open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Liosta cáithníní

Is liosta de cháithníní aitheanta agus hipitéisithe é seo.

## Cáithníní ilchodacha
### Hadróin
Sainmhínítear hadróin mar **cháithníní ilchodacha** a idirghníomhaíonn go láidir. Is iad hadróin ceachtar:
* Feirmíóin ilchodacha, agus sa chás sin tugtar baróin orthu.
* Bósóin ilchodacha, agus sa chás sin tugtar méasóin orthu.

Déanann samhlacha cuairc, molta den chéad uair i 1964 go neamhspleách ag Murray Gell-Mann agus George Zweig (a thug "aces" ("aonta") ar chuarc), cur síos ar na hadrón aitheanta mar fiúschuarc agus/nó frithchuarc, atá ceangailte go docht ag an bhfórsa datha, a ndéantar idirghabháil air ag glúóin. Tá "farraige" de phéirí cuarc-fhrithchuarc fíorúla i ngach hadrón freisin.

#### Báróin
Bíonn trí fiúschuairc nó trí fiúsfrithchuarc an ceann sna gnáthbháróin (feirmíóin ilchodacha).
*Is iad núicléóin na comhábhair fheirmionacha de ghnáthnúicléis adamhach:
**Prótóin, comhdhéanta de dhá chuarc suas agus chuarc amháin síos (uud)
**Neodróin, comhdhéanta de chuarc síos agus chuarc amháin suas (ddu)
*Tá hipearóin, mar na cáithníní Λ, Σ, Ξ, agus Ω, a bhfuil aiteaschuairc ("strange quarks") amháin nó níos mó iontu, gearrshaolach agus níos troime ná núicléóin. Cé nach mbíonn siad i láthair de ghnáth i núicléis adamhach, féadann siad a bheith le feiceáil i hipearnúicléis gearrthéarmach.
*Breathnaíodh roinnt barón briochtaí agus bunanna freisin.
*Cuimsíonn peinteacuaric ceithre fiúschuarc agus fiúsfrithchuarc amháin.
*D'fhéadfadh baróin choimhthíocha eile a bheith ann freisin.

Catagóir:Cáithníní fo-adamhacha
Catagóir:Fadhbanna gan réiteach san fhisic
Yelena Belova

Is carachtar ficseanúil í **Yelena Belova** () atá le feiceáil i leabhair ghrinn Mheiriceá arna bhfoilsiú ag Marvel Comics. Léirítear í mar spiaire agus ba í an dara pearsa ón ré nua-aimseartha a d’úsáid an t-ainm **Black Widow**. Cruthaithe ar dtús ag Devin Grayson agus J.G. Jones le haghaidh Marvel Knights: Wave 2 Sketchbook #1 (Eanáir 1998), rinne Belova a céad láithreas in Inhumans vol. 2 #5 (Eanáir 1999) le Paul Jenkins agus Jae Lee.[1] Cuireadh oiliúint uirthi mar spiaire agus mar fheallmharfóir sa Seomra Dearg. Ar dtús, bhí Yelena ina namhaid ag Natasha Romanova agus cuireadh chun í a mharú, ach tháinig an bheirt ina gcomhghuaillithe ina dhiaidh sin. Bhí sí ina ball freisin de S.H.I.E.L.D., Vanguard, agus HYDRA; d'athraigh an eagraíocht dheireanach í ina leagan de Super-Adaptoid. Mar Super-Adaptoid, bhí sí ar dhuine de chomhaltaí Ard-Chomhairle A.I.M. Tar éis di a bheith saor óna féiniúlacht Super-Adaptoid, d'fhill Belova ar ais go dtí a seanaitheantas Black Widow sular ghlac sí an códainm White Widow.

Léiríonn Florence Pugh an carachtar sa scannán Marvel Cinematic Universe Black Widow, an miniseries Hawkeye (2021 araon), agus an scannán atá le teacht Thunderbolts (2024).

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Sárlaochra
Branar

Teicníc feirmeoireachta is ea **branar** ina bhfágtar talamh arúil gan chur ar feadh séasúr fáis amháin nó níos mó. Is é an sprioc a bhaineann le branar ná ligean don talamh ábhar orgánach a aisghabháil agus a stóráil, cion taise a choinneáil, agus cur isteach ar shaolréanna lotnaidí agus pataiginí a iompraítear san ithir trína gcuid óstach a bhaint go sealadach. Go hiondúil, d’éiligh córais  uainíocht na mbarr go bhfágfaí cuid de pháirceanna an fheirmeora ina bhán nó gan chur gach bliain.

Mar gheall ar an méadú ar dhianfheirmeoireacht, lena n-áirítear úsáid a bhaint as barra cumhdaigh in ionad cleachtais branair, tá caillteanas acra talún branar, chomh maith le himill pháirce, fálta agus talamh gan rath. Laghdaigh sé seo bithéagsúlacht; tá branair mar phríomhghnáthóg d'éanlaith talaimh feirme. 

## Siondróm branair
Is éard atá i gceist le *siondróm branair* ná nuair nach mbíonn a dhóthain iontógáil cothaitheach ag barr mar gheall ar an easpa *Arbuscular mycorhizae* (fungais AM) san ithir tar éis tréimhse branair. Níor cheart go leanfadh barraí ar nós arbhar a bhfuil seans maith ann go mbuaileadh siondróm branair iad, ach ina ionad sin ba cheart go leanfadh siad barr cumhdaigh atá ina óstach ar fhungais AM, mar choirce nó barra gráin bheaga eile. Is féidir le láithreacht aon fhréamhacha plandaí, lena n-áirítear fiailí, siondróm branair a laghdú.  

## Tagairtí

Catagóir:Geografaíocht thuaithe
Alice Te Punga Somerville

Scoláire, file agus iridinteach Maorach is ea **Alice Te Punga Somerville** (baineann sí le *Te Āti Awa*, sa réigiún Taranaki). Cuireadh a cnuasach *Always Italicise: how to write while colonised* (AUP 2022), ar an ngearrliosta do Ghradaim Leabhar Ockham NZ 2023. Áirítear ar a cuid foilseachán acadúil *Once Were Pacific: Māori Connections to Oceania* (Minnesota 2012) agus *250 Ways To Start an Essay about Captain Cook* (BWB 2020).

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Maoracha
Catagóir:Filí Maoracha
Catagóir:Iridintigh
IMRAM

Féile litríochta Gaeilge is ea **IMRAM** (*Iomramh* na sean-Ghaeilge.) Is i mBaile Átha Cliath a bhíonn sí go príomha. Bunaíodh IMRAM sa bhliain 2004. An aidhm atá ag IMRAM ná litríocht na Gaeilge a chur i gceartlár an tsaoil phoiblí in Éirinn trí fhéile bhliantúil nuálach a eagrú. Tacaíonn an fhéile le scríbhneoirí agus le léiriú a gcuid saothar, chomh maith le díospóireachtaí a spreagadh a mheallann cainteoirí Gaeilge agus foghlaimeoirí na Gaeilge in Éirinn agus ar fud an diaspóra. Bíonn tionscadail cheoil acu freisin, tionscadail ina n-aistrítear amhráin de chuid ceoltóirí cáiliúla go Gaeilge, léamha ar aistriúcháin agus ócáidí filíochta, i measc go leor rudaí eile.

Le scór bliain anuas tá IMRAM aitheanta ar cheann de phríomhfhéilte litríochta na Gaeilge. Dírítear ar imeachtaí téamúla ilmheánacha a chruthú a bhíonn lán de shamhlaíocht; léamha, díospóireachtaí agus agallaimh le scríbhneoirí; mórimeachtaí filíochta le tionlacan ceoil; agus imeachtaí do pháistí. Tá spéis ag an bhféile naisc a dhéanamh le pobail Ghaeltachta agus pobail na tuaithe; le pobail atá nuathagtha chuig Éirinn; le pobail imeallaithe ar nós an Lucht siúil; pobail i gceantar uirbeacha a bhfuil faillí déanta iontu; pobail i dtíortha eile a bhfuil teanga neamhfhorleathan iontu; agus pobail liteartha agus chultúrtha san Eoraip, i Meiriceá agus níos faide i gcéin.

Is é Liam Carson stiúrthóir IMRAM.

## Tagairtí

Catagóir:Féilte Éireannacha
Catagóir:Féilte Gaeilge
Catagóir:Féilte Litríochta Gaeilge
Catagóir:Féilte ceoil
Tonnta teasa i Meiriceá Theas, 2023

clé|mion|teochtaí san Airgintín/Uragua 11 Márta 2023, (foinse: Copernicus Sentinel-3)
Le linn mhí an Mhárta- Nollaig  2023, bhuail tonnta teasa agus cioclóin áiteanna ar fud Mheiriceá Theas,  an geimhreadh agus an t-earrach is teo a taifeadadh riamh. Buaileadh an Airgintín agus an tSile go háirithe le linn an gheimhridh.

Ní raibh an t-earrach ach díreach tosaithe sa leathsféar theas, ach i mhí Meán Fómhair, bhuail teas ard an chuid is mó den Bhrasaíl. Bhí  bogthaise mheirbh ann chomh maith.

An téamh domhanda mar aon leis an bhfeiniméan aimsire El Niño, a mbíonn tionchar láidir aige ar an aimsir i Meiriceá Theas, ba chúis leis an tonn teasa seo, de réir na meitéareolaithe. Bhí Ard-Rúnaí na Náisiún Aontaithe ar an daoraí. “Tá séasúr deargthe curtha de ag ár bpláinéad arsa Antonio Guterres, ag caint ar thuairisc nua ón Eagraíocht Dhomhanda Meitéareolaíochta.

Rinneadh dochar mór d’éiceachórais, don gheilleagar agus do shláinte daoine.

## Féach freisin

* Tonnta teasa san Eoraip, 2023

## Tagairtí

Catagóir:Tonnta teasa
Catagóir:Meiriceá Theas
Catagóir:Stair na Brasaíle
Catagóir:Aimsir na bliana 2023
Jim McGovern (Polaiteoir Meiriceánach)

Is ball de Theach Ionadaithe na Stát Aontaithe ó 1997, é **James Patrick McGovern** (rugadh 20 Samhain, 1959). Déanann sé ionadaíocht ar 2ú ceantar comhdhála Massachusetts ó 2013. Ina chomhalta den Pháirtí Daonlathach, tá sé ina chomhalta rangaithe ar Choiste na Rialacha Tí, bhí sé ina chathaoirleach ar an gCoimisiún Comhdhála - Feidhmiúcháin ar an tSín, agus tá sé ina chomhchathaoirleach ar Choimisiún Tom Lantos um Chearta an Duine.  Síneann a dhúiche, atá uimhrithe mar an 3ú dúiche ó 1997 go 2013, ó Worcester go dtí an Pioneer Valley.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Massachusetts
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Leibhéal na mara

mion|Stair agus réamhaisnéis
Sonra geodasach, nó pointe tagartha, is ea **meánleibhéal na mara** nó MLM.

mion|Cuireann titim sneachta srl isteach ar leibhéal na mara
[mion|Cuireann súnámaithe isteach ar leibhéal na mara ó am go ham. Ar [1 Samhain 1755, maraíodh idir 60,000 agus 100,000 duine i gcrith talún mór na Liospóine agus súnámaí a tháinig ina dhiaidh.]]

### Míniú
Is í Seirbhís Mhuirí Copernicus a sholáthraíonn an treocht réigiúnach i meánleibhéal domhanda na mara (is in milliméadair in aghaidh na bliana a thomhaistear é). Tá leibhéal na mara ag ardú de thoradh théamh an aigéin agus chailleadh na mórchríoch oighir. Forbraíonn uisce nuair a dhéantar é a théamh agus is féidir thart ar 30% den ardú ar mheánleibhéal domhanda na mara inniu a chur i leith na forbartha teirmí sin amháin.

Ní ardaíonn leibhéil na mara go cothrom agus mar sin tá bagairt níos mó ann do réigiúin áirithe thar réigiúin eile. Tá leibhéal na mara ag ardú i gcás fhormhór mór aigéin an domhain ach tá éagsúlacht mhórscála ann le réigiúin amhail an tAigéan Ciúin iartharach trópaiceach a bhaineann aimplitiúidí suas le +8mm in aghaidh na bliana amach. Sa limistéar sin, is de thoradh forbartha teirmí go príomha iad na treochtaí réigiúnacha. 

Tá an neamhchinnteacht a bhaineann le treochtaí réigiúnacha i leibhéal na mara thart ar 2‑3mm in aghaidh na bliana agus luachanna chomh híseal le 0.5mm in aghaidh na bliana nó chomh hard le 5.0mm in aghaidh na bliana ag brath ar an réigiún. Ní hionann athruithe eostacha agus athruithe taobh istigh de réigiún teoranta mar thoradh ar ghluaisní an Domhain (mar shampla, athrú leibhéil sa Mhuir Aeigéach).

### Sonraí
Tá sonraí leibhéal na farraige ó íomhánna satailíte ar fáil ó Copernicus i bhfoirm sonraí greille laethúla ar leibhéal na farraige. Soláthraítear leis na sonraí sin, lena gclúdaítear an tréimhse ó 1993 go dtí an lá atá inniu ann, meastacháin dhomhanda ghreille laethúla ar aimhrialtacht leibhéal na farraige bunaithe ar thomhais airdemhéadrachta satailíte, agus aimhrialtacht leibhéal na farraige á shainmhíniú mar airde an uisce thar mheán-dhromchla na farraige in am agus réigiún ar leith.

## Féach freisin

* Athrú ar leibhéal na mara
* Athrú aeráide
* Painéal Idir-Rialtasach ar an Athrú Aeráide
* Sruth na Murascaille

## Tagairtí

Catagóir:Mara
Catagóir:Athrú aeráide
Laurence McKeown

Is údar, drámadóir, scríbhneoir scripte agus iarchime é **Laurence McKeown**.

## Cuid dá dhrámaí
*The Laughter of Our Children (2001, comhscríobhadh le Brian Campbell é) 
*A Cold House (2003, comhscríobhadh le Brian Campbell é)
*Two Roads West (2009)
*The Official Version (2006)
*The West Awakes (2010)
*Those You Pass On The Street (2014)  
*Green and Blue (2016)
*Something In The Air (2019)
*Before You Go (2021)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Ideonella sakaiensis

Is baictéar é ***Ideonella sakaiensis*** ón ghéineas *Ideonella* agus ón fhine Comamonadaceae atá in ann an plaisteach  teireataláit pholaitéine (PET) a bhriseadh síos agus a ithe agus é á úsáid mar fhoinse carbóin agus fuinnimh araon. Aonraíodh an baictéar ar dtús ó shampla dríodair a tógadh lasmuigh d’áis athchúrsála buidéal plaisteach i gCathair Sakai, an tSeapáin. 

## Fionnachtain
D'aithin foireann taighdeoirí, faoi stiúir Kohei Oda ó Institiúid Teicneolaíochta Kyoto agus Kenji Miyamoto d'Ollscoil Keio,  *Ideonella sakaiensis* den chéad uair i 2016  tar éis sampla de dhríodar a bhí PET-truaillithe a bhailiú ag saoráid athchúrsála buidéal plaisteach i Sakai, an tSeapáin.   Aonraíodh an baictéar ar dtús ó mhiocrorgánaigh éagsúla sa sampla dríodar, a chuimsigh prótasóin agus cealla cosúil le giosta. Taispeánadh go ndearna an pobal miocróbach ar fad 75% den PET díghrádaithe  a thiontú ina dhé-ocsaíd charbóin a mhianrú ina dhé-ocsaíd charbóin nuair a bhí sé díghrádaithe agus asamhlaithe ar dtús ag *Ideonella sakaiensis* . 

## Tréithriú

### Tréithe fisiceacha
Tá Ideonella sakaiensis gram-dhiúltach, aeróbach, agus slatchruthach. Is cealla gluaisteacha iad agus tá lascghéagán amháin acu. Tá cealla gluaisteacha agus tá bratach amháin acu. Tá coilíneachtaí I. sakaiensis gan dath, mín agus ciorclach. Athraíonn a mhéid ó 0.6 go 0.8 μm ar leithead agus 1.2-1.5 μm ar fad.

### Tréithe ceimiceacha

Tá tástálacha dearfacha ag *I. sakaiensis* freisin le haghaidh ocsaíodáise agus cataláise . Fásann an baictéar ag raon pH de 5.5 go 9.0 (is oiriúnaí ag 7 go 7.5) agus teocht de 15-42 C (is oiriúnaí ag 30-37 C).
## Naisc sheachtracha
*‘We are just getting started’: the plastic-eating bacteria that could change the world
## Tagairtí
Catagóir:Comamonadaceae
Catagóir:Baictéir le cur síos orthu in 2016
Catagóir:Orgánaigh ag briseadh síos plaisteach
Corcra Henoch–Schönlein

Is athlasadh é **Corcra Henoch–Schönlein** (**CHS**), ar a dtugtar **soithíochaíteas IgA** freisin, ar fhuileadáin bheaga fola an chraiceann, na nduán, na hailt agus an chonair ghastraistéigeach.  I measc na siomptóm a d’fhéadfadh a bheith ann  tá a**n galar** corcra (bruisíní corcra) nó peitigeí (poncanna beaga dearga) sa chraiceann, agus pian ailt agus pian bhoilg.Cuireann an gríos isteach ar na cosa go príomha. D'fhéadfadh cúrsaí dul in aimhréidh ar othair áirithe cliseadh duánach agus aisfhilleadh stéige san áireamh.

Is minic a thagann ionfhabhtú roimh CHS, mar '''ionfhabhtú scornaí''' nó gaistreintríteas. Is éard atá i gceist leis an mbunmheicníocht ná coimpléisc imdhíonachta a thiomsú ina bhfuil an glóbailin imdhíonachta antasubstainte A (IgA) i soithigh fola beaga, a bhfuil athlasadh mar thoradh air. Tá an diagnóis bunaithe ar na hairíonna gan fianaise ar ísealphláitíní.

De ghnáth bíonn cúram tacaíochta i gceist le cóireáil, ach amháin má bhíonn na duáin i gceist. Féadfar paraicéiteamól (aicéataimínifein) agus uaireanta drugaí frith-athlastacha neamhstéaróideacha a úsáid le haghaidh an phian. Má tá na duáin i gceist is féidir cortacaistéaróidigh, plasmamhalartú, imdhíon-bhrúnna drugaí imdhíon-sochtacha  agus coscairí ACE a áireamh sa chóireáil.  Tagann feabhas ar fhormhór na ndaoine laistigh de 4 seachtaine cé go bhfuil baol ann go dtarlóidh siad arís. I ndaoine fásta, bíonn deacrachtaí níos minice.Éiríonn an chuid is mó daoine níos fearr laistigh de 4 seachtaine cé go bhfuil baol atarlaithe ann I ndaoine fásta, bíonn aimhréidheanna níos minice. 

Tá an riocht neamhchoitianta.  Is iad leanaí is mó a bhíonn thíos leis agus sa daonra seo tarlaíonn sé i thart ar 15 in aghaidh gach 100,000 in aghaidh na bliana. Tá sé ainmnithe i ndiaidh na lianna Gearmánacha Johann Schonlein agus Eduard Henoch cé gur chuir William Heberden síos níos luaithe air go luath sna 1800í.

## Tagairtí

Catagóir:Réamaiteolaíocht
Catagóir:Neifreolaíocht
Catagóir:Tinnis mar gheall ar chúis anaithnid
Catagóir:Galair uath-imdhíonachta
Catagóir:Péidiatraic
Cognaíocht

mion
Próiseáil eolais is ea **cognaíocht** (*Béarla*: cognition); stiúrann próisis chognaíocha ár bhfreagairtí iompraíochta agus mothúchánacha. 

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Síceolaíocht
Catagóir:Eolas
Catagóir:Cognaíocht
Juan de Oñate

Ba chonquistador Spáinneach é **Juan de Oñate y Salazar** (1550 -1626) ón Nua-Spáinn, taiscéalaí, agus gobharnóir coilíneach chúige Santa Fe de Nuevo México i leasríocht na Nua-Spáinne. Bhí sé i gceannas ar thurais luatha Spáinneacha go dtí na Machairí Móra agus go dtí Gleann Abhann Cholorado  Íochtar, agus bhuail sé go leor treibheacha dúchasacha ina dtír dhúchais ansin. Bhunaigh Oñate lonnaíochtaí sa chúige, anois in iardheisceart na Stát Aontaithe anois..

Tá clú ar Oñate as Sléacht Acoma 1599. Tar éis aighnis ba chúis le luíochán agus bás triúr Spáinneach déag ag lámha an Ácoma, lena n-áirítear nia Oñate, Juan de Zaldívar, d'ordaigh Oñate díoltas brúidiúil i gcoinne Acoma Pueblo . Scriosadh an Pueblo.  Maraíodh timpeall 800–1000 Ácoma. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1552
Catagóir:Básanna i 1626
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Conquistadores
Catagóir:Fir
Catagóir:Taiscéalaithe Spáinneacha
Éirí Amach Bhar Kokhba

Bhí **Éirí Amach Bhar Kokhba** ( Eabhrais : מֶרֶד בַּר כּוֹכְבָא *Mereḏ Bar Kōḵəḇā* ) ina éirí amach armtha ar mhórscála a thionscain Giúdaigh Iúdáia, faoi cheannas Síomón bar Kokhba, i gcoinne Impireacht na Róimhe sa bhliain 132 CR. Ag dul ar aghaidh go dtí 136, ba é an tríú géarú agus an ceann deireanach de na cogaí Giúdacha-Rómhánacha .  

Cosúil leis an gCéad Chogadh Giúdach-Rómhánach agus an Dara Cogadh Giúdach-Rómhánach, bhí briseadh iomlán na nGiúdach mar thoradh ar éirí amach Bhar Kokhba. Mharaigh trúpaí Rómhánacha Bar Kokhba ag Betar i 135 agus maraíodh nó sclábhaíodh na reibiliúnaigh Ghiúdacha a d'fhan beo i ndiaidh a bháis laistigh den chéad bhliain eile.

## Tagairtí

Catagóir:Ailt le téacs san Eabhrais
Catagóir:Éirí Amach na nGiúdach
Catagóir:Cinedhíothú san Áise
Catagóir:Cogaí bunaithe ar chreideamh
Catagóir:132
Catagóir:Stair Iosrael
Catagóir:Stair na nGiúdach
Catagóir:Réabhlóidí
Mohammed El-Kurd

Is file, scríbhneoir, eagraí agus iriseoir Palaistíneach é **Mohammed El-Kurd** a bhfuil duaiseanna buaite aige agus aitheantas faighte aige i réimsí éagsúla. Sa bhliain 2021, ainmníodh é féin agus a dheirfiúr Muna el-Kurd ar liosta TIME den 100 duine is mó tionchar ar domhan.

## Saothair dá chuid

* "Dear President Obama ... I hope you won't remain silent" (*[[The Guardian]]*, 2013);
* "Palestinian women: An untold history of leadership and resistance" (*[[Al Jazeera]]*, 2018);
* "My Grandmother, Icon of Palestinian Resilience" (*[[The Nation]]*, 2020);
* "Tomorrow My Family and Neighbors May Be Forced from Our Homes by Israeli Settlers" (*The Nation*, 2020);
* "Why are Palestinians being forced to prove their humanity?" (*[[+972 Magazine]]*, 2020);
* "If they steal Sheikh Jarrah" (*[[Mada Masr]]*, 2021);
* "The Israeli Military Shot My Cousin—and the US Bears Part of the Blame" (*The Nation*, 2021);
**Rifqa*, poetry collection (Haymarket Books, 2021).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1998
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Scríbhneoirí Palaistíneacha
Masinloc

Is bardas é **Masinloc** nó **Bardas Mhasinloc** (; ), ) i gCúige Zambales, na hOileáin Fhilipíneacha, ar oileán Luzón. De réir dhaonáireamh an 1 Bealtaine 2020, tá 54,529 duine ina gcónaí ann  agus 13,377 teaghlach. Is cuid den Dara Toghcheantar de chúige Zambales é atá suite san Réigiún Riaracháin Luzon Láir.

## Tíreolaíocht
Tá Masinloc suite i dtuaisceart an chúige. Is cuid den bhardas El Bajo de Masinloc é, á éileamh ag Poblacht na Síne agus faoi fhorghabháil ag Daon-Phoblacht na Síne .

Tá an bardas Santa Cruz ar an teorainn ó thuaidh; ar an taobh theas le bardas Palauig; ar an taobh thoir ag cúige Tarlac, bardas Mayantoc; agus ar an taobh thiar ag Muir na Síne Theas .

### Baranggay
Tá bardas Masinloc roinnte, chun críocha riaracháin, ina 13 *baranggay* nó *barrio*, mar a leanas::  

## Tagairtí

Catagóir:Bardais Zambales
Catagóir:Tíreolaíocht na nOileáin Filipíneacha
Neamhord pearsantachta imeallach

Is meabhairghalar é **neamhord pearsantachta imeallach** (**NPI**), ar a dtugtar **neamhord pearsantachta ó thaobh na mothúchán de.** (**NPMD**).   agus tá patrún fadtéarmach de chaidrimh luaineacha, braistint de féin as a riocht, agus frithghníomhartha mothúchánacha láidre mar chomhartha sóirt ag an ngalar seo.    Is minic a bhíonn daoine aonair i mbun féindochair agus iompar contúirteach eile.  D'fhéadfadh siad siúd atá buailte streachailt freisin le mothúchán go bhfuil folús ina shaol, eagla orthu go dtréigfidh iad, agus gearrtha amach ón saol. D'fhéadfadh siomptóim a bheith spreagtha ag imeachtaí a mheastar a bheith normálta do dhaoine eile.  Tosaíonn an t-iompar go hiondúil **ar thairseach na haosachta** agus tarlaíonn sé thar raon cásanna.  Is minic a bhaineann mí-úsáid substaintí, dúlagar, agus neamhoird itheacháin le BPD. Faigheann thart ar 10% de na daoine atá buailte bás de bharr féinmharaithe.Is minic a bhaineann mí-úsáid substaintí, dúlagar, agus neamhoird itheacháin le NPI.  Faigheann thart ar 10% de na daoine atá buailte leis bás de thoradh féinmharaithe.  
## Tagairtí
Catagóir:Síciatraithe
Catagóir:Síceolaíocht chliniciúil
Catagóir:Neamhoird mheabhracha
Tigst Assefa

clé|mion
Is reathaí fadraoin ón Aetóip í** Tigst Assefa** (a rugadh 3 Nollaig 1996). Bhris an reathaí Aetóip Tigst Assefa curiarracht dhomhanda do mharatón na mban is gasta, ag Maratón Bheirlín ar 24 Meán Fómhair 2023. Chríochnaigh sí an rása dhá nóiméad ní ba thapa ná an churiarracht a bhí ann roimhe seo, a shocraigh Brigid Kosgei ón gCéinia sa bhliain fiche is a naoi déag. Is é dhá uair an chloig, aon nóiméad déag agus caoga trí soicind an churiarracht nua (2:11:53). 

Rith Assefa maratón den chéad uair sa bhliain 2022, agus bhí ionadh uirthi gur sháraigh sí an churiarracht chomh luath.

## Féach freisin

* Paula Radcliffe

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1996
Catagóir:Mná spóirt
Catagóir:Reathaithe maratóin
Catagóir:Daoine ón Aetóip
Cuallacht Scríbhneoirí Mheiriceá

Is ceardchumann Meiriceánach é **Cuallacht Scríbhneoirí Mheiriceá** (CSM, nó i mBéarla, Writers Guild of America nó WGA), atá lonnaithe i Los Angeles. Déanann an CSM ionadaíocht do scríbhneoirí teilifíse Hollywood, 11,500 scríbhneoir scriptena na Stát Aontaithe san áireamh (sa bhliain 2023).
[clé|mion|[Stailc Writers Guild of America, 2023]]

## Féach freisin

* Stailc Writers Guild of America, 2023

## Tagairtí

Catagóir:Ceardchumainn
Catagóir:Scannánaíocht sna Stáit Aontaithe
Gonzalo Sánchez de Lozada

Fear gnó agus polaiteoir de chuid na Bolaive é **Gonzalo Daniel Sánchez de Lozada Sánchez Bustamante** (rugadh 1 Iúil 1930), ar a dtugtar **Goni** go minic,  a d’fheidhmigh mar an 61ú uachtarán na Bolaive ó 1993 go 1997 agus ó 2002 go 2003. Ina bhall den Ghluaiseacht Réabhlóideach Náisiúnaíoch (GRN), bhí sé ina aire pleanála agus comhordaithe roimhe seo faoi Víctor Paz Estenssoro agus tháinig sé i gcomharbacht air mar cheannaire náisiúnta an GRN i 1990.

Mar aire pleanála, d'fhostaigh Sánchez de Lozada "teiripe thurrainge" i 1985 chun hipearbhoilsciú a ghearradh ó thart ar 25,000% go dtí digit amháin laistigh de thréimhse níos lú ná sé seachtaine. Toghadh Sánchez de Lozada ina uachtarán ar an mBolaiv faoi dhó, an dá uair ar an ticéad GRN. Le linn a chéad téarma (1993-1997), chuir sé tús le sraith leasuithe suntasacha sóisialta, eacnamaíocha agus bunreachtúla. Toghadh é don dara téarma i 2002, bhí sé ag streachailt le hagóidí agus le himeachtaí i mí Dheireadh Fómhair 2003 a bhaineann le 'Cogadh an Gháis'. De réir tuairiscí oifigiúla, fuair 59 agóideoir, deichniúr saighdiúir agus seisear póilíní déag bás sna caismirtí. Mar thoradh ar na gcaismirtí foréigneacha, d’éirigh Sánchez de Lozada as agus chuaigh sé ar deoraíocht sna Stáit Aontaithe. I mí an Mhárta 2006, d'éirigh sé as ceannaireacht an GRN. 

## Naisc sheachtracha
*Caithfidh iaruachtarán na Bolaive damáistí a íoc le híospartaigh mhíleata i gcás suntasach SAM.(I mBéarla)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Polaiteoirí Bolavacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Smaug

An dragan cáiliúil ó na cruinne J. R. R. Tolkien.

## Tagairtí

Catagóir:Arrachtaí
Catagóir:Béaloideas
David Olusoga

Staraí, scríbhneoir, craoltóir, láithreoir agus déantóir scannán Briotanach is ea **David** **Adetayo Olusoga** OBE,  (rugadh Eanáir 1970)  ). Tá sé ina Ollamh le Stair Phoiblí in Ollscoil Mhanchain. Tá cláir faisnéise stairiúla curtha i láthair aige ar an BBC agus chuidigh sé le *The One Show* agus *[[The Guardian]]*.

Chuir sé cláir faisnéise stairiúla i láthair ar an BBC agus chuir sé le *The One Show* agus *[[The Guardian]]* .

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh David Olusoga i Lagos, an Nigéir, d'athair ón Nigéir agus do mháthair Bhriotanach.  Ag cúig bliana d'aois, chuaigh Olusoga ar imirce go dtí an RA lena mháthair agus tgadh é i Gateshead, Tyne agus Wear . Bhí sé ar dhuine den bheagán daoine nach den chine geal iad a bhí ina gcónaí ar eastát comhairle . Faoin am a raibh sé 14 bliana d’aois, bhí ionsaí déanta ag an bhFronta Náisiúnta ar a theach níos mó ná uair amháin, rud a d’éiligh cosaint na bpóilíní dó féin agus dá theaghlach. Cuireadh iachall orthu imeacht sa deireadh de dheasca an chiníochais.  D'fhreastail sé  Ollscoil Learpholl ina dhiaidh sin chun staidéar a dhéanamh ar stair na sclábhaíochta, agus sa bhliain 1994, bhain sé céim BA (Onóracha) Staire amach,  agus cúrsa iarchéime san iriseoireacht chraolta ag *Leeds Trinity University* ina dhiaidh sin. 

## Gairm bheatha agus aitheantas
Chuir Olusoga tús lena ghairm teilifíse mar thaighdeoir ar an tsraith BBC Western Front sa bhliain 1999.  Bhí sé ina léiritheoir ar chláir staire tar éis na hollscoile, ag obair ó 2005 ar chláir ar nós *Namaib: Genocide and the Second Reich*, *The Lost Pictures of Eugene Smith* agus *Abraham Lincoln: Saint or Sinner?* .

Ina dhiaidh sin rinneadh láithreoir teilifíse de, ag tosú in 2014 le *The World's War: Forgotten Soldiers of Empire*, faoi na trúpaí Indiacha, Afracacha agus Áiseacha a throid sa Chéad Chogadh Domhanda, agus ina dhiaidh sin bhí cláir faisnéise agus láithrithe eile ar *The One Show* ar an teilifís ar BBC One. Sa bhliain 2015, fógraíodh go ndéanfadh sé comhláithreoireacht ar *Civilisations*, seicheamh ar shraith faisnéise teilifíse 1969 de chuid Kenneth Clark *Civilisation*, in éineacht leis na staraithe Mary Beard agus Simon Schama.  I measc na sraitheanna teilifíse is déanaí uaidh tá *Black and British: A Forgotten History*, *The World's War*, *A House Through Time* agus *Britain's Forgotten Slave Owners* a bhuaigh duaiseanna BAFTA.  
## Naisc sheachtracha
*‘Tá cónaí orainn i dtír chasta ': David Olusoga ar aontas iomaíochta na Ríochta Aontaithe, ansin agus anois.' (I mBéarla)

## Tagairtí

* Akbar, Arifa. "David Olusoga: 'Tá taobh dorcha le stair na Breataine, agus chonaiceamar splanc de an samhradh seo'" ( agallamh), *[[The Guardian]]*, 4 Samhain 2016. Ar ais 4 Bealtaine 2021.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Scríbhneoirí Briotanacha
Catagóir:Staraithe
An Chúirt Chuarda

Cúirt idirmheánach dlínse áitiúil agus teoranta í **Cúirt Chuarda na hÉireann** () a éisteann le hábhair shibhialta agus choiriúla..

## Féach freisin

* An Cúirt Dúiche

## Tagairtí

Catagóir:Cúirteanna na hÉireann
Catagóir:Dlí agus Ceart in Éirinn
Araid bhruscair

mion
Árthach mór chun bruscair, nó fuíoll gan mhaith, is ea **araid bhruscair** (*Bosca bruscair* de ghnáth).
mion|araidí bruscair

### In Éirinn
Sa bhliain 2023, d'iarr an Ghníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (GCC) go mbeadh araid bhruscair orgánach ar fáil láithreach ag chuile theach, árasán agus ionad tráchtála in Éirinn nach bhfuil a leithéid aige go fóill. Bhí daoine ag baint úsáid as an gnáth-araid bhruscair chun fáil réidh le hearraí orgánacha nó athchúrsáilte. Ag an am, bhí suas le 66% den bhruscar ar chóir dó a bheith in araid d'earraí orgánacha nó earraí a bhféadfaí malairt saoil a thabhairt dóibh.

Bia, ábhar plaisteach agus clúidíní na príomh-ábhair a chuir daoine sna gnáth araidí tí.

## Féach freisin

* Dramhaíl
* Bosca athchúrsála

## Tagairtí

Catagóir:Athchúrsáil
Catagóir:Dramhaíl
The Voice (séasúr 24 na SA)

Is comórtas amhránaíochta teilifíse cruthaithe ag John de Mol é ***[[The Voice (SA)|The Voice]]***. Thosaigh an cúigiú sraith déag ar an 25 Méan Fómhair, 2023 agus chríochnaigh sé ar an 19 Nollaig, 2023.

Ba iad John Legend, Gwen Stefani, Niall Horan agus Reba McEntire na breithiúna don sraith seo. Bhuaigh Huntley ar tsraith agus tháinig Ruby Leigh sa dara háit.

## Foirne

## Tagairtí

Catagóir:2023 séasúir teilifíse
Catagóir:The Voice (SAM)
Lá Aontais na Gearmáine

Is lá saoire poiblí é **Tag der Deutschen Einheit,** nó **Lá Aontais na Gearmáine**, ar a ndéantar ceiliúradh ar imeachtaí a chuir deireadh le críochdheighilt a mhair breis agus daichead bliain (1949-1990).  Athaontaíodh an Ghearmáin ar 3 Deireadh Fómhair 1990. Is ar an 3 Deireadh Fómhair gach bliain a thiteann an lá saoire seo anois. 

clé|mion|eisithe 1990

clé|mion|2010
### Cúlra
Nuair a mhol ceannairí cumannacha na Gearmáine Thoir cur faoi chois fuilteach lucht agóide i gCearnóg Tiananmen sa tSín i 1989, bhí imní ar mhórán go mbeadh fuil á doirteadh i mBeirlín sula ngéillfí. Faoi mar a tharla, níor maraíodh oiread agus duine agus an daonlathas á bhunú agus an tír á haontú.  clé|mion|An Reichstag ar 3 DF 1990
Bhreathnaigh daoine ar an dá thaobh den teorainn a roinn an Ghearmáin ina dhá cuid go dtí 1990 orthu féin mar Ghearmánaigh. Mar sin buaileadh bille mór millteach cánach ar na cáiníocóirí san Iarthar *(*an *<nowiki/>'Solidaritätszuschlag',* formhuirear 5.5% ar  ioncaim); bhí siad ag íoc as an athaontú suas go dtí 2020.
### Éire
Sa bhliain 1996, ag comhchruinniú de thithe an Oireachtais, ghabh Seansailéir Helmut Kohl na Gearmáine buíochas le hÉirinn as ucht athaontú a thíre a bhrostú. Thagair sé don tacaíocht láidir ón AE a mhol an Taoiseach Charles Haughey le linn tréimhse uachtaránachta na hÉireann ar an Aontas sa chéad leath de 1990. Níor theastaigh athaontú gan mhoill sa Ghearmáin ón bhFrainc ná ón Ríocht Aontaithe (bhainfí an bonn den tseasmhacht idirnáisiúnta, a dúirt príomh-aire na Breataine Margaret Thatcher ag an am) ach níor aontaigh móramh na mballstát leo. 

## Féach freisin

* Balla Bheirlín
* Daonphoblacht na Gearmáine /  An Ghearmáin Thoir

## Tagairtí

Catagóir:An Ghearmáin
Catagóir:Deireadh Fómhair
Catagóir:Féilte
Daniel Greenberg

Is dlíodóir Sasanach é **Daniel Isaac Greenberg** CB a ceapadh mar Choimisinéir Parlaiminte um Chaighdeáin (*Parliamentary Commissioner for Standards*) i dTeach na dTeachtaí sa Ríocht Aontaithe an 1 Eanáir 2023. Is aturnae é a dhéanann sainfheidhmiú ar an reachtaíocht agus ar an bpróiseas reachtach. Thug sé téarma i Roinn an Ard-Seansailéara (1988-1991), mar Abhcóide Parlaiminte (1991-2010), mar shainchomhairleoir ag Berwin Leighton Paisner LLP (2010-2016) agus mar Abhcóide um Reachtaíocht Intíre i dTeach na dTeachtaí (2016-2022). Ceapadh ina Chompánach d’Ord an Fholcadáin (*Order of the Bath*) (CB) é i Liosta Gradam an Rí don bhliain 2021 as an bhfónamh a rinne sé don Pharlaimint. Ina theannta sin, tá sé ina Eagarthóir Ginearálta ar Chiclipéid Reachtanna agus Topaicí Anótáilte (Annotated Statutes and Topics Encyclopaedia) Westlaw UK. Tá seirbhísí dréachtúcháin agus oiliúna i dtaobh reachtaíocht curtha ar fáil aige sa Ríocht Aontaithe agus ar fud an domhain ón mbliain 2010. Tá ina eagarthóir ar *Craies on Legislation*, ar *Stroud’s Judicial Dictionary* agus ar *Jowitt’s Dictionary of English Law*. D’fhoilsigh Thomson Reuters leabhar leis *Laying Down the Law* sa bhliain 2011. Ceapadh é chuig róil acadúla éagsúla agus tá ábhair spéise acadúla shonracha aige.

## Tagairtí
AST SpaceMobile

Is dearthóir agus monaróir satailíte bunaithe i Midland, Texas, Stáit Aontaithe Mheiriceá é **AST SpaceMobil.** Tá an chuideachta ag tógáil an réaltbhuíon satailíte *SpaceMobile*, líonra leathanbhanda ceallach spás-bhunaithe a chuirfidh ar chumas fóin chliste neamhathraithe atá ann cheana nascadh le satailítí i limistéir ina bhfuil bearnaí ann cheana féin.  Is í a satailíte fréamhshamhail BlueWalker 3 an t-eagar cumarsáide tráchtála is mó i bhfithis íseal na Cruinne tar éis é a sheoladh in 2022..  

## Tagairtí

Catagóir:Teicneolaíocht spáis
Paula Bradley

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann í **Paula Bradley** (). Rugadh ar 23 Meitheamh 1969 i gCarn Monaidh í. Ba Chomhalta den Tionól Reachtach í do Bhéal Feirste Thuaidh, ó 2011 go 2022. Ba an leascheannaire de Páirtí Aontachtach Daonlathach ó 2021 go 2023.

## Saol pearsanta
Tá beirt pháistí aici. Bhí sí pósta le Robert Bradley ach fuair siad colscaradh i 1996.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Lindsay Hoyle

Is polaiteoir Sasanach é an Ridire **Lindsay Hoyle**. Bhí sé ar an gcomhairleoir ab óige riamh a rinne seirbhís do Chorley nuair a toghadh é i 1980 in aois a 22 bhliain dó. Ceapadh ina Leas-Cheannaire ar Chomhairle Chorley dá éis sin é, agus bhí sé ina Mhéara ar Chorley ansin ó 1997 go dtí 1998. Chuir an pholaitíocht áitiúil faobhar chun gnímh air agus is í a thug air seasamh san olltoghchán inar bhuaigh sé suíochán Chorley in 1997 – an chéad Fheisire Parlaiminte de chuid Pháirtí an Lucht Oibre a toghadh chun ionadaíocht a dhéanamh don toghcheantar le 18 mbliana.

Sa Pharlaimint dó, tá tamaill tugtha ag Lindsay ar an Roghchoiste um Thrádáil agus Tionsclaíocht () agus ar an gCoiste um Ghrinnscrúdú Eorpach () – agus in 2010, thogh comh-Fheisirí Parlaiminte dá chuid chun post an Leas-Spéicéara agus Cathaoirleach an Choiste um Bealaí agus Modhanna () é.

Toghadh Lindsay ina Spéicéir (Ceann Comhairle) an 4 Samhain 2019. Ina Choirnéal Oinigh de Reisimint Liachta 3 dó, tugann Lindsay tacaíocht dhíocasach d'Fhórsaí Armtha na Breataine Móire agus labhraíonn go láidir ar a son. Ardtosaíocht eile atá aige le linn dó a bheith ina Spéicéir ná neartú agus athnuachan a dhéanamh ar na ceangail atá ag RA le grúpa náisiún an Chomhlathais agus leis na Críocha Briotanacha Thar Lear.

## Tagairtí

Catagóir:Spéicéirí
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Comhairleoirí Sasanacha
Catagóir:Méaraí Sasanacha
Catagóir:Feisirí Parlaiminte Sasanacha
Hup scraitheachaí

Is mana gaisce nó cuaille comhraic é **Hup scraitheachaí**, ar nós *[[scaoil amach an pocaide]]* agus *[[scaoil amach an bobailín!]]*. Deirtear é le teann spraoi nó craice. Is féidir gurb é atá i gceist leis na *scraitheachaí* sa nath seo ná fóid a bhaintear d'uachtar na talún (agus a chaitear san aer, agus móin á bhaint, seans). 

## Féach freisin

* Up Cuas
* Seanchoirce

Catagóir:Nathanna cainte
Catagóir:Baint na móna
Catagóir:Portaigh
Giúistís

Is éard is **giúistís** ann ná feidhmeannach síochána nó breitheamh dúiche. 

## In Éirinn

Bhí a leithéid in Éirinn roimh neamhspleáchas di ach is breithiúna dúiche atá i gceist sa ról sin sa lá atá inniu ann.

## Tagairtí

Catagóir:Saineolaithe dlí
Tokála Luta

Taibheoir, aisteoir, agus abhcóide cearta Indiach Suach, a rugadh ar an tearmann Indiach ag Pine Ridge i gCríoch Dakota ab ea **Tokála Luta** (Gaeilge: *An Taoiseach, Sionnach Rua* ). Nia le ceannaire cogaidh clúiteach na Suach, Thasuka Witco, ab ea é. Measadh go raibh Tokála Luta mar údarás ar an sléacht stairiúil sin Cath an Little Bighorn. Ba mhinic a chuimhnigh sé ar an lá sa bhliain 1876 nuair a d'fhág 4000 dá mhuintir Críoch Dakota do ghleann an Little Bighorn i Montana ar thóraíocht buabhaill. Deir sé gur fágadh ina dhiaidh é leis na páistí, mná agus na seanfhir, 10 míle ón áit ar sléachtadh díorma an Ghinearáil George Custer.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1976
Catagóir:Daoine a rugadh i 1870
Catagóir:Fir
People of Praise

Is líonra de phobail tuata Chríostaí tuata é ***People of Praise***.   Mar pharaeaglais aspalda, tá ballraíocht oscailte d’aon Chríostaí baiste a dhaingníonn An Chré Nícé agus a aontaíonn le cúnant an phobail. Caitlicigh iad tromlach na mball, ach is féidir le Protastúnaigh a bheith páirteach ann freisin, rud a léiríonn nádúr éacúiméineach People of Praise. Tá 22 brainse aige sna Stáit Aontaithe, i gCeanada, agus sa Mhuir Chairib, le timpeall 1,700 ball.  Bhunaigh sé *Trinity Schools*, atá ag teacht le  fealsúnacht an oideachais Críostaí chlasaicigh .

Bhunaigh Kevin Ranaghan agus Paul DeCelles *People of Praise* i 1971. Bhí baint ag an mbeirt fhear leis an ghluaiseacht charasmatach *Catholic Charismatic Renewal*, ina gcleachtann Caitlicigh eispéiris reiligiúnacha Chincíseacha ar nós baisteadh an Spioraid Naoimh, labhairt i dteangacha agus tairngreacht . Go luath ina stair, bhí tionchar aige ar fhorbairt institiúideach na gluaiseachta Caitlicí Charismataí sna Stáit Aontaithe agus bhí ról tábhachtach aige i gcomhdhálacha carismeacha náisiúnta.

## Naisc sheachtracha
*Ceann scoile nasctha le grúpa creidimh Amy Coney Barrett ag éirí as a phost go tobann (i mBéarla)

## Tagairtí


Catagóir:Sainchreidimh charasmatach
Catagóir:Trinity Schools
Catagóir:Eagraíochtaí reiligiúnacha a bunaíodh i 1971
Catagóir:1971 bunaíochtaí in Indiana
Catagóir:South Bend, Indiana
UEFA Euro 2028

Is é **Craobhchomórtas UEFA sacair na hEorpa 2028**, ar a dtugtar **Euro 2028** freisin, an 16ú eagrán de Chraobhchomórtas Sacair na hEorpa, comórtas a eagraíonn UEFA.
[clé|mion|220x220px|[Rishi Sunak (Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe) i lár, Gareth Southgate ar dheis, St George's Park Sasana, 2023]]

## Pleanáil
Is in Éirinn agus sa Bhreatain a chomhreáchtálfar craobhchomórtas sacair Euro 2028.  Is i mBÁC agus i gCaerdydd, Dún Éideann, Birmingham, Learpholl, Londain, Manchain agus Newcastle a imreofar na cluichí.

Bhí dhá pháirc imeartha in Éirinn  luaite ar dtús i gcomhiarratas na hÉireann agus na Breataine, mar atá, Staid Aviva i mBaile Átha Cliath agus Páirc Mhic Easmainn / Páirc Mhic Ásmaint i mBéal Feirste.  Cuireadh Páirc Mhic Ásmaint i mBéal Feirste de liosta oifigiúil na staideanna don chomórtas i mí Mheán Fómhair 2023, mar gheall ar mhoilleanna athfhorbartha. Fágann sé sin gur Staid Aviva i mBaile Átha Cliath an t-aon ionad Éireannach don chomórtas.

Féadfaidh cúlbhealach a bheith ag Poblacht na hÉireann agus Tuaisceart Éireann dul isteach sa chomórtas.  bronnfar go huathoibríoch dhá áit ar na cúig fhoireann (Sasana, Albain, an Bhreatain Bheag, Tuaisceart Éireann agus Poblacht na hÉireann) ó na críocha ina mbeidh an comórtas ar siúl mura n-éiríonn leo cáiliú tríd an ngnáthchóras. (Is é Euro 2016 an uair dheireanach a bhí Poblacht na hÉireann i gcomórtas mór, nuair a shroich siad babhta 16 faoi stiúir Martin O’Neill).

## Eagraíocht
Beidh 24 foireann páirteach in Euro 2028, le 12 ghrúpa cháilithe comhdhéanta de cheithre nó cúig fhoireann. Rachaidh na 12 bhuaiteoir grúpa agus na hocht dtánaiste is fearr isteach go huathoibríoch.

Sna babhtaí réitigh beidh ocht nó b’fhéidir 12 fhoireann, ag brath ar líon na bhfoirne óstacha nach nach mbeidh cáilithe ar an ngnáthbhealach. Tarraingeofar iad as measc  bhuaiteoirí grúpa Shraith Náisiún UEFA 2026–27 agus na tánaistí fágtha san fheachtas cáilithe.

## Eile
Thug Rialtas na hÉireann le fios sa bhliain 2022 gur luach €361 milliún an sochar eacnamaíochta a bhainfí as cluichí Euro 2028 a imirt in Éirinn.

## Féach freisin

* UEFA

## Tagairtí

Catagóir:2028
Catagóir:UEFA
Ponc candamach

mion| Poncanna candamacha collóideacha ionradaithe le solas UV. Astaíonn poncanna candamach de mhéideanna éagsúla dathanna éagsúla solais de bharr gaibhnithe chandamaigh .
Is nanaichriostail leathsheoltóra iad **poncanna candamacha** ( **PCacha** ), ar a dtugtar **cáithníní [[Leathsheoltóir|leathsheoltóra]]** freisin, cúpla nanaiméadar ar mhéid, a bhfuil airíonna optúla agus leictreonacha acu atá difriúil le hairíonna cáithníní níos mó mar thoradh ar éifeachtaí meicniúla candamacha. Is ábhar lárnach iad sa nanaitheicneolaíocht agus san eolaíocht ábhar. Nuair a bhíonn na poncanna candamacha soilsithe ag solas UV, is féidir le leictreon sa phonc candamach a bheith flosctha chuig staid níos airde fuinnimh. I gcás poinc chandamaigh leathsheoltaigh, comhfhreagraíonn an próiseas seo d’aistriú leictreoin ón fhiúsbhanda go dtí an banda seolta. Is féidir leis an leictreon flosctha titim ar ais isteach sa fhiúsbhanda ag scaoileadh a fhuinneamh mar sholas. Tá an t-astúchán solais seo ( fótalonracht ) léirithe san fhíor ar dheis. Braitheann dath an tsolais sin ar an difríocht fuinnimh idir an banda seolta agus an fiúsbhanda, nó ar an trasdul idir an stáit fuinnimh scoite nuair nach bhfuil struchtúr an bhanna sainithe go maith i PCacha a thuilleadh.
## Naisc sheachtracha
*Roinneann eolaithe duais Nobel sa cheimic le haghaidh fionnachtain poncanna candamacha (i mBéarla)
## Tagairtí


Catagóir:Teicneolaíochtaí atá ag teacht chun cinn
Catagóir:Fisic méiseasópach
Catagóir:Ceimic chandamach
Catagóir:Leictreonaic chandamach
Catagóir:Struchtúirí leathsheoltóra
Eòin Dòmhnallach (Cille Mhoire)

Ba shaineolaí é **Eòin Dòmhnallach** (Eòin Eachainn Eòin Dhòmhnaill ‘ic Ghilleasbaig Eòin ’ic Shomhairle) ar chultúr, sheanchas agus stair, ó cheantar Chille Mhoire san Oileán Sgitheanach. Fuair sé bás i mí Dheireadh Fómhair 2021.

Mac crochtóra ba ea é, agus léirigh sé suim mhór i gcultúr agus i dteanga cheantar na Coille Móire ó aois an-óg, agus spéis ar leith i dtraidisiún an tí cheilí.

Bhunaigh sé Taigh-tasgaidh (Músaem) Chille Mhoire sa bhliain 1965, ceann de na chéad músaeim faoin spéir in Albain a d’oscail i 1965, rud a mheallann turasóirí ó gach cearn den domhan inniu.u.

I 1970, cheannaigh sé an  Óstán Dhùn Thuilml, a bhí ar siúl aige ar feadh 27 bliain sular éirigh sé as. Chomh maith leis an obair sin, bhailigh sé go leor béaloideas áitiúil ó cheantar na Coille Móire ó na 1960idí ar aghaidh, ag baint úsáide as téipthaifeadán chun muintir an phobail a thaifeadadh. Ba mhinic é ag cur le cláracha Gaeilge an BhBC ar an raidió agus ar an teilifís chomh maith, agus é ag labhairt ar go leor ábhar, agus é nasctha go minic le háit iasachta.

Sa bhliain 2000 bronnadh MBE air, as an obair luachmhar a rinne sé ag caomhnú an chultúir Ghaelaigh i dTròndairnis, agus in 2011 bronnadh an gradam Sàr Ghàidheal air ó Shabhal Mòr Ostaig. 

Bhí baint mhór aige leis an eaglais, áit a raibh sé ina chléireach ar an seisiún, agus ina réamhchantóir le blianta fada.

## Naisc sheachtracha

* Tobar an Dualchais: Eoin Domhnallach 
** Eoin ag canadh ‘Poca Síl an t-Selgair’ i 1954 
** Eoin ag caint le Coinneach MacÌomhair i 1995  faoin músaem i gCill Mhór a d’oscail sé 30 bliain roimhe sin.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:Staraithe Albanacha
Fearghas Ewing

Is polaiteoir Albanach é **Fergus Ewing**, BPA ( Béarla : *Fergus Ewing* ). 

Is é an BhPA d'Inbhir Nis agus Inbhir Narann é; bhí sé ina bhall den Rialtas freisin mar Aire Fuinnimh, Fiontair agus Turasóireachta agus rinneadh Státrúnaí don Gheilleagar Tuaithe agus don Nascacht de tar éis thoghchán na hAlban 2016.  Is ball é de Pháirtí Náisiúnta na hAlban . D'fhág sé an rialtas tar éis thoghchán 2021. 

Vótáil sé i gcoinne an Rialtais i **rún mímhuiníne** i Lorna Slater, an tAire Uaineach i mí an Mheithimh 2023.  Mar gheall air seo, dhíbir feisirí de Pharlaimint na hAlban é as grúpa parlaiminte an PNA ar feadh seachtaine. 

Bhí sé pósta ar Margaret Ewing, BPA, a fuair bás den ailse i 2006 agus is mac é le Winnie Ewing freisin. Is í a dheirfiúr, Annabelle Ewing, an BPA do Chowdenbeath agus bhí sí ina haire freisin.

## Naisc sheachtracha

* leathanach oifigiúil
* Oibríonn siad Duit

## Tagairtí

Catagóir:Comhalta de Pharlaimint na hAlban
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Páirtí Náisiúnta na hAlban
Narges Mohammadi

Tá **Narges Mohammadi** () ar dhuine de na mná feachtais is aitheanta san Iaráin (rugadh í ar 21 Aibreán 1972). Bhí go leor oibre déanta aici ar son chearta na mban agus ar son chealú phionós an bháis. Cuireadh sa phríosún í ar 16 Samhain 2021. Gearradh dhá bhliain déag príosúin uirthi, as "bolscaireacht i gcoinne an stáit a scaipeadh".

Bronnadh Duais Nobel na Síochána ar **Mohammad**i ar 6 Deireadh Fómhair 2023. Rinne lucht eagraithe Dhuais Nobel na Síochána cur síos uirthi mar "throdaí na saoirse".
clé|mion|sa bhliain 2021

## Féach freisin

* Agóidí Mahsa Amini, 2022
* Dúnmharú Neda Agha-Soltan,  maraíodh í le linn agóide í i dTehran ar 20 Meitheamh 2009. Taispeánadh an dúnmharú ar Twitter agus rinneadh samhailchomhartha di.
* Narges Mohammadi (banaisteoir), a rugadh i 1983

## Tagairtí

Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Síochána
Catagóir:Polaiteoirí Iaránacha
Catagóir:Daoine Iaránacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Gníomhaithe cearta na mban
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna
Catagóir:Mná
Miura 1

Is feithicil lainseála inghnóthaithe fo-fhithiseach é **El Miura 1** (ar a dtugtaí **El Arion 1** roimhe seo)   a d’fhorbair an chuideachta Spáinneach PLD Space. Tá sé beartaithe go mbeidh sé ar an gcéad fheithicil lainseála in-aisghabhála san Eoraip.

## Tagairtí

Catagóir:Roicéid
Catagóir:Córais lainseála inghnóthaithe
Fieseler Fi 103

Ba é an **Fieseler Fi 103** an chéad diúracán cúrsála a úsáideadh go míleata. Tugadh **V1** (arm díoltais 1) air freisin mar cheann de na “''Wunderwaffen''“ (airm mhíorúilteacha) i mbolscaireacht Naitsíoch an Dara Cogadh Domhanda. Thug an déantóir Gerhard-Fieseler-Werke i Kassel an códainm **FZG&nbsp;76 (Flakzielgerät 76 )** air**,**  agus bhí sé réidh le húsáid in earrach na bliana 1944. Ó Mheitheamh 1944 go Márta 1945, bhí thart ar 12,000 Fi 103 in úsáid ag an Wehrmacht i gcoinne targaidí i Sasana (Londain) agus sa Bheilg (Calafort Antuairp) den chuid is mó.

Lódaíodh an “diúracán fadraoin aerárthachchruthach” a forbraíodh thar ceann *Das Reichsluftfahrtministerium* (Aireacht Eitlíochta an Reich) ó lár na bliana 1942 le beagnach tonna pléascán agus mar sin tugadh  *Die Flügelbomben*  (buamaí sciatháin) orthu.
mion| Diúracán cúrsála V1 roimh é a sheoladh
mion| V1 ag an Músaem Náisiúnta Aeir agus Spáis
mion| Macasamhail V1 ar cheap  lainseála ( Imperial War Museum Duxford, Sasana)

## Ainmniúcháin
Téarma bolscaireachta ab ea *V1* a chum Joseph Goebbels, *Fieseler Fi&nbsp;103* an t-ainmniú míleata bunaithe ar liosta cineáil den  *Reichsluftfahrtministeriums*. Ar dtús tugadh *Höllenhund*  (Cú ifrinn) air go hoifigiúil, comhaontaíodh an t-ainm *V-Waffe* ar 17 Meitheamh, 1944 ar mholadh Hans Schwarz van Berk.  Thug an pobal áitiúil *Der Eifelschreck*  (An t-uafás Eifel) ar an V1, a seoladh go príomha i dtreo na Bruiséile, Antweirp agus Liège ó rampaí san Eifel, mar gheall ar an iliomad luath - thuairteanna. 
## Tagairtí
Catagóir:Fieseler
Catagóir:Diúracán cúrsála
Catagóir:Teicneolaíocht Mhíleata (An Dara Cogadh Domhanda)
Catagóir:Bolscaireacht sa Dara Cogadh Domhanda
Orgánachatalú

[mion|300x300px| Léiríonn sintéis [Justus von Liebig d'ocsaimíd ó chianaigin agus uisce an *chéad imoibriú orgánachatalaíoch*, agus aicéataildéad sainaitheanta tuilleadh mar an chéad "orgánachatalaíoch" íon a aimsíodh den chéad uair, a ghníomhaíonn mar an gcéanna leis na "coipeoirí" a dtugtar an uair sin orthu, ar a dtugtar einsímí anois.  ]]
Sa cheimic orgánach, is cineál catalú é o**rgánachatalú** ina méadaítear ráta an imoibrithe cheimicigh trí chatalaíoch orgánach. Is éard atá sa "orgánachatalaíoch" seo ná carbón, hidrigin, sulfar agus eilimintí neamh-mhiotalacha eile a fhaightear i gcomhdhúile orgánacha.   Mar gheall ar a gcosúlacht i gcomhdhéanamh agus i dtuairisc, is minic a ceapadh gur ainm mí-oiriúnach iad i gcomhair einsímí mar gheall ar a n-éifeachtaí inchomparáide ar rátaí imoibrithe agus ar na cineálacha catalaithe atá i gceist.

## Naisc sheahtracha

## Tagairtí

Catagóir:Catalú
Catagóir:Ceimic orgánach
Siarra Blanca

Is masaíf shléibhtiúil í **Sierra Blanca** sa chordailléara Penibéitica (*Sistema Penibético* nó *Cordillera Penibética*), atá suite i Málaga (), san Andalúis (An Spáinn ). Fuair sí an t-ainm seo mar gheall ar dhath scothbhán a carraig aolchloiche, atá i gcodarsnacht láidir le toin dhearga na bpeireadóitítí ó Siarra Bermeja agus Siarra Alpujata ar gach taobh di.

Tugtar an *Pico de la Concha* (1215 méadair os cionn leibhéal na farraige ), uirthi  mar nuair a bhreathnaítear uirthi ón iarthar bíonn sí cosúil le blaosc stríocach moilisc, is í an dara ceann is airde tar éis *Pico del Lastonar*
(buaic Lastonar) (1275 m asl) Is iad na beanna eile ná : *Cerro de la Zarina* (1141 m) agus *Cruz de Juanar* (1178 m)..

Tá sí suite idir an *Costa del Sol Occidental*agus Sierra de las Nieves i mbardais Istán, Ojén, Marbella agus Monda.

## Tagairtí

Blanca
Catagóir:Tíreolaíocht Mhálaga