open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Erasmus as Rotterdam

Sagart, diagaire, fealsamh agus daonnachaí Críostaí ba ea **Desiderius** **Erasmus as Rotterdam** (a rugadh ar 27 nó 28 Deireadh Fómhair 1469 i Rotterdam agus a d'éag ar 12 Iúil 1536 i mBasil, An Eilvéis). Ó Erasmus  a tháinig an tuairim ag tús an 16ú haois go raibh an saol spioradálta faoi ionsaí. Cé gur fhan Erasmus ina Chaitliceach dílis deabhóideach bhí síol na corraíle ina chuid scríbhinní ón tús. Spreag sé smaointeoirí agus cléirigh eile chun labhairt amach go neamhbhalbh agus a míshásamh a chur in iúl. Scaip na smaointe sin go tapa i measc lucht léinn mar gheall ar nuatheicneolaíocht  an chlóphreasa.
[clé|mion|Pictiúir cáiliúil uaidh ([1517) le Quentin Massys]]
mion|clé|Erasmus le Georg Pencz, 1537

## Saol
Bhí muintir Erasmus  i ngreim ag an mbochtaineacht. Chun éalú ó chuing na bochtaineachta, cuireadh an stócach isteach i mainistir de chuid na nAgaistíneach. Rinneadh sagart de.  

Chaith Erasmus tréimhse ag déanamh staidéir i bPáras ach in ainneoin gur fhoghlaim sé neart, chuir an cruatan a d'fhulaing sé ansin isteach air. Thaistil sé ó cheann ceann na hEorpa agus chaith sé seal torthúil taitneamhach i Sasana mar ar bhuail sé leis na daonnachaithe mór le rá comhaimseartha sa tír sin ; bhí sé an-mhór le Thomas More agus scríobh Erasmus "In Praise of Folly" in 1511 nuair a bhí sé ag fanacht leis. 

Chuir sé neart oibre fiúntach i gcló, uilig scríofa i Laidin, teanga ina raibh a chumas aitheanta go forleathan. Rinne sé chuir síos agus tráchtaireacht ar a lán de na saothar clasaiceach ón seandomhan, agus anuas ar sin, cháin sé an Eaglais Chaitliceach agus rinne sé chuid mhaith mholta le na fadhbanna, nárbh fhéidir a shéanna, a bhí aici a réiteach.

Bhí clú agus cáil ar Erasmus thart fán Eoraip agus neart rialaitheoirí ag lorg a chomhairle.  Níorbh ionann daonnachas an tuaiscirt agus daonnachas na hIodáile, áfach. Bhí fonn láidir ar dhaonnachtaigh an tuaiscirt an Eaglais a athleasú.  

Thart faoin am seo is ea a thosaigh an Athleasú Creidimh le Martin Luther agus a thacaithe. Deirtear go raibh sé ar chumas Erasmus stop a chuir le seo agus na fadhbanna a réiteach taobh istigh den Eaglais Chaitliceach agus an deighilt a sheachaint. Ach de réir dealramh ní raibh Erasmus sásta idirghabháil a dhéanamh.    clé|mion

### Bás
Tháinig dinnireacht ar Erasmus agus d'éag sé ar an 12 Iúil 1536 i mBasel. Cuireadh é in Ardeaglais Basil. 
## Mórshaothair
* In Praise of Folly
* Handbook of a Christian Knight 
* On Civility in Children 
* Julius Excluded 
* The Education of a Christian Prince 
* Novum Instrumentum omne 
* On Free Will

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1469
Erasmus
Erasmus
Erasmus
Catagóir:Reifirméisean
Catagóir:Diagairí na Críostaíochta
Catagóir:Scoláirí
Catagóir:Daoine as an Ísiltír
Dearcealaíona

[thumb|An Leabhar Cheanannais, léiríonn Fóilió 32v [Críost mar Rí.]]
[thumb|Is é an ''[Mona Lisa* ceann de na pictiúir is so-aitheantaone san 
[[domhan thiar]]]]
Is foirmeacha ealaíon iad na *'dearcealaíona*' nó na hamharcealaíona, a bhíonn dírithe ar saothair amharcealaíne a chruthú, fearacht [[líníocht]],
[[péinteáil]], [[grianghrafadóireacht]], [[Scannánaíocht]] agus le [[prionta|priontaí]] a dhéanamh.
Glaoitear na [[ealaíona plaisteacha|healaíona plaisteacha]] ar an saothar lena mbaineann [[réad]]a tríthoiseacha a chruthú, mar shampla [[dealbhóireacht]] agus [[ailtireacht]].
Bíonn baint ag a lán disciplíní ealaíonta (na taibhealaíona, ealaíona teanga, ealaíona teicstíle, [[Cócaireacht|ealaíona cócaireachta]]) le gnéithe de chuid na ndearcealaíon agus na n-ealaíon tré chéile, mar sin níl sainmhíniú beacht nó cruinn ar na téarmaí seo.


== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.art-site.de www.art-site.de] – Ausgewählte Websites bildender Künstler / Linkverzeichnis zu Museen, Galerien, Künstlern, Bildern.
* [http://www.artou.de/kuenstler/ www.artou.de/kuenstler/]  – Ausgewählte bildende Künstler aus Deutschland & Österreich
* [http://www.prometheus-bildarchiv.de www.prometheus-bildarchiv.de] – „prometheus – Das verteilte digitale Bildarchiv für Forschung & Lehre e.V.“
* [http://www.universes-in-universe.de www.universes-in-universe.de] – Visuelle Künste Afrikas, Asiens und Lateinamerikas / Biennalen-Dokumentationen
* [http://www.ausstellungsportal.net/ ausstellungsportal.net ]  - Aktuelle Ausstellungen in Deutschland, Österreich und der Schweiz
* [http://art49.wordpress.com/ art49.wordpress.com] - dezidierte Infos zu Kunstpreisen, Stipendien, Ausstellungen und Kunstmessen
* [http://www.metmuseum.org/toah/splash.htm *Art History Timeline'']  by the Metropolitan Museum of Art.

## Tagairtí

Catagóir:Míndána
Tulsa, Oklahoma

Is í Tulsa an dara cathair is mó i stát Oklahoma, agus an cúigiú cathair is daichead is mó sna Stáit Aontaithe. Is í príomhbhaile chontae Thulsa í.

Ba lonnaíocht de chuid na Muscógach í Tulsa sna 1830í. Tháinig an t-ainm ó *Tallasi*, focal a chiallaíonn 'seanbhaile' i Muscóigis.

Go luath sa 20ú haois tugadh *"Príomhchathair Ola an Domhain"* ar Thulsa mar gheall ar a thionscal ola. Ins hochtóidí, áfach, tugadh an teideal do Houston in Texas agus an ola á hídiú timpeall Thulsa féin. 

Tá iomrá ar Leabharlann McFarlin in Ollscoil Tulsa de bharr a bhfuil de bhunleaganacha shaothair James Joyce ann.

## Comhchathracha

* 22px Beihai, Síne
* 22px Celle, An Ghearmáin
* 22px Amiens, An Fhrainc
* 22px San Luis Potosí, Meicsiceo
* 22px Tiberias, Iosrael
* 22px Utsunomiya, An tSeapáin
* 22px Zelenograd, An Rúis
* 22px Kaohsiung, An Téaváin

## Naisc sheachtracha
* www.cityoftulsa.org - Suíomh idirlín oifigiúil.

Catagóir:Oklahoma
Catagóir:Cathracha in Oklahoma
Catagóir:Lárionaid daonra in Oklahoma
Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Róidiam

Ceann de na miotail i ngrúpa an phlatanaim is é an **róidiam**, **Rh**, dúil uimhir a 45. Ní bhíonn sé le fáil sa dúlra ach go tearc, go háirithe mar neamhghlaine i mianta an phlatanaim, an phallaidiam agus an óir. Ní áibhéil a rá go bhfuil an róidiam seacht n-oiread níos daoire ná an t-ór féin. 

Níl ach aon iseatóp cobhsaí amháin ag an róidiam, mar atá, 103Rh, agus sin é an t-aon chineál róidiam atá le fáil go nádúrtha. Is é 101Rh an t-iseatóp radaighníomhach is fadsaolaí, ach ós rud é nach bhfuil an ceann sin féin ach trí bliana is ceithre mhí ar leathré, ní féidir teacht air sa dúlra. 

Tá an róidiam an-díonta ar na hocsaídeoirí láidre a thuaslagaíonn an chuid is mó de na miotail lómhara féin. Ní dhéanann an t-aigéad nítreach dochar ar bith dó, agus ní oibríonn an *aqua regia* féin air mar a oibríonn sé ar an ór.

Úsáidtear an róidiam i dtiontairí catalaíocha na ngluaisteán - is é sin, sna gléis ghlanta a bhaineann cuid den truailliú de sceithgháis na bhfeithiclí. Is gnách an róidiam sna tiontairí seo a athchúrsáil, agus le fírinne, tá athchúrsáil an róidiam ag obair sách éifeachtach ar na saolta seo.

Tá tábhacht áirithe ag an róidiam sa tseodóireacht freisin, ach is annamh a dhéantar fáinní nó seodra eile as róidiam glan, nó is miotal crua righin é an róidiam - ní ghéillfeadh sé do bhuillí an chasúir - agus leáphointe sách ard aige fosta. Mar sin, níl sé furasta róidiam a shaoirsiniú go seodra. Go tipiciúil, cuirtear brat róidiam ar airgead geal nó ar ór geal le loinnir an róidiam a fhágáil ar an bhfáinne.

Is iad na huimhreacha ocsaídiúcháin is minicí a bhíonn ag an róidiam ina chuid comhdhúl ná +3, ach tá a lán staideanna ocsaídiúcháin eile aige freisin, +4 ach go háirithe, agus ceimic sách casta aige. Tá dhá ocsaíd ann ar a laghad, Rh2O3 nó an trí-ocsaíd déróidiam (uimhir ocsaídiúcháin: +3), agus RhO2 nó dé-ocsaíd an róidiam (uimhir ocsaídiúcháin: +4). I gcomhdhúile coimpléasca de chuid an róidiam, is féidir gurb í an staid fhoirmeálta ocsaídiúcháin atá ag an róidiam ná 0, nó bíonn an t-adamh róidiam timpeallaithe ag lioganna ar féidir teacht orthu ina móilíní neamhspleácha freisin. Sampla de seo is ea Rh4(CO)12.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Oismiam

Is é an t-**oismiam** dúil uimhir a 76, agus is í an tsiombail cheimiceach a thagraíonn dó ná **Os**. Tá na miotail go léir i ngrúpa an phlatanaim an-trom, ach is é an t-oismiam an dúil is airde dlús ar fad, nó tá sé beagnach dhá oiread chomh trom leis an luaidhe, - tá sé 22.6 g/m3 ar dlús. Bíonn sé le fáil sa dúlra in éineacht leis an iridiam, agus is minic a thagraítear don "oismiridiam", is é sin, do chóimhiotal nádúrtha an oismiam agus an iridiam. 

Ba é an ceimiceoir Sasanach Smithson Tennant a d'aonraigh an t-oismiam an chéad uair agus a d'aithin mar dhúil ar leith é, thiar sa bhliain 1803. Eisean a d'ainmnigh é freisin.

Tá loinnir ghormgheal san oismiam, agus fuair sé a ainm ón bhfocal Gréigise a chiallaíonn "drochbholadh". Bíonn drochbholadh as an oismiam, toisc go bhfuil ocsaíd sho-ghalaithe aige, an teatrocsaíd oismiam OsO4. Bíonn ábhairín den bholadh seo le haithint as an miotal féin, agus é ag imoibriú le hocsaigin an aeir. 

Miotal crua briosc sobhriste é an t-oismiam, agus mar sin, ní furasta é a shaoirsiniú ná a mheaisíniú. Mar sin, is ar éigean a bhaintear úsáid ar bith as sa tionsclaíocht mar ghlanmhiotal. Mar chóimhiotal is mó a úsáidtear é. Luadh cheana féin gur mar chóimhiotal leis an iridiam is mó a bhíonn oismiam ar fáil sa dúlra, agus bíonn sé praiticiúil oismiam agus iridiam a mheascadh le cóimhiotal inúsáidte a fháil le haghaidh na tionsclaíochta fosta.
 
Tá an t-oismiam nádúrtha comhdhéanta as seacht n-iseatóp, mar atá, Os-184 (0.02 % d'oismiam an dúlra), Os-186 (1.59 %), Os-187 (1.96 %), Os-188 (13.24 %), Os-189 (16.15 %), Os-190 (16.26 %), agus Os-192 (an t-iseatóp is flúirsí, 40.78 %). Tá an chuma ar an scéal go bhfuil cuid de na hiseatóip nádúrtha seo radaighníomhach, ach má tá féin, tá an leathré chomh fada is nach féidir radaíocht ar bith a aithint ag teacht astu. Ó thaobh an ghnáthshaoil de, tá sé sábháilte a rá go bhfuil siad cobhsaí.

Is iad na huimhreacha ocsaídiúcháin is coitianta a bhíonn ag an oismiam ná +2, +3, +4 agus +8. Is í an teatrocsaíd an chomhdhúil is tábhachtaí, agus tá sé de chlaonadh sna comhdhúile eile claochlú go teatrocsaíd má thagann siad i dteagmháil leis an ocsaigin. Nimh láidir dhainséarach í an teatrocsaíd oismiam.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Miotail trasdultacha
Catagóir:Miotail lómhara
Smithson Tennant

Ceimiceoir Sasanach ab ea **Smithson Tennant** (30 Samhain 1761 - 22 Feabhra 1815). Bhain sé clú amach os rud é gur aimsigh sé na dúile iridiam agus oismiam a bhfuair sé in iarmhair tuaslagtha de mhian phlatanaim, sa bhliain 1803. Chuir sé freisin le chruthúnas aitheantais na dúile diamant agus fioghual. Tá an mianrach Teinnintít ainmnithe ina dhiaidh.

Catagóir:Ceimiceoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1761
Catagóir:Básanna i 1815
Teicnéitiam

Is é an **teicnéitiam** an dúil is éadroime acu siúd nach bhfuil ach iseatóip radaighníomhacha acu. Is é dúil cheimiceach uimhir a 43 é, agus é suite in aon ghrúpa leis an réiniam agus leis an mangainéis, dhá dhúil a bhfuil sé gaolmhar leo ó thaobh na ceimice de. Is é an t-iseatóp is cobhsaí dá bhfuil aige ná Tc-98, agus é 4 mhilliún agus dhá chéad míle bliain ar leathré; Tc-97, agus é 2.6 milliún bliain ar leathré; agus Tc-99, agus é 211 mhíle bliain ar leathré. Is é Tc-99 an t-iseatóp is tábhachtaí ó thaobh na teicneolaíochta agus na táirgeachta de, nó tá sé le fáil go réidh i ndramhaíl eamhnaithe na n-imoibreoirí núicléacha.

Níl an teicnéitiam ar fáil go nádúrtha sa dúlra. Ba iad na fisiceoirí Sicileacha Carlo Perrier agus Emilio Segrè a d'aithin an chéad uair é in eiseamal de thruflais radaighníomhach a fuair Segré mar bhronntanas ó Ernest O. Lawrence i ndiaidh dó cuairt a thabhairt in Ollscoil Berkeley le cioglatrón Lawrence a fheiceáil - ba é Lawrence a chéadcheap an cioglatrón. Go bunúsach, ní raibh i gceist ach páirteanna den chioglatrón nach raibh inúsáidte a thuilleadh, ó bhí siad éirithe radaighníomhach. Le cuidiú an cheimiceora Perrier, fuair Segrè amach gur dúil anaithnid ba chúis leis an radaighníomhaíocht sa sampla, agus d'iompaigh sé amach gurb é dúil uimhir a 43 a bhí i gceist - dúil a raibh tóir bhuile ag na ceimiceoirí uirthi le fada, ó bhí sliotán folamh ann di i dtábla peiriadach na ndúl. Bhaist siad teicnéitiam uirthi, is é sin, an dúil shaorga - tá gaol ag an ainm le "teicníocht", "teicneolaíocht" agus araile. Ní mó ná sásta a bhí lucht riaracháin Ollscoil Palermo leis an ainm seo, nó b'fhearr leosan *panóirmiam* a thabhairt ar an dúil nua agus ainm Palermo (*Panormus* as Laidin) a bhuanú i mbéal phobal na heolaíochta.

Is iad na huimhreacha ocsaídiúcháin is tábhachtaí ná +IV, +V agus +VII. Cé gur miotal é an teicnéitiam, ní bhíonn sé fonnmhar chun iain dheimhneacha a dhéanamh. Ina áit sin, ceanglaíonn sé naisc chomhfhiúsacha. Tá dhá ocsaíd ag an teicnéitiam, mar atá, an heaptocsaíd détheicnéitiam Tc2O7 agus dé-ocsaíd an teicnéitiam TcO2. 

Tá ocsaigéad ag an teicnéitiam, is é sin, an t-aigéad sártheicnéatach, HTcO4, aigéad láidir a bhfuil tábhacht nach beag lena chuid salann do na ceimiceoirí. Tá struchtúr na salann seo (na sártheicnéatáití) cosúil leis na sármhanganáití, ach ní ocsaídeoirí láidre iad, nó tá an t-ian sártheicnéatáite, TcO4-, cuíosach cobhsaí. Is féidir, áfach, í a dhí-ocsaídiú go teicnéatáit, TcO42-.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Emilio Segrè

Fisiceoir Iodálach ab ea **Emilio Gino Segrè** (1 Feabhra 1905 – 22 Aibreán 1989) agus bhuaigh sé Duais Nobel sa bhliain 1959, sa bhFisic. D'aimsigh sé, in éineacht le hOwen Chamberlain, an cáithnín fo-adamhach 'an frithphrótón'. 

## Beathaisnéis
Rugadh Segrè i mbaile Tivoli, gearr don Róimh, agus chláraigh sé in Ollscoil na Róimhe 'La Sapienza', mar mhac léin innealtóireachta. D'aistrigh sé go Fisic sa bhliain 1927 agus bhain sé céim dochtúra amach sa bhliain 1928, tar éis a bheith faoi fheitheoireacht phearsanta Enrico Fermi.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1905
Catagóir:Básanna i 1989
Réiniam

Miotal trasdultach é an **réiniam**, arb é dúil uimhir a 75 é, agus is é an giorrúchán a sheasann dó ná **Re**. Miotal trasdultach geal trom é agus é ar ceann de na dúile is éagoitianta dá bhfuil ann. Tá éileamh mór agus praghas ard air dá réir sin, agus é tábhachtach san eitleoireacht, nó úsáidtear cuid mhór réiniam le haghaidh na gcóimhiotal as a ndéantar scairdinnill. Ba iad na heolaithe Gearmánacha Walter Noddack, Ida Tacke agus Otto Berg a d'aonraigh an chéad sampla réiniam sna 1920idí. D'ainmnigh siad an dúil as an Réin, abhainn mhór iarthar na Gearmáine.

Tá dhá iseatóp nádúrtha ag an réiniam, Re-185 agus Re-187. Is é Re-187 an ceann is coitianta acu, agus é níos flúirsí (62.6 % de réiniam an dúlra) ná an ceann eile. Mar sin féin, is raidiseatóp é Re-187. Radaighníomhach is mar atá sé, tá sé an-fhadsaolach, rud a fhágann nach baol don duine radaighníomhaíocht an réiniam nádúrtha. Is é an cineál meath radaighníomhach a thagann ar an gcineál seo réiniam ná béite-mheath. Mar sin, is dual do réiniam-187 leictreon a astú agus claochlú go hoismiam-187.

Tá ceimic an réiniam iontach casta, agus raon fada d'uimhreacha ocsaídiúcháin aige, ó -3 go +7. Is iad na sár-réanáití, a bhfuil an t-ian sárréanáite ReO4- iontu, na comhdhúile is coitianta sa trádáil. Samplaí iad an tsárréanáit amóiniam NH4ReO4 agus an tsárréanáit sóidiam NaReO4. Is í an staid ocsaídiúcháin atá ag an réiniam sna sár-réanáití ná +7. 

Is iad na clóirídí is tábhachtaí atá ag an réiniam ná an heicseaclóiríd ReCl6, an pheinteaclóiríd ReCl5, an teitreaclóiríd ReCl4 agus an tríclóiríd ReCl3. Ina lán acu seo bíonn naisc chomhfhiúsacha idir na hadaimh réiniam, rud is minic a tharlaíonn sna comhdhúile ina bhfuil uimhir ocsaídiúcháin an réiniam níos ísle ná +7. Maidir leis na hocsaídí, is í an heaptocsaíd déréiniam Re2O7 an ceann is tábhachtaí acu. Imoibríonn an heaptocsaíd go fíochmhar leis an uisce ionas go gcruthaítear tuaslagán an aigéid shárréanaigh, agus is salainn de chuid an aigéid seo iad na sár-réanáití. 

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Dúile trasdultacha
Catagóir:Triathmhiotail
Catagóir:miotail theasfhulangacha
Catagóir:Dúile ceimiceacha a ndearna Dmitri Mendeleev tuartha orthu
League of Ireland 1926/27

Ba é **League of Ireland 1926/27** an séú shéasúr de Shraith na hÉireann. 

## Rangú críochnaitheach

## Tagairtí
;Ginearálta
*  (Béarla) 

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil - League of Ireland (Béarla)
* Stair agus eolas - League of Ireland (Béarla) 

Catagóir:Séasúir League of Ireland
Associazione Sportiva Roma

Is club peile Iodálach é **Associazione Sportiva Roma**, ar a dtugtar *Roma* de ghnáth, as an Róimh. Bunaíodh an Roma sa bhliain 1927. Imríonn an club i Serie A.

## Liosta trófaí
### Náisiúnta
* **[[Serie A]]: 3**
:1941/42, 1982/83, 2000/01
* **[[Coppa Italia]]: 9**
:1963/64, 1968/69, 1979/80, 1980/81, 1983/84, 1985/86, 1990/91, 2006/07, 2007/08
* **[[Supercoppa Italiana]]: 2**
:2001, 2007

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an chlub (Iodáilis) 

Roma, A.S.
A.S. Roma
Molaibdéineam

Is é an **molaibdéineam** dúil uimhir a 42 i dtábla peiriadach na ndúl, agus is é an tsiombail cheimiceach a sheasann dó ná **Mo**. Ba é Peter Jacob Hjelm, an ceimiceoir Sualannach, ba thúisce a d'aonraigh ina dhúil é, thiar sa bhliain 1781. Cúpla bliain roimhe sin, áfach, d'aithin Carl Wilhelm Scheele mar dhúil ar leith é, cé nach raibh sé ábalta na comhdhúile a dhí-ocsaídiú go miotal glan. Bhí aithne ar a lán mianraí molaibdéinim i bhfad roimhe sin féin, áfach.

Ceann de na miotail trasdultacha é an molaibdéineam, agus é sa ghrúpa chéanna leis an gcróimiam agus leis an tungstan. Miotal liath é. Tá sé níos cosúla leis an tungstan, ó thaobh na ceimice de. 

Tá an t-ainm sin "molaibdéineam" bunaithe ar ainm na luaidhe sa Ghréigis. Is í an fhoinse is fearr molaibdéinim atá ar fáil sa dúlra ná an mianra ar a dtugtar molaibdéinít. Tá a fhios againn inniu gurb éard atá ann ná déshuilfíd an mholaibdéinim, MoS2, ach shíl na daoine ar feadh i bhfad gur comhdhúil de chuid na luaidhe a bheadh ann.

Tá seacht n-iseatóp nádúrtha ag an molaibdéineam, agus an chuid is mó acu cobhsaí. An cúpla ceann acu atá radaighníomhach, is follasach go bhfuil leathré an-fhada acu. Is é an t-iseatóp is flúirsí ná Mo-98, a sheasann d'aon adamh molaibdéinim as an gceathrar, beagnach (24.13 % de mholaibdéiniam an dúlra, le bheith beacht). 

Is iad na huimhreacha ocsaídiúcháin is tábhachtaí ná +2, +3, +4, +5, agus +6.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
UEFA Champions League

Is éard atá i gceist le **UEFA Champions League** (*Sraith na Seaimpíní* nó *Sraith na gCuradh* mar a chloistear anois agus arís sna meáin Ghaeilge) ná ilchomórtas sacair Eorpach. Eagraíonn UEFA an comórtas ar bhonn bliantúil. Cuireadh tús leis sa bhliain 1992 nuair a tháinig sé isteach in áit Chorn na hEorpa a bhí ann ón bhliain 1955. Tá an corn dírithe ar na foirne Eorpacha is fearr ó gach tír, agus mar thoradh air sin, tá sé ar na duaiseanna is luachmhaire sa spórt. 

Is í an fhoireann Spáinneach Real Madrid an ceann is rathúla i stair an chomórtais: tá ceithre cinn déag bainte amach acu.

## Buaiteoirí

## Naisc sheachtracha
* Eolas faoin tsraith ar shuíomh oifigiúil UEFA.

Catagóir:Ilchomórtais sacair
Catagóir:UEFA
Catagóir:Craobhchomórtais spóirt
Ruitéiniam

Is é an **ruitéiniam** dúil uimhir a 44 i dtábla peiriadach na ndúl, agus is é an giorrúchán a sheasann dó ná **Ru**. Ceann de na miotail i ngrúpa an phlatanaim é, agus ceann de na miotail trasdultacha atá ann, leis. Miotal crua geal atá ann, agus cosúil leis an oismiam, imoibríonn sé le hocsaigin an aeir, ionas go gcruthaítear teatrocsaíd - i gcás an ruitéiniam, is í teatrocsaíd an ruitéiniam í, nó RuO4. 

Is gnách úsáid a bhaint as an ruitéiniam sa chóimhiotalú. Má mheasctar iarsmaí beaga ruitéiniam tríd an tíotáiniam, cuirfidh sé go mór le díontacht an tíotáiniam ar an gcreimeadh. Maidir leis an oismiam agus leis an bplatanam, is féidir iad a dhéanamh níos crua trí ruitéiniam a chur leo. 

Ba é an t-eolaí Karl Ernst Claus a d'aithin an ruitéiniam agus a d'aonraigh an chéad smután de, thiar sa bhliain 1844 in Kazan, an Rúis. B'as an Eastóin dó, ar chúige Rúiseach í san am, agus léiríonn a ainm go raibh baint aige le seanuaisle Gearmánacha an chúige sin. Mar ba dual do Ghearmánaigh na hEastóine, áfach, bhí sé ina thírghráthóir mhór Rúiseach, agus d'ainmnigh sé an dúil nua as an Rúis - ruitéiniam. San am sin, ba ghnách úsáid a bhaint as an ainm Laidine *Ruthenia* - an Ruitéin - mar aistriúchán ar *Rus* na Rúisise, is é sin, sean-chomhainm na Rúise, na hÚcráine agus na Bealarúise. Inniu, ní gnách *Ruitéanaigh* a thabhairt ach ar threibheacha áirithe Úcránacha, go háirithe in Iarthar na hÚcráine.

Tá ruitéiniam an dúlra comhdhéanta as seacht n-iseatóp cobhsaí. Níl raidiseatóip fhadsaolacha ag an ruitéiniam a bheadh ar fáil go nádúrtha.

Tá ceimic an ruitéiniam sách cosúil le ceimic an oismiam, an teatrocsaíd ach go háirithe. Is iad na huimhreacha ocsaídiúcháin is tábhachtaí ná +2, +3 agus +4, áfach. 

Níl ról ar bith ag an ruitéiniam i mbeatha an duine. A mhalairt ar fad, creidtear go bhfuil nimh ann - ar a laghad, tá an teatrocsaíd sách dainséarach, díreach cosúil le teatrocsaíd an oismiam. Carnann an ruitéiniam sna cnámha, agus is féidir go bhfuil sé in ann ailse a tharraingt ar an duine, fiú.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Iridiam

Is é an t-**iridiam** dúil uimhir a 77 i dtábla peiriadach na ndúl, agus is í an tsiombail cheimiceach a sheasann dó ná **Ir**. Ceann de na miotail phlatanamchosúla é, agus é ar an miotal is fearr a sheasann creimeadh. Ba é Smithson Tennant a d'aithin an chéad uair é, sa bhliain 1803, agus d'ainmnigh sé as Iris, bandia Gréagach an bhogha báistí, é, toisc go raibh dathanna láidre ina lán salann iridiam. Níl sé le fáil sa dúlra ach go tearc, agus ní tháirgtear mórán de, ach baintear sainúsáid as i gcraobhacha áirithe tionsclaíochta. 

Miotal bán nó bánbhuí é an t-iridiam - is ar an imir bhuí is fearr a aithníonn súil an duine thar an bplatanam é. Cosúil leis na miotail eile i ngrúpa an phlatanaim, tá an t-iridiam iontach trom - beagnach chomh trom leis an oismiam.

Tá dhá iseatóp nádúrtha ag an iridiam, mar atá, Ir-191 (37.3 % d'iridiam an dúlra) agus Ir-193 (62.7 % d'iridiam an dúlra). Iseatóip chobhsaí iad - níl teacht ar aon raidiseatóp iridiam sa dúlra. 

Is iad na huimhreacha ocsaídiúcháin is tábhachtaí ná +3 agus +4. Is í an t-aon ocsaíd a bhfuil na ceimiceoirí eolach uirthi ná an dé-ocsaíd IrO2, ar púdar donn í. Deirtear go bhfuil seisce-ocsaíd (trí-ocsaíd dé-iridiam, Ir2O3) ann freisin, agus gur púdar dúghorm í, ach níl cur síos cuimsitheach ar fáil ar an ocsaíd seo, agus is ábhar conspóide í i gcónaí. Is féidir leis an iridiam dul i gcomhdhúile den dá chineál le dúile eile i ngrúpa na hocsaigine, áfach: d'éirigh leis na ceimiceoirí an dá chineál suilfídí (IrS2, Ir2S3), seiléinídí (IrSe2, Ir2Se3) agus teallúirídí (IrTe2, Ir2Te3) a chruthú. Tá tuairisc tugtha ar an tríshuilfíd IrS3 freisin. Tá sraith iomlán halaiginídí ann ina bhfuil an uimhir ocsaídiúcháin +3 ag an iridiam: an fhluairíd IrF3, an chlóiríd IrCl3, an bhróimíd IrBr3 agus an iaidíd IrI3. Is féidir leis an bhfluairín an t-iridiam a ocsaídiú go staid níos airde fós, agus mar sin, tá teitreafhluairíd, peinteafhluairíd agus heicseafhluairíd ann.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Tuirse aerthurais

**Tuirse aerthurais** a bhíonn ar an duine i ndiaidh aerthuras fada a dhéanamh go dtí crios ama eile, ionas nach bhfuil rithimí laethúla a gcolainne bord ar bhord leis an am áitiúil. Maireann an tuirse aerthurais i bhfad ar an othar má chuir sé turas fada de - le teacht chugat féin ón tuirse aerthurais, teastaíonn lá in aghaidh gach crios ama a thrasnáil tú i rith an turais, má bhí tú ag dul soir. Má bhí tú ag dul anoir, tógann an téarnamh lá go leith ort in aghaidh an chreasa ama. Ar ndóigh, níl anseo ach treoir.

Catagóir:Aeriompar
Catagóir:Taisteal
Platanam

Is é an **platanam** dúil a 78 i dtábla peiriadach na ndúl, agus is é an tsiombail a sheasann dó i bhfoirmlí ceimiceacha ná **Pt**. Fuair sé a ainm ó na *[[conquistadores]]* Spáinneacha a bhí ag creachadh Mheiriceá Theas ar lorg óir agus airgid ghil, agus ba nós leo *platina* nó "airgidín", "airgead beag" a thabhairt air. Ar dtús, níor thuig siad gur miotal luachmhar a bhí ann. Inniu, áfach, tá an-ráchairt ar an bplatanam, nó tá sé chomh húsáideach agus atá sé tearc sa dúlra. Úsáidtear é i ndéantús na soithí saotharlainne agus i gcatalú na n-imoibrithe ceimiceacha, nó tá sé suaithní ar fad chomh réidh is a ólann sé isteach hidrigin. Thairis sin, tá sé níos oiriúnaí don tseodóireacht ná miotail eile an ghrúpa.

Miotal geal é an platanam, agus is furasta é a shaoirsiniú, cosúil leis an ór. Ar nós na miotal platanamchosúil go léir, tá sé iontach trom, 21.45 g/cm3 ar dlús. Tá sé díonta go leor ar a lán ocsaídeoirí, ach tuaslagann an t-*aqua regia* (meascán an aigéid nítrigh agus an aigéid hiodraclóraigh) é, mar a thuaslagann sé an t-ór. Nuair a imoibreoidh an platanam leis an *aqua regia*, déanfar ian coimpléascach, heicseaclóraphlatanáit, de (PtCl62-) - is í an uimhir ocsaídiúcháin atá ag an bplatanam san ian seo ná +4. 

Tá an platanam nádúrtha comhdhéanta as sé iseatóp: Pt-190 (0.014 % de phlatanam an dúlra), Pt-192 (0.782 %), Pt-194 (32.967 %), Pt-195 (33.832 %), Pt-196 (25.242 %), agus Pt-198 (7.163). Raidiseatóp é Pt-190, an ceann is teirce acu, nó tagann alfa-mheath air, agus é ag claochlú go hoismiam. Tá leathré chomh fada aige agus gur féidir neamhshuim a dhéanamh dá radaighníomhaíocht - 650,000,000,000 bliain. Le fírinne, is dócha go bhfuil Pt-198 radaighníomhach freisin, ach tá a leathré i bhfad níos faide fós, ionas gur féidir dearcadh air mar núiclíd chobhsaí.

Dúil iontach tearc é. Is é tiúchan an phlatanam i screamh an Domhain ná 0.005 milliúnú cuid. Go tipiciúil bíonn sé ar fáil mar mhiotal, nó mar chóimhiotal leis na dúile eile sa ghrúpa chéanna, an t-iridiam ach go háirithe. Fosuithe gláracha a bhíonn i gceist ansin, is é sin, d'fhág uiscí triomaithe na hiarsmaí platanaim seo ina ndiaidh fadó. Tá na fosuithe sa Cholóim, Meiriceá Theas, á n-oibriú ó na laethanta roimh Chríostóir Colambas anuas, agus platanam fágtha iontu i gcónaí. Fosú tábhachtach eile atá i Sléibhte na hÚraile sa Rúis. Tá speirílít - comhdhúil na harsanaice agus an phlatanaim - ar fáil i gCeanada, i gcráitéar Sudbury, Ontario. Mianra platanaim í an chúipéirít atá comhdhéanta as suilfídí an phlatanaim agus na miotal gaolmhar - mianra tearc é ach tá sé le fáil sna fosuithe i gCúige Gauteng, timpeall ar Pretoria san Afraic Theas. Ansin atá na fosuithe is saibhre platanam ar fud an domhain.

Is iad na huimhreacha ocsaídiúcháin is tábhachtaí ná +2 agus +4, ach go ginearálta, is dúil thámh í nach bhfuil araiciseach chun imoibriú leis na dúile eile. Úsáidtear an cis-phlatanam, comhdhúil choimpléascach ina bhfuil dhá mhóilín amóinia agus dhá adamh clóirín nasctha den adamh platanaim i lár an iomláin, - úsáidtear an chomhdhúil seo sa cheimiteiripe leis na cealla ailse a mharú.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Réics Carló

Bleachtaire ficseanúil is ea **Réics Carló** a tháinig ó pheann an úrscéalaí Cathal Ó Sándair. Scríobh Cathal sraith fhada úrscéalta beaga faoi eachtraí Réics Carló, a iníon Fionnuala, Brian Ó Ruairc a chúntóir óg agus a phríomhnámhaid Randa Dal.

In ómós do Réics Carló, tugtar Gradam Réics Carló ar an ngradam a bhronnann Oireachtas na Gaeilge ar an leabhar is fearr do dhaoine óga.

## Leabhair sa tSraith a d'fhoilsigh An Gúm

* *Na Mairbh a d’Fhill*, 1943 (Eachtraí Réics Carló 01)
**An tEiteallán Do-Fheicthe*, 1943 (Eachtraí Réics Carló 02)
**An Corpán sa Trúnc*, 1944 (Eachtraí Réics Carló 03)
**Dúnmharú i bPáírc an Chrócaigh*, 1944 (Eachtraí Réics Carló 04)
* *Uathbhás i mBrúgh na Bóinne*, 1944 (Eachtraí Réics Carló 05)
* *An Gluaisteán Sidhe*, 1945 (Eachtraí Réics Carló 06)
* *Súile an Íodhail*, 1945 (Eachtraí Réics Carló 07)
* *Réics Carló ar an nGealaigh*, 1950 (Eachtraí Réics Carló 08)
* *Réics Carló ar Dhá Éachtra Eile*, 1951 (Réics Carlo ar Mhars & Dúnmharú ar an gCanáil) (Eachtraí Réics Carló 09)
* *Réics Carló san Aifric*, 1951 (Eachtraí Réics Carló 10)
* *Réics Carló san Éigipt*, 1951 (Eachtraí Réics Carló 11)
* *Réics Carló i bPáris*, 1952 (Eachtraí Réics Carló 12)
* *Réics Carló i gCairlinn*, 1952 (Eachtraí Réics Carló 13)
* *Cás-Leabhar Réics Carló*, 1952 (Eachtraí Réics Carló 14)
* *Réics Carló ó [[Sráid Fhearchair]]*, 1952 (Eachtraí Réics Carló 15)
* *Réics Carló sa tSín*, (Eachtraí Réics Carló 17)
* *Réics Carló agus Rún an Iarnróid Dúnta*, 1953 (Eachtraí Réics Carló 20)
* *Réics Carló agus an Maisín Fé-Thalamh*, 1953 (Eachtraí Réics Carló 21)
* *An Tríú Adambhomba*, 1953
* *Réics Carló sa Bhreasail*, 1953
* *Réics Carló sna Stáit Aontaithe*, 1953
* *Réics Carló agus Cás an Amhránaí Sráide*, 1953
* *Réics Carló agus an Cró-Dheamhan*, 1954
* *Réics Carló i Londain*, 1954
**Cuir Fios ar Réics Carló*, 1954
**Réics Carló agus Ridire an Chaisleáin Duibh*, 1954
**Réics Carló agus Mistéire na nÉan gan Sciatháin*, 1954
**Réics Carló, Taighdeálaí Príobháideach*, 1954
**Réics Carló i Meicsicó*, 1955
**Réics Carló agus Mistéire an Chuain*, 1955
**Réics Carló i bPort Láirge*, 1955
**Réics Carló agus an Mhaidhm Bháite*, 1955
**Réics Carló agus Cás an Mhilliúnaí Mhairbh*, 1955
**Réics Carló agus Mistéire na Loinge Sí*, 1955
**Réics Carló agus Cás an Cháilín Fhuadaithe*, 1955
**Réics Carló i gContae Mhuineacháin*, 1956
**Réics Carló i nDún na nGall*, 1956
**Réics Carló i gCorcaigh*, 1956
**Réics Carló agus Mistéire an Oileáin*, 1956
**Réics Carló Arís*, 1957
**Réics Carló i gContae Chill Mantáin*, 1956
**Réics Carló i nDún Dealgán*, 1956
**Réics Carló agus an Fear do bhí Ró-Saibhir*, 1957
**Fáilte ar Ais, a Réics*, 1981
**Réics Carló ar Oileán Mhanainn*, 1984 (tá aistriúchán Manannaise ar fáil faoin teideal *Reks Carlo ayns Mannin,* aistrithe ag Brian Stowell)

## Féach freisin
* Gradam Réics Carló

## Tagairtí

Catagóir:Bleachtairí ficseanúla
Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Leabhair do pháistí
Catagóir:Déaglitríocht na Gaeilge
Catagóir:Déaglitríocht
Candida albicans

Is fungas dioplóideach é **Candida albicans** (*cineál ghiosta*), a bhíonn i measc na n-orgánach a dhéanann atáirgeadh gnéasach, ach ní méóis. Is gníomhaire cúisíoch é, de réir mar a bhíonn caoi ann, in ionfhabhtuithe béalacha agus ginitiúla daonna. 

Tá ionfhabhtuithe sistéamacha fungasacha (fungaimí) aitheanta mar údair tábhachtacha i ngalracht agus mbásmhaireacht na n-othar 
imdhíon-shochtaithe (m.sh. SEIF, ceimiteiripe ailse, galar fungasach sistéamach, trasphlandú smeara nó orgáin)

De bhreis ar sin, is ábhar mór imní anois iad na hionfhabhtuithe bainteach le hospidéal, faighte ag othair, nár cheapadh roimhe sin go mbeadh siad i mbaol. (m.sh. othair a d'fhan san aonad dianchúram)

Albicans
Catagóir:Giostaí
Ascomycota

Is Roinn/Fíleam de chuid na bhFungas, agus na foríochta Dikarya, iad na **hAscomycota** (*na hascaimícéití*). 

Is é seo an fíleam is flúirse de chuid na bhfungas, le níos mó ná 30,000 speiceas. Nuair a atáirgíonn na hascaimícéití go gnéasach, gineann siad spóir éagluaisteacha agus i gcill mhicreascópach ar leith, glaoite an "ascus" (ón bhfocal SeanGhréigise: ἀσκός (askos), a chiallaíonn "sac" nó "mála").

Catagóir:Fungais
Catagóir:Ascomycota
Bernadette O'Farrell

## Saol
Rugadh O'Farrell i mBiorra i gContae Uíbh Fhailí. Bhí clú agus cáil uirthi mar gheall ar a ról mar *Maid Marian* i sraith darbh ainm *Robin Hood*. Phós sí stiúrthóir scannán darbh ainm Frank Launder sa bhliain 1950. Bhí cónaí orthu i Sasana, agus ansin i Monacó. Cailleadh í i mí Mheán Fómhair 1999 agus í cúig bliana is seachtó d'aois.

## Scannáin agus teilifís
* The Wildcats of St. Trinian's (1980) .... Miss Carfax
* The Bridal Path (1959) .... Siona
* "The Adventures of Robin Hood" .... Maid Marian (47 uair, 1955-1957)
* The Square Ring (1953) .... Peg Curtis
* The Genie (1953)
* "Douglas Fairbanks, Jr., Presents" .... Molly (uair amháin, 1953)
... "Matinee" (Ríocht Aontaithe)
... "Rheingold Theatre" (SAM)
Emerald Green (1953) .... Molly
* The Story of Gilbert and Sullivan (1953) .... Jessie Bond
... Gilbert and Sullivan (SAM)
... The Great Gilbert and Sullivan (SAM)
* Lady in the Fog (1952) .... Heather McMara
... Scotland Yard Inspector (SAM)
* Lady Godiva Rides Again (1951) .... Janie
... Bikini Baby (SAM)
* Life in Her Hands (1951) .... Mary Gordon
* The Happiest Days of Your Life (1950) .... Miss Harper
* Macbeth (1949) (Teilifís) .... Lady Macbeth
* Captain Boycott (1947) .... Mrs. Fagan 

## Tagairtí

## Nasc seachtrach
* 

Catagóir:Ban-aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna i 1999
Catagóir:Daoine as Contae Uíbh Fhailí
Les Ogres de Barback

Banna is ea **Les Ogres de Barback**. Bunaíodh an grúpa sa bhliain 1994. Is iad Fred, Sam, Mathilde agus Alice Burguière na baill agus baint acu leis an gclann chéanna. Tá clú agus cáil orthu sa Fhrainc.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil 

## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1994
Catagóir:Daoine Francacha
Dikarya

Foríocht de chuid na bhFungas is ea **Dikarya**, ar cuid de na fílim Ascomycota agus Basidiomycota, dís gur féidir leo dicaróin a tháirgeadh. Is féidir leo bheith snáithíneach nó aoncheallach, ach bíonn siad i gcónaí gan lascnaidí.

Is Dikarya iad an chuid is mó de na "hArd-Fungais", ach tá a lán speiceas anamorfach a bheadh rangaithe tráth mar chaonaigh sa litríocht stairiúil.

Catagóir:Fungais
British Airways

Is é **British Airways** aerlíne náisiúnta na Ríochta Aontaithe. Foirmíodh an aerlíne sa bhliain 1974 nuair a nasc rialtas na Breataine cúpla aerlínte beaga le chéile. Inniu tá British Airways ar cheann de na haerlínte is mó ar domhan.

Is é Aerfort Heathrow príomhbhunáit British Airways ach eitileann an aerlíne go Aerfort Londain-Gatwick agus Aerfort na Cathrach Londain.

mion|clé|Waterside: Ceanncheathrú na haerlíne i Harmondsworth, Sasana

## Naisc Sheachtracha
* britishairways.com

## Tagairtí

Catagóir:Aerlínte
Aipindicíteas

Is riocht é **an taipindicíteas** arb é is príomhthréith ann ná athlasadh na haipindice. Cóireáiltear mar éigeandáil mhíochaine é agus ceann de na héigeandálaí is coitianta a tharlaíonn. Muna ndéantar obráid chun an aipindic a bhaint, féadfaidh sí polladh, rud a chuirfidh tús le peireatóiníteas ginearálta ... agus bás. 

mion|clé|Aipindic athlasta bainte amach trí mháinliacht oscailte
clé|mion|Suíomh na haipindice
clé|mion|Físeán

### Siomptóim
Is iad na siomptóim ná pian sa bholg, go ginearálta ar dtús agus de réir a chéile ag díriú ar an taobh deas den bholg íochtarach, ag éirí níos déine. Bíonn masmas is fiabhras ag duine freisin. 

### Cúiseanna
De réir fianaise thurgnamhach, is de thoradh ar bhac príomhúil i lúman na haipindice a fhaightear géar-aipindicíteas. Dá thoradh sin, ionsaíonn ionfhabhtú an t-orgán agus éiríonn sé ata. 

Méadaíonn an brú istigh sa lúman agus i mballaí na haipindice, agus bíonn trombóis agus oclúid na bhfuileadán beag agus marbhántacht an tsrutha limfeach de thoradh air.

### Cóireáil
Bíonn sé riachtanach, sna cásanna go léir, an aipindic athlasta a bhaint amach, trí laparatóime nó laparascópacht nó ceachtar acu a dhéanamh. Neamhchóireáilte, bíonn an bhásmhaireacht ard, ach go háirithe de thoradh ar pheireatóiníteas nó chroitheadh.

### Stair
B'é Reginald Fitz an chéad duine a rinne cuir síos ar an ghéaraipindicíteas agus ar an t-aipindicíteas ainsealach sa bhliain 1886. 

Inniu, tá an t-aipindicíteas aitheanta mar cheann de cúiseanna is coitianta le haghaidh géarphéine troime an bhoilg, ar fud an domhain.

## Tagairtí

Catagóir:Athlasadh
Catagóir:Máinliacht ghinearálta
Catagóir:Éigeandálaí leighis
Catagóir:Aipindicíteas
Cathain

Amhrán is ea ***Cathain***. Chum Rónán Ó Snodaigh é.

## An t-amhrán

;Cúrfá
:Cathain a thiocfaidh tú abhaile chugam /
:Ó cathain a dtagfaimid muid le chéile arís /
:Cathain a thiocfaidh tú abhaile chugam /
:Fanfaidh mé ar an lá agus fanfaidh mé go dílis

:Braithim go bhfuil tú in easnamh orm /
:Ó braithim uait mé braithim tú i bhfad /
:Braithim go bhfuil tú in easnamh orm /
:‘S n'fheadar cathain a bhlaisfidh mé do bheoladh arís

:;Cúrfá

:Tá’n spéir fós ós mo chionn, an talamh céanna fúm, /
:Na sléibhte i mo thimpeall mar a bhí siad riamh /
:Tá’n taoide ag lionadh ‘s ag trá mar a bhíonn /
:Ach ní ach ar leath shiúl ‘tá mé gan tusa le mo thaobh

:;Cúrfá

:Feiceann mé do shúile i mo bhrionglóidí /
:Cloiseann mé do gháire agus mé i mo luí /
:Feiceann mé an bóthar ó mo fhuinneog ins an tigh /
:An bóthar úd a thóg tú gan mise le do thaobh.

:;Cúrfá

## Féach freisin
* Liam Ó Maonlaí
* Kíla
* Rónán Ó Snodaigh
Catagóir:Amhráin Ghaeilge
Graham Mag Oireachtaigh

D'imir **Graham Geraghty** (rugadh ar an 24 Iúil 1973 é, i nDroichead Átha) peil Ghaelach le foireann na Mí ón bhliain 1991 go dtí gur éirigh sé as ag deireadh na bliana 2008. Tá dhá bhonn uile-Éireann buaite aige sna blianta 1996 agus 1999, agus bronnadh gradaim All Star air sna blianta 1994 agus 1999. D'imir sé le foireann na hÉireann in aghaidh na hAstráile i bPeil na Rialacha Idirnáisiúnta sna blianta 1999, 2000 agus 2006. 

Sheas sé mar iarrthóir Fhine Gael in olltoghchán na bliana 2006, agus níor éirigh leis suíochán a bhaint amach.

## Tagairtí

Catagóir:Peileadóirí na Mí
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
An Túr Solais

Is túr caol agus ard a sheasann i lár Bhaile Átha Cliath é **Spuaic Bhaile Átha Cliath** nó **An Túr Solais** mar a ghlaoitear air go hoifigiúil. Tá sé ina sheasamh ar Shráid Uí Chonaill i gcroílár na cathrach, san áit ina raibh Colún Nelson go dtí an bhliain 1966. Tá an Túr 121.2 méadar ar airde agus críochnaíodh é i mí Eanáir, 2003.
clé|mion|236x236px
[236x236px|mion|Radharc ó [Sráid Uí Chonaill|Shráid Uí Chonaill|clé]]
clé|mion|266x266px

## Stair
Bhí colún Nelson suite ar an láthair ina bhfuil an Túr Solais, ach in 1966 tharla pléascán de chuid an IRA a scrios an colún. In 1988 cuireadh scairdeán ar an láthair le dealbh sa lár darb ainm Anna Livia, ainmnithe as carachtar de chuid James Joyce atá ina phearsantú d’Abhainn na Life.

Fógraíodh in 1998 go raibh an Chomhairle Cathrach chun comórtas a reáchtáil chun  dearadh deilbhe a roghnú a chuirfeadh Sráid Uí Chonaill chun cinn. Bhí Ardmhéara Bhaile Átha Cliath, Joe Doyle, ina chathaoirleach ar choiste an chomórtais, agus glacadh leis an Túr Solais. 

Bogadh an dealbh seo go suíomh eile in 2001 chun spás a dhéanamh don túr solais. Bhí an Spuaic le bheith críochnaithe don mhílaois, ach de bharr cur i gcoinne a chuaigh chun na hardchúirte ní raibh an Spuaic críochnaithe go 2003. 

Bhí costas 4.6 milliún ar an Túr agus bhí muintir na hardchathrach idir dhá chomhairle faoi. Tá roinnt ainmneacha greannmhara ag muintir Bhaile Átha Cliath don Túr agus tá sé ann le fanacht lena leas nó lena aimhleas.

## Féach freisin

* Colún Nelson,   Anna Livia (dealbh)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Football League Championship

Is é an **Football League Championship** (an *Coca-Cola Championship* go hoifigiúil) an dara léig sacair is airde i Sasana faoin Premier League. Glacann 24 club páirt sa chomórtas. Téann na foirne a chríochnaigh sa chéad agus dara háit ar aghaidh chuig a Premier League, agus imríonn 3ú - 6ú áit in aghaidh a chéile chun an fhoireann dheireanach ardaithe a fháil. Íslítear na trí fhoireann dheireanaigh chuig an Football League One.

Catagóir:Sacar i Sasana
Catagóir:Ilchomórtais sacair
League of Ireland 1921/22

Ba é **League of Ireland 1921/22** an chéad séasúr de Shraith na hÉireann. 

## Rangú críochnaitheach

## Tagairtí
;Ginearálta
*  (Béarla) 

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil - League of Ireland (Béarla)
* Stair agus eolas - League of Ireland (Béarla) 

Catagóir:Séasúir League of Ireland
PAE Panathinaikos

Is club peile Gréagach é **Podosfairiki Anonimi Etaireia Panathinaikos** (Gréigis: *ΠΑΕ Παναθηναϊκός*), ar a dtugtar *Panathinaikos* nó *PAO (ΠΑΟ)* de ghnáth, as an Aithin. Is é PAE Panathinaikos roinn sacair an chlub spóirt Panathinaikos Athlitikos Omilos (**PAO**). Bunaíodh an club sa bhliain 1908.

Catagóir:Clubanna sacair
Deireadh Seachtaine Craiceáilte

Scríobh Roddy Doyle an scéal **Deireadh Seachtaine Craiceáilte**. (ISBN 978-1-905494-63-7) San úrscéal, téann triúr cairde (Daithí, Páid agus Ben) go hAnfield chun foireann sacair Learphoill a fheiceáil ag imirt. Ach ólann siad an iomarca alcóil roimh an gcluiche.

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalta Gaeilge
Catagóir:Roddy Doyle
Juventus Football Club

Is club peile Iodálach é **Juventus Football Club** (Gaeilge: *Cumann Peile Juventus*), ar a dtugtar *Juventus* nó *Juve* de ghnáth, as Torino. Bunaíodh an Juve sa bhliain 1897. Imríonn an club i Serie A. Is é Juventus an club is rathúla san Iodáil: tá seacht gcraobh is fiche buaite aige.

## Liosta trófaí
### Náisiúnta
* **[[Serie A]]: 31**
:1905; 1925/26; 1930/31; 1931/32; 1932/33; 1933/34; 1934/35; 1949/50; 1951/52; 1957/58; 1959/60; 1960/61; 1966/67; 1971/72; 1972/73; 1974/75; 1976/77; 1977/78; 1980/81; 1981/82; 1983/84; 1985/86; 1994/95; 1996/97; 1997/98; 2001/02; 2002/03; 2011-2012; 2012-2013; 2013-2014; 2014/15

* **[[Coppa Italia]]: 10**
:1937/38; 1941/42; 1958/59; 1959/60; 1964/65; 1978/79; 1982/83; 1989/90; 1994/95; 2014-15

* **Supercoppa italiana: 6**
:1995; 1997; 2002; 2003; 2012; 2013

* **Serie B: 1**
:2006/07

### Idirnáisiúnta
* **Corn idir-ilchríochach: 2**
:1985; 1996

* **[[Sraith UEFA na Seaimpíní|Corn na hEorpa]]: 2**
:1984/85; 1995/96

* **Corn na gcorn: 1**
:1983/84

* **[[Corn UEFA]]: 3**
:1976/77; 1989/90; 1992/93

* **Supercorn UEFA: 2**
:1984; 1996

* **Corn Intertoto: 1**
:1999

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an chlub

Juventus F.C.
Baile na nGall, Contae Chiarraí

Sráidbhaile iascaireachta in Éirinn is ea **Baile na nGall**. Tá an ceantar suite ar an taobh thoir de Chuan Ard na Caithne, i nGaeltacht Chorca Dhuibhne i gContae Chiarraí (ciliméadar siar ó thuaidh ó shráidbhaile na Muirí). Tá an baile suite ag crosbhóthar, laistigh de ghréasán de bhóithre logánta (L-8031-0, L-12044-0, L-5006-0).

## Ainm
*Fearann na gCoimhthíoch* is brí le *Baile na nGall*. Meastar gurbh iad na Lochlannaigh na Gaill atá i gceist, mar bhí Cuan Ard na Caithne ina lonnaíocht Lochlannach fadó.

## Daonra
Cuid de Thoghroinn Ceantair Chill Maoilchéadair is ea Baile na nGall. Sa bhliain 2006 bhí 511 duine sa TC sin. Ceaptar gurb ionann daonra buanchónaithe Bhaile na nGall agus timpeall trian den daonra samhraidh a bhíonn ann. Is í an talmhaíocht an fhoinse fostaíochta is mó sa cheantar.

## Feidhmeanna
Sráidbhaile iascaireachta agus turasóireachta don chuid is mó is ea Baile na nGall. Tá nascanna láidre aige le sráidbhailte eile sa cheantar, mar shampla An Mhuiríoch, An Bóthar Buí agus an Fheothanach.

## Áiseanna agus Seirbhísí
Tá réimse bhunúsach seirbhísí le fáil i mBaile na nGall: oifig phoist, siopa agus dhá theach tábhairne. Tá oifigí Raidió na Gaeltachta suite lastuaidh de Bhaile na nGall. Tá dhá bhunscoil i ngar don bhaile (ar an Muiríoch agus ar an bhFeothanach) agus tá séipéal ag an mBóthar Buí. Tá tithe saoire (idir shingil agus ilfhorbairtí) ann fós. Tá trá agus cé ag Baile na nGall a bhfuil teacht go héasca orthu. Ionad comhtheagmhála atá ann le haghaidh an phobail agus na gcuairteoirí a thagann go dtí an baile, agus is maith an áis taitnimh é freisin. Cuireadh fad leis an gcé le déanaí. Tá stáisiún garda cósta suite os comhair na cé. 

## Caisleán Ghallarais
Tá Caisleán Ghallarais suite i mBaile na nGall, ciliméadar ó Aireagal Ghallarais (ó Shéipéilín Ghallarais). Suíomh oidhreachta atá ann. Ba iad na Gearaltaigh a thóg an foirgneamh seo, sa 15ú céad. Cheann den mbeagán caisleán atá fós ar an leithinis atá ann. Túr cheithre urlár atá ann le síleáil bhogtha ar an gceathrú urlár. Ní féidir aon cheann de na forbhallaí a fheiceáil anois áfach. Tá go leor oibre chaomhnaithe déanta ar an gcaisleán agus tá lánrochtain ar an taobh istigh. Cuireadh doras isteach sa bhalla thuaidh. Bhí rochtain i dtosach báire ar an dara urlár. Ní mhaireann an struchtúr cosanta a bhí dhá urlár chun tosaigh áfach, ach is féidir rian de a fheiceáil ar an mballa seachtrach. 

## Féach freisin

* Córas loingseoireachta Decca, Baile na nGall

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Ionad Eachtraíochta Chorca Dhuibhne - 101 Rud gur féidir a déanamh ó Bhaile na nGall 

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Catagóir:Gaeltacht Chontae Chiarraí

Catagóir:Corca Dhuibhne
Aorta

thumb|clé|Aorta
Is é an t-**Aorta**, (ón nGréigis "aeiro", ardaigh) an fuileadán is mó sa cholainn dhaonna, a éiríonn as méadailín clé an chroí agus a thógann fuil a bhfuil ocsaigin inti go gach cuid den cholainn sa chóras imshruthaithe córasach. Feictear é in ainmhithe eile chomh maith.

## Cúrsa an aorta
Is iondúil go roinntear an t-aorta ina chúig chuid/roinn:

* An t-aorta éiritheach-an chuid idir an croí agus áirse an aorta
* Áirse an aorta- buaic an aorta atá cosúil le "U" bun os cionn
* An t-aorta íslitheach- an chuid den aorta ón áirse go dtí an pointe ag a roinneann sé ina artairí iliacha comónta
** Aorta an Tóracs- an leath den aorta íslitheach os cionn na scairte
** Aorta an abdómnain- an leath den aorta íslitheach faoi bhun na scairte

## Gnéithe
thumb|Aorta muice díosctha ag léiriú cad as a fhágann na hartairí
Artaire leaisteach is ea an t-aorta, agus mar sin tá sé insínte go maith. Nuair a chrapann an méadailín clé le fuil a bhrú isteach san aorta, méadaíonn an t-aorta. Tugann an síneadh seo an fuinneamh poitéinsiúil a choinneoidh an brú fola i rith diastóil, mar go gcrapann an t-aorta go h-éighníomhach le linn an ama seo. 

Radharc tosaigh ón tosach den chroí daonna agus é ar oscailt. Léiríonn na saighde bána gnáth-shreabhadh na fola.

## Galair/Paiteolaíocht
* Ainéaras Chuas Valsalva 
* Ainéaras Aortach- míotach(myotic), baictéarach (m.sh an bholgach fhrancach (an tsifilis)), siabhránach, géiniteach, bainteach le galar comhlach de chuid an chroí
** Ainéaras Aortach Diosctha
* Comhchaolú aortach- réamh-dhuchta, iar-dhuchta
* Ataireóiscléaróis 
* Siondróm Marfan
* Siondróm Ehlers-Danlos
* Steanóis aortach
* Tráma, mar shampla maidhm thrámach aortach, den chuid is mó bíonn siad seo tóracsach agus aimhneasach don artaire fochlabhach ar chlé, agus bíonn siad marfach go minic.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Croí
An Mhuiríoch

Sráidbhaile beag scaipthe tuaithe is ea **an Mhuiríoch** i nGaeltacht Chontae Chiarraí in Éirinn.

## Suíomh
Tá an Mhuiríoch suite ar imeall thoir Chuan Ard na Caithne, i dtírdhreach dhroimneach ar ardluach i nGaeltacht Chontae Chiarraí. Tá fána réidh leis an talamh ón taobh thoir i dtreo na trá thiar. Tá an lonnaíocht suite ciliméadar ó Bhaile na nGall agus tá sé nasctha go feidhmeach le Baile na nGall agus leis an mBóthar Buí. Tá an Mhuiríoch suite naoi chiliméadar siar ó thuaidh ó Dhaingean Uí Chiúis ar Bhealach Cheann Sléibhe R559 – bóthar tábhachtach turasóireachta atá ann.

## Daonra
Cuid de thoghroinn ceantair Chill Maoilchéadair is ea an Mhuiríoch. Bhí 511 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2006.

## Feidhmeanna
Ionad beag comhtheagmhála áitiúil don phobal tuaithe máguaird is ea an sráidbhaile. Tá scoil náisiúnta, halla pobail, siopa, cúirt leadóige atá as úsáid, agus faichí peile agus clubtheach de chuid An Ghaeltacht, CLG, ann. Ní féidir a rá go ngabhann an trácht turasóireachta ar Bhealach Cheann Sléibhe, ná an trá bhreá féin, chun leasa na lonnaíochta mórán. Bíonn ranganna Gaeilge ar siúl sa halla pobail le linn an tsamhraidh. Faoi mar a tharlaíonn in áiteanna eile sa cheantar, foinse
thábhachtach ioncaim is ea an t-iostas a sholáthraíonn teaghlaigh le haghaidh na scoláirí seo.

## Naisc sheachtracha
* Iarthar Dhuibhneach 

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Catagóir:Gaeltacht Chontae Chiarraí