Tíogar

Is cat mór é an **tíogar** (***Panthera tigris***) ar ball é den ghéineas *[[Panthera]]* a thagann ón Áise ó dhúchas. Tá corp láidir agus matánach aige a bhfuil ceann agus lapaí móra, eireaball fada agus fionnadh flannbhuí le stríoca dubha atá ceartingearach don chuid is mó air. Rangaítear in naoi bhfospeiceas reatha é go traidisiúnta cé nach n-aithníonn roinnt daoine agus eagraíochtaí ach an dá fhospeiceas, tíogair na mórthíre Áisí agus tíogair oileáin na nOileán Sunda.

Cuireann an tíogar faoi i bhforaoisí den chuid is mó, idir foraoisí leathanduilleacha agus measctha measartha agus buaircíneach i gCianoirthear na Rúise agus Oirthuaisceart na Síne agus foraoisí leathanduilleacha taise trópaiceacha agus fothrópaiceacha i bhfo-ilchríoch na hIndia agus in Oirdheisceart na hÁise. Is buaicchreachadóir é an tíogar a chreachann crúbaigh roimh a ndéanann sé luíochán go príomha. Caitheann sé saol atá aonarach go hiondúil agus bíonn raon baile a chosnaíonn sé roimh indibhidiúil den ghnéas chéanna aige. Forluíonn raon an fhireannaigh raoin go leor baineannach lena chúplálann sé. De ghnáth, beireann an baineannach idir dhá agus trí choileán a fhanann lena máthair ar feadh dhá bhliain. Nuair a bhíonn na coileáin neamhspleách, fágann siad raon baile a máthar agus bunaíonn siad a raon féin.

Ó bhlianta luaithe na fichiú haoise, is in ísle a ndeachaigh raon baile na dtíogar agus ar a laghad 93% dá raon stairiúil caillte acu; tá siad díothaithe go háitiúil in Iarthar agus i Lár na hÁise agus i gcodanna móra na Síne chomh maith leis na hoileáin Iáva agus Bailí. Tá raon an tíogair scoilte go dona sa lá atá inniu ann. Liostaítear mar speiceas i mbaol é ar Liosta Dearg an AICD de Speicis i mBaol mar meastar gur laghdaigh a raon idir 53% go 68% ó bhí na 1990idí déanacha ann. Tá go leor bagairtí móra ag cur le stádas reatha na dtíogar idir scriosadh agus ilroinnt a ngnáthóige mar gheall ar dhífhoraoisiú, póitseáil ar son a bhfionnaidh agus trádáil mhídhleathach a gcodanna coirp ar mhaithe le cúrsaí leighis. Is íospartaigh na coinbhleachta daonna-fiadhúlra iad na tíogair fosta mar ionsaíonn agus creachann siad an beostoc i gceantair nach bhfuil mórán creach nádúrtha le fáil iontu. Tá cosaint dhlíthiúil ag an tíogar in chuile thír laistigh dá raon. Cuimsíonn cuir chuige náisiúnta pleananna gníomhaíochta, patróil fhrith-phóitseála agus scéimeanna monatóireachta líon na dtíogar. Bunaíodh conairí fiadhúlra i gcuid mhaith de na tíortha laistigh dá raon agus tá athbhunú tíogar pleanáilte iontu.

Tá an tíogar ar cheann de na mórfhánaí carasmatacha is mó a bhfuil tóir air ar fud an domhain. Bhíodh an tíogar i ngéibheann ón chéad lá riamh agus traenáladh é chun seónna a chur ar fáil i sorcais agus cláracha siamsaíochta eile. Chonacthas an tíogar go forleathan i miotaseolaíocht agus i mbéaloideas ársa na gcultúr fud fad a raon stairiúil agus chonacthas fós i gcultúr ar fud an domhain é sa lá atá inniu ann. 

## Sanasaíocht
Síolraíonn an Seanbhéarla *tigras* ón tSeanfhraincis *tigre*, ón Laidin *tigris*, ar iasacht é de *tigris* (Sean-Ghréigis: τίγρις). Ón aimsir ársa, meastar go síolraíonn an focal *tigris* ón fhocal Arméiniseach nó Pheirsiseach ar 'saighead' ar féidir leis a bheith ina bhunús d'ainm abhainn na Tigrise. Sa lá atá inniu ann, áfach, glactar leis gur comhainm atá iontu agus nach bhfuil gaol ar bith ann idir ainm an ainmhí agus na habhann.

## Tacsanomaíocht
Rinne an luibheolaí Sulannach Carl von Linné an chéad chur síos eolaíoch ar an tíogar ina shaothar *[[Systema Naturae]]*, áit a fuair sé an t-ainm déthéarmach *Felis tigris*, mar ba ghnách ag an am an géineas *Felis* a úsáid le haghaidh na cait ar fad. Bunaítear an cur síos eolaíoch ar chuir síos a rinne nádúraithe níos luaithe amhail Conrad Gessner agus Ulisse Aldrovandi. Is in 1929 a chuir Reginald Innes Pocock an speiceas sa ghéineas *[[Panthera]]* faoin ainm dhéthéarmach *Panthera tigris*.

### Fospeiceas

Moladh naoi bhfospeiceas tíogar reatha idir luathbhlianta na 19ú hAois agus na 21ú hAois agus is iad sin an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach, Caispeach, Iávach, Bailí agus Sumatrach. Ceistíodh bailíocht cuid mhaith de na fospeicis mar bhí sé de nós an tráth sin iad a idirdhealú bunaithe ar dhath agus fhaid an fhionnaidh, patrúin stríoca agus méid na n-eiseamlár i mbailiúcháin iarsmalanna stair an dúlra ar féidir nach n-ionadaíonn siad an pobal ar fad. Moladh gur cheart dhá fhospeiceas bailí tíogar a aithint, is iad sin *P. t. tigris* ar mhórthír na hÁise agus an speiceas níos lú *P. t. sondaica* sna hOileáin Sunda Mór.

D'athdhearbhaíodh an moladh dhá fhospeicis arís sa bhliain 2015 trí anailís chuimsitheach a dhéanamh ar thréithe moirfeolaíocha, éiceolaíocha agus ADN miteacoindreacha (mtADN) chuile fhospeiceas toimhdean tíogar.
In 2017, d'athbhreithnigh Tascfhórsa Catrangaithe Ghrúpa Sainréimse Cat an AICD tacsanomaíocht *felid* de réir an mholta dhá fhospeicis 2015 agus níor aithníodh ach *P. t. tigris* agus *P. t. sondaica* amháin. Léirigh torthaí staidéar seicheamhaithe géinte iomláin 2018 de 32 sampla ón sé fhospeiceas toimhdean beo—an tíogar Bheangál, Malaech, Ind-Síneach, na Síne Theas, Amúrach agus Sumatrach—gur cláid shoiléire faoi leith iad. Chomhthacaíodh leis na torthaí arís in 2021 agus 2023. Léirigh staidéar sa bhliain 2023 go bhfuil bailíocht ag an naoi bhfospeiceas reatha ar fad. Deir an Grúpa Sainréimse Cat "Given the varied interpretations of data, the [subspecific] taxonomy of this species is currently under review by the IUCN SSC Cat Specialist Group." nó i nGaeilge "Mar gheall ar na léirmhínithe éagsúla ar an dáta, tá Grúpa Sainréimse Cat SSC an AICD ag déanamh athbhreithnithe ar thacsanomaíocht [fospeiceasach] an speicis seo".

Tá na táblaí thíos bunaithe ar rangú an tíogair mar a bhí in 2005 agus tugann siad rangú 2017 an Tascfhórsa Catrangaithe le fios chomh maith.

### Éabhlóid
Roinneann an tíogar an géineas *Panthera* leis an leon, an liopard, an iaguar agus an liopard sneachta. Léiríonn torthaí anailísí ginideacha gur comhspeiceas iad an tíogar agus an liopard sneachta agus gur scar a nginealaigh óna gcéile idir 2.70 agus 3.70 milliún bliain ó shin. Léiríonn seicheamhú géinte iomláin an tíogair athsheichimh atá ar chomhthreomhar leo i ngéanóm na gcat eile.

Rinneadh cur síos ar an speiceas iontaiseach *[[Panthera palaeosinensis]]* ón Phléisticéineach luath i dtuaisceart na Síne mar shinsear féideartha tíogair nuair a aimsíodh é in 1924 ach creideann cláidistíocht an lae inniu go bonnspeiceas é i gcomparáid le *Panthera* na linne seo. Bhí *[[Panthera zdanskyi]]* ina chónaí ann thart ar an am agus an áit chéanna agus moladh gur comhspeiceas leis an tíogar reatha a bhí ann nuair a imscrúdaíodh é sa bhliain 2014. Ó 2023 ar aghaidh, áfach, meastar gur comhchiallach é *P. palaeosinensis* de *P. zdanskyi* in dhá staidéar a rinneadh ina dhiaidh sin nuair a thug siad faoi deara go luíonn na difríochtaí atá aige ón speiceas sin laistigh de réimse na n-éagsúlachtaí indibhidiúla. Is iad blúirí géill a aimsíodh in Lantion na Síne an nochtadh is luaithe den tíogar reatha sa taifead iontaiseach a théann siar go dtí an Pléisticéineach luath.

Aimsíodh iontaisí tíogair ón Mheán- go dtí an Luathphléisticéineach fud fad na Síne, Iáva agus Sumatra. I measc na bhfospeiceas réamhstairiúil tá *[[Panthera tigris trinilensis]]* agus *[[Panthera tigris soloensis|P. t. soloensis]]* de bhunadh Iáva agus Sumatra agus *[[Panthera tigris acutidens|P. t. acutidens]]* de bhunadh na Síne; fuarthas iontaisí tíogair ón Phléisticéineach dhéanach agus ón Luathholaicéineach i mBoirneo agus Palawan na nOileán Filipíneach. Tuairiscítear go bhfuil samplaí den tíogar ón Phléisticéineach Mheán-dheánach a fuarthas sa tSeapáin. Léiríonn torthaí staidéar fíleathíreolaíoch go bhfuil comhshinsear ag chuile speiceas tíogar beo a bhí beo idir 108,000 agus 72,000 bliain ó shin. Tugann staidéar géinte le fios gur chrap pobal an tíogair thart ar 115,000 bliain ó shin de bharr oighrithe. Síolraíonn pobal reatha na dtíogar ó dhíseart a bhí san Ind-sín agus a leath ar fud na háise tar éis na huasmhéide oighrithe deireanaí. De réir mar a chóilínigh siad oirthuaisceart na Síne, mheasc sinsir an tíogair Ind-sínigh le pobal iarmharach tíogar.

### Hibridí
*Tuilleadh Eolais: [[Hibridí Feilideacha]] agus [[hibridí Panthera]]*

Is féidir le tíogair idirphórú le cait *Panthera* eile agus is amhlaidh atá déanta acu i ngéibheann. Is é an leogar toradh phóraithe an tíogair bhaininn agus an leoin fhirinn agus is é an tígleon toradh phóraithe an tíogair fhirinn agus an leoin bhaininn. Cuireann an t-athair leoin géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh ach tá géin chomhfhreagrach srianta an fháis ón tíogar bhaineann in easnamh sa mhéad is go bhfásann leogair i bhfad níos mó ná ceachtar de speicis na dtuismitheoirí. Ní chuireann an tíogar fireann géin chur chun cinn an fháis ar aghaidh os a choinne sin cé go gcuireann an leon baineann géin srianta an fháis ar aghaidh; mar sin, bíonn tígleoin thart ar chomh mhéid lena dtuismitheoirí. Toisc gur minic a fhorbraíonn siad éalanga ón bhroinn a mbaineann baol báis leo, glactar le pórú na hibridí mar nós neamheiticiúil.

## Cur síos

Tá morfeolaíocht fheilíneach thipiciúil ag an tíogar a bhfuil corp matánach, cosa giorraithe, géaga tosaigh láidre, lapaí tosaigh leathana, ceann mór agus eireaball atá thart ar leathfhad an choirp eile i bhfad aige. Tá cúig mhéar aige, drúchtchrobh ina measc sin, ar na cosa chun tosaigh agus ceithre cinn ar na cosa deiridh, a bhfuil crobha in-aistarraingthe atá fáiscthe agus cuartha ar féidir leo a bheith 10 cm i bhfad aige. Tá a chuid cluasa cruinn agus tá mac imrisc cruinn ar na súile. Críochnaíonn an smut i mbarr triantánach a bhfuil poncanna dubha beaga air dá mhéadaíonn a líon agus an tíogar ag dul in aois. Tá blaosc an tíogair scafánta le réigiún tosaigh teoranta le logaill súile éilipseacha atá beag go comhréireach, cnámha sróine fada agus cráiniam fadaithe le moing saighdeach mór. Tá sé cosúil le blaosc an leoin ach tá difríocht ann idir an dá bhlaosc de bharr íochtar cuasach nó leacaithe an ghéill íochtair agus an tsrón atá níos faide. Tá thart ar 30 fiacail atá sách scafánta ag an tíogar agus tá a starrfhiacla cuartha ar na cinn is faide i measc na gcat agus iad 6.4-7.6 cm (2.5-3.0 or). 

Tá fad cheann-choirp an tíogair idir 1.4-2.8 m (4 tr 7 or - 9 tr 2 or) le heireaball atá 0.6-1.1 m (2 tr 0 or - 3 tr 7 or) agus seasann sé 0.8-1.1 m (2 tr 7 or - 3 tr 7 or) ag an ghualainn. Is mó an tíogar Bheangál agus an tíogar Sumatrach de na speicis éagsúla. Meánn tíogair Bheangál fhireannacha idir 200-260 kg (440-570 lb), agus meánn na baineannaigh idir 100-160 kg (220-250 lb); is lú na tiogair oileánacha de na speicis éagsúla, is cosúil gur de bharr abhcacht oileánach atá sé. Meánn tiogair Shumatracha fhireannacha idir 100-140 kg (220-310 lb) agus meánn na baineannaigh idir 75-110 kg (165-243 lb). Meastar gurb é an tíogar an speiceas féilíneach beo is mó ar domhan; ach toisc go bhfuil difríocht mhór méide agus meáchain idir na pobail tíogar éagsúla, is féidir gur lú meánmheáchan an tíogair ná é an leoin, a fhad agus a bhíonn na tíogair is mo níos mó ná na leoin chosúla. 

## Tréithe

* Dúchasach do dheisceart is oirdheisceart na hÁise. 
* Scothdhearg/ donn le stríoca dubha ingearacha (tarlaíonn ainmhí aonair go hannamh atá beagnach bán le stríoca éadroma is súile gorma).
* Cónaíonn sé i ngnáthóga éagsúla, go minic gar d'uisce.
* Snámhann sé go maith, seilgeann trí radharc is fuaim, agus itheann mamaigh mhóra den chuid is mó.

## Caomhnú

*Tuilleadh Eolais: [[Tíogar na 21ú hAoise]]*

Tá an chuma ar an scéal nach bhfuil ach 5000-7000 tíogar fágtha ar domhan. Meastar go bhfuil níos lú na 2500 tíogar fásta sa nádúr. Timpeall na bliana 1900 bhí 100,000 tíogar ann. Bhí naoi bhfospeiceas ann tráth. Ach tá tíogar Bhailí, an tíogar Iávach agus an tíogar Caispeach imithe in éag. Níl ach sé fhospeiceas ann anois, agus iad uile i mbaol:

* An Tíogar Bheangál: níos lú na 2000 fágtha
* An Tíogar Ind-Síneach: 1200-1800
* An Tíogar Malaech: 600-800
* An Tíogar Sumatrach: 400-500
* An Tíogar Amúrach (sa tSibéir): 400-550. Sna 1940idí ní raibh ach 40 tíogar Amúrach fágtha ach tá suas le 550 ann anois mar cuireadh stop leis an sealgaireacht.
* Tíogar na Síne Theas: díobhaí sa nádúr; 59 i zúnna

Tá a ghnáthóg á chailliúint ag an tíogar. Tá an fuadach tíograch coitianta agus maraítear tíogair beagnach gach lá mar úsáidtear a bhfionnadh agus a gcoirp sa leigheas traidisiúnta.

## Féach freisin

* An Tíogar Sumatrach agus an Tíogar Amúrach
* An Tíogar Ceilteach

## Tagairtí

## Leabharliosta
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Catagóir:Tíogair
Catagóir:Cait