open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Siobhán Ní Ghadhra

Bean gnó, léiritheoir teilifíse agus Cathaoirleach ar Údarás na Gaeltachta is ea **Siobhán Ní Ghadhra**. Mar léiritheoir, tá gradaim bainte amach aici, dhá ghradam Emmy ina measc, i réimse na teilifíse, na beochana agus sa chraoladh beo. 

## Gairm
Chuir Ní Ghadhra tús lena saol gairmiúil i stiúideo an déantóra scannán Roger Corman i gConamara agus ceapadh í mar Phríomhoifigeach Oibriúcháin le Telegael in 2012. Ba chomhalta í ar Údarás Craolacháin na hÉireann idir 2010 -15, agus thug sí seal bhord an Blue Teapot Theatre Company agus ar Bhord Straitéise Seachtraí Ollscoil na Gaillimhe. 

Sa bhliain 2015, bhunaigh sí Danú Media (a cheannaigh EoTeilifís).

Is comhalta í faoi láthair ar bhord TG4 agus ar bhord Dheasc Eoraip Chruthaitheach i nGaillimh.

Ceapadh Ní Ghadhra ina Cathaoirleach ar Údarás na Gaeltachta ar an 27 Meitheamh 2024. D’éirigh Mary Uí Chadhain as an ról mar chathaoirleach  ag deireadh na bliana 2023.

## Féach freisin

* Gradam Emmy

## Tagairtí

Catagóir:Údarás na Gaeltachta
Catagóir:Mná gnó
Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Catagóir:Léiritheoirí
Catagóir:Lucht TG4
Catagóir:Buaiteoirí Ghradam Emmy
Catagóir:Daoine as Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Aigéad orgánach

Is comhdhúil orgánach é **aigéad orgánach** a bhfuil airíonna aigéadacha aige. Is iad na haigéid orgánacha is coitianta na haigéid charbocsaileacha, a bhfuil a aigéadacht bainteach lena ngrúpa carbocsail&nbsp;– COOH. Aigéid sulfónacha, ina bhfuil an grúpa&nbsp;–SO 2 OH, is aigéid réasúnta láidre iad. Is féidir le halcóil, le –OH, feidhmiú mar aigéid ach de ghnáth bíonn siad an-lag. Cinneann cobhsaíocht choibhneasta bhun chomhchuingeach an aigéid a aigéadacht. Is féidir le grúpaí eile aigéadacht a thabhairt freisin, lag go hiondúil l: an grúpa tiól–SH, an grúpa eanóil, agus an grúpa feanóil. I gcórais bhitheolaíocha, tugtar aigéid orgánacha go ginearálta ar chomhdhúile orgánacha ina bhfuil na grúpaí seo.

I measc roinnt samplaí coitianta tá:

* Aigéad  lachtach
* Aigéad aicéiteach (eatánóch)
* Aigéad formach
* Aigéad citreach
* Aigéad ocsaileach
* Aigéad úrach
* Aigéad malach (2-hiodrocsabútáindé-óch)
* Aigéad tartarach ( (-)2,3-déhiodrocsabútáindé-óch)
* Aigéad bútarach
* Aigéad fólach

[thumb|right|Struchtúr ginearálta cúpla aigéid orgánacha laga. Ó chlé:[Feanól|feanól, eanól, alcól, tiól.]]

## Tuilleadh léitheoireachta
*
*
*

Catagóir:Aigéid orgánacha
Saicíníteas olacranóin

Riocht  sláinte is ea **saicíníteas olacranóin** agus tá éidéime, eiritéime, agus pian ag barr na huillinne mar chomhartha sóirt aige.  Más ionfhabhtú é an chúis bhunúsach, d'fhéadfadh fiabhras a bheith i láthair.  Tá an riocht coitianta go leor agus tá sé ar cheann de na cineálacha is minice. 

Tarlaíonn sé de ghnáth mar thoradh ar thráma nó brú ar an uillinn, ionfhabhtú, nó riochtaí leighis áirithe ar nós airtrítis réamatóidigh nó  gúta..   Tá baint aige le cineálacha áirithe oibre lena n-áirítear pluiméireacht, mianadóireacht, garraíodóireacht, agus meicnic.   Is í an mheicníocht bhunúsach ná athlasadh ar an sac sreabhán- líonta idir an olacranóin agus an craiceann..  De ghnáth bíonn diagnóis bunaithe ar na hairíonna. 

Is éard atá i gceist le cóireáil ná tuilleadh tráma a sheachaint, bandage comhbhrú, agus drugaí frith-athlastacha neamhstéaróideacha.   Má tá imní ar ionfhabhtú ba chóir an sreabhán a dhraenáil agus a thástáil agus de ghnáth moltar antaibheathaigh .  Tá úsáid instealltaí stéaróideacha conspóideach.  Féadfar obráid  a dhéanamh mura bhfuil bearta eile éifeachtach. 

## Comharthaí agus siomptóim
I measc na siomptóm tá at san uillinn, a d’fhéadfadh a bheith mór go leor uaireanta chun gluaiseacht a shrianadh. Féadfaidh an phian a thagann as an alt uillinn a bheith éadrom go dian agus is féidir í a scaipeadh go dtí an chuid eile den lámh. Má tá an saicín ionfhabhtaithe, beidh deirge  feiceálach ann freisin agus beidh an craiceann an-te. I measc na siomptóm eile, bheadh ​​an bursa ionfhabhtaithe ag oscailt go spontáineach agus ag sileadh pus'fhéidir, ag oscailt go spontáineach agus ag draenáil pus.Ar shiomptóim eile bheadh an bursa ionfhabhtaithe ag oscailt go spontáineach agus ag sileadh bracha . 
## Tagairtí
Catagóir: Neamhoird na bhfíochán bog
Catagóir:Saicíní sionóibhiacha
Rock Dog

Is scannán beochana Meiriceánach é ***Rock Dog*** ón bhliain 2016.

## Carachtair

* Luke Wilson — Bodi
* J. K. Simmons — Khampa
* Eddie Izzard — Angus Scattergood
* Lewis Black — Linnux
* Sam Elliott — Fleetwood Yak
* Kenan Thompson — Riff
* Mae Whitman — Darma
* Jorge Garcia — Germur
* Matt Dillon — Trey
* Liza Richardson — Radio DJ
* Ash Brannon — Ian
* Will Finn — Floyd

## Athbhreithnithe
Thug Rotten Tomatoes 46% don scannán seo ó 56 léirmheas.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil
* 
* ''Rock Dog'' ar AllMovie
* ''Rock Dog'' ar FilmAffinity

Catagóir:Scannáin 2016
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Catagóir:Scannáin beochana 2016
Catagóir:Scannáin Béarla
Screamh cinn

Is galar leanaí é **screamh cinn** (Béarla: *cradle cap* nó *infantile seborrheic dermstitis*) a bhíonn is coitianta nuair a bhíonn leanaí idir trí sheachtain agus trí mhí d'aois.

## Tagairtí
Gás ceaptha teasa fluairínithe

Is gáis ceaptha teasa saorga iad **f-gháis**, nó **gás fluairínithe** nó **gás ceaptha teasa fluairínithe**,  a úsáidtear i gcórais aerchóiriúcháin, cúir agus táirgí eile. Tá an éifeacht a bhíonn acu ar théamh domhanda na mílte uair níos mó ná mar a bhíonn ag dé-ocsaíd charbóin (CO2).  Mar sin, tá sé tábhachtach conas múchtáin dóiteáin F-gháis, córais shoghluaiste aerchóiriúcháin agus cuisneáin F-gháis a láimhseáil.

## Féach freisin

* Fluaracarbóin (*perfluorocarbon* nó *PFC*)
* Fluairín   
* Atmaisféar an Domhain 

## Tagairtí

Catagóir:Gáis
Catagóir:Gáis cheaptha teasa
Catagóir:Gáis thionsclaíocha
Caisleán na Greallaí

Túrtheach agus Séadchomhartha Náisiúnta is ea **Caisleán na Greallaí** atá suite i gContae Thiobraid Árann, Éire.

## Suíomh
Tá Caisleán Ghreallach suite 2.5 km (1.5 míle) ó dheas ó An Marcach, in aice le droichead ar craobh-abhainn na Siúire.

## Stair
Baineann Caisleán Ghreallach le deireadh an 15ú haois nó tús an 16ú haois agus bhí baint aige le ríshliocht de Buitléir. Thug Séamas de Buitléir, 10ú Barún Dhún Búinne, an caisleán dá mhac Peadar sa bhliain 1533. San 18ú haois ba leis an teaghlach Mansergh é. Is le hOifig na nOibreacha Poiblí é anois.

## Foirgneamh
Tá an túr ceithre stór le batair géar ina sheasamh go páirteach fothrach agus timpeallaithe ag bábhún, agus 30 m (100 troigh) de fágtha.

Tá bartasáin sna coirnéil thoir thuaidh agus thiar theas. Tá doras sa bhalla thiar agus d'fhéadfadh poll lámhaigh bheith ann.

Tá scaoilt saighead agus síleáil boghta bairille ar urlár na talún. Tugann staighre rochtain ar na hurláir uachtaracha. Tá roinnt fuinneoga dhá sholas ann le suíocháin fuinneoige, agus clocha fána. Tá teallach agus losáin ar na hurláir uachtaracha.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Thiobraid Árann
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Olacranón

Is starr mór, tiubh, cuartha, cnámhach é **an t-olacranón**  (Gréigis; *olene* 'uillinn', agus *kranon* 'ceann'), ar an gceann neasach, de chúlchuid an ulna. Tá sé mar chuid den uillinn atá ag gobadh amach, agus atá os comhair an loig ulnaigh (Laidin: **) nó na heanga tróiclí. Feidhmíonn an t-olacranón mar luamhán shínteacha a dhíríonn alt na huillinne.

## Tagairtí
Catagóir:Ulna
Grúpa na Clé i bParlaimint na hEorpa

Is é  ‘**Grúpa na Clé**'  grúpa sóisialach i bhfad amach ar an eite chlé i bParlaimint na hEorpa. Ba é an grúpa is lú é i bhfoirmíocht Pharlaimint na hEorpa le linn 2019-2024. Is comhalta de Grúpa na Clé é Sinn Féin – ní raibh ach dhá suíochán ag an bpáirtí i bParlaimint na hEorpa le linn 2024-2029 (Lynn Boylan agus Kathleen Funchion).
[clé|mion|[Lynn Boylan|Lynn Boylan, 2021]]
clé|mion|Matt Carthy agus Martina Anderson i Strasbourg , 2019

### Polasaithe
Díríonn Grúpa na Clé ar sé phríomhréimse: ceartas eacnamaíochta, gníomhú ar son na haeráide, comhionannas inscne, cearta an duine a chosaint, ag cur in aghaidh coinbhleachtaí idirnáisiúnta agus seasamh le daonlathas agus an eitic.Tá sé mar aidhm ag leor comhaltaí den Chlé na torthaí seo a bhaint amach trí bheartais shóisialacha ar chlaonadh clé. Meastar gur grúpa é an Clé atá ar an imeall é áfach.

Is é an fáth atá leis sin ná nach bhfuil go leor den ghrúpa go hiomlán ailínithe le chéile ó thaobh na hidé-eolaíochta de. Ní raibh ach 37 FPE sa ghrúpa féin le linn 2019-2024 (níos lú comhaltaí ná sa ghrúpa neamhailínithe).

## Féach freisin

* Grúpaí polaitíochta i bParlaimint na hEorpa
* Feisire de Pharlaimint na hEorpa
* An Grúpa d'Aontas Forchéimnitheach na Sóisialaithe agus na nDaonlathaithe

## Tagairtí

Catagóir:Parlaimint na hEorpa
Catagóir:Grúpaí polaitíochta i bParlaimint na hEorpa
Catagóir:Sinn Féin
Catagóir:Sóisialaithe Éireannacha
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1995
Joni Crone

Drámadóir agus gníomhaí leispiach is í Joni Crone. Ba í an chéad bhean aerach Éireannach a theacht amach go poiblí ar an teilifís tar éis di a bheith i láthair ar an Late Late Show sna 1980idí. Scríobh sí an dráma 'Ana Livia Lesbia'  sa bhliain 2017 faoina saol agus taithí.

## Tagairtí

Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine LADT
Catagóir:LADT
The Brave Little Toaster

Scannán beochana Meiriceánach is ea ***The Brave Little Toaster***.

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 1987
Catagóir:Scannáin Béarla
Imshruthú iompaithe an uisce feadh an Atlantaigh

mion|Físeánmion|Na sruthanna
mion|Físeán: imshruthú teirmeahalach / an crios iompair
Is éard atá i gceist le **imshruthú iompaithe an uisce feadh an Atlantaigh (IIUFA)** ná  imshruthú sreafaí uisce ón gcuid theas go dtí an chuid thuaidh an Aigéin Atlantach. Tarlaíonn  imshruthú teirmeahailíneach ná imshruthú sa bhfarraige de bharr difríochtaí teochta is salandachta an tsáile. Tá IIUFA an t-imshruthú teirmeahailíneach is mó ar domhan ar cheann de na príomhchórais a rialaíonn aeráid an domhain. Ní hionann é go díreach agus Sruth na Murascaille (cuid de mhórchóras IIUFA atá sa Sruth). 

## Lagú an chórais IIUFA
Tá na heolaithe ag dúil le hathruithe suntasacha a fheiceáil sna sruthanna luath nó mall leis an athrú aeráide.  Tá fianaise ann ó íomhánna satailíte agus ó fhoinsí eile a léiríonn go bhfuil córas IIUFA ag lagú cheana féin le scór bliain anuas, go bhféadfaimis a bheith ag druidim le huair na cinniúna, nó go deimhin go bhféadfaimis a bheith imithe thar ‘phointe claochlaithe’ cheana féin i ngan fhios dúinn toisc nach léir an tionchar san fhíorshaol ar an bpointe boise. 
Má thagann deireadh le Sruth na Murascaille, a thugann uisce te ón Mhuir Chairib go cóstaí thiar na hEorpa, beidh sé chomh fuar céanna in Éirinn agus a bhíonn sé i dTalamh an Éisc nó in áiteanna eile ar an domhanleithead céanna, toisc gur mó i bhfad an fuarú a tharlódh de bharr deireadh a theacht le Sruth na Murascaille ná an t-ardú teochta a tharlódh de bharr téamh an domhain i gcoitinne. I gcás córas IIUFA agus Sruth na Murascaille, má thiteann an tóin astu, d’fhéadfadh míle bliain dul thart sula dtiocfaidís ar ais – má thagann.

Ardú mór ar an teocht i lár, in oirthear agus i ndeisceart na hEorpa a tharlódh dá bharr, agus spéirlingí nach bhfacthas a leithéid riamh in Éirinn, sa Bhreatain, agus in iarthuaisceart na mór-roinne. 

## Éire
I gcás na hÉireann, is é an riosca is mó atá roimh an tír, dar leis an nGníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil, ná go lagóidh nó go dtitfidh as a chéile an céad seo IIUFA, ar sreafaí iad as a dtagann aeráid mheasartha na hÉireann.  Tá Éire ar an domhanleithead céanna le Labradar i gCeanada. Dúirt an Dúirt an tAire Eamon Ryan in 2024, "Dá gcaillfimis cosaint teochta IIUFA, d’fhéadfadh go mbeadh teochtaí geimhridh atá sa raon idir -10 gcéim agus -15 chéim agus teochtaí samhraidh nach teo ná 10 gcéim i ndán dúinn." 

## Féach freisin

* Sruth na Murascaille
* Sruth impholach Antartach
* An tAigéan Atlantach

## Tagairtí

Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Mara
Catagóir:Aigéaneolaíocht
Catagóir:An tAigéan Atlantach
Uimhir neamhdhleathach

Is éard is **uimhir neamhdhleathach** ann ná uimhir a léiríonn, ar dhóigh nó ar dhóigh eile, faisnéis atá neamhdhleathach i limistéar dlínse éigin. Is féidir aon fhaisnéis dhigiteach a ionchódú mar uimhir; dá bhrí sin, má tá sé mídhleathach faisnéis ar leith a tharchur, nó fiú a bheith i do sheilbh, d'fhéadfadh sé go bhfuil an uimhir féin mídhleathach freisin.

## Cúlra
Mar shampla, deirtear go bhfuil an uimhir heicsidheachúlach 09 F9 11 02 9D 74 E3 5B D8 41 56 C5 63 56 88 C0 mídhleathach sna Stáit Aontaithe. Is eochair criptiúcháin AACS í, rud a chiallaíonn, de réir tuairisce, gur féidir í a úsáid chun DVDanna nó dioscaí Blu-ray a foilsíodh roimh 2007 a dhíchriptiú. Seoladh roinnt litreacha “stop agus scoir” in 2007 inar maíodh gur “gléas sáraithe cóipchirt” í an eochair seo, agus go bhfuil sé neamhdhleathach í a fhoilsiú mar gheall ar fhorálacha frithsháraithe an DCMA (Acht Cóipchirt na Mílaoise Digití) sna Stáit Aontaithe.

Is féidir dearcadh ar aon chomhad íomhá nó ríomhchlár inrite mar uimhir dhénártha an-mhór. I limistéir dlínse áirithe, tá sé in aghaidh an dlí íomhánna áirithe a bheith i do sheilbh, mar shampla íomhánna faoi rún nó íomhánna graosta. Mar sin, d'fhéadfadh na huimhreacha a bhaineann leis na híomhánna seo a bheith neamhdhleathach freisin.

In 2011, thug Sony cás dlí in aghaidh George Hotz agus bhaill fail0verflow as srianta teicniúla sa Playstation 3 a shárú. Ba chuid den ghearán ná gur fhoilsigh siad eochracha PS3, agus bhagair Sony an dlí ar aon duine eile a d'fhoilseodh na heochracha.

## Tagairtí

Catagóir:Uimhreacha
Catagóir:Dlí
Catagóir:Cripteagrafaíocht
Sliabh Rainier

Stratabholcán  mór gníomhach i Sliabhraon na Cascáide, i Réigiún an Aigéin Chiúin Thiar Thuaidh sna Stáit Aontaithe, is ea **Sliabh Rainier**, (Béarla: *Mount Rainier*). Tá an sliabh suite i bPáirc Náisiúnta Shliabh Rainier, timpeall 95 km soir ó dheas ó Seattle.  Le airde mullaigh de 4,392 m, is é an sliabh is airde i Stát Washington, agus an sliabh is suntasaí go topagrafach sna Stáit Aontaithe thadhlacha  agus an sliabh is airde i Stua Bolcánach na Cascáide.

## Tagairtí
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na Stát Aontaithe
Ráth Torcaill

Is Séadchomhartha Náisiúnta i Cill Mhantáin é **Ráth Torcaill**.

## Suíomh
Tá Ráth Torcaill suite i gCoill Ghleann Daingin, 1.6 km (0.99 míle) siar ó thuaidh ó Bhaile Coimín, ag breathnú amach ar thaiscumar Abhainn na Life agus in aice le foinse na Moiréile.

## Stair
Creidtear go bhfuair an suíomh a ainm ón Meic Torcaill, teaghlach mór le rá Lochlannach-Gaelach i mBaile Átha Cliath sa 12ú haois. Tá an t-ainm céanna le fáil sa bhaile fearainn Baile Mhic Torcail (Béarla: *Curtlestown*), atá suite siar ó Chúirt an Phaoraigh. Tháinig an suíomh faoi smacht na Normannach ina dhiaidh sin. Tógadh créfort fáinneach mar sin ag Ráth Torcaill le linn na céime is luaithe de ghabháil na Normannach in Éirinn. De ghnáth bhí túr geata adhmaid acu, le bealach isteach le cabhsa le líneáil chloiche air agus bainc le líneáil cloiche orthu agus sonnach adhmaid ar a bharr. Tá an suíomh aitheanta ag Oifig na nOibreacha Poiblí mar cheann a bhfuil “tábhacht mhór stairiúil leis” tar éis staidéar seandálaíochta a dhéanamh ar an gceantar.

## Cur síos
Is ubhchruthach é an créfort fáinneach agus tá an limistéar lárnach ardaithe, cuimsithe ag bruach ard cré, móta seachtrach agus bruach seachtrach. Tá an bealach isteach ó dheas agus tá cabhsa trasna na díge.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Cill Mhantáin
Slí Cholmcille

[mion|[Gleann Cholm Cille ]]
Togra de chuid Fhoras na Gaeilge agus Bhord na Gàidhlig is ea ‘**Slí Cholmcille**’ oilithreacht ar fud Thír Chonaill. San Albain sna 2010idí, osclaíodh "St Columba’s Way" agus "the Way of St Andrew’s" agus tá an-rath ar na cosáin fhad-achair seo. Nascann Slí Cholmcille Éire agus Albain le sraith de chonairí a bhaineann le Naomh Colmcille agus naoimh luath-Chríostaí eile.

Tá súil ag lucht a eagraithe leithéid ‘Camino de Santiago’ in Ultaibh, nó togra turasóireachta cultúrtha, a fhorbairt, bunaithe ar Naomh Colmcille agus ar na háiteanna a bhaineann leis. Baineann Slí Cholmcille le Colmcille, comhpháirtíocht idir Foras na Gaeilge agus a leathbhreac in Albain, Bòrd na Gàidhlig.

## Féach freisin

* Colm Cille

## Tagairtí

Catagóir:Oilithreachtaí
Catagóir:Colm Cille
Catagóir:Contae Dhún na nGall
Catagóir:Foras na Gaeilge
Scríobh Leabhar

Spreagann an feachtas **Scríobh Leabhar** páistí in Éirinn le leas a bhaint as a gcumas cruthaitheach agus leabhar a scríobh i nGaeilge. Foras na Gaeilge a urraíonn an comórtas seo.

Reáchtáiltear an tionscadal i gcomhpháirt le hionaid oideachais éagsúla ar fud na hÉireann. Tugann Scríobh Leabhar deis do pháistí bunscoile a gcuid leabhar féin a scríobh, a dhearadh, agus a fhoilsiú as Gaeilge. Cuireann an tionscadal léitheoireacht agus scríbhneoireacht na Gaeilge chun cinn i measc páistí óga.

Déanann na páistí a gcuid leabhar féin a scríobh, a mhaisiú agus a cheangal faoi threoir a múinteoirí. Cuireann an tionscadal an-bhéim ar an bpróiseas scríbhneoireachta féin, agus is tionscadal an-solúbtha atá ann. Féadann gach páiste sa rang a leabhar féin a scríobh ina aonar, nó comhoibriú i ngrúpaí, nó is féidir leis an rang ar fad leabhar a scríobh le cheile. Faigheann gach páiste a ghlacann páirt i Scríobh Leabhar teastas agus duais.

## Tagairtí

Catagóir:Oideachas in Éirinn
Catagóir:Gaeloideachas
Catagóir:Scríbhneoirí do pháistí
Cumann Idirnáisiúnta na gCoimisinéirí Teanga

Tá sé d’aidhm ag **Cumann Idirnáisiúnta na gCoimisinéirí Teanga** (IALC) cearta, comhionannas agus éagsúlacht i gcúrsaí teanga a chur chun cinn ar fud an domhain agus tacaíocht a thabhairt do choimisinéirí teanga le hardchaighdeáin phroifisiúnta a bhaint amach. Tionóladh an chéad chomhdháil de Chumann Idirnáisiúnta na gCoimisinéirí Teanga in Barcelona in 2013 agus tá an cumann ag dul ó neart go neart ó shin.

Tionóladh comhdháil na bliana 2024 i gCaerdydd sa Bhreatain Bheag agus ba é “Beatha teanga í a labhairt: úsáid teangacha mionlaigh agus oifigiúla mhéadú” an téama. Ba í Coimisinéir Teanga na Breataine Bige, Efa Gruffudd Jones, a rinne óstáil ar an ócáid, a seoladh i bhfoirgneamh Senedd Cymru (Parlaimint na Breataine Bige). Leagadh an-bhéim ar na caighdeáin teanga, meicníocht dhlíthiúil chun cearta Breatnaise a chinntiú agus a chosaint. Pléadh na bealaí ina gcuireann na caighdeán le húsáid na Breatnaise mar theanga oibre agus rinneadh cur síos ar an tacaíocht a thugann an Lárionaid Náisiúnta d’Fhoghlaim na Breatnaise d’fhostaithe comhlachtaí poiblí.

Labhair Coimisinéir Teanga na hÉireann, Séamas Ó Concheanainn ar na hathruithe reachtaíochta le déanaí a fhágann go dtabharfar feidhm do chaighdeáin teanga in Éirinn amach anseo. Bhí an Dr John Walsh, Clárbhainisteoir Pleanála Corparáidí i láthair thar ceann Fhoras na Gaeilge.
Starr (anatamaíocht)

San anatamaíocht, is éard is  **starr** ann (   ) ná fiafhás fíocháin nó teilgean ó choirpín níos mó.  Mar shampla, i veirteabraí, d’fhéadfadh starr a úsáid le haghaidh 'ceangail mhatáin' agus 'luamhánachta' (mar atá i gcás starrtha trasnacha agus spíonacha), nó chun ailt shionóibhigh a dhéanamh le veirteabraí eile, (mar atá i gcás na starrtha altacha).  Baintear leas as an téarma freisin ag an leibhéal miocranatamaíoch, áit ar féidir le cealla starrtha a bheith acu; a leithéid agus fabhráin. Ag brath ar an bhfíochán, féadfar leas a bhaint as téarmaí eile, mar shampla apaifiseas, meallán, nó cnap.
## Tagairtí
Catagóir:Anatamaíocht
Van Jones

Anailísí polaitiúil Meiriceánach, pearsantacht na meán, dlíodóir, údar, agus abhcóide um chearta sibhialta is ea **Anthony Kapel** " **Van** " **Jones** (rugadh 20 Meán Fómhair, 1968).  Is údar mórdhíola an New York Times trí huaire é, óstach agus rannpháirtí CNN, agus buaiteoir Ghradam Emmy 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a d'fhreastail Yale Law School
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
The Murder Machine

Paimfléad is ea **'The Murder Machine**' (Gaeilge: **An tInneall Dúnmharaithe**) le Pádraig Mac Piarais a foilsíodh i mí Eanáir 1916.  

## Cúlra

### Oideachas an Phiarsaigh féin
D’fhreastail an Piarsach féin ar scoil phríobháideach ó 1886 go 1891, ansin d'fhreastail sé ar Mheánscoil na mBráithre Críostaí, Rae an Iarthair ó 1891 go 1896.  Rinne sé scrúdú máithreánach de chuid an Ollscoil Ríoga na hÉireann in 1898 agus bronnadh céimeanna Baitsiléir Ealaíon agus Baitsiléir Dlíthe air faoi 1901.  Ba iad na hábhair ealaíon a bhí aige ná Gaeilge, Béarla agus Fraincis. 

### An Piarsach mar oideachasóir
D'fhostaigh na Bráithre Críostaí é mar theagascóir ina gcuid scoileanna.  Chomh maith le freastal ar léachtaí sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath thug sé léachtaí páirtaimseartha ar an nGaeilge ansin ó 1899 go 1902 agus mhúin sé Gaeilge i gColáiste Alexandra ó 1904 go 1905.  Thug sé léachtaí níos foirmiúla ar an nGaeilge sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath ón mbliain 1906 amach.

Bhí sé gníomhach i Scoil Naomh Éanna a reáchtáil. 

## Paimfléad
Sa phaimfléad cháin sé an córas scoile a bhí ann mar gheall ar "*the national factor*" a eisiamh.  Scríobh sé; *"The school system which neglects it, commits, even from the purely pedagogic point of view, a primary blunder. It neglects one of the most powerful of educational resources*".  D’áitigh sé *"In a true education system religion, patriotism, literature, art and science would be brought in such a way into the lives of boys and girls as to affect their character and conduct".*  Scríobh sé *"The main object in education is to help the child to be his own true self." agus gurbh í an aidhm ná " "to foster the elements of character native to the soul, to help bring these to their full perfection, rather than to implement exotic excellences"* 

D’áitigh sé ar son athchóiriú nach raibh ann ach *"a plea for freedom within the law*". Ba cheart go mbeadh saoirse ag múinteoirí cinneadh a dhéanamh faoin méid a theastaigh ó dhaltaí a fhoghlaim gan ualach an chórais scrúdaithe stáit. In Éirinn neamhspleách amach anseo bheadh an córas scoile dátheangach.

Chuir sé i gcoinne an stáit, a leag béim ar churaclaim agus scrúduithe caighdeánacha. Bhí scoileanna á reáchtáil ag eaglaisí den chuid ba mhó, cé nach ndearna sé tagairt ach amháin do *Clongowes Wood College* agus tagairt fhánach don eaglais a choinnigh“ "*a portion of the machinery*".

## Féach freisin

* Séamus Barra Ó Súilleabháin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* The Murder Machine – Corpas Téacsanna Leictreonacha – Coláiste na hOllscoile, Corcaigh
* Pearse and Education – Oidhreacht Éireann

Catagóir:Pádraig Mac Piarais
Catagóir:Paimfléid
Airéine Verona

clé|mion|Ceolchoirm ollmhór san Airéine ar an 26 Bealtaine 2012
Tá **Airéine Verona** suite in Piazza Bra, Verona i dtuaisceart na hIodáile.   Thóg na Rómhánaigh an airéine seo sa chéad aois, timpeall 30-31AD.   Dhá mhíle bliain de stair atá fós ina sheasamh ann.

Ludis an t-ainm a thug na Rómhánaigh ar an airéine, focal Laidine a chiallaíonn spórt nó cluiche. Mar sin de, ionad cluichí, le rásanna carabad san áireamh, ab ea é. San am sin freisin, bhíodh fuílleach spáis le haghaidh 30,000 de lucht féachana. Ach le céad bliain anuas anois, is ionad ceoldrámaíochta é a bhfuil clú domhanda air, le spás ann anois do fiche míle. Gach bliain reáchtáiltear Seisiún Ceoldrámaíochta Verona ann agus réalta mór le rá i láthair, mar shampla Placido Domingo.

## Féach freisin

* An Colasaem sa Róimh

## Tagairtí
 

 
Catagóir:Ionaid turasóireachta
Catagóir:An Iodáil
Catagóir:An tSean-Róimh
Séipéal na Tulaí

mion| Séipéal na Tulaí
mion| Cros ag Séipéal na Tulaí
mion| Séipéal na Tulaí
Séipéal ársa i gContae Bhaile Átha Cliath, Éire is ea **Séipéal na Tulaí**.

## Suíomh
Tá Séipéal na Tulaí suite i mBaile an Locháin, Dún Laoghaire-Ráth an Dúin, 500 m soir ó dheas ó stad Luas Bhaile an Locháin.

## An foirgneamh
Baineann bunstruchtúr na heaglaise leis an 6ú-9ú haois AD. Ainm ársa amháin is ea *Telach-na-nun ecspop* (Tulach na n-easpag) agus caithfidh gur ionad tábhachtach a bhí ann dá mbuailfeadh easpaig le chéile ann. Tá finscéal ann gur thosaigh seachtar easpaig as sin chun cuairt a thabhairt ar Naomh Bríd i gCill Dara. In áiteanna eile luaitear na heaspaig seo mar " Seacht Easpaig Chábán tSíle " ( Alice Curtayne, *Saint Brigid of Ireland*) 

I 1179 tugadh an Eaglais do Phrióireacht an Spioraid Naoimh.

Chuir na Normannaigh an sainsailéir, atá níos leithne ná an corp eaglaise, leis ag deireadh an 12ú haois nó ag tús an 13ú haois. Cuireadh an saingeal neamhghnách níos mó leis an corp eaglaise go luath sa 13ú haois agus tá áirse cruinn agus dhá fhuinneog thoir ceann cruinn ann. Baineann an corp eaglaise leis an 13ú haois.

Bhí an séipéal in úsáid go dtí thart ar 1615. Tháinig sé faoi údarás Ardeaglais Chríost, Baile Átha Cliath, a sholáthair chléir chun é a choinneáil ag imeacht. Tuairiscíodh go raibh sé i riocht maith nuair a scrúdaíodh é i 1615, ach de réir tuairisce i 1630 go ndearnadh dochar mór dó i stoirmeacha le déanaí. Ina dhiaidh sin tréigeadh é agus thit i bhfothrach é.

### Crosa
Tá an chros le taobh an bhóthair suite ar phlionta agus tá sí tiomnaithe do James Crehan (Grehan) a shábháil an Chrois ó bheith caite de réir dealraimh nuair a bhí leibhéal an bhóthair á choigeartú ag deireadh na 1800í. Déanann an plionta an ithir a bhaintear a mhacasamhlú ag fágáil an Cros ina seasamh ag a bun airde. Tá sraith céimeanna caite ar thaobh amháin den phlionta a ligeann do dhuine dreapadh suas agus féachaint go géar ar an gCros.

Tá an dara cros sa pháirc os comhair an séipéal agus is féidir teacht air seo trí claí íseal adhmaid. Baineann an chros seo leis an 12ú haois agus deirtear go bhfuil sí tiomnaithe do Naomh Bríd freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Bhaile Átha Cliath
Liosta d’Impirí na Róimhe

Ba rialtóirí Impireacht na Róimhe iad Imprí na Róimhe ó bhronnadh an t-ainm agus an teideal de Augustus go Octavian ón Seanad na Róimhe i 27 RC ar aghaidh. Lean an teideal sin ar aghaidh ó Augustus go dtí a chomharbaí, agus thar ama, fuair siad níos tiarnúla agus níos tiarnúla.

## Principate ( 27 RC - AD 284)
Féin-fhrithchiallach

Is éard is **féin-fhrithchiallach** ann ná focal nó frása a bhfuil dhá bhrí fhrithchiallach leis. Mar shampla, ciallaíonn an frása *ar ball* “i gceann tamaillín” san abairt “feicfidh mé ar ball thú”, ach ciallaíonn sé “tamall ó shin” san abairt "bhailigh sé thart ar ball".

Tagann samplaí eile ón réimír *an-* i nGaeilge, a bhfuil dhá bhrí leis — an ghnáthbhrí a threisíonn aidiachtaí (*an-mhaith*, *an-bheag*), chomh maith le brí dhiúltach níos annaimhe (*anuasal* — “umhal, uiríseal”, *anaosta* — “óg, óigeanta”). Scríobhtar an chéad réimír le fleiscín, ach fuaimnítear na péirí *anuasal/an-uasal* agus *anaosta/an-aosta* ar an gcaoi chéanna, agus mar sin deirtear gur féin-fhrithchiallaigh iad.

### Samplaí i mBéarla
* *cleave*, br. — “cloígh” nó “gearr”.
* *dust*, br. — “deannach a ghlanadh” nó “púdar a spré” (m.sh. sa chócaireacht).
* *oversight*, af. — “maoirseacht” nó “dearmad”.
* *sanction*, br. — “pionós a ghearradh” nó “ceadaigh”.

## Tagairtí

Catagóir:Séimeantaic
Réigiún Shasana

Is iad **Réigiúin Shasana**, ar a dtugtaí na hOifigí Rialtais do Réigiúin Shasana ann ná an tsraith is airde de rannán fo-náisiúnta i Sasana. Bunaíodh iad i 1994  agus leanann siad teorainneacha na gcontaetha 1974–96. Is ag leanúint na hiar-réigiúin chaighdeánacha a bhí ann sna na 1940idí atáthar, a lean teorainneacha Contae riaracháin 1889-1974. Idir 1994 agus 2011, bhí feidhmeanna cineachta i bpáirt ag na naoi réigiún go léir; ní chomhlíonann siad an ról seo a thuilleadh, ach tá siad fós á n-úsáid chun críocha staidrimh teoranta. 

Fad is a bhí an Ríocht Aontaithe ina ball den Aontas Eorpach, shainmhínigh siad limistéir (toghcheantair) chun críocha toghchán do Pharlaimint na hEorpa. Bhain Eurostat úsáid astu freisin chun aicmiú coiteann d’aonaid chríochacha ar mhaithe le staidreamh (NUTS), laistigh den Aontas Eorpach, ar tháinig réigiúin den Leibhéal Críochach Idirnáisiúnta (ITL) (" réigiúin ITL 1 ") ina n-ionad i 2021.

Tá Méara agus Tionól tofa go díreach ag Réigiún Londan. Tá boird cheannairí na n-údarás áitiúil ag sé réigiún chun cabhrú le comhghaolú a dhéanamh ar bheartais cheannlíne na n-údarás áitiúil. Níl aon fheidhmeanna riaracháin ag an dá réigiún eile a thuilleadh, tar éis dóibh deireadh a chur le boird cheannairí réigiúnacha na n-údarás áitiúil.
## Tagairtí


Catagóir:Réigiúnachas (polaitíocht) sa Ríocht Aontaithe
Catagóir:Cineálacha forannta sa Ríocht Aontaithe
Catagóir:Bunaíochtaí 1994 i Sasana
Catagóir:Díbhunaithe 2011 i Sasana
Catagóir:Iar-fhorannta Shasana
Ardchros Chionn Eitigh

mion| Íomhá snoite de Ádhamh agus Éabha
Ardchros agus Séadchomhartha Náisiúnta atá suite in aice le Cionn Eitigh, Contae Uíbh Fhailí, Éire is ea  **Ardchros Chionn Eitigh**.

## Suíomh
Tá Crois Chionn Eitigh ar thailte Chaisleán Chion Eitigh, a tógadh ar bhruach thiar Abhainn na Camchuairte, timpeall 1.5 km (1 mhíle) soir ó shráidbhaile Cionn Eitigh.

## Stair
Thóg Naomh Finnian ó Chluain Ioraird (470–549) mainistir ar an suíomh, agus tá baint ag an ardchros leis an mhainistir seo.

Maíonn an finscéal áitiúil gur thóg Naomh Colmán an chros mar chomóradh ar thiontú a athar, Óengus mac Nad Froích (430–489), ag Naomh Pádraig. Clúdaíodh an chros le snoíodóireacht sa 9ú haois ag Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid (b. 862), Ardrí na hÉireann.

## Cur síos
Tá an chros déanta de ghaineamhchloch (ní de bhunús áitiúil) agus tá sí 2.4 m (7.9 tr) ar airde.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Uíbh Fhailí
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Ardchrosa
Úsáid Talún, Athrú ar Úsáid Talún agus Foraoiseacht

mion|Úsáid talún
**Úsáid Talún, Athrú ar Úsáid Talún agus Foraoiseacht** is ciall le LULUCF, earnáil nó catagóir a úsáidtear chun monatóireacht a dhéanamh ar astaíochtaí agus iad a thuairisciú. Ag brath ar an tslí a mbaintear úsáid as an talamh, féadfaidh sé a bheith ina:

* fhoinse astaíochtaí

nó 

* ina linn charbóin.

Déantar rialáil ar LULUCF faoi dhlí an AE. Ina theannta sin, caithfidh Rialtais an domhain tuairisc a thabhairt do na Náisiúin Aontaithe ar astaíochtaí LULUCF agus ar bhaint gháis ceaptha teasa de bharr thalamhúsáidí éagsúla agus cleachtais éagsúla um bhainistiú talún. Áirítear orthu sin:

– dífhoraoisiú

– foraoisiú

– tailte móna a dhraenáil

– curaíocht agus talamh a úsáid le haghaidh innilt ainmhithe.

## Féach freisin

* Dífhoraoisiú agus foraoisiú

## Tagairtí

Catagóir:Talmhaíocht
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Foraoisí
Catagóir:Úsáid talún
Arramara Teo

Bunaíodh an comhlacht próiseála feamainne **Arramara Teo** sa bhliain 1947 agus cruthaíodh fostaíocht lánaimseartha thábhachtach sna monarchana a bhí ag an chomhlacht in dhá cheantar Gaeltachta – Cill Chiaráin i gConamara agus an Clochán Liath i gCo Dhún na nGall.

Tháinig deireadh leis an éileamh mór a bhí ar fheamainn in Albain agus dhún an mhonarcha i nDún na nGall. Ghlac Údarás na Gaeltachta úinéireacht ar Arramara in 2006.

### Cearta
Le linn 2025/2026, rinne Arramara iarratais ar cheadúnais bainte feamainne  ar stráicí a shín ó Bhaile an tSléibhe i Ros an Mhíl go Cloch na Rón i gConamara. Ach léirigh bainteoirí feamainne an-imní faoi go raibh fóilió le bainteoirí san áireamh ar na mapaí sna hiarratais.

## Féach freisin

* Feamainn

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí Éireannacha
Catagóir:Údarás na Gaeltachta
Catagóir:An Clochán Liath
Catagóir:Scannail Pholaitiúla in Éirinn
Catagóir:Feamainn
Talasaiteiripe

[mion|sa [An Iordáin|Iordáin]]
Baineann **talasaiteiripe** úsáid as uisce sáile mar chineál teiripe.  Cabhraíonn sé corp an duine a chur ar maos in uisce sáile, a deirtear.

### Stair
Tháinig an-tóir ar shnámh san fharraige sa 19ú haois, agus síleadh gur teiripe mhaith a bhí ann. Ag deireadh na haoise sin, d’oscail an Dr. Louis Bagot institiúid i Roscoff sa Bhriotáin a bhain úsáid as uisce te mara agus feamainn le feabhas a chur ar dhaoine a raibh dathacha orthu nó ar tharla timpiste dóibh.

Tháinig rath air sna 1960idí nuair a chuaigh an curadh-rothaí Louison Bobet go dtí an t-ionad ag Roscoff i ndiaidh dó timpiste tráchta tromchúiseach a bheith aige. Tháinig biseach dochreidte air, ansin chuidigh sé le hionaid nua a chur chun cinn. Sna 2000idí, bhí caoga ionad *thalassotherapy *ar chóstaí na Fraince, agus iad ag gealladh gur féidir leo chóir a bheith achan easláinte faoin spéir a leigheas.  

### Folcadáin fheamainne na hÉireann
Tá an comhlacht  Voya Spa nó "Celtic Seaweed Baths" ag cur folcadh feamainne ar fáil.

## Féach freisin

* Suathaireacht 

## Tagairtí

Catagóir:Uisce
Catagóir:Sláinte mheabhrach
Catagóir:Teiripe
Catagóir:Feamainn
Catagóir:Suathaireacht
Catagóir:Féinchúram
The Adventures of Jimmy Neutron, Boy Genius

Is sraith ghrinn Mheiriceánach do dhéagóirí é ***The Adventures of Jimmy Neutron, Boy Genius*** a craoladh ar an Nickelodeon ó 20 Iúil 2002 go dtí 25 Samhain 2006. John A. Davis a chruthaigh an tsraith.

## Naisc sheachtracha

* 

Catagóir:Cartúin
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2002
Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Catagóir:Cláir Nickelodeon
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2006
Aigéad próipianach

Aigéad carbocsaileach a tharlaíonn go nádúrtha le foirmle cheimiceach CH3CH2CO2H is ea **aigéad próipianach** (Gréigis: πρῶτος : *prōtos*, a chiallaíonn "an chéad ", agus πίων: *píōn*, a chiallaíonn "saill"; ar a dtugtar **aigéad própánóch** freisin). Is leacht é le boladh géar agus gránna atá cosúil le boladh coirp. Tugtar **própánáití** nó **própánóáití** ar na hainiain CH3CH2CO2- chomh maith leis na salainn agus na heistir d'aigéad próipianach.
## Tagairtí

Catagóir:Breiseáin E-uimhreacha
Catagóir:Aigéid sailleacha
Catagóir:Ceimiceáin bhréana
Catagóir:Aigéid
David Levine

Ealaíontóir agus maisitheoir Meiriceánach ab ea **David Levine** (20 Nollaig, 1926 &#x2013; 29 Nollaig, 2009) . Cáil air as a chuid scigphictiúir in *The New York Review of Books* . Thug Jules Feiffer "the greatest caricaturist of the last half of the 20th Century" air.
## Naisc sheachtracha
*	Welcome to D. Levine Ink 
*David Levine
## Tagairtí

Catagóir:Maisitheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2009
Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Aigéad bútarach

Aigéad carbocsaileach ailcile slabhra dhírigh é **aigéad bútarach**, ar a dtugtar freisin faoin ainm córasach **aigéad bútánóch**, leis an bhfoirmle cheimiceach CH3CH2CH2CO2H.  Is leacht olúil gan dath é le boladh bréan.  Is isiméir é aigéad iseabhútarach (aigéad 2-meitilphrópánóch). Tugtar **búitráití** nó **bútánáití** ar shalainn agus ar eistir d'aigéid bhútairigh. Ní tharlaíonn an t-aigéad go forleathan sa nádúr, ach tá a eistir go forleathan. Is ceimiceán tionsclaíoch coitianta é  agus comhpháirt thábhachtach i bputóg  mhamach.
## Tagairtí
Catagóir:Blasanna
Catagóir:Aigéid alcánócha
Catagóir:Aigéid sailleacha
Catagóir:Ceimiceáin bhréana
Catagóir:Bithmhóilíní
Catagóir:Aigéid alcánócha
Alamhagh agus Inbhir Ghrainnse

Is toghcheantar parlaiminte i dTeach na dTeachtaí **é Alamagh agus Invergrange** ( Béarla : *Alloa and Grangemouth* ).

Cruthaíodh é don olltoghchán sa bhliain 2024 agus tá sé mar chuid den cheantar ó dheas d' Uisge For san Eaglais Bhreac agus an chuid lastuaidh d'Uisge For in Ochail agus Siorrachd Pheairt a Deas.  Tá Alamhagh  agus Inbhir Ghrainnse féin sa cheantar seo, mar aon leis an gCarrann, Clach Mhanainn, Tulach Bòide agus Tulach Cultraidh. 

Ba sprioc-thoghcheantar parlaiminte de chuid Phàrtaidh Alba é agus bhí páirc ola Inbhir Ghráinseach a choinneáil ar oscailta mar chuid dá fhorógra.  agus  Coinneach MacAsgaill, an t-iarrthóir is cáiliúla de chuid an pháirtí, sa cheantar seo. Fuair sé 638 vóta, 8ú háit, agus chaill sé a éarlais. Bhuaigh Brian Leishman an suíochán don Lucht Oibre agus John Nicolson do *Phàrtaidh Nàiseanta na h-Alba* sa dara háit. 
## Feisire Parlaiminte (FP)

## Tagairtí
Isipeantán

Is hidreacarbón sáithithe slabhra bhrainsigh ( alcán ) é **isipeantán**, ar a dtugtar **meitibilbután** nó **2-meitilbútán** freisin, le cúig adamh carbóin, a bhfuil foirmle C5H12 nó CH(CH3)2(C2H5) aige.

Is leacht so-ghalaithe agus inadhainte é. Tá sé ar cheann de thrí isiméir struchtúracha leis an bhfoirmle mhóilíneach C5H12, na cinn eile a bheith peantán (n-peantán ) agus neoipeantán (2,2-démheitiolprópán).

Úsáidtear isipeantán go coitianta i gcomhar le nítrigin leachtach chun teocht teocht leachtfholcadáin −160 ° C a bhaint amach. De ghnáth bíonn 1% nó níos lú isipeantáin sa ghás nádúrtha , ach is comhpháirt shuntasach de ghás nádúrtha é.
## Tagairtí
Catagóir:Alcáin
Pluais Karampuang

[mion|Páirc Náisiúnta Bantimurung-Bulusaraung i ndeisceart na h[An Indinéis|Indinéise]]
Pluais bheag phailéiliteach shármhaisithe san Indinéis ó timpeall 52,000 RC is ea **Pluais Karampuang**. Tá an phluais suite  ar oileán Sulawesi i bPáirc Náisiúnta Bantimurung-Bulusaraung i ndeisceart na hIndinéise.  Tá cáil uirthi as an bpéintéireacht is an ghreanadóireacht nádúraíoch mhúrach d'ainmhithe

Creidtear gurb é fionnachtain ealaíne uaimhe i Karampuang an radharc is sine ar domhan a léirítear san ealaín fíorach. Tá an phéintéireacht ar a laghad caoga míle bliain d’aois agus léiríonn sé muc allta in aice le trí fhíor atá cosúil le daoine. Mar gheall ar an suíomh a bheith ag taobh aghaidh aille, creidtear gur thug na daoine cuairt go sonrach air chun péinteáil. Tháinig an fhionnachtain seo, foilsithe san iris *Nature* ar an 3 Iúil 2024, salach ar an toimhde a bhí ann le fada, gurbh í an Eoraip áit bhreithe na healaíne uaimhe.

## Féach freisin

* An tSulaivéis
* Pluais Lascaux
* Ealaín Phailéiliteach

## Tagairtí

Catagóir:Pluaiseanna
Catagóir:Pluais Karampuang
Catagóir:Stair na hIndinéise
Catagóir:Éabhlóid
Catagóir:Ealaín réamhstairiúil
Catagóir:Ré Phailéiliteach
Catagóir:Ealaín uaimhe
Teascóg

mion
I gcúrsaí ríomhaireachta, is é an **teascóg**. an t-aonad is lú is féidir a rochtain ar dhiosca. Nuair a dhéantar diosca a fhormáidiú, roinntear i rianta agus i dteascóga é. Is ciorcail chomhlárnacha ar an diosca iad na rianta agus is deighleáin taobh istigh de gach ciorcal iad na teascóga.

Bíonn méid gach teascóige i gcomhréir le méid na huillinne gafa inti.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhaireacht
Liam Mac Carráin

Bhí **Liam Mac Carráin** (nó *William Carson*) (1916-1998) ina scríbhneoir agus ina ghníomhaí ar son na Gaeilge i mBéal Feirste. Thuill sé gnaoi an phobail mar scéalaí agus mar scríbhneoir. Ba sna tríochaidí a thug sé grá don teanga den chéad uair. Chaith sé go leor dá chuid ama i nGaeltacht Dhún na nGall agus sult á bhaint aige as seanchas Mhicí Sheáin Néill (1901-1981). Bhí sé ina chúltaca ag Cumann Chluain Ard agus bhíodh fonn amhránaíochta agus scéalaíochta air i gcónaí ann, oícheanta Sathairn. Faightear léargas an-bheo ina chuid leabhar *Is Cuimhin Liom an t-Am*, *Seo, Siúd agus Siúd Eile* ar chúinsí an lucht oibre i mBéal Feirste sna 1930í, ar Bhóthar na bhFál agus ar an tSeanchill, agus Liam ag obair don Royal Mail. Le linn na dTrioblóidí dorcha, d'eagraigh sé ranganna oíche Gaeilge do Chaitlicigh agus do Phrotastúnaigh araon faoi scáth Chumann Oideachais na nOibrithe.

Mic leis iad Liam Carson agus Ciarán Carson.

Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Scéalaithe Gaeilge
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Shane Ó Curraighín

Is iriseoir as Gaeltacht Thír Chonaill é **Shane Ó Curraighín**, atá ina Chomhfhreagraí an Iarthuaiscirt ag RTÉ, agus na blianta caite aige ag obair ar chláracha nuachta TG4 agus RTÉ.

## Gairm
As Teileann in iardheisceart Dhún na nGall dó.

Thosaigh Ó Curraighín ina iriseoir ilmheáin le RTÉ sa bhliain 2016.  

Is ag obair ar an gclár cúrsaí reatha Gaeilge *7Lá* a bhí Ó Curraighín ó 2021 go dtí 2024.

Tháinig sé i gcomharbacht ar Eileen Magnier in 2024.  Tá Ó Curraighín ag tuairisciú ar chúrsaí sóisialta, eacnamaíochta, cultúir agus polaitíochta i réigiún an Iarthuaiscirt lena n-áirítear Dún na nGall, Liatroim agus Sligeach.

## Féach freisin

* Lucht RTÉ

## Tagairtí

Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha

  
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
An Oighearthréimhse Dheiridh

[mion|[Eiscir Riada|Eisir Riada]]
Mhair **an Oighearthréimhse Dheiridh** níos mó ná 100,000 bliain, ó ~115,000 go dtí 11,700 bliain ó shin. Tugtar **an Oighearaois Deiridh** nó go simplí **an Oighearaois** uirthi freisin.

Is cuid de sheicheamh mór de thréimhsí oighreacha agus idiroighreacha í an Oighearthréimhse Dheiridh ar a dtugtar an tOighriú Ceathartha. Thosaigh an tOighriú Ceathartha thart ar 2,588,000 bliain ó shin agus tá sé fós ar siúl. Thosaigh an tOighriú agus an Tréimhse Cheathartha atá ar siúl anois nuair a foirmíodh oighearchaidhp an Artaigh. Thosaigh foirmiú oighearchaidhp an Antartaigh níos luaithe, thart ar 34 milliún bliain ó shin, i lár na Ré Caenasóiche. Tháinig an oighearthréimhse roimhe sin, an Oighearthréimhse Leathdheireanach, chun deiridh thart ar 128,000 bliain ó shin. Bhí sí níos déine ná an Oighearthréimhse Dheiridh in áiteanna áirithe, mar shampla in Éirinn, ach ní raibh sé chomh dian sin in áiteanna eile.

## Féach freisin
* An oighearaois bheag
* Oighearaois
* Eiscir Riada

## Tagairtí

 

Catagóir:Oigheareolaíocht
Catagóir:Réamhstair na hÉireann
Pàdraig MacAoidh

Is cainteoir dúchais Gàidhlig é **Pádraig Mac Aoidh** (*Peter Mackay*), as Oileán Leòdhais. Is acadóir, scríbhneoir agus craoltóir é agus tá tionchar ag oidhreacht teanga an oileáin sin ar a chuid scríbhinní. Ghnóthaigh sé MA ó Ollscoil Ghlaschú agus tá dochtúireacht aige ó Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath. Bhí poist aige in Ionad Filíochta Séamus Heaney, Ollscoil na Banríona, Béal Feirste; Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath agus an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath; agus ag Sabhal Mòr Ostaig, áit a raibh sé ina scríbhneoir cónaithe. D’oibrigh sé freisin mar iriseoir agus léiritheoir nuachta teilifíse don BBC.

Scríobh Pádraig monagraf ar shaothair Shomhairle MhicGill-Eain (RIIS, 2010), agus tá eagar curtha aige ar bhailiúcháin aistí ar nua-fhilíocht na hÉireann agus na hAlban agus ar litríocht Ghaeilge na hAlban. Faoi láthair, tá sé ag obair ar leabhar le Wordsworth agus Séamus Heaney, agus tá eagarthóireacht déanta aige, i gcomhpháirt le hIain S. McPherson, ar *An Leabhar Liath / The Light Blue Book*, díolaim filíochta grá agus filíochta collaí, a d'fhoilsigh Luath Press sa bhliain 2016 agus ar bronnadh Duais Dhomhnaill Meek air.

Chonacthas a chuid filíochta den chéad uair sa phaimfléad ‘From Another Island’’ (Clutagh Press, 2010), agus sa chnuasach *Gu Leòr*, a d’fhoilsigh Acair sa bhliain 2015.

Sa bhliain 2024 ainmníodh Pádraig Mac Aoidh mar *Makar* (focal Albainise a chiallaíonn 'déantóir') ról mar Fhile Náisiúnta na hAlban, an chéad uair a bhí file Gaelach sa ról sin.

Catagóir:Acadóirí Albanacha
Catagóir:Scríbhneoirí Albanacha
Catagóir:Scríbhneoirí Albanacha
Catagóir:Craoltóirí Albanacha
Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Scríbhneoirí Gàidhlig
Catagóir:Daoine Albanacha
GaelGoer

Is aip fóin póca é **GaelGoer**, atá ar fáil saor in aisce, agus a thugann deis do dhaoine le Gaeilge teacht le chéile agus cumarsáid a dhéanamh. 

### Stair
Seoladh an chéad leagan de GaelGoer in 2022. Is comhlacht cláraithe é GaelGoer. Is iad Luke Middleton agus Nóirín Ní Bhraoin an bheirt chomhpháirtithe sa gcomhlacht.

Is saineolaí teicniúil é Luke agus comhbhunaitheoir den chomhlacht DataDyne Consulting. Is iarmhúinteoir bunscoile agus Príomhshíceolaí ar Bhord Oideachais agus Oiliúna Chathair Bhaile Átha Cliath í Nóirín Ní Bhraoin. Bronnadh bonn óir ar Luke mar gheall ar an aip a dhear sé mar chuid den chéim mháistreachta i gColáiste na Tríonóide.

Is obair dheonach atá ar siúl ag gach duine atá ag cabhrú leo ar GaelGoer.

Bronnadh Séala Eorpach Teanga 2019 ar GaelGoer agus dhá bhonn óir ó Ghlór na nGael in 2022.

### Aip
mion|Cur i láthair faoin aip
Is é an aidhm atá ag GaelGoer labhairt na Gaeilge, ar gach leibhéal, a chur chun cinn trí chainteoirí Gaeilge a chur i dteagmháil lena chéile trí fheidhmeanna GaelGoer, feidhmiúlachtaí a bhí roghnaithe sa taighde ag cainteoirí Gaeilge.
Leis an aidhm seo a chur i gcrích tá trí fheidhm ag GaelGoer:

# IMEACHTAÍ: Cuireann GaelGoer cainteoirí Gaeilge ar an eolas faoi imeachtaí as Gaeilge ar fud na tíre agus thar lear.
# ANSEO: Tá mapa le siopaí, oifigí, caiféanna srl ina mbíonn seirbhís trí Ghaeilge ar fáil, 
# LÁMH SUAS a thugann an deis dul i dteagmháil, ar théacs, le cainteoirí Gaeilge atá cláraithe leis an aip, in áiteanna ar fud an domhain.

Is féidir GaelGoer a íoslódáil saor in aisce ó na haipmhargaí. Tá GaelGoer ar Instagram agus ar Facebook.

## Féach freisin
*[ Nóirín Ní Bhraoin Gaelgoer](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Gaelgoer_the_first_communication_app_as_Gaeilge_(in_Irish)_N%C3%B3ir%C3%ADn_N%C3%AD_Bhraoin_Gaelgoer_27.09.2024_Celtic_Knot_Conference.mpg)
## Naisc sheachtracha
* Aip Android
* Aip iOS
* Suíomh idirlín
* Caint Imbolc faoi GaelGoer 
* Instagram

## Tagairtí

Catagóir:Aipeanna
*
*
Catagóir:Foghlaim na Gaeilge
Earra-Ghàidheal, Bòd agus Loch Abar a Deas

Tá **Earra-Ghàidheal, Bòd agus Loch Abar a Deas** ar cheann de na toghcheantair pharlaiminteacha  Westminster na hAlban. 

Cruthaíodh é in 2023 ó Earra-Ghàidheal agus Bòd ar fad agus ionaid i ndeisceart na dtoghcheantar Ros, An t-Eilean Sgitheanach agus Loch Abar, a leithéid agus Gleann Comhann, Baile a' Chaolais, An Corran, Àird Ghobhar, Àird nam Murchan, Àth Tharracail agus Loch Àlainn.

Tá iar-Chomhaltaí Earra-Ghàidheal agus Bhòid, Brendan O'Hara i measc na n-iarrthóirí don cheantar nua. 

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na hAlban
Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Cráitéar gáis Darvasa

clé|mion
clé|mion
Tobar gáis is ea an **cráitéar gáis Darvasa**, sa ghaineamhlach Karakum sa Tuircméanastáin. Tugtar "béal Ifrinn" air uaireanta.

Le linn do na Sóivéadaigh a bheith ansin sna 1960idí (b'fhéidir níos déanaí; níl aon eolas cruinn ann) agus iad ag tochailt ag lorg tobar gáis, thit an talamh isteach/ Bhí an gás ag éalú san aer agus bheartaíodar tine a chur fé is ní raibh éinne in ann é a mhúchadh ó shin. Tá oiread gáis á dhó is é ag dul amú le haer an tsaoil ag truailliú an domhain. Scannal mór is ea é ná fuil puinn cainte mar gheall air.

## Féach freisin

* An Tuircméanastáin

## Tagairtí

Catagóir:Ionaid turasóireachta
Catagóir:Tubaistí timpeallachta
Catagóir:Gás nádúrtha
Catagóir:An Tuircméanastáin
Allosaurus

Ba dhineasár mór é **an t-allasár** (géineas ***Allosaurus***). Bhí sé ina bhall den ghrúpa Theropod. Bhí sé ina déchosach agus bhí sé suas le 10 m ar fad agus bhí meáchan suas le 3 tonna ann. B'fheoiliteoir é agus mhair sé le dineasáir eile ar nós Apatosaurus, Diplodocus agus Steigeasár. Bhí cónaí air i Meiriceá Thuaidh agus san Eoraip. Chuaigh sé in éag ag deireadh na tréimhse Iúrasach. Tá sé ar cheann de na dineasáir is cáiliúla.

## Tagairtí

Catagóir:Dineasáir
Graham Leadbitter

Is polaiteoir as Albain é **Graham Leadbitter**.

Bhí sé mar chomhairleoir do Chomhairle Mhoireibh ó 2007 agus bhí sé ina cheannaire ar an gComhairle ar feadh 4 bliana. Rinne sé staidéar ar innealtóireacht in Ollscoil Shrath Chluaidh. 

Toghadh é do Mhoireibh an Iar, Inbhir Narann agus Srath Spè i dTeach na dTeachtaí, ag déanamh ionadaíochta do Phàrtaidh Nàiseanta na h-Alba sa bhliain 2024.

## Tagairtí


## Naisc sheachtracha

* Who Can I Vote For?
* Graham Leadbitter MP, Moray West, Nairn and Strathspey  

Catagóir:Polaitíocht na hAlban
Catagóir:Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
Moireibh an Iar, Inbhir Narann agus Srath Spè

Tá **Moireibh an Iar, Inbhir Narann agus Srath Spè** ar cheann de thoghcheantair Westminster na hAlban.

Cruthaíodh é do thoghchán Pharlaimint na Ríochta Aontaithe 2024 agus tá teorainn aige le hInbhir Nis, an t-Eilean Sgitheanach agus Ros an Iar, Siorrachd Obar Dheathain a Tuath agus Moireibh an Ear, Gòrdan agus Bùchainn, Siorrachd Obar Dheathain an Iar agus Ceann Chàrdainn agus Aonghas agus Glinn Shiorrachd Pheairt.  Faoi 2024, bhí an chuid thuaidh den cheantar, lena n-áirítear Eilginn, Farrais agus Inbhir Losaidh, isan Moireibhagus bhí an chuid theas, lena n-áirítear An Aghaidh Mhór agus Ceann a' Ghiùthsaich, in Inbhir Nis, Inbhir Narann, Bàideanach agus Srath Spè.

## Torthaí

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* 

Catagóir:Polaitíocht na hAlban