open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mar a Cailleadh Parthas

Is eipic é ***Mar a Cailleadh Parthas*** (), scríofa ag an bhfile Sasanach John Milton. Foilsíodh ar dtús é sa mbliain 1667 ina dheich leabhar, agus tháinig an dara heagrán ina dhiaidh sin sa mbliain 1674, agus é atheagraithe ina dhá leabhar déag.

Baineann an dán leis an dearcadh Críostaí mar gheall ar bhunús an chine dhaonna, é bunaithe ar an méid a thit amach i nGairdín Éidin de réir an Bhíobla. D'aistrigh Liam Ó Rinn an chéad 350 líne den téacs go Gaolainn, agus foilsíodh sa nuachtán *United Ireland* é ina chodanna ón 30 Meitheamh 1934 go dtí an 1 Eanáir 1935. D'fhoilsigh Risteárd mac Annraoi na línte seo mar leabhar, in éineacht le réamhrá agus le haistí faoin scéal sa mbliain 2018.
mion|Satán, le Gustave Doré, 1886, in "Mar a Cailleadh Parthas"

## Achoimre
Tá an dán bunaithe ar an méid a thit amach i nGairdín Éidin de réir an Bhíobla. Tá Sátan, an t-arracht deamhanta, ag ullmhú a shlóite in ifreann chun ionsaí eile a dhéanamh ar Neamh tar éis d'fhórsaí Neimhe cath a bhriseadh air an chéad uair. Airíonn sé go bhfuil Dia chun domhan nua a chruthú agus go mbeidh créatúir nua aige air.

Éalaíonn Sátan as ifreann chun an domhan nua a thaiscéaladh. Tar éis dó an dallamullóg a chur ar an aingeal Úiríéil agus é i mbréagriocht, téann sé isteach i bparthas agus aimsíonn sé Ádhamh agus Éabha ann. Cé go bhfoghlaimíonn Dia fé seo, socraíonn sé ná déanfaidh sé dada ina thaobh, óir chruthaigh sé daoine mar neacha saora, agus beidh a ghrásta acu cibé rud a tharlóidh, a fhad is go bhfuil meas acu ar dhlíthe Neimhe.

Forbraíonn Sátan a phlean i gcoinne Dé agus i gcoinne an chine daonna: tar éis dó a fhoghlaim gur chuir Dia cosc ar dhaoine toradh chrann na haithne a ithe, déanann sé iarracht Éabha a mhealladh chun é a ithe i mbrionglóid. Ach dúisíonn sé Ádhamh as a chodladh i rith na hiarrachta agus cuireann Ádhamh an ruaig air. Seolann Dia aingeal chucu ina dhiaidh sin chun rabhadh a thabhairt dóibh, agus chun iad a chur ar an eolas faoin áibhirseoir, ionas nach mbeidh aon leithscéal acu sa todhchaí.

Níos déanaí, filleann Sátan ar an áit, agus chíonn sé go bhfuil Éabha scartha ó Ádhamh agus iad ag obair in áiteanna difriúla sa ngairdín. Agus é i riocht nathrach, déanann sé iarracht cathú a chur uirthi arís agus éiríonn leis í a mhealladh chun toradh chrann na haithne a ithe. Insíonn Éabha an scéal d'Ádhamh, agus fiafraíonn sí de an n-ithfidh seisean an toradh leis. Itheann Ádhamh é as a ghrá d'Éabha. Chomh luath agus a chuirtear an scéal in iúl do Dhia, díbríonn sé as parthas iad agus cuireann sé Sátan agus a chuid compánach i riocht nathracha.

Ina dhiaidh sin, aithníonn Ádhamh a bhfuil sé tar éis a chailliúint agus titeann sé in éadóchas in éineacht le hÉabha. Seolann Dia aingeal arís chuige, chun todhchaí a shleachta suas go dtí an Díle a thaispeáint dó. Tar éis dó an t-ábhar dóchais seo a fheiscint, ligeann sé don ardaingeal Mícheál é féin agus Éabha a sheoladh amach as Gairdín Pharthais. Titeann claíomh lasrach ina ndiaidh, agus tagann na ceiribíní chun an áit, atá toirmiscthe uaidh seo amach, a chosaint.

## Tagairtí

Catagóir:Dánta eipiciúla
Catagóir:Litríocht Shasana
Údarás na Palaistíne

Bunaíodh **Údarás na Palaistíne** ar "bhunús sealadach" sa bhliain 1994 mar chuid de ‘Phróiseas na Palaistíne’ agus Comhaontuithe Osló, Ní raibh ann ach "réiteach sealadach".  Tugadh  thréimhse chúig bliana don Údarás ag an am, tréimhse  sáraithe i bhfad ó shin.  

## Stair
Ar an 20 Eanáir 1996, toghadh Arafat ina uachtarán ar an Údarás. Is faoin dream polaitiúil Fatah atá an tÚdarás ó shin. Fuair Arafat bás in 2004 agus toghadh Mahmoud Abbas. 

## Eagraíocht
Deir Údarás na Palaistíne gur ag iarraidh an dlí a chur i bhfeidhm atá siad sna Críocha faoi Fhorghabháil. Tá an eagraíocht maoinithe ag na Stáit Aontaithe agus ag an Aontas Eorpach agus tá siad ag comhoibriú leo, chom maith le Stát Iosrael.

Ar an 10 Márta 2025, mharaigh Údarás na Palaistíne Abdul Rahman Abu Al-Muna, ceannaire ar na Jenin Brigades sa Bhruach Thiar.
[clé|mion|[Mahmoud Abbas, 2021]]

## Gaza
Dúirt Uachtarán na Stát Aontaithe, Joe Biden, i mí na Samhna 2023 go bhféadfar Gaza a chur lena chúram freisin tar éis Hamas a chloí i nGaza. Dúirt Antony Blinken "Ba chóir Údaráis na Palaistíne a bheith freagrach as cúrsaí riaracháin sa stráice".   Mhol na Meiriceánaigh gur chóir Údarás na Palaistíne a bheith freagrach as cúrsaí riaracháin lena n-áirítear córas póilíneachta inmheánach, ach dhiúltaigh na hIosraelaigh don mholadh sin scun scan.

Bhí sé ráite ag Uachtarán an Údaráis, Mahmoud Abbas, go mbeadh sé sásta glacadh leis an gcúram céanna.  Ach dúirt sé chomh maith nach mbeidh Údarás na Palaistíne sásta a bheith freagrach as an stráice mura mbeadh Hamas mar chuid den rialtas.

## Féach freisin

* Comhaontuithe Osló
* Hamas, Fatah
* Cogadh Iosrael-Gaza

## Tagairtí

Catagóir:Údarás Náisiúnta na Palaistíne
Catagóir:An Phalaistín
Catagóir:Coimhlint Iosraelach-Phalaistíneach
Catagóir:Eagraíocht Shaoirse na Palaistíne
Yaacov Choueka

Bhí **Yaacov Choueka** (, 1936 - 2020) ina ollamh i Roinn na Ríomheolaíochta ag Ollscoil Bar-Ilan, áit a raibh sé ina cheannaire ar an Institiúid um Aisghabháil Faisnéise agus Ríomhtheangeolaíocht .  Go dtí 2017, bhí sé i gceannas ar Genazim - aonad ríomhaireachta an Tonscadal Geniza Friedberg chun staidéar a dhéanamh ar an Geniza. I measc a réimsí saineolais a bhí aige bhí córais chun faisnéis théacsúil a aisghabháil, bunachair shonraí mhóra théacsúla, próiseáil ríomhairithe ar theangacha nádúrtha, go háirithe san Eabhrais, anailís ríomhaire ar théacs, foclóirí ríomhairithe, deilbhíocht agus comhréir mheicnithe, agus san fhoilsitheoireacht leictreonach.

Bhí róil cheannaireachta aige i:

* Tionscadal Responsa Bar Ilan 
* Tionscadal Friedberg um Thaighde Geniza
* "Hachi Garsinan" Talmud Bavli Leaganacha 
* Foclóir Rav-Milim

Sa bhliain 2019 bhuaigh sé Duais Katz as an méid a chuir sé le staidéar a dhéanamh ar halakha ina chur i bhfeidhm sa saol nua-aimseartha. 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Eolaithe ríomhaireachta
Catagóir:Fir
Tonscadal Geniza Friedberg

Tionscadal caomhnaithe digiteach is ea **Tonscadal Geniza Friedberg (TGF)** (). Ceann de na príomhspriocanna atá ann ná an  bailiúchán fairsing de lámhscríbhinní Cairo Geniza a ríomhairiú - íomhánna, sainaitheantaí, catalóga, cóipeanna, comhcheangail, agus tagairtí bibleagrafaíochta.

## Cúlra stairiúil
Ag deireadh na naoú haoise déag, thángthas ar geniza i Sionagóg Ben Ezra i gCaireo, ina raibh go leor leathanach de litríocht naofa chomh maith le cáipéisí dlíthiúla agus eile.

I mí na Nollag 1896, tháinig an tOllamh Solomon Schechter, léachtóir le litríocht raibíneach in Ollscoil Cambridge, ar an Cairo Geniza agus nuair a d’fhill sé go Cambridge, thug sé leis 220,000 blúirín, agus aistríodh an chuid is mó díobh ansin go dtí an cnuasach Geniza ag Cambridge.  Tá thart ar 100,000 giota eile scaipthe ar fud an domhain agus tá siad anois i thart ar 60 leabharlann agus i mbailiúcháin éagsúla ar fud an domhain. Chuir na blúiríní a fuarthas go mór le taighde i ngach brainse den Ghiúdachas. Faoi dheireadh an 20ú haois, bhí ar go leor scoláirí cos a leagan go fisiciúil i leabharlanna ar fud an domhain d'fhonn an geniza a bhrabhsáil. Tógadh grianghraif de chuid is mó den ábhar agus tá sé i measc na micreascannáin de chuid Institiúid na Lámhscríbhinní Eabhraise Micreascanta ag Leabharlann Náisiúnta Iosrael in Iarúsailéim.

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiuil
*The Friedberg Jewish Manuscript Society (FJMS)
*https://www.lib.cam.ac.uk/collections/departments/taylor-schechter-genizah-research-unit

## Tagairtí

Catagóir:Téacsanna Giúdacha
Catagóir:Lámhscríbhinní Eabhraise
Catagóir:Bunachair eolais
Catagóir:Buanchoimeád digiteach
Clare Crockett

As an Túr Fada (ceantar an Brandywell) i nDoire ba ea an tSiúir **Clare Crockett** (14 Samhain 1982 – 16 Aibreán 2016). Tá Crockett ina h-iarrthóir le go ndéanfaí naomh di. Thug an Eaglais Chaitliceach aitheantas foirmeálta di in Eanáir 2025.

clé|mion|an tSiúir Clare Crockett
clé|mion|141x141px|Uaimh, Lone Moor Road, Doire
clé|mion|178x178px|Uaimh, Lone Moor Road, Doire

## Beatha
Aisteoir agus láithreoir teilifíse a bhí sa tSiúir Crockett ar tús sula ndeachaidh sí le Siúracha Searbhónta Bhaile na Máthar sa Spáinn i 2001. Bhí sí ina bean rialta ón bhliain roimhe sin.

Bhí obair thréadach, séiplíneacht ospidéil agus obair mhisinéireachta déanta sa Spáinn, sna Stáit Aontaithe agus in Eacuadór ag an bhean rialta le linn a saoil ghairid.

### Bás
Bhásaigh an tSr Crockett i gcrith talún in Eacuadór i Meiriceá Theas ar an 16 Aibreán 2016, in aois 33 bliain di. Is amhlaidh a thit an scoil a raibh sí ag múineadh ceoil ann i Playa Prieta sa chrith talún, nuair a bhí an tSiúir Crockett ag iarraidh daoine a thabhairt amach as an fhoirgneamh. 

### 'Naomhainmniú'
De ghnáth bíonn fanacht 5 bliana ann i ndiaidh bhás duine sular féidir an próiseas naomhaithe a thosú. 'Sé an t-iarratas ar chanónú an chéad chéim den phróiseas; bronnadh an teideal 'Searbhónta Dé' ar Crockett i mí na Samhna 2024.

I mí Eanáir 2025, reáchtáladh searmanas beannaitheachta in Ardeaglais Alcalá de Henares i Maidrid, an chéad chéim sa phróiseas le go ndéanfaí naomhú ar an bhean óg.

Cuirtear tuairisc fhoirmeálta faoi bhráid na Cuallachta Naomhaithe agus má éiríonn leis an iarratas, fógraítear go bhfuil an té sin 'cásach' nó 'urramach.' Bronntar beannaitheacht ar an iarrthóir sa tríú céim agus cuirtear críoch ar an phróiseas le 'naomhainmniú.'

## Féach freisin

* Naomh

## Tagairtí

Catagóir:Mná rialta
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:Creathanna talún
Azazeel (úrscéal)

Is úrscéal de chuid Youssef Ziedan é **Azazeel** (), a d'fhoilsigh le Dar Al-Shorouk sa bhliain 2008. Tá sé lonnaithe sa chúigiú céad idir an Éigipt Uachtarach, Cathair Alastair agus tuaisceart na Síre, tar éis glacadh leis an gCríostaíocht ag an Impire Rómhánach agus an aighneas seicteach inmheánach idir easpaigh na heaglaise úire agus na finné nua i gcomhthéacs mheath na págántachta. 

## Conspóid

Chruthaigh an t'úrscéal conspóide de bharr plé a dhéanamh ar bhunús Chríost mar mhac Dé agus ag eascar as sin ról an Mhaighdin Bheannaithe mar mháthair Dé. Bhí cuir síos freisin ar an ngéarleanúint a rinne na Críostaí ar na págánaigh agus iad ag fáil an lámh in uachtar sa tír.

Tá an t'úrscéal bunaithe ar fánaíocht manach sa chúigiú céad. 

Chuir an Eaglais Coptaich ina n'aghaidh  go láidir ag maíomh go ndearnú clúmhilleadh orthú. 

## Duais
* Buaiteoir  2009, The International Prize for Arabic Fiction (IPAF)

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalta Araibise
Mí na Marbh

Seantraidisiún de chuid mhí na Samhna in Éirinn is ea **Mí na Marbh**. Mar chomhartha ómóis do na mairbh déanann daoine troscadh nó staonann siad ón ól. Bhí uair ann go mba nós a bhain le creideamh a bhí ann, ach tá an oiread céanna bainte aige anois le féinsmacht agus coigilt airgid don Nollaig.

Déantar tagairt don nós in úrscéal Alex Hijmans *[[Aiséirí]]* atá lonnaithe i nGaillimh. *Bhí go leor daoine ag staonadh ón ól do Mhí na Marbh agus ní raibh áit ar bith le dul acu san oíche ach Aiséirí.*

Mí na Samhna, dán ó Ghaeloideachas Teo.


 Mí na Samhna 
 mí na marbh
 tús an Gheimhridh
 aimsir gharbh
 fuacht is báisteach
 nimh is sioc
 bráillíní sneachta
 ar bheanna cnoc


## Tagairtí

Catagóir:Samhain
Catagóir:Nósanna na hÉireann
Catagóir:Cultúr na hÉireann
Catagóir:Bás in Éirinn
Catagóir:Cultúr an bháis
Catagóir:Ólachán
Catagóir:Staonadh ón ól
Catagóir:Staonadh
Áine Brazil

Is innealtóir as Salthill, Gaillimh, í **Aine Brazil**. Bhí ról lárnach aici i dtógáil an *Jeddah Tower* san Araib Shádach, an foirgneamh is airde ar domhan.clé|mion|Jeddah Tower, 2020
## Gairm
Is as Gaillimh ó dhúchas do Brazil. Bhain sí Baitsiléir Innealtóireachta amach ó Ollscoil na Gaillimhe agus céim Mháistreachta in innealtóireacht struchtúr ón Imperial College i Londain.  

Tá 40 bliain caite ag Brazil le Thornton Tomasetti agus í freagrach as foirgnimh ollmhóra a dhearadh agus a thógáil, tionscadail chearta aeir le córais aistrithe fhadtréimhseacha, agus tionscadail oideachais, institiúideacha, chúraim sláinte agus fáilteachais (mar shampla Hudson Yards agus Times Square Tower, Nua Eabhrac). 

Is iomaí gradam atá bronnta uirthi ag eagraíochtaí gnó agus eastáit réadaí agus bhí róil cheannaireachta aici i bhforbairt cóid struchtúrtha agus athléimhnigh i gCathair Nua-Eabhrac. Ba í an chéad uachtarán í ar Structural Engineers Association Nua-Eabhrac. Bhronn Ollscoil na Gaillimhe Céim Dhochtúireachta le hInnealtóireacht *(honoris causa)* ar Brazil in 2015.

## Féach freisin

* Peter Rice

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí Éireannacha
Catagóir:Alumni Ollscoil na Gaillimhe
Rory Ó Beagáin

Imreoir peil gaelach ón Bhoth é **Rory Ó Beagáin** (a rugadh ar 11 Aibreán 1992). Imríonn sé mar chúl baire do foireann Múineachán ón bhliain 2011, nuair a fuair sé an ghlaoch suas ón bainaisteoir ón am, Éamonn Mac an Aonaigh. Tá clú agus cáil ar do a cic amach fada agus na pointe a scóráil sé ó leath s’aige i chluichí Uladh agus Uile Éire. 

## Saol Ó Beagáin
Is as an Bhoth é **Ó Beagáin** agus mar sin d’imir sé ar son an Bhoth do ghairm uilig s’aige ó go raibh sé mar pháiste. Ghlac sé tar éis a dhaid ,Ben Ó Beagáin, ag imir ar son a chlub localach agus a contae de Mhuineacháin. D’fhreastail sé ar bunscoil Urbalshanny, an Bhoth, ansin ar aghaigh go dtí meanscoil Naomh Macartan , Muineacháin, agus sa deireadh d’fhreastail sé ar an Ollscoil Uladh ,Béal Feirste, le gradam a fháil san iriseoireacht spóirt agus gnó ach dúirt sé in agallaimh nár thaitin an cúrsa saol seo leis mar sin chuaigh sé ar aghaigh le cúpla cúrsa cóitseáil a dhéanamh.

## Cúlra Muineacháin

Idir na bhliantaí 2011 agus 2018 scóráil Beggan 0-43. Sa bhliain, 2018 bhí sé ainmnithe mar uile réalta Éireann. I mí Eanáir, 2024, chuaigh **Ó Beagáin** thal go dtí Méiriceá chun NFL a thrial.

## Gradam Beggan

Tá go leor gradam buaite ag **Rory Ó Beagáin** lena chlub, contae agus aonaireach. Ta dhá bonn club uladh ag **Ó Beagáin** lena club An Bhoth, ón bhliain 2015 agus 2018. Bhí **Ó Beagáin** ainmnithe ar an foireann náisiúnta AIB CLG i 2024. Bhuaigh **Rory Ó Beagáin** uile-réalt sa bhliain 2018. Ta bonn Uladh ag **Rory Ó Beagáin** leis an foireann Múineacháin ón Craobh Uladh is deireanach i 2015.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1992
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Peileadóir Mhuineacháin
Annie Russell Maunder

Ba í **Annie Russell Maunder** (1868-1947) bean Éireannach a bhfuil cráitéir ar an ngealach ainmnithe ina diaidh. Rinne an bhean a rugadh I dTír Eoghain staidéar ag Cambridge agus, cé gur bhain sí céim amach mar an matamaiticeoir is fearr sa bhliain, chiallaigh srianta ar mhná nár bronnadh baitsiléir na healaíne uirthi. Fuair ​​sí post mar “ríomhaire mná” ag Réadlann Ríoga Greenwich, áit a raibh a post chun grianghraif den ghrian a ghrianghrafadh, go dtí gur scoir sí tar éis di pósadh lena comhghleacaí, Walter Maunder, in 1895. Rinneadh staidéar agus foilsiú forleathan ar a cuid oibre – go minic faoi ainm a fear chéile. Tá an cráitéar Maunder ar an ngealach ainmnithe ina diaidh féin agus dá fear céile, mar atá Íosta Maunder, an tréimhse idir 1645 agus 1715 nuair a bhí spotaí gréine gann.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1947
Catagóir:Daoine a rugadh i 1868
Catagóir:Matamaiticeoirí Éireannacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Réalteolaithe Éireannacha
Cill Chaitiairn

Paróiste dlí i dtuaisceart Bhéarra is ea Paróiste **Chill Chaitiairn**.

## Bailte Fearainn

mion|clé

Is ar bhailte fearainn an pharóiste go bhfuil a theorainn bunaithe.
mion | deas | Logainmneacha agus bailte fearainn an pharóiste

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chorcaí
Catagóir:Paróistí dlí in Éirinn
Mioscais

mion|clé|Ag féachaint aduaidh ar Mhioscais os na hInnsíbh

Sliabh i mBéarra, in iardheisceart Chorcaí, is ea **Mioscais**. Ar an dteorainn idir Paróiste Chill Eacha Naoineach agus Paróiste Chill Chaitiairn athá sé lonnaithe.

## Ainm

Déantar cur síos ar Dúchas.ie ar an slí go bhféachann 'an sliabh anuas ar an machaire go feargach agus go ' D'fhéadfadh gurbh ón gcuma so athá ar an sliabh a tháinig a ainm.

## Seanchas

Deirtear gur sheas an Chailleach Bhéarra ar bharr Shliabh Mioscais uair is í ag lorg beirt buachaill nár fhill abhaile thar éis do shneachta a thitim is iad ag baint easgrach. Is í ag seasamh ann, b'éard a duairt sí anuas ón sliabh ná:

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Catagóir:Tíreolaíocht Chontae Chorcaí
Cristina García Rodero

Is grianghrafadóir Spáinneach í **Cristina García Rodero** (a rugadh i bPuertollano ar an 14 Deireadh Fómhair 1949).
clé|mion|An ''Museo Cristina García Rodero'' i Puertollano inniu

## Gairm
D'fhreastail Rodero ar an Ollscoil Complutense, Maidrid ó 1967 go dtí 1971. Cháiligh sí mar ealaíontóir agus mar mhúinteoir. In 1973 fuair sí scoláireacht chun cuairt a thabhairt ar an Iodáil. San Iodáil bhuail uaigneas í i ndiaidh a tír dhúchais agus bheartaigh sí filleadh agus tabhairt faoi thionscnamh a dhéanfadh taifeadadh agus caomhnú ar thraidisiúin na tíre.

Cheap Rodero gurbh fhearr an léargas a bheadh aici ar shaol na tuaithe agus ar na traidisiún a bhí fós beo ann dá ndíreodh sí a haird ar fhéastaí, ar ócáidí ceiliúrtha a bhain le creideamh, agus ar fhéilte eile a bhain leis an bhféilire tuaithe.  Rinne sí taifeadadh ar shaol a bhí ar tí athrú (Bhí an ceannaire faisisteach, Ginearál Franco, i gcumhacht ar an Spáinn go dtí 1975; aontaíodh bunreacht nua in 1978 agus  ghlacadh an Spáinn san Aontas Eorpach,sa mbliain 1986).  

Tugadh Rodero isteach i gcomhlacht pictiúir Magnum in 2005/2009 – an chéad Spáinneach ar tugadh an onóir sin dóibh.

## Rogha leabhar

* *Hidden Spain* . Lunwerg, Barcelona, ​​1989, 1998.  .
* *Grabarka, or mount of 600 crosses: an Orthodox pilgrimage in Poland* . Xunta de Galicia, Santiago de Compostela, 2000.  .
* *The Festive and the Sacred* . Department of Culture of the Community of Madrid, Madrid, 2001.

* *PHotoBolsillo:  Cristina García Rodero* . 

* *A pilgrimage to Santiago in Haiti* . Xunta de Galicia, Santiago de Compostela, 2004.  .
* *Benicassim. The Festival* . ACTAR, Barcelona, ​​2007.  .
* *Trastempo*,  Xunta de Galicia, 2011.  .

## Féach freisin

* Robert Capa
* Henri Cartier-Bresson

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóirí
Catagóir:Ealaíontóirí Spáinneacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Banealaíontóirí
Judith Gillespie

Is oifigeach póilíneachta sinsearach ar scor í **Judith Kyle Gillespie**, CBE (rugadh Samhain 1962)  . Bhí sí ina Leas-Príomhchonstábla ar Sheirbhís Póilíneachta Thuaisceart Éireann idir Meitheamh 2009 agus Márta 2014.

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh agus tógadh Gillespie i dTuaisceart Bhéal Feirste  agus fuair sí a cuid oideachais in Acadamh Ríoga Bhéal Feirste  . Sa bhliain 1992, Rinne bhain sí céim Baitsiléir Ealaíon sa bheartas poiblí agus sa riarachán amach. Chuaigh sí ar aghaidh ag staidéar le haghaidh máistreachta sa choirpeolaíocht fheidhmeach in Ollscoil Cambridge, rud a chríochnaigh sí sa bhliain 2005.

## Gairm phóilíneachta
Thosaigh Gillespie a gairm phóilíneachta nuair a chuaigh sí isteach i gConstáblacht Ríoga Uladh (CRU) sa bhliain 1982 mar chonstábla póilíneachta. Le linn a hoiliúna tosaigh in Inis Ceithleann, bronnadh Bata na hOnóra uirthi .. Roimhe sin, dhiúltaigh an CRU di liostáil mar gheall ar a hinscne. Go luath ina gairmréim, bhí sí soláthar seirbhíse póilíneachta i Mórcheantar Uirbeach Bhéal Feirste.. Tugadh ardú céime di chun bheith ina príomhchigire sa bhliain 1997, ina ceannfort sa bhliain 1999, agus ina príomhcheannfort sa bhliain 2002.

Sa bhliain 2003, d'fhreastail sí ar an gCúrsa Ceannasaíochta Straitéiseach i gColáiste Foirne na bPóilíní, Bramshill. Sa bhliain 2004, ceapadh í mar ardchonstábla cúnta. D'fhág sin gurb í an chéad bhean í a bhain céim an phríomhchonstábla amach i Seirbhís Phóilíneachta Thuaisceart Éireann. Ar an 1 Meitheamh 2009, fuair sí ardú céime eile mar leas-phríomhchonstábla, agus í ar an dara hoifigeach póilíneachta is sinsearaí i dTuaisceart Éireann. Bhí sí mar phríomhchonstábla gníomhach ó Lúnasa 2009 go Meán Fómhair 2009. I mí an Mhárta 2011, tugadh deis di dul ar scor go luath le pacáiste téarfa de £500,000 ach, roghnaigh sí leanúint ar aghaidh lena gairm. D'éirigh sí as na póilíní ar 31 Márta 2014.

Bean spóirt fonnmhar, d'imir sí haca agus scuaise don CRU. Sa bhliain 2013, nuair a reáchtáladh na Cluichí Domhanda Póilíneachta agus Dóiteáin i mBéal Feirste, Tuaisceart Éireann, bhí sí mar chathaoirleach ar an mbord.

## Saol pearsanta
Tá Gillespie pósta agus tá beirt iníonacha acu.

Chuaigh sí i mbun rith tar éis bhás a deirfiúr chleamhnais bás a fháil le hailse. Chríochnaigh sí Maratóin Bhéal Feirste , Rás don Saol (Béarla: *Race for Life*) agus an Rith Mór Thuaidh (Béarla: *Great North Run*), ag bailiú airgid do Chúram Ailse Marie Curie.

## Onóracha
Sa bhliain 2009, i Liosta Gradam Lá Breithe na Banríona don tseirbhís phoiblí, ceapadh Gillespie ina Oifigeach d'Ord Impireacht na Breataine (OBE).  Sa bhliain 2014, tugadh ardú céime di go Ceannasaí ar Ord Impireacht na Breataine (CBE) as seirbhísí don phóilíneacht agus don phobal i dTuaisceart Éireann. I mí Iúil 2012, bhronn Ollscoil na Banríona, Béal Feirste dochtúireacht oinigh uirthi.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Oifigigh Sheirbhís Póilíneachta Thuaisceart Éireann
Áine de Baróid

Is iar-uachtarán de chuid Chonradh na Gaeilge í **Áine de Baróid** (a rugadh sa bhliain 1950).

Rugadh agus tógadh i gcathair Chorcaí í. Bhog sí go Baile Átha Cliath nuair a thosaigh sí ag obair mar státseirbhíseach sa Roinn Talmhaíochta in 1968. Chaith sí tréimhsí ina cónaí i mBéal Feirste agus in Ard Mhacha freisin. Toghadh ina huachtarán ar Chonradh na Gaeilge í in 1994 agus chuir sí téarma amháin isteach sa ról. Ba í an dara bean riamh í a bhí ina huachtarán ar Chonradh na Gaeilge, tar éis Íte Ní Chionnaith, a bhí sa ról ó 1985-1989. 

## Óige
Ba as Mainistir na Corann in oirthear Chorcaí dá athair. Bhí sé ina oibritheoir raidió ar longa agus bhí an deis aige imeacht ag obair ar an bhfarraige, ach bheartaigh sé post a fháil ar an talamh tirim agus a chlann a thógáil i gCorcaigh. Ghlac sé le post i monarcha Dunlop i gCorcaigh. Altra a bhí ina máthair. Nuair a tháinig an deis aníos dá hathair post a thógáil i Meiriceá agus an chlann a fhágáil ann, dhiúltaigh a máthair imeacht agus dúirt gur mhaith léi a clann a thógáil in Éirinn. Níor fhreastail sí ar scoil lán-Ghaeilge agus theagascaítí cuid de na ranganna ina scoil i nGaeilge. Chaith sí laethanta saoire lena tuismitheoirí ag seoltóireacht ar an gCeathrú Rua i nGaeltacht na Gaillimhe. 

## Státseirbhís
Státseirbhíseach a bhí in de Baróid. Chaith sí blianta ag obair sa Roinn Talmhaíochta i mBaile Átha Cliath agus bhí sí gníomhach i gcumann Gaeilge na státseirbhíse 'Gaeleagras'. Théadh sí ar thurais chun na Gaeltachta – chuig an gCeathrú Rua go minic – leis an gcumann. 

## Conradh na Gaeilge
Toghadh ina huachtarán ar Chonradh na Gaeilge í ag Ard-Fheis na heagraíochta in 1994. Roimhe sin, bhí sí ar Choiste Gnó an Chonartha agus coistí éagsúla eile de chuid na heagraíochta. Bhí sí ina tánaiste ag an uachtarán Proinsias Mac Aonghusa, a bhí ina uachtarán ar an gConradh ó 1989 go 1994. Bhí de Baróid ina huachtarán ar feadh aon bhliain amháin, níor sheas sí don uachtaránacht arís mar gheall ar chúraimí clainne.

## Tagairtí

Catagóir:Uachtaráin Chonradh na Gaeilge
Catagóir:Lucht Chonradh na Gaeilge
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Mná Éireannacha
Bithbhreosla

[mion|[Eorna, ionchur coitianta]]
Is éard atá i ceist le **bithbhreosla** ná breosla i bhfoirm leachtach, de ghnáth, a dhéantar as plandaí nó dramhaíl talmhaíochta nó bhitheolaíoch.

Sampla: Tagann bitheatánól ó ghrán buí agus ó chána siúcra. Bainimid úsáid as bitheatánól in innill carranna peitril.

Sampla eile: Is bithbhreosla í ola phlandúil hidreachóireáilte (OPH) a dhéantar trí hidreascoilteadh  nó hidriginiú ola phlandúil.

## Féach freisin

* Breosla
* Ola phlandúil hidreachóireáilte

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht
Catagóir:Bithbhreoslaí
David Dunne

Ealaíontóir é **David Dunne**.

I mí na Nollag 2022 agus 2023 thosaigh David ar thaighde agus forbairt a dhéanamh ar thionscadal leanúnach ar chósta theas Mharacó, trí dhoiciméadú a dhéanamh ar struchtúir shóisialta, éiceolaíochta agus ailtireachta na treibhe Beirbeirí/Amaisigh Haha réigiún Ait Tamer. Sa bhliain 2025 léiríodh taispeántas dá chuid i gCultúrlann McAdam Ó Fiaich.
Dervla O’Flaherty

Ealaíontóir í **Dervla O’Flaherty**. Sa bhliain 2025 léiríodh taispeántas de phictiúir meán measctha léi dar teideal ‘Trioblóid sa Domhan Eile’ i gCultúrlann McAdam Ó Fiaich. Eascraíonn na saothair dhlúthphearsanta seo as spéis an ealaíontóra sa mhiotas, sa saol anaithnid agus sa duine féin.
The Two Johnnies

Is iad na 2 Johnnies beirt grinn ceoil in Éirinn. Ón tús beag nuair a d'fhoilsigh siad sceitsí saoil baile beag na hÉireann agus físeáin cheoil féin-eisithe ar facebook & youtube, go dtí anois tá siad imithe ar aghaidh chun podchraoladh uimhir a haon in Éireann, "The 2 Johnnies Podcast", 10 singil Éireannacha a eisiúint, seónna podchraolta beo a thabhairt chuig ceithre mhór-roinn ar fud an domhain agus trí chlár teilifíse a léiriú ar RTÉ craoltóir seirbhíse poiblí stáit na hÉireann.

## Cúlra
D'fhás an bheirt aníos i gContae Thiobraid Árann. Iarradh orthu tráthnóna mór CLG áitiúil a thabhairt do MC, agus shocraigh siad casadh le chéile bunaithe ar an bhfreagairt. Tá cónaí orthu anois sa Chathair. Is as Ros Cré Johnny Smacks ó dhúchas.

## Gairmréim
Beirt fhear ar a dtugtar "Johnny Smacks" McMahon agus "Johnny B" O'Brien atá sa bheirt johnies. Tá tús curtha acu le podchraoladh a chuaigh víreasach dá n-imeachtaí grinn agus drámatúla ina bhfuil an "catfish gaa". Is féidir éisteacht lena bpodchraoladh ar ardáin éagsúla meán sóisialta.

## Creidim Ionat
D'eisigh The 2 Johnnies amhrán amháin dá gcuid i nGaeilge, tar éis don chraoltóir Aindriú De Paor cabhrú leo feabhas a chur ar a gcuid Gaeilge. Aisling atá ag imreoir óg CLG atá mar théama an amhráin seo, *Nuair a Imreoidh Mé don Chontae*. Tá an bunleagan cloiste ag "na milliúin ar líne".

## Naisc sheachtracha
* Amhrán: ''Nuair a Imreoidh Mé don Chontae''
* Liricí: ''Nuair a Imreoidh Mé don Chontae''

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Popcheol i nGaeilge
Catagóir:Amhránaithe popcheoil
Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge
Catagóir:Podchraoltóirí Éireannacha
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Láithreoirí RTÉ 2fm
Catagóir:Sceitsí grinn
Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Daoine beo
Fóram Eacnamaíoch Domhanda

Eagraíocht neamhrialtasach, suite in Davos na hEilbhéise, is ea an **Fóram Eacnamaíoch Domhanda** (nó **FED**). Freastalaíonn grúpa mór éagsúil daoine ar Chruinniú Bliantúil an Fhóraim, i mí Eanáir gach bliain, lena n-áirítear ceannairí polaitiúla agus gnó, cinn eagraíochtaí idirnáisiúnta, cinn eagraíochtaí neamhrialtasacha agus daoine ó na meáin idirnáisiúnta. 

## Eagraíocht
Freastalaíonn daoine mór le rá i ndomhan na polaitíochta agus i saol an ghnó agus an chultúir srl, ó gach cearn den domhan, ar Chruinniú Bliantúil an Fhóraim.  Bíonn raon leathan cruinnithe polaitiúla agus gnó ar siúil san Fhóram i mí Eanáir gach bliain, mar aon le roinnt agallamh a dhéanamh leis na meáin idirnáisiúnta. Trí fhreastal ar an gcruinniú, faigheann polaiteoirí agus daoine eile deis chun teachtaireachtaí tábhachtacha a chur in iúl do spriocphobal idirnáisiúnta maidir lena ndearcadh féin i leith saincheisteanna domhanda tábhachtacha..

Tionóladh an chéad Fhóram sa bhliain 1971; bhunaigh innealtóir Gearmánach, Klaus Schwab, é.

## Conspóidí
Ní chloistear go minic in Davos "athdháileadh maoine" nó rud éigin faoi na bunchúiseanna atá leis an mbochtaineacht. Chun an spotsolas a dhíriú ar na fadhbanna seo, foilsíonn Oxfam tuarascáil bliantúil amach ag an am céanna leis an bhFóram i mí Eanáir.. in 2023 mhaígh Oxfam go bhfuil an ceathrú cuid de shaibhreas na hÉireann ag an 1% daoine is saibhre in Éirinn.

## Gaeilge
Sa bhliain 2018,  bhí scéal an ‘duine beag’ agus an fhoclóra Ghaeilge i measc bhuaicphointí an Fhóraim in Davos. B'í an feachtasóir Sinéad Burke, ar éirigh léi bheith istigh a fháil sa bhfoclóir don téarma ‘duine beag’, an t-aon bhean as Éirinn a bhí ag labhairt ag an bhFóram in 2018.  Labhair Burke, ar rugadh í agus acondrapláise nó an ghearrghéagacht uirthi, mar chuid den phlé faoi ‘Chothú na hUileghabhálachta’ agus faoina feachtas chun aird a tharraingt ar an ngá le freastal níos fearr a dhéanamh i gcúrsaí deartha  faisin ar dhaoine faoi mhíchumas.

## Féach freisin

* Fóram Eacnamaíoch Éireannaigh an Domhain

## Tagairtí

Catagóir:Fóram Eacnamaíoch Domhanda
Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Catagóir:Eacnamaíocht
Catagóir:Eagraíochtaí neamhrialtasacha
Catagóir:Eagraíochtaí neamhbhrabúis
Catagóir:Davos
Catagóir:Comhdhálacha
Teach na mbocht Carraig Mhacra Rois

Go luath sna 1840idí, bhí beagnach 8¾ milliún de dhaonra na hÉireann agus le sin bhí ar a laghad 2½ milliún díobh sin i mbaol, go príomha mar gheall ar dhífhostaíocht agus mar thoradh ar dhíshealbhú tiarnaí talún. Bhí Teach na mBocht Charraig Mhachaire Rois ar cheann de na 130 Teach Oibre a tógadh ar fud na hÉireann idir 1841 agus 1843 chun cóiríocht a thabhairt do dhaoine bochta mar sin tugadh an t-ainm Gaeilge Teach na mBocht. 

## Fannacht
Bhí ar dhaoine cur isteach ar iontráil go Teach na mBocht agus bhí ar iarratasóirí rathúla talamh ar bith a thabhairt suas sula ndeachaigh siad isteach mar “príosúnaigh” ach is fiú cuirteoirí a chuirtear orthu . Faoi deireadh  ag glacadh na chéadta daoine isteach i dTeach na mBocht Charraig Mhachaire Rois ar 11 Feabhra 1843. Nuair a ligeadh isteach iad, bhí siad faoi réir réimeas docht nó foinsí riaileacha tugtha ón rialtas ag an am. 

## Caighdeán
Scaradh na teaghlaigh agus cureadh cosc orthu féiceant ar a cheile gan chead .Bhí a n-aiste bia gann agus ní raibh mórán teas nó compord ann fásta bhí obair dheacair agus go minic gan tairbhe le déanamh. Le na choinnialacha chrua seo thuig na daoine Éireannach nach mbeadh tú ag dul isteach sna tithe seo muna raibh aon rogha eile. Cheap daoine go fiú tú marbh sula imíonn siad sna dtithe.  

## Saol
Sa bhliain 1520, bhí 100% den talamh ag Caitlicigh, idir Éireannaigh agus Angla-Normannaigh. Faoi na 1800idí, áfach, tar éis 3 chéad bliain de phlandálacha, coigistiú, díshealbhuithe, Dlíthe Pionósacha agus coilíneachas, ba le tiarnaí talún Sasanacha agus Angla-Éireannacha timpeall 95% den talamh, agus na Gaeil dhúchasacha ach 5%. Mar thionóntaí, d’fhás siad cainníochtaí ollmhóra de tháirgí talmhaíochta agus beostoic, a bhí orthu a dhíol chun a gcíos a íoc, nó chun aghaidh a thabhairt ar dhíshealbhú. D’fhág sin go raibh tromlach an daonra dúchais ag brath go hiomlán ar phrátaí le haghaidh bia, mar go raibh siad saor le ceannach; d'fhéadfaí é a fhás i gceapacha beaga d'ithir bhocht agus bhí siad ard i gcothú.
Lamine Yamal

Rugadh **Lamine Yamal** ar 13 Iúil, 2007 in Esplugues de Llobregat, an Spáinn. Mharacó is ea a athair agus is as an nGuine Mheánchiorclach dá mháthair.[1] 

Thosaigh Lamine Yamal ag imirt peile ag CF La Torreta go dtí go raibh sé 7 mbliana d'aois, nuair a bhog sé chun imirt ag La Masia FC Barcelona. Óna chéad chluichí, thosaigh sé ag léiriú scil iontach, go dtí an pointe a bheith ar cheann de na hionchais is tábhachtaí den am seo. [2] 

Nuair a shroich sé Barcelona in 2014, bhí sé mar chuid de bhunú óige an chlub agus lean sé gnáthbhealach na n-imreoirí óga a bhfuil aisling acu a gcéad chluiche a dhéanamh do chlubanna gairmiúla. 

Níor thug Cónaidhm Peile Mharacó suntas dá chuid léirithe ag La Masia, a léirigh spéis i gcaidhpeáil an imreora ag leibhéal na hóige, ach d'imir an t-aghaidh don Spáinn idir leibhéal Faoi-15 agus Faoi-19s. 

Glaodh suas é chuig scuad sinsearach na Spáinne don fhuinneog idirnáisiúnta i Meán Fómhair 2023. Tar éis dó cabhrú leis an Spáinn cáiliú - agus tar éis a fhoirm chlub den scoth - cuireadh san áireamh é i scuad deiridh na Spáinne Luis de la Fuente do Euro 2024 sa Ghearmáin.[3] 

### [[Futbol Club Barcelona|FC Barcelona]]

Ionchorpraíodh Lamine Yamal i bhfoireann Juvenil A sa séasúr 2022-23. Ansin, tharraing sé aird Xavi Hernández agus tugadh cuireadh dó dul ag traenáil leis an gcéad fhoireann i Meán Fómhair 2022. 

Ba é séasúr 2022-23 an chéad cheann ag Yamal leis an gcéad fhoireann FC Barcelona. Rinne sé a chéad chluiche do Barça Xavi Hernández an 29 Aibreán, 2023, i gcluiche La Liga i gcoinne Real Betis, in áit Gavi sa 83ú nóiméad. Bhí foireann na Spáinne ag buachan 4-0 nuair a bhí Lamine ar an imreoir ab óige chun tús a chur leis an gcéad fhoireann barcelona. Ba é sin an t-aon chuma a bhí air san fheachtas sin. 

n an séasúr nua, níor thóg sé ach 37 cluiche air le glaoch ar fhoireann náisiúnta na Spáinne. Ar 20 Lúnasa, 2023, thosaigh sé sa bhua 2-0 i gcoinne Cádiz, agus é ar an tosaithe is óige i stair La Liga ag 16 bliana d'aois agus 38 lá d'aois. Ar an 8 Deireadh Fómhair, sa tarraingt 2-2 i gcoinne Granada C.F., scóráil sé a chéad sprioc don chlub. Chríochnaigh sé a dhara séasúr mar imreoir gairmiúil do FC Barcelona le cúig chúl agus cúig chúnamh.

### Foireann Náisiúnta na Spáinne

Tá baint ag Lamine Yamal le foireann náisiúnta na Spáinne ó bhí sé óg. In 2021, d'imir sé 4 chluiche agus scóráil sé 1 chúl le foireann Faoi-16 na Spáinne. 

Ar an 8 Meán Fómhair, 2023, rinne sé a chéad chluiche le foireann náisiúnta shinsir na Spáinne i gcoinne na Seoirsia, cluiche inar scóráil sé cúl, agus é ar an imreoir is óige riamh a d'imir agus a scóráil don Spáinn ag aois 16 bliana agus 57 lá. Ina theannta sin, is é Yamal an t-imreoir is óige a scóráil i gcluiche cáilithe do Chraobh na hEorpa.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh in 2007
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine Spáinneacha
Catagóir:Fir
Teaghlach Sackler

Teaghlach Meiriceánach is ea an teaghlach Sackler ar leis an gcomhlacht cógaisíochta Purdue Pharma agus a bhunaigh Mundipharma ina dhiaidh sin.  Tá cásanna dlí os comhair Purdue Pharma, agus roinnt baill den teaghlach, maidir le ró-ordú drugaí cógaisíochta andúileacha, lena n-áirítear OxyContin. Cáineadh Purdue Pharma as a ról opióideach sna Stáit Aontaithe .    Tá cur síos déanta orthu mar an "teaghlach is measa i Meiriceá ",     agus "na mangairí drugaí is measa sa stair".  

Rinneadh próifíliú ar theaghlach Sackler sna meáin éagsúla, lena n-áirítear an clár faisnéise *Crime of the Century* ar HBO, an leabhar *[[Impireacht na Péine|Empire of Pain]]* le Patrick Radden Keefe, Hulu mionsraitheanna *Dopesick* 2021, an clár faisnéise *All the Beauty and the Bloodshed*arna ainmniú ag Oscar sa bhliain 2022, agus an mionsraith Netflix 2023 ''Painkiller.

## Tagairtí
Catagóir:Coiriúlacht eagraithe sna Stáit Aontaithe

Catagóir:Drugaí sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Eipidéim opióideach sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Billiúnaí Meiriceánacha
Catagóir:Billiúnaí na Breataine
Catagóir:Teaghlaigh ghnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Teaghlaigh Ghiúdacha-Mheiriceánacha
Catagóir:Meiriceánach de shliocht Úcránach-Ghiúdach
Catagóir:Saibhreas sna Stáit Aontaithe
Abraham Kuyper

Príomh-Aire na hÍsiltíre idir 1901 agus 1905 ab ea **Abraham Kuyper** ( 29 Deireadh Fómhair 1837 – 8 Samhain 1920 ), sagart nua -Chailvíneach a raibh tionchar aige agus iriseoir. Bhunaigh sé na hEaglaisí Leasaithe san Ísiltír ((Ísiltíris:: *Gereformeerde Kerken in Nederland*, nó  *Gereformeerde kerk*), a bhí ar a bhunú ar an dara sainchreideamh leasaithe is mó sa tír, sa dara háit taobh thiar den Eaglais Leasaithe Ollannach (Ísiltíris:*Nederlandse Hervormde Kerk, NHK*) a bhfuair tacaíocht stáit.

Ina theannta sin, bhunaigh sé an *Vrije Universiteit Amsterdam*, an Páirtí Frith-Réabhlóideach ((Ísiltíris:*Anti-Revolutionaire Partij, ARP*) , agus nuachtán. I gcúrsaí creidimh, rinne sé iarracht Eaglais Leasaithe na hÍsiltíre a chur in oiriúint do na dúshláin a bhain le cailliúint an chúnaimh airgeadais stáit agus leis an iolrachas creidimh  a mhéadú i ndiaidh scoilteanna a tharla san eaglais sa 19ú haois, an náisiúnachas Ollannach ag méadú, agus athbheochan reiligiúnach na nAirmíneach le linn na tréimhse seo a shéan réamhchinniúint.  Cháin sé go bríomhar nua-aoiseachas sa diagacht mar fhaisean na huaire a rachadh i léig. Sa pholaitíocht, bhí sé chun tosaigh ar an bPáirtí Frith-Réabhlóideach (ARP) ó bunaíodh é sa bhliain 1879 go dtí a bhás i 1920. Chuir sé leithaicmiú chun cinn, léiriú sóisialta na fritéise sa saol poiblí, trína a raibh a gcuid scoileanna neamhspleácha, ollscoileanna agus eagraíochtaí sóisialta féin ag gnéithe Protastúnacha, Caitliceacha agus tuata.
## Tagairtí
Catagóir:Príomh-airí na hÍsiltíre
Catagóir:Básanna i 1920
Catagóir:Daoine a rugadh i 1837
Pioscas

deas|200px|thumb|Pioscas

Is uirlis liotúirgeach é an Pioscas (ón bhfocal Gréigise ar bhosca) chun an Naomhabhlann a stóráil, an t-arán coisricthe don Aifreann. 

## Tagairtí

Catagóir:Críostaíocht
Catagóir:Caitliceachas
Robin Antin

Is damhsóir agus córagrafaí Meiriceánach í Robin Antin. Rugadh agus tógath Antin i gCalifornia.Sa bhliain 1995, bhunaigh sí The Pussycat Dolls i Los Angeles.D'éirigh go mór leo, agus tá clú agus cáil idirnáisiúnta ar an ngrúpa seo anois.  Faoin mbliain 2005, leathnaigh sí amach i dtreo meáin éagsúla, ina measc grúpa ceoil le hamhráin mhóréilimh idirnáisiúnta, club oíche agus seó i Las Vegas, earraí éagsúla, agus sraith réaltachta teilifíse. Ó shin i leith, tá grúpaí cailíní eile cruthaithe aici, G.R.L., Girlicious agus Paradiso Girls ina measc.
## Scannánliosta
**[[The Terminator]]*
**[[Jailbird Rock]]*
*''Matters of Consequence''
**[[Friends]]*
**[[MTV]] Bash*
**[[MTV Movie Awards]]*
**My [[VH1]] Awards*
***' (one episode, "The Dancers")
*''[[Pinocchio and the Emperor of the Night]]''
*''[[Pussycat Dolls Present: The Search for the Next Doll]]''
*''[[Pussycat Dolls Present: Girlicious]]''
*''[[Mel B: It's a Scary World]]'' (one episode)
*''[[Keeping Up with the Kardashians]]''
*''[[Megan Wants a Millionaire]]'' (guest judge)
*''[[My Chauffeur]]'' (1986)
*''[[Jailbird Rock]]'' (1988)
***' (2004)

## Naisc sheachtracha
*Paradiso Girls official website 
*G.R.L. official website
## Tagairtí
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Siamsóirí as Los Angeles
Catagóir:Cóiréagrafaithe ban Meiriceánach
Catagóir:Cóiréagrafaithe Meiriceánacha
Catagóir:Damhsóirí mná Meiriceánacha
Catagóir:Taibhmeoirí nua-buirlisce Meiriceánacha
Catagóir:Damhsóirí Meiriceánacha an 20ú haois
Catagóir:Damhsóirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Mná Meiriceánacha an 20ú haois
Catagóir:Mná Meiriceánacha an 21ú haois
MONUSCO

Shínigh Poblacht Dhaonlathach an Chongó agus cúig stát réigiúnach Comhaontú Scortha Lámhaigh Lusaka in Iúil 1999. Mar fhreagra ar sin rith Comhairle Slándála na Náisiún Aontaithe Rún 1279, lena n-áirítear bunú Mhisean Breathnóireachta na Náisiún Aontaithe sa Chongó, nó **MONUSCO** (*Mission de l'Organisation des Nations Unies pour la stabilisation en République démocratique du Congo*).

Mar chuid dá saoinordú bhí mónatóireacht ar an gcomhaontú shos comhraic; comhthadhall a dhéanamh le fórsaí freastúracha; scaoileadh príosúnach cogaidh ar chur ar siúl; agus an fheitheoireacht ar scoitheadh na bpáirtithe cogaíochta.
clé|mion|MONUSCO agus saighdiúirí as Éireann na measc
clé|mion
Bhí 500 breathnadóir míleata ar an misean ar dtús ach go luath sa bhliain 2000 d'údaraigh Comhairle Slándála na NA méadú go 5,537 pearsanra míleata, 500 breathnadóir san áireamh.

Ghlac ADF páirt in ionsaithe ar choimeádaithe síochána MONUSCO sna 2010idí.  Ó 2011 ar aghaidh, glacann M23 páirt in ionsaithe ar MONUSCO go rialta. Cé go mbíonn roinnt cúiseanna i gceist leis na coimhlintí seo, is é rochtain ar acmhainní agus saibhreas an príomhcheann riamh agus cé acu a bheidh smacht ar na hacmhainní úd.

Mhéadaigh líon MONUSCO go 16,700 trúpa in 2004 de réir mar a d'fhás próiseas na síochána. Leathnaíodh sainordú an mhisin freisin le cosaint sibhialtach 'faoi bhagairt láithreach'.

D'iarr an rialtas lárnach in Kinshasa in 2024 ar MONUSCO an tír a fhágáil.  I mí Meán Fómhair 2024, bhí 10,171 saighdiúir de chuid MONUSCO fós sa Kivu. Ach le linn 2025, chuaigh an trodaíocht in olcas agus d'fhan fórsaí MONUSCO sa Kivu.

### Eire
Glacann Óglaigh na hÉireann páirt i Monusco ó am go ham.

## Féach freisin

* Cogadh sa Kivu

## Tagairtí

Catagóir:Poblacht Dhaonlathach an Chongó
Catagóir:Náisiúin Aontaithe
Catagóir:Síochánaíocht
Catagóir:Ruanda
Catagóir:Tuaisceart Kivu
Cruinneachán Aeir CLG Chonnacht

mion|dóm le taca aeir i gCeanada
Staidiam CLG i gContae Mhaigh Eo ba ea an **Cruinneachán Aeir CLG Chonnacht.**  Bhí an láthair suite i mBéacán, idir Cnoc Mhuire agus Béal Átha hAmhnais. Idir €3.5m agus €4m a chosain an áis spóirt le tógáil. Osclaíodh an Cruinneachán go hoifigiúil i mí Iúi, sa bhliain 2020.

Ar an 24 Eanáir 2025, d'fhág Stoirm Éowyn an t-ionad scriosta; rinneadh damáiste don díon. Is ann a bhí an Chraobh Náisiúnta Friosbaí le reáchtáil i mí Eanáir 2025. "Tógfaidh muid arís an t-ionad" a dúirt John Prenty, Príomhfheidhmeannach Chomhairle Chonnacht.

## Féach freisin

* Stoirm Éowyn

## Tagairtí

Catagóir:Staideanna CLG i bPoblacht na Éireann
Catagóir:Staideanna CLG in Éirinn
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Catagóir:CLG Chontae Mhaigh Eo
Catagóir:2025
Catagóir:Teagmhais aimsire in Éirinn
Scéal Genji

Is saothar clasaiceach litríochta Seapánach é Scéal Genji (源氏物語 nó Genji monogatari). Scríobh  Murasaki Shikibu é sa tréimhse Heian, go luath sa haonú haois déag. Níl an lámhscríbhinn bhunaidh ann a thuilleadh. 

Bhí Murasaki cliste agus bhí sí in ann Sínis a léamh agus a scríobh.  D’oibrigh sí i gcúirt an impire.  Scríobh sí an scéal chun siamsaíocht a chur ar fáil do mhuintir na cúirte.   Thosaigh Murasaki ag scríobh beag ar bheagán. Roinn sí cuid den scéal le daoine eile, agus bhí tuilleadh uathu. Chuidigh a heispéiris agus a mothúcháin léi an leabhar cáiliúil seo a scríobh.  Thaitin a scéal leis na daoine mar gheall ar na mothúcháin agus na sonraí suimiúla a bhí ann.  Taobh istigh de dheich mbliana, bhí Genji á léamh fud fad chúigí na Seapáine; laistigh de chéad bliana aithníodh Genji mar shaothar clasaiceach i litríocht na tíre agus é ina ábhar léirmheastóireachta. San 20ú haois aistríodh a saothar go teangacha eile; críochnaíodh aistriúchán i sé imleabhar go Béarla sna blianta 1933 agus aistriúcháin go Fraincis sa bhliain 1928 (Yamata} agus 1988 (Sieffert; athchlónna 1999, 2011).

Is cur síos uathúil é an saothar seo ar shaol na n-uasal sa tréimhse Heian. Scríobh sí faoin ngrá agus faoin saol laethúil sa chúirt.  Úsáideann sí teanga ársa ann, stíl fhileata a éilíonn staidéar speisialta. Scríobh sí faoi shaol Hikaru Genji, nó "Genji Lonrach". Is prionsa é Genji, ach, ar chúiseanna polaitiúla, baineann an t-impire Genji den líne chomharbais. Íslíonn sé Genji go stádas coitianta. Oibríonn Genji mar oifigeach impiriúil ina dhiaidh sin. Díríonn an scéal ar shaol grá Genji agus déanann sé cur síos ar nósanna na sochaí uaisle. Tá sé ar cheann de na chéad úrscéalta, agus tá clú agus cáil air sa tSeapáin agus ar fud an domhain.

Imríonn mná ról an-tábhachtach sa scéal.  Tá a saol lán de ghrá, brón agus dúshláin. I gcás na mban sa scéal, feictear iad go minic mar réimsí ghrá agus mianta. Níl mórán smachta acu ar a saol, agus caithfidh go leor acu na rialacha sóisialta a leanúint. Mar sin féin, tá roinnt mban sa scéal láidir agus taispeánann siad a mothúcháin agus a intleacht.  Tá na caidrimh idir Genji agus na mná i gcroílár an scéil.

## Tagairtí

Catagóir:Litríocht na Seapáine
Umm Kulthum

Amhránaí, cumadóir agus aisteoir Éigipteach an -cháiliúil ba ea Umm Kulthum (1898 – 1975). 

Rugadh Umm Kulthum i sráidbhaile beag san Éigipt. 

Thosaigh sí ag canadh nuair a bhí sí an-óg. Bhí clú agus cáil ar a hamhráin fhada, a mhaireann uaireanta, ar fud na tíre agus ar fud an Mheáin-Oirthir.  Bhí guth Umm Kulthum an-láidir agus an-álainn. Amhránaí contralto a bhí inti. 
 
Ghlac sí páirt i scannáin freisin, ach mar sin féin, ba é a ceol an chuid ba thábhachtaí dá saothar.

D’fhreastail breis is 4 mhilliún duine ar a sochraid.  Dúirt an tUachtarán Gamal Abdel Nasser, gurbh í Umm Kulthum “guth na nArabach.”  Tá clú uirthi san ÉIgipt fós mar íocón náisiúnta.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Éigipteacha
Catagóir:Aisteoirí Éigipteacha
Catagóir:Básanna i 1975
Catagóir:Daoine a rugadh i 1898
Catagóir:Mná
Norma Foley

Is polaiteoir de chuid Fhianna Fáil í **Norma Foley** (a rugadh sa bhliain 1970). Toghadh Foley chun ionadaíocht a dhéanamh ar dháilcheantar Chiarraí in olltoghchán 2020 don chéad uair.   Is iníon í leis an iarTheachta Dála Denis Foley ( 1981 -1989 agus 1992 - 2002).
clé|mion|2024

## Gairm
Bhain Foley céim agus H.Dip amach as Coláiste na hOllsooile Corcaigh. D'oibrigh sí ansin mar mhúinteoir i dTrá Lí sna 2000-2010idí.

Bhí Foley ina ball de Chomhairle Contae Chiarraí do cheantar Thrá Lí, áit a raibh sí ag fónamh ó 1994 go dtí gur toghadh í chun na Dála in 2020. D'fhóin sí freisin mar bhall de Chomhairle Ceantair Uirbeach Thrá Lí go dtí gur cuireadh deireadh leis an gComhairle in 2014.

Ceapadh Foley mar Aire Oideachais i mí an Mheithimh 2020. 

In Olltoghchán 2024, toghadh beirt ó Fhianna Fáil, Foley agus a chomhghleacaí Michael Cahill, ar an 13ú comhaireamh. Bhain Foley an cuóta amach agus chríochnaigh Cahill, thart ar 750 vóta chun tosaigh ar iarrthóir eile, chun an suíochán deireanach a fháil. 

Ar an 23 Eanáir 2025, ceapadh Foley ina hAire Leanaí, Míchumais agus Comhionannais, i Rialtas an 34ú Dáil.

## Pearsanta
Sa bhliain 2005, phós Foley múinteoir eile, Denis Maguire.

## Féach freisin

* Denis Foley
* Ciarraí (Dáilcheantar)
* Michael Cahill (polaiteoir as Contae Chiarraí)
## Tagairtí

Catagóir:Ciarraí (Dáilcheantar)
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
An 33ú Dáil

[mion|Miondealú an 33ú Dála. Tá páirtithe an rialtais [Fianna Fáil (gléghlas), Fine Gael (gorm) ar dheis;  an Comhaontas Glas (glas) agus na Neamhspleáigh i lár;  agus páirtithe an fhreasúra ar chlé (Sinn Féin, glas dorcha).]]
Toghadh an 33ú Dáil in Olltoghchán na hÉireann, 2020 ar an 8 Feabhra 2020.

Is é seo a leanas ná miondealú na bpáirtithe go léir sa Dáil :

## Féach freisin

* Olltoghchán na hÉireann, 2020
* Baill den 33ú Dáil
* An 34ú Dáil
## Tagairtí

Catagóir:Dáil Éireann
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:33ú Dáil
Joe Flaherty (aisteoir)

Aisteoir Meiriceánach ab é **Joseph "Joe" 'O'Flaherty** (21 Meitheamh 1941 - 1 Aibreán 2024).

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Joe Flaherty
Joe Flaherty
Súil Eile

Is leabhar staire é ***[[Súil Eile]]*** leis an iriseoir Seán Tadhg Ó Gairbhí. Ríomhtar an chéad fiche bliain den stáisiún teilifíse TG4 sa leabhar. Tá an leabhar bunaithe den chuid is mó ar shraith agallamh a chuir an t-údar ar lucht TG4 i gcaitheamh na mblianta 2013-2017. Clúdaítear an tréimhse roimh theacht ar an bhfód TG4 ar 31 Deireadh Fómhair 1996 le léargas a thabhairt ar an gcomhthéacs as ar eascair aisling na teilifíse Gaeilge agus Gaeltachta. Is é an comhlacht foilsitheoireachta Cois Life a chuir an leabhar amach in 2017. 

## Naisc sheachtracha
* Léirmheas le hAlan Titley in *[[Comhar]]*: https://comhar.ie/iris/77/11/suil-eile/

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Catagóir:Leabhair staire i nGaeilge
Catagóir:Leabhair staire
Catagóir:Leabhair neamhfhicsin
Catagóir:TG4
Catagóir:Meáin na Gaeilge
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2017
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2010idí