open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eoghanacht Chaisil

Géag Eoghanachta na Mumhan ab ea an **Eoghanacht Chaisil**, a bhí i gceannas le linn na 5ú go 10ú haoiseanna.  Ainmnithe as Caiseal a bhí siad, príomhchathair ríocht luath-Chríostaí na Mumhan.  De shliocht Aonghusa mhic Nadh Froigh, an chéad rí Críostaí na Mumhan, trína mhac, Feilimí mac Aonghusa, ba ea iad.

Sa seachtú haois, scar an teaghlach óna chéile ina dá leath.  De shliocht Fínghin mhic Aodha Dhuibh ba ea **Cineál Finghín**, le clanna Uí Shúilleabháin agus Mhic Giolla Codha.  Ba é de shliocht Fínghin é Feilimí mac Criomhthainn.  Agus de shliocht Failbhe Fhlainn mhic Aodha Dhuibh ba ea **Clann Failbhe**, le clanna Mhic Cárthaigh, Uí Cheallacháin agus Mhic Amhlaoibh.  Bhí Mhic Cárthaigh i gceannas i Ríocht Dheasumhan, tar éis do chuir na Normannaigh an ruaig orthu. 

Measadh gur bhall de chiorcal istigh na nEoghanacht ab ea an Eoghanacht Chaisil, i dteannta leis an Eoghanacht Ghleanndamhnach agus an Eoghanacht Áine.  Dháileadh na trí ghéag seo ríogacht na Mumhan eatarthu sa 7ú agus formhór den 8ú haoiseanna.  Tháinig an chuid is mó desna ríthe sa 9ú agus 10ú haoiseanna as an ngéag Chaisil

## Ríthe na nEoghanacht Chaisil
* Fíngen mac Áedo Duib, bás 618
* **[[Faílbe Flann mac Áedo Duib]]**, bás 639
* Máenach mac Fíngin, bás 661
* Colgú mac Faílbe Flaind, bás 678
* Cormac mac Ailello, bás 712
* Tnúthgal mac Donngaile, bás 820
* **[[Feidlimid mac Cremthanin]]**, bás 847
* Áilgenán mac Donngaile, bás 853
* Máel Gualae, bás 859
* **[[Cormac mac Cuilennáin]]**, bás 908
* Cellachán Caisil, bás 954
* Donnchad mac Cellacháin, bás 963

## Tagairtí sna hannála
Féach Annála Inis Faithlinn (AI)

* AI954.2: *Quies Duib Inse, sui-epscoip h-Erend, & Cellacháin, ríg Cassil, & Eladaich sapientis, abb Ruis Ailithir, & h-Uaraich, epscoip Imlecha Ibair, & Celechair, abb Cluana M. Nóis & Cluana Iraird, & Cormaicc h-Uí Maíl Sluaig, suí Muman, & Lugdach h-Ú Maíl Sempail, abb Domnaig Pátraic, & Cind Fáelad m. Suibne,{folio 17d} anchara Cluana Ferta Brenainn.*

## Foinsí
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Ireland's History in Maps

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Catagóir:Eoghanachta
Eoghanacht Ghleanndamhnach

Géag na nEoghanacht, ríthe na Mumhan le linn na 5ú-10ú haoiseanna, ab ea an **Eóganacht Ghleanndamhnach**. Ainmnithe as Gleanndamhnach (Gleannúir, Contae Chorcaí) a bhí siad.  De shliocht Aonghusa mhic Nadh Fraoigh, an chéad rí Críostaí na Mumhan, ab ea iad, trína mhac Eochaidh mac Aonghasa agus a gharmhac, Criomhthann Sreamh mac Eochada.

Measadh gur bhall de chiorcal istigh na nEoghanacht ab ea an Eoghanacht Ghleanndamhnach, i dteannta leis an Eoghanacht Chaisil agus an Eoghanacht Áine.  Dháileadh na trí ghéag seo ríogacht na Mumhan eatarthu sa 7ú agus formhór den 8ú haoiseanna.

De réir rollaí na ríthe don 6ú haois, thagadh gach rí as an ngéag Gleanndamhnach.  Dóibh siúd bunaithe ar na *[[Laud 610|Sioncronachtaí Laud]]*, ámh, is dócha go bhfuil claonadh ann, óir gur scríobhadh iad i Mainistir Chluana, Contae Chorcaí, i lár na 8ú haoise, mainistir a bhíodh ag taibhiú leis an ngéag Gleanndamhnach.

Fuair rí deireanach na géaga Gleanndamhnaigh sa bhliain 821.  Níos deireanaí, tháinig an chlann Uí Chaoimh i gceannas

Seo a leanas ríthe Caisil agus na Mumhan de chuid na hEoghanachta Gleanndamhnaigh:

* Coirpre Cromm mac Crimthainn, bás 577
* Cathal mac Áedo, bás 627
* Cathal Cú-cen-máthair, bás 665
* Finguine mac Cathail, bás 696
* Ailill mac Cathail, bás 701
* **[[Cathal mac Finguine]]**, bás 742
* Artrí mac Cathail, bás 821


## Foinsí
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  
* Ireland's History in Maps le Dennis Walsh

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Catagóir:Eoghanachta
Eoghanacht Locha Léin

Géag Eoghanachta na Mumhan ab ea an **Eoghanacht Locha Léin** nó **Ui Chaibre Luachra**.  Áirítear iad sa chiorcal amuigh na nEoghanacht.

Bhí a gcuid tailte suite san Iarmhumhan.  Seanainm is ea Luachair a thugtaí ar cheantar mór ar theorainneacha na gContaetha Corcaí, Ciarraí agus Luimnigh.  Tá Sliabh Luachra ann fós, agus tá Loch Léin gar do Chill Airne 

Sinsear na géige ab ea Caibre Luachra mac Coirc mhic ''Lugdach'' le Moingfhionn iníon *Feredaigh*, rí na gCruithnach.  Sliocht den séú glúin aníos ó Eoghan Mór, sinsear na nEoghanacht, ab ea Caibre.  Chuaigh sé siar thar *Luachair Deadhaid* (Sliabh Luachra) chun a ríora a bhunaigh. 

Bhí roinnt clann i gceannas Locha Léin, san áireamh na clanna Uí Chathail, Uí Fhlainn, Uí Mhuircheartaigh agus Uí Chearbhaill.  Faoin 12ú haois, bhí an Eoghanacht úd clóite ag na hUí Dhonnchadha den Eoghanacht Raithlinn as Corcaigh.

Bhí gaol saorchineáil ag an ngéag Locha Léin le ríthe Caisil, agus glaoitear go minic orthu sna hannála ríthe Iarluachra nó ríthe 
Locha Léin.  Óir nár bhaill den chiorcal istigh iad, níor creideadh ach go hannamh duine acu ina rí Caisil, ach san áireamh a leanas:

* *[[Dauí Iarlaithe mac Maithni]] (c. 500)
* [[Áed Bennán mac Crimthainn|Aodh Beannáin mac Criomhthainn]], bás 618 
* [[Máel Dúin mac Áedo|Maol Dúin mac Aodha]], bás 786
* *Ólchobhar mac Cinnéide, bás 851 (Eoghanacht Áine?)

## Féach freisin
* Eoghanachta
* Ríthe na Mumhan

## Foinsí
* 
* O'Keeffe, *Book of Munster*
* 

## Naisc sheachtracha
* *[http://www.rootsweb.com/~irlkik/ihm/munster.htm The tribes of Munster]* le Dennis Walsh

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Catagóir:Eoghanachta
Eoghanacht Raithlinn

Géag Eoghanachta na Mumhan, a bhí i gceannas i gcaitheamh na 5ú-10ú haoiseanna, ab ea an **Eoghanacht Raithlinn** nó **Uí Eochach Mumhan**.  Ainmnithe as Raithleann atá siad, ceantar thart timpeall Droichead na Bandan.  Creideann seandálaithe go bhféadfadh sé go mbeadh Ráth an Gharráin, i bparóiste Theampall Mártan gar do Bhandain, é ríchathaoir na hEoghanachta Raithlinn.  De shliocht Eochaid mac Cais mhic Conaill Choirc atá siad.

## Stair
Sa 6ú haois, scar an chlann Uí Eochach Mumhan ina dhá leath, Uí Laoghaire agus an Cineál Aodha (Sean-Ghaeilge *Cenél nÁeda*).  

De shliocht garmhac Eochada, Aodh Ualgarbh mac Criomhthainn, ab ea an Cineál Aodha.  Tá barúntacht Chineál Aodha i ndeisceart Chontae Chorcaí ainmnithe astu.  Fo-chalnn thábhtacht an chineáil seo ab ea an Cineál Béice (Sean-Ghaeilge *Cenél mBéicce*), de shliocht Bhéic mhic Fearghasa, a bhfuil barúntacht Cineál mBéice ainmnithe as.  In am trátha, Uí Mhathghamhna nó Uí Mhathúna ab ea iad.  Ba bhall den ghéag seo ab ea Maol Muadh mac Brain.

De shliocht garmhac Eochada, Laoghaire mac Criomhthainn, ab ea an Cineál Laoghaire.  Leath siad siar i dtreo Bheanntraí chomh luath is an 8ú haois.  Príomhchlann níos deireanaí ina measc ab ea Uí Donnchadha, clann a lonnaigh níos deireanaí fós i gContae Chiarraí, agus a d'éirigh i gceannas ar an Eoghanacht Locha Léin.  Seasann Ó Donnchadha na nGleann, Tiarna Ghleann Fleisce, fós i measc Uaisle Gaelacha na hÉireann.

Ní raibh baill den ghéag  Raithlinn ach go hannamh ina rí na Mumhan.  De réir an seanchais, fuair Mac Cas bás roimh a athair, agus thóg Conall Corc oidhreacht a mhic, agus chuir sé ina gcion a gharmhac féin, *Echu*, agus dá bharr ag cúr coisc orthu as ciorcal istigh na nEoghanacht.  

* Feilimí mac Tiarnaigh
* *Dub-dá-Bairenn mac Domnaill
* [[Máel Muad mac Brain|Maol Muaidh mac Brain]]

Bhí an ghéag Raithlinn leath-neamhspleách i n[[Deasmhumhain]], cé go bhféadfadh é go raibh siad faoi cheannas na hEoghanachta Locha Léin ó an go ham go déanach sa 6ú agus 7ú haoiseanna, agus iad i mbarr a gcumhacht.  Ina dhiaidh sin ámh, bhain na hUí Dhonnchadha an lámh in uachtar amach sa cheantar úd, le cabhair ó Chaiseal féin.

==Féach freisin==
* [[Deasmhumha]]
* [[Iarmhumha]]

==Foinsí==
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland'', Cambridge: Cambridge University Press,  
* Ireland's History in Maps le Dennis Walsh

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Catagóir:Eoghanachta
Eoghanacht Áine

Géag Eoghanachta na Mumhan, i gceannas le linn na 5ú–12ú haoiseanna, ba ea an **Eoghanacht Áine (Cliach)**.  De shliocht **Ailealla mhic Nadh Fraoigh**, deartháir Aonghasa mhic Nadh Fraoigh, an chéad rí Críostaí na Mumhan, ba ea iad.

Ainmnithe as an gcnoc le taobh an tsráidbhaile, Cnoc Áine, in oirthear Contae Luimnigh, atá siad.  Faightear an tuath seo, darb ainm *Cliú*, i lár  na Déise Bige.  Príomhionad eaglasta na Mumhan ab ea an sráidbhaile in aice láimhe, Imleach Iubhair, i rith na haimsire úd.

Measadh gur bhall de chiorcal istigh na nEoghanacht ab ea an Eoghanacht Áine, i dteannta leis an Eoghanacht Ghleanndamhnach agus an Eoghanacht Chaisil.  Dháileadh na trí ghéag seo ríogacht na Mumhan eatarthu sa 7ú agus formhór den 8ú haoiseanna.  

Sa 7ú agus 8ú haoiseanna, ba é muintir Uí Éanna, de shliocht Éanna mhic Criomhthainn ua Ailealla, príomhchlann na hEoghanachta Áine.  Ba é *[[Cenn Fáelad hua Mugthigirn]]* ar dhuine desna ríthe dearanacha na Mumhan ón teaghlach seo.  Faoin 12ú haois, ba é muintir Uí Chiarmhaic agus/nó Uí Chiarba an phríomhchlann.  Cuireadh ó rath iad le hionradh na Normannach ar Éirinn.

## Foinsí
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  
* Ireland's History in Maps le Dennis Walsh

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Catagóir:Eoghanachta
Eoghanacht Oirthir Cliach

Géag Eoghanachta na Mumhan, a bhí i gceannas le linn na 5ú-10 haoiseanna, an rá an **Eoghanacht Oirthir Cliach** (Sean-Ghaeilge *Eóganacht Airthir Cliach*).

Ainmnithe as Cliú, tuath in oirthear Luimnigh agus cuid de Thiobraid Árann, thart timpeall baile Thiobraid Árann. De shliocht Aonghasa mhic Nadh Fraoigh, chéad rí Críostaí na Mumhan trína mhac,  Eochaidh agus garmhac, Crimthann *Dearcon*.  Ina ball den Arada Cliach, miondream as Cliú, ab ea Dearcon, máthair Criomhthainn, .

Bíodh is gur ghaolmhar ab ea Oirthear Cliú ó thaobh ginealaigh agus tíreolaíochta le ciorcal istigh na nEoganacht (Gleanndamhnach, Caiseal agus Áine san áireamh), níor roinneadh ríogacht na Mumhan leo sa 7ú agus formhór den 8ú haoiseanna.  Ba é Fearghas Scannal mac Criomhthainn an t-aon rí deimhnithe amháin ón ngéag seo.

## Foinsí
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  
* *[http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/munster.htm#eoghanacht Ireland's History in Maps]* le Dennis Walsh

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Catagóir:Eoghanachta
Eóganacht Ninussa

Géag Eoghanachta na Mumhan ba ea an **Eoghanacht ''Ninussa***. 

De réir Francis John Byrne:
:Lonnaigh siad i n-iarthuaisceart Chontae an Chláir agus Árainn, is amhlaidh tar éis conas an cheantair úd sa 5ú haois, agus bhí siad tábhacht go leor le go gcuirfí iad leis na seacht bpríomhghéaga na nEoghanacht agus [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] á thiomsú san 8ú haois.  Bhí an oiread sin cáile acu c. 900 um laoch seanscéil cháiliúil a sholáthar, ach is amhlaidh gur sáraíodh iad faoi dheireadh na 10ú haoise, agus ní fhaightear iad sna hannála nó na ginealaigh.  Níl ach tagairtí fánacha níos deireanaí díobh, agus iad siúd mealltach seachas eolasach, agus tugann siad le tuiscint gur seanchaite nach mór iad.  Is iad baile agus dún [[Eoghanacht (baile fearainn)|Eoghanachta]] ar oileán Árann an t-aon iarsma cinnte amháin acu.

==Foinsí==
* "The Eóganacht Ninussa", [[Francis John Byrne]], in *Éigse* 9, 1958/61, cuid 1, ll.&nbsp;18–29, 200 [corrig.].
* "Origins of the Eoghnachta", David Sproule, *Ériu'' 35, 1984, ll.&nbsp;31–37.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Catagóir:Eoghanachta
Ioncam airmheánach

**Is** éard is **ioncam airmheánach** ann ná an méid a roinneann an dáileadh ioncaim ina dhá ghrúpa chomhionanna, le hioncam os cionn an mhéid sin ag leath, agus an leath  eile ar ioncam faoi bhun an mhéid sin. Is  éard is meánioncam (Meán (matamaitic) ) an méid a fhaightear trí ioncam comhiomlán go léir an ghrúpa a roinnt ar líon na n-aonad sa ghrúpa sin. Is é Mód an ioncaim ná an t-ioncam is minice a tharlaíonn i ndáileadh ioncaim ar leith . 

Is féidir ioncam meánach a ríomh de réir ioncam teaghlaigh, trí ioncam pearsanta, nó le haghaidh grúpaí déimeagrafacha sonracha. 

## Ollioncam teaghlaigh meánach de réir tíre

: *Féach freisin na liostaí tíre san alt ioncaim teaghlaigh .* 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Alison Croggon

File Astrálach, drámadóir, úrscéalaí fantaisíochta agus leabhrógaí is ea **Alison Croggon** (rugadh 1962). 

## Beatha agus saothar
Rugadh Croggon i gCúige an Transvaal san Afraic Theas, agus d’aistrigh an teaghlach go Sasana roimh dóibh cur fúthu san Astráil, in Ballarat ar dtús agus ansin in Melbourne. Bhíodh Croggon ag obair mar iriseoir ag an *Sydney Morning Herald*. 

Bhain an chéad chnuasach dánta aici, *This is the Stone*, Duais Anne Elder agus Duais Mary Gilmore. Thug breithiúna Dhuais Liteartha The Australian/Vogel moladh dá nóibhille *Navigatio* in 1995, agus foilsíodh ceithre úrscéal léi sa tsraith fantaisíochta *Pellinor*. 

Tá sí ina heagarthóir ar an iris ar líne *Masthead* agus scríobhann sí léirmheasanna drámaíochta. 

Tá leabhróga scríofa aici do cheoldrámaí le Michael Smetanin, *Gauguin: A Synthetic Life* agus *The Burrow*, saothair a léirigh Chamber Made den chéad uair ag an 2000 Melbourne Festival agus ag an Perth Festival faoi seach. Scríobh sí leabhróg do cheoldráma le Iain Grandage, *The Riders*, agus í bunaithe ar úrscéal le Tim Winton, saothar a léiríodh in Melbourne in 2014.

Chuir na cumadóirí Michael Smetanin, Christine McCombe, Margaret Legge-Wilkinson agus Andrée Greenwell ceol le dánta léi.  Léirigh an Melbourne Festival, The Red Shed Company (Adelaide) agus an ABC Radio drámaí léi.

Tá sí ina cónaí in Melbourne lena fear céile Daniel Keene, drámadóir, agus triúr clainne.

## Sliocht

## Saothair

### Filíocht
* 
* 
* 
*  sliocht
* 
* 
* 
* 
* 

### Nóibhille
* 

### Úrscéalta fantaisíochta

#### The Books of Pellinor

*  (Published in the US as *The Naming* (Candlewick Press, )
* 
* 
* 
* 

#### Úrscéal aonair
* 

### Leabhróga
* (1995) *The Burrow*, 
* (2000) *Gauguin (a synthetic life)*
* (2014) *The Riders*

## Nótaí

## Naisc sheachtracha
*Theatre Notes Weblog
*Dánta taifeadta ag Poetry Archive
*Agallamh 

Catagóir:Scríbhneoirí Astrálacha
Catagóir:Filí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine beo
CRISPR

Is éard is **CRISPR** (Béarla: ) ann ná  tacar de  sheichimh ADN a fhaightear laistigh de ghéanóim na n-orgánach prócarótach amhail baictéir agus aircéigh.(Acrainm is ea an téarma díorthaithe ón bhfrása **clustered regularly interspaced short palindromic repeats**').
Díorthaítear na seichimh seo as bloghanna ADN de bhaictéarafagaigh a rinne ionfhabhtú ar an phrócarótach roimhe sin agus a úsáidtear chun ADN a bhrath agus a scriosadh as baictéarafagaigh chomhchosúla le linn ionfhabhtuithe ina dhiaidh sin. Dá bhrí sin tá ról lárnach ag na seichimh seo i gcóras cosanta frithvíreasach (ie anta-fagach)  na bprócarótach.

Einsím is ea Cas9 (nó "CRISPR-próitéin ghaolmhara 9") a úsáideann seichimh mar threoir chun  snáitheanna sonracha ADN a aithint agus a scoilt atá comhlántach le seicheamh CRISPR. Tá na heinsímí Cas9 mar aon le seichimh CRISPR mar bhonn den bhiteicneolaíocht ar a dtugtar CRISPR-Cas9 gur féidir é a úsáid chun géinte a chur in eagar in orgánaigh. Tá raon leathan feidhmeanna sa phróiseas eagarthóireachta seo, lena n-áirítear taighde bunusach bitheolaíoch, forbairt táirgí biteicneolaíochta, agus cóireáil galair. 
mion| Léaráid de mheicníocht chosanta frithvíreasach prócarótach CRISPR.
Is córas imdhíonachta prócarótacha é an córas CRISPR-Cas a thugann frithsheasmhacht in aghaidh eilimintí géiniteacha eachtracha ar nós iad siúd atá i bplasmaidí agus i mbaictéarafagaigh a sholáthraíonn cineál imdhíonachta faighte. Cuidíonn RNA, ina bhfuil an spásaire seichimh, le Cas (CRISPR gaolmhar) próitéin na próitéiní pataigineach eachtracha a aithint agus a ghearradh. Gearrann próitéiní Cas ARN-treoraithe ARN coigríche. Faightear CRISPR i dtuairim is 50% de ghéanóim bhaictéaracha sheicheamhaithe agus beagnach 90% d'aircéigh seicheamhacha.

## Tagairtí

Catagóir:Córas imdhíonachta
Catagóir:Bitheolaíocht mhóilíneach
Catagóir:Biteicneolaíocht
Lidija Cvetkovic

File Astrálach is ea **Lidija Cvetkovic**. Rugadh í sa tsean-Iúgsláive in 1967 agus bhain sí an Astráil amach in 1980.

Bhíodh sí ag obair mar mhúinteoir. Fuair sí BA ó Ollscoil Queensland agus tá sí ina síceolaí in Brisbane.

Foilsíodh dánta léi ina lán irisí agus in *New Music: An Anthology of Contemporary Australian Poetry (2001) *. Bhain sí duaiseanna ag an Sydney Poetry Festival. In 2003 bhain sí an chéad Duais Thomas Shapcott de chuid Arts Queensland as lámhscríbhinn filíochta gan foilsiú. Bhain *War Is Not The Season For Figs* (2001) Duais Anne Elder mar an gcéad chnuasach filíochta ab fhearr.

Tá sé ráite faoina saothar go mbaineann sé fuinneamh as ar tharla d’anachain cheana ach nach gcuireann sé drochmhisneach ort toisc go molann sé meanma an tsaoil agus slánú an anama. Scríobhtar an fhilíocht ó thaobh an imircigh de, rud a ligeann don údar stair a dhá saol a mheas go neamhchlaonta.

## Sliocht

## Saothar
**Dánta**
**War Is Not The Season For Figs*. (UQP, 2004) 

## Tagairtí
*Brisbane Writers Festival 

## Naisc sheachtracha
* Lidija Cvetkovic  Dánta ag Poetry International Web
* dhá dhán ag Jacket Magazine

Catagóir:Scríbhneoirí Astrálacha
Catagóir:Filí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Nicholas Parsons

B'aisteoir Sasanach é **Christopher Nicholas Parsons** (a rugadh ar an 10 Deireadh Fómhair 1923 agus a fuair bás ar an 28 Eanáir 2020). 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2020
Carlos Baldomir

Dornálaí Airgintíneach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Carlos Manuel Baldomir** a rugadh ar an 30 Aibreán, 1971 i Santa Fe, an Airgintín. 

Catagóir:Dornálaithe Airgintíneacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Floyd Mayweather, Jr.

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Floyd Mayweather, Jr.**, a rugadh **Floyd Joy Sinclair** ar 24 Feabhra, 1977 i nGrand Rapids, Michigan.

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Foghlaim Chomhtháite Ábhar agus Teangacha

Is cur chuige é **foghlaim chomhtháite ábhar agus teangaa** (FCÁT) (Béarla: *content and language integrated learning (CLIL)*)  chun ábhar a fhoghlaim trí theanga bhreise (eachtrach nó dara teanga), mar sin ag teagasc an ábhair agus na teanga araon.

## Bunús  FCÁT
Chum David Marsh  an téarma **CLIL** sa bhliain 1994 mar mhodheolaíocht cosúil le tumoideachas teangacha agus teagasc ábharbhunaithe  . Ba é an smaoineamh a bhí aige ná "scáth-théarma" a chruthú a chuimsíonn cineálacha éagsúla úsáide teanga mar mheán teagaisc. Cuireadh an mhodheolaíocht i bhfeidhm i gcomhthéacs gnó i go leor tíortha agus glacadh leis go forleathan mar chur chuige éifeachtach. San Iodáil mar shampla, tá sé á úsáid mar mhodh luathaithe chun coincheapa bainistíochta i mBéarla a mhúineadh do lucht gnó. I measc lucht freastail agus cleachtóirí FCÁT tá an Dr Maurizio Morselli, gairmí Acmhainní Daonna agus Cóiste Feidhmiúcháin, a chreideann “go gcruthaíonn an cur chuige tumtha hibrideach seo torthaí i bhfad níos géire agus mealann sé  lucht féachana fásta féinspreagtha a bhfuil buneolas agus tuiscint acu ar an sprioctheanga ". 

## FCÁT agus tumoideachas
Tá CLIL bunaithe go bunúsach ar phrionsabail mhodheolaíochta a bhunaigh taighde ar thumoideachas teangacha . D'aithin an Coimisiún Eorpach go bhfuil an cur chuige seo an-tábhachtach  mar: "Is féidir leis deiseanna éifeachtacha a sholáthar do dhaltaí a gcuid scileanna teanga nua a úsáid  anois díreach, seachas iad a fhoghlaim anois le húsáid níos déanaí. Osclaíonn sé doirse ar theangacha do raon níos leithne foghlaimeoirí, ag cothú féinmhuiníne i bhfoghlaimeoirí óga agus iad siúd nár éirigh go maith leo le teagasc foirmiúil teanga san oideachas ginearálta. Soláthraíonn sé teagmháil leis an teanga gan am breise a bheith ag teastáil sa churaclam a bheith ag teastáil, rud a d'fhéadfadh a bheith ina ábhar spéise ar leith i suíomhanna gairme. " Baineann an cur chuige seo le hábhair mar stair, tíreolaíocht, scileanna bainistíochta / coincheapa srl. a fhoghlaim trí theanga bhreise. D'fhéadfadh sé a bheith an-rathúil i bhfoghlaim teangacha agus in ábhair eile a fheabhsú, agus cabhrú le páistí dearcadh dearfach a fhorbairt dóibh féin mar fhoghlaimeoirí teanga. 

Dá bhrí sin, chinn Coimisiún na hEorpach oiliúint múinteoirí a chur chun cinn chun "… inniúlachtaí teanga a fheabhsú go ginearálta, chun teagasc na n-ábhar neamhtheangeolaíochta i dteangacha iasachta a chur chun cinn".

## Cuspóirí FCÁT

### Iolrachas téarmaí

## Féach freisin

* Tumoideachas

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Coimisiún na hEorpa suíomh CLIL 
* Láithreán gréasáin ECLIL
Droichead Rose Fitzgerald Kennedy

Is droichead thar An Bhearú é **Droichead Rose Fitzgerald Kennedy**, an droichead is faide in Éirinn.

## Ainm
Tógann sé a ainm ó Rose Fitzgerald Kennedy, máthair Uachtarán na Stát Aontaithe John F. Kennedy le clann ó Bhaile Uí Dhonnagáin.

Osclaíodh an droichead, ag iompar an N25 in Eanáir 2020.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Droichid
Catagóir:Contae Loch Garman
Andóra i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac **Andóra** páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 2004.

## Iomaitheoirí

## Tagairtí

Catagóir:Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Coraintín

deas|250px|thumb|Coraintín
Is seal leithlise ina gcuirtear daoine nó ainmhithe a tháinig as áiteanna le galair tógálacha é **coraintín**.

Catagóir:Leigheas
Andre Berto

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Andre Michael Berto**, a rugadh ar Meán Fómhair, 1983 i Winter Haven, Florida.

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Victor Ortiz

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Victor Ortiz**, a rugadh ar 31 Eanáir, 1987 i nGarden City, Kansas. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Crannfháistineacht

[alt=Slua daoine agus ionair á gcaitheamh acu, ag tarraingt slait as próca mór|mion|[Iósua ag déanadh crannfháistineacht]]
Is é an rud atá i gceist le **crannfháistineacht**, nó cranndolbh, ná fáistine nó draíocht a dhéanamh le crannchur nó teilgean crann.

## Tagairtí

Catagóir:Fáistineacht
Catagóir:Asarlaíocht
Dearnadóireacht

[alt=Seanfhear ag féachaint go grinn ar lámh fhir eile|mion|Pictiúr de chuid [Pietro Muttoni d'fhear feasa ag déanamh **dearnadóireachta** ar son saighdiúra]]

Is é an rud atá i gceist le **dearnadóireacht** ná cinniúint a insint nó fáistine a dhéanamh le stríoca na dearnan (bas na láimhe).

Bíodh is gur cladhairí formhór na ndaoine a dhéanann dearnadóireacht, táthar ann i measc lucht na Críostaíochta a chreideann gur fíor fáistineacht den saghas seo, agus gur ón diabhal a thagann an chumhacht chuige.

## Tagairtí

Catagóir:Fáistineacht
Catagóir:Asarlaíocht
Mortal Engines Quartet

Is sraith leabhar do pháistí leis an údar Sasanach Philip Reeve é an **Mortal Engines Quartet** (***Hungry City Chronicles***; ***Predator Cities***, ***Predator Cities Quartet***).

## Liosta Leabhar
Tá ceithre leabhar sa tsraith:
# Mortal Engines 
# Predator's Gold
# Infernal Devices
# A Darkling Plain

## Scannáin
Scannánaigh an comhlacht úd Universal Pictures/MRC na leabhair ar fad faoi *Mortal Engines*, dhá cheann faoin leabhar deireanach.

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh oifigiúil 
* Suíomh oifigiúil Philip Reeve

## Tagairtí

* 
* 

Catagóir:Predator Cities
Paindéim COVID-19

deas|250px|mion|Scaipeadh na phaindéim Cóivid-19 idir na blianta 2019 go 2021, a thosaigh in Wuhan na Síne.
Is paindéim leanúnach de ghalar coróinvíreas 2019 (COVID-19) é **Paindéim COVID-19** (nó **Cóivid-19).** Sainaithníodh den chéad uair í i mí na Nollag 2019 in Wuhan, príomhchathair chúige Hubei na Síne. 

D’fhógair an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte (EDS) ráig éigeandála idirnáisiúnta sláinte poiblí ar an imní idirnáisiúnta an 30 Eanáir 2020 agus d’aithin sí í mar phaindéim an 11 Márta 2020. 

Ón 9 Bealtaine 2021 amach, tuairiscíodh níos mó ná 157 milliún cás ar fud 220 tír agus críoch, agus fuair níos mó ná 3 milliún duine bás dá bharr. Tá níos mó ná 93 milliún duine tar éis biseach a fháil. Is iad Oileáin Cook an tír is déanaí inar thuairiscíodh cás den phaindéim, ar 4 Meitheamh 2021.

## Cúlra

## Iarmhairtí
Mar thoradh ar an bpaindéim, bhí cur isteach mór socheacnamaíoch domhanda, imeachtaí spóirt, reiligiúnacha, polaitiúla agus cultúrtha a chur siar nó a chealú. Dúnadh scoileanna agus ollscoileanna ar bhonn náisiúnta nó áitiúil i 197 tír, ag dul i bhfeidhm ar thart ar 99.9 faoin gcéad de dhaonra mac léinn an domhain. 

Bhí mífhaisnéis faoin víreas scaipthe ar líne, agus tharla eachtraí de sheineafóibe agus idirdhealú i gcoinne mhuintir na Síne agus i gcoinne iad siúd a fheictear a bheith Síneach nó gur as ceantair a bhfuil rátaí arda ionfhabhtaithe iad.

mion|upright=1.5|Comharthaí COVID-19
[mion|Daoine a bhfuil an coróinvíreas orthu san ospidéal in [Tehran na hIaráine]]
[mion|Ag díghalrú na sráideanna sa [An Téaváin|Téaváin ]]
mion|Scrúdú sláinte ag Aerfort Linate, Milano na hIodáile
[mion|Seilfeanna folmha nach mór san [An Astráil|Astráil ]]
mion|Ionfhabhtaíodh a lán daoine le Cóivid-19 ar bord longa crúsála, breis is 700 duine ar an Diamond Princess (sa ghrianghraf)

## Paindéim choróinvíreas COVID-19 de réir tíre agus críche

## Féach freisin
* Paindéim COVID-19 i bPoblacht na hÉireann
* Paindéim COVID-19 i dTuaisceart Éireann

## Tagairtí

Catagóir:Paindéim COVID-19
Owney Madden

Ba drongadóir Sasanach de phór na hÉireann é **Owen Vincent Madden**, a rugadh ar an 18 Nollaig, 1891 i Leeds, Sasana agus a fuair bás ar an 24 Aibreán, 1965.

Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Daoine a rugadh i 1891
Catagóir:Básanna i 1965
Catagóir:Coiriúlacht eagraithe sna Stáit Aontaithe
Mortal Engines

Is é ***Mortal Engines*** den Mortal Engines Quartet, sraith leabhar faoi eachtraí draíodóra óig. Philip Reeve a scríobh.

## Carachtair
* *Hester Shaw*
* *Tom Natsworthy*

## Scannán

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil Philip Reeve

## Tagairtí

* 

Catagóir:Úrscéalta
Catagóir:Predator Cities
Caoilinn Hughes

File agus scríbhneoir Éireannach is ea **Caoilinn Hughes** (rugadh 29 Iúil 1985). Bronnadh go leor gradam ar a dánta, gearrscéalta agus úrscéal amháin.

## Saol
Rugadh i mBaile Chláir, Contae na Gaillimhe í. D'fhreastail sí ar an gColáiste Doiminiceach, An Bóthar Ard, i nGaillimh. Fuair sí amach céimeanna ón Ollscoil na Banríona, Béal Feirste, BA i Litríocht na mBéarla agus MA i nDrámaíocht agus Cultúr Éireannach an 19ú hAois. Bhí sí ina cónaí sa Nua-Shéalainn ó 2007-2014, ag obair leis an gcomhlacht Google, ag rith comhairleacht bheag, agus ag staidéar PhD i Litríocht na mBéarla ón Ollscoil Victoria, Wellington. I 2014, ghlac sí post trí bliana mar Léachtóir/Scríbhneoir ar Cuairt san Ollscoil Maastricht, An Ísiltír. Anois is scríbhneoir lánaimseartha í. 

I 2014, d'fhoilsigh Hughes cnuasach dánta, *Gathering Evidence* (Carcanet Press). Bhuaigh é an Duais Irish Times Shine/Strong i 2015. Bhuaigh an bailiúchán agus na dánta roinnt dhuaiseanna eile, an Duais Patrick Kavanagh (2012) agus Duais Scríbhneoireacht Nua Cúirt (2013) ina measc. 

Foilsithe an chéad úrscéal Hughes, *Orchid & the Wasp* (Oneworld/Hogarth), i 2018. Glacadh go maith leis an úrscéal. Bhuaigh é an Duais Collyer Bristow i 2018 agus ainmnithe é do roinnt dhuaiseanna eile: Duais an Leabhar Mór Hearst, Duais Litríocht Idirnáisiúnta DUBLIN, Duais Litríocht Buitléir, agus Duais Chlub na nÚdar - An Chéad Úrscéal is Fearr. I 2018, bhuaigh Hughes an Duais Gearrscéal an Leamhan leis an scéal *Psychobabble* agus i 2019, bronnadh Duais O. Henry uirthi leis an ngearrscéal *Prime**.*

Is comhalta í na Fhondúireacht James Merrill, Fondúireacht Bogliasco, Centre Culturel Irlandais, Ceardlann an Samhradh Tin House, agus Art Omi. Ghlac sí Duais Litríocht Sparánacht ó An Chomhairle Ealaíon, agus Duais *Ireland Funds Monaco*.

Léirítear scríbhneoireacht Hughes i bhfoilseacháin éagsúla, *Léirmheas* *Filíocht Éireann, Díolaim 1, Filíocht Anois, Coicís,* *Tin House*, *POETRY*, *Granta*, *Filíocht Bhriotanach is Fearr*, BBC Raidió 3, *Southword, An Gob Buí, Leabhair Nua-Shéalainn*, agus in áit eile. 

D'fhoilsigh Hughes a dara húrscéal, *The Wild Laughter* (Oneworld Publications) i mBealtaine 2020. Bhuaigh an t-úrscéal Gradam *Encore* ó Chumann Ríocht na Liteartha i 2020, le duais £10,000. Ainmnithe an leabhar do roinnt dhuaiseanna eile: Duais Dylan Thomas, Duais An Post - Leabhar Éireannach na Bliana, agus Gradam Liteartha Deilginis. I 2021, ceapadh ina Comhalta Scríbhneoireacht í de Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath. 

## Saothar

* 2014 *Gathering Evidence* - Carcanet Press. ISBN 9781847772626, OCLC 864790156
* 2018 *Orchid & The Wasp* - Oneworld Publications/Hogarth Press. ISBN 9781786074997, OCLC 1102658950
* 2020 *The Wild Laughter -* Oneworld Publications - Bealtaine 2020.

## Duaiseanna

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Scríbhneoirí
Catagóir:Filí
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Úrscéalaithe
Catagóir:Gearrscéalaithe Éireannacha
Go Let It Out

Is amhrán leis an mbanna rac-cheoil Sasanach Oasis é ***Go Let It Out***. Scríobh príomhghiotáraí agus príomhchumadóir ceoil an bhanna, Noel Gallagher, an t-amhrán. Eisíodh é ar 7 Feabhra 2000 mar an chéad singil óna gceathrú halbam stiúideo, Standing On The Shoulder Of Giants, agus a gcéad singil tar éis imeacht Paul "Bonehead" Arthurs agus Paul "Guigsy" McGuigan ón mbanna. Shroich an t-amhrán uimhir a haon ar chairteacha na Ríochta Aontaithe, agus deimhníodh é ina cheirnín óir níos déanaí. Bhain sé barr na gcairteacha amach i gCeanada, in Éirinn, san Iodáil, agus sa Spáinn freisin.

## Liosta Amhrán
(Gach ceann seachas *Helter Skelter* scríofa ag Noel Gallagher)

**CD** (RKIDSCD 001)

# "Go Let It Out" - 4:38
# "Let's All Make Believe" - 3:53
# "(As Long as They've Got) Cigarettes in Hell" - 4:21

**7"** (RKID 001)

# "Go Let It Out" - 4:38
# "Let's All Make Believe" - 3:53

**12"** (RKID 001T)

# "Go Let It Out" - 4:38
# "Let's All Make Believe" - 3:53
# "(As Long as They've Got) Cigarettes in Hell" - 4:21

**Caiséad** (RKIDCS 001)

# "Go Let It Out" - 4:38
# "Let's All Make Believe" - 3:53

**CD Seapánach** (ESCA 8114)

# "Go Let It Out"
# "(As Long as They've Got) Cigarettes in Hell"
# "Helter Skelter" (Lennon-McCartney)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Oasis
An Tréimhse Neoigineach

Tréimhse gheolaíoch is ea an **Neoigineach** (go neamhfhoirmiúil an Tresach Uachtair nó an Treasach déanach) a  hair thar 20.45 milliún bliain ó dheireadh na Tréimhse Pailéigéine 23.03 milliún bliain ó shin (MBOS) go dtí tús na Tréimhse Ceathartha 2.58 MBOS. Roinntear an Neoigineach ina dhá sealad, an Méicéineach níos luaithe agus an Pléicéineach níos déanaí. Dearbhaíonn roinnt geolaithe nach bhfuil an Neoigineach leagtha amach go soiléir ón tréimhse gheolaíoch nua-aimseartha, an  Ceathartha. Chum an pailé-ointeolaí Ostarach Moritz Hörnes  (1815–1868) an téarma "Neoigineach" sa bhliain 1853. 
## Tagairtí

Catagóir: Neoigineach
.02
Catagóir: Tréimhsí geolaíochta
When We All Fall Asleep, Where Do We Go?

Is é ***When We All Fall Asleep, Where Do We Go?*** an chéad albam stiúideo ón cheoltóir Meiriceánach Billie Eilish. Eisíodh ar 29 Márta 2019 é.
Paul "Bonehead" Arthurs

Is ceoltóir Sasanach  é **Paul Benjamin Arthurs** (rugadh 23 Meitheamh 1965 i mBurnage, Manchain), agus duine de bhunaitheoirí an racghrúpa Oasis, agus giotáraí rithime an bhanna chéanna idir 1991 agus 1999. Tugtar an leasainm “Bonehead” air go minic.

Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Paul "Guigsy" McGuigan

Is ceoltóir agus dordghiotáraí Sasanach é **Paul Francis McGuigan** nó "Guigsy" ("Gwigzee" nó "Guigs") a rugadh ar 9 Bealtaine 1971 in Levenshulme, Manchain. Bhí sé ina bhall den racghrúpa Sasanach Oasis ón mbliain 1991 go dtí gur fhág sé an banna sa bhliain 1999.

Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Scian Coise Duibhe

I mbéaloideas na nGael, is minic a bhaintear úsáid as **scian** le **cos dubh** le cumhachtaí draíochta.

I scéal amháin, agus fear ag marcaíocht ar phúca, sháigh sé scian coise duibhe ann. D'iarr an púca air ansin an scian a tharraingt, ach d'fhág sé é mar a bhí agus an mhaidin dár gcionn bhí an scian sáite i meall beag glóthaí.

## Tagairtí

Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Catagóir:Uirlisí Cosanta Draíochta
Catagóir:Airm Draíochta
Laoi (idirdhealú)

Seans go dtagraíonn **Laoi** do:

## Filíocht

* **[[Laoi]]** *–* stíl fhilíocht dhúchais na nGael

## Tíreolas

* '''An Laoi''' *–* abhainn i gContae Chorcaí
Senchineoil

**Seanchineál** (Sean-Ghaeilge **Senchineoil**) b'ainm do luath lonnaitheoirí, b'fhéidir réamh-Ghaelacha, suite i lár agus oirthear Chontae na Gaillimhe agus deisceart Chontae Ros Comáin, Éire.

## Achoimre
Ba é Senchineoil (Seanchineál) an t-ainm a thugadh muintir Uí Mhaine ar *[[aitheachtuatha]]* &ndash; daorchineálacha &ndash; a chur siad faoi chois i mbun a ríocht a bhunú, am éigin roimh an 5ú haois AD.  Deirtear gurbh iad:
:Seanchinéal de sheanmhaigh na Soghan
:sínte siar thar an Suca
:gur sroicheadh Dealbhna Dealbhaoith
:cróga na dea-laochra, mar lasair."*

Ní fios cén t-ainm a ghlaodh an Seanchineál orthu féin, nó fiú dá mba as [[Gaeilis]] iad.  [[Cian d'Fhearaibh Bolg]] ba ea a dtaoiseach aitheanta deireanach.

== Féach freisin ==
* [[Uí Fhiachrach Aidhne]]
* [[Dealbhna Thír Dhá Loch]]
* [[Uí Maine|Uí Mhaine]]
* [[Soghain]]

==Foinsí==
* Joseph Mannion, *The Senchineoil and the Soghain: Differentiating between the pre-Celtic and early Celtic Tribes of Central East Galway,* *Journal of the Galway Archaeological and Historical Society'', Imleabhar 58, ll.&nbsp;165–170, 2006.

## Tagairtí
Predator's Gold

Is é ***Predator's Gold*** den Mortal Engines Quartet, sraith leabhar faoi eachtraí draíodóra óig. Philip Reeve a scríobh.

## Carachtair
* *Hester Shaw*
* *Tom Natsworthy*

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil Philip Reeve

## Tagairtí

* 

Catagóir:Úrscéalta
Catagóir:Predator Cities
Príosún an Tí Geata

Príosún in Westminster ba ea **Príosún an Tí Geata**. Tógadh in 1370 é mar theach geata Mhainistir Westminster. Ba é Ab na Mainistreach, eaglaiseach mór a raibh smacht aige ar na purláin agus an tearmann, ba thúisce a bhain feidhm as mar phríosún. Bhí sé ar na príosúin a sholáthraíodh eolas ar athphríosúnaigh don Old Bailey chun cáipéisí díotála a leagan amach.

Is iomaí duine a chaith seal sa phríosún tar éis tréas nó mídhílseacht a chur ina leith. Coinníodh an Ridire  Walter Raleigh anseo an oíche sular baineadh an ceann de i gClós an tSean-Pháláis in Westminster ar an 29 Deireadh Fómhair 1618. 

Coinníodh roinnt Éireannach anseo agus baint ag an scéal le Máire Stíobhartach Ní Dhomhnaill, iníon Bhrighid Nic Gearailt agus Rudhraighe Ó Domhnaill, Iarla Thír Chonaill. Bhí sí ina cónaí i Sasana lena seanmháthair Bantiarna Chill Dara agus caidreamh aici ar Éireannaigh óga Chaitliceacha i Londain a bhí mídhílis don rialtas. I samhradh na bliana 1626, nuair a bhí Máire 19 bliana d’aois, bhris sí féin agus scata cairde isteach i bPríosún an Tí Geata agus d’fhuascail a leasdeartháir Caifir “Con” Ó Domhnaill agus a col ceathrar Aodh Ó Ruairc, beirt a cuireadh i ngéibheann toisc gur dhiúltaigh siad éirí as an éileamh a bhí acu ar thailte plandáilte i mBréifne Thiar. B’éigean di éalú chun na Mór-Roinne mar ar chaith sí saol eachtrúil.

Leagadh an príosún in 1776. Tá cuimhneachán scoláirí Westminster ar Chogadh na Crimé ar an láithreán anois, os comhair Dhoras Mór Thiar na hArdeaglaise.

## Nótaí

## Further reading
*
*

Catagóir:Sasana
Catagóir:Cathair Westminster
Catagóir:Stair na hÉireann
An Tréimhse Phailéigéineach

Tréimhse gheolaíoch agus córas is ea **an Tréimhse Phailéigéineach**, (nó go neamhfhoirmiúil an **Treasach Íochtair**  nó an **Treasach Luath**) a chuimsíonn an tréimhse idir 43 milliún bliain ó dheireadh na Tréimhse Cailcí 66 milliún bliain ó shin go dtí tús na Tréimhse Neoiginí 23.03 milliún bliain ó shin. Tús na Ré Caenasóí is ea í den Aeón Fanarasóch reatha. Thugtaí “an Tréimhse Threasach” ar an tréimhse ama atá clúdaithe ag an Tréimhse Phailéigéineach agus an Tréimhse Neoigineach anois. Cé nach n-aithnítear an téarma “Treasach” a thuilleadh mar théarma foirmiúil sa stratagrafaíocht, faightear é go forleathan sa litríocht eolaíochta agus tá sé fós in úsáid go neamhfhoirmiúil. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Microfossils Paleogene: 180+ íomhá de Foraminifera 
* Paleogene (scála croineolaíochta)
Thin Lizzy (albam)

Céad albam stiúideo banna rac Éireannach leis an ainm céanna é ***Thin Lizzy***, a scaoileadh ar 30ú Aibreán 1971. Tháinig an ceirnín leathfhada *New Day* amach tar éis dó ar 20ú Lúnasa 1971, léirithe agus taifeadta ag Nick Tauber i Stiúideonna Decca idir 14ú-17ú Iúil 1971. Bhí na hamhráin ar an gceirnín leathfhada san áireamh ar leaganacha an albaim a eisíodh sna blianta ina dhiaidh sin.

## Cúlra
Thaifead an banna an t-albam thar thréimhse 6 lá, ó 4ú-9ú Eanáir 1971 i Stiúideo Decca, Londain, Sasana. Léirigh Scott English an t-albam. Is albam rac-ghormacha agus rac-cheol tíre é. Scaoileadh an t-albam faoin lipéad *Decca* in (Éirinn agus i Sasana, agus faoi *London Records* i Stáit Aontaithe Mheiriceá agus i gCeanada)

## Léirmheasanna
Thug Eduardo Rivadavia (Allmusic) cur síos ar an albam mar "aisteach go leor, séimh" agus scriobh sé go raibh fuaimeanna cúpla amhrán "trína chéile agus neamh-chríochnaithe". Ach, thug sé cur síos ar "*Look what the Wind Blew In*" mar "leid faoi cad a bhí le teacht". Dúirt sé gur "céad liric mhór" [[Phil] Lynott](https://ga.wikipedia.org/wiki/Phil_Lynott) an rian bónais "*Dublin*" ón gceirnín leathfhada *New Day* freisin. Thuig an léiritheoir Ceanadach Martin Popoff nádúr triaileach an albaim, "ag tarraingt don chuid is mó ó análacha gormacha neamh-mhiotail" agus cheap sé go raibh na píosaí "scríofa an-mhaith, an-Ghaelach [agus] ón gcroí."

## Tionchar
Sheinn Cass McCombs "*Honesty is no Excuse*" ar a albam *Big Wheel and Others* ó 2013.

## Liosta Rian
Gach amhrán scríofa ag Phil Lynott, ach amháin le nóta breise.

### Leagan athmhástrithe agus leathnaithe (11ú Samhain 2011)

C



## Singlí

* "*The Farmer*" / "*I need You*" - 7" (1970)
* Ceirnín Leathfhada*New Day*: "Dublin"/"Remembering Part 2"/ "Old Moon Madness"/ "Thing's ain't Working out at the Farm" - 7" (1971)



## Pearseanra

### Thin Lizzy

*Phillip Lynott - Fonnadóir, dordghiotár, giotár rithime, giotár acústach.
* Eric Bell - Priomh-ghiotár, 12-sreang,
* Brian Downey - Drumaí, cnagadh

### Ceolteoirí eile

* Ivan Raymonde - Mellotron ar "Honesty is no excuse"
* Eric Wrixon - Méarchlar ar "The Farmer"
* Gary Moore - Giotár eile ar rian 16-19
* Midge Ure - Fonnadoireacht eile agus giotár ar rian 16-19

### Léiritheoirí

* Scott English - Léiritheoir
* Peter Rynston - Innealtóir fuaime


Catagóir:Thin Lizzy
Catagóir:Albaim Thin Lizzy
Catagóir:Albaim a cuireadh amach sa bhliain sa bhliain 1971
Pop-Up Gaeltacht

Is éard atá i gceist le **Pop-Up Gaeltacht** nó **tob-Ghaeltacht** ná ócáid a thugann deis do Ghaeilgeoirí an teanga a labhairt ar bhealach neamhfhoirmeálta, i dteach tábhairne de ghnáth. Tá sé áitithe go bhfuil feidhm le "spásanna nua d’úsáid shóisialta na teanga i bpróiseas dlisteanaithe an nuachainteora atá ag lorg pobal cleachtais agus deiseanna úsáide". Spás "sábháilte" í an tob-Ghaeltacht agus í ag freastal ar dhaoine a bhfuil cumas teoranta acu agus ar chainteoirí a bhfuil saineolas acu ar an teanga. Tá ócáidí dá leithéid ag dul ó neart go neart i mBaile Átha Cliath. Tá siad curtha ar bun thar lear chomh maith, in Perth na hAstráile, Dubai, Vancouver, Nua-Eabhrac agus La Paz sa Bholaiv.

## Cúlra
Tá sé ráite gurb é aidhm na tob-Ghaeltachta fáil réidh leis na sean-nathanna faoi Ghaeilgeoirí agus deoch a chaitheamh siar san am céanna. 

Osgur Ó Ciardha agus Peadar Ó Caomhánaigh a chuir an chéad tob-Ghaeltacht ar bun sa bhliain 2017. Shíl siad, murar athraíodh dearcadh na gcainteoirí Gaeilge, go gcaillfí an teanga í féin. Bhí a fhios acu go raibh a lán daoine ann nach mbíodh ar a suaimhneas agus iad ag labhairt Gaeilge toisc smál na scoile a bheith ar an teanga acu. Bhí sé de bhuntáiste ag na hócáidí ó thaobh lucht gnó de go raibh brabach le baint astu agus an oiread sin daoine ann.

Bhí an gcéad tob-Gaeltacht sa Bar Rua sa bhliain 2017. Dúirt Peadar Ó Caomhánaigh nach raibh an rialtas ag an am ag déanamh go leor ar son na teanga agus go raibh seisean ag iarraidh úsáid an teanga a normalú. 

## Thar lear
Sa bhliain 2019 cuireadh tob-Ghaeltacht ar bun sna i gcathair Nua-Eabhrac. Bhí tob-Ghaeltachtaí eile in La Jolla agus in Los Angeles agus in Washington. Bhí ócáidí eile san Astráil, Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha, Ceanada agus an Bholaiv.  Ó chuir Peadar Ó Caomhánaigh agus Osgur Ó Ciardha tús leis na tob-Ghaeltachtaí tá níos mó ná 150 ceann acu ann ar fud an domhain.

## Naisc sheachtracha

* Caint TEDxBallyroanLibrary ag Peadar Ó Caomhánaigh maidir leis an Pop-Up Gaeltacht
* Leathanach ar shuíomh ghréasáin Chonradh na Gaeilge ar chonas ócáid Pop-Up Gaeltacht a eagrú 

## Tagairtí

Catagóir:An Ghaeilge
Cumann Lúthchleas Gael Bhaile an Mhuilinn

Is club Cumann Lúthchleas Gael é Baile an Mhuilinn atá lonnaithe i gceantar Bhaile an Mhuilinn i gContae na Gaillimhe, Éire, a bunaíodh i 1953. Tá an Club ar cheann de na taobhanna is faide bunaithe i nGaillimh. Is club peile Gaelach iad Baile an Mhuilinn.

Dhá bhuaiteoir dhá uair i gCraobhchomórtas Peile Sinsearach na Gaillimhe, rinne Baile an Mhuilinn a gcéad láithriú i gcluiche ceannais contae i 20 bliain nuair a thug siad aghaidh ar Killererin i Staid an Phiarsaigh i 2007, ach buaileadh iad le scórlíne 1-09 go 0-10.

Is é ceann de na himreoirí is cáiliúla i mBaile an Mhuilinn, Noel Tierney, iar-Pheileadóir na Bliana Texaco, ceann de na himreoirí is fearr i stair peile na Gaeilge agus ball lárnach d'fhoireann stairiúil na Gaillimhe “3 In A Row”.
Röykkä

Is sráidbhaile é **Röykkä** i mbardas Nurmijärvi de an Nualainn de an Fhionlainn. Tá sé suite sa chuid thiar thuaidh den bhardas, gar do theorainn Vihti. Tá daonra 1,591 ag Röykkä.

I dtuaisceart Röykkä, tá sanatóir Art Nouveau, ar a dtugtar Nummela Sanatorium ó 1903, a dúnadh i 1932 agus a cuireadh ospidéal meabhrach ina áit. I 1989, dúnadh an t-ospidéal freisin agus tá sé faoi mhíchumas iomlán ó shin i leith. Deir ráflaí áitiúla gur breathnaíodh feiniméin pharanormacha in ospidéal tréigthe.

Catagóir:Sráidbhailte na Fionlainne
Mairéad Farrell (polaiteoir)

Polaiteoir as Gaillimh agus Teachta Dála sa dáilcheantar Gaillimh Thiar í **Mairéad Farrell**, nó **Mairéad Ní Fhearghail**  (a rugadh ar an 6 Eanáir 1990). Is ball í de Shinn Féin.

Toghadh í do Dháil Éireann san Olltoghchán 2020  Ba ise an chéad TD Shinn Féin a thoghadh i nGaillimh Thiar ón bhliain 1922.
clé|mion|2020

clé|mion|Mairéad Farrell, Eoin O'Broin, Pearse Doherty agus Mary Lou McDonald in Dáil Eireann, 9 Aibreán 2024

## Gairm
Is as Mervue, Cathair na Gaillimhe í Farrell. Gníomhaí in éadan na cogaíochta ba ea a athair Niall. Bhí an t-ainm céanna ar a aintín Mairéad Farrell, ceann amháin den Triúr Giobráltar.

Bhain Farrell céim Baitsiléir Ealaíon amach in Eacnamaíocht agus Stair ón Ollscoil na hÉireann, Gaillimh agus céim Mháistir d'Eolaíocht in Airgeadas ón Ollscoil na Banríona, Béal Feirste.   

I nGaillimh, toghadh i mar Chomhairleoir Cathrach i 2014 sa cheantar Cathrach Thoir. Chaill sí an suíochán sin sna toghcháin áitiúil i mí na Bealtaine 2019.   

Sheas sí ar an gCoiste Náisiúnta Óige (Ógra Shinn Féin) ar feadh 5 bliain.

Toghadh í do Dháil Éireann (an 33ú Dáil) san Olltoghchán 2020 le 14% na vótaí chéad rogha (toghadh í ar an ochtú comhair le 10,340 vótaí).

### Gaeilge
Tá líofacht mhaith Gaeilge ag Farrell agus ní chailleann sí aon seans a tuairimí a chur in iúl ar Raidió na Gaeltachta, idir agallaimh is ráitis ar *Nuacht an Iarthair*.

## Féach freisin

* Gaillimh Thiar (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i nGaillimh Thiar
* Mairéad Farrell (paramíleatach, 1957-1988)

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Oifigiúil Shinn Féin - Mairéad Farrell 
* Mairéad Farrell ar Twitter/X
* Mairéad Farrell ar Facebook

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Teachtaí Dála mná
Catagóir:Gaillimh Thiar (Dáilcheantar)
Catagóir:Alumni Ollscoil na Gaillimhe
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
COVID-19

Is galar riospráide an-tógálach é **COVID-19**, arb é coróinvíreas núíosach is cúis leis, a sainaithníodh den chéad uair i mí na Nollag 2019 i Wuhan, príomhchathair chúige Hubei na Síne. Scaip COVID-19 ar fud an domhain go tapa. D’fhógair an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte (EDS) i Márta 2020 go raibh sé ina phaindéim. 

## Tréithe an ghalair

mion||clé|Víreas COVID-19

I measc na tréithe coitianta, tá fiabhras, casacht agus giorra anála. I measc na siomptóim eile, tá tuirse, pian sna matáin, buinneach, scornach tinn, cailliúint boladh, agus pian bhoilg. De ghnáth bíonn an t-am ó nochtadh do theacht na siomptóm thart ar chúig lá. ach féadfaidh sé a bheith idir dhá lá agus ceithre lá dhéag.

#### Scaipeadh
mion|clé|Comharthaí an Ghalair Coróinvíreas 2019
[mion|clé|Ráta [Bás|báis agus aois]]

Scaiptear an víreas go príomha idir daoine le linn dlúth-theagmhála, go minic trí bhraoiníní beaga a tháirgtear trí chasacht, ag sraothartach nó ag caint. Cé go dtáirgtear na braoiníní seo agus iad ag anáil amach, is gnách go dtiteann siad go talamh nó ar dhromchlaí. D’fhéadfadh daoine a bheith ionfhabhtaithe freisin trí dhul i dteagmháil le dromchla éillithe agus ansin a n-aghaidh. 

Is féidir leis an víreas maireachtáil ar dhromchlaí ar feadh suas le 72 uair an chloig uaireanta (athraitheach ar fad).

#### Ionfhabhtú a chosc
I measc na mbeart a mholtar chun ionfhabhtú a chosc tá níochán láimhe go minic, fad fisiceach a choinneáil ó dhaoine eile (go háirithe uathu siúd a bhfuil comharthaí orthu), casacht agus sraothartach a chlúdach le fíochán nó uillinn inmheánach, agus lámha gan scaoileadh a choinneáil ar shiúl ón duine. Moltar maisc a úsáid.  

Is éard atá i gceist le bainistíocht cóireáil comharthaí, cúram tacúil, aonrú agus bearta turgnamhacha.

## Stair
Ceaptar go raibh bunús ainmhíoch ag an víreas, Ní fios cén bunús iarbhír, ach faoi mhí na Nollag 2019 ba é tarchur duine go duine ba chúis le leathadh an ionfhabhtaithe. 

Léirigh staidéar ar na chéad 41 cás de COVID-19 dearbhaithe, a foilsíodh in Eanáir 2020 in *The Lancet*, gurb é an 1 Nollaig 2019. an dáta is luaithe ar thosaigh na hionfhabhtuithe. Thuairiscigh foilseacháin oifigiúla ón EDS gur thosaigh na hionfhabhtuithe is luaithe ar 8 Nollaig 2019.

Dhearbhaigh an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte (EDS) gur ráig Éigeandála Sláinte Poiblí de Imní Idirnáisiúnta an ráig 2019-2020 agus an phaindéim an 11 Márta 2020.

Amhail an 15 Aibreán 2020, tuairiscíodh níos mó ná 2 mhilliún cás ar fud 210 tír agus críoch, agus fuair níos mó ná 128,000 bás dá bharr. Tá níos mó ná 501,000 duine tar éis aisghabháil.

## Féach freisin
*Coróinvíreas
*Paindéim COVID-19

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Galar coróinvíreas (COVID-19) le Eagraíocht Dhomhanda Sláinte

Catagóir:Coronaviridae
Catagóir:Galair riospráide
Catagóir:Galair thógálacha
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Catagóir:Paindéim COVID-19