open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lope de Vega

mion| Clúdach greannáin an fhile iomráitigh ''Lope de Vega Carpio'', curtha le chéile ag Bernardo Grassa, 1604.

Ba dhrámadóir, file agus úrscéalaí Spáinneach é **Félix Lope de Vega y Carpio** (25 Samhain 1562 – 27 Lúnasa 1635) ar cheann de na filí agus drámadóirí ba thábhachtaí i Ré Órga litríocht Bharócach na Spáinne. Níl a cháil i saol na litríochta Spáinnise ach sa dara háit, tar éis Miguel de Cervantes, cé go bhfuil líon ollmhór a aschuir liteartha gan sárú, rud a fhágann go bhfuil sé ar cheann de na húdair is bisiúla i stair na litríochta. Thug Cervantes an leasainm  "Fénix de los Ingenios" agus " Monstruo de Naturaleza" air (Gaeilge:"*Féinics na Deisbhéalaí*" agus "A*rracht an Dúlra*") mar gheall ar a nádúr bisiúil.

D'athbheoigh Lope de Vega amharclannaíocht na Spáinne, tráth a raibh sí ag tosú amach mar fheiniméan ollchultúrtha. Shainmhínigh sé a príomhthréithe, agus in éineacht le Pedro Calderón de la Barca agus Tirso de Molina, thug sé amharclannaíocht Bharócach na Spáinne go dtí a buaic is airde. Mar gheall ar tuiscint, doimhneacht agus socracht a chuid drámaí, meastar go bhfuil sé ar dhuine de na drámadóirí is mó i litríocht an Iarthair, agus tá a chuid drámaí á léiriú ar fud an domhain. Measadh freisin go raibh sé ar dhuine de na filí lirice ab fhearr sa Spáinnis agus scríobh sé roinnt úrscéalta. Cé nach raibh aithne mhaith air i saol an Bhéarla, cuireadh a chuid drámaí i láthair i Sasana chomh luath leis na 1660idí, nuair a thaifead an dialannaí Samuel Pepys roinnt cóirithe agus aistriúchán orthu, cé nár luaigh sé an t-údar.
mion| Colophon de ''El piadoso aragonés'', lámhscríbhinn autograph, dar dáta agus sínithe ag Lope de Vega i Maidrid an 17 Lúnasa, 1626.

Cuireadh thart ar 3,000 shoinéad, trí úrscéal, ceithre nóibhille, naoi ndán eipiciúla, agus thart ar 500 dráma ina leith. Cé gur cáineadh é as cainníocht a chur chun tosaigh ar cháilíocht, mar sin féin meastar gur sárshaothair iad ar a laghad 80 dá chuid drámaí. Ba chara é leis an scríbhneoir Francisco de Quevedo agus ina dheargnamhaid leis an drámadóir Juan Ruiz de Alarcón. Chuir méid a shaothair éad air ní hamháin údair chomhaimseartha ar nós Cervantes agus Luis de Góngora, ach freisin go leor eile: mar shampla, ba mhian Johann Wolfgang von Goethe uair amháin go raibh sé in ann saothar chomh mór agus chomh ildaite sin a tháirgeadh.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Spáinneacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1562
Catagóir:Básanna i 1635
Tomás Luis de Victoria

Sagart Caitliceach, máistir séipéil agus cumadóir polyphonist cáiliúil de chuid Athbheochan na Spáinne ab ea **Tomás Luis de Victoria** (Ávila,   h. 1548 - Maidrid, 27 Lúnasa, 1611). Measadh go raibh sé ar cheann de na cumadóirí is ábhartha agus is úire dá chuid ama, le stíl nuálach a léirigh an Bharócach a bhí le teacht. Sroicheann a thionchar go dtí an 20ú haois, nuair a ghlac cumadóirí Cecilianism leis mar mhúnla .
Féile an Tiomnaithe

mion|clé|Hanukkah menorah (Chanukiah)
Sa traidisiún Giúdach, ceiliúrtar **Hanukkah** (חנוכה) nó **Féile an Tiomnaithe** timpeall mhí na Nollag. Glaoitear **Féile na Soilse** ar an bhféasta chomh maith.

### Féilire
Ní ar an dáta céanna a bhíonn Hanukkah gach aon bhliain. Toisc go leanann na Giúdaigh féilire na gealaí, is féidir é a thosú ag aon dáta ó dheireadh mhí na Samhna go deireadh mhí na Nollag. I 2017 mar shampla, lean Hanukkah ón 12ú go dtí an 20ú Nollaig.

### Nósanna
Lastar ocht gcoinneal, ceann i ndiaidh a chéile thar thréimhse ocht lá, i gcuimhne ar an gcogadh a chuir na Macabaeigh ar arm rí Shiria, Antiochus IV, chun seilbh a fháil ar an Teampall in Iarúsailéim.  Deirtear go bhfuil an deasghnáth seo mar chuimhneachán ar an mhíorúilt a tharla sa Teampall in aimsir na Macabaech: bhí go leor ola i gcrúiscín amháin chun an meanóra a choimeád ar lasadh ar feadh seachtaine.  Ach is dócha go ndeineann an deasghnáth tagairt do ghrianstad an gheimhridh, a tharlaíonn timpeall an ama chéanna.

### Bia
clé|mion|bia Hanukkah
Is nós é ‘latkes’ a ithe mar chuid den fhéile, cineál pancóige déanta as prátaí nó bacstaí atá i gceist. Nó ‘núdal kugel’, sórt milseoige atá ann. 
[clé|mion|חנוכה - Hanukkahː  Lastar ocht g[coinneal, ceann i ndiaidh a chéile thar thréimhse ocht lá,]]

## Tagairtí

Catagóir:An Nollaig
Catagóir:Féilte Giúdacha
Catagóir:Nollaig
Gustavo Adolfo Bécquer

**Gustavo Adolfo Dominguez Bastida Claudio** (Sevilla, 17 Feabhra ar 1836- Madrid, 22 Nollaig de 1870), mar is fearr aithne **Gustavo Adolfo Becquer,** bhí file agus scríbhneoir Spáinneach, a bhaineann le gluaiseacht na Romanticism.A bheith ina rómánsúil déanach, bhí baint aige freisin leis an ngluaiseacht iar-rómánsúil. Cé gur bhain sé cáil áirithe amach sa saol cheana féin, ní bhfuair sé an gradam a aithnítear inniu ach tar éis a bháis agus tar éis a chuid scríbhinní go léir a fhoilsiú
Caillteanas caipitil

[mion|agóid "TaxMarch" i [Washington, D.C.|Washington, DC, sa bhliain 2017 ]]
Is éard atá i gceist le **caillteanas caipitil** ná caillteanas a tharlaíonn mar thoradh ar shócmhainn chaipitiúil a chur de láimh, a chailliúint nó a scrios, nó ar fhiachas fadtéarma. 

I dtaca le cúrsaí cánach, is féidir caillteanas caipitiúil a fhritháireamh in aghaidh brabúis chaipitiúil.

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Catagóir:Cuntasaíocht
Ionaid Ghaeilge

### Líon na nIonad Ghaeilge
**64** **ionad Ghaeilge** atá sa liosta thíos. Ionaid iad seo atá mar chuspóir acu teanga agus cultúr na nGael a choimeád beo bríomhar, cibé sa Ghaeltach nó lasmuigh de atá siad lonnaithe. 

Le 32 Ionad is é Ulaidh an cúige is mó ó thaobh Ionaid Ghaeilge.    

Le 13 ionad ann is é Aontroim an contae leis an líon is mó ionaid Ghaeilge.    

Le 11 ionad is é Béal Feriste an chathair leis an líon is mó ionaid Ghaeilge sa tír.   

Le 12 ionad acu sa dá chontae tá Dún na nGall agus Gaillimh chun cinn ó thaobh na n-ionaid Ghaeilge sna contaetha le limistéirí Ghaeltachta iontu.  

Le 8 n-ionad is é Laighin an cúige leis an líon is lú ionaid Ghaeilge. 

Cé go bhfuil an líon is mó Gaelscoileanna (42 i nDeireadh Fomhar 2022)) d'aon chontae sa tír i mBleá Cliath níl ach 5 ionad Ghaeilge ann. Feictear go bhfuil seo i bhfad chun cúl ar ardchathair na sé chontae; áit a bhfuil 9 Ghaelscoil agus 11 ionad ann agus gurb iad pobal na ngaelscoileanna a bhíonn ag imirt na cluichí Ghaelacha, agus foghlaim an cheol is na rinncí Gealacha, a bhfreastalaionn ar na n-ógchlubanna Gaeilge. N'fheadar an de bharr go bhfuil an ghluaiseacht athghabhála teangan agus cultúrtha deighilte óna chéile sa bPoblacht. Ach ar pé chúis ní chruinníonn pobal Ghaeilge an ardchathair le chéile mar phobail ina gceantracha féin. 

Cé go bhfuil Raidió Na Life i bhfoirgnimh Fhoras na Gaeilge agus agus cé go dtagann aoieanna ón bpobal isteach chunagallamhaí a dhéanamh ann, níor cuireadh Foras na Gaeilge san áireamh mar gur braitheadh gur bloc oifigí atá ann seachas ionad a bheadh fáilte roimh an mór-phobail innti. Ba ar an gcúis céanna nár cuireadh oifigí Údarás na Gaeltachta ná TG4 san áireamh. 

Sa lámhleabhair a d'eisigh Conradh na Gaeilge tá 33 ionad Gaeilge luaite. Ar an leathanach 'Lár-Ionad' ar shuíomh gréasáin Peig luaitear   dhá cheann déag eile (45). Tugann siad seo eolas ar na h-áiseanna atá á n-ofráil sna n-ionaid agus giota beag faoi stair na heagrais a bhunaigh iad. 

Molann údar an leathanaigh seo go gcruthóidh na n-ionad luaite a leathanach féin ar an vicipéid agus go mbreacfar beagáinín faoi stair chuile ionad agus ainmneacha na stiúthóirí agus a dtréimhsí i mbun eagrúcháin sna hionaid céanna.

*
Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge
Catagóir:Grúpaí Gaeilge
Catagóir:An Ghaeilge
Catagóir:Liostaí
Baltasar Gracián

Íosánach agus scríbhneoir Spáinneach ón Ré Órga a shaothraigh prós teagascach agus fealsúnachta ab ea **Baltasar Gracián y Morales** (Belmonte de Gracián, 8 Eanáir 1601, Zaragoza – 6 Nollaig 1658). I measc a chuid saothar, seasann *El Criticón* amach mar cheann de na húrscéalta is tábhachtaí i litríocht na Spáinne, atá inchomórtais i gcáilíocht le *[[Don Quixote]]* nó *La Celestina*.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Spáinneacha
José de Ribera

**(José de Ribera** Játiva, an Spáinn ; 17 February, 1591 - Napoli, an Iodáil ; 3 mí Mheán Fómhair, 1652)  Bhí an tseachtú haois déag Spáinnis péintéir, dréachtóir agus déantóir priontaí, a d'fhorbair a ghairm bheatha ar fad san Iodáil, ar dtús i Róimh agus níos déanaí i Napoli. Bhí aithne air freisin faoina ainm Iodáilis **Jusepe Ribera** agus faoin leasainm **Lo Spagnoletto** (*El Españolito*) mar gheall ar a stádas gairid agus toisc gur éiligh sé a bhunús, go raibh sé coitianta dó a chuid saothar a shíniú mar Spáinnis, Valencian agus Setabense, nó díreach cosúil leis an Spáinnis. Uaireanta rinne sé amhlaidh ag úsáid na téarmaíochta Laidine 'Josephus Ribera. Hispanus. Valentinus. Setaben. (nó Civitatis Setabis) ”, ar chuir sé“ accademicus Romanus ”leis uaireanta, agus go háirithe“ Partenope ”, ag tagairt dá áit chónaithe.
Francisco Tárrega

Cumadóir agus giotáraí Spáinneach ab ea **Francis of Assisi Tarrega Eixea** (Villarreal, Castellon, 21 Samhain 1852 - Barcelona, 15 Nollaig 1909).
mion|275x275px| Clúdach ''Oibreacha Iarbhreithe'' . Eagarfhocal le Ildefonso Alier.
Murchadh mac Diarmada

Rí na Laigean, Átha Cliath, agus na nOileán de rítheaghlach Uí Chinnsealaigh ba ea **Murchadh mac Diarmada** (An Mheán-Ghaeilge: **Murchad mac Diarmata**) (bás 1070).  Diarmaid mac Maoil na mBó (bás 1072) ba ea a athair.  Bhí triúr mac aige: Domhnall (bás 1075), Donnchadh (bás 1115), agus Éanna.  Bunaitheoir eapainmneach chlann Mhic Murchadha is ea é, a ghlac an sloinne 'Mac Murchadha'.

I mí Iúil 1069, chuaigh Murchadh i gceannas arm i Ríocht na Mí isteach, "áit a loisc sé tuatha agus cealla".  Gortaíodh go dona é áfach ag Feichin cosantóir.  Is amhlaidh gurbh iad na gortuithe seo, nó aimhréidheanna, ba chúis a bháis sa bhliain 1070 complications.  Adhlacadh é i nÁth Cliath.

Seo a leanas tuairisc bhás Mhurchadha i nAnnála na gCeithre Máistrí:

## Foinsí
* Annála na gCeithre Máistrí, Iml 2, G100005B
* Francis John Bryne, "Irish Kings and High Kings", Baile Átha Cliath, 1973.
* Frederick Lewis Weis, *Ancestral Roots of Certain American Colonists Who Came to America Before 1700*, ll. 175.

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Contae Loch Garman
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Daoine as Oileán Mhanann
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh
Éanna mac Diarmada

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Chinnsealaigh ba ea **Éanna mac Diarmada** (An Mheán-Ghaeilge: **Énna mac Diarmata** (bás 1092).  Bhí sé i réim ón mbliain 1089 go dtí 1092 

Diarmaid mac Maoil na mBó ba ea a athair, a chéad mac.  D'éirigh sé ina rí Uí Chinnsealaigh agus d'éiligh sé coróin Laigean tar éis bhás a chol cúigear, Donnchadh mac Domhnaill Ramhair sa bhliain 1089.

Insítear i nAnnála Inis Faithlinn agus Annála na gCeithre Máistrí go bhfuair sé bás sa bhliain 1092, maraithe ag a mhuintir Uí Chinnsealaigh féin.  D'fhág sé ina dhiaidh a chumhacht *contesté* dá mhac, Diarmaid.

## Foinsí
* Annála na gCeithre Máistrí, iml. 2, G100005B
* Annála Inis Faithlinn, G100004 
* Francis J.Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, Four Courts Press, History Classics, Baile Átha Cliath 2001, .
* T.W Moody, F.X. Martin, F.J. Byrne, *A New History of Ireland* IX Maps, Genealogies, Lists. A companion to Irish History part II. Oxford University Press, atheagrán 2011 .

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:11ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh
Diarmaid mac Éanna

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Chinnsealaigh ba ea **Diarmaid mac Éanna** (Meán-Ghaeilge **Diarmait mac Énnai** (bás 1098).  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 1095 go dtí 1098.

Éanna mac Diarmada ba ea a athair, agus Diarmaid mac Maoil na mBó a sheanathair.  Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair tar éis dá mhuintir féin a mharú mar thoradh achrann.  Is amhlaidh go raibh eile ann ag éileamh a choróin.  Bhí réimeas gearr aige óir gur mharaigh mhuintir féin é sa bhliain 1098, mhic Mhurchadha mhic Dhiarmada ina measc, agus tháinig an té is sine acu, Donnchadh mac Murchadha, ina ionad.

## Foinsí
* Annála Uladh
* Annála Inis Faithlinn
* Francis John Byrne (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:11ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh
Coimisinéir na Breatnaise

Cuthaíodh dualgais **Choimisinéir na Breatnaise** i m**Beart na Breatnaise (An Bhreatain Bheag) 2011**, (Breatainis: *Mesur y Gymraeg* (Cymru) 2011,a tháinig i bhfeidhm an 1 Aibreán 2012 ) , agus é mar aidhm úsáid na Breatnaise a chur chun cinn agus a éascú.. Is éard atá i gceist leis seo feasacht a mhúscailt faoi stádas oifigiúil na Breatnaise sa Bhreatain Bheag agus trí chaighdeáin a fhorchur ar eagraíochtaí. Mar thoradh air seo, bunófar cearta do chainteoirí Breatnaise dá bharr.

De réir shuíomh Gréasáin an Choimisinéara, tá dhá phrionsabal atá mar bhonn agus taca le hobair an Choimisinéara, eadhon:

Níor chóir caitheamh leis an mBreatnais le níos lú fabhar ná an Béarla sa Bhreatain Bheag

Ba cheart go mbeadh daoine in ann a saol a chaitheamh sa Bhreatain Bheag trí mheán na Breatainise más mian leo.

Tá obair an Choimisinéara neamhspleách go polaitiúil. Ba é Meri Huws an chéad Choimisinéir, agus tháinig Aled Roberts i gcomharbacht uirthi an 31 Márta 2019. 

**Ról an Choimisinéara**
Féadfaidh an Coimisinéir aon rud a dhéanamh a mheasann sé nó sí a bheith iomchuí chun:
*Úsáid na Breatnaise a chur chun cinn
*Úsáid na Breatnaise a éascú
*Oibrigh lena chinntiú nach gcaitear leis an mBreatnais seo ar shlí nach bhfuil chomh fabhrach leis an tslí a gcaitear leis an Bhéarla.

Áirítear leis seo deiseanna a chur chun cinn chun an Bhreatnais a úsáid agus an cleachtas is fearr in úsáid na Breatnaise a spreagadh ag daoine a phléann le daoine eile, nó a sholáthraíonn seirbhísí do dhaoine eile. Cuimsíonn réimsí a chuid nó a cuid oibre saincheisteanna dlí freisin, tuarascálacha, taighde, gníomhaíochtaí oideachais agus moltaí i scríbhinn a ullmhú agus a fhoilsiú d’Airí Rialtas na Breataine Bige. Is féidir leis an gCoimisinéir comhairle a thabhairt do dhaoine freisin.

Féach freisin
*Deddf Cynulliad Cenedlaethol Cymru (Ieithoedd Swyddogol) 2012

## Naisc sheachtracha
* Official website of the Welsh Language Commissioner
*Welsh Language (Wales) Measure 2011 as enacted

**Tagairtí**

Catagóir: An Bhreatnais
Catagóir: Polaitíocht na Breataine Bige
Catagóir: Bunaíochtaí 2012 sa Bhreatain Bheag
Catagóir: Polasaí teanga
Donnchadh mac Domhnaill Ramhair

Rí na Laighean agus Átha Cliath ba ea **Donnchadh mac Domhnaill Ramhair** (Meán-Ghaeilge: **Donnchad mac Domnaill Remair** (bás 1089).  *Domnall Remar mac Máel na mBó* ba ea a athair.  Maraíodh Donnchadh sa bhliain 1089.

Sa bhliain 1071, insítear i nAnnála na gCeithre Máistrí gur tharla achrann cathartha i measc Uí Chinnsealaigh, agus Donnchadh ag tríd in éadan a chol cúigear, Domhnall mac Murchadha mhic Diarmada. 

An bhliain dár gcionn, dtacú ndiaidh bhás uncail Dhonnchadha, Diarmaid mac Maoil na mBó, d'fhorghabh Toirdhealbhach Ua Briain na Laigin agus rinne ionsaí ar Áth Cliath.  Ghabh sé mic Dhomhnaill Ramhair ann, Donnchad ina measc.  Más féidir Annála Inis Faithlinn a chreidiúint, bhronn na hÁth Cliathaigh a ríogacht ar Thoirdhealbhach.  Le tréimhse ghearr, is amhlaidh gur lig Toirdhealbhach Áth Cliath a bheith rialaithe ar a shon ag *[[Gofraid mac Amlaíb meic Ragnaill]]*.  Sa bhliain 1075 ámh, chuir Toirdhealbhach an ruaig ar siúd, faoi dheireadh is faoi dheoidh.  Cheap sé ansin Domhnall mar rí Átha Cliath, agus lig sé do Dhonnchadh bheith ina rí Laigean. Fuair Domhnall bás go gairid i ndiaidh sin ámh, agus chuir Toirdhealbhach a mac féin, Muirchertach, ina ionad.

Ghlac Donnchadh seilbh ar Áth Cliath sa bhliain 1086 tar éis bhás Toirdhealbhaigh, agus bhí sé i réim idir ann agus Laigin go dtí an bhliain 1089.  Sa bhliain 1087, rinne Muircheartach, rí Mhumhan anois, iarrachtaí Áth Cliath a fháil ar ais ar aon Uí Briain, agus bhuaigh sé ag *Ráith Etair*, raibh ó thuaidh den Life.  Dhá bhliain i ndiaidh sin, d'éirigh leis smacht a ghabháil ar an mbaile; insítear i nAnnála na gCeithre Máistrí gur maraíodh Donnchadh ag rí Uí Fhailí, *Conchobar Ua Conchobair Failge*.  Ní raibh Muircheartach in ann a smacht a choinníoll ach le tamall gairid, óir gur ghéill sé é do *[[Gofraid Crobán]]* dhá bhliain níos déanaí.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála na gCeithre Máistrí, Iml 2., G100005B
** Annála Inis Faithlinn, G100004
* 
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:11ú haois in Éirinn
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh
Donnchadh mac Murchadha

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Chinnsealaigh ba ea **Donnchadh mac Diarmada** (Meán-Ghaeilge: **Donnchad mac Diarmata**), aitheanta fosta mar Donchadh ó Maoil na mBo (*Donchad Ua Mael-na-mBo*), (bás 1115).  Bhí sé i réim ón mbliain 1098 go dtí 1115.

Mhurchadh mac Diarmada ba ea athair Dhúnchadha, agus Diarmaid mac Maoil na mBó a sheanathair.  Tháinig sé i gcoróin tar éis bhás a chol ceathrar Diarmaid mac Éanna sa bhliain 1098, maraithe ag a athair Murchadh.

Éilitheoir ba ea Donnchadh ar choróin ríocht Átha Cliath, a bhí tráth faoi cheannas a sheanathair in aghaidh Dhomhnaill Ghéarrlámhaigh Uí Bhriain agus a  atharsa, an tArdrí, Muircheartach Mór mac Toirdhealbhaigh Ó Briain.  Sa bhliain 1115, rinne Donnchadh agus a leas-rí, *[[Conchobar Ua Conchobair Failge]]*, ionsaí ar ríocht Átha Cliath, ag iarraidh teacht i dtír ar laige na Mumhan agus a rí Muircheartach Ó Briain tinn breoite.  Chuir fir Átha Cliath, chúl ar an ionsaí agus mharaigh siad Donnchadh agus Conchúr.

Bhí triúr mac ag Donnchad:
* Énna, bás 1126.
* Diarmaid, bás 1171.
* Murchadh (bás 1172), rí Osraí c. 1123-1126

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála na gCeithre Máistrí, iml. 2, G100005B
* Francis J. Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, Courts Press History Classics (Baile Átha Cliath 2001) .
* T.W. Moody, F.X. Martin, F.J. Byrne, *A New History of Ireland*, IX Maps, Genealogies, Lists. A companion to Irish History, cuid II. Oxford University Press réédition 2011 . 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:11ú haois in Éirinn
Catagóir:12ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh
Diarmaid mac Éanna mhic Mhurchadha

:*Féach freisin [[Diarmait Mac Murchada]], rí Laigean, 1126-1171
Rí [[Ríthe na Laighean|na Laighean]] agus [[Ríocht Átha Cliath|Átha Cliath]] de rítheaghlach [[Uí Chinnsealaigh]] ba ea *'Diarmaid mac Éanna mhic Mhurchadha** ([[Meán-Ghaeilge]]: **Diarmait mac Énna meic Murchada*' (bás [[1117]]).  [[Énna mac Murchada|Éanna mac Murchadha]] ba ea a athair.

Sa bhliain 1115, rug [[Donnchad mac Murchada|Donnchadh mac Murchadha]] agus *Conchobar Ua Conchobair Failge'', leas-ríthe na Laigean, buntáiste as laghdú cumhachta de ríocht na Mumhan faoi cheannas Uí Bhriain, agus rinne ionsaí ar Ath Cliath.  Ruaig áfach na hÁth Cliathaigh, i gceannas Domhnall Gearrlámhach Uí Bhriain, an t-ionsaí, agus mharaigh siad Donnchadh agus Conchúr beirt.

Ceapadh Diarmaid ansin ina rí Laigean.  Go gairid i ndiaidh sin, tháinig sé i gceannas ar Áth Cliath, ach d'éag sé sa bhliain 1117.  Tar éis a bhás, ghabh Domhnall Gearrlámhach Áth Cliath ar ais, agus toghadh Éanna mac Donnchadha mhic Mhurchadha, gaol Dhiarmada de chlann Uí Chinnsealaigh, mar rí Laigean.

## Foinsí
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:12ú haois in Éirinn
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh
Mahamad XII

Ba é **Abu Abdallah Mahamad XII** ( *Abū 'Abdi-llāh Muḥammad ath-thānī' ashar*, c. 1460–1533, ar a dtugtar **Boabdil** san Eoraip — leagan Spáinnise den ainm *Abu Abdillah*) an rialtóir Nasrid deireanach ar Éimíríocht Granada i Leithinis na hIbéire.

## Féach freisin
* Granada

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sna 1460í
Catagóir:Andalucía
Catagóir:Básanna i 1532
Catagóir:Granada
La vida es sueño

[mion|250x250px| ''Is Aisling'' nó ''Beatha'' ''an Ridire'', pictiúr leis an bpéintéir Bharócach Antonio de Pereda a cuireadh ar taispeáint ag an Academia de S. Fernando, [Maidrid .]]
[deas|mion|250x250px| ''Is aisling é an saol''. [Dealbhóireacht rilífe|Faoiseamh cré-umha, mionsonraí an tséadchomhartha do Calderón sa Plaza de Santa Ana i Maidrid (Obair J. Figueras, 1878 ).]]
***Is*** saothar amharclainne de chuid Pedro Calderon de la Barca ***é Life is*** a ***Dream a*** eisíodh i 1635 agus a bhaineann le gluaiseacht liteartha na Bharócach. Is é an téama lárnach saoirse an duine a shaol a chumrú, gan a bheith i ndán do chinniúint cheaptha

Tá coincheap an tsaoil mar bhrionglóid an-sean, tá tagairtí ann i smaointeoireacht Hiondúch, misteachas Peirsis, moráltacht Búdaíoch, traidisiún Judeo - Críostaí agus fealsúnacht na Gréige. Sin é an fáth gur measadh gur ábhar liteartha é fiú.

De réir obair Plato, tá an fear ina chónaí i ndomhan aisling, dorchadais, faoi chuing in uaimh nach féidir leis ach é féin a shaoradh trí Mhaith a dhéanamh; is ansin amháin a scoirfidh an fear den ábhar agus a thiocfaidh chun solais
An Ghaeilge sa Dlí (leabhar)

[mion|Na [Na Ceithre Cúirteanna|Ceithre Cúirteanna]]
Leabhar is ea ***An Ghaeilge sa Dlí*** a bhaineann le stádas na Gaeilge faoin mBunreacht, faoin gcásdlí, agus faoi dhlí an Aontais Eorpaigh — go stairiúil agus faoi láthair. Is é Dáithí Mac Cárthaigh údar an leabhair, agus is é Seamás Ó Tuathail an t-eagarthóir comhairleach. 

Cuimsítear sa leabhar seo; pleanáil agus pleanáil teanga, oideachas, craolachán, an tseirbhís phoiblí, cúrsaí Gaeltachta, Tithe an Oireachtais agus na Cúirteanna. Déantar mionphlé ar Acht na dTeangacha Oifigiúla agus moltar leasuithe atá bunaithe ar scoth-chleachtais i gCeanada agus ar Mhór-Roinn na hEorpa.

Is sain-téacsleabhar í seo don mhac léinn agus don dlíodóir cleachtach atá scríofa ar shlí atá intuigthe d’aon duine gur cás leis cúis na Gaeilge.

Tá 280 leathanach sa leabhar agus tá sé ar phraghas €30.

D'fhoilsigh Leabhar Breac an leabhar (ISBN 9781909907843), sa bhliain 2020.

## Tagairtí

Catagóir:Cearta Gaeilge
Catagóir:Stair an Dlí
Catagóir:Dlí na hÉireann
Catagóir:Dlí agus Ceart in Éirinn
Catagóir:Dlí bunreachtúil
Catagóir:Dlí an Aontais Eorpaigh
Catagóir:Conspóidí forfheidhmithe an dlí
Catagóir:Polasaí teanga
Catagóir:Gaeltacht
Catagóir:Gaeloideachas
Catagóir:Oideachas in Éirinn
Catagóir:Rialtas na hÉireann
Catagóir:Tithe an Oireachtais
Catagóir:Leabhair staire i nGaeilge
Catagóir:Leabhair neamhfhicsin
Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2020
Catagóir:Leabhair Éireannacha
Fórsaí Cosanta an Phobail

[mion|[Bratach HPG]]
Is ea iad Fórsaí Cosanta an Phobail (Coirdis: Hêzên Parastina Gel‎, **HPG**) sciathán míleata an ghrúpa Páirtí Oibrithe Chordastáin (PKK). 

## Stair
[mion|[Bratach YJA-Sta]]
Le linn an 7ú Comhdháil den PKK i mí Eanáir 2000, tháinig an HPG in áit iar-sciathán míleata an PKK, Arm Saoirse an Phobail Chordastáin (*Artêşa Rizgariya Gêle Kurdistan*, ARGK). 

Bhí sé i gceist ag an athsholáthar cuardach a dhéanamh ar réiteach síochánta ar an gcoinbhleacht Coirdeach-Turcach, tar éis Abdullah Öcalan a ghabháil i 1999. 

Bhí páirt ghníomhach ag an HPG san idirbheartaíocht síochána idir Rialtas na Tuirce agus an PKK in 2013, mar óstach ar thoscaireacht ar a raibh roinnt polaiteoirí ón bPáirtí Síochána agus Daonlathais (BDP) agus baill de Chumann um Chearta an Duine na Tuirce (IHD). D'aontaigh siad saighdiúirí d’arm na Tuirce a scaoileadh saor chomh maith le polaiteoir Tuircis, a bhí faoi chuing acu.

Sa bhliain 2014, bhí baint ag an HPG leis an gcomhrac i gcoinne Stát Ioslamach i Sinjar. Athchromadh ar a choimhlint le stát na Tuirce in 2015.

## Tagairtí

Catagóir:An Chordastáin
Catagóir:Airm
Garcilaso de la Vega

**Garci Lasso de la Vega** (Toledo, idir 1498 - cúpla bliain roimhe sin b’fhéidir ó 1491 - agus 1503  - Nice, Diúcacht Savoy, 14 Deireadh Fómhair, 1536), ar a dtugtar **Garcilaso de la Vega níos fearr**, bhí sé ina fhile agus ina Spáinnis míleata den Ré Órga .

Rugadh é i Toledo idir 1491 agus 1503,  Garcilaso de la Vega an tríú mac le Garcilaso de la Vega (a d’éag 8 Meán Fómhair, 1512, trí lá tar éis codicil a dheonú), Tiarna Arcos agus Mór-Cheannasaí León i Ord Santiago, agus Sancha de Guzmán, Bantiarna Batres agus Cuerva. Ba iad a sheantuismitheoirí aithreacha Pedro Suárez de Figueroa, mac le Gómez I Suárez de Figueroa agus Elvira Lasso de Mendoza, deirfiúr an chéad Mharcais Santillana, agus Blanca de Sotomayor (iníon le Fernando de Sotomayor agus Mencía Vázquez de Goes, trínar oidhreacht. tiarnas Arco). Ba iníon le Pedro de Guzmán, Señor de Batres (mac an cróinéir Fernán Pérez de Guzmán) agus María de Rivera a mháthair, Sancha de Guzmán.
Uath-chomhchoibhneas

mion
Comhghaolú athróige léi féin thar eatraimh leanúnacha ama is ea **uath-chomhchoibhneas**.

## Tagairtí

Catagóir:Staidreamh
Catagóir:Anailísiú sonraí
Féilte Gaeilge

Seo thíos liosta des na féilte arb í an Ghaeilge príomhtheanga na n-imeachtaí.


*
Catagóir: Liostaí
Catedral Metropolitana de la Ciudad de México

Is í **Ardeaglais Chathrach Toimhde na Maighdine Beannaithe Mhuire ar neamh i gCathair Mheicsiceo** ceanncheathrú an Ard-Deoise Primada de México agus tá sí suite ar an taobh thuaidh den Plaza de la Constitución in Ionad Stairiúil Chathair Mheicsiceo, sa teorannú Cuauhtémoc. Mar chuid den choimpléasc ailtireachta thuasluaite sa limistéar sin den chathair, is Suíomh Oidhreachta Domhanda é ó 1987

Tá tomhais thart ar an teampall seo 59 méadar ar leithead agus 128 ar fhad agus airde 67 méadar go barr na dtúr. Tá sé ar cheann de na saothair is suntasaí d’ ailtireacht Mheiriceá Hispanic. Tógadh é, de réir phleananna ón ailtire Spáinneach Claudio de Arciniega, a spreag ardeaglaisí na Spáinne,  timpeall séipéal a cuireadh suas ar an láithreán go gairid tar éis choncas na Spáinne ar Tenochtitlán. Cuireadh tús leis na hoibreacha i 1573, críochnaíodh iad taobh istigh i 1667 agus lasmuigh go dtí 1813.
La Celestina

Is é ***La Celestina*** an t-ainm coitianta atá ar ***Tragicomedia de Calisto y Melibea***, saothar litríochta a chuirtear i leith Fernando de Rojas. Téann a chomhdhéanamh siar go dtí blianta deireanacha na 15ú haoise, le linn réimeas na Monarc Caitliceach sa Spáinn agus thosaigh a rath foilsitheoireachta urghnách sa 16ú haois agus lean sé ar aghaidh, le méadú agus laghdú, go dtí gur toirmeascadh é i 1792. Mar gheall ar a argóint grá, a chuspóir teagascach, raidhse luachana údaráis, rogha a charachtair, a idirphlé agus a nasc níos mó ná mar is dócha le timpeallacht ollscoile, measadh *La Celestina* mar shampla *sui generis* de ghrinn dhaonnúil, cé go bhfuil daoine ann ar fearr leo é a mheas mar hibrideach idir úrscéal agus drámaíocht. Is díol suntais an tionchar atá aige ar an dá seánra, go dtí gur féidir labhairt ar an seánra neamhaí a chuimsíonn an dá shaothar a forbraíodh go díreach óna phlota, a charachtair nó a théamaí, chomh maith le suíomhanna *neamhaí* nó carachtair i gcomórtais agus úrscéalta nach bhfuil baint ar bith acu, i bprionsabal, le *La Celestina*.
Ionsaí Clerkenwell (1867)

Tharla **Ionsaí Clerkenwell** ar an 13 Nollaig 1867 i Londain, nuair a rinneadh iarracht neamhthorthúil Richard O’Sullivan Burke a tharrtháil taobh amuigh de Phríosún Clerkenwell.
[mion|clé|Na "[Mairtírigh Manchain"]]
[clé|mion|"Fenian Guy Fawkes", Nollaig 1867, [scigphictiúr san iris "Puinch" atmaisféar frith-Éireannach  ann ag an am]]

## Cúlra
Tharla Éirí Amach na bhFíníní i gcoinne riail na mBriotanach in Éirinn sa bhliain 1867. Theith cúpla réabhlóidí go Sasana agus crochadh na "Mairtírigh Manchain", William O’Meara Allen, Michael Larkin agus Michael O’Brien, ag crochadh poiblí ag geataí Phríosún Salford ar 23 Samhain 1867.
[mion|[Príosún Clerkenwell., 1862]]

## Imeachtaí
Tharla eachtra eile cúpla seachtain níos déanaí. In iarracht neamhthorthúil a gcomhrádaí Richard O’Sullivan Burke a tharrtháil, phléasc na Fíníní balla ag Clerkenwell House of Detention i Londain. Tharla an chéad iarracht ar 12 Nollaig 1867, ach níor phléasc an buama. Tháinig na Fíníní ar ais an lá dár gcionn; d'éirigh siad as agus phléasc buama ollhmór. Ach chuala  na húdaráis  go mbeadh ionsaí ann agus níor ligeadh na príosúnaigh amach sa chlós aclaíochta.

Faraor, maraíodh dáréag agus gortaíodh b'fhéidir caoga eile, daoine a bhí ar an láthair ach nach raibh aon bhaint acu leis an scéal.

### Dúnmharfóir nó sceilpín gabhair?
Ciontaíodh Michael Barrett (ball den IRB nó Bráithreachas na Poblachta) as pléascadh Phríosún Clerkenwell.

Crochadh é taobh amuigh de Phríosún an Gheata Nua ar 26 Bealtaine 1868.  Ba é sin an crochadh poiblí deireanach sa Bhreatain. 

Tá leabhrán  ag an Athair Joe McVeigh ina maíonn sé gur ciontaíodh in éagóir é, san atmaisféar frith-Éireannach a bhí ann ag an am.

## Tagairtí

Catagóir:Na Fíníní
Catagóir:Stair Shasana
Benito Pérez Galdós

Úrscéalaí, drámadóir, scríbhneoir agus polaiteoir Spáinnis ab ea **Benito Perez Galdos** (Las Palmas, 10 Bealtaine 1843 - Maidrid, 4 Eanáir1920). 

Meastar go bhfuil sé ar cheann de na hionadaithe is fearr d’ úrscéal réalaíoch an xix haois xix ní hamháin sa Spáinn agus mar phríomhchathair scéalaíochta i stair na litríochta i dteanga na Spáinne, go dtí go bhfuil sé á mholadh ag roinnt speisialtóirí agus scoláirí dá chuid oibre mar an duine is mó. Úrscéalaí Spáinneach i ndiaidh Cervantes
mion| Na Galdós óg timpeall 1863
[mion| Galdos péinteáilte a 51 - bliain d'aois ag an [Iarimpriseanachas|bpost - péintéir impriseanaíoch Spáinnis Joaquin Sorolla.]]

## Tagairtí
John le Carré

Údar Briotanach d’úrscéalta spiaireachta ab ea **John le Carré** (ainm cleite), **David John Moore Cornwell** is fíorainm dó  , (19 Deireadh Fómhair 1931 - 12 Nollaig 2020).  Le linn na 1950idí agus na 1960idí, d’oibrigh sé don tSeirbhís Slándála (MI5) agus don tSeirbhís Faisnéise Rúnda (MI6). Bhí an tríú húrscéal aige, *The Spy Who Came in from the Cold* (1963), ina leabhar sárdhíolais idirnáisiúnta agus tá sé fós ar cheann de na saothair is cáiliúla dá chuid. 

Tar éis rath an úrscéil seo, d’fhág sé MI6 le bheith ina údar lánaimseartha. I measc a chuid leabhar tá *The Looking Glass War* (1965), *Tinker Tailor Soldier Spy* (1974), *Smiley's People* (1979), *The Little Drummer Girl* (1983), *The Night Manager* (1993), *The Tailor of Panama* (1996), *The Constant Gardener* (2001), *A Most Wanted Man* (2008), agus *Our Kind of Traitor* (2010), gach ceann acu curtha in oiriúint don scannán nó don teilifís.

## Luathshaol
Rugadh Cornwell ar 19 Deireadh Fómhair 1931 i Poole, Dorset, Sasana. Ba é Ronald Thomas Archibald (Ronnie) Cornwell (1906-75) a athair, agus ba é Olive Moore Cornwell (née Glassey, b. 1906) a mháthair. Bhí a dheartháir níos sine, Tony (1929–2017), ina fheidhmeannach fógraíochta agus ina chruicéadaí contae (i nDorset), a bhí ina chónaí sna Stáit Aontaithe.  Is í a leathdheirfiúr níos óige an t-aisteoir Charlotte Cornwell. Is iar-phríomhoifigeach biúró in Washington don nuachtán The Independent é a dheartháir níos óige, Rupert Cornwell. 

Dúirt Cornwell nach raibh aithne aige ar a mháthair, a thréig é nuair a bhí sé cúig bliana d’aois, go dtí gur bhuail siad lena chéile arís nuair a bhí sé 21 bliana d’aois.  Cuireadh a athair i bpríosún as calaois árachais, bhí baint aige leis an Cúpla Kray, agus bhí sé i bhfiacha go leanúnach. Bhí caidreamh míshocair idir é féin agus a athair.  Tuairiscíonn beathaisnéisí, "Rinne a athair, Ronnie, a rathúnas arís agus arís eile mar gheall ar chleasanna muiníne casta agus scéimeanna a thug i dtír é sa phríosún ar ócáid amháin ar a laghad. Bhí sé seo ar cheann de na tosca ba chúis le spéis le Carré i rúndiamhra. "  Bhí Rick Pym, athair Magnus Pym, caimiléir a bhí tugtha don uisce faoi thalamh in *A Perfect Spy*, bunaithe ar Ronnie. Nuair a d’éag a athair i 1975, d’íoc Cornwell as seirbhís sochraide cuimhneacháin ach níor fhreastail sé air. 
mion|clé|Clúdach den leagan Iodáilise de ''The Russia House'' (1989)

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Scríbhneoirí scéalta bleachtaireachta
Tuile San Lucia (1287)

Taoide stoirme ab ea **Tuile San Lucia,** a tharla ar an  13/14 Nollaig 1287. Scriosadh an Fhreaslainn. Áirítear go dtí an lá inniu mar an cúigiú tuile is measa i stair na cruinne.

## Cúlra
I lár na Meánaoiseanna, bhí an domhan ag téamh agus bhí leibhéal na farraige ag ardú.
mion|Tuile 1717

## Nollaig 1287
Tuaisceart na hÍsiltíre agus iarthuaisceart na Gearmáine a buaileadh. Meastar gur bádh idir 50,000 agus 80,000 duine.  
mion|Tuile  Burchardi, 1634
Bádh na mílte ciliméadar cearnach talún, na hoileáin amach ó chósta thuaidh na hÍsiltíre agus na Gearmáine san áireamh, agus amach ó chósta thiar na Danmhairge fiú. Roimh Thuile San Lucia, níorbh ann don Waddenzee, an fharraige a scarann na hoileáin ón mórthír. Ná níorbh ann don Zuiderzee – nó an IJsselmeer mar a thugtar air anois – an mhuirloch mhór mhillteanach a scarann an Fhreaslainn, i dtuaisceart na hÍsiltíre, ón Ollainn, in iarthar na tíre.  Scar an Tuile an Fhreaslainn ón Ollainn fiú.

## Iarmhairtí
Bhí tionchar mór millteach teangeolaíochta aici. Rinne Tuile San Lucia mionteanga den Fhreaslainnis. Sular an tubaiste timpeallachta sin, ba Fhreaslainnis – agus ní Ollainnis – a labhraíodh in iarthar na hÍsiltíre ar fad. Murach an slad a rinne an fharraige ar lucht labhartha na Freaslainnise agus murach an teorannú fisiciúil a rinneadh orthu mar phobal, Freaslainnis a bheadh á labhairt sa chuid is mó den Ísiltír inniu.
[mion|Zuider Zee,  1 haois - [10ú haois]]

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hÍsiltíre
Catagóir:Tubaistí timpeallachta
Catagóir:Téamh domhanda
Catagóir:Stair na Gearmáine
Catagóir:An Mhuir Thuaidh
Catagóir:An Ollainnis
Catagóir:Tuilte
An Spiaire a d’Eascair as an bhFuacht

Is úrscéal spiaireachta é  **An Spiaire a d’Eascair as an bhFuacht**  (Béarla: *The Spy Who Came in from the Cold*) leis an údar Briotanach John le Carré a foilsíodh i 1963.

Léiríonn sé Alec Leamas, gníomhaire Briotanach, á sheoladh chuig Oirthear na Gearmáine mar thréigeoir bréige chun bréagfhaisnéis a chothú faoi oifigeach faisnéise cumhachtach in Oirthear na Gearmáine.

Catagóir:Úrscéalta bleachtaireachta
Siorc insebhéalach

Is iasc ealásmabrainciach laistigh den fhine Ginglymostomatidae é **an siorc insebhéalach** (*Ginglymostoma cirratum*). Meastar go bhfuil stádas caomhnaithe an tsiorc-insebhéalaigh easnamhach ó thaobh sonraí de i Liosta an AICD do Chaomhnú an Dúlra de Speicis faoi Bhagairt mar gheall ar an easpa faisnéise faoin a raon san Aigéan Ciúin thoir agus san Aigéan Atlantach thoir. Meastar gur speiceas is lú imní iad sna Stáit Aontaithe agus sna Bahámaí, ach meastar go bhfuil siad beagnach faoi bhagairt san Aigéan Atlantach thiar mar gheall ar a stádas leochaileach i Meiriceá Theas agus mar gheall ar thuairiscí go raibh siad faoi bhagairt ar fud go leor réimsí i Meiriceá Láir agus sa Mhuir Chairib  Tá siad dírithe go díreach ar roinnt iascaigh agus meastar gur ghabháil theagmhasach iad agus nach sprioc-speicis iad.

## Tagairtí

Siorc insebhéalach
Catagóir: Éisc ubh-bheobhreitheacha
Catagóir: Éisc an Aigéin Atlantaigh
Siorc insebhéalach
Catagóir: Éisc Chúba
Catagóir: Éisc na Poblachta Doiminicí
Francisco de Quevedo

Scríbhneoir Spáinneach den Ré Órga ab ea **Francisco Gómez de Quevedo Villegas y Santibáñez Cevallos** (Maidrid, 14 Meán Fómhair, 1580 - Villanueva de los Infantes, Ciudad Real, 8 Meán Fómhair, 1645), ar a dtugtar **Francisco de Quevedo** . Tá sé ar cheann de na húdair is suntasaí i stair litríocht na Spáinne, a bhfuil cáil air go háirithe mar gheall ar a shaothar fileata, cé gur scríobh sé freisin scéalta, amharclann agus leabhráin éagsúla fealsúnachta, polaitiúla, morálta, ascetic, daonnúla agus staire.

Choinnigh sé teidil thiarna Torre de Juan Abad (a fuarthas i 1620, tar éis go leor deacrachtaí) agus ridire Ord Santiago (rinneadh a iontráil go hoifigiúil an 29 Nollaig, 1617, trí dheimhniú ríoga a shínigh Felipe III, agus seoladh an teideal an 8 Feabhra 1618).
mion| Francisco de Quevedo a léiríodh tar éis dó dul isteach in Ord Santiago i 1618 le Francisco Pacheco ina ''Leabhar tuairisc ar fhíorphortráidí, fir iomráiteacha i gcuimhne'' .
Capital Dock

Is foras tráchtála 22 stór é **Capital Dock** ag acomhal Ché Sir John Rogerson agus Cé na Breataine i mBaile Átha Cliath. D'fhorbair Kennedy Wilson an tionscadal, tar éis dóibh an suíomh a fháil i 2012, agus críochnaíodh an tógáil in 2018. Is é an foirgneamh an túr stór is airde i bPoblacht na hÉireann, agus an tríú ceann is airde ar oileán na hÉireann.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Domhnall mac Murchadha (idirdhealú)

Luann **Domhnall mac Murchada** (Sean-Ghaeilge/Meán-Ghaeilge **Domnall mac Murchada**) b'fhéidir le:

* *[[Domnall Midi]]*, (bás 763), Ardrí Éireann
* *[[Domnall mac Murchada meic Diarmata]]*, (bás 1075), rí Laigean agus Átha Cliath
* Domhnall Caomhánach, (bás 1175), rí Laigean
Francisco Suárez

Diagachtóir, fealsamh agus giúróir Íosánach Spáinneach ab ea **Francisco Suárez de Toledo Vázquez de Utiel** y **González de la Torre**, ar a dtugtar an **Dochtúir Eximius** (Granada, 5 Eanáir, 1548 - Liospóin, 25 Meán Fómhair, 1617). Ceann de phríomhphearsana ghluaiseacht Scoil Salamanca, measadh go raibh sé ar cheann de na scoláirí ab fhearr.

Meastar go bhfuil a chuid oibre mar phointe tosaigh i stair an Dara Scholasticism, ag marcáil an aistrithe ón Renaissance go fealsúnacht nua-aimseartha. Dar le Christopher Shields agus Daniel Schwartz, "fuair figiúirí chomh difriúil óna chéile in áit, in am, agus i dtreoshuíomh fealsúnachta mar a fuair Leibniz, Grotius, Pufendorf, Schopenhauer, agus Heidegger cúiseanna lena lua mar fhoinse inspioráide agus tionchair."
mion| ''Prima pars Summae theologiae.'' ''De Deo vno et trino'' (1607).
Luis de Góngora

Ba fhile agus drámadóir Spáinneach ón Ré Órga é **Luis de Gongora y Argote** (Córdoba, 11 Iúil, 1561 ib., 23 Bealtaine, 1627), an duine ba mhó a léirigh an ghluaiseacht liteartha ar a dtugtar níos déanaí, agus simpliú buan ar feadh na gcéadta bliain, mar culteranismo nó gongorismo, a ndéanfar aithris ar a chuid oibre ar feadh na gcéadta bliain san Eoraip agus i Meiriceá. Amhail is gur clasaiceach Laidineach a bhí ann, bhí a chuid saothar áibhéalacha cheana féin ina am féin.
mion|388x388px| Clúdach Lámhscríbhinn Chacón, a tharchuir saothar fileata Luis de Góngora
mion|397x397px| Leathanach baile ''Las soledades'' (l. Mise, lch. 193) i Lámhscríbhinn Chacón
Juan de Herrera

Ailtire, matamaiticeoir, suirbhéir agus Spáinneach míleata ab ea **Juan de Herrera de Maliaño** (Roiz, Cantabria, 1530 - Maidrid, 15 Eanáir 1597), a measadh mar cheann de na daoine is mó a léirigh ailtireacht Renaissance Hispanic.

Bhí a stíl ailtireachta sollúnta agus dian, ar a dtugtar Herrerian ina onóir, ionadaíoch do réimeas Felipe II (r. 1556-1598) agus bhí tionchar suntasach aige ar ailtireacht níos déanaí na Spáinne, go príomha ar fud an seachtú haois déag.
Íomhá:ElEscorial distant view2.jpg|Mainistir San Lorenzo de El Escorial .
Íomhá:Valladolid - Catedral.jpg|Ardeaglais Valladolid .
Íomhá:Palacio Real de Aranjuez.jpg|Pálás Ríoga Aranjuez .
Íomhá:Casa Lonja de Sevilla. Patio.jpg|Cartlann Ghinearálta na nIndiach (Seville)
Malestroit

Is común i roinn Morbihan sa Bhriotáin í **Malastred** nó **Malestroit** (de ghnáth). Tá an baile ar Abhainn Oust agus cuid de chanáil Naoned-Brest. Tá roinnt tithe déanta as adhmad ann.

## Tagairtí

Catagóir:Comúin sa Morbihan
Sócmhainn airgeadais

[mion|333x333px|sócmhainní agus dliteanais i [Stáit Aontaithe Mheiriceá|SAM]]
Áirge nó maoin airgeadais is ea **sócmhainn airgeadais** (Béarlaː *Financial asset*) ar le gnó nó duine aonair í agus a bhfuil luach airgid aici, ar a n-áirítear scaireanna, bintiúir, bannaí, iontaobhais aonad, airgeadra, taiscí bainc, agus cearta ar airgead a tugadh ar iasacht nó a cuireadh i dtaisce.

Ní áirítear sócmhainní fisiciúla ar nós fearais agus trealaimh, talamh, agus buanearraí (gluaisteáin, etc.) nó fiú polasaithe árachais mar urrús.

## Féach freisin

* Infheistíocht

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Eric Lopez

Is aisteoir gutha Meiriceánach é **Eric Lopez**, a rugadh sa bhliain 20 Aibreán 1978 in La Habana, Cúba.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as La Habana
Teilifís ciorcaid iata

Córas léirithe íomhánna is ea **teilifís ciorcaid iata** (**TCI**), ina mbíonn an físcheamara ceangailte go díreach leis an scáileán léirithe, fiú ag fad mór amach, in ionad le tarchur craolta nó taifeadadh idirmheánach. Úsáidtear a leithéid i bhfaireachas, léirithe eolaíochta is máinliachta, agus cianscrúdu i dtionscail.

## Tagairtí
Lá Idirnáisiúnta na nImirceach

Ceiliúrtar **Lá Idirnáisiúnta na nImirceach** ar an 18 Nollaig gach bliain. Ghlac Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe an 'Coinbhinsiún Idirnáisiúnta um Imircigh' ar an lá seo, 18 Nollaig sa bhliain 1990.

Tá sé mar aidhm ag an Lá aitheantas a thabhairt don mhéid a dhéanann na himircigh ó thaobh an gheilleagair de agus aird ar a gcuid cearta daonna a chur chun cinn. Cuireann na Lá na dídeanaithe agus na hinimircigh a fuair bás leis na blianta i gcuimhne dúinn chomh maith.
[clé|mion|Féile i [Maidrid|Maidid - El Día del Migrante 2017]]

## Tagairtí

Catagóir:Inimirce
Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Náisiúin Aontaithe
Páirc Smaragaide

Is páirc siamsa agus zú í **Páirc Smaragaide** (Béarla: *Emerald Park*), suite i mbaile fearainn Cill Bhrú, i gContae na Mí. 

Bhí buntús Tayto leis, branda Éireannach nuair a d'oscail an pháirc i mí na Samhna 2010, agus tugadh Páirc Tayto uirthi go dtí 2022.

Is í an séú díol spéise íoctha is mó éilimh in Éirinn, le 750,000 cuairteoir sa bhliain 2015..

250px|mion|clé|Cóstóir Cú Chulainn agus an Slí Amach le linn an paindéim COVID-19 i 2020.

## Féach freisin

* Disneyland

## Naisc sheachtracha

* Campa samhraidh Gaeilge Feachtas Bhaile Munna i bPáirc Tayto, 2019
* 2018: Tháinig 5,000 dalta as Gaelscoileanna ó cheann ceann na tíre go dtí Cóisir Ghaeilge i bPáirc Tayto i gContae na Mí chun 25 bliain den Fhoras Pátrúnachta a cheiliúradh

## Tagairtí

Catagóir:Páirceanna in Éirinn
Catagóir:Páirceanna siamsaíochta
Catagóir:Áiteanna is díol spéise do thurasóirí in Éirinn
Catagóir:Zúnna
Buamáil Harrods (1983)

Tharla **Buamáil Harrods** ar an 16 Nollaig 1983 in Knightsbridge Londain, Maraíodh seisear nuair a phléasc buama cairr de chuid an IRA lasmuigh de Harrods, siopa ilrannach, agus gnáthdhaoine ag siopadóireacht am Nollag  

Maraíodh Philip Geddes (24), iriseoir; Jasmine Cochrane-Patrick (25), siopadóir; agus Kenneth Salvesen (28), siopadóir agus Meiriceánach. Maraíodh triúr ó Metropolitan Policeː Sergeant Noel Lane (28), Constable Jane Arbuthnot (22) agus Inspector Stephen Dodd (34).
clé|mion

## Féach freisin

* Buamáil Old Bailey (1973)
* Buamáil Docklands (1996)

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Londain
Tuismíocht

Is éard is **tuismíocht** ann ná an téarma dlíthiúil  don stádas dlíthiúil aitheanta ar an gcaidrimh idir baill teaghlaigh, nó go sonrach an caidreamh dlíthiúil idir tuismitheoir agus leanbh.
Mar a thuairisc Rialtas Québec:

Gaeilge
De réir an dlí, is éard is tuismíocht ná an  caidreamh teaghlaigh idir leanbh agus a thuismitheoirí. 

(Aistriúchán Gaeilge

*Tá sé ar cheann de na caidrimh is tábhachtaí is féidir a bheith ann idir beirt. Le bheith mar athair nó mar mháthair linbh, is é atá ann ná na cinntí móra a bhaineann leis a ghlacadh, aire a thabhairt dá chúram, dá oideachas agus dá riachtanais.

Ní aithníonn an dlí ach trí chineál tuismíochta

* Trí fhuil.

* Trí uchtáil.

* Trí atáirgeadh cuidithe daonna

Ní féidir an tuismíocht a bhunú go hiomlán ar an gceangal a d’fhéadfadh a bheith ann idir leanbh agus duine fásta.)*

Tá an tuismíocht difriúil ó chearta tuismitheoirí agus oidhreacht araon, ach bíonn tionchar acu orthu.

Is é tríocha bliain reacht na dtréimhsí teorainneacha le haghaidh na tuismíochta.  

Tá sampla den dlí maidir le tuismíocht le fáil i gCód Sibhialta Québec, Leabhar 2, Teideal 2 "Tuismíochta",  ina sonraítear conas is féidir tuismíochta a bhunú, a éileamh agus a aistriú.
mion

## Tuismíocht agus uchtáil
Nuair a dhéantar uchtáil faoi dhlíthe na Stát Aontaithe, Ceanada, na Nua-Shéalainne, na hAstráile agus na Ríochta Aontaithe, aistrítear iomlán na tuismíochta. Feictear sampla caighdeánach i ndlí uchtála na SA i gCód Stáit California :



(Aistriúchán Gaeilge
*Tar éis an uchtála, coimeádfaidh an leanbh uchtaithe agus na tuismitheoirí uchtála caidreamh dlíthiúil an tuismitheora agus an linbh lena chéile agus beidh na cearta uile acu agus tá siad faoi réir dhualgais uile an chaidrimh sin.*

I náisiúin eile, d’fhéadfadh cineál “uchtú neamhiomlán” ligean don tuismíocht leis an teaghlach bitheolaíoch fanacht. Tá sampla de seo i ndlí na Fraince, áit a bhfuil dhá chineál uchtála ann: uchtáil *plénière*, áit a n-aistrítear an tuismíocht go hiomlán, agus uchtáil shimplí ina gcuirtear an tuismíocht leis na tuismitheoirí uchtála leis an teaghlach bitheolaíoch, ach nach gcuirtear in ionad é.

Tá aistriú dlíthiúil na tuismíochta le feiceáil i gcásanna ina ndearna uchtaitheoirí aosacha a n-uchtú  a chur chun deiridh go dlíthiúil, agus mar thoradh air sin cuireadh an  tuismíocht ar ais dá dteaghlaigh bhitheolaíocha. Sampla amháin de seo is ea an Satnam Parmar Adoption Termination Act (1990)  a ritheadh ​​i reachtas cúige Alberta, Ceanada. Luann Codanna 2 agus 3 den Acht seo:

 


Tarlaíonn sampla eile a bhaineann le haistriú dlíthiúil na tuismíochta i gcásanna uchtála ina ndéanann uchtaitheoirí aosacha agus a dteaghlaigh bhitheolaíocha a gcuid tuismíochta bunaidh a athbhunú trí uchtáil aosach. .

## Féach freisin

* Gaol bréige
* Atharthacht (dlí)

## Tagairtí

Catagóir: Dlí teaghlaigh
Catagóir: Dlí uchtála
Catagóir:Teaghlach
Catagóir:Coincheapa dlíthiúla