open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
I mBarr do Shláinte

mion|Sláinte ... agus bí ag ól uisce
Sraith sláinte ar TG4 is ea **I mBarr do Shláinte**, le eolas, comhairle agus moltaí ó shaineolaithe leighis ar na haicídí is coitianta agus is marfaí in Éirinn, á chur i láthair ag an Dr. Sinéad Ní Bheirn agus an Dr. Eoin Mac Donncha.

## Cláracha
S1 E1 Strócanna agus an chóir leighis

S1 E2 Ag dul in aois agus nithe a chuireann isteach ar aosaigh.

S1 E3 Diaibéiteas

S3 E3ː  Haemacrómatóis, tinneas géiniteach a d'fhéadfadh a theacht ort má bhíonn an iomarca iarainn i do chuid fola. 

S3 E10ː Diaibéiteas a thagann ar mhná a bhíonn ag súil le páiste, a bhí faoi chaibidil. 

## Tagairtí

Catagóir:Sláinte
Catagóir:Cláir TG4
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir oideachais‎
Catagóir:Cláir faisnéise‎
Catagóir:Cláir theilifíse
Tigray

Is tír, nó cúige stairiúil i dTuaisceart na hAetóipe, é **Tigray** (Tigrinya: ትግራይ, təgray), i Réigiún Tigray. Cuimsíonn sé an chuid is mó de na críocha ina labhraítear Tigrinya (Gaeilge:*Tigrinis*), (agus cúpla grúpa mionlaigh a bhfuil dlúthbhaint acu leo) san Aetóip. Tá Tigray scartha ó na críocha Tigrinya  sa tuaisceart ag abhainn na Merebe, atá anois mar theorainn stáit na hEiritré.
clé|mion|Lucht Tigrinya

### Cultúr
[clé|mion|Tá an [Ceartchreidmheachas|Eaglais Cheartchreidmheach an-láidir i Tigray.]]
clé|mion|cailíní in Ashenda, Adigrat
Is teanga Aetó-Sheimíteach  í An Tigrinis a labhraítear go príomha in oirthuaisceart Chorn na hAfraice.  Labhraíonn daoine dúchasacha in ardchríocha na hEiritré agus i réigiún Tigray i dtuaisceart na hAetóipe í mar a gcéad teanga.

Tá an Eaglais Cheartchreidmheach an-láidir i Tigray.

### Stair
Tharla Éirí amach Woyane sa bhliain 1943

Mhair Cogadh cathartha na hAetóipe le linn 1974-1991.

Tharla cogadh cathartha eile idir 2020-2022, nó Cógadh Tigray, Fuair 385,000 - 600,000 bás,  díreach nó indíreach, de bharr an chogaidh nó de bharr ocrais nó easpa cúraim sláinte  ach tá meastacháin níos mó ann.

### Geilleagar
Tá géarchéim feirmeoireachta ann. Agus an t-athrú aeráide faoi lán seoil, tá an ithir sa chuid seo na hAetóipe gainmheach agus ina phúdar. Fágann athrú aeráide cheana féin nach féidir na séasúir a thuar san Aetóip mar a dhéanfaí, rud a fhágann go bhfuil bainistiú uisce agus barra níos crua níos tábhachtaí fós chun cuidiú le feirmeoirí.

Thacaigh Cúnamh Éireann le roinnt tionscadal in Tigray, mar shampla le clinic tréidliachta nua in 2019.

## Féach freisin

* Cogadh Tigray, 2020-2022
* An Tigrinis

## Naisc sheachtracha

* *'Bia agus Feirmeoireacht in Tigray*', Cúnamh Éireann 2014.

## Tagairtí

Catagóir: Cúigí na hAetóipe
Catagóir: Stáit agus críocha a díbhunaíodh i 1995
Catagóir:Tigray
Trodaithe eachtracha in Óglaigh Daonlathacha na Siria

[deas|mion|300x300px| Baill den Chathlán Idirnáisiúnta Saoirse ag sochraid trodaire Pháirtí Cumannach Marxach-Lenineach (An Tuirc) Ayşe Deniz Karacagil i Reilig na Mártan, [Kobanî, Iúil 2017]]

Chuaigh na céadta trodaithe eachtracha isteach in Óglaigh Dhaonlathacha na Siria (SDF) sa bhliain 2012 agus níos déanaí, nuair a thosaigh an Páirtí Cumannach Marxach-Lenineach (an Tuirc) (MLKP) ag seoladh cuid dá chomhaltaí chun cuidiú leis na hAonaid um Chosaint an Phobail (YPG) Coirdis, le linn Cogaidh cathartha na Siria. B'iad daoine ón Tuirc (seachas Coirdínigh na Tuirce, nach measann Coirdínigh na Siria iad mar eachtrannaigh) an náisiúntacht is mó ina measc, agus Meiriceánaigh agus Sasanaigh ina dhiaidh sin.

Ghlac na trodaithe eachtracha seo páirt i bhfeachtais éagsúla an SDF le linn na coimhlinte.

Tháinig siad le chéile chun Rojava a chosaint ó Stát Ioslamach na hIaráice agus an Levant agus Poblacht na Tuirce.

B'é an Cathlán Idirnáisiúnta Saoirse (IFB) an grúpa trodaithe eachtracha is mó san SDF, agus an Tabúr Idirnáisiúnta YPG ina dhiaidh sin. Uaireanta ionchúisítear óglaigh Eorpacha ina dtíortha dúchais as dul isteach sa SDF. Cuireadh cuid acu i bpríosún. Ba é Jordan Matson an chéad óglach eachtrach a tharraing aird idirnáisiúnta air.

## Féach freisin

* Liosta na dtrodaithe eachtracha SDF a maraíodh le linn chogadh cathartha na Siria
* Anna Campbell
* Rojava

## Tagairtí

Catagóir:An Chordastáin
Catagóir:Cogadh Cathartha na Siria
Bácús

[mion|Irish Pride bakery, [Teach Munna, Loch Garman]]
Callaíonn **bácús** nó **teach báicéireachta** áit ina ndéantar arán, brioscaí nó milseoga a bhácáil i modh trádála nó chun sochair.
[clé|mion|[Monarcha Jacob's, BÁC, 1890-1910]]

## Stair in Éirinn
Ar an 15 Samhain 1851, agus an Gorta Mór ag druidim chun críche, bunaíodh an báicéireacht Jacob's, i bPort Láirge,  Bhí na bunaitheoirí, William agus Robert Jacob, ina bhaill de Chumann na gCarad.
clé|mion|Monarcha Jacobs, Walton, Liverpool

## Tagairtí

Catagóir:Tionscail
Catagóir:Bia
Catherine McGuinness

Breitheamh agus seanadóir in Éirinn ab ea **Caitríona Nic Aonghusa** nó **Catherine McGuinness** (a rugadh ar 14 Samhain 1934 i mBéal Feirste). 

Bhí McGuinness ina Seanadóir, ina Breitheamh den Chúirt Chuarda, den Ardchúirt agus den Chúirt Uachtarach.

Bhí sí ina hUachtarán ar an gCoimisiún um Athchóiriú an Dlí (2005-2011) chomh maith le bheith ina bhall den Comhairle Stáit (ó 1988 go 1990 agus ó 2012 go 2019).

## Tagairtí

Catagóir:Seanadóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Breithiúna Éireannacha
Nico Audy-Rowland

Is ceoltóir Francach  **Nico Audy-Rowland**, arb as Saint Barthélemy i Muir Chairib ó dhúchas é. Bhun sé an banna rac-cheoil turgnamhach, Trocadero .

Rugadh é i Saint Barthélemy, agus bhog sé go Stáit Aontaithe Mheiriceá mar dhéagóir. Bhí baint aige freisin le ceol téama agus teagmhasach a scríobh don clár Red vs. Blue, agus chuir sé go cianda leis an bhfuaimrian le blianta fada. Chuir sé ceol leis an scannán Lazer Team agus leis an tsraith, RWBY .

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Nico Audy-Rowland ar IMDb

Catagóir:Daoine beo
Dùn-Àluinn

Ba é ***Dùn-Àluinn*** (1912) le hIain MacCormaig (1860–1947) an chéad úrscéal lánfhada i nGaeilge na hAlban. Foilsíodh den chéad uair é i bhfoirm sraithscéal seachtainiúil san *People's Journal*, Bealtaine - Meán Fómhair 1910. D'fhoilsigh Iain MacCormaig nóibhille, *Gun d'thug i speis do'n Armunn*, cúpla bliain roimhe sin. 

Sna sála air, bhí *An t-Ogha Mòr* de chuid Aonghas MacDhonnhaidh, a bhí sraitheach mar a tharlaíonn sular foilsíodh *Dùn-Àluinn*, agus mar sin tá in iomaíocht le chéile don chéad áit.

## Achoimre an phlota
Baineann sé le huafás na bhFuadach, agus le hoidhre tiarna talún forlámhach, Cailean Òg, a chaill a oidhreacht. Is é ministir na heaglaise an carachtar is suimiúla, a thugann seanmóir faoi chearta sóisialta. Maidir le húrscéal dá thréimhse, tá sé measartha cosmapolaiteach, agus cuimsíonn na heachtraí éagsúla láithreacha chomh coimhthíocha le mianaigh óir sa Nua-Shéalainn.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* ''DÙN-ÀLUINN''

Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Alina Sánchez

Ba dhochtúir Airgintíneach agus réabhlóidí í **Alina Sánchez** ar a dtugtar **Lêgerîn Çîya** freisin. Rugadh i San Martín de los Andes, an Airgintín í sa bhliain 1986, agus fuair sí bás in Hasaka na Siria ar 17 Márta 2018. Rinne sí staidéar i Scoil Leighis Mheiriceá Laidinigh (ELAM) i gCúba.

Chuaigh Sánchez isteach sna “hAonaid um Chosaint Ban” (YPJ de chuid na gCoirdíneach) in 2011, agus d’oibrigh sí i gcóras sláinte Riarachán Uathrialach na Siria Thuaidh agus Thoir (AANES). Fuair sí bás i dtimpiste gluaisteáin ar an 17 Márta 2018, agus í ag taisteal go Hasaka. Ina honóir, tá a hainm anois ar Ospidéal Tell Tamer i Réigiún Jazira.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Litir chuig a comhghleacaí Legerîn Çiya (Alina Sánchez) óna cairde ag Acadamh Jineolojî
* Tá Ospidéal Rojava ainmnithe i ndiaidh an dochtúra Alina Sánchez
* Corazón libre

Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Daoine Airgintíneacha
Catagóir:An tSiria
Catagóir:An Chordastáin
Anna Campbell

Throid an Sasanach **Anna Montgomery Campbell** nó **Hêlîn Qereçox**  (1991 - 15 Márta 2018) leis an Aonad um Chosaint na mBan (YPJ de chuid na gCoirdíneach) sa choimhlint Rojava le linn Chogadh cathartha na Siria. Feimineach agus ainrialaí ab ea í chomh maith.

## Sinsearacht agus an saol luath
Rugadh Campbell i Lewes, Sussex Thoir, Sasana, iníon leis an gceoltóir rac forásach Dirk Campbell. Ba í Katherine Emma "Adrienne Katie" a máthair, a rugadh Bridges, dara bean chéile a hathar.

Bhí sinsir mhíleata ag Campbell, le sinsear ag fónamh sa Chabhlach Ríoga agus san Airtléire Ríoga. D’fhóin a seanathair sa Reisimint Ríoga Umar sa Dara Cogadh Domhanda.

Cuireadh oideachas uirthi i St Mary's Hall, Brighton, ansin chuaigh sí chun staidéir in Ollscoil Sheffield sular bhog sí go Briostó, áit ar oibrigh sí mar pluiméir. Bhí baint ag Campbell le go leor gluaiseachtaí polaitiúla, lena n-áirítear Agóidí Mac Léinn na Ríochta Aontaithe 2010, Hunt Saboteurs Association, an Chrois Dhubh Anrialach, agus eagraíochtaí anarchúla agus díothaithe eile. 
[clé|mion|Trodaithe YPJ de chuid na g[Coirdínigh|Coirdíneach]]

## Rannpháirtíocht i Rojava
Le linn na coimhlinte Rojava, throid Campbell leis an YPJ san Fheachtas Deir ez-Zor, ionsaí ar an daingean Stát Ioslamach de Deir ez-Zor. Bhí baint aici freisin le gníomhaíochtaí an YPJ mar thacaíocht do chearta na mban i gCordastáin. De réir *[[The New York Times]]*, bhog sí le cosaint “réigiún uathrialach, Coirdis den chuid is mó i dtuaisceart na Siria, ar a dtugtar Rojava, a thacaíonn a gceannairí le polaitíocht tuata, daonlathach agus chothrománach, a bhfuil cearta comhionanna aici do mhná”.

## Bás
Maraíodh Campbell in ionsaí diúracán a rinne Fórsaí Armtha na Tuirce le linn oibríocht mhíleata na Tuirce in Afrin Canton. D’fhógair an YPJ:

"Tá ár gcomrádaí Briotanach Hêlîn Qereçox (Anna Campbell) ina siombail de na mná go léir tar éis di seasamh in aghaidh an fhaisisteachais in Afrin chun domhan saor a chruthú. Geallaimid go gcomhlíonfaidh muid Şehîd Hêlîn agus onóir a cuimhne inár dtroid ar son na saoirse."

Is í an t-aon bhean as an mBreatain a fuair bás ag troid ar son an YPJ.

Tar éis dó bás Campbell a fhógairt, chuir a hathair tús le feachtas chun a corp a aisghabháil, nach bhféadfadh eagraíochtaí cúnaimh a aimsiú go dtí go mbeadh sos cogaidh i bhfeidhm sa cheantar. Chuir Dirk Campbell cúisí i leith rialtas na Breataine go raibh ‘easpa forghníomhaíochta iomláine’ ann maidir le cuidiú lena corp a aisghabháil, atá fós le gnóthú ó láthair an chatha ó 2019.

Mar fhreagairt ar bhás Campbell, chuir lucht agóide ó Bristol Kurdish Solidarity Network (BKSN) agus cairde Campbell bac ar oifigí BAE Systems i mBriostó. Cúisíonn gníomhaithe an chuideachta as airm a sholáthar don Tuirc a úsáideadh in aghaidh sibhialtach i Rojava. 

## Féach freisin

* Rojava 
* Cogadh Cathartha na Siria

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:An Chordastáin
Catagóir:Cogadh Cathartha na Siria
Liosta na dtrodaithe eachtracha den SDF a maraíodh le linn chogadh cathartha na Siria

[mion|177x177px|Trodaithe YPJ de chuid na g[Coirdínigh|Coirdíneach]]
Maraíodh os cionn 11,000 trodaí d'Fhórsaí Daonlathacha na Siria (agus a chomhpháirtí éagsúla agus mílíste gaolmhara) le linn choimhlint Rojava de chogadh cathartha na Siria. 

Seo liosta na dtrodaithe eachtracha in Óglaigh Daonlathacha na Siria a maraíodh. 

Cé gur ghlac na mílte Coirdínigh ó chodanna eile don Chordastáin páirt sa choinbhleacht, toisc nach measann Coirdínigh thiar gur eachtrannaigh iad, níl siad san áireamh ar an liosta seo. Is de na eitneachtaí seachas Coirdíneach iad siúd atá liostaithe ón Tuirc, Iaráin, agus Iaráic.

## Féach freisin

* Cogadh Cathartha na Siria
* Anna Campbell

## Liosta

## Féach freisin

* Anna Campbell ‎ 

## Tagairtí

Catagóir:An Chordastáin
Catagóir:Cogadh Cathartha na Siria
Rúnscríobh na Manach

Is é **rúnscríobh na manach** an nodaireacht a úsáideadh sna meánaoiseanna in Iarthar na hEorpa chun uimhriú a dhéanamh sna mainistreacha, cé go ndearnadh dearmad uirthi ina dhiaidh sin.

Nocht an nodaireacht i Sasana den chéad uair sa 13ú haois nuair a thug an manach John ó Basinstoke (d’éag 1252) anall ón Aithin í. Tá gaol éigin aici le gearrscríbhneoireacht ársa Ghréagach a fuarthas ar tháibléad cloiche ar an Acrapolas. 

Tá an nodaireacht in ann aon uimhir go dtí 99 a thaispeáint le sifear amháin agus bhain na Cistéirsigh feidhm aisti sa dara chuid den 13ú haois. Tá cuntas ar leagan eile go déanach sa 13ú haois sa limistéar idir an Bheilg agus an Fhrainc, leagan a ligeann duit aon uimhir go dtí 9999 a thaispeáint le sifear amháin. Ba mhaith an áis do na Cistéirsigh an nodaireacht seo agus iad ar na chéad daoine a rinne innéacsanna agus comhchordachtaí i gcomhair leabhar. Baineadh úsáid as na sifir i dtithe screaptra ar a lán slite: lámhscríbhinní a dhuilliú, seanmóirí a uimhriú, scálaí a mharcáil ar uirlis réalteolaíochta, blianta a uimhriú ar tháblaí réalteolaíochta, toirt a bhreacadh ar bhairillí fíona. Baineadh feidhm as nodaireachtaí den chineál sin i ngearrscríbhneoireacht agus i scripteanna ionchódaithe. 

Baineadh feidhm dháiríre as na sifir i dtráchtais ar dhiagacht agus ar dhiaigínteacht ó 13ú haois go dtí 15ú haois, agus i dtráchtais ar uimhríocht agus ar réalteolaíocht i ndeireadh an 14ú haois agus sa 15ú haois. Bhí siad ann mar rogha ar uimhreacha Rómhánacha agus ar na huimhreacha nua Arabacha.  

## Nodaireacht
 
Chun 0 a scíobh, fág é gan líne ar bith a scríobh.

faic|mion|603x603px

Tá gineadóir ar líne anseo le haghaidh uimhreacha Cistéirseacha

Cistéirseach|clé|frameless

Cistéirseach|link=Special:FilePath/2020-cistercian-w.png|clé|frameless

Cistéirseach|link=Special:FilePath/1492-cistercian-w.png|clé|frameless

Cistéirseach|link=Special:FilePath/1776-cistercian-w.png|clé|frameless

Cistéirseach|link=Special:FilePath/2001-cistercian-w.png|clé|frameless

## Tagairt

King, David A. (2001). *The Ciphers of the Monks: A Forgotten Number-notation of the Middle Ages*. Stuttgart: Steiner. ISBN 3-515-07640-9

Catagóir:Leabhair
William Sanderson

Is aisteoir Meiriceánach é **William Sanderson**, a rugadh ar 10 Eanáir 1944 in Memphis, Tennessee. Aithnítear é go mór mhór as ról J.F. Sebastian a imirt sa scannán *Blade Runner* (1982)

Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Memphis
Cúnamh Éireann (gníomhaireacht stáit forbartha idirnáisiúnta)

Clár Rialtais na hÉireann maidir leis an bhforbairt thar lear, atá ag obair chun an bhochtaineacht agus an t-ocras a laghdú ar domhan, is ea **Cúnamh Éireann** nó *Irish Aid* as Béarla.

Tá an clár á bhainistiú ag Rannóg an Chomhair um Fhorbairt de chuid na Roinne Gnóthaí Eachtracha agus Trádála. Tá a gcuid oibre bunaithe ar an bPáipéar Bán ar Chúnamh Éireann, ina gcuirtear an comhrac in aghaidh an ocrais agus na bochtaineachta ar fud an domhain ag croílár bheartas eachtrach na hÉireann.    

Is é an aidhm atá lena chuid clár cúnaimh an bhochtaineacht agus an t‑ocras a laghdú, go háirithe san Afraic fho-Shahárach san áit is mó gátar.  Trí thacú le forbairt fhadtéarmach agus cabhair dhaonnúil a sholáthar in os cionn ochtó tír thar ceann mhuintir na hÉireann, tá Cúnamh Éireann ag iarraidh cabhrú chun todhchaí níos fearr a thógáil do chuid de na pobail is boichte ar domhan. Cé go dtacaíonn Cúnamh Éireann le hobair i líon mór tíortha ar fud an domhain forbraíochta, is ar an Afraic fho-Shahárach is mó atá siad dírithe- go háirithe An Aetóip, An Mhaláiv, An Chéinia, Mósaimbíc, Siarra Leon, An Tansáin, Uganda, Vítneam agus An tSaimbia. 

Oibríonn Cúnamh Éireann le bpairtnéirí ins na dtíortha ina n-oibríonn siad, pairtneirí ar nós EU AID agus na Náisiúin Aontaithe.

Is tacadóirí iad Cúnamh Éireann leis na Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe ag na Náisiúin Aontaithe a bhaint amach agus in 2019 d'fhoilsigh siad beartas nua le aghaidh stiúradh a gcuid obair de sna mblianta atá amach romhainn darb ainm **Domhan Níos Fearr** nó *A Better World* as Béarla.

## Féach freisin
* An Roinn Gnóthaí Eachtracha agus Trádála
* Dóchas - An Scátheagras Éireannach d'Eagraíochtaí Forbartha Neamhrialtasacha
* Na Náisiúin Aontaithe
* An tAontas Eorpach
* Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe

## Tagairtí

Catagóir:Rialtas na hÉireann
Catagóir:Cúnamh forbartha
Dóchas - An Scátheagras Éireannach d'Eagraíochtaí Forbartha Neamhrialtasacha

Is cumann ionadaíoch é Dóchas le haghaidh eagraíochtaí neamhrialtasacha Éireannacha (NGOanna) atá ag obair i bhforbairt thar lear. 

Mar bhratchomhlacht, is fóram é Dóchas trínar féidir lena bhalleagraíochtaí ceisteanna forbartha a phlé. Bíonn deis ag eagraíochtaí dul i gcomhairle agus comhordú le chéile trí mheithleacha ar raon ceisteanna forbartha lena n-áirítear gníomh daonnúil, míchumas, slándáil an tsoláthair bhia, VEID agus SEIF agus oideachas forbartha. 

Tá ról lárnach ag Dóchas freisin ó thaobh caighdeáin dea-chleachtais a fhorbairt san earnáil, áit a mbíonn baill ag foghlaim óna chéile agus ag obair le chéile chun na críche sin.

Soláthraíonn Dóchas comhairle faoi bheartas agus tugann sé faoi fheachtais tacaíochta agus feasachta ar cheisteanna forbartha in Éirinn agus san AE. Is é ionadaí na hÉireann é ar Struchtúr comhordaithe NGOanna an Aontais Eorpaigh, CONCORD.

## Naisc Sheachtracha

* Dóchas - The Irish Association of Non-Governmental Development Organisations
* Tacaíocht d'Eagraíochtaí eile na Sochaí Sibhialta - Cúnamh Éireann

## Féach freisin

* Cúnamh Éireann (gníomhaireacht stáit forbartha idirnáisiúnta)
* An Roinn Gnóthaí Eachtracha agus Trádála
* Na Náisiúin Aontaithe
* An tAontas Eorpach
* Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe

Catagóir:Cúnamh forbartha
Lá Idirnáisiúnta um Chaoinfhulaingt

[mion|Droichead na Caoinfhulaingthe, [Dubai, a d'oscail ar an 16 Samhain 2017]]
Ceiliúrtar **Lá Idirnáisiúnta um Chaoinfhulaingt** ar an 16 Samhain gach bliain. Tá an fhéile curtha chun cinn ag EOECNA (Eagraíocht Oideachais, Eolaíochta agus Chultúir na Náisiún Aontaithe) chun an lamháltas, an meas, an comhphlé agus an comhar idir chultúir, sibhialtachtaí agus pobail dhifriúla a spreagadh. Níl an bhoige ná an neamhshuim i gceist, ach an meas agus an urraim don ilghnéitheacht luachmhar a bhaineann le cultúir an domhain, le nósanna cainte agus leis an éagsúlacht dhaonna.

"... Tagaimid le chéile chun an chaoinfhulaingt a chosaint agus le seasamh go comhbhách le híobartaigh an fhoréigin, na coireachta fuatha agus an leithcheala ar fud an domhain", a dúirt an tUachtarán Ó hUiginn sa bhliain 2015.
[clé|mion|[Póstaer|póstaer UNESCO i Nanterre, An Fhrainc]]

## Tagairtí

Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Sochaí
Catagóir:Náisiúin Aontaithe
Catagóir:UNESCO
The Den

Is seó teilifíse ná **The Den** (*An Brocais*/*An Nead*) ar RTÉ. Tagann Ray D'Arcy, Dustin Turcaí, is Zig and Zag páirt ann.

## Tagairtí

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1986
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir RTÉ
Catagóir:Cláir do pháistí
Darina Allen

Is cócaire Éireannach, scríbhneoir bia, pearsantacht teilifíse agus bunaitheoir Scoil Cócaireachta Ballymaloe í **Darina Hilda Allen** (née **O'Connell**, a rugadh ar 13 Meitheamh 1948).

## Beathaisnéis
Rugadh Allen i Cullohill, Contae Laois, an duine is sine de naonúr pháistí. Is céimí í i mbainistíocht óstáin ar Institiúid Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath, agus tá sí ina húdar ar roinnt leabhar rathúla ar ábhar ealaín na hÉireann. Bhunaigh sí líonra margaí feirmeoirí i gceantar Chorcaí. 

Phós sí Tim Allen, mac le Myrtle Allen agus Ivan Allen, agus tá sí ina cónaí anois ar a feirm orgánach, Kinoith, i Shanagarry. 

Is úinéir í ar Scoil Chócaireachta Bhaile Mhaolmhuaidh i Shanagarry, Contae Chorcaí. Tá an scoil suite ar fheirm orgánach.

## Féach freisin

* Myrtle Allen
* Rachel Allen
* Teach Bhaile Mhaolmhuaidh
* Scoil Chócaireachta Bhaile Mhaolmhuaidh

## Dámhachtainí agus onóracha

* 2013 : Gradaim Leabhar na hÉireann  (Leabhar Cócaireachta na Bliana) ar feadh *30 Years of Ballymaloe* 
* 2005 : Cooking Teacher of the Year Award ón IACP
* 2003 : Céim Oinigh ón Ollscoil Uladh
* 2001 : Veuve Clicquot Business Woman of the Year
* 2000 : Gradam Fáilteachais as Waterford Wedgwood
* 1996 : Duais Langhe Ceretto
* 1993 : Duine na Bliana Contae Laoise
* 1992 : Gilbeys Gold Medal for Catering Excellence i gcomhpháirt le Myrtle Allen
* Comhalta an Irish Hotel and Catering Institute

Scríobh sí roinnt leabhar cócaireachta lena n-áirítear:

* *Simply Delicious*
* *Simply Delicious Christmas*
* *Simply Delicious in France and Italy*
* *Simply Delicious Fish*
* *Simply Delicious Versatile Vegetables*
* *Simply Delicious Meals in Minutes*
* *A Year at Ballymaloe Cookery School*
* *Forgotten Skills of Cooking*
* *Irish Traditional Cooking* . Gill & Macmillan (An Bhreatain: Kyle Cathie) 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Oifigiúil Scoil Cócaireachta Ballymaloe 

Catagóir:Cócairí
Catagóir:Daoine as Contae Laoise
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Teicneolaíochta Átha Cliath
Spriocanna Forbartha na Mílaoise

Tháinig na **Spriocanna Forbartha na Mílaoise** (SFM) (English: Millennium Development Goals) i bhfeidhm ag na Náisiúin Aontaithe sa bhliain 2000 agus bhí siad i bhfeidhm suas go dtí 2015. Spriocanna a bhí le haghaidh tíortha bochta timpeall na cruinne. Ocht gcuspóir agus sprioc arna gcomhaontú go hidirnáisiúnta chun bochtaineacht dhomhanda a laghdú a bhí ann. Thug 189 tír gealltanas go mbainfear na SFM amach faoi 2015. 

Sroicheadh roinnt de na spriocanna agus níor sroicheadh roinnt eile. Tháinig na Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe i bhfeidhm tar éis na SFM in 2015 agus baineann na spriocanna reatha le mbeagnach gach tír timpeall na cruinne in áit na SFM a bhí dírithe i dtíortha bochtha.

'Siad na spriocanna a bhí ann leis na SFM ná:
* SFM 1: Fíor-ocras agus bochtaineacht a dhíothú 

* SFM 2: Oideachas bunscoile uilíoch a bhaint amach 

* SFM 3: Comhionannas inscne a chur chun cinn agus mná a chumhachtú

* SFM 4: Mortlaíocht leanaí a laghdú

* SFM 5: Feabhas a chur ar shláinte máithreacha

* SFM 6: Comhrac in aghaidh VEID/SEIF, maláire agus galar eile

* SFM 7: Inbhuanaitheacht an chomhshaoil a chinntiú

* SFM 8: Comhpháirtíocht dhomhanda a fhorbairt le haghaidh forbraíochta
## Naisc Sheachtracha

* Dóchas- The Irish Association of Non-Governmental Development Organisations
* Spriocanna Forbartha na Mílaoise- Cúnamh Éireann
## Féach freisin

* Forbairt inbhuanaithe
* Na Náisiúin Aontaithe
* Cúnamh Éireann Irish Aid.
* An Roinn Gnóthaí Eachtracha agus Trádála
* Dóchas Scáth eagras Éireannach de heagraíochtaí cúnamh neamhrialtasach a oibríonn thar lear.
* Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe
Catagóir:Forbairt inbhuanaithe
Catagóir:Náisiúin Aontaithe
Richard Henderson (bitheolaí)

Is bitheolaí móilíneach agus bithfhisiceoir Albanach é  **Richard Henderson** CH FRS FMedSci  CH (rugadh 19 Iúil 1945)  agus in cHeannródaí i réimse na leictreonmhicreascópachta de mhóilíní bitheolaíocha. Roinn Henderson an Duais Nobel sa Cheimic in 2017 le Jacques Dubochet agus Joachim Frank.

## Oideachas
Cuireadh oideachas ar Henderson i mbunscoil Newcastleton, Hawick High School agus Boroughmuir High School .  Chuaigh sé ar aghaidh chun staidéar a dhéanamh ar an bhFisic in Ollscoil Dhún Éideann agus bhain sé céim BSc amach san Fhisic, onóracha Rang 1 i 1966. Ansin chuir sé tús le staidéar iarchéime i gColáiste Corpus Christi, Cambridge, agus ghnóthaigh sé a chéim PhD ó Ollscoil Cambridge i 1969.  

## Gairmréim agus taighde

### Taighde

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Bitheolaithe Albanacha
The Quare Fellow

mion|Televisiespel "De opgeschreven man"  sa bhliain 1959
Is é ***The Quare Fellow*** an chéad dráma a scríobh Breandán Ó Beacháin. B’in í an chloch mhíle ba mhó ina shaol, b’fhéidir. Léiríodh é don chéad uair ar 19 Samhain 1954 in Amharclann an Phíce, Baile Átha Cliath. Ní raibh ach 56 suíochán sa Phike .. seomra beag bídeach i ndáiríre.
[clé|mion|Tá an dráma suite i b[Príosún Mhuinseo|Príosún Mhuinseoː ]]

## Ábhar
Bhí síolteagasc tábhachtach i gcoinne an chrochadh Stáit déanta ag Breandán Ó Beacháin ina dhráma.

## Tagairtí

Catagóir:Drámaí
Catagóir:Breandán Ó Beacháin
José Antonio Primo de Rivera

Faisistí de chuid na Spáinne ab ea **José Antonio Primo de Rivera y Sáenz de Heredia, céad Diúc de Primo de Rivera, tríú Marcas d'Estella** (24 Aibreán 1903 – 20 Samhain 1936). Dlíodóir ab ea é, a bhunaigh gluaiseacht faoi anáil an fhaisisteachais.

## Saol
clé|mion|267x267px|1933
Duine de na huaisle agus an mac ba shine ag An nGinearál Miguel Primo de Rivera (deachtóir na Spáinne ó 1923 go dtí go gairid roimh a bhás i 1930) ba ea é. Rinne an Primo de Rivera Óg staidéar ar an dlí in Ollscoil Complutense Maidrid (mar a thugtar arís air) idir 1917 agus 1923. Ghnóthaigh sé bunchéim agus dochtúireacht. 

Rinneadh dlíodóir de sa bhliain 1925. D'éirigh go mór leis agus é ag cleachtadh i Maidrid agus a athair mar dheachtóir ar an tír.

Sa pholaitíocht, tháinig sé chun cinn mar dhuine de na ceannairí ar an eite dheas radacach fhrith-dhaonlathach. Bhí sé tógtha leis an fhaisisteachas san Iodáil (cf Mussoloni), Bhunaigh sé an Falange Española (Falangaithe na Spáinne) sa bhliain 1933 chun an smaointeoireacht sin a chur chun cinn.

Sa bhliain 1936 a chumasc an *Falange Española* le grúpa eile den chineál céanna, an *Juntas de Ofensiva Nacional-Sindicalista*, chun an *Falange Española de las JONS* a chruthú, a bhí ina réamhtheachtaí ar an *Falange Española Tradicionalista y de la Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista*, an t-aon pháirtí dlíthiúil sa Spáinn faoi réimeas an Ghinearáil Franco ó 1937 go 1975.

### Bású
Go gairid roimh thús an Chogaidh Shibhialta, gabhadh é agus d'fhan sé ina phríosúnach de chuid na Poblachtánaigh. ciontaíodh é as comhcheilg i gcoinne Phoblacht na Spáinne agus éirí amach míleata. Cuireadh José Antonio Primo de Rivera chun báis trí scuad lámhaigh ar 20 Samhain 1936.

Is cuma cé acu an bhfuil sé fíor in aon chor nó nach bhfuil nár thapaigh An Ginearál Franco an deis le Primo de Rivera a shábháil (mar a bhí a fhios ag madraí an bhaile, níor thaitin Rivera leis ar chor ar bith) is cinnte go bhfuair bású an duine dheireanaigh réidh le pearsa a d'fhéadfadh cur in éadan cheannaireacht Franco ar na fórsaí náisiúnaithe.

## Féach freisin

* Miguel Primo de Rivera
* Cogadh Cathartha na Spáinne

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Básanna i 1936
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne
Catagóir:Daoine as Maidrid
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Dlíodóirí Spáinneacha
Catagóir:Faisistithe
Catagóir:Filí Spáinneacha
Catagóir:Frith-Sheimíteachas
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí na Spáinne
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
An Bhreg

Ag 46 km, is í **an Bhreg** fhoinse is faide agus is uisceshaibhre ag an Danóib agus ritheann sí trí oirdheisceart na Foraoise Duibhe Láir agus ísealchríocha réigiún na Baar

Éiríonn an Bhreg ag airde 1,078 m os cionn leibhéal na farraige, sé chiliméadar siar ó thuaidh ó Fjurtwangen. Tá a fhoinse, atá in aice le Séipéal Mháirtín agus ar a dtugtar foinse na Danóibe nó Donauquelle, cosanta mar shéadchomhartha nádúrtha. Tá sé suite timpeall 100 méadar soir ó dheas ó dhroim draenála na Réine / na Danóibe (droim draenála Eorpach). Taobh amuigh de sin, ach timpeall 900 méadar uaidh tá foinse na hElz, a shreabhann sa ghleann comhréireach  céanna ach sa treo eile i dtosach, ó thuaidh, agus a shreabhann isteach sa Réin ina dhiaidh sin.

## Tagairtí

Catagóir: Aibhneacha Bhaden-Württemberg
Catagóir: An Danóib 
Catagóir: Aibhneacha na Foraoise Duibhe
Catagóir: Aibhneacha na Gearmáine
Sléacht Dhearclaí

mion|clé
Tharla **Sléacht Dhearclaí** ar an 20 Samhain 1983, san Eaglais Chincíseach i nDearclaigh (is baile suite i gCo Ard Mhacha é Dearclaigh).  Rinne an "Catholic Reaction Force" ionsaí ar an séipéal. Tráthnóna Domhnaigh a bhí ann agus bhí seasca istigh ag guí sa "Mountain Lodge Pentecostal Churcħ". Ag an am, bhí an pobal ag canadh "Are You Washed in the Blood of the Lamb". Thosaigh na fir ghunna  ag lámhach agus maraíodh triúr agus gortaíodh seachtar.
clé|mion|Aughnagurgan, áit a tharla an t-ionsaí
An tINLA a bhí i mbun an "Catholic Reaction Force" is cosúil. Níor gabhadh éinne.

### Cúlra
Ar an 9 Samhain 1983, maraíodh Adrian Carroll (24), as teaghlach Poblachtánach mór le rá. Dúirt an "Protestant Action Force" gurbh iad a bhí freagrach. 

### Iarmhairtí
Spreag na hionsaithe fuath seicteach.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Contae Ard Mhacha
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
John Konesky

Is aisteoir agus stiúrthóir Meiriceánach é **John S. Konesky**, a rugadh ar an 19 Samhain 1980.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Columbus
Cath na Teamhrach (Éire)

Troideadh **Cath na Teamhrach** idir Gaeil na hÉireann as an Mhí, faoi stiúir Máel Sechnaill mac Domnaill, agus Lochlannaigh Ríocht Dhuibhlinne (an tSean-Lochlainnis: *Dyflin*), faoi stiúir Amlaíb Cuarán. Tharla sé in aice le Teamhair in Éirinn sa bhliain 980. Briseadh tubaisteach a bhí sa chath do na Lochlannaigh, agus mar thoradh air sin, fuair na hÉireannaigh smacht ar ais ar Bhaile Átha Cliath.

## Cur síos
Ar thaobh amháin bhí arm Lochlannach as Ríocht Dhuibhlinne le tacaíocht ó thrúpaí ó Inse Ghall, a bhí faoi cheannas mac le Amlaíb Cuarán darb ainm Ragnall. Máel Sechnaill mac Domnaill a bhí i gceannas ar an taobh eile, a tháinig i gcumhacht le déanaí mar  ceann feadhna ar Uí Néill an Deiscirt. Is éard a bhí i bhfórsa Mháel Sechnaill  ná  trúpaí óna chúige baile Mide ]]*Ríocht na Mí*), agus is dócha le tacaíocht láidir ó thrúpaí as Cúige Laighean agus Uladh.

Sa deireadh chaill na Lochlannaigh go tubaisteach, ar a tugadh “marú dearg” in Annála na gCeithre Máistrí. Olaf abdicated and died in religious retirement in Iona. D'éirigh Olaf as a phost agus fuair sé bás ar scor reiligiúnach in Iona. Thug Amlaíb suas a choróin agus fuair sé bás ar scor reiligiúnach in Í Cholm Cille. Cuireadh Duibhlinn faoi léigear ag an Máel Sechnaill buacach, a chuir iallach air sclábhaithe agus earraí luachmhara a ghéilleadh, chomh maith le gach éileamh a rinne siad roimhe seo ar chríoch Uí Néill a thabhairt suas.Sna deich mbliana ina dhiaidh sin, bhí Duibhlinn níos mó nó níos lú faoi smacht Máel Sechnaill agus Uí Néill an Deiscirt.

Meastar gur bua i bhfad níos cinntithí é ar Lochlannaigh Bhaile Átha Cliath é Cath na Teamhrach  ná  Cath Chluain Tarbh atá i bhfad níos cáiliúla. Ba é Amlaíb Cuarán an duine deireanach de ríthe móra na Lochlannach in Éirinn, agus ina dhiaidh sin ní raibh stádas Ríocht Dhuibhlinne riamh mar an gcéanna arís.

## Féach freisin

* Cath Chluain Tarbh
* **Cath Chonfaí**
* Éire Luathmheánaoiseach 800–1166
* Cathanna na hÉireann

## Tagairtí

## Leabharliosta

* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*
* Donnchadh Ó Corraín, *Na Lochlannaigh & Éire*

## Naisc sheachtracha

* Ó Corraín: na Lochlannaigh & Éire
Catagóir:Cathanna in Éirinn
Accipitridae

Ceann de thrí fhine san ord **Accipitriformes** (na cinn eile ná na Pandionidae agus na Sagittariidae  ) le cromóg de   ghoba an-chrúite agus moirfeolaíocht athraitheach bunaithe ar aiste bia acu. Itheann siad raon creach  difriúil ó fheithidí go mamaigh mheánmhéide, le roinnt acu ag beathú ar splíonach  agus cúpla ag beathú ar thorthaí. Tá dáileadh iltíreach ag na Accipitridae, le fáil ar mhór-ranna uile an domhain (seachas Antartaice) agus ar roinnt grúpaí oileáin aigéanacha. Tá roinnt speiceas imirceach.
## Tagairtí


Catagóir: Finte éan
Catagóir: Éin chreiche
HMHS Britannic

Línéar paisinéirí ab ea an **HMHS Britannic**. Bhí an Britannic ar cheann dos na h-árthaigh ba bhréatha a tógadh i gclós *Harland and Wolff* i mBéal Feirste.  Comhlong an RMS Titanic a bhí ann. 

Ba línéar farraige móire de chuid an chomhlachta White Star Line é ar dtús. Sa bhliain 1916 áfach, cuireadh an Brittanic go grinneall ar an 21 Samhain 1916 sa mhuir Aeigéach.mion|clé|Cárta poist
mion|clé|Cárta poist

## 1914
Thóg an long dhá bhliain lena tógáil i longchlós Harland & Wolff, Béal Feirste. Nuair a cuireadh an *Britannic* chun farraige, ba é an galtán ba mhó ar domhan.

Seoladh an *Britannic* i mBéal Feirste ar 26 Feabhra 1914. Tar éis an *Titanic* agus an *Olympic* bhí sí ar an árthach deireanach dá leithéid a thóg an comhlacht White Star Line.

mion|clé

## 1915-1916
Le linn an Chéad Chogaidh Dhomhanda, sa bhliain 1915, d'éirigh an Britannic ina long ospidéil, chun go bhféadfaí í a úsáid mar ospidéal do shaighdiúirí.  Athainmníodh í an HMHS Britannic (His Majesty's Hospital Ship). Baineadh an fheisteas ornáideach amach aisti agus usáideadh an Brittanic mar long ospidéal.

Chuaigh an  HMHS Britannic go tóin poil ar an 21 Samhain 1916 sa Mhuir Aeigéach. Bhuail sí mianach, nó ionsaí toirpéid a bhí ann, níl a fhios againn.

## Níós déanaí
Díóladh ar ceant dhá phainéal ornáidithe (darach agus mailpe) ón long Britannic sa bhliain 2019. B'iad na céardaithe céanna a dhein an obair ar an Titanic agus ar an Britannic.  Bhíodar deartha agus maisithe fé stiuir Arthur Henry Durand ar mhacsamhail na painéil a bhí sa Titanic - iad tráth i dtolglann agus i leabharlann cheann dos na h-arthaí a ba bhréatha a seoladh ó chlós cháiliúil Bhéal Feirste.  Tá luach ar leith ag baint leotha mar go dtugann siad éachtaint ar shaibhreas na h-árthaí seo istigh iontu. 

## Féach freisin

* RMS Titanic
* RMS Olympia

## Tagairtí

Catagóir:Harland and Wolff
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Eachtraí muirí
Catagóir:Stair na Gréige
Catagóir:Longa
Gustav Radbruch

clé|mion|212x212px
Acadóir dlí agus polaiteoir de chuid na Gearmáine ab ea **Gustav Radbruch** (a rugadh ar 21 Samhain 1878 – 23 Samhain 1949). Is fearr aithne air inniu mar fhealsamh dlí.

## Saol
Bhí Radbruch ina ollamh i ndámha an dlí in ollscoileanna éagsúla sa Ghearmáin ó 1904 go 1933. 

Bhí Radbruch ina bhall Sóisialach Daonlathach den Reichstag ó 1920 go 1924. Bhí sé ina Aire Dlí agus Cirt ar an Reich faoi dhó (Deireadh Fómhair 1921 - Samhain 1922 agus Lúnasa 1923 go Samhain 1923).

Sa bhliain 1933, dhíbir na Naitsithe as a ollúnacht in Ollscoil Heidelberg é. Chuaigh sé isteach sa saol acadúil arís sa bhliain 1945. Ach fuair sé bás sula raibh sé in ann an dara heagrán dá leabhar is clúití, 𝙍𝙚𝙘𝙝𝙩𝙨𝙥𝙝𝙞𝙡𝙤𝙨𝙤𝙥𝙝𝙞𝙚 (a foilsíodh den chéad uair sa bhliain 1932) a chríochnú.

## Fealsúnacht
Is fearr aithne ar Radbruch inniu mar fhealsamh dlí. Bhí tionchar mór ar dhlí na Gearmáine le trí cheathrú céid ag an dearcadh a chuir sé chun cinn i ndiaidh 1945 gur chóir neamhshuim a dhéanamh den dlí achtaithe má tá sé in éadan bunchoincheapa mar an gceartas agus an comhionannas.

Pléitear go minic ar thosaigh Radbruch ina phosaitíbheach dlí. Ach tharla athrú ní ba chaolchúisí ina fhealsúnacht dlí sna 1930/1940idí. De bharr réimeas coiriúil na Naitsithe, chríochnaigh Radbruch ina dhuine a bhí ar son an dlí aiceanta.  

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na Gearmáine
Catagóir:Dlíodóirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1878
Catagóir:Básanna i 1949
Gaeilge Chlasaiceach

Tugtar **an Nua-Ghaeilge Mhoch** ar theanga labhartha na ngnáthdhaoine sa tréimhse 1200 go 1600, cé gur tháinig a lán athruithe ar chaint na ndaoine ó thús deireadh na tréimhse seo. Tugtar **an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach** ar an teanga shaothraithe chaighdeánach a forbraíodh sna scoileanna oidhreachtúla do scoláirí agus d’fhilí ar fud na hÉireann agus na hAlban san am chéanna.

## Féach freisin
* Ceart na bhFilí

## Naisc sheachtracha
* léamh.org


Catagóir:Stair na Gaeilge
Catagóir:13ú haois
Catagóir:14ú haois
Catagóir:15ú haois
Catagóir:16ú haois
Catagóir:17ú haois
Catagóir:13ú haois in Éirinn
Catagóir:14ú haois in Éirinn
Catagóir:15ú haois in Éirinn
Catagóir:16ú haois in Éirinn
Catagóir:17ú haois in Éirinn
Aodh Buí Mac Cruitín

File, teagascóir agus saighdiúir ab ea **Aodh Buí Mac Cruitín** (c.1680–1755). Bhí Mac Cruitín ar dhuine de na filí ba bhisiúla ó Chontae an Chláir a scríobh i rith an 18ú céad, cé gur chaith sé tréimhsí i mBaile Átha Cliath agus ar mhór-roinn na hEorpa.
]
## Beathaisnéis
Rugadh Aodh Buí Mac Cruitín sa bhliain 1680 nó i dtús na bliana 1681.Tá sé le tuiscint ó chuntais a d'fhág beirt scríbhneoirí áitiúla gurb é paróiste Chill Mhic Crithe ceantar dúchais an fhile. . Ba de shliocht teaghlach fileata as Thuamhain Mac Cruitín. Conchubhar Óg ab ainm dá athair.I gCill Mhic Creiche in aice le Lios Ceannúir, in iarthar an Chláir, a rugadh é.
Ba de shliocht teaghlach fileata as Thuamhain Mac Cruitín. Conchubhar Óg ab ainm dá athair. Bhí a mhuintir ina n-ollúna le seanchas ag na Brianaigh, príomhtheaghlach an Chláir, leis na cianta. D’fhoghlaim sé Béarla agus Gaeilge óna athair agus bhí ar scoil ag a fhear gaoil, Aindrias Mac Cruitín, agus bhí in ann Laidin a léamh. Dhealródh an scéal gur chaith sé tamall i gCiarraí agus é ina ógfhear. Phós Aodh agus bhí beirt iníonacha aige.

D’aistrigh sé go Baile Átha Cliath tuairim 1713 agus chaith deich mbliana ann. Bhí sé ina bhall den ghrúpa arbh iad an triúr ba thábhachtaí díobh Tadhg Ó Neachtain, Risteárd Tuibear, agus Aodh féin; is dóigh gurbh é an scoláire ba mhó orthu é; ‘an crann os coill’ an cur síos air i ndán Thaidhg (‘Sloinfead scothadh na Gaoidheilge grinn’)

Chum Aodh Buí idir dhánta siollacha do phátrúin, amhráin pholaitiúla do phobal níos leithne, agus dornán aistí ar théamaí pearsanta I measc baill eile dá theaghlach bhí an ceoltóir, Gilla Duibin Mac Cruitín (d’éag 1405), agus na filí Aindrias Mac Cruitín (c.1650-c.1738) agus Séamus Mac Cruitín (1815-1870).

## Dánta
* A Cholainn Chorra
* Marbhna Thiarna an Chláir
* Daoithe an Éithigh
* Do Mheathadar Gaeil
* Cuir Srian led Ghrá
* Beannaigh an Bárc
* Tabhair Foscadh Dom
* Fada do Léan a Leabharáin
* An Cuireat
* A Bhanba is Feasach Dom do Scéala
* Ar Chlann Tomáis
* Dá nDearbhadh Bean
* Barántas Aodha Bhuí
* Glaisbhirt Chúipid
* Do Thadhg Mac Conmara
* Aodh Bhuí i bhFlóndras
* Tréigid bhur dTromshuan
* Aisling na dTrí Ré

## Féach freisin

* Piaras Feiritéar
* Dáibhí Ó Bruadair
* Cathal Buí Mac Giolla Ghunna
* Aogán Ó Rathaille
* Séamas Dall Mac Cuarta
* Art Mac Cumhaigh
* Seán Clarant Mac Dónaill
* Eoghan Rua Ó Súilleabháin

## Tagairtí

* *Aodh Buí Mac Cruitín*, curtha in eagar ag Vincent Morley, Field Day Publications, 2012, x + 133 lgh.
* *Éire agus Cúis na Seacaibíteach, 1685-1766: Ceangal Marfach*, lch.&nbsp;137, 151, 152, 154, 162, 163, 250, 260, 261, Éamonn Ó Ciardha, Four Courts Press, 2001, 2004.

## Naisc sheachtracha
* Vincent Morley
* An Crann os Coill:Aodh Buí Mac Cruitín, c. 1680-1755
* Clare’s Gaelic Bardic Tradition by Michael Mac Mahon
* Aodh Buidhe Mac Cruitín
* MAC CRUITÍN, Aodh Buí (c.1680–1755)
*Ar phósadh Isibeal

]

Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Básanna i 1775
Catagóir:Daoine a rugadh i 1680
Ríocht na Fraince

Ba mhonarcacht mheánaoiseach agus luath-nua-aimseartha in Iarthar na hEorpa é **Ríocht na Fraince**. Bhí sé i measc na stát is cumhachtaí san Eoraip agus ina chumhacht mhór ón Ard-Mheánaois ar aghaidh, le sealúchais ar fud an domhain.

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Ríochtaí
Catagóir:Stair na Fraince
Ceallach mac Dúnchadha

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge as Cnoc Liamhna ba ea **Ceallach mac Dunchadha** () (bás 776). Dúnchad mac Murchado (bás 728) ba ea a athair, agus Taileflaith a mháthair.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 760 go dtí 776.

Le linn a réimis, bhí an rítheaghlach theas, Uí Chinnsealaigh, gafa le cogadh in éadan na n[Osraí]] in 761 agus cath cathartha sna blianta 769–770.  Feictear Ceallach don chéad uair sna hannála ag Cath Áth Orc (i gContae Uíbh Fhailí) sa bhliain 770, inar chloígh sé *[[Cináed mac Flainn]]* Uí Fhailí agus *Cathnio mac Bécce* na bhFothart, a maraíodh.

Buaileadh na Laigin go holc ag Ardrí, Aodh Allán de Cineál Eoghain, ag Cath Áth Seanaigh sa bhliain 738.  I ndiaidh sin, bhí tréimhse síochána faoina hArdríthe Domhnall Mí (bás 763) de Chlann Cholmáin agus Niall Frasach (bás 778) de Chineál Eoghain.  Sa bhliain 770, ámh, d'éalaigh an tArdrí nua, Donnchadh Mí (bás 797) de Chlann Cholmáin a chearta ar na Laigin.  D'ionsaigh sé ach sheachain na Laigin é. D'fhan Donnchadh le seacht lá thart timpeall an dúin ársa, Ráith Aileann (i gContae Cill Dara) agus dhóigh sé an tír  nó gur ghéill na Laigin dó.

Sa bhliain chéanna, rinne clanna Shíol Aodha Sláine ruathair ar na Laigin.  Chloígh Uí Chonaing clann Uí Théig ag Cath Átha Cliath i gCuala.  Bhí ár mór Laigean ann, ach bádh a lán bunaitheoirí ag dul abhaile trí lántrá.  Cloíodh clann Uí Chearnaigh ag Cath Bholg Bóinne.

Rinneadh rí Laigean fosta de mac Cheallaigh, Fíonsneachta Ceathardach (bás 808).  Bhí a mhic, Faolán (bás 804) and Aodh (bás 829), ina abbaí Chill Dara, agus a iníon Muireann (bás 831) ina banabb.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Leabhar Laighneach, *Rig Lagen*, G800011A
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 8ú haois
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Círéibeacha Miss World

mion|clé|Agbani Darego, Miss World 2001
I rith mhí na samhna 2002, maraíodh níos mó ná 250 i gcíréibeacha sa Nigéir, de bharr go raibh comórtas áilleachta Miss World á reáchtáil ann.  Bhuaigh Agbani Darego an comórtas Miss World sa bhliain 2001. Dá bharr sin, reáchtáladh an comórtas áilleachta 2002 sa chathair Abuja.
[clé|mion|Isioma Nkemdilim Nkiruka Daniel,  [iriseoir ón nuachtán *ThisDay*]]
Ach "b'ainnis an radharc é", "nós iartharach" agus “frith-Ioslamach” a dúirt na coimeádaigh ag an am. Ach fuath seicteach, go príomha, ba bhun leis na hionsaithe.

Cuireadh fatwa pearsanta ar iriseoir ón nuachtán *ThisDay*, agus bhí uirthi, agus go leor eile, teitheadh.

## Tagairtí

Catagóir:An Nigéir
Catagóir:Círéibeacha
Catagóir:Miss World
Catagóir:Sléachtanna seicteacha
Catagóir:Cearta na mban
Ruairí mac Faoláin

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Ruairí mac Faoláin** () (bás 785).  Faolán mac Murchadha (bás 738), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 776 go dtí 785.

Sa bhliain 770, ghéill na Laigin sin Ardrí, Donnchadh Mí (bás 797) de Chlann Cholmáin.  Sa bhliain 777, chuaigh sé in éadan Síol Aodha Sláine as Breá le slua mór na Laigean.

Dhá bhliain níos deireanaí, rinne Donnchadh feachtas in éadan Laighen arís.  Cloíodh Ruairí agus rí Uí Chinnsealaigh, Cairbre mac Laoghchinn, ag Cath Óchtar Ocha (Cill Choca, gar do Chill Dara).  Chuaigh Donnchadh ar a dtóir agus scrios agus sigh sé a gcuid tailte agus eaglaisí.  Insítear i nAnnála Uladh faoin eachtra seo:

Bhriste é go ndearnadh Donnchadh an feachtas seo chun tacaíocht a thabhairt dá mhac céile, Bran Ardcheann mac Muireadaigh (bás 795), céile comhraic Ruairí.

An bhliain chéanna, eagraíodh tionól idir Uí Néill agus na Laigin ag Teamhraigh and cuireadh síocháin ar ais i bhfeidhm.  An bhliain dár gcionn áfach, tharla cogadh arís ar theorainn Bhreá.  Tharla Cath na Rig agus maraíodh rí Uí Gharrchon, Cú Chongelt.

Sa bhliain 782, tharla cogadh idir Ruairí agus a chéile comhraic, Bran.  Cloíodh Bran agus gabhadh é ag Cath an Churraigh.  Maraíodh comhghuaillithe Bhrains, *Mugrón* mac Flainn, rí Uí Fhailí, agus Dubh dhá Chríoch mac Laoghchinn Uí Chinnsealaigh.

I measc a mac, bhí: Muireadach (bás 829), rí Laigin; agus Diarmaid (bás 832), rí Oirthir Life agus sinsear ríthe Uí Fhaoláin.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Leabhar Laighneach, *Rig Lagen*, G800011A
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine a rugadh sa 8ú haois
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Muireadhach mac Brain

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Muireadhach mac Brain** () Uí Dhúnchadha (bás 885).  Bran mac Fáeláin (bás 838) ba ea a athair, agus Ruarc (bás 862) a dheartháir, iar-ríthe beirt.

Is doiléir iad na ríliostaí Laighneacha sa tréimhse seo.  Molann Francis John Byrne gurb í cúis an mhearbhaill seo ná gur lag a bhí ríthe Uí Dhúnlainge ag an am de bharr cumhacht a gcomharsan, Cearbhall mac Dunlaing (bás 888), rí na nOsraí, cé nach ndearna rí Laigean de féin riamh.

Feictear Muireadhach don chéad uair sna hannála faoin mbliain 870.  Rinne an tArdrí, Aodh Fionnliath (bás 879), ionradh ar na Laigin agus ghabh sé forlámhas ar an tír.  An dá linn, rinne a chomhghuaillí Cearbhall mac Dúnlainge (bás 888), rí Osraí, ionradh ar na Laigin ón iarthar.  Shroich sé *Dún Bolg* (Dún Buaice, Contae Chill Mhantáin) áit a rinne na Laigin ionsaí air.  Bhí an lámh in uachtar acusan ar dtús, ach cuireadh an ruaig orthu le frithionsaí.  Muireadhach an té atá luaite mar ceannaire agus rí na Laigean.  D'éirigh leis an fhrithbheartaíocht seo cosc a chur ar an Ardrí gialla Laighneacha a ghabháil.

Sa bhliain 871, maraíodh rí Ailill mac Dúnlainge ag Lochlannaigh Átha Cliath.  Ina thásc tugadh an teideal rí Laigean dó, don chéad uair ón mbliain  838.  Deirtear sna hannála go ndearnadh rí de Dhomhnall mac Muireacáin (bás 884) sa bhliain 880.  Idir an dá linn, sa bhliain 874, rinne an tArdrí Aodh Fionnliath ionradh ar na Laigin, ag iarraidh smacht a chur orthu.  Rinne sé creach ann agus dhóigh sé eaglaisí, *Cell Ausili* (Cill Uasaille, gar den Nás) san áireamh.  Bhain Muireadhach díoltas amach an bhliain dár gcionn.  Rinne sé ionsaí ar thailte Uí Néill an Deiscirt.   Scrios sé an tír chomh fada le Sliabh Monduirn i mBreá.

Fuair Domhnall bás sa bhliain in 884 agus d'éirigh Muireadhach ansin go dearfach ina rí.  Tugadh an teideal rí Laigean dó ina thásc sna hannála. 

Abb Chill Dara fosta ba ea Muireadhach, i gcomharbacht ar a ghaol, Cobhthach mac Muireadhaigh, sa bhliain 870.  Bhí an abacht seo faoi chlann Uí Dhúnchadha amháin ón mbliain 798.  Easpag Chill Dara ba ea gaol eile leis, Suibhne Ó Fíonsneachta, idir 875-881.  Rinneadh rí Laigean freisin dá mhac, Faolán (bás 942).

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Chronicum Scotorum, G100016
** Annála Easpacha na hÉireann,  G100017
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Ó Corráin, Donnchad (1972), *Ireland Before the Normans*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
* Ó Cróinín, Dáibhí (2005), *A New History of Ireland*, Imleabhar 1, Oxford: Oxford University Press

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnchadha