open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dóiteán Ghleann na Muc

[mion|clé|Dóiteáin eile i g[Carraig Mhaighin i 2015]]
Tharla **dóiteán Ghleann na Muc** ag láithreán stad i gCarraig Mhaighin i ndeisceart Bhaile Átha Cliath ar 10 Deireadh Fómhair 2015. Maraíodh cúigear daoine fásta agus cúigear páistí. B'shin iad Thomas Connors (28 bliain), a bhean chéile Sylvia Connors (30) agus a dtriúr leanaí Jim (5), Christy (3) agus Mary a bhí cúig mhí d'aois; Willie Lynch (25) ar deartháir le Sylvia Connors é, a pháirtí Tara Gilbert (27) a bhí ceithre mhí ar leanbh, agus a n-iníonacha Jodie (9) agus Kelsey (4); agus Jimmy Lynch (39) deartháir eile le Sylvia Connors. Friochtán sceallóg ba chúis leis an dóiteán.

Láithreán éigeandála sealadach a bhí ann a cuireadh ar fáil do theaghlaigh a bhí ag cur fúthu ar thaobh an bhóthair, an lucht siúil. Níor bhain rialacháin sábháilteachta dóiteáin le láithreáin shealadacha den sórt seo, a dúirt an chomhairle áitiúil ag an am.
[mion|clé|[Teach soghluaiste agus galánta ... sa tSualainn]]

## Agóid
Fágadh neart daoine gan dídean tar éis an dóiteáin. Níor theastaigh ach dídean sa cheantar inar bhásaigh an deichniúr a chur ar fáil gan mhoill don dream beag (15 duine) a tháinig slán. 

Cúpla lá níos déanaí, bhí tearmann sealadach ar phíosa talún i gCéide Bhaile na Carraige (Rockville Drive) ar Bhóthar Ghleann na Muc geallta do lucht an láithreáin staid. Ach ní raibh muintir an eastáit sásta ar bith.  Sheas bunadh na háite an fód agus níor ligeadh isteach oibrithe na Comhairle chun láithreán sealadach a thógáil ar an stráice talún don lucht siúil.

## Iarmhairt
Sa bhliain 2018, thóg teaghlach amháin cás dlí. 

Rialaigh coiste cróinéara sa bhliain 2019 gur de bharr míthapa a bhásaigh na daoine in 2015. 

Mhol an giúiré go dtabharfaí isteach treoirlínte nua maidir le sábháilteacht dóiteáin ag láithreáin stad an lucht siúil. 

Cuireadh €50m ar fáil le haghaidh tithíocht don lucht siúil ach nár úsáid na húdaráis áitiúla an t-airgead, a dúirt an Stiúrthóir Ghluaiseacht an Lucht Siúil sa bhliain 2015.

Tá contúirt ann i gcónaí go bhféadfadh rud éicint mar seo tarlú arís mar gheall go bhfuil plódú ar roinnt mhaith de na láithreacha.

## Tagairtí

Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Lucht siúil
Catagóir:Dóiteáin in Éirinn
Clach nam Breatann

Is éard is **Clach nam Breatann** (Gaeilge na hÉireann: *Cloch na mBreatnach*) ná grúpa meigilití siostúil carnatha, a chomharthaigh an críocha idir Dál Riada, Teyrnas Ystrad Clut (Gaeilge na hÉireann:*Tiarnas Shrath Chluaidh*), agus dúiche na gCruithneach .

Is carn cónúil é, a bhfuil c. 55 m in imlíne agus  c.3.6 m in airde, suite ar ardchlár féarúil. Is cosúil go raibh an liag mhullaigh mar chuid de na clocha ar a luigh sí ar dtús. 

Tá na meigilití fós ina seasamh, ar leac i nGleann Falach idir a' Chrìon Làraich agus Inbhir Àirnein.

Catagóir:Comharthaí críche
Catagóir:Seandálaíocht
Dúnmharú na manach, Tibhirine 1996

mion|clé
Tharla **dúnmharú na manach i Tibhirine** san Ailgéir ar 21 Bealtaine 1996. Gabh an GIA, na "sceimhlitheoirí" Moslamacha, seachtar manach Cistéirseach ar 27 Márta 1996, chun brú a chur ar rialtas na Fraince príosúnaigh Moslamacha a scaoileadh saor.  Ón bhFrainc ó dhúchas ab ea na manaigh, 

Nuair nár saoraíodh na príosúnaigh, ghearr an GIA scornacha na manach.
[clé|mion|Cuimhneachán i b[Páras inniu]]
Roimhe sin, ar 14 Nollaig 1993, dúnmharaíodh dá Crótach déag in aice le Tibhirine. Bhí a fhios ag na manaigh ina dhiaidh an lá sin go raibh siad faoi bhagairt. Ach shocraigh siad an fód a sheasamh san Ailgéir. Ní raibh spéis acu in iompúchán creidimh, a dúirt siad. Trí bliana sular maraíodh é, scríobh an tAthair Christian de Chergé litir agus sheol chuig a mhuintir í, “le hoscailt i gcás mo bháis”. 

Tá manaigh Caitliceacha fós le fáil i Tibhirine inniu**.**

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:Stair na hEaglaise Caitlicí
Catagóir:Stair na hAilgéire
Gleann Falach

Is gleann é **Gleann Falach** i nGaeltacht na hAlban. Síneann sé siar ó dheas ó shráidbhaile  a' Chrìon-Làraich, i dtreo cheann thuaidh Loch Laomainn. Sreabhann an abhainn Falach feadh an ghleanna, mar a dhéanann bóthar an A82, Rathad Iarainn nan Eilean, agus Slighe na Gàidhealtachd an Iar.

## Tagairtí

Catagóir: Tearmainn Dúlra Náisiúnta in Albain
Catagóir: Limistéir chosanta na Gaeltacha in Albain
Gleann Falach
Catagóir: Tíreolaíocht Inbhir Nis
Tírghnéithe
Louise Glück

File agus aisteoir Meiriceánach ba ea **Louise Elisabeth Glück** (a rugadh ar an 22 Aibreán 1943 agus a d'éag ar an 13 D.F. 2023). Bhí go leor dámhachtainí móra liteartha buaite aici, lena n-áirítear Duais Pulitzer, Bonn Náisiúnta na nDaonnachtaí, Gradam Náisiúnta Leabhar, Gradam Ciorcal Náisiúnta Leabhar Léirmheastóirí, agus Duais Bollingen.  Sa bhliain 2020, bronnadh Duais Nobel sa Litríocht uirthi "*for her unmistakable poetic voice that with austere beauty makes individual existence universal*".

### Saol
Rugadh í i gCathair Nua-Eabhrac agus tógadh í ar Long Island. Thosaigh sí ag fulaingt ó anorexia nervosa agus í in ardscoil agus tháinig siad slán as an tinneas ina dhiaidh sin. D’fhreastail sí ar Choláiste Sarah Lawrence agus ar Ollscoil Columbia ach níor ghnóthaigh sí céim. Chomh maith le bheith ina húdar, mhúin sí filíocht ag roinnt institiúidí acadúla.

Ó 2003 go 2004, ba Fhile an Stáit í sna Stáit Aontaithe.

B'í Glück an tOllamh Frederick Iseman i gCleachtas na Filíochta in Ollscoil Yale. Roinn sí a cuid ama idir Cambridge, Massachusetts, agus Montpelier, Vermont.

### Saothar
Déantar cur síos go minic ar Ghlück mar fhile dírbheathaisnéise; Tá aithne ar a cuid oibre mar gheall ar a déine mhothúchánach agus as tarraingt go minic ar mhiotas, stair, nó nádúr chun machnamh a dhéanamh ar eispéiris phearsanta agus ar shaol an lae inniu. De réir téamaí de, tá gnéithe den tráma, den dúil agus den dúlra léirithe ina cuid dánta.  Agus é sin á dhéanamh, tá cáil orthu mar gheall ar mar gheall ar a léirithe macánta ar an bhrón agus an leithlisiú. Dhírigh scoláirí freisin ar an mbealach a dtógann sí *personae* fileata agus caidrimh, ina cuid dánta, idir dírbheathaisnéis agus miotas clasaiceach.

## Féach freisin

* Duais Pulitzer

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí as Cathair Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine a d'fhreastail ar Choláiste Sarah Lawrence
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Pulitzer
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta
Brent Scowcroft

Oifigeach Aerfhórsa agus taidhleoir Meiriceánach ab ea **Brent Scowcroft** (19 Márta 1925 –  6 Lúnasa 2020). Bhí sé ina Chomhairleoir Slándála Náisiúnta faoi dhó, ar dtús faoin Uachtarán Gerald Ford agus ansin faoin Uachtarán George H. W. Bush. D'fhreastail sé mar Chúntóir Míleata faoin Uachtarán Richard Nixon agus mar Leaschúntóir don Uachtarán i gComhair Chúrsaí Slándála Náisiúnta faoi Nixon agus Ford. Bh sé ina Chathaoirleach ar Bhord Chomhairleach an Uachtaráin um Eolas Eachtrannach faoin Uachtarán George W. Bush ó 2001 go 2005, agus chuidigh sé leis an Uachtarán Barack Obama lena fhoireann slándála náisiúnta féin a chur le chéile. Bhí clú air mar thraidisiúnaí, is é sin le rá, gan a bheith ag bacadh mórán le daonlathas nó athruithe eile a chothú i dtíortha eile. Mhúin sé stair na Rúise ag West Point agus bhí roinnt teachgacha Slávacha aige.

Catagóir:Taidhleoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna in 2020
Coinbhinsiún maidir le haontú rialacha áirithe i dtaca le hiompar idirnáisiúnta d'aer, 1929

mion|Aer Lingus fadó
Ar an 12 Deireadh Fómhair 1929 i Vársá, síníodh an **Coinbhinsiún maidir le haontú rialacha áirithe i dtaca le hiompar idirnáisiúnta d'aer**, an **Coinbhinsiún Vársá**. 

Ba é Coinbhinsiún Vársá an chéad chonradh iltaobhach domhanda a rinne iarracht rialacha maidir le dlí a bhaineann leis an ngné sin den eitlíocht shibhialta a aontú. Tháinig sé i bhfeidhm ar 13 Feabhra 1935. Bhí Saorstát Éireann ina pháirtí ann ón mbliain 1935 agus thug an tAcht um Aer-Loingseoireacht agus Aer-Iompar, 1936 feidhm dlí sa Saorstát dó.

Faoi láthair tá feidhm dlí sa Stát ag Coinbhinsiún Vársá (arna leasú sa Háig sa bhliain 1955) trí alt 4 den Acht Aerloingseoireachta agus Aeriompair (Coinbhinsiúin Idirnáisiúnta), 2004, mar an gcéanna le Coinbhinsiún Montréal (dar teideal Coinbhinsiún maidir le haontú rialacha áirithe i dtaca le hiompar idirnáisiúnta d'aer freisin) a tháinig in ionad an dá chonradh a bhí ann roimhe sin chomh fada is atá an chuid is mó tíortha (agus an tAontas Eorpach) i gceist.

## Féach freisin

* Coinbhinsiún Montreal maidir le dliteanas aeriompróra, 1999

## Tagairtí

Catagóir:Dlí idirnáisiúnta
Catagóir:Aeriompar
Coinbhinsiún Montreal maidir le dliteanas aeriompróra

mion|Aer Lingus
Tháinig an **Coinbhinsiún Montréal maidir le dliteanas aeriompróra**, nó an **Coinbhinsiún maidir le haontú rialacha áirithe i dtaca le hiompar idirnáisiúnta d'aer,** i bhfeidhm ar 28 Bealtaine 1999 agus in 2001 san Aontas Eorpach.

Féachtar leis an gcoinbhinsiún le rialacha aonfhoirmeacha dlíthiúla a thabhairt isteach le dliteanas aeriompróra a rialú i gcás damáiste a dhéantar do phaisinéirí, do bhagáiste nó d’earraí le linn turais idirnáisiúnta.

Tháinig an Coinbhinsiún Montréal in ionad an dá chonradh a bhí ann roimhe sin is mó de thíortha an domhain (agus an tAontas Eorpach san áireamh).

## Féach freisin

* Coinbhinsiún Vársá, 1929

## Tagairtí

Catagóir:Dlí idirnáisiúnta
Catagóir:Aeriompar
Carl Reiner

B'aisteoir agus fhuirseoir Meiriceánach é **Carl Reiner**, a rugadh ar an 20 Márta 1922. Cailleadh é ar an 29 Meitheamh 2020 tar éis titim ina theach féin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Asótabaictéar

Is géineas é **Asótabaictéar** de bhaictéir gluaisteacha, ubhchruthacha nó sféarúla de ghnáth a fhoirmíonn cisteanna le ballaí tiubha agus a d’fhéadfadh méideanna móra slaim  capsúiligh a tháirgeadh. Is miocróib ithreacha aeróbacha beo iad, a bhfuil ról tábhachtach acu sa timthriall nítrigine sa nádúr, i bhfosúchán nítrigine atmaisféaraí, atá dorochtana do phlandaí, agus á scaoileadh i bhfoirm iain amóiniam san ithir. Chomh maith le bheith ina samhailorgánach chun staidéar a dhéanamh ar diasótróip, úsáideann daoine é chun bithleasacháin, breiseáin, agus roinnt bithpholaiméirí a tháirgeadh. D'aimsigh an micribhitheolaí agus luibheolaí Dúitseach Martinus Beijerinck an chéad ionadaí den ghéineas, *Azotobacter chroococcum*, i 1901. Is  baictéir Ghram-dhiúltacha an speiceas *Azotobacter* a fhaightear in ithreacha neodracha agus alcaileacha, in uisce, agus i gcomhar le roinnt plandaí.

## Saintréithe bitheolaíocha

### Moirfeolaíocht
## Tagairtí

Catagóir: Pseudomonadales
Catagóir: Géinte baictéir
Catagóir: Martinus Beijerinck
Estelle Reiner

B'aisteoir agus amhránaí Meiriceánach é **Estelle Reiner Lebost**, née 
**Lebost** a rugadh ar an 5 Meitheamh 1914. Fuair sí bás nádúrtha ar an 25 Deireadh Fómhair 2008.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Catagóir:Básanna in 2008
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Dlí Poynings (reachtanna Shasana a dheimhniú)

I rith an Ré Túdarach, cuireadh breis máistreacht ar Éirinn, agus i 1494 cuireadh **Dlí Poynings** i réim. Thug an dlí - nó na dlíthe seo le fios conas a d'oibreodh Parlaimint na hÉireann. Deirtear ann nach bhféadfadh Parlaimint na hÉireann teacht le chéile ná dlíthe nua a rith gan cead a fháil ar dtús ó Leasrí agus Ríchomhairle na hÉireann, chomh maith le Rí Shasana agus a Ríchomhairle. Ba fhoinse mhór frustrachais é an dlí seo in Éirinn, go háirithe san 18ú haois. Lagaíodh é sa Bhunreacht 1782, agus d’éirigh sé neamhábhartha tar éis Acht an Aontais 1801. Aisghaireadh é leis an *Statute Law Revision (Ireland) Act 1878* (Gaeilge: Acht Athbhreithnithe ar an Dlí Reachtach (Éire) 1878).

## Imeachtaí
Le tamall anuas, bhí na príomh-ghobharnóirí, go háirithe Iarlaí Chill Dara, ag tabhairt faoi thionscnaimh i bParlaimint na hÉireann i gcoinne mhianta na cúirte  i Londain. Spreag sé seo Dlí Poynings.

Ar 13 Deireadh Fómhair 1494 i mBinn Éadair, tháinig Edward Poynings agus 1,000 saighdiúir i dtír.
[clé|mion|tháinig [Edward Poynings agus 1,000 saighdiúir i dtír i mBinn Éadair,]]
Tháinig "Dlí Poynings"  i bhfeidhm tamall ina dhiaidh. Ritheadh Acht Poynings (10 Hen.7 c.22) ar 1 Nollaig 1494.  Bhí dlíthe na hÉireann curtha faoi réir leasú ag an Ríchomhairle i Londain.

## Iarmhairtí
Cuireadh breis máistreacht ar an tír tamall ina dhiaidh.  I 1534 rinneadh Tiarnaí Tánaiste de Iarlaí Chill Dara, agus i 1541 ghlac rí Shasana an teideal "Rí na hÉireann" chomh maith. 

Níos déanaí, choinnigh feisirí i bParlaimint na hÉireann súil  ar thuairimí an rí i Londain nuair a bhí billí á ndréachtú acu: níorbh fhiú dóibh bille a chur trí dhá theach na parlaiminte dá ndiúltódh an rí é a shíniú sa deireadh thiar thall—mar shampla, b’éigean dóibh éirí as an iarracht a deineadh dlí Poynings a aisghairm.

Is beag ná gur cuireadh an Ghaeilge chun báis trí éigeantas agus trí reachtanna stáit, ag dul siar amach go dtí Dlí Poynings.

## Tagairtí

Catagóir:Dlí na hÉireann
Catagóir:Dlí reachtúil
Catagóir:Stair na hÉireann
Cothrom na Féinne á fháil

Is éard is **Cothrom na Féinne á fháil** nó **déileáil chóir** ann ná an tréimhe agus an eisceacht don cheart eisiach a dheonaíonn an dlí cóipchirt d’údar saothar cruthaitheacha. Faightear 'Cothrom na Féinne' i go leor dhlínsí an dlí choitin i gComhlathas na Náisiún.

Is éard atá i gCothrom an Féinne nó i ndéileáil chóir ná sraith áirithe de chosaintí féideartha i gcoinne caingne mar gheall ar shárú ar cheart eisiach cóipchirt. Murab ionann agus foirceadal gaolmhar na Stát Aontaithe maidir le húsaid chóir, ní bhaineann Cothrom na Féinne le haon ghníomh nach dtagann faoi cheann de na catagóirí seo, cé go bhfuil cúirteanna an dlí choitinn i roinnt dlínsí níos déine ná a chéile maidir leis seo. De réir chleachtas dlíthiúil, áfach, d’fhéadfadh cúirteanna den sórt sin a rialú go raibh gníomhartha le carachtar tráchtála, a d’fhéadfaí glacadh leis go saonta go dtagann siad faoi cheann de na catagóirí seo, i ndáiríre ina sáruithe ar chóipcheart, toisc nach bhfuil Cothrom na Féinne mar choincheap chomh solúbtha le coincheap 'úsáid chóir' Mheiriceá 
## De réir tíre
* Éire
* An Astráil
* Ceanada
* An Nua-Shéalainn
* Singeapór
* An India
* An Afraic Theas
* An Ríocht Aontaithe
* Stáit Aontaithe Mheiriceá
## Féach freisin
*Bainistíocht ar chearta digiteacha
* Úsáid chóir
* Tréimhsí agus Eisceachtaí
* Ceart chun luachana
* Cás cóipchirt siopa Sheirbhís Fótachóipe Rameshwari
## Tagairtí
Tréimhsí agus eisceachtaí ar chóipcheart

Is forálacha iad **tréimhsí agus eisceachtaí ar chóipcheart**, sa dlí cóipchirt áitiúil nó i gCoinbhinsiún Bheirn, a cheadaíonn saothair faoi chóipcheart a úsáid gan cheadúnas ó úinéir an chóipchirt.

Baineann tréimhsí ama agus eisceachtaí ar chóipcheart le roinnt breithiúnas tábhachtach amhail teip an mhargaidh, saoirse cainte, oideachas agus comhionannas rochtana (amhail ag daoine a bhfuil lagú radhairc orthu). Measann cuid go bhfuil teorainneacha agus eisceachtaí mar “chearta úsáideora” - den tuairim go soláthraíonn cearta úsáideora cothromaíocht riachtanach do chearta úinéirí an chóipchirt.  Níl aon chomhdhearcadh i measc saineolaithe cóipchirt maidir le cearta úsáideora nó nach bhfuil iontu ach teorainneacha ar chóipcheart.  Féach mar shampla Tuarascáil Chlár Oibre Digiteach na Comhairle Náisiúnta Taighde , nóta 1 . Tá an coincheap 'cearta úsáideora' aitheanta ag cúirteanna freisin, lena n-áirítear Cúirt Uachtarach Cheanada i CCH Canadian Ltd v. Dlí-Chumann Cheanada Uachtarach (2004 SCC 13), a d'aicmigh "déileáil chóir" mar cheart úsáideora den sórt sin. Tá na cineálacha easaontais seo i bhfealsúnacht coitianta go leor i bhfealsúnacht an chóipchirt, nuair is gnách go mbíonn díospóireachtaí faoi réasúnaíocht dlí-eolaíoch mar seachfhreastalaithe ar easaontais níos substaintiúla faoi dhea-bheartas.   áit a mbíonn díospóireachtaí faoi réasúnaíocht dlí-eolaíoch de ghnáth mar chumhacht ionadaíochta ar easaontais níos substaintiúla faoi dhea-bheartas.

## Teicneolaíocht ag athrú
## Tagairtí

Catagóir: Dlí cóipchirt
Catagóir: Dlí maoine intleachtúla
Bainistíocht ceart digiteach

Is éard is **bainistíocht ceart digiteach** (**BCD**) ann ná tacar teicneolaíochtaí rialúcháin rochtana chun srian a chur le húsáid crua-earraí dílseánaigh agus oibreacha faoi chóipcheart. Déanann teicneolaíochtaí BCD iarracht úsáid, modhnú, agus dáileadh saothar faoi chóipcheart (mar bhogearraí agus ábhar ilmheán) a rialú, chomh maith le córais laistigh de ghléasanna a chuireann na beartais seo i bhfeidhm.
## Tagairtí


Catagóir: Dlí cóipchirt
Catagóir: Dlí cripteagrafaíochta
Catagóir: Téarmaíocht teilifíse
Anailís creidmheasa

mion|1968 sna Stáit Aontaithe
Próiseas is ea **anailís creidmheasa** trína ndeimhnítear an sroicheann iarrthóir ar chreidmheas an caighdeán a éilíonn an gnólacht.

## Tagairtí

Catagóir:Gnó
Catagóir:Baincéireacht
Ceallachán Chaisil

Rí Mumhan d'Eoghanacht Chaisil ba ea **Ceallachán mac Buacháin** (Meán-Ghaeilge **Cellachán mac Buadacháin** *mhic Lachtnai*) (bás 954), ar a glaodh *Ceallachán Chaisil* air.  Colgú mac Failbhe Flainn (bás 678), ocht nglúin roimhe, ba ea a ghaol deireanach a bhí ina rí Mumhan

## Beatha
Meastar gurbh é Lorcan mac Coinlígáin, gaol i bhfad amach, a réamhtheachtaí, ach ní fios cathain a bhfuair sé bás.  Feictear Ceallachán don chéad uair i mbun ruathair ar Cluain Mhic Nóis sa bhliain 936.  Sa bhliain 939, rinne sé ionsaí ar ríocht na Mí, agus Gaill Ghaeil as Port Láirge ina theannta faoi cheannas Acuind mhic Hákon.  Gabhadar abbai Chluain Eidhneach agus *[[Cill Aichidh]]*, ach chloígh Uí Fhailí as Laigin iad.

Sa bhliain 941, agus iad ag iarraidh ceannais ar na Déise thoir, tharla coimhlint idir Ceallachán agus Ardrí na hÉireann, Donnchadh Donn, agus a rídhamhna Muircheartach mac Néill. Rinne Muircheartach "timpeall na hÉireann" i gceannas airm, agus rinneadh sé príosúnach de Cheallachán (i ndáiríre, tugtha suas ag a mhuintir féin).  D'fhan Ceallachán i ngéibheann ag cúirt Donnchadha le roinnt blianta.

Bhí Ceallachán tagtha ar ais chuig an Mumhain faoin 944, óir gur chloígh agus mharaigh sé sa bhliain sin Cinnéide mac Lorcáin agus beirt mhac aige ag Cath Ghort Rottacháin.  Bridge é áfach gur thosaigh muid luaite an t-achrann seo, mar go bhfuaireas i dtraidisiúin an Dáil Chais gur chloígh Cinnéide Ceallachán ag cath troidte gar do Loch Saighleann (áit éigin sa Mhumhain).

Níl a lán eile taifeadta faoi  Cheallachán sna hannála Éireann.  Rinne sé ruathair eile ar an Mí sa bhliain 951 i dteannta lena mac, Donnchadh.  Fuair sé bás sa bhliain 954, agus Donnchadh sa bhliain 963.

## Caithréim Cheallacháin Chaisil

Scríobhadh *Caithréim Cheallacháin Chaisil* le linn ré a shliochtaigh, Cormac Mac Cárthaigh.  Spreagadh an dréacht bréagstairiúil seo is amhlaidh ag  *[[Cogad Gáedel re Gallaib]]* scríofa ar son Muircheartach Ó Briain chun a shinsear Brian Bóramha a mholadh.  Feictear sa *Caithréim* na hEoghanachta, agus Ceallachán ach go háirithe, ag troid in éadan na n-ionróirí Lochlannacha, ach tugtar aitheantas do sinsear Dháil Chais Mhuircheartaigh, gaolta a mheastar le bagairt rí na gConnacht, *[[Toirdelbach Ua Conchobair]]*.

## Clann
* Donnchadh mac Cellachán
** Maol Fógartach mac Donnchadha, rí na Mumhan
** Saorbhreathach mac Donnchadh, sinsear Mhic Cárthaigh
** Murchadh mac Donnchadh, sinsear Uí Cheallacháin

## Foinsí
* 
* 
* 
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* The First Callahan 10ú haois
* Caithréim Ceallacháin Chaisil, (PDF-en)

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Catagóir:Básanna i 954
Donnchadh mac Ceallacháin

Rí na Mumhan ba ea **Donnchadh mac Ceallacháin** (Meán-Ghaeilge **Donnchad mac Cellacháin** (fl. 961–963).  Cellachán Caisil ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 961 go dtí 963, sular mharaigh a dheartháir é.

B'fhéidir go deimhin é gur éiligh Maol Muadh mac Brain d'Eoghanacht Raithlinn an ríogacht chomh luath is an bhliain 959.  Dá mbá fhíor seo, dá mbeadh Donnchadh ina rí ar chor ar bith, b'fhéidir nárbh é ach rí Chaisil féin in ainm amháin.

Cé go ndeirtear i roinnt cur síos na ndaoine gur tháinig *[[Mathgamain mac Cennétig]]* den Dál gCais go díreach i gcomharbacht air, admhaítear i *[[Cogad Gáedel re Gallaib]]*, foinse an Dáil Chais féin, nach ndearnadh "lán"-rí na Mumhan de go dtí an bhliain 970.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Catagóir:Básanna i 963
Máel Muad mac Brain

Rí na Mumhan ba ea **Maol Muadh mac Brain** (Meán-Ghaeilge **Máel Muad mac Brain**) (bás 978), ón mbliain 959 b'fhéidir, é sin nó 963, go dtí c. 970, nuair a chuir b'fhéidir Mathúin mac Cinnéide den Dál gCais as a gcoróin é.  Sa bhliain 976, mharaigh sé Mathúin agus tháinig sé ar ais i gcoróin.  Idir an dá linn, luaitear é sna foinsí mar rí na Deasmhumhan, ach bhíodh sé "i bhfreasúra" Mhathúna i rith a shaoil.  Maraíodh é féin ag Cath Bealach Leachta i gcoinne deartháir Mhathúna, Brian Bóramha, sa bhliain 978.  

Ba é Donnabhán mac Cathail príomh-chomhghuaillí Mhaoil Muadha sa Mhumhan, agus a bhuíochas dó go raibh a réimeas aige.  De réir an dréachta, *[[Cogad Gáedel re Gallaib]]*, bhí comhaontas aige fosta le hÍomhar Luimnigh, a bhí b'fhéidir féin go sealadach ina rí na Mumhan. 

Ba bhall d*'Uí Echach Muman* nó Eoghanacht Raithlinn é Maol Muadh agus is sinsear é de chlann Uí Mhathúna.

Dlúthchara Bhriain ba ea a mhac Cian, a bhí pósta dar le foinsí níos deireanaí lena iníon, Sadhbh.

## Foinsí
* Green, Alice Stopford, *[https://archive.org/details/historyofirishst00gree History of the Irish State to 1014]*. Londain: Macmillan. 1925.
* Ó Corráin, Donnchadh, *Ireland Before the Normans*. Gill and Macmillan. 1972.
* O'Donovan, John (eag. & aistr.), *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*. 7 iml. Baile Átha Cliath: Acadamh Ríoga na hÉireann. 1848–51. 2a heagrán, 1856.
* O'Mahony, John, "A History of the O'Mahony septs of Kinelmeky and Ivagha", in *Journal of the Cork Historical and Archaeological Society, iml. 12–16, 2a Sraith*. 1906–1910.
* Ó Murchadha, Diarmuid, *Family Names of County Cork*. Corcaigh: The Collins Press. 2a heagrán, 1996.
* Todd, James Henthorn (eag. & aistr.). *[https://books.google.com/books?id=TgMGAAAAQAAJ Cogadh Gaedhel re Gallaibh: The War of the Gaedhil with the Gaill]*. Londain: Longmans. 1867.
* Annála Inis Faithlinn
* O'Brien, John agus John Conry, *[[Annála Inis Faithlinn as Áth Cliath]]* (féach O'Donovan)

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Catagóir:Básanna i 978
Lorcán mac Coinlíogáin

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Chaisil ba ea **Lorcán mac Coinlíogáin** (fl. 922).  Ball de Chineál Chonaill Chaisil ba ea é, seacht nglúin i bhfad amach ó Aonghas mac Nadh Fraoigh, agus sliochtach an rí cháiliúil, Colgú mac Failbhe Flainn (bás 678).

Sa bhliain 914, cuireadh an ruaig ar a réamhtheachtaí Flaithbheartach mac Ionúinín as an gcoróin.  Dar le *h[[Annála na gCeithre Máistrí]]*, cuireadh sé ar oilithreacht.  Sa bhliain 923, gabhadh Flaithbertach gar do Ros Cré ag Lochlannaigh as Luimneach, cé gur scaoileadh saor é níos deireanaí.  Is amhlaidh go ndearnadh rí na Mumhan de Lorcán ina ionad.  

Ní fios cathain a tháinig deireadh leis a réimeas, ach feictear a chomharba Ceallachán Chaisil don chéad uair sna foinsí don bhliain 936, i mbun creach a dhéanamh ar mhainistir Chluain Mhic Nóis.

## Foinsí
* 
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Dub-dá-Bairenn mac Domnaill

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Raithlinn ba ea **Dubh-Dá-Bhoireann mac Domhnaill** (Meán-Ghaeilge **Dub dá Bairenn mac Domnaill**) (bás 959). Ball ba ea é de chlann Uí Laoghaire, de shliocht Laoghaire mhic Criomhthainn mhic Eachach (*[[Uí Echach Muman]]*) mhic Luithigh mhic Conall Corc.

Is annamh a bhí ball d'Eoghanacht Raithlinn ina rí Mumhan. Ba é Feidlimid mac Tigernaig de Chineál Aodha ag deireadh na 6ú haoise an rí deireanach roimh Dhubh-Dá-Bhoireann.  

Seo a leanas ginealach traidisiúnta Dhuibh-Dá-Bhoireann:
:*Dub Dá Bairenn m. Domnaill m. Duib Dá Bairenn m. Óengusa m. Flaithniad m. Anilte m. Dúnlaing m. Élódaich m. Selbaich m. Cláirenich m. Cairpri Riastrain m. Aeda Osrige m. Láegaire [m. Crimthaind?] m. Echdach m. Caiss(?Luithig) m. Cuircc*.
 
Don bhliain 957, déanann Annála na gCeithre Máistrí trácht ar bás a réamhtheachtaí, Máel Fathardaig mac Flainn, agus dhá bhliain ina dhiaidh sin a bhás féin.  Aontaíonn Sioncronachtaí Laud leis an achar ama seo. Tháinig Fer Gráid mac Cléirig d'Eoghanacht Chaisil, i gcomharbacht air. 

Tugtar na teidil Rí Raithlinn agus rídhamhna Chaisil dá mhac Dunlaing, nuair a d'éag sé sa bhliain 988 ag Cath Loch Ribh i gcomhaontas le Ríthe Lochlannach Phort Láirge. Chloígh fir na gConnacht.  Maraíodh rídhamhna Chonnacht *Muirgheas mac Conchobhair*, agus an choimhlint faoi lán seoil.

## Foinsí
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Fear Grá mac Cléirigh

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Chaisil ba ea **Fear Grá mac Cléirigh** (Meán-Ghaeilge **Fer Gráid mac Cléirig**) (bás 961).   Áilgenán mac Donngaile, rí Mumhan, ba ea a shin-seanathair. Bhí sé i réim ón mbliain 959 go 961.

Ba bhall de Chlann Failbhe é Fear Grá.  Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar Dhubh-Dá-Boirenn mac Domhnaill d'Eoghanacht Raithlinn.  Bhí réimeas gearr aige, maraithe ag a mhuintir féin sa bhliain 961.  Tháinig a ghaol Donnchadh mac Ceallacháin i gcomharbacht air.

## Foinsí
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Catagóir:Básanna i 961
Rún 68/262 ó Chomhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe

Ritheadh an **Rún 68/262 ó Chomhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe**, dar teideal "**Sláine críche na hÚcráine**", an 27 Márta 2014, ag an 68ú de Chomhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe. Chuaigh sé i ngleic ar iarscríbhinn na Rúise sa Chrimé. 

Dhearbhaigh an rún neamhcheangailteach, le tacaíocht ón 100 baill de na Náisiún Aontaithe, tiomantas an Chomhthionóil Ghinearálta sláine críce na hÚcráine taobh istigh dá theorainneacha a aithnítear go hidirnáisiúnta agus chuir sé béim ar an neamhdhlisteanacht reifreann na Crimé 2014. Vótáil aon cheann déag (11) náisiún i gcoinne an rúin, staon 58, agus bhí 24 stát eile as láthair.

Thug Ceanada, Cósta Ríce, an Ghearmáin, an Liotuáin, an Pholainn agus an Úcráin an rún isteach. Roimh ghlac an Chomhthionól Ginearálta an rúin, bhí iarrachtaí gan rath ag an Chomhairle Slándála na Náisiún Aontaithe, a thionóil seacht seisiún chun dul i ngleic ar an ghéarchéim na Crimé, a chuir an Rúis bac orthu lena cros.

## Féach freisin

* Na Náisiúin Aontaithe

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Téacs iomlán Rún 68/262

Catagóir:Náisiúin Aontaithe
Lá Domhanda um Níochán Lámha

mion
Ceiliúrtar an **Lá Domhanda um Níochán Lámha** ar an 15 Deireadh Fómhair. Tá sláinteachas láimhe ar cheann de na bealaí is tábhachtaí chun scaipeadh ionfhabhtaithe a chosc  Faightear an chuid is mó de ghalair ó lámha salacha, go hairithe an slaghdán, an fliú agus fiú ionfhabhtaithe (atá deacair a chóireáil ar nós MRSA) agus pianta boilg,   

Is féidir le níochán lámha na milliúin saol a shábháil. 

## Modhanna
Comhairlíonn Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte na lámha a níː"Roimh bia a ithe nó a ullmhú  

Roimh lámh a leagan ar na súile, srón nó béal

Roimh agus tar éis lámh a leagan ar chóirithe cneá nó feistí leighis (m.sh diltálairí, cataitéir)

Tar éis dul go dtí an leithreas nó casachtach, sraothartach, nó an srón a shéideadh"  Comhairlíonn an Roinn Oideachais in Éirinn
[clé|mion|Sláinteachas Láimhe san [An Iorua|Iorua]]
"Ba chóir lámha a ní le gallúnach agus uisce. 

Ná ligtear áiseanna um thriomú láimhe a chomhroinnt i measc daoine. 

Ina leith sin, ar na cineáil áiseanna um thriomú láimhe d’fhéadfaí feidhmiú, áirítear tuáillí páipéir (a chuirtear de láimh sna boscaí bruscair), triomadóirí láimhe aeir the, tuáillí rolláin, nó d’fhéadfaí iarraidh ar mhic léinn agus ar na baill foirne a gcuid tuáillí féinigh a bhreith leo ar scoil agus úsáid a bhaint astu. 

Ní cóir glóthach alcóil a fheidhmiú ach amháin sa chás nach mbeidh gallúnach ná uisce ar fáil agus, ar ndóigh, ní bheidh sé éifeachtach má bhíonn na lámha salach."

## Tagairtí

Catagóir:Sláinteachas pearsanta
Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Liaquat Ali Khan

Bhí **Liaquat Ali Khan** (Urdúis: لِیاقت علی خان‎ ; 1 Deireadh Fómhair 1895 – 16 Deireadh Fómhair  1951)  ina Phríomh-Aire ar an bPacastáin, an chéad duine sa phost, ó 1947 go dtí gur fheallmharaíodh é. Tá aithne air chomh maith mar **<u>''Quaid-e-Millat''</u>** (ceannaire an náisiún) agus ***Shaheed-e-Millat*** (Urdúis: شہِیدِ مِلّت‎ mairtíreach an náisiún),

## Saol
Céimí de chuid an Choláiste Angla-Oirthearaigh Mhahamadaigh ba ea é (Ollscoile Mhahamadach Aligarh anois, áit a bhfuair sé BSc Eol Pol; LLB sa bhliain 1918). Fuair sé máistreacht ó Ollscoil Áth na nDamh (Coláiste Exeter) ina dhiaidh sin. Glaodh chun an Bharra air i gCumann Onórach an Teampaill Laistigh sa bhliain 1922.

Mar aon lena chomhghleacaí gairmiúil (agus comhghleacaí páirtí ina dhiaidh sin) Mohammed Ali Jinnah, thosaigh sé mar dhuine a thacaigh le Comhdháil Náisiúnta na hIndia agus chríochnaigh sé mar cheannaire ar an Léig Mhoslamach.

Bhí sé chun tosaigh mar pharlaiminteoir sna Cúigí Aontaithe agus i gComhthionól Reachtaíochta an Láir agus rinneadh ball ríthábhachtach d'ardcheannaireacht na Léige Moslamaí.

### Ceannaire an rialtais
clé|mion|178x178px|Ali Khan timpeall 1940
Bhí Ali Khan ina Phríomh-Aire ar an bPacastáin ó bunaíodh í, i mhí Lúnasa 1947, tar éis do Jinnah bás a fháil.  

Dréachtaigh Ali Khan agus a chomhghleacaithe "*Rún na gCuspóirí*"; Is cuid de bhunreacht na Pacastáine é fós.  Ghlac An Tionól Bunreachta leis ar an 12 Márta 1949.  
clé|mion|207x207px|1945
Baisteadh  an "Magna Carta" ar *Rún na gCuspóirí* níos déanaí. Is leagann síos an tsamhail bhunúsach de phoblacht Ioslamach é. Ach tá an *Rún* ina hábhar easaontais ón am sin anall idir na fórsaí polaitiúla atá in iomaíocht le chéile sa tír. 

Bhí Ali Khan ag streachailt an t-am go léir le smacht a choinneáil ar pholaitíocht fhaicseanach an stáit nua, Bhí na cúrsaí ag dul sa mhuileann air, mar shampla, le heasaontas maidir leis an saghas bunreachta don tír nua, le stádas na mionlach reiligiúnach sa tír, an gaol idir an Phacastáin Thoir agus an Phacastáin Thiar, srl. 

### Feallmharú
[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Jinnah_Mausoleum_(cropped).JPG|clé|mion|150x150px|Curtha i Mazaar e Quaid (másailéam), [Karachi in éineacht le Jinnah]]
Bhí comhchealga míleata ann chun Ali Khan a chur as cumhacht. 

Chuathas i mbun comhcheilge chun é a mharú i 1951, an "chomhcheilg Rawalpindi". Ach gabhadh an lucht comhcheilge.

Cúpla lá níos déanaí, bhí Ali Khan ag labhairt i gCompany Bagh, Rawalpindi, os comhair 100,000 duine ar an 16 Deireadh Fómhair 1951 nuair a caitheadh é. Feallmharfóir proifisiúnta a mharaigh é, duine darb ainm Said Akbar as an Afganastáin. Ní fios fós céard ba bhunchúis leis an ionsaí.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí as an bPacastáin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1895
Catagóir:Básanna i 1951
Steip na hEoráise

mion|Crios Steip na hEoráise
Is í **Steip na hEoráise**, ar a dtugtar **an Steip Mhór** nó **na steipeanna** freisin, ná éiceachóras steipeach ollmhór na hEoráise, san bithóm féaraigh mheasartha, sabhánaí, agus scrobarnaí. Síneann sí ón mBulgáir, an Rómáin, an Mholdóiv, an Úcráin, Iarthar na Rúise, an tSibéir, an Chasacstáin, Xinjiang, an Mhongóil, agus an Mhanchúir, le mór-eachtarchríoch amháin, an steppe Phanónach nó Puszta, atá lonnaithe san Ungáir den chuid is mó.

## Tagairtí


Catagóir: Féaraigh na hÁise
Catagóir: Féaraigh na hEorpa
Catagóir: Féaraigh mheasartha, sabhánaí, agus scrobarnaí
Catagóir: Lár na hÁise
Catagóir: Oirthear na hEorpa
Catagóir: Tíreolaíocht Lár na hÁise
Catagóir: Tíreolaíocht Oirthear na hEorpa
Catagóir: Féaraigh na Rúise
Catagóir: Stair na Pacastáine
Catagóir: Stair shóisialta na hIndia
Keiko Fujimori

Is riarthóir agus polaiteoir Peiriúch í **Keiko Sofía Fujimori Higuchi** (sa tSeapáinis: フジモリケイコ [Fujimori Keiko]) a rugadh ar 25 Bealtaine 1975 i Líoma, Peiriú. Bhí ina Céad Bhean ar Pheiriú ó 1994 go 2000, na blianta a raibh a athair, Alberto Fujimori, ina uachtarán, agus ansin ina ball ar son Líoma i gComhdháil na tíre ó 2006 go 2011. Tá sí i gceannas ar an Fuerza Popular, páirtí polaitiúil i bhfad amach ar an eite dheas.  

Catagóir:Polaiteoirí Peiriúcha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Slat Dhubh

thumb|Sarah Clarke in éadaí na Slaite Duibhe (2019).
deas|mion|Caracatúr ó ''Vanity Fair'' den Aimiréal Sir Augustus WJ Clifford, 1ú Bt, mar an tSlat Dhubh.
Is oifigeach i bparlaimintí roinnt tíortha de chuid Chomhlathas na Breataine é **an tSlat Dhubh** (ar a dtugtar go hoifigiúil *Lady Usher of the Black Rod* nó, más fireann é, an *Gentleman Usher of the Black Rod*). Eascraíonn an post i dTeach na dTiarnaí i bParlaimint na Ríochta Aontaithe. Tá an chéim cosúil leis an gceann ar a dtugtar sáirsint na n-arm i gchuideachtaí eile.

Catagóir: Uiséirí na Slaite Duibhe
Catagóir: Córas Westminster
Catagóir: Poist laistigh de Theaghlach Ríoga na Breataine
Catagóir: Oifigigh Theach na dTiarnaí sa Ríocht Aontaithe
Catagóir: Oifigigh searmanais sa Ríocht Aontaithe
Trujillo

**Trujillo** an phríomhchathair agus an chathair is mó i roinn La Libertad. Tá daonra 914,554 áitritheoir ann de réir mheastachán na hInstitiúide Náisiúnta Sonraí agus Faisnéise (INEI).

Is í an chathair núicléas an cheantair cathrach ar a dtugtar Metropolitan Trujillo; a chomhtháthaíonn le naoi gceantar 20, lena n-áirítear an ceantar gan ainm, cathair rialtas na cathrach agus an réigiúin, mar an ceann is tábhachtaí agus is mó daonra i dtuaisceart Peiriú.

## Íomhánna

File:Flag of Trujillo (Peru).svg|Bratach
File:Escudo de Trujillo (Perú).svg|Armas


## Tagairtí

Catagóir:Peiriú
Céadbhean Pheiriú

Is í **an Chéadbhean Pheiriú** (Spáinnis: *Primera dama de Perú* ) teideal bhean chéile Uachtarán Pheiriú. Is í an chéad bhean Pheiriúch atá ann faoi láthair ná Maribel Díaz Cabello, bean chéile an Uachtaráin Martín Vizcarra, a bhí sa phost ó 2018. Bhí roinnt céadbhean nár as Peiriú iad ar dtús.
Catagóir:Ailt le téacs sa Spáinnis
Neamhord forbartha teanga

mion|léaráid Venn - urlabhra agus caint
Cuireann **Neamhord Forbartha Teanga** (NFT) isteach ar chumas leanaí teanga a thuiscint agus a úsáid go sóisialta. agus cuireann sé isteach ar fhorás acadúil an duine óig 

### Míniú
Tá riachtanais mhóra teanga, urlabhra agus tuisceana ag gach duine óg.  Téann roinnt leanaí chun cinn go gasta ach bíonn cúnamh sa bhreis ag teastáil ó roinnt eile. Tá leanaí a bhfuil NFT ag dul dóibh sa dara grúpa seo. Ach ní bhaineann NFT le neamhoird eile, ná le heaspa cumais intleachtúil. Mar sin, go minic ní bhíonn a fhios ag daoine go bhfuil an neamhord seo ar leanaí.

Baineann na fadhbanna is coitianta ar na gairis seo leː  graiméar, séimeantaic, an fhadhb "ar bharr do theanga", pragmataic, dioscúrsa, cuimhne  bhriathartha, foghareolaíocht, srl.

### Ilteangachas
Ní le haonteangóirí amháin a bhaineann an neamhord. Bíonn sé ag dul do leanaí ilteangacha ina gcuid teangacha ar fad freisin. Ní bhaineann NFT le teanga amháin a bheith níos deacra ná teanga eile. "Is cuma cé mhéad teanga atá ag páiste; tá NFT le sonrú ina chuid teangacha ar fad."  Ní bhaineann NFT le easpa cumais intleachtúil, le neamhord de chuid speictream an uathachais (ASD) ná le aon neamhord eile.

### Feachtas agus cóir
Airítear NFT a bheith ar 7% de leanaí an domhain. Cé gur mór an méid é sin, níl NFT i mbéal an phobail. 

Is le déanaí a tugadh aitheantas idirnáisiúnta don NFT. Tháinig radld.org   ar an bhfód sa bhliain 2017.  Ceiliúrtar gach bliain *Lá Feasachta Idirnáisiúnta ar Neamhord Forbartha Teanga* ar an 3ú Aoine i mí Dheireadh Fómhair.  

## Tagairtí

Catagóir:Urlabhra
Catagóir:Teangeolaíocht
Catagóir:Sláinte
Catagóir:Ilteangachas
Jaswant Singh

Jaswant Singh (3 Eanáir 1938 - 27 Meán Fómhair 2020) Is Polaiteoir Indiach é ó stát Rajasthan.

## Luathshaol
Rugadh Singh i 1938 i dteaghlach Rajput. Rinne sé seirbhís freisin san Arm Indiach go dtí 1966.

## Gairm pholaitiúil
Ba cheannaire suntasach é ó Rajasthan a raibh go leor post aige i Rialtas na hIndia ó 1998 go 2004, Lena n-áirítear Cosaint, Gnóthaí Eachtracha agus Airgeadas.

## Bás
Fuair sé bás sa bhliain 2020 i nDeilí tar éis dó a bheith i dtámh ar feadh 6 bliana.

## Tagairtí
Antrapaiméadracht

link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:PSM_V52_D160_An_irish_type_from_galway.jpg|mion|"An Irish type from Galway", 1897
Tomhas eolaíochta ar an gcorp daonna (méid an duine) is ea **antrapaiméadracht**, chun críocha comparáide . Sainmhíniú eile is ea "staidéar comparáideach ar thoisí chorp an duine is a athruithe le himeacht ama".

Is iad na toisí is minice a ndéantar staidéar orthu ná meáchan, airde, tiús fhilleadh craicinn, imlíne lár na géige, faid choibhneasta na ngéag, agus cóimheas idir coim is cromáin. Tá cairteacha caighdeánacha ar fáil a léiríonn gnáth-raon na dtoisí seo do ghrúpaí éagsúla (mar shampla, aoisghrúpa buachaillí ar leith). Soláthraíonn an  staidéar léargas ar éabhlóid an duine, cothú, agus oiriúnú daoine do chúinsí aeráide is eile. Baintear feidhm as i ndearadh earraí mar éadaí,éadaí, suíocháin feithicil, leapacha is eile. 

## Stair
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Studies_in_Irish_craniology_(Aran_Islands,_Co._Galway)_-_a_paper_read_before_the_Royal_Irish_Academy,_December_12,_1892_(IA_b22473178).pdf|clé|mion|"Studies in Irish Craniology", 1892Bhunaidh Francis Galton an chéad saotharlann antrapaiméadrachta i Londain sa bhliain 1884.

Bhunaigh an tOllamh Daniel J. Cunningham saotharlann antrapaiméadrachta i gColáiste na Tríonóide i mBaile Átha Cliath i 1891.

## Dearthóireacht
Sa lá atá inniu ann, tá antrapaiméadracht curtha san áireamh sa dearthóireacht,  mar shampla chun anailís a dhéanamh ar an tionchar ar dhearadh táirge agus an ghaol idir táirge agus úsáideoir;

## Tagairtí


Catagóir:Eoiginic
Catagóir:Corp an duine
Catagóir:Anatamaíocht an duine
Rajnath Singh

**Rajnath Singh (**rugadh é 10 Iúil 1951**)** Is polaiteoir Indiach ó stát Uttar Pradesh é. Tá sé ina Aire Cosanta na hIndia faoi láthair Is iar-Uachtarán Pháirtí Bharatiya Janata é. 

Roimhe seo bhí sé ina Phríomh-Aire ar Uttar Pradesh agus mar Aire Comh-Aireachta i Rialtas Vajpayee. Ba é an tAire Baile é i gCéad Aireacht Modi. D’fhóin sé freisin mar Uachtarán ar an BJP faoi dhó i.e. 2005 go 2009 agus 2013 go 2014. Is ceannaire veteranach é ar an BJP a chuir tús lena shlí bheatha mar Swayamsevak RSS. Tá sé ina abhcóide ar idé-eolaíocht Hindutva an pháirtí.

## Tagairtí
Máel Fathardaig mac Flainn

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Chaisil ba ea **Maol Fathardaigh mac Flainn** (Meán-Ghaeilge **Máel Fathardaig mac Flainn**).

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Roibeard I, Diúc na Normainne

Diúc na Normainne ó 1027 go dtí go bhfuair sé bás i 1035 ba ea **Roibeard I**  (Fraincis:**Robert ''le Magnifique**''; 22 Meitheamh 1000 - 1–3 Iúil 1035), 

Mar gheall ar éiginnteacht maidir le huimhriú diúic na Normainne, tugtar Roibeard I air de ghnáth, ach uaireanta Roibeard II lena shinsear Rolló mar Roibeard I. Ba mhac le Risteard II agus deartháir Risteard III é, a chuaigh roimhe mar an diúc. Níos lú ná bliain tar éis bhás a athar, d'éirigh Roibeard amach i gcoinne a dhearthár, ach theip air. Gheobhadh sé an Normainn ina dhiaidh sin tar éis bhás a dhearthár. Tháinig a mhac neamhdhlisteanach, Uilliam Concaire, i gcomharbacht air, a tháinig chun bheith ina chéad rí Normannach ar Shasana i 1066, tar éis choncas na Normannach ar Shasana.
## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1035
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Normannaigh
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Jack Reynor

Aisteoir scannán Meiriceánach-Éireannach is ea **Jack Reynor**.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1992
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Ionghamas

Is éard is **ionghamas** ann ná an cleachtas pósadh laistigh de ghrúpa sóisialta ar leith, de shainaicme, nó de ghrúpa eitneach, ag diúltú dóibh siúd ó ghrúpaí eile ar an mbun nach bhfuil siad feiliúnach le haghaidh pósta nó dlúthchaidrimh phearsanta eile.

Bíonn an t-ionghamas coitianta i go leor cultúir agus grúpaí eitneacha. Go traidisiúnta bíonn roinnt grúpaí reiligiúnacha agus grúpaí  reiligiúnacha eitneacha  níos ionghamaí, ach uaireanta leis an ngné bhreise de gur gá tiontú reiligiúnach ar phósadh. Ligeann sé seo pósadh easghamach,  trí ghlacadh le reiligiún an pháirtí eile,  glactar leis an iompaitheach, laistigh de na rialacha  ionghamacha. D’fhéadfadh  ionghamas, nach bhfuil aon bhaint aige le gaol fola, bheith freagrach as neamhoird  ghéiniteacha a tharchur, éifeacht an bunaitheora mar a thugtar air, laistigh den phobal réasúnta dúnta.
## Tagairtí


Catagóir: Ceast
Catagóir: Corbadh
Catagóir: Náisiúnachas
Sléacht Pháras 1961

mion
Sa bhliain 1961 tharla **sléacht i bPáras** na Fraince. Bhí Cogadh Saoirse na hAilgéire faoi lánseol ag an am agus bhí na húdaráis sa Fhrainc an-tógtha leis an mbaol sceimhlitheoireachta. Eisíodh forógra ag cosc cruinnithe agus tugadh ordú cuirfiú do na hAilgéaraigh, nach raibh in ann dul amach ó dhubh go dubh.

D'eagraigh an FLN (Fronta Náisiúnta Fuascailte) léirsithe sráide ar an 17 Deireadh Fómhair 1961. Ach thit na hagóidí chun foréigin. Mhair na trioblóidí ar feadh míosa ach tharla an foréigean is measa ar an oíche úd agus maraíodh b'fhéidir 100 duine, Ailgéaraigh go léir.
[clé|mion|Bhí an iar-Naitsí [Maurice Papon agus coirpeach cogaidh i mbun na póilíní ag an am]]
Caitheadh iad sa Seine go minic. Níos déanaí, bhí fógra le léamh ar Dhroichead Saint-Michel i lár Pháras: "*Ici on noie les Algériers" nó* báitear Ailgéaraigh  anseo.  Fuair b'fhéidir  cúpla céad Ailgéarach bás le linn na hagóidí ar siúl i bPáras sa bhliain sin.

## Féach freisin

* Cogadh Saoirse na hAilgéire

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:Stair na hAilgéire
Catagóir:Páras
Rialú údaráis

mion|Sampla
In eolaíocht an eolais, is próiseas é **rialú údaráis** (authority control) a eagraíonn faisnéis, mar shampla i gcatalóga leabharlainne, trí úsáid a bhaint as litriú aonair sainiúil ar ainm (a dtugtar *ceannteideal* air), nó as aitheantóir uimhriúil ar gach topaic. Eascraíonn an focal “údarás” ón smaoineamh go bhfuil ainmneacha daoine, áiteanna, rudaí, agus coincheapa “údaraithe”, .i., go bhfuil siad socraithe i bhfoirm amháin. Cuirtear na ceannteidil nó na haitheantóirí uathúla seo i bhfeidhm go comhsheasmhach ar fud na gcatalóg a bhaineann úsáid as an gcomhad údaráis, agus cuirtear i bhfeidhm iad ar mhodhanna eile chun sonraí a eagrú, mar shampla sonraí idirnasctha agus crostagairtí.

Bunachair sonraí a mbaintear úsáid astu sa rialú údaráis:

## Leabharlanna náisiúnta
* Biblioteca Nacional de España (*Leabharlann Náisiúnta na Spáinne*) (BNE)
* Bibliothèque nationale de France (*[[Leabharlann Náisiúnta na Fraince]]*) (BNF)
* Library of Congress Control Number (*Uimhir Cumhacht Leabharlann Congress*) (LCCN)
* National Library of Poland (NLP)
* National Library of the Czech Republic (NKC)
* Koninklijke Bibliotheek ('Leabharlann Náisiúnta an Ísiltír') (NTA)
* Système universitaire de documentation (SUDOC)

## Bunachair shonraí scannáin, teilifís agus daoine
* AllMovie (*Scannáin go léir*) a bhaineann leis na scannáin, cláir theilifíse agus cláir físeáin..
* FilmAffinity (*FiníochtScannáin*) a bhaineann le moltaí scannáin 
* Internet Movie Database (*Buanchar Sonraí Scannáin Idirlín*) (IMDb) a bhaineann leis na scannáin, cláir theilifíse, cláir físeáin, agus físchluichí.
* RottenTomatoes (*TrátaíBréana*) a bhaineann le léirmheasanna scannáin/seóanna/taispeántais

## Bunachair shonraí eile
* Gemeinsame Normdatei (GND)
* International Standard Book Number (*Uimhir Chaighdeánach Idirnáisiúnta Leabhar*) (ISBN) de Leabhar
* International Standard Name Identifier (ISNI)
* Online Computer Library Center (*Ionad Leabharlainne Ríomhaireachta Ar Líne*) (OCLC) seirbhís leabhlainn
* Wikidata, ghréasán-bhunaithe, ilteangach, bunachar sonraí a taca Vicipéid i chuile teanga.
* Social Networks and Archival Context (SNAC)
* Virtual International Authority File (*Comhad Údaráis Idirnáisiúnta Fíorúil*) (VIAF)
* WorldCat Identities (Worldcat) córas catalóige ar líne a liostaíonn bailiúcháin chomhcheangailte 70,000+ leabharlann i 170 tír.

## Tagairtí

Catagóir:Liostaí
Catagóir:Eolaíocht an eolais
Wikidata

Is graf eolais ilteangach arna chur in eagar go comhoibríoch é **Wikidata** arna óstáil ag an Fondúireacht Wikimedia. Is foinse coiteann sonraí saoire é ar féidir le tionscadail Wikimedia ar nós Vicipéid, agus aon duine eile, a úsáid faoin gceadúnas fearainn poiblí CC0. Is vicí é Wikidata atá faoi thiomáint ag na bogearraí MediaWiki, agus tá sé faoi thiomáint freisin ag an tacar de shíntí graf eolais MediaWiki ar a dtugtar Wikibase.

## Tagairtí

Catagóir:Vicipéid
Mathgamain mac Cennétig

Rí na Mumhan ba ea **Mathúin mac Cinnéide** (Meán-Ghaeilge **Mathgamain mac Cennétig**.  Bhí sé i réim ón mbliain 970 go dtí a bhás sa bhliain 976.  Deartháir is sine de Bhrian Bóramha ba ea é.

Cennétig mac Lorcáin den Dál gCais ba ea athair Mathúin.  Fuair a athair bás sa bhliain 951.  Glaoitear rí Thuamhumhan air ina thásc.  Is amhlaidh gur tháinig Lachtna, deartháir Mhathúna, i gcoróin ansin.  Maraíodh é áfach sa bhliain 953 ag clanna comhraic an Dáol Chais (Uí Fhloinn agus Uí Chearnaigh).  Tháinig Mathúin i gcomharbacht ar a dheartháir.

Sa bhliain 967, glaoitear "rí Chaisil" ar Mathúin i nAnnála Uladh.  Creidtear ámh nach ndearnadh rí na Mumhan de go dtí an bhliain 970 nó Behan ina dhiaidh sin, nuair a chuir sé Maol Muadh mac Brain as a choróin.  Sa bhliain 967, chloígh Mathúin Íomhar Luimnigh ag *[[Cath Sulcoit|Cath cáiliúil Shulchódach]]*, tar éis ruathar i gcríocha Uí Fiodhghinte isteach sa bhliain 964.

De réir an chuir síos is coitianta, d'éag Mathúin sa bhliain 976 tar éis dó Donnabhán mac Cathail, tiarna Uí Fidgenti, céilí comhraic an Dáil Chais.  Thug Donnabhán ar láimh é dá chomhghuaillí is cumhachtaí, Maol Muadh mac Brain, iar-rí na Mumhan, a rinne Mathúin a mharú.  Ní ghlacann cách leis an gcur síos seo, ámh; dar le foinsí eile, rinne a mhuintir féin feall air.

## Foinsí
* 
* Byrne, Francis John, *Irish Kings and High-Kings.* Batsford, Londain, 1973; 
* Máire Ní Mhaonaigh, *"Cogad Gáedel Re Gallaib" and the Annals: A Comparison*, Ériu, Iml. 47 (1996), ll. 101-126.
* 
* Thornton, David E., "The genealogy of Gruffud ap Cynan" in Maund, Kerry L. (eag.), *Gruffudd Ap Cynan: A Collaborative Biography.* Boydell & Brewer,  Woodbridge, 1996; 

## Tagairtí

Catagóir:Uí Bhriain
Catagóir:Dál gCais
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Catagóir:Básanna i 976
Diarmait Ua Briain

Rí Mumhan (éilitheoir) ba ea **Diarmaid Ó Briain** (**Diarmait Ua Briain**) (1060 – 1118). Tháinig sé i gcoróin sa bhliain 1114. Toirdhealbhach mac Diarmada Ua Briain ab ea a athair.

Chuir a dheartháir Muircheartach an ruaig air as an Mumhain, go gairid tar éis bhás a n-athar sa bhliain 1086. Bhí sé ar deoraíocht le roinnt blianta. Creidtear go raibh sé i gceannas cabhlaigh a thug tacaíocht do Rhys ap Tewdwr ag Cath Mynydd Carn.

Sa bhliain 1093, rinne sé síocháin le Muircheartach tar éis dó a éileamh a aithint, agus rinneadh *dux* Phort Láirge de. Sa deireadh, tháinig sé i gcoróin mar rí gníomhach nuair a buaileadh drochbhreoite ar a dheartháir sa bhliain 1114. Ar an dtoirt, dhíbir sé Muircheartach agus thosaigh ansin achrann ceithre bliana le haghaidh cheannas ar an Mumhain. Sa bhliain 1116, rinne sé ruathar ar Muircheartach agus Brian Ua Briain *"dar comluga mind h-Érend."* ((sárú) ar comhaontú mionn Éireann), agus chuir sé Luimneach faoi léigear. Mar thoradh, rinne Muircheartach síocháin le Diarmaid, ach ghabh Muircheartach é i ndeireadh na dála.

Fuair sé bás i gCorcaigh sa bhliain 1118. An bhliain chéanna, rinne Toirdhealbhach Ua Conchobair ionsaí ar an Mumhain agus críochdheighil sé an ríocht idir faoi seach: mic Dhiarmada agus Tadg Mac Carthaig, Conchobar Ua Briain, Tuadhmhumhain; agus Toirdelbach Mac Carthaig,  Deasmhumhain.

## Clann
Bhí Diarmaid pósta le Mór Ua Conchúir ní Ruaidrí, rí Chonnacht (bás 1118), agus bhí beirt mhac acu:
* Tadhg (bás 1154)
* Toirdhealbhach (bás 1167)

Bhí beirt mhac eile aige le mná chéile nó máistreás anaithnid:
* Conchúr na Cathrach (bás 1142)
* Donnchadh, easpag Chill Dalua (bás 1164)

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Catagóir:Uí Bhriain