open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Agallamh le Banphrionsa na Breataine Bige (1995)

Rinne iriseoir de chuid an BBC, Martin Bashir, **agallamh le Banphrionsa na Breataine Bige,** Diana, ar 20 Samhain 1995.  Agallamh ionraic, conspóideach ba ea é, a rinne Bashir le Diana do chlár *Panorama* an BBC.

Sa bhliain 2021, bhí leithscéal gafa ag Bashir faoin agallamh. Tharraing an scannal náire ar an BBC.
clé|mion|444x444px|Bashir

## Feall
Sa bhliain 2020 cuireadh an Breitheamh John Dyson (breitheamh sinsearach a bhí éirithe as) i mbun fhiosrúcháin neamhspleách. Chinn tuarascáil Dyson in 2021 gur choimisiúnaigh Martin Bashir ráitis bhainc a bhí go hiomlán bréagach chun brú a chur ar Diana. Dar le Bashir, bhí airgead á thabhairt do roinnt cuiditheoirí de chuid Diana chun súil a choimeád uirthi, rud nár tharla riamh.

Thaispeáin Bashir, a bhí 58 ag an am, na ráitis do dheartháir Diana, Charles Spencer, in iarracht cur ina luí air cruinniú a shocrú idir Bashir agus Diana agus chun muinín a chothú idir é agus Diana.

Craoladh t-agallamh míchlúiteach idir Diana agus Bashir ar an 20 Samhain 1995.  Tharraing an t-agallamh mí-chlú ar Diana.

### Clár Channel 4
Sa bhliain 2017, chraol Channel 4 *Diana: In Her Own Words.* Rinneadh "iarracht dea-dhealramh a chur ar dhrochghnó."   

## Leithscéal tláithíneach
I mí na Bealtaine 20201, bhí a leithscéal gafa ag Martin Bashir, faoin agallamh. Dúirt Martin Bashir le Nuachtán an *Sunday Times* go raibh an-aiféala air. Dúirt sé nach raibh sé ag iarraidh Diana a ghortú in aon slí agus dúirt sé gur chreid sé nár ghortaigh sé í.

Ghabh an t-iriseoir leithscéal leis an Prionsa William agus an Prionsa Harry. Ach  ní raibh cuma na fírinne ar an leithscéal. Ag an am céanna, dúirt Bashir go raibh na líomhaintí a bhí déanta ag ceangal an mhéid a rinne sé le bás Diana míréasúnta.

Dúirt Prionsa William áfach go raibh tionchar mór ag an méid a rinne Bashir ar an meath a tháinig ar an gcaidreamh a bhí ag a thuismitheoirí agus dúirt sé gur chuir an méid a tharla go mór le himní, paranóia agus aonrú Diana sna blianta deireanacha a bhí aici ar an saol.

## Féach freisin

* Diana, Banphrionsa na Breataine Bige

## Tagairtí

Catagóir:1995
Catagóir:BBC
Catagóir:Scannail
Catagóir:Ríshliocht Windsor
Catagóir:Iriseoireacht
Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne

Bhíodh **Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne** i gceannas ar tríocha céad suite i gcúige Chonnacht.

## Luath-ríthe
* Goibnenn mac Conaill, beo 538
* Cobthach mac Gabráin
* Colmán mac Cobthaig, bás 622
* Loingsech mac Colmáin, bás 655
* Guaire Aidne mac Colmáin, bás 663
* Ceallach mac Guairi, bás 666
* Muirchertach Nár mac Guairi, bás 668
* Fergal Aidne mac Artgaile, bás 696
* Conchobar mac Cummascaig, bás 769
* Art mac Flaitnia, bás 772
* Anluan mac Conchobhair, bás 805
* Cathal Aidhne mac Ailealla, bás 812
* Cléireach mac Ceadaigh, bás 820
* Tighearnach mac Cathmogha, bás 822
* Uathmharán mac Brocáin, bás 871, 
* Mael Fabhaill mac Cléirigh, bás 887

## Ríthe na meánaoise
* Eidhean mac Cléirigh, beo 908
* Tighearnach ua Cléirigh, died 916
* Mael Macduach, died 920
* Domhnall mac Lorcáin, died 937
* Flann Ua Cléirigh, beo 952 
* Comhaltán Ua Cléirigh, beo 964
* Mac Comhaltáin Ua Cléirigh, beo 998, (Muireadhach?)
* Giolla Cheallaigh Ua Cléirigh, bás 1003
* Mael Ruanaidh na Paidre Ua hEidhin, bás 1014
* Ua Comhaltáin Ua Cléirigh, bás 1025
* Mael Fabhaill Ua hEidhin, bás 1048
* Giolla na Naomh Ua hEidhin, bás 1100
* Aodh Ua hEidhin, bás 1121
* Giolla Mo Choinne Ua Cathail, bás 1147
* Giolla Cheallaigh Ua hEidhin, bás 1153
* Muirgheas Ua hEidhin, bás 1180
* Eoghan Ó hEidhin, bás 1253 
* Eoghan Ó hEidhin (II), bás 1340

## Craobh ghinealaigh

## Foinsí
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, 2001, Baile Átha Cliath, Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach
Goibnenn mac Conaill

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea **Goibnenn mac Conaill** (beo 537), an chéad rí dá mhuintir luaite sna hannála. Nath Í mac Fiachrach (bás 445), Ardrí, ba ea a shin seanathair.

Sa bhliain 537, chloígh sé rí Uisnigh, Maine mac Cerbaill d'Uí Néill an Deiscirt i gCath Chlaonlocha (gar do *Kinelea*, Contae na Gaillimhe) agus maraíodh Maine. Bhí Maine ag iarraidh gialla Uí Mhaine a ghabháil. Mar thoradh an catha seo, tháinig muintir Uí Mhaine faoi ghéillsine na gConnacht agus Cenél Maini as *[[Tethba]]* faoi ghéillsine Uí Néill an Deiscirt, agus tháinig Uí Fhiachrach Aidhne i gceannas sna Connachta sa 7ú haois.

## Foinsí
* Annála Uladh
* Annála Tiarnaigh
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Dan McCarthy, Synchronisms , Coláiste na Tríonóide.

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Richard Abegg

Ceimiceoir Gearmánach  agus ceannródaí theoiric an fhiúsnaisc ab ea **Richard Wilhelm Heinrich Abegg** (9 Eanáir 1869 - 3 Aibreán 1910) Mhol sé gur gnách gurb é ocht an difríocht idir an fiús uasta dearfach agus diúltach d'eilimint. Tugtar riail Abegg air seo. Ba fear mór na mbalún gás é, agus ba é ba chúis lena bhás ag aois 41 nuair a thuairteáil a bhalún go talamh san tSiléis..

Fuair Abegg a PhD ar 19 Iúil 1891 mar mhac léinn d'August Wilhelm von Hofmann in Ollscoil Bheirlín. D'fhoghlaim Abegg ceimic orgánach ó Hofmann, ach bliain amháin tar éis dó a chéim PhD a chríochnú thosaigh sé ag déanamh taighde ar cheimic fhisiceach agus é ag staidéar le Friedrich Wilhelm Ostwald i Leipsic, an Ghearmáin. Ina dhiaidh sin bhí Abegg ag obair mar chúntóir príobháideach do Walther Nernst in Ollscoil Göttingen agus do Svante Arrhenius in Ollscoil Stócólm.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1910
Catagóir:Daoine a rugadh i 1869
Catagóir:Ceimiceoirí Gearmánacha
Optaighéineolaíocht

thumb|alt=alternative à l'image|Prionsabal na hoptaighéineolaíochta
Is teicníc bhitheolaíoch é an **optaighéineolaíoch** a bhaineann le solas a úsáid chun néaróin a rialú. Roimhe seo, mionathraíodh na néaróin seo go géiniteach roimhe seo chun ianchainéil solas-íogair a léiriú. Dá bhrí sin, is modh néaramhodhnúcháin í an optaighéineolaíoch a úsáideann meascán de theicnící ó optaic agus géineolaíocht chun gníomhaíochtaí néarón aonair i bhfíochán beo a rialú - fiú laistigh d’ainmhithe atá ag bogadh go héasca. I roinnt úsáidí, tagraíonn an optaighéineolaíoch freisin do mhonatóireacht optúil ar ghníomhaíocht néarónach agus ar rialú néarchonairí bhithcheimiceacha i gcealla neamh-néarónacha, cé gur tháinig na gníomhaíochtaí taighde seo roimh ianchainéil  sholasmhothálacha a úsáid i néaróin. Toisc go n-úsáideann roinnt údair an optaighéineolaíoch chun tagairt a dhéanamh do rialú optúil amháin ar ghníomhaíocht néaróin atá sainithe go géiniteach agus ní ar na cineálacha cur chuige breise taighde seo, is sampla dilchiallachas é an téarma optaighéineolaíoch.
## Tagairtí

Catagóir: Néareolaíocht
Catagóir: Teicnící agus uirlisí bitheolaíocha
Catagóir: Cibirnitic
Catagóir: Teoiric rialaithe
Catagóir: Néarphróistéiticí
Catagóir: Innealtóireacht néarach
Catagóir: Ailt ina bhfuil gearrthóga físe
Catagóir: Optics
Gaelgram

Aithníonn inneall seiceála gramadaí cumhachtach **GaelGram** botúin go tapa. Anuas air sin, ceartaíonn sé a lán botún coitianta go huathoibríoch.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Seoladh Oifigiúil. https://www.youtube.com/watch?v=_7ecP8NKP48
*Tuairisc.ie. **Uirlis nua seolta chun botúin litrithe agus gramadaí Gaeilge a cheartú go huathoibríoch**. https://tuairisc.ie/uirlis-nua-seolta-chun-botuin-litrithe-agus-gramadai-gaeilge-a-cheartu-go-huathoibrioch/

Catagóir:Gramadóir
Catagóir:Litreoir
Catagóir:Innealtóireacht bogearraí
Catagóir:Aistriú
Lá Domhanda an Bhainne

mion|Lá Domhanda an Bhainne san India, 2017
Ceiliúrtar **Lá Domhanda an Bhainne** ar an 1 Meitheamh gach bliain. Roghnaigh an tEagraíocht Bhia agus Talmhaíochta na Náisiún Aontaithe an dáta seo le haghaidh ceiliúradh bliantúil ar thábhacht na hearnála déiríochta ar fud an domhain.

## Tagairtí

Catagóir:Bainne
Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Náisiúin Aontaithe
Catagóir:Feirmeoireacht déiríochta
Nasc triarach

[mion| Struchtúr agus [Micreascóp fórsa adamhaigh|íomhá MFA de dhíhidribeinsea[12]annailéin, áit a gcoinnítear fáinní beinséine le chéile ag naisc thriaracha]]
Sa cheimic, is éard is **nasc triarach** ná nasc ceimiceach idir dhá adamh ina bhfuil sé leictreon nasctha in ionad an dá cheann is gnách i naisc chomhfhiúsacha aonair. Tá naisc thriaracha níos láidre ná na naisc chomhfhiúsacha aonair  nó naisc dhúbailte, le nascord de thrí. Is féidir an nasc triarach is coitianta, sin idir dhá adamh carbóin, a fháil in ailcí.
## Tagairtí

Catagóir: Nascadh ceimiceach
Pillow Queens

Is banna rac indie Éireannach as Baile Átha Cliath iad **Pillow Queens**, a bunaíodh in 2016. Tá an banna comhdhéanta de na comh-phríomhamhránaithe Sarah Corcoran agus Pamela Connolly, an príomhghiotáraí Cathy McGuiness agus an drumadóir Rachel Lyons. Mar shampla, nuair a bheidh Corcoran ina phríomhamhránaí, seinnfidh sí giotár rithime agus seinnfidh Connolly an dordghiotár agus *vice versa* d'amhráin Connolly.

## Dioscliosta
### Albaim

### Ceirníní leathfhada

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Éireannacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2016
Samhail Bohr

[mion|310x310px| Samhail an Chíste den adamh hidrigine (  ) nó ian cosúil le hidrigin (  ), sa chás go dtimpeallaíonn an leictreon, atá luchtaithe go diúltach agus gaibhnithe do sceall adamhach, núicléas adamhach beag atá luchtaithe go dearfach agus nuair a léimeann leictreon idir fithisí, agus méid astaithe nó ionsúite d'[Astaíocht leictreamaighnéadach|fhuinneamh leictreamaighnéadach ( *h &#x3BD;* ) leis.  Taispeántar na fithisí ina bhféadfaidh an leictreon taisteal mar chiorcail ghlasa; méadaíonn a nga mar *n* 2, áit *arb* é n an phríomhuimhir chandamach . Léiríonn an   anseo an chéad líne den shraith Balmer, agus i gcás hidrigine (  ) tá fótón de thonnfhad 656nm mar thoradh air (an solas dearg).]]
San fhisic adamhach, is éard atá sa **tSamhail Bohr** nó sa **tSamhail Rutherford-Bohr**, a chuir Niels Bohr agus Ernest Rutherford i láthair i 1913, córas ina bhfuil núicléas beag dlúth timpeallaithe ag leictreoin fhithiseacha - cosúil le struchtúr an Ghrianchórais, ach le  haomadha a sholáthraíonn fórsaí leictreastatacha in áit imtharraingthe. Tar éis an tSamhail Chiúbach (1902), Samhail na Maróige Rísíní (1904), samhail Satarnach (1904), agus samhail Rutherford (1911) tháinig *samhail Rutherford-Bohr* nó *go* gairid an tS*amhail Bohr* (1913). Bhain an feabhsúchán ar samhail Rutherford 1911 go príomha leis an léirmhíniú fisiceach chandamach nua.

## Tagairtí

Catagóir: Fisic adamhach
Catagóir: Fisic chandamach bhunaidh
Catagóir: Fisic hidrigine
Catagóir: Niels Bohr
Catagóir: 1913 san eolaíocht
Cobthach mac Gabráin

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea **Cobthach mac Gabrán**.

Nó fios go cruinn áit Cobhthaigh sna ríliostaí. Feictear é sna ginealaigh ach ní fhaightear tuairisc follasach faoi sna hannála.  Bhí sé i réim am éigin idir na blianta 538 agus 601. 

Is amhlaidh gur tháinig Cobthach i gcomharbacht ar a uncail, Goibnenn mac Conaill, agus a mhac Colmán ar féin. D'éirigh Colmán ina rí Chonnacht, an chéad duine ó Uí Fhiachrach Aidhne.

## Foinsí
* Annála Uladh
* Annála Tiarnaigh
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Dan McCarthy, Synchronisms , Coláiste na Tríonóide.

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Ceallach mac Guaire

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea **Cellach mac Guairi** (bás 665).

Tháinig i gcomharbacht ar a athair, Guaire Aidhne mac Colmáin. Ní raibh sé i réim ach le dhá bhliain.

Le linn na mblianta 664-644, bhí galar nó plá in Éirinn ar a glaodh *Buidhe Conaill*. Ní fios ámh ar éag Cellach dá bharr.

## Foinsí
* Annála Uladh
* Annála Tiarnaigh
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Dan McCarthy, Synchronisms , Coláiste na Tríonóide.

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Conchobar mac Cummascaig

__NOTOC__
Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea **Conchobar mac Cummascaig** (bás 769).

Tar éis bhás Fergal Aidhne (bás 696), thit cumhacht Aidhne i léig. Ní raibh tionchar ag a cheannairí ach ina dtuath dhúchais féin agus. Is éiginnte í an chomharbacht, fiú. Ní fheictear Conchobar mar rí ach ina thásc, níos mó ná seachtó bliain tar éis Fergal, agus níl aithne ach ar ceannaire amháin eile na tuaithe san ochtú haois, .i. Art mac Flaithnia.

## Foinsí
* Annála Uladh
* Annála Tiarnaigh
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Dan McCarthy, Synchronisms , Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Díluacháil

[mion|díluachálacha de chuid na [Bealarúisigh|Bealarúise, 2006-2013]]
Laghdú tobann i margadhluach airgeadra is ea **díluacháil**, i gcoibhneas le hairgeadra eile nó le sócmhainn fhírinneach.

Is mór idir díluacháil agus athluacháil, acht oifigiúil rialtais a chruthaíonn ardú substaintiúil i ráta malairte, thar oíche de ghnáth.

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadra
Art mac Flaitnia

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea **Art mac Flaitnia** (bás 772).

Is éiginnte í an chomharbacht ríoga tar éis bhás Fheargail Aidhne sa bhliain 696, a léiríonn cé chomh íseal is a raibh stádas Aidhne. Níl aithne ach ar bheirt cheannairí na tuaithe ón 8ú haois, Art agus Conchúr mac Cumascaigh.

Tuairiscítear gur maraíodh Art sa bhliain 772 chomh maith lena comharsan Aedh Ailghin, rí Uí Mhaine.

Le linn lár na haoise, d'ionghabh Déise Tuaiscirt (aitheanta níos deireanaí mar Dhál gCais) na tailte Aidhne darb ainm Contae an Chláir anois, sa Mhumhain isteach, faoin ainm Tuadhmhumhain/Tuamhain, atá fós sa chúige úd.

## Foinsí
* Annála Uladh
* Annála Tiarnaigh
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Dan McCarthy, Synchronisms , Ollscoil na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Anluan mac Conchobhar

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea **Anluan mac Conchobhar** (bás 805). B'fhéidir é gur mac le Conchobar mac Cummascaig (bás 763), rí Aidhne, é Anluan.

I ndiaidh tréimhse fada as cuimhne tar éis bhás Fergal Aidne sa bhliain 696, feictear Uí Fiachrach Aidhne arís sna hannála ó am ag tús na naoú haois go dtí deireadh na ré Ghaelaí in Éirinn sa 17ú haois.

## Foinsí
* Annála Uladh
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Dan McCarthy, Synchronisms , Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Riail Abegg

Sa cheimic, deirtear i **riail Abegg** gurb é ocht an difríocht idir an fiús dearfach agus diúltach uasta de dhúil. D'úsáid an riail brí stairiúil den fhiús atá cosúil leis an gcoincheap nua-aimseartha de staid ocsaídiúcháin ina bhfuil adamh ina dheontóir leictreon nó ina  ghlacadóir. Uaireanta tugtar "dlí an fhiús agus an fhrithfhiús " ar riail Abegg.

Go ginearálta, maidir le dúil cheimiceach ar leith (mar shulfar) deirtear i riail Abegg  gur minic go mbíonn suim luach absalóideach a fhiús diúltach  (mar shampla −2 do shulfar i H<sub>2</sub>S agus a fhiús dearfach den uasluach (mar +6 do shulfar in 
H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>) cothrom le 8.
## Tagairtí

Catagóir: Teoiricí ceimice
Nasc singil

[alt=Lewis structure for molecular hydrogen.|deas|mion| [Struchtúr Lewis|Struchtúr Lewis maidir le hidrigin mhóilíneach. Tabhair faoi deara íomhá den nasc singil.]]
[alt=Lewis structure for methane.|deas|mion| Struchtúr Lewis don [Meatán|mheatán. Tabhair faoi deara an léiriú ar na ceithre nasc singil idir na hadaimh charbóin agus hidrigine.]]
[alt=Lewis structure for an alkane.|deas|mion| Struchtúr Lewis d’ [alcán. Tabhair faoi deara gur naisc chomhfhiúsacha singile iad na naisc go léir.]]
Sa cheimic, is éard atá i **nasc singil** ann ná nasc ceimiceach idir dhá adamh ina bhfuil dhá fhiúsleictreon. Is é sin, is i bpéirí a roinntear na leictreoin a riartasr idir dhá adamh. Dá bhrí sin, is cineál nasc comhfhiúsach é nasc singil. Gintear gnáthnasc comhfhiúsach de bharr dísiú de leictreon amháin d'adamh amháin le leictreon amháin d'adamh eile. Nuair a fhorluíonn siad ar a chéile, meascann siad i gcaoi go ngintear fithiseán nua idir an dá adamh. Tugtar fithiseán móilíneach nascach ar an bhfithiseán nua sin. Cur i gcás, i ndéanmhaíocht an naisc H-H forluíonn na fithiseáin adamhacha ar a chéile i dtosach agus ansin meascann siad chun fithisean móilíneach a dhéanamh. Mar struchtúr Lewis, tugtar nasc singil  mar AːA nó A-A  a léiríonn A ina dúil (Moore, Stanitski, agus Jurs 329). Sa chéad leagan, is ionann gach ponc agus leictreon riartha, agus sa dara leagan, is ionann an nasc agus an dá leictreon atá riartha sa nasc singil.
## Tagairtí

Catagóir: Nascadh ceimiceach
Pedro Castillo

Is múinteoir scoile Peiriúch, ceannaire ceardchumainn, agus polaiteoir é **José Pedro Castillo Terrones ** (rugadh 19 Deireadh Fómhair 1969).  Bhain sé clú agus cáil amach mar phríomhphearsa i stailc múinteoirí sa bhliain 2017 i Peiriú. Sheas sé d’Uachtarán Pheiriú in olltoghchán 2021 mar iarrthóir do pháirtí na heite clé Perú Libre, agus é ag díriú a fheachtas ar an gcaighdeán maireachtála neamhchothrom idir an phríomhchathair níos forbartha, Lima, agus réigiúin tuaithe Pheiriú, ag tuilleamh tacaíochta i gcúigí seachtracha. D'éirigh leis.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Holly Cairns

Is Teachta Dála leis na Daonlathaigh Shóisialta í **Holly Cairns** nó **Holly McKeever Cairns** uaireanta (a rugadh ar an 4ú Samhain 1989).  
clé|mion|2020
clé|mion|2021

## Gairm
Bhí gnólacht ag a tuismitheoirí ag díol síoltaí orgánacha. Rinne Holly Cairns staidéar ar an ngarraíodóireacht orgánach i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh. 

San Olltoghchán 2020, fuair sí 11% den vóta i gCorcaigh Thiar Theas, beagáinín os cionn leath den chuóta.  Bhí Paul Hayes, Sinn Féin, chun cinn uirthi le 11% chomh maith, agus ba iad na vótaí aistrithe a thug an suíochán di, cuid mhaith acu ó Hayes. Fine Gael a chaill an suíochán a fuair Cairns  in 2020, nuair a aistríodh 3,000 vóta ó Shinn Féin chuig Cairns agus nach bhfuair FG ach 393 díobh. Bhí an toghcheantar seo mar a bheadh daingean ag Fine Gael riamh. Laigí inmheánacha a scrios a gcuid seansanna in 2020. 

In 2023, bhí gach cosúlacht ann go mbeadh Cairns, agus na Daonlathaithe Sóisialta léi, sásta dul i gcomhrialtas le Sinn Féin.  Ag an am céanna, dhiúltaigh Cairns glacadh le socrú rialtais roimh an olltoghchán. 

Tá sí le feiceáil go rialta sna meáin mar cheannaire anois.

## Féach freisin

* Róisín Shortall
* Corcaigh Thiar Theas

* Polaiteoirí i gCorcaigh Thiar Theas

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1989
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill na nDaonlathaithe Sóisialta
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha
Catagóir:Teachtaí Dála mná
Catagóir:Garraíodóirí
Catagóir:Corcaigh Thiar Theas (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Perú Libre

Is páirtí polaitíochta Peiriúch ar an eite chlé de bhunadh réigiúnach é **Partido Político Nacional Perú Libre** (**PPNPL**) (Gaeilge: *Páirtí Polaitíochta Náisiúnta Pheiriú Shaoir*), nó **Perú Libre** (**PL**) mar is fearr aithne air.
Walther Kossel

Fisiceoir Gearmánach ab ea ** Walther Ludwig Julius Kossel** (4 Eanáir 1888 - 22 Bealtaine 1956) a cáil air as a theoiric faoin nasc ceimiceach (nasc ianach/riail an ochtréid),dlí díláithriúcháin Sommerfeld-Kossel de speictrim adamhacha, samhail Kossel-Stranski d’fhás criostail, agus éifeacht Kossel. Ba mhac é Walther le Albrecht Kossel a bhuaigh Duais Nobel i bhFiseolaíocht nó Leigheas sa bhliain 1910.

## Gairmréim
Rugadh Kossel i mBeirlín, agus thosaigh sé ag staidéar in Ollscoil Heidelberg i 1906, ach bhí sé in Ollscoil Bheirlín i rith 1907 agus 1908. Sa bhliain 1910,  rinneadh  cúntóir dó do Philipp Lenard, a bhí ina chomhairleoir tráchtais freisin. Bronnadh a Ph.D. ar Kossel. i 1910, agus d’fhan sé mar chúntóir do Leonard go dtí 1913.
clé|mion| Walther Kossel (lár), Bealtaine 1928 i München

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Básanna i 1956
Catagóir:Daoine a rugadh i 1888
Mael Fabhaill mac Cléirigh

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea **Mael Fabhaill mac Cléirigh** (bás 887).

Ar duine desna ríthe deireanacha Aidhne nach raibh Aoine aige ba ea Mael Fabhaill. Sinsear clann Uí Chléirigh ba ea a mhac agus comharba, Tiarnach ua Cléireigh. Sinsear clann shuntasach eile Aidhne ba ea a dheartháir, Eidhean, .i. Uí Eidhin.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Eidhean mac Cléirigh

Sinsear chlann Uí Eidhin lonnaithe i gContae na Gaillimhe ba ea **Eidhean mac Cléirigh** (beo 800).

Ba bhall de rítheaghlach Uí Fhiachrach Aidhne é Eidhean, de shliocht Guaire Aidhne mac Colmáin (bás 663), Fiachrae mac Eochaid Mugmedon (beo 5ú haois) agus dá bharr gaolmhar le muintir Uí Néill. Bhí a mhuintirse i réim i ríocht Aidhne le tréimhse, Sna 1090í, nuair a ghabh Flaithbertach Ua Flaithbertaigh forlámhas ar ríogacht na gConnacht, d'insealbhaigh sé duine Uí Eidhin ina rí ar teaghrán. 

Bhí Eidhean gaolmhar le roinnt fear eile a ghlac a sliochtaigh a n-ainm mar shloinnte, amhail is:
* Comhaltán mac Maoil Chúlaird (Ó Comhaltáin)
* Cathal mac Ógáin (Ó Cathail)
* Giolla Cheallaigh Ua Cléirigh (Mac Giolla Cheallaigh)
* Cléireach mac Ceadaigh (Ó Cléirigh)

Maraíodh Eidhean i mbun catha in éadan Néide mac Onchú, timpeall na bliana 800.

## Féach freisin
* Tighearnach ua Cleirigh (bás 916), rí Uí Fhiachrach Aidhne.

## Foinsí
* Edward MacLysaght, *The Surnames of Ireland*, Dublin, 1978.
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High Kings*, 2001 (dara heagrán).
* Dubhaltach Mac Firbhisigh, *[[Leabhar na nGinealach]], , iml. 1 ll.&nbsp;586-87, 257.9; eagraithe, le haistriúchán agus innéacsanna, le [[Nollaig Ó Muraíle]]*, 2003-2004. .

## Tagairtí

Catagóir:Uí Fhiachrach
Tighearnach ua Cléirigh

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea **Tighearnach ua Cléirigh** (bás 916).

Is amhlaidh gur mhac an iar-rí, Mael Fabhaill mac Cléirigh, é. Glac a mhuintir an sloinne Ua/Ó Cléirigh. Creidtear gur sinsear é de chách leis an sloinne úd. Daoine suntasacha a leanas:
* Flann Ua Cléirigh, beo 952, an chéad a ghlac an sloinne. 
* Mac Comhaltáin Ua Cléirigh,  rí Aidhne, beo 964.
* Ua Comhaltáin Ua Cléirigh, beo 998, alias Muireadhach?
* Giolla Cheallaigh Ua Cléirigh, bás 1003
* Lughaidh Ó Cléirigh (beo 1595–1630)
* Mícheál Ó Cléirigh (c. 1590–1643), príomhscríobhaí Annála na gCeithre Máistrí.
* Cú Choigcríche Ó Cléirigh (bás 1664)

## Foinsí
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, (2001), Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts
*Ó Cléirigh ancestor search , *Irish Times*

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 1966

Bhí **Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 1966** ar an 11ú heagrán bliantúil de Chomórtas Amhránaíochta na hEoraifíse. Bronnadh an comórtas ar an An Ostair.
Mael Macduach

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea ***Mael Macduach*** (bás 920).

Tuairiscítear gur maraíodh Mael ag gaill. Sa bhliain chéanna, d'éag Aodh mac Lonáin uí Ghuaire, tánaiste Aidhne.

## Foinsí
* Annála Uladh
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Dan McCarthy, Synchronisms , Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Athluacháil

Ardú tobann i margadhluach airgeadra (de ghnáth) is ea a**thluacháil**, i gcoibhneas le hairgeadra eile nó le sócmhainn fhírinneach, agus acht oifigiúil rialtais a chruthaíonn ardú substaintiúil i ráta malairte, thar oíche de ghnáth.

Is mór idir díluacháil agus díluacháil, nó laghdú tobann i margadhluach airgeadra.

## Tagairtí


Catagóir:Airgeadra
Comhaltán Ua Cléirigh

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea **Comhaltán Ua Cléirigh**, (beo 964).

Insítear i nAnnála na gCeithre Máistrí:
:''Maidhm ria c-Comhaltán ua Clérigh .i. tighearna Ua Fiachrach Aidhne, & ria Maol Sechlainn, mac Arcdai, for Fherghal ua Ruairc, du i farcabhtha secht céd im Toichleach ua n-Gadhra, tighearna Luighne Deisceirt.

Luathbhall de chlann Uí Chléirigh ba ea Comhaltán. B'fhéidir gurbh é Eoghan Ua Cléirigh, easpag Chonnacht, a dheartháir, a d'éag sa bhliain 967. Bhí mac aige darb ainm Giolla Cheallaigh.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Samhail Bohr den nasc ceimiceach

mion|200x200px| Samhail den mhóilín hidrigine agus a theilgean aiseach
Chomh maith le samhail an adaimh, mhol Niels Bohr samhail den nasc ceimiceach freisin .

Molann sé an tsamhail seo ar dtús san alt  " Ar Chomhdhéanamh na nAdamh agus na Móilíní, CUID III .-- Córais ina bhfuil Roinnt Núicléas "  (Béarla: On the Constitution of Atoms and Molecules. PART III.-Systems containing Several Nuclei)- an tríú agus an ceann deireanach den tsraith clasaiceach alt le Bohr, a foilsíodh i mí na Samhna 1913 in *Philosophical Magazine* .

De réir a shamhail do mhóilín diatómach, cruthaíonn leictreoin adamh an mhóilín fáinne rothlach a bhfuil a phlána ingearach le hais an mhóilín agus ar comhfhad ó na núicléis adamhacha. Baintear cothromaíocht dhinimiciúil an chórais mhóilíneach amach trí chothromaíocht na bhfórsaí idir fórsaí aomtha na núicléas chuig  plána d'fháinne na leictreon agus fórsaí comhéartha na núicléas. Chuir samhail Bohr den nasc ceimiceach  éaradh Coulomb san áireamh - tá na leictreoin sa bhfáinne ag an bhfad is faide óna chéile.
Øyvind Burrau

Eolaí Danmhargach ab ea **Øyvind Burrau**  (nó **Øjvind Burrau**  ), a rugadh 24 Márta 1896  i gCóbanhávan, agus a fuair bás 31 Márta 1979.  Tá aithne níos fearr air mar gheall ar a luaththuairisc ar an mheicnic chandamach, ar an gcaitian déhidrigine, a rinne sé agus é ag Institiúid Niels Bohr . 

D'oibrigh Burrau mar gheodasaí ag an Geodætisk Institut ó 1928 go 1963.

## Tagairtí

 
Catagóir:Básanna i 1979
Catagóir:Daoine a rugadh i 1896
Catagóir: Geodasaithe
Catagóir: Fisiceoirí candamacha
Catagóir:Eolaithe Danmhargacha
Walter Heitler

Fisiceoir Gearmánach ab ea **Walter Heinrich Heitler** (Gearmáinis: [ˈHaɪtlɐ]; 2 Eanáir 1904 — 15 Samhain 1981) a chuir go mór le leictridinimic chandamach agus le réimsetheoric chandamach. Thug sé ceimic faoin mheicnic chandamach trí theoiric an fhiúsnaisc.

## Oideachas
Sa bhliain 1922, chuir Heitler tús lena staidéar ar fhisic ag Karlsruhe Technische Hochschule, i 1923 in Ollscoil Humboldt i mBeirlín, agus i 1924 in Ollscoil Ludwig Maximilian i München (LMU), áit a ndearna sé staidéar faoi Arnold Sommerfeld agus Karl Herzfeld. 

Ba é an dara dhuine ná a chomhairleoir tráchtais nuair a fuair sé a dhochtúireacht i 1926; Mhúin Herzfeld cúrsaí san fhisic theoiriciúil agus ceann sa cheimic fhisiceach, agus in éagmais Sommerfeld ghlac sé seilbh ar a ranganna go minic. 

Ó 1926 go 1927, bhí sé ina Chomhalta den Rockefeller Foundation le haghaidh taighde iarchéime le Niels Bohr in Institiúid na Fisice Teoiriciúla in Ollscoil Chóbanhávan agus le Erwin Schrödinger in Ollscoil Zürich. Ansin bhí sé ina chúntóir do Max Born ag Institiúid na Fisice Teoiriciúla in Ollscoil Göttingen. 

Chríochnaigh Heitler a *Habilitation*, faoi stiúir Born, i 1929, agus ansin d'fhan sé mar *Privatdozent* go dtí 1933. An bhliain sin, thug an ollscoil an bóthar dó toisc go raibh sé ina Ghiúdach.
## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Básanna i 1981
Catagóir:Daoine a rugadh i 1904
Catagóir: Comhaltaí an Chumainn Ríoga
Catagóir: Alumni Ollscoil München Ludwig Maximilian
Catagóir: Giúdaigh na Breataine
Catagóir: Eolaithe Giúdacha
Catagóir: Acadóirí Ollscoil Bristol
Catagóir: Fisiceoirí Giúdacha
Catagóir: Buaiteoirí Bhonn Max Planck
Catagóir:Giúdaigh Ghearmánacha
Fritz London

Fisiceoir agus ollamh Gearmánach in Ollscoil Duke ab ea Fritz Wolfgang London (7 Márta, 1900 – 30 Márta, 1954). Meastar go bhfuil a chuid ionchuir bhunúsaigh le teoiricí nasctha ceimicigh agus fórsaí idirmhóilíneacha (fórsa easraithe London) clasaiceach inniu agus pléitear iad i dtéacsleabhair chaighdeánacha na ceimice fisiceacha. In éineacht lena dheartháir Heinz London, chuir sé go mór le tuiscint a fháil ar airíonna leictreamaighnéadacha sárstiúrthóirí sé go mór le tuiscint a fháil ar airíonna leictreamaighnéadacha forsheoltóirí le cothromóidí Londain agus ainmníodh é don Duais Nobel sa Cheimic chúig uaire ar leithligh.

## Beathaisnéis
Rugadh London i Breslau, an Ghearmáin (Wrocław anois, an Pholainn) mar mhac le Franz London (1863-1917). Agus é ina Ghiúdach, chaill London a phost in Ollscoil Bheirlín tar éis do Pháirtí Naitsíoch Hitler dlíthe ciníocha 1933 a rith. Ghlac sé poist ar cuairt i Sasana agus sa Fhrainc, agus chuaigh sé ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe i 1939, agus rinneadh saoránach eadóirsithe de i 1945. Níos déanaí ina shaol, bhí London ina ollamh in Ollscoil Duke. Bronnadh Bonn Lorentz air i 1953. Fuair sé bás de bharr tinneas croí i Durham, Carolina Thuaidh, i 1954.

## Éachtaí acadúla
mion| Fritz London ag Comhdháil Bunsen, München, 1928

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1954
Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
Catagóir: Daoine as Durham, Carolina Thuaidh
Catagóir: Eolaithe ó Wrocław
Catagóir: Daoine ó Chúige Silesia
Catagóir: Fisiceoirí Meiriceánacha an 20ú haois
Catagóir: Dámh Ollscoil Duke
Catagóir: Eisimircigh Ghiúdacha ón nGearmáin Naitsíoch go dtí na Stáit Aontaithe
Catagóir: Eolaithe Giúdacha Mheiriceá
Catagóir: Fisiceoirí Giúdacha
Catagóir: Buaiteoirí Bhonn Lorentz
Catagóir: Fisiceoirí cainníochta
Catagóir: Fisiceoirí teoiriciúla
Catagóir: Comhaltaí Chumann Fisiciúil Mheiriceá
Fórsa easraithe London

[deas|mion|300x300px| Fuinneamh idirghníomhaíochta dhémhéir [Argón|argóin. Tá an trasghearradh fadtréimhseach  mar gheall ar easraithe.]]
**Is cineál fórsa iad fórsaí easraithe  London** (FEL, ar a dtugtar **fórsaí easraithe freisin**,  **fórsaí dépholacha meandracha déphol-spreagtha, Naisc Dhépholacha  Spreagtha Luaidhe Luaineacha**  nó go scaoilte mar **fhórsaí van der Waals**) atá ag gníomhú idir adaimh agus móilíní a bhíonn de ghnáth siméadrach go leictreach; is é sin, déantar na leictreoin a dháileadh go siméadrach maidir leis an núicléas.  Is cuid d’ fhórsaí van der Waals iad. Ainmnítear an FEL i ndiaidh an fhisiceora Ghearmánaigh Fritz London .
## Tagairtí

Catagóir: Fórsaí idirmhóilíneacha
Catagóir: Nascadh ceimiceach
Mac Comhaltáin Ua Cléirigh

__NOTOC__
Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea **Mac Comhaltáin Ua Cléirigh** (beo 998).

Sa bhliain 998, mharaigh Mac Comhaltáin Diarmaid mac Dúnadhaigh, tiarna Shíol Anmchadha.

Sa bhliain dár gcionn, 999, chuaigh sé mar chomhghuaillí i dteannta le Brian Bóramha ar feachtas in éadan Máel Sechnaill.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Giolla Cheallaigh Ua Cléirigh

__NOTOC__
Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea **Giolla Cheallaigh Ua Cléirigh** (bás 1003).

Rí leathdheireanach Uí Chléirigh de ríocht Aidhne ba ea Giolla Ceallaigh. As sin amach, d'éirigh an chlann ina clann eaglasta. Daoine suntasacha a leanas:
* Conchúr Ó Cléirigh, léachtóir Chill Dara, bás 1126
* Giolla Íosa Ó Cléirigh, easpag Luíne (Achadh Conaire), bás 1230

D'éireodh a shliochtaigh níos deireanaí fós ina mbaird cháiliúla lonnaithe i dTír Chonaill.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Peskotomuhkati

mion|clé|hochkant=1.8|Iar-cheantair chónaithe
Is Meiriceánaigh dhúchasacha iad na **Peskotomuhkati** (nó na *Passamaquoddy* sa Bhéarla), a bhfuil cónaí orthu in oirthuaisceart Mheiriceá Thuaidh, go príomha i Maine, sna Stáit Aontaithe, agus i New Brunswick, Ceanada.

Tá rialtas eagraithe ag muintir na bPeskotomuhkati i gCeanada, ach níl stádas oifigiúil na gCéadta Náisiúin acu.
## Tagairtí


Catagóir: Pobail Algancach
Catagóir: Pobail dhúchasacha Choillearnacha an Oirthuaiscirt
Catagóir: Stair Mheiriceánaigh dhúchasacha Maine
Catagóir: Cónaidhm Wabanaki
Móilín dé-adamhach

mion| Íomha líonadh spáis den mhóilín dé-adamhach dénítrigin N <sub>2</sub>
Is móilíní iad **móilíní dé-adamhacha** nach bhfuil iontu ach dhá adamh, den dúil cheimiceach chéanna nó éagsúil.  Is de bhunadh na Gréige an réimír *dé-*, rud a chiallaíonn "dhá". Má tá dhá adamh den dúil chéanna i móilín dé-adamhach, mar shampla hidrigin (H 2 ) nó ocsaigin (O 2 ), deirtear go bhfuil sé homanúicléach. Seachas sin, má tá dhá adamh difriúil i móilín dé-adamhach, mar aonocsaíde carbóin (CO) nó ocsaíd nítreach (NO), deirtear go bhfuil an móilín heitreanúicléach. Tá an nasc i móilín  homanúicléach dé-adamhach neamhpholach .
[mion| [Tábla peiriadach|Tábla peiriadach a thaispeánann na dúile atá ann mar mhóilíní  homanúicléacha dé-adamhacha faoi ghnáthchoinníollacha saotharlainne.]]
## Tagairtí


Catagóir: Ceimic ghinearálta
Catagóir: Céimseata mhóilíneach
Catagóir: Steiréiceimic
Mianach Guail Turów

Is mianach dromchla mór guail in iardheisceart na Polainn é **Mianach Guail Turów**,  (Polainnis; *Kopalnia Węgla Brunatnego Turów S.A.*) nó **KWB Turów**, atá suite lasmuigh de Bogatynia, an tSiléis Íochtarach. Cothaíonn sé Stáisiún Cumhachta Turów in aice láimhe. Tá sé beartaithe an mianach a dhúnadh faoi 2044 nuair a mheastar go laghdófar a stoc guail.
## Tagairtí
Catagóir:Mianaigh ghuail sa Pholainn
[Catagóir:Mianaigh chlais dromchla]
[Catagóir:Contae Zgorzelec
Catagóir:Caidreamh idir Phoblacht na Seice agus an Pholainn
Catagóir:Caidreamh idir an Ghearmáin agus an Pholainn
Muirgheas Ua hEidhin

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea **Muirgheas Ua hEidhin** (bás 1180).

## Foinsí
* Annála Uladh
* Annála na gCeithre Máistrí
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Dan McCarthy, Synchronisms , Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Teoiric an Fhiúsnaisc

Sa cheimic, is éard is **Teoiric an Fhiúsnaisc** (**TF**) ann ná ceann den dá theoiric bhunúsach, mar aon le Teoiric na bhFithiseán Móilíneach (FM), a forbraíodh chun modhanna na meicnice candamaí a úsáid chun nascadh ceimiceach a mhíniú. Díríonn sí ar an gcaoi a gcomhcheanglaíonn fithiseáin adamhacha na n-adamh dícheangailte chun naisc cheimiceacha aonair a chruthú, nuair a fhoirmítear móilín. I gcodarsnacht leis sin, tá fithiseáin ag teoiric na bhfithiseán móilíneach a chlúdaíonn an móilín iomlán.
Teoiric na bhfithiseán móilíneach

Sa cheimic, modh chun cur síos a dhéanamh ar struchtúr leictreonach móilíní ag úsáid na meicnice candamaí is ea  **Teoiric na bhFithiseán Móilíneach** (teoiric FM nó TFM). Beartaíodh go luath sa 20ú haois é.
Cuingir líneach d'fhithiseáin adamhacha

Is éard is **cuingir líneach d'fhithiseáin adamhacha** (nó **CLFA**) ann ná forshuíomh candamach d'fhithiseáin adamhacha agus teicníc chun na fithiseáin mhóilíneacha a ríomh sa cheimic chandamach.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic Fhisiceach
Catagóir: Nascadh ceimiceach
Catagóir: Ceimic fhisiceach
Aodh Ua hEidhin

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea **Aodh Ua hEidhin** (bás 1121).

Maraíodh Aodh, Muireadhach Ua Flaithbheartaigh, rí Iar Chonnacht, agus Toirdhealbhach Ua Conchobhair i mbun feachtais sa chúige.''

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
John Lennard-Jones

Matamaiticeoir Sasanach agus ollamh le fisic theoiriciúil in Ollscoil Bhriostó, agus ansin san eolaíocht theoiriciúil in Ollscoil Cambridge, ab ea S**ir John Edward Lennard-Jones** KBE, FRS (27 Deireadh Fómhair 1894 – 1 Samhain 1954). D’fhéadfaí a mheas gur tionscnóir na ríomhcheimice nua-aimseartha é.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha
Catagóir:Básanna i 1954
Catagóir:Daoine a rugadh i 1894
Catagóir: Matamaiticeoirí Sasanacha an 20ú haois
Catagóir: Ceimiceoirí teoiriciúla
Catagóir: Alumni Ollscoil Mhanchain
Catagóir: Alumni de Choláiste na Tríonóide, Cambridge
Catagóir: Acadóirí Ollscoil Bhristó
Catagóir: Daoine a bhfuil raibh acu le hOllscoil Keele
Catagóir: Comhaltaí an Chumainn Ríoga, Londain
Catagóir: Daoine as Leigh, Mórcheantar Mhanchain
Catagóir: Pearsanra Arm na Breataine sa Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir: Acadóirí Ollscoil Cambridge
Catagóir: Ceimiceoirí ríomhaireachta
Teoiric na Feidhme Dlúis

Is éard is **teoiric na feidhme dlúis** (**TFD**) ann ná modh samhaltaithe i gcomhair samhaltaithe meicniúla candamaí a ríomh, a úsáidtear san fhisic, sa cheimic agus eolaíocht na n-ábhar, chun imscrúdú a dhéanamh ar struchtúr leictreonach (nó struchtúr núicléach) (an  bhunstaid  go príomha) de chórais le go leor corp, go háirithe adaimh, móilíní, agus na pasanna comhdhlúite. Ag baint úsáide as an teoiric, is féidir na hairíonna a bhaineann le córas il-leictreon a chinneadh trí úsáid a bhaint as feidhmeáin, .i.  feidhmeanna feidhm eile.
## Tagairtí


Catagóir: Modhanna struchtúir leictreonacha
Catagóir: Teoirimí fisice
Jeremy Bentham

Fealsamh, teoiricí an dlí agus leasaitheoir sóisialta ba ea **Jeremy Bentham** (15 Feabhra 1748 - 6 Meitheamh 1832). D'fhorbair sé idé-eolaíocht an fhóntachais. 
clé|mion|Bentham le Thomas Frye, 1760-1762

## Saol
clé|mion|Bentham le Joseph Wright
Céimí de chuid Choláiste na Banríona, Ollscoil Áth na nDamh ba ea Bentham sa bhliain 1763  (Master 1766). Glaodh chun an Bharra air sa bhliain 1769 ach ní raibh sé i gcleachtadh riamh.

Thug smaointe Bentham ugach tábhachtach do na daoine a chuir Ollscoil Londan (UCL faoi láthair) ar bun mar an gcéad ollscoil lántuata i Sasana. Ní raibh baint dháiríre ag Bentham le bunú na hinstitiúide nua, ach amháin go ndearna sé cinnte de gur ceapadh a protégé John Austin ina chéad Ollamh le Dlí-eolaíocht ar an ollscoil. Mar sin féin, mar aitheantas ar an spreagadh a thug sé dá bunú, tá a chnámharlach mar chreatlach don "féin íocón" a bhíonn ar taispeáint i UCL de ghnáth.
[clé|mion|Teach tábhairne Benthan, [Bloomsbury, Londain]]Cé nach raibh sé ina Ollamh le Dlí-eolaíocht in Ollscoil Londan ach ar feadh ocht mbliana, is téacs bunaidh an phosaitíbheachais dhlíthiúil é ***The Province of Jurisprudence Determined*** (1832) le John Austin.

## Fealsúnacht
Mar bhunaitheoir fhealsúnacht an fhóntachais i bhfoirm nua-aimseartha, rinne Bentham cáineadh géar ar choincheapa mar an dlí nádúrtha agus na cearta nádúrtha ("seafóid ar chosa taca").
## Teoiricí an dlí
Mholadh sé go díograiseach cuíchóiriú a dhéanamh ar dhlí Shasana agus, go háirithe, é a chódú. Ina theannta sin, feictear an bhéim a chuir sé ar luach na trédhearcachta (agus an fhaireachais) sna mholtaí a rinne sé maidir le hathchóiriú an chórais choiriúil, an Panopticon go mór mór. Cé nár tógadh a leithéid sin d'áras riamh réir na sonraíochta a chuir Bentham chun cinn, bhí tionchar ag an smaoineamh sin ar dhearadh na bpríosún sa naoú haois déag agus, mar mheafar don smacht sóisialta agus don easpa príobháideachais, is slat tomhais é fós i ndíospóireachtaí comhaimseartha.

Bhí Bentham i measc na bhfealsamh nua-aimseartha a rinne an cás is luaithe san Iarthar ar son chearta ainmhithe agus gníomhartha homaighnéasacha a dhéanamh dleathach (sa dara cás, argóint nár foilsíodh den chéad uair roimh 1931).

## Féach freisin

* John Stuart Mill
* David Hume

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúna Sasanacha
Catagóir:Saineolaithe dlí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1748
Catagóir:Básanna i 1832
Catagóir:Fóntachas
Triaid Döbereiner

mion| Johann Wolfgang Döbereiner, a rinne iarracht na dúile a shórtáil in ord a bhí comhdhéanta de thriaid.
Faoi 1829, i stair an tábla pheiriadaigh, luath iarracht ab ea **triaid Döbereiner** na dúile a shórtáil in ord loighciúil éigin de réir a n-airíonna fisiciúla. Sa bhliain 1817, thuairiscigh litir faoi bharúlacha Johann Wolfgang Döbereiner ar na miotail chré-alcaileacha; is é sin, go raibh airíonna ag an strointiam a bhí idirmheánach dóibh siúd a bhí ag cailciam agus bairiam.  Faoi 1829, bhí grúpaí eile de thrí dhúil (mar sin "triaid") aimsithe ag Döbereiner a raibh baint chéanna ag a n-airíonna fisiciúla leo. Thug sé faoi deara freisin gur lean roinnt airíonna inchainníochtaithe de dhúile (m.sh. meáchan adamhach agus dlús) treocht trína ndéanfaí luach na dúile lárnaí sa triad a thuar go díreach nó beagnach trí mheán uimhríochtúil luachanna don mhaoin sin den dá dhúil eile a thógáil.

## Tagairtí

Catagóir: Stair na ceimice
Catagóir: Aicmiú ceimiceach
John Newlands (ceimiceoir)

Ceimiceoir Sasanach ab ea **John Alexander Reina Newlands** (26 Samhain 1837 - 29 Iúil 1898) a d’oibrigh maidir le tréimhsiúlacht na ndúl.

## Beathaisnéis
Rugadh Newlands i Londain Shasana, ag West Square i Lambeth, mac le ministir Preispitéireach Albanach agus a bhean Iodálach. 

Sa bhaile a cuireadh oideachas air ag a athair, agus ina dhiaidh sin rinne sé staidéar i gColáiste Ríoga na Ceimice. Bhí suim aige in athchóiriú sóisialta agus i rith 1860 d’fhóin sé mar oibrí deonach le Giuseppe Garibaldi ina fheachtas míleata chun na hIodáile a aontú. Ag filleadh ar Londain, bhunaigh Newlands é féin mar cheimiceoir anailíseach i 1864. Sa bhliain 1868 rinneadh príomhcheimiceoir de i scaglann siúcra James Duncan i Londain, áit ar thug sé isteach roinnt feabhsuithe ar phróiseáil. Níos déanaí scoir sé den scaglann agus arís bhí sé ina anailísí lena dheartháir, Benjamin.
mion| Áit bhreithe Newlands sa Chearnóg Thiar, Lambeth.
Ba é Newlands an chéad duine a cheap tábla peiriadach dd dhúileceimiceacha a eagraíodh de réir a mhaiseanna adamhacha coibhneasta. Ag leanúint ar aghaidh le hobair Johann Wolfgang Döbereiner le triaid agus le hobair Jean-Baptiste Dumas le dúile a raibh  comhchosúla acu, d’fhoilsigh sé in 1865  "Dlí na nOchtáibhí" (Béarla:  ‘Law of Octaves’), a luaigh ‘go dtaispeánfaidh aon dúil ar leith iompar cosúil leis an ochtú dúil a leanann í sa tábla‘. D'eagraigh Newlands na dúile go léir a bhí ar eolas, ag tosú le hidrigin agus ag críochnú le tóiriam (meáchan adamhach 232), in ocht ngrúpa de sheacht, a chuir sé i gcomparáid le hochtacha ceoil. I dtábla Newlands, ordaíodh na dúile de réir na meáchain adamhacha a bhí ar eolas ag an am agus a bhí uimhrithe go seicheamhach chun a n-ord a thaispeáint. Taispeánadh grúpaí ag dul trasna an tábla, agus  Peiriaid ag dul síos - a mhalairt ó fhoirm nua-aimseartha an tábla pheiriadaigh.
mion| Tábla na ndúlde réir Newlands.
## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Sasanacha
Catagóir:Básanna i 1898
Catagóir:Daoine a rugadh i 1837
Ríthe Luíne Chonnacht

Bhíodh **Ríthe Luíne Chonnacht** suite i gContae Mhaigh Eo agus Contae Shligigh.

Sa deisceart, bhíodh ann ó dhúchas na Gaileanga, ach faoin 12ú haois, glaodh Sliabh Lugha air.  Tar éis ionradh na hAngla-Normannach ar chúige Chonnacht, cruthaíodh barúntacht Ghaileang faoi cheannas Mhic Shiúrtáin go dtí an luath-17ú haois.  Glaodh Luíne fosta ar an gceantar ó thuaidh, suite in iardheisceart Sligigh.

De shliocht tiarnaí na tuaithe ba ea na clanna Uí Eaghra, Uí Ghadhra agus Uí Dhoibhilin.

## Liosta ríthe
* Taichleach mac Cinn Fhaoladh, bás 728/734.
* Dúnghalach mac Taithligh, bás 766/771.
* Tuathchar mac Cobhthaigh, bás 846.
* Fíonsnechta mac Maoil Chorcraí, bás 879.
* Dobhailean mac Gormghais, sinsear eapainmneach Uí Dhoibhilin, bás 885.
* Uathmarán mac Dobhailin, bás 920.
* Eaghra mac Paiprigh mhic Shaorghais, bás 926.
* Maol Dá Bhonna mac Dobhailin agus Muircheartach mac Eaghra, bás 928.
* Domhnall mac Gadhra, maraithe 931.
* Domhnall mac Maoil Mhuaidhe, bás 946.
* Diarmaid mac Uathmharáin, bás 984.
* Conchúr mac Domhnaill, bás 989.
* Cearnachán mac Flainn, maraithe 1001.
* Domhnall Ua hEaghra, bás 1023
* Duarcán Ua hEaghra, *tigherna Teóra Sloinnte Luighne*, bás 1059.
* Ruaidhrí Ua Gadhra, rídhamhna Luíne, bás 1059.
* Dubhdhara ua Aigheannáin, bás 1093.
* Taichleach Ua hEaghra, bás 1095.
* *An* Ua hEaghra, bás 1128.
* Murchadh Ua hEaghra, maraithe 1134.
* Aodh Ua hEaghra, bás 1155.
* Ruaidhrí Ua hEaghra, bás 1157.
* Beag Ua hEaghra, maraithe 1183.
* Conchúr *God* Ó hEaghra, beo 1207-1231 agus Duarcán Ó hEaghra, bás 1225.
* Aodh Ó hEaghra, bás 1234.
* Donnchadh mac Duarcáin Ó hEaghra, maraithe 1237
* Diarmaid Ó hEaghra, bás 1250.
* Domhnall Ó hEaghra, bás 1266.
* Domnhall Dubh Ó hEaghra, bás 1294.
* Art na gCapall Ó hEaghra, bás 10ú Lúnasa 1316.
* Fearghal Ó hEaghra, beo 1327?
* Seán Ó hEaghra, beo 1335?
* Domhnall Cléireach Ó hEaghra, bás 1358.
* Fearghal Mór Ó hEaghra, bás 1390.
* Tadhg Ó hEaghra, bás 1420.

## Cinn na Fine
* Seaán Buí Ó hEaghra
* Ruaidhrí Ó hEaghra
* Seaán mac Uilliam Ó hEaghra
* Ailill Ó hEaghra
* Cian Ó hEaghra
* Domhnall mac Ailealla Ó hEaghra
* Tadhg mac Céin Ó hEaghra, bás 1560
* Conn mac Ruaidhrí Ó hEaghra, bás 1581.
* Brian Ó hEaghra, bás 1586.
* Domhnall Ó hEaghra, bás 1586?
* Cormac mac Céin Ó hEaghra, bás 1612.
* Tadhg mac Cormaic Ó hEaghra, bás 1616.
* Cormac Óg Ó hEaghra, bás 1642.

## Féach freisin
* Ceann na Fine, Uí Eaghra

## Naisc sheachtracha
* Annála na gCeithre Máistrí
* Denis Walsh
**Gailenga
** Corca Fhir Trí

## Foinsí
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High Kings*, ll.&nbsp;68–9, 88, 101n., 132–3, 231, 233, 249, 291, 3ú heagrán, 2001.

## Tagairtí
Cath Machias (1775)

Troideadh **Cath Machias** le linn Chogadh Réabhlóideach Mheiriceá ar 11-12 Meitheamh 1775, an chéad chath ar muir i gcogadh na saoirse.
mion|240x240px|clé|Scúnar timpeall an ama seo

## Imeachtaí
Sa bhliain 1775, bhí gá ag na Sasanaigh le hadhmad chun beairicí a thógaint i mBostún. Chuir an tAimiréal Samuel Graves dhá bhád thráchta, *Unity* agus *Polly*, agus bád cogaidh HMS *Margaretta* á dtionlacan, ó thuaidh go Cuan Machias chun lastas adhmaid a bhreith ar ais. Chuireadar ancaire i gCuan Machias ar 9 Meitheamh 1775. Duine darbh ainm Moore a bhí ina chaptaen ar an Margaretta. Níor chuir éinne fáilte rompu.

Cúpla seachtain roimhe sin, thóg muintir Machias an bhratach Betsy Ross sa chearnóg, ag céiliuradh an troda a fearadh i Lexington, srl. Nuair a chonaic  Moore an bhratach, tháinig colg air agus dúirt sé go ntógfadh sé an baile timpeall. 

Chuaigh muintir Machias i gcomhairle le chéile agus shocraigh siad ar iarracht a dhéanamh ar an Margaretta a ghabháil. B’iad Maurice Ó Briain, Corcaíoch, agus a sheisear mac, Jeremiah, Gideon, John, William, Dennis agus Joseph, a bhí chun tosaigh sa bhfiontar seo.

Faoi cheannas Jeremiah Ó Briain agus i ngan fhios dona Sasanaigh ghabh buíon fear an long *Unity*. Chuaigh timpeall dhá scór fear ar bord go fáilí. Shleamhnaigh Joseph Ó Briain ar bord. Ní raibh sé ach sé bliana dhéag agus bhí a athair tar éis a rá leis fan sa bhaile agus aire a thabhairt dá mháthair. Taobh amuigh de cúpla muscaed, ní raibh i bhfoirm arm ag na fir ach pící féir, tuanna agus bataí. É sin agus dóchas ard. Bhí rud eile ar a thaobh — eolas domhain ar an bhfarraige agus ar sheoltóireacht.

Scaoileadar an bád agus ligeadar le sruth í. Máirnéalach críochnaithe ba ea Jeremiah agus thuig sé na sruthanna sa chuan. Chonaic an *Margaritta* an *Unity* ag teacht ina threo ach níor thug sé aon cheann di go dtí go raibh sé ródhéanach. D’éirigh le Jeremiah ceann cinn (bowsprit) an *Unity* a chur in achrann i seol mór an *Margaritta*. Dhreap na Meiriceánaigh ar bord. Mharaíodar Moore agus naonúr eile desna Sasanaigh. Maraíodh seisear Meiriceánach. Rinne Joseph Ó Briain cion fir sa troid agus tugadh claíomh Moore dó de bharr a chrógachta.

## Tagairtí

Catagóir:Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá
Catagóir:1775
Meán uimhríochtúil

mion
Sa mhatamaitic agus sna staitisticí, is é an **meán uimhríochtúil**, nó go simplí an meán ann ná suim bhailiúcháin uimhreacha arna roinnt ar chomhaireamh na n-uimhreacha sa bhailiúchán.  
Is minic gur sraith torthaí ar thurgnamh nó ar staidéar breathnaitheach atá sa bhailiúchán, nó go minic tacar torthaí ó shuirbhé . 

Is fearr an téarma "meán uimhríochtúil" i roinnt comhthéacsanna sa mhatamaitic agus sna staitisticí, toisc go gcuidíonn sé lena idirdhealú ó mheáin eile, amhail an meán geoiméadrach agus an meán armónach .
## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Catagóir:Uimhreacha