open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lille

Is cathair i dtuaisceart na Fraince í Lille, príomhchathair *Lille-Metropole*. Is í an ceathrú limistéar ceannchathartha is mó sa Fhrainc. Tá Lille suite cois Deûle, i ngar do theorainn na Beilge. Is í príomhchathair réigiún Hauts-de-France í agus is í príomhchathair an *départment* Nord í freisin.

Bhí 226,800 duine ina gcónaí sa chathair sa bhliain 2005 agus bhí 1,091,438 duine ina gcónaí in *Lille-Metropole*.

Is crosbhealach tábhachtach í Lille i gcóras iarnród na hEorpa — bíonn an Eurostar ag stopadh ann idir Londain agus Páras, agus baineann an chathair le gréasán iarnród ardluais na Fraince freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Fraince
Mark Robinson

Is imreoir sacair é **Mark Robinson** (r. 24 Iúil, 1981 i nGuisborough, Sasana). Imríonn sé faoi láthair le Gainsborough Trinity.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Daoine beo
Celtic Football Club scuaid 2007-2008

## Imreoirí
### An scuaid faoi láthair ([[2007]] - [[2008]])
Ón 11 Meán Fómhair, 2007
* 1  Artur Boruc - cúl báire
* 2  Andreas Hinkel - cosantóir
* 3  Lee Naylor - cosantóir
* 5  Gary Caldwell - cosantóir
* 6  Bobo Baldé - cosantóir
* 7  Maciej Zurawski - tosaí
* 8  Scott Brown - imreoir lárpháirce
* 9  Georgios Samaras - tosaí
* 10  Jan Vennegoor of Hesselink - tosaí
* 11  Paul Hartley - imreoir lárpháirce
* 12  Mark Wilson - cosantóir
* 14  Derek Riordan - tosaí
* 15  Evander Sno - imreoir lárpháirce
* 17  Steven Pressley
* 18  Massimo Donati - imreoir lárpháirce
* 20  Jirí Jarošík - imreoir lárpháirce
* 21  Mark Brown - cúl báire
* 24  Jean-Joël Perrier-Doumbé - cosantóir
* 25  Shunsuke Nakamura - imreoir lárpháirce
* 26  Cillian Sheridan - tosaí
* 27  Scott McDonald - tosaí
* 29  Koki Mizuno - imreoir lárpháirce
* 33  Chris Killen - tosaí
* 41  John Kennedy - cosantóir
* 44  Stephen McManus captaen
* 45  James O'Brien
* 46  Aiden McGeady - imreoir lárpháirce
* 47 20px Michael McGovern - cúl báire
* 48  Darren O'Dea - cosantóir
* 49  Scott Cuthbert
* 55  Paul McGowan
* 56  Teddy Bjarnason

## Tagairtí

Scuaid 2007-2008, Celtic FC
Cillian Sheridan

Is imreoir sacair Éireannach é **Cillian Sheridan** a rugadh i gCoill an Chollaigh, Contae an Chabháin, ar 23 Feabhra 1989. Imríonn sé faoi láthair le Ceiltigh Ghlaschú.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1989
Catagóir:Daoine beo
Coill an Chollaigh

Is baile beag í **Coill an Chollaigh** (Béarla: *Bailieborough*, ó ainm an phlandálaithe a bhunaigh an baile sa seachtú haois déag), i gContae an Chabháin in Éirinn. Tá sí suite ar an áit ina thagann na bóithre réigiúnacha R165, R191 agus R178 le chéile.

## Daoine mór le rá ón mbaile
* Proinsias Mac Síthigh-Sceimhealtún

## Féach freisin
* Caisleán Choill an Chollaigh

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Chabháin
Veigeatóireachas

thumb|Bia veigeatórach

Gan aon fheoil a bheith i gcothú duine is ea an **veigeatóireachas**. Glacann daoine an nós ar chúiseanna éagsúla - mar sampla, eitice, éiceolaíocha, nó reiligiúnda, srl.  Is **feoilséantóirí** na daoine a leanann an **feoilséanadh**.  

### Veigeánachas
Tá daoine feoilséantacha a itheann táirgí ainmhithe cosúil le bainne is uibheacha, ach iad siúd a shéanann uibheacha, bainne is a fhotháirgí, agus feoil, is veigeáin (nó fíor-veigeatóirí) iad. Ní itheann cuid de na veigeatóirí táirgí déiríochta (.i. bainne, cáis, im, srl.), uibheacha, nó mil ach a oiread  

## Sláinte
[clé|mion|288x288px|Kullu, [An India|India]]
Féadfaidh an cothú feoilséantach a bheith níos sláintiúla ná cothú iliteach de bhrí go mbíonn níos lú saille ann, agus níos mó snáithíní is micreachothaitheach frithocsaídithe. Deirtear go bhfuil nasc ann idir feoil a ithe agus galar croí, mar aon le hailse sa phaincréas, san éasafagas, sa bholg agus sa stéig.  

Níl mórán míbhuntáistí leis, ach amháin go mb'fhéidir go mbeidh easpa éigin iarainn fheidhmigh ann.  

Maidir le veigeánachas, bíonn easpaí suntasacha ina leithéid de chothú, áfach, mar nach mbíonn dóthain cailciam, iarainn, since, nó vitimín B12 ann, agus is gá do veigeáin forlíonta cuí a thógaint.  
mion

## Comhshaoil
Séanann cuid eile feoil ar son an chomhshaoil.

## Creideamh
Tá daoine éigin ina bhfeoilséantóirí as ucht a gcreidimh. Mar shampla, tá sé de nós ag Caitlicigh staonadh ón bhfeoil ar Aoine an Chéasta. 
mion|cruáil le hainmhithe
Tá Indiaigh agus Búdaithe ann nach n-itheann feoil leis na mílte bliain anuas, toisc gur idéal sa Hindúchas agus sa Bhudaíochas foréigean a sheachaint i leith gach créatúr beo.

## Gorta
B'fhéidir nach bhfuil feoil le fáil. Mar shampla in Éirinn, i gceantair chósta nó oileáin is mó a mhair pobail na Gaeltachta anuas go dtí ár n-aois féin,; "is dócha go bhféadfaidís dul gan feoil gan fadhb toisc go raibh go leor iasc acu ach ní fhéadfaidís staonadh ón iasc mar nach mbeadh mórán eile le n-ithe acu ina áit".

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
Paramore

Is rac-bhanna Meiricéanach é **Paramore** as Franklin, Tenessee. Tháinig Hayley Williams, Josh Farro agus Zac Farro le chéile timpeall 2002 nuair a bhog Hayley Williams ó Meridian, Mississippi go dtí Franklin, Tennessee. D'eisíodar a gcéad albam, "All We Know is Falling", sa bhliain 2005 ar an lipéad Fueled By Ramen. D'eisíodar a ndara albam, "Riot!", sa bhliain 2007, agus fuair sé deimhniúchán platanam in Éirinn. 

Tháinig Taylor York istigh sa bhanna mar ghiotáraí rithime sa bhliain 2008. 

Chuireadar a dtríú albam, "Brand New Eyes", amach sa bhliain 2009, a gcéad cheann leis an ngiotáraí nua Taylor York. Fuair sé deimhniúchán platanam in Éirinn freisin. 

D'fhág na deartháireacha Farro, Josh agus Zac, an banna i 2010 agus fuair Taylor York an áit mar ghiotáraí dá bharr sin. 

## Dioscliosta
* *[[All We Know Is Falling]]* (2005)
* *[[Riot!]]* (2007)
* *[[Brand New Eyes]]* (2009)
* *[[Paramore (albam)|Paramore]]* (2013)
* *[[After Laughter]]* (2017)

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Meiriceánacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2004
Rory Delap

Is imreoir sacair é **Rory Delap** (rugadh é ar an 6 Iúil 1976 i Sutton Coldfield, Sasana).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí Príomhroinn Shasana
Kinshasa

Is í **Kinshasa** an chathair is mó i bPoblacht Dhaonlathach an Chongó, agus í ar an gcathair is mó sa tír chomh maith. *Léopoldville* a thugtaí uirthi roimh 1966. Tá sí suite cois Abhainn an Chongó in iarthar na tíre. Sráidbhaile iascaireachta a bhí inti ar dtús, ach is cathair mhór fhuadrach í sa lá atá inniu ann. Tá seacht milliún duine ina gcónaí sa chathair.

Ba é Henry Morton Stanley a bhunaigh an chathair mar ionad trádála sa bhliain 1881, agus baisteadh an t-ainm Leopoldville uirhi in ómós do Rí na Beilge, Leopold II.

Catagóir:Príomhchathracha na hAfraice
Catagóir:Cathracha
Teanga oifigiúil

Is é is **teanga oifigiúil** ann ná teanga a bhfuil stádas ar leith aici i dtír nó i réigiún áirithe. Go ginearálta, is í an teanga oifigiúil an teanga a chloistear i gcúirt an dlí, sa pharlaimint agus i gcóras riaracháin an stáit. Glactar leis go bhfuil sé de dhualgas ar údaráis an stáit bheith in ann gach ceist a fhreagairt sa teanga oifigiúil, agus go bhfuil sé de cheart ag an saoránach úsáid a bhaint as an teanga oifigiúil lena chuid gnóthaí a dhéanamh leis na húdaráis chéanna.

De ghnáth, is í an teanga oifigiúil an teanga is mó a labhraítear sa tír, an teanga náisiúnta a shamhlaítear leis an tír. Mar sin féin, is iomaí iarchoilíneacht de chuid na Breataine Móire nó na Fraince san Afraic, mar shampla, a mhaireann ag baint úsáide as teanga na sean-mháthairthíre, is é sin, an Béarla nó an Fhraincis. Is féidir nach bhfuil mórán forbartha déanta ar an ngnáthurlabhra áitiúil mar theanga liteartha, nó go bhfuil scothaicme ardléannta na tíre chomh teann as an líofacht a bhain siad amach sa teanga iarchoilíneach agus gur leasc leo teanga na cosmhuintire a cheadú i gcóras an riaracháin. Is féidir freisin nach bhfuil de theanga comhchumarsáide ag muintir na tíre ach an teanga iarchoilíneach, toisc go bhfuil éagsúlacht teangacha á labhairt sa tír. 

Is féidir freisin stádas oifigiúil a bhronnadh ar theanga neamhfhorleathan ar chúiseanna stairiúla nó cultúrtha. Mar shampla, níl an Ghaeilge inniu ach ag dornán beag Éireannach ó dhúchas, ach mar sin féin, tá stádas oifigiúil ag an teanga i bPoblacht na hÉireann. Cosúil leis sin, is teanga oifigiúil í an Mhaorais - teanga Pholainéiseach na mbundúchasach - sa Nua-Shéalainn in éineacht leis an mBéarla, cé go bhfuil an Béarla níos coitianta mar theanga dhúchais i measc na Maorach féin inniu.

Tá tíortha ann nach bhfuil teanga oifigiúil ar bith acu. Mar shampla, níl stádas oifigiúil ar bith ag an mBéarla sna Stáit Aontaithe, cé go bhfuil sí ar an teanga is mó a labhraítear sa tír sin agus é á úsáid sna cáipéisí dlí go léir. Maidir leis na stáit aonaracha, tá tríocha ceann acu tar éis teanga oifigiúil a ghairm den Bhéarla. Bíonn na húdaráis áitiúla sásta, áfach, úsáid a bhaint as teangacha na bpobal inimirceach nuair is dóigh leo go bhfuil gá leis sin, agus in áiteanna d'fheicfeá cuid mhaith teangacha ar na fógraí poiblí.

An teanga a bhfuil stádas oifigiúil aici, caithfidh sí freastal ar a lán gnóthaí. Dá réir sin, bíonn sé tábhachtach an teanga a chaighdeánú agus téarmaíocht a sholáthar le go bhféadfaí gach sórt cúrsaí a phlé trína meán. Is minic a bhíonn pleanáil teanga de chineál éigin de dhíth leis an teanga a chur in oiriúint do na gnóthaí poiblí.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Polaitíocht
Tim Burton

Is stiúrthóir agus scríbhneoir Meiriceánach é **Timothy "Tim" William Burton**. Ghnóthaigh sé duais cineama an *Golden Globe* le haghaidh an scannáin *Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street*. Tá stíl dhorcha agus ghotach aige.
	
D’obair sé leis na haisteoirí Johnny Depp agus Helena Bonham-Carter in a lán scannán, mar shampla: *Edward Scissorhands*, *Ed Wood*, *Sleepy Hollow*, *Charlie agus an Monarchan Seacláide* agus *Corpse Bride*. 

Sa bhliain 2007, rinne sé *Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street*, leis na haisteoirí Johnny Depp agus Helena Bonham-Carter sna príomhpháirteanna. Bhuaigh an scannán duais le haghaidh an "scannán is fearr", agus an "aisteoir is fearr".

Burton, Tim
Burton, Tim
Catagóir:Daoine beo
Richard Wright

Pianódóir agus seinnteoir méarchláir Sasanach a bhí i **Richard William "Rick" Wright** (28 Iúil 1943 - 15 Meán Fómhair 2008), ar a bhfuil cáil dhomhanda mar gheall ar an tréimhse fhada a chaith sé ag seinm leis an mbanna mór le lá Pink Floyd.  

## Saol

Cé nach raibh sé chomh gníomhaí mar chumadóir is a bhí Syd Barrett, Roger Waters agus David Gilmour, chum sé cuid mhór den cheol ar na halbaim mhóra *Meddle*, *Dark Side of the Moon*, *Wish You Were Here*, agus chomh maith le sin *The Division Bell*, ceirnín deireanach an bhanna.  

Ba chomhábhar bunúsach é obair mhéarchláir Wright i bhfuaim an bhanna, agus chuir sé a ghuth le hamhráin uaireanta chomh maith, beo ar an stáitse agus sa stiúideo, mar atá le cloisteáil ar na rianta "*Time*", "*Echoes*" agus "*Astronomy Domine*", a bhí cumtha ag Syd Barrett. 

Cuireadh Wright as Pink Floyd sa bhliain 1981, nuair a bhíodar ag obair ar *The Wall*, tar éis fadhbanna ina shaol pearsanta agus teannas idir é féin agus Roger Waters, príomhchumadóir an bhanna ag an am.  
clé|mion|184x184px|2006
Tháinig Wright ar ais níos déanaí, nuair a d'fhág Waters féin, agus chuir sé tús le tréimhse nua rathúil ag comhoibriú le David Gilmour ar cheirníní nua de chuid Pink Floyd, The Division Bell ina measc. Ina dhiaidh sin, lean sé ag seinm le Gilmour ar saothar aonair an ghiotáraí idir 2002 agus a bhás. 

### Bás
Trom ar an tobac, tháinig ailse scamhóg air.  Fuair sé bás ar an 15 Meán Fómhair 2008, agus trí scór is cúig bliana bainte amach aige.

## Tagairtí

Wright, Richard
Wright, Richard
Wright, Richard
Abhainn na hAisne

Is abhainn í an ** Aisne** in oirdheisceart na Fraince, atá ina chraobh-abhainn d'abhainn na hOise. Tá ainm na habhann seo luaite mar chuid d'ainm an líomatáiste riaracháin *[[Aisne (département)|Le département de l'Aisne]]*. Is í foinse na habhann ná foraois na hArgonne gar do Sainte-Menehould. Sreabhann sí ó thuaidh agus ansin siar go dtí go nascann sí le habhainn na hOise gar do Chompiègne. Tá fad cúrsa an na hAisne timpeall 290 ciliméadar. Troideadh trí chath fuilteacha le linn an Chéad Chogaidh Dhomhanda i ngleann na hAisne.

Catagóir:Aibhneacha na Fraince
Tours

Is cathair mhór Fhrancach í Tours atá suite in Iarthair Láir na Fraince. Is í an "préfecture" (nó an phríomhchathair) den *département* Indre-et-Loire, ar réimsí íochtaracha d'abhainn na Loire, idir Orléans agus chósta an Atlantaigh. Tá daonra 136 400 aici sa commune ach má thógtar an limistéar uirbeach má go léir san áireamh tá 297631 ina chónaí ann. Glaoitear “Tourangeaux” agus “Tourangelles” ar na n-áitritheoirí. Is minic a nglaoitear «Le jardin de la France» ar an réigiún.

Tá Touraine, an ceantar thart timpeall, aithnidiúil de réir a tháirgeadh fhíona. 

## Féach freisin
*Cathracha na Fraince

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Fraince
Quo vadis?

[thumb|„[Domine, quo vadis?”Pictiúr le Annibale Carracci, 1602]]

Tagraíonn an nath cainte Laidineach seo **Quo vadis?** (cá bhfuil do thriall?) do scéal a insítear i scríbhinní Naoimh Póil faoi Naomh Peadar agus é ar a theitheadh as an Róimh roimh shaighdiúirí Nearó, Impire na Róimhe. 

Deirtear gur casadh Críost air ar an Via Appia, agus d'fhiafraigh Peadar de *Quo vadis, Domine?* (Cá bhfuil do thriall, a Thiarna?). Séard a d'fhreagair Críost ná *Venio Romam iterum crucifigi* (táim ar mo bhealach go dtí an Róimh le go gcrochfar arís mé). Ar an toirt, d'iompaigh Peadar ar ais. Crochadh é ar chros sa Róimh go gairid tar éis sin.

Tá séipéal sa lá atá inniu ann, ar an Via Appia, a ghlaoitear *Domine, Quo Vadis?* ag an áit a tharla an eachtra seo.

Catagóir:An Laidin
Catagóir:Críostaíocht
Craniata

Is craobh thacsanomaíoch sna Cordaigh (*Chordata*) iad na **Craniata** (uaireanta *Craniota*), ina bhfuil na hainmhithe seo a leanas: veirteabraigh (*Vertebrata*) agus Myxini (an t-iasc ar a dtugtar “an chailleach”) mar orgánacha beo. 

Ainmhithe le blaosc nó cloigeann is ea Craniata. Athsholáthraíonn Craniata, mar thacsón neamhrangaithe, úsáid an fhocail "Vertebrata" (*Vertebrata sensu lato*) a bhí ann roimhe sin. Is í an difríocht is mó idir an seansainmhíniú agus an sainmhíniú nua (*Vertebrata sensu stricto*) ná nach n-áireofar Myxini agus, de ghnáth, na Cephalaspidomorphi mar chuid de na Vertebrata níos mó. Níl veirteabraigh ceart ag na tacsóin seo, saintréith atá riachtanach le bheith rangaithe sna veirteabraigh as seo amach, cé nach raibh seo i gceist roimhe sin (Hickman et al., 2007).

Chordata
Catagóir:Ainmhithe
Cogadh

mion|Mars, Rí na ndéithe agus dia na spéire. Dia an chogaidh agus saighdiúirí (i Nordkirchen, an Ghearmáin).
Aighneas i gcaidreamh idirnáisiúnta é **cogadh**, ina bhfuil foréigean eagraithe á úsáid ag aonaid míleata náisiúnta nó  grúpaí neamhrialta chun bua míleata a fháil, nó cuspóir áirithe a bhaint amach. Is coimhlint armtha é, idir dhá ghrúpa míleata nó níos mó. 

Tugtar cogadh cathartha ar choimhlint inmheánach, ina gcuireann grúpa amháin cogadh ar ghrúpa eile sa stát nó náisiún céanna.

## Cogaí Ársa
*Cogaí Púnacha
## Cogaí Meánaoiseach
*Cogadh Tríocha Bliain
## Cogaí an Phúdar
*Cogadh na Crimé
## Cogaí Tionsclaíoch
*An Chéad Chogadh Domhanda
*Cogadh Cathartha na Fionlainne
*Cogadh Cathartha na hÉireann
*Cogadh an Gheimhridh
*An Dara Cogadh Domhanda
## Cogaí Comhaimseartha
*Cogadh san Afganastáin (2001 - anois)

## Tagairtí
Gnathostomata

Is grúpa veirteabrach le gialla iad na **Gnathostomata**.

Is grúpa iad ar gnách leo bheith measta mar fhoraicme, agus ina measc bíonn na ranganna aithnidiúla d'iasc, d'éan, de mamach, de reiptíl agus d'amfaibiach, agus comhghrúpa eile, na hAgnatha. Tugann taighde úrnua le fios áfach, go bhfuil orainn athmheasúnú a dhéanamh ar na Gnathostomata. 

Tá an fhianaise úrnua ó iarsmaí iontaiseacha ag tabhairt le tuiscint gurb iad na Thelodonti na gaolta is dlúithe 
atá ag na Gnathostomata.

Catagóir:Ainmhithe
Catagóir:Veirteabraigh
Roy Orbison

clé|mion|167x167px|1965B'amhránaí agus cumadóir ceoil é **Roy Kelton Orbison** (23 Aibreán, 1936 – 6 Nollaig, 1988). 

Ba cheannródaí luath é maidir le  rac-cheol, le gairmréim fhada agus rathúil sa cheol a mhair níos mó ná daichead bliain. 

I measc na rianta ba cháiliúla a bhí aige ná "Ooby Dooby," "Only the Lonely," "In Dreams," "Oh, Pretty Woman," "Crying," "Running Scared," agus "You Got It". 

Bhí guth an teanóir aige, agus ní fhacthas é go minic gan a spéaclaí gréine. 

Bhain sé áit amach sa "*Rock and Roll Hall of Fame*" sa bhliain 1987.

## Tagairtí

Orbison, Roy
Orbison, Roy
Orbison, Roy
An Chéad Phoblacht Fhrancach

Fógraíodh an **Chéad Phoblacht** sa Fhrainc, go feidhmeanta **An Phoblacht Fhrancach** (*République française* sa Fhraincis) ar 21 Meán Fómhair 1792, i rith Muirthéacht na Fraince. Ar an lá sin, athraíodh Laoiseach XVI, agus chuir sin deireadh leis an ríocht Fhrancach. Chuir seo tús le ré nua rialtais mar phoblachtaí san Eoraip.

Mhair an Phoblacht go dtí bunú chéad Impireacht na Fraince sa bhliain 1804. Bhí Napoleon Bonaparte mar cheann de na taoisigh ar an bpoblacht. Ba é an Chéad Chonsal ó 1799 go dtí 1804, nuair a chuir sé deireadh leis an bpoblacht trí é féin a fhógairt mar Impire ar na Francaigh.

Ó thaobh na bunreachta de, bhí rialtas na Poblachta eagraithe mar seo a leanas:
* an Chomhdháil Thíorthúil: 1792–95, Maximilien Robespierre, Ré an Uafáis
* an Stiúrthóireacht: 1795–99, Paul Barras, An Frithghníomh Thermidorach
* an Chonsalacht: 1799–1804, Napoleon Bonaparte, Buille 18 Brumaire

## Féach freisin

* Réabhlóid na Fraince
* An Fhrainc

## Tagairtí

Catagóir:An Fhrainc
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Iarphoblachtaí
*
Catagóir:Réabhlóid Háítí
CLG Chontae Dhoire

Is é **CLG Contae Dhoire** an cumann a eagraíonn na cluichí Gaelacha a imrítear i gContae Dhoire, faoi cheannas an Chumainn Lúthchleas Gael.

## Peil Ghaelach
Bhuaigh Contae Dhoire Craobh na hÉireann uair amháin sa bhliain 1993. Bhuaigh siad an tSraith Náisiúnta sa bhliain 2008, an séú cinn i stair an chontae. Shroich siad cluiche ceannais na sraithe arís sa bhliain 2009, ach fuair Ciarraí an ceann is fearr orthu.
### Imreoirí cáiliúla
* Seán Ó Conaill (peil)
* Seosamh Ó Brolaigh
* Antóin Ó Tuathail

## Naisc sheachtracha
* Leathanach oifigiúil ar GAA.ie 

## Tagairtí

D
Catagóir:Contae Dhoire
Cannabinól

Is cannabinóid neamh-shícighníomhach é **cannabinól** nó CBN. Tá sé ar fáil sa phlanda *[[Cannabis sativa]]*. Is táirge d'imoibrithe ocsaídithe teitrihidreacannaibionóil (THC) é.

## Féach freisin
* Cannabas 

## Tagairtí

Catagóir:Comhdhúile orgánacha
Catagóir:Cannabas
CLG Chontae Thír Eoghain

Is é **CLG Chontae Thír Eoghain** an cumann a eagraíonn na cluichí Gaelacha a imrítear i gContae Thír Eoghain, faoi cheannas Chumann Lúthchleas Gael.

## Naisc sheachtracha
* Leathanach oifigiúil ar GAA.ie 

## Tagairtí

T
Catagóir:Contae Thír Eoghain
An Bonnán Buí

Dán cáiliúil le Cathal Buí Mac Giolla Ghunna is ea **An Bonnán Buí**. Caoineadh Bonnáin Bhuí a fuair bás de dheasca tart, mar dhea, is ea faoi chaibidil sa dán seo ach i ndáiríre séard atá ann ná leithscéal an fhile i leith a shuim fhéin san ól. Tá ceol curtha leis an dán seo agus is féidir leaganacha den amhrán seo a chloisteáil go forleathan thart fán dtír ar fad.

300px|thumb|An Bonnán Buí
## Téacs

Siad na focail ann ná:

:*A bhonnán bhuí, is é mo léan do luí,*
:*Is do chnámha sínte tar éis do ghrinn,*
:*Is chan easba bidh ach díobháil dí*
:*a d'fhág i do luí thú ar chúl do chinn.*
:*Is measa liom féin ná scrios na Traoi*
:*Tú bheith i do luí ar leaca lom',*
:*Is nach ndearna tú díth ná dolaidh sa tír,*
:*Is nárbh fhearra leat fíon ná uisce poll.*

:*A bhonnáin álainn, is é mo mhíle crá thú,*
:*Do chúl ar lár amuigh romham sa tslí,*
:*Is gurbh iomaí lá a chluininn do ghrág*
:*Ar an láib is tú ag ól na dí.*
:*Is é an ní a deir cách le do dheartháir Cáthal,*
:*Go bhfaighidh sé bás mar siúd, más fíor,*
:*Ach ní hamhlaidh atá, siúd an préachán breá*
:*Chuaigh in éag ar ball le díth na dí.*

:*A bhonnáin óig, is é mo mhíle brón*
:*Thú bheith sínte fuar i measc na dtom,*
:*Is na luchaí móra ag triall chun do thórraimh,*
:*Ag déanamh spóirt agus pléisiúir ann;*
:*Is dá gcuirfeá scéala in am faoi mo dhéinse*
:*Go raibh tú i ngéibhinn, nó i mbroid fá dheoch,*
:*Do bhrisfinn béim duit ar an loch úd Bhéasaigh*
:*A fhliuchfadh do bhéal is do chorp isteach.*

:*Ní hiad bhur n-éanlaith atá mé ag éagnach,*
:*An lon, an smaolach, nó an chorr ghlas,*
:*Ach mo bhonnán buí, bhí lán de chroí,*
:*Is gur chosúil liom féin é ina ghné is ina dhath.*
:*Bhíodh sé go síoraí ag ól na dí,*
:*Is deir na daoine go mbímse mar sin seal;*
:*Níl aon deor dá bhfaighinn nach ligfinn síos,*
:*Ar eagla go bhfaighinnse bás den tart.*

:*Is é a d'iarr mo stór orm ligint den ól,*
:*Nó nach mbeinnse beo ach seal beag gearr;*
:*Ach dúirt mé léithi go dtug sí an bhréag,*
:*Is gurbh fhaide mo shaolsa an deoch úd a fháil.*
:*Nach bhfaiceann sibh éan an phíobáin réidh*
:*A chuaigh in éag den tart ar ball;*
:*Is a chomharsain chléibh, fliuchaíg bhur mbéal*
:*Óir chan fhaigheann sibh braon i ndiaidh bhur mbáis.*

Bonnán Buí, An
The Boomtown Rats

Banna ceoil Éireannach ab ea **The Boomtown Rats** (na Francaigh ó Bhaile Borrach) (1975-1986) a raibh rath nach beag orthu in Éirinn agus thar lear. 

Bunaíodh iad sa bhliain 1975 i nDún Laoghaire. D’eascair an t-ainm as ainm na hoibrithe ola sa leabhar beathaisnéise le Woody Guthrie. Ba iad na baill nuair a bhunaíodh é ná Bob Geldof (amhránaí), Gerry Roberts (giotár), Gerry Cott (giotár), Johnnie Fingers (méarchlár), Pete Briquette (dordghiotár) agus Simon Crowe (drumadóir). 

## Saothar
Banna Punc-rac a bhí iontu. Chuaigh dhá amhráin dá gcuid go barr na cairte sna Ríocht Aontaithe, *Rat Trap* agus *I Don't Like Mondays*.  Ar an 20 Lúnasa 1979, tháinig Na Boomtown Rats isteach sna cairteacha sa R-A ag uimhir a haon le *I Don’t Like Mondays*. 

Bhí tóir ar chuid mhaith amhráin eile leo, cosúil le *Looking After No. 1*, *Mary of the Fourth Form*, *She’s So Modern*, *Like Clockwork*, *Someone’s Looking At You* agus *Banana Republic*. 

D'eisigh siad sé albaim le linn a réimse.
* *The Boomtown Rats* (1977)
* *A Tonic For The Troops* (1978)
* *The Fine Art of Surfacing* (1979)
* *Mondo Bongo* (1981)
* *V Deep* (1982)
* *In The long Grass* (1984)

## Tagairtí

Boomtown Rats
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1975
Camfar

thumb|Camfar
Is solad céiriúil, bán nó tréscaoilteach é **Camfar**, le boladh láidir aramatach. Is terpenóid é leis fhoirmle cheimiceach C10H16O. 

Faightear é in adhmad an labhras camfair (*Cinnamomum camphora*), crann mór síorghlas a bhíonn ar fáil san Áis (ach go háirithe i mBoirneo agus Téaváin, dá bhrí sin a ainm ailtéarnach). Bíonn sé ar fáil i gcrinn gaolta eile sa teaghlach labhrach, ach go háirithe Ocotea usambarensis.

Catagóir:Comhdhúile orgánacha
Ainmníocht Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí (AIGCF)

Is é **Aontas Idirnáisiúnta na Glan-Cheimice agus na Ceimice Feidhmí** (**AIGCF** nó **IUPAC** sa Bhéarla) an t-údarás a aithnítear ar fud an domhain ar ainmníocht agus théarmaíocht cheimiceach, agus glacann dhá chomhlacht de chuid an AIGCF róil cheannródaíocha sa ghníomhaíocht seo: 'Rannán VIII - Ainmníocht agus Léiriúchán Struchtúr Ceimiceach agus an Coiste Idir-rannach um Théarmaíocht, Ainmníocht agus Siombailí (Béarla: *Division VIII – Chemical Nomenclature and Structure Representation and the Inter-divisional Committee on Terminology, Nomenclature, and Symbols.*). Mar cheann dá phríomhghníomhaíochtaí, forbraíonn AIGCF Moltaí (Béarla:*Recommendations*) chun ainmníocht agus téarmaíocht gan athbhrí, aonfhoirmeach agus comhsheasmhach a bhunú do réimsí eolaíochta ar leith, a chuirtear i láthair de ghnáth mar: gluaiseanna téarmaí do dhisciplíní cheimiceacha ar leith; sainmhínithe ar théarmaí a bhaineann le grúpa  airíonna; ainmníocht comhdhúile ceimiceacha agus a n-aicmí; téarmaí, siombailí, agus aonaid i réimse ar leith; aicmiúcháin agus úsáid téarmaí i réimse ar leith; agus coinbhinsiúin agus caighdeáin chleachtais chun sonraí a chur i láthair i réimse ar leith. Foilsítear 'Na Moltaí' san iris *Pure and Applied Chemistry (*PAC*)*, Pure and Applied Chemistry (PAC) agus tá eagráin na hirise ar fáil go saor sa bhliain tar éis a bhfoilsithe. Bíonn siad le feiceáil freisin i mbunachar sonraí *IUPAC Standards Online*  bliain tar éis a bhfoilsithe i *PAC*. Is féidir teacht ar fhaisnéis faoi théarmaíocht cheimiceach freisin tríd na *IUPAC Color Books*.

## Naisc sheachtracha
*Ainmníocht.  https://iupac.org/what-we-do/nomenclature/

Catagóir:Ceimic
Loch Finne

Loch fionnuisce is ea **Loch Finne** i gContae Dhún na nGall. Is é Loch Finne, atá trí mhíle ar fhad agus leathmhíle ar leithead, an loch is mó sa cheantar. Deirtear go bhfuair Loch Finne agus Baile na Finne an t-ainm Finn ó Fhionngheal, bean álainn a báigheadh sa loch agus í ag iarraidh a deartháir Feargamhain, a bhí gortaithe, a shábháil.

## Léitheoireacht bhreise
* Áine Ní Bhreisleáin. (2024). Ceantar intíre Gaeltachta atá lán le litríocht shaibhir. Seachtain.

## Tagairtí

Catagóir:Uiscí Uladh
Catagóir:Lochanna Chontae Dhún na nGall
Catagóir:An Ghaeltacht Láir
Catagóir:Gaeltacht Thír Chonaill
Catagóir:Contae Dhún na nGall
Aicéitiolcoilín

Is tarchuradóir néarógach é an t-ábhar ceimiceach **aicéitiolcoilín** (giorraithe go minic mar **ACh**) sa néarchóras imeallach (NCI) maille leis an néarchóras lárnach (NCL) i gcuid mhaith orgánach, an duine san áireamh. Is aon le mórán é de na tarchuradóir néarógach sa néarchóras uathnómach (NCU) agus an t-aonú tarchuradóir néarógach in úsáid sa néarchóras uathnómach. Is é an tarchuradóir néarógach i ngach gainglín uathnómach.

## Tagairtí

Catagóir:Comhdhúile orgánacha
Catagóir:Liosta Bithmhóilíní
Deasún Ó Máille

Polaiteoir Éireannach ba ea **Deasún Seosamh "Des" Ó Máille** (Béarla: *Desmond Joseph "Des" O'Malley*) a rugadh i gcathair Luimnigh ar 2 Feabhra 1939 agus a d'éag ar 21 Iúil 2021. Ba Theachta Dála agus aire rialtais mór le rá é le linn na 1970idí agus na 1980idí, agus é ina bhall den pháirtí Fianna Fáil. Ach bhunaigh sé páirtí nua - an Páirtí Daonlathach - i 1985. 

Mar ómós dó dúirt Leo Varadkar gur "fathach" i bpolaitíocht na hÉireann ab ea Des O'Malley a bhfuil "oidhreacht bhuan dhearfach fágtha le huacht aige." 
[clé|mion|d'iompaigh an Máilleach an fód ag an NIHE ([Ollscoil Luimnigh níos déanaí)]]

## Saol
[clé|mion|ag an NIHE, 1981 ([Ollscoil Luimnigh níos déanaí) let Pat Whelan, ailtire]]
Toghadh an Máilleach ina Theachta Dála den chéad uair i bhfothoghchán i Luimneach Thoir i mí na Bealtaine 1968. Tháinig sé in áit a uncail Donogh O'Malley, aire rialtais mór le rá chomh maith, a cailleadh go tobann dhá mhí roimhe sin.

Bhí sé mar Phríomh-Aoire an Rialtais ó 1969 - 1970.

Sa bhliain 1970, cheap an Taoiseach Jack Lynch in Aire Dlí agus Cirt é. Dhá bhliain níos déanaí, agus cúrsaí sa Tuaisceart ag éirí níos measa go tapa (na Trioblóidí), bhunaigh Des O'Malley an Chúirt Choiriúil Speisialta i 1972. Cinneadh thar a bheith conspóideach a bhí ann.

Bhí sé ina Aire Tionscail & Trádála  ó 1977 go dtí 1982.

#### Nimh san fheoil
Níor réitigh sé riamh le ceannaire Fhianna Fáil ag an am Cathal Ó hEochaidh. Bhí an nimh san fheoil acu dá chéile. Ansin sa bhliain 1985, thacaigh Des O'Malley le bille faoi fhrithghiniúnaigh a thug comhrialtas Fhine Gael - Pháirtí an Lucht Oibre isteach. Díbríodh é as Fianna Fáil dá bharr.
clé|mion

### Na PDs
Bhunaigh sé páirtí nua, an Páirtí Daonlathach. Bhí sé ina cheannaire ar an bpáirtí idir 1985 agus 1993. Bhuaigh na PDs ceithre shuíochán déag san olltoghchán i 1987.

Chuaigh sé isteach i gcomhrialtas le Fianna Fáil, faoi Cathal Ó hEochaidh,  mar Aire Tionscail & Trádála  ó 1989 go 1992. Tharraing an Páirtí Daonlathach amach as an gcomhrialtas i 1993 agus d'éirigh Des O'Malley as mar cheannaire. 

D'éirigh sé as an bpolataíocht ag olltoghchán 2002  (scoireadh  an Páirtí Daonlathach in 2009).

## Féach freisin

* An Páirtí Daonlathach (Éire)

## Tagairtí

Catagóir:Baill den 18ú Dáil
Catagóir:Baill den 19ú Dáil
Catagóir:Baill den 20ú Dáil
Catagóir:Baill den 21ú Dáil
Catagóir:Baill den 22ú Dáil
Catagóir:Baill den 23ú Dáil
Catagóir:Baill den 24ú Dáil
Catagóir:Baill den 25ú Dáil
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Básanna in 2021
Aictin

Is próitéin chruinneogach timpeall 42-kDa í **Aictin** atá i láthair i ngach cill eocarótach (ach amháin i speirm néimeatóide). Is féidir í a bheith ar fáil i dtiúchan níos mó ná 100 μM.

Catagóir:Próitéiní
Mais mhóilíneach

Is é is **Mais mhóilíneach** (giorraithe **Mr**), dá dtagraítear go coitianta mar **meáchan móilíneach** (giorraithe **MW**), ann ná mais mhóilín amháin an substainte sin, i gcoibhneas leis an aonad maise adamhaí aontaithe "*u*" (atá cothrom le 1/12 mhaise adaimh amháin de charbón-12).

## Féach freisin
* Mais adamhach

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic
Iarnród Éireann

Comhlacht iarnróid in Éirinn is ea **Iarnród Éireann**. 
Fochuideachta de chuid Chóras Iompair Éireann (CIE) comlacht atá in úinéireacht an Stáit, is ea **Iarnród Éireann**. Tá sí freagrach as seirbhísí traenach a riaradh. Tagann Iarnód Éireann faoin Roinn Iompair. 

mion|Aicme 201 General Motors 3,200hp Uimhir 215|clé
clé|mion|Aicme 071 General Motors Uimhir 086 T
## Seirbhísí

Cuireann an comhlacht seirbhísí traenach do phaisinéirí ar fáil ar fud na tíre (*Intercity* nó Idir-chathair) agus chomh maith leis sin soláthraíonn sé an seirbhísí iarnróid do chomaitéirí, lena n-áirítear an tseirbhís DART, traenacha leictreacha i mBaile Átha Cliath agus Chill Mhantáin.

Déanann IÉ freastal ar níos mó ná céad stáisiúin i 23 chontae i bPoblacht na hÉireann (gach contae i gCúige Mumhan, Chonnacht agus Laighean) agus trí chontae i dTuaisceart Éireann (Contae an Dúin, Contae Ard Mhacha agus Contae Aontroma). 

Tá seirbhísí traenach scartha i gceithre láithreacha réigiúnacha:
 - Seirbhísí ó thuaidh agus soir faoi riar ag Stáisiún Uí Chonghaille (An tSeirbhís ó thuaidh thoir go dtí Sligeach san áireamh)
 - Seirbhísí ó dheas agus thoir faoi riar ag Stáisiún Heuston
mion|Aicme 29000 traein Uí CAF|clé

### Idirchathracha
Cuireann seirbhísí idirchathracha Iarnróid Éireann ceangail traenach ar fáil idir príomhbhailte agus cathracha. Imíonn seirbhísí idirchathracha ó Stáisiún Heuston agus Stáisiún Uí Chonghaile, agus cuireann siad seirbhís ar fáil chuig na háiteanna seo a leanas: Béal Féirste, Sligeach, Béal an Átha, Cathair na Mart, Gaillimh, Luimneach, Inis, Trá Lí, Corcaigh, Port Láirge agus Europort Ros Láir.

Ritheann seirbhísí idircathracha eile idir Europort Ros Láir agus Luimneach; Corcaigh agus Trá Lí; Corcaigh agus Luimneach; agus Luimneach agus Gaillimh. Freastalaíonn an tseirbhís Idirchathracha roinntear na carráistí idir rang a haon agus rang caighdeánach.

#### Enterprise
Feidhmionn an tseirbhís Enterprise idir Béal Feirste agus Baile Átha Cliath agus comhsholáthraíonn Iarnród Éireann agus Northern Ireland Rail an tseirbhís. Sna 2020idí, bhí infheistíocht €25 milliún déanta ag Rialtas na hÉireann sa tseirbhís agus is iad Ciste an Oileán Chomhroinnte/Roinn an Taoisigh agus an Roinn Iompair a bhí á mhaoiniú. Sa bhliain 2024, thosaigh traein ag imeacht idir Baile Átha Cliath agus Béal Feirste agus ar ais arís gach uair an chloig.

### Comaitéara
Oibríonn seirbhísí comaitéara i gceantar Bhaile Átha Cliath idir Dún Dealgan, Dún Búinne, Longfort, Port Laoise agus Guaire. Tá seirbhísí comaitéara i gceantar Chorcaí idir Mala, Cóbh go Mainistir na Corann chomh maith. 

Is féidir leat úsáid a bhaint Cártaí Leap.

## Stoc rolla ag Iarnród Éireann

## Féach freisin
* Córas Iompair Éireann
* Stair iarnróid na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí iompair

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Gleann Maghair

Baile in oirthear chontae Chorcaí is ea **Gleann Maghair**. Tá sé 9 kiliméadar ón lár Cathair Corchaí. Tá an baile páirte den cheantar riaracháin do Comhairle Contae Corcaí agus an Dáilcheantar Chorcaí Thuaidh-Lár.

Clúdaíonn an cheantar mór Gleann Maghair na pobail Cill Ruadháin, Baile Róisín agus Sruthán na Saileach.

## Stair:
Baineann stair Ghleann Maghair le hÉire na Luath-Chríostaí, agus an láthair eaglaise i Ráth Chuan in aice láimhe in úsáid ó 1291 i leith. Dátaíonn an droichead cloiche atá suite i mBaile na hAbhann c.1760.[6] Ag an séipéal paróiste atá suite ar chnoc os cionn an tsráidbhaile, phós Sarah Curran, leannán Robert Emmet ar crochadh, an Captaen Henry Sturgeon sa bhliain 1805.

Sna 1800í ba shráidbhaile beag ach tionsclaithe a bhí i Gleann Maghair le monarchana agus muilte olla ar bhruach abhainn na Glascha Buí. 

Tháinig méadú suntasach ar an mbaile ag deireadh an 20ú haois. Bhí Gleann Maghair á riaradh ar dtús ag Comhairle Contae Chorcaí in 2019, mar chuid de leathnú teorann na cathrach, agus tugadh é laistigh de limistéar riaracháin Chomhairle Cathrach Chorcaí.

## An Oideachas i nGleann Maghair:
Tá 6 bunscoil san cheantar Gleann Maghair: Gaelscoil Uí Drisceoil, Scoil Chill Ruadhán, Scoil Na nÓg (gaelscoil cónaithe), Scoil Naomh Íosaph, New Inn School agus Scoil Naomh Mícheál.

Tá dhá meanscoil i nGleann Maghair freisin: Glanmire Community College agus Coláiste An Phiarsaigh. Is scoil lán Gaeilge i gColáiste An Phiarsaigh, agus tá níos mó ná 500 daltaí ag freastal an scoil. 

## Foinsí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Kauhajoki

Cathair bheag in iarthar na Fionlainne is ea **Kauhajoki**. Ar an 31ú lá de Mhí Bhealtaine 2008, bhí 14,411 duine ina gcónaí ann.

Bhí rialtas na tíre suite sa chathair nuair a bhí Cogadh an Gheimhridh ar siúl idir 1939 agus 1940.

Catagóir:Cathracha agus bailte san Fhionlainn
Lyon

Is cathair í **Lyon** i lár-oirthear na Fraince. Is í Lyon an tríú cathair is mó sa Fhrainc, tar éis Párais agus Marseille. Is cathair mhór gnó í Lyon, agus í suite idir Páras agus Marseille. Tá cáil ar an gcathair mar phríomhchathair ghastranómachais na Fraince agus bhí páirt mór ag Lyon i stair thionscal na scannán freisin. Tá an fhoireann sacair Olympique Lyonnais lonnaithe sa chathair.

Is í Lyon an dara ceantar ceannchathartha is mó sa Fhrainc nuair a cuirtear a bruachbhailte agus na cathracha timpeall uirthi san áireamh. Bhí daonra 1,783,400 sa cheantar ceannchathartha sa bhliain 2007.

Is lárionad mór tionsclaíoch í Lyon don tionscal peitriceimiceach, don tionscal cógaisíochta agus don tionscal biteicneolaíochta. Tá tionscal mór bogearraí sa chathair freisin, agus é dírithe go mór ar fhíschluichí.

Is *préfecture* (príomhchathair) an Rhône (*département*) í Lyon agus is príomhchathair réigiún Rhône-Alpes í freisin. Thug UNESCO aitheantas don chathair mar Shuíomh Oidhreachta Domhanda. 

Bhíodh cáil ag Lyon i gcónaí mar *phríomhchathair thionscal an síoda* agus is lárionad faisin í an chathair fós. Tá ceanncheathrú Interpol agus Euronews lonnaithe sa chathair freisin.

## Féach freisin
* Lugdunum

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Fraince
Achtanamícin

thumb|280px|Struchtúr Achtanamícin

Is aicme ar bith d'antaibheathach polaipeiptídé í **Achtanamícin**, aonraithe ó bhaictéir ithreach den ghéineas streiptimíceas.

## Tagairtí

Catagóir:Antaibheathaigh
Adanóisín

Is núicléisíd í **Adanóisín**, comhdhéanta de mhóilíní adainíní greamaithe chuig pháirt de mhóilín siúcra riobóise (ribafuranós) via nasc β-N9-gliocóisíc.

Catagóir:Núicléisídí
Aimíonaigéad

[thumb|Struchtúr móilíneach [Feiniolalainín|Fheiniolalainín.]]
Sa cheimic, is móilín é an t-**aimíonaigéad** ina bhfuil feidhmghrúpaí aimíní agus carbocsailí le chéile ann. Sa bhithcheimic, tagraíonn an téarma seo d'alfa-aimíonaigéid leis an fhoirmle ghinearálta H2NCHRCOOH, arb ionann R agus malartaí orgánach. Sna halfa-aimíonaigéid, tá na grúpaí áimíní agus carbocsaláití greamaithe chuig an carbón céanna, glaoite an 'α–charbón'. Bíonn an bunstruchtúr céanna ag na haimíonaigéid ar fad. Tá adamh carbóin (C) acu ar fad sa lár, agus ag dul amach uaidh sin mar gha, - aimínghrúpa NH2 (acailceach), grúpa carbocsaile - COOH (aigéad) agus adamh hidrigine atá i gcoiteann ag an haimíonaigéid ar fad. Chomh maith leis sin, bíonn adamh/grúpa eile ag na haimíonaigéid ar fad. Athraíonn sé seo ag brath ar an aimíonaigéad. Tá difríocht idir na halfa-aimíonaigéid de réir an cineál taobhshlabhra (R-ghrúp) atá ceangailte chuig a gcarbón-alfa.

Tá éagsúlacht mhór iontu ó thaobh toise, níl ach hidrigin amháin ag glicín, grúpa meitile ag alainín agus grúpa mór heitreafháinneac ag tripteafan.

thumb|right|250px|R-Ghrúpa ar an taobhsleabhra.
Ar leith ó na haimíonaigéid atá faighte i ngach beathachruth, tá ról ríthábhachtacha ag aimíonaigéid neamhnádúrtha san earnáil tionsclaíochta agus teicneolaíochta, mar shampla, Is alfa-aimíonaigéid iad an t-oibreáin chrágtha EDTA agus an t-aigéad nítríl trí-aicéiteach atá tábhachtach i dtionscal na gceimiceán.

## Forbhreathnú
Is iad na haimíonaigéid-alfa blocanna tógála an mhóilín próitéine. Tagann aimíonaigéid le chéile in imoibriú ceimiceach comhdhlúthúcháin, trí díhiodráitiú sintéise, a scaoileann uisce agus "an t-iarmhar aimíonaigéideach" nua, a bhíonn ceangailte le chéile le nasc peiptídeach.

Tá 20 aimíonaigéad coitianta ann le próitéiní a fhoirmiú, sainithe ag an cód géiniteach. Is de thoradh líon na n-aimíonaigéad agus an seicheamh ina bhfuil siad socraithe a foirmítear próitéiní ar leith. Níl sé neamhchosúil leis an gcaoi a ndéantar focail as an aibítir. Féadtar líon mór millteach focail a dhéanamh as 26 litir na haibtíre. Bíonn roinnt mhaith aimíonaigéad i bpróitéiní simplí fiú amháin, e.g. tá thart ar 50 aimíonaigéad in inslin (próitéin), tá 500 in haemaglóibin agus tá os cionn 4500 aimíonaigéad in uireás (próitéin in pónairí soighe).

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aigéid orgánacha
Ianasóir

Tá an focal úd **ianasóir** bunaithe ar *yeniçeri* na Tuircise. Is éard is brí leis an téarma sin ná "saighdiúirí nua". B'iad na hianasóirí scoth trúpaí armtha na Tuirce (is é sin, Impireacht Otamánach na Tuirce). Chuir an Sabhdán Murad I bun leis na hianasóirí timpeall na bliana 1365, agus b'é an Sabhdán Mahmud II a chuir deireadh leo mar thrúpaí. San am sin, bhí meath tagtha ar na hianasóirí go hiomlán, nó ní raibh siad ag tabhairt aire ar orduithe an tsabhdáin a thuilleadh.

Inniu, coinnítear cuimhne ar cheol máirseála na n-ianasóirí i gcónaí, nó bhain siad úsáid ar leith as na drumaí, rud a chuaigh go mór i gcion ar na ceolchumadóirí Iartharacha san ochtú haois déag.

Catagóir:Airm
Catagóir:Stair na Tuirce
Catagóir:Impireacht Otamánach
Maigh Muirí

Áit i gContae na Mí is ea **Maigh Muirí** (*Mosney* sa Bhéarla). D'aithnítí an áit seo mar champa saoire de chuid Butlins ar feadh na mblianta fada, chomh maith le bheith mar ionad na gcluichí craoibhe do Chluichí an Phobail ó 1973 i leith, cé gur tháinig deireadh leis an ngaol seo sa bhliain 2008. Baineadh úsáid as an ionad seo mar chóiríocht dídeanaithe ar feadh tamaill ag tús na haoise seo chomh maith.

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Bileog eolais faoin ionad dídeanaithe ag Maigh Muirí 

Catagóir:Bailte i gContae na Mí
Paul Newman

mion |Paul Newman sa bhliain 1968.
B'aisteoir, stiúrthóir, fiontraí, daonnúlaí agus díograiseoir rásaíochta carranna Meiriceánach é **Paul Leonard Newman** . Fuair sé bás de bharr ailse, ina theach féin i Westport, Connecticut.

## Scannáin

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Catagóir:Básanna in 2008
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Seacht gCnoc na Róimhe

Is gnách "cathair na seacht gcnoc" a thabhairt ar an Róimh, agus is iad **Seacht gCnoc na Róimhe** an seacht gcnoc atá suite taobh istigh de bhallaí na seanchathrach a théann siar go laethanta na hImpireachta:

* **[[Cnoc Aventinus]]** (Béarla: *Aventine*, Iodáilis: *Aventino*). Fuair an cnoc seo a ainm ó Aventinus, rí Alba Longa de réir an stairsheanchais. Cathair ab ea Alba Longa, agus ba iad muintir Alba Longa a chuir bun le conradh cosanta na gcathrach Laidneach in aghaidh na nÉatrúscach,

* **[[Cnoc Caelius]]** (Béarla: *Caelian*, Iodáilis: *Celio*). Deir Titus Livius go bhfuair an cnoc seo a ainm ó Caelius Vibenna, fear uasal Éatrúscach agus comhghuaillí de chuid Romulus.

* **[[Cnoc Capitolinus]]** (Béarla: *Capitoline*, Iodáilis: *Campidoglio* nó, i stíl ath-Laidinithe, *Capitolino*). Ba é an cnoc seo seandaingean na Róimhe.

* **[[Cnoc Esquilinus]]** (Béarla: *Esquiline*, Iodáilis: *Esquilino*). Is féidir gur tháinig ainm an chnoic ó *exquilini*, "easchathróirí", "muintir an bhruachbhaile", toisc nár dhearc muintir na Róimhe ar Esquilinus mar chuid de lár na cathrach i laethanta luathstaire na Róimhe. Níl ann ach ceann de na míniúcháin, áfach.

* **[[Cnoc Palatinus]]** (Béarla: *Palatine*, Iodáilis: *Palatino*; d'úsáidtí an leagan *Palatium* sa Laidin chomh maith le *Palatinus*). As an logainm seo a fuarthas an focal "pálás" sa Ghaeilge agus sna teangacha eile.

* **[[Cnoc Quirinalis]]** (Béarla: *Quirinal*, Iodáilis: *Quirinale*). Tá baint ag an logainm seo le *quirites*, a chiallaíonn "Rómhánaigh" sa chiall "cathróirí, saoránaigh" - tá blas na míleatachta agus na cogaíochta ar *romani* sa Laidin.

* **[[Cnoc Viminalis]]** (Béarla: *Viminal*, Iodáilis: *Viminale*)

Deir an seanchas gurbh é Romulus a bhunaigh an Róimh ar Chnoc Palatinus. 

Deirtear freisin go raibh bailte beaga ar fud na Seacht gCnoc ar dtús nach raibh mórán bainte acu le chéile agus nár ghnách dearcadh orthu mar chodanna de shlánaonad ní ba mhó ar a dtabharfaí "an Róimh". Thosaigh muintir na mbailte seo ag glacadh páirte i gcluichí reiligiúnacha in éineacht, agus in imeacht ama d'éirigh siad mór le chéile, agus mar sin chuaigh siad le chéile in aon phobal amháin. Dhraenáil siad na portaigh idir na cnoic agus rinne siad machairí margaidh, nó *fora* ("fóraim") díobh. Níos déanaí, sa 4ú haois RC, tógadh ballaí timpeall ar na Seacht gCnoc, is é sin, Ballaí Servius, a fuair a n-ainm ó Servius Tullius, séú Rí na Sean-Róimhe.

Catagóir:An Róimh
Catagóir:An tSean-Róimh
Catagóir:Tíreolaíocht na Róimhe
Catagóir:Tíreolaíocht na hIodáile
Clóraifill

thumb|Bíonn duilleoga glas de ghnáth cionnas go mbhíonn clórafill iontu.

[thumb|Bíonn tiúchán ard clóraifille aimsithe sna [clóraplast|clóraplaist.]]

Tugtar **clóraifill** ar an lí ghlas, ar díorthach porfairin mhaignéisiam
í, a fhaightear i bplandaí, in algaí, agus i gcianbhaictéir, agus a ionsúnn fuinneamh radanta ó sholas
na Gréine, den chuid is mó sa raon gorm (le tonnfhaid 435-8 mm) is sa
raon dearg (tonnfhaid 670-80 nm). Tarlaíonn imoibriú idir dé-ocsaíd charbóin agus uisce agus déantar glúcós agus ocsaigin. Scaoiltear an ocsaigin amach san aer, agus déantar stáirse agus stóráiltear é.
Faightear athraithigh, agus is iad na
cinn is tábhachtaí clóraifill a is clóraifill b i bplandaí tíre,
agus clóraifill c is clóraifill d i bhfeamainn na farraige.
Tagann an t-ainm ón Ghréigis: χλωρός (*chloros* "glas") agus φύλλον (*phyllon* "duilleog").

## Tagairtí

Catagóir:Comhdhúile orgánacha
Défhosfáit adanóisín

Is núicléitíd í **défhosfáit adanóisín**, giorraithe mar **DFA**. Is eistear é freisin, de chuid an aigéid polafosfarach agus na núicléisíde adanóisín le chéile. Tá DFA comhdhéanta de na grúpí seo a leanas; pireafosfáit, riobós (atá ina aldaipeantós), agus adainín (atá ina bhunnúicléach).

Is táirge dianscaoilte é défhosfáit adanóisín de dífhosfairiliú le trífhosfáit adanaisínáis (TFA áis). Is móilín tábhachtach le haghaidh traschur fuinnimh é i gcealla.

Catagóir:Aigéid
Catagóir:Núicléitídí
⁊

thumb|Fógra
Is éard atá i gceist le **"⁊"** (40px|Íomhá) ná giorrúchán a úsáidtear sa Ghaeilge don fhocal "agus" (ar nós "&" an Bhéarla). Bhíodh sé in úsáid choitianta nuair a bhíodh an cló agus an lámh Ghaelach á cleachtadh agus tá sé in úsáid fós i gcomhthéacsanna éagsúla.

Ó chóras giorrúchán Tiro a tháinig sé. Bíonn an t-amparsan agus 'et' Tiro le fáil taobh le taobh sna lámhscríbhinní. Tá leathanach a scríobh Mícheál Ó Cléirigh in 1630 ar a bhfuil ceithre amparsan i gcomórtas le trí shampla den nod - agus 'agus' amháin. Tá dhá shampla den litir 'v' le feiscint chomh maith, cé gurb ionann é agus an 'u'. Tá an lámhscríbhinn ar caomhnú i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath (UCD-OFM A16, f. viii r.)

## Tagairtí

Catagóir:Poncaíocht
Catagóir:Litreacha (carachtair)
Richard Boyle, 1ú Iarla Chorcaí

Ba é **Richard Boyle** (13 Deireadh Fómhair 1566 – 15 Meán Fómhair 1643) **1ú Iarla Chorcaí** nó 'An tIarla Mór' mar a thugtaí air. Ba phearsa thábhachtach é i gcoilíniú na hÉireann sa 17ú haois. Mac leis ba ea an t-eolaí cáiliúil Éireannach Robert Boyle.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1566
Catagóir:Básanna i 1643
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Daoine Angla-Éireannacha
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí
Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Mullach Eadrad

Bruachbhaile de chuid Bhaile Átha Cliath is ea **Mullach Eadrad** (*Mulhuddart* as Béarla). Tá sé suite siar ó thuaidh ón gcathair agus é i ndlínse Chomhairle Contae Fhine Gall.

## Iompar

Freastalaíonn busanna Bus Átha Cliath na  38, 38a, 38b, 39n agus 220 ar an gceantar.

## Teach Bhaile an Phaslóigh

Suite i Mullach Eadrad tá Teach Bhaile an Phaslóigh / Parslickstown House. Lonnaithe ann tá: Acquired Brain Injury Ireland; Foróige; Foireann Phobail in aghaidh Drugaí, Mullach Eadrad/An Chorr Dubh; Blanchardstown Travellers Development Group agus Little Learners Creche.

## Rialú agus ionadaíocht
Tá Mullach Eadrad mar chuid de "Thoghlimistéar Áitiúl Bhaile Bhlainséir/Mullach Eadrad" i gComhairle Contae Fhine Gall. Is iad na comhairleoirí a leanas mar ionadaí sa chomhairle don cheantar: Punam Rane (Fine Gael), Mary McCalmey (Páirtí an Lucht Oibre), John-Kingsley Onwumereh (Fianna Fáil), Breda Hanaphy (Sinn Féin) agus John Burtchaell (Solidarity).

Tá Mullach Eadrad suite i ndáilcheantar Bhaile Átha Cliath Thiar le haghaidh rialú Oireachtas Éireann de agus mar chuid de thoghcheantar Bhaile Átha Cliath le haghaidh Parlaimint na hEorpa san AE.

## Íomhánna

Íomhá:Fás Centre, Mulhuddart - geograph.org.uk - 558240.jpg|thumb|Teach Bhaile an Phaslóigh
Íomhá:Avondale Court, Mulhuddart.jpg|thumb|Eastát Teach Abhainn Dála
Íomhá:Avondale Park, Mulhuddart.jpg|thumb|Eastát Páirc Abhainn Dála
Íomhá:Tyrrelstown Holy Well.jpg|thumb|Tobar beannaithe Bhaile an Tirialaigh



## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Stáisiún Mhullach Íde

Is é **Stáisiún Mhullach Íde** an t-aon stáisiún amháin sa cheantar. Bíonn sé an-ghnóthach gach lá, le níos mó ná cúig chéad daoine ag taisteal tríd an stáisiún chuile lá.

Thosaigh George Papworth an obair ar an stáisiún cúpla bliain roimh 1844, agus chríochnaigh sé é ar an 25ú Bealtaine, sa bhliain sin.

Tá sé ar an taobh ó thuaidh den líne ‘DART’, agus é ceangailte le Binn Éadair. Is é Port Mearnóg an stáisiún roimh Mhullach Íde agus Domhnach Báit an chéad stáisiún ina dhiaidh.

## Tagairtí

## Nasc seachtrach
* Suíomh oifigiúil 

Catagóir:Stáisiúin iarnróid i mBaile Átha Cliath
UEFA Europa League

Is comórtas sacair é an **UEFA Europa League** i gcomhair clubanna sacair na hEorpa, eagraithe ag UEFA. Is é an dara comórtas idirnáisiúnta is tábhachtaí san Eoraip, i ndiaidh Sraith na gCuradh. Cáillíonn clubanna don chorn ag brath ar feidhmíocht an chlub sa tsraithchomórtais agus an corn náisiúnta. Thosaigh an comórtas sa bhliain 1971 agus bhí sé ann in ionad an Choirn Idirchathair. Sa bhliain 1999 fuaireadar réidh le Corn do curraithe Corn agus cumaiscaíodh é le Corn UEFA.

Roimh 2009, thugtaí "UEFA Cup" nó "Corn UEFA" air. Chomh maith le seo bhí comórtas darbh ainm an "Corn Intertoto", ach cumaiscíodh é isteach leis an UEFA Europa League. 

## Buaiteoirí

## Féach freisin
* Sraith na Seaimpíní

Catagóir:Ilchomórtais sacair
Catagóir:UEFA
Catagóir:Craobhchomórtais spóirt
An Ceardchumann Seirbhísí, Tionsclaíoch, Gairmiúil agus Teicniúil

Is é **an Ceardchumann Seirbhísí, Tionsclaíoch, Gairmiúil agus Teicniúil**, nó **CSTGT** (Béarla: *Services, Industrial, Professional & Technical Union*, nó *SIPTU*) an ceardchumann is mó in Éirinn, le timpeall 200,000 ball. Is i bPoblacht na hÉireann atá an chuid is mó de bhaill an cheardchumainn, ach tá craobh acu i dTuaisceart na hÉireann chomh maith. Tá ceanncheathrú acu i Halla na Saoirse, i lár Bhaile Átha Cliath.

Cruthaíodh an cumann sa bhliain 1990 nuair a cumascaíodh Ceardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothair na hÉireann agus Cumann Oibrithe na hÉireann le chéile.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* SIPTU.ie, suíomh oifigiúil

Catagóir:Ceardchumainn na hÉireann