Gaeilinn na nDéise

Canúint na Gaeilge labhraítear sa Rinn agus sa tSean-phobal í Gaeilinn na nDéise [ɡelʲɪɲ n̪ˠə nʲeʃə]. Canúint na Mumhan í. Is í an chanúint is cosúla le sean-chanúint an Laighin agus Osraí. 

## Tréithe Gaeilinn na nDéise

* Cuirtear béim ar an nguta fada, fiú uair nách é an chéad ghuta sa bhfocal é.
**Thá* in áit "tá"
* Fuaimnítear an *-igh/-idh* i ndeireadh an fhocail go minic mar a bheadh *-ig* ann. [ɪɟ]
* Bíonn an *d*' san aimsir caite séimhithe, mar *dh'.*
* Bíonn *caidé* gearrtha go *dé*
* Is minic a bhíonn *-te* nó *-ta* i ndeireadh an fhocail séimhithe, mar shampla *scríobhtha.*
* Úsáidtear *go*, *ní* agus araile in áit *gur*, *níor* mar mhíreanna briathartha fiú más briathar rialta atá i gceist: Agus bíonn *dh*' in áit -r roimh guta *ní chaitheas* in áit *níor chaith mé*, *ní dh'ólas* in áit *níor ól mé*.
* *Nín* in áit *ní* agus *níl*, mar shampla *nín gall mé* le haghaidh *ní gall mé*.
**Buil* in áit *bhfuil* m.s *buil sé héin stigh ?* an bhfuil sé féin istigh?
* *Nach* le haghaidh *ach*.
* Ní úsáidtear an tuiseal ginideach baninscneach ach i sean-fhoirmeanna igint. *Cró an tsnáthaid*, *muintir an tSean-phobal*, nach *Gaeilinn na Rinne* (mar sean-fhoirm).
* Tógann *c* agus *p* roimh *ag, de, do, fé, go dtí, i, trí* tar éis *an.* mar shampla *tríd an choláisde, sa pharóiste, don chat.* Nach *don mbainne.*
* *Chún* adeirtear go minic le chomh agus chun, mar shampla *chón* *maith*.
* Fuaimeanna ná fuaimnítear, scríobhadh de ghnáth mar shampla anso iad mar a bhíonn siad scríobhtha sna lámhscríbhinní, *i bhlach* i bhfolach, *freach* fuireach, *próiste* paróiste, *trim* tirim, *agha* aghaidh *(*nach *í* sa bhfrása le haghaidh*, le h-í), anú* ar ndóigh, *cr**í*', crích, *faor* faobhar, *sléite* sléibhte, *uí* uibhe.
* Athraíodh -*th* leathan i ndeireadh an fhocail go *ch*, mar shampla fuaimnítear dath mar *dach*, rith mar *rioch.*
**Deirtear uair in áit nuair*
*Sa chéad phearsa uimhir iolra, aimsir chaite den mbriathar. Athraíodh chaitheamair, dhéineamair, rabhamair dtí chaitheamar, dhéineamar, rabhamar etc; -amar is mó a scríobhtar agus adeirtear.

## Sleachta béaloidis

### Peaid Glas
Bhí fear de-sna Maonaíonta ó Chluain Fhiadh. Bhí sé ag tarraint móna ó Léim Uí Bhriain lá. Chasadh ceann de-sna Gearaltaigh air. Dh'fhiarthaigh sé dhe an bhfeadair sé aoinne a bheadh prátaí le díol aige. Dúirt sé go raibh age Peaid Glas.

Chasadh Peaid air.

'A Pheaid,' ar sé sin, ' 'buil ao' phrátaí le díol agat ?'

"Nín', ar sé sin.

Dh'imigh sé leis. Chasadh fear eile air.

"Shíl mé', ar sé sin, 'go raibh prátaí le díol age Peaid Glas', ar sé sin.

'Thá', arsa'n fear leis. 'Dé chiall ?'

'Dh'fhiarthaigh mé dhe é, agus dúirt sé ná raibh'.

'Dén ainm a ghlaoigh tú air ?'

'Ghlaoigh mé Peaid air.'

'Ó, ní' bheag san', ar sé sin.

Uair a bhí sé ag teacht thar n-ais:

'Bhuel, a Phádraig Uí Fhloinn', ar sé sin, 'shíl mé ná 'neosfá éitheach dom. Dh'airigh mé go raibh prátaí agat le díol'. 

'Ó thá, agus gheobhaidh tú iad is fáilthe', ar sé sin leis.

Fuair sé na prátaí. Mar aoinne a ghlaofadh 'Peaid' air, bheadh sé chón maith dhuit 'Glas' a reá le 'Peaid'.

## Foclóirín

* *ábhar* m.s *ar a ábhar héin* mar ba mhaith leis
* *ábhraigh* m.s *dh'ábhraigh an chnea* d'éirigh an chneá tinn
* *aireachas* nó *airdeall* aire, m.s *bí san airdeall* bí ar t'aire
* *amadántúlacht* amaidí
* *ansacht* grá
* *briocast* bricfeasta
* *brus* smidiríní, dusta
* *caistín* duine beag cancrach
* *chuigint* ar chor ar bith, in aon chor
* *cearr* carr, mótar, gluaisteán
* *comáint* tiomáint
**comhaidiútar* cúntóir a bhfuil an chumhacht chéanna an ard-duine aige
* *concas* gabháltas, cuireann éadaí deasa *concas* ar daoine, caitheann siad an iomarca airgid orthu.
* *conlán* m.s *ar a chonlán héin* gan aon duine leis san obair
* *consaigh* tabhair fé dheara
**cuibheasach* sách, iontach
* *cúnntúirt* dainséar
* *créatúil* fé chuma mhaith
* *croíléiseach* áthasach
* *cuingir* ceangal
* *dada* faic, tada
* *damaid* seachas
* *daochaint* dóthain
* *dearúd* dearmad
* *dé chúis* caidé an chúis, cén fáth, cén t-údar, cad chuige, canathaobh, tuige
**dibheairsean* atreorú 
* *díogha* an rud nó an ní is measa
* *diúdarnaíl* ag titim don chodladh
* *dortha* tuirseach, breán
* *eadra* um a haon déag ar maidin
* *éagasc* cuma, dealramh
* *feadair* m.s *ní fheadair mé* níl fhios agam
* *fiannaí* sean-chaí
* *fuarchúiseach* gan suim, neamh-spéisiúil
**geard* gairdín
* *gotha* cuma, slí
* *ilimir* ildathach
* *imeagla* eagla mhór
* *inniúil* ábalta, réidh, bailithe
* *íospairt* drochúsáid
* *laochas* bród
* *leánmhar* tinn, pianmhar
* *leis* freisin, fosta
* *lógóireacht* ag gol go h-ard, olagón
* *maoltha* bogtha
* *mothall* ceann mór gruaige
* *neamh-cheart* mícheart
* *neomat* nóiméad
* *ollshaoiste* tonn an-mhór, súnámaí 
* *rabhait* tamall m.s *rabhait na Féile Pádraig,* drochaimsir
* *<nowiki/>'reán* arán
* *saghas* sórt, cineál
* *scairbheach* an chuid don trá a bhíonn fé chlocha móra, in aice na faille
* *sciamhach* álainn
* *smeachán* braon beag dí
* *snoite* an-tánaí, cuma an bháis air, pléite
* *sonnda* láidir
* *sóinnseáil* athrú
* *spéiriúil* aerach, geal, solasmhar
* *spreasán* duine gan mhaith
* *stáir* m.s *ar na stártha* ar mórmheisce
* *stróinnséir* strainséir
**sumans* toghairm 
* *teanntásach* ceanndána
**tigh* teach
* *tnáith* tuirsigh
* *tosnú* tosú
* *trálach* pian i gcaol na láimhe
* *treighid* pian obann sa mbolg
* *tréipéiseach* stróinéasach
* *trúig* cúis, fáth
* *tul*  m.s *tul toinne* barr toinne
* *uamhan* eagla, m.s *uamhan clóis* clástrafóibe

## Féach freisin
* An Cailín Ciúin

Catagóir:Canúintí na Gaeilge
Catagóir:Gaeltacht na nDéise