open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cheryl

Is amhránaí, ban-aisteoir, damhsóir agus mainicín í **Cheryl Ann Tweedy**. Tharraing sí clú uirthi féin sa chlár *Popstars - The Rivals* (ITV) sa bhliain 2002. Tháinig an grúpa ceoil *[[Girls Aloud]]* le chéile.  

## Gairm
### 2008-2010: ''The X Factor'' agus ''3 Words''
Sa bhliain 2008 thosaigh Cheryl ag obair ar an tsraith theilifíse *[[The X Factor (RA)|The X Factor]]* mar bhreitheamh.

Sa bhliain 2009 fuair sí clú agus cáil mar amhránaí aonair le "Fight For This Love". Tá an t-amhrán seo le fáil ar an albam "3 Words". 

Ar an 3 Iúil 2010, fuair Cheryl tinn le maláire, agus bhí uirthi tréimhse chúpla seachtain a chaitheamh in ospidéal dá barr. Ghlac Nicole Scherzinger a ról ar 'The X-Factor' agus í tinn.

D'eisigh Cheryl a céad albam *[[3 Words]]* ar an 16 Deireadh Fómhair 2009.

### 2010-2012: ''Messy Little Raindrops'' agus ''A Million Lights''
D'eisigh Cheryl a dara halbam *[[Messy Little Raindrops]]* ar an 29 Deireadh Fómhair 2010.

D'eisigh Cheryl a tríú halbam *[[A Million Lights]]* ar an 15 Meitheamh 2012.

### 2014–2017: ''Only Human'' agus filleadh ar ''The X Factor''
D'fhill Cheryl ar ais go dtí *[[The X Factor (RA)|The X Factor]]* don aonú sraith déag i Lúnasa 2014. D'eisigh sí a ceathrú albam *[[Only Human]]* ar an 7 Samhain 2014. D'fhógair sí i mí Aibreáin 2016 go mbeadh sí ag imeacht ó *The X Factor* chun dul ag obair ar cheol.

### 2018: Cúigiú halbam agus ''The Greatest Dancer''
I mí Iúil, 2018, d'fhógair Cheryl go raibh a cúigiú halbam beagnach críochnaithe. Bhí an chéad singil ón albam "Love Made Me Do It" eisithe ar an 9 Samhain 2018.

## Saol Pearsanta
Phós Cheryl le Ashley Cole, peileadóir atá ag imirt le Chelsea agus Sasana, i mí Iúil 2006. Scair siad óna chéile i mí Feabhra 2010, agus chuir Cole isteach ar cholscaradh go hoifigiúil i mí Bealtaine 2010.

Phós Cheryl le Jean-Bernard Fernandez-Versini, ar an 7 Iúil 2014.

## Scannánliosta

## Dioscliosta

;Albaim Stiúideo
* *[[3 Words]]* (2009)
* *[[Messy Little Raindrops]]* (2010)
* *[[A Million Lights]]* (2012)
* *[[Only Human]]* (2014)

;Ceirníní Leathfhada
* *[[3 Words: The B-Sides]]* (2010)

## Camchuairteanna
* 2010: *[[The Black Eyed Peas' The E.N.D. World Tour]]* (An Eoraip)
* 2012: *[[A Million Lights Tour]]*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Amhránaithe Sasanacha
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Breithiúna The X Factor
Catagóir:Daoine beo
An Bhoisnis

Is í an **Bhoisnis** teanga oifigiúil na Boisnia. Go bunúsach, is leagan den tSeirbea-Chróitis í, agus í bunaithe ar an gcanúint *štokavski*, chomh maith leis an tSeirbis agus an Chróitis chaighdeánaithe. Tá an Bhoisnis níos saibhre i bhfocail iasachta ón Tuircis ná an dá theanga chaighdeánacha eile, ach tríd is tríd, tá sí intuigthe ag lucht a labhartha siúd. Is é an leagan *ijekavski* den teanga a úsáidtear, is é sin, scríobhtar agus labhraítear *ije* nó *je* sna focail ina raibh an t-[æ] fada sa tSean-Slaivis Eaglasta (*vjetar* in áit *vetar* "gaoth", *mlijeko* in áit *mleko* "bainne", mar shampla). I bhfocal áirithe, úsáidtear an -h- idir gutaí (cosúil leis an gCróitis), nuair a úsáideann an tSeirbis an -v-: *duhan* "tabac", *gluho* "bodhar". I bhfocail áirithe, úsáidtear an -h- nach bhfuil le cloisteáil i gceachtar den dá chaighdeán eile, toisc gur ceann de na saintréithe Boisniacha atá ann: *lahko* "furasta" (Seirbis agus Cróitis: *lako*), *kahva* "caife" (Seirbis: *kafa*, Cróitis: *kava*).

Tá an Bhoisnis idir eatarthu idir an dá theanga eile ar a lán bealaí. Go bunúsach, roghnaíonn an phleanáil oifigiúil teanga an téarma Crótach thar an téarma Seirbiach, má tá difríocht ann; ach bíonn caint na ndaoine níos cosúla leis an tSeirbis ó thaobh an fhoclóra de. Úsáideann an Bhoisnis ainmneacha Laidine (ainmneacha idirnáisiúnta) na míonna, cosúil leis an tSeirbis, ós rud é gur cleachtas seanbhunaithe é seo sna canúintí a labhraítear sa Bhoisnia.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha Slavacha
Catagóir:Teangacha na hEorpa
Catagóir:An Bhoisnia-Heirseagaivéin
Deilf bhánchliathánach Atlantach

Ainmhí mara is ea an **deilf bhánchliathánach Atlantach** (*Lagenorhynchus acutus*).

## Tagairtí

Catagóir:Deilfeanna
Catagóir:Mamaigh
Gaineamhchearc Pallas

thumb|''Syrrhaptes paradoxus''

Is éan é an **ghaineamhchearc Pallas**. Is baill d'fhine na Pteroclididae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Dorád

Is iasc é an **dorád** nó **dorád coiteann** (*Coryphaena hippurus*; Haváis: *mahi-mahi*, Spáinnis: *dorado*).

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Deilf gharbhfhiaclach

Ainmhí mara is ea an **deilf gharbhfhiaclach** (*Steno bredanensis*). Maireann an speiceas in uisce domhan trópaiceach ar fud an domhain.

## Tagairtí

Catagóir:Deilfeanna
Catagóir:Mamaigh
Naomh Iaróm

Fear léannta agus sagart Gréagach ab ea **Iaróm** (347 – 30 Meán Fómhair 420), **Naomh** **Iaróm**  (tugtar Diarmaid air uaireanta as Gaeilge) nó *Eusebius Sophronius Hieronymus*. 

Rugadh i Stridon é agus fuair sé bás sa Bheithil.

D’aistrigh sé an Bíobla go Laidin agus tá sé ina éarlamh ar aistritheoirí.

## Féach freisin

* Lá Idirnáisiúnta an Aistriúcháin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 347
Catagóir:Básanna i 420
Catagóir:Dochtúirí na hEaglaise
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Naoimh
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Scoláirí
Catagóir:Scríbhneoirí na Sean-Róimhe
Catagóir:Staraithe
Áilleán Meiriceánach

Is feithid é an t**Áilleán Meiriceánach**. Ball d'ord na Lepidoptera atá ann. Is cuairteoir neamhchoitianta é go hÉirinn.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Féileacáin
Féileacán fáinlearrach Sliabh Apo

Is feithid é an **féileacán fáinlearrach Sliabh Apo** *(Graphium sandawanum)*. Ball d'ord na Lepidoptera atá ann. Maireann sé sna hOileáin Fhilipíneacha.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Féileacáin
Bánóg Bath

Is féileacán í an **bhánóg Bath**. Ball d'ord na Lepidoptera atá ann. 

Tá taifead amháin den speiceas seo in Éirinn, ón mbliain 1893 i gContae Loch Garman.

## Tagairtí

Catagóir:Féileacáin
Féileacán éaneiteach

Is féileacáin fáinlearracha iad na **féileacáin éaneiteacha**, baill de na géinis *[[Trogonoptera]]*, *[[Troides]]*, agus *[[Ornithoptera]]*. Sa taighde is déanaí, aithnítear 36 speiceas, ach níl na saineolaithe ar aon ghuth faoi seo, agus cuireann taighdeoirí áirithe géinis sa bhreis san áireamh. Áirítear iad i measc na bhféileacán is mó ar domhan, agus sin an fáth a thugtar “éaneiteach” orthu. Faightear iad timpeall na hÁise trópaicí, Oirdheisceart na hÁise (an mhórthír agus na hoileáin), agus an Astraláise.

## Tagairtí

Catagóir:Féileacáin
Bóín Dé sheachtbhallach

Is feithid í **bóín Dé sheachtbhallach** (*Coccinella septempunctata*). 

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Bóín Dé
Bóín Dé an dá bhall is fiche

Is feithid í **Bóín Dé an dá bhall is fiche** (*Psyllobora vigintiduopunctata*).

## Tagairtí
 

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Bóín Dé
An Interlingua

Teanga idirnáisiúnta chúnta (TIC) is ea an teanga **Interlingua** ("idirtheanga") (ISO 639 cóid teangan ia, ina) a thionscnaíodh an 'International Auxiliary Language Association' (IALA) idir 1937 agus 1951. Is í an dara nó tríú TIC a úsáidtear go forleathan, i ndiaidh na Sprantaise agus b'fhéidir Ídis, agus an TIC nádúraíoch is mó a úsáidtear go forleathan: i bhfocail eile, tá a stór focal, gramadach agus tréithe eile díorthaithe den chuid is mó ó theangacha nádúrtha. Forbraíodh Interlingua i mbealach is go mbeadh gramadach shimplí, rialta den chuid is mó le foclóir coiteann don réimse is leithne teangacha aici, ionas go mbeidh sé éasca í a fhoghlaim, ar a laghad dóibh siúd a bhfuil eolas acu ar theanga nó ar na dteangacha a d'úsáideadh mar thuismí soláthaircha d' fhoclóiríní agus do ghramadach na hInterlingua. Os a choinne sin, bíonn sí in úsáid mar thabhairt isteach thapa le haghaidh teangacha nádúrtha a fhoghlaim.

## Litríocht
Ar dtús, baineadh úsáid as Interlingua go príomha le haghaidh achoimrí eolaíocha agus leabhair foghlama teanga. Ní raibh an cruthaitheoir, Alexander Gode, ag súil go n-úsáidfí é le haghaidh mórán eile.

Le himeacht ama, tháinig saothair chruthaitheacha le feiceáil. Sna 1960idí, d’aistrigh agus d’fhoilsigh Eric Ahlström gearrfhicsean in Interlingua. Bhí Sven Collberg, scríbhneoir Sualannach, ar dhuine de na húdair ba ghníomhaí, ag scríobh agus ag aistriú mórán dánta agus scéalta.

I rith na 1970idí agus 1980idí, foilsíodh níos mó saothar bunaidh agus aistriúcháin, lena n-áirítear síscéalta agus filíocht. Aistriúcháin de údair clasaiceacha ar nós Hans Christian Andersen, Carlo Goldoni, agus John Bunyan sna 1990í freisin.

Le blianta beaga anuas, tá scríbhneoirí nua cosúil le Vicente Costalago agus Eduardo Ortega ag leanúint orthu ag scríobh agus ag aistriú litríochta in Interlingua, ag taispeáint go bhfuil an teanga fós á húsáid don scríbhneoireacht chruthaitheach inniu.

## Samplaí

## Féach freisin
* Idirtheangeolaíocht
* Litríocht na Interlingua

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Union Mondial pro Interlingua

Catagóir:Teangacha idirnáisiúnta cúnta
Catagóir:Interlingua
Scolopacidae

Is fine mhór lapairí é **Scolopacidae** ina bhfuil 15 géineas. Tá go leor speiceas éagsúil san áireamh, ar a dtugtar *gobadáin*, *crotaigh*, agus *naoscacha* de ghnáth.  Itheann formhór na speiceas seo inveirteabraigh bheaga a mbaintear amach as an láib nó as an ithir. Is féidir le speicis éagsúla beathú sa ghnáthóg chéanna gan iomaíocht dhíreach, go háirithe ar an gcósta, mar gheall ar fhaid difriúla ar an ngob.

## Géinis
* *[[Bartramia]]*
* *[[Numenius]]*
* *[[Limosa]]*
* *[[Arenaria]]*
* *[[Prosobonia]]*
* *[[Calidris]]*
* *[[Limnodromus]]*
* *[[Scolopax]]*
* *[[Coenocorypha]]*
* *[[Lymnocryptes]]*
* *[[Gallinago]]*
* *[[Xenus]]*
* *[[Phalaropus]]*
* *[[Actitis]]*
* *[[Tringa]]*

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Súdhiúlaí

Is éan é an **Súdhiúlaí**. Tá ceithre speiceas ann sa ghéineas *Sphyrapicus*. Tá siad dúchasach do Mheiriceá Thuaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Lacha iascán

Is éan í an **lacha iascán**. Is baill d'fhine na Anatidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Anatidae
Catagóir:Lachain
Rón glas

Ainmhí is ea an **rón glas** (Halichoerus grypus). Tá sé ina chónaí ar dhá bhruach an Aigéin Atlantaigh Thuaidh. Séala mór de theaghlach Phocidae atá ann.

Bhíodh an-thrácht ar ola róin ach go háirithe mar leigheas ar phianta cnámha agus matáin, agus mar bhreosla tine agus mar sholas. 'Ronnach, rotha agus rón na trí héisc is mó siúl sa bhfarraige,' a deir an seanfhocal.

## Féach freisin
* Rón beag

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Eite-chosaigh
Rón eilifintiúil deisceartach

Ainmhí is ea an **rón eilifintiúil deisceartach**. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Eite-chosaigh
Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid

Bhí **Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid** (a fuair bás 27 Samhain 862) ina Ard-Rí ar Éirinn sa naoú céad. Tugann Annála Uladh le fios gurbh é Máel Sechnaill *rí hÉrenn uile*, nuair a tuairiscíodh a bhás. Déanann an seanteideal seo idirdhealú idir Máel Sechnaill agus ríthe eile as Teamhair ar a dtugtaí 'Ard-Ríthe na hÉireann' i bhfoinsí déanacha, a leithéidí agus Annála na gCeithre Máistrí nó Foras Feasa ar Éirinn.
## Féach freisin
* Liosta Ard-Ríthe na hÉireann
## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Uí Néill
Clann Cholmáin

**Clann Cholmáin** is ainm an ríshleachta síolraithe ó Colmán Már mac Diarmato, ba é Diarmait mac Cerbaill a athair. Cuid d'Uí Néill an Deiscirt - ba 'Rithe na Mí' (*rig Midi*) iad - rianaigh siad a shliocht ó Níall Noígíallach agus a mhac, Conall Cremthainne.

Bhí Síl nÁedo Sláine agus Ríthe Bhreá ina ríshleachta gaolmhara le shliocht Conall Chriomthainn agus Diarmait mac Cerbaill, trí Áed Sláine, an deartháir is óige a bhí ag Colmán Mór (nó *Már*), agus Clann Cholmáin Bhig (*Bicc*) (príomhchlann Caílle Fhallamhain) síolraithe ón deartháir sa lár Colmán Bec. Bhain Ríthe Uisnigh, agus daoine eile, le Chlann Cholmáin.

Áirítear na ríthe tábhachtacha seo a leanas de chuid Chlann Cholmáin:

* Domnall Midi (básaithe 763)
* Donnchad Midi (básaithe 797)
* *[[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid]]* (básaithe 862)
* *[[Fland Mac Máel Sechnaill]]* (básaithe 916)
* *[[Máel Sechnaill mac Domnaill]]* (básaithe 1022)

mion|'''Clann Cholmáin'''

## Féach freisin
* Stair na hÉireann
* Liosta Ard-Ríthe na hÉireann
## Tagairtí

Catagóir:Uí Néill
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Melanitta

Géineas éan san fhine Anatidae is ea ***Melanitta***. De ghnáth bíonn an speiceas seo scartha ón speiceas Meiriceánach *Melanitta americana*, an scótar dubh.

## Speiceas
Tá 6 speiceas sa ghéineas, agus iad grúpáilte ina dhá Géineas:

## Tagairtí

Catagóir:Lachain
*
Catagóir:Anatidae
Fland Mac Máel Sechnaill

Bhí **Fland mac Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid** (847 nó 848-25 Bealtaine 916) () de chuid Chlann Cholmáin ina Rí Míde ó 877 ar aghaidh agus bíonn sé san áireamh mar Ard-Rí na hÉireann. Ba dheirfiúr Chearbhall mac Dúnlainge rí Osraí a mháthair Lann.
Roghnaíodh Fland mar Ard-Rí na hÉireann, ar a dtugtar freisin Rí na Teabhrach, tar éis bás a chéad col ceathrar agus a sheanathair Áed Findliath ar an 20 Samhain 879. Lean réimeas Fhlaind patrún neamhghnách na n-ardríthe Éireannacha, ag tosú ag gearradh tobhaigh i bhfoirm giall agus cíosanna ó Laighean agus ansin i bhfoirm cogaí in aghaidh na Mumhan, Uladh agus Connacht. Bhí rath níos mó ná an chuid is mó de ríthe na hÉireann ag Fland. Mar sin féin, seachas éachtaí míleata agus taidhleoireachta a réimeas, is é a ráitis bolscaireachta, i bhfoirm ardchrosa suntasacha ag ainmniú eisean agus a athair, mar ríthe na hÉireann, atá eisceachtúil.

D'fhéadfadh sé go raibh sé ar intinn ag Fland an comharbas traidisiúnta ríthe na Teamhrach a thréigean. Sé sin, an córas trínar féidir le craobhacha thuaidh agus theas Uí Néill a ghlacadh gach ré seal, ach nuair a maraíodh a chlimhain Niall Glúndub Óengus mac roghnaithe Fhlaind, ar an 7 Feabhra 915, níorbh fhéidir a leithéid de phleananna a chur i bhfeidhm. Tar éis an eachtra d'éirigh mic eile Fhlind amach agus tháinig údarás Fhlaind chun críche.

## Féach freisin
* Ardrí na hÉireann
* Liosta Ard-Ríthe na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 9ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Uí Néill
An Féineachas

mion|Caisleán Redwood, agus scoil dlí
Ba chóras dlí in Éirinn sa Mheánaois é **an Féineachas** nó **Dlí na mBreithiún**.  I bhfad roimh an gCríostaíocht, bhí córas dlí i bhfeidhm in Éirinn ar a dtugtar "Féineachas" inniu.  

Dar le foinsí áirithe, d'fhéadfadh go raibh na dlíthe seo i bhfeidhm 3500 bliain roimh Ré Chríost. Ní raibh litearthacht ag na Gaeil um an dtaca sin, agus bhí siad ag brath ar chóras béil chun na dlíthe a spreagadh agus a choinneáil. Níl mórán ar eolas againn faoi na dlíthe roimh theacht Naomh Pádraig chuig Éirinn, mar nár scríobhadh aon rud faoi ag an am. 

Faoin gcóras seo bhí “praghas” nó luach an duine ag brath ar a stádas. Bhí “log n-enech / luach oinigh” an fhir shaibhir i bhfad níos airde ná luach oinigh an mhogha.

## Féach freisin

* Hugh Kennedy 

## Tagairtí

Catagóir:Dlí
Stáplóir

deas|250px|thumb|Stáplóir
Is feiste den leatháin páipéir a cheangail le chéile le stápla é **stáplóir
**. 

Catagóir:Stáplóir
Damhán lín thonnadóraigh Sydney

Is araicnid é an **damhán lín thonnadóraigh Sydney**. Is ball d'ord na n-Araneae é. 

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Damháin Alla
Daniel Day-Lewis

Is aisteoir Sasanach é **Daniel Day-Lewis** a rugadh ar an 29 Aibreán 1957 in Greenwich, Londain Theas. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Aisteoir is Fearr' (Oscars)
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Giúdaigh Éireannacha
Catagóir:Giúdaigh Shasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Catagóir:Ridirí
Michael J. Fox

Is aisteoir Ceanadach é **Michael J. Fox** (a rugadh ar an 9 Meitheamh 1961). Tá aithne air don ról Marty McFly sna scannáin *[[Back to the Future]]* (1985), *[[Back to the Future Part II]]* (1989) agus *[[Back to the Future Part III]]* (1990).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Ceanadacha
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha as California
Catagóir:Buaiteoirí Ghradam Emmy
Catagóir:Buaiteoirí gradaim Golden Globe
Catagóir:Buaiteoirí gradam sna gradaim Academy
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Daonchairde
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Scríbhneoirí as California
Catagóir:Scríbhneoirí Ceanadacha
William Shatner

Is aisteoir Ceanadach é **William Shatner** (a rugadh ar an 22 Márta 1931). Is fearr aithne air as an léiriú a rinne sé ar James T Kirk, captaen an USS Enterprise, sa tsraith theilifíse agus sna scannáin Star Trek. 
clé|mion|1968

### Aisteoir
Bhain Shatner clú agus cáil amach mar Chaptaen James T Kirk sa chlár teilifíse Star Trek thiar sna seascaidí. Rinne sé seacht scannán Star Trek idir 1979 agus 1994.  

### Spásaire
B'é an duine is críonna riamh, ag 90 bliain, a chuaigh ar turas go dtí an spás sa bhliain 2021. Thaistil sé ar roicéad de chuid Blue Origin, comhlacht a bhunaigh úinéir Amazon, Jeff Bezos sa bhliain 2000. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Ceanadacha
Catagóir:Amhránaithe Béarla
Catagóir:Ceoltóirí Ceanadacha
Catagóir:Daonchairde Giúdacha
Catagóir:Diaspóra Giúdach i Meiriceá Thuaidh
Catagóir:Fir
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Marcaigh
Catagóir:Rapcheoltóirí
Catagóir:Scríbhneoirí Ceanadacha
Catagóir:Scríbhneoirí Giúdacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán
Catagóir:Úrscéalaithe
Brendan Shine

Is amhránaí agus ceoltóir Éireannach é **Brendan Shine**. Rugadh é sa bhliain 1947.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Contae na hIarmhí
Kelsey Grammer

Is aisteoir Meiriceánach é **Kelsey Grammer** (a rugadh ar an 21 Feabhra 1955). 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Daoine beo
Jean-Claude Van Damme

Is aisteoir Beilgeach é **Jean-Claude Camille François Van Varenberg** a rugadh ar an 18 Deireadh Fómhair 1960 agus a dtugtar Jean-Claude Van Damme, nó JCVD, air go proifisiúnta. Tá cáil ar Jean-Claude mar mháistir ealaíona comhraic, mar aisteoir, mar stiúirtheoir, agus as an bhfógra Volvo a rinne sé le déanaí beag (Samhain, 2013).

Seo sciar de na scannáin is cáiliúla leis: *Bloodsport* (1988), *Kickboxer* (1989), *Universal Soldier* (1992), *Hard Target* (1993), *Street Fighter* (1994), *Timecop* (1994), *Sudden Death* (1995), *JCVD* (2008) agus *The Expendables 2* (2012). Tá liosta níos iomláine thíos.

## Ealaíona comhraic
Thosaigh Jean-Claude ag foghlaim a cheirde ag aois an-óg, bhí sé aon bhliain déag d'aois nuair a thosaigh sé ag freastal ar an *Centre National De Karaté* (Ionad Náisiúnta Karate) sa Bheilg agus Claude Goetz ina mháistir aige. Bhí sé ceithre bliana ag traenáil nuair a ainmníodh ar fhoireann karate na Beilge é. Ina dhiaidh seo a thosaigh sé ar an karate teagmháil iomlán agus an chic-dhornálaíocht, ba Dominique Valera a thraenálaí ag an bpointe seo.

## Obair Aisteoireachta
Tá an-cháil ar Jean-Claude as na scannáin ealaíona comhraic agus aicsin a rinne sé idir 1984 agus nóchaidí, ach ní hiad seo amháin atá déanta ag an mBeilgeach ildánach. Cé gur ceap magaidh an seánra seo in amanna, d'fhéadfá rá go raibh an-rath ar chuid mhaith dá scannán agus na milliúin dollar tuillte ag *Universal Soldier* ($101 milliún) agus *Timecop* (os cionn $100 milliún) ón ndíoloifig.

Dúirt Sylvester Stalone go raibh seans maith ann go mbeidh carachtar Jean-Claude, Claude Villain, sa chéad leagan eile de *The Expendables*, *The Expendables 3*, ach tá an baol ann gur Mel Gibson a bheas ina phríomhbhithiúnach.

## Teilifís

## Duaiseanna agus ainmniúcháin

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Beilgeacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Sergio Leone

Ba stiúrthóir é **Sergio Leone** a rugadh sa Róimh, An Iodáil ar an 3 Eanáir 1929 agus a fuair bás ar an 30 Aibreán 1989. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Básanna i 1989
Catagóir:Aisteoirí Iodálacha
Catagóir:An Róimh
Catagóir:Cumadóirí Iodálacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Scríbhneoirí Iodálacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Iodálacha
Dan O'Herlihy

Ba aisteoir Éireannach é **Dan O'Herlihy** a rugadh ar an 1 Bealtaine 1919 agus a fuair bás ar 17 Feabhra 2005. 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1919
Catagóir:Básanna in 2005
Catagóir:Daoine as Contae Loch Garman
Tanc

mion|clé|Mark I tanc (1916)

Is éard atá i gceist le **tanc** ná saghas feithicle cogaíochta. Bíonn siad armúrtha agus bíonn gunnaí acu. 

Ba iad fórsaí na Ríochta Aontaithe a d'fhorbair agus a d'úsáid an tanc don chéad uair sa Chéad Chogadh Domhanda. Bhíodar an-tábhachtach sa Dara Cogadh Domhanda. Úsáidtear go forleathan iad i bpríomh-airm an lae atá inniu ann.

## Leabharliosta
* Macksey, Kenneth and Batchelor, John H. (1970), Tank: A History of the Armoured Fighting Vehicle, New York: Scribner, ISBN 0-345-02166-5; ISBN 0-356-03461-5; ISBN 0-684-13651-1 
* Ogorkiewicz, Richard M. (1991), Technology of Tanks, Coulsdon, Surrey: Jane's Information Group, ISBN 0-7106-0595-1 
* Weeks, John (1975), Men Against Tanks: A History of Anti-Tank Warfare, New York: Mason Charter, ISBN 0-88405-130-7; ISBN 0-7153-6909-1
* Werner Oswald: *Kraftfahrzeuge und Panzer der Reichswehr, Wehrmacht und Bundeswehr*, Motorbuch Verlag Stuttgart, ISBN 3-87943-850-1
* Kenneth Macksey & John Batchelor: *Die Geschichte der Panzerkampfwagen*, Wilhelm Heyne Verlag München, ISBN 3-453-52081-5
* Christopher F. Foss: *Die Panzer des Zweiten Weltkrieges*, Das Nachschlagewerk, Podzun-Pallas Verlag, ISBN 3-7909-0345-0
* David Miller & Christopher F. Foss: *Moderne Gefechtswaffen. Technik, Taktik und Einsatz.*, Motorbuch Verlag Stuttgart, ISBN 3-613-01925-6
* C. F. Foss, J. F. Milsom, J. S. Weeks, G. Tillotson, R. M. Ogorkiewicz: *Panzer und andere Kampffahrzeuge von 1916 bis heute*, Buch und Zeit Verlagsges. Köln, Sonderausgabe
* Walther K. Nehring: *Die Geschichte der deutschen Panzerwaffe 1916&nbsp;– 1945*, Motorbuch Verlag Stuttgart, ISBN 3-87943-320-8
* Armin Halle, Carlo Demand: *Panzer&nbsp;– Illustrierte Geschichte der Kampfwagen*, Scherz Verlag

## Féach freisin
* Sentinel (tanc)

## Naisc sheachtracha

* www.panzer-archiv.de (Panzer des Zweiten Weltkriegs)
* ''L'Évolution des chars de combat'' , revue militaire suisse, février 2007
* Tanks of World War I
* Allied tank aces of World War II
* Tanks-alot.co.uk

Catagóir:Feithiclí armúrtha
Sceimhlitheoireacht

mion|Innéacs, gníomhartha sceimhlitheoireachta % 2015
Is éard atá i gceist leis an **sceimhlitheoireacht** ná úsáid chórasach an sceimhle agus an fhoréigin ar son cúise éigin.  

*Sceimhlitheoirí* a thugtar ar na daoine a úsáideann an sceimhlitheoireacht.  

Bíonn an téarma conspóideach go minic, mar ní ghlacann go leor daoine agus eagraíochtaí a dtugtar sceimhlitheoirí orthu leis. 

## Eagraíochtaí sceimhlitheoireachta
Dar leis na rialtais / eagraíochtaí idirnáisiúnta a luaitear

## Tagairtí

## Leabharliosta
* Terrorism: a history. Randall Law. Polity, 2009.
* Terrorism: understanding the global threat, Volume 2006. David J. Whittaker. Pearson Education, 2007

## Naisc
* Conventions on Terrorism 
* Terrorisme et Droit international humanitaire CICR

Catagóir:Sceimhlitheoireacht
Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Éabhlóid

right|de|200px|thumb|Portráid de Charles Darwin sna 1830í
[thumb|300px|[Crann na beatha]]

Is éard atá i gceist leis an **éabhlóid** (ar a dtugtar éabhlóid bhitheolaíoch nó orgánach) ná na hathruithe i gceann amháin nó níos mó i dtréithe oidhreachtúla na bpobal tríd na glúinte. Is tréithe idirdhealaitheacha faoi leith iad, tréithe ó oidhreacht, lena n-áirítear saintréithe anatamaíocha, bithcheimiceacha nó iompraíochta. Seans go dtarlódh éabhlóid nuair atá éagsúlacht laistigh de phobal.

Is iad príomhfhoinsí na n-éagsúlachtaí ná sóchán, athchuingir ghéiniteach agus sreabhadh géinte. D'éirigh éagsúlú gach orgánach beo ó shinsear coitianta as éabhlóid, próiseas a rinne Charles Darwin cur síos ar mar «foirmeacha éigríochta is áille agus is iontach».

Ba iad Charles Darwin agus Alfred Russel Wallace a bhunaigh teoiric an roghnaithe nádúrtha sa naoú haois déag. Níor thuig éinne meicníocht na héabhlóide go dtí gur bunaíodh an ghéineolaíocht. Is í an éabhlóid príomhbhunús na bitheolaíochta sa lá atá inniu ann.

## Naisc
* Éabhlóid an Chine Dhaonna (Gaeilge)
* Céimeanna san Éabhlóid - Dúnta i gcomhair Athchóirithe  (Gaeilge)
* An Introduction To Evolution  (Béarla)
* Understanding Evolution (Béarla)
* Modern Theories of Evolution  (Béarla)
* Évolution. De l'origine de la vie aux origines de l'homme (Fraincis)
Monaplacht

thumb|Standard Oil in Ohio: Sampla mhonaplaí

thumb|Barrachas agus neamhéifeachtúleacht i monaplacht

thumb|An sampla le feidhm mheánioncaim líneach

thumb|Iomaíocht fhoirfe leis an bhfeidhm mheánioncaim líneach céanna
Tagann an focal **monaplacht** ón nGréigis (μόνος *monos* nó 'aonarach', agus πωλεῖν *polein* nó 'díol'). Is é an monaplaí an díoltóir amháin sa mhargadh. Níl praghas-ghlacadóir é, mar atá in iomaíocht fhoirfe. Roghnaíonn sé an chainníocht agus íocann na tomhaltóirí an praghas. Is minic go mbíonn baic dul isteach i margadh monaplachta.

**Comhairthaí matamaitice:** 

* X : Cainnaíocht. 
* p : Praghas an earra. 
* D(p) : Feidhm an éilimh. 
* p(X) : Meánioncam. 
* c(X) : Feidhm an chostais (costas táirgeachta). 
* c(X)/X : Meánchostas táirgeachta an aschuir. 
* c'(X) : Feidhm an chostais imeallaigh. 
* \pi : Brabús an mhonaplaí.

**Gnólacht monaplachta atá ag iarraidh a bhrabús a uasmhéadú:** 

* \pi(X) = p(X)X - c(X)
Brabús = Ioncam – costais táirgeachta 
* Uasmhéadaigh faoi X: 
\pi'(X) = 0 
(coinníollacha chéad ordú) 
* p'(X)X + p(X) = c'(X) 
(Ioncam imeallach = Costas imeallach)

**Sampla** 

Le feidhm mheánioncaim líneach:
p(X) = a - bX
agus costais imeallaigh seasmhacha c'(X) = c agus 
a, b, c > 0
* \pi(X) = p(X)X - c(X)
* \pi(X) = (a - bX)X - cX
* \pi(X) = aX - bX^2 - cX
* \pi'(X) = a - 2bX - c = 0

* X = \frac{a - c}{2b}: an t-aschur a tháirgfidh an gnólacht i gcothromaíocht.
* p = \frac{a + c}{2}: an praghas a ghearrfar ar an aschur seo.
* \pi = \frac{(a - c)^2}{4b}: brabús an mhonaplaí. Is féidir leis an monaplaí brabús osnormálta a thuilleamh.

I gcomparáid leis an iomaíocht fhoirfe, tá an margadh monaplachta ina mhargadh neamhéifeachtach, leis na toimhdí céanna. Is praghas-ghlacadóir é gach gnólacht in iomaíocht fhoirfe. Tá an praghas cothrom le costas imeallach (p* = c'(X)). 

N.B.: Ciallaíonn * an luach in iomaíocht fhoirfe.

Le feidhm mheánioncaim líneach
p(X) = a - bX
agus costais imeallaigh seasmhacha c'(X) = c.

* X* = \frac{a - c}{b}: an t-aschur a tháirgfidh an tionscal i gcothromaíocht.
* \pi* = 0: brabús in iomaíocht fhoire.

Mar sin, is soléir go bhfuil an toradh in iomaíocht fhoirfe níós éifeachtúila mar bíonn an praghas níos ísle ná i monaplacht: \frac{a + c}{2} > c
### Féach Freisin

Catagóir:Eacnamaíocht
* Monopoly (cluiche)
Jean Joseph Amable Humbert

Ba shaighdiúir Francach é an Ginearál **Jean Joseph Amable Humbert** (22 Lúnasa 1767 - 3 Eanáir 1823). Throid sé sa Fhrainc, le linn na réabhlóide, in Éirinn sa bhliain 1798, agus níos déanaí sna choilíneachtaí agus ansin i New Orleans, in aghaidh fhórsaí na Corónach uair amháin eile sa Chogadh 1812.  

Bhí Humbert lán d'aer an tsaoil  agus is iomaí caint a tharraing a shaol príobháideach (mar shampla, caidreamh rúnda le deirfiúr Napoléon Bonaparte agus foghlaí mara níos déanaí). 
clé|mion|Siège de Quiberon, 1795

## Tús a shaoil
[clé|mion|Litir a scríobh Humbert i bPort de Paix ([Háítí|Haiti) ar 18 Feabhra 1802 chuig an "Ginearál en chef" Leclerc]]Saolaíodh sna sléibhte Vosges é. 

Ceapadh mar chaptaen é ar an 11 Aibreán 1792, lieutenant-colonel ceithre lá ina dhiaidh sin. Ainmníodh mar *général de brigade* ar an 9 Aibreán 1794. 

Throid sé i Léigear Quiberon sa bhliain 1795.
## Bliain na bhFrancach
Bhí Humbert i gceannas an airm a rinne ionradh ar Éirinn le cúnamh a thabhairt do na hÉireannaigh Aontaithe sa bhliain 1798. Tháinig 1,060 saighdiúirí Francacha, faoi Humbert, anois ina Ghinearál, i dtír  ar an 22 Lúnasa 1798 i gCill Chuimín. D'éirigh go maith leis ar dtús ach briseadh orthu ag Cath Bhaile na Muc ar an 8 Meán Fómhair 1798.

Gabhadh Humbert i ndiaidh chath Bhaile na Muc. 
[clé|mion|Cuimhneachán Humbert, i m[Béal an Átha inniu]]

## Thar lear
Níorbh fhada go dtí gur fhill Humbert ar an bhFrainc. Chuaigh sé ansin sna choilíneachtaí, Háítí go háirithe. Ach níor thaitin an cur faoi chois leis agus níor ghlac sé le Napoléon mar impire. Níos measa, bhí sé ag bradaíl le deirfiúr Napoléon is cosúil.    

Briseadh as a phost é sa bhliain 1803 mar Ghinearál agus chuaigh sé ina chónaí sa Bhriotáin.   

Níos déanaí, sa bhliain 1808 nó 1810, d'éirigh sé ina fhoghlaí mara sa Mhuir Chairib, in éineacht le Jean Lafitte is cosúil.  

Throid Humbert ansin i New Orleans, in aghaidh fhórsaí na Corónach uair amháin eile, sa Chogadh 1812.  

I ndeireadh an lae, chuir Humbert faoi i New Orleans mar mhúinteoir ó t. 1815 ar aghaidh.  Fuair sé anbhás nuair a bhuail taom croí é ar 3 Eanáir 1823. 

## Naisc sheachtracha

* **An t-úrscéal, "L’Attaque" le Eoghan Ó Tuairisc,** ceann de mhórhúrscéalta na Gaeilge. Baineann an scéal seo le Contae Mhaigh Eo sa bhliain 1798 nuair a tháinig arm Francach faoin Ghinearál Humbert i dtír i gCill Ala. Bhuaigh an leabhar seo na príomhdhuaiseanna liteartha, ina measc Bonn an Chraoibhín.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1755
Catagóir:Básanna i 1823
Catagóir:Cogadh 1812
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Éirí Amach 1798 in Éirinn
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Réabhlóidithe
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
Steven Seagal

Is aisteoir Meiriceánach é **Steven Frederic Seagal** (a rugadh ar an 10 Aibreán 1952). Saolaíodh i Michigan é. Bhí mac amháin agus triúr iníonacha ag a thuismitheoirí, Giúdach agus bean de phór na hÉireann. Bhí sé ina theagascóir aikido sa tSeapáin ar feadh tamaill, ach d'fhill sé ar Mheiricéa agus chuaigh leis an aisteoireacht.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Aisteoirí Rúiseacha
Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Catagóir:Amhránaithe Rúiseacha
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh Giúdach
Catagóir:Ealaíontóirí comhraic
Catagóir:Fir
Catagóir:Giotáraithe Meiriceánacha
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Gníomhaithe timpeallachta
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Lucht spóirt na Stát Aontaithe
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí Rúiseacha
Catagóir:Scríbhneoirí Seirbiacha
Catagóir:Sóisialaithe
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Seirín

Is éan beag i bhfine na nglasán (*Fringillidae*) é **seirín** (géineas ***Serinus***) a fhaightear san Eoraip agus san Afraic. De ghnáth, bíonn dath buí ina gclúmh. Rinne an nádúraí Gearmánach Carl Ludwig Koch cur síos ar an ngéineas den chéad uair sa bhliain 1816. Ciallaíonn an focal *serinus* “canáraíbhuí” sa Laidin Nua.

Tá ocht speiceas sa ghéineas:

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Cánóg

Is ainm coitianta ar roinnt éan mara meánmhéide san fhine Procellariidae a bhfuil sciatháin fhada orthu é ***cánóg***. Den chuid is mó, freagraíonn an t-ainm seo don Bhéarla *shearwater*, cé nach ionann go hiomlán iad. Mar shampla, tugtar “cánóg bhán” ar an speiceas *Fulmarus glacialis*, nó “fulmar petrel” i mBéarla, agus tugtar “cánóg sciorrach” ar éin sa ghéineas *Rynchops* a dtugtar “skimmers” orthu i mBéarla.  Is baill de na géinis *Calonectris*, *Puffinus*, agus *Ardenna* na cánóga eile, thart ar 30 speiceas san iomlán.

## Samplaí
* *Calonectris diomedea* — cánóg Cory
* *Fulmarus glacialis* — cánóg bhán
* *Puffinus assimilis* — cánóg bheag
* *Puffinus baroli* — cánóg Barolo
* *Puffinus gravis* — cánóg mhór
* *Puffinus griseus* — cánóg dhorcha
* *Puffinus mauritanicus* — cánóg Bhailéarach
* *Puffinus puffinus* — cánóg dhubh
* *Puffinus yelkouan* — cánóg Mheánmhuirí
* *Rynchops* (géineas) — cánóg sciorrach

## Tagairtí

Catagóir:Éin mhara
Cangarú glas oirthearach

Ainmhí is ea an **cangarú glas oirthearach**. Is é an dara Cangáru is mó ar domhan. Tá cónaí orthu san Astráil agus faigtear siad ar fud na tíre. Ar an meán, meáchan duine fásta amháin suas le 66 cileagram agus tá sé suas le sé troigh ar airde. Itheann siad fasra sa choillte agus féar. Is minic a bhuaileann daoine san Astráil iad.   

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Loch Konstanz

Is loch mór é **Loch Konstanz** (, , , , , Laidin: *Lacus Brigantinus*) atá suite idir an Ostair, an Eilvéis agus an Ghearmáin. Le bheith beacht, tá dhá loch ann, an Loch Thuas nó *Obersee* agus an Loch Thíos nó *Untersee* atá i bhfad níos lú ná an Loch Thuas. Ritheann an abhainn úd *Seerhein* eatarthu. 

Tagraíonn na hainmneacha Gaeilge, Béarla agus ainmneacha as na teangacha Rómánsacha do chathair Konstanz, agus í suite chois an locha. Maidir leis an ainm Laidine, is léir go raibh ainmneacha éagsúla ag na húdair Mheánaoiseacha ar an loch, ach is é an t-ainm is sine ná Lacus Brigantinus. San tseanársaíocht ba é Brigantinum (inniu: Bregenz) an chathair ba thábhachtaí cois an locha, agus é ainmnithe as an treibh Cheilteach a raibh cónaí uirthi timpeall na cathrach: na *Brigantii*, as Laidin. 

Maidir leis an ainm Gearmáinise *Bodensee*, tagraíonn sé do cheann de na cathracha agus na háitribh timpeall an locha freisin: Bodman (inniu, Bodman-Ludwigshafen timpeall ar cheann thuaidh thiar an Locha Thuas).

Is é Loch Konstanz an tríú loch is mó i Lár na hEorpa de réir thoirt an uisce atá ann. Níl ach Loch na Ginéive san Eilvéis agus Loch Balaton san Ungáir níos toirtiúla.

Konstanz
Catagóir:Tíreolaíocht na hEorpa
John Cusack

Is aisteoir Gael-Mheiriceánach é **John Cusack** (a rugadh ar an 28 Meitheamh 1966). As Illinois dó. Ghnóthaigh sé an "Most Promising Actor CFCA Award" sa bhliain 1990, an "Favorite Supporting Actor Blockbuster Entertainment Award" sa bhliain 1998 agus an "Commitment to Chicago Award" sa bhliain 2008. Aisteoir a bhí ina athair, agus is aisteoirí iad a dheartháir agus a dheirfiúracha freisin.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine beo
Loch Victoria

Tá **Loch Victoria** suite san Afraic idir an Chéinia, Uganda agus Tanzania.  

Is é an loch is mó san Afraic é: 68,800km cearnógach. Is é Victoria an loch is mó sna trópaicí agus an dara loch fionnuisce is mó ar domhan (níl ach Loch Superior i Meiriceá Thuaidh níos mó).

### Stair
Tarraingíonn an t-ainm do Victoria, banríon na Breataine. Ba é John Hamming Speke, an chéad Eorpach a thug cuairt air, a bhaist an t-ainm seo ar an loch. Shroich sé an cósta theas sa bhliain 1858.

## Féach freisin

## Tagairtí

Victoria
Catagóir:Tíreolaíocht na hAfraice
1022

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 2 Meán Fómhair — Máel Sechnaill mac Domnaill, Rí na Mí (r. 10ú haois)

Catagóir:Blianta
Lamhnán

mion|clé|250px|Lamhnán i gcorp daonna
Is orgán i veirteabraigh agus roinnt ainmhithe eile é an **lamhnán**. *Aotraman* a thugtar air i nGaeilge na hAlban. Bailítear fual ó na duáin ann. Ansin scaoiltear an fual seo amach as an lamhnán agus as an gcolainn tríd an úiréadra

Catagóir:Orgáin
Catagóir:Córas úiríneach
Catagóir:Peilbheas
Ordóg

Is ball den chorp í an **ordóg** atá suite ag deireadh an láimhe.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Corp an duine
Catagóir:Lámh
Wilfrid Brambell

Ba aisteoir Éireannach é **Wilfrid Brambell** a rugadh ar an 22 Márta 1912. Bhásaigh sé ar an 18 Eanáir 1985. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1912
Catagóir:Básanna i 1985
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Seamus Moore

Is amhránaí, ceoltóir agus tábhairneoir é **Seamus Moore**. Rugadh é i gCallainn, Contae Chill Chainnigh ar an 18 Meitheamh 1947.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Tábhairneoirí
Keanu Reeves

Is aisteoir Ceanadach é **Keanu Reeves** a rugadh ar an 2 Meán Fómhair 1964 i mBéirút, Lebanon. Thosaíonn sé ag aisteoireacht ar naoi bliana d’aois, agus d'imir sé Mercutio i Romeo agus Juliet ar cúig bliana déag d’aois. Chonaíonn sé i gCeanada. 

Catagóir:Aisteoirí Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Rivers Cuomo

Ceoltóir, amhránaí, príomhghiotáraí agus príomhscríbhneoir amhrán den bhanna ceoil Meiriceánach 'Weezer' is ea **Rivers Cuomo** (a rugadh 13ú Meitheamh, 1970). 

## Saol
Rugadh é i Mhanhattan i Nua-Eabhrac agus tógadh é ar *ashram* a bhí á reáchtáil ag Sri Swami Satchidananda i Promfret, Connecticut. Thug a mháthair an t-ainm 'Rivers' air mar gheall ar gur rugadh é idir an Abhainn Oirthear agus an Abhainn Hudson i gCathair Nua-Eabhrac. 

I ndiaidh roinnt tograí ceoil i Los Angeles, chuir Rivers *Weezer* ar bun ar 14ú Feabhra, 1992, le baill ó *Sixty Wrong Sausages*, leis an drumadóir Patrick Wilson san áireamh.

## Dioscliosta
### le Weezer
**Weezer (albam gorm)* (1994)
**Pinkerton* (1996)
**Weezer (albam glas)* (2001)
**Maladroit* (2002)
**Make Believe* (2005)
**Weezer (albam dearg)* (2008)
**Raditude* (2009)
**Hurley* (2010)
**Everything Will Be Alright in the End* (2014)
**Weezer (albam bán)* (2016)
**Pacific Daydream* (2017)
**Weezer (albam téal)* (2019)
**Weezer (albam dubh)* (2019)

### Aonair
**Alone: The Home Recordings of Rivers Cuomo* (2007)
**Alone II: The Home Recordings of Rivers Cuomo* (2008)
**Not Alone – Rivers Cuomo and Friends: Live at Fingerprints* (2009)
**Alone III: The Pinkerton Years* (2011)
**Scott & Rivers* (2013)

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Esopus, Nua-Eabhrac

Baile beag i gContae Ulster, in oirthear Nua-Eabhrac, sna Stáit Aontaithe, is ea **Esopus**. Tá Esopus suite ar bhruach thiar na habhann Hudson, taobh theas de chathair Kingston. “Bruacha arda” is ciall do “Esopus” sa teanga Lenape, ainm a thugtaí ar an bpobal áitiúil Lenape freisin. Bhí 9,331 duine ina gcónaí in Esopus de réir dhaonáireamh na bliana 2000. Tá dhá ghráig déag ("hamlet," téarma atá in úsáid go forleathan i stát Nua-Eabhrac) ar fad in Esopus. Tá oifigí bardais Esopus le fáil i ngráig Port Ewen.

## Stair
thumb|Teach solais, Esopus, NY
Bhí áit thrádála ag na hOllannaigh agus ag na Lenape in Esopus sa chéad chuid de na 1600í. Fearadh cogadh idir an dá dhream seo faoi dhó sa cheantar. “Cogaí Esopus” a thugtar orthu. (Thugtaí an t-ainm “Esopus” ar cheantar a bhí níos mó ná an baile beag atá ann inniu. Ba chuid d'Esopus í an áit a bhfuil cathair Kingston inniu.) Níor éirigh le ceachtar den dá thaobh bua a bhreith, agus ghabh na Sasanaigh an choilíneacht Ollannach go gairid i ndiaidh an dara cogadh. Kingston a bhí ag riaradh ghnóthaí na háite as sin amach. 

Rinneadh baile beag neamhspleách d'Esopus sa bhliain 1811. Ar na daoine nótáilte a bhí ina gcónaí sa cheantar sa 19ú haois bhí Sojourner Truth, daonuasclóir clúiteach a raibh cónaí uirthi mar sclábhaí i ngráigeanna Rifkin, Port Ewen, agus West Park go dtí go bhain sí a saoirse amach. Nuair a bhí sí ina cónaí i Rifkin (go dtí 1807 nó 1808) ní raibh aici ach Ollainnis.

## Geografaíocht

Tá 41.9 míle cearnach (109 km2) in Esopus, 37.2 míle cearnach (96 km) de thalamh agus 4.6 míle cearnach (12 km) faoi uisce. Téann an príomhbhóthar 9W ó dheas ó thuaidh tríd an bhaile feadh bhruach na habhann. Tógadh a lán tithe móra ar bhruacha na habhann sa 19ú haois agus go luath san 20ú haois; tugadh an chuid ba mhó díobh d’eagraíochtaí creidimh i ndiaidh don cháin ioncaim teacht isteach sna 1920idí. Tá fíniúnacha sa cheantar chomh maith.

## An Ghaeilge

Tá baint ag Esopus leis an Ghaeilge ar dhá shlí. Bíonn cuid mhaith d'imeachtaí Dhaltaí na Gaeilge ar siúl in Esopus ag ionad chúrsaí spioradálta na mBráithre Máireacha. Tá an t-ionad Máireach suite idir Bealach 9W agus an abhainn i lár páirceanna agus coillte.

Míle slí níos faide ó dheas i ngráig West Park ar Bhealach 9W, tá teach mór ag na Bráithre Críostaí. Is i reilig na mbráithre ansin a cuireadh an Bráthair Séarlas Ó Cuinn. Ba mhúinteoir Gaeilge é agus scoláire ar litríocht na Gaeilge. Bhí sé ina ollamh le Béarla i gColáiste Í (Ollscoil Í anois) i New Rochelle. Crann taca láidir don teanga i Nua-Eabhrac a bhí ann lena linn.

## Tagairtí

## Nasc Seachtrach
* Suíomh Idirlín Bhaile Esopus

Catagóir:Bailte i Nua-Eabhrac
Inis Toirc

Is oileán ar chósta na hÉireann í **Inis Toirc.** 

## Tagairtí

Catagóir:Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Oileáin na hÉireann
Catagóir:Oileáin Mhaigh Eo
Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
Piobar (glasra)

Is glasra é an **piobar**. Planda bliantúil atá ann, atá dúchasach do na trópaicí sa Domhan Úr, a úsáidtear mar ghlasra. Gaolmhar leis an bpráta is an tráta, le bláthanna bána cosúla. Na duilleoga mór; na caora mór bog inite, le cruthanna is dathanna éagsúla. Tagann an blas te géar ón gceimiceán caipsicin a bhíonn sa phlacaint ann. Úsáidtear ina iomláine é nó meilte ina phúdar. Cuimsíonn sé na piobair paiprice, sillí, piobar Chéin is piobar dearg, agus cuid mhaith cineálacha áitiúla. Is piobair dhearga neamhaibí na piobair ghlasa.

## Tagairtí

Catagóir:Glasraí
Inis Airc

Is oileán ar chósta thiar na hÉireann í **Inis Airc** i gContae na Gaillimhe. Tá an t-oileán suite 8 gciliméadar amach ón gcósta, siar ó dheas ó Inis Bó Finne. Tá Inis Airc tréigthe ón bhliain 1960 i leith.

Is cuid de Limistéar Cosanta Speisialta í Inis Airc, i dteannta le hArdoileán agus Damhoileán.

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann
Ginmhilleadh

Is éard is **ginmhilleadh** ann ná deireadh a chur le toircheas trí suth nó féatas a bhaint nó a dhíbirt sula bhféadann sé maireachtáil taobh amuigh den útaras. 

Tugtar breith anabaí nó ginmhilleadh spontáineach ar eachtraí a tharlaíonn gan idirghabháil. Nuair a ghlactar céimeanna d'aon ghnó chun deireadh a chur le toircheas, tugtar ginmhilleadh spreagtha air nó go hannamh ná sin "breith anabaí spreagtha". 

De ghnáth tagraíonn an téarma neamhathraithe *ginmhilleadh* do ghinmhilleadh spreagtha. Tugtar "foirceannadh déanach ar thoircheas" , ar ghnáthamh comhchosúil tar éis don fhéatas maireachtáil taobh amuigh den bhroinn.mion|Póstaer sa Rúis, 1925
### Gnéithe  leighis
Is é atá i gceist leis an teicníc mháinliachta is coitianta ná an ceirbheacs a leathadh agus caidéal súite a úsáid. Dealraíonn sé go bhfuil an druga mifipriostón i gcomhar le prostaglandin chomh sábháilte agus chomh héifeachtach le máinliacht le linn an chéad agus an dara ráithe toirchis.

Nuair a dhéantar é i gceart, tá ginmhilleadh ar cheann de na ghnáthamh is sábháilte sa leigheas, ach is é ginmhilleadh neamhshábháilte príomhchúis le mortlaíocht máithreacha, go háirithe sa domhan i mbéal forbartha.  

### Stair
Téann stair an ghinmhillte siar go dtí an ré ársa ach tá go leor conspóide ann faoi. 

### Gnéithe de dhlí
mion|Na dlíthe sa bhliain 2019
Tá an ginmhilleadh dlíthiúil in Éirinn, buíochas leis an mBille um an Séú Leasú is Triocha ar an mBunreacht. Vótáil 66.40% den phobal ar son an bille seo ar an 25 Bealtaine 2018. Roimhe seo, bhí an ginmhilleadh neamhdhlíthiúil in Éirinn. Tá an ginmhilleadh dlíthiúil freisin sa Bhreatain is cuid mhaith tíortha eile faoi chúinsí ar leith. Tá an ginmhilleadh conspóideach i gcuid mhaith tíortha.

## Féach freisin

* Breith anabaí
* An tOchtú Leasú ar Bhunreacht na hÉireann
* Savita Halappanavar 
* Roe v. Wade

## Naisc
### Gaeilge
* Faisnéis do Shaoránaighː Eolas ar ghinmhilleadh - an dlí
* Faisnéis do Shaoránaighː Toircheas Neamhphleanáilte

### Béarla

* MedlinePlus Medical Encyclopedia: Abortion
## Tagairtí

Catagóir:Sláinte
Catagóir:Mná
Catagóir:Cearta daonna
Catagóir:Ginmhilleadh
Segway PT

[right|mion|Aireagóir an Segways, [Dean Kamen.]]
Is iompróir pearsanta é an **Segway Personal Transporter** (Segway PT). Tá dhá roth air agus coimeádann sé an duine a bhíonn ag taisteal air cothrom trí ríomhairí agus gíreascóip. Claonann daoine ar aghaidh chun gluaiseacht ar aghaidh, claonann siad siar chun taisteal siar. Castar é trí cuaille láimhe a chlaonadh clé nó deas. Tá luas 20.1 km san uair ag Segwayanna. D'airg Dean Kamen é. Nochtadh don saol mór é ar an 3ú de Nollag 2001. Díoladh don chéad uair i 2002. Táirgeann an chuideachta, Segway Inc. atá lonnaithe i mBedford, New Hampshire i Stáit Aontaithe Mheiriceá.
Quentin Bryce

Is í **Quentin Bryce** Ard-ghobharnóir na hAstráile. Is í ionadaí bhanríon (nó rí) na Ríochta Aontaithe í.

Rugadh ar an 23 Nollaig 1942 í in Brisbane. 

Bhí sí ina Gobharnóir ar Queensland ó 2005 go 2008. Ceapadh mar an 25ú Ard-ghobharnóir na hAstráile í sa bhliain 2008. Is í Bryce an chéad bhean riamh a roghnaíodh don phost.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Cianabaictéir

Is éard is **na cianabaictéir** ann ná fíleam de bhaictéir uatrófacha Ghram-dhiúltacha,  ar féidir leo fuinneamh bitheolaíoch a fháil trí fhótaisintéis. Tá colainn cosúil le halga acu agus struchtúr ceallach (prócarótach) cosúil le baictéar. Tagann an t-ainm "cianbhaictéir" nó "*cyanobacteria*" ó dhath na mbaictéar ( *gorm*), atá mar an gcéanna mar bhunús leis a hainm coitianta **algaí gormghlasa**, cé nach bhfuil siad aicmithe go heolaíoch mar algaí. Is cosúil gur tháinig siad ó dhúchas ó thimpeallacht fionnuisce nó talún. 

Is dócha gurb iad na cianobaictéir an tacsón is líonmhaire dá raibh riamh ar an Domhan agus na chéad orgánach arb eol a tháirg ocsaigin. Trí ocsaigin a tháirgeadh agus a scaoileadh mar fhotháirge fótaisintéise, meastar gur iompaigh na cianabaictéir an t-atmaisféar luath, a bhí ar bheagán ocsaigine ( atmaisféar dhí-ocsaídithe), go  hatmaisféar ocsaídeach, is cúis leis "An Ocsaídiú Mór" agus "meirgeadh an Domhain", rud a d'athraigh go mór comhdhéanamh foirmeacha beatha ar an Domhan.

## Tagairtí


Catagóir:Baictéar fótatrófach
Catagóir:Fótashintéis
Catagóir:Baictéar Gram-dhiúltach
Catagóir:Ceimic chomhshaoil
Catagóir:Micribhitheolaíocht
Catagóir:Baictéareolaíocht
Colún reatha

[300px|thumb|Colún reatha a 2 faoi cheannas [Seán Ó hÓgáin (óglach)|Sheáin Uí Ógáin, an Treas Bhriogáide Thiobraid Árainn, i rith Chogadh na Saoirse in Éirinn.]]
Is aonad beag, neamhspleách, soghluaiste é **colún reatha** (*buíon aistreach* uaireanta), de shaighdiúirí agus trodairí a bhogann go mear chun cogadh a fhearadh ar a namhaid, go háirithe na grúpaí sin a bhí ag feidhmiú i rith Chogadh na Saoirse in Éirinn. Dá bhíthin sin, ní iompraítear mórán trealamh agus airm. Taistealaíonn siad go mear i bhfeithiclí nó in ingearáin. Fadó, bhogadh colúin reatha de shiúl na gcos nó ar mhuin capall. 

D'eagraigh Óglaigh na hÉireann colúin reatha i rith Chogadh na Saoirse in Éirinn le go mbeidís in ann dul i ngleic le díormaí de phóilíní agus saighdiúirí Sasanacha. D'éirigh go geal leis an mbeartas seo mar d'fhan na Sasanaigh i ndúnta sna bailte fad is a bhí na ceantair tuaithe faoi smacht na nÓglach.

## Tagairtí

Catagóir:Treallchogaíocht
Catagóir:Cogadh na Saoirse in Éirinn
Fótaisintéis

thumb|Fótaisintéis
Is éard is **fótaisintéis** (ón nGréigis φώτο-[foto], "solas", agus σύνθεσις-[sýnthesis] "sintéise") ann ná 
an próiseas a athraíonn dé-ocsaíde carbóin go dtí comhdhúile orgánacha, go háirithe siúcraí, ag baint úsáide as fuinneamh ó sholas na gréine. Tarlaíonn fótaisintéis i bplandaí, algaí, agus go leor speiceas de na baictéir, ach ní sna haircéigh. Tugtar fóta-uatrófaigh ar orgánaigh fótaisintéiseacha, toisc gur féidir leo a gcuid bia féin a chruthú. I bplandaí, in algaí, agus i gcianbhaictéir, úsáidtear dé-ocsaíd charbóin agus uisce sa phróiseas seo, agus scaoiltear ocsaigin mar tháirge dramhaíola. Bíonn an fhótaisintéis ríthábhachtach don bheatha ar an domhan.

## Tagairtí
Imran Farooq

Ba pholaiteoir Pacastánach é **Imran Farooq** (Urdúis: عمران فاروق; 
14 Meitheamh, 1960 - 16 Meán Fómhair, 2010). Ba bhall suntasach é den gluaiseacht pholaitiúil, an Ghluaiseacht Aontaithe Náisiúnta (GAN) (Urdúis: متحدہ قومی موومنٹ, Béarla: Muttahida Qaumi Movement) chomh maith le bheith ina iar-pharlaiminteoir.

## Feallmharú
Dúnmharaíodh Farooq in aice a theach i dtuaisceart Londain ar an tráthnóna an 16 Meán Fómhair 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Básanna in 2010
Catagóir:Polaiteoirí as an bPacastáin