open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Montainéagró

thumb|250px|right
Tír in oirdheisceart na hEorpa is ea **Montainéagró.**  Tá teorainn aici leis an Bhoisnia-Heirseagaivéin san iarthuaisceart, an Chróit san iarthar, an Albáin ó dheas, an Chosaiv san oirthear, agus an tSeirbia san oirdheisceart. Tá Montainéagró suite ar an Mheánmhuir. D’fhan Montainéagró neamhspleách go dtí 1918. Bhí sí ina cuid den Iúgslaiv ina dhiaidh sin. Nuair a bhris an Iúgslaiv suas sna 1990idí, bhí aontas idir an tSeirbia agus Montainéagró. Ach i 2006 bunaíodh Montainéagró mar stát ar leithligh. Is í Podgairítse an phríomhchathair agus an chathair is mó.

## An struchtúr parlaiminteach

Is poblacht pharlaiminteach í Montainéagró a bhfuil parlaimint aon seomra aici atá comhdhéanta de 81 comhalta a thoghtar go díreach.

## Déimeagrafaic

 

mion|clé|Niksiç, an dara baile is mó in Montainéagró

## Tagairtí


Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
JanSport

Is  comhlacht  agus branda mór-éilimh as Seattle é **JanSport** a dhéanann agus a dhíolann málaí droma. D'fheidhmigh JanSport le pacáiste lae luchtaithe painéil, murab ionann agus pacáistí barr-lódála traidisiúnta.

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí Spóirt
Reisimint Pharaisiút

Is cuid den arm na Breataine.í an **Reisimint Pharaisiút**. Bunaíodh an Reisimint i rith an Dara Cogadh Domhanda. 
clé|mion|Bratach, Ballymena

## An reisimint i dTuaisceart Éireann
[mion|clé|Cuimhneacháin [Domhnach na Fola (1972)|Domhnach na Fola i dTaobh na Portach]]
Nuair a bhris na Trioblóidí amach i gCúige Uladh, sheol rialtas na Breataine na paratrúipéirí go Éire.  

Ar Domhnach na Fola (1972), mharaigh baill an reisimint 13, an chuid acu go léir gan arm. 

Bhí Frank Kitson, mar bhriogáidire*,*  i gceannas ar an gcathlán paratrúipéirí a lámhach agus a mharaigh deichniúr i mBaile Uí Mhurchú in iarthar Bhéal Feirste i gcaitheamh trí lá idir 9-11 Lúnasa 1971.

Bhí Kitson i gceannas ar an gcathlán paratrúipéirí a lámhach agus a mharaigh ceithre dhuine dhéag i gcathair Dhoire ar an 30 Eanáir 1972, Domhnach na Fola.

Bhí an Captaen Mike Jackson i láthair sléachta sa Tuaisceart le linn na dTrioblóidí. Níor tugadh Mike Jackson riamh os comhair cúirte faoin uafás.

## Féach freisin

* Sléacht Bhaile Uí Mhurchú (1971)
* Buamáil Aldershot (1972)
* Domhnach an Fola (1972)
* Luíochán Chaol Uisce (1979)
* Frank Kitson agus Mike Jackson

## Tagairtí

Catagóir:Arm na Breataine
Catagóir:Paraisiútáil
Catagóir:Reisimint Pharaisiúit (Ríocht Aontaithe)
Charlton Athletic Football Club

Is é **Charlton Athletic Football Club** club peile i Londain, Sasana. Imríonn an Charlton sa Coca-Cola Championship. Tá *[[The Valley]]* an t-ainm a bhfuil ar staidiam Charlton.

Catagóir:Clubanna sacair Shasana
Kaiser Chiefs

Is banna ceoil é **Kaiser Chiefs** as Sasana. Tá dhá albam acu: *Employment* (2005) agus *Yours Truly, Angry Mob* (2007).

Is iad na Kaiser Chiefs: Vijay Mistry, Simon Rix, Nick Baines, Andrew White agus Ricky Wilson.

## Dioscliosta

## Naisc
* Kaiserchiefs.co.uk - Tá níos mó faoi Kaiser Chiefs le fáil anseo 

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Sasanacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2000
An Volga

Is abhainn sa Rúis í an **Volga**.
Is í an Volga an abhainn is faide san Eoraip (3,530 ciliméadar ar fhad).

Catagóir:Aibhneacha na Rúise
Catagóir:Aibhneacha Eorpacha
Ethernet

mion|Ethernet 100Base-T4
Is saghas Líonra achair logánta é **Ethernet**.

## Tagairtí

Catagóir:Líonraí ríomhaireachta
Catagóir:Teileachumarsáid
Cogadh na Saoirse Gréagach

Thosaigh **Cogadh na Saoirse Gréagach** nó *[[Réabhlóid]] na nGréagach* (1821–1831), (Gréigis: Ελληνική Επανάσταση του 1821, *Elliniki Epanastasi*, Tuircis: *Yunan İsyanı*), le saoirse a fháil ó na Turcaigh. De réir chonradh Chathair Chonstaintín a síneadh i mí Iúil 1832, aithníodh An Ghréig (Hellas) mar thír iomlán shaor. Ba iad na Gréagaigh an chéad grúpa daoine a shaoraigh iad féin ón Impireacht Otamánach. Gach bliain, déanann na Gréagaigh ceiliúradh ar an neamhspleáchas a bhain siad amach ar an 25 Márta.

Greagach, Cogadh na Saoirse
Catagóir:Stair na Gréige
GAA

* Gaeilgeoirí Aeracha Aontaithe
* Gaa, teanga de chuid na Nigéire (nach ionann é agus Geáis Ghána)
* Cumann Lúthchleas Gael (ar a dtugtar *GAA* sa Béarla)

## Féach freisin
* AAG (AerachAiteachGaelach)
Baile na gCailleach

Sráidbhaile mór is ea **Baile na gCailleach** (*Collinstown* as Béarla go traidisiúnta) atá suite i gContae na hIarmhí, Éire.

## Íomhá

Íomhá:Panneau_de_Baile_na_gCailleach_Collinstown.JPG|Baile na gCailleach
Íomhá:Stile_01_Ranaghan.jpg|Stile en béton, (v1) chemin de la messe, Ranaghan, Collinstown
Íomhá:Stile_02_Ranaghan.jpg|Stile en béton, (v-2) chemin de la messe, Ranaghan, Collinstown
Image:PIC_0035.JPG|An Lár
Íomhá:Cimetière_Collinstown.JPG|an Chealtragh nua 
Íomhá::IRALCO_Collinstown.JPG|IRALCO Collinstown
Íomhá:Lough_Lene_situation.JPG|Lough-Lene
Íomhá:Lough Lene Bell Riplica.JPG|An Clog Lough Lene
Íomhá:wind_surf_lene.jpg|Wind-surfing as Lough Lene


## Naisc sheachtracha
* An Bad Loch Lene, as béarla 
* Baile na gCailleach Collinstown plan
* Lough Lene Communities 
* St. Colman (Colman Mac Luachain 6th/7th century)  
* Betha Colmáin Maic Lúacháin, or, The Life of Colmán son of Lúachan 

Baile na gCailleach
FTP

deas|250px|thumb|FTP.
Is éard is **FTP** (*File Transport Protocol*) nó **PAC** (*Prótacal Aistrithe Comhad*) ná sraith de rialacha caighdeánacha a úsáidtear i ríomhairí chun cumarsáid a mhalartú ar fud an Idirlín agus chun comhaid a aistriú idir córais atá ceangailte tríd an Prótacal Rialaithe Tarchurtha/Prótacal Idirlín (TCP/IP). Tá FTP tógtha ar ailtireacht chliaint/freastalaí agus úsáideann sé naisc rialúcháin agus rialaitheoirí sonraí faoi leith idir an cliant agus feidhmchláir na bhfreastalathe. Bhíodh na feidhmchláir idirghníomhach ar dtús, 
uirlisí líne na n-orduithe, le comhréir ordaithe caighdeánach, ach tá comhéadain ghrafaigh úsáideora a fhorbairt do gach córas oibriúcháin in úsáid inniu. 

Úsáidtear TCP freisin go minic mar comhbhall feidhmchláir chun comhaid a aistriú go huathoibríoch le haghaidh feidhmeanna inmheánacha ríomhchláir. Is féidir TCP a úsáid le fíordheimhniú pasfhocail a bhíonn úsáideoir-bunaithe nó le cead isteach ag úsáideoirí gan ainm. Tá an Prótacal Aistrithe Comhad Beagbhríoch (TFTP) (Béarla: *Trivial File Transfer Protocol*) cosúil leis an Phrótacal Aistrithe Comhad, ach tá sé simplithe agus níl sé comh-inoibritheach, agus is leagan neamh bharántúil é.

Catagóir:Idirlíon
Cultúr Uladh

[thumb|An [Halla Uladh, i mBéal Feirste]]

Is cúige Éireannach Cúige Uladh, i dtuaisceart na tíre. Mar bhí a lán inimirce i rith an 17ú agus an 18ú haoiseanna ó Alba agus Sasana, tá a chultúir an-difriúil ná an chuid eile den tír.
Saor Ulaidh ón tSodamacht

Bhunaigh Ian Paisley an feachtas **Saor Ulaidh ón tSodamacht** (Béarla: *Save Ulster from Sodomy*) sa bhliain 1977 chun gníomhartha hómaighnéasacha a choimeád mídhleathach i dTuaisceart na hÉireann. Theip ar an bhfeachtas, agus tá an hómaighnéasachas dlíthiúil ansin ó 1982 i leith.

Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann
An tSeisnia

Poblacht chónaidhme de chuid na Rúise is ea **an tSeisnia**. Is é Grozny an phríomhchathair agus é suite ar bhruach abhann an Sunzha. Is grúpa eitneach Eorpach iad na **Seisniagh**. Is í Seisnis a bpríomhtheanga.

Tharla dhá chogadh sa tír ar son neamhspleáchais ó na Rúisigh sna 1990í-2000í, ach theip orthu. Tá an chuid is mó den daonra Moslamach.

## Tíreolaíocht
Tá an phoblacht suite i measc na Sléibhte Cugais Thuaidh i ndeisceart na Rúise.

* *Achar*: 17,300 km²
* *Teorainneacha*:
** *Teorainneacha inmheánacha*: An Dagastáin (*Thuas/Thoir/Thoir Theas*), Críoch Stavropol (*Thiar Thuas*), An Oiséit Thuaidh (*Thiar Thuas*), An Iongúiséit (*Thiar*)
** *Teorainneacha idirnáisiúnta*: An tSeoirsia (*Theas*)


### Crios Ama
left|75px Tá an tSeisnia suite i gcrios ama Moscó (MSK/MSD).


### Aibhneacha
Seo iad príomhaibhneacha na poblachta:
* Abhainn Terek
* Abhainn Sunzha
* Abhainn Argun

## Na hAonaid Riaracháin
Tá Poblacht na Seisnia roinnte ina 18 réigiún. Féach *[[Aonaid Riaracháin na Seisnia]]*.

## Pobal
thumb|An tSeisnia
* **Daonra**: 1,103,686 (2002)
** *sna cathracha*: 373,177 (33.8%)
** *faoin tuath*: 730,509 (66.2%)
** *Fir*: 532,724 (48.3%)
** *Mná*: 570,962 (51.7%)

* **Meánaois**: 22.7 bliain
** *sna cathracha*: 22.8 bliain
** *faoin tuath*: 22.7 bliain
** *Fir*: 21.6 bliain
** *Mná*: 23.9 bliain

* **Buntoisí** (2005)
** *Breitheanna*: 28,652 (ráta beireatais 24.9)
** *Básanna*: 5,857 (ráta báis 5.1)

## Stair
Tharla dhá chogadh sa tír ar son neamhspleáchais ó na Rúisigh sna 1990í-2000í, ach theip orthu. 
Phléasc buamaí sa Rúis i rith 1999, an tríú ceann i Moscó ar an  13 Meán Fómhair 1999. Maraítear 119 duine. Dá barr thosaigh an dara cogadh Seisniach sa bhliain sin. 


Catagóir:An Rúis
Catagóir:Ballaonaid Chónaidhm na Rúise
Páirc an Bhreathnaigh

Staid spóirt in Éirinn is ea **Páirc an Bhreathnaigh**. Tá sí suite i gcathair Phort Láirge. Imrítear cluichí Gaelacha sa staid. Tá áit ann do 17,000 duine, agus fógraíodh sa bhliain 2005 go gcaithfear €4,000,000 chun an staid a fheabhsú arís.

## Tagairtí

Catagóir:Staideanna CLG i bPoblacht na Éireann
Catagóir:Contae Phort Láirge
Free Software Foundation

Is eagraíocht dheonach é an **Free Software Foundation** (*Eagraíocht um Bogearraí Saor* as Gaeilge) a thacaíonn an ghluaiseacht ar son saoirse bhogearraí. Bhunaigh Richard Stallman é i 1985. 

## Féach freisin
* Bogearraí saora
* Ábhar saor
* Tionscadal GNU

## Tagairtí

Catagóir:Cearta úinéireachta intleachtaí
Catagóir:Bogearraí
An Mathshlua Órga

right|thumb|350px|An Mathshlua Órga, 1389.Stát ab ea an **Mathshlua Órga** a tháinig ar an bhfód sa Rúis agus san Úcráin sna 1240idí, i ndiaidh don Impireacht Mhongólach titim as a chéile. Stát Mongólach a bhí ann ar dtús, ach de réir a chéile, b’iad na treibheacha Turcacha a shealbhaigh é. Nuair a bhí an Mathshlua Órga i mbarr a mhaitheasa, shín sé ón Muir Dhubh isteach sa tSibéir.

## Féach freisin

* Tataraigh na Crimé

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:Tartaraigh
Catagóir:An Chrimé
An Mheán-Bhéarla

B'é an **Meán-Bhéarla** an cineál Béarla a bhí á shaothrú ó ghabháltas Uilliam Concaire ar Shasana (1066) go dtí an dara leath den chúigiú haois déag, nuair a thosaigh Caighdeán na Seansaireachta, a bhí bunaithe ar Bhéarla Londan, ag dul chun tábhachta. San am céanna, bhí an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach á scríobh in Éirinn. Ní raibh caighdeán an Mheán-Bhéarla leath chomh cruinn le caighdeán na Nua-Ghaeilge Clasaicí, nó bhí a litriú agus a chanúint féin ag gach scríobhaí timpeall na tíre.

Ní raibh mórán stádais ag an mBéarla i sochaí Shasana i dtréimhse an Mheán-Bhéarla. Bhí sé á úsáid sna cúirteanna dlí, ach b'í an Fhraincis Normánach teanga na n-uasal, teanga na litríochta agus teanga na gcáipéisí poiblí. B'í an Laidin teanga na heaglaise, ar ndóigh. Bhí úsáid áirithe á baint as an mBéarla sa scríbhneoireacht liteartha, cosúil leis na téacsanna cráifeacha, naomhsheanchas agus litríocht shaolta féin. Breacadh an chuid ba mhó de litríocht an Mheán-Bhéarla síos ón dara leath den dóú haois déag anuas, agus mar sin, is gnách "aois chaillte na litríochta Béarla" a thabhairt ar an tréimhse a chuimsíonn an dara leath den aonú haois déag agus an chéad leath den dóú haois déag. Ní raibh an aois chomh caillte sin i ndiaidh an iomláin, áfach, ó ba rud é go raibh na scríobhaithe ag léamh na seantéacsanna san am sin féin agus iad á gcur in oiriúint don teanga chomhaimseartha.

Is é Geoffrey Chaucer an scríbhneoir Meán-Bhéarla is mó a léitear inniu.

Catagóir:An Béarla
Catagóir:Teangacha
Catagóir:Teangacha sa Mheán-aois
Tionscadal GNU

Is tionscnamh é an **Tionscadal GNU** chun saorearraí (bogearraí saor in aisce) a chur ar fáil ionas nach mbeidh ar an úsáideoir feidhm a bhaint as aon bhogearraí nach bhfuil saor. Chuir Richard Stallman tús leis i 1983. 

= Stair =
Agus é ag obair i Saotharlann Intleachta Saorga MIT, bhuail Richard Stallman le fadhb le printéir léasair Xerox. Chuir bogearraí neamhsaor an phrintéara cosc ​​air féin agus ar a chomhghleacaithe é a athrú chun fógra a thabhairt d’úsáideoirí nuair a bhí an printéir greamaithe. Léirigh sé seo na fadhbanna a chruthaíonn bogearraí neamhshaor agus spreag sé é chun roghanna malartacha bogearraí saora a chruthú. 

D’fhógair Richard Stallman a rún chun tosú ag ríomhchlárú an Tionscadal GNU i dteachtaireacht Usenet i Meán Fómhair 1983. Cé nár úsáid sé Unix riamh roimhe seo, mhothaigh Stallman gurbh é an córas oibriúcháin ba oiriúnaí le húsáid mar bhunús don Thionscadal GNU, toisc go raibh sé iniompartha agus "sách glan". https://en.wikipedia.org/wiki/GNU_Project#Origins

## Féach freisin
* Ábhar saor
* Ceadúnas GNU do Dhoiciméadú Saor
* Ceadúnas Ginearálta Poiblí GNU
* Free Software Foundation
* Unix

## Nasc seachtrach
* Aistriúcháin Ghaeilge

## Tagairtí

Catagóir:Cearta úinéireachta intleachtaí
Catagóir:Bogearraí saora
Rapcheol

[deas|200px|thumb|[Snoop Dogg, rapcheoltóir rathúil.]]
Is é atá i gceist le **rapcheol** nó **rap** nó **ceol hip hap** ná gné den phopcheol a tosaíodh i Stáit Aontaithe Mheiriceá i lár na 1970idí, agus a bhris isteach sa phríomhshruth i rith na 1980idí. Is téarma leathan é seo, ach bíonn dhá thréith bhunúsach le fáil sa stíl seo: an "MC" ag rapáil agus an "DJ" (an ceirneoir) ag casadh na ceirníní. Tréithe eile atá gaolta leis ná an brisdamhsa agus an graifítí. B'iad na daoine óga ón ionchathair a chuir tús leis, na hAfracaigh-Meiriceánaigh agus na Laidinigh-Meiriceánaigh ach go háirithe.

## Seachtóidí
Thosaigh rapcheol leis na cóisirí chomharsan i Nua-Eabhrac mar malartú traschultúrtha idir daoine óga Afracaigh-Meiriceánaigh, Laidinigh-Meiriceánaigh, agus Afra-Chairibeach. Sheinn ceirneoirí func agus soul agus dioscó. Chun fad a chur leis an ndamhsa, scoith na ceirneoirí na *breaks* cnagadh agus d'athchraol siad iad agus mheasc siad iad ar na gcaschláir. Thosaigh siad freisin *toastáil* le linn na *breaks*, cineál Iamácach na labhartha le linn ceol. Ceannródaí an rapcheoil sa seachtóidí ba ea DJ Kool Herc. 
deas|mion|DJ Kool Herc
I 1979, d'éirigh rapcheol móréilimh idir go leor daoine. "Rapper's Delight" leis an Sugarhill Gang ba ea an chéad amhrán rapcheoil an-mhóréilimh. 

## Seánraí
* Rapcheol Gaeilge
* Ceol gangsta
* Kneecap
Víreas ríomhaireachta

Séard is **víreas ríomhaireachta** (*computer virus* i mBéarla) ann ná ríomhchlár beag a ghreamaíonn é féin le comhad ríomhaireachta agus a dhéanann iarracht é féin a scaipeadh nuair a osclaítear an comhad sin. Go minic, ní dhéanann víreas aon dochar don chóras - b’fhéidir go dtagann teachtaireachtaí aisteacha amach ar an scáileán anois is arís nó go seinneann sé tiúin ó am go ham - ach tá roinnt víris mhailíseacha ann - scriosann siad comhaid agus déanann siad neart damáiste eile. 

## Bogearraí Frithvíris
Ba cheart go mbeadh bogearraí áirge ar a dtugtar bogearraí frithvíris i bhfeidhm ar gach ríomhaire sa lá atá inniu ann. Tá bogearraí ar nós AVG, Mcafee agus Norton Anti-Virus ar fáil leis seo a bhaint amach. Tagann na céadta víreas ar aon saol gach mí. Dá bharr seo, tá sé fíorthábhachtach go gcoinnítear an bogearra frithvíris suas chun dáta. Cuireann na comhlachtaí comhaid nuashonruithe amach go rialta, saor in aisce, do dhaoine atá an bunchlár acu. Is féidir na comhaid seo a tharraingt anuas ón idirlíon go rialta agus a chur i bhfeidhm ar an gcóras go héasca.

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhaireacht
John McCain

Ba pholaiteoir agus shaighdiúir Meiriceánach é **John Sidney McCain III** (29 Lúnasa 1936 – 25 Lúnasa 2018)  agus é ina sheanadóir leis an bPáirtí Poblachtach ón stát Arizona. An seanadóir sinsearach ó Arizona ab ea é.

Rinne McCain iarracht an uachtaránacht a bhuachaint sa toghchán don bhliain 2000, agus ar 28 Feabhra 2007 nocht sé go ndéanfadh sé iarracht eile sa bhliain 2008. Fuair sé an t-ainmniú Poblachtach nuair a bhí na toghcháin ar an 4 Márta 2008 críochnaithe.

Bhí sé i gcoimhlint le Barack Obama, rogha an Pháirtí Dhaonlathaigh, sa toghchán uachtaránachta. Ar 29 Lúnasa, 2008, d'fhógair sé gurb í Sarah Palin iarrthóir an Pháirtí Phoblachtaigh le haghaidh phost an Leas-Uachtaráin sa toghchán 2008. Ainmníodh í ag Comhdháil Náisiúnta na bPoblachtach in Saint Paul, Minnesota. Chaill McCain an toghchán. Duine neamhspleách a bhí ann agus labhair sé amach i gcoinne Donald Trump amanta.

Fuair sé bás de bharr ailse ar an 25 Lúnasa 2018.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Arizona
Catagóir:Baistigh
Catagóir:Básanna de bharr ailse
Catagóir:Cogadh Vítneam
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Dírbheathaisnéisithe
Catagóir:Eitleoirí Meiriceánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Mairnéalaigh
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Iáva

Is oileán é **Iáva** san Indinéis. Tá príomhchathair na hIndinéise Iacárta lonnaithe ann. Tá daonra de 124 milliún duine ina gcónaí ar Iáva rud a chiallaíonn go bhfuil an daonra is airde d'oileán ar bith ar domhan aige.

Catagóir:Oileáin na hIndinéise
Catagóir:An Indinéis
Coláiste Naomh Aindriú

Scoil chomhoideachais ilchreidmheach idirnáisiúnta is ea **Coláiste Naomh Aindriú** (Béarla: *St. Andrew's College*) a bhunaíodh i 1894 le pobal Preispitéireach na hÉireann atá súite anois i mBaile an Bhóthair, Co. Átha Cliath, Éire.

Tá neart ábhair acadúla, spóirt agus eachtraí cultúrtha ag an gcoláiste, agus eagraítear eachtraí na mac léinn leis an gcoláiste fréisin, cosúil leis an bhFeis Ealaíne bhliantúil, an *Model European Parliament* agus an *Model United Nations* (SAIMUN).

## Stair an Choláiste
#### Bunú
Bhunaigh pobal Preispitéireach na hÉireann Coláiste Naomh Aindriú mar meánscoil do bhuachaillí ag deireadh na naoú haois déag. Osclaíodh doirse an choláiste ag 21 Faiche Stiabhna i gcroí lár Baile Átha Cliath Victeoiriach.

Faoi réim a ardmháistir óg beoga, W. W. Haslett, fear Ulaidh, d'fhás an coláiste go tapa ón 64 mic léinn sa chéad bhliain go 203 buachaillí ag deireadh 1894.

## Féach freisin
* An Charraig Dhubh

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* St. Andrew's College - suíomh oifigiúil (as Bhéarla amháin)

Catagóir:Meánscoileanna i gContae Átha Cliath
Baile an Bhóthair, Áth Cliath

Baile beag cois farraige ar imeall Bhaile Átha Cliath is ea **Baile an Bhóthair** (Béarla: *Booterstown*). Baile fearainn agus paróiste sibhialta atá sa bhaile, agus é mar chuid de Dún Laoghaire-Ráth an Dúin. Seasann an baile seacht gciliméadar (4.3 míle) ó dheas ón ardchathair.

### Suíomh
Tá Baile an Bhóthair suite ar bhruach Chuan Bhaile Átha Cliath in oirthear na tíre. Na bailte eile a bhfuil sé ag críochantacht leo ná Dumhach Thrá ó thuaidh i dtreo na cathrach, agus an Charraig Dhubh ó dheas i dtreo dheisceart an chontae. Trasnaíonn dhá bhóthar an baile, mar atá Bóthar Mhuirfean agus Bóthar na Carraige.

### Oideachas
Tá dhá Ghaelcholáiste lonnaithe ann - Coláiste Eoin do bhuachaillí agus Coláiste Íosagáin do chailiní.

### Iompar
Cuireann Bus Átha Cliath seirbhís bhus agus Aircoach ar fáil do lucht an bhaile. Freastalaíonn Stáisiún Bhaile an Bhóthair ar rianta DART.

### Le Feiceáil
Tá Anaclann Dúlra Bhaile an Bhóthair suite ar riasc Bhaile an Bhóthair. Tearmann éan atá ann.

### Daoine
Fuair John McCormack bás ar 16 Meán Fómhair 1945 i mBaile an Bhóthair.

## Féach freisin
* Coláiste Naomh Aindriú

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Alexander Graham Bell

clé|mion|268x268px
Ba é **Alexander Graham Bell** (3 Márta, 1847 – 2 Lúnasa, 1922) a cheap an chéad teileafón.  

Eolaí, innealltóir, agus ceapadóir a bhí ann, a rugadh i nDún Éideann agus a d'oibrigh i gCeanada agus sna Stáit Aontaithe. Sa bhliain 1885, bhunaigh sé an comhlacht *American Telephone and Telegraph Company* (AT&T).  mion|231x231px|
paitinn Bell ar an 7 Márta 1876 .. an-cosúil le paitinn a thóg Gray amach ar an 14 Feabhra
|clé

## Teileafón

Theastaigh ó Bell gléas cumarsáide a cheapadh a bheadh níos fearr ná an teileagraf, agus go mbeadh daoine ábalta gléas leictreach a úsáid chun labhairt le daoine a bhí i bhfad uathu. Leis an teileagraf, ní fhéadfaí ach teachtaireachtaí i gcód Morse a sheoladh.
Aithnítear go forleathan é gur cheap Bell an chéad ghuthán sa bhliain 1876. Ach tá conspóid ann i gcónaí. Chláraigh Elisha Gray paitinn shealadach ar an 14 Feabhra sa bhliain 1876, ina chuir sé síos scéimre agus sonraí dá ghuthán fhéin. Fuair Alexander Graham Bell paitinn eile ar an 7 Márta 1876  a bhí cosúil leis an méid a bhí cláraithe ag Gray cúpla seachtain roimhe sin. [clé|mion|[:en:Alexander_Graham_Bell|Alexander Graham Bell agus a bhean chéile, Mabel Gardiner Hubbard agus a gclann, Elsie May Bell (ar chlé) agus Marian Hubbard Bell, 1885.|214x214px]]Ar an 10 Márta 1876, d'éirigh le Alexander Graham Bell an chéad chomhrá teileafóin a bheith aige lena chúntóir Thomas Watson a bhí suite i seomra taobh leis. ‘Watson,’ a dúirt Bell ar an teileafón, ‘tar anseo.’ Agus chuala Watson é!
Leag Bell síos bunús an teileafóin le glacadóir ionduchtaithe a cheap sé féin chun an fhuaim a chruthú, ceangailte le sreang le tarchuradóir carbóin de chuid Thomas Edison chun comhartha leictreach a chruthú ó fhuaim an ghutha. 

Sa bhéalóg d'imbhuail creathanna na fuaime san aer le scannán anuas ar chiseal gráinníní carbóin, agus d'athraigh brú an scannáin friotaíocht an chisil seo chun sruth athraitheach leictreach a chruthú mar chomhartha na fuaime.

Tharchuir Bell an chéad abairt labhartha i 1875.

Bhunaigh sé comhlacht Bell Telephone i 1877. 

## Aireagáin eile
Ina Shaotharlann Volta, cheap Bell an fónagraf, an closmhéadar, an meá ionduchtúcháin le rudaí miotalacha taobh istigh den cholainn a bhrath, taifid chéireacha don fhónagraf.  D'athraigh na haireagáin seo an domhan.                   

## Saol
Bhí Bell ceannasach i mbunú an fhoilseacháin cháiliúil *Science* (Eolaíocht) sa bhliain 1880.

Bhunaigh Bell an réadlann réaltfhisice in Institiúid Smithsonian, agus chuir sé tús le Cumann Tástála Aerga.

Rugadh Bell in Albain sa bhliain 1847, agus bhog sé go Meiriceá Thuaidh sa bhliain 1870. 
mion|Alexander Graham Bell ag pógadh Mabel Hubbard Gardiner Bell|clé|166x166px
Chaith Bell tréimhsí dá shaol i gCeanada agus i Stáit Aontaithe Mheiriceá.

## Tagairtí

[Catagóir:Básanna i 1922
[Catagóir:Ceapadóirí Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1847
Catagóir:Eolaithe
Catagóir:Teileafónaíocht
The Late Late Show (RTÉ)

:*Baineann an t-alt seo leis an clár ar RTÉ; má tá suim agat sa gclár Meiriceánach, féach [[The Late Late Show (CBS)]].*
Is seó cainte é ***The Late Late Show*** a chraoltar ar an gcainéal RTÉ a hAon gach Aoine ó Mheán Fómhair go dtí Bealtaine ag 21:30. "Is cuid de dhlúth agus d’inneach na tíre é an *Late Late*, meascán mearaí den trom agus éadrom."[clé|mion|208x208px|[Gay Byrne]]Tá meas mór ar an Late Late in Éirinn sa lá atá inniu ann.  'Sé an seó comhrá is fadmharthanaí ar domhan inniu. 
[clé|mion|266x266px|[Pat Kenny ]]

## Stair
[clé|mion|177x177px|[Ryan Tubridy]]
Craoladh an Late Late Show don chéad uair riamh ar 6 Iúil 1962, le Gay Byrne mar fhear an tí.  Ag an am sin, bhí sé ar siúl gach Satharn.  Clár conspóideach a bhí ann sna luath-laethanta agus Gay Byrne mar láithreoir.  D’éirigh le "GayBo" an tsuáilce agus an duáilce a chniotáil le chéile.  Ba chlár é a gcaití féachaint air óir gur rímhinic a d’eascair allagar na seachtaine as. Ba mhinic breis agus milliún daoine ag féachaint ar gclár. 

D’éirigh le láithreoir nua, Ryan Tubridy, in 2009 breis agus 1.6 milliún duine a mhealladh. Ach sa bhliain 2023, ní raibh uaireanta ach 400,000 duine ag féachaint ar an gclár agus d'éirigh sé as a phost.

Ceapadh Patrick Kielty mar láithreoir agus chuir sé tús le séasúr nua ar 15 Meán Fómhair 2023. 

### Conspóidí

* Ann Lovett, 1984:  Cailleadh an ghirseach ar 31 Eanáir 1984. Ba ea  Gay Byrne ar an The Late Late Show a d’aimsigh an nuacht ar dtús. "Nothing terribly exciting there", a dúirt sé, agus é  ag athbhreithniú na nuachtán. Ach bhain bás an déagóra croitheadh as pobal na hÉireann na laethanta ina dhiaidh.

## Láithreoirí

## Féach freisin

* The Late Late Toy Show

## Naisc sheachtracha
* The Late Late Show ar shuíomh idirlín RTÉ

## Tagairtí

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1962
Catagóir:Cláir RTÉ
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir Cainte
Catagóir:The Late Late Show (RTÉ)
Cill Iníon Léinín

Bailecheantar agus sráidbhaile is ea **Cill Iníon Léinín** (Béarla: *Killiney*), atá suite i gContae Dhún Laoghaire-Ráth an Dúin, Éire.

## Stair an cheantair

Timpeall ré na manach in Éirinn bhí an ceantar seo go léir faoi racht rí Léinín. Ceaptar go raibh an talún a bhí i ríocht Léinín ag síneadh ó Stigh Lorgan go Bré agus isteach go dtí na Sceirí. Thóg an rí cill sa cheantar i gcuimhne a iníon a bhásaigh. De réir seanscéal Léinín, chas an rí a dhrom ar Dhia agus dá bharr sin tholg iníon an rí galar marfach. Tar éis bás a iníne thiomnaigh sé é féin do Dhia. Dá bharr sin tógadh an cill faoi Chnoc Chill Iníon Léinín ag breathnú i dtreo amháin ar bharr na cnoice agus sa treo eile amach ar an bhfarraige mar ionad cosanta.

Le linn cúpla céad tar éis ré Léinín bhí an chuid is mó den cheantar faoi shealúchas clann Talbot de Mullachíoda. Tógadh an "Obelisk" ar bharr chnoc Chill Iníon Léinín sa bhliain 1741 i gcuimhne an ghorta mhóir agus an dua a chuir daoine le cumhacht agus airgead orthu féin chun faoiseamh a thabhairt do na bochtáin. I rith an naoú aois déag bhí na ceantair ó thuaidh agus soir ón mbaile faoi úinéireacht Robert Warren. Dhíol na Warrens roinnt mhaith talún i gcomhair tógáil an iarnróid idir Cill Iníon Léinín agus Kingstown (Dún Laoghaire).

Le hoscailt an iarnróid bhí an ceantar an-fhaiseanta leis an uasalaicme i mBaile Átha Cliath agus osclaíodh Victoria Park chun comóradh a dhéanamh ar chuairt bhanríon Shasana ar an áit. Osclaíodh bóthar Vico sa bhliain 1889.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh gréasáin Chontae Dhún Laoghaire-Ráth an Dúin
* Stáisiún traenach Chill Iníon Léinín

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Mary White

Is polaiteoir Éireannach í **Mary White** ar ball í den Chomhaontas Glas. Toghadh í ina Teachta Dála don pháirtí i mí Bealtaine na bliana 2007, i ndáilcheantar Cheatharlach/Chill Chainnigh. Ba í an chéad Teachta Dála mná ag an gComhaontas Glas chomh maith leis an gcéad Teachta Dála acu i ndáilcheantar tuaithe.

## Sonraí polaitiúla
Bhain sí barr na vótála amach sna toghcháin áitiúla do Chomhairle Chontae Cheatharlach i Meitheamh 1999, i dtoghlach na Buiríse, a bhfuil trí shuíochán ann. Ceapadh í mar Leas-Cheannaire an Chomhaontais Ghlais i 2001. D’éirigh léi 4961 vóta chéad rogha, nó 8% den vótáil a bhaint amach mar iarrthóir an Chomhaontais Ghlais, in Olltoghchán 2002 i nDáilcheantar Cheatharlach/Chill Chainnigh. Sheas sí sa toghchán don Seanad i 2002, ach theip uirthi ar éigean suíochán a bhuachaint.

Toghadh í chun na Dála le vóta céad rogha de 7.96% i gCeatharlach-Cill Chainnigh.http://www.electionsireland.org/result.cfm?election=2007&cons=32 

## Sonraí pearsanta
Rugadh Mary White i gContae Chill Mhantáin agus tá sí ina cónaí sa Bhuiríos, Co. Cheatharlach le breis is fiche bliain. Tá sí pósta agus iníon amháin aici.

D’fhreastail sí ar scoil ar Chlochar na nUrsalach i bPort Láirge agus ar Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath. Bhí sí mar bhunaitheoir Chumann an Bhéarla i gColáiste na Tríonóide agus bronnadh "Pink" uirthi as a feabhas spóirt san ollscoil.

Is saothróir orgánach í Mary agus tá suim mhór aici sa chnocadóireacht.

Tá treoir scríofa aici in éineacht le Joss Lynam faoi chnocadóireacht sna Staighrí Dubha, chomh maith le "*Environment Mining and Politics*" atá mar chuntas ar fheachtas frith-mhianadóireachta. Tá sé seo ina leabhar sainiúil do fheachtasóirí timpeallachta áitiúla.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil Mark White 
* Leathanach Baile - carlowkilkennygreens 
* Torthaí Toghchán ó Elections Ireland 

Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 24ú Seanad
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chill Mhantáin
Iarla Ó Lionáird

Is amhránaí Éireannach é **Iarla Ó Lionáird** (rugadh 1964) ó Chúíl Aodha i gContae Chorcaí. Tá sé ar dhuine de na hamhránaithe sean nóis is mó cáil. Ghlac sé páirt sa bhanna ceoil Afro Celt Sound System, agus anois tá sé ina bhall den ghrúpa Gael-Mheiriceánach The Gloaming. Chas sé an t-amhrán "*Casadh an tSúgáin*" sa scannán *Brooklyn* i 2015. 
clé|mion|220x220px|2010
Ba dhuine as dáréag páistí é agus thosaigh sé ag canadh agus é an-óg, lena chéad taispeántas poiblí ag cúig bliana d'aois. Bhí sé seacht mbliana d'aois nuair a rinne sé a chéad chraoltóireacht raidió. Ba bhall é de Chór Chúíl Aodha, an cór a bhunaigh Seán Ó Riada do ghuthanna fireann, mar bhuachaill agus lean sé ann go dtí a fhichidí. Tá cúpla albam aonair eisithe aige (mar shampla le Real World Records, *Invisible Fields*, eisithe i Lúnasa 2005).

## Naisc Sheachtracha
* Iarla agus a dhlúthdhiosca ''Invisible Fields '' ar RealWorldRecords.com 

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine beo
Galway United Football Club

**Galway United Football Club** nó **Gaillimh Aontaithe**, club peile Éireannach bunaithe mar *Galway Rovers* i 1937. Ghlac Gaillimh páirt i Sraith na hÉireann den chéad uair i 1977. Rinne Galway Rovers a début i Sraith na hÉireann i bPáirc Thír Oileáin, Gaillimh, in aghaidh St. Patricks Athletic ar an 28ú Lúnasa den bhliain sin. Tá an club ag imirt faoi láthair sa bPríomhroinn (an tsraith is airde sa tír).

## Imreoirí

### Imreoirí Reatha

## Stair
Bhuaigh "Fir na dtreibh" (leasainm an chlub) Corn FAI i 1991, agus an Corn Sraithe na hÉireann i 1985-86 agus i 1996-97. Ba é an áit is airde a bhain an club amach sa tsraith ná an dara háit taobh thiar de Ruagairí na Seamróige i 1985-86. Bhí siad mar seaimpíní an Chéad Sraith i 1992-93, sa dara háit i 1999 agus bhuaigh siad Sciath na Príomhroinne i 1992-93 agus i 1996-97. D'imir Gaillimh Aontaithe i gcomórtais UEFA trí uair, buaileadh iad gach uair sa gcéad cluiche.

Tá an geansaí cáiliúil marúin caite ag roinnt imreoirí iontacha. Duine de na himreoirí Gaillimheacha is cáiliúla ná Eamonn "Chick" Deacy. Breathnaíodh air mar gnáthimreóir aitúil, ach le teann dianseasmhachta agus díograise chuir sé ina luí ar Aston Villa F.C. triail a thabhairt dó, agus chaith sé cúig shéasúir rathúla ag an gclub. Nuair a bhí sé le Villa, bhuaigh Eamonn Bonn Sraithe i rith an séasúir rathúil 1980-81. I mí na Nollag 2006 d'fhógair an FAI go mbeadh cuireadh tugtha do Ghaillimh Aontaithe páirt a ghlacadh i bPríomhroinn Sraith Náisiúnta an FAI Eircom nua tar éis iarratais rathúil. De bharr sin agus le neart conspóide, bhuail siad Dún Dealgan agus Port Láirge Aontaithe chun áit a bhaint amach sa bPríomhroinn nua. Roghnaíodh ceathrar imreoir i bhfoireann Príomhroinne na bliana (Raffael Cretaro, Ciaran Foley, Conor Gethins & Derek O'Brien). Fógraíodh freisin pleananna do seastán nua i Páirc Thír Oileáin.

## Liosta trófaí
* **[[Corn FAI]]: 1**
** 1991
* **[[League of Ireland Cup|Corn Sraithe na hÉireann]]: 2**
** 1985/86, 1996/97
* **[[League of Ireland First Division| Céad Roinn Sraith na hÉireann]]: 2 **
** 1992/93, 2023

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh Oifigiúil an Chlub
* Gaillimh Aontaithe ag FAI.ie 
* Iontaoibh Lucht Tacaíochta Ghaillimh Aontaithe 
* Cartlann Ghaillimh Aontaithe 

Catagóir:Clubanna sacair na hÉireann
Páirc Éamonn Deacy

Is staid sacair í **Páirc Éamonn Deacy** () d'fhormairt ar a dtugadh **Páirc Thír Oileáin** () ina imríonn Gaillimh Aontaithe a chuid cluichí ó bunaíodh an club sin sa bhliain 1977. Is le Comhlachas Sraith Sacair Ceantair agus Cathair na Gaillimhe an staid. Tá sí i gceantar Thír Oileáin ar an taobh thoir de chathair na Gaillimhe i bPoblacht na hÉireann. Ó am go ham cuirtear an staid ar fáil chun cluichí idirnáisiúnta sna gráid Faoi Aois a imirt. Imrítear breis agus 80 cluiche gach bliain sa staid. Cluichí Gaillimh Aontaithe suas le 25-30 díobh siúd.

Rinneadh athfhorbairt ar Pháirc Thír Oileáin sa mbliain 1993, agus mar thoradh air sin, d'imir an club a gcuid cluichí sraithe ar feadh bliana i staid baile Chumann Rugbaí Galwegians RFC, Crowley Park.

Cuireadh suim de €500,000 ar fáil mar dheontas chun tuilleadh forbartha a dhéanamh ar an staid in 2006. Seastán nua 1,500 suíochán a thógáil ba phríomhaidhm don tionscnamh seo.

Cuir ainm *Páirc Éamonn Deacy* ar an staid, as an iarimreoir Éamonn Deacy a baisteadh é tar éis a bháis i 2012.

## Seastán Nua
Cuireadh críoch leis an seastán nua i bPáirc Thír Oileáin i mí Iúil 2007, rud a thug líon na suíochán ó 3,500 chuig 5,000. Tá obair leanúnach ar siúl ar an suíomh chun a leithéidí seo a sholáthar: aonad siopa, geata casta, seomra lia-scrúdaithe spóirt agus garchabhrach, seomraí feistis, leithreas, seomra cithfholctha, seomra toscairí cluiche, áis do na meáin cumarsáide agus fáiltiú, ceaintín, áis preasagallamh, stiúideo teilifíse.

Chomh maith leis na hathruithe thuasluaite, tógadh seastán ceamara os cionn sheastán Uí Chonaill agus rinneadh na tuilsoilse a athshuí.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Staideanna sacair i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Contae na Gaillimhe
The 747s

Banna rac-cheoil ab ea **The 747s**.

## Baill
* Oisín Leech - amhránaí, giotár, as an Uaimh, Éire;
* Ned Crowther - amhránaí, dordghiotár, as Oxford, Sasana;
* Massimo Signorelli - drumaí, as Napoli, An Iodáil;
* Freddie Stitz - príomhghiotár, amhránaí, as Ellershausen, An Ghearmáin;

## Stair
I 1999 chas Oisín and Ned ar a chéile ag an ollscoil i mBaile Átha Cliath agus thosaigh siad ag ceolsráide le chéile agus ag casadh i dtithe tábhairne ar fud na hÉireann mar chuid de ghrúpaí éagsúla. 

Chuaigh siad go Napoli na hIodáile an bhliain dár gcionn agus tar éis a bheith ag tóraíocht drumadóir, casadh Massimo orthu sa Centro Sociale áitiúil, áit a bhfuair siad an saoirse agus trealamh chun casadh le chéile.

Chas an banna a gcéad gig os comhair 5000 duine ar an 17ú Márta 2001, i bPiazza del Gesu, Napoli, ag ceolchoirm a bhí eagraithe mar agóid i gcoinne an Fóram Domhanda a bhí ar siúl ann. Tar éis 10 nóiméad cleachtadh sciobtha faoi scáth bualadh chloig an Ardeaglais Santa Chiara chas an banna an tsraith amhráin seo a leanas: ‘London Calling’, ‘The Magnificent 7’, agus ‘Rock the Casbah’ ó The Clash agus ‘Tomorrow Girls’ ó The UK Subs. Tamaill ina dhiaidh an ghig, thaifead an banna a gcéad amhrán ‘Complicated’ mar The Fluid Druids (I Druidi Fluidi) do dlúthdhiosca bhannaí gan chonradh a bhain le Centro Sociale eile i Napoli, Officina 99.

Don chéad bhliain eile, an tslí mhaireachtála a bhí acu ná ag ceolsráide agus ag casadh gigeanna ar fud deisceart na hIodáile de shíor ag chamchuairt bailte ar nós Agrigento, Siracusa, Palermo agus Cefalu agus ag casadh le bannaí eile áitiúla agus le ceoltóirí taistil.  

I 2004, bhuail Massimo, Oisín agus Ned le Freddie tar éis a bheith ag breathnú air casadh amhráin Jimi Hendrix ar shráid Ghrafton i mBaile Átha Cliath. Bhí sé soiléir do chách gurbh é Freddie a bhí in easnamh agus d’aontaigh sé a bheith ina bhall den ghrúpa. Thug an ceathrar ball nua aghaidh ar Learpholl agus rinneadh The 747s dóibh. Ní raibh sé i bhfad go raibh Learpholl mar Hamburg acu. D’éirigh go hiontach leo sa réimse ceoil cruthaitheach agus bríomhar agus chur pobal na mbannaí áitiúla fáilte rompu. B’anseo a d’fhorbair an banna a chuid scríbhneoireachta agus a fhuaim bheo, a bhfuil tréith láidir comhcheol guthach ann. Lean siad ag sráid cheoil agus ag casadh gigeanna thimpeall Learpholl agus shínigh siad conradh le Ceirníní Island ar an Aoine 13ú Lúnasa 2004. 

## Zamparó
D'eisigh The 747s a gcéad albam 'Zampanó' i Meán Fómhair 2006. Liosta na n-amhráin:
# Night And Day 
# Missed That Sun 
# Rainkiss 
# Leave Your Job Today 
# Zampano 
# Miles Away 
# Nature's Alibi 
# Into The Shadow 
# Anxiety 
# Death Of A Star 
# Return 
# Goodbye For A While 
# October Air 
# Green And Blue 

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil 
* Suíomh myspace oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
The 747s
Jean-Jacques Rousseau

clé|mion|230x230px|masc mairbh
Fealsamh, scríbhneoir agus ceoltóir ab ea **Jean-Jacques Rousseau**, (28 Meitheamh, 1712 – 2 Iúil, 1778). Rugadh sa nGinéiv é, agus fuair sé bás i nErmenonville na Fraince. 
clé|mion|284x284px|Fén gConradh sóisialta; nó Prionsabail an Dlí pholaitiúil

## Smaoineamh
Bhí Rousseau ar dhuine de mhór-smaointeoirí na hEagnaíochta, agus bhí tionchar nach beag ag téacsanna dá chuid ar Réabhlóid na Fraince, ar an oideachas, ar an smaointeoireacht pholaitiúil, agus ar fhorbairt agus fhorás an Náisiúnachas. 

Is ag triall ar an Château de Vincennes, caisleán atá suite tuairim is 6 km soir ó Pháras, a bhí Rousseau sa bhliain 1749 nuair a bhuail taom inspioráide é. Bhí sé ar a bhealach chun cuairt a thabhairt ar Denis Diderot, cara leis a bhí i mbraighdeanas sa chaisleán de bharr a chuid scríbhinní. Príomh-eagarthóir an *Encyclopédie* agus duine d’fhealsaimh mhóra na hEagnaíochta ba ea Diderot – fear a bhí ar a dhícheall ag iarraidh soiscéal na heolaíochta agus an réasúin a scaipeadh ar fud na Fraince agus na hEorpa. Ach thiontaigh Rousseau i dtreo eile ar fad tar éis an *illumination de Vincennes*: is ar an nádúr seachas an eolaíocht, ar na mothúcháin seachas an réasún, a dhíreodh sé a aird feasta. Réamhtheachtaire an rómánsachais ba ea é ón lá sin amach.
clé|mion|177x177px|'Dioscúrsa faoi bhunús agus bhoinn an neamhionannais i measc na ndaoine'
Bhí Jean-Jacques Rousseau ar na céad smaointeoirí a raibh cur chuige páiste-lárnach aige; bhíodh cosaint dlite faoin fhéineachas don ghasúr fosta, dála an scéil.
clé|mion|177x177px|''<nowiki/>'<nowiki/>''Émile, nó Fén oideachas''<nowiki/>'''

## Saothar
Cé nárbh é Rousseau a chuir tús leis an ndírbheathaisnéis mar sheanrá, ba é *Confessions* (Gaeilge: 'Coibhseana**),'' leabhar a scríobh sé idir [[1765]] agus [[1770]] agus inar dhein sé cur síos ar ar an gcéad trí bliana is caoga dá shaol, a chuir tús leis an n[[dírbheathaisnéis]] comhaimseartha. 

Bhí a [[úrscéal]] ''Julie, ou la nouvelle Héloïse'' (Gaeilge: 'Julie, nó an Héloïse nua') ar cheann de mhór-úrscéalta an 18ú haois. Bhí an t-úrscéal seo an-tábhachtach ó thaobh luathfhorbairt an [[Rómánsachas|Rómánsachais]] de, agus bhí an-tionchar aige ar fhorbairt an [[Rómánsachas|Rómánsachais]] sa scéalaíocht go háirithe.
[[Íomhá:Jean-Jacques Rousseau.gif|clé|mion|177x177px|Ar chléː Rousseau i b[[pastal]] sa mbliain [[1753]]. Ba é [[Maurice Quentin de La Tour]] a dhein an pictiúr.]]
I measc mór-shaothar eile de chuid Rousseau, d'fhéadfaí na saothair seo a leanas a lua: 
* ''Discours sur l'origine et les fondements de l'inégalité parmi les hommes'' (Gaeilge: 'Dioscúrsa faoi bhunús agus bhoinn an neamhionannais i measc na ndaoine')
* ''Émile, ou De l'éducation'' (Gaeilge: ''<nowiki/>'<nowiki/>''Émile, nó Fén oideachas''<nowiki/>**)
* *Du contrat social; ou Principes du droit politique* (Gaeilge: Fén gConradh sóisialta; nó Prionsabail an Dlí pholaitiúil)

### Ceol
Chuir Rousseau go mór leis an gceol ó thaobh theoiric an cheoil agus chumadh an cheoil de.

## Saol
Bhuail stroc, is cosúil, é ar an 2 Iúil, 1778.

## Tagairtí

Rousseau
Rousseau
Rousseau
Catagóir:Rómánsachas
Martin Hayes

Fidléir Éireannach mór le rá agus ball den sárghrúpa Gael-Meiriceánach The Gloaming is ea **Martin Hayes** (a rugadh i Machaire Rátha, Contae an Chláir ar an 13 Samhain 1961).  

Bhí sé ina bhall de Bhanna Céilí na Tulaí sna 1970idí-1980idí luath.  Idir 1983-2005, bhí Hayes ina chónaí sna Stáit Aontaithe. 

Gníomhach i saol an cheoil thraidisiúnta i Meiriceá agus go hidirnáisiúnta, is iomaí gradam atá buaite ag Hayes, lena n-áirítear Gradam Ceoil TG4. Is buaiteoir Chraobh na hÉireann ar an bhfidil in 1981 agus 1982 – duine de thriúr fidléirí a ainmníodh mar Sheaimpín na hÉireann ar an bhfidil sa rannóg shinsearach dhá bhliain as a chéile.

Tá albaim go leor taifeadta ag Hayes –ina aonar, le Dennis Cahill agus le ceoltóirí eile.

## Dlúthdhioscaí
* *Martin Hayes* (1993)
* *Under The Moon* (1995)
* *The Lonesome Touch* (1997, le Dennis Cahill)
* *Live In Seattle* (1999, le Dennis Cahill)
* *Welcome Here Again* (2008, Green Linnet #1233)
agus go leor eile

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Hayes, Martin
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fidléirí Éireannacha
Catagóir:Fir
Athruithe aeráide thar na linnte

:*Fa choinne faisnéise fa ghéarchéim na linne seo, féach an t-alt *'Athrú Aeráide*
[[Íomhá:Temperature Bar Chart Globe---1850-2020--2021-07-13.png|mion|Teocht domhanda - 1850 go 2020 (foinse: Met Office de chuid na R-A)]]
Is é atá i gceist le h*'athrú aeráide''' ná an t-athrú in aeráid domhanda nó in aeráidí réigiúnacha thar tréimhse ama. Cuireann sé síos ar na hathruithe in athraitheacht nó i meánstaid an atmaisféir thar réimsí amscálaí ó deich mbliana go na milliún bliain. Is féidir gur próisis inmheánacha an domhain (mar sh. bolcáin), fórsaí seachtracha (mar sh. éagsúlachtaí i ndéine solais gréine) nó, le déanaí, gníomhaíochtaí daonna is cúis leis na hathruithe seo. 

## Taifid
Sa bhliain 2023, sáraíodh na teochtaí ab airde a bhí ar an taifid ó bhí 1940 ann, le linn na tréimhse idir 3 Iúil agus 6 Iúil 2023. Bhí 2023 ar an mbliain ba theo riamh ó cuireadh tús leis na taifid ach sáraíodh na teochtaí sin in 2024. Bhí Dé Domhnaigh 21 Iúil 2024 ar an lá ba theo riamh ar fud an domhain ó cuireadh tús leis na taifid. Ar an meán, bhí an teocht dhá mhéadar os cionn dhromchla an domhain chomh hard le 17.09 céim Celsius, .01C níb airde ná an teocht ab airde roimhe sin sa bhliain 2023.

Gach mí ó bhí Meitheamh 2023 ann - trí mhí dhéag as a chéile - chuir Copernicus tuarascáil ar fáil go bhfuil gach mí ar an mí ba theo riamh ó cuireadh tús leis na taifid, i.e., bhí Márta 2024 ar an Márta ba theo riamh; bhí Aibreán 2024 ar an Aibreán ba theo riamh agus bhí Bealtaine 2024 ar an mBealtaine ba theo riamh agus mar sin de.

## Féach freisin

* Téamh domhanda, Athrú aeráide in Éirinn,  sna Stáit Aontaithe agus sa tSín
* Amlíne stair na timpeallachta domhanda, Aimsir na bliana 2022, Aimsir na bliana 2023,  Aimsir na bliana 2024, ...
* El Niño,  Iarmhairt cheaptha teasa, Imshruthú iompaithe an uisce feadh an Atlantaigh, Sruth na Murascaille ...
* Tionchar an athraithe aeráide ar thalmhaíocht
* Fisic atmaisféarach, Ailbéideacht, Bolcánacht ...
* Oighearaois
* Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Éire)  agus Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (SAM)
* Prótacal Kyoto, 1997,  Comhaontú Aeráide Pháras, 2015, Painéal Idir-Rialtais ar Athrú Aeráide (IPeC), COP26, COP27, COP28 ...

## Tagairtí

Catagóir:Aeráid
Catagóir:Aimsir
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Meitéareolaíocht
Catagóir:Téamh domhanda
Margot Wallström

Is polaiteoir Sualannach í **Margot Elisabeth Wallström** (28 Meán Fómhair, 1954 a rugadh í). Ba í Wallström an Coimisinéir Eorpach don Chaidreamh institiúideach agus Straitéis Chumarsáide i gCoimisiún Barroso (ón bhliain 2004 go 2010) agus Céad Leasuachtarán an choimisiúin.

## Tagairtí

Catagóir:Coimisinéirí Eorpacha
Catagóir:Polaiteoirí na Sualainne
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Daoine beo
Donncha Ó Cochláin

Fear spóirt Éireannach é **Donncha Ó Cochláin** (nó *Denis Coughlan* as Béarla) a rugadh i gContae Chorcaí ar an 7 Meitheamh sa bhliain 1945. B'imreoir cáiliúil é Ó Cochlainn, a d'imir ar fhoirne pheil Ghaelach agus iománaíochta Chontae Chorcaí ó na 1960idí go dtí na 1980idí. Bhuaigh sé Craobh na hÉireann san iomáint agus sa pheil le foireann sinsir Chontae Chorcaí. D'fhás Coughlan aníos i gCarraig Dubh i gCathair Chorcaí, áit ina d'imir sé le foireann iománaíochta Fánaithe an Ghleanna (The Glenn Rovers) agus foireann peile Naomh Nioclas (St. Nicolas).

## Tagairtí

Catagóir:Iománaithe Chorcaí
Catagóir:Peileadóirí Chorcaí
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Daoine beo
Cuimhne randamrochtana

Séard is **cuimhne randamrochtana** (*Random Access Memory - RAM*, i mBéarla) ná an príomhstóras a úsáidtear i ríomhaire le haghaidh sonraí a stóráíl faoi na ríomhchláir atá ag rith ag an am sin (téarma eile a úsáidtear dó ná **stóras príomhúil** nó *primary storage* i mBéarla nó amanna díreach **cuimhne** nó *memory*).

Is féidir cuimhne ríomhaire a shamhlú mar sheicheamh cealla inár féidir beart amháin eolais a stóráil i ngach cill. Tá seoladh ar leith ag gach cill. Spás stórála fíor-scioptha atá inti agus bíonn ceangal díreach aici leis an máthairchlár. Coinnítear eolas inti faoi na cláir atá ag rith ar an ríomhaire faoi láthair ach níl sí buan mar áit stórais - cailltear an méid atá inti nuair a mhúchtar an ríomhaire. Is fiú codarsnacht a dhéanamh idir an chuimhne (stóras príomhúil) agus stóras tánaisteach (stóras maighnéadach, optúil agus soladstaid) a úsáidtear le sonraí a choinneáil go buan).

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ailtireacht ríomhairí
R.D. Laing (síciatraí)

Bhí **Ronald D. Laing,** nó **R.D. Laing** de ghnáth, ina shíciatraí clúiteach sa Bhreatain (7 Deireadh Fómhair 1927 i nGlaschú  - 23 Lúnasa 1989).  

## A Shaol
Tar éis dintiúir i leigheas agus síciatracht a bhaint amach, d'oibrigh Laing san arm agus i ndiaidh sin in Ollscoil Ghlaschú go dtí gur fostaíodh é mar shíciatraí sa *Tavistock Clinic* i Londain.

Ceann de na rudaí ab aistí agus ba cheannródaí dá ndearnadh sé ná go ndeachaigh sé ag cónaí le hothair a bhí buailte le scitsifréine ar feadh tréimhse sách fada i dteach i Londain sa bhliain 1965. Rinneadh scannáin faoin eachtra seo sa bhliain 1972 ar a dtugtar *Asylum* (Tearmainn).

Sa bhliain chéanna, 1965, bhunaigh sé an *Philadelphia Association* leis an sprioc chun comhar leighis a chuir ar ghealtaigh i dtithe sábháilte sa chaoi nach mbeadh gá le cúraim dóibh in ospidéil síciatracha.

Fuair sé bás go tobann agus é ag imirt leadóige i St. Tropez san Fhrainc sa bhliain 1989.

## A Chuid Oibre
Bhain an chuid ba chlúití dá chuid oibre le tréan iarracht an mhistéir a bhaineas le na tinneas inchinne troma a dhíbirt. Bhí sé den tuairim go raibh na tinnis seo intuigthe i gcomhthéacs saoil, sa chaidreamh teaghlaigh agus sa tsochaí ina raibh an t-othar suite. 

Scríobh sé roinnt mhaith leabhar ar an ábhar seo - ina measc, *The Divided Self, 1960* (An Duine Féin Roinnte) agus *The Politics of Experience, 1967.* (Polaitíocht na Taithí).

Thug an síceaolaí clúitach Albanach, R.D. Laing (1927-1989) cuairt ar Cheanada cúpla bliain sula bhfuair sé bás. Rinneadh fístéipeáil ar na ceardlanna agus seimineáir a thug sé. Thug sé cur síos ar eachtra amháin mar seo a leanas: lá amháin bhí sé ag roinnt scéalta greannmhara le hothar a bhí faoin chúram don dúlagar. Ag deireadh na gcaoga nóiméad léim an t-othar go sona i dtreo an dorais, chomh sásta le píobaire, ansin stop sé amhail is dá mbeadh mearbhall air, chas ar ais chuig Laing agus, ag smaoineamh go b’fhéidir nach bhfuair sé luach a chuid airgid, dúirt, “Ach tháinig mé anseo chun labhairt faoi mo dhúlagar!”, agus d’fhreagair Laing leis, “Smaoinigh air seo: cá raibh do dhúlagar don chaoga nóiméad a fhad is a dhríomar ar rud éigin eile?”

## Féach freisin

* Neamhoird mheabhracha

## Tagairtí

Catagóir:Síceolaíocht chliniciúil
Laing, Ronald D.
Laing, Ronald D.
Laing, Ronald D.
Catagóir:Síciatraithe
Jeddah

Cathair le 3,400,000 (2006) duine í **Jeddah**, atá suite san Araib Shádach.

250px|thumb|left|An scairdeán uisce is airde sa domhan

Catagóir:Cathracha