open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hafez al-Assad

Uachtarán na Siria agus deachtóir fuilteach ab ea **Hafez al-Assad** (Araibis: حافظ الأسد‎ Ḥāfiẓ al-ʾAsad). Rugadh al-Assad ar an 6 Deireadh Fómhair 1930 agus fuair sé bás ar an 10 Meitheamh 2000.  Ghabh sé an chumhacht in 1970. Deachtóir fuilteach ba ea é agus fuair sé bás le adhairt in 2000. 
clé|mion|Muintir Assad sna 1980idí;   ó dhaibhir go saibhir,  ní raibh mórán de chuid an tsaoil ag muintir Assad roimh na 1960idí

## Saol
Ón bhliain 1963 ar aghaidh bhí páirtí an Ba'th - Páirtí an Aiséirithe Arabaigh Shóisialaigh, páirtí náisiúnach Arabach a bhí gníomhach san Iaráic freisin - i gceannas.  

Oifigeach aerfhórsa ba ea é, agus ball de choiste míleata an pháirtí. Fuair Assad ardú céime trí na ranganna san airm sna 1950idí agus 1960idí.   Chuaigh  muintir Assad ó dhaibhir go saibhir,  ní raibh mórán de chuid an tsaoil ag muintir Assad roimh na 1960idí.  Ar an 12 Samhain 1970, ghlac Hafez al-Assad an chumhacht chuige féin, i coup d'état gan foréigean.

Alabhaíteach ba ea Assad, ach is Sunnaígh iad an chuid is mó den daonra sa tír.  Bhí cumhacht díréireach ag na hAlabhaítigh ar an tír le linn a réimeas. Spreag Assad fuath seicteach agus bhain sé úsáid as "scar agus treascair" chun an tír a rialú.

Tharla eachtra míchlúiteach, Sléacht Hama, in 1982. Fuair os cionn 20,000 duine bás, ach i bhfad níos mó is dócha.
Fuair Hafez al-Assad bás le adhairt in 2000. Leasaíodh an bunreacht i ndiaidh a bhás ionas go bhféadfaí a mhac,  Bashar al-Assad, a bhí faoi bhun na haoise bunreachtúla .i. 40 bliain, a thoghadh ina chomharba air. Deachtóir fuilteach ba ea é chomh maith.

## Féach freisin

* Bashar al-Assad
* Pobal Alabhaí 
* Sléacht Hama, 1982 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna in 2000
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:Deachtóirí
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Moslamaigh
Catagóir:Náisiúnaithe
Catagóir:Polaiteoirí na Siria
Catagóir:Sóisialaithe
Catagóir:Uachtaráin
Jane Leeves

Is ban-aisteoir Sasanach é **Jane Leeves** a rugadh ar an 18 Aibreán 1961 in Ilford, Essex. 

Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine as an London Borough of Redbridge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine beo
Bill Byrge

Is aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach é **William** "**Bill**" **Byrge** a rugadh sa bhliain 1932.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Maínis

Is oileán é **Maínis** (nó **Muighinis** go traidisiúnta) amach ó chósta Chonamara i gcroílár na Gaeltachta. Tá an t-oileán gar do Charna agus ceanglaíonn droichead an t-oileán leis an mórthír. Tá Maínis suntasach mar gheall ar áilleacht na háite agus láidreacht chultúr na nGael. Tá thart ar 150 duine ag maireachtáil ar an oileán agus labhraítear an Ghaeilge ann. I ndaonáireamh 2016, dúirt 93.6% de dhaonra Mhaínse go raibh Gaeilge acu agus dúirt 79.4% den daonra go labhraíonn siad Gaeilge gach uile lá.

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Ghaeltachta
Catagóir:Oileáin Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Iorras Aithneach
Jared Kushner

Fear gnó Meiriceánach agus ball den teaghlach Trump atá in **Jared Corey Kushner** a rugadh ar 10 Eanáir 1981 in Livingston, New Jersey. Tá sé pósta ón mbliain 2009 ar Ivanka Trump, an iníon is sine ag Donald Trump, fear gnó agus an 45ú uachtarán ar na Stáit Aontaithe. "J-Vanka" a thugtar ó am go chéile ar Jared agus Ivanka sna meáin thiar i Meiriceá. I ndiaidh teacht in oifig na huachtaránachta do athair a chéile, ceapadh Kushner ina ard-chomhairleoir de chuid an uachtaráin. 

## Teaghlach agus luathshaol
Giúdaigh atá i muintir Jared Kushner. Sheachain seanmháthair amháin leis bás san Uileloscadh ag dul go Meiriceá di ar bord an long *Saint Louis*; glacadh í cé gur cuireadh an chuid ba mhó de na paisinéirí (254 duine) ar ais go dtí an Ghearmáin Naitsíoch. Is fear gnó é athair Jared, Charles Kushner, a bhfuil páirt nach beag aige in eastát réadach New Jersey. Gearradh dhá bhliain i bpríosún ar Charles Kushner as calaois airgid a dhéanamh. Ba é Chris Christie  cúisitheoir an stáit sa chás sin, rud a d'fhág Jared naimhdeach i leith Christie, a thug tacaíocht láidir do Donald Trump le linn a fheachtais uachtaránachta sa bhliain 2016.

Rugadh agus tógadh Jared in Livingston, bruachbhaile de chuid Newark, New Jersey. Chloigh a mhuintir le sruth den Ghiúdachas ar a dtugtar Ceartchreideamh Nua-aimseartha agus a chuireann iallach sách dian ar dhuine gan droim láimhe a thabhairt leis an saol taobh amuigh den chreideamh. 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Baile na hAbha, Paróiste Mórdhach

Baile fearainn i bParóiste Mórdhach í **Baile na hAbha**. Tá Baile na hAbha suite in iarthuaisceart Paróiste Mórdhach lámh le Cuas a' Bhodaigh. 
I ndaonáireamh 2011 fuarthas amach go bhfuil 11 tigh sa bhaile fearainn agus go raibh 17 duine ag maireachtaint ar an mbaile ag an am sin. Bhí cúig cinn des na tithe folamh nuair a deineadh an daonáireamh sin. 

Is as Baile na hAbha don imreoir caide fíorcháiliúil Dara Ó Cinnéide. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Baile an Mhúraigh, Paróiste Mórdhach

Baile fearainn in iarthar Paróiste Mórdhach é **Baile an Mhúraigh**. Fuarthas amach i ndaonáireamh 2011 go raibh 23 tigh ar an mbaile agus go raibh 12 tigh folamh ag an am. Bhí 27 duine ag maireachtaint ar an mbaile ag am an daonáirimh sa bhliain 2011. Tá scoil na Feothanaí, Scoil Naomh Eirc lonnaithe i mBaile an Mhúraigh. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Amy Irving

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Amy Davis Irving**, a rugadh ar an 10 Meán Fómhair, 1953. Bhí sí ar an stáitse agus í ina naíonán ach thuill sí clú ní ba dhéanaí le páirteanna i scannáin mar *Carrie*. 

## A luathshaol
Rugadh Irving in Palo Alto, California. Ba stiúrthóir amharclainne agus scannáin é a hathair, Jules Irving (a rugadh mar Jules Israel) agus aisteoir ab ea a máthair, Priscilla Pointer. Is amhránaí agus múinteoir páistí bodhaire í a deirfiúr, Katie Irving, agus is stiúrthóir agus scríbhneoir é a dheartháir, David Irving (nach ionann leis an scríbhneoir Sasanach den ainm chéanna). Ba Ghiúdach é a hathair. Tógadh Irving le hEolaíocht Chríostaí, ach níor choimeád an teaghlach aon traidisiúin reiligiúnda. Chaith sí a luath-óige in San Francisco, mar ar chomhbhunaigh a hathair an Actor's Workshop. Bhí sí páirteach sa téatar áitiúil agus í ina páiste.

Tá Irving pósta trí huaire ina shaol. Ba Steven Spielberg a céad fhear céile.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Baile na bPoc, Paróiste Mórdhach

Baile fearainn i bParóiste Mórdhach é **Baile na bPoc**. Fuarthas amach i ndaonáireamh na bliana 2011 go bhfuil dhá thigh déag ar an mbaile agus go raibh 5 thigh folamh ag an am. Bhí 16 duine ag maireachtaint i mBaile na bPoc ag an am.

Is as Baile na bPoc don teaghlach fíor-cheolmhar Muintir Uí Bheaglaoich. Tá cáil ar mhuintir Uí Bheaglaoich ar fuaid na cruinne de bharr a gcuid ceoil agus amhránaíochta. I measc Mhuintir Uí Bheaglaoich tá Séamus Ó Beaglaoich, Breandán Ó Beaglaoich, Méabh Ní Bheaglaoich agus Seosaimhin Ní Bheaglaoich. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Black Panther (scannán)

Is scannán oll-laochra Meiriceánach ón mbliain 2018 é ***Black Panther*** atá bunaithe ar an gcarachtar de chuid Marvel Comics den ainm chéanna.

Marvel Studios a léirigh an scannán agus Walt Disney Studios Motion Pictures a dháiligh é. Is é an 18ú scannán insan tsraith úd Marvel Cinematic Universe (MCU). Ba é Ryan Coogler an stiúrthóir, agus eisean a scríobh script an scannáin, in éineacht le Joe Robert Cole. Is iad na príomhaisteoirí sa scannán ná Chadwick Boseman mar T'Challa/Black Panther, Michael B. Jordan, Lupita Nyong'o, Danai Gurira, Martin Freeman, Daniel Kaluuya, Letitia Wright, Winston Duke, Angela Bassett, Forest Whitaker, agus Andy Serkis.

In *Black Panther*, filleann T'Challa go dtí Wakanda, a thír dhúchais, mar rí, ach tagann dúshlán dá údarás sa bhealach air ó shean-namhaid. Tá torthaí na coimhlinte sin le feiceáil go domhanda.

Cé nach sa todhchaí a thiteann an plota amach, luaitear an tAfra-Thodhchaíochas leis mar gheall go mbíonn an scannán fhicsin amhantrach seo ag plé le diaspóra mhuintir na hAfraice, agus le muintir na hAfraice féin, i gcomhthéacs teicneolaíochta thodhchaíche.

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 2018
Catagóir:An tAfra-Thodhchaíochas
Averil Deverell

[mion|Mná i g[Calais, Eanáir 1917ː thiomáin siad otharchairr sa Fhrainc i rith an Chéad Chogaidh Dhomhanda ]]
Ba í **Averil Deverell**  (2 Eanáir 1893 – 11 Feabhra 1979) an chéad bhean riamh a glaodh chun Barra na hÉireann  sa bhliain 1921 (in éineacht le Frances "Fay" Kyle).

## Saol
Tháinig Deverell as na Clocha Liatha. Bhí a athair mar Chléireach Cúirte i gContae Chill Mhantáin. 

Rinne sí staidéar ar an dlí ar ollscoil

I rith an Chéad Chogaidh Dhomhanda, thiomáin Deverell otharchairr sa Fhrainc.

Tháinig athrú ar an dlí i 1919 chun ligean do mhná a bheith ina n-abhcóidí.

## Tagairtí

Catagóir:Dlíodóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1893
Catagóir:Básanna i 1979
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Banreachtóirí in Éirinn
Ryan Coogler

Stiúrthóir scannáin agus scríbhneoir scripteanna scannáin is ea **Ryan Kyle Coogler** a rugadh ar 23 Bealtaine 1986.

## Beathaisnéis
Rugadh Coogler in Oakland, California, agus tógadh i gCalifornia é. Ar an ardscoil (St. Mary's) dó bhí sé páirteach i matamaitic, eolaíocht, agus spóirt. D'imir sé peil Mheiriceánach ag St. Mary's College of California agus rinne sé staidéar an gceimic. Sa scoil sin, spreag múinteoir leis triail a bhaint as an scríbhneoireacht chruthaíoch. Cé go ndearna sé staidéar ar an airgeadas ina dhiaidh sin, lean sé leis an scríbhneoireacht agus an scannánaíocht.

Mhol na léirmheastóirí a chéad scannán fada, mar atá *Fruitvale Station* (2013). Coogler an stiúrthóir agus, in éineacht le Joe Robert Cole, scríbhneoir *[[Black Panther (scannán)|Black Panther]]*, scannán a tháinig amach i mí Feabhra, 2018. 

Déanann Coogler comhairleoireacht shóisialta dheonach in San Francisco, gairm a bhí ag a athair freisin. 

## Saothar stiúrthóireachta

## Tagairtí

Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí scannáin Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir:Daoine beo
Eaglais Ortadocsach Shiriceach

deas|250px|thumb|Eaglais Ortadocsach Siriceach
Is eaglais Chríostaí í an **Eaglais Ortadocsach Shiriceach**. 

Catagóir:An tSiria
Catagóir:Sainchreidimh Chríostaí
Carrachán, Paróiste Mórdhach

Fo-bhaile fearainn in iarthar Pharóiste Mórdhach é **Carrachán**. Tá an baile cóngarach do Scoil Naomh Eirc agus Halla Na Feothanaí. B'as Carrachán don scríbhneoir cáiliúil Maidhc Dainín Ó Sé a scríobh ualach leabhartha i gcanúint na háite agus gan dabht is as Carrachán dá mhac Dáithí Ó Sé atá ina láithreoir teilifíse. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Pasteurella multocida

Is éard is ***Pasteurella multocida*** ann ná cocabhachaillín, gram-dhiúltach, éagluaisteach, peinicillin-íogair, a bhaineann leis an bhfine *Pasteurellaceae*.  Tá tréithchineálacha a bhaineann leis an speiceas rangaithe faoi láthair i gcúig séireaghrúpaí (A, B, D, E, F) bunaithe ar  comhdhéanamh na  gcapsúl, agus 16 séiritíopaí sómacha (1-16). Tarraingíonn *P. multocida* raon de ghalair i mamaigh agus éin, lena n-áirítear calar éanlaithe, riníteas seargthach na muc agus seipticéime fuilreatha bólachta. Is féidir leis bheith freagrach as ionfhabhtú zónóiseach i ndaoine, a fhaightear de ghnáth trí ghreamanna nó scríobthaí ó pheataí. Iompraíonn go leor mamach (lena n-áirítear cait ceansaithe agus madraí) agus éin an baictéar mar chuid dá mhicreaflóra riospráide.

## Stair
Thánaigh Louis Pasteur ar *Pasteurella multocida* den chéad uair sa bhliain 1878, in éin a bhí ionfhabhtaithe le chalar, agus ainmníodh an baictéir *[[Pasteurella]]* in ómós dó..

## Galar
Tá *P. multocida* ina chúis le raon galair in ainmhithe fiáine agus ceansaithe, chomh maith le daoine. Is féidir baictéar a fháil in éin, cait, madraí, coiníní, eallaí agus muca. Sna héin, údar galair éanlaithe is ea  P. multocida; galar suntasach a bhíonn i láthair in  éanlaithe tráchtála agus ceansaithe fud fad an domhain, go háirithe ealtaí srathaithe agus iolrúcháin. Is gnách go mbaineann na tréithchineálacha de *P. multocida* a mbíonn freagrach as calar éanlaithe leis na séiritíopaí 1, 3, agus 4. San fhiántas, tá sé léirithe go leanann an calar éanlaithe bealaí imirce na n-éan, go háirithe na mórghéanna sneachta. Tá dlúthbhaint ag an séiritíopa-1 le calar éanlaithe Mheiriceá Thuaidh, ach ní mhaireann an baictéar i mbogaigh ar feadh tréimhsí fada ama. I cúis le P. multocida riníteas seargthach na muc;  d'fhéadfadh sé freisin bheith ina chúis le niúmóine nó  seipticéime fuilreatha bólachta.. D'fhéadfadh sé a bheith freagrach as mollmhortlaíochta na n- antalóp  saigeach Is *P. multocida* an chúis is coitianta d'ionfhabhtú ó ionfhabhtuithe créachta, i ndiaidh madraí nó cat. De ghnáth, léiríonn an ionfhabhtú mar athlasadh san fhíochán bog laistigh de 24 uair an chloig. Go hiondúil breathnaítear áireamh ard leocaicítí agus neodraifilí, rud gur féidir imoibriú athlastach a ghnóthú as ar láthair an ionfhabhtaithe (go ginearálta ceallailíteas locáilte idirleata). . Is féidir leis ionfhabhtú a thosnú i suíomhann eile, mar shampla an chonair riospráide, agus is eol dúinn gur féidir leis bheith treagrach as liomfadanapaite réigiúnach (at na nód limfe) ann. I gcásanna níos tromchúisí, is féidir baictéiréime a bheith mar thoradh air, ag cur oistéimiailítis nó ionchairdíteas ar bun. Féadfaidh an baictéir an bhacainn fola-inchinne a thrasnú agus meiningíteas a chur ar bun.

: *Féach: [[Pasteurellosis]]*

## Tagairtí

Catagóir:Galair bhaictéaracha
Catagóir:Zónóisí
Thomas Addis Emmet

Dlíodóir agus fear polaitíochta Éireannach ab ea **Thomas Addis Emmet** (24 Aibreán 1764 – 14 Samhain 1827). Rugadh é i gCorcaigh. Bhí sé ina bhall sinsearach de na hÉireannaigh Aontaithe sna 1790idí. Bhí sé ina Ard-Aighne ar Stát Nua-Eabhrac sna blianta 1812–1813. Tá Emmet curtha i Reilig Ghlas Naíon i mBaile Átha Cliath.

## Cúlra

Rugadh Thomas Addis Emmet sa cheantar i gCathair Chorcaí ar a dtugtar Hammond's Marsh sa bhliain 1764 don Dochtúir Robert Emmet as Contae Thiobraid Árann agus do Elizabeth Mason as Contae Chiarraí. Am éigin i ndiaidh bhreith Thomas ceapadh a athair mar Lia Stáit na hÉireann. Tá portráidí den bheirt thuismitheoirí i nGaillearaí Ealaíne Crawfor i gCorcaigh. Ba é an deartháir is sine ag Robert Emmet, a cuireadh chun báis as a cheannasaíocht ar Éirí Amach na bliana 1803. Tá Robert ar dhuine de na mairtírigh náisiúnaíocha is mó i stair na Éireannn.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1764
Catagóir:Básanna i 1827
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Alumni Ollscoil Dhún Éideann
Catagóir:Cumann na nÉireannach Aontaithe
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Dlíodóirí Éireannacha
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Polaiteoirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Baictéir Ghram-dhiúltacha

mion|
Íomhá micreascópach den bhaictéir gram-dhiúltach Pseudomonas aeruginosa (slata  bándearga-dearg)
Is éard is **baictéir Ghram-dhiúltacha** ann ná grúpa baictéir nach bhfuil in ann an ruaim criostal vialait  a choinneáil, a úsáidtear san modh 'gram-ruaimniú' chun baictéir a idirdhealú. Is iad na clúdaigh chill a shainaithnítear iad, atá chomhartha de chillbhalla tanaí peiptídigliocáin fáiscthe idir chillscannán cíteaplasmach inmheánach agus chillscannán baictéarach seachtrach.

Dearadh roinnt ranganna antaibheathaigh chun díriú ar na baictéir gram-diúltacha go sonrach, lena n-áirítear aminoglycosides agus carbapenems.Bí baictéir gram-dhiúltacha le fáil i ngach áit, i mbeagnach gach timpeallacht ar an domhan a thacaíonn leis an saol. 
Áirítear leis na baictéir gram-dhiúltacha an samhailorgánach Escherichia coli, chomh maith le go leor baictéir pataigineacha, mar shampla *Pseudomonas aeruginosa*,*[[Neisseria gonorrhoeae]]*,*[[Chlamydia trachomatis]]*, agus *[[Yersinia pestis]]*. Is dúshlán míochaine tábhachtach iad, mar a chosnaíonn a scannán seachtrach iad ó go leor antaibheathaigh (lena n-áirítear peinicillin); glantaigh a dhéanfadh de ghnáth damáiste do peiptídigliocáin den chillscannán (inmheánach); agus lísisím, einsím fhrithmhiocróbach arna dtáirgeadh ag ainmhithe atá mar chuid den chóras imdhíonachta inbheirthe. Ina theannta sin, tá duillín seachtrach an scannáin seo comhdhéanta de lipeapolaisiúicríd (LPS) chasta a bhféadfaidh a chomhpháirt 'lipid A' a bheith ina chúis le himoibriú tocsaineach, nuair a bhíonn na baictéir seo lísithe ag cealla imdhíonachta. San áireamh leis an imoibriú tocsaineach seo, féadfaidh fiabhras, ráta riospráide méadaithe, agus brú fola íseal - cúrsa a d'fhéadfadh a bheith bagrach don bheatha ar a dtugtar turraing sheipteacht, a bheith ann.
 

Dearadh roinnt ranganna antaibheathaigh chun díriú ar na baictéir gram-dhiúltacha go sonrach, lena n-áirítear aimínigliocóisídí agus carbaipeineimí.

deas|mion|500x500px|Struchtúr an chillbhalla gram-dhiúltach

## Tagairtí

### Nótaí

Catagóir:Baictéareolaíocht
Bernard Montgomery

Oifigeach sinsearach de chuid Arm na Breataine a throid sa Chéad Chogadh Domhanda agus sa Dara Cogadh Domhanda ab ea an Marascal Machaire **Bernard Law Montgomery** (17 Samhain 1887 – 24 Márta 1976), nó mar is fearr aithne, "Monty" agus "The Spartan General".
clé|mion|243x243px|1943

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1887
Catagóir:Básanna i 1976
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Cogadh na Saoirse in Éirinn
Catagóir:Daoine as Surrey
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine
Catagóir:Oifigigh rialtais
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Peiptídigliocán

Polaiméir is ea** peiptídigliocán**, ar a dtugtar  múirein, comhdhéanta de siúcraí agus aimíonaigéid, a dhéanann ciseal cosúil le mogalra lasmuigh den chillscannán den chuid is mó de na baictéir, rud a chuimsíonn an cillbhalla. Is éard atá sa chomhábhar siúcra ná iarmhair mhalartacha de β- (1,4)  N-aicéitil-glúcósaimín (NAG) nasctha agus aigéad N-aicéitil-múramic (NAM). Tá slabhra peiptíd de thrí go cúig aimíonaigéad ceangailte leis an aigéad N-aicéitil-múramic. D'fhéadfaí an slabhra  peiptíde bheith trasnasctha le slabhra peiptíde de shnáithe eile chun ciseal mogalra tríthoiseach (3T) a dhéanamh. Bíonn ról struchtúrtha ag peiptídigliocán sa chillbhalla baictéarach, ag tabhairt neart struchtúrtha, chomh maith le bheith ag gníomhú in aghaidh bhrú osmóisigh an chíteaplasma. Míthuiscint choitianta is ea í go dtugann peiptídigliocán cruth don chill; mar sin féin, cé go gcuidíonn an peiptídigliocán le neart struchtúrtha na cille a choimeád, i ndáiríre is í an phróitéin MreB a réitíonn cruth na cille. Tá peiptídigliocán páirteaí i eamhnú le linn athghiniúna na cille baictéaraí.
'''

## Struchtúr
mion|Peiptídigliocán

File:Mureine.svg|Struchtúr peiptídigliocáin.
File:Gram-positive cellwall-schematic.png|Cillbhalla gram-dhearfach



## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht scannáin
Rímharatón

Is éard is **rímharatón** ann (nó **ríreathaíocht** go ginearálta) ná aon rás reathaíochta atá níos faide ná an maratón traidisiúnta, is é sin 42.195 ciliméadar (26.219 míle).

## Tagairtí

Catagóir:Reathaíocht
Billy Zane

Is aisteoir Meiriceánach é **William George Zane Jr.** a rugadh ar an 24 Feabhra, 1966. 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine beo
Cillscannán

**Cillscannán** (ar a dtugtar freisin scannán an chíteaplasma nó membrane cítoplasmice, agus dá ngairtear an plasmaileime go stairiúil) is ea an scannán bitheolaíoch a scarann ​​an taobh istigh de gach cill ón timpeallacht lasmuigh (an spás eachtarcheallach).  Is éard atá ann ná déchiseal lipidí le próitéiní leabaithe ann. Is é bunfheidhm an chllscannáin ná an chill a chosaint óna timpeallacht. Rialaíonn an cillscannán cén substaintí* ( *leithéidí* *íanna agus móilíní orgánacha) *a thagann isteach is amach tr*íd an chill.  Ar an mbealach seo feidhmíonn  an scannán mar bhac leath-tréscaoilteach.
Ina theannta sin, bíonn cillscannáin páirteach i bpróisis cheallacha éagsúla, mar shampla cillghreamú, seoltacht ianach agus cill chomharthaíocht agus feidhmíonn siad mar dhromchla ceangail le haghaidh roinnt struchtúr eachtarcheallach, lena n-áirítear an cillbhalla, an ciseal carbaihiodráite a dtugtar gliceacailís uirthi, agus an líonra incheallach de shnáithíní próitéine ar a dtugtar anchítichreatlach. I réimse na bitheolaíochta sintéiseacha, is féidir cillscannáin a athchóimeáil go saorga.'''
## Stair

De bharr fionnachtana Robert Hooke i dtaca le cealla, sa bhliain 1665, cuireadh an moladh Teoiric na gCeall chun tosaigh. Thuig Hooke go raibh balla crua cealla ag gach cill ós rud é nach bhféadfaí ach cealla plandaí a thabhairt faoi deara ag an am. Dhírigh micreascópaithe ar bhalla na gceall le breis is 150 bliain go dtí go ndearnadh dul chun cinn sa mhicreascópacht. Go luath sa 19ú haois, aithníodh gur  aonáin ar leith iad cealla, gan ceangal, agus ceangailte le cillballaí aonair, i ndiaidh go bhfuarthas amach go bhféadfaí cealla plandaí a bheith scartha. Leathnaíodh an teoiric seo chun cealla ainmhithe a chur san áireamh, le meicníocht uilíoch le haghaidh cosanta agus forbairt na gceall a mholadh. Faoin dara leath den 19ú haois, ní raibh micreascópacht forbartha go leor chun idirdhealú a dhéanamh idir seicní cillscannáin agus cillbhallaí. Mar sin féin, bhí an ceart ag roinnt micreascópaithe a d'aithnigh ag an am seo, cé gur dofheicthe é, go bhféadfaí a thuiscint go raibh cillscannáin i gcealla ainmhithe, mar gheall ar ghluaiseacht na gcomhpháirteanna go hinmheánach ach ní go seachtrach, agus nach comhionannh scannáin agus cillbhallaí  plandaí.
Shéan go leor go raibh a leithéid agus cillbhalla ann ag dheireadh an 19ú haois. Sa bhliain 1890, thug nuashonrú ar Theoiric na gCeall le fios go raibh cillscannáin ann, ach ní raibh iontu ach struchtúir tánaisteacha. Níor tharla sé go dtí go dtí níos déanaí ar aghaidh, nuair a bhí staidéir ar an osmóis agus tréscaoilteacht déanta go bhfuair cillbhallaí níos mó aitheantais.
Sa bhliain 1895, mhol Ernest Overton go raibh cillscannáin comhdhéanta de lipidí.

## Nótaí agus tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht scannáin
Michael Fassbender

Is aisteoir Éireannach agus Gearmánach é **Michael Fassbender** (a rugadh i Heidelberg (Baden-Württemberg) sa Ghearmáin ar an 2 Aibreán 1977).  Ainmníodh faoi dhó d’Oscar é. 

## Gairm
Rinne Michael Fassbender féin páirt Bobby Sands sa scannán *Hunger* a tháinig amach in 2008.. 

In 2019, thóg an t-aisteoir sos ón aisteoireacht. Ní raibh sé le feiceáil in aon scannán ó tháinig *X-Men: Dark Phoenix* amach in 2019. Ag plé le rásaíocht carranna den chuid is mó atá Fassbender ó shin. 

In 2023, chonacthas Fassbender ar sheit an scannáin Ghaeilge KNEECAP.  

## Féach freisin

* '''KNEECAP'''

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Gearmánacha
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
An Tibéidis

mion|"An Tibéid shaor" scríofa i gceithre stíl de scríbhneoireacht na Tibéidise

Is teanga í an **Tibéidis** san fhine Shínea-Thibéadach a labhraíonn idir 3 agus 7 milliún duine i lár na hÁise, sa Tibéid (is é sin, Réigiún Féinrialaitheach na Tibéide, sna fo-reanna riaracháin Thibéideacha eile i nDaon-Phoblacht na Síne (Amdo, in Qinghai, agus Kham, in Sichuan agus Yunnan go príomha), agus i gceantracha áirithe de thíortha eile ar theorainn na Daonphoblachta sna Himiléithe, mar shampla Ladakh agus Sikkim san India, an Bhailteastáin sa Phacastáin, an Bhútáin agus i dtuaisceart Neipeal. Tá an teanga scríofa bunaithe ar an Tibéidis Chlasaiceach agus tá sí thar a bheith coimeádach.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha Sínea-Tibéideacha
Fostaíocht

deas|250px|thumb|Fostaíocht
Is staid í **an** **fhostaíocht**  ina mbíonn daoine ag obair agus ag tuilleamh airgid, i.e. go n-íoctar pá dóibh as a gcuid saothair. .

Catagóir:Fostaíocht
Rosie Hackett

Réabhlóidí agus ceardchumannaí Éireannach ab ea **Rosanna "Rosie" Hackett** (Gaeilge: *Róise Haicéad*, 25 Iúil 1893 – 4 Bealtaine 1976). 

Bunbhall ar Cheardchumann Oibrithe Ban na hÉireann a bhí inti, a thacaigh go mór le stailceoirí Bhaile Átha Cliath le linn Fhrithdhúnadh 1913. Sa bhliain 1916, chuaigh sí isteach sa bhearna baoil arís san Éirí Amach agus í ina ball d'Arm Cathartha na hÉireann.

Sa bhliain 2014, ainmníodh droichead nua in ómós di ina baile dúchais, mar aitheantas ar an méid a bhain sí amach lena linn.

## Tagairtí

Catagóir:Baill d'Arm Cathartha na hÉireann
Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha
Catagóir:Ceardchumannaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon
Catagóir:Daoine a rugadh i 1893
Catagóir:Básanna i 1976
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Dífhostaíocht

deas|250px|thumb|Dífhostaíocht
Is éard is **dífhostaíocht** ann ná easpa fostaíochta nó oibre.

## Tagairtí

Catagóir:Fostaíocht
Whiplash

Is scannán neamhspleách Meiriceánach é ***Whiplash***  a tháinig amach sa bhliain 2014. Bhí sé scríofa agus stiúrtha ag Damien Chazelle, agus ba iad Miles Teller, JK Simmons, Paul Reiser agus Melissa Benoist na príomhaisteoirí sa scannán. Baineann an scéal le mac léinn ceoil agus drumadóir snagcheoil uaillmhianach darb ainm Andrew Neiman (Teller), atá faoi bhrú as cuimse ag a theagascóir Terence Fletcher (Simmons) i scoil cheoil fhicseanúil i gCathair Nua-Eabhrac. Ba iad Bold Films, Blumhouse Productions, agus Right of Way Films na comhlachtaí léiriúcháin a bhí freagrach as an scannán. Fuair Sony Pictures na cearta dáileacháin ar fud an domhain, agus chuir siad an scannán amach faoi scáth Sony Pictures Classics i Meiriceá Thuaidh agus faoi scáth Stage 6 Films go hidirnáisiúnta.

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 2014
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Catagóir:Snagcheol
Emma Stone

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Emily Jean Stone** a rugadh ar an 6 Samhain 1988. Rugadh agus tógadh í in Scottsdale, Arizona.

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1988
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Droichead Róise Haicéid

Droichead thar an Life i gcroílár Bhaile Átha Cliath is ea **Droichead Róise Haicéid**. Déanann an droichead nasc idir Sráid Mhaoilbhríde ó thuaidh agus Sráid Hawkins ó dheas.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Droichid i mBaile Átha Cliath
Samuel Adams

Áirítear **Samuel Adams** (27 Meán Fómhair (16 Meán Fómhair sa tseanstíl) 1722 – 2 Deireadh Fómhair 1803 i measc Aithreacha Bunaithe na Stát Aontaithe. Ba pholaiteoir in Massachusetts é. Bhí sé orthu siúd a spreag na 13 coilíneacht Briotanacha le héirí amach sa bhliain 1776. Is duine d'ailtirí an phoblachtánachais Mheiriceánaigh é.

## A luathshaol
Rugadh Samuel Adams ar an 27ú Meán Fómhair i mBostún do Samuel Adams agus Mary Fifield Adams. Daoine cráifeacha ab ea iad agus lámh acu sa pholaitíocht. Rinne Adams staidéar i gColáiste Harvard. Níor éirigh rómhaith leis i gcúrsaí gnó agus chuaigh sé leis an bpolaitíocht.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1722
Catagóir:Básanna i 1803
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Daoine as Bostún
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Fealsúna Meiriceánacha
Catagóir:Fealsúnacht polaitíochta
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Réabhlóidithe
Iustinianus I

Impire Rómhánach an Oirthear ab ea **Iustinianus I** (; ), ar a dtugtaí **Iustinianus Mór** freisin, an tImpire Biosántach ó 527 go 565.

Bhí stair ar leith bainteach le réimeas an Impire sé sin an iarracht uaillmhianach (ach nach raibh curtha i gcrích go hiomlán) an 'Impireacht a athbhunú'. Léiríodh an uaillmhian seo nuair a tháinig téarnamh páirteach ar chríocha Impireacht na Róimhe Thiar, a bhí imithe as feidhm. Chuir a ghinearál, Belisarius, Ríocht Vandalach san Afraic Thuaidh faoi smacht go tapa. Ina dhiaidh sin, chuir Belisarius, Narses, agus ginearáil eile an ríocht Oirghotach faoi smacht, ag athbhunú an Dalmáit, an tSicil, an Iodáil, agus an Róimh don Impireacht tar éis níos mó ná leathchéad bliain d'fhorlámhas na nOirghotach. D'athghabháil Liberius an maor praetóireach deisceart leithinis na hIbéire, ag bunú Cúige na Spáinne (). D'athbhunaigh na feachtais seo smacht na Róimhe ar iarthar na Meánmhara, rud a mhéadaigh ioncam bliantúil na hImpireachta faoi bhreis agus milliún solidus. Le linn a réime, chuir Iustinianus na Tzani faoi chois freisin, pobal ar chósta thoir na Mara Duibhe nach raibh riamh roimhe seo faoi smacht na Róimhe. Chuaigh sé i ngleic leis an  Impireacht Shasánach san oirthear, le linn réimeas Cabad I, agus níos déanaí arís le linn Cosro I; cuireadh tús leis an dara coimhlint seo go páirteach mar gheall ar a uaillmhianta san iarthar.

Gné ba shuntasaí fós dá oidhreacht ná athscríobh aonfhoirmeach an dlí Rómhánach, an *Corpus Juris Civilis*, atá fós mar bhunús leis an dlí sibhialta i go leor stát sa lá atá inniu ann.  Chomh maith leis sin, tháinig borradh faoin gcultúr Biosántach le linn dó bheith i réim, agus bhí oibreacha ar nós an Hagia Sophia mar thoradh ar a chlár tógála. Tugtar "Naomh Iustinianus an tImpire" air san Eaglais Cheartchreidmheach Thoir. Mar gheall ar a ghníomhaíochtaí athchóirithe, thugtaí an "Rómhánach Deireanach" uaireanta ar Iustinianus i staireagrafaíocht lár an 20ú haois.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 482
Catagóir:Básanna i 565
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht Bhiosántach
Catagóir:Impirí Rómhánacha
Catagóir:Naoimh
Fiadhúlra

mion|Macaca - fuscata
Cuimsíonn an **fiadhúlra** an ilghnéitheacht bheatha ar fud an domhain.

## An Fiadhúlra in Éirinn
[mion|Na [Gé|géanna, Cnocán Doirinne,  BÁC]]Shínigh Éire an Coinbhinsiún domhanda ar Éagsúlacht Bhitheolaíoch (CEB). Bhí an beartas bithéagsúlachta leagtha amach sa Phlean Náisiúnta Bithéagsúlachta (PNB), rud a aithníonn díghrádú agus caillteanas gnáthóg mar phríomhthoisc atá ag laghdú bithéagsúlachta in Éirinn sa lá atá inniu ann. Is fadhb mhéadaitheach é scaipeadh na speiceas ionrach chomh maith. 
clé|mion|Peacóg, i bPáirc Fiadhúlra Fota, Co. Chorcaí. 2005.
mion|Fota, Corcaigh
mion|CaoraTá baic i bhfeidhm maidir le tabhairt isteach nó scaipeadh speiceas ionrach áirithe. Tá cuid mhaith de na forálacha beartais sa PNB á gcur i bhfeidhm tríd an gcreat reachtúil atá curtha ar fáil ag na *hAchtanna Fiadhúlra*, 1976-2000.

### Cosaint an Fhiadhúlra
Tá ainmhithe áirithe ag dul in éag de bharr dífhoraisiú agus caillteanas gnáthóg de réir mar atá an daonra ag fás.  Is ionann Anaclann Dúlra is ceantar a bhfuil tábhacht leis ó thaobh fiadhúlra, agus tá cosaint aici’ faoin reachtaíocht.  Is leis an Stát formhór na nAnaclann Dúlra in Éirinn. 

Is é an ról atá ag Seirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra na Roinne a bheith ag obair lena comhpháirtithe sa tseirbhís phoiblí agus sa phobal i gcoitinne chun an chomhairle eolaíoch is fearr is féidir a chur ar fáil agus chun a chinntiú go gcuirtear cosaint éifeachtach ar fáil chun fiadhúlra na hÉireann a chaomhnú.

## Féach freisin
* Ciste Domhanda Fiadhúlra
* An ISS: tearmann do fhiadhúlra agus d’ainmhithe na mara, rónta ach go háirithe.
* Eolas ar an gcomhshaol
## Tagairtí

Catagóir:Fiadhúlra
Catagóir:Ainmhithe
Ana Paula Valadão

Is amhránaí Brasaíleach é **Ana Paula Machado Valadão Bessa** (rugadh ar 16 Bealtaine, 1976) ar eolas ag a hainm stáitse **Ana Paula Valadão**.

Catagóir:Amhránaithe Brasaíleacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Bratach na Mongóile

Tá bratach na Monghóile (an Mongóilis: Монгол улсын төрийн далбаа) ina trí banna cothroma, dhá cinn dearg, le ceann gorm sa lár. 

Is éard is brí leis na bannaí dearga ná an chumas atá ag muintir na tíre maireachtáil agus a bheith faoi bhláth sa chomhshaol géar is lom nádúrtha atá ann sa tír. Seasann an bhanna gorma le haghaidh an spéir atá de shíor glan is gan scamall.

Tugtar Soyombo ar an siombail órga ar chlé. Is éard atá i gceist léi ná léiriú teibí ar dúil aiceanta éagsúla: an tine, an ghrian, an ghealach, an t-uisce agus an siombail ‘taijitu’ (nó yin-yang). D’uchtaíodh an bhratach sa bhliain 1992, tar éis don Mhongóil a bheith tiomnaithe i dtreo an daonlathas liobráileach. Tá an bhratach den lae inniu cosúil leis an cinn a bhí in úsáid roimh ré (is ón aimsir na 40idí), seachas an realt Sóisialachas ar bharr an Soyombo.

## Naisc sheachtracha
* 

## Tagairtí

Catagóir:An Mhongóil
Catagóir:Bratacha
Roger Bannister

Lúthchleasaí Sasanach ab ea **Sir Roger Gilbert Bannister**, a rugadh ar an 23 Márta 1929 i Harrow, Londain agus a fuair bás ar an 3 Márta 2018 in Oxford. 

Catagóir:Lúthchleasaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Básanna in 2018
Iarla Dheasumhan

clé|mion|312x312px|Éire sa bhliain 1450, le hIarlacht Dheasumhan san iardheisceart
San aimsir a caitheadh, bhí Iarlacht Dheasumhan (Béarla: *Desmond*) i seilbh tiarnaí na hÉireann, ar an gcéad dul síos mar theideal lasmuigh den chóras tiarnais agus níos déanaí mar chuid de Thiarnas na hÉireann..[deas|mion|282x282px|Líníocht de Mhuiris Mhic Gearailt, Tiarna Llansteffan, uaidhsean a shíolraigh an mhuintir -[Rishliocht Mhic Gearailt|Teaghlach na nGearaltach in Éirinn, ó  lámhscríbhinn 'Expugnatio Hibernica', cuntas ar an ionradh, sa bhliain 1169, ar Éirinn, scríofa ag nia Mhuiris, Giraldus Cambrensis sa bhliain 1189.]]
Ba le sliocht Thomáis Mhic Mhuiris Mhic Ghearailt, Tiarna Ui Conghaile Barúntacht bhunaidh Dheasmhumhan i gCúige Mumhan. An mac is óige de Mhuiris Mac Gearailt, Tiarna Llansteffan ab ea Tomás, ina thacaí lárnach do Risteard FitzGilbert de Clare, 2ú hIarla Penfro (Strongbow) ina ionradh ar Éirinn sa bhliain 1169. Bunaitheoir an ríshleachta Chambra-Normannach 'Teaghlach Mhic Gearailt' in Éirinn, ab ea Muiris. Ós rud é gur de shliocht an mhic is óige de Mhuiris, ba ógchraobh de chuid na nGearltach in Éirinn í; bhunaigh  deartháir mór Thomáis,Gearóid Mac Muiris Mac Gearalit, 1ú Tiarna Uíbh Fhailí an chraobh shinsearach, sé sin an Teaghlach Chill Dara.
D'éirigh le mac Thomáis, Seán Mac Thomáis Mac Gearailt a bheith ina chéad Iarla Dheasumhan, nuair bhfuair sé, de bharr a hómós agus a sheirbhís, deontas sa bhliain 1259 de thailte na nDéise agus na Deismhumhan ón Phrionsa Éadbhard Shasana. Sula ndeachaigh na tailte go hÉideard, ba le Tomás MAc Antaine iad, athair de chuid bhean chéile Sheáin, *Mairéad Mhic Antaine* (Béarla: Margery FitzAnthony). 
## Tagairtí

Catagóir:Ríshliocht Mhic Gearailt
An Tatairis

Tá Tatairis (ainm dúchais: татар теле; татарча) ina teanga Tuirice a labhraíonn muintir Tatar i gceantar an Tatarstáin, Baiscíria, agus Nizhny Novgorod Oblast, sa tSibéir. Tá gaol aici leis an teanga ‘Crimean Tatar’, agus tá roinnt comhinthuigeacht idir eatarthu, ach níl siad ina teanga céanna.

Scríobh Ramazan Baytimerov focail le haghaidh Amhráin Stáit Poblacht an Tatarstáin i 2013.

Éist le “Татарстан Республикасы Дәүләт гимны“ (nó “Tatarstan Respublikası Däwlät gimnı”, san aibítir Laidine)

## Canúintí

Tá trí príomhchaúintí: Mişär (san iarthar), Kazan (sa lárcheantar), agus an chanúint Sibéarach (san oirthear). D’imríonn an Rúisis tionchar mór ar graimeadach agus friotail an teanga. Úsáidtear focail agus nathanna cainte Rúiseach in abairtí atá Tatair ó thaobh gramadach ach go háirithe in Kazan. Is é Gabdulkhay Akhatov ceann de na saineolaithe is mó ar ábhair teangeolaíocht Tatair.

## Stair na Teanga

Is teanga Tuirice í an Tatairis. Tá na teangacha Bulgar agus Kipchak mar shinsear an Tatairis, ach tá an dá ceann dóibh imithe in éag anois. Tá mionthionchar Arabach, Peirseach, agus Rúiseach le feiscint sa teanga freisin.

Labhraítear Tatairis Chrímeach sa Chrimé, ach is mó cosúileachtaí atá aici leis an Tuircis, de bharr ollthionchar an teanga sin uirthi.

Tá an teanga litríochta Tatairis bunaithe ar an lárchanúint (.i. Kazan) agus ar an tseanteanga, İske Tatar Tele. Is teangacha Kipchak atá iontu, ach d’imir an teanga Bulgar ársa ón Volga tionchar orthu freisin.

## Dáileadh Tíreolaíochta

Labhraíonn timpeall 5.3 milliún daoine an teanga sa Rúis, agus tá sí le cloisteáil san an Úcráin, an tSín, an Fhionlainn, an Tuirc, agus An Úisbéiceastáin freisin, chomh maith le han-chuid tíorthaí eile. Tá níos mó ná 7 milliún daoine a labhraíonn an Tatar ar domhain.

Sa dhaonáireamh 2010, mhaíomh 69% den Tatair Rúisis go raibh an teanga ar eolas acu. Sa Tatarstáin í féin, d’ardaigh an ceatadán go dtí 93%. San oblast comharsan, Baiscíria, mhaíomh 67% na Tatair, 27% na Bhaisceartí, is 1.3% na Rúisigh go raibh cumas acu inti.

Catagóir:Teanga
Jesse Owens

Lúthchleasaí Meiriceánach ab ea **James Cleveland "Jesse" Owens**, a rugadh ar an 12 Meán Fómhair, 1913 in Oakville, Alabama agus a fuair bás ar an 31 Márta, 1980 i dTucson, Arizona. 

## Tagairtí

Catagóir:Lúthchleasaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1913
Catagóir:Básanna i 1980
Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
David Ogden Stiers

B'aisteoir agus fhuirseoir Meiriceánach é **David Allen Ogden Stiers**, a rugadh ar an 31 Deireadh Fómhair 1942 in Newport, Oregon. Bhí cáil air as a ról i *M*A*S*H.* Rinne sé guthú agus stiúrthóireacht ceolfhoirne freisin. D'éag sé ina bhaile féin in Oregon ar an 3 Márta 2018 ar chúiseanna a bhain le hailse an lamhnáin.
clé|mion|1970 i ''M*A*S*H  (MASH)''

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Básanna in 2018
Tomás Mac Muiris Mac Gearailt

clé|mion|Caisleán Sheanaid:  Ceannáras  Thomáis Mhic Mhuiris Mhic Ghearailt ab ea an caisleán seo..
Tiarna Uí Chonghaile ab ea **Tomás Mac Muiris Mac Gearailt**a bhfuair ceannas ar Sheanaid , (c. 1175 - 1213) de Sheanaid, agus ba Thiarna Llansteffan é a athair Muiris, agus uaidhsean a shíolraigh Teaghlach Dheasmhumhan, in Éirinn, agus deartháir Gerailt Mhic Mhuiris, 1ú Iarla Uíbh Fhailí, agus uaidhsean a shíolraigh Teaghlach Chill Dara.

Ba é an Normannach Hamo de Valognes, a bhfuair duthaigh Uí Chonaill Ghabhra i Luimneach mar bhronntanas ón Phríonsa Eoin, Tiarna ar Éireann, a thug ar na Gearlataigh lonnú san duthaigh seo, don chéad uair.a bhliain 1210, rinne Tomás in éineacht le Geoffrey de Marisco i gceannas ar fhórsa trúpaí Angla-Normannach a bhí bailithe i gCúige Mumhan, ionradh ar Chúige Chonnacht, agus le lucht leanúna Donnchad Cairprech Ó Briain, Rí Thuamhan. Chuidigh an t-ionradh seo le brú a chur ar Cathal Crobhdearg Uí Chonchobair, Rí Chonnacht dul i mbun caibidlíochta le John de Gray, Giúisteoir na hÉireann.

## Nótaí
## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1175
Catagóir:Daoine a rugadh i 1213
Catagóir:Ríshliocht Mhic Gearailt
Coillteán

deas|250px|thumb|Coillteáin
Is fear a coilleadh é **coillteán**, go háirithe (sa tseanam) duine fostaithe le mná a ghardáil i gcúirteanna an Oirthir. Fostaíodh iad mar shearbhóntaí, shaighdiúirí agus amhránaithe freisin. Sa chás deireanach seo coilleadh buachaillí sular tháinig athruithe hormóin orthu chun a ghuthanna a choimeád i réimse an tsopráin. I aghaidh a thola a rinneadh an coilleadh de ghnáth. Sampla de choillteán cáiliúil is ea Zheng He, aimiréal Síneach faoi ríshliocht na Ming.

Catagóir:Coillteáin
Domhnall Gleeson

Aisteoir, stiúrthóir agus scríbhneoir Éirennach is ea **Domhnall Gleeson**, a rugadh ar 12 Bealtaine 1983 i mBaile Átha Cliath, Poblacht na hÉireann. Tá páirteanna imeartha aige i scannáin agus san amharclann, agus thuill a ról ar Broadway in *The Lieutenant of Inishmore* ainmniúchán do Ghradam Tony sa bhliain 2006. Chuaigh sé ar an stáitse in Amharclann an Gheata, i mBaile Átha Cliath, leaganacha de *American Buffalo* agus *Great Expectations*.

Bhí Gleeson páirteach freisin i sraitheanna teilifíse dála *The Last Furlong*, *Black Mirror*, *Your Bad Self*. Ar na scannáin a raibh rólanna aige iontu tá *Six Shooter*, *Studs*, *Boy Eats Girl* agus *Ex Machina*. D'imir sé ról an ghinearáil gan trócaire úd Hux in *Star Wars: Episode VII - The Force Awakens* agus *Star Wars: Episode VIII - The Last Jedi*, chomh maith le páirt Bill Weasley sna scannáin *Harry Potter and the Deathly Hallows* - Cuid 1 agus Cuid 2, a rinneadh sna blianta 2010 agus 2011 faoi seach. Is mac le Brendan Gleeson é, aisteoir a rinne páirt an charachtair Alastor Moody sna scannáin Harry Potter.

Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine beo
Teoiric na gceall

[deas|mion|250x250px|[Cill ailse|Cealla ailse an duine, leis na núicléis (go sonrach an ADN) le ruaim ghorm curtha air. Tá an chill sa lár agus níos faide ar dheis san idirphas, mar sin, tá na núicléis go huile is go hiomlán lipéadaithe. Tá an chill ar an taobh clé ag dul trí chéim na miotóise agus a hADN comhdhlúite.]]
Sa bhitheolaíocht, is éard is **Teoiric na gCeall** ann ná teoiric eolaíoch stairiúil, a nglactar leis go forleathan anois, go bhfuil orgánaigh bheo déanta de chealla, gur aonad bunúsach struchtúrach/eagraíochta iad i ngach orgánach, agus go dtagann na cealla go léir ó chealla a bhí ann cheana féin. Bunaonad struchtúrach na n-orgánach go léir is ea cealla, agus freisin an t-aonad bunúsach atáirgthe. De réir a chéile, rinneadh feabhas leanúnach ar an mhicreascóip, agus méadaíodh an fachtóir formhéadúcháin go leor go dtí go raibh daoine in ann cealla a aimsiú sa 17ú haois. Luaitear an fhionnachtain seo den chuid is mó le Robert Hooke, agus cuireadh tús le staidéar eolaíoch na gceall, ar a dtugtar freisin bitheolaíocht na gceall. Ní mó ná céad bliain níos déanaí, 
thosaigh go leor díospóireachtaí faoi chealla i measc eolaithe. Bhí an chuid is mó de na díospóireachtaí sin bainteach le nádúr na hathghiniúna sna cealla, agus an bharúil gurb iad na cealla aonaid bhunúsacha an tsaoil. Ceapadh teoiric na gceall ar deireadh thiar sa bhliain 1839. Luaitear seo de ghnáth le Matthias Schleiden agus Theodor Schwann. Mar sin féin, tá go leor eolaithe eile cosúil le Rudolf Virchow a chuidigh leis an teoiric. Ba chéim thábhachtach í sa ghluaiseacht ar shiúl ó phrionsabal na huathghiniúna.

Thíos luaite, tá trí dhearbhphrionsabal na teoirice:
# Tá na horgánaigh bheo go léir comhdhéanta de chill amháin ar a laghad.
# An t-aonad bunúsach struchtúrach agus eagraíochta san orgánach is ea an chill.
# Tagann cealla ó chealla atá ann cheana féin. 

Ceistítear fírinne an chéad dearbhphrionsabail thuas luaite, mar mheastar uaireanta gur foirmeacha beatha iad eintitis neamhcheallacha amhail víris.
## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht cheallach
Cathal Crobhdhearg Ua Conchobhair

Rí Chonnacht ab ea **Cathal Crobhdearg Ua Conchobhair** (1153-1224), an mac is óige ag Ard Rí na hÉireann, Toirdhealbhach mac Ruaidhrí Ua Conchobhair.

## Beathaisnéis
Ba Rí Chonnacht é ón bhliain 1189 go 1199, agus ath-insealbhaíodh é ar an gcloch i gCluain Mhalais c.1201, agus bhí sé i gceannas go dtí 1224. tháinig sé i gcomharbacht ar Chonchobar Máenmaige, mac a leathdheartháir is sine, Ruaidrí, mar rialtóir Chonnacht. Ansin, rialaigh Cathal, mac Conchobar Máenmaige, ó 1199 go 1202, agus ina dhiaidh sin d'fhill Cathal Crobhdhearg ar ais i gcumhacht. Óna bhonn in iarthar na Sionainne, bhí air déileáil leis na hionróirí Normannacha. Ba cheannaire inniúil é in ainneoin fadhbanna, ag seachaint coimhlintí móra agus a fáil an bhua amach i  mionchoimheascair. D'fhéach Uí Chonchobair leis an chuid is fearr a dhéanamh den chúrsa nua mar a bhí anois ann, Éire roinnte idir rialtóirí Normannacha agus Gaelacha. B'fhéidir gur comhartha ratha é a réimeas fada ar an-dul chun cinn faoina cheannasaíocht siúd. Tháinig sé i gcomharbacht air a dheartháir níos sine Ruaidrí, rí Rí Chonnacht roimhe seo. Is é a bhí mar ábhar an dáin 'King Cahal Mór of the Wine-Red Hand' le Séamus Ó Mangáin.

Bhunaigh sé Mainistir Bhaile an Tobair sa bhliain 1216, agus tháinig a mhac, Aedh mac Cathal Crobdhearg Ua Conchobair i gcomharbacht air. Fuair a bhean chéile Mór Ní Bhriain, iníon rí Thuamhumhan, Domnall Mór Ua Briain, bás sa bhliain 1218.

Sa bhliain 1224, scríobh Cathal go hAnraí III, Tiarna na hÉireann, ag iarraidh go dtabharfaí Connachta go léir dá mhac agus oidhre Aedh, go háirithe na codanna sin, i mBréifne, faoi úinéireacht William Gorm de Lacy.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 12ú haois
Catagóir:12ú haois in Éirinn
Catagóir:13ú haois in Éirinn
Catagóir:Básanna i 1224
Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na gConnacht
Catagóir:Uí Bhriúin
Annie Curtis

Is imdhíoneolaí Éireannach ag Coláiste Ríoga na Máinleá in Éirinn í **Annie Curtis**, a bhfuil a gairme mhair an saol acadúil, an earnáil phoiblí agus lucht tionscail. Staidéar sí ar conas is féidir an cumhacht ag an clog comhlacht a leas chun rialú a dhéanamh ar galair athlastacha.

## Oideachas
Rinne Curtis a B.A. i Géineolaíocht i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath (1994-1998), agus rinne sí PhD i saotharlann an ollaimh Garret FitzGerald sa chógaseolaíocht (2001 – 2006) in Ollscoil Pennsylvania. Is é seo an áit a raibh sí an chéad isteach chun an domhan an comhlacht clog agus thángthas ar na meicníochtaí a bhfuil an clog ábalta rialú fheidhm cardashoithíoch.

## Gairm
Bhí Curtis earcaíodh chun GlaxoSmithKline i Philadelphia mar Phríomh-Eolaí díreach tar éis a PhD, nuair a raibh sí i gceannas ar fhoireann taighde ag fiosrú bithmharcóirí do riosca cardashoithíoch idir 2006-2008. In 2008, bhí sí earcaíodh le Clár Eolaíochta Bainisteoir do Fhondúireacht Eolaíochta Éireann (SFI) go dtí 2010 nuair a bhí sí fostaithe mar Comhairleoir Leighis do "Immunotherapeutics" le Bristol-Myers Squibb. I 2011, d'fhill sí chun taighde a dhéanamh agus chuaigh an tsaotharlann ar an Ollamh Luke O' Neill i Bithcheimic ag Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath. I 2014, bhí sí bronnadh ag SFI "Starting Investigator Research Grant" chun grúpa neamhspleách a bhunú ag déanamh staidéir ar tionchar na cloig ar an chóras imdhíonachta. Chuaigh Curtis isteach Coláiste Ríoga na Máinleá in Éirinn mar léachtóir taighde i Mhóilíneach agus "Cellular Therapeutics" i mí Lúnasa 2016. Thúg a cuid oibre tuiscint ar na meicníochtaí a aslú galair ainsealach athlastacha cosúil le scléaróis iolrach, atá nasctha leis an cur isteach ar an clog comhlacht.

## Dámhachtainí
2017: L'Oréal-UNESCO Award For Women in Science 2017 Fellowship, L'Oréal-UNESCO

2012: Winner, Roche Medal, Researcher of the Year, Trinity Biomedical Science Institute, Roche Pharmaceuticals

2006: Arteriosclerosis, Thrombosis and Vascular Biology (ATVB) Junior Investigator Award for Women 2006, ATVB

## Tagairtí

Catagóir:Eolaithe
Catagóir:Mná
Catagóir:Bithcheimic
Catagóir:Imdhíoneolaíocht
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine le scléaróis iolrach
Saothair dhaonna

deas|250px|thumb|Obair
Is gníomhaíocht le hiarracht mheabhrach nó fhisiciúil i gceist, déanta chun cuspóir a bhain amach í **saothar dhaonna (fostaíocht)** 

Catagóir:Fostaíocht
Gluais d'fhoirmlí ceimiceacha

Seo liosta de na comhdhúile coitianta ceimiceacha le foirmlí ceimiceacha agus uimhreacha CAS, innéacsaithe de réir foirmle. Cuireann seo leis an liosta malartach ag comhdhúile neamhorgánacha neamhorgánacha de réir eiliminte. Níl aon liosta iomlán de na comhdhúile ceimiceacha, ós rud é de réir nadúir bheadh a liosta gan teorainn.

Tabhair faoi deara: gur féidir litriú éagsúil a bheith ag eilimintí .

## A

## B

## C

## Ca–Cu

## D

## E

Catagóir:Comhdhúile ceimiceacha
Arracht

:*Baineann an t-alt seo leis an gcréatúr uafásach; má tá suim agat sa scannán, féach [[Arracht (scannán)]].*

deas|250px|thumb|Arracht
deas|250px|thumb|Gamhain décheannach
Is créatúr samhailteach mór, gránna agus scanrúil é **arracht**.

## Tagairtí


Catagóir:An t-osnádúr
Catagóir:Ficsean uafáis
Laoch

deas|250px|thumb|Laoch 
Is éard ann ná duine atá sainithe ag a mhisneach, a ghaisce agus a ghníomhais mhaithe é **laoch**.

## Féach freisin
* Príomhcharachtar
* Sárlaoch 
* Frith-laoch

Catagóir:Miotaseolaíocht
Mohammad bin Salman

Rídhamhna agus Príomh-Aire na hAraibe Sádaí is ea **Mohammad bin Salman bin Abdulaziz Al Saud**, a rugadh é i Riyadh ar an 31 Lúnasa 1985. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Polaiteoirí na hAraibe Sádaí