open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Íbis mhaol thuaisceartach

Is éan imirceach í an **íbis mhaol thuaisceartach** (*Geronticus eremita*) a bhíonn ar fáil i ngnáthóga seasca mar leath-fhásaigh nó creagacha, gar go minic do huisce reatha. Tá an íbis dhubh shnasta (70-80 cm) seo, murab ionann agus baill eile den teaghlach, neamh-threafa, le haghaidh agus ceann dearg neamhchleiteach agus le gob fada cúrach. Pórann sí go coilíneach ar chósta nó laftáin aille sléibhe, áit ina leagann sí de ghnáth 2-3 uibheacha i nead maidí, agus bíonn sí beo ar laghairteanna, feithidí, agus ainmhithe beaga eile.

## Tagairtí

Catagóir:Éin na hEorpa
Catagóir:Éin na Maracó
Catagóir:Éin na Siria
Catagóir:Éin na Tuirce
Catagóir:Threskiornithidae
Moshchena

Is sráidbhaile é **Moshchena** suite in iarthuaisceart na h-Úcráine. Tá sé ina lárionad riaracháin do pharóiste (*rada*) Moshchena agus é suite i gcúige (oblast) Volyn.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte san Úcráin
Pennsans

Is baile, paróiste sibhialta, agus calafort í **Pennsans**, Corn na Breataine, sa Ríocht Aontaithe. Is í an baile is faide siar sa Chorn í agus tá sí thart ar 120 km siar ó Phlymouth agus í suite i bhfoscadh Chabmas an Carrek Loos, ag amharc amach soir ó dheas ar Mhuir nIocht. Tá teorainn aici ar an taobh thiar leis an calafort iascaireachta Lulynn, ó thuaidh leis an bparóiste sibhialta Eglosvadern agus ar an taobh thoir leis an bparóiste sibhialta Ludewan. Tugann suíomh an bhaile aeráid mheasartha dí, níos séimhe ná an chuid is mó den chuid eile den Bhreatain.

Catagóir:Bailte i gCorn na Breataine
Catagóir:Paróistí Sibhialta i gCorn na Breataine
Catagóir:Cathracha calafoirt agus bailte sa Ríocht Aontaithe
Catagóir:Calafoirt agus cuanta Chorn na Breataine
Catagóir:Pennsans agus Lulynn
Yr Hen Ogledd

Is éard is **Yr Hen Ogledd** (Gaeilge:*An Sean-Tuaisceart*) ann ná an téarma a n-úsáideann scoláirí chun tagairt a dhéanamh do na chríocha sin atá anois i dtuaisceart Shasana agus i ndeisceart na hAlban, ina raibh pobail na mBriotanach (Brythoniaid) ina gcónaí ann, sna blianta idir 500 agus ionradh na Lochlannach c. 800, sé sin sa tréimhse tar éis cúlú an garastúin Rómhánach.

Ón tSean-Thuaisceart tháinig an litríocht Bhreatnach is luaithe, dánta gaisce le filí yr Hengerdd faoin gcath idir ríochtaí na mBreatnach agus na treibheanna Angla-Shacsanaigh a rinne iarracht na Briotanaigh a cheansú agus a gcuid talún a ghabháil. Ón tSean-Thuaisceart tháinig Cunedda ap Edern agus a lucht leanúna, bunaitheoirí ríocht Gwynedd freisin.

Is féidir Yr Hen Ogledd a shainiú mar Albain ó dheas ó líne shamhailteach idir teorainneacha Sruighlea agus Loch Laomainn agus na contaetha Sasanacha atá ann faoi láthair Cumbria, Lancashire, Contae Durham, Northumberland, Yorkshire agus Humberside. Is críoch níos móire í seo ná mar atá sa Bhreatain Bheag inniu. Féadfaidh ríochtaí Hen Ogledd (Elfed) síneadh chomh fada ó dheas le ceantar Cheshire inniu. Rinne Cath Chester deighilt ríochtaí an tSean-Thuaidh ón mBreatain Bheag i 615. 

Catagóir:Iarannaois Dhéanach na hAlban
Catagóir:Sasana na Normannach sa Mheánaoise
Catagóir:An Bhreatain Bheag mheánaoiseach
Catagóir:Albain mheánaoiseach
Catagóir:An 6ú haois in Albain
Catagóir:An 7ú céad in Albain
Catagóir:An 8ú haois in Albain
Catagóir:An 9ú haois in Albain
Catagóir:An 6ú haois i Sasana
Catagóir:An 7ú haois i Sasana
Catagóir:An 8ú haois i Sasana
Catagóir:An 9ú haois i Sasana
Catagóir:Stair Chumbria
Catagóir:Stair Northumberland
Catagóir:Stair Yorkshire
Catagóir:Stair Chríochan na hAlban
Catagóir:Stair Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh
Seangán capaill

Is feithid é an **seangán capaill**. Ball d'fhine na Formicidae atá ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Seangáin
Catagóir:Feithidí
Damhán uisce cloigíneach

Is é an **damhán uisce cloigíneach** (nó, uaireanta, an **damhán uisce**) an t-aon damhán alla a mhaireann faoin uisce an t-am ar fad. Tógann sé dídean chlogchruthach a líonann le haer a iompraíonn sé síos lena ghéaga cúil. Análaíonn sé trí screamh aeir ar dhromchla a cholainne. Itheann sé crústaigh den chuid is mó. Tá a ghreim nimhiúil, agus cuireann tús le hurlacan is fiabhras. Is é *Argyroneta aquatica* an t-ainm tacsanomaíochta, agus is é an t-aon speiceas amháin i ngéineas *Argyroneta*.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Damháin Alla
Seangán casabhaigh

Is feithid é an **seangán casabhaigh**. Ball d'fhine na Formicidae atá ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Seangáin
Catagóir:Feithidí
Brixton

Is baile é **Brixton** atá suite sa bhuirg London Borough of Lambeth, Londain Theas.

## Stair
Ar an 3 Aibreán 1981, thosaigh círéibeacha i mBrixton.

## Tagairtí

Catagóir:London Borough of Lambeth
Bana Thighearna nan Eilean

Is dealbh den Mhaighdean Mhuire, deartha le Hew Lorimer, atá suite ar Uibhist a Deas, Comhairle nan Eilean Siar, í **Bana Thighearna nan Eilean** nó **Moire ro Naomh nan Eilean**. Snoíodh an dealbh as eibhear sa bhliain 1957 agus coisriceadh í an bhliain ina dhiaidh sin. Ceapadh an dealbh mar fhreagra ar phleananna de chuid an Aerfhórsa Ríoga bunáit agus raon buamála a chur ar siúl ar an oileán.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Eolas faoi Bhana Thighearna nan Eilean

Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Dealbha
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
An t-Ìochdar

Is sráidbhaile ar an Uibhist a Deas, Comhairle nan Eilean Siar é **an t-Ìochdar**.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Gisborne

Cathair sa Nua-Shéalainn is ea **Gisborne** (Maorais: **). 

## Aeráid

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte sa Nua-Shéalainne
Futbol'nyj klub Krasnodar'

Club peile atá suite i Krasnodar, Críoch Krasnodar, An Rúis is ea **Futbol'nyj klub Krasnodar**'. Bunaíodh an club sa bhliain 2008. Imríonn an fhoireann a cuid cluichí sa staid "Kuban" (do 32,000) in Krasnodar.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an chlub 
* Suíomh Fan 

Krasnodar
Soho

Is baile é **Soho** atá suite sa bhuirg Cathair Westminster, Londain Láir.

Catagóir:Cathair Westminster
Seangán buí féir

Is feithid é an **seangán buí féir**. Ball d'fhine na Formicidae atá ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Na hArdtailte Theas

Ceann de thrí rannán geografacha na hAlban, cuimsíonn **Na hArdtailte Theas** an chuid is mó de thalamh críche cnocach na hAlban ó dheas den éasclíne gheolaíoch a shíneann ó Dhún Barra, Siorrachd Lodainn an Ear, ar an Mhuir Thuaidh go dtí Inbhir Gharbhain, Siorrachd Áir a Deas, ar an Linne Chluaidh. 
Den chuid is mó, tá na hArdtailte Theas comhdhéanta as carraigeacha Siolúracha agus Ordaivíseacha, agus déroinnte ag na gleannta leathana de chuid na haibhneacha an Thuaidh agus an Nid.
[thumb|Na cnoic timpeall [Dorus Doire ón mbóthar A702]]

*
Catagóir:Sléibhte agus cnoic sna Teorainneacha Albanacha
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Tíreolaíocht Lodainn an Ear
Catagóir:Tíreolaíocht Mheadhan Lodainn
Catagóir:Tíreolaíocht Lannraig a Deas
Catagóir:Tíreolaíocht Inbhir Áir a Deas
Catagóir:Tíreolaíocht Dhún Phris is Ghall-Ghàidhealaibh
Catagóir:Geolaíocht na hAlban
Amscála geolaíoch

deas|250px|thumb|Amscála geolaíoch
Soláthraíonn **an t-amscála geolaíoch** córas le haghaidh tomhais chroineolaíocha ina gcuirtear stratagrafaíocht i gcomparáid le tréimhse ama a bhíonn in úsáid ag geolaithe, pailé-ointeolaithe agus domhaneolaithe eile chun cur síos a dhéanamh ar an t-uainiúchán agus an caidreamh idir imeachtaí a tharla le linn stair an Domhain.

Go dtí tús an 19ú céad chreid beagnach gach éinne nach raibh an Domhan ach na mílte bliain d'aois agus a chruth — na sléibhte, na farraigí, na haibhneacha, na hoileáin, na hilchríocha — gan athrú ó thús ama. Ansin d'fhoilsigh an geolaí Albanach Charles Lyell a leabhar *Principles of Geology* (Prionsabail na Geolaíochta, 1830) inar chuir sé síos ar a choincheap go raibh an Domhan á athrú an t-am ar fad. De réir a chéile glacadh leis an dearcadh seo go forleathan, agus thar na blianta rinne geolaithe staidéar ar na sraitheanna éagsúla carraigeacha is na hiontaisí de neacha beo a bhí stalctha iontu. Ón srathú geolaíoch agus le cabhair dátaithe gheolaíoch, tá na geolaithe tar éis aois iomlán an Domhain, 4,600 milliún bliain, a roinnt ina 4 ré: an ré Réamh-Chaimbriach a lean ar feadh 4,000 milliún bliain, an Ré Phailéasóch timpeall 590-250 milliún bliain ó shin, an Ré Mhéiseasóch timpeall 250-65 milliún bliain ó shin, agus an Ré Chaenasóch ó 65 milliún bliain ó shin go dtí an lá inniu. Fo-roinntear an 3 ré dheireanach seo ina dtréimhsí áirithe freisin. Go ginearálta faightear fianaise an-lag den bheatha, aoncheallach den chuid is mó, sa ré Réamh-Chaimbriach. Sa ré Phailéasóch thosaigh orgánaigh ilcheallacha is éisc ag teacht chun cinn, agus roinntear an ré seo mar seo: an tréimhse Chaimbriach (590-500 milliún bliain ó shin), an tréimhse Ordaivíseach (500-435 milliún bliain ó shin), an tréimhse Shiolúrach (435-408 milliún bliain ó shin), an tréimhse Dheavónach (408-360 milliún bliain ó shin), an tréimhse Charbónmhar (360-280 milliún bliain ó shin), agus an tréimhse Pheirmeach (280-250 milliún bliain ó shin). Ré na ndineasár a bhí sa ré Mhéiseasóch, agus na péisteanna ceannasach ar fud an Domhain. Sa tréimhse Thriasach, 250-195 milliún bliain ó shin, tháinig na dineasáir i réim agus thosaigh Pangaea ag titim as a chéile. Ansin bhí an tréimhse Iúrasach, 195-140 milliún bliain ó shin. Sa tréimhse Chailceach, 140-65 milliún bliain ó shin, fuair na dineasáir uile bás. Le teacht na ré Caenasóiche tháinig na mamaigh i réim ar Domhan. Tugtar *[[Treasach|an tréimhse Threasach]]* ar an idirlinn, 65-2 mhilliún bliain ó shin, agus an tréimhse Cheathartha ar an tréimhse ó shin i leith.

## Amscála geolaíoch




## Tagairtí

Catagóir:Geolaíocht
Catagóir:Tomhais chroineolaíocha
An Ré Chaenasóch

Is í **an Ré Chaenasóch**, a chiallaíonn "saol nua" (Gréigis: *καινός* (kainos) "nua", agus ζωή (zoe) "beatha") nó ar a dtugtar freisin **an Caenasóch** an ré gheolaíoch
is déanaí de na trí Ré gheolaíoch de chuid an amscála Fanarasóch agus clúdaíonn sí an tréimhse ó 65.5 Ma go dtí an lá inniu. Tá an t-aeón marcáilte ag an teagmhas díobhaidh a tharla ag deireadh an Chailcigh, ar a dtugtar an teorainn CT (Cailceach - Treasach), a chonaic dul i léig na dineasáir neamh-éanúil agus deireadh an an Mhéiseasóigh. Le teacht na ré seo tháinig na mamaigh i réim ar an Domhan, agus tharla éabhlóid i mamaigh, éin, plandaí bláfara. D'forbair airíonna geografacha an lae inniu le hathruithe sna hilchríocha trí oighriú is athoighriú, bolcáin is iarmhairtí na haimsire.

## Tagairtí

Catagóir:Scála ama Geolaíoch
Catagóir:Ré Chaenasóch
Catagóir:Stair Gheolaíochta na Cruinne
Catagóir:Réamhstair
Catagóir:Amscála geolaíoch
Catagóir:Tréimhsí geolaíocha
Türk Telekom Arena

Is staid na foirne sacair Galatasaray SK agus Tuirc é **Türk Telekom Arena**, atá suite in Iostanbúl, sa Tuirc le toilleadh 62,650 daoine. 

Osclaíodh an staid sa bhliain 2011, agus bhog Galatasaray agus Tuirc isteach ann ag tús an tséasúir 2010/11 ón *Ali Sami Yen stadion*. Tá an Türk Telekom Arena suite níos faide amach ón chathair ná an *Ali Sami Yen stadion*, i mbruachbhaile darbh ainm Fröttmanning.

Lastar an staid suas nuair a bhíonn cluiche ar siúl i rith na hoíche: dearg nuair a bhíonn Galatasaray ag imirt, gorm nuair a bhíonn An Tuirc ag imirt agus bán nuair a bhíonn foireann náisiúnta na Gearmáine ag imirt.

## Tagairtí

Catagóir:Staideanna spóirt i dTúirc
Catagóir:Iostanbúl
Cath Phwll Melyn

Bí **Cath Phwll Melyn**, ar a dtugtar an **Cath Usk**, mar chuid de Chogadh Breatnach ar son na saoirse i gcoinne riail Shasana agus mhair sé ar aghaidh ón bhliain 1400 gp dtí 1415. Troideadh an cath an-tábhachtach seo le linn Éirí Amach Owain Glyndŵr in earrach na bliana 1405. Treascraíodh na reibiliúnaithe Breatnacha agus cailleadh ceannairí agus fir tábhachtacha. Tugann croinic chomhaimseartha le fios go raibh sléacht déanta ar na Breatnaigh agus "Ba anois a thosaigh ar an taoide dul i gcoinne Owain agus a chuid fear."
## Dátú

Tá roinnt éiginnteachta ann faoi dháta an chatha agus a seasamh maidir le cath eile i dTeyrnas Gwent ag Y Grysmwnt. Mar sin féin, creideann RR Davies go raibh Cath y Grysmwnt i mí na Márta agus Cath Phwll Melyn i mí na Bealtaine. 

## Cur síos

Tar éis an bhriste ag Cath y Grysmwnt dealraíonn sé go raibh na reibiliúnaithe Breatnacha ag iarraidh móiminteam a bhaint amach in athuair i limistéar Gwent Thuaidh. Dealraíonn sé gur thosnaigh an cath ar dtús le hionsaí sciobth scinneadach ag fórsaí na mBreatnach, faoi stiúir an mac ba shine d'Owain, sé sin Gruffudd ab Owain Glyndŵr, i gcoinne Chaisleán Usk. Ruaig fórsaí an chaisleáin an ionsaí agus theith na Breatnaigh agus trúpaí an gharastúin faoi stiúir Richard de Grey, 1ú Barún Grey de Codnor, an Tiarna John Greyndour, Dafydd ap Llewelyn ap Hywel (nó Dafydd Gam) agus an Tiarna John Oldcastle de Herefordshire - fórsa an-suntasach, sa tóir orthu. Chuaigh cúlú na mBreatnch thar an abhainn inátha an 'Afon Wysg' (Béarla: Usk) agus isteach san fhoraois 'Coed y Mynach' (Béarla: *Monkswood*), Sir Fynwy (Béarla: *Monmouthshire*) i dtreo Mynydd Pwll Melyn (Gaeilge: *Cnoc na Linn Buí*. Tugann tuairisc comhaimseartha Adda o Frynbuga (Béarla: *Adam of Usk*) pictiúr beoga de na hionsaithe ar chúlú na mBreatnach: *mharaigh siad a lán díobh le tine agus le faobhar an chlaímh go leor acu, ach thar gach uile ní an tAb ar Llanddewi (Béarla: *Llanthony*), agus bhrúigh siad iad gan scor, ag tiomáint iad trí choill na manach, áit ar gabhadh Gruffudd ab Owain.* Dar leis an chroiniceoir Albanach 'Walter Bower', d'imir Dafydd Gam, a bhí in aghaidh an éirí amach, agus ina Bhreatnach ó dhúchas as Aberhonddu (Béarla: *Brecon*) agus seilbh a bheith aige ag Llandeilo Gresynni, Sir Fynwy, páirt shuntasach i mbua na Sasanach.

Pwll Melyn
Catagóir:1405 san Eoraip
Catagóir:Stair na Breataine Bige
An tAeón Fanarasóch

Is é **an tAeón Fanarasóch** an t-aeón reatha san amscála geolaíoch, agus lena linn mhair ainmhithe go flúirseach ar an domhan. Clúdaíonn sé thart ar 542,000,000 bliain agus téann sé ar ais go dtí an t-am ina raibh ainmhithe cruabhlaoscach éagsúla ar fáil don chéad uair ar an domhan. Tagann an téarma Fanarasóch ó na focail Gréigise *φανερός* agus *ζωή*, a chiallaíonn *saol infheicthe*, ó creideadh uair amháin gur thosaigh an saol sa Tréimhse Chaimbriach, an chéad tréimhse den aeón seo. Tá t-am roimh an Aeón Fanarasóch, ar a dtugtar tráth an Sár-aeón Réamhchaimbriach, roinnte anois idir na trí aeón seo a leanas ; an tAeón Háidéasach, an tAeón Aircéach agus an tAeón Prótarasóch.

Fanarasóch
Loch Champlain

Loch nádúrtha fionnuisce i Meiriceá Thuaidh is ea **Loch Champlain** (Béarla: Lake Champlain, Fraincis: lac Champlain). Tá an chuid is mó den loch suite i stáit Nua-Eabhrac agus Vermont sna Stáit Aontaithe, ach tá an chuid is faide chun tuaiscirt i gCúige Québec i gCeanada. Tá an loch ainmnithe i ndiaidh Samuel de Champlain, an taiscéalaí Francach a tháinig ar an loch sa bhliain 1609.

## Geolaíocht
Tá Loch Champlain 1,269 ciliméadar cearnach (490 míle cearnach) d’achar. Tá sí amuigh is istigh ar 201 km (125 míle) ar fad agus 23 km (14 míle) trasna ag an bpointe is leithne. 400 troigh (120 méadar) an pointe is doimhne sa loch. Tá an loch idir 95 agus 100 troigh (29 go 30 m) os cionn meánleibhéal na farraige, ag brath ar an séasúr.

Téann stair na locha 20,000 bliain siar go deireadh na hOighearaoise deireanaí. Tá Loch Champlain suite i nGleann Champlain, agus é seo á thaoscadh ag an loch. Taoscann an Abhainn Richelieu an loch féin ó thuaidh isteach san Abhainn San Labhrás. Is cuid den Ghleann Mór Apaláiseach é Gleann Champlain, a shíneann ó Alabama san iardheisceart go Gleann na Saint Lawrence. 

Catagóir:Lochanna na Stát Aontaithe
Catagóir:Lochanna i gCeanada
Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2011

Reáchtáladh Toghchán do Uachtaránacht na hÉireann **2011** ar Déardaoin 27 Deireadh Fómhair, 2011.  

Ba iad seo a leanas na hiarrthóirí; Máirtín Mag Aonghusa, Dana, Mary Davis, Seán Gallagher, Gabriel de Mhistéal, David Norris, Mícheál D. Ó hUiginn. Ba é Mícheál D. Ó hUiginn a bhuaigh ar deireadh tar éis cheithre bhabhta comhairimh agus os cionn milliún vóta aige. Ar an 29 Deireadh Fómhair, fógraíodh an toradh i gCaisleán Bhaile Átha Cliath. Insealbhaíodh é in oifig an Uachtaráin ar 11 Samhain, 2011. 
thumb|upright|Michael D. Higgins

## Torthaí
Ar 29 Deireadh Fómhair 2011, bhuaigh Ó hUiginn an toghchán nuair a fógraíodh an toradh i gCaisleán Bhaile Átha Cliath.

## Iarrthóirí a bhí luaite le bheith ainmnithe
Bhí roinnt daoine eile luaite sna nuachtáin roimh an rás (ach níor éirigh leo nó ní raibh fonn orthu ag deireadh na dála).

#### Fine Gael

* John Bruton, iar-Thaoiseach. 
* Seán Kelly, Feisire Pharlaimint na hEorpa agus iar-Uachtarán Chumann Lúthchleas Gael. 
* Mairead McGuinness, Feisire Pharlaimint na hEorpa

#### Fianna Fáil

* Brian Crowley, Feisire Pharlaimint na hEorpa
* Mary O'Rourke, iar-Aire agus TD

#### An Lucht Oibre
* Fergus Finlay
* Kathleen O'Meara, iar-Sheanadóir

#### Neamhspleách
* Pat Cox
* Niall O'Dowd
* an iar-craoltóir Mícheál Ó Muircheartaigh. 
* Jackie Healy-Rae, iar-TD
* Tharraing David Norris (seanadóir neamhspleách) amach as an rás, ach chuaigh ar ais ann arís.

#### Sinn Féin
* Martin McGuinness

## Féach freisin

* Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2018
* Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2025

## Tagairtí

Catagóir:Uachtaráin na hÉireann
Catagóir:Toghcháin Uachtaránachta na hÉireann
Catagóir:2011
Aberystwyth

Cathair sa Bhreatain Bheag is ea **Aberystwyth** ("Inbhear an Ystwyth" .i. na habhann solúbtha nó aclaí; ). Tá Ollscoil Aberystwyth agus Leabharlann Náisiunta na Breataine Bige suite sa chathair.

Is in Aberystwyth a scríobh Caerwyn Williams *[[Traidisiún Liteartha na nGael]]* i mBreatnais, gan trácht ar *[[Storïau ac Ysgrifau]]* *[[Storïau ac Ysgrifau|Pádraic Ó Conaire]]*, aistriúchán ar shaothar an údair chéanna. Agus í ag tabhairt faoi chéim máistreachta sa Ghaeilge in Ollscoil Aberystwyth, d'aistrigh Felicity Roberts *[[Mo Bhealach Féin]]* Sheosaimh Mhic Grianna go Breatnais.

Is ar an mbaile seo freisin a cuireadh ''Foclóir Breatnais–Gaeilge'' Joe Mitchell i dtoll a chéile don chuid is mó.

I ngeall ar an gcaoi go raibh Mitchell agus a bhean ag tógáil clainne le Gaeilge chomh maith le Breatnais, agus ar dhaoine eile sa chomharsanacht, thug Diarmuid Johnson "mionGhaeltacht" ar phobal beag na Gaeilge ann,


"Gaeltacht gan stát gan náisiún, Gaeltacht gan deontas gan déirc, Gaeltacht gan acht gan agóid, Gaeltacht gan talamh gan teorainn, Gaeltacht gan údarás gan aitheantas, Gaeltacht gan chlub gan chumann, gan ionad gan áras. Agus ba mhaith sin. Nach amhlaidh a bhí in Éirinn féin fadó roimh aimsir an Stáit!"


## Comhchathracha
*  Kronberg im Taunus, Hesse, An Ghearmáin.
*  St-Brieuc, An Bhriotáin, An Fhrainc.
*  Esquel, An Phatagóin, An Airgintín.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Breataine Bige
Caernarfon

Baile Ríoga agus port sa Bhreatain Bheag is ea **Caernarfon** (fuaimniú i mBreatnais: [kaɨrˈnarvɔn]; Béarla: /kərˈnɑrvən/). 

## Comhchathracha

*  Landerneau, An Bhriotáin, An Fhrainc.

Catagóir:Cathracha na Breataine Bige
Téachtadh

thumb|right|250px|Cneá stolltaIs éard is **téachtadh** ann ná próiseas an-chasta trína téachtann fuil agus ina gcruthaítear téachtáin fola. Is cuid thábhachtach é den haemastáis, ina scoirtear an chaillteanais fola ó shoitheach fola a bhíonn damáiste, nuair a chumhdaítear balla an tsoithigh damáiste le pláitíní agus fibrin inthuslagtha chun stop a chur leis an bhfuiliú agus tús a chur leis an soitheach a dheisiú.
Is féidir baol méadaithe fuiliú (rith fola) nó téachtadh bacúil (trombóis) bheith ina thoradh ar neamhoird téachta.

Bíonn an téachtadh ardchaomhnaithe ar fud na bitheolaíochta; i ngach mamach, agus baineann sé le chomhphárt cheallach (pláitín) agus phróitéineach (fachtóir téachta fola) araon. Bhí an taighde is mó déanta ar an gcóras i ndaoine agus dá réir sin tá an tuiscint is fearr againn air dá bhrí sin.

Tosaíonn an téachtadh díreach tar éis gortú an tsoithigh fola, má déantar damáiste do líneáil intéiliach an tsoithigh. Cuireann teagmháil na fola le fhíochán gortaithe, ar nós mar shampla, fachtóir fíochánach, tús le hathruithe ar phláitíní fola agus ar an phlasmaphróitéin fibrinigin, fachtóir téachta fola. Déanann na pláitíní plocóid láithreach ag suíomh na díobhála;
tugtar haemastáis phríomhúil ar seo. Tarlaíonn haemastáis thánaisteach ag an am céanna: freagraíonn próitéiní sa bhfuilphlasma, ar a dtugtar fachtóirí téachta, i gcascáid chasta chun snáitheanna fibrin a dhéanamh, a neartaíonn an téachtán fola.

## Fiseolaíocht
### Gníomhachtú pláitíní

Nochtann damáiste do bhallaí an fhuileadáin próitéiní an tsubendotheliam, go háirithe an fachtóir von Willebrand(FvW), a bhíonn i láthair faoin t-intéiliam. Is próitéin é FvW a thallann intéiliam sláintiúil, agus déantar ciseal idir an t-intéiliam agus an scannán bunaidh faoi. Má ghearrtar an t-intéiliam, nochtar an FvW, a bhíonn ar leithlis de ghnáth, agus teagmhaíonn an FvW le fuilchealla bána, collaigin, Fachtóir VIII agus fachtóirí téachtadh eile. Ceanglaíonn pláitíní imshruthaitheacha leis an collaigin, trí Ia/IIa dromgabhdóirí gur gliceapróitéin collaigin-oiriúnaithe iad agus a bhíonn collaigin-shainiúil. Neartaíonn FvW próitéiní imshruthaitheacha eile an greamán seo a thuilleadh, agus bíonn naisc breise déanta idir an Ib/IX/V gliceapróitéin agus na fibrilí collaigine. Gníomhachtaíonn na greamáin na pláitíní.

### An chascáid théachtadh
#### conair fhachtóirí téachta (eistreach)
#### conair ghníomhachtú teagmhála (intreach)
#### conair dheireanach choitianta
### Comhfhachtóirí
### Rialtóirí
### Fibrinealú
#### Ról sa chóras imdhíonachta

## Tástáil téachta
## Ról i ngalar
### Neamhoird pláitíní
### Galar agus suntasacht chliniciúil na trombóise

## Cógaseolaíocht

### Pró-théachtaigh
### Antaithéachtaigh

Catagóir:Córas téachta
Rita Hayworth

Ban-aisteoir Meiriceánach ab ea **Rita Hayworth** (17 Deireadh Fómhair, 1918 - 14 Bealtaine, 1987) a rugadh faoin ainm Margarita Carmen Cansino. 

## Scannáin
thumb|200px|Rita Hayworth 1941
thumb|200px|Rita Hayworth 1977
* *[[Cruz Diablo]]* (1934)
* *[[Dante's Inferno]]* (1935)
* *[[Under the Pampas Moon]]* (1935)
* *[[Charlie Chan in Egypt]]* (1935)
* *[[Paddy O'Day]]* (1935)
* *[[Human Cargo]]* (1936)
* *[[Meet Nero Wolfe]]* (1936)
* *[[Rebellion]]* (1936)
* *[[Old Louisiana]]* (1937)
* *[[Hit the Saddle]]* (1937)
* *[[Trouble in Texas]]* (1937)
* *[[Criminals of the Air]]* (1937)
* *[[Girls Can Play]]* (1937)
* *[[The Game That Kills]]* (1937)
* *[[Paid to Dance]]* (1937)
* *[[The Shadow]]* (1937)
* *[[Who Killed Gail Preston?]]* (1938)
* *[[Special Inspector]]* (1938)
* *[[There's Always a Woman]]* (1938)
* *[[Convicted]]* (1938)
* *[[Juvenile Court]]* (1938)
* *[[The Renegade Ranger]]* (1938)
* *[[Homicide Bureau]]* (1939)
* *[[The Lone Wolf Spy Hunt]]* (1939)
* *[[Only Angels Have Wings]]* (1939)
* *[[Music in My Heart]]* (1940)
* *[[Blondie on a Budget]]* (1940)
* *[[Susan and God]]* (1940)
* *[[The Lady in Question]]* (1940)
* *[[Angels Over Broadway]]* (1940)
* *[[The Strawberry Blonde]]* (1941)
* *[[Affectionately Yours]]* (1941)
* *[[Blood and Sand]]* (1941)
* *[[You'll Never Get Rich]]* (1941)
* *[[Tales of Manhattan]]* (1942)
* *[[My Gal Sal]]* (1942)
* *[[You Were Never Lovelier]]* (1942)
* *[[Cover Girl]]* (1944)
* *[[Tonight and Every Night]]* (1945)
* *[[Gilda]]* (1946)
* *[[Down to Earth]]* (1947)
* *[[The Lady from Shanghai]]* (1947)
* *[[The Loves of Carmen]]* (1948)
* *[[Affair in Trinidad]]* (1952)
* *[[Salome]]* (1953)
* *[[Miss Sadie Thompson]]* (1953)
* *[[Fire Down Below]]* (1957)
* *[[Pal Joey]]* (1957)
* *[[Separate Tables]]* (1958)
* *[[They Came to Cordura]]* (1959)
* *[[The Story on Page One]]* (1959)
* *[[The Happy Thieves]]* (1962)
* *[[Circus World]]* (1964)
* *[[The Money Trap]]* (1965)
* *[[The Poppy Is Also a Flower]]* (1966)
* *[[L'Avventuriero]]* (1967)
* *[[I Bastardi]]* (1968)
* *[[Road to Salina]]* (1970)
* *[[The Naked Zoo]]* (1971)
* *[[The Wrath of God]]* (1972)

## Naisc

* 
* Website 
* Website 

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:Básanna i 1987
Owain Glyn Dŵr

Rialtóir Breatnach ab ea **Owain Glyn Dŵr** nó **Owain ap Gruffudd** , a rugadh sna 1350í, agus a cailleadh thart sa bhliain 1416. Thug William Shakespeare **Owen Glendower** air. Ghríosaigh Glyn Dŵr muintir na tíre chun éirí amach a fhearadh in aghaidh airm Shasana, ach theip ar an bhfeachtas faoi dheireadh.

Roghnaíodh é mar dhuine de na daoine Breatnacha is mó (23ú) sa phobalbhreith '100 Greatest Britons' sa bhliain 2002.

Catagóir:Daoine a rugadh sa 14ú haois
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcaí na Breataine Bige
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Tiarnas Gwent

Bhí **Tiarnas Gwent** (), idir an 6ú agus an 11ú haois, ar cheann de na ríochtaí nó prionsachtaí sa Bhreatain Bheag le linn na Meánaoise, de ghnáth, bhí sé suite idir na haibhneacha Gwy agus Wysg, sna tailte teorann ar a thugtaí 'Y Mers' ( ) orthu níos déanaí.

## Teacht chun cinn an tiarnais

Bhí an ceantar ina ionad áitreafa ón tréimhse Phailéiliteach, le fríotha ón tréimhse Mhéisiliteach faighte ag Allteuryn agus fianaise go raibh fás leanúnach ar ghníomhaíocht i rith na Cré-Umhaoise, na hIarannaoise agus aimsir na Rómhánach.

Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Ríochtaí
Catagóir:Stair na Breataine Bige
Scáth uilleach

Is feithid é an **scáth uilleach**. Ball d'ord na Lepidoptera atá ann.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Leamhain
Leamhan fuilfhéitheach

Is feithid é an **leamhan fuilfhéitheach** (*Timandra comae*).

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Leamhain
Sprioctheanga (aistriúchán)

Tugtar **sprioctheanga** ar an teanga lena gcríochnaítear nuair a bhítear i mbun aistriúcháin ó teanga amháin go teanga eile. Tugtar an teanga foinse ar an mbunteanga nó an teanga lena dtosaítear. Más ceardaí maith é an t-aistritheoir, nó an duine atá i mbun an aistriúcháin, tabharfaidh sé nó sí leis brí, réim agus dath na teanga foinse isteach sa sprioctheanga.

Catagóir:Aistriúchán
Cille Chuimein

deas|250px|thumb|Cille Chuimein
Is lonnaíocht í **Cille Chuimein** (Béarla: *Fort Augustus*) i gComhairle na Gàidhealtachd, Gaeltacht na hAlban, atá suite ar an taobh thiar theas de Loch Nis. Tá daonra de thart ar 646 (2001) sa sráidbhaile agus braitheann a heacnamaíocht go mór ar thurasóireacht.

Go dtí an lúth 18ú haois thugtaí **Kiliwhimin** ar an lonnaíocht sa Bhéarla. Athainmníodh é 'Fort Augustus' sa Bhéarla i ndiaidh Éirí Amach na Seacaibíteach nár éirigh leis, sa bhliain 1715. De réir na sanasaíochta, fuair an lonnaíocht a hainm ar dtús ó 'Naomh Cumméin' a bhí ina Ab ar Oileán Í agus a thóg séipéal ann sa 6ú haois.

## Tagairtí
 

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Ceantair faoi líon mór daoine i limistéar Inbhear Nis coiste
Catagóir:Dúnta na hAlban
Bow, Londain

Is baile é **Bow** atá suite sa bhuirg Tower Hamlets, Londain Thoir. I ndaonáireamh na bliana 2011 fuarthas 27,720 duine ina gcónaí ann.

 

Catagóir:London Borough of Tower Hamlets
Mile End

Is baile é **Mile End** atá suite sa bhuirg Tower Hamlets, Londain Thoir. 

Catagóir:London Borough of Tower Hamlets
Aldgate

Is baile é **Aldgate** atá suite sa chontae searmanais an Chathair Londan i Londain Láir.

Catagóir:Cathair Londan
Mansion House, Londain

Is foirgneamh é **Mansion House** atá suite sa chontae searmanais an Chathair Londan i Londain Láir.

Catagóir:Cathair Londan
London Borough of Hackney

Is buirg é **Heacnaí** i Londain Thoir, Shasana. Tá a cheanncheathrú riaracháin suite ar Shráid Mare. Tá breis is 219,000 duine ina gcónaí in Heacnaí.

*

## Ceantair

* Clapton Íochtair, Clapton Uachtair
* Dalston, De Beauvoir Town
* Finsbury Park
* Hackney Central, Hackney Downs, Hackney Marshes, Hackney Wick, Haggerston, Homerton, Hoxton, Hackney Theas
* Kingsland
* Lea Bridge, London Fields
* Manor House
* Newington Green
* Shacklewell, Shoreditch, Stamford Hill, Stoke Newington

## Nithe is díol spéise do thurasóirí

* Hackney Empire
* St John the Baptist, Hoxton

## Daoine
Seo hé a leanas ná liosta neamhiomláin de dhaoine cáiliúla a rugadh i Hackney nó a bhfuil, nó a raibh, cónaí orthu sa bhuirg:

#### Beo inniu

*Diane Abbott, feisire parlaiminte ar son Hackney Thuaidh, scáthrúnaí intíre na Ríochta Aontaithe
*Millie Turner, amhránaí agus cumadóir
*Idris Elba, aisteoir agus ceoltóir
*Paloma Faith, amhránaí agus cumadóir
*Noel Fielding, fuirseoir
*Alfred Hitchcock, stiúrthóir scannánaíochta
*Harold Pinter, údar agus drámadóir
*Labrinth, amhránaí, cumadóir agus táirgeoir ceoil
*Leona Lewis, amhránaí, cumadóir, agus buaiteoir X-Factor
*Barbara Windsor, aisteoir
*Alan Sugar, fear gnó
*Laura Bates, scríbhneoir feimineach agus bunaitheoir na h*Everyday Sexism Project*
*Tony Blair, iar-Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe
*Joseph Adenuga, nó *Skepta*, ceoltóir agus táirgeoir grime
*Meg Hillier, feisire parlaiminte ar son Hackney Theas

#### San am caite

* Mary Wollstonecraft, scríbhneoir agus fealsamh feimineach
* Edmond Halley, réalteolaí, fisiceoir agus matamaiteoir
* Marie Lloyd, siamsóir
*An Cúpla Kray, coirpí
*Joseph Priestley, ceimiceoir agus fealsamh
*Daniel Defoe, scríbhneoir agus spiaire
*Edgar Allan Poe, scríbhneoir
*Iain Sinclair, scríbhneoir

Catagóir:Sasana
Catagóir:London Borough of Hackney
Ceantar Síneach, Londain

Is baile é **an Ceantar Síneach** atá suite sa bhuirg Cathair Westminster, Londain Láir.

Catagóir:Cathair Westminster
Declan Ganley

Is fear gnó Sasanach agus polaiteoir in Éirinn é **Declan James Ganley**, a rugadh ar 23 Iúil 1968. Sa bhliain 2008 rinne sé féin agus an grúpa a raibh sé ann, Libertas, stocaireacht i gcoinne Chonradh Liospóine. 

Cathaoirleach agus príomhoifigeach feidhmiúcháin Riveda Networks atá ann. 

Tá Ganley pósta agus tá ceathrar páistí aige, ina gcónaí i gContae na Gaillimhe.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Lucht gnó Shasana
An Réabhlóid Thionsclaíoch

[mion|Coalbrookdale Shasana san oíche faoi sholas na bhfoirnéisí soinneáin. Péintéireacht le Philipp Jakob Loutherbourg Óg, [1801 ]] 
Tréimhse fhorbartha tionsclaíche a thosaigh san ochtú haois déag agus inar tharla go leor athruithe sa tsochaí ab ea an **[[Réabhlóid]] Thionsclaíoch**, nó **Réabhlóid na Tionsclaíochta**. 

## Dul chun Cinn

Chum James Watt an t-inneall gaile agus tosaíodh ar mhonarchana a thógáil. Bhí éileamh mór ann ar an ngual mar bhreosla leis na hinnill a chur ag feidhmiú. I measc na gcúinsí a chuir leis an Réabhlóid Thionsclaíoch bhí aistriú an daonra ón tuath go dtí na bailte mar gheall ar bhochtaineacht sa seachtú haois déag, an méadú faoin daonra féin agus cogaí an ochtú haois déag; Cogadh na Seacht mBliana (1756 - 1763), Cogadh Saoirse Mheiriceá (1775 - 1783) agus Cogaí Napóileain (1803 - 1815) i ndiaidh Réabhlóid na Fraince (1793-1802).

Thosaigh an Réabhlóid Thionsclaíoch i Sasana, ach scaip sí go dtí tíortha eile ar fud na hEorpa agus go dtí na Stáit Aontaithe sa naoú haois déag.

## Tagairtí

*
Catagóir:Réanna stairiúla
Pellegrino Ernetti

Sagart caitliceach Iodálach ab ea **Pellegrino Ernetti** (13 Deireadh Fómhair 1925 – 8 Aibreán 1994). Cumadóir líomhnaithe an "Chronovisor" atá ann (más fíor).  Inneall é a bhí in ainm is a bheith in ann íomhánna agus fuaimeanna a bhraith thar am.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna i 1994
Prescott Bush

Ba bhaincéir agus sheanadóir na Stát Aontaithe ó Connecticut é **Prescott Bush** (15 Bealtaine 1895 - 8 Deireadh Fómhair 1972). Rugadh in Columbus, Ohio é. Athair George H.W. Bush agus seanathair George W. Bush a bhí ann. Ball den Pháirtí Poblachtach ba ea é. Bhí Prescott Bush pósta le Dorothy Walker Bush. I gcathair Nua-Eabhrac a d'éag sé.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1895
Catagóir:Básanna i 1972
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Baincéirí
Catagóir:Básanna de bharr ailse
Catagóir:Daoine as Ohio
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Peileadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Forlì

Is cathair í **Forlì** (Laidin: Forum Livii) suite in Emilia-Romagna, san Iodáil. Is í príomhchathair chúige Forlì-Cesena. Tá sí lonnaithe ar Via Emilia, agus is ionad talmhaíochta tábhachtach í sa réigiún. Tá sainchomhartha cultúrtha agus ealaíonta na hIodáile lonnaithe anseo: mar shampla, rugadh an péintéir Melozzo da Forlì, an staraí Flavio Biondo, na lianna Geronimo Mercuriali agus Giovanni Battista Morgagni sa chathair. Tá Ollscoil Forlí (cuid d'Ollscoil Bhologna) suite anseo agus tá clú ar leith aici i leith staidéir Eacnamaíochta, Innealtóireachta, Eolaíocht pholaitiúla chomh maith le Ard-Scoil na dTeangacha do Ateangairí agus Aistritheoirí (SSLMIT).

Catagóir:Emilia-Romagna
Catagóir:Cathracha na hIodáile
Easabhal

Is cnoc in Albain í **Easabhal**, atá suite ar an Uibhist a Deas, Comhairle nan Eilean Siar. 

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Fionnghal NicDhòmhnaill

Ba bhanlaoch Sheacaibíteach í **Fionnghal NicDhòmhnaill** (1722 – 4 Márta 1790). Rugadh in Albain  í, i nGearra Bhailteasar ar Uibhist a Deas. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1722
Catagóir:Básanna i 1790
Acton

Is baile é **Acton** atá suite sa bhuirg London Borough of Ealing, Londain thiar.

Catagóir:London Borough of Ealing
Peckham

Is baile é **Peckham** atá suite sa bhuirg London Borough of Southwark, Londain Theas.

## Tagairtí

Catagóir:London Borough of Southwark
Ab

[thumb|200px|An tAb, ó 'Damhsa an bháis' le [Hans Holbein ]]
Fear atá ina cheann ar mhainistir is ea **ab** (Gréigís Ársa ἀββᾶς «athair») i dtraidisiún na Críostaíochta.  Is é an comhionann baineann ná **ban-ab** nó **máthairab**. Céim nó údarás aba nó ban-aba is ea **abacht**.

Is féidir an teideal a thabhairt freisin mar theideal oinigh ar chléireach nach bhfuil i gceannas ar mhainistir. 

## Féach freisin

* Mainistir

## Tagairtí

Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha
Catagóir:Mainistreacha
Catagóir: Teidil eaglasta
Catagóir: Róil cheannaireachta reiligiúnacha
Catagóir: Gairmeacha reiligiúnacha
Catagóir: Téarmaí Críostaíochta
Hackney Central

Is baile é **Hackney Central** atá suite sa bhuirg Hackney, Londain Thoir. I ndaonáireamh na bliana 2011 fuarthas 12,953 duine ina gcónaí ann.

Catagóir:London Borough of Hackney
Taobh an Phortaigh

Comharsanacht de chuid chathair Dhoire, Tuaisceart Éireann, is ea **Taobh an Phortaigh** (nó **Taobh an Bhogaigh**) (Béarla: *The Bogside*).

## Stair
Bhí an ceantar ar a dtugtar Taobh an Bhogaigh faoi uisce ar dtús. Bhí an Fheabhail ag sileadh thart ar oileán Dhoire, agus socraíodh ar dtús í de réir mar a cuireadh an abhainn ar mhalairt slí. Thriomaigh sé amach i dtalamh riascach: mar sin, an t-ainm Bogside.

Catagóir:Stair Dhoire
Cotton Mather

Ministéir agus údar Piúratánach ab ea **Cotton Mather** (12 Feabhra, 1663 – 13 Feabhra, 1728).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1663
Catagóir:Básanna i 1728
Pimlico

Is baile é **Pimlico** atá suite sa bhuirg Cathair Westminster, Londain Láir.

Catagóir:Cathair Westminster
Sebastian Nerz

Is polaiteoir Gearmánach é **Sebastian Matthias Nerz** (rugadh i Reutlingen é ar an 13 Iúil 1983). Is ball den Piratenpartei Deutschland é.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Sebastian Nerz  ar wiki.piratenpartei.de
* tirsales.de

Catagóir:Polaiteoirí na Gearmáine
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Daoine beo
An Chéad Chomhairle Vatacánach

250px|thumb|An Chéad Chomhairle Vatacánach|clé
Mórthionól Caitliceach ab ea an **Chéad Chomhairle Vatacánach**,  sa Róimh sa bhliain 1869, eagraithe ag an bPápa Pius IX.

Le linn na n-imeachtaí, fógraíodh go mbeadh an Pápa saor ó earráid nuair a labhair sé *[[ex cathedra]]* ("ón gcathaoir") ar ábhar creidimh nó morálta. Tháinig scoilt san eaglais le bunú na hEaglaise Sean-Chaitlicí.

## Féach freisin

* An Dara Chomhairle Vatacánach

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hEaglaise Caitlicí
Catagóir:Comhairlí eaglaise
Cóbh a' Phlástair

Is é **Cóbh a' Phlástair** (Béarla: *Port Hastings*) sráidbhaile in Albain Nua, Ceanada.

## Aeráid

## Tagairtí

Catagóir:Albain Nua
Catagóir:Ceanada
Tráigh Mhór

Is é **Tráigh Mhór** sráidbhaile ar an Eilean Céap Breatuinn.

Catagóir:Albain Nua
Catagóir:Ceanada
Hiram Bingham

Taiscéalaí, acadúlaí agus polaíteoir Meiriceánach ba ea **Hiram Bingham III** (19 Samhain, 1875 – 6 Meitheamh, 1956).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1875
Catagóir:Básanna i 1956
Halifax, Albain Nua

Cathair in Albain Nua, i gCeanada, is ea **Halifax** (**Halafacs** i nGàidhlig Cheanada). Cónaíonn 297,943 sa cheantar uirbeach (2011) agus 390,096 i mBardasacht Réigiúnda Halifax (HRM, nó Halifax Regional Municipality, i mBéarla). Go teicniúil níl aon chathair ann a thuilleadh ó cuireadh Cathair Halifax ar ceal ar an 1 Aibreán, 1996, agus ó cuireadh an bhardasacht ar siúl. Is ionann an bhardasacht agus Contae Halifax, taobh amuigh de cheantracha caomhnaithe de chuid na Chéad Náisiún. 

Bhunaigh na Briotanaigh Baile Halifax sa bhliain 1749. D'ionsaigh na Indiaigh Mi'kmaq agus na hAcadaigh an baile 13 huaire. Rinneadh cathair de sa bhliain 1841.

mion|225px|clé|Túr cloig cois chuan i Halifax

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
## Ceanglaichean a-mach
* Sgoil Ghàidhlig an Àrd-bhaile (Sgoil Ghàidhlig ann an Halafacs.)

*
Catagóir:Albain Nua
Catagóir:Ceanada
Catagóir:Cathracha Cheanada
Hogamagh

Is sráidbhaile ar Eilean Céap Breatuinn, in Albain Nua, Ceanada, é **Hogamagh**.

Catagóir:Albain Nua
Catagóir:Ceanada
Hamilton

Cathair sa Nua-Shéalainn is ea **Hamilton** (Maorais: **). 

## Aeráid

## Comhchathracha
*  Sacramento, Stáit Aontaithe Mheiriceá 
*  Saitama, An tSeapáin 
*  Wuxi, An tSín 
*  Chillán, An tSile

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte sa Nua-Shéalainne
Gàidhlig Cheanada

Ceann de na teangacha Gaelacha í **Gàidhlig Cheanada**, nó *A' Ghàidhlig Chanèideanach*, mar a deir lucht labhartha na teanga féin. 

## Foclóirín

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* Gàidhlig Cheanada

Catagóir:Teangacha Gaelacha
Catagóir:Teangacha Ceilteacha
Putney

Is baile é **Putney** atá suite sa bhuirg London Borough of Wandsworth, Londain Theas.

Catagóir:London Borough of Wandsworth
Billy Bob Thornton

Is aisteoir Meiriceánach é **Billy Bob Thornton**, a rugadh ar an 4 Lúnasa 1955.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Daoine beo
Valdivia, an tSile

Is í **Valdivia** príomhchathair réigiún Los Ríos. Tá 140,559 duine ina gcónaí ann (2002).

## Naisc sheachtracha
* Bardas Valdivia (Spáinnis)

Catagóir:Cathracha na Sile
Beinn Mhòr (Uibhist a Deas)

Is sliabh in Albain é **A' Bheinn Mhòr**, atá suite ar an Uibhist a Deas, Comhairle nan Eilean Siar. 

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Rhys ap Gruffydd

Ba phrionsa Breatnach é **Rhys ap Gruffudd** (1132 – 28 Aibreán 1197) a rialaigh Deheubarth, i ndeisceart na Breataine Bige, ó 1155 go dtí a bhás. Tugadh Prionsa na Breataine Bige air freisin, agus is minic a thugtar an Tiarna Rhys air, ach b'fhéidir nár baineadh úsáid as an teideal le linn a shaoil féin. Bhain sé féin úsáid as an teideal "Prionsa Dlíthiúil Deheubarth" nó "Prionsa Dheisceart na Breatiane Bige", ach tá dhá dhoiciméad aimsithe ina úsáideann sé an teideal *princeps Wall[ie]* nó *Walliar[um] princeps* (‘Prionsa na Breataine Bige’ nó ‘Prionsa na mBreatnach’). Ba cheann de na prionsaí is rathúla agus is cumhachtaí na Breataine Bige é Rhys, agus, tar éis bhás Owain Gwynedd ó Theyrnas Gwynedd sa bhliain 1170, bhí staid cheannasach bainte amach aige ar an chuid is mó den Bhreatain Bheag.

Bhí seanathair Rhys, Rhys ap Tewdwr, ina rí Deheubarth, agus mharaigh fórsaí de chuid Bernard de Neufmarche é ag Aberhonddu (Béarla: *Brecon*) sa bhliain 1093. Tar éis a bháis, ghabh na Normannaigh an chuid is mó de Deheubarth. Bhí athair Rhys, Rhys ap Gruffydd, faoi dheireadh, in ann a bheith ina rialtóir ar chuid bheag de chríoch, agus bhuaigh deartháireacha níos sine Ryhs níos mó ar ais tar éis bháis Gruffydd. 

Sa bhliain 1171 rinne conradh síochána idir Rhys agus an Rí Anraí II agus deimhníodh a sheilbh ar a ghabhálacha nua agus ceapadh é chomh maith ina Ghiúisteoir ar Dheisceart na Breataine Bige. Chothaigh sé caidreamh maith leis an Rí Anraí go dtí go bhfuair an Anraí bás sa bhliain 1189. Tar éis bháis Antaí d'éirigh Rhys amach i gcse oinne Risteard I agus d'ionsaigh sé tiarnais na Normannach máguaird, ag gabháil roinnt de na caisleáin. Ina blianta ina dhiaidh sin go raibh trioblóid a choinneáil Níos déanaí ar aghaidh, bhí deacracht ag Rhys smacht a choimeád ar a mhic, go háirithear Mhaelgwn agus Ghruffydd, a bhí in adharcha lena chéile chéile. Sheol Rhys a fheachtas míleata deireanach i gcoinne na Normannach sa bhliain 1196 agus gabhadh roinnt caisleáin. An bhliain dár gcionn sin fuair sé bás gan choinne agus adhlacadh é san Ardeaglais Naomh Dáibhí.

## Ginealas agus luathshaol
thumb|220px|left|Bhí Deheubarth ar cheann de na ríochtaí traidisiúnta sa Bhreataine Bheag, a léirítear anseo mar a bhí siad sa bhliain 1093 nuair a fuair Rhys ap Tewdwr bás .
Dara mhac Rhys ap ​​Gruffydd, rialtóir ar chuid de Deheubarth, agus Gwenllian ferch Gruffydd, iníon Gruffydd ap Cynan, rí Gwynedd ab ea Rhys. Ba é Maredudd ap Gruffydd a dheartháir is sine, agus bhí beirt deartháireacha níos óige aige, Morgan agus Maelgwn. Chomh maith le sin, bhí dhá leath-dheartháireacha níos sine aige, Anarawd agus Cadell, agus ar a laghad dhá deirfiúracha, Gwladus agus Nest.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1132
Catagóir:Básanna i 1197
Catagóir:Teaghlach Dinefwr
Catagóir:Flatha Deheubarth
Catagóir:Rialtóirí san Eoraip sa 12ú hAois
Catagóir:Stair na Breataine Bige
Vitacura, an tSile

Comharsanacht in oirthuaisceart mhórcheantar Santiago de Chile is ea **Vitacura**. Común (Spáinnis: *comuna*) atá ann ó thaobh an riaracháin de. Tá 81.499 duine ina gcónaí ann (2002). Is comharsanacht rachmasach í Vitacura agus cónaíonn cuid mhaith d'uasaicme na Sile ann. 

## Naisc sheachtracha
* Bardas Vitacura  (Spáinnis)

Catagóir:Cathracha na Sile
San Pedro de la Paz, an tSile

Cathair an Gran Concepción is ea **San Pedro de la Paz**. Tá 80.447 duine ina gcónaí ann (2002).

## Naisc sheachtracha
* Bardas San Pedro de la Paz (Spáinnis)

Catagóir:Cathracha na Sile
San Fabián, an tSile

Común (Spáinnis: comuna) is ea **San Fabián** agus é ar na 21 comúin atá suite i gCúige Ñuble i réigiún Biobío, i lár na Sile. Tá San Fabián ar an teorainn leis an Airgintín. Tá 3.646 duine ina gcónaí ann (2002).
 
## Naisc sheachtracha
* Bardas San Fabián (Spáinnis)

Catagóir:Cathracha na Sile
Sugar Ray Leonard

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda marcmheáchan agus meánmheáchan, is ea **Sugar Ray Leonard** (a rugadh *Ray Charles Leonard* ar 17 Bealtaine, 1956 i Rocky Mount, Carolina Thuaidh). 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
Thomas Hearns

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, meánmheáchan agus agus ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Thomas "Hitman" Hearns** (a rugadh ar 18 Deireadh Fómhair, 1958 i gGrand Junction, Tennessee). 

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Daoine beo
Herman Cain

B'fheidhmeannach gnó Meiriceánach é **Herman Cain** (13 Nollaig 1945 – 30 Iúil 2020). Is mar uachtarán ar Godfather’s Pizza, fo-chomhlacht de chuid Pillsbury, a bhí aithne air, ach d’éirigh leis i neart gnéithe eile dá shaol óna chuid staidéar ar an matamaitic san ollscoil go dtí craoladh a chuid smaointeoireachta ar na meáin chumarsáide. Rinne Cain iarracht ainmniúchán an Pháirtí Phoblachtaigh a fháil don uachtaránacht sa toghchán ginearálta sa bhliain 2012. Ar feadh tamaill, bhí Cain ar an mbeirt chun tosaigh sna pobalbhreitheanna i measc daoine a chlaonann i dtreo an Pháirtí Poblachtánaigh: go ginearálta, d'éirigh go maith le Cain i measc lucht an "Tea Party" i gcomparáid le Mitt Romney, a rinne go maith i measc na bPoblachtánach traidisiúnta.

I Memphis, Tennessee a rugadh Herman Cain ach ba in Atlanta, Georgia a d’fhás sé aníos. Ba iad Lenora Cain (née Davis) agus Luther Cain, Jr. a thuismitheoirí. Obair uiríseal a rinne siad ach d’éirigh leo a dteach féin a cheannach. Teaghlach "bocht sonasach" iad dar le Cain.

Ar 21 Bealtaine 2011, d’fhógair Cain go hoifigiúil go raibh sé ar lorg ainmniúcháin an Pháirtí Phoblachtaigh don uachtaránacht, cé nár toghadh é riamh do phost polaitiúil. Cuid thábhachtach san fheachtas sin aige ná an Plean 9-9-9. Faoin bplean úd, d’íocfadh gnólachtaí 9% as a gcuid gnóthaí mar cháin, d’íocfadh daoine 9% mar cháin ioncaim phearsanta agus d’íocfaí 9% mar cháin náisiúnta ar dhíolacháin. Go déanach sa bhliain 2011, chuir beirt bhan mí-iompar gnéasach ina leith. Ar an 3 Nollaig 2011, i ndiaidh titim dó sna pobalbhreitheanna, chuir Herman Cain a fheachtas uachtaránachta ar ceal.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Baistigh
Catagóir:Cléir
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe Meiriceánacha Afracacha
Catagóir:Gníomhaithe polaitiúla
Catagóir:Iriseoirí Meiriceánacha
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Jack Johnson

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea **John Arthur ("Jack") Johnson** (31 Márta 1878 – 10 Meitheamh 1946). Bhí aithne air mar an *Galveston Giant*.

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1946
Catagóir:Daoine a rugadh i 1878
Jersey Joe Walcott

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea **Jersey Joe Walcott** (a rugadh *Arnold Raymond Cream* ar an 31 Eanáir, 1914 – 25 Feabhra 1994).

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1994
Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Muriel Day

Is amhránaí Éireannach í **Muriel Day** a rugadh i mBaile Nua na hArda sa bhliain 1942. Rinne sí ionadaíocht ar son na hÉireann i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse sa bhliain 1969 leis an amhrán *The Wages of Love*.

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Dawn Martin

Is amhránaí Éireannach í **Dawn Martin** a rugadh i nDún Dealgan sa bhliain 1976. Rinne sí ionadaíocht ar son na hÉireann i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse sa bhliain 1998 leis an amhrán "Is Always Over Now?".

Martin, Dawn
Catagóir:Daoine as Contae Lú
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Galar Céiliach

Is neamhord uath-imdhíonachta a chuireann isteach ar an stéig bheag é an **Galar Céiliach** a tharlaíonn iontu siúd a bhfuil togracht ghéiniteach acu agus tarlaíonn sé ag gach aois ó lár na naíonachta ar aghaidh. Ar na siomptóim tá; an bhuinneach ainsealach, agus teip chun blátha (sna páistí), ach is féidir nach mbeidh na hairí seo ag baint leis, agus bíonn siomptóim i gcórais eile orgán mar chuid de chomh maith.

## Féach Freisin

* Cumann Céiliach na hÉireann

Catagóir:Galair Stéige
Catagóir:Galair Díleáite
Catagóir:Neamhoird Uath-imdhíonachta
Marvelous Marvin Hagler

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain sa tréimhse 1980-1987, ba ea **Marvelous Marvin Hagler**. Rugadh é **Marvin Nathaniel Hagler** ar an 23 Bealtaine 1952 in Newark, New Jersey, agus fuair sé bás ar an 13 Márta 2021. Bhí sé gníomhach mar dhornálaí ó 1973 go 1987.

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Newark, New Jersey
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Básanna in 2021
Archie Moore

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom as 1952-1959, ab ea **Archie Moore** (a rugadh *Archibald Lee Wright* ar an 13 Nollaig, 1916 – 9 Nollaig, 1998). Bhí aithne air mar *The Old Mongoose*. 

## Tagairtí

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna i 1998
Alúine

Baile in Éirinn is ea **Alúine** (). Tá an baile suite in iardheisceart na tíre i gContae Chill Dara.

Catagóir:Bailte i gContae Chill Dara