Rawlinson B 502

:*Lámhscríbhinn í seo aitheanta scaití mar *Leabhar Ghleann Dá Loch*.  Lámhscríbhinn eile aitheanta scaití mar an gcéanna is ea an *Leabhar Laighneach*


Lámhscríbhinn Ghaelach na meánaoise is ea *'Rawlinson B 502** a caomhnaítear anois sa  [[Bodleian Library]], Oxford.  Is é ar cheann de thrí mhórshaothar ar marthain déanta in Éirinn roimh theacht na Normannach, an dá leabhar eile ná [[Leabhar na hUidhre]] agus an [[Leabhar Laighneach]].  

De réir roinnt scoláirí, is éard atá ann i Rawlinson B 502, go háirithe a dheara cuid, ná an saothar **Leabhar Glinne Dá Locha** (nó Ghleann), luaite i roinnt foinsí meánaoisacha agus luath-nua-aimsire.  Níl scoláire eile ar aon ghuth ámh.  

Deir [[Brian Ó Cuív]] gurb í ar cheann desna na lámhscríbhinní Gaelacha na meánaoise atá ar marthain "is tábhachtaí agus is áille ... gan dabht is breátha". [[Pádraig Ó Riain (scoláire)|Pádraig Ó Riain]] states "... foinse luachmhar eolais ... maidir leis an gcomhthionól i n[[Gleann Dá Loch]] tuairim is an bhliain 1131, agus finné breá ... ar an ardchaighdeán scoláireachta bainte amach ag an ionad manach úd."

==Stair agus struchtúr==
Sa lámhscríbhinn mar a caomhnaítear inniu í, faightear dhá [[coidéacs|choidéacs]], a bhí ar dtús dhá saothar éagsúla.  Ceanglaíodh le cheirt iad am éigin roimh an mbliain 1648.   Rinneadh é seo ar iarratas a seilbheoir, an t-ársaitheoir Éireannach Sir [[James Ware]] (bás 1666), a raibh deabhailiúcháin lámhscríbhinní Gaelacha aige a bhuí le [[an Dubhaltach Mac Fhirbhisigh|Dubhaltach Mac Firbhisigh]] (bás 1671).  Chuir Ware roinnt leathanach isteach, le tráchtas as Laidin go formhór ar ghnéithe staire Gaelaí, idir an dá lámhscríbhinn (ff. 13–18), is amhlaidh chun cuma saothar éagsúil a choimeád.  Cuireadh tuilleadh fóiliónna pháipéir ag deireadh na dara lámhscríbhinne (ff. 90–103), le nótaí agus trascríbhinní, cuid de as Laidin.  Tá 175 fóilió anois ann, leathnaigh an cheanglóra san áireamh. 

Tiomsaíodh an chéad lámhscríbhinn, fóiliónna 1-12v, déanach sa 11ú haois nó b'fhéidir ag tús na 12ú haois.  Cuireann an dea-mhionchló, scríofa in dhá cholún,  dhá scríobhaí in iúl, agus cuireadh [[gluais]]eanna ann ag lámha eile.  Tá duine desna scríobhaithe aitheanta mar an té "H" a chuir gluaiseanna i Leabhar na hUidhre.  D'fhéadfadh é dá bharr go ndearnadh an chuid seo den tsaothar sa tigh screaptra mainistreach [[Cluain Mhic Nóis|Chluain Mhic Nóis]], Co. Uíbh Fhailí.

Scríobhadh an chuid is mó de Rawlinson B 502, .i. ff. 19–89, ag aon scríobhaí amháin i lár na 12ú haoise. Is é ''[[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]]'' (réimeas 1106–1156) an rí deireanach desna Connachta a fhaightear ann.

Ar gach leathanach tá dhá cholún scríofa as mionchló Gaelach.  Tá ardchaighdeán callagrafaíochta ann, le roinnt maisiúchán.  Ullmhaíodh go maith an phár, cé go bhfuil cuma chaite ar an lámhscríbhinn anois, agus tá roinnt fóiliónna anois caillte.  Is amhlaidh as ucht a chuid ábhar go ndearnadh an lámhscríbhinn i mainistir Laighneach, agus moltar mar shampla [[Cill Uisean]] i g[[Contae Laoise]].

Chuir James Ware a bhailiúchán ar aghaidh chuid a mhac, a dhíol é le h[[Edward Hyde, 1st Earl of Clarendon|Edward Hyde]].  Cuireadh ar aghaidh é in am trátha chuig [[James Brydges, 1st Duke of Chandos|James Brydges]], a dhíol roinnt dá lámhscríbhinní, san áireamh Rawlinson B 502 mar a ghlaoitear anois uirthi, le Dr [[Richard Rawlinson]] (bás 1755). Tiomnaíodh bailiúcháin Rawlinson ag [[St John's College, Oxford]], as ar tháinig sí sa bhliain 1756 sa Bodleian Library isteach.

Sa bhliain 1909, d'fhoilsigh [[Kuno Meyer]] leagan [[facsamhail|facsamhla]] [[collachló]] desna leathnaigh phárpháipéir, le réamhrá agus innéacs, curtha amach ag by [[Clarendon Press]].  Sa bhliain 2000 i leith, foilsíodh leaganacha digiteacha ag an tionscadal ''Early Manuscripts at Oxford University'', anois faoi réir an [[Oxford Digital Library]].  Tá idir phárpháipéar agus pháipéar sna leathanaigh  scanta, seachas na fóiliónna páipéir den 17ú haois ar ff. 105–171.

==Ábhair==
Faightear sa chéad lámhscríbhinn cóip d[[Annála Tiarnaigh]], ina bhfuil blúirín de  mar a ghlaoitear air, stair an domhain as Laidin agus Gaeilge, bunaithe air staraithe amhail is Eusebius agus Orosius.  Is easnamhach é an téacs agus ag a thús ([[:wikt:acephalous|aiceifealach]]) agus a dheireadh, rud a thugann le fios go bhfuil fóiliónna eile ar iarraidh.

Ag tús an dara lámhscríbhinn tá sraith dhánta  as Meán-Ghaeilge, dar teideal [[Saltair na Rann]], agus ina diaidh athleagan den ''[[Sex Aetates Mundi (Gaelach)]]'' agus an dán ''Amra Coluimb Chille''.  Tá sa lámhscríbhinn go leor scéalta de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]], agus tá roinnt díobh bailithe le cruinne faoin teideal ''Scélshenchas Laigen'', agus an chéad scéal ann ná ''[[Orgain Denna Ríg]]''.  Faightear sa tsraith seo an cóip is fearr atá ar marthain de leagan "A" de ''[[Tairired na nDéssi]]''.  Tá sraith eile filíochta tuata de téacsanna na Laighean faoin teideal ''Laídshenchas Laigen''.  I measc téacsanna fileata eile tá na dánta eagna ''[[Immacallam in dá Thuarad]]'' agus ''Gúbretha Caratniad''.

Is ar cheann de dhá lámhscríbhinn réamhNormannach atá ina bhfoinsí ginealaigh, an ceann eile ná an [[Leabhar Laighneach]].  Caomhnaítear fosta roinnt den [[an Féineachas|Fhéineachas]] amhail is an dréacht ''[[Cóic Conara Fugill]]''.

Seo á leanas tuilleadh sonraí ar ábhar an tsaothair:



**Leathanaigh fhacsamhla**


**Tagairtí CELT*'


==Easaontas staire==
Is cúis achrainn é ainm agus foinse na lámhscríbhinne, i bhfad sular ghlac Rawlinson seilbh uirthi. 

===Saltair na Rann===

Rinne Sir James Ware féin trácht ar an dara cuid mar *Saltair na Rann* le [[Óengus mac Óengobann|hAonghas Chéile Dé]], ainmnithe as an saothar reiligiúnach ag tús an chéad fóilió (f. 19): "Oengus Celide, Author antiquus, qui in libro dicto Psalter-narran" agus freisin, "vulgo Psalter Narran appellatur".  Is amhlaidh gur luaigh comhaoisigh Ware, [[Seán Mac Colgáin]] (bás 1658) agus [[Seathrún Céitinn]] (bás 1644), an lámhscríbhinn uilig faoin teideal úd.  Luann Céitinn an teideal seo faoi thrí ina shaothar *Foras Feasa ar Éirinn*, á lua mar fhoinse don dán le tús *Uí Néill uile ar cúl Choluim* i Leabhar III.  Níos casta fós, ní fhaightear an dán seo i Rawlinson B 502, ach thug Breatnach aird ar easpa roinnt fóiliónna, agus gurbh é sin b'fhéidir cúis chaille an dáin.

Ní fios an raibh gnás ann roimh an 17ú haois a thug *Saltair na Rann* mar teideal ar an gcuid seo.  Mhol Caoimhín Breatnach go raibh, ach chuir Pádraig Ó Riain an milleán ar Ware, gur chum sé an teideal mar ghearrscríobh áisiúil sna 1630idí, agus gur ghlac scríbhneoirí eile é.

===Lebar Glinne Dá Locha===
Cuireadh an cás gurb ionann iad Rawlinson B 502 (cuid a dó) agus an lámhscríbhinn luaite mar *Lebar Glinne Dá Locha* (Leabhar Ghleann Dá Loch).  Tá an scéal níos casta de bhrí gur glaodh an t-ainm úd ar an [[Leabhar Laighneach]], fosta.

Seo a leanas tagairtí a rinneadh í lámhscríbhinn éagsúla do Leabhar Ghleann Dá Loch:

* *Sex Aetates Mundi (Gaelach)*, i [[Leabharlann Náisiúnta na hÉireann|LNÉ]] G 3, a luann faoi dhó an Leabhar mar fhoinse (ar ff. 22va, 23r).
* An dán *Cia lín don rígraid ráin ruaid*, mar a caomhnaítear é i ARÉ MS 23 D 17
* Gluais scríobhaí sa saothar ginealaigh [[Leabhar Mór Leacáin]], a chuireann in iúl  gurbh fhoinse na staire é an Leabhar go dtí sin, agus as sin amach ba é mar fhoinse [[Leabhar na Nuachongbhála]], .i. an Leabhar Laighneach.
* Tugtar i *Foras Feasa ar Éirinn* le Céitinn, liosta lámhscríbhinní Gaelacha a dúradh go raibh ar marthain ina a linn féin.

Mhol scoláirí amhail is  [[Eugene O'Curry]] (1861) agus [[James Carney]] (1964) an cás sainaitheanta, agus leis an lámh is láidre ag le Pádraig Ó Riain.  Thug sé faoi ndeara an dlúthghaol idir téacsanna a luann Leabhar Ghleann Dá Loch mar fhoinse, amhail is an chéad dá cheann luaite thuas, a leaganacha i Rawlinson B 502. Cáineann Caoimhín Breatnach a mhodheolaíocht ámh, agus tháinig sé ar an tuairim gur dhá lámhscríbhinn éagsúla iad *Lebar Glinne Dá Locha* agus Rawlinson B 502.

Fianaise thábhachtach sa chás seo is ea an dán *Cia lín don rígraid ráin ruaid*, caomhnaithe i dtrí lámhscríbhinn: Rawlinson B 502, ARÉ 23 D 17 agus LNÉ G 3.  I Rawlinson B 502, faightear é leabaithe in alt maidir le ríthe diaganta agus réamhrá próis ina theannta, chomh maith le nótaí imill.  Dán leaganacha in ARÉ 23 D 17 agus LNÉ G 3, luann an scríobhaí go follasach *Lebar Glinne Dá Locha* mar fhoinse, ach ní fhaightear iontu an comhthéacs le fáil i Rawlinson B 502.  Molann Breatnach gur dóigh é go raibh comhfhoinse ag an mbeirt.

Léiríonn Breatnach go ndéanann Seathrún Céitinn idirdhealú idir Saltair na Rann le *hÓengus Céile Dé*, .i. Rawlinson B 502 (cuid a dó), agus Leabhar Ghleann Dá Loch.  Ní ghlacann Ó Riain le seo, ámh, ag tabhairt le fios nach ndeir Céitinn go raibh na lámhscríbhinní  feicthe aige féin, agus dá bharr b'fhéidir é nach raibh a dhia aige gurbh ionann an lámhscríbhinna bhí aige agus Leabhar Ghleann Dá Loch.

==Foinsí==
*  
* 
* 
* 
* 
* 

==Eagrán dioplómaitiúil agus athchló digiteach==
* 
* 
* [https://celt.ucc.ie//published/G105003/index.html G105003], CELT, CnOC.

==Tuilleadh le léamh==
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

==Naisc sheachtracha==
* [https://digital.bodleian.ox.ac.uk/inquire/p/ea96c258-35fa-4d52-949c-5a0ef99ce659 MS. Rawl. B. 502] Íomhánna le fáil ar *Digital Bodleian*
* [https://medieval.bodleian.ox.ac.uk/catalog/manuscript_8068 MS. Rawl. B. 502], cur síos i  *Bodleian Libraries Catalogue of Medieval Manuscripts''
* Leabhar Glinne Dá Locha ar maryjones.us

## Tagairtí

Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise
Catagóir:Gleann Dá Loch