open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fuadach Tiede Herrema, 1975

D'fhuadaigh an tIRA an fear gnó agus tionsclaí, Tiede Herrema, ar 3 Deireadh Fómhair 1975 i  Castletroy, Luimneach. 

### Eachtra
Bhí an Dochtúir Herrema, ón Ísiltír, ina Stiúrthóir Bainistíochta ar mhonarcha Ferenka a bhí lonnaithe in Áth an Choite, Co.Luimnigh. Ba ag dul ag a chuid oibre a bhí sé nuair a fuadaíodh é.

Ar 21 Deireadh Fómhair, tháinig na Gardaí go tapa  ar na fuadaitheoirí i deach leathscoite trí sheomra, ag 1410 Páirc Naomh Eimhín, Mainistir Eimhín i gContae Chill Dara.

Thosaigh léigear fada;  thug na húdaráis neamhaird ar éilimh na bhfuadaitheoirí.

Tharraing an scéal aird na meán ar fud an domhain ag an am agus tháinig lucht na meán cumarsáide ó chian agus ó chóngar chun tuairisciú a dhéanamh ar an eachtra agus chun an scéal mór a scaipeadh.

Faoi dheireadh, bheartaigh an tArd-Cheannfort, Laurence Wren go dtabharfaí an t-íosmhéid bia do na fuadaitheoirí. Ansin ar an 7 Deireadh Fómhair 1975, thug na fuadaitheoirí iad féin ar láimh do na gardaí agus scaoileadh saor an giall. Coinníodh Herrema ar feadh 36 lá. Thángthas air slán sábháilte. 

### Na fuadaitheoirí
Gearradh téarmaí fada príosúnachta ar na fuadaitheoirí, Eddie Gallagher agus Marion Coyle. Scaoileadh Coyle as an bpríosún **i**n 1985, agus Gallagher in 1990.

### Staróg
Sular fhág na fuadaitheoirí an teach ar 7 Samhain 1975, thug Gallagher piléar beag singil do Herrema - an piléar céanna a bhí ag Gallagher chun a ghiall a mharú. Choimeád Herrema an piléar sin mar chuimhneachán ar an tréimhse sin ina shaol.

Ní raibh olc ar Herrema chuig na fuadaitheoirí. agus theastaigh uaidh bualadh leo ach in ainneoin tréaniarrachtaí a bhí déanta ag iriseoirí chun athchairdeas a dhéanamh eatarthu níor tharla sé mar ní raibh Gallagher nó Coyle toilteanach bualadh leis.

Bhásaigh Dr. Herrema ar 27 Aibreán 2020. Bhí sé 99. D'éag a bhean, Elisabeth, seachtain roimhe sin.

## Féach freisin

* Fuadach Don Tidey, 1983

## Tagairtí

Catagóir:1975
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Fuadaigh
Meadar

200px|thumb|Meader
Is é a bhí sa **mheadar** soitheach admhaid a dhéantaí in Éirinn chomh fada siar leis an deichiú haois ar a laghad. Dhá chluas nó ceithre chluas a bhíodh uirthi le haghaidh an chomh dhiúgtha. B'fhéidir í a úsáid, leis, mar thomhas, ós é sin is brí lena sanasaíocht sa Laidin, *metrum*. Bhíodh sí in úsáid go forleathan mar choimeádán ime agus í fós á dhéanamh i gceantair áirithe chomh fada leis an naoú haois déag. An t-iúr an t-adhmad ba rogha le lucht a déanta. 

Agus spéis nua á cur i stair na hÉireann i gcaitheamh an naoú haois déag, d'éirigh an mheadar ina siombail chomórtha d'Éirinn chianársa agus ina hinspioráid do lucht miotalóireachta, do sheodóirí agus d'ealaíontóirí a chleacht meáin éagsúla, ón miotal luachmhar go dtí an dair dhubh. Nocht sí mar mhóitíf i dtréimhse na hAthbheochana Ceiltí agus í ina sainchomhartha dílis d'Éirinn, leis an tseamróg, an faolchú agus an cloigtheach.

## Féach freisin

Meadar atá mar ainm malartach ar an rud a dtugtar cuinneog air freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Soithigh
Elias Lönnrot

Fileolaí, dochtúir agus luibheolaí Fionlannach ab ea **Elias Lönnrot**  (). Is fearr aithne air as eipic náisiúnta na Fionlainne a chruthú, *[[Kalevala]]*, (1835, méadaithe sa bhliain 1849), as bailéid ghearra agus ó dhánta liriceacha, a bailíodh ó thraidisiún béil na Fionlainne le linn roinnt turas san Fhionlainn, Cairéil na Rúise, Leithinis an Chólá agus sna tíortha Baltacha.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Fionlannacha
Catagóir:Básanna i 1884
Catagóir:Daoine a rugadh i 1802
An Ghallóis

Is teanga réigiúnach na Briotáine í an **Gallóis** (*Galo*) i ngrúpa na dteangacha Rómánsacha.

Gallóis
Gallóis
Fougères

Is común í **Fougères** (; Gallóis: *Foujerr*) atá suite sa *Département d'Ille-et-Vilaine* i réigiún na Briotáine in iarthuaisceart na Fraince.

## Nascadh

Tá Fougères nasctha leis na háiteanna seo a leanas: 

*  Ashford (Sasana) ó 1984
*  Bad Münstereifel (An Ghearmáin) ó 1967
*  Ouargaye (Buircíne Fasó) ó 2000
*  Somoto (Nicearagua) ó 2000

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Oifigiúil

Catagóir:Comúin san Ille-et-Vilaine
Frasaíocht

mion|325x325px| Tíortha de réir meánfhrasaíochta bliantúla. Tabhair faoi deara gur féidir le codanna áirithe den tír a bheith i bhfad níos fliche ná a chéile, mar sin ní léiriú cruinn é ar na háiteanna is fliche agus is tirime ar domhan.
Sa mheitéareolaíocht, is éard is **frasaíocht** ann ná aon táirge de chomhdhlúthú gal uisce atmaisféarach a thagann faoi dhomhantarraingt ó scamaill. I measc na bpríomhfhoirmeacha frasaíochta tá ceobhrán, báisteach, flichshneachta, sneachta, millíní oighir, bogchlocha sneachta agus cloichshneachta. Tarlaíonn frasaíocht nuair a éiríonn cuid den atmaisféar sáithithe le gal uisce (ag baint amach bogthaise choibhneasta 100%), ionas go gcomhdhlúthaíonn an t-uisce agus “frasaíonn” nó titeann sé. Dá bhrí sin, ní frasaíocht iad ceo nó ceobhrán ach collóidigh, toisc nach bhfuil an gal uisce comhdhlúite go leor chun frasú. Is féidir le dhá phróiseas, b'fhéidir ag gníomhú le chéile, a bheith ina chúis le haer a bheith sáithithe: an t-aer a fhuarú nó gal uisce a chur leis an aer. Cruthaíonn frasaíocht de réir mar a thagann braoiníní níos lú le chéile trí imbhualadh le braonta fearthainne eile nó le criostail oighir laistigh de scamall. Tugtar ceathanna ar thréimhsí gearra, diana báistí in áiteanna scaipthe.

## Féach Freisin
* Hidrimeitéar

## Tagairtí


Catagóir:feiniméin mheitéareolaíochta
Catagóir:Scamaill, ceo agus frasaíocht
Comhaontú dúbailte Éireannach

[mion| [Lárionad Seirbhísí Airgeadais Idirnáisiúnta|An tIonad Seirbhísí Airgeadais Idirnáisiúnta (IFSC), lárionad pleanála cánach ilnáisiúnta SAM in Éirinn]]

Uirlis seachanta cánach corparáide, le haghaidh creimeadh bonn agus aistriú brabúis (CBAB), a bhí sa **Chomhaontú dúbailte Éireannach** (Béarla:*Double Irish arrangement*),  a d’úsáid cuideachtaí ilnáisiúnta na Stát Aontaithe go príomha, ó dheireadh na 1980idí, chun cánachais chorparáidigh ar bhrabúis neamh-SAM a sheachaint. Ba í an uirlis seachanta cánach is mó riamh a bhí ann agus faoi 2010 bhí US$100 billiún á chosaint go bliantúil i mbrabúis ilnáisiúnta eachtracha na SA ó chánachas, agus ba í an phríomhuirlis í trína ndearna cuideachtaí ilnáisiúnta SAM cúlchistí eischósta de US$1 trilliún ó 2004 go 2018 gan cháin a thógáil. Go traidisiúnta, d'úsáideadh é freisin leis an uirlis CBAB Ceapaire Dúitseach;bíodh sin mar atá, rinne athruithe 2010 ar dhlíthe cánach in Éirinn an ceanglas seo a ligean thar ceal.
[mion| Dhún an t-iar-Aire Airgeadais [Micheál Ó Nuanáin|Michael Noonan an uirlis CBAB Dúbailte Éireannach d’iontrálaithe nua i mí Dheireadh Fómhair 2014 (chríochnaigh gach scéim in 2020), ach leathnaigh sé an uirlis Liúntais chaipitiúla i leith sócmhainní doláimhsithe  CBAB  mar ionadaí in 2011–2016, agus d’inis sé go míchlúiteach d’FPE de chuid na hÉireann a thug foláireamh dó ar an uirlis aon bhraiche (Béarla:*Single Malt BEPS tool* ) CBAB  ag tabhairt le fios;  *"an geansaí uaithne a chur ort"* ]].
## Tagairt
Kerry Condon

Is aisteoir Éireannach í **Kerry Condon** (). Rugadh ar 9 Eanáir 1983 i nDúrlas Éile í. Tá cáil bainte amach aici mar an carachtar Stacey Ehrmantraut ar an gclár teilifíse *[[Better Call Saul]]* (2015-22).

## Scannánliosta

### Scannáin

### Teilifís

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

*  ar IMDb

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ban-aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
Cuibhreannas Idirnáisiúnta na nIriseoirí Iniúchta

Líonra domhanda neamhspleách de 280 iriseoir iniúchta agus os cionn 140 eagraíocht meáin thar níos mó ná 100 tír is ea **Cuibhreannas Idirnáisiúnta na nIriseoirí Iniúchta, Crp. (CIII)** (Béarla: *International Consortium of Investigative Journalists, Inc.  (ICIJ)*,  Tá sé bunaithe in Washington, DC le pearsanra san Astráil, sa Fhrainc, sa Spáinn, san Ungáir, sa tSeirbia, sa Bheilg agus in Éirinn.

Sheol an t-iriseoir Meiriceánach Charles Lewis an CIII i 1997 mar thionscnamh de chuid an Ionaid um Ionracas Poiblí (Center for Public Integrity),  agus é mar aidhm aige coireacht agus caimiléireacht idirnáisiúnta a nochtadh. Sa bhliain 2017, rinneadh eagraíocht iomlán neamhspleách de agus deonaíodh stádas neamhbhrabúis 501(c)(3) uirthi níos déanaí.

## Féach freisin

* Páipéir Pandora

## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaireachtaí nuachta atá bunaithe sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Bunachair shonraí duine ar líne
Catagóir:Eagraíochtaí a bunaíodh i 1997
Catagóir:Eagraíochtaí atá bunaithe in Washington, D.C.
Catagóir:Seitheanna nuachta
Catagóir: bunaíochtaí 1997 in Washington, D.C.
Catagóir:Seachfhoinsiú thar lear
Catagóir:Páipéir Paradise
Catagóir:Páipéir Panama
Catagóir:Páipéir Pandora
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Pulitzer le haghaidh Iriseoireacht Mhínithe
Catagóir:Cuibhreannas Idirnáisiúnta na nIriseoirí Iniúchta
Catagóir:iriseoireacht iniúchta
Catagóir:Iriseoireacht
Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Dax

Is común í **Lannion** (Ocsatáinis: *Dacs*; Bascais: *Akize*) atá suite sa *Département des Landes* i réigiún na Nua-Acatáine‎ in iardheisceart na Fraince.
## Nascadh

Tá Dax nasctha le Logroño (An Spáinn) ó 1963.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Oifigiúil

Catagóir:Comúin sna Landes
Dealbhóireacht na hAthbheochana

[mion|[Pietà (Michelangelo)|Pietà (Michelangelo) ]]
Thosaigh **Dealbhóireacht an Renaissance** san Iodáil i ndeireadh na Meánaoise, is é sin sa 14ú haois agus leath an ghluaiseacht ar fud na hEorpa ina dhiaidh sin. 

Bhí clú agus cáil ar na Gréigigh agus ar na Rómhánaigh de bharr a gcuid dealbh. De ghnáth bhí siad nocht. Ach i rith na Meánaoiseanna, stop daoine ag déanamh na ndealbh seo. Bhí éadaigh orthu i gcónaí agus cuireadh sna séipéil iad. I rith an Renaissance thosaigh na dealbhóirí ag déanamh aithrise ar stíl na nGréagach arís. 

I measc an dealbhóirí is iomráitíː Donatello, Michelangelo, agus Leonardo da Vinci.

## Féach freisin

* An Renaissance

## Tagairtí

Catagóir:An Athbheochan
Catagóir:Dealbhóireacht
Catagóir:15ú haois
Louisa Harland

Is aisteoir Éireannach í Louisa Clare Harland. Is fearr aithne uirthi as páirt a ghlacadh mar Orla McCool sa tsraith theilifíse Derry Girls.

## Go luath ina saol
Rugadh i mBaile Átha Cliath í. Is as Tuaisceart na hÉireann do a hathair. Tá beirt deirfiúracha aici, Katie agus Ellie, agus is í Louisa an duine is óige. Fuair sí oiliúint in Mountview Academy of Theatre Arts i Londain.

## Gairm bheatha

### Sraitheanna teilifíse agus scannáin
I ndiaidh an chéim a bhaint amach aici, thuill sí ról leanúnach mar Kayley sa tsraith theilifíse Love/Hate de chuid RTÉ a hAon. Ghlac sí páirt sna scannáin *Standby* (2014) le Rob Burke agus *Lost in London* (2017) le Woody Harrelson.

Sa bhliain 2017, fógraíodh go raibh ról tuillte aici mar Orla McCool, col ceathar Erin McQuinn (Saoirse-Monica Jackson) sa tsraith theilifíse Derry Girls de chuid Channel 4. Craoladh an chéad sraith i mí Eanáir, 2018, a bhfuair moladh mór ó na léirmheastóirí agus ón bpobal.

Ar an 26 Meitheamh 2020, rinne Harland agus a comhréaltaí Derry Girls sceitse le Saoirse Ronan le haghaidh *RTÉ Does Comic Relief*. Bronnadh an t-airgead a tuilleadh ón sceitse ar na daoine a ndeachaigh Paindéim COVID-19 chun dochair dóibh.

### An Raidió
I mí an Mhárta 2021, ghlac Harland páirt i ndrámaíocht raidió darb ainm *Endless Second*, le Theo Toksvig-Stewart, ar BBC Radio 4. I mí na Bealtaine sa bhliain céanna, bhí sí ar BBC Radio 4 arís ag glacadh páirte i gcóiriú úrscéil, *Snowflake*, le Louise Nealon.

## Scannánliosta
### Scannán

### Teilifís

## Dráma

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí
Catagóir:Mná Éireannacha
Nouvelle-Aquitaine

Is réigiún Francach í **Nouvelle-Aquitaine** (Ocsatáinis: *Nòva Aquitània* nó *Novèla Aquitània*; Bascais: *Akitania Berria*) atá suite in iarthar na Fraince. Is í an réigiún is mó sa Fhrainc de réir achair í (réigiúin thar lear san áireamh).

## Féach freisin
* An Acatáin
* Tír na mBascach Thuaidh
* Limousin
* Poitou-Charentes
* Charentes
* Poitou
* Réigiúin na Fraince

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Oifigiúil

Nouvelle-Aquitaine
Jessica Ziu

Is imreoir sacair Phoblacht na hÉireann í **Jessica Ziu** (a rugadh ar 16 Meitheamh 2002). Bhog a athair go dtí Éire ón Albáin i 1998. Thosaigh sí ag imirt sacair nuair a bhí sí cúig bliain d'aois. Chuaigh sí ina leith le Rivermount Boys i Fionnghlas agus bhí sí an t-aon cailín sa foireann.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh in 2002
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Imreoirí sacair mná
Áine O'Gorman

Is imreoir sacar í **Áine O'Gorman** (a rugadh 13 Bealtaine 1989). Is peileadóir Éireannach é a imríonn do chlub Shraith Náisiúnta na mBan Peamount United. Mar imreoir nó chun tosaigh, d’imir O'Gorman do UCD Waves roimhe seo agus chaith sé dhá shéasúr le club Sasanach FA WSL Doncaster Rovers Belles in 2011 agus 2012. 

I mí na Samhna 2015, fostaíodh O'Gorman mar thraenálaí pearsanta agus bhí sí ag bailiú aigead do carthanais.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1993
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Imreoirí sacair mná
Chloe Mustaki

Is imreoir sacair Éireannach í **Chloe Naomi Mustaki** (a rugadh ar 29 Iúil 1995). Imríonn sí ag leibhéal club do Bristol City mar chosantóir nó mar imreoir lár páirce. D'imir sí do Shelbourne, UCD Waves agus Peamount United.. 

Bhí Mustaki mar chaptaen ar fhoireann na mBan Éireannach faoi 19.

Rugadh Mustaki in Ohio do mháthair Éireannach agus athair Francach de bhunús na Gréige. D'fhág siad Meiriceá nuair a bhí Mustaki aon bhliain d'aois. Chónaigh na Mustaki  i bParás  ar feadh dhá bhliain. Ansin bhog Mustaki agus a mháthair go Cabinteely nuair a scar tuismitheoirí Mustaki.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair mná
Catagóir:Daoine a rugadh i 1995
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Grace Moloney

Is imreoir sacair í **Grace Moloney** (a rugadh ar 1 Márta 1993). Is cúl báire í, a imríonn ar son Poblacht na hÉireann agus Reading F.C.

## Saol a hóige
Rugadh Moloney in Slough, Berkshire. Is é Bill Moloney a hathair. Is as Contae Thiobraid Árann á seanathair ar taobh a hathair agus is as Contae an Chabháin á seanathair ar taobh a máthair.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1993
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Imreoirí sacair mná
Harriet Scott

Is imreoir sacair í **Harriet Scott**. Rugadh í ar 10 Feabhra 1993.Rugadh í in Reading, Sasana. Imríonn sí mar chosantóir don foireann náisiúnta Phoblacht na hÉireann agus don Birmingham City. Fuair sí an gradam  imreoir don imreoir idirnáisiúnta na mBan I 2018.

Rinne Scott a céad laithreas don foireann náisiúnta Phoblacht na hÉireann ag an Córn Cyprus in 2017 leis an buadh le 2-0 thar an Poblacht Czech.Thaining sí ina imreoir náisiúnta tabhacht faoin cóitseáil Colin Bell.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1993
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair
Eve Badana

Is imreoir sacair í **Eve Badana**. Rugadh í ar an 9 Iúil 1993. D'imir Eve do Cathair Chorcaí agus í ag freastal ar Choláiste na hOllscoile, Corcaigh. D'imir Eve le foireann náisiúnta Cheanada faoi-17 ag Corn Domhanda na mBan FIFA faoi-17 in 2010, ach bheartaigh sí chun imirt d'fhoireann náisiúnta na hÉireann ag an leibhéal sinsearach. Bhuaigh sí a céad chaipín d'Éirinn i Feabhra 2012.

## Saol a hóige
Is as Contae Thír Eoghain, Tuaisceart Éireann, máthair Badana, agus chuaigh sí ar imirce go Ontario tar éis di staidéar a dhéanamh i mBéal Feirste. Bhuail sí le hathair Badana, arb as na hOileáin Fhilipíneacha dó, ansin. Tá deartháir amháin agus deirfiúr amháin aici.

## Gairm phroifisiúnta
Bhí Badana ina captaen ar a foireann áitiúil Unionville Milliken SC, ansin chuaigh sí isteach i Toronto Lady Lynx, áit a raibh sí ainmnithe freisin mar chaptaen. Chabhraigh sí leis an bhfoireann faoi-20 cáiliú le haghaidh cluichí ceannais Super Y-League in 2010. In 2011, fuair sí scoláireacht ó Ollscoil Drexel sna Stáit Aontaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1993
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Imreoirí sacair mná
Courtney Brosnan

Is imreoir sacair í **Courtney Brosnan**, (a rugadh sna Stáit Aontaithe ar an 10ú Samhain 1995). Imríonn Courtney Brosnan le Everton F.C agus le Poblacht na hÉireann.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1995
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair mná
Diane Caldwell

Is imreoir sacair í Diane Caldwell. Rugadh í ar 11 Meán Fómhair 1988.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1988
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Imreoirí sacair mná
Denise O'Sullivan

Is imreoir sacair í **Denise O'Sullivan** (a rugadh ar 4 Feabhra 1994). Is as Corcaigh í. Is í an páiste is óige de naonúr. Imríonn sí i lár na páirce do Phoblacht na hÉireann agus do chlub Meiriceánach, North Carolina Courage.

## Luathshaol
Rugadh i gCorcaigh í agus d'fhás sí aníos i gCnoc na hAoine. D'fhoghlaim O'Sullivan sacar ar na sráideanna lena siblíní.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1994
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Imreoirí sacair mná
Claire O'Riordan

Is imreoir sacair í **Claire O'Riordan**. Rugadh Í ar an 12 lá de mhí Deireadh Fómhair 1994. Imríonn sí do Cheilteach Phríomhshraith Mhná na hAlban.Ba í O'Riordan a rinne ionadaíocht thar ceann Luimnigh ag leibhéal an chontae i gCLG agus sa chamógaíocht ar dtús.

Chuir sí tús lena gairm shinsearach ag 'Wexford Youths' i Sraithchomórtas Náisiúnta na mBan in Éirinn (WNL) áit ar chaith sí cúig bliana.Shínigh Claire conradh gairmiúil don taobh Gearmánach Frauen-Bundesliga MSV Duisburg i mí Iúil 2018.

Tar éis ceithre bliana sa Ghearmáin, shínigh O’Riordan do Celtic i Lúnasa 2022.Níor imir O’Riordan riamh d’Éirinn ag leibhéal na hóige, ach bhuaigh sí a chéad chaipín sinsear nuair a chaill an Ungáir 1-0 i gCorn na mBan sa Chipir 2016. Rinne sí ionadaíocht d’Éirinn le linn a bhfeachtas cáilíochta do Chorn Domhanda na mBan FIFA 2019.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1994
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Imreoirí sacair mná
Megan Campbell

Is imreoir sacar í **Megan Campbell.** (a rugadh ar 28 Meitheamh 1993)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1993
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Imreoirí sacair mná
Louise Quinn

Is imreoir sacair í Louise Quinn (a rugadh ar 17 Meitheamh 1990).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Imreoirí sacair mná
Jamie Finn

Peileadóir de chuid Chumann na hÉireann is ea **Jamie Finn** (a rugadh 21 Aibreán 1998) a imríonn do chlub Chraobh na mBan FA Birmingham City agus Foireann sacair ban na hÉireann.Tá sí in ann imirt i gcosaint nó i lár na páirce.

### Gairmthreoir
Rugadh Jamie i mBaile Átha Cliath ach d'fhás sí aníos i Swords (lasmuigh den baile).

D'imir sí sacair leis an bhfoireann "Swords Manor" go dtí go raibh uirthi fágáil de bharr rialacha ag baint le peil inscne- meascaithe.

In 2016 chaith Finn tamall gairid i sacar an choláiste le Florida Gulf Coast Eagles, áit ar dhearbhaigh a cóitseálaí Jim Blankenship: "Is buaiteoir liathróide den scoth é Jamie agus beidh a cumas imirt ar feadh an chúllíne agus i lár na páirce ina sócmhainn iontach dúinn".

Rinne sí ionadaíocht roimhe seo ar Shelbourne ina ceantar dúchais i mBaile Átha Cliath.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1998
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Imreoirí sacair mná
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Samoset

mion|"Agallamh Samoset leis na hOilithrigh", greanadh leabhar, 1853
Taoiseach de chuid na nAbenaki ab ea **Samoset** (nó **Somerset** freisin, c. 1590 – c. 1653) agus an chéad Mheiriceánach Dúchasach a rinne teagmháil le hOilithrigh Choilíneacht Plymouth. Bhain sé geit as na coilínigh ar an 16 Márta 1621, trí shiúl isteach i gCoilíneacht Plymouth agus beannú dóibh i mBéarla, ag rá "*Welcome, Englishmen*.".

## Stair
Fo-cheannaire a bhí i Samoset ar threibh na nAbenaki Oirthearach, a raibh cónaí san áit ar a dtugtar Maine anois. Bhí campa iascaireachta Sasanach bunaithe i Murascaill Maine, áit a d'fhoghlaim Samoset roinnt Béarla ó iascairí a tháinig ag iascach amach ón oileán Monhegan, agus bhí sé in ann aithne a chur ar ar fhormhór na gcaptaen long áitiúil.
## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1653
Catagóir:Daoine a rugadh ins na 1590idí
Catagóir:Meiriceánaigh Dhúchasacha ceangailte le Choilíneacht Plymouth
Catagóir:Daoine ó Chontae Lincoln, Maine
Catagóir:Plymouth, Massachusetts
Catagóir:Daoine dúchasacha Meiriceánacha ó Mhassachusetts
PayPal

Is cuideachta teicneolaíochta airgeadais, nó comhlacht íocaíochtaí digiteacha,é **PayPal Holdings, Inc.** atá bunaithe sna Stáit Aontaithe.

### PayPal in Éirinn
Tá ionad ag PayPal i mBaile Átha Cliath agus thart ar 2,100 fostaithe in Éirinn i dtús 2023.

Bhí ionad eile ag PayPal i nDún Dealgan ach dúnadh é ar an 31 Márta 2023. Ligeadh le 62 fostaí in Éirinn chun siúil (agus 2,000 duine eile in ionaid éagsúla an chomhlachta ar fud an domhain).  Tugadh le fios go ndearnadh an cinneadh i bhfianaise na socruithe nua oibre atá tugtha isteach ar fud an domhain le trí bliana mar an gheall ar an bpaindéim. 

## Naisc sheachtracha

* Suíomh

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Catagóir:Cuideachtaí liostaithe‎
Catagóir:Láithreáin gréasáin
Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha
Tomás Ó Máille

Ba é **Tomás Ó Máille** an chéad Ollamh le Gaeilge i gColáiste na hOllscoile Gaillimh ó 1909 go lá a bháis i 1938 (30 Márta 1880 - 15 Eanáir 1938). Bhí sé ar dhuine de mhór-scoláirí Gaeilge a linne.
clé|mion|Tomás Ó Máille sna 1930idí, i gColáiste na hOllscoile Gaillimh

## Beatha
Saolaíodh an Máilleach do theaghlach rathúil i nGleann an Mháma i gConamara in 1880. Bhain sé céim B.A. Ollscoil Ríoga na hÉireann amach sa Cheiltis, sa Bhéarla agus sa Mhata-fisic i 1905.  Oileadh é ansin i Manchain (bronnadh MA air ansiúd), Learpholl, Baden, Beirlín, agus Freiburg, áit ar bronnadh dochtúireacht Ph.D air sa bhliain 1909. 

### Teangeolaí
Ó 1928 ar aghaidh, chruthaigh an Máilleach na céadta taifeadadh fuaime de chainteoirí Gaeilge as Connacht agus as an gClár, agus chuidigh le bailitheoirí agus scoláirí eile taifeadtaí a dhéanamh.

### Poblachtánach
Deartháir ba ea é le Micheál agus Pádraig Ó Máille, TD srl.

Ó 1917 go 1920 bhí sé ina eagarthóir ar *[[An Stoc]]*.

Thacaigh an Máilleach leis na hÓglaigh agus le Colún Reatha Chonamara Thiar. Aithnítear go bhfuil oidhreacht spleodrach Uí Mháille ar chomhchéim le hoidhreacht a chomhghuallaithe i gCogadh na Saoirse, na h-intleachtóirí radacacha agus ceannairí an chultúir agus na polaitíochta, ina measc a chara Pádraig Mac Piarais agus na fir léinn Tomás Mac Donncha agus Éamon de Valera.

### Pearsanta
Phós sé Eibhlín Ní Scannláin ón bhFearann Fuar, Co. Chiarraí..  Ní raibh sé 58 bliain d'aois nuair a d'éag 15 Eanáir 1938.

## Féach freisin

* *[[An Stoc]]*

## Naisc sheachtracha

* Cartlann Uí Mháille in Ollscoil na Gaillimhe

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1938
Catagóir:Daoine a rugadh i 1880
Catagóir:Scoláirí an Léinn Cheiltigh
Catagóir:Iar-eagarthóirí ar iar-nuachtáin Ghaeilge
Catagóir:Eagarthóirí ar nuachtáin Ghaeilge
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Teangeolaithe Éireannacha
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Megan Walsh

Is imreoir sacair gairmiúl í Megan Laura Walsh (rugadh sí ar an 12ú lá de Samhain 1994). 

Tá sí mar chúl báire do Brighton & Hove Albion ó Super League na mBan agus Poblacht na hÉireann. D'imir sí do 'Aston Villa Academy'. 

Rinne sí an athrú ó Sasana - áit a d'imir sí faoi aois - go dtí foireann sacair poblacht na hÉireann i 2021. D'imir sí a céad cluiche i mí Feabhra 2022, i gcoinne na Rúise.

### Gairm club
D'imir sí le Aston Villa LFC mar cúl báire ó 2011 go dtí 2013 (aois; 17-19), ansin d'athraigh sí chuig Everton LFC ó 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1994
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Imreoirí sacair mná
John Fetterman

Is polaiteoir Meiriceánach agus seanadóir toghaí SAM as Pennsylvania é **John Karl Fetterman** (rugadh 15 Lúnasa, 1969). Is ball é den Pháirtí Daonlathach, agus bhí sé ina 34ú leifteanant gobharnóir ar Pennsylvania ó 2019 i leith. Roimhe sin bhí sé ina mhéara ar Braddock ó 2006 go 2019. Is é Fetterman an buaiteoir i dtoghchán Sheanad na Stát Aontaithe 2022 i Pennsylvania, ag fáil an ceann is fearr ar a gcéilí comhraic Poblachtach Mehmet Oz.

Ag tosú ar a ghairm bheatha ghairmiúil sa tionscal árachais, rinne Fetterman staidéar ar airgeadas ag Albright College agus thuill sé MBA ó Ollscoil Connecticut. Ina dhiaidh sin, chuaigh sé le AmeriCorps agus bhain sé céim Mháistir i mBeartas Poiblí amach ó Ollscoil Harvard. Thug seirbhís Fetterman le AmeriCorps go Braddock é, áit ar bhog sé in 2004 agus toghadh é ina mhéara an bhliain dár gcionn. Mar mhéara, d’fhéach Fetterman leis an iar-bhaile cruach a athbheochan trí chláir ealaíne agus óige.

Sheas Fetterman do shuíochán Seanad Pennsylvania i 2016, ag críochnú sa tríú háit i dtoghchán tosaigh na nDaonlathach. Sheas sé le haghaidh leifteanant - ghobharnóir Pennsylvania in 2018, ag bhuaigh sé ar réimse iarrthóirí a chuimsigh an sealbhóir Mike Stack i dtoghchán tosaigh na nDaonlathach,  agus bhuaigh sé an toghchán ar an nGobharnóir reatha Tom Wolf. Le linn a thréimhse oifige, thuill Fetterman aird náisiúnta ar a chuid iarrachtaí an chnáib a dhéanamh dleathach ar fud an stáit agus ar éilimh bhréagacha an Uachtaráin Donald Trump i leith calaois toghcháin i Pennsylvania a shéanadh.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Mastodon (bogearraí)

:*Baineann an t-alt seo leis an ngréasán sóisialta Mastodon. Tá eolas faoin gcineál [[Mamat|mamait]] [[Díobhadh (speiceas)|díothaithe]] le fáil ar an leathanach [[Mastadán]].*

Bogearraí foinse oscailte agus saor in aisce is ea **Mastodon**. Óstálann Mastodon líonraí sóisialta. 

### Feidhmiú
Cé go bhfuil sé cosúil le Twitter/X ar bhealaí áirithe, ní hionann cur chuige Mastodon ar chor ar bith. Líonra sóisialta feidearálach díláraithe atá in Mastodon. 'Cearnóg' ollmhór amháin atá in Twitter, ach gréasán 'cearnóga' beaga atá in Mastodon.

Tá Mastodon.ie ar cheann de na cearnóga sin, ach tá lear mór freastalaithe (nó ‘áscanna’, sin an téarma oifigiúil) eile sa chruinne chónaidhmeach darb ainm Mastodon: cuid acu réigiúnda, cuid acu dírithe ar réimse saoil nó ar theanga ar leith.

Is féidir le duine cuntas a chruthú ar cheann de na freastalaithe sin agus páirt a ghlacadh tríd an gcuntas sin i gcomhráite ar fhreastalaithe eile, leis.

Murab ionann is Twitter, níl algartam uilechumhachtach i gceannas ar Mastodon. Is é an t-úsáideoir agus an t-úsáideoir amháin a chuireann an amlíne i dtoll a chéile. Níl fógraí ann; ar Mastodon, breathnaítear go hamhrasach ar aon rud a mbíonn blas na fógraíochta nó na brandála pearsanta le brath air.  Gach rud leis an rud eile, tá an pobal níos cairdiúla i gcomparáid le Twitter.

Tugtar ‘tútanna’  ar tvuíteanna ar Mastodon.

### Stair
Scríobh an forbróir gréasáin, Eugen Rochko, an cód sa bhliain 2016 sa Ghearmáin.

Ó cheannaigh Elon Musk Twitter i mí Dheireadh Fómhair 2022, tá na céadta míle duine ar fud an domhain tar éis bailiú leo go Mastodon.

### Gaeilge ar Mastodon.ie
Tá pobal bríomhar Gaeilge ar Mastodon.ie cheana féin. Ach tá cuid mhór de na meáin (seachas TG4), de na foilsitheoirí agus de na heagraíochtaí in easnamh.

## Féach freisin

* Twitter,   Bluesky,   Threads (Meta)

## Tagairtí

Catagóir:Bogearraí
Catagóir:Teicneolaíocht oiriúnaithe don Ghaeilge
Catagóir:Líonraí sóisialta
Hayley Nolan

Is imreoir sacair í **Hayley Nolan** a imríonn go gairmiúil d'fhoireann sacair ban na hÉireann. Rugadh Hayley ar an 7ú lá de Mhí an Mhárta 1997 i gContae Chill Dara.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1997
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Imreoirí sacair mná
Ruth Brandt

Múinteoir agus ealaíontóir Sasanach ab ea **Ruth Brandt** (22 Meitheamh 1936 i mBaile Átha Cliath – 13 Lúnasa 1989). 

### Óige agus Oideachas

Rinne Brandt freastáil ar Dominican convent, Santa Sabina, Sutton Byhaile Átha Cliath. Chaith sí tréimhse i bPáras, timpeall 1953, ag múineadh Béarla i convent on Rue de la Santé, Páras. Ansin chaith sí bliain i bhFlórans.

### Pósadh agus Teaghlach

Sna bliainta a chaith sí i bhFlórans, bhuail Ruth le healaíontóir Éireannach eile darbh ainm Michael Kane. Phós an bheirt acusa bhliain 1961 agus bhí bheirt chlainne acu, mac agus iníon.

### Gairm
Péintéir agus ealaíontóir ab ea Ruth Brandt.

### Saol déanach agus bás

Fuair Ruth bás ar an 9ú lá déag de mí Lunasa 1989 i mBaile Átha Cliath

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1989
Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha

Catagóir:Coláiste Oiriall
Edith Somerville

Scríbhneoir agus péintéir ab ea **Edith Anna Œnone Somerville** (2 Bealtaine 1858 i gCorfú - 8 Deireadh Fómhair 1949). 
clé|mion|Léaráid le Somerville'', All on the Irish Shore,'' 1910

## Saol
Rugadh Edith Somerville i gCorfu, áit a raibh a hathair, Lt Col Somerville lonnaithe. Ba é Edith an duine ba shine d'ochtar clainne, buachaillí ar fad acu seachas Edith agus deirfiúr amháin. Sa bhliain 1859, chuaigh a hathair ar scor agus d'fhás Edith suas i mBaile an Chaisleáin i gContae Chorcaí. 

Thug a céad mhian de bheith ina healaíontóir go Londain, an Ghearmáin agus an Fhrainc (Académie Colarossi agus Académie Delécluse) í, ina bhfuair sí fódú acadúil maith mar phéintéir.

Bhí tionchar a traenála sa Fhrainc le feiceáil ina péinteáil luath, mar shampla *The Goose Girl,* ó 1888. I measc na saothar eile, rinne sí tírdhreacha agus léirithe.

Bhí aithne níos fearr uirthi mar scríbhneoir; tá cáil go háirithe ar "*The Real Charlotte"* agus *<nowiki/>'The* *Irish R.M.*'

Feallmharaigh an tIRA a deartháir, Boyle Somerville, sa bhliain 1936.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1949
Catagóir:Daoine a rugadh i 1858
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Coláiste Oiriall
Catagóir:Péintéirí Éireannacha
Catagóir:Daoine LADT
Mary Ward

Nádúraí, réalteolaí, micreascópaí, údar, agus ealaíontóir Éireannach ab ea **Mary Ward** (27 Aibreán 1827 - 31 Lúnasa 1869). 

Maraíodh í nuair a thit sí faoi roth trucail gaile a thóg a col ceathracha. Nuair a tharla an eachtra, ba í an chéad duine a maraíodh le mótarfheithicil.

## Luathshaol
Rugadh Mary King i mBaile Uí Laighin in aice leis An Féar Bán, Contae Uíbh Fhailí, ar 27 Aibreán 1827, an leanbh is óige ag an Urramach Henry King agus a bhean Harriette. 

## Oideachas
Fuair sí féin agus a deirfiúracha a oideachas sa bhaile, mar a bhí an cuid is mó de cailíní ag an am. Bhí a oideachas beagáinín difriúil, áfach, mar gheall gur tháinig sí ó clann cáilíul eolaíoch. Bhí suim aici sa nádúr ó aois óg, agus ón am a bhí sí trí bhliain d'aois bhí sí ag bailiú feithidí.
## Suimeanna
Réalteolaí amaitéarach fonnmhar ab ea Ward, agus í ag roinnt na suime seo lena col ceathrair William Parsons, 3ú hIarla an Rois. Thóg Parsons Leiviatan Bhaile an Phearsúin, teileascóp frithchaiteach le scáthán sé throigh a d’fhan ar an gceann is mó ar domhan go dtí 1917. Ba mhinic Ward ina chuairteoir ar Chaisleán Bhiorra, ag léiriú sceitsí de gach céim den phróiseas. Mar aon le grianghraif a rinne Mary Parsons, bean chéile William Parsons, úsáideadh sceitsí Ward chun cabhrú le hathchóiriú an teileascóip. 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1869
Catagóir:Daoine a rugadh i 1827
Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Catagóir:Réalteolaithe
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Letitia Marion Hamilton

B'ealaíontóir Éireannach í **Letitia Marion Hamilton**. Rugadh í ar an 30ú de mhí Iúil 1878. Fuair sí bás ar an 11ú de Lúnasa 1964. Fuair sí a chuid oideachas i National College of Art and Design, Alexandra College Dublin. 

Rugadh í i Hamwood House i gcontae na Mí.

Rinne sí a céad taispeántas ealaíne i 1902.Rinne sí péintéireacht de áiteanna faoin tuath in Éirinn. Bhuaigh sí bonn cré-uamha ag na comórtais ealaíne ag Cluichí Oilimpeacha Londan. Bhí a stíl strócanna scuab scaoilte.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1964
Catagóir:Daoine a rugadh i 1878
Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha

Catagóir:Coláiste Oiriall
Eva Rothschild

Ealaíontóir Éireannach is ea **Eva Rothschild,** a rugadh sa bhliain 1971 i mBaile Átha Cliath.

Rinne sí staidéar in Ollscoil Uladh, agus bronnadh BA uirthi sna mínealaíona i gCólaiste Goldsmiths i Londain.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Amber Barrett

Is imreoir sacair Éireannach í Amber Barrett (a rugadh ar 10 Eanáir 1996) a imríonn leis an gclub Gearmánach FFC Turbine Potsdam sa Frauen-Bundesliga. 
## Gairm
D'imir sí a céad chluiche idirnáisiúnta le hÉireann mar ionadaí i Meán Fómhair 2017.

Ainmníodh Barrett mar imreoir na bliana sa WNL i 2017 agus mar scórálaí na bliana i 2016, 2017, agus 2018 le Peamount United. Chaill sí amach ar imreoir na bliana, áfach, i 2018 nuair a bhain Rianna Jarrett an gradam amach.

I 2019, d'imigh Barrett chuig an Ghearmáin chun imirt ar son 1. FC Köln, sa Frauen-Bundesliga. Chaith sí trí bliana sa chathair Koln agus ansin d'aistrigh sí chuig FFC Turbine Potsdam.

Ar an 11 Deireadh Fómhair 2022, scóráil sí cúl in aghaidh na hAlban  i mbabhtaí ceannais Chorn Sacair an Domhain agus fuair Foireann sacair ban na hÉireann áit  den chéad uair riamh sa chomórtas. D’aimsigh an cúl cinniúnach sa chluiche agus léirigh sí ómós dóibh siúd a maraíodh sa tragóid ar an gCraoslach cúpla lá roimh an gcluiche cáilithe. 

### Gradaim

Ainmníodh Barrett mar imreoir na bliana sa WNL i 2017 agus mar scórálaí na bliana i 2016, 2017, agus 2018 le Peamount United.

Bhronn Tuairisc.ie Coróin Spóirt 2022 ar Amber Barrett.

## Beatha
I mBaile na nGallóglach ag bun na Maoile Rua a saolaíodh an Bairéadach sa bhliain 1996.

## Féach freisin

* Foireann sacair ban na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1996
Catagóir:Imreoirí sacair mná
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Báireoir

[mion|[Shay Given]]
Is é an **cúl báire** nó **báireoir** ná uimhir 1 ar fhoireann sacair a déanann cosaint ar an gcúl. Tá sé mar príomhaidhm s'acu stopadh an fhoireann eile cúl nó pointe a scóráil.

## Féach freisin

* cúl báire
* Shay Given
* Packie Bonner

## Tagairtí

Catagóir:Sacar
Catagóir:Téarmaíocht spóirt
Grace Gifford

Ealaíontóir agus cartúnaí Éireannach ab ea **Grace Evelyn Gifford Plunkett** (4 Márta 1888 – 13 Nollaig 1955) a bhí gníomhach sa ghluaiseacht Phoblachtach. Phós sí Seosamh Pluincéad i bPríosún Chill Mhaighneann cúpla uair an chloig sular cuireadh chun báis é as a pháirt in Éirí Amach na Cásca 1916. Bhí 11 siblíní aici, ina measc Sidney Czira, Nellie Gifford is Muriel MacDonagh.

## Saol agus gairm bheatha

### Óige agus Oideachas

I 1904 ag an aois 16 bliain d'aois, thosaigh Grace ag déanamh staidéar ag an Ollscoil Dublin Metropolitan School of Art (NCDA) faoi William Orpen. I 1907 chríochnaigh sí an cúrsa is chuaigh sí ansin go dtí Londain chun staidéar a dhéanamh ar mhínealaín i gColáiste na hOllscoile Londain. 

### Pósadh agus Teaghlach

Pósú Grace Gifford ar Seosamh Pluincéad sa bliain 1916 is ní raibh aon teaghlach aici mar gheall gur cuireadh chun bás é cúpla uair tar éis a pósadh. Bhí 11 siblíní aici is athair aici  rederick Gifford bhí sé in a cuid Dlídóir is bhí a mathair Isabella Julia Burton Gifford is bhí sí gan phoist.

### Ré thábhachtach dá saol

Le linn saol aici bhí símar ealaíontóir is ceann an maith ach nuair a cuireadh fear céile s'aici chun báis bhí orthu na scillennna seo a úsáid chun airgead a fháil, bhí sí ag déanamh cartúín is pictiúirí eile.

### Gairm

Tar éis bás a fhear chéile tháinig clú is cáil ar Grace mar gheal ar a chuid cartúin pholaitiúla i bhfabhar pholasaithe Shinn Féin agus mar gheall go toid sí i gCogadh Cathartha na hÉireann. Sa bhliain 1923, imtheorannaíodh í gan triail ar feadh míonna sa phríosún céanna inar chaill a fear céile a saol, agus is féidir a láithreacht a fheiceáil fós ina cill, agus í ag péinteáil portráidí ón gcreideamh Caitliceach ar na ballaí.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1955
Catagóir:Daoine a rugadh i 1888
Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Catagóir:Coláiste Oiriall
Wilhelmina Geddes

Ba ealaíontóir fuinneoga daite Éireannach í **Wilhelmina Geddes** (25 Bealtaine 1887  i gContae Liatroim - 10 Lúnasa 1955  i Londain). 

Bhí ról tábhachtach ag Geddes i ngluaiseacht aistí agus ealaíona na hÉireann agus athbheochan fuinneoga daite sa Bhreatain le linn an fhichiú haois. 

Fuair Geddes bás i Londain ar 10 Lúnasa 1955.

### Luathshaol
Rug Wilhemina i gContae Liatroma, iníon chuig Eliza Jane Stafford agus William Geddes. Bhí Wilhelmina mar an páiste is sine as chlann de ceithre páistí. Bhog chlann s'aici chuig mBéal Feirste nuair a bhí sí dhá bhliain d'aois, ansin a tógadh agus a cuireadh oideachas uirthi.

Ó an t-am a bhí sí in ann cuimhniú bhí sí ag tarraingt, tharraing sí potraidí agus scríobh sí scéalta faoi brionglóidí s'aici. Ag an aois de 16 thosaigh sí ag freastal ar 'Scoil Ealaíonta Béal Feirste', d'fhan sí ansin ar feadh ocht mbliana eile ag staidear an ealaín. Bhain sí amach roinnt gaisce éagsúla le linn an am a chaith sí ansin i roinnt topaicí de ealaín éagsúla cosúil le péintéireacht, léaráid leabhair, dearadh, déantús priontáíl agus tarraingt saol.

Roimh a d'fhág sí i 1910, tharraing sí aird ar Sarah Purser, ealaíontóir céimiúl, le a chuid learáidí geal agus dathúil. Thug Sarah cuireadh chuici beidh mar ball de comharchumann gloine dhaite ceannródaíoch a bhunaigh sí i mBaile Átha Cliath mar pairt de  Athbheochan Cheilteach na hÉireann. Lean seo go dtí a céad dearadh gloine smálaithe, chuirtear 'Tíreolas' air.

I 1911 ghlac sí ballraíocht i grúpa beag d'ealaintóirí a bhailigh Sarah Purser i dTúr Gloine a rinne a chuid traenáil faoi Alfred Child. Bhí sí íocta £1 in aghaidh an seachtain.

### Gaiscí
Ghlac sé thart ar 90 bliain di aitheantas a fháíl ar chuid obair s'aici ag tosú le an meas a bhí ag Nicola Gordon Bowe ar a fuinneoga cuimhneacháin cogaidh sa 'Athbreithniú Ealaín Éireannach', 'Earrach 2015', a rinne réamhamharc ar leabhar nua den scoth an údair ar a saol agus ar a saothar. 

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1955
Catagóir:Daoine a rugadh i 1887
Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Catagóir:Gloine dhaite
Dorothy Cross

Ealaíontóir Éireannach is ea **Dorothy Cross.** Sa lá atá inniu ann, tá cónaí ar Dorothy i mBaile Átha Cliath.

## Saol agus gairm bheatha

### Bunús

Rugadh i gCorcaigh sa bhliain 1956.

### Óige agus Oideachas

D’fhreastail Cross ar Scoil Ealaíne Bardasach Crawford i gCorcaigh sular thosaigh sí faoi staidéar céime ag Polytechnic Leicester, Sasana, ar feadh trí bliana idir 1974 agus 1977. Chuaigh a deartháir níos sine Tom ar aghaidh le bheith ina zó-eolaí agus ina ollamh i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh. Snámhaí iomaíoch a bhí in Cross í féin agus í ina déaga, agus í ina curadh Uile-Éireann sa bhabhta brollaigh 100 méadar ag 15 bliana d’aois agus ag dul ar aghaidh chun boinn eile a bhuachan sna blianta beaga ina dhiaidh sin.

### Pósadh agus Teaghlach

Seans go raibh an bhean pósta, nó go bhfuil sí fós. Seans freisin go raibh leanaí aici. Scríobh faoi sin.

### Ré thábhachtach dá saol

B’fhéidir go raibh tréimhse eile ann ina ndearna an bhean go leor rudaí tábhachtacha nó ina raibh taithí acu uirthi.

### Gairm

Cúiseanna a bhfuil clú uirthi; tábhacht nó tionchar ag baint léi.

### Saol déanach agus bás

Nuair atá sé sin indéanta, scríobhaimid faoin bhean, cén chuma a bhí ar dheireadh a saoil agus cén dóigh a bhfuair sí bás. B’fhéidir go raibh sí tinn nó go bhfuair sí bás le seanaois.

## Oidhreacht

Cad eile atá againn den bhean seo? Ar fhág sí leabhair nó saothar eile, an féidir linn fós cuairt a thabhairt ar áiteanna ina raibh sí ina saol agus rianta fágtha? Rud éigin mar sin.

## Saothair

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc


Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956

Catagóir:Coláiste Oiriall
Saoirse Noonan

Is imreoir sacair í **Saoirse Noonan** (a rugadh ar 12 Iúil 1999). Is as Contae Chorcaí í. Imríonn sí don chlub Durham agus tá sí ina ball d'fhoireann sacair na mban. Is tosaí/imreoir lár na páirce í.

## Luathshaol
Nuair a bhí sí níos óige, d'imir Saoirse do Cork City WFC, agus bhí sí mar Captaen d'fhoireann na hÉireann faoi 17. Ba ghnách léi peil ghaelach a imirt do chontae s'aici, ach d'athraigh sí go sacar go lánaimseartha nuair a chuaigh sí le Shelbourne ó Cork City. Bhí sí mar bhaill de Shelbourne FC i ndiaidh fáil chuig an FAI Women's Cup Final i 2020 le Cork City. Ainmníodh í an WNL Imreoir Óg na Bliaina i 2017 agus is í Cork City's all-time record goal scorer.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1999
Catagóir:Imreoirí sacair mná
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Chuy García

Is polaiteoir Meiriceánach é **Jesús G. "Chuy" García** a rugadh ar 12 Aibreán 1956 in Durango, Meicsiceo. Tá sé ina bhall de Theach Ionadaithe na Stát Aontaithe, ón 4ú toghcheantar in Illinois. 

Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe‎
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Polaiteoirí Meicsiceacha
Ráig foréigin i dTuaisceart Éireann, Samhain 1991

Ar 13 Samhain 1991, lámhaigh an tIRA  William Kingsberry (ball den UDA) agus Samuel Mehaffey (de chuid an Red Hand Commando) ag teach i Sráid Lecale, Béal Feirste.

Níos déanaí,  lámhaigh an t-IRA Kenneth Lynn (28) agus Stephen Lynn  (30) ar an Crumlin Road i mBéal Feirste. Ach botún a bhí ann, cás bréagaitheanta.  Bhí an bheirt san áit mhícheart ag an am mhícheart agus bhí mar aidhm ag an IRA duine eile a mharú.

Ar 14 Samhain 1991, lámhaigh Óglaigh Uladh (UVF nó an "Protestant Action Force") beirt i gCreag Abhainn, Fergus Magee (28) agus Desmond Rogers (54), Caitlicigh. Mharaigh siad fear eile, John Lavery (27), Protastúnach. Ach botún a bhí ann agus b'éigean don UVF leithscéal a dhéanamh  

## Féach freisin

* Dúnmharuithe Craigavon (Márta 1991)
* Billy Wright

## Tagairtí

Catagóir:1991
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Instagram

Is láithreán líonraithe shóisialta é **Instagram**. Cruthaíodh Instagram in 2010. Cheannaigh Facebook Instagram in 2012.  Is cuid de Meta Platforms é inniu.

D'fhógair phríomhfheidhmeannach Meta, Mark Zuckerberg, ar an 8 Eanáir 2025 go gcuirfí "deireadh le seiceáil fíricí" ar Instagram.  Ní córas cuimsitheach fiosrúcháin a bhí ar intinn Zuckerberg ach córas faoinar baineadh amach sciar den ábhar a bhí mídhleathach, bagrach, maslach, ciníoch, frithghiúdach (nó frith-Iosraelach fiú), nó fuafar ar mhná, ar thrasdaoine agus ar ghrúpaí áirithe eile.

## Féach freisin
*Facebook
*Meta

## Tagairtí

Catagóir:Láithreáin líonraithe shóisialta
Catagóir:Meta Platforms
Catagóir:Líonraí sóisialta
Sam Bankman-Fried

Is fiontraí agus infheisteoir Meiriceánach é **Samuel Bankman-Fried**  (a rugadh ar 6 Márta 1992), ar a dtugtar freisin **SBF,** óna chuid ceannlitreacha. Bhunaigh sé an comhlacht FTX agus  FTX .US, malartú criptea-airgeadra 

Bhainistigh sé sócmhainní criptea trí Alameda Research, gnólacht trádála a bhunaigh sé i mí Dheireadh Fómhair 2017. 

Bhí géarchéim leachtachta ag FTX i mí na Samhna 2022, rud a d’fhág gur thit FTT as a chéile.D'fhógair Bankman-Fried  go gcuirfeadh sé deireadh lena ghnólacht trádála, Alameda Research.

## Naisc sheachtracha
*Cryptocurrency exchange FTX files for bankruptcy protection in US
*Sam Bankman-Fried: FTX founder charged with defrauding investors

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1992

Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Criptea-airgeadraí
Criptea-airgeadra

[mion|183x183px| Lógó do [Bitcoin, an chéad Chriptea-airgeadra díláraithe]]
[mion|An bloc gheineasas de bhlocshlabhra Bitcoin, le nóta ina bhfuil ceannlíne nuachtáin ''[The Times* . Léiríodh an nóta seo mar thrácht ar an éagobhsaíocht de bharr baincéireacht chodánach-chúlchiste . : 18 ]]
Is airgeadra digiteach é *'criptea-airgeadra''' atá deartha chun oibriú mar mheán malartaithe trí líonra ríomhaireachta nach bhfuil ag brath ar aon údarás lárnach, mar rialtas nó banc, chun é a  chosaint nó a chothabháil. Nuair a mhaíonn dhá pháirtí in idirbheart go bhfuil méid áirithe airgid acu, is féidir leis an gcóras criptea-airgeadra deimhniú go bhfuil an t-airgead acu i ndáiríre, rud a chuireann deireadh leis an ngá atá le hidirghabhálaithe traidisiúnta, amhail bainc, agus airgead á aistriú idir dhá eintiteas.
## Tagairtí


Catagóir:Teicneolaíocht airgeadais
Catagóir:Dílárú
Catagóir:Feidhmeanna cripteagrafaíochta
Féile Scannán Idirnáisiúnta an Daingin

[mion|[Daingean Uí Chúis]]
Reáchtálann **Féile Scannán Idirnáisiúnta Dhrioglann an Daingin** i gCo Chiarraí i mí na Samhna. 

### Eagraíocht
Bíonn na scannáin á dtaispeáint in ionaid éagsúla i nDaingean Uí Chúis, mar atá, An Díseart, Óstán na Sceilge agus Amharclann an Beehive sa Daingean, agus in Ionad an Bhlascaoid i nDún Chaoin. 

Bronnfar gradam luach €5,000, urraithe ag Drioglann an Daingin, ar an ngearrscannán is fearr, dar leis na moltóirí.

Gach bliain bíonn scannán á dhéanamh i gcomhpháirt le Cúrsa Léiriúcháin Scannáin agus Teilifíse Chiarraí, go mbíonn baill den phobal áitiúil bainteach leis agus meantóireacht á déanamh air ag daoine gairmiúla ón bpobal sin.

### 2022
Sa bhliain 2022, bhí breis agus 80 fadscannán agus gearrscannán a fheiscint i gcaitheamh na féile. Bhí 30 léiriúchán Éireannach ann agus an chuid eile ag teacht ó cheithre hairde an domhain.

Bhí spéis faoi leith á cur in *Klondike* a rinneadh san Úcráin. Bhí an scannán dírithe ar an gcoimhlint i réigiún an Donbass sa bhliain 2014.

### Gaeilge
Bíonn rogha mhaith fadscannán agus gearrscannán as Gaolainn ar taispeáint chomh maith. Sa bhliain 2022, bhí an fadscannán *Tarrac* le feiscint in Ionad an Bhlascaoid - scannán a taifeadadh i gCorca Dhuibhne sa bhliain 2021.

## Féach freisin

* Féile Scannán Sundance

## Nascanna

* dinglefilmfest.com

## Tagairtí

Catagóir:Féilte Éireannacha
Catagóir:Scannáin
Catagóir:Daingean
Catagóir:Féilte scannán
Féar mara

Is é **an féar mara** an t-aon phlanda bláthanna a fhásann i dtimpeallachtaí mara. Tá thart ar 60 speiceas d'fhéara mara iomlána a bhaineann le ceithre fhine (Posidoniaceae, Zosteraceae, Hydrocharitaceae agus Cymodoceaceae), iad ar fad san ord Alismatales (i gclád na monacotailéadón). D’fhás na féara mara ó phlandaí talún a rinne athchoilíniú ar an aigéan 70 go 100 milliún bliain ó shin.

Eascraíonn an t-ainm *féar mara* ón iliomad speiceas le duilleoga fada agus caola, a fhásann trí shíneadh riosóim agus a scaipeann go minic thar “ móinéir ” mhóra atá cosúil le féarach; ar an taobh amuigh, bíonn go leor speiceas cosúil le féara talún den fhine Poaceae.

## Tacsanomaíocht
Sa lá atá inniu ann, is grúpa polaifíléiteach d’angaispeirmeacha mara iad na féara mara le timpeall 60 speiceas i gcúig fhine (Zosteraceae, Hydrocharitaceae, Posidoniaceae, Cymodoceaceae, agus Ruppiaceae), a bhaineann leis an ord Alismatales de réir Chóras Grúpa IV d'fhíligineacht na n-angaispeirmeacha. Ní bhreathnaíonn na húdair ar fad ar an ngéineas Ruppia, a fhaightear in uisce goirt, mar fhéar mara "fíor", agus d'aistrigh roinnt údair go dtí na Cymodoceaceae é. Ní roinneann córas APG IV agus Leathanach Gréasáin an Liosta Plandaí an tacsanomaíocht seo.

## Naisc sheachtracha
*Scientists discover ‘world’s largest’ seagrass forest – by strapping cameras to sharks 

## Tagairtí

Catagóir:Carbón gorm

Catagóir:Ainmneacha coitianta plandaí
Catagóir:Ábhair dín