open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Buamáil La Mon (1978)

[mion|clé|Óstán La Mon and Country Club Hotel, Gransha, [Contae an Dúin|An Dún,  ar 15 Nollaig 2007]]
Ionsaí sceimhlitheoireachta i dTuaisceart Éireann ab ea **Buamáil La Mon** sa bhliain 1978.  Phleasc buama loiscneach i mbialann agus óstán La Mon i mBéal Feirste, ar an 17 Feabhra 1978. Maraíodh 12 agus gortaíodh 30 sa chaor thine a tháinig ina dhiaidh, dóite go holc an chuid is mó.

## Pléasc
Bhí dinnéar bliantúil an *Irish Collie Club* ar siúl i dTeach La Mon taobh amuigh de Bhéal Feirste (i nGransha, Contae an Dúin). Nuair a bhí an oíche faoi lán seoil, tháinig meitheal, nó ball amháin den IRA agus fágadh buama a bhí ceangailte le cannaí peitril ar leac na fuinneoige. Tugadh foláireamh a bhí easnamhach; ní raibh go leor ama ag na daoine taobh istigh imeacht ón mheall tine a ruaig an teach itheacháin.

Dódh dáréag go bás – Protastúnaigh iad uilig, trí lánúin phósta agus seachtar ban ina measc – agus gortaíodh 23 duine eile go dona.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Contae an Dúin
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Caireann

Iníon seanscéalach rí na nAngla-Shacsanach, Sachall Balbh, ba ea **Caireann Chasdubh**.  Bean chéile Ard-Rí na hÉireann, Eochaid Mugmedón, agus máthair Níall Naoighiallach ba ea í.

Bhí éad ar chéad bhean chéile Eochach, Moingfhionn, agus Caireann torrach.  Chuir sí iachall ar Chaireann sclábhaíocht a dhéanamh, ag súil go gcaille sí an leanbh, ach rugadh é in aice tobair agus uisce á tharraingt aici.  De bharr eagla roimh Mhoingfionn, d'fhág sí an leanbh gan chaint ar na héin, ach rinneadh tarrtháil air agus tugadh é ag file darbh ainm Torna.  Agus an páiste Niall fásta, d'fhill sé ar Theamhraigh, scaoil sé saor a mháthair óna sclábhaíocht, agus d'éirigh in am trátha ina Ard-Rí.

De réir an seanchais, fuair Niall bás tuairim is tús na 5ú haoise, cé go molann staraithe an lae inniu gur mhair sé leath haois níos deireanaí.. Ar aon chuma, is mí-aimseartha é gur Shacsanach í a mháthair.  Molann O'Rahilly ámh go bhfuil an t-ainm *Caireann* fréamhaithe ó ainm na Laidine, Carina, agus go bhfuil sé inchreidte gur Rómhán-Briotanach í.  Go deimhin, níor mhaígh Seathrún Céitinn gur Shacsanach í, ach ina áit sin gurb í "inghean ríogh Breatan".

## Tagairtí

Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe
Dál nAraidi an Tuaiscirt

Tuath agus rítheaghlach de chuid an Dáil Araí agus dá bharr na nUlad ba ea **Dál Araí an Tuaiscirt** (Sean-Ghaeilge **Dál nAraidi in Tuaiscirt**).  Géag de rítheaghlach *Uí Chóelbad* den *Dál nAraidi Mag Line* a bhí ann, a raibh ríocht Eilne cloíte acu an éigin i lár na 7ú haoise.  Faightear an rí deireanach Dhál Araí an Tuaiscirt sna annála don bhliain 883.  Tháinig clann Uí Thoirtre i gceannas sna críocha sa 10ú haois.

## Stair
I lár na 7ú haoise, chloígh *Dál nAraidi Mag Line*, i gceannas Uí *Chóelbad*, an tuath Eilne ar a dtaobh thiar thuaidh, agus is amhlaidh gur lonnaigh craobh dá mhuintir ann.  Síolraithe ó *[[Fíachra Cáech|Fhiachra Caoch]]* (bás 608) deartháir *[[Fíachnae Lurgan]]*, rí Dhál Araí agus rí ruire na nUlad, ba ea an géag seo.

Is dócha gurbh é Dúngal Eilni, fionnó Fhiachra Chaoch agus rí Dhál Araí, an chéad cheannaire bheith bunaithe i nEilne.  Sa bhliain 681, ámh, maraíodh Dúngal agus a chomhghuaillí, Cenn Fáelad rí *[[Ciannachta Glen Geimin|Chiannachta Gleann Geimhin]]* as tuaisceart Chontae Doire, ag Dún Ceithirn (*Sconsa an Fhathaigh* an lae inniu, i bparóiste Dhún Bó taobh thiar den Bhanna) ag *[[Máel Dúin mac Máele Fithrich]]* de *Cenél Meic Ercae* de chuid Chineál Eoghain.

In am trátha, glaodh ar an chraobh seo *Dál nAraidi in Tuaiscirt* agus *Dál nAraidi Mag nEilne*.  Faightear an chéad tagairt do Dhál nAraidi in Tuaiscirt i nAnnála Uladh don bhliain 824.

Idir na blianta 646 agus 792, bhí ríogacht Dhál Araí faoi sheacht ag *In Tuaiscirt*, agus beirt dubh siúd ina rí Uladh..  Maraíodh Cathussach mac Ailello, rí Eilne agus Dhál Araí, agus a maíodh gur rí Uladh é le sé bliana déag, ag *Ráth Beithech* sa bhliain 749.  Ba é Eochaid mac Bressal, a d'éag sa bhliain 832, an rí deireanach Dhál Araí an Tuaiscirt a bhfuil eolas air agus a raibh ríogacht Dhál Araí aige.  Feictear rí deireanach Dhál Araí in Tuaiscirt a bhfuil eolas air sa bhliain 883.

Tá cill Chúil Raithin, ar bhruach na Banna, suite i nEilne, agus deirtear gur bhunaigh Cairbre í, in am trátha a heaspag.  De réir Vita tripartita Sancti Patricii, scrios sa 9ú haois, bronnadh an *Dál nAraidi* an Eaglais is ar Naomh Pádraig.

Bhí clann Uí Thoirtre as Oirialla gníomhach taobh thoir den Bhanna chomh luath is an bhliain 776, agus faoin 10ú haois bhí Eilne faoi smacht acu.

## Críocha
Deirtear gurbh ionann *Dál nAraidi in Tuaiscirt*, go garbh, leis na barúntachtaí níos déanaí Dún Libhse Íochtarach agus Líbeartaí Thoir Thuaidh Chúil Raithin, agus is dócha fosta leis an tríocha céad, *An Tuaisceart*.  D'éirigh sé ina *[[cantred|chantred]]* Normannach darbh ainm Twescard (Tuaisceart), a thógfadh níos déanaí an cantred *Dalrede* (Dál Riada) isteach.  Cuireadh an dá cantred le chéile mar bhunús na déanachta, *Twescard*.

Bhí fo-roinn *In Tuaiscirt* darbh ainm *Cúil an Tuaiscirt* suite i n-oirdeisceart na tuaithe gar do Chúil Raithin.  Tugadh níos déanaí a críocha mar bhunús Líbeartaí Thoir Thuaidh.

## Foinsí
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Cruithne
Catagóir:Ulaid
Erc Dhál Riada

Rí Dál Riata ab ea **Earc** (Sean-Ghaeilge **Erc**) go dtí an bhliain   474.

## Sinsearacht
De réir Duan Albanach agus  Seanchas Fear Alban, ba é athair Eirc ná *[[Eochaid Muinremuir]]* mhic Áengus Fert mhic Fedlimid mhic Oengus mhic Fedlimid mhic Senchormaich mhic Cruitlinde mhic Findfece mhic Archircir mhic Eochaid Antoit mhic Fiacha Cathmail mhic Cairbre Riata mhic Conaire Caoimh agus *[[Saraid ingen Chuinn]].

==Clann==
Bhí triúr mac ag Earc: [[Fearghas Mór]], [[Loarn mac Eirc|Loarn]] agus [[Aonghas mac Eirc|Aonghas]].  B'fhéidir gur shin-seanathair [[Muirchertach mac Muiredaig|Muircheartaigh mhic Mhuireadaigh]] é.  Cuirtear máthairainm Muircheartaigh, mar atá Mac Earca, mearbhall ar an scéal, a deirtear a luann a mháthair sheanscéalach, Earca iníon Loarn mhic Eirc.  Phós sise [[Muiredach mac Eógain|Muireadach mac Eoghain]].  Moltar i bhfoinsí déanacha amhail is [[Annála na gCeithre Máistrí]] gurbhb ionann Earc agus Muireadach, agus dá bharr ina bhall de mhuintir [[Uí Néill]].  I ndáiríre, meastar gur shliocht na [[Éarainn|nÉarann]] nó na *nDarini* é an Dál Riada, agus é de shliocht rí cáiliúil na nÉarann, [[Conaire Mór]].

==Dál Riada agus Alba==
De réir seanchais, meastar gur sinsear ríthe an [[Dál Riada|Dáil Riada]] é Earc, trína mhac [[Fergus Mór|Fearghas Mór]], agus dá bharr, sinsear [[Ríthe na hAlban]].  Le déanaí ámh, caitheadh amhras ar an seanchas seo.

==Foinsí==
* [[Francis John Byrne]], *Irish Kings and High-Kings*. Four Courts Press. 2a heagrán, 2001.
* [[Thomas Charles-Edwards]], *Early Christian Ireland*. Cambridge University Press. 2000.
* [[Donnchadh Ó Corráin]] (eag.), [http://www.ucc.ie/celt/published/G105003/index.html Genealogies] ó [[Rawlinson B 502]], at [[Coláiste na hOllscoile, Corcaigh]]: Corpus of Electronic Texts. 1997.
* [[John O'Donovan (scoláire)|John O'Donovan]] (eag. agus aistr.), [[Annála na gCeithre Máistrí]]. 7 iml. [[Acadamh Ríoga na hÉireann]]. Baile Átha Cliath. 1848-51. 2a heagrán, 1856.
* [[John O'Hart]], [https://books.google.com/books?id=elNmAAAAMAAJ Irish Pedigrees]. Baile Átha Cliath. 5ú heagrán, 1892.
* [[T.F. O'Rahilly]], *Early Irish History and Mythology''. Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath. 1946.
* Geni, Geni Geni. "Erc Mac Echach, Rí Na Dál Riata", 1 Ean. 2016.

## Tagairtí

Catagóir:Ulaid
Domhanghart Réite

Rí an Dáil Riada sa 6ú haois ab ea **Domhanghart Réite** (), i gcomharbacht ar a athair, Fearghas Mór.

Bhí ar a laghad beirt mhac aige, Comhghall agus Gabhrán, a thug duine ar dhuine i gcomharbacht air.  Insítear i *[[Vita tripartita Sancti Patricii]]* go raibh sé i láthair ag bás an naoimh, c. 493.  Fuair Domhanghart féin bás c. 507, agus tháinig Comhghall i gcoróin.

Feictear a leasainm *Réite* sa saothar *Beatha Naoimh [[Colm Cille|Choilm Chille]]* le hAdomnán, luaite mar *Corcu Réti*, comhchiallach le 'Dál Riada'. Moladh gurbh é Corca Réite an dhream as ar tháinig Cenél nGabráin as Cinn Tìre agus Cenél Comgall as Comhghall féin, dá bharr ní Cenél Aonghasa as Ìle nó Cineál Loairn as lár agus tuaisceart Earra Gael.

## Foinsí
* Alan Anderson, ESSH
* Marjorie Anderson, K&K
* Bannerman, Studies
* Fraser, Strangers
* Sharpe, Adomnán
* Eoin Mac Néill, "Early Irish Population Groups: their nomenclature, classification and chronology", Imeachtaí Acadamh Ríoga na hÉireann (C) 29 (1911), ll. 59–114

## Tagairtí

Catagóir:5ú haois
Catagóir:6ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Gabhrán mac Domhanghairt

Rí Dhál Riada san Albain agus oirthuaisceart Éireann i lár na 6ú haoise ba ea **Gabhrán mac Domhanghairt** () nó *Gabhrán Fealltóir*.  Sinsear eapainmneach an Chineáil Ghabhráin (*Cenél nGabráin*) ba ea é.  Domangart Réti ba ea a athair.

Ní fhaightear ach iontráil maidir le bás Gabhráin i n-annála Éireann agus na Breataine Bige.  B'fhéidir é go bhfuair sé bás i mbun imirce nó teite roimh *[[Bridei I of the Picts|Bridei mac Maelchon]]* na gCruithneach, ach is dócha nach mór seo ach comhtharlúint.

## Cenél nGabráin
Is í príomhthábhacht Ghabráin ná gurb é sinsear mar a mheastar an Cenél nGabráin, dream a bhíodh i gceannas an Dáil Riada go dtí blianta deiridh na 7ú haoise, agus and continued to provide kings thereafter.  Rianaigh rithe na hAlban a dteaghlach trí Ghabhrán chuig a sheanathair Fearghas Mór, a mheastar chomh déanach agus na 16ú agus 17ú haoiseanna gur phríomhbhunaitheoir an rítheaghlaigh é, i bhfad i ndiaidh bhunús Gaelach na ríochta.

## Foinsí
* Adhamhnán Í Choilm Chille, *Life of Saint [[Colm Cille]]*, aistr. & eag. Richard Sharpe. Penguin, Londain, 1995. 
* Bannerman, John, *Studies in the History of Dalriada.* Scottish Academic Press, Dún Éadain, 1974. 
* Lane, Alan & Campbell, Ewan, *Dunadd: An early Dalriadic capital*, Oxbow Books, Oxford, 2000. 
* Sharpe, Richard, "The thriving of Dalriada" in Simon Taylor (eag.), *Kings, clerics and chronicles in Scotland 500–1297.* Four Courts, Baile Átha Cliath, 2000. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Fórsaí Armtha Réabhlóideacha na Colóime

mion|deas|Ceannairí FARC ag comhdháil síochána
Is éard is **Fórsaí Armtha Réabhlóideacha na Colóime** ann (Spáinnis: *Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia—Ejército del Pueblo*, **FARC–EP** agus **FARC**) ná grúpa treallchogaíochta atá gníomhach sna coimhlintí Colómacha ón bhliain 1967 i leith. Baineann siad feidhm as gnáth-bheartaíocht míleata ar lámh amháin agus sceimhlitheoireacht ar an lámh eile. 

Síolraíonn an FARC–EP ó laethanta an Chogaidh Fhuair agus bunaíodh iad mar fhórsa tuathánach Marcsach-Lenineach chun talúntais a chur chun cinn agus cur i gcoinne an impiriúlachais.

Catagóir:An Cholóim
Catagóir:Sceimhlitheoireacht
Muircheartach mac Muireadhaigh

Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ba ea **Muircheartach mac Muireadhaigh** (), a glaodh air fosta **Mac Earca** (**Mac Erca**) mar mháthairainm.  Fuair sé bás c. 534.

Is beag eolas iontaofa atá le fáil faoi féin i nAnnála na hÉireann.  Níl ar marthain ach fianaise iardhearcach sna hannála.  Insítear scéal a bháis osnádúrtha sa seanscéal *[[Aided Muirchertaig meic Erca]]*.

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Básanna i 534
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh
Catagóir:Uí Néill
Cripteacocóis

Is galar fungasach é **cripteacocóis** a d'fhéadfadh a bheith marfach. Ceann de dhá speiceas is cúis léi; *Cryptococcus neoformans* agus *Cryptococcus gattii*. Ceaptar roimhe seo gur fospeiceas C. neoformans iad an dá cheann ach tá siad aitheanta anois mar speicis ar leith.** 

Creidtear go bhfaightear cripteacocóis trí an [[t-iomadúlaí| iomadúlaí]] thógálaigh  a [[ionanálú]] ón gcomhshaol. Cé nach eol cad é nádúr beacht an iomadúlaí thógálaigh, is í an hipitéis is mó ná  an [[baisideaspór]] a cruthaíodh trí atáirgeadh gnéasach nó [[Atáirgeadh éighnéasach|éighnéasach.]]  

==[[Cúis]]==



Is ionfhabhtú faille sainiúil í cripteacocóis do [[SEIF]], agus is í an dara tinneas is mó a shainmhíníonn SEIF san [[An Afraic|Afraic]]. I measc na gcoinníollacha eile a chruthaíonn riosca méadaithe tá [[An liomfóma|liomfómaí]] áirithe (m.sh. Liomfóma Hodgkin), sarcadóis, [[An Chiorróis|ciorróis ae]], agus othair ar theiripe fhadtéarmach [[cortacaistéaróideach]].   

I gcré, bíonn dáileadh ar fud na cruinne aici. Tá méadú ag teacht ar leitheadúlacht na cripteacocóise le 20 bliain anuas ar go leor cúiseanna, lena n-áirítear an méadú ar mhinicíocht SEIF agus úsáid mhéadaithe drugaí imdhíonachta.

I ndaoine, na trí chineál ionfhabhtaithe is cúis le neoformans ná :
* Cripteacocóis chréachta nó [[Craiceann|chraicneach]]
* Cripteacocóis [[Scamhóg|scamhógach]]
* [[Meiningíteas]] cripteacocúil 

Meastar go bhfuil meiningíteas cripteacocúil (ionfhabhtú sna meiningí, an fíochán a chlúdaíonn an inchinn) mar thoradh ar scaipeadh an fhungais ó ionfhabhtú scamhógach breathnaithe nó neamhthuairiscithe. Is minic a bhíonn scaipeadh nach gcluintear ann freisin ar fud na hinchinne nuair a bhíonn meiningíteas i láthair. Cruthaíonn ''Cryptococcus gattii'' ionfhabhtuithe i ndaoine imdhíonfhulangachacht ([[córas imdhíonachta]] a fheidhmíonn go hiomlán), ach is iondúil nach gcruthaíonn **C. neoformans*' *v. grubii*, agus *v. neoformans* ionfhabhtuithe atá le feiceáil go cliniciúil ach amháin i ndaoine a bhfuil éalang éigin orthu ina gcórais imdhíonachta (daoine atá imdhíon-lagaithe). Tá daoine a bhfuil éalanga acu ar a n-imdhíonacht trí mheán ceall, mar shampla, tá daoine le SEIF, soghabhálach go háirithe i leith na cripteacocóise scaipthe. Is minic a bhíonn an bás mar thoradh ar chripteacocóis, fiú má chaitear leis. 
Meastar gurb é an 'ráta báis cáis' trí mhí ná 9% i réigiúin ardioncaim, 55% i réigiúin ísealioncaim / meánioncaim, agus 70% san Afraic fho-Shahárach. Ón bhliain ó 2009 ar aghaidh, bhí thart ar 958,000 cás bliantúil agus 625,000 bás laistigh de thrí mhí tar éis an ionfhabhtaithe.

Cé gurb é an chriptococóis is coitianta ná *C. neoformans*
i duine imdhíon-lagaithe (ar nós na ndaoine atá ag maireachtáil le SEIF), tá an *C. gattii'' á aithint níos mó mar phataigin in othair a mheastar a bheith ina n-óstaigh imdhíonachtas, go háirithe i gCeanada agus san Astráil. D’fhéadfadh sé seo a bheith mar thoradh ar nochtadh neamhchoitianta agus pataigineacht ard, nó ar éalanga ar leithlis nár aithníodh go dtí sin in imdhíonacht, atá sonrach don orgánach seo.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Zónóisí
Mairéag Ní Chonchúir Fhailí

Tugann an banuasal **Mairéag Ní Chonchúir Fhailí** (fl. 1553) léargas ar an lámh a bhí ag mná i gcúrsaí polaitíochta agus sóisialta in Éirinn sa 16ú haois. D’éirigh léi dul i ndáil chomhairle le Banríon Shasana ar son a hathar agus é de bhuntáiste aici go raibh cairde gaoil aici i Sasana agus (rud nár ghnách le huaisle de shliocht na nGael) go raibh eolas aici ar an mBéarla. 

B’iníon le Brian mac Chathaoir Uí Chonchúir Fhailí í Mairéag. Bhí a hathair ar na tiarnaí a thacaigh le Tomás Mac Gearailt (Tomás an tSíoda) tar éis dó éirí amach i gcoinne Anraí VIII Shasana. Ordaíodh d’athair Thomáis, Gearóid Mac Gearailt, Fear Ionaid na hÉireann, teacht chun Londan, agus chuala Tomás gur básaíodh Gearóid agus go leanfadh Tomás féin é. Chun teacht roimhe seo chuaigh Tomás go Baile Átha Cliath agus céad is daichead marcach leis a raibh frainse síoda ar a gclogaid, rud a d’fhág “Tomás an tSíoda” air mar leasainm. Theip air caisleán Bhaile Átha Cliath a ghabháil in 1534 ach lean sé air ag troid. Ghéill sé faoi dheireadh nuair a gealladh trócaire dó, ach básaíodh é féin agus cúigear uncailí leis ag Tyburn in 1537.

Ciontaíodh Brian i dtréas ach tugadh pardún dó agus rinneadh Barún Uíbh Fhailí de in 1538. Mar sin féin, deir na hAnnála gurbh éigean dá iníon Mairéag dul go Sasana in 1553 chun Brian a iarraidh ar an mBanríon Máire I agus gur fágadh bránna (i.e. gialla) eile ina áit.

::*Iníon Uí Chonchúir Fhailí, Mairéag, do dhul i Sacsaibh, as ucht a cairdeasa agus a gaoil thoir, agus as ucht a Béarla, a d'iarraidh a hathar ar an mbanríon Queen Maria, agus iar ndul di faoina grásaibh fuair a hathair agus thug léi  é, agus do radadh brá eile as don Iúistís agus don Chomhairle .i. Ruairí Ó Conchúir, sinsear a clainne féin go mbránnna eile maille leis.*

Fuair Brian bás in 1556. Ní fios cén uair a cailleadh Mairéag.

B'fhéidir gur dheirfiúr léi an Eilís Ní Chonchúir Fhailí sin a phós Brian Mac Giolla Phádraig, 1ú Barún Uachtar Osraí, fear a d’oibrigh go glic faoi scáth Shasana: luaitear sna hAnnála “dhá mhac óg iníon Uí Chonchúir Fhailí” ar mharaigh Domhnall Ó Maolmhuaidh iad.

## Nótaí

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Catagóir:Éireannaigh mná sa 16ú haois
Loarn mac Eirc

Rí seanscéalach an Dáil Riada ab ea **Loarn mac Eirc**, a mhair b'fhéidir sa 5ú haois.  De réir an Duain Albanaigh, Seanchas Fear Alban agus ginealach eile, Erc mac Eochach *Muinremuir* ab ea a athair. Adhlacadh é ar Í Choilm Chille.

## Tagairtí

Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Keith Thurman

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Keith Fitzgerald Thurman Jr.**, a rugadh ar an 23 Samhain, 1988 i gClearwater, Florida. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1988
Shawn Porter

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Shawn Christian Porter**, a rugadh ar 27 Deireadh Fómhair 1987 i gCleveland, Ohio. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Catagóir:Daoine beo
Ricky Hatton

Dornálaí Sasanach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Richard John Hatton**, a rugadh ar 6 Deireadh Fómhair 1978 i Stockport. Tháinig póilíní ar Hatton marbh ag a theach, in Hyde, Manchain Mhór, ar 14 Meán Fómhair 2025 .

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Básanna in 2025
Mark Breland

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Mark Anthony Breland**, a rugadh ar an 11 Bealtaine, 1963 i mBrooklyn. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Tuathal Balbh Ó Gallchóir

Saighdiúir agus agus tiarna ab ea **Tuathal Balbh Ó Gallchóir** sa 16ú haois (? -  1 Feabhra 1541). Bhí sé ar na daoine ba chumhachtaí de mhaithe Thír Chonaill. Deir na hAnnála gur shaoi é. 

Murab ionann is formhór thiarnaí na hÉireann, ghéill sé do theagasc na hEaglaise i dtaca le dortadh fola, cé gur iomaí cath a raibh sé páirteach iontu. B’fhearr leis bránna (i.e. gialla) a thabhairt leis ná ár a dhéanamh. Chuaigh seanmóir bráthar go mór i bhfeidhm ar Thuathal Balbh agus é óg, más fíor do na hAnnála, agus chloígh sé leis an teagasc sin go deireadh a shaoil.  

Bhí muintir Ghallchóir le fáil timpeall Ráth Bhoth agus Thír Aodha in oirthear Dhún na nGall agus ba iad lucht tí na nDomhnallach iad. Bhí baint ag príomhchraobh na muintire le Baile na Glaice. 

:: (Annála na gCeithre Máistrí, 1541) *Tuathal Balbh mac Sheáin mhic Ruairí Uí Ghallchobhair, saoi duine a bhí ar theannmhaithibh oireachta Thíre Conaill a d'éag (1 Februarii), fear ba mhaith gal agus gaisce gan go marbhadh nó go mudhadh daoine, mar ní dheachaigh sé i dtroid nó i dtachar nach mbíodh bránna leis. Ba sea faoi deara dó sin go raibh sé araile aimsir ina óige ag éisteacht le seanmóir agus le proiceipt bráthar sonrach do bhráithribh Dhúin na nGall, agus do chuala á phriodchadh nár mhaith do rochtain fochraige daoine do mharbhadh ná dortadh a bhfola, gonadh aire sin do chinn sé ina mheanmain gan goin duine, agus do chomhaill de ghréas insan gcéin do ba bheo*.

## Nótaí

Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha
Danny García

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Danny Óscar García**, a rugadh ar 20 Márta, 1988 i bhPhiladelphia, Pennsylvania. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1988
Millie Bobby Brown

Ban-aisteoir Sasanach is ea **Millie Bobby Brown** (19 Feabhra 2004 a rugadh í).

## Scannáin

## Teilifís

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh in 2004
Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine beo
Aonghas mac Eirc

Ball den Dál Riada ab ea **Aonghas Mór mac Eirc** (Sean-Ghaeilge *Óengus*), deartháir Fhearghasa Mhóir.  Deirtear go raibh beirt mhac ag Aonghas, *Nadsluaig* agus *Fergna*.

[mion|250px|[Ìle (glas) agus Earra Gael.  Feictear oileán Colbhasa raibh ó thuaidh d'Ilé.]]

## Cineál Aonghasa
Dream na luathmeánaoise ab ea Cineál Aonghasa (*Cenél nÓengusa*), a bhí i gceannas ar Oileán Ìle, agus b'fhéidir Colbhasa in aice láimhe, amach ó chósta thiar na hAlban.

Deirtear i Seanchas Fear Alban, daonáireamh agus ginealach ríocht an Dáil Riada, gur cheann de thrí dhream é Cineál Aonghasa a bhí mar bhall de ríocht Earra Gael, agus na cinn eile ná Cineál Gabhráin as Ceann Tíre agus Cineál Loairn as Lorn.  Scar ceathrú dream Cineál Comhghaill, níos deireanaí ó Chineál Gabhráin. 

Is beagnach cinnte é gur cumadóireacht é ginealach an Chineáil inste sa Seanchas.  Is é Cineál Aonghasa an t-aon dream amháin gan rí stairiúil le fáil dóibh i nAnnála na hÉireann.

[mion|250px|Íomhá d'[Ilé le Landsat, NASA]]

## Foinsí
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Ulaid
Siobhán Óg Ní Bhaoill

Níl **Siobhán Óg Ní Bhaoill** le fáil i stair a linne ach amháin in iontráil don bhliain 1576 in *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*. Bádh í agus í ag foghlaim snámha Lá San Séamas (an 25 Iúil) in iarthar Dhún na nGall. Is dócha gurb í an áit atá i gceist an Srath Buí i mBarúntacht Bhaollach sna Gleannta.

::*Iníon Uí Bhaoill, Siobhán Óg, iníon Thoirealaigh mhic Néill do bhá lá San Séamais ag foghlaim snámha ar abhainn an tSratha Bhuí.*

Is annamh tagairt chomh daonna sin do chúrsaí pearsanta, idir mhaith is olc, le fáil sna hAnnála; is treise an bhéim a chuirtear ar imeachtaí a bhfuil cuma thromchúiseach orthu. A leithéidí seo ón mbliain chéanna: bás an tsaoi Uilliam Óg Mac an Bhaird agus marú an uasail Toirealach Ó Ghallchóir.

::*Uilliam Óg Mac an Bhaird, mac Chormaic, Ollamh Uí Dhomhnaill le dán, oide scol, saoi dearscaithe i bhfoghlaim agus in aithne, post coinneála agus cothaithe d'aos foghlama agus friochnaimh, d’éag i nDroim Mór an 22 Februarii.

::*Toirealach mac Thuathail Bhailbh Uí Ghallchóir, saoi duine oireachta, do mharbhadh le Connachtaibh an 16 de November.''

Ní bheadh Siobhán Óg luaite ar chor ar bith murar eascair sí ó mhuintir uasal. Bhí a hathair Toirealach Ó Baoill ina bhall de chlann a bhí in uachtar le fada an lá i gCríoch Bhaollach (Barúnacht Bhaollach). 

## Nótaí

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Catagóir:Éireannaigh mná sa 16ú haois
Meiningí

alt=3D medical illustrations showing meninges in details|mion|263x263px|clé|Léaráidí mhíochaine tríthoiseach (3T) a thaispeánann na meiningí go réasúnta mion.
Is iad na **meiningí**, (Sean-Ghréigis: μῆνιγξ, sa chló Rómhánach: *mēninx*, go litriúil. *scannán*) na trí scannán a chlúdaíonn an inchinn agus corda an dromlaigh. I mamaigh, is iad na meiningí an dura mater, an aracnóideach, agus an pia mater (Gaeilge:an mháthair bhúidh). Tá sreabhán ceirbreach suite sa spás foaracnóideach idir an   aracnóideach agus an pia mater. Is í príomhfheidhm na meiningí ná lárchóras na néaróg a chosaint. 

## Tagairtí


Catagóir: Anatamaíocht an droma
Catagóir: Ceann agus muineál an duine
Cluain Ruacháin

Is baile fearainn 8 km (5 míle) lasmuigh de Chaisleán Riabhach i gContae Ros Comáin é **Cluain Ruacháin** nó *Cloonroughan* as Béarla. Tá sé suite gar don N60 ar an bhealach go dtí an Caisleán Riabhach ar thaobh amháin agus Béal Átha Mó i gContae na Gaillimhe ar an taobh eile.

Tá baile fearainn eile darb ainm Cluain Ruacháin i gContae Ros Comáin freisin idir Tuilsce agus Ail Finn.

## Féach freisin

* An Caisleán Riabhach
* Contae Ros Comáin
* Comhairle Contae Ros Comáin
* Club CLG Naomh Caoimhín Chaisleán Riabhach
* Ospidéal Ollscoile Ros Comáin
* Ros Comáin–Gaillimh (Dáilcheantar)
* Stáisiún an Chaisleáin Riabhaigh Stáisiún traenach
* Béal Átha Mó Co. na Gaillimhe
* An N60

Catagóir:Contae Ros Comáin
## Tagairtí
Drew Harris

Coimisinéir an Gharda Síochána na ea  **Drew Harris** ó Mheán Fómhair 2018 go mí Lúnasa 2025. Bhí Drew Harris ina chéad choimisinéir riamh ar na Gardaí a ceapadh gan seal a bheith caite aige sa bhfórsa. 
clé|mion|293x293px|Comhairle na Míre Gaile - 8 Samhain 2024 - Teach Farmleigh

## Gairm
Bhí taithí ag Harris ar seirbhís phóilíneachta a chur ar mhalairt treo. Chuaigh sé san RUC sa bhliain 1983 agus d’fhan sé sa tseirbhís nuair a bunaíodh an SPTÉ ina áit.,  Bhí  os cionn deich mbliana curtha isteach aige i gceannaireacht an SPTÉ mar Phríomhchonstábla Cúnta agus mar Leas-Phríomhchonstábla ó 2014 go dtí 2018.  B’ábhar aighnis cúlra Harris sa phóilíneacht sna sé chontae le linn a ré mar choimisinéir. Cáineadh é as an mbaint a bhí aige le cásanna faireachais agus claonpháirteachais le linn na coimhlinte ó thuaidh agus sna blianta ina diaidh. 

### Coimisinéir
Ceapadh Harris in 2018 chun gairmiúlacht an fhórsa a fheabhsú agus chun dul i mbun an nuachóirithe. Rinneadh Harris dul chun cinn i bhfreagracht inmheánach na nGardaí a fheabhsú, lena n-áirítear bearta smacht agus ionchúisimh i ngeall ar chaimiléireacht. Ach sna 2020idí d'éirigh gnáth-Ghardaí amach i gcoinne Harris.  Chuir tromlach ollmhór de Chumann Ionadaíochtana an Gharda Síocha a n-easpa muiníne in Harris in iúl ag a gcomhdháil in 2023. Cháin ionadaithe ghnáthbhaill na nGardaí Harris as múnla rannáin póilíneachta a úsáidtear sa Ríocht Aontaithe a chur i bhfeidhm, rud a dúradh a rinneadh beag is fiú den phóilíneacht phobail agus a chothaigh cultúr ceannaireachta maorlathach. 

Tá sé le dul ar scor ar 1 Meán Fómhair 2025. Tháinig Justin Kelly i gcomharba ar Drew Harris. 

## Féach freisin

* Justin Kelly
* Seirbhís Póilíneachta Thuaisceart Éireann

## Tagairtí

Catagóir:Coimisinéirí an Gharda Síochána
Catagóir:Oifigigh Sheirbhís Póilíneachta Thuaisceart Éireann
Na hAinmhithe as Coill Feoirling

Sraith leabhar faoin ngrúpa ainmhithe coillearnaí é **Na hAinmhithe as Coill Feoirling**. Thosaigh an tsraith i 1979 nuair a scríobh Colin Dann an leabhar *Na hAinmhithe as Coill [[Feoirling]].* Ina dhiaidh sin d'fhoilsigh sé réamhscéal amháin agus roinnt leabhair eile sa tsraith, ocht leabhar go hiomlán. Sna 1990di, bhun an tAontas Craoltóireacht an tEorpach sraith theilifíse beochana, *Na hAinmhithe as Coill Feoirling*, bunaithe ar an tsraith leabhair.

Insíonn an leabhar dúinn faoin ngrúpa ainmhithe coillearnaí. Ag tús an scéal, dhún forbróirí a cheantar le coincréit. Fuair siad amach faoin tearmann dúlra, Páirc na bhFianna Bán, áit a mbeidís slán. Shocraigh siad an turas a dhéanfadh le chéile. Ghlac siad mionn, gach duine sa ghrúpa a chosaint go dtí gur shroich siad an Pháirc.

## Sraith Leabhar

* Na hAinmhithe as Coill Feoirling
* I nGreim an Gheimhridh
* Achrann Sionnach
* Coileán Sionnaigh Chróga
* Léigear Páirc na bhFianna Bán
* I Slí an Stoirm
* Troid ar son na Páirce
* An Choill Feoirling: Tús an Eachtra

## Liosta Na hAinmhithe as Coill Feoirling
Seo liosta charachtair an tsraith theilifíse agus an tsraith leabhair:

#### Teaghlach Na Sionnaigh
Sionnach agus a chéile, Sionnach Baineann

* Cróga (Mac) agus a chéile, Cogar
** Huscaí (Mac)
*** Calma (Mac)
* Cluanaire (Iníon) agus a chéile, Fiannóglach
** Donnrua (Mac)
* Cairdiúil (Mac) agus a chéile, Russet
** Luas (Mac)
* Aislingeach (Iníon)

#### Ainmhithe eile as Coill na Feoirling

* Broc
* Buaf agus a chéile, Banrach 
* Ulchabhán agus a chéile, Cuileann
* Easóg agus a chéile, Miaslaí
** Fido (Mac)
** Clío (Iníon)
* Nathair Nimhe agus a chéile, Lúbach
* Pocaire Gaoithe
* Caochán agus a chéile, Mirthful
** Caonaigh (Mac)
* Na Phiasúin
* Na Coiníní
* Na Giorriacha
** Patachán (Mac)
** Ráib (Iníon)
* Na Gráinneoga
* Na hIoraí
* Na Vóil
* Na Dallóg Fhraoigh
* Na Lucha Fhéir
* Na Laghairteanna
* Feadaire agus a chéile, Tapa

#### Sionnaigh as Páirc na bhFianna Bán

* Aghaidh na Coilm agus a chéile, An Bhantiarna Ghorm
** Fiannóglach (Mac)
** Léimneoir (Mac)
** Las (Mhac)
*** Turas (Col ceathrar)
*** Russet (Col ceathrar)

#### Na Fianna

* Poc Bán Mór
** Laird (fionnó)
* Tré 

#### Na [[Francach (ainmhí)|Francaigh]]

* Bulaí
* Spíce
* Teallaire
* Francach Mhór an Baile

#### Broic eile

* Hurcéil agus a chéile, Scáth
* Fronn

#### Cait

* Cait Rua (Cait an Mhaor)
* An Beithíoch 

Rollo (Madra)

Gadaí (Préachán)

"Rúcach atá Ite ag na Míola"

"Ní Bheidh mé Ispíní Riamh" (Banbh) 

An Maor

## Tagairtí

Catagóir:Ficsean
Catagóir:Leabhair
Snake

mion|299px|clé|Gearrthóg bheochana de chluiche Snake
Is físchluiche é **Snake**. Imrítear é mar líne a fhásann ar fad. Thosaigh an coincheap sa gcluiche *Blockade* (1976). Is cluiche an-éasca é a dhéanamh, as a dtagann na céadta leaganacha. Cuireadh leagan den chluiche ar fhóin phóca Nokia i 1998, rud a spreag suim in go leor daoine sa chluiche.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Físchluichí
Portach Bhaile Shéamais

Is portach é **Portach Bhaile Shéamais** (Béarla: *Jamestown Bog*) atá suite sa pharóiste is mó in Éirinn (ó thaobh achair de), An Bóthar Mín, Contae na Mí.

Is sainchomhartha tíre é an portach ar fud thuaisceart na hEorpa agus is foinse teasa, oibre agus áineasa é dóibh siúd a bhfuil an t-ádh orthu cónaí iontu.

Tá siúlóid nua ar fud an phortaigh agus feicfidh tú daoine ag cleachtadh go rialta sa cheantar mar go bhfuil sé ar eolas go maith go bhfuil an portach nasctha le biotáillí agus "Finscéal Naomh Ultan" ina chairdín áitiúil toisc gur thóg sé toibreacha do dhaoine an pharóiste.

## Tagairtí

Catagóir:Contae na Mí
Catagóir:Portaigh
Comhghall mac Domhanghairt

Rí Dhál Riada sa 6ú haois ba ea **Comhghall mac Domhanghairt** (). Domhanghart Réite aba ea a athair agus Fhearghasa Mhóir a sheanathair. Insítear i nAnnála Uladh go bhfuair sé bás sna blianta 538, 542 agus 545, agus sa bhliain 537 i nAnnála Tiarnaigh.

[mion|150px|Íomhá de leithinis [Comhghall|Chomhghaill agus Oileán Bhóid le NASA Landsat.]]

## Comhghall
Seachas a bhás, níl a lán eolais  chruinn ann faoi Chomhghall, ach tá is as a  atá clú air shinsear eapainmneach an Chineáil Chomhghaill, luaite mar dream Dáil Riada i *[[Seanchas Fear Alban]]*.  The *Seanchas*, in fact, speaks of the Crich Comgaill, ach faightear *cenél* sna hAnnála Uladh, i n-iontráil don bhliain 710.

Insítear sa Seanchas go raibh mac amháin ag Comhghall, darbh ainm Conall, agus go raibh seachtar mac aigesean, cé go dtugtar ainmneacha ach le haghaidh seisir acu: *Loingsech, Nechtan, Artan, Tuatan, Tutio* agus *Coirpre*.  Mar is gnách le luathghinealaigh, ní leor seo agus eolas iontaofa.  Caomhnaítear ach aon ginealach amháin an Chineáil Chomhghaill, ón 8ú haois, curtha le cóip den Seanchas.

## Cineál Comhghaill
Ní fhaightear an Cineál Comhghaill i nAnnála na hÉireann ach go sách annamh.  De réir taighde nua ámh, moltar go raibh ról ar leith acu i mbun Ghaelú na gCruithneach.  Phós *[[Dargart mac Finguine]]* den Chineál banphrionsa na gCruithneach *[[Der-Ilei]]*.  Bhí clann acu a d'éirigh ina ríthe na gCruithneach, *[[Bridei IV na gCruithneach|Bridei]]* agus *[[Nechtan IV na gCruithneach|Nechtan]] mac Der Ilei*.

Meastar go raibh an Cineál Comhghaill lonnaithe i gComhghall, fréamhaithe go sochreidte ón gcineál, agus ar the Oileán Bóid.  D'fhéadfadh é go raibh suas i gceannas ar Oileán Arrainn ó dheas.

## Foinsí
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:5ú haois
Catagóir:6ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Phaedrus (Aithneach)

Sean-Aithneach uasaicmeach, ab ea  **Phaedrus,** mac Phythocles, a tháinig ón bruachbhaile Myrrhinus (An tSean-Ghréigis:Μυρρινοῦς), c 444-393 R.Ch. agus a bhí bainteach le ciorcal órga an fhealsaimh Shócraitéas. Díotáladh é i rúndiamhra an Eileosas a mhaslú sa bhliain  415 le linn Chogadh na Peilipinéise, rud a chuir air teitheadh ón Aithin.     

Is fearr aithne air mar gheall ar a thuairisce i gcomhráite Phlatón. Spreag a ról, a bhí earótach ó thaobh na fealsúnachta de ina idirphlé gan ainm, agus an Siompóisiam údair níos faide anonn, ó Alexis an sean-drámadóir, go dtí a 
leithéid agus Robert M. Pirsig agus Martha Nussbaum fealsúna comhaimseartha. 
 
## Saol
[mion|216x216px| ''Phaedrus'' Phlatón, anseo sa bhun- [Sean-Ghréigis|Gréigis ó lámhscríbhinn Codex Clarkianus. ]]

## Tagairtí
Mary Anne Sadlier

Scríbhneoir Éireannach ab ea **Mary Anne Madden Sadlier** (31 Nollaig 1820–5 Aibreán 1903). Foilsíodh tuairim is seasca úrscéal agus roinnt mhaith scéalta níos giorra óna peann. Scríobh sí do na himircí Éireannacha sna Stáit Aontaithe agus Ceanada, á spreagadh chun cloí leis an gcreideamh Caitliceach. Agus an sprioc sin á chur i bhfeidhm, phléigh sí téamaí gaolmhara mar an frith-Chaitliceachas, an Gorta Mór, an eisimirce agus an tseirbhís tí. Scríobh sí go minic faoin ainm "Mrs. J. Sadlier".

## A beathaisnéis
Rugadh í mar Mary Anne Madden ar  ar an Muinchille, i gContae an Chabháin, in Éirinn.
I ndiaidh bás a hathar, ceannaí darbh ainm Francis, thug Mary Madden a haghaidh ar Mheiriceá Thuaidh ag cur fúithi in Sainte-Marthe, Québec sa bhliain 1844. Ba ansin a phós sí James Sadlier, foilsitheoir agus Éireannach, ar an 24 Samhain, 1846. Tháinig Sadlier in inmhe mar scríbhneoir i ndiaidh a pósta. D'fhoilsigh Sadlier ocht leabhar déag i gCeanada—cúig úrscéal, cnuasach gearrscéalta, caiticeasma agus naoi n-aistriúchán ón Fhraincis—chomh maith le roinnt alt a thug sí saor in aisce d'iriseáin mar *The Pilot* agus *American Celt*.

Tar éis an tréimhse seo, bhog sise agus a fear céile go Cathair Nua-Eabhrac mar ar chaitheadh léi mar phríomhscríbhneoir Caitliceach.

I ndiaidh 9 bliana i Nua-Eabhrac, d'fhill Sadlier go Ceanada. Fuair sí bás ar 5 Aibreán 1903 i Montréal, Québec.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae an Chabháin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1820
Catagóir:Básanna i 1903
Catagóir:Éireannaigh mná sa 19ú haois
Máire Ní Chrualaoich

Is cuid suntas í an file Muimhneach **Máire Ní Chrualaoich** (fl. 1750) sa mhéid nach bhfuil aon dán léi ar marthain, cé go raibh ardmheas uirthi lena linn. Thugtaí “Sápphó na Mumhan” uirthi. 

Fuair sí bás in 1761. Níl de chuimhneachán uirthi ach trí dhán ghearra le Seán Ó Murchadha na Ráithíneach, Seán Ó Tuama an Ghrinn agus Tadhg Gaelach Ó Súilleabháin faoi seach. Mhol Tadhg Gaelach í mar a leanas:

::*Ní bás do fuair sí ach guaillíocht aingeal is ord,*
::*Is fáil go suairc síoch i gcuan dín Athar na gcómhacht...*

Mhol Seán Ó Murchadha mar seo í:

::*An Bláth is buacaí ghluais puinn eadrainn beo in Éirinn*
::*Bás cé fuair sí, a huaisleacht mairfidh go deo déanach,*
::*Sápphó sua-ghníomhach nduan mbinn, startha agus comhad i nGaeilge,*
::*Máire shuairc Ní Chrualaoich, eala ‘gus óigh ‘s Phoenics.*  

## Nótaí

 

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Filí na hÉireann
Máire Nic a Liondain

Luaitear trí dhán leis an bhfile **Máire Nic a Liondain** (fl. 1750) agus tá a lán dánta eile dá cuid caillte.

Tógadh lastuaidh de Dhún Dealgan í. Fear uasal, file agus cláirseoir a raibh fáilte aige roimh fhilí eile ba ea a hathair Pádraig Mac a Liondain. Tá dhá dhán fhada de chuid Mháire ar marthain, ceann acu ag fáiltiú roimh fhear darbh ainm Seosamh Pluinceíd chun a ceantair féin agus ceann eile ag caoineadh a bháis. 
 
A hainmse is mó a luaitear leis an amhrán *Coillte Glasa an Triúcha*, amhrán a bhfuil an iomad leaganacha de ann. Tá cosúlachtaí idir an friotal atá ann agus friotal na ndánta fada. 

Deirtear gur chláirseoir í Máire; b’fhéidir gurb ise a chum an fonn.  

## ''Coillte Glasa an Triúcha'' (sliocht)

(An fear)
::*Ó Pharrthas ní aithin damh aon áit insan chruinne*
::*Is áille is is deise cúirtibh –*
::*Fonn agus fearann, coill is abhaill,*
::*Toradh trom, piorraí is úlla;*
::*Caora ar chrannaibh, cná buí ar choilltibh,* 
::*Ag dortadh le ceathaibh cnuasaigh,*
::*An chóisir inár gcoinne, is na céadtaí dár gcineadh*
::*Fá choilltibh glasa an Triúcha.*

(An bhean)
::*Aidmhím gan scáth gur maith a bhfuil tú a’ rá*
::*Fá thorthaibh is fá cnuasaigh;*
::*‘S gurb aoibhinn an ái atá againn le fáil*
::*Is nach eagal dúinn go bráth cumha ann.*
::*Acht dá mbeadh seinm na ndán is gach éan dá raibh san árc*
::*Ag ceiliúr go bráth dúinne,*
::*Char mhiste dhúinn cáil den arán a bheith i láthair*
::*I gcoilltibh glasa an Triúcha.*

## Nótaí

 

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Filí na hÉireann
Eibhlín Ní Choillte

Síltear gurbh í Eibhlín Ní Choillte (fl. 1745) an file a chum ceann de na hamhráin Sheacaibíteacha ba mhó a raibh glaoch orthu:  “Stadaidh bhur ngéarghol, a ghasra chaomhdha”. Tá breis is fiche cóip de ann. Murab ionann is cuid de na hamhráin a tháinig roimhe, tá sé lán de dhóchas agus de mheanma. 

Ainmnítear an t-údar mar Eibhlín Ní Choillte nó Eibhlín Ní Eachiarainn, ach tá an chéad ainm le fáil sa chuid is mó mó de na lámhscríbhinní éagsúla. Síltear gurbh as Cathair Dhroinge láimh le Baile Mhistéala di.

## Stadaidh bhur ngéarghol, a ghasra chaomhdha (sliocht)

::*Stadaidh bhur ngéaghol, a ghasra chaomhdha,*
::*Ná scaipidh bhur ndéara, ní gá dhíbh,*
::*Táid fearchoin laochta na Banba aosta*
::*Go bagrach baolach ag gardaíocht,*
::*An aicme seo an Bhéarla atá i gceannas na hÉireann*
::*Do cheangail ár gcléir bhocht fá ardchíos –*
::*Beid feasta fá dhaorbhroid ag freastal do Ghaelaibh*
::*Is gan acfainn a saortha ag Seán Buí.*

## Nótaí

 

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Filí na hÉireann
Notre Dame School, Baile Atha Cliath

Scoil phríobháideach, Chaitliceach Rómhánach do chailíní i **Notre Dame School** i mBaile an Teampaill, Baile Átha Cliath, Éire. Bhunaigh Siúracha Notre Dame des Missions i sa bhliain 1953. Dhún sí i mí an Mheithimh 2019 mar gheall ar dheacrachtaí airgeadais tar éis cinneadh a bheith déanta ag Siúracha Notre Dame des Misean an t-oideachas a fhágáil in Éirinn sna 2000í luatha, agus ghlac an Notre Dame Schools Trust Ltd seilbh uirthi ina dhiaidh sin.  

Bhí táillí bliantúla scoile in 2015 thart ar € 4,300 in aghaidh na bliana.   

## Alumni suntasacha

* Mary Lou McDonald, polaiteoir  

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh gréasáin
Catagóir:Meánscoileanna i gContae Átha Cliath
William H. Sadlier, Inc.

mion|Sadlier preparatory history of the United States (1886)
Is é **William H. Sadlier, Inc.** an comhlacht foilsitheoireachta is sine sna Stáit Aontaithe atá faoi úinéireacht aon teaghlaigh amháin.

## Stair
Chuaigh Denis agus James Sadlier, beirt deartháireacha, ó Caiseal, Contae Thiobraid Árann go Cathair Nua-Eabhrac, sna Stáit Aontaithe, sa bhliain 1832 agus thosaigh siad ag foilsiú ábhar spioradálta agus oideachasúil do Chaitlicigh. 

Faoin ainm D&J Sadlier, d'fhoilsigh siad an t-eagrán Meiriceánach de  *[[Butler's Lives of the Saints]]*, Bíobla Caitliceach Mericeánach, agus saothar cráifeach eile. Tar éis tamaill, chur siad nuachtán Caitliceach seachtainiúil ar siúl, mar atá *[[The Tablet]]*. Faoin ainm Mrs. J. Sadlier, d'aistrigh Mary Anne Sadlier roinnt leabhar spioradálta ón bhFraincis go Béarla. Scríobh sí seasca éigin úrscéal chomh maith don phobal Caitliceach Éireannach.

Faoi F. Sadlier Dinger san 20ú haois, tháinig borradh mór faoi na cláir caiticheasmaí agus acadúla. Nuair a cheannaigh Sadlier an Oxford Book Company sa bhliain 1972, osclaíodh doirse nua dóibh i margadh na scoileanna ag foilsiú ábhar i gcomhair an léinn shósialta, Béarla agus matamaitice. 

Sa bhliain 1973, d'fhoilsigh Sadlier a gcéad théacsleabhar dátheangach Spáinnise-Béarla, *Jesus Nos Dice*.

## Sadlier inniu

Faoi láthair cuimsíonn Sadlier dhá líne foilsitheoireachta: Sadlier School (K–12), agus Sadlier Religion (caiticeasmaí agus a leithéid, K–daoine fásta).

Is le deartháireacha de mhuintir Sadlier an comhlacht go dtí an lá atá inniu ann: Frank Sadlier Dinger, ceannaire bhord an chomhlachta, agus William Sadlier Dinger, uachtarán an chomhlachta. D'fhreastail an bheirt acu ar Ollscoil Notre Dame. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh na comhlachta. Dáta rochtana: 25 F. 2020

Catagóir:Foilsitheoirí
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Eochaidh Ó hEodhasa

File dearscnaithe ba ea **Eochaidh Ó hEodhasa** (d’éag 9 Meitheamh 1612) lena linn agus maítear gur sháraigh sé na scríbhneoirí ab fhearr i measc fhilí a chomhaimsire, Tadhg Dall Ó hUiginn agus Fearghal Óg Mac an Bhaird. Tá sé ráite freisin go mbeadh tús curtha ag Ó hEodhasa le ré nua san fhilíocht fiú mura mbeadh teipthe ar Ghaeil i ndiaidh Chionn tSáile.

## Beatha

Is dócha gurbh i mBaile Uí Eodhasa, Contae Fhear Manach, a rugadh é. Deartháir leis ba ea Giolla Brighde Ó hEodhasa, nó gaol gairid. Bhí a athair, Maoileachlainn Óg, ina fhile agus eisean is mó a chuir oiliúint air. D’fhreastail sé ar scoil i Leath Chuinn agus chaith tamall i mbun staidéir i dTuamhumhain. Faoin am sin bhí sé ina ollamh. Bhí eolas aige ar Laidin agus ar litríocht ársa na Gaeilge, agus thuig sé an gradam a bhí dlite don ollamh. 

Mar ollamh ag Mag Uidhir Fhear Manach a chaith sé cuid mhór dá shaol. Is iad na pátrúin a bhí aige Cúchonnacht (a d’éag in 1589), Aodh, a mhac siúd (a d’éag in 1600), agus leasdeartháir Aodha, Cúchonnacht, a d’imigh chun na Róimhe leis na hiarlaí in 1607 agus a fuair bás in Genova ar an 12 Lúnasa 1608.

Luaitear é in 1585–6 i measc na ndaoine ar tugadh pardún dóibh i bhFear Manach. Tháinig sé féin agus Aodh Mag Uidhir le chéile den chéad uair timpeall 1586, agus shocraigh siad go gcuirfeadh Eochaidh ceathrú ag moladh Aodha i ngach dán a chumfadh sé. Bhronn Aodh feirm air sa Chorrán in aice le Béal Átha na Mallacht (cé nach raibh Eochaidh róshásta léi).

Siúd ó dheas le Cúchonnacht Mag Uidhir é agus na Spáinnigh tagtha i dtír, ach bhí air teacht ar ais agus é gortaithe. Thóg sé dhá mhí air teacht aniar as. Bhí áthas air nuair a tháinig Séamas I i gcoróin in 1603, mar a bhí ar an aos léinn i gcoitinne agus na Stíobhartaigh ina ríthe ar Éirinn. Ach mheath a dhóchas air.

D’aithin sé mar fhile go raibh malairt saoil ann. In 1603 scríobh sé an dán “Ionmholta malairt bhisigh” agus é ag moladh meadarachtaí aiceanta seachas dán díreach (i ndáiríre nó a mhalairt).

Ba é an dán is deireanaí uaidh an ceann a scríobh sé do Mhaolmhuire Ó Raghallaigh in 1610. Bronnadh 210 acra air in bPlandáil Uladh in 1610–11. Fuair sé bás ar an 9 Meitheamh 1612. Tá an méid seo ráite in *Gearr-Annála Fhear Manach* (1566–1625): 

::*Ó hEoghasa darbh ainm Eochaidh, ardollamh oirdheirc i ndán agus i bhfoghluim agus i ngéarintleacht na healaíona Gaeilge agus biatach maith agus fear tí aíoch go comhchoiteann, duine mór-ainmneach ag Gaelaibh agus ag Gallaibh, d’éag.* 

Ní deirtear gur phós sé, cé gur chuir sé suim i Róis Ní Thuathail, baintreach Fhiachaidh mac Aodha Uí Bhroin, tráth agus gur scríobh sé dhá dhán di.

## Sliocht as “Ionmholta malairt bhisigh”

::*Ionmholta malairt bhisigh:*
::*tárraidh sinde 'san amsa*
::*iomlaoid go suarrach sona,*
::*do-chuaidh a sochar dhamhsa.*

::*Do thréig sind sreatha caola*
::*foirceadal bhfaobhrach ffrithir*
::*ar shórt gnáthach grés robhog,*
::*is mó as a moltar sinde.*

## Tagairtí

Catagóir: Filí na hÉireann
Catagóir:Básanna i 1612
Fearghal Óg Mac an Bhaird

File iomráiteach ba ea **Fearghal Óg Mac an Bhaird** (c.1550–1620) lena linn. Tá sé ráite faoi go raibh sé “ar dhuine de mhórfhilí gairmiúla sin Chúige Uladh a chonaic an dá shaol”: cúrsaí 1585–1620 agus teacht Shéamais I san áireamh, agus saol seanbhunaithe an aosa léinn.

Ba é Fearghal Mac an Bhaird (d’éag in 1550) a athair agus is cosúil gur timpeall 1577 a chuaigh sé i mbun a cheirde. I measc na bpátrún a bhí aige faighimid Brian na Múrtha Ó Ruairc, Toirdhealbhach Luineach Ó Néill, Aodh Mhág Aonghusa. Cormac Ó hEadhra, agus Cúchonnacht Mag Uidhir. Ar nós a lán filí eile d’fháiltigh sé roimh Shéamus I agus é ina rí Stíobhartach ar Éirinn. In 1601 bhí sé ag iarraidh a bheith ina ollamh ag Aodh Rua Ó Domhnaill, rud a theastaigh go géar uaidh, agus bhí olc air i ndiaidh bhás Aodha Rua nár thug Ruairí Ó Domhnaill dó í.

Bhí sé pósta ar Mháire, deirfiúr le Tadhg mac Dáire Mac Bruaideadha, ollamh larla Thuamhumhan.

Bhí sé in Albain in 1603 agus fuair pátrúnacht ann. Tá sé le tuiscint as dán dá chuid gur namhaid a thug air Éire a fhágáil.

Is cosúil gur cuireadh as seilbh é uair éigin i ndiaidh 1616. Chuaigh sé go dtí Lováin ar lorg pátrúnachta. Bhí sé bocht go leor ar feadh tamaill, agus i Lováin a fuair sé bás.

## Sliocht as “Truagh do bheatha, a bhean a-réir!”

::*Truagh do bheatha, a bhean a-réir!* 
::*an ngoilleann ort féin mar taoi?* 
::*ní chuala féin thuaidh ná theas*
::*leath th'ainnise ar fhear ná ar mhnaoi.*

::*Ar chréatúir dár chruthaigh Dia* 
::*ní chuala riamh leath bhar n-olc;* 
::*don duine is boichte fán ghréin* 
::*ní thiubhrainn féin mo dhéirc thort.*

::*Gach martra dá bhfuilngeann tú,* 
::*gach crádh croidhe, a chúl na sreath,* 
::*dá bhfuilngeadh sibh ar son Dé,* 
::*do rachthá gan péin ar neamh.*

## Nótaí

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Básanna i 1620
Catagóir:Daoine a rugadh i 1550
Dearbhfhorghaill Ní Chonchúir

Bhí **Dearbhfhorghaill Ní Chonchúir** (d’éag 1316) ar an mbeagán ban a luaitear sna hAnnála i dtaca le creachadh agus le ruathar. Rudaí eile a tharraingíonn moladh ar mhná sna hAnnála de ghnáth - carthanacht, cráifeacht, dílseacht agus féile. Is iad na fir a mholtar as crógacht agus as dúil i gcomhrac. 

Iníon Mhaghnusa Ní Chonchúir ba ea Dearbhfhorghaill agus í pósta le hAodh Ó Domhnaill, rí Thír Chonaill. Deir *[[Annála Loch Cé]]* gur áitigh sí ar Aodh críoch Chairbre (i Sligeach) a mhilleadh. Bhailigh sí féin gallóglaigh agus ceithearnaigh de chuid Chlann Mhuircheartaigh agus rinne creachadh ar eaglaisí Dhroim Chliabh.

::1315: *Aodh Ó Domhnaill rí Thíre Chonaill, do theacht i gCairbre, agus críoch Chairbre uile do mhilleadh leis trí chomhairle a mhná .i. iníon Mhaghnusa Uí Chonchúir; agus dul di féin mar aon lena bhfuair sí de ghallóglachaibh agus de Chlainn Mhuircheartaigh faoi theamplaibh Dhroma Chliabh, agus mórán de chléiribh agus de chomharbaibh Dhroma Chliabh do argain léi inti in hoc anno.*

Ina theannta sin, deir *[[Annála na gCeithre Máistrí]]* gur fhostaigh sí gallóglaigh chun Ruairí mac Dhomhnaill Uí Chonchúir a mharú.

::1315: *Ruairí mac Dhomhnaill Uí Chonchúir do mharbhadh le ceitheirn Gallóglach ar fhoráileamh Dhearbhfhorghaille iníne Mhaghnusa Uí Chonchúir a thug urfhochraig dóibh air.*

Luaitear 1316 mar bhliain a báis.

## Nótaí

 

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Éireannaigh mná sa 14ú haois
Tír na Sorcha

Tír choimhthíoch éigin i bhfad ó Éirinn atá i d**Tír na Sorcha** i roinnt scéalta béaloidis Gaeilge. An tSiria atá i gceist i scéalta áirithe.

Luaitear i bhFoclóir an Duinnínigh go bhfuil sé "san Ghréig mhóir", agus gurb é Paimpilonia a príomhchathair agus luaitear gur chóir sin a chur i gcomparáid le Pampelona ar an Arga in Iarthar na Spáinne. Deirtear ann freisin go nasctar é leis an tSiria, an tSín agus an tSualainn chomh maith.

*Tír na Sorcha* a thug Niall Ó Dónaill ar an tSeapáin ina aistriúchán ar *Scairt an Dúchais*. Tuairimíonn roinnt go bhfuil nasc aige le 'Land of the Rising Sun' an Bhéarla.

Sa leabhar 'Eoghan Ruadh Ó Neill' le Seosamh Mac Grianna tá 'rí na Sorcha' aige ar 'rí na Sualainne'.

## Tagairtí

Catagóir:Tíortha
Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Jennifer Whitmore

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála do cheantar Chill Mhantáin í **Jennifer Whitmore**. Tá sí ina ball de na Daonlathaigh Shóisialta ó 2015. Is eolaí agus comhshaolaí í.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i gCill Mhantáin
* Cill Mhantáin (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill na nDaonlathaithe Sóisialta
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Eolaithe Éireannacha
Catagóir:Gníomhaithe timpeallachta
Catagóir:Teachtaí Dála mná
Catagóir:Cill Mhantáin (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chill Mhantáin
Catagóir:Baill den 34ú Dáil