open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Strointiam

Is é an strointiam dúil cheimiceach uimhir a 38, agus ós rud é go bhfuil dhá fhiúsleictreon aige taobh amuigh den ochtréad, is ceann de na miotail chré-alcaileacha é. **Sr** an tsiombail cheimiceach a sheasann dó. Miotal bog é a bhfuil loinnir gheal nó bhuí ann agus é an-araiciseach chun imoibriú leis na dúile eile. Fuair an strointiam a ainm ó Shròn an t-Sithein, sráidbhaile in Albain in aice leis an áit inar thángthas ar an strointiam an chéad uair riamh. Ba é an ceimiceoir Adair Crawford ba thúisce a d'aithin go raibh mian ar leith i gceist, thiar sa bhliain 1790, ach ba é Sior Humphry Davy a d'aithin is a d'aonraigh an miotal féin. Chomh himoibríoch is atá an strointiam, níl sé ar fáil sa dúlra mar ghlanmhiotal: mianraí tábhachtacha strointiam iad an strointiainít agus an cheilistít. Carbónáit strointiam atá sa strointiainít, agus sulfáit atá sa cheilistít. 

Is í an staid ocsaídiúcháin is dual dó ná +2, ós miotal cré-alcaileach é.

Tá ceithre iseatóp nádúrtha ag an strointiam, mar atá, strointiam a 84 (0.56 % de strointiam an dúlra), strointiam a 86 (9.86 %), strointiam a 87 (7.0 %) agus strointiam a 88 (82.58 %). Iseatóip chobhsaí iad seo go léir. Is é strointiam 90 an raidiseatóp is tábhachtaí agus, b'fhéidir, is míchlúití, nó is eamhnán coitianta é a tháirgtear sna himoibreoirí núicléacha. Mar sin bíonn cuid mhaith den iseatóp seo le fáil sa dramhaíl núicléach. Chomh cosúil agus atá sé leis an gcailciam ó thaobh na ceimice de, agus an t-ian, fiú, ar aon mhéid le hian an chailciam, is dual dó carnadh sna cnámha agus dochar tromchúiseach a dhéanamh ansin. I dtús na seascaidí, d'aithin an Dochtúir Louise Reiss sna Stáit Aontaithe go raibh strointiam 90 caoga oiread níos coitianta i bhfiacla na leanaí a rugadh i ndiaidh na dtrialacha núicléacha mórscála ná rompu, agus ba spreagadh é seo chun cosc a chur ar na trialacha núicléacha san atmaisféar. 

Agus an méid sin ráite, ní mór cuimhne a choinneáil air gur féidir leas a bhaint as strointiam 90 freisin: úsáidtear i ngineadóirí núicléacha é, a chlaochlaíonn fuinneamh na radaíochta go leictreachas.

Maidir leis na hiseatóip chobhsaí, áfach, glactar leis nach bhfuil mórán dochair iontu do shláinte an duine, agus is féidir go bhfuil iarsmaí beaga strointiam úsáideach don cholainn dhaonna.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Miotail cré-alcaileacha
Catagóir:Strointiam
An tSiricis

Canúint de chuid na hAramaise is ea an t**Siricis** a bhí á labhairt ar fud an Chorráin Mhéith, tráth. Bhí an tSiricis Chlasaiceach á saothrú mar theanga liteartha ón 4ú go dtí an 8ú haois, agus í ina teanga thábhachtach ag na luath-Chríostaithe sa scríbhneoireacht chráifeach agus sna haistriúcháin ar an mBíobla, Chuaigh an tSiricis a fhad leis an India agus le hiarthar na Síne mar theanga Chríostaí. Ghéill an tSiricis don Araibis ón ochtú haois ar aghaidh, ach má ghéill féin, d’fhág sí a lorg ar chaighdeán scríofa na hAraibise. Is í an aibítir a úsáideann an teanga seo ná an aibítir Shiriceach, agus í bunaithe ar an aibítir Aramach. 

Inniu féin, tá eaglaisí beaga Críostaí san Áise a shaothraíonn an tSiricis mar theanga naofa.

Catagóir:Aramais
An Corrán Méith

Réigiún sa Mheán-Oirthear is ea an **Corrán Méith**, agus é ag cuimsiú an Leiveaint agus an Mheaspatáim. Uaireanta, cuirtear an Éigipt leis chomh maith. Is gnách a rá gurbh é an réigiún seo "cliabhán na sibhialtachta", toisc gur anseo a thosaigh na daoine ag curadóireacht is ag talmhaíocht an chéad uair i ndiaidh na hOighearaoise. Ba é an seandálaí Meiriceánach James Henry Breasted a bhaist an réigiún, ina leabhar *Ancient Records of Egypt* ("Annálacha Ársaí ón Éigipt") thiar sa bhliain 1900.

Corrán Méith
Georges Jacques Danton

Ba dlíodóir Francach agus phearsa thábhachtach i rith Réabhlóid na Fraince é **Georges Jacques Danton** (26 Deireadh Fómhair 1759 – 5 Aibreán 1794).

## Luathshaol

Rugadh é ar Jacques Danton agus Marie-Madeleine Camus in Arcis-sur-Aube sa chúige Champagne ar 26 Deireadh Fómhair 1759. 

## An Réabhlóid

É ina theachta de chuid na Comhdhála, é ar an gcéad uachtarán de Choiste na Slándála Poiblí. Ba é an tAire Cirt é tamall. Áirítear é ar phearsana móra Réabhlóid na Fraince, agus deir mórán staraithe gurbh eisean ba chúis le treascairt na Monarcachta. Chuir a naimhde “measarthacht” ina leith toisc gur mhian leis an Vendée a thabhairt chun síochána gan ár agus teacht chun réitigh le tíortha a bhí sásta Poblacht na Frainc a aithint. Daoradh é gan díospóireacht cheart agus gan fhios beagnach.

## Bás

Fuair bás faoin ngilitín i bPáras ar 5 Aibreán 1794.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1759
Catagóir:Básanna i 1794
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:Coirpigh
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Dlíodóirí Francacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí na Fraince
Catagóir:Réabhlóid na Fraince
Catagóir:Réabhlóidithe
Catagóir:Rímharfóirí
Jean-Paul Marat

Idé-eolaí agus tíoránach cruálach le linn Réabhlóide na Fraince ba ea **Jean-Paul Marat.** Rugadh Marat i mBoudry i bPrionsacht Neuchâtel (atá ina chuid den Eilvéis anois) ar 24 Bealtaine 1743. Dúnmharaíodh é i bPáras ar 13 Iúil 1793. 
clé|mion|276x276px

## Saol
Bhí Marat ina dhochtúir, ina iriseoir agus ina pholaiteoir chomh maith le bheith ina theachta de chuid na Montagnards sa Chomhdháil. Is fada a creideadh gurb eisean a bhí ciontach as ár na bpríosúnach i bPáras a ghríosú. Ach tá athchomhairle déanta ag na staraithe, tríd is tríd. 

## Dúnmharú
Fuair Marat bás de bharr caillteanas fola de bharr a sháite. Thug Charlotte Corday a bhás le scian as fuil fhuar agus Marat san fholcadán. Ba leor sin chun mairtíreach a dhéanamh de ar feadh tamaill.
clé|mion|249x249px

## Féach freisin
* Réabhlóid na Fraince (1789)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1743
Catagóir:Básanna i 1793
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Eagarthóirí
Catagóir:Eolaithe Francacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Iriseoirí Francacha
Catagóir:Lianna Francacha
Catagóir:Polaiteoirí na Fraince
Catagóir:Réabhlóid na Fraince
Catagóir:Réabhlóidithe
Catagóir:Rímharfóirí
Midlake

Is banna ceoil Meiriceánach iad **Midlake** as Denton, Texas. Is iad Tim Smith, McKenzie Smith, Paul Alexander, Paul Nichelson agus Eric Pulido baill an ghrúpa. 

## Stair
Bunaíodh Midlake ag grúpa mac léinn snagcheoil sa bhliain 1999 ag University of North Texas. Ba iad na bunbhaill a bhí ag Midlake ná Tim Smith, McKenzie Smith, Paul Alexander, Eric Nichelson agus Evan Jacobs. The Cornbread All-Stars an t-ainm a bhí ar an ngrúpa ag an tús. Bhíodar ag úsáid na stíleanna snag agus funk faoi thionchar Herbie Hancock ag an am. 

Chuaigh Midlake i dtreo stíle raic "indy" níos déanaí. D'éirigh Tim Smith as an sacsafón agus cuireadh tús lena chuid ceapadóireachta faoi thionchar grúpaí mar Jethro Tull, Radiohead, Travis agus Grandaddy. Deir Tim Smith "Tá mé ag iarraidh go mbeadh mo ghlór ní ba chosúla le glór Jethro Tull. Nílimid ag iarraidh go dtabharfaí banna Radiohead bradach bréagach orainn. Sílim go bhfuil Radiohead níos giorra i bhfad do mo chlaonadh mar cheapadóir ceoil ná banna cosúil le, um, Jethro Tull. Éistim le Jethro Tull i bhfad Éireann níos mó ná le Radiohead na laetha seo, ach d’fhéadfainn deich n-amhrán Radiohead a scríobh sula bhféadfainn amhrán amháin ar nós Jethro Tull a scríobh, ach ní fhéadaim agus sin sin. Sin streachailt de chineál orm.*

D'fhág Jacobs an banna ceoil agus cuireadh tús le ré Eric Nichelson ar an méarchlár. Ghlac Jason Upshaw páirt sa ghrúpa mar ghiotáraí sa tréimhse chéanna. Níor seoladh an ceol beo a rinne siad taifeadadh air ag Denton's Panhandle House studio; cheap siad go raibh an banna cheoil ag dul i dtreo difriúil ó thaobh stíle de.

Sula ndearna Midlake taifead de Milkmaid Grand Army i 2004, d'fhág Upshaw an ghrúpa agus tosaíodh Eric Pulido mar ghiotáraí. Bhí an t-albam Bamnan and Silvercork taifeadta i 2004 in Denton, Texas agus máistrithe i Abbey Road Studios.

Sa bhliain 2006, tar éis bliana ag taifeadadh agus ag ath-thaifeadadh, chríochnaigh Midlake a dara halbam dá gcuid, a seoladh le Bella Union dar teideal The Trials of Van Occupanther.

Chan Tim Smith an t-amhrán *The Pills Won't Help You Now* leis na [[Chemical Brothers]] i 2007. Tá an t-amhrán ar fáil ar an albam We Are The Night.

Bhí an t-amhrán 'Bandits' ón albam 'The Trials of Van Occupanther' sa tsraith theilifíse *Fringe* in Eanáir 2009.

== Albaim ==
Seo iad na halbaim atá ag Midlake go n-uige seo:

* *Milkmaid Grand Army* (EP) (2001)
* *Bamnan and Slivercork* (2004)
* *Balloon Maker* (EP) (2005)
* *The Trials of Van Occupanther* (2006)
* *The Courage of Others'' (Feabhra, 2010)

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Meiriceánacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1999
Scaindiam

Is é an **scaindiam** an t-aonú dúil fichead i dtábla peiriadach na ndúl, agus is í **Sc** an tsiombail cheimiceach a sheasann dó. Tá an scaindiam ainmhithe as Críoch Lochlann, nó *Scandia* as Laidin, agus is miotal trasdultach é a bhfuil loinnir an airgid ghil ann. Go stairiúil, ba nós an scaindiam a rangú mar thearcithir in éineacht leis na lantainídí agus an itriam. Ba iad Lars Fredrik Nilson agus a fhoireann a d'aithin an scaindiam mar dhúil ar leith, thiar sa bhliain 1879, nuair a bhí siad ag déanamh taighde ar shamplaí eoixéiníte agus gadailiníte ó Chríoch Lochlann.

Bíonn an scaindiam ar fáil in éineacht leis na miotail tearc-chré eile agus leis an úráiniam, ach is beag fosú atá chomh saibhir is go mbacfadh lucht mianadóireachta leis. Níor haonraíodh an scaindiam mar mhiotal roimh an mbliain 1937 (ar an speictream amháin a d'aithin Nilson é). Sna 1970idí, áfach, d'aithin na hinnealtóirí go raibh sé úsáideach scaindiam a mheascadh tríd an alúmanam, nó ar an dóigh sin, gheofaí cóimhiotal a bhí an-oiriúnach do dhéantús na n-eitleán. Mar sin féin, ní bhaintear mórán leasa as an scaindiam inniu féin, ós rud é go bhfuil sé costasach scaindiam a aonrú go miotal.

Níl ach aon iseatóp nádúrtha amháin ag an scaindiam, is é sin, 45Sc. Is é 46Sc an raidiseatóp is cobhsaí atá ag an scaindiam, ach tá leathré sách gairid aige féin, mar atá, 83.8 lá.

Is miotal geal é an scaindiam, go bunúsach, ach má oibríonn an t-aer air, tiocfaidh dath gealbhuí nó pinc air. Níl an scaindiam díonta ar an síonchaitheamh ná ar na haigéid, nó tuaslagtar in uiscealach aigéid é. Scéal eile, áfach, nach féidir scaindiam a chreimeadh le meascán 1:1 as aigéad nítreach HNO3 agus aigéad hidreafluarach HF. Dealraíonn sé go dtagann brat éighníomhach ar dhromchla an chriostail scaindiam sa mheascán seo.

Is é +3 an uimhir ocsaídiúcháin is tábhachtaí atá ag an scaindiam. Is féidir leis an trí-ocsaíd dé-scaindiam Sc2O3 agus leis an hiodrocsaíd scaindiam Sc(OH)3 gnó an aigéid laig a dhéanamh sa tuaslagán uisce.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Miotal trasdultacha
Catagóir:Scaindiam
Tíotáiniam

Is dúil cheimiceach é an **tíotáiniam**. Is é dúil uimhir a 22 é, agus is é an tsiombail cheimiceach a thagraíonn dó sna foirmlí ceimiceacha ná **Ti**. Miotal trasdultach atá ann, agus é réasúnta éadrom, nó níl sé ach 4.5 oiread níos troime ná an t-uisce. Tá sé liathbhán lonrach ar a chosúlacht, agus níl sé éasca é a thuaslagadh ná a chreimeadh, nó seasann sé idir sháile, *aqua regia*, agus chlóirín. Úsáidtear sa chóimhiotail é, nó má mheasctar le halúmanam, le hiarann, le vanaidiam, le molaibdéineam nó le dúile áirithe eile é, gheofar cóimhiotail láidre éadroma ar féidir úsáid a bhaint astu i ndéantús na scairdinneall, na ndiúracán is na spásárthaí. Tagann na cóimhiotail isteach áisiúil ina lán earnálacha eile freisin: sna fórsaí cosanta, i bpróisis na tionsclaíochta ceimicí agus peitriceimicí, i ndíshalannú na sáile, i bpróiseáil an laín go páipéar, i ndéantús na ngluaisteán, i dtáirgíocht an bhia, sna próistéisí, sna hionchlannáin ortaipéidice, i ngléasra an fhiaclóra agus araile.

mion|clé|upright| Bhronn an Gearmánach Martin Heinrich Klaproth an t-ainm "tíotáiniam" ar an miotal.
Ba é an Sasanach William Gregor ba thúisce a d'aithin gur dúil ar leith a bhí sa tíotáiniam, thiar sa bhliain 1791. Ba é an Gearmánach Martin Heinrich Klaproth a bhaist an tíotáiniam agus ar ndóigh, ba iad tíotáin na miotaseolaíochta Sean-Ghréagaí a thug an inspioráid.

Bíonn an tíotáiniam le fáil flúirseach go maith sa dúlra, nó tá sé ar an naoú dúil is coitianta i screamh an Domhain. Tá tíotáiniam éigin i ngach sórt bruthcharraige, a bheag nó a mhór, ach is iad na mianraí is tábhachtaí ná an anatáis (an ochtaihéidrít), an bhrúicít, an ilminít, an phearóivscít, an rúitíl, agus an tíotáinít (a dtugtar gróitít nó sféin uirthi freisin). Is iad an ilminít agus an rúitíl na mianraí a bhfuil tábhacht eacnamaíoch leo, mar fhoinsí tíotáiniam. 

Tá cúig iseatóp cobhsaí ag an dúil, agus is astu siúd atá tíotáiniam an dúlra comhdhéanta: 46Ti (8 % de thíotáiniam an dúlra), 47Ti (7 %), 48Ti (74 %), 49Ti (timpeall ar 5.5 %) agus 50Ti (timpeall ar 5.5 % freisin). Níl raidiseatóip nádúrtha ann. 

Is é +4 an uimhir ocsaídiúcháin is tábhachtaí, ach tá +3 ann freisin. Is í dé-ocsaíd an tíotáiniam TiO2 an chomhdhúil is coitianta, nó baintear úsáid aisti mar lí bhán sna péinteanna agus sna taois fhiacla. Tugtar "bán tíotáiniam" nó "tíotáinia" uirthi freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Miotail trasdultacha
Catagóir:Tíotáiniam
Catagóir:Breoslaí piriteicniúla
Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord

Tugtar **Talleyrand** de ghnáth ar **Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord**, polaiteoir agus taidhleoir a rugadh ar 2 Feabhra 1754 i bPáras agus a cailleadh sa chathair úd ar 17 Bealtaine 1838. Bhain sé le muintir uasal, rinneadh sagart de ar chomhairle a uncail, Ardeaspag Réims, agus ceapadh é mar Easpag Autun. Le linn na Réabhlóide thréig sé an chléir agus phós. 
clé|mion|166x166px
clé|mion|253x253px|le  Pierre-Paul Prud'hon, 1817Bhí poist aige mar a leanas:  

* ardghníomhaire na cléire sa Seanreacht, go dtí 1789 
* uachtarán na Comhdhála Náisiúnta agus taidhleoir le linn na Réabhlóide,  
* Aire Gnóthaí Eachtracha le linn na Stiúrthóireachta, na Consalachta agus an Chéad Impireacht,  
* Príomh-aire sa bhliain 1815 faoi Louis XVIII, agus 
* taidhleoir nó comhairleoir le linn na monarcachtaí ina dhiaidh sin, go dtí 1834. 
Bhí an-mhuinín ag Napóilean as, agus clú na meanman agus na hintleachta air. Tuairimí difriúla ag lucht a linne de: é glic agus fealltach, nó ina fhear neamh-mhaol de Ré na hEagnaíochta. Cuimhní cinn breactha aige agus staraithe idir dhá chomhairle faoina iontaofacht atá siad.
"Ils n’ont rien appris, ni rien oublié" — níl dada foghlamtha acu, níl dada dearmadta acu a dúirt an taidhleoir Francach Talleyrand fadó. Is iad na Bourbons, ritheaglach na tíre, a thug air a ghearán a dhéanamh.clé|mion|242x242px|le François Gérard, 1808
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1754
Catagóir:Básanna i 1838
Catagóir:Creideamh san Fhrainc
Catagóir:Daoine as Páras
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Príomh-airí na Fraince
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Taidhleoirí
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Vanaidiam

Miotal bog geal-liath insínte é an **vanaidiam** arb é dúil cheimiceach uimhir a 23 é. Ceann de na miotail trasdultacha atá ann, agus is é **V** an tsiombail cheimiceach a thagraíonn dó. Faoi thionchar an aeir, tagann brat ocsaíde ar an vanaidiam a fhágann díonta ar an ocsaídiú é. Ba é an ceimiceoir Spáinneach Andrés Manuel del Río a d'aithin an vanaidiam mar dhúil ar leith an chéad uair riamh, thiar sa bhliain 1801, nuair a bhí sé ag anailisiú vanadainíte - mianra ar tháinig sé air i Meicsiceo. Thug del Río "pancróimiam" agus, ina dhiaidh sin, "eiritreoiniam" ar an dúil nua, ach ní raibh na heolaithe eile sásta a chreidiúint go raibh a leithéid d'fhionnachtain déanta aige. Bhí siad den bharúil nach raibh i gceist leis an eiritreoiniam ach cróimiam neamhghlan, agus ceithre bliana ina dhiaidh sin, tharraing del Río ar ais an t-éileamh a rinne sé.

mion|clé|Andrés Manuel del Río

Tháinig Nils Gabriel Sefström, ceimiceoir Sualannach, trasna ar an vanaidiam arís sa bhliain 1831, agus ba eisean a d'ainmnigh é. Fuair sé an t-ainm ó Freyja, bandia na háilleachta is na torthúlachta i miotaseolaíocht na Lochlannach. Ceann d'ainmneacha Freyja is ea "Vanadís". Is iad dathanna áille na gcomhdhúl éagsúil vanaidiam a spreag an t-ainmniú seo.

Tá dhá iseatóp nádúrtha ag an vanaidiam. Is é an t-iseatóp cobhsaí, 51V, an ceann is flúirsí, ach tá 0.25 % de 50V ann freisin. Raidiseatóp é agus é iontach fadsaolach, agus is iad an dá chineál meath radaighníomhach a thagann air ná an béite-mheath agus an leictreonghabháil. 

Tá ceithre uimhir ocsaídiúcháin ag an vanaidiam, agus a dath féin ag gach staid ocsaídiúcháin: +2 (corcra), +3 (uaine), +4 (gorm) agus +5 (buí). Is í an pheantocsaíd dévanaidiam (V2O5) an chomhdhúil is tábhachtaí ó thaobh na heacnamaíochta de, agus é iontach úsáideach i dtáirgeadh an aigéid shulfaraigh, ós rud é go bhfuil sé in ann dé-ocsaíd an tsulfair, SO2, a ocsaídiú go trí-ocsaíd an tsulfair, SO3, arb í ainhidríd an aigéid shulfaraigh í (is é sin, nuair a imoibreoidh sí le huisce, iompóidh sí ina haigéad sulfarach). Amhábhar lárnach é an t-aigéad sulfarach sa tionsclaíocht cheimiceach, agus mar sin, is léir go bhfuil tábhacht eacnamaíoch leis an bpeantocsaíd vanaidiam.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Miotal trasdultacha
Catagóir:Vanaidiam
Catagóir:Mianraí cothaithe
Martin Heinrich Klaproth

Ceimiceoir Gearmánach ab ea **Martin Heinrich Klaproth** (1 Nollaig 1743 – 1 Eanáir 1817).

Rugadh Klaproth i Wernigerode na Gearmáine sa bhliain 1817. Chaith sé chuid mór dá shaoil ag saothrú gairme na bpoitigéirí.

Sa bhliain, ceapadh é mar léachtóir sa cheimic i Reisimint Airtléire Ríoga an Phrúis,agus nuair a bhunaíodh an ollscoil sa bhliain 1810, roghnaíodh é i gcomhair na hollúnachta sa cheimic.

Fuair sé bás i mBeirlín ar Lá Caille sa bhliain 1817. B'é Klaproth príomhcheimiceoir a linne sa Ghearmáin

Catagóir:Daoine a rugadh i 1817
Catagóir:Básanna i 1817
Catagóir:Ceimiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Ollscoil Humboldt
Roscelin de Compiègne

Scoláire scolaíoch Francach agus bunaitheoir an Ainmneachais ab ea **Roscelin** (1050-c.1121) – an chéad scoláire den scoil sin a bhfuil beagán eolais againn ar a theagasc, cé gurb iad a naimhde amháin a thugann cuntas air. Ba é a thuairim nach raibh saghsanna rudaí ann i ndáiríre. Níl réaltacht le fáil ach sna rudaí indibhidiúla: tá an duine aonair ann, agus tá bun fírinne leis an bhfocal a ainmníonn é, ach níl a leithéid de rud ann is an cine daonna. Ach tuairim chontúirteach í sin i gcúrsaí diagachta, sa mhéid nach mbeadh sa Tríonóid, mar sin, ach triúr neach ar leith seachas trí ghné de Dhia Uilechumhachtach. Ní cinnte, áfach, gur bhain Roscelin feidhm as a theagasc sna cúrsaí sin.

Compiègne, Roscelin de
Compiègne, Roscelin de
Compiègne, Roscelin de
Compiègne, Roscelin de
Cróimiam

Is é an **cróimiam** dúil uimhir a 24 i dtábla peiriadach na ndúl. Is é an giorrúchán a sheasann dó ná Cr, agus é 51.9961(6) g·mol−11 ar mheáchan adamhach. Is miotal crua, intuargainte é a bhfuil dath cruachliath lonrach ann. Is féidir snas maith a chuir air, agus tá leáphointe ard aige. Ní thagann boladh as, agus bíonn blas leamh ann.

Tá cróimiam an dúlra comhdhéanta as trí iseatóp cobhsaí, mar atá, 52Cr, 53Cr agus 54Cr. Is é 52Cr an ceann is flúirsí (83.789% den chróimiam nádúrtha). Na hiseatóip radaighníomhacha atá ann, is iseatóip shaorga iad go léir, agus níl mórán fad saoil ag aon cheann acu.

Ba é Louis Nicolas Vauquelin ba thúisce a d'aithin an cróimiam, thiar sa bhliain 1797. D'aonraigh sé ón gcróichít é. Mianra í an chróichít agus is éard atá ann ná crómáit luaidhe, PbCrO4.

thumb|left|Mian chróimíte
Is ón bhfocal Sean-Ghréigise "chrōma" (χρωμα) a thagann ainm na dúile, focal a chiallaíonn 'dath', toisc go mbíonn dathanna láidre ina lán comhdhúl de chuid an chróimiam. Tá a lán uimhreacha ocsaídiúcháin éagsúla ag an gcróimiam. Is é +3 an staid ocsaídiúcháin is coitianta aige, áfach, agus aithnítear a lán comhdhúl den chineál seo. Uimhir ocsaídiúcháin thábhachtach eile é +6. Is é seo an uimhir ocsaídiúcháin atá ag an gcróimiam sa trí-ocsaíd aonchróimiam, CrO3, ar a dtugtar "aigéad crómach" sa trádáil. Le fírinne, níl ann ach ainhidríd an aigéid seo, agus níl an t-aigéad féin, H2CrO4, le fáil ach i dtuaslagáin uisce na trí-ocsaíde. Tá an chrómáit, ainian an aigéid chrómaigh, in ann salainn a chruthú in éineacht le caitiain na miotal, cosúil leis an gcrómáit luaidhe a ndearnadh tagairt di cheana féin. Ón taobh eile de, tá caitian ann freisin ina bhfuil an uimhir ocsaídiúcháin seo ag an gcróimiam - an chróimíl CrO22+. Tá an caitian seo le fáil, cuir i gcás, sa chlóiríd chróimíle CrO2Cl2.

Dealraíonn sé go bhfuil beagáinín den chróimiam de dhíth ar chorp an duine le haghaidh mheitibileacht an tsiúcra agus na lipidí, ach is beag duine ar tháinig easpa chróimiam riamh air. Is é an nimhiú cróimiam is minice a bhuaileann daoine, nó is amhlaidh gur nimh agus carcanaigin (ábhar ailse) atá sna comhdhúile ina bhfuil an uimhir ocsaídiúcháin +6 ag an gcróimiam. Ní féidir leis an orgánach daonna leas a bhaint ach as Cr(III), is é sin, cróimiam a bhfuil an uimhir ocsaídiúcháin +3 aige.

Úsáidtear an chuid is mó den chróimiam theicneolaíoch i leictreaphlátáil an iarainn agus i ndéantús na cruach dosmálta.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Miotal trasdultacha
Catagóir:Cróimiam
Catagóir:Mianraí cothaithe
Alain de Lille

Diagaí agus file Francach ab ea **Alain de Lille** (*Alanus de Insulis* : t. 1116/1117 -1202). Is beag eolas atá againn air, cé go ndealraíonn sé go mbíodh sé ag teagasc i bPáras. Ba mhór an clú a bhí air de bharr a mhéid eolais; thugtaí *Doctor universalis* air, cé go deirtear nár mhachnóir domhain é.

Catagóir:Daoine a rugadh sna 1110í
Catagóir:Básanna i 1202
Catagóir:Scríbhneoirí Francacha
Guillaume de Champeaux

Fealsúnaí agus diagaí Francach a chosain an Réalachas ba ea **Guillaume de Champeaux** (*Guillelmus de Campellis* nó *Campellensis* : c.1070-1121 Châlons-en-Champagne). Ba é bunaitheoir an réalachais radacaigh é, fealsúnacht a dúirt go bhfuil na hUilithe neamhspleách ar an spiorad daonna agus ar rudaí pairticleártha (dearcadh a fáisceadh as an réalachas Platónach). Dúirt sé, agus é ag easaontú lena hiardhalta Abélard, go bhfuil an eisint chéanna i ngach duine, cé go bhféadfadh sí athrú ar chúiseanna fánacha.

Catagóir:Fealsúna Francacha
Catagóir:Diagaithe
Catagóir:Daoine a rugadh sna 1070í
Catagóir:Básanna i 1121
Pierre Abélard

Diagaí agus fealsamh Francach ba ea **Pierre Abélard** (1079 - 1142), agus é ar bhunaitheoirí an Scolaíochais. Chleachtadh sé an t-amhras mar mhodh oibre, ós é an t-amhras a chuireann ag tóraíocht na fírinne sinn. Ba é laoch an Ainmneachais é, cé nár mhol sé Ainmneachas Roscelin, scoláire nótálta eile. B'fhearr leis riamh an nithiúlacht ná na teibíochtaí. 

Deir Abélard nach bhfuil sna huilithe ach focail; ní féidir ciall a bheith leo ar aon dóigh eile. Má deir tú gur fíorchuid den saol iad na huilithe, is féidir leat a rá go bhfuil an tréith chéanna ag Sócraitéas agus ag an asal – is ainmhithe iad. Ach fágann sin gur rud réasúnach é an t-ainmhí sa mhéid go mbaineann sé leis an *duine* agus gur rud míréasúnach é sa mhéid go mbaineann sé leis an gcineál *asal*. Tá contrárthachtaí ag baint leis an rud céanna san iomláine, agus ní féidir an scéal a bheith amhlaidh. 

Ní féidir an t-uilí a shamhlú le cnuasach rudaí, ó nochtann an cnuasach i ndiaidh na rudaí atá ina gcuid de. Ní féidir ach oiread an indibhid a shamhlú leis an iomlán, mar fágann sin gur iomaí Sócraitéas atá ann nó gurb ionann an méid indibhidí atá ann agus an méid uilithe, rud nach luíonn le réasún. 

Deir sé gurb éard atá i ngach rud (lasmuigh de Dhia agus na haingil) foirm nó ábhar, nó cumasc foirme agus ábhair: is í foirm na deilbhe a cruth, rud ar cóiriú áirithe ábhair é. Fágann seo nach féidir an fhoirm a dhealú amach ón rud a chuireann in iúl í.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1142
Catagóir:Daoine a rugadh i 1079
Catagóir:Fealsúna Francacha
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Père Lachaise
Bernard de Clairvaux

Manach Cistéirseach, misteach agus cosantóir an teagaisc thraidisiúnta i ré na bhfadhbanna nua ba ea **Bearnárd de Fontaine**, Ab Clairvaux (1090-1153). Chuaigh sé i ngleic le hAbélard, scoláire a sheas do rudaí ab fhuath le Bernard: an intleacht gháifeach, an díomas, an dialachtaic chliste, an mórchclú, agus creideamh a bhí chomh cíortha sin ag an réasún go raibh beatha an spioraid fágtha in áit na leathphingine dá bharr. Shéan Bernard gur chóir rúndiamhra Dé a iniúchadh.

Bhí sé an-chairdiúl leis an easpag Éireannach, Naomh Maelmhaedhoc Ó Morgair, a fuair bás i gClairvaux.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1090
Catagóir:Básanna i 1153
Catagóir:Cistéirseach
Catagóir:Crosáidí
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Dochtúirí na hEaglaise
Catagóir:Fealsúna Francacha
Catagóir:Fealsúnacht na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Mistigh
Catagóir:Naoimh Francacha
Catagóir:Scríbhneoirí Francacha
Fulbert de Chartres

Scoláire agus diagaí ab ea **Fulbert de Chartres** (t.960-1028). É ina mhúinteoir cáiliúil in Chartres, áit ar fhoghlaim mórán daoine diagacht, céimseata, leigheas agus fealsúnacht uaidh. É ina chomhairleoir ag ríthe agus ag prionsaí. Rinneadh naomh de.

Catagóir:Daoine a rugadh i 960
Catagóir:Básanna i 1028
Andrew Bird

Is ceoltóir agus amhránaí Meiriceánach é **Andrew Bird** (rugadh 11 Iúil 1973). Saolaíodh Bird i Chicago agus bíonn sé ina chónaí i Chicago agus baile Elizabeth in iarthuaisceart Illinois chomh maith. Seinneann sé an veidhlín, giotár, maindilín, glocainspíl agus bíonn sé ag feadaíl go proifisiúnta. Chan Bird le Andrew Bird's Bowl of Fire sula ndeachaigh sé go haonréad. Tá Bird bainteach leis an mbanna ceoil The Squirrel Nut Zippers chomh maith: bíonn sé ag seinnt leo go rialta mar cheoltóir ach is annamh a chanann sé leo. Chan Bird an t-amhrán "The Giant of Illinois" ar an albam *Dark Was the Night* i 2009.

## Albaim
### Bowl of Fire
* *[[Thrills (album)|Thrills]]* (1998)
* *[[Oh! The Grandeur]]* (1999)
* *[[The Swimming Hour]]* (2001)

### Aonréad
* *[[Music of Hair]]* (1996)
* *[[Weather Systems]]* (2003)
* *[[The Mysterious Production of Eggs]]* (2005)
* *[[Armchair Apocrypha]]* (2007, Fat Possum) #76 US
* *[[Noble Beast]]* (2009, Fat Possum) #12 US

### Albaim bheo
* *[[Fingerlings]]* (2002, Grimsey Records)
* *[[Fingerlings 2]]* (2004, Grimsey)
* *[[Fingerlings 3]]* (2006, Grimsey)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Oifigiúil

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Chicago
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Die Verwandlung (An Claochlú)

Is úrscéal le Franz Kafka é **Die Verwandlung (An Claochlú)** a foilsíodh den chéad uair sa bhliain 1915. Ceaptar gurb é ceann de na húrscéalta is fiúntaí dár scríobhadh sa 20ú haois. Déantar staidéar air go forleathan in ollscoileanna.

## An Scéal
clé|mion
Tosaíonn an scéal le díoltóir taistil, Gregor Samsa, agus ag dúiseacht dó ar maidin chinniúnach, is léir dó go bhfuil sé aistrithe ina chiaróg ghránna thar oíche. De réir dealraimh, níl Gregor in ann é féin a chuir in iúl mar ba ghnách, ach tá tuiscint agus mothúcháin fágtha aige. 

De réir mar a thiteann sé amach cuirtear ar an eolas muid go bhfuil Gregor freagrach as ioncam ar fad an teaghlaigh a shaothrú. Is iad baill an teaghlaigh ná a thuismitheoirí agus a dheirfiúr. Tá fiacha ag a athair don chomhlacht ina bhfuil Gregor fostaithe sa chaoi go bhfuil ar Gregor obair leis gan faoiseamh.
Díreach tar éis chlaochlaithe, tá Gregor thar a bheith buartha faoina chuid oibre agus é faoi chomaoin ag an bhfostór. Ar dtús caitheann an teaghlach go maith leis agus go háirithe a dheirfiúr. 
clé|mion|leagan le Tatjana Hauptmann
Le himeacht ama éiríonn eatarthu agus faoi dheireadh goineann an t-athair an chiaróg le húll a chaitheann sé leis. Sa ghéarchéim airgeadais a leanann, faigheann chuile bhall den teaghlach obair fhiúntach. 

Ach de réir dealraimh tá rudaí ag dul in olcas do Ghregor agus séanann sé rud ar bith a ithe de bharr ísle brí agus na gona a d'fhulaing sé ón úll. 

Ag pointe suntasach san úrscéal, deir an deirfiúr nach féidir leo glacadh le Gregor mar bhall den theaghlach níos mó. Téann rudaí in olcas do Ghregor agus faigheann sé bás i ndeireadh thír thall.

Díreach tar éis bás Ghregor, fágann an triúr eile an teach le chéile den chéad uair ó tharla an claochlú agus braitheann siad nach bhfuil rudaí chomh dona sin leo. Agus na tuismitheoirí ag breathnú ar a n-iníon, mothaíonn siad go bhfuil sí go breá sláintiúil dathúil agus é in am di pósadh.

## Féach freisin

* Franz Kafka

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalta
Catagóir:Eiseachas
Catagóir:Franz Kafka
Henryk Sienkiewicz

clé|mion|Lublin Voivodeshipː ar dheis, Wola Okrzejska, áit a d'fhás séScríbhneoir clasaiceach Polannach ab ea **Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz**, nó ***Litwos***, a saolaíodh i Wola Okrzejska ar an 5 Bealtaine 1846 agus a fuair bás i Vevey, an Eilvéis, ar an 15 Samhain 1916.clé|mion|Muzeum Henryka Sienkiewicza w OblęgorkuBhí an-ráchairt ar a chuid scríbhinní timpeall ar chasadh an chéid. Bronnadh Duais Nobel na Litríochta air sa bhliain 1905. 

Bhí máistreacht aige ar an urscéal stairiúil agus eipiciúil. Is fearr aithne ar an leabhar, *Quo Vadis* nó "*Cá bhfuil do thriall?*" (1896).
Galar corónach croí ba thrúig bháis dó ar an 15 Samhain 1916 (in aois 70 dó) i Vevey, san Eilvéis.
## Saothar

### Úrscéalta

An tríológ stairiúil (*Trylogia*):

* *Ogniem i mieczem* ("Le tine is le claíomh", 1884)
* *Potop* ("An Tuile", 1886)
* *Pan Wołodyjowski* ("An tUasal Wołodyjowski", 1888)

Úrscéalta eile:

* 1891 *Bez dogmatu* ("Gan dogma")
* 1894 *Rodzina Połanieckich* ("Muintir Połaniecki")
* 1896 *Quo vadis* ("Cá bhfuil do thriall")
* 1900 *Krzyżacy* ("Na Crosáidirí")
* 1906 *Na polu chwały* ("I Machaire an Áir")
* 1910 *Wiry*
* 1912 *W pustyni i w puszczy*
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1846
Catagóir:Básanna i 1916
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Fir
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Scríbhneoirí Polannacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Catagóir:Úrscéalaithe Rúiseacha
Stefan Zweig

Ba scríbhneoir clúiteach i nGearmáinis é Stefan Zweig (a rugadh ar an 28 Samhain 1881 i Vín agus a d'éag 22 Feabhra 1942 sa Bhrasaíl).  De bhunadh na hOstaire ba ea é, Giúdach, fear léannta, agus duine de na daoine sin a chonaic uafáis an Chéad agus an Dara Cogadh Domhanda. Chuir sé féin agus a chéile mná, Lotte, lámh ina mbás féin sa bhliain 1942 ar mhéid a n-éadóchais, creidtear.

[clé|mion|Plaic chuimhneacháin, Kochgasse 8, [Vín]]
clé|mion|lena bhean Lotte, in Salzburg, 1922

## Saol
Ba den bourgeoisie Víneach é, sách rachmasach. Thart ar chasadh an chéid, bhí Vín ar cheann de chathracha úd na gcéadfaí, agus bhain na tithe caife go dlúth leis sin. ‘B’fhusa a bheith i d’Eorpach anseo ná in aon áit eile,’ a scríobh Zweig, agus mhínigh sé go raibh príomhnuachtáin na hEorpa ar fad sna tithe caife, ‘chomh maith le móririsí liteartha agus cultúir an domhain uile.’ Na tithe caife is mó a chuir dlús le héagsúlacht intleachtach Vín, a bhraith sé. 

Bhí cónaí ar Zweig ó 1919 go 1934 i Salzburg san Ostair. 

Bhí saol cruthaitheach scríbhneoireachta thar a bheith torthúil aige agus ráchairt mhór ar a chuid scríbhneoireachta sna 1920idí agus 1930idí. Chuir sé idir dánta, gearrscéalta, úrscéalta, drámaí agus sleachta stairiúla i bhfoirm beathaisnéisí i gcló.  Bhí lámh aige i bhforbairt an teach foilseacháin Insel-Verlag.
clé|mion|Fógra de chuid Insel-Verlag, 1927
Giúdach ab ea Zweig agus theith sé lena anam as an Ostair sular cuireadh bac ar dhaoine imeacht.  Chuaigh sé go dtí  Sasana, i dtús. Ansin chaith sé achar gairid i Nua-Eabhrac sular chuir sé faoi sa Bhrasaíl.

Agus é ar deoraíocht sa Bhrasaíl de bharr na Naitsithe, tháinig dúlagar air. Ainneoin an fháilte a chuir údaráis na Brasaíle roimhe ghéill sé don éadóchas.  Shíl sé gur parthas iar-chiníoch a bhí sa Bhrasaíl.

Sa bhliain 1942, agus dóchas caillte aige sa chine dhaonna, i bhfianaise an uafáis bhí ar siúl san Eoraip chuir sé féin agus a bhean chéile lámha ina mbásanna féin.
clé|mion

## Saothar

* Ceann de na húrscéalta is aitheanta dár scríobh sé ná Schachnovelle (Úrscéal Fichille), a úrscéal deireanach sa bhliain 1942.
* Sraith bheag aistí dá chuid atá in *Messages from a lost world: Europe on the brink*.  Idir 1914 agus 1941 a foilsíodh na haistí seo agus is dea-shampla iad de chumhacht na haiste mar fhoirm ealaíne inti féin, mar dhán próis den scoth. Scríobhann Zweig ar theangacha, ar an stair, ar fhorbairt na smaointeoireachta san Eoraip agus ar aontas na hEorpa fiú.
* A dhírbheathaisnéis, *The World of Yesterday* (*Die Welt von Gestern* - *- Erinnerungen eines Europäers*; Saol an lae inné - cuimhní cinn Eorpaigh, 1942).

## Féach freisin

* Schachnovelle (Úrscéal Fichille)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1881
Catagóir:Básanna i 1942
Catagóir:Giúdaigh Ghearmánacha
Catagóir:Scríbhneoirí Ostaracha
Catagóir:Daoine a chuir lámh ina mbás féin
Catagóir:Stefan Zweig
Cumann Gaeilge na hAstráile

Cláraíodh **Cumann Gaeilge na hAstráile** sa bhliain 1993 chun an Ghaeilge a chur chun cinn in oirdheisceart na hAstráile. Bíonn ranganna seachtainiúla ar siúl acu in Melbourne agus scoil samhraidh á reáchtáil acu gach bliain. 

Bhí baint ag bunú an Chumainn le bláthú an ilchultúrachais (téarma a bhí in úsáid faoin mbliain 1973) san Astráil agus grúpaí eitneacha ag cur cumann ar bun lena ndúchas a chaomhnú. 
 D’eascair an Cumann ó ranganna difriúla Gaeilge a bhí ar siúl sna fo-bhailte laistigh in Melbourne sna hochtóidí agus clár Gaeilge de chuid an Special Broadcasting Service mar thaca acu. Bunaíodh an Cumann sa bhliain 1992 agus reáchtáil sé ranganna ina lán áiteanna sular chuir sé faoi sa Chlub Ceilteach in Melbourne, áit a bhfuil sé go fóill. 

## Cuspóirí agus obair
Is iad bunchuspóirí an Chumainn daoine a spreagadh chun Gaeilge a fhoghlaim agus pobal Gaeilge a bhunú san Astráil. Ba mhaith leis freisin Gaeilge a bheith mar ábhar i gcuraclam meánscolaíochta Victoria agus in ollscoil amháin ar a laghad mar chuid de BA sa Léann Éireannach.

Tá *An Fhuinneog Ghaelach*, nuachtlitir an Chumainn, ar fáil ar shuíomh an Chumainn, in éineacht leis *An Lúibín*, nuachtlitir choicísiúil neamhspleách de chuid Colin Ryan. 

Sa bhliain 2009 fuair an Cumann an chéad duais i gcomórtas domhanda Ghlór na nGael.

## Ranganna
Bíonn ranganna agus comhrá ar siúl Dé Máirt sa Chlub Ceilteach i Melbourne.

## Daonscoil Victoria
Cuireadh an chéad daonscoil (scoil samhraidh) in Victoria ar bun i Mí na Samhna 1995. Cuireadh tús le scoil in New South Wales i Mí Eanáir 1993 cheana. Ar feadh na mblianta bhíodh sí ar siúl i Mí Eanáir sa choill in aice le Bacchus Marsh agus bhíodh isteach is amach le caoga dalta ann agus iad ag gabháil don teanga, don cheol agus don rince. 

### Gaeltacht Melbourne
I ndiaidh sos beag, thosaigh an daonscoil arís i dtimpeallacht uirbeach ag *International House*, coláiste de chuid *University of Melbourne*. Ó 2019 amach tabharfar *Gaeltacht Melbourne* uirthi.

## Tagairtí

## Naisc

An Ghaeilge san Astráil

## Féach freisin

* Noone, Val. *Hidden Ireland in Victoria*. Ballarat Heritage Services 2012. ISBN 978-1-876478-83-4

* Ó Scanláin, Muiris. *An Mám ó Dheas*. An Sagart 2009, lgh 292-293.

## Naisc sheachtracha
Suíomh an Chumainn
Catagóir:An Astráil
Catagóir:Grúpaí Gaeilge
The Limits of Control

Scannán is é ***The Limits of Control*** a scríobhadh agus a stiúradh Jim Jarmusch. Is é Isaach De Bankolé an príomhaisteoir sa scannán. Eisíodh an scannán i Mí na Bealtaine 2009.

## Aisteoirí
* Isaach De Bankolé
* Bill Murray
* Tilda Swinton
* Gael García Bernal
* Hiam Abbass
* Paz de la Huerta
* Alex Descas
* John Hurt
* Youki Kudoh
* Jean-François Stévenin
* Luis Tosar

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 2009
Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
San Jose, California

Is cathair sa stát California, Stáit Aontaithe Mheiriceá í **San Jose**, atá suite i gContae Santa Clara. Is í San Jose an 3ú chathair is mó sa stát agus an 10ú chathair is mó sa tír. Tá timpeall is 989,496 (2008) duine ina gcónaí sa chathair. Is ann atá Gleann an tSileacain (Béarla: *Silicon Valley*), áit ina bhfuil cuid mhaith de chomhlachtaí teicneolaíochta móra lonnaithe.

Tagann an t-ainm ón Spáinnis ar Naomh Seosamh.
 
## Comhchathracha
San Jose nasctha le háiteanna seo a leanas:
* Okayama, An tSeapáin (1957)                                               
* San José, Cósta Ríce (1961)
* Veracruz, Meicsiceo (1975)
* Tainan, An Téaváin (1977)
* Baile Átha Cliath, Éire (1986)
* Yekaterinburg, An Rúís (1992)
* Pune, An India (1992)
* Guadalajara, Meicsiceo (2014) 

## Tagairtí

*
Catagóir:California
Catagóir:Cathracha in California
Catagóir:Lárionaid daonra in California
Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Cathracha is mó daonra sna Stáit Aontaithe
Seneca

Fealsúnaí ab ea **Lucius Annaeus Seneca** (c. 4 RC – AD 65). Bhí sé mar theagascóir agus comhairleoir do Néaró, impire na Róimhe. Is deartháir é le Gallio.

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúna
Catagóir:Scríbhneoirí na Sean-Róimhe
Carlos Antonio López

Polaiteoir as Paragua ab ea **Carlos Antonio López Ynsfrán** (4 Samhain, 1790 – 10 Meán Fómhair, 1862). Chaith sé na blianta 1844 go 1862 ina Uachtarán ar an tír. 

## Saol
Rugadh López i Manorá, Asunción ar an 4 Samhain, 1790, agus fuair sé a chuid oideachais i gcliarscoil sa chathair sin mar a ndearna sé staidéar ar fhealsúnacht agus ar dhiagacht, ach d'éirigh sé as na hábhair sin de rogha ar an dlí. Chuaigh sé ar a choimeád mar gheall ar naimhdeas a bhí idir é agus deachtóir na tíre, a uncail José Gaspar Rodríguez de Francia, ach nuair a fuair Francia bás chuaigh Lopez i gceannas na tíre mar gheall ar an eolas neamhghnách a bhí aige ar chúrsa dlí agus rialtais. Bhí sé i gcumhacht go dtí gur éag sé ar an 10 Meán Fómhair, 1862.

Ar dtús bhí sé ina rúnaí ar 'junta' míleata (1840-1841), ina chonsal ar feadh trí bliana ansin go dtí 1844 agus ina uachtarán le cumhachtaí deachtóra ar feadh ocht mbliana déag eile. Sa bhunreacht a scríobh sé don tír tugadh an-chuid cumhachtaí don uachtarán ach ba bheag an aird a tugadh ar chearta sibhialta. 

Mar cheannaire rialtais bhí sé siosmaideach go leor agus rinneadh go leor iarrachtaí chun acmhainní nádúrtha na tíre a fhorbairt agus cumhacht mhíleata na tíre a neartú. Rinne sé conarthaí trádála leis an Fhrainc, na Stáit Aontaithe agus leis an Ríocht Aontaithe, agus bunaíodh os cionn trí chéad scoil sa tír le linn a thréimhse mar uachtarán. Bhíodh sé i mbun aighnis go minic leis an Bhreasail, an Bhreatain agus Stáit Aontaithe Mheiriceá ach ní dheachaigh sé chun cogaidh riamh leo. Bronnadh saoránacht chomh maith ar dhúchasaigh na tíre lena linn. 

Ba é an mac ba shine a bhí aige (1826-1870) a tháinig i gcomharbacht air tar éis a bháis.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1790
Catagóir:Básanna i 1862
Catagóir:Paragua
Catagóir:Polaiteoirí
Philip Roth

Scríbhneoir Meiriceánach ab ea **Philip Milton Roth**, a rugadh 19 Márta 1933 agus d'éag 22 Bealtaine 2018 agus a bhuaigh an duais Pulitzer le American Pastoral i 1997. Foilsíodh a chéad úrscéal *Goodbye, Columbus* i 1959 agus bronnadh an National Book Award (1960) air dá bharr. Bronnadh céim sa bhéarla air agus é ag freastal ar Bucknell University. Bronnadh an WH Smith Literary Award ar Roth i 2001 don úrscéal Zuckerman, The Human Stain, ainmníodh é mar leabhar na bliana.
## Saothair
### Úrscéalta Zuckerman
* *[[The Ghost Writer]]* (1979)
* *[[Zuckerman Unbound]]* (1981)
* *[[The Anatomy Lesson]]* (1983)
* *[[The Prague Orgy]]* (1985)
* *[[Exit Ghost]]* (2007)
* *[[The Counterlife]]* (1986)
* *[[American Pastoral]]* (1997)
* *[[I Married a Communist]]* (1998)
* *[[The Human Stain]]* (2000)
### Úrscéalta Roth
* **' (1990)
* ''[[Operation Shylock|Operation Shylock: A Confession]]'' (1993)
* ''[[The Plot Against America]]'' (2004)
=== Úrscéalta Kepesh ===
* ''[[The Breast]]'' (1972)
* ''[[The Professor of Desire]]'' (1977)
* ''[[The Dying Animal]]'' (2001)
=== Úrscéalta Eile ===
* ''[[Goodbye, Columbus]]'' (1959)
* ''[[Letting Go]]'' (1962)
* ''[[When She Was Good]]'' (1967)
* ''[[Portnoy's Complaint]]'' (1969)
* ''[[Our Gang]]'' (1971)
* ''[[The Great American Novel]]'' (1973)
* ''[[My Life As a Man]]'' (1974)
* ''[[Sabbath's Theater]]'' (1995)
* ''[[Everyman]]'' (2006)
* ''[[Indignation]]'' (2008)
* ''[[The Humbling]]'' (2009)
* ''[[Nemesis]]'' (2010)
=== Cuimhní Cinn ===
* ''[[The Facts: A Novelist's Autobiography]]'' (1988)
* **' (1991)
### Bailiúcháin
* *[[Reading Myself and Others]]* (1976)
* *[[A Philip Roth Reader]]* (1980, leagan athbhreithnithe 1993)
* *[[Shop Talk]]* (2001)

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna in 2018
1142

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 

## Básanna
* Pierre Abélard, fealsamh Francach (r.1079)

Catagóir:Blianta
Francisco Largo Caballero

Polaiteoir agus ceardchumannaí Spáinneach ab ea **Francisco Largo Caballero** (Deireadh Fómhair 1869 – 23 Márta 1946). Bhí sé an-tábhachtach i stair an Pháirtí Shoisialaigh (PSOE) agus an UGT.

Rugadh é in Maidrid sa bhliain 1869. 

Ghlac sé páirt i stailc oibre sa bhliain 1890 agus bhí sé mar bhall de PSOE sa bhliain 1894. Tar éis bás Pablo Iglesias, bunaitheoir an pháirtí, sa bhliain 1925, toghadh é mar cheannaire ar an pháirtí agus an UGT.

Ag tús a shaoil pholaitiúil, ní raibh sé chomh radacach sin, ag iarraidh go n-oibreodh an cheardchumann leis an deachtóir Miguel Primo de Rivera chun fanacht mar eagraíocht dleathach.

Idir na bliana 1931 agus 1933 aire ab ea é ("Caidreamh Lucht Oibre") sa chéad rialtas sa Dara Phoblacht, faoi cheannas Niceto Alcalá-Zamora, agus i rialtas Manuel Azaña.

Sna toghcháin 19 Samhain 1933, tháinig an eite dheis i gcumhacht (CEDA). Leis sin thosaigh Largo ag labhairt faoi "réabhlóid sóisialach", agus bhí sé mar cheannaire ar an eite chlé (Marxach agus réabhlóideach).

Lorg sé comhoibriú níos dlúithe leis an Confederación Nacional del Trabajo (CNT).

Nuair a bhuaigh an Fronta Pobail na toghcháin i mí Feabhra 1936, d'iarr an t-uachtarán Manuel Azaña ar Prieto (ball de PSOE) bheith sa rialtas. Ach chuir Largo stop leis an gcomhoibriú seo idir an rialtas phoblachta agus an PSOE. Cheap Largo dá mbeadh coup faoi chúram an eite dheis, go gcuirfeadh stailc ginearálta stop leis agus go mbeadh réabhlóid an Lucht oibriú dá bharr.

Tharla coup d'état i Melilla ar an 17 Iúil 1936, agus thosaigh Cogadh Cathartha na Spáinne. 

Ar an 4 Meán Fómhair 1936, ceapadh Largo mar 134ú príomh-aire na Spáinne agus aire Cogaidh.

Nuair a chaill an Phoblacht sa bhliain 1939, theith Largo go dtí an Fhrainc. Gabh na Gearmánaigh é i rith an Dara Cogadh Domhanda agus chaith sé an cogadh i sluachampa géibhinn Naitsíoch. Fuair sé bás i bPáras sa bhliain 1946. Cuireadh é i Maidrid sa bhliain 1978.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na Spáinne
Catagóir:Daoine a rugadh i 1869
Catagóir:Básanna i 1946
Al Jazeera

Is craoltóir nuachta é **Al Jazeera**. Tá na ceanncheathrú in Doha, Catar. Tagann an t-ainm ón teanga Araibis, agus ciallaíonn sé *An tOileán* as Gaeilge. Craolann an stáisiún ceannlínte agus cúrsaí reatha ar fud an domhain agus gach lá den tseachtain ar an teilifís agus ar an idirlíon. Thosaigh an tseirbhís ag craoladh i 1996, agus anois, tá sé ar fáil ar fud an domhain. Bhí clú agus cáil ar an gcraoltóir nuair a bhí an 'World Trade Centres' faoi ionsaí, ar 9/11, mar gur chraol sé teachtaireachtaí taifeadta ó Osama bin Laden.

## Teilifís
* 'Al Jazeera' - Nuacht 24/7.
* 'Al Jazeera Sport' - Stáisiún Spóirt, ar fáil i HD.
* 'Al Jazeera Mobasher' (Al Jazeera Beo) - Nuacht agus agallaimh.
* 'Al Jazeera Children's Channel' (JCC) - stáisiún do leanaí.
* 'Al Jazeera English' - stáisiún as Béarla.
* 'Al Jazeera Documentary Channel' - stáisiún cláir faisnéise.

## Féach freisin

* Feallmharú Anas Al-Sharif

## Tagairtí

Catagóir:Al Jazeera
Catagóir:Stáisiúin teilifíse
Catagóir:An Meánoirthear
Okkervil River

Is banna ceoil Meiriceánach iad **Okkervil River** as Austin, Texas. Is iad Scott Brackett, Brian Cassidy, Travis Nelsen, Patrick Pestorius, Will Sheff, Justin Sherburn, Lauren Gurgiolo baill an ghrúpa. Leaschraoladh an albaim is déanaí *The Stand Ins* i Meán Fómhair, 2008.

## Albaim
* 2002 *[[Don't Fall in Love with Everyone You See]]* - Jagjaguwar
* 2003 *[[Down the River of Golden Dreams]]* - Jagjaguwar
* 2005 *[[Black Sheep Boy]]* - Jagjaguwar
* 2007 *[[The Stage Names]]* - Jagjaguwar #62 US
* 2008 *[[The Stand Ins]]* - Jagjaguwar #42 US, #57

## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1998
Cath Austerlitz

deas|250px|thumb|Cath Austerlitz
Troideadh **Cath Austerlitz** ar 2 Nollaig 1805. Tá Austerlitz (Slavkov u Brna)  i ngar do Brno sa Mhoráiv. Bhuaigh arm na Fraince ar na Rúisigh agus na hOstaraigh sa chath seo. Ba é Napoléon ceannaire na bhFrancach.

## Imeachtaí
clé|mion|Austerlitz inniu"Mháirseáil na Rúisigh ar feadh dhá mhí le bheith gualainn le gualainn leis na hOstairigh. Dhá scór mhíle Rúisigh lán mustair is gairdis ach bróga briste futha i ndiaidh an aistir. Bhris Napoléon, lena 150 000 fear, ar na hOstairigh agus na Rúisigh fós ar gcúl. Ghabh sé Vín le cleas chogaidh is theith an tArdDhiúc is a rítheaghlach roimhe.Thug na Rúisigh, in éineacht leis na hOstairigh aghaidh ar Napaileoin arís taobh le Austerlitz. Ach briseadh orthu arís."  (Cogadh agus Síocháin, leabhar a trí,  le Leo Tolstoy)

## Tagairtí

Catagóir:Cogaí Napoléon
Catagóir:Cathanna
Pádraig de Priondragás

Is iar-dhuine spóirt é **Pádraig de Priondragás** (Béarla: *Paddy Prendergast*) a rugadh sa bhliain 1958 sa bhaile beag Clárach i gContae Chill Chainnigh. D’imir sé iománaíocht leis a fhoireann áitiúil Clárach agus foireann idirchontae Chill Chainnigh sna 1970idí agus na 1980idí. 

## Gairmréim iomána
### Club
D’imir de Priondragás a chuid iomána áitiúil le Clárach agus bhí rath nach beag aige leo. An t-éacht ba mhó a bhain sé amach mar bhall den fhoireann, gan dabht, ná an bua i gCraobh an Chontae sa bhliain 1986 in aghaidh Na Seamróga Baile Héil, fathaigh an chontae.

### Idirchontae
D’fhág sé a rian ar chúrsaí iomána an chontae don chéad uair mar bhall de fhoireann mionúr Chill Chainnigh. Bhuaigh sé craobh Laighean ag an leibhéal seo sa bhliain 1975, sular chuir sé corn uile-Éireann leis in aghaidh Chorcaí. Bhailigh sé bonn Laighean eile sa bhliain 1976, ach fuair Tiobraid Árainn an ceann is fearr orthu sa chluiche ceannais. Sa bhliain ina dhiaidh sin, chuaigh sé isteach i bhfoireann faoi-21 na gCat, agus bhaineadar Craobh Laighean agus Craobh na hÉireann amach sa bhliain 1977. 

Níor thúisce go raibh sé briste isteach i bhfoireann na sinsir sa bhliain 1978 ná gur bhuaigh sé a chéad bhonn Laighean leo sa bhliain 1978. Shroich sé a chéad chluiche ceannais sa bhliain chéanna, ach ní raibh Cill Chainnigh in ann stop a chur le Corcaigh agus iad ag baint an “trí cinn as a chéile” amach ar an lá seo. Bhuaigh sé bonn Laighean arís an bhliain dár gcionn, agus áit arís i gcluiche deiridh na bliana seo. Bhí Gaillimh ós a gcomhair, ach bhuaigh na Cait orthu agus bhí a chéad bhonn uile-Éireann tógtha aige. Bhí tréimhse ghearr mí-rathúil ag Cill Chainnigh ar feadh cúpla bliain ach tháinig siad ar ais sa bhliain 1982 chun an tSraith a bhuachaint. Lean an rath ar aghaidh sa chraobh, le buanna i gCúige Laighean agus i gcluiche ceannais na hÉireann i gcoinne Chorcaí. Bhí a éachtaí tugtha faoi deara agus bronnadh duais All-Star air. 

Sa bhliain 1983, bhuaigh sé a dara bonn sa tSraith sular bhailigh sé a cheathrú corn Laighean. Bhí Corcaigh acu mar chéilí comhraic sa chluiche ceannais, agus bhí an lá ag na gCait arís. Bronnadh a thríú bonn air. Díchorónaíodh na Cait i gCúige Laighean as seo amach ar feadh cúpla bliain, ach d’fhill siad sa bhliain 1986 le bua sa tSraith agus i gCúige Laighean. Níor shroich siad an cluiche mór, áfach, mar chuir Gaillimh deireadh leo ag an babhta leathcheannais. Don bhliain 1987, ainmníodh de Priondragás mar chaptaen na foirne. Thóg sé na Cait chun bua eile i gCraobh Laighean, ach bhí Gaillimh ar an bhfoireann ab fhearr ar an lá arís. D’éirigh sé as tamall ghearr ina dhiaidh.

Catagóir:Iománaithe Chill Chainnigh
Catagóir:Daoine as Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Daoine beo