open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Apeirogon

mion|Colum McCann
Úrscéal de chuid Colum McCann, foilsithe sa bhliain 2020 is ea ***Apeirogon***.

## An scéal
Ficsean polaitiúil atá sa scéal seo, lonnaithe sa mhéanoirthear i bPalaistín/Iosrael. Tá an scéal bunaithe ar beirt fhir, Palastíneach agus Iosraelach.Eascráionn nasc láidir eatarthu de bharr bás a dhá hiníonacha, páiste amháin lámhaithe ag saighdiúir iosraelsach san Bhruach Thiar agus an chailín eile mairithe ag pléasc féinmharfach.

Tar éis seacht mbliana mar chéimigh agus bás a iníon chaitheann Bassam, an Palastíneach bliain i Sasana ag déanamh staidéar ar an uileloscadh agus in ainneoin chuile rud bíonn tuiscint aige do chás na hIosraelaithe. Ar an taobh eile, tá comhbhá ag Rami, an Iosraelach, do chás na bPalaistíneach. Bíonn tionchar mór ag a bhean chéile agus a athar cleamhnais ar tuairimí Rami. Taistlíonn an bheirt an domhan mór ag cur a scéalta i láthair. Is ar an gcaidrimh seo ata an scéal bunaithe ach dar ndóigh tá scéal samhlaíoch, cruthaitheach agus fairsing tógtha ar na mbunchlocanna seo. Dar le cuid de na léirmheastóirí, d'fhéadfadh an scéal cruthaitheach seo tionchar a imirt ar thodhchaí an Mheánoirthir.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair
Ríthe na hIarmhumhan

Seo a leanas ríthe na hIarmhumhan:

* Coirpre Luachra mac Cuirc (lár na 5ú haoise)
* Maine mac Coirpri
* Dauí Iarlaithe mac Maithni (circa 500)
* Cobthach mac Dauí Iarlaithe
* Crimthann mac Cobthaig (6ú haois)
* Áed Bennán mac Crimthainn (bás 618)
* Áed Dammán mac Crimthainn (bás 633)
* Máel Dúin mac Áedo Bennán (bás 661)
* Congal mac Máele Dúin (bás 690)
* *AI700.1 Death of Mael Bracha, king of IarMumu.* (féach Annála Inis Faithlinn)
* Cú Dínaisc mac Foirchellaig (bás 717)
* Áed mac Conaing (bás 734)
* Cairpre mac Con Dínaisc (bás 747)
* Máel Dúin mac Áedo (bás 786) 
* Cú Chongelt mac Cairpri (bás 791)
* Áed Allán mac Coirpri (bás 803) 
* Cobthach mac Máele Dúin (bás 833)
* Máel Crón mac Cobthaig (bás 838)

## Tagairtí

Iarmhumha
Michele Piccirillo

Dornálaí Iodálach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Michele Piccirillo**, a rugadh ar 29 Eanáir 1970 i Modugno, an Iodáil. 

Catagóir:Dornálaithe Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Buster Merryfield

B'aisteoir Sasanach é **Harry "Buster" Merryfield** a rugadh ar an 27 Samhain 1920 i mBattersea, Londain agus a fuair bás ar an 23 Meitheamh 1999. 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1920
Catagóir:Básanna i 1999
Roger Lloyd-Pack

B'aisteoir Sasanach é **Roger Lloyd-Pack** a rugadh in Islington, Londain ar an 8 Feabhra 1944 agus a fuair bás ar an 15 Eanáir 2014. 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Básanna in 2014
Paul Barber

Is aisteoir Sasanach é **Patrick Barber** nó **Paul Barber** a rugadh ar an 18 Márta 1951 i dToxteth, Learpholl. Ba as Siarra Leon dá athair agus is de shinsearacht Éireannach é freisin. Chaill sé a bheirt thuismitheoirí faoin am a raibh seacht mbliana slánaithe aige. Chuir Barber tús lena shaol mar aisteoir le páirt sa seó ceoil úd *Hair* sna 1970idí. Aithnítear é inniu go mór mhór as na rólanna a rinne sé mar Denzil Tulser in *[[Only Fools and Horses]]* agus Horse in *[[The Full Monty]]*.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Briotanacha gorma
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine as Learpholl
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Daoine beo
Marcos Maidana

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Marcos René Maidana**, a rugadh ar 17 Iúil 1983 i bProvincia de Santa Fe, an Airgintín. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Airgintíneacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Kermit Cintron

Dornálaí Pórtó Ríceach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Kermit Cintrón**, a rugadh ar 7 Meán Fómhair, 1971 i gCarolina, Pórtó Ríce. 

Catagóir:Dornálaithe Pórtó Ríceacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Dejan Zavec

Dornálaí Slóivéanach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Dejan Zavec**, a rugadh ar 13 Márta 1976 i dTrdobojci, an Iúgslaiv. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine Slóivéanacha
Catagóir:Dornálaithe Slóivéanacha
Catagóir:Fir
Ríthe Urumhan

Seo a leanas Ríthe Urumhan:

* Olaf Húa Cennétig (...-1164)
* Domnall Húa Ceinneidig (...-1181)
* Brian Ó Cennetig
* Tomás Ó Cennetig, leath-rí na hUrmhumhan

## Tagairtí

Urmhumha
Ríthe Thuamhan

Bhí **Ríthe [[Tuamhain|Thuamhan]]** (Gaeilge Chlasaiceach Tuadhmhumhan) i réim ó bhunús na ríochta le linn na meánaoise go dtí an Nua-aois Luath.  Oidhreacht Bhriain Bóramha agus Ard-Ríthe dá shliocht ab ea Tuamhain, nárbh fhéidir leo smacht a choimeád ar an Mumhain go léir, agus mar thoradh, b'éigean dóibh an ríocht a chríochdheighilt eatarthu agus a gcéilí comhraic na hEoghanachta sa  Deasumhain.

Fuarathas Ríthe na Tuamhan as príomhchlann an Dáil Chais, mar atá an mhuintir Uí Bhriain.  Leis na cianta, chur siad díobh dúshláin na Normannaigh, an chlann de Clare san áireamh, chomh maith le coimhlint intíre.  Sa deireadh, shocraigh Murchadh Carrach Ó Briain a ríocht a Ghéilleadh agus Athbhronnadh le Ríocht na hÉireann sa bhliain 1543, agus ghlac sé na teidil Barún Inse Uí Chuinn agus Iarla Tuamhan.  Is é Conor Myles John O'Brien an barún reatha.

 

## Féach freisin
* Liosta Ríthe na hÉireann
** Ríthe na Mumhan
** Ríthe na Deasmhumhan
** Ríthe na hIarmhumhan
** Ríthe na hUrmhumhan

## Naisc sheachtracha
* Official Website of Clan O'Brien

## Tagairtí

Tuamha
Catagóir:Dál gCais
Catagóir:Uí Bhriain
John Challis

B'aisteoir Sasanach é **John Spurley Challis** a rugadh ar an 16 Lúnasa 1942. Fuair sé bás ar an 19 Meán Fómhair 2021.

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Básanna in 2021
Ríthe na Deasmhumhan

Seo a leanas liosta ríthe na Deasmhumhan.  De shliocht Mhic Cárthaigh an chuid is mó dóibh.

## Taoisigh Mhic Cárthaigh níos déanaí
Mhaígh Terence Francis MacCarthy an teideal *[[Ceann na Fine]]* Mac Cárthaigh Mór.  Ghlac Príomh-Aralt na hÉireann leis an maíomh sa bhliain 1992.  Sa bhliain 1999, ámh, tarraíódh an t-aitheantas, nuair a nochtadh gur cumadh fianaise ar son an mhaímh. 

I Meitheamh 2009, glacadh aitheantas le Liam Trant MacCarthy (a rugadh 27ú Nollaig 1957) as an Róidéis Theas ó *[[Garter Principal King of Arms]]* ag College of Arms i Londain mar sliochtach sinsearach and éilitheor don teideal Mac Cárthaigh Mór.  Is é mac Cormac Trant Mhic Cárthaigh (1931-1999) mhic Liam Trant (solicitor) (1894-1967) mhic William Patrick Trant (1853-1901), mhic Daniel as Srugrena agus a mhná chéile Ellen iníon Patrick Trant as Contae Phort Láirge.  Feictear an dá ghlúin is sine i nginealach foilsithe ag an iar-Ulster Office of Arms.  Foilsíodh ginealach na clainne in *Burke's Irish Landed Gentry* faoin alt "MacCarthy of Srugrena Abbey, Co. Kerry".

## Féach freisin
* Eoghanachta
* Ríthe na Mumhan
* Mhic Cárthaigh Riabhach
* Mhic Cárthaigh Mhúscraí
* Iarla Dheasmhumhan
* Iarla Clann Carty
* Mhic Gearailt

## Tagairtí

Deasmhumha
Erwin Bumke

Bhí **Erwin Bumke**  (7 Iúil 1874 – 20 Aibreán 1945) i gceannas na mbreithiúna Naitsíocha, mar an uachtarán deireanach ar an Reichsgericht (1929-45). 

Thug Bumke lámh ina bhás féin ar  20 Aibreán 1945 (breithlá Hitler). Seachas sin, bheadh sé os comhair na cúirte i dTriail na mBreithiúna i 1947.

## Saol
[clé|mion|Bhí Bumke ina bhall de [Daon-Pháirtí Náisiúnta na Gearmáine|Dhaon-Pháirtí Náisiúnta na Gearmáine (an DNVP)]]
Tar éis do Bumke gairm bheatha fhada a chaitheamh mar státseirbhíseach sa Reichsjustizamt (1907-19) agus sa Reichsjustizministerium (1919-29), ceapadh ina Uachtarán ar an Reichsgericht sa bhliain 1929. Ba é an fear deireanach sa phost sin.
[clé|mion|an forigneamh [Reichsgericht inniu, chuid den ollscoil Leipzig]]
Bhí Bumke ina bhall de Dhaon-Pháirtí Náisiúnta na Gearmáine (an DNVP). Bhí sé, mar aon le dlíodóirí sinsearacha eile (mar shampla Franz Gürtner agus Franz Schlegelberger0 ag comhoibriú go dílis le réimeas na Naitsithe tar éis dóibh teacht i gcumhacht i 1933; 

Chleamhnaigh Bumke leis an SS sa bhliain 1933 agus chuaigh sé isteach sa pháirtí Naitsíoch ceithre bliana ina dhiaidh sin. 

Bhí baint ar leith ag Bumke le forálacha "Rassenschande" (nó "náire chiníoch") de chuid Dlíthe Nurnberg a fhorfheidhmiú agus leis an gclár eotanáis éigeantach Aktion T4 a chur i bhfeidhm. 

Chuir Hitler fad lena théarma oifige sa bhliain 1939. 

### Féinmharú
Chuir Bumke lámh ina bhás féin ar lá breithe Hitler, 20 Aibreán 1945, go gairid tar éis d'fhórsaí de chuid na Stát Aontaithe Leipzig (ceannáras an Reichsgericht) a ghabháil.

Ba chosantóirí i dTriail na mBreithiúna ag Nurnberg roinnt de na príomhbhreithiúna Naitsíocha sa bhliain 1947. Ceapadh cuid de chomhghleacaithe Bumke ar an Reichsgericht ina mbaill den Bundesgerichtshof (an chúirt chomhionann i bPoblacht Chónaidhme na Gearmáine) nuair a tháinig ann di sa bhliain 1950, lena n-áirítear a chéad Uachtarán (1950-60), Hermann Weinkauff, a ghlac páirt i roinnt cinntí i gcásanna "Rassenschande", cé nach raibh  páirt aige sa pháirtí Naitsíoch.

## Féach freisin

* Reichsgericht

## Naisc sheachtracha

* Rinne An tOll. Dr. André Niedostadek athbhreithniú ar shaol agus ar ghairm bheatha Bumke i bpíosa a foilsíodh (i nGearmáinis) sa bhliain 2014.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1945
Catagóir:Daoine a rugadh i 1874
Catagóir:Naitsithe
Catagóir:Daoine a chuir lámh ina mbás féin
Catagóir:Breithiúna Gearmánacha
Airgeadas

mion|Nóta cúig phunt eisitthe sa bhliain 1833 le Gibbons & Williams i Sasana.
**Airgeadas** is ea an cleachtas a bhaineann le hairgead a láimhseáil agus a bhainistiú.  Tá trí chatagóir  ann, deirtear go minicː

* airgeadas poiblí
* airgeadas corparáideach
* airgead pearsanta

Uaireanta is é an caipiteal a bhíonn i gceist i dtionscadal, go speisialta an caipiteal is riachtanach a fháil chun gnó nua a thosú. 

Uaireanta eile, is é iasacht airgid a bhíonn i gceist, le haghaidh aidhme ar leith, go speisialta iasacht ó theach airgeadais.

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Deimhniú taisce

[mion|Deimhniú taisce eisithe ag an [Comhlacht Dúitseach na hIndia Thoir ar 7 Samhain 1622]]
Íocann **deimhnithe taisce** méid úis luaite agus aibíonn siad ar dháta luaite. Ach is féidir iad a dhíol agus a cheannach go laethúil ar mhargadh tánaisteach.

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Catagóir:Infheistíocht
Patrick Murray

Is aisteoir Sasanach é **Patrick Murray** a rugadh i nGreenwich, Londain ar an 17 Nollaig 1956. 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
Ailill Molt

Feictear **Ailill mac Nath Í** (bás c. 482), ar a glaodh **Ailill Molt**, i gcuid is mó de liostaí Ard-Ríthe na hÉireann, agus glaodh Rí Connacht air fosta.  Ní fios go cruinn cad as a leasainm *molt* (reithe nó gabhar coillte).

## Teaghlach
Dúradh gur mac Nath Í agus Eithne iníon Chonraigh Chais an ea Ailill.  Dúradh fosta gurb dheartháir Néill Naoighiallaigh ab ea a sheanathair athartha, Fiachrae.  Ba bhall desna  Connachta an ea Ailill, de shliocht Choinn Chéadchathaigh, san áireamh muintir Uí Néill, Uí Briúin agus Uí Fiachrach, ainmnithe as seanathair Ailealla.

Cé nach bhfeictear sleachta Ailealla ina nArd-Ríthe, tá a gharmhac Eoghan Béal agus a fhionnó Ailill Inbhanda san áireamh mar ríthe na gConnacht.  D'fhéadfadh é go raibh Mac Ercae mac Ailealla ina phearsa stairiúil tábhachtach, ach cumaiscítear sna hanála *Mac Ercae mac Ailello Muilt* agus rí Uí Néill Muircheartach mac Muireadaigh, ar a glaodh  *Muirchertach Mac Ercae* air, ag meascadh an scéal gan dúchas leighis

## Stair
Deirtear gur éirigh Ailill ina Ard-Rí tar éis bhás osnádúrtha Laoghaire mhic Néill, is dócha c. 463.  Glacadh go forleathan i bhfoinsí ar son Uí Néill gurbh Ard-Rí é Ailill, agus dá bharr, creidtear gur sin mar a bhí.

Feictear a lán luanna dó i n-annála na hÉireann, ach creidtear gur cuireadh iad iontu níos deireanaí, nó gur as *[[Lebor Cuanu]]* anois caillte a tógadh iad.  Instear sna scéalta gur mharaiodh é i rith catha ag Faughanhill, ag tríd in éadan mhic Uí Néill.  De réir liostaí na ríthe, tháinig Lughaidh mac Laoghaire i gcomharbacht air. 

Molann Thomas Charles-Edwards mar mhalairt ámh gur ceapadh Náth Í agus Ailill ina nArd-Ríthe in níos deireanaí anonn sna 7ú agus 8ú haoiseanna, nuair a mheasann sé gur tiomsaíodh na hannála gaolmhar le Naomh Pádraig, chun naisc idir Uí Néill agus géaga eile ná gConnacht a neartú.

## Foinsí
* 
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Ríthe na gConnacht
Lughaidh mac Laoghaire

Ard-Rí na hÉireann agus gar mhac Níall Noígíallach ab ea **Lugaid mac Lóegairi** (bás *c.* 507).

Ar dhuine den bheirt mhac déag a bhí ag Laoghaire mac Néill agus a bhean chéile, Angias, iníon Ailill Tassach de chlann Uí Liatháin.  i gcomparáid lena athair, a fhiectear go suntasach i naomhscéalta to his father, who features prominently in hagiographies of Naoimh Phádraig, is mionphearsa é Lughaidh.

Insítear sa saothar déanach *[[Vita tripartita Sancti Patricii]]*, gur chuir Pádraig mallacht ar shleachta Laoghaire, nára ceapa iad ina n Ard-Ríthe.  D'impigh a mháthair an Naomh um an mallacht a bhaint dá mac sa bhroinn.  Rinne sé he did, supposedly saying: "Go gcuirfidh sé i mo choinne he opposes me, ní cuirfidh mé mallacht air."

De réir an liosta is luaite, 'sé sin *[[Baile Chuinn Chétchathaig|Buile Choinn Chéadchathaigh]]*, tiomsaithe le linn réimse in the reign of Fínsneachta Fleadaigh (bás *c.* 695), bhí Lughaidh ina rí i ndiaidh Ailealla Mhoilt.  I roinnt annála níos deireanaí, insítear graibh sé ina bhall de chomhaontacht a chloígh agus a mharaigh Ailill, ach ní fhaightear nsa hannála is údarásaí, *[[Annála Uladh]]*, ach tuairisc a bháis sa bhliain 507, b'fhéidir ag Cath Aird Chorainn.  Ní dóigh fur féidir fáth easpa a eachtraí sna hannála a mhiniú, agus a chomhrádaí Cairbre mac Néill agus Muircheartach mac Earca go minic ann.

De réir *Vita tripartita*, maraíodh Lughaidh de splanc thoirní ó neamh, tar éis dó magadh a dhéanamh faoi Phádraig, ag áit ar a glaodh níos deireanaí *Achad Forchai* (machaire tintrí).  Cé nach fíor é an nasc seo leis an naomh, ceaptear go gcaomhnaíonn an scéal seo cuimhne éigin ar bhás Lughaí, ina chreidtear gur maraíodh é, maraon lena athair agus roinnt luath-ríthe eile, ar slí osnádúrtha.  Sna *[[Annála na gCeithre Máistrí]]* faightear an rann seo a leanas faoi:
 

De réir liostaí na ríthe, tháinig  Muircheartach mac Earca i gcomharbacht ar Lughaidh.

## Foinsí
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Cairbre mac Néill

Dúradh gur mhac Néill Noígiallach ba ea **Cairbre mac Néill** (Meán-Ghaeilge **Coirpre mac Néill**) (*fl*. *c*. 485–493). Is dócha gurbh é Cairbre an ceannaire a bhunaigh lonnaíochtaí Uí Néill an Deiscirt i lár na tíre. Is amhlaidh sna taifid i n-annála Éireann gur ath-luadh eachtraí Chairbre le Muircheartach mac Earca. Insítear sa naomhsheanchas le Tíreachán gur namhaid Naoimh Phádraig é Cairbre.  Deirtear gur chuir Pádraig mallacht ar a shliocht, nára éirí siad ina nArd-Ríthe na hÉireann.  Ní fhaightear Cairbre féin mar Ard-Rí ach sna liostaí is luaite.

mion|Dreamanna and ríochtaí na hÉireann.  Is dóigh gur concais Charibre i lár na tíre iad na trí ríochtaí luaite mar ''Cairbre''

## Foinsí
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Tagairtí
Lá Idirnáisiúnta ár Máthair-Chruinne

mion|agóid sa hliain 2017
Ceiliúrtar **Lá Idirnáisiúnta ár Máthair-Chruinne** (nó **Lá an Domhain**) ar  22 Aibreán gach bliain,  imeacht domhanda a cuireadh ar bun in 1970 chun aird a dhíriú ar chosaint na timpeallachta. Ar an lá seo, bíonn daoine ar fud an domhain ag smaoineamh ar bhealaí inar féidir leo an  pláinéad a choimeád glan agus conas an timpeallacht a chosaint, mar shampla, ar bhealaí inar féidir  leo téamh domhanda a chosc, fuinneamh a shábháil, níos lú uisce a úsáid, agus conas an pláinéad a choimeád  níos  glaine  má bhailímid  bruscar.  Tugann an Lá deis dúinn ár machnamh a dhéanamh ar na nithe atá tábhachtach dúinn i ndáiríre, "agus níl mórán níos tábhachtaí ná an pláinéad ar a gcónaíonn muid." 

Bíonn níos mó ná 100 tír páirteach sa cheiliúradh. 

### In Éirinn
Bhí físeán foilsithe ag NÓS.ie le páirt a ghlacadh sna hiarrachtaí sa bhliain 2020. 
mion|'''ár Máthair-Chruinne, 1916'''

## Tagairtí

Catagóir:Comhshaolachas
Catagóir:Comhshaol
Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Michael Loewe

Dornálaí Rómánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Mihai Leu ** nó **Michael Loewe **, a rugadh ar 13 Feabhra 1968 i Hunedoara, an Rómáin. 

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Rómánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Henry Conwell

upright|thumb|An Sár-Oirmhinneach Henry Conwell
Easpag Éireannach ab ea **Henry Conwell** a rugadh i 1748 i Muine Mór, Contae Dhoire agus a fuair bás ar an 22 Aibreán 1842.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1748
Catagóir:Básanna i 1842
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Olof Palme

Polaiteoir Sualannach ab ea **Sven** **Olof Joachim Palme** (30 Eanáir 1927 -  28 Feabhra 1986) a bhí mar Phríomh-Aire na Sualainne idir 1969-1976 agus 1982-1986. Bhí sé ina cheannaire ar Pháirtí Daonlathach Sóisialta na Sualainne (SAP) ó 1969-1986. 

Tá cáil idirnáisiúnta ar Palme mar gheall ar a bheartas eachtrach. Cháin sé Cogadh Vítneam, réimeas Franco sa Spáinn, réimeas Pinochet sa tSíle, cinedheighilt san Afraic Theas agus gníomhartha an Aontais Shóivéadaigh le linn Earrach Phrág. Thug sé roinnt cuairteanna stáit ar thíortha an tríú domhan, Cúba san áireamh. 

Mar cheannaire an fhreasúra, bhí Palme ina idirghabhálaí de chuid na Náisiún Aontaithe sa Chogadh Iaráin - Iaráic.

Dúnmharaíodh Palme ar 28 Feabhra 1986 i Sveavägen i Stócólm. Ba é seo an chéad dúnmharú nua-aimseartha ar cheann rialtais sa tSualainn. Tá dúnmharú Palme fós gan réiteach.
[clé|mion|Páirc Almedalen, [Gotland sa bhliain 1966]]

## Foinsí
Berggren, Henrik (2010). *Underbara dagar framför oss: en biografi över Olof Palme.* Stockholm: Norstedt.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí Sualannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Básanna i 1986
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Plá Justinian

clé|250px|mion|Plá Justinian
Paindéim a bhuail an Impireacht Bhiosántach agus go háirithe a príomhchathair Constantinople, chomh maith le an Ríshliocht Sasánach. 

## Tagairtí

Catagóir:Impireacht Bhiosántach
Catagóir:Galair
Wolf Blitzer

Tráchtaire polaitiúil Meiriceánach is ea **Wolf Isaac Blitzer** a rugadh ar an 22 Márta 1948 in Augsburg na Gearmáine Thiar.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Iriseoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine beo
Hannabal

Státaire agus ginearál Cartagach ab ea **Hannabal**  (Púnais: 𐤇𐤍𐤁𐤏𐤋𐤟𐤁𐤓𐤒, *brq ḥnbʿl*) a rugadh sa bhliain 247 agus a bhásaigh idir na mblianta 183 agus 181 RC). Bhí Hannabal ina cheannasaí ar phríomharm na Cartaige in éadan na Róimhe le linn an Dara Cogadh Púnach (218–201 RC). Aithnítear é mar dhuine de na ceannasaithe míleata is cumasaí dá raibh riamh ann.

Ceannasaí Cartagach mór le rá sa chéad de na Cogaí Púnacha (264–241 RC) a bhí ina athair Hamilcar Barca chomh maith. Ba ghinearáil iad a bheirt deartháireacha ní ba óige Mago agus Hasdrubal.

Catagóir:Ginearáil Chartagacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 247 RC
Lá Fhéile Seoirse

Is é an 23 Aibreán Lá Fhéile Seoirse de ghnáth in Iarthar na hEorpa. Tá Sasana, Málta, agus an Phortaingéil faoi phátrúnacht an Phalaistínigh naofa,  Naomh Seoirse. Tugtar *La Diada de Sant Jordi* nó *El Dia de la Rosa* nó fiú *El Dia del Llibre* ar an  23 Aibreán sa Chatalóin, áit eile a bhfuil Naomh Seoirse ina éarlamh air (chomh maith leis an Aragóin agus Valencia). 

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr Shasana
Catagóir:Féilte Críostaí
Niall MacLeòid

Rugadh **Niall MacLeòid** (1843-1913) i nGleann Dail, An t-Eilean Sgitheanach, i mí an Mhárta 1843. Bhí an-tóir air mar fhile agus mar amhránaí i measc Ghaeil na hAlban sa naoú haois déag.

## Beatha
Rinne athair Néill, Dòmhnall MacLeòid, cineálacha éagsúla oibre. Bhí sé ina fhile cáiliúil freisin — tugadh 'Dòmhnall na nAmhrán' air — agus d'fhoilsigh sé dhá leabhar filíochta, ceann amháin sa bhliain 1811 agus ceann níos lú sa bhliain 1871.

Ní bhfuair Niall óg mórán teagaisc rialta, ach d'fhoghlaim sé léamh agus scríobh an Bhéarla gan mórán stró, oideachas a bhí go maith úsáideach ag an am. Is óna athair a fuair sé eolas ar fhilíocht na nGael, agus théadh sé go céilithe sa cheantar, áit ar casadh amhráin agus ar aithrisíodh scéalta.

Timpeall ar 1865, thréig sé a shaol faoin tuath agus chuir sé faoi i nDún Éideann, ag obair mar dhíoltóir siúil i gcomhlacht Ruairidh MhicLeòid a bhí ina chol ceathrair dó. Sa bpost sin, is minic a théadh sé go dtí Earra-Ghàidheal agus go dtí an tOileán Sgitheanach, cé go raibh sé sa deisceart uaireanta freisin. Bhain timpiste carráiste éisc dó is é ag dul in aois, agus tamall gearr ina dhiaidh sin d'éirigh sé as a phost. Fuair sé bás ar an 6ú lá de Mheán Fómhair 1913.

Thosaigh MacLeòid ar an bhfilíocht agus é fós óg. Foilsíodh go leor amhrán dá chuid i nuachtáin Ghaelacha agus bhain sé beagán clú amach. Sa bhliain 1883, foilsíodh "Clàrsach an Doire", bailiúchán amhrán leis féin, agus fuair an leabhar moladh mór, ní amháin in Albain ach thar sáile freisin. Cuireadh an dara heagrán den leabhar amach sa bhliain 1893, ina raibh tuilleadh amhrán agus ceithre scéal le fáil; foilsíodh an tríú heagrán (méadaithe arís) sa bhliain 1902, agus an ceathrú (le níos mó arís) sa bhliain 1909. Mar sin ba é MacLeòid amháin, i measc filí Gàidhlig, a chonaic ceithre eagrán de leabhar ina shaol féin. Tháinig an cúigiú heagrán amach sa bhliain 1924, agus an séú sa bhliain 1975. Chuir MacLeòid leabhar eile, "Wallace", i gcló sa bhliain 1896.

## Naisc Sheachtracha

* BBC Alba: Suíomh na bhFilí: Niall MacLeòid

## Tagairtí

*Macleoid, Niall. (1975). *Clàrsach an Doire*, Glaschú: Gairm ISBN 0-901771-48-1
*MacLeod, Donald John. (1980). *Twentieth Century Publications in Scottish Gaelic*, Dún Éideann: Scottish Academic Press ISBN 0-707302-84-6
*MacKinnon, Professor D., (1913). 'Neil MacLeod' i *Celtic Review* 9.

Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1843
Catagóir:Básanna i 1913
Paul Weller

Is amhránaí Sasanach é **Paul John Weller ** a rugadh ar an 25 Bealtaine 1958 i Woking, Surrey. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine beo
Genaro Léon

Dornálaí Meicsiceach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Genaro Léon**, a rugadh ar 10 Lúnasa, 1960 i Sinaloa, Meicsiceo. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Dornálaithe Meicsiceacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Gene Pitney

Amhránaí ab ea **Gene Francis Alan Pitney** a rugadh ar an 17 Feabhra, 1941 i  Hartford, Connecticut, na Stáit Aontaithe agus a fuair bás ar an 5 Aibreán, 2006. 

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Básanna in 2006
Gerry Rafferty

Amhránaí Albanach ab ea **Gerry Rafferty** a rugadh ar an 16 Aibreán 1947 i bPàislig, Rinn Friù agus a fuair bás ar an 4 Eanáir 2011. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Básanna in 2011
Reachtaíocht Glass-Steagall

mion|Seanadóir Carter Glass (D–Va.) agus Ionadaí Henry B. Steagall (D–Ala.-3), circa 1918-1920
Dlí de chuid Stáit Aontaithe Mheiriceá ba ea an t**Acht Glass-Steagall** sa bhliain 1932/1933, nó **Reachtaíocht Glass-Steagall** (bhí cúpla dlí ann ag an am i ndáiríre). Scaradh baincéireacht tráchtála ó bhaincéireacht infheistíochta, agus bhí cosc ar bhainc thráchtála ó bhannaí corparáide agus ghnáthscaireanna a fhrithghealladh.
clé|mion|Agóid sa bhliain 2012

## Féach freisin

* Acht um Nuachóiriú Seirbhísí Airgeadais, 1999 (Acht Gramm–Leach–Bliley)

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Stát Aontaithe
Catagóir:Baincéireacht
Catagóir:Dlí na Stát Aontaithe
Sealgaire deolchairí

Is duine a théann sa tóir ar choirpigh nó theifigh le cúiteamh ar a cheann é **sealgaire deolchairí**.

Catagóir:Sealgaire deolchairí
IPOPI

Eagraíocht idirnáisiúnta na n-othar le haghaidh easpaí imdhíonachta príomha é **IPOPI** (*International Patient Organisation for Primary Immunodeficiencies*). Bunaíodh an eagraíocht i Lugano na hEilvéise sa bhliain 1992.

## An misean
Is é misean na heagraíochta daoine a chur ar an eolas faoi easpaí imdhíonachta príomha (PID), teacht ar fháthmheas luath, agus cóir leighis optamach d'othair a fhulaingíonn le heaspaí imdhíonacha príomha ar fud an domhain a fheabhsú.

Bíonn an eagraíocht neamhbhrabúis seo ag comhoibriú le hothair, le dochtúirí, le polaiteoirí, le rialtóirí, le tionscal na cógaisíochta, agus le páirtithe leasmhara eile.

## Samplaí de ghníomhaíochtaí
* Cruinnithe débhliantúla do na heagraíochtaí náisiúnta (ó 1992)
* IPIC, International Primary Immunodeficiencies Congress, comhdháil leighis débhliantúla le béim ar an gcúram cliniciúil (ó 2013)
* PID fóraim i bParlaimint na hEorpa (ó 2011)

## World Primary Immunodeficiencies Week
Eagraítear an feachtas domhanda WPIW, World Primary Immunodeficiencies Week ar bhonn bliantúil, ón 22 go dtí an 29 Aibreán. Deis atá sa bhfeachtas lena rá leis na rialtóirí, le scoileanna, le teaghlaigh, agus leis an bpobal i gcoitinne faoi easpaí imdhíonachta príomha.

## Nótaí

# ipopi.org
# worldpiweek.org

Catagóir:Eagraíochtaí
Joan Armatrading

Is amhránaí as San Críostóir-Nimheas í **Joan Anita Barbara Armatrading** a rugadh ar an 9 Nollaig 1950 i mBasseterre.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Catagóir:San Críostóir-Nimheas
Catagóir:Ceoltóirí as San Críostóir-Nimheas
Catagóir:Daoine beo
Lá Fhéile Aindrias

Ceiliúrtar Lá fhéile **Aindrias** ar an 30 Samhain gach bliain. Is é Naomh Aindrias naomhphátrún na hAlban agus is é an 30 Samhain lá náisiúnta na hAlbain. 

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr na hAlban
Catagóir:Féilte Críostaí
Broigheall

*Baineann an t-alt seo leis an speiceas Phalacrocorax carbo. Má tá spéis agat in éin eile a dtugtar “broigheall” orthu, féach [[Phalacrocoracidae]].*
 
Is éan é an **broigheall** (*Phalacrocorax carbo*). Tugtar **an chailleach dhubh**, **an fiach mara**, agus **an mhurúchaill** air freisin. Itheann sé iasc den chuid is mó. Tá cónaí air sna locha agus sna haibhneacha. Gabhálann sé iasc nuair a thumann sé isteach san uisce agus é ar thóir éisc. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Vyacheslav Senchenko

Dornálaí Úcránach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Vyacheslav Senchenko**, a rugadh ar 12 Aibreán 1977 in Kremenchuk. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Úcránacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Mionbhroigheall

Is éan é an **mionbhroigheall**. Is baill d'fhine na Phalacrocoracidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Peileacán Dalmátach

Is éan é an **peileacán Dalmátach**. Is baill d'fhine na Pelecanidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Éigrit mhór

Is éan í an **éigrit mhór**, sórt corr réisc. Is baill d'fhine na Ardeidae iad. 

## Féach freisin

* Éigrit mhór ghorm

## Tagairtí

Catagóir:Ardeidae
Catagóir:Éigrití
Tiarna

I stair na nGael, is flaith é **tiarna** (Sean-Ghaeilge **tigerna**).  Is ionann **Ard Tiarna** agus iarla a bheag nó a mhór.

I bhfoinsí Gaelacha níos deireanaí, mar shampla Annála na gCeithre Máistrí, úsáidtear tiarna in ionad Rí óir nach measann na húdair a thuilleadh gur fíor-ríthe iad taoisigh réigiúnacha nó áitiúla níos luaite, fiú má glaodh orthu amhlaidh i bhfoinsí comhaimseartha.  Tharla seo mar chuid d'athrú tuisceana níos leithne le linn na meánaoise, agus d'fhéadfadh é go dtiocfadh ar *rí* básaithe le gairid, nó fós ar marthain fiú, le céim íslithe i bhfoinsí áirithe.  Ní féidir dá bharr dul i muinín an téarma má fheictear é.

## Foinsí
* Byrne, Francis J., *Irish Kings and High-Kings*. Baile Átha Cliath: Four Courts Press. 2a eagrán, 2001.
* Nicholls, K. W., *Gaelic and Gaelicized Ireland in the Middle Ages*. Baile Átha Cliath: Lilliput Press. 2a heagrán, 2003.
* Simms, Katharine, *From Kings to Warlords: The Changing Political Structure of Gaelic Ireland in the Later Middle Ages*. Boydell Press. 2000.

## Tagairtí

Catagóir:Rítheaghlaigh Ghaelacha
Flaith

I stair na nGael, tugadh go ginearálta an teideal **flaith**, ar ball éigin de theaghlach cumhachtach a raibh ardcheannas aige nó aici.  Níor cuireadh an focal i leith chéime áirithe amhail is *[[ríthe Éireann|Rí]]*, agus d'fhorbair an téarma le míniú d'aon uaslathaí oidhreachta ar bith a bhí faoi cheannas an rí.

Séard a bhíodh i gceist le *flaith* ná deartháir, nia nó gaol eile an rí; taoiseach  clainne sóisearaí den mhuintir ríogacht; nó ball de theaghlach mhór eile i seirbhís éigin an rí.

De réir a chéile, tógadh an focal mar chuid d'ainmneacha pearsanta agus sloinne, mar shampla an rítheaghlach Uí Fhlaithbheartaigh.  Cuireadh é leis an bhfocal *rí* chun  *Flaithrí* a chruthú, mar shampla Flaithrí mac Domnaill, rí Chonnacht.

Deirtear **banfhlaith** chun bheith cruinn gur bean atá i gceist, ach tuigtear gur baineann iad na hainmneacha pearsanta amhail is Gormflaith agus Órflaith, gan an réamhmhír bhaininscneach.

## Féach freisin
* Ríthe Éireann
* Tigerna

## Foinsí
* Wiktionary: Flaith, ón bPrótai-Cheiltis **wlati*- (“flaitheas, ceannas”)
* *[http://www.libraryireland.com/Brehon-Laws/Flaiths.php The Brehon Laws: The Flaiths]*, dréacht le Laurence Ginnell ar an teideal nó aicme mar a tuigeadh é níos deireanaí
* *[http://www.libraryireland.com/JoyceHistory/Grades.php Grades and Groups of Society]*, le Patrick Weston Joyce

## Tagairtí

Catagóir:Rítheaghlaigh Ghaelacha
Éigrit eallaigh

Is éan í an **éigrit eallaigh** (*Bubulcus ibis*), sórt corr réisc.

## Tagairtí

Catagóir:Ardeidae
Catagóir:Éigrití
Bonnán buí (éan)

Is éan é an **bonnán**, **bonnán buí**, nó **bonnán léana**. Is baill d'fhine na Ardeidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Íbis niamhrach

Is éan í ** an íbis niamhrach** (*Plegadis falcinellus*). Is baill d'fhine na Threskiornithidaee iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Corr leitheadach Eoráiseach

Is éan í an **chorr leitheadach Eoráiseach**. Is baill d'fhine na 	Threskiornithidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Storc dubh

Is éan mór é an **storc dubh** (*Ciconia nigra*) san fhine Ciconiidae. Chuir Carl von Linné síos air den chéad uair sa 10ú heagrán dá *[[Systema Naturae]]*. Ag tomhas 95 go 100 cm ar an meán  ó bharr an ghoib go dtí deireadh an an eireabaill, le réise sciathán 145-go-155 cm, tá cluimhreach dhubh den chuid is mó ar an storc dubh fásta, le fo-chodanna bána, cosa fada dearga agus gob fada biorach dearg. Is speiceas forleathan é ach neamhchoitianta, a phóraíonn in áiteanna scaipthe ar fud na hEorpa (sa Phortaingéil agus sa Spáinn den chuid is mó, agus i gcodanna lárnacha agus thoir), agus soir trasna an Phailéartigh go dtí an tAigéan Ciúin. Is imirceach fad-achair é, le daonraí Eorpacha ag geimhreadh san Afraic fho-Shahárach trópaiceach, agus daonraí na hÁise i  bhfo-ilchríoch na hIndia.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Admháil Taiscí Mheiriceánach

mion
Is teastas é an **Admháil Taiscí Mheiriceánach (ATM),** nó **American Depository Receipt** nó **ADR**, a dhíoltar agus a cheannaítear i Stáit Aontaithe Mheiriceá, a léiríonn úinéireacht i stoic eachtracha.  

## Stair
D'eisigh an banc infheistíochta J.P. Morgan an chéad ATM don chomhlacht Briotanach Selfridges, san earnáil mhiondíola, ar 29 Aibreán 1927.  

## Tagairtí

Catagóir:Stocmhargadh
Viktor Arnar Ingólfsson

Is scríbhneoir agus innealtóir as an Íoslainn é **Viktor Arnar Ingólfsson**. Rugadh é ar 12 Aibreán 1955 in Akureyri cé go bhfuil sé ina chónaí i Réicivíc anois. Bhain Ingólfsson céim amach san innealtóireacht shibhialta in Ollscoil Réicivíc sa bhliain 1983, agus tá sé anois ag obair in Údarás um Bóithre Náisiúnta na hÍoslainne (Íoslainnis: *Vegagerðin*), áit a bhfuil sé freagrach as na foilseacháin. Ainmníodh é don *Glerlykillinn* (*An Eochair Ghloine*) faoi dhó, duais Lochlannach a bhronnann Skandinaviska Kriminalselskapet (Cumann Lochlannach na gCoirscéalaithe) le haghaidh scéalta bleachtaireachta. Tá leabhair dá chuid aistrithe go Seicis, Ollainnis, Béarla agus Gearmáinis.

## Obair
* 1978 - *Dauðasök*
* 1982 - *Heitur snjór*
* 1998 - *Engin spor*
* 2003 - *Flateyjargáta*
* 2005 - *Afturelding*
* 2009 - *Sólstjakar*

## Cuntais


## Naisc Sheachtracha

Catagóir:Daoine Íoslannacha
Catagóir:Scríbhneoirí scéalta bleachtaireachta
Sage Kinvig

Duine de chainteoirí dúchasacha deireanacha na Manainnise ab ea í **Sage Kinvig ** (c. 1870-1962) nuair a fuair sí bás.

Rugadh Sage Kinvig mar Sage J. Clarke i Garey Hollin i Ronnag i bParóiste Chairbre i ndeisceart Oileán Mhanainn timpeall na bliana 1860. Phós sí John Kinvig (c. 1860-1953) a bhí ag obair mar iascaire agus mar shaor cloiche. Rinne sí traenáil i mBaile Caisleáin mar ghúnadóir ach tar éis tamaill d'éirigh sí as chun cúram a thabhairt dá croit agus don deichniúr páistí a bhí aici.

## Nótaí


## Naisc Sheachtracha

* Sage Kinvig ag insint 'O, For the Wings of Faith and Love' don Irish Folklore Commission sa bhliain 1948
* Sage Kinvig ag labhairt le Ned Maddrell agus Tommy Leece sa bhliain 1948
Lá Domhanda in aghaidh na maláire

mion|clé
Ceiliúrtar an **Lá Domhanda in aghaidh na [[Maláire]]** ar 25 Aibreán gach bliain.

Le firinne, is fadhb dhomhanda í maláire, mar is iomaí cuairteoir ar thír the a fhilleann ar a thír dhúchais is é ionfhabhtaithe ag an seadán a bhíonn ciontach as an maláire. Sa Bhreatain, mar shampla, tarlaíonn 2,000 cás den ghalar seo gach bliain agus bíonn sé ina thrúig bháis do dháréag astu sin.

## Tagairtí

Catagóir:Galair thrópaiceacha
Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Aerfort Oileán Mhanann

Is é **Aerfort Oileán Mhanann** (Manainnis: *Purt Aer Vannin*, IATA: **IOM**, ICAO: **EGNS**), nó **Aerfort Roonysvaie**, an t-aerfort is tábhachtaí in Oileán Mhanann. Tá sí suite i ndeisceart an oileáin in Roonysvaie i ngar do Bhaile Chaistil, 11 km (6.9 míle) siar ó dheas ó Doolish, príomhbhaile Mhanann. Tá seirbhísí sceidealaithe ag an aerfort go dtí an Ríocht Aontaithe, Poblacht na hÉireann, agus Oileáin Mhuir nIocht.

Catagóir:Oileán Mhanann
Catagóir:Aerfoirt
Andreas, Oileán Mhanann

Is sráidbhaile in Oileán Mhanann é **Andreas**. Tá sé suite i dtuaisceart an oileáin, i bParóiste Andreas.

Tá scoil sa sráidbhaile, Bunscoil Andreas, mar aon le Séipéal Pharóiste Andreas a bhí tógtha sa bhliain 1802 le carraigeacha as Gleann Sulby. Bhí Séipéal Iúd Naofa tógtha sa bhliain 1869 i stíl Rómhánúil le túr cearnógach.

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Lasairéan mór

Is éan é an **lasairéan mór**. Is baill d'fhine na Phoenicopteridae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Seil-lacha rua

Is éan í an **seil-lacha rua** (*Tadorna ferruginea*). Is baill d'fhine na Anatidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Neil Diamond

Is amhránaí Meiriceánach é **Neil Leslie Diamond** a rugadh ar an 24 Eanáir, 1941 i mBrooklyn. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Gert Bo Jacobsen

Dornálaí Danmhargach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Gert Bo Jacobsen**, a rugadh ar 28 Nollaig 1961 sa Danmhairg. 

Catagóir:Dornálaithe Danmhargacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
An Ghaillseach Shasanach

Ba í **an Ghaillseach Shasanach** bean chéile Phiarais de Bermingham, duine de thaoisigh Normannacha na hÉireann agus tiarna míthrócaireach. Deirtear nach raibh drogall ar an nGaillseach lámh chúnta a thabhairt do Phiaras. 

Sa chéad chuid den 14ú haois bhí aighneas géar idir na coilínigh Angla-Normannacha (na “Gaill”) agus na hÉireannaigh (agus aighneas idir bhaill den dá dhream faoi seach).  Is iomaí sléacht a rinneadh dá bharr, agus bhí droch-cháil ar leith ar Phiaras as taoisigh de mhuintir Chonchúir a dhúnmharú Domhnach na Tríonóide 1305 agus iad ar cuairt ina chaisleán aige. Dúradh go ndearnadh é seo chun teacht roimh mhuintir Chonchúir agus rún acu de Bermingham agus coilínigh eile a mharú.

D’ainneoin an aighnis, bhí Gaill agus Gaeil ag déanamh caidrimh le chéile. Bhí aithne mhaith ag Piaras ar an dá thaoiseach úd, Muircheartach Ó Conchúir Fhailí agus An Calbhach. (Bhí smacht ag Ó Conchúir Fhailí ar limisteár a raibh cuid de Chontae Uíbh Fhailí, de Chontae Laoise agus de Chill Dara ann.) Bhí Piaras ina chara Chríost (athair baiste) ag mac beag an Chalbhaigh agus ina chomhchara Chríost ag clann Mhuircheartaigh. 

Deirtear in Annála Inis Faithlinn go ndearnadh Muircheartach agus An Calbhach a mharú agus an mac beag (Maisir) a chaitheamh thar balla amach. Deirtear go raibh an Ghaillseach Shasanach ar mhullach an chaisleáin agus í ag cuidiú leis an drochobair trína fhógairt cá raibh lucht leanúna na dtaoiseach ag iarraidh dul i bhfolach. 
 
::*Muircheartach Ó Conchúir Fhailí agus An Calbhach a bhráthair do mharbhadh de Shir Piaras de Breimingheam ar thabhairt cuiridh dó dóibh trí cheilg agus trí mheabhail agus ar dhéanamh cairdeasa Chríost leis an darna fear díobh agus a ceathair leis an bhfear eile. Maisir, an naí bheag, ar mhac don darna fear díobh, do chuir Piaras féin faoi láimh easpaig, do diúracadh thar chaisleán amach gurbh amhlaidh a fuair sé bás; agus triúr nó ceathrar ar fhichid do mharbadh de mhuintir na bhfear réamhráite sin; agus an fear díobh sin a thagadh á fholach, do fhógradh an Ghaillseach Shasanach, .i. bean an Phiarais sin, de mhullach an chaisleáin, gur marbhadh mórán díobh trí na fógraí sin; agus is mairg Gael do bheir taobh le síocháin rí ná le Gallaibh ina dhiaidh sin...*

## Nótaí

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Éireannaigh mná sa 14ú haois
Promanáid Loch

Ceann de na sráideanna móra agus bóthar na trá is tábhachtaí in Doolish, Oileán Mhanann is ea **Promanáid Loch** (Manainnis: *Shooylaghan Loch*, Béarla: *Loch Promenade*). Ainmíodh an phromanáid in ómós H. B. Loch, leasghobharnóir an oileáin idir 1863 agus 1882. Tógadh agus osclaíodh bóthar na trá agus an tsráid sa bhliain 1878 ar thalamh a gabhadh ón bhfarraige. Ritheann an phromanáid ó dheireadh Kerrin Oonlee (*Cearnóg Folctha* nó *Bath Place* i mBéarla) cois fharraige ar feadh 2,500 slat agus críochnaíonn sí san áit a mbuaileann sí le Raad ny Killey (*Bóthar na Cille*) agus Shooylaghan Harris (*Promanáid Harris*). Tá na sráideanna móra Straid Duke (*Sráid Diúc*) agus Straid Broogh y Traie (*Sráid Bhruach na Trá*) ceangailte leis freisin. Fuair na tógálaithe costas an bhóthair trí talamh taobh thiar den bhalla mara a chur ar díol. Tógadh sraith de thithe Victeoiriacha ar thaobh an bhóthair, agus anois is ceann den na saintréithe is suntasaí in Doolish iad.
Abhainn Cholby

Is abhainn i ndeisceart Oileán Mhanann í **Abhainn Cholby** (Manainnis: *Awin Cholby*, Béarla: *Colby River*). Tosaíonn an abhainn timpeall is 3.5 km siar ó dheas ó Baarool Jiass agus ritheann sí ó dheas trí Colby agus Gleann Cholby. Ritheann an abhainn isteach in Baie Phoyll Vaaish (*Bá Phoill Bháis*) ag Kione Traie (*Ceann Trá*) timpeall is 1 km ó dheas de Colby.
Yn Arbyl

Is sráidbhaile ar chósta thiar theas Mhanann é **Yn Arbyl** (*An tEireaball*, Béarla: *Niarbyl*). Tá sé suite idir Purt Çhiarn agus Purt ny h-Inshey ar Mhuir Éireann, agus tá aithne mhór air as radharcanna áille, An Cholú san áireamh, agus, ar laethanta maithe, sléibhte na hÉireann.

Tá an bóthar isteach ceangailte leis an A27 in Delbee.

Catagóir:Oileán Mhanann
Taiscumar Sulby

mion|clé
Is é **Taiscumar Sulby** (Manainnis: *Doour Sulby*) an taiscumar agus loch is mó in Oileán Mhanann. Tá sé suite i nGleann Sulby i ngar d'fhoinse abhainn Sulby, an abhainn is faide san oileán, agus timpeall is míle amháin (1.6 km) taobh thiar de mhullach Sniaul. Tá sé faoi stiúir Údarás Uisce agus Séarachais Oileán Mhanann.

Bhí an damba críochnaithe sa bhliain 1982. Tá sé 200 tr (60m) ar airde.
clé|mion

## Tagairtí

Catagóir:Taiscumair
Catagóir:Oileán Mhanann
Abhainn Rosien

Is abhainn i ndeisceart Oileán Mhanann í **Abhainn Rosien** (Béarla: *Silver Burn*). Tosaíonn an abhainn i ngar do Baarool Jiass agus ritheann sí ó dheas go Baile Chaistil, áit a dtéann sí isteach i Muir Éireann. Ar an mbealach go dtí an mhuir, téann an abhainn thar Balley Keeill Varkysh (*Baile Chill Mharcais*) agus trí Balley Sallagh, áit a dtéann sí faoi Dhroichead na Manach, agus ansin isteach san fharraige ag Baile Chaistil.
Póiseard cíordhearg

Is éan é an **póiseard cíordhearg** (*Netta rufina*). Is é *netta* an t-ainm Gréigise ar "lacha" agus ciallaíonn *rufina* "ór-rua" i Laidin. I féidir teacht ar an bpóiseard chiordhearg idir oirthear na Spáinne agus iarthair na Síne. Is ball d'fhine na nAnatidae é. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Sceadach

Is éan í an **sceadach** (*Melanitta fusca*). Is baill d'fhine na Anatidae iad. Faightear an speiceas seo i líon beag in Éirinn de ghnáth i gcuideachta scótar.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Coróinvíreas 2 de ghéarshiondróm trom riospráide

Is éard is **coróinvíreas 2 de ghéarshiondróm trom riospráide** ann **ná an [[Tréithchineál (bitheolaíocht)|tréithchineál]] virís** (**SARS-CoV-2**) gur cúis leis an ngalar tógálach, COVID-19 (Coróinvíreas), ionfhabhtú sa chonair riospráide. De ghnáth, tugtar an coróinvíreas nó an víreas corónach air, agus tagraíodh dó roimhe seo faoina ainm sealadach 2019 coróinvíreas nua (**2019-nCoV**). Is víreas ARN aon-shnáithe treodearfach é SARS-CoV-2. Tá sé tógálach i ndaoine, agus d’fhógair an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte (EDS) an phaindéim leanúnach COVID-19, ina Éigeandáil Sláinte Poiblí a bhfuil ina ábhar imní idirnáisiúnta.  

Go tacsanomaíoch, is éard atá is SARS-CoV-2 ná tréithchineál de ghéarshiondróm trom riospráide  bainteach le coróinvíreas (*SARSr-CoV*). Creidtear go bhfuil bunús zónóiseach aige agus go bhfuil dlúthchosúlacht ghéiniteach aige le *[[Coróinvíreas|choróinvíris]]* na n-ialtóg, rud a thugann le tuiscint gur tháinig sé as víreas ialtóg-iompartha. Aon fhianaise ann fós chun taisce idirmheánach ainmhithe, mar shampla pangailin, chun é a nascadh le hionfhabhtú daoine. Is beag éagsúlacht ghéiniteach atá sa víreas, rud a thugann le fios gur dóigh gur tharla an teagmhas iarmhartach a thug SARS-CoV-2 do dhaoine go déanach sa bhliain i 2019.  

Measann staidéir eipidéimeolaíocha go mbíonn 1.4 go 3.9 níos mó daoine ionfhabhtaithe dá bharr nuair nach bhfuil aon bhall den phobal imdhíonach agus nach ndéantar son bearta coisctheacha. Scaiptear an víreas go príomha idir dhaoine trí dhlúth-theagmháil agus trí bhraoiníní riospráide (ionfhabhtú braoiníneach) a tháirgtear ó chasacht nó shraothartach. Téann sé isteach i gcealla daonna den chuid is mó trí cheangal leis an ghabhdóir einsím thiontaithe angaitheannaine 2 (ETA2).    

## Téarmaíocht

## Víreolaíocht

### Ionfhabhtú

### Taiscumar

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir: Tacsóin víreasacha infrispeiceasacha
Catagóir: Zónóisí
Catagóir:Paindéim COVID-19
Airgead te

mion
Taiscí amhantracha bainc is ea **airgead te** (nó 'hot money" i mBéarla), a bhogtar timpeall na margaí airgid idirnáisiúnta chun buntáiste a bhaint as athruithe i rátaí malairte airgeadraí agus i rátaí úis.  Tá amhantraíocht in airgeadraí nó infheistíocht amhantrach i gceist uaireanta.

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Íbis bheannaithe

Íbis atá dúchasach don Afraic ó dheas ón Sahára, deisceart na hAráibe is ''Oileáin Aldabra'' (agus an Éigipt, tráth) is ea an **íbis bheannaithe**  (*Threskiornis aethiopicus*).

## Tacsanomaíocht
Tá dlúthbhaint aici leis an íbis cheanndubh (*Threskiornis melanocephalus*) agus leis an íbis bhán Astrálach (*Threskiornis molucca*), lena bhfoirmíonn sí coimpléasc ollspeicis, an oiread sin ionas go measann roinnt éaneolaithe go mbaineann na trí speiceas lena céanna. Is minic a hibridíonn na híbisí seo i dtréada measctha. Is minic a thugtar an íbis dhílis Astrálach ar an óbis bheannaithe sa ghnáthchaint. 

## Cur síos
Bán le ceann is scornach dorcha, cleití boga dubha ar an eireaball. Itheann sí éisc is feithidí, agus neadaíonn i gcrann nó ar an talamh.
## Tagairtí

Catagóir:Éin
José Luis López

Dornálaí Meicsiceach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **José Luis López**, a rugadh ar 28 Bealtaine, 1973 i nDurango City.

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Meicsiceacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Sharon Needles

Is taibheoir draig Meiriceánach í **Sharon Needles** (dáta breithe, 28 mí na Samhna 1981). **Aaron Coady** is ainm dó nuair nach bhfuil sé ag caitheamh éadaí ban. Bhuaigh sí RuPaul's Drag Race séasúr 4 i 2012. Chuir sí amach a céad albam *PG-13* i mí Eanáir, 2013.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Drag
Billy Idol

Is amhránaí Sasanach é **Billy Idol** a rugadh **William Michael Albert Broad** ar an 30 Samhain 1955 i Stanmore. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha as California
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Amhránaithe Béarla
Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí Meiriceánach
Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Rac-cheoltóirí Meiriceánacha
Vincent Pallotti

Ba naomh é **Vincent Pallotti** a rugadh sa Róimh, Stáit an Phápa ar an 21 Aibreán 1795 agus a fuair bás ar an 22 Eanáir 1850.  

Catagóir:Daoine a rugadh i 1795
Catagóir:Básanna i 1850
Catagóir:Misinéirí
Catagóir:Naoimh Iodálacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Bultúr luaithriúíl

Is éan é an **bultúr luaithriúíl**. Is baill d'fhine na Accipitridae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Iolar nathartha gearrladhrach

Is éan é an t-**iolar nathartha gearrladhrach** nó an t-**iolar ladharghearr**. Is baill d'fhine na Accipitridae iad. 

## Féach freisin

* Iolar mara
* Iolair

## Tagairtí
Iseamorfacht

[mion|Céad [Teoirim na hIseamorfacht]]
Sa mhatamaitic, is saghas mapála thacar A go tacar B nach gcuireann isteach ar comhdhéanamh an tacar í **iseamorfacht**.

## Sanasaíocht
Is as an Ghréigis é an focal sin: "ἴσος" an Ghréigis a chuirtear ar "chomh-", agus cuirtear "μορφή" ar "cruth".

## Iseamorfacht Grúpa
Bíodh G ina ghrúpa leis an hoibríocht \circ.
Bíodh G' ina ghrúpa eile le hoibríocht \oplus. Ansin, **iseamorfacht** is ea feidhm dhétheilgeach  f : G \rightarrow G' a shainítear le f(a \circ b) = f(a) \oplus f(b) i gcás gach a, b \in G. Deirtear go bhfuil na grúpaí G agus G' iseamorfach.

## Féach freisin
*Ómómorfacht
*Grúpa (matamaitic)
## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Dave "Squatch" Ward

Is aisteoir Ceanadach a rugadh in Albain sa bhliain 1957 é **David** "**Squatch**" **Ward**.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Ceanadacha
Cronk Meayll

Is cnoc íseal in Oileán Mhanann é **Cronk Meayll** (Gaeilge: *Cnoc Maol*, Béarla: *Mull Hill*) lasmuigh de Creneash. Tá iarsma stáisiúin radair ón Dara Cogadh Domhanda fós ar mhullach an chnoic.

Catagóir:Oileán Mhanann
Cronk Vradda

Is ceann tíre in Oileán Mhanann é **Cronk Vradda** (Gaeilge: *Cnoc Bhradda*, Béarla: *Bradda Hill* nó *Bradda Head*) i ngar do Phurt Çhiarn. Is cuid de Raad ny Foillan (*Bóthar an Fhaoileáin*) é an cosán ó Bradda Heear go dtí an mullach.
Catagóir:Oileán Mhanann
Jorby

Paróiste () in iarthuaisceart Oileán Mhanann is ea **Jorby**. Is ceann de na trí pharóiste i ndúiche Maayl é Jorby, in éindí le Skylley Maayl agus Skeerey Valley ny Loghey. Tá an paróiste ina cheantar feirmeoireachta ar chósta thiar thuaidh an oileáin, ach tá eastát tionsclaíoch ann chomh maith, ar shuíomh iar-aerionad RAF Jorby. Tá Príosún nua Oileán Mhanann, a bhí oscailte ar 14 Lúnasa 2008, suite ann freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Paróistí Oileán Mhanann
Badmantan

mion|Badmantan beirte á imirt ag Cluichí Oilimpeacha an tSamraidh, 2012
[mion|Cluiche Badmantan ag Cluichí Oilimpeacha na hÓige, 2018. As [Vítneam agus an Mhalaeisia na himreoirí.]]
Cineál spóirt í an **badmantan** ina bhfuil beirt imreoirí nó dhá fhoireann (beirt imreoirí ar aon fhoireann amháin) ag bualadh na heiteán thar líon taobh istigh den chúirt imeartha.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Badmantan
Balley Noa

Baile beag in Oileán Mhanann is ea **Balley Noa** (Gaeilge: *Baile Nua*, Béarla: *Newtown*). Tá sé suite in Skeerey Stondane, ar an mbóthar A5 idir Doolish agus Balley Chashtal.

## Tagairtí

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Donn (dath)

Is dath dorcha é **donn** a úsáidtear chun cur síos a dhéanamh ar ghruaig, eallach, páipéar agus adhmad. Feictear é seo in ainm dhia Éireannach na marbh 'Donn' a chiallaíonn 'an duine dorcha.' Feiceann an duine tú an dath donn nuair a fheictear solas le tonnfhad ceannasach 600. Tá sé idir buí agus dearg san ealaín. Níl sé ar an speictream dathanna traidisiúnta mar is meascán dathanna é.

Catagóir:Dathanna