open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sofaicléas

Drámadóir de chuid na Sean-Ghréige ba ea **Sofaicléas** (Gréigis: Σοφοκλῆς, AIF: [so.pʰo.klɛ̂ːs], Béarla: *Sophocles*), a rugadh 497/6 RCR agus a fuair bás i ngeimhreadh na bliana 406/5 RCR. Aithneach a bhí ann. Dar leis an Suda, ciclipéid de chuid an 10ú céad, scríobh sé 123 dráma. Ní mhaireann ach seacht ndráma dá chuid, áfach, mar aon le codanna de dhrámaí eile.

Catagóir:Litríocht na Gréige
Catagóir:Drámadóirí
Marcel Proust

Scríbhneoir Francach a bhí i **Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust** (10 Iúil 1871 in Auteuil na Fraince – 18 Samhain 1922). Duine de scríbhneoirí móra a linne a bhí ann. 

### Úrscéalaí
Ba é an t-úrscéal millteanach *[[À la recherche du temps perdu]],* *Ar thóir an ama chaillte* ("*in search of lost time*") nó  *I ndilchuimhne ar an am atá thart, ar na seanlaethanta* ("*Remembrance of things past*") ba mhó a thuill clú dó. Tá na mílte leathanach  sa mhórshaothar nua-aoiseach seo, idir 3,200 - 4,300, an chéad úrscéal a scríobhadh a bhfuil os cionn milliún focal ann (idir 1.3-1.9 milliún ann).

Thosaigh Proust ag scríobh an t-úrscéál sa bhliain 1906 agus lean sé ar aghaidh leis an obair go lá a bháis. Scríobh Proust an leabhar agus é cuachta istigh ina sheomra ar feadh na mblianta sa Grand Hotel i Cabourg (seomra 414, ar an gceathrú hurlár).[clé|mion|''[À la recherche du temps perdu* (i [[Rúisis]])]]
[[Íomhá:2021 Cabourg Grand Hotel.jpg|clé|mion|An Grand Hotel, [[Cabourg]] ː idir 1907-1914, le linn an tsamhraidh, scríobh Proust a chef d'oeuvre anseo sa seomra 414 ]]

=== Saothar ===
Dúirt Marcel Proust gur sórt teanga iasachta is ea teanga na h[[Litríocht|ardlitríocht]]<nowiki/>a.  Ach ag n am céanna, láimhsigh Proust [[Canúint|canúna]] agus réimeanna teanga eile ina mhórshaothar, À *La Recherche du Temps Perdu*, agus go háirithe an chaoi ar fheidhmigh [[canúint]] áitiúil — canúint tuaithe (*patois'') an tsearbhónta Françoise — mar nasc diamhair le ré eile theanga agus chultúir. 
clé|mion|dealbh,  Château de Breteuil
Tá beocht agus barántúlacht ag baint le caint chanúnach Françoise san úrscéal.Is léiriú í ar shruthanna teanga agus ar mhodhanna seachadta cultúir a mhaireann neamhspleách ar fhórsaí caighdeánaithe na sochaí meánaicmí ar bhain Proust léi agus ar bhunaigh sé a úrscéal uirthi. Is san oíche is mó a thiontaítear ar an teanga seo a labhairt in áit na Fraincise caighdeánaí, agus is ansin is mó a aithnítear a gaol le teanga liteartha na meánaoise:

### Bás agus tionchar
Ní raibh an tsláinte go maith ag Proust ar feadh a shaoil. Bhí an plúchadh ag gabháil dó i gcónaí, ach d'fhan sé taobh istigh. Hipeacoindreach b'fhéidir, shlog sé siar barbatúráití agus aidréanailín.

Tháinig broincíteas air faoi dheireadh agus fuair sé anbhás, ar 18 Samhain 1922, in aois 51 bliain dó.

Bhí an-tionchar ag Proust ar úrscéalaithe eile, mar shampla Samuel Beckett (scríobh sé leabhar faoi Proust). Agus bhí tionchar cliathánach ag meath na mionteangacha ar Proust, chomh maith le James Joyce, a raibh mórtheanga an náisiúin mar uirlis liteartha acu.

## Féach freisin

* Belle Époque
* Cabourg

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1871
Catagóir:Básanna i 1922
Catagóir:Scríbhneoirí Francacha
Catagóir:Daoine as Páras
Catagóir:Marcel Proust
Catagóir:Giúdaigh na Fraince
Catagóir:Úrscéalaithe Francacha
Catagóir:Giúdaigh aeracha
Catagóir:Scríbhneoirí aeracha as an bhFrainc
Catagóir:Giúdaigh
Catagóir:Fir aeracha
Catagóir:Scríbhneoirí aeracha
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Père Lachaise
Keith Andrews

Is imreoir sacair Éireannach é **Keith Andrews**, a rugadh ar an 13 Meán Fómhair 1980. As Baile Átha Cliath dó. Imríonn sé i lár na páirce de ghnáth. Tá sé ag imirt le Bolton Wanderers faoi láthair. Ba é Wolverhampton Wanderers F.C. an chéad chlub i Sasana ar bhain sé leis. Ina dhiaidh sin d'imir sé le Hull City, MK Dons agus Blackburn. D'imir sé a chéad chluiche fhoireann náisiúnta na hÉireann sa bhliain 2008 agus tá trí cúil faighte aige. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Imreoirí Wolverhampton Wanderers F.C.
Catagóir:Imreoirí Oxford United F.C.
Catagóir:Imreoirí Stoke City F.C.
Catagóir:Imreoirí Walsall F.C.
Catagóir:Imreoirí Hull City A.F.C.
Catagóir:Imreoirí Milton Keynes Dons F.C.
Catagóir:Imreoirí Blackburn Rovers F.C.
Catagóir:Imreoirí Príomhroinn Shasana
Catagóir:Imreoirí Sraithchomórtas Shasana
Catagóir:Daoine beo
Séamus Coleman

Is imreoir sacair Éireannach é *Séamus Coleman*', a rugadh ar an 11 Deireadh Fómhair 1988. As Contae Dhún na nGall dó. Imríonn sé mar chúlaí de ghnáth. Tá sé ag imirt le hEverton faoi láthair. Roimhe sin d'imir sé le Sligo Rovers ó 2006 go 2008. I mí Eanáir 2009 cheannaigh Everton é. Chaith sé seal ar iasacht le Blackpool. Imríonn sé le foireann faoi-21 Phoblacht na hÉireann freisin. Roghnaíodh do scuaid na sinsear é den chéad uair sa bhliain 2010.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1988
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Imreoirí Sligo Rovers F.C.
Catagóir:Imreoirí Everton F.C.
Catagóir:Imreoirí Blackpool F.C.
Catagóir:Imreoirí League of Ireland
Catagóir:Imreoirí Príomhroinn Shasana
Catagóir:Daoine beo
Brendan Maher

Iománaí Éireannach is ea **Brendan Maher** (**Breandán Ó Meachair** i nGaeilge), a rugadh ar an 5 Eanáir 1989. As Buiríos Ó Luigheach i gContae Thiobraid Árann dó. Imríonn sé leis an club iomána áitiúil agus le foireann an chontae. Bhí sé mar chaptaen ar fhoireann na mionúr nuair a bhaineadar craobh na hÉireann sa bhliain 2007. I 2010 bhuaigh sé craobh faoi-21 na hÉireann mar aon le craobh na sinsear. De ghnáth imríonn sé mar leathchúlaí nó i lár na páirce. Bhain sé gradam 'all star' amach sa bhliain 2014.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1989
Catagóir:Iománaithe Thiobraid Árann
Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Daoine beo
Deilí

Is é **Deilí** (**Delhi** i mBéarla) an dara cathair is mó san India ó thaobh an daonra de. Tá breis is 12 milliún duine ina gcónaí ann, agus tá tuairim is 22 milliún sa cheantar uirbeach a bhaineann leis. 

Tá an chathair site cois Yamuna. 

Téann stair fhada Deilí siar go dtí an 6ú céad roimh Chríost ar a laghad.

## Féach freisin
* Deilí Nua

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha san India
David Ben-Gurion

Ba é an ceannaire Síónach **David Ben-Gurion**, דָּוִד בֶּן-גּוּרִיּוֹן in Eabhrais, (a rugadh ar an 16 Deireadh Fómhair 1886 faoin ainm **David Grün**) an chéad phríomh-aire ar Iosrael. Bhí tionchar mór aige ar bhunú agus ar fhorbairt an stáit nua. Faoina cheannas, bhuaigh Iosrael cogadh 1948 i gcoinne na n-Arabach. Tar éis dó éirí as an bpolaitíocht sa bhliain 1970 d'aistrigh sé go Sde Boker, kibbutz i bhfásach Negev, mar ar chónaigh sé go lá a bháis ar an 1 Mí na Nollag 1973. Roghnaigh an iris *Time* Ben-Gurion ina liosta de na *100 Most Important People of the 20th Century*.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1886
Catagóir:Básanna i 1973
Catagóir:Aindiachaithe Rúiseacha
Catagóir:Daoine as an Tuirc
Catagóir:Fir
Catagóir:Giúdaigh Iosraelacha
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Polaiteoirí Iosraelacha
Catagóir:Scríbhneoirí Giúdacha
Catagóir:Scríbhneoirí Iosraelacha
Catagóir:Scríbhneoirí Palaistíneacha
Catagóir:Scríbhneoirí Polannacha
Catagóir:Síónaigh
Catagóir:Sóisialaithe
Alexander Pushkin

Scríbhneoir Rúiseach a bhí in **Aleksandr Sergeyevich Pushkin** (). Rugadh Pushkin i Moscó sa bhliain 1799 agus fuair sé bás sa bhliain 1837. Is eisean file náisiúnta na Rúise. 

### Saothar
Chruthaigh Pushkin stíl éasca nádúrtha atá cosúil le caint uasalaicme a linne féin. D'fhéadfá a rá, fiú, gurbh é Pushkin, thar aon duine eile, a chaighdeánaigh an Rúisis liteartha. Chum sé na céadta de dhánta, ach ba iad na laoithe móra eipiciúla - na húrscéalta faoi rím agus rithim - a thuill a chlú dó. Ní raibh an oiread sin ratha ar a chuid próis, áfach. 

Chríochnaigh Pushkin  úrscéal stairiúil amháin i stíl Walter Scott, *Капитанская дочка/Kapitanskaya dochka* ("Iníon an Chaptaein"), agus chum sé roinnt gearrscéalta.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1799
Catagóir:Básanna i 1837
Catagóir:Daoine as Moscó
Catagóir:Drámadóirí
Catagóir:Eagarthóirí
Catagóir:Gearrscéalaithe
Catagóir:Filí Rúiseacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht na Rúise
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Catagóir:Úrscéalaithe Rúiseacha
Rabindranath Tagore

Scríbhneoir, péintéir agus ceoltóir Indiach a bhí i Rabindranath Tagore. Saolaíodh ar an 7 Bealtaine 1861 é agus fuair sé bás ar an 7 Lúnasa 1941). 
Buaiteoir  Duais Nobel na Litríochta a bhí ann a bhain cáil dhomhanda amach as feabhas a chuid litríochta, litríocht ina bhfuil a spioradáltacht agus a fhealsúnacht féin i leith an tsaoil go tréan inti. Ba é Tagore an chéad scríbhneoir nárbh as an Eoraip dó a bhain amach Duais Nobel. clé|mion|221x221px|Tagore i  Londain
## Saol
Ar aon dul leis an bPiarsach, náisiúnaí, file, agus scríbhneoir a bhí i Tagore. Bhunaigh Tagore scoil i Santiniketan, sa Bheangál in oirthear na hIndia i 1901. ‘Naomh Éanna na hIndia’ a thug Yeats ar an scoil chéanna i 1908, agus é ag tagairt do scoil an Phiarsaigh i Raghnallach a bhog ina dhiaidh sin go Ráth Fearnáin.
clé|mion|177x177px|1925
Dhírigh Tagore ar thrí chaidreamh a bhí le forbairt ag an bpáiste san oideachas: leis an dúlra nó an nádúr, le daoine eile, agus leis an bhfírinne – nó an "Ard-Fhírinne" mar a thug Tagore uirthi. D’áitigh Tagore gur sórt monarchan a bhí sa chóras oideachais a bhunaigh an Impireacht a bhí tiomanta ar smachtú an dalta agus mhaígh sé nach raibh aon aird ag an gcóras ar an bpáiste mar dhuine ann féin ná ar a chultúr dúchais. Aoibhneas na foghlama a theastaigh uaidh féin a chur chun cinn, agus leag sé béim ar na healaíona agus ar an bhforbairt mhothúchánach.
clé|mion|177x177px

## Saothar
Ba iad Gitanjali, Gora, agus Ghare-Baire na saothair ba mhó a thuill clú dó.

Bhí dráma le Tagore darbh ainm *The Post Office* aistrithe ag Yeats ón mBeangáilis.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1861
Catagóir:Básanna i 1941
Catagóir:Athbheochan na Gaeilge
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta
Catagóir:Ceoltóirí Indiacha
Catagóir:Cumadóirí
Catagóir:Drámadóirí
Catagóir:Fealsúna Indiacha
Catagóir:Filí
Catagóir:Fir
Catagóir:Gearrscéalaithe
Catagóir:Hiondúigh
Catagóir:Náisiúnaithe
Catagóir:Péintéirí
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Scríbhneoirí Indiacha
Catagóir:Úrscéalaithe
Péargamas

mion|clé|300px|Suíomh na cathrach ar chósta na hÁise Bige (an Tuirc)
Ba chathair ársa Ghréagach í **Péargamas** (Sean Ghréigis: Πέργαμον or Πέργαμος) san Áise Bheag (An Tuirc sa lá atá inniu ann), suite 16 míle (26 km) ón Mhuir Aeigéach, ar cheann tíre ar an taobh ó thuaidh den abhainn Caicus (Bakırçay an lae inniu). Rinneadh príomhchathair 'Ríocht na Pergamoine' dí i rith na tréimhse Heilléanach, le linn réimis na nAttalach, 281-133 RC. Inniu, tá príomh-shuíomhanna na Phéargamoine ársa le feiscint taobh ó thuaidh agus taobh thiar den chathair nua-aimseartha Bergama.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha na Sean-Ghréige
Catagóir:Láithreáin Oidhreachta Domhanda
Catagóir:Ríochtaí
Catagóir:Stair na Tuirce
Catagóir:Tíreolaíocht na Tuirce
Pinyin

Is éard is **Pinyin** (Sínis: 拼音; Pinyin: pīnyīn) ann ná córas oifigiúil Dhaon-Phoblacht na Síne (DPS) le haghaidh carachtar Sínise a thras-scríobh. Úsáidtear an córas seo freisin i Hong Cong, Macau, bPoblacht na Síne (An Téaváin/PnaS), Malaeisia agus Singeapór le haghaidh na Mandairínise Caighdeánaí a theagaisc.

Úsáidtear é freisin go minic chun ainmneacha agus sloinnte Sínise a litriú i bhfoilseacháin eachtracha agus mar mhodh ionchur chun carachtar Sínis (hansaí, hanzi) a chur isteach i ríomhairí.

mion|clé|Sluán scoile ag iarraidh ar mhic léinn Putonghua (an Mhandairínis Chaighdeánach) a labhairt. Scríobhadh an teachtaireacht cheanna sa Phinyin faoi gach carachtar Sínise. Níl tonmharcanna ar na litreacha mar nach n-úsáidtear go forleathan iad sa chomhthéacs seo.

D'fhorbraigh coiste rialtais sa Dhaon-Phoblacht (DPS) an córas rómhánaithe seo agus foilsíodh é sa bhliain 1958. Ghlac an Eagraíocht Idirnáisiúnta na gCaighdeán le phinyin mar an caighdeán idirnáisiúnta sa bhliain 1982.

Ghlac an Téaváin (PnaS) leis an gcóras rómhánaithe seo mar 'Chaighdeán Náisiúnta' ar 1 Eanáir, 2009. 

## Naisc sheachtracha
* Cúrsa Hanyu Pinyin saor in aisce le treoirleabhair fuaime mionsonraithe 
* Treoirthábla maidir le scríbhneoireacht na Sínese sa Phinyin

Catagóir:Aibítrí
Catagóir:An tSínis
Barney & Friends

Clár teilifíse do leanaí de chuid an PBS is ea ***Barney & Friends*** (*Barney agus A Chairde*). Is é *Barney*, dineasár corcra, príomh-charachtar na sraithe. Craoladh an tsraith sna blianta 1992–2009 as Béarla, agus tiontaíodh an clár go teangacha éagsúla eile chomh maith. Cuireadh an clár ar fionraí ar 2ú Samhain, 2010. Beidh athléiriú den sraith.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Iris Láithreán Gréasáin   

Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1992
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2010
Catagóir:Cláir do pháistí
Montpellier

Is cathair í **Montpellier** atá suite cois Lez i ndeisceart na Fraince, 10 km (sé mhíle) ó chósta na Meánmhara.

Is é Montpelier *préfecture* (príomhchathair) an Hérault (*département*) mar aon le *région* Languedoc-Roussillon. Tá sé ar an ochtú cathair is mó sa tír agus timpeall is 260,000 duine ina gcónaí ann.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Fraince
Michael Meehan

Is peileadóir é **Michael Meehan**, a rugadh sa bhliain 1985. As an gCealtrach i gContae na Gaillimhe dó. Tosaí atá ann. Imríonn sé leis an gcumann peile áitiúil agus le foireann an chontae. Imríonn a dheartháir Declan le peileadóirí na Gaillimhe freisin.

Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Peileadóirí na Gaillimhe
Catagóir:Daoine beo
Fiachra Breathnach

Is peileadóir é **Fiachra Breathnach**, a rugadh ar 21 Samhain 1986. As Conamara i gContae na Gaillimhe dó. Tosaí atá ann. Imríonn sé leis an gcumann peile áitiúil (CLG Naomh Anna, Leitir Móir) I 2009 bhain Naomh Anna craobh idirmheánach an chontae agus craobh idirmheánach Chúige Chonnacht. Fuair Baile an Chócaigh as Contae Thír Eoghain an lámh in uachtar orthu i gcluiche leathcheannais na hÉireann, 2-11 i gcoinne 1-10. Imríonn sé le foireann an chontae freisin. Bhí sé ina bhall den fhoireann a bhain Craobh Faoi-21 na hÉireann sa bhliain 2005. 

Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir:Peileadóirí na Gaillimhe
Catagóir:Daoine beo
Geandáil ghasta

Is éard is **geandáil ghasta** (nó **fíbíní cleamhnais**) ann ná próiseas cleamhnais foirmeálta nó córas geandála le haghaidh daoine a spreagadh chun bualadh le líon mór daoine nua.

## Tagairtí

Catagóir:Gaoil idirphearsanta
Betelgeuse

An naoú réalta is gile sa spéir san oíche, agus an dara réalta is gile i réaltbhuíon Oríon (nó an Bhodaigh) is ea **Betelgeuse**, ar a dtugtar freisin, de réir ainmniú Bayer, **Alfa Orionis** (α Orionis, α Ori). De ghnáth, ní bhíonn sé níos gile ná a chomharsa Rigel (*Beta Orionis*). Is réalta athraitheach leathrialta é agus athraíonn a mhéid idir 0.2 agus 1.2. Bíonn dath scothdhearg ar leighligh aige. 
Marcáileann an réalta an rinn uachtarach ar dheis sa Triantán Geimhridh agus lár an Heicseagáin Gheimhridh.

Catagóir:Réaltaí
Crios idirthaoideach

[thumb|Crios idirthaoideach ag lag trá sa [Côtes-d'Armor|Chôtes-d'Armor, an Fhrainc.]]
Is é **an crios idirthaoideach** (ar a dtugtar an **urthrá** agus an **cladach** freisin) an limistéar a bhíonn nochta d'aer ag lag trá agus faoin uisce ag lán mara (mar shampla, an limistéar idir snáth lánmhara gnáth-thaoidí nó taoidí meathrabharta agus imeall díthrá na dtaoidí sin). Bíonn cineálacha éagsúla de ghnáthóga san áireamh sa limistéar seo, lena n-áirítear aillte carraigeacha géara, tránna gainimh, nó bogaigh (m.sh., réileáin láibe ollmhóra). Is féidir leis an limistéar bheith ina stiall chúng, mar atá sna hoileáin san Aigéan Ciúin, nach bhfuil acu ach raon cúng taoide, nó is féidir raon fairsing taoide a bheith i gceist.

Catagóir:Uiscí
Réileán láibe

[thumb|Réileáin láibe a fhorbairt laistigh de bhá, [Nua-Shéalainn (Oileán Theas)]]
Bogach cósta is ea **réileán láibe** (**réileán taoidmhear** nó **urthrá láibe** freisin) a chruthaítear nuair a sil-leagann taoidí nó aibhneacha láib. Bíonn siad le fáil i réigiúin faoi fhothain, i réimsí cosúil le bánna, bayouanna, murlaigh, agus inbhir. Is féidir breathnú ar réileáin láibe go geolaíoch mar shraitheanna nochta de láib chuain, de thoradh sil-leagan sioltaí, créanna agus drámh ainmhithe na mara. Faightear an chuid is mó den dríodar sa réileán láibe laistigh den chrios idirthaoideach, agus dá bhrí sin tá an réileán faoi uisce agus nochtaithe beagnach faoi dhó sa ló.

## Tagairtí

Catagóir:Uiscí
Joe Bergin

Is peileadóir é **Joe Bergin** (**Seosamh Ó Beirgin**), a rugadh ar 17 Feabhra 1982. Is é An Creagán-Maigh Locha i gContae na Gaillimhe a chlub. De ghnáth imríonn sé i lár na páirce nó mar thosaí. Imríonn sé leis an gcumann peile áitiúil agus le foireann an chontae. Bhí sé ina bhall den fhoireann a bhain Craobh na hÉireann amach sa bhliain 2001.

Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Peileadóirí na Gaillimhe
Catagóir:Daoine beo
Finian Hanley

Is peileadóir é **Finian Hanley** (**Finnian Ó hÁinle**). Is é Bóthar na Trá - Cnoc na Cathrach i gContae na Gaillimhe a chlub, agus tá craobh uile-Éireann amháin bainte aige leis an bhfoireann sein. De ghnáth imríonn sé mar chúlaí. Imríonn sé leis an gcumann peile áitiúil agus le foireann an chontae. Bhí sé ina bhall den fhoireann a bhain Craobh Faoi-21 na hÉireann sa bhliain 2005.

Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Peileadóirí na Gaillimhe
Íoc agus taispeáin

[thumb|upright|Comhartha íoc agus taispeáin i m[Baile Átha Cliath.]]
Is córas é "**Íoc agus taispeáin**" chun srian a chur ar locadh gluaisteáin ar sráideanna nó i gcarrchlósanna nó in áiteanna eile. Ní mór do dhaoine léiriú go bhfuil táille íoctha acu ionas go mbeidh cead acu a ngluaisteáin a fhágáil san áit sin. Ceannaíonn tiománaithe gluaisteáin duillín le taispeáint ina ngluaisteáin ó inneall faoi leith gar don áit ina loctar na gluaisteáin. Mura fheiceann maoir thráchta go bhfuil íoctha ag tiománaí, cuirfear teanntán ar roth ar an ngluaisteán.

Bíonn an limistéar ina gceannaítear an duillín clóite ar an nduillín. Clóbhuaitear an dáta agus am tosaithe agus am éaga an táille íoctha. Bíonn teorainn ama ar an nduillín. Ní mór don tiománaí a thuilleadh a íoc chun an gluaisteán a fhágaint ar feadh tamall eile nó bogadh ar aghaidh. Arís, mura dhéantar ceachtar den dá rud, cuirfear teanntán ar roth.

Tá córas nua i bhfeidhm i gcathracha éagsúla, Baile Átha Cliath ina measc, inar féidir le tiománaithe na táillí íoc agus taispeáin a íoc trí a ngutháin shoghluaiste.

thumb|upright|left|Inneall íoc agus taispeáin de chuid Stelio

Ioc agus taispeain
Ahmed Al Safi

Péintéir agus dealbhóir is ea **Ahmed Al Safi** (احمد الصافي), a rugadh i Diwaniya, an Iaráic sa bhliain 1971. Tá sé ina chónaí sa Fhrainc ón bhliain 2005 i leith.

Catagóir:Dealbhóirí
Catagóir:Péintéirí
An Fheoir

Abhainn in oirdheisceart na hÉireann is ea **an Fheoir**, a shníonn ar feadh 140 ciliméadar soir, ag tosú ar Bearnán Éile i dtreo na Mara Ceiltí. Ceann de na haibhneacha ar a dtugtar na Triúr Deirfiúracha atá inti - an Bhearú agus an tSiúir na cinn eile. Draenálann an Fheoir 140 ciliméadar ar fhad, timpeall 2,530 ciliméadar cearnach de Cúige Laighean agus Cúige Mumhan.

## Tagairtí

Fheoir, An
8

## Eachtraí
* Tháinig Vorones I i gcoróin sa Phairtia.
* Marcus Furius Camillus, Sextus Nonius Quinctilianus, agus Lucius Apronius ina chonsail sa Róimh
* Díbríodh an file Ovidius ón Róimh

## Breitheanna

## Básanna

## Ceannairí
* An Bhreatain Mhór - Tasciovanus, Rí na gCatuvellauni (thart ar 20 RC - 9 AD); Tincomarus, Rí na n-Atrebates (thart ar 20 RC - 7 AD)
* Éire - Crimthann Nia Náir, Ard-Rí (7 RC - 9 AD)
* Impireacht na Róimhe - (Ríora Iúla-Cládiach)
** Caesar Ágastas, Impire Rómhánach, (43 RC - AD 14)

0008
Mimar Sinan

mion|clé|Meastar gurb é seo Mimar Sinan (ar chlé)
Ailtire agus innealtóir Otamánach a bhí i **Khoca Mimar Sinan Ağa** (Tuircis Otamánach: خواجه معمار سنان آغا; Tuircis an lae ata inniu ann: **Mimar Sinan**) (c. 1490 - 1588). 

## Saol
Rugadh sa bhliain 1489 é, i mbaile beag Ağırnas (Mimarsinanköy) láimh le cathair Kayseri in Anatolia. Saor cloiche agus siúinéir a bhí ina athair. Ba Chríostaithe iad a mhuintir. Sa bhliain 1512, conscríobhadh Sinan. Chuaigh sé go hIostanbúl agus thiontaigh ina Mhoslamach. Fuair sé oideachas mar ailtire, mar innealtóir agus mar oifigeach airm. D'éirigh go maith leis agus ceapadh mar príomhailtire na himpireachta é. Cailleadh sa bhliain 1588 é agus cuireadh in Iostanbúl é.

## Leabharliosta
* Howard Crane, Esra Akin, Gülru Necipoğlu: **' Leiden 2006
* [[Ernst Egli]]: **'. Erlenbach-Zürich, Stuttgart 1976 ISBN 3-7249-0476-2
* Aptullah Kuran: *Sinan: The Grand Old Master Of Ottoman Architecture.* Washington D. C. agus Istanbul 1987
* Wolfgang Müller-Wiener: **' Tübingen 1977
* [[Gülru Necipoğlu]]: ''The Age of Sinan: Architectural Culture in the Ottoman Empire. ''Princeton 2005
* John Marshall Rogers: ''Sinan''. Oxford 2006, ISBN 1-84511-096-X
* Metin Sözen agus Suphi Saatçı: ''Mustafa Sai Çelebi: Mimar Sinan and Tezkiret-ül Bünyan.'' Istanbul 1989
* [[Ulya Vogt-Göknil]]: ''Sinan''. Tübingen 1993 ISBN 3-8030-0156-0
* [[Stéphane Yerasimos]]: ''Konstantinopel. Istanbuls historisches Erbe''. Köln 2000
* Jean-Paul Roux, «», dans ''[[Les Dossiers d'archéologie]]'', mai 1988, n° 127. 
* F. Lamarre, « Sinan le magnifique », dans ''Architectes architecture'', 1989, n° 194, ;. 32-33.
* Saoud, Rabat **' (2007)
* Wilkins, David G. *Synan in Van Vynckt* (1993), l. 826.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* The Ottoman architect who linked East and West
* Sinan
* Sinan, un ingénieur-artiste au XVIe siècle 
* Sinan zwischen Vision und Auftragswerk

Catagóir:Daoine a rugadh i 1489
Catagóir:Básanna i 1588
Catagóir:Ailtirí
Edward Heath

Polaiteoir Briotanach ab ea **Sir Edward Richard George "Ted" Heath** (1916-2005). Bhí Heath mar Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe idir 1970 agus 1974.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna in 2005
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Mairnéalaigh
Catagóir:Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Fungais Oirdheisceart na hAstráile

Tá éagsúlacht ag baint le **fungais oirdheisceart na hAstráile**, díreach mar atá le fungais in áiteanna eile. Tá a lán fungais dhúchasacha ann: maireann cuid acu faoi thalamh nó istigh i speicis eile (ar nós crann), ach is furasta amharc a fháil ar roinnt eile agus iad beo amuigh faoin aer. Tá baint leis an gcuid is mó acu le crainn, agus in oirdheisceart na hAstráile is mó atá coillte na tíre le fáil.

Ag seo roinnt de na fungais is coitianta.
thumb|Beacán coirníneach (''Aleuria'')
thumb|Geolbhaigh bhithlonracha ''O. nidiformis''

## Féach freisin
* Damháin alla na hAstráile
* Fungas
* Flóra na hAstráile
* Ainmneacha Gaeilge Fhásra na hAstráile

## Leabharliosta
* Fuhrer B. (2005). *A field guide to Australian fungi*. Bloomings Books, Melbourne.
* *Mosses, liverworts, fungi and lichens: Cryptogamatic organisms of Melbourne’s Middle Yarra Region* (bróisiúr). Foilsíodh faoi choimirce City of Whitehorse, Banyule City Council, Nillumbik Shire agus Manningham Shire.

Catagóir:Fungais
Catagóir:An Astráil
Aiseotróp

Tugtar **aiseotróp** nó **meascán aiseotrópach** ar mheascán dhá chineál leacht (nó níos mó fós) nach féidir coibhneas a chuid comhábhar a athrú trí dhriogadh, toisc gurb ionann an coibhneas sin sa leacht agus sa ghal. Más meascán neamh-aiseotrópach atá ann, bíonn an ghal níos saibhre i gcomhábhar nó i gcomhábhair áirithe ná an leacht, toisc go bhfuil coibhneas na gcomhábhar ag druidim leis an gcoibhneas aiseotrópach. Cineál cothromaíochta atá i gceist leis an gcoibhneas aiseotrópach, mar sin.

## Tagairtí

Catagóir:Teirmidinimic
On the Beach

Albam ceoil de chuid Neil Young é ***On the Beach***, a eisíodh ar an 16 Lúnasa, 1974. 

## Clár

### Taobh 1
# "Walk On" – 2:42
# "See the Sky About to Rain" – 5:02
# "Revolution Blues" – 4:03
# "For the Turnstiles" – 3:15
# "Vampire Blues" – 4:14

### Taobh 2
# "On the Beach" – 6:59
# "Motion Pictures" – 4:23
# "Ambulance Blues" – 8:56

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1974
Scrúdú iarbháis

Scrúdú é an **scrúdú iarbháis** a dhéantar ar chorp tar éis báis. Tugtar *post mortem* air chomh maith.
## Tagairtí

Catagóir:Bás
Máinlia

Dochtúir leighis a dhéanann obráidí (a chuireann daoine faoi scian) is ea **máinlia**.

Catagóir:Leigheas
Catagóir:Máinliacht
Catagóir:Cineálacha dochtúirí
Cúram Ailse Brollaigh

Is éard is **Cúram Ailse Brollaigh** ann ná an cúram a thugann dochtuir d’ailse atá i gcíoch mná.

Catagóir:Cúram sláinte
Catagóir:Ailse
Arailt MacMhaolain

Ba pholaiteoir agus Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe é **Arailt MacMhaolain** (1894-1986).

Catagóir:Daoine a rugadh i 1894
Catagóir:Básanna i 1986
Catagóir:Acadóirí Briotanacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Foilsitheoirí
Catagóir:Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Seansailéirí Státchiste na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Eugene O'Neill

Drámadóir Gael-Mheiriceánach ab ea **Eugene Gladstone O’Neill** (1888–1953). Bronnadh Duais Nobel na Litríochta air sa bhliain 1936.

Catagóir:Drámadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1888
Catagóir:Básanna i 1953
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Faireog limfe

Grúpa ceall a tháirgeann leacht le tál sa chóras limfeach í **faireog limfe** (nó **nód limfe**).

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Córas limfeach
Catagóir:Faireoga
Fíochán

deas|250px|thumb|Fíochán

Is éard is **fíocháin** ann ná grúpaí cealla a bhfuil struchtúr comhchosúil acu agus a fheidhmíonn le chéile chun feidhm ar leith a chomhlíonadh sa cholainn. Tagann an focal fíochán ó fhoirm de sheanbhrí na Fraince a chiallaíonn "a fhí". Tá ceithre chineál fíochán in ainmhithe: fíochán tacaíochta, fíochán matánach, néarfhíochán, fíochán eipitéiliach. I bplandaí, roinntear fíocháin i dtrí chineál: fíochán soithíoch, fíochán talún, agus fíochán eipidéimeach. Tá orgáin sa cholainn comhdhéanta de ghrúpaí d'fhíocháin amhail an inchinn agus an croí.

Catagóir:Fíocháin
Putóg mhór

clé|mion|Anatamaíocht
Is ionann an **phutóg mhór**, nó an **stéig mhór**, agus an chuid den chóras díleáite ón bputóg bheag ar aghaidh go dtí an reicteam.

Is sa stéig mhór a íonsúitear na leictrilítí is an t-uisce as an sreabhán a thagann isteach inti, chomh maith le sintéisiú vitimín K is cuid de vitimíní B, agus déanamh an fhaecais roimh é a eisfhearadh amach as an gcolainn.  Bíonn an stéig mhór timpeall 1 m.
[clé|mion|[Galar athlasta putóige agus galar Crohn]]

## Féach freisin

* Conair ghastraistéigeach

## Naisc sheachtracha

*Putóg mhór ar *[http://www.merckmanuals.com/ Merck Manuals]*(*[[Béarla]]*)

## Tagairtí


Catagóir:Córas díleáite
Catagóir:Orgáin
Catagóir:Putóga
Smior

Is fíochán leathsholadach é **smior** (nó **smúsach**) a fhaightear laistigh den chuid spúinseach (nó “líontánach”) de chnámh. In éin agus i mamaigh, is é an smior an phríomháit ina dtáirgtear fuilchealla nua (próiseas ar a dtugtar “fuilghiniúint” nó “haematapóéis”).

Cuimsíonn *smior buí*
cealla saille, fuileadáin is mionchreatlach ceall eangachúil is
snáithíní. Cuimsíonn *smior dearg* an iliomad cealla fola de gach
saghas, chomh maith leis an mbunábhar a ndéantar na cealla sin as. Ag
an mbreith bíonn smior dearg an-cheallach i ngach cnámh. Le dul in
aois éiríonn an smior níos saillí go dtí nach mbíonn smior dearg
ach i veirteabraí, na heasnacha, an steirneam, cnámha leata bhlaosc
an chinn is an pheilbhis, agus foircinn uachtaracha an fhéimir is
an húiméiris. Dhá fheidhm ar a laghad ag an smior dearg: cruthú
chealla dearga na fola (na heiritricítí), na bpláitíní fola, na
ngranalaicítí, is ar shlí níos lú, na monaicítí is na limficítí;
agus milleadh na seaneiritricítí ídithe (thar 120 lá d'aois).

Cuimsíonn smior thart ar 5% de mhais iomlán an choirp i ndaoine fásta sláintiúla, sa chaoi is go mbeadh thart ar 3.7kg smeara i bhfear a bhfuil 73kg meáchain ann.

## Nathanna cainte
* ”Is Éireannach go smior é” (fíor-Éireannach)
* “Tá sé truaillithe go smior” (lofa amach is amach)
* ”Tá an fuacht dulta go smior ionam” (tá mé préachta)
* “Níl smior ná smúsach ann” (is meatachán é)
* ”smior a bhaint as leabhar” (brí nó tuiscint a bhaint as)
* “an smior chailleach a bhaint as” (ró-úsáid a bhaint as rud éigin)

## Tagairtí

Catagóir:Córas cnámharlaigh
Catagóir:Córas limfeach
Catagóir:Córas inchríneach
Catagóir:Cnámh
Imdhíonadh

Imdhíonacht i gcoinne miocrorgánach galraithe a thabhairt isteach go saorga sa cholainn is ea **imdhíonadh**. *Imdhíonadh fulangach* a bhíonn i gceist nuair is antasubstaintí a riartar ar an duine i gcoinne oibreáin ghalraigh a díorthaíodh ó fhuil duine eile a tháinig chuige féin ón ngalar. 

Cosaint thapa, ach gearrthéarmach, a bhíonn anseo, de bhrí go ndíscaoiltear na hantasubstaintí sa cholainn taobh istigh de chúpla sheachtain. Imdhíonadh gníomhach nó vacsaíniú a bhíonn i gceist nuair is próitéiní (antaiginí) de chuid an oibreáin ghníomhaigh féin a dháiltear ar an duine atá le cosaint. 
clé|mion|286x286px
Spreagann sé seo an cholainn chun frithghnímh i gcoinne an mhiocrorgánaigh. Foghlaimíonn sí conas na hantaiginí a aithint, meabhraíonn an t-eolas seo, agus bíonn ullmhaithe chun an cholainn a chosaint go tapa i gcoinne an oibreáin ghníomhaigh sin, fiú na blianta ina dhiaidh.

## Féach freisin
Vacsaín HPV

## Tagairtí

Catagóir:Córas imdhíonachta
Catagóir:Vacsaíniú
Tógálacht

Airí atá sa **tógálacht** a bhíonn i gceist i gcás galair nuair a aistríonn an galar ó dhuine go duine.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Gaschill

Is éard is **gaschill** ann ná cill bhunúsach as a dtagann gach cineál cille sa cholainn.

Catagóir:Cealla
Catagóir:Biteicneolaíocht
Fionnachtain

Is ionann **fionnachtain** agus rud úr a aimsiú, nó teacht ar ghné nua de rud trí thaighde nó taiscéalaíocht.

## Tagairtí

Catagóir:Fionnachtana
Cill Pheadair

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Cill Pheadair** air:
* Cill Pheadair, Contae Chiarraí: baile fearainn i gContae Chiarraí
* Cill Pheadair, Contae Chill Mhantáin: baile i gContae Chill Mhantáin

## Féach Freisin
* Cill Pheadair (Albain)

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Cill Pheadair (Albain)

Sráidbhaile in Albain is ea **Cill Pheadair**. *Kilphedir* an leagan Gallda den ainm. Tá sé suite i gCataibh, Comhairle na Gàidhealtachd, in oirthuaisceart na hAlban. Tá broch ann.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Beircéiliam

Is é an **beircéiliam** dúil uimhir a 97. **Bk** an tsiombail a sheasann don dúil seo sna foirmlí ceimiceacha. Dúil shaorga radaighníomhach atá ann nach bhfuil ar fáil sa dúlra, agus is ceann de na hachtainídí é. Táirgeadh an chéad núicléas beircéiliam i saotharlann radaíochta Ollscoil California i mBerkeley sa bhliain 1949, agus fuair an dúil a hainm ón áit sin. Is é beircéiliam a 247, nó 247Bk, an t-iseatóp is fadsaolaí dá bhfuil aige, agus é 1380 bliain ar leathré.

## Tagairtí

Catagóir:Achtainíd
Catagóir:Dúile ceimiceacha
Ó Méith

Baile beag i gContae Lú is ea **Ó Méith** atá suite le chois Loch Cairlinn.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* 'An canúint Gaeilge san Ó Méith' ar Youtube

Catagóir:Bailte i gContae Lú
Indiana Pacers

Foireann phroifisiúnta cispheile iad na Indiana Pacers atá lonnaithe i hIndianapolis, Indiana.

## Duaiseanna
### Craobh
#### ABA
* **Craobh ABA**:3 (1970,1972,1973)
* **Craobh Comhdháil**: (1969, 1970, 1972, 1973, 1975)
* **Craobh Roinnt**:3 (1969, 1970, 1971)

#### NBA
* **Craobh NBA**:0
* **Craobh Comhdháil**:1 (2000)
* **Craobh Roinnt**:4 (1995, 1999, 2000, 2004)

## Naisc sheachtracha
* Indiana Pacers (Béarla)

Catagóir:Cispheil
Catagóir:Síolta spórt
Lá Saoirse Mheiriceá

Is é **Lá Saoirse Mheiriceá** an lá ar an gcomórann neamhspleáchas Stáit Aontaithe Mheiriceá ó Ríocht na Breataine Móire - an lá ar ar glacadh le Forógra Saoirse Mheiriceá, .i. 4 Iúil 1776.
Atlanta Hawks

Foireann phroifisiúnta cispheile iad na Atlanta Hawks atá lonnaithe i Atlanta, Georgia.

## Scuaid faoi láthair
* 20px Mike Bibby
* 20px Jason Collins
* 20px Jamal Crawford
* 20px Jordan Crawford
* 20px Maurice Evans
* 20px Al Horford
* 20px Joe Johnson **(C)**
* 20px Zaza Pachulia
* 20px Josh Powell
* 20px Josh Smith
* 20px Pape Sy
* 20px Jeff Teague
* 20px Etan Thomas
* 20px Marvin Williams

## Duaiseanna
### Craobh
* **Craobh NBA**:1 (1958)
* **Craobh Craobh Comhdháil**:4 (1957, 1958, 1960, 1961)
* **Craobh Roinnt**:14 (1956, 1957, 1958, 1959, 1960, 1961, 1963, 1964, 1966, 1967, 1970, 1980, 1987, 1994)

## Naisc sheachtracha
* Atlanta Hawks (Béarla)

Catagóir:Cispheil
Catagóir:Síolta spórt
Guy Fawkes

220px|mion|Guy Fawkes|clé
Míleatach Caitliceach Sasanach ab ea **Guy Fawkes** (13 Aibreán 1570 – 31 Eanáir 1606). Páirteach i gComhcheilg an Phúdair sa bhliain 1605 ina raibh lucht na comhcheilge ag iarraidh Tithe na Parlaiminte agus an Rí Séamus I a phléascadh agus na Caitlicigh a chur ar ais i gcumhacht sa tír úd. Theip ar a gcuid pleananna.    

Ní raibh tuairim láidir ag Séamas i leith an chogaidh chreidimh ar dtús, ach rinne baicle Chaitliceach, Guy Fawkes i ceannas orthu, iarracht ar é a dhúnmharú, is é sin, Comhcheilg an Phúdair. Ina dhiaidh sin, chuir Séamus an Caitliceachas faoi chois.    

Cuireadh Fawkes chun báis (crochta, tarraingthe & gearrtha ina cheathrúna) sa bhliain 1606.    

## Féach freisin

* Comhcheilg an Phúdair

## Tagairtí
    

Catagóir:Daoine a rugadh i 1570
Catagóir:Básanna i 1606
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Coirpigh
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe
Catagóir:Réabhlóidithe
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Tréas
NBA

[thumb|[Boston Celtics vs. Minnesota Timberwolves, Márta 2007]]
Is é **Cumann Náisiúnta Cispheile** (CNC) (**National Basketball Association**, **NBA** as Béarla) an tsraith phroifisiúnta cispheile i Meiriceá Thuaidh.

## Foirne

## Nascanna Sheachtracha
* NBA.com (Béarla)

Catagóir:Cispheil
Catagóir:Síolta spórt
Denver Nuggets

Is foireann phroifisiúnta chispeile iad na Denver Nuggets atá lonnaithe i Denver, Colorado.

## Duaiseanna
### Craobh
#### ABA
* **Craobh ABA**:0
* **Craobh Comhdháil**:1 (1976)
* **Craobh Roinnt**:3 (1970, 1975, 1976)

#### [[NBA]]
* **Craobh [[NBA]]**:0 (1958)
* **Craobh Comhdháil**:0
* **Craobh Roinnt**:7 (1977, 1978, 1985, 1988, 2006, 2009, 2010)

## Nascanna Sheachtracha
* Denver Nuggets (Béarla)

Catagóir:Cispheil
Akron, Ohio

Is cathair é **Akron** atá suite in oirthuaisceart Ohio, Stáit Aontaithe Mheiriceá. Is é an cúigiú cathair is mó sa stát Ohio. Príomhbhaile Chontae Summit atá ann. Bhunaigh Simon Perkins an chathair sa bhliain 1825 mar shráidbhaile.


Catagóir:Ohio
Catagóir:Cathracha in Ohio
Catagóir:Lárionaid daonra in Ohio
Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Hormón

Ábhar é **hormón** a dhéantar in áit amháin agus a thaistealaíonn tríd an bhfuil le héifeacht a bheith aige ar chuid eile den cholainn (fás nó meitibileacht a chur i bhfeidhm).

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Inchríneolaíocht
Catagóir:Fiseolaíocht
Diagnóis

Is éard atá i gceist le **diagnóis** (nó *fáthmheas* uaireanta) ná galair a aithint nó a shainaithint ó chinn eile.

 

## Tagairtí

Catagóir:Leigheas
Catagóir:Galair
Americana (úrscéal)

:*Baineann an t-alt seo leis an úrscéal a foilsíodh in 1971. Féach [[Americana]] freisin.*
Is é ***Americana*** an chéad leabhar leis an údar Meiriceánach Don DeLillo, a scríobhadh sa bhliain 1971. Cuireadh leagan nua i gcló sa bhliain 1989 lena lán leathanach bainte amach as an leabhar.

Catagóir:Úrscéalta
Otto von Habsburg

Bhí **Otto von Habsburg** ina cheannaire ar na Habsburg ó 1922 go dtí 2007 (rugadh in Reichenau an der Rax, 20 Samhain 1912 agus d'éag ar an 4 Iúil 2011 sa Ghearmáin). Mac le hImpire na hOstaire agus an Ungáir Carlo agus a chéile Zita di Borbone-Parma ab ea é.

Bhí sé ina bhall de Pharlaimint na hEorpa ar son an páirtí polaitíochta Ghearmánach an CSU agus bhí cónaí air i mBaváire na Gearmáine. Bhí sé ina a shaoránach den Ghearmáin, an Ostair, an Ungáir agus an Chróit.

Lig sé dá mhac Carlo teacht ina áit i 2007. 

Tá a chorp curtha san Kapuzinergruft in Vín, taobh lena bhean chéile, leis an chuid is mó de na Habsburghaí ón bhliain 1633 anuas. Tá a chroí curtha san Ungáir.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1912
Catagóir:Básanna in 2011
Catagóir:An Chróit
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine Ostaracha
Catagóir:Daoine Ungáracha
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí na Gearmáine
Catagóir:Ridirí
Otto
An Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta

Is foras airgeadais agus airgeadaíochta idir-rialtasach comhoibritheach é an **Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta** (CAI)(An *IMF* nó an *International Monetary Fund* sa Bhéarla) a bhaineann le feidhmiú an chórais airgeadaíochta idirnáisiúnta agus le polasaithe maicreacnamaíocha a bhallstáit, ach go háirithe iad siúd a mbíonn tionchar acu ar an ráta malairte agus le comhardú na n-íocaíochtaí.
Is cuspóir sonraithe na heagraíochta é rátaí malairte idirnáisiúnta a chobhsú agus forbairt a éascú trí fhorfheidhmiú liobrálachas an mhargaidh ar tíortha eile mar choinníoll le haghaidh iasachtaí athstruchtúraithe nó cabhrach.
 
Tairgeann an CAI iasachtaí le han-ghiaráil, den chuid is mó do thíortha níos boichte. Tá a cheanncheathrú in Washington, DC, Stáit Aontaithe Mheiriceá. Cáineann roinnt foinsí go trom an tionchar 'míchuí' (dar leo) a imiríonn an CAI ar fhorás agus ghnóthaí an domhain. 

## Eagrúchán agus cuspóir

Bunaíodh an Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta (CAI) go hoifigiúil sa bhliain 1945, tar éis do 29 tír a chuid Airteagal Comhlachais a shíniú ag comhdháil a tionóladh in Bretton Woods, New Hampshire, Stáit Aontaithe Mheiriceá, i mí Iúil 1944, a bhfuil mar aidhm aige rátaí malairte a chobhsú agus cuidiú le hathchóiriú an córas íocaíochta idirnáisiúnta. Sainíonn airteagail chomhaontaithe na cumhachtaí agus na freagrachtaí atá dílsithe ag a chomhaltaí san IMF. 

Rannchuidíonn tíortha chuig ciste a d'fhéadfadh a bheith bronnta ar iasacht, ar bhonn sealadach, ar thíortha le míchothromaíochtaí íocaíochta (Condon, 2007). Bhí tábhachtach leis an CAI nuair a chéad cruthaíodh é mar chabhraigh sé leis córas eacnamaíochta domhanda a chobhsú. 

Oibríonn an CAI chun geilleagar na mballstát a fheabhsú. Cuirean an CAI síos ar é féin mar "*eagraíocht de 187 tír (ó Iúil 2010), a bhíonn ag obair le haghaidh chomhoibriú airgeadaíochta dhomhanda, cobhsaíochta airgeadais a chosaint, trádáil idirnáisiúnta a éascú, chur chun cinn ard fostaíocht agus fás eacnamaíoch inbhuanaithe, agus an bochtaineachta a laghdú.* "

## Ballraíocht

Tá 186 ball de chomhaltaí na Náisiúin Aontaithe agus an Chosaiv sa CAI.

Iarrbhaill is ea iad: Cúba (ó 1964), agus an Téaváin (a díbeartha as sa bhliain 1980 mar gheall ar chúiseanna polaitiúla).

Is iad na tíortha eile nach baill iad : An Chóiré Thuaidh, Andóra, Monacó, Lichtinstéin, Nárú, Oileáin Cook, Niue, Cathair na Vatacáine agus an chuid eile de na stáit a bhfuil aitheantas teoranta acu.

Bíonn rannpháirteach dhíreach ag gach ballstát leis an CAI. Bíonn ionadaíocht ag na stáit ar Bhord Feidhmiúcháin (bíonn cúigear Stiúrthóirí Feidhmiúcháin ceaptha ag an cúigear comhaltai leis na cuótaí is mó, agus bíonn 19 Stiúrthóirí Feidhmiúcháin tofa ag na baill eile), agus is iad na comhaltaí go léir a cheapann Gobharnóir chun Bhoird Gobharnóirí an CAI .

Bíonn gach ball den CAI ina gcomhaltaí chomh maith den Bhanc Idirnáisiúnta Athfhoirgníochta agus Forbartha (BIAF), agus vice versa.
## Féach freisin

* An Banc Domhanda

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Catagóir:Airgeadas
Catagóir:Bainc cheannais
Galar duáin

Is éard is **galar duáin** ann ná nuair a dhéantar dochar nó damáiste do na duáin, dhá orgán atá lonnaithe san abdóman. An dá chúis chomónta don ghalar duánach is ea Neifríteas Ainsealach, athlasadh a chuireann isteach ar an dá duán ag an am céanna agus Galar Duánach Ilchisteach (PKD). 

Is é neifríteas ainsealach an chúis le níos mó ná 60% de na básanna ó chliseadh duáin marfach. 

Is galar oidhreachtúil é PKD agus is riocht níos coitianta é ná fiobróis chisteach nó diostróife mhatánach.
mion|clé|VHL polaichisteach

### Cóir leighis

mion|clé|Galar polaichisteach

An cóir leighis ná scagdhealú a fháil. Gach bliain tarlaíonn cliseadh duánach marfach do thuairim is 170 duine in Éirinn agus gheobhaidís bás taobh istigh de chúpla seachtain mura rabhthas in ann aon rud a dhéanamh le feidhm a nduán atá marbh anois a shlánú. 

Tá tuairim is 400 duine a fhaigheann scagdhealú agus ní mór do bheagnach 230 duine freastal ar na príomhospidéil sna cathracha le haghaidh cóir leighis ar na meaisíní duáin. 

Déanann an chuid eile glanadh agus scagadh tarrthála sa bhaile tríd an modh SPSL (Scagdhealú Peireatóinéim Siúil Leanúnach).

### Básanna

* Jonah Lomu

## Naisc Sheachtracha
http://www.coeliac.ie  (Suíomh Chumann Céiliach na hÉireann)

## Féach freisin
* Cliseadh duán
* Duán

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Duán
Faireog

deas|200px|thumb|Faireog
Is grúpa ceall a thálann leacht ar nós hormón atá i gceist le **faireog**.

## Tagairtí


Catagóir:Córas eisicríneach
Catagóir:Córas inchríneach
San Antonio Spurs

Foireann phroifisiúnta cispheile iad na San Antonio Spurs atá lonnaithe i San Antonio, Texas.

## Duaiseanna
### Craobh
* **Craobh [[NBA]]**:4 (1999, 2003, 2005, 2007)
* **Craobh Comhdháil**:4 (1999, 2003, 2005, 2007)
* **Craobh Roinnt**:16 (1978, 1979, 1981, 1982, 1983, 1990, 1991, 1995, 1996, 1999, 2001, 2002, 2003, 2005, 2006, 2009)

## Naisc sheachtracha
* San Antonio Spurs (Béarla)

Catagóir:Cispheil
Cumann Céiliach na hÉireann

Cumann ar mhaithe le heolas a chur ar fáil maidir leis an ngalar céiliach, agus ach go háirithe dóibh siúd a bhfuil an galar orthu é **Cumann Céiliach na hÉireann** Déanann sé leasanna a mball a chur chun cinn maidir leis an nGalar Céiliach agus Dermatitis Herpetiformis. Cuireann sé liosta de tháirgí atá déanta saor ó ghlútan ar fáil gach dara bliain agus eagraíonn sé taispeántais chócaireachta, chomh maith le cainteanna a thugann dochtúirí agus bia-eolaithe. Déanann sé uiríolla leis an Coimisiún Eorpach agus leis an gCoimisiún Coidéacs Alimentarius maidir le lipéadú bia agus na caighdeáin bhia saor ó ghlútan. 

Foilseacháin: Pacáiste Eolais, Cártaí le heolas maidir le béile bialainne a ithe i dteangacha éagsúla, liosta na nDéantúsóirí de tháirgí atá saor ó ghlútan, Bileoga Eolais, Leabhar Cócaireachta, agus Nuachlitreacha dhá uair in aghaidh na bliana. 

## Seoladh an chumainn

Cumann Céiliach na hÉireann
Carmichael House
4 Sráid Brunswick Thuaidh
Baile Átha Cliath 7
Teil: +353 (0)1 872 1471 (Luan go hAoine: 10 a.m. – 11 p.m.) 
Facs: +353 (0)1 873 5737 
emma@coeliac.ie
## Naisc Sheactaracha

http://www.coeliac.ie  (Suíomh an chumainn)

Catagóir:Galair ailléirgeacha
Catagóir:Cumainn in Éirinn
John Boehner

Is polaiteoir Meiriceánach é **John Andrew Boehner** (fuaimnithe /ˈbeɪnər/ [BAY-nər i gcóras fhoghraíochta Béarla Wikipedia]; rugadh 17 Eanáir, 1949). Ionadaí é de chuid an Pháirtí Phoblachtaigh i dTeach Ionadaithe na Stát Aontaithe, ar son an ochtú ceantar comhdhála in Ohio, atá suite idir Cincinnati agus Dayton. Ba cheannaire an Mhionlaigh sa Teach Ionadaithe é Boehner san 111ú Comhdháil (3 Eanáir 2009 - 3 Eanáir 2011). Toghadh é mar Cheann Comhairle an Tí ar an gcúigiú lá Mí Eanáir, 2011 nuair a cuireadh tús leis an 112ú Comhdháil.

## Saol
Rugadh Boehner i Reading, Ohio do Mary Anne (née Hall) agus Earl Henry Boehner. Eisean an dara páiste de dháréag. Is de shliocht measctha Gearmánach Éireannach é. Tógadh i Cincinnati é agus d'fhreastail sé ar Cincinnati Moeller High School, ardscoil Chaitliceach. Bhain sé céim bhaitsiléara amach sa ghnó in Ollscoil Xavier in Cincinnati sa bhliain 1977.

Toghadh mar bhall de Theach Ionadaithe na Stát Aontaithe é don chéad uair sa bhliain 1990. Nuair a thosaigh an téarma úd an bhliain ina dhiaidh sin, thug seisean agus seisear eile—Drong an tSeachtair a tugadh orthu—thug siad faoi seanbhunaíocht na Comhdhála a chroitheadh suas. Cuireadh deireadh ré le drochnósanna éagsúla ann ag an am. Maidir le polasaithe sóisialta agus eile, tógann Boehner seasamh coimeádach de ghnáth. 

Sa bhliain 1973, phós John Boehner a bhean chéile, Debbie. Tá beirt iníonacha acu.

## Naisc Sheachtracha

* Congressman John Boehner  *ag suíomh oifigiúil Theach Ionadaithe na Stát Aontaithe*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Ohio
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Mais

San fhisic, is féidir **an mhais** (ón nGréigis μᾶζα,"císte eorna, cnapshuim taois") nó go sonrach, **an mhais thámhúil** a sainmhíniú mar an dheacracht a bhaineann le rud statach a chorraí. 

Is tomhas í mais ruda den mhéid damhna atá i rud, cibé gné don damhna sin. 

Is ionann mais agus an méid damhna atá i gcorp a bhfuil a mheáchan i gcomhréir leis. 

Is é an cileagram (Kg) an t-aonad SI maise san eolaíocht. Tugtar dlús ruda ar an mhais, agus í áirithe ina cileagram, atá ag 1 m3 de rud.

## Tagairtí


Catagóir:Coincheapa bunúsacha na fisice
Catagóir:Meicnic Chlasaiceach
Catagóir:Cainníochtaí fisiceacha
Don Juan

[thumb|''Don Juan'' le [Molière (1682)]]
Is éard atá i gceist le **Don Juan** (Iodáilis: *Don Giovanni*) ná carachtar an bhanaí i saothair áirithe de chuid na litríochta Spáinnise. 

Ba é an drámadóir Spáinneach Tirso de Molina ba thúisce a d'inis scéal Don Juan sa dráma úd *El burlador de Sevilla* ("An Banaí i Sevilla"). Níos déanaí, tharraing a lán scríbhneoirí eile sa Spáinn agus i dtíortha eile ar mhianach an scéil. Samplaí iad José de Espronceda, a bhreac síos an dán úd *Estudiante de Salamanca* ("An Mac Léinn ó Salamanca") sa bhliain 1840, agus José Zorrilla, ar tháinig a dhráma *Don Juan Tenorio* amach cúpla bliain i ndiaidh dhán Espronceda. 

Thairis sin, scríobh Byron agus Molière saothair faoi Don Juan. Tá *Don Giovanni*, an ceoldráma le Mozart, bunaithe ar an téama céanna freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Mígréin

Is ionann **mígréin** agus staid sa duine daonna ina mbíonn idir ghnáthphian agus drochphian eipeasóideach ar thaobh amháin den chloigeann. Is minic a dhéanann daoine a bhíonn ag fulaingt léi cur síos uirthi mar phian ina mbíonn broidearnach i gceist. Maireann sí ar feadh uaireanta nó fiú laethanta, ach bíonn tréimhsí ann nach mbíonn pian ar bith i gceist leo idir na ruaigeanna. Nuair a thosaíonn mígréin d’fhéadfadh suaite amhairc teacht in éineacht léi – ‘luan’ (cuireann seo isteach ar 20% de na daoine). 

De ghnáth éiríonn an tinneas cinn níos measa má dhéanann an duine gluaiseacht nó gníomhaíocht fhisicúil. D’fhéadfadh masmas, urlacan, buinneach, mearbhall agus, i gcásanna áirithe, pairilis shealadach nó caillteanas urlabhra a bheith ann.

Tuairiscítear go mbíonn íogaireacht don solas, do thorann agus do bholaithe láidre. Ceaptar go dtarlaíonn na comharthaí sóirt de bharr athruithe sna fuileadáin sa chloigeann, ach ní fios go fóill cén fáth go dtarlaíonn na hathruithe seo. Is galar oidhreachtúil í an mhígréin i dtuairim is 60% de na cásanna, agus fulaingíonn gach aoisghrúpa, páistí atá chomh hóg le 12 mhí san áireamh. Faigheann trí huaire níos mó ban ná fir mígréin, go hiondúil de bharr athruithe hormónacha. Braitheann an chóir leighis le minicíocht agus déine na mígréine.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* http://migraine.ie

Catagóir:Tinneas cinn
Cumann Mígréine na hÉireann

Tá **Cumann Mígréine na hÉireann** ina chumann a chuireann eolas ar fáil agus tacaíocht dóibh siúd a dteastaíonn sé uathu ó thaobh mígréine de. Tá an cumann tiomanta do cháilíocht beatha a fheabhsú do dhaoine le mígréin. Cuirtear faisnéis, tacaíocht agus misniú ar fáil do dhaoine le mígréin. Tá sé mar aidhm aige freisin an tuiscint ar mhígréin a mhéadú ar fud shochaí na hÉireann agus tugtar tacaíocht do thaighde ar an riocht agus ar na córacha leighis.