open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gíreascóp

Ionstraim ina mbíonn roth ag rothlú go saor, suite ionas go mbaineann úsáid as a chlaonadh chun suíomh fosaithe sa spás a ghabháil chun aon fhórsaí a bhíonn ag iarraidh an suíomh sin a athrú a chothromú. Braitheann an bealach a ngluaiseann sé nuair a chuirtear fórsa casta i bhfeidhm air ar mhéid is treo an fhórsa, agus an modh a suitear an gíreascóp. Nuair a shuitear é chun go gcasann an roth go ceartingearach (ar ghiombail, dhá ghléas leathchiorclacha ag dronuillinn óna chéile, ionas gur féidir leis an réad casadh i dtreo ar bith) fanann sé ceartingearach nuair a chlaonann an fheithicil atá á iompar. Mar seo, soláthraíonn sé léaslíne shaorga. Coinneoidh gíreascóp atá suite go cothrománach treo-uillinn ar leith, agus léireoidh treo na feithicle de réir mar a chasann sí. Ní bhíonn roth rothlaithe i ngíreascóip nua-aoiseacha. I ngíreascóp trasnaíochta snáithíní optúla, scoiltear léas léasair in dhá leath a tharchuirtear ar mhalairt treonna trí chorna snáithíní optúla. Má rothlaíonn an corna, beidh difríocht i ndéine an tsolais a fhilleann ar an mbrathadóir, agus is féidir an difríocht sin a athrú ina uillinn rothlaithe. Sa ghíreascóp fáinne léasair, frithchaitear solas an léasair sa dá threo trí chainéal iata optúil. Má rothlaíonn an gíreascóp, ní shroichfidh an dá léas an brathadóir i gcomhphas le chéile, déanfaidh siad patrún frainsí trasnaíochta, agus ón bpatrún seo faightear uillinn rothlaithe an ghíreascóip. 

## Tagairtí
Glaise mhalaicíteach

Ábhar datha glas, ainmnithe as a chosúlacht leis an mianra malaicít, cé nach bhfuil aon ghaol struchtúrtha eatarthu. Sampla de rang mór ábhar datha a dtugtar *trífeinilmheatáin* orthu mar gheall ar a struchtúr. 

## Tagairtí
Gipseam

Is é is **gipseam** ann ná mianra cailciam suilfíte, CaSO4.2 H2O, a fhaightear i ngailítí deasctha mar chriostail (seiléinít) nó i maiseanna mínghránacha (albastar). Nuair a bhíonn sé hiodráitithe go codánach, déanann plástar Pháras, púdar mín bán a théachtann go tapa tar éis é a mheascadh le huisce.

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Glaidíolas

mion|Glaidíolas
Planda ilbhliantúil é an **glaidíolas** le cormán mór snáithíneach, dúchasach don Eoraip, an Áise is an Afraic. Na duilleoga saigheadchruthach i bhfeain leata. An bláth rud beag siogamorfach, le feadán gearr is 6 theascán iombhláthanna leata nó infhillte, i raon dathanna agus i spící aontaobhacha. An-chuid cineál saothraithe le bláthanna móra. Timpeall 300 cineál ann.

## Tagairtí

Catagóir:Bláthanna
Glantach

Ábhar a laghdaíonn teannas dromchla uisce agus a dhéanann é níos inmheasctha le holaí is saill. Sa chuid is mó de na glantaigh, bíonn móilíní nó iain le cuingreacha de chodanna polacha (uisce-aimsitheach) is neamhpholacha (ola-aimsitheach) a fheidhmíonn chun ola is uisce a nascadh le chéile. Is sampla iad gallúnacha de ghlantaigh ianacha le grúpa luchtaithe (uisce-aimsitheach) nasctha le grúpa ailcile (saillaimsitheach). Tugtar glantaigh ar phúdair thrádálacha níocháin, ach ní bhíonn ach méid beag glantaigh iontu: oibreáin bogtha uisce agus nascairí is mó a bhíonn iontu. 

## Tagairtí
Glantóir

B'éasca éadaí is gréithre a ní is a ghlanadh dá dtuaslagfadh gach salachar is smál san uisce. Tarlaíonn sin i gcás ábhar polach, salainn is siúcraí mar shampla, ach ní tharlaíonn i gcás ábhar neamhpholach, ola is saill mar shampla. I ngallúnach bíonn móilíní fada líneacha, agus ceann polach is ceann neamhpholach ar gach móilín acu. Greamaíonn na cinn neamhpholacha le salachar neamhpholach, ionas go mbíonn na cinn pholacha ag gobadh amach agus an ghallúnach ag clúdach an tsalachair. *Micile* a thugtar ar struchtúr seo na gallúnaí thart ar phíosa salachair. Bíonn an micile seo intuaslagtha san uisce, agus mar sin cabhraíonn an ghallúnach chun an salachar a bhaint chun siúil. Maidir le huisce crua, uisce ina mbíonn iain chailciam, iarainn is maignéisiam tuaslagtha, cuireann na hiain seo isteach go mór ar fheidhmiú na gallúnaí agus milleann an micile glanta seo. San uisce seo, feidhmíonn glantach chun micile intuaslagtha eile a dhéanamh timpeall ar an salachar. Uaireanta, bíonn smál greamaithe chomh docht sin nach féidir é a thuaslagadh. Sa chás sin tagann tuarthóir i gceist. Éiríonn éadaí bána pas beag buí le himeacht ama de bhrí go n-asúnn siad solas gorm ón solas bán a thiteann orthu. Bíonn gilirí mar bhreiseáin i nglantóirí chun déileáil leis an bhfadhb seo.

## Tagairtí
Ajuga reptans

Planda ilbhliantúil le stólain dreaptha fhréamhaithe, dúchasach don Eoraip, an Mheánmhuir agus iardheisceart na hÁise is ea an ***Ajuga reptans*** nó **an ghlasair choille**. Na gais bhláfara cearnach, díreach in airde. Na duilleoga i bpéirí urchomhaireacha. Na bláthanna buí déliopach, an liopa uachtarach an-ghearr, an liopa íochtarach trímhaothánach, i bhfáinní a dhéanann spící scaoilte. An planda uile le himir cré-umha go minic.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Glasáin Darwin

Is grúpa éan gaolmhar iad na **Glasáin Darwin**, dúchasach d'oileáin Ghalápagos ar an meánchiorcal san Aigéan Ciúin. Tugtar *glasáin Galapágos* orthu freisin.  

Meastar gur de shliocht speicis amháin 14 speiceas díobh atá ar eolas anois, a bhfuil cothú difriúil (le cumaí difriúla goib), gnáthóga difriúla is dáiltí difriúla acu.  

Thug a ndifríochtaí cabhair do Charles Darwin i saothrú a theoirice faoin roghnú nádúrtha. 

## Féach freisin

* Charles Darwin

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Catagóir:Oileáin Galápagos
Glasán geimhridh

Ball de chlann phlandaí ilbhliantúla síorghlasa, dúchasach do réigiúin mheasartha is Artacha sa leathsféar thuaidh. Riosómach. A dhuilleoga ubhchruthach, a bhláthanna cromtha clogchruthach, le 5 pheiteal bhána nó bhándearga.

## Tagairtí
Glasar

Carbónáit bhunata chopair, Cu3(CO3)2(OH)2 a bheag nó a mhór, a chruthaítear trí chreimeadh dromchlaí copair san atmaisféar. Dath glas air. 

## Tagairtí
Teoiric Glashow-Weinberg-Salam

Teoiric chandamach na n-idirghníomhuithe laga ina n-aontaítear an fórsa núicléach lag is an fórsa leictreamaighnéadach. Foirmlíodh i 1968 í ag na fisiceoirí Meiriceánacha Sheldon Glashow (1932–) is Steven Weinberg (1933-2021) agus an fisiceoir Pacastánach Abdus Salam (1926-1996). Samhlaítear go dtarlaíonn meath radaighníomhach trí idirghabháil an W-cháithnín. Réamhinsíonn an teoiric seo an mhais cheart do na W- is Z-cháithníní trí bhriseadh spontáineach na siméadrachta. Bronnadh Duais Nobel na Fisice ar Glashow, Salam agus Weinberg sa bhliain 1979.

## Tagairtí
Salann Glauber

Sulfáit sóidiam hiodráitithe, Na2SO4.10 H2O is ea **salann Glauber**. Ainmnithe as an gceimicí Gearmánach Johann Rudolph Glauber (1604–1670), deisceabal le Paraiceilseas. Buarannach cineálta, comhábhar i gcuid mhaith uiscí mianracha, agus mheastaí tráth go raibh airíonna suntasacha leighis aige. Is é 31&nbsp;°C a leáphointe, agus úsáidtear mar ábhar gníomhach i dtéitheoirí stórála é. 

## Tagairtí

Catagóir:Sulfáití
Gleann an tSileacain

I gcontae Santa Clara i gCalifornia, lárionad domhanda ó na 1960idí don leictreonaic, ríomhaireacht is córais bunachair.

## Tagairtí
Gléas luchtchúpláilte

Is éard is **gléas luchtchúpláilte** ann ná saghas físcheamara ina bhfuil braiteoir íomhánna le mósáic mion-déóidí fótaisheoltacha a chomhfhreagraíonn do phicteilíní is línte an chóras teilifíse. Stóráiltear luchtanna a tháirgeann an solas ionsaitheach ar gach eilimint go léitear iad i seicheamh scanta an chóras teilifíse.

## Tagairtí
John Glenn

Spásaire, píolóta agus iarsheanadóir is ea **John Herschel Glenn** (18 Iúil 1921 – 8 Nollaig 2016). Rugadh Glenn i gCambridge, Ohio sa bhliain 1921. An chéad spásaire Meiriceánach a d'fhithisigh an Domhan nuair a rinne 3 fhithis sa spáschapsúl Friendship 7 i 1962. Ina sheanadóir ó Ohio sna blianta 1975-1998. An spásaire ba shine riamh a thaistil sa spás nuair a chaith sé 9 lá sa tointeálaí spáis sa bhliain 1998.
 
thumb|upright|clé|John Glenn sa bhliain 1964

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1921
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Daoine as Ohio
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Eitleoirí Meiriceánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Catagóir:Preispitéirigh
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Spásairí Meiriceánacha
Gleoisín cúldearg

Dhá shaghas gealóige: an gleoisín cúldearg coiteann (le foshaghsanna: an gleoisín cúldearg mineach, an gleoisín cúldearg beag, gleoisín cúldearg na Graonlainne), agus an gleoisín cúldearg Artach nó gluaisín cúldearg Hornemann. Dúchasach don leathsféar thuaidh, ach tugadh isteach sa Nua-Shéalainn iad.

## Tagairtí
Gleorán

Planda cranda nó dreapaire, bliantúil nó ilbhliantúil, dúchasach do Mheiriceá teochreasach. In úsáid go minic mar phlanda gairdín. Na duilleoga cruinn nó liopach, agus an gas ceangailte le lár na duilleoige. Na bláthanna singil nó dúbailte i bhfoirm spoir nó trumpa, dearg, buí is flannbhuí. Piclítear na síolta, agus is caprais iad ansin. Cuirtear na duilleoga is na bláthanna le sailéid.

## Tagairtí
Léagúm

Is éard is **léagúm** ann ná planda san teaghlach Fabaceae (nó Leguminosae), nó an toradh nó síol dá shórt. I réimse na talmhaíochta, fástar léagúim, go príomha le haghaidh gráin bhia (mar shampla pónairí agus lintilí, nó go ginearálta piseánaigh), le haghaidh foráiste beostoic agus sadhlais, agus  mar aoileach glas le haghaidh na hithreach a fheabhsú.  

Bíonn pischineálaigh suntasach toisc go mbíonn baictéir shiombóiseacha fosaithe nítrigine ag an chuid is mó acu, i struchtúir a dtugtar nóidíní fréimhe. 

Bíonn na léagúim seo a leanas measartha coitianta; alfalfa, seamair, piseanna, pónairí, lintilí, lúipíní, MESQUITE, carob, Pónairí soighe, piseanna talún agus tamarain.

Nuair a bhíonn sé aibí scoilteann in dhá chomhla, gach ceann ag iompar síolta ailtéarnacha. Uaireanta bíonn an scoilteadh pléascach, nó is féidir go gcasfaidh na comhlaí chun na síolta a scaipeadh níos leithne. Itear cuid mhaith díobh mar ghlasraí.  

Tá tréith ar leith ag a leithéid de phlandaí, go bhfosaíonn siad nítrigin ón aer is go leasaíonn siad an ithir mar seo ó thaobh nítrigine de. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Glasraí
Roy J. Glauber

Fisiceoir a rugadh i Nua-Eabhrac ba ea **Roy Jay Glauber** (1 Meán Fómhair 1925 - 26 Nollaig 2018). Ag obair ar Thionscadal Manhattan i rith an Dara Cogadh Domhanda.  

Níos déanaí rinne sé taighde bunúsach ar theoiric chandamach comhleanúnachais optúil, agus roinn Duais Nobel na Fisice le John Hall is Theoror Hänsch sa bhliain 2005 as. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Gliaidin

Próitéin bheag a fhaightear i gcruithneacht, den chuid is mó. Ceann d'airíonna an ghalair chéiliaigh is ea frithghníomh neamhfhabhrach di.

## Tagairtí
Glicigin

(C6H10O5)n, polaishiúicríd a fhaightear i bhfíocháin plandaí is ainmhithe (mar shampla, san ae) mar chúlchiste fuinnimh don cholainn. Polaiméir comhdhlúthúcháin glúcóis, an-chosúil le stáirse.

## Tagairtí
Glicín

NH2-CH2-COOH, aigéad aimíneatánóch, solad gan dath le leáphointe 260&nbsp;°C. Tuaslagtar go saor in uisce é. An t-aimíonaigéad is simplí, a fhaightear i ngach próitéin, beagnach, agus is féidir a fháil uathu trí hidrealú aigéadach. Bíonn sé i dtuaslagán mar svitirian, +NH3-CH2-COO-, le hian hidrigine aistrithe ón ngrúpa carbocsaile don aimíneaghrúpa.

## Tagairtí

Catagóir:Aigéid
Glicrídí

Eistir gliocróil. Déanann siad gliocról trí shraith eistear, aonghlicrídí, déghlicrídí is tríghlicrídí. Is tríghlicrídí iad na lipidí.

## Tagairtí

Catagóir:Eistir
Gliocról

OHCH2– CH(OH)–CH2OH. Tugtar *glicrín* air freisin. Leacht le fiuchphointe 290&nbsp;°C, gan dath, slaodach le blas milis. Faightear é ó shaill agus olaí plandaí is ainmhithe trí hidrealú, agus mar sin is fo-tháirge é ar dhéanamh gallúnaí. Baintear úsáid as in an-chuid ullmhúcháin leighis is cosmaide, agus imoibríonn sé le haigéad nítreach chun nítriglicrín a dhéanamh.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Globaigeiríne

mion|Púscán globaigeiríneach
Orgánach micreascópach, cosúil le haiméibe, a fhaightear go coitianta i bplanctón muirí is ea an **globaigeiríne**. Tálann sí blaosc fhíneálta sheachtrach a bhíonn ornáideach le spíonta go minic. Nuair a fhaigheann sí bás, titeann an bhlaosc don ghrinneall chun dríodar cailcreach (an púscán globaigeiríneach) a dhéanamh, ábhar a chlúdaíonn fairsingí móra de ghrinneall na farraige. 

## Tagairtí

Catagóir:Foraminifera
Glóbailin

Is próitéin shimplí atá fillte i gcruth tríthoiseach cruinneogach í **glóbailin**. Dothuaslagtha in uisce, nó intuaslagtha ar éigin, ach intuaslagtha i dtuaslagán caol salainn. Faightear í i gcuid mhaith fíocháin ainmhithe agus i síolta plandaí, mar a mbíonn feidhmeanna éagsúla aici.

## Tagairtí
Glocsainia

Aon bhall de ghné Bhrasaíleach plandaí le bláthanna móra feiceálacha tonnadóirchruthacha a mbíonn raon dathanna orthu. Gaolmhar leis an tsailchuach Afracach, agus an-choitianta mar phlanda tí.

## Tagairtí
Gloine bhreochloiche

Is éard is **gloine bhreochloiche** ann ná gloine throm chriostalta, a chuimsíonn luaidhe (Pb), an-áisiúil i gcomhair gearrtha is greanta, mar a dhéantar i monarchana gloine criostalta in áiteanna éagsúla in Éirinn. Tugadh isteach don fheidhm seo ar dtús í timpeall 1675, agus rinneadh na samplaí sin as breochloch mhionaithe in ionad gainimh, mar is gnáth anois. Is mó a comhéifeacht athraonta ná gloine chorónach (nach bhfuil luaidhe inti), agus mar sin is tábhachtach í i ndéanamh lionsaí comhshuite ceartaithe i gcomhair spéaclaí is eile.

## Tagairtí
Gloine bhrúmhúnlaithe

Teicníocht thionsclaíoch déanta gloine a tugadh isteach sna Stáit Aontaithe sna 1820idí, sa Bhreatain i 1831. Dhéantaí ornáidí is earraí don bhord trí ghloine leáite a bhrú idir dhá mhúnla mhiotalacha a dhéanadh na himlínte is na maisiúcháin in oibríocht amháin. Ar dtús bhrúití an múnla uachtarach síos le scriú nó luamhán lámhoibrithe. Tháinig fáisceáin gaile chun cinn i 1894, agus bhí monarchana tábhachtacha i mBirmingham, Stourbridge, Manchain, is oirthuaisceart Shasana sa 19ú-20ú céad.

## Tagairtí
Gloine dhaite

Píosaí gloine ar dhathanna éagsúla a shuitear i gcabhail luaidhe chun íomhá phictiúrtha a dhéanamh. Tugadh isteach ón ealaín Bhiosántach í i gcomhair fuinneog i bhfoirgnimh Eorpacha sa 12ú céad, agus tháinig faoi bhláth in eaglaisí Iar-Rómhánúla is Gotacha go háirithe. D'fhan sí an-choitianta ar feadh na Meánaoise, agus athbheodh í sa 19ú céad ag ealaíontóirí cosúil le Burne-Jones, Matisse is Roualt, níos déanaí i Meiriceá ag Louis Comfort Tiffany (1848-1933) is in Éirinn ag Harry Clarke (1889-1931). Sa Mheánaois dhaití an ghloine trí ocsaídí miotal a chumascadh léi le linn a déanta, nó gloine dhaite a chur anuas i sraith le gloine neamhdhaite (fleascadh). Ón 16ú céad, d'éirigh an teicníocht ina ndéantaí cruan a phéinteáil ar an ngloine le linn a déanta an-choitianta.

## Tagairtí

Catagóir:Ealaín
Gliomach fionnuisce

Is crústach fionnuisce atá cosúil le gliomach é an **gliomach fionnuisce**, le bolg dea-fhorbartha is an péire tosaigh cos mionathraithe ina ladhracha cumasacha. Úsáidtear cuid mhaith speiceas mar bhia.

Cuimsíonn na gliomaigh fionnuisce na forfhinte Astacoidea agus Parastacoidea laistigh den infrea-ord Astacidea. Ní grúpa tacsanomaíochta iad.

## Tagairtí
Gliomach spíonach

Crústach mara, cosúil le gliomach, le bolg forbartha go maith ach gan na ladhracha feiceálacha. Na hadharcáin an-fhada go minic. Saothraítear go coitianta é i gcomhair bia. Tugtar *[[piardóg]]* air freisin.

Tá raon méideanna ag na cinn fásta, ó roinnt ceintiméadar go 30-40 cm ar fad, ach deirtear gur féidir le haonáin ar leith go hannamh na 60 cm a bhaint amach (an gliomach spíonach Cairibeach).

## Tagairtí
Gloine ED

Gloine optúil ar leith le spré an-íseal solais, de thoradh fluairít a bheith inti. I ngnáthghloine optúil, spréitear solas bán i ndathanna uile an speictrim. I bhfeidhm fhótagrafach, muna ndeartar an lionsa chun na dathanna (tonnfhaid) éagsúla — mar shampla, an dearg is an gorm — a fhócasú ar chomhfhócas (ceartú crómatach), beidh an íomhá dhaite geamhach. Is féidir lionsaí neamhchrómacha a dhéanamh le gloine ED, a bhfeidhmiú a fheabhsú is a méid a laghdú i gcomhair grianghrafadóireachta.

## Tagairtí
Gloine mhiotalach

Miotal i staid dhímhorfach (na hadaimh i struchtúr neamhchriostalta, gan eagar rialta, cosúil le struchtúr inmheánach gloine), a táirgeadh den chéad uair i 1960 ag an ábhareolaí Meiriceánach William Klement (1937-). Bíonn struchtúr inmheánach criostalta ag miotail de ghnáth, ach is féidir a mhalartú don struchtúr dímhorfach tríd an miotal leáite a fhuarú go tapa, nó an miotal soladach a fhoroinnt ina phúdar mín. Úsáidtear gloiní miotalacha i gcroíleacáin trasfhoirmeoirí agus déanamh comhpháirteanna fíorláidre, cosúil le giaranna (trí mhodhanna púdarmhiotalóireachta mar shintéarú).

## Tagairtí
Gloine uisce

Tugtar **gloine uisce** ar thuaslagán uisciúil tiubhaithe sileacáit sóidiam, Na2SiO3, a théachtann ina chiseal crua tréshoilseach. Úsáidtear í mar uiscedhíontóir, agus ábhar caomhnaithe d'uibheacha is bianna eile.

## Tagairtí
Gloiní ceoil

Gléas ceoil ina bhfuil soithigh gloine de thoirteanna is airdí éagsúla a bhuailtear nó a chuimlítear chun fuaimeanna ceolmhara a dhéanamh, cosúil le clog. Saghsanna éagsúla coitianta san 18ú céad, agus chum cumadóirí (Mozart ina measc) ceol dóibh.

## Tagairtí
Gloiniú triarach

Is éard is **gloiniú triarach** ann ná trí chiseal gloine i bhfuinneog, scartha óna chéile le cisil aeir chun insliú teirmeach agus fuaime a sholáthar. Mar a dhéantar le gloiniú dúbailte, bíonn na spáis séalaithe go buan de ghnáth. Is fearr go suntasach é ó thaobh inslithe.

## Tagairtí
Glónrú

I bpéintéireacht ola, is éard atá i gceist le **glónrú** ná ciseal trédhearcach péinte (measctha le vearnais, uaireanta) a leagtar ar an bhfobhrat tirim péinte. I gcré-earraí, is cóta tanaí gloiniúil é a chomhleáitear le dromchla pota trí bhácáil. 

## Tagairtí
Péirse ghealsúileach

Iasc mór abhann is locha, gaolta leis an sandar, is ea **péirse ghealsúileach** (*Sander vitreus*). Faightear í in oirthear Mheiriceá Thuaidh. Suas le 90 cm ar fhad. Itheann sí éisc bheaga is crústaigh den chuid is mó. Iasc maith le n-ithe agus chun spóirt.

## Tagairtí
Glotas

An chuid chaol den laraing ag leibhéal théad an ghutha, a bhaineann le táirgeadh an ghlóir níos dírí ná aon chuid eile den bhéal nó an scornach.

## Tagairtí
Glóthach ríoga

thumb|300px|Larbhaí ríoga ag fás agus iad ar maos i nglóthach ríoga
Ábhar an-chothaitheach a tháirgeann faireoga seileacha na mbeacha meala chun an mháthair áil, is na larbhaí a bheidh ina máithreacha, a chothú. Timpeall 20 aimíonaigéad is vitimíní éagsúla inti, vitimín B is C ar a laghad, agus rianairí potaisiam, cróimiam, mangainéise, is nicile. Níl aon rud nimhiúil inti, ach níor thángthas ar aon chomhábhar inti a fhéadfaidh dea-iarmhairtí ar leith a imirt ar riochtaí cosúil le hairtríteas réamatóideach nó tuirse ainsealach, mar a mholann na táirgeoirí. Úsáidtear í i gcosmaidí chun an craiceann a athnuachan, ach arís ní fios cén comhábhar inti a fhéadfaidh é sin a dhéanamh.

## Tagairtí
Gluaiseacht (ceol)

Sa cheol, tugtar **gluaiseacht** ar chuid ghlanscartha de shaothar mór cosúil le coinséartó nó siansa. Is féidir go mbeidh sí bainteach leis an gcuid roimpi nó ina diaidh, go minic i gcontrárthacht ó thaobh gléis nó luais nó an dá rud.

## Tagairtí

Catagóir:Ceol
Gluaiseacht aisiompaithe

Sa réalteolaíocht, gluaiseacht pláinéid ina fhithis anoir, ní hionann is gnáthghluaiseacht na bpláinéad aniar sa Ghrianchóras. Úsáidtear an téarma den chuid is mó nuair a thagann gluaiseacht an Domhain ina fhithis agus gluaiseacht pláinéid eile le chéile chun gluaiseacht choibhneasta, gluaiseacht aisiompaithe, a dhéanamh. Bíonn cuma ar an bpláinéad go bhfuil sí ag gluaiseacht sa treo mícheart. Feictear go minic í i gcás Marsa. 

## Tagairtí
Glóir na maidine

mion|''Ipomoea purpurea'', speiceas de ghlóir na maidine
Planda bliantúil is ea **glóir na maidine** a fhásann 3 m ar airde, agus atá dúchasach do Mheiriceá trópaiceach. Tá breis is 1,000 speiceas di ann i roinnt géineas den fhine Convolvulaceae. Dreapann sí le gais fhéithleannacha. Na duilleoga ubhchruthach nó croíchruthach. Na bláthanna suas le 12.5 cm ar leithead, tonnadóirchruthach, gorm le scornach bhuí, uaireanta corcra nó dearg. Gaolmhar leis an bpráta Spáinneach agus an t-ialus. An-choitianta mar mhaisiúchán.

## Tagairtí

Catagóir:Bláthanna
Catagóir:Plandaí
Catagóir:Convolvulaceae
Glomarúlaineafraíteas

Athlasadh na nglomarúlach sa duán, na braislí beaga ribeadán is feadán atá freagrach as bunscagadh na fola. Tarlaíonn an t-athlasadh de bharr ionsaí na colainne ag antaiginí coimhthíocha, ionas go gcruthaíonn an cholainn coimpléisc antaiginí/ antasubstaintí mar fhreagairt imdhíonach. Uaireanta, bíonn galar inaitheanta ionfhabhtaithe ag othar roimh an riocht. Is amhlaidh a ghabhtar na coimpléisc seo sna ribeadáin sna glomarúlaigh, agus cuireann siad tús leis an bpróiseas athlasta. Mar thoradh ar an damáiste a dhéanann sé seo, ligtear do phróitéiní is cealla na fola éalú isteach sa bhfual, lagtar eisfhearadh salann is uisce, agus leanann éidéime is hipirtheannas é seo. Uaireanta, réitíonn an riocht go spontáineach, ach má leanann sé is féidir go ndéanfar damáiste buan is go gclisfidh an duán.

## Tagairtí
Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta

Gluaiseacht Shasanach, den chuid is mó, san ailtireacht, an ealaín agus na healaíona feidhmitheacha sa dara cuid den 19ú céad. Mhol sí úsáid lámhcheirdeanna agus maisiú simplí mar mhalairt ar thionsclaíocht is eicléicteachas sna healaíona. Bunaithe ar obair William Morris, agus is sampla maith den stíl an Teach Dearg dá chuid (1859, deartha ag Philip Webb). Bhí scríbhinní Pugin is John Ruskin tábhachtach sa ghluaiseacht. Ba í a haidhm ghinearálta ná cuma na hailtireachta is na healaíne agus a modhanna táirgthe a athrú ó bhun. Bhí tionchar fadtréimhseach ag an ngluaiseacht ar ailtireacht sa Bhreatain, an Ghearmáin is na Stáit Aontaithe, agus toradh suntasach uirthi ab ea gluaiseacht pleanála na gcathracha gairdíneacha. 

## Tagairtí
Gluaiseacht nastach

Freagairt neamhthreo-aimsitheach planda do spreagadh seachtrach éigin, cosúil le hoscailt nó dúnadh na mbláthanna, nó cliseadh duilleoigíní i bplanda íogair. Tarlaíonn sí trí fhás difreálach nó aistriú rialaithe uisce idir cealla ar leith. 

## Tagairtí
Gluaisne armónach shimplí

Is é is **gluaisne armónach shimplí** ann ná gluaisne thréimhsiúil réada ina mbíonn an fórsa athchuir díreach i gcomhréir leis an díláithriú ón bpointe fosaithe i gcónaí, mar a tharlaíonn i luascadán faoi luascthaí beaga. Is féidir í a shlonnadh mar fheidhm shíneasach nó chomhshíneasach, agus mar sin bíonn sé éasca go leor í a láimhseáil go matamaiticiúil.

## Tagairtí

Catagóir:Meicnic
Gluaisne thréimhsiúil

[mion|[leictreon]]
Aon **ghluaisne** ascalach a athdhéantar arís is arís eile a bhíonn sainithe ag tréimhse ama, T, an tréimhse i gcomhair timthrialla iomláin. Ní gá gur féidir an ghluaisne a shlonnadh i bhfeidhm shíneasach amháin.  

Cuimsíonn sí gluaisne armónach shimplí, ach is féidir go mbeidh sí i bhfad níos casta. Is féidir an ghluaisne chasta seo a anailísiú ina sraith de ghluaisní armónacha simplí le raon minicíochtaí.  

Samplaí de ghluaisní tréimhsiúla is ea luascadh luascadáin, meáchan ag preabadh ar lingeán, tonnghluaisne, timthriall na dtaoidí, timthriall an lae, agus a lán eile. 

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Catagóir:Am
Carr leictreach

mion|Carr leictreach nua-aimseartha: an Smart #3 crossover.
Gluaisteán a dearadh chun a bheith tiomáinte le mótar leictreach is ea **carr leictreach** nó **gluaisteán leictreach**.

Is féidir le gnáthfheithicil leictreach idir 100 ciliméadar agus 400 ciliméadar a thaisteal i ndiaidh í a luchtú. Bíonn 80% de na turais a dhéantar i ngluaisteán in Éirinn 20 ciliméadar nó níos giorra.

Tá seirbhísí athluchtaithe á gcur ar fáil go forleathan i dtíortha éagsúla, ionas go bhfuil níos mó gluaisteán leictreach á gcur ar an margadh.  

### Stair
Tá feithiclí leictreacha in úsáid le fada, agus coitianta go leor sna 1890idí. Tháinig siad ar ais sna 1950idí chun bainne a sheachadadh, agus mar chairteacha gailf is a leithéid, feithiclí a raibh feidhmiú an-teoranta ag baint leo. 

Ó na 2010idí ar aghaidh, d'éiriegh an gluaisteán leictreach iomaíoch leis an ngluaisteán peitril Bhí feabhais déanta ar na batairí, éifeacht an mhótair, agus córais eile an ghluaisteáin. 

## Féach freisin

* Feithicil leictreach
* Feithicil hibrideach

## Tagairtí

Catagóir:Feithiclí bóthair
Catagóir:Gluaisteáin
Catagóir:Leictreachas
Catagóir:Téamh domhanda
Christoph Gluck

Cumadóir ceoil a rugadh in Erasbach na Baváire ab ea **Christoph Willibald [Ritter] von Gluck** (2 Iúil 1714 – 15 Samhain 1787). I bPáras sna 1770idí déanacha, thug sé stíl ceoldrámaíochta isteach, stíl Fhrancach, éagsúil ó stíl choitianta na hIodáile a luaití le Niccolo Piccinni (1728–1800). B'éacht a cheoldráma rathúil *Iphigénie en Tauride* (Ifigéine sa Táirid, 1779). 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1714
Catagóir:Básanna i 1787
Catagóir:Cumadóirí Gearmánacha
Glúcós

Comhdhúil cheimiceach le foirmle C6H12O6 is ea **glúcós**, a dtugtar *deastrós* nó *deaslós* air freisin. An siúcra sécharbón is coitianta, agus príomhtháirge na fótaisintéise i bplandaí. Is polaiméirí comhdhlúthúcháin iad stáirse is ceallalós an ghlúcóis araon. Cuimsíonn maltós, lachtós is siúcrós iarmhar glúcóis amháin, ar a laghad, agus is féidir glúcós a fháil uathu trí hidrealú aigéadach nó einsímeach. 

## Tagairtí
Glúine ríomhairí

De réir mar a d'fhorbair is a d'fheabhsaigh an teicneolaíocht sna ríomhairí digiteacha thar am, roinntear an stair i nglúine. Sanntar meaisíní luatha na 1940idí-1950idí, tógtha le feadáin fholúsacha theirmianacha, don chéad ghlúin. Sa dara glúin, cuireadh trasraitheoirí scoite in ionad na bhfeadán. Sa 4ú glúin, tháinig ciorcaid iomlánaithe in ionad na dtrasraitheoirí scoite. Sa 4ú glúin, tógadh na ríomhairí le ciorcaid iomlánaithe ar ollscála (VLSI). Anois, i ríomhairí den 5ú glúin, tá airíonna cosúil le hintleacht shaorga acu ionas gur féidir, mar shampla, cumarsáid a dhéanamh leo i dteanga nádúrtha. 

## Tagairtí
Glúineach

mion|''Polygonum plebeium''
Tugtar **glúineach** ar 130 speiceas sa ghéineas *Polygonum* atá gaolta leis an nglúineach bheag, i réigiúin mheasartha sa leathsféar thuaidh den chuid is mó. Cuid acu uisciúil. Na gais ceartingearach, na nóid cumhdaithe le truaillí páipéaracha. Na duilleoga lansa-chruthach go dtí leathfhada. Na bláthanna beaga bán, bándearg nó dearg, ar spící foirceanta. 
mion|Seanléaráid de ''Polygonum aviculare''

## Tagairtí

 

Catagóir:Plandaí
Glúineach bheag

Fiaile leathach bhliantúil atá an-fhairsing is ea an **ghlúineach bheag** (*Polygonum aviculare*). Gach glúin ar an ngas clúdaithe le truaill airgeadach. Na duilleoga beag éilipseach, le bláthanna beaga bándearga nó bána sna hascaillí. Tugtar **féar altach** agus **féar glúiníneach** air freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Glútamáit aonsóidiam

Oibreán blaistithe a úsáidtear chun blas feola a fheabhsú (*MSG* i mBéarla), a chuirtear le han-chuid bianna próiseáilte a bhfuil feoil nó úsc feola iontu. Bhíodh scanradh ann go gcuirfí an iomarca MSG sa chothú, mar shampla i mbéilí ó phroinntithe Síneacha. Ach asúitear í i bhfoirm aigéid ghlútamaigh sa cholainn, an t-aimíonaigéad nádúrtha is flúirsí san imshruthú fola, agus b'fhíordheacair a thiúchan sa bhfuil a mhéadú le béile nó dhó. Glactar leis gurbh iarmhairt shíceasómatach é ‘siondróm an phroinntí Shínigh’. Mar sin féin, ní cheadaítear do dhéantúsóirí MSG é a chur i mbianna i gcomhair naíonán is leanaí. 

## Tagairtí
Glúcacortacóideach

Is éard is **glúcacortacóideach** ann ná hormón stéaróideach a shintéisítear sa choirtéis aidréineach i veirteabraigh agus a tháltar amach aisti. Ról tábhachtach acu i meitibileacht carbaihiodráití agus cosaint na colainne i gcoinne struis. Sa duine, cuimsíonn siad cortasól (hidreacortasón), cortacaistéarón, agus cortasón. Baintear úsáid astu i dteiripí athsholáthar hormón (mar shampla, i gcás galar Addison, ina dtarlaíonn uireasa glúcacortacóideach) agus chun cosc a chur ar neamhoird athlasta is ailléirgeacha. 

## Tagairtí
Glúcagón

Hormón is ea **glúcagón**. Polaipeiptíd atá ann, a fhaightear i veirteabraigh agus a shintéisítear sa phaincréas, sna hA-chealla in insíní Langerhans. Táltar é mar fhreagairt ar thiúchan íseal glúcóis sa bhfuil. Is í a phríomhghníomhaíocht tiúchan an ghlúcóis sa bhfuil a mhéadú trí athrú na glicigine san ae go dtí glúcós a chur chun cinn. Spreagann sé tál insline is sómatastaitine sa phaincréas agus hormón fáis.

## Tagairtí

Catagóir:Hormóin
Glútan

An phríomhphróitéin i gcruithneacht, a fho-roinntear in dhá phróitéin, gliaidin is glútainin. Nuair a mheasctar na próitéiní seo le huisce is a fhuintear an meascán, ailíníonn na próitéiní seo comhthreomhar le chéile, rud a thugann an t-airí leaisteach don taos. Ligeann bolgáin dé-ocsaíd charbóin, a tháirgeann coipeadh giosta, don taos éirí de bhrí go sáinníonn an glútan na bolgáin gáis. Ní bhíonn aon ghlútan in arbhar Indiach, eorna ná coirce, agus ní féidir iad a úsáid chun arán a dhéanamh. Úsáidtear iad seo chun táirgí leata gránacha a dhéanamh, brioscaí is toirtílí mar shampla. I ndaoine áirithe, bíonn an stéig bheag mínormálta íogair do ghliaidin, agus is galar céiliach an riocht seo.

## Tagairtí
Gnáthóg

[mion|Gnáthóg sna [Sliabh|sléibhte]]
Limistéar ar leith a áitríonn daoine, ainmhí nó speiceas ainmhithe allta.  

Ceiliúrtar Lá Domhanda Gnáthóg na Náisiún Aontaithe ar an 2 Deireadh Fómhair, 

## Ainmhithe
Póraíonn agus faigheann sé bia oiriúnach is dídean inti. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Timpeallachtaí
Catagóir:Nádúr
Catagóir:Fiadhúlra
Gnéaschrómasóm

Crómasóm, difriúil sa bhfireannach is sa bhaineannach, atá freagrach as gnéas na hindibhide a chinneadh. An gnéas a iompraíonn dís homalógach gnéaschrómasóm (XX), is homagaiméiteach é. An gnéas le dís gnéaschrómasóm difriúil (XY) nó neamhphéireáilte (X), is ilghaiméiteach é. Iompraíonn gach gaiméit den ghnéas homagaiméiteach X-chrómasóm amháin. Iompraíonn leath na ngaiméití den ghnéas ilghaiméiteach X-chrómasóm, agus an leath eile Y-chrómasóm, nó ní iompraíonn gnéaschrómasóm ar bith. Sa duine, is baineann an gnéas homagaiméiteach agus fireann an gnéas ilghaiméiteach. 

## Tagairtí

Catagóir:Crómasóim
Gnéashormóin

Hormóin stéaróideacha a tháirgtear is a tháltar ag na gónaid den chuid is mó is na faireoga aidréineacha, riachtanach i gcomhair forbartha gnéasaí agus rialú an fheidhm atáirgthe. Sa duine, is iad na príomhghnéashormóin ná aindriginí áirithe (téististéarón is déhidritéististéarón) a fhaightear go flúirseach sa bhfireannach, agus prógaistiginí (prógaistéarón) is éastraiginí áirithe (éistridé-ól, éastrón is éastréól) a fhaightear go flúirseach sa bhaineannach. Is dócha go ngníomhaíonn siad ar an inchinn chun oibriú ar iompar gnéasach is eile.

## Tagairtí

Catagóir:Hormóin
Catagóir:Gnéas
Gníomhaíocht díláithrithe

Sa bhitheolaíocht, cur i bhfeidhm patrún áirithe iompair i gcomhthéacs mínormálta, ionas nach féidir leis an ainmhí spreagadh a fhreagairt le hinstinn. Mar shampla, i gcás éin i ndála bagracha, bíonn dhá chlaonadh chomhuaineacha aige, ionsaí nó teitheadh, ach is féidir go bpiocfaidh sé a chleití mar ghníomhaíocht díláithrithe.

## Tagairtí
Gníomhaireacht Spáis na hEorpa

Gníomhaireacht chomhoibrithe spáis (*ESA* i mBéarla) ina bhfuil 22 tír Eorpach (an Bheilg, an Danmhairg, an Eastóin, an Eilvéis, an Fhionlainn, an Fhrainc, an Ghearmáin, an Ghréig, an Iodáil, an Iorua, an Ísiltír, an Ostair, an Pholainn, an Phortaingéil, an Ríocht Aontaithe, an Rómáin, an Spáinn, an tSeic, an tSualainn, an Ungáir, Éire, Lucsamburg) atá dírithe ar thaighde, teicneolaíocht agus feidhmeanna síochánta spáis.  

Déantar bainistíocht ar gach a bhaineann le spásárthaigh i nDarmstadt na Gearmáine, agus déantar na lainseálacha le roicéid Ariane ó Kourou i nGuáin na Fraince. Tá lárionad ESA i bPáras. 

Comhoibríonn sí le tíortha eile ó am go chéile, Ceanada mar shampla.  

## Stair
Bunaíodh ESA trí dhá eagraíocht a chumascadh i 1975, Eagraíocht Taighde Spáis na hEorpa (ESRO) is Eagraíocht Forbartha Lainseálaí na hEorpa (ELDO),   

## Éachtaí
le spásárthach é Rosetta de chuid ESA,  Lainseáladh é ar an 2 Márta 2004.
[clé|mion|
Philae ar an g[cóiméad  67P/ Churyumov-Gerasimenko
]]
Ar an 12 Samhain 2014, d'éirigh le heolaithe ESA an tuirlingeoir Philae a chur ar an gcóiméad  67P/ Churyumov-Gerasimenko. D’éirigh leo an Philae  a threorú go dtí an cóiméad.  Chuir Philae ansin eolas ar ais ón gcóiméad.   Bhí Rosetta 400 milliún+ ciliméadar i bhfad agus tá 67P 4 x 4 ciliméadar. Níor bheag an t-éacht é.

Ba é seo an chéad uair a tharla rud mar seo riamh. Bhí an ESA i gceannas ar an togra.  Ba í Susan McKenna-Lawlor, ionadaí na hÉireann, ar an mBord Stiúrtha ESA, nuair a cuireadh Philae síos ar an réalta "eireaball".

D’éirigh leis an tuirlingeoir "Philae" (taiscéalaí spáis) ón spásárthach Rosetta de chuid ESA (an Ghníomhaireacht Spáis na hEorpa) tuirlingt ar réalta eireabaill, an cóiméad "67P'.  Dochreidte, Rosetta 400 milliún+ km i bhfad & 67P 4 x 4km !

## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaireacht Spáis na hEorpa
Catagóir:Aeraspás
Catagóir:Réalteolaíocht
Catagóir:Cianspás
Gníomhaireacht Spáis na Rúise

Bunaithe ag rialtas na Rúise i 1992 chun clár tráchtálach spáis na tíre a riaradh, ag baint leas as áiseanna an iar-Aontais Shóivéadaigh. Sa Rúis atá an chuid is mó díobh seo, ach tá cuid díobh taobh amuigh di agus ar fáil ar bhonn tráchtálach (mar shampla, an cosmadrón lainseála in mBaikonur sa Chasacstáin, agus Cumann Taighde is Forbartha Yuzhnoye chun feithiclí lainseála a dhéanamh san Úcráin). Bhíodh an clár spáis Sóivéadach ceannasach ar feadh i bhfad tar éis lainseáil Sputnik i 1957. Feidhmíonn an ghníomhaireacht ar bhealach atá cosúil le NASA. 3 ionad lainseála aici, Baikonur, Plesetsk, agus Kaputstin Yar, a lainseáil suas le 100 spásárthach in aghaidh na bliana le blianta anois. Tá áis chun na misin a rialú lonnaithe in Kaliningrad gar do Mhoscó. I measc a scéimeanna tábhachtacha reatha, tá an misean réalteolaíochta ardfhuinnimh (i gcomhar leis an bhFrainc), agus an Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta (ISS, le scata comhoibrithe). 

## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaireacht Spáis na Rúise
Catagóir:Aeraspás
Catagóir:Réalteolaíocht
Catagóir:An Rúis
Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Stáit Aontaithe)

Eagraíocht reachtúil le raon dualgas a bhaineann le cosaint an chomhshaoil is ea an **Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil** sna Stáit Aontaithe (*United States Environmental Protection Agency / EPA* i mBéarla).  

Cuimsíonn na dualgais seo ceadúnais maidir le hoibreacha éagsúla a thabhairt, dlíthe is rialacha ábhartha a chur i bhfeidhm, acmhainní is dramhaíl a bhainistiú, an comhshaol is athruithe aeráide a mhonatóiriú, an comhshaol a mheasúnú, cúram ar leith a thabhairt d'acmhainní uisce, treoracha is comhairle a chur ar fáil don phobal is comhlachtaí. 
## Féach freisin
* Comhshaolachas
* Caomhnú chomhshaoil
* Bainistíocht acmhainní an chomhshaoil
* Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Éire) 
* Gníomhaireacht Chomhshaoil Eorpach

## Tagairtí

Catagóir:Comhshaolachas
Catagóir:Rialtas Feidearálach na Stát Aontaithe
Catagóir:Caomhnú an dúlra
Poitéinseal gníomhaithe

Comhartha gairid leictreach a tharchuirtear ar feadh snáithín néarógaigh nó mhatánaigh tar éis spreagtha. Ag ionad an ghníomhphoitéinsil, éiríonn an taobh istigh de scannán an tsnáithín dearfach go neamhbhuan i leith an taoibh amuigh. Tarlaíonn sé seo de bharr athrú neamhbhuan i dtréscaoilteacht an scannáin do na hiain sóidiam is potaisiam, chun go ritheann iain sóidiam isteach is iain photaisiam amach tríd. Bunús na cumarsáide san inchinn agus ar fud na colainne.

## Tagairtí
Gníomhróir

Gaireas meicniúil nó leictreach chun meaisín eile a chur sa siúl. Go minic, tugtar *seirbheamótar* air. Go coitianta, an gaireas chun comhlaí na gcoscán a fheidhmiú go huathoibríoch i ngluaisteán nó traein. 

## Tagairtí
Gob céarach

Éan ceoil de chlann na ngealóg. Dúchasach don Afraic, an Araib, deisceart na hÁise, is an Astráil, agus tógtha isteach i dtíortha eile. A ghnáthóga i dtalamh oscailte coille agus scrobarnach coille. Itheann sé síolta is feithidí. Uaireanta, úsáidtear an t-ainm seo don chlann go léir. 

## Tagairtí
Gníomhaíocht optúil

Cumas atá ag ábhair ar leith plána polaraithe solais a rothlú nuair a fhorleathann solas polaraithe tríothu. Braitheann an oiread rothlaithe ar thiús an ábhair a bhforleathann an solas tríd. Is ábhair ghníomhacha iad siúcra, grianchloch is tuirpintín. Ábhair a rothlaíonn an plána go deiseal (agus tú ag féachaint ar feadh an léis i dtreo na foinse), deirtear gur deasrothlach iad. Ábhair a rothlaíonn an plána go tuathal, is tuathrothlach iad.

## Tagairtí
Gníomhaireacht Idirnáisiúnta Fuinnimh Adamhaigh

Gníomhaireacht a chuireann forbairt is taighde ar fheidhmeanna síochánta an fhuinnimh núicléach chun cinn, agus a stiúrann córas dídine is rialúchán ar mhí-úsáid ábhar núicléach i gcomhair aidhmeanna míleata. Bunaíodh i 1957 í, agus tá a príomhoifig i Vín. Faoi 2011 bhí 151 ballstát inti. Bhuaigh sí Duais Nobel na Síochána, lena stiúrthóir ginearálta Mohamed ElBaredei, i 2005.

## Tagairtí
Eurylaimidae

Fine d’éin phasaireacha iad na **Eurylaimidae** atá comhdhéanta de dhá ghéineas déag agus fiche speiceas.

## Cur síos
Is éin chrannacha iad de mhéid beag go meánach (11.5-28.5 cm), le ceann ollmhór agus gob mór comhréidh ionas go bhfuil cuma thriantánach air nuair a bhreathnaítear air agus tú díreach lastuas de. Clúdaíonn an mandabal uachtarach atá beagán cuartha, an mandible íochtarach go hiomlán cuartha. Bogann siad go mall de ghnáth, agus bíonn cluimhreach dhaite gheal ar go leor acu..

## Gnáthóga agus dáileadh
Clúdaíonn limistéar dáilte na hEurylaimidae an crios Afratrópaiceach agus an crios Ind-Mhalaech. Bíonn cónaí orthu i machairí agus foraoisí sléibhe ach, freisin coillte oscailte agus ceantair saothraithe go háitiúil agus timpeallachtaí oscailte eile.

## Sanasaíocht
Tagann an t-ainm Eurylaimidae ón ghéineas *Eurylaimus* atá comhdhéanta de na focail Ghréagacha "*Eury*", leathan agus "*Laimos*", scornach, mar gheall ar a cheann mór agus ar an bhfíric go bhfuil an cúigiú veirteabra ceirbheacsach sa bhreis aige. 

## Struchtúr neide

Tógann na héin neadacha galánta, ar crochadh de ghnáth ó chraobh os cionn sruth uisce. Cuimsíonn an tógáil phiorrachruthach taobh-bhealach isteach agus tá bíonn sí déanta as ábhair éagsúla: duilleoga, lanna féir, mionfhréamhacha ... In a lán cásanna, bíonn an taobh amuigh clúdaithe le stiallacha caonach a chrochtar faoin nead uaireanta, gan amhras chun duaithníocht a dhéanamh uirthi agus í a chosaint ó na creachadóirí a mbíonn sna na dufairí.

De ghnáth bíonn 2 nó 3 ubh sa nead

## Liosta aibítreach na ngéineas
* *[[Calyptomena]]* (3 speiceas)
* *[[Corydon (genre)|Corydon]]* (1 espèce)
* *[[Cymbirhynchus]]* (1 speiceas)
* *[[Eurylaimus]]* (2 speiceas)
* *[[Neodrepanis]]* (2 speiceas)
* *[[Philepitta]]* (2 speiceas)
* *[[Psarisomus]]* (1 speicease)
* *[[Pseudocalyptomena]]* (1 speiceas)
* *[[Sapayoa]]* (1 speiceas)
* *[[Sarcophanops]]* (2 speiceas)
* *[[Serilophus]]* (1 speiceas)
* *[[Smithornis]]* (3 speiceas)
## Tacsanomaíocht agus córasaíochtí
Cuimsíonn an fhine naoi speiceas agus cuirtear cúig cinn díobh ina ngéinis mhonatipicúla féin:

## Tagairtí


Catagóir: Tyranni
Catagóir: Finte na néan
Robert Hutchings Goddard

Fisiceoir is ceannródaí i bhforbairt roicéad, a rugadh i Worcester, Massachusetts ab ea **Robert Hutchings Goddard** (5 Deireadh Fómhair 1882 - 10 Lúnasa 1945). Shaothraigh sé teoiric na roicéad, agus thóg an chéad roicéad rathúil leachtbhreosla i 1926.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1882
Catagóir:Básanna i 1945
Cruthú Gödel

Chruthaigh an matamaiticeoir Meiriceánach Kurt Gödel (1906-1978) i 1931 go mbíonn tairiscintí i gcónaí taobh istigh de bhrainse ar bith matamataice nach féidir a chruthú ná a bhréagnú le bunrialacha an bhrainse sin. Thaispeáin sé gur gá dul taobh amuigh den bhrainse ina leithéid de chás agus rialacha nua a leagan amach. Meastar uaidh sin nach féidir ríomhaire a dhéanamh chomh hintleachtach le daoine, de bhrí go mbionn an ríomhaire teoranta d'oiread ar leith rialacha a leagann an dearthóir amach dó, ach gur féidir le daoine coincheapanna is fírinní gan choinne a fháil amach i gcónaí.

## Tagairtí
Maria Goeppert-Mayer

Fisiceoir a rugadh in Katowice na Polainne ab ea **Maria Goeppert-Mayer** (28 Meitheamh 1906 - 20 Feabhra 1972). I 1948 d'fhionn sí uimhreacha draíochta na gcáithníní fonúicléacha, agus ó 1950 leag amach teoiric iomlán na sceall i struchtúr an núicléis. Roinn sí Duais Nobel na Fisice i 1963 le Hans Jensen is Eugene Wigner.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Fisiceoirí Polannacha
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Básanna i 1972
Gófar póca

Is creimire, cosúil le madra crainn é an **gófar póca** nó an **gófar**, atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh is Láir. Is baill de fhine na Geomyidae iad, timpeall is 35 speiceas sa iomlán. An ceann mór le gialla láidre cosúil le francach. Na leicne infhillte ina b‘pócaí’, líneáilte le fionnadh. Tochlaíonn sé poill lena chlárfhiacla. Áitríonn sé talamh oscailte.

## Tagairtí

Catagóir:Creimirí
Catagóir:Lotnaidí
Catagóir:Mamaigh
Goirme na spéire

Bíonn na dathanna uile sa raon infheicthe de radaíocht na Gréine. Forleathann na tonnfhaid fhada (dearg, buí, glas) gan bhac trí na gáis is na páirteagail san atmaisféar isteach chugainn. Ach bíonn na tonnfhaid ghearra (gorm) inchurtha le toisí na bpáirteagal san aer, ionas go scaipeann na páirteagail seo an dath gorm go háirithe sa ghrianradaíocht. Eiseamláir de scaipeadh Rayleigh é seo. I ndáiríre, frithchaitheann na páirteagail na tonnfhaid ghorma arís is arís eile, agus i rith an lae bíonn cuid den fhuinneamh gorm seo ag teacht anuas chugainn ón spéir an t-am ar fad. Mar sin, bíonn an spéir gorm.

## Tagairtí
Goirmín

mion|Goirmín
Planda bliantúil nó ilbhliantúil ar saghas sailchuaiche é is ea **goirmín**. Tá siad sa ghéineas *Viola*. Flúirse de bhláthanna buí croschruthacha agus cochaill scothchorcra leathfhada leacaithe crochta. Saothraithe leis na cianta le raon leathan dathanna, ach anois is fiaile fhánach é. D'úsáideadh na sean-Bhriotanaigh é le lí ghorm a dhéanamh trí dhuilleoga leath-thriomaithe brúite a nochtadh don aer.

## Tagairtí

Catagóir:Bláthanna
Meatuairim Goldbach

Meatuairim mhatamaiticiúil gur féidir gach slánuimhir os cionn 2 a scríobh mar shuim dhá uimhir phríomha (mar shampla, 14 = 3 + 11). Christian Goldbach (1690-1764) a chuir chun tosaigh í i litir chuig Euler i 1742. 

## Tagairtí
Camillo Golgi

Bitheolaí cille a rugadh i gCorteno na hIodáile ab ea **Camillo Golgi** (7 Iúil 1843 – 21 Eanáir 1926). 

D'fhionn sé coirpíní Golgi i gcealla ainmhithe de bhrí gur éirigh leis iad a ruaimniú le salainn mhiotalacha (a bhfuil finíocht acu leo) agus a dhéanamh feiceálach faoin micreascóp. 

D'oscail a chuid taighde réimsí nua taighde ar an néarchóras, na horgáin chéadfacha, na matáin, agus na faireoga. 

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1906 le Santiago Ramón y Cajal as an saothar bunúsach ceannródaíoch seo. Fuair sé bás in Pavia na hIodáile.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaithe Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1843
Catagóir:Básanna i 1926
Coirpín Golgi

[thumb|300px|Scéimléaráid de chill ainmhí  agus a chuid codanna:  1. [Núicleólas|Núiclín 2. Núicléas 3. Ribeasóm 4. Saicín 5.Líontán ionphlasmach garbh 6. Coirpín Golgi (nó Coimpléasc Golgi) 7. Cítichreatlach 8.  Líontán ionphlasmach mín 9. Miteacoindre 10. Folúisín 11. Cíteasol 12. Líseasóm 13. Ceintreasóm]]
Córas sac scannánach leata (saicíní nó cisteirní), leagtha amach i gcruacha comhthreomhara timpeall 20 mm amach óna chéile, timpeallaithe le han-chuid saicíní is lú fós. Faightear roinnt díobh i ngach ceall eocarótach (cill le núicléas taobh istigh de scannán núicléasach, sa chill), beagnach. Is dócha go bhfeidhmíonn coirpíní Golgi chun táirgí mheitibileacht na cille a phacáil. 

## Tagairtí
Gónad

[mion|clé|[Uirí an fhir agus ubhagán na mná.]] Is é is **gónad** ann ná an t-orgán atá freagrach as táirgeadh na gcealla atáirgthe (na gaiméití). Sa bhfireannach, táirgeann na gónaid (na huiríocha) na speirmeacha. Sa bhaineannach, táirgeann na gónaid (na hubhagáin). Sa veirteabrach, sintéisíonn is tálann na gónaid gnéashormóin (andraiginí, éastraiginí is prógaistiginí). Bíonn na handraiginí níos flúirsí i bhfireannach, na héastraiginí is na prógaistiginí níos flúirsí sna baineannach. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Faireoga
Catagóir:Córas inchríneach
Gonduanalainn

An fhorilchríoch theas a scar ón aon bhunilchríoch amháin, Pangaea, timpeall 200 milliún bliain ó shin, tuairiscítear. Chuimsigh sí na fairsingí a dhéanfadh an Astráil, an Afraic, an India, an tAntartach agus Meiriceá Theas. *[[An Labhráise]]* a thugtar ar an bhforilchríoch thuaidh a d'fhág Gonduanalainn an t-am sin.

## Tagairtí
John Goodricke

Réalteolaí a rugadh i nGroningen na hOllainne, agus a d'oibrigh i Sasana ab ea **John Goodricke** (17 Meán Fómhair 1764 -20 Aibreán 1786). I 1782 bhraith sé go raibh gile réalta darb ainm Algol ag athrú, agus gurbh athrú tréimhsiúil é seo. Thomhais sé an tréimhse, agus mhaigh gur urú ag réad dorcha coimhdeachta ba chúis leis. Cruthaíodh an teoiric seo níos déanaí, agus fuarthas rang réaltaí a dtugtar *athróga uraithe* orthu. Tugadh an deamhanréalta ar Algol. 

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaithe Ollannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1764
Catagóir:Básanna i 1786
Charles Goodyear

Ceapadóir a rugadh i New Haven, Connecticut ab ea **Charles Goodyear** (29 Deireadh Fómhair 1800 – 1 Iúil 1860). Ag éirí as a thaighde, d'fhionn sé an bolcáiniú rubair (1844), bunús le tionsclaíocht an rubair ar fud an Domhain. Fuair sé bás i gCathair Nua-Eabhrac.

mion|clé|Charles Goodyear

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1800
Catagóir:Básanna i 1860
Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Goradán

Seomra beag inghluaiste a úsáidtear i gcomhair leanaí nuabheirthe atá beag, anabaí nó meath-thinn. Timpeallacht steirilithe le teocht thairiseach a bhíonn ann. Bíonn rochtain éasca istigh ann le cúram míochaine a thabhairt agus ionstraimí cóireála a úsáid, cosúil le haerálóir i gcás siondróm éigeandáil riospráide.

## Tagairtí
Gormaistriú

Iarmhairt réalteolaíochta mar gheall ar iarmhairt Doppler i gcás solais ó rinn spéire atá ag druidim i dtreo an Domhain, rud a mhéadaíonn minicíocht (agus a laghdaíonn tonnfhad) an tsolais a shroicheann an Domhan. Maidir leis an solas infheicthe ón rinn, aistríonn sé seo a speictream don taobh gorm. Is annamh a fheictear a leithéid, de bhrí go bhfuil na réaltraí uile, beagnach, ag forleathnú amach uainn, agus mar sin ag léiriú deargaistrithe dúinn.

## Tagairtí
Gónairith

Is é is **gónairith** ann ionfhabhtú géar na conaire giniúnaí ag an mbaictéar Neisseria gonorrhoeae, a fhaightear trí chomhriachtain le duine ionfhabhtaithe. Fulaingíonn an fireannach sileadh ón bpéineas, agus pian le linn fual a dhéanamh. Uaireanta, tarlaíonn caolú an úiréadra mar gheall ar choilm ón neamhord. Is féidir go bhfulaingeoidh an baineannach sileadh ón bhfaighin, ach uaireanta, ní bhíonn siomptóim uirthi. Is féidir go dtarlóidh athlasadh is coilm sna feadáin útaracha, áfach. Is féidir an t-ionfhabhtú a tharchur do leanbh ag a bhreith, agus cuireann sé sin tús le toinníteas dian sa naíonán nuabheirthe. Is féidir é a sheachaint trí úsáid coiscín le linn comhriachtana. Déantar í a chóireáil le dáileog amháin peiniciline. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Gónadatróifin

Ábhar le hiarmhairt spreagthach ar na gónaid. I veirteabraigh, cuimsíonn sé hormóin phiotútacha ar leith (an hormón falacailspreagthach, an hormón lúitéinitheach), agus i mamaigh, hormón placainte (gónadatróifin chóiríneach). Bíonn gónadatróifiní freagrach as táirgeadh na ngnéashormón agus tús na haibíochta gnéasaí. Bíonn iarmhairt acu ar thimthriallta póraithe freisin trí aibiú na n-ubhán sna hubhagáin, agus na speirmeacha sna huiríocha a chur chun cinn. I ndaoine, braitheann diagnóisiú an toirchis ar bhrath gónadatróifine cóiríní sa bhfual nó plasma na fola. 

## Tagairtí
Gormán

Planda bliantúil géagach a fhásann 80 cm ar airde, dúchasach d'iardheisceart na hEorpa is ea an **gormán**. Na duilleoga caol lansa-chruthach le ribí liatha cadásacha, na cinn íochtaracha maothánach. Na bláthchinn 1.5-3 cm ar leithead, aonarach fadghasach. Na bláthóga seachtracha geal gorm spréite, níos mó ná na bláthóga inmheánacha dearga/corcra. Tugtar *an lus gormáin* air freisin, agus coirce gorm. Thugtaí isteach go minic é tráth mar fhiaile i ngoirt arbhair, ach is annamh anois é mar thoradh ar fheabhsuithe i nglanadh síol gráin. Bhaintí úsáid as na peitil chun lí ghorm a tháirgeadh do phéintéirí.

## Tagairtí