open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nevada

Is stát é **Nevada** atá suite in iarthar na Stáit Aontaithe. Bhí an daonra i Iúil 2004 measta ag 2,334,771; is méadú de 17% é sin ar an daonáireamh sa bhliain 2000 (1,998,257). Is é Nevada an stát is tapúla fás sa tír. Idir 2000 agus 2003, mhéadaigh daonra Nevada 12.2%; mhéadaigh daonra SAM 3.3% sa tréimhse chéanna. Idir 1990 agus 2000 mhéadaigh daonra Nevada 66.3% i gcomparáid le daonra SAM, a mhéadaigh 13.1%.

Is é "The Silver State" (Stát an Airgid) leasainm Nevada agus is é "All for Our Country" (Gach Rud ar son ár dTírse) mana an stáit. Is é "Home Means Nevada" le Bertha Rafetto amhrán an stáit. Tá "Battle Born" (Rugtha ón gCath) ar an mbratach stáit; Is é *Battle Born State* (Stát a Rugadh as Cath) é an mana stáit oifigiúil, mar bhí Nevada ligthe isteach i rith an Cogadh Cathartha.

D'ainneoin an díorthú a ainm ón bhfocal Spáinnise *nevada* ("sneachtúil"), ní hé *Ne-vah-da* mar a fhuaimníonn muintir na tíre é: tá an *a* sa mheánsiolla gearr. Sa bhliain 2005, D'eisigh an stát pláta ceadúnais nua agus "Nevǎda" air le cabhrú leis an bhfoghraíocht.

An USS *Nevada* is ainm do roinnt long Cabhlach SAM, in onóir an stáit.

[mion|clé|300px|An "Strip", áit mhór chearrbhachais i [Las Vegas]]
## Stair
Sa bhliain 1850, bhunaigh Comhdháil na Stát Aontaithe Críoch Utah, a chuimsigh na stáit reatha Utah, Idaho agus Nevada. Bhí an Comestock Lode, ceantar óir agus airgid, fionnta agus d'eascair Cathair Virgina. Thug an fhionnachtain sin le an dúrud na mianadóirí, na sirtheoirí, na ceannaí agus duine eile ag súil le saibhreas.

Ar 2 Márta, 1851, dheighil Nevada ón críoch Utah agus ghlac sí ainm reatha, coimrithe ó *Sierra Nevada* ("sliabhraon sneachtúil" as Spáinnis). 

Ar 31 Deireadh Fómhair, 1864, d'éirigh Nevada an 36ú stát san aontas, ocht lá ríomh toghchán an uachtaráin. Bhí stát déanta di an-tapaigh d'ainneoin an daonra beag.

Bhain Nevada a teorainn reatha amach ar 5 Bealtaine 1866 nuair a súigh cuid de Contae Pah-Ute (sa Críoch Arizona, atá taobh thiar de Abhainn Colorado). Thángthas ar ór sa cheantar (inniu Contae Clark) agus bhí sé ceaptha go mbheadh Nevada níos fearr daonra búireach a fheighil.  

## Mianadóireacht
Ba earnáil thábhachtach den gheilleagar é an mhianadóireacht. Sa 1800í dhún an Lód Comstock agus chrap an tionscal mianadóireacht. Ach thángthas ar airgead i Tonopah i 1900 agus ór agus riailít níos déanaí. Inniu bíonn an mhianadóireacht tábhachtach i Nevada fós.

## Coir

Bhí cearrbhachas i mbaile mianadóireachta ach cuireadh cosc air sa bhliain 1909 mar chuid de chrosáid in aghaidh an chearrbhachais ar fud na tíre.

Catagóir:Stáit Mheiriceá
Contae Lauderdale, Alabama

Is contae in Alabama é **Contae Lauderdale**. Tá sé suite in iarthuaisceart an stáit, ar theorainn Tennessee agus Mississippi. Dlús daonra (54/km²) atá ann. Is é Florence príomhbhaile an chontae. Sa bhliain 2016 bhí 92,318 daoine ina gcónaí ann. Tá sé ag críochantacht le Contaetha Alabama Colbert, Lawrence, Limestone, le Contaetha Tennessee Giles, Hardin, Lawrence, agus Wayne, agus le Contae MississippiTishomingo.

## Stair
Bunaíodh Contae Lauderdale ar 15 Feabhra 1866. Ainmníodh an contae i gcuimhne ar James Lauderdale, Coirnéal ó Tennessee.

## Bailte i gContae Lauderdale
* Florence
* Anderson
* Killen 
* Lexington
* Rogersville
* St. Florian
* Waterloo
* Underwood-Petersville

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Idirlín oifigiúil 
* Léarscáil Contae Lauderdale 

Contae Lauderdale
Lauderdale
Lauderdale, Contae
Subh Milis

Is dán é **Subh Milis** leis an údar Séamus Ó Néill.

Dán beag simplí is ea Subh Milis, ach dán éifeachtach is ea é freisin mar go gcuireann sé an léitheoir óg ag smaoineamh ar shaol an duine. Úsáideann an file eachtra beag coitianta chun muid a chur ag smaoineamh.

Catagóir:Dánta
Contae Elko, Nevada

Is contae Meiriceánach é **Contae Elko** atá suite i stát Nevada. Sa bhliain 2000, bhí daonra 45,291 duine ann. Is é Elko a phríomhbhaile contae. Bunaíodh an contae ar an 5 Márta 1869.

## Stair
Cruthaíodh Contae Elko as iarthar Chontae Lander sa bhliain 1869.

Elko
*
Faisisteachas

[thumb|right|80px|''fasces'' na Sean-Róimhe, siombail chumhacht ''duce'' 
na h[an Iodáil|Iodáile, Benito Mussolini]]
Idé-eolaíocht a d'fhás san Eoraip sa tréimhse idir na cogaí domhanda (1919-39) is ea an **Faisisteachas**. Tá na ceannairí Faisisteacha i gcoinne an Daonlathais, an Liobrálachais agus an Chumannachais. Bhí siad de ghnáth frith-Sheimíteach chomh maith sna 1930idí. 
[mion|2017ː agóid in aghaidh [Donald Trump]]

## Tréithe
Leag na riailréimeanna Faisisteacha go léir béim ar leith ar an Náisiúnachas agus ar ollchumhacht an stáit. Spreagadh an pobal chun a ndícheall a dhéanamh ar mhaithe leis an stát. 

Bhí deachtóir carasmatach i gceannas ar gach stát agus tacaíocht aige ó pháirtí polaitíochta amháin, ar nós na Naitsíthe sa Ghearmáin.  Thóg siad a riailréim trí mheascán de bholscaireacht agus de sceimhle.

Cuireadh toirmeasc go hiondúil ar pháirtithe an fhreasúra, ar cheardchumainn agus ar thoghcháin shaora. 

Ó thaobh an gheilleagair de, lean na Faisistithe prionsabal an 'náisiúnachais eacnamaíoch". Chosnaítí an geilleagar trí chánacha a chur ar iompórtálacha, agus dhéantaí tréaniarracht táirgí a sholáthar sa tír féin. Níl an Faisisteachas i gcoinne úinéireacht ar shealúchas príobháideach ná ar ghnólacht, a fhad is atá sí ag cur le leas an stáit. Tugtar an difríocht seo mar difríocht mhór idir an Cumannachas, faoina bhfuil gach rud leis an stát, agus an Faisisteachas.

## Sanasaíocht
Tagann an focal ón ghluaiseacht a chuir Benito Mussolini chun cinn san Iodáil ó 1919 (nó 1921/1922) ar aghaidh. Ba iad na *fasces* siombail d’údarás sa tSean-Róimh. 

Ach tá ciall níos leithne ag an bhfocal, a thagraíonn do na páirtithe polaitíochta ina lán de thíortha na hEorpa a lean idé-eolaíocht a bhí cosúil leis an idé-eolaíocht a chuir Mussolini agus Adolf Hitler chun cinn, cé go raibh difríochtaí áirithe eatarthu.

## Stair
Tháinig an Faisisteachas chun cinn mar thoradh ar dhroch-choinníollacha eacnamaíocha agus sóisialta ina lán de thíortha na hEorpa sa tréimhse tar éis an Chéad Chogadh Domhanda. 

Bhunaigh Mussolini an Fasci Italiani di Combattimento ar an 23 Márta  1919,.a d'éirigh an Páirtí Náisiúnta na bhFaisisteach sa bhliain 1921.
mion|Bratach Léinte Gorma na hÉireann.

### An Faisisteachas in Éirinn
Eagraíocht pholaitiúil Éireannach den eite dheis sna 1930í ab ea An Garda Náisiúnta (*National Guard*) nó mar is iondúil Na Léinte Gorma (nó "na Léinteacha Gorma"). Ba é *Cumann Chomrádaithe an Airm (Army Comrades Assocation* as Béarla) ainm oifigiúil na heagraíochta. Athraíodh an t-ainm níos déanaí go *An Garda Náisiúnta*.

## Féach freisin
* Pobalachas

## Tagairtí


Catagóir:Córais rialaithe
Catagóir:Polaitíocht
Catagóir:Faisisteachas
Kofi Annan

Ba taidhleoir ó Ghána é **Kofi Atta Annan** (8 Aibreán 1938 – 18 Lúnasa 2018), a bhí ina Ard-Rúnaí ar na Náisiúin Aontaithe idir 1 Eanáir 1997 agus 31 Nollaig 2006, an seachtú ceann. Is comharba ar Boutros Boutros-Ghali ón Éigipt é agus is é an chéad Ard-Rúnaí ón Afraic Ghorm. Ceapadh é ina Ard-Rúnaí ar an 13 Nollaig 1996 agus thosaigh sé a chéad téarma ar an 1 Eanáir 1997. Bronnadh an Duais Nobel don tSíocháin ar Annan agus na Náisiúin Aontaithe le chéile ar an 10 Nollaig, 2001, mar gheall ar a gcuid oibre ar son domhan níos eagraithe agus níos síochánta.

Tháinig Ban Ki-moon ón gCóiré Theas i gcomharba ar Annan ar 1 Eanáir 2007.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Rúnaithe na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1938
Catagóir:Básanna in 2018
The Flowers of Romance

Ba bhanna popcheoil clúiteach ó Sasana iad **The Flowers of Romance**. Bhí ceathrar ann: Sid Vicious, Keith Levene, Palmolive, Viv Albertine, Sarah Hall agus Jo Faull. 

## Naisc sheachtracha
* http://www.punk77.co.uk/groups/flowersofromance.htm

## Tagairtí

Flowers of Romance, The
Eite chlé

Tugtar an **Eite Chlé** ar dhaoine a thacaíonn le páirtithe sóisialacha agus páirtithe cumannacha.

## Féach freisin

* Sóisialachas
* Sóisialachas daonlathach
* :Catagóir:Eagraíochtaí sóisialacha

Catagóir:Polaitíocht
Catagóir:Sóisialachas
Las Vegas, Nevada

Is í **Las Vegas** an chathair is mó i Nevada, Stáit Aontaithe Mheiriceá, an chathair is mó a bhunaíodh sa 20ú haois agus lonnaíocht mór saoire, siopadóireachta agus cearrbhachais. Sa daonáireamh 2000, bhí daonra 478,438 ag an gcathair .
Bhí an daonra oifigiúil measta ag 518,313 dar leis an Biúró Daonáireamh sa bhliain 2003. Is í Las Vegas príomhbhaile Contae Clark ó bhunaíodh í sa bhliain 1909.

Úsáidtear an t-ainm Las Vegas ar a lán ceantair lasmuigh de teorannacha an cathrach. Tá 7.25% de Las Vegas Strip lasmuigh den chathair.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Nevada
Catagóir:Las Vegas
Catagóir:Cathracha in Nevada
Catagóir:Lárionaid daonra in Nevada
Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Cearrbhachas
An tÍliad

[mion|An tÍliad VIII 245-253 in cod F205, Milan, Biblioteca Ambrosiana,  5ú - [6ú haois]]
Ba é **an tÍliad** (Sean-Ghréigis: Ἰλιάς:*Iliás*) an chéad eipic i litríocht na hEorpa. Cumadh é san ochtú haois RCh. Tugtar cur síos ar Chogadh na Traí sa scéal seo, ag tagairt do mhórlaochra na Sean-Ghréige, mar shampla, Aichilléas agus Agaiméamnón. Deirtear gur Hóiméar a scríobh é.

## Scéal
Is eipic bhéil í eipic Hóiméir. Tá an scéalaí i mbun luas na hurlabhra, dá bhrí sin. Tá teicnící áirithe ag teastáil chun 1) cabhrú leis an éisteoir coinneáil leis an scéalaí 2) cabhrú leis an scéalaí an scéal a leanúint agus an snáithe smaointe a choinneáil 2) an dán a fhadú.

### Meadaracht
Bhain Hóiméar úsáid as an heicsiméadar dachtaileach (sé troithe). Is troigh mheadarachta í an dachtail (a tháinig ón bhfocal Gréagach a chiallaíonn ‘méar’).

## Naisc
''An tÍliad. Air chogadh na Tróighe. Aisdríghthe o Ghreag-Bhearla go ran Gaoidhilge, le Seághan, Árd-easbog Thúama.'' (a foilsíodh sa bhliain 1844)

## Tagairtí

An tÍliad
An tÍliad
An tÍliad
Poblacht (idirdhealú)

Tá níos mó ná ciall amháin le **poblacht** nó leis **an bpoblacht**:

* Poblacht, téarma a thugtar nó a thugadh ar an iomaí saghas tíre, stáit nó rialtais sa stair. 
* *[[An Phoblacht (dialóg)|An Phoblacht]]*, dialóg de chuid Phlatón.
* *[[An Phoblacht (nuachtán)|An Phoblacht]]*, nuachtán Éireannach.
* *[[De re publica]]* le Cicearó (ar a dtugtar an t-aistriúchán *An Phoblacht* uaireanta)
4 Bealtaine

Is é an **4 Bealtaine** an 124ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 125ú lá i mbliain bhisigh. Tá 241 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Lá Fhéile Monica
* Lá Fhéile Star Wars

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1825 — Thomas Henry Huxley, bitheolaí Sasanach (b. 1895)
* 1827 — John Hanning Speke, oifigeach airm Sasanach (b. 1864)
* 1927 — Terry Scott, aisteoir agus fuirseoir Briotanach (b. 1994)
* 1928 — Patrick Ireland, ealaíontóir Éireannach (b. 2022)
* 1928 — Hosni Mubarak, Uachtarán na hÉigipte (b. 2020)
* 1928 — Thomas Kinsella, file Éireannach (b 2021)
* 1929 — Audrey Hepburn, aisteoir (b.1993)
* 1929 — Karolos Papoulias, Uachtarán na Gréige (b. 2021)
* 1945 — Jim Higgins, polaiteoir Éireannach agus Feisire de Pharlaimint na hEorpa
* 1954 — Doug Jones, polaiteoir Meiriceánach
* 1961 — Chris Packham, nádúraí Briotanach
* 1968 — Julian Barratt, fuirseoir agus aisteoir Sasanach
* 1981 — Ruth Negga, ban-aisteoir Éireannach
* 1984 — Michael Bolochoweckyj, imreoir sacair Albanach
* 1985 — Elly Schlein, polaiteoir Iodálach
* 1985 — Laura Whitmore, láithreoir teilifíse Éireannach
* 1987 — Cesc Fàbregas, imreoir sacair
* 1988 — Mihaela Buzărnescu, imreoir leadóige Rómánach
* 1989 — Rory McIlroy, Galfaire gairmiúil
* 2012 — Alan Kurdi, páiste trí bliana a fuair bás nuair a d'iompaigh a bhád béal faoi (b. 2015)

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1519 — Lorenzo II de' Medici, Diúc Urbino (r. 1492) 
* 1535 — John Houghton, mairtíreach (r. 1486)
* 1773 — Art Ó Laoghaire, oifigeach in Arm na hOstaire (r.~1747)
* 1799 — Tipu Sabhdán, rialtóir Ríocht Mysore (r. 1750)
* 1910 — Franz Nicolaus Finck, focleolaí Gearmánach (r. 1867)
* 1916 — Liam Mac Piarais, 24, réabhlóidí Éireannach. Cuireadh chun báis é (r.1891)
* 1916 — Mícheál Ó hAnnracháin, náisiúnaí Éireannach (r.1877)
* 1916 — Seosamh Pluincéad, file agus náisiúnaí Éireannach (r.1887)
* 1916 — Éamonn Ó Dálaigh, 25, ceannaire Éirí Amach na Cásca (r.1891)
* 1955 — Michael Colivet, polaiteoir Éireannach (r. 1882)
* 1963 — Patrick Houlihan, polaiteoir Éireannach (r. 1899)
* 1968 — Joseph Brennan, polaiteoir Éireannach (r. 1889)
* 1975 — Moe Howard, aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach (r. 1897)
* 1980 — Josip Broz Tito, ceannaire ar Phoblacht Fheidearálach Shóisialach na Iúgslaive (r.1892)
* 1984 — Diana Dors, ban-aisteoir Sasanach (r. 1931)
* 1989 — D. A. Binchy, scoláire Éireannach (r. 1899)
* 2000 — Hendrik Casimir, fisiceoir Ísiltíreach (r. 1909)
* 2012 — Adam Yauch, ceoltóir Meiriceánach (r. 1964)
* 2014 — Dick Ayers, ealaíontóir (r. 1924)
* 2015 — Andrew Lewis, dornálaí Guánach (r. 1970)
* 2023 — Robert Carswell, breitheamh Briotanach (r. 1934)

## Tarluithe eile
* 1904 - Thosaigh obair thógála ar chanáil Phanama
* 1926 - Tosaíonn ollstailc sa Ríocht Aontaithe
* 1945 - An Dara Cogadh Domhanda: Síníodh an géilleadh Gearmánach
* 1953 - Bronnadh an Duais Pulitzer ar Ernest Hemingway don leabhar *[[The Old Man and the Sea]]*
* 1959 - Tharla an chéád Ghradaim Grammy
* 1979 - Toghadh Margaret Thatcher mar phríomh-aire na Breataine.
* 1990 - Bhain an Laitvia neamhspleáchas amach ón Aontas Sóivéadach
* 2000 - Rinneadh an chéad Mhéara Londan do Ken Livingstone

0504
Bealtaine, 04
Austin Clarke

File Éireannach ab ea **Austin Clarke**, a rugadh ar an 9 Bealtaine 1896 i mBaile Átha Cliath. Ba dhrámadóir agus úrscéalaí é chomh maith, agus feictear air mar cheann de na filí is tábhachtaí a tháinig ón nglúin i ndiaidh W. B. Yeats. Cé gur as Béarla a scríobh sé a shaothar ar fad, tá tionchar na Gaeilge le feiceáil ann go soiléir.

## Tagairtí

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1896
Catagóir:Básanna i 1974
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
An Phoblacht (dialóg)

Is leabhar cáiliúil le Platón é **An Phoblacht** (Gréigis: Πολιτεία) a bhaineann le cúrsaí fealsúnachta agus polaitíochta. Scríobhadh é timpeall 390 RC.

## Forbhreathnú
Is é An Phoblacht an saothar is mó de chuid Platóin agus tá sé i gcruth agallaimh. Is í samhail na huaimhe, samhail cháiliúil a úsáideadh. Sa chur síos seo, tá príosúnaigh gafa in uaimh agus níl solas an lae ag teacht isteach chucu. Déanann siad dearmad ar an uair nach raibh siad ina bpríosúnaigh. Sroicheann siad an chéim nach bhfuil eolas níos fearr acu agus go síleann siad gur gnáthrud é seo. Bíonn scáileanna de chruthanna le feiceáil os comhair na bpríosúnach. Ní fheiceann siad na fíor-rudaí is cúis leis na scáileanna, áfach. Pléann siad na híomhánna agus ainmníonn siad iad, cé gur scáileanna amháin atá sa "réaltacht" sin. Tá na príosúnaigh sásta lena saol mar ní féidir leo aon ní eile níos fearr a shamhlú. Éalaíonn príosúnach ón uaimh, téann amach faoi sholas an lae agus féachann ar an bhfíor-áilleacht. Tagann sé ar ais chun na bpríosúnach eile tar éis tamaill, agus míníonn cad a chonaic sé dóibh. Níl siad in ann glacadh leis an eolas sin, áfach, mar go bhfuil a chuid smaointe bunaithe go hiomlán ar a gcuid gnásanna féin. Tá na príosúnaigh eile níos compordaí leis an domhan a bhfuil taithí acu air cheana féin.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Platóin
Catagóir:Leabhair
Catagóir:Fealsúnacht
16 Bealtaine

Is é an **16 Bealtaine** an 136ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 137ú lá i mbliain bhisigh. Tá 229 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Eaglais Chaitliceach Rómhánach - Naomh Breandán

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1501 — Pápa Marcellus II, Pápa in 1555 (b. 1555)
* 1611 — Pápa Innocentius XI (b. 1689)
* 1718 — Maria Gaetana Agnesi, matamaiticeoir Iodálach (b. 1799)
* 1870 — Lilla Vanston, ealaíontóir Éireannach (b. 1959)
* 1905 — Henry Fonda, aisteoir Meiriceánach (b. 1982)
* 1909 — Margaret Sullavan, ban-aisteoir (b. 1960)
* 1910 — Olga Bergholz, file Sóivéadach (b. 1975)
* 1912 — Studs Terkel, iriseoir Meiriceánach (b.2008)
* 1917 — George Gaynes, Aisteoir Meiriceánach (b. 2016)
* 1917 — Seán Ó Lúing, scríbhneoir Éireannach (b. 2000)
* 1938 — Hugh Geoghegan, breitheamh Éireannach (b. 2024)
* 1948 — Judy Finnigan, láithreoir teilifíse Sasanach
* 1950 — Johannes Georg Bednorz, fisiceoir
* 1953 — Pierce Brosnan, aisteoir
* 1955 — Hazel O'Connor, amhránaí agus ceoltóir 
* 1955 — Páidí Ó Sé, iarpheileadóir agus bainisteoir (b. 2012)
* 1961 — Kevin McDonald, aisteoir agus fuirseoir Ceanadach
* 1963 — John Brassil, polaiteoir Éireannach
* 1965 — Krist Novoselic, ceoltóir
* 1966 — Janet Jackson, amhránaí
* 1967 — Barry Andrews, oibrí cabhrach agus polaiteoir Éireannach
* 1968 — Stephen Mangan, aisteoir Sasanach
* 1969 — Tucker Carlson, Tráchtaire polaitiúil Meiriceánach
* 1972 — Andrzej Duda, Uachtarán na Polainne ó 2015
* 1980 — Mikel Alonso, imreoir sacair Bascach
* 1986 — Megan Fox, ban-aisteoir Meiriceánach
* 1991 — Grigor Dimitrov, imreoir leadóige Bulgárach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1703 — Charles Perrault, 75, scríbhneoir (r.1628)
* 1830 — Jean-Baptiste Joseph Fourier, matamaiticeoir agus fisiceoir Francach (r. 1768)
* 1858 — John Snow, lia Sasanach (r.1813)
* 1947 — Frederick Gowland Hopkins, bithcheimicí (r. 1861)
* 1950 — Alice Kober, Scoláire clasaiceach Meiriceánach (r. 1906)
* 1951 — Patrick Mulvany, polaiteoir Éireannach (r. 1871)
* 1961 — John Timoney, polaiteoir Éireannach (r. 1909)
* 1963 — Patrick Little, polaiteoir agus iriseoir Éireannach (r. 1884)
* 1987 — John Esmonde, Bairnéad an 16ú, polaiteoir agus abhcóide Éireannach (r. 1928)
* 1990 — Jim Henson,  puipéadóir Meiriceánach (r. 1936)
* 1990 — Sammy Davis Jr., 64, amhránaí (r.1925)
* 1997 — Flor Crowley, polaiteoir Éireannach (r. 1934)
* 2010 — Ronnie James Dio, Amhránaí agus scríbhneoir amhrán (r. 1942)
* 2013 — Heinrich Rohrer, fisiceoir (r. 1933)

## Tarluithe eile
* 1532 - D'éirigh Thomas More as Ard-Seansailéir Shasana
* 1568 - Theith Máire, Banríon na nAlbanach go Sasana
* 1770 - Phós Marie Antoinette le Louis-Auguste
* 1920 - Déanadh canóin as Jeanne d'Arc sa Róimh
* 1929 - Bronnadh na hOscair don chéad uair in Óstán Roosevelt i Hollywood
* 1966 - Thosaigh Réabhlóid Chultúrtha na Síne 
* 1974 - Toghadh Josip Broz Tito mar Uachtarán na hIúgslaive lena bheo
* 1991 - Labhair Eilís II leis an chomhsheisiún de Chomhdháil na Stát Aontaithe. Bhí sí an chéad mhonarc Briotanach seo a dhéanamh.
* 2005 - Cheadaigh Cuáit Cearta vótála do mhná

0516
Bealtaine, 16
19 Bealtaine

Is é an **19 Bealtaine** an 139ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 140ú lá i mbliain bhisigh. Tá 226 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Vítneam - Breithlá Ho Chi Minh

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1611 — Pápa Innocentius XI, Pápa ó 1676 go 1689 (b. 1689)
* 1762 — Johann Gottlieb Fichte, fealsamh Gearmánach (b. 1814)
* 1861 — Dame Nellie Melba, soprán féithiúil (b.1931)
* 1881 — Kemal Atatürk, 1ú Uachtarán na Tuirce (b.1938)
* 1890 — Ho Chi Minh, ceannaire Vítneamach (b.1969)
* 1913 — Neelam Sanjiva Reddy, 6ú hUachtarán na hIndia (b. 1996)
* 1913 — Seán Moore, polaiteoir Éireannach (b. 1986)
* 1925 — Malcolm X, gníomhaíoch Meiriceánach ar son na gCearta Sibhialta (b.1965)
* 1925 — Pol Pot, deachtóir Cambóideach (b.1998)
* 1944 — Peter Mayhew, aisteoir Sasanach (b. 2019)
* 1945 — Pete Townshend, ceoltóir Sasanach  
* 1946 — André the Giant,  iomrascálaí Francach (b. 1993)
* 1947 — Paul Brady, amhránaí agus scríbhneoir amhrán ó gContae Thír Eoghain
* 1952 — Bibi Baskin, craoltóir, múinteoir, agus iriseoir Éireannach
* 1953 — Victoria Wood, Fuirseoir agus scríbhneoir Sasanach (b. 2016)
* 1967 — Julio César Green, dornálaí as an bPoblacht Dhoiminiceach
* 1969 — Alex Easton, polaiteoir as Tuaisceart Éireann
* 1982 — Darren Barker, dornálaí Briotanach
* 1992 — Heather Watson, imreoir leadóige Briotanach
* 1992 — Rob Mallard, aisteoir
* 1992 — Sam Smith, amhránaí agus cumadóir amhrán Sasanach
* 1993 — Lyra, amhránaí is scríbhneoir Éireannach
* 1996 — Chung Hyeon, imreoir leadóige as an Chóiré Theas

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1296 — Pápa Celestine V (r. 1215)
* 1536 — Anne Boleyn, An dara bean chéile Anraí VIII (r. 1501)
* 1868 — Benjamin Guinness, polaiteoir Éireannach (r. 1798)
* 1898 — William Ewart Gladstone, polaiteoir Sasanach agus Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe (r. 1809)
* 1907 — Benjamin Baker, innealtóir Briotanach (r. 1809)
* 1915 — Pierre-Émile Martin, innealtóir Francach (r. 1824)
* 1935 — T. E. Lawrence, leifteanantchoirnéal, taidhleoir agus scríbhneoir Briotanach (r. 1888)
* 1939 — Karl Radek, réabhlóidí Rúiseach (r. 1885)
* 1942 — Joseph Larmor, fisiceoir agus matamaiticeoir Éireannach (r. 1857)
* 1958 — Ronald Colman, aisteoir Briotanach  (r. 1891)
* 1985 — Tapio Wirkkala, dearthóir earraí gloine is adhmad (r.1915)
* 1994 — Jacqueline Kennedy Onassis, ban uachtarán na Stát Aontaithe (r.1929)
* 2002 — John Gorton, polaiteoir Astrálach agus 19ú Príomh-Aire na hAstráile (r. 1911)
* 2009 — Robert F. Furchgott, bithcheimiceoir Meiriceánach (r. 1916)
* 2011 — Garret Fitzgerald, Taoiseach (r. 1926)
* 2011 — Kathy Kirby, amhránaí Sasanach (r. 1938)

## Tarluithe eile
* 715 - Toghadh Pápa Gréagóir II
* 1536 - Baineadh an ceann de Anne Boleyn mar adhaltranas, tréas agus ciorrú coil.
* 1962 - Chan Marilyn Monroe *Happy Birthday to You* do John F. Kennedy in *Madison Square Garden*, Nua-Eabhrac
* 1980 - Maraíodh 57 duine nuair a brúchtadh an bolcán St Helens in Washington, Mheiriceá
* 1991 - Vótáil An Chróit ar son an neamhspleáchais i reifreann
* 2018 - Phós Prionsa Harry agus Meghan Markle i Windsor
0519
Bealtaine, 19
27 Samhain

Is é an **27 Samhain** an 331ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 332ú lá i mbliain bhisigh. Tá 34 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Bhealarúis - *Lá na Laochra*
* Lá féile Naomh Seachanaill

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1503 — Il Bronzino, péintéir Iodálach (b. 1572)
* 1870 — Juho Kusti Paasikivi, seachtú uachtarán na Fionlainne (b. 1956)
* 1878 — William Orpen, ealaíontóir Éireannach (b. 1931)
* 1891 — Pedro Salinas, scríbhneoir Spáinneach (b. 1951)
* 1914 — Joe Sheridan, polaiteoir Éireannach (b. 2000)
* 1920 — Buster Merryfield, aisteoir (b. 1999)
* 1921 — Alexander Dubček, polaiteoir agus ceannaire stáit (b.1992)
* 1921 — Seán Mac Réamoinn, iriseoir agus craoltóir Éireannach (b. 2007)
* 1925 — Ernie Wise, fuirseoir Sasanach (b. 1999)
* 1933 — Jacques Godbout, scríbhneoir  
* 1935 — Willie Pastrano, dornálaí Meiriceánach (b. 1997)
* 1936 — Feargal Quinn, polaiteoir agus fear gnó na hÉireann (b. 2019)
* 1937 — Rodney Bewes, aisteoir Briotanach (b. 2017) 
* 1940 — Bruce Lee, aisteoir agus ealaíontóir comhraic (b 1973)
* 1942 — Jimi Hendrix, giotáraí raic Meiriceánach (b. 1970)
* 1953 — Steve Bannon, gníomhaí den eite dheas agus polaiteoir Meiriceánach
* 1955 — Bill Nye, cumarsáidí eolaíochta agus láithreoir teilifíse
* 1967 — Maria Byrne, polaiteoir Éireannach
* 1969 — Ike Quartey, dornálaí Gánach
* 1976 — Jaleel White, aisteoir Meiriceánach
* 1980 — Hugo Garay, dornálaí Airgintíneach
* 1982 — Tommy Robinson, Gníomhaí Sasanach go mór ar an eite dheas
* 1995 — Ricardo Hoyos, aisteoir Ceanadach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1474 — Guillaume Dufay, cumadóir ceoil Francach (r. ~ 1400)
* 1852 — Ada Lovelace, iníon leis an bhfile Lord Byron (r.1815)
* 1869 — José Hilario López, Uachtarán na Colóime (r. 1798)
* 1906 — Mícheál Cíosóg, múinteoir Éireannach agus bunaitheoir CLG (r. 1847)
* 1947 — Boris Rybkin, taidhleoir Sóivéadach (r. 1899)
* 1948 — Jack Delaney, dornálaí Ceanadach (r. 1900)
* 1953 — Eugene O'Neill, Drámadóir Gael-Mheiriceánach (r. 1888)
* 1969 — Séamus Ó Grianna, scríbhneoir Éireannach (r. 1889)
* 1975 — Ross McWhirter, iriseoir Sasanach (r. 1925)
* 1978 — Harvey Milk, Polaiteoir Meiriceánach (r. 1930)
* 1985 — Fernand Braudel, staraí Francach (r. 1902)
* 1990 — Proinsias Mac an Bheatha, scríbhneoir Éireannach (r. 1910)
* 1998 — Barbara Acklin, Amhránaí agus scríbhneoir amhrán Meiriceánach (r.1943)
* 2011 — Gary Speed, imreoir agus bainisteoir sacair (r. 1969)
* 2014 — Jack Kyle, imreoir rugbaí Éireannach (r. 1926)
* 2016 — Joan Burke, polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael (r. 1928)

## Tarluithe eile
* 1914 - Chuaigh na chéad phóilíní ban i Sasana ar dualgas don chéad uair riamh i Lincolnshire
* 1919 - Thuirling meitéar mór i Loch Michigan i Meiriceá
* 2005 - Maraíodh 107 duine nuair a phléasc buama a bhí ar bord scairdeitleán go gairid tar éis di Aerfort Idirnáisiúnta Bogotá a fhágáil

1127
Samhain, 27
Uimhir adamhach

mionsamhail|Z - uimhir adamhach
Is éard is **uimhir adamhach** (**Z**) adaimh ann ná líon na bprótón i núicléas an adaimh sin. Is ionann uimhir na leictreon atá ag timpeallú an núicléis d'adamh shúil ar leith agus uimhir asamhach Z na dúile. 
Baineann uimhir adamhach dhifriúil le gach dúil cheimiceach, .i. is í uimhir adamhach ocsaigin a hocht (mar tá 8 bprótón sa núicléas) ach is í uimhir adamhach Nitrigín a seacht (mar tá 7 bprótón sa núicléas).

## Stair
Is í an bhrí a bhíodh leis an uimhir adamhach ná uimhir na háite ina bhfuil an dúil suite i dTábla Peiriadach na nDúl. Nuair a leag Mendeleev Tábla Peiriadach na ndúl amach an chéad uair, leag sé na dúile amach sa tábla in ord a maiseanna adamhacha agus i ngrúpaí a bhí eagraithe de réir a gcosúlachtaí ceimiceacha. Tugadh roinnt neamhrialtachtaí nó neamh-chomhoiriúnachtaí faoi deara, áfach. 

Mar shampla, bhí an cuma ann go raibh an t-iaidín agus an teallúiriam san ord mícheart agus dá mbabhtálfaí iad, go mbeadh níos mó céille ag baint leis an ord ó thaobh na n-airíonna ceimiceacha de. Ba chiallmhaire an mhaise é, mar sin, na dúile a liostáil de réir a n-uimhreacha adamhacha. Bhí an chuma ar an scéal go raibh gaol ag an uimhir leis an mais adamhach, ach, mar a léiríodh sa neamhrialtacht thuasluaite, ba léir go gcaithfí airíonna eile a chur san áireamh.

Mhínigh an taighde a rinne Henry Gwynn Jeffreys Mosley sa 1913 na neamhrialtachtaí sa seicheamh ar deireadh. Léirigh Mosley an coibhneas docht idir díraonadh x-ghathach speictream na ndúl agus a n-áit cheart sa Tábla Peiriadach. Thángthas ar an gconclúid go bhfuil baint ag an uimhir adamhach le lucht leictreach an núicléis, is é sin, lucht na bprótón. Is é an lucht a thugann na hairíonna ceimeacha don dúil, seachas an mais adamhach.

Tá dlúthcheangal idir an uimhir adamhach agus an mhaisuimhir (cé gur cheart iad a idirdhealú óna chéile). Is ionann maisuimhir an adaimh agus an líon núicléón (prótóin agus neodróin) sa núicléas adamhach. Go minic, léirítear an mhaisuimhir i ndiaidh ainm na dúile, .i. Carbon-14 (in úsáid i ndátú radacarbóin).

## Féach freisin

* Tábla Peiriadach
* Liosta dúl de réir ainm

Catagóir:Ceimic
Leathanbhanda

Is ardráta tharchur sonraí é **rochtain Idirlín leathanbhanda** nó **leathanbhanda** mar 
a thugtar de ghnáth air. Tugann nasc Idirlín le leathanbhanda bunráta 512kbps don úsáideoir. 
Tá na rátaí leathanbhanda i bhfad níos tapúla ná na rátaí a thugadh móideim nasc diailithe 
nó ceangail ISDN, a ofráladh ráta 56kbps nó 128kbps, ag tús an ré idirlín sna 1990í. 

Is féidir an teicneolaíocht a úsáidtear chun leathbhanda a chur ar fáil a roinnt mar a 
leanas:
* rochtain le sreang
** Líne Dhigiteach Rannpháirtí (DSL) agus móideim chábla
* rochtain gan sreang
	
Is é atá i gceist le Líne Dhigiteach Rannpháirtí DSL nó *Digital Subscriber Line* as 
Béarla ná nasc a bhaineann úsáid as an líne gutháin atá ann cheanna. Tá dhá rogha ann chun 
ceangail a dhéanamh leis an líonra le DSL, líne shiméadrach lena bhfuil na rátaí uaslódála 
is na rátaí íoslódála den ráta céanna agus líne neamhshiméadrach, nuair is féidir ráta níos 
airde uaslódála a ofráil mar caitheann an gnáth-úsáideoir Idirlín níos mó ama ag uaslódáil.

Ofrálann na comhlachtaí seo a leanas seirbhís leathanbhanda baile in Éirinn:
* eircom
* BT Ireland
* UTV Internet
* Smart Telecom
* Irish Broadband 

Tá grúpa tacaíochta ann do thomhaltóirí atá ag iarraidh seirbhísí leathanbhanda in Éirinn a 
fheabhsú, *IrelandOffline*. Cuireann siad brú ar Comreg, an rialaitheoir teileachumarsáide, praghsanna níos lú a thógáil isteach trí riaileanna nua a bhunú.

### Nasc seachtrach
* IrelandOffline

Catagóir:Líonraí ríomhaireachta
12 Meitheamh

Is é an **12 Meitheamh** an 163ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 164ú lá i mbliain bhisigh. Tá 202 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Bhrasaíl - Dia dos Namorados (*Lá na Leannán*)
* An Bhreatain Bheag - Dydd y Dywysoges Gwenllian (*Lá na Banphrionsa Gwenllian*)
* Na hOileáin Fhilipíneacha - Araw ng Kalayaan (*Lá na Saoirse*)
* An Rúis - День России (*Lá na Rúise*) 
* Stáit Aontaithe Mheiriceá - Loving Day (*Lá Geanúil*)

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1535 — Pápa Leon XI, Pápa in 1605 (b. 1605)
* 1827 — Johanna Spyri, an t-údar Éilvéiseach a scríobh *Heidi* (b.1901)
* 1887 — Julius Pokorny, teangeolaí Ostarach (b. 1970)
* 1897 — Anthony Eden, polaiteoir agus Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe (b. 1977)
* 1898 — Gerald Bartley, polaiteoir Éireannach (b 1974)
* 1914 — Lionel Booth, polaiteoir Éireannach (b. 1997)
* 1924 — George H. W. Bush, 41ú Uachtarán SAM (b. 2018)
* 1929 — Anne Frank, cailín a chur síos ar a shaol sa Dara Cogadh Domhanda agus a bhásaigh san Uileloscadh (b.1945)
* 1941 — Chick Corea, ceoltóir agus cumadóir snagcheoil Meiriceánach (b. 2021)
* 1945 — Pat Jennings, imreoir sacair Éireannach
* 1948 — István Sándorfi, ealaíontóir Ungárach (b. 2007)
* 1962 — Jordan Peterson, ollamh agus údar Ceanadach
* 1973 — Pádraig Mac Lochlainn, polaiteoir Éireannach
* 1988 — Lee Matthews, amhránaí Éireannach
* 1989 — Nioclás Mac Uaid, iománaí Éireannach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 816 — Pápa Leon III (r. 750)
* 1567 — Seán Ó Néill, taoiseach Éireannach (r. ~1530)
* 1982 — Karl von Frisch, Eiteolaí (r. 1896)
* 1983 — Norma Shearer, ban-aisteoir Ceanadach-Meiriceánach (r. 1902)
* 1990 — Terence O'Neill, 4ú Phríomh-Aire ar Thuaisceart na hÉireann (r. 1914)
* 2003 — Gregory Peck, 87, aisteoir Meiriceánach (r. 1916)
* 2012 — Henry Hill, drongadóir Meiriceánach (r. 1943)
* 2023 — Silvio Berlusconi, Príomh-Aire na hIodáile (r. 1936)

## Tarluithe eile
* 1798 - Éirí Amach 1798 in Éirinn: tharla cath i mBaile na hInse, Contae an Dúin
* 1942 - Fuair Anne Frank dialann do a tríú breithlá déag
* 1964 - Gearradh téarma príosúin saoil ar Nelson Mandela as feallmhilleadh
* 1987 - An Cogadh Fuar: ag an Gheata Brandenburg, dúirt Ronald Reagan ''""Mr. Gorbachev, tear down this wall!" ("tarraing an balla seo anuas").
* 1991 - Toghadh Boris Yeltsin mar Uachtarán ar an Rúis
* 2008 - Vótáil in Éirinn maidir leis an mBille um an Ochtú Leasú is Fiche ar an mBunreacht 2008, Conradh Liospóin
* 1965 - Tugadh cead do shaighdiúirí Mheiriceá dul i mbun cogaidh i ndeisceart Vítneam.
* 2016 - Lámhach i gclub oíche Pulse: mharaigh fear gunna 49 duine i gclub oíche aerach in Orlando, Florida
* 2018 - Bhuail Donald Trump le Kim Jong-un i Singeapór.

0612
Meitheamh, 12
Giovanni Falcone

Breitheamh Iodálach ab ea **Giovanni Falcone** (18 Bealtaine 1939 - 23 Bealtaine 1992) agus é ina ionchúisitheoir faoi choireanna de chuid an Mhaifia. Feallmharaíodh é sa bhliain 1992.  

## Saol
Sicileach ab ea Falcone féin, cosúil leis na fir a bhí á n-ionchúisiú aige, agus d'fhás sé suas i gceantar dearóil i bPalermo.  

Eisean a d'eagraigh na mórthrialacha - "na trialacha *maxi*" - thiar sna hochtóidí, inar baineadh admhálacha a gcuid coireanna as na céadta drongadóirí de chuid an Mhafia.
mion|295x295px|Cuimhneachán, Piazza Magione, Palermo|cléBa é an t-ollbhrathadóir Tommaso Buscetta a chuir ar chumas Falcone an t-éacht seo a chur i gcrích. Bhí Buscetta sásta a chuid eolais a nochtadh do Falcone, toisc go raibh luiteamas aige leis an mbreitheamh mar dhuine. Bhí sé den tuairim gurbh é Falcone an t-aon duine amháin de lucht an dlí a bhí sásta labhairt leis mar dhuine cothrom ar aon dínit leis féin. 
## Feallmharú
Buama bobghaiste a mharaigh Falcone. Shéid an Cosa Nostra buama mór faoin mhótarbhealach agus Falcone ag tiomáint a chairr go dtí Aerfort Idirnáisiúnta Palermo. Fuair a bhean chéile Francesca Morvillo bás chomh maith. Agus maraíodh triúr póilíní (Antonio Montinaro, Vito Schifani agus Rocco Dicillo) sa phléasc chéanna; bhí siad i  ngluaisteán eile. Ba é Giovanni Brusca a mhaidhm an t-ábhar pléasctha, agus fuair sé an t-ordú ó Salvatore "Toto" Riina.

thumb|left|"Níor mharaigh sibh iad. Tá a gcuid smaointí ag siúl ar ár gcosa." Mórshiúl i ndilchuimhne ar Giovanni Falcone agus Paolo Borsellino.|177x177px

Bhí aithne mhaith phearsanta ag Giovanni Falcone ar Paolo Borsellino, an breitheamh Iodálach eile a fuair bás ó lámh an Mhafia faoin am céanna. Inniu, tugtar Aerfort Falcone-Borsellino ar aerfort idirnáisiúnta Phalermo i ndilchuimhne ar an mbeirt fhear seo.

## Féach freisin

* Salvatore "Toto" Riina
* an Maifia

## Tagairtí

Falcone, Giovanni
Falcone, Giovanni
Falcone, Giovanni
Catagóir:Breithiúna Iodálacha
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Il Canto degli Italiani

Is é **Il Canto degli Italiani** (Gaeilge: *Amhrán na nIodálach*) amhrán náisiúnta na hIodáile. Tugtar **Fratelli d'Italia** ("A Bhráithre ón Iodáil") air freisin, nó **Inno di Mameli** - Iomann Mhameli. B'é Goffredo Mameli a chum an dán, thiar sa bhliain 1847, mar amhrán catha do lucht an Risorgimento. 

## Nasc
Éist le hAmhrán Náisiúnta na hIodáile ar leathanach gréasáin Uachtarán Phoblacht na hIodáile.

Italiani, Il Canto degli
Catagóir:An Iodáil
3 Iúil

Is é an **3 Iúil** an 184ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 185ú lá i mbliain bhisigh. Tá 181 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Bhealarúis - Lá na Saoirse

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1746 — Henry Grattan, polaiteoir Éireannach (b. 1820)
* 1844 — Dankmar Adler, ailtire (b. 1900)
* 1881 — Pádraig Ó Caoimh, polaiteoir Éireannach (b. 1973)
* 1883 — Franz Kafka, scríbhneoir (b. 1924)
* 1892 — Patrick Kinane, polaiteoir Éireannach (b. 1957)
* 1906 — George Sanders, aisteoir Briotanach (b. 1972)
* 1910 — Marcellite Garner, ban-aisteoir Meiriceánach (b. 2006)
* 1937 — Tom Stoppard, drámadóir agus scríbhneoir scannán 
* 1939 — Renée Claude, ban-aisteoir Ceanadach (b. 2020)
* 1940 — Lamar Alexander, polaiteoir Meiriceánach
* 1962 — Tom Cruise, aisteoir Meiriceánach
* 1963 — Chris Pyatt, dornálaí Briotanach
* 1964 — Yeardley Smith, guthaisteoir
* 1971 — Julian Assange, Iriseoir agus gníomhaí Idirlín
* 1976 — Andrea Barber, ban-aisteoir Meiriceánach
* 1984 — Donnacha Walsh, imreoir peil Ghaelach
* 1987 — Sebastian Vettel, tiománaí Gearmánach Fhoirmle a hAon
* 1988 — Winston Reid, imreoir sacair Nua-Shéalannach
* 1989 — Duan Yingying, imreoir leadóige Síneach
* 1990 — Alison Riske, imreoir leadóige Meiriceánach
* 1991 — Anastasia Pavlyuchenkova, imreoir leadóige Rúiseach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1969 — Brian Jones, giotáraí agus amhránaí Sasanach (r. 1942)
* 1971 — Jim Morrison, 27, amhránaí Meiriceánach (r. 1943)
* 1991 — Joseph McLoughlin, polaiteoir Éireannach (r. 1916)
* 2006 — Mainchín Seoighe, staraí (r. 1920)
* 2022 — Robert Floyd Curl, ceimiceoir Meiriceánach (r. 1933)

## Tarluithe eile
* 1608 - Bhunaigh Samuel de Champlain Cathair Québec
* 1970 - Chuaigh eitleán le 105 paisinéir ar bord ar iarraidh sa Spáinn
* 1970 - Na Trioblóidí: Thosaigh "Cuirfiú na bhFál" ar Bhóthar na bhFál, Béal Feirste
* 1996 - D'fhógair John Major go bhfillfidh Lia Fàil go Albain
* 2013 - Chuir an t-arm Éigipteach Uachtarán Mohamed Morsi as oifig

0703
Iúil, 3
Larry Craig

Ba é **Larry Craig** (rugadh ar an 20 Iúil 1945 é) an seanadóir sinsearach ó Idaho i Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá. Is ball den Pháirtí Poblachtach é.

Rugadh agus oileadh Craig in Idaho, agus toghadh é go dtí Seanad Stáit Idaho sa bhliain 1974. Idir an dá linn, rinneadh feirmeoir de. Bhain sé amach céim Bhaitsiléir Ealaíne ón Ollscoil Idaho sa bhliain 1969.

Ba bhall de Sheanad Stáit Idaho é go dtí 1980, nuair a toghadh go dtí Teach SAM na nIonadaithe é. Ba bhall de ón mbliain 1981 go dtí 1991 é, agus atoghadh é gach ré bliain. Toghadh go Seanad na Stát Aontaithe sa bhliain 1990 é, agus atoghadh é sna blianta 1996 agus 2002. Ba chathaoirleach de Choiste Poblachtach an Bheartais é ón mbliain 1997 go dtí 2003.

D'éirigh Craig as a phost tar éis scannail ghnéis, d'ainmnigh Gobharnóir Idaho Butch Otter comharba go luath ina dhiaidh sin.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Beathaisnéis ag suíomh Greasáin an Chomhdháil (Béarla)

Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
4 Meán Fómhair

Is é an **4 Meán Fómhair** an 247ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 248ú lá i mbliain bhisigh. Tá 118 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Eaglais Chaitliceach Rómhánach - *Santa Rosalia*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1824 — Anton Bruckner, cumadóir Ostarach (b. 1896)
* 1844 — Ernst Windisch, scoláire Gearmánach (b. 1918)
* 1851 — Seán Diolún, polaiteoir Éireannach (b. 1927)
* 1874 — Tadhg Ó Donnchadha, scríbhneoir Éireannach (b. 1949)
* 1895 — Buster Keaton, aisteoir Meiriceánach (b. 1966)
* 1896 — Antonin Artaud, aisteoir Francach (b. 1948)
* 1902 — Patrick Lenihan, polaiteoir Éireannach (b. 1970)
* 1913 — Stanford Moore, bithcheimicí Meiriceánach (b. 1982)
* 1914 — Kitty NicLeòid, amhránaí Ghaeilge na hAlban (b. 2000)
* 1919 — Richard Barry, polaiteoir Éireannach de chuid Fine Gael (b. 2013)
* 1927 — John McCarthy, ríomheolaí Meiriceánach (b. 2011)
* 1931 — Anthony de Mello, scríbhneoir Indiach (b. 1987)
* 1965 — Michael Bentt, dornálaí Meiriceánach
* 1969 — Giorgi Margvelashvili, státaire Seoirseach
* 1971 — Maik Taylor, imreoir sacair Briotanach
* 1981 — Beyoncé, amhránaí agus ban-aisteoir Meiriceánach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1794 — John Hely-Hutchinson, polaiteoir Éireannach (r. 1724)
* 1813 — James Wyatt, ailtire Sasanach (r. 1746)
* 1907 — Edvard Grieg, cumadóir ceoil agus pianódóir Ioruach (r. 1843)
* 1937 — Evgeny Pashukanis, dlí-eolaí Sóivéadach-Rúiseach (r. 1891)
* 1947 — P. J. Moloney, polaiteoir Éireannach (r. 1869)
* 1977 — Ernst Friedrich Schumacher, 66, eacnamaí (r. 1911)
* 1990 — Irene Dunne, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1898)
* 1997 — Hans Jurgen Eysenck, síceolaí Briotanach (r. 1916)
* 2006 — Steve Irwin, 44, nádúraí Astrálach (r. 1962)
* 2008 — Joey Giardello, dornálaí Meiriceánach (r. 1930)
* 2021 — Donncha Ó Dúlaing, Craoltóir de chuid RTÉ (r. 1933)
* 2021 — Willard Scott, aisteoir Meiriceánach (r. 1934)

## Tarluithe eile
* 1607 - Tharla Imeacht na nIarlaí (Féilire Iúil)
* 1870 - Cuireadh Napoléon III as oifig agus fógraíodh *[[Troisième République (An Fhrainc)|Troisième République]]*
* 1888 - Chláraigh George Eastman an trádmharc do *[[Kodak]]* agus fuair sé an phaitinn dá cheamara le scannán spóil
* 1944 - Dara Cogadh Domhanda: saoradh Antuairp
* 1957 - Naonúr Little Rock: Ghlaoigh an gobharnóir Alabama ar an Gharda Náisiúnta daltaí gorma a chosc ag clárú le hArdscoil *Little Rock Central*
* 1970 - Toghadh Salvador Allende Uachtarán na Sile
* 1972 - Ag na Cluichí Oilimpeacha i München, bhuaigh Mark Spitz 7 bonn sa snámh
* 1997 - Maraíodh ochtar agus gortaíodh os cionn 150 duine nuair a phléasc buamaí féinmharfacha i lár Iarúsailéim
* 1998 - Bunaíodh Google

0904
Meán Fómhair, 4
7 Meán Fómhair

Is é an **7 Meán Fómhair** an 250ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 251ú lá i mbliain bhisigh. Tá 115 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Bhrasaíl - Lá na Saoirse (*Dia da Independência*)

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1533 — Eilís I Shasana, Banríon Sasana (b.1603)
* 1815 — John McDouall Stuart, taiscéalaí Briotanach (b. 1886)
* 1829 — Friedrich August Kekulé von Stradonitz, ceimiceoir orgánach (b.1896)
* 1836 — Henry Campbell-Bannerman, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe (b. 1908)
* 1842 — Johannes Zukertort, Imreoir fichille (b. 1888)
* 1913 — Henry Kenny, polaiteoir Éireannach (b. 1975)
* 1914 — James Alfred Van Allen, réaltfhisiceoir Meiriceánach (b. 2006)
* 1924 — Bridie Gallagher, amhránaí Éireannach (b. 2012)
* 1924 — Donal Creed, polaiteoir Éireannach (b. 2017)
* 1929 — T. P. McKenna, aisteoir Éireannach (b. 2011)
* 1934 — Omar Karami, polaiteoir Liobánach (b. 2015)
* 1936 — Buddy Holly, ceoltóir Mheiriceánach (b.1959)
* 1950 — Julie Kavner, ban-aisteoir
* 1953 — Benmont Tench, ceoltóir Mheiriceánach
* 1954 — Michael Emerson, aisteoir Meiriceánach (*Lost*)
* 1957 — Terence Beesley, aisteoir Briotanach (b. 2017)
* 1961 — Donald Curry, dornálaí Meiriceánach
* 1964 — Eazy-E, rapálaí Meiriceánach (b. 1995)
* 1967 — Alok Sharma, polaiteoir Briotanach
* 1971 — Shane Mosley, dornálaí Meiriceánach
* 1972 — Máire Devine, polaiteoir Éireannach
* 1977 — Timmy McCarthy, iománaí agus imreoir peil Ghaelach
* 1986 — Denis Istomin, imreoir leadóige Úisbéiceastánach
* 1986 — Rocco Quinn, imreoir sacair Albanach
* 1987 — Robert Snodgrass, imreoir sacair Albanach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1799 — Jan Ingenhousz, fiseolaí Ísiltíreach (r. 1730)
* 1942 — Michael Doyle, polaiteoir Éireannach (r ~ 1861)
* 1978 — Keith Moon, drumadóir leis an rac-bhanna *The Who* (r.1947)
* 1981 — Christy Brown, údar, péintéir agus file Éireannach (r.1932 )
* 1982 — Labhrás Ó Dubhchonna, 58, stiúrthóir teilifíse (r.1924)
* 1984 — Liam Ó Flaithearta, scríbhneoir Éireannach (r.1896)
* 1991 — Edwin Mattison McMillan, fisiceoir Meiriceánach (r. 1907)
* 2022 — Marsha Hunt, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1917)

## Tarluithe eile
* 1822 - D'fhógair Dom Pedro I go raibh an Bhrasaíl neamhspleách ón Phortaingéil
* 1901 - Dheireadh Éirí Amach na mBocsar
* 1921 - Bunaíodh An Léigiún Muire i mBaile Átha Cliath
* 1923 - Bunaíodh Eagraíocht Idirnáisiúnta na bPóilíní Coireachta (nó INTERPOL)
* 1940 - Thosaigh an Blitzː scrios buamaí na Gearmáine cathair Londan ag marú 40,000̟ duine idir 1940-1941
* 1992 - Sléacht Bishoː scaoil saighdiúirí urchair le linn railí an ANC san Afraic Theas. Maraíodh 29 duine agus gortaíodh 150 eile
* 1998 - D'fhógair an "Fíor IRA" sos comhraic.
* 2012 - Dheireadh Ceanada caidreamh taidhleoireachta leis an Iaráin go hoifigiúil
* 2021 - Rinneadh Bitcoin airgead dlíthairgthe sa tSalvadóir

## Tagairtí

0907
Meán Fómhair, 7
Mike Crapo

Is é **Michael Dean Crapo** (fuaimnithe mar "Cray-po") (rugadh 20 Bealtaine, 1951) Seanadóir na Stát Aontaithe sinsearach ó Idaho. Is ball den Pháirtí Poblachtach é.

Rugadh Crapo in Idaho Falls, Idaho. Bhain sé Baitsiléir Ealaíon amach ó Ollscoil Brigham Young sa bhliain 1973 agus Juris Doctor ó Dlí-scoil Harvard i 1977. D'fhreastail sé mar chléireach don Bhreitheamh James M. Carter, United States Court of Appeals, Naou Cuard, agus chuaigh sé ar ais go dtí Idaho agus d'oibrigh sé mar dhlíodóir i ndiaidh sín. Nuair a raibh sé ag obair mar dhlíodóir i Moscow, Idaho sna 1980í, ghlac sé páirt sa feachtais Páirtí Poblachtach de ionaid sa Oireachtas stáit. Bhí sé tofa go dtí an seanad stáit sa bhliain 1984. 

Ba bhall den seanad stáit é ón mbliain 1985 go dtí 1992, bhí sé tofa go dtí an Teach Ionadaithe na Stát Aontaithe sa bhliain 1992 agus bhí sé atofa sa bhliain 1994 agus 1996. Bhí sé tofa go dtí an Seanad na Stát Aontaithe sa bhliain 1998. Thóg sé ionad Dirk Kempthorne, (rith Kempthorne le Gobharnóir Idaho agus bhuaigh sé). Bhí Crapo atofa i 2004 le 99% den vóta aige, chuaigh an chuid eile go dtí iarrthóirí scríobh-isteach. Níor rith aon iarrthóir Seanaid eile gan freasúra ar fad i 2004. Glactar go bhfuil a shuíochán sa Seanad ar na cinn is sábháilte ann. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Idirlín Oifigiúil

Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe
Catagóir:Mormannaigh
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
13 Meán Fómhair

Is é an **13 Meán Fómhair** an 256ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 257ú lá i mbliain bhisigh. Tá 109 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Lá Domhanda Liomfóma

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1755 — Oliver Evans, ceapadóir Meiriceánach (b. 1819)
* 1868 — Thomas Kelly, polaiteoir Éireannach (b. 1942)
* 1874 — Arnold Schoenberg, cumadóir ceoil Ostarach (b. 1951)
* 1880 — Seán Mac Giollarnáth, béaloideasaí Éireannach (b. 1970)
* 1903 — Claudette Colbert, ban-aisteoir Meiriceánach (b. 1996)
* 1908 — Mae Questel, ban-aisteoir (b. 1998)
* 1914 — Michael F. Kitt, polaiteoir Éireannach (b. 1974)
* 1916 — Roald Dahl, Údar agus file Sasanach (b. 1990)
* 1939 — Richard Kiel, aisteoir Meiriceánach (b. 2014)
* 1959 — Aralt Mac Giolla Chainnigh, gníomhaí ar son na Gaeilge 
* 1959 — Herol Graham, dornálaí Briotanach
* 1963 — Sophie in 't Veld, polaiteoir Ísiltíreach
* 1965 — Zak Starkey, ceoltóir Sasanach
* 1969 — Shane Warne, cruicéadaí Astrálach (b. 2022)
* 1973 — Fabio Cannavaro, imreoir sacair Iodálach
* 1974 — Randall Bailey, dornálaí Meiriceánach
* 1975 — Idan Tal, imreoir sacair Iosraelach
* 1980 — Keith Andrews, peileadóir Éireannach
* 1982 — Alison Thewliss, polaiteoir Albanach
* 1987 — Tsvetana Pironkova, imreoir leadóige Bulgárach
* 1989 — Thomas Müller, imreoir sacair 
* 1993 — Niall Horan, amhránaí agus cumadóir Éireannach
* 1994 — Anna Karolína Schmiedlová, imreoir leadóige Slóvacach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1598 — Pilib II na Spáinne, Rí na Spáinne, an Phortaingéil, Napoli agus an tSicilsa sa 16ú haois; Consort rí Shasana (r. 1527)
* 1658 — Oilibhéar Cromail, saighdiúir agus polaiteoir Sasanach (r. 1599)
* 1773 — Anton Janša, beachaire agus ealaíontóir Slóivéanach (r. 1734)
* 1964 — William Kenneally, polaiteoir Éireannach (r. 1899)
* 1968 — James Kennedy, polaiteoir Éireannach a rugadh in 1909 (r. 1909)
* 1982 — Mícheál Mac Aodha, iománaí Éireannach (r. 1912)
* 1996 — Tupac Shakur, Rapcheoltóir Meiriceánach (r. 1971)
* 1998 — George Wallace, polaiteoir Meiriceánach as Alabama
* 2021 — Anthony Hewish, fisiceoir agus réalteolaí raidió Sasanach (r. 1924)

## Tarluithe eile
* 1609 - Tháinig Henry Hudson ag an abhainn go bhfaighidh a hainm uaidh: Abhainn Hudson
* 1922 - Taifeadadh an teocht is airde riamh ar domhan go dtí sin in Aziza sa Libia ag 57.8&nbsp;°C
* 1970 - Ritheadh Maratón Nua-Eabhrac don chéad uair riamh. Ghlac 127 lúthchleasaí páirt sa rás
* 1989 - Threoraigh Desmond Tutu mórshiúl agóide is mó in aghaidh na cinedheighilte san Afraic Theas
* 1993 - Síníodh Comhaontuithe Osló agus chroith Príomh-Aire Iosrael, Yitzhak Rabin, lámh leis an chathaoirleach ar Eagraíocht Shaoirse na Palaistíne, Iasar Arafat, ag an Theach Bán
* 1999 - Feachtas buamála sa Rúis: phléasc buama eile i Moscó sa bhloc árasán. Maraítear 119 duine. Dá barr thosaigh an dara cogadh Seisniach 
* 2001 - Thosaigh aerthrácht shibhialtach arís i ndiaidh na n-ionsaithe ar 11 Meán Fómhair 
* 2007 - Fuarthas an fhoireann F1 McLaren ciontach i spiaireacht mar bhí doiciméid Ferrari faoi rún acu. Gearradh fíneáil $100 milliún orthu agus caitheadh amach as an Chraobhchomórtas na nDéantúsóirí iad

0913
Meán Fómhair, 13