open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Papá

Crann beag gan ghéaga a fhásann go 6 m. is ea an **papá** (An t-adhmad an-bhog, agus tálann sé flúirse laitéise. Coróin de dhuilleoga bosacha ar ghais fhada, na duilleoga suas le 75 cm ar leithead. Na bláthanna buí. Fireannaigh is baineannaigh ar phlandaí difriúla. An toradh suas le 30 cm ar fhad, ubhchruthach buí. De réir dealraimh, is hibrid é. Saothraítear ar fud na dtrópaicí é ar son a thorthaí súlacha tlátha. Faightear an einsím paipin ón laitéis is as a thorthaí óga, agus úsáidtear an einsím seo i bhfeidhmeanna míochaine is na tionscail feola is leathair.

## Tagairtí
Papas Chathair Alastair

Matamaiticeoir Gréagach ab ea **Papas Chathair Alastair** (4ú céad). Tá a *Synagoge* (Bailiúchán, 8 n-imleabhar) fós ar fáil, ach é neamhiomlán. 

## Tagairtí
Pár

Seithe ainmhí (caora, gabhar nó lao, de ghnáth), glanta ach gan súdaireacht déanta uirthi, a shaothraigh na Gréagaigh sa 2ú céad RC mar mheán scríofa. Úsáideadh é in Eoraip na Meánaoise roimh thabhairt isteach an pháipéir ón tSín, i gcomhair cáipéisí is, níos déanaí, leabhar clóbhuailte. Inniu úsáidtear é i gcomhair cáipéisí cuimhneacháin is ócáidí tábhachtacha eile. Is pár mín pár d'ardchaighdeán le cóiriú mín.

## Tagairtí

Catagóir:Páipéar
Catagóir:Scríbhneoireacht
Parabóil

Sa mhatamaitic, **parabóil** is ea cuar plánach, a rianaíonn pointe a bhfuil a fhad ó phointe fosaithe ar leith (an fócas), cothrom lena fhad ó líne fhosaithe (an treolíne). Is ceann de na gearrthaí cónacha clasaiceacha í. Tá tréith bhunúsach aici go ndéanann a tadhlaí ag pointe ar bith an uillinn chéanna leis an line tríd an bhfócas agus leis an líne dhíreach tríd an bpointe céanna atá ingearach leis an treolíne. Mar sin, gach ga a thagann amach ón bhfócas is a fhrithchaitear ag an bparabóil fhrithchaiteach, bíonn sé ingearach leis an treolíne. Bíonn modhanna chun gathanna comhthreomhara solais nó tonnta raidió a chruthú bunaithe air seo. 

## Tagairtí
Península de Paracas

mion|"Coinnleoir craobhach" Pharacas
Leithinis neamhthorthúil ar chósta theas Pheiriú is ea **Península de Paracas** a bhfuil cáil uirthi as cré-earraí ornáideacha ársa is uigí daite bróidnithe a fuarthas inti, an chuid is mó díobh in adhlacthaí seargtha ó 600-100 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Peiriú
Paraidím bunaithe ar oibiachtaí

mion|bogearraí
Is éard atá i gcesit le **Paraidím bunaithe ar oibiachtaí** (Object Oriented Software Engineering) ná bealach chun clár casta bogearraí a dhearadh is a thógáil. Samhlaítear an obair nó an feidhmiúchán atá le déanamh ina fo-chodanna ar leith, agus scríobhtar fo-chlár, a dtugtar *oibiacht* air, do gach fochuid. Mar shampla, féadfaidh scáileán nó fuinneog a bheith ina oibiacht comhéadain, agus custaiméir nó ordú ceannacháin a bheith ina oibiacht gnó. 

Nuair a bhíonn na hoibiachtaí go léir códaithe, cuirtear le chéile iad chun an clár iomlán a chumadh don fheidhmiúchán. Buntáiste atá leis an bparaidím seo is ea gur féidir na hoibiachtaí códaithe ar leith a stóráil mar a bheadh i leabharlann agus a úsáid chun an-chuid feidhmiúchán eile a chur i gcrích. 

Tháinig teangacha bunaithe ar oibiachtaí chun cinn sna 1980idí-1990idí, bunachair shonraí bunaithe ar oibiachtaí sna 1990idí, ansin córais bainistíochta bunachar sonraí. Faoi seo, is é an bealach is mó a úsáidtear i gcórais feidhmiúcháin gnó.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha ríomhchlárúcháin
Catagóir:Innealtóireacht
Paraildéad

(C2H4O)3, olaigiméir a bhfuil 3 mhóilín aicéataildéad inti, leacht a fhiuchann ag 128&nbsp;°C. Is áisiúil aicéataildéad a stóráil sa bhfoirm seo, agus is féidir é a athghiniúint trí théamh le haigéad. 

## Tagairtí
Paraiméiciam

Prótasón, speiceas mionorgánaigh aoncheallaigh, ubhchruthach, suas le .33 mm ar fhad. Dhá núicléas atá ann, micreanúicléas is macranúicléas. Itheann sé baictéir. Go cothrom ar fud an dromchla tá fabhráin, cosúil le ribí gruaige. An-choiteann i ngnáthóga uisciúla. 

## Tagairtí
Paraicéiteamól

Pianmhúchán éadrom a úsáidtear i gcás tinneas cinn, péine míosta is eile. Cabhraíonn sé le teocht na colainne a laghdú i bhfiabhras. Bíodh is go bhfuil sé sábháilte i ngnáthúsáid, is féidir go dtarlóidh damáiste dochúlaithe don ae de bharr ródháileoige, agus féadfaidh sé seo a bheith marfach.

## Féach freisin

* Aspairín
* Iobúpróifein

## Tagairtí

Catagóir:Drugaí
Paramaighnéadas

Iarmhairt mhaighnéadach atá i láthair i gcuid mhaith ábhar (mar shampla, alúmanam is ocsaigin ag teocht an tseomra) ina n-ailíníonn móimintí maighnéadacha na n-adamh aonarach chun tacú le réimse mhaighnéadach atá i bhfeidhm orthu, agus an t-ábhar féin aomtha ag foinse na réimse feidhmithí. Airí sainiúil de is ea go mbíonn so-ghabháltacht dhearfach mhaighnéadach ag an ábhar. Baintear feidhm as seo i bhfuarú maighnéadach.

## Tagairtí
Mungo Park

Taiscéalaí a rugadh i bPoll Sealan na hAlban ab ea **Mungo Park** (1771-1806). Rinne sé abhainn na Nígire a thaiscéaladh i 1795-1796, ach maraíodh é ar an aistear céanna i 1806.

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1795
Catagóir:Básanna i 1806
Paradacsa an chúpla

Eiseamláir iomráiteach den iarmhairt amleata i dteoiric coibhneasachta speisialta Einstein. Scartar cúpla le dhá chlog chomhionanna. Téann leathchúpla amháin go dtí réaltra i bhfad i gcéin agus ar ais, gar do luas forleata an tsolais. Nuair a fhilleann sé ar Domhan bíonn an spásaire seo i bhfad níos óige ná an leathchúpla eile a d'fhan sa bhaile. Ní haon pharadacsa é seo de réir teoiric na coibhneasachta speisialta, de bhrí go dtarlaíonn amleathadh is moilliú do gach próiseas sa leathchúpla sin, agus a gcloig. Fíoraíodh an iarmhairt seo i dturgnaimh ar chloig adamhacha, agus tugtar *paradacsa na gclog* air freisin.

## Tagairtí
Charles Algernon Parsons

Deartháir le Laurence Parsons, agus mac le William is Mary, innealtóir a rugadh i Londain ab ea an **Ridire Charles Algernon Parsons** (13 Meitheamh 1854 – 11 Feabhra 1931). Tógadh agus oileadh Parsons i gContae Uíbh Fhailí in Éirinn.

Sa bhliain 1884 shaothraigh sé an chéad tuirbín éifeachtach gaile ardluais chun leictreachas a ghiniúint, agus d'aithin a chumas i gcomhair tiomáint loinge. I 1897 thóg sé an chéad long a bhí tiomáinte ag inneall tuirbín gaile, an *Turbinia*, a bhí in ann taisteal ag 34 mhuirmhíle, i bhfad níos mó ná uasluas longa gaile go dtí sin. Bhí sé seo réabhlóideach in iompar muirí. Tógadh an chéad scriostóir a bhí fuinnmhithe le tuirbín, an *Dreadnought*, i 1906, rud a chuir gach long chogaidh eile i léig. Athchóiríodh nó athnuadh longa cogaidh uile na Breataine leis an tiomáint seo. Cuireadh i longa paisinéirí freisin í, an *Lusitania* a cuireadh go tóin le toirpéad amach ó Chóbh i 1915, agus an *Mauritania* a bhuaigh an ribín gorm as an aistear is tapa trasna an Atlantaigh i 1907 is 1929. I 1925 cheangail a chomhlacht Parsons le comhlacht Howard Grubb chun comhlacht nua a bhunú i Newcastle upon Tyne. I gcuan Kingston Iamáice a fuair sé bás sa bhliain 1931.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1854
Catagóir:Básanna i 1931
Catagóir:Innealtóirí Sasanacha
Catagóir:Innealtóirí Éireannacha
Laurence Parsons

Mac le William is Mary Parsons, 4ú Iarla an Rois, réalteolaí a rugadh i mBiorra, Contae Uíbh Fhailí, in Éirinn, ab ea **Laurence Parsons** (17 Samhain 1840 – 29 Lúnasa 1908). Rinne sé feabhsuithe ar an dá theileascóp i bhfoirm cloig uisce chun na struchtúir mhóra throma a thiomáint is a dhíriú. Ghnóthaigh sé cáil as a thomhais leis an teileascóp 0.9 m ar theocht dhromchla na Gealaí agus grafanna na teochta ar feadh línte uirthi. Níor tuigeadh tábhacht na dtomhas seo go dtí blianta fada ina dhiaidh sin. 

Rugadh Parsons i gCaisleán Bhiorra, Parsonstown, i gContae Uíbh Fhailí (Contae an Rí ag an am). Réalteolaí ab ea athair Laurence chomh maith, a thóg an teileascóp mór ar a tugadh "the Leviathan of Parsonstown". Réalteolaí amaitéarach agus grianghrafadóir a bhí ina mháthair, an Chuntaois Rosse (née Mary Field).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1840
Catagóir:Básanna i 1908
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine as Contae Uíbh Fhailí
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht ollscoile
Catagóir:Oifigigh rialtais
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Réalteolaithe Éireannacha
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Mary Parsons

Thosaigh **Mary Parsons (née Field)** (1813 – 1885) ar an ngrianghrafadóireacht go luath i ndiaidh a fionnachtana. Phós sí William Parsons, an 3ú larla Rosse, in 1836 agus le chéile rinneadar atógáil ar Chaisleán Bhiorra, teach a mhuintir siúd. Thóg sí seomra dorcha i gCaisleán Bhiorra, mar ar réal is a ndearna dearbhchlónna sármhaithe dá clann, an caisleán is an teileascóp mór. Le linn an Ghorta Mór, d'fhostaíodar 500 de mhuintir na háite. Bhuaigh sí bonn airgid Chumann Grianghrafadóireachta na hÉireann i 1859. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1813
Catagóir:Básanna i 1885
Catagóir:Griangrafadóirí Sasanacha
Catagóir:Gobha na Breataine
Catagóir:ceannródaithe grianghrafadóireachta
William Parsons

3ú hIarla an Rois, réalteolaí a rugadh in Eabhrac Shasana ab ea **William Parsons** (17 Meitheamh 1800 – 31 Deireadh Fómhair 1867). Sna 1840idí thóg sé réadlann i gCaisleán Bhiorra is chruthaigh an teileascóp scáthánach le trastomhas 2 m, an teileascóp frithchaiteach ba mhó ar Domhan ag an am. D'éirigh leis scéim a cheapadh chun dhá scáthán mar seo, 4 thonna an ceann, a dhéanamh as cóimhiotal spéacalaim. Bhí an scáthán suite i bhfeadán adhmaid, 19 m ar fhad, is an feadán seo idir dhá bhalla throma saoirseachta. Thugtaí Leiviatan Parsonstown ar an teileascóp, an teileascóp ba mhó go ceann 70 bliain. Bhí an ionstraim seo chomh cumasach sin gurbh fhéidir réaltraí a bhreathnú leis, agus bhí an t-iarla in ann cur síos ar chruth bíseach cuid acu, rud nárbh eol ag an am. Thóg sé ionstraim eile le trastomhas 1 m freisin. Fuair Parsons bás i mBaile na Manach, i gContae Bhaile Átha Cliath, agus é 67 bliana d'aois.
mion|Leiviatan Parsonstown, am éigin sular baineadh anuas é sa bhliain 1914

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1800
Catagóir:Básanna i 1867
Catagóir:Réalteolaithe Briotanacha
Catagóir:Réalteolaithe Éireannacha
Partanaigineas

Fás orgánaigh ón ubh gan toirchiú ag gaiméit fhireann (speirm). Uibheacha a fhásann mar seo, bíonn siad dioplóideach (le dhá fhoireann crómasóm) de ghnáth, agus comhionann leis an máthair ó thaobh na géinitice. Tá cuid mhaith orgánach, cosúil le míolta gorma, a théann trí chuid mhaith glúinte partanaigineacha baineanna, ach a tháirgeann fireannaigh agus a atáirgeann go gnéasach nuair a tharlaíonn coinníollacha deacra comhshaoil.

## Tagairtí
Parvaivíreas conda

Ionfhabhtú (tadhaill) tromchúiseach víreasach madraí is cainidí eile, a tháinig chun cinn i gcuid mhaith tíortha sna 1970idí. Faigheann an madra ionfhabhtaithe buinneach dhian sheasmhach le fuil, agus is féidir go mbeidh urlacan is fiabhras ard air freisin. Is féidir go bhfaighidh coileán bás go luath ón díhiodráitiú is an turraing. I gcásanna eile déantar damáiste suntasach don chroí. Coinnítear an galar faoi smacht anois le vacsaíní éifeachtacha. 

## Tagairtí
Pas (ciorcad)

I dteoiric na gciorcad leictreach, maidir le sruth ailtéarnach (SA), is féidir go mbeidh an sruth is an difríocht poitéinsil as comhphas le chéile. Agus iad araon ag athrú go tréimhsiúil, tarlóidh buaic an tsrutha ag rith trí ionduchtóir nó toilleoir ag am atá difriúil ón am a tharlóidh buaic an difríocht poitéinsil trasna na gcomhbhall sin. Is é sin, bíonn pasdifríocht idir an sruth is an difríocht poitéinsil.

## Tagairtí
Pas (tonnghluaisne)

I dtonnghluaisne ar mhinicíocht amháin, an codán de thimthriall a bhíonn críochnaithe ag athróg ama sa chás go gcomhfhreagraíonn timthriall iomlán do 2 π (rad). Mar mhalairt, argóint feidhme a chuireann síos ar thonnghluaisne. Is ionann an phasdifríocht (i rad) agus an oiread is atá tonn amháin chun tosaigh nó chun deiridh ar thonn eile. Nuair is ionann an phasdifríocht le 0 nó 2 π, bíonn na tonnta sin i gcomhphas, ach nuair is ionann le π í, bíonn na tonnta sin i bhfrithphas. Is athrú pais é pasaistriú cosúil lena dtarlaíonn i bhfrithchaitheamh (mar shampla, maidir le solas, tarlaíonn pasaistriú de π le frithchaitheamh i scáthán). Má bhíonn dhá thonn le pasdifríocht thairiseach eatarthu, deirtear go bhfuil siad comhleanúnach.

## Tagairtí
Passeriformes

Is éard is **[[éan]] pasaireach** ann ná ord uiledhomhanda éan den ord **Passeriformes**, a chuimsíonn níos mó ná leath de na speicis éan atá beo ar Domhan anois. In amanna, tugtar **éin ghróigthe** (a sheasann ar chraobh) orthu, nó **éin cheoil**, trí shocrú a ladhracha ( 4 ladhar, ceann acu dírithe ar gcúl is i gcoinne na gceann eile.), rud a éascaíonn dóibh bheith ina sheasamh ar chraobh, i measc gnéithe eile a bhaineann go sonrach lena stair éabhlóideach sna hAustralaves.

Le níos mó ná 140 fine agus thart ar 6,500 speiceas aitheanta,  is é na  Passeriformes an t-ord is mó éan agus i measc na n-ord is éagsúla de na veirteabraigh talún. Tá siad roinnte ina dtrí fHo-ord: Acanthisitti (dreoilíní na Nua-Shéalainne), Tyranni (suboscines) agus Passeri (oscines). Tá go leor grúpaí de sheadáin ghoir sna pasairigh mar na 	Viduidae, an *Anomalospiza imberbis*, agus na *Molothrus*. Tá an chuid is mó de na pasairigh  uiliteach, cé go bhfuil na scréacháin.
feoiliteach.
Faightear na téarmaí "pasaireach" agus "Passeriformes" ón ainm Laidineach  *Passer domesticus*, agus sa deireadh ón téarma Laidineach *passer*, a thagraíonn don ghealbhain agus d'éin bheaga den chineál céanna.

## Tacsón

## Tagairtí


Catagóir: Éin Eoicéineacha atá ar marthain
Catagóir: Tacsóin ainmnithe ag Carl Linnaeus
Pasáiste Siar ó Thuaidh

mion|250px|Pasáistí siar ó thuaidh a théann trí oileánra Cheanada 
Bealach long tríd an Aigéan Artach thiar ar feadh cósta thuaidh Cheanada is Alasca, ag ceangal an Aigéin Atlantaigh leis an Aigéan Ciúin. Rinneadh cuid mhaith iarrachtaí é a aimsiú ón 16ú céad ar aghaidh, ach níor éirigh le haon taiscéalaí é a thaisteal gur éirigh le Roald Amundsen i 1903-1906. Rinne tancaer ar bhristeoir é freisin an t-aistear i 1969, an chéad long thrádálach chun é a dhéanamh. 

## Tagairtí
Pas (damhna)

An 3 phas nó staid ar féidir go mbeidh damhna iontu: solad, leacht is gás. Braitheann pas damhna ar leith ar an teocht is an brú atá i bhfeidhm air. Tugtar *an pas-trasdul* ar an athrú ó phas amháin go pas eile, cosúil le fiuchadh nó leá. Léiríonn pasléaráid pasanna damhna ag teochtaí is brúnna éagsúla. 

## Tagairtí
Parvaivíreas

mion|3n7x - Penaeus stylirostris densovirus capsid homo60mer + 60 Ca (buí) + 120 Mg (l.gorm)
Grúpa beag víreas le DNA aonduail a ionfhabhtaíonn ainmhithe is daoine.  

Bíonn parvaivíris in ainmhithe freagrach as neamhoird fola i gcait is madraí, agus tá parvaivíreas darb ainm B19 a bhíonn ciontach as galair i ndaoine.  

Má tharlaíonn ionfhabhtú do leanbh, tugtar *an 5ú galar* ar an ngalar a tharlaíonn, le fiabhras, casacht, tinneas cinn is gríos ar na leicne (le marcanna sainiúla, ionas go mbíonn an chosúlacht ar an leanbh go bhfuair sé boiseoga ar na leicne).  

Má tharlaíonn ionfhabhtú do bhean atá ag iompar clainne, is féidir go ndéanfar damáiste tromchúiseach don leanbh, fiú go bhfaighidh sé bás. 

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird fola
Pascal (teanga)

Teanga ardleibhéil ríomhaire, ainmnithe as Blaise Pascal, a d'fhás as Algol i ndeireadh na 1960idí. An-choitianta i gcúrsaí oideachais is micriríomhairí. Forbraíodh dréacht de le haghaidh clárú bunaithe ar oibiachtaí freisin.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha ríomhchlárúcháin
Dlí Pascal

mion|Blaise pascal

De réir Dlí Pascal, nuair a bhíonn méadú ar bhrú ag pointe ar bith i shreabhán (gás nó leacht) sáinnithe, bíonn méadú comhionann ag gach pointe eile sa choimeádán.

Is é sreabhadh sreabháin gluaiseacht an tsreabháin ó áit amháin go háit eile, agus tomhaistear é mar an ráta sreafa, an mhais den sreabhán a théann thar phointe ar leith gach soicind. Más sreabhán dochomhbhrúite é, is fíor prionsabal an leanúnachais gurb ionann an méid den sreabhán a shreabhán isteach i líonra píobán is an méid a shreabhann amach as.


Catagóir:Coincheapa bunúsacha na fisice
Catagóir:Teirmidinimic
## Tagairtí
Pasiphae

An 8ú satailít nádúrtha de chuid Iúpatair, ar thángthas uirthi i 1908. 23,500,000 km amach ón bpláinéad, le trastomhas 50 km is tréimhse fithise 723 lá.

## Tagairtí
Pasta

Is éard is **pasta** ann ná meascán uisce, plúir chrua (ón gcruithneacht dúraim) agus uaireanta uibheacha, a saothraíodh ar dtús san Iodáil. Easbhrúitear an taos trí dhíslí ar chruthanna éagsúla chun cineálacha éagsúla a tháirgeadh (canalóiní, lasáinne, macarón, núdail, raiviólaí, spaigití, tagliatelle, veirmiséilí is a lán eile). Cuid mhaith stáirse ann, agus itear é le hanlann atá bunaithe ar fheoil. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cócaireacht na hIodáile
Catagóir:Pasta
Pastal

mion|Pastal
Ábhar datha i bhfoirm púdair, measctha le beagán guma nó roisín, foirmithe ina shlat, cosúil le crián. Oibríonn an t-ealaíontóir díreach ar an bpáipéar (is féidir go mbeidh bándath air seo) gan aon mheán eile a úsáid. Bhí péintéireacht pastail an-choitianta san 18ú céad, sa bhFrainc go háirithe.

## Tagairtí
Patrún breac

Íomhá ghráinneach a chruthaítear nuair a imbhuaileann léas léasair dromchla neamhshnasta. Saghas patrún trasnaíochta is ea é nach bhfaightear ach le solas léas air, mar thoradh ar a airíonna leanúnachais ar leith.

## Tagairtí
Pascal (aonad)

mion|clé|Blaise Pascal
Is é an **Pascal** aonad brú an SI, leis an tsiombail Pa, ainmnithe as Blaise Pascal. Sainmhínítear é mar an mbrú de bharr meáchain 1 N ag feidhmiú ar fhairsinge 1 m2.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Prionsabal eisiaimh Pauli

Prionsabal a d'fhógair Wolfgang Pauli i 1925, nach ceadaithe d'aon dá leictreon (nó aon dá fheirmíón eile) an staid chandamach cheannann chéanna a shealbhú. Is gá an prionsabal seo chun míniú cén fáth nach dtiteann leictreoin uile an adaimh ar a chéile chuig staid amháin. Is cloch coirnéil de chuid na teoirice candamaí é.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic cháithníní
Wolfgang Pauli

Fisiceoir teoiriciúil a rugadh i Vín na hOstaire ab ea **Wolfgang Pauli** (25 Aibreán 1900 – 15 Nollaig 1958). Chuir sé i bhfocail i 1925 prionsabal an eisiaimh nó prionsabal Pauli sa bhfisic chandamach. I 1931 réamhinis sé go raibh cáithnín neodrach ann ar thug sé neoidríonó air. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1945. Bhí saoránacht Mheiriceánach agus Eilvéiseach aige chomh maith le saoránacht Ostarach. I Zürich na hEilvéise a bhfuair sé bás.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
Catagóir:Básanna i 1958
Catagóir:Fisiceoirí Ostaracha
Linus Pauling

Ceimicí a rugadh i bPortland, Oregon ab ea **Linus Carl Pauling** (28 Feabhra 1901 – 19 Lúnasa 1994). Chun tosaigh sna 1920idí-1930idí ag baint feidhm as an teoiric chandamach sa cheimic agus ag léiriú struchtúir macramóilíní de shaghas míoglóibine is haemaglóibine. Scríobh sé téacsleabhar iomráiteach, *The Chemical Bond* (An Nasc Ceimiceach, 1939), a chuir síos ar phrionsabail is torthaí a chuid oibre. Bhuaigh sé Duais Nobel sa cheimic sa bhliain 1954 as a obair cheannródaíoch. Laoch sa ghluaiseacht fhrithnúicléach is frithchogaidh i rith an chogaidh fhuair, go minic i ngleic le rialtas Mheiriceá. Bhain siad a phas de nuair a fógraíodh go raibh Duais Nobel sa cheimic le tabhairt dó, ach bhí orthu é a thabhairt ar ais chun gurbh fhéidir leis dul chun an duais a fháil. Bhuaigh sé Duais Nobel na Síochána i 1962.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1901
Catagóir:Básanna i 1994
Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Ivan Pavlov

Fiseolaí a rugadh i Ryazan na Rúise ab ea **Ivan Petrovich Pavlov** (1849-1936). Rinne sé taighde suntasach ar phróiseas an díleáite i madraí, rialú néarógach an tseilithe, agus ról na n-einsímí. Léirigh sé an t-oiriúnú in ainmhithe a dtugtar *oiriúnú Pavlóvach* air ó shin. Tionchar mór ag a shaothar ar fhorbairt an iomprachais sa tsíceolaíocht. Bronnadh Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis air i 1904 as an saothar seo.

## Tagairtí

Catagóir:Fiseolaithe Rúiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1849
Catagóir:Básanna i 1936
Joseph Paxton

Garraíodóir is ailtire a rugadh gar do Woburn Shasana ab ea an **Ridire Joseph Paxton** (3 Lúnasa 1803 – 8 Meitheamh 1865). Dhear sé an foirgneamh don Taispeántas Mór i 1851 ar tugadh an Pálás Criostail air. Aistríodh an foirgneamh go Sydenham tar éis an Taispeántais, ach scrios dóiteán é i 1936. Shaothraigh Paxton  banana Cavendish freisin, an cineál banana is mó díol i dtíortha an Iarthair anois. 
[mion|[An Pálás Criostail]]

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Sasanacha
Catagóir:Garraíodóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1801
Catagóir:Básanna i 1865
Pairilis

Cailliúint gluaiseachta de bharr idirghabháil éigin leis an soláthar néaróg do mhatá(i)n. Is féidir go dtarlóidh sí trí mhilleadh na néarcheall luadrach san inchinn (mar shampla, heimipléige i ndiaidh stróic a mbeadh matáin ar thaobh amháin den cholainn thíos leis), nó i gcorda an dromlaigh (mar shampla, polaimiailíteas). I bparaipléige, cailleann an dá chos a gcumas matánach de bharr gortú do chorda an dromlaigh. I gceathairphléige, cailleann na géaga go léir a gcumas.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Neamhoird
Pazyryk

Ionad i Sléibhte Altai i lár na Sibéire ina bhfuarthas grúpa tuamaí taoiseach réamhstairiúil fáin, a caomhnaíodh go foirfe sa talamh shíorshioctha, ó cuireadh iad i seomraí a bhí líneáilte le hadhmad sa 4ú céad RC. Colainneacha balsamaithe tatuáilte a bhí ann chomh maith le troscán, plátaí adhmaid, culaithirtí capall, éadaí, rugaí feilte, síoda Síneach, is trealamh i gcomhair caitheamh cannabais.
mion|Marcach i dtuama in Pazyryk

## Tagairtí
Peallagra

Galar cothaithe a tharlaíonn de bharr uireasa niaicine (vitimín ón B-ghrúpa). Coitianta san Afraic mar gheall ar bheagán niaicine a bheith sa chothú is mí-ionsú an bhia. Nuair a bhíonn sé dian, bíonn deirmitíteas, buinneach is néaltrú ar an íobartach.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Péacóg (féileacán)

:*Baineann an t-alt seo leis an bhféileacán; féach freisin [[Péacóg (idirdhealú)]].*
Féileacán meánach le súilspotaí suntasacha ar gach sciathán scothdhearg/donn is ea an **phéacóg**. Itheann na cruimheanna ar neantóga loiscneacha. Agus iad fós óg, sníomhann siad líonta síoda ar na duilleoga. 

## Tagairtí

Catagóir:Féileacáin
Peann cleite

Peann atá déanta as bun barrchaolaithe cleite éin, cleite seachtrach sciathán gé go háirithe. An phríomhionstraim scríofa ón 6ú céad go dtáinig pinn cruach chun cinn i lár an 19ú céad. 

## Tagairtí
Peadairín na stoirme

Peadairín a fhaightear ar fud an Domhain amuigh ar an bhfarraige ach amháin nuair a bhíonn sé ag pórú. Itheann sé planctón a sciobann ó dhromchla na farraige. Déanann sé nead i bpoill sa talamh. Siúlann cuid acu ar an uisce is iad ag eitilt, tagann cuid eile anuas de ruathar don dromchla. Déanann cuid mhaith díobh imirce fhada. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin mhara
Peantán

C5H12, hidreacarbón alcáin le cúig adamh carbóin is ea **peantán**. Tá trí isiméir struchtúrtha ann, n-peantán (CH3CH2CH2CH2CH3, le fiuchphointe 36&nbsp;°C), isipeantán (CH3CH2CH(CH3)CH3, le fiuchphointe 28&nbsp;°C), agus neoipeantán (CH3C(CH3)2CH3, le fiuchphointe 10&nbsp;°C).

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Hidreacarbóin
Peannaireacht

Foirmeacha is stíleanna lámhscríbhneoireachta, difriúil sna teangacha móra. San iarthar ó timpeall 300 RC bhíodh mórscript mar atá sna ceannlitreacha ar inscríbhinní Gréagacha is Rómhánacha. Ón 8ú céad tháinig mionscript le litreacha beaga in úsáid sa Ghréigis. Faightear an script uingeach, le litreacha móra cruinne, i lámhscríbhinní Laidineacha is Gréagacha ón 4ú céad. Tá script reatha, ina mbíonn na litreacha ceangailte le chéile le stríoca míne a chabhraíonn le luas sa pheannaireacht, in úsáid ón 4ú céad. Saothraíodh an script iodálach san Iodáil timpeall 1500, réamhtheachtaire ar chló iodálach an lae inniu. *Peannaireacht* a thugtar chun foirfeachta ealaíonta is ea callagrafaíocht.

## Tagairtí
Budragár

Is pearóid bheag atá dúchasach do lár na hAstráile é **an budragár** (*Melopsittacus undulatus*). Tugadh isteach do stát Florida sna Stáit Aontaithe freisin. Maireann sí in ealtaí fáin, agus neadaíonn i stocáin crann nó cearchaillí. An-choitianta mar éan cáis i ndathanna éagsúla, ach glas sa nádúr de ghnáth.

## Tagairtí
Pearóid

thumb|250px|Pearóid
Éan ildaite is ea **pearóid** atá dúchasach do réigiúin theo ar fud an Domhain. A ghob mór crúcach, pollairí ar an scannán méith. Áitríonn sí foraoisí is mínleach, itheann torthaí is síolta den chuid is mó is roinnt feithidí, láimhsíonn bia lena chos. Go maith chun aithris a dhéanamh ar urlabhra daonna.

## Tagairtí

Catagóir:Pearóidí
Péarsla

Is éard is **péarsla** (nó **péirseog**) ann ná cuileog bheag fholláin. Is fho-fhine den ord *Diptera* is den fhine *Oestridae* (boiteoga i nGaeilge) iad na péirseoga (*Hypoderminae* i Laidin).  

Bíonn an larbha mar sheadán faoi chraiceann mamaigh, cothaithe ag úscthaí ó na fíocháin. Cúis le hait faoin gcraiceann (péarslaí). Gnéithe ar leith ina bplánna ar ainmhithe baile. Tugtar **damhdhaol** ar larbha na péirseoige. 

## Tagairtí
Robert Peary

Ceannasaí cabhlaigh is taiscéalaí a rugadh i gCresson Springs, Pennsylvania ab ea **Robert Edwin Peary** (6 Bealtaine 1856 – 20 Feabhra 1920). I bPortland, Maine a d'fhás sé aníos. Rinne sé 8 n-aistear mara go cósta na Graonlainne, ag baint an chósta thoir amach i 1891-1892 tríd an oighear a thrasnú. I gceannas ar an gcéad aistear go dtí an Mol Thuaidh, 1909. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1856
Catagóir:Básanna i 1920
Catagóir:Taiscéalaithe Meiriceánacha
Peasair

Grúpa mór plandaí bliantúla is ilbhliantúla, go minic dreapairí nó crúbadaigh, dúchasach do na réigiúin mheasartha thuaidh is Meiriceá Theas. Tugtar **peasair** nó **pis capaill** orthu i nGaeilge. Na duilleoga cleiteach le duilleoigíní caola a chríochnaíonn i dteannóga; na pisbhláthanna aonarach nó i mbláthraí beaga nó fada spíceacha ag teacht amach as ascaillí na nduilleog; na cochaill leata, ag scoilteadh ar a bhfad in dhá chomhla. Gan tábhacht eacnamaíoch de ghnáth, uaireanta ina lotnaid don talmhaíocht. Saothraítear saghas coitianta amháin atá dúchasach don Eoraip, tuaisceart na hAfraice is réigiúin den Áise, a bhfuil bláthanna corcra uirthi, go forleathan mar fhoráiste d'ainmhithe.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Péatar

Cóimhiotal liath stáin le comhábhair éagsúla. D'úsáidtí luaidhe ann tráth chun a chruas a mhéadú, ach de thoradh ar a tocsaineacht, cuirtear antamón ina hionad anois. Dhéantaí coinnleoirí, soithigh óil is gréithre éagsúla eile tí as. 

## Tagairtí
I. M. Pei

Ailtire a rugadh in Suzhou na Síne, agus a bhí ag obair sna Stáit Aontaithe ó 1935 ba ea **I. M. (Ieoh Ming) Pei** (26 Aibreán 1917 – 16 Bealtaine 2019). I measc a shaothar tá an Mile High Center i nDenver, Túr 60 stór John Hancock i mBostún, na pirimidí gloine ag an Louvre i bPáras, Músaem Miho in Kyoto na Seapáine, agus Ionad Ealaíon na hollscoile i Newport, Virginia.
[mion|Dhear Pei Leabharlann John F. Kennedy i [Massachusetts.]]

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna in 2019
Catagóir:Ailtirí Meiriceánacha
Catagóir:Ailtirí Síneacha
Péicíneach

mion|Peicinís
Is madra beag bídeach a saothraíodh sa tSín suas le 2,000 bliain ó shin é an **péicíneach**. An cholainn fada is na cosa gearr; an t-eireaball lúbtha os cionn an droma; na cluasa fada ar crochadh; an aghaidh leata, beagnach gan soc; an fionnadh an-fhada mín, an-tiubh ar an muineál is an cliabhrach.

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Peictin

Móilín coimpléascach (aonpholaisiúcríd) atá an-saibhir in aigéad galachtúrónach. Feidhmíonn sé mar ghliú i mballaí cealla plandaí, sna ballaí i bpríomhchealla óga go háirithe. Flúirseach in úlla.

## Tagairtí
Péidifilia

mion
Mí-ord síceolaíoch ina mbíonn spéis ghnéasach dúghabhála ag duine fásta agus ógánaigh níos sine i bpáistí.

Aon duine a diagnóisíodh le péidifilia ní mór a bheith ar a laghad 16 bliana d'aois. Caithfidh siad freisin a bheith ar a laghad 5 bliana níos sine ná an t-íospartach i gcás péidifilia déagóirí a diagnóisíodh.

Tá aon idirghabháil ghníomhach dá leithéid mídhleathach coiriúil, agus má tharlaíonn, déantar dochar síceolaíoch fadtéarmach don pháiste.

## Péidifiligh mór le rá
* Gary Gilmore
* Albert Fish, sraithmharfóir
* Lewis Carroll, scríbhneoir
* Gabriel Matzneff, scríbhneoir
* Roman Polański, stiúrthóir agus léiritheoir scannán
* Jimmy Savile, craoltóir BBC

## Féach freisin

* Acht um an Dlí Coiriúil (Cionta Gnéasacha) 2006

## Tagairtí


Catagóir:Síceolaíocht
Catagóir:Mí-úsáid ghnéis
Peidiméadar

mion|peidiméadar
Is é rud is **peidiméadar** ann ná gléas a chaitheann duine chun an oiread céimeanna a thógann sé a chomhaireamh. De ghnáth bíonn sé bunaithe ar luascadán saor a fheidhmíonn raicín a bhogann roth fiaclach ar aghaidh, fiacail in aghaidh na céime, agus an roth ceangailte le háiritheoir diaile. Is féidir an scála a ghrádú le tomhas ar fhad chéim an úsáideora.

## Tagairtí
Peidiméid (ailtireacht)

San ailtireacht chlasaiceach, is éard is **peidiméid** ann ná teascán triantánach balla os cionn an taibhléadain, timpeallaithe ag na coirnisí claonta (is é sin, le binn shínte). Is **peidiméid bhriste** í nuair nach dtagann na taobhanna claonta le chéile ag an stuaic. 

## Tagairtí
Peidiméid (domhaneolaíocht)

[mion|Cerro Amarillo, [gaineamhlach "Salvador Dalí", Potosí, an Bholaiv ]]
Sa domhaneolaíocht, is éard is **peidiméid** ann ná dromchla le fána shéimh a ghearrann isteach sa bhonn mar a n-athraíonn an fhána, mar a tharlaíonn ag bun fána ghéar sléibhe, ag leathnú amach go dtí plána glárach nó abhann.  

Níltear cinnte cad is bunús lena leithéid, creimeadh ag aibhneacha ag rith ón réigiún sléibhtiúil, nó iompar ithreach síos ag uisce nach bhfuil faoi choinneáil i gcainéil. 

## Tagairtí

Catagóir:Domhaneolaíocht
Rudolf Ernst Peierls

Fisiceoir teoiriciúil a rugadh i mBeirlín ab ea **Rudolf Ernst Peierls** (5 Meitheamh 1909 - 19 Meán Fómhair 1995). Rinne sé taighde ar fheidhmiú na teoirice candamaí ar sholaid is na hiarmhairtí maighnéadacha. Duine d'fhoireann Thionscadal Manhattan i rith an dara cogadh domhanda chun an buama adamhach a shaothrú. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine as Beirlín
Catagóir:Daoine a rugadh i 1909
Catagóir:Básanna i 1995
Péigmitít

Carraigeacha doigheartha garbhghráinníneacha le mianreolaíochtaí éagsúla, fiú coimhthíoch, le tiúchain éagsúla tearcdhúl. Baineann siad go minic le staid dhéanach i gcriostalú eibhir i ndingeáin is saileanna, agus faightear mianraí neamhchoitianta ar chaighdeán cloiche lómhaire iontu.

## Tagairtí
Peilbheas

An réigiún is íochtaraí de chuas an bhoilg. Cuimsíonn sé cuid den chonair ghastraistéigeach (cornaí na stéige bige, an aipindic, an drólann shiogmóideach is an reicteam), cuid den chóras úiríneach (an lamhnán), cuid de na horgáin inmheánacha atáirgthe (na hubhagáin is an bhroinn sa bhean, an vas deferens, na saicíní seamhnacha is an fhaireog phróstatach sa bhfear).

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Peilbheas cnámhach

An fáinne cnámh a chumann crios na ngéag do na géaga íochtaracha chun fórsaí a tharchur uathu siúd don stoc. Cuimsíonn sé dhá chnámh cromáin, an sacram is an gimide. Tugann sé ceangal do mhatáin an stoic is na ngéag íochtarach.

## Féach freisin

* Simfiseatóime

## Tagairtí
Peinicillin

Antaibheathach atá sa **pheinicillin** a dhéanann daoine a chosaint ar ghalair.  Frithbheathach a tháirgeann an caonach liath Penicillium is ea é.  

I 1928 thug Alexander Fleming faoi deara gníomhaíocht an chaonaigh ar an mbaictéar stafalacocas nuair a truaillíodh a phláta saothráin leis an gcaonach liath.  

Tháinig Fleming ar pheinicillin timpeall an ama chéanna le Howard Florey is Ernst Chain. Shaothraigh Florey, Chain is daoine eile in Oxford ar an eachtra, agus taispeánadh iarmhairt iontach chliniciúil na peinicilline den chéad uair i 1941. Bíodh is gur saothraíodh an-chuid frithbheathach eile idir an dá linn, is ceann de na frithbheathaigh is tábhachtaí fós í, agus a díorthaigh, cosúil le haimpicillin is beinsilpheinicillin. 

Roinn an triúr acu, Fleming, Florey agus Chain, Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1945. 

## Féach freisin

* Alexander Fleming, Howard Florey is Ernst Chain

## Tagairtí

Catagóir:Antaibheathaigh
Péint

Ábhar daite a mbíonn dhá chomhábhar ann, an lí is an meán. Úsáidtear í chun maisithe, chun clúdach cosanta a chur ar dhromchlaí foirgneamh is eile, agus i bpéintéireacht. Díorthaítear líocha ó chréanna (cosúil le hócar buí), mianraí (cosúil le malaicít) is dathanna orgánacha, agus le 150 bliain, ábhair shaorga. Táirgtear iad seo mar phúdair, agus easraítear iad sa mheán (ola mar shampla). Sa 20ú céad rinneadh an-chuid forbairtí i bpéinteanna is a ndéantúsaíocht chun go dtriomódh siad go tapa, go mbeadh siad dófhriotaíoch frithchreimeach, oiriúnach do dhromchlaí éagsúla taobh istigh is amuigh, agus raon leathan dathanna ar fáil.

## Tagairtí
Péintéireacht aicrileach

Ealaín le péinteanna plaisteacha, bunaithe ar pholaimeataicrealáit meitile i mbiotáille mianra. Triomaíonn siad go luath, agus bíonn níos cobhsaí ná uiscedhathanna nó oladhathanna. Ach tá pictiúir a rinneadh leo sna 1960idí ag meathlú faoi seo is imní ar na húinéirí. 

## Tagairtí
Péintéireacht choirte

Earra traidisiúnta ealaíne Bhundúchasaigh na hAstráile. Fíoracha daoine is ainmhithe, uaireanta stílithe go geoiméadrúil is uaireanta nádúraíoch, péinteáilte ar phíosaí coirte le cruthanna neamhrialta. Cruthaíodh iad i gcomhair searmanas draíochta nó reiligiúnda nó fáiltithe den chuid is mó, ach ar chúiseanna aestéitiúla freisin uaireanta. 

## Tagairtí

Catagóir:Bundúchasaigh na hAstráile
Péintéireacht mhionphictiúr

Téarma a úsáidtear do mhaisiúcháin i lámhscríbhinní is mionphortráidí a bhíodh an-choitianta i Sasana aimsir Eilís I. 

## Tagairtí
Péintéireacht ola

[mion|The Shipwreck ó [Francis Danby, pictiúir ola atá ann]]
Modh péintéireachta agus ola cosúil le hola rois sa phéint a thriomaíonn í. In úsáid ó aimsir impireacht na Róimhe chun sciatha a mhaisiú is a leithéid. Tháinig sí chun foirfeachta i bpéintéireacht pictiúr sa 15ú céad. 

## Tagairtí

Catagóir:Péintéireacht
Péintéireacht radharc mara

mion|''Calais Pier'', Joseph Turner, 1803 
Cineál péintéireachta a bhí faoi rath san Ollainn sa 17ú céad, a léirigh tábhacht na tráchtála le tíortha thar lear d'eacnamaíocht na tíre. Ardphéintéir sa chineál seo ab ea an Sasanach Joseph M. W. Turner sa 19ú céad, agus cáil mhór ar an bhfarraige stoirmiúil i g*Calais Pier* (Cé Calais, 1803) is an longbhriseadh i *The Wreck of a Transport Ship* (Briseadh Long Iompair, c 1810) leis.

## Tagairtí
Peipsin

Einsím díleáite atá i láthair i súlach gastrach na veirteabrach, a dhíleánn an phróitéin sa chothú ina polaipeiptídí d'fhaid éagsúla. Táltar isteach i gcuas an ghoile í i bhfoirm na pró-einsíme neamhghníomhaí, peipsinigin, agus gníomhachtaítear í seo ina peipsin ag an aigéad hidreaclórach (HCl) sa súlach gastrach. Bíonn sí gníomhach i dtimpeallacht aigéadach seo an ghoile. Fuarthas 7 bpeipsin ghaolmhar sa duine. 

## Tagairtí

Catagóir:Einsímí
Peiptíd

Móilín a fhaightear trí hidrealú neamhiomlán próitéiní, ar slabhra réasúnta gearr (olaigiméir) d'aimíonaigéid é. Tugtar *polaipeiptídí* ar pholaiméirí níos faide (le 50 aimíonaigéad nó níos mó). Tugtar *an nasc peiptídeach* ar an nasc aimíde idir na haimíonaigéid ar feadh slabhra na próitéine is na peiptíde. 

## Tagairtí
Peiptíd aitriach shóidiambhrostach

Peiptíd a aonraítear ó ghráinníní a fhaightear taobh istigh de chealla na matán in aitriamaí mamach áirithe (mar shampla, i bhfrancaigh is daoine). Coisceann an ceimiceán seo athionsú an tsóidiam ag fidíní na nduán, an tál reinin, is an hormóin antafhualaigh. Laghdaíonn sé brú na fola freisin. Is féidir go bhfeidhmíonn an pheiptíd seo mar hormón le ról i rialú an tsalainn is an uisce sa cholainn, agus rialú bhrú na fola. 

## Tagairtí
Charles Sanders Peirce

Fealsamh, loighceoir is matamaiticeoir a rugadh i gCambridge, Massachusetts ab ea **Charles Sanders Peirce** (1839-1914). Ceannródaí i saothrú na loighce foirmiúla nua-aoisí is loighic na ngaolta. Bunaitheoir an phragmatachais agus cabhraitheoir le bunú na séimeolaíochta.

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúna Meiriceánacha
Catagóir:Matamaiticeoirí Meiriceánacha
Catagóir:Loighic
Catagóir:Daoine a rugadh i 1839
Catagóir:Básanna i 1914
Peireacairdíteas

Athlasadh an pheireacairdiam, an sac snáithíneach timpeall an chroí is ea peireacairdíteas. Is féidir go dtarlóidh sé de thoradh ar ionfhabhtú, le víris go háirithe, ar ghalair na bhfíochán tacaíochta cosúil le lúpas sistéamach eiritéamatach, nó mar aimhréidh ar thaom croí.  
clé|mion|177x177px|'''Pericarditis fibrinosa'''
Pian ghéar sa chliabhrach an siomptóm is suntasaí, a ghéaraíonn le hionanálú, agus siomptóm eile is ea fiabhras.  

mion|clé

Cloistear fuaim shainiúil cuimilte ón gcroí nuair a dhéantar éisteachtas ar an othar. Aimhréidh throm ar an riocht seo is ea carnadh sreabháin idir an peireacairdiam is an croí, a chuireann brú ar an gcroí is bac ar a chaidéalú éifeachtach, rud a chuireann tús le croitheadh.  
clé|mion|177x177px
Is féidir gur gá an sreabhán a dhraenáil le snáthaid. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Croí
Peireascóp

Is éard is **peireascóp** ann ná ionstraim optúil chun féachaint ar fhrithne atá folaithe ón radharc ag bac (níos airde ná leibhéal shúile an fhéachadóra, de ghnáth). Is é an bunphrionsabal dhá scáthán phlánacha, comhthreomhar ach scartha amach óna chéile. Tagann solas ón bhfrithne isteach ar an gcéad scáthán, frithchaitear é síos don dara scáthán, agus amach uaidh sin i súile an fhéachadóra. Mar sin, gabhann an solas bealach cosúil leis an litir Z. Is féidir éifeacht na hionstraime a fheabhsú le teileascóp inmheánach, agus le raonaimsitheoir, cosúil leis an bpeireascóp a úsáidtear ar fhomhuireán faoin bhfarraige chun reáda ar dhromchla na farraige a fheiceáil, nó leis an bpeireascóp a úsáidtear i dtanc le haghaidh stiúrtha. 

## Tagairtí
Peireatóinéam

An líneáil, a thálann sreabhán, ar chuas an bhoilg is cuid den chuas peilbheach. 

I bhforbairt an tsutha, éiríonn sé casta fillte mar gheall ar rátaí difriúla fáis na bpáirteanna den chonair ghastraistéigeach. 

Bíonn an chuid is mó den chonair crochta ó chúlbhalla an bhoilg ag filltí an pheireatóinéim. 

Ceanglaíonn ballnascanna peireatóinéacha na struchtúir nach bhfuil ró-inghluaiste le ballaí an bhoilg.

mion|clé

## Tagairtí

Catagóir:Neamhord gastraistéigeach
Casphéire

mion
Is foirm shimplí de chábla leictreach é **casphéire**. D'úsáidtí é go forleathan i gcórais phoiblí teileafóin, agus is féidir é a úsáid chun ríomhairí a cheangal le chéile i líonra.

## Tagairtí

Catagóir:Teileachumarsáid
Catagóir:Teileafónaíocht
Catagóir:Leictreachas
Catagóir:Leictreonaic
Peiptídí codlaidíneacha

Raon ceimiceán, ar peiptídí iad, a chuimsíonn einceifilíní, ionoirfíní is dionoirfíní, a fhaightear san inchinn, corda an dromlaigh, an fhaireog phiotútach, conair an díleá, agus an meideall aidréineach. Tugtar *codlaidínigh inghiniúla* orthu freisin. San inchinn is corda an dromlaigh feidhmíonn siad de réir dealraimh mar néaratharchuradóirí nó néaramhodhnóirí ag plé le haireachtáil péine. Luaitear na hiarmhairtí seo ar lárchóras na néaróg: anailgéise láidir, meidhréis is lagú riospráide. De réir cosúlachta imríonn siad ar sho-ghluaisteacht an inne is tál hormón ag an bhfaireog phiotútach freisin. 

## Tagairtí
Peirigí

thumb|229px
Is éard atá sa **pheirigí** ná an pointe ar a fithis éilipseach ag a bhfuil an Ghealach, nó aon satailít, ag a garphointe don Domhan.

## Tagairtí

Catagóir:Meicnic neamhaí
Catagóir:Réalt-dinimic
Catagóir:Domhan
Péirlít

Saghas cruach a chruthaítear trí idirfhás dlúth iarainn le cairbíd iarainn. Loinnir uirthi.

## Tagairtí
Péirse

Ainm a úsáidtear do chuid mhaith éisc fionnuisce a fhaightear go forleathan i locha is aibhneacha na hEorpa. An cholainn domhain, suas le 50 cm ar fhad, glas is donn le bandaí dorcha ingearacha. An-tóir ag iascairí air, agus déantar iascaireacht thrádálach air in áiteanna.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Péirse dhreapach

Iasc fionnuisce Áiseach a fhaightear in aibhneacha, canálacha is locha is ea an **phéirse dhreapach**. An cholainn suas le 25 cm ar fhad. Orgán riospráide ar leith os cionn na ngeolbhach le haghaidh ionanálú aeir. Is féidir leis gluaiseacht thar an tír le sánna preabacha eite an eireabaill. Iasc maith bia. 

## Tagairtí
Peirsidí

mionsamhail|Ag athrú Peirsidí
mion
Mórchith dreigí is ea na **Peirsidí**, taispeántas iontach de réaltaí reatha (dreigí) a bhíonn le feiceáil sa spéir ar feadh seachtaine nó mar sin thart ar 12 Lúnasa gach bliain, an lá a thrasnaíonn an Domhan fithis na ndreigeoideach sin. 

Feictear suas le 70 dreige in aghaidh na huaire. Bíonn an dealramh orthu go radaíonn siad amach as an réaltbhuíon Peirséas, agus ainmnítear iad as seo. 

Le fírinne, níl ann ach go mbíonn siad sa treo céanna uainn le Peirséas, gan aon bhaint acu leis. 

Baineann an cith seo le cóiméad Swift-Tuttle a fionnadh i 1862 is a tháinig an treo seo arís i 1992, agus is é atá sa chith smionagar clochach is gaineamhach in eireaball an chóiméid, atá ag taisteal i bhfithis an chóiméid. 

Dreige ar mhéid gráinne gainimh a dhóitear go hiomlán ard san atmaisféar a bhíonn i réalta reatha amháin.

## Féach Freisin

* Dreigeoidigh, dreigí agus dreigítí
* Bóilíd
* Dreige

## Tagairtí

Catagóir:Astaróidigh
Peirsil

mionsamhail|deas|Peirsil
Is planda débhliantúil nó ilbhliantúil ón Seandomhan é an **pheirsil** (nó an **pheirsil gharraí**; *Petroselinum crispum*) atá in ann fás 75 cm ar airde, ach níos lú de ghnáth. Na duilleoga triantánach lonrach, roinnte i dteascáin dhingchruthacha mhaothánacha, go minic catach i gcineálacha saothraithe. Na bláthanna buí, in umbail bharrleata suas le 5 cm ar leithead ar ghais fhada, na peitil eangach. An toradh ubhchruthach. Ní fios cérb as di, ach fástar go forleathan í mar bhlaisiú.

## Tagairtí

Catagóir:Spíosraí
Peirsil bhó

Planda téagartha débhliantúil nó ilbhliantúil a fhásann 3 m ar airde, dúchasach do réigiúin mheasartha an tSeandomhain is ea **peirsil bhó**. Na duilleoga, suas le 30 cm ar fhad, roinnte i dteascáin ubhchruthacha nó lansachruthacha, go minic maothánach nó fiaclach. Na bláthanna bán nó bándearg, in umbail 5-15 cm ar leithead. An toradh leata eiteach.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Peirihéilean

Is éard atá i gceist le **Peirihéilean** ná an pointe ar a fhithis éilipseach ag a bhfuil an Domhan, nó aon phláinéad nó cóiméad, ag a gharphointe don Ghrian.

## Tagairtí
Pearaipsis

Is é is **pearaipsis** ann ná an pointe is giorra nó an garphointe a thagann réad atá i bhfithis timpeall ar rinn spéire (pláinéad, cóiméad, spásárthach) don phríomhrinn spéire sin. Malairt na hapaipsise, an pointe is faide amach. Maidir le fithisí timpeall na Gréine, tugtar *an peirihéilian* ar an bpearaipsis. I bhfithisí timpeall an Domhain, tugtar *an [[peirigí]]* uirthi.

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaíocht
Peirspéacs

mion|Samhail de ghluaisteán déanta de ''Perspex''
Trádainm ar fhoirm leatháin an roisín polaimeitilmeataicrioláite, agus atá go suntasach trédhearcach, is ea **Peirspéacs** (Béarla: ***Perspex***). D'éirigh sé an-tábhachtach mar ábhar fuinneog d'aerárthaigh sa dara cogadh domhanda. 

## Tagairtí

Catagóir:Bithábhair
Catagóir:Plaistigh
Peirspictíocht

San ealaín, aon mhodh inar féidir iomrall na doimhneachta a bhaint amach ar dhromchla leata is ea **peirspictíocht**. 

Chomh maith leis an gcóras eolaíoch aonphointe a cheap Brunelleschi timpeall 1420, bhíodh córais eile in úsáid. Tá an chuid is mó díobh bunaithe ar an bhfíoras go mbíonn cuma níos lú ar réada i gcomhréir lena bhfad ón bhféachadóir, agus go dtagann línte comhthreomhara cúlaithe le chéile ar an léaslíne ag pointe a dtugtar *an pointe comhdhruidteach* air.  

Shaothraigh na Gréagaigh an pheirspictíocht eolaíoch mar fho-thoradh ar a staidéar ar optaic is geoiméadracht, ach ní raibh an t-eolas seo ag na hÉigiptigh.  

Ba cheannródaithe ar theoiric is feidhmiú na peirspictíochta san ealaín Alberti, Uccello, Dürer is Leonardo, agus scríobhadh cuid mhaith téacsleabhar ar an ábhar sa 17ú-18ú céad. 

## Féach freisin

* Teicnící péintéireachta

## Tagairtí

Catagóir:Teicnící péintéireachta
Catagóir:Ealaín
Péist

Tá níos mó ná brí amháin ann leis an bhfocal **péist**:
* Péist (cruimh)
* Péist (ríomhaireacht)
* Reiptíl
Péist chrúcach

Cúis shuntasach ainéime is drochshláinte i ndaoine i dtíortha trópaiceacha is réigiúin theo eile, a tharlaíonn de bharr néimeatóide a ghreamaíonn mar a bheadh crúca inti le líneáil na stéige bige is a shúnn fuil. Beireann na péisteanna aibí uibheacha a eisfheartar sa tuar, agus tagann na larbhaí astu. Faightear an galar nuair a éiríonn leis na larbhaí craiceann daoine atá ag obair cosnocht ar thalamh fhliuch a threá.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Péist ghuaireach

Is péist ainilide uisciúil í **péist ghuaireach** nó **polacaet**. An cholainn i dteascáin, maotháin chliathánacha phéireáilte is guairí is lanna ar gach teascán. An cholainn 1 mm–3 m ar fhad. Timpeall 8,000 speiceas, ina measc cineálacha suite, cineálacha a mhaireann i bhfeadáin, cineálacha a shnámhann go saor, cineálacha seadánacha is eile.

## Tagairtí
Péist talún

[mion| ''[Lumbricus terrestris*, an phéist talún]]
[[Íomhá:Spaghetti_Worm_Loimia_medusa.jpg|mion| Braiteoga bána *Loimia medusa*, péist spaigití]]
Is ainmhithe déthaobhacha éagsúla iad *'péisteanna talún** ( ar a dtugtar freisin; **cuiteoga**, **agaillí**, nó go díreach **péisteanna*'), atá gaol i bhfad amach acu lena chéile, agus de ghnáth bíonn corp fada sorcóireach cosúil le feadáin acu, gan géaga agus gan [[Súil|súile]] de ghnáth.

Bíonn péisteanna éagsúil ó thaobh méide de, ó mhicreascópach go níos mó ná méadar amháin ar fhad i gcás péisteanna polachaeteacha mara (péisteanna guairneacha) ; 6.7 méadar i gcás na péiste *Microchaetus rappi* ; agus 58 méadar  i gcás na hiallphéiste *Lineus longissimus'' . Tá cineálacha éagsúla péiste ann a chónaíonn i nideoiga pharasítacha beaga, laistigh de choirp ainmhithe eile. Ní mhaireann speicis shaora de phéisteanna ar thalamh, ach ina ionad sin, maireann siad i dtimpeallachtaí mara nó fionnuisce, nó faoi thalamh trí thochailt."

## Tagairtí


Catagóir:Tacsóin ainmhithe as feidhm
Catagóir:Ainmneacha coitianta ainmhithe
Péisteog dhearg

Larbha uisciúil corrmhíoltóige. An cholainn péistchruthach, suas le 20 mm ar fhad le 12 theascán. Dath dearg uirthi, le haemaglóibin inti mar oiriúnú don bheatha in uisce atá ocsaiginithe go lag.

## Tagairtí
Peiteal

deas|250px|thumb|Peiteal
Ceann den dara fáinne i gcodanna blátha, a dtugtar *an coróinín* orthu ina n-iomláine. De ghnáth bíonn sé mór gealdaite chun pailneoirí a aomadh, ach uaireanta mílítheach, laghdaithe nó as láthair. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Bláthanna
Catagóir:Plandaí garraí
Catagóir:Moirfeolaíocht phlandaí
Catagóir:Gnéasacht phlandaí
Catagóir:Córas atáirgthe
Catagóir:Pailniú
Peatúinia

Is éard is **peatúinia** ann ná planda tomach bliantúil saorbhláthaithe atá dúchasach do Mheiriceá Theas, le bláthanna móra tonnadóirchruthacha. Gaolmhar leis an bpráta. Planda an-choitianta gairdín a fhástar ar son na mbláthanna gealdaite, go minic stríocach. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Peitreolaíocht

Staidéar ar charraigeacha, a gcomhdhéanamh, a mianreolaíocht, a modh tarlaithe, is a mbunús is ea an **pheitreolaíocht**. Tagann carraigeolaíocht dríodair, dhoigheartha is mheiteamorfach san áireamh. Baineann peitreagrafaíocht le cur síos ar chomhdhéanamh na gcarraigeacha go minic mar a fheictear iad i bhfoirm slisní tanaí le micreascóip optúla, agus baineann peitrigineas lena mbunús. 

## Tagairtí

Catagóir:Geolaíocht
Peitriceimiceán

Ceimiceáin orgánacha a dhéantar as táirgí thionscal an pheitriliam nó gás nádúrtha. Is féidir iad a dhéanamh as bunábhair eile, ach is flúirseach saor fós an peitrileam, agus is féidir táirgí a dhriogtha a athrú ina bplaistigh, ina snáithíní, ina nglantóirí is a lán eile le himoibrithe simplí. Is tuaslagóirí tábhachtacha iad cuid de tháirgí díreacha an driogtha. 

## Tagairtí
Péist sheirpíneach

Péist cholgach a thógann feadáin. An ceann laghdaithe ag iompar coróin geolbhach, an cholainn intarraingthe ar ais i bhfeadán cailcreach, an oscailt dúnta le cleithearnach. Faightear sa chrios idirthaoideach in uisce tanaí í.

## Tagairtí