open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Garderobe

[deas|mion| An ''garderobe'' i g[Caisleán Peveril, Derbyshire, Sasana]]
Is téarma stairiúil Béarla é ***[[garderobe]]*** ar chineál seomra i gcaisleáin mheánaoiseacha (). Is é an chéad mhíniú a thugann *[[Oxford English Dictionary|Foclóir Béarla Oxford]]* ar an bhfocal ná stóras do earraí luachmhara, ach luann sé freisin "dá réir sin, seomra príobháideach, seomra leapa; agus seomra príobháideach freisin".

Tagann an focal ón bhFraincis **, rud a chiallaíonn "cosantóir róbaí (nó éadaí)". Is é an téarma is coitianta a úsáidtear anois ná mar théarma do leithreas caisleáin.

## Leithreas
[deas|mion| Taobh istigh de losán ó dheireadh an [13ú haois ag Caisleán Chirk sa Bhreatain Bheag.]]
I gcaisleán meánaoiseach, bhíodh poll simplí de losán ann de ghnáth a sceitheadh an salachar isteach i mbréanlach síos nó isteach sa mhóta, ag brath ar struchtúr an fhoirgnimh. Is minic a bhíodh leithris den chineál sin taobh istigh de sheomra beag, rud a fhágann go n-úsáidtear an téarma "*garderobe*" chun cur síos a dhéanamh ar na seomraí féin. Is féidir go leor acu a fheiceáil fós i gcaisleáin agus i ndaingneáin Normannacha agus meánaoiseacha, mar shampla i gCaisleán Bürresheim sa Ghearmáin, áit a bhfuil trí losán fós le feiceáil. Chuaigh siad as feidhm le tabhairt isteach na pluiméireachta faoi dhíon.

Léiríonn cur síos ar an losáin i gCaisleán Dhún na nGall gur creideadh go gcosnódh amóinia—fotháirge an eisfheartha—cótaí agus clócaí cuairteoirí ó leamhain nó ó dhreancaidí, tráth a bhí an caisleán céanna in úsáid.

## Tagairtí

Catagóir:Seomraí
Catagóir:Ailtireacht caisleán
Catagóir:Caisleáin
Catagóir:Séarachas
Catagóir:Téarmaíocht an Bhéarla
Hapax legomenon

[upright=1.1|thumb|right|Breacadh ord-minicíochta do na focail as an úrscéal ''[Moby-Dick*. Tá tuairim is 44% na bhfocal le feiceáil ach uair amháin, agus dá bharr is *hapax legomena* iad (dearg; m.s., "*matrimonial*"). Tá tuairim is 17% le feiceáil faoi dhó, mar sin is *dis legomena* iad (gorm; m.s. "*dexterity*"). Dar le [[dlí Zipf]], is gá an breacadh seo a bheith ina líne díreach le fána -1.]]

I [[teangeolaíocht chorpais|dteangeolaíocht chorpais]], is [[focal]] nó abairt é ***hapax legomenon*** a fheictear ach uair amháin laistigh de chomhthéacs éigin, nó taifead scríofa iomlán de , nó i saothair údair, nó i dtéacs amháin. Is traslitriú (de réir nósanna an Bhéarla) é *Hapax legomenon* den  , le brí "ráite uair amháin". Mar an gcéanna, tá na téarmaí ***dis***, ***tris*** agus ***tetrakis legomenon*** ann le haghaidh focal a fheictear faoi dhó, trí agus ceathair, ach is níos annaimhe iad.

Is sách coiteann iad *hapax legomena*, tuartha ag [[dlí Zipf]], a chuireann in iúl go bhfuil [[minicíocht]] focail ar bith i gcorpas ar bith i gcomhréir inbhéartach lena ord sa tábla minicíochta. Más mór é an corpas, beidh that tuairim is 40% go 60% na bhfocal ina *hapax legomena*, agus 10% go 15% eile ina *dis legomena*. 

== Samplaí ==
=== Gaeilge ===
* *chomneibi*, aidiacht le brí anaithnid, ag cur síos ar [[lata]], a fheictear ach amháin sa téacs *Trecheng Breth Féne'' #169.

## Tagairtí

Catagóir:Teangeolaíocht chorpais
Catagóir:Staidreamh
Raion

Is cineál aonaid riaracháin de chuid roinnt stát iar-Shóivéadach é **raion** (a litrítear **rayon** uaireanta freisin). Úsáidtear an téarma chun tagairt a dhéanamh d'aonad fonáisiúnta agus do roinn chathrach araon. Tagann an focal ón bhFraincis *rayon* (a chiallaíonn 'cíor mheala' nó 'roinn'), agus is minic a aistrítear é mar 'ceantar' nó 'dúiche' i mBéarla.

Is aonad riaracháin caighdeánaithe é raion a bhíodh in úsáid i bhformhór an Aontais Shóivéadaigh agus is foroinn é de ghnáth, dhá chéim faoi bhun an leibhéil náisiúnta; foroinn d' oblast. Ach i bPoblachtaí níos lú den Aontas Sóivéadach, d’fhéadfadh sé a bheith ar an bpríomhleibhéal riaracháin. Tar éis díscaoileadh an Aontais Shóivéadaigh, choinnigh roinnt de na poblachtaí an *raion* (.i. An Asarbaiseáin, An Bhealarúis, An Úcráin, An Rúis, An Mholdóiv, An Chasacstáin, An Chirgeastáin), ach d’éirigh cuid eile as (.i. An tSeoirsia, An Úisbéiceastáin, An Eastóin, An Laitvia, An Airméin, An Táidsíceastáin, An Tuircméanastáin).

Sa Bhulgáir, tagraíonn sé d'fhoroinn riaracháin inmheánach i gcathair nach bhfuil baint aici le riarachán na tíre ina hiomláine, nó, i gcás bhardas Shóifia, foroinn den bhardas sin.

## Tagairtí

Catagóir:Rannáin pholaitiúla na Rúise
+Raion
Catagóir:Fhorannáin na Bealarúise
Catagóir:Cineálacha rannán riaracháin
Catagóir:Iarrannáin Phoblacht Shóisialach na Rómáine
Catagóir:Sainmhínithe Rúisise ar aonáin chríche
Catagóir:Fhorannáin na Seoirsia (tír)
Catagóir:Rannáin riaracháin na hÚcráine
Gabháil chine

Córas tionacht talún bunaithe ar oidhreacht inroinnte ba ea **gabháil chine**, go háirithe i nDlí Ceilteach i nÉirinn agus sa Bhreatain Bheag, agus chomh maith in Kent i Sasana.

Le himeacht ama, baineadh an téarma seo le gach cleachtas tionachta agus oidhreachta, inar roinneadh réadmhaoin go cothrom idir mhic agus oidhrí eile.

## Tagairtí
Oblast

Is cineál rannán riaracháin é **oblast**   (i Rúisis agus i Úcráinis: область, *oblast*; sa Bhealarúisis: вобласць, *voblasc*; sa Bhulgáiris: област, *oblast*; sa Chasacais: облыс, *oblys*; sa Chirgisis: облус, *oblus*) atá in úsáid sa Bhulgáir agus i roinnt stát iar-Shóivéadach, mar shampla an Bhealarúis, an Rúis agus an Úráin. Go stairiúil, baineadh úsáid as in Impireacht na Rúise agus san Aontas Sóivéadach. Is minic a aistrítear an téarma *oblast* mar réigiún nó cúige.  I dtíortha áirithe, tugtar téarmaí gaolmhara leis an téarma Rúiseach ar oblasts freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Oblastanna
Catagóir:Focail agus frásaí Rúiseacha
Cyfraith Hywel

thumb|Íomhá nua-aimsearthachta de Hywel Dda ag fógairt na ndlíthe.

Córas dlí sa Bhreatain Bheag meánaoiseach ba ea ***Cyfraith Hywel*** (*Dlíthe [[Hywel Dda|Hywel]]*), aitheanta fosta mar *Dlí Breatnach*, roimh choncas Éadbhard I Shasana.  I ndiaidh sin, tháinig Reacht Rhuddlan i réim mar chód coiriúil sa bhliain 1284 agus dlíthe Anraí VIII mar chód sibhialta i réim idir na blianta 1535 agus 1542]].

Saghas dlí Cheiltigh ba ea dlí Breatnach, agus an-chuid cosúlachtaí idir é agus An Féineachas na hÉireann agus, i dteannta sin, le nósanna agus téarmaíocht na mBriotanach as Strathclyde. Seachadadh an béaloideas úd ar aghaidh ó ghlúin go glúin ag dlí-eoluithe agus and baird.  De réir an sean-nós, níor scríobhadh síos é go dtí lár na 10ú haoise le linn réimeas, Hywel Dda. Ní théann ámh na lámhscríbhinní atá ar marthain siar ach go dtí an luath-13ú haois, agus iad scríofa as Laidin.  Ar bhonn réigiúnach, tá difríochtaí suntasacha eatarthu.  Níor athraíodh an dlí go bhfios dúinn ach ag cúpla rialóir, go háirithe Bleddyn ap Cynfyn luaite leis an Teyrnas Powys.  Mar sin féin, is léir go ndéarna saineolaí dlís athruithe ann le himeacht ama.  Dá bharr is deacair é a rá cé chomh mhéid is atá ann fós den chéad chód le Hywel.

I measc tréithe suntasacha de dhlí Breatnach, tá a leanas:
* chomh-chúram na gcineálacha dá muintir
* oidhreacht talún idir cách sa chlann (na fir ach amháin, ámh) (gabháil chine)
* córas 'airgead fola' (*[[galanas]]* nó *[[éraic]]*)
* sclábhaíocht agus daoirse
* nár tugadh saoránacht do ghaill níos luaithe ná an ceathrú glúin
* dlíthe scaoilte maidir le colscaradh agus dlisteanacht, rud a thug scamall don chléir.

## Féach freisin
* Dlí Ceilteach
* An Féineachas (Dlí Gaelach)
* Leges inter Brettos et Scottos

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Dlí na Breataine Bige
Eagraíocht Dhomhanda Meitéareolaíochta

Gníomhaireacht speisialta de chuid na Náisiún Aontaithe a phléann le meitéareolaíocht is ea **Eagraíocht Dhomhanda Meitéareolaíochta** (EDM)

Sa bhliain 1873, bunaíodh an Eagraíocht Idirnáisiúnta Meitéareolaíochta  I ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda, cuireadh tús leis an EDM ar an 23 Márta 1950 nuair a tháinig an Coinbhinsiún maidir leis an Eagraíocht Dhomhanda Meitéareolaíochta na Náisiún Aontaithe i bhfeidhm. Ceiliúrtar Lá Domhanda Meitéareolaíochta na Náisiún Aontaithe ar an 23 Márta gach bliain ó shin.

## Taighde
In 2015 d’fhógair an EDM go raibh na leibhéil dé-ocsaíde carbóin nó CO2 ag an leibhéal is airde arís don 30ú bliain as a chéile. Dúirt Ard-Rúnaí an EDM go gcaithfear gníomhú anois chun astuithe gás ceaptha teasa a laghdú má tá aon seans ann an teocht atá de shíor ag ardú a choimeád ag leibhéal atáthar ábalta a bhainistiú

In 2020 bhí an mheánteocht dhomhanda 1.2°C os cionn na bunlíne réamhthionsclaíoch, de réir na tuarascála de chuid EMD ar Staid na hAeráide Domhanda a foilsíodh i mí Aibreáin 2021.

## Féach freisin

* Met Éireann
* Athrú aeráide
* Meitéareolaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Catagóir:Aimsir
Catagóir:Meitéareolaíocht
Catagóir:Na Náisiúin Aontaithe
Catagóir:Eagraíocht Dhomhanda Meitéareolaíochta
Galanas

Sa dlí Breatnach darb ainm Cyfraith Hywel, éiric ba ea ***galanas***, .i. íocaíocht chúiteamh le haghaidh báis nó gortaithe, ó chiontóir do mhuintir an íobartaigh.

## Cúr síos
Tá na sonraí a bhaineann le *galanas* leagtha amach sa Cyfraith Hywel, a scríobhadh síos go bhfios dúinn le linn lár na 10ú haoise ag an rí Hywel Dda, ach cinnte seachadadh ar aghaidh ó ghlúin go glúin mar bhéaloideas ag dlí-eoluithe agus baird. Is iad na lámhscríbhinní is luaithe atá ar marthain faoina dlíthe ná Peniarth LSS 28 agus 29 (aitheanta mar *[[Llyfr Du o'r Waun]])* scríofa c. 1200. 

## Féach freisin
* ''Blood money
* Éraic
* Weregild
* Główszczyzna
* Diyya

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Dlí na Breataine Bige
Karol Nawrocki

Staraí agus Uachtarán na Polainne is ea **Karol Nawrocki** (a rugadh ar an 3 Bealtaine 1983).  Is é an 6ú uachtarán é ar an Tríú Phoblacht sa Pholainn.   Ball den pháirtí Prawo i Sprawiedliwość (PiS), nó Dlí agus Cirt, tá Nawrocki i bhfad amach ar an eite dheis.

Fuair Nawrocki 50.9% den sciar vótála sa toghchán uachtaránachta ar an 1 Meitheamh 2025. Sna sála air bhí an t-iarrthóir ón lár, Rafal Trzaskowski le 49.1% den vóta. Buille a bhí ann do leasuithe a bhí á mbeartú ag príomh-aire na tíre, Donald Tusk.

## Féach freisin

* Andrzej Duda

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na Polainne
Catagóir:Staraithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Pobalóirí
Catagóir:Daoine i bhfad amach ar an eite dheis
Arthur MacCaig

Déantóir scannán faisnéise Meiriceánach agus bunaitheoir an chomhlachta léiriúcháin, *"Dathanna"* ab ea **Arthur MacCaig** (13 Meitheamh, 1948 – 6 Samhain, 2008).

## Beathaisnéis
Rugadh MacCaig i Weehawken, New Jersey, agus tógadh é i gcomharsanacht oibrithe i North Bergen, New Jersey, ar bhruach an Abhainn Hudson, i dteaghlach de shliocht Éireannach. Ba oibrí duga ar Abhainn Hudson agus gníomhaí ceardchumainn a athair, a raibh a theaghlach as Béal Feirste ó dhúchas. Ba mhór an lucht leanúna é de phearsa stairiúil Séamas Ó Conghaile, príomhphearsa in Éirí Amach na Cásca 1916. Ba Chaitliceach cráifeach í a mháthair, a raibh a muintir as Contae Chorcaí ó dhúchas. Thacaigh a uncail, iar- Mhara na Stát Aontaithe agus gníomhaire den FBI, leis an IRA freisin, trína mheas ar Michael Collins .

D’fhreastail MacCaig ar Ollscoil Haváí áit ar bhain sé céim amach san antraipeolaíocht i 1971, agus céim bhreise ó École nationale supérieure Louis-Lumière i 1977. Léirigh sé roinnt scannán faisnéise do sheirbhís teilifíse na hEagraíochta um Chomhar agus Fhorbairt Eacnamaíochta i bPáras, agus ina dhiaidh sin bhunaigh sé a chomhlacht léiriúcháin faisnéise neamhspleách, *"Dathanna"*. Ba é a chéad chlár faisnéise, *The Patriot Game* (1979), ceann dá chéad shaothair, ina ndéanann sé cur síos ar stair Thuaisceart Éireann ó 1922 i leith trí agallaimh agus pictiúir, cuid acu faoi rún, ó na sráideanna. Sa bhliain 1984 rinne sé iniúchadh ar choinbhleacht na mBascach tríd an gclár faisnéise *Euskadi: Hors d'État* ().

Is é athair an déantóra scannán faisnéise Éireannach, Dónal Foreman.

## Scannánaíocht

* *A Song for Ireland* (2005)
* *States of Terror* (2001)
* *War and Peace in Ireland* (1998)
* *I Am Become Death: They Made the Bomb* (1996)
* *Voix Irlandaises* (12 nóim - 1994-95)
* *State Of Terror* (3 x 51 nóim - 1994)
* *Wearing The Green* (52 nóim - 1994)
* *Les Années Kalachnikov* (4 x 52 nóim 1991-92)
* *Irish Voices* (1996)
* *Contre Sa Majesté* (24 nóim - 1991)
* *Avenue de la Liberté* (1990)
* *Wearing the Green: Longtermers of the New York State Prison System* (1996)
* *Irish Ways* (52 nóim - 1989)
* *Provos: témoignage d'une guerre* (1987)
* *Comprendre son Enfant par le Jeu* (1987)
* *Les Mains Sales* (40 nóim - France 2 1986 - Arthur Mac Caig - Stéphane Gillet)
* *The Jackets Green* (14 nóim, datha - Eisithe: 1996)
* *Euskadi: Hors d'État* (95 nóim, datha - 1984)
* *Ammoniac City* (35 nóim - 1982)
* *The Patriot Game* (93 nóim - 1979 - Buaiteoir duaise ag na féilte Bilbao, Alès agus Festkinon)

## Duaiseanna

* Cinéma du Réel - ainmniúchán, 1979

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Básanna in 2008
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Fir
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
John Lynch (Gratianus Lucius)

Sagart Éireannach agus Ard-Deagánach Thuama ba ea **John Lynch** (ainm cleite **Gratianus Lucius**; c. 1599 – c. 1677). Bhí cáil aige mar staraí.

## Beatha
Rugadh é i nGaillimh tuairim is an bhliain 1599, agus Gael-Normanach a mhuintir. De réir an nóis, Alexander Lynch múinteoir ba ea a athair. Múineadh é féin ag na Íosánaigh, agus d'éirigh sé féin ina ghnáth-shagart c. 1622. Bhíodh aifreann á cheiliúradh faoi cheilt aige, agus bhí sé féin ina múinteoir scoile.

Ceapadh é ina ard-deagánach Thuama, agus bhí cónaí air sa seanchaisleán le Ruaidrí Ua Conchobair. Bhí Dubhaltach Mac Firbhisigh ina chara leis. I ndiaidh do Ghaillimh géilleadh don New Model Army sa bhliain 1652, chuaigh sé ar imirce go dtí an Fhrainc.  Foilsíodh chuid dá shaothar i Saint Malo.  D'éag sé sa Fhrainc tuairim is an bhliain 1677.

## Saothair
Bhí Lynch ina údar ar na saothair a leanas:

* *A translation into Latin of [[Seathrún Céitinn|Geoffrey Keating's]] ‘[[Foras Feasa ar Éirinn|History of Ireland]],‘* lámhscríbhinn.
* *‘Cambrensis Eversus,‘* St. Malo(?). Tiomnaithe do Shéarlas II. Aistrithe ón Laidin, le nótaí agus léargas, ag Theophilus O'Flanagan, Baile Átha Cliath, 1795.  Sa téacs, cosnaíonn Lynch scor na bianna 1643, síocháin na bliana 1646 agus 1648; cáineann an nuinteas; agus molann polasaí Urumhan.
* *‘Epistle to M. Boileau‘*, 1664. Foilsithe in *‘Ogygia vindicated’* le Ruairí Ó Flaithbheartaigh, Baile Átha Cliath, 1775.
* *‘Alithinologia’* agus *‘Supplementum Alithinologiæ’* St. Omer(?), 1667. Cáineann Lynch an Caipisíneach Richard Ferral, a scríobh dréacht mídhílis sa bhliain 1658 chuig an gCongregatio de Propaganda Fide ar rialú eaglaise i nÉirinn, rud a athmhúscail an t-easaontas idir an *‘mere antient Irish’* agus na hAngla-Éireannaigh a tháinig le hAnraí II. Ba é teideal dréacht Ferral ná *Ad Sacram Congregationem*.
* Dán as Laidin, scríofa c. 1667,* ag freagairt na ceiste *‘Cur in patriam non redis?’* Eagraithe le [[Séamas Ó hArgadáin]] agus foilsithe in '‘Miscellany of the [[Irish Archaeological Society|Irish Archæological Society]],’' i. 90–98.*
* *‘Pii Antistitis Icon’*, St. Malo, 1669.* Cuireadh an beathaisnéis seo de [[Francis Kirwan]], uncail le Lynch, ar athchló ag Baile Átha Cliath sa bhliain 1848, le aistriúchán Béarla agus nótaí le [[Charles Patrick Meehan]], a d'fhoilsigh dara heagrán sa bhliain 1884.

== Tuilleadh le léamh == 
* *John Lynch of Galway (c. 1599-1677): his career, exile and writing*, le Rene d’Ambrieres & Eamon Ó Ciosáin, in *Journal of the Galway Archaeological and Historical Society*, Iml. 55, 2003.
* *The Tribes of Galway:1124-1642'', Adrian Martyn, Gallaimh, 2016.

## Naisc sheachtracha
* John Lynch ar libraryireland.com
* 

## Nótaí

## Tagairtí

Catagóir:Básanna sna 1670í
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Marie Mullen

Aisteoir as Contae Shligigh is ea **Marie Mullen** (a rugadh in 1953). Bhí sí ar dhuine den dream a bhunaigh Compántas Amharclannaíochta an Druid. Sa bhliain 1975, in éineacht lena comh-mhic léinn as Ollscoil na Gaillimhe, Garry Hynes agus Mick Lally (nach maireann), bhunaigh sí an Druid. Thar thréimhse 40 bliain an chompántais, is iomaí ról mór le rá a bhí aici.

Sa bhliain 1998, bronnadh Gradam Tony ar Marie dá ról mar Maureen sa léiriúchán mór le rá a rinne an Druid ar *The Beauty Queen of Leenane* le Martin McDonagh, in Broadway. Sa bhliain 2012 tugadh ómós ar leith di ag Gradaim Amharclannaíochta na hÉireann de chuid an *[[The Irish Times|Irish Times]]* as an méid a bhí bainte amach aici i leith na hamharclannaíochta.  In 2013, bhronn Coláiste na hOllscoile Gaillimh Céim Dhochtúireachta sna Dána *(honoris causa)* ar Marie Mullen.

## Féach freisin

* Garry Hynes
* Mick Lally
* Compántas Amharclannaíochta an Druid

## Tagairtí

Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh
Catagóir:Ban-aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Compántas Amharclannaíochta an Druid
Bono: Stories of Surrender

[mion|Bono i g[Cill Iníon Léinín  sa bhliain 2022]]
Is é **"Bono: Stories of Surrender"** scannán faisnéise agus cuimhní cinn a léiríonn seó aonair Bono, príomhamhránaí U2, a tharla sa Beacon Theatre, Nua-Eabhrac, sa bhliain 2023. Tá an scannán bunaithe ar a leabhar cuimhní, *Surrender: 40 Songs, One Story*, a foilsíodh in 2022.

### Scéal Pavarotti
Tá insint ghreannmhar aige ar chomhrá a bhí aige lena athair faoi Pavarotti. Bhí an t-athair scoite chun na ceoldrámaíochta ach bhíodh sé righin faoi mholadh maidir le ceol a mhic. Bhí glaoch faighte ag Bono ó Pavarotti a bhí ag iarraidh amhrán a scríobh leis agus cheap Bono gur seans iontach a bhí anseo dul i bhfeidhm ar a athair, Bob.

Rinne Bono a dhícheall ach má bhí a scéal ag dul i bhfeidhm ar a athair, níor lig sé air féin é. ‘Bhuel,’ arsa Bono ar deireadh, ‘tá Pavarotti ag iarraidh teacht go dtí Baile Átha Cliath chun bualadh linne. Cé hé an focain eejit anois?’ ‘Eisean,’ arsa a athair.

### Ábhar an scannáin
Taispeánann an scannán an léiriú beo in 2023, ag eachtraí scéalta pearsanta óna shaol – a mháthair a chaill sé nuair a bhí sé óg, a athair, agus a shaol mar amhránaí;  Fíricí faoi bhunú agus stair U2.;  A ghníomhaíocht dhaonnúil agus pholaitiúil, srl.

Tá gach caibidil ainmnithe i ndiaidh amhrán de chuid U2. Meascann an scannán ceol, scéalaíocht agus léiriú amharclainne le fístaifeadadh dubh-agus-bán, rud a chuireann béim ar nádúr machnamhach agus pearsanta an ábhair.

## Féach freisin

* Bono

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 2025
Catagóir:U2
Catagóir:Bono
Catagóir:Pavarotti
Catagóir:Scannáin faisnéise
Leabharlann Marsh

Is leabharlann bunaithe san An Athbheochan déanach agus san agus go luath san Eagnaíocht luath ar a bhfuil bail mhaith uirthi is ea **Leabharlann Marsh**, suite i gClós Phádraig in aice le hArdeaglais Naomh Pádraig, Baile Átha Cliath.  Tógadh í ar ord an ardeaspaig, Narcissus Marsh.  Nuair a osclaíodh í sa bhliain 1707, ba í ina chéad leabharlann phoiblí i nÉirinn.  San bhailiúchán atá aici, tá níos mó ná 25,000 leabhar agus 300 lámhscríbhinn.

## Tagairtí

Catagóir:Leabharlanna
Dlí Ceilteach

Bhíodh roinnt codanna dlí i réim sna Náisiúin Cheilteacha éagsúla. Cé nach ionann iad ó thaobh sonraí de, tá eatarthu roinnt pointí atá cosúil le chéile.

Bhí An Féineachas i réim i nÉirinn go dtí ionradh na Normannach sa bhliain 1171. Scríobhadh síos na dlíthe le linn na ré Sean-Ghaeilge (c. 600–900) agus is dócha go bhfuil dhá na ré réamh-Chríostaí le feiceáil ann.

Deirtear go traidisiúnta gurbh é Hywel Dda, rí na Breataine Bige idir 942 agus a bhás sa bhliain 950, an té a chuir dlí Breatnach i scríbhinn. Go dtí go bhfuair Llywelyn ap Gruffudd bás sa bhliain 1282, bhí an cód dlí seo i réim le haghaidh cásanna coiriúla, agus go dtí *[[Laws in Wales Acts 1535–1542|Laws in Wales Acts]]* i lár na séú haoise le haghaidh cásanna sibhialta.

Ba é mar tréith choiteann na gcódanna seo ná béim ar éiricí ba ghá a íoc d'íonartaigh nó a mhuintir, in ionad pionós ag rialóir nó an stát. Is é sin sin a rá, tort law a bhí iontu, gan iontu coireanna nó gan íospartach nó in aghaidh an stáit.

## Dlíthe Ceilteacha réamhstairiúil
In ainneoin údar amhail is Feargas Ó Ceallaigh, *Guide to Early Irish Law*, ní dócha go raibh ann riamh 'dlí coiteann Ceilteach' mar chorpas dlí aontaithe, gan trácht ar códaithe. Ina áit sin, meastar anois go raibh dlíthe éagsúla ag na Ceiltigh ar dtús, a chuir tionchar ar a chéile thar am, agus dá bharr sa deireadh d'éirigh siar cosúil a chéile.  Ní féidir amh ach a leithéid de dhlí a athchruthú go ginearálta.

## Tagairtí

Catagóir:Dlí na hÉireann
Údarás Póilíneachta

Bunaíodh an tÚdarás Póilíneachta mar chomhlacht neamhspleách le maoirseacht a dhéanamh ar fheidhmíocht An Gharda Síochána maidir le seirbhísí póilíneachta in Éirinn. Is iad príomhchuspóirí an Údaráis ná muinín agus iontaoibh i bpóilíneacht a chur chun cinn agus cúnamh a thabhairt do sheirbhísí póilíneachta in Éirinn sa todhchaí. 
clé|mion

## Stair
Is comhlacht reachtúil é an tÚdarás, a bhunaigh in Acht an Gharda Síochána (An tÚdarás Póilíneachta agus Forálacha Ilghnéitheacha), 2015. Bhí na feidhmeanna  faoi fhreagracht an Rialtais nó an Aire Dlí agus Cirt, Comhionannais agus Cosanta roimhe seo.

## Freagrachtaí
Is é príomhaidhm an Údaráis Phóilíneachta ná maoirseacht a dhéanamh ar an nGarda Síochána i seirbhísí póilíneachta a chur ar fáil.  Leagann an tÚdarás Póilíneachta amach tosaíochtaí agus spriocanna feidhmíochta don Gharda Síochána, mar shampla, ráiteas Straitéiseach trí bliana An Gharda Síochána, agus An Plean Bliantúil Póilíneachta, a cheadú, agusosaíochtaí Póilíneachta agus spriocanna feidhmíochta don Gharda Síochána a leagan amach. Tugann an tÚdarás faoi réimse gníomhaíochtaí a bhaineann le pearsanra a cheapadh don Gharda Síochána, lena n-áirítear ag ainmniú daoine do cheapachán faoin Rialtas do phoist Choimisinéir na nGardaí agus Leas-Choimisinéir na nGardaí (agus do na poist shinsearacha eile).

Níl aon ról ag an Údarás maidir le déileáil le gearáin aonair.  Pléann Fiosrú / GSOC le gearáin ó bhaill an phobail maidir le hiompar chomhaltaí an Gharda Síochána. Tugann Cigireacht an Gharda Síochána faoi iniúchtaí nó fiosrúcháin ar ghnéithe áirithe d’obair agus de riarachán an Gharda Síochána.  Níl ról cigireachta ag an Údarás Póilíneachta ach féadfaidh sé iarraidh ar an gCigireacht fiosrúchán a dhéanamh ar ábhar ar bith. Tá ról ag an Údarás freisin i bhfaireachán agus i measúnú a dhéanamh ar an dóigh a bhfuil na moltaí i dtuarascálacha ó Chigireacht an Gharda Síochána á gcur chun feidhme ag an nGarda Síochána.

## Féach freisin

* Fiosrú
* An Bord um Ghearáin i gcoinne an Gharda Síochána
* An tAonad um Chaighdeáin Ghairmiúla an Gharda Síochána

## Tagairtí

Catagóir:Garda Síochána
Catagóir:Forfheidhmiú an dlí
Catagóir:Dlí agus Ceart in Éirinn
Réamhscéalta

Sa Rúraíocht i miotaseolaíocht na nGael, tagann na **réamhscéalta** (Sean-Ghaeilge *remscéla*) roimh an seanscéal is tábhachtaí na sraithe, *[[Táin Bó Cuailnge]]*.  Feictear iad i dtreo lámhscríbhinn: an Leabhar Laighneach, Leabhar Buí Leacáin agus scríbhinn amháin eile.  Sa Leabhar Laighneach, faightear liosta mionsonraithe desna scéalta.  

I measc na réamhscéala is tábhachtaí, tá a leanas: *[[Aislinge Oenguso]]*, *[[Compert Con Culainn]]*, *[[Compert Conchobuir]]*, *[[De chophur in dá muccida]]*, *[[Echtrae Nerai]]*, *[[Longes mac nUislenn]]*, *[[Noínden Ulad]]*, *[[Táin Bó Fraích]]* agus *[[Tochmarc Emire]]*.

Faightear ábhair éagsúla ann sna réamhscéalta agus le chéile tugann siad roinnt eolas cúlra faoin mórscéal.  Mar shampla, sa scéal *[[De chophur in da muccida]]*, téann dhá mhucaí, cairde mar a bhí,  i reachtaibh éagsúla agus iad anois i mbun troda.  I ndeireadh na dála,  críochnaíonn siad ina péisteanna uisce, agus itheann dhá bha iad.  Tugann na ba úd dhá tharbh ar an saol, mar atá Donn Cuailnge agus Findbennach, a théann níos déanaí chun comhraic le chéile sa *Táin*.  I scéal eile, *[[Tochmarc Emire]]*, insítear conas a bhuaileann Cú Chulainn lena bhean Emer, agus na héachtaí a éilíonn sí uaidh sula bpósann sí é.

## Tuilleadh le léamh
* Norbert Backhaus: *The Structure of the List of Remscéla Tána Bó Cualngi in the Book of Leinster.* In: *[[Cambridge Medieval Celtic Studies]].* Band 19, 1990, , S. 19–26.
* Bernhard Maier: *remscéla.* In: Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (= *[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5, S. 275.
* Rudolf Thurneysen: *Die irische Helden- und Königsage.* Niemeyer, Halle 1921, S. 248–251 (Nachdruck: Olms, Hildesheim/New York 1980).

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Nanabhraiteoir

Is éard is **nanabhraiteoirí** ann ná gléasanna ar scála nanach a thomhaiseann cainníochtaí fisiceacha agus a thiontaíonn iad seo ina gcomharthaí is féidir a bhrath agus a anailísiú. Tá roinnt bealaí molta inniu chun nanabhraiteoirí a dhéanamh; ina measc seo tá liteagrafaíocht ó bharr anuas, cóimeáil ó bhun aníos, agus féinchóimeáil mhóilíneach .  Tá cineálacha éagsúla nanabhraiteoirí ar an margadh agus á bhforbairt le haghaidh feidhmeanna éagsúla, go háirithe sna tionscail chosanta, comhshaoil agus cúram sláinte. Tá an sreabhadh oibre bunúsach céanna ag na braiteoirí seo: nascadh roghnach anailíte, giniúint comhartha ó idirghníomhaíocht an nanabhraiteora leis an mbitheilimint, agus próiseáil an chomhartha i méadrachtaí úsáideacha.
## Tagairtí
Catagóir:Nanaiteicneolaíocht
Catagóir:Nainleigheas
Sidney Blumenthal

Is iriseoir Meiriceánach, oibrí polaitiúil, agus scoláire Abraham Lincoln é **Sidney Stone Blumenthal** (rugadh é ar an 6 Samhain, 1948). ina iar-chúntóir do Bill Clinton, agus ina rúnchara ag Hillary Clinton, bhí sé fostaithe ag Fondúireacht Clinton roimhe seo. Mar iriseoir, scríobh Blumenthal faoi pholaitíocht Mheiriceá agus faoi bheartas eachtrach Mheiriceá . Is é údar beathaisnéis il-imleabhar de Lincoln é freisin, *The Political Life of Abraham Lincoln*. Tá trí cinn, de shraith phleanáilte cúig imleabhar, foilsithe cheana féin (*A Self-Made Man*, *Wrestling With His Angel*, agus *All the Powers of Earth*), agus bhí imleabhair eile beartaithe le teacht ina dhiaidh.

Tá Blumenthal tar éis altanna a scríobh do nuachtáin agus irisí ar nós *The Washington Post*, *Vanity Fair*, agus *The New Yorker*, áit a raibh sé ina chomhfhreagraí i Washington don iris sin ar feadh tréimhse. Bhí sé freisin, ar feadh tamaill ghearr, ina cheannasaí ar oifig *Salon* i Washington, D.C. Is scríbhneoir rialta é don suíomh *openDemocracy* agus tá colún rialta aige sa *[[The Guardian|Guardian]]*. Tar éis 2000, scríobh sé roinnt aistí ag cáineadh riarachán George W. Bush.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Iriseoiri gníomhaithe Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoir aistí Meiriceánacha
Catagóir:Iriseoirí fireann Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí neamhfhicsin fireann Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí polaitiúla Meiriceánacha
Catagóir:Comhairleoirí polaitiúla Meiriceánacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Brandeis
Catagóir: Cúntóirí riaracháin Clinton
Catagóir:Daonlathaigh Illinois
Catagóir:Gníomhaithe Giúdacha Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí neamhfhicsin Giúdacha Meiriceánacha
Catagóir:Iriseoirí as Illinois
Catagóir:Daoine ó The New Republic
Catagóir:Comhairleoirí sinseara do uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Scríbhneoirí as Chicago
J. Harvie Wilkinson III

Is aturnae agus saineolaí dlí Meiriceánach é **James Harvie Wilkinson III** (rugadh 29 Meán Fómhair, 1944) a bhí ina bhreitheamh cúirte ar Chúirt Achomhairc na Stát Aontaithe don Cheathrú Ciorcaid ó 1984. Cheap an tUachtarán Ronald Reagan é don phost agus d'fheidhmigh sé mar phríomhbhreitheamh na cúirte ó 1996 go 2003.  I rith na mblianta, bhí Wilkinson ar dhuine de na hiarrthóirí a bhí á meas do phost i gCúirt Uachtarach Stáit Aontaithe Mheiriceá .

## Luathshaol agus teaghlaigh
Rugadh Wilkinson i gCathair Nua-Eabhrac, Nua-Eabhrac, do Alice Culbreth Wilkinson agus J. Harvie Wilkinson Jr. Tógadh é i Richmond, Virginia, áit ar fhreastail sé ar Scoil Naomh Criostóir le linn ghéarchéim na Frithbheartaíochta Móire (Béarla;Massive Resistance) sa stát maidir le dí-dheighilt chiníochna scoileanna poiblí. Chuaigh a athair (POF State Planters Bank, cuid de Crestar Bank níos déanaí) isteach chun tacú leis an nGobharnóir J. Lindsay Almond in éineacht le Príomhfheidhmeannach Norfolk and Western Railroad, Stuart Saunders, agus Uachtarán Bhord Scoile Richmond (agus Breitheamh na Cúirte Uachtaraí níos déanaí) Lewis F. Powell agus daoine eile. Bhí Almond tar éis briseadh leis an Eagraíocht Byrd agus chloígh sé le cinntí Chúirt Uachtarach Virginia agus painéal cónaidhme trí bhreitheamh ar 19 Eanáir, 1959 a dhearbhaigh go raibh dlíthe nua áirithe, a ceapadh chun deighilt a choinneáil, míbhunreachtúil. 

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Aturnaetha
Catagóir:Breithiúna Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Fir
Catagóir:Scríbhneoirí as Cathair Nua-Eabhrac
Laura M. Lechuga

Is ceimiceoir Spáinneach í **Laura M. Lechuga Gómez** (Sevilla, 1962), atá ina hOllamh Taighde  ag an *[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC)]]* () Tá sí ina ceannaire ar ghrúpa Nanaíbhithbhraitheoirí agus Feidhmeanna Bithanailíseacha in Institiúid na Nain-Eolaíochta agus na Nanaitheicneolaíochta Catalóine (ICN2) i mBarcelona. Roimhe seo, bhí sí ina Stiúrthóir ar an Roinn Braiteoirí agus Micrileictreonaice in Institiúid na Micrealeictreonaice i Maidrid de chuid Ard-Chomhairle um Thaighde Eolaíoch na Spáinne (CSIC)

Scríobh sí níos mó ná 270 foilseachán eolaíoch a bhfuil an-tóir orthu, agus ocht ngrúpa paitinní, agus is comhbhunaitheoir na  seach-chuideachtaí SENSIA, SL. agus BIOD, SL.  Tá sí páirteach i níos mó ná 80 tionscadal taighde, an chuid is mó díobh idirnáisiúnta, agus is tionscnóir eolaíoch gníomhach í.

Le linn phaindéim an choróinvíris 2019-2020, d'fhorbair Lechuga bithbhraiteoir optúil simplí, ar chostas íseal agus tapa chun COVID-19 a bhrath.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí na Spáinne san 21ú haois
Catagóir:Ceimiceoirí Spáinneacha
Catagóir:Daoine a rugadh i Sevilla
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Dochtúirí ó Ollscoil Complutense Madrid
Catagóir:Duaiseanna Rí Jaime I
Catagóir:Eolaithe chúige Sevilla
Catagóir:Eolaithe ó Sevilla
Catagóir:Eolaithe Spáinneacha
Catagóir:Eolaithe Spáinneacha san 21ú haois
Catagóir:Fiontraithe ó Andalucía
Catagóir:Gradaim Náisiúnta Taighde na Spáinne
Catagóir:Mac Léinn de chuid Ollscoil Complutense Madrid
Catagóir:Mac Léinn de chuid Ollscoil Cádiz
Catagóir:Micribhitheolaithe Spáinneacha
Catagóir:Mná
Lechuga, Laura
Catagóir:Roghnaithe Eolaíochta na Spáinne
Catagóir:Scríbhneoirí Spáinneacha
Catagóir:Scaiptheoirí eolaíochta na Spáinne
Tongu do dia toinges mo thúath

[thumb|[Cú Chulainn i mbun catha, ag mionn **' chun a chéile comhraic destroy, le feiceáil san [[Lebor na hUidre|athleagan is luaithe]] den ''[[Táin Bó Cúailnge]]'']]

Is gnáthmhionn [[Sean-Ghaeilge]] i luath[[litríocht na hÉireann]] é **''', nó 'Mionnaím do dhia (mar) a mhionníonn mo thuath.'  Is sách coiteann iad sna seanscéalta a leithéid d'abairt, agus an laoch ag fógairt go ndéana sé éacht éigin.

Dar le roinnt scoláirí, is iarsma d'Ildiachas Ceilteach é an mionn seo.  Bhí Joseph Vendryes den tuairim go raibh an dia Ceilteach Teutates ag a bhun, agus mhol Calvert Watkins go raibh fréamhacha aige i bPróta-Ind-Eorpais.  Ar an láimh eile, dúirt Ruairí Ó hUiginn gur cumadh an mionn ag scoláirí Chríostaí, rud de réir na seanscéalta págánacha.

Pléitear geis i gcomhthéacs an mhionna.  Mhol John T. Koch gur cumadh é mar atá chun focal coiscthe a sheachaint.

## Nótaí

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr Gaelach
Eileen Cassidy

Polaiteoir Éireannach Fianna Fáil ab ea **Eileen Cassidy** (22 Lúnasa 1932 - 6 Meán Fómhair 1995). Leabharlannaí ab ea í, agus d’ainmnigh an Taoiseach í do Sheanad Éireann i 1977 agus rinne sí seirbhís ansin go dtí 1981.

Maraíodh í i dtimpiste in éineacht lena fear céile, an Breitheamh John Cassidy, sa bhliain 1995.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Baill den 14ú Seanad
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Básanna i 1995
Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Leabharlannaithe Éireannacha
Catagóir:Mná
Leabhar Breatnach

Saothar staire den 11ú haois scríofa as teangacha Gaelacha is ea an ***Leabhar Breathnach***  (Meán-Ghaeilge *Lebor Bretnach*), aitheanta uaireanta mar an **Irish Nennius**.  Is aistriúchán é go hiondúil den saothar *[[Historia Brittonum]]*.  D'fhéadfadh é gur tháinig an leabhar as an Alban, ach de ghnáth deirtear gurb é an file Éireannach Giolla Comáin é an t-údar.

## Lámhscríbhinní
Caomhnaítear an Leabhar Breatnach i gcúig lámhach:
* **U**. Baile Átha Cliath, Acadamh Ríoga na hÉireann, MS 23 E 25 (1229).  Blúire den 12ú haois as *[[Lebor na hUidre|Leabhar na hUidhre]]*.
* **B**. BÁC, ARÉ, MS 23 P 12 (536).  Scríbhinn den 14ú haois aitheanta mar *[[Leabhar Bhaile an Mhóta]]*.
* **H**. BÁC, Coláiste na Tríonóide, MS H. 3. 17.  Scríofa is dócha sa 14ú nó luath-15ú haois.
* **M**. BÁC, ARÉ, MS Stowe D ii 1.  Aitheanta mar *[[Leabhar Ua Maine|Leabhar Uí Mhaine]]*, scríofa roimh an mbliain 1423.
* **L**. BÁC, ARÉ, MS 23 P 2 (535) agus BÁC, CnaT, MS H. 2. 17, Iml. 2 (1319).  Aitheanta mar *[[Leabhar Mór Leacáin]]*, scríofa c. 1417.

## Ábhair
Is aistriúchán é Leabhar Breatnach den bailiúchán stairiúil as an 9ú haois, scríofa a deirtear ag Nennius, darb ainm *Historia Brittonum*, ach ní go iomlán litriúil.  Níor tógadh ach ábhair Ghaelacha aitheanta cheana féin ag scoláirí as Éirinn agus as an Alban.  I sleachta eile, tógadh ábhair ó shaothair amhail is *[[Sex Aetates Mundi (Meán-Ghaeilge)|Sex Aetates Mundi]]*, *[[Ecclesiastical History of the English People|Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum]]* le Bede, agus rí liosta Cruithneach.

## Údair agus dáta
I ndá lámhscríbhinn, **H** agus **M**, deirtear go ndearna translation is ascribed to the poet Giolla Comáin, file, (fl. 1071/2) an t-aistriúchán.  Séantar an smaoineamh seo anois, ámh. Deir an staraí Thomas Owen Clancy nach raibh de rún ann ach tíolacadh a thabairt do Gjiolla Comáin.  Mhol Clancy freisin nach saothar Éireannach atá ann, ach ina ionad sin Albanach as Obar Neithich, cé gur scríobhadh é ar son lucht léitheoireachta Éireannach a raibh suim acu i stair na hAlban de bharr an ratha a bhain ríocht na hAlban amach.  

Creidtear gur scríobhadh Leabhair Breatnach i lár na 11ú haoise.

## Eagráin
* , ar CELT as Gaeilge
* 

## Féach freisin
* Nennius, manach Breatnach den 9ú haois
* Frankish Table of Nations, foinse Laidine dosna ginealaigh

## Foinsí
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Litríocht na hÉireann
Carla Hayden

Is leabharlannaí Meiriceánach í **Carla Diane Hayden** (rugadh 10 Lúnasa, 1952) a bhí ina 14ú leabharlannaí de chuid Chomhdháil na Stát Aontaithe. Ba í Hayden an chéad Meiriceánach Afracach agus an chéad bhean a bhí sa phost seo. Ceapadh í sa bhliain 2016, agus ba í an chéad leabharlannaí gairmiúil a bhí sa phost ó 1974. I mí na Bealtaine 2025, bhris an tUachtarán Donald Trump as a post í, gan aon mhíniú tugtha.

Thosaigh Hayden a gairm bheatha i Leabharlann Phoiblí Chicago, agus bhain sí PhD amach san eolaíocht leabharlainne ó Ollscoil Chicago. Ó 1993 go dtí 2016, bhí sí ina POF ar Leabharlann Saor Enoch Pratt i mBaltimore, Maryland, agus ina huachtarán ar Chumann Leabharlann Mheiriceá (ALA) ó 2003 go 2004. Le linn a huachtaránachta, ba í príomhghuth an ALA í agus í ag labhairt amach i gcoinne fhorálacha 

an Acht Patriot na Stát Aontaithe a ritheadh le déanaí, rud a raibh tionchar aige ar sheirbhísí faisnéise poiblí.

Sa bhliain 2020, toghadh í chuig Cumann Fealsúnachta Mheiriceá .

## Luathshaol
Rugadh Hayden i Tallahassee, Florida, do Bruce Kennard Hayden Jr., stiúrthóir Roinn na dTéaduirlise in Ollscoil Florida A&M ag an am sin, agus Colleen Hayden ( née Dowling ), oibrí sóisialta. Bhuail a tuismitheoirí lena chéile agus iad ag freastal ar Ollscoil Millikin i Decatur, Illinois. Tógadh Hayden i gCathair Nua-Eabhrac. Nuair a bhí sí 10 mbliana d'aois, fuair a tuismitheoirí colscaradh agus bhog sí lena máthair go Chicago. Bhí leathdheartháir níos óige aici ó dhara pósadh a hathar, Bruce Kennard Hayden, III, a fuair bás i 1992.

Tháinig taobh máthar Hayden ó Helena, Arkansas. Bhí taobh máthar a hathar, a shocraigh sa deireadh i Du Quoin, Illinois, i ndaoirse, rud atá curtha síos sa leabhar *It’s Good to Be Black* le Ruby Berkley Goodwin.

Dúirt Hayden gur spreag *Bright April* le Marguerite de Angeli a paisean don léitheoireacht, leabhar a foilsíodh sa bhliain 1946 faoi chailín óg Afrai-Mheiriceánach a bhí sna Brownies. Agus í ag freastal ar South Shore High School i Chicago, thosaigh Hayden ag cur suime i leabhair faoi stair na Breataine agus i "Cozy mysteries". D’fhreastail sí ar Choláiste MacMurray i Jacksonville, Illinois, agus ansin d'aistrigh sí go hOllscoil Roosevelt.

Níor smaoinigh sí ar ghairm bheatha i leabharlanna go dtí gur bhain sí céim amach ó Ollscoil Roosevelt le céim san eolaíocht pholaitiúil agus i stair na hAfraice i 1973. Fuair Hayden a céim mháistreachta san eolaíocht leabharlainne i 1977, agus dochtúireacht san eolaíocht leabharlainne i 1987, an dá cheann ó Scoil Leabharlainne Iarchéime Ollscoil Chicago. 

## Gairmréim
[mion|300x300px| An Dr. Hayden (ar chlé) agus an t-aisteoir Lynda Carter ag glacadh páirte in imeacht "Library of Awesome" i mí an Mheithimh 2017 a cheiliúir ról na ngreannán agus na n-úrscéalta grafacha i gcur chun cinn na litearthachta, agus iad ag glacadh geáitsí tipiciúil [Wonder Woman|Wonder Woman.]]

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Leabharlannaithe
Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Mná
Prionsabal Landauer

De réir **[[Prionsabal Landauer]]**, tá an oiread is lú fuinnimh go mbíonn ag teastáil le hoibríocht ríomhaireachta a chur i gcrích i gcoibhneas le líon na ngiotán a scriostar san oibríocht chéanna. Cúpla zeptojoule fuinneamh in aghaidh an ghiotáin ar a laghad a scoiltear.

Ní hamhlaidh an scéal sa ríomhaireacht chandamach áfach, go teoiriciúil, nó bíonn na hoibríochtaí sin inchúlaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Teoiric na faisnéise
Catagóir:Ríomhaireacht
Catagóir:Matamaitic fheidhmeach
Bernhard Maier

Léachtóir Gearmánach le léann reiligiúnach is ea **Bernhard Maier** (rugadh 10ú Feabhra 1963 in Oberkirch, Baden, an Ghearmáin), ag a bhfuil suim ar leith aige i gcultúr, creideamh agus teanga na gCeilteach.

## Beatha
Rinne Maier staidéar ar Léann Reiligiúnach, Teangeolaíochta Comparáidí, Ceilteach agus Seimíteach ag Ollscoil Freiburg (de), Ollscoil Aberystwyth (en), Ollscoil Bonn agus Ollscoil Londan, áit a bhain sé céim dochtúra amach sa bhliain 1989 leis an tráchtas *König und Göttin. Die keltische Auffassung des Königtums und ihre orientalischen Parallelen*.  Sa bhliain 1998, bhain sé cáil amach i nOllscoil Bonn leis an tráchtas *Die Religion der Kelten: Götter, Mythen, Weltbild*..  

Idir na blianta 1999 agus 2004, bhí Maier ina * [[Heisenberg-Stipendiat]] der [[Deutsche Forschungsgemeinschaft|Deutschen Forschungsgemeinschaft]]*; agus idir na blianta 2004 agus 2006, bhí sé ina léachtóir Ceiltise ag Oilthigh Obar Dheathain.  Ón mbliain 2006 ar aghaidh, tá sé ina ollamh le léann reiligiúnach agus stair reiligiúnach na hEorpach ag Ollscoil Tübingen (de). 

Tá Maier pósta agus ceathrar sa chlann aige.

## Saothair Cheilteacha
* *König und Göttin. Die keltische Auffassung des Königtums und ihre orientalischen Parallelen.* Dissertation. Universität Bonn, 1989.
* *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (= *[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.
* *Das Sagenbuch der walisischen Kelten. Die vier Zweige des Mabinogi.* Deutscher Taschenbuchverlag, München 1999, ISBN 3-423-12628-0.
* *Die Kelten. Ihre Geschichte von den Anfängen bis zur Gegenwart.* Beck, München 2000, ISBN 3-406-46094-1.
* *Die Religion der Kelten. Götter – Mythen – Weltbild.* Beck, München 2001, ISBN 3-406-48234-1.
* *Kleines Lexikon der Namen und Wörter keltischen Ursprungs.* Beck, München 2003, ISBN 3-406-49470-6.
* *Stonehenge. Archäologie, Geschichte, Mythos.* Beck, München 2005, ISBN 3-406-50877-4.
* *Die Druiden.* Beck, München 2009, ISBN 978-3-406-56266-2.
* *Wörterbuch Schottisch-Gälisch/Deutsch und Deutsch/Schottisch-Gälisch.* Buske, Hamburg 2011, ISBN 978-3-87548-557-8.
* *Die Weisheit der Kelten. Sprichwörter aus Irland, Schottland, Wales und der Bretagne.* Beck, München 2011, ISBN 978-3-406-61355-5.
* *Geschichte und Kultur der Kelten.* Auch erschienen als *Handbuch der Altertumswissenschaft: Geschichte und Kultur der Kelten: Band III,10.*  Beck, München 2012. ISBN 978-3-406-64140-4 bzw. ISBN 978-3-406-64142-8. (3. Auflage 2016).
* *Die Kelten. Geschichte, Kultur und Sprache* (= UTB, Bd. 4354)*.* Francke, Tübingen 2015, ISBN 978-3-8252-4354-8 (2. überarb. u. aktualisierte Aufl. 2024, ISBN 978-3-8252-6350-8). 
* *Keltologe zwischen Kaiserreich und British Empire. Kuno Meyers Briefe an Korrespondenten in Deutschland und Österreich*, 1874–1919, Ergon Verlag, Würzburg 2016, ISBN 3-95650-166-7.

## Naisc sheachtracha
* Bernhard Maier ag Ollscoil Tübingen

## Nótaí

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Léachtóirí Gearmánacha
Catagóir:Scoláirí an Léinn Cheiltigh
Agóidí na n-inimirceach le linn réimeas Trump

Cuireadh tús le **agóidí na n-inimirceach sna Stáit Aontaithe le linn réimeas Trump** ar an 6 Meitheamh 2025, i Los Angeles ar dtús agus i gcathracha eile timpeall na tíre níos déanaí.  Bhain an chorraíl le hiarrachtaí na n-oifigeach inimirce sa chathair le ordú díbeartha a chur i bhfeidhm ar inimircigh nach raibh na cáipéisí cuí acu le fanacht sna Stáit Aontaithe.  

Gníomh gríosaithe de chuid Trump agus Stephen Miller (a chomhairleoir) a bhí ann, is cosúil agus ag iarraidh aird a bhaint den raic a bhí ar siúl sa Teach Bán ag an am.
clé|mion|250x250px|Físeán: Óráid Governor Newsom, 10 Meitheamh
clé|mion|Físeán:agóíd i Seattle, 9 Meitheamh
clé|mion|Físeán: imlonnaíodh Muirshaighdiúirí na Stát Aontaithe ar fud Los Angeles,  9 Meitheamh

## Freagairt
Ar an 9 Meitheamh, tháinig thart ar 2,000 comhalta de Gharda Náisiúnta na Stát Aontaithe go Los Angeles ar ordú Donald Trump le súil smacht a fháil, a dúirt sé, ar an gclampar a bhí tarraingthe ag léirsithe sa chathair sin. 

Ansin imlonnaíodh Muirshaighdiúirí na Stát Aontaithe ar fud na cathrach, gníomh gríosaithe eile.

I ráiteas ón Teach Bán, dúradh go bhfaca cách an chíor thuathail, an foréigean agus an aindleathacht in Los Angeles, agus nach raibh aon rogha eile ag an Uachtarán ach an Garda Náisiúnta a chur ann.  Tháinig 4,000 eile ar an 11 Meitheamh.  

Go hiondúil, ní chuirtear amach saighdiúirí ná an Garda Náisiúnta ach nuair nach bhfuil sé d'acmhainn ag na húdaráis shibhialta dul i ngleic le corraíl shibhialta.   

Dúirt Gobharnóir California Gavin Newsom go raibh ordú Trump mídhleathach agus gur in olcas a rachas an scéal sa chathair dá bharr.  D'iarr Gavin Newsom ar Trump a ordú a chur ar neamhní agus an Garda Náisiúnta a tharraingt siar; gníomh deachtóra a bhí ann seachas gníomh Uachtaráin, a mhaígh Newsom. Chuir an Gobharnóir i leith Trump freisin gur ag iarraidh géarchéim a chruthú a bhí sé.  Ní raibh aon ghlacadh ag an rialtas in Washington le maíomh Newsom, dar ndóigh.

Ar an 9 Meitheamh, bhí agóidí i naoi gcathair eile ar a laghad ar fud na Stát Aontaithe, lena n-áirítear Nua-Eabhrac, Filideilfia agus San Francisco. caoil póilíní "airm neamh-mharfacha" le léirsitheoirí in Austin, Texas.

Thug Rúnaí Cosanta Mheiriceá, Pete Hegseth, le fios go bhféadfaí an t-arm a chur i Los Angeles mura gcuirfí deireadh leis an "bhforéigean". An lá dár gcionn, ar an 10 Meitheamh, bhí cathlán muirshaighdiúirí curtha go Los Angeles ag Hegseth chun dul i ngleic, a deir sé, leis na caismirtí sa chathair sin. 700 saighdiúir a bhí i gceist agus bhí siad ar dualgas in Los Angeles.

## Féach freisin

* Dara téarma Donald Trump
* Círéibeacha Los Angeles na bliana 1992

## Tagairtí

Catagóir:2025
Catagóir:Dara téarma Donald Trump
Catagóir:Inimirce go dtí na Stáit Aontaithe
Catagóir:Stair na Stát Aontaithe
Catagóir:Agóidí bainteach leis an inimirce
Catagóir:Círéibeacha
Catagóir:Inimirce
Ranna an aeir

__NOTOC__

Is dréacht Éireannach de chuid na meánaoise é *** Ranna an aeir *** ("Na Réaltbhuíonta"), c.&nbsp;1500–1550 a mheastar.  Scríobhadh é as Nua-Ghaeilge moch, le cúpla focal as Béarla agus Laidin. 

## Lámhscríbhinní
* National Library of Scotland; Advocates 72.1.2 , olim Gaelic II.  Tá cóip ar micreascannán ag Leabharlann Náisiúnta na hÉireann (n. 307, l.&nbsp;452).

## Eagráin
* A. O. Anderson, *Ranna an aeir [The Constellations]* in *[[Revue Celtique]]*, eag. Henri d'Arbois de Jubainville, Iml. 30, Páras, F. Vieweg (1909) ll. 404–417

## Féach freisin
* *An [[Irish Astronomical Tract]]*

## Tagairtí

Catagóir:Téacsanna Gaelacha na Meánaoise
Michael McGettrick

Tá an **Dr Michael McGettrick** ina Léachtóir le Matamaitic Fheidhmeach in Ollscoil na Gaillimhe.

## Naisc sheachtracha
* Próifíl in Ollscoil na Gaillimhe

## Tagairtí

Catagóir:Matamaiticeoirí Éireannacha
Catagóir:Matamaiticeoirí
Catagóir:Lucht Ollscoil na Gaillimhe
Catagóir:Taighdeoirí Éireannacha
Catagóir:Scoláirí
Catagóir:Léachtóirí Éireannacha
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine beo
Irish Astronomical Tract

__NOTOC__

Is lámhscríbhinn Éireannach é an *** Irish Astronomical Tract *** déanta sa chéad chuid den 14ú haois.  Scríobhadh as Nua-Ghaeilge moch é, bunaithe ar aistriúchán Laidine de shaothar Araibis *De Scientia Motus Orbis* le Masha'allah ibn Atharī (c.740–815 AD).  As 40 caibidil ar fad, tá 27 dóibh as *De Scientia* agus na cinn eile as saothair le húdair chlaisiceacha éagsúla.

Ní fios údar an dréachta nó áit a cumadh é, ach is féidir dáta a chur leis óir an tagairt ann do spéaclaí.

## Lámhscríbhinní
* Acadamh Ríoga na hÉireann, Stowe, B II 1, ar fáil ar ISOS 
* ARÉ 23 F 13
* Leabharlann Marsh, Z 2. 2. 1 (olim V. 3. 1. 38)
* British Library L 3. B. 32 (cóip de 'De Scientia Motus Orbis').

## Eagráin
* J. J. O'Farrelly, *Irish Cosmographical Tract: Transcription of the Irish Text with contractions retained* [as Stowe B II 1]. Lámhscríbhinn neamhfhoilsithe, ARÉ MS 3A7, 852 (1893).
* &mdash;, *Irish Cosmographical Tract*. Athscríbhinn, le tagairtí dosna cóipeanna Marsh agus ARÉ #2. Lámhscríbhinn neamhfhoilsithe, ARÉ MS 3A10, 855 (1893).
* J. E. Gore, 'An Irish Astronomical Tract', in: 'Knowledge & Scientific News'; Feabhra, 1909.
* Maura Power, Caibidilí 8, 39 agus cuid de 9, agus blúire beag eile,  Celtica 11 (Londain, The Celtic Association) 54–6; 90–92; 101–03.
* Tomás Ó Concheanainn, *The Scribe of the Irish Astronomical Tract in the Royal Irish Academy, B II 1*, Celtica 11 (1976) 158–67.
* John A. Williams, *The Irish Astronomical Tract: a case study of scientific terminology in 14th century Irish*, M.Phil. Thesis, University of Sydney, 2002.  Ar fáil ar líne

## Féach freisin
* Ranna an aeir

## Naisc sheachtracha
* *[http://www.ucc.ie/celt/published/G600030/index.html An Irish Astronomical Tract]* ar CELT

## Tagairtí
Annála Doiminiceacha Ros Comáin

thumb|Fothrach na Prióireachta Doiminicí, Ros Comáin

Is annála Éireannacha de chuid na meánaoise iad **Annales Dominicani de Roscoman** (Annála Doiminiceacha Ros Comáin), ag tuairisciú go formhór ar imeachtaí i gConnacht, ón mbliain 1163 go dtí 1314, agus mar sin maidir le hIonradh na Normannach ar Éirinn agus tús Tiarnas na hÉireann.  Déantar trácht chomh maith ar na Doiminicigh, roinnt ábhair eaglaise, agus caidrimh pholaitiúla leis an Ríocht Shasana.

Tiomsaíodh na hAnnála as Laidin sa  (Bráithre Dubha).  Luaitear an chuid is mó dóibh le hAodh Ó hAinmereach (bás sa bhliain 1306).  Tá na hAnnála caomhnaithe i lámhscríbhinní den 17ú-haois a bhíodh tráth i seilbh James Ware.

Bunaíodh an mhainistir ag clann Uí Chonchúir, ríthe na gConnacht.  Tá samplaí ann anseo is ansiúd de chlaontacht ar son Uí Chonchúir: Ní dhéantar trácht ar dhalladh Mhuircheartigh Uí Chonchúir ag a dheartháir, an rí Ruairí Ua Conchobair; agus faoin dáta 1193, ní deirtear go raibh Conchúr Maonmhaighe freagracht ar creachadh Mhainistir Inis Cloithrinn, mar a thuairiscítear i nAnnála na gCeithre Máistrí.

I measca iontrálacha suimiúla eile, tuairiscítear gur thráigh Abhainn na Gaillimhe.

## Féach freisin
* Annála Éireannacha

## Tagairtí

Catagóir:Annála Éireannacha