open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Limistéar Caomhantais Speisialta

mion|293x293px
Is sonrú faoi  san Aontas Eorpach (AE) é  ** Limistéar Caomhantais Speisialta**    Tá sé mar aidhm ag na limistéir na 220 gnáthóg an agus tuairim is 1,000 speiceas liostaithe i n-iarscríbhinní na treorach a chaomhnú.  Caithfear iad a roinnt ag ballstáit  an AE as láithreáin a bhfuil tábhacht chomhphobail leo agus reachtaíocht mar bhonn orthu.

I dteannta le Limistéir faoi Chosaint Speisialta (), tá le chéile líonra suíomhanna cosainte ar fud an AE, darb ainm Natura 2000.  Tá seo féin cuid den Líonra Smaragaide a cuireadh ar bun ag Limistéar Leasa Caomhantais Speisialta faoin gCoinbhinsiún Bheirn.

## Féach freisin
* Liosta de Limistéir Caomhantais Speisialta na hÉireann
* Natura 2000

## Nótaí

## Tagairtí
Liosta de Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann

Seo a leanas liosta ** Liosta de Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann ** mar atá liostaithe ag An Seirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra (SPNF).  Déantar limistéir faoin Treoir maidir le hÉin chun speicis éan gann agus i mbaol a chosaint, i dteannta le bogaigh atá tábhachtach dá marthanas.

## Connacht

## Leighin

## Mumha

## Ulaidh

## Naisc sheachtracha
* Natura 2000
** Datasets - 
** Datasets Viewer
** Sites for Nature Conservation

## Tagairtí
Líne Uaine (Iosrael)

mion| Léarscáil de chuid na Náisiún Aontaithe 1955 ina bhfuil na Comhaontuithe Cogaidh á dtaispeáint, agus pointí tagartha bunaidh an léarscáil (map reference points ("MR") ) ar eangach na Palaistíne dá dtagraítear sna comhaontuithe faoi seach.
deas|mion| Líne Uaine Iosrael 1949 (dúghlas) agus criosanna dímhíleataithe (téal )
Is í **An Líne Uaine**, nó **Torainn an tSosa Cogaidh 1949**,  an líne deighilte a leagadh amach i gComhaontuithe an tSosa Cogaidh 1949 idir airm Iosrael agus airm a comharsana ( an Éigipt, an Iordáin, an Liobáin, agus an tSiria ) i ndiaidh Chogadh na nArabach agus Iosrael 1948 . Bhí sé mar theorainneacha *[[de facto]]* Stát Iosrael ó 1949 go dtí Cogadh na Sé Lá i 1967, agus leanann sé de bheith ina theorainneacha aitheanta go hidirnáisiúnta ag Iosrael leis an dá chríoch Palaistíneach : an Bruach Thiar agus Stráice Gaza .  
## Tagairtí
Catagóir:Cogadh Arabach-Iosraelach 1948
Catagóir:Teorainn na hÉigipte agus Iosrael
Catagóir:Teorainn Iosrael-na hIordáine
Catagóir:Teorainn Iosrael-na Liobáine
Catagóir:Teorainn Iosrael-na Siria
Catagóir:Teorainneacha an Bhruaigh Thiar
Compántas Amharclannaíochta an Druid

Is amharclann agus compántas  aisteoirí i nGaillimh í **Amharclann an Druid**, nó **Compántas Amharclannaíochta an Druid**. 
Bunaíodh an compántas in 1975, an chéad amharclann phroifisiúnta nua-aimseartha i nGaillimh.  Chuaigh saothar na hamharclainne ar stáitse ar fud an domhain le linn na mblianta; bhuaigh an bunaitheoir Garry Hynes duais ‘Tony’ i Nua-Eabhrac – an chéad bhean a rinne a leithéid, bhí bunaitheoir eile Marie Mullen í féin ar stáitse le Hugh Jackman le comhlacht eile, arís i Nua-Eabhrac (i 2023). Agus thug Druid drámaí freisin go hInis Meáin, go Maigh Eo, go háiteacha eile ar fud na tíre nach raibh aon amharclann acu le linn na mblianta.
[clé|mion|288x288px|An t-aisteoir agus bunaitheoir [Mick Lally|Mick Lally]]

### 1970idí
Sa bhliain 1975, in éineacht lena comh-mhic léinn as Ollscoil na Gaillimhe, Garry Hynes agus Mick Lally (nach maireann), bhunaigh Marie Mullen an Druid.  Samhradh fada meirbh a bhí ann. Rinne na haisteoirí cleachtadh ar thrí dhráma trí ghníomh i rith mhí an Mheithimh sa gcaoi is go mbeimis réidh don chéad séasúr drámaíochta. 
Ní raibh aon amharclann dá gcuid féin  ag an tús (fuaireadar an foirgneamh atá acu inniu ó chomhlacht McDonagh i nGaillimh níos déanaí). B’éigean dóibh na drámaí a chleachtadh san oíche toisc gur thug Scoil na nÍosánach a halla scoile dóibh ach bhí sé in úsáid i rith an lae ar fad.   Agus toisc gur halla scoile a bhí ann, bhíodh ar na haisteoirí na cathaoireacha ar fad a leagan amach roimh an dráma agus a chur ar ais go néata ina dhiaidh.  

Ar dtús bhí sé fíordheacair lucht féachana a mhealladh isteach uaireanta. ‘Bhí laethanta ann nach mbraibhlucht féachana ar bith ag Druid, agus crochadh  fógra ar an doras tosaigh: ‘Performance cancelled due to illness.’

### Drámaí
Chuir Druid plúr na ndrámaí Éireannacha agus idirnáisiúnta ar an stáitse le linn na mblianta.

## Féach freisin

* Marie Mullen

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Drámaíocht
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mGaillimh
Catagóir:Compántas Amharclannaíochta an Druid
Catagóir:Gaillimh
Catagóir:Amharclanna
Uachtar gréine

mion|369x369px|Fógraíocht timpeall 1930-1939
D'fhéadfadh ailse chraicinn teacht ar dhaoine de bharr an iomarca gréine. Is ceart **uachtar gréine** nó **grianscagaire** a úsáid gach lá den bhliain le dochar na gréine a laghdú a oiread agus is féidir.   

Úsáidtear é chun treá gathanna ultraivialaite don chraiceann a laghdú. Bíonn ábhair éagsúla in úsáid chuige: aigéad paraimínibeansóch agus sinc, mar shampla. 

mion|220x220px|is ceart beagán dua agus tuilleadh airgid a chaitheamh ar uachtar don aghaidh

mion|221x221px|Tá leaganacha deasa ar fáil de bhrandaí áirithe gur féidir a spraeáil ort féin

## Úsáid
Is féidir gnáth-uachtar gréine nach bhfuil ró-chostasach a úsáid ar fhormhór na colainne, lámha, cosa, guaillí agus mar sin de. Is ceart fiú dhá chineál uachtar gréine a úsáid go rialta – ceann amháin don aghaidh agus ceann eile don cholainn, agus is ceart beagán dua agus tuilleadh airgid a chaitheamh ar cheann don aghaidh, ceann atá níos cineálta agus a bhfuil comhábhar ann a dhéanfaidh maitheas don chraiceann (bain úsáid as an app Yuka chun uachtar níos cineálta a aimsiú).

Sa dá chás ba cheart cinn a roghnú a bhfuil fachtóir cosanta ar an ngrian de  +50 ag baint leo. Níor mhór iad a chur ort arís agus arís eile le linn an lae le go bhfaighfeá cosaint cheart uatha. Tá leaganacha deasa ar fáil de bhrandaí áirithe gur féidir a spraeáil ort féin mar cheo fiú, os cionn do chuid smididh le linn an lae leis an gcosaint bhreise sin a thabhairt duit féin.

Bíonn an baol ann go roghnódh daoine uachtar gréine le dúil cheimiceach iontu seachas cinn le comhábhar fisiceach. Ceadaíonn na cinn cheimiceacha do ghathanna na gréine teagmháil leis an gcraiceann ach baineann siad an dochar astu. Na cinn fhisiceacha – bíonn dé-ocsaíd tíotáiniam nó ocsaíd since mar chomhábhair iontu – blocálann siad gathanna na gréine ar fad.

Bíonn daoine meallta ag na cinn cheimiceacha mar go bhfuil siad níos éasca le cur ort agus go mbraithfí gur cosúil iad le maothóir. Tá na cinn le comhábhar fisiceach níos deacra le cur ort agus is minic a fhágann siad dath geal nó tréigthe ar d’aghaidh nó ar do chraiceann fad is atá tú á gcaitheamh. Ach is fiú an tairbhe an trioblóid agus is fearr i bhfad an chosaint atá ar fáil uathu.

## In Éirinn
In 2025 bhí uachtar gréine saor in aisce ar fáil do chuairteoirí i bpáirceanna poiblí i gContae Chorcaí. Tagann cur i bhfeidhm an tionscnaimh seo i ndiaidh do Chumann Ailse na hÉireann a rá go bhfuil riosca méadaithe ailse craicinn ann i measc teochtaí arda. 'Sí an inacmhainneacht an phríomhchonstaic a chuireann cosc ar dhaoine uachtar gréine a chaitheamh. Bhí na dáileoirí grianscéithe ar fáil i bPáirc na Mara, Páirc Fitzgerald, Páirc Clashduv agus Páirc Meelick. Bhí foláireamh buí maidir le teocht ard i bhfeidhm in Éirinn ag an am.

## Féach freisin

* Ailse chraicinn

## Tagairtí

Catagóir:Uachtar gréine
Catagóir:Cógas
Catagóir:Craiceann an duine
Catagóir:Craiceann
Catagóir:Grian
Catagóir:Ailse craicinn
Maurice FitzGerald, Tiarna Llansteffan

Bhí **Maurice FitzGerald** nó  **Muiris Mac Gearailt** (c. 1105 – c. Meán Fómhair 1176) ina Thiarna ar Mhaigh Nuad, an Nás agus Llansteffan. Ba bharún Angla-Normannach meánaoiseach é agus bhí ról mór aige in ionradh na Normannach ar Éirinn. 

## Cogaí sa Bhreatain Bheag agus in Éirinn
clé|mion| Caisleán Llansteffan
Troid Tiarna na Marg de chuid na Breataine Bige, an Tiarna Llansteffan, taobh lena dheartháir níos sine William FitzGerald, agus a leathdheartháir Robert FitzStephen, constábla Aberteifi, faoi Robert FitzMartin ag Cath Crug Mawr () sa Bhreatain Bheag sa bhliain 1136.

Tá Castell Llansteffan (Caisleán Llansteffan) suite os cionn inbhir na habhann *Afon Tywi*, áit a dtéann sí isteach i mBá Caerfyrddin (*Bae Caerfyrddin*). Ghabh Maredudd ap Gruffydd é sa bhliain 1146 ó fhórsaí Maurice FitzGerald agus a dheartháir William, Tiarna Emlyn, a bhí i measc lonnaitheoirí Normanacha ceannródaíocha an réigiúin. Athghabh na Normannaigh an caisleán sa bhliain 1158.

D’iarr Diarmait Mac Murchada, Rí Laighean a cuireadh as oifig agus a bhí curtha ar deoraíocht ag Ardrí na hÉireann, cúnamh ó na Cambra-Normannaigh chun a ríchathaoir a fháil ar ais. Ghlac an Tiarna Llansteffan páirt in ionradh na Normannach ar Éirinn sa bhliain 1169 a d'eascair as. Chuidigh sé lena leathdheartháir níos óige, Robert FitzStephen, i Léigear Loch Garman . Ba é a nia Raymond leascheannasaí Strongbow agus bhí an príomhpháirt aige i ngabháil Phort Láirge agus san ionsaí rathúil ar Bhaile Átha Cliath sa bhliain 1171. Throid an Tiarna Llansteffan agus a mhic sa chath seo freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Angla-Normannaigh
Catagóir:Básanna i 1176
Catagóir:Breatnaigh in Éirinn sna Meánaoiseanna
Catagóir:Daoine a rugadh sna 1100í
Catagóir:Fir
Catagóir:Laochra
Catagóir:Ríshliocht Mhic Gearailt
EUR-Lex

Is é **EUR-Lex** an bunachar sonraí ar-líne oifigiúil maidir le dlí agus doiciméid phoiblí eile an Aontais Eorpaigh (AE). Foilsítear é sna 24 teanga oifigiúil an AE.  Foilsítear Iris Oifigiúil an AE (IOAE) ar EUR-Lex chomh maith.  Is féidir an suíomh a oscailt saor in aisce.

## Naisc sheachtracha
*  – EUR-Lex
* Iris Oifigiúil an AE
* Sóirt doiciméad ar Eur-Lex
* Suíomh gréasáin N-Lex

## Tagairtí

Catagóir:Dlí an Aontais Eorpaigh
Iris Oifigiúil an Aontais Eorpaigh

Foilsítear *** Iris Oifigiúil an Aontais Eorpaigh *** (***OIAE***) gach lá oibre i ngach teanga oifigiúl na mballstát.  Caithfear reachtaíocht a bheith foilsithe san iris chun a bheith ina ceangal de réir dlí.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh gréasáin na  ''hIrise Oifigiúla''
* Suíomh gréasáin Fhorlíonadh OIAE *("Tenders Electronic Daily")*

## Tagairtí

Catagóir:Dlí an Aontais Eorpaigh
An Coinbhinsiún maidir le Caomhnú Fhiadhúlra agus Ghnáthóga Nádúrtha na hEorpa

Is conradh idirnáisiúnta atá ina cheangal de réir dlí é ** An Coinbhinsiún maidir le Caomhnú Fhiadhúlra agus Ghnáthóga Nádúrtha na hEorpa,** aitheanta faoin ngiorrúchán **Coinbhinsiún Bheirn**, i réimse of Caomhantas an Nádúir san Eoraip agus roinnt tíortha na hAfraice.  Baineann sé le gnáthóga nádúrtha agus speiceas i mbaol, speicis inimirce san áireamh.

Tosaíodh an conradh a bheith sínithe ón 19ú Meán Fómhair 1979 agus tháining se i bhfeidhm ar an 1d Meitheamh 1982.  

## Féach freisin
* Líonra Smaragaide
* Natura 2000

## Naisc sheachtracha
* Téacs agus aguisíní an chonartha 

## Tagairtí

Catagóir:Timpeallacht na hEorpa
Limistéar Leasa Caomhantais Speisialta

thumb|Cala Tío Ximo, Benidorm, Spain

Is láithreán caomhnaithe é ** Limistéar Leasa Caomhantais Speisialta ** (LLCS) san Eoraip nó san Aifric Thuaidh.  Is cuid den Líonra Smaragaide é, a bunaíodh faoi théarmaí Coinbhinsiún Bheirn (an Coinbhinsiún maidir le Caomhnú Fhiadhúlra agus Ghnáthóga Nádúrtha na hEorpa).

## Slata tomhais
Caithfear LLCS a chomhlíonadh ceann amháin nó níos mó desna slata tomhais  (sainmhínithe ag UNEP-WCMC 2014, Biodiversity A-Z website: www.biodversitya-z.org, UNEP-WCMC, Cambridge, UK), mar a leanas:
* Cuireann sé go mór le to the marthanas speiceas i mbaol, nó aon speiceas liostaithe in Aguisíní I agus II den Choinbhinsiún Bheirn
* Cothaíonn sé líonta suntasacha speiceas i gceantar le hard-éagsúlacht speiceas
* Tá ann gnáthóga tábhachtacha i mbaol
* Tá ann eiseamláir ar fheabhas de gnáthóg ar leith, nó mósáic de ghnáthóga éagsúla
* Tá ann láithreán suntasach i gcomhair speiceas imirceach
* Ach ab é sin, cuireann sé go suntasach le haidhmeanna an choinbhinsiúin.

## Féach freisin
* Líonra Smaragaide
* Natura 2000

## Tuilleadh le léamh
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Timpeallacht na hEorpa
Líonra Smaragaide

[thumb |  sa bhliain 2019, fair réim an [An Coinbhinsiún maidir le Caomhnú Fhiadhúlra agus Ghnáthóga Nádúrtha na hEorpa|Choinbhinsiún Bheirn.]]

Tá an ** Líonra Smaragaide** cruthaithe le Limistéir Leasa Caomhantais Speisialta chun flóra agus fána fiáin agus a  ngnáthóga a chaomhnú.  Bunaíodh é sa bhliain 1989 ag Comhairle na hEorpa mar chuid den Choinbhinsiún maidir le Caomhnú Fhiadhúlra agus Ghnáthóga Nádúrtha na hEorpa (Coinbhinsiún Bheirn), a tháining i réim ar an 1d Meitheamh 1982.  

Tá an Coinbhinsiún Bheirn sínithe ag 46 ballstát Comhairle na hEorpa, i dteannta leis an Aontas Eorpach, Monacó, Buircíne Fasó, Maracó, an Túinéis agus an tSeineagáil.  I measc tíortha sínithe a bhfuil stádas breathnóra acu, tá an Ailgéir, an Bhealarúis, an Bhoisnia-Heirseagaivéin, Rinn Verde, an Suí Naofa, San Mairíne agus an Rúis.

Agus é ina shínitheoir an Choinbhinsiúin, chruthaigh an tAontas Eorpach an Treoir maidir le Gnáthóga sa bhliain 1992 agus faoi réir sin cuireadh an líonra Natura 2000 ar bun.

Tá tús curtha le forbairt an Líonra Smaragaide san Aifric, le treoirscéimeanna curtha ar bun i nBuircíne Fasó, i Maracó agus san tSeineagáil.  D'fhéadfadh é go mbeidh an líonra sínte san Túinéis isteach, ar iarratas óna húdaráis náisiúnta ann.

## Féach freisin
* Ballaí nó conairí daite
** tóchar
** Conair fiadhúlra
** Trasbhealach fiadhúlra

## Naisc sheachtracha
* ''Emerald Network Sites, Areas of Biodiversity Importance

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na hEorpa
Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol
Kaja Kallas

Leas-Uachtarán Choimisiún na hEorpa, Príomhionadaí Gnóthaí Eachtracha agus Polasaí Sábháilteachta de chuid an Aontais Eorpaigh, iar-FPE agus iar-phríomhaire na hEastóine is ea **Kaja Kallas**  (a rugadh ar an 18 Meitheamh 1977 in Tallinn ... san APSS ag an am).  Tá sí ar dhuine de na guthanna is láidre in Eoraip i gcoinne ionsaí na Rúise ar an Úcráin.

clé|mion|326x326px|2011
clé|mion|303x303px|Samhain 2024

## Beatha

### Muintir
Is lia í a máthair, Kristi Kallas   Bhí athair Kallas, Siim Kallas, ina chomhalta sinsearach sa Pháirtí Cumannach san Eastóin le linn réimeas an Aontais Shóivéadaigh, ag obair i Roinn Airgeadais Phoblacht Shóivéadach na hEastóine. Nuair a thit an tAontas Sóivéadach d'imir Kallas cárta an neamhspleáchais agus d'éirigh leis post Phríomhaire na hEastóine a bhaint amach (2002-2003). D'fhóin sé mar Choimisinéir Eorpach idir 2004 agus 2014  

### Polaiteoir
Chríochnaigh Kaja Kallas a céim dlí in Ollscoil Tartu in 1999 agus rinne sí a cuid staidéar iar-chéime sa Scoil Ghnó i dTallinn in 2007  Bhí sí ag obair mar dhlíodóir sula toghadh í don Pharlaimint Eorpach don *Reform Party* (liobrálach) in 2014. 

Bhí sí ina ball de pharlaimint na hEastóine mar bhall den *Reform Party* lár-dheas idir 2011 agus 2014. Tar éis tréimhse sa Pharlaimint Eorpach, d'éirigh sí mar ceannaire ar an Reform Party in 2018 agus ina príomh-aire in 2021, an chéad bhean a bheith sa phost sin.

D’éirigh sí as an bpost sin le dul i mbun gnóthaí eachtracha i gCoimisiún na hEorpa in 2024.  Is í anois an tArd-Ionadaí do Ghnóthaí Eachtracha agus Beartas Slándála agus Leas-Uachtarán an Choimisiúin Eorpaigh.  

I mí na Bealtaine 2025, dúirt Kallas go raibh an bloc ag déanamh athbhreithniú ar chomhaontú trádála an Aontais le hIosrael de bharr iompar na tíre sin sa gcogadh in Gaza. 

### Éire
Dúirt Kallas in 2025 go bhfuair Éire an deis tar éis an Dara Cogadh Domhanda bláthú ó thaobh an ratha de agus nach raibh taithí ag an tír sa tréimhse sin ar “ainghníomhartha, olldíbirtí, agus cur faoi chois cultúir agus teanga”.  Chosain Coimisinéir Eorpach na hÉireann, Michael McGrath, ar ráiteas conspóideach a rinne Kallas faoi Éirinn agus an cur faoi chois cultúir agus teanga.

### Pearsanta
Phós Kallas Arvo Hallik sa bhliain 2018. Bhí caidrimh eile aici agus rugadh mac di idir 2011-2014.

## Féach freisin

* Josep Borrell

## Tagairtí

Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn
Catagóir:Coimisinéirí Eorpacha
Catagóir:Polaiteoirí na hEastóine
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht

Is clár Eorpach é ** Comhordú an Eolais ar an Timpeallacht ** (Ceolta) a cuireadh ar bun sa bhliain 1985 ag an Coimisiún Eorpach.  Tá sé mar aidhm agus freagracht an chláir ná faisnéis oibiachtúil ar an timpeallacht a bhailiú agus a thuairisciú, go háirithe ar ábhair thosaíochtaí don Aontas Eorpach (aer, uisce, ithir, cumhdach talún, creimeadh cósta, bitóip, srl.).  Ón mbliain 1994 i leith, thóg an Gníomhaireacht Eorpach Comhshaoil Ceolta ina clár oibre isteach.

## Tuilleadh le léamh
* * CORINE: Biotope Manual,* foil. 1992 AE, 
* * CORINE: Examples of  the Use of the Programme 1985–1990,* foil. 1991 AE, 
* * CORINE: Land Cover Technical Guide,* foil. 1994 AE, 
* Cuardaigh 'CORINE' ar shuíomh an GEC

## Naisc sheachtracha
* An Ghníomhaireacht Eorpach Comhshaoil

## Nótaí

## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach agus an comhshaol
Tuairisc (idirdhealán)

* Tuairisc .i. cuntas, faisnéis, scéala, tásc srl.
* *[[Tuairisc.ie]]*: soláthraí nuachta ar líne
* ''Tuairisc'' (nuachtán clóite): nuachtán a bhíothas á chur i gcló i gCathair na Mart

## Tagairtí
Abellaite

Is mianra carbónáite hidriúil é **Abellaite** a aimsíodh i mianach úráiniam tréigthe Eureka i sráidbhaile La Torre de Capdella (cúige Lleida), sa Chatalóin, Spáinn. Is é NaPb2(C03)2(OH) an fhoirmle cheimiceach idéalach d'abellaite. Ainmníodh é in onóir Joan Abella i Creus, geimeolaí Catalónach a bhfuil staidéar déanta aige ar mhianraí ó mhianach Eureka le fada an lá agus a fuair abellaite sa mhianach den chéad uair.  D'aithin agus shainaithin foireann ar a raibh, i measc daoine eile, Jordi Ibáñez-Insa ó Institiúid na nEolaíochtaí Domhain Jaume Almera (CSIC) agus Joan Viñals agus Xavier Llovet ó Ollscoil Barcelona struchtúr agus comhdhéanamh ceimiceach an mhianra. 

Bíonn criostail abellaite éadathach go bán, le cuma ghloine nó péarlach, agus is furasta iad a mionú.  Tá analóg sintéiseach aitheanta ag an mianra agus tá sé cosúil le sanrománite ó thaobh na ceimice de. Thuar Robert Hazen et al. a bheith ann sa bhliain 2015. 

## Ceantair
An Chatalóin, Spáinn : mianach Eureka, Castell-estaó, La Torre de Cabdella, La Vall Fosca, El Pallars Jussà, Lleida, An Chatalóin

An Rúis : péigmitít Yubileinaya, Karnasurt Mt, Lovozero Massif, Murmanskaya Oblast', Réigiún an Tuaiscirt

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Catagóir:Mianraí Carbónáite
Catagóir:Mianraí Tríogánach
Saraitít

Is mianra nicilcharbóináit gealghlas smaragaid é **zaratite** le foirmle Ni3CO3(OH)·4H2O. Criostalaíonn zaratite sa chóras criostail isiméadrach mar comhleanúnach go botróideach agus líonadh féitheacha. Tá dlús coibhneasta de 2.6 agus cruas Mohs de 3 go 3.5 aige. Níl aon scoilteacht aige agus tá sé briosc go briste concóideach . Tá an loinnir ó gloiní go gréisceach.
Sondach

I bhfóghraíocht agus i bhfóineolaíocht, is aonad fuaime nó foghar é **sondach** a tháirgtear le sreabhadh aeir leanúnach, neamh-shuaite sa chonair ghutha; is iad seo na bealaí urlabhra is minice a úsáidtear i dteangacha an domhain. Is sondachtaí iad gutaí, mar atá leathghutaí cosúil le [j] agus [w], consain shrónacha cosúil le [m] agus [n], agus consain leachtacha cosúil le [l] agus [r] . Tá codarsnacht idir an tsraith fuaimeanna seo agus na bac-chonsain ( stadanna, africéid agus cuimiltigh). 

D'údair áirithe, ní úsáidtear ach an téarma *athshondach* leis an gciall níos leithne seo, ach tá *sondach*  teoranta don fho-thacar consanta—is é sin, na consain shrónacha agus na consain leachtacha amháin, ní na gutaí foghraíocha (Béarla; *vocoids*) (gutaí agus leathghutaí).
## Féach freisin
*Aistí ar an Nua-Ghaeilge – in ómós do Bhreandán Ó Buachalla
## Tagairtí
Catagóir: Modh urlabhra
Sondaigh
Síciatraí (gairm)

mion|Síciatraí agus a chliant
Is dochtúir leighis é **síciatraí** a dhéanann sainfheidhmiú ar mheabhairshláinte. Tá síciatraithe freagrach as cúram leighis othar síciatracha agus is féidir leo cabhrú le daoine trí úsáid a bhaint as cógais agus comhairleoireacht.

## Gairm
Is gnách go n-oibríonn síciatraí in ospidéal nó in aonad síciatrach nó mar chuid d’fhoireann cúraim phobail ach is féidir leis a bheith mar chuid de chleachtas príobháideach.

I bhformhór na gcásanna, atreoróidh dochtúir ginearálta an t-othar chuig síciatraí má cheapann sé nó sí go bhfuil gá leis.

Déanfaidh síciatraí measúnú ar an othar chun cinneadh a dhéanamh faoin gcóireáil is fearr. D’fhéadfadh cóireáil le cógais nó atreorú chuig ball den fhoireann meabhairshláinte a bheith i gceist leis seo. Má cheapann síciatraí go bhfuil gá leis, féadfaidh sé/sí a mholadh go nglacfaí isteach san ospidéal an t-othar.

## Féach freisin
* Síceolaí
* Síciatracht

## Tagairtí

Catagóir:Gairmeacha
Catagóir:Gairmeacha cúraim sláinte
Catagóir:Síciatraithe
Catagóir:Síciatracht
Catagóir:Síceolaíocht
Catagóir:Sláinte mheabhrach
Ben Healy

clé|mion|220x220px|Healy leis an ''maillot jaune in 2025''
clé|mion|293x293px|2023 UCI Road World Championships
Is rothaí Éireannach as Birmingham (Sasana) é **Ben Healy** (a rugadh ar an 11 Meán Fómhair 2000).

Bhuaigh Bennett an T-léine buí (nó an *maillot jaune*) ar son  UCI WorldTeam EF Education–EasyPost sa Tour de France sa bhliain 2025 agus bhuaigh sé céim chomh maith (ar an seú lá den rás, idir Bayeux agus Vire Normandie; d’imigh sé ina aonar ón ngrúpa éalaithe le 41 ciliméadar fágtha). 

B'é Sam an chéad Éireannach a bhuaigh an T-léine buí le 38 bliain anuas (bhuaigh Stephen Roche an Tour sa bhliain 1987)
## Féach freisin

* Sam Bennett,   Stephen Roche

## Tagairtí

Catagóir:Rothaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Ginnifer Goodwin

Is aisteoir Meiriceánach í **Jennifer Michelle Goodwin** (a rugadh ar an 22 Bealtaine 1978).

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Gabriel Beranger

Ba ealaíontóir Ollannach é **Gabriel Beranger** (1725–1817), a raibh cáil air as a shaothair a thaispeánann seandachtaí Éireannacha.

## Saol
Rugadh Beranger i Rotterdam ar an 9 Márta 1725, mar mhac le Henry Beranger agus Marie le Duc/Anne Marie Leduc. Ba de bhunadh Húgónach iad a thuismitheoirí araon, a phós i Rotterdam sa bhliain 1713. Sa bhliain 1760, chuaigh Beranger go hÉirinn chun bheith i gcuideachta bhaill teaghlaigh ann. 

D’oscail Beranger CLólann agus stóras ealaíontóra ag 5 Sráid Mhór Sheoirse Theas, Baile Átha Cliath, agus lean sé gairm an ealaíontóra. Ba iad Charles Vallancey agus William Conyngham a phátrúin agus fuair siad post rialtais dó in oifig státchiste Bhaile Átha Cliath. 

Níos déanaí ina shaol, bhí Beranger neamhspleách ó thaobh airgeadais de, tar éis tabhartais óna dheartháir céile. Fuair sé bás ag aois 91 nó 92, agus cuireadh é i reilig na nFrancach i mBaile Átha Cliath.

Sa bhliain 2023, ainmníodh Teach Beranger in ómós don ealaíontóir ar bhloc árasán i gceantar Chluain Sceach i ndeisceart Chontae Bhaile Átha Cliath in aice le Caisleán Roebuck.

## Saothair
[mion|[Caisleán Ráth Fearnáin (1774), pictiúr uiscedhatha le Gabriel Beranger]]
Tharraing Beranger seandachtaí Bhaile Átha Cliath agus a chomharsanacht, agus ina dhiaidh sin, leis an ealaíontóir Francach Angelo Bigari, sceitseáil sé turais trí Laighean, Connacht, agus Uladh. Tá cur síos ar na háiteanna agus na daoine ar thug sé cuairt orthu ag gabháil le go leor dá líníochtaí. D'aistrigh sé a líníochtaí agus a thuairiscí chuig imleabhair lámhscríbhinne a bhí beartaithe lena bhfoilsiú, agus coimeádadh an chuid is mó díobh i mBaile Átha Cliath, in Acadamh Ríoga na hÉireann agus in áiteanna eile. Léiríonn na líníochtaí cuma fhoirgnimh ársa agus leachtanna cloiche a chuaigh in olcas nó a scriosadh ina dhiaidh sin. Bhain George Petrie úsáid as na líníochtaí seo chun a leabhar ar chloigthithe na hÉireann a mhaisiú.

## Naisc sheachtracha

* William Robert Wilde, *[https://books.google.com/books?id=-RxUAAAAYAAJ Cuimhní cinn Gabriel Beranger: Agus a shaothair i gcúis na hEalaíne agus na Seaniarsmaí Éireannacha, ó 1760 go 1780]* (1880)
* Uiscedhathanna Beranger i Leabharlann Choláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath. Bailiúchán Leabharlann Dhigiteach UCD 

## Nótaí
*

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1817
Catagóir:Daoine a rugadh i 1725
Catagóir:Péintéirí Ollannacha ón 18ú haois
Catagóir:Ealaíontóirí na hÍsiltíre san 18ú haois
Catagóir:Péintéirí Éireannacha
Catagóir:Péintéirí Ollannacha
Catagóir:Péintéirí Éireannacha ón 18ú haois
Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha ón 18ú haois
Catagóir:Péintéirí fireanna na hÉireann
Catagóir:Uiscedhathadóirí na hÍsiltíre
Catagóir:Péintéirí ó Rotterdam
Catagóir:Dúitsigh de shliocht Francach
Teiripe chognaíochta agus iompraíochta

Tá sé mar aidhm ag **teiripe chognaíochta agus iompraíochta** (TCI) fadhbanna meabhairshláinte agus iompar a laghdú trí d’iompraíocht agus do phatrúin smaointeoireachta a athrú.

Creideann gairmithe TCI gur féidir le hathruithe smaointeoireachta anacair a laghdú agus athrú ar chomharthaí agus iompar a chruthú. Is féidir leis an athrú seo tarlú trí

* Iompar nua a chleachtadh, agus
* Anailís a dhéanamh ar phatrúin smaointeoireachta.

D’fhéadfadh nach síceolaithe nó síciatraithe iad na teiripeoirí iompraíochta cognaíocha ar fad.

## Tagairtí

Catagóir:Síciteiripe
Catagóir:Teiripe
Catagóir:Iompraíocht an duine
Catagóir:Cognaíocht
Catagóir:Teiripe chognaíochta agus iompraíochta
Síceolaí

mion|Síceolaí agus cliant
mion|leictreinceifealagram neamhliachta ag síceolaí sna 1980idí
Duine nó "eolaí a dhéanann staidéar ar aigne agus ar oibreacha intinne an duine" is ea **síceolaí**.  Cuirtear oiliúint ar shíceolaí i staidéar a dhéanamh ar iompar daonna agus déanann sé iarracht mothúcháin, smaointe agus iompar a mhíniú. 

In Éireann ní fhorordaíonn síceolaithe cógas. Ní síciatraí é síceolaí; is dochtúir leighis é síciatraí a dhéanann sainfheidhmiú ar mheabhairshláinte. 

## Gairm
Oibríonn an síceolaí ar bhealaí éagsúla mar obair ghrúpa, comhairliúcháin teileafóin nó comhairliúcháin duine le duine. Laistigh de mheabhairshláinte, oibríonn an síceolaí mar shíceolaí cliniciúil, pobail nó comhairleoireachta de ghnáth. 

Is féidir le síceolaithe raon leathan fadhbanna síceolaíochta ar nós imní agus dúlagar a mheasúnú agus a chóireáil. Is féidir leo cabhrú leat scrúdú a dhéanamh ar na héifeachtaí atá ag do bhreoiteacht ar do shaol agus ar na bealaí inar féidir leat dul i ngleic leis na héifeachtaí sin. Déanfaidh síceolaí iarracht duine a thabhairt níos gaire do do thinneas a thuiscint.

## Conspóid
In Éirinn sa bhliain 2025, thug Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte foláireamh láidir do Chumann Síceolaithe Éireann (CSÉ) faoi chleachtais mhí-eiticiúla a bhí ar bun ag cuid dá gcuid ball in Éirinn, agus na cleachtais seo ag cur sábháilteacht an phobail i mbaol.   Tháinig méadú  ar líon na ngearán sna 2020idí ón phobal in Éirinn – idir cheisteanna faoi chleachtas síceolaíoch cuí agus ghearáin teasaí faoi shíceolaithe áirithe.

Ar na cleachtais mhí-eiticiúla ba mhó, dar le CSÉ:

* Eolas míchruinn tugtha ag síceolaithe don phobal faoina gcuid cáilíochtaí, a gcuid oiliúna agus teidil ghairmiúla
* Úsáid mhíchuí bainte as an teideal ‘Síceolaí Cairte’
* Nathanna cainte ar nós ‘creidiúnaithe ag an PSI’ nó ‘cláraithe leis an PSI’ á n-úsáid ag síceolaithe i dtaobh a stádas ballraíochta.
* Síceolaithe ag cleachtadh taobh amuigh dá gcuid réimsí oiliúna, go háirithe agus iad i mbun measúnuithe ar uathachas agus ar éagsúlachtaí néareolaíocha. Go minic ní bhíonn an oiliúint ná an taithí chuí ag na síceolaithe a bhíonn ag cur comhairle ar othair sna réimsí seo, a dúradh
* Dúradh nach mbíonn síceolaithe áirithe ag cloí le Cód Eitice Gairmiúil Chumann Síceolaithe Éireann
* Nach nochtann síceolaithe áirithe gur fiosraíodh a n-iompar gairmiúil i ndlínsí eile
* Go mbaintear úsáid neamhcheadaithe agus mhíchuí as lógó PSI ar shuíomhanna gréasáin seachtracha nó i gcomhfhreagras pearsanta.

## Féach freisin
* Síciatraí

## Tagairtí

Catagóir:Síceolaithe
Catagóir:Síceolaíocht
Catagóir:Gairmeacha
Catagóir:Gairmeacha cúraim sláinte
Liosta de Limistéir Caomhantais Speisialta na hÉireann

thumb | Comhartha do Limistéar Caomhantais Speisialta (mar 'Ceantar Speisialta Caomhnaithe')

Seo a leanas liosta de ** Limistéir Caomhantais Speisialta na hÉireann,** mar atá liostaithe ag an Seirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra (SPNF).  Is cuid den líonra Natura 2000 san Aontas Eorpach iad Limistéir Caomhantais Speisialta chun flóra nó fauna suntasach a chosaint agus a chaomhnú.

## Connacht

## Leighin

## Mumha

## Ulaidh

## Eischósta

## Tuilleadh le léamh
* Tacar sonraí *[https://www.npws.ie/protected-sites/sac Special Areas of Conservation (SAC) dataset]* ón Seirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra, le fáil faoi cheadúnas CC-BY-SA 4.0 licence

## Naisc sheachtracha
* Natura 2000
** Datasets - 
** Datasets Viewer
** Sites for Nature Conservation

## Tagairtí


Catagóir:Caomhnú an dúlra
Catagóir:Caomhnú fiadhúlra
Cnoc na Faille

Sliabh i gContae Phort Láirge, Éire is ea **Cnoc na Faille** .**   ** Ta an cnoc 668 m ar airde.

## Tíreolaíocht
Tá Cnoc na Falla mar chuid de Shléibhte Chnoc Mhaoldomhnaigh agus is é an tríú sliabh is airde ann é. 

## Féach freisin
* Liostaí sléibhte in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Catagóir:Tíreolaíocht Chontae Chill Mhantáin
Gairmí meabhairshláinte

mion|220x220px
mion|220x220px|
Úsáideann seirbhísí meabhairshláinte cur chuige ildisciplíneach, rud a chiallaíonn go dtugann roinnt cineálacha éagsúla **gairmithe meabhairshláinte** a gcuid scileanna ar bhealach comhordaithe agus comhlántach.

* **Síciatraí**

Is dochtúir leighis é síciatraí a dhéanann sainfheidhmiú ar mheabhairshláinte. Tá síciatraithe freagrach as cúram leighis othar síciatracha agus is féidir leo cabhrú le meabhairshláinte trí úsáid a bhaint as cógais agus comhairleoireacht.

* **Síceolaí**

Cuirtear oiliúint ar shíceolaí i staidéar a dhéanamh ar iompar daonna agus déanann sé iarracht mothúcháin, smaointe agus iompar a mhíniú.  Tá saincháilíocht ag síceolaí *cliniciúil* i meabhairshláinte agus oibríonn sé mar chuid den fhoireann mheabhairshláinte in aonad nó in ospidéal agus bíonn baint aige le measúnú agus teiripe chomhairleoireachta.

* **Síciteiripeoir**

Is féidir le síciteiripeoir cabhrú le smaointe fo-chomhfhiosacha a scrúdú, trí do chuid cúiseanna, faitíos agus mothúcháin gan aithne a chur in iúl duit agus déileáil leo chun faoiseamh a fháil ó do chuid comharthaí.

* **Teiripeoir iompraíochta cognaíocha**

Tá sé mar aidhm ag teiripe chognaíoch iompraíochta fadhbanna meabhairshláinte agus iompar a laghdú trí d’iompraíocht agus do phatrúin smaointeoireachta a athrú.

* **Comhairleoir**

Tá cineálacha éagsúla comhairleoireachta ann do raon leathan fadhbanna agus speisialtóireacht go leor comhairleoirí i réimsí ar nós andúile nó méala.

* **Altra síciatrach**

Tá ról lárnach ag altra síciatrach i gcúram an othair shíciatracha, in ospidéal agus sa phobal. Soláthraíonn siad cúram fisiceach agus síceolaíoch do dhaoine agus is féidir leo tacaíocht agus spreagadh riachtanach a sholáthar don teaghlach.

## Féach freisin

* síciatraí, síceolaí,  síciteiripeoir
*Gairmithe meabhairshláinte

## Tagairtí

Catagóir:Gairmeacha cúraim sláinte
Catagóir:Sláinte mheabhrach
Catagóir:Gairmithe meabhairshláinte
Caifé Ceoil

Is caifé é **[[Caifé Ceoil]]** atá lonnaithe in Áras Mhic Reachtain, ar Bhóthar Aontroma i dTuaisceart Bhéal Feirste. Caifé pobail atá ann don phobal Gaeilge sa cheantair, agus do dhaoine atá ag iarraidh an chéad blas di a fháil. Cuirtear ceol beo ar siúl ann ar go rialta agus díoltar táirgí ó chomhlachtaí áitiúla agus Gaelacha sa chaifé.

## Bainisteoir
Is é Ciarán Ó Cruadhlaoic bainisteoir agus cócaire Chaifé Ceoil. Déanann sé an bia ar fad a dhíoltar ann de láimh. Chaith Ó Cruadhlaoic a shaol ag obair i "roinnt de na bialanna is clúití sa chathair – ina measc Ginger agus Molly’s Yard" agus in éineacht le cócairí ar bronnadh réaltaí Michelin orthu ar nós Barry Smith.

## Gradaim
Bhain Caifé Ceoil trí bhonn óir ag Gradaim Gnó na hÉireann 2023 as a gcuid comharthaíochta, as a gcuid margaíochta agus brandála agus as a seirbhís i nGaeilge. 

## Féach freisin
* Áras Mhic Reachtain
* Caifé Aon Scéal
* Café Glic

## Naisc

* Suíomh oifigiúil: mhicreachtain.com/caife-ceoil
* Próifíl Ghlór na nGael: glornangael.ie/listing/caife-ceoil/
* Físeán: Caifé Gaelach nua i dTuaisceart Bhéal Feirste
* Físeán: Gradaim Gnó bronnta ar Chaifé Ceoil

## Tagairtí

Catagóir:Caiféanna Gaelacha
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Béal Feirste
Catagóir:Bialanna Éireannacha
Catagóir:Cultúrlanna
Peadar Ó Máille

Chaith **Peadar Ó Máille**, nó **Peadar** **G. Ó Máille** (a rugadh timpeall 1953), na blianta ina chigire scoile leis an Roinn Oideachais, agus scríobh sé cúpla leabhar. Is tábhairneoir  *é* chomh maith.

Nuair a bhí sé óg, bhí cónaí air sa Chlochán in iarthar na Gaillimhe, ach gurb as an Lochán Beag dá mhuintir, rud a fhágann gur buachaill Gaeltachta é sa bhaile mór.  Rinne mí-úsáid ghnéasach air sa bhunscoil. In ainneoin sin is uile, chuaigh sé le sagartóireacht agus chaith tamall i Má Nuad.

## Leabhair

* *‘Murdar’ ar an Lochán Beag – Eachtra i gCogadh na Saoirse*  (CIC) a foilsíodh sa bhliain 2022, .

* *Sáinnithe: Scéal Íobartaigh*  (CIC) a foilsíodh i Nollaig 2024, agus cur síos ar an méid a d'fhulaing an t-údar nuair a rinne bráthair ó Ord na bProinsiasach mí-úsáid ghnéis air i Scoil Náisiúnta na mBuachaillí sa Chlochán.   Naoi mbliana d’aois a bhí an t-údar, ag tús na seascaidí.

## Féach freisin

* Cásanna mí-úsáid ghnéis in Éirinn de chuid na hEaglaise Caitlicí

## Tagairtí

Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Mí-úsáid leanaí in Éirinn
Catagóir:Údair Ghaeilge
Catagóir:Íospartaigh choireachta
Catagóir:Tábhairneoirí
Catagóir:Cigirí scoile
Catagóir:Daoine as An Clochán
Achar

Fad agus leithead áite nó ruda, nó fad slí nó ama, is ea **achar**.
mion|10 mm in 1 cm, ach 100 mm<sup>2</sup> in 1 cm<sup>2</sup>
Mar shampla, cad é achar na cearnóige atá 2 ciliméadar  ar leithead?  4 ciliméadar cearnach atá an t-achar.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Achar
Catagóir:Méid
Catagóir:Geoiméadracht
Aon Scéal? (caifé)

Is caifé é **[[Aon Scéal? (caifé)|Aon Scéal?]]** ar an mBóthar Mór i sráidbhaile Thamhlachta. Tá caife maith agus bia blasta le fáil ann agus is mol sóisialta sa cheantar é, áit a thugann an comhluadar réchúiseach fáilteach spreagadh do dhaoine leas a bhaint as pé méid Ghaeilge atá acu. Bíonn sé ar oscailt gach lá den tseachtain agus bíonn imeachtaí ar siúl ann.

Tá spás do suas le 30 duine sa chaifé, a d'oscail an grúpa áitiúil Gaelphobal Thamhlachta sa bhliain 2019. Ba í Dawn Nic Íomhair bainisteoir an chaifé nuair a bunaíodh é agus ar feadh tamaill de bhlianta ina dhiaidh sin. Faoin mbliain 2022 bhí ochtar ar an bhfoireann agus tugann sé sealanna taithí oibre do scoláirí meánscoile.

## Gradaim
Ghnóthaigh Aon Scéal? gradam ón gCrannchur Náisiúnta sa bhliain 2021 as an obair atá ar siúl acu sa cheantar. Chuir cuid den mhaoiniú a ghabh leis an ngradam ar a gcumas do le lucht an chaifé láthair shuí amuigh faoin spéir a fhorbairt ag cúl an fhoirgnimh.

Bhronn an grúpa pobail deonach Comhairle Pobal Thamhlachta teastas buíochais ar Nic Íomhair, bainisteoir bunaidh an chaifé, sa bhliain 2021 i ngeall ar an dea-thionchar atá an caifé ag imirt ar shaol an phobail áitiúil.

Ghnóthaigh Aon Scéal? trí bhonn óir ag Gradaim Gnó na hÉireann 2022 as a gcuid comharthaíochta, as a gcuid margaíochta agus brandála agus as an seirbhís i nGaeilge a chuireann siad ar fáil.

## Féach freisin
* Café Glic
* Caifé Ceoil

## Naisc
* Próifíl BÁC le Gaeilge: Café Aon Scéal
* Próifíl Ghlór na nGael: Aon Scéal

## Tagairtí

Catagóir:Caiféanna Gaelacha
Catagóir:Tamhlacht
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Cultúrlanna
Catagóir:Bialanna Éireannacha
Aon Scéal

* Aon Scéal?: caifé Gaelach i dTamhlacht
* Aon Scéal: féile chultúrtha in Uíbh Ráthach
* Aon Scéal: clár seachtainiúil de chuid 92.5 Phoenix FM

## Tagairtí
An tÚdarás Náisiúnta Iompair

Bunaíodh **An  tÚdarás Náisiúnta Iompair (ÚNI)**  ar an 1 Nollaig 2009,  faoi fhorálacha an Acht um Údarás Iompair Bhaile Átha Cliath 2008 agus faoin Acht um Rialáil Iompair Phoiblí *2009.*   Is é an tÚdarás Náisiúnta Iompair an t-údarás iompair do Mhórcheantar Bhaile Átha Cliath agus is í an ghníomhaireacht cheadúnaithe poiblí í d'Éirinn.

### Feidhmeanna
Tá baint ag an Údarás le seirbhísí iompair phoiblí a sholáthar agus a chonrú, lena n-áirítear:

* Conarthaí Oibleagáide Seirbhíse Poiblí – Iarnród Éireann, Dublin Bus, Go-Ahead Ireland agus Bus Éireann.
* Fochonraitheoireacht leis an tseirbhís Luas 

Chomh maith leis sin, is é an tÚdarás an t-údarás ceadúnúcháin do sheirbhísí bus tráchtála agus don tionscal beagfheithicle seirbhíse poiblí – tacsaithe, fruilchairr agus limisíní. Níl baint ar bithag an Údarás le gnáthoibríochtaí laethúla na seirbhísí sin

Is é an tÚdarás Náisiúnta Iompair an tÚdarás Formheasa “ó lá go lá” do MetroLink (Meitreo Átha Cliath).

Tá an tÚdarás freagrach as seirbhísí bus poiblí do phaisinéirí a cheadúnú.   Cuireann ÚNI réimse leathan faisnéise ar fáil go rialta don phobal maidir lena fheidhmeanna, lena ghníomhaíochtaí agus lena scéimeanna.

## Féach freisin

* An Roinn Iompair, Turasóireachta agus Spóirt (Éire)
* An tÚdarás um Bóithre Náisiúnta
* Bonneagar Iompair Éireann
* Meitreo Átha Cliath

## Tagairtí

Catagóir:Údarás Náisiúnta Iompair
Catagóir:Córas Iompair Éireann
Catagóir:Rialtas áitiúil i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Iompar i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann
Catagóir:Comhlachtaí Éireannacha
Ceann Léime, Contae na Gaillimhe

:* Gan a bheith measctha le [[Ceann Léime]], Contae an Chláir


Is [[ceann tíre]] suite i g[[Contae na Gaillimhe]] é *'Ceann Léime'''.

Tá an leithinis féin ina Limistéar Caomhantais Speisialta (LAS).  Amach ón gcósta ó thuaidh, tá dhá LAS eile, Oileáin Cheann Léime agus Cósta Iar-Chonnacht; agus ó dheas, tá Limistéar Cosanta Speisialta (LCS) darb ainm Oileáin Cheann Léine chuig Carraigeacha Chora na hAirde Móire.

## Tagairtí

Catagóir:Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann
Catagóir:Limistéir Caomhantais Speisialta na hÉireann
Listéaróis

Galrú tromchúiseach is ea **listéaróis** a dtagann buinneach, masmas agus urlacan ar dhaoine dá bhíthin.   
mion|clé|503x503px
clé|mion|220x220px|fainic ar tháirgí i gCeanada

## Tinneas
Baineann comharthaí sóirt mar a bhíonn leis an bhfliú le tinneas listéire, ar nós múisc agus buinneach. Goilleann sé ar pháistí agus ar mhná atá ag súil le páiste. Bíonn sé níos measa ar dhaoine ar leith, go háirithe daoine aosta agus daoine ina bhfuil an córas imdhíonachta lag.  Tuairim is 3 seachtainí a mhaireann an tréimhse ghoir (an t-achar ama ó ionfhabhtú go dtagann comharthaí) ach d'fhéadfadh an tréimhse a bheith idir 3 agus 70 lá.

## In Éirinn
Sa bhliain 2025 bhásaigh duine fásta in Éirinn leis an ionfhabhtú baictéarach listéaróis agus bhí an galar ar naonúr eile.  Bhain an scéal le béilí réamhdhéanta a rinneadh in ionad an chomhlachta Ballymaguire Foods. Aisghaireadh na béilí.  

Cúpla lá níos déanaí, bhí 7 dtáirge spionáiste agus bileoga measctha sailéad aistarraingthe de bharr gur haimsíodh an baictéar listéire iontu.  Tarraingíodh siar táirgí ag an gcuideachta McCormack Family Farms agus na brandaí Tesco Mild Spinach agus Egan's Irish Baby Spinach.

Rinne Lárionad Faire um Chosaint Sláinte fiosrú (rannóg de chuid Fheidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte).

## Féach freisin

* Listéire

## Tagairtí

Catagóir:Baictéir
Catagóir:Nimhiú bia
Catagóir:Listéire
Catagóir:Listéaróis
Maria Farmer

Is amharc-ealaíontóir  Meiriceánach í **Maria K. Farmer** (a rugadh in 1969 nó 1970).  Rinne an máistir striapach Jeffrey Epstein agus a chara Ghislaine Maxwell ionsaí gnéis ar Farmer sa bhliain 1996.Rinne sí gearán foirmiúil leis na póilíní, Roinn Póilíní Chathair   Nua-Eabhrac (NYPD) agus an FBI, faoi iompar Jeffrey Epstein.   Thug an NYPD agus FBI neamhaird uirthi go cruachroíoch.  Rinne Farmer cur síos ar an eachtra d'iriseoir *Vanity Fair* in 2002, ach staon an foilseachán é a chur i gcló.  

## Saol
Rugadh Farmer i 1969 nó 1970 i Paducah, Kentucky do Frank Farmer agus Janice Swain.    Tá beirt deartháireacha níos óige agus beirt deirfiúracha níos óige aici.   Bhí cónaí ar an teaghlach ar feadh tamaill i Phoenix, Arizona .  Ó aois óg, bhí sé mar aidhm aici a bheith ina healaíontóir. 

D’fhreastail Farmer ar Ollscoil Santa Clara agus bhain sí céim amach sa bhliain 1992.  Bhog sí go Cathair Nua-Eabhrac sa bhliain 1993 chun staidéar a dhéanamh in Acadamh Ealaíne Nua-Eabhrac,  agus bhain sí céim mháistreachta amach sa bhliain 1995.   D’fhreastail Farmer ar cheardlann iarchéime in Institiúid Ealaíne Santa Fe sa bhliain 1995. 

## Naisc sheachtracha
*Maria Farmer
*Agallamh le Maria Farme
*The first person to report Jeffrey Epstein and Ghislaine Maxwell to the FBI | 60 Minutes Australia

## Féach freisin
*Jeffrey Epstein accuser urged FBI to investigate Trump decades ago – report
## Gairmeréim

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Jeffrey Epstein
Catagóir:Mná
Ársaitheoir

mion|Caibinéad fiosrachta Ole Worm, ó ''Mhúsaem Wormianum,'' 1655
Is éard is **ársaitheoir** ann ná saineolaí a bhfuil dúil mhór aige nó aici i seandacht nó in iarsmaí an ama atá thart aige i seandachtaí nó in iarsmaí an ama atá thart. Go sonrach, úsáidtear an téarma dóibh siúd a dhéanann staidéar ar an stair,  ag díriú go háirithe ar dhéantáin ársa, ar shuíomhanna seandálaíocha agus stairiúla, nó ar chartlanna stairiúla agus ar lámhscríbhinní. Is é croílár na hársaíochtaná ná fócas ar fhianaise eimpíreacha an ama atá thart, agus b’fhéidir gur fearr a chuirtear síos air sa mana a ghlac an t-ársaitheoir ón 18ú haois, an Ridire Richard Colt Hoare; "*We speak from facts, not theory*."

## Tagairtí

Catagóir:Ársaitheoirí
Catagóir:Téarmaí díspeagúla do dhaoine
Catagóir:Staireolaíocht
Catagóir:Fodhisciplíní seandálaíochta
Inis Mór, Contae na hIarmhí

Is oileán agus baile fearainn é **Inis Mór** atá suite i Loch Rí i gContae na hIarmhí, Éire. Tá sé i bparóiste sibhialta Bhun Abhann.

Is í an t-oileán, atá 132 acra ar mhéid, an ceann is mó i Loch Rí. Tá lios suite ag an taobh theas.

Níl aon duine ina gcónaí ar an oileán anois, ach tá fianaise ann go raibh daoine ina gcónaí ann roimhe seo i mainistir atá ina fhothrach agus a chuirtear i leith Naomh Lioban (nó Liberius), mac Lossenus.

Tá an t-oileán roinnte idir dhá bhaile fearainn, agus Inis Mór (Tiernan) ar an taobh thoir.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae na hIarmhí
Catagóir:Oileáin Chontae na hIarmhí
Acht parlaiminte

mion|An tAcht um Cheartas Coiriúil (Cionta Éillithe) 2018
Dlí a ritheann parlaimint tíre is ea **acht parlaiminte**.  Má ritheann na reachtóirí bille parlaiminte (Bille Oireachtais in Éirinn) nó acht. déantar dlí de;  cuirtear é i bhfeidhm mar dhlí.

## Féach freisin

* Bille parlaiminte 

## Tagairtí

Catagóir:Dlí
Catagóir:Tionóil reachtacha
Catagóir:Rialtas
Aurelius agus Natalia

Lánúin Chríostaí a cuireadh chun báis ag Abd ar-Rahman II, Éimír Córdoba a bhí i **Aurelius agus Natalia** (a fuair bás 852 AD) mar gur dhiúltaigh an bheirt acu a gcreideamh a shéanadh. Meastar iad mar mhairtírigh agus naoimh na Chaitliceach agus an An Eaglais Cheartchreidmheach.

## Conair na Beatha

Rugadh Aurelius i Sevilla i dteaghlach saibhir. Arabach Moslamach ab ea a athair agus bean Chríostaí Spáinneach ab ea a mháthair. Tar éis dó a bheith dílleachta ina leanbh, tógadh é ag a haintín, b’fhéidir gur Chríostaí faoi rún é. San am seo, bhí géarleanúint á déanamh ar Chríostaithe i ríochtaí Mhúracha sa Spáinn.

Phós Aurelius *Sabigotho*, cailín ó theaghlach Moslamach. Tar éis di pósadh, chinn Sabigotho tiontú go dtí an Chríostaíocht agus ghlac an t-ainm Críostaí *Natalia*. Chónaigh an lánúin in Córdoba, bhí iníon acu agus chónaigh siad go rúnda mar Chríostaithe. Ag an am sin, ba choir caipitil é aistriú ón Ioslam go dtí an Chríostaíocht.

Lá amháin chonaic Aurelius buaileadh poiblí ceannaí Críostaí a d’éiligh go poiblí a chreideamh i gCríost. Ar crith leis an imeacht seo, chinn Aurelius agus Natalia nach bhféadfadh siad a gcreideamh a cheilt a thuilleadh. Chuir siad airgead ar leataobh dá n-iníon agus thug siad an méid a bhí fágtha dá gcuid coigilteas do na boicht. Ansin thosaigh siad ag fógairt go hoscailte a gcreideamh agus a gcúram do na Críostaithe a bhí i bpríosún.

## Adhradh
Is é an lá saoire do Aurelius agus Natalia 27 Iúil. Tá siad i measc Mairtíreach Cordoba, 48 Críostaithe a cuireadh chun báis sa chathair seo idir 850 agus 859 AD.

Coinnítear iarsmaí de chuid Aurelius in altóir i *Basilica na hArdeaglaise Móire de Santa María la Antigua* i Panama-Cathair.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Naofa Natalie & Aurelius ar catholic.org 
* Santa Liliosa de Córdoba, Mártir 

Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Naoimh Spáinneacha
Loch na Croise (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm Loch na Croise air:

# Loch na Croise, An Muirthead, Contae Mhaigh Eo, aitheanta fosta mar Loch Raithin
# Loch na Croise (Coill an Dúin),  Contae Mhaigh Eo
# Loch na Croise (Cill Mhíona), Contae Mhaigh Eo

## Tagairtí
Bille parlaiminte

mion|Gender Recognition Reform (Scotland) Bill As Passed, 2022
Dréacht de dhlí nó d'acht parlaiminte sa Ríocht Aontaithe agus in Éirinn is ea **bille parlaiminte,** nó **Bille Oireachtais** in Éirinn.

## Féach freisin

* Acht parlaiminte 

## Tagairtí

Catagóir:Dlí
Catagóir:Tionóil reachtacha
Catagóir:Rialtas
Contae Essex, New Jersey

Contae in oirthuaisceart New Jersey is ea **Contae Essex**. Is é Newark príomhbhaile riaracháin an chontae. Ceantar uirbeach de chuid Chathair Nua-Eabhrac atá ann. De réir dhaonáireamh oifigiúil na bliana 2020, bhí cónaí ar 863,728 duine sa chontae.

[mion|dearg|[Stáisiún Pennsylvania (Newark)|Stáisiún Penn Newark i Newark ag dusk i Meitheamh 2015]]

## Tíreolas
Tá Contae Essex suite i gceantar uirbeach le go leor foirgneamh, scoileanna, agus gnólachtaí. Tá páirceanna móra agus iarnród ann freisin. Tá sé ag críochantacht le Contae Hudson ón oirthear agus le Contae Morris ón iarthar.

## Bailte móra
Is í **Newark** an chathair is mó sa chontae agus príomhchathair an stáit New Jersey. Tá bailte eile ann freisin, mar shampla:
* Montclair
* East Orange
* Bloomfield
* Irvington
* West Orange

## Stair
Bunaíodh Contae Essex ar an 7 Márta 1683 agus ainmníodh é as Essex, Sasana. Bhí sé ar cheann de na contaetha bunúsacha de chuid New Jersey.

## Daonra
De réir daonáirimh 2020, tá 863,728 duine ina gcónaí i gContae Essex, rud a fhágann gur é an dara contae is mó daonra i New Jersey. Tá pobal éagsúil sa chontae le daoine de mhórán cúlraí cultúrtha.

## Naisc sheachtracha
*Essex County ar Vicipéid Bhéarla

Catagóir:Contaetha Stát Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Tíreolaíocht New Jersey
Eoghan Ó Ceannabháin

Is amhránaí, scríbhneoir amhrán agus seinnteoir iluirlisí é **Eoghan Ó Ceannabháin** atá lonnaithe i mBaile Átha Cliath, ar féidir a fhréamhacha ceoil a rianú siar go traidisiún shean-nóis Chonamara. Is oirfideach ildánach é, ag tarraingt ar theicnící gutha éagsúla ar nós na portaireachta agus na hamhránaíochta sceadamáin, seinm an chonsairtín a análaíonn lena chuid amhránaíochta, agus stíl phortaireachta fliúite a mheascann sé uilig le chéile chun fuaimdhreach fréamhaithe fairsing a chruthú. Is é mac Pheadair Uí Ceannabháin é.

Is iad Sorcha Ní Ghuairim, Seán 'ac Dhonncha, Nioclás Tóibín agus Colm Ó Caoidheáin a spreagann a chuid ceoil.

Sheas sé in olltoghchán 2024 ar son Pobal seachas Brabús i mBaile Átha Cliath Láir (dáilcheantar ceithre shuíochán), áit ar tháinig sé sa naoú háit ó thaobh vótaí céad rogha. Cuireadh as an áireamh é sa 5ú babhta.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Baill den Chomhaontas Pobal seachas Brabús
Catagóir:Ceoltóirí traidisiúnta na hÉireann
Catagóir:Daoine a rugadh sa 20ú haois
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Piaras Ó Lorcáin

Is as Crois Mhic Lionnáin i gContae Ard Mhacha é **Piaras Ó Lorcáin**. Tá sé ag amhránaíocht ó thoisigh sé ag caint, a bheag nó a mhór, ach thoisigh sé a cheol amhrán i gcomórtais in aois a ocht mbliana. Is aoibhinn le Piaras Ó Lochlainn stór amhrán a cheantair dúchais, Ard Mhacha Theas, a choinneáil beo. Meascann sé amhránaíocht de ghlór domhain *a* *capella* le seinm an ghiotáir agus an bhasúcaí, agus tá cuireadh faighte aige cheana féin a bheith mar chuid den chlár aitheanta *Other Voices* in 2024 agus cheol sé sa Cheoláras Náisiúnta leis an chomharghrúpa Bláth na hÓige.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí traidisiúnta na hÉireann
Catagóir:Daoine a rugadh sa 21ú haois
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha
Catagóir:Fir