open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Seilidí mar bhia

Meastar go bhfuil seilidí inite i gceantair áirithe, mar shampla i réigiún na Meánmhara, san Afraic, agus in Oirdheisceart na hÁise, ach i gcultúir eile is bia tabú iad. Tugtar *escargot* ar sheilidí talún inite, focal a tháinig ón bhfocal Fraincise ar “seilide”. D'úsáideadh seilidí mar bhia sa ré ársa, agus ba mhias é a bhí ar tháblaí na Sean-Ghréige agus na Sean-Róimhe cheana féin.

San am atá caite, ba bhia séasúrach iad seilidí, go háirithe ó Aibreán go Meitheamh, ach sa lá atá inniu ann, a bhuíochas le teicnící pórúcháin seilidí, tá siad ar fáil ar feadh na bliana. Saothraítear seilidí go príomha sa Spáinn, sa Fhrainc agus san Iodáil — na tíortha a bhfuil an traidisiún is láidre chócaireacht na seilidí. Cé gur beag luach a bhí ar sheilidí sa chistin go stairiúil mar go meastar gur “bia na mbocht” iad, le blianta beaga anuas deirtear gur sólaistí iad, mar gheall ar an meas atá tugtha dóibh ag cócairí *haute cuisine*.

Is minic seilmidí cladaigh á n-ithe ag daoine a mbíonn cónaí orthu cois cladaigh nó cósta in Éirinn.

## Sanasaíocht ''escargot''
Tagann *escargot* (IPA: [ɛskaʁɡo], ) ón bhfocal Fraincise ar “seilide”, focal a tháinig ó *escaragol* (Proibhinsis) agus as sin *escargol* (Sean-Fhraincis). Is é *konchylion (κογχύλιον)* sa tSean-Ghréigis (a chiallaigh “sliogiasc inite” nó “oisre”) bunfhoinse an fhocail, trí *coculium* (Laidin na ndaoine) agus *conchylium* (Laidin Chlasaiceach).

## Féach freisin

* Seilide donnliopach, Seilide rinseach béalchaol, Seilide garraí
* Drúchtín

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Catagóir:Bia ainmhithe
Catagóir:Gastrapóid
Catagóir:Moilisc
Táin Bó

Ar ceann de sheánra le fáil i seanlitríocht na Gaeilge is ea an ***Táin Bó***.  Níor eagraigh aos liteartha Éireannach a chuid saothar sna scéalaíochtaí mar atá inniu ann, ach ina ionad sin i seánraí amhail is *[[Táin Bó]]*, *[[Echtra]]*, *[[Immram]]* nó Turas Mara, *[[Fled]]* nó Feis, *[[Tochmarc]]*, *[[Compert]]* agus *[[Aided]]* nó Anbhás.

## Táinte Bó
Is príomhscéal na Rúraíochta é *[[Táin Bó Cúailnge]]*, agus an Táin is cáiliúla ní amháin sa lá atá inniu ann, ach roimhe sin fosta i mbéil na ndaoine.

Tá ann an-chuid táinte eile, roinnt aitheanta acu as an ainm, san áireamh mar a leanas:

* *[[Táin Bó Flidais|Táin Bó Flidais]]
* *Táin Bó Aingen*, afm *Echtra Nerai
* *Táin Bó Dartada
* *Táin Bó Ere
* *[[Táin Bó Fraích]]
* *Táin Bó Munad
* *[[Táin Bó Regamna]]
* *Táin Bó Regamon / Regamain
* *Táin Bó Ros
* *Táin Bó Ruanadh
* *Táin Bó Sailin

== Réamhscéalta ==
Is amhlaidh go raibh nós ann réamhscéalta nua giorra a chur in le scéalta níos faide.  Ceaptar scaití gur cuid den mhórscéal iad, ach ní fios san.  Ó thaobh *Táin Bó Cuailgne* de, is é an tóir mhór atá ar an aistriúchán le [[Thomas Kinsella]], a bhuanú an míthuiscint seo.

Is féidir a rá gur réamhscéalta iad roinnt desna táinte níos lú.  Mar shampla, tá athleagan ar marthain den  *Táin Bó Fraích* a deir sa deireadh:
:* Luid Fráech ass íarum dia chrích, & a ben & a maicc & a baí laiss, co luid la Ailill & Meidb do tháin na mbó a Cúanlngiu.

Sa chaoi chéanna, feictear ag deireadh an scéil *Táin Bó Regamon*:
:* conid Táin Bó Regamon in scél sa ocus remscél do scélaib Tána Bó Cúailnge hé.

I dteannta siúd, tá an-chuid scéalta an nasctha le *Táin Bó Cúailnge* agus na pearsana céanna iontu, mar shampla na scéalta breithe [[Conchobar mac Nessa|Chonchúir mhic Neasa]] agus [[Conall Cernach|Chonaill Chearnaigh]], agus scéal ar bith agus [[Cú Chulainn]] ann, mar shampla idir *Compert Con Culainn* agus *Tochmarc Emire.*

== Foinsí ==
* 
* 

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.timelessmyths.com/celtic/ulster.html Ulster Cycle] , Timeless Myths
* [http://www.ucc.ie/celt/index.html CELT]
* *The Cattle-Raid of Regamna'', Leabhar Buí Leacáin, ar Ancient Texts

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Catagóir:An Rúraíocht
Diane Forsythe

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann í **Diane Forsythe**. Is ball den Pháirtí Aontachtach Daonlathach í. Is Comhalta den Tionól Reachtach í don Dún Theas, ó 2022 ar aghaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Mná
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Obair chomhionaid

[mion|Espaço Cooperativa Cowork @ Lapa dos Dinheiros, Seia. sa [An Phortaingéil|Phortaingéil]]
Tagraíonn an téarma **obair chomhionaid** do choincheap leathan socraithe i gcás go ndéantar obair go hiomlán nó go páirteach i láthair oibre agus daoine le conarthaí fostaíochta eile ann. Is ionann spás comhionaid agus spás comhroinnte oifige (nó spás oibre comhionaid) i gcás go spreagtar comhoibriú agus líonrú lasmuigh d’fhoireann nó d’eagraíocht duine. Go traidisiúnta thuigtí sin mar bheith ag obair go cianda lasmuigh den oifig, ón mbaile de ghnáth, go lánaimseartha nó ar feadh tréimhse le linn na seachtaine oibre.

## Féach freisin

* Cianobair
* WeWork

## Tagairtí

Catagóir:Obair
Catagóir:Gnó
Colin McGrath

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Colin McGrath** .Is ball é de Pháirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre (PSDLO). Is Comhalta den Tionól Reachtach é don Dún Theas, ó 2016 ar aghaidh .

## Cúlra
Rugadh é ar 21 Deireadh Fómhair 1975 i nDún Pádraig, Contae an Dúin ar 21 Deireadh Fómhair 1975. D'fhreastail sé ar *St Patrick's Primary School* i Sabhall, ar *St. Patrick's Grammar School*, Dún Pádraig agus ar an *East Down Institute* (atá anois mar chuid den *South Eastern Regional College*).

Tar éis dó an meánoideachas a chríochnú, d'fhreastail McGrath ar Ollscoil Uladh Bhaile Iordáin agus bhain sé céim amach i 1998 in *Community Youth Work*. Ansin rinneadh oibrí don aos óg san *Patrician Youth Centre*, Dún Pádraig ar feadh 17 mbliana.

## Gairmréim pholaitiúil
Toghadh McGrath ar Chomhairle Ceantair an Dúin den chéad uair sa bhliain 2005. mar chomhairleoir don PSDLO. Bhí sé ina chathaoirleach agus ina leaschathaoirleach araon, agus é ar an gcathaoirleach ab óige riamh ar an gcomhairle áitiúil. Sa bhliain 2014 toghadh é do Chomhairle Ceantair nuabhunaithe an Iúir, Mhúrn & an Dúin.

Chuaigh sé isteach i bpolaitíocht an Tionóil nuair a chuaigh sé san iomaíocht i dtoghchán Thionól Thuaisceart Éireann 2016, agus toghadh é le 5,110 vóta céad rogha in éineacht le hiarrthóir eile de chuid an PSDLO, Sinéad Bradley. Níor toghadh an tríú hiarrthóir Seán Rogers a bhí in oifig go dtí sin, agus is mar sin. Atoghadh McGrath i dtoghchán tobann Thionól Thuaisceart Éireann 2017. Le linn a thréimhse sa Tionól, bhí McGrath mar bhall den Choiste Oideachais, den Choiste Gnó agus den Choiste um Nós Imeachta.

Leag McGrath béim ar shaincheisteanna tuaithe, inrochtaineacht ar sheirbhísí áitiúla mar Ospidéal Downe agus saincheisteanna óige mar phríomhthosaíochtaí aige. Cháin sé an córas aistrithe aon bhliain déag, ag maíomh go bhfuil cothrom na féinne ag teastáil agus ag cáineadh go ndéanfaí “teipeanna” ar leanaí 11 bliana d’aois a bhrandáil má theipeann orthu marcanna arda a bhaint amach. Cháin sé Teist Aistrithe (an ‘11+’), ag maíomh go bhfuil cothrom na féinne ag teastáil. Tacaíonn sé lena sheasamh páirtí go ndéanann roghnú ar bhonn acadúil leanaí a bhrandáil ag rá "*brands a large portion of children as failures and puts an inordinate amount of pressure on them*"mar theipeanna agus cuireann sé méid neamhordúil brú orthu ". D’áitigh sé, áfach, go mbaineann an díospóireacht le roghnú acadúil seachas le dímheas ar scoileanna Gramadaí.

Faoi láthair feidhmíonn sé mar chathaoirleach agus mar Urlabhraí Sláinte don PSDLO.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Colin McGrath MLA , Suíomh gréasáin an PSDLO. 
* Members of the NI Assembly, Tionól Thuaisceart Éireann.
* TheyWorkForYou Voting Record, TheyWorkForYou 
 
Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Fir
Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha
Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre
Poblacht Pisa

Ba stát neamhspleách agus poblacht mhuirí í **Poblacht Pisa** ( ) a mhair ón 10ú haois go dtí an 15ú haois.

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Cathairstáit Iodálacha
Catagóir:Poblachtaí muirí
Baile an Droichid

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Baile an Droichid** air:
* Baile an Droichid, Contae an Chláir: ionad daonra i gContae an Chláir
* Baile an Droichid, Contae Chorcaí (Mainistir Fhear Maí): paróiste dlí i gContae Chorcaí
* Baile an Droichid, Contae Chorcaí (Uí Mhic Coille): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Baile an Droichid, Contae Dhún na nGall (Baile an Droichid): ionad daonra i gContae Dhún na nGall
* Baile an Droichid, Contae Dhún na nGall (Cill Mhic Réanáin): fo-bhaile i gContae Dhún na nGall
* Baile an Droichid, Contae Dhún na nGall (Tír Aodha): ionad daonra i gContae Dhún na nGall
* Baile an Droichid, Contae Loch Garman (Beanntraí): baile fearainn i gContae Loch Garman
* Baile an Droichid, Contae Loch Garman (baile): baile i gContae Loch Garman
* Baile an Droichid, Contae Mhaigh Eo: baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* Baile an Droichid, Contae Phort Láirge: baile fearainn i gContae Phort Láirge

## Féach Freisin
* Baile an Droichid (dráma): dráma raidió le Joe Steve Ó Neachtain

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Méara Bulawayo

Is é Méara Feidhmiúcháin Bulawayo ná feidhmeannach rialtais Bulawayo, san tSiombáib. Tá an Méara ina bhall de Chomhairle Cathrach Bulawayo, agus faigheann sé/sí cúnamh ón leas-mhéara. Úsáideann an Méara an stíl "A Onóir ". (Béarla "*His Worship*".)  Is é Solomon Mguni an méara reatha ó 2018.
## Naisc sheachtracha
*Solomon Mguni
## Tagairtí

Catagóir:Liosta de shealbhóirí oifige polaitíochta sa tSiombáib
Catagóir:Bulawayo
*
Gregory Maguire

Úrscéalaí Meiriceánach is ea **Gregory Maguire** (rugadh 9 Meitheamh 1954). Is údar an cheolseó *Wicked: The Life and Times of the Wicked Witch of the West*, *Confessions of an Ugly Stepsister* é, agus roinnt dosaen úrscéalta eile do dhaoine fásta agus leanaí. Is scéalta clasaiceacha leanaí a spreag go leor úrscéalta Maguire do dhaoine fásta. D’fhoilsigh Maguire a chéad úrscéal, *The Lightning Time*, sa bhliain 1978. Ba é *Wicked*, a foilsíodh i 1995, a chéad úrscéal do dhaoine fásta. Cé nár éirigh leis ar dtús, cuireadh é in oiriúint do cheoldráma móréilimh Broadway in 2003.

Tá Maguire pósta leis an bpéintéir Meiriceánach Andy Newman, i gceann de na chéad phósadh aerach a rinneadh i stát Nua-Eabhrac. Tá triúr páistí acu.

## Beathaisnéis
Rugadh agus tógadh é in Albany, Nua-Eabhrac, agus is é Gregory Maguire an leanbh meánach de cheathrar. Fuair a mháthair bás go gairid tar éis breith a thabhairt dó agus sheol a athair chun cónaí le haintín é, a d'iompaigh chuig dílleachtlann áitiúil é ina dhiaidh sin. Phós athair Mhig Uidhir arís ina dhiaidh sin agus bhí triúr clainne eile aige lena bhean chéile nua. Thug na mná rialta ag an dílleachtlann leasainm "Gregory the Executive" ar Maguire as a dhreach dáiríre.
## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Timberland (comhlacht)

Is déantóir agus miondíoltóir coisbhirt Meiriceánach é **Timberland** a bunaíodh sa bhliain 1978. Is le VF Corporation an comhlacht ó 2011.

## Naisc sheachtracha

* Suíomh gréasáin oifigiúil

Catagóir:Brandaí bróg
Catagóir:Déantóirí bróg
Catagóir:Brandaí Meiriceánacha
Trecheng Breth Féne

Is cnuasach ilchineálach de 256 tré Sean-Ghaeilge is ea *** Trecheng Breth Féne***, "Trí-cheann (tré) Bhreith(iúnas) Féin (na nGael)".  Faightear mar ábhair ann an nádúr, tíreolaíocht, dlí, nósanna agus iompraíocht.  Meastar gur dhiolaimiodh an stair sa 9ú haois.

## Ábhar
Tá lear mór ábhar sna tréanna:
* mainistreacha: 1-31
* tíreolaíocht: 32-61
* an Féineachas: 86-149 
Níl ann ach meascra sa chuid eile.

Níl ach 214 den 256 i bhfoirm thréchinn.  Tá trí dhócheann, seacht gceithrecheann, aon naoicheann amháin.  Níl ann ach abairtín amháin  sna 31 iontrálacha mainistreach.

Seo a leanas mar shampla Trécheann 91:

## Lámhscríbhinní
* Leabhar Buí Leacáin (LBL), col. 236 ff, lch.&nbsp;414b-418a (CnT, Baile Átha Cliath: H 2.16). Iomlán.
* Leabhar Bhaile an Mhóta (LBM), ff. 65b-66b (ARÉ, BÁC: 23 P 12).
* Leabhar Uí Mhaine, f. 190a1-191a2. Iomlán.
* Leabhar Mór Leacáin (LML), ff. 183b-184b (CnT, BÁC: H 2.17).
* LS páipéir scríofa ag Tadhg Tiorthach Ó Neachtain sa bhliain 1745, ll.&nbsp;98–101 (ARÉ, BÁC: 23 N 10), 
* LS páipéir scríofa sa bhliain 1575, ll.&nbsp;946–957 (CnT, BÁC: H 1.15)
* LS scríofa ag Domnall ó Duind Mac Eimuinn sa bhliain 1714, ff. 1a-7b (ARÉ, BÁC: Stowe 23 N 27)
* droch-chóip truaillithe scríofa ag Peter O'Longan sa 1836 (Rylands Library, Manchester).
* LS Kilbride III, f. 9b2 (Advocates Library, Dún Éadain). Párpháipéar.

Níl ann fós ach an t-aon eagrán amháin foilsithe ag  Kuno Meyer sa bhliain 1906.  Tá an téacs bhunaithe ar sé lámhscríbhinn (LBL, LBM, Uí Mhaine, LML, 23 N 10 AGUS H 1.15) agus bhí sé ar an eolas faoi thrí eile (23 N 27, cóip Ryland agus Kilbride).  Deir Fergus Kelly gur thángthas ar cheithre leagan eile ón am sin agus dá bharr tá eagrán nua de dhíth.

## Dáta
Bunaithe ar fhianaise teangeolaíochta, mheas Meyer nár scríobhadh na tréanna tar éis na bliana 900 AD.  Agus i dteannta sin le fianaise roinnt díochlaontaí sa téacs, meas sé nach raibh siad níos sine ná c. 850 A.D.

## Foinsí
*  
** The Triads of Ireland ar CELT
** Liosta le Dennis (Donncha) King ar Sabhal Mòr Ostaig ar.
* , www.britac.ac.uk taifead fuaime
* 

## Sa lá inniu ann
* Feictear scigaithris ar an bhfoirm san úrscéal le Flann O'Brien, *[[At Swim-Two-Birds]]* (1939).
* * An illustrated adaptation of selected Triads specially designed as gift book or for children: Fergus Kelly (introduction), Aislinn Adams (illustrator). *The Three Best Things*. Appletree. 1994.

== Naisc sheachtracha ==
* *Early Irish Wisdom Literature''

## Tagairtí

Catagóir:Litríocht na Gaeilge
An Cnoc Buí, Contae na Gaillimhe (Iorras Aithneach)

Baile fearainn in Iorras Aithneach, Contae na Gaillimhe is ea **An Cnoc Buí**, thart ar míle ó thuaidh de shráidbhaile Charna agus ó dheas de Ghlinsce. Is talamh portaigh é an chuid is mó den bhaile fearainn, cé go bhfuil cosán siúlóide tríd an bportach, chomh maith le foraois a chuir Bord na gCeantar Cúng ag fás ag deireadh na 19ú haoise.
Gabhann an bóthar R340 ó thuaidh agus ó dheas trí oirthear an bhaile fearainn.

Tugtar *An Cnoc Buí* ar an toghroinn a chlúdaíonn an taobh thiar d'Iorras Aithneach freisin. Tá an baile fearainn laistigh den toghroinn seo, ar ndóigh, chomh maith roinnt bailte fearainn eile, An Coillín, Glinsce, Maínis, agus An Más san áireamh.

## Naisc Sheachtracha
* Mionfhaisnéis ó dhaonáirimh 1901 agus 1911

## Tagairtí

Catagóir:Contae na Gaillimhe
Catagóir:Iorras Aithneach
Bord na gCeantar Cúng

mion| Bratach Bhord na gCeantar Cúng, 1907–1916
mion| Bratach Bhord na gCeantar Cúng, 1893–1907
Sa bhliain 1891, bhunaigh Arthur Balfour, an Príomh-Rúnaí ag an am, **Bord na gCeantar Cúng** chun bochtaineacht agus coinníollacha maireachtála plódaithe in iarthar agus iarthuaisceart na hÉireann a mhaolú.

D’oibrigh William Lawson Micks le Bord na gCeantar Cúng fad a mhair an bord, mar Rúnaí i dtús báire, ansin ó 1909 mar bhall. Díscaoil rialtas nua Shaorstát na hÉireann an bord sa bhliain 1923, agus ghlac a fhoireann isteach i gCoimisiún Talún na hÉireann.

Gné amháin de pholasaí aontachtach de chuid na dTóraithe chun ‘Rialtas Dúchais a mharú le cineáltas’ a bhí ann. An cuspóir a bhí leis an mbord ná an bhochtaineacht a mhaolú trí íoc as oibreacha poiblí, mar shampla céanna a thógáil do chalafoirt bheaga ar an gcósta thiar, cabhrú le hiascaireacht, modhanna feirmeoireachta nua-aimseartha a thabhairt isteach,  nó urraíocht a dhéanamh ar mhonarchana áitiúla chun fostaíocht a thabhairt agus stop a chur leis an eisimirce ó Éirinn. Sna hOileáin Árann, bunaíodh tionscal éadaí cniotáilte a sholáthraíonn éadaí cniotáilte Árann ar bhonn tráchtála ag baint úsáide as cniotálaithe agus dearthóirí oilte áitiúla. Is iad na limistéir ina raibh an luacháil inrátaithe níos lú ná 30 scilling na réigiúin a bhí faoi údarás an Bhoird. Ba é sin 3,500,000 acra (14,000 km2) ag an am, le daonra thart ar 550,000 duine. 

Maoiníodh an Bord le hairgead a tháinig ó Eaglais na hÉireann, ach faoi 1912 bhí airgead eile ar fáil agus ba é iomlán a shócmhainní £530,000 (is é sin £40 milliún de réir luachanna 2010).

Tar éis an Achta Talamh-Cheannaigh (Éire) 1903, tugadh údarás don bhord talamh breise a cheannach ó eastáit mhóra chun gabháltais bheaga na dtionóntaí a mhéadú. Sa bhliain 1909, bronnadh cumhachtaí éigeantacha ceannaigh air, agus thosaigh sé ag athdháileadh breis is 1000 eastát a raibh timpeall is dhá mhilliún acra (8100 km2) iontu.

## Tagairtí

Catagóir:Geilleagar na hÉireann
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Gaeltacht
Catagóir:1891
Catagóir:Bochtaineacht
Solomon Mguni

Is cleachtóir dlí, tíolacóir agus nótaire poiblí ón tSiombáib é **Solomon Mguni**. Faoi láthair, tá sé ina mhéara reatha Bulawayo freisin. tar éis dó a bheith tofa i mí Mheán Fómhair 2018. Tá sé ina bhall den Ghluaiseacht um Athrú Daonlathach-Tsvangirai (GAD)(Béarla: *Movement for Democratic Change – Tsvangirai (MDC–T)– Tsvangirai*.

## Scoil / Oideachas
*Baitsiléir Dlíth,(BD), ó Ollscoil na Siombáibe.
*Máistir Dlíthe (MD) le speisialtóireacht sa dlí príobháideach ó Ollscoil na hAfraice Theas

## Gairmréim
**2009** - Bhí ​​sé i gcleachtas dlíthiúil príobháideach. Glacadh leis chuig Uaschúirteanna na Siombáibe (An Ard-Chúirt, an Chúirt Oibreachais, an Chúirt Uachtarach Achomhairc chomh maith le Cúirt Bhunreachtúil na Siombáibe).
**Feabhra 2015** - Comhpháirtí bainistíochta (agus comhbhunaitheoir) Cleachtóirí Dlí Dube, Mguni & Dube.
Ball - Christian Legal Society-Zimbabwe-An tSiombáib. 
**Iúil 2018** - toghadh chuig 'Barda 23' de Bhardas Bulawayo.
**Meán Fómhair 2018** -Toghadh ina mhéara ar Chathair Bulawayo.
## Tagairtí
Táin Bó Regamon

Seanscéal Sean-Ghaeilge is **Táin Bó Regamon**, de sheánra Táin Bó, scríofa sa 9ú haois.

Tá leagan den scéal le fáil i Leabhar Buí Leacáin, caomhnaithe in Egerton 1782.  Sa bhliain 2016, bhronn Danielle Malek a heagrán do Corpus of Electronic Texts.

## Scéal
Insítear scéal fhear na gConnacht, Regamon, "laoch amhra".   Deirtear go raibh cónaí air i ndún "íarthar Connacht ... do crích Corccmodruad Ninuis" (féach Eóganacht Ninussa).

Thit a sheachtar iníonacha i ngrá le seachtar mac Méabha agus Ailealla.

## Foinsí
* "Táin Bó Regamon", Danielle Malek (eag), céad eagrán [vi + 89 ll.] University of Sydney, 2002

## Naisc sheachtracha
* Táin Bó Regamon ar Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Noli

Is *[[Comune|comune]]* í **Noli** atá suite i Liguria, an Iodáil.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* (in Iodáilis)  Grianghraif de Noli

Catagóir:Cathracha agus bailte na hIodáile
Poblacht Noli

Ba stát neamhspleách agus poblacht mhuirí í **Poblacht Noli** ( ; Liogúiris: *Repubbrica de Nöi*) a mhair ón bhliain 1192 go dtí 1797 nuair a ghabh Napoléon isteach ina impireacht í.

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Cathairstáit Iodálacha
Catagóir:Poblachtaí muirí
Stephen Dunne

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Stephen Dunne** (). Is ball den Pháirtí Aontachtach Daonlathach é. Is Comhalta den Tionól Reachtach é don Dún Thuaidh, ó 2021 ar aghaidh.

## Saol pearsanta
Is mac le Gordon Dunne é.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Echtra Cormaic

[mion|deis|Manannán mac Lir, dealbh le John Sutton ag Gort Mór, [Aird Mhic Giollagáin, Contae Dhoire (2014).]]

Seanscéal i miotaseolaíocht na nGael is ea ** Eachtra Cormaic i dTír Tairngire ** (Meán-Ghaeilge ** Echtra Cormaic i Tir Tairngiri**) ina insítear turas Ardrí na hÉireann, Cormac mac Airt, chuig Tír na nÓg, agus dia na mara Manannán mac Lir ina chónaí ann.

## Texts
Tá naoi lámhscríbhinn páipéir den scéal atá ar marthain, agus an ceann is óige ón mbliain 1699.

San eagrán le Whitley Stokes, tá ann mar lán-teideal (*Scel na Fir Flatha,*) *Echtra Cormaic i Tir Tairngiri ocus Ceart Claidib Cormaic*.  Tógadh Leabhar Bhaile an Mhóta mar bhunleagan, le sheachtracha as Leabhar Buí Leacáin.  Níl ach pas beag difríochtaí ann idir na leaganacha, le chéile an chéad athleagan, a scríobhadh idir na blianta 1150–1200 bunaithe ar fhianaise teangeolaíochta.  Meastar go raibh leagan níos luaite ann mar bhuntéacs.

D'eagraigh Vernam Hall dara hathleagan as Leabhar Fhear Maí.  Rinne Eoghan Ó Comhraí aistriúchán as shliocht den athleagan seo.

San eagrán le Standish H. O'Grady, tugtar don scéal an teideal *Fagháil Chraoibhe Cormaic*, edited by .  Seo an tríú hatheagrán as Meán-Ghaeilge déanach.  Ní fios cén lámhscríbhinn a bhain Ó Grádaigh  leas as.

D'fhoilsigh Joseph Jacobs coimre d'aistriúchán Uí Ghrádaigh i ndíolaim dá chuid.  Rinne Lady Gregory ag insint den scéal ina leabhar, *[[Gods and Fighting Men]]*, Táin teideal *His Three Calls to Cormac*.

## Naisc sheachtracha
* *[http://www.sacred-texts.com/neu/celt/gafm/ Gods and Fighting Men]* le Lady Gregory ar sacred-texts.com
* *[http://www.luminarium.org/mythology/ireland/ Irish mythology] * ar luminarium.org

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí
Connie Egan

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann í **Connie Egan** (Gaeilge: *Consaidín Uí Aodhagáin*). Is ball den Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann í. Is Comhalta den Tionól Reachtach í don Dún Thuaidh, ó 2022 ar aghaidh .

## Saol pearsanta
Is ball de *[[Amnesty International]]* í. Imríonn sí peil do *[[Ard Mhic Nasca|Holywood]] Ladies F.C*

## Tagairtí

 
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Mná Éireannacha
Feallmharú

Marú duine le feall is ea **feallmharú** (go háirithe duine tábhachtach, mar shampla polaiteoir srl.).

## Féach freisin

* Dúnmharú

## Tagairtí

Catagóir:Feallmharuithe
Catagóir:Polaiteoirí
Catagóir:Polaitíocht
Miki Matsubara

Ba chumadóir, liriceoir agus amhránaí Seapánach í **Miki Matsubara** (Seapáinis: 松原 みき, *Matsubara Miki*, 28 Samhain 1959 – 7 Deireadh Fómhair 2004).

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2004
Catagóir:Ceoltóirí Seapánacha
Catagóir:Cumadóirí Seapánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
DC Shoes

Is déantóir coisbhirt Meiriceánach é **DC Shoes**. **DCSHOECOUSA** an t-ainm oifigiúil a bhí air.

## Naisc sheachtracha

* Suíomh gréasáin oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Brandaí bróg
Catagóir:Déantóirí bróg
Catagóir:Brandaí Meiriceánacha
Fir aeracha

mion|Dublin gay pride 2013
Is éard atá i gceist le **fir aeracha** ná fir a bhfuil caidreamh grámhar acu, nó ar mhaith leo caidreamh grámhar a bheith acu, le fir eile.

## Féach freisin
* Aerach
* Aiteach

## Tagairtí

Catagóir:LADT
Catagóir:Fir aeracha
Catagóir:Fir
Piteog

Is éard is **piteog** (nó *féileacán*, *cigire tónach*, *Síle*, *lúbadóir* go minic) (Gaeilge na hAlban: *Gille-tòine*) ann ná téarma díspeagúil a úsáidtear go coitianta chun beag a dhéanamh de dhuine homaighnéasach. Is féidir leis na téarmaí seo masla a chruthú.

Bhailigh Daithí Ó Luineacháin, in *Ó Ghliomáil go Giniúint: Foclóir na Collaíochta*, a foilsíodh sa bhliain 1997, téarmaí a bhain leis an homaighnéasacht sa Ghaeilge: …beití, bleitheachán, bleitheog, blíog, buachaill baitín, bugaireacht, cábún, cadar, cairiún, cigire tónach, dul amú, fear tóna, gamhain, gealhata, gliodaí, hata bán, lúbadán, Muireann i mbríste, Neil, péileacán, piteachán, piteán, piteog, Síle, (peaca) Sodam, sodamach, sodamán, sodamacht… Téarmaí maslacha go leor acu seo.

## Tagairtí

Catagóir:Eascaine
Catagóir:Homaighnéasachas fireann
Catagóir:Téarmaí díspeagúil do dhaoine
Toyota (Aichi)

Croí-Chathair de chuid na Seapáine is ea Toyota (豊田市). Tá sí suite in oirdheisceart Honshu, an t-oileán Seapánach is mó. Tá 423,343 duine ina gcónaí i dToyota (daonáireamh 2010). Tá ceanncheathrú Toyota Motor Corporation (トヨタ自動車株式会社) lonnaithe sa chathair seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus bailte na Seapáine
Mercedes-Benz

Is monaróir carranna Gearmánach é **Mercedes-Benz,** giorraithe go dtí **Mercedes** go minic. Bunaíodh i 1926 é.

## Tagairtí

Catagóir:Brandaí Gearmánacha
Catagóir:Brandaí Carranna
Catagóir:Mercedes-Benz
Nissan

Is monaróir carranna Seapánach é **Nissan Motor Co., Ltd.,** giorraithe go dtí **Nissan** go minic. Bunaíodh i 1933 é.

## Tagairtí

Catagóir:Brandaí Seapánacha
Catagóir:Brandaí Carranna
Catagóir:Nissan
École polytechnique

Is ollscoil í **École polytechnique** atá suite i bPáras na Fraince. Bunaíodh í sa bhliain 1794. D'fhreastail 3 n-uachtarán na Stát An Fhraincis ar Polytechnique agus chaith mórán ceannairí tíortha eile uirthi.

## Tagairtí

## Naisc
* Láithreán Gréasáin polytechnique.edu

Catagóir:Páras
Catagóir:Ollscoileanna sa Fhrainc
Blastaicist

thumb|300px|Blastúchán; an t-athrú ó 1. mhoral go 3. blastúl Is struchtúr é an **bhlastaicist a** cruthaíodh i luathfhorbairt mamach. Tá suthbhlast aici a chruthaíonn an suth ina dhiaidh sin. Is éard atá i gciseal seachtrach  na blastaiciste ná cealla ar a dtugtar i dteannta a chéile an trófablast. Timpeallaíonn an ciseal seo mais inmheánach na cille agus cuas sreabhán-líonta  ar a dtugtar  cuas na blastaiciste nó blastocoel sa Bhéarla. Cruthaíonn an trófablast an cóirín agus an t-aimnian timpeall ar an suth. Díorthaíonn an phlacaint ón chóirín suthach (an chuid den chóirín a fhorbraíonn villis) agus bunfhíochán útarach na máthar.  Eascraíonn an t-ainm "Blastaicist " ón nGréigis  *blastos* ("péacán") agus  *kystis* ("lamhnán, cochall"). In ainmhithe eile is struchtúr é seo atá comhdhéanta de liathróid cealla neamhdhifreáilte agus tugtar blastúl  air.

## Tagairtí

Catagóir:Sutheolaíocht
Leabhar Donn

Lámhscríbhinn ginealaigh de chuid na 15ú haoise is ea an **Leabhar Donn**. 

Tiomsaíodh an leabhar is dúchas ar theorainneacha Shligigh agus Liatroma.  Scríobhadh é i ndá thréimhse, idir 1432–1441 agus 1476–1482.

Caomhnaítear an leabhar i Leabharlann Acadamh Ríoga na hÉireann, 23 Q 10.

## Foinsí
* *The Celebrated Antiquary*, lch.&nbsp;156, Nollaig Ó Muraíle, Maigh Nuad, 1996.

## Naisc sheachtracha
* An Leabhar Donn, Meamram Páipéar Ríomhaire

## Tagairtí

Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise
Catagóir:15ú haois in Éirinn
ARÉ 24 P 33

Duanaire Gaeilge atá ann sa lámhscríbhinn **Acadamh Ríoga na hÉireann LS 24 P 33**.  Ruaidhrí Ó hÚigínn, scríobhaí, a thiomsú an saothar, am éigin go déanach sa 17ú haois, ar son Uí Néill Chlann Aodha Bhuí.  I dteannta leis na dánta, tá dhá dhréacht stairiúla próis, a théann siar go dtí an séú haois déag; *[[An Leabhar Eoghanach]]* agus *[[Ceart Uí Néill]]*.

## Foinsí
* *Leabhar Cloinne Aodha Buidhe*, eag. T. Ó Donnchadha, Baile Átha Cliath, 1931, ll. ix-xii.
* *Tyrone's Gaelic Literary Legacy,* by Diarmaid Ó Diobhlin, in *Tyrone: History and Society,* 403–432, eag. Charles Dillon and Henry A. Jefferies, Baile Átha Cliath. ISBN 0-906602-71-8.

## Tagairtí

Catagóir:17ú haois in Éirinn
Catagóir:Lámhscríbhinní Gaeilge
Leabhar Cloinne Aodha Buidhe

Duanaire a tiomsaíodh ar son Chlann Aodha Bhuí géag chlann Uí Néill, is ea ***Leabhar Chlann Aodha Buí*** (**Leabhar Cloinne Aodha Buidhe**).  Scríobhadh é ar iarratas ó Chormac Ó Néill ag an scríobhaí Ruairí Ó hUiginn as Contae Shligigh sa bhliain 1680.  Caomhnaítear é i Acadamh Ríoga na hÉireann, le cód 24 P 33.

Faightear ann dánta cumtha ag baird chlanna Uí Ghnímh, Mhic an Bhaird, Uí Mhaolconaire agus Mhic Mhuireadhaigh.  I dteannta sin, tá ann roinnt ábhar próis, mar shampla: Ceart Uí Néill, ina bhfuil liosta de chánacha éilithe ag an gclann ar fud na nUladh; agus an Leabhar Eoghanach.

## See also
* Irish annals

## Tagairtí

**Oxford Concise Companion to Irish Literature*, Robert Welsh, 1996. 
* 

## Naisc Sheachtracha
* Leabhar Cloinne Aodha Buidhe Edited by Thadhg O' Donnchadha, D.Litt. (Dublin, 1931) at the Internet Archive

Catagóir:Lámhscríbhinní Gaeilge
Catagóir:17ú haois in Éirinn
A470

Is mórbhóthar sa Bhreatain Bheag é an **A470** (ar a dtugtar freisin **An Príomhbhóthar ó Caerdydd go Glan Conwy**). Is é an bóthar is faide sa tír é ag 299 km, agus nascann sé an phríomhchathair Caerdydd ar an gcósta theas le Llandudno ar an gcósta thuaidh. Cé go raibh ort dul ar na bóithre cúnga Llanidloes agus Dolgellau roimhe seo, seachnaítear an dá bhaile margaidh sinanois mar gheall ar nuachóiriú fairsing bóithre. Is débhealach den chuid is mó iad na 42 km ó *Bhae Caerdydd* go Merthyr Tudful, ach is carrbhealach singil an chuid is mó den bhealach ó thuaidh ó Merthyr go Llandudno..

Gabhann an bóthar trí dhá cheann de pháirceanna náisiúnta na Breataine Bige : Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog (Béarla: *The Brecon Beacons National Park*), agus Eryri (Béarla: *Snowdonia*) ag tosú díreach ó dheas de Dinas Mawddwy .
## Mionchur síos ar an bhealach
clé|mion| Córas sruth taoide an Bhóthair Thuaidh (Caerdydd), carrbhealach singil 3 lána
## Naisc sheachtracha
*Bilingual poetry book about A470 sets Welsh hearts racing
## Tagairtí


Catagóir:Páirceanna náisiúnta sa Bhreatain Bheag
Catagóir:Geolaíocht na Breataine Bige
Catagóir:Airteagail ina bhfuil gearrthóga físe
Catagóir:Réimsí sléibhe na Breataine Bige
Scéim uimhrithe bóithre na Breataine Móire

mion| Na criosanna uimhrithe do bhóithre A & B sa Bhreatain Mhór
Is scéim uimhrithe í **scéim uimhrithe bóithre na Breataine Móire** a úsáidtear chun gach bóthar sa Bhreatain Mhór a rangú agus a aithint. Tugtar litir amháin do gach bóthar (a léiríonn catagóir an bhóthair) agus uimhir ina dhiaidh sin (idir 1 agus 4 dhigit). Tugadh isteach chun leithdháiltí maoinithe a shocrú, agus baineadh úsáid as na huimhreacha go luath ar léarscáileanna agus mar mhodh loingseoireachta. Tá dhá fho-scéim ann: ceann amháin do mhótarbhealaí, agus ceann eile do bhóithre nach bóithre mótarbhealaigh iad. Cé go bhfuil roinnt bóithre móra mar chuid de Líonra Bóithre na hEorpa, níl aon chomharthaí ar E-bhealaí sa Bhreatain Mhór, ná sa chuid eile den RA. De bharr athruithe ar ainmniúchán bóithre áitiúla, i gcásanna áirithe déantar bóithre a uimhriú lasmuigh den chrios. Tá cásanna ann freisin ina bhfaightear líon na mbóithre i gceantar amháin i láthair eile. Mar shampla tá an A594 sainithe mar Chuarbhóthar Leicester agus leithdháilte freisin ar bhóthar i Cumbria.
Benjamin O'Fallon

Gníomhaire Indiach ab ea **Benjamin O'Fallon** (1793-1842) feadh na limistéar uachtarach de na hAibhneacha Mississippi agus Missouri. D'idirghníomhaigh sé  le Meiriceánaigh Dhúchasacha mar thrádálaí agus mar ghníomhaire Indiach. Bhí sé i gcoinne gaisteoirí agus trádálaithe na Breataine a bhí ag feidhmiú sna Stáit Aontaithe agus i gcríocha. Chreid sé gur chóir go mbeadh seasamh láidir glactha ag an arm i gcoinne lucht na Breataine agus freisin gur chóir a bheith diongbháilte sna idirbheartaíochtí le Meiriceánaigh Dhúchasacha. Ainneoin a bhealach teanntásach  agus a aighneas leis an arm, bhí sé in ann conarthaí a idirbheartú idir Meiriceánaigh dhúchasacha agus gheala. Go luath agus níos déanaí, mar ghairm bheatha, thóg sé muilte mealdair, ba mhiondíoltóir agus plandálaí é. Bhailigh sé déantáin Meiriceánacha Dúchasach agus pictiúir de bhaill treibhe le George Catlin. Ba é a uncail William Clark a chaomhnóir agus a thacadóir airgeadais.

## Luathshaol

Catagóir:Básanna i 1842
Catagóir:Daoine a rugadh i 1793
École nationale des ponts et chaussées

Is ollscoil í **** atá suite i bPáras na Fraince. Bunaíodh í sa bhliain 1747. Tá staidéar déanta ag go leor eolaithe cáiliúla sa scoil seo: Henri Becquerel, Gaspard-Gustave Coriolis, Claude-Louis Navier, Augustin Jean Fresnel, Jean Baptiste Biot agus Joseph Louis Gay-Lussac.

## Tagairtí

## Naisc
* Láithreán Gréasáin ecoledesponts.fr

Catagóir:Páras
Catagóir:Ollscoileanna sa Fhrainc
Gníomhaire Indiach

I stair na Stát Aontaithe, ba dhuine aonair é **gníomhaire Indiach**  a bhí údaraithe chun idirghníomhú le treibheanna Indiacha Mheiriceá thar ceann an rialtais.
Catagóir:Aireachtaí gnóthaí dúchasacha
Catagóir:Gníomhairí Indiacha na Stát Aontaithe
Maria Ressa

Is iriseoir agus údar Filipíneach-Mheiriceánach í **Maria Angelita Ressa** (a rugadh Maria Angelita Delfin Aycardo ar 2 Deireadh Fómhair 1963) comhbhunaitheoir agus príomhoifigeach feidhmiúcháin  an láithreáin ghréasáin nuachta Rappler,  agus an chéad Fhilipíneach a fuair Duais Nobel na Síochána. Chaith sí beagnach dhá scór bliain roimhe sin ag obair mar phríomhthuairisceoir imscrúdaithe in Oirdheisceart na hÁise do CNN.

## Naisc sheachtracha
*Court of Appeals (CA) affirms Maria Ressa’s cyber libel conviction, adds 8 months to possible jail sentence
*FALSE: ‘Marcos Martial Law: Never Again’ book by Raissa Robles banned in 18 countries

## Tagairtí

Catagóir:Iriseoirí Filipíneacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
École nationale supérieure des mines de Paris

Is ollscoil í **École nationale supérieure des mines de Paris** atá suite i bPáras na Fraince. Bunaíodh í sa bhliain 1783. D'fhreastail uachtarán amháin de chuid Stát na Fraince (Albert Lebrun) ar an ollscoil.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Láithreán Gréasáin minesparis.psl.eu

Catagóir:Páras
Catagóir:Ollscoileanna sa Fhrainc
Renault

Is monaróir carranna Francach é **Renault**.

## Tagairtí

Catagóir:Brandaí Francacha
Catagóir:Brandaí Carranna
Catagóir:Renault
Ferrari (comhlacht)

:*Baineann an t-alt seo leis an déantóir carranna. Má tá suim agat sa fhoireann Foirmle a hAon, féach [[Scuderia Ferrari]].*

Is monaróir carranna Iodálach é **Ferrari**. Ba é Enzo Ferrari a bhunaigh an comhlacht i 1939.

## Tagairtí

Catagóir:Brandaí Iodálacha
Catagóir:Brandaí Carranna
Catagóir:Ferrari
Honda

Is monaróir carranna Seapánach é **Honda Motor Company, Ltd.,** (Seapáinis: 本田技研工業株式会社, *Honda Giken Kōgyō KK*) giorraithe go dtí **Honda**. Is i Minato, Tóiceo, an tSeapáin atá ceanncheathrú é. 

## Tagairtí

Catagóir:Brandaí Carranna
Catagóir:Honda
Catagóir:Brandaí Seapánacha
Dacia

**S.C. Automobile Dacia S.A.**, Tugtar **Dacia** go coitianta () is Rómáinis monaróir gluaisteán a fhaigheann a ainm ó an réigiún stairiúil arb é an Rómáin inniu é. Bunaíodh an chuideachta i 1966. I 1999, tar éis 33 bliain, dhíol rialtas na Rómáine Dacia leis an monaróir gluaisteán Francach Grúpa Renault. Is í an chuideachta is mó sa Rómáin ó thaobh ioncaim agus an t-onnmhaireoir is mó, arbh ionann é agus 8% d’onnmhairí iomlána na tíre in 2018. In 2021, dhíol an Dacia marque 537,074 feithiclí paisinéirí agus tráchtála.

Ó Eanáir 2021 ar aghaidh tháinig an chuideachta Dacia chun bheith ina cuid de Dacia-Lada aonad gnó Renault. I mí na Bealtaine 2022, dhíol Renault máthairchuideachta Lada AvtoVAZ le hinstitiúid de chuid na Rúise faoi úinéireacht an stáit NAMI.

## Múnlaí
* Dacia Logan
* Dacia Sandero
* Dacia Duster
* Dacia Spring
* Dacia Jogger

## Tagairtí

Catagóir:Brandaí Carranna
Catagóir:Brandaí Rómánacha
Catagóir:Dacia
An Dáicia

mion | deas | alt=Burebista Dacia | Léarscáil ag léiriú leathnú talmhaíochta is mó Ríocht na nDaic faoin rí Burebista, thart ar 50 RC.
Is réigiún stairiúil í **an Dáicia** atá suite san Eoraip.

## Tagairtí

Catagóir:An Dáicia
Catagóir:Stair na hEorpa
Hyundai Motor Company

Is monaróir carranna ón gCóire Theas é **Hyundai Motor Company,** (Cóiréis: 현대자동차; Hanja: 現代自動車; *Hyeondae Jadongcha* ), giorraithe go dtí **Hyundai** go minic.

## Tagairtí

Catagóir:Brandaí Carranna
Catagóir:Hyundai Motor Company
Catagóir:Brandaí ón gCóire Theas
Ford Motor Company

Is monaróir carranna Meiriceánach é **Ford Motor Company**, giorraithe go dtí **Ford** go minic. Ba é Henry Ford a bhunaigh an comhlacht i 1903.

## Tagairtí

Catagóir:Brandaí Meiriceánacha
Catagóir:Brandaí Carranna
Catagóir:Ford Motor Company
Béite (airgeadas)

Is éard atá i gceist leis an **bhéite** ná tomhas staitistiúil den riosca a ghabhann le stoc aonair nó le punann stoic.

\beta_{i}~~ an íogaireachta an aisíoc ionchas ar shóchmhainní i don aisíoc farasbairr ionchais ar an bpunann mhargaidh, nó \beta_{i} = \frac {\mathrm{Cov}(R_i,R_m)}{\mathrm{Var}(R_m)};

## Féach freisin

* Samhail Phraghsála Sócmhainní Caipitil

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Catagóir:Staidreamh
Digitaria

Géineas de phlandaí san fhine féir is ea ***Digitaria*** atá dúchasach do réigiúin theomheasartha agus thrópaiceacha ach  d'fhéadfadh iad a bheith ag fás i réigiúin thrópaiceacha, fhothrópaiceacha agus níos fuaire freisin. Bíonn ainmneacha coitianta éagsúla air, lena n-áirítear **crúbfhéar**, **méarfhéar**, agus **fonio**. Is plandaí bliantúla agus ilbhliantúla caol monacotailéadónacha iad a fhásann ar fhaichí, ar féarach. Is é *Digitus* an focal Laidine le haghaidh "méar", agus ní féidir dealú eatarthu leis na bláthraí fada cosúil le méar a tháirgeann siad.

## Úsáidí
Tá na síolta inite, go háirithe na fonio (*Digitaria exilis* agus *Digitaria iburua*), *Digitaria sanguinalis*, chomh maith le *Digitaria compacta*. Is féidir iad a thósta, a mheilt ina phlúr, a dhéanamh ina leite nó a choipeadh chun beoir a dhéanamh. Úsáidtear fonio go forleathan mar príomhbhia i gcodanna den Afraic. Tá cáilíochtaí maithe cothaitheacha aige freisin mar fhoráiste d’eallach.
Seán Ó hEochaidh (bailitheoir béaloidis)

Bailitheoir béaloidis ab ea **Seán Ó hEochaidh** (9 Feabhra 1913 – 18 Eanáir 2002) a rugadh i dTeileann, Contae Dhún na nGall. Bhí sé ina iascaire agus e óg. Cé nach raibh ach oideachas bunúsach aige, thosaigh sé ar bhéaloideas a cheantair féin a bhailiú. Dúirt sé féin gur labhair sé le timpeall míle cúig chéad duine agus é ag bailiú béaloidis scéálta agus amhráin ina measc. Bronnadh dochtúireacht onórach air ó Ollscoil na Gaillimhe sa bhliain 1988 agus bliain ina dhiaidh sin bhí sé ina uachtarán ar Oireachtas na Gaeilge i nGleann Cholm Cille.

Bhuail sé leis an dteangeolaí Gearmánach Ludwig Mühlhausen sa bhliain 1937 agus é ag iarraidh Gaeilge Uladh a fhoghlaim agus chuir se in aithne do mhuintir a bhaile dúchais é.

## Foilseacháin
D'fhoilsigh sé beathasinéis a athar céile **Micí Mac Gabhann** (1865–1948) sa bhliain 1959 faoin teideal Rotha Mór an tSaoil, tar éis a chuid cuimhní cinn faoina eachtraí sa Klondike a thaifeadadh ina ról mar bhailitheoir béaloidis.

Chuir sé an leabhar *Síscéalta ó Thír Chonaill* sa bhliain 1978 in éineacht le Máire Mac Néill and Séamas Ó Catháin.

## Tagairtí
Cromluí coise

mion| Léaráid ó théacsleabhar anatamaíochta a thaispeánann cromluí (pronation) agus droimluí (supination) na coise.
Is gluaiseacht na coise a tharlaíonn go nádúrtha le linn siúil nó reatha é **cromluí coise**. Tarlaíonn trí ghluaiseacht ar leith ar aon uain mar chuid den chromluí: eisbhéartú fo-rúitín, cúlfhleisceadh an rúitín, agus abduchtú na coise tosaigh. Is cuid nádúrtha, inmhianaithe, agus riachtanach den choisíocht é. Is é an cromluí coise an chéad leath den chéim seasaimh, i gcodarsnacht leis an *droimluí* a thosaíonn an chéim tiomána nuair a ardaítear an tsáil ón talamh.

## Cromluí Mínormálta
Tarlaíonn *cromluí mínormálta* nuair a dhéanann an chos cromluí le linn na céime droimluí, nó nuair a dhéanann sí an iomarca cromluí le linn na gnáthchéime cromluí. Tá thart ar cheithre chéim (4°) cromluí agus droimluí ag teastáil ionas go mbeidh an chos in ann an corp a thiomáint ar aghaidh. Má tá an chos ag cromluí nó ag droimluí le linn na céime seasaimh den timthriall coisíochta, d'fhéadfadh fadhb bhithmheicniúil a bheith ann.

## Ró-chromluí
mion| Ró-chromluí
Nuair a dhéanann daoine an iomarca cromluí, brúnn siad amach beagnach go hiomlán ón ladhar mhór agus ón dara ladhar. Mar thoradh air sin, ní leathnaíonn an turraing go cothrom tríd an gcos nuair a bhuaileann sí an talamh, agus bíonn deacracht ag an rúitín an chuid eile den chorp a chobhsú. Ina theannta sin, tarlaíonn uillinn mhínádúrtha idir an chos agus an rúitín agus leathann an chos amach go mínormálta.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Reathaíocht
Catagóir:Anatamaíocht an duine
Plána anatamaíoch

Is plána hipitéiseach é **plána anatamaíoch** a úsáidtear chun an corp a thrasghearradh, chun cur síos a dhéanamh ar shuíomh struchtúir nó ar threo gluaiseachtaí. San anatamaíocht dhaonna agus ainmhithe, úsáidtear trí phríomhphlána:

* Is plána saighdeach nó  plána cliathánach (*fadghearradh*, *aintéiridheiridh*) é plána comhthreomhar leis an uaim shaighdeach. Roinneann sé an corp ina chlé agus ina  dheis.
* Roinneann an plána corónach nó an plána tosaigh (*ingearach*) an corp i gcodanna droma agus tarracha (ar chúl agus chun tosaigh).
* Roinneann an plána trasnach nó an plána aiseach (*cothrománach*) an corp i gcodanna cráiniacha agus eireaballach (ceann agus eireaball).

## Téarmaíocht
D'fhéadfadh go mbeadh líon ar bith plánaí saighdeacha ann; mar sin féin, níl ann ach plána saighdeach cairdinéalach amháin. Tagraíonn an téarma *cairdinéalach* don phlána amháin a roinneann an corp ina dheighleoga cothroma, agus go díreach leath den chorp ar gach taobh den phlána *cairdinéalach*. I dtéacsanna áirithe baintear leas an téarma  *príomhphlána*  in ionad *plána cairdinéalach*. Tá na téarmaí seo idirmhalartaithe.

## Anatamaíocht dhaonna
San anatamaíocht dhaonna, sainmhínítear na plánaí anatamaíocha mar thagairt don samhail anatamaíoch a bheith sa treoshuíomh ceartingearach, nó ina seasamh.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Anatamaíocht
Fuisce Mhic Shéamais

Uisce beatha no fuisce cumaiscthe is ea **Jameson** (Gaeilge: **Mac Shéamuis***)* a tháirgeann Irish Distillers (Gaeilge: *Driogairí na hÉireann* ), fochuideachta de Phernod Ricard. Ar dtús, bhí Mac Shéamuis ar cheann de na sé phríomhuiscí beatha driogtha i mBaile Átha Cliath, i nDríoglann Mhic Shéamuis, Sráid Bowes, ach anois tá sé driogtha i Nuadhrioglann Mhainistir na Corann i gContae Chorcaí. Is é an fuisce Éireannach is mó díol ar domhan é; sa bhliain 2019, chuaigh díolacháin bhliantúla thar 8 milliún cás.  Tá sé díolta go hidirnáisiúnta ó thús an 19ú haois, agus tá sé ar fáil le ceannach i níos mó ná 130 tír. 

## Stair na cuideachta

### John Jameson agus a chlann
Dlíodóir as Alamhagh in Albain ó dhúchas ab ea John Jameson (Gaeilge: *Iain MacSheumais* ) (1740 – 1823) sular bhunaigh sé a dhrioglann eapainmneach i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1780. Sular bhunaigh sé an drioglann, phós sé Margaret Haig (1753–1815) i 1768. Ba í an iníon ba shine í le John Haig, an driogaire fuisce clúiteach in Albain. Bhí teaghlach de 16 pháiste ag John agus Margaret, ochtar mac agus ochtar iníonacha. Tá portráidí den lánúin le Sir Henry Raeburn ar taispeáint i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann.

## Tagairtí

Catagóir:Deochanna alcólacha na hÉireann
Catagóir:Brandaí Éireannacha
Catagóir:Uisce beatha na hÉireann
Catagóir: Brandaí Pernod Ricard
Nivea

Is comhlacht cosmaidí Gearmánach é **Nivea**. Ba é Paul Carl Beiersdorf a bhunaigh an comhlacht i 1882.

## Tagairtí

Catagóir:Brandaí cosmaidí
Catagóir:Brandaí Gearmánacha
Catagóir:Nivea
Cassidy Hutchinson

Iar-chomhairleoir polaitiúil sa Teach Bán, agus iar-sainchabhróir an riaracháin le Donald Trump, is ea **Cassidy Hutchinson** (a rugadh c. 1996). Cúntóir de chuid iar-Cheann Foirne an Tí Bháin, Mark Meadows, ba ea í ar 6 Eanáir 2021. 

Dílseoir de chuid Donald Trump a bhí inti. 
clé|mion|Cassidy Hutchinson sa bhliain 2022

### Fianaise
Ar 29 Meitheamh 2022, thug Hutchinson fianaise do choiste fiosrúcháin na n-imeachtaí ar an séú Eanáir 2021, a bhain leis an eachtra nuair a glacadh seilbh ar thithe an rialtais in Washington D.C.. Thug sí fianaise léargas chomh maith ar iompar agus meoin Trump sna laethanta thart ar an ionsaí ar an Capitol. 

Dúirt sí 

* gur chaith Trump a phláta lón i gcoinne an fhalla agus é ar buile, nuair a dúirt an t-Ard-Aighne William Barr go poiblí nach raibh aon fhianaise de chalaois leathan sa toghchán a chaill sé;
* gur chuala sí Mark Meadows, Ceann Foirne an Tí Bháin, ag rá gur cheap Trump go raibh crochadh tuillte ag Mike Pence, an leasuachtarán ag an am.
* go raibh an tUachtarán ag iarraidh dul chomh fada leis na sluaite a bhí ar Capitol Hill. Ach cuireadh comhairle ar Donald Trump fanacht glan ar an gCaipeatól.  Rinne Trump bagairtí is é ag iarraidh go dtabharfaí cead dó meascadh leis an lucht agóide. Rug sé ar roth an chairr agus rug i ngreim scrogaill ar a cheannasaí slándála nuair nach bhfuair sé a chomhairle féin.  Luaigh Trump go raibh sé ag iarraidh dul ina measc toisc nach raibh seisean i mbaol.
* go raibh a fhios ag Trump go raibh cuid mhaith den slua a tháinig chuig a óráid ar an séú Eanáir armtha nuair a dhírigh sé ar an Capitol iad. Thug Trump ordú cead a gcinn a thabhairt do na daoine a bhí i mbun agóide cé go raibh a fhios aige go raibh siad armtha agus bagrach.

Rinne lucht tacaíochta Trump ionsaithe fíochmhara  ar Cassidy Hutchinson níos déanaí. Bhí sé curtha ina leith go raibh sí as a meabhair agus i mbun comhcheilge le dochar a dhéanamh do chás Trump. Má bhreathnaíonn tú ar mhianach polaitiúil Hutchinson ní féidir sin a rá – sula ndeachaigh sí ag obair ag Meadows bhí sí fostaithe ag Steve Scalise, aoire na bPoblachtach sa teach agus ag an Seanadóir Ted Cruz. Beirt iad siúd a dhiúltaigh a dhearbhú go raibh Joe Biden tofa mar Uachtarán agus a sheas le leagan amach Trump ar an toghchán.

### Na himpleachtaí
Lléiríonn na héisteachtaí seo go raibh Trump (ina Uachtarán fós ag an am) feargach, agus gur féidir leis a bheith gangaideach agus teasaí.

## Féach freisin

* Ruathar ar an gCaipeatól (2021)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1996
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as New Jersey
Catagóir:Mná
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Státseirbhísigh
Catagóir:Donald Trump
L'Oréal

Is comhlacht cosmaidí Francach é **L’Oréal**. Ba é Eugène Schueller a bhunaigh an comhlacht i 1909. Is é an comhlacht cosmaidí is mó ar domhan.

## Tagairtí

Catagóir:Brandaí cosmaidí
Catagóir:Brandaí Francacha
Catagóir:L'Oréal
École normale supérieure

Is ollscoil í **École normale supérieure** atá suite i bPáras na Fraince. Bunaíodh í sa bhliain 1794.

## Tagairtí

## Naisc
* Láithreán Gréasáin ens.psl.eu

Catagóir:Páras
Catagóir:Ollscoileanna sa Fhrainc
Kangaloon Thoir

Is ceantar é **Kangaloon Thoir** in ardchríocha na Breataine Bige Theas Nua, san Astráil, i Sír Wingecarribee.

Sa bhliain 2016, bhí daonra 83 ann sna figiúirí daonáirimh. Is é "2576" an cód phoist sa cheantar.

## Tagairtí
Giovanni Battista Castiglione

[mion|Snoiteán graifítí de chuid Castiglione i [Túr Londan|dTúr Londan]]
Teagascóir Iodáilise an Banphrionsa (an Bhanríon níos déanaí) Eilís I ab ea **Giovanni Battista Castiglione** (1516–1598). Ceaptar gur mhúin sé an Prionsa (an Rí níos déanaí) Éadbhard VI freisin. Ba leasaitheoir daonnachach é, agus cuireadh deirfiúr Eilíse, Máire I, i bpríosún i dTúr Londan é sa bhliain 1556. Bhí amhras air faoi cheannairc a chorraí, agus céasadh é chomh trom sin gur fágadh bacach go buan é. Níos déanaí, d'iompair sé litreacha Eilíse nuair a cuireadh í féin i bpríosún sa Túr.

Rugadh Castiglione in Gassino na hIodáile, i ngar do Torino, i bPíodmant, mac leis an gCaptaen Piero Castiglione, Mantova; rinne sé seirbhís in Arm Séarlas V, Impire Naofa Rómhánach, ag Landrecies agus ag Boulogne. Ceapadh é chuig Cúirt Eilíse mar Mháistir na hIodáilise i mí na Samhna 1544, agus nuair a rinneadh banríon d'Eilís, ceapadh ina fheidhmeannach i Seomra na Banríona é, post a bhí aige go dtí go gairid roimh a bhás. Bhronn an bhanríon Mainéar Benham Valence, in Berkshire air. Phós sé Margaret Allen sa bhliain 1558 i Londain, baintreach Lazarus Allen agus iníon neamhdhlisteanach an Cheannaí Bartolomeo Compagni (1503–1561) as Flórans, agus bhí clann mhór acusan. Bhí mac amháin acu, an Ridire Francis Castilion (1561-1638), a bhí ina phinsinéir ag Séamas I agus ina Fheisire Parlaiminte do Great Bedwyn. Saighdiúir proifisiúnta ab ea mac eile, an Captaen Peter Castillion, a chuir faoi in Éirinn agus a phós Thomasine Peyton, iníon an Ridire Christopher Peyton, Ard-Iniúchóir na hÉireann.
Catagóir:Sasana Túdarach
Hallaig (dán)

Is ceann de na dánta is cáiliúla le Somhairle MacGill-Eain é ***Hallaig*** agus is minic a bhíonn sé le fáil i nduanairí.

Sa bhliain 1954, cuireadh “Hallaig”, dán Gàidhlig le MacGill-Eain, i gcló san iris Gairm (Eagrán 8, Samhradh 1954). Sráidbhaile tréigthe i Ratharsair is ea Hallaig agus bhíodh gaolta de chuid Somhairle MacGill-Eain ina gcónaí ann.

## Naisc sheachtracha

* Somhairle MacGill-Eain Ar Líne: Filíocht: Hallaig (téacs)
* Somhairle MacGill-Eain Ar Líne: Meáin: Hallaig (léite ag Somhairle féin)
* An Dr John MacInnes: “Hallaig: Nóta” (léirmheas)
* Hallaig: aistriúchán Béarla le Seamus Heaney
Catagóir:Filíocht
Institut d'études politiques de Paris

Is ollscoil í **Institut d'études politiques de Paris** (Sciences Po Paris) atá suite i bPáras na Fraince. Bunaíodh sa bhliain 1872 í. D’fhreastail seisear uachtarán na Fraince ar an ollscoil: Georges Pompidou (chomh maith leis an École normale supérieure), François Mitterrand (i dteannta le Dámh an Dlí i bPáras), Jacques Chirac, Nicolas Sarkozy (cé nár bronnadh céim air), François Hollande (chomh maith le HEC agus Páras II), agus Emmanuel Macron.

## Tagairtí

## Naisc
* Láithreán Gréasáin sciencespo.fr

Catagóir:Páras
Catagóir:Ollscoileanna sa Fhrainc