open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Broidtráth

[thumb|Broidtráth i d[Tóiceo.]]

Is é **broidtráth** an tréimhse i rith an lae nuair a bhíonn an líon is mó daoine ag taisteal. De ghnáth ciallaíonn sé nuair atá dúrud daoine ag taisteal ar traein nó nuair atá líon mór gluaisteán ar na bóithre.

Tarlaíonn an tréimhse seo de ghnáth nuair a bhíonn formhór na ndaoine ag taisteal chun oibre, idir a seacht agus a naoi a chlog ar maidin agus ag filleadh abhaile dóibh idir a cúig agus a seacht a chlog um thráthnóna.

Déantar iarracht an líon is mó daoine a iompú in aon dreas amháin. Cuirtear busanna agus traenacha ar fáil níos minicí agus bíonn slí chun seasaimh sna traenacha ionas gur féidir an líon is mó daoine taisteal ar an traein. Maidir leis na daoine a thaistilíonn i ngluaisteáin, craoltar fógraí rialta i dtaca leis an trácht ar an raidió ionas gur féidir foláirimh a thabhairt do thiománaithe. Cabhraíonn na fógraí tráchta seo le tiománaithe bóithre ar a bhfuil an iomarca tráchta orthu nó le háiteanna inar tharla timpistí a sheachaint.

Má bhíonn an iomarca gluaisteán ar bhóthar nó sráid éigin, bíonn tranglam tráchta ann. Ní bhogann na gluaisteáin go tapa agus bíonn dírathú ar na tiománaithe.

Catagóir:Iompar
Bus

thumb|Bus le dhá chlár

Is gluaisteán é **bus** a thaistealaíonn ar bhóithre ina mbíonn slí iontu do líon mór daoine. Iompraíonn busanna daoine i gcathracha agus bailte agus idir chathracha. Is pléascinneall a chuireann bus chun siúl.

Bíonn suíocháin istigh sa bhus ionas gur féidir leis an lucht taistil suí fad is atá siad ag taisteal ar an mbus. Má tá siad ag taisteal achar gearr ar bhus i gcathair, tá slí ann dóibh chun seasamh fad agus atá siad ag taisteal ar an mbus.

Catagóir:Feithiclí bóthair
Chris Watson

Ba pholaiteoir é **John Christian Watson** (nó **Chris Watson**) (circa 9 Aibreán 1867 - 18 Samhain 1941). B'eisean an tríú Príomh-Aire ar an Astráil. Toghadh sa bhliain 1901 é, ach d'éirigh sé as an bpost sa bhliain 1910.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1867
Catagóir:Básanna i 1941
Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
Alfred Deakin

Ba pholaiteoir é **Alfred Deakin** (3 Lúnasa 1856  i stát Victoria - 7 Deireadh Fómhair 1919), ar dhuine de na polaiteoirí ba mhó a bhí taobh thiar de Chónascadh na hAstráile.. Féachtar air mar "athair an náisiúin". B'eisean an dara Príomh-Aire ar an Astráil.  

## Saol
D'oibrigh Deakin mar mhúinteoir agus oide príobháideach chun soláthar dó féin fad a bhí sé ag gabháil don dlí san oíche in Ollscoil Melbourne. 

Tar éis gur glaodh chun Bharra Victoria air sa bhliain 1877, níor éirigh go maith leis mar dhlíodóir ar dtús. Chuaigh sé i muinín na hiriseoireachta agus na polaitíochta ina áit, cé gur fhill sé ar an mBarra ar feadh roinnt blianta sna 1890idí.
clé|mion|1905

### Aturnae Ginearálta
Bhí sé ina Aturnae Ginearálta ar Victoria faoi dhó. Sna 1890í bhí sé ar thús cadhnaíochta na státairí a bhí ag moladh Chónascadh na hAstráile. 

Ag deireadh na ndeich mbliana sin ghlac sé páirt in idirbheartaíocht thábhachtach as ar tháinig teorainn ar achomhairc os comhair na Ríchomhairle in aghaidh chinntí Ard-Chúirt na hAstráile. Mar sin féin, bhí an-tionchar aige ar fhorbairt an dlí san Astráil. 
clé|mion
Tar éis do Chomhlathas na hAstráile teacht ann sa bhliain 1901, ceapadh Deakin ina chéad Ard-Aighne air (1901-1903). Bhí páirt ríthábhachtach aige ag déanamh cinnte de gur achtaíodh an reachtaíocht a chuir Ard-Chúirt na hAstráile ar bun, an rud a bhain sé amach sa pholaitíocht arbh é ba mhó ba chúis mórtais dó. 

### Príomh-Aire
Bhí Deakin ina Phríomh-Aire ar an Astráil trí huaire (1903-1904, 1905-1908 agus 1909-10). 

Sa bhliain 1906, ritheadh reacht chun líon breithiúna na hArd-Chúirte a mhéadú ó thriúr go cúigear (an líon a mhol sé sa bhliain 1902 ach níor éirigh leis). 

Thapaigh Deakin an deis leis na breithiúna A.B. Ó hUiginn agus Isaac Isaacs a chur ar an gCúirt, poist a chóiméad siad go dtí 1929 agus 1930 faoi seach.

### Bás
Tháinig hipirtheannas air agus ansin néaraistéine agus néaltrú soithíoch b'fhéidir.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1856
Catagóir:Básanna i 1919
Catagóir:Dlíodóirí
Catagóir:Príomh-Airí na hAstráile
George Reid

Ba pholaiteoir é ** Sir George Houstoun Reid** (25 Feabhra 1845 - 12 Meán Fómhair 1918). B'eisean an ceathrú Príomh-Aire ar an Astráil, agus an dóú Príomh-Aire déag ar New South Wales.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1845
Catagóir:Básanna i 1918
Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
Andrew Fisher

Ba pholaiteoir é **Andrew Fisher** (29 Lúnasa 1862 - 22 Deireadh Fómhair 1928). B'eisean an cúigiú Príomh-Aire ar an Astráil. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1862
Catagóir:Básanna i 1928
Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
Joseph Cook

Ba pholaiteoir é **Joseph Cook** (7 Nollaig 1860 - 30 Iúil 1947). B'eisean an séú Príomh-Aire ar an Astráil. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1860
Catagóir:Básanna i 1947
Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
Billy Hughes

Ba pholaiteoir é **Billy Hughes** (25 Meán Fómhair 1862 - 28 Deireadh Fómhair 1952). Ba eisean an seachtú Príomh-Aire ar an Astráil.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1862
Catagóir:Básanna i 1952
Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
Stanley Bruce

Ba pholaiteoir é **Stanley Bruce** (15 Aibreán 1883 - 25 Lúnasa 1967). Ba eisean an t-ochtú Príomh-Aire ar an Astráil.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1862
Catagóir:Básanna i 1952
Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
Earle Page

Ba pholaiteoir Astrálach é **Earle Page** (9 Lúnasa 1880 - 20 Nollaig 1961). B'eisean an t-aonú Príomh-Aire déag ar an Astráil. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1880
Catagóir:Básanna i 1961
Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
Arthur Fadden

Ba pholaiteoir é **Arthur Fadden** (13 Aibreán 1894 - 21 Aibreán 1973). B'eisean an tríú Príomh-Aire déag ar an Astráil. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1894
Catagóir:Básanna i 1973
Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
John Curtin

Ba pholaiteoir é **John Curtin** (8 Eanáir 1885 - 5 Iúil 1945). B'eisean an ceathrú Príomh-Aire déag ar an Astráil. Bh sé ina Phríomh-Aire le linn an Dara Cogadh Domhanda. Fuair sé bás agus é fós sa ról.  

Catagóir:Daoine a rugadh i 1885
Catagóir:Básanna i 1945
Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
Frank Forde

Ba pholaiteoir é **Frank Forde** (18 Iúil 1890 - 28 Eanáir 1983). B'eisean an cúigiú Príomh-Aire déag ar an Astráil. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1890
Catagóir:Básanna i 1983
Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
Ben Chifley

Ba pholaiteoir é **Ben Chifley** (22 Meán Fómhair 1885 - 13 Meitheamh 1951). B'eisean an séú Príomh-Aire déag ar an Astráil.
 

{{Síol-au

Catagóir:Daoine a rugadh i 1885
Catagóir:Básanna i 1951
Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
Harold Holt

Ba pholaiteoir é **Harold Holt** (8 Lúnasa 1908 - 17 Nollaig 1967). B'eisean an seachtú Príomh-Aire déag ar an Astráil. 

Bhí  Holt ag cleachtadh mar aturnae ar feadh na mblianta fada sular éirigh sé ina phríom-aire. D'imigh sé gan tásc ná tuairisc agus é ag snámh san fharraige ar  17 Nollaig 1967. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1908
Catagóir:Básanna i 1967
Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
James Scullin

Ba pholaiteoir é **James Scullin** (18 Meán Fómhair 1876 - 28 Eanáir 1953). B'eisean an naoú Príomh-Aire ar an Astráil. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1876
Catagóir:Básanna i 1953
Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
Joseph Lyons

Ba pholaiteoir é **Joseph Lyons** (15 Meán Fómhair 1879 - 7 Aibreán 1939). B'eisean an deichiú Príomh-Aire ar an Astráil. Bhí sé in oifig ó 1932 go dtí an lá a fuair sé bás i 1939.  

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1879
Catagóir:Básanna i 1939
Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
John McEwen

Ba pholaiteoir é **John McEwen** (29 Márta 1900 - 20 Samhain 1980). B'eisean an t-ochtú Príomh-Aire déag ar an Astráil. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
Catagóir:Básanna i 1980
Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
John Gorton

Ba pholaiteoir é **Sir John Gorton** (9 Meán Fómhair 1911 - 19 Meitheamh 2002). B'eisean an naoú Príomh-Aire déag ar an Astráil. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1911
Catagóir:Básanna in 2002
Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
William McMahon

Ba pholaiteoir é **Sir William McMahon** (23 Feabhra 1908 - 31 Márta 1988). B'eisean an fichiú Príomh-Aire ar an Astráil. 

## Príomh-Aire (1971–1972)

Taispeánann cáipéisí dírangaithe gur chuidigh an Astráil leis an Ghníomhaireacht Faisnéise Coiriúla (Béarla: *Central Intelligence Agency*) i gcoinne Salvador Allende na Sile.
Cheadaigh an t-iar-Phríomhaire Liobrálach Billy McMahon iarratas ón ghníomhaireacht spiaireachta chun oibríochtaí ceilte a dhéanamh sa tSile, beart a chuir Gough Whitlam ar ceal níos déanaí.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1908
Catagóir:Básanna i 1988
Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
Gough Whitlam

Ba pholaiteoir é **Edward Gough Whitlam** (11 Iúil 1916 – 21 Deireadh Fómhair 2014). B'eisean an t-aonú Príomh-Aire is fiche ar an Astráil. 

## Saol
clé|mion|Royal Australian Air Force, 1942
Bhí athair agus mac le Whitlam ina ndlíodóirí móra le rá — Fred Whitlam (Aturnae na Corónach, 1936 go 1949) agus Tony Whitlam QC (breitheamh de Chúirt Fheidearálach na hAstráile, 1993 go 2005). Bhí Fred Whitlam chun tosaigh agus cosaint idirnáisiúnta ní b'éifeachtaí ar chearta an duine a chur chun cinn agus bhí tionchar láidir aige ar na luachanna agus tuairimí a bhí ag a mhac.
clé|mion|Teaghlach Gough Whitlam, 1954
Céimí sna healaíona agus sa dlí, glaodh chun an bharra Gough Whitlam air sa bhliain 1947 tar éis dó a bheith in Aerfhórsa Ríoga na hAstráile le linn an Dara Cogadh Domhanda. Ball de Theach na nIonadaithe as Werriwa (NSW) ó 1952 go 1978, bhí sé ina cheannaire ar Pháirtí Lucht Oibre na hAstráile ó 1967 go 1977 agus ina Phríomh-Aire ar an Astráil ó 1972 go 1975. Bhí tionchar ag gairm bheatha Whitlam mar dhlíodóir ar a shaol polaitíochta agus ar an dearcadh a bhí aige maidir le athchóiriú an bhunreachta agus ceisteanna mar sin. 

D'éag Gough Whitlam ar 21 Deireadh Fómhair 2014, agus é 98 bliana d'aois. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1916

Catagóir:Básanna in 2014
Catagóir:Príomh-Airí na hAstráile
Fuaidreán maighnéadach

thumb|Carbón pirealaíoch ag fuaidreán.
Is dóigh é **fuaidreán maighnéadach** chun ní a chuir ag fuaidreán gan tacaíocht ar bith seachas réimsí maighnéadacha. Baintear feidhm as brú maighnéadach chun gníomhú in aghaidh an dhomhantarraingt. Baintear leas as fuaidreán maighnéadach chun traenacha nua a chur ag gluaiseacht.

Catagóir:Maighnéadas
An Taoille Tuile

Gearrscéal Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain é **An Taoille Tuile**. Foilsíodh é sa chnuasach An Braon Broghach. 

## Imeachtaí an Scéil

Tosaíonn an scéal le Mairéad gan a bheith ag iarraidh éirí san adhmhaidin. Deirtear linn go bhfuil sí fillte ar Éirinn le tuairim is dhá mhí, agus go raibh sí ag obair le deich mbliana roimhe sin i Nua-Eabhrac, áit a raibh sí ag obair go crua le filleadh ar Phádraig fear a diongbhála. Tá máthair Phádraig sa tigh chomh maith agus deir sí le Mairéad éirí. Fágann Mairéad is Pádraig an teach roimh dó bheith geal, is casann siad ar na Loideánaigh ag dul chun na trá. Tá feamainn an chladaigh le baint acu i gcomhpháirt agus tá an Loideánach féin rud beag míshásta go bhfuil sí mall chun na trá cé go gcuireann sé seo in iúl trí dhiabhlaíocht. Is léir nach bhfuil Mairéad ró-eolach ar chúrsaí feamainne ach beartaíonn sí gur mithid di tabhairt faoin gcineál seo sclábhaíochta athuair. *‘Ón tríú cliabh amach b’fhacthas do Mhairéad go raibh na Loideánaigh ag moilleadóireacht d’aon uaim le fanacht léi féin’* Is go ciotach a bhíonn Mairéad i mbunoibre is gearann sí féin ar fhuinín feamainne. Deir Cáitín Loideáin gurbh fhearr léi bheith i Meiriceá is smaoiníonn Mairéad ar cheannaí siopa i mBrooklyn a bhí ‘ag tóint phósta uirthi’ thall ach coinníonn sí cúl ar a cuid cainte. Tá ar an meitheal na ‘clocha a fheannadh’ agus iad ag obair i gcoinne na farraige. Tar éis na feannta tosaíonn na mná ar tharraingt na feamainne. Ní go rómhaith atá Mairéad ag an obair seo is tosaíonn na fir ag tarraingt ar eagla go sciobfadh ‘an taoille tuile’ a bhfuil bainte acu. Éiríonn Pádraig feargach léi is lena cuid oibre. 

*‘Fág mo bhealach [… ] Glór borb coimhthíoch. Glór ó ríocht eile thar is ríocht na litreach éagaoineach, thar is ríocht an chumainn chluana, ríocht na ceannadhairte.’*

## Aistriúcháin

Aistríodh an scéal seo go Béarla sa leabhar The Road to Brightcity le hEoghan Ó Tuairisc faoin teideal *[[An Taoille Tuile|Floodtide]]*. D'fhoilsigh Poolbeg Press Bhaile Átha Cliath é sa bhliain 1981.

## Tagairtí

Catagóir:Gearrscéalta le Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Aistriúcháin
Catagóir:Gearrscéalta Gaeilge
Bearna mhíl

Míchuma forbartha ó bhroinn sna beola is ea **bearna mhíl** a fhágann poll sa bheol. Bearna mhíl a thugtar air toisc go bhfuil cosúlacht idir é is an chuma a bheadh ar ghiorria. Tá leaganacha cosúla leis seo i dteangacha eile, mar shampla sa Bhéarla *Hare lip* a thugtar air (Cheiloschisis an t-ainm atá air chomh maith).

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Míchumas
Catagóir:Aghaidh
Catagóir:Béal
Catagóir:Leanaí
Barbed Wire

Aoir dheilgneach ar lucht na Gaeilge in Éirinn é ***Barbed Wire*** (Gaeilge: Sreangán Deilgneach) a scríobh Máirtín Ó Cadhain. Déanann sé ceap magaidh de dhaoine a bhí i ngluaiseacht athbheochana na Gaeilge; polaiteoirí, agus eile gona bhféasóga agus a gcroiméil éagsúla. D'fhoilsigh Coiscéim an leabhar i mBaile Átha Cliath sa bhliain 2002.

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalta le Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Úrscéalta Gaeilge
Catagóir:Úrscéalta Éireannacha
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2002
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2000idí
Tnúthán an Dúchais

Gearrscéal Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain é ***Tnúthán an Dúchais*** a foilsíodh in *[[An Braon Broghach]]*. 

## Plota

Titeann de chrannaibh ar Cholm Cháit Anna, duine a bhfuil an-mhí-ádh air, gan filleadh ar fhód a dhúchais. Faigheann sé bás de angina pectoris nó taom croí dar le breith choiste an chróinéara, ach tugann reacaire an scéil *tnúthán an dúchais* mar leagan eile ar an méid a bhain dó. Dar le roinnt léirmheastóirí tá an scéal seo níos simplí ná scéalta eile sa chnuasach.

## Féach Freisin

* Scéim phirimide

## Tagairtí

Catagóir:Gearrscéalta Gaeilge
Catagóir:Gearrscéalta le Máirtín Ó Cadhain
Albany, Nua-Eabhrac

Príomhchathair Stát Nua-Eabhrac i SAM is ea **Albany**, suite 150 míle slí (240 km) ó thuaidh de Chathair Nua-Eabhrac ar an mbruach thiar den Abhainn Hudson. Bhí 93,539 duine ina gcónaí in Albany sa bhliain 2008 de réir meastachán Bhiúro an Daonáirimh, a mheas freisin (2009) go raibh 857,592 duine ina gcónaí sa cheantar uirbeach ar fad. Ceantar an Phríomhbhaile ("Capital District") a thugtar ar Albany in éineacht le roinnt cathracha atá ina aice, dála Troy agus Schenectady.

Chuir na chéad Eorpaigh fúthu san áit a bhfuil Albany anois sa bhliain 1614, sular bunaíodh Nua-Amstardam (Cathair Nua-Eabhrac inniu). Tá Albany ar na bailte is sine de chuid lonnaíochtaí na 13 coilíneacht i Meiriceá. Na hOllannaigh a bhunaigh Albany mar ionad trádála leis na hIndiaigh Mheireacánacha, ag cur Dúnfort Nassau ar bun sa bhliain chéanna úd agus Dúnfort Oráiste sa bhliain 1624. Spreag trádáil na bhfionnadh fás daonra timpeall Dúnfort Oráiste; Beverwijck a tugadh ar an tsráidbhaile seo. Nuair a ghabh na Briotanaigh an baile sa bhliain 1664, bhaist siad as an nua é in onóir Diúc Albany (Séamas III, Rí na nAlbanach ní ba dhéanaí). As "Albain" a tháinig an t-ainm "Albany".

Bunaíodh Albany san áit ina bhfuil sí mar níorbh fhéidir seoladh i mbád ar an Hudson mórán níos faide ná sin isteach sa tír. Thugadh na hIndiaigh a gcuid seithí ainmhithe go hAlbany agus cuireadh na seithí ar bord longa ansin don turas fada go dtí an Eoraip. D’éirigh suíomh Albany ní ba thábhachtaí go fóill de réir mar a tógadh canálacha agus iarnróid a cheangail an chathair le háiteanna níos faide anonn in aghaidh an lae. Le hoscailt an Chanáil Erie, bhí feirmeoirí i Meániarthar Mheiriceá ábalta a gcuid cruithneachta a chur, bealach Albany, chuig margaí i gCathair Nua-Eabhrac agus in áiteanna eile in oirthuaisceart na tíre. Cuireadh beoir, adhmad, foilseacháin, agus earraí iarainn chuig an saol mór tríd Albany chomh maith.

Bronnadh cairt chathrach ar Albany sa bhliain 1686 agus rinneadh príomhchathair an stáit di sa bhliain 1797. San fhichiú haois, osclaíodh ceann de na chéad aerfoirt ar domhan in Albany. Tháinig athrach mór ar chuma na cathrach sna 1960idí i ndiaidh tógáil an Empire State Plaza agus campas de chuid SUNY, Ollscoil Stát Nua-Eabhrac. Ba faoi stiúradh an Ghobharnóir Nelson Rockefeller a tharla an chuid ba mhó den fhorbairt seo. Bhunaigh William Kennedy, scríbhneoir, a chuid ficsin ar shaol mhuintir Albany. 

Catagóir:Cathracha móra i Nua-Eabhrac (stát)
Catagóir:Príomhbhailte na gContaetha sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Príomhchathracha na SAM
An Bhliain 1912

Gearrscéal Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain é **An Bhliain 1912** a foilsíodh in *[[An Braon Broghach]]*. 

## Imeachtaí an Scéil

Scéal é seo a thosaíonn le trunc cailín a bheidh ag tabhairt aghaidhe ar Mheiriceá gan mhoill. Cuireann an trunc as do mháthair an chailín. Níl an mháthair ag iarraidh go rachaidh sí. Tugann sí comhairle don iníon ach goilleann a himeacht uirthi go mór. Bíonn cóisir imeachta ann agus daoine ag fágáil céad slán aici, is feiceann an mháthair go bhfuil grá ag a hiníon do Phádraigín Pháidín, is feictear di gur fada an lá ó fheicfidh sí a hiníon. Ríomhtar scarúint thruamhéileach beirte is an iníon lán den bhuairt is den dóchas araon.

## Aistriúcháin

Aistríodh an scéal seo go Béarla sa leabhar *[[The Road to Brightcity (Cnuasach gearrscéalta)|The Road to Brightcity]]* le hEoghan Ó Tuairisc faoin teideal "The Year 1912". D'fhoilsigh Poolbeg Press i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1981 é.

## Tagairtí

Catagóir:Gearrscéalta le Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Aistriúcháin
Catagóir:Gearrscéalta Gaeilge
An Bóthar go dtí an Ghealchathair

Gearrscéal Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain é **An Bóthar go dtí an Ghealchathair** a foilsíodh in *[[An Braon Broghach]]*. 

## Imeachtaí an Scéil

Dúisíonn Bríd ag tús an scéil seo is a fear á brú amach ón leaba. Tá sé go han-mhoch ar maidin mar tá uirthi dul chuig Gaillimh (an Ghealchathair) le him is uibheacha a dhíol ann. Tá Bríd sa bhaile ina bhfuil sí le beagnach cúig bliana ach braitheann sí nach bhfuil aithne rómhaith aici ar mhuintir na háite. Buaileann sí bóthar ar an naoi míle Éireannacha atá roimpi ag súil go bhfaighidh sí síob ar an mbealach. Níl fonn uirthi bheith ag siúl le duine eile mar gur lú an dóchúlacht go dtabharfaí síob do bheirt agus nach bhfuil airgead aici le híoc as. Casann sí ar Liam an táilliúir a bhfuil airgead amuigh aige uirthi. Braitheann sí crua an saothar an siúl leis an gcléibh is samhlaíonn sí bás anróiteach a fháil ar an mbóthar agus a dhéanfadh a fear is a ngasúir dá huireasa. 

*Do Bhríd agus dá liachtaí Bríd léi ba Via Dolorosa gach míle, ba Gethsemene gach troigh, ba Úll na hAithne a chúiteofaí le hallas, imní, angar agus umhlacht gach cloch…*

Smaoiníonn sí ar na fadhbanna airgid atá acu, is ansin ar fhir eile, a bhfuil cónaí orthu níos gaire don chathair agus an laghdú turais a bheadh uirthi dá mba rud é go raibh de ‘ádh’ uirthi iad a phósadh. Tagann sí suas le Peigín Nora, is scoitheann cuid mhaith carranna iad ach ní éiríonn léi síobadh a fháil. Agus í ag teacht isteach sa chathair éiríonn sí dóchasach cé go mbeidh uirthi an turas a dhéanamh arís is arís eile. 

*‘Chuimhnigh sí go gcaithfeadh sí iad a dhéanamh arís agus arís agus arís eile.[...] Ach bhí siad déanta aici inniu agus b’údar dóchais é sin’* 

## Aistriúcháin
Aistríodh an scéal seo go Béarla sa leabhar The Road to Brightcity le hEoghan Ó Tuairisc faoin teideal *[[The Road to Brightcity (Cnuasach gearrscéalta)|The Road to Brightcity]]*. D'fhoilsigh Poolbeg Press Bhaile Átha Cliath sa bhliain 1981 é.

## Féach freisin
* Gearrscéalaíocht Ghaeilge na Ré seo
* Litríocht na Gaeilge

## Tagairtí

Catagóir:Gearrscéalta le Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Aistriúcháin
Catagóir:Gearrscéalta Gaeilge
Priscianus Caesariensis

Ba ghramadóir Laidine é **Priscianus Caesariensis**, ar a dtugtar go minic **Priscin**. Scríobh sé an leabhar **' ("Bunús na gramadaí") ar an ábhar. Bhí an téacsleabhar seo ina chaighdeán chun staidéar a dhéanamh ar an Laidin le linn na [[An Mheánaois|Meánaoiseanna]] agus sholáthair sé an t-amhábhar le haghaidh an réimse staidéir “[[gramadach thuairimeach]]”.

== Beathaisnéis ==

Níl mórán eolais againn faoi shaol Phriscian. Ba de shliocht na Gréige é, agus rugadh agus tógadh é i Caesarea ([[Cherchell]] an lae inniu, [[an Ailgéir]]) príomhchathair an chúige Rómhánaigh [[Mauretania Caesariensis]]. Dar le [[Cassiodorus]], mhúin sé Laidin i [[Cathair Chonstaintín|gCathair Chonstaintín]]. I measc a mhionoibreacha tá an [[dán molta]] ([[Sean-Ghréigis]]: πανήγυρις (panégyris)) chuig [[Anastasius]] (491-518), scríofa sa bhliain 512 (circa), a chuidíonn linn a thréimhse a fháil amach. Ina theannta sin, tá foscript sna lámhscríbhinní **' a thugann le fios gur chóipeáil Flavius Theodorus, a bhí ina chléireach san rúnaíocht impiriúil, an obair (526, 527).

## Tagairtí

Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht Bhiosántach
Catagóir:Scríbhneoirí na Sean-Róimhe
Catagóir:Teangeolaithe
Luca della Robbia

thumb|"Cantoria del Duomo di Firenze" (áiléar amhránaíochta) (1431-1438), Museo dell'Opera del Duomo, Flórans
Dealbhóir, ceirmeoir agus gabha buí Iodálach ba ea **Luca della Robbia** (Flórans, 1400 circa – Flórans, 1481).

Catagóir:Básanna i 1481
Catagóir:Daoine a rugadh sna 1400í
Catagóir:Dealbhóirí Iodálacha
Athnuachan

Úrscéal Gaeilge de chuid an scríbhneora Éireannaigh Máirtín Ó Cadhain é ***[[Athnuachan]]***. Bronnadh duais Oireachtais air sa bhliain 1951, ach fágadh gan foilsiú é go dtí 1995 uair a d'fhoilsigh Coiscéim é. Breandán Ó Doibhlin a chuir in eagar. Is le hIontaobhas Uí Chadhain an cóipcheart.

Úrscéal é a scríobhadh timpeall an ama chéanna a scríobhadh *[[Cré na Cille]]*. Is cosúil nár theastaigh ón gCadhnach go bhfoilseofaí an t-úrscéal le linn a shaoil ar an uair gur bhunaigh sé an príomhcharachtar ann, Beartla Mór, ar a uncail féin. Baineann an scéal le fear galareaglach a shíleann go bhfuil galair iomadúla air, agus téann stócaigh na comharsanachta i dtír air ag moladh gach leigheas faoin spéir dó, gach ceann acu níos áiféise ná an ceann roimhe. Tá an greann agus an trua ina orlaí tríd.

## Féach freisin
* *[[An Dochtúir Áthas]]*

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalta le Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Úrscéalta Gaeilge
Catagóir:Úrscéalta Éireannacha
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1995
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1990idí
Cherchell

Is calafort mara i gCúige Tipaza, an Ailgéir, 80 ciliméadair siar ó Chathair na hAilgéire é ** Cherchell** (*níos sine "Cherchel"*, Araibis: شرشال). Is suíochán ceantair (*chef-lieu de daïra*) é den Cheantar Cherchell. Sa bhliain 1998, bhí daonra de 24,400 aige.

Catagóir:An Ailgéir
Catagóir:Comúin na hAilgéire
Tromsø

Cathair i dTuaisceart na hIorua é **Tromsø** (IPA: , Fionlainnis: *Tromssa*, Laplainnis: *Romsa*), agus is é príomhchathair an chúige úd *Troms fylke* é. Ar an 1 Eanáir 2010 bhí 67,230 duine ina gcónaí sa chathair agus sa limistéar a bhaineann léi. 

Téann an t-áitreabh daonna san áit naoi míle bliain siar, ach maidir leis an gcathair atá ann inniu, d'fhorbair sí timpeall na heaglaise a tógadh ansin sa bhliain 1252. Is é an t-ainm a baisteadh ar an eaglais ná *Santa Maria iuxta paganos*, nó Eaglais Mhuire in aice leis na Págánaigh. Tógadh balla mór cosanta timpeall na heaglaise le hionsaithe na Laplannach is na bhFionlannach a stopadh, agus iarsmaí den bhalla fágtha le feiceáil i gcónaí.

Sa bhliain 1794 bronnadh pribhléidí cathartha ar an áit, ach san am sin féin ní raibh ann dáiríribh ach sráidbhaile beag. Sa naoú haois déag, áfach, bunaíodh monarchana agus tháinig borradh faoi shaol eacnamaíochta an cheantair. Tógadh an chéad mheánscoil sa bhliain 1848, agus sa bhliain chéanna cuireadh longcheárta ar bun i dTromsø.

I ndeireadh na naoú haoise déag, bhí an chathair iompaithe ina lárionad tábhachtach trádála, agus maidir leis na taiscéalaithe a thug cuairt ar an bPol Thuaidh, ba í an chathair seo an bhunáit as ar thug siad aghaidh ar an gceann scríbe. Ina measc sin bhí Umberto Nobile, Roald Amundsen, agus Fridtjof Nansen.


Catagóir:Cathracha na hIorua
Gabha buí

[right|thumb|Torc óir Ceilteach a bhfuarthas i [Glauberg|nGlauberg, sa Ghearmáin ]]Is éard is **gabha buí** nó *gabha óir* uaireanta ann ná gaibhneoir a oibríonn go speisialta le hór agus miotail lómhara eile. Níor athraíodh teicnící an ghabha ó chianaimh. Sa lá atá inniu ann, bíonn gaibhneoirí gann go leor ar an dtalamh. Sa chomhthéacs stairiúil, rinne gabha óir freisin cuacha, cothromáin, trinsiúrí, gréithe maisiúla agus fóinteacha, earraí searmanacha agus reiligiúnacha, ach laghdaigh praghsanna éiritheacha an mhiotail lómhair déantúsaíocht na n-earraí ar mhórchóir.

Catagóir:Ceardaithe

Catagóir:Stair na baincéireachta
Catagóir:Déanamh seodra
Monál Himiléach

Is cineál éin é an **monál Himiléach** (*Lophophorus impejanus*) ar a dtugtar **Piasún Impeyach** nó ***Danphe*** freisin. Is ball den ghéineas Lophophorus (ón nGréigis - 'an té a bhfuil círín air') den fhine na bpiasún *Phasiandiae*. Is é an t-éan náisiúnta de Neipeal é agus an t-éan stáit de Uttarakhand san India.

150px|thumb|left|Cearc an Mhonáil
Rinneadh suirbhé le deireanas in Arunachal Pradesh a nocht cineál nua de Lophophorus, ach ní léir go fóill an speiceas nua é nó fospeiceas den Mhonál Sclater. Níl fianaise mhaith ann go bhfuil fospeiceas ag an Monál Himiléach, ach léiríonn roinnt fiosrúchán le deireanaí nach bhfuil an paiste bán ar dhroim íochtarach an Mhonáil Himiléach fhireannaigh in iarthuaisceart na hIndia, mar atá go coitianta in áiteanna eile. Chomh maith leis seo, is glaise é brollach an éin sa cheantar seo. B’fhéidir go bhfuil an dara fospeiceas ann mar sin.

Baisteadh an t-ainm déthéarmach orthu in ómós do Mhary Impey, bean chéile Phríomh-Bhreitheamh Bheangál, Elijah Impey.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Dobhrán muirí

Mamach neamhchoitianta, de theallach na n-easóg (Mustelidae), atá dúchasach do chóstaí thuaidh an Aigéin Chiúin is ea an **dobhrán muirí**. Maireann sé an chuid is mó den am san uisce. An fionnadh tiubh inslithe, an cholainn níos leithne ná dobhrán an uisce úir, na cosa tosaigh beag gan mhogaill. Itheann sé éisc shliogánacha. Snámhann sé ar a dhroim ar uachtar an uisce le cloch ar a chliabhrach, agus briseann a chreach ar an gcloch seo. Bhí sé gar do bheith imithe i léig, ach cosnaítear é in áiteanna áirithe anois.

## Tagairtí

Catagóir:Mustailid
Seán Ó hAdhmaill

Rugadh Seán i 1982 in Iarthar Bhéal Feirste.
D'fhreastail sé ar Mheánscoil Feirste agus bhain sé céim amach le Fiontar in Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath. 
Toghadh é mar bhall de Choiste Ghnó Chonradh na Gaeilge go bliantúil ó bhí 2006 ann.
Tá sé ag obair mar Oifigeach Forbartha le Forbairt Naíonraí Teoranta anois.
Roth lústair

mion|Roth lústair
Is inneall a chasann é **roth lústair**, atá ceangailte le réad a rothlaíonn. Bíonn siad ann ionas go mbeidh an réad níos táimhe. Maolaíonn sé caisí reatha san inneall atá ag casadh. Cinntíonn sé go mbíonn an ais ag casadh i ngluaiseacht rialta.

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóireacht mheicniúil
Catagóir:Teicneolaíocht innill
Narbhal

Ainmhí is ea an **narbhal**. Is iad an narbhal agus an míol mór ainmhí gaolmhara.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Mauretania Caesariensis

[thumb|300px|[Impireacht na Róimhe|An Impireacht Rómhánach i am an t-impire Haidrian (a rialaigh ó 117 go dtí 38 AD), a léiríonn, san [Afraic Thiar Thuaidh, an cúige impiriúil de 'Mauretania Caesariensis' (An Ailgéir)]]
Ba chúige Rómhánach é **Mauretania Caesariensis** lonnaithe san Afraic thiar thuaidh. Ba é an cúige Rómhánach is faide siar é, suite den chuid is mó san Ailgéir faoi láthair, lena phríomhchathair ag *Caesaria* (mar sin, an t-ainm *Caesariensis*; ar cheann de go leor cathracha le hainm bréige impiriúil a rinneadh teideal as), anois Cherchell.

## Féach freisin

* An Mháratáin, an tír (Mauritania)

## Tagairtí
 

Catagóir:Cúigí na Sean-Róimhe
Catagóir:Cúigí na hImpireachta Biosántaí
Catagóir:Stair na Máratáine
Catagóir:Stair na hAfraice Thuaidh
Catagóir:Stáit agus críocha a bunaíodh sa 1ú haois
Catagóir:An tSean-Róimh
Catagóir:An Ailgéir
Catagóir:1ú haois
Catagóir:Afraic Thuaidh
Rón fionnaidh Oileáin Juan Fernandez

Ainmhí is ea an **rón fionnaidh Oileáin Juan Fernandez**. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Eite-chosaigh
Gluaiseacht na Gaeilge, Gluaiseacht ar strae (paimfléad)

Paimfléad faoi pholaitíocht theanga na Gaeilge atá in ***Gluaiseacht na Gaeilge, Gluaiseacht ar strae*** atá bunaithe ar léacht a thug Máirtín Ó Cadhain uaidh i Lúnasa na bliana 1969. D'fhoilsigh an grúpa stocaireachta Misneach é. San óráid, deir sé le Gaeilgeoirí páirt a ghlacadh in 'Athghabháil na hÉireann'. Is ón bpaimfléad seo a thagann a ráiteas cáiliúil: *Arm cathartha Gaeilgeoirí ar son na Gaeilge agus ar son na hÉireann a theastaíos anois*. Is ann a deir sé gurb é *dualgas lucht na Gaeilge a bheith ina sóisialaigh* freisin.

Rinne Páirtí Cumannach na hÉireann aistriúchán go Béarla air dar teideal *The Irish Language Movement, a Movement Astray*. Seósamh Ó Díochan a d'aistrigh.

## Féach freisin
* Leagan scanáilte den phaimfléad https://irishcitizenarmy.tripod.com/gluaiseacht/gluaiseacht.html
* Aistriúchán go Béarla https://conor-mccabe.com/2023/01/31/mairtin-o-cadhain-the-language-movement-a-movement-astray-1969-trans-1970/

Catagóir:Leabhair le Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Paimfléid
Catagóir:Paimfléid i nGaeilge
Catagóir:Gluaiseacht Athbheochana na Gaeilge
Catagóir:Léachtaí
Pangailin

Ainmhí is ea an **phangailin**. Tá an speiceas seo (*Manis*) ina chónaí san Áise, go háirithe san India agus sa tSín, agus oirdheisceart na hÁise. Tá siad gaolmhar leis an arcán talún, an t-armadailín, an t-alpaire seangán, agus an spadán. Itheann siad feithidí agus tá crúba móra acu a úsáideann siad chun briseadh isteach i neadacha na bhfeithidí. Caitheann siad a saol sna crainn ag lorg bia. Tá siad clúdaithe le gainní crua. Úsáideann siad na gainní seo mar armúr in aghaidh creachadóirí a chuireann bagairt orthu.    

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Páirtí Cumannach na hÉireann

Páirtí beag Marxach-Leiníneach uile-oileánda é **Páirtí Cumannach na hÉireann** (Béarla: *The Communist Party of Ireland* nó *CPI*) a bunaíodh sa bhliain 1933.  

Ní raibh an páirtí Cumannach riamh mór in Éirinn ná níor imir sé tionchar mór ar chúrsaí polaitíochta. Fuair na baill sásamh as a bheith mar chuid de ghluaisteacht mhór dhomhanda, gluaiseacht a n-éireodh léi athruithe chun feabhais a dhéanamh, dar leo. 

## Stair
Rinneadh Páirtí Sóisialach na hÉireann, páirtí eile a bhíodh ann roimhe, a athainmniú mar **Páirtí Cumannach na hÉireann** (nó *Communist Party of Ireland*) sa bhliain 1921 tar éis dó cleamhnacht a dhéanamh leis an Idirnáisiúnaí Commanach nó an *Communist International* ach díscaoileadh é sa bhliain 1924. Bunaíodh PCÉ an lae inniu sa bhliain 1933 ag Grúpaí na n-Oibrithe Réabhlóideacha. 

### Olltoghchán 2016

## Naisc sheachtracha

* *Reds na hÉireann*,  clár TG4

## Tagairtí

Catagóir:Cumannachas
Catagóir:Eagraíochtaí sóisialacha in Éirinn
Catagóir:Eoraisceiptigh
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1921
Catagóir:Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Páirtithe polaitíochta i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Poblachtachas na hÉireann
Tomás Bairéad

Údar agus náisiúnaí Éireannach ba ea **Tomás Bairéad** (1893 – 1973).

## Beathaisnéis
Rugadh Bairéad, mac le scológ, i ngiorracht do Mhaigh Cuilinn Contae na Gaillimhe. Liostáil sé le hÓglaigh na hÉireann sa bhliain 1913 agus bhí ina óglach de chuid Arm Poblachtach na hÉireann go gairid ina dhiaidh sin. Na chéad scríbhinní dá chuid atá againn is sa *[[The Galway Express]]* sa bhliain 1918 a foilsíodh iad. Sa bhliain 1922 chuaigh sé leis an *[[Irish Independent]]*, áit a mbíodh sé ag scríobh ar chúrsaí polaitíochta, is bhí sé ina eagarthóir ar an nuachtán níos faide anonn sa bhliain 1945. Agus é ag obair leis an *[[Irish Independent]]* bronnadh Duais Acadamh Litríochta na hÉireann air sa bhliain 1938. Chum Bairéad a chineál féin gearr-scríofa. D'áitigh dlúthchara dá chuid Máirtín Ó Cadhain air cúl a thabhairt do an hÓglaigh le luí isteach i gceart ar an scríbhneoireacht.

## Foilseacháin
Foilsíodh cnuasach litreacha idir é féin is Ó Cadhain faoin teideal *[[As an nGéibheann: litreacha chuig Tomás Bairéad]]* sa bhliain 1973.

## Féach Freisin
* Ciáran Bairéad
* Thomás Bairéad

## Tagairtí

Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Catagóir:Eagarthóirí Éireannacha
Catagóir:Gearrscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Ficsean Gotach
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine as Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1893
Catagóir:Básanna i 1973
Cearnóg Tahrir

Is cearnóg í **Cearnóg Tahrir** atá suite i gceartlár Caireo.  

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Caireo
Bandacút stríocach iartharach

Ainmhí is ea an **bandacút stríocach iartharach** (*Perameles bougainville*). Dúchasach do dhá áit san Astráil atá scartha óna chéile (is é sin ceantar amháin i lár na tíre agus ceann eile ar an gcósta thiar). Mamach atá ann. 

Éiríonn sé gníomhach le dul faoi na gréine. Is sealgaire aonarach é. Itheann sé feithidí, damháin alla agus péisteanna chomh maith le corrfhréamh.

## Naisc sheachtracha
*Cur síos ag Australianfauna.com, arna rochtain ar 12 M.F. 2019

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Apatosaurus

Ba dhineasár ollmhór é **an t-apatasár** (géineas ***Apatosaurus***). Bhí cónaí ar an dineasár seo i Meiriceá Thuaidh agus mhair sé ag an am céanna le *[[Diplodocus]]*, *[[Allosaurus]]*, agus *[[Steigeasár|Stegosaurus]]*. Meastar gur ith sé fásra timpeall ar locha is corcacha. Bhí sé ceathairchosach, agus bhí na géaga cosúil le colúin, na géaga deiridh níos faide ná na géaga tosaigh. Bhí an t-eireaball cosúil le lasc, an muineál an-fhada, an bhlaosc le haghaidh chlaonta. Faightear iarsmaí ón tréimhse Iúrasach uachtarach i gColorado. Thugtaí an *brontasár* air tráth.  

## Tagairtí

Catagóir:Dineasáir
Steigeasár

Ba dhineasár mór é an **steigeasár** a mhair le linn na tréimhse Iúrasaí. Ba é an ball is mó dá mhuintir é.  Luibhiteoir a bhí ann agus d’úsáideadh sé a eireaball spíceach chun é féin a chosaint ó chreachadóirí. Chomh maith leis sin bhí plátaí dronuilleogacha ag rith síos a droim*.* Bhí sé naoi méadar ar fhad agus suas le seacht thonna meáchain. Chuaigh sé in éag ag deireadh na tréimhse Iúrasach. Faightear iontaisí an dineasáir seo i Meiriceá Thuaidh agus san Eoraip. Mhair sé le dineasáir eile ar nós Apatosaurus, Diplodocus agus Allosaurus. Tá sé ar cheann de na Dineasáir is cáiliúla agus is inaitheanta.      

## Tagairtí

Catagóir:Dineasáir
Veileasaraptar

Ba dhineasár beag é an **veileasaraptar**. Creachadóir a bhí ann agus d'itheadh sé ainmhithe beaga. Bhí cónaí air in oirthear na hÁise. Bhí sé dhá mhéadar ar fhad agus bhí cóta cleití air. Bhí dlúthbhaint acu leis na héin. Tá sé ar cheann de na dineasáir is cáiliúla, mar gheall ar an scannán Jurassic Park go háirithe.  

## Tagairtí

Catagóir:Dineasáir
Aircéipteiric

An t-éan iontaisithe is seanda a fhaightear ón tréimhse Iúrasach san Eoraip. Aithnítear í óna cleití is a cnámh uchta (an cnáimhín súgach). Difriúil ó éin nua-aoiseacha de bharr a hairíonna péistiúla, cosúil le heireaball fada cnámhach, bunaithe ar veirteabraí, 3 mhéar le hingne ar a sciatháin, agus fiacla géara sa dá ghiall. Tuigtear go raibh sí in ann eitilt timpeall 147 milliún bliain ó shin. Níl ach 7 sampla ar eolas ar fud an Domhain. 

## Tagairtí

Catagóir:Dineasáir
Binn Ghulbain

Sliabh i gContae Shligigh is ea **Binn Ghulbain** (526 m). 

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Bó mhara

Ainmhí is ea an **bhó mhara**. Is mamach í sa ghéineas *Trichechus* i bhfine na Trichechidae. Tá na trí speiceas den bhó mhara ar an saol.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Cnoc Maol Réidh

Sliabh i gContae Mhaigh Eo is ea **Cnoc Maol Réidh** (814 m). Tá sé ar an sliabh is airde i gCúige Chonnacht. Is mór an tóir atá air le haghaidh dreapadóireachta. 

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Port Arthur

Tá níos mó ná ciall amháin le **Port Arthur**:

* Port Arthur, Texas
* Port Arthur, Tasmania
* Port Arthur, Ontario
Port Arthur, Texas

Is cathair í **Port Arthur** atá suite in Contae Jefferson, Texas i Stáit Aontaithe Mheiriceá. Tá daonra de 57,755 aici, de réir daonáirimh Mheiriceá na bliana 2000.

## Suíomh agus Stair Phort Arthur
Tá Port Arthur suite ar bruach thiar Loch Sabine, agus déanann an Rainbow Bridge, a théann thar Abhainn Neches, nasc idir í agus Bridge City, Contae Orange. Is é Arthur Edward Stilwell a chuir an chathair ar bun ag deireadh na naoú haoise déag agus ba é Port Arthur croílár an líonra scaglann ola ba mhó riamh ag am áirithe.

Catagóir:Texas
Catagóir:Cathracha in Texas
Catagóir:Lárionaid daonra in Texas
Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Na Gormacha

Seánra ceoil is iad **na Gormacha** a bhfuil bunadh acu i gceol na ndaoine gorma a bhí ag cur fúthu i ndeisceart na Stát Aontaithe Mheiriceá ag deireadh na naoú haoise déag. Is meascán iad na Gormacha d'amhráin oibre, de chantaireacht, de cheol reiligiúnach ar a dtugtar *Spirtituals* nó *Negro Spirituals* air sa Bhéarla agus de bhailéid scéalacha.

I measc na sárealaíontóirí bhí Bessie Smith (1894-1933), Huddie William Ledbetter (Lead Belly, 1888-1949), Big Bill Broonzy (1893-1958) agus Muddy Waters (1915-83). 

De ghnáth, bíonn gach véarsa san amhrán simplí, 3 líne, 4 bharra sa líne, agus forchéimniú caighdeánach na gcordaí.

Bhí tionchar mór ag na Gormacha ar an rac-cheol. 

## Féach freisin

* Ceol rithim agus gormacha

## Tagairtí

Catagóir:Seánraí ceoil
Catagóir:Daoine gorma
Catagóir:Ceol na Stát Aontaithe
Catagóir:Rac-cheol
Francach dubh

Is creimire coiteann earrfhada é an **francach dubh**  (***Rattus rattus***), ar a dtugtar freisin an **francach dín**, **francach loinge**, nó **francach tí**,  den ghéineas francach steiréitíopúil *Rattus*, san fhofhine Murinae. Is dócha gur tháinig sé as fo-ilchríoch na hIndia, ach tá sé le fáil ar fud an domhain anois.

Tá dath dubh go donn éadrom ar an bhfrancach dubh le taobh íochtair níos éadroime. Is uiliteoir ginearálta é agus lotnaid thromchúiseach d'fheirmeoirí toisc go gcothaíonn sé ar raon leathan barra talmhaíochta. Coinnítear mar pheata é uaireanta. I gcodanna den India, meastar go bhfuil sé naofa agus meas air sa Teampall Karni Mata i Deshnoke.

## Tacsanomaíocht
## Féach freisin
* Francach (ainmhí)

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Francaigh (ainmhithe)
Francach donn

Ainmhí is ea an **francach donn**. 

## Féach freisin
* Francach (ainmhí)

## Tagairtí

Catagóir:Francaigh (ainmhithe)
Aimseadóir buí

mion|clé|240px|Aimseadóir buí
Is madadh clóis é an t-**aimseadóir buí**. Póraíodh an t-aimseadóir buí den chéad uair in Albain, san 18ú haois, le cuidiú leis an uasaicme agus iad ag foghlaeireacht.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Bulladóir

mion|clé|240px|Bulladóir 
Pór madra a d'úsáidtí sa Bhreatain sa Mheánaois le haghaidh gríosú tarbh. Tugtar *tarbhghadhar* air freisin. An cholainn trom le cosa bóracha gearra is eireaball gearr, an ceann mór cruinn le soc leata geancach, na cluasa is na súile beag, an fionnadh gearr, donn nó donn is bán. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Sporting Fingal Football Club 2011

Coinníonn an t-alt seo eolas maidir leis an Sporting Fingal Football Club agus a shéasúr sa bhliain 2011. Seo an ceathrú bhliain acu mar chlub ag imirt i sraith na hÉireann. Seo an dara séasúr dóibh ag imirt i bpríomhshraith na hÉireann agus i gcomórtas Sraith Europa agus an chéad séasúr ag glacadh páirt i gCorn Setanta Sports. 

Ag tús na bliana ba léir go mbeadh ar Sporting Fingal búiséad níos lú a ullmhú go háirithe nuair a tharraing Gannon siar mar chathaoirleach. Bhí fadhbanna acu díreach roimh thús an séasúir nuair a tharraing infheisteoir áirithe amach as tacaíocht a thabhairt. Ní raibh siad in ann pá na n-imreoirí a íoc don chéad uair ach roimh dheireadh na seachtaine d'éirigh leo é sin a réiteach.. 
. D'imir siad an chéad chluiche Cairdiúil i gcoinne Phoenix FC ar an 6 Feabhra. 

## Liosta Imreoirí 2011

## Cluichí 2011
### Cluichí Cairdiúla

## Tagairtí

Catagóir:Séasúir Sporting Fingal Football Club
Giorria gallda

Giorria mór is ea an **giorria gallda** (*Lepus europaeus*). Mamach atá ann, agus é dúchasach san Eoraip agus in áiteanna san Áise.

Is mó é seo ná coinín. Bíonn a chosa deiridh fada láidir agus bíonn barr dubh ar na cluasa fada. Donnbhuí a bhíonn a chuid fionnaidh agus fanann an dath sin air ó cheann ceann na bliana. Dubh a bhíonn an t-eireaball thuas agus geal thíos.
Cé gur ar fud na hEorpa atá sé le fáil, tá sé ar iarraidh sna háiteanna seo: Éire, an leithinis Ibéarach agus formhór Chríoch Lochlann.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Vól

Creimire beag is ea an **vól**, gaolmhar leis an leimín, dúchasach don Eoraip, an Áise, tuaisceart na hAfraice is Meiriceá Thuaidh.  

An ceann mór de ghnáth, an soc maol, an t-eireaball gearr, na súile is na cluasa beag. Itheann sé féir, síolta is feithidí.  

De réir dealraimh, déanann an pocaire gaoithe slad ar na vóil, agus titeann a líon go tubaisteach thar na blianta. 

Ní grúpa tacsanomaíocht iad na vóil. Cuimsíonn siad an fhofhine Arvicolinae in éineacht leis na leimíní agus na muscfhrancaigh. Tá thart ar 155 speiceas de vóil ann.

## Tagairtí

Catagóir:Creimirí
Catagóir:Mamaigh
Cois Caoláire

Cnuasach gearrscéalta Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain a d'fhoilsigh Sáirséal Ó Marcaigh sa bhliain 1953 is ea **Cois Caoláire**. Cuid de luathshaothair an Chadhanaigh atá i gceist dar le roinnt léirmheastóirí. Cuireadh an t-atheagrán is déanaí amach sa bhliain 2004. 

## Scéalta an Chnuasaigh
* Glantachán Earraigh
* An Pionta
* Fios
* Ciumhais an Chriathraigh
* An Seanfhear
* Clapsholas Fómhair
* Smál
* An tOthar
* An Stráinséara

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Leabhair ghearrscéalta Ghaeilge
Sáirséal Ó Marcaigh

Teach foilsitheoireachta Gaeilge ab ea **Sáirséal agus Dill.**  Bhunaigh Seán Sáirséal Ó hÉigeartaigh agus a bhean, Bríghid Ní Mhaoileoin, an comhlacht sa bhliain 1945. D'fhoilsigh an comhlacht cuid mhaith de shaothair Mháirtín Uí Chadhain.
[mion|D'fhoilsigh Sáirséal Ó Marcaigh cuid mhaith de scéalta [Máirtín Ó Cadhain|Mháirtín Uí Chadhain.]]
Bhí an comhlacht lonnaithe ar Bhóthar Chríoch Mhór, Baile Átha Cliath 11. 

D’éag Seán Ó hÉigeartaigh go tobann in oifig Sháirséal & Dill ar 14 Meitheamh 1967, in aois 50 dó.

Sa bhliain 1981, cheannaigh Caoimhín Ó Marcaigh teidil an chomhlachta ó bhaintreach Sheáin Uí hÉigeartaigh agus tugadh **Sáirséal Ó Marcaigh** air.

Níos déanaí, sa bhliain 2009, thóg Cló Iar-Chonnachta teidil an chomhlachta ar láimh.

## Féach freisin

* Cló Iar-Chonnachta 

## Tagairtí

Catagóir:Foilsitheoirí Gaeilge
Óid don Aoibhneas

Ceann de na dánta is cáiliúla, scríofa sa bhliain 1785 ag an bhfile Gearmánach Friedrich Schiller (1759-1805), is ea **Óid don Aoibhneas** (Gearmáinis: "Ode an die Freude").

### Liricí

Catagóir:Amhráin Náisiúnta
Catagóir:Filíocht Fhriedrich Schiller
Catagóir:1785 dánta
Minc

Is mamaigh a bhfuil dath dorcha orthu, leathuisceacha, agus feoiliteacha iad **na minceanna**, de chuid na ngéineas *Neogale* agus *Mustela* laistigh den fhine Mustelidae, lena n-áirítear an bhláthnaid ghallda, an easóg, an dobharchú, agus an firéad. Tá dhá speiceas ar marthain dá ngairtear “minc”: *Neogale vison* (an mhinc Mheiriceánach) agus *Mustela lutreola* (an mhinc Eorpach). Bhí baint ag *Neogale macrodon* (an mhinc mhara) atá imithe in éag leis an mhinc Mheiriceánach ach bhí sí i bhfad níos mó.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* GRD: Mink 
* BBC Naidheachdan 2019-02-19: Pròiseact minc ùr
* BBC Naidheachdan 2019-03-15: Sgeama spadaidh a' mhinc a' leantainn
Catagóir:Mustailid
Fia mór

An fíorfhia is mó (na guaillí suas le 2.4 m ar airde), atá forleathan sna réigiúin mheasartha den leathsféar thuaidh. Aonarach de ghnáth. An soc fada, liopa leathan uachtair ag caitheamh amach os cionn an liopa íochtair. An scornach le leadhb craicinn (a dtugtar *an clog* uirthi). Na beanna leathan, cosúil le miasa, le hadharca starracha ar na himill. Tugtar *mús* uirthi i Meiriceá Thuaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Fianna
Ápa Barbarach

Ainmhí is ea an t-**ápa Barbarach** (*Macaca sylvanus*). Príomach atá ann agus, d'ainneoin a ainm, is moncaí é, ní ápa. Maireann siad sna Sléibhte Atlas, i dtuaisceart na hAfraice, san Ailgéir agus i Maracó. Maireann siad freisin i nGiobráltar, san Eoraip. Beathaíonn siad iad féin ar dhuilleoga, ar thorthaí, ar fhréamhacha, agus, uaireanta, ar fheithidí. 

## Tagairtí

Apa Barbarach
Catagóir:Mamaigh
Poolbeg Press

mion|Máirtín Ó Cadhain
Teach foilsitheoireachta is ea **Poolbeg Press** (Gaeilge: *Cló an Phoill Bhig*). Tá sé lonnaithe i mBaile Átha Cliath. Foilsíonn sé ábhar Éireannach. D'fhoilsigh sé aistriúcháin ar chuid de scéalta Mháirtín Uí Chadhain.

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí foilsitheoireachta Éireannacha
The Road to Brightcity (Cnuasach gearrscéalta)

Cnuasach d'aistriúcháin Bhéarla a rinne Eoghan Ó Tuairisc ar ghearrscéalta Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain a d'fhoilsigh Poolbeg Press sa bhliain 1981 is ea **The Road to Brightcity**. Is ó na cnuasaigh ghearrscéalta Idir Shúgradh agus Dáiríre ón mbliain 1939 agus ó An Braon Broghach na bliana 1948 a thagann scéalta an chnuasaigh. Tá réamhrá i dtús an leabhair.

## Scéalta an Chnuasaigh

* The Withering Branch
* The Year 1912 
* Tabu
* Son of the Tax-King
* The Road to Brightcity (Gearrscéal)
* The Gnarled And Stony Clods Of Townland’s Tip
* The Hare-lip
* Floodtide
* Going On

## Tagairtí

Catagóir:Aistriúcháin
Catagóir:Leabhair le Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Cnuasaigh ghearrscéalta
Ag Dul ar Aghaidh

Gearrscéal Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain é Ag Dul ar Aghaidh a foilsíodh in An Braon Broghach sa bhliain 1948. 

## Aistriúcháin
Aistríodh an scéal seo go Béarla sa leabhar The Road to Brightcity le hEoghan Ó Tuairisc faoin teideal *[[Ag Dul ar Aghaidh|Going On]]*. D'fhoilsigh Poolbeg Press as Baile Átha Cliath sa bhliain 1981 é.

## Tagairtí

Catagóir:Gearrscéalta le Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Aistriúcháin
Catagóir:Gearrscéalta Gaeilge
Finnegans Wake

[thumb|left|Pictiúr de [James Joyce agus bileog shúile air a tharraing Djuna Barnes sa bhliain 1922, an bhliain inar thosaigh Joyce ag scríobh *Finnegans Wake*, úrscéal nár chríochnaigh sé go dtí thart faoi 1939.]]

Is úrscéal grinn turgnamhach le James Joyce é **Finnegans Wake** (gan uaschamóg), (Gaeilge: ***Faire Ó Fionnagáin*** nó ***Faire na bhFionnagán***). Tá clú agus rath air mar gheall ar an gcur chuige turgnamhach inar scríobhadh é, agus ar an gcáil atá air mar cheann de na leabhair is deacra dár scríobhadh i mBéarla riamh. Scríobhadh i bPáras na Fraince é idir 1922 agus 1939, agus foilsíodh é sa bhliain 1939, dhá bhliain roimh bhás an údair. Ba é Finnegans Wake an leabhar deireanach de chuid James Joyce. Scríobhadh an leabhar ar fad i dteanga shaintréitheach, nó *idioglossia* le hé a chur i bhfocail eile, a bhí ina mheascán de ghnáthfhocail ón mBéarla, d'imeartas focal ilteangach agus d'fhocail *portmanteau*. Creidtear gur iarracht é seo ar athchruthú a dhéanamh ar an gcaoi ina mbíonn duine ag smaoineamh agus é ina chodladh, agus ar thaibhrimh.

## Tagairtí

Catagóir:James Joyce
Catagóir:Úrscéalta Éireannacha
Soitheach faoi lánrige

[thumb|150px|rite|An [long Spáinneach Santísima Trinidad (1769 - 1805), an long chogaidh is mó a rinneadh as adhmad]]
Is éard is** soitheach faoi lánrige** ann ná long le triúr nó níos mó crann, gach ceann acu coirneogach.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Soitheach éadaigh
Catagóir:Longa
Black Eyed Peas

Grúpa popcheoil Meiriceánach is ea **The Black Eyed Peas**. Is iad will.i.am agus Fergie na príomhamhránaithe.

## Baill
;Baill Reatha
*Will.i.am (1995–)
*Apl.de.ap (1995–)
*Taboo (1995–)
*Jessica Reynoso (2018–)

;Iar-Baill
*Fergie (2002–2017)
*Dante Santiago (1995)
*Kim Hill (1995–2000)
*Sierra Swan (1998–2000)

## Gradaim
Tá 87 ngradam buaite ag Black Eyed Peas.

## Dioscliosta
### The Black Eyed Peas
* *Behind the Front* (1998)
* *Bridging the Gap* (2000)
* *Elephunk* (2003)
* *Monkey Business* (2005)
* *The E.N.D.* (2009)
* *The Beginning* (2010)
* *Masters of the Sun Vol. 1* (2018)

### [[Atban Klann]]
* *Grass Roots* (1992)

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1992