open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Na focail is coitianta sa Ghaeilge

Is éard atá i gceist leis **na focail is coitianta sa Ghaeilge** ná na focail is mó a deirtear nó a scríobhtar sa Ghaeilge.

Is féidir cuardach a dhéanamh ar cé chomh coitianta is atá focal sa Ghaeilge ar an suíomh http://www.potafocal.com/gt/

Tá inneachar an bhosca ‘Staitisticí’ ann bunaithe ar Liosta Minicíochta Focal Gaeilge atá faoi cheadúnas Open Database License. Tá sé le fáil anseo https://github.com/michmech/irish-word-frequency

## Na Deich bhFocal is Coitianta

* 1	an	1338874	25
* 2	bí	1194301	28
* 3	ar	898707	38
* 4	agus	856233	40
* 5	is	678055	50
* 6	ag	673684	51
* 7	le	663052	51
* 8	na	660024	52
* 9	do	526579	65
* 10	go	458180	74

## Sampla

Is é *am* an 66ú focal is minice úsáid sa Ghaeilge. Tagann sé chun cinn uair amháin i ngach 794 focal. 

## Corpas na Gaeilge Comhaimseartha

Tá 33.5 milliún focal i gCorpas na Gaeilge Comhaimseartha faoi láthair.

Is iad na focail is airde minicíochta sa chorpas ná na feidhmfhocail, faoi mar a bheifí ag súil leis. Is éard is feidhmfhocal ann ná focal atá ar bheagán brí nuair a léitear ina aonar é, nó atá débhríoch gan aon chomhthéacs, nó a úsáidtear le tuiseal focal a athrú, mar shampla. Tugtar na brífhocail ar na focail eile; is iad sin na briathra, ainmfhocail, aidiachtaí, agus dobhriathra. Is iad na deich bhfocal is airde minicíochta sa chorpas: an, a, ar, agus, na, go, i, ag, le, is. 

Is iad seo an 10 dtéacschomhartha is airde minicíochta don dá roinn chainte úd, briathra agus ainmfhocail:

* Briathar	Ainmfhocal
* Bhí	Gaeilge
* Tá	Duine
* Atá	Chuid
* Bhfuil	Daoine
* Raibh	Teanga
* Dúirt	Am
* Bheith	Gaeltachta
* Dhéanamh	Bliain
* mBeadh	Deireadh
* Beidh	Lucht

Féach an spléachadh seo de na téacscomharthaí is airde minicíochta a bhí rangaithe mar ainmfhocail san Oxford English Corpus (OEC) agus sa Corpus of Contemporary American English (COCA).

Focal	Rangú de réir minicíochta in OEC	Rangú de réir minicíochta in COCA
One	35	51
Time	55	52
People	61	62
Year	63	54
Back	81	108
Two	84	80
Way	90	84
Day	98	90

catagóir:An Ghaeilge
Gnéasorgán

[deas|mion| Is iad gnéasorgáin na n-algaí glasa ''Chara'' ná an hantairdiamaí fireann (dearg) agus [Arcagóiniam|na hArchegoniatae baineann (donn).]]
Is éard **is gnéasorgán** (nó **orgán atáirgthe**) ann ná aon chuid d'ainmhí nó de phlanda a bhaineann le hatáirgeadh gnéasach. Comhdhéanann na horgáin atáirgthe le chéile an córas atáirgthe. In ainmhithe, tugtar na *príomh *'ghnéasorgáin*** ar na [[Uirí|magairlí]] sa bhfireannach,, agus ar an [[ubhagán]] sa bhaineannach.  Tugtar ***gnéasorgáin**''  thánaisteacha ar gach ceann eile, roinnte idir na **gnéasorgáin** sheachtracha - na **baill ghiniúna** nó na **baill ghiniúna** **sheachtracha''', atá le feiceáil ag breith sa dá inscne - agus na  gnéasorgáin inmheánacha. 
Catagóir:Gnéasorgáin
Úiréadra

Is feadán é an **úiréadra** (ón nGréigis οὐρήθρα – *ourḗthrā*) a nascann an lamhnán fuail le fís (oirifís) sheachtrach an úiréadra, chun fual a bhaint as corp na mban agus na bhfear araon. I mná daonna agus príomhaigh eile, nascann an úiréadra le fís an úiréadra os cionn na faighne, ach sna marsúipiaigh, **folmhaíonn** úiréadra na mná isteach sa chuas úraiginitiúil.

Ní úsáideann baineannaigh a n-úiréadra ach amháin le haghaidh do mhún a dhéanamh, ach úsáideann fireannaigh a n-úiréadra le haghaidh mhún a dhéanamh agus  seadta araon. Is matán stríocach é an t-iatóir úiréadrach seachtrach a cheadaíonn rialú deonach ar mhún a dhéanamh. Faigheann an t- iatóir inmheánach, déanta ag na meatáin mhín neamhdheonacha a líneálann muineál an lamhnáin agus an úiréadra, faigheann sé a  soláthar néaróige trí rannán comhbhraiteach uathchóras na néaróg▼. Tá an cuas inmheánach i láthair i bhfireannaigh agus baineannaigh. 

## Struchtúr
Is feadán snáithíneach agus matáin é an t-úiréadra a nascann an lamhnán fuail le fís (oirifís) sheachtrach an úiréadra. Tá difríocht idir a fhad idir na gnéasanna, toisc go dtéann sé tríd an bpéineas i bhfireannaigh.

### Fireann
mion| An t-úiréadra fireann daonna atá leagtha oscailte ar a dhromchla tosaigh (uachtarach).
Sa duine fireann, tá an t-úiréadra ar an mheán 18 go 20 ceintiméadar ar fad agus osclaíonn sé ag deireadh fhís sheachtrach an úiréadra.

Tá an t-úiréadra roinnte ina cheithre chuid i bhfear, ainmnithe i ndiaidh an tsuímh: 

## Tagairtí

Catagóir:Córas úiríneach
Scannal caimiléireachta i bParlaimint na hEorpa, 2022

Ar 9 Nollaig 2022, tháinig **scannal caimiléireachta** agus **éilliú polaitiúil i b[[Parlaimint na hEorpa]]** chun solais; ghabh na póilíní sa Bheilg agus san Iodáil roinnt daoine, ina measc an feisire Gréagach Eva Kaili agus a buachaill (Francesco Giorgi), agus an iar-fheisire Iodálach, Antonio Panzeri, agus líomhaintí faoi éillitheacht i bParlaimint na hEorpa á bhfiosrú acu.
mion|Antonio Panzeri sa bhliain 2014
Tugadh 'Qatargate' ar an scannal ar dtús. Ach rinne tíortha eile, is cosúil, iarrachtaí ar fheisirí a éilliú, seachas an Chatar. Bhain an scéal ar dtús le tuairiscí gur thug Stát Chatar breabanna do dhaoine áirithe - idir airgead agus bhronntanais - le súil go ndéanfadh na daoine sin stocaireacht ar son Chatar i bhforais an Aontais Eorpaigh.

### Cás Kaili
Thug Eva Kaili cuairt ar Chatar go gairid sular cuireadh tús le Corn Sacair an Domhain sa tír sin i mí na Samhna 2022. Fad is a bhí sí ann, mhol sí údaráis na tíre faoina raibh déanta acu ar son cearta oibrithe. Tháinig an moladh céanna uaithi go minic agus í ag labhairt i bParlaimint na hEorpa.

D'admhaigh buachaill Kaili, Francesco Giorgi. go bhfuair sé slám mór airgid ó Panzeri  Agus bhí lear mór airgid ag athair Kaili san ostán Sofitel sa Bhruiséil nuair a gabhadh é, rud a tharraing amhras air. Ach bhí sé ráite ag dlíodóir Eva Kaili nach bhfuil agus nach raibh aon bhaint ag a chliant le caimiléireacht.

### Freagairt
Mhéadaigh ar an imní go raibh an t-éilliú i réim fud fad an chórais.

Vótáil formhór mór na bhfeisirí i bParlaimint na hEorpa ar son rúin an feisire Kaili a chur as a post mar leasuachtarán na parlaiminte i bhfianaise líomhaintí faoi chaimiléireacht a bheith curtha ina leith. (625 feisire a vótáil ar son an rúin, vótáil duine ina aghaidh agus staon beirt eile).

Gheall uachtarán Pharlaimint na hEorpa Roberta Metsola fiosrúchán inmheánach ina thaobh a bhunú. Mhaígh sí gur chreid sí go raibh uisce faoi thalamh á dhéanamh agus go rabhthas ag iarraidh an bonn a bhaint den Aontas Eorpach.

Tá sé tugtha le fios ag bean an phobail (Ombudsman) an Aontais Eorpaigh Emily O'Reilly go léiríonn na líomhaintí faoi éillitheacht gur mithid córas eitice an Aontais a leasú ó bhonn.

### Cúlra
Rinne uachtarán an Choimisiúin Eorpaigh, Ursula Von der Leyen, moladh in 2019 eagraíocht neamhspleách eitice a bhunú san Aontas Eorpach. Ach bhí fíorbheagán déanta ina thaobh ó shin.

## Féach freisin

* Eva Kaili

## Tagairtí

Catagóir:2022
Catagóir:Scannail
Catagóir:Catar
Catagóir:Éilliú
Catagóir:Éillitheacht
Catagóir:Parlaimint na hEorpa
Cochlearius cochlearius

Is ball aitíopúil d'fhine na gcorr í an chorr ***Cochlearius cochlearius***. Is í an t-aon bhall í den ghéineas ***Cochlearius*** agus bhíodh sí curtha i bhfine mhonathíopach, na *Cochleariidae*. Cónaíonn sí i gcorcacha mangróibh ó  Mheicsiceo ó dheas go Peiriú agus an Bhrasaíl. Is éan oíche é, agus póraíonn sí go leathchoilíneach i gcrainn mhangróbh, ag breith dhá nó ceithre ubh gorm-bhána i nead craobhóige.
## Tagairtí

Catagóir:Ardeidae
Catagóir:Éin de chuid Oileán na Tríonóide agus Tobága
Catagóir:Éin mhara
Catagóir:Éin na Brasaíle
Catagóir:Éin na Peiriú
Catagóir:Éin Mheicsiceo
Catagóir:Éin Mheiriceá Theas
Catagóir:Éin Mheiriceá Láir
Catagóir:Éin le cur síos orthu i 1766
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Catagóir:Airteagail ina bhfuil gearrthóga físe
Cochlearius
Scannal Elonjet agus Twitter, 2022

Ar 15 Nollaig 2022, chuir Elon Musk an cuntas @ElonJet ar Twitter ar fionraí; cuireadh cuntaisí roinnt iriseoirí aitheanta ar fionraí chomh maith — tar éis dóibh scríobh faoi Musk. Tharraing na gníomhartha  seo conspóid timpeall an domhain, an **scannal Elonjet ar Twitter**. Dúirt Musk, nuair a cheannaigh sé Twitter, go raibh sé go huile is go hiomlán ar son saoirse cainte. Ach nuair a cuireadh na cuntaisí ar fionraí, bhí imní ann go raibh Musk ag iarraidh saoirse cainte a chosc.
mion|seat scáileáin de chuid Elon Musk

### @ElonJet
mion|Faisnéis faoi chúrsaí eitleáin phríobháidigh
Cuireann an cuntas @elonjet faisnéis faoi chúrsaí eitleáin phríobháidigh ar na meáin shóisialta (Facebook, Instagram, Telegram, Truth Social, Mastodon ... agus Twitter, go dtí 15 Nollaig 2022). Faisnéis é seo a fhoilsíonn an Federal Aviation Authority faoi chúrsa gach eitleán príobháideach. D'oscail Jack Sweeney (a rugadh sa bhliain 2002) an cuntas seo agus go leor cuntaisí eile (faisnéis faoi fhir gnó timpeall an domhain agus faoi chúrsaí na n-eitleán príobháideach).
mion|an t-iriseoir Donie O'Sullivan de chuid CNN, Dublin Web Summit 2015
Chuir Musk i leith an chuntais Elonjet go ndearnadh ionsaí ar charr a mhic (sic, a charr agus ní eitleán) de bharr an eolais seo a bheith foilsithe.

### Cinsireacht
Cuireadh cuntais roinnt iriseoirí aitheanta ar fionraí ar an lá céanna, cé nach léir gur fhoilsigh siadsan an fhaisnéis seo (faoi chúrsaí eitleáin).  Bhí Musk ag déanamh cinsireacht ar thuairimí nár thaitin leis, is cosúil. Cuireadh an cuntas @joinmastodon (Mastodon agus iomaitheoir Twitter) ar fionraí chomh maith.

I measc lucht na meán a cuireadh ar fionraí:

* Donie O'Sullivan (@donie), CNN
* Matt Binder (@mattbinder), Mashable
* Drew Harwell (@drewharwell), *[[The Washington Post]]*
* Steven L. Herman (@W7VOA),  Voice of America
* Micah Lee (@micahflee),  *[[The Intercept]]*
* Ryan Mac (@rmac18),  *[[The New York Times]]*

Spreag na gníomhartha de chuid Musk raic cheart i measc an phobail timpeall an domhain. I ndiaidh dhá lá, b'éigean na fionraíochtaí a chur ar cheal de bharr na raice seo.  Dáiríre píre, reáchtáil Musk pobalbhreith nó 'reifreann' chun an cheist 'a réiteach'.

### Freagairt
Deir an tAontas Eorpach go bhféadfaí smachtbhannaí a chur air faoi reachtaíocht nua faoi na meáin, agus gur díol imní é an fionraí seo. Ar Twitter féin a chuir an coimisinéir Very Jourova é seo in iúl, á rá gur chuir sé imní uirthi go raibh iriseoirí ar fionraí 'go dírialta' agus gur sárú é seo ar shaoirse na meán agus ar chearta bunúsacha.

## Féach freisin

* Elon Musk
* Twitter
* Docsáil

## Tagairtí

Catagóir:Scannail
Catagóir:2022
Catagóir:Twitter
Catagóir:Elon Musk
Catagóir:Cinsireacht
Tigrisoma

Géineas de chorra san fhine Ardeidae is ea ***Tigrisoma*** .

Ba é an nádúraí Sasanach William Swainson a d'aithin an ghéineas sa bhliain 1827, agus an chorr *Tigrisoma lineatum* mar speiceas tíopa. Comhcheanglaíonn an t-ainm ghéineas na focail *tigris* ón Sean-Ghréigis, rud a chiallaíonn "tíogair" agus *soma*, rud a chiallaíonn "corp". 

## Speiceas
Cuirtear trí speiceas sa ghéineas: 

Álainn san eitilt, marcanna iontacha ar na cleití. Nead atá cosúil go príomha le carn craobhóga  caite sa mhullach ar a chéile le hoscailtí mór go leor chun ligean do uibheacha titim tríd. Glaonna   le fuaimeann  cosúil le bó bhreoite. Codarsnacht i maorgacht  agus garbhadas .

## Tagairtí


Catagóir:Géinis Éan
Catagóir:Ailt tacsanomaíochta cruthaithe ag Polbot
Nuirdeach

mion| Nuirdigh i monarcha tionsclaíoch i SAM
Is millíní plaisteacha réamhtháirgthe bídeacha (níos lú ná 5mm) iad **nuirdigh** a úsáidtear go huilíoch  i dtionscal na bplaisteach chun táirgí plaisteacha a mhonarú. Déantar na micreaplaistigh seo go príomha as poileitiléin, polapróipiléine, polaistiréin, clóiríd polaivinile, agus plaistigh eile nó roisíní sintéiseacha. Is iad na nuirdigh an bloc tógála, trí easbhrúite plaisteach nó múnlú insteallta, le haghaidh **earraí** don saol laethúil lena n-áirítear buidéil phlaisteacha uisce, coimeádáin agus málaí.
mion| Sampla de nuirdigh .

## Tionchar ar an gcomhshaol
Is féidir na plaistigh seo a fheiceáil ag teacht i dtír suas ar chladaigh aibhneacha, tránna agus lochanna ar fud an domhain. Ba thart ar na 1970idí an dáta is luaithe a taifeadadh nuirdigh ar thránna. Mar sin féin, thosaigh táirgeadh plaisteach i 1940, mar sin is dócha go bhfuil nuirdigh ag dul isteach san fharraige ó shin. De réir mar a fhanann na nuirdigh amuigh sa timpeallacht, leanann siad ag briseadh síos agus ag éirí níos lú fós ná mar a taifeadadh roimhe seo.

### Éiceachórais
Is féidir le nuirdigh cur isteach ar go leor éiceachórais, mar go bhféadfadh roinnt éan agus iasc na píosaí plaisteacha seo a ithe, **ag ceapadh gur bia a bhí,** agus go dtiocfaidh ocras orthu mar gheall ar an méid a d'ith siad. Is féidir le nuirdigh tocsainí agus ceimiceáin díobhálacha eile a ionsú, ar a dtugtar truailleáin orgánacha mharthanacha (TOManna), ar féidir le héisc iad a ithe, ar féidir leo iad a nimhiú nó ina dhiaidh sin dul isteach sa slabhra bia daonna  Is féidir le bithscannáin fás freisin ar na nuirdigh, a chothaíonn pataiginí a dhéanann dochar do dhaoineIs .
## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

*What is a nurdle? | Mongabay Explains 

* Bhí milleán ar thionscal na bplaisteach as na 'nuirdigh' a fuarthas in inbhear Christchurch
Michael Patrick MacDonald

Is scríbhneoir, eagraí pobail agus acadóir Meiriceánach é **Michael Patrick MacDonald**, a rugadh i mBostún, Massachusetts ar 9 Márta 1966. Tá dhá leabhar dírbheathaisnéiseacha scríofa aige faoina luathshaol in Southie, comharsanacht i mBostún. Tá sé gníomhúil i gcoinne foréigin, coirpeachta agus ciníochais.

Tá cónaí ar MacDonald i mBrooklyn faoi láthair.

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Bostún
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine beo
Jim Fahy

Iriseoir agus iar-Eagarthóir RTÉ san Iarthar ba ea **Jim Fahy** (21 Samhain 1946 – 14 Eanáir 2022). Chaith Jim Fahy cuid mhaith dá shaol oibre ag saothrú don chraoltóir náisiúnta idir theilifís agus raidió. Bhíodh a ghlór le cloisteáil go minic agus scéalta móra nuachta á gcraoladh ó iarthar na tíre.

## Beatha
B'as ceantar Bhaile Locha Riach do Jim Fahy ó dhúchas, ach bhí cónaí air i gceantar Thuama nuair a chuaigh sé ar scor.

Tar éis tús a chur lena ghairm bheatha iriseoireachta leis an nuachtán *The [[Tuam Herald]].* Iriseoir 'ar an seandéanamh' a bhí ann; é dúthrachtach, ionraic agus intinn fhiosrach aige.

Cor cinniúnach ina shaol ba ea a chinneadh dul le RTÉ i 1974. Chuir sé athrú as éadan ar an gcur chuige i leith tuairisciú réigiúnach.

Bhí sé mar chomhfhreagraí ag RTÉ san iarthar, agus ansin i 2005 bronnadh post air mar eagarthóir an chraoltóra sa réigiún sin.

### Doiciméadaí
Thaistil Fahy chuig an Afraic, an Úcráin, Meiriceá Theas, Háítí agus áiteanna eile i bhfad i gcéin, agus rinne sé saol daoine a raibh tionchar ag gorta, cogadh, bochtaineacht agus éagóir orthu a dhoiciméadú. 

B'é an chéad iriseoir Eorpach a dhein a shlí isteach in Ground Zero i ndiaidh thubaiste 9/11 sa bhliain 2001. Thuill na cláir faisnéise a rinne sé i gcomhar leis an léiritheoir Caroline Bleahen moladh ó mhórán. 

Chuaigh na saothair a rinneadh sa Bhealarúis agus san Úcráin (Searnóbail) i bhfeidhm ar mhórán.

Ghnóthaigh sé breis agus daichead gradam náisiúnta agus idirnáisiúnta as a chuid scannánóireachta.

### Bás
D'éirigh sé as a chuid oibre le RTÉ i 2011.

Bhí  Jim Fahy in aois a chúig bliana is seachtó nuair a bhásaigh sé ar  14 Eanáir 2022.

## Féach freisin

* Tubaiste Shearnóbail

## Tagairtí

Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Láithreoirí raidió Éireannacha
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Tollán Salang

mion|clé|Bealach isteach chuig Tollán Salang, 1975

Is tollán 2.67 ciliméadar é **Tollán Salang** (Dairis: Tūnel - e Sālang, Paistis: د سالنگ تونل *An Tollán Sálang*) atá suite ag Barnas Salang sna sléibhte Hindú Kush, idir na cúigí Paruán agus Baġlān san Afganastáin, thart ar 90 ciliméadar ó thuaidh ó chathair Cabúl. Beagnach 3,200 m os cionn leibhéal na farraige, chríochnaigh an tAontas Sóivéadach é sa bhliain 1964 agus nascann sé tuaisceart na hAfganastáine leis an bpríomhchathair, Cabúl, agus codanna theas na tíre. Tá tábhacht straitéiseach ag baint le Tollán Salang  agus is é an t-aon bhearnas a théann i dtreo thuaidh-theas a mbíonn in úsáid ar feadh na bliana, cé go mbíonn sé dúnta go minic le linn an gheimhridh fuar mar gheall ar thitim sneachta trom.. 

mion|clé|Laistigh de ghailearaí  maidhme i dTollán Salang, 2013

## Forbhreathnú

## Naisc sheachtracha
*Maraíodh go leor daoine tar éis do thancaer breosla pléascadh i dtollán san Afganastáin.

## Tagairtí

Catagóir:Bunaíochtaí 1964 san Afganastáin
Catagóir:Caidreamh na hAfganastáine-an Aontais Shóivéadaigh
Catagóir:Tolláin bóthair
Catagóir:Bóithre san Afganastáin
Catagóir:Cúnamh don iasacht  an Aontais shóivéadaigh
Catagóir:Tolláin críochnaithe i 1964
Catagóir:Tolláin san Afganastáin
An Mharaitis

Is teanga Ind-Eorpach í **an Mharaitis** (Maraitis : मराठी *Marāṭhī*) a labhraíonn daoine ón stát Maharashtra, de chuid na hIndia. Is í teanga oifigiúil Maharashtra í, agus teanga oifigiúil bhreise i nGoa agus i gcríoch Damaon, Dio agus Silvassa. Tá sí ar cheann de na 22 teanga sceidealaithe de chuid na hIndia, le 83 milliún cainteoir ó bhí 2011 ann. Tá an Mharaitis sa 11ú háit i liosta na dteangacha leis an gcuid is mó chainteoirí dúchais na cruinne. Tá an tríú líon is mó cainteoirí dúchais san India aici, tar éis an Hiondúis agus an Bheangáilis. Tá cuid den litríocht is sine de gach teanga Indiach nua-aimseartha ag an Mharaitis. Is iad na mórchanúintí atá sa Mharaitis ná; an Mharaitis Chaighdeánach agus canúint na Varhadise.
## Tagairtí


Catagóir:Cultúr Maharashtra
Catagóir:Teangacha oifigiúla na hIndia
Catagóir:Teangacha scríofa i nDéiveanágraí
Catagóir:Teangacha Ind-Airianacha
Catagóir:Teangacha Maharashtra
Catagóir:Teangacha Madhya Pradesh
Catagóir:Teangacha Karnataka
Catagóir:Teangacha ó Ghujarat
Catagóir:Teangacha a bhfuil córais scríbhneoireachta ar leith acu féin
Catagóir:Teangacha atá scríofa go hoifigiúil i scripteanna Indeacha
Tigriornithinae

Fofhine de na chorra is ea **Tigriornithinae**, lena n-áirítear *Tigrisoma* agus *Cochlearius cochlearius*. 

## Tacsanomaíocht

* Géineas ***Cochlearius cochlearius***
* Géineas † *[[Taphophoyx]]* (iontaise, An Méicéineach Déanach de Levy County, Florida)
* Géineas *[[Tigrisoma]]* – trí speiceas
* Géineas *Tigriornis* – an chorr thíograch chíorbhán
* Géineas *Zonerodius* - bonnán na foraoise

## Tagairtí

*
Catagóir:Fofhine éan
Corr thíograch chíorbhán

Is speiceas de chorr san fhine Ardeidae is ea **an chorr thíograch chíorbhán** (***Tigriornis leucolopha***), ar a dtugtar **an bonnán cíorbhán** freisin. Tá an chorr seo sa ghéineas *monaithíopa  *'Tigriornis**'. Tá na héin seo scaipthe go forleathan ar fud fhoraois bháistí thrópaiceach na hAfraice .

## Tagairtí

*White-crested Tiger-heron
Corr thíograch chíorbhán
Catagóir:Éin fhoraois bháistí thrópaiceach na hAfraice
Corr thíograch chíorbhán
Catagóir:Ailt tacsanomaíochta cruthaithe ag Polbot
Docsáil

mion|seat scáileáin de chuid Elon Musk, 2022
Is téarma é **docsáil** (nó *doxing* nó *doxxing*) a dhéanann cur síos ar an nósmhaireacht eolas nó sonraí príobháideacha daoine a fhoilsiú (a chur ar líne de ghnáth) agus gan cead.
mion|Faisnéis faoi chúrsaí eilteáin phríobháidigh

### Sampla
Cuireann an cuntas @elonjet faisnéis faoi chúrsaí eilteáin phríobháidigh ar na meáin shóisialta (Facebook, Instagram, Telegram, Truth Social, Mastodon ... agus Twitter, go dtí 15 Nollaig 2022). Faisnéis é seo a fhoilsíonn an Federal Aviation Authority faoi chúrsa gach eitleán príobháideach. D'oscail Jack Sweeney (a rugadh sa bhliain 2002) an cuntas seo agus cuntais go leor eile (faisnéis faoi fhir gnó timpeall an domhain agus faoi chúrsaí na n-eitleán príobháideach). 

Sa bhliain 2022, cheap Elon Musk, úinéir Twitter, go raibh Jack Sweeney i bhfad ródhána, agus chuir sé an cuntas @ElonJet, srl ar Twitter ar fionraí.

## Féach freisin

* Scannal Elonjet agus Twitter, 2022

## Tagairtí

Catagóir:Coireanna
Catagóir:Meáin shóisialta
Catagóir:Sochaí
Catagóir:Slándáil sonraí
Catagóir:Cibearchoireacht
Catagóir:Haiceáil
Catagóir:Scannail
Alfred Cort Haddon

Antraipeolaí agus eitneolaí a rugadh i gCambridge, Shasana ab ea **Alfred Cort Haddon**, Sc.D., FRS, FRGS FRAI (24 Bealtaine 1855 – 20 Aibreán 1940, Cambridge). Bitheolaí ar dtús, bhain sé a chuid oibre allamuigh is suntasaí amach, le WHR Rivers, CG Seligman agus Sidney Ray ar Oileáin Chaolas Thorres. D'fhill sé ar Choláiste Chríost, Cambridge, áit a raibh sé ina fhochéimí, agus bhunaigh sé  i ndáiríre Scoil na hAntraipeolaíochta. Bhí tionchar mór ag Haddon ar obair an eitneolaí Mheiriceánaigh Caroline Furness Jayne.

Sa bhliain 2011, cuireadh *The Recordings of the Cambridge Anthropological Expedition to Torres Straits 1898* le Haddon le clár *'Sounds of Australia*' i gcartlann an *National Film and Sound Archive*.  Tá na buntaifeadtaí lonnaithe i Leabharlann na Breataine  agus tá go leor acu curtha ar fáil ar líne.

## Luathshaol
Rugadh Alfred Cort Haddon ar 24 Bealtaine 1855, in aice le Londain, an mac ba shine ag John Haddon, ceann gnólacht cló-bhunaitheoirí agus clódóirí. D’fhreastail sé ar léachtaí ag *King’s College London* agus mhúin sé zó-eolaíocht agus geolaíocht i scoil chailíní i nDover, sula ndeachaigh sé isteach i gColáiste Chríost, Cambridge sa bhliain 1875. 

Ag Cambridge rinne sé staidéar ar an zó-eolaíocht agus d'éirí sé cairdiúil le John Holland Rose (Ollamh Harmsworth le Stair an Chabhlaigh ina dhiaidh sin), ar phós sé a dheirfiúr in 1881. Go gairid i ndiaidh dó a chéim Mháistreachta sna hEalaíona a bhaint amach, ceapadh é ina Thaispeántóir sa Zó-eolaíocht ag Cambridge in 1879. Ar feadh tamaill rinne sé staidéar ar bhitheolaíocht mhara i Napoli.

## Gairmréim

### Baile Átha Cliath
Sa bhliain 1880, ceapadh é ina Ollamh le Zó-eolaíocht i gColáiste na hEolaíochta i mBaile Átha Cliath. Le linn dó a bheith ann bhunaigh sé Cumann Allamuigh Nádúraithe Bhaile Átha Cliath an (Béarla:  *Dublin Naturalists' Field Club*) in 1885.  Ba iad na chéad fhoilseacháin a bhí aige ná *Introduction to the Study of Embryology* in 1887, agus páipéir éagsúla ar bhitheolaíocht na mara, agus dá bharr sin chuaigh sé ar thuras go dtí Oileáin Chaolas Thorres chun staidéar a dhéanamh ar sceireacha coiréil agus ar zó-eolaíocht na mara, agus le linn dó a bheith ag gabháil dó mealladh é chuig an antraipeolaíocht den chéad uair riamh.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1940
Catagóir:Daoine a rugadh i 1855
Staid 974

Staid sacair i gCatar ba ea **Staid 974** (Araibis: استاد ٩٧٤) nó **Staid Ras Abu Aboud.**  Tógadh an foirgneamh sa bhliain 2021 ach tarraingíodh ó chéile é i ndiaidh Corn FIFA an Domhain 2022.
 
 
clé|mion|coimeádáin lasta
Tógadh Staid 974 ar bhealach go bhfuil sé chomh héasca an foirgneamh a mhéadú nó a laghdú le píosaí *[[Lego]]*.  Baisteadh an t-ainm 'Staid 974' air mar gurb as 974 de na coimeádáin mhóra sin a fheictear ar bord loinge atá an staid déanta agus iad ar fad fite le hais a chéile ar fhráma ollmhór miotail.

Bruachbhaile de chuid Doha is ea Ras Abu Aboud. 

## Féach freisin

* Corn FIFA an Domhain 2022
* Coimeádán lasta

## Tagairtí

Catagóir:Staideanna spóirt
Catagóir:Catar
Catagóir:Staideanna sacair
Catagóir:Corn FIFA an Domhain 2022
Domhainfhoghlaim

Tá **domhainfhoghlaim** (ar a dtugtar **foghlaim dhomhain struchtúrtha** freisin) mar chuid de theaghlach níos leithne de mhodhanna meaisínfhoghlama, bunaithe ar líonraí néaracha saorga le foghlaim ionadaíochta. Is féidir an fhoghlaim a mhaoirsiú, a leath-mhaoirsiú nó a bheith gan mhaoirsiú ar bith.

## Tagairtí


Catagóir:Líonraí néaracha saorga
Catagóir:Intleacht shaorga
Catagóir:Teicneolaíochtaí atá ag teacht chun cinn
AlphaFold

Is ríomhchlár intleachta saorga (IS) é ***AlphaFold*** arna fhorbairt ag DeepMind, fochuideachta de chuid Alphabet Inc., a dhéanann réamh-mheastacháin ar struchtúr próitéine. Tá an clár deartha mar chóras domhainfhoghlama.

## Tagairtí

Catagóir:Bogearraí Bithfhaisnéisíochta
Catagóir:Feidhmeanna hintleachta saorga
Catagóir:Innealfhoghlaim Fheidhmeach
Catagóir:Fillte próitéin
Catagóir:Feidhmchláir bhogearraí foghlama dhomhain
Gaelscoil an Ghoirt Álainn

Gaelscoil i nGort Álainn i gContae Chorcaí is ea **Gaelscoil an Ghoirt Álainn** bunaithe i 1993.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh gréasáin na scoile
* Suíomh gréasáin na heagraíochta ''Gaelscoileanna''

Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn
Catagóir:Contae Chorcaí
Shaun Davey

Cumadóir is ea Shaun Davey (a rugadh ar 18 Eanáir 1948). Tógann sé a théamaí ó stair agus ó chultúr na hÉireann. Meascann sé ceol traidisiúnta agus ceol clasaiceach in a chuid saothar.

## Beatha
Rugadh  Shaun Davey i mBéal Feirste sa bhliain 1948. 

Tá Davey pósta le Rita Connolly, amhránaí aitheanta. 

### Saothar

#### The Brendan Voyage, nó 'Iomramh Bhréanainn'

Chum Davey The Brendan Voyage, turas farraige, sa bhliain 1980, bunaithe ar Iomramh Bhreandán. Is saothar ceolfhoirne agus píobaire é seo, an chéad uair ar scríobhadh sraith iomlán 40 nóiméad do phíb agus ceolfhoireann.. Sheinn Liam Ó Floinn an phíb in 1980. Seasann an phíb don churach faoi lán seoil go Talamh an Éisc. Tá 10 ngluaiseacht (aonad) sa saothar a léiríonn an t-aistear mara.

#### Granuaile

Chum sé Granuaile sa bhliain 1985. Léiríonn sé saol Ghráinne Ní Mháille, banríon na mara i gConnacht. Is saothar don phíb uilleann, giotár, cruit Ghaelach, guth aonréadach agus ceolfhoireann é seo.

#### Nora Barnacle

Sa bhliain 2015, chum Davey na hamhráin do ' Nora Barnacle' i dteannta le Nuala Ní Dhomhnaill, file, agus Rita Connolly, fonnadóir, chun saol suaithinseach Barnacle agus Joyce a insint.

**The Relief of Derry Symphony**

Léiríodh “The Relief of Derry Symphony” le Shaun Davey ar ardán den chéad uair i 1990 i nDoire Cholmcille le linn chomóradh 300 bliain Léigear Dhoire.

#### Saothair eile

Chuir Davey suim thar na bearta i gcultúr na Gaeltachta. Chum sé ceol álainn don gcnuasach dánta le Caoimhín Ó Cinnéide, ar a raibh an seod ‘Bláthanna Bealtaine’. 

I measc na saothar eile a chum sé, tá *The Pilgrim* agus ceol don amharclann. 

Chum sé an téama na sraithe BBC Ballykissangel.

## Féach freisin

* Mícheál Ó Súilleabháin
* Iomramh Bhréanainn

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Daoine beo
Comhdhíothú dearbhaithe

mion|''Trinity and Beyond''
mion|Hiroshima 1945
Fear darbh ainm Donald Brennan a chum an téarma **mutually assured destruction**, nó **MAD** (sic), nó as Gaeilge, **comhdhíothú dearbhaithe.**  sa bhliain 1962 chun cur síos ar an toradh a bheadh ar chogadh núicléach idir na cumhachtaí móra.
[mion|USS George Washington (SSBN-598), [1970idí]]
De réir mar a tháinig an Cogadh Fuar chun cinn, chomhoibrigh na Stáit Aontaithe agus an APSS  le laghdú a dhéanamh ar an mbaol go ndéanfaí scrios ar a chéile trí chonarthaí arm, trí bheolíne idir Moscó agus Washington, agus trí theagmhálacha rialta idir oifigigh SAM agus na Sóivéide.

## Féach freisin

* An Cogadh Fuar
* Conradh in aghaidh Iomadú Núicléach, 1968
* Conradh na bhFórsaí Núicléacha le Meánraon, 1987
* Conradh um Chosc Cuimsitheach ar Thrialacha Núicléacha, ???
* Conradh ar Thoirmeasc Airm Núicléacha, 2021
* Iomadú núicléach

## Tagairtí

Catagóir:An Cogadh Fuar
Catagóir:Airm núicléacha
Catagóir:Cogadh
Catagóir:Deireadh an domhain
An Tigrinis

Is teanga Aetó- Sheimíteach  í **An Tigrinis** (   *tigriñā*) a labhraítear go príomha in oirthuaisceart Chorn na hAfraice. Tá sé á labhairt freisin ag diaspóra domhanda na réigiún seo. Labhraíonn daoine dúchasacha in ardchríocha na hEiritré agus i réigiún Tigray i dtuaisceart na hAetóipe í mar a gcéad teanga 
clé|mion|Tigrinya

## Stair agus litríocht
Cé go bhfuil an Tigrinis éagsúil go suntasach ón teanga Geʽez (Aetóipis Chlasaiceach), mar shampla bíonn briathra frásacha aici, agus úsáidtear ord focal a chuireann an príomhbhriathar ar deireadh in ionad an chéad bhriathair san abairt—tá tionchar láidir Geʽez ar litríocht na Tigrinise, go háirithe maidir le téarmaí a bhaineann leis an saol Críostaí, ainmneacha bíobalta, agus mar sin de. 

Bhí Ge'ez, mar gheall ar a stádas i gcultúr na hAetóipe, agus b'fhéidir freisin a struchtúr simplí, ag feidhmiú mar mheán liteartha go dtí le blianta beaga anuas.

## Féach freisin

* Cogadh Tigray, 2020-2022

## Tagairtí


Catagóir:Teangacha infhillte
Catagóir:Tigray
Catagóir:Teangacha na hAfraice
Mac-Talla (iris)

Ba nuachtán Gaeilge é ***[[Mac-Talla (iris)|Mac-Talla]]*** a foilsíodh go seachtainiúil – gach re seachtain ar a dhéanaí, i Sidni san Alba Nuadh, idir 28 Bealtaine 1892 agus 24 Meitheamh 1904, tuairim is 540 eagrán san iomlán.

Ba é Eoin MacFhionghain [gd] (1869-1944) an t-eagarthóir. Rugadh é i mbaile Inbhir Nis i gCeap Breatainn. Ní raibh sé ach trí bliana is fiche d’aois nuair a bhunaigh sé Mac-Tall, an chéad fhoilseachán dá shórt sa domhan.

Bhí nuacht áitiúil, náisiúnta agus idirnáisiúnta mar chuid de, chomh maith le filíocht, amhráin, scéalta, aistriúcháin agus aistí.

Tá gach eagrán ar fáil i bhformáid PDF, agus gach leathanach ar leith mar chomhad JPEG ó shuíomh Gréasáin an SMO.

## Údair Mhac-Talla
* Donnchadh Blàrach

## Féach freisin
* An Ghaeilge i gCeanada

## Naisc sheachtracha
* Mac-Talla air-loidhne – arna chur i gcruth digiteach ag an leabharlann i SMO

## Tagairtí

Catagóir:Irisí Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Albain Nua
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Nuachtáin Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Nuachtáin Ceanada
Catagóir:Tréimhseacháin Cheanadacha
Catagóir:Seachtanáin
Catagóir:Stair Cheanada
Catagóir:Albain Nua
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1892
Catagóir:Bunaithe sna 1890í
Donnchadh Blàrach

Ba mhinistir, údar agus file é **an tUrramach Donnchadh Blàrach**  (Béarla; *Rev Duncan Black Blair*).  Rugadh é i Srath Chura i 1815 agus cuireadh oideachas air in Ollscoil Dhún Éideann. Tar éis dó céim  dhiagachta a bhaint amach, bhí sé ina  mhinistir  in Albain agus i Nova Scotia. Scríobh sé a lán rudaí don iris Mac-Talla faoin ainm cleite D.B.B.

"*Bha an t-Urr. Donnchadh Blàrach (1815-1893) na “eòlaiche-cànain barraichte, na dheagh bhàrd, agus na dhuine cràbhach. Mar sgrìobhaiche Gàidhlig pongail cha robh duine a thug bàrr air.” Sgrìobh e laoidhean,cumhaidhean agus dàin is òrain aotrom. Nochd raon farsaing de na sgrìobhaidhean aige ann am Mac-Talla, a’ chiad phàipear-naidheachd Gàidhlig air an t-saoghal, a chaidh a chlò-bhualadh ann an Sidni, Albainn Nuadh, eadar 1892 agus 1904.*"

## Naisc sheachtracha
*An t-Urr. Donnchadh Blàrach
*Fògradh Fàisneachd Filidheachd An t-Urr. Donnchadh Blàrach
*Parting, Prophecy, Poetry; Lecture by JA MacPherson

## Tagairtí

Catagóir:Filí Albanacha‎
Catagóir:Scríbhneoirí Albanacha‎
CLÀR

Foilsitheoir Gaeilge na hAlban is ea **CLÀR**. Bunaíodh an chuideachta i 1996 mar chuideachta neamhspleách agus deonach, stádas ata acu go fóill. Tá **CLÀR** lonnaithe in Inbhir Nis, Albain. Ba iad a bhí taobh thiar den tionscadal Ùr-sgeul, a dhírigh ar fhicsean úrnua.

Is iad CLÀR a chéad-fhoilsigh an t-úrscéal ficsean eolaíochta *[[Air Cuan Dubh Drilseach]]* le Tim Armstrong.

Foilsíonn CLÀR an iris liteartha *[[STEALL]]*.

## Féach freisin
* *[[STEALL]]*

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil: clar.online

## Tagairtí

Catagóir:Litríocht
Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Litríocht na hAlban
Catagóir:Foilsitheoirí Gaeilge
Catagóir:Foilsitheoirí
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1996
Catagóir:Bunaithe sna 1990í
Catagóir:Cultúr na hAlban
Eryri

Is í **Eryri** (AIF: []) an pháirc náisiúnta is mó sa Bhreatain Bheag, an chéad pháirc náisiúnta a bunaíodh sa tír, sa bhliain 1951. Tá achar 2,170 km cearnach aici.

Is é Yr Wyddfa (*An Tuaim* sa Bhreatnais), nó *Snowdon* mar ba nós ag Béarlóirí glaoch air, an bhinn is airde sa Bhreatain Bheag. Tá sé suite i lár na páirce. Tá sí 1,065 méadar ar airde. Tagann 400,000 siúlóir chuige gach bliain.  

Sa bhliain 2022, chaith Údarás na Páirce Náisiúnta vóta ar son an ainm Yr Wyddfa agus Eryri a úsáid, seachas *Snowdon* agus *Snowdonia*, mar gheall ar achainí a rinne 5,000 duine ag impí ar son an athraithe. 

## Féach freisin
* Yr Wyddfa
* Gwynedd

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Lánléargais fhíorúla ríomhghinte ón Wyddfa1: north ; south 

Catagóir:An Bhreatain Bheag
Catagóir:Tíreolaíocht na Breataine Bige
Catagóir:Páirceanna
Catagóir:Gwynedd
Frank Santopadre

Is scríbhneoir agus léiritheoir Meiriceánach é **Frank Santopadre**, a rugadh ar an 7 Feabhra 1961. Scríobhann sé faoi láthair don seó teilifíse Meiriceánach úd *The View* (ABC).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí teilifíse Meiriceánacha
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Podchraoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Guth na Bliadhna

B'iris Ghaeilge na hAlban í ***Guth na Bliadhna*** a foilsíodh idir 1904 agus 1925 i nGlaschú. Bhí cáil uirthi mar gheall ar a fócas ar an bpolaitíocht, go háirithe ar cheisteanna radacacha reatha ar nós neamhspleáchas na hAlban agus fiú aontas polaitiúil idir Albain, Éire, agus na náisiúin Cheilteacha eile. Ba é Ruaraidh Arascain is Mhàirr a bhunaigh í.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Leabhar 1 (1904) - Leabhar 4 (1907) .pdf ón leabharlann ag Sabhal Mòr Ostaig
*  ar archive.org

Catagóir:Irisí Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Irisí nuachta
Catagóir:Irisí nuachta i nGaeilge
Catagóir:Irisí
Catagóir:Tréimhseacháin Albanacha
Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla
Catagóir:Ráitheacháin
Catagóir:Glaschú
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1904
Catagóir:Bunaithe sna 1900í
James Forsyth (iriseoir)

Iriseoir polaitiúil Briotanach is ea **James Forsyth** (a rugadh i 1981) agus tá sé ina eagarthóir ar an iris The Spectator. Is colúnaí seachtainiúil é freisin do *[[The Times]]*  ar an Aoine, ag scríobh do *[[The Sun]]* on Saturdays agus roimhe sin don *Mail on Sunday* .

## Luathshaol
D’fhreastail Forsyth ar Choláiste Winchester agus ar Choláiste Íosa, Cambridge .

## Gairmréím  iriseoireachta
Chuaigh Forsyth leis an iris *Foreign Policy,* mar eagarthóir cúnta  sular sheol sé Coffee House, blag polaitiúil *The Spectator*, in 2007. Ceapadh é ina leas-eagarthóir, ar líne, ar *The Spectator* in 2008  agus ina eagarthóir polaitíochta in 2009.

Is ball é den bhord comhairleach den mheitheal mhachnaimh ResPublica i Westminster é.

## Gairmréim pholaitiúil
An 24 Nollaig 2022, tuairiscíodh go raibh Forsyth fostaithe ag an bPríomh-Aire Rishi Sunak mar rúnaí polaitiúil aige. 

## Saol pearsanta
Tá Forsyth pósta leis an iriseoir Allegra Stratton ó 2011 i leith. Ceapadh í ina Preas-Rúnaí Shráid Downing faoin bPríomh-Aire Boris Johnson i mí na Samhna 2020. 

Tá siad ina gcónaí i Canonbury in Islington lena mbeirt pháistí. Is dlúthchairde é leis an bPríomh-Aire agus ceannaire an Pháirtí Coimeádach Rishi Sunak ; ba chomhaoisigh iad i gColáiste Winchester agus is **cairde as** Críost iad ag clann a chéile. Ba é Sunak an finné fir freisin ag bainis Forsyth le Stratton in 2011. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* James Forsyth *An Lucht féachana*

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Sgoil Eòlais na h-Alba

Bunaíodh **Sgoil Eòlais na h-Alba** (Béarla: *School of Scottish Studies*) sa bhliain 1951 mar aonad a bhí bainteach le hOllscoil Dhún Éideann. Ó shin i leith, bíonn an scoil ag obair chun béaloideas agus ceol traidisiúnta na hAlban a chaomhnú, i nGaeilge na hAlban agus in Béarla Gallda araon. Tá go leor den obair taifeadta a rinne Sgoil Eòlais na h-Alba caomhnaithe i bhfoirm dhigiteach sa tionscadal Tobar an Dualchais/Kist o Riches.

Tá cartlann ag an Scoil ina bhfuil breis agus 9000 taifead de cheol traidisiúnta, amhráin agus béaloideas. Calum Iain MacGillEathain, deartháir an bhaird Somhairle MacGill-Eain, agus an bard, an scríbhneoir agus an bailitheoir béaloidis Hamish Henderson a chuir tús leis an gcartlann. Chomhoibrigh siad leis an mbailitheoir Meiriceánach Alan Lomax, a chuir obair na Scoile chun cinn.
mion| Sandy Bell's
D’oibrigh Dòmhnall Eairdsidh Dòmhnallach ó Uibhist a Tuath sa Scoil ó 1962 go dtí gur éirigh sé as sa bhliain 1994, agus bhailigh sé breis agus 800 téip de scéalta agus béalaithris. Sa bhliain 1966 bhunaigh sé 'Tasglann nan Sgeul'. Ó 1984 go 1995, d’oibrigh an cumadóir, amhránaí, agus bailitheoir Margaret Bennett don Scoil. In 2012 bronnadh an onóir Sàr Ghàidheal ar Mòrag NicLeòid a bhí ina taighdeoir sa Scoil ar feadh daichead bliain.

Tá ceangal idir an t-óstán Sandy Bells agus Sgoil Eòlais na h-Alba.

## Daoine a bhí ag obair ann

* Malcolm John McLean
* Domhnall Archie Domhnallach
* Seán Mac Aonghais
* Margaret Anne McKay
* Margaret Bennett
* Morag McLeod

## Tagairtí

Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Ollscoileanna
Catagóir:Scoileanna liostaithe in Albain
Catagóir:Ollscoil Dhún Éideann
Charles Sobhraj

Is dúnmharfóir srathach é **Charles Sobhraj** (a rugadh i Saigon, Vítneam, ar 6 Aibrean1944 agus a thóg náisiúntacht Francach). Mharaigh sé os cionn 20 turasóir mála droma san Áise sna seachtóidí agus sna hochtóidí.[clé|mion|Bhí cáil ar an murdaróir, rinneadh dia bea de fiú.  Seo dealbh de i n[Goa.]]
Cuireadh faoi ghlas é i Kathmandu sa bhliain 2003 agus chaith sé nach mór 20 bliain sa phríosún i Neipeal.

I mí na Nollag 2022, bhí cead tugtha ag an gCúirt Uachtarach i Neipeal Sobhraj  a scaoileadh chun na Fraince ar "chúiseanna sláinte". Scaoileadh é amach as an bpríosún i Neipeal ar 23 Nollaig 2022 agus eiseachadadh  é go dtí an Fhrainc.   

## Féach freisin

* Dúnmharfóirí srathach

## Tagairtí
    
   

Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Daoine as Vítneam
Catagóir:Dúnmharfóirí srathacha
Stoirm gheimhridh, Meiriceá Thuaidh, Nollaig 2022

Bhuail stoirm fhiánta Meiriceá Thuaidh i rith mhí na Nollag 2022. Réab an stoirm os cionn 3,200 ciliméadar, idir Texas agus Quebec. 'Buama cioclóin' a bhí an chúis, agus ní minic a tharlaíonn sé sin.

Bhí tuairim is 240 milliún duine buailte ag an ndrochaimsir. Fuair nach mór 100 duine bás de bharr na drochaimsire agus an teocht chomh híseal le 45 céim celsius in áiteanna.
clé|mion|rabhaidh aimseartha, 22 Nollaig 2022
Bhí cúrsaí iompair sna Stáit Aontaithe ina steig meig, bóithre dúnta agus eitiltí curtha ar ceal. Cuireadh tuairim is 5,000 eitilt ar ceal ar 23 Nollaig amháin (agus moill curtha ar 7,600 eitilt eile). Bhí breis is 1.5 milliún duine agus gnó fágtha gan aon chumhacht aibhléise sna Stáit Aontaithe agus i gCeanada. Dúirt Ranna Iompair,  idir Dakota agus Quebec, go raibh cúrsaí go hainnis ar fad, le síobadh sneachta agus bóithre clúdaithe le leac oighir, agus ag moladh go láidir d'áitritheoirí fanacht sa bhaile.

## Féach freisin

* Teagmhais aimsire<br />

## Tagairtí

Catagóir:Meiriceá Thuaidh
Catagóir:Stoirmeacha
Catagóir:Aimsir na bliana 2022
Münster

Is cathair sa Ghearmáin í **Münster** atá suite i gcúige na Réin-Thuaidh-Viostfáil in oirthuaisceart na tíre. Tá Münster suite i dtuaisceart an stáit agus áirítear í mar lárionad cultúrtha réigiún Viostfáil. Is í príomhchathair an stáit í.

Catagóir:Bailte sa Ghearmáin
Teangacha Sámacha

Grúpa teangacha Úralacha is ea iad na **teangacha Sámacha** a labhraíonns na Sámaigh i bhfíorthuaisceart na hEorpa (tuaisceart na Fionlainne, na hIorua agus na Sualainne, chomh maith le tuaisceart Chúige Mhurmansk). Meastar deich gcinn nó níos mó de na teangacha seo a bheith ann, ag brath ar an gcaoi a roinntear iad. 

## Rangú
**Teangacha Sámacha an Iarthair**
*Teangacha an Iardheiscirt
**Sáimis an Deiscirt (600 cainteoirí)
**Sáimis Ume (20 cainteoirí)
*Teangacha an Iarthuaiscirt
**Sáimis Pite (20 cainteoirí)
**Sáimis Lule (1,000–2,000 cainteoirí)
**Sáimis an Tuaiscirt (26,000 cainteoirí)

**Teangacha Sámacha an Oirthir**
*Teangacha na Mórtíre
**Sáimis Inari (300 cainteoirí)
**Sáimis Kemi (díofa)
**Sáimis Scoltach  (320 cainteoirí)
**Sáimis Akkala (díofa)
**Sáimis Kainuu (díofa)
*Teangacha na Leithinse
**Sáimis Kildin (600 cainteoirí)
**Sáimis Ker (díofa)
Comhdháil na Náisiún Aontaithe um Bhithéagsúlacht, COP 15, 2022

clé|mion
Reáchtáladh **Comhdháil na Náisiún Aontaithe um Bhithéagsúlacht**  nó "**COP 15̊**" idir 7-19 Nollaig 2022.  Síníodh comhaontú.

Ní raibh aon suim ag na meáin Ghaeilge san imeacht seo, agus  is beag tuairisciú a rinneadh air in Éirinn.  

## Féach freisin

* Comhdháil na Náisiún Aontaithe um Bhithéagsúlacht, COP 16, 2024
* COP 27 (athrú aeráide), 2022
* Éiceamharú
* Plean Náisiúnta Gníomhaíochta um Bhithéagsúlacht 2017-2021  (Éire)

## Naisc sheachtracha

* Suíomh

## Tagairtí

Catagóir:2022
Catagóir:Bithéagsúlacht
Catagóir:Comhdhálacha na Náisiún Aontaithe
Angelo Badalamenti

Cumadóir ab ea **Angelo Badalamenti** (22 Márta 1937 – 11 Nollaig 2022). 

## Beatha
Rugadh Badalamenti i Nua-Eabhrach in 1925 do thuismitheoirí a tháinig go Meiriceá ón tSicil san Iodáil.

Bhain sé clú agus cáil amach as a chuid oibre in éineacht leis an déantóir scannán David Lynch sna hochtóidí: an scannán Blue Velvet in 1986 agus ansin an tsraith theilifíse Twin Peaks in 1990. Bhí ról lárnach ag a cheol uaigneach sa seó sin, ar a raibh tionchar an tsnagcheoil le brath. 

D'oibrigh Badalamenti le neart ceoltóirí aitheanta eile agus ar an tsraith dheireanach de Twin Peaks in 2017.  Mar shampla, d’oibrigh sé le Dolores O'Riordan sa bhliain 2004 ar fhuaimrian an scannáin *“Evilenko”* .

### Pearsanta
Bhí Badalamenti pósta agus bhí beirt chlainne aige. Fuair sé bás sa bhaile in New Jersey ar  11 Nollaig 2022.

## Féach freisin

* Dolores O'Riordan

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Básanna in 2022
Fuinneamh comhleá

mion|5 Nollaig 2022ː  Lawrence Livermore National Laboratory, National Ignition Facility
mion
Chun comhleá núicléach a chur chun cinn, ní mór na núicléis bheaga atá araon luchtaithe go dearfach a bhrú chomh gar sin dá chéile go sáraítear a gcomhéaradh. I dtíortha ar fud an domhain, táthar ag iarraidh an t-imoibriú seo a chur ar siúl ar bhonn leanúnach stiúrtha chun **fuinneamh comhleá** a fháil uaidh agus cumhacht leictreach a ghiniúint uaidh sin. Dá mbeadh fuinneamh comhleá againn, ní bheadh astaíochtaí gás ceaptha teasa ná dramhaíl radaighníomhach ann.

Ar 5 Nollaig 2022, dúirt eolaithe in California go raibh "mórfhionnachtain" déanta acu ab fhéidir an bealach a réiteach don fhuinneamh glan san am atá romhainn. Tar éis leathchéad bliain de thaighde ar chomhleá núicléach, maítear gur scaoileadh ní bá mhó fuinnimh ná a cuireadh isteach den chéad uair, feiniméan ar a dtugtar adhaint nó méadú fuinnimh. Chuir eolaithe ar fud an domhain fáilte roimh an fhionnachtain seo, ach tá a lán le déanamh sula mbeidh fuinneamh comhleá glan ann.

## Féach freisin

* Comhleá núicléach

## Nasic

* ITER

## Tagairtí

Catagóir:Fuinneamh núicléach
Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite
Catagóir:Acmhainní in-athnuaite
Jessie Willcox Smith

Maisitheoir leabhar páistí agus péintéir a bhí in **Jessie Willcox Smith** (1863-1935) a bhí gníomhach i rith Ré Órga Mhaisiú Eagarthóireachta Mheiriceá.

Aithnítear í ar an maisitheoir leabhar páistí ab fhearr dar mhair riamh. In Philadelphia a rugadh i, in 1863, agus is ar bhruach na cathrach sin, in Villanova, agus ina dhiaidh sin in Mount Airy, a chaith sí a saol oibre. Chuir sí léaráidí ar fail d'ailt agus scéalta a bhí ar Century, Collier's, Leslie's Weekly, Harper's, McClure's, Scribners, agus Ladies' Home Journal. Chomh maith le léaráidí a tharraingt do leabhair do pháistí, dhear sí clúdaigh d'irisí Meiriceánacha agus fógraí do mhórchomhlachtaí idirnáisiúnta. Rinne sí na léaráidí don leabhar Cuairt San Nioclás le Clement Clarke Moore.

De réir mar a bhain na mná cuid dá gcearta amach i dtús an 20ú haois, bhí Willcox Smith ina heiseamláir acu siúd díobh a bhí gníomhach sna healaíona. Chabhraigh an t-aitheantas a bhain sí amach mar dhuine d'ealaíontóirí móra a linne le mná eile dul chun cinn iad féin ina saol gairmiúil. Is in Mount Airy a cailleadh í sa bhliain 1935. Níor phós sí riamh agus ní raibh aon chlann uirthi.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1935
Catagóir:Daoine a rugadh i 1863
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Maisitheoirí leabhar
Núiméan

I gcúrsaí fealsúnachta, imeacht nó oibiacht atá leagtha síos is ea **núiméan** agus é beag beann ar bhraistint nó ar chéadfaí an duine. Is iondúil go mbaintear feidhm as an téarma i gcontrárthacht leis an téarma feiniméan nó i dtaca leis. Cheap Immanuel Kant coincheap an núiméin mar chuid dá idéalachas tarchéimniúil agus é á thabhairt le fios go bhfuil a fhios againn go bhfuil an saol núiméanach ann toisc nach bhfuil sa chéadfacht dhaonna ach rud gabhálach, ach nach bhfuil an saol úd féin inchéadfaithe agus dá bhrí sin nach féidir linn dul amach air. 

I bhfealsúnacht Kant, is minic an núiméan dofhiosaithe á shamhlú leis an “rud (dofhiosaithe) ann féin”. Ach i saothar Kant ní léir cén gaol atá idir an dá rud seo, agus is ábhar díospóireachta ag scoláirí Kant fós é. 

Deir Kant go bhfuil cumas tuisceana an duine ag brath ar chatagóirí tuisceana a bhí san intinn roimh an eispéireas agus a ligeann dúinn rudaí amuigh a mhothú mar mhacasamhail d’acmhainní réasúnacha na hintinne. Nuair a bhaintear feidhm as coincheap chun cuntas a thabhairt ar “núiméin” (na rudaí atá i gceist agus oibriú an tsaoil á fhiosrú), is amhlaidh go dtugtar cuntas ar “fheiniméin” (léiriú inbhraite na rudaí sin). Leag Kant síos modhanna a úsáideann an tuiscint dhaonna chun ciall a bhaint as feiniméin agus iad a iomasú i dtreo go nochtann siad don intinn: an aeistéitic tharchéimniúil, an anailitic tharchéimniúil, an loighic tharchéimniúil agus an déaduchtú tarchéimniúil.

I dteannta a chéile, is iad catagóirí tuisceana Kant prionsabail na hintinne gur gá dúinn a chur i bhfeidhm agus sinn ag iarraidh dul amach ar an saol ina bhfuilimid beo (i.e. chun “rudaí iontu féin” a thuiscint). Baineann an focal “tarchéimniúil” leis an dóigh a gcaithfidh an intinn dul amach ar fhoirm na bhfeiniméan. Is féidir linn ciall a bhaint as feiniméin ach ní thig linn eolas a fháil ar “rudaí iontu féin,” oibiachtaí agus dinimiciúlacht an tsaoil nádúrtha ar núiméin iad. 

## Nótaí

## Leabhair
*
Ciarán Hinds

Is aisteoir Éireannach é **Ciarán Hinds**. Rugadh i mBéal Feirste, Tuaisceart Éireann, agus tá cáil ar Hinds as raon rólanna scáileáin agus stáitse. Ainmníodh é do Ghradam Acadaimh don Aisteoir Tacaíochta is Fearr do *[[Belfast (scannán)|Belfast]]* (2021).

## Tuilleadh léitheoireachta

* Ciarán Hinds, entretien réalisé par Andréa Grunert, le 16 décembre 2008 http://www.objectif-cinema.com (Márta 2009) lch.&nbsp;1–10. [Agallamh/Fraincis]
* GRUNERT, Andrea. "Ciarán Hinds: Exkursionen ins Reich des Phantastischen" *Enzyklopädie des Phantastischen Films* . 98ú heagrán. Meitingen: Corian. Meitheamh 2012. lch.&nbsp;1–11.ISBN&nbsp; [Gearmáinis]

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Briotanacha
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine a d'fhreastail Royal Academy of Dramatic Art
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Fir
Licín neamh-idirmhalartach

mion| Léiriú ar licín neamh-idirmhalartach ginte ag smart contract (ríomhchlár atá deartha chun téarmaí conartha a fhorghníomhú go huathoibríoch)
Aitheantóir digiteach uathúil is ea **licín neamh-idirmhalartach** (**LNI**), (Béarla: *non-fungible token* (*NFT*) nach féidir a chóipeáil, a ionadú nó a fhoroinnt, a thaifeadtar i mblocshlabhra, agus a úsáidtear chun barántúlacht agus úinéireacht a dheimhniú. Taifeadtar úinéireacht an LNI sa bhlocshlabhra agus is féidir leis an úinéir é a aistriú, rud a ligeann do LNIanna a dhíol agus a thrádáil. Is féidir le duine ar bith LNIanna a chruthú, gan nó le beagán scileanna códaithe. Is iondúil go mbíonn tagairtí do chomhaid dhigiteacha ar nós grianghraif, físeáin agus fuaime ar fáil in LNIanna. Toisc gur sócmhainní inaitheanta uathúla iad LNIanna, tá siad difriúil ó chriptea-airgeadraí, atá idirmhalartach  .
## Tagairtí


Catagóir:Bhlocshlabhra agus ceantanna
Catagóir:Ealaín dhigiteach
Catagóir:Ealaín blocshlabhra