open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
An Mhalagáisis

Teanga Mhalae-Pholainéiseach í an **Mhalagáisis** arb í an teanga is coitianta i Madagascar. Níl gaol ná lúb ghaoil aici leis na teangacha a labhraítear i mór-roinn na hAfraice, nó tháinig an teanga ó Bhoirneo ar dtús, agus is i mBoirneo a chloistear teangacha gaolmhara. Is í an teanga *Ma'anyan* chois Abhainn Barito i mBoirneo an teanga is cosúla leis an Malagáisis atá ann.

Tá an teanga ó dhúchas ag fiche milliún duine, a bheag nó a mhór, nó formhór mór mhuintir Mhadagascar. 

Fuair an Mhalagáisis a lán focal ar iasacht ón Araibis, ón bhFraincis agus ó na teangacha Afracacha, ach ní bhaineann siad den dúchas Pholainéiseach atá so-aitheanta ar an teanga i gcónaí. Nuair a tháinig na Francaigh go Madagascar, fuair siad rompu leagan den aibítir Arabach in úsáid ag na Malagásaigh, ach inniu, is í an aibítir Laidineach is mó a úsáidtear leis an teanga a scríobh. Ba é aistriúchán an Bhíobla an chéad leabhar a foilsíodh sa litriú seo, agus ba iad na misinéirí Sasanacha a d'aistrigh agus a chuir i gcló é, thiar sa bhliain 1835. Is léir, áfach, go raibh béal-litríocht, scéalaíocht, agus seanchas dá gcuid féin ag na Malagásaigh roimhe sin féin, go háirithe an laoi faoin laoch úd *Ibonia*, a cuireadh i gcló ina lán díolamaí litríochta ón Afraic.

Scríobhtar an Mhalagáisis mar a fhuaimnítear í, cé go bhfuil sé de chlaonadh sna canúintí na siollaí nach bhfuil faoi bhéim a fhuaimniú go lag nó a ligean ar lár go hiomlán. Is mar [u] a fhuaimnítear an litir o, agus is mar oa nó mar ô a litrítear an fhuaim [o]. Fuaimnítear r aislúbtha (fuaim idir eatarthu idir s agus r) sna comhcheangail tr agus dr, agus is mar [dz] a fhuaimnítear an litir j.

Is é an t-ordú focal atá in úsáid sa Mhalagáisis ná VOS, nó Briathar-Cuspóir-Ainmní. Sa Ghaeilge, úsáidtear an t-ordú VSO, nó Briathar-Ainmní-Cuspóir, agus is é an t-ordú focal sa Bhéarla ná SVO, Ainmní-Briathar-Cuspóir. Féach na samplaí seo thíos:

:*Mamaky boky ny mpianatra* = Léann an mac léinn leabhar. Tá an mac léinn ag léamh leabhair.

:*mamaky* = léann, *ny mpianatra* = an mac léinn, *boky* = leabhar

:*Nividy ronono ho an'ny zaza ny vehivavy* = Cheannaigh an bhean bainne don pháiste

:*nividy* = cheannaigh (is é an litir *n-* a thaispeánann gurb í an aimsir chaite atá againn ansin, cf. *mividy* = ceannaíonn, *hividy* = ceannóidh; *namaky* = léigh, *hamaky* = léifidh) 

:*ronono* = bainne

:*ho an'ny zaza* = don pháiste

:*ny vehivavy* = an bhean

## Léigh freisin
* Rasoloson, Janie Noelle: *Lehrbuch der madagassischen Sprache* (téacsleabhar na Malagáisise dóibh siúd a bhfuil Gearmáinis acu). Helmut Buske Verlag, Hamburg 1997. ISBN 3-87548-123-2

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Teangacha na hAfraice
Catagóir:Madagascar
Whitechapel

Is baile é **Whitechapel** atá suite sa bhuirg Tower Hamlets, Londain Thoir. I ndaonáireamh na bliana 2011 fuarthas 14,862 duine ina gcónaí ann.

## Stair
Is Whitechapel an suíomh den Dúnmharuithe Whitechapel an Jack the Ripper sa deireadh na 1880idí. 

 

Catagóir:London Borough of Tower Hamlets
Éire Nua (Nua-Ghuine Phapua)

Is oileán san Aigéan Ciúin í **Éire Nua**. Tá sí suite i gcúige Éire Nua, cuid de Nua-Ghuine Phapua. Tá tuairim is 120,000 duine ina gcónaí ar an oileán. Is Kavieng an baile is mó ann (suas le 19,000 de dhaonra).   
clé|mion|Samplaí de dhealbhóireacht in Éire Nua

Catagóir:An tAigéan Ciúin
Catagóir:Nua-Ghuine Phapua
Islington

Is baile é **Islington** atá suite i dtuaisceart Londan. Tá sé i mBuirg Londan Islington. I ndaonáireamh na bliana 2011 fuarthas 206,125 duine ina gcónaí ann.
[clé|250px|thumb|[Eaglais (foirgneamh)|Eaglais Naomh Pól]]

## Tagairtí

Catagóir:London Borough of Islington
Teangacha Malae-Pholainéiseacha

Fine teangacha iad na **teangacha Malae-Pholainéiseacha** a labhraítear ar fud na hAigéine agus in Oir-Dheisceart na hÁise. Sa chiall is cruinne, ní fine teangacha neamhspleách iad ach cuid d'fhine na dteangacha Astrainéiseacha, ach le fírinne, tá an chuid eile de na teangacha Astrainéiseacha á labhairt in oileán na Téaváine, nó ba as an Téaváin a chuaigh an fhine teangacha seo ar fud na hAigéine. 

Baineann na teangacha seo an-úsáid as an eamhnú mar chuid den chóras gramadaí, cf. *wiki-wiki* na Haváíse a chiallaíonn "go luath ar fad" - is é *wiki* an focal Haváíse ar "luath, gasta". (As an bhfocal seo a fuair an Vicipéid a hainm.) Bíonn siad simplí ó thaobh na foghraíochta de - ní bhíonn siad saibhir i gconsain ná i ngutaí, agus ní cheadaíonn siad comhcheangail chonsan ar nós [str] nó [mpt]. 

Roinntear na teangacha seo ina dhá bpríomhghrúpa: na teangacha Súlú-Fhilipíneacha agus na teangacha Indi-Mheilinéiseacha. Aithnítear dhá fhochraobh i ngach ceann acu.

## Na teangacha Súlú-Fhilipíneacha

Sa ghrúpa seo, tá dhá fhoghrúpa, mar atá, na teangacha Filipíneacha agus na teangacha Sama-Bajaw. Grúpa beag iad na teangacha Sama-Bajaw a labhraítear sna hoileáin bheaga idir na hOileáin Fhilipíneacha agus Boirneo. Maidir leis na teangacha Filipíneacha, is í an Tagálaigis an ceann is tábhachtaí acu, nó is í teanga oifigiúil na nOileán Filipíneach í. Thairis sin, áfach, tá cuid mhór teangacha móra á labhairt in oileáin éagsúla Fhilipíneacha, cosúil leis an teanga Cebuano, an teanga Ilocano, an teanga Hiligaynon, an teanga Bikolano agus an teanga Waray-Waray.

## Na teangacha Indi-Mheilinéiseacha

Tá dhá chraobh sa ghrúpa seo freisin, mar atá, na teangacha Boirneacha agus na teangacha Malae-Pholainéiseacha sa chiall chúng. Is í an Mhalagáisis, teanga dhúchais mhuintir Mhadagascar, an ceann is mó de na teangacha Boirneacha. Maidir leis na teangacha Malae-Pholainéiseacha Núicléacha - na teangacha Malae-Pholainéiseacha sa chiall chúng - is orthu a airítear an Mhaorais, an Haváís, an Indinéisis agus an Mhalaeis, mar shampla. (Is ionann iad, beagnach, an Indinéisis agus an Mhalaeis.)

Malae-Pholainéiseacha
Kensington

Is baile é **Kensington** atá suite sa bhuirg Kensington and Chelsea, Londain Láir.

Catagóir:Royal Borough of Kensington and Chelsea
Forza Italia

Páirtí polaitiúil Iodálach a bhunaigh Silvio Berlusconi ab ea **Forza Italia**. ("An Iodáil chun cinn" is ciall le *Forza Italia* san Iodáilis). 

Sna blianta 2007-2013, bhí páirtí eile ar bhfód a tháinig i gcomharbacht air, sé sin Il Popolo della Libertà nó PdL. (*Pobal na Saoirse* i nGaeilge).

Catagóir:Polaitíocht na hIodáile
Catagóir:Páirtithe polaitíochta na hIodáile
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1994
Westminster

[deas|250px|thumb|[Ardeaglais Westminster]]
Is baile é **Westminster** (*Iarmhainistir* go litriúil nó San/Naomh Stíofán mar fhoirm Ghaeilge ar an ainm Breatanach dó *San Steffan*) atá suite in iarthar Londan. Tá sé i gCathair Westminster. 

## Logainmníocht

## Stair

Catagóir:Cathair Westminster
Uppsala

Cathair stairiúil sa tSualainn í **Uppsala**. Ansin atá cónaí ar Ard-Easpag na Sualainne ón mbliain 1164 anuas, agus is í Uppsala an chathair ollscolaíochta is sine i gCríoch Lochlann ar fad. Bronnadh cairt na cathrach ar Uppsala sa bhliain 1497, ach tá an áit i bhfad níos sine ná sin.

Sa bhliain 2008, bhí 144,839 duine ina gcónaí in Uppsala, de réir mar a roghnaíonn an rialtas áitiúil teorainneacha an áitribh lárnaigh a shainaithint (an daonra a thugann lárionad staidrimh na Sualainne, nó *Statistiska centralbyrån*, tá sé níos ísle, toisc nach n-áiríonn an lárionad na bruachbhailte úd Sävja, Lugnet agus Kuggbro mar chuid den áitreabh chathartha). 

Lárionad tábhachtach cultúrtha a bhí in Uppsala riamh, a bhuí leis an ollscoil a bhfuil traidisiún fada aici. Is féidir, fiú, Gaeilge, Sean-Ghaeilge, agus Breatnais a fhoghlaim san ollscoil.

Catagóir:An tSualainn
Catagóir:Cathracha
Catagóir:Cathracha na Sualainne
Lena Meyer-Landrut

Is amhránaí popcheoil ón Ghearmáin í **Lena Meyer-Landrut** (AIF: [ˈleːna ˌmaɪɐˈlant.ʁuːtʰ]), a rugadh ar an 23 Bealtaine 1991 in Hannover sa tSacsain Íochtarach. 

Fuair Lena a h*Abitur* sa Ghearmáin (cosúil leis an Ardteistiméireacht) i mí an Mheithimh 2010 nuair a chríochnaigh a meánscolaíocht in IGS Roderbruch Hannover. 

Bhuaigh Lena Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2010 leis an amhrán "*Satellite*" in Osló ar an 29 Bealtaine.  Chuaigh an chéad singil aici go dtí uimhir 1 sa Ghearmáin agus san Eilvéis agus go dtí uimhir 2 san Ostair agus in Éirinn. 

I gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2011 i nDüsseldorf, chan sí an t-amhrán "*Taken by a Stranger*" agus tháinig sí sa 10ú áit. 

## Dioscliosta

* *[[My Cassette Player]]* (2010)
* *[[Good News]]* (2011)
* *[[Stardust (albam le Lena Meyer-Landrut)|Stardust]]* (2012)
* *[[Crystal Sky]]* (2015)
* *[[Gemini (albam Lena Meyer-Landrut)|Gemini]]* (2017)

## Naisc sheachtracha
* lena-meyer-landrut.de láithreán gréasáin oifigiúil (as Gearmáinis)

## Tagairtí

Meyer-Landrut, Lena
Catagóir:Buaiteoirí Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Meyer-Landrut, Lena
Catagóir:Daoine beo
Póilíní Airm na Paraná

Is fórsaí cúltaca agus coimhdeacha de chuid Arm na Brasaíle iad **Póilíní Airm Paraná**, agus is cuid den Chóras Slándála Poiblí agus Coimirce Sóisialaí sa Bhrasaíl iad. An phríomhaidhm atá acu ná póilíneacht choisctheach a dhéanamh chun ord poiblí a choinneáil i Stát Paraná.

Catagóir:An Bhrasaíl
Catagóir:Póilíneacht
Faireog phinéalach

mion|clé|350pxIs feireog bheag inchríneach í **an fhaireog phinéalach** (tugtar uirthi freisin; 'an ball pinéalach', 'an eipifís cheirbreach' , agus 'an eipifís' nó 'an tríú súil') a bhíonn suite san inchinn veirteabrach. Táirgeann sí meileatoinin, hormón arb é a n-éifeacht modhnú ar bpatrúin codalta/múscailte agus ar bhfeidhmeanna fótaithréimhseacha an ainmhí. Tá cruth an bhuaircín aici (sin é an fáth a thugtar an t-ainm 'pinéalach' di), agus tá sí suite gearr de lár na hinchinne, idir an dá leathsféar, fillte in eitre san áit ina cheanglaíonn dhá leath den talamas le chéile.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Faireoga
Catagóir:Córas inchríneach
Catagóir:Ceann agus muineál
Catagóir:Suanfhiseolaíocht
Catagóir:Rithimí laethúla
Ubhagán

mion|clé|300px| Ubhagán

Is éard is **ubhagán** ann ná orgán atáirgthe baineann a dhéanann ubháin, is minic a faightear é i bpeirí san veirteabrach baineann.
Bíonn ubhagáin na mban homalógach le huiríocha na bhfear, sa chaoi is a bhíonn siad beirt ina ngónaid agus ina bhfaireoga inchríneacha.

## Tagairtí

Catagóir:Orgáin
Catagóir:Córas inchríneach
Catagóir:Géinéiceolaíocht
Catagóir:Córas atáirgthe na mban
Catagóir:Peilbheas
Vitoria-Gasteiz

Is príomhchathair comhphobal féinrialaitheach Tír na mBascach  í **Vitoria-Gasteiz**. Tá 235,661 ina gcónaí ann agus í mar phríomhchathathair an chúige Araba i dtuaisceart na Spáinne. Is í Gasteiz an t-ainm Bascais, agus Vitoria as Spáinnis. Tá an bardas ar an mbardas is mó i dtír na mBascach le achar 276.81 cm agus daonra 242,082.

Cuirtear an chathair seo go minic i liosta de 5 chathair is fearr sa Spáinn le bheith ina chónaí ann. Tá an sean-bhaile caomhnaithe go maith le sráideanna meánaoiseacha agus cearnóga deasa. Tá dhá ardeaglais aici agus bíonn go leor féile ann.

Tiomnaigh Beethoven a *Opus 91*, "Cath Vitoria" nó "Bua Wellington" don chath cáiliúil óna cogaidh Napoléon. I rith cath Vitoria, bhris airm Spáinneach, Portaingéalach agus Sasanach agus an Ginearál Marquess Wellington na Francaigh. Uair na cinniúna ab ea é an cath i gCogadh Saoirse na Spáinne.

## Stair
Sa bhliain 581 bhunaigh rí Viseagotach Liuvigild cathair *Victoriacum*. Sa bhliain 1813, le linn Chogadh na Leithinse, bhí bua ag Diúc Wellington i gcoinne na bhFrancach i gCath Victoria. Tá séadchomhartha lonnaithe i bpríomhchearnóg na cathrach, *Monumento a la Independencia*, mar chomóradh ar an gcath. 

Ar 20 Bealtaine, 1980, thiontaigh Parlaimint na mBascach ar Vitoria mar phríomhchathair réigiún féinrialaitheach Thír na mBascach.

## Eacnamaíocht agus déimeagrafaic
Tá eacnamaíocht ilghnéitheach i Vitoria-Gasteiz, agus tá go leor comhlachtaí déantúsaíochta le oibríochtaí ann, ina measc Mercedes-Benz, Michelin, Gamesa agus Heraclio Fournier, an ceann deireanach lena cheanncheathrú sa chathair. Sa bhliain 2009 rangaíodh an chathair sa dara háit ó thaobh chaighdeán maireachtála de i measc chathracha na Spáinne, agus sa chéad áit maidir le ceantair glasa agus áiteanna cultúracha in aghaidh an duine.

Tá seirbhís aerfoirt lonnaithe gar don chathair in Aerfort Vitoria. Faoi láthair níl ach aon aerlíne amháin ann le seirbhísí rialta, Iberia, á riaradh ag Air Nostrum le eitiltí go Maidrid agus Barcelona.

Cuireadh deireadh le seirbhís Ryanair go Stansted, Londain agus Baile Átha Cliath i nDeireadh Fómhair 2007.

Tá seirbhísí ag an aerlíne feidhmiúcháin NordJet ó Vitoria-Gasteiz.

## Tagairtí

Catagóir:Tír na mBascach
Catagóir:Príomhchathracha na Spáinne
Catagóir:Cathracha agus Bailte i dTír na mBascach
Catagóir:Tíreolaíocht Thír na mBascach
Agallamh na Seanórach

Is téacs tábhachtach é **Agallamh na Seanórach** (bun-ainm *Acallam na Senórach*) atá ón 12ú haois, thart sa bhliain 1175. Is éard atá in Agallamh na Seanórach ná bailiúchán de scéalta agus de dhánta atá faoi Fhionn agus imeachtaí na bhfian. Níl sé cinnte cé mhéad mír atá ann ach meastar go bhfuil thart ar 8,000 líne ann. Is frámascéal é an téacs seo agus is féidir laoithe a chur isteach nó a bhaint amach gan dochar ar bith a dhéanamh don téacs. Nascann an t-ábhar agus an modh inste na scéalta agus na dánta. Tá idir 150-200 scéal agus dán sa bhailiúchán seo a thugann léargas dúinn ar eachtraí na bhfian. Sa saothar seo tá níos mó ná aon leagan amháin, tá ceithre leagan ann agus is iad sin ná: 

# An bunsaothar ar a dtugtar ‘Agallamh na Seanórach’. Is é sin an leagan is tábhachtaí, agus tá thart ar 70,000 focal ann. Is prós formhór an tsaothair- tuairim is 55,000 focal den iomlán. An fuíollach, 15,000 focal filíochta, tá sé roinnte idir 164 laoi a bhfuil idir 1–49 véarsa. 
# An saothar beag ar a dtugtar go hiondúil ‘An tAgallamh Beag’. Tá an leagan seo giorra ná an bun saothar le 12,500 focal, filíocht is ea beagnach a leath- 6,000 focal roinnte idir 14 dán. Dánta sách fada is ea cuid acu sin ina bhfuil idir 1-76 véarsa. 
# An tríú hAgallamh ar féidir linn ‘An tAgallamh Déanach’ a bhaisteadh mar ainm air. Is leagan déanach den téacs é seo atá ón 17ú haois. Is leagan fada é le c.104,000 focal, filíocht is ea timpeall 31,000 focal díobh sin agus iad roinnte idir 122 laoi ina bhfuil idir 1 – 146 rann.
# Leagan nua-aimseartha den bhun-Agallamh ar a bhféadfaimis ‘An tAgallamh Nua’ a thabhairt mar theideal atá le fáil i lámhscríbhinní ó Chúige Mumhan san ochtú agus sa naoú haois déag. Níl an leagan seo is tábhachtach ná na thrí cinn eile. (Ó Muraíle,M. 1995). 

Níl aon dabht ná gurb é an bun-Agallamh an leagan is tábhachtaí agus is fiúntaí de na ceithre cinn sin ó thaobh na litríochta de, ach níor cheart neamhaird a thabhairt ar an gcéad dá cheann eile go háirithe.

## Naisc sheachtracha
* Acallamh na Senórach I ar CELT
* Agallamh na seanórach ar CODECS
* Acallamh na Senórach ar *Irish Sagas Online*

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta na Fiannaíochta
LADT

thumb|An bhratach tuar ceatha
Acrainm is ea na litreacha **LADT**, a sheasann do "Leispiach, Aerach, Déghnéasach agus Trasinscneach" (LGBT i mBéarla). Scáth-théarma is ea é do dhaoine nach heitrighnéasaigh agus cisinscnigh iad. 

Ós rud é go bhfuil féiniúlachtaí gnéis agus inscne ann nach dtagann faoi scáth na dtéarmaí san acrainm, is minic a bhaintear úsáid as leaganacha breisithe ar nós LADT+ freisin, acrainm lena n-aithnítear agus lena n-áirítear féiniúlachtaí mionlaigh eile nach bhfuil leispiach, aerach, déghnéasach agus trasinscneach amháin. Úsáidtear roghanna eile freisin, mar shampla LADTA, LADTI, LADTAIAP etc.  Úsáideann daoine agus eagraíochtaí an t-acrainm is mó atá ag teacht, dar leo, lena gcuid ball, a gcuid dearcthaí agus a gcuid cuspóirí.

Is í an bhratach tuar ceatha siombail an phobail LADT, cruthaithe ag Gilbert Baker sa bhliain 1978.

## Féach freisin
*:Catagóir:LADT

## Tagairtí


Catagóir:Gnéasacht an duine
Bioróir

deas|250px|thumb|Bioróir
Is feiste faoi choinne peann luaidhe é **bioróir** a chuireann bior ar phinn.

Catagóir:Bioróir
Neasden

Is baile é **Neasden** atá suite sa bhuirg London Borough of Brent, Londain thiar.
 

Catagóir:London Borough of Brent
Scriosán

deas|250px|thumb|Scriosán
Is feiste rubair úsáidte le scrios a dhéanamh ar rud éigin atá scríofa é **scriosán**.  

## Stair
Sula raibh an saghas scriosáin in úsáid inniu, úsáideadh táibléid chéir chun marcanna luaidhe nó gualaigh a scriosadh as páipéar. Úsáideadh píosaí cloiche garbha ar nós gaineamhchloiche nó púmais chun earráidí beaga a bhaint as doiciméid pár nó paipír a scríobhadh le dúch. Baineadh úsáid as arán gan crústa; dúirt mac léinn ó Thóiceo ó thréimhse Meiji (1868–1912): "Baineadh úsáid as scriosáin aráin in ionad scriosáin rubair, agus mar sin thugadh siad dúinn iad gan aon srian ar an méid. Mar sin níor cheapamar faoi iad seo a thógáil agus cuid dhian a ithe chun ár n-ocras a shásamh beagán ar a laghad."

Tuairiscítear gur fhorbair an t-innealtóir Sasanach Edward Nairne an chéad scriosán rubair a raibh an margadh forleathan air sa bhliain 1770, le haghaidh comórtas aireagáin. Dhíol Nairne scriosáin ná ar an bpraghas ard trí scilling in aghaidh an chiúb leath-orlach. Dar le Nairne, phioc sé píosa rubair suas gan chuimhneamh in ionad blúiríní aráin, d'aimsigh sé tréithe scriosta an rubair, agus thosaigh sé ag díol scriosáin rubair. Rinne Joseph Priestley cur síos ar an aireagán ar 15 Aibreán, 1770, i bhfonóta: "Chonaic mé substaint atá oiriúnaithe go han-mhaith chun marc peann luaidhe dubh a ghlanadh ó pháipéar. ... Díolann an tUasal Nairne, Déantóir Ionstraimí Matamaitice, é os comhair an Royal-Exchange." Sa bhliain 1770 bhí an focal *rubbing* in úsáid go ginearálta le haghaidh aon réad a úsáideadh le haghaidh cuimilte, ceanglaíodh an focal leis an ábhar nua am éigin idir 1770 agus 1778.

Mar sin féin, bhí rubar amh so-mhillte. Sa bhliain 1839, d'aimsigh Charles Goodyear an próiseas bolcáiniú, modh a chruthaigh rubar agus a dhéanann é buan. Tháinig scriosáin rubair chun bheith coitianta le teacht an bolcáiniú.

Ar an 30 Márta 1858, fuair Hymen Lipman as Philadelphia, Stáit Aontaithe Mheiriceá, an chéad phaitinn chun scriosán a cheangal le ceann peann luaidhe. Cuireadh ar neamhní é ina dhiaidh sin mar gur cinneadh nach raibh ann ach comhdhéanamh de dhá fheiste seachas táirge nua ar fad.

Catagóir:Scriosán
Cearnóg Leicester

Is cearnóg coisithe í **Cearnóg Leicester** san West End de Londain. Tá an Chearnóg ag críochantacht le Sráid Lisle ar an dtuaisceart, Charing Cross Bóthar ar an oirthear, agus Sráid Whitcomb ar an iarthar. Tá páirc na Cearnóige ag teorannú le Sráid Cranbourn ar an dtuaisceart; Cearnóg Leicester ar an oirthear; Sráid Irving ar an ndeisceart; agus tá an bóthar ainmnithe mar Chearnóg Leicester go simplí, suite ar an iarthar. 

Catagóir:Cathair Westminster
Droichead Londan

**Droichead Londan** a thugtar ar roinnt droichead trasna na Tamaise idir an Chathair agus Southwark. Tógadh an chéad droichead sa suíomh seo in aimsir na Rómhánach. Tógadh na droichid luatha seo le hadhmad. Sa Mheánaois, bhí dhá dhroichead faoi seach ann. Droichid chorrán liag ab ea iad sin. Droichead cearchaill bosca coincréite atá sa cheann atá inniu ann. Cuireadh tús lena thógáil sa bhliain 1971 agus osclaíodh é sa bhliain 1973.

Catagóir:Droichid i Londain
Droichead an Túir

Is droichead trasna na Tamaise agus suite sa London Borough of Southwark é **Droichead an Túir**. 

Catagóir:Droichid i Londain
Catagóir:London Borough of Southwark
Knightsbridge

Is baile é **Knightsbridge** atá suite sa bhuirg Cathair Westminster, Londain Láir. Is ceantar cónaithe agus miondíola eisiach ó dheas na Hyde Park é. Tá a lán siopaí costasach i   Knightsbridge mar Harrods agus Harvey Nichols. Tá an Brompton Oratory agus an Músaem Victoria agus Albert sa cheantar freisin, ar an mBrompton Road.

Catagóir:Cathair Westminster
Chelsea

Is baile é **Chelsea** atá suite sa bhuirg Kensington and Chelsea, Londain Láir. 

## Cultúr

* Stamford Bridge
* Chelsea Football Club

## Tagairtí

 

Catagóir:Royal Borough of Kensington and Chelsea
Cathair Westminster

Is buirg í **Cathair Westminster** atá suite i Londain Thiar lárnach, Sasana. Tá a cheanncheathrú riaracháin suite i Halla na Cathrach. 

## Féach freisin

* 2017 Ionsaí Westminster 

## Ceantair

* Bayswater, Belgravia
* Covent Garden, Ceantar Síneach
* Fitzrovia
* Holborn, Hyde Park
* Knightsbridge
* Lisson Grove
* Maida Vale, Mayfair, Marylebone, Millbank
* Paddington, Pimlico
* Queen's Park
* St James's, St John's Wood, Soho
* Westbourne Green, West End, Westminster

## Nithe is díol spéise do thurasóirí

* Abbey Road, Albert Memorial, Áirse Wellington, Ardeaglais Westminster, Abtheach Westminster
* Baker Street, Big Ben, Brunel University London, BT Tower
* Cearnóg Trafalgar, Cearnóg Berkeley, Cearnóg Grosvenor, Cearnóg Leicester, Cearnóg Leinster, The Cenotaph, Charing Cross
* Hippodrome Horse Guards
* Imperial College London
* Lord's Cricket Ground, London Palladium
* Marble Arch
* An Gailearaí Náisiúnta
* Ollscoil Londain
* Hyde Park
* St. James's Park, St James's Palace
* Kensington Gardens
* Leabharlann Briotanach
* Músaem Iompair Londain, Madame Tussauds, The Mall
* Gailearaí na bPortráidí Náisiúnta
* Pálás Buckingham, Pall Mall
* Regent's Park
* Somerset House, The Serpentine, Speakers' Corner, Strand
* Tithe na Parlaiminte
* Whitehall
* Zú Londain

Catagóir:Sasana
Catagóir:Cathair Westminster
Catagóir:Buirgí na Londan
Stáisiún Sráid Learpholl

250px|thumb|Stáisiún Sráid Learpholl
Is stáisiún suite suite i gCathair Londan é **Stáisiún Sráid Learpholl** . 
 

Catagóir:Cathair Londan
Catagóir:Stáisiúin traenacha i Londain
Cathair Londan

Is buirg í **Cathair Londan** atá suite i  Londain lárnach, Sasana. 

## Ceantair

* Aldersgate, Aldgate
* Broadgate, Billingsgate, Bishopsgate, Blackfriars
* Chancery Lane, Cornhill
* Farringdon
* Inner Temple
* Mansion House, Minories, Moorgate
* Smithfield
* Temple, Tower

## Nithe is díol spéise do thurasóirí

* Ardeaglais Naomh Pól
* Banc Shasana, 
* Barbican Centre
* Cloch Londain, 
* Cearnóg Paternoster
* Droichead Londan
* Fleet Street
* Leadenhall Market
* Millennium Bridge, 
* Moorfields, 
* Músaem Londain
* Malartán Ríoga
* Stáisiún Sráid Learpholl
* Temple Bar

## Tagairtí

Catagóir:Sasana
Catagóir:Cathair Londan
Catagóir:Buirgí na Londan
Piccadilly Circus

Is acomhal bóithre é **Piccadilly Circus** atá suite in Londain lárnach. 

## Tagairtí

Catagóir:Acomhal bóithre i Londain
Sábh ciorclach

Is toireasc cumhachta é an **sábh ciorclach**. Bíonn diosca fiaclach air a rothlaíonn go sciobtha chun ábhair a ghearradh.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí láimhe
Crystal Swing

Is grúpa ceoil é Crystal Swing. Is as Mainistir na Corann iad. Tá triúr sa ghrúpa, Máire, Derek agus Dearbhla de Búrca. Seinneann siad ceol tuaithe.Tháinig clú agus cáil orthu nuair a chonaic Ellen DeGeneres físeán ceoil dá gcuid ar YouTube. Ar an 12 lá de mhí Márta, 2010, chuaigh siad ar The Late Late Show le Ryan Tubridy, agus tar éis sin, bhí aithne ag gach duine orthu. Ag deireadh an mhí, chuaigh siad ar The Afternoon Show, Xposé, agus Ireland AM. Ar an 6ú la d'Aibreán, chuaigh siad go Meiriceá, agus chuaigh siad ar The Ellen DeGeneres Show. Craoladh an clár ar an 12ú la d'Aibreán 2011 i Meiriceá.

## Dioscliosta
### Albaim
**Sweet Dreams* (2008)
*''The Best Years Of Our Lives' (2010)

### Singlí
*2010: "He Drinks Tequila"
*2010: "The Hucklebuck"

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2007
Katyn

Is baile beag in iarthar na Rúise é **Katyn**, suite in aice le Smolensk. 

## Eirleach Katyn
Nuair a d'ionsaigh arm na Gearmáine an Pholainn i Mí Mheán Fómhair 1939, tháinig na Sóivéadaigh isteach ón taobh eile, agus sa deireadh, chuaigh críochdheighilt ar an bPolainn de réir na teorann a bhí socraithe ag an nGearmáin agus ag an Aontas Sóivéadach roimhe sin. Bhí an Pholainn cloíte ag an nGearmáin agus ag an Aontas Sóivéadach araon, agus fágadh cuid mhór saighdiúirí Polannacha i mbraighdeanas sa Rúis. 

clé|thumb|An sléacht
Ar an 5 Márta 1940, shínigh Lavrentiy Beriya, ceannasaí na bhfórsaí slándála san Aontas Sóivéadach, ordú chun na mílte oifigeach agus sibhialtach Polannach a mharú faoi cheilt. Déanadh cuid mhaith den dúnmharú i coillte Katyn. Is deacair a rá cé mhéad a maraíodh ansin, ach is dócha go raibh timpeall ocht míle oifigeach airm agus 21,768 daoine go hiomlán idir Katyn agus áiteanna eile.

Le blianta fada, shéan an rialtas Sóivéadach go ndearnadh eirleach ann, ach faoi dheireadh, sa bhliain 1990, d'admhaigh siad gur cuireadh an marú i gcrích faoi orduithe Sóivéadacha.

## Timpiste Aeir
Fuair Lech Kaczynski (uachtarán na Polainne ó 2005 go 2010) agus 130 daoine eile bás i dtubaiste aeir sa Rúis ar an 10ú lá de mhí Aibreáin, 2010, le 130 daoine eile, is iad ag taisteal go cuimhneachán in Katyn.

Catagóir:Tíreolaíocht na Rúise
Catagóir:Stair na Rúise
Stéaróideach

[thumb|right|400px|Samhail mhaide den stéaróideach [lanosterol. Léiríonn líon iomlán na gcarbón a bhunús trítheirpéinóideach.]]
Is éard is **stéaróideach** ann ná lipid theirpéinóideach arb é a príomhthréith a chroí steréin agus grúpaí feidhmiúla breise. Tá a croí comhdhéanta de struchtúr carbóin de cheithre fáinní comhleáite: trí fáinní cioglaiheacsán agus fáinne amháin cioglaipeintáine. Athraíonn na stéaróidigh de réir na grúpaí feidhmiúla a ghabhann leis na fáinní seo agus staid ocsaídithe na bhfáinní.

Tarlaíonn raon leathan de chomhdhúile ceimiceacha go
nádúrtha i bplandaí, in ainmhithe, agus i bhfungais.
## Naisc sheachtracha
* Michael W. King's Medical Biochemistry . Steroids and retinoids are both terpenes that are hydrophobic, pass through cell membranes and bind to intracellular receptors. However, retinoic acid is not a steroid because it does not have the defining ring structure. See: Steroids and Related Hydrophobic Molecules.
* "Biochemistry" by Jeremy M. Berg, John L. Tymoczko and Lubert Stryer (2002) W. H. Freeman and Co. steroid topics in this
* Insidermedicine in 60 - Trans Fats, Steroid Rage, Calcium and Needlesticks   -- Video: Insidermedicine.com's Dr. Sanjay Sharma on Trans Fats, Steroid Rage, Calcium and Needlesticks.
* Nomenclature of Steroids Home Page at Queen Mary University of London.
* Steroid abbreviations at ISAS (page now defunct, web archive version)
* http://arbl.cvmbs.colostate.edu/hbooks/pathphys/endocrine/basics/steroidogenesis.html 

Catagóir:Conairí meitibileacha
*
Cannabas (géineas)

Géineas de phlandaí bláthanna is ea an **cannabas** nó an **chnáib** a chuimsíonn trí speiceas toimhdean,* [[Cannabis sativa]]*, *[[Cannabis indica]]*, agus *[[Cannabis ruderalia]]*.  Ullmhóid ón bplanda *Cannabis sativa*  atá ann, a úsáidtear go forleathan mar dhruga caitheamh aimsire, mar gheall ar a airíonna meidhréiseacha scaoilteacha.   Is as an bplanda seo a fhaightear an *raithneach* a chaitear go forleathan timpeall na cruinne.

Tugtar cnáib ar an bplanda freisin, agus faightear eastóscthaí uaidh mar "haisis" is mairiuana.  Baineadh úsáid as cannabas, le fada, le haghaidh snáithín (cnáib), chun críocha leighis, agus mar dhruga áineasa. thumb|150px|Grianghraf gar-amhairc d'ola cannabais ag deireadh snáthaide|clé

### Tréithe
Planda bliantúil a fhásann 2.5 m ar airde, na duilleoga le 5-7 maothán caol fiaclach spréite cosúil le méara, na bláthanna bídeacha glasa i gcrobhaingí foirceannta. 

Na fireannaigh is na baineannaigh ar phlandaí difriúla. Dúchasach don Áise, 

Foinse snáithíní rópa is síolta éan, chomh maith le roisín támhshuanach.

Tá na trí thacsón seo dúchasach san Áise Láir, agus san Áise Theas ach fástar go forleathan i dtíortha eile é. 

### THC
Is é teitrihidreacannabionól an comhábhar gníomhach ann. Is móilín shícighníomhach é THC a thugann 'na ribí' duit agus a bhaineann le marachuan.

Roghnaítear plandaí a tháirgeann a lán snáithíní agus teitrihidreacannaibionól nó THC, le haghaidhx táirgí thionsclaíoch. 

Sintéisíodh an THC den chéad uair i 1967.

## Féach freisin

* Teitrihidreacannaibionól
* Marachuan

## Tagairtí


Catagóir:Luibheanna
Catagóir:Plándaí ícheacha
Catagóir:Drugaí sícighníomhacha
Catagóir:Iasachtaí na Gréigise
Catagóir:Eofóiriathach
Catagóir:Bláthanna
Pailniú

[400px|rite|thumb|[Beach ag pailniú caisearbháin: is féidir leat pailin na mbláth a fheiceáil greamaithe ar fionnadh na feithide]]Is éard is **pailniú** ann ná an próiseas trína aistrítear pailín ó antar staimín go stiogma cairpéil i ngléasraí, rud a chumasaíonn toirchiú agus atáirgeadh gnéasach. Coinníonn gráinní na pailine (speirm) na gaiméití fireann agus an cairpéal na gaiméití baineann; sna gimnispeirmí cuirtear an phailin go díreach ar an ubhúlach féin.

Tugtar 'an stiogma' ar pháirt ghabhálach an chairpéil i mbláthanna na n-angaispeirmeacha.
Tugtar 'an mhicripíl' ar pháirt ghabhálach d'ubhúlach na gimnispeirme.
Is céim riachtanach é an pailniú, in atáirgeadh phlandaí bláthanna, agus bíonn táirgeadh sleachta le ghéiniteach éagsúil mar thoradh air.

Catagóir:Siombóis
Catagóir:Pailniú
Modh Bates

Is modh leighis malartaigh é an **Modh Bates** atá dírithe ar radharc na súl a fheabhsú. Ba é an dochtúir Meiriceánach William Horatio Bates, MD (1860-1931) a bhunaigh an modh seo. Bhí sé den tuairim gur strus is cúis le fadhbanna súl agus bhraith sé go ndearna spéaclaí dochar agus nár ghá iad i ndáiríre. 

D'fhoilsigh Bates leabhar chomh maith le hiris le cuidiú le daoine radharc a gcuid súl a fheabhsú. Bhí na hoirbhearta a mhol sé dírithe ar do scíth a ligean, na súile a choinneáil ag gluaiseacht agus díriú ar mhionrudaí seachas an pictiúr ar fad a ghlacadh isteach in aon am amháin. Chur sé béim ar leith ar litreacha dubha agus marcanna a shamhlú i d'intinn, agus rudaí eile. Bhraith sé freisin go mbeadh fiúntas ann do chuid súl a nochtadh do sholas na gréine ach de réir mar a chuaigh an modh ar aghaidh moladh do chuid súile a choinneáil dúnta agus gan a bheith ag breathnú díreach ar an ngrian le súile oscailte ar fhaitíos go ndéanfadh sé seo dochar buan duit, is dócha.

Catagóir:Oftailmeolaíocht
Catagóir:Leigheas malartach
Catagóir:Galair na Súl
Soprán

Is éard atá i gceist le **soprán** ná amhránaí (bean, nó buachaill óg de ghnáth) den ghuth is airde scála.

Catagóir:Amhránaíocht
Archway, Londain

Is baile é **Archway** atá suite sa bhuirg Islington, Londain Láir.
clé|mion|240x240px|Archway Navigator Square

Catagóir:London Borough of Islington
Leytonstone

Is baile é **Leytonstone** atá suite sa bhuirg Waltham Forest, Londain Thoir. I ndaonáireamh na bliana 2011 fuarthas 12,879 duine ina gcónaí ann.

Catagóir:London Borough of Waltham Forest
Sráid Oxford

Is mórbhóthar í **Sráid Oxford** i gCathair Westminster sa West End i Londain, sa Ríocht Aontaithe. Is í an tsráid 
siopadóireachta is gnóthaí san Eoraip í. Sa bhliain 2011 bhí 300 siopa ann go neasach. Tráth, ba chuid de bhóthar Londain-Áth na nDamh í, a thosaigh ag Newgate, i gCathair Londan, agus bhí aithne uirthi mar 'Oxford Road'. Inniu, tá sí mar chuid den mórbhóthar A40, ach cosúil le an-chuid bóithre i lár Londain nach trébhealaigh iad a thuilleadh, ní áirítear uimhir an bhóthair ar na cuaillí eolais. 

Beagnach leath slí ar an Sráid Oxford atá Oxford Circus, gnóthach crosbhealach le Sráid Regent. D'oscail crosaire trasnán ar an Oxford Circus i 2009, agus níl a dhath cosúil leis i lárnach Londain faoi láthair. 

## Tagairtí

Catagóir:London Borough of Islington
Catagóir:Sráideanna na Londan
Gidea Park

Is baile é **Gidea Park** atá suite sa bhuirg Havering, Londain Thoir.

## Stair

Is é Gidea Park suíomh an 'Romford Bruachbhaile Gairdín' tógtha i 1910 go 1911 ar an Gidea Hall agus Eastáit Balgores mar thaispeántas na pleanáil baile. Bhí teachíní agus tithe deartha le níos mó ná 100 ailtirí, líon mór iad le ardmheas orthu. Rinne comórtas chun pleanáil baile is fearr a roghnú den bruachbhaile agus na dearaí is fearr den tithe a chosnaíonn £500 agus teachíní a chosnaíonn £375. Chuir an tionscadal, stáisiún traenach in áireamh, chun cinn le comhlacht bunaithe le triúr feisirí Liobrálach a raibh ceangailte le Hampstead Bruachbhaile Gairdín forbairt, Herbert Raphael, John Tudor Walters (a rinneadh ridirí níos déanaí) agus Charles McCurdy.

## Sochaí agus fóillíocht
 
Ba an Scoil Saoirse Ríoga i mBóthar Brentwood Uachtar an chéad scoil e i mBreatain ina raibh ríomhaire leictreonach suiteáilte. 

Tá an *Romford Hockey Club* agus an teach tábhairne *The New Inn* suite i nGidea Park. 

## Iompar

### Áiteanna áitiúil

* Romford
* Gallows Corner
* Ardleigh Green 

### Stáisiúin áitiúil

* Gidea Park stáisiún traenach
* Romford stáisiún

## Tagairtí
Massy, Anthea (2003). London's secret suburbs *Evening Standard* 12 March 2003.

Catagóir:London Borough of Havering
Músaem na Breataine

Is músaem i Londain Shasana é **Músaem na Breataine** atá tiomnaithe do stair agus chultúr an chine dhaonna. Tá 8 milliún mír i mbailiúcháin an mhúsaeim agus tagann siad as gach cearn den domhan. 
clé|mion|Seomra léitheoireachta Mhúsaem na Breataine
  
Cuireadh  Músaem na Breataine ar bun sa bhliain 1753, é bunaithe sa chuid ba mhó ar bhailiúcháin Sir Hans Sloane, lia agus eolaí. Cuireadh fáilte roimh an bpobal go dtí an Músaem ar 15 Eanáir 1759 agus é suite i dTeach Montagu i mBloomsbury. Tá an músaem ar oscailt gach lá ó 10:00 r.n. go 5:00 i.n.

## Féach freisin

* Éigipteolaíocht

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil an Mhúsaeim. Arna rochtain ar 21 M.F. 2015

Catagóir:Músaeim na Londan
Catagóir:Músaeim
Músaem

deas|250px|mion|Cuid de Mhúsaeim na Vatacáine
Is éard is **músaem** (ón Laidin a thagann an focal seo) ann ná foirgneamh ina gcoinnítear sean-nithe: taisí, agus rudaí a bhaineann leis an ré atá caite, idir an luath agus nua-stair maille leis an tréimhse réamhstairiúil. Tugtar **iarsmalann** ar mhúsaem go minic sa Ghaeilge. (Tá seo bunaithe ar an dá fhocal *iarsma*, nó mír a fhágtar i ndiaidh ruda, agus an foirceann -*lann* a chiallaíonn áit no ionad, cf. amharclann).

Catagóir:Músaeim
Graham Linehan

Is scríbhneoir teilifíse Éireannach é **Graham Linehan** (mar seo a fhuaimnítear é /ˈlɪnəhæn/. Rugadh é ar an 22 Bealtaine 1968). Is aisteoir agus stiúrthóir freisin é. Is minic a oibríonn sé i gcomhpháirt le Arthur Mathews, agus gean an phobail ar roinnt cláir ghrinn a scríobh sé uaidh féin nó le daoine eile. As *[[Father Ted]]*, *[[Black Books]]* agus *[[The IT Crowd]]* is mó a thugtar aitheantas dó.

Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Daoine beo
George Frideric Handel

Ba chumadóir Gearmánach é **Georg Friedrich Händel** (23 Feabhra 1685 – 14 Aibreán 1759). 

## Ceol
Tá an *Messiah*, *Water Music*, agus *Music for the Royal Fireworks* i measc a chuid saothar is mó cáil. Bhí tionchar mór ag an gcumadóir Sasanach Henry Purcell ar Händel.

* [clé|mion|166x166px|[Sráid Sheamlas an Éisc]]**Messiah**. Chum Handel an saothar Messiah, a léiríodh den chéad uair i halla ceoil ar Shráid Sheamlas an Éisc i mBaile Átha Cliath. Um Nollaig is mó a léirítear is a sheinntear an Messiah, cé gur don Charghas a cumadh ar dtús é.
* **"Water Music".**  Iarradh ar Händel ceol a chumadh do chóisir le haghaidh Rí Seoirse 1. Bhí an chóisir le reáchtáil ar Abhainn na Tamais. Sheol an rí ó Whitehall go Chelsea ar bháirse agus lean báirse eile é, ar a raibh caoga ceoltóir agus iad ag seinm an an saothar seo. Thaitin sé chomh mór leis an rí gur seinneadh an ceol 3 huaire. Tá 17 ngluaiseacht sa saothar seo agus iad roinnte i 3 shraith.  clé|mion|281x281px|Ezio, Londain 1732
* **Ceoldráma Ottone.**  Chum Händel an saothar seo sa bhliain 1723. Is áiria é ‘La Speranza’ ón gceoldráma Ottone. Is cineál ar leith áiria ar a dtugtar *áiria da capo* é La Speranza.

## Saol
Rugadh Händel i Halle i ndiúchacht Magdeburg. Chaith Händel tamall san Iodáil, ansin d'aistrigh sé go Sasana. 

Cailleadh Händel i Londain sa bhliain 1759, agus cuireadh i Westminster Abbey é.

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1685
Catagóir:Básanna i 1759
Catagóir:Handel
Mayfair

Is baile é **Mayfair** atá suite sa bhuirg Cathair Westminster, Londain Láir.
## Logainmníocht

## Stair

## Ceantair

* Albemarle Street
* Berkeley Square
* Bond Street
* Brook Street
* Brown Hart Gardens
* Bryanston Square
* Cork Street
* Curzon Street
* Dover Street
* Grosvenor Square
* Hanover Square
* Hill Street
* Hyde Park Corner 
* Marble Arch 
* Sráid Oxford 
* Park Lane
* Piccadilly
* Piccadilly Circus 
* Regent Street 
* South Molton Street
* Savile Row
* Shepherd Market

Catagóir:Cathair Westminster
Buirg Londan Islington

Is buirg é **London Borough of Islington** atá suite i lár chathair Londain Thuaidh, Sasana. Tá a cheanncheathrú riarachán suite ag Sráid Uachtar, Islington. 

## Ceantair

* Angel, Archway
* Barnsbury
* Canonbury, Clerkenwell
* Finsbury, Finsbury Park
* Highbury, Holloway
* Islington
* Kings Cross
* Nag's Head, Newington Green
* Old Street
* Pentonville
* St Luke's
* Tufnell Park

## Nithe is díol spéise do thurasóirí

* Almeida Theatre
* Emirates Stadium
* London Charterhouse
* Royal Agricultural Hall

Catagóir:Sasana
Catagóir:London Borough of Islington
Catagóir:Buirgí na Londan
Covent Garden

Is cearnóg Iodálach í **Covent Garden** atá suite sa bhuirg Cathair Westminster, Londain Láir. Tá sí suite taobh thuaidh den Strand agus soir ó Cearnóg Trafalgar. Margadh ollmhór ab ea í uair amháin ina raibh toraidh, glasraí agus bláthanna aer díol ann. Bhí a lán tábhairní agus tithe caife ann fadó. 

Is ceantar tráchtála ollmhór í anois agus bíonn go leor turasóirí ag tarraingt ar an gceantar. 
## Logainmníocht

## Stair

Catagóir:Cathair Westminster
Catagóir:Londain
Catagóir:Ceantair Londan
Catagóir:Geografaíocht Londan
Earls Court

Is baile é **Earls Court** atá suite sa bhuirg Kensington and Chelsea, Londain Láir.

Catagóir:Royal Borough of Kensington and Chelsea
Francisco de Goya

Péintéir agus déantóir priontaí Spáinneach ba ea **Francisco José de Goya y Lucientes** (30 Márta 1746 – 16 Aibreán 1828). Rinne sé úsáid as an ealaín le pointe láidir a dhéanamh faoi bhrúidiúleacht agus faoi éadairbhe na cogaíochta. Léirigh Francisco Goya íomhánna uafáis sna pictiúir sa tsraith *Los Desastres de la Guerra* a thaispéain radharcanna doshamhlaithe a tharla le linn Chogadh na Leithinse (Cogadh na Saoirse, 1808-14).

## A Chéad Óige
Rugadh i Fuendetodos i ríocht Aragón é sa bhliain 1746. D'aistrigh a mhuintir go Zaragoza agus sa chathair sin a fuair sé a chuid oideachais. 
clé|mion|216x216px|féinphortráid de chuid Goya, timpeall 1815

## Péintéireacht
Bhí sé ceithre bliana déag d'aois nuair a thosaigh sé ag obair leis an bpéintéir José Luján. 

Chaith sé tamall i Maidrid agus sa Róimh sular fhill sé ar Zaragoza. 

Rinne sé staidéar faoi stiúir Francisco Bayeu y Subías. Phós Josefa, deirfiúr Bayeu, sa bhliain 1774. Tháinig clú agus cáil air um an dtaca sin. 

Cailleadh i mBordeaux é ar 16 Aibreáin 1828.

## Tionchar
Bhí an-tionchar ag Goya ar an bpéintéireacht nua-aimseartha, ar phéintéirí mar Manet agus Pablo Picasso. Bhí meas mór ag Picasso ar shaothar Goya agus is cinnte go raibh a thionchar siúd le brath ar an phictiúr cháiliúil ''Guernica'', an racht feirge a lig sé mar fhreagra ar an díothú a rinne na Naitsithe ar an bhaile Bhascach sin i 1937.

## Íomhánna

Íomhá:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado thin black margin.jpg|3 Bealtaine, le Goya
Íomhá:Francisco de Goya, The Fates (Atropos).JPG|The Fates, le Francisco de Goya
Íomhá:El dos de mayo de 1808 en Madrid.jpg|2 Bealtaine 1808, le Francisco de Goya
Íomhá:Autorretrato de 1815 Real Academia de San Fernando.jpg|Féínphortáid, 1815, le Francisco de Goya
Íomhá:La nevada, Francisco de Goya.jpg|La Nevada, Francisco de Goya
Íomhá:Goya Maja naga2.jpg|Maja,le  Francisco de Goya
Íomhá:Francisco de Goya, Saturno devorando a su hijo (1819-1823).jpg| Saturn ag alpadh a mhic, le Francisco de Goya
Íomhá:Goya.colossus.jpg|olldealbh, Francisco de Goya


## Féach freisin
* Cogadh na Saoirse (An Spáinn)
* Museo del Prado:  Bíonn go leor de na hoibreacha a rinneadh Francisco de Goya ina chuid de bhuaicphointí an bhailiúcháin.
* John J. Ciofalo, *The Self-Portraits of Francisco Goya.* Cambridge University Press, 2001
* Robert Hughes *Goya*, 2003, ISBN 1-84343-054-1

## Naisc
* Goya (y Lucientes), Francisco (José) de
* http://www.imageone.com/goya/

## Tagairtí

Goya, Francisco de
Goya, Francisco de
Goya, Francisco de
Achillea millefolium

Is planda luibheach é ***Achillea millefolium*** nó **an athair thalún**, sa fhine Asteraceae. Tugtar **luibh na ndaitheacha** uirthi freisin. Tá sí dúchasach don leathsféar thuaidh timpeall an domhain agus tugadh isteach í san Astráil agus sa Nua-Shéalainn freisin mar chothú do na beithígh.

clé|mion|Mionradharc ar an athair thalún
## Cur síos
Is planda luibheach ilbhliantúil diasdíreach é an athair thalún choiteann agus tárgaíonn sé gais éagsúla (0.2 go 1m in airde) agus bíonn cruth fáis riosóimiúl aige. Bíonn duilleoga scaipthe go cothrom ar feadh an ghais aige, leis na duilleoga is mó i lár agus ag bun an ghais. Bíonn méideanna athraitheach fionnaitheachta nó caithreacha ag na duilleoga. Tá na duilleoga 5-20 cm ar fhad, déchleiteach nó tríchleiteach, beagnach clúmhach, agus socraithe go bíseach ar an ghas. Tá na duilleoga cálach agus go hiomlán nó go páirteach ag timpeallú an ghais.

## Tagairtí

Catagóir:Asteraceae
Catagóir:Plandaí
Arthur Conan Doyle

Scríbhneoir agus dochtúir Albanach de phór na hÉireann a bhí in **Arthur Ignatius Conan Doyle** (*Artúr Iognáid Conán Ó Dúill* an leagan Gaeilge, ach ní úsáidtear go coitianta é). Saolaíodh Conan Doyle i nDún Éideann ar an 22 Bealtaine 1859, agus fuair sé bás i gCrowborough in Oirthear Sussex, Sasana, ar an 7 Iúil 1930. 

Ba iad a chuid scéalta faoi Sherlock Holmes, an bleachtaire réasúnach, a thabhaigh clú dó ar fud an domhain, agus cuireadh teangacha móra an domhain ar na scéalta seo (an Ghaeilge san áireamh). Chuir Sherlock Holmes cuma nua ar an seánra go léir. Ba scríbhneoir bisiúil é Doyle, áfach, agus bhreac sé síos a lán scéalta eile, cosúil leis na cinn faoin Ollamh Challenger. Ba scéalta ficsin eolaíochta iad go bunúsach, agus is féidir gurbh é Challenger a chuir bun le *clísé* an "ollaimh ar mire" sa litríocht éadrom.

## Saol
Rugadh Arthur Conan Doyle ar an 22 Bealtaine 1859 i 11 Plás Picardy, Dún Éideann, Albain. Sasanach de bhunadh Éireannach ab ea a athair, Charles Altamont Doyle, agus Éireannach ab ea a mháthair, Mary *née* Foley. Phós siad sa bhliain 1855, ach thit an teaghlach as a chéile sa bhliain 1864 chomh tugtha is a bhí an t-athair don bhiotáille. Fuarthas lóistín sealadach do na páistí ar fud na cathrach. Sa bhliain 1867 tháinig an teaghlach le chéile arís agus shocraigh siad síos i dtionóntán suarach ag 3 Plás Sciennes.

Tugtar "Conan Doyle" ar mo dhuine inniu, mar a bheadh sloinne dúbailte ann, ach níltear cinnte cén fáth. Cuireadh a bhaiste i rollaí Ardeaglais Mhuire i nDún Éideann, agus ansin cláraíodh "Arthur Ignatius Conan" mar ainmneacha baiste gan de shloinne ar an leanbh ach "Doyle". Ainmníonn na rollaí Michael Conan mar chara Críost.
clé|mion|"The Crime of the Congo" le Arthur Conan Doyle, 1909

## Saothair
I measc shaothair Arthur Conan Doyle tá:
* *[[A Study in Scarlet]]* (1887)
* *[[The Hound of the Baskervilles]]* (1902)
* *[[The Lost World]]* (1912)
Sa bhliain 1909, foilsíodh tuairisc eile le Arthur Conan Doyle. um ainghníomhartha na mBeilgeach sa Chongó.

## Tagairtí

Catagóir:Arthur Conan Doyle
Easna

Is sraith cnáimh cuartha sa chorp í **easna**. Cosnaíonn siad an croí agus na scamhóga. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Corp an duine
Cataibh

Contae de chuid na hAlban is ea **Cataibh**, atá suite i dtuaisceart na tíre.
Cé go dtugtar 'Cataibh' ar 'an t-siorrachd' (contae) ar fad, go traidisiúnta, sa Ghaeilge, tugtar 'Cataibh' ar an oirthear, Dúthaich MhicAoidh ar an iarthar, agus Asaint ar Asaint. Mar sin féin, is minic a chluintear 'Cataibh' mar thagairt don cheantar ina iomláine.

## Bailte

* Achadh Anndra, Achadh an t-Sabhail, Achadh Taigh Phairidh, Achadh an Dabhaic, Achadh Mhealbhaich, Achadh nan Cárnan, Achadh na h-Annaid, Achadh an Fheárna, Achadh Rídhisgil, Achadh Rumasdail, Achadh Toitidh, Achadh a' Bháthaich, Alltais, Allt na h-Eirbhe, Árd Achadh, Áird Gaoith, Armadal, Allt a' Phuirt, Ailbhinn, Áisir Beag, Áisir Mór, Asaint
* Brúra, Bada Call, Baile a' Chladaich, Baile a' Chnuic, Baile na Coille, Baile na Cill, Am Blàran Odhar, Am Blár Mór, Borghaidh, Bráigh Thunga, Bun Ilidh, Bad an Tráill
* Ceann Loch Biorbhaidh, An Cadha Mór, Clach Toll, An Clais Mór, Clais an Easaidh, Callbacaidh, An Crasg, Craoich, A' Chróic, An Cùl-cinn, Cúl-cinn an Droma Bhig, Cul Raoin, Cill Pheadair, Ceann a' Bhráist, An Caolas Cumhang, Caol Sróim
* Drochaid a' Bhanna, Diùranais, An Dail Riabhach, An Dail, Dórnach, An Dún, Dúnaidh, An Droman, An Druim Beag, 
* Earabol, Éibhleag
* An Fheannag Mhór, Fárr, An Fhionndail, Forsan Áird, 
* Goillspidh, Gartaidh Mór, Na Grúidean
* Innis nan Damh, Inbhirean, Inbhir Chirceig, Inbhir Sin, Innis nan Líon
* An Luirg, Loch an Inbhir, An Leathad, An Leithrinn Mhór, Lianasaid Mhór, An Lón Mór, Loth Beag, An Lúb Chruaidh
* A' Mhealbhaich, A' Mhuigh
* An Nead, 
* Am Port Beag, Port nan Con, Port Sgeirea, Prannsaidh Cruaidh
* Ruigh an Lóin, An Ruigh Cóinnich, Raoghard 
* Sgobhairigh, Saingea Beag, Sábhal, Sgeirea, Spainnigeadal, An Stòr, Srathan, Suardailigh, Saghair
* Tunga, Taobh Mhealanais, Tealamainn, An Tairbeart, Tórrasdal, Tranntail Beag, Tranntail Mór, Tunga

## Tíreolaíocht

* Bodach Stòrr, Am Buachaille, Beinn Hòb, Beinn Laoghail, Beinn Mhór Asaint, Beinn Dearg, Beinn a' Bhragaidh, Beinn Clíbric, Bágh Shanabhait, Beinn Spionnaidh
* Calbha Beag, Calbha Mór, Caolas Dhórnaich, A’ Chuineag, Canasp, Cúl Mór, Creag a' Chnocain, Carn Liath (broch), Carrann, Creag a' Chnocain, An Caol Catach, Cona Mheall
* Dun Dornaigil
* Eilean an Róin Mór, Eilean Choraidh, Eilean nan Rón, Eilean Shannda, Eileanan nan Gall, Eas a' Chual Aluinn
* Fionne Bheinn, An Fharaird 
* Loch Fleóid, Loch a' Cháirn Bháin, Loch Sìn, Loch Mheathadaidh, Loch na Claise
* Am Parbh
* Stac Pollaidh, Srath Ilidh
* Uamh an Claonaite

[thumb|[Stac Pollaidh]]
[thumb|[Sula Bheinn]]

## Naisc Sheachtracha

* Cataibh 
* Cataibh an Ear 

Catagóir:Contaetha na hAlban
Aisteoir

[150px|mion|clé|An t-aisteoir Malaeach [P. Ramlee]]
Is duine é/í (**ban-**)**aisteoir** a bhfuil an aisteoireacht mar ghairm aige nó aici.

## Tagairtí
Sùlabheinn

Is sliabh í **Sùlabheinn** atá suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd.

## Tagairtí

thumb|left|Sùlabheinn

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Cataibh
Catagóir:Beanna na hAlban
Láma

Is ainmhí mór é an **láma**, ó Meiriceá Theas. Mamach atá ann.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Camelidae
Nowy Dwór Królewski

Tá an sráidbhaile úd **Nowy Dwór Królewski** suite in Oirdheisceart na Polainne, idir Chełmno agus Toruń. Tá sé ina lárionad riaracháin do pharóiste (gmina) Papowo Biskupie agus é suite i gcúige (województwo) Toruń, agus dhá mhíle ocht gcéad aon duine dhéag ina gcónaí ansin de réir dhaonáireamh na bliana 1996.

Catagóir:Cathracha sa Pholainn
Drochaid an Easbaig

Is baile comaitéara é **Drochaid an Easbaig** nó **Coille Dobhair** (Sean-Bhéarla: *Cadder*; Béarla: *Bishopbriggs*) i nDún Bhreatainn an Ear, Albain. Cé go raibh sé, i dtús báire, tráth mar chuid de pharóiste stairiúil Cadder - tailte a dheonaigh Uilleam mac Eanraig, Rí na nAlbanach, ar Easpag Ghlaschú, sa bhliain 1180 - ba Shiorrachd Lannraig é agus ina dhiaidh sin ba bhurg neamhspleách é ó 1964 go dtí 1975. Toisc go bhfuil Drochaid an Easbaig gearr go leor do Ghlaschú, tá sé anois go héifeachtúil ina bhruachbhaile den chathair.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Mapa a’ bhaile

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Siorrachd Dhún Bhreatainn an Ear
Plána (uirlis)

Is uirlis siúinéireachta é **plána**. Úsáidtear chun aghaidh mhín a chur ar adhmad.

clé|thumb|350px|Plána
clé|thumb|350px|Duine ag plánáil

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí láimhe
Leachtleibhéal

Is éard is **leachtleibhéal** ann ná uirlis a úsáidtear le déanamh amach an bhfuil dromchla cothrom nó ceartingearach. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí láimhe
Paddington

Is baile é **Paddington** atá suite sa bhuirg Cathair Westminster, Londain Láir.

Catagóir:Cathair Westminster
Blatóg choiteann

thumb|upright 1.0|''Blaberus giganteus''

Is feithid í an **bhlatóg choiteann**. 

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí