open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pauline Bewick

Ealaíontóir ba ea **Pauline Bewick** (4 Meán Fómhair 1935 i Northumberland – 28 Iúil 2022 i gCo Chiarraí). Thug pobal leathan daoine i gcéin is i gcóngar taitneamh dá saothar ildaite álainn.

## Saothar
Chuir Bewickspéis ar leith i léaráidí agus íomhánna de mhná agus gnéithe den nádúr, bláthanna, éanlaith agus ainmhithe. 

Bhí rian láidir an dúlra ar go leor de na saothair a thagann ó stiúideo Bhewick. Chuir sí spéis mhór i scéalta miotaseolaíochta na hÉireann agus tharraing íomhánna dá réir.

## Beatha
Cé gur saolaíodh i Sasana í, is in Éirinn a chaith Bewick formhór a saoil, nuair a thug a máthair anall í agus í an-óg. Spreag múinteoir í tabhairt fé phictiúirí a tharrac agus a dhathú, mar gur measadh go raibh sí disléicseach.

Bhí tréimhse taistil ag Pauline agus í ag fás aníos - bhog sí féin agus a máthair ó Chiarraí go Tír Chonaill go Baile Átha Cliath agus go háiteanna eile i Sasana. Agus í fásta suas, thaistil sí chuig an Iodáil agus an Ghréig, agus chaith sí dhá bhliain ar na hoileáin sa Mhuir Theas: Tahiti, Aitutaki agus a leithéid.

I nGleann Chárthaigh i gCiarraí láir a lonnaigh sí formhór a saoil.

### Bás agus oidhreacht
Buail ailse í agus d'éag 28 Iúil 2022. D’fhág sí mórchuid dá saothar le huacht ag muintir na hÉireann. D’fhág sí mórchuid dá saothar le huacht ag muintir na hÉireann.  

## Féach freisin

* Clíodna Cussen

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Croithlí (Uisce Beatha)

Is uisce beatha déanta ag Comhlacht Drioglann Thír Chonaill, i nDún na nGall, é **Croithlí**. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* (Suíomh oifigiúil)

Catagóir:Uisce beatha
Catagóir:Deochanna alcólacha na hÉireann
Catagóir:Brandaí Éireannacha
Catagóir:Uisce beatha na hÉireann
Sarah Lavin

Is cliathreathaí Éireannach í **Sarah Kate Lavin** (Gaeilge: *Sorcha Ní Láimhín*). Rugadh ar 28 Bealtaine 1994 i Lios na Graí, Luimneach í.

Bhí an-ghealladh faoi Lavin i dtús a cuid rásaíochta, d’éirigh léi bonn cré-umha a thabhairt léi ó chluichí Oilimpeacha na n-óg in 2011. Ach bhain gortuithe cor coise aisti ina dhiaidh sin ar feadh tamaill. 

Sa bhliain 2023, thug sí bonn airgid léi sa gcliathrás 100 méadar ó Chluichí na hEorpa agus ba mhór an misneach é sin di féin agus dá lucht tacaíochta, go háirithe ó maraíodh a páirtí Craig Breen i railí sa Chróit sa bhliain chéanna.

Le linn Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 2024,  d'iompar Sarah Lavin bratach na hÉireann i bparáid na náisiún i bPáras. Shiúl sí sa pharáid i dteannta ionadaithe an 204 náisiún eile.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Sarah Lavin ar Olympics.com
* Sarah Lavin ar Cónaidhm Oilimpeach na hÉireann

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1994
Catagóir:Lúthchleasaithe Éireannacha
Jamie-Lee O'Donnell

Is aisteoir Éireannach as Tuaisceart Éireann í **Jamie-Lee O’Donnell**. Is as Doire di. Tá cáil uirthi as ról a ghlacadh mar Michelle Mallon sa chlár teilifíse de chuid Channel 4 *[[Derry Girls]]*.

## Go luath ina saol
Rugadh O'Donnell i nDoire, Tuaisceart Éireann agus tá teaghlach mór aici. D’fhreastail sí ar Bhunscoil Naomh Áine, ar St Cecilia's College, agus ar North West Regional College.

Thosaigh sí ag déanamh aisteoireachta i ndrámaí scoile nuair a bhí sí óg. Nuair a bhain sí céim amach sa mheánscoil, chuaigh sí sa tóir ar ghairm sa drámaíocht cé nach raibh sí in ann íoc as scoil drámaíochta. 

Ina ionad sin, rinne sí staidéar ar na taibhealaíona ag Ollscoil De Montfort in Bedfordshire. 

Thosaigh sí ag dul le haghaidh éisteachta agus ag roinnt a cuid ama idir Sasana agus a baile, ag glacadh páirte i léiriúcháin amharclainne agus ag obair mar dhamhsóir le haghaidh feachtais agus geamaireachtaí.

## Gairm bheatha
Idir 2012 agus 2015, rinne O'Donnell a céad ról suntasach mar Eva Maguire, príomhcharachtar na sraithe teilifíse *6Degrees* ar BBC2 NI. Ina dhiaidh sin, ghlac sí páirt sa scannán *Urban & the Shed Crew*, le Candida Brady.

Sa bhliain 2018, bhí an phríomhpháirt aici i léiriúchán amharclainne *I Told My Mum I Was Going on an RE Trip*, le Julia Samuels. Ghlac sí ról mar chailín óg a socraíonn ginmhilleadh a dhéanamh. An bhliain dár gcionn, chuaigh sí le foireann aisteoirí an dráma *Girls and Dolls*, le cruthaitheoir *Derry Girls* Lisa McGee, agus bhí páirt aici in *The Cripple of Inishmaan* le Martin McDonagh ag Amharclann an Gaiety.

Tamall ina dhiaidh sin, thuill O'Donnell ról mar Michelle Mallon sa tsraith theilifíse *Derry Girls* le Channel 4, a bhain clú idirnáisiúnta amach. Maidir lena ról mar Michelle, dúirt sí, “Michelle really thinks she's maybe just a bit too big for the place she was born in and she's ready to take on the world one swearword at a time. She's really feisty, really ballsy, doesn't really care about authority, just sort of up for anything and up for a laugh."

Ghlac O'Donnell agus a comhaisteoirí *Derry Girls* páirt i gclár speisialta *RTÉ Does Comic Relief* chun airgead a thiomsú, ag déanamh sceitse le Saoirse Ronan. Bronnadh an t-airgead ar fad a bhailigh siad ón oíche ar na daoine ar fhulaing mar gheall ar phaindéim COVID-19.

## A saol pearsanta
Tá O’Donnell ina cónaí i nDoire lena páirtí, an DJ Paul McCay. Tá sí ina pátrún ar an gcomhlacht amharclainne óige, 20 Stories High, atá lonnaithe i Learpholl.

## An Ghaeilge
Thosaigh O'Donnell ag foghlaim Gaeilge le Cultúrlann Uí Chanáin i nDoire. Dúirt sí "Tá lúcháir orm go bhfuil mé ag foghlaim Gaeilge faoi dheireadh. Tá mo chroí go mór sa teanga agus is bealach iontach é domsa eolas a chur ar mo chultúr."

## Scannánaíocht

### Scannáin

### Teilifís

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo

Catagóir:Aisteoirí
Catagóir:Mná Éireannacha
Caisleán Bhaile Mhorail

Teach mór eastáit i gContae Obar Deathain, Albain é Caisleán Balmoral. Tá sé in aice le sráidbhaile Crathie, 9 míle (14 km) siar ó Bealadair agus 50 míle (80 km) siar ó Obar Dheathain.

Catagóir:Caisleáin in Albain
Babhtáil gnáthscaireanna ar fhiach

Is éard atá i gceist le **babhtáil fiachais ar chothromas** nó  **babhtáil gnáthscaireanna ar fhiach**, ná próiseas lena malartaíonn creidiúnaithe fiachas bainc ar ghnáthscaireanna i sócmhainní ar leis na féichiúnaithe iad. Is minic a dhéanann bainc é le tíortha tearcfhorbartha atá i bhfiacha leo.

## Féach freisin

* Babhtálacha

## Tagairtí

Catagóir:Babhtálacha
European Research Group

clé|mion
Grúpa d'fheisirí parlaiminte sa bPáirtí Caomhach na Ríochta Aontaithe, a bhí i mbun feachtais ar son na Breatimeachta, is ea an **European Research Group** (ERG),

Bíonn na baill, Eoraisceiptigh go léir, i bhfad amach ar an eite dheis. Cumann rúnmhar atá ann; ní insíonn na baill mórán faoina gcuid oibre

### 'Síntiúsóirí' (inné agus inniu)

* Chris Heaton-Harris.  Tá Heaton-Harris go mór i bhfábhar Brexit agus é ina Chathaoirleach le 6 bliana anuas ar an ERG.
* Jacob Rees-Mogg
* Iain Duncan Smith
* Brandon Lewis
* Michael Gove
* Sajid Javid
* Suella" Braverman

## Féach freisin

* Breatimeacht

## Tagairtí

Catagóir:Breatimeacht
Catagóir:Polaitíocht na Ríochta Aontaithe
Catagóir:An tAontas Eorpach
Catagóir:Eoraisceipteachas
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Creat-Choinbhinsiún na Náisiún Aontaithe maidir leis an Athrú Aeráide

Is comhaontú - nó conradh - é an **Creat-Choinbhinsiún na Náisiún Aontaithe maidir leis an Athrú Aeráide** (an **CCNAAA**) nó an **United Nations Framework Convention on Climate Change**  (**UNFCCC**), a dhíríonn ar shaincheisteanna an chomhshaoil dhomhanda. Tá sé mar aidhm ag UNFCCC an t-athrú aeráide a chomhrac.

Glacadh leis an CCNAAA ag Cruinniú Mullaigh na Cruinne 1992 i Rio de Janeiro.  Chuaigh sé i bhfeidhm ar an 21 Márta 1994. Bhí sé daingnithe ag timpeall 193 tír sa bhliain 2022.

Tá gaol ann idir an CCNAAA agus 'Comhdháil na bPáirtithe' nó COP.  Is ionann na ‘páirtithe’ agus an 190+ náisiún a d’aontaigh an CCNAAA.

## Féach freisin

* Cruinniú Mullaigh na Cruinne 1992 i Rio de Janeiro

## Tagairtí

Catagóir:Conarthaí
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Creat-Choinbhinsiún na Náisiún Aontaithe maidir leis an Athrú Aeráide
Catagóir:Comhdhálacha na Náisiún Aontaithe
Margaret Steuart Pollard

Scoláire na Sanscraite, file agus bard na Coirnise, ba ea **Margaret Steuart Pollard**, née Gladstone ( 1 Márta 1904 &#x2013; 13 Samhain 1996 ). Ba í an duine a bhunaigh *Ferguson's Gang*, cumann rúnda de lucht tacaíochta an tIontaobhais Náisiúnta (National Trust), a raibh a gceanncheathrú ag "Shalford Mill" , Surrey. Ba shin-gharneacht í don phríomh-aire Liobrálach William Gladstone.

Ón bhliain 1920 ar aghaidh, d’fhreastail sí ar *Newnham College*, *[[Cambridge]]*,  áit arbh í an chéad bhean í a ghnóthaigh céad onóracha i dTeangacha Oirthearacha. Phós sí an Captaen Frank Pollard, saineolaí ar stair na Coirnise, agus bhí cónaí orthu i dTruru, Corn na Breataine. Faoi 1938, bhí sí ina bard, agus ina ball de Ghorsedd an Choirn. D’fhoilsigh sí *Bewnans Alysaryn*, dráma míorúilteach sa Choirnis, i 1941. Thacaigh sí go mór le feachtais chun tírdhreach, teanga agus traidisiúin Chorn na Breataine agus thuaithe Shasana a chosaint. Ar ócáid amháin bhronn sí £100 ar an Iontaobhas Náisiúnta mar bhall den *Ferguson's Gang*, ag caitheamh masc iomlán chun a neamhainmníocht a chaomhnú.

Sa bhliain 1947, d’fhoilsigh Paul Elek leabhar faoina contae dúchais, dar teideal *Cornwall*, a scríobh sí. Cuireadh sí fúithi  mar dhuine *humorous, perceptive, and intelligent*". Sa bhliain 1951,  d'iompaigh sí ar an Caitliceachas Rómhánach, agus i 1973 thóg sí séipéal Caitliceach Rómhánach a bhí tiomnaithe do Mhuire na Tairsí agus do Naomh Peran ar shuíomh séipéil meánaoiseach d*[[Truru]]*. Mar sin fuair sí Bonn Benemerenti ón bPápa.

D’fhan sí ina file agus ina aistritheoir gníomhach ar feadh a saoil fhada. Thug sí cuid mhaith dá saibhreas ar shiúl le hoidhreacht tar éis bhás a fir chéile i 1968 agus bhí cónaí uirthi i dteachín one-up-one-down, a bhí ina sean-teachín mhianadóir stáin ag *Quenchwell*, Sen Ke, in aice le Truru. D'fhan sí ina pearsa rómánsúil, cóirithe mar a bhí sí i sciorta fada agus scarf fillte timpeall a ceann. D’éag sí in aois a 93 ar an 13 Samhain 1996 i ''d''Truru 

## Tagairtí

## Tuilleadh léitheoireachta

Catagóir:Básanna i 1996
Catagóir:Daoine a rugadh i 1904
Ríocht na hAstúire

Ba ríocht i Leithinis na hIbéire a bhunaigh an t-uasal Viseagotach Pelagius í **Ríocht na hAstúire** (, An Astúiris : *Reinu d'Asturies*). Ba é an chéad eintiteas polaitiúil Críostaí a bunaíodh tar éis concas Umayyadach na hEaspáinne Viseagotaí, i 718 nó 722..  An bhliain sin, chloigh Pelagius arm na nUmayyad ag Cath Covadonga, rud a mheastar de ghnáth mar thús na hAthghabhála (*[[Reconquista (Athghabháil na hIbéire)|Reconquista]]*)  .

Dhéanfadh ríthe na hAstúire síocháin ó am go chéile leis na Moslamaigh, go háirithe ag amanna nuair a bhí orthu dul sa tóir ar a gcuid naimhde eile, na Bascaigh agus na reibiliúnaithe sa Ghailís. Mar sin mharaigh Fruela I (757–68) 40,000 Moslamach ach fuair sé an ceann is fearr ar na mBascaigh agus ar na Gailís, agus rinne Silo (774–83) síocháin leis na Moslamaigh ach ní leis na Gailísigh. Faoin Rí Alfonso II (791–842), bunaíodh an ríocht go daingean le haitheantas Alfonso mar rí na hAstúire ag Séarlas Mór agus an Pápa . cuir Chuir sé an Ghailís agus na Bascaigh faoi smacht. Le linn a réime, dearbhaíodh go raibh cnámha naofa Shéamais Mhóir le fáil sa Ghailís, i gCompostela (ón Laidin campus stellae, go litriúil "páirc na réalta"). D’oscail oilithrigh ó gach cearn den Eoraip bealach cumarsáide idir tailte iargúlta na hAstúire agus tailte na gCairilínseach agus níos faide i gcéin. Is éard a bhí i mbeartas Alfonso ná dídhaonrú a dhéanamh ar theorainneacha Bardulia (nó an Chaistíl ina a dhiaidh seo) chun tacaíocht daonra a fháil lastuaidh de na sléibhte. Leis an bhfás seo tháinig méadú comhfhreagrach ar a bhfórsaí míleata. Bhí an ríocht láidir go leor anois chun na cathracha Múracha Liospóin, Zamora agus Coimbra a scrios. Mar sin féin, ar feadh na gcéadta bliain le teacht ní raibh fócas na ngníomhartha seo ar choncas ach ar chreathadh agus ar chíos a ghearradh. I samhradh na bliana 792, 793 agus 794 rinne roinnt ionsaithe Moslamacha creachadh ar Álava, agus croílár ríocht na hAstúire, ag teacht suas go dtí an phríomhchathair, Oviedo . I gceann de na cúlaithe seo, bhain Alfonso bua go trom ar na Moslamaigh i gceantar seascainn Lutos, ag marú 70,000. 
## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Asturias
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Ríochtaí
Catagóir:Stair na Spáinne
Naíonán

[mion|an naíonán is cáiliúla riamh, an  "leanbh [Íosa Críost|íosa"]]
Páiste óg is ea **naíonán** nó **babaí,**  idir 0-2 bliain d'aois go hiondúil. Tugtar,as Gaeilge, leanbh nó páiste ar naíonán uaireanta agus tugtar **naíonacht** ar thús na hóige.

## Féach freisin

* Naíonra (nó crèche, naíolann nó naíscoil)
* Kindergarten nó ciondargairdín (fealsúnacht oideachais)
* Leanbh nó páistí
* Cúram leanaí

## Tagairtí

Catagóir:Teaghlach
Catagóir:Leanaí
Sidheeq Kappan

Is iriseoir Indiach ó Kerala é **Sidheeq Kappan** a bhí i bpríosún ó Dheireadh Fómhair 2020 go Meán Fómhair 2022, tar éis a bheith cúisithe faoin Acht um Ghníomhaíochtaí Neamhdhleathacha a Chosc, 1967.  (Béarla: *THE UNLAWFUL ACTIVITIES (PREVENTION) ACT, 1967*)   Gabhadh é agus é ar a bhealach go Hathras le tuairisc a thabhairt ar scéal na mná Dalit 19 mbliana d’aois a fuair bás tar éis a bheith drongéignithe  más fíor,  ag ceathrar fear den cheast uachtaracht. 

Roimh a phríosúnú, bhí Kappan ina ranníocóir rialta ar thairseach nuachta *Azhimukham* .

## Gabháil agus coinneáil
Ar an 5 Deireadh Fómhair 2020, bhí Kappan, in éineacht le triúr eile, ag taisteal go Hathras chun tuairisc a thabhairt ar dhrong éignithe agus dúnmharaithe Hathras 2020. Stopadh a charr ag dola-phlás i Mathura agus ghabh póilíní Uttar Pradesh an ceathrar. Chuir an Chéad Tuarascáil Faisnéise a cuireadh isteach ina choinne i gcúirt Mathura cúisí air as Alt 124A (ceannairc), 153A (ag cothú naimhdeas idir grúpaí éagsúla ar bhonn reiligiúin, srl) agus 295A (gníomhartha d’aon ghnó agus mailíseacha, a raibh sé mar aidhm acu alltacht a chur ar bhraistintí reiligiúnacha d’aicme ar bith trí a reiligiún nó creidimh reiligiúnacha) den Chód Pionósach Indiach agus agus den Acht Gníomhaíochtaí Neamhdhleathacha (Cosc) (UAPA) agus den Acht um Theicneolaíocht Faisnéise. 

I mí Feabhra 2021, fuair Kappan bannaí eatramhacha cúig lá chun cuairt a thabhairt ar a mháthair tinn, Khadeeja Kutty. Ní cheadaigh an bannaí ach dá ghar theaghlach bualadh leis. Fuair a mháthair bás níos déanaí i mí an Mheithimh 2021, tar éis di géilleadh do thinnis.

I mí Aibreáin 2021,  fuair Kappan toradh deimhneach ar COVID -19. Aistríodh é go dtí ospidéal laistigh d'áitreabh an phríosúin i Mathura.. Nuair a chuaigh a shláinte in olcas, aistríodh go Coláiste Leighis KM i Mathura é, áit ar dhearbhaigh na dochtúirí freastail go raibh sé “COVID diúltach”.  Ansin, cuireadh ar ais i bpríosún Mathura ansin é.  Tar éis idirghabháil na Cúirte Uachtaraí, athlonnaíodh é go dtí an All India Institute of Medical Sciences le haghaidh cóireála breise. I mí na Bealtaine 2021, thástáil sé dearfach do COVID-19 arís.

An 9 Meán Fómhair 2022,dheonaigh Cúirt Uachtarach na hIndia bannaí do Kappan. Ina ordú, d'iarr Príomh-Bhreitheamh na hIndia, UU Lalit, ar Kappan tuairisc a thabhairt do na póilíní i nDeilí ar feadh na sé seachtaine amach roimhe agus níos déanaí i Kerala.

## Agóidí
Rinneadh roinnt agóidí san India, ag éileamh  go scaoilfí Kappan saor ón bpríosún.. Chuir eagraíochtaí idirnáisiúnta preasa imní in iúl freisin maidir le príosúnú Kappan.
## Naisc Sheachtracha
*Jailed Indian journalist gets bail almost two years after arrest
*After 43 days in UP jail, Kerala journalist finally gets to talk to lawyer for 5 mins on phone
*Preview: India's Shackled Press
## Leabharliosta
*The Unlawful Activities (Prevention) Act, 1967— Téacs nuashonraithe an Achta ag *India Code
*The Unlawful Activities (Prevention) Amendment Bill, 2019 *
*The Unlawful Activities (Prevention) Amendment Act, 2019 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Ríocht na Gailíse

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2b/Escudo_reino_de_galicia.jpg/220px-Escudo_reino_de_galicia.jpg|clé|mion|Armas Ríocht na Gailíse, léirithe in ''L’armorial Le Blancq'', [Leabharlann Náisiúnta na Fraince|Bibliothèque nationale de France, 1560]]
B'aonad polaitiúil í **Ríocht na Gailíse** (Gailísis: *Reino de Galicia*, nó *Galiza*; Spáinnis: *Reino de Galicia*; Portaingéilis: *Reino da Galiza*; Laidin: *Galliciense Regnum*) a bhí suite in iardheisceart na hEorpa. Nuair a bhí sí i mbuaic a réime, chuimsigh sí iarthuaisceart Leithinis na hIbéire ina iomláine. Bhunaigh an rí Suebic Hermeric í sa bhliain 409, agus a phríomhchathair bunaithe i mBraga. Ba í an chéad ríocht a ghlac leis an gCaitliceachas go hoifigiúil. Sa bhliain 449, bhuail sí a hairgeadra féin. Sa bhliain 585, rinneadh cuid de Ríocht na Viseagotach di. San 8ú haois, rinneadh an Ghailís mar chuid de Ríocht Chríostaí nuabhunaithe na hAstúire, (nó Ríocht León níos déanaí), agus neamhspleáchas á bhaint amach aici ó am go chéile faoi údarás a ríthe féin. Rinneadh Compostela mar phríomhchathair na Gailíse sa 11ú haois, agus shocraigh neamhspleáchas na Portaingéile (1128) a teorainn theas. Tar éis do Rí na Caistíle Fernando III teacht i réim i Ríocht León sa bhliain 1230, tháinig an Ghailís faoi smacht Choróin na Caistíle.

Chuir an Ghailís in aghaidh rialú lárnach, ag tacú le sraith éilitheoirí malartacha, lena n-áirítear Juan de Castilla (1296), Fernando I de Portugal (1369) agus John of Gaunt (1386), agus níor ghéill sé go dtí gur bhrúigh na Monarcaí Caitliceacha an *Santa Hermandad* san Ghailís.  Ansin riaradh ríocht na Gailíse laistigh de Choróin na Caistíle (1490–1715), agus ina dhiaidh sin laistigh de Choróin na Spáinne (1715–1833) ag an *Audiencia Real* a bhí faoi stiúir Gobharnóra a raibh oifig an Chaptaein Ghinearálta agus an Uachtaráin aige freisin. Ba é Giunta (nó Cortes) Ríocht na Gailíse comhthionól ionadaíoch na Ríochta ag an am sin, agus dhearbhaigh an Giunta go raibh sé ina stát ceannasach nuair a d'fhan an Ghailís amháin saor ó fhorghabháil Napoleon (1808-1809). Dhíscaoil María Cristina de Borbón-Dos Sicilias, Leasrí na Spáinne, an ríocht agus an Giunta sa bhliain 1834.

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Ríochtaí
Catagóir:Stair na Gailíse
Bithóipse leachtach

Is éard is **bithóipse leachtach** ann ná an tsampláil agus an anailís ar fhíochán bitheolaíoch neamhsholadach, fuil go príomha. Cosúil le bithóipse thraidisiúnta, úsáidtear an cineál seo teicníochta go príomha mar uirlis dhiagnóiseach agus mhonatóireachta le haghaidh galar cosúil le hailse, agus leis an tairbhe bhreise a bhaineann le bheith neamhionrach den chuid is mó. Féadfar bithóipsí leachtacha a úsáid freisin chun éifeachtúlacht druga cóireála ailse a bhailíochtú trí shamplaí iolracha a thógáil i gceann cúpla seachtain. Féadfaidh an teicneolaíocht a bheith tairbheach freisin d'othair tar éis cóireála chun monatóireacht a dhéanamh ar athiompú.

Níl cur i bhfeidhm cliniciúil na mbithóipse **leachtacha** forleathan fós ach tá siad ag éirí caighdeánach mar chúram i réimsí áirithe.

## Cineálacha
Tá roinnt cineálacha de mhodhanna bithóipsí leachtacha ann; braitheann roghnú an mhodha ar an riocht sláinte a bhfuil staidéar á dhéanamh air.

## Féach freisin
* Amparo Tolosa:  *Genética Médica News*, 26 de outubro de 2017. 
* Ana Hubel:  *Genética Médica Blog*, 10 de xaneiro de 2018. 
* . Imgemonix. San Antonio (TX, USA), 31 de outubro de 2017. 
*  Salud Ediciones, 12 de xaneiro de 2016.

## Naisc sheachtracha
*Blood test spots multiple cancers without clear symptoms, study finds

Catagóir:Bithóipse
Catagóir:Gnáthaimh leighis
Catagóir:Scagthástáil ailse
Nkosi Sikelel' iAfrika

Tá amhrán náisiúnta na hAfraice Theas bunaithe ar **Nkosi Sikelel' iAfrika** (nó **Lord Bless Africa**), iomann a cumadh sa bhliain 1897. Cantar é go minic fós mar iomann. Fonn meidhreach is ea é, a fhanann leat ar feadh i bhfad.

San Afraic Theas, cantar Nkosi Sikelel' iAfrika go minic leis an chéad véarsa as Xhosa agus leis an dara véarsa i dteanga eile na hAfraice Theas cosúil le Sesotho. 

### Stair
Scríobh Enoch Sontonga an fonn, Nkosi Sikelel' iAfrika, mar iomann sa teanga Xhosa i 1897.

Bhí Nkosi Sikelel’ iAfrica mar amhrán náisiúnta de Chomhdháil Náisiúnta na hAfraice  san Afraic Theas le linn na coimhlinte in aghaidh cinedheighilte. 

Tá leaganacha go leor ann. Tá an fonn mar chuid den amhrán náisiúnta den tSaimbia agus den Tainsáin, agus tá amhrán náisiúnta na hAfraice Theas bunaithe ar an iomann.

Casadh an t-amhrán  go corraitheach sa scannán Cry Freedom (1987), stiúrtha ag Richard Attenborough, ina bhfuil Denzel Washington mar réalt, sa radharc ina gcuirtear síos ar shochraid an cheannaire ar chearta sibhialta do dhaoine gorma na hAfraice Theas, Steve Biko. 

## Féach freisin

* Amhrán náisiúnta na hAfraice Theas

## Tagairtí

Catagóir:Amhráin Náisiúnta
Catagóir:An Afraic Theas
Catagóir:Iomainn
C. J. Ó Maolmhuaidh

Is lúthchleasaí Meiriceánach é **C. J. Ó Maolmhuaidh** () (rugadh 1989). D'imir sé do Nua Eabhrac i gCraobhchomórtas Sinsear Peile na hÉireann.

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Ó Maolmhuaidh i 1989. Mac le Connie Ó Maolmhuaidh, bainisteoir agus iarimreoir le foireann Nua Eabhrac, é  agus is as Hawthorne, atá timpeall tríocha míle lastuaidh de Manhattan, ó dhúchas é. Is nia le hAntóin Ó Maolmhuaidh, an captaen a bhain Craobh na hÉireann i 1992, é. Chaith sé samhraí i nDún na nGall, i nGaillimh agus i dTrá Lí nuair a bhí sé óg.

Fuair Molloy scoláireacht cispheile ó Union College atá suite trí uair go leith ó Chathair Nua-Eabhrac. Mar sin féin, d'fhill sé ar an Bronx trí huaire sa tseachtain le freastail ar thraenáil peile. Ar deireadh thiar d'éirigh sé as an chispheil i ndiaidh cúpla mí le díriú ar an pheil.

Rinne sé staidéar ag Union College idir 2007 agus 2011, agus bhain sé céim Baitsiléir Ealaíon amach in Eolaíocht Pholaitiúil agus Rialtas. Rinne sé Máistreacht RiaracháIn Gnó i mBainistíocht in Ollscoil Iona idir 2012 agus 2014.

## Gairm Imeartha
D’imir Ó Maolmhuaidh d’fhoirne Nua-Eabhrac i gcomórtais Fhéile uile-Éireann faoi-14 i 2002 i gCeatharlach agus i 2003 i nGaillimh.

D'imir Ó Maolmhuaidh a chéad chluiche sinsearach le Nua-Eabhrac i 2008 i gcluiche in éadan Liatroma. Cuireadh as é in 2013 nuair a d’fhág Nua-Eabhrac an Chraobh i ndiaidh dóibh cailleadh in éadan Liatroma, a bhí ag pilleadh ar an Bronx don chéad uair ó chéad chluiche Uí Mhaolmhuaidh.

D’imir sé i gcluiche All Stars 2012 agus scóráil sé cúl. Bhuail sé le bainisteoir Dhún na nGall, Jim McGuinness, ansin agus thug McGuinness cuireadh go Dún na nGall d'Ó Maolmhuaidh.

D’eitil Ó Maolmhuaidh go Dún na nGall. Bhí sé rannpháirteach le foireann chontae Dhún na nGall ó tháinig sé i lár mhí Feabhra 2014 ach scar sé uathu in 2015 agus é ag streachailt le gortuithe.

Nuair a bhog Ó Maolmhuaidh go hÉirinn, chuaigh sé ag imirt do chlub a uncail, Ard an Rátha. Níor imir sé dóibh go dtí roimhe sin. Bhí sé ina chaptaen club.

In 2016, bhí páirt Ó Maolmhuaidh i bhfíseán Peil Ghaelach sráide— *Peil Star 2* — le himreoirí Átha Cliath Shane Ó Carthaigh agus Diarmuid Ó Conghaile. San fhíseán, ciceann Connolly peil trasna na Life i mBaile Átha Cliath.

Scóráil sé iomaitheoir do chúl an tséasúir i gcoinne Seaimpíní Sinsear Peile Dhún na nGall, Gleann tSúilí, in 2017, cé gur chaill a fhoireann an cluiche. Go díreach ó chaitheamh isteach an dara leithe, d'imigh sé ar ruathar aonair trí chosaint Ghleann tSúilí agus chiceáil sé an liathróid isteach sa líon ó fhad timpeall 25 slat.

Bhí sé ag obair le McCann Fitzgerald idir Aibreán 2016 agus Feabhra 2018 nuair a bhog sé go Sanne Group. Chaith sé an tréimhse idir Meán Fómhair 2015 agus Márta 2016 le Maples and Calder i mBaile Átha Cliath, agus d'oibrigh sé le Wilson Esler roimhe sin idir 2011 agus 2013.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Agallamh le Wallace Media

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1989
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Ceast

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/Basor_Dalit_caste.jpg/220px-Basor_Dalit_caste.jpg|mion| An ''Basor '' ag fíodóireacht ciseáin bambú i leabhar 1916. Is Ceastaí Sceidealaithe iad na ''Basoir'' a fhaightear i stát [Uttar Pradesh san India.]]
Is cineál srathaithe shóisialta é **ceast** (nó **sainaicme**) arb iad a shainairíonna ná an t-ionghamas, tarchur oidhreachtúil ar stíl mhaireachtála lena n-áirítear go minic slí bheatha, stádas deasghnátha in ordlathas, agus gnáth-idirghníomhaíocht shóisialta agus eisiamh bunaithe ar choincheapa cultúrtha íonachta agus truaillithe. Is é an sampla eitneagrafach paraidímeach ná rannán sochaí Hiondúch na hIndia i ngrúpaí sóisialta dochta, le fréamhacha i stair ársa na hIndia agus ag leanúint go dtí an t-am i láthair.  Mar sin féin, tá laghdú tagtha ar thábhacht eacnamaíoch chóras na gceastaí san India mar thoradh ar uirbiú agus ar chláir ghníomhaíochta dearfacha. Ina mhórábhar scoláireachta ag socheolaithe agus antraipeolaithe, úsáidtear an córas ceast Hiondúch uaireanta mar bhonn analachúil chun staidéar a dhéanamh ar dheighiltí sóisialta mar a bheadh ceast lasmuigh den Hiondúchas agus an India. Cuirtear an téarma "ceast" i bhfeidhm freisin ar ghrúpálacha moirfeolaíocha i bhfeithidí eoshóisialta amhail seangáin, beacha, agus seangáin bhána.

## Tagairtí


Catagóir:Stádas sóisialta
Gormóideach

mion
mion|Gormóideach
Is éard atá i gceist le **gormóideach** (nó **negroid** i mBéarla) ná an téarma a úsáideadh chun cur síos a dhéanamh ar dhaoine le craiceann dorcha. 

Ba de shliocht, a maíodh, an chuid ó dheas de Sahára na hAfraice iad (agus fiú oirdheisceart na hÁise...na 'Negritos').

## Féach freisin

* Eachtraí ciníocha
* Daoine geala
* Cine

## Tagairtí

Catagóir:Antraipeolaíocht
Catagóir:Daoine
Catagóir:Ciníochas
Catagóir:Daoine gorma
Gás nádúrtha leachtaithe

mion
mion|Iompróir GNL
mion
Is gas neamh-bhrúchóirithe é **gás nádúrtha leachtaithe** nó **GNL** (liquefied natural gas  nó LNG), gás brúchóirithe atá reoite agus ansin leachtaithe.  An buntáiste is mó ag GNL, is féidir é a iompar pé áit is gá.  Ach ní bhíonn oiread truaillithe sa timpeallacht leis an gás brúchóirithe atá píopáilte.

## Féach freisin

* Gás nádúrtha
* Géarchéim fuinnimh Aontas Eorpach - An Rúis, 2022

## Tagairtí

Catagóir:Gás nádúrtha
Ordinalia

Is iad na h***Ordinalia*** ná trí dhráma rúndiamhair meánaoiseach ag dul siar go dtí deireadh na ceathrú haoise déag, scríofa go príomha i Meán-Choirnis, le treoracha stáitse i Laidin. Is iad na trí dhráma ná ***Origo Mundi*** (Bunús an Domhain, ar a dtugtar Ordinale de Origine Mundi, 2,846 líne), ***Passio Christi*** (Páise Chríost, ar a dtugtar *Passio Domini Nostri Jhesu Christi*, 3,242 líne) agus ***Resurrexio Domini*** (Aiséirí Ár dTiarna ar a dtugtar Ordinale de Ressurexione Domini, 2,646 líne). Is socruithe éagsúla de línte seacht agus ceithre shiolla iad méadair na ndrámaí seo. 
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/74/Origo_Mundi_kynsa_gwersow.jpg/220px-Origo_Mundi_kynsa_gwersow.jpg|deas|mion| Na véarsaí tosaigh de de ''Origo Mundi'', an chéad dráma den ''Ordinalia''

## An chéad dráma
Tosnaíonn an chéad dráma, ar a dtugtar *Origo Mundi*, le Cruthú an Domhain, Titim an Duine, agus Cáin agus Áibil, agus ina dhiaidh sin tógáil na hÁirce agus an Díle; dúnann an scéal faoi promhadh Abraham an chéad ghníomh. ar Ábraham an chéad mhír. Tugann an dara Mhaoise stair Mhaoise dúinn, agus léiríonn an tríú mhír scéal Dháiví agus tógáil Theampall Sholaimh, aisteach go leor ag críochnú le cur síos ar mhairtíreacht Naomh Maximilla mar Chríostaí ag an easpag a chuir Solamh i bhfeighil an teampaill.

Is í iarmhairt an Origo Mundi ná Cruthú an Domhain le Díle Naoi ar (*Gwreans an Bys*: Cruthú an Domhain), scríofa i gCoirnis le treoracha stáitse i mBéarla, ag William Jordan i 1611.

## An dara agus an tríú dráma

## Tagairtí

Catagóir:Saothair na Coirnise
Catagóir:An Choirnis
Catagóir:Drámaí
Tinder (aip)

Is ardán cleamhnais, nó seirbhís geandála (nó seirbhís déanta coinní) ar líne é **Tinder**, ar fáil ar Android agus iOS. Tháinig an aip ar an bhfód ar an 12 Meán Fómhair 2012.

Bíonn daoine ag svaidhpeáil leo, ar chlé agus ar dheis, an t-eiteach á thabhairt acu do dhaoine nó ag tabhairt ugaigh dóibh de réir mar a thaitníonn nó nach dtaitníonn a gcuid grianghraf leo.

Bíonn seirbhís sa bhreis ann, Tinder Plus, a ligeann daoine líon níos mó ‘Super Likes’ a úsáid, svaidhpeáil a chur ar ceal agus ceangal le daoine áit ar bith ar domhan.

### Éileamh
Baineann duine as gach ceathrar a bhfuil guthán cliste acu úsáid as a leithéid, nó duine as gach triúr i gcás na glúine ar a dtugtar na mílaoisigh.

Sa bhliain 2017, bhí Tinder ar an aip is brabúsaí i siopa Apple tar éis gur cuireadh gné bhreise leis a ligeann d’úsáideoirí breathnú ar dhaoine atá cheana féin i ndiaidh suim a léiriú iontu.

Creidtear go bhfuil ar a laghad cúpla céad míle duine in Éirinn a úsáideann Tinder ar bhonn rialta, sa bhliain 2017. Dar leis an aip féin go ndéantar svaidhpeáil ar 1.6 billiún próifíl in aghaidh an lae ar fud na cruinne.’.

### Conspóidí
Tá Tinder i mbéal agus ar fhóin an phobail ó bhí 2012 ann, agus tá mothúcháin láidre ag daoine fé. Ar lámh amháin táid siúd a bhuail lena ngrá geal air agus mar sin níl aon rud níos fearr ná é. Ar an lámh eile tá na daoine ná cuimhneodh riamh air.

Táthar ann a deir nárbh fhéidir lena leithéid de chaidreamh fás ó shíol a chuirtear chomh éadomhain agus a chuirtear le Tinder: níl ach cuma fhisiciúil an duine tábhachtach ar an áis.

#### Slándáil
Bunaíodh Tinder ar smaoineamh na seanáise Grindr. Ach bíonn Tinder agus do chuntas Facebook ceangailte go hiondúil. Mar sin nuair a fhéachann tú ar phróifíl duine éigin eile ar Tinder, taispeánann sé duit má tá comhchairde eadraibh ar Facebook. Sa chaoi seo, is féidir leat ‘taighde’ a dhéanamh ar an duine sula mbuaileann tú leis nó léi chun dearbhú nach slíomadóir é nó í.

### Aipeanna eile
Sa bhliain 2017,  tháinig ‘Loinnir’ ar an bhfód, le fáil ar Google Play Store, a chabhraíonn le cainteoirí Gaeilge i bhfad is i gcóngar nasc a dhéanamh lena chéile. Forbraíodh ‘Loinnir’ i ndiaidh an Hackathon Gaeilge a reáchtáladh in COBÁC.

## Féach freisin

* Aipeanna

## Naisc

* Cac an ghandail bháin
* 'Le Ceangal' de chuid TG4

## Tagairtí

Catagóir:Aipeanna
Catagóir:Grá
Catagóir:Pósadh
Catagóir:Gréasán Domhanda
Catagóir:Líonraí sóisialta
Jane Lynch

Is aisteoir, fuirseoir agus údar Meiriceánach í **Jane Marie Lynch**. Rugadh ar 14 Iúil 1960 i gContae Cook, Illinois í. Tá cáil bainte amach aice mar an carachtar Sue Sylvester ar an gclár teilifíse *[[Glee]]*. 

## Saol pearsanta
Is iníon le Frank Joseph Lynch agus Eileen Lynch (née Carney) í. 

Is leispiach í. Phós sí Lara Embry ar 31 Bealtaine 2010. Fuair siad colscaradh i 2014. Phós sí Jennifer Cheyne in 2021.

## Scannánliosta
### Scannáin

### Teilifís

### Drámaíocht

### Físchluiche

## Dioscliosta
### Fuaimrianta
**A Mighty Wind* (2003)
**Another Cinderella Story* (2008)
**Glee: The Music, The Power of Madonna* (2010)
**Glee: The Music, Volume 3 Showstoppers* (2010)
**"Ohio [Glee Cast Version]" (Featuring Carol Burnett)* – (Singil: 2013)
**"I Still Believe / Super Bass [Glee Cast Version]" with Darren Criss* – (Singil: 2013)
* *Annie Broadway Revival Cast Recording* (2013)

### Albaim
**A Swingin' Little Christmas* (2016)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Jane Lynch ar IMDb
*Suíomh gréasáin

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine LADT
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Cónaidhm Chumainn Ársa an Choirn

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/31/Castle_an_Dinas_midsummer_bonfire_2009.jpg/300px-Castle_an_Dinas_midsummer_bonfire_2009.jpg|mion|300x300px| ''Tansys Golowan'' : Cuirtear tinte cnámhacha ar lasadhtinte Oíche Shamhna ar cheithre mhullach i gCorn na Breataine gach bliain agus eagraíonn Cumainn Ársa an Choirn iad.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Crying_the_neck.JPG/300px-Crying_the_neck.JPG|mion|400x400px| Searmanas fhéile an fhómhair 'Ag Glaoch an Mhuiníl',  a d'eagraigh Chumainn Ársa an Choirn

Bunaíodh **Cónaidhm Chumainn Ársa an Choirn** () sa bhliain 1924, ar thionscnamh Robert Morton Nance, agus é mar aidhm aige "all those ancient things that make the spirit of Cornwall — its traditions, its old words and ways, and what remains to it of its Celtic language and nationality" a bhailiú agus a chothabháil. Is é mana na cónaidhme -- mar atá scríofa ar a láithreán gréasáin -- "  ", a aistrítear go Béarla mar "Gather ye the fragments that are left, that nothing be lost". Is é an mana ar lógó Chumainn Ársa an Choirn (CAC) ná an frása sa Choirnis 'N*ach bhfuil an [[Rí Artúr]] marbh*. Bhunaigh Robert Morton Nance an chéad Chumann  i b''Porth Ia'' i 1920.

## Imeachtaí samhraidh
Ceiliúrann an CAC seantraidisiún Cornach de thinte cnámh i lár an tsamhraidh, a bhíonn ar siúl de ghnáth ar 23 Meitheamh gach bliain. Coinnítear na tinte cnámh ar bharr cnoic atá ina slabhra faoi láthair ag *Bre Skowl*, Rabhchán*Nanssans* , Caisleán an Dinas, agus ''Resrudh'' .

San fhómhar ceiliúrann an CAC an fhéile fómhar ar a dtugtar 'Ag Glaoch an Mhuiníl (Béarla: Crying The Neck) freisin.

## Tréimhsiúil
Foilsíodh iris na Cónaidhme  'Old Cornwall' den chéad uair sa bhliain 1925, agus foilsítear faoi dhó sa bhliain í. Ba é Robert Morton Nance an chéad eagarthóir.
 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Príomhshuíomh FOCS
* Kernewek Lowender na hAstráile Theas (Féile na Coirnis)
* Cumann Coirnis Victoria, An Astráil
* Cumann Cornais Bendigo, Victoria, An Astráil
* Cumann Coirnis Londain 
* Cumann Coirnis na Nua-Shéalainne
* Laethanta aisteacha: bréan ag díograis ársa i gCorn na Breataine, alt *Daily Telegraph* ar thinte cnámh i lár an tsamhraidh

Catagóir:Corn na Breataine
La Sylphide (bailé)

Ar 12 Meán Fómhair 1832, léiríodh an bailé rómánsúil, ***La Sylphide***, de chuid  Filippo Taglioni den chéad uair. Gailtean (spiorad) agus / nó sliseog (bean) is ea an Sylphide (Sylph i mBéarla).
[clé|mion|Marie Taglioni, iníon  [Filippo Taglioni agus an príomh-dhamhsóir in 1834]]

### Cúlra
[clé|mion|Les Sylphides, Rachel Cameron, ag caitheamh [tútú, agus Henry Legerton ón Kirsova Ballet, Sydney, idir 1941-1944 ]]
Mar a tharla i gcás an cheoil, na litríochta, agus na n-amharcealaíona, bhí tionchar an-mhór ag an Rómánsachas ar an mbailé. Chuidigh dul chun cinn nua san ealaín, amhail forbairt na teicníce *pointe*, níos mó airde ar an gceol agus béim ar mhothú leis na damhsóirí a ullmhú do na héilimh a tháinig isteach leis an dá léiriú is tábhachtaí de ré an bhailé rómánsaigh: *La Sylphide* agus cúpla bliain níos déanaí, *[[Giselle]]* (de Théophile Gautier sa bhliain 1841).

### An chéad léiriú
B'ócáid stairiúil í. Cur chuige nua-aimseartha amach is amach a bhí annː  

* Nochtadh an plota tarraingteach de réir a chéile.
* Bhain an feisteas stáitse an anáil den lucht féachana
* Chaith na bailéiríní an tútú trédhearcach (an feisteas damhsa nó gúna) don chéad uair riamh agus bhí siad ar a mbarraicíní an t-am ar fad, éacht nua.

Chuir August Bournonville leagan eile ar an stáitse sa bhliain 1836, Marius Petipa (le Varvara Nikitina) i Cathair Pheadair in 1892, agus Pierre Lacotte i bPáras in 1972.

### In Éirinn
Cuirfidh scolairí *Regina Rogers School of Ballet* féile bailé i láthair sa Taibhdhearc, le sleachta ó La Sylphide a bhliain 2020.

## Naisc

* Rudolf Noureev agus Margot Fonteyn ag cleachtadh timpeall 1971 don Royal Ballet, Londain, ar Youtube

## Féach freisin

* Bailé
* Les Sylphides (bailé)

## Tagairtí

Catagóir:Bailéanna
Catagóir:Rómánsachas
An Abhainn Bheag

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Abhainn Bheag** air:
* An Abhainn Bheag, Contae Chill Mhantáin: abhainn i gContae Chill Mhantáin
* An Abhainn Bheag, Contae Dhún na nGall: abhainn i gContae Dhún na nGall
* An Abhainn Bheag, Contae Laoise: abhainn i gContae Laoise
* An Abhainn Bheag, Contae Mhaigh Eo: abhainn i gContae Mhaigh Eo
* An Abhainn Bheag, Contae Ros Comáin: abhainn i gContae Ros Comáin
* An Abhainn Bheag, Contae Shligigh: baile fearainn agus ionad daonra i gContae Shligigh
* An Abhainn Bheag, Contae Shligigh (abhainn): abhainn i gContae Shligigh
* An Abhainn Bheag, Contae Thiobraid Árann: abhainn i gContae Thiobraid Árann

## Féach freisin
* An Abha Bheag

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Na h-Òganaich

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bf/Cuirm_Celtic_Connections.jpg/220px-Cuirm_Celtic_Connections.jpg|mion| Na h-Óganaich ag Celtic Connections sa bhliain 2007
Tháinig an grúpa ceoil **Na h-Oganaich**, atá lonnaithe i nGlaschú, le chéile go luath i 1971, tar éis ceolchoirme i nDún Omhain nuair a chas an t-amhránaí Mairead NicLeòid, a bhuaigh Bonn Óir an Mhóid, ar an ngiotáraí Noel Eadie. Luaigh Mairead go neamhbhalbh go raibh a deartháir Donnie ag foghlaim an ghiotáir, agus mar sin deineadh cinneadh tríréad a bhunú le cur isteach ar chomórtas na mBannaí Traidisiúnta ag an Mòd Náisiúnta Ríoga.

Bhí cara as Eilean Leòdhais, Dòmhnall MacIllEathain, ag obair leis an BBC agus chuir sé in aithne iad ar thaifeadtaí den bhàrd Murchadh MacPharlain as Mealabost. Agus aitheantas á thabhairt d'úrnuacht agus do tharraingt amhráin Mhurchaidh, thug an tríréad a n-aghaidh ar an Mòd Náisiúnta Ríoga i Sruighlea i nDeireadh Fómhair 1971, áit ar bhuaigh siad comórtas na ngrúpaí ceol tíre agus ar chruthaigh siad corraíl ar an toirt lena dtaibhreamh gairmiúil agus lena n-amhráin úra. 

An bhliain dár gcionn, sheinn siad ceann eile d’amhráin Mhurchaidh (Mi le m’ Uillinn) agus bhuaigh siad an comórtas Amhrán Nua ag an bhFéile Phan-Cheilteach i gCill Airne, Éire, agus chuir siad iad féin in aithne don ardán idirnáisiúnta. Mar thoradh air sin,  bhí coinní acu ar fud an domhain ina labhraítear Teanga Cheilteach : i Sasana, i gCeanada, sa Bhreatain Bheag agus sa Bhriotáin.

Thaifead an grúpa trí albam don lipéad Beltona Sword, craobh de Decca Records – *The Great Gaelic Sound of Na h-Oganaich* (1972), *Gael Force Three* (1973) agus *Scot-Free* (1975).

Sa bhliain 1976, tugadh cuireadh do Na h-Óganaich páirt a ghlacadh i gcamchuairt fhada timpeall na Stát Aontaithe. Ag an am sin bhí Noel ag obair mar léachtóir coláiste agus ní raibh sé in ann páirt a ghlacadh, agus mar sin chuaigh Mairead agus Donnie ar camchuairt, agus níos déanaí ag casadh ar ais sa RA, mar dhísreach le ceoltóirí tacaíochta.

Tá athchóiriú déanta ar an mbunghrúpa go minic ó shin ar bhonn aonuaire, go háirithe ag Fèis nan Còisir i Steòrnabhagh agus ag Celtic Connections i nGlaschú (2007). Lean Mairead  ag canadh go proifisiúnta leis an gcairdíneoir Billy Anderson, agus sna 1980idí bhí an-tóir ar Donnie mar thaibheoir teilifíse agus láithreoir leis an gclár teilifíse Gaeilge do pháistí Dòtaman ar BBC Alba. Tá Noel ina chónaí agus ag obair san oideachas ar Oileán Leodhais ó 1978 i leith.

## Naisc sheachtracha

* "Na h-Óganaich: a Gael Force for good."  ''West Highland Free Press.'' 
* Dioscliosta
## Tagairtí
Léigear Ard na Caithne, 1580

Sa bhliain 1580, tháinig trúpaí ón Róimh agus an Spáinn chun cabhair a thabhairt d’Éirí Amach i nDeasumhain. 
clé|mion

### Imeachtaí
clé|mion|Droichead Garfinny
Ar an 10 Meán Fómhair 1580, tháinig 600 saighdiúir ón Spáinn agus ón Vatacáin isteach in Ard na Caithne.nó Smerwick in Iarthar Chiarraí. Ba é Sebastiano San Giuseppe a bhí i gceannas orthu. Rinne ceannairí Dheasumhan iarracht teagmháil a dhéanamh leo ach bhlocáil fórsaí Shasana iad faoi cheannas Iarla Grey. Bhlocáil cabhlach Shasana longa an Phápa freisin ag béal chuan Smerwick.
[clé|mion|[Dún an Óir]]
Ní raibh an dara rogha ag San Giuseppe ach teitheadh go ceantar a dtugtar Dún an Óir air. 

Ar an 5 Deireadh Fómhair, d’fhill fórsa cabhlaigh ar chuan Smerwick agus rinne siad léigear ar fhórsaí na Spáinne agus an Phápa. Ní raibh na Spáinnigh agus a gcomhluadar in ann teitheadh in aon áit. 

Bhí Cnoc Bhreandáin ar thaobh amháin dóibh agus arm Shasana ar an taobh eile. D’ionsaigh na Sasanaigh iad ar an 8 Deireadh Fómhair agus ní fada ach go raibh an fórsa cloíte. 

Ghéill San Giuseppe ar an 10 Deireadh Fómhair agus d’ordaigh Grey go marófaí gach duine ach amháin na ceannairí. Thóg sé dhá lá ar na Sasanaigh iad a mharú mar ghearr siad na cinn uathu agus ansin chaith siad na coirp d’fhaill Cheann Sibéal. 

### Cuimhneachán
Inniu, tugtar Gort a’ Ghearradh ar an bpáirc inar tharla sé seo. Tugtar Gort na gCeann ar an bpáirc a cuireadh cinn na bhfear.

## Féach freisin

* Stair Chontae Chiarraí
* Éirí Amach i nDeasumhain
* William Pelham (an Tiarna Breitheamh)
* Ríocht Dheasumhan

## Tagairtí

Catagóir:1580
Catagóir:Stair Chontae Chiarraí
Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain
SS Dún Aengus

Ba long gaile paisinéirí Éireannach í **SS Dún Aengus** a tógadh sa bhliain 1912. An príomhdhualgas a bhí uirthi ná freastal ar Oileáin Árann as Gaillimh, go dtí gur briseadh suas í sa bhliain 1958.

## Tagairtí

### Nótaí

### Foinsí
* 

## Tuilleadh léitheoireachta
* 

Catagóir:Longa
Tlachta

Tá níos mó ná brí amháin leis an bhfocal **Tlachta**:

* Tlachta (bandraoi): bandraoi i miotaseolaíocht na nGael
* Tlachta (baile fearainn): baile fearainn i gContae na Mí
* Tlachta (cnoc): cnoc agus séadchomhartha i gContae na Mí

## Tagairtí

Catagóir:Idirdhealáin
Creachadh Chaisil, 1647

Tharla **Creachadh Chaisil** (nó **Sléácht Chaisil**) ar 15 Meán Fómhair 1647, le linn Chogadh na hAon Bhliana Déag, nuair a rinne Murchadh Ó Briain (nó an Iarla Inse Chuinn) scrios iomlán ar gharastún na Comhdhála, a bhí lonnaithe ar Charraig Phádraig. 

Gníomh mínáireach a bhí ann, fiú le linn bhlianta corracha na 17ú haoise. Rinne Murchadh léirscrios ar Chúige Mumhan le linn an ama seo, rud a tharraing *Murchadh na dTóiteán* air mar leasainm.

Gabhadh agus cuireadh chun báis seachtar sagart, Theobald Stapleton (Teabóid Gálldubh) san áireamh.  Deir John Lynch in De Praesulibus Hiberniae go raibh uisce coisricthe á chroitheadh ag Teabóid ar na saighdiúirí a bhí ar tí a mharaithe.

## Féach freisin

* Murchadh Ó Briain, Iarla Inse Chuinn
* Comhdháil Chaitliceach na hÉireann
* Theobald Stapleton

## Tagairtí

Catagóir:1647
Catagóir:17ú haois in Éirinn
Catagóir:Stair Chontae Thiobraid Árann
Catagóir:Comhdháil Chaitliceach na hÉireann
Franz Werfel

Scríbhneoir Ostarach ab ea **Franz Viktor Werfel** a rugadh ar an 10ú lá de Mhí Mheán Fómhair sa bhliain 1890 i bPrág agus a shíothlaigh ar an 26ú lá de Mhí Lúnasa sa bhliain 1945 i mBeverly Hills. D'éalaigh sé roimh na Naitsithe go dtí na Stáit Aontaithe agus sa bhliain 1941 bhain sé amach saoránacht na tíre sin. Ba é an t-eispriseanachas liriciúil an sruth ealaíonta ar chloígh sé leis.

Bhí an-ráchairt ar a chuid scríbhinní sna 1920idí agus sna 1930idí. Ba iad na drámaí agus na saothair phróis ba mhó a thuill clú dó. É féin áfach ba iad a chuid dánta ba mhó a thaitin leis. Is iad na húrscéalta is mó ná *Verdi. Roman der Oper* ón mbliain 1924; *Die vierzig Tage des Musa Dagh* ón mbliain 1933 (níor tháinig an dara himleabhar i gcló ach sa bhliain 1947) agus *Das Lied von Bernadette* ón mbliain 1941.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Ostaracha
Catagóir:Básanna i 1945
Raad ny Foillan

Is cosán fada cósta in Oileán Mhanann é **Raad ny Foillan** (Gaeilge: *Bealach na bhFaoileán*). Toisc go bhfuil sé ina lúb dúnta ar fud an chósta, is féidir é a shiúl i dtreo deiseal nó tuathal.

## An bealach agus a stair
Tosaíonn agus críochnaíonn Raad ny Foillan ag Droichead na Mílaoise thar Chuan Doolish. Tá an cosán 164 km ar fhad, agus is lúb iomlán é timpeall chósta an oileáin. Tá sé marcáilte le comharthaí a thaispeánann faoileán ar chúlra gorm.

Cruthaíodh an tsiúlóid chun ceiliúradh a dhéanamh ar Bhliain Oidhreachta an Oileáin sa bhliain 1986 agus leanann sí an cósta, a bheag nó a mhór, trí thírdhreach éagsúil ó thránna scaineagáin ag Inver Ayre go dtí cnoic agus aillte os cionn 430 m.

Cuimsíonn an bealach na codanna seo a leanas:
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/63/Isle_of_Man_map-en.svg/220px-Isle_of_Man_map-en.svg.png|deas|mion| Oileán Mhanann

* Doolish go Baile an Chaisleáin, chomh maith le leithinis Langness 19.75 míle
* Baile an Chaisleáin go Port Naomh Muire, 6 mhíle
* Port Naomh Muire go Port Erin, 
* Port Erin go Peel,  (is féidir an chuid seo a ghiorrú ach Ceann Bradda agus an Niallach a fhágáil amach)
* Peel go Kirk Michael, 
* Kirk Michael go Jurby, 
* Jurby go Rinn an Fhir, 
* An Rinn Adhair go Rinn Ráthaigh, 
* Ramsey go Maughold, 
* Maghold go Laxey, 
* Laxey go Dubhghlas, 

Is é 21 uair, 21 nóiméad agus 25 soicind an t-am is tapúla a rinneadh an lúb, de réir mar a shíliteear, (TTE) do Raad ny Foillan, agus ba é Orran Smith  (as féin) a rinne an churiarracht sin i mí Dheireadh Fómhair 2020.

## Flóra agus fána
D'fhéadfadh na codanna cois cósta radharcanna ar éin mhara a chur ar fáil; mar saidhbhéir, cánóga dubha, puifíní, na forachain agus na faoileáin mhara mar aon le rónta glasa, agus ag pointí intíre na gcaorach Manainneach Loaghtan ar limistéir atá faoi chosaint ag Oidhreacht Náisiúnta Mhanann. 

## Féach freisin

* *Bealach na Mílaoise* - siúlóid 28 mhíle idir Baile an Chaisleáin agus Ráth Saigh.
* The *Bayr ny Skeddan* ( ) - siúlóid 14 mhíle idir Baile an Chaisleáin agus Peel bunaithe ar an mbealach a bhí in úsáid ag iascairí Manannacha tráth.
* Conair Oidhreachta an IOM - siúlóid 10.5 míle feadh línte Iarnróid Oileán Mhanann ó Doolish go Peel.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* IOM.co.uk 
* Láithreán gréasáin rialtas Mhanann
* Láithreán gréasáin VisitIsleOfMan
* Grúpa Caomhnaithe Chosán Mhanann 
Catagóir:Ailt le téacs i nGaeilge Mhanann
Geimhreadh na bliana 1946/1947 sa Bhreatain agus in Éirinn

Bhí **Geimhreadh na bliana 1946/1947 sa Bhreatain agus in Éirinn**  thar a bheith fuar, rud a bhí neamhghnách amach is amach. Bhí an aimsir feanntach agus oighreach timpeall na hEorpa  chomh maith, agus na dálaí maireachtála go hainnis. Bhí an Cogadh Fuar ar tí tosú.

Maireann an "**Sneachta Mór**" i gcuimhne na ndaoine. Thosaigh sé ag cur sneachta timpeall 23 Eanáir 1947.  Chuaigh an aimsir ó mhaoil go mullach ar an 25 Feabhra 1947, lá an "tSneachta Mhóir" in Éirinn, nó 'siocán a mhair cúpla mí' sa mbéaloideas (i ndáiríre thosaigh an sneachta ag leá i lár Mhárta). 
[clé|mion|666x666px|Meánteochtaí i b[Páirc an Fhionnuisce, BÁC os cionn an mheáin / faoi bhun mheáin le linn 1994/1947  (sonraí : met.ie)]]

### Imeachtaí
[clé|mion|1947, , Castle Hill, [Huddersfield]]
clé|mion|Newsome chuig Hall BowerSna míonna ag tús na bliana 1947 bhí ceann de na tréimhsí fuachta b'fhaide a tharla sa chéad, agus thit sneachta i bhformhór na tíre ó dheireadh mhí Eanáir go dtí lár mhí Márta. 

Cé go rabhthas tar éis sneachtaí indibhidiúla níos troime a thuairisciú, go háirithe i mí Eanáir 1917, ní raibh aon am eile cóngarach don am ina raibh aimsir chomh fuar ann a mhair ar feadh tréimhse chomh fada céanna.

Tar éis fómhar tubaisteach sa bhliain 1946 agus síneadh a cuireadh le ciondáil bia agus breosla mar gheall ar an gcogadh, bhí an saol an-dian ar dhaoine ar fud na tíre sa mhéid gur cuireadh isteach ar shaoráidí cumarsáide agus iompair ar feadh cúpla seachtain. 

Faoi thús mhí Feabhra bhí daoine ag scátáil ar lochanna reoite agus lean an fuacht gan staonadh go dtí lár mhí Márta.

## Féach freisin

* An Cogadh fuar
* Teagmhais aimsire in Éirinn
* Athrú aeráide in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Sneachta
Catagóir:Teagmhais aimsire in Éirinn
Catagóir:1947
Catagóir:An Cogadh Fuar
Catagóir:Geimhreadh
Éire Óg

Bhí **Éire Óg** ina ghluaiseacht pholaitiúil agus chultúrtha sna 1840idí a throid ar son neamhspleáchas na hÉireann. Bhí baint ag ceannairí na gluaiseachta leis an nuachtán seachtainiúil* [[The Nation (nuachtán Éireannach)|The Nation]]* a céadfhoilsíodh i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1842. Chuir siad i gcoinne Ghluaiseacht na hAisghairme (a bhunaigh Dónall Ó Conaill i 1830) mar gheall ar chléiriúlachas agus ar mheon comhréitigh an ghrúpa sin. Sa bhliain 1848, nuair ba mheasa an Gorta Mór, rinne lucht Éire Óg iarracht ar éirí amach mar rogha an díogha. Gabhadh ceannairí an éirí amach agus díbríodh as Éirinn iad. Tar éis sin, scoilt an ghluaiseacht idir an dream a bhí ar son na láimhe láidre, réamhtheachtaí  Bhráithreachas Phoblacht na hÉireann, agus iad siúd a bhí ag iarraidh “Cumann Thuaidh-Theas” a thógáil a cheanglódh páirtí neamhspleách parlaiminteach le hagóidíocht ar son leasú chóras an talún.

## Tagairtí

Catagóir:Éire Óg
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Poblachtánaigh na hÉireann