open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Declan Donnelly

Is aisteoir Sasanach de phór na hÉireann é **Declan Donnelly** a rugadh ar an 25 Meán Fómhair 1975. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Daoine beo
Maighnéadas

Úsáidtear an téarma **maighnéadas** chun chur síos ar an tslí a freagraíonn ábhair, ag an leibhéal micreascópach, do réimse maighnéadach. Téann réimse maighnéadach i bhfeidhm ar chuid mhaith ábhair. Uaireanta aomann an réimse maighnéadach agus uaireanta éarann sé ábhair. Ní bhíonn mórán tionchar ag réimse maighnéadach ar substaintí mar copar, alúmanam, gás, agus plaisteach.
Baltimore, Maryland

Is an chathair is mó i stát Maryland i Stáit Aontaithe Mheiriceá é **Baltimore** nó **Baile an Tí Mhóir**. Is é an chathair is mó sa SAM gan aon chontae - chun críocha staitistiúil a mheastar an chathair féin mar chontae amháin. 

Measadh 637,418 duine a bheith ina gcónaí sa chathair sa bhliain 2009.v

### Stair
Bunaíodh an chathair sa bhliain 1729 ar an gcuid thaoidmhear den abhainn Patapsco in aice leis an áit a dtéann sí isteach i mBá Chesapeake. 

Ainmníodh an chathair i ndiaidh an Tiarna Baltimore, ball de Theach na dTiarnaí i bParlaimint na hÉireann agus bundílseánach de chuid Choilíneacht Maryland. Fuair an duine seo a theideal as Baile an Tí Mhóir (arb é Baltimore an leagan Béarla de) i bparóiste Bharr na Cúile i gcontaetha Liatroma agus Longfoirt. Níl aon bhaint ag ainm na cathrach le Baltimore, nó Dún na Séad, i gContae Chorcaí.

Ba é an calafort céanna an dara bealach isteach ba mhó d’imircí sna Stáit Aontaithe (i ndiaidh cuan Nua-Eabhrac) sa 18ú agus 19ú haois. 

### Calafort
Tá Baltimore ar cheann de na calafoirt is gnóthaí sna Stáit Aontaithe. Is é Port Baltimore an port is gnóthaí i Stáit Aontaithe Mheiriceá maidir le heaspórtáil gluaisteán agus tá sé thar a bheith tábhachtach le haghaidh lasta freisin. Calafort mór é atá ceangal níos fearr aige le margaí an Midwest ná mar atá ag aon chalafort eile ar chósta thoir na tíre úd.

Lárionad mór déantúsóireachta a bhíodh ann, tráth, ach seirbhísí an earnáil is tábhachtaí i ngeilleagar na cathrach inniu. 

Téann an Patapsco isteach i gCuan Chesapeake ar thairseach an Aigéin Atlantaigh. 2.6 ciliméadar ar fhad atá Droichead Francis Scott Key a théann trasna Abhainn Patapsco in iardheisceart Baltimore. Leagadh síos é in 2024 agus tógfaidh sé tamaillín an droichead a atógáil. Tá imní ann faoin tionchar ar shlabhraí soláthair an domhain.

## Féach freisin

* Titim an droichid Francis Scott Key, 2024
* Droichead Francis Scott Key (Baltimore)

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha a bhfuil calafoirt
Catagóir:Cathracha in Maryland
Anna Friel

Is ban-aisteoir de phór na hÉireann í **Anna Friel** a rugadh ar an 12 Iúil 1976. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Daoine beo
Gene Kelly

Ba aisteoir Gael-Mheiriceánach é **Gene Kelly** (a rugadh ar an 23 Lúnasa 1912 agus a fuair bás i 2 Feabhra 1996). 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1912
Catagóir:Básanna i 1996
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Piers Morgan

Is eagarthóir Sasanach de phór na hÉireann é **Piers Morgan** (rugadh **Piers Stefan O'Meara**). Rugadh é i nGuildford, Surrey ar an 25 Márta, 1965. Bhí sé ina eagarthóir ar an *[[News of the World]]* (1994–1995) agus ar an *[[Daily Mirror]]* (1995–2004). Tá sé ina stiúrthóir eagarthóireachta ar nuachtán náisiúnta do pháistí, *First News*. Bhí sé ina bhreitheamh ar *[[Britain's Got Talent]]* agus *[[America's Got Talent]]* agus bhuaigh sé seó dar teideal *[[The Celebrity Apprentice]]*. Tá ocht leabhar scríofa aige.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Daoine beo
Tony Slattery

B'aisteoir Sasanach de phór na hÉireann é **Tony Slattery** (9 Samhain 1959 - 14 Eanáir 2025). Tháinig sé chun saoil i Stonebridge, ceantar i Londain, an duine is óige den chúigear clainne a rugadh do Michael agus Margaret Slattery, Éireannaigh a chuir fúthu i Sasana. Bhí sé le feiceáil ar an teilifís sa Ríocht Aontaithe ar bhonn rialta. Bhí sé páirteach i seó cáiliúil de chuid Channel 4, *[[Whose Line Is It Anyway?]]*. Mar aisteoir i scannáin, bhí sé páirteach i *[[The Crying Game]]*, *[[Peter's Friends]]* agus*[[How to Get Ahead in Advertising]]*.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Básanna in 2025
Kathy Burke

Is aisteoir de phór na hÉireann í **Kathy Burke** a rugadh ar an 13 Meitheamh 1964. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Catagóir:Daoine beo
Ryan O'Neal

Aisteoir Gael-Mheiriceánach ab ea **Ryan O'Neal** (a rugadh ar an 20 Aibreán 1941 agus a d'éag ar an 8 Nollaig 2023). Bhí páirt lárnach aige i  *Love Story* (1970), *Barry Lyndon* (1975) de chuid Stanley Kubrick, agus *A Bridge Too Far* (1977) de chuid Richard Attenborough. 

Bhí caidreamh corrach fadtéarmach ag O'Neal leis an aisteoir mór le rá Farrah Fawcett, a mhair ón bhliain 1979 go dtí lá a báis in 2009. Bhí mac amháin, darbh ainm Redmond James Fawcett O'Neal, acu.

## Féach freisin

* Farrah Fawcett

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Fir
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
John Sullivan (scríbhneoir)

Scríbhneoir de phór na hÉireann a rugadh i Balham i Londain ar (23 Nollaig 1946 ba ea **John Sullivan**. D'éag sé ar 23 Aibreán 2011.

## Saothair
I measc saothair John Sullivan tá:

* *[[Only Fools and Horses]]* 
* *[[Citizen Smith]]* 
* *[[Dear John]]* 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Básanna in 2011
Caroline Aherne

Ba bhan-aisteoir agus bean ghrinn de phór na hÉireann í **Caroline Aherne** a rugadh ar an 24 Nollaig 1963. Fuair Aherne bás le hailse ar an 2 Iúil, 2016.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Sí (idirdhealú)

**Sí**. 
* Féach sióg más duine den lucht sí atá i gceist agat. 
* Féach Gramadach na Gaeilge más é an forainm baininscneach atá i gceist agat.
* Féach Sí más an litir Ghréagach (*Ψ*,*ψ*) atá i gceist agat.
Kevin Rowland

Is amhránaí agus ceoltóir de phór na hÉireann é **Kevin Rowland**. Rugadh é i Wolverhampton, Birmingham ar an 17 Lúnasa, 1953. Tháinig a thuismitheoirí as Crois Mhaoilíona i gContae Mhaigh Eo. Tá sé ina príomhamhránaí sa bhanna ceoil Dexys Midnight Runners. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Amhránaithe Sasanacha
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Catagóir:Daoine beo
Dermot Murnaghan

Is iriseoir de phór na hÉireann é **Dermot Murnaghan**. Rugadh é i Devon, Sasana ar an 26 Nollaig, 1957.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Iriseoirí Sasanacha
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Daoine beo
Siobhan Fahey

Is amhránaí Éireannach í **Siobhan Fahey**. Rugadh í i nDún Seachlainn, Contae na Mí, ar an 10 Meán Fómhair, 1958.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mná Éireannacha
Hazel O'Connor

Is amhránaí agus ceoltóir de phór na hÉireann í **Hazel O'Connor**. Rugadh í i Coventry, Sasana ar an 16 Bealtaine, 1955.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Amhránaithe Sasanacha
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Daoine beo
Slighe na Gàidhealtacht an Iar

Is éard is **Slighe na Gaidhealtachd an Iar** (*Béarla: West Highland Way*) ann ná cosán fad-achair in Albain, leis an stádas oifigiúil 'Bealach Fadscríbe'. Tá sé 153 ciliméadar (95 míle) ar fhad, agus síneann sé ó Mhuileann Dháibhidh i dtuaisceart Ghlaschú go dtí an Gearasdan i nGarbhchríocha na hAlban. Tá sé á bhainistiú go comhpháirteach ag Comhairle Dhún Breatainn an Iar, Comhairle Shruighlea, Comhairle Earra-Ghàidheal agus Bòd, Comhairle na Gàidhealtachd agus Páirc Náiseanta Loch Laomainn agus nan Trosaichean. Siúlann beagnach 85,000 duine an cosán gach bliain.

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Tommy Loughran

Dornálaí Gael-Mheiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain éadrom, ab ea **Tommy Patrick Loughran** (29 Samhain, 1902 – 7 Iúil, 1982). Tá aithne uirthi mar *Phantom of Philly*.

Loughran, T
Loughran
Loughran
Loughran, T
Joe Frazier

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea **Joseph William "Joe" Frazier**. Rugadh é ar 12 Eanáir, 1944 agus d'éag ar 7 Samhain, 2011. *Smokin' Joe* an leasainm a bhí air. 

Tháinig Frazier chun tosaigh mar throdaí den scoth sna 1960í déanacha, agus chloí sé Jerry Quarry, Oscar Bonavena, Buster Mathis, Eddie Machen, Doug Jones, George Chuvalo agus Jimmy Ellis go dtí gur bhuaigh sé an teideal domhanda trom-mheáchain sa bhliain 1970. Bhuaigh sé ar Muhammad Ali ar phointí sa "Troid den Aois" sa bhliain 1971. Chaill Frazier a theideal dhá bhliain ina dhiaidh sin nuair a leagadh amach é ag George Foreman. Tháinig sé ar ais, agus bhuail sé Joe Bugner, ach chaill sé an t-athchluiche in aghaidh Ali. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Básanna in 2011
Hammamet

Is baile é **Hammamet** (Araibis: *الحمامات, El-Ḥammāmāt*) atá suite sa Túinéis. Mar gheall ar na tránna atá ann, bíonn tóir air mar cheann scríbe ag lucht turasóireachta le haghaidh snámha agus spóirt uisce. Tá sé suite in oirdheisceart leithinis Cap Bon sa Rannán Riaracháin “Gobharnóireacht Nabeul”, ar imeall thuaidh Mhurascaill Hammamet.

mion|clé

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte sa Túinéis
Catagóir:Turasóireacht sa Túinéis
Siorrachd Dhùn Breatann an Iar

Is éard is **Comhairle Dhún Breatainn an Iar** (Béarla: *West Dunbartonshire Council*) ann ná ceann de na 32 rannán rialtais áitiúil de chuid na hAlban. Tá teorainn aici le hiarthar Chathair Ghlaschú, áit ina bhfuil go leor bailtí agus sráidbhailtí comaitéireachta, chomh maith le bruachbhailtí na cathrach. Tá teorainn aici freisin le Earra-Ghàidheal agus Bòd, Sruighlea, Comhairle Dhún Bhreatainn an Ear agus Comhairle Shiorrachd Rinn Friù.

## Bailte

* Both an Uillt, Am Bealach, Bruach Chluaidh, Bolan, Baile Sheumais
* Cill Phàdraig
* An Dail Mhòr, Dùn Tòchair, An Dail Riabhach
* Am Fionn-Bhealach
* Alexandria
* An Reantan

## Tíreolaíocht

* Beinn Mhúrlaig, Buc-Innis
* Clàr-Innis, Ceardach, Craobh-Innis
* Eilean Deargannan, Eilean Darach, Eilean a' Bhó
* Fraoch Eilean
* Innis Mheadhran, Innis na Cailleach, Innis Chonachain, Innis Fada, Innis Inbhir Dhughlais, Innis na Móna, Innis Taigh a' Mhanaich, Torr-Innis
* Loch Laomainn
* Magh Leamhna
* Páirc Náiseanta Loch Laomainn agus nan Trosaichean
* Uisge Leamhna

## Cultúr

* Caisteal Dhùn Bhreatainn, Caisteal Tuloch Eoghain
* Stéisean Dhún Breatann Meadhain, Stéisean na Dail Mhóire

## Tagairtí

Catagóir:Ceantair chomhairle na hAlban
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Mike McTigue

Dornálaí Éireannach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain éadrom as 1923-1926, ab ea **Mike McTigue** (26 Samhain, 1892 – 12 Lúnasa, 1966). Tá aithne air mar *Bould Mike*. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Dornálaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Daoine a rugadh i 1892
Catagóir:Básanna i 1966
Muileann-Ghaidh

Is baile é **Muileann Dháibhidh** nó **Muileann-Ghaidh** (Béarla:* Milngavie*) in Oirthear Dhún Bhreatainn an Ear, Albain. Tá sé suite ar an Abhainn Allander, ar an imeall thiar thuaidh de Mhórcheantar Ghlaschú, thart ar 9.7 km ó lár na cathrach. Tá sé cóngarach don bhaile Cille Phádraig Úr.

Is lonnaíocht comaitéirí é Muileann Dhaibhidh, le cuid mhaith dá daonra oibre ag taisteal chuig Glaschú le bheith ag obair nó ag staidéar. Freastalaíonn Stáisiún Iarnróid Mhuileann Dhaibhidh ar Líne an Chluaid-Thuaidh de chuid na comhpháirtíochta, an gréasán iarnróid SPT, a nascann é le Glaschú Lár. Tá an-tóir ar an bhaile freisin ag seanóirí a bhíonn scortha. Thug daonáireamh na bliana 2001 le fios go raibh 12,795 duine ag maireachtáil ann i i 5,256 teaghlach.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Siorrachd Dhún Bhreatainn an Ear
Jerry Quarry

Dornálaí trom-mheáchain Gael-Mheiriceánach ab ea **Jerry Quarry** (15 Bealtaine, 1945 – 3 Eanáir, 1999). "Irish" agus "The Bellflower Bomber" na leasainmneacha a bhí air. Rugadh Quarry in Bakersfield, California.

Quarry, J
Quarry, J
Quarry, J
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Comhairle Shruighlea

Is éard is **Ceantar Comhairle Shruighlea** (Béarla: *Stirling council area*) ann ná ceann de na 32 rannán rialtais áitiúil in Albain. Tá daonra de thart ar 87,000 (2005 meastachán) ag Sruighlea. Cruthaíodh í faoin Acht Rialtais Áitiúil (Alba) 1994 leis na teorainneacha a bhí ag Contae Shruighlea (seachas An Eaglais Bhreac) mar a bhíodh, lena n-áirítear an chuid thiar theas de Shiorrachd Pheairt, tráth dá raibh. Cuireadh deireadh leis an dá chontae chun críocha an rialtais áitiúil faoin Acht Rialtais Áitiúil (Alba) 1973.

## Bailte

* Aird Eòdhanaig, Achadh an Uinnsinn, Achadh Loinne, Allamhagh Beag, Árd Choille, Allt a' Bhonnaich, Àird Cheannchnocain
* Baile Mo Thatha, Blàr Lagaidh, Both Chuidir, Baile Deadhan, Badan Deathach
* Calasraid, Cille MoChúig, Ceann Buic, Camas a' Bharrain, Camas Choinnich, Collaidh, Croit Sheumaidh, Cill Earnain, Cill Fhinn, Cille Mo Dog, An Ceapan, Ceann Loch Éireann, Cnoc na Driseig
* Drochaid Alain, An Dún, Dail Rígh, Druiminn, Dún Bhláthain
* Earrann a' Phriair
* Faillean Innis, Fionn Treabh
* An Gart Mór, Gleann-Gaoil
* Inbhir Snáthaid
* Leac Croit
* Obar Phuill
* Port Teadhaich
* Rubha Aird Eónain, An Raplach
* Sruighle, Strath Bhláthain, Srath Eadhair
* Taigh an Droma

## Tíreolaíocht

* Abhainn Carrann
* Beinn Chaluim, Beinn Dubh-chreig, Beinn Odhar, Beinn Leitir, Beinn Laomainn, Beinn Laoigh, Beinn Ois, A' Bheinn Mheanbh, Beinn Mhúrlaig, Beinn Chúirn
* Ceardach
* Dún Mhéad
* Gleann Fhionnghlais, Gleann Aircleid
* Innis Mo Cholmaig, Innis Buidhe
* Loch na h-Áirde, Loch Innis Mo Cholmaig, Loch Drongaidh, Loch Ceiteirein, Loch Laomainn, Loch Lúbnaig, Loch an Rusgaidh, Loch Bheannchair
* Meall Buidhe, Meall Glas, Meall Odhar, Monadh Ochail
* Páirc Náiseanta Loch Laomainn agus nan Trosaichean
* Sgiath Chúil, Stob Binnein, Stúc a' Chroin, Stuc an Lochain
* Na Trosaichean
* Uamh Mhór, Uisge For, Uisge Theamhich

## Cultúr

* Caisteal Sruighlea
* Each-uisge
* Oilthigh Shruighlea
* Stéisean Dhrochaid Alain, Stéisean a' Chríon Láraich, Stéisean Dhún Bhláthain, Stéisean Shruighlea, Stéisean Taigh an Droma Uarach, Stéisean Taigh an Droma Iarach

## Naisc Sheachtracha

* Comhairle Shruighlea 

Catagóir:Ceantair chomhairle na hAlban
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Comhairle Shruighlea
Lúidín

Bíonn ordóg agus ceithre mhéar ar gach lámh. **Lúidín** a ghlaoitear ar an mhéar is lú.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Lámh
Rocky Marciano

Dornálaí Iodálach-Mheiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain as 9/23/1952-11/30/1956, ab ea **Rocky Marciano** (rugadh *Rocco Francis Marchegiano*) (1 Meán Fómhair, 1923 – 31 Lúnasa 1969. 

Marciano, R
Marciano, R
Marciano, R
Marciano, R
George Foreman

Iar-dhornálaí Meiriceánach ab ea **George Foreman**, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain faoi dhó. Rugadh é ar 10 Eanáir 1949 i Marshall, Texas. Fuair sé bás ar 21 Márta 2025.

Ba fhiontraí, ministir oirnithe agus údar é i dtreo dheireadh a shaoil

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Marshall, Texas
Catagóir:Daoine as Houston, Texas
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Básanna in 2025
TeleG

Bunaíodh **TeleG** mar an chéad cainéal digiteach teilifíse laethúil i nGaeilge na hAlban, ar 31 Deireadh Fómhair 1999. Níl sé ar fáil faoi láthair ach amháin ar an ardán Freeview.

Bíonn cláir TeleG a tharchur idir a 6-7 I.N. gach lá.

Ceanglaíonn An tAcht Craolacháin 1996, gur chláir a taispeánadh cheana féin ar chainéil analóg iad (go leor díobh lasmuigh den bhuaic-am). Cruthaigh an tAcht Cumarsáide 2003 Seirbheis nam Meadhanan Gáidhlig atá freagrach as cinneadh maidir le forbairt seirbhísí craolacháin trí mheán na Gaeilge in Albain sa todhchaí.

Chríochnaigh é ar 23 Bealtaine 2011.

Catagóir:Stáisiúin teilifíse
Catagóir:Stáisiúin teilifíse na Breataine
Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Saothair Ghaeilge na hAlban
Peter O'Toole

Ba aisteoir de phór na hÉireann é **Peter Seamus Lorcan O'Toole** (Gaeilge: **Peadar Séamus Lorcán Ó Tuathail**) (2 Lúnasa 1932 – 14 Nollaig 2013). 

## Aisteoireacht
is léir an cumas aisteoireachta a bhí aige: 

* Lawrence of Arabia, 1962 
* Juno and the Paycock,1966, Amharclann Gaiety
* Waiting for Godot, Vladimir, 1969, Amharclann na Mainistreach

clé|mion|''Lion in Winter, 1968''

## Saol
Bhí fuíoll na bhfuíoll aige.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Jackie Gleason

Ba aisteoir Gael-Mheiriceánach é **Jackie Gleason** (a rugadh ar an 26 Feabhra 1916 agus a fuair bás i 24 Meitheamh 1987). 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna i 1987
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Slaodleaisteachas

Is éard is **slaodleaisteachas** ann ná airí na n-ábhar a thaispeánann saintréithe vioscósacha agus leaisteacha faoi dhífhoirmiú. Friotaíonn ábhair slaodach (mil mar shampla) fiarshreabhadh agus straidhn líníocht le ham nuair a chuirtear iad faoi strus.

## Tagairtí

Catagóir:Meicnic chontanaim
Fatimah bint Muhammad

Ba iníon an fháidh Ioslamach Muhammad, óna bhean chéile Chadidscha bint Chuwailid, í **Fatimah bint Muhammad** (Araibis: فاطمة بنت محمد)   (27 Iúil 604 - 28 Lúnasa 632). 

Measann Moslamaigh í mar eiseamláir d'fhir agus do mhná. D'fhan sí taobh le a hathair trí na deacrachtaí a bhain dó i láimh Quraysh Mheice. Tar éis di dul ar imirce go dtí Medina, phós sí Ali ibn Abi Talib, col ceathrair an fháidh, agus bhí sí ina máthair le ceathrar dá leanaí. 

Fuair sí bás cúpla mí tar éis a hathair, agus cuireadh í i Maqbarat Al-Baqi' (Araibis: مقبرة البقيع‎) i gcathair Medina, cé go bhfuil áit díreach a uaighe anaithnid. 

Creideann an chuid is mó de na Siach gur gortaíodh í nuair a chosain sí Ali i gcoinne na Cailifeachta, agus go raibh an eachtra sin freagrach as a luathbhás.

## Féach freisin

* Muhammad

## Tagairtí

Catagóir:Moslamaigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 604
Catagóir:Básanna i 632
Chris O'Donnell

Is aisteoir Gael-Mheiriceánach é **Chris O'Donnell**, a rugadh ar an 26 Meitheamh 1970. 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Paterson, New Jersey

Is é **Paterson** príomhbhaile Chontae Passaic in oirthuaisceart stát New Jersey i Stáit Aontaithe Mheiriceá, timpeall is 18 míle siar ó Chathair Nua-Eahrac. 

Bhí 146,199 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2010. Bhí 6,826 duine sa chiliméadar cearnach ann, rud a fhágann go bhfuil Paterson ar an dóú cathair is dlúithe daonra sa tír (i ndiaidh Chathair Nua-Eabhrac). 

Is í "Cathair an tSíoda" (The Silk City) leasainm na cathrach, as an méid muilte síoda a bhí ann tráth. Mar gheall ar an dán fada *Paterson* de chuid William Carlos Williams, tá áit faoi leith ag an gcathair i litríocht na Stát Aontaithe.

### Stair
Tá Paterson ainmnithe i ndiaidh William Paterson, gobharnóir New Jersey san 18ú haois a chuidigh go mór le bunreacht na tíre nua a chur le chéile agus a chur chun cinn.

Seanchathair tionsclaíochta atá ann, a raibh ról cheannródaíoch aici sa Réabhlóid Thionsclaíoch sa tír úd. 
mion|clé|Is í "Cathair an tSíoda" (The Silk City) leasainm na cathrach

## Féach freisin

* William Paterson (breitheamh) san 18ú/19ú haois

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha in New Jersey
Vincent Regan

Is aisteoir de phór na hÉireann é **Vincent Regan** a rugadh ar an 16 Bealtaine 1965. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Aisteoirí Breatnacha
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Daoine beo
Terry Wogan

Ba chraoltóir agus láithreoir teilifíse Éireannach é **Terry Wogan** (*Traolach de Bheogáin*), a rugadh i Luimneach sa bhliain 1938. Fuair sé bás ar an 31 Eanáir, 2016.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1938
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh
Catagóir:Daoine as Luimneach
Catagóir:Láithreoirí raidió Éireannacha
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Lucht BBC
Eamonn Holmes

Is láithreoir teilifíse Éireannach é **Eamonn Holmes** (*Gaeilge: Éamann Mac Thomáis*). 

Holmes, E
Holmes, E
Catagóir:Daoine beo
Joseph Cornelius O'Rourke

Ba cheannaire míleata Rúiseach de phór na hÉireann é **Joseph Cornelius O'Rourke** (1772–1849). 

O'Rourke, J
O'Rourke, J
O'Rourke, J
William Brown (aimiréal)

Ba aimiréal Gael-Airgintíneach é **William Brown ** (22 Meitheamh 1777 – 3 Márta 1857. **Guillermo Brown** a thugtaí air uaireanta. Rugadh é i mBéal Easa, Contae Mhaigh Eo, agus sa bhliain 1786 thug a theaghlach aghaidh ar Philadelphia, sna Stáit Aontaithe. Go gairid ina dhiaidh fuair an duine a bhí ag cabhrú leo bás leis an bhfiabhras buí agus cailleadh athair William Brown den chúis chéanna. I ndiaidh na mblianta a chaitheamh leis an bhfarraige, chuir sé faoi sa bhliain 1809 in Montevideo, agus in Buenos Aires na hAirgintíne an bhliain ina dhiaidh.

Bhain sé stádas mar aimiréal amach i gcabhlach na hAirgintíne. Ghlac sé páirt i gcogadh an neamhspleáchais ón Spáinn sa tír úd, sa chogadh leis an mBrasaíl agus i gcogaíocht chathartha san Airgintín.  

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1777
Catagóir:Básanna i 1857
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Paul Hogan

Is aisteoir Gael-Astrálach é **Paul Hogan** a rugadh ar an 8 Deireadh Fómhair 1939. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Bruce Willis

Is iar-aisteoir Meiriceánach é **Bruce Willis**, a rugadh ar an 19 Márta 1955. 

Tháinig néaltrú air agus chuaigh sí ar scor sa bhliain 2022. 

## Féach freisin

* Néaltrú

## Tagairtí

Willis, B
Willis, B
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine le néaltrú
Conan O'Brien

Is fuirseoir, láithreoir teilifíse, podchraoltóir agus scríbhneoir Gael-Mheiriceánach é **Conan Christopher O'Brien** (18 Aibreán 1963 a saolaíodh é). As Brookline, Massachusetts dó, thosaigh sé amach mar scríbhneoir ar chláir ghrinn amhail Saturday Night Live agus The Simpsons sular tháinig sé i gcomharbacht ar David Letterman mar láithreoir an chláir Late Night Show sa bhliain 1993. 

I dtús báire, bhí an chuma ar an scéal nach mairfeadh Conan ach tamall beag mar láithreoir. Thosaigh cúrsaí ag feabhsú diaidh ar ndiaidh, áfach, agus roghnaiodh é chun áit Jay Leno a ghlacadh ar NBC. Ba mhór an chonspóid é nuair a cuireadh a réamhtheachtaí Leno ar ais in áit, taobh istigh de bhliain amháin. Tá clár dár chuid inniu (*[[Conan]]*) ar an stáisiún TBS ón bhliain 2010 i leith.

## Luathshaol
Duine de chúigear clainne (triúr deirfiúr agus beirt dheartháir) is ea O'Brien. Lia, eipidéimeolaí agus ollamh le leigheas mór le rá ar Scoil Leighis Harvard is ea a athair Thomas Francis O'Brien. Iar-aturnae a bhí ina comhpháirtí ar an gnólacht Ropes & Gray atá ina mháthair Ruth O'Brien (née Reardon).

Fuair O'Brien a chuid meánscolaíochta sa scoil áitiúil Brookline High School, sular bhain sé áit amach in Ollscoil Harvard sa bhliain 1981.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí Ghradam Emmy
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Brookline, Massachusetts
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Fuirseoirí Meiriceánacha
Catagóir:Gradaim Primetime Emmy
Catagóir:Láithreoirí teilifíse
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Podchraoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí teilifíse Meiriceánacha
Eamonn Andrews

Ba láithreoir teilifíse Éireannach é **Eamonn Andrews** (19 Nollaig 1922 – 5 Samhain 1987). Bhí clú is cáil ar "This is Your Life". Ní raibh Andrews ach 64 bliain d'aois nuair a bhásaigh sé (galar corónach croí). 

## Tagairtí
 

Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Básanna i 1987
Catagóir:Daoine léannta i Scoil Synge
Gerry Cooney

Dornálaí Gael-Mheiriceánach, is ea é **Gerry Cooney** (rugadh ar 4 Lúnasa, 1956 i Nua-Eabhrac). Tá sé aitheannta mar gheall ar a troid i gcoinne Larry Holmes, sa bhliain 1982. Glaoitear *Gentleman Gerry * air. 

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Daoine beo
Steve Martin

Is aisteoir Meiriceánach é **Steve Martin** a rugadh ar an 14 Lúnasa 1945. Saolaíodh i Waco i stát Texas é ach i gCalifornia a tógadh e. Bhí postanna aige ag Disneyland agus ag Knott's Berry Farm. Bhí sé ina scríbhneoir don *Smothers Brothers Comedy Hour*, agus is minic a bhí sé páirteach ar *The Tonight Show*. Tá gradaim Emmy, Grammy agus American Comedy buaite aige.

Martin, S
Martin, S
Martin, S
Catagóir:Daoine beo
Sylvester Stallone

Is aisteoir Meiriceánach é **Sylvester Stallone** a rugadh ar an 6 Iúil 1946. 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Córas comhordanáide geografaí

thumb|Léarscáil a thaispeánann na domhanleithidí (go cothrománach) agus na domhanfhaidí (go hingearach), teilgean Eckert VI
'Séard is **córas comhordanáide geografaí** ann ná córas comhordanáideach a chuireann ar chumas gach suíomh ar an Domhan a shonrú le sraith uimhreacha. Is minic a roghnaíotar na comhordanáidí i dtreo is go seasann uimhir amháin i gcomhair suímh cheartingearaigh agus dhá nó trí uimhir i gcomhair suímh chothrománaigh. Is iad na comhordanáidí is coitianta a roghnaítear ná domhanleithead, domhanfhad agus airde éileapsóideach.

Is é domhanleithead pointe ar dhromchla an Domhain ná a dhíláithriú uilleach, ó thuaidh nó ó dheas, ón méanchiorcal (ag domhanleithead 0°). Tá na Moil ag domhanleithead 90°. Is ciorcail chomhthreomhara iad na línte domhanleithid, atá comhthreomhar leis an meánchiorcal. De bhrí nach sféar foirfe an Domhan, ní hionann fad céime gar don mheánchiorcal (110.6 km), gar do 45° (111.1 km), ná gar do Mhol (111.7 km). Chomh maith leis an meanchiorcal, is suntasach na línte seo domhanleitheid freisin: Trópaic an Phortáin (23.5° ó thuaidh), Trópaic an Ghabhair (23.5° ó dheas), an Ciorcal Artach (66.5° ó thuaidh), agus an Ciorcal Antartach (66.5° ó dheas). Is línte domhanfhaid na ciorcail mhóra ag rith ó thuaidh is ó dheas agus trí na Moil. Tomhaistear an domhanleithead mar dhíláithriú uilleach ó fhadlíne Greenwich a ghlactar mar dhomhanfhad 0°, agus is féidir luachanna 0-180°, siar nó aniar, a bheith aige. Gar don mheánchiorcal (1° domhanleithid) bíonn fad 113.5 km ag 1° domhanfhaid, 49 km gar do 45° domhanleithid, agus 0 km gar do Mhol ag 90° domhanleithid.

## Tagairtí

Catagóir:Cartagrafaíocht
Catagóir:Loingseoireacht
Catagóir:Geodasaíocht
James Woods

Is aisteoir Meiriceánach é **James Howard Woods** (a rugadh ar an 18 Aibreán 1947). 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Daoine beo
Maria von Jever

thumb|clé|Maria von Jever (1500-1575)
Bhí **Maria von Jever** ina leasrí ar Jever, baile stairiúil i dtuaisceart na Gearmáine. Rugadh Maria ar an 5 Meán Fómhair, 1500. Ba é Edo Wiemken, rialtóir Jever, a hathair, agus ba í dara bean chéile Edo, Heilwig von Oldenburg, a máthair. Cailleadh Heilwig nuair nach raibh ach bliain amháin slánaithe ag Maria. Cailleadh Edo Wiemken agus a oidhre, Christoph, deartháir Maria, sa bhliain 1511 agus mar sin ceapadh Maria mar leasrí. Fuair sí bás sa bhliain 1575.

Catagóir:Daoine Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1500
Catagóir:Básanna i 1575
Bruce Lee

Ba aisteoir Meiriceánach é **Bruce Lee** (nó **Lee Jun-fan**) a rugadh ar an 27 Samhain 1940 agus a fuair bás ar 20 Iúil 1973. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Básanna i 1973
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha as California
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Daoine as Hong Cong
Catagóir:Daoine as San Francisco
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh Giúdach
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Ealaíontóirí comhraic
Catagóir:Fealsúna Meiriceánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Scríbhneoirí as California
Catagóir:Scríbhneoirí scannáin Meiriceánacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Biorearrach

Is éan é an **biorearrach**. Is baill d'fhine na Anatidae iad. Tugtar **biorearrach tuaisceartach** nó **lacha stiúrach** air freisin

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Antonie van Leeuwenhoek

Ba cheardaí agus eolai Ísiltíreach é** Antonie Philips van Leeuwenhoek ** (24 Deireadh Fómhair 1632 - 26 Lúnasa 1723) ó Dhelft, An Ísiltír. Tugtar "Athair na Micribhitheolaíochta" air, an chéad mhicribhitheolaí agus mhicreascópaí.
clé|mion
Rinne van Leeuwenhoek lionsaí cumasacha is micreascóip shimplí. Leis na huirlisí seo, chonaic sé prótasóin ar bhaictéir is speirmeatasóin den chéad uair ar domhan. Rinne sé cur síos iomlán den chéad uair ar chealla dearga na fola (na heirítricítí).

## Saothar
Rinne van Leeuwenhoek micreascóip shimplí. Leis na huirlisí seo, chonaic sé prótasóin is speirmeatasóin den chéad uair ar domhan (snáithíní matáin, baictéir, agus speirm). clé|mion|Coiníní agus madraí,  Antonie van Leeuwenhoek i 1678.
Rinne van Leeuwenhoek cur síos iomlán den chéad uair ar chealla dearga na fola (na heirítricítí agus imshruthú na fola i ribeadáin (fuileadáin beaga)). Tá aithne air as a chuid oibre ar an mhicreascóp agus as an micribhitheolaíocht a bhunú mar réimse taighde. mion|clé

Ag baint úsáide as a mhicreascóp lámhdhéanta, ba é an chéad duine a rinne cur síos ar mhiocrorgánaigh aoncheallacha, ar dtús mar 'animalcules', dá ngairtear 'miocrorgánaigh' anois.

Ní raibh Van Leeuwenhoek ina údar ar aon leabhair riamh, ach scríobh sé go leor litreacha.

## Féach freisin

* Micribhitheolaí
*Na heirítricítí

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1632
Catagóir:Básanna i 1723
Catagóir:Eolaithe
Catagóir:Micribhitheolaíocht
Catagóir:Micreascópacht
Catagóir:Micreascópaithe
Catagóir:Micribhitheolaithe
Catagóir:Eolaithe Ísiltíreacha
Sheamus

thumb|220px|upright|Sheamus
Is iomrascálaí Éireannach é **Stíofán Ó Fearailhaile** nó **“Sheamus”**. Rugadh é i gCluain Saileach, Baile Átha Cliath ar an 28 Eanáir, 1978.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Iomrascálaithe
Catagóir:Daoine beo
Feadóg (éan)

Éan beag nó meánach a fhaightear ar fud an Domhain is ea an **fheadóg**. Bíonn an t-eireaball gearr, na cosa fada agus an gob díreach, ar comhfhad leis an gceann. Áitríonn sí cladach, talamh féarach nó fásach. Itheann sí inveirteabraigh. Gluaiseann sí timpeall i rití gearra arís is arís eile agus sos eatarthu. Cuimsíonn sí na pilibíní agus na hamadáin mhóinteacha. Tá timpeall 63 speiceas ann.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Grianchloch

Cineál mianra is ea **an ghrianchloch** de chuid an ghrúpa 'na sileacáití', atá sa fhoghrúpa 'na teictisileacáití'. Tá sí comhdhéanta de dé-ocsaíd sileacain (Laidin:silex), leis an bhfoirmle SiO2, maille le rianta de Alúmanam, Litiam, Bórón, Iarann, Maignéisiam, Cailciam, Tíotáiniam, Rubaidiam, Sóidiam agus Hiodrocsaíd.Is í an ghrianchloch an dara mianra is flúirseach i screamh an Domhain, tar éis na hiathchloiche (Béarla: *Feldspar*).

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Aythya ferina

Is speiceas éan é ***Aythya ferina***; is é **póiseard** nó **lacha mhásach** an t-ainm coitianta ar an éan seo i nGaeilge, cé go n-úsáidtear na hainmneacha seo ar speicis eile freisin. Is baill d'fhine na Anatidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Riese Pio X

Is bardas é **Riese Pio X** (nó go simplí Riese) suite in oirthuaisceart na hIodáile, lonnaithe i gcúige Treviso i réigiún Veneto. Glaodh Pio X le ómós a thaispeáint do Giuseppe Sarto, nó níos déanaí an Pápa Pius X. Sa bhliain 2007 bhí thart ar 10,660 daoine ina gcónaí ann.

Catagóir:Veneto
Cambra-Normannach

Is éard is **Cambra-Normannach** ann ná téarma a úsáidtear chun tagairt shainráite a dhéanamh do na ridirí Normannacha a lonnaigh i ndeisceart na Breataine Bige tar éis choncas na Normannach ar Shasana sa bhliain 1066. Tugann roinnt staraithe le fios go bhfuil an téarma níos fearr ná an téarma Angla-Normannach do na Normannaigh a rinne ionradh ar Éirinn tar éis 1170 — cuid mhaith acu ón Bhreatain Bheag i dtosach.

Is é an sampla is suntasaí ná Risteárd de Clare, a raibh tailte aige sa Bhreatain Bheag, dírithe ar Phembróc (Breatnais: *Penfro*) agus a bhí i gceannas ar ionradh na Normannach ar Éirinn.

Chomh maith le tiarnaí Cambra-Normannacha den sórt sin, ba theaghlaigh dhúchasacha de chuid na Breataine Bige iad cuid de na teaghlaigh is mó le rá in Éirinn, lena n-áirítear Breatnach (Béarla: Walsh), Seoige (Béarla: Joyce) agus Ó Gríobhtha (Béarla: Griffith), a tháinig le hionradh na Normannach. Bhí sloinnte Breatnacha eile ar nós Taaffe a tháinig ag an am seo freisin thar a bheith tábhachtach i measc phobal na Páile.

Mar sin féin, is dócha gurb é Mac Gearailt (Béarla: FitzGerald), ar a dtugtar Gael-Normannach chomh maith, an sloinne is aithnidiúla.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Sloinnte na Normannach agus na Cambra-Normannach de chuid na hÉireann 
* Ionradh na Cambra-Normannach ar Éirinn 

Catagóir:An Bhreatain Bheag
Catagóir:Normannaigh
Dusty Springfield

Ba amhránaí agus ceoltóir de phór na hÉireann í **Mary Isabel Catherine Bernadette O'Brien** nó **Dusty Springfield**. Rugadh í i Hampstead Thiar, Londain ar an 16 Aibreán, 1939 agus fuair sí bás (ailse chíche) ar 2 Márta 1999.

## Discliosta
mion|clé|Dusty Springfield

* 1964&nbsp;– *[[A Girl Called Dusty]]*
* 1965&nbsp;– *[[Ev'rything's Coming Up Dusty]]*
* 1967&nbsp;– *[[Where Am I Going?]]*
* 1968&nbsp;– *[[Dusty... Definitely]]*
* 1969&nbsp;– *[[Dusty in Memphis]]*
* 1970&nbsp;– *[[A Brand New Me]]*
* 1972&nbsp;– *[[See All Her Faces]]*
* 1973&nbsp;– *[[Cameo (albam)|Cameo]]*
* 1978&nbsp;– *[[It Begins Again]]*
* 1979&nbsp;– *[[Living Without Your Love]]*
* 1982&nbsp;– *[[White Heat (albam Dusty Springfield)|White Heat]]*
* 1990&nbsp;– *[[Reputation (albam)|Reputation]]*
* 1995&nbsp;– *[[A Very Fine Love]]*
* 2015&nbsp;– *[[Faithful (albam Dusty Springfield)|Faithful]]*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Básanna i 1999
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Clare, Suffolk

Is baile beag é** Clare** ar bhruach thuaidh an Abhainn Stour i Suffolk, Sasana. Tá sé 22 km ó Bhury St. Edmunds agus 14 km ó Shudbury. Tagann a ainm b'fhéidir ón Laidin "clarus", mar go raibh uisce glan san tSruth Chilton a ritheann tríd an bhaile.

B'fhéidir gur imir suíomh an bhaile tionchar ar a fhorbairt sa chianaois, toisc go raibh sé suite ar an bhóthar ársa a shín ó Dhunwich, Anglia Thoir (Béarla: *East Anglia*) go dtí lár na tíre. Tógadh ag éigin ina stair mór-dhíog dhúbailte "champa" ar an 
choimín íochtarach (Béarla: *Lower Common*). Tá an campa de bhunadh anaithnid, ach is dócha gurb í seo an an chéad áit chónaithe sa cheantar.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Suffolk
Imelda Staunton

Is ban-aisteoir de phór na hÉireann í **Imelda Mary Philomena Bernadette Staunton** a rugadh ar an 9 Eanáir 1956. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Daoine beo
Gearg

Ainm ginearálta a thugtar ar éin ó ar a laghad ceithre ghéineas éagsúla is ea **Gearg**. Éin bheaga le heireaball gearr, de chlann na bpiasún. Dúchasach don Domhan Úr is an Seandomhan.

* Gearg bhabaight (*Colinus virginianus*)
* Gearg Shíneach (*Coturnix chinensis*)
* Gearg (choiteann) (*Coturnix coturnix*)
* Gearg Sheapánach (*Coturnix japonica*)
* Gearg choille scornáin (*Odontophorus strophium*)
* Gearg Himiléach (*Ophrysia superciliosa*)

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Trícheireatóp

Géineas dineasáir is ea **Trícheireatóp** nó **Triceratops** a mhair le linn na haoise Maastrichtí deireanaí den tréimhse Chrétach Dheireanach, thart ar 68 go 66 milliún bliain ó shin i Meiriceá Thuaidh. Bhí sé ar cheann de na dineasáir neamh-éanúla is deireanaí a bhfuil eolas air agus mhair sé go dtí an t-imeacht éagtha Cretaceous-Paleogene 66 milliún bliain ó shin. Bhí cónaí air le dineasáir eile ar nós Ankylosaurus agus Tyrannosaurus rex. Ciallaíonn an t-ainm Triceratops, go litriúil 'aghaidh trí adharc'.

Tá Triceratops ar cheann de na dineasáir is so-aitheanta ar fad, agus rufa mór cnámhach air, trí adharc ar an gcloigeann, agus corp mór ceithre chosa. Bhí sé ar cheann de na dineasáir ba mhó freisin, suas le 9 méadar ar fhad agus 12 tonna meáchain. Spreag feidhmeanna na rufaí agus trí adharc shainiúil aghaidhe ar a cheann díospóireachtaí iomadúla le fada an lá. Breathnaíodh orthu seo mar airm chosanta i gcoinne creachadóirí agus baineadh úsáid astu go príomha in aithint speiceas, suirghe agus taispeáint ceannasacht, cosúil le beanna agus adharca Fianna agus Srónbheannach an lae inniu.

## Féach freisin

* Dineasár

## Tagairtí

Catagóir:Dineasáir
Fiach dubh

Is éan é an **fiach dubh** (*Corvus corax*). Tugtar **Dónall dubh** air freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Crosán

Is éan é an **crosán** (*Alca torda*), agus is é an t-aon speiceas amháin sa ghéineas úd *Alca*. Ceann de speicis na fine úd *Alcidae* atá ann. Glactar leis gurb é an cineál éan is cóngaraí ó thaobh na géinitice de don fhalcóg mhór, speiceas a chuaigh in éag sa naoú haois déag agus nach raibh ábalta eitilt a dhéanamh. Murab ionann agus an t-éan gaolmhar seo tá an crosán in ann eitilt go maith. Speicis gaolmhara eile iad na forachain (*Uria*), is é sin an ghnáthfhoracha nó an t-éan aille (*Uria aalge*) agus foracha Brünnich (*Uria lomvia*)

Ba é an t-eolaí Sualannach Carolus Linnaeus (Carl von Linné) a bhaist an t-ainm Laidine ar an gcrosán, agus bhunaigh sé an dá fhocal *alca* agus *torda* ar an Lochlainnis (cf. *álki* na hÍoslainnise agus *törd* na Sualainnise canúnaí). Bhain sé an chéad úsáid as *Alca torda* sa deichiú heagrán dá mhórshaothar *Systema Naturae*. 

Aithníonn eagraíocht na n-éaneolaithe Meiriceánacha dhá fhospeiceas, *Alca torda torda* agus *Alca torda islandica* - barrúil go leor ní thiocfá ar an dara ceann acu san Íoslainn. Is é an fospeiceas úd *islandica* an ceann a bhfuil cónaí air in Éirinn, sa Ríocht Aontaithe agus in iarthuaisceart na Fraince.

Bíonn an crosán 505-890 g ar mheáchan, 37-39 ar fad, agus fad an sciatháin ag guagaíl idir 201-216 mm (201-213 mm ag na crosáin bhaineanna). Tá bolg an chrosáin bán, agus téann an bháine i bhfairsinge nuair nach mbíonn an crosán ag neadú. Maireann an crosán 13 bliana ar mheán, ach is féidir teacht ar an gcorr-aonán a sháraíonn an aois sin go mór mór: sa Ríocht Aontaithe mhair crosán amháin 41 bhliain, de réir an fháinne a bhí sé a iompar.

Caitheann an crosán an chuid is mó dá shaol amuigh ar an teiscinn mhór. Ní thagann sé i dtír ach le nead a thógáil. Cosúil leis na h*Alcidae* eile maraíonn sé iasc, ar nós caibeallán, corr ghainimh, salán, troisc óga, agus scadán. Is féidir leis na crosáin crústaigh agus polacaeit a ithe freisin, agus le fírinne dealraíonn sé go bhfuil réim bia an chrosáin ag brath go mór ar an gcineál bia atá ar fáil san áit a bhfuil sé ag déanamh a chuid seilge.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Leon Áiseach

Fospeiceas leoin is ea an **leon Áiseach**, nó an **leon Indiach** mar a thugtar air chomh maith. Speiceas go mór i mbaol atá ann, agus líon beag le fáil go fóill i nGúisearáit na hIndia. 

## Tagairtí

Catagóir:Leoin
Catagóir:An India
Cosdeargán

Is éan é an **cosdeargán** a dtugtar an ladhrán trá air chomh maith. Is baill d'fhine na Scolopacidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Deargán sneachta

Cineál smólaigh atá dúchasach don Eoraip,
an Áise is tuaisceart na hAfraice is ea an **deargán sneachta** (*Turdus iliacus*). Caitheann sé an geimhreadh in Éirinn
agus Aibreán-Deireadh Fómhair i dtuaisceart is oirthear na hEorpa mar
a bpóraíonn sé. Dath glédhearg ar a thaobh is faoina sciatháin,
agus stríoc liathbhán os cionn a shúl. Áitríonn sé coillte is
talamh feirmeoireachta. Itheann sé torthaí, feithidí, péisteanna, is
seilidí. Bíonn aimsir an-fhuar dian orthu mar nach mbíonn bia le fáil.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Jake LaMotta

Dornálaí Iodálach-Mheiriceánach, a bhí ina churadh meánmheáchain sna blianta 1949–1951, ab ea **Jake LaMotta** agus a rugadh mar *Giacobe LaMotta * ar an 10 Iúil 1921 san Bronx, Nua-Eabhrac agus a fuair bás ar an 19 Meán Fómhair 2017. Tá roinnt leabhar scríofa ag LaMotta faoina shaol. Tá an scannán *Raging Bull* bunaithe ar na cuimhní cinn leis a foilsíodh leis an teideal *Raging Bull: My Story* sa bhliain 1970. Martin Scorsese a stiúir an scannán agus Robert De Niro a rinne páirt LaMotta.

Fuair LaMotta bás ar 19 Meán Fómhair 2017 in Aventura, Florida, in aois a 95 bliana.

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1921
Catagóir:Básanna in 2017
Catagóir:Diaspóra Iodálach
Míol mór bolgshrónach

Ainmhí mór is ea an **míol mór bolgshrónach**, nó ***Hyperoodon ampullatus***. 

## Tagairtí

Catagóir:Míolta móra
Míol mór socach Cuvier

Ainmhí mór is ea an **míol mór socach Cuvier** (*Ziphius cavirostris*).

## Tagairtí

Catagóir:Míolta móra
Universala Kongreso de Esperanto, 1905

[thumb|right|Cárta poist: Roinnt de na hionadaithe a bhi rannpháirteach sa Chomhdhála ag freastal ar rince. Tá an [L. L. Zamenhof|Dr.Zamenhof féin le feiceáil i measc an tsluana.]]
Bhuail ***Universala Kongreso de Esperanto*** le chéile den chéad uair riamh sa bhliain 1905, agus lean sí ar aghaidh ón 7ú go dtí an 12ú Lúnasa 1905 i mBoulogne-sur-Mer, An Fhrainc.

Catagóir:Esperanto
Louis de Beaufront

Bhí tionchar ollmhór ag **Louis de Beaufront** (3 Deireadh Fómhair 1855 – 8 Eanáir 1935) ar fhorbairt Ídis, teanga idirnáisiúnta chúnta. I dtús báire bhí sé ar son Esperanto agus a bhí sé freagrach den chuid is mó le luathdháileadh na teanga in iarthar na hEorpa. Chomh maith le sin, bhí sé i measc na ndaoine a chéad thug tacaíocht di sa Fhrainc.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1855
Catagóir:Básanna i 1935
Míol mór glas

Ainmhí mór is ea an **míol mór glas**. Tá cónaí air san Aigéan Ciúin Thuaidh. Cothaíonn sé crústaigh den chuid is mó.  

## Tagairtí

Catagóir:Míolta móra
Louis Couturat

Loighceoir, matamaiticeoir, fealsamh, agus teangeolaí Francach ab ea **Louis Couturat** (17 Eanáir, 1868 - 3 Lúnasa, 1914).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1868
Catagóir:Básanna i 1914
Catagóir:Teangeolaithe Francacha
Balaenoptera physalus

Is speiceas míolta móra é ***Balaenoptera physalus***. Tugtar **droimeiteach** nó **míol mór eiteach** air go coitianta, cé go n-úsáidtear an téarma seo ar speicis eile de chuid na fine Balaenopteridae freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Míolta móra
Léopold Leau

Matamaiticeoir Francach ab ea **Léopold Leau** (6 Aibreán 1868 – 28 Nollaig 1943), agus tá aithne air go príomha mar gheall ar an bhaint a bhí aige leis na teangacha idirnáisiúnta cúnta, Esperanto agus Ídis go háirithe.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1868
Catagóir:Básanna i 1943
Catagóir:Matamaiticeoirí Francacha
Catagóir:Teangeolaithe Francacha
Droimeiteach beag

Is míol mór bailíneach é an **droimeiteach beag** (*Balaenoptera acutorostrata*) agus is é an rorcual is lú. Faightear é san Atlantach Thuaidh agus san Aigéan Ciúin Thuaidh. Níor seilgeadh an droimeiteach beag nuair a bhí seilg an mhíl mhóir i mbarr a réime, toisc go bhfuil sé beag, ach seilgtear é mar chuid den tseilg mhídhleathach a dhéantar ar an míol mór sa lá atá inniu ann.  

## Tagairtí

Catagóir:Míolta móra
Catagóir:Mamaigh
Míol mór an oighir

Míol mór bailíneach, de chuid an ghéinis *Eubalaena,* is ea an **míol mór an oighir** nó **ceartmhíol mór an tuaiscirt**  *(Eubalaena glacialis)*.   Is ceann de na míolta móra is neamhchoitianta ar domhan é.  

Is cinnte gur i mbaol atá ceartmhíol mór an tuaiscirt, arae níl ach thart ar 380 acu fanta.
clé|mion|220x220px

## In Éirinn
Chonacthas an míol mór a chéaduair

Chonacthas ceann amháin amach ó chósta Dhún na nGall,  i ngar do Shliabh Liag  ar an 15 Iúil 2024. Níor taifeadadh ceartmhíol mór an tuaiscirt in uiscí na hÉireann riamh roimh 2024.

Chonacthas an ceann céanna arís amach ó Bhostún ar an 19 Samhain 2025, ar an taobh thall den Aigéan Atlantach Thuaidh.  Fágann sin go ndearna an míol mór aistear 3,000 míle, ina gheábhanna is dóichí, ó Dhún na nGall siar – rud a chuireann aoibhneas agus iontas ar eolaithe.

## Féach freisin

* Míol mór

## Tagairtí

Catagóir:Míolta móra
Coraciidae

Fine d’éin an tseandomhain is ea na Coraciidae, ar a dtugtar rollóirí mar gheall ar an cleasghleacaíocht aeróige a fheidhmíonn cuid acu, le linn deasghnátha suirí agus chosaint críche an éin.
## Tagairtí

Catagóir:Éin
Píolótach

Ainmhí mara mór is ea an **píolótach**. Céiticeach atá ann, ball den ghéineas Globicephala.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Deilfeanna
Ceartmhíol mór

Ainmhí mór is ea an **ceartmhíol mór** (*Eubalaena japonica*). Maireann an t-ainmhí i dtuaisceart an Aigéin Chiúin. Tá an speiceas i mbaol a dhíothuithe.

## Tagairtí

Catagóir:Míolta móra
Caisealóid

Ainmhí mór is ea an **chaisealóid**, an t-aon bhall den ghéineas *Physeter*. Is í an chaisealóid an míol mór fiaclach is mó dá bhfuil ann. Tá an inchinn aici an ceann is mó i ríocht na n-ainmhithe, daoine san áireamh. Cothaíonn sí ar an scuideanna den chuid is mó, san áireamh an Máthair shúigh mhór. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Míolta móra
Míol mór bán

Ainmhí mór mara is ea an **míol mór bán** (*Delphinapterus leucas*). Mamach atá ann. Tá sé dúchasach don Aigéan Artach agus do na farraigí ina thimpeall.

## Tagairtí

Catagóir:Míolta móra
Míolsiorc

Is iasc é an **míolsiorc** a aimsítear in aigéin an domhain. Is é an speiceas iasc is mó atá fós beo ar domhain. Dáilte go fairsing in uiscí dromchlacha na bhfarraigí trópaiceacha. Suas le 18 m ar fhad is 20 tonna meáchain. Itheann sé mionorgánaigh phlanctónacha den chuid is mó.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Seilg míolta móra

deas|250px|thumb|Seilg míolta móra
Is tionscal sealgaireacht agus marú míolta móra den ola nó feoil í **Seilg míolta móra**. 

Catagóir:Míolta móra
Catagóir:Fiach
Luathrán

Is éan é an **luathrán** nó an ladhrán geal. Is baill d'fhine na Scolopacidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin