open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Réalteolaíocht X-ghathach

Staidéar ar na X-ghathanna a thagann ó fhoinsí cosmacha. Ní mór é a dhéanamh le hionstraimí a iompraítear ar shatailítí de bhrí nach dtreánn X-ghathanna an t-atmaisféar. I measc na bhfoinsí tá iarmhair ollnóvaí cosúil le Réaltnéal an Phortáin, déréaltaí atá ag aistriú maise, agus croíleacáin ghníomhacha réaltraí.

## Tagairtí
Réaltnéal

Téarma a bhíodh in úsáid ag réalteolaithe d'aon réad doiléir nó néalmhar a bhí le feiceáil sa teileascóp. An lá atá inniu ann, tugtar *réaltnéal* ar scamall ollmhór gáis is deannaigh sa spás a bhfuil cuma gheal nó dhorcha air. Maidir le cuid de na réaltnéalta, is iontu a chruthaítear réaltaí. Cruthaítear néalta eile as bás réaltaí. I measc na néalta a cruthaíodh ag réaltaí, tá Néal Óiríon, néal mór geal a spreagann an radaíocht ultraivialait ó na réaltaí ann an gás chun lonrachta. Níl aon réalta shoilsithe sna néalta dorcha: samplaí is ea Néal an Ghualmhála is Néal Cheann an Chapaill. Nuair is mogaill gáis atá sa néal, caite amach ag seanréaltaí, tugtar *[[néal pláinéadach]]* air sin, agus sampla de seo is ea an Néal Héilicse. Cruthaítear néalta eile trí phléascadh ollnóvaí: is sampla de sin an Portán. 

## Tagairtí
Réamh-Chaimbriach

Is í an ré **Réamh-Chaimbriach** an ré gheolaíoch roimh an ré Phailéasóch, agus an ré is ársa sa réamhstair, ag tosú le cruthú an Domhain. Thóg an idirlinn 4,000-590 milliún bliain. Fo-roinntear an ré seo anois i dtréimhse Aircéach ar dtús is an tréimhse Phrótarasóch ansin. Aon fhianaise lag den bheatha a fhaightear sa ré seo, is beatha aoncheallach den chuid is mó í. Cruthaíodh screamh sheachtrach an Domhain le linn na ré seo, is carraigeacha Réamh-Chaimbriacha a fhreagraíonn thar fhairsingí ollmhóra i lár na n-ilchrioch.

## Tagairtí
Réamhdhéanamh

San ailtireacht, déanamh codanna foirgnimh nó an fhoirgnimh iomláin i monarcha nó áit éigin eile amach ón láithreán tógála. I sampla cáiliúil, is mar seo a thóg an t-ailtire Joseph Paxton an Pálás Criostail i Londain go tapa in 1851. Ach níor glacadh leis mar chleachtadh coitianta go dtí na 1920idí. Baineadh feidhm as go forleathan i ndiaidh an dara cogadh domhanda. Ach sa mheántéarma níor éirigh leis na tithe réamhdhéanta a tógadh sna 1950idi mar go raibh laigí struchtúrtha is sóisialta ag baint leo. Coitianta fós i gcás foirgnimh tionsclaíochta. Le blianta fada anois tugtar *tógáil chórasach* air.

## Tagairtí
Réamheaclaimsia

Is riocht mínormálta í **réamheaclaimsia**, a fhéadfaidh a bheith baolach, a tharlaíonn go déanach le linn toirchis agus a léiríonn mar bhrú ard fola, próitéin sa bhfual, is borradh (éidéime) na ngéag. Tugtar *hipirtheannas toircheas-spreagtha* uirthi freisin. Is annamh a tharlaíonn sí, agus ní heol cad is cúis léi, ach is minice í in iltoirchis agus mná faoi 16 bliain nó os cionn 40 bliain d'aois. Ní mór brú na fola a mhonatóiriú go rialta le linn an toirchis len í a bhrath. Má bhraitear í, ní mór an bhean a thógáil díreach isteach san ospidéal. Go minic réitíonn taca droma an riocht, agus bíonn an bhreith is an naíonán normálta. Muna ndéantar amhlaidh. is féidir go ndéanfar damáiste don ae is go dtarlóidh eaclaimsia don bhean. 

## Tagairtí
Réamhghiorrú

San ealaín, léiriú foirmeacha, an fhoirm dhaonna ach go háirithe, i bpeirspictíocht. Mar shampla, bíonn lámh atá sínte amach i dtreo an fhéachadóra mór i gcomhréir leis an ngéag, a dhealróidh gairid nó infheicthe ar éigin. Seift choitianta ab ea í seo i bpéintéireacht bharócach is ghotach. 

## Tagairtí
Remora

mion|Reamóra a bhfuil an teasc ar a cheann le feiceáil go soiléir
mion|Reamóra ar shiorc
Iasc caol, i bhfine na nEcheneidae agus forleathan i bhfarraigí teo, is ea an **súmaire** (géineas *Remora*). Teasc mhór súite ar bharr an chinn lena ngreamaíonn sé go daingean le taobh éisc eile, liamhán mar shampla, nó le hainmhí eile mar an míol mór nó an turtar. 45 go 90 cm ar fhad. Túgtar súiteoir siorca air freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Réasúnachas (ailtireacht)

San ailtireacht, is éard is **réasúnachas** (Iodáilis: **) ann ná coincheap a tugadh isteach sa 20ú céad ina ndéantar tóraíocht ar an réiteach is loighciúla is féidir maidir le gach gné d'fhoirgneamh. Bíodh is go bhfuil an coincheap inghreamaithe ar shlí i gcuid mhaith d'ailtireacht an 20ú céad, bhain sé go príomha le hailtirí an Bauhaus is na stíle idirnáisiúnta sna 1920idí-1930idí san Iodáil. 
 
Sna 1950idí san Iodáil, forbraíodh staidéir ar réasúnaíocht agus ar mhodheolaíocht na heolaíochta san fhichiú haois go háirithe ag Gualtiero Galmanini, a d'fhág rian a tháinig ina dhiaidh ag go leor daoine, a raibh tionchar aige ar ailtire a chuid ama.

## Tagairtí
Réasúnú

Is éard is **réasúnú** ann ná gníomhaíocht mheabhrach ina dtosaíonn duine le heolas ar leith, ag gluaiseacht trí chéimeanna le fáthanna maithe leo chuig conclúid nua ar leith. Tá réasúnú asbheirte ann, mar a dtarlaíonn i gcruthú teoirime sa mhatamaitic, nuair a éiríonn an chonclúid ó thacar réamhthairiscintí. Mar mhalairt, tá réasúnú ionduchtach ann, nuair a dhéantar iarracht ginearálú nua a chruthú, bunaithe ar an bhfianaise atá ar fáil. Níl na síceolaithe cinnte an ar shaghas éigin loighce inmheánaí meabhraí atá réasúnú bunaithe nó an dtagann próisis níos neamhfhoirmiúla isteach sa scéal (cosúil le híomhánna, cnámhscéalta nó mionsamhlacha meabhracha). Ón staidéar turgnamhach, dealraíonn sé go bhfuilimid go holc chun eolas diúltach a ionramháil nuair a dhéanaimid iarracht réasúnaithe, agus go mbíonn drogall orainn fianaise a chuardach a bhréagnódh ár dtuairimí. 

## Tagairtí
Reathaire

Sa luibheolaíocht, is éard is **reathaire** ann ná buinneán cliathánach a fhásann amach ar feadh na talún chun fréamh a chur óna bharr nó nóid air agus plandaí nua a chruthú. Go minic i bplandaí cnota, de réir cineáil, bíonn na reathairí go sonrach difriúil ó ghnáthbhuinneáin. 

## Tagairtí
René Antoine Ferchault de Réaumur

Eolaí a rugadh i La Rochelle na Fraince ab ea **René Antoine Ferchault de Réaumur** (1683-1757). Shaothraigh sé teirmiméadar biotáille i ngloine, agus ina ghrádú bhí 80 céim Réaumur idir leá oighir is fiuchadh uisce. Ní úsáidtear an scála teochta seo anois.

## Tagairtí
Grote Reber

Réalteolaí raidió a rugadh i Wheaton, Illinois ab ea **Grote Reber** (22 Nollaig 1911 - 20 Nollaig 2002). Agus é ina oibritheoir amaitéarach raidió, chuir sé spéis i dtuairiscí ar an gcomhartha statach cosmach, is thóg mias parabólach ina chlós cúil i 1937, an chéad radaiteileascóp. I 1944, mar an gcéad réalteolaí raidió, d'fhoilsigh sé léarscáil raidió na spéire den chéad uair. Bhog sé don Tasmáin i 1954 agus thóg eagar aeróg ansin timpeall 1 km ar trastomhas.

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1911
Catagóir:Básanna in 2002
Odilon Redon

Ealaíontóir a rugadh i mBordeaux na Fraince ab ea **Odilon Redon** (20 Aibreán 1840 - 6 Iúil 1916). Meastar gurbh é réamhtheachtaire an Osréalachais é mar bhain sé feidhm as seichimh taibhreamh ina shaothar. Rinne sé an-chuid líníochtaí gualaigh is liteagraf. Ach tar éis 1900 rinne sé péintéireacht bláthanna is portráidí i ndathanna tréana, le pastail go príomha.

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíontóirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1840
Catagóir:Básanna i 1916
Walter Reed

Lia míleata a rugadh i mBelroi, Virginia ab ea **Walter Reed** (13 Meán Fómhair 1851-22 Samhain 1902). Rinne sé taighde i 1900 a thaispeáin gur tarchuireadh an fiabhras buí le corrmhíolta, agus de thoradh an léargais seo díothaíodh an galar i gCúba. Ainmníodh Ospidéal Míleata Walter Reed in Washington as.

## Tagairtí

Catagóir:Lianna ó na Stáit Aontaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1851
Catagóir:Básanna i 1902
Réfheidhmeanna

Sa mhatamaitic, is éard is **réfheidhm** ann ná feidhm mar f(x) = f(-x). Bíonn graf réfheidhme siméadrach thart ar an y-ais (mar shampla, y = x2 is y = cos x). Mar mhalairt, is corrfheidhm a leithéid seo: f(-x) = -f(x) (mar shampla, y = x3 is y = sin x).

## Tagairtí
Regiomontanus

Matamaiticeoir is réalteolaí a rugadh in Königsberg na Gearmáine ab ea **Regiomontanus** (Johannes Müller, 1436-1476). Bhunaigh sé staidéar an ailgéabair is na triantánachta sa Ghearmáin. 

## Tagairtí
Wilhelm Reich

Sícanailísí a rugadh i nDobrzcynica na Polainne (san Ostar-Ungáir ag an am) ab ea **Wilhelm Reich** (1897-1957). Scar sé le lucht tuairime Freud agus shaothraigh teoiric inar tharla néaróis de bharr mothúcháin nó fuinnimh ghnéasaigh shrianta neamhscaipthe. Ina chónaí sna Stáit Aontaithe ó 1939, ach ar deireadh cuireadh i bpríosún é as cóireáil cham agus fuair sé bás sa phríosún.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1897
Catagóir:Básanna i 1957
Teiripe Reich

Córas síciteiripe a d'fhorbair Wilhelm Reich, bunaithe ar an gcoincheap go gcruthaíonn smaointe ar eachtraí gránna mothúcháin sa chuimhne neamhaireachtálach fadhbanna síceolaíocha, agus fiú teannas fisiciúil (ar thug Reich cathéide na colainne air). Más fíor seo, féadfaidh láimhsiú fisiciúil cathéide na colainne a bhogadh, an teannas a scaoileadh, na mothúcháin shrianta a shaoradh, agus suaimhneas a thabhairt do dhuine. 

## Tagairtí
Hans Reichenbach

Matamaiticeoir is fealsamh eolaíochta a rugadh i Hamburg na Gearmáine ab ea **Hans Reichenbach** (26 Meán Fómhair 1891 – 9 Aibreán 1953). Rinne sé taighde ar theoiric na dóchúlachta agus d'fhoilsigh dhá leabhar shuntasacha ar fhealsúnacht, *Philosophie der Raum-Zeit-Lehre* (Fealsúnacht an Spáis is an Ama, 1927-1928) agus *The Rise of Scientific Philosophy* (Teacht Fhealsúnacht na hEolaíochta, 1951).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1891
Catagóir:Básanna i 1953
Catagóir:Matamaiticeoirí Gearmánacha
Catagóir:Oideachasóirí Gearmánacha
Reigé

Is éard atá i gceist le **reigé** (nó **reggae**) ná saghas ceoil choitianta de bhunús Rastafárach na hIamáice, ach faoi anáil na dtraidisiún Afrai-Mheiriceánach is an rac-cheoil. Éiríonn cuid mhaith de na hamhráin reigé as réabadh sóisialta. Leis an amhránaí a thionlacan, bíonn giotáir leictreacha, pianó, orgán leictreach is leagan drumaí. Amhránaithe cáiliúla reigé ab ea Bob Marley is na Wailers. 

## Tagairtí
Réigiún carst

Tírdhreach ar leith i réigiún aolchloiche, nach mbíonn aon draenáil dhromchlach ann ach a dtarlaíonn draenáil trí scoilteanna ceartingearacha, caoil faoin talamh is plánaí laige sna carraigeacha. Bíonn slograigh, pasáistí cathair gríobháin is pluaiseanna le haolchuisní, aolchoinnle is lochanna faoin talamh, sainiúil do na réigiúin seo. Tagann an t-ainm ó réigiún mar seo ar chósta Mhuir Aidriad.

## Tagairtí
An Réalta Thuaidh

deas|250px|thumb|An Réalta Thuaidh
An réalta is gile i réaltbhuíon an Bhéir Bhig, a luíonn taobh istigh de 1° ón mol neamhaí thuaidh anois. Tugtar *Polaris* uirthi freisin. Is ionann a airde le domhanleithead an fhéachadóra, a bheag nó a mhór. D'úsáidtí le fada í i gcomhair loingseoireachta simplí.

## Tagairtí

Catagóir:Réaltaí
Reim

Maidir le radaighníomhaíocht, an seanaonad coibhéise dáileogaí. Is ionann é is an dáileog ionsúite, méadaithe faoi éifeacht choibhneasta bhitheolaíoch na bhfíochán. 1 reim = 0.01 Sv (síveart, aonad an SI).

## Tagairtí

Catagóir:Radaighníomhaíocht
Réimse (teilifís)

Sa teilifís, trasnáil iomlán amháin ó bharr go bun den íomhá scanta. Nuair a bhíonn an scanadh fite bíonn gá le dhá réimse mar seo de línte ailtéarnacha chun an íomhá nó an fráma iomlán a thógáil.

## Tagairtí
Réimse geomaighnéadach

Réimse maighnéadach an Domhain, a tharlaíonn de bharr a chroíleacáin mhiotalaigh, ar féidir é a shamhlú mar a bheadh déphol atá dírithe i dtreo na Mol Thuaidh (N) is Theas (S). Is eol gur athraigh ionaid na Mol seo go mór le linn an ama gheolaíoch, agus is féidir an feiniméan seo a anailísiú trí bhíthin an mhaighnéadais iarmharaigh i gcarraigeacha. Bíonn comhathruithe nó aimhrialtachtaí áitiúla sa réimse geomaighnéadach de bharr comhathruithe i nádúr is struchtúr na gcarraigeacha sa screamh ansin, agus go minic baintear feidhm as a leithéid i sirtheoireacht ola is mianraí.

## Tagairtí
Réaltachas

Grúpa feiceálach nó suntasach réaltaí atá níos lú ná réaltbhuíon is ea **réaltachas**.

Sampla is ea an Camchéachta.

## Féach freisin

* Réalteolaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaíocht
Réimse leictreach

[mion|Dlí Coulomb nó Dlí [Cúlóm]]
An réigiún mórthimpeall ar lucht leictreach dearfach nó diúltach, ina bhfuil iarmhairt ag an lucht sin ar luchtanna eile.  

Tomhaistear an réimse E ag pointe ar bith mar an bhfórsa a fhulaingíonn aonad luchta, agus úsáidtear an t-aonad niútan in aghaidh an chúlóim (N C-1) dó seo.  

Is cainníocht veicteoireach í seo, le méid is treo ag baint leis. Léirítear an réimse ina iomláine le línte dírithe réimse. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Leictreachas
Réimse maighnéadach

300px|mionsamhail|deas|Réimse maighnéadach á léiriú
Réigiún mórthimpeall ar mhaighnéad inar féidir iarmhairt an mhaighnéid a bhrath, mar shampla, ar lucht atá ag gluaiseacht, sreang shruthiompartha nó maighnéad eile. Cuirtear síos ar an réimse agus tomhaistear é leis an bhfloscdhlús maighnéadach, B, a thomhaistear i dteislí (T), is leis an déine mhaighnéadach, H, a thomhaistear in aimpéir in aghaidh an mhéadair (A m-1). Bíonn an-chuid feidhmeanna teicniúla ag réimsí maighnéadacha, an dineamó/gineadóir is an mótar ina measc.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Catagóir:Maighnéadas
Catagóir:Cainníochtaí fisiceacha
Catagóir:Leictreamaighnéadas
Réimsetheoiric chandamach

An chuid is forbartha den teoiric chandamach, ina sloinntear gach cáithnín damhna is gach cáithnín fórsa ina shuimeanna de thonnta sínis. Is gá an teoiric seo chun tuiscint a fháil ar na próisis ina gcruthaítear nó a milltear cáithníní (mar a tharlaíonn nuair a dhíothaíonn leictreoin is posatróin a chéile in imbhuailtí), agus úsáidtear í í bhfisic soladstaide is fisic na gcáithníní. Is réimsetheoiricí candamacha iad uile leictridinimic chandamach, crómaidinimic chandamach, agus teoiric Glashow-Weinberg-Salam. 

## Tagairtí
Frederick Reines

Fisiceoir a rugadh i Paterson, New Jersey ab ea **Frederick Reines** (16 Márta 1918 - 26 Lúnasa 1998). Toradh suntasach ar a thaighde ab ea fionnachtain an neoidríonó, ceann de bhuncháithníní na Cruinne. Mar gheall ar an saothar seo, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1995 le Martin Perl.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:Básanna i 1998
Friedrich Reinitzer

Luibheolaí Ostarach a bhí ag déanamh staidéir ar imoibrithe salainn ar leith, beansóáit cholaistéaróil, i 1888 nuair a thug sé faoi deara go raibh dhá leáphointe ag an gcomhdhúil seo ab ea **Friedrich Reinitzer** (25 Feabhra 1857 - 16 Feabhra 1927). Ag 149&nbsp;°C athraíonn an solad chuig leacht teimhneach, agus ag 179&nbsp;°C athraíonn an leacht teimhneach ina leacht glan. Thaispeáin sé na torthaí seo don fhisiceoir Gearmánach Otto Lehmann (1855-1922) agus thug seisean faoi deara go raibh réigiúin de struchtúir chriostalta mhóilíneacha sa phas teimhneach den leacht. Thug sé an t-ainm criostail leachtacha nó leachtchriostail ar an bpas sin den salann.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Ostaracha
Catagóir:Luibheolaithe Ostaracha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1857
Catagóir:Básanna i 1922
Réiteacht

Sa cheol, is éard is **réiteacht** ann ná córas chun ionstraimí méarchláir is téadionstraimí le cipíní méire a thiúnadh, ina ndéantar cuid d'idirchéimeanna íona na tuine cirte a réiteach rud beag síos nó suas chun scála comhréitithe a chruthú. Tháinig sí chun cinn sa 19ú céad, agus tá 12 leath-thon san ochtach ann (an t-aon idirchéim íon sa chóras seo). Rinne na córais thiúnta a bhíodh ann roimhe sin comhghéillte éagsúla maidir le híonacht na n-idirchéimeanna, éagsúlacht an ghléis is solúbthacht an mhodhnaithe. 

## Tagairtí
Reiteanól

An fhoirm ghníomhach de vitimín A, intuaslagtha in ola, atá le fáil sa chothú i margairín, éisc olúla is saill déiríochta. Feidhmíonn sé chun iomláine an chraicinn is na scamhóg (na fíocháin eipitéiliacha) a chaomhnú, agus baineann sé le sintéis purpal amhairc a chinneann cumas an duine a amharc a oiriúnú don dorchadas. Má tharlaíonn uireasa vitimín A cuirfidh sé sin isteach ar chumas duine a amharc a oiriúnú don dorchadas, agus más trom an uireasa é féadfaidh sé éirí go hiomlán dall. Is féidir reiteanól a shintéisiú as caraitéin, a fhaightear ó chairéid is glasraí glasa duilleogacha, agus is ar an ábhar seo a chreidtear go gcabhraíonn cairéid le hamharc na súl istoíche.

## Tagairtí
Aisvíreas

Is éard is **aisvíreas** ann ná víreas timpeall 100 nm ar leithead le truaill sheachtrach mórthimpeall ar an gcroíleacán. Bíonn an t-eolas géiniteach stóráilte ar mhóilín amháin aonduail RNA ann. Airí sainiúil de is ea go bhfuil einsím ar leith, cúltrascrioptáis, taobh istigh den pháirteagal víreasach. 

## Tagairtí
Eliphalet Remington

Ceapadóir is déantúsóir arm tine sna Stáit Aontaithe, a rugadh i Suffield, Connecticut ab ea **Eliphalet Remington** (28 Deireadh Fómhair 1793 - 12 Lúnasa 1861). Rinne sé an-chuid feabhsuithe ar dhéantúsáiocht airm bheaga tine, ina measc an chéad bhairille rathúil teilgthe raidhfil as cruach sna Stáit Aontaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1793
Catagóir:Básanna i 1861
Reinín

Is éard is **reinín** ann ná hormón a thálann na duáin is a athraíonn angaiteannaigín (próitéin i bplasma na fola) chuig angaitheannain I, réamhtheachtaire neamhghníomhach angaitheannain II. Is é gnó an hormóin dheireanaigh seo na hartairíní a chrapadh (is mar sin brú na fola a mhéadú) agus tál aldaistéaróin is tart a spreagadh. An t-oibreán craptha fuileadán is cumasaí ar eolas. 

## Tagairtí

Catagóir:Einsímí
Reiseirpín

Druga a fhaightear ón tor *Rauwolfia serpentina*, a úsáideadh leis na céadta bliain i míochaine Hiondúch mar chóireáil ar hipirtheannas, easuan, neamhoird mheabhracha is ghalair eile. In úsáid san iarthar le blianta beaga mar shuaimhneasán agus le síocóis a mhaolú. Faoi seo tá drugaí níos cumasaí sábháilte ina áit, bíodh is go n-úsáidtear é uaireanta i gcás hipirtheannais. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Drugaí
Réón

mion|Sampla de rayon ó sciorta. Ghlacadh an iomhá le macrailionsa.
Snáithín teicstíle a chruthaítear as ceallalós (comhábhar laíon adhmaid), a táirgeadh den chéad uair go déanach sa 19ú céad. Feabhsaíodh na próisis déantúsaíochta thar na blianta, agus anois tá snáithíní nua-aoiseacha réóin suntasach mar ábhair tí is tionsclaíochta. 

## Tagairtí
Réscaipeadh

Scaipeadh solais ag meán tréshoilseach. I soilsiú i stiúideo grianghrafadóireachta, cuirtear leathán fabraice miotalaí, rianpháipéir nó plaistigh eitseáilte áit éigin os comhair an lampa chun an solas a réscaipeadh agus soilsiú níos boige uilethreoiche a tháirgeadh. Uaireanta úsáidtear dioscaí nó líonta réscaipthe, déanta as fabraic an-mhín, a chuirtear os comhair lionsa an cheamara chun géire na híomhá a laghdú.

## Tagairtí
Résheoid

Is cineál cloiche scothluachmhaire den mhianra iathchloch potaisiam í **résheoid**. Loinnir mhílítheach ópalach aici mar gheall ar a micreastruchtúr ailínithe mínscála a dhíraonann solas.

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Catagóir:Cloch
Siondróm Reye

Galar tearc, ach go minic marfach, a bhfuil claonadh aige teacht i ndiaidh ionfhabhtaithe víreasaigh, agus baint éigin aige le húsáid aspairín é **Siondróm Reye**. Tarlaíonn deascáin shailleacha san ae is at na hinchinne, agus dá thoradh sin, mearbhall is coma. Ainmnithe as an bpaiteolaí Astrálach R. D. K. Reye (1912-1978) a chuir síos ar an riocht den chéad uair i 1963. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Siondróim
James Emerson Reynolds

Ceimicí a rugadh i mBaile an Bhóthair, Contae Bhaile Átha Cliath, ab ea **James Emerson Reynolds** (1844-1920). Sa 19ú céad bhí an-spéis ag lucht ceimice sa Ghearmáin in úiré, ábhar fuíll ainmhithe. D'éirigh leis an gceimicí cáiliúil Gearmánach Friedrich Wöhler an t-ábhar orgánach úiré a dhéanamh tríd an ábhar neamhorgánach cianáit amóiniam a théamh. Ba nasc é seo idir dhá bhrainse ceimice a mheastaí a bheith scoite leithleach. D'éirigh le Reynolds tia-úiré a shintéisiú i 1869, rud nár éirigh leis na Gearmánaigh. Ba cheannródaí é i múineadh na ceimice praiticiúla do mhic léinn, agus d'fhoilsigh sé leabhar chuige sin, *Experimental Chemistry for Junior Students* (Ceimic Thurgnamhach do Mhic Léinn Shóisearacha, 1883). Rinne sé taighde suntasach ar thomhas meáchan adamhach, agus i gcur chun cinn chlár peiriadach na ndúl. Shuigh sé beirilliam ina ionad ceart sa chlár sin.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1844
Catagóir:Básanna i 1920
Osborne Reynolds

Fisiceoir is innealtóir a rugadh i mBéal Feirste ab ea **Osborne Reynolds** (23 Lúnasa 1842 - 21 Feabhra 1912). Agus é ag obair i Manchain, rinne sé taighde an-suntasach ar mheicnic shreabhánach, sreabhadh sruthlíneach is sreabhadh suaite, agus shaothraigh uimhir Reynolds chun na cúinsí suaite a réamhinsint. 

Chuir sé na prionsabail seo i bhfeidhm in ailtireacht mhuirí, agus thaispeáin feidhmiú mionsamhail loinge chun oibriú na loinge féin a réamhinsint.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Fisiceoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1842
Catagóir:Básanna i 1912
Uimhir Reynolds

I meicnic shreabhánach, gaol eimpíreach idir slaodacht, η, is patrún an tsreafa. Úsáidtear an tsiombail Re don uimhir, agus scríobhtar í mar uimhir íon. Ainmnithe as Osborne Reynolds. I gcás sreabháin de dhlús ρ atá ag sreabhadh ar luas v trí phíobán ar thrastomhas d, Re = (vdρ)/η. Méadaíonn Re de réir mar a mhéadaíonn an luas, v. Ar dtús bíonn an tsreabh lannach sruthlíneach, ach de réir mar a mhéadáionn Re ó 2,000 go dtí 3,000 éiríonn sí suaite. 

## Tagairtí

Catagóir:Uimhreacha
Ria

Raitíteach ó Mheiriceá Theas, cosúil le hostrais ach níos lú (suas le 1.5 m ar airde) le clúmh níos lú lonrachta is sciatháin níos mó. Áitríonn sé talamh oscailte le fásra fadghasach. Itheann sé plandaí, feithidí is veirteabraigh bheaga. In ann snámh.

## Tagairtí
Rhea

An 5ú gealach nádúrtha de chuid Satairn, a fionnadh i 1672. 527,000 km amach ón bpláinéad. An dara gealach is mó ag Satarn, le trastomhas 1,530 km. Tréimhse fithise 4.518 lá atá aici. 

## Tagairtí

Catagóir:Gealaí Shatairn
Rhizopoda

Grúpa an-mhór prótasón a aithnítear as a saghsanna bréagchos. Cuimsíonn siad aiméibí is fóraiminiféir. 

## Tagairtí
Riailít

mion|Riailít
Carraig dhoigheartha bholcánach a bhfuil tiúchan láidir silice inti, agus comhdhéanamh an-chosúil le heibhear. Mínghráinníneach nó gloiniúil de bharr fuarú thapa. Cuid mhaith foirmeacha ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Riail an traipéisiam

Sa mhatamaitic, modh chun neasluach suimeálaí a dhéanamh amach. Ag glacadh leis an suimeálaí mar an bhfairsinge idir an cuar is an x-ais, roinntear an fhairsing seo i n traipéisiam, gach ceann ar leithead h is fairsinge ½ h (yr + yr+1). Mar sin, is í an fhairsinge iomlán ná ½ h [y0 + (y1 + y2 + y3…) + yn].

## Tagairtí
Rialú aerthráchta

Treorú eitleáin ó aerfort amháin go dtí a cheann scríbe, i ngach saghas aimsire is gach uair, gach lá sa bhliain. Ón bhfánán go dtí imeall an rúidbhealaigh, díríonn an ceannasaí talún an píolóta. Le córas radair, déanann an ceannasaí seo cinnte de go bhfuil aerárthaigh eile, veaineanna coimeádta, trucailí bagáiste is feithiclí eile ag gluaiseacht go sábháilte. Díríonn na ceannasaithe tráchta sa túr rialaithe éirí an eitleáin san aer, agus tugann eolas don phíolóta ar an aimsir is an rúidbhealach atá le húsáid. Réitítear plean na heitilte roimh éirí — an ceann scríbe, an t-amchlár don eitilt, airde na heitilte —agus cuirtear an t-eolas isteach sa ríomhaire rialú aertráchta. Agus an t-eitleán san aer, fad beag amach as an aerfort, aistrítear an rialú chuig rialú tráchta an aerbhealaigh. Bíonn mioneolas gach córais ar an scáileán radair agus an eitilt á díriú ag an gcóras sin. Ag teacht chun ceann scribe, tagann an t-eitleán faoi choimirce rialú aertráchta an aerfoirt eile, agus fanann sa scuaine nó sa chruach thart ar mhaolán raidió timpeall 50 km ón aerfort, 300 m ó aon eitleán eile inti, chun cead is díriú isteach chun tuirlingte a fháil. An t-eitleán ag bun na cruaiche a fhaigheann cead tuirlingte. Tar éis cead a fháil, déanann an píolóta nó an córas uathoibríoch san eitleán ceangal glais leis an léas stiúrtha a dtugtar *an córas tuirlingthe ionstraime* air. Díríonn an léas seo an t-eitleán síos an claonán ceart agus ar feadh lárlíne an rúidbhealaigh. Sna heitleáin mhóra bíonn an córas tuirlingthe iomlán uathoibríoch.

## Tagairtí

Catagóir:Eitleoireacht
Rialú bitheolaíoch

Is éard is **rialú bitheolaíoch** ann ná rialú daonra speiceas ainmhithe nó plandaí le naimhde nádúrtha cosúil le creachadóirí nó seadáin. Cuimsíonn sé tabhairt isteach nó cabhrú le naimhde nádúrtha chun líon speiceas lotnaide a rialú. Tá teicníochtaí nua á saothrú chun rialú bitheolaíoch a chur i bhfeidhm: mar shampla, iompar atáirgthe na lotnaidí a réabadh le fireannaigh aimride a fhuasclaítear ina measc, scaipeadh fearamón atá tábhachtach i gcúpláil na lotnaidí, nó úsáid aomthóirí mar bhaoite i ngaistí. 

## Tagairtí
Rianaire radaighníomhach

Iseatóp radaighníomhach dúile a mhalartaítear leis an iseatóp neamhradaighníomhach i gcomhdhúil mar a bheadh clib ann. Is féidir imoibrithe a anailísiú go mion leis seo, mar is eol an t-oibreán a sholáthair an rianaire radaighníomhach don táirge.

## Tagairtí
Rialú uimhriúil

Is brainse den ríomheolaíocht é an **rialú uimhriúil** a bhaineann le húsáid ríomhairí chun uirlisí meaisín a rialú sa tionscal déantúsaíochta. Baineadh feidhm as ríomhairí analógacha, digiteacha is hibrideacha sa bhfeidhm seo, ach ríomhairí digiteacha is mó ar fad a úsáidtear anois. Comharthaí uimhriúla a láimhseálann na ríomhairí sa bhfeidhm seo.

## Tagairtí
Rianphiléar

Piléar ina bhfuil lucht comhdhúile ceimicí, cosúil le fosfar, a bhreonn go geal is é ag eitilt tríd an aer, a léiríonn sa dorchadas nó i gceo an chogaidh rian an philéir is a chruinneas i mbualadh na targaide. Is féidir a leithéid a scaoileadh ó airm éagsúla, ó airm láimhe suas go dtí gunnaí móra.

## Tagairtí
Riarachán Bia is Drugaí

Gníomhaireacht rialtais sna Stáit Aontaithe is ea an **Riarachán Bia is Drugaí  (Food and Drug Adminstration)**  a dhéanann iniúchadh is tástáil, agus a leagann síos caighdeáin sábháilteachta d'ábhair bhia, cógais leighis, is raon leathan earraí agus seirbhísí baile a fhéadfaidh cur isteach ar shláinte daoine (mar shampla, cosmaidí is sreabháin glanta).  
clé|mion|177x177px
Leagann an Riarachán síos rialacha d'earraí gaolmhara (cosúil le lipéid, pacáil, soirn is gairis radaithe) agus ionaid ghaolmara (mar shampla, proinntithe, stainníní bia).  

Glactar le caighdeáin is measúnuithe an FDA go forleathan ar fud an domhain. 

## Imeachtaí
Ar an 27 Márta 1998, cheadaigh an Riarachán Bia is Drugaí úsáid an druga Viagra. 

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Catagóir:Polaitíocht na Stát Aontaithe
Lus buí Bealtaine

Planda ilbhliantúil a fhásann in áiteanna fliucha riascacha ar fud an leathsféir thuaidh is ea an **lus buí Bealtaine** (*Caltha palustris*). Tugtar **riascbhláth órga** air freisin. Na duilleoga snasta duánchruthach, na bláthanna cupánchruthach órga/buí, suas le 5 cm ar leithead.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Ribe róibéis

Crústach uisciúil is ea an **ribe róibéis**, a dtugtar **séacla** air freisin. De ghnáth, iompraíonn na baineannaigh na huibheacha ar chosa boilg go mbíonn siad réidh le goradh ina larbhaí snámha. Cuid mhaith de na cineálacha tábhachtach mar bhia ó thaobh geilleagair de. Saothraítear cuid acu go cumarsáideach.

## Tagairtí

Catagóir:Deiceapóid
Ribe róibéis maintise

Crústach, cosúil le ribe róibéis, a fhaightear go flúirseach i bhfarraigí tanaí trópaiceacha. Timpeall 350 speiceas díobh, iad uile ina gcreachadóirí fíochmhara greamaitheacha. De réir cineáil áitríonn sí poill nó scoilteanna, agus tagann amach astu chun an chreach a shá nó a bhriseadh lena hingne cumasacha.

## Tagairtí

Catagóir:Crústaigh
Ribeadán

Is éard is **ribeadán** ann ná fuileadán bídeach le balla tanaí a ritheann ó artairín go dtí féitheoigín trí fhíochán ar leith. An láthair mar a dtarlaíonn malartú ábhar (ocsaigin, cothaithigh, dé-ocsaíd charbóin is fuíollábhair eile) idir an fhuil sa ribeadán is an fíochán mórthimpeall air, trí idirleathadh trasna balla an ribeadáin. Úsáidtear an téarma céanna do chainéal beag limfeach. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Fuil
Ribeadas

Iarmhairt dromchla-theannais ina dtéann leachtanna suas feadáin chaola nó a scaipeann trí sholaid phóiriúla. Tarlaíonn sé mar go mbíonn aomadh mhóilíní an leachta ar an ábhar soladach difriúil ó aomadh mhóilíní an aeir ar an ábhar. Sampla riachtanach is ea gluaiseacht na fola trí na fuileadáin is lú sna fíocháin, na ribeadáin. Sampla eile is ea sú dúigh i bpáipéar. 

## Tagairtí
Ribeaflaivin

Ceann de vitimíní B (B2), comhábhar gníomhach riachtanach (comheinsím) in aistriú fuinnimh i gcealla. Faightear í i nglasraí glasa, bainne, uibheacha, ae is giosta. Is annamh a tharlaíonn uireasa shimplí ribeaflaivine: nuair a tharlaíonn, bíonn sí mar chuid d'uireasa vitimíní iomadúla. 

## Tagairtí
Ribeasóm

[thumb|300px|Scéimléaráid de chill ainmhí  agus a chuid codanna:  1. [Núicleólas|Núiclín 2. Núicléas 3. Ribeasóm 4. Saicín 5.Líontán ionphlasmach garbh 6. Coirpín Golgi (nó Coimpléasc Golgi) 7. Cítichreatlach 8.  Líontán ionphlasmach mín 9. Miteacoindre 10. Folúisín 11. Cíteasol 12. Líseasóm 13. Ceintreasóm]]Cumasc de RNA (RNA ribeasómach, rRNA) is cuid mhaith próitéiní a bhíonn i láthair i mbaictéir is cíteaplasma ceall núicléataithe (eucaróití). Bíonn ribeasóim mar pháirteagail shaora sa chill agus nasctha le scannáin na heangaí ionphlasmaí i gcealla eucarótacha. Bíonn an chuid is mó de RNA iomlán na cille bainteach leis na ribeasóim. I gcomhar le móilíní eile (an RNA traschuir, tRNA, go háirithe) feidhmíonn na ribeasóim mar innealra a dhíchódaíonn an t-eolas géiniteach atá sa tRNA, agus tiontaíonn é seo i seicheamh aimíonaigéad do na móilíní próitéine tríd an bpróiseas aistrithe. Ina dhiaidh sin ascnaíonn na próitéiní go dtí réigiúin eile sa chill le feidhmeanna éagsúla a dhéanamh.

## Tagairtí
Emma Richards

Luamhaire a rugadh i mBaile Eilidh na hAlban is ea **Emma Richards** (r. 1975). Ina luamh 18 m *Pindar* ba í an chéad bhean, agus an duine is óige riamh, a chríochnaigh Around Alone, rás aonair 46,500 km (29,000 míle) timpeall an Domhain ó Nua-Eabhrac go Newport, Rhode Island, rud a rinne sí i 135 lá i 2002-3. 

## Naisc sheachtracha
*Beathaisnéis ag Solo Navigator, arna rochtain ar 4 Feabhra 2018

## Tagairtí

Catagóir:Mairnéalaigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Rí-chobra

Is é an **rí-chobra** an nathair nimhiúil is mó ar Domhan, a fhásann go dtí 5.5 m ar fhad. Dúchasach don India is oirdheisceart na hÁise. Áitríonn sé na foraoisí, gar d'uisce, go príomha. Itheann sé nathracha, fiú nathracha nimhe, is laghairteanna monatóra. Tógann an baineannach nead ar an talamh agus déanann corna di féin ar na huibheacha len iad a ghor.

## Tagairtí
Henry Hobson Richardson

Ailtire a rugadh i bPriestley Plantation, Paróiste St. James, Louisiana ab ea **Henry Hobson Richardson** (29 Meán Fómhair 1838 – 27 Aibreán 1886). Thosaigh sé athbheochan Rómhánúil sna Stáit Aontaithe, agus mar thoradh tháinig stíl ailtireachta oirirc Mheiriceánach chun cinn. Dhear sé eaglaisí—Eaglais na Tríonóide i mBostún (1872–1877), mar shampla—Foirgnimh Chontae Allegheny i bPittsburgh (1884–1888), agus na hallaí cónaithe in Ollscoil Harvard (1879–1884). Áirítear é, in éineacht le Louis Sullivan agus Frank Lloyd Wright, mar dhuine de "Thríonóid Ailtireachta na Stát Aontaithe". Fuair sé bás in Brookline, Massachusetts.

## Gailearaí

Íomhá:Allegheny County Courthouse pittsburgh.jpg|Cúirt Chontae Allegheny, Pittsburgh
Íomhá:RichardsonAlleghenyCHBridge.jpg|An droichead a nascann foirgnimh Chontae Allegheny
Íomhá:Ames Free Library (North Easton, MA) - oblique view.JPG|Dhear Henry Richardson an Ames Free Library i North Easton, Massachusetts
Íomhá:Warder-Totten House.JPG|Warder-Totten House, Washington, D.C.


## Naisc Sheachtracha
Naisc a bhaineann le H. H. Richardson 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1838
Catagóir:Básanna i 1886
Catagóir:Ailtirí Meiriceánacha
Robert Coleman Richardson

Fisiceoir a rugadh in Washington, DC is ea **Robert Coleman Richardson** (26 Meitheamh 1937 &ndash; 19 Feabhra 2013). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice lena bheirt comhghleacaithe David Lee agus Douglas Osheroff sa bhliain 1996 as forshreabhacht He-3 a fhionnadh go luath sna 1970idí.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Charles Francis Richter

Seismeolaí Meiriceánach a rugadh i Hamilton, Ohio ab ea **Charles Francis Richter** (26 Aibreán 1900 – 30 Meán Fómhair 1985). Le Beno Gutenberg, chum sé scála Richter chun neart crith talún a thomhas (1927–1935). I gcomhar le Gutenberg d'fhoilsigh sé *Seismicity of the Earth* (Seismeacht an Domhain, 1954). Scríobh sé *Elementary Seismology* (Uraiceacht na Seismeolaíochta, 1959) freisin. Fuair sé bás in Pasadena, California.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
Catagóir:Básanna i 1985
Catagóir:Seismeolaithe Meiriceánacha
Ferdinand von Richthofen

Geografaí is geolaí a rugadh in Karlsruhe na Gearmáine ab ea **Ferdinand Paul Wilhelm Freiherr von Richthofen** (5 Bealtaine 1833 – 6 Deireadh Fómhair 1905). Eisean a chum an téarma *Seidenstrasse* (Bóthar an tSíoda). Chabhraigh a thaighde go mór le bunú réimse na geodeilbheolaíochta.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1833
Catagóir:Básanna i 1905
Catagóir:Geografaithe Gearmánacha
Ricin

Is éard is **ricin** ann ná próitéin fhíornimhiúil atá i láthair i bpónaire ricne, a úsáideadh i bhfeallmharuithe polaitiúla. Luaitear í mar oibreán a fhéadfar a úsáid i gcogaíocht cheimiceach.

## Tagairtí
Rickettsia

Saghas miocrorgánaigh shlatchruthaigh le cillscannán cosúil le baictéar. Atáirgeann siad gar do chealla an ainmhí óstaigh nó taobh istigh díobh. Is iad artrapóid na príomhóstaigh de ghnáth, agus feidhmíonn siad chun na miocrorgánaigh a iompar isteach in óstaigh veirteabracha. Cuireann saghsanna éasgúla Rickettsia tús le tífeas, fiabhras trinse, is galair dhaonna éagsúla eile. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Georg Friedrich Bernhardt Riemann

Matamaiticeoir a rugadh i mBreselentz na Gearmáine ab ea **Georg Friedrich Bernhardt Riemann** (17 Meán Fómhair 1826 – 6 Iúil 1866). D'fhreastail sé ar Ollscoileanna Göttingen agus Bheirlín. Go luath, rinne sé saothar suntasach ar theoiric na bhfeidhmeanna, agus tá cáil mhór air as a shaothar chun geoiméadracht neamh-Eoiclídeach a fhorbairt. Fuair sé bás i Selasca na hIodáile. 

## Tagairtí

Catagóir:Matamaiticeoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1826
Catagóir:Básanna i 1866
Rige ola

[mion|Rige ola amach ó chósta na [An Bhrasaíl|Brasaíle ]]
Is ardán é **rige ola** a shuitear os cionn foinse ola amuigh sa bhfarraige chun an deiric, na fearais druileála, is an fhoireann a iompar. 
[mion|rige ola sa [An Mhuir Thuaidh|Mhuir Thuaidh]]
Tugtar *seaicéad* ar an túr ard a thógtar ar an talamh thirim is a tharraingítear amach ar théad, ina luí ar a thaobh, don ionad cuí roimh é a chur ina sheasamh. 

In uisce tanaí seasann an seaicéad ar bháirse a tharraingítear don ionad agus a chuirtear go tóin poill ansin le bun daingean a chur faoin túr. In uisce domhain cuirtear cosa fosaithe ar an ngrinneall, agus greamaitear go docht ansin é le pionnaí cruaiche. 

Tá rigí géilliúla ann freisin a bhíonn in ann luascadh rud beag ach greamaithe leis an ngrinneall le teanntáin. Béalmhír fhíorchrua diamaint nó tungstain a úsáidtear chun druileáil trí na carraigeacha don ola faoina mbun. Bíonn an bhéalmhír ar dheireadh píobáin fhada a dtugtar *an sreangán druileála* air. 

Ina fhochodanna a bhíonn sé seo, gach ceann 9 m ar fhad. Caidéalaítear láib ar leith de cheimiceáin is uisce síos an sreangán, agus súnn an sreangán an smiotadh carraige suas amach as an bpoll síos don ola. 

Coinníonn an láib an bhéalmhír fuaraithe freisin. Ach an bhéalmhír a stiúradh, is féidir le rige suas le 40 tobar a dhruileáil ag uillinneacha éagsúla chun teacht ar a thuilleadh ola.

## Féach freisin

* Piper Alpha (1988)

## Tagairtí

Catagóir:Peitriliam
Catagóir:Mara
Righneas (ábhair)

An méid fuinnimh is gá chun píosa d'ábhar a bhriseadh. Is tomhas é ar fhriotaíocht an ábhair sin do scaipeadh scoilteanna ann. Is righin aon ábhar atá deacair a stróiceadh nó a bhriseadh ina smidiríní. Tá gloine briosc, ach tá snáithínghloine righin de bhrí go gcuireann na snáithíní gloine atá neadaithe sa roisín bac ar scaipeadh scoilteanna.

## Tagairtí
Rigín seoil

An córas seolta is crann a úsáidtear ar bhád. I rigín laidineach ceanglaítear seol triantánach le sparra fada barrchaol ionas gur rigín oiriúnach é is féidir a cheangal ag raon uillinneacha. Is dócha gur thosaigh sé sa Mheaspatáim, gur ghlac na hÉigiptigh leis, agus ina dhiaidh sin fuarthas ar fud na Meánmhara é. Bhain foghlaithe mara Chósta na Barbaire feidhm as suas go dtí an 19ú céad, agus feictear fós é ar bháid Arabacha san Aigéan Indiach. I rígín ó thosach go deireadh, bíonn na seolta ar feadh an tsoithigh agus is féidir iad a bheith triantánach nó ceathairshleasach. Bíonn na rigíní seo níos éifeachtaí inláimhsithe ná rigín cearnach, agus feidhmíonn siad níos fearr ag dul i dtreo na gaoithe. I rigín cearnach, bíonn na seolta fillte ar sparraí a bhíonn crochta ar lár an chrainn, ag déanamh dronuillinne le líne ó thosach go deireadh an tsoithigh.

## Tagairtí
Riníteas

Athlasadh i líneáil na sróine a dtarlaíonn sileadh mar thoradh air, is srón phlúchta silidh. Is féidir go dtarlóidh sé de thoradh ar riocht ailléirgeach cosúil le fiabhras léana, nó ionfhabhtú cosúil le slaghdán leitheadach.

## Tagairtí
Rinn (ailtireacht)

San ailtireacht, an bior le taobhanna cuartha a mhaisíonn oscailtí in eangach Ghotach. Nuair a bhíonn 3 nó 4 rinn i gciorcal, foirmíonn cruthanna seimre trídhuilleacha nó ceithredhuilleacha. 

## Tagairtí
Riobós

C5H10O5, peantós nó siúcra le 5 charbón, a fhaightear i struchtúr na n-aigéad ribeanúicléasach (RNA). Bíonn dhá cheann dá adaimh (OH, HO) nasctha le grúpaí fosfáite san RNA.

## Tagairtí
Riochtú

Próiseas bunúsach foghlama comhluadraí a fheictear in an-chuid inveirteabrach is veirteabrach. Faightear dhá chineál. I riochtú clasaiceach freagróra Pavlov, tugtar spreagadh éigin go barántúil ar dtús don ainmhí gan aon suntas bitheolaíoch, agus ina dhiaidh spreagadh eile le suntas bitheolaíoch (mar shampla, bia nó pian) a dhúisíonn freagairt neamhriochtaithe san ainmhí. Déantar an rud céanna arís is arís eile, agus de réir a chéile faightear freagairt cosúil leis an bhfreagairt neamhriochtaithe dhíreach mar thoradh ar an gcéad spreagadh (fiú gan an dara spreagadh ar chor ar bith). Is í seo an fhreagairt riochtaithe. Mar shampla, tarlaíonn seiliú, a dhúisítear de ghnáth le blaiseadh an bhia, nuair a fheiceann an t-ainmhí an bia nó a chloiseann sé na fuaimeanna ullmhaithe, fiú. I riochtú ionstraimeach nó oibríoch, déantar athrú sa ghníomh spreagtha go barántúil le suntas bitheolaíoch don ainmhí. Más gníomh é a mhéadaíonn toradh dearfach (mar shampla, bia) nó a laghdaíonn toradh diúltach (mar shampla, pian), déantar an gníomh sin níos minice ná roimhe. Más gníomh é a thugann toradh den saghas urchomhaireach, déantar an gníomh níos annaimhe. Mar shampla, fanann an taighdeoir ar cholúr go roghnaíonn an colúr réad ar dhath ar leith ó ghrúpa réada, agus ansin tugann duais bia dó as an roghnú randamach sin. Déantar an turgnamh céanna arís is arís eile, agus de réir a chéile roghnaíonn an colúr an dath fabhrach níos minice ná aon cheann eile. 

## Tagairtí
Ríog

Is éard is **ríog** ann ná crapadh tobann dian matáin mar thoradh ar spreagadh ón néaróg a riarann air.

## Tagairtí
Ríomhaire analógach

Ríomhaire a ghlacann isteach mar ionchur athróga leanúnacha leictreacha nó meicniúla (mar shampla, voltas, sruth, rothlú nó ráta rothlaithe seafta) agus a fhreagraíonn láithreach chun comharthaí cuí aschuir a ríomh. Déanann sé an phróiseáil de ghnáth le ciorcaid leictreacha le haimplitheoirí oibríocha, nó eagair chasta mheicniúla giaranna, fiacla is eile. Is córais fíor-ama ríomhairí analógacha de réir dúchais, agus bíodh is go bhfuil cuid mhaith de na tascanna a bhíodh acu á ndéanamh anois ag ríomhairí digiteacha, bíonn úsáidí cuí speisialta acu i gcórais rialaithe fós. 

## Tagairtí
Rilíf íseal

[mion|[Parlaimint Shíomón de Monfort|Simon de Montfort, rilíf íseal le  Gaetano Cecere; 1950]]
Is éard is **Rilíf íseal** ann ná dealbhóireacht ina ngobann an dearadh beagán beag os cionn an chúlra, cosúil le bonn airgid. Ardmháistrí ar an ealaín seo ab ea Donatello is Desiderio da Settignano.

## Tagairtí

Catagóir:Ealaín
Catagóir:Dealbhóireacht
Catagóir:Greanadh
Ríl (spól)

Sa bhfótagrafaíocht, spól feireach ar féidir faid mhóra scannáin nó téipe a chasadh air, nó an rolla scannáin (pictiúr reatha) a choinníonn suas le 100 m ar fad, dóthain chun roinn chaothúil den chlár a chuimsiú i gcomhair eagarthóireachta is priontála. Bheadh 5 nó 6 ríl i ngnáthscannán (500-600 m).

## Tagairtí
Ríomhaire candamach

Ríomhaire a bhaineann léirúsáid as meicnic chandamach. Rinne David Deutsch saothar ceannródaíoch air seo i 1985. Braitheann sé ar aimhréidh chandamach chun fíorchomhoibriú a bhaint amach, ionas go ndéantar an-chuid feidhmeanna go héifeachtach ag an am céanna, níos tapa ná gnáthríomhairí ná fiú comhríomhairí, maidir le ríomhaireachtaí áirithe ar aon chuma. Léiríodh ríomhaireachtaí simplí is ciorcaid shimplí loighce chuige seo, ach níor tógadh ríomhaire candamach iomlán fós. 

## Féach freisin
* Ríomhaireacht chandamach

## Tagairtí
Ríomhaire glúine

Ríomhaire beag so-iompartha, fuinnmhithe ag batairí inmheánacha de ghnáth, is féidir a úsáid ar ghlúine an úsáideora. Tháinig siad ar an margadh i lár na 1980idí. 

## Tagairtí
Ríomhaire hibrideach

Cuingriú de ríomhaire digiteach is ríomhaire analógach, in úsáid go forleathan sna 1960idí-1970idí i bhfeidhmeanna rialaithe uimhriúil. De réir a chéile, d'éirigh an ríomhaire digiteach i bhfad níos solúbtha inathraithe agus ghlac chuige féin cuid mhaith de na feidhmeanna a bhíodh oiriúnach don ríomhaire analógach.

## Tagairtí
Ríomhaire tacar laghdaithe treoracha

Ríomhaire a bhaineann feidhm as tacar beag treoracha réasúnta simplí chun próiseáil thapa is comhoiriúnacht fheabhsaithe deartha idir ríomhairí a chur ar fáil.

## Tagairtí
Ríomhaire taifid infheicthe

Seansaghas ríomhaire ina mbíodh na comhaid sonraí le próiseáil ar chártaí le stiall mhaighnéadach ar imeall gach ceann. Choinníodh an stiall mhaighnéadach na sonraí a bhíodh le léamh is próiseáil ag an ríomhaire. Bhíodh inscríbhinn ar an gcárta freisin leis an taifead sonraí a bhíodh le léamh go díreach air. An-ghann anois.

## Tagairtí
Ríomhaistriú airgid ag an díolphointe

Áis taobh leis an scipéad in an-chuid siopaí is ionaid miondíola chun ligean don siopadóir costas ceannaigh a aistriú ó chuntas bainc an chustaiméara go dtí cuntas an tsiopa go leictreonach thar an Idirlíon. *EFTPOS* i mBéarla.

## Tagairtí
Ríomhchlár leabharlainne

Ríomhchlár a chuireann tasc ar leith i bhfeidhm, ar féidir a chur le chéile le ríomhchláir eile atá i mbun feidhmeanna casta eile a dhéanamh. Mar shampla, is féidir ríomhchlár chun dochar reatha custaiméara a phriontáil a chur le chéile le ríomhchlár chun tráchtaisnéis cárta creidmheasa an chustaiméara a phriontáil.

## Tagairtí
Ríomhchlárú feidhmiúil

Modh scríofa ríomhchlár ina gcuirtear isteach na gaolta idir athróga in ionad na dtreoracha chun oibríochtaí a dhéanamh ar na hathróga. Sampla de theanga fhógrach. Measúnú ar na gaolta feidhmiúla an toradh a bhíonn ar ríomhchlár mar seo.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí
Ríomhchlárú fógrach

Is éard atá i gceist le **ríomhchlárú fógrach** ná bealach chun ríomhchlár a scríobh ina leagtar síos na léirghaolta idir na hathróga agus a bhfaightear na torthaí trí luacháil na ngaolta sin.
Tugtar **teanga fhógrach** ar theanga ríomhchlárúcháin atá curtha in oiriúint don stíl ríomhchláraithe seo.

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhchlárú
Ríomhchlárú loighce

Is éard is **ríomhchlárú loighce** ann ná foirm ríomhchláraithe a bhaineann níos mó le measúnú na rialacha ná ceisteanna ar threoracha don ríomhaire. Is teangacha don ghnó seo LISP agus Prolog.

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhchlárú
Ríomhghrafaic

Úsáid ríomhairí chun eolas a thaispeáint i bhfoirm ghrafach nó phictiúrtha, de ghnáth ar VDU (aonad amharcthaispeána), printéir nó breacaire. Úsáidtear í i réimse leathan feidhmeanna ó láimhseáil líníochtaí casta innealtóireachta go dtí cluichí ríomhaire, ó radhairc ardghéire in insamhlóirí aerárthach is spásárthach go dtí táirgeadh uathoibríoch scannán beochana. I gcásanna áirithe, is ealaín dhílis dá cuid féin í. Éilíonn na feidhmeanna seo ríomhaire cumasach tapa, agus deartar cuid mhaith de na ríomhairí is déanaí le riachtanais ríomhghrafaice go mór san áireamh. 

## Tagairtí
Ríomhaireacht idirghníomhach

Modh ríomhaireachta ina ndéanann an t-úsáideoir cumarsáid go díreach leis an ríomhaire is a bhfaigheann freagairt thapa. Mar seo a fheidhmíonn na micriríomhairí go léir, agus is féidir le han-chuid ríomhairí móra feidhmiú mar seo freisin.

## Tagairtí
Riosóideach

Is éard is **riosóideach** ann ná struchtúr snáithíneach aoncheallach nó ilcheallach a fhaightear in algaí, caonaigh, aelusanna is gaiméitifítí raithní. Daingníonn riosóidigh an planda don fhoshraith agus asúnn uisce isteach, ach ní fíorfhréamhacha iad mar ní bhíonn siad idirdhealaithe ina bhfíocháin scoite.

## Tagairtí
Riosóm

Is éard atá i **riosóm** ná gas planda a fhásann go cothrománach faoin talamh. Is féidir leis a bheith caol is ag fás go tapa, ag ligean don phlanda leathadh amach go plandúil, nó méith is ag feidhmiú mar stóras bia.

## Tagairtí
Riospráid

[mion|[Scamhóg|scamhóga]]
Tá trí chiall ghaolmhar leis an téarma fiseolaíoch seo, nó 3 phas de phróiseas iomlán amháin.

1/ Is é an chéad cheann, an gníomh análaithe lena ngluaiseann ainmhithe tíre aer isteach ina scamhóga is amach astu, agus lena gcaidéalaíonn ainmhithe uisciúla uisce trína ngeolbhaigh. 

2/ Is é an dara ceann ná tógáil ocsaigine ón gcomhshaol is scaoileadh dé-ocsaíd charbóin ar ais ann. 

3/ Sa tríú ciall, tá próisis meitibileachta ann lena ndíorthaíonn orgánach fuinneamh ó bhianna trí ocsaigin a úsáid (riospráid aeróbach) nó gan a úsáid (riospráid anaeróbach): uaireanta tugtar *riospráid cille* nó *[[Fíochán|fíocháin]]* air seo. 

Sa duine, cuirtear análú i bhfeidhm trí thoirt an cháis thóracsaigh a athrú go tréimhsiúil (tríd an scairt a chrapadh is na heasnacha a ghluaiseacht): gluaiseann sé seo aer isteach sna scamhóga (ionanálú) is amach astu (easanálú). 

Idirleathann ocsaigin ó na hailbheolaigh isteach sna ribeadáin scamhógacha agus iompraíonn imshruthú na fola í chuig na fíocháin ar fud na colainne le húsáid i riospráid aeróbach. 

Idirleathann dé-ocsaíd charbóin ó na fíocháin isteach sna ribeadáin ansin agus iompraíonn imshruthú na fola ar ais do na ribeadáin scamhógacha, is amach sna hailbheolaigh le heasanálú ó na scamhóga amach sa chomhshaol.

## Tagairtí

Catagóir:Corp an duine
Catagóir:Fiseolaíocht
Rísín

Toradh triomaithe fíniúnacha áirithe. Fásann siad in áiteanna le séasúir fhada theo fáis, de bhrí gur gá na fíonchaora a bheith iomlán aibí. Triomaítear iad de ghnáth faoin nGrian. Sabhdánach an t-ainm ar an rísín ón bhfíonchaor sultanina gan síolta. Tá síolta sa mhuscrísín atá greamannach is a choimeádtar ina chrobhaing. Rísín le blas géar is comhdhéanamh ramhar, is cuirín é. Is maith an bia rísíní mar go bhfuil siúcra, vitimíní, iarann is mianraí eile iontu.

## Tagairtí
Rith fola

mion|Méar ag cur fola
Cailliúint fola ó fhuileadán éigin taobh amuigh nó istigh den cholainn. Tarlaíonn sé mar thoradh ar ghortú don fhuileadán nó téachtéalang de shaghas haemifile. Féadfaidh an gortú don fhuileadán tarlú de bharr tráma, ionfhabhtaithe nó galair éigin. Tarlaíonn cur fola artairí ina rúchlaí, agus bíonn sé géar de bhrí go mbíonn an brú artaireach ard i gcomparáid leis an mbrú sna féitheacha is na ribeadáin. I rith fola féitheach nó ribeadánach, púscadh mall fola ón gcraiceann nó go hinmheánach idir plánaí na bhfíochán a tharlaíonn. Is féidir leis an gcolainn an ceann is fearr a fháil ar chailliúint bheag fola. Má ritheann an fhuil de réir a chéile ar feadh i bhfad, tarlóidh ainéime. Má tharlaíonn rith tobann trom fola, seans maith go dtarlóidh turraing is go bhfaighidh duine bás muna dtugtar fuilaistriú dó go tapa. 

## Tagairtí
Ríomhaireacht fíorama

Coincheap córais ríomhaireachta ina mbíonn gá le freagairt beagnach láithreach ar na sonraí ionchuir. Samplaí is ea rialú aerthráchta, teirminéil díolphointe, feidhmeanna míleata, is rialú feithiclí. Ar ríomhairí móra bíonn ampháirtiúchán i gceist, agus ní timpeallacht fíor-ama i ndáiríre a leithéid.

## Tagairtí