open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amharc boinn ghoirm

deas|250px|thumb|Amharc boinn ghoirm
Bealach chun íomhánna a chuingriú i gcineamatagrafaíocht is teilifís trí chodanna den ghníomhú sa réamhionad a ghlacadh os comhair boinn ghil ghoirm, agus ansin forshuite ar an amharc cúlionaid a taifeadadh le ceamara eile. I bpictiúir reatha is gá dearbhchlóbhualadh casta a dhéanamh sa tsaotharlann, ach sa teilifís is féidir é a dhéanamh go leictreonach leanúnach. Leis an teicníocht seo is féidir raon leathan iomrall a bhaint amach: mar shampla, an dealramh a chur ar an scéal go bhfuil aisteoirí, atá le fírinne sa stiúideo, ar láthair andúchasach ar an taobh eile den Domhan, ar an nGealach, nó ag eitilt tríd an aer.

## Tagairtí

Catagóir:Teicneolaíocht scannáin agus teilifíse
Amharc dúbailte

deas|200px|thumb|Amharc dúbailte
Laige nó pairilis i matán a bhogann ceann de na súile, agus teip na súl bogadh comhthreomhar le chéile. Tugtar *dioplóipe* air seo freisin. Mar thoradh air, ní thiteann an solas ón réad céanna ar na hionaid chuí ar an reitine, ní fhorshuítear na híomhánna san inchinn, agus bíonn cuma dhá réad ar réad amháin.

## Tagairtí
Amharc mata

Amharc i bpictiúr reatha ina gcuirtear mata nó masc os comhair an cheamara chun fairsinge na híomhá nochtaithe a theorannú chun gur féidir an dara íomhá a chur léi níos déanaí. Féadfaidh cárta nó leathán miotail feidhmiú mar mhata, sin nó stiall scannáin le fairsingí teimhneacha is trédhearcacha le húsáid le linn an phriontála. Is féidir an rud céanna a dhéanamh leis na bogearraí cuí i bhfótagrafaíocht dhigiteach.

## Tagairtí
Amailtia

Is í **Amailtia** an 5ú satailít nádúrtha de chuid Iúpatair, a fionnadh sa bhliain 1892. Tá Amailtia ag fithisiú Iúpatair faoi 181,000 km den phláinéad, a bheag ná a mhór, agus níl cianphointe na gealaí ródhifriúil leis an ngarphointe - tá an fhithis réasúnta ciorclach. Tá Amailtia 270 km ar thrastomhas, a bheag nó a mhór, ach tá sí an-mhírialta ina cosúlacht - níl sí in aon chóngar do bheith sféarúil. Ba é an réalteolaí Meiriceánach Edward Emerson Barnard a d'aithin í, an fear ceanna a bhfuil Réalta Barnard ainmnithe as. Tugtar Iúpatar a Cúig ar Amailtia chomh maith, agus mar is léir ón teideal, tá imeachtaí an ghearrscéil fhicsin eolaíochta úd *Jupiter Five* le hArthur C. Clarke bunaithe ar Amailtia nó ar a timpeallacht. Tá Amailtia ag fithisiú Iúpatair in aice an fháinne ar a dtugtar "fáinne leámháin Amailtia", agus tá an fáinne comhdhéanta as dusta a tháinig ó Amailtia féin. 

Glactar leis gur leac oighir is mó atá in Amailtia. Aithnítear cráitéir agus iomairí móra ar an ngealach seo. Ba iad na taiscéalaithe spáis úd Voyager a hAon agus Voyager a Dó sa bhliain 1979 a thug na chéad ghrianghrafanna d'Amailtia dúinn, ach ina dhiaidh sin ba é an fithiseoir úd Galileo a thóg grianghrafanna ní ba mhionchruinne sna 1990idí.

Tá ceithre ghné de chosúlacht Amailtia ainmnithe - dhá chráitéar agus dhá spota geal. Is iad na cráitéir ná Pan agus Gaea, agus is iad na spotaí geala ná Lyctos Facula agus Ida Facula. *Facula* an téarma a úsáidtear le tagairt do spotaí geala ar dhromchla Amailtia.

## Tagairtí

Catagóir:Gealacha Iúpatair
Giovanni Battista Amici

Radharcmheastóir, réalteolaí is eolaí a rugadh i Modena na hIodáile ab ea **Giovanni Battista Amici** (25 Márta 1786 &ndash; 10 Aibreán 1868). Thóg sé ionstraimí optúla, shaothraigh cóimhiotal ar leith i gcomhair scátháin teileascóp, agus i 1827 chríochnaigh tógáil an mhicreascóip dhia-optraigh neamhchrómataigh a ainmníodh as. Ceapadh é ina stiúrthóir ar an réadlann i bhFlórans i 1835.

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Iodálacha
Catagóir:Réalteolaithe Iodálacha
Catagóir:Bitheolaithe Iodálacha
Catagóir:Matamaiticeoirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1786
Catagóir:Básanna i 1868
Ampháirtiú

deas|250px|thumb|Ampháirtiú
Sa ríomhaireacht, bealaí ina dtugtar rochtain chomhuaineach d'oiread éigin úsáideoirí ar an ríomhaire céanna. Ligtear do gach úsáideoir úsáid iomlán a bhaint as an láraonad próiseála (CPU) ar feadh tréimhse an-ghairide agus é sin go rialta, ionas go mbíonn an chuma air go bhfuil gach duine á úsáid go leanúnach.

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhaireacht
Anacair leapa

Is éard atá in **anacair leapa** (nó **brúchneá**) ná paiste othrasaithe craicinn is fíocháin fho-chraicnigh os cionn starraiceachta cnámhaí a tharlaíonn in othair chróilí nó neamhaireachtálacha muna bhfaigheann siad cúram ceart cuí. Tarlaíonn an lot mar thoradh ar an mbrú a laghdaíonn soláthar fola don réigiún sin. Cnámha an chromáin is na sáile a bhíonn ciontach as go minic. Tarlaíonn sé do suas le 4% de na hothair a ghlactar isteach in ospidéil, go mór mór seandaoine is suas le 10% d'othair ortaipéideacha. Cosnaíonn sé na céadta milliún in aghaidh na bliana cóireáil a sholáthar, gan an crá breise do na hothair a bhfuil deacrachtaí eile acu a chur san áireamh.

clé|150px|thumb|Anacair leapa
mion|clé|upright=1.6

## Tagairtí

Catagóir:Craiceann
Anacanda

**Anacandaí** a thugtar ar na ceithre speiceas nathracha sa ghéineas *Eunectes*, buachrapairí ó Mheiriceá Theas. Orthu sin tá an t-anacanda glas (*Eunectes murinus*), an nathair is mó ar Domhan. Is féidir leis a bheith níos mó ná 11 m ar fhad agus os cionn 500 kg meáchain. Dath neamhlonrach air le spotaí móra neamhrialta dorcha. Áitríonn sé uisce a ghluaiseann go mall. Uaireanta, dreapann sé crainn ísle. Itheann sé éin, mamaigh, cadhmain is turtair. 

## Tagairtí

Catagóir:Nathracha
Ainéime

Laghdú sa mhéid lí ocsaiginiompartha, haemaglóibin, atá sna cealla dearga fola ag imshruthú sa cholainn. Is iad na siomptóim a fheictear ná craiceann mílítheach, tuirse is giorra anála. Is iomaí cúis ar féidir a bheith léi, mar shampla, cailliúint fola, scrios róthapa na gcealla dearga fola, cliseadh i dtáirgeadh na gcealla dearga fola sa smior (mar a tharlaíonn le heasnamh vitimíní cosúil le vitimín B12). 

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Neamhoird fola‎
Galar corráncheallach

Is éard is **galar corráncheallach** ann ná grúpa neamhord fola a fhaightear le hoidhreacht de ghnáth. Is é an toradh atá air ná mínormáltacht sa phróitéine haemaglóibin (an lí a iompraíonn an ocsaigin sna fuillchealla dearga ). Cruthaíonn sé seo cruth docht corránach, faoi chúinsí áirithe.   Ainéime chorráncheallach a thugtar ar an gcineál is coitianta.De ghnáth, tosaíonn fadhbanna i ngalar corráncheallach thart ar 5 go 6 mhí d'aois. D'fhéadfadh roinnt fadhbanna sláinte a fhorbairt, mar shampla taomanna péine (ar a dtugtar géarchéim chorráncheallach), ainéime, at sna lámha agus na cosa, ionfhabhtuithe baictéaracha, agus teagmhas ceirbreashoithíoch. Féadfaidh pian fadtéarmach a fhorbairt de réir mar a théann daoine in aois. Is é an meánionchas saoil sa domhan forbartha ná 40 go 60 bliain.

Má fhaightear an ghéin seo ó thuismitheoir amháin ní bhíonn mórán siomptóm ann (an tréith chorráncheallach), ach is féidir an ghéin a thabhairt ar aghaidh don chéad ghlúin eile. Fulaingíonn daoine a fhaigheann géinte mínormálta ón dá thuismitheoir an galar ina iomláine. Bíonn haemaglóibin S fuilchealla dearga in ionad gnáth-haemaglóibin A. Mar thoradh air seo éiríonn na cealla seo corránach in ionad a ngnáthchruth ciorclach déchuasach, bíonn siad sobhriste, agus ní mhaireann siad rófhada san imshruthú. Bíonn ainéime ainsealach ag an duine sin, agus go minic baineann ionfhabhtuithe dó/di mar gheall ar ribeadáin bheaga a bheith calctha ag na fuilchealla dearga briste, ag cur bac ar sholáthar ocsaigine do na fíocháin.
## Naisc sheachtracha
*An Grúpa Comhairleach Náisiúnta um Fhuilaistriúchán (GCNF)
## Tagairtí

clé|250px|mion|Anaemacht chorráncheallach

Catagóir:Fuil
Catagóir:Galair
Anaifiolacsas

Frithghníomh dian ailléirgeach a tharlaíonn do dhuine a íograíodh roimhe sin trí thadhall leis an ailléirgin. Tarlaíonn sé taobh istigh de chúpla nóiméad tar éis an nochta, agus braitheann an fhreagairt chliniciúil ar an bhfíochán a dhéanann an tadhall. Samplaí d'anaifiolacsas áitiúil is ea plúchadh, fiabhras léana, léasacha dearga tochasacha ar an gcraiceann, agus at na bhfíochán sa scornach. Má bhíonn an t-anafiolacsas dian ginearálta (turraing anafiolacsach) is féidir go dtarlóidh ionsaí tobann cársáin, le titim tobann i mbrú na fola, tnáitheadh, is b'fhéidir bás. 
mion|clé

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Asma
Amóiniam

Is caitian é an t-**amóiniam** (NH4+) a dhéantar nuair a imoibríonn amóinia le haigéad. Faightear é i gcuid mhaith salann, clóiríd amóiniam (sal amóiniach) agus carbónáit amóinaim (sal so-ghalaithe) go príomha. Tugtar hiodrocsaíd amóiniam ar thuaslagáin uisciúla amóiniam.

## Tagairtí
Ammonoidea

Is éard is **Ammonoidea** nó **amóinítí** ann ná moilisc cosúil le nátalais atá imithe in éag. Faightear iad go han-mhinic ón tréimhse Dheavónach is an tréimhse Chailceach Dhéanach. Bhí sliogán ar an taobh seachtrach is iad beo, de ghnáth bís leata, roinnte sa taobh istigh le ballaí trasnacha. Chuaigh siad in éag leis na dineasáir ag deireadh na tréimhse Cailcí.   

## Tagairtí

Catagóir:Moilisc
Catagóir:Neocephalopoda
Anaiglif

deas|250px|thumb|Anaiglif
Is éard is **anaiglif** ann ná pictiúr le breathnú go steiréascópach, le híomhánna scoite don tsúil dheas is don tsúil chlé, atáirgthe i ndathanna difriúla, dearg is gormghlas, de ghnáth. Caitheann an féachadóir spéaclaí le dathanna comhlántacha chun go bhfeiceann gach súil an íomhá chuí.

## Tagairtí
Ceimic anailíseach

deas|250px|thumb|Crómatagrafaíocht gháis i saotharlann
Is brainse den cheimic í **an cheimic anailíseach**, a phléann le scaradh, sainaithint agus cainníochtú comhdhúile ceimiceacha. Is féidir le anailís cheimiceach bheith cineálach, amhail nuair a shainaithnítear na comhábhair cheimiceacha i sampla, nó cainníochtúil, amhail nuair a chinntear méid na gcomhábhar áirithe atá sa sampla.
## Tagairtí

Catagóir:Ceimic
Catagóir: Eolaíocht na n-ábhar
Anailís chóras

I gcúrsaí ríomhaireachta, na teicníochtaí a úsáidtear chun tuiscint iomlán a fháil ar chórais ríomhaireachta, chun na córais seo a dhearadh is a bhfeidhmiú a optamú. Bíonn ar na hanailísithe córas airíonna na gcóras ríomhaireachta a shonrú go cruinn, agus na gnóthaí, na feidhmeanna is an obair taighde is gá a dhéanamh leo a shainiú go cruinn iomlán. Ansin is gá dóibh an córas nua ríomhaireachta a dhearadh is a eagrú chun an raon gnóthaí is feidhmeanna a chur i gcrích go foirfe in am trátha. 

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhaireacht
Anailís fachtóirí

Modh anailíse a úsáidtear i dtaighde síciméadrach chun sonraí a chuimsiú, le cabhair staitisticí, is a chur i bhfoirm intuigthe. Nuair a fhaightear tacar tomhas, cosúil le freagraí ar cheistneoir, aimsíonn anailís fachtóirí comhghaolta idir fachtóirí éagsúla, agus cainníochtaíonn na fachtóirí is mó a chuireann le gach comhghaol. Is ar bhonn staitistiúil a dhéantar é seo, ach uaireanta cabhraíonn sé in aimsiú na bhfachtóirí síceolaíocha taobh thiar de na comhghaolta.
## Féach freisin

## Tagairtí

*
Anailís idirbheartaíochta

Is é rud is **anailís idirbheartaíochta** ann ná modh oibre sa tsíciteiripe ina ndéantar anailísiú ar chion an tuismitheora, an pháiste nó duine fhásta eile in imoibriú, chomh maith le patrún neamhaireachtálach gníomhartha an othair a chur san áireamh. Déantar é seo chun deacrachtaí mothúcháin a réiteach, agus na straitéisí ar leith a úsáideann duine ina chumarsáid shóisialta a thabhairt chun suntais. An síciatraí Eric Berne (1910-1970) a thug an modh oibre seo chun cinn ó na 1940idí chun aidhmeanna cóireála a bhaint amach níos tapa ná sa ghnáthshícanailís. Le blianta anuas, is fochuid shuntasach í i dtraenáil ghairmiúil is bhainistiúil. 

## Tagairtí
Anailís uimhriúil

[mion|anailís uimhriúil sa [An Bhablóin|Bhablóin]]
Modh áirimh is ea **anailís uimhriúil**, ina ndéantar neastacháin chomhleantacha, cosúil le modh atriallach.  

Mar shampla, chun √10 a áireamh chuig aon chéim cruinnis is gá,  

más xn neastachán maith ar √10, is féidir an t-algartam seo seo a úsáidː 

— xn+1 = (1/2)[xn + (10/xn)] —  

chun xn+1, neastachán níos fearr, a fháil.  

Tá ríomhairí iontach áisiúil don mhodh oibre seo. Mar sin tá forbairtí móra déanta ar an anailís seo le blianta anuas. 

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Catagóir:Staidreamh
Catagóir:Sonraí
Catagóir:Anailísiú sonraí
Catagóir:Ríomheolaíocht
Análaitheoir

Is éard atá in **análaitheoir** ná gléas a chlúdaíonn an béal agus an tsrón chun an chonair riospráide a chosaint ar shubstaintí guaiseacha, mar shampla dusta, toit, nó múch thachtach.

## Féach freisin
* Aerálaí

## Tagairtí
Analógach

Saghas eolais nó comhartha a bhíonn leanúnach an t-am ar fad, is cuma é athraitheach nó tairiseach, nó an saghas trealaimh a láimhseálann a leithéid de chomhartha.

## Tagairtí

Catagóir:Teileachumarsáid
Anamóine

Planda ilbhliantúil a fhaightear ar fud an leathsféir thuaidh, fiú sna réigiúin Artacha, go minic i gcoilíneachtaí móra. Na bláthanna le 5-9 teascán iombhlátha, bán, buí, bándearg nó gorm. Léiríonn hibridí raon níos leithne dathanna. Bíonn fáinne duilleog beag roinnte ar ghas na mbláthanna dhá thrian den airde suas. Tagann na príomhduilleoga bunata amach níos déanaí. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Pápa Beinidict XIV

Ba é **Beinidict XIV** an pápa ar an Eaglais Chaitliceach idir 1740 agus 1758.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1675
Catagóir:Básanna i 1758
Catagóir:Ardeaspaig
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Catagóir:Saineolaithe dlí
Tulchacht

Baile i gContae Chill Chainnigh in Éirinn is ea **Tulchacht** (nó, uaireanta, **Tulach Dhocht**).

## Tagairtí
 

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Chill Chainnigh
Anailís phaiste clampála

deas|250px|thumb|Anailís phaiste clampála
Teicníocht leictrifiseolaíoch ina n-aonraítear fairsinge bheag de phlasmascannán cille beo inspreagtha (mar shampla, matán, néarón nó cill faireoige). Déantar staidéar ar ghabhdóirí aonaracha taobh istigh den fhairsinge sin, agus conas a idirghníomhaíonn siad le tarchuradóirí ceimiceacha, hormóin, drugaí nó ábhair eile a chuirtear go díreach orthu. 

## Tagairtí

Catagóir:Fiseolaíocht
Anailís thoiseach

deas|250px|thumb|Anailís thoiseach
Sa mhatamaitic fheidhmeach, anailís slonn a sheasann do chothromóidí nó teoirimí fisiciúla i dtéarmaí na dtoisí, ag baint úsáid as na haonaid chaighdeánacha. Is gá go mbíonn na toisí céanna ar an dá thaobh de chothromóid. Mar an gcéanna, is gá gurb ionann toisí téarmaí a shuimítear le chéile nó a dhealaítear ó chéile. Is teicníocht chumasach í chun gaolta nua a dhíorthú idir cainníochtaí, agus torthaí a sheiceáil. 

## Tagairtí
Port an Chalaidh

Fo-bhaile de chuid Cathair Phort Láirge in Éirinn is ea **Port an Chalaidh**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Ros Bearrcon

mion
[clé|mion|scéal na Nollag, scoil Our Lady of Lourdes, Ros Bearrcon, [Contae Loch Garman|Loch Garman, 1930]]
Is baile suite i gContae Loch Garman é **Ros Bearrcon**.

## Stair
[clé|mion|Mikado, scoil Our Lady of Lourdes, Ros Bearrcon, [Contae Loch Garman|Loch Garman, 1930idí ]]

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Achadh Mheánach (Revell)

Baile fearainn i ndeisceart Chontae Chill Mhantáin in Éirinn is ea **Achadh Mheánach (Revell)**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chill Mhantáin
Áth na Cora

Sráidbhaile beag i gContae Chill Mhantáin in Éirinn is ea **Áth na Cora**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chill Mhantáin
Cill Mochua

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Cill Mochua** air:
* Cill Mochua, Contae Chill Mhantáin: baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* Cill Mochua, Contae Chorcaí: baile fearainn i gContae Chorcaí
* Cill Mochua, Contae Loch Garman: baile fearainn i gContae Loch Garman
* Cill Mochua, Contae Luimnigh: baile fearainn i gContae Luimnigh

## Féach Freisin
* Cill Mhic Bhúith: baile i gContae Chill Chainnigh a dtugtar *Cill Mochua* air freisin

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Eiréil

Is baile suite i gContae Laoise í **Eiréil**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Laoise
Catagóir:Bailte i gContae Laoise
Ioma

Is baile suite i gContae Laoise é **Ioma**.

Tógadh an baile ag geataí Cúirt Ioma ag deireadh an 18ú aois.

Is é Ioma CLG an club CLG áitiúla.

I 2022 bhí daonra 283 ag an baile.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Laoise
Catagóir:Bailte i gContae Laoise
An Baile Fionn

Is baile suite i gContae Laoise é **an Baile Fionn**, in aice le Cluain Eidhneach agus Cluain Caoin i bPort Laoise Thiar. 
clé|mion|273x273px|Charles Henry Coote, a thóg an teach mór sna 1820idí
clé|mion|220x220px|Cárta phoist, Coláiste Bhaile Fhinn

### Coláiste Bhaile Fhinn
Bhí meánscoil ann, Coláiste Bhaile Fhinn, ó na 1920idí go dtí 2002 choláiste cónaithe agus scoil lae do bhuachaillí. Thagaidís as na ceantracha máguaird, as bailte móra ar nós Phort Laoise, Móinteach Mílic agus Maighean Rátha.

### Diméin Baile Finn
An t-óstán is costasach in Éirinn is ea An Diméin Baile Finn, 620 acra de thalamh maith torthúil.  Cosnaíonn seomra ann tuairim is €1,000 san oíche, nó níos mó. 

Tar éis na Mílaoise cheannaigh milliúnaí as Meiriceá, Fred Khrebiel, an teach mór, an talamh, agus gach a raibh ann.  Múnlaíodh óstán a chosain €7 milliún In 2002. Osclaíodh é in 2011.  Tá cuma galánta ar an bhfoirgneamh i ndiaidh a athchóirithe, a chosain b'fhéidir €50 milliún.

#### Dúnmharú
Ar an 12 Samhain 2024 tharla tragóid i gceann de na seomraí sin a bhí ina chúis le triail dúnmharaithe in 2026. Mharaigh fear óg darb ainm Henry McGowan a athair, John. 

Bhí an fear óg buailte go han-dona ag meascán den scitsifréine agus den chineál ísle brí a fhágann duine gan tapa scaití, agus go hardréimeach, mínádúrtha uaireanta eile. Bhí a athair tagtha as Meiriceá le cúnamh a thabhairt do Henry.  Bhí an t-athair, John ag súil go mbeadh sé in ann sólás a thabhairt dá mhac ar feadh na hoíche san óstán galánta.  Dúradh sa gCúirt nach raibh smacht ná stiúir ag an bhfear óg ar a intinn. 

## Tagairtí

Catagóir:Contae Laoise
Catagóir:Bailte i gContae Laoise
Catagóir:Óstáin
Buiríos Mór Osraí

Is baile suite i gContae Laoise é **Buiríos Mór Osraí**.

Bhí daonra de 629 ag an bhaile i 2022.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Laoise
Catagóir:Bailte i gContae Laoise
Anamorfóis

deas|250px|thumb|Anamorfóis
Íomhá línithe nó phéinteáilte i bpeirspictíocht chleasach, a bhfuil cuma dhíchumtha air ón ngnáthdhearcadh ach cuma breá normálta nuair a fhéachtar uirthi ó threo neamhchoitianta nó trí lionsa. Tá sampla cáiliúil i bpictiúr Holbein Óig, *The Ambassadors* (Na hAmbasadóirí, 1533), a bhfuil blaosc anamorfach ann. 

## Tagairtí
Anann

Crann ilbhliantúil síorghlas, dúchasach do Mheiriceá Theas is ea an t-**anann**. Na duilleoga docht stuach claíomhchruthach spíonach liathghlas. Na bláthanna tríphiotalach gorm i mbláthra dlúth, cosúil le cón is spuaic dhuilleach ag a bharr. Torthaí aonaracha ag comhtháthú le chéile ina dtoradh bog buí ilchodach suas le 30 cm ar fhad. Barr tábhachtach i gcuid mhaith tíortha trópaiceacha. I measc na gcineálacha a shaothraítear, tá foirmeacha gan síolta is foirmeacha ornáideacha ildaite. Bíonn súlach na dtorthaí lán de vitimíní A is B.

## Tagairtí

Catagóir:Torthaí
Anc (crois)

Crois le lúb don ghéag cheartingearach uachtarach, is ea **anc**. Comhartha na beatha san Éigipt ársa a bhí ann.

## Féach freisin

* ANC (Comhdháil Náisiúnta Afracach - African National Congress)
* An tSean-Éigipt

## Tagairtí

Catagóir:An tSean-Éigipt
Andalúisít

Ceann de 3 chineál an mhianra sileacáit alúmanaim, Al2SiO5, a fhaightear i gcarraigeacha meiteamorfacha. (Is iad ciainít is silliminít an dá cheann eile). Tá sé tábhachtach mar tháscaire ar bhrú is teocht na meiteamorfachta sna carraigeacha. 

## Tagairtí
Carl David Anderson

Fisiceoir a rugadh i Nua-Eabhrac ab ea **Carl David Anderson** (3 Meán Fómhair 1905 &ndash; 11 Eanáir 1991). D'fhionn sé an posatrón i 1932, rinne taighde suntasach ar gháma-ghathanna is gathanna cosmacha, agus chruthaigh go raibh cáithnín le mais mheánach ann darb ainm an muón. 

Roinn sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1935 le Victor Hess as fionnadh an phosatróin.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1905
Catagóir:Básanna i 1991
Philip Warren Anderson

Fisiceoir Meiriceánach a saolaíodh in Indianapolis, Indiana ab ea **Philip Warren Anderson** (13 Nollaig 1923 - 29 Márta 2020). 

Rinne sé taighde bunúsach ar sháinniú leictreoin in ábhar ar mí-eagar, obair a d'oscail an bealach do ghrianchealla, trasraitheoirí scannáin thanaí, is xéaragrafaíocht. 

Chuidigh sé i míniú iamhairt Josephson, na forshilteachta is an mhaighnéadais. I gcomhar le John van Vleck is Nevill Mott, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain  1977 as a staidéar bunúsach teoiriciúil ar struchtúr leictreonach córas maighnéadach is córas ar mí-eagar.

Fuair sé bás in Princeton, New Jersey.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2020
Andraiginí

Ábhair cheimiceacha, gnéashormóin stéaróideacha de ghnáth, a ionduchtaíonn airíonna fireanna. Sa bhfear, táltar an andraigin téististéarón sna húiríocha i gcealla Leydig, agus tálann an choirtéis aidréineach oiread beag eile andraigine. Is féidir leis na spriocorgáin, cosúil leis an bhfaireog phróstatach, an téisistéarón a athrú go dtí déhidritéisistéarón atá níos cumasaí fós. Tá gá leis na handraiginí i bhforbairt na mbaill ghiniúna fhireanna sa bhféatas. Le linn an chaithreachais cabhraíonn siad le forbairt airíonna tánaisteacha gnéasacha (fás an phéinis is na n-uiríocha, teacht chun cinn na gruaige púbasaí, aghaidhe is colainne, méadú i neart na matán, is ísliú an ghutha). Sa duine fásta, tá gá leo i dtáirgeadh na speirmeacha is coinneáil an libídeo. Bíonn oiread beag andraiginí ubhagánacha is aidréineacha i láthair sa bhean: is dócha go mbíonn siad freagrach as an rothag fáis a tharlaíonn do chailíní ógánta. 

## Tagairtí
Thomas Andrews

Ceimicí fisiciúil a rugadh i mBéal Feirste agus a d'oibrigh i gColáiste na Ríona 1849-1879 ab ea **Thomas Andrews** (9 Nollaig 1813 &ndash; 26 Samhain 1885). Rinne sé tomhais chruinne ar theas neodraithe, teas déanmhaíochta, teas imoibrithe, agus teas folaigh galúcháin. 

Bhain sé feidhm den chéad uair as buama-chalraiméadar. Chruthaigh sé nach comhdhúil é ózón ach allatróp ocsaigine. Rinne sé taighde ceannródaíoch ar dhé-ocsaíd charbóin, agus airíonna na ngás. 

Thóg sé trealamh chun gáis a chur faoi ardbhrú, agus thaispeáin nach gcloíonn na buangháis, fiú, le dlí Boyle faoi fhíorchúinsí. 

Thaispeáin sé gur féidir iad a leachtú faoi ardbhrú má íslítear an teocht faoi theocht chriticiúil, teocht ar leith do gach buanghás (1861). 

Bhí na léargais seo ar an teorainn idir an staid ghásach is an staid leachtach bunúsach d'an-chuid forbairtí nua-aoiseacha (mar shampla, an timthriall cuisnithe sa chuisneoir).

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Daoine a rugadh i 1813
Catagóir:Básanna i 1885
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Andúil i ndrugaí

mion|clé
Staid ina mbíonn duine spleách ar dhrugaí, á dtógáil mar chleachtadh, le héigean a thiomáintear ag gá leanúnach iarmhairt shíceach an druga áirithe a mhothú, nó pian is míchompord a easpa a sheachaint. 

Go minic, bíonn ar andúileach fadtréimhseach na dáileoga a mhéadú an t-am ar fad chun go mothóidh sé na hiarmhairtí céanna (is amhlaidh a mhéadaíonn a bhfulaingt ar dhruga), agus téann sé i muinín cleachtaí frithshóisialta, cosúil le gadaíocht, chun íoc as a n-andúil (más druga mídhleathach atá i gceist, go háirithe).  
clé|mion
I measc na ndrugaí andúile tá támhshuanaigh (mar shampla, hearóin, cócaon), cuid mhaith cineálacha suaimhneasáin, alcól is nicitín. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Andúil
Catagóir:Drugaí
Catagóir:Sláinte mheabhrach
Christian Boehmer Anfinsen

Bithcheimicí a rugadh i Monessen, Pennsylvania ab ea **Christian Boehmer Anfinsen** (26 Márta 1916 &ndash; 14 Bealtaine 1995). Rinne sé taighde ceannródaíoch chun seicheamh na n-aimínaigéad san einsím ribeanúicléáis a dhéanamh amach. Roinn sé Duais Nobel na Ceimice le Stanford Moore is William Stein i 1972 as.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna i 1995
Catagóir:Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Angagrafaíocht

deas|200px|thumb|Angagrafaíocht
Teicníocht raideolaíoch chun rianta is cumraíocht na bhfuileadán a léiriú i gcodanna éagsúla na colainne. Instealltar tuaslagán radaitheimhneach isteach i bpríomhartaire, agus méadaíonn sé seo an chodarsnacht X-ghathach idir na fuileadáin is na fíocháin sa chomharsanacht. Díreach i ndiaidh an insteallta tógtar sraith íomhánna X-ghathacha go tapa i ndiaidh a chéile chun cúrsa na fola a iniúchadh. Tá an teicníocht seo áisiúil chun cúngú nó bac i bhfuileadán a aimsiú, mar a tharlaíonn i ngalar corónach croí. Uaireanta léiríonn sí méadú sa soithíochú, mar a tharlaíonn le hailse. 

## Tagairtí
Angagrafaíocht dhigiteach dhealaithe

deas|200px|thumb|Angagrafaíocht dhigiteach dhealaithe
Íomháú sa mhíochaine inar féidir fuileadán ina bhfuil bac éigin a fheiceáil. Ciallaíonn an focal angagrafaíocht ‘íomháú na bhfuileadán’, agus bíonn sí bunaithe ar íomháú le X-ghathanna. In ionad gnáthphictiúir a dhéanamh, íomhá dhigiteach a dhéantar sa chóras seo, ar féidir na sonraí chuige a stóráil i gcuimhne ríomhaire. Ar dtús déantar íomhá den pháirt ar leith den cholainn, agus stóráiltear an íomhá sin. Ansin instealltar ábhar radaitheimhneach a bhfuil iaidín ann, mar shampla, isteach in imshruthú na fola, agus déantar íomhá X-ghathach eile den pháirt chéanna den cholainn. Dealaítear an chéad íomhá ón dara íomhá, pointe ar phointe, leis an ríomhaire chun íomhá níos soiléire fós a dhéanamh de na fuileadáin. Is féidir fuileadáin chomh beag le 1 mm a fheiceáil, áit ar bith sa cholainn. An-chumasach chun deacrachtaí imshruthú fola i matáin an chroí féin a aithint agus taomanna croí a sheachaint.

## Tagairtí
Angaplaiste bhalúin

deas|200px|thumb|Angaplaiste bhalúin
Teicníocht atá réasúnta simplí is caoin go leor don othar, a ndéantar taobh inmheánach na n-artairí sa chroí a dheisiú léi. Instealltar cataidéar ar leith i bhféith nó artaire forimeallach. Brúitear a rinn go dtí an t-artaire sa chroí a bhfuil scléaróis á chalcadh, faoi iniúchadh le fluarascópacht X-ghathach an t-am ar fad. Agus an rinn san ionad cuí san artaire, séidtear suas balún beag ansin le gás. Brúnn sé seo an phlaic scléaróise ar feadh balla an artaire. Ar an gcaoi seo osclaítear an t-artaire agus feabhsaíonn an sruth fola ann.

## Tagairtí
Fra Angelico

Péintéir a rugadh i Vicchio na hIodáile ab ea **Fra Angelico** (c 1400–1455), a rugadh mar **Guido di Pietro**. Ina mhanach Doiminiceach, rinne sé freascónna cáiliúla i gClochar Marcais i bhFlórans (atá ina mhúsaem anois), Orvieto, agus Séipéal Niocláis sa Vatacáin. Tá áille ar leith ag baint lena chuid figiúr ainglí, agus is mar sin a tugadh an t-ainm air. Sa Róimh a fuair sé bás.

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíontóirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1400
Catagóir:Básanna i 1455
Scoil Chaitríona

Is gaelcholáiste í **Scoil Chaitríona** atá suite i nGlas Naíon i mBaile Átha Cliath. Meánscoil Chaitliceach Dheonach Lán-Ghaeilge do bhuachaillí agus do chailíní atá ann. Tá an scoil lonnaithe anois ar Bhóthar Mobhí. 

Tá gaelscoil ag an mbunleibhéal Scoil Moibhí. 

Tá an chlub CLG Na Fianna lonnaithe in aice leis.

## Iarscoláirí

* Marian Finucane

## Tagairtí

Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn
Catagóir:Ord Doiminiceach
Catagóir:Meánscoileanna i gContae Átha Cliath
Catagóir:Bunscoileanna i gContae Átha Cliath
Pavia

Is cathair san Iodáil í **Pavia** (Lombairdis: *Pavia*; Laidin: *Ticinum*), atá suite ar an Abhainn Ticino. Tá sí suite i dtuaisceart na tíre, 35 ciliméadar ó Milano. 

Is í Pavia príomhchathair Cúige Pavia agus cónaíonn timpeall 71,000 daoine sa chathair, a lán mic léinn ina measc. Tá clú agus cáil ar an gcathair, mar gheall ar an ollscoil den scoth atá inti, Ollscoil Pavia. 

## Stair
Sa 14ú haois, socraíodh cleamhnas idir Lionel d'Anvers (Iarla Uladh, agus 'leasrí' ar Éirinn) agus Violante Visconti san Iodáil; misean taidhleoireachta ollmhór agus uile-Eorpach a bhí ann, a thóg dhá bhliain chun ullmhú.  Iníon tiarna Pavia agus Milano, Galeazzo Visconti ab ea inti.

Cúpla mí níos déanaí, fuair Lionel bás agus bhí putóga Lionel curtha i Pavia, socrú a d'iarr Lionel ina uacht agus tiomna deiridh.

## Féach freisin

* Lionel d'Anvers 

## Tagairtí
 

Catagóir:An Ghaill
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha na hIodáile
Tacoma, Washington

mion|Tacoma cois cuain
Is calafort mara measartha mór in Washington, SAM, é **Tacoma**, atá suite 51 ciliméadar ó Seattle agus 50 ciliméadar ó Olympia. Príomhbhaile Chontae Pierce é. Is é 198,397 an daonra oifigiúil, dar leis an daonáireamh sa bhliain 2010. Measadh 203,466 duine a bheith ina gcónaí sa bhliain 2013. Tá an chathair suite ar Shunda Puget. Ainmníodh Takoma as Mount Rainier, a thugtaí Mount Tahoma air ar dtús.
mion|Ceantar stairiúil South J. Street

Catagóir:Washington (stát)
Catagóir:Cathracha in Washington
Catagóir:Lárionaid daonra in Washington
Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Bolungarvík

Is sráidbhaile san Íoslainn é **Bolungarvík**, 473km ó Réicivíc. In Eanáir 2011, bhí 888 daoine ina gcónaí sa sráidbhaile.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Sráidbhailte na hÍoslainne
Burn After Reading

Is scannán grinn ó 2008 é ***Burn After Reading***. Ba iad na deartháireacha Coen, Joel agus Ethan, stiúrthóirí an scannáin.

Catagóir:Scannáin na bliana 2008
Oíche na Gaoithe Móire

mion
Rinneadh dochar mór ar fud na hÉireann agus i gcodanna den Bhreatain, le linn **“Oíche na Gaoithe Móire”** ar an 6/7 Eanáir 1839.  Thosaigh an spéirling timpeall meán lae ar 6 Eanáir i gContae Mhaigh Eo. 
[mion|Buaileadh [Learpholl go dona.  Cailleadh an *Pennsylvania New York Packet Ship, an* *Lockwoods Emigrant Ship*;  an *Saint Andrew Packet Ship*,  agus an *Victoria (Charleston)*.]]
Fuair idir 250 agus 300 duine bás sa stoirm b'fhéidir, an chuid is mó díobh ar mhuir amach ó chósta thiar na hÉireann. Bhí na mílte duine gan díon gan dídean mar thoradh ar Oíche na Gaoithe Móire.

## Meitéareolaíocht
Ní raibh stáisiún aimsire in Éirinn go dtí 1860. Ach braitheadh meánluais ghaoithe sa bhliain 1839 b'fhéidir os cionn  (180km/h).

Cé go bhfuil fianaise ann a thabharfadh le fios go bhfuil stoirmeacha ag tarlú níos minice, d’fhéadfaí a mheas nach dtarlaíonn siad ach uair amháin gach cúpla céad bliain ?

Ní minic a tharlaíonn stoirmeacha chomh dian sin in Éirinn.  

Maidir le stoirmeacha an gheimhridh 2013/2014, eisceacht a bhí sa stoirm a bhí ann ar an 12 Feabhra i2014. Braitheadh meánluais ghaoithe os cionn fórsa stoirme (90km/h) go forleathan i gcontaetha chósta an iardheiscirt agus an iarthair ó Chorcaigh go Maigh Eo. Bhí séideáin os cionn 110km/h le brath go forleathan ar fud dheisceart na tíre agus rinneadh taifead ar an séideán ba mhó de 160km/h in Aerfort na Sionna. 

Rinneadh dochar millteanach de bharr stoirmeacha eile le linn mhí Feabhra 1903 freisin.  Ba iad na himeachtaí comparáideacha ba dheireanaí ná na stoirmeacha ar an 26 Nollaig 1998 agus ar an 24 Nollaig 1997. 

## Féach freisin

* Borradh stoirme

## Tagairtí

Catagóir:Stoirmeacha
Catagóir:Gaoth
Catagóir:Teagmhais aimsire in Éirinn
Catagóir:1839
Abhainn Airgid

Is abhainn suite i gContae Uíbh Fhailí í **Abhainn Airgid**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
An Chamchuairt

Is abhainn suite i gContae Uíbh Fhailí é **an Chamchuairt**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
Portach Chlóirthigh

Is portach suite gar do Chlóirtheach i gContae Uíbh Fhailí é **Portach Chlóirthigh**.

Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
Slí Uíbh Fhailí

Is cosán fadraoin i gContae Uíbh Fhailí í **Slí Uíbh Fhailí**. Tá sí 37km (23 míle) ar fad, ag tosú i mBaile Mhic Ádaim agus ag críochnú i Liath Mancháin, ar bhóthar an R436 idir Clóirtheach agus an Féar Bán. De ghnáth, is féidir an cosán iomlán a shiúl in dhá lá. Shainigh Oifig na gCosán Náisiúnta (faoi scáth Spórt Éireann) Slí Uíbh Fhailí mar Chosán Slímharcáilte Náisiúnta. Is iad Comhairle Contae Uíbh Fhailí, Bord na Móna, agus Comhlacht Comhtháite Forbartha Uíbh Fhailí a dhéanann bainistiú ar an gcosán. Is nasc í idir Slí Shliabh Bladhma agus Slí na Canálach Móire.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
Catagóir:Cosáin fhad-achair in Éirinn
Caisleán Bhiorra

Is caisleán suite i gContae Uíbh Fhailí é **Caisleán Bhiorra**, cáil air don teileascóp réalteolaíoch atá suite ar thailte an chaisleáin.

Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
Catagóir:Tailte aeraíochta
Caisleán Chionn Eitigh

Is caisleán suite i gContae Uíbh Fhailí é **Caisleán Chionn Eitigh**.

Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Caisleán Léim Uí Bhánáin

clé|250px|mion|Caisleán Léim Uí Bhánáin
Is caisleán suite i gContae Uíbh Fhailí é **Caisleán Léim Uí Bhánáin**.

Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
Ancaire

deas|200px|thumb|Ancaire
Feiste chun bac a chur ar long nó soitheach eile imeacht gan treo. Tochlaíonn bois nó géaga an ancaire isteach i ngrinneall na farraige, ag gníomhú i gcoinne tarraingthe cothrománaí. Bíonn sé ceangailte leis an long le cábla trom, slabhra breactha le stodaí, de ghnáth. Tá dhá shaghas ann: an seancheann le stoc, agus an ceann nua-aoiseach gan stoc a bhfuil an lorga is an barr in ann gluaiseacht i leith a chéile. Nuair a chuirtear an t-ancaire nua-aoiseach i dtaisce, bíonn na bois comhthreomhar leis an gcos.

## Tagairtí

Catagóir:Seoltóireacht
Mainistir Darú

Is mainistir suite i gContae Uíbh Fhailí í **Mainistir Darú**.

## Féach freisin
* Darú, Contae Uíbh Fhailí

## Tagairtí

Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Uíbh Fhailí
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Seanfhear Chruacháin

Is corp portaigh, as an Iarannaois, aimsithe i gContae Uíbh Fhailí é **Seanfhear Chruacháin**.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* [Bog Bodies Research Project](https://www.museum.ie/en-IE/Collections-Research/Irish-Antiquities-Division-Collections/Collections-List-(1)/Iron-Age/Bog-Bodies-Research-Project)  - Ard-Mhúsaem na hÉireann

Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
Anglait

Suas le 28 clann iasc fadaithe a mhaireann ar an ngrinneall, cuid acu i bhfionnuisce is cuid eile sa bhfarraige. An ceann leata, an craiceann mín, sprochaillí fada in aice an bhéil. Go minic spadánta, oíchí. Is éisc tábhachtacha cuid mhaith díobh chun bia is cuid mhaith eile do mhargadh na n-uisceadán.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Ankylosaurus

Ba dhineasár mór ceathairchosach é an ***Ankylosaurus*** (Gaeilge: **ancalasár**). Ciallíonn a ainm go litriúil an laghairt comhtháite. Ba é an ball is mó dá mhuintir é. Bhí sé armúrtha go láidir le plátaí dronuilleogacha cnámhacha a clúdach na colainne is an eireabaill. Bhí a cheann beag, le fiacla laghdaithe nó as láthair. Bhí cleith mór ag críoch a eireabaill; baineadh úsáid as seo chun é féin a chosaint ó chreachadóirí. D'itheadh sé fásra agus bhí cónaí air i Meiriceá Thuaidh, agus bhí sé ag maireachtáil le Trícheireatóp agus Tyrannosaurus rex. Faightear iarsmaí de ón tréimhse Chailceach i Meiriceá Thuaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Dineasáir
Catagóir:Ankylosauridae
Ångström

Is éard is **angstram** ann ná aonad faid a úsáidtear sa chriostalagrafaíocht agus i mbrainsí bainteacha fisice (Sualainnis: *Ångström*). Is í an tsiombail Å a sheasann dó, agus is ionann 1 Å agus 10-10 m - is féidir a rá freisin gurb ionann aon nanaiméadar (nm) amháin agus deich n-angstram. Ní cuid de chóras idirnáisiúnta na n-aonad (SI) é an t-angstram. Fuair an t-aonad a ainm ón bhfisiceoir Sualannach Anders Ångström.
Scríobhtar an tsiombail Å i gcónaí leis an comhartha idirdhealaitheach, mar atá an litir san aibítir Shualainnise. Is minic a scríobhtar ainm an aonaid i nGaeilge agus i mBéarla gan na comharthaí diaicritice, ach tá siad ann sna sainmhínithe oifigiúla.

## Tagairtí

Catagóir:Aonaid faid
Anders Jonas Ångström

Fisiceoir a rugadh i Lögdö na Sualainne ab ea **Anders Jonas Ångström** (13 Lúnasa 1814 &ndash; 21 Meitheamh 1874). Rinne sé taighde ar theas, mhaighnéadas, is go príomha speictreascópacht. Ainmnítear an t-aonad faid, an t-angstram, as.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1814
Catagóir:Básanna i 1874
Catagóir:Fisiceoirí Sualannacha
Anóid

deas|200px|thumb|Anóid
I gcill leictrealaithe nó feadán gásdíluchtúcháin, an leictreoid dhearfach a dtagann na leictreoin amach as an gcill nó an feadán tríthi. I mbataire, is í an leictreoid a bhfágann na leictreoin an bataire tríthi í. Is ainian an t-ian diúltach a eascnaíonn i dtreo na leictreoide dearfaí i leictrealú.

## Tagairtí
Anóidiú

deas|200px|thumb|Crúcaí cairbíneacha anóidithe. Úsáidtear i ndreapadóireacht iad.
Próiseas cosanta miotail is ea an **anóidiú** a chuirtear i bhfeidhm ar alúmanam nó maignéisiam, de ghnáth. Déantar anóid san umar leictrealaithe den réad atá le clúdú, agus táirgeann an leictrealú ciseal tanaí dlúth ocsaíde cosanta. Is féidir an ciseal seo a ruaimniú, agus mar sin déantar é seo mar mhaisiúchán freisin. 

## Tagairtí
Anóime

mion|Naomh Iaróm ag fáil bháis ina aonar, Ciamberlano, Luca (1586-1641), 1614
Riocht pearsanta ina dtugann duine aonair a chúl do luachanna is gnáthnoirm iompair le teann éadóchais, ionas nach féidir leis é féin a ionannú leis an tsochaí. Is féidir go dtarlóidh a leithéid do ghrúpa daoine a fhéadfaidh a bheith an-leathan. Thug an socheolaí Francach Émile Durkheim (1858-1917) an coincheap isteach i 1897, agus thairg gur cúis shuntasach le féinmharú í.


Catagóir:Síciatraithe
## Tagairtí
Anlann

clé|250px|mion|Anlann
Leacht bhlaistithe is ea **anlann**, a chuirtear ar fáil ar bhia nó lena thaobh. Is féidir leis a bheith te nó fuar, milis nó leasaithe. Déantar anlanna fuara ó mheascán (cosúil le vinéigreit) nó eibleacht (cosúil le maonáis) nó purée (cosúil le haon anlann torthaí). Maidir le hanlanna teo, is féidir stoc anraithe, bainne nó uisce a úsáid mar bhunleacht agus é a ramhrú le him leáite, plúr, buíocháin uibheacha is uachtar, ábhar ramhraithe stáirse (cosúil le gránphlúr nó ararút), im (mar a dhéantar i hollandaise) nó purée glasraí.

## Tagairtí
Anóimia

deas|200px|thumb|Anóimia
Míchumas cliniciúil teanga ina mbíonn deacracht ar leith ag duine cuimhneamh ar ainmneacha rudaí. Faightear go minic é mar shiomptóm afáise. De ghnáth baineann an míchumas le hainmfhocail, ach féadfaidh sé cur isteach ar ranna eile cainte. 

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird
Anord

deas|200px|thumb|Anord
Réimse taighde atá cuibheasach nua ina ndéantar staidéar ar chórais neamhlíneacha. Baineann anord le fisic, ceimic, bitheolaíocht, matamaitic is innealtóireacht, agus le córais ina dtarlaíonn iompar guardalach neamhinréamhinste nó randamach. De ghnáth déanann eolaithe iarracht iompar córais a chur síos i bhfoirm gaoil línigh idir athróg neamhspleách is athróg spleách. Ní bhíonn sa ghaol líneach seo ach garmheastachán ar an bhfíorghaol, ach is leor sin go mion minic. De réir mar a éiríonn an córas níos casta, áfach, éiríonn an gaol an-neamhlíneach, agus ansin ní hionann iompar an chórais ó am go chéile, cosúil le lánsruth an uisce as sconna. Eiseamláir eile den anord is ea cúrsaí domhanda aeráide. Nuair a bhíonn anord i réim i gcóras, ní bhíonn a iompar mar an gcéanna ó am go chéile agus ní féidir an t-iompar sin a réamhinsint, le gnáthchothromóidí líneacha ar a laghad. Is é atá mar aidhm ag na taighdeoirí éagsúla ná iompar córas casta ar leith a iniúchadh is a láimhseáil ina iliomad fo-chodanna le cabhair ríomhairí, chun an t-iompar a réamhinsint. Thosaigh an staidéar nua-aoiseach ar anord le saothar an mheitéareolaí Mheiriceánaigh Edward Lorenz (1917-2008) ar chomhiompar is imshruthú san atmaisféar.

## Tagairtí
Antaiseipteán

deas|150px|thumb|Antaiseipteán
Is éard is **antaiseipteán** ann ná ábhar a mharaíonn miocrorgánaigh (frídíní) nó a chuireann bac ar a bhfás. Bhí úsáid ceimiceán ar leith chun srian a chur ar bhracadh gortuithe is scaipeadh galar, agus coirp mharbha a chaomhnú (balsamú), go forleathan ar feadh na gcéadta bliain sara raibh aon eolas nó tuiscint ar mhiocrorgánaigh. Thug Lister cleachtadh na máinliachta antaiseiptí isteach le húsáid feanóil i 1865. Is iad na antaiseipteáin is coitianta na halcóil, na feanóil, salainn na miotal trom, agus comhdhúile a fhuasclaíonn clóirín is iaidín. 

## Tagairtí
Antaigin

[deas|200px|thumb|Léaráid a thaispeánann conas a spreagann antaiginí freagairt an [Córas imdhíonachta|chórais imdhíonaigh trí idirghníomhú le hantasubstaint a mheaitseálann struchtúr móilíneach na hantaigine.]]
Is éard is **antaigin** ann ná aon ábhar coimhthíoch, cosúil le víreas nó baictéar, nuair a théann sé isteach sa cholainn, a spreagann córas imdhíonachta na colainne chun antasubstaintí a chruthú. De ghnáth, treánn antaiginí an cholainn agus iad greamaithe le baictéir nó pailiní. Chun í féin a chosaint a dhéanann an cholainn na hantasubstaintí.

## Tagairtí

Catagóir:Córas imdhíonachta
Catagóir:Bithmhóilíní
Antairíneam

Planda gearrshaolach ilbhliantúil, rud beag tomach, a fhásann 80 cm ar airde, dúchasach don Eoraip is ea **antairíneam**. Na duilleoga íochtaracha urchomhaireach, is na duilleoga uachtaracha ailtéarnach. Na bláthanna go láidir siogamorfach, an feadán le dhá liopa, an ceann íochtarach trímhaothánach, le starr (an carball) a dhúnann an feadán is a dhéanann ardán tuirlingthe do na bumbóga. Is í an bhumbóg an t-aon fheithid atá trom láidir a dhóthain chun na liopaí a oscailt is fáil isteach chun teacht ar an neachtar istigh ann. Sa phlanda fiáin bíonn na bláthanna scothdhearg/corcra, ach bíonn raon dathanna ar na plandaí saothraithe. Fástar é mar mhaisiúchán bliantúil.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Antaithéachtach

Drugaí a mhoillíonn nó a chuireann bac ar phróiseas normálta théachtadh na fola, cosúil le heipirin is uarfairin. Úsáidtear iad mar chóireáil is coiscthigh ar ghalair a dhéanann téachtáin fola a chuirfeadh bac ar shreabhadh i bhfuileadáin. Úsáidtear uarfairin mar nimh francach a mharaíonn an francach trí chur fola inmheánach, ach tá francaigh ag éirí frithsheasmhach dó de réir a chéile. 

## Tagairtí
Antalóp

Is ainm coitianta ar mhamaigh chrúbacha éagsúla a fhaightear san Afraic den chuid is mó é **antalóp**. Ní grúpa tacsanomaíochta é na hantalóip; cuimsíonn sé thart ar 90 speiceas i 30 géineas laistigh den fhine *[[Bovidae]]*. Rangaítear iad mar ghasailí, antalóip cheithre-adharcacha, antalóip bhísadharcacha, abhacantalóip, antalóip innilte, biorbheannaigh, dícir, is antalóip gabhair.

## Féach freisin

* Bovidae

## Tagairtí

Catagóir:Bovidae
Barrow-in-Furness

Is baile mór agus calafoirt é **Barrow-in-Furness**, atá suite in Cumbria i Sasana. Tá 70,000 ina gcónaí sa bhaile.

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Cumbria
Antalóp ríoga

Abhacantalóp oíchí atá dúchasach d'iarthar na hAfraice. An t-antalóp is lú atá ar eolas, a ghuaillí 25 cm ar airde. Scothdhearg/donn. Bíonn adharca gearra ar an bhfireannach, gan aon adharca ar an mbaineannach.

## Tagairtí

Catagóir:Antalóip
Catagóir:Mamaigh na hAfraice
Antasubstaint mhonaclónach

deas|200px|thumb|Antasubstaint mhonaclónach
Antasubstaint íon a tháirgtear i dtoirt trí mheáin shaorga inniu. Baintear feidhm as a leithéid i gcóireáil galar ar leith (mar shampla, ailsí ar leith) agus taighde eolaíoch. Táirgtear í trí ainmhí a imdhíonú le hantaigin ar leith. Cruthaíonn limficítí an ainmhí antasubstaintí i gcoinne na hantaigine sin, agus táthaítear iad le cealla mialóma (siada B-limficíte) chun cealla hibrideacha a tháirgeadh. Iolraíonn na cealla seo go tapa agus táirgeann méid mór antashubstainte. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Antasubstaintí

deas|250px|thumb|Antaiginí (thuas) agus antasubstaintí (thíos)
Próitéiní a chruthaítear sa cholainn is ea **antasubstaintí**. Táltar sa bhfuil iad mar fhreagairt ar phróitéin choimhthíoch (antaigin) chun í a chealú nó imdhíonadh a sholáthar ina coinne. Glacann siad príomhpháirt sa chóras imdhíonach i gcosaint na colainne i gcoinne an-chuid miocrorgánach (baictéir, víris, seadáin) a chuireann tús le galair. Bíonn siad i láthair sa chodán gámaghlóbailine de shéiream na fola, agus tugtar *imdhíonaglóbailiní* orthu freisin. Is iad B-limficítí a chruthaíonn antasubstaintí, le cabhair ó T-limficítí cuiditheora is sochtóra. An chéad uair a nochtar an cholainn don antaigin, tarlaíonn an fhreagairt imdhíonach le hantasubstaintí a chruthú a dhíríonn ar an antaigin sin a scrios. Taistealaíonn na hantasubstaintí le himshruthú na fola den chuid is mó, agus mar a bheadh diúracáin dhírithe iontu, seachnaíonn siad cealla sláintiúla, ach déanann ar an antaigin, baictéir nó víris chun dul in iomaíocht leo is iad a chur ar ceal. Is féidir leis an gcóras imdhíonach níos mó ná milliún antasubstaint éagsúil a chruthú. Má tharlaíonn nochtadh eile don antaigin chéanna ina dhiaidh sin, tarlaíonn freagairt níos tapa cuimsithí ná an chéad cheann: bíonn an cholainn ullmhaithe is faoi imdhíonacht. An-chuid taighde déanta ar antasubstaintí monaclónacha, a dhéantar taobh amuigh den cholainn, mar shampla in ullmhuithe de chealla ar leith nó ainmhithe beaga, a instealltar san imshruthú ansin. Tá taighde ar siúl freisin ag dearadh na móilíní gabhlógacha seo le ríomhairí agus á dtógáil ar bhealach a dtugtar innealtóireacht mhóilíneach air.

## Tagairtí

Catagóir:Córas imdhíonachta
Catagóir:Gliceapróitéiní
Antraicít

Cineál crua lonrach guail ina bhfuil níos mó ná 90% carbóin. An cháilíocht is airde guail, agus dónn sí le lasair an-te gan aon deatach, beagnach.

## Tagairtí

Catagóir:Gual
Thomas Antisell

Ceimicí, geolaí is lia a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea **Thomas Antisell** (16 Eanáir 1817 &ndash; 14 Meitheamh 1893). Comhoibrí le Robert Kane agus príomhcheimicí i Músaem Tionsclaíochta na hÉireann. I 1845 d'fhoilsigh sé téacsleabhar ar cheimic na talmhaíochta, in Éirinn go háirithe, agus i 1846 d'fhoilsigh *Irish Geology* (Geolaíocht na hÉireann). 

Ball de na hÉireannaigh Óga, agus theith sé go Nua-Eabhrac i 1848 mar gheall ar an ngéarleanúint ar an ngluaiseacht. 

Chleacht sé an mhíochaine is an cheimic ansin go dtí 1854 nuair a fuair post mar gheolaí i bhfeachtas suirbhéireachta don iarnród in Arizona is California ag trasnú sléibhte an Sierra Nevada. 

Chaith sé blianta ina dhiaidh sin mar phríomhcheimicí in oifig na bpaitinní, agus le linn Chogadh Cathartha Mheiriceá bhí ina mháinlia sinsearach i gcór míochaine arm an Aontais. 

I ndiaidh an chogaidh cheangail sé leis an Roinn Talmhaíochta mar cheimicí. 1871-1877, ina chomhairleoir do choimisiún ón Roinn Talmhaíochta chun na Seapáine chun cabhrú leis an tír sin fadhbanna talmhaíochta a réiteach. D'fhill sé ar oifig na bpaitinní gur éirigh as i 1891. 

## Naisc sheachtracha

* Beathaisnéis Thomas Antisell

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1817
Catagóir:Básanna i 1893
Catagóir:Ceimiceoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine i gCogadh Cathartha na Stát Aontaithe
Catagóir:Éire Óg
Catagóir:Fir
Catagóir:Geolaithe Éireannacha
Catagóir:Lianna Éireannacha
Catagóir:Luibheolaithe Éireannacha
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Antraicéin

deas|200px|thumb|Antraicéin
C14H10, comhdhúil aramatach gan dath, le leáphointe 216&nbsp;°C, a aonraítear ó tharra guail. Carcainigin is ea é. Úsáidtear a fhluairiseacht ghorm in áiritheoirí drithlíochta chun béite-cháithníní a bhrath. Ocsaídítear í go dtí antracuineon, bunábhar na líocha alasairín.

## Tagairtí
Antrapóideach

Grúpa príomhach a chuimsíonn moncaithe is ápaí. Na haghaidheanna leata de ghnáth, na cluasa beag, na méara láimhe is coise le hingne nach ladhracha iad. Maireann siad i ngrúpaí sóisialta casta. Tugtar *ápaí antrapóideacha* orthu freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Príomhaigh
Catagóir:Mamaigh
Anua

Ball tearc de chlann na n-eallach a fhaightear ar oileán na Ceilibéise san Indinéis is ea an t-**anua** nó **sapiutan**. Timpeall 80 cm ar airde, le hadharca díreacha dírithe ar gcúl. 150–300 kg (330–660 punta) de mheáchan. Áitríonn sé na foraoisí. Fionnadh tiubh dorcha ar an ainmhí óg. Dhá speiceas as na cúig cinn sa ghéineas *[[Bubalus]]*: an t-anua ísealchríche (*Bubalus depressicornis*), is an t-anua sléibhe (*Bubalus quarlesi*).

## Tagairtí

Catagóir:Bó-ainmhithe
Catagóir:Mamaigh na hÁise
Catagóir:Mamaigh na hIndinéise
Anúrach

[250px|mionsamhail|deas|[Frog]]
Ord débheathach a chuimsíonn na froig is na buafa, a bhfuil thar 3,500 speiceas ar eolas. Gan aon eireaball ar na hainmhithe fásta. Gluaiseann sé trí na géaga fada deiridh a shá ar gcúl. Tugtar torbán ar an ainmhí óg.

## Tagairtí

Catagóir:Froig
Catagóir:Amfaibiaigh