheas. Taobh istigh tá cuid mhaith sliabhraonta eile, abhantracha scoite, gleannta is locha. Éiríonn cuid mhaith d'aibhneacha ollmhóra oirthear, dheisceart is oirdheisceart na hÁise ann: an Iaing-tsí, an Abhainn Bhuí, an Mekong, an Abhainn Dhearg, an Thanlwin, an Irrawaddy, an Brahmaputra, an Ghainséis, an Iondúis, an Tarim. Is maith an deisceart chun feirmeoireachta mar tá an aeráid te tais ansin, ach bíonn an chuid eile clúdaithe le hoighear ar feadh 6 mhí den bhliain ar a laghad. Tá an t-ardchlár ag éirí níos airde de 10 mm gach bliain de bharr gluaiseacht na bplátaí teicteonacha, agus fo-dhuchtú phláta na hIndia faoi phláta na hÁise. 
clé|250px|thumb|Ardchlár na Tibéide

## Tagairtí
William Ganly

Cainteoir dúcháis Gaeilge ó Inis Móir ba ea an tAthair **William Ganly** (1855 – 20 Feabhra 1926). D’oibrigh sé mar shagart i Melbourne na hAstráile agus bhí sé páirteach i ngluaiseacht na Gaeilge ann. D’fhreastail sé ar chainteoirí Gaeilge na Nua-Shéalainne freisin. Ba é uncail agus athair baiste an scríbhneora Liam Ó Flaithearta é.

Bhí William Ganly ina shagart paróiste i gContae Mhaigh Eo sular tháinig sé go dtí an Astráil ar an *Orizaba*. Bhí a dheartháir Tomás in achrann leis an dlí de bharr báille a lámhachadh, agus spreag an callán William chun dul thar lear. Tháinig sé i dtír sa bhliain 1889 agus ba é cigire na scoileanna Caitliceacha in Melbourne é i nóchaidí an 19ú haois. D’oibrigh sé mar shagart i bparóisbytí Footscray, St Kilda Thiar agus Thoir, Flemington agus Ardeaglais Naomh Pádraig. 

Thugadh sé léachtanna ar chultúr na hÉireann, agus tá rian na hAthheochana le haithint ar na fuinneoga daite a d’fhág sé i dteach an tsagairt in St Kilda Thiar, mar a raibh sé ina shagart paróiste idir na blianta 1899 agus 1917. D’fhoilsigh sé roinnt alt léannta i mBéarla. 

Thuag sé cuairt ar an Nua-Shéalainn i dtús na bliana 1903 agus thug seanmóir i nGaeilge. An bhliain chéanna thug sé seanmóir eile i nGaeilge i Séipéal Naomh Proinsias in Melbourne agus tháinig daoine as gach cearn lena chloisteáil. 

Fuair sé bás in aois a bhliain is seachtó ar 20 Feabhra 1926 i bparóiste Naomh Beinidict in Malvern, Melbourne. 

## Nótaí

## Tagairtí
Noone, Val (2012). *Hidden Ireland in Victoria*, lgh 88-9, 91. Ballarat Heritage Services. ISBN 978-1-876478-83-4

## Naisc
  
Liosta stairiúil lucht Gaeilge san Astráil

Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Daoine Astrálacha
Ard-dílseacht

deas|200px|thumb|Ard-dílseacht
Cur síos ar a ghrinne a atáirgeann córas taifeadta nó atáirgthe an comhartha a taifeadadh leis ar dtús. Mar shampla, i dtaifead ceoil le téipthaifeadán, cruthaítear comhartha leictreonach ón gceolfhuaim le micreafón, le gach minicíocht sa cheol, 20 Hz-20 kHz, raon na fuaime inchloiste, athraithe chuig comhartha leictreonach ar an minicíocht chéanna le haimplitiúid atá díreach i gcomhréir le hamplitiúid na minicíochta céanna sa cheol. Aimplítear an comhartha seo. Taifeadtar an comhartha i bhfoirm athruithe ar staid mhaighnéadaithe ábhair mhaighnéadaigh ar an téip. Nuair a athchastar an téip, cruthaítear comhartha leictreonach, aimplítear é, agus athraítear ina fhuaim é le callaire. Ag gach céim de na próisis seo, is féidir go mbeidh roinnt neamhghrinnis ann. Airítear an neamhghrinneas iomlán in aonad ar a dtugtar *díchumadh harmónach iomlán*. Nuair a bhíonn luach íseal ag an airí seo i gcóras ar bith, is córas ard-dílseachta é.

## Tagairtí
Réadlann Arecibo

Réadlann radaréalteolaíochta i bPórtó Ríce a bunaíodh i 1963 is ea **Réadlann Arecibo**. Líníodh cuas nádúrtha le painéil miotail chun an teileascóp a chruthú. Ba é an teileascóip aonair is mó ar Domhan go dtí an bhliain 2011 agus é 305 m ar trastomhas. Ar 1 Nollaig 2020, thosaigh na cáblaí agus túir taca a thitim as a chéile agus tá sé as feidhm ó shin.

## Tagairtí

Catagóir:Réadlanna
Catagóir:Pórtó Ríce
Árgailí

Is caora fhiáin ó imeall Ghaineamhlach Ghóibí é an t-**árgailí**. An chaora is mó dá bhfuil beo anois, na guaillí suas le 1.2 m ar airde. Donn éadrom le geadán bán. Na hadharca móra corntha ar dhá thaobh an chinn. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Argóint (uimhir choimpléascach)

deas|250px|thumb|Argóint (uimhir choimpléascach)
Sa mhatamaitic, an uillinn idir an ga is an líne dhíreach ón mbunphointe don phointe P a sheasann d'uimhir choimpléascach z. Nuair a scríobhtar an uimhir choimpléascach z = r(cos θ + i sinθ), is í θ an argóint.

## Tagairtí
Arbor vitae

Crann nó tom síorghlas cónaiféarach atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh, an tSín, an Téaváin is an tSeapáin. Na duilleoga lannach, ag dul thar a chéile, i bpéirí urchomhaireacha. Na buaircíní próca-chruthach, le lanna tanaí. Tugtar *céadrais* ar na speicis ar leith, agus luaitear an tír dhúchasach is dath an adhmaid san ainm freisin. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Arcabas

deas|250px|thumb|Arcabas
Arm tine ón 15ú céad, forbairt ar an gcanóin láimhe agus réamhtheachtaire an mhuscaeid. Scaoiltí é trí lasair a chur le tadhallpholl, agus thacaítí é le gabhlóg a choinnigh an bairille ag cliabhrach an úsáideora. 

## Tagairtí
Ariane

deas|200px|thumb|Ariane
Clann feithiclí lainseála a saothraigh an ESA i ndiaidh a chomhaontaithe i 1973. Lainseáladh an chéad ceann i 1979 ó Kourou i nGuáin na Fraince, agus bhí an córas réidh le hoibriú faoi 1981. Ba é an Lárionad Náisiúnta Taighde Spáis sa bhFrainc an príomhchonraitheoir sa bhunshaothrú, agus i 1980 bunaíodh comhlacht thrádálach Fhrancach, Arianespace, chun na feithiclí a tháirgeadh. Is é Ariane 5 an leagan is déanaí, ina bhfuil príomhardán crióigineach le trastomhas 5.4 m ag iompar 158.1 tonna tiomántáin (ocsaigin leachtach is hidrigin). Soláthraíonn dhá threisroicéad mhóra sholadacha an chuid is mó den sá is gá chun éirí ar dtús. Theip ar an gcéad eitilt i 1996, ach bhí sé réidh le hoibriú faoi 1998. D'imigh leagan feabhsaithe d'Ariane 5 ar strae óna chúrsa ar a chéad eitilt i 2002 agus ba ghá é a phléascadh trí chianrialú. D'éirigh go maith leis na heitiltí ina dhiaidh sin. 

## Tagairtí
Ariel

An 4ú satailít is mó de chuid Úránais, 191,000 km amach ó dhromchla an phláinéid, le trastomhas 1,160 km. D'fhionn an réalteolaí amaitéarach Briotanach William Lassell (1799-1880) é sa bhliain 1851.

## Tagairtí

Catagóir:Pláinéid
Richard Arkwright

Ceapadóir shníomhachán meicniúil an chadáis, a rugadh i bPreston Shasana ab ea **Richard Arkwright** (23 Nollaig 1732 &ndash; 3 Lúnasa 1792). Thóg a mhuintir sníomhacháin den chéad uair i 1768, an chéad mheaisín a bhí in ann snáithe cadáis a tháirgeadh a bhí láidir a dhóthain chun feidhmiú mar dhlúth i bhfíodóireacht. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1732
Catagóir:Básanna i 1792
Catagóir:Ceapadóirí Sasanacha
Arm dénártha

Cur síos ar shaghas airm cheimicigh ina mbíonn dhá cheimiceán, iad araon sábháilte iontu féin, ach pacáilte ina gceann is ina gceann i sliogán airtléire. Nuair a mhadhmtar an sliogán ar an sprioc, cuingríonn na ceimiceáin seo chun oibreán tocsaineach a dhéanamh.

## Tagairtí

Catagóir:Airm cheimiceacha
Arm léas cáithníní

Úsáid cáithníní fo-adamhacha ardfhuinnimh, ginte i luasaire núicléach agus foirmithe i léas indírithe mar arm. Bhí sé mar chuspóir sa taighde míleata ó timpeall 1980 an teicneolaíocht seo a shaothrú, mar shampla, chun diúracán ionsaitheach a phléascadh leis is é fós amuigh sa spás. 

## Tagairtí
Arm tine

deas|250px|thumb|Arm tine
Ainm ginearálta ar airm bheaga, ó phiostail go raidhflí. Thosaigh forbairt na n-arm iniompartha seo sa 14ú céad leis an gcanóin, a phrímeáltaí le púdar gunna, a bhí trom ach iniompartha, ach a d'adhnadh oibreoir eile le lasair. Rinne an t-arcabas is an raon stiúrach an phrímeáil a uathoibriú is a shimpliú ina dhiaidh sin, ach bhí gá le lasair fós chun an gunna a scaoileadh. Tháinig an gunna cloch thine chun foirfeachta sa 18ú céad le luamhán, ualaithe le lingeán, chun greim a choimeád ar an gcloch thine chun spréach a dhéanamh leis an lucht tiomáinteach a adhaint. Mar thoradh air seo, tháinig piostail is muscaeid in úsáid go forleathan sa chogaíocht. Tháinig an glas buailte, a d'úsáid casúr ar lucht féinchoinnithe i mbairille an ghunna, chun cinn sa 19ú céad. Sa 20ú céad rinneadh an-chuid forbairtí ar dhearadh is ábhair déanta na ngunnaí, agus tháinig airm tine le scaoileadh marthanach uathoibríoch chun cinn. Faoi seo tá tíortha is cathracha ar fud an Domhain buartha go mór faoi úsáid mharfach neamhdhleathach gunnaí ar na sráideanna. 

## Tagairtí
Armónach

deas|250px|thumb|Armónach
An airde a dhéanann sreang nó colún aeir chreata ag leath, trian, ceathrú, etc dá bhunfhad. Braitheann tondath gutha nó gléas ceoil ar an oiread de na harmónaigh uachtaracha seo a dhéantar nuair a fhuaimnítear an bunarmónach (an mhinicíocht bhunúsach). Is féidir armónaigh a fhuaimniú neamhspleách ar an nóta bunúsach nó an fréamhnóta le gléasanna práis le béalóg an tseinnteora (le teannadh nó crapadh na liopaí), agus leis an gcláirseach is gléasanna i gclann an veidhlín trí thadhall ag nód cuí leis an tsreang atá ag crith.

## Tagairtí
Ars antiqua

mion|Perotin: ''Alleluia nativitas'' ó Codex Guelf.1099
Is éard atá i gceist le ***ars antiqua*** ná ceol a chasadh timpeall an 12ú céad agus an 13ú céad. Tá *ars antiqua*  bainte go láidir le teoiricí is cumadóirí scoil Notre Dame i bPáras, Léonin is Pérotin go háirithe.

## Féach freisin

* ''Ars nova''

## Tagairtí

Catagóir:Seánraí ceoil
Catagóir:Cultúr na Fraince
Catagóir:Ceol eaglasta
Catagóir:Ceol Críostaí
Catagóir:13ú haois sa Fhrainc
Catagóir:12ú haois sa Fhrainc
Ars nova

deas|200px|thumb|Ars nova
Is éard atá i gceist le ***ars nova*** ná ceol an 14ú céad, a bhain leis an gcumadóir Guillaume de Machaut (c 1300-1377) agus an teoiricí Philippe de Vitry (1291-1361).

## Féach freisin

* *[[Ars antiqua]]*

## Tagairtí

Catagóir:14ú haois sa Fhrainc
Catagóir:Cultúr na Fraince
Catagóir:Seánraí ceoil
Arócar

Is crann cónaiféarach síorghlas, dúchasach don tSile is an Airgintín é an t-**arócar**. Na géaga ina bhfáinní oscailte, clúdaithe le duilleoga crua géarbhioracha triantánacha forluite. Táirgeann sé síolta inite is adhmad inúsáidte péine paránach. Tugtar *an ghiúis Shileach* air freisin. Fástar go minic i bpáirceanna is gairdíní é mar ábhar fiosrachta.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Crainn
Svante Arrhenius

Eolaí a rugadh gar d'Uppsala na Sualainne ab ea **Svante August Arrhenius** (19 Feabhra 1859 &ndash; 2 Deireadh Fómhair 1927). Rinne sé taighde bunúsach ar rátaí imoibrithe ceimiceacha, agus shaothraigh sé teoiric an díthiomsúcháin leictrealaíoch. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1903 as an saothar seo. I 1905, bhí sé ina stiúrthóir ar an Institiúid Nobel, áit a d'fhan sé go dtí a bhás. .

Arrhenius an chéad duine a bhain úsáid as prionsabail na ceimice fisiciúla chun meastachán a dhéanamh ar a mhéid a bhíonn méaduithe ar an dé-ocsaíd charbóin atmaisféarach freagrach as teocht dromchla an Domhain ag méadú. Bhí ról tábhachtach ag a chuid oibre maidir le teacht chun cinn na heolaíochta aeráide nua-aimseartha.  Sna 1960idí, léirigh Charles David Keeling gur leor méid na n-astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin isteach san aer de bharr an duine chun téamh domhanda a chruthú.

Ainmníodh 'cothromóid Arrhenius', 'aigéad Arrhenius', 'bonn Arrhenius', an cráitéar gealaí 'Arrhenius', an cráitéar Marsach 'Arrhenius', an sliabh 'Arrheniusfjellet' , agus 'Saotharlanna Arrhenius' in Ollscoil Stócólm chun comóradh a dhéanamh ar a chuid taighde eolaíochta.  

## Féach freisin

* Buaiteoirí Dhuais Nobel na Ceimice

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1859
Catagóir:Básanna i 1927
Catagóir:Eolaithe Sualannacha
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fisice
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Ceimice
Arsainíd ghailliam

GaAs, ábhar leathsheoltóra a úsáidtear i dtrasraitheoirí, cealla gréine is léasair leathsheoltóra (ach nach n-úsáidtear in aon chor chomh minic le sileacan chuige seo). Cosúil le sileacan, agus déantar í a dhópáil chun a sheoltacht leictreach a mhodhnú mar is gá. Gluaiseann leictreoin i bhfad níos tapa ann ná i sileacan, agus is cinnte go mbainfear feidhm i bhfad níos mó aisti as seo amach. Buntáiste eile ag GaAs thar Si is ea go dtraiseolann sé solas, rud a bheidh an-tábhachtach sna slisní ina mbeidh fótóin mar iompróirí sonraí in ionad leictreon.

## Tagairtí
Arsanaigh

Drugaí a shaothraigh an t-eolaí Gearmánach Paul Ehrlich go luath sa 20ú céad. Rinne sé scagthástáil ar chuid mhaith ábhar orgánach ina raibh arsanaic, ag iarraidh teacht ar dhrugaí a d'fhéadfadh a bheith éifeachtach i gcoinne suanghalair na hAfraice. Fuair sé go raibh uimhir 606 ina shraith thástálacha níos éifeachtaí ná na cinn eile, agus tugadh 606 is an trádainm Salvarsan air. Ina dhiaidh sin fuarthas go raibh sé éifeachtach i gcoinne ionfhabhtaithe le spireacaeit. I 1910 taispeánadh gur leigheas ar shifilis freisin é, agus baineadh feidhm as chuige sin go dtí 1945 nuair a tugadh peinicillin isteach. Faoi seo ní úsáidtear na harsanaigh a thuilleadh mar go bhfuil drugaí níos sábháilte le fáil. 

## Tagairtí
Bridgeport, Connecticut

Is í **Bridgeport** an chathair is mó sa stát Connecticut, i Stáit Aontaithe Mheiriceá. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 146,425 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Bridgeport suite i gContae Fairfield. Tá Bill Finch ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1821.

## Naisc sheachtracha
* www.bridgeportct.gov - Suíomh idirlín oifigiúil.

Catagóir:Bunaithe sna 1830í
Catagóir:Cathracha a bhfuil calafoirt
Catagóir:Cathracha in Connecticut
Catagóir:Contae Fairfield, Connecticut
New Haven, Connecticut

Is cathair de chuid stát Connecticut, Stáit Aontaithe Mheiriceá, é **New Haven**. Is é an dara cathair is mó in Connecticut. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 129,779 duine ina gcónaí sa chathair. Tá New Haven suite i gContae New Haven ar bhruach thuaidh Sunda an Oileáin Fhada. Tá Toni Harp ina mhéara.

Piúratánaigh ó Shasana a bhunaigh New Haven sa bhliain 1638. Tugadh stádas mar chathair dó sa bhliain 1821. Tá Ollscoil Yale suite i New Haven.

## Comhchathracha
*  Afula, Iosrael
*  Amalfi, An Iodáil
*  Avignon, An Fhrainc
*  Chángshā, Daon-Phoblacht na Síne
*  Freetown, Siarra Leon
*  Huế, Vítneam
*  León, Nicearagua
*  Táizhōng, An Téaváin
*  San Francisco Tetlanohcan, Meicsiceo

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* www.cityofnewhaven.com  - Suíomh idirlín oifigiúil.

Catagóir:Cathracha a bhfuil calafoirt
Catagóir:Cathracha in Connecticut
Catagóir:Contae New Haven, Connecticut
Stamford, Connecticut

Is cathair de chuid stát Connecticut, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í **Stamford**. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 125,109 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Stamford suite i gContae Bridgeport-Stamford. Tá Michael Pavia ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1641.

## Comhchathracha
*  Afula, Iosrael
*  Jiāngdū, Daon-Phoblacht na Síne
*  Kramatorsk, An Úcráin
*  Líoma, Peiriú
*  Minturno, An Iodáil
*  Settefrati, An Iodáil
*  Sparta, An Ghréig

## Naisc sheachtracha
* www.stamfordct.gov  - Suíomh idirlín oifigiúil.

Catagóir:Cathracha in Connecticut
Catagóir:Contae Fairfield, Connecticut
Art Deco

mion|Dealbh i stíl Art Deco le Demetre Chiparus
[mion|Rodgers Theatre in Poplar Bluffs, [Missouri, 1949]]

Téarma giorraithe ar an *Exposition Internationale des Arts Décoratifs et Industriels Modernes* (Taispeántas Idirnáisiúnta na Nua-Ealaíon Maisithe is Tionsclaíocha) a tharla i bPáras sa bhliain 1925 é ***Art Deco***. Faoi seo ciallaíonn an téarma ealaíona maisithe na 1920idí-1930idí go ginearálta agus an stíl nua-aoiseach a bhain leo, meascán de Chiúbachas is Ealaín Nua, le dathanna callánacha is an sruthlíniú a bhaineann le haerárthaigh is gluaisteáin, a úsáideadh mar mhaisiúcháin ar earraí tí cosúil le taephotaí, raidiónna is troscáin. 

## Tagairtí

Catagóir:Stíleanna Ealaíne
Art Nouveau

deas|thumb|"Adele Bloch-Bauer I"; Gustav Klimt
mion|"Isolde"; Aubrey Beardsley
**Art nouveau** a thugtar ar ghluaiseacht sna healaíona maisithe a bhí chun tosaigh i 1890-1905, le móitífeanna plandaí is bláthanna nádúraíocha, agus patrúin línte lúbacha chorntha mar shaintréithe. I measc na dtáirgí suntasacha sa stíl seo bhí líníocht Beardsley, troscán Mackintosh, ailtireacht Gaudí, seodra Lalique, earraí gloine Louis Comfort Tiffany (1848-1933), agus na stáisiúin ar Métro Pháras a dhear Hector Guimard (1867-1942). 

## Tagairtí

Catagóir:Gluaiseachtaí ealaíne
An tArtach

Réigiún sa leathsféar thuaidh is ea **an tArtach**. Níl aon sainmhíniú ann a bhfuil glacadh leis go hiomlán, ach de ghnáth 'sé sin an réigiún ó thuaidh ón gcrannteorainn, nó an réigiún ó ón gCiorcal Artach. 

Tá an réigiún Artach scaipthe trí thíortha éagsúla san Áise, san Eoraip, agus i Meiriceá Thuaidh. Seo iad na tíortha ina bhfuil cuid den chiorcal suite iontu: Ceanada, Na Stáit Aontaithe (Alasca), An Rúis, An tSualainn, An Iorua, An Fhionlainn, An Íoslainn, agus an Ghraonlainn.

Le linn cuid den geimhreadh, ní fheictear ach dorchadas sa Chiorcal Artach ar feadh an lae, agus sa samhradh, ní fheictear ach solas na gréine.

Is réigiún an-fhuar agus an-sneachtúil é an Ciorcal Artach ar ndóigh, inarbh fhéidir a bheith níos lú ná -60°C sa gheimhreadh.

### Athrú aeráide
Tá an tArtach faoi bhrú faoi láthair mar gheall ar an t-athrú aeráide; tá gnáthóga na hainmhithe a bhfuil cónaí orthu sa Chiorcal á chailleadh acu. 

## Féach freisin

* An Ciorcal Artach,  Antartaice

## Tagairtí

Catagóir:An tArtach
Catagóir:An Iorua
Catagóir:Ceanada
Catagóir:An Rúis
Catagóir:Alasca
Catagóir:An Íoslainn
Artadachtail

Mamach crúbach, le dhá nó 4 mhéar coise (bíonn an chéad cheann as láthair i gcónaí, an dara is an 5ú ceann beag nó as láthair). Iompraíonn sé a mheáchan ar an 3ú is an 4ú méar a fhoirmíonn an chrúb scoilte.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Artaire

Is éard is **artaire** ann ná fuileadán sa cholainn a iompraíonn an fhuil ón gcroí go dtí fíocháin na colainne. Tá artairí móra, artairí meánacha is artairí beaga (artairíní) ann. Rialaítear an soláthar fola le matáin mhíne (faoi rialú simpiteach) i mballaí na n-artairí a athraíonn trastomhas na n-artairí. 

Le haois éiríonn ballaí na n-artairí níos righne, agus na hartairí féin stoptha, a bheag nó a mhór, le deascadh saille, cólaistéaróil is eile ionas go gcailltear an rialú is nach soláthraítear dóthain fola (nó ocsaigine) d'orgáin na colainne. 

## Tagairtí

Catagóir:Córas cardashoithíoch
Artairiscléaróis

Téarma cuimsitheach ar chruachan na n-artairí is ramhrú ballaí na n-artairí, de thoradh ar roinnt próiseas paiteolaíoch, is ea **artairiscléaróis**. 
Is é an próiseas is tábhachtaí ná cruthú aitéaróma, deascadh saille, colaistéaróil is ábhair eile, ar dhromchlaí inmheánacha na n-artairí.

clé|250px|mion|Artairiscléaróis
clé|mion|Taom croí

## Tagairtí

Catagóir:Croí
Catagóir:Galair
Artairíteas víreasach capall

Ionfhabhtú forleathan víreasach capall a chuireann isteach ar na hartairí go príomha agus a shainítear le fiabhras, breith anabaí, casacht, sileadh sróine, toinnteas dian, agus at na gcos is íochtar an bhoilg. Is neamhghnách an galar é, ach tarchuirtear é trí bhealaí riospráideacha is véinéireacha. 

## Tagairtí
Asaltú

Sa mhíochaine, díláithriú cnáimhe óna halt ag cnámh eile de bharr fórsa uirthi. Stróictear is déantar damáiste do bhallnaisc taobh istigh is timpeall ar an alt (an capsúl) a cheanglaíonn cnámha cóngaracha le chéile. Cuireann sé seo tús le pian, at is míchuma san alt. Is féidir an chuid is mó de na hasaltuithe a chur ar ais de láimh. 

## Tagairtí
Asamat

deas|200px|thumb|Asamat
Treo réada, tomhaiste i gcéimeanna deiseal tímpeall na léaslíne ón bpointe thuaidh go dtí an pointe ar an léaslíne go hingearach faoin réad. Baintear feidhm as an tomhas seo sa réalteolaíocht, an loingseoireacht, an ghunnadóireacht, agus cásanna eile a bhfuil gá le heolas ar an treo-uillinn chomh maith leis an airde. 

## Tagairtí
Asbheirt

Sa loighic, is éard is **asbheirt** ann ná aon chonclúid a infeirítear go bailí riachtanach ó na réamhleaganacha, is cuma an fíor na réamhleaganacha nó nach fíor. Mar shampla, is bailí an argóint: Is slánuimhreacha A agus B, agus mar sin is slánuimhir B, ach ní bailí an argóint Is slánuimhir A *nó* B, agus mar sin is slánuimhir B.

## Tagairtí

Catagóir:Loighic
Asamtóit

deas|200px|thumb|Asamtóit
Sa mhatamaitic, líne (líne dhíreach de ghnáth) a ndruideann cuar ina leith. Is féidir é seo a léiriú le graf ina ndruideann an cuar y = 1/x i leith na líne y = 0 nuair a éiríonn x mór: is asamtóit an líne y = 0 sa chás seo.

## Tagairtí
Asarlaíocht

mion
mion
Is ionann '''asarlaíocht''' agus draíocht a dhéantar le cumhachtaí mailíseacha. Pléitear léi freisin mar chreideamh i gcumhachtaí nó eolaíochtaí osnádúrtha, cosúil le draíocht, astralaíocht, ailceimic, diasúnacht, is spioradachas, le cumhacht an duine a mhéadú is é a chosaint ar dhrochfhórsaí, nó leis an todhchaí a réamhinsint. Bhí an t-am ann a bhíodh na heolaíochtaí nádúrtha leathbhainteach le hasarlaíocht, agus na heolaithe faoi amhras de bharr a rúndachta.

## Féach freisin
* Dubhealaín
* Draíocht (seachmall)

## Tagairtí


Catagóir:An t-osnádúr
Catagóir:Ficsean uafáis
Catagóir:Fantaisíocht
Ascaill stua

deas|250px|thumb|Ascaill stua
Spás triantánach i mballa foirgnimh, sonraithe ag cuaire áirse, líne ingearach suas ó thaobh na háirse, is líne chothrománach trí bhuaic na háirse. In ailtireacht an 20ú céad tugtar an téarma céanna ar an bpainéal inlíonta faoi bhun fuinneoige, go minic as ábhar atá difriúil ó ábhar eile an bhalla.

## Tagairtí
Caisleán Uí Chonchúir

Sliabh i gContae Laoise is ea **Caisleán Chonchúir** (407 m). 

Catagóir:Contae Laoise
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Achadh Bhó (paróiste sibhialta)

Paróiste sibhialta i gContae Laoise is ea **Achadh Bhó**. Tá cuid den pharóiste i mbarúntacht Chlár Maí Locha  agus cuid eile i mbarúntacht Chlann Donncha  .
## Paróiste Eaglais na hÉireann
Amhail paróistí sibhialta eile in Éirinn, díorthaíodh paróiste sibhialta Achadh Bhó as, agus síneann sé thar an gceantar céanna le paróiste eaglasta a bhí ann cheana de chuid Eaglais na hÉireann. Mar gheall ar atheagrú na heaglaise, áfach, níl an paróiste eaglasta ann a thuilleadh, agus é cuimsithe isteach i bparóiste Ráth Domhnaigh i nDeoise Chaisil agus Osraí.

Ba bhiocáire de pharóiste Eaglais na hÉireann é an staraí, seandálaí agus topagrafaí, Edward Ledwich ; ceapadh é sa bhliain 1772 agus caithfidh sé gur éirigh sé as sa bhliain 1797 mar ceapadh a chomharba sa bhliain sin.

## Séipéal luath-Éireannach
I luath-eaglais na hÉireann, bhí paróiste ina aonad eaglasta críche bunaithe ar an aonad críche Gaelach ar a dtugtar túath  nó ar lonnaíochtaí luath-Chríostaí agus manachúla. I gcás Achadh Bhó, is cosúil go bhfuil an paróiste bunaithe ar aireacht na mainistreach uath-meánaoisí Achadh Bhó

## Bailte Fearainn
Is iad na bailte fearainn atá sa pharóiste ná:

*Achadh Bhó
*Anster
*Ard Bhearna
*Baile Uí Bhróithe
*Baile Cholla
*Baile Uí Chuidithigh
*Baile Uí Gharbháin
*Baile Uí Ghaoithín Íochtarach
*Baile Uí Ghaoithín Uachtarach
*Baile Uí Ghamhdáin Beag
*Baile Shionóid
*Baile Uí Chaomháin
*Baile Eoghain
*Baile Raighleáin
*Barnasallagh
*An Bán Breac
*Bánchnoc
*An Bóthar Ard
*Buiríos Mór Osraí (baile)
*Na Críocha Dubha Thuaidh
*An Cheapach
*An Cheathrú Riabhach
*Cnoc an tSéipéil
*Cúlbhaile
*Cúil Fhinn
*An Corrán
*An Chrois
*Cruail
*Baile Uí Ghamhdáin Mór
*Garrán Buaile
*Deilge Bán
*An Doirín
*Doirín Oilibhéir
*Doire na Saileach
*Doire Mhuireagáin
*An Dún
*Fearann na hEaglaise
*Fiarach Fionn
*Fearann na mBráthar
*An Garraí Dubh
*Gort na Cleithe
*Gort na gCruach
*An Ghráinseach Bheag
*Grange More
*Baile an Ghróntaigh
*Caolach
*An Choill Bheag
*Coill Choitín
*Cill Deilge
*Cill Mhaolphóil
*Cill na Saor
*Cnoc an Mhuilinn
*Cnoc an Róigh
*An Cnoc Fionn
*Cloch Choill
*Cnoc Saighre
*Coill tSaileoige
*An Léim
*An Liagán
*An Lios Mór
*Machaire na Sceach
*An Láithreach
*Móin Fad
*An tSeanghlais
*Cnoc an Fhalmairigh
*Carraig na Páirce nó Dún Másc
*Cnoc na Foraire
*Seanbhoth
*An Sceach
*Cloch Choill
*Tigh na Rátha
*Toinn an Ráithín
*Tigh an Tuair
*An Tóin Riabhach
*Páirceanna an Bhaile

## Tagairtí

Catagóir:Contae Laoise
Droim na Ceapaí Airde

Sliabh i gContae Laoise is ea **Droim na Ceapaí Airde** (483 m).

## Tagairtí
 

Catagóir:Contae Laoise
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Ascaltóir

deas|250px|thumb|Ascaltóir
Feiste leictreonach chun sruth díreach (SD) a athrú ina shruth ailtéarnach (SA) le pé minicíocht is mian. Sa chiorcad inti bíonn aischothú, agus is féidir comhbhaill a athrú chun an mhinicíocht a shocrú nó a thiúnadh. 

## Tagairtí
Ascaras

Gné de chruinnphéist sheadánach a fhaightear in óstaigh veirteabraigh, muca is daoine go háirithe. De ghnáth bíonn roinnt i láthair sa stéig bheag, agus na gnéis scartha ó chéile. An baineannach suas le 250 mm ar fhad. Na huibheacha frithsheasmhach, go minic tarchurtha in aoileach.

## Tagairtí

Catagóir:Annelida
Tigh na Coille

Is fothrach de túrtheach meánaoise é **Tigh na Coille** i bparóiste Chúil Bheannchair, i mBarúntacht Phort na hInse, Contae Laoise, Éire.

## Stair
Tugann roinnt foinsí le tuiscint go mbaineann an túrtheach ceithre stór ó lár an 15ú haois agus gur thóg Eoin Carragh Mac Dónaill é, ar shuíomh chaisleáin níos luaithe. Dátaíonn foinsí eile an struchtúr go dtí an 16ú haois, ag tabhairt faoi deara go bhféadfadh sé a bheith faoi úinéireacht mhuintir Uí Chonchúir sular tháinig sé ina shuíochán ag Clann Dhónaill. Bhí baint aige le teaghlach Mhic Dhónaill ar feadh tamaill, agus ba é an mac Dónaill deiridh a bhí i seilbh Tigh na Coille ná Séamus Mac Dónaill, ónar gabhadh an láthair tar éis dó a bheith ina ról in Éirí Amach na hÉireann 1641. Chuaigh an túrtheach in olcas ina dhiaidh sin, agus rinneadh roinnt oibreacha struchtúracha chun an fothrach a chosaint sa 19ú haois.

## Foirm
Tógadh an túrtheach d'aolchloch thar cheithre stór, le toisí suas le 10 méadar faoi 11.8 méadar.

Bhí figiúr síle na gcíoch snoite ar dtús ar ursain fuinneoige aolchloiche ar an dara hurlár an fhoirgnimh; baineadh é sna céadta bliain ina dhiaidh sin.

## Tuilleadh léitheoireachta

* 

## Tagairtí

Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Caisleáin i gContae Laoise