Rhodri Mawr

B'é Rhodri Mawr (nó **Rhodri ap Merfyn**) an chéad rialtóir sa Bhreatain Bheag a bhain an gradam *Mawr* ('Mór') amach dó féin, agus an chéad duine a bhain forlámhas amach ar an Bhreatain Bheag, beagnach ina hiomláine. Tugtar 'Rí na mBreatnach' air in Annála Uladh. Níos déanaí, ghlaoigh staraithe éagsúla 'Rí na Breataine Bige' air, cé nach raibh sé riamh in ann an Bhreatain Bheag uile a smachtú agus níor thug daoine comhaimseartha leis an teideal seo dó.

Fear "cumasach ábalta" ab ea Rhodri Rí agus rud úr-nua ab ea é an chuid ba mhó den Bhreatain Bheag a bheith faoi aon shliocht ríoga amháin.

## Ginealach agus oidhreacht
Mac Mherfyn Frych, Rí Gwynedd agus Nest ferch Cadell ó ríshliocht Powys ab ea é, agus fuair sé Ríocht Gwynedd ó oidhreacht tar éis dá athair bás a fháil sa bhliain 844.

Chaith Sedulius Scottus seal ina chúirt thart faoin mbliain 848.


*"Horm, toesech na n-Dubgennti, *iugulatus est* la Ruadhraigh m. Meirminn righ m-Bretan."*
: ―Annála Uladh, s.a. 856.6

Tá Horm, taoiseach na nDubhghintlithe maraithe ag Rhodri mac Merfyn rí na mBreatnach.


Nuair a bhásaigh a uncail, deartháir a mháthar, Cyngen ap Cadell rialtóir Powys, ar oilithreacht go dtí an Róimhe sa bhliain 855, fuair sé Powys le hoidhreacht freisin. Sa bhliain 872, tré thaisme, bádh Gwgon, rialtóir Seisyllwg i ndeisceart na Breataine Bige, chuir Rhodri Ríocht Seisyll leis a fhearainn de bhua a pósadh le Angharad, deirfiúr Gwgon. Seo déanta b'é Rhodri an rialtóir is mó sa Bhreatain Bheag.


*"Ruaidhri m. Muirminn, rex Brittonum, du tuidhecht docum n-Erenn for teiched re Dubghallaibh."*
: ―Annála Uladh, s.a. 877.3

Rhodri mac Merfyn, rí na mBreatnach, do thigheacht chun na hÉireann ar teitheadh roimh Dhubhghallaibh.


Ar bhás Rhodri Fawr, roinneadh a ghabháltas ar a bheirt mhac Anarawd agus Cadell, agus "ba dhóbair d'aontacht na tíre dul ar neamhní arís", ach leathchéad bliain tar éis bhás Rhodri Fawr bhí níos mó den Bhreatain Bheag faoi smacht mhic Chadell, Hywel Dda, ná mar a bhí ag a sheanathair roimhe.


*"Ruaidhri m. Muirminn, rex Brittonum a Saxonibus interemptus."*
: ―Annála Uladh, s.a. 878.1

Rhodri mac Merfyn, rí na mBreatnach maraithe ag Sacsanaigh.


Níor tháinig aon fhilíocht mholta faoi Rhodri Mawr féin aníos chugainn i mBreatnais, cé go mbeifí ag súil leis. Mar sin féin, is thart faoin mbliain 850 a cumadh sraith *englynion* atá ar caomhnú i lámhscríbhinn i Llyfr Coch Hergest dar le hIfor Williams, bunaithe ar an ábhar, ar an bhfriotal, ar an meadaracht, agus ar na háiteanna a luaitear iontu. Baineann siad seo le Powys, atá in iarthar agus lár na Breataine Bige, agus le coimhlint idir na Breatnaigh agus fir Mhercia, "go mór mór ag áit darbh ainm Pengwern a bhí suite gairid do Shrewsbury an lae inniu."

Tá an dán gairid seo le fáil in Annála Uladh ar bhásanna Rhodri agus uaisle eile:


:*"Ruaidri Manann, minn n-aine*
:*Aed a crichaib Cinn Tire*
:*Donnchad, domna finn flatha,*
:*Garbsith, minn Macha mine.*

:*O do-ralaim ar m'aire*
:*fu-geir cricha mo cridhe,*
:*lecca h-uara iar n-aire,*
:*baile for Barrfhinn Bile."*
:: ―Annála Uladh, s.a. 878.3

:Rhodri Mhanann, mionn áine
:Aed ó chríochaibh Chinn Tíre
:Donnchad, damhna fionn flatha,
:Garbsith, mionn Macha mine.

:Ó bheirim ar m'aire
:faghraíonn críocha mo chroí,
:leaca fuara iar n-aire,
:buile ar Bharrfhinn Bile.


## Clann
* Anarawd ap Rhodri
* Cadell ap Rhodri
* Meurig ap Rhodri
* Merfyn ap Rhodri
* Gwriad ap Rhodri
* Tudwal ap Rhodri
* Gwyddelig ap Rhodri

## Foinsí
* Mhuiríosa, Máirín Ní (1972). *Gaeil agus Breatnaigh Anallód*. BÁC: Clódhanna Teo.

## Tagairtí

## Nótaí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 9ú haois
Catagóir:9ú haois in Éirinn
Catagóir:Breatnaigh in Éirinn sna Meánaoiseanna
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Monarcaí na Breataine Bige
Catagóir:Monarcaí Powys
Catagóir:Ríthe Eorpacha