Albain

Is í Albain an tír atá suite ins an taobh thuaidh den Bhreatain. Bhí sí ina ríocht neamhspléach roimh an bhliain 1707, nuair a d'aontaigh Albain le Sasana chun Ríocht na Breataine Móire a bhunú. Ins an bhliain 1801, aontaíodh Ríocht na Breataine Móire agus Ríoghacht na hÉireann le chéíle chun an Ríocht Aontaithe a chruthú. Sa bhliain 1999, cuireadh Pàrlamaid na h-Alba ar bun, áit ina mbíonn na teachtaí ag déaláil le gnóthaí a bhaineas le hAlbain amháin. Tá Dlí na hAlban go maith eadar-dhealaithe ó Dhlí Shasana. 

## Ainm
As an tSean-Ghréigis a dtáinig an t-ainm ‘Albain,’ nó *Ἀλβίων (*/al.pʰi:on/), mar a scríobhadh na Gréagaigh. Breatain Mhór ina hiomlán a bhí i gceist leis an ainm sin i saothair sraithe staraithe agus tíreolaithe den domhan seanda. Mar shampla, scríobh Bréig-Arastatal fán fharraige mhór taobh thall den Mheán-Mhuir: 

‘Tá dhá oileán ollmhór innti; Albion agus Ierne na hainmneacha atá orthu.’

–Bréig-Arastatal, Fán Domhan, 393 R.Chr.

Chan fhuil sé soiléir cad é go díreach a bhí ar intinn ag na Gréagaigh agus iad ag tabhairt ‘*Albion*’ ar an oileán, ach is dócha go bhfuil an t-ainm bunaithe ar *albʰo* 'bán' (cf. Sean-Ghréigis ἀλφός/al.pʰós/), agus tá tuairim ann go mb’iad Aillte Bána Dover a thug inspioráid do na taiscéalaithe. Is féidir fiú gur aithris Ghréagach ar ainm Ceilteach atá in **Albion,''<nowiki/>' agus, más fíor, is dócha go mbeadh an t-ainm sin fréamhaithe in '<nowiki/>''albiyú,''<nowiki/>' agus 'ros geal' an ciall leis. 

Cuireadh ainmneacha eile in áit **Albion*<nowiki/>' i ndiaidh gur bunaíodh ceangail trádála ní ba dhlúithe eadar Breatain Mhór agus mór-thír na hEorpa. Tháinig leaganacha leithidí *Πρεττανική* (*Prettanikḗ*), *Βρεττανία* (*Brettanía*), agus an fhoirm Laidineach *Brittania*, ó dhaonnainm an phobail Cheiltigh den oileán: na Pritani. 

== Tíreolaíocht ==
:*Féach freisin: Ceantair chomhairle na hAlban*
Cumhdaíonn mórthír na hAlba an trian thuaidh den Bhreatain. Seachas an mhórthír, tá trí príomh-ghrúpaí oileán de chuid na hAlba: [[Na hInnse Gall|na hInse Gall]] (ar an taobh thiar); [[na hInse Orc]], (ó thuaidh), chomh maith leis [[na hInse Shealtainn]] (atá suite níos faide fós ó thuaidh). 

Ó thaobh na tír-eolaíochta, tá mórthír na hAlba roinnte ina trí chuid: [[Na Garbhchríocha|Garbhchríocha na hAlban]], atá sléibhtiúil den chuid is mó; an Crios Lárnach, atá íseal go maith, agus Árdáin an Deiscirt, atá cnocach. Maireann mórchuid na ndaoine ins an Chrios Lárnach, agus is ann atá leath na sé chathair den tír: [[Dún Éideann]], [[Glaschú]], agus [[Sruighle]], mar aon le go leor bailte níos lú. Tá cuid mhór daoine ina gcónaí in Ísiltír an Oirthuaiscirt fosta, réigiún uirbeach mar a bhfuil dís na mbailte móra eile, mar atá [[Obar Dheathain]] agus [[Dún Déagh]]. Fágann sin [[Inbhear Nis]], i [[an Cuan Moireach|gCuan Moireach]], ar an scoilt eadar Ardáin an Iarthuaiscirt agus na [[Am Monadh Ruadh|Cairn Ghorma]]. 

Roinntear Alba i g[[contaetha na hAlban|contaetha traidisiúnta]] (Béarla; *shire*, Gaeilge na hAlban; *siorrachd*), ach sa bhliain [[1889]], nuair a cuireadh na [[Ceantair chomhairle na hAlban|comhairlí contae]] ar bun, cuireadh beagán atheagair orthu mar go raibh cuid díobh roinnte i mórán codanna, nó fiú ina smidiríní.
[[Íomhá:Traigh Sheilebost.jpg|clé|mion|Traigh Sheilebost sna [[Na Hearadh|Hearadh]], sna hOileáin Siar]]

== Clocheolaíocht ==

=== Gluaiseacht na bPlátaí Teicteonacha ===
Níor tháinig codanna thuaidh agus theas d'oileán na Breataine le chéile ach 76 milliún bliain roimh thús an bholcánachais in Oirthear Labhaidh. Roimhe sin, bhí Alba ar imeall mhór-roinne [[Laurentia]], ina raibh [[Meiriceá Thuaidh]] agus [[an Ghraonlainn]] freisin. Bhí an chuid ó dheas den oileán (Sasana agus [[an Bhreatain Bheag]]) timpeall 40° ní b'aide ó dheas, gar don Afraic agus do Mheiriceá Theas i mór roinn Gonduana. 

Go luath sa tréimhse [[Ordaivíseach]], timpeall 475 milliún bliain ó shin, scaradh Sasana agus an Bhreatain Bheag, a bhí ar phláta [[Avalonia]], amach ó Ghonduana agus brúdh ó thuaidh an chuid sin talún i dtreo Laurentia. Rinneadh [[Aigéan Iapetus]], a bhí eadar an dá chríoch, a chaolú. Faoi lár [[Siolúrach|na Ré Siolúraí]], timpeall 420 milliún bliain ó shin, bhí ceangal ag a imeall ar fad Shnaidhme Iapetus, a leanann líne a théann soir-siar ó [[Caolas Solway|Chaolas Solway]] go [[Northumberland]] a bheag nó a mhór. 

Nuair a thosaigh an ré bholcánach ní ba dheireanaí, timpeall 270 bliain ó shin, ba chuid de Phangaea í Alba fós, ach bhí sí i ndiaidh bogadh ó thuaidh. Bhí Lodainn an Ear timpeall 8° ní b'fhaide ó thuaidh. Leanadh leis an bpróiseas ina raibh Pangaea ag teacht le chéile, ionas go raibh an t-aigéan is gaire, [[Aigéan Tethys]], eadar an Eoráise agus an Afraic. 

Féach [http://www.glg.ed.ac.uk/home/s9810658/eastlothian/plates/tectonics.html Cuntas ar theicteonaic].

== Teanga ==
Labhraíonn an daonra iomlán, nach mór, [[An Béarla|Béarla]], cé go labhraítear go leor foirmeacha agus canúintí éagsúla den [[An Albainis|Albainis]] (Béarla; *Scots*) a bhfuil an-difríocht aige le gnáth-Bhéarla caighdeánach na hAlban. Baineann timpeall 1.1% den daonra feidhm as [[Gaeilge na hAlban]] (Gaeilge na hAlban: *Gàidhlig*) i ngnáthchúrsaí an lae, go príomha i gceantair iargúlta i dtuaisceart agus in iarthar na tíre. Tá Béarla líofa ag na Gaeilgeoirí sin ar fad. 

Faoin am ar tháinig [[Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire|Séamus VI na hAlban]] i gcoróin i Sasana agus in Éirinn, ba í an Albainis, ar a dtugtar "Scots" nó "Lallans" freisin as Béarla (ón bhfocal *Lowlands*, machairí), a labhraíodh sa tseanchúirt agus sa tseanpharlaimint. Ba as seanteanga Anglacach a labhraítí i sean-ríocht [[Bernicia]] i Northumbria, a ghabh an ríocht Bhriotánach [[Gododdin]] sa 6ú aois, agus is leis sin a claochlaíodh ainm na phríomhchathrach ó "[[Dún Éideann|Dhún Éideann]]" na Gaeilge go "Edinburgh" mar thugtar uirthi sa Bhéarla agus in Albainnis.



Gach duine atá 3 bliana nó níos sine  5,118,223.     

Ábalta an Béarla a labhairt go maith — 98.6%.

Ábalta Gaeilge na hAlban a labhairt — 1.1%.     

Ábalta an Albainis a labhairt — 30.1%.   

Úsáideann teanga eile sa bhaile — 3.9%

== Stair ==
Ba é [[Coinneach Mac Ailpín]] ar dtús a d'aontaigh ríocht na nGael agus na g[[na Cruithnigh|Cruithneach]] in Albain, nuair a thóg sé coróin na gCruithneach sa bhliain [[843]] AD. Go stairiúil, ó aimsir [[Dáibhí I na hAlban|Dháibhí I na hAlban]] (a bhí i réim idir na blianta [[1124]]–[[1153]]) ar a laghad, bhí scoilt chultúrtha le sonrú in Albain - [[Ísiltír na hAlban]], arbh í an Albainis, agus níos déanaí an Béarla, a príomhtheanga, agus Garbhchríocha na hAlban arbh í an tSean-Ghaeilge, agus níos déanaí Gaeilge na hAlban, a príomhtheanga. Leis sin cruthaíodh scoilt sa tír, agus sa stair bhí an Ísiltír faoi thionchair Shasana ní ba mhó: bhí an Ísiltír níos oscailte d'airm a d’ionsódh í ón deisceart, agus tháinig daoine in Ísiltír na hAlban faoi thionchar Shasana níos láidre mar gheall ar a ngaireacht le Sasana. 

Ba ghné ar leith in Albain é córas na gclann. I measc na gclann cáiliúil tá [[Clann Mhic Ghríogóir]] (*MacGregor*), [[Clann Mhic Dhónaill]] (*MacDonald*, [[Clann Mhic Cionnaith]] (*MacKenzie*), [[Clann Mhic Aoidh]] (*MacKay*), [[Clann Mhic Leoid]] (MacLeod), [[Clann Mhic Roibeard]] (*Robertson*) agus [[Clann Chambeul]] (*Campbell*).

Sa ré stairiúil, ghlac Ísiltír na hAlban sórt córais [[Feodachas|feodach]] tar éis [[Gabháltas na Normannach|Ghabháltais na Normannach]] i Sasana, agus ba as clanna de bhunadh na Normannach a síolraíodh formhór na rithe tar éis circa 1100 AD. I measc na gclann seo bhí [[Clann Stíobhard]], [[Clann Brús]], [[Clann Dubhghlas]], [[Clann Porteous]], agus [[Clann Muirí]].

Le linn [[Cogadh na Saoirse in Albain|Chogadh na Saoirse in Albain]] (timpeall 1290 - 1363) d'éirigh muintir na hAlban amach i gcoinne riail Shasana, den chéad uair, faoi cheannas an ridire [[Uilleam Uallas]], agus níos déanaí, faoi cheannas [[Roibeard I, Rí na nAlbanach|Roibeard Brús]]. Chloígh Bruce na Sasanaigh ag [[Blàr Allt a' Bhonnaich|Cath Bannockburn]] sa bhliain [[1314]].

Sa bhliain [[1603]] fuair [[Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire|Rí Séamus VI na hAlban]] coróin Shasana óna dhúchas, agus ceapadh mar [[Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire|Rí Séamus I Shasana agus na hÉireann]] é. Bhog Séamus go [[Londain]] agus, as sin amach, níor fhill sé ar Albain ach aon uair amháin. Sa bhliain [[1707]] síníodh comhaontú idir Parlaimintí na hAlban agus Shasana ar a dtugtar [[Acht na hAontachta 1707|Acht an Aontais]]. Leis an gconradh a chur i bhfeidhm, bhí parlaimintí Shasana agus na hAlban le dúnadh, agus a gcumhachtaí go léir le haistriú go Parlaimint nua i Londain, a bheadh ansin mar [[Parlaimint na Ríochta Aontaithe|Pharlaimint]] ar an Ríocht nua aontaithe. Cuireadh aontas custaim agus airgeadra ar bun freisin. 

Lean an scéal ar aghaidh mar seo go dtí [[An Bhealtaine|Bealtaine]] sa bhliain [[1999]] nuair a ghnóthaigh Albain [[Párlamaid na h-Alba|parlaimint nua]]. Cé go raibh stádas parlaiminte náisiúnta ar thír neamhspleách ag sean-pharlaimint na hAlban, níl riar ag an bparlaimint nua ach i gcúrsaí intíre, mar go gcoinnítear freagracht ar chosaint, chúrsaí idirnáisiúnta agus chúrsaí áirithe eile in Albain faoi [[Tithe na Parlaiminte|Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]].

Ar 18 Meán Fómhair 2014 cuireadh ceist neamhspleáchas Alban faoi reifreann, agus chinn 55% in aghaidh 45% den phobal fanacht mar chuid inmheánach den Ríocht Aontaithe.

== Alba an lae inniu ==

Tá 32 roinn riaracháin in Albain. I gcaint na ndaoine, cuirtear síos fós ar 33 [[contaetha na hAlban|chontae thraidisiúnta]]. Tá 6 chathair in Albain go hoifigiúil, agus ón gceann is mó anuas, is iad sin:

* [[Glaschú]]
* [[Dún Éideann]], an phríomhchathair
* [[Obar Dheathain]]
* [[Dún Déagh]]
* [[Inbhear Nis]]
* [[Sruighlea]]

Bealaí Uisce in Albain:
* *Aibhneacha*: An [[An Chluaidh|Chluaidh]], An [[Uisge Dhé|Dé]], An [[Deathan]], Abhainn [[Abhainn Dubh Éireann|Dubh Éireann]], An [[Linne Foirthe|Fhoirthe]], An [[Uisge Spé|Spé]], An [[Tatha]], An [[An Tuaidh|Tuaidh]];
* *Caolais*: Caolas [[Caolas Chluaidh|Chluaidh]], Caol [[Caol Dhornoch|Dhornoch]], Caolas [[Caolas Fhoirthe|Fhoirthe]], Caolas [[Caolas Latharna|Latharna]], Caolas [[Caolas Mhoireibh|Mhoireibh]], Caolas [[Caolas Solway|Solway]], Caolas [[Caolas Tatha|Tatha]];
* *Fiordanna*: Loch [[Loch Fine|Fine]], An [[An Linne Sheilich|Linne Sheilich]], Loch Long, Loch a’ Taoibh, Loch Sunart, Loch Neibhis, Loch Hourn, Loch Broom;
* *Locha*: Loch [[Loch Laomainn|Laomainn]], Loch [[Loch Ma-ruibhe|Ma Ruibhe]], Loch [[Loch Mhórair|Mhórair]], Loch [[Loch Nis|Nis]], Loch [[Loch Obha|Obha]], Loch [[Loch Rainich|Rainich]], Loch [[Loch Sin|Sin]], Loch [[Loch Tatha|Tatha]], Loch [[Loch Teimheil|Teimheil]].
* Bealaí uisce cruthaithe agus méadaithe ag an duine: an Canál Cailedónach, Canál Crinan, Canál Fhoirthe & na Cluaidhe, Canál an Aontais.

==Cultúr==
Tá cultúr cathartha ar leith ag Albain seachas an chuid eile den Bhreatain. Tagann cuid de ó dhifríochtaí a mhaireann mar gheall ar mhíreanna in Acht an Aontais, agus cuid eile ar éasca iad a aithint, ach nach éasca cur síos orthu.

===Dlí na hAlban===
Coinnítear in Albain a córas dleathach ar leith, bunaithe ar an [[dlí Rómhánach]], agus ina bhfuil gnéithe den [[dlí sibhialta]] agus den [[dlí comónta]] le sonrú. Tá sé scríofa i dtéarmaí an aontais le Sasana go gcoinneofaí córais dhleathacha ar leith. Baintear feidhm as abhcóidí, ar a dtugtar "*advocates*", agus bíonn na breithiúna céanna i gcásanna sibhialta agus i gcásanna coiriúla. 

===An tOideachas in Albain ===
Tá córas oideachais dá cuid féin ag Albain freisin. In Acht an Aontais leagadh síos cearta na n[[ollscoil]]eanna Albanacha, ach, níos tábhachtaí fós, ba í Albain an chéad tír ó [[Sparta]] sa Ghréig chlasaiceach inar cuireadh córas [[oideachas|oideachais]] phoiblí ghinearálta i bhfeidhm. Thosaigh sé sin leis an Acht Oideachais sa bhliain 1696, agus bhí sé riachtanach do leanaí ó cuireadh Acht Oideachais 1872 i bhfeidhm. Mar bharr air sin, ar feadh dhá chéad bliain, bhí céatadán níos airde de dhaonra na hAlban tar éis oideachas a fháil ag leibhéil bunscoile, meánscoile agus tríú leibhéal ná in aon tír eile san [[an Eoraip|Eoraip]]. Is léir na difríochtaí oideachais sin ó líon na nAlbanach a ghlac ceannas ar a gcuid réimsí le linn na 18ú agus an 19ú haoiseanna.
 
Tógann daltaí scoile na hAlban scrúdaithe *Higher* (seachas *A-Levels* mar atá i Sasana, sa Bhreatain Bheag agus i dTuaisceart Éireann). Chomh maith leis sin tógann céim onóracha in ollscoil Albanach ceithre bliana, seachas trí bliana mar atá sa chuid eile den Ríocht Aontaithe. Tá na córais ollscoile i gcuid de thíortha Chomhlathas na Náisiún (ar a dtugtaí Comhlathas na Breataine cheana) bunaithe níos mó ar chóras na hAlban seachas mar atá ar an gcóras atá in úsáid sa chuid eile den Ríocht Aontaithe.

===An Bhaincéireacht===
Tá gnéithe ar leith i gcóras baincéireachta na hAlban, freisin. Cé gurb é [[Banc Shasana]] banc ceannais Rialtas na Ríochta Aontaithe, eisíonn trí bhanc chorprach Albanach a nótaí bainc féin: ([[Bank of Scotland]], [[Royal Bank of Scotland]] agus [[Clydesdale Bank]]). Níl stádas [[dlíthairiscint|dlíthairisceana]] i Sasana, sa Bhreatain Bheag ná i dTuaisceart Éireann acusan (cé go n-úsáidtear timpeall na Breataine ar fad iad, go háirithe i dTuaisceart Éireann, áit a n-eisíonn Banc Uladh, Banc na hÉireann, AIB agus Danske Bank a gcuid nótaí bainc féin freisin). In Albain, níl stádas dlíthairisceana ag na nótaí seo ná ag nótaí Bhainc Shasana, mar nach bhfuil cur síos orthu i ndlí na hAlban, ach glactar go forleathan le nótaí na gceithre bhanc.

Le plé níos faide, fch. [http://www.siliconglen.com/Scotland/1_7.html Legal Tender]

Ba in Albain a cuireadh tús mar is ceart le córas baincéireachta brainse an lae inniu, (ina gcoinníonn bainc gréasán brainsí ar fud na tíre, seachas lár-oifig nó dhó). Ní ach mar gheall ar bhrú polaitiúil láidir i rith an 19ú haois a cuireadh cosc ar an gcóras baincéireachta láidir a bhí dá bharr ó sheilbh a thógáil ar chóras baincéireachta Shasana. Cé nach raibh fáilte roimh bhainc na hAlban ag an am, rinneadh aithris ar a modhanna gnó go forleathan, rud a thosaigh i Sasana agus ina dhiaidh sin ar fud an domhain. 

===Spóirt===
Tá an-chuid eagrais [[spórt|spóirt]] náisiúnta sa tír, ar nós [[Conradh Peile na hAlban|Chonradh Peile na hAlban]] (*Scottish Football League*), nó [[Aontas Rugbaí na hAlban]] (SRU). Leis sin tugtar toscaireacht neamhspleách don tír ag go leor imeachtaí idirnáisiúnta spóirt, m.sh. [[sacar]] i g[[Corn Sacair an Domhain|Corn Peile an Domhain]]. Ní féidir le hAlbain dul i gcomórtas sna [[Cluichí Oilimpeacha]] go neamhspleách ámh, agus más mian le haclaithe na hAlban páirt a ghlacadh, déanann siad amhlaidh mar pháirt d'fhoireann náisiúnta na Ríochta Aontaithe. Cuireann an tír foireann chuig [[Cluichí an Chomhlathais]] ámh. Tá coiste [[Cumann Lúthchleas Gael|CLG]] in Albain mar [[CLG na hAlban]]. Tá sé mar chuid de [[Cumann Lúthchleas Gael na Breataine|Chumann Lúthchleas Gael na Breataine]].

=== Na Meáin Chumarsáide ===
Tá meáin chumarsáide ar leith in Albain seachas mar atá sa chuid eile den Ríocht Aontaithe. Mar shampla, táirgeann sí páipéir nuachta ar nós *The Daily Record* (príomhnuachtán pháipéir-cúng na hAlban) agus an dá phríomhnuachtán pháipéir-leathain, *The Herald* bunaithe i nGlaschú, agus *The Scotsman* i nDún Éideann. D’athraigh *The Herald* a ainm ó *Glasgow Herald*, chun aitheantas a fháil mar pháipéar náisiúnta seachas mar cheann réigiúnach. I measc pháipéir an Domhnaigh, tá an táblóideach *Sunday Mail* (foilsithe ag an *Daily Record*) agus an *Sunday Post*, agus tá ceangal ag an *Sunday Herald* le *The Herald* agus ag *Scotland on Sunday* le *The Scotsman*. Tá nuachtáin laethúla réigiúnacha ann freisin, mar *The Courier and Advertiser* i nDún Déagh san oirthear, agus *The Press and Journal* a chlúdaíonn Obar Dheathain agus tuaisceart na tíre. É sin ar fad ráite, tá nuachtáin náisiúnta uile na Ríochta Aontaithe le fáil ar fud na hAlban agus is iondúil go léitear iadsan níos minice ná na páipéir nach bhfaightear lasmuigh d'Albain.

Tá a cuid seirbhísí BBC féin ag Albain, mar shampla na stáisiúin náisiúnta raidió, BBC Radio Scotland agus an tseirbhís i nGaeilge na hAlban, BBC Radio nan Gàidheal (Gaeilge na hÉireann: *Raidió na nGael*). Tá na stáisiún raidió náisiúnta de chuid an BBC agus go deimhin stáisiúin raidió neamhspleácha freisin le cloisteáil ar fud na tíre. Mar aon leis an raidió, cuirtear ar fáil leaganacha de na bealaí teilifíse náisiúnta BBC 1 agus BBC 2 trí BBC Scotland. Táirgtear cuid mhaith de chraolacháin an BBC Scotland Television do phobal na hAlban, ar nós cláir nuachta agus gnóthaí reatha, agus an sobaldráma bunaithe i nGlaschú, *River City*, ach táirgtear cinn eile, ar nós drámaí agus cláir ghrinn, do lucht féachana ar fud na Ríochta Aontaithe, agus níos faide i gcéin. I gcodarsnacht leis an gcuid eile den Ríocht Aontaithe tá difríocht freisin i gclúdach ar spóirt, mar go bhfuil a sraitheanna sacair féin ag an tír, seachas cinn Shasana nó Thuaisceart Éireann. Cosúil leis an uile chuid eile den Ríocht Aontaithe, tá BBC Three, BBC 4 agus BBC iPlayer ar fáil ar fud na hAlban.

Tá trí stáisiún teilifíse neamhspleácha ag craoladh in Albain, (*Scottish Television*, *Grampian Television* agus *Border Television*) freisin. Cé go rabhadar neamhspleách cheana, is leis an gcomhlacht chéanna (*The Scottish Media Group*) anois Scottish TV agus Grampian, agus is beag difríochtaí atá eatarthu. Is casta an scéal é i gcás "Border", mar go gcuireann sé siúd seirbhís ar fáil d'áiteanna i ndeisceart na hAlban agus i dtuaisceart Shasana araon, chomh maith le h[[Oileán Mhanann]], agus tá seirbhísí nuachta ar leith anois aige don dá thaobh den teorann. Tá an chuid is mó de na craoltacháin neamhspleácha mar an gcéanna leo siúd i Sasana, sa Bhreatain Bheag agus i dTuaisceart Éireann, lasmuigh de nuacht agus cúrsaí reatha, spóirt, agus cláir chultúrtha agus na cláir a chraoltar i n[[Gaeilge na hAlban]].

=== Gnéithe eile de chultúr na hAlban ===
Tá mothú cine agus náisiúin dá cuid féin ag Albain. Is léir ó thaighde a léirítear ó shuirbhéanna a dhéantar go mion agus go minic go mbraitheann muintir na hAlban gur Albanaigh, seachas Briotanaigh, iad go príomha, agus is amhlaidh atá an scéal i Sasana agus sa Bhreatain Bheag (áit a roghnaítear 'Sasanach' agus 'Breatnach' thar 'Briotanach'). Ina ainneoin sin ní ann do thromlach ar bith a vótálfadh ar son neamhspleáchais iomláin in Albain.

Tá réimse canúintí dá cuid féin ag Béarla na hAlban freisin, arb ionann iad agus cúis bhróid do mhuintir na hAlban agus lena dtugtar le fios dóibh gur áit ar leith í an tír. Féach [[An Albainis|Albainis]].

== Creideamh ==

Tá feidhmeanna eaglais náisiúnta ag [[Eaglais na hAlban]] (ar a dtugtar *The Kirk* go minic). Seachas mar atá in [[Eaglais na hÉireann]] nó in [[Eaglais Shasana]], tá foirm riaracháin [[Preisbitéarachas|Phreispitéirigh]] aici, nach bhfuil faoi smacht an stáit. Tagann sé seo ón gcaoi ar tháinig an t[[Reifirméisean|Athleasú Creidimh]] go hAlbain, gluaiseacht a thosaigh [[John Knox]] in [[1560]]. Ba i measc na ngnáthdhaoine den chuid is mó a tháinig Athrú Creidimh na hAlban ar an saol, agus roghnaigh muintir na hAlban an [[Preispitéarachas]] mar mhodh riartha ar a n-eaglais. Níorbh amhlaidh in Eaglais na hÉireann nó in Eaglais Shasana, áit ar chuir [[Anraí VIII Shasana|Anraí VIII]] Athrú Creidimh ar bun as a stuaim féin, agus inar roghnaigh sé modh riaracháin a bhí ag brath ar easpaig (macasamhail na hEaglaise Caitlicí Rómhánaí), modh a leanann fós sa dá eaglais.

Tá roinnt eaglaisí Críostaí eile in Albain, ina measc an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceachas Rómhánach]], a tháinig ar ais ar an saol tríd an inimirce ó Érinn tar éis do Phrotastúnaigh na hAlban é a chuir faoi chois go trom ón 16ú aois go dtí 1829. Is í anois an dara creideamh is mó í tar éis Eaglais na hAlban. Chomh maith leis an *Kirk* tá eaglaisí éagsúla [[An Protastúnachas|Protastúnacha]] in Albain, ina measc [[Eaglais Easpagach Albain]], ar lán-ball de [[Chomaoine an Anglacánachais|Comaoine an Anglacánachais]] í, agus [[Saor-Eaglais na hAlban]], eaglais Phreisbitéarach a tháinig ar an saol i scoilt ó Eaglais na hAlban, agus a dtugtar na *Wee Frees* ar a baill.

Is é an t[[An tIoslam|Ioslámachas]] an [[creideamh]] neamh-[[An Chríostaíocht|Chríostaíoch]] is mó in Albain. [[Naomh Eòin Mac Gille Bhuidhe]]  Naomh Eòin Ó Gille Bhuidhe

Tá seanchleachtadh ag cuid mhaith d'Albanaigh ar thrioblóidí idir [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitlicigh]] agus [[An Protastúnachas|Protastúnaigh]], go háirithe timpeall ar Ghlaschú. Tá sé sin le sonrú le fada go háirithe i bhfostaíocht agus i gcúrsaí sacair. Tá laghdú mór ar a leithéid de [[seicteachas|sheicteachas]] in Albain seachas mar a bhí blianta ó shin, ach tá a rian le sonrú roinnt éigin fós.


==An Pholaitíocht==
Ar an iomlán, tá polaitíocht na Ríochta Aontaithe le sonrú i bpolaitíocht na hAlban, ach le roinnt difríochtaí ann. Mar shampla, chomh maith leis na páirtithe náisiúnta atá le fáil ar fud na Ríochta Aontaithe, ([[Páirtí an Lucht Oibre (RA)|Páirtí an Lucht Oibre]], [[an Páirtí Caomhnaitheach (RA)|an Páirtí Coimeádach]] agus [[na Daonlathaigh Liobrálacha (RA)|na Daonlathaigh Liobrálacha]]) tá páirtithe ann nach bhfaightear taobh amuigh d'Albain. Ina measc, tá [[Páirtí Náisiúnta na hAlban]] (SNP), Páirtí Glas na hAlban, agus Páirtí Sóisialach na hAlban (SSP). Tá níos mó brí san páirtithe seo a cuireadh Parlaimint na hAlban ar bun i [[1998]]. 

Tá baint tar éis a bheith ag difríochtaí traidisiúnta idir an eite chlé agus an eite dheas le cur is cúiteamh ar an bhféinriail, rud a thug na páirtithe atá ar fud na Breataine roinnt tacaíochta dó thar am, cé gur tháinig athrú meoin ar na Coimeádaigh agus ar Lucht Oibre níos mó ná uair amháin. Agus dílárú na cumhachta ó pharlaimint náisiúnta na Ríochta Aontaithe i Londain tar éis tarlú cheana féin, is idir iad siúd a thacaíonn leis an neamhspleáchas d'Albain agus iad siúd atá ina choinne atá ceisteanna móra an lae i bpolaitíocht na hAlban dírithe. De réir mar atá an scéal ag titim amach, de réir an *State of the Nation Poll* [[2004]], ba mhaith le 66% d’Albanaigh níos mó cumhachta a bheith ag [[Parlaimint na hAlban]], agus níor mhaith ach le 2% na cumhachtaí a bheith arís faoi [[Westminster]].

== Ceann Stáit ==
Síolraíonn Banríon [[Eilís II na Ríochta Aontaithe]], [[Ceann Stáit]] na Ríochta Aontaithe, ó Rí Séamus VI na hAlban, an chéad mhonarc Albanach ar Rí freisin ar Shasana é ([[Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire|Rí Séamus I Shasana agus na hÉireann]] ón mbliain [[1603]] ar aghaidh). 

Cé go bhfuil roinnt conspóide fós i measc phobal na hAlban faoin teideal a ghlac sí ag a corónú (measann go leor in Albain gur chóir di, go loighciúil, *Eilís I* a thabhairt uirthi féin) thug cúirteanna na hAlban ceart do *Eilís II* mar theideal oifigiúil. Deir sí go leanfaidh monarcaí an traidisiún oird idirnáisiúnta sa todhchaí, a thugann an riail, nuair a bhíonn monarc i réimeas i níos mó ná críoch spleách amháin (nó i gcríocha neamhspleácha a aontaíonn le monarc amháin) agus ina bhfuil malairt in uimhir an mhonarc leis an ainm céanna iontu, go n-úsáidfear an uimhir is airde in aon cheann de na críocha go léir (san aimsir atá thart, bhí ríthe Albanacha-Sasanacha mar Shéamus VI/I agus Shéamus VII/II i réimeas thar ríochtaí ar leith de réir dlí, agus mar sin d'úsáid siad an dá uimhir).

==Geilleagar na hAlban==

Tá go leor roinnte i [[geilleagar|ngeilleagar]] na hAlban. Tá tábhacht i gcónaí ag an [[ola]], cé go ndeachaigh innealtóireacht éadrom agus longcheártain i léig le blianta beaga anuas, agus tá an roinn seirbhíse, go háirithe [[an gnó airgeadais|an ghnó airgeadais]] agus ionaid ghlaoigh, níos tábhachtaí anois. Tá obair faoin tuath, ar nós na hiascaireachta agus na talmhaíochta, tábhachtach i gcónaí, cé go bhfuil fás i n*Gleann Sileacan* na tíre le táirgeadh [[ríomhaire|ríomhairí]] agus [[fón póca|fóin phóca]]. Tá tábhacht fós ag baint le táirgeadh [[uisce beatha]], mar atá le gnó na [[turasóireacht]]a.
[[Íomhá:Highland Cow and Calf.jpg|mion|[[Bó na nGarbhchríoch]], pór dúchasach d'Albain]]

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.scotlandroyalty.org/ Ríthe agus banríonacha na hAlban] 
* [http://www.scotland.gov.uk/ Rialtas na hAlban]
* [http://www.scottish.parliament.uk/ Parlaimint na hAlban]
* [http://www.gro-scotland.gov.uk/ General Register Office for Scotland], ina bhfuil sonraí ón daonáireamh.
* [http://www.ejcl.org/44/art44-1.html H.L. MacQueen, *Scots Law and the Road to the New Ius Commune*]  vol. 4.4 *Electronic Journal of Comparative Law'' (December 2000)
* Raidió na hAlban
* Staitisticí ar chomharsanachtaí in Albain 
* Mapa d'Albain i nGaeilge na hAlban


Catagóir:Tíortha Gaelacha