open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baile na nGall (Contae Phort Láirge)

Is baile fearainn é **Baile na nGall** atá suite i nGaeltacht Chontae Phort Láirge i ndeisceart na hÉireann. Tá an baile Gaeltachta, An Rinn, suite sa bhaile fearainn seo. Tá teach tábhairne (Tig an Cheoil), siopa, áis súgartha do pháistí go dtugtar 'An Imearlann' uirthi, bialann bheag, cé iascaireachta agus trá i mBaile na nGall. Tá "Criostal na Rinne", lonnaithe i mBaile na nGall chomh maith. 

## An ceantar
Is deacair anois idirdhealú a dhéanamh idir Maoil a’ Chóirne, Heilbhic agus Baile na nGall i nGaeltacht Phort Láirge (Gaeltacht na nDéise nó Gaeltacht na Rinne) de bharr an fháis atá tagtha orthu le blianta beaga anuas. Tá siad uile le fáil idir cúig mhíle slí agus seacht míle slí ó Dhún Garbháin.

## An sráidbhaile
Tá Baile na nGall lonnaithe míle amháin soir ó Mhaoil a’ Chóirne agus tuairim is sé mhíle ó Dhún Garbháin. Maraon le Maoil a’ Chóirne, tá fás suntasach tar éis teacht ar Bhaile na nGall le blianta beaga anuas.

## Féach freisin
* Gaeilge na Mumhan

## Naisc sheachtracha
* deise.ie - Gaeltacht na nDéise 
* Léarscáil

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Catagóir:Gaeltacht na nDéise
Baile na nGall

Tá níos mó ná áit amháin a bhfuil an t-ainm **Baile na nGall** air:

### Éire
* Baile na nGall, Contae an Longfoirt: baile fearainn i gContae an Longfoirt
* Baile na nGall, Contae Chiarraí: ionad daonra i gContae Chiarraí
* Baile na nGall, Contae Chill Chainnigh: baile fearainn i gContae Chill Chainnigh
* Baile na nGall, Contae Chorcaí (Cill Chuáin): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Baile na nGall, Contae Chorcaí (Dún Guairne): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Baile na nGall, Contae Laoise: baile fearainn i gContae Laoise
* Baile na nGall, Contae Luimnigh (Cois Máighe): baile fearainn i gContae Luimnigh
* Baile na nGall, Contae Luimnigh (Seanaid): baile fearainn i gContae Luimnigh
* Baile na nGall, Contae na hIarmhí (Port na Seangán): baile fearainn i gContae na hIarmhí
* Baile na nGall (Contae Phort Láirge)

### Albain
* Baile nan Gall, Comhairle Siorrachd Àir an Ear

### Albain Nua
* Baile nan Gall, Albain Nua

## Féach freisin
* Baile Gall — bruachbhaile de chuid Bhaile Átha Cliath

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Seordán

Fuaim a chloistear ó dhaoine agus ainmhithe a bhfuil sé deacair orthu anáil i gceart, is **seordán** é. Bíonn sé ag daoine a bhfuil múchadh nó tinneas anála eile acu. Uaireanta bíonn sé éadrom agus uaireanta eile bíonn sé trom agus glórmhar. Bíonn ar na ndaoine a bhfuil seordán ag caitheamh orthu leigheas nó faoiseamh a fháil trí chógais a análú ó análóir, a shéideann míreanna bhídeacha chógais isteach ina scamhóga.

Catagóir:Córas riospráide
Porto

mion|Porto|clé|220x220px
Is í **Porto** an dara cathair is mó sa Phortaingéil. Tá sí suite ar an mbruach thuaidh d'abhainn an *[[Douro]]* (Abhainn an Óir sa Phortaingéilis). D'eascair ainm na Portaingéile ó ainm na cathrach, a chiallaíonn *an calafort*. 

Tá cathair Vila Nova de Guia suite ar an mbruach theas. Níl baint idir na cathracha seachas bonneagar iompair (droichead agus an Metro).

Tá cáil ar an gcumann sacair FC Porto, atá lonnaithe sa chathair.

## Féach freisin

* Liospóin
* Camino na Portaingéile

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Portaingéile
Coláiste na Rinne

Tá **Coláiste na Rinne** suite i Rinn Ó gCuanach i nGaeltacht na nDéise i gContae Phort Láirge.

## Cúrsaí Samhraidh
Tá na Cúrsaí Samhraidh ar siúl ón mbliain 1905 go dtí an lá atá inniu ann. Bíonn breis is 1000 scoláire ann gach bliain. Bíonn cónaí ar na scoláirí seo sa Choláiste agus i dtithe i Rinn Ó gCuanach. 

## Scoil na Leanaí
Bunaíodh Scoil na Leanaí sa bhliain 1919. Bhí 40 Leanbh sa scoil sa bhliain. Theastaigh ón gCoiste labhairt na Gaeilge a mhúineadh do na páistí ar dtús, agus obair na leabhar a dhéanamh leo ina dhiaidh sin. I measc na n-iarscoláirí tá iar-Uachtarán na hÉireann agus iar-Thaoiseach.

## Stair
Sa mbliain 1903 thosnaigh daoine ar theacht ar saoire go Rinn Ó gCuanach, go háirithe ó Bhaile Átha Cliath, agus fonn orthu Gaeilge d'fhoghlaim. Cuireadh ranganna ar siúl dóibh. An toradh a bhí ar seo ná clár dubh a bhualadh suas i mBaile na nGall. Scoil an Chalaidh a tugadh ar sin agus sin mar a thosnaigh scéal Choláiste na Rinne.

Sa bhliain 1905 tógadh bothán adhmaid i mBóthar na Sop a thug fothaint don scoil. Bhí Dr. Ó Síothcháin, an Dr. de hIndeberg (sagart agus ollamh le Ceiltise i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh), Pádraig Ó Cadhla, an Fear Mór (Dr. Seamus Ó hEocha a bhí ina thimire ag Connradh na Gaeilge) agus Diarmuid Stóice i measc na múinteoirí ag an am seo.

Sa mbliain 1907, thug Oifig an Oideachais Náisiúnta aitheantas oifigiúil do na cúrsaí samhraidh a bhí ar siúl. Tháinig fás mór ar líon na scoláirí sa bhliain 1908 nuair a d'fhreastail 130 scoláire ar na cúrsaí i mí Iúil agus mí Lúnasa.

Bhí gá le foirgneamh nua agus ionad cónaithe dos na scoláirí. Tharla sin sa bhliain 1908 nuair a thug Villiers Stuart, Drom Ana, tiarna talún sa cheantar, giota talún ar a eastát i Maoil a' Chóirne don Choláiste le haghaidh láthair scoile. 

Mhol daoine áirithe ag cruinniú bainistíochta sa bhliain 1919 go gcuirfí Scoil na Leanbh ar bun. Bheadh an scoil seo ag feidhmiú i gcaitheamh na bliana - do pháistí idir seacht mbliana agus dhá bhliain dhéag d'aois. 

Tá borradh agus fás tagtha ar na cúrsaí samhraidh agus ar scoil na leanbh le céad bliain anuas. 

Sa bhliain 1906 osclaíodh Meánscoil Lae i gColáiste na Rinne ach níor éirigh go maith léi. Sa bhliain 1959 deineadh iarracht eile meánscoil lae a chur ar bun fé choimirce Choláiste na Rinne. D'éirigh leis an iarracht so fé stiúir Niocláis Mhic Craith. Tá suas le céad scoláire ag freastal uirthi anois.

## Féach freisin

* Gaeltacht na nDéise

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil Choláiste na Rinne

## Tagairtí

Rinne
Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn
Catagóir:Gaeltacht na nDéise
Larry Mullen

Is é **Larry Mullen Jr.** drumadóir an bhanna ceoil raic U2. Rugadh ar an 31 Deireadh Fómhair 1961 i mBaile Átha Cliath, Éire é. Is é bunaitheoir U2, ar a dtugann sé féin *The Larry Mullen Band* uaireanta.

## Saol
Tógadh i mBaile Átha Cliath é. Tá sé an meán-pháiste agus mac aonair do Larry agus Maureen Mullen. Thosaigh sé ag drumadóireacht sa bhliain 1970. Bhásaigh a mháthair i Samhain, 1978. Chuir sé fógra ar chlár fógraí ar scoil i bhfómhar na bliana 1976 chun banna a thosú. Tá trí leanbh aige lena leannán fadtéarmach Ann Acheson, mar atá, Aaron Elvis (a rugadh i 1995), Ava Elizabeth (1998) agus Ezra (2001). Chuaigh sé ar scoil i Scoil Chuimsitheach Shliabh an Teampaill. Ar dtús bhí an banna ainmnithe Feedback sular athraigh siad an t-ainm go The Hype agus, ar deireadh thiar thall, shocraigh siad ar an ainm U2.

## Naisc sheachtracha
* Beathaisnéis ag @U2.com

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Cill Choca

Is baile beag í **Cill Choca** atá suite i dtuaisceart Chontae Chill Dara laisteas den Rí, abhainn atá ina teorainn idir Contae Chill Dara agus Contae na Mí. Is gearr an t-achar idir Cill Choca agus Baile Átha Cliath, agus téann go leor oibrithe abhaile chuici. 6,093 daoine atá ina gcónaí i gCill Choca (maidir le daonáireamh 2016). Tá sí suite cois na Canála Ríoga.
 
## Stair
Deirtear gur bhunaigh Naomh Coca, eaglais cois abhainn an Rí sa 6ú haois in aice tobair a bhí tábhacht págánach ag baint leis. Ar 6 Iúil atá féile Naoimh Choca, ach is beag cuimhne thraidisiúnta a bhí uirthi: nuair a bhí Suirbhéireacht Ordanáis Éireann ar siúl sa cheantar sa bhliain 1837 dúradh mar a leanas: 
:*there is no old church in ruins in this parish nor is any patron saint or day remembered ... the meaning of the name Cille Choc is not remembered*

Tá cuntas, mar sin féin, ar chath idir ríthe san 8ú haois láimh le heaglais Naomh Coca, agus í suite ansin i gCairbre. Luaitear Cill Choca arís sa bhliain 1302, nuair ba le hOspidéal Naomh Eoin Iarúisailéim i gCill Mhaighneann í.

Tógadh séipéal nua paróiste sa bhliain 1867 ar £10,000, agus do Naomh Choca a tíolacadh é. Mar a dúirt na suirbhéirí Ordanáis, níl fothraigh féin an tseanteampaill le fáil anois. 
thumb|left|Radharc an bhaile

## Iarnród
Tháinig an t-iarnród sa bhliain 1847 ach dhún an stáisiún arís ar 1 Iúil 1848, agus cúis leis: é a bheith suite ar ardú 1 ar 100, grádán ar dheacair leis na hinnill ghaile é a shárú. Bhí an stáisiún seo beagán lastoir den stáisiún atá anois ann. D'oscail stáisiún nua laistiar den bhaile sa bhliain 1850 ach dhún sé sa bhliain 1963; cuireadh stáisiún eile ar bun sa bhliain 1998. Tá Cill Choca suite ar an iarnród idir Baile Átha Cliath agus Sligeach. 
right|thumb|Bóithre iarainn na hÉireann

## Bóithre
Seachnaíonn an mótarbhealach M4 Cill Choca ar an taobh theas, agus táthar ag brath ar mhótarbhealach a thógáil a rachadh ó Nás go Droichead Átha trí Chill Choca.

## Ferme Ornée
Cruthaíodh Larchill mar *ferme ornée* san 18ú haois, agus tá sé ar an ngairdín is iomláine den chineál sin san Eoraip. Tá siúlóidí ann faoi scáth na bhfáibhilí idir bréagáin chlasaiceacha agus ghotacha; tá loch ann agus dhá bhréagán ar oileáin ann, gairdín foirmiúil faoi bhalla agus túr sliogán ann, agus clós feirme gotach. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chill Dara
Saskatchewan

Is cúige é **Saskatchewan** atá suite ar na féarthailte i gCeanada, i lár na mórthíre. Tá achar 588,276 ag an gcúige agus daonra de 1,023,810 (de réir meastachán 2009). Bíonn an chuid is mó den phobal ag cur fúthu sa taobh theas den chúige. Tá 233,923 ina gcónaí sa chathair is mó, Saskatoon, agus tá 194,971 ina gcónaí i Regina, an phríomhchathair. 

Tagann ainm an chúige ón abhainn Saskatchewan. "Abhainn a ritheann go tapa" an chiall atá le "Saskatchewan" sa teanga Cree. 

mion|200px|dheas|Breacán Saskatchewan, a toghadh go hoifigiúil sa bhliain 1961
mion|225px|clé|Gránardaitheoir, radharc coitianta faoin tuath i Saskatchewan

## Geilleagar

Ba C$77.929 bn. an olltáirgeacht intíre (OTI) a bhí ag Saskatchewan sa bhliain 2012.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Government of Saskatchewan Rialtas Saskatchewan
* Encyclopedia of Saskatchewan Ciclipéid Saskatchewan

Catagóir:Cúigí agus dúichí Cheanada
Bunscoil Phobal Feirste

[mion|[Bóthar na bhFál]]
Gaelscoil is ea **Bunscoil Phobal Feirste**. Tá an scoil suite ar Bhóthar na bhFál i nGaeltacht Bhéal Feirste. Bunaíodh sna 1970idí í. Ba í Bunscoil Phobal Feirste an chéad Ghaelscoil riamh i dTuaisceart Éireann. 

## Stair
Bhí baint mhór ag Albert Fry le bunú agus forbairt Bhunscoil Phobal Feirste sna 1970idí. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn
Catagóir:Béal Feirste
Iontaobhas ULTACH

Cumman carthanachta ba ea **Iontaobhas ULTACH**. An phríomhaidhm a bhí aige ná an Ghaeilge a chur chun cinn i dTuaisceart Éireann. Bhí a chuid oifigí suite ag 6-10 Sráid Liam, Ceathrú na hArdeaglaise, i gcathair Bhéal Feirste. Ó Fhoras na Gaeilge a tháinig bunmhaoiniú an Iontaobhais.

## Trasphobal
Bhí  éiteas trasphobail ag an eagraíocht. Cheap na baill gur chóir an Ghaeilge a chur chun tosaigh mar oidhreacht choiteann ag gach duine i dTuaisceart Éireann idir Náisiúnaithe agus Aontachtaithe. 

Bhí iarracht á dhéanamh ag an Iontaobhas na haidhmeanna seo a bhaint amach: ag plé le réamhchlaontaí diúltacha; ag iarraidh suim sa teanga a spreagadh ar fud an phobail; ag déanamh taighde ar thraidisiún na teanga i measc na bProtastúnach agus ag scaipeadh eolais ar an taighde seo; ag déanamh anailíse ar bhacanna ar bith a bheadh ar Aontachtaithe dul i dtreo na Gaeilge; agus ag soláthar deiseanna dóibh an Ghaeilge a fhoghlaim agus a úsáid. Bíonn an tIontaobhas ag iarraidh aird a tharraingt ar bhraithstintí na nAontachtaithe i measc an chuid sin den phobal náisiúnaíoch atá ag iarraidh fairsingeacht a fhágáil i ngluaiseacht na Gaeilge sa Tuaisceart do dhaoine a bhfuil dearcaithe eile acu.

Bhí go leor oibre á dhéanamh ag Gordon McCoy maidir leis na freagrachtaí seo. Bhí sé ag iarraidh na constaicí atá roimh Phrotastúnaigh agus aontachtaithe maidir leis an teanga a aithint agus straitéisí a fhorbairt chun déileáil leis na buarthaí, idir fhíor agus bhraite, a bhíonn ar fhoghlaimeoirí. Bhí sé ag iarraidh tuiscint a thabhairt do náisiúnaithe ar na fadhbanna a bhíonn ag go leor foghlaimeoirí ó thraidisiúin aontachtach eile. 

## Bord
Seo a leanas na hIontaobhaithe a bhí ar an Bhord: Ruairí Ó Bléine, Bill Boyd, Réamonn Ó Ciaráin, Seán Ó Coinn, Déaglán Ó Doibhlín, Robin Glendinning, Risteard Mac Gabhann, Joyce Gibson, Sue Pentel, Barry Kinghan, Orla Nig Ruairí.

## Foireann
Seo liosta de na hiar-bhaill foirne;
* Aodán Mac Póilin, Stiúrthóir
* Róise Ní Bhaoill, Leas-Stiúrthóir
* Gordon McCoy, Oifigeach Forbartha
* Dáithí Mac Cába, Rúnaí. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh gréasáin oifigiúil 
Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge
Catagóir:Iontaobhas Ultach
Catagóir:Gaeilge Uladh
Aodán Mac Póilín

Ba scríbhneoir é **Aodán Mac Póilín** (11 Deireadh Fómhair 1948 &#x2013; 29 Nollaig 2016)  a bhí gníomhach ar son na Gaeilge i dTuaisceart Éireann.

## Saol
Rugadh i mBéal Feirste é, agus bhí sé ina chónaí i nGaeltacht Bhéal Feirste. D'fhreastail sé ar Ollscoil Uladh agus bhain sé bunchéim agus M.Phil sa Léann Éireannach amach. Iar-mhúinteoir a bhí ann. 

## Eagraíochtaí
Sa bhliain 1990 ghlac sé post mar Stiúrthóir ar Iontaobhas Ultach. Dar le beo.ie, "Bhí an dearg-ghráin ag go leor de náisiúnaithe na sé chontae ar an eagras Iontaobhas Ultach sna nóchaidí de bhrí gurbh é rialtas na Breataine a chuir maoiniú ar fáil dó ag an am agus chaith go leor acu go suarach leis an té a bhí agus atá i gceannas air, an Béal Feirsteach Aodán Mac Póilín." 

Deir Risteard Mac Gabhann go raibh "cluiche an-chontúirteach á imirt acu" maidir le Mac Póilín, agus "Bhí clúmhilleadh ar siúl ag cuid de na colúnaithe a bhí ag scríobh ina éadan. Ag an am, bhí go leor gealt ag dul thart a d’amharcfadh air seo agus b’fhéidir a ghlacfadh treoir uaidh agus a dhéanfadh dochar d’Aidan. Sin an eagla is mó a bhí air. Bhí seisean ag siúl thart fá na ceantair seo i rith ama sin, bhí sé ina chónaí i gceartlár Bhaile Andarsan.” 

Bhí Mac Póilín gníomhach sa Bhiúró Eorpach do Theangacha Neamhfhorleathana agus i gComhairle Caidrimh Pobail Thuaisceart Éireann, agus bhí sé mar Chathaoirleach ar an chéad Ghaelscoil i dTuaisceart Éireann. Ba bhall boird le Foras na Gaeilge, Colm Cille, agus Comhairle Craoltóireachta Thuaisceart Éireann é. Ba chomhalta é de na boird seo a leanas: Cultúr na hÉireann, Comhairle na Gaelscolaíochta, agus Aonad Seamus Heaney, Ollscoil na Banríona, Béal Feirste, faoi láthair.

Mhaígh sé go raibh buntáiste le fáil ag aontachtaithe an Tuaiscirt dá gcuirfidís béim ar an mbaint atá acu leis an tír as ar tháinig cuid mhaith dá muintir. Bunaíodh an Preispitéireachas, an creideamh Protastúnach is mó i dTuaisceart Éireann, in Albain – agus dar leis, ofrálann an tír sin féiniúlacht pholaitiúil Bhriotanach nach bhfuil Sasanach, rud a mheallfadh aontachtaithe a mhothaíonn deighilt idir iad féin agus Westminster.

## Saothair
Bhí altanna scríofa agus léachtanna tugtha ag Mac Póilín ar go leor ábhar a bhaineann le cúrsaí cultúir, litríochta agus teanga. Bhí Mac Póilín mar eagarthóir ar na leabhair seo leanas: *Styles of Belonging: the cultural identities of Ulster* (1992), *Ruined Pages, New Selected Poems of Padraic Fiacc* (1994), *The Irish Language in Northern Ireland* (1997). Ba bhall de phainéal eagarthóireachta Leabhar Mór na Gaeilge (2002) é.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Iontaobhas Ultach
Hannover

Is í **Hannover** príomhchathair na Sacsaine Íochtaraí. Tá sí suite cois Leine. Tá breis is 500,000 duine ina gcónaí sa chathair. Bunaíodh Hannover sa Mheánaois agus tá sí ar cheann de na cathracha is mó i dtuaisceart na Gearmáine.
 I Hanover, tá na coláistí éagsúla beoite, mar shampla. Ollscoil Leibniz Hannover, Ollscoil na n-eolaíochtaí i bhfeidhm Hannover, Coláiste Leighis Hanover agus Ollscoil Hanover na nEolaíochtaí Feidhmeacha. Is iad príomhfhostóirí sa réigiún Volkswagen, Continental, Nord LB, Talanx, Hannover Re agus VHV.

## Naisc sheachtracha
* Wikivoyage - Hannover (en)
* Kiel - Suíomh oifigiúil

Catagóir:Cathracha na Gearmáine
League of Ireland 1925/26

Ba é **League of Ireland 1925/26** an cúigiú séasúr de Shraith na hÉireann. 

## Clár críochnaitheach

## Tagairtí
;Ginearálta
*  (Béarla) 

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil - League of Ireland (Béarla)
* Stair agus eolas - League of Ireland (Béarla) 

Catagóir:Séasúir League of Ireland
Kappa (éadaí)

Is comhlacht éadaigh Iodálach é **Kappa**. Bunaíodh an comhlacht i Torino sa bhliain 1916.

## Sacar
Déanann an comhlacht geansaithe peile ar son Roma, Torino agus a lán clubanna eile.

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh gréasáin Kappa

Catagóir:Comhlachtaí Spóirt
Catagóir:Brandaí bróg
Catagóir:Déantóirí bróg
Pól Ó Muirí

Is file, iriseoir leis an Irish Times, iar-eagarthóir ar Comhar agus scríbhneoir é **Pól Ó Muirí** (a rugadh sa bhliain 1965).

## Óige agus oideachas
Rugadh agus tógadh Ó Muirí in iarthar Bhéal Feirste. Ag an am sin, dar leis, "bhí Béal Feirste scoilte idir thiar, thoir, thuaidh agus theas. Ceithre bhaile bheaga a bhí ann ar bhealach" mar gheall ar na Trioblóidí." Ní raibh sé báúil leis an IRA riamh, áfach.

D’fhreastail sé ar bhunscoil i mBaile Andarsan agus ansin ar mheánscoil na mBráithre Críostaí ar Bhóthar an Ghleanna. Is ann a thosaigh sé ag foghlaim Gaeilge agus é aon bhliain déag d'aois. Thug sé cuairt ar Mhín an Chladaigh i nGaeltacht Thír Chonaill: “Sin an t-am [a deir sé] ar thuig mé den chéad uair go dtiocfadh le duine an teanga seo a labhairt mar theanga bheo, agus thuig mé gur mhaith liomsa í a labhairt”.

Bhain sé amach céim sa Ghaeilge agus san fhealsúnacht in Ollscoil na Ríona, agus Ph.D sa Léann Ceilteach ina dhiaidh sin.

Le linn na tréimhse seo bhíodh Ó Muirí ag scríobh píosaí d'fhoilseacháin mar Comhar, An tUltach, agus Fortnight agus do Raidió Uladh. Bhí sé ina uachtarán ar Chumann na Liathróide Láimhe in Ollscoil na Ríona freisin, agus é an-tugtha don spórt. 

## Obair
Tar éis dó an ollscoil a fhágáil thosaigh Ó Muirí ag obair le Fortnight Educational Trust mar eagarthóir agus agus é ag foilsiú forlíonta a bhain le cúrsaí Gaeilge agus cúrsaí cultúrtha. 

Is é atá mar eagarthóir Gaeilge an Irish Times. Thosaigh sé ag obair don Irish Times i lár na nóchaidí, ag scríobh corralt do “Beocheist”. Liam Ó Muirthile a bhí ina eagarthóir Gaeilge ann agus Uinsionn Mac Dubhghaill ina dhiaidh sin: ghlac Ó Muirí an post i ndiaidh Mhic Dhubhghaill. Scríobhann sé colún don Irish Times (agus bhí sé ag scríobh don nuachtán *[[Foinse]]*). 

Cumann sé drámaí raidió agus píosaí eile. I mí na Nollag 2008 ghlac sé post mar eagarthóir sealadach ar an iris Comhar.

Uaireanta bíonn sé "dian go leor" ar eagraíochta mar Fhoras na Gaeilge agus "an-chriticiúil maidir le rudaí áirithe agus le “Saol na Gaeilge' go ginearálta".

## Foilseacháin

* Seosamh Mac Grianna: Míreanna Saoil, CIC 2007
* Na Móinteacha, Lagan Press 2003  ISBN 1904652042
* Snagcheol, Lagan Press 2002  ISBN 1873687 97 4
* Acht, Coiscéim 2009

agus go leor eile.

## Féach freisin
* Iris Comhar

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
*

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Iriseoirí The Irish Times
Catagóir:Scríbhneoirí scéalta bleachtaireachta
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Iris Comhar
Róise Ní Bhaoill

Is scríbhneoir agus gníomhaí ar son na Gaeilge í **Róise Ní Bhaoill**. 

## Saol
Rugadh Ní Bhaoill i nGaeltacht Chontae Dhún na nGall. Mac léinn ba ea í i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, agus ina dhiaidh sin bhain sí MA sa bhainistíocht chultúrtha amach in Ollscoil Uladh. 

### Eagraíochtaí
Thosaigh sí ag obair le hIontaobhas ULTACH sa bhliain 1990 agus is í an Leas-Stiúrthóir í anois. Ball boird de chuid Dhaonmusaem Uladh agus Choimisiún Raidió na Gaeltachta ba ea í. Ball boird de Ghrúpa Oibre Chultúir agus Féiniúlachta a bhunaigh Choimisiún Cearta Daonna Thuaisceart Éireann, agus de dhá choiste de chuid Chomhairle Caidrimh Pobail Thuaisceart Éireann ba ea í freisin. Ba rúnaí í ar Choiste Thuaisceart Éireann agus ar Choiste na Ríochta Aontaithe den Bhiúró Eorpach do Theangacha Neamhfhorleathana. Ba bhall boird de chuid Cholm Cille í freisin.

Ball boird d'Iontaobhas na Gaelscolaíochta agus den Chiste Craoltóireachta Gaeilge is ea í. Ba bhall í de Choiste Fhorbartha Pholasaí an Chomhairle Chaidrimh Phobail agus de Phainéal Comhairleach de chuid Chomhairle Ealaíona Thuaisceart Éireann. 

## Saothair
Bhí Ní Bhaoill mar chomheagarthóir ar *Gaelic-Medium Education Provision: Northern Ireland, The Republic of Ireland, Scotland and the Isle of Man* (2003) agus scríobh sí *The Irish Language in Education in Northern Ireland* (2004).

Scríobh sí féin agus Gordon McCoy “Taisce Focal”, alt d'fhoghlaimeoirí ar an iris líonláithreáin Beo!. Sa tsraith seo, chuir siad focail agus cora cainte i láthair atá le fáil sa Ghaeltacht ach nach bhfuil ar eolas ag go leor de lucht foghlamtha na teanga. Scríobh siad faoi théama faoi leith gach mí.

## Féach freisin

* Iontaobhas Ultach

* Aodán Mac Póilin
* Gordon McCoy

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Taisce Focal,  2001-2004,  iris Beo

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Iontaobhas Ultach
Fear Dorcha Ó Mealláin

Is dócha gur shagart é **Fear Dorcha Ó Mealláin** agus gurbh ó Chontae an Dúin é. B'fhile é, ach níl ach aon dán amháin againn óna láimh. É ag scríobh le linn Chromail. 

Mí Lúnasa na bliana 1652 d'ordaigh Parlaimint Shasana do gach Caitliceach agus do mhórán Ríogaithe, d'aicme ab airde ná aicme an sclábhaí nó an cheárdaí, iad féin agus a dteaghlach a aistriú chun Connacht agus chun Contae an Chláir, áit a mbeadh píosa beag talún rompu. Ba mhinic a rinneadh an t-aistriú sa gheimhreadh agus ar dhrochbhóithre, agus cailleadh na céadta. Is leis sin a bhaineann dán Uí Mealláin, *An Díbirt go Connachta*. Tá sé scríofa i leagan scaoilte d'fhilíocht na scol agus cuireann Ó Mealláin in iúl gur fearr ár dtoil a chur le toil Dé: *Beag bheas linn ag dul san uaigh*. Déantar comparáid idir cás na nGael agus cás na nIosraeilíteach fadó - gnáth-théama sa 17ú haois i ndánta den saghas seo. 

:*Amhlaidh sin do-ghéanfar libh*,
:*do-ghéabhaidh sibh gach maith ar dtús*:
:*atá bhur ndúiche ar neamh*
:*'s ná bígí leamh in bhur gcúis*

## Tagairtí

* Beresford Ellis, Peter (1975). *Hell or Connaught! The Cromwellian Colonization of Ireland 1652-1660*, Hamish Hamilton, ISBN 241890713

* de Brún, Pádraig agus Ó Buachalla, Breandán agus Ó Coincheanainn, Tomás (eag.) (athchló 1975). *Nua-Dhuanaire: Cuid 1*, Institiúid Ardléinn Bhaile Átha Cliath.

* Ó Tuama, Seán agus Kinsella, Thomas (athchló 1985). *An Duanaire 1600-1900: Poems of the Dispossessed*, The Dolmen Press, ISBN 0-937702-02-1.

Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Filí na hÉireann
Miotal

deas|250px|thumb|Miotal te.
Is éard is **miotal** ann ná dúil cheimiceach a bhfuil de chlaonadh inti a cuid fiúsleictreon a thabhairt uaithi, ionas go n-iompóidh an t-adamh ina ian deimhneach. I gcriostal an mhiotail féin, bíonn na fiúsleictreoin ag dul timpeall idir na hiain seo. D'fhéadfá a rá go bhfuil na hiain mhiotail ar snámh i bhfarraige na bhfiúsleictreon. Deirtear go bhfuil an criostal miotail á choinneáil le chéile ag nasc miotalach. Cuireann an nasc miotalach ar chumas na bhfiúsleictreon gluaiseacht go sciobtha ó cheann ceann an chriostail. Mar sin, bíonn na miotail ina seoltóirí maithe leictreachais agus teasa.
An Chathair

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Chathair** air:
* An Chathair, Contae an Chláir (An Tulach Íochtarach): baile fearainn i gContae an Chláir
* An Chathair, Contae an Chláir (An Tulach Uachtarach): ionad daonra i gContae an Chláir
* An Chathair, Contae an Chláir (Bun Raite Uachtarach): baile fearainn i gContae an Chláir
* An Chathair, Contae Chiarraí (Cill Aighne): baile fearainn i gContae Chiarraí
* An Chathair, Contae Chiarraí (Cill Chuáin): imfhálú i gContae Chiarraí
* An Chathair, Contae Chiarraí (Gleann Ó Ruachta): baile fearainn i gContae Chiarraí
* An Chathair, Contae Chiarraí (Uíbh Ráthach): paróiste dlí agus toghroinn i gContae Chiarraí
* An Chathair, Contae Chill Mhantáin: imfhálú i gContae Chill Mhantáin
* An Chathair, Contae Chorcaí (Beanntraí): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Chathair, Contae Chorcaí (Cill Chrócháin): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Chathair, Contae Chorcaí (Cill Mhín): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Chathair, Contae Chorcaí (Cill Mua): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Chathair, Contae Chorcaí (Cinn Eich): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Chathair, Contae Chorcaí (Coill na Talún): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Chathair, Contae Chorcaí (Ard Ó bhFicheallaigh): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Chathair, Contae Laoise: toghroinn i gContae Laoise
* An Chathair, Contae Luimnigh: toghroinn i gContae Luimnigh
* An Chathair, Contae Mhaigh Eo (Baile an Róba): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Chathair, Contae Mhaigh Eo (Cill Chomáin): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Chathair, Contae Mhaigh Eo (Cill Mheáin Mhór): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Chathair, Contae Mhaigh Eo (Coistealaigh): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Chathair, Contae Mhaigh Eo (Muraisc): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Chathair, Contae na Gaillimhe (Baile na hInse): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Chathair, Contae na Gaillimhe (Cill Íomair Bholga): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Chathair, Contae na Gaillimhe (Clann Mhac nEoghain): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Chathair, Contae na Gaillimhe (Leic Molaise): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Chathair, Contae na Gaillimhe (Maigh Cuilinn): sráidbhaile i gContae na Gaillimhe
* An Chathair, Contae Phort Láirge (An Trian Meánach): baile fearainn i gContae Phort Láirge
* An Chathair, Contae Phort Láirge (Na Déise): imfhálú i gContae Phort Láirge
* An Chathair, Contae Thiobraid Árann: baile, toghroinn, agus paróiste i gContae Thiobraid Árann

## Féach freisin
* Cathair (idirdhealú)
* Sliabh na Cathrach: sliabh agus baile fearainn i gContae Chorcaí

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Rafael Nadal

Is imreoir leadóige Spáinneach proifisiúnta é **Rafael Nadal** a tháinig chun tsaoil ar an 3ú Meitheamh 1986. Tá trí chraobh déag Grand Slam buaite aige go nuige seo, agus ocht ón do-dhéag sin buaite ag Rolland Garros, i bPáras. Tá clú agus cáil air de dheasca an fhoirm atá aige agus é ag imirt ar chúirteanna cré. Cuirtear an leasainm "Rí na Cré" air dá bharr sin.  Tá 17 chomórtas Grand Slam buaite aige - 1 Australian Open, 11 French Open, 2 Wimbledon agus 3 US Open.

mion|250px|Rafael Nadal (2013).

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir:Imreoirí leadóige fear
Catagóir:Daoine Spáinneacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí bonn óir ag na Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2016
Brunsuic Nua

250px|mion|New Brunswick Legislative Building
Is ceann de na trí chúige muirí de Cheanada é  **Brunsuic Nua** (Béarla: *New Brunswick*, Fraincis: *Nouveau-Brunswick*). Is é Brunsuic Nua an t-aon chúige i gCeanada atá dhátheangach go hoifigiúil. Is iad Béarla agus Fraincis na teangacha oifigiúla. Is é an Béarla teanga 64% den phobal agus is í an bhFraincis an teanga do 32% do mhuintir Brunsuic Nua. Is í Fredericton príomhchathair an chúige.

Bhí 748,319 ina gcónaí sa chúige de réir meastachán 2009.

## Contaethaé
*Contae Albert
*Contae Carleton
*Contae Charlotte
*Contae Gloucester
*Contae Kent
*Contae Kings
*Contae Madawaska
*Contae Northumberland
*Contae Queens
*Contae Restigouche
*Contae Saint John
*Contae Sunbury
*Contae Victoria
*Contae Westmorland
*Contae York

## Geilleagar

Ba C$31.543 bn. an olltáirgeacht intíre (OTI) a bhí ag New Brunswick sa bhliain 2012.

## Tagairtí

Catagóir:Cúigí agus dúichí Cheanada
Catagóir:New Brunswick
Farrah Fawcett

Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í **Farrah Fawcett** (2 Feabhra, 1947 - 25 Meitheamh, 2009). Bhain sí cáil dhomhanda amach don chéad uair sa ról Jill Munroe sa tsraith theilifíse *Charlie's Angels*, a thosaigh sa bhliain 1976. D'fhan sí i mbéal an phobail agus í ag obair sna drámaí ar Bhroadway agus mar mhainicín. 

Bhí Fawcett pósta leis an aisteoir mór le rá eile Lee Majors idir na blianta 1973 agus 1982, ach scar siad sa bhliain 1979. 

Bhí caidreamh corrach fadtéarmach eile ag Fawcett leis an aisteoir Ryan O'Neal, a mhair ón bhliain 1979 go dtí lá a báis. Bhí mac amháin darbh ainm Redmond acu.

Sa bhliain 2006, fuair Fawcett an t-eolas go raibh ailse uirthi agus d'éag sí sa bhliain 2009.

## Féach freisin

* Ryan O'Neal

## Tagairtí

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Básanna in 2009
T. S. Eliot

File, drámadóir agus criticeoir liteartha iomráiteach a bhí i **Thomas Stearns Eliot** (26 Meán Fómhair 1888 – 4 Eanáir 1965). I measc na rudaí is mó cáil a tháinig óna pheann ná na dánta *The Love Song of J. Alfred Prufrock*, *The Waste Land*, *The Hollow Men*, *Ash Wednesday and Four Quartets*; na drámaí *Murder in the Cathedral* agus *The Cocktail Party*; agus an aiste *Tradition and the Individual Talent*. Bronnadh Duais Litríochta Nobel air sa bhliain 1948.

Rugadh Eliot sna Stáit Aontaithe, ach bhog sé go dtí an Ríocht Aontaithe sa bhliain 1914, agus é cúig bliana is fiche. Thóg sé saoránacht Bhriotanach sa bhliain 1927, ag aois naoi mbliana déag agus fiche.

## Saothair
### Filíocht
* *[[Prufrock and Other Observations]]* (1917)
** *[[The Love Song of J. Alfred Prufrock]]*
** *[[Portrait of a Lady (poem)]]*
** *[[Aunt Helen]]*
* *Poems* (1920)
** *[[Gerontion]]*
** *[[Sweeney Among the Nightingales]]*
** "The Hippopotamus"
** "Whispers of Immortality"
** "Mr. Eliot's Sunday Morning Service"
** "A Cooking Egg"
* *[[The Waste Land]]* (1922)
* *[[The Hollow Men]]* (1925)
* *[[Ariel poems (Eliot)|Ariel Poems]]* (1927-1954)
** *[[The Journey of the Magi]]* (1927)
* *[[Ash Wednesday (poem)|Ash Wednesday]]* (1930)
* *Coriolan* (1931)
* *[[Old Possum's Book of Practical Cats]]* (1939)
* *The Marching Song of the Pollicle Dogs* agus *Billy M'Caw: The Remarkable Parrot* (1939) i *[[The Queen's Book of the Red Cross]]*
* *[[Four Quartets]]* (1945)

### Drámaí
* *Sweeney Agonistes* (foilsithe i 1926)
* *The Rock* (1934)
* *[[Murder in the Cathedral]]* (1935)
* *[[The Family Reunion]]* (1939)
* *[[The Cocktail Party]]* (1949)
* *[[The Confidential Clerk]]* (1953)
* *[[The Elder Statesman]]* (foilsithe i 1959)

### Neamhfhicsean
* *The Second-Order Mind* (1920)
* *[[Tradition and the Individual Talent]]* (1920)
* *The Sacred Wood: Essays on Poetry and Criticism* (1920)
** "Hamlet and His Problems"
* *Homage to John Dryden* (1924)
* *Shakespeare and the Stoicism of Seneca* (1928)
* *For Lancelot Andrewes* (1928)
* *Dante* (1929)
* *Selected Essays, 1917–1932* (1932)
* *The Use of Poetry and the Use of Criticism* (1933)
* *After Strange Gods* (1934)
* *Elizabethan Essays* (1934)
* *Essays Ancient and Modern* (1936)
* *The Idea of a Christian Society* (1940)
* *[[A Choice of Kipling's Verse]]* (1941) déanta ag Eliot, le haiste ar Rudyard Kipling, London, Faber and Faber.
* *Notes Towards the Definition of Culture* (1948)
* *Poetry and Drama* (1951)
* *The Three Voices of Poetry* (1954)
* *[[The Frontiers of Criticism]]* (1956)
* *On Poetry and Poets* (1957)

Eliot, T. S.
Eliot, T. S.
Eliot, T. S.
Eliot, T. S.
Eliot, T. S.
Eliot, T. S.
Meitreo Santo Domingo

clé|mion
Is córas luathiompair poiblí é **Meitreo Santo Domingo** sa Phoblacht Dhoiminiceach. Osclaíodh an chéad líne go luath sa bhliain 2009 agus tá sé i gceist 5 líne eile a chur leis chun córas cuimsitheach iompar poiblí a sholáthar don chathair seo ina bhfuil timpeall trí mhilliún duine. 
clé|mion
Tá an tionscadal seo ar cheann de na tionscadail is mó de chuid an uachtaráin Lionel Fernandez, polaiteoir atá an-tugtha do phoiblíocht agus do scéimeanna móra poiblí. Cuireadh ina leith go raibh airgead na tíre á chur amú aige ar scéimeanna costasacha nuair atá gá níos mó le hinfheistíocht sa chóras oideachais, leictreachais agus sláinte.

Is Alstom a chuir na traenacha ar fáil agus tógadh iad ina chuid monarchana sa Bheilg, sa Fhrainc agus sa Spáinn ar chostas 92.5 milliún Euro. Is féidir le gach traein timpeall 600 paisinéir a iompar agus táthar ag súil go mbainfidh 200,000 duine úsáid as an chéad líne, ach ní léir go fóill go bhfuil an t-éileamh sin ann.

## Tagairtí

Catagóir:Meitreo
Catagóir:An Phoblacht Dhoiminiceach
An Veasúiv

Is stratabholcán Iodálach é **an Veasúiv**, nó *Sliabh Veasúive* (Iodáilis: *Monte Vesuvio*, Laidin: *Mons Vesuvius*) atá suite taobh thoir den chathair Napoli. Is cinnte gurb é an Sliabh Veasúiv, i ndeisceart na hIodáile, an bolcán is clúitísan Eoraip. 

## Tíreolaíocht
Is í an Veasúiv an t-aon bholcán amháin atá suite ar mhórthír na hEorpa (tá Etna agus Stromboli suite ar oileáin), r 1000m os cionn léibheál na farraige.
[clé|mion|[cráitéar]]
clé|mion|AD 79

## Stair
Bhí brúchtadh cáiliúil sa bhliain AD 79, an ceann a scrios na cathracha Rómhánacha Pompeii agus Herculaneum. Cailleadh idir 10,000 agus 25,000 duine san eachtra seo. Meastar fós go bhfuil sí ar cheann de na bolcáin is baolaí ar domhan, mar tá thart ar trí mhilliún duine ina gcónaí sa cheantar máguaird.

Tharla an brúchtadh is déanaí sa bhliain 1944.

Tá an Veasúiv suanach faoi láthair.

## Béaloideas
clé|mion
Áit naofa don laoch agus dia Earcail a bhí inti do na sean-Rómhánaigh agus na sean-Ghréigigh, agus tógadh an chathair Herculaneum ag bun an bholcáin mar ómós dó.
[mion|[Bacchus agus an Veasúiv, freascó, Pompeii]]
Taispeántar an Veasúiv ina shliabh caoin torthúil i múríomhá a aimsíodh i bPompeii, an baile a raibh indán dó a bheith báite ag an sliabh chéanna in AD 79. Léirítear an bolcán coirceogach clúdaithe le crainn agus feictear Bacchus, Dia an Fhíona, ag deimhniú ardchaighdeán na bhfíonchaora ag fás ar thalamh méith an tsléibhe. Tá cuma shéimh ar an léiríú ársa seo – i bhfad níos síochánta ná Veasúiv an lae inniu!

## Tagairtí

Catagóir:Bolcáin na hIodáile
Catagóir:Bolcáin
Tadhg an Dúna Mac Cárthaigh

File Éireannach ba ea **Tadhg an Dúna Mac Cárthaigh** (c. 1642-1696). Bhí cáil na féile air, agus ar a mhuintir roimhe - *Mac Cárthaigh na Féile* a thugtaí orthu. Bhí áitreabh le sinsireacht acu i gCaisleán an Tóchair i nGleann an Chroim i gContae Chorcaí.

Ba é a sheanathair Tadhg an Dúna Mac Cárthaigh (r. 1584), an mac ba shine de Thadhg an Fhórsa Mac Cárthaigh. Ba é an Tiarna é idir na blianta 1618-1648, agus ba é leas-cheannasaí fhórsaí Chúige Mumhan é sa bhliain 1641. Phós sé dhá uair: iníon le Brian mac Eoghain mhic Shuibhne a rug beirt mhac (Tadhg an Fhórsa agus Diarmaid), agus ansin Onóra, iníon Dhónaill Uí Dhonnabháin (Uí Chathail), a rug ceathrar clainne – Onóra, Siobhán, Eoghan agus Ceallachán. 

Bhí tailte ag Tadhg an Fhórsa in Inse Geimhleach agus i gCairbrigh i gContae Chorcaí, ach tar éis a bháis sa bhliain 1650 bhain brabúsaithe Sasanacha óna bhean agus óna mhac iad. D’éirigh le Tadhg an Fhórsa roinnt tailte a choinneáil dá mhac (Tadhg an Dúna file) ag Dún Mhánmhaí trí "Decree of Innocence" a fháil, ach cailleadh iad sin freisin tar éis bhua Uilliam Oráiste sa bhliain 1691, agus cailleadh Tadhg féin sa bhliain 1696 agus é an-bhocht. 

## Le léamh
* O'Hart, John (1887). *[http://www.archive.org/stream/irishpedigreesor_01ohar#page/n9/mode/2up Irish Pedigrees; or the Origin and Stem of the Irish Nation]*, James Duffy and Co., Limited, Dublin.

* Ó Buachalla, Breandán (2007). *Aogán Ó Rathaille*. Field Day Publications.

Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Filí na hÉireann
Feabhra

Is í **Feabhra** nó **Mí Feabhra** an dara mí den bhliain.

De ghnáth bíonn 365 lá sa bhliain, ach gach ceathrú bliain bíonn lá sa bhreis i mí Feabhra. De ghnáth bíonn ocht lá is fiche sa mhí sin ach naoi lá is fiche i mbliain bhisigh.

Catagóir:Míonna
Paul Gascoigne

Deirtear go raibh **Paul Gasgoigne**, nó **Gazza** mar a thugtar air, (a rugadh ar an 27 Bealtaine 1967 in oirthuaisceart Shasana) ar dhuine de na himreoirí sacair ab fhearr dá ghlúin. Imreoir lár páirce an-tréitheach a bhí ann, a chuir tús lena ghairm leis a chumann áitiúil Newcastle United sa bhliain 1985, sular chaith sé tréimhsí le clubanna móra eile ar nós Tottenham, Lazio, Rangers, Middlesbrough agus Everton. D’imir sé le foireann idirnáisiúnta Shasana chomh maith idir na blianta 1988 agus 1998, agus cuimhnítear an sárthaispeántas a chuir sé isteach sa Chorn Domhanda na bliana 1990 go háirithe. Ina chluiche deireanach sa chomórtas, rinne sé feall ar imreoir eile agus bronnadh cárta buí eile air, rud a chuirfeadh é amach as an chéad chluiche eile. Thosaigh Gascoigne ag gol go hoscailte amuigh ar an bpáirc imeartha, rud a chuaigh go mór i bhfeidhm ar an lucht féachana sa bhaile. Tar éis a chuid éachtaí sa Chorn, bhí cáil dhomhanda bainte amach aige, agus stádas mar dhuine de laochra nua-aimseartha an chluiche. 

Tharraing Gascoigne an-chuid chonspóid ag an am céanna, ar an bpáirc imeartha ar dtús agus ansin taobh amuigh den chluiche. Bhí fadhbanna tromchúiseacha aige le leis an ól agus le drugaí, agus fadhbanna intinne a thiocfadh chun solais ní ba dhéanaí. Chuir na deacrachtaí ina shaol pearsanta go mór isteach ar a ghairmréim imreora, agus srian leanúnach ar an méid a bhí sé ábalta a dhéanamh mar imreoir. Nuair a d’éirigh Gascoigne as an gcluiche mar imreoir, thóg sé post sealadach le Kettering Town sa bhliain 2005 mar bhainisteoir orthu. Agus é saor ón imirt, thosaigh a chuid fadhbanna ag dul in olcas go dtí gur cuireadh faoi ghlas san ospidéal é ar an 21 Feabhra 2008, tar éis eachtra in óstán abhaile i Newcastle. Chuaigh sé isteach i gclinic chun athshlánú a dhéanamh, agus tháinig sé réasúnta slán as ag deireadh na bliana 2008.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair Shasana
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Eugenio Montale

clé|mion|Montale le Drusilla Tanzi agus Gerti Frankl sa bhliain 1928
File agus údar de chuid na hIodáile ba ea **Eugenio Montale** (a rugadh 12 Deireadh Fómhair 1896 in Genova agus a d'éag 12 Meán Fómhair 1981 in Milano). Bhain sé Duais Nobel na Litríochta amach sa bhliain 1975.
clé|mion|Teatro alla Scala di Milano, 1950idí

## Saol
An duine ab óige de sheisear a bhí ann. Chuaigh sé sna saighdiúirí sa bhliain 1917 agus chaith sé an bhliain dheireanach den Chéad Chogadh Domhanda ag troid sa  Tioróil Theas  i dtuaisceart na hIodáile.

Ag deireadh an chogaidh, chuir sé faoi in Genova agus músclaíodh a shuim i gcúrsaí litríochta. Chuir sé aithne ar scríbhneoirí agus ar léirmheastóirí na háite agus bhí sé ina chomhbhunaitheoir ar an nuachtán *Primo Tempo*.

Cuireadh a chéad leabhar, *Ossi di Seppia*, i gcló sa bhliain 1925. Thug an nádúr inspioráid dó, agus faoin am seo, scríobh sí go spéisiúil faoi thírdhreach agus atmaisféir Liguria. 

Dhá bhliain ina dhiaidh sin bhog sé go dtí Flórans mar a raibh an leabharlann Gabinetto Vieusseux faoina chúram. 
clé|mion|1964
Briseadh as an bpost sin é sa bhliain 1938 toisc gur dhiúltaigh sé dul sa pháirtí faisisteach. An bhliain dár gcionn d'fhoilsigh Montale an dara leabhar aige, *Le Occasioni*. Faoin am seo bhí sé ag obair le nuachtán i bhFlórans. Ó 1948 amach, bhí sé le *[[Corriere della Sera]]* in Milano.mion|cléTháinig *La Bufera* ar an saol sa bhliain 1956, agus *Satura* sa bhliain 1971.

## Saothar
* 1925/28 - Ossi di seppia 
* 1938 - Le Occasioni 
* 1943 - Finisterre 
* 1956 - La bufera e altro 
* 1971 - Satura 
* 1973 - Diario del '71 del '72

## Filíocht

### PLANDAÍ — do Eugenio Montale, le Seán Ó Leocháin
Nach dtabharfá chugam an bláth beag buí? –

tá a fhios agat an ceann,

é agat leis na blianta ar chúl an tí.

Má théann sé i bhfréamh

i mo chréafóg thanaí

tiocfaidh fad ar mo shaol:

a cheann chun na spéire aige,

gan ach scamaill os a chionn

is gan a mhalairt i ndán dó

chomh fada ó bhaile, é lán d’imní,

an séasúr le cur de aige

ag teacht chuige féin

nó ag dul ar neamhní.

Na nithe a bhí doiléir,

tá siad doiléir i gcónaí:

cé gurb olc an comhartha

mar a sheasann sé an fód,

beo ar éigean chomh fada óna thaithí

is gan tógáil a chinn aige

i gceartlár an ghairdín,

mairfidh sé go brách

má éiríonn leis teacht tríd

cé nach féidir linn a rá

go mbeidh sé chomh maith is a bhí,

a aghaidh chun na spéire aige,

é ag dul le báiní.

## Féach freisin

* Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta

## Tagairtí

Montale, E
Montale, E
Montale, E
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta
Cláir TG4

Seo sampla de na cláir theilifíse a bhíonn (nó a bhíodh) le feiceáil ar TG4.

## As Gaeilge

## Béarla
* *[[Cold Case]]* (Dráma)
* *[[Carnivàle]]* (Dráma)
* *[[Dr. Vegas]]* (Dráma) 
* *[[Everwood]]* (Dráma)
* *[[Eve (sraith)|Eve]]* (sitcom)
* *[[EuroNuacht]]* (Nuacht)
* *[[France 24]]* (Nuacht)
* *[[George Lopez]]* (dráma grinn)
* *[[Nip/Tuck]]* (Dráma)
* *[[One Tree Hill (sraith)|One Tree Hill]]* (Dráma)
* *[[Oz (sraith)|Oz]]* (Dráma)
* ** (teilifís réáltachta)
* *[[The O.C.]]* (Dráma)
* *[[Two and a Half Men]]* (dráma grinn)
* *[[Without a Trace]]* (Dráma)
* *[[The Wire (sraith)|The Wire]]* (Dráma)
* *[[Vanished]]* (Dráma)
* ''Gossip Girl (Dráma)

## Naisc sheachtracha
* www.tg4.ie

Catagóir:Liostaí
Catagóir:TG4

Catagóir:Cláir theilifíse de réir stáisiún
Eochair an Ghrá

Sraith is ea ***Eochair an Ghrá*** a bhíonn le feiceáil ar TG4. Cuireann Eibhlín Ní Chonghaile i láthair í. 

## An tsraith
Gach seachtain, cuirtear ceist ar fhear nó bean éigin: *An bhféadfá-sa grá do chroí a aimsiú tré súil a chaith ar a dteach cónaí?* Gach seachtain bíonn ar bhean nó ar fhear éigin duine as triúr *dates* a roghnú gan súil a leagan orthu. Déanann siad iarracht blas a fháil ar phearsantacht na ndaoine seo tré súil a chaitheamh ar a dtithe, le cabhair ó shíceolaí (Kevin O hEaghra).

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Alt faoin gclár

Catagóir:Cláir theilifíse
Catagóir:Cláir TG4
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir siamsaíochta
Catagóir:Sraitheanna teilifíse réaltachta
Rafael Trujillo

Bhí **Rafael Leonidas Trujillo Molina** (24 Deireadh Fómhair 1891 - 30 Bealtaine 1961) ina dheachtóir ar an bPoblacht Dhoiminiceach ar feadh tríocha bliain go dtí gur feallmharaíodh é i 1961. Bhí cumhacht iomlán aige féin agus a chlann ar an tír ar feadh níos mó ná tríocha bliain. Tugadh El Jefe nó El Benefactor air go hoifigiúil ach go neamhoifigiúil tugadh Chapitas (caipíní buidéil) mar leasainm air mar go raibh sé chomh ceanúil ar bhoinn ghradamúla. Tugadh El Chivo (an gabhar) air chomh maith. Réimeas fuilteach fada a bhí aige inar cuireadh an-bhéim ar chultas pearsanachta.
[mion|clé|Trujillo agus a bhean chéile sa bhliain [1934.]] Scríobh í Mario Vargas Llosa úrscéal faoi réimeas agus bhás Trujillo dar theideal *La fiesta del chivo* (2000).

Catagóir:Daoine a rugadh i 1891
Catagóir:Básanna i 1961
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Père Lachaise
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Polaiteoirí an Dara Chogaidh Domhanda
Catagóir:Polaiteoirí na Poblachta Doiminicí
Catagóir:Uachtaráin
Ramones

Ba bhanna rac-cheoil Meiriceánach é the **Ramones**, a bunaíodh sa bhliain 1974 i bhForest Hills, Queens. Meastar go raibh siad ar an gcéad grúpa den seánra punc-rac, agus bhí siad mar chnámh droma na gluaiseachta nua seo ag deireadh na seachtóidí agus tús na n-ochtóidí. Thóg baill an ghrúpa an sloinne Ramone mar ainm stáitse, agus chaitheadar na blianta idir 1974 agus 1996 ar fad ag seinm go beo agus ag taifead gan stad. Tar éis na féile Lollapalooza sa bhliain 1994, sheinn siad ceolchoirm amháin eile mar chlabhsúr, agus ansin scaradar. Taobh istigh d'ocht mbliana, bhí bunbhaill an ghrúpa (Dee Dee, Johnny agus Joey) marbh.

## Albaim
* *[[Ramones (albam)|Ramones]]* (1976)
* *[[Leave Home]]* (1977)
* *[[Rocket to Russia]]* (1977)
* *[[Road to Ruin]]* (1978)
* *[[End of the Century]]* (1980)
* *[[Pleasant Dreams]]* (1981)
* *[[Subterranean Jungle]]* (1983)
* *[[Too Tough to Die]]* (1984)
* *[[Animal Boy]]* (1986)
* *[[Halfway to Sanity]]* (1987)
* *[[Brain Drain (album)|Brain Drain]]* (1989)
* *[[Mondo Bizarro]]* (1992)
* *[[Acid Eaters]]* (1993)
* *[[¡Adios Amigos!]]* (1995)

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Meiriceánacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1974
Catagóir:Punc
Rugby

Tá níos mó ná aon bhrí amháin leis an bhfocal **rugby**:
* Rugby, Sasana - baile i Sasana
* Rugbaí - spórt
Meatadón

Druga sintéiseach ópóideach é an **meatadón**, nó **(RS)-6-(démheitil-aimín)-4,4-défheinil-heaptán-3-ón**. 

Úsáidtear mar anailgéiseach (druga a mhaolaíonn an phian) é, agus is maith an sás é mar dhruga "ionadach" a thugtar dóibh siúd a bhfuil andúil acu sna drugaí ópóideacha (go háirithe hearóin) leis na hairíonna éirí as a mhaolú. Téann an meatadón i bhfeidhm ar ghabhdóirí na ndrugaí ópóideacha sa cholainn, ionas go laghdaítear an dúil nimhe atá ag an othar sa hearóin.

## Féach freisin

* Ópóideach agus codlaidíneach

## Tagairtí

Catagóir:Anailgéisigh
Catagóir:Mí-úsáid substaintí
Hector san Astráil

Clár teilifíse de chuid TG4 is ea **Hector san Astráil**. Téann Hector Ó hEochagáin go dtí an Astráil.

## Tagairtí

*
Catagóir:Cláir theilifíse
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Cláir TG4
Catagóir:Cláir teilifíse taistil
Catagóir:Cláir siamsaíochta‎
Venus Williams

Is imreoir leadóige ó Mheiriceá í **Venus Ebony Starr Williams** (rangú domhanda i measc na mban: uimhir a 9). Rugadh í ar 17 Meitheamh 1980. Is deirfiúr í le Serena Williams. Tá 23 craobh Grand Slam buaite aici. Tá cúig craobh Grand Slam buaite aici i Wimbledon (ina aonair). Tá sí rangaithe faoi láthair ag uimhir 21.  

## Saol pearsanta
Sa bhliain 2003, maraíodh Yetunde Price, déirfiúr Venus agus Serena Williams, i gCompton, California, in aice leis na cúirte leadóige a thosaigh an bheirt ag imirt.

Sa bhliain 2007, bhain Williams céim chomhlach amach i ndearadh faiseanta in Institiúid na hEalaíona, Fort Lauderdale.

Rugadh Williams mar Fhinné Iehova.

## Craobhchluichí Grand Slam

{| class="sortable wikitable"
|-
! Toradh !! Bliain !! Craobh Grand Slam !! Dromchla !! Céile Imeartha !! Scór
|-bgcolor=CCCCFF
|bgcolor=FFA07A| Cailliúnaí || 1997 || US Open || Crua || Martina Hingis || 0-6, 4-6 
|-bgcolor=CCFFCC
|bgcolor=98FB98| Buaiteoir || 2000 || Wimbledon || Féir || Lindsay Davenport || 6-3, 7-6 (7-3)
|-bgcolor=CCCCFF
|bgcolor=98FB98| Buaiteoir || 2000 || US Open || Crua || Lindsay Davenport || 6-4, 7-5
|--bgcolor=CCFFCC
|bgcolor=98FB98| Buaiteoir || 2001 || Wimbledon || Féir || Justine Henin || 6-1, 3-6, 6-0
|-bgcolor=CCCCFF
|bgcolor=98FB98| Buaiteoir || 2001 || US Open || Crua || Serena Williams || 6-2, 6-4
|-bgcolor=EBC2AF
|bgcolor=FFA07A| Cailliúnaí || 2002 || Roland Garros || Cré || Serena Williams || 5-7, 3-6
|--bgcolor=CCFFCC
|bgcolor=FFA07A| Cailliúnaí || 2002 || Wimbledon || Féir || Serena Williams || 6-7 (4-7), 3-6
|-bgcolor=CCCCFF
|bgcolor=FFA07A| Cailliúnaí || 2002 || US Open || Crua || Serena Williams || 4-6, 3-6
|-bgcolor=FFFFCC
|bgcolor=FFA07A| Cailliúnaí || 2003 || Australian Open || Crua || Serena Williams || 6-7 (4-7), 6-3, 4-6
|--bgcolor=CCFFCC
|bgcolor=FFA07A| Cailliúnaí || 2003 || Wimbledon || Féir || Serena Williams || 4-6, 6-4, 6-2
|--bgcolor=CCFFCC
|bgcolor=98FB98| Buaiteoir || 2005 || Wimbledon || Féir || Lindsay Davenport || 4-6, 7-6 (7-4), 9-7
|--bgcolor=CCFFCC
|bgcolor=98FB98| Buaiteoir || 2007 || Wimbledon || Féir || Marion Bartoli || 6-4, 6-1
|--bgcolor=CCFFCC
|bgcolor=98FB98| Buaiteoir || 2008 || Wimbledon || Féir || Serena Williams || 7-5, 6-4
|--bgcolor=CCFFCC
|bgcolor=FFA07A| Cailliúnaí || 2009 || Wimbledon || Féir || Serena Williams || 6-7 (3-7), 2-6
|--bgcolor=CCFFCC
|bgcolor=FFA07A| Cailliúnaí || 2017 || Australian Open || Crua || Serena Williams || 4-6, 4-6
|--bgcolor=CCFFCC
|bgcolor=FFA07A| Cailliúnaí || 2017 || Wimbledon || Féir || Garbiñe Muguruza || 5-7, 0-6
|--bgcolor=CCFFCC

Williams, Venus
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Lucht spóirt na Stát Aontaithe