open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andrea Begley

Is amhránaí í **Andrea Begley** (rugadh í ar an 15 Eanáir, 1986). Bhuaigh sí an dara sraith *[[The Voice UK]]* sa bhliain 2013.

## Gairm
### 2013: ''The Voice UK''

### 2013–2016: ''The Message''

### 2017–: Dara albam
Tá Andrea ag obair ar a dara halbam.

## Dioscliosta
### Albaim Stiúideo

### Singlí

### Singlí eile

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir:Amhránaithe Sasanacha
Catagóir:Buaiteoirí The Voice
Catagóir:Iomaitheoirí The Voice
Catagóir:Daoine beo
Cher Lloyd

Is ceoltóir Sasanach í **Cher Lloyd**. Rugadh i Sasana í ar 28 Iúil, 1993. Tháinig sí sa cheathrú háit ar an seachtú sraith *[[The X Factor (RA)|The X Factor]]* sa bhliain 2010.

## Gairm
### 2010–2011: ''The X Factor''

### 2011–2012: ''Sticks and Stones''

### 2013–2015: ''Sorry I'm Late'' agus hiatas

### 2016–: Tríú halbam

## Scannánliosta

## Dioscliosta
* *[[Sticks and Stones (albam Cher Lloyd)|Sticks and Stones]]* (2011)
* *[[Sorry I'm Late (albam Cher Lloyd)|Sorry I'm Late]]* (2014)

## Camchuairteanna
;Príomh
* Sticks and Stones Tour (2012)
* I Wish Tour (2013)

;Eile
* X Factor Tour 2011
* Whatever World Tour (Hot Chelle Rae)
* Red Tour (Taylor Swift)
* Neon Lights Tour (Demi Lovato)

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1993
Catagóir:Iomaitheoirí X Factor
Catagóir:Daoine beo
Áidin

Is cathair in Éimin í **Áidin**.

## Féach freisin

* San’a

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Éimin
Eipeadáras

deas|250px|thumb|An téatar ársa in Eipeadáras
Is baile suite sa Ghréig é **Eipeadáras**.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na Gréige
Loch Superior

Ceann de na Lochanna Móra i lár Mheiriceá Thuaidh is ea **Loch Superior** (“an loch uachtarach”). Tá sí suite idir cúige Ontario, i gCeanada, ó thuaidh agus stáit Minnesota, Wisconsin agus Michigan, sna Stáit Aontaithe thiar agus ó dheas. Is í an loch is mó ar domhan ó thaobh dromchla de agus an 3ú ceann is mó ó thaobh an méid uisce inti, i ndiaidh Loch Baikal sa Rúis agus Loch Tanganyika san Afraic.

## Tíreolaíocht
Fanann an t-uisce 191 bliain sa loch (.i. am seadaithe an uisce) sula n-éalaíonn sé trí Abhainn St. Mary's ar a thuras mall fada go dtí an t-Aigéan Atlantach.

mion|Miners Castle, Loch Superior

Catagóir:Na Lochanna Móra
Báinín

Is carachtar ficseanúil sa tsraith Eachtraí Tintin é **Báinín**. Is madadh (brocaire) é. Cuidíonn sé lena chomráda Tintin coireanna a réiteach.

Catagóir:Eachtraí Tintin
Tintin

Is é **Tintin** ainm an phríomhcharachtair i sraith leabhar i bhfoirm cartúin leis an údar Georges Prosper Remi nó de ghnáth Hergé, cartúnaí Beilgeach. Thosaigh an tsraith Eachtraí Tintin ar an 10 Samhain 1929. Is féidir na scéalta a léamh i mbreis agus 100 teanga anois, an Ghaeilge ina measc.

Is iriseoir óg é Tintin.

## Gaeilge
Tá mórán leabhair curtha leis an tsraith Tintin i nGaeilge ag Dalen Éireann.   "Éiríonn go hiontach le Gabriel Rosenstock an ghreann agus an imeartas focail a thabhairt leis, sruthanna mallachtaí chomrádaí Tintin, an Captaen Haileabó san áireamh".

## Carachtair

* Báinín
* Captaen Haileabó
* Mac Grianna agus Ó Grianna

## Leabhair

* Portán na nOrdóg Orga
* Slat Ríoga Ottokar
* Tintin sa Tibéid
* An tOileán Dubh
* Todóga na bhFarónna
* Ciste Castafiore
* An tAonbheannach Mistéireach
* Taisce Raga Rua

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí Tintin
Catagóir:Greannáin
Catagóir:Greannáin Ghaeilge
Mac Grianna agus Ó Grianna

Is carachtair fhicseanúla sa tsraith Eachtraí Tintin iad **Mac Grianna agus Ó Grianna**. Is bleachtairí iad.

Catagóir:Eachtraí Tintin
Oileáin Andaman

Cuid d'oileánra Bhá na Beangáile is ea **Oileáin Andaman**, idir an India, ar an taobh thiar, agus Maenmar, sa tuaisceart agus san oirthear. Tá an chuid is mó acu ina chuid de na hOileáin Andaman agus Niceabrach.

## Tagairtí

Andaman
Catagóir:Oileáin de na hOileáin Andaman agus Niceabrach
Catagóir:Bolcáin na hIndia
Catagóir:Bolcáin Phléisticéineach
Catagóir:Oileánra na hIndia
Loch Erie

Is ceann de na Lochanna Móra i Meiriceá Thuaidh í **Loch Erie**. Is í an ceann is faide ó dheas, an ceann is éadoimhne agus an ceann a bhfuil an t-am seadaithe is giorra inti. Is í Loch Erie an 4ú loch is mó de na cúig Lochanna Móra. Tá cúige Ontario, Ceanada, ar a bruach thuaidh. Tá Nua-Eabhrac agus Pennsylvania ar a taobh thoir, Ohio ar a taobh theas, agus Michigan ar a taobh thiar.

## Tíreolaíocht
Is é 9,910 míle chearnach (25,667 km cearnach) achar dhromchla Loch Erie. 62 troigh (19 m) an mheándoimhneacht agus 210 troigh (64 m) an pointe is doimhne sa loch. 2.6 bliana am seadaithe an uisce sa loch, is é sin le rá, go dtógann sé an méid sin ama ó thagann uisce isteach sa loch ón Abhainn Detroit san iarthuaisceart agus a éalaíonn sé trí Abhainn Niagara san oirthear ar a bhealach chun na farraige.

[mion|[Put-in-Bay, Ohio, cuid de Loch Erie]]

Catagóir:Na Lochanna Móra
Còiseam I na h-Alba

B’é **Còiseam mac Cináeda** (Ainm Gaelach meánaoiseach: Causantín mac Cináeda) rí na gCruithneach. Déantar go minic tagairt dó i liostaí nua-aimseartha de ríthe na hAlban, cé go dtugtar i bhfoinsí comhaimseartha cur síos air mar rí na gCruithneach amháin. Mac Chináed ab ea é, agus tháinig sé i gcomharbacht ar a uncail  Dómhnall mac Ailpín mar rí na gCruithneach i ndiaidh do Dhomhnall bás a fháil ar an 13 Aibreán 862. Tá an cosúlacht ar an scéal gur mhéadaithe ar ionsaithe na Lochlannach le linn réimeas Chonstaintín .  Fuair sé bás ag troid ionradh amháin den sórt sin.

Catagóir:Daoine a rugadh sa 9ú haois
Catagóir:Básanna i 877
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Na Cruithnigh
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Woburn Abbey

clé|250px|mion|Woburn Abbey
Is teach mór suite i mBedfordshire é **Woburn Abbey**. 

Catagóir:Bedfordshire
Dunstable Priory

clé|250px|mion|Dunstable Priory
Is prióireacht suite i mBedfordshire é **Dunstable Priory**. 

Catagóir:Bedfordshire
Chiltern Hills

Is cnoic suite i mBedfordshire iad na **Chiltern Hills**. 

Catagóir:Bedfordshire
Catagóir:Tíreolaíocht Shasana
Inimirce

mion|Víosa Éireannach, 2016
[mion|Eisimircigh i Queenstown ([An Cóbh) *Illustrated London News*, 5 MF 1874]]
[mion|Eisimircigh i g[Cathair Saidhbhín, Co Chiarraí, 1866]]
Is éard atá i gceist le **inimirce** ná imirce isteach i dtír ó thíortha eile.

**An difríocht idir eisimirce agus imirce.** Baineann an eisimirce le himeacht ó áit; baineann an inimirce le teacht go háit. An eisimirce ó Éirinn, bhain sí a buaic amach aimsir an Ghorta; i rith an Tíogair Cheiltigh, bhí go leor inimirce chun na hÉireann ón bPolainn. Agus baineann an imirce le gluaiseacht ó thír nó ó ilchríoch amháin go tír nó go hilchríoch eile; ní féidir imirce a dhéanamh ó Chorcaigh go Baile Átha Cliath, mar shampla.

## Fás eacnamaíoch
Brú eacnamaíochta agus easpa a chuireann daoine réasúnacha i dtreo an fhuatha agus an naimhdis.  Tá manaí na heite deise le cloisteáil timpeall an domhain – cén fáth go mbeadh ár gcuid acmhainní á roinnt le heachtrannaigh nuair nach bhfuil ár ndóthain againn féin?  Ach is léir na buntáistí eacnamaíocha a bhaineann leis an inimirce ó thaobh na maicreacnamaíochta de 

## Féach freisin

* Imirce (daonra)
* Eisimirce
* Géarchéim imirceach na hEorpa sna 2010idí
* Agóidíocht frith-inimirce agus frith-chiníochais in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Inimirce
Catagóir:Imirce dhaonna
Strictly Come Dancing

:

Is comórtas damhsa teilifíse é **Strictly Come Dancing**. Cuireadh tús leis sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2004. Tá sé ar BBC One.  

Gach bliain, damhsaíonn daoine cáiliúla i mbeirteanna le damhsóirí proifisiúnta. Déanann na hiomaitheoirí stíleanna difriúla damhsa gach seachtain.

Sa bhliain 2025, bhí daoine cáiliúla cosúil le “George Clarke (tionchaire) agus Stefan Dennis (aisteoir)” ag glacadh páirte, agus Tess Daly agus Claudia Winkleman mar láithreoirí agus  Shirley Ballas, srl mar mholtóir.

## Breithiúna agus Láithreoirí

### Breithiúna
;Eochair
: &ndash; Príomhmholtóir
: &ndash; Aoi-Mholtóirí
: &ndash; Iomatheoir

### Láithreoirí
;Eochair
: &ndash; Laithreoir *Strictly Come Dancing*
: Comh-láithreoir  *Strictly Come Dancing*
: Láithreoir *[[Strictly Come Dancing: It Takes Two|It Takes Two]]*
: Iomaitheoir

## Damhsóirí gairmí agus a bpáirtí

Eochair:
: Buaiteoir
: Dara áit
: Tríú áit
: Céad díbeartha
: Tarraing siar
: Gortaithe

## Torthaí
### Sraith 1 (2004)

Thosaigh an chéad sraith ar an 15 Bealtaine 2004 agus chríochnaigh sé ar an 3 Iúil 2004.

### Sraith 2 (2004)

Thosaigh an dara sraith ar an 23 Deireadh Fómhair 2004 agus chríochnaigh sé ar an 11 Nollaig 2004.

### Sraith 3 (2005)

Thosaigh an tríú sraith ar an 15 Deireadh Fómhair 2005 agus chríochnaigh sé ar an 17 Nollaig 2005.

### Sraith 4 (2006)

Thosaigh an cheathrú sraith ar an 7 Deireadh Fómhair 2006 agus chríochnaigh sé ar an 23 Nollaig 2006.

### Sraith 5 (2007)

Thosaigh an cúigiú sraith ar an 29 Meán Fómhair 2007 agus chríochnaigh sé ar an 22 Nollaig 2007.

### Sraith 6 (2008)

Thosaigh an séú sraith ar an 20 Meán Fómhair 2008 agus chríochnaigh sé ar an 20 Nollaig 2008.

### Sraith 7 (2009)

Thosaigh an seachtú sraith ar an 18 Meán Fómhair 2009 agus chríochnaigh sé ar an 19 Nollaig 2009.

### Sraith 8 (2010)

Thosaigh an t-ochtú sraith ar an 11 Meán Fómhair 2010 agus chríochnaigh sé ar an 18 Nollaig 2010.

### Sraith 9 (2011)

Thosaigh an naoú sraith ar an 10 Meán Fómhair 2011 agus chríochnaigh sé ar an 21 Nollaig 2011.

### Sraith 10 (2012)

Thosaigh an deichiú sraith ar an 15 Meán Fómhair 2012 agus chríochnaigh sé ar an 22 Nollaig 2012.

### Sraith 11 (2013)

Thosaigh an t-aonú sraith déag ar an 7 Meán Fómhair 2013 agus chríochnaigh sé ar an 21 Nollaig 2013.

### Sraith 12 (2014)

Thosaigh an dara sraith déag ar an 7 Meán Fómhair 2014 agus chríochnaigh sé ar an 20 Nollaig 2014.

### Sraith 13 (2015)

Thosaigh an tríú sraith déag ar an 5 Meán Fómhair 2015.

### Sraith 14 (2016)

Thosaigh an ceathrú sraith déag ar an 3 Meán Fómhair 2016.

### Sraith 15 (2017)

### Sraith 16 (2018)

### Sraith 17 (2019)

### Sraith 18 (2020)

### Sraith 19 (2021)

### Sraith 20 (2022)

### Sraith 21 (2023)

## Tagairtí

Catagóir:Strictly Come Dancing
Catagóir:Comórtais Teilifíse
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2004
Catagóir:Cláir BBC
Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine
Catagóir:Sraitheanna teilifíse réaltachta
Ardeaglais Clifton

Is ardeaglais Chaitliceach suite i mBriostó í **Ardeaglais Clifton**. 

Catagóir:Briostó
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí sa Bhreatain
Catagóir:Foirgnimh i Sasana
Dídeanaí

[thumb|Teifigh sa [Poblacht Dhaonlathach an Chongó|Phoblacht Dhaonlathach an Chongó i rith an Cogadh Kivu, 2008. Bhí níos mó ná sé milliún teifeach san Afraic ag an am.]]
Bíonn brú ar an **dídeanaí** (nó **teifeach**) a thír a fhágáil chun éalú ó chogadh, ó ghéarleanúint nó ó thubaiste nádúrtha.

Bíonn ar na milliúin gach bliain a bhfód dúchais a thréigean chun tearmann a lorg. Tá timpeall 25 milliún teifeach ar domhan inniu.

Ceiliúrtar Lá Domhanda na dTeifeach ar an 20 Meitheamh gach bliain.
[mion|Campa dídeanaithe, Za'atri sa [An Iordáin|Iordáin.  Is mór an náire an bhail atá ar na teifigh sna campaí seo.]]

## Sainmhíniú
De réir an Choinbhinsiúin, is duine é dídeanaí,“mar gheall ar eagla ghéarleanúna a bhfuil bunús maith faoi ar chúiseanna a bhaineann le, reiligiún, náisiúntacht, comhaltas de ghrúpa sóisialta ar leith nó tuairimí polaitiúla, go bhfuil sé lasmuigh de thír a náisiúntachta agus nach bhfuil ar a chumas, nó nach bhfuil sé toilteanach, i ngeall ar an eagla sin, leas a bhaint as cosaint na tíre sin”.(Airteagal 1(A)(2), den Choinbhinsiún).

Déanann Coinbhinsiún 1969 Eagraíocht um Aontas na hAfraice (EAA) dídeanaí a shainmhíniú mar aon duine a gcuirtear iachall air a thír nó a tír a fhágáil “mar gheall ar ionsaí seachtrach, ar fhorghabháil, ar fhorlámhas eachtrach nó ar imeachtaí a shuaitheann an t-ord poiblí go mór, bíodh sé i gcuid dá thír, dá thionscnamh nó dá náisiúntacht nó ina n-iomláine .” Ar an gcuma chéanna, deir Dearbhú 1985 Cartagena go n-áirítear le dídeanaithe freisin daoine a théann ar teitheadh óna dtír “toisc go ndearnadh bagairt ar a mbeatha, ar a slándáil nó ar a saoirse trí fhorneart ginearálaithe, trí ionsaí eachtrach, trí choinbhleachtaí inmheánacha, trí mhórsháruithe ar chearta an duine nó trí imthosca eile a shuaith an t-ord poiblí go mór.”

## Féach freisin

* Géarchéim imirceach na hEorpa
* Coinbhinsiún i dtaobh Stádas Dídeanaithe (1951)

## Tagairtí

Catagóir:Inimirce
Aidhe-aidhe

Is ainmhí as Madagascar é an **Aidhe-aidhe** (*Daubentonia madagascariensis*). Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Daubentoniidae é.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Torc na bhfaithní

Muca i ngéineas na Suidae is ea **toirc na bhfaithní**. Tá an dá speiceas ann, mar atá *Phacochoerus aethiopicus* agus *Phacochoerus africanus*. Tá siad dúchasach san Afraic fho-Shahárach. Maireann siad in áiteanna oscailte agus leath-oscailte, uaireanta in áiteanna an-tirime. Is uiliteoirí iad na muca seo.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Iarnród Éadrom Iarúsailéim

mion|dheis|250px|Léarscáil d'Iarnród Éadrom Iarúsailéim.
Iarnród éadrom meariompair in Iarúsailéim, is ea **Iarnród Éadrom Iarúsailéim** (הרכבת הקלה בירושלים - HaRakevet HaKala Birushalayim), ar osclaíodh an chéad líne di — an Líne Dhearg—i 2011. Tosaiodh á thógáil sa bhliain 2002 agus críochnaíodh é i 2010 tar éis go leor teipeanna ar chúis leo féimheacht na cuideachta tógála, fadhbanna teicniúla agus fionnachtana seandálaíochta. 

Téann an Líne Dhearg ó Pisgat Ze'ev sa tuaisceart tríd an tseanchathair agus lár na cathrach go Sliabh Herzl ar thaobh theas na cathrach. Tá an líne 22.5 km ar fhad. Tá 35 stad ar fad ann. I gcóngar an bhealach isteach traidisiúnta go hIarúsailéim in aice le Kiryat Moshe (agus timpeall an tríú cuid aneas de bhealach an iarnróid) téann an líne trasna Dhroichead Chords Iarúsailéim (nó Droichead na Sreang go neamhfhoirmeálta), struchtúr a dhear an t-ailtire Spáinneach Santiago Calatrava. Droichead crochta tipiciúil de shaothar Calatrava atá ann. Úsáideann timpeall 130,00 duine sa lá é.
 
## Íomhánna

Light Railway Jaffa Street.jpg|An tram i Sr. Jaffa
Jerusalem Light Rail 04.jpg|Stad an iarnróid éadroim
Jerusalem Light Rail French Hill depot 001.JPG|Stáisiún Cnoc na Fraince
JE Chords Bridge 01.jpg|Droichead Chords
Jerusalem Entrance Bridge.JPG|Droichead na Sreang


## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Stránky dopravce CityPass 
* Vládní stránky o městské dopravě 
* Jeruzalémské lehké metro  na stránkách urbanrail.net
* ''From Mule Tracks to Light Rail Transit Tracks: Integrating Modern Infrastructure into an Ancient City — Jerusalem, Israel''

 
Catagóir:Iarúsailéim
Músaem Impireacht na Breataine agus Comhlathas

Is músaem suite i mBriostó é **Músaem Impireacht na Breataine agus Comhlathas**. 

Catagóir:Briostó
Catagóir:Músaeim
Richard Owen

Nádúraí Sasanach ba ea **Sir Richard Owen** (20 Iúil 1804 – 18 Nollaig 1892) a thug a thacaíocht le Músaem Stair an Dúlra a bhunú. Is dócha gur fearr a chuimhnítear air inniu as an bhfocal Dineasár a chumadh

## Tagairtí

Catagóir:Eolaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1804
Catagóir:Básanna i 1892
Músaem Stair an Dúlra

Is músaem suite i mBuirg Ríoga Kensington agus Chelsea, Londain é **Músaem Stair an Dúlra**

Catagóir:Royal Borough of Kensington and Chelsea
Catagóir:Músaeim na Londan
Catagóir:Músaeim
Bart the Genius

Craoladh an dara heipeasóid, **"Bart the Genius"**, den chéad sraith *[[The Simpsons]]* ar an 14 Eanáir 1990. Scríobh Jon Vitti an eipeasóid seo. D'fhéach 24.5 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh
Déanann Martin Prince agus a thuismitheoirí, Richard, múinteoir Bart Edna Krabappel agus Dr. J Loren Pryor a gcéad cuma san eipeasóid.

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 1)
Homer's Odyssey

Craoladh an tríú heipeasóid, **"Homer's Odyssey"**, den chéad sraith *[[The Simpsons]]* ar an 21 Eanáir 1990. Scríobh Jay Kogen agus Wallace Wolodarsky an eipeasóid seo. 
D'fhéach 27.5 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh
Déanann Waylon Smithers, Otto Mann, Chief Wiggum, Jasper Beardley, Sam & Larry, Mr. & Mrs. Winfield agus Sherri and Terri a gcéad cuma san eipeasóid.

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 1)
There's No Disgrace Like Home

Craoladh an ceathrú heipeasóid, **"There's No Disgrace Like Home"**, den chéad sraith *[[The Simpsons]]* ar an 28 Eanáir 1990. Scríobh Al Jean agus Mike Reiss an eipeasóid seo. D'fhéach 20.2 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh
Déanann Dr. Marvin Monroe, Itchy & Scratchy agus Eddie and Lou a gcéad cuma san eipeasóid.

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 1)
Santiago Calatrava

Ailtire, innealtóir agus ealaíontóir Spáinneach is ea **Santiago Calatrava Valls** a rugadh ar 28 Iúil 1951 i Benimàmet, Valencia. Déanann sé dealbhóireacht agus péintéireacht ach is é a shaothair ailtireachta a ghnóthaigh clú dó. Aithnítear é as stíl nua-thodhchaíoch shainiúil na struchtúr a dhearann sé. Droichid agus stáisiúin traenach a dhear sé sa chuid ba mhó ar dtús ach tá foirgnimh deartha aige anois freisin. Tá oifigí aige i Nua-Eabhrac, Doha agus Zurich. Tá cónaí air i Zurich.
mion|Ciutat de les Arts i les Ciències, Valencia, an Spáinn, 1996
mion|Halla Éisteachta Tenerife, an Spáinn, 2003
mion|250px|Ionad Iompair an WTC i gCathair Nua-Eabhrac agus é á thógáil i Meitheamh na bliana 2015
[mion|[Droichead Samuel Beckett, Baile Átha Cliath, 2009]]

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil, arna rochtain ar 9 Lúnasa 2015

Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Ailtirí Vaileinseacha
Catagóir:Ealaíontóirí Vaileinseacha
Catagóir:Daoine beo
Moaning Lisa

Craoladh an séú heipeasóid, **"Moaning Lisa"**, den chéad sraith *[[The Simpsons]]* ar an 11 Feabhra 1990. Scríobh John Swartzwelder an eipeasóid seo. D'fhéach 27.4 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh
Déanann Ralph Wiggum, Bleeding Gums Murphy, agus Jacqueline Bouvier a gcéad cuma san eipeasóid.

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 1)
The Telltale Head

Craoladh an t-ochtú heipeasóid, **"The Telltale Head"**, den chéad sraith *[[The Simpsons]]* ar an 25 Feabhra 1990. Scríobh Al Jean, Mike Reiss agus Sam Simon an eipeasóid seo. D'fhéach 28 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh
Déanann Sideshow Bob, Reverend Lovejoy, Krusty the Clown, Jimbo Jones, Kearney Zzyzwicz, Dolph Starbeam, Ms. Albright, agus Apu Nahasapeemapetilon a gcéad cuma san eipeasóid.

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 1)
The Crepes of Wrath

Craoladh an t-aonú heipeasóid déag, **"The Crepes of Wrath"**, den chéad sraith *[[The Simpsons]]* ar an 18 Aibreán 1990. Scríobh George Meyer, Sam Simon, John Swartzwelder agus Jon Vitti an eipeasóid seo. D'fhéach 31.2 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh
Déanann Agnes Skinner a céad cuma san eipeasóid,

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 1)
Krusty Gets Busted

Craoladh an dara heipeasóid déag, **"Krusty Gets Busted"**, den chéad sraith *[[The Simpsons]]* ar an 29 Aibreán 1990. Scríobh Jay Kogen, agus Wallace Wolodarsky an eipeasóid seo. D'fhéach 30.4 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh
Déanann Kent Brockman, Judge Snyder, agus Scott Christian a gcéad cuma san eipeasóíd.

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 1)
Some Enchanted Evening

Craoladh an tríú heipeasóid déag, **"Some Enchanted Evening"**, den chéad sraith *[[The Simpsons]]* ar an 13 Bealtaine 1990. Is é seo an deireadh eipeasóid sa chéad sraith. Scríobh Matt Groening agus Sam Simon an eipeasóid seo. D'fhéach 27.1 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 1)
Bart Gets an "F"

Craoladh an chéad eipeasóid, **"Bart Gets an "F""**, den dara sraith *[[The Simpsons]]* ar an 11 Deireadh Fómhair 1990. Scríobh David M. Stern an eipeasóid seo. D'fhéach 23.6 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh
Feictear Mayor Quimby den chéad uair san eipeasóid.

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 2)
Treehouse of Horror

Cradhaol **"Treehouse of Horror"**, an tríú heipeasóid den dara sraith de *[[The Simpsons]]* ar an 25 Deireadh Fómhair 1990. Scríobh John Swartzwelder, Jay Kogen, Wallace Wolodarsky, Sam Simon agus Edgar Allan Poe an eipeasóid seo. D'fhéach 29.9 milliún duine ar an eipeasóid. Seo é an chéad eipeasóid sa tsraith Treehouse of Horror. 

Cheiliúradar an eipeasóid seo ar Oíche Shamhna, agus is an chéad eipeasóid a cheiliúrtar Oíche Shamhna í. 

## Plota

## Táirgeadh
Tá Kang and Kodos le feiceáil den chéad uair san eipeasóid seo.

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 2)
Catagóir:Treehouse of Horror (sraith theilifíse)
Two Cars in Every Garage and Three Eyes on Every Fish

Craoladh an ceathrú heipeasóid, **"Two Cars in Every Garage and Three Eyes on Every Fish"**, den dara sraith *[[The Simpsons]]* ar an 1 Samhain 1990. Scríobh Sam Simon agus John Swartzwelder an eipeasóid seo.  D'fhéach 26.1 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh
Déanann Mary Bailey agus Dave Shutton a gcéad cuma san eipeasóid.

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 2)
Minoru Yamasaki

Ailtire Meiriceánach ab ea **Minoru Yamasaki** 1 Nollaig 1912 - 7 Feabhra 1986. Aithnítear é thar aon rud eile as an chéad Ionad Trádála Domhanda I gCathair Nua-Eabhrac. Smaointear faoi mar dhuine de bheirt mháistir-chleachtóirí an nua-fhoirmiúlachas agus ar mhórailtirí an 20ú haois. I measc na foirgneamh a dhear sé tá an WTC, an Federal Reserve Bank of Richmond (Virginia), agus Túr Rainier i Seattle.

Rugadh Minoru Yamasaki i Seattle, Washington i 1912 do bheirt imirceach ón tSeapáin. Rinne staidéar in Ollscoil Washington agus Ollscoil Nua-Eabhrac. Níor cuireadh i ngéibheann é mar Sheapánach-Mheiriceánach le linn an Dara Cogadh Domhanda mar bhí sé ag ina chónaí i Nua-Eabhrac faoin am sin. Choimeád sé a thuismitheoirí saor freisin mar thug sé aniar go Nua-Eabhrac iad. D’éag sé den ailse sa bhliain 1986.
[mion|Leabharlann Irwin, Ollscoil Butler, [Indianapolis, Indiana, 1963]]
[mion|Federal Reserve Bank, [Richmond, Virginia|Richmond, Virginia, 1978]]

Catagóir:Daoine a rugadh i 1912
catagóir:Básanna i 1986
Catagóir:Ailtirí Meiriceánacha
Captaen Haileabó

Is carachtar ficseanúil sa tsraith Eachtraí Tintin é **Captaen Haileabó**. Is mairnéalach é, cónaithe i Marlinspike lena shearbhónta Nestor agus an tOllamh Piocardach. Is dlúthchara é don phríomhcharactar, Tintin.  

Bhí sé luaite den chéad uair i bPortán na nOrdóg Órga, mar charachtar taghdach atá ina alcólach. Ach tríd an scéal, athraíonn agus fásann a phearsantacht.  Éiríonn sé níos measúla agus níos cróga. 

Catagóir:Eachtraí Tintin
Dómhnall mac Ailpín

Tháinig **Dómhnall mac Ailpín** (Gaeilge na hAlban: Dòmhnall I na h-Alba) (812 – 13 Aibreán 862), i gcomharba ar dheartháir s'aigse, Coinneach I, ar ríchathaoir na gCruitneach sa bhliain 858.

Catagóir:Daoine a rugadh i 812
Catagóir:Básanna i 862
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Na Cruithnigh
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Cill Fhinnein

Is baile suite i gComhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh é **Cille Fhinnein**.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh
Bart the Daredevil

Craoladh an t-ochtú heipeasóid, **"Bart the Daredevil"**, den dara sraith *[[The Simpsons]]* ar an 6 Nollaig 1990. Scríobh Jay Kogen agus Wallace Wolodarsky an eipeasóid seo. D'fhéach 26.2 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh
Feictear Dr. Hibbert den chéad uair san eipeasóid.

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 2)
Sásra Cobhsaíochta Eorpach

Is ciste é an **Sásra Cobhsaíochta Eorpach (SCE)** a chuideoidh leis na tíortha i limistéar an euro nach féidir leo airgead a fháil ar iasacht ó na margaí airgeadais. Tabharfar iasachtaí do na tíortha sin má aontaíonn siad a ngeilleagair a athchóiriú agus a gcobhsaíocht airgeadais a athshlánú. Is ciste tarrthála deiridh nó 'Cúlstop' é chun an t-airgeadra aonair a chosaint. 

## Naisc sheachtracha
* An Grúpa Euro 
* Banc Ceannais Eorpach (Béarla)

## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach
Catagóir:Banc Ceannais Eorpach
Dancin' Homer

Craoladh an cúigiú heipeasóid, **"Dancin' Homer"**, den dara sraith *[[The Simpsons]]* ar an 8 Samhain 1990. Scríobh Ken Levine agus David Isaacs an eipeasóid seo. D'fhéach 26.1 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh
FEictear Capital City Goofball don chéad uair san eipeasóid.

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 2)
Éirchód

[deas|200px|thumb|Bosca poist in [Éire|Éirinn.]]
Is córas é **Éirchód** (Béarla agus an trádmharc: *Eircode*) a thugann cód sainiúil aitheantais seacht n-uimhir do gach gabháltas in Éirinn..  Cuireann an córas postchóid ar a gcumas do dhaoine agus do ghnólachtaí teacht ar gach seoladh in Éirinn.
Is é An Post, an tseirbhís phoist i bPoblacht na hÉireann, a chuireann an córas Éirchóid ar fáil.

## Naisc sheachtracha
*   Eircode, Suíomh oifigiúil
* An Post, Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Poblacht na hÉireann
Uisce Éireann

Is é **Uisce Éireann** fóntas uisce náisiúnta nua na hÉireann atá freagrach as seirbhísí uisce ar fud na hÉireann a sholáthar agus a fhorbairt.

### Stair
Bhunaigh Uisce Éireann i Márta 2013 mar chuideachta leathstáit faoin Acht um Sheirbhísí Uisce 2013. Tagann seirbhísí uisce agus fuíolluisce na 34 hÚdarás Áitiúla le chéile faoi aon soláthraí seirbhíse náisiúnta amháin.

Glacann Uisce Éireann freagrachtaí na nÚdarás Áitiúil de réir a chéile ó mhí Eanáir 2014 ar aghaidh. Tógann sé thart ar chúig bliana Uisce Éireann a bhunú go hiomlán. Bhí sé ar intinn ag an rialtas sa bhliain 2014 go mbeadh Uisce Éireann freagrach i 2019 as feidhmiú na seirbhísí uisce poiblí, lena n-áirítear bainistiú a dhéanamh ar na sócmhainní náisiúnta uisce, cothabháil an chórais uisce, infheistíocht agus pleanáil, tionscadail chaipitil a bhainistiú agus cúram custaiméirí agus billeáil.

### Freagrachtaí
Chomh maith le freagracht a bheith aige i leith seirbhísí uisce poiblí, tá Uisce Éireann ag déanamh cinntí caipitil agus cinntí infheistíochta maidir le bonneagar uisce na tíre ar bhonn náisiúnta.

Tá Uisce Éireann freagrach do dhá chomhlacht rialála – an Coimisiún um Rialáil Fuinnimh, an rialtóir eacnamaíoch don tionscal uisce, agus an Ghníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil, an rialtóir comhshaoil.

Níl Uisce Éireann ar cheann do na comhlachtaí poiblí atá clúdaithe faoi Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003, i láthair na huaire.

### Dúshláin
Sa bhliain 2023, léirigh tuarascáil an GCC ar cháilíocht an uisce go raibh cáilíocht uisce sna lochanna, aibhneacha, agus inbhir in Éirinn ag dul in olcas, agus go bhfuil go leor pobal in Éirinn fós ag fulaingt ó shrianta uisce agus fógraí.

Sa bhliain 2024, mhaígh tuarascáil an GCC nach raibh an obair athchóirithe ag Uisce Éireann ar áiseanna cóireála fuíolluisce ar fud na tíre pioc sásúil.

## Féach freisin

* Uisce óil
* Uisce buacaire
* Fuíolluisce
* Truailliú uisce
* *[[Escherichia coli]] nó [[E.coli]]*
* Sláintíocht

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil
## Tagairtí

Catagóir:Uisce
Catagóir:Sláintíocht
Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann
Ivinghoe Beacon

Is cnoc i Sasana í **Ivinghoe Beacon**, atá suite in Buckinghamshire. 

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na Sasana
Catagóir:Buckinghamshire
Catagóir:Tíreolaíocht Shasana
Ardeaglais Chester

Is ardeaglais Anglacánach suite i Cheshire í **Ardeaglais Chester**. 

Catagóir:Cheshire
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Eaglaisí sa Bhreatain
Catagóir:Foirgnimh i Sasana
Eochaid I na hAlban

Is féidir go raibh **Eochaidh mac Run** ina rí na gCruithneach ó 878 go 889. Ba mhac Run ab Arthgal,  rí Shrath Chluaidh é, a shíolraigh ó líne fhada ríthe Briotanacha. Taifeadtar gurbh iníon í máthair Eochaid le Cináed mac Ailpin, Rí na gCruithneach. Féadfaidh an ghinealach seo ó a mháthar ón ríshliocht ríoga Mac Ailpí, míniú a thabhairt ar thaifead Eochaid agus e ina rí thar ríocht na gCruithneach, tar éis d'Áed mac Cináeda bás a fháil sa bhliain 878. De réir foinsí éagsúla, mharaigh Giric mac Dúngail Áed, fear de shinsearacht éiginnte, ar a dtugtar freisin ríoghacht tar éis d'Áed bás a fháil.

Tugtar an fhianaise do riail Eochaid, mar rí na gCruithneach, dúinn i gCroinic na gCruithneach, áit a bhfuil sé scríofa:
*Eochodius autem filius Run regis Britannorum, nepos Cinadei ex filia, regnavit annis xi*.
*Ar an láimh eile, rialaigh Eochaid mac Rhun, rí na mBreatnach, ua Choinneach ó a iníon, aon bhliain déag.*

Catagóir:9ú haois
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Na Cruithnigh
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Dómhnall II na h-Alban

Ba Rí na gCruithneach nó Rí na hAlban é **Dómhnall mac Causantín** (), nó Dómhnall II sa 9ú haois. Ba mhac Chonstantine I (Causantín mac Cináeda) é. Tugtar an t-ainm maslach 'dásachtach' air  ásachtach, "an madman", sa lámhscríbhinn Tairngreacht Bhercháin.

Catagóir:Daoine a rugadh sa 9ú haois
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Na Cruithnigh
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Abtheach

[deas|250px|thumb|[Í Cholm Cille.]]

Is foirgneamh nó foirgnimh a chónaíonn pobal manaigh nó mná rialta é an **abtheach**.
Is cineál mainistreach é *abtheach* a úsáideann baill d’ord reiligiúnach faoi rialú aba nó ban-aba. Soláthraíonn mainistreacha coimpléasc foirgneamh agus talún le haghaidh gníomhaíochtaí reiligiúnacha, oibre agus lóistín do mhanaigh agus  do bhanmhanaigh Críostaí.

Tá coincheap na mainistreach forbartha thar na céadta bliain, ó nósanna mainistreacha luatha na bhfear agus na mban reiligiúnacha a bhí scartha ón phobal tuata thart timpeall orthu. D’fhéadfadh saol manach a bheith i gceist le saol reiligiúnach i mainistir. Is féidir gur áit chónaithe d’ord reiligiúnach foriata í mainistir, nó b’fhéidir go mbeadh sí oscailte do chuairteoirí. Is minic a leanann leagan amach na heaglaise agus na bhfoirgneamh gaolmhara i mainistir plean a bhí réamhshocraithe ag an ord reiligiúnach bunaithe.
## Tagairtí
Giric na hAlban

Bhí **Giric mac Dúngail** () a rugadh c 832, ar a dtugtar an leasainm Mac Rath air, a ina rí na gCruithneach nó ina rí Alban. Níl tuairisc air in annála na hÉireann, ná níl sna scríbhinní Angla-Shacsanach, agus níl an beagán eolais a mhaireann ag teacht le chéile. Ní aontaíonn staraithe an lae inniu maidir le cé acu an raibh bhí Giric ina rí aonair, nó gur rialaigh sé i gcomhpháirt le hEochaid, ar a shinsearacht, agus an chóir dó a mheas mar rí-na gCruitneach, nó an chéad rí Alban.

Catagóir:Daoine a rugadh sa 9ú haois
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Na Cruithnigh
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
One Fish, Two Fish, Blowfish, Blue Fish

Craoladh an t-aonú heipeasóid déag, **"One Fish, Two Fish, Blowfish, Blue Fish"**, den dara sraith *[[The Simpsons]]* ar an 24 Eanáir 1991. Scríobh Nell Scovell an eipeasóid seo. D'fhéach 24.2 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh
Feictear Akira den chéad uair san eipeasóid.

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 2)
The Way We Was

Craoladh an dara heipeasóid déag, **"The Way We Was"**, den dara sraith *[[The Simpsons]]* ar an 31 Eanáir 1991. Scríobh Al Jean, Mike Reiss and Sam Simon an eipeasóid seo. D'fhéach 26.8 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh
Déanann Wiseguy, Artie, Rainier Wolfcastle (mar McBain), Principal Dondelinger agus athair Marge.

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 2)
Caisleán Beeston

deas|250px|thumb|Caisleán Beeston
Is caisleán suite i Cheshire, i Sasana, é **Caisleán Beeston**. Tógadh timpeall na bliana 1220 é.

Catagóir:Cheshire
Peak District

deas|250px|thumb|Peak District
Is páirc náisiúnta suite i Cheshire é **Peak District**. 

Catagóir:Cheshire
Catagóir:Derbyshire
Kastell Penndinas

clé|250px|mion|Caisleán Penndinas
Is caisleán suite i gCorn na Breataine é ** Kastell Penndinas** (Gaeilge:*Caisleán Penndinas*). 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Corn na Breataine
Ardeaglais

[deas|250px|thumb|[Ardeaglais Phádraig, Ard Mhacha (Eaglais na hÉireann)]]
[deas|250px|thumb|Ardeaglais Phádraig, [Ard Mhacha (Eaglais Chaitliceach Rómhánach)]]
Is í an phríomh-eaglais ar dheoise Chríostaí **ardeaglais**. Bíonn easpag i gceannas ar ardeaglais go hiondúil. 

Catagóir:Eaglais
Ingrid St-Pierre

Amhránaí agus scríbhneoir ó Québec is ea **Ingrid St-Pierre** (rugadh 1985).

## Beatha
Tógadh Ingrid St-Pierre in Cabano. Rinne sí staidéar ina lán áiteanna i gCúige Québec, agus rinne staidéar ar an tsíceolaíocht faoi dheireadh ag Trois-Rivières. Tá sí ag seinm ar an bpianó as a hóige amach.

Chuir sí an t-albam *Ma petite mam'zelle de chemin* amach ar 24 Bealtaine 2011. Bhí an-éileamh ar an traic “Mercure au chrome et p'tits pansements” ar an raidió. Tugadh “réalta nua na hamhránaíochta Fraincise” uirthi.   

Chuir sí an t-amhrán “Ficelles” ar fáil ar son Fhundúireacht an Taighde Alzheimer agus é tíolactha dá seanmháthair, a raibh an galar úd uirthi.

## Dioscliosta
•	Albam: *Ma petite mam'zelle de chemin*, 2011, La Tribu

•	Albam: *L'escapade*, 2012, La Tribu

## Liosta físeán
***' (stiúrtha ag Philippe Arsenault)
***' (stiúrtha ag Valérie Dupras agus Jean-François Lévesque)
***' (stiúrtha ag Sébastien Gagné)
***' (stiúrtha ag Sébastien Gagné)
*** (stiúrtha ag Jean-François Blais)

## Comhléiriú
*Bealtaine 2012 : “Le sable et la mer,” *Les duos improbables* (leis na Denis Drolet)
*Samhain 2012 : “Quelque chose et moi,” *Duos de mes chansons… au Québec! * (le Gérard Lenorman)
*Deireadh Fómhair 2013 : “Blanc cassé,” *Le mouvement des marées* (le Alexandre Poulin)
*Abreán 2014 : “La ballerine,” *Sans regret* (le Brigitte Boisjoli)
* Deireadh Fómhair 2014 : “Fais-moi une place,” *Les duos improbables II* (le Éric Salvail) 

## Le cloisteáil
Ingrid St-Pierre – *Ficelles* https://www.youtube.com/watch?v=fnPlcr6zG3k

Ingrid St-Pierre - *La planque à libellules* https://www.youtube.com/watch?v=xpLOnm7p2sA

Ingrid St-Pierre - *Feu de Bengale* https://www.youtube.com/watch?v=p7vMcYMhTT4

Ingrid St-Pierre - *T'sé* https://www.youtube.com/watch?v=KVYKGbsXIus

## Nótaí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil

Catagóir:Ceoltóirí Ceanadacha
Catagóir:Ban-amhránaithe Fraincise ó Québec
Zingiberaceae

Fine plandaí is ea na **Zingiberaceae**. Cuimsíonn an fhine timpeall ar 52 géineas agus níos mó ná 1300 speiceas.

Fásann baill na Zingiberaceae sna críocha trópaiceacha den Afraic, Áise agus Mheiriceá.

Tá a lán de na plandaí tábhachtach mar leigheas no mar spíosraí, m. sh. sinséar, tuirmeiric agus cardamam.

	

Catagóir:Finte plandaí
Dintagel

Is caisleán suite i gCorn na Breataine é **Kastel Dintagel** (Gaeilge: *Caisleán Tre war Venydh*). 

Catagóir:Corn na Breataine
Pentire

deas|250px|thumb|Pentire
Is ceann tíre suite i gCorn na Breataine é **Pentire** (Béarla:*Pentire Head* ). 

## Tagairtí

Catagóir:Corn na Breataine
Pedn an Wlas

Is Rinn nó Ceann tíre suite i gCorn na Breataine é **Pedn an Wlas** nó **Penn an Wlas** (Gaeilge: *Ceann Tíre*, Béarla:*Land's End*). 

Catagóir:Corn na Breataine
Goen Brenn

250px|mion|clé|Móinteán Bodmin = 5
Is móinteán suite i gCorn na Breataine é **Goen Brenn** (Béarla:* Bodmin Moor*). 

Ciallaíonn an t-ainm 'Gaon Brenn' 'caorán coille'.

Catagóir:Corn na Breataine
Acadamh

deas|250px|thumb|Acadamh
Cumann le léann nó eolaíocht a chur chun cinn is ea **Acadamh**, nó go simplí, ardscoil.

## Féach freisin

* Ollscoil

## Tagairtí

Catagóir:Oideachas
Iósaef (Geineasas)

Ba fháidh agus naomh é **Iósaef** (Eabhrais: יוֹסֵף ‎,  Sean-Ghréigis: Ἰωσήφ Iōsēph;  Araibis: يوسف‎ ). Luaitear é sa Sean-Tiomna.

Catagóir:Ioslam
Catagóir:Fáithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Geineasas
Íosác

Ba fháidh agus naomh é **Íosác**. Luaitear é sa Sean-Tiomna.

Catagóir:Ioslam
Catagóir:Fáithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Geineasas
Iúdá

clé|250px|mion|Iúdá
Ba fháidh agus naomh é **Iúdá**. Luaitear é sa Sean-Tiomna.

Catagóir:Ioslam
Catagóir:Fáithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Geineasas
Liosta de charachtair Eastenders

Sobaldráma Briotanach is ea ***[[EastEnders]]***. Is liosta é seo de charachtair EastEnders.

## Carachtair Reatha

## Carachtair athfhillteacha

### Carachtair breise

Catagóir:Eastenders
Orange Is the New Black

Is clár teilifíse Meiriceánach é **Orange Is the New Black**. Thosaigh sé ar 11 Iúil, 2013 ar Netflix.

Beidh an chlár ag críochnú i 2019.

## Plota
Fágann Piper slán ag Larry, an fear bhí sí geallta leis agus géilleann sí féin don phríosúin. Ní bhíonn sí i bhfad sa bpríosúin go ndéanadh sí namhaid de dhaoine.

## Carachtair

## Tagairtí

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2013
Catagóir:Orange Is the New Black
Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Catagóir:Cláir Netflix
Liosta de na heipeasóid Orange Is the New Black

Is clár teilifíse Meiriceánach é **[[Orange Is the New Black]]**. Tá 91 eipeasóid de chuid *Orange Is the New Black* tagtha ar an saol faoi láthair.

Beidh an séasúr deireanach, an seachtú séasúr, ag craoladh sa bhliain 2019.

## Sraith

## Eipeasóid
### Séasúr 1

### Séasúr 2

### Séasúr 3

### Séasúr 4

### Séasúr 5

### Séasúr 6

### Séasúr 7

## Tagairtí

Catagóir:Liosta eipeasóidí
Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Teaghlach de Valois

Foghéag nó 'dalta' ba ea **Ríshliocht de Valois** (An Fhraincis: *Valois* - "an ghleann" nó "as an ghleann") de Ríshliocht Chapet. Tháinig siad i gcomharbacht ar Ríshliocht Chapet (*an sliocht díreach chuig na ríchathaoireach*), agus b’iad a bhí i dteach ríoga na Fraince ón bhliain 1328 go 1589. Bhunaigh baill shóisearacha foghéaga eile in Alençon, Anjou, Ríshliocht de Valois - na Burgúine agus Orléans.

Catagóir:Bunaíochtaí 1328
Catagóir:Ríshleachta na Fraince
Catagóir:Ríshliocht de Valois
Catagóir:Ríshliocht Chapet
Ríocht na hAlban

Ba stát in iarthuaisceart na hEorpa í **Ríocht na hAlban** (*Rìoghachd na h-Alba*), a bunaíodh sa bhliain 843, de réir traidisiún, agus a tháinig isteach le Ríocht Shasana chun Ríocht na Breataine Móire a chur ar bun, sa bhliain 1707.

Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Ríochtaí
Catagóir:Stair na hAlban
Coróin na Caistíle

Mar aonán stairiúil, ba stát mheánaoiseach í **Coróin na Caistíle** ( ) i Leithinis na hIbéire, sa bhliain 1230, mar thoradh ar an tríú comhaontú agus an ceann deifnídeach idir na ríochtaí na Caistíle agus León. Sa bhliain seo 1230,  ghlac Fernando III "an Naomh", Rí na Caistíle ó 1217 (lena n-áirítear an Ríocht de Toledo) agus mac Alfonso IX de León agus a dara bhean chéile, Berengaria na Caistíle,  seilbh ar Ríocht de León (*bhí [[Ríocht na Gailíse]] san áireamh*), tar éis gur thréig Teresa na Portaingéile céad bhean chéile an rí Alfonso IX, cearta a hiníonacha, na banfhlatha Sancha agus Dulce ar Ríocht de León san Concordia de Benavente.

Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Ríochtaí
Catagóir:Stair na Spáinne
Déimeagrafaic na hÉireann

mion| Pirimid Daonra na hÉireann i 2022
mion|Daonra na hÉireann ó 1600
mion|Dlús Dhaonra na hÉireann, 1992-96

Daonra measta beagán le cois cúig mhilliún duine a bhí sa Phoblacht na hÉireann in Aibreán 2021, de réir figiúirí  ón bPríomh-Oifig Staidrimh agus 1.9 milliún i dTuaisceart Éireann, beagnach seacht milliún duine in Éirinn san iomlán.

## Stair dhéimeagrafach
Luainigh daonra oileán na hÉireann go mór thar na blianta. Tháinig ardú mór i ndaonra na hÉireann sa 18ú haois agus sa 19ú haois de chúis an an Réabhlóid Talmhaíochta agus an Réabhlóid Thionsclaíoch. Sa leathchéad bliain idir 18790-1840 tháinig méadú faoi dhó ar an daonra ó 4 milliúin duine go  8 milliúin duine. Agus é ina bhuaic bhí dlús daonra na hÉireann ar chomhchéim le dlús daonra Sasana agus mór-roinn na hEorpa.

Bhí athrú ollmhór ar scéal ó thréimhse an Ghorta Mór i lár an 19ú haois ar aghaidh. Chailleadh an t-uafás bás den ocras agus chuaigh go leor eile ar imirce. I limistéir Phoblacht na hÉireann na linne seo, bhí tuairim is 6.5 milliúin duine i lár na 1840i. Bhí sé 5 milliúin deich mbliana ina ndiaidh. Tháinig laghdaigh mall agus leanúnach ar an daonra ón am seo ar aghaidh go dtí lár an 20ú aois agus an log thaifeadadh i nDaonáireamh Phoblacht na hÉireann i 1961.

### Poblacht na hÉireann
Bhí daonra 5.11 milliún sna 26 Contae sa bhliain 1851 agus 4.6 in 2011.

In Aibreán 2021, meastar go raibh 645,500 náisiúnach coigríche ag cur fúthu, sin 12.9% de dhaonra iomlán an Stáit.

Bhí daonra 1.43 milliún duine i mBaile Átha Cliath in Aibreán 2021, sin 28.5% de dhaonra iomlán an Stáit.

In Aibreán 2021, 742,300 ab ea daonra measta na ndaoine 65 bliain d'aois agus os a chionn sin, sin méadú 112,500 duine (17.9%) ar an aoisghrúpa seo ó Aibreán 2016.

### Teangacha
Is iad seo na teangacha na hÉireann:
*An Béarla
*An Ghaeilge
*An Ultais
*An tSeiltis

## Naisc

* Príomh-Oifig Staidrimh (CSO), 2012

## Tagairtí

Catagóir:Sochaí i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Daonra
Catagóir:Déimeagrafaíocht
Samuel Burke

Rugadh **Samuel Burke**, Gaeilgeoir gorm, in Charleston timpeall 1755. Ach tugadh ar ais chun Corcaí é agus é fós ina leanbh. Is ann a baisteadh agus a tógadh é. I 1774, agus é timpeall fiche bliain d’aois, d’fhill sé ar Mheiriceá mar shearbhónta ag Montford Browne, gobharnóir choilíneacht nua Florida Thiar. Tá sé ráite go dtugann a scéal léargas ar “the variety and mutability of early Irish and Irish-American identities“.

Ar theacht na Réabhlóide, gabhadh iad beirt agus cuireadh i bpríosún in Hartford, Connecticut, iad. Scaoileadh saor iad de bharr malartú príosúnach agus chuaigh siad go dtí Nua-Eabhrac.  

Phós an Búrcach baintreach ann a raibh spré aici agus bhain tairbhe as a chuid Gaeilge ar son Browne, ag áitiú ar dhugairí Éireannacha i Nua-Eabhrac dul isteach i reisimint d’Arm na Breataine. Chuaigh an Búrcach féin isteach sa reisimint sin agus é ar fiannas, i dteannta a mhná céile, faoi cheannas Browne, a bhí ina Bhriogáidire-Ghinearál. Goineadh an Búrcach cúpla uair i rith an chogaidh. 

Bhí súil aige go mbeadh sé in ann cur faoi i gCairilíne Theas ar thalamh a baineadh de dhílseoirí, ach rugadh bua ar an mBreatain agus i 1782 d’fhág sé féin agus a bhean chéile Charleston ar bord long chabhlaigh. Faoi 1785 bhí an Búrcach ina chónaí i Londain agus ag obair i ngairdín bláthanna saorga ar scilling sa lá, cé gur ar éigean a ligfeadh a chuid cneácha dó aon obair fhónta a dhéanamh. 

Bhí sé i ngátar mór nuair a d’iarr sé ar an rialtas a sheirbhís mhíleata agus a mhaoin chaillte a chúiteamh leis. I gcáipéisí na gCoimisinéirí deirtear gur ‘Black’ é. Fuair sé pinsean beag.   

## Nótaí
Kirby A. Miller, ‘‘Scotch Irish,’ ‘Black Irish’ and ‘Real Irish’: Emigrants and Identities in the Old South’ in Andy Bielenberg (eag.), *The Irish Diaspora*, Routledge 2014, lgh 148-9. ISBN-10: 1138835811; ISBN-13: 978-1138835818

Rodgers, Nini, ‘The Irish in the Caribbean 1641-1837: An Overview,’ IV, *Irish Migration Studies in Latin America*, http://www.irishargentine.org/0711rodgers4.htm

Schama, Simon (2009). *Rough Crossings: Britain, the Slaves and the American Revolution*. Vintage Books. ISBN-10: 0099536072; ISBN-13: 978-0099536079 (léargas leathan ar scéal na sclábhaithe ag an am)

## Tagairtí

Catagóir:Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá
Catagóir:Gaeilgeoirí
Bear Grylls: Mission Survive

Is clár teilifís réaltachta é **Bear Grylls: Mission Survive**, a tosaíodh sa Ríocht Aontaithe ar an 20 Feabhra, 2015. Tá sé ar ITV.

Bhuaigh DJ, mainicín agus laithreoir Vogue Williams an chéad sraith ar an 3 Aibreán 2015.

## Sraith 1 (2015)
### Iomaitheoirí

### Torthai

**Eochair:**
: Slán.
: Díbeartha.
: Dara áit.
: Buaiteoir.

## Series 2 (2016)
### Iomaitheoirí

### Torthai

**Eochair:**
: Slán.
: Díbeartha.
: Dara áit.
: Buaiteoir.

## Rátálacha
### Sraith 1 (2015)

### Sraith 2 (2016)

## Tagairtí

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2015
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2016
Catagóir:Cláir ITV
Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine
Catagóir:Sraitheanna teilifíse réaltachta
Blaidneach

Is baile suite i gComhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh é **Blaidneach**. Tá sé suite 5m os cionn leibhéal na mara, ar Leth-Eilean na Machrach (nó 'Leithinis an Ghoirt' as Gaeilge na hÉirean), idir Baile Nua na Stiùbhartach agus Cille Chainneir, agus taobh leis habhann an Bhlaidnigh. Tá geilleagar an bhaile bunaithe go háirithe ar an talmhaíocht, ar an turasóireacht agus ar an gcoillteoireacht. I dtaobh an oideachais, níl scoil ar bith sa bhaile, agus mar sin caithfidh dul go dtí an bhunscoil i mBaile na Clúide agus go dtí an ardscoil i mBaile Nua na Stiùbhartach.Tá cáil ar Bhlaidneach ar fud an domhain de bharr na drioglainne clúiteacha atá sa bhaile.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh
Chatsworth House

clé|250px|mion|Chatsworth House
Is teach mór suite in Derbyshire é **Chatsworth House**.

## Tagairtí

Catagóir:Derbyshire
Calke Abbey

Is teach mór suite in Derbyshire í **Calke Abbey**.

Catagóir:Derbyshire
Catagóir:Mainistreacha Shasana
Heinse

deas|250px|thumb|Heinse
Is cuimhneachán réamhstairiúil socraithe ina liagchiorcal é **heinse** (Béarla: *henge*).

Catagóir:An Chré-umhaois
LÉ Eithne

[mionsamhail|clé|An tAire Cosanta [Síomón Ó Cómhanaigh]]
mion|clé|An L.É. Eithne ag obair sa Mheánmhuir
I rith 9 seachtainí, ó chuaigh an **L.É. Eithne** i mbun oibre i mí Bealtaine 2015 tharrtháil sí 3,400 inimircigh, 179 páistí ina measc, as báid beaga sa Mheánmhuir agus iad ag iarraidh an Mheánmhuir a thrasnú. Ag féachaint ar mhiondealú na dtíortha as a dtagann na daoine a tarrtháladh tháinig 12% ón Eiritré; 12% ón Nigéir, 11% ón Súdaín, 9% ón Siria chomh maith le daoine ó Ghana, Maracó, an tSomáil agus an Aetóip. Bhí an long cheannais faoi stiúir Cheannasaí Pearse O’Donnell ag an am.

Tosaíodh an misean tarrthála seo chun cuidiú le Rialtas na hIodáile agus ní mar chuid den Tionscnamh Tarrthála Triton a dúirt Aire Cosanta Simon Coveney. Ag cur na báid beaga seo i gcomparáid le longa báis, dúirt sé go raibh siad ag iarraidh dul i ngleic le fadhb a éireoidh níos measa fós mar gheall ar mhéid na ndaoine atá ag cur a mbeatha i mbaol i mbáid daínsearacha. Dúirt sé go raibh an Taoiseach agus é feín ag iarraidh rud éigin practiciúil a dhéanamh agus gurbh é seo an chéad feachtas síochánaíochta daonnúil thar lear de chuid an tSeirbhís Chabhlaigh.  Chreid sé go neíréodh go geal leis.

Dúirt sé go raibh an ceart ag an Iodaíl cabhair a éileamh ó thíortha eile de chuid an Aontais Eorpaigh agus gur cuireadh tús leis an tionscnamh nuair a bádh na céadta inimircigh níos luaithe sa bhliain. D'adhmhaigh sé nach gcabhródh sé leis na fadhbanna bunúsacha atá taobh thiar den ghéarchéim, fadhbanna cosúil le cogadh, bochtanas nó antoisceachas.

## Tagairtí

Catagóir:Longa
All Saints Church, Bakewell

Is eaglais Anglacánach suite in Derbyshire é **All Saints Church**.

Catagóir:Derbyshire
Catagóir:Tíreolaíocht Shasana
An Tamer

Is abhainn suite i gCorn na Breataine é **An Tamer** nó **Dowr Tamer**  (Béarla:*The Tamar* nó *River Tamar*).

Catagóir:Corn na Breataine
Catagóir:Tíreolaíocht Shasana
Grinneall na farraige

deas|250px|thumb|Grinneall na farraige
Is an talamh faoin fharraige é **grinneall na farraige**.

Catagóir:Mara
An Eaglais Chaitliceach Shiri-Mhalabrach

Is eaglais Indiach i gcomaoin leis an Eaglais Chaitliceach Rómhánach í **an Eaglais Chaitliceach Shiri-Mhalabrach**.

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Creideamh san India
Catagóir:Críostaíocht
Music of the Sun

Is é ***Music of the Sun*** an chéad albam ón amhránaí Rihanna. Scaoileadh é ar an 30 Lúnasa, 2005.

## Traicliosta
Is iad seo na hamhráin:
# "Pon de Replay" – 4:06
# "Here I Go Again" (le J-Status) – 4:11
# "If It's Lovin' that You Want" – 3:28
# "You Don't Love Me (No, No, No)" (le Vybz Kartel) – 4:20
# "That La, La, La" – 3:45
# "The Last Time" – 4:53
# "Willing to Wait" – 4:37
# "Music of the Sun" – 3:56
# "Let Me" – 3:56
# "Rush" (le Kardinal Offishall) – 3:09
# "There's a Thug in My Life" (le J-Status) – 3:21
# "Now I Know" – 5:01
# "Pon de Replay Remix" (le Elephant Man) – 3:37

## Singlí
# "Pon de Replay" - 24 Bealtaine, 2005
# "If It's Lovin' that You Want" - 13 Meán Fómhair, 2005

## Cairteacha

## Deimhniúcháin

## Dátaí eisiúna

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2005
Catagóir:Rihanna