open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ciarán Mac Mathúna

Craoltóir agus ceoleolaí Éireannach ab ea **Ciarán Mac Mathúna** (26 Samhain 1925 – 11 Nollaig 2009). Bhí sé ina shaineolaí aitheanta ar cheol traidisiúnta na hÉireann agus thug sé léachtaí go forleathan ar an ábhar. Thaistil sé timpeall na hÉireann, Sasana, Albain agus Meiriceá ag bailiú ceoil.

Dar le Sam Smyth san *[[Irish Independent]]*, bhí Mac Mathúna “ar mhisean chun amhráin agus scéalta, ceol, filíocht agus rince a bhailiú sular bádh iad faoi shúnámaí an phopcheoil a bhí ag teacht”. 

Bhí sé ina láithreoir ar *Mo Cheol Thú* ar feadh 35 bliain. Nuair a chuaigh sé ar scor in 2005, dúirt Adrian Moynes, stiúrthóir bainistíochta RTÉ Raidió, go raibh Mac Mathúna “inseparable from RTÉ Radio”. Nuair a fuair Mac Mathúna bás in 2009, dúirt an *Irish Independent* gur “seoid náisiúnta” é.

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Mac Mathúna i Luimneach, agus tógadh ar Shráid Mulgrave é. Bhain sé céim BA amach sa Nua-Ghaeilge agus sa Laidin ó Choláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath. Ina dhiaidh sin, rinne sé MA sa Ghaeilge.

## Gairm
Tar éis an hollscoile, d’oibrigh Mac Mathúna mar mhúinteoir agus níos déanaí leis an gCoimisiún Logainmneacha. In 1954, ghlac sé post le Raidió Éireann, áit a raibh sé de chúram air ceoltóirí traidisiúnta a thaifeadadh ina gceantar féin. Thug sé cuairt ar áiteanna ar nós Sliabh Luachra, Contae an Chláir, agus Contae Shligigh, agus bhain sé úsáid as na taifeadtaí ina chláir raidió.

Thosaigh a shraith raidió sheachtainiúil *Mo Cheol Thú* in 1970, agus lean sé ar aghaidh go dtí Samhain 2005, nuair a d’éirigh sé as. Bhí na cláracha 45 nóiméad ar fad, agus craoladh meascán de cheol, filíocht, agus seanchas ón chartlann. Bhí sé ar cheann de na cláracha raidió is faide ar an bhfód. Craoladh an eipeasóid dheireanach ar an 27 Samhain 2005.

Bhuaigh Mac Mathúna Gradam Jacob's faoi dhó, in 1969 agus 1990, as a chuid cláracha raidió a chuir ceol traidisiúnta na hÉireann chun tosaigh. Bhuaigh sé Buaic-Ghradam Cumarsáide an Oireachtais in 2001. Bhronn Cathair Luimnigh saoirse na cathrach air i Meitheamh 2004. Bhronn OÉ Gaillimh agus Ollscoil Luimnigh dochtúireachtaí oinigh air freisin. Sa bhliain 2007, bronnadh Gradam na gCeoltóirí air ag an 10ú Gradaim Ceoil Thraidisiúnta TG4. 

## Saol pearsanta
Bhí a bhean chéile Dolly MacMahon (a bhain úsáid as an leagan Béarla dá sloinne) ina hamhránaí traidisiúnta. Ba as Cathair na Gaillimhe í, agus bhuail sí lena fear céile i 1955. Bhí beirt mhac acu darbh ainm Pádraic agus Ciarán, agus iníon amháin darbh ainm Déirdre.

Fuair sé bás ar an 11 Nollaig 2009.

## Tagairtí

Catagóir:Bailitheoirí amhrán Éireannacha
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Chnocán Iaróm
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Básanna in 2009
Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Síle Ní Bhraonáin

Láithreoir teilifíse Éireannach is ea **Síle Ní Bhraonáin**. Rugadh i gConamara í sa bhliain 1983.

Is as an Spidéal ó dhúchas í. Thosaigh a gairm bheatha ag TG4 thart ar bhliain tar éis di an scoil a fhágáil nuair a fuair sí glao gutháin agus í i mbun cúrsa ríomhaireachta de chuid FÁS ag an am.

Bronnadh Pearsa Theilifíse na Bliana uirthi ag Oireachtas na Gaeilge 2008.

Bhí sí ina láithreoir ar go leor cláracha ar TG4 ó 2005 i leith:
* Fleadh Live 2014
* Féilte
* Féilte All Irelands
* Féilte Oireachtas na Samhna
* An Samhradh Linn
* Seó Síle
* Gradam Ceoil TG4
* Deis Roc
* TG10
* Geantraí Speisialta Nollag agus Lá Fhéile Pádraig

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine Éireannacha den 20ú haois
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Rióna Ní Fhrighil

Is ollamh le Gaeilge in Ollscoil na Gaillimhe í **Rióna Ní Fhrighil**.

## Oideachas
Bhain Ní Fhrighil céim mháistreachta amach ó Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath agus PhD sa Ghaeilge ó Ollscoil na hÉireann, Gaillimh.

## Gairm
Tá sí ina comheagarthóir ar irisleabhar piarmheasúnaithe dar teideal *LÉANN: Iris Chumann Léann na Litríochta*. Is í an príomhthaighdeoir Gaeilge ar an tionscadal *The Representation of Jews in Irish Literature.* In 2018, fuair sí deontas chun leanúint lena cuid taighde ar Chearta an Duine agus Filíocht na Nua-Ghaeilge.

## Rogha leabhar

* *Briathra, Béithe agus Banfhilí: Filíocht [[Eavan Boland]] agus [[Nuala Ní Dhomhnaill]], 2008*
* *Aistriú Éireann* (eagarthóir, le Charlie Dillon), 2008
* *Ó Theagasc Teanga go Sealbhú Teanga*, (eagarthóir, le Máirín Nic Eoin), 2009
* *Filíocht Chomhaimseartha na Gaeilge*, Cois Life, 2010.
* *Ó Theagasc Teanga go Sealbhú Teanga: Múineadh agus Foghlaim na Gaeilge ar an Tríú Leibhéal* (le Máirín Nic Eoin), Cois Life, 2009

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Teangeolaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ollscoil na Gaillimhe
Catagóir:Lucht Ollscoil na Gaillimhe
Teacht in aois

[mion|Scéal ‘teacht in aois’ is ea an scannán [An Cailín Ciúin]]
Tugtar ‘teacht in aois’ (Béarla: coming of age) ar dhaoine óga nuair a thagann tuiscint orthu féin agus ar a gcumas chun déileáil leis na dúshláin ina saol.

## Féach freisin

* Déagóir 
* An scannán An Cailín Ciúin

## Tagairtí

Catagóir:Leanaí
Catagóir:Síceolaíocht
Macdara Ó Fátharta

Is aisteoir Éireannach é **Macdara Ó Fátharta**. Bhain sé cáil amach ina ról mar Thadhg Ó Direáin, an tábhairneoir bithiúnta ar *[[Ros na Rún]]*.

## Beathaisnéis
Is as Inis Meáin ó dhúchas dó. Rugadh agus tógadh é sa teach stairiúil a d’úsáid John Millington Synge agus Pádraig Mac Piarais go luath san fhichiú haois agus iad ag déanamh staidéir ar an nGaeilge. Tar éis dó scoil a fhágáil, chaith Ó Fátharta dhá bhliain i scoil aisteoireachta le hAmharclann na Mainistreach, ansin fiche bliain ina dhiaidh sin leis an Amharclann ó 1972 go 1996, áit ar ghlac sé páirt i ndrámaí le John B. Keane, Brian Friel, Tom Murphy, Shakespeare, Chekov, srl.

In 1995, chuir Ó Fátharta an t-úrscéal *[[Cré na Cille]]* in oiriúint don stáitse, agus ina dhiaidh sin scríobh sé an script don leagan scannáin a tháinig amach in 2007. Bhí rólanna aige i níos mó ná deich sraith theilifíse, agus i scannáin ar nós *Far and Away*, *The Blackwater Lightship*, *[[Song of Granite]]*, agus an chéad scannán Gaeilge lánfhada riamh, *[[Poitín (scannán)|Poitín]]*.

## Saol pearsanta
Tá sé pósta ar Eileen Dunne atá ina léitheoir nuachta ar RTÉ.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Éireannacha den 20ú haois
Catagóir:Daoine Éireannacha den 21ú haois
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Muintir Ros na Rún
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Aisteoirí na Mainistreach
Eimear Ní Chonaola

Is iriseoir agus láithreoir teilifíse Éireannach as an Spidéal í **Eimear Ní Chonaola** (a rugadh in 1977). Ó 2006 i leith, tá Ní Chonaola ina léitheoir nuachta ar *[[Nuacht TG4]]* agus ar *Nuacht RTÉ*.

### Luathshaol
Rugadh Ní Chonaola sa Sián i ngar don Spidéal. Is cainteoir dúchais Gaeilge í, agus bhain sí BA amach in OÉ Gaillimh in 1997, agus Ard-Dioplóma sa Chumarsáid Fheidhmeach in 1998.

### Gairm iriseoireachta
Bhí Ní Chonaola ina ball d’fhoireann Nuacht TG4 ón tús, agus thosaigh sí ag obair sa seomra nuachta mar iriseoir i mí Dheireadh Fómhair 2000.

Rinne Ní Chonaola cathaoirleacht ar an gcéad díospóireacht toghcháin riamh i nGaeilge ar an 16 Feabhra 2011, nuair a bhí sí ina hóstach ar cheann de na díospóireachtaí oifigiúla de chuid olltoghchán na hÉireann 2011 idir Éanna Ó Coinnigh, Éamon Mac Giollamóir agus Mícheál Martin. Bhreathnaigh thart ar 600,000 duine ar an gclár ar TG4. Tugadh ardmholadh di sna nuachtáin náisiúnta as a cuid oibre mar chathaoirleach ar an díospóireacht, agus bronnadh gradam Pearsa Theilifíse na Bliana uirthi ag Oireachtas na Gaeilge 2011.

Bhí Ní Chonaola ar *[[The Late Late Show (RTÉ)|The Late Late Show]]* ar an 4 Márta 2011, in éineacht le Coman Goggins agus Róisín Ní Chúaláin chun Seachtain na Gaeilge a chur chun cinn.

Mar chuid de Sheachtain na Gaeilge 2012, sheol sí tionscnamh gnó in éineacht le Gaillimh le Gaeilge.

### Saol pearsanta
Tá mac ag Ní Chonaola darbh ainm Cuan.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Éireannacha den 20ú haois
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Craoltóirí Gaeilge
Catagóir:Alumni Ollscoil na Gaillimhe
Catagóir:Daoine as an Spidéal
Mná na hÉireann

Is dán a scríobh an file Ultach Peadar Ó Doirnín (1700–1769) é ***Mná na hÉireann***. Bhain an dán cáil amach mar amhrán, go háirithe ó cuireadh na véarsaí le fonn a chum Seán Ó Riada (1931–1971).

Bhí Peadar Ó Doirnín ina chónaí i bhFoirceal i ndeisceart Ard Mhacha agus tá sé curtha i reilig in aice láimhe i gContae Lú. Is fearr aithne air as a amhrán ‘Úrchnoc Chéin Mhic Cáinte’. Ba é an Dr. Breandán Ó Buachalla a thug an teideal ‘Mná na hÉireann’ ar na liricí nuair a chuir sé duanaire de dhánta Uí Dhoirnín in eagar in 1969. 

## An Dán

Tá bean in Éirinn a phronnfadh séad domh is mo sháith le n-ól
Is tá bean in Éirinn is ba bhinne léithe mo ráfla ceoil
Ná seinm théad; atá bean in Éirinn is níorbh fhearr léi beo
Mise ag léimnigh nó leagtha i gcré is mo thárr faoi fhód

Tá bean in Éirinn a bheadh ag éad liom mur' bhfaighfinn ach póg
Ó bhean ar aonach, nach ait an scéala, is mo dháimh féin leo;
Tá bean ab fhearr liom nó cath is céad dhíobh nach bhfagham go deo
Is tá cailín spéiriúil ag fear gan Bhéarla, dubhghránna cróin.

Tá bean i Laighnibh is nios mhiste léithe bheith láimh liom ar bord,
Is tá bean i bhFearnmhaigh a ghéabhadh bhéarsai is is sárbhinne glór,
Bhí bean ar thaobh cnoic i gCarraig Éamoinn a níodh gáire ag ól
Is tráth bhí ina maighdean ní mise d'éignigh dá chois ó chomhar.

Tá bean a leaghfadh, nífeadh is d'fhuaifeadh cáimric is sról,
Is tá bean a dhéanfadh de dh'olainn gréas is thairnfeadh an bhró
Tá bean is b'fhearr leí ag cruinniú déirce nó cráite re cró
Is tá bean 'na ndéidh uile a luífeadh lé fear is a máthair faoi fhód

Tá bean a déarnadh an iomad tréanais is grá Dia mór,
Is tá bean nach mbéarfadh a mionna ar aon mhodh is nach n-ardódh glór;
Ach thaisbeáin saorbhean a ghlacfadh lé fear go cráifeach cóir
Nach mairfeadh a ghléas is nach mbainfeadh léithe i gcás ar domhan.

Tá bean a déarfadh dá siulfainn léi go bhfaighinn an t-ór,
Is tá bean 'na léine is fearr a méin ná táinte bó
Le bean a bhuairfeadh Baile an Mhaoir is clár Thír Eoghain,
Is ní fheicim leigheas ar mo ghalar féin ach scaird a dh'ól

## Tagairtí

Catagóir:Amhráin Ghaeilge
Catagóir:Litríocht na Gaeilge
Military Reaction Force

Aonad faoi cheilt in Arm na Breataine ba ea an **Military Reaction Force** (MRF), gníomhach idir lár 1971 – tús 1973. Mharaigh saighdiúirí ón aonad sin Poblachtaigh agus daoine nach raibh armtha i mBéal Feirste i dtús na seachtóidí. 
[clé|mion|Tiarna agus Ginearál Sir Francis Richard Dannatt, KCB, CBE, MC.  Bronnadh an "Military Cross" air in 1972, am nuair a bhí sé i d[Tuaisceart Éireann. Ní raibh sé sásta gur gcuireadh an dlí ar saighdiúirí 50 bliain níos déanaí]]

## Sceimhlitheoireacht
Bunaíodh an MRF i 1971 le hionsaithe sceimhlitheoireachta a dhéanamh ar Chaitlicigh le súil an bonn a bhaint de thacaíocht an phobail náisiúnaigh don IRA.  Cuid de straitéis frithcheannairce na Breataine a bhí ann ar cuireadh barr feabhais air roimhe sin sa Mhalae, sa Chéinia agus i dtíortha eile, agus atá luaite leis an nGinearál Frank Kitson go háirithe.

Bhí sé á rá ag náisiúnaithe ó dheireadh na seascaidí i leith go raibh sceimhlitheoireacht  ar bun ag stát na Breataine i gcaitheamh na coimhlinte sa Tuaisceart, agus bhí an MRF ar thús cadhnaíochta sa sléacht. Mar shampla, mharaigh saighdiúirí ón MRF Daniel Rooney ar Bhóthar San Séamas ar an 26 Meán Fómhair 1972.

Sa chás is cáiliúla, ar an 13 Bealtaine 1972, lámhachadh agus maraíodh Patrick McVeigh, 44 bliain d'aois agus fear Caitliceach, agus gortaíodh ceathrar eile. Bhí siad ag comhrá le chéile ar an tsráid i gceantar Bhaile Andarsan in iarthar Bhéal Feiste. Scaoileadh leo ó gluaisteán a bhíothas a thiomáint tríd an gceantar ag an am agus chreid náisiúnaithe i gcónaí gur saighdiúirí nó gníomhairí eile na Breataine a bhí sa ghluaisteán.

Rud atá íorónta, bhí seal caite ag Patrick McVeigh é féin in Arm na Breataine.

## Fiosrúcháin
Chuir póilíní an Tuaiscirt tús le fiosrúchán nua faoi na hionsaithe lámhaigh i bhfianaise ar tháinig chun solais i gclár faisnéise an BBC sa bhliain 2013.

In 2024, is fearr déanach ná riamh, bhí sé fógartha ag an tSeirbhís Ionchúiseamh Poiblí sa Tuaisceart go raibh iarshaighdiúir in Arm na Breataine le cúiseamh i bhfear Caitliceach a dhúnmharú agus in iarracht a dhéanamh ceathrar eile a dhúnmharú i mBéal Feirste i 1972. "Saighdiúir F" atáthar a thabhairt ar an bhfear atá le cúiseamh ina dhúnmharú (ní hé an 'Saighdiúir F' céanna é atá cúisithe i ndúnmharú i nDoire Domhnach na Fola)..  Bhí Saighdiúir F,chomh maith le triúr eile dá ngairtear Saighdiúirí B, C agus D, le cúiseamh i mbeirt Chaitliceach eile a lámhach agus in iarracht a dhéanamh iad a dhúnmharú an lá sular dúnmharaíodh Patrick McVeigh.

## Féach freisin

* Arm na Breataine,  Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
* Dúnmharú Patrick McVeigh

## Tagairtí

Catagóir:Arm na Breataine
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Na Trioblóidí
Catagóir:Stair Bhéal Feirste
Catagóir:1970idí in Éirinn
Joe Joe Mac an Iomaire

Siopadóir agus adhlacóir as Conamara ab ea **Joe Joe Mac an Iomaire**, nó **Joe Joe Ridge**.

Rugadh agus tógadh sna Doireadha i gCasla é, áit a raibh siopa agus teach tábhairne ag a athair, Joe Mór Mac an Iomaire, fear gnó agus Comhairleoir Contae sna 1950idí agus 1960idí. Bhí Joe Joe ag obair sa siopa agus sa teach tábhairne go dtí gur athoscail sé siopa “Tigh Mhonica Bheag” i dTír an Fhia sa bhliain 1975. 

Fuair sé bás ar an 11 Meitheamh 2015.

Tá a mhac Pádraig Joe Joe Mac an Iomaire ina pholaiteoir de chuid Fine Gael.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2015
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Camille Grammer

Is aisteoir, damhsóir, mainicín, agus réalta teilifíse Meiriceánach í **Camille Meyer** (née **Donatacci**, agus **Camille Grammer** le linn di a bheith pósta le Kelsey Grammer). Rugadh ar an 12 Meán Fómhair 1968 in Newport Beach, California í. Is fearr aithne uirthi as a páirt sa tsraith theilifíse réaltachta *The Real Housewives of Beverly Hills*. 

Thosaigh Meyer a gairm mar dhamhsóir, mainicín agus aisteoir, agus bhí sí ina scríbhneoir agus léiritheoir do Grammnet Productions chomh maith. Ó 1997 go 2011, bhí sí posta le Kelsey Grammer, aisteoir Meiriceánach. 

## Tús a tsaoil
Rugadh Meyer in Newport Beach, California agus d'fhás sí aníos in Cedar Grove, New Jersey. Thug sí faoi litríocht an Bhéarla in Montclair State College in New Jersey, ag freastal di ar Ollscoil Nua Eabhrac agus ar Scoil Drámaíochta, Scannánaíochta agus Teilifíse UCLA.

## Gairm
In 2010, bhí sí ar dhuine de na chéad daoine a raibh príomhpháirt acu sa tsraith *The Real Housewives of Beverly Hills.* Cé nach bhfuil sí sa tsraith mar phríomhphearsa níos mó, bíonn sí le feiceáil mar phearsa pháirtaimseartha agus mar aoi i roinnt séasúr. Ba é an clár a craoladh ar an 13 Eanáir 2011, nuair a nocht sí nach raibh suim ag a fear céile go mbeidís pósta a thuilleadh, an buaic-chraoladh teilifíse i measc daoine 18-49 mbliana d'aois i gcomparáid le gach cainéal eile teilifíse cábla sa sliotán ama céanna. Ba é sin an clár ba airde rátáil i measc an luchta féachana an séasúr sin. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Daoine beo
Domhnall Ó Baoighill

Rugadh **Domhnall Ó Baoighill** (nó *Daniel Boyle*) i gCroithlí, Contae Dhún na nGall ar 25 Eanáir 1878, an duine ba shine de Daniel Boyle agus Ellen Boyle. Phós siad i nGaoth Dobair ar 27 Eanáir 1876. Ba as Croithlí eisean, naoi mbliana is fiche d’aois, ní raibh sé pósta roimhe, feirmeoir a bhí ann, agus ba é Daniel Boyle (caillte) a athair. Ba as Dobhair ise, 20 bliain d’aois, ní raibh sí pósta roimhe , agus ba é Mánus Boyle a hathair (John a thugtar air mar atá ráite ar an teastas pósta).

Seo mar a bhí an teaghlach sa bhliain 1901.

## Oideachas agus gairmréim

Bhí Domhnall ag obair mar "*tae agent.*" Oíche an daonáirimh bhí sé ag lóistín i mbaile Ráth Bhoth.

Fuair Domhnall teastas ó Choláiste Uladh (Cloich Chionnaola) i mí Lúnasa 1907, agus thosaigh sé láithreach ag obair mar thimthire le Conradh na Gaeilge, i gcontaetha Dúin, Ardmacha, Lú agus Mhuineacháin. Chaith sé mí ar dtús i gcuideachta Aodha Uí Dubhthaigh ag foghlaim na ceirde.

Phós sé Kathleen Lacey ag Damhliag, Co na Mí ar 27 Iúil 1910.

Oíche an daonáirimh i 1911 , bhí Domhnall, mar bhall de Chonradh na Gaeilge, ag lóistín i Sráid San Proinsias i nGaillimh.

Anseo tá sé ina shuí i measc cuid dá chomh-thimthirí.  Ar chúl, tá Peadar Ó hAnnracháin, Seán Ó Muirthile, Seán Ó Cearbhaill, Mícheál Ó Briain, Mícheál Ó Foghlú; ina suí tá Seán Mac Éinrí, Domhnall Ó Baoighill, Seán Ó Ruadháin. (Pictiúr: Pádraig Ó Cearbhaill, *B'aoibhinn a Bheith Beo* (Coiscéim 1987), ón Chlaidheamh Soluis) 

Lean sé a thimthireacht  i gconndaetha éagsúla ó thuaidh go dtí Geimhreadh 1914–15; bhí sé ag obair i nGlinntí Aontroma i 1910, mar shampla.

Bhí sé ar an bhfoireann teagaisc sa chéad seisiún de Choláiste Bhríde, Ó Méith sa bhliain 1912. Ina seasamh sa phictiúr seo tá Peadar Ó Dubhda agus Domhnall Ó Baoighill. Ina suí, tá Aodh Mac Gréachán, Eoin Mac Neill, agus Éamonn de Baldrain.

Scríobh Dubhghlas de hÍde litir mholta chuige, ag iarraidh post i 1915. Tá sé le tuiscint ón litir seo gur chaith Domhnall tamall i bpost riaracháin leis an mbóthar iarainn. Cuirtear síos air mar “fear gnó” i nDamhliag i 1919, agus mar “cheannaí” i 1948. Seans gur mhúin sé Gaeilge i nDroichead Átha in am éighinteacht.

Thug De hÍde cuireadh dó cuairt a thabhairt ar Áras an Uachtaráin in 1938.

Chuir sé Gaeilge le “Forairí an Mhachaire” (*Scouts of the prairie*) i 1939.
Síltear gur úsáid sé "An Siolpach" mar ainm pinn freisin. Bhí litreacha ón Siolpach ar na "*Derry People*", mar shampla, ar 1943/01/30, 1943/02/13 agus 1943/02/27.

Fuair sé bás ar 30 Bealtaine 1948 agus tá sé curtha i nDamhliag, Contae na Mí.

## Naisc sheachtracha
* Domhnall Ó Baoighill, 1878–1948
## Tagairt
Neasa Ní Chinnéide

Craoltóir Éireannach agus iarcheannasaí ar Rannóg na gCláracha Gaeilge in RTÉ is ea **Neasa Ní Chinnéide**.

Is cainteoir dúchais Gaeilge í. Rugadh agus tógadh i mBaile an Mhúraigh i gCorca Dhuibhne í. Rinne sí staidéar ar an tíreolaíocht i gColáiste na hOllscoile, Gaillimh agus bhain sí céim bhaitsiléara amach chomh maith le hArdteastas san Oideachas. Músclaíodh a spéis sa chraoltóireacht le linn na tréimhse seo freisin, agus fuair sí post páirtaimseartha le Raidió na Gaeltachta i gCasla agus í fós ina mac léinn.

Chaith sí ocht mbliana sna Stáit Aontaithe ag tabhairt faoi chéim dhochtúireachta sa tíreolaíocht sular fhill sí ar Éirinn in 1986. Fuair sí post lánaimseartha le Raidió na Gaeltachta, agus thosaigh sí féin agus Seán Ó Tuairisg ag cur an chláir “Cúrsaí” i láthair, clár a bhí á chraoladh cúig oíche sa tseachtain ar feadh tamaill. In 1995, ceapadh í ina Ceannasaí ar Rannóg na gCláracha Gaeilge in RTÉ.

## Seirbhís phoiblí
Bhí sí ina cathaoirleach ar an bhFéile Idirnáisiúnta Scannán agus Teilifíse agus ar Choiste na hÉireann den Bhiúró Eorpach do Theangacha Neamhfhorleathana sna 1990idí.

## Saol phearsanta
Tá sí pósta le John Hegarty a bhí ina phropast ar Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath ó 2001 go 2011, agus tá beirt chlainne acu.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Craoltóirí Gaeilge
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Daoine as Corca Dhuibhne
Darach Mac Con Iomaire

Is aisteoir, scríbhneoir agus stiúrthóir scannán Éireannach é **Darach Mac Con Iomaire**.

Scríobh agus stiúir sé ceithre chlár den tsraith *[[Corp + Anam]]* in 2011, agus scríobh sé eipeasóid de shraith theilifíse eile, *Síol*, a craoladh in 2010. Bhí páirt aige sa ghearrscannán *Padraig agus Nadia* in 2002, agus mar Harry Lyons in eipeasóid de chuid *[[Ros na Rún]]* in 1996. Is i nGaeilge amháin a oibríonn sé. Cé gur tógadh i mBaile Átha Cliath é, is as Conamara dá athair Liam Mac Con Iomaire, agus ba í Gaeilge an teanga a bhí aige ón gcliabhán. Chaitheadh an teaghlach laethanta saoire i gConamara freisin.

Bhí Mac Con Iomaire ina stiúrthóir ealaíne ar an Taibhdhearc, amharclann náisiúnta na Gaeilge, agus bronnadh Gradam Walter Macken air.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Éireannacha
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Muintir Ros na Rún
Dónall Mac Giolla Easpaig

Duine de na saineolaithe is mó ar logainmneacha na hÉireann is ea **Dónall Mac Giolla Easpaig**. Ceapadh é ina Phríomhoifigeach Logainmneacha sa Bhrainse Logainmneacha sa bhliain 1998.

## Leabharliosta
* "Aspects of variant word order in Early Irish." *[[Ériu (journal)|Ériu]]* 31 (1980). lgh.&nbsp;28–38.
* "Noun + noun compounds in Irish placenames." *[[Études Celtiques]]* 18 (1981). lgh.&nbsp;151–163.
* "Lough Neagh and Tynagh Revisited." *[[Ainm]]* 1 (1986). lgh.&nbsp;14–40.
* "The place-names of Rathlin Island." *Ainm* 4 (1989). lgh.&nbsp;3–89.
* "Placenames and early settlement in county Donegal." I *Donegal: History and Society*, eag. William Nolan, Liam Ronayne agus Mairéad Dunlevy. Baile Átha Cliath, 1996. lgh.&nbsp;149–182.
* "Breccán Cathe, a forgotten Derry saint." *Ainm* 7 (1996). lgh.&nbsp;75–88.
* "Dunlewy and Dún Lúiche." *Ainm* 7 (1996). lgh.&nbsp;105–107.
* "Early Ecclesiastical Settlement Names of County Galway." I *Galway: History and Society - Interdisciplinary Essays on the History of an Irish County*, eag. Gerard Moran. Baile Átha Cliath, 1996. lgh.&nbsp;795–816. .

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Scoláirí an Léinn Cheiltigh
Catagóir:Logainmníocht
Catagóir:Logainmneacha
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Independent Ireland

[mion|[Michael Collins (polaiteoir)|Michael Collins as Corcaigh Thiar Theas, 2016]]
[mion|[Richard O'Donoghue as toghcheantar Chontae Luimnigh, 2020]]
Is páirtí polaitiúil é "**Independent Ireland**" (nó "Éire Neamhspleách") i bPoblacht na hÉireann, i bhfad amach ar an eite dheis. Tá Richard O’Donoghue ina bhunaitheoir ar an bpáirtí, páirtí a chuireann i leith Fhianna Fáil agus Fine Gael gur géilleadh an iomarca don Chomhaontas Glas sa rialtas reatha.

### Baill
Cláraíodh an páirtí i mí na Samhna 2023 tar éis dó a bheith saolaithe ag beirt Theachtaí a bhíodh sa nGrúpa Neamhspleách Tuaithe sa Dáil - Richard O'Donoghue as toghcheantar Chontae Luimnigh (bhíodh sé le Fianna Fáil sular sheas sé mar iarrthóir neamhspleách).  agus Michael Collins as Corcaigh Thiar Theas. Bunaíodh 'Independent Ireland’ a deir siad ar mhaithe leis an "lear mór daoine a bhfuil a ndóthain faighte acu de pholasaithe Fhianna Fáil agus Fhine Gael, ach a bhfuil amhras fós orthu faoi Shinn Féin".

I mí Feabhra 2024, d'fhógair an Teachta Dála Neamhspleách as toghcheantar Ros Comáin-Gaillimh Michael Fitzmaurice go bhfuil sé anois leis an bpáirtí.

### Polasaithe

* Srian a chur le caiteachas poiblí
* Polasaí frith-inimirce

### Feachtasaíocht
In 2025, d'iarr Tóibín ar Éire Neamhspleách dul i bpáirt le hAontú chun vótáil ar son iarrthóra a sheasfaidh sa toghchán uachtaránachta. Ach dúirt Éire Neamhspleách nach vótálfaidh siad ar son Maria Steen (an gníomhaire coimeádach agus abhcóide) mura bhfaigheann sí tacaíocht ó 16 ionadaí eile i dTithe an Oireachtais.

## Torthaí Toghchán

### Dáil Éireann

### Toghcháin Áitiúla

### Parlaimint na hEorpa

## Féach freisin

* Polaitíocht na heite fhíordheise
* Comhghuaillíocht Neamhspleách

## Tagairtí

Catagóir:Páirtithe náisiúnacha na hÉireann
Catagóir:Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 2023
Catagóir:Independent Ireland
Catagóir:Páirtithe polaitíochta ar an bhfíordheis
An Líonra Eorpach um Chothromas Teangacha

Is eagraíocht neamhrialtasach idirnáisiúnta é **an Líonra Eorpach um Chothromas Teanga** (Béarla: *European Language Equality Network*, nó *ELEN*) atá gníomhach ar an leibhéal Eorpach.  Oibríonn sé chun teangacha neamhfhorleathana na hEorpa a chosaint agus a chur chun cinn, .i. teangacha réigiúnacha, teangacha mionlaigh, teangacha atá i mbaol, teangacha comhoifigiúla, agus teangacha náisiúnta de chuid na náisiún beag.

## Stair
Dúnadh an Biúró Eorpach do Theangacha Neamhfhorleathana, eagraíocht neamhrialtasach cosúil le ELEN, in 2010, agus bunaíodh ELEN an bhliain dár gcionn. 

## Obair
Tá baint ag an Líonra le go leor tograí ar son teangacha neamhfhorleathana san Eoraip:

* Déanann sé stocaireacht ar na príomheagraíochtaí idirnáisiúnta a bhfuil baint acu le cearta an duine agus cearta comhchoiteanna (Na Náisiúin Aontaithe, Comhairle na hEorpa, an tAontas Eorpach). Labhraíonn ELEN ar son na mionlach is lú cumhacht san Eoraip, trí éilimh a chur faoi bhráid comhlachtaí tofa ar nós Parlaimint na hEorpa. 
* Feidhmíonn sé ar an leibhéal áitiúil freisin, mar shampla nuair a chuaigh sé i mbun feachtasaíochta chun brú ar chur ar Rialtas na Fraince an Chairt Eorpach do Theangacha Réigiúnacha nó Mionlaigh a dhaingniú, nó nuair a chuir sé tuairisc faoi bhráid na Náisiún Aontaithe a cháin Rialtas na Spáinne as a dhearcadh i leith mionlach nach bhfuil Spáinnis mar phríomhtheanga acu.
* Tosaíonn sé, nó glacann sé páirt i dtionscadail mhonatóireachta ar son teangacha mionlaigh, ina measc, an *Digital Language Diversity Project*, a raibh aidhm aige ábhar digiteach i dteangacha mionlaigh a chruthú agus a chomhroinnt.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Polasaí teanga
Catagóir:Eagraíochtaí neamhrialtasacha
Bríd Ní Neachtain

Is aisteoir Éireannach í **Bríd Ní Neachtain** a rugadh i Ros Muc, Contae na Gaillimhe in 1959.  Bhain sé cáil amach as rólanna ar na sraitheanna teilifíse *[[Ros na Rún]]* agus *[[Fair City]]*, agus sa dráma *Dancing at Lughnasa* ar Broadway in Nua-Eabhrac. Tugadh ardmholadh di as a ról mar Chaitríona Pháidín sna leaganacha stáitse agus scannáin de Chré na Cille.

## Luathshaol
Rugadh i Ros Muc í, agus d'fhreastail sí ar Choláiste Chroí Mhuire sa Spidéal. 

## Gairm
Nuair a bhí sí amach sna déaga, chuala sí go raibh folúntas mar bhainisteoir cúnta stáitse le líonadh ag Amharclann na Mainistreach. Scríobh sé litir chuig Tomás Mac Anna, stiúrthóir na hamharclainne, agus fuair sí an post. Anois is arís, thug sé rólanna beaga i ndrámaí Gaeilge di, agus níos déanaí fuair sí rólanna níos tábhachtaí i nGaeilge agus i mBéarla. Fuair sí cuireadh ó Joe Dowling chun dul isteach sa ghrúpa Aisteoirí na Mainistreach. D'fhan sí leo go dtí na 1990idí nuair a ghlac sí páirt sa sobaldráma Rós na Rún ar TG4.

## Saol pearsanta
Tá sí pósta leis an iar-Sheanadóir Fiach Mac Conghail; tá beirt chlainne acu.

## Scannánliosta

### Scannáin

### Teilifís

## Tagairtí

Catagóir:Muintir Ros na Rún
Catagóir:Daoine Éireannacha den 20ú haois
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Fair City
Clúmhilleadh

mion
[mion|Dhiúltaigh giúiré in 2019 d’éileamh an fhir ghnó [Denis O’Brien go ndearna an *[[Sunday Business Post]]* clúmhilleadh air.]]
Is éard is **clúmhilleadh** ann ná coincheap sa dlí ina gcuirtear bréag ar dhuine chun a chlú a mhilleadh. Ráiteas clúmhillteach é ráiteas a cheapann baill réasúnta den tsochaí a dhéanann díobháil do do chlú. Níl ráiteas clúmhillteach más ráiteas fíor nó fíor go substainteach é.

## Clúmhilleadh in Éirinn

San Acht um Chlúmhilleadh, 2009 leagadh amach go dtabharfaí “tort an chlúmhillte” ar thort an leabhail agus ar thort na béadchainte araon agus deirtear ann gurb *éard atá i dtort an chlúmhillte ráiteas clúmhillteach maidir le duine a fhoilsiú, ar aon mhodh, do dhuine amháin nó do níos mó ná duine amháin (seachas an duine céadluaite), agus forléireofar “clúmhilleadh” dá réir.* Reachtaítear freisin go *[mb]aineann ráiteas clúmhillteach le duine más rud é go bhféadfaí a thuiscint uaidh le réasún gur dó nó di a thagraíonn sé.* 

Tá tort an chlúmhillte inchaingne gan cruthúnas ar dhamáiste speisialta.

Is in 2014 a gheall an rialtas athbhreithniú oifigiúil ar an dlí a bhaineann le clúmhilleadh. Níor thosaigh an obair i gceart go dtí 2016, nuair a d’fhógair Frances Fitzgerald (a bhí ina haire dlí agus cirt) go mbeadh deis ag an bpobal a dtuairimí a chur chun a roinne go dtí deireadh na bliana sin.  

Baineann cuid mhór dá míshuaimhneas le costais dlí agus go háirithe leis na damáistí gan teorainn a bhronnann giúiréithe go minic ar ghearánaithe. Ní call do ghearánaí fianaise shubstaintiúil a chur faoi bhráid cúirte chun a éileamh go ndearna tuairisc a bhí bréagach nó míchruinn dochar mór dó a chruthú.

Foilsíodh dréacht-Bhille in 2023.

### Tuaisceart Éireann
Ritheadh acht nua i dTuaisceart Éireann in 2022.

## Féach freisin

* Leabhal

## Tagairtí


Catagóir:Coincheapa dlíthiúla
Catagóir:Coireanna
Catagóir:Clúmhilleadh
Catagóir:Leabhal
Red Bull Racing

Is foireann Ostarach de chuid Fhoirmle a hAon é **Red Bull Racing** (Ainm oifigiúil:**Oracle Red Bull Racing**), **RBR** nó **Red Bull** a thugtar air fosta. Is i Milton Keynes atá an fhoireann lonnaithe. Bunaíodh an fhoireann in 2005 tar éis cheannaigh Red Bull Jaguar Racing ar 15 Samhain 2004.

## Éachtanna
### Craobhchomórtas na nDéantúsóirí
*2010
*2011
*2012
*2013
*2022
*2022

### Craobhchomórtas na dTiománaithe
*2010 (Sebastian Vettel)
*2011 (Sebastian Vettel)
*2012 (Sebastian Vettel)
*2013 (Sebastian Vettel)
*2021 (Max Verstappen)
*2022 (Max Verstappen)
*2023 (Max Verstappen)
*2024 (Max Verstappen)

## Naisc Sheachtracha
*Suíomh gréasáin

## Tagairtí

Catagóir:Foirmle a hAon
Catagóir:Iontrálaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Red Bull i bhFoirmle a hAon
Máire Nic Dhonnchadha

Amhránaí ar an sean-nós as an gCaorán Mór ar an gCeathrú Rua ab ea **Máire Nic Dhonnchadha** (a d'éag ar an 1 Nollaig 2020). Bhí bua an cheoil ar an dá thaobh aici, ach is ó mháthair a hathar a fuair Máire go leor amhrán nuair a bhí sí óg. Chuaigh sí go dtí an tOireachtas den chéad uair in 1962, agus bhuaigh sí príomhchomórtas amhránaíochta an Oireachtais (ar a dtugtar Corn Uí Riada anois) sa bhliain 1964. Ina dhiaidh sin, thug sí duais speisialta don Oireachtas — Corn Mháire Nic Dhonnchadha — a bhronntar ar dhaoine nár bhuaigh aon duais amhránaíochta ag an Oireachtas cheana. Thaifead sí amhráin le Gael Linn, Comhaltas Ceoltóirí Éireann, agus RTÉ.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Aithint eintiteas ainmnithe

I bpróiseáil teanga nádúrtha, is éard is **aithint eintiteas ainmnithe** (nó **NER** ó **Named-entity recognition** an Bhéarla) ann ná fothasc asbhainte faisnéise a fhéachann le heintitis ainmnithe a luaitear i dtéacs neamhstruchtúrtha a aimsiú agus a rangú i gcatagóirí réamhshainithe. Rudaí amhail ainmneacha duine, eagraíochtaí, láithreacha, cóid leighis, léirithe ama, cainníochtaí, luachanna airgeadaíochta, céatadáin, is araile a bhíonn i gceist.

Catagóir:Próiseáil teanga nádúrtha
Inis Mhic Cionaith

Is oileán i gContae na Gaillimhe amach ón gCeathrú Rua é **Inis Mhic Cionaith**. Tugtar **an tOileán Mór** air freisin. Tá an t-oileán tréigthe ón mbliain 1973.

Ag deireadh an 19ú haois, nuair a bhí Martin Kirwan ina thiarna talún sa cheantar, deirtear gur cuireadh iachall ar na tionóntaí teacht go dtí an t-oileán chun cíos a íoc, de bharr cúrsaí slándála.

## Déimeagrafaic

## Féach freisin
* Réamonn Jimmy Mac Donncha

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Ghaeltachta
Catagóir:Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Oileáin Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
An Biúró Eorpach do Theangacha Neamhfhorleathana

Eagraíocht neamhrialtasach a bunaíodh in 1982 chun éagsúlacht teangacha agus mionteangacha a chur chun cinn ab ea **an** **Biúró Eorpach do Theangacha Neamhfhorleathana** (Béarla: *European Bureau for Lesser-Used Languages*). Cuireadh deireadh leis an eagraíocht in 2010. Bhí dlúthbhaint aige le Parlaimint na hEorpa agus le Comhairle na hEorpa, agus fuair sé maoiniú ón Choimisiún Eorpach agus ó eagraíochtaí rialtais áitiúla agus réigiúnacha.

D'fheidhmigh sé ar son an leathchéad milliún duine a labhraíonn mionteanga nó teanga réigiúnach san Eoraip.

Chuir an tAontas Eorpach deireadh le deontas oibriúcháin an Bhiúró in 2007 in ainneoin moltaí ó Pharlaimint na hEorpa, lena n-áirítear Tuarascáil Ebner in 2003 agus measúnú a rinne Ernst and Young (a choimisiúnaigh an AE féin) gur cheart don AE leanúint lena thacaíocht.

Rinne Bord Stiúrthóirí an Bhiúró cinneadh ar an 27 Eanáir 2010 an eagraíocht a dhúnadh mar gheall ar an ngearradh siar ar a chroímhaoiniú.

Tháinig an Líonra Eorpach um Chothromas Teangacha (Béarla: *European Language Equality Network*, nó *ELEN*) i gcomharbas ar an mBiúró. Tugann sé balleagraíochtaí de chuid an Bhiúró agus go leor eagraíochtaí eile timpeall na hEorpa le chéile. Faoi láthair, feidhmíonn ELEN ar son 44 teanga trí 60 balleagraíocht i 20 stát Eorpach.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na hEorpa
Catagóir:Polaitíocht na hEorpa
Catagóir:Mionteangacha
Catagóir:Comhairle na hEorpa
Réamonn Jimmy Mac Donncha

Iomróir clúiteach as Inis Mhic Cionaith, i ngar don Cheathrú Rua, ab ea **Réamonn Jimmy Mac Donncha** (c.1938–2012).  Bhain sé cáil amach ar dtús nuair a ghnóthaigh sé an craobhchomórtas sinsir curachaí canbháis ag Tóstal na mBád in 1955 in éineacht le Beairtle agus Pádraig Deáirbe. Ní raibh sé ach seacht mbliana déag d'aois ag an am. Ghnóthaigh sé an rás arís in 1959 in éineacht lena dheartháir Michael Jimmy agus Beairtle Deáirbe.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Clár faisnéise faoin rás in 1955 a craoladh ar TG4 

Catagóir:Iomróirí
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Básanna in 2012
Blas (BBC)

Is clár irise Gaeilge é **Blas**, a chraoltar ó Luan go Déardaoin ar BBC Raidió Uladh, ó 7:30 i.n. go 8.00 i.n. Craoltar “Blas Ceol” oíche Déardaoin ó 8.00 i.n. go 9.00 i.n. Thosaigh an clár in 1998.

Díríonn Blas ar nuacht agus ar scéalta a bhfuil spéis ag pobal na Gaeilge iontu: spórt, ealaíon, litríocht, polaitíocht, agus cúrsaí reatha san áireamh. Díríonn an clár go príomha ar nuacht agus scéalta ó Thuaisceart Éireann, ach clúdaíonn sé scéalta ó Phoblacht na hÉireann, agus ó Ghaeltacht na hAlban freisin.

Léiríonn BBC Gaeilge an clár, agus is iad Fearghal Mag Uiginn, Máire Bhreathnach, Dáithí Ó Muirí agus Caoimhe ‘Chats’ Ní Chathail na príomhláithreoirí. Cuireann Caoimhe ‘Ceol’ Ní Chathail ‘Blas Ceoil’ i láthair ar an Déardaoin, clár a chlúdaíonn ceol traidisiúnta agus ceol tíre. Cuireann Brian Mullen, duine de láithreoirí Blas ón tús, an seó Caschlár i láthair oícheanta Domhnaigh.

## Tagairtí

Catagóir:BBC Thuaisceart Éireann
Catagóir:Podchraoltaí chúrsaí reatha
Catagóir:Podchraoltaí i nGaeilge
Catagóir:Podchraoltaí Éireannacha
Catagóir:Cláir raidió
Catagóir:Cláir Ghaeilge
Bina McLoughlin

Feirmeoir caorach agus cardálaí as Conamara ab ea **Bina McLoughlin** (1929–2001). Baisteadh “*the Queen of Connemara*” uirthi i ndeireadh a saoil.

Rugadh agus tógadh le Gaeilge i nGleann na nGeimhleach í, i ngar don Líonán i dtuaisceart Chonamara. Ba iad Peadar Mac Lochlainn agus Áine Seoighe a tuismitheoirí.

Chaith sí an chuid is mó dá saol fásta ina cónaí ina haonar ar fheirm i gCoilleach Bheag, achar gairid ón Líonán, áit a raibh tréad caorach ar chnoc aici.

Nuair a rinneadh an scannán *[[The Field (scannán)|The Field]]* sa cheantar i ndeireadh na 1980idí, tugadh ról beag di. Bhí sí in ann a feisteas féin ar fad a chaitheamh as an mbailiúchán de sheanbhalcaisí a bhí aici..

Thacaigh sí go láidir le Fianna Fáil, go háirithe le hÉamon Ó Cuív, agus théadh sí amach ag stocaireacht ar a shon sna 1980idí agus sna 1990idí. Nuair a fuair sí bás i 2001, d'fhág sí a feirm agus a talamh, arbh fhiú thart ar mhilliún punt iad, le huacht ag Ó Cuív. Dhiúltaigh sé an tiomnacht, agus fágadh an talamh ag deirfiúracha McLoughlin a bhí ina gcónaí i Sasana.

Rinneadh gearrscannán faoina saol i 2018 dar teideal *The Queen of Connemara: The Extraordinary Life of Bina McLoughlin*.

## Tagairtí
 

## Naisc sheachtracha
* ''The Queen of Connemara''

Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Básanna in 2001
Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
An Rialachán Ginearálta maidir le Cosaint Sonraí

mion
Is rialachán de chuid an Aontais Eorpaigh é an **Rialachán Ginearálta maidir le Cosaint Sonraí**, nó **RGCS**. Leagann an rialachán síos rialacha chosaint sonraí maidir le próiseáil sonraí pearsanta dhaoine, chomh maith le rialacha maidir le saorghluaiseacht sonraí den sórt sin.

## Eachtraí

### Fíneáil Meta 2024
Gearradh fíneáil €91m ar Meta in 2024 i ndiaidh don Choimisiún fiosrúchán a dhéanamh ar an gcaoi a raibh roinnt pasfhocal stóráilte ag Meta i ngnáth-théacs gan chriptiú ar chórais inmheánacha an chomhlachta. B'iad Meta iad féin a chuir an Coimisiún ar an eolas go raibh na pasfhocail stóráilte gan chosaint acu agus rinneadh an sárú de thaisme, a dúirt siad.

Rialaigh an Coimisiún go raibh ceithre shárú déanta ag Meta ar an Rialachán Ginearálta maidir le Cosaint Sonraí (GDPR). Bhain siad le teip an chomhlachta úsáideoirí a chur ar an eolas go raibh sárú déanta ar a sonraí pearsanta agus le teip an chomhlachta beartais teicniúla ná eagraíochtúla a úsáid chun sonraí na n-úsáideoirí a chosaint sa chéad dul síos.

### Fíneáil Tiktok 2025
Thug an Coimisiún um Chosaint Sonraí  in Éirinn faoi fhiosrúchán maidir le TikTok sa bhliain 2021. In 2025, gearradh fíneáil €530 milliún ar TikTok as sonraí pearsanta úsáideoirí san Eoraip a aistriú chun na Síne;   stóráladh sonraí líon teoranta úsáideoirí Eorpacha ar fhreastalaithe sa tSín.  B'ionann sin agus sárú ar an Rialachán Ginearálta maidir le Cosaint Sonraí (RGCS).  Mar bharr ar an donas, chuir lucht an ardáin dhigitigh eolas míchruinn ar fáil don Choimisiún.

Tugadh ordú do TikTok athchóiriú a dhéanamh ar a gcleachtas próiseála taobh istigh de shé mhí, sa treo is go mbeidh siad ag comhlíonadh a gcuid dualgas faoin GDPR faoin tráth sin.

## Naisc sheachtracha

* Láithreán oifigiúil an Aontais Eorpaigh faoin Rialachán Ginearálta maidir le Cosaint Sonraí

## Féach freisin

* Acht um Sheirbhísí Digiteacha an Aontais Eorpaigh
* Coimisiún um Chosaint Sonraí  in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Meáin shóisialta
Catagóir:Líonraí sóisialta
Catagóir:Sonraí
Catagóir:Rialacháin an Aontais Eorpaigh
Microsoft Edge

Is brabhsálaí Gréasáin dílsithe trasardáin é **Microsoft Edge** a lainseáladh i 2015 agus a tháinig i gcomharba ar an mbrabhsálaí a bhí roimhe ag Microsoft, is é sin Microsoft Internet Explorer. Tá an brabhsálaí réamhshocraithe ar an gcóras oibriúcháin Windows 11. Ó Bhealtaine 2022 ar aghaidh, tá Edge sa dara háit ar liosta de na brabhsálaithe is mó in úsáid ar fud an domhain, taobh thiar de Google Chrome agus chun cinn ar Apple Safari, in úsáid ag 10% de ríomhairí pearsanta an domhain. I bhFeabhra 2023 d'fhógair Microsoft athruithe móra don bhrabhsálaí, ag cur cnaipe nua isteach le haghaidh Bing Chat, a d'athainmnigh siad níos déanaí sa bhliain mar Microsoft Copilot, bota comhrá bunaithe ar shamhail teanga mhór.

Catagóir:Brabhsálaithe Gréasáin
OpenAI

Is eagraíocht taighde Mheiriceánach sa réimse intleacht shaorga é **OpenAI**, bunaithe ar an 11 Nollaig 2015 agus lonnaithe i San Francisco, California. D'fhorbair OpenAI roinnt samhlacha teanga móra, GPT-1 (in 2018) go dtí GPT-5 (in 2025). Tá an bota comhrá ChatGPT bunaithe orthu siúd.

## Féach freisin

* ChatGPT 
* Claude (Anthropic)

## Tagairtí
Google Chrome

Is brabhsálaí gréasáin dílsithe trasardáin é **Chrome** a d’fhorbair Google ó 2008 i leith, bunaithe ar an tionscadal Chromium saor in aisce atá ar siúl ar na córais oibriúcháin Windows, Mac, Linux, Android agus iOS.

Fógraíodh é ar an 11 Meán Fómhair 2008, an lá sular scaoileadh an chéad leagan béite. Nochtadh an chéad leagan cobhsaí ar an 11 Nollaig 2008. De réir na hinstitiúide StatCounter, ba é Google Chrome an brabhsálaí is mó a úsáidtear ar domhan i Meitheamh 2012, le thart ar an tríú cuid d'úsáideoirí ar fud an domhain. Ó Mhárta 2021, tá a sciar den mhargadh níos mó ná 65% nuair a chuirtear gach ardán san áireamh.

## Forbairt
Bunaithe ar an tuairim go bhfuil an t-am a chaitear ar an idirlíon ag méadú i gcónaí, chinn Google brabhsálaí a chruthú atá tapa, dinimiciúil agus nuálach, d'fhonn am a shábháil ar thaobh amháin, ach freisin a oiriúnú d'ábhar na leathanach gréasáin a fhorbraíonn agus a éiríonn níos casta bliain i ndiaidh bliana.  Go deimhin, níl sé i gceist gur brabhsálaí simplí a bheadh i Chrome, ach bogearra atá ceaptha chun feidhmiú na seirbhísí ar líne a bharrfheabhsú agus, ar deireadh thiar, chun néalríomhaireacht a chur chun cinn.

### Ceadúnas
Ní bogearra foinse oscailte é Google Chrome. Tá na comhaid dhénártha oifigiúla faoi réir Chomhaontú um Cheadúnas Úsáideora Deiridh (*EULA*).

## Tagairtí

Catagóir:Brabhsálaithe Gréasáin
Sulchóid Bheag

Baile fearainn agus paróiste sibhialta i gContae Thiobraid Árann, Éire, atá suite siar ó thuaidh ó bhaile Thiobraid Árann is ea **Sulchóid Bheag**.

## Stair

Sa bhliain 968 ba í Sulchóid Bheag an áit do Chath Shulchóid, áit ar chuir an Rí Dhál gCais Mathgamain mac Cennétig agus a dheartháir Brian Bóramha an ruaig ar an Lochlannach Íomhar Luimnigh. Sa bhliain 1603, ba áit stoptha í do Dhomhnall Cam Ó Súileabháin Bhéara le linn a mháirseála eipiciúil ó Chaisleán Dhún Baoi in iarthar Chorcaí go Caisleán Uí Ruairc i Liatroim.
clé|mion| Forógra ag tairiscint luaíochta1000 punt ar fhaisnéis as as a dtiocfaidh gabháil na ndaoine a bhí páirteach i luíochán Shulchóid.

### Luíochán Shulchóid Bheag

clé|mion|177x177px|Cuimhneachán
Tharla Luíochán Shulchóid Bheag, a dúradh gurbh é an chéad chomhrac é i gCogadh na Saoirse in Éirinn, anseo ar an 21 Eanáir 1919. Comórtar an eachtra ag séadchomhartha ag Crosaire Shulchóid Bheag, timpeall 1.5 km siar ó thuaidh ó Stáisiún Ghabhal Luimnigh áit a mbíonn searmanas cuimhneacháin ar siúl gach bliain ar chomóradh an luíocháin, a bhí faoi stiúir Séumas Robinson, Seán Treacy, Dan Breen agus Seán Hogan ón Tríú Briogáid Thiobraid Árann . Tá sonraí an tséadchomhartha agus grianghraif le fáil ag Cuimhneacháin Cogaidh na hÉireann Tá cuntais ar an luíochán seo le fáil i mBiúró Stair Mhíleata na hÉireann,  áit a gcoimeádtar ‘Ráitis Fhinnéithe’ éagsúla. Rinne baill den ‘*Old IRA*’ na tuarascálacha seo mar mhalairt ar phinsin Arm na hÉireann tar éis Neamhspleáchas ón RA. Tá go leor tagairtí ann ach tugann Number WS1658 pointe tosaigh. Ar lá na hoibríochta bhí ceathrar oifigeach ann de chuid an 3ú Briogáid Thiobraid Árann IRA; Seán Treacy, Dan Breen, Seán Hogan (gan é ach 17 ag an am) agus Séumas Robinson. Bhí cúigear Óglaigh eile ina dteannta: Tadhg Crowe, Mick McCormack, Paddy O’Dwyer (Hollyford), Michael Ryan (Dún Aill) agus Seán O’Meara (Tiobraid Árann) — gasóga rothaíochta an bheirt deiridh. Tá balla ag an séadchomhartha ar a bhfuil na hocht sloinne Seán Treacy, Dan Breen, Seán Hogan, S. Robinson, T. Crowe, M. McCormack, P. O’Dwyer, M. Ryan, a bhí ag an suíomh deiridh den luíochán a ba chúis le bás beirt bhall de Chonstáblacht Ríoga na hÉireann agus urghabháil cart geiligníte.

## Daoine suntasacha

* Ba as an pharóiste ó dhúchas é Michael O’Dwyer, an státseirbhíseach sinsearach Indiach.
* Fuair Seán Treacy - oifigeach 3ú Briogáid Thiobraid Árann le linn Chogadh Saoirse na hÉireann, bás i tréanbhabhta lámhaigh le saighdiúirí Briotanacha i Sráid Talbóid, Baile Átha Cliath i mí Dheireadh Fómhair 1920.
## Naisc sheachtracha
*RTÉ; The Soloheadbeg ambush -Sudden, bloody and inexpected.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte Fearainn Chontae Thiobraid Árann
Catagóir:Stair Chontae Thiobraid Árann
Catagóir:Paróistí Sibhialta Chlann Liam, Contae Thiobraid Árann
Ferrari (idirdhealú)

Monaróir carranna is ea **[[Ferrari]]**.

D'fhéadfadh é gurbh ionann **Ferrari** fosta agus:
* Enzo Ferrari, dearthóir gluaisteáin rása a saolaíod (1898-1988)
* Ferrari (scannán 2023), scannán le Adam Driver
* Scuderia Ferrari, foireann rásaíochta
Catagóir:Idirdhealáin
Kepler-452b

D'aimsigh NASA an réalta **Kepler-452b** (*Col Ceathrair na Cruinne* nó *Domhan a 2.0* uaireanta) atá 1800 bliain solais uainn i réaltbhuíon Cygnus. Fógraíodh gur aimsíodh é ar an 23 Iúil 2015. Tá tréithe Kepler-452b chomh cosúil lenár ndomhan féin go bhfuil NASA ag tabhairt Col Ceathrair na Cruinne nó Domhan a 2.0 air.

## Cosúlachtaí leis an Domhan

* Má tá 365 lá i gcúrsa ár ndomhain ar fithis timpeall ar ár ngrian, 385 lá atá i gcúrsa ár gcol ceathrair ar a ngrian siúd.
* Tá ár ndomhan 150 milliún ciliméadar ónár ngrian agus fad Chol Ceathrair na Cruinne (Kepler 452b) óna ngrian (Kepler-452) ná 156 milliún ciliméadar.
* Teocht dromchla ár ngréine ná 5408⁰C i gcomparáid le 5483⁰C - teocht dromchla a ngréine.  Rud a thugann le fios go bhfuil níos mó gréine á fháil acu.
* Toisc go bhfuil siadsan 1.63 uair níos mó ná an domhan s'againn, d'fhéadfadh daonra níos líonmhaire maireachtáil ar a ndomhan siúd. 
* Aois ár ndomhain ná 4.54 billiún agus meastar go bhfuil Domhan a Dó (Kepler-452b) 6.0 billiún bliain d’aois.

Le tamall anuas tá tonnta raidió ón spás amuigh ag teacht chugainn anseo sa domhan. Thagadh na tonnta seo ó réaltaí neodróin nó a leithéid nach féidir leo ach tonn raidió amháin a sheoladh. Ach le blianta beaga anuas tá tonnta raidió rithimeacha ag teacht chugainn le cuisle 5 nóiméad gach 22 nóiméad. Léiríonn taighde gurbh fhéidir na tonnta a bheith ag teacht ó áit ar bith laistigh de gha 15,000 bliain solais amach uainn.

De bharr nach bhfuil an trealamh ann chun anailís a dhéanamh ar na tonnta seo, agus pé teachtaireacht atá iontu a dhíchódú nó a fhreagairt tá roinnt den tuairim go mb'fhéidir go bhfuil daoine ag maireachtáil ar domhan a dó nó Kepler 452b, agus gur dream iad a bhfuil fearas teicneolaíochta níos forbartha acu ná mar atá ag an duine daonna.

## Tagairtí

Catagóir:Réaltaí
Catagóir:Eachtráin
Samhail (léiriú)

Tuairisc shimplithe ar chóras, ar phróiseas srl. is ea **léirshamhail** nó **samhail** (Béarla: model),  a chuirtear chun cinn mar bhunús do thuiscint impiriciúil nó theoiriciúil, nó sa chiall is leithne, íomhá choincheapúil nó intinne de rud éigin.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Eolas
Catagóir:Eolaíocht
Catagóir:Ionsamhlú
Cuntas reatha (baincéireacht)

[mion|[Bank of Ireland, Daingean Uí Chúis

]]
Cuntas gníomhach i mbanc nó i gcumann foirgníochta is ea **cuntas reatha** (current account i mBéarla), inar féidir taiscí a íoc agus ónar féidir aistarraingtí a dhéanamh le seic, le dochar díreach, le buanordú, nó le cárta airgid trí mheaisín dáilte airgid.

## Féach freisin

* Cuntas reatha (comhardú na n-íocaíochtaí)

## Tagairtí

Catagóir:Baincéireacht
Catagóir:Gnó
Sir Daniel Dixon, 1ú Bhairnéad

Fear gnó agus polaiteoir Éireannach ab ea **Sir Daniel Dixon, 1ú Bhairnéad** (28 Márta 1844 – 10 Márta 1907).

## Tús a shaoil
Rugadh Dixon ar 28 Márta 1844, mac do Thomás agus Sarah Dixon ó Latharna, Contae Aontroma. Ceannaí agus úinéir loinge ab ea a athair. Fuair sé a chuid oideachais ag an Royal Belfast Academical Institution. Chuaigh sé isteach i ngnó adhmaid a athar, Thomas Dixon and Sons, agus é ina chomhpháirtí in 1864.

## Gairm pholaitiúil
Sa bhliain 1892 ceapadh Dixon ina chéad Árd-Mhéara ar Bhéal Feirste, agus bhí an post sin aige ar feadh trí théarma; 1892 go 1893, 1901 go 1903, agus 1905 go 1906. Bhí sé ina fheisire parlaiminte freisin do Bhéal Feirste Thuaidh mar Aontachtóir Éireannach ó 1905 go 1907.

Ceapadh Dixon ar Ríchomhairle na hÉireann ar Liosta Gradam an Chorónaithe 1902 a foilsíodh ar 26 Meitheamh 1902, agus chuir Ard-Leifteanant na hÉireann, Iarla Cadogan é faoi mhionn, i gCaisleán Bhaile Átha Cliath ar an 11 Lúnasa 1902. I nDeireadh Fómhair 1903 rinneadh bairnéad de, de chuid Bhaile Meadhonach i gContae Aontroma.
[clé|mion|Séadchomhartha do Sir Daniel Dixon, ar thailte [Halla na Cathrach, Béal Feirste|Halla na Cathrach i mBéal Feirste, Tuaisceart Éireann]]

## Fear gnó
Bhí Dixon i gceannas ar cheann de na comhlachtaí loingis is mó in Éirinn.

## Saol an teaghlaigh
Phós Dixon, ar an gcéad dul síos, Lizzie, iníon le James Agnew, sa bhliain 1867. Tar éis bás a chéad bhanchéile sa bhliain 1868 phós sé, ar an dara dul síos, Annie, iníon le James Shaw, in 1870. D’éag sé an 10ú Márta 1907 i mBéal Feirste, é 62 bliain d’aois, agus tháinig a mhac ba shine Thomas i gcomharbacht air sa bhairnéadacht. Fuair an Bhantiarna Dixon bás sa bhliain 1918.

## Tagairtí

* Kidd, Charles, Williamson, David (eagarthóirí). *Peerage and Baronetage Debrett* (eagrán 1990). Nua Eabhrac: St Martin's Press, 1990.
* Leigh Rayment's list of baronets 
* Leigh Rayment's Historical List of MPs 

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Básanna i 1907
Catagóir:Daoine a rugadh i 1844
Catagóir:Ard-Mhéaraí Bhéal Feirste
Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh
Catagóir:Béal Feirste Thuaidh (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Uaisleacht Éireannach