open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beth Van Schaack

Is aturnae agus acadóir Meiriceánach í **Beth Van Schaack**, a fheidhmíonn mar Ambasadóir Ginearálta na Stát Aontaithe um Cheartas Coiriúil Domhanda .

## Luathshaol agus oideachas
Bhain Van Schaack Baitsiléir Ealaíon amach ó Ollscoil Stanford, Dochtúir Juris ó Scoil Dlí Yale, agus PhD ó Scoil Dlí Leiden in Ollscoil Leiden.

## Gairmréim
Bhí Van Schaack ina ollamh ar cuairt le Cearta Daonna ag Scoil Dlí Stanford, ag teagasc i réimsí a bhain leis an dlí idirnáisiúnta agus le cearta an duine. Bhí sí ina Stiúrthóir Gníomhach ar an gClinic um Chearta an Duine agus Réiteach Coinbhleachta. Is ball í le hIonad Stanford um Chearta an Duine agus Ceartas Idirnáisiúnta. Bhí sí ina hollamh ar cuairt freisin ag Scoil Dlí Ollscoil Santa Clara ag díriú ar dhlíthe cogaidh. Mar aturnae, bhí sí ina comhpháirtí ag Morrison & Foerster LLP, chomh maith le bheith ag obair le hOifig an Ionchúisitheora de Bhinsí Coiriúla Idirnáisiúnta don Iúgslaiv agus do Ruanda .

### Roinn Stáit SAM
Bhí sí ina Tánaiste don Ambasadóir Ginerálta do Shaincheisteanna um Choireanna Cogaidh, san Oifig um Cheartas Coiriúil Domhanda ag Roinn an Stáit. Chabhraigh sí le comhairle a chur ar an Rúnaí Stáit agus ar an bhFo-Rúnaí Stáit um Shlándáil Shibhialta, Daonlathas, agus Cearta an Duine maidir le beartas SAM   a chruthú a raibh sé mar aidhm acu srian a chur ar hainghníomhartha agus cinedhíothú.

### Ambasadóir Ginearálta
mion| An tAmbasadóir Van Schaack ag seisiún faisnéise don phreas de chuid na Roinne Stáit an 23 Márta 2022
An 21 Deireadh Fómhair 2021, d’ainmnigh an tUachtarán Joe Biden Van Schaack le bheith ina ambasadóir  ginearálta don cheartas coiriúil domhanda. Tionóladh éisteachtaí os comhair Choiste Caidreamh Coigríche an tSeanaid an 12 Eanáir 2022. Thuairiscigh an coiste a hainmniúchán go fabhrach d’urlár an tSeanaid an 8 Márta 2022. Dheimhnigh an Seanad Van Schaack trí ghuth-vóta an 15 Márta 2022, agus cuireadh faoi mhionn í an 17 Márta 

## Foilseacháin

* Ceartas a shamhlú don tSiria.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Alumni Ollscoil Stanford
Catagóir:Daoine a d'fhreastail Yale Law School
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Eva Philbin

Ceimiceoir Éireannach agus an chéad uachtarán ar Institiúid Ceimice na hÉireann ab ea **Eva Philbin**' (née Ryder) (4 Eanáir 1914 – 24 Meitheamh 2005). Rinne sí a céim bhaitsiléara agus a céim mháistreachta in Ollscoil na Gaillimhe i 1937. Bhí sí mar cúntóir Tom Dillion. Rinne sí obair ag aithint carbaihiodráití i bhfeamainn. I 1939, d’oibrigh sí mar cheimiceoir tionsclaíoch agus taoiseach ar Hygeia LTD i nGaillimh le linn an Dara Cogadh Domhanda. 

## Saol & Gairm bheatha

### Bunús

Rugadh i mBaile an Átha í. Eva Maria Ryder an t-ainm iomlán a bhí aici nuair a rugadh í. Ba í an iníon is sine. Bhí deirfiúr amháin aici. Bhí a hathair, George Ryder, ina fhear an phoist agus níos déanaí ina thábhairneoir. Fuair a máthair, Kate Donegan, bás.

### Gairm agus Oideachas

Chuaigh Eva Philbin isteach sa roinn ceimice in UCD sa bhliain 1945. D'oibrigh sí go han-dian chun an choláiste taighde a fhorbairt ar thaobh na ceimice de. Sa bhliain 1963, d’éirigh sí a bheith mar an t-Ollamh ar an roinn ceimice in UCD. Ba í Eva Philbin an chéad bhean a bhí ina huachtarán ar Institiúid Ceimice na hÉireann. Bhí sí mar cathaoirleach na Comhairle Náisiúnta Eolaíochta agus leasuachtarán sinsearach ar Acadamh Ríoga na hÉireann. Sa bhliain 1989, bhí sí aitheanta ag an RIA mar gheall ar éachtaí s’aicí agus tugadh festschrift di ina scríobh 115 údar ann.  

### Pósadh agus Teaghlach

Bhí beirt iníon agus mac amháin aici lena fear céile, John ‘Jack’ Philbin. Pósadh iad ar an 28ú lá de mhí Aibreáin 1943. Ag an am, dá bpósfá, bheadh sé i gcoinne an dlí post a bheith agat. Ach thóg Eva Philbin post mar léiritheoir i roinn na ceimice i UCD.   

### Saol déanach agus bás

Fuair sí bás i dTeach Altranais Ailesbury, Baile Átha Cliath, ar 24 Meitheamh 2005. Bhunaigh Institiúid Ceimice na hÉireann Dámhachtain Eva Philbin agus sraith léachtaí bliantúla ina honóir. 

## Naisc sheachtracha

* https://www.ucd.ie/merrionstreet/1960_women.html 
* https://www.dib.ie/
* https://www.ucd.ie/researchandinnovation/

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Catagóir:Básanna in 2005
Catagóir:Ceimiceoirí Éireannacha

Catagóir:Coláiste Oiriall
Hazel Lavery

Ealaíontóir, mainicín, aisteoir, agus péiceallán ab ea **Hazel Lavery** (a rugadh ar an 14ú lá de Mhárta 1880 in Chicago, Illinois agus a d'éag ar an 1 Eanáir 1935 i Londain).
 
[clé|mion|[Hazel Lavery mar Chaitlín Ní Uallacháin ar na nótaí bainc in Éirinn sa 20ú haois]]

## Teaghlach

B'é Edward Martyn (1846–1897) a hathair. Bhí sé ina leasuachtarán ar an gcomhlacht ‘Armour & Co’. Ba í Alice Martyn a máthair. Ní raibh ach siblín amháin aici, Dorothea Hope Martyn an t-ainm a bhí uirthi. Fuair Dorothea bás nuair a bhí sí fiche is a trí bliana d’aois.   

## Saol pearsanta
Phós Hazel an Dr. Edward Livingston Trudeau ach fuair sé bás cúig mhí ina dhiaidh sin. Bhí iníon amháin acu darbh ainm Alice Trudeau. Ar an 21 Iúil 1909 ag an Brompton Oratory (Caitliceach) phós Hazel John Lavery, ealaíontóir agus portráidí as Béal Feirste, a bhí 24 bliain níos sine. Chas siad lena chéile in 1903 sa Bhriotáin nuair a bhí sí fós geallta le Trudeau.  Ní raibh máthair Hazel sásta ar bith le Lavery ach d'éag sí i Meitheamh 1909, agus phós Hazel agus John cúpla seachtain níos déanaí.    

## Na nótaí bainc
I ndiaidh Chogadh na Saoirse, cheap rialtas an tSaorstáit go raibh airgeadra nua de dhíth. Choimisiúnaigh an rialtas John Lavery chun an nóta bainc a dhearadh in 1928. D'athshaothraigh sé pictiúr de Hazel i riocht Caitlín Ní Uallacháin, pearsantú baineann ar Éirinn. Bhí an pictiúr críochnaithe i gceann coicíse, agus baineadh úsáid as ar nótaí bainc in Éirinn ó 1928 go dtí na 1970idí.

## Bás
Fuair Hazel bás ar an 3ú lá de mhí Eanáir 1935. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1880
Catagóir:Básanna i 1935
Catagóir:Daoine as Chicago
Catagóir:Mainicíní
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Mná
Catagóir:Péintéirí Meiriceánacha
Catagóir:Coláiste Oiriall
Lámhach John Caldwell

Ar 22 Feabhra 2023, scaoileadh póilín de chuid an SPTÉ ar an Ómaigh, an Bleachtaire Príomhchigire **John Caldwell**.   Bhí ardphróifíl Caldwell agus baint lárnach aige le mórfhiosrúcháin coiriúla, mar shampla Dúnmharú Lyra McKee.

### Imeachtaí
Ní raibh Caldwell ar dualgas nuair a tharla an t-ionsaí air. Cé go raibh iomrá ar an gcigire Caldwell as a bheith i gceannas ar fhiosruithe faoi dhúnmharuithe a bhí go mór i mbéal an phobail, ba bhall gníomhach den phobal ina cheantar dúchais é. 

Bhí roinnt ógánach faoina chúram ag ionad spóirt, a mhac fhéin san áireamh. Bhí sé ag cur liathróidí i mbúit a chairr ag an am, tar éis seisiún peile le daoine óga, cluiche sacair faoi-aois ag spórtlann ar Bhóthar Choillidh Chlochair i dTír Eoghain. Bhí sé ag obair le foirne an chlub le fada, aithne air go forleathan agus ardmheas air. Bhí a mhac in aice leis ag an am. 
[mion|stáisiún póilíní ar an [An Ómaigh|Ómaigh]]
Lámhachadh Caldwell roinnt mhaith babhtaí agus gortaíodh go dona é, fágtha i mbaol a bháis. Caitheadh 10 gcinn de philéir. Bhuail péire acu feithiclí eile san áit a raibh an Cigire Caldwell páirceáilte.

D'eisigh na póilíní íomhánna ó cheamaraí slándála den Ford Fiesta gorm a thiomáin lucht an ionsaithe go dtí an Ómaigh.

### Polaitíocht
Tháinig ceannairí na gcúig pháirtí mhóra le chéile chun an t-ionsaí a cháineadh. Timpeall an ama seo, bhí an DUP ag dúirt nach rachaidís ar ais i dTionól Thuaisceart Éireann gan margadh faoin Phrótacal. Timpeall an ama a lámhachadh Caldwell, rinne Rialtas na Ríochta Aontaithe agus an tAontas Eorpach margadh nua Breatimeachta.
[mion|Bhí ardphróifíl Caldwell agus baint lárnach aige le mórfhiosrúcháin coiriúla, mar shampla [Dúnmharú Lyra McKee.]]

### Fiosrúcháin
Meastar gurb iad easaontóirí poblachtacha a bhí taobh thiar den ionsaí.  Dúirt na póilíní gur ag díriú ar easaontóirí poblachtacha an 'IRA Nua’ atá an fiosrúchán. 

Dúirt na póilíní gur coirpigh ón bpobal Protastúnach, a raibh baint acu le heasaontóirí poblachtacha, is ea cuid den drong a chreideann siad a rinne iarracht Caldwell a mharú   Tá na coirpigh seo i gconradh ceilge le heasaontóirí poblachtacha le tamall fada (níl siad bainteach le paraimíleataigh dhílseacha).

Bhí £150,000 de luaíocht á tairiscint ar aon eolas a chiontódh an dream a ba chúis leis an ionsaí.

Ar 26 Bealtaine 2023, bhí aon duine dhéag gafa san Ómaigh agus in Oileán an Ghuail, naonúr fear agus beirt bhan idir 21 bliain agus 72 bliain d'aois.

## Féach freisin

* An SPTÉ (PSNI) agus Sceitheadh eolais de chuid na SPTÉ
* Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
* Buamáil na hÓmaí (1998); mharaigh an 'Fíor IRA' 29 agus cúpla gan bhreith

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:2023
Catagóir:Póilíní
Catagóir:Seirbhís Póilíneachta Thuaisceart Éireann
Seán P. Ó hÉalaí

Iriseoir agus craoltóir le RTÉ Raidió na Gaeltachta, Comhar, Scéala Éireann, srl  ba ea **Seán P Ó hÉalaí** (a d'éag ar 6 Mairt 2023 agus as Doire ó dhúchas dó).

## Saol
Bhí Seán P Ó hÉalaí páirteach i nGluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta ag deireadh na seascaidí, agus leis an bhfeachtas toghchánaíochta a reáchtáladh do Pheadar Mac an Iomaire.

Ceapadh é ina eagarthóir ar an iris *[[Comhar]]* i dtús na seachtóidí. 
[mion|Tuairiscí rialta le linn [na Trioblóidí|na dTrioblóidí. (Ascaill Chnocán na Feá, Béal Feirste)]]
Thug sé roinnt blianta ina dhiaidh sin ag obair do Nuacht RTÉ. Ba é an chéad Chomhfhreagraí don Iarthuaisceart ag an tseirbhís sin agus bhíodh tuairiscí rialta aige faoi na Trioblóidí.

D’fhág sé RTÉ ag tús na n-ochtóidí chun dul ag obair mar Eagarthóir Gaeilge an *[[Scéala Éireann|Irish Press]]* (Scéala Éireann) agus d’fhan sé leis an nuachtán sin nó gur dúnadh é i 1995.

Chuaigh sé ag obair le RTÉ Raidió na Gaeltachta i nDomhnach Broc ina dhiaidh sin. I measc na gclár ar RnaG a raibh baint aige leo mar láithreoir nó léiritheoir bhí *Ardán na nEalaíon* agus na hirischláir ón ardchathair *An Chaint sa Chathair* agus *Glór Anoir*. D’éirigh sé as in 2012.
[mion|colúin Ghaeilge ([https://www.google.com/search?lr=&safe=images&as_qdr=all&sxsrf=AJOqlzVr7Wr8NtPct_gR5ndByDHb6Xaoeg:1678493786926&q=%22Beocheist%22+site:irishtimes.com&nfpr=1&sa=X&ved=2ahUKEwiDrLXPzNL9AhWST8AKHXZVBJIQvgUoAXoECAgQAg&biw=1422&bih=632&dpr=1.35 Beocheist]) aige](https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:The_Irish_Times_logo.svg)
Bhíodh sé ag soláthar colúin Ghaeilge (Beocheist) don *[[The Irish Times|Irish Times]]* ar feadh na blianta.

### Pearsanta

Ba charachtar lán de bheocht é a raibh *joie de vivre* ag baint lena chuid oibre sna meáin, Ba cheoltóir den scoth é, amhránaí agus giotáraí. Chas sé ceol le Dáithí Sproule agus Mícheál Ó Domhnaill lena linn.

Ar scor, bhí cónaí air i gCros Araild i mBaile Átha Cliath agus sa Spáinn.

Bhuail ailse scornach é agus chaill sé a ghuth iontach le linn na 2010idí. Fuair ​​sé bás ar 6 Márta 2023.

## Féach freisin

* Seán Ó hÉalaí, 1938-2017, iriseoir as Contae Mhaigh Eo

## Naisc sheachtracha

* Beocheist

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Lucht Raidió na Gaeltachta
Catagóir:Craoltóirí Gaeilge
Catagóir:Láithreoirí raidió Éireannacha
Almroth Wright

Imdhíoneola'''í''' **agus** baictéareolaí **ba ea Almroth Edward Wright**, ridire, KBE CB FRCSI FRS (10 Lúnasa 1861 – 30 Aibreán 1947).  Ba é an chéad duine é a d’úsáid vacsaíní frith-thíofóideacha ar dhaoine.

## Féach freisin

* Alexander Fleming

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1861
Catagóir:Básanna i 1947
Catagóir:Baictéareolaithe
Catagóir:Imdhíoneolaithe
Léig na hÉireann um Cheart Vótála do Mhná

clé|mion|timpeall 1910

[mion|[Margaret Cousins]]
[deas|mion|[Hanna Sheehy-Skeffington]]
Bunaíodh **Léig na hÉireann um Cheart Vótála do Mhná** (Irish Women’s Franchise League) sa bhliain 1908 chun ceist na gceart vótála do mhná a chur chun cinn.     

### Imeachtaí
Ar 4 Samhain 1908 i mBaile Átha Cliath, bhí Hanna Sheehy-Skeffington agus Margaret Cousins ar bhaill bhunaidh na Léige. Dála na sufraigéidí sa Bhreatain, bhí baill den Léig sásta modhanna míleatacha a úsáid chun a gcuid aidhmeanna a bhaint amach. Phléasc na sufraigéidí buama i Lios na gCearrbhach fiú, sa bhliain 1914, Reáchtáil siad cruinnithe agus chuaigh siad ar stailceanna ocrais nuair a bhí siad sa phríosún.

Bhí nuachtán dá gcuid féin ag an Léig, 'The Irish Citizen'. B'iad Francis Sheehy-Skeffington (fear céile Hanna Sheehy-Skeffington) agus James Cousins (fear céile Margaret Cousins) a rinne eagarthóireacht ar an nuachtán. Cuireadh an chéad eagrán den nuachtán i gcló i mí na Bealtaine 1912. Bhí mana ag an nuachtán a bhí le feiceáil ag barr an chéad leathanaigh: ‘Cearta na Saoránachta d’Fhir agus do Mhná Araon;  

Dualgais na Saoránachta ar Fhir agus ar Mhná Araon.’ 

## Féach freisin

* Margaret Cousins
* Hanna Sheehy-Skeffington

## Tagairtí

Catagóir:Sufraigéidí
Catagóir:20ú haois in Éirinn
Catagóir:Cearta na mban
Catagóir:Sufragóirí
Logainmneacha Chontae Lú

## A
*An Ardbhuailidh 
*An Baile Trasna 
*An Bhoirinn 
*An Briotás 
*An Cabhán
*An Caisleán Carrach
*An Caisleán Lomnocht
*An Carn Beag
*An Carn Mór
*An Carnán Bréagach
*An Carnán Rua
*An Charraig Léith
*An Charraig Loiscthe
*An Charraigán
*An Chloch Liath
*An Clochán Maol
*An tAcra Riabhach
*An tÁth Buí
*An tÁth Mín
*An tEanach
*Ard Bálan
*Ard Pádraig
*Ard Rathain
*Ard Tamhnaí
*Ardach
*Ardachadh
*Ard na Leibhre
*Ardtulaigh Bheag
*Ardtulaigh Mhór
*Ais Bheag
*Ais Mhór
*Áth Báilleach
*Áth Cláir
*Áth na gClog
*Áth na Sceach
*Áth na bhFearnaí
*Áth an Locháin

## B
*Baile Adaim
*Baile Alaird
*Baile Almáin
*Baile an Bhagóidigh
*Baile an Bhainc
*Baile an Bhiataigh
*Baile an Chláir
*Baile an Churraigh
*Baile an Ghleantúnaigh
*Baile an Locha
*Baile an Locháin
*Baile an Phoill
*Baile an Réisc
*Baile an tSeiscinn
*Baile an Uird
*Baile Artúir
*Baile Artúir Beag
*Baile Bhalraic
*Baile Bharúin
*Baile Binibe
*Baile Bhois
*Baile Christín
*Baile Dhónaill
*Baile Gadráin
*Baile Lagáin
*Baile Mhic Eileoid
*Baile Mhic Fhiachrach
*Baile Mhic Gabhann
*Baile Mhic Giolla Eáin
*Baile Mhic Scanláin
*Baile na Gréine
*Baile na hAitinne
*Baile na Machaire
*Baile na Móna
*Baile na dTáth
*Baile Odhráin
*Baile Pheadoc
*Baile Roibín
*Baile Tichburne
*Baile Uí Bhraonáin
*Baile Uí Bhragáin
*Baile Uí Laibheartaigh
*Baile Uí Mhaonáin
*Baile Uí Réigín
*Baile Uiginn
*Barr na bhFeadóg
*Bearna Mheá
*Bealach Boinne
*Bealach gCuaille
*Béal Átha Claonta
*Béal Átha na gCasán
*Béilinn
*Beagráth
*Brachán
*Bóthar an Bhainne
*Bóthar na mBó
## C
*Ceangaí
*Ceapóg
*Cnoc na nDriseog
*Collann
*Coill an Bhábaigh
*Corr an Charnáin
*Corr na Luchóg
## D
*Droim Ing 

## E
*Eanach
*Eanach an Bhacaigh
*Eanach an Bholtúnaigh
*Eanach Meannán
*Eanach Mhic Canna

.

ref>
Li Qiang

Is polaiteoir Síneach agus ceannaire sinsearach de chuid Pháirtí Cumannach na Síne (PCS) é Li Qiang () (rugadh 23 Iúil 1959).Tá sé ag feidhmiú mar Phríomh- Aire ar Dhaon-Phoblacht na Síne agus mar bhall tánaisteach de Choiste Seasta Pholitburo Pháirtí Cumannach na Síne ó 2023. Ó 2017 go 2022, bhí sé ina rúnaí páirtí i Shang-hai .

Tar éis dó dul isteach sa PCS i 1983, rinneadh rúnaí den chéad uair é ar Léig Óige Chumannach de Rui'an, Zhejiang. Níos déanaí ar seirbhís i roinn gnóthaí sibhialta an chúige, bhí sé ina rúnaí páirtí de Yong Kang, Wenzhou, Rúnaí Gnóthaí Dlíthiúla Polaitiúla Zhejiang agus níos déanaí ina leas-rúnaí páirtí an chúige. C**eapadh** é ina ghobharnóir ar Zhejiang i 2012, ina dhiaidh sin ina rúnaí páirtí chúige Jiangsu, agus ar deireadh á aistriú chuig post rúnaí páirtí i Shang-hai  sa bhliain 2017, an bhliain chéanna fuair sé ardú céime go dtí  post ballraíochta den Politburo PCS. 

Le linn a  thréimhse  i Shang-hai, d'oscail sé an Margadh STAR  de chuid an Stocmhalartáin Shang-hai (上海證券交易所科創板) , rinne sé maoirseacht ar infheistíocht eachtrach sa chathair lena n-áirítear Gigeamhonarcha- Shang-hai de chuid Tesla, Inc., mhaolaigh sé na ceanglais maidir le himircigh inmheánacha chun ceadanna cónaithe a fháil, agus chruthaigh sé cúig bhaile nua chun an easpa  soláthair a laghdú. Rinne sé maoirseacht freisin ar dhianghlasáil dhá mhí i Shang-hai in 2022 mar fhreagra ar an ráig, a rinne dochar mór don gheilleagar áitiúil agus a bhí cáinte.  Mar sin féin, fuair sé ardú céime chuig Buanchoiste an Pholitburo níos déanaí in 2022 agus rinneadh príomhfheidhmeannach de in 2023.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:Cumannaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Náisiúnaithe
Catagóir:Polaiteoirí Síneacha
Díog Offa

Is créfort mór líneach í Díog Offa () a leanann an teorainn idir Sasana agus an Bhreatain Bheag, a bheag nó a mhór. Tá an struchtúr ainmnithe i ndiaidh Offa, rí Angla-Shacsanach Mhercia ó CR 757 go dtí 796, a chreidtear go traidisiúnta  a d'ordaigh a thógáil. Cé go ndéantar díospóireacht ar a chuspóir bunaidh beacht, léirigh sé an teorainn idir Mercia Anglacánach agus ríocht na Breataine Bige i ''Sir Powys'' .

Bhí an créfort, a bhí suas le 20m ar leithead (lena n-áirítear a díog chliathánach) agus 2.4 m ar airde, a thrasnaigh talamh íseal, cnoic agus aibhneacha. Sa lá atá inniu ann tá sé cosanta mar shéadchomhartha sceidealaithe. Leantar cuid dá bealach ag Llwybr Clawdd Offa (Cosán Díog Offa),  cosán fada 285 km, a ritheann idir Cuan Learpholl sa tuaisceart agus Inbhear na Sabhrainne sa deisceart..

Cé go bhfuil an Díog dátaithe go traidisiúnta go dtí an Mheánaois Luath i Sasana Angla-Shacsanach, thug taighde le blianta beaga anuas – ag baint úsáide as teicnící mar dhátú carbóin radaighníomhach – dúshlán don  stairstaireolaíocht '''ghnásúil''' agus na dteoiricí traidisiúnta faoin créfoirt agus léiríonn gur cuireadh tús le cuid de sa 5ú haois, le linn na tréimhse fo-Rómhánach .

## Stair

### Cúlra
mion|clé|Méid Mhercia le linn  Forlámhais Mhercia, ag taispeáint líne Chlaí Uíbh Fhailí (dearg)Méid na Mearcair le linn Ardcheannas na Mersia, ag taispeáint líne Dhíog Offa (dearg)

## Tagairtí
Crith talún Tohoku agus súnámaí, 2011

Tharla crith talún ollmhór amuigh ó chósta chontaetha Fukushima, Miyagi, agus Iwate na Seapáine - cuid den réigiún Tohoku - ar an 11 Márta 2011 a chuir súnámaí  i dtreo an cheantair, tubaiste a mharaigh b'fhéidir 22,000, a rinne scrios ar an áit, agus a chúisigh teip agus pléascadh sa stáisiún núicléach i Fukushima.
clé|mion|d'éirigh an súnámaí 40 méadar ar airde ag pointe amháin
clé|mion|leirscrios

### Imeachtaí
Tharla an crith talún is mó riamh sa ,tSeapáin, 9.0–9.1 (Mw), ar an 11 Márta i **Tōhoku** (東北地方太平洋沖地震, Tōhoku-chihō Taiheiyō Oki Jishin). Bhí sé faoi ghrinneall an aigéin timpeall 25km amach ón gcósta. Bháigh an súnámaí limistéar leathan tíre, cathracha, bailte agus feirmeacha. Bhí go leor fágtha gan dídean. Bhí na milliúin eile gan chumhacht aibhléise ná uisce. 
clé|mion|beochanNí dóigh go ndearna an crith talún sin ró-dhochar do na himoibreoirí i Fukushima, ach milleadh an-chuid de chórais rialaithe na n-imoibreoirí nuair a bhuail súnámaí an stáisiún cumhachta núicléach.

### Iarmhairtí fadtéarmacha
Sa bhliain 2016, le boradh a chur faoin turasóireacht sa cheantar, d’íoc rialtais áitiúla ó Tohoku táille le Niantic le Pokémon cumhachtach darb ainm Lapras a chur ar fáil sa réigiún.
clé|mion
Leanann Rialtas na Seapáine orthu ag coinneáil limistéir leithlisithe gar do shuíomh Stáisiún Núicléach Fukushima Daiichi (in 2024). Is féidir pionós a ghearradh ar dhaoine a théann isteach sna limistéir seo go mídhleathach.

## Féach freisin

* Tubaiste núicléach Fukushima

## Tagairtí

Catagóir:2011
Catagóir:Stair na Seapáine
Catagóir:Creathanna talún
Catagóir:Súnámaithe
At Swim-Two-Birds

Scríobh Brian Ó Nualláin (nó Flann O'Brien nó Myles na gCopaleen) an t-úrscéal grinn ***At Swim Two Birds***, sna 1930idí, a áirítear anois mar mhórshaothar litríochta agus ceann de na húrscéalta Éireannacha is fearr riamh.
clé|mion|Brian Ó Nualláin

### Stair
Foilsíodh a chéad úrscéal, *At Swim-Two-Birds* ar 13 Márta 1939, go díreach roimh an Dara Cogadh Domhanda, agus díoladh de 240 cóip de sa chéad bhliain. Athfhoilsíodh an leabhar sna Stáit Aontaithe in 1950/1951, gan rath chomh maith. Ach de réir a chéile bhíothas á aithint mar shaothar tábhachtach litríochta. cé go raibh meas mór air ag údair mar Graham Greene agus James Joyce, b’fhéidir a rá go ndearna lucht litríochta na hÉireann faillí ann ar feadh i bhfad.   

Tugadh cló nua amach in 1960 agus cuireadh fáilte chomh mór sin roimhe gur misníodh Brian chun an t-úrscéal gairid *The Hard Life* (1961) a scríobh. 

### Cúlra
Tá *At Swim-Two-Birds* bunaithe ar charachtair agus ar phearsana a tháinig as saothair fhicseanúla eile agus as finscéalta miotasúla, agus is é an míniú a thug an scríbhneoir air seo ná go raibh an iomarca carachtair fhicseanúla ann cheana féin. 

Chuir James George O’Keeffe (1865–1937) an leabhar Buile Shuibhne in eagar do Cumann na Scríbheann nGaedhilge a d’fhoilsigh an saothar sa bhliain 1913, a foilsíodh arís sa bhliain 1931. Bhain Flann O’Brien an-úsáid as a ndearna O’Keeffe ina úrscéal.    Is aistriúchán Béarla é an teideal den an logainm "Snámh dá éan" le fáil sa scéal.
mion|Fionn mac Cumhaill

### Úrscéal
San  úrscéal, téann carachtair an scéil chun cearmansaíochta ar an scríbhneoir, agus iad ag déanamh a bheag den chineál saol a cheap an scríbhneoir dóibh. Faightear Fionn mac Cumhaill i míreanna a dhéanann scigaithris ar nós na miotas Gaelach.

### Sna meáin
Bhí plean ag an aisteoir Brendan Gleeson scannán a dhéanamh. Bhí Gleeson  i mbun léirithe agus Gabriel Byrne, Colin Farrell agus Cillian Murphy le feiceáil sa leagan scannánaíochta seo.

## Féach freisin
* ''Buile Shuibhne''
* *[[The Third Policeman]]*
* *[[An Béal Bocht]]*
* *Trecheng Breth Féne*

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht
Catagóir:Úrscéalta fantaisíochta Éireannacha
Catagóir:Úrscéalta fantaisíochta
Catagóir:Úrscéalta Éireannacha
Catagóir:Fantaisíocht Éireannach
Catagóir:Ficsean tuairimeach Éireannach
Catagóir:Aoir
Catagóir:Leabhair le Brian Ó Nualláin
Rickey Thompson

Is aisteoir Meiriceánach é **Rickey Thompson** (rugadh 6 Feabhra 1996). Tháinig sé chun suntais mar gheall ar na físeáin grinn a phostálann sé ar Instagram, agus Vine roimhe seo.

Tá Thompson go hoscailte aerach.

## Tagairtí

Rickey Thompson
Rickey Thompson
Catagóir:Daoine beo
Michelle Yeoh

Is aisteoir í **Michelle Yeoh Choo Kheng** ón Mhalaeisia (a rugadh mar **Yeoh Choo Kheng**; (); 6 Lúnasa 1962).  Luaite mar  **Michelle Khan** ina luathscannáin i Hong Cong, agus bhain sí clú agus cáil amach sna 1990idí tar éis di a bheith páirteach i sraith scannán aicsin de chuid Hong Cong, mar shampla *Yes, Madam* (1985), *Magnificent Warriors* (1987), *Police Story 3: Supercop* (1992), *The Heroic Trio* (1993), agus *Holy Weapon* (1993).

Bhog sí go dtí na Stáit Aontaithe ina dhiaidh sin, áit ar bhain sí aitheantas as a cuid ról sa scannán James Bond *Tomorrow Never Dies* (1997) agus sa scannán ealaíon comhraic le Ang Lee *[[Wò hǔ cáng lóng|Crouching Tiger, Hidden Dragon]]* (2000). Ghnóthaigh an dara ról ainmniúchán BAFTA  "*Best Actress in a Leading Role*." Tar éis athbheochana gairme le ról  ilbhliantúil athfhillteach ar *Star Trek: Discovery* (2017–2020), fuair sí moladh ar fud an domhain as a taibhiú mar Evelyn Wang sa scannán 2022 *Everything Everywhere All at Once*, agus bhuaigh sí Duais an Acadaimh don Aisteoir is Fearr, Gradam Golden Globe agus Gradam an Screen Actors Guild as "*Outstanding Performance by a Female Actor in a Leading Role.*"  Bhí sí ar an gcéad Áiseach a bhuaigh an Oscar don Aisteoir is Fearr, an chéad Malaeisiach a bhuaigh Gradam Acadaimh in aon chatagóir, agus an dara bean de chine daite a bhuaigh an Aisteoir is Fearr, Halle Berry i 2002.

## Tagairtí

Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Aisteoir is Fearr' (Oscars)
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Antonella Sorace

Tá **Antonella Sorace** ina Ollamh le Teangeolaíocht Fhorbartha in Ollscoil Dhún Éideann. Tá sí ina Comhalta den *British Academy*, ina Comhalta den *Royal Society of Edinburgh* agus ina Comhalta den Royal Society of Arts. Le linn a gairme bhí ceapacháin taighde agus ollúnachtaí ar cuairt aici ag go leor institiúidí, lena n-áirítear Ollscoil Utrecht, Ollscoil Trondheim, Ollscoil Tromsø, Institiúid Max Planck um Shíceolaíocht, Ollscoil Johns Hopkins, Ollscoil Stáit Michigan, Ollscoil Hamburg, agus Ollscoil Siena. Díríonn a cuid taighde ar roinnt ceisteanna idirghaolmhara a thugann le chéile an teangeolaíocht, an tsíceolaíocht thurgnamhach agus an eolaíocht chognaíoch, agus cuimsíonn a gnóthachtálacha taighde agus foilseacháin fo-réimsí éagsúla fiosrúcháin eolaíochta.  Is príomhshaineolaí í ar an dátheangachas ar feadh an tsaoil agus tá cáil ar leith uirthi as a cuid staidéir ar chainteoirí fásta dara teanga **sárchumasacha** ("cumas cainteora dúchais nó geall leis"); as a cuid taighde ar na hathruithe ("creimeadh teanga") a tharlaíonn i dteanga dhúchais na sárchainteoirí dara teanga; as an imscrúdú a rinne sí ar shealbhú dátheangach sa luath-óige agus go déanach san óige, agus ar éifeachtaí an dátheangachais i réimsí neamhtheangeolaíocha. Tá cáil idirnáisiúnta uirthi freisin as an méid a chuireann sí le tíopeolaíocht teanga, go háirithe as a cuid taighde ar athraitheacht shrianta ag an gcomhéadan idir an léacsacan agus an chomhréir, atá á fhiosrú aici i go leor teangacha, agus as a cuid staidéir ar ghrádú i dteanga nádúrtha. Ina theannta sin, chuir sí go mór le modhanna turgnamhacha sa teangeolaíocht trí cheannródaíocht a dhéanamh maidir le húsáid Meastachán Méadaíochta mar theicníc chun breithiúnais inghlacthachta teanga a tharraingt. Tá sí tiomanta d'eolas a scaipeadh faoi thorthaí taighde ar an dátheangachas lasmuigh den saol acadúil. Is í an stiúrthóir bunaidh ar an eagraíocht neamhbhrabúis *Bilingualism Matters*, a bhfuil gréasán leathan craobhacha idirnáisiúnta aici ar fud an domhain, agus bronnadh RSE Beltane Prizes for Public Engagement uirthi.

## Naisc sheachtracha
*The Sardinian professor fighting to save Gaelic – and all Europe’s minority tongues
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Teangeolaithe an 21ú haois
Catagóir:Alumni University of Southern California
Catagóir:Acadamh Ollscoil Dhún Éideann
Catagóir:Fellow of the Royal Society of Edinburgh
Catagóir:Teangeolaithe mná
Ianómámaigh

mion|clé|Bean agus páiste, 1997
Treibh bhundúchasach, agus pobal 35,000 duine, a bhfuil cónaí orthu i bhforaois na hAmasóine, is ea na h**Ianómámaigh** (nó **Yanomami**)

Tá lucht na nIanómámach ina gcónaí ar an tearmann bundúchasach is mó sa Bhrasaíl, i stát Roraima ar theorainn Veiniséala.

mion|clé|Ianómámaigh

### Stair
Aimsíodh ór ar thearmann na treibhe sna 1970idí agus ó shin i leith tá ionradh á dhéanamh de réir a chéile ar a gcuid tailte ag *garimpeiros*, mianadóirí mídhleathacha, agus ag a gcuid teaghlach siúd. 

Idir 2018 agus 2022, agus lagú déanta ag rialtas iaruachtarán na Brasaíle, Jair Bolsonaro, ar dhlíthe timpeallachta agus ar chosaint na bpobal bundúchasach sa tír, tháinig méadú as cuimse ar líon na mianadóirí mídhleathacha ar thailte na Yanomami – agus ar líon na  h**Ianómámaigh** a bhí ag fáil bháis den ocras, ó ghalair agus ó fhaillí thromchúiseacha na n-údarás.

## Féach freisin

* Bundúchasaigh Mheiriceá
* Jair Bolsonaro

## Tagairtí

Catagóir:An Bhrasaíl
Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá
Catagóir:Cinedhíothú
Na leabhair Ghaeilge is faide

Seo liosta de na leabhair Ghaeilge is mó focal nó leathanach.

D'fhoilsigh Coiscéim an leabhar Gaeilge is mó riamh - Logainmneacha Mhaigh Eo - leis an Dr. Fiachra Mac Gabhann (nach maireann) 3,500 logainm le 7,500 leathanach. Tá 2.5 milliún focal ann thar 13 imleabhar. 

## Leabhair fhada eile

* >600k focal in “Fréamh an Eolais” leis an Oll. Matt Hussey
* Thart ar 900k focal i mBíobla Uí Fhiannachta
* > 2.2 milliún focal in “Croidhe Cainnte Ciarraighe”, cé nár cuireadh i gcló riamh é forasnagaeilge.ie/angum/wp-conte…
* >3.6 milliún focal scríofa ar Twitter ag an tweetálaí is bisiúla @aonghusoha
* An Bíobla
* An Séimhiú ar an ainm briathra agus ar an ainmfhocal éiginnte sa ghinideach ar lorg ainmfhocail eile, Mícheál Ó Cearúil, 2016.
* Aisling Ghéar – Na Stíobhartaigh agus an tAos Léinn, 1603-1788, le Breandán Ó Buachalla, toirtiúil go maith freisin 808 lch
* An tÚrscéal Gaeilge, An Clóchomhar, Alan Titley
* Fréamh an Eolais Ciclipéid eolaíochta agus teicneolaíochta, An tOllamh Matt Hussey, Coiscéim 2011 730 lch
* Stair na Gaeilge: in ómós do Pádraig Ó Fiannachta. Clúdach Kim McCone. Roinn na Sean-Ghaeilge, Coláiste Phádraig, 1994, 905 lch
* Éire mar ba mhian le... Domhnall Ó Lubhlaí 1000+ lch
* 700+ lch i "Beatha T. Wolfe Tone"
* Leabhar Mór na nAmhrán
* Análacha na gCeithre Máistrí
* Lámh Láidir le Joe Steve, úrscéal téagartha 
* Pobal na Gaeltachta – A scéal agus a dhán
* Cluiche na Corónach ~330k focal
* Thart ar 600 lch i bhForas Feasa ar Éirinn (dhá imleabhar)
* Féilscríbhinn Chathail Uí Ainle
* Scéal na hIomána
* Scéal na Peile
* Ba é Méirscrí na Treibhe le Alan Titley an t-úrscéal is mó focal, de réir ríomh an údair sna 90idí.
* AN straith Beathaisnéis - ainm.ie
* Dialanna an Ríordánaigh, an saothar is faide i nGaeilge ach iad a fhoilsiú.
* Tá Súil Eile le Seán Tadhg Ó Gairbhí timpeall 100,000 focal.
* Bealach na Spáinneach
* Ó Muraíle (Nollaig): Leabhar mór na ngenealach: The great book of Irish genealogies, compiled (1645–66) by Dubhaltach Mac Fhirbhisigh / edited with translation and indexes by Nollaig Ó Muraíle. De Búrca, 2003.
* Teasáras Gaeilge–Béarla le Garry Bannister, eagrán nua iomlánaithe de mhórshaothar an údair aitheanta. Beagnach 700,000 focal ann, 1088 leathanach, Mórshaothar tagartha, Treoir ghramadaí, Clúdach crua.

catagóir:Leabhair Ghaeilge
catagóir:An Ghaeilge
Mainie Jellett

Ba ealaíontóir Éireannach í **Mainie Jellett** (29 Aibreán 1897 – 16 Feabhra 1944).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1897
Catagóir:Básanna i 1944
Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Catagóir:Coláiste Oiriall
Guo Wengui

Is billiúnaí agus fear gnó Síneach ionnarbthach é **Guo Wengui** () a rugadh an 10 Bealtaine, 1970 nó an 5 Deireadh Fómhair, 1968), ar a dtugtar freisin **Guo Haoyun**  (**郭浩云**), **Miles Guo,** agus **Miles Kwok**. Bhí sé ina ghníomhaí polaitíochta agus rialaíonn sé *Beijing Zenith Holdings* (trí seachvótaí Li Lin agus Jiang Yuehua),  agus  sócmhainní eile. Ag buaic a ghairmréime, bhí sé ar an 73ú duine is saibhre sa tSín. Cúisíodh Guo as éilliú agus míghníomhartha eile ag údaráis na Síne agus theith sé go dtí na Stáit Aontaithe go déanach i 2014, tar éis a fhoghlaim go mbeadh sé gafa faoi líomhaintí breabaireachta, fuadach, sciúrtha airgid, calaoisí agus éignithe. Maíonn Guo go bhfuil na cúisimh spreagtha ó thaobh na polaitíochta de, agus go bhfuil sé mar thoradh ar fheachtas díoltais pholaitiúil a rinne rialtas na Síne ina choinne. Is comhghleacaí de Steve Bannon  é Guo agus ball de ionad saoire Mar-a-Lago iar-Uachtarán na Stát Aontaithe Donald Trump i Florida.é.

## Naisc sheachtracha
*Chinese business tycoon and Bannon ally Guo Wengui arrested in $1bn fraud conspiracy

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Lucht gnó ó Shandong
Catagóir:Daoine ó Liaocheng
Catagóir:Billiúnaithe Síneacha
Catagóir:Eisimircigh ón tSín go dtí na Stáit Aontaithe
Catagóir:Éalaithigh a bhfuil tóir orthu
Catagóir:Gníomhaithe ó Chathair Nua-Eabhrac
Peireastráice

San Aontas Sóivéadach sna 1980idí, chiallaigh ***peireastráice***  (, ) 'athstruchtúrú an gheilleagair Shóivéadaigh trí thabhairt isteach níos mó polasaithe ar an mhúnla iartharach.

### Cúlra
Bhí a fhios ag Míchail Gorbaitseov, ceannaire an Aontais Shóivéadaigh, sna 1980idí, go gcaithfeadh an APSS athrú ó bhun, idir chúrsaí polaitiúla agus chúrsaí eacnamaíocha, dá mb’áil leis fanacht beo. Spreag Gorbaitseov an pobal fosta, áfach, cáineadh cruthaitheach a dhéanamh ar an chóras chumannach .

B'é an focal peireastráice  (agus "gleasnast") a tharraing Gorbachev chuige ag iarraidh a chuid leasuithe a shainmhíniú. Bhí na coincheapanna *seo* lárnach maidir le tuiscint a fháil ar an Rúis sna 1980idí. D'athraigh an saol san Aontas ag an am, agus baineadh srianta na cinsireachta de na meáin chumarsáide, ionas go bhfuair muintir an Aontais cead cainte.

## Féach freisin

* Gleasnast
* Míchail Gorbaitseov

## Tagairtí

Catagóir:Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha
Catagóir:Polasaí poiblí
Catagóir:1980idí
Élisa Deroche

Ba í **Élisa Deroche**, **Elise** **Raymonde Deroche,** nó níos déanaí **<nowiki/>'Baron' 'Delaroche** nó **de Laroche**' (22 Lúnasa 1882  i bPáras  – 18 Iúil 1919 sa Somme) an chéad bhean a fuair ceadúnas píolóta agus an chéad baneitleoir nó banphíolóta ar domhan le ceadúnas píolóta. 
[clé|mion|rinneadh [cárta poist|cártai poist di... anseo sa bhliain 1907]]

## Saol

### Aisteoir agus máthair
clé|mion|timpeall 1909
Aisteoir agus áilleagán  ba ea Deroche sna 1900idí, agus rinneadh pictiúir áilleagáin di. Bronnadh ainm stáitse.uirthi, 'de Laroche'. 

Phós sí Louis Léopold Thadome in bPáras, ar 4 Lúnasa 1900. Rugadh a hiníon sa bhliain 1901, Raymonde Marguerite Charlotte Thadome, a d'éag 25 Márta 1902. Rugadh a mhac an bhliain dár gcionn.  

Fuair Raymonde agus Louis colscaradh ar 28 Meitheamh 1909, nuair a thosaigh Rayonde ag eitilt. D'éag Louis in 1911.

### Baneitleoir
Bean spórtúil ab ea í agus thaitin gluaisrothair agus cartacha go mór léi. Bhí cáil uirthi leis mar aisteoir roimhe. Spreagadh í san eitlíocht nuair a chur sí aithne ar eitleoirí eile. Chuaigh turas na ndeartháireacha Wright sa bhliain 1908 i gcion go mór uirthi freisin.

Thosaigh sí ag foghlaim conas eitilt sa bhliain 1909 sa bhaile Chalons, 140 ciliméadar taobh amuigh de Pháras. Chabhraigh an píolóta Charles Voisin léi taithí a fháil ar conas eitleán a láimhseáil. De réir a chéile d’éirigh léi eitleán a phíolótú go neamhspleách, an chéad bhean ar domhan. 

Sa bhliain 1910, fuair sí ceadúnas píolóta #36 de chuid *Fédération Aéronautique Internationale*,a n chéad bhean a fuair ceadúnas píolóta.

Sa bhliain chéanna, fuair sí roinnt cuirí go dtí taispeántais eitleáin timpeall an domhain. Chuaigh sí ar turas go dtí Caireo san Éigipt, Cathair Pheadair sa Rúis agus Búdaipeist na hUngáire. I gCathair Pheadair, thug an Sár Nioclás an teideal "Baron" uirthi, más fíor 
clé|mion|1909
Bhí roinnt timpistí aici ach lean sí ar aghaidh i gcónaí. Sa bhliain 1913, bhuaigh sí an gradam Coupe Femina, duais do phíolótaí baineanna as gnóthú thar na bearta.

Tháinig deireadh lena cuid aistear nuair a thosaigh an Chéad Chogadh Domhanda. Thóg sí post mar thiománaí ag iompar saighdiúirí. 

Nuair a tháinig deireadh leis an gcogadh, thosaigh sí ag eitilt arís.  Sa bhliain 1919 chuaigh sí thar na bearta ní b'fhaide arís ar airde 4800 méadar. Ní amháin go raibh sí ag eitilt, bhí cáil uirthi mar innealtóir éirimiúil ag tástáil eitleán mar theastaigh uaithi caighdeán ní b'fhearr a bheith ar an margadh.clé|mion|1910ː an chéad bhean a fuair ceadúnas píolóta idirnáisiúnta ; bronnadh an ceadúnas  uirthi 8 Márta 1910 sa Fhrainc

### Bás
I mí Iúil 1919 i Le Crotoy (Somme) bhí sí amuigh ag tástáil, agus thuairteáil an t-eitleán agus bhuail sé an talamh. Fuair sí bás agus í 36 bliain d’aois, agus curtha i Père-Lachaise  inniu lena mhac.

Tá dealbh di le feiceáil san aerfort Le Bourget i bPáras.

## Féach freisin

* Aida de Acosta
* Thérèse Peltier
* Amelia Earhart

## Tagairtí

Catagóir:Eitleoirí Francacha
Catagóir:Innealtóirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1882
Catagóir:Básanna i 1919
TG4 Foghlaim

Acmhainn nua oideachais chlosamhairc is ea **TG4 Foghlaim** atá curtha in oiriúint do riachtanais scoláirí na hArdteistiméireachta in Éirinn, ach is féidir le foghlaimeoirí ag leibhéal ar bith leas a bhaint as an t-ábhar seo chun a gcuid scileanna Gaeilge a fhorbairt.

Tá TG4 i gcomhar le hOllscoil na Gaillimhe tar éis suíomh nua físe a chur ar fáil ar www.tg4.ie/ga/foghlaim/ do dhaltaí iar-bhunscoile atá ag ullmhú do Bhéaltriail Ghaeilge na hArdteistiméireachta.

Lena chois sin, beidh léiriú físe ar fáil ar TG4 Foghlaim ar bhrí liteartha agus ar bhrí mheafarach na ndánta atá ar an Siollabas, mar aon le próifíl iomlán ar na filí agus cur síos ar chúlra na ndánta. Is comhpháirtíocht idir TG4 agus Ollscoil na Gaillimhe an togra seo agus táthar ag súil go rachaidh sé chun tairbhe do dhaltaí agus do mhúinteoirí araon.

Deir Leascheannasaí TG4, Pádhraic Ó Ciardha, go bhfuil an togra seo curtha le chéile mar thoradh ar iarratais go leor atá déanta ag múinteoirí (agus a gcuid daltaí) ar an gcainéal le beagán blianta: “*Is cóir agus is deas linn togra oideachasúil mar seo a sheoladh mar chruthúnas breise ar an leas poiblí a dhéanann TG4 ag cur na Gaeilge chun cinn ar fud na cruinne*.”

Leagann Príomhfheidhmeannach Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge, Dónall Ó Braonáin, béim ar thábhacht an togra: “*Is iontach go bhfuil taighde ceannródaíoch ar an sealbhú teanga á roinnt ar mhúinteoirí agus mic léinn ardteistiméireachta a bhuíochas d’acmhainní foghlama den chéad scoth*.”

## Naisc sheachtracha
*TG4
*An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta 
*TG4 Foghlaim

## Tagairtí

Catagóir:Láithreáin gréasáin na Gaeilge
Catagóir:Foghlaim na Gaeilge
Catagóir:Oideachas in Éirinn
Tamworth, Ontario

Is pobal beag é **Tamworth** i mbailecheantar Stone Mills i ***Lennox and Addington County*** (Contae Lennox agus Addington), Ontario, Ceanada. Tá Tamworth suite lastuaidh de Napanee, agus soir ó thuaidh ó Bhelleville, in aice le *Beaver Lake* (Loch na mBéabhar). Sníonn am loch seo isteach i ''Salmon River'' (Amhainn na mBreadán) a  shreabhann trí Tamworth agus ba é an t-uisce sreafa seo a bhí freagrach as mórán de thráchtáil iarmhuilte Tamworth.

## Stair
I dtosach báire, sa bhliain 1826, thóg Calvin Wheeler roinnt muilte anseo sna 1840idí agus tugadh ***Wheeler's Mills*** air ar dtús. Sa bhliain 1848, osclaíodh oifig an phoist faoin ainm reatha, a ainmníodh as Tamworth, Staffordshire. Bhí meas ag Wheeler ar Sir Robert Peel, Feisire Parlaiminte Tamworth.

Bhí an ceantar socraithe ag go leor inimirceach Éireannach agus faoi 1865 ba é 500 daonra an cheantair. Sa bhliain 1884 bhí trí thraein ag imeacht go Napanee gach lá ag an *Tamworth and Quebec Railway*. Nuair a bhí an clúdach foraoise bainte ní raibh an ithir a bhí fágtha den chaighdeán ab fhearr, ach lean feirmeoirí orthu agus chuimsigh an limistéar go leor monarchana cáise. D’fhéadfadh feirmeoirí cur lena n-ioncam trí chrainn a ghearradh sa gheimhreadh le dul ag snámh síos Abhainn Napanee go muilte sa deisceart.

Is meascán d'fheirmeacha, tithe agus teachíní ar Loch na mBéabhar é Tamworth inniu, agus áirítear leis seirbhísí amhail; séipéil, réimse haca, niteoir carranna, bialanna, siopa crua - earraí, siopa grósaera, cógaslann, siopa  eischeadúnais, leabharlann agus go leor eile.

## An Ghaeltacht
Lena chois sin, tá an chéad cheantar ina labhraítear Gaeilge na hÉireann, nó Gaeltacht, taobh amuigh d'Éirinn in Tamworth. I measc na bpleananna don láithreán tá cábáin le cóiríocht a thabhairt do bhreis is 100 duine, seomraí ranga, agus músaem.

## Spóirt
Bhí foireann amaitéarach Sinsearach A ag Tamworth ó 2003 go 2005. D'imir *The Braves* i Sraith Haca Sinsearach Oirthear Ontario . D'fheidhmigh foireann Shraith II Sóisearach "A", ar a dtugtar *The Tamworth Cyclones*, ó 2007 go 2009 i Sraith Haca Shóisearach A Mhórcheantar Metro .

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Tamworth láithreán gréasáin oifigiúil
Catagóir:Pobail i gContae Lennox agus Addington
Bella ciao

Is amhrán Iodálach de chuid na ndaoine  ón 19ú haois dhéanach é ***Bella ciao***, a chan na hoibrithe séasúrach, nó na *mondine*, i dtosach báire mar agóid i gcoinne na ndálaí oibre crua sna goirt ríse i dTuaisceart na hIodáile.

start=160|mion|clé|Bella ciao san bialann U Fleků, i bPrág

## Stair
Glactar leis go forleathan gur athraíodh agus gur glacadh leis an amhrán seo mar rosc catha na Gluaiseachta Frithbheartaíochta Iodálaí, ag na páirtiseáin a throid i gcoinne an Naitsíochais agus an Fhaisisteachais i gcoinne fhórsaí forghabhála na Gearmáine, a bhí  i gcomhghuaillíocht leis an *Repubblica Sociale Italiana* (Poblacht Shóisialta na hIodáile) idir 1943 agus 1945 le linn Chogadh Cathartha na hIodáile. Áitíonn roinnt staraithe, áfach, nach bhfuil mórán fianaise ann, nó nach bhfuil fianaise ar bith, gur chan na páirtiseáin Iodálacha an t-amhrán i ndáiríre.

Tá leaganacha de *Bella ciao* fós á gcanadh ar fud an domhain mar iomann saoirse agus frithbheartaíochta.

## Liricí
### Leagan ''mondine''

### Leagan páirtiseánach

## Tagairtí

Catagóir:Amhráin faoi shaothar
Catagóir:Amhráin faoi shaoirse
Catagóir:Ceol frith-fhaisisteach
Catagóir:Amhráin tírghrá na hIodáile
Catagóir:Gluaiseacht frithbaheartaíochta na hIodáile
Catagóir:Amhráin Iodálacha
Catagóir:Amhráin in Iodáilis
Catagóir:Cultúr na hIodáile
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Eagraíocht um Thoirmeasc ar Airm Cheimiceacha

Eagraíocht idir-rialtasach agus an eagraíocht dhomhanda a scrúdaíonn airm cheimiceacha is ea an **Eagraíocht um Thoirmeasc ar Airm Cheimiceacha** nó **ETAC**.  Déanann ETAC *monatóireacht* ar chur i bhfeidhm an Choinbhinsiún maidir le hAirm Cheimiceacha, a shíníodh i  ar 29 Aibreán 1997. Tá sé mar aidhm ag an conradh seo airm cheimiceacha a chosc.

In Eire, déanann an Roinn Gnóthaí Eachtracha agus Trádála ionadaíocht thar ceann na hÉireann.

Bronnadh Duais Nobel na Síochána ar ETAC sa bhliain 2013.

### Imeachtaí
Bhí ETAC i láthair sa tSiria.

Tháinig na saineolaithe ETAC ar airm cheimiceacha chun na Breataine in 2018 chun fiosrúchán a dhéanamh ar Nimhiú Sergei agus Yulia Skripal.

## Féach freisin

* Coinbhinsiún maidir le hAirm Cheimiceacha
* Arm ceimiceach

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Catagóir:Airm cheimiceacha
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Síochána
Rafael Cadenas

Is file, scríbhneoir aistí agus ollamh ollscoile Veiniséalach é **Rafael Cadenas** (rugadh 8 Aibreán 1930 i mBarquisimeto, Lara).

D’fhoilsigh Cadenas a chéad leabhar filíochta, *Cantos iniciales*, sa bhliain 1946. Tar éis coup míleata le Marcos Pérez Jiménez, chuaigh sé ar deoraíocht in Oileán na Tríonóide ó 1952 go 1956 . Léiríodh an taithí a fuarthas ansin ina chuid leabhar *Una Isla* agus *Los cuadernos del destierro* i 1958 agus 1960.

Sna blianta ina dhiaidh sin, chomh maith le himleabhair filíochta, foilsíodh roinnt aistí ar an litríocht. Sa bhliain 1985 bronnadh an *Premio Nacional de Literatura de Venezuela* air. I 1992 fuair sé an *Premio Pérez Bonalde*. Sa bhliain 2007 ghlac sé páirt sa 4ú Féile Filíochta Mheiriceá Laidinigh i Vín. Sa bhliain 2009, fuair sé Gradam Juan Rulfo Mheicsiceo. In 2015, fuair sé Gradam García Lorca. Ina dhiaidh sin, sa bhliain 2018, fuair sé an *Premio Reina Sofía de Poesía Iberoamericana* agus an *Premio Miguel de Cervantes* in 2022

Cumannach ab ea Cadenas ina óige. Ar feadh na mblianta, áfach, bhí sé i bhfad ón idé-eolaíocht seo. Sa bhliaqin 2020, dúirt sé leis an nuachtán *El País*,  "*el problema de toda ideología es que ya está hecha, lo cual traba el pensar libremente*"." (I nGaeilge:" *is í an fhadhb le haon idé-eolaíocht go bhfuil sí déanta cheana féin, rud a fhágann go bhfuil sé deacair smaoineamh faoi shaoirse.")* Staon rialtas Nicolás Maduro ó comhghairdeas a dhéanamh le Cadenas nuair a bhuaigh sé duais Cervantes. Dúirt Cadenas ag an am: “*Ní fhaighim comhghairdis agus níl mé ag súil leo. Ní aontaím leis an réimeas, ach ní ghlacaim páirt sa pholaitíocht ach an oiread*".

## Tagairtí

Catagóir:Filí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Faoin mBlaoisc Bheag Sin

Sa leabhar **Faoin mBlaoisc Bheag Sin** le Louis de Paor déantar mionanailís ar scéalta Mháirtín Uí Chadhain, ar an gceangal idir a theicníocht scéalaíochta agus an stiúir aigneolaíochta atá ar an bprós nua-aimseartha i gcoitinne. Léirítear bua Uí Chadhain maidir lena bhfuil ar siúl laistigh agus lasmuigh de cheantar na bhfocal in aigne an duine a fhoilsiú i bhfoirm scéalaíochta. Leantar an mórathrú a tháinig ar a stíl de réir mar a bhí a léargas ar aigne an duine ag fairsingiú ó réadúlacht bhorb na luathscéalta tuaithe go dtí an t-aor nimhneach ar chás an duine stoite i saol gan bhrí sna scéalta cathrach. Ag deireadh na hanailíse féachtar le saothar Uí Chadhain a shuíomh ina chomhthéacs comhaimseartha agus breithiúnas dá réir a thabhairt ar a chuid scéalta.

Tagairt is ea teideal an leabhair do ráiteas de chuid an Chadhnaigh ón bpaimfléad Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca.

## Tagairtí

Catagóir:Máirtín Ó Cadhain
The Irish Citizen

Sna 1910idí in Éirinn, bhí nuachtán dá gcuid féin ag Léig na hÉireann um Cheart Vótála do Mhná: ***The Irish Citizen***. 

Cuireadh an chéad eagrán den nuachtán i gcló i mí na Bealtaine 1912. Bhí mana ag an nuachtán a bhí le feiceáil ag barr an chéad leathanaigh:  ‘Cearta na Saoránachta d’Fhir agus do Mhná Araon; Dualgais na Saoránachta ar Fhir agus ar Mhná Araon.’ Is iad Francis Sheehy-Skeffington (fear céile Hanna Sheehy-Skeffington) agus James Cousins (fear céile Margaret Cousins) a rinne eagarthóireacht ar an nuachtán. 

## Féach Freisin
* Léig na hÉireann um Cheart Vótála do Mhná

## Tagairtí

Catagóir:Nuachtáin in Éirinn
Catagóir:Nuachtáin
Catagóir:Irisí nuachta
Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla
Catagóir:Seachtanáin
Catagóir:Sufragóirí
Catagóir:20ú haois in Éirinn
Catagóir:Cearta na mban
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1912
Catagóir:Bunaithe sna 1910í
Alasdair Calum MacEoghainn

Polaiteoir agus aturnae Albanach ab ea **An Ridire Alasdair Calum MacEoghainn** (10 Eanáir 1875 – 29 Meitheamh 1941)  a bhí ina cheannaire tionscnaimh ar an *Scottish National Party* (*SNP*) ó 1934 go 1936 .

## Luathshaol
Rugadh Alasdair MacEoghainn  ar 10 Eanáir 1875 i gCalcúta na hIndia, mac le Robert Sutherland Taylor MacEoghainn (1839-1900), abhcóide ó Dhornach a sheirbheáil san India mar Thaifeadadóir Rangún. Fuair MacEoghainn a chuid oideachais i  "Clifton College" , Bristol  agus in Ollscoil Dhún Éideann. Tar éis dó cáiliú mar aturnae i 1901, thosaigh sé ar a ghairm bheatha dhlíthiúil i Steòrnabhagh, sula ndeachaigh sé isteach i ngnólacht dlí Stewart Rule & Co. in Inbhir Nis, áit a raibh sé ina chomhpháirtí sinsearach ina dhiaidh sin.

## Gairm pholaitiúil
Chuaigh MacEoghainn isteach sa Chomhairle Baile in Inbhir *Nis*  i 1908, agus é ina bhall den Pháirtí Liobrálach (Ríocht Aontaithe), agus, cé gur éirigh sé as níos déanaí, cuireadh ina luí air filleadh i ndiaidh an Chogaidh Mhóir.Toghadh é ina phropaist i 1925 agus bhí an post sin aige go dtí 1931. Le linn a thréimhse in oifig, chuir an Propast MacEoghainn scéimeanna chun cinn chun sláinte agus tithíocht phoiblí Inbhir Nis a fheabhsú, agus bhí sé ina bhall de Chomataidh Foghlaim Siorrachd Inbhir Nis, agus mar Chathaoirleach ar Stiùirichean an Ospadail Rìoghail a Tuath. Bhí sé freisin ina chomhairleoir ar Shiorrachd Inbhir Nis, ag déanamh ionadaíochta ar  Bheinn na Faoghla.

Bhí sé ina Cheannaire  ar Chomunn Gàidhlig Inbhir Nis i 1930.

Sa bhliain, bhí MacEoghainn ar dhuine de bhunaitheoirí an Scottish Party, agus i bhfothoghchán Chill Mheàrnaig sa bhliain 1933 sheas sé mar chomhiarrthóir an *Scottish Party* agus an *National Party of Scotland*, ag teacht sa cheathrú háit le 6,098 vóta.

### Ceannaireacht Pháirtí Náisiúnta na hAlban (1934-1936)
Le cónascadh an *National Party of Scotland*  agus an *Scottish Party* ar 7 Aibreán 1934 chun an Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba (PNA) (Béarla: *Scottish National Party* (*SNP*)  a bhunú, toghadh MacEòghainn ina chéad cheannaire ar an bpáirtí nua. Bhí feidhmíocht an pháirtí in olltoghchán 1935 díomách agus níor bhain ach Inbhir Nis agus MacEoghainn sna hOileáin Thiar torthaí measúla amach.

D’éirigh MacEoghainn as mar cheannaire ar an PNA i 1936, nuair a tháinig Andrew Dewar Gibb i gcomharbacht air. Fuair sé bás ina theach cónaithe ar an Eilean Dubh i 1941, in aois a 66 bliain. Bhí triúr mac agus beirt iníonacha ag MacEòghainn. Chuaigh a mhac Maolchoilm isteach i bPáirtí Cumannach na Breataine Móire agus rinneadh caomhantóir mór le rá de.

## Onóracha
Rinne an Rí Seoirse V ridire de in Onóracha Breithlá 1932 le haghaidh seirbhísí don rialtas áitiúil agus do shláinte an phobail in Albain. Tá MacEwen Drive in Inbhir Nis ainmnithe ina dhiaidh. 

## Foilseacháin

* *The Thistle and the Rose - Fadhb na nAlbanach Sa Lá Atá*, 1932
* *Albain ar Scoil - Oideachas do Shaoránacht*, 1938
* *I dTreo Saoirse*, 1938

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1941
Catagóir:Daoine a rugadh i 1875
Éamonn Mac Thomáis

Údar, craoltóir, staraí, poblachtánach Éireannach, gníomhaí ar son na Gaeilge, agus léachtóir ab ea **[[Éamonn Mac Thomáis]]** (13 Eanáir 1927 – 16 Lúnasa 2002).

Cailleadh é i 2002 agus tá sé curtha i Reilig Ghlas Naíon i mBaile Átha Cliath, in aice le Proinsias Ó Riain.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2002
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon
Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Staraithe Éireannacha
Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 20ú haois