open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Muireadhach mac Ruairí

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Muireadach mac Ruairí** ( (bás 829).  Ruaidrí mac Fáeláin (died 785), iar-rí, ba ea a athair. Bhí sé i gcoróin ón mbliain 805 go dtí 806 agus arís ó 808 go 829, mar chomhrí le Muireadach mac Brain Ardchinn go dtí a bhás sa bhliain 818.

Sa bhliain 805, chuir an tArdrí  Aodh Oirdní (bás 819) de Cineál Eoghain an ruaig ar rí Laigean, Fíonsneachta Ceathairdheach (bás 808), agus chuir bheirt Mhuireadach i gcoróin.  Chuaigh Fíonsneachta chuid *[[Muirgius mac Tommaltaig]]* (bás 815), rí na gConnacht, ag lorg tearmainn, a chuaigh leis ansin a chuirinn a fháil ar ais sa bhliain 806.  Dar leis an Leabhar Laighneach, fuair Fíonsneachta a choróin ar ais tar éis dó beirt mhac Ruairí a chloí, is dóigh Muireadach agus a dheartháir, Diarmaid.

Tar éis bhás Fhíonsneachta, tháinig an bheirt Mhuireadach ar ais i réim, Muiredach mac Ruadrach ina rí aonair tar éis bhás Muireadaigh mhic Bhrain sa bhliain 818.  Sa bhliain úd, bhailigh Aodh Oirdní Araí a airm ar theorainn Laigean ag Dún Cuair agus rinne sé iarracht arís an cúige a rinne idir beirt 'gharmhac' Bhrain.  Más fíor, bhí siad ró óg ag an am.

Sa bhliain 818, bhí na Laigin ciontach i gcás dúnmharú abb *Cell Mór Enir* (gar do'Ard Mhacha  An bhliain dár gcionn, rinne Aodh Oirdní ionsaí ar na Laigin mar dhíoltas, ag scrios Chuala chomh fada le Gleann Dá Loch.

Sa bhliain 820, chuaigh na Laigin in éineacht leis an Ardrí nua, Conchúr mac Donnchadha (bás 833) de Chlann Cholmáin, ar feachtas in éadan a comhraic, Murchadh mac Maoil Dúin de Chineál Eoghain, agus níor tharla cath ar bith.  Níos deireanaí, sa bhliain 827, bhí achrann Aonach Cholmáin, ina ndearna Muireadach ruathair ar Uí Chinnsealaigh. 

Tháinig a dheartháir, Diarmaid (bás 832), i gcomharbacht ar mar rí Uí Fhaoláin, agus glaoitear rí Oirthir Life air sna hannála.  Rinneadh rí Laigean de mhac Dhiarmada, Muireacán (bás 863).

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Leabhar Laighneach, *Rig Lagen*, G800011A
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine a rugadh sa 8ú haois
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge
Ceallach mac Brain

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Ceallach mac Brain** () (bás 834).  Bran Ardcheann mac Muireadaigh (bás 795), iar-rí, ba ea a athair, agus Muireadach (bás 818) a dheartháir.  Bhí sé i réim ón mbliain 829 go dtí 834.

Bhí deartháir Cheallaigh, Muireadach, ina 'leath-rí' le Muireadach mac Ruairí (bás 829) Uí Fhaoláin ó 808 go 818.  Sa bhliain 814, bhuaigh Muireadach agus Ceallach in éadan Uí Chinnsealaigh.  Tarra bhás Muireadach mac Brain, d'éirigh Muireadach mac Ruairí ina rí aonair go dtí a bhás, nuair a tháinig Ceallach i gcomharbacht air.

I mí Lúnasa 833, rinne Ceallach ruathair ar phobal Chill Dara, agus mharaigh sé go leor acu.  Is amhlaidh  go raibh ina namhaid Chill Dara i dtacaíocht le Feilimí mac Criomhthainn (bás 847) na Mumhan de chúiseanna polaitiúla nó eaglasta. Sa bhliain 831, chuaigh na Laigin in éineacht le Feilimí ar feachtas chun creach a dhéanamh i ríocht Bhreá.  Rinne an tArdrí Conchúr mac Donnchadha (bás 833) de Chlann Cholmáin creach ar an Life mar dhíoltas.

Rinneadh rí Laigean dá mhac, Lorcán (fl. 848), ach de shliocht a dhearthár iad ríthe níos deireanaí Uí Mhuireadaigh.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Leabhar Laighneach, *Rig Lagen*, G800011A
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 8ú haois
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:9ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge
Bran mac Faoláin

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Bran mac Faoláin** () (bás 838).  Fíonsneachta Ceathairdheach mac Ceallaigh (bás 808) ba ea a uncail, agus Ceannach mac Dúnchadha (bás 776), a sheanathair, iar-ríthe beirt.  Bhí a athair ina abb Cill Dara.  Bhí Bran i gcoróin ón mbliain 835 go dtí 838. 

Bhí Ceallach mac Brain (bás 834), réamhtheachtaí Bhrain, ina comhghuaillí rí na Mumhan, Feilimí mac Criomhthainn (bás 847).  Insítearr sna hannála gur tháinig an tArdrí, Niall Caille de Chineál Eoghain i gceannas airm sa Laigin isteach sa bhliain 835 agus chuir sé Bran i gcoróin.  Tá leath-rí luaite sna hannála, a chol ceathrar *Riacán mac Fínsnechtai*, a d'éag sa bhliain 837.

Rinne na Lochlannaigh ruathair ar na Laigin le linn réimeas Bhrain.  Sa bhliain 837, tháinig seasca long suas an Life agus rinne creach ar na machairí mórthimpeall. 

Bhí mic Bhrain, Muireadach (bás 885) agus Ruarc (bás 862), ina ríthe Laigean fosta.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Leabhar Laighneach, *Rig Lagen*, G800011A
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:9ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge
Lorcán mac Ceallaigh

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Lorcán mac Ceallaigh** () (fl. 848).  Cellach mac Brain Uí Mhuireadaigh (bás 834), iar-rí, ba ea a athair.

Is doiléir iad na ríliostaí Laighneacha sa tréimhse seo.  Sa Leabhar Laighneach, tagann Lorcán i gcomharbacht ar Ruarc mac Brain (bás 862) Uí Dhúnchada agus Tuathal mac Maoilbhríde (bás 854) i gcomharbacht airsean.   Dar leis na liostaí ann, bhí réimeas 9 mbliana ag Ruarc (c. 838-847) agus trí bliana ag Túathal (c. 851-854).  Dá mba fhíor, bheadh Lorcán i réim c. 847-851.  Molann Francis John Byrne gurb í cúis an mhearbhaill seo ná gur lag a bhí ríthe Uí Dhúnlainge ag an am de bharr cumhacht a gcomharsan, Cearbhall mac Dunlaing (bás 888), rí na nOsraí, cé nach ndearna rí Laigean de féin riamh.

Sa bhliain 848, bhí Lorcán i gceannas comhaontais le hÓlchúr mac Cinnéide (bás 851), rí Mumhan, nuair a bhuaigh siad in éadan na Lochlannach ag Cath Sciath Nechtain gar do Dhíseart Diarmada, Contae Chill Dara, cath inar thit an *jarl* Tomrair.  Bhí athair Lorcáin féin i gcomhaontas le Feilimí mac Criomhthainn (bás 847), iar-rí na Mumhan.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Leabhar Laighneach, *Rig Lagen*, G800011A
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha y: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge
Fínsnechta Cethardec

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Finsnechta Cethardec mac Cellaig** (bás 808). Cellach mac Dúnchada (bás 776), iar-rí, ba ea a athair. Bhí sé i réim ón mbliain 795 go dtí 808. 

Ar an 6ú Bealtaine 795, mharaigh Fíonsneachta go fealltach an t-iar-rí Bran Ardchenn agus a bhanríon Eithne (á ndó) i gCill *Cúile Duma*.  Ba ghníomh polaitiúil gan trua é seo, dírithe in aghaidh an Ardrí, Donnchad Midi (bás 797), deartháir Eithne. D'éirigh Fíonsneachta ina rí Laigean dá bharr.

Sa bhliain 804, rinne an tArdrí Aodh Oirdní (bás 819) de Cenél nEógain ionsaí ar na Laigin agus ghéill Fíonsneachta. Bhailigh Aodh arm Leath Choinn ag Dún Cuair ar theorainn na Laigean agus rinne sé ionsaí iontu faoi dhó laistigh d'aon mhí amháin. Deirtear i nAnnála na gCeithre Máistrí faoi eachtra seo:

Is amhlaidh nach raibh an tArdrí sásta leis an ngéilleadh úd, agus tháinig sé ar ais sa bhliain 805 agus chuir an ruaig ar Fíonsneachta. Chuir sé Muiredach mac Ruadrach (bás 829) Uí Fhaoláin agus Muiredach mac Brain (bás 818) Uí Mhuireadaigh i gcoróin mar chomh-ríthe. Thug *[[Muirgius mac Tommaltaig]]* (bás 815), rí na gConnacht, tearmann d'Fhíonsneachta, agus thug cuidiú dó a choróin a fháil ar ais sa bhliain 806, ag cloí Muireadaigh agus a dhearthár, Diarmaid.

Idir an dá linn, thosaigh Fíonsneachta le heaglais Chill Dara a thógaint faoina cheannas, rud ba chúis le hachrann le hUí Fhailí. * Sa bhliain 803, maraíodh go fealltach [[Óengus mac Mugróin|Aonghas mac Mughróin]], rí Uí Fhailí, ag lucht leanúna Fhíonsneachta, agus sa bhliain 806 agus é ar ais i gcoróin, maraíodh Flaithnia mac Cináeda, rí Uí Fhailí ina dhún ag [[Ráth Iomgháin]]. Rinneadh abb Cill Dara dá dheartháireacha, Faolán (bás 804) agus Aodh (bás 829), agus nia agus garnia. Bhí a dheirfiúr Fíonsneachta sister Muireann (bás 831) ina ban-abb Chill Dara.

D'éag Fíonsneachta ag Cill Dara, de dhaorghalar.

==Foinsí==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** [[Annála Uladh]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ G100001A]
** [[Leabhar Laighneach]], *Rig Lagen*, [http://www.ucc.ie/celt/published/G800011A/ G800011A]
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland'', Cambridge: Cambridge University Press, 
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath : Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine a rugadh sa 8ú haois
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Ruarc mac Brain

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Ruarc mac Brain** (bás 862).  An ceathrú rí ba ea é as deichniúr dá chlann féin, Uí Dhúnchadha, bunaithe ar Chnoc Liamhna, Áth Cloch, Contae Chill Dara.  Bran mac Faoláin ba ea a athair.  Duine de bheirt mhac Brain a rinneadh rí na Laigean de.

Is doiléir í comharbacht ríthe na Laighean sa tréimhse úd.  Dar leis na ríliostaí, tháinig Ruarc i gcomharbacht ar a athair, agus Lorcán mac Ceallaigh, Tuathal mac Maoilbhríde agus Muireacán mac Diarmada ar a seal i gcomharbacht airsean.

Sa bhliain 843, insítear i nAnnála Uladh gur mharaigh go fealltach Artacán mac Domnaill ag Ruarc mac Brain, ach ní thugtar aitheantas ar bith eile.  Mar an gcéanna sa bhliain 846, ní thugtar teideal dó nuair a throid sé i dteannta le Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí in éadan Tiarnaigh mhic Fhógartaigh, a chloígh iad.  Ina thásc i nAnnála Uladh don bhliain 862, tugtar dó ach an teideal "rí Uí Dhúnlainge".  Deirtear i nAnnála na gCeithre Máistrí gur mharaigh Uí Néill é.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge
Muireacán mac Diarmada

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Muireacán mac Diarmada** () Uí Fhaoláin (bás 863).  Diarmaid mac Ruairí (bás 832), rí Oirthear Life, ba ea a athair.  Muireadach mac Ruairí (bás 829) ba ea a uncail, agus Ruairí mac Faoláin (bás 785) a sheanathair, iar-ríthe Laigean beirt.

Is doiléir iad na ríliostaí Laighneacha sa tréimhse seo.  Sna ríliostaí le fáil sa Leabhar Laighneach, feictear é i ndeireadh dhá rí a fuair bás ina dhiaidhse (869 agus 885), agus fuair an chéad rí eile sa liosta, Tuathal mac Maoilbhríde, bás sa bhliain 854.  Fuair iar-rí eile, Ruarc mac Brain, bás sa bhliain 862.  Tugtar réimeas aon bhliain amháin dó, 862 - 863, dá mba fhíor.  Molann Francis John Byrne gurb í cúis an mhearbhaill seo ná gur lag a bhí ríthe Uí Dhúnlainge ag an am de bharr cumhacht a gcomharsan, Cearbhall mac Dunlaing (bás 888), rí na nOsraí, cé nach ndearna rí Laigean de féin riamh.

Insítear ina thásc sna hannála don bhliain 863 gur mharaigh Lochlannaigh é.  Ní thugtar ann ach an teideal rí an Náis agus Oirthear Life.

Rinneadh ríthe Laigean fosta dá mhic, Domhnall (bás 884) agus Cearbhall (bás 904). Bhí a mhac *[[Máel Mórda mac Muirecáin|Máel Mórda]]* (bás 917) ina rí Oirthear Life.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Leabhar Laighneach, *Rig Lagen*,  G800011A
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge
Muireadhach mac Brain Ardchinn

:*Féach freisin rí Laighean [[Muiredach mac Brain|Muireadhach mac Brain]] (bás 885)
[[Ríthe na Laighean|Rí na Laighean]] de rítheaghlach [[Uí Dhúnlainge]] ba ea *'Muireadhach mac Brain*' () (bás 818)  [[Bran Ardchenn]] mac Muireadhaigh (bás 795), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 805 go dtí 806, agus arís ó 808 go 818, mar chomhrí le [[Muiredach mac Ruadrach|Muireadhach mac Ruairí]] (bás 829) [[Uí Fhaoláin]]

Ní fheictear Muireadhach i ríliostaí le fáil sa [[Leabhar Laighneach]], ach luaitear é sna h[[annála Éireann]].  Tugtar an teideal 'leath-ri' dó ina thásc i n[[Annála Uladh]]. 

Sa bhliain 795, maraíodh go fealltach a athair ag a chomharba, [[Fínsnechta Cethardec|Fíonsneachta Ceathairdheach]] (bás 808).  Sa bhliain 805, chuir an tArdrí, [[Áed Oirdnide|Aodh Oirdní]] (bás 819) de [[Cenél nEógain|Chineál Eoghain]], an ruaig ar Fhíonsneachta, agus chuir sé an bheirt Mhuireadhach i gcoróin mar leath-ríthe.  Chuaigh Fíonsneachta ag lorg tearmainn chuig *Muirgius mac Tommaltaig* (bás 815), rí na gConnacht, a thug cuidiú dó a choróin a fháil ar ais sa bhliain 806.

Tar éis bhás Fhíonsneachta, tháinig an bheirt Mhuireadhach ar ais i réim.  Sa bhliain 814, tá taifead sna hannála ar cath idir Uí Chinnsealaigh agus mic Bhrain, is dócha Muireadach agus a dheartháir [[Cellach mac Brain|Ceallach]] (bás 834), a bhuaigh.  D'éirigh Muireadhach mac Ruadhrach ina rí aonair i ndiaidh bhás Mhuireadhaigh mhic Bhrain.

I measc mhic Muireadhaigh, bhí; [[Túathal mac Máele-Brigte|Tuathal]] (bás 854) agus [[Dúnlaing mac Muiredaig|Dúnlaing]] (bás 869) ríthe Laigean beirt; agus Artúr (bás 847), rí Iarthair Life.

==Foinsí==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** [[Annála Uladh]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ G100001A]
** [[Leabhar Laighneach]], *Rig Lagen'', G800011A
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine a rugadh sa 8ú haois
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge
Dúnlaing mac Muireadhaigh

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Dúnlaing mac Muireadhaigh** ( (bás 869).  Muireadhach mac Brain Ardchinn (bás 818), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 863 go dtí 869.

Is doiléir iad na ríliostaí Laighneacha sa tréimhse seo.  Idir na blianta 838-871, ní fheictear an teideal rí Laigean i nAnnála Uladh.  Níl tásc Dhúnlainge le fáil sna hannála úd, cé go bhfaightear é i n-annála eile.  Molann Francis John Byrne gurb í cúis an mhearbhaill seo ná gur lag a bhí ríthe Uí Dhúnlainge ag an am de bharr cumhacht a gcomharsan, Cearbhall mac Dunlaing (bás 888), rí na nOsraí, cé nach ndearna rí Laigean de féin riamh.

Sa bhliain 868, deirtear sna hannála go raibh na Laigin ar an bhfód i dteannta le hUí Néill  Bhreá agus Lochlannaigh ag Cath Cell Ua nDaigri ar inbhear na Bóinne.  Chloígh an tArdrí Aodh Fionnliath (bás 879) iad uile.  Ní luaitear ámh Dúnlaing féin maidir leis an eachtra seo.

Rí Laigean ba ea mac leis, Ailill (bás 871).  Rí Iarthair Life ba ea mac eile Cairbre (bás 884).

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Chronicum Scotorum, G100016
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:9ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge
Bran Ardcheann

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Bran Ardcheann mac Muireadaigh** ([) (na 795).  Muireadhach mac Murchadha (bás 760), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 785 go dtí 795.

Céile comhraic Ruairí mhic Fhaoláin (bás 785) le haghaidh na corónach ba ea Bran.  Sa bhliain 780, rinne an tArdrí, Donnchad Midi (bás 797), slógadh in éadan na Laigean.  Chloígh sé Ruaidrí mac Fáeláin, agus scrios sé a thailte.  Sa bhliain chéanna, eagraíodh tionól Uí Néill agus na Laigean ag Teamhraigh agus cuireadh síocháin ar ais i bhfeidhm.  B'fhéidir é go raibh ar feachtas ar son a chéile, Bran.

Sa bhliain 782, chloígh agus ghabh Ruaidrí Bran ag Cath an Churraigh.  Maraíodh Comhghuaillthe Bhrain, *Mugrón* mac Flainn, rí Uí Fhaili, agus Dubh dhá Chríoch mac Laoghchinn Uí Cheinnselaig.

Bhí Bran pósta Eithne ní Dhomhnaill (bás 795), deirfiúr Dhonnchadha Mí, an Ardrí de Chlann Cholmáin, cleamhnas a dheimhnigh go raibh deachaidreamh acu leis an Ardrí.  Sa bhliain 794, rinne Donnchadh ruathar ar an Mhumhain chun na Laigin a chosaint.

Ar an 6ú Bealtaine 795, maraíodh Bran agus Eithne i gCill *Cúile Duma* (gar don Sráidbhaile, Contae Laoise) ag a chomharba, Fíonsneachta Ceathardheach mac Ceallaigh (bás 808) Uí Dhúnchadha.  Ba ghníomh polaitiúil gan trua é seo, dírithe in aghaidh an Ardrí, Donnchadh.

I measc a mac, bhí Muireadach (bás 818) agus Ceallach (bás 834), ríthe Laigean beirt.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Leabhar Laighneach, *Rig Lagen*, G800011A
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Dáibhí Ó Cróinín (2005), *A New History of Ireland*, Imleabhar 1, Oxford: Oxford University Press

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Ailill mac Dúnlainge

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Ailill mac Dúnlainge** Uí Mhuireadaigh (831-871).  Dúnlaing mac Muiredaig (bás 869), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 869 go dtí 871.

Is doiléir iad na ríliostaí Laighneacha sa tréimhse seo.  Is é Ailill an chéad rí in mbliain 838 a dtugtar an teideal rí Laigean dó ina thásc i nAnnála Uladh.  Molann Francis John Byrne gurb í cúis an mhearbhaill seo ná gur lag a bhí ríthe Uí Dhúnlainge ag an am de bharr cumhacht a gcomharsan, Cearbhall mac Dunlaing (bás 888), rí na nOsraí, cé nach ndearna rí Laigean de féin riamh.

Sa bhliain 870, rinne an tArdrí Aodh Fionnliath (bás 879) ionradh ar na Laigin agus ghabh sé forlámhas ar an tír ó Áth Cliath go Gabhrán.  Idir an dá linn, a chomhghuaillí, Cearbhall mac Dúnlainge (bás 888), rí Osraí, ionradh ar na Laigin ón iarthar.  Shroich sé Dún Bolg áit a rinne na Laigin ionsaí air.  Bhí an lámh in uachtar acu ar dtús, ach cuireadh an ruaig orthu i bhfrithionsaí.

Tá cur síos fada ar na himeachtaí seo le fáil i nAnnála Easpacha na hÉireann.  Ní luaitear Ailill féin ann, deirtear ina ionad sin go raibh Muireadach mac Brain ina rí Laigean.  Insítear fosta gur bhuail Cearbhall an Ardrí ag Bealach Ghabhráin ach gur chúlaigh sin ansin agus nár gabhadh gialla Laighneacha.

Sa bhliain 871, maraíodh Ailill ag Lochlannaigh as Ath Cliath.  Rinneadh rí Laigean fosta dá mac son, ''Augaire'' (bás 917).

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Annála Easpacha na hÉireann,  G100017
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
*Ó Corráin, Donnchad (1972), *Ireland Before the Normans*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 9ú haois
Catagóir:9ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Lá Idirnáisiúnta um Dhíothú an Fhoréigin in aghaidh na mBan

Tá 25 Samhain ainmnithe ag Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe mar an **Lá Idirnáisiúnta um Dhíothú an Fhoréigin in aghaidh na mBa**n (Rún 54/134).[ 1] .

Is é an tuiscint bhunúsach atá leis an lá ná feasacht a mhúscailt ar fud an domhain go gcuirtear mná faoi éigniú, foréigean teaghlaigh agus cineálacha eile foréigin; ina theannta sin, bíonn sé ar cheann de chuspóirí an lae béim a chur ar scála agus ar chroílár na faidhb seo, a bhíonn i bhfolach go ró-mhinic.

Rinneadh ciapadh gnéasach ar 55% na mban san Eoraip sa bhliain 2015 agus rinneadh foréigean ar bhean amháin as triúr san Eoraip is cosúil (Coinbhinsiún Iostanbúl).

## [[Foréigean in aghaidh na mban in Éirinn]]

Fuair os cionn 62 bean bás go foréigneach in Éirinn le le linn 2020-2024, 37 ó dheas agus 29 ó thuaidh. 

## Féach freisin
*Nicola Brogan CTR - Sinn Féin 
* Foréigean in aghaidh na mban
* Foréigean in aghaidh na mban in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Foréigean i gcoinne na mban
Günther Berkus

Ealaíontóir, ceoltóir agus stiúrthóir scannáin ab ea **Günther Werner Berkus**.

## Saol
Rugadh é in 20 Aibreán, 1951 i Münchberg, an Ghearmáin. Rinne sé staidéar ar chógaseolaíocht in Ollscoil Münster mar déagóir, ach aistrigh sé go tapaigh sa ceol agus san ealaín. Le linn tréimhse, fuair sé amach ghrá don cheol leictreonach agus sintéiseoirí analógacha, agus thosaigh sé ag seinm le daoine mar Ralf Hütter agus na ceoltóirí a bhunaigh an ghrúpa Popol Vuh. Sna 1970í, bhog sé go hÉirinn, áit ar lonnaigh sé. Bhí baint aige le healaín chomhaimseartha, ealaín taibhithe, grafaicí ríomhaire agus táirgeadh ceoil frachtalach. Bhí sé ar cheann de na ceannródaithe luatha ilmheán i gCorcaigh i rith na 1980idí / 1990idí lena shraith uathúil ceardlann agus ceolchoirmeacha *Synergy*. Ghlac sé páirt freisin sa tsraith ceolchoirmeacha *Soundworks*, a tionóladh ag Ionad Ealaíon Triskel agus ina dhiaidh sin ina chomharba, *Intermedia*.

### Pearsanta
Tá gaolta aige leis an gcaipitlí fiontair, Dave Berkus, dearthóir Nate Berkus, agus Josh Berkus as *Software in the Public Interest*. Cailleadh é ar 11 Meán Fómhair, 2020, tar éis blianta fada ina bheatha le scléaróis iolrach.

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil
* The Cork City Gamelan
* 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Ceoltóirí Gearmánacha
Catagóir:Ealaíontóirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí‎
Catagóir:Daoine le scléaróis iolrach
Domhnall mac Muireacáin

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Máil ba ea **Domhnall mac Muireacáin** ( (bás 884) Uí Fhaoláin.  Muireacán mac Diarmada (bás 863), iar-rí, ba ea a athair.

Is doiléir iad na ríliostaí Laighneacha sa tréimhse seo.  Molann Francis John Byrne gurb í cúis an mhearbhaill seo ná gur lag a bhí ríthe Uí Dhúnlainge ag an am de bharr cumhacht a gcomharsan, Cearbhall mac Dunlaing (bás 888), rí na nOsraí, cé nach ndearna rí Laigean de féin riamh.

Is dócha gur tháinig Domhnall i gcomharbacht ar a athair mar thaoiseach Uí Fhaoláin sa bhliain 863.  Fuair a réamhtheachtaí mar rí Laigean, Ailill mac Dúnlainge Uí Mhuireadaigh, bás sa bhliain 871, ach ba é  Muireadach mac Brain Uí Dhúnchadha (bás 885) atá luaite agus imeachtaí na mblianta 870 agus 875 á dtuairisc.  Dar leis an Chronicum Scotorum agus annála Éireann eile, tháinig Domhnall i gcoróin na Laighean sa bhliain 880.  Más fíor, bhí sé i réim as sin go dtí 884. 

Sa bhliain 874, rinne an tArdrí Aodh Fionnliath (bás 879) ionradh ar na Laigin.  Rinne sé creach ar an tír agus dhóigh sé eaglaisí, *[[Cell Ausili]]* san áireamh.  Sa bhliain 880, rinne an tArdrí nua, Flann Sionna (bás 916), ionsaí ar na Laigin agus ghabh sé gialla.

Sa bhliain 884, maraíodh Domhnall ag a mhuintir féin.  Rinneadh rí Laigean dá dheartháir, Cearbhall (bás 909), sa bhliain 885.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Chronicum Scotorum, G100016
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Ó Corráin, Donnchad (1972), *Ireland Before the Normans*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:9ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Fuadach Don Tidey (1983)

[mion|[Brendan McFarlane, 1986|293x293px]]Tharla **fuadach Don Tidey** ar an 24 Samhain 1983. Fuadaíodh an fear gnó, a bhí i mbun Superquinn ag an am, i mBaile Átha Cliath.

Ar an 16 Nollaig 1983, maraíodh Patrick Kelly, saighdiúir, agus Gary Sheehan, garda faoi oiliúint, le linn léigear tarrthála an fhir ghnó i lár coille in aice Bhéal an Átha Móir, Contae Liatroma.
[mion|[Martin McGuinness|Martin McGuiness]]
## Iarmhairtí
Sa bhliain 2008, cuireadh tús sa Chúirt Choiriúil Speisialta i mBÁC le triail Bhrendan 'Bik' McFarlane - iarbhall sinsearach den IRA as Béal Feirste - ar chúisimh a bhaineann le fuadach an fhir ghnó, Don Tidey..

Chomh maith leis an bhfuadach, cúisíodh Brendan McFarlane i ngunna a bheith ina sheilbh aige agus rún aige beatha a chur i mbaol. Phléadáil sé neamhchiontach sna cúisimh.

Thit an cás as a chéile agus bhí cead a chos ag McFarlane.

Sa bhliain 2011, thug David Kelly, mac an tsaighdiúra Patrick Kelly a maraíodh, aghaidh ar Martin McGuiness le pictiúir a athar agus é á chur i leith McGuinness go raibh fhios aige cé a bhí freagrach as bás a athar, ós rud é go raibh McGuiness fós ar Chomhairle Airm an IRA ag an am.

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Fuadaigh
Catagóir:1983
Frithchiallaigh 'S' agus 'D' na Gaeilge

Is éard is ciall le **frithchiallaigh 'S' agus 'D' na Gaeilge** ná péirí focal a thosaíonn le 'S' agus le 'D' agus ar leathbhádóirí frithchiallacha a chéile iad. Na réimíreanna 'so' agus 'do', atá dearfach agus diúltach faoi seach, a chinntíonn an difear idir roinnt de na péirí seo. Feictear an ghné chéanna i nGaeilge na hAlban.

## Samplaí Gaeilge

Is féidir liosta mór fada a dhéanamh leis na réimíreanna "so" nó "do" roimh aidiacht bhriathartha, so-ite - do-ite, soléite - doléite, sodhéanta - dodhéanta, soghlanta - doghlanta, sothuartha - dothuartha, sochreidthe agus dochreidte, agus sodhéanta agus dodhéanta, is araile.

Tá amhras ann faoi na samplaí a bhfuil comhartha ceiste ina ndiaidh.

* saibhir agus daibhir
* saibhléis agus daibhléis (An tAthair Peadar a mhol *aibhleach* is mhol Seán Ó Maoláin *aibhléis* ar ar bhunaigh sé na téarmaí seo - bhuaigh sé duais an Oireachtais in 1907
* saibhre agus daibhre
* saibhreas agus daibhreas
* saoi agus daoi
* saoirse agus daoirse
* saor agus daor
* saorchlann agus daorchlann
* saorstát agus daorstát
* sealbh agus dealbh
* sochar agus dochar
* sochma agus dochma
* sodhéanta agus dodhéanta
* sofheicthe agus dofheicthe
* sona agus dona
* soicheallach agus doicheallach
* soilbhir agus doilbhir
* soiléir agus doiléir
* soilíos agus doilíos
* soineann agus doineann
* soineann agus doineann
* soineanta agus doineanta
* soirbh agus doirbh
* soirbhíoch agus doirbhíoch
* soirbhíoch agus doirbhíoch
* soiscéal (an tslánaitheora) agus doiscéal (an diabhail)
* soiscéala agus doiscéala
* solas agus dolas
* sólás agus dólás
* solúbtha agus dolúbtha
* sona agus dona
* sonas agus donas
* sonuachar agus donuachar
* sorcha agus dorcha
* sorchadas agus dorchadas
* suairc agus duairc
* subhach agus dubhach
* suáilce agus duáilce
* sursan agus dursan?
* síoth agus díoth
* sóchas agus dóchas
* sócúl agus dócúl
* sólás agus dólás
* suthain agus duthain 

## Abairtí

* Ba mhó a shola ná a dhola - ba mhó a fuair sé ná a chaill sé (FGB).

## Féach freisin

* Dúblóga Uamacha

## Focail eile nach bhfuil gaol eatarthu

* soirb agus doirb
* só agus dó

catagóir: An Ghaeilge
Paddy McMahon

Scríbhneoir agus spioradaí as Éirinn ab ea **Paddy McMahon**. Tá sé aitheanta is mó de bharr sraith de chúig leabhar a scríobh sé. *The Grand Design* atá mar theideal ar an tsraith.

Rugadh McMahon sa Tulach i gContae an Chláir i 1933. Bhog sé go Baile Átha Cliath i 1952 agus thosaigh sé ag obair don státseirbhís san ardchathair sa bhliain sin agus chuaigh sé ar scór ón obair sin i 1988.

Tá 11 leabhar foilsithe ag McMahon. Fuair sé bás in 2019.

## Tagairtí

## Féach freisin
* John O'Donohue
* Neale Donald Walsch
* Michelle Paisley Reed
* Esther Hicks

## Naisc Sheachtracha
* Paddy McMahon- suíomh gréasáin.
* Paddy McMahon- Facebook.
* Paddy McMahon- Youtube.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna in 2019
Arthur Chaskalson

mion|an Chúirt Bhunreachtúil|clé
An chéad Uachtarán ar Chúirt Bhunreachtúil na hAfraice Theas (1994-2001) ab ea **Arthur Chaskalson** (24 Samhain 1931 – 1 Nollaig 2012).
mion|an Chúirt Bhunreachtúil|clé

## Saol
Bhí BComm agus LLB ag Chaskalson ó Ollscoil Witwatersrand. Bhí sé ar na habhcóidí cosanta ar son Nelson Mandela le linn Trialach Rivonia sa bhliain 1963. Ina dhiaidh sin bhí sé ar thús cadhnaíochta i measc dlíodóirí chearta an duine san Afraic Theas agus é ina stiúrthóir ar an Lárionad um Acmhainní Dlí (1978-1993). 

Sula raibh sé ina bhreitheamh, thug sé a chuid comhairle faoi dhréachtú Bhunreacht na Namaibe agus faoi dhréachtú Bhunreacht Eatramhach na hAfraice Theas.

D'éirigh sé ina chéad Uachtarán ar Chúirt Bhunreachtúil na hAfraice Theas sa bhliain 1994,  agus ansin Príomh-Bhreitheamh na hAfraice Theas (2001-2005, tar éis don phost sin a bheith cumaiscthe leis an bpost a bhí aige cheana féin),

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Básanna in 2012
Catagóir:Dlíodóirí as an Afraic Theas
Catagóir:Breithiúna
Conradh Windsor (1175)

deas|mion| Príomh-ríochtaí na hÉireann
Comhaontú críochach a rinneadh le linn ionradh na Normannach ar Éirinn ba ea **Conradh Windsor** (1175). Shínigh Rí Anraí II Shasana agus Ardrí na hÉireann, Ruaidrí Ua Conchobair é i Windsor, Berkshire. 

## An Conradh
Ar an iomlán, d’fhág an comhaontú Ruaidrí Ua Conchobair le ríocht ar a raibh Éire lasmuigh de ríocht chúige Laighean (mar a bhí sé an tráth sin), Tuath an Lochlannach (Duibhlinn) agus an chríoch ó Phort Láirge go Dún Garbhán, fad is a thug sé ómós d’Anraí II, agus cíosanna dlite a thabhairt dó. Bhí Éire ar fad faoi réir fhorálacha bulla de chuid an Phápa *[[Laudabiliter]]* agus Seanadh Chaisil (1172). 

Bhí sé de dhualgas ar an Ardrí seiche bó cóireáilte amháin a íoc as gach deich n-eallach. Bhí “ríthe agus daoine” eile na hÉireann chun taitneamh a bhaint as a gcuid tailte agus saoirsí fad is a d’fhan siad dílis do ríthe Shasana, agus b’éigean dóibh a n-ómós a íoc i seithí trí Ua Conchobair. [fíorú ag teastáil] dualgas Uí Chonchobair a íoc ar cheann bó cóireáilte bhfolach le haghaidh gach eallach deich. Bhí “ríthe agus daoine” eile na hÉireann chun taitneamh a bhaint as a gcuid tailte agus saoirsí fad is a d’fhan siad dílis do ríthe Shasana, agus b’éigean dóibh a gcíosanna a íoc i seithí trí Ua Conchobair. 

## Tagairtí

Catagóir:Conarthaí na hÉireann
Catagóir:1175
Catagóir:12ú haois in Éirinn
Catagóir:Stair Shasana
Catagóir:Críochdheighilt na hÉireann
Catagóir:Normannaigh
Bunreacht Meiji

mion|clé|Fógairt Meiji, The Graphic. Vol. XXXIX: P. 697. 22 Meitheamh 1889.
Tháinig **Bunreacht Meiji** sa tSeapáin i bhfeidhm ar an 29 Samhain 1890. D'fhorógair Impire na Seapáine i mí Feabhra 1889 an bunreacht nua, chun urra a chur leis an gclaochlú i gcóras rialtais na tíre a tharla ó dheireadh na seoganáide sa bhliain 1868.
clé|mion
Ar feadh tuairim agus seasca bliain ina dhiaidh sin, níor réitíodh riamh an neamhréir a bhí sa cháipéis idir monarcacht absalóideach agus daonlathas liobrálach.

Sa bhliain 1947 cuireadh bunreacht reatha na Seapáine in ionad Bunreacht 1889.
clé|mion|leathanach 11, Bunreacht Meiji

## Tagairtí

Catagóir:Bunreachtanna de réir tíortha
Catagóir:Dlí na Seapáine
Catagóir:Stair an Dlí
Catagóir:Stair na Seapáine
Ayşe Deniz Karacagil

[mion|300x300px| Baill den Chathlán Idirnáisiúnta  ag [Liosta de na trodaithe eachtracha SDF a maraíodh le linn chogadh cathartha na Siria|sochraid Karacagil i Reilig na Mairtíreach, Kobanî, Iúil 2017|clé]]
Ba ghníomhaí Turcach ar an eite chlé í **Ayşe Deniz Karacagil**, ar a dtugtar **Destan Temmuz** (1993-29 Bealtaine 2017). Throid sí leis an bPáirtí Cumannach Marxach-Lenineach (an Tuirc) sa Chathlán  Idirnáisiúnta  le linn na coimhlinte Rojava i gcogadh cathartha na Siria. 

Bhí aird náisiúnta tugtha ar Karacagil sa Tuirc le linn a rannpháirtíochta in agóid Pháirc Gezi 2013.  

Mharaigh Stát Ioslamach Karacagil i bhFo-roinn Raqqa le linn fheachtas Raqqa (2016–2017). Tá sí curtha i Reilig na Mairtíreach, Kobanî. 

Ionchúisíodh a tuismitheoirí sa Tuirc as dorn a chur san aer ag a shochraid sa tSiria, ach fuarthas neamhchiontach i ngach cúis iad in 2018.

## Féach freisin

* Trodaithe eachtracha in Óglaigh Daonlathacha na Siria

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2017
Catagóir:Daoine a rugadh i 1993
Catagóir:Daoine as an Tuirc
Catagóir:Cogadh Cathartha na Siria
Uimhir shnámhphointe

Slí amháin chun an raon a scaradh ón mbeachtas is ea uimhreacha a shloinneadh de réir na gnáthnodaireachta eolaíochta

n = f × 10^e, áit arb é f an codán, nó an mhaintíse, agus ar slánuimhir dheimhneach nó dhiúltach é e, ar a dtugtar an t-easpónant. 

Tugtar an **uimhir snámhphointe**, nó **snámhphointe**,  ar an leagan ríomhaireachta den nodaireacht seo.

## Stair
[mion|Zuse Z3 sa ''Deutsches Museum,'' [München|Munichen]]
Bhí Konrad Zuse ag obair sa Ghearmáin le linn an Dara Cogadh Domhanda, agus ní raibh ciall ná tuiscint ag na Naitsithe dá chuid oibre. Thóg sé an "Z3" sa bhliain 1941ː a bhí in-ríomhchláraithe, agus teanga ríomhchlárúcháin dá chuid féin, an *Plankalkül* ("an Calcalas Pleanála"). Sa bhliain 1998, tháinig na saineolaithe ar an gconclúid gur ríomhaire iomlán ab ea "Z3" de réir na gcoinníollacha a bhí leagtha amach ag Alan Turing. Bhí uimhríocht dhénártha agus uimhríocht snámhphointe ag "Z3".

## Féach freisin

* Ríomhaire

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhaireacht
Catagóir:Uimhreacha
Téarmaíocht

[mion|Téarmaíocht sa [loighic]]
**Téarma** is ea focal nó grúpa focal a úsáidtear chun coincheap áirithe a léiriú. **Téarmaíocht** is ea grúpa focal de ghnáth a úsáidtear i sainréimsí ar leith, mar shampla coincheapa sa mhatamaitic, sa teicneolaíocht, sa spórt, sa réalteolaíocht, san oideachas, agus mar sin de. Bíonn a chnuasach téarmaí féin ag gach sainréimse cé go dtarlaíonn trasnaíl eatarthu uaireanta, go háirithe nuair is é an coincheap céanna a bhíonn i gceist, ach uaireanta nuair nach é.

## Gaeilge
Bunachar téarmaíochta is ea téarma.ie. Ní gnáthfhoclóir é ina bhfaighfeá na focail a úsáidtear i ngnáthchomhrá ó lá go lá. Tá roinnt frásaí agus grúpaí focal ann ach ní bhfaighidh tú abairtí ann.
[mion|Iar-lógó an tsuímh [https://www.tearma.ie/ téarma.ie].](https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Focal.ie.gif)

## Féach freisin
* Tearma.ie

## Tagairtí


*
Catagóir:Teangeolaíocht fheidhmeach
Sebastian Vettel

Is tiománaí Gearmánach Fhoirmle a hAon é **Sebastian Vettel** (a rugadh i Heppenheim ar 3 Iúil 1987).  Bhí Vettel ina sheaimpín domhanda sa spóirt 4 bliana as a chéile idir 2010-13.
Sa bhliain 2021, ghlac sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann Aston Martin. Thiomáin sé le BMW-Sauber, Torro Rosso, Red Bull agus Ferrari roimhe sin. Ba le Red Bull a bhuaigh sé na craobhacha domhanda 2010-13 agus bhí sé leis an bhfoireann Ferrari ina dhiaidh sin.

I mí Iúil 2022, bhí sé fógraithe ag an tiománaí rás go bhfuil sé chun éirí as ag deireadh an tséasúir 2022. 'Cúrsaí clainne' faoi ndear a chinneadh seasamh go leataobh ón spóirt.

## Saol pearsanta
Tá sé pósta le Hanna Prater. Tá triúr clainne acu.  Tá Gearmáinis, Fraincis, Iodáilis agus Béarla aige.

## Féach freisin

* Foirmle a hAon

## Tagairtí

Catagóir:Tiománaithe Gearmánacha Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Catagóir:Daoine beo
Romain Grosjean

Is tiománaí Francach Fhoirmle a hAon é **Romain Grosjean **. Rugadh i nGinéiv na hEilvéise é ar 17 Aibreán 1986. Chuaigh sé in iomaíocht i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon i 2009 agus ó 2012 go 2020. I 2021, ghlac sé páirt i  gCraobhchomórtas Indycar leis an bhfoireann Dale Coyne Racing.

## Saol Pearsanta
Tá sé pósta le iriseoir Francach Marion Jollès Grosjean. Tá triúr páistí acu.

## Tagairtí

Catagóir:Tiománaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir:Daoine beo
Brian Kerr, An Tiarna Kerr den Tamhnach Mhór

Breitheamh  ab ea **Brian Francis Kerr, An Tiarna Kerr den Tamhnach Mhór** (Contae an Dúin) nó **Baron Kerr of Tonaghmore**, PC (22 Feabhra 1948 - 1 Nollaig 2020). Bhí Brian Kerr ina Thiarna Príomh-Bhreitheamh ar Thuaisceart Éireann ó 2004 go 2009 agus ina Thiarna Dlí agus ina Bhreitheamh de Chúirt Uachtarach na Ríochta Aontaithe go dtí gur éirigh sé as i mí Mheán Fómhair 2020.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Breithiúna Éireannacha
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Contae Ard Mhacha
Catagóir:Dlíodóirí Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Thuaisceart na hÉireann
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Bürgerliches Gesetzbuch

mion|Reichsgesetzblatt 1896 Seite 195, 24 Lúnasa 1896
Is é an **Bürgerliches Gesetzbuch** (giorraithe **BGB)** Cód Sibhialta na Gearmáine. Achtaíodh é sa bhliain 1896 agus tháinig sé i bhfeidhm sa bhliain 1900.

Bhí tionchar láidir ag scoláireacht Theodor Mommsen ar an Bürgerliches Gesetzbuch.
clé|mion|255x255px|«Bürgerliches Gesetzbuch für das Deutsche Reich», 1909

## Féach freisin

* Theodor Mommsen

## Tagairtí

Catagóir:Dlí Gearmánach
Lá Idirnáisiúnta um Chealú na Sclábhaíochta (2 Nollaig)

[mion|clé|Dealbh i [Cayenne, 1896, le Louis-Ernest Barrias (1841-1905),]]
Ceiliúrtar **Lá Idirnáisiúnta um Chealú na Sclábhaíochta** ar an 2 Nollaig gach bliain. Tá an Lá eagraithe ag na Náisiún Aontaithe ó 1896 ar aghaidh.

## Féach freisin

* Sclábhaíocht

[clé|mion|"The Glorious 1st of August 1838", [Na hIndiacha  Thiar]]

## Tagairtí

Catagóir:Sclábhaíocht
Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Plean críochdheighilte de chuid na Náisiún Aontaithe don Phalaistín

Ar an 29 Samhain 1947, ghlac Comhthionóil Ghinearálta na Náisiún Aontaithe le Rún 181(II) maidir le críochdheighilt na Palaistíne faoi shainordú.

### Cúlra
'Cosantóireacht' ab ea an Phalaistín, faoi smacht na Breataine ón 1920 ar aghaidh. Ach ar 2 Samhain 1917 fógraíodh an "Balfour Declaration":  Tugadh Sainordú na Breataine sa Phalaistín' ar an tír san am sin. 

Bhí claonadh ann i bhfabhar na nGiúdach. D'fhógair Rúnaí Gnóthaí Eachtracha na Breataine, Arthur Balfour, go mbunófaí stát Giúdach sa Phalaistín fiú.

Sna blianta 1945-1947, tháinig méadú ar inimirce na nGiúdach go dtí an Phalaistín, agus bhí go leor conspóide faoin inimirce sin. Bhí feachtas sceimhlitheoireachta, nó treallchogaíocht, ar siúl sna 1940idí.  Bhí na Giúdaigh ag iarraidh críochdheighilt a chur i bhfeidhm agus stát Giúdach a bhunú.

I dtús 1947, d'fhógair Ernest Bevin  (Aire Gnóthaí Eachtracha na Breataine) go mbeadh an Ríocht Aontaithe tarraing amach na trúpaí Briotanacha sa Phalaistín. I mí Feabhra 1947, sheol Bevin an fhadhb (críochdheighilt na Palaistíne) chun na Náisiúin Aontaithe.
clé|mion|úinéireacht talún, 1945

### Náisiún Aontaithe
Ar an 29 Samhain 1947, ghlac na Náisiún Aontaithe le Rún 181(II) maidir le críochdheighilt na Palaistíne.  Ach níor cuireadh an plean i bhfeidhm riamhː níor ghlac na hArabaigh sa Phalaistín agus sa Mheán-Oirthear le réiteach na Náisiún Aontaithe.  

Faoin gcéad phlean críochdheighilte, Rún 181, tugadh 62% den Phalaistín d’Iosrael in ainneoin go raibh a dhá oiread Arabach sa tír is a bhí Giúdaigh. Ní nach ionadh ghlac na Síónaigh go fonnmhar leis an socrú sin agus ní nach ionadh, dhiúltaigh na hArabaigh dó. 

Bhris cogadh cathartha amach go gairid ina dhiaidh. 

Ar an 14 Bealtaine 1948, tháinig deireadh le húdarás na Breataine an Phalaistín a rialú agus tháinig Stát Iosrael ar an saol. Thosaigh an Cogadh Arab-Iosraelach (1948) an lá dár gcionn.

Is i laghad agus i laghad atá an méid talún atá ar fáil do stát Palaistíneach ag dul ó shin i leith.

## Féach freisin

* Buamáil Óstáin Rí Daithí (1946)
*Sainordú na Breataine sa Phalaistín
*Réiteach an Dá Stát
*Sainordú na Breataine sa Phalaistín
* Stát na Palaistíne
* An Phalaistín

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Palaistíne
Catagóir:Náisiúin Aontaithe
Catagóir:Stair Iosrael
Catagóir:1947
Catagóir:Coimhlint Iosraelach-Phalaistíneach
An tÚdarás um Chosaint Iascaigh Mhara

Bunaíodh an **An tÚdarás um Chosaint Iascaigh Mhara** (**ÚCIM**) in 2007 faoi fhorálacha i gCaibidil 5, den **Acht Iascaigh Mara agus Dlínse Muirí 2006**, agus feidhmíonn sé faoi choimirce na Roinne Talmhaíochta, Bia agus Mara.

## Feidhmeanna an Údaráis
#  Forfheidhmiú éifeachtúil agus éifeachtach a dhéanamh ar dhlí na n-iascach mara agus ar dhlí sábháilteachta bia mara. 
#  Comhlíonadh an dlí iascaigh mhara agus an dlí sábháilteachta bia a chur chun cinn agus sáruithe a dhíspreagadh.    
# Sáruithe ar an dlí iascaigh mhara agus ar an dlí sábháilteachta bia a bhrath  Braith sáruithe ar an dlí iascaigh mhara agus ar an dlí sábháilteachta bia.     
#  Faisnéis a sholáthar do na hearnálacha iascaigh mhara agus bia mara ar dhlí iascaigh mhara agus dlí sábháilteachta bia agus ábhair ábhartha faoi shainchúram an Údaráis, tríd an gCoiste Comhairleach a bunaíodh faoi alt 48 den Acht thuas luaite, nó ar aon bhealach eile a mheastar a bheith oiriúnach.
#  Comhairle a thabhairt don Aire maidir le beartas maidir le dlí iascaigh mhara agus dlí sábháilteachta bia a chur i bhfeidhm go héifeachtach.     
#  Cúnamh agus faisnéis a sholáthar don Aire maidir le sainchúram an Údaráis.       
#  Sonraí a bhailiú agus a thuairisciú maidir le hiascaigh mhara agus sábháilteacht bia de réir mar a éilíonn an tAire agus faoin dlí an Chomhphobail.    
#  Ionadaíocht a dhéanamh nó cúnamh a thabhairt maidir le hionadaíocht an Stáit ag fóraim náisiúnta, an Chomhphobail agus idirnáisiúnta de réir mar a iarrann an tAire.     
#  Dul i mbun aon ghníomhaíochtaí eile a bhaineann le feidhmeanna an Údaráis de réir mar a cheadóidh an tAire.
Aonad Práinnfhreagartha

mion| Póilíní ón Aonad Práinnfhreagartha Noblesville, Indiana
Is éard is **Aonad Práinnfhreagartha** (**APF**) ann ná eintiteas um fhorfheidhmiú dlí nó eintitis   eile de chuid an Rialtais shibhialta atá oilte agus feistithe le freagairt go tapa ar chásanna éigeandála. I roinnt cásanna, tugtar ainmniú den sórt sin ar aonad Arm Speisialta agus Teaicticí, cé gur féidir é a úsáid freisin d’aonaid a bhfuil sé mar aidhm acu freagairt do thubaistí nádúrtha agus cásanna eile nach nach gá airm a úsáid ina leith.

I measc na samplaí tá:

* Aonad Práinnfhreagartha an Gharda Síochána, sainfhoireann idirghabhála oirbheartaíochta armtha de chuid póilíní na hÉireann

Catagóir: Aonaid fhorfheidhmithe dlí
An Bord um Fhaisnéis do Shaoránaigh

Is é **an Bord um Fhaisnéis do Shaoránaigh** (**BFS**) an comhlacht náisiúnta in Éirinn atá freagrach as tacú le soláthar faisnéise, comhairle agus abhcóideachta faoi sheirbhísí sóisialta, agus as soláthar na Seirbhíse Buiséadaithe agus Comhairle Airgid.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Idirlín
Trasphlandú croí

mion|clé
Is é atá i gceist le **trasphlandú croí**, go dtugtar croí maith láidir do dhuine a bhfuil droch-chroí aige. Tagann an croí sláintiúil ó dhuine a fuair bás.

Sa lá atá inniu ann, faigheann thart ar 3,500 duine trasphlandú croí ar fud an domhain gach bliain. Bíonn saol maith sláintiúil ag go leor acu ina dhiaidh sin. Maireann cuid acu níos mó ná 30 bliain agus croí duine eile ag preabadh iontu!

Bíonn cead de dhíth roimh ré ón duine féin nó óna theaghlach, de ghnáth. 

## Stair
mion|clé|Othar sa bhliain 2018
Rinneadh an chéad trasphlandú oscailte croí ar an 3 Nollaig 1967. Ba é Louis Washkansky an chéad duine a fuair trasphlandú croí. Ba as an Afraic Theas dó agus d’éirigh sé an-tinn le galar croí agus gan é ach 54 bliain d’aois. 

mion|clé

Bhí Washkansky ar leaba a bháis nuair a luaigh máinlia trasphlandú croí leis. An Dochtúir Christiaan Barnard an t-ainm a bhí ar an máinlia agus bhí sé cinnte go bhféadfadh sé an obráid a dhéanamh. Nuair a fuair sé amach faoi chás Louis Washkansky, d’fhiafraigh sé de ar mhaith leis triail a bhaint as croí duine éigin eile a bheith aige.  

Ar bhealach, ní raibh an dara rogha ag Washkansky. Leis an obráid a dhéanamh, bhí croí duine eile ag teastáil. Tháinig an deis nuair a fuair bean óg darbh ainm Denise Darvall bás go tubaisteach i dtimpiste chairr. 

Chuir Christiaan Barnard foireann de 30 duine le chéile leis an obráid a dhéanamh. Mhair an obráid 5 uair an chloig agus d’éirigh go geal leis. Nuair a bhí sé thart, bhí croí Denise ag preabadh i gcorp Louis gan stró. 

Fuair an t-othar bás 18 lá níos déanaí i ndiaidh dó dul faoi scian mar gheall ar aimhréidheanna; ní raibh drugaí ann ag an am chun diúltú an chroí a sheachaint

## Féach freisin

* Trasphlandú orgán
* Christiaan Barnard
* galar croí

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Trasphlandú orgáin
Catagóir:Croí
SON

Is ceoltóir Éireannach í **SON** (Susan O'Neill). Is as Inis, Contae an Chláir di. Bhí sí ina hiomaitheoir ar You're a Star sa bhliain 2007. Sheol sí a céad albam sa bhliain 2017, darb ainm Found Myself Lost. Bíonn sí ag canadh uaireanta leis na bannaí King Kong Company agus Propeller Palms. Bhain sí céim sa cheol amach ó Institiúid Teicneolaíochta Phort Láirge, áit a ndearna sí cuid mhór dá naisc ceoil.

## Tagairtí
Crundmáel Bolg Luatha

Rí Uí Chinnsealaigh na Laigean ba ea **Crannmhaol Bolg Luatha mac Aodha** (Sean-Ghaeilge **Crundmáel Bolg Luatha mac Áedo**) (bás 628).  Eoghan Caoch (*Éogan Cáech*), iar-rí, ba ea a sheanathair, agus Crimthann mac Énnai, rí Laigean, a shin-sin-seanathair (bás 483).  Tháinig sé i gcomharbacht ar Rónán mac Colmáin de Shiol Chormaic.  Bhí sé i réim ón mbliain 625 to 630

Deirtear sna hannála gur chuir Uí Néill faoi léigear é sa bhliain.  and the Annála Uladh call this the "sack of ashes".  Maraíodh é i *g[[Cath Duma Aichir]]* sa bhliain 628 ag Faolán mac Colmáin (bás 666) Uí Dhúnlainge, níos deireanaí rí Laigean.

Tháinig i gcomharsanacht air a mhac, Colga Bolg Luatha, a maraíodh sa bhliain 647.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh
John Finucane

Is dlíodóir agus polaiteoir de chuid Sinn Féin i dTuaisceart Éireann é **John Finucane**. I mí an Mheithimh 2019, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Béal Feirste Thuaidh. Toghadh é arís san Olltoghchán 2024.

## Féach freisin

* Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann
* Béal Feirste Thuaidh (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ard-Mhéaraí Bhéal Feirste
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Dlíodóirí Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Béal Feirste Thuaidh (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Élothach mac Fáelchon

Rí Uí Chinnsealaigh na Laigean Theas ba ea **Éalathach mac Faolcháin** (Sean-Ghaeilge **Élothach mac Fáelchon**) (bás c. 734).  Faolán mac Síoláin, iar-rí, ba ea a sheanathair.  Ba bhall de Shíol Fhaolcháin na Laigean é.
 
Feictear Éalathach sna ríliostaí mar chomharba Laoghchinn mhic Con Mealla (bás 727) agus tugtar réimeas seacht mbliana dó, a chuirfeadh le fios go raibh sé i réim idir 727-734.  Tá a chomharba, Aodh mac Colgan (bás 738) de Shíol Chormaic, le feiceáil sna hannála le linn an ama úd, agus é i gceannas arm na Laighean Theas in éadan na Mumhan sa bhliain 732.  Cloíodh agus maraíodh Éalathach ag Cath Oenbethi ag Aodh féin.

Ba bhunaitheoir é den *Síl nÉladaig*, a bhfuil Síol Éalaigh i gContae Chill Mhantáin ainmnithe astu.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, *Rig Hua Cendselaig*
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh