open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fuiseog Elton

Is éan í an **fhuiseog Elton** (*Melanocorypha yeltoniensis*). Is ball d'fhine na nAlaudidae í. Bíonn sí dúchasach i ndeisceart láir na Rúise agus sa Chasacstáin.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Comhlachas Forbartha Idirnáisiúnta

Is eagraíocht airgeadais idirnáisiúnta é an **Comhlachas Forbartha Idirnáisiúnta** (CFI).  Tá an CFI cleamhnaithe leis an Banc Idirnáisiúnta Athfhoirgníochta agus Forbartha agus an Banc Domhanda.  Soláthraíonn an CFA caipiteal do thionscadail forbartha sna balltíortha ar théarmaí níos fearr ná mar a thairgeann margaí príobháideacha caipitil ná an Banc Domhanda. 

Tá rialachas il-leibhéil i bhfeidhm. Níl ach stádas breathnóra ag an CFI i gClár Forbartha de chuid na Náisiún Aontaithe.(agus ní gníomhaireacht speisialta de chuid na Náisiún Aontaithe é). 

## Stair
Bunaíodh an CFA sa bhliain 1960.

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Catagóir:Airgeadas
Catagóir:Banc Domhanda
Cat Schrödinger

mion|deas|Cat Schrödinger
Is éard atá i gceist le **cat Schrödinger** ná smaointurgnamh (nó paradacsa mar a thugtar uaireanta air) a bhí curtha chun cinn ag an bhfisiceoir Ostarach Erwin Schrödinger sa bhliain 1935, cé gur le hAlbert Einstein an chéad leagan de. Léiriú a bhí ann, dar le Schrödinger, ar an locht a chuir an léirmhíniú Chóbanhávan (dearbhaithe ag Niels Bohr agus Werner Heisenberg) ar thionchar na meicnice candamaí ar ghnáthghníomhartha an lae as riocht. 

An cás a chuirtear i láthair ná cat hipitéiseach ar féidir leis a bheith beo agus marbh araon san am céanna, i staid ar a dtugtar forshuíomh candamach, de bharr nasc le heachtra fánach fo-adamhach a tharlódh nó nach dtarlódh.

## Tagairtí

Catagóir:Meicnic chandamach
Mionfhuiseog ladharghearr

Is éan í an **mionfhuiseog ladharghearr**. Is baill d'fhine na Alaudidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Circín starraiceach

Is éan í an **circín starraiceach** (*Galerida cristata*). Úsáidtear an t-ainm seo ar an bhfuiseog *Alauda arvensis* freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Acht Fóirithin na mBocht (Éire) 1838

Ar 31 Iúil 1838, rith Parlaimint Shasana  **Acht Fóirithin na mBocht (Éire)** nó 'Dlí na mBocht", a chruthaigh Aontais Dhlí na mBocht agus Tithe na mBocht in Éirinn.

mion|clé|Boird Bhardaigh Dhlí na mBocht in Éirinn, 1897

### Obair fóirithinte
Bunaíodh Boird Bhardaigh Dhlí na mBocht faoin Acht Fóirithin na mBocht (Éire). Bhí siad freagrach as feidhmiú an chórais a raibh tithe na mbocht agus obair fóirithinte eile mar chuid de. Toghadh bardaigh áirithe ag íocóirí rátaí. 
[clé|mion|Teach na mBocht, [Leitir Ceanainn]]
Sa deireadh, bhí 163 Aontas Dhlí na mBocht lonnaithe thart ar bhailte margaidh ar fud na hÉireann.

Bhí an córas seo i bhfeidhm roimh na chéad toghcháin áitiúla in 1899, faoi fhorálacha an Acht Rialtais Áitiúil (Éire), 1898.

## Féach freisin

* An Gorta Mór

## Tagairtí

Catagóir:1838
Catagóir:Dlí reachtúil
Catagóir:Dlí na hÉireann
Catagóir:Parlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Tithe na mBocht in Éirinn
Acht Rialtais Áitiúil (Éire), 1898

Ritheadh an t**Acht Rialtais Áitiúil (Éire), 1898** ar 12 Lúnasa 1898. Dá bharr, ritheadh na chéad toghcháin áitiúla ionadacha in Éirinn i mí Eanáir agus mí Aibreáin 1899. 

Bunaíodh struchtúir an rialtais áitiúil atá i bhfeidhm inniu sa bhliain 1898. Mar sin, ó 1899 i leith, tá rialtas áitiúil daonlathach i réim in Éirinn agus bhí ról ag údaráis áitiúla i soláthar na seirbhísí (ach amháin póilíneacht). 

## Stair
mion|clé|Boird Bhardaigh Dhlí na mBocht in Éirinn, 1897, bliain amháin roimh an tAcht Rialtais Áitiúil (Éire), 1898
Ba iad Boird Caomhnóirí Dhlí na mBocht a bhí ann roimh na comhairlí nuabhunaithe, agus foráladh le haghaidh an chórais nua rialtais áitiúil leis an t*Acht Rialtais Áitiúil* 1898.  Bhí 163 Aontas Dhlí na mBocht, bunaithe timpeall na mbailte margaidh ar fud na hÉireann, freagrach as córas a fheidhmiú lenar áiríodh tithe na mbocht agus obair fóirithinte eile. 

Ba iad an lucht íoctha rátaí a thogh roinnt caomhnóirí, rud a d’fhág go raibh roinnt daonlathais i gceist leis an gcóras. B'fhéidir le mná (mná áirithe) a bheith ina gcaomhnóirí ó 1896 i leith. 

## Imeachtaí
Ar an 15 Eanáir 1899, reáchtáladh toghchán i gcathair Luimnigh. Bhí beagnach 5,000 duine in ann vótáil, ina measc 900 bean. 

Ar an 6 Aibreán agus 15 Aibreán 1899, reáchtáil an rialtas na chéad toghcháin ar fud na tíre chuig comhairlí nuabhunaithe, ar tionóladh go leor díobh den chéad uair r an 22 Aibreán 1899. 

## Féach freisin

* Acht Fóirithin na mBocht (Éire) 1838
* Toghcháin Áitiúla na hÉireann, 1899
* Toghcháin Áitiúla na hÉireann, 1920

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Dlí na hÉireann
Catagóir:1898
Catagóir:Rialtas áitiúil
Catagóir:Dlí reachtúil
Teanga koiné

[deas|mion|223x223px| In ainneoin a gcanúintí difriúla, chuir caighdeánú na [An tSean-Ghréig|Sean-Ghréig ar chumas aonáin pholaitiúla éagsúla na Gréige caidreamh tráchtála agus taidhleoireachta a choinneáil.]]
Sa teangeolaíocht, is teanga nó canúint chaighdeánach nó choiteann í **koiné** (Sean-Ghréigis:  , "[teanga] choiteann") a d'eascair le gradam nó ceannas mar thoradh ar an teagmháil, an meascadh, agus Is minic an simpliú a tharla de dhá cheann nó níos mó cineálacha den teanga céanna.  

De réir mar a thuig cainteoirí a chéile cheana féin, roimh theacht an koiné, ní raibh an próiseas caighdeánaithe (Béarla: *koineization)* chomh dian le pidseánú agus criólú. Murab ionann agus pidseánú agus criólú, níl aon “sprioc” laistigh de fhoirmiú Koiné. Tá leanúnachas i gceist leis sa mhéid nach gá do chainteoirí a gcineálacha teanga féin a thréigean.

## Féach freisin
* Leibhéaladh canúintí
* Impiriúlachas teanga
* An Ghréigis choitianta (Ελληνιστική Κοινή)
* Gaeilge Chlasaiceach

## Tagairtí
 

Catagóir:Sochtheangeolaíocht
Alauda arvensis

Is speiceas éan é ***Alauda arvensis***. Úsáidtear an t-ainm coitianta **fuiseog** nó **circín starraiceach** ar éin sa speiceas seo.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Achainí um Chearta (1628)

Ar an 7 Meitheamh 1628, thug Séarlas I a aontú d**'Achainí um Chearta.**  Is céim bhunúsach an Achainí i bhforbairt smaointe Sasanacha agus Meiriceánacha, maidir leis an tsaoirse bhunreachtúil agus an rialtas bunreachtúil. Leag an Pharlaimint teorainneacha síos maidir le cumhachtaí an rí, mar shampla, tugadh isteach an prionsabal nár cheart na fórsaí armtha a imlonnú chun críocha na slándála baile ach i gcásanna eisceachtúla amach is amach.

### Téarmaí
Den chuid is mó léirigh an Achainí an tuairim a bhí ag na Tiarnaí agus na Teachtaí go raibh na rudaí seo a leanas in éadan dhlí Shasana, gan cead na Parlaiminte: 

* cánacha a ghearradh (iasachtaí éigeantacha don Choróin san áireamh), 
* príosúnacht nó bású nach dtarlaíonn de réir "phróis chuí an dlí", 
* an dlí míleata a chur i bhfeidhm do sibhialtaigh seachas in aimsir chogaidh agus 
* saighdiúirí agus mairnéalaigh a chur ar billéad go héigeantach. 
Go dtí 1628, bhí "ceart diaga ríthe" nó ceart ó Dhia an crann taca a bhí ann. ach anois bhí an lámh in uachtar ag an gceart dlíthiúil.[clé|mion|[Séarlas I, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban|Séarlas I, Nollaig 1627 ]]

### Stair
Cuireadh iallach ar an rí chun an Achainí a ghlacadh. Bhí Séarlas  i mbroid airgid, agus **n**í raibh an dara rogha aige.

Bhí Edward Coke ceangailte go mór leis an ionsaí a rinneadh ar mhonaplachtaí ríoga, le hAchainí um Chearta  agus agóidí eile in aghaidh an rí.

Sa 18ú haois, chuir An Ridire William Blackstone an Achainí isteach ar a liosta údarásach de bun-dhlíthe Shasana sna 1760idí.

## Féach freisin

* Edward Coke,

## Tagairtí

Catagóir:Stair Shasana
Catagóir:Dlí Shasana
Catagóir:Cearta daonna
Catagóir:1628
Síolghé thaiga

Is éan í an **shíolghé thaiga**. Is baill d'fhine na Anatidae iad. Ba ghnách leis an speiceas seo agus síolghé thundra a mheas mar speiceas amháin, an shíolghé.

## Féach freisin

* Síolghé
* Síolghé thundra

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Lá Domhanda na nAigéan

mion|Lá Domhanda na nAigéan
Ceiliúrtar **Lá Domhanda na nAigéan** ar an 8 Meitheamh gach bliain  ó bhí 1992 ann. Cuireann an Lá i gcuimhne dúinn cé chomh tábhachtach agus atá na haigéin agus na farraigí maidir le beatha an domhain agus gur cheart dúinn iad a chosaint don todhchaí. Mar sin, cuireann an Lá teachtaireacht thábhachtach in iúl faoi luach ár n-aigéan.

Gach bliain bíonn imeachtaí ar siúl ar fud an domhain chun béim a chur ar cé chomh tábhachtach agus atá na haigéin. Nascann an lá domhanda seo daoine ar fud an domhain ag ceiliúradh an aigéin, a tábhacht inár saolta agus an caoi inar féidir le ceachtar againn í a chosaint, pé áit a bhfuil cónaí orainn.  Ní hamháin gur foinse bia agus iompair iad ár n-aigéin, tacaíonn siad le héiceachórais éagsúla agus cuireann siad deiseanna ar fáil don turasóireacht agus fóillíocht."[mion|[Slí an Atlantaigh Fhiáin]]

## Comhshaol faoi bhrú
Tá dlús á chur leis an luas ina bhfuil oighear á chailliúint timpeall an domhain. Tá fianaise ann anois, gan ardú teochta domhanda níos mó, go n-ardóidh leibhéal na mara 0.27m, mar tá an oiread "leac oighir zombaí" i Muir na Graonlainne agus ar chósta thiar na Graonlainne i láthair na huaire.

Dar le Richard Alley, ollamh le geolaíocht, dá mbeadh ardú teochta ollmhór ann (níos mó ná 2°C),  leáfaí oighearchaidhp na Graonlainne ar fad. Toirt ollmhór uisce breise ab ea é sin i dteiscinn an domhain, agus d’ardófaí leibhéal na mara timpeall cúpla méadar dá bharr. Bheadh tíortha iomlána éagsúla caillte faoi thoinn.

Le linn 2023, is cosúil go raibh 5 thrilliún píosa plaisteach sna haigéin.

## An Lá in Éirinn
mion
In Éirinn, tá Aigéan an Atlantaigh fíorthábhachtach. Is í an acmhainn nádúrtha is mó atá ann agus bainimid a lán tairbhe aisti – ár slite beatha, bia, saibhreas, áilleacht, samhlaíocht, inspioráid, amhránaíocht, filíocht, sláinte agus folláine agus go leor leor eile. Ach mar an gcéanna le háiteanna eile, tá an acmhainn faoi bhagairt. 

### Imeachtaí

* ‘'''Go Atlantic Blue''''. Bhí breis is 50 séadchomharthaí tíre agus foirgnimh ar fud oileán na hÉireann ag lasadh suas i ngorm  mar chuid den tionscnamh ‘Go Atlantic Blue’ chun an nasc leis an Aigéan Atlantach a cheiliúradh agus chun comóradh a dhéanamh ar Lá Domhanda na nAigéan. Bhí an aidhm  ann chun daoine a chur ar an eolas faoin ról lárnach a imríonn an tAigéan Atlantach i saolta mhuintir na hÉireann, is cuma cé chomh gar nó fada a mhaireann siad ó imeallbhord an Atlantaigh. 
* **Féile na Mara**.  Reáchtáladh Féile na Mara 2018  i gcuan na Gaillimhe.
* **Cóstaí Glana.**   Tá Cóstaí Glana ag iarraidh ar an bpobal teacht le chéile cois farraige nó abhann ar 8 Meitheamh gach bliain agus glantachán a dhéanamh le chéile.

## Tagairtí

Catagóir:Aigéin
Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Mara
Áthán (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Áthán** air:
* Áthán, Contae Chiarraí (Baile Mhic Eileagóid): baile fearainn i gContae Chiarraí
* Áthán, Contae Chiarraí (Brosnach): baile fearainn i gContae Chiarraí
* Áthán, Contae Chiarraí (Dún Ciaráin Thuaidh): baile fearainn i gContae Chiarraí
* Áthán, Contae Chiarraí (Maigh gCoinchinn): baile fearainn i gContae Chiarraí
* Áthán, Contae Chiarraí (Oileán Ciarraí): baile fearainn i gContae Chiarraí
* Áthán, Contae Chorcaí: baile fearainn i gContae Chorcaí
* Áthán, Contae Luimnigh: ionad daonra agus baile fearainn i gContae Luimnigh
* Áthán, Contae Phort Láirge (Cois Abha Móire agus Cois Bhríde): baile fearainn i gContae Phort Láirge
* Áthán, Contae Phort Láirge (Na Déise): baile fearainn i gContae Phort Láirge

## Féach Freisin
* Anas: is téarma eile ar an anas é **áthán**

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Eala thundra

Is éan í an **eala thundra** (*Cygnus columbianus*). Tá dhá fhospeiceas ann, *Cygnus columbianus columbianus* le gob dubh (Béarla: *whistling swan*), agus Eala Bewick (*Cygnus columbianus beweckii*) le gob dubh agus buí.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Warren Buffett

Is fear gnó agus billiúnaí Meiriceánach é **Warren Buffet** (a rugadh ar 30 Lúnasa 1930).  Is príomhoifigeach feidhmiúcháin an chomhlachta Berkshire Hathaway agus daonchara idirnáisiúnta é chomh maith.  

Bhronn Barack Obama Bonn na Saoirse air sa bhliain 2011, an gradam is airde i Meiriceá. 

Dúirt sé gur in amanna cúlaithe, nuair a thránn an taoille airgeadais, go bhfaigheann muid amach cé a bhí ag snámh lomnocht.

## Tagairtí

[clé|mion|[Teach Bán, 2011 ː Bhronn Barack Obama an gradam is airde i Meiriceá air - Bonn na Saoirse.]]

Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Fáinleog

:*Baineann an t-alt seo leis an speiceas Hirundo rustica; má tá suim agat in éin eile ar a dtugtar “fáinleog”, féach [[Hirundinidae]].*
Is í an speiceas den fhine fáinleoige agus gabhláin is forleithne ar domhan ná an **fháinleog** (Laidin: *Hirundo rustica*). Is éan suntasach pasaireach í le heireaball fada gabhlach agus le sciatháin bhioracha chuara. Tá an fháinleog le fáil san Eoraip, san Áise, san Afraic agus sna críocha Mheiriceá. 

"Tá an fháinleog coitianta in Éirinn mar chuairteoir samhraidh. Filleann sí ón Afraic Theas ar Éirinn ag deireadh Aibreáin ach tagann formhór díobh i mBealtaine. Aithnítear í go héasca óna sciatháin dhubha, lonracha agus a eireaball fada, gabhlach. Tá dath dubh ar a droim agus tá a brollach bán. Itheann an fháinleog feithidí beaga agus í ar eiteog. Eitlíonn sí go haclaí agus is annamh go dtagann sí go talamh ach amháin chun láib nó féar a bhailiú don nead. Déanann sí nead i gcruth bhabhla le láib. Filleann sí ar láithreáin neadaireachta a bhí in úsáid aici roimhe i sciobóil agus i mbotháin."

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Glasóg chiotrónach

Is éan í an **ghlasóg chiotrónach**. Is baill d'fhine na Motacillidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Riabhóg uisce

Éan beag pasaireach is ea **an riabhóg uisce** (*Anthus spinoletta*) a phóraíonn i sléibhte Dheisceart na hEorpa agus san Phailé-artach, uaidh sin soir go dtí an tSín. Imirceach achar-ghearr atá ann; bogann go leor éan go hairde níos ísle nó go hísealchríocha oscailte fliucha sa gheimhreadh.

Sa chluimhreach phórúcháin, tá na codanna uachtaracha liathdhonn ag an bpíb uisce, lagstríocach le donn níos dorcha, agus an chuid íochtarachoch scoth-fhionnbhándearg ag caolú go scothbhán ar an mbolg íochtarach. Tá an ceann liath le barrfhabhrán bán leathan (" mala "), agus tá na cleití eireabaill seachtracha bán. Sa gheimhreadh, tá an ceann liathdhonn, tá an barrfhabhrán níos modartha
, tá na huaschodanna níos stríocaí, agus tá na híochtair bán, stríoctha go héadrom le donn ar an gcíche agus ar na cliatháin. Níl ach miondifríochtaí i measc na dtrí fhospeiceas, tá na gnéasanna beagnach mar an gcéanna, agus tá éin óga cosúil le na haosaigh. Seachadtar cantain na riabhóg uisce ó phéirse nó le linn eitilte, agus is éard atá ann ná ceithre nó cúig bhloc, gach ceann acu comhdhéanta de thart ar sé athrá de nóta gearr difriúil.

Is baill d'fhine na Motacillidae iad. 

## Tagairtí

riabhóg uisce
Catagóir:Éin na hEoráise
riabhóg uisce
Catagóir:Tacsón ainmnithe ag Carl von Linné
Síodeiteach Boihéamach

Is éan í an **síodeiteach Boihéamach**. Is baill d'fhine na Bombycillidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Dreoilín

:*Baineann an t-alt seo leis an speiceas coitianta Troglodytes troglodytes; má tá suim agat in éin eile a dtugtar “dreoilín” orthu, féach [[Dreoilín (fine)]].
[[Éan]] beag ceoil atá sa dá leathsféar den domhan, ach clanna éagsúla sa dá cheann, is ea an *'dreoilín'''. 

## Tréithe
An-fhlúirseach i Meiriceá teochreasach. A chlúmh donn nó scothdhearg in uachtar, agus bán, liath nó donnbhuí in íochtar. Patrún gleoite rialta ar a sciatháin is an dá thaobh dá bholg. Gob fada air, is a eireaball in airde. Itheann sé feithidí is damháin alla. Déanann an fireannach an-chuid ceoil, tríleach ard thar cheol aon éin eile. Déanann sé nead i gcruth sféar agus poll sa taobh mar bhealach isteach is amach, as caonach is féar, le cleití mar líneáil. Tógann sé dhá ál sa bhliain. 
clé|mion|312x312px|Deoch an Dreoilín

## In Éirinn
Is é an dara éan is lú in Éirinn, ach “rí na n-éan”.

In Éirinn, tugtar Lá an Dreoilín ar an 26 Nollaig, nó Lá Fhéile Stiofáin, is é sin fiach an dreoilín.   Tá sé de nós ag lucht an dreoilín - agus / nó ná cleamairí - dul amach ag fiach chun an dreoilín bocht a mharú Lá Fhéile Stiofáin.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Wienerschnitzel

Slabhra bialann mearbhia Meiriceánach is ea **Wienerschnitzel**. Bhunaigh John Galardi é i mí 1961.

Catagóir:Bialanna mearbhia
Acht Cúirteanna Breithiúnais, 1924

[mion|scálaí an chirt, i g[Caisleán Bhaile Átha Cliath]]
Achtaíodh an t**Acht Cúirteanna Breithiúnais, 1924**. ar an 11 Meitheamh 1924.  Mar sin, cuireadh córas cúirteanna agus córas breithiúnach an lae inniu ar bun sa Stát. Bhain an stáit a neamhspleáchas amach le gairid. 

Ó thaobh na praiticiúlachta de, tharla go raibh roinnt de na hathruithe ba thábhachtaí ag leibhéal íseal, 

* trí bhreithiúna gairmiúla a thabhairt isteach sa Chúirt Dúiche ar bhonn buan (in áit na giúistíseachta a bhí ann roimhe sin) agus 
* trí Chúirt Chuarda a chruthú in áit na gCúirteanna Ceathrú Seisiúin agus na Cúirte Contae a bhíodh ann. 

San Acht seo, glacadh leis an gcomhairle, den chuid is mó, a thug coiste a raibh Séamas Mac Cathmhaoil, 1ú Bharún Lann Abhaigh, ina chathaoirleach air (bhí sé ina Chathaoirleach ar Sheanad Éireann ag an am céanna).

Osclaíodh na hUaschúirteanna nua go hoifigiúil ag Caisleán Bhaile Átha Cliath ar 11 Meitheamh 1924.

Sa bhliain chéanna, athainmníodh an Roinn um Ghnóthaí Dúiche mar an Roinn Dlí agus Cirt faoin Acht Airí agus Rúnaithe, 1924.

### Achomhairc
Rinneadh achomhairc faoi alt 29(2) sa bhliain 2007.

## Gaeilge
Luaitear i bhforálacha alt 71 den Acht Cúirteanna Breithiúnais, 1924: 

'Sa mhéid gur féidir é agus gach ní a bhaineann leis an scéal d'áireamh, beidh ag an mBreitheamh den Chúirt Dúithche, a ceapfar do Dhúthaigh ina bhfuil líomatáiste ina bhfuil an Ghaedhilg in úsáid ghenerálta, oiread eolais ar an nGaedhilg agus chuirfadh ar a chumas déanamh in éamais conganta o fhear teangan agus fianaise á tabhairt sa teangain sin.'

Is é an rialtas atá freagrach as an moladh seo a chur i bhfeidhm. Ach tá deacrachtaí ann go hannamh.

Ar 20 Meitheamh 2019, de réir breithiúnais san Ard-Chúirt,  sa chás Ó Cadhla v an tAire Dlí, tá dualgas ar an Stát gach iarracht réasúnta a dhéanamh breitheamh le Gaeilge a fháil le cás a éisteacht in aon chúirt dúiche sa tír,,

## Tagairtí

Catagóir:Breithiúna
Catagóir:Ceartas
Catagóir:Dlí na hÉireann
Albion

Is ainm malartach ar an mBreatain Mhór é **Albion**.  Ní chloistear é go minic sa ghnáth-theanga, ach feictear fós é go fileata.

Tá ainm na hAlban fréamhaithe ó Albion i mbeagnach gach teanga Cheilteach: *[[Alba]]* as Gaeilge na hAlban ar ndóigh, *Nalbin* as Gaeilge Mhanann agus *Alban* as Breatnais agus Coirnis.  Tógadh na hainmneacha seo sa Laidin isteach mar *Albania* agus sa Bhéarla mar *Albany*, a bhíodh féin ina n-ainmneacha malartacha ar Albain.

[mion|200px|[Geografaíocht (Tolamaes)|Léarscáil Tholamaes don Bhreatain agus Éirinn san *[[Vatopedi|Codex Vatopedinus]]*, labelled Ἀλουΐων (*Alouíōn*, Albion) agus Ἰουερνία (*Iouernía*, Hibernia).]]

## Sanasaíocht
Tá an t-ainm Briotainice don oileán fréamhaithe ón bPrótai-Cheiltis **albi̯iū* (fréamh srónach), agus tháinig sé sa Sean-Ghaeilge isteach mar *Albu*.  Ar dtús, bhí oileán na Breataine go léir i gceist, ach de réir a chéile, tháinig srian ar an gciall, mar atá Caladón.  Faightear an fhréamh *albiio- sa Ghaillis agus Ghalátais *albio-* ("domhan"), agus sa Bhreatnais *elfydd* ("domhainn, tír, ceantar").  D'fhéadfadh é go bhfuil sé gaolmhar leis *[[na hAlpa]]* agus *[[an Albáin]]*, nó an t-abhadhia Alpheus (le brí "scothbhán").

[mion|200px|The [White Cliffs of Dover may have given rise to the name *Albion*.]]

Tá dhá shanasaíocht ann, is amhlaidh:
* d'fhéadfadh é go bhfuil sé fréamhaithe ón bPrót-Ind-Eorpais root **albho-*, le brí "bán" (cf. SeanGhréigis ἀλφός, Laidin *albus*).  ** Is tagairt é seo b'fhéidir dosna haillte bána in oirdheisceart an oileáin, sfheicthe ón mór-roinn.
** Molann an teangeolaí Ceilteach Xavier Delamarre go mbeadh brí "an domhan thuas, oinfheithe", mar mhalart ar "an domhan thíos an t-alltar"
* Mar mhalairt, d'fhéadfadh é go bhfuil sé fréamhaithe ón b[Prót-Ind-Eorpais ''*alb-'', le brí "cnoc".

==Féach freisin==
* [Breatain (logainm)
* Scotia

## Tagairtí

Catagóir:An Bhreatain
Caledonia

Ainm Laidine is ea **Caledonia** (an Chaladóin) a ghlaoigh na Rómhánaigh ar an tír ar thaobh ó thuaidh de chúige *[[An Bhreatain Rómhánach|Britannia]]*, arbh ionann go garbh agus Alba an lae inniu.  Ó am go ham, áfach, ba chuid d'Impireacht na Róimhe é an chuid sin de dheisceart na Caladóine, chomh fada ó thuaidh is an Balla Antonine.  Sa lá atá inniu ann, feictear é ach amháin mar ainm rómánsach nó fileata d'Albain go léir.

## Sanasaíocht
Is dócha é go bhfuil an focal fréamhaith ó fhoinse P-Ceiltise.  De réir Zimmer (2006), tá *Caledonia* fréamhaithe ón ainm treibhe *Caledones* (nó *Calīdones*), a thugann sé mar shanas "'le cosa crua', ag lua seasmhachta", óna fréamhacha Prótai-Cheiltise **kal-*, "crua" agus **φēdo-*, "cos".  Ar an mbealach céanna, molann Moffat (2005) go bhfuil gaol ann idir an t-ainm agus an focal Breatnaise *caled*, "crua", ag lua b'fhéidir nó an tír chreagach nó cruas na ndaoine.

Deir Keay agus Keay (1994) ámh gurb amhlaidh é gur réamhCheilteach é an focal.

## Úsáid bhunúsach
Mar a úsáideadh Tacitus, Tolamaes, Lucan agus Plinias Mór an t-ainm, *Pictavia* nó Tír na gCruithneach a bhíodh i gceist, an Alba den chuid is mó sa lá atá inniu ann, taobh ó thuaidh den Bhalla Haidrian (cé go bhfuil an balla úd laistigh de Shasana inniu).

[mion|200px|Droim iarthuaiscirt de ''[Sìdh Chailleann*.]]

Faightear ainm na gCaladónach i [[Logainmneacha na Gaeilge|logainmneacha]], amhail is [[Dùn Chailleann]] agus b'fhéidir an sliabh *Sìdh Chailleann*.  De réir *Historia Brittonum*, foraois in Albain ba ea suíomh an seachtú catha de [[Rí Artúr]], darbh ainm *Coit Celidon* as Sean-Bhreatnaise.

==Foinsí==
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

==Naisc sheachtracha==
* *Anglia Scotia et Hibernia * - léarscáil an cheantair, 1628, le Mercator agus Hondius
* *Clans of Caledonia'' - cluiche cláir straitéise bunaithe ar stair na hAlban

## Tagairtí
Scotia

Logainm Laidine is ea **Scotia** fréamhaithe ón bhfocal *[[Scoti]]*, ainm Laidine dosna Gaeil, fianaithe ar dtús déanach sa 3ú haois.  Faoin mbliain AD 500, thugadh na Rómhánaigh "Scotia" ar Éirinn.  Ón 9ú haois ar aghaidh, athraíodh brí an ainm de réir a chéile, go dtí go raibh ciall chruinn aige, ag lua na coda sin den oileán taobh ó thuaidh den Linne Foirthe, mar atá Ríocht na hAlban.

mion|200px|Léarscáil  of the Roman divisions of Ireland and Scotland, with the ''Scoti'' shown as a tribal grouping in the north of Ireland

## Sanasaíochat agus fréamhuithe
Ba iad na Rómhánaigh a scríobh an focal *[[Scotti]]*ar dtús.  Mar shampla, faightear i dtéacsanna as Laidin den 4ú haois, ag tuaisisc ruathar Gaelach ar an mBreatain Rómhánach.  In am trátha, tugadh an t-ainm ar na Gaeil go léir.  Meastar ámh nár thug na Gaeil féin an t-ainm orthu féin, ach amháin agus iad ag scríobh as Laidin.  Feictear *Scot* (iolra *Scuit*) i lámhscríbhinní Sean-Ghaeilge den 9ú haois, mar shampla, Sanas Cormaic.

Tá beagnach gach ainm le haghaidh na hAlban bunaithe ar an bhfréamh *Scotia* (*cf*. Ollainnis *Schotland*, Fraincis *Écosse*, Seicis *Skotsko*, Súlúis *IsiKotilandi*, Maorais *Koterana*, Haicéis *Sû-kak-làn*, Ceatsuais *Iskusya*, Tuircis *İskoçya*, srl.), nó go díreach nó trí theangacha eile.  Is iad ach amháin na teangacha Ceilteacha ina bhfuil an t-ainm bunaithe ar an bhfréamh Alba, e.g. Gaeilge Mhanann *Nalbin*, Breatnais *Yr Alban".

==Foinsí Éireannacha==
In *Foras Feasa ar Éirinn* le [[Seathrún Céitinn]], is é *Scotia* an naoú hainm ar Éirinn, ainmnithe as [[Scota]], iníon an Fharó [[Nectanebo I]], rí na hÉigipte.  De réir *Leabhar Gabhála na hÉireann'', iníon an Fharó Necho II ba ea í.  De réir foinsí eile, iníon an Fharó Neferhotep I agus a mhná chéil, Senebsen, ba ea Scota, agus bhean chéile Mhíl Espáine agus máthair Éibhir Dhoinn agus Éireamhóin ba ea í.  Ag scríobh sa bhliain 1571, dúrit Edmund Campion gurbh Amenophis é an Faró.

## Féach freisin
* Albion
* Caledonia
* Scota
* Gleann Scoithín, díreach taobh ó dheas de Thrá Lí, Contae Chiarraí

## Naisc sheachtracha
* A history of Romans in Scotland

## Tagairtí
Hibernia

Ainm as Laidin Chlaisiceach is ea ***Hibernia*** a tugadh ar oileán na hÉireann.  

[mion|200px|True-colour Íomhá fíordhath d'Éirinn, tógtha ag [satailít le NASA ar an 4ú Eanáir 2003. Feictear san oirthear Alba, Óileán Mannan, An Bhreatain Bheag agus cuid d'iardheisceart an tSasanna.]]

Is é **Īweriū* an fhréamh Q-Celtic, as ar tháinig in am trátha na h-ainmneacha Gaeilge *[[Ériu]]* agus *[[Éire]]*.  

Thug Pytheas, agus é ar turas in iarthuaisceart na hEorpa (c. 320 RC), an t-ainm *Iérnē* (Ἰέρνη) ar an oileán; agus thug Tolamaes, ina shaothar Geografaíocht (c. 150 AD), an t-ainm *Iouerníā* (Ἰουερνία) air.  

Athraíodh an t-ainm i Laidin, faoi thionchar an fhocail *hibernus*, i leith is gur “tír an gheimhridh” a bhí ann, cé go raibh *ī* (i-fada) san fhocal úd. Faightear Hibernia sa leabhar *[[Agricola (leabhar)|Agricola]]* (c. 98 AD) leis an staraí Rómhánach, Tacitus. 

## Féach freisin
* Hibernia (pearsantú) — Hibernia mar phearsantú ar Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:An tSean-Éire
Gabhlán creige Eoráiseach

Is éan é an **gabhlán creige Eoráiseach**. Is baill d'fhine na Hirundinidae (fáinleoga) iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Attacotti

Dream ba ea na **hAttacotti** a rinne ionsaithe ar an mBreatain Rómhánach idir na blianta 364 agus 368, i dteannta le Scotti, Cruithnigh, Sacsanaigh, tréigtheoirí míleata Rómhánacha, agus na Briotanaigh dúchais féin.  Chloígh Count Theodosius na foghlaithe a bhliain 368.

Tuairiscíodh buíonta Attacotti are c. AD 400 sa Notitia Dignitatum, agus tá leac uaighe amháin de shaighdiúir Attacotti ar eolas.  Déanann Naomh Iaróm tagairt dóibh ina chuid scríbhneoireachta, ina deir sé gur chanablaigh iad, agus go raibh chomhmhná chéile acu.

## Foinsí
* 
*
* 
*
* 
* 
* 
* Freeman, Philip (2002), 'Who Were the Atecotti?' in J.F. Nagy (eag.), *Identifying the "Celtic"* (*Celtic Studies Association of North America Yearbook* 2, Baile Átha Cliath, 2002), 111—114.
* Mac Néill, Eoin, "Early Irish Population Groups: their nomenclature, classification and chronology", Imeachtaí Acadamh Ríoga na hÉireann (C) 29. 1911, ll.&nbsp;59–114
* Rance, Philip (2001),"Attacotti, Déisi and Magnus Maximus: the Case for Irish Federates in Late Roman Britain", *Britannia* 32: 243—270.
* Scharf, Ralf (1995), 'Aufrüstung und Truppenbenennung unter Stilicho: Das Beispiel der Atecotti-Truppen', *Tyche* 10: 161—178.

## Tagairtí

Catagóir:Tribes of ancient Ireland
BlacKkKlansman

Scannán is ea **BlacKkKlansman**.

### Aisteoirí
* John David Washington mar Bhleachtaire Ron Stallworth
* Adam Driver mar Bhleachtaire Philip "Flip" Zimmerman
* Laura Harrier mar Patrice Dumas
* Topher Grace mar David Duke
* Jasper Pääkkönen mar Felix Kendrickson
* Ryan Eggold mar Walter Breachway
* Paul Walter Hauser mar Ivanhoe
* Ashlie Atkinson mar Connie Kendrickson
* Corey Hawkins mar Kwame Ture
* Michael Buscemi mar Jimmy Creek
* Ken Garito as Sáirsint  Trapp
* Robert John Burke mar Cheannaire Bridges
* Fred Weller mar Patrolman Andy Landers
* Nicholas Turturro mar Walker
* Harry Belafonte mar Jerome Turner
* Alec Baldwin mar Dr. Kennebrew Beauregard
* Isiah Whitlock Jr. mar Mr. Turrentine
* Damaris Lewis mar Odetta

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Béarla
BlacKkKlansman
Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Gleann Scoithín

Tá **Gleann Scoithín** suite ar thaobh ó dheas de Thrá Lí, i mbarúntacht Triúcha an Aicme, Contae Chiarraí, trína ritheann sruthán Fionnghlaise.  Deirtear go bhfaightear ann uaigh Scota, iníon Faró Éigipteach darb ainm Friel.  De réir mhiotaseolaíocht na nGael, bean chéile Mhíl Espáine ba ea í agus go raibh seisear mac aici.  Deirtear gur tháinig sí go hÉirinn sa bhliain 1700 BC, chun díoltas a bhaint as dúnmharú a fear céile.  Maraíodh í féin i mbun catah in éadan na dTuath Dé Danann ar Shliabh Mis.  

mion|200px|Íomhá

Ghlaoigh siad "Scoit" orthu féin, na lonnaitheoirí as Éireann a thóg a gcultúr Gaelach go hAlbain leo, ainmnithe as *Scota* de réir a miotaseolaíochta eitghineasaí.  Dar le Céitinng, tá gaol ann idir *Scota* agus scoth, 'sé sin, bláth.

[mion|200px|Léarscáil [Suirbhéireacht Ordanáis Éireann|SOÉ, 1986, agus Gleann Scoithín marcáilte ann]]

## Féach Freisin
* Scotia
* Míl Espáine
* Gaeil

## Tagairtí




Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Ola Majekodunmi

Craoltóir, Gaeilgeoir, scríbhneoir agus léiritheoir Nigéarach-Éireannach is ea **Ola Majekodunmi**.

## Saol
Rugadh Majekodunmi in Lagos san Nigéir. D'aistrigh an teaghlach go hÉirinn chun tearmann a iarraidh agus í seacht míonna d'aois. D'fhreastail sí ar Ghaelscoil Lios na nÓg agus ar Choláiste Íosagáin. Tá céim sa Bhéarla, na meáin agus staidéar cultúrtha aici agus fuair sí Máistreacht sa Léiriúchán Craolacháin Digiteach in Institiúid Ealaíne, Deartha agus Teicneolaíochta Dhún Laoghaire.

Thosaigh sí ag obair mar láithreoir raidió ar Raidió na Life in 2014 ar an gclár ''Seinnliosta an tSathairn''. Anois cuireann sí an clár *[[Afra-Éirea (RnaL)|Afra-Éire]]* i láthair agus tá sí ina haoichuiditheoir ar RTÉ Raidió na Gaeltachta, RTÉ a Dó agus RTÉ 2XM. Bhí sí ar na daoine is mó a sholáthraíodh ábhar don phodchraoladh Motherfoclóir a bhíodh Darach Ó Séaghdha á dhéanamh, agus bhí sí ar an gclár *[[Pantisocracy]]* ar RTÉ a hAon le Panti.

In 2018 stiúir sí an gearrscannán ''What does Irishness Look Like?'' chun léargas a thabhairt ar chlaontuairimí agus ar cheisteanna féiniúlachta in Éirinn. Is comhbhunaitheoir í de "Beyond Representation", tionscadal chun mná de chine daite a thabhairt le chéile agus aitheantas a thabhairt dóibh. 

Tá trácht déanta ag Majekodunmi ar fhadhbanna ciníochais in Éirinn agus ar théarmaí a d'fhógair sí a bheith míchuí i nGaeilge ar dhaoine gorma.

## Tagairtí

Catagóir:Craoltóirí Éireannacha
Catagóir:Craoltóirí Gaeilge
Catagóir:Lucht Raidió na Life
Catagóir:Lucht Raidió na Gaeltachta
Catagóir:Láithreoirí RTÉ 2fm
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Filí Béarla
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Banfhilí
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Alumni Institiúid Ealaíne, Deartha agus Teicneolaíochta Dhún Laoghaire
Catagóir:Podchraoltóirí Éireannacha
Turas Rothaíochta Nocht Domhanda

[mion|clé|Sa [An Bhruiséil|Bhruiséil, 2018]]
Is gluaiseacht agóidíochta é an **Turas Rothaíochta Nocht Domhanda** a bhíonn á reáchtáil gach bliain i gcaitheamh mhí an Mheithimh go hiondúil, i mbreis agus 30 tír ar fud an domhain.  Díríonn an fhéile idirnáisiúnta aird ar shábháilteacht bhóthair go háirithe.

## Stair
Cuireadh tús leis an fhéile in Zaragoza na Spáinne sa bhliain 2001, nuair a maraíodh seisear rothaithe i dtimpistí bóthair éagsúla. Tá an ghluaiseacht agóidíochta tar éis spréadh amach ar fud an domhain ó shin.
mion|in aghaidh astaíochtaí breosla, Auckland, an Nua-Shéalainn, 2005

## Sábháilteacht ar bhóithre
Imeacht spraíúil spleodrach is ea é, ach is é an teachtaireacht dháiríre taobh thiar de, a spreag an ghluaiseacht agóidíochta dhomhanda seo. Léiríonn an corp nocht cé chomh leochaileach is atá rothaithe ar na bóithre, gan aon chosaint acu mar a bhíonn ag tiománaithe i ngluaisteáin. Is é an smaoineamh ná go dtabharfaidh tiománaithe na rothaithe nochta faoi deara lá amháin sa bhliain, agus go gcuimhneoidh siad orthu i gcaitheamh na bliana ansin.

Tá na rothaithe lomnocht go hiondúil agus a gcraiceann péinteáilte le dathanna spleodracha den uile chineál, mar aon le daoine ar scátaí rollála, scútair agus cláir scátála. Is é an éagsúlacht daoine, an t-ilchultúrachas agus féith ealaíne na rannpháirtithe, atá ag cur le hiomrá an imeachta seo ar an ardán idirnáisiúnta.
mion|WNBR, Londain  2012

## Éire
Bhí an turas rothair nocht á reáchtáil ar bhonn bliantúil le 12 bliana anuas i gcathair Chorcaí, roimh an phaindéim Covid-19  sa bhliain 2020. Tá ainm in airde ag Turas Rothaíochta Nocht Chorcaí mar gheall ar an gcruthaíocht, an léiriú ealaíonta agus an tiomantas atá ag na daoine a bhíonn páirteach ann, chun teachtaireacht an chóimheasa a chur chun tosaigh go láidir ar bhealach spraíúil tarraingteach.

## Tagairtí

Catagóir:Rothaíocht
Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Agóidí
John David Washington

Is aisteoir Meiriceánach é **John David Washington** a rugadh ar an 28 Iúil 1984 i Los Angeles, California. 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Daoine beo
Ron Stallworth

Is póilín Meiriceánach é **Ron Stallworth**, a rugadh ar an 18 Meitheamh, 1953 i Chicago, Illinois.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Chicago
Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Póilíní
David Duke

Is iar-Grand Wizard na Knights of the Ku Klux Klan agus feileon ciontaithe Meiriceánach é **David Ernest Duke**, a rugadh ar an 1 Iúil, 1950 i dTulsa, Oklahoma.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Coirpigh Mheiriceánacha
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht comhcheilge
Catagóir:Naitsithe
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Spike Lee

Is  stiúrthóir scannán é **Shelton Jackson "Spike" Lee** a rugadh ar an 20 Márta, 1957 in Atlanta, Georgia. 

Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Jasper Pääkkönen

Is aisteoir Fionlannach é **Joona Jasper Pääkkönen** a rugadh ar an 15 Iúil 1980 i Heilsincí, an Fhionlainn. 

Catagóir:Daoine as Heilsincí
Catagóir:Aisteoirí Fionlannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine beo
Donnóg Radde

Is éan í an **donnóg Radde** (*Prunella ocularis*). Is baill d'fhine na Prunellidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
An Bhanna (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Bhanna** air:
* An Bhanna, Contae Dhoire: abhainn i gContae Dhoire
* An Bhanna, Contae Loch Garman: abhainn i gContae Loch Garman
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Liosta de na limistéir bhithgheografacha

Is éard is limistéar bithgheografach ann ná foroinn bhitheolaíoch ríochtaí. D'fhorbair Miklos Udvardy an liosta seo a leanas de limistéir bhithgheografacha sa bhliain 1975, arna hathrú ina dhiaidh sin ag údair eile.

## Ríocht Afra-thrópaiceach

* Foraoisí tais trópaiceacha 
** Foraois bháistí Ghuineach 
** Foraois bháistí an Chongó 
** Foraois bháistí Mhalagásach 
* Foraoisí trópaiceacha  tirime nó duillsilteacha (lena n-áirítear. Foraoisí monsúnacha) nó coillearnacha 
** Coillearnach Iarthar na hAfraice/Sabhána 
** Coillearnach Oirthear na hAfraice/Sabhána
** Coillearnach an Chongó/Sabhána 
** Coillearnach Mhiombo/Sabhána
** Coillearnach na hAfraice Theas/Sabhána 
** Coillearnach na Malagáisise//Sabhána   
** Foraois spíne na Malagáisise
* Foraoisí síorghlasa scléireadhuilleacha, scrobarnacha nó coillearnacha  
** Rinn Sclerophyll 
* Fásaigh te agus leathfhásaigh 
** Sahel an Iarthair 
** Sahel an Oirthir 
** Somáilis 
** Namib 
** Kalahari 
** Karroo 
* Córais mheasctha sléibhe agus ardchríocha le criosú casta 
** Gàidhealtachd na hAetóipe 
** Gàidhealtachd Ghuine 
** Gàidhealtachd na hAfraice Láir 
** Gàidhealtachd Oirthear na hAfraice 
** Gàidhealtachd na hAfraice Theas 
* Córais oileáin mheasctha 
** Ascension agus Oileáin San Héilin 
** Oileáin Comores agus Aldabra 
** Oileáin Mascarene 
* Córais locha 
** Loch Rudolph 
** Loch Ukerewe (Victoria) 
** Loch Tanganyika 
** Loch Mhaláiv (Nyassa) 

Catagóir:Bitíreolaíocht
Coimhlint Iosrael–Gaza 2014

i g**coimhlint Iosrael–Gaza sa bhliain 2014**, maraíodh 2,100̹̟+ Palaistíneach  ar taobh amháin agus ar an taobh eile, 71 Iosraelach.

[alt=|mion|clé|Ollscrios i m[Beit Hanoun.  Grianghraf ar 5 Lúnasa 2014]]
## Cúlra
I mí Aibreáin 2014, bhí an sprioc am a bhí socruithe ag Meiriceá d'Iosrael agus don Phalaistín le comhaontú síochána a bheith déanta sa Meán Oirthear caite gan aon réiteach a bheith déanta.

## Foréigean seicteach agus fánach
Ar 12 Meitheamh 2014,  fuadaíodh agus dúnmharaíodh triúr déagóirí Iosraelacha i Heabrón (is in Heabrón atá an choilíneacht mhíchlúiteach Kiryat Arba). Dúirt rialtas na hÉireann ag an am, “Is den tábhacht freisin é go mbeadh na húdaráis freagrach agus srianta ina bhfreagra agus nach mbeadh aon íospartach neamhurchóideach eile mar thoradh ar an gcoir uafásach seo.”

Mhúscail an drochscéal seo conspóid agus thionscain sé ráig foréigin. Is lú ná fríd máthair an oilc, deirtear. 

Dúirt Príomh-Aire Iosrael Benjamin Netanyahu go n-imreofar an lámh láidir ar Phalaistínigh mar gheall ar an ionsaí. Ar 8 Iúil 2014, chuir Iosrael tús le hionsaithe aeir agus talún ar stráice Ghaza.  Sa chogaíocht a lean, maraíodh 2,100+ Palaistíneach  ar taobh amháin agus ar an taobh eile, 71 Iosraelach.  Tharla ionsaithe gan ábhar is cosúil, sárú ar chearta an duine.  

Fógraíodh an Éigipt sos comhraic don chéad uair ar 14 Iúil.

Thosaigh cainteanna idir Iosrael agus Hamas i gCaireo ar 12 Lúnasa. D'fhógair Iosrael ar 19 Lúnasa go raibh sos lámhaigh thart. Stop na hionsaithe faoi dheireadh ar 26 Lúnasa 2014.

## Níos déanaí
Níos déanaí, ar 18 Samhain 2014, maraíodh ceathrar Iosraelach agus gortaíodh ochtar eile nuair a rinne beirt fhear ionsaí ar shionagóg in iarthar Iarúsailéim. Bhí gunna, sceana agus tua ag an mbeirt. Mharaigh póilíní Iosraelacha an bheirt. Dúirt an eagraíocht thuata Fronta Pobail i gcomhair Shaoirse na Palaistíne gurb iad a bhí freagrach as an ionsaí. 

### In Éirinn
Vótáil an Dáil ar 10 Nollaig 2014 ar son rún ó Shinn Féin le haitheantas mar stát a thabhairt don Phalaistín. Tugadh aitheantas sa rún freisin do cheart mhuintir na Palaistíne a dtodhchaí féin a roghnú.  Dá bharr, d'éirigh Éire an 135ú tír a thug aitheantas mar stát don Phalaistín.

## Féach freisin

* Agóidí Gaza-Iosrael, 2018-2019
* Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2021
* Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2022
* Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2023
* Coimhlint Iosrael-Hamas, 2023
* ''Gaza'' (scannán 2019)

## Tagairtí

Catagóir:2014
Catagóir:Stair na Palaistíne
Catagóir:Stair Iosrael
Caladónaigh

[deas|mion|261x261px| Pobail sa taobh ó thuaidh de Chúige Rómhánach Britannia, de réir an leabhair ''[Geografaíocht (Tolamaes)|Geografaíocht*, scríofa ag [[Tolamaes]] sa 2ú haois]]

Ba chónaidhm treibheanna iad *'na Caladónaigh** ( nó **'; , *Kalēdōnes*)  a labhair an Bhriotainic in Albain an lae inniu le linn ré na hIarannaoise agus na Róimhe. D'eascair an t-ainm *[[Caledonia]]* as fhoirm na Gréigise d'ainm na treibhe. Measadh gur grúpa Briotanach iad na Caladónaigh, ach ina dhiaidh sin, tar éis choncas na Róimhe i leath theas na Breataine, rinneadh idirdhealú ar áitritheoirí an tuaiscirt mar Chruithnigh, a cheaptar gur daoine gaolmhara iad a mbeadh ag labhairt na Briotainice freisin.  Mar sin ba naimhde Impireacht na Róimhe iad na Briotanaigh Chaladónacha, a bhí mar fhórsa forghabhála ag riaradh an chuid is mó den Bhreatain Mhór mar an Chúige Rómhánach *Britannia*. 

Tógálaithe dúnta cnoic agus feirmeoirí iad na Caladónaigh, cosúil le go leor treibheanna Ceilteacha sa Bhreatain, a chloígh na Rómhánaigh agus a bhí cloíte ag na Rómhánaigh arís agus arís eile. Níor ghabh na Rómhánaigh 'Caledonia' () go hiomlán riamh, cé go ndearnadh roinnt iarrachtaí. Tá beagnach an t-eolas ar fad atá ar fáil faoi na Caladónaigh bunaithe ar fhoinsí Rómhánacha den chuid is mó, a d’fhéadfadh a bheith claonta. 

Glacann Peter Salway leis gur treibheanna Cruithneacha a bheadh sna Caladónaigh ag labhairt teanga a bhfuil dlúthbhaint aici le Chomh-Bhriotainis nó craobh di  méadaithe ag  trodaithe frithsheasmhachta Cruithneacha eile ag teitheadh ón Bhreatain () a bhí faoi fhorghabháil na Róimhe. Seans go raibh an treibh Chaladónach, a bhfuil an Chónaidhm Chaladónach stairiúil ainmnithe ina diaidh, i gcoimhlint leis an Róimh  i bpáirt le treibheanna i dtuaisceart-lár na hAlban faoin am seo, mar shampla na *Vacomagi*, *Taexali* agus Venicones a thaifead Tolamaes. Tháinig na Rómhánaigh ar chomhréiteach le treibheanna Briotanacha ar nós na *Votadini* mar stáit eadránacha éifeachtacha.

## Sanasaíocht
Dar leis an teangeolaí Gearmánach Stefan Zimmer, díorthaítear an Chaladóin ón ainm treibhe *Caledones*  (Laidin:*Calēdones* nó *Calīdones*, ó * *Kalēdon[i]oi* níos luaithe), a shanasaíonn sé mar b'fhéidir *possessing hard feet*  ("ag tagairt do dhiongbháilteach nó do sheasmhacht"), ó na fréamhacha Prótai-Cheilteacha * kal -'crua' agus * pēd -'cos ', le * pēd - ag crapadh go -ed-. Tá foirm uatha an ainm eitnigh dearbhaithe mar *Caledo* ar inscríbhinn Rómhánach-Bhriotanach ó Cholchester.
## Tagairtí

Catagóir:Na Cruithnigh
Éirí amach Zanj

Tharla **Éirí amach Zanj** i gcoinne na hAbasaigh (An Araibis: ثورة الزنج‎ Thawrat al-Zanj / Zinj) sna blianta 869 go dtí 883. Thosaigh sé in aice Basra, i ndeisceart na hIaráice an lae inniu, faoi cheannas 'Ali ibn Muhammad. Creidtear go traidisiúnta go raibh roinnt sclábhaithe a labhair Bantúis (Zanj) páirteach ann (gabhadh iad ar dtús ar chósta Oirthear na hAfraice agus iompraíodh iad go dtí an Meánoirthear).   

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Sclábhaíocht
Catagóir:Califeacht na nAbasach
Lá an Daonlathais sa Nigéir

Ceiliúrtar **Lá an Daonlathais sa Nigéir** ar an 12 Meitheamh. Cothrom an lae seo sa bhliain 1993, toghadh an taoiseach MKO Abiola ina Uachtarán ar an Nigéir. Go dtí sin, bhí rialtas míleata i gceannas ar an tír, faoi stiúir an Ghinearáil Ibrahim Badamasi Babangida (nó IBB)

Bogadh Lá an Daonlathais sa bhliain 2019 ó 29 Bealtaine go 12 Meitheamh.  Bhí an 29 Bealtaine ag comóradh thús théarma oifige Olusegun Obasanjo sa bhliain 1999 mar an gcéad Uachtarán a toghadh go daonlathach.

Thug MKB Abiola an daonlathas ar ais chuig an tír mar a dhearfá!, ach cara le IBB ba ea é. Níl an daonlathas  sa Nigéir ach ina thús fós.

## Tagairtí

Catagóir:An Nigéir
Catagóir:Daonlathas
Catagóir:Féilte
Lá Loving

mion|clé|Pósadh Louis agus Louisa-Gregory sa bhliain 1912 - pósadh Baha' sna Stáit Aontaithe
Is ceiliúradh ar an ilchiníochas "Lá Loving", ar an 12 Meitheamh gach bliain.   

Tá an lá dírithe ar phósadh idirchiníoch mhuintir Loving in Virginia sna seascaidí. Bhí an pósadh idirchiníoch mídhleathach i Virginia na linne, mar a bhí in áiteanna eile, agus tharraing an bheirt srathair (muintir Loving) na hainnise orthu féin nuair a d’fhilleadar ar an bhfód dúchais tar éis pósadh in Washington DC.  

Sheas siad an fód agus chuaigh an cás a fhad le cúirt uachtarach Mheiriceá.  Ar 12 Meitheamh 1967, sa chás  *Loving v. Virginia,* rialaigh an chúirt go raibh deighilt ar bhonn cine i stáit áirithe ag teacht salach ar an bhunreacht. 

## Tagairtí

Catagóir:Féilte
Catagóir:Ciníochas
Catagóir:Stair na Stát Aontaithe
An Caisleán Riabhach (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Caisleán Riabhach** air:
* An Caisleán Riabhach, Contae an Dúin: baile fearainn agus baile i gContae an Dúin
* An Caisleán Riabhach, Contae an Longfoirt: baile fearainn i gContae an Longfoirt
* An Caisleán Riabhach, Contae Luimnigh: baile fearainn i gContae Luimnigh
* An Caisleán Riabhach, Contae Mhaigh Eo (Clann Mhuiris): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Caisleán Riabhach, Contae Mhaigh Eo (Tír Amhlaidh): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Caisleán Riabhach, Contae Phort Láirge: baile fearainn i gContae Phort Láirge
* An Caisleán Riabhach, Barúntacht: barúntacht i gContae Ros Comáin
* An Caisleán Riabhach, Contae Ros Comáin: baile i gContae Ros Comáin
* An Caisleán Riabhach, Contae Uíbh Fhailí: baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Ceolaire Savi

Is éan é an **ceolaire Savi** (*Locustella luscinioides*). Is baill d'fhine na Locustellidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Nicolas Kiefer

Iar-imreoir leadóige is ea **Nicolas Kiefer**. Rugadh i Holzminden, an Ghearmáin é ar an 5 Iúil 1977.

Catagóir:Imreoirí leadóige fear
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Clár Erasmus

mion|320x320px
Is é **Clár Erasmus** an clár atá ag an Aontas Eorpach chun tacú leis an oideachas tríú leibhéal, an oiliúint, an óige agus an spórt, go háirithe, san Eoraip. Bhí buiséad €16.4 billiún ag an gclár sa ó 2014 go dtí 2020. Leis an maoiniú sin, tabharfar caoi ná milliún Eorpach dul thar lear, ag déanamh staidéir nó ag obair srl.

Tá deiseanna ann d’oibrithe deonacha, oiliúnaithe gairmoideachais, agus foghlaimeoirí fásta beag beann ar an aois atá acu, agus do go leor leor eile.

## Stair
Bunaíodh an clár ar 13 Meitheamh 1987 agus thosaigh mic léinn ag staidéar in ollscoil thar lear mar chuid de chlár Erasmus an AE.

Ó 1987 go dtí 2017, bhí 9 milliún duine tar éis páirt a ghlacadh i malartú ar an gcoigríoch, ó gach cearn den Eoraip.

## Tréithe
Ní do mhic léinn amháin a chuireann clár "Erasmus+" deiseanna ar fáil. Is cumasc é de sheacht gclár a bhíodh ann cheana, agus tá deiseanna ann do raon leathan daoine aonair agus eagraíochtaí.

* Tá deiseanna ar fáil faoi Erasmus+ do réimse leathan eagraíochtaí, ina measc ollscoileanna, soláthraithe oideachais agus oiliúna, meithleacha machnaimh, eagraíochtaí taighde agus gnólachtaí príobháideacha.
* Daoine aonair. Tá deiseanna ar fáil do dhaoine de gach aois faoi Erasmus+, deiseanna a chuideoidh leo eolas agus taithí a shealbhú agus a roinnt le chéile in institiúidí agus in eagraíochtaí i dtíortha difriúla.

Scéim bhreá Erasmus a thugann deis do mhic léinn na hEorpa an méid nach ndéanfadh siad sa bhaile a dhéanamh abhus, agus a athrach sin timpeall.

## Tagairtí
Idirghabhálacha leighis idirghnéasacha

Is éard atá i gceist le h**idirghabhálacha leighis idirghnéasacha** ná idirghabhálacha máinliachta, hormónacha, agus leighis eile a dhéantar chun baill ghiniúna débhríocha nó aitíopúla, nó saintréithe gnéas eile a mhodhnú. Baineann conspóid le stair na máinliachta idirghnéasaí mar gheall ar thuairiscí gur féidir le máinliacht cur isteach ar fheidhm ghnéasach agus ar bhraith, agus saincheisteanna sláinte ar feadh an tsaoil a chruthú.    
deas|mion|452x452px| Leanaí idirghnéasacha a chosaint ar chleachtais dhochracha
Moltke Moe

Scoláire béaloidis agus gníomhaí teanga ón Iorua a bhí in **Ingebret Moltke Moe**, a tháinig chun saoil i Krødsherad, cúige Viken, ar an 19 Meitheamh 1859 agus a fuair bás in Kristiania (inniu Oslo) ar an 15 Nollaig 1913. 

## Saol
Ministir Protastúnach agus bailitheoir mór béaloidis a bhí ina athair féin, agus ní raibh i Moltke Moe óg ach stócach ocht mbliana déag d'aois nuair a thosaigh sé ag tionlacan a athar ag bailiú seanscéalta i gceantar Telemark.

Bhí Moe ina Ollamh le Béaloideas roimh aon duine eile i gCríoch Lochlann. Bhain sé amach an gradam seo sula raibh tríocha bliain d'aois nó céim ollscoile aige. 

## Cúrsaí teanga
I gcúrsaí teanga, bhí Moe barúlach gur chóir dhá chaighdeán scríofa na hIoruaise, an *Bokmål* agus an *[[Nynorsk]]*, a thabhairt in araicis a chéile. Ghlac sé páirt i ndréachtáil cheartlitriú na bliana 1907. Leis an gceartlitriú seo cuireadh caighdeán "Ioruach" in aghaidh an chaighdeáin "Dhanmhargaigh" don *Bokmål*: le fírinne d'athraigh ainm na teanga sin ó *Riksmål* go *Bokmål* san am.
clé|mion|Moe i 1911

## Béaloideas
Béaloideasaí ab ea é.

### Tionchar
Tháinig an teangeolaí agus Reidar Th. Christiansen, mac léinn Moe, go hÉirínn sa bhliain 1920.

## Féach freisin

* *[[Nynorsk]]*

## Saothair

* *Eventyrlige sagn i den ældre historie* (1906)
* *Folkeminne frå Bøherad* (1925)
* *Samlede Skrifte* (1926)
* *Folke-eventyr frå Flatdal* (1929)

## Tagairtí