open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amber Rudd

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Amber Augusta Rudd**. Rugadh í i Marylebone, Londain ar an 1 Lúnasa 1963. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Mná
Trádáil chóir

[mion|Siopa in [Ontario, Ceanada, a dhíolann earraí cóirthrádála]]
Is éard atá i gceist le **trádáil chóir** nó **cóirthrádáil** ná córas malairte arb é an aidhm margadh níos fearr a chur ar siúil do tháirgeoirí áitiúla ar fud an domhain. Iarracht atá ann chun forbairt eacnamaíocht a chothú agus míchothromaíocht a laghdú trí mheáin praghsanna córa a thabhairt do na daoine agus gnólachtaí a fhásann, a chruinníonn nó a dhéanann táirgí don margadh idirnáisiúnta. Chomh maith leis an taobh eacnamaíoch den scéal, cuirtear an eitic, gnéithe sóisialta agus an timpeallacht san áireamh, gan achan duine a bheith ar aonfhocal  faoin ról a imríonn siad. Déantar é seo, de ghnáth, gan aon pháirt ag an stát agus an reachtaíocht ann.

mion|Lógó FLP, a chuireann in iúil gur tugadh praghsanna córa do na tháirgeoirí ar bhláthanna 

Sa bhliain 2009, meastar gur díoladh luach 3.4 billiún eoró de tháirgí a deimhníodh mar thrádáil chóir.. 

## Tagairtí

Catagóir:Gnó
Adacs

Is ainmhí é an **adacs** (*Addax nasomaculatus*). Mamach atá ann. Maireann an t-adacs san Afraic Thuaidh. Tá sé imithe ón chuid is mó dá limistéir traidisiúnta agus tá sé go mór i mbaol. Tá sé tugtha isteach arís sa Túinéis agus i Maracó, áfach.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Brandon Hardesty

Is aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach é **Brandon Allan Hardesty** a rugadh ar 13 Aibreán 1987. Tá sé aitheanta mar údar físeán ar YouTube.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Cú Afganastánach

mion|clé|240px|Cú Afganastánach
Cú as an Afganastáin é **cú Afganastánach**.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Asal Afracach

Is ainmhí é an t-**asal Afracach** (*Equus africanus*). Mamach atá ann i bhfine na gcapall, is é sin na hEquidae. Tá an speiceas go mór i mbaol: Níl ach 570 díobh ag maireachtaint san fhásach i gCorn na hAfraice. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Maria Callas

Ba shoprán cáiliúil Meiriceánach Gréagach í **Maria Callas** ( 2 Nollaig 1923 - 16 Meán Fómhair 1977) a raibh aithne uirthi ar fud an domhain go háirithe mar amhránaí ceoldráma.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna i 1977
Catagóir:Amhránaithe Gréagacha
Catagóir:Ceoldráma
Chuck McCann

B'aisteoir Meiriceánach é **Charles John Thomas "Chuck" McCann** (1934–2018).

Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Sibhéid Afracach

Is ainmhí í an **sibhéid Afracach** (*Civettictis civetta*). Mamach atá ann, an ceann is mó d'fhine na Viverridae. Is í an t-aon speiceas sa ghéineas *Civettictis* í. Maireann an tsibhéid Afracach san Afraic Fho-Shaharach. Níl an speiceas i mbaol.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Glasmhoncaí Afracach

Is ainmhí é an **glasmhoncaí Afracach**. Mamach atá ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Moncaithe
Saison

Is stíl beorach í an **Saison** (Fraincis: *séasúr*). Is leann gealbhuí é atá ard-charbónáitithe, torthaíoch agus spíosrach. Tagann an stíl ón Vallúin, réigiún i ndeisceart na Beilge.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Stíleanna Beorach
Leann dubh

Is stíl beorach í **leann dubh**. Is beoir dorcha í, atá déanta le eorna rósta chomh maith le braich, leanlusanna, uisce agus giosta. Is samplaí coitianta iad Guinness agus Beamish.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Stíleanna Beorach
The Valley of the Squinting Windows

Is úrscéal Béarla le Brinsley MacNamara é *** The Valley of the Squinting Windows*** atá lonnaithe sa bhaile samhaltach *Garradrimna*, i lár na hÉireann. Is ionann *The Valley of the Squinting Windows* sa ghnáthchaint anois agus áit a mbeadh cúlchaint agus ráflaí á scaipeadh.

Catagóir:Úrscéalta
Darach Ó Séaghdha

Is scríbhneoir é **Darach Ó Séaghdha**, a rugadh i mBaile Átha Cliath. Scríobh sé an leabhar 'Motherfoclóir' agus bhuaigh sé 'leabhar na bliana' 'Ireland AM Popular Non-Fiction' sna 'Irish Book Awards' sa bhliain 2017. Is é chuir amach an podchraoladh Béarla "Motherfoclóir" freisin.
clé|mion|176x176px
Is colúnaí leis an nuachtán ar líne, TheJournal.ie. Tháinig Craic Baby amach sa bhliain 2018.

### Beatha
Labhair a athair agus a mháthair Gaeilge le chéile ach Béarla a labhair siad le Darach agus a gclann. Nuair a d'éirigh a athair tinn, thosaigh Darach ag foghlaim na Gaeilge agus ag baint úsáid as Twitter chun frásaí agus focal Gaeilge a roinnt.

## Leabhair
* *"Motherfoclóir: Dispatches from a not so dead language"* - 2017
* *"Craic Baby: Dispatches from a Rising Language"* - 2018
## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Podchraoltóirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Dale Winton

Ba láithreoir teilifíse Sasanach é **Dale Jonathan Winton**, a rugadh i Marylebone, London ar an 22 Bealtaine 1955. Fuair sé bás ar an 18 Aibreán 2018.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Sasanacha
Catagóir:Básanna in 2018
Barbara Bush

Céad-Bhean na Stát Aontaithe ab ea **Barbara Bush** a rugadh **Pierce** (8 Meitheamh, 1925 – 17 Aibreán, 2018)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Céadmhná na Stát Aontaithe
Catagóir:Daoine as Cathair Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Teireataláit phoileitiléine

Is plaisteach í teireataláit phoileitiléine í **Teireataláit phoileitiléine** (TTP) (uaireanta scríofa mar teireataláit phoileitiléine), giorraithe go coitianta TPE (nó PET sa Bhéarla). Is é í an roisín polaiméir teirmeaplaisteach is coitianta de chuid na bpoileistear agus úsáidtear í i snáithíní le haghaidh éadaí, coimeádán i gcomhair leachtanna agus bianna, teirmidheilbhithe déantúsaíochta, agus i gcomhcheangal le snáithín gloine le haghaidh roisíní innealtóireachta.

D'féadtar an t-ainm branda **Dacron** nó **Terylene** a bheith uirthi; nó, sa Rúis agus san iar-Aontas  Sóivéadach, **Lavsan**.

Bíonn an chuid is mó de tháirgeadh TTP an domhain le haghaidh snáithíní sintéiseacha (níos mó ná 60%), agus le táirgeadh buidéal thart ar 30% den éileamh domhanda.I gcomhthéacs feidhmeannana na dteicstílí, tagraíonn go coitianta do TTP mar phoileistear, cé go mbaintear úsáid as an acrainm TTP i gcoitinne maidir le pacáistiú. Is thart ar 18% de tháirgeadh polaiméire an domhain é poileisteat agus is é an ceathrú polaiméir is mó táirgthe; Is iad poileitiléin (PE), polapróipiléin (PP) agus clóiríd  pholaivinile (CPV) an chéad, an dara agus an tríú, faoi seach.

## Tagairtí

Catagóir:Bithábhair
Catagóir:Plaistigh
Catagóir:Poileistir
Catagóir:Polaiméirí
Leann gealbhuí Indiach

Is stíl	beorach í **Leann gealbhuí Indiach**. Tá sé déanta leis a lán leanlusanna i gcomparáid le stíleanna beorach eile. Tagann an stíl ón 19ú haois i Sasana.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Stíleanna Beorach
Giobún aclaí

Is ainmhí é an **giobún aclaí**. Mamach atá ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Moncaithe
Malamútach Alascach

mion|clé|240px|Malamútach Alascach
Madra as Alasca é **malamútach Alascach**.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Tilburg

Is cathair san Ísiltír í **Tilburg** atá lonnaithe i gcúige Brabant Thuaidh. Tá daonra 214,157 sa chathair. Is í an dara chathair is mó i gcúige Brabant Thuaidh agus an séú chathair is mó san Ísiltír.

Catagóir:Cathracha san Ísiltír
Catagóir:Brabant Thuaidh
Beoir chruithneachta

Is beoir bharr-choipthe déanta le sciar mór chruithneachta í **beoir chruithneachta**. Is iad *Weissbier* (nó mar is fearr aithne *Hefeweizen*), Berliner Weisse, Witbier, Lambic, agus Gose cineálacha beoir chruithneachta.

## Tagairtí

Catagóir:Stíleanna Beorach
Trillium Brewing Company

Is grúdlann lonnaithe i mBostún, Massachusetts í Trillium Brewing Company. Tá dhá saoráidí ag Trillium Brewing, ceann i Fort Point, Bostún agus ceann i gCanton, Massachusetts.

## Tagairtí

[mion||clé|Double Dry Hopped Congress Street. Ceann [Leann Gealbhuí Indiach ó Trillium.]]
Funeral (albam)

Is é ***Funeral*** an chéad albam de chuid an bhanna rac indie Cheanadach Arcade Fire. Scaoil Merge Records an t-albam ar 14 Feabhra 2004. Tugadh "Funeral" air mar chaill baill den bhanna daoine a bhí gaolta leo sa tréimhse a raibh an t-albam á ullmhú acu. Orthu sin a cailleadh a bhí Alvino Rey, ceoltóir *swing* agus athair mór le Win agus William Butler, baill de Arcade Fire. 

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2004
Catagóir:Arcade Fire
André the Giant

Ba iomrascálaí Francach é **André René Roussimoff** nó **'André the Giant**'. Rugadh é i Moliens, an Fhrainc ar an 19 Bealtaine 1946 agus fuair bás ar an 27 Eanáir, 1993 i bPáras.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Básanna i 1993
Catagóir:Iomrascálaithe
Dáileadh aonfhoirmeach leanúnach

{t(b-a)} &\text{áit ina bhfuil } t \neq 0 \\
                         1 &\text{áit ina bhfuil } t = 0
                     \end{cases}
}}
Is dáileadh dóchúlachta leanúnach sa dhóchúlacht é an **dáileadh aonfhoirmeach**. Tá dóchúlachtaí comhionanna ag gach luach sa thaca.

Catagóir:Dáiltí Dóchúlachta
Know Nothing

Bhí an "Páirtí Meiriceánach Dúchasach," nó an "Páirtí Meiriceánach," agus go neamhoifigiúil an páirtí "Know Nothing" mar a dúirt siad "níl aon eolas agam", lucht frithchaitliceach agus seineafóibeach i lár an naoú céad déag sna Stáit Aontaithe.

## Leabharliosta
* Wilentz, Sean. *The Rise of American Democracy.* (2005); 
* Billington, Ray A. *The Protestant Crusade, 1800–1860: A Study of the Origins of American Nativism* (1938), standard scholarly survey; online

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:19ú haois sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Frith-Chaitliceachas
Catagóir:Páirtithe polaitíochta sna Stáit Aontaithe
Lethbridge

Is é **Lethbridge**  cathair i gcúige Alberta, Ceanada. Sa bhliain 2016, bhí 92 729 duine ina gcónaí sa chathair féin.

## Tagairtí
Peil le haghaidh Cairdeas

clé|mion|Bolscaireacht de chuid na Rúise, 2018
Ba "chlár sóisialta idirnáisiúnta do pháistí" é **"Peil le haghaidh Cairdeas"**, a bhí eagraithe ag an ilchomhlacht Rúiseach*,* **Gazprom**, idir 2013-2021. Tháinig deireadh leis san Iarthar nuair a rinne an Rúis ionradh ar an Úcráin in 2022. Leanann an clár ar aghaidh sa Rúis agus tíortha áirithe eile 

Mar chuid den chlár seo ghlac peileadóirí 12 bhliana d’aois ó thíortha timpeall an domhain páirt i bhfóram bliantúil idirnáisiúnta do pháistí, i gcraobh domhanda agus i Lá Idirnáisiúnta Peile  Thug FIFA, UEFA, na Náisiúin Aontaithe, an Coiste Oilimpeach agus an Coiste Parailimpeach, cinn stáit, rialtais agus cónaidhmeanna peile i dtíortha éagsúla tacaíocht don clár Rúiseach seo, ag an am. Ba é an Grúpa Cumarsáide AGT (sa Rúis) bainisteoir an chláir 

## Féach freisin

* Ionradh na Rúise ar an Úcráin

## Tagairtí
                                          
Catagóir:Peil
Catagóir:An Rúis
Catagóir:Gazprom
Catagóir:Cumhacht (caidreamh idirnáisiúnta)
Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Rosemary Smith

Tiománaí railí ó Bhaile Átha Cliath, Éire ab ea **Rosemary Smith** (7 Lúnasa 1937 – 5 Nollaig 2023). Bhí sí ag obair mar ghúnadóir sarar thosnaigh sí ag rásaíocht.

Sa bhliain 1964, thóg sí duais na mban ar an railí Chuairt na hÉireann ag tiomáint Sunbeam Rapier. I 1965, bhuaigh Smith an Railí Tiúilipe glan amach, ag tiomáint Hillman Imp.

Bhí Smith dícháilithe ó Railí Monte Carlo i 1966 ar bhealach conspóideach, tar éis di an *Coupe des Dames*, rás na mban, a bhuachaint. San iomlán, bhí deich ngluaisteán dícháilithe. Dúirt Smith nach nglacfadh sí páirt sa rás arís mura gcuirfí an cinneadh ar ceal.

Ar an 10ú Bealtaine 2017, thiomáin Smith Renault F1 ar Circuit Paul Ricard mar chuid de scannánú an lae. Ba í an duine is sine a thiomáin carr 800 each-chumhacht choiscthe.

Cailleadh ar 5 Nollaig 2023 í tar éis cath in aghaidh na hailse.

## Tagairtí

## Tuilleadh léitheoireachta

* Mowat-Brown, G. (2003). *"Imp : The Complete Story"*. The Crowood Press - 
* Smith, R. (2018). *"Driven"*. Harper Collins - 

## Naisc sheachtracha

* The Imp Site
* Beathaisnéisín Rosemary Smith
* Rosemary Smith ag tiomáint an Renault Spóirt Foirmle a Haon

Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Rásaíocht
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Tiománaithe railí
L'Eliana

Is baile meánmhéide é **L'Eliana** atá suite in Oirthear na Spáinne, sa Chomphobal Valencia, i *gcomarca* *Camp del Túria* (Gort an Turia).

Ó 2015 i leith, is é Salva Torrent (PSOE) méara an bhaile.

Tá an baile lonnaithe ar an mótarbhealach CV-35 22km thiar thuaidh ó chathair Valencia agus 16km ó phríomhbhaile an *chomarca*, Llíria.

Is baile bríomhar í, aitheanta ar fud an *comarca* le haghaidh a chuid bialann, tithe tábhairne agus siopaí. Ar imeall an bhaile, ar an mbóthar go dtí La Pobla de Vallbona, tá ionad siopadóireachta ann darb ainm “El Osito” ina bhfuil siopaí coitianta chomh maith le ollmhargaí Lidl agus Aldi.

## Féilte áitiúla
I rith mí Iúil, tarlaíonn an fhéile is mó sa bhaile, *Les Festes Majors* agus tá comórtais spóirt *Jocs Esportius* ar siúl i seachtain dheireanach na míosa.
Dáileadh normalach

e^{-\frac{(x - \mu)^2}{2 \sigma^2}}
|dfc=\frac{1}{2}\left[1 + \operatorname{erf}\left( \frac{x-\mu}{\sigma\sqrt{2}}\right)\right] 
|meán=\mu
|airmheán=\mu
|mód=\mu
|athraitheas=\sigma^2
|fgm=\exp(\mu t + \sigma^2t^2/2)
}}
Is dáileadh dóchúlachta leanúnach sa dhóchúlacht é an **dáileadh normalach**. 

Seo í an fheidhm dhlús dóchúlachta:

: 
f(x \mid \mu, \sigma^2) = \frac{1}{\sqrt{2\pi\sigma^2} } e^{ -\frac{(x-\mu)^2}{2\sigma^2} }


* Is é \mu an meán nó an luach ionchais (agus an t-airmheán agus an mód chomh maith).
* Is é \sigma an diall caighdeánach (agus \sigma^2 an athraitheas).

Sin an *dáileadh normalach caighdeánach* an cás ina bhfuil \mu=0 agus \sigma^2=1.

## Tagairtí

Catagóir:Dáiltí Dóchúlachta
Ollscoil Stáit Mhoscó

**Ollscoil Stáit Moscó** (Московский государственный университет имени М. В. Ломоносова - Moscow State University) an ollscoil is sine agus is sine sa Rúis. Rinneadh é i 1755 agus tá sé i Moscó. Rinne Ivan Shuvalov agus Mikhail Lomonosov é. Tá sé ainmnithe i ndiaidh Lomonosov.

## Naisc sheachtracha

* Moscow State University
* Pictures of Lomonosov Moscow State University 
* Moscow State University campus on Google Maps

## Tagairtí

Catagóir:An Rúis
Catagóir:Ollscoileanna
An Iarúibis

Teanga í an **Iarúibis** (*èdè Yorùbá* sa teanga féin) atá á labhairt ag tríocha milliún duine, nach beag, in Iarthar na hAfraice. Ar dtús ba í teanga an dreama eitnigh ar a dtugtar na hIarúbaigh í, ach ar na saolta seo chuaigh sí in úsáid i bhfad taobh amuigh a dúiche féin, agus baintear úsáid an fhrancbhéarla aisti go fairsing. Dá réir sin, is iomaí canúint agus leagan neamhdhúchasach den Iarúibis atá ann. Tá leagan caighdeánach ann, ach san am chéanna tá sé ina chúis achrainn ag na cainteoirí i gcónaí cad is "dea-Iarúibis" nó "Iarúibis cheart" ann. Sa Nigéir is mó a labhraítear í, chomh maith leis na tíortha in aice leis an Nigéir, agus san Oileán Úr chloisfeá focail Iarúibise uathu siúd atá ag cleachtadh *santería* nó *candomblé*, leaganacha Meiriceánaithe de sheanchreideamh na hAfraice. i gCúba tugtar *Lucumí* ar an gcreideamh áitiúil Afrai-Mheiriceánach agus ar an teanga a úsáidtear i liotúirge an chreidimh - go bunúsach Iarúibis atá ann cé go bhfuil cramba na Spáinnise ar an bhfuaimniú, agus ní thuigeann lucht an chreidimh féin cad é atá siad a rá.

Ceann de na teangacha Nígearach-Chongócha í an Iarúibis, agus dlúthghaol aici leis na teangacha úd *Itsekiri* agus *Igala* a labhraítear sa réigiún chéanna. Teanga scoite í, is é sin, ní úsáidtear iarmhíreanna, réimíreanna, díchlaontaí ná réimnithe san Iarúibis. Teanga thonúil í chomh maith, is é sin is féidir nach bhfuil de dhifríocht idir dhá fhocal ach an tuin. Úsáidtear comharthaí diaicritice leis na tuineanna a idirdhealú sa teanga scríofa: is í an agúid (arb ionann í agus síneadh fada na Gaeilge) a chuireann in iúl an tuin ard, is í an ghraif (arb ionann í agus síneadh fada Ghaeilge na hAlban) a chuireann in iúl an tuin íseal, agus ní úsáidtear comhartha ar bith de ghnáth leis an tuin idir eatarthu a thaispeáint, ach amháin os cionn na gconsan srónach, ar féidir leo gnó an ghuta a dhéanamh, is é sin, siolla a iompar. Sa chás sin cuirtear macrón, is é sin, líne chothrománach, os cionn na litreach, cf. *n̄* "mise". Úsáidtear ponc taobh thíos den dá litir úd o agus e lena chur in iúl gur leagan oscailte den ghuta atá i gceist: *ó bẹ́* "phreab sé".

mion|clé|"Ár nAthair" in Iarúibis

Tá a litriú féin ag muintir Bheinin le haghaidh na hIarúibise. Thar aon rud eile úsáideann siad na comharthaí teangeolaíocha, mar atá, ɛ (in áit ẹ) agus ɔ (seachas ọ), leis an dá ghuta oscailte a scríobh, rud a bhaineann le comhchaighdeánú litrithe na dteangacha dúchasacha go léir sa tír.

Tá an Iarúibis saibhir i bhfocail iasachta ón Araibis agus ón mBéarla. Mar theanga láidir réigiúnach, chuaigh sí féin i bhfeidhm ar na teangacha ina timpeall.  

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Teangacha na hAfraice
An Hásais

Teanga Sheadach í an **Hásais** a labhraítear san Afraic Thiar. Sa bhliain 1991 bhí breis is seacht milliún is fiche ag labhairt na teanga, ach tá teacht ar fiche milliún duine, a bheag nó a mhór, a d'fhoghlaim mar dhara teanga í agus a bhaineann úsáid an fhrancbhéarla aisti. Teanga thonúil í an Hásais don chuid is mó, ach i dtuaisceart an réigiúin ina labhraítear í chuaigh an tonúlacht in éag faoi thionchar na dteangacha Beirbeireacha. 

Tá dhá inscne ghramadúla ag na hainmfhocail Hásaise, agus cuirtear an uimhir iolra in iúl le hiarmhíreanna ina n-eamhnaítear consan deiridh an tamhain: *teebùr* "bord, tábla", *teeburoorii* "boird, táblaí"; *ƙoofàà* "doras", *ƙoofoofii* "doirse". Tabhair faoi deara an dóigh a n-eamhnaítear an -r sa chéad fhocal agus an -f- sa dara focal acu. Maidir leis an mbriathar, tá a lán foirmeacha aige, ach ní chuirtear iar- ná réimíreanna leis an mbriathar féin, ach bíonn mír scoite ag teacht roimhe leis an bhfoirm a chur in iúl: *yanàà tàfiyaa* "tá sé ag siúl", *yakàn tàfi* "siúlann sé, bíonn sé ag siúl", *yà tàfi* "caithfidh sé siúl". Tabhair faoi deara an fhoirm eisceachtúil *tàfiyaa*: is ainmfhocal briathartha é, cosúil le "siúl" na Gaeilge. Sna foirmeacha eile áfach úsáidtear *tàfi*, arb é an fhoirm orduitheach é, cosúil le "siúil!" na Gaeilge.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Teangacha na hAfraice
T-Bone Burnett

Is ceoltóir, cumadóir agus léiritheoir ceoil é **Joseph Henry “T-Bone” Burnett**. Oibríonn sé den chuid is mó sa tseánra *Americana nua-aimseartha*, cineál meascán idir bluegrass, ceol tuaithe, agus an rac-cheol. Tá cáil air mar chumadóir le haghaidh scannáin agus teilifís.

#### Saothair Shuntasacha
Oibríonn Burnett go minic leis na deartháireacha Cohen, mar léiritheoir ceoil. Rinne sé na fuaimrianta do na scannáin "O Brother Where Art Thou" (2000) agus "Inside Llewyn Davis" (2013) leo. Rinne sé fuaimrianta do na scannáin "Crazy Heart" agus "The Hunger Games" freisin. 
Chomh maith leis sin, oibríonn sé ar chláir teilifíse, ar nós "True Detective" agus "Nashville".

#### Saol Pearsanta
Is as cathair St. Louis, Missouri, SAM é. Joseph Henry Burnett an t-ainm breithe a tugadh dó. Tá sé pósta anois den dara huair.
Link text 

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Peadar Ó Caomhánaigh

Is craoltóir agus comhairleoir neamhspleách ar Chomhairle Contae Átha Cliath Theas é** Peadar Ó Caomhánaigh.**

Is as Chluain Dolcáin dó ó dhúchas. Chuir sé tús leis an Pop-Up Gaeltacht in éineacht le hOsgur Ó Ciardha, chun cainteoirí cathrach Gaeilge a thabhairt le chéile agus úsáid na Gaeilge i gcuideachta a chur chun cinn.

Is Bainisteoir Cumarsáide sa Roinn Cultúir, Cumarsáide agus Spóirt é Peadar, agus é bainteach freisin le feachtas earcaíochta Poist Phoiblí. Chaith sé seal mar chraoltóir le Raidió na Life, mar phodchraoltóir leis an bpodchraoladh clúiteach Motherfoclóir, agus mar pholaiteoir – ba Mhéara é ar Átha Cliath Theas ó 2021-2022.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* http://www.raidionalife.ie/ga/laithreoiri/peadar-o-caomhanaigh/ 
* http://www.thejournal.ie/readme/column-we-speak-irish-but-were-pretty-normal-were-not-nazis-were-not-leprechauns-3269195-Mar2017/
* http://www.irishtimes.com/opinion/letters/irish-is-it-a-necessary-language-1.2669030
* http://nos.ie/meain/raidio/60-soicind-le-23/
* http://www.thejournal.ie/readme/as-gaeilge-tharlaionn-eireann-1995118-Mar2015/
* http://www.irishplayography.com/person.aspx?personid=42267
* https://twitter.com/thekavofficial?lang=en

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Craoltóirí Gaeilge
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Lucht Raidió na Life
Tarbh-bhrocaire Meiriceánach

Madra as Meiriceá é an **tarbh-bhrocaire Meiriceánach** (*pit bull terrier* i Sasana ach *bull terrier* sna Stáit Aontaithe). Faoi na Rialacháin um Rialú Madraí in Éirinn, tá rialacha i bhfeidhm maidir le húinéireacht agus rialú póranna áirithe madraí. Ina measc sin tá tarbh-bhrocairí Meiriceánacha agus Sasanacha, Tarbhmhaistíní agus Doberman. De réir dlí caithfidh duine ós cionn 16 bliana d'aois na madraí a shrianadh le hiall láidir agus béalóg a choinneáil orthu i gcónaí in áiteanna poiblí.

## Féach freisin

* Tarbh-bhrocaire (*bull terrier* ; tá an tarbh-bhrocaire Sasanach bán de ghnáth, an tarbh-bhrocaire Staffordshire scothdhearg/buí dhonn de ghnáth)
* Bulaí Meiriceánach (*American bully* nó *American pit bull terrier*)
* Tarbh-bhrocaire bídeach (*miniature bull terrier*)
* Tarbhmhaistín  (''bullmastiff'')

## Tagairtí
 

Catagóir:Póir mhadraí
Catherine Corless

Is staraí amaitéarach as Contae na Gaillimhe í **Catherine Corless** (née Farrell, a rugadh sa bhliain 1954). Sna 2010idí, rinne sí taighde faoi líon na mbásanna in san Áras Máithreacha agus Naíonán Thuama, rud a tharraing conspóid. 

### Taighde
D'fhoilsigh Corless alt faoi stair an Bon Secours don chéad uair sa *Journal of the Old Tuam Society*, 2012.

Chaith sí na blianta ag cuardach taifid i leabharlanna, séipéil agus oifigí na Comhairle. Fuair sí amach go bhfuair 796 leanaí bás san Áras idir 1925 - 1961 ̈(dúnadh an Bon Secours sa bhliain 1961). D'aithin sí go raibh teastais báis ann ach ní raibh aon taifead adhlactha acu. Bhí an fhianaise a bhí á lorg aici fíorghann ar fad. Chomh maith leis sin bhí sé thar a bheith deacair di a lámh a leagan ar leabhair thaifead nó ar eolas cuí i dtaobh na naíonán éagsúil. Ní ba mheasa fós cuireadh ina haghaidh agus í ag iarraidh teacht ar an bhfianaise seo.

D'fhoilsigh Corless alt arís sa bhliain 2014, alt a tharraing conspóid an uair seo.
mion|olluaigh ?

### Freagairt
Bhí ar Corless an fód a sheasamh in aghaidh na n-institiúidí eaglaise agus stáit agus í ag iarraidh an fhírinne a aimsiú maidir le bás agus adhlacadh na gcéadta naíonán in áras na máithreacha agus naíonán i ndeoise Thuama.

Sa bhliain 2021, dúirt an Taoiseach Mícheál Martin, 'Ba mhaith liom aitheantas ach go háirithe a thabhairt don pháirt ríthábhachtach a bhí ag Catherine Corless, a bhfuil bunú an Choimisiúin ina thoradh díreach ar an obair a rinne sí ag láthair Áras Máithreacha agus Naíonán Thuama.'

Bunaíodh an Coimisiún Imscrúdúcháin Árais Máithreacha agus Leanaí in 2015 de bharr a cuid taighde.

## Saothar
*Memoir: ‘Belonging’* le Catherine Corless  Hachette Ireland, lch 480., 

## Gradaim

* Bronnadh Gradam do Phearsa na Bliana uirthi sa bhliain 2018..
* 'Bar of Ireland Human Rights Award' mar aitheantas ar "seirbhíse daonnúla eisceachtúla".
* Gradam speisialta le haghaidh Taighde Imscrúdaithe ag 'Newsbrands Ireland Journalism Awards' 2017.

## Féach freisin
* Coimisiún Imscrúdúcháin Árais Máithreacha agus Leanaí, 2021
* Áras Máithreacha agus Naíonán Thuama

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Staraithe Éireannacha
Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 21ú haois
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Medicine Hat

Is é **Medicine Hat** cathair i gcúige Alberta, Ceanada. Sa bhliain 2016, bhí 76 522 duine ina gcónaí sa chathair féin.

## Tagairtí
Red Deer

Is cathair i lár chúige Alberta, Ceanada, é **Red Deer**. Sa bhliain 2016, bhí 100,418 duine ina gcónaí sa chathair.

## Tagairtí

Catagóir:Alberta
Spáinnéar Feá Meiriceánach

thumb|240px|Spáinnéar Feá Meiriceánach
Madra as Meiriceá é **spáinnéar Feá Meiriceánach**.

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Póir mhadraí
Aicíte Sheapánach

mion|clé|240px|Aicíte Sheapánach
Madra as an tSeapáin í an **aicíte Sheapánach**.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Osgur Ó Ciardha

Is fiontraí cultúrtha, sainchomhairleoir Gaeilge is gnó agus co-bunaitheoir Pop-Up Gaeltacht (le Peadar Ó Caomhánaigh) é Osgur Ó Ciardha. Le Gaeilge i mBaile Átha Cliath a tógadh é.

Bhí sé ina bhainisteoir ginearálta ar Locke Hotels é Ó Ciardha. Le Peadar Ó Caomhánaigh, bhunaigh sé Pop-Up Gaeltacht i 2017, tionscadal a spreagadh cainteoirí Gaeilge a shóisialú sa phobal, chun normalú a dhéanamh ar úsáid na Gaeilge i socruithe neamh-thraidisiúnta.

Oibríonn Ó Ciardha le heagraíochtaí agus cuideachtaí sa spás ina dtagann teanga, cruthaitheacht agus straitéis le chéile. Mar bhunaitheoir Fios Ceirde Teoranta agus comhbhunaitheoir an Pop Up Gaeltacht, tá sé mar chroíchuspóir aige an Ghaeilge a chur i bhfeidhm ar bhealach nádúrtha, comhaimseartha sa saol laethúil.

## Naisc sheachtracha
* https://www.rte.ie/events/seachtain-na-gaeilge/2017/0301/856329-pop-up-gaeltacht/
* https://www.irishtimes.com/culture/move-over-ring-and-dingle-the-pop-up-gaeltacht-is-here-1.3232314
* https://tuairisc.ie/tugann-an-pop-up-gaeltacht-dushlan-impireacht-chulturtha-an-bhearla/
* https://www.thejournal.ie/readme/speaking-irish-even-though-im-surrounded-by-english-its-not-my-language-3720290-Nov2017/
* https://www.peig.ie/en/find-an-event/event/61267-pop-up-gaeltacht
* https://www.irishexaminer.com/examviral/sorry-st-patrick-the-pop-up-gaeltacht-is-the-most-irish-thing-that-will-happen-this-week-781593.html 
* https://twitter.com/osgurociardha
Tíogar Amúrach

Is ainmhí é an Tíogar **Amúrach** no an **tíogar Sibéarach** (*Panthera tigris altaica*). Mamach atá ann. Itheann sé fia agus torc alltra den chuid is mó. Is é an cat is mó ar domhan é. Tá cónaí orthu ar fud oirthear na Rúise agus in oirthuaisceart na Síne. Ag am amháin, bhí cónaí orthu sa Chóiré Thuaidh agus sa Chóiré Theas freisin. Níl ach sé céad fós sa domhan.     

## Féach freisin

* An Tíogar Sumatrach
* Tíogar

## Tagairtí

Catagóir:Tíogair
Catagóir:An tSibéir
Banana Yoshimoto

**Banana Yoshimoto** (吉本 ばなな) (born 24 July 1964) is ainm cleite don scríbhneoir Seapánach **Mahoko Yoshimoto** (吉本 真秀子). Idir na blianta 2002 agus 2015 scríobh sí a hainm in hiragana ().

## Beatha

Rugadh Yashimoto i dTóiceo ar 24 Iúil 1964 agus tógadh i dteaghlach liobrálach í. Is é a hathair Takaaki Yoshimoto, file agus criticeoir cáiliúil, agus tá iomrá lena deirfiúr Haruno Yoiko mar chartúnaí. 

Bhain Yoshimoto céim amach i gColáiste Ealaíne Ollscoil Nihon leis an litríocht mar mórábhar. Thug sí an t-ainm cleite “Banana” uirthi féin de bharr an taitnimh atá aici ar bhláthanna banana. Maíonn sí gur ainm é atá idir “ghleoite’ agus “andraigíneach, d’aonturas”. 

Tá sí pósta agus mac aici, ach is iondúil nach sceitheann sí scéalta i dtaobh a beatha. Scríobhann sí beagán gach lá agus deir sí go bhfuil saghas náire uirthi toisc go scríobhann sí scéalta beagnach ar son spóirt. Idir na blianta 2008 agus 2010 bhreac sí dialann ar líne do Bhéarlóirí. 

## Scríbhneoireacht

Thosaigh sí ag scríobh sa bhliain 1987 agus í ag obair mar fhreastalaí. Deir sí go ndeachaigh an t-údar Meiriceánach Stephen King go mór i gcion uirthi trína scéalta neamhuafáis. Ina dhiaidh sin d’fhág Truman Capote agus Isaac Bashevis Singer a rian ar a saothar. 

Cuireadh a céad leabhar, *Kitchen* (1988), cnuasach gearrscéalta, i gcló os cionn seasca uair sa tSeapáin. Rinneadh dhá scannán de: scannán teilifíse sa tSeapáin agus scannán Sínise (1997) a rinneadh in Hong Kong agus a scaipeadh níos forleithne.

Tá dhá úrscéal déag agus seacht gcnuasach aistí scríofa aici agus tá os cionn sé mhilliún cóip díobh díolta ar fud an domhain.

Cuireann sí síos ar an ngrá agus ar an gcairdeas, ar chumhacht an bhaile agus an teaghlaigh, agus ar an rian a fhágann an chaill ar an aigne. Deir Yoshimoto gurb iad an dá théama is mó aici cloíteacht an aois óig sa tSeapáin inniu agus an chaoi a bhfágann na tubaistí lorg ar shaol an duine Tugann sí cuntas ar na fadhbanna a bhaineann do dhaoine óga. Is minic a bhíonn cuntas ar bhia agus ar bhrionglóidí ina saothar, agus maíonn sí go bhfáisctear cuid mhaith dá saothar as a mbrionglóidí féin.

Tá a lán duaiseanna liteartha bainte aici. 

## Liosta leabhar

Aistriúcháin Bhéarla na leabhair i litreacha Iodálacha. Níl sna leaganacha Gaeilge ach garbhaistriúcháin ar theidil leabhar nár aistríodh go Béarla fós.

## Nótaí

## Naisc sheachtracha
* http://www.yoshimotobanana.com/index_e.html
* Aiste as ''Metropolis
* Bananamania
* Romantic Love in the Early Fiction of Banana Yoshimoto 
* "Banana Yoshimoto's brand-new era" -(J-pop.com overview)

Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Scríbhneoirí Seapánacha
The Gaelic Hit Factory

Is albam dátheangach é ***The Gaelic Hit Factory*** a scríobh agus a thaifead John Spillane agus Louis de Paor. Albam amhrán atá ann den chuid is mó ach tá dánta ann chomh maith.

## Liosta Amhrán
# Buille Mo Chroí
# Ag an gCóisir
# Iníon Deichtine
# Inghean
# Báisteach
# Bata is Bóthar
# Rugadh Orm i gCorcaigh
# Éist do Bhéal
# Suansiúil 
# Sorcha Rua
# Luíonn mo Ghrá
# Finscéal
# Lupadáin Lapadáin
Gruagach

:*Is alt faoin gcriptid Mheiriceánach é seo. Más spéis leat an speiceas éin ar a dtugtar gruagach chomh maith, féach [[biorearrach]].*

deas|250px|thumb|Gruagach
Is créatúr mór giobach le cruth mar ápa air é **gruagach** (Béarla: *Bigfoot*; agus a thugtar **Sasquatch** air freisin), a deirtear a bheith ina chónaí i Meiriceá, go háirithe i Meiriceá thiar thuaidh. Dar le heolaithe, níl sa ghruagach ach miotas ar chuir béaloideas, ainmhithe eile ar nós béar dubh, agus cleasa leis. Insítear scéalta faoi dhaoine fiáine gruagacha ar fud an domhain, mar shampla Yeti na hÁise, Yowie na hAstráile agus fear fiáin na hEorpa.

## Ainm
Sa Bhéarla, tugtar *Bigfoot* ("cos mór") ar an arracht seo go coitianta, ainm a scaipeadh go forleathan den chéad uair ag iriseoir darbh ainm Andrew Genzoli i 1958, tar éis do Jerry Crew, oibritheoir ollscartaire, rian coise a fheiceáil i bhForaois Náisiúnta na Sé n-Aibhneacha, Contae Humboldt, California. Úsáidtear an téarma "sasquatch", ó fhocal de chuid treibh Mheiriceánach Dúchasach, *se'sxac*, go minic, leis. 

Is éard is gruagach ann ná arracht sa chultúr Gaelach a bhfuil a lán gruaige air, agus úsáidtear an focal seo don sasquatch i nGaeilge. 

## Tagairtí

Catagóir:Criptidí
Mitsuyo Kakuta

Údar torthúil Seapánach is ea **Mitsuyo Kakuta** (, *Kakuta Mitsuyo*. Rugadh í in Yokohama ar 8 Márta 1967. Faoi láthair tá sí ag cur Seapáinis nua-aoiseach ar *[[Scéal Genji]]*, scéal clasaiceach de chuid litríocht na Seapáine. Tá sí pósta leis an scríbhneoir Takami Itō.

## Saothair

D’fhoilsigh sí a céad leabhar, *Kōfuku na yūgi* (Súgradh sona), agus í ina mac léinn i nDámh na Litríochta in Ollscoil Waseda agus bhain sí Duais Kaien do Scríbhneoirí Nua sa bhliain 1990.  

Moladh an dá úrscéal a d’fhoilsigh sí sa bhliain 2002, *Ekonomikaru paresu* (Pálás barainneach) agus *Kūchū teien* (Gairdín crochta), agus bhain sí Duais Liteartha Noma agus Duais Noaki sa bhliain 2004. Tá os cionn ochtó leabhar scríofa aici.  

Bhuaigh sí Duais Liteartha Chūō Kōron 2007 le húrscéal a aistríodh go Béarla mar *The Eighth Day* agus a rinneadh dráma teilifíse agus scannán de. Bhuaigh sí duaiseanna freisin leis an dá leabhar a d’fhoilsigh sí sa bhliain 2012, an t-úrscéal *Kami no tsuki* agus an cnuasach gearrscéalta *Kanata no ko*.

## Nótaí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Scríbhneoirí Seapánacha
Gearóidín McEvoy

Is scoláire dlí agus gníomhaí teanga Éireannach í **Gearóidín McEvoy**. Is iarrthóir PhD in Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath í. Déanann sí taighde ar na cearta atá ag mionlaigh theanga. D’oibrigh sí i bhFiontar (Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath), mar aistritheoir, agus sa Ghaeloideachas. 

Is feimineach í agus tá sí ina ball de *Lawyers for Choice*.

Tá sí ina comhláithreoir ar an bpodchraoladh Motherfoclóir. 

## Foilseacháin agus cainteanna
‘The Right of Minority Languages in Domestic Courts – Realisable Right or Illusory Concept?’ 2016 COLR 60

‘Having Our Voices Heard – The Official Languages Act Foreshadowing the Recognition of Irish Sign Language for the Deaf Community Bill’ Human Rights in Ireland (2nd November 2016)

‘Equating Justice: Using Minority Languages at Criminal Trials’. Físeán ar fáil ar https://www.youtube.com/watch?v=KCcw90fxm98

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* https://twitter.com/GaRoDean 
* https://www.dcu.ie/law_and_government/Gear%C3%B3id%C3%ADn-McEvoy-School-of-Law-and-Government.shtml
* https://spunout.ie/opinion/article/the-anonymous-author-of-page-74 
* http://www.irishlegal.com/11332/lawyers-choice-put-forward-legal-case-repeal/ 

Catagóir:Dlíodóirí Éireannacha
Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann
Catagóir:Podchraoltóirí Éireannacha
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Banríon draig

[mion|deas|[Panti, banríon draig Éireannach]]

Taibheoir a caitheann éadaí ban mar fheisteas is ea **banríon draig**. De ghnáth, is fear aerach í banríon draig. Tá go leor mná trasghnéasacha ina mbanríon draig áfach, chomh maith le daoine neamh-dhénártha agus mná cisinscneach. Cuireann banríonacha draig leis an mbandacht go coitianta mar ghreann, dhráma, aoir, nó shiamsaíocht.

## Féach freisin

* Panti
* RuPaul
* RuPaul's Drag Race
* Drag
* LADT

## Tagairtí

Catagóir:Drag
Catagóir:Ealaíona taibhiúcháin
Catagóir:LADT
Bean trasghnéasach

thumb|mion|Mná trasghnéasacha

Bean a dtugtar fear nó buachaill uirthi ag an mbreith is ea **bean trasghnéasach**. Go coitianta, aithríonn mná trasghnéasacha a gcoirp le haghaidh breathnaigh mar bhean a dtugtar bean nó cailín uirthi ag an mbreith (bean cisinscneach).

## Tagairtí

Catagóir:LADT
Drag Race Thailand

Clár teilifíse réaltachta is ea **Drag Race Thailand**. Comórtas drag as an dTéalainn is ea é. Tá banríonacha draig Art Arya agus Pangina ina láithreoir. Thosaigh sé i 2018.

## Buaiteoirí
Natalia Pliacam (séasúr a haon)

## Tagairtí

Catagóir:Drag
Napalm Death

Banna *[[grindcore]]* Sasanach is ea **Napalm Death**.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Sasanacha
An cheimic neamhorgánach

[deas|mion|'''Léiríonn comhdhúile neamhorgánacha éagsúlacht shaibhir:

'''A:Léiríonn  débhórán nascadh neamhghnách'''<br />
'''B:Tá criostalstruchtúr aircitíopúil ag clóiríd chesiam '''<br />
'''C: Coimpléasc orgánaimhiotalach é Fp2'''<br />
'''D:Úsáidtear sileacón le haghaidh ionphlandaí  cíche go  Silly Putty '''<br />
'''E:''' Grubbs' chatalaíoch bhuaigh an 2005 Duais Nobel le haghaidh [Robert Grubbs|a discoverer
**F:Baintear leas as seoilítí mar chriathair móilíneacha **
**G:** Chuir aicéatáit chopair (II) ionadh air cíteoiricithe lena diamaighnéadas.]]
Déileálann **an cheimic neamhorgánach**  le shintéis agus iompar na gcomhdhúl neamhorgánach agus orgánaimhiotalach. Clúdaíonn an réimse seo gach comhdhúil cheimiceach ach amháin an iliomad comhdhúl orgánach (comhdhúile charbóin bunaithe, , de ghnáth ina bhfuil  naisc C-H ), gur ghnéithe den cheimic orgánach iad. Níl* an t-*idirdhealú soiléir idir an dá dhisciplín, mar tá go leor forluí san fhodhisciplín den cheimic orgánaimhiotalach. Tá feidhmeanna aici i ngach gné de thionscal an cheimiceáin, lena n-áirítear catalú, ábhair eolaíochta, líocha, dromchlaghníomhaithe, cumhdaigh, míochainí, breoslaí, agus talmhaíocht.

## Coincheapa eochracha
clé|mion|Struchtúr  na creatlaí ianaí in ocsaíd  chailciam, K<sub>2</sub>O
.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic
An Léim Mhór chun Tosaigh

deas|250px|thumb|An Léim Mhór chun Tosaigh
Feachtas eacnamaíoch agus sóisialta ba ea **An Léim Mhór chun Tosaigh** (An tSínis: 大跃进; pinyin: Dà Yuèjìn) sa tSín le linn na mblianta 1958 - 1962.

Catagóir:Daon-Phoblacht na Síne
Catagóir:Gortaí
Catagóir:Stair eacnamaíochta
Catagóir:Stair na Síne
Natalia Pliacam

Banríon draig as an dTéalainn is ea **Natalia Pliacam**. Is ainm stáitse í Natalia Pliacam; mar fhear, Assadayut Khunviseadpong (อัษฎายุทธ คุณวิเศษพงษ์) is ainm di. Rugadh í i 1981. Tá a muintir de shliocht Síneach. Ritheann siad gnó cónra. Bhuaigh sí an chéad séasúr de Drag Race Thailand. An chéad bhuaiteoir mórthomhas is ea í.

Catagóir:Daoine Téalannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Drag
Mi Último Adiós

Dán is ea ***Mi Último Adiós*** (), scríofa ag an laoch náisiúnta Filipíneach, an Dr. José Rizal, ar an oíche roimh é a bheith curtha chun báis, trí scuad lámhaigh, ar an 30 Nollaig 1896. Bhí an píosa ar cheann de na nótaí deireanacha a scríobh sé roimh a bhás.
thumb|Jose Rizal

## An t-ábhar

## Naisc sheachtracha
*Fís. https://www.youtube.com/watch?v=t_PM868cDN0
* [Téacs iomlán i [An Spáinnis|Spáinnis] (Mi último adiós)]
* [Téacs iomlán i d[An Tagálaigis|Tagálaigis]  (Huling paalam)]
* [Téacs iomlán i m[An Béarla|Béarla] (My last farewell)]

## Tagairtí
Ceannairc

[mion| Bhí an [Ceannairc ar an mBounty|cheannairc ar an ''Bounty'' ar cheann de na heachtraí ceannairce is cáiliúla a tharla ar farraige.]]
Is éard is **ceannairc** ann ná éirí amach i measc grúpa daoine (go hiondúil rannóg mhíleata nó foireann loinge) chun cur i gcoinne na ndaoine os a gcionn, nó a gcuid orduithe. Úsáidtear an téarma go coitianta ar easumhlaíocht a dhéanann saighdiúirí in aghaidh oifigeach (mar shampla Ceannairc an Churraigh nó an Cheannairc Indiach), ach is féidir an focal a úsáid ar aon éirí amach in aghaidh grúpa atá i réim.

Le linn Ré na Fionnachtana, is minic gur éirí amach i gcoinne captaen loinge a bhí i gceist le ceannairc. Tharla sé seo, mar shampla, le linn aistir Fernão de Magalhães timpeall an domhain, ar an *Discovery* (long Henry Hudson), agus an cheannairc cháiliúil ar an ''Bounty''.

## Tagairtí

Catagóir:Coireanna
Fletcher Christian

*Master's mate* ab ea **Fletcher Christian** (25 Meán Fómhair 1764 – 20 Meán Fómhair 1793) ar bord HMS Bounty i rith an t-aistear na Lieutenant William Bligh go Taihítí i rith 1787–1789 le haghaidh crann torthaí aráin. Sa cheannairc ar The Bounty, thapaigh Christian ceannasaíocht an long as Bligh ar an 28 Aibreán 1789.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1764
Catagóir:Básanna i 1793
William Bligh

Oifigeach i gCabhlach Ríoga na Breataine agus riarthóir coilíneach ab ea **William Bligh** (9 Meán Fómhair 1754 – 7 Nollaig 1817). 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1754
Catagóir:Básanna i 1817
Rún Cheanannais Mhóir

[mion|Dealbh de [Pangur Bán|Phangur Bán, bunaithe ar ealaíon de chuid Cartoon Saloon ón scannán *Rún Cheanannais Mhóir*]]
Is scannán fantaisíochta beochana Francach-Bheilgeach-Éireannach é ***Rún Cheanannais Mhóir*** (, ) arna bheochan ag Cartoon Saloon. Cuireadh os comhair pobail féachana den chéad uair é ar 8 Feabhra 2009 ag 59ú Féile Idirnáisiúnta Bheirlín. Eisíodh sa Bheilg agus sa Fhrainc é ar an 11ú Feabhra, agus i bPoblacht na hÉireann ar an 3ú Márta.

Tomm Moore agus Nora Twomey a stiúir an scannán, agus Paul Young, Didier Brunner agus Vivian Van Fleteren a léirigh é. Fabrice Ziolkowski a scríobh. Dháil Gébéka Films, Kinepolis Film Distribution, StudioCanal agus Buena Vista é. Chuir Fabienne Alvarez-Giro an scannán in eagar agus chum Bruno Coulais agus Kíla an ceol dó. Tá Evan McGuire, Brendan Gleeson, Christen Mooney, Mick Lally, Michael McGrath, Liam Hourican, Paul Tylak agus Paul Young sna príomhrólanna. Ainmníodh an scannán do Dhuais an Acadaimh le hAghaidh Scannáin Bheochana.

## Plota
Tá Breandán, buachaill óg fiosrach idéalach, ag maireachtáil faoi dhlúthchúram a uncail, an tAb Cellach, sa phobal beag i Mainistir Cheanannais. Bíonn Cellach ag síorsmaoineamh ar bhalla a thógáil timpeall na mainistreach chun ionsaithe Lochlannacha a chosc.

## Aisteoirí

* Evan McGuire mar Breandán
* Brendan Gleeson mar an tAb Cellach
* Christen Mooney mar Aisling
*Micheál Ó Maolallaí mar an Bráthair Aodhán
* Michael McGrath mar Adult Brendan
*Liam Hourican mar na Bráithre Tang agus Leonardo
*Paul Tylak mar an Bráthair Assoua.
*Paul Young mar an Bráthair Square.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Cartoon Saloon | The Secret of Kells animated feature film  
* The Secret of Kells - GKIDS Films 

Catagóir:Cartoon Saloon
Catagóir:Scannáin 2009
Catagóir:Scannáin beochana
Catagóir:Scannáin Ghaeilge
Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin beochana 2009
Catagóir:Scannáin na Beilge
Catagóir:Scannáin beochana Beilgeacha
Catagóir:Scannáin na Fraince
Catagóir:Scannáin beochana Francacha
Catagóir:Scannáin na hÉireann
Catagóir:Scannáin beochana Éireannacha
Catagóir:Fantaisíocht Éireannach
Catagóir:Fantaisíocht i nGaeilge
Catagóir:Fantaisíocht
Catagóir:Ficsean stairiúil na Gaeilge
Catagóir:Ficsean stairiúil
Catagóir:Beochan Éireannach
Catagóir:Beochan Gaeilge
Catagóir:Beochan
An Rómáin i gComórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg

Ghlac **An Rómáin** páirt i gComórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg don chéad uair sa bhliain 2003.

## Iomaitheoirí

## Tagairtí

Catagóir:Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse na nÓg
Aeráid thrópaiceach bhaistí

deas|mion|400x400px|Criosanna domhanda na haeráide trópaicí báistí (Af).
Is éard is **aeráid thrópaiceach bháistí**, ar a dtugtar freisin **aeráid mheánchriosach**, ann ná aeráid thrópaiceach a bhíonn ar fáil de ghnáth (ach ní i gcónaí) ar feadh an mheánchiorcal. Bíonn, de ghnáth, foraoisí trópaiceacha, sna réigiúin seo agus tugtar an t-ainm Af orthu, de réir aicmithe aeráide Köppen. Go hiondúil, bíonn aeráid trópaiceach  bháistí te agus fliuch. 
Catagóir:Aeráid
Catagóir:Aeráidrangú Köppen
Catagóir:Foraoisí báistí
Catagóir:Foraoisí trópaiceacha agus fo-thrópaiceacha taise leathanduilleacha
Catagóir:Foraoisí trópaiceach báistí
Aeráid, Foraois bháistí
Aicmiú aeráide Köppen

Ceann de na córais aicmithe aeráide is forleithne is ea **an t-aeráidaicmiú Köppen**. D'fhoilsigh an clíomeolaí Wladimir Köppen (1846-1940) é don chéad uair sa bhliain 1884,<le roinnt  mionathruithe níos déanaí ar aghaidh, go háirithe sna blianta 1918 agus 1936. Ina dhiaidh sin, chomhoibrigh an clíomeolaí Gearmánach Rudolf Geiger (1954, 1961) le Köppen ar athruithe ar an gcóras aicmithe, ar a dtugtar  in amanna, an **córas aeráidaicmithe Köppenan- Geiger**.

Roinn aeráidaicmiú Köppen na haeráidí i gcúig phríomhghrúpa aeráide, agus gach grúpa a bhí roinnte aige bunaithe ar dheascadh séasúrach agus patrúin teochta. Is iad na cúig phríomhghrúpa ná A (trópaiceach), B (tirim), C (measartha), D (ilchríochach), agus E (polach). Tá litir ag gach grúpa agus foghrúpa. Tá príomhghrúpa sannta do gach aeráid (an chéad litir). Tugtar foghrúpa frasaíocht séasúrach (an dara litir) do gach aeráid, ach amháin dóibh siúd atá i ngrúpa E. Mar shampla, léiríonn Af aeráid na foraoise trópaicí báistí. Sannann an córas foghrúpa teochta do gach grúpa seachas iad siúd atá sa ghrúpa A, a léiríonn an tríú litir le haghaidh climates i B, C, agus D, agus an dara litir do thimpealtaí in E. Mar shampla, léiríonn Cfb aeráid farraige le samhraí te mar a léirítear ag an deireadh b. Aicmítear sciatháin bunaithe ar chritéir shonracha ar leith do gach cineál aeráide. 

## Tagairtí

Catagóir:Córais aicmithe
Catagóir:Aeráid
Oileáin Pitcairn

Is oileáin ar cuid de Chríocha Briotanacha Thar Lear iad **Oileáin Pitcairn**, atá suite san Aigéan Ciúin. Tá ceithre oileán sa ghrúpa, mar atá Pitcairn í féin, Henderson, Ducie agus Oeno. Tá timpeall is 50 duine ina gcónaí ann go lánaimseartha (meastachán sa bhliain 2018), iad go léir in Adamstown ar Oileán Pitcairn.
mion|Adamstown ar Oileán Pitcairn

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Pitcairn
Catagóir:Ríocht Aontaithe
Tomm Moore

Déantóir scannán, beochantóir, agus maisitheoir agus scríbhneoir leabhar grafach Éireannach is ea **Thomas "Tomm" Moore** a rugadh ar 7 Eanáir 1977 in Iúr Cinn Trá. Is comhbhunaitheoir Cartoon Saloon é, stiúideo beochana agus comhlacht léiriúcháin atá suite i gCill Chainnigh. Is iad an chéad phríomhscannán a rinne sé ná *[[Rún Cheanannais Mhóir]]* (2009), a stiúir sé in éineacht le Nora Twomey, agus *[[Amhrán na Mara (scannán)|Amhrán na Mara]]* (2014). Mhol na léirmheastóirí an dá scannán, agus ainmníodh iad do dhuaiseanna an Acadaimh mar Phríomhscannán Beochana Is Fearr.

Catagóir:Stiúrthóirí scannán Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Daoine as Iúr Cinn Trá
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Týr agus Fenrir

I scéalaíocht na Lochlannach, bhain Fenrir plaic as lámh dheis Týr. 

Sa bhunscéal Lochlannach bhí eagla ar na Déithe roimh Fenrir groí. Theastaigh uathu é a cheangal le slabhraí agus dúirt leis nach raibh ann ach iarracht a láidreacht a thástáil, feiscint an bhféadfadh sé an slabhra a bhriseadh. Thuig Fenrir go raibh uisce faoi thalamh ar bun ach ghéill sé dóibh, ach go raibh ar dhuine de na Déithe a lámh a chur i mbéal Fenrir ar eagla gurbh fheillbheart a bhí beartaithe. Bhí an dia Týr chomh cróga sin gur thairg sé a lámh agus a fhios go maith aige go n-alpfaí í.

catagóir:Miotaseolaíocht na Lochlannach
Nahr al-Auja

Abhainn is ea **Nahr al-Auja** (Araibis: نهر العوجا), Eabhais:,נחל הירקון‬ Nahal HaYarkon;) i lár Iosrael. Is ag Teil Afek (Antipatris) atá foinse na habhann ar fáil, taobh ó thuaidh de Petah Tiqwa (Araibis:سرکاری). Ritheann sí trí Gush Dan , (Araibis: غوش دان), agus Páirc Yarkon, i dTel Aviv isteach ar an Mheánmhuir. Is í an Nahr al-Auja an abhainn chósta is mó in Iosrael, ag 27.5 km ar fhad.

## Stair
D'fhreastail an Nahr al-Auja mar teorann theas Vilayet (limistéar riaracháin) Bhéiriút, le linn tréimhse dheireanach na nOtamánach.

Tá ainm Araibise na habhann 'Nahr al-Auja' (*an abhainn a lúbann*), roinnte le Wadi Auja, sruth beag eile a sreabhann isteach chuig  Ghleann na hIordáine, ó thuaidh de Ireachó. De bharr an comhtharlú sin, le linn an chéad Chogadh Domhanda thángthas ar an téarma ** líne an dá Auja**, a thagraíonn don líne straitéiseach a nascann an dá abhainn ghleannta agus a bhí glactha ag fórsaí sluaíochta an Ghinearáil Allenby, le linn a luathghluaiseacht chun tosaigh sa bhliain 1918, i gcoinne fhórsaí na nOtamánach.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Údarás na hAbhann Yarkon 

Catagóir:Aibhneacha Iosrael
Catagóir:Saincheisteanna comhshaoil in Iosrael
Ceannairc ar an mBounty

deas|250px|thumb|Ceannairc ar an mBounty
Tharla **Ceannairc ar an mBounty** ar an 28 Aibreán 1789 le Fletcher Christian agus William Bligh i gceist. 

Catagóir:Oileáin Pitcairn
Poll dubh Chalcúta

clé|250px|mion|Poll dubh na Calcúta
Príosún beag nó doinsiún ab ea **Poll dubh na Calcúta** ina chur Siraj ud-Daulah, an Nawab Bheangál 64 saighdiúirí Briotanacha faoi ghlas, agus fuair 43 acu bás mharaigh ar an oíche den 20 Meitheamh 1756 é **Poll dubh na Calcúta**.

Catagóir:Stair na hIndia
Catagóir:Réimeas Briotanach san India
Annála Uladh

mion|Annála Uladh
Is annála iad **Annála Uladh**, scríofa idir A.D. 431 agus A.D. 1540 i nÉirinn na Meánaoise.

## Tagairtí

Catagóir:Annála Éireannacha
Gaelchultúr

Bunaíodh **Gaelchultúr** sa bhliain 2004 agus é mar aidhm aige an Ghaeilge agus an cultúr Gaelach, idir cheol, amhránaíocht agus damhsa, a chur chun cinn i mBaile Átha Cliath agus ar fud na tíre.

Chuir Gaelchultúr tús le ranganna Gaeilge don phobal i gcoitinne in earrach na bliana 2005, agus ó shin i leith tá méadú mór tagtha ar líon na bhfoghlaimeoirí agus ar an réimse cúrsaí teanga atá á thairiscint againn.

Ag deireadh na bliana 2011, bhain Gaelchultúr stádas amach mar sholáthróir dámhachtainí ó Chomhairle na nDámhachtainí Ardoideachais agus Oiliúna (CDAOO nó FETAC) .

Cuireadh tús leis an gcéad sainchúrsa creidiúnaithe don earnáil phoiblí, Teastas sa Ghaeilge Ghairmiúil, i mí Dheireadh Fómhair 2012 agus tá an cúrsa sin ar fáil anois ag leibhéil 3–6 den Chreat Náisiúnta Cáilíochtaí.

I samhradh na bliana 2013, bhronn Dearbhú Cáilíochta agus Cáilíochtaí Éireann (DCCÉ) stádas mar choláiste tríú leibhéal ar Ghaelchultúr. Lena chois sin, tugadh cead dóibh 'Dioplóma Iarchéime san Aistriúchán' a chur ar fáil, ag leibhéal 9 den Chreat Náisiúnta Cáilíochtaí.

Bhí tús curtha, mar sin, le Coláiste na hÉireann, an chéad institiúid tríú leibhéal lán-Ghaeilge.

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil Ghaelchultúir, arna rochtain ar 9 Bealtaine 2018

## Tagairtí

Catagóir:Oideachas na Gaeilge