open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Spéaclaí

thumb|right|185px|thumb|Spéaclaí nua-aimseartha
Is trealamh pearsanta a chuimsíonn fráma agus dhá lionsa a chaitear os comhair na súile iad **spéaclaí**, nó **gloiní** mar a thugtar uaireanta orthu.

## Féach freisin

* Lagú radhairc
* Fadradharc (hipirmeatróipe),  gearr-radharc (mióipe) 

## Tagairtí

Catagóir:Lagú radhairc
Catagóir:Oftailmeolaíocht
Catagóir:Amharc
Seaicéad

thumb||right|Seaicéad leathair.
Is ball éadaigh é **seaicéad** (nó **casóg**) a chaitear thar éadaí eile. 

Fásctar an seaicéad ar an taobh tosaigh. Fásctar é de ghnáth le fáiscín éadaigh. Bíonn muinchillí fada air de ghnáth.

Clúdaíonn sé cabhail agus lámha an duine ach níl sé níos faide ná coim an duine. Caitheann idir mhná agus fhir, óg agus aosta seaicéid. Caithtear seaicéid chun an corp a chosaint ón bhfuacht nó mar bhall éadaigh dathúil a oireann go mór leis na héadaí eile.

## Tagairtí

Catagóir:Éadaí
Falco

Is géineas éan creiche é ***Falco*** ina bhfuil thart ar 40 speiceas. Tugtar **fabhcún** ar roinnt acu, ach cuimsíonn *Falco* éin a dtugtar “seabhac” agus “pocairí gaoithe” orthu freisin.

## Speicis

## Féach freisin
* Pocaire
* Seabhac

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Charles Bronson

Ba aisteoir Liotuánach-Mheiriceánach é **Charles Bronson** (a rugadh ar an 3 Samhain 1921 agus a fuair bás i 30 Lúnasa 2003). 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Bronson, Charles
Bronson, Charles
Tréchleas

Téarma spóirt is ea **tréchleas** (nó **hat-trick** mar a chloistear níos minicí i mBéarla), a thugtar ar éacht a ndéantar trí huaire in aon chluiche amháin. Mar shampla, nuair a aimsíonn imreoir sacair trí chúl, nó nuair a aimsíonn imreoir cruicéid trí gheaitín. Úsáidtear an téarma go forleathan i saghsanna spóirt éagsúla, ach is sa chruicéad agus sa tsacar a bhfuil an tábhacht is mó ag baint leis.

## Tagairtí

Catagóir:Sacar
Catagóir:Spórt
Steve McQueen

Ba aisteoir Meiriceánach é **Steve McQueen** (a rugadh ar an 24 Márta 1930 agus a fuair bás i 7 Samhain 1980). 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna i 1980
James Stewart

B'aisteoir Meiriceánach é **James Stewart** (a rugadh ar an 20 Bealtaine 1908 agus a fuair bás 2 Iúil 1997). 

## Saol
Saolaíodh James Maitland Stewart in Indiana i stát Pennsylvania sa bhliain 1908. Ba iad Elizabeth Ruth (née Jackson) agus Alexander Maitland Stewart a thuismitheoirí. Bhí siopa crua-earraí ag a athair...

Phós Jimmy Gloria Hatrick McLean ar an 9 Lúnasa 1949. D'éirigh go maith leis i scannáin faoin Iarthar Fiáin sna 1930í agus 1940í, le cuid de na haisteoirí ba mhó cáil i Meiriceá, leithéidí Katharine Hepburn (The Philadelphia Story) agus Marlene Dietrich (Destry Rides Again).

Roghnaigh Alfred Hitchcock é chun an príomhpháirt a ghlacadh i sraith scannán mar Rope (1948), Vertigo (1958, le Kim Novak) agus Rear Window (1954). Ina dhiaidh sin d'fhill Stewart ar théama an Iarthair agus dheineadar scannáin mar How the West Was Won (1962). Throid sé mar bhall d'Aerfhórsa Mheiriceá le linn an Dara Cogadh Domhanda. 

## Roinnt scannán
* *[[You Can't Take It With You]]* (1938)
* *Made For Each Other* (1939) 
* *[[Mr. Smith Goes to Washington]]* (1939)
* *[[Destry Rides Again]]* (1939)
* *[[The Shop Around the Corner]]* (1940)
* *[[The Philadelphia Story]]* (1940)
* *[[It's a Wonderful Life]]* (1946)
* *[[Rope (scannán)|Rope]]* (1948)
* *[[Harvey]]* (1951)
* *[[The Naked Spur]]* (1953)
* *[[Rear Window]]* (1954)
* *The Far Country* (1954)
* *[[Vertigo (scannán)|Vertigo]]* (1958)
* *Anatomy of a Murder* (1959)
* *[[How the West Was Won]]* (1962)
* *The Man Who Shot Liberty Valance* (1962)

## Tagairtí

## Naisc
* [Obituary:"James Stewart, the Hesitant Hero, Dies at 89" - ''[New York Times]'' (July 3, 1997)]
* [Obituary:"Hollywood legend Jimmy Stewart dead at 89" - [CNN] - (July 2, 1997)]
* News: ["Princeton to Honor Famed Alumnus Jimmy Stewart '32 With Tribute and Theater Dedication" - [Princeton University] - (1997)]
* Centennial Tribute to James Stewart 
* The Jimmy Stewart Museum
* [Brig. Gen. James M. Stewart - [National Museum of the United States Air Force]]

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1908
Catagóir:Básanna i 1997
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Oisre

thumb|240px|Oisre
Is moileasc é **oisre**. 

## Tagairtí

Catagóir:Moilisc
Catagóir:Bia mara
Catagóir:Bia na hÉireann
1321

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 

## Básanna
* Meán Fómhair - Dante Alighieri, scríbhneoir Iodálach (r.1265)

Catagóir:Blianta
Corn FIFA an Domhain 1930

clé|mion
Comórtas idirnáisiúnta sacair ab ea **Corn FIFA an Domhain 1930**, an comórtas tionscnaimh de Chorn Sacair an Domhain. 

Reáchtáladh an comórtas den chéad uair in Uragua idir 13 Iúil - 30 Iúil sa bhliain 1930, agus bhí an bua ag an bhfoireann bhaile. 

Roghnaigh FIFA Uragua ina thír aíochta ós rud é gur bhain an fhoireann náisiúnta  an bonn óir i gCluichí Oilimpeacha na bliana 1928, agus chun céad bhliain de neamhspleáchas na tíre a chomóradh.
clé|mion

## Féach freisin
* Corn Sacair an Domhain

[clé|mion|[Uragua v. An Airgintín, cúl ag Héctor Castro.]]

## Naisc sheachtracha
* FIFA – Uruguay 1930 

## Tagairtí

Catagóir:Ilchomórtais sacair
Catagóir:Spórt i 1930
Catagóir:Corn FIFA an Domhain
Orson Welles

Ba aisteoir agus stiúrthóir Meiriceánach é **Orson Welles** (6 Bealtaine 1915 - 10 Deireadh Fómhair 1985), ar dhuine de na stiúrthóirí scannán ab fhearr a bhí ariamh ann. Ceaptar nach bhfuil sárú an scannáin “*[[Citizen Kane]]”* le fáil. Ní raibh sé ach cúig bhliana fichead d’aois nuair a rinne sé é sin.
clé|mion|233x233px|19 Feabhra 1926, sa nuachtán ''Capital Times'' (Madison, Wisconsin)

## Saol óg
Dílleachta a bhí in Welles. Cailleadh a athair an bhliain roimhe sin agus cailleadh a mháthair sé bliana roimhe sin arís nuair nach raibh sé ach naoi mbliana d’aois.
clé|mion|150x150px|Welles in Éirinn i 1931

## Welles in Éirinn
Bhí eolas maith ag Welles ar Éirinn. Ní raibh sé ach sé bliana déag d’aois nuair a tháinig sé go Gaillimh ar bord an SS Baltic i mí Lúnasa 1931. Bhuail sé isteach chuig an Taibhdhearc agus is cosúil gur casadh an t-aisteoir agus an léiritheoir Mícheál Mac Liammóir leis. 

Chaith Welles seal an-ghearr ag staidéar i gColáiste na Tríonóide. Bhuail sé arís le Mícheál Mac Liammóir agus chas sé le Hilton Edwards. D'iarr Welles páirt i ndráma orthu. Fuair sé é agus chuaigh sé ar an stáitse in Amharclann an Gheata ar an 13 Deireadh Fómhair 1931.

## Bás
Fear a bhfuil otracht ghalrach ag dul di, bhí Welles ina aonar sa bhaile ar an 10 Deireadh Fómhair 1985 nuair a bhuail taom croí é ar feadh na hoíche, gan ach 70 bliain slánaithe aige.

## Féach freisin

* Mícheál Mac Liammóir
* ''Citizen Kane''

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1915
Catagóir:Básanna i 1985
Catagóir:Amharclannaíocht
Eipiciúras

Fealsamh de chuid na Sean-Ghréige ab ea **Eipiciúras** (Gréigis: Ἐπίκουρος, Epikouros, "comhghuaillí, comrádaí"; Samos, 341 r.Ch. – Aithin, 270 r.Ch; 72 bliana d'aois in am a bháis), a bhunaigh scoil fealsúnachta darb ainm an tEipiciúrachas. Ní mhaireann ach roinnt bheag de shleachta is litreacha de na 300 saothar a scríobh sé. Is óna lucht leanúna agus tráchtairí níos moille a thagann a lán den eolas atá againn inniu maidir leis an bhfealsúnacht Eipiciúrach.

## Fealsúnacht
Dar le hEipiciúras, is í aidhm na fealsúnachta ná saol sona suaimhneach a bhaint amach. Is iad an "ataraxia" (suaimhneas aigne is easpa eagla) agus an "aponia" (easpa péine) an dá thréith is mó a bhaineann le beatha duine a leanann an fhealsúnacht i gceart. Is trí thuiscint cheart ar nádúr an tsaoil, trí srian a choinneáil ar na mianta, agus trí dhul i muinín chomhluadar na gcarad, atá an staid shona seo le baint amach. 

Mhúin Eipiciúras gurb ionann an mhaith agus an pléisiúr. Shéan sé go raibh aon anam neamhfhisiciúil ag an duine, agus gurb é an bás deireadh le saol an duine. Cheap sé go raibh an eagla roimh an mbás ar na constaicí is mó a chuireann duine óna shuaimhneas. 
clé|mion|211x211px
Cé nár shéan Eipiciúras go bhfuil na déithe ann, dúirt sé gur cuma leo an cine daonna, agus mar sin níl sé ceart eagla a bheith ag duine roimh dhéithe. Chloígh sé leis an teoiric adamhach a chum Déamócratas, cé gur athraigh sé mionsonraí na teoirice sin, go háirithe chun é a chur in oiriúint le coincheap na tola saoire.
clé|mion|190x190px

## Tionchar
Cé go bhfuil cáil ar Eipiciúras inniu mar dhuine cíocrach a mhol dá lucht leanúna géilliúnt dá gcuid mianta, míthuiscint den teoiric is ea é seo. Cé gurb iad mothúcháin pléisiúrtha agus pianta an tslat tomhais chun an mhaith a aithint thar an olc, dar le hEipiciúras, d'aithin sé gur fearr pléisiúir áirithe a sheachaint toisc go mbaineann roinnt mhaith oilc leo. 

Mar shampla, is mó na fadhbanna a eascraíonn ón bpótaireacht ná an pléisiúr atá le baint aisti. Mhol Eipiciúras freisin bia simplí de rogha ar bheatha níos saibhre, chun go mbeadh an duine níos neamhspleách ar chora an tsaoil.

Bhíodh an scoil fhealsúnachta a bhunaigh Eipiciúras ar na scoileanna is tábhachtaí sa Ré Ársa, mar aon leis an Stóachas (Stoicism). Is é an file Rómhánach Lúicréitias an scríbhneoir Eipiciúrach is cáiliúla na laethanta seo.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Epicurus
Catagóir:An tSean-Ghréig
Cary Grant

B'aisteoir Sasanach é **Cary Grant** (a rugadh ar an 18 Eanáir 1904 agus a fuair bás ar an 29 Samhain 1986). 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1904
Catagóir:Básanna i 1986
An Leon, An Bandraoi agus an Prios Éadaigh

Is úrscéal le C. S. Lewis é ***An Leon, an Bandraoi agus an Prios Éadaigh***. Antain Mac Lochlainn a d'aistrigh go Gaeilge é, aistriúchán breá dar le Pól Ó Muirí.

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalta
Catagóir:Sraitheanna leabhar Éireannacha
Catagóir:Leabhair Éireannacha
Catagóir:Úrscéalta Éireannacha
Catagóir:Leabhair Bhéarla
Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1950
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2014
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1950idí
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2010idí
Catagóir:Leabhair do pháistí
Catagóir:Sraitheanna leabhar
Catagóir:Sraitheanna litríochta
Catagóir:Úrscéalta fantaisíochta Éireannacha
Catagóir:Úrscéalta fantaisíochta i nGaeilge
Catagóir:Úrscéalta fantaisíochta
Catagóir:Fantaisíocht i nGaeilge
Catagóir:Fantaisíocht Éireannach
Catagóir:Fantaisíocht
Aldous Huxley

Scríbhneoir Sasanach ab ea **Aldous Leonard Huxley**. Chaith sé deireadh a shaoil sna Stáit Aontaithe ina chónaí i Los Angeles ón mbliain 1937 go dtí a bhás sa bhliain 1963. Tá clú agus cáil aice de bharr a úrscéal *[[Brave New World]]* ach scríobh sé an-chuid aistí chomh maith. Bhí sé mar eagarthóir ar an irisleabhar Oxford Poetry, agus d'fhoilsigh sé gearrscéalta, dánta agus scripteanna.

Ba daonnachaí agus síochánaí é Huxley agus níos déanaí ina shaol bhí suim aige in ábhair spioradálta mar paraisíceolaíocht agus misteachas fealsúnachta.

Cuirtear an t-úrscéal iar-apacailipteach *[[An Dara Rogha]]* le Celia de Fréine i gcomparáid le *Brave New World*, i measc saothar eile.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Úrscéalaithe Sasanacha
Catagóir:Ficsean eolaíochta
Catagóir:Ficsean tuairimeach
Catagóir:Daoine a rugadh i 1894
Catagóir:Básanna i 1963
Seicheamh Fibonacci

right|thumb|180px|Bís Fibonacci cruthaithe ag tarraingt stua ag nascadh cúinní urchomhaireachna na gcearnóg sa tíliú Fibonacci; úsáideann an ceann seo cearnóga de mhéideanna 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, agus 34; féach 'An Bís Órga'.

Sa mhatamaitic, is éard is **Seicheamh Fibonacci** ná na huibhreacha san ord seo a leanas:

:0,\;1,\;1,\;2,\;3,\;5,\;8,\;13,\;21,\;34,\;55,\;89,\;144,\; \ldots..

De réir an tsainmhínithe, is iad '0' agus '1' an chéad phéire de Seicheamh Fibonacci, agus bíonn gach uimhir ina dhiaidh sin ina shuim den dá uimhir roimhe. Fágann roinnt foinsí an '0' tosaigh ar lár, ag tosú ina ionad sin le '1' agus a '1'.

I dtéarmaí matamaiticiúla, sainmhínitear an tsraith Fn d'uimhreacha Fibonacci leis an choibhneas athchúrsach seo a leanas;
:F_n = F_{n-1} + F_{n-2},\!\,
leis na síol-luachanna
:F_0 = 0 \quad\text{and}\quad F_1 = 1.
      
Ainmníodh seicheamh Fibonacci i ndiaidh Leonardo de Pisa, a bhí aitheanta mar Fibonacci (giorrúchán ar *filius Bonaccio*, "mac Bhonaccio"). Thug leabhar Fibonacci,* [[Liber Abaci]]* isteach an seicheamh don chéad uair sa bhliain 1202 go dtí matamaiticeoirí Iarthar na hEorpa, cé go raibh cur síos roimhe seo ar an seicheamh sa mhatamaitic Indiach.
Ba é Fibonacci a thug uimhreacha Araibise chuig an Iarthar, ag eascairt as a chuid taistil san Oirthear

Catagóir:Uimhirtheoiric
Máire Nic an Bhaird

Múinteoir meánscoile agus gníomhaí teangan ó Dhún Muirígh, Contae Aontroma, Cúige Uladh is ea **Máire Nic an Bhaird**, a fuarthas ciontach as iompar mí-ordúil agus a ghearradh fíneáil £100 uirthi ar 26 Feabhra 2007. D'eascair an cás as eachtra a tharla i mí na Bealtaine 2006 i ndeisceart Bhéal Feirste.

thumb|clé|Máire Nic an Bhaird

## Naisc sheachtracha
* http://www.youtube.com/watch?v=jdy0GsmK7FA
* http://www.sfguengl.com/gd/news/entry/493
* http://www.cnag.ie/news/12125930342006_lunasa.pdf

Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Daoine beo
Leaptón

thumb|280px|An bhundéanamh:
Tugtar **leaptón** ar bhuncháithnín fo-adamhach nach mbraitheann an t-idirghníomhú láidir, mar nach bhfuil lucht datha (an cineál lucht a bhaineann leis an bhfórsa láidir) aige. Tá dá short leaptón ann: leaptóin le lucht leictreach, ar nós an leictreoin, agus leaptóin gan lucht leictreach, go dtugtar neoidríonónna orthu. 

Is é an leictreon (*e*), an muón (μ), agus an tauón (τ) na trí leaptón le lucht leictreach, agus tá neoidríonó dá gcuid féin ag gach ceann acu: νe νμ ντ.


Catagóir:Fisic cháithníní
Feirmíón

Is é is **feirmíón** ann ná cáithnín fo-adamhach go bhfuil guairne leath-shlánuimhreach (i.e. 1/2, 3/2, 5/2 srl) aige. Cloíonn feirmíón le prionsabal an eisiaimh, a deir nach féidir le dhá fheirmíón bheith in aon staid chandamach amháin ag an am céanna. Tugtar bósón ar cháithnín le guairne shlánuimhreach, agus i gcodarsnacht leis na bhfeirmíóin is féidir le dhá bhósón a bheith sa staid chandamach chéanna ar aon uain.

Cé gur minicí a úsáidtear an téarma feirmíón ag tagairt do cháithnín fo-adamhach, ní gá go bhfuil an cáithnín níos lú ná adamh i bhfírinne. Tugtar feirmíón ar núicléas nó ar adamh fiú go bhfuil guairne leath-shlánuimhreach aige. 

Maidir le buncháithníní fo-adamhacha, tá dhá shórt d'fheirmíóin ann: cuairc, go bhfuil lucht datha acu agus mar sin a ghlacann páirt in idirghníomhachtaí láidre, agus leaptóin, nach mbraitheann an fórsa láidir núicléach.


Catagóir:Fisic cháithníní
Bósón

thumb|280px|An bhundéanamh:
Is é is **bósón** ann ná cáithnín fo-adamhach a bhfuil guairne shlánuimhreach (i.e. 0, 1, 2, 3 srl) aige. Samplaí de bhósóin is ea an fótón, núicléas héiliam-4, agus an W agus an Z (na bósóin veicteora a tharchuireann an fórsa lag). I gcodarsnacht leis na feirmíóin, ní chloíonn na bósóin le prionsabal an eisiaimh, agus mar sin is féidir le dhá bhósón a bheith sa staid chandamach chéanna ar aon uain.

Cé gur minicí a úsáidtear an téarma *bósón* ag tagairt do cháithnín fo-adamhach, ní gá go bhfuil an cáithnín níos lú ná adamh i bhfírinne. Tugtar bósón ar núicléas nó ar adamh fiú go bhfuil guairne shlánuimhreach aige.

Maidir le buncháithníní fo-adamhacha, is bósóin iad na cáithníní go léir a tharchuireann fórsaí ar nós an leictreamhaighnéadais, an t-idirghníomhú láidir, agus an t-idirghníomhú lag. Is as feirmíóin a dheántar adaimh agus núicléis.

## Féach Freisin
* Higgs-bósón

## Tagairtí

Catagóir:Fisic cháithníní
Catagóir:Bósóin
Drumcondra Football Club

Ba club peile Éireannach é **Drumcondra Football Club** (Gaeilge: *Cumann Peile Droim Conrach*) as Baile Átha Cliath a d'imir san Sraith na hÉireann.

Catagóir:Clubanna sacair na hÉireann
Halle (Saale)

Is cathair sa Ghearmáin í **Halle**. Tá an chathair suite i ndeisceart na Sacsaine-Anhalt cois Saale, craobh-abhainn de chuid na habhann úd Eilbe.

Tá 233,013 duine ina gcónaí ansin (2008) agus is í Halle an chathair is mó sa stát. Ba phríomhchathair na Sacsaine-Anhalt í Halle ón mbliain 1947 go 1952 ach is í Magdeburg príomhchathair an stáit sa lá atá inniu ann.

Rugadh an cumadóir ceoil cáiliúil Georg Friedrich Händel i Halle sa bhliain 1685.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* [Wikivoyage - Halle (en)](http://en.wikivoyage.org/wiki/Halle_(Saale))
* Halle - Suíomh oifigiúil

Catagóir:Cathracha na Gearmáine
Michael O'Neill

Is traenálaí agus iarimreoir peile as Tuaisceart Éireann é **Michael O'Neill**. Tá sé ina thraenálaí ar Shamrock Rovers FC ó 2009 i leith.

## Imreoir
D'imir sé i lár na páirce agus mar thosaí do Chimney Corner, Coleraine, Newcastle, Dundee United, Hibernian, Coventry City, Aberdeen (ar iasacht), Reading (ar iasacht), Wigan, St Johnstone, Portland Timbers, Clydebank, Glentoran agus Ayr United. 

D;imir sé i 33 cluiche le foireann sacair náisiúnta Thuaisceart Éireann agus scóráil seacht gcúl, ina measc dhá chúl i mbua 5-3 i gcoinne na hOstaire.

## Traenálaí
Chauigh sé leis an mbainisteoireacht in Albain ina dhiaidh sin. bhí sé ina leas-bhainisteoir ag Cowdenbeath sular ghlac sé phost mar bhainisteoir Brechin City i mí Aibreáin 2006. Bronnadh gradam Irn-Bru Second Division Manager of the Month i mí na Nollag 2007 agus mí Dheireadh Fómhair 2008. 

### Shamrock Rovers
D'aistrigh sé ó Brechin City go club Éireannach, Shamrock Rovers, ar an 18 Mí na Nollag 2008. Bhain sé gradam Irish Soccer Writers Manager of the Month i mí Iúil 2009. Tá ag éirí go maith leis. Cheannaigh sé an tosaí Albanach Gary Twigg ó Brechin agus d'éirigh leis an bhfoireann an dara háit a bhaint amach i Sraith na hÉireann. Deir sé gurbh é Gordon Strachan an duine a raibh an tionchar is mó aige ar O'Neill mar bhainisteoir. An aidhm atá aige ná "*re-establishing Rovers as the top club in the League of Ireland*".

Tá sé pósta agus beirt chlainne air.

## Liosta trófaí
* **Irish League: 1**
** Glentoran FC - 2002/03

* **Football League Trophy: 1**
** Wigan Athletic FC - 1999

* **Imreoir na bliana: 1**
** Newcastle United FC - 1987/88

## Tagairtí

O'Neill, Michael
O'Neill, Michael
Neoidríonó

Is buncháithnín é **neodrónrino**, a léirítear leis an litir Ghréagach ν, a idirghníomhaíonn tríd an idirghníomhú lag agus imtharraingt. Tá an neodrón ainmnithe amhlaidh toisc go bhfuil sé neodrach ó thaobh leictreachais de agus toisc go bhfuil a fhosmhais chomh beag sin (- íonó) gur síleadh le fada go raibh sé a náidh (.I. ina cháithnín gan mhais). Tá fosmhais an neoidríonó i bhfad níos lú ná mais na gcáithníní eiliminteacha eile atá ar eolas (gan cáithníní gan mhais a áireamh). Tá raon an-ghearr ag an bhfórsa lag, tá an t-idirghníomhaíocht imtharraingthe thar a bheith lag mar gheall ar mhais an-bheag an neutrino, agus ní ghlacann neoidríonónna páirt san idirghníomhú leictreamaighnéadach ná san idirghníomhú láidir. Dá bhrí sin, is gnách go dtéann neoidríonónna trí ghnáthábhar  gan bac gan mhoill agus gan aon éifeacht inbhraite.

Cruthaíonn idirghníomhaíochtaí laga neoidríonónna i gceann amháin de thrí bhlasanna leaptónacha:

# leictreon-neoidríonó ν, e 
# muón-neoidríonó ν μ 
# tó-neoidríonó ν τ 

Tá baint ag gach blas leis an leaptón luchtaithe a bhfuil an t-ainm céanna air. Cé gur creideadh le fada go raibh na neoidríonónna gan mhais, tá sé ar eolas anois go bhfuil trí mhais ar leith ag neoidríonónna (iad uilig beag bídeach, d'fhéadfadh an ceann is lú acu a bheith náid[7]), uile bheag, agus d’fhéadfadh an ceann is lú acu a bheith nialasach[7]). Ach, ní bhaineann na trí mhais go huathoibríoch leis na trí bhlas. Nuair a chruthaítear neoidríonó le blas ar leith, is meascán é de na trí staid mhaise (forshuíomh candamach). Cosúil le roinnt cáithníní neodracha eile, ascalaíonn neoidríonónna idir blasanna éagsúla ag taisteal, dá bharr. Mar shampla, d’fhéadfadh neoidríonó leictreon a tháirgtear in imoibriú béite-mheatha idirghníomhú ina neoidríonó miúón nó tau i mbrathadóir i bhfad uaid. Níl na trí luach mais ar eolas go fóill faoi 2024, ach tá difríochtaí idir a gcearnóga aimsithe ag turgnaimh saotharlainne agus trí bhreathnuithe cosmeolaíocha, chomh maith le uasteorainn ar a suim (< 0.120 eV/c²), agus uasteorainn ar mhais an neoidríonó leictreon. Is feirmíóin iad neoidríonónna, agus tá guairne ¹⁄₂ ħ acu

## Tagairtí

Catagóir:Damhna dorcha
Catagóir:Buncháithníní
Catagóir:Ábhar coimhthíoch
Neoidríonónna
Catagóir:1930 san eolaíocht
Catagóir:Leaptóin
Catagóir:Fisic cháithníní
Olagapsonacht

Is éard is **olagapsonacht** ann (ón nGréigis Ársa **ὀλίγοι** (oligoi) " beagán" + **ὀψωνία** (opsōnia) "ceannaigh") na foirm an mhargaidh ina bhfuil líon na gceannaitheoirí beag agus líon na ndíoltóirí, go teoiriciúil, mór. Cosúil leis an olagaplacht (*cúpla díoltóirí*), is é seo margadh ina bhfuil ach cúpla ceannaitheoirí móra ann le haghaidh táirge nó seirbhís. Ligeann sé seo do cheannaitheoirí tionchar míchuí a imirt ar dhíoltóirí agus is féidir leo, dá bhrí sin, praghsanna a thiomáint síos go héifeachtach.

Sampla maith is ea an tionscal mearbhia sna Stáit Aontaithe, ina bhfuil líon beag ceannaitheoirí móra ann (ie McDonald's, Burger King, Wendy's) ag rialú margadh na feola. Ceadaíonn rialú den sórt seo dóibh an praghas
a íoctar d'fheirmeoirí a stiúradh agus tionchar a imirt ar na coinníollacha um leas ainmhithe agus ar dhálaí oibre na bhfostaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Praghsáil agus struchtúr de réir an mhargaidh

Catagóir:Iomaíocht neamhfhoirfe
Alfred Hitchcock

Ba stiúrthóir scannán é **Alfred Hitchcock** a rugadh i Leytonstone, Sasana ar an 13 Lúnasa 1899 agus a fuair bás ar an 29 Aibreán 1980. B'Éireannach í a mháthair, Emma Whelan. 

## Tagairtí

Catagóir:Stiúrthóirí scannán uafáis
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Catagóir:Básanna i 1980
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Polaistiréin

thumb|Pacáistiú déanta as polaistiréin fhorbartha.
Is éard is **polaistiréin** (giorraithe go **PS**) ann ná an pholaiméir aramatach -(CH2-CH(Ph))n-, faighte ó pholaiméiriúchán monaiméirí aramatacha de chuid na comhdhúile stiréin C6H5-CH=CH2.

thumb|left|Gabhdán iógairt déanta as polaistiréin.

## Tagairtí

Catagóir:Teirmeaplaistigh
Catagóir:Inslitheoirí
Catagóir:Polaiméirí orgánacha
Catagóir:Táirgí pacáistithe
Catagóir:Ábhair in-athchúrsáilte
Catagóir:Ábhair thógála
Léon Rosenfeld

Fisiceoir Beilgeach ab ea **Léon Rosenfeld** (14 Lúnasa 1904- 23 Márta 1974). Bhain sé PhD amach ag Ollscoil Liège sa bhliain 1926, agus bhí sé ina chomhoibritheoir leis an bhfisiceoir Niels Bohr. Rinne sé luathobair ar an leictridinimic chandamach dhá scór bliain roimh an obair a bhí ar siúl ag Dirac agus Bergmann. Cheap sé an t-ainm "leaptón" sa bhliain 1949. Bronnadh an *Prix Francqui* air, duais cháiliúil scolártha agus eolaíochta na Beilge.

## Tagairtí

## Leabharliosta
* Niels Bohr agus Léon Rosenfeld; *Zur frage der messbarkeit der electromagnetischen feldgrossen*, Kgl. Danske Videnskabernes Selskab Mat.-Fys. Medd. 12 (1933) 8. 
* Féach freisin: Niels Bohr et Léon Rosenfeld ; *Field and Charge Measurements in Quantum Electrodynamics*, Physical Review 78 (1950) 794.
* Abraham Pais; *Niels Bohr's times, in physics, philosophy, and polity*, Oxford University Press (1991) ISBN 0-19-852048-4

Catagóir:Daoine a rugadh i 1904
Catagóir:Básanna i 1974
Catagóir:Fisiceoirí
Ollscoil Liège

Is í** Ollscoil Liège** an t-aon fhoras ollscoile poiblí, iolraíoch agus cuimsitheach sa réigiún Beilgeach 'An Vallóin-An Bhruiséil' (Communauté 'Wallonie-Bruxelles'). Is cuid d'Acadamh na hOllscoile, Wallonia-Eoraip (l’Académie Universitaire Wallonie-Europe) í. Is í an Fhraincis teanga oifigiúil na hOllscoile.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Láithreán Gréasáin oifigiúil


Catagóir:Liège
Catagóir:Ollscoileanna
Tóón

Is éard is **tóón**, **tó-leaptón** nó **tó-cháithnín** ann (ón 19ú litir san aibítir Ghréagach 'τ', tó, a sheasann don cháithnín seo), ná cáithnín fo-adamhach cosúil leis an leictreon a bhfuil lucht leictreach diúltach aige agus é ½ ar ghuairne. In éineacht leis an leictreon, an muón, agus na trí neoidríonó, is leaptón é. Cosúil leis na buncháithníní go léir tá frithcháithnín comhfhreagrach aige a bhfuil lucht urchomhaireach leictreach aige agus arb ionann a mhais agus a ghuairne, an t-antatóón nó an tóón deimhneach. Is é an tsiombail τ ⁻ a sheasann don tóón, agus τ + don antatóón.

## Naisc sheachtracha
* Duais Nobel na Fisice 1995
* [Logleabhar [Perl], ag taispeáint fhionnachtain an tóóin.]
* 'A Tale of Three Papers', clúdaigh an trí pháipéar a d'fhógair an fhionnachtain bhunaidh.

Tóón
Catagóir:Fisic cháithníní
Leictreamaighnéadas

thumb|Sreabhán féiriúil bailithe le chéile in aice le cuaillí mhaighnéad cumhachtach.

Is éard is **leictreamaighnéadas** ann ná ceann de na ceithre idirghníomhaíochtaí bunúsacha sa nádúr, chomh maith leis an tIdirghníomhú láidir, an tIdirghníomhú lag agus an imtharraingt. Fórsa é a bhíonn freagrach as an idirghníomhaíocht idir cáithníní atá luchtaithe go deimhneach; tugtar réimsí leictreamaighnéadacha ar na hachair seo ina dtarlaíonn a leithéid.

Ceann de na 4 fórsaí búnusacha idir cháithníní fo-adamhacha is ea an leictreamaighnéadas. Is é an fórsa idir dhá cháithnín le lucht leictreach é. Is trí mhalartú fótón a chruthaítear an fórsa seo.

Catagóir:Coincheapa bunúsacha na fisice

Catagóir:Imtharraingt
Leictridinimic
Muón

Is éard is **múón** ann (ón 12ú litir san aibítir Ghréagach 'μ' (mú), a úsáidtear chun ionadaíocht a dhéanamh dó) ná cáithnín fo-adamhach cosúil leis an leictreon, le lucht leictreach diúltach agus guairne de 1/2 aige.
In éineacht leis an leictreon, an tóón, agus na trí neoidríonó, tá sé rangaithe mar leaptón.

Catagóir:Leaptóin
Catagóir:Fisic cháithníní
Méasón

Is éard is **méasón** ann ná hadrón atá déanta as cuarc amháin agus aon fhrithchuarc, ceangailte le chéile tríd an idirghníomhú láidir. De thoradh ghuairní na gcuarc ní foláir do mhéasón guairne shlánuimhreach a bheith aige, agus mar sin is bósón é. Is é an píón an méasón is coitianta agus is cáiliúla, agus ceaptar gur trí mhalartí píón a bhíonn núicléóin greamaithe le chéile laistigh de núicléas. Cé go dtugtaí "mú-mhéasón" ar an muón tráth, ní méasón é sin in aon chur, ach leaptón.

Catagóir:Fisic cháithníní
Catagóir:Bósóin
Catagóir:Hadróin
Soitheach leapa

thumb|Soitheach leapan déanta de chruach
Is gléas é **soitheach leapan** a bhaineann othair atá ag coinneáil na leapa feidhm as chun cac nó mún a chur umpu. Is de mhiotal, gloine nó ábhar somhúnlaithe a dhéantar an soitheach áirithe seo. Is iomaí breoiteacht agus galair a leagan othair ionas nach féidir leo leaba a fhágáil agus dá bharr sin, ní mór feidhm a bhaint as soithí leapan. 

Tá soithí leapan déanta de mhiotal nó gloine ann le fada an lá ach tá cinn nua ann déanta d'ábhair shomhúnlaithe agus atá níos oiriúnaí do chruth agus feidhmeanna an choirp. Bíonn sé níos fusa don othar díchuir iontu. Mar aon le sin clúdaíonn siad baill an othair le nach mbeidh náire orthu agus iad ag díchuir. Is nós é anois go mbainfear feidhm as soitheach leapan uair amháin agus ansin caitear amach é. Déantar seo ar mhaithe le gan galair a scaipeadh.

Catagóir:Fearas míochaine
A Portrait of the Artist as a Young Man

Úrscéal Béarla scríofa ag an údar Éireannach James Joyce é ***A Portrait of the Artist as a Young Man***. Foilsíodh ar dtús é san iris *[[The Egoist]]*. Tá rian láidir na beatháisnéise air.

## Aistriúcháin

Tá leagan de aistrithe go Gaeilge mar ***Cínmhíol an Chuilb mar Ógánach*** ag Séamas Ó hInnéirghe.

## Tagairtí

Catagóir:James Joyce
Catagóir:Úrscéalta Éireannacha
Guairne

San fhisic chandamach agus i bhfisic na mbuncháithníní, tugtar **guairne** ar airí áirithe bhunúsach a bhaineann leis na buncháithníní, leis na cáithníní comhshuite (na hadróin) agus le núicléis na n-adamh. Leis an nguairne a dhéanamh níos intuigthe ag an neamh-shaineolaí, is minic a deirtear gurb ionann é, ar bhealach, agus an buncháithnín a bheith ag casadh timpeall ar a ais, ach is gá cuimhne a choinneáil air nach bhfuil ann ach simpliú garbh. Thar aon rud eile tá sé tábhachtach a thuiscint nach ionann dlíthe an nádúir ar an micrileibhéal agus ar an macraileibhéal, agus dá réir sin, nach ionann an mhatamaitic a úsáidtear le cur síos a thabhairt ar an nguairne agus ar rothlú na réad macrascópach.

Tá an chandamuimhir guairne chéanna ag na buncháithníní go léir den chineál chéanna, agus is cuid thábhachtach é luach na candamuimhreach seo de staid chandamach an cháithnín. Tá baint ag guairne na leictreon, de réir theoirim na staitisticí guairne, le prionsabal eisiaimh Wolfgang Pauli, agus sa deireadh, is toradh don phrionsabal sin é an dóigh a bhfuil na dúile ceimiceacha ag teacht sna sálaí ag a chéile i dtábla peiriadach na ndúl. Céim saoirse intreach thábhachtach é treo guairne an bhuncháithnín, agus ar mhaithe leis an ngiorracht tugtar guairne ar an treo guairne freisin go minic.

Ba é Wolfgang Pauli an chéad fhisiceoir a thuig agus a shainmhínigh coincheap na guairne, cé nár cheap sé téarma ar leith le tagairt dó. Sa bhliain 1925, mhol Ralph Kronig, George Uhlenbeck agus Samuel Goudsmit go ndealrófaí an ghuairne le rothlú an bhuncháithnín ar a ais féin. Ba é Pauli a d'oibrigh amach an taobh matamaiticiúil den scéal sa bhliain 1927. Sa bhliain 1928, leag Paul Dirac amach a chandam-mheicnic choibhneasaíoch, agus páirt lárnach ag coincheap na guairne inti.

Tá dhá chineál móiminteam uilleach sa chandam-mheicnic: an móiminteam uilleach fithiseach, nach bhfuil ann go bunúsach ach ginearálú agus fairsingiú nádúrtha ar an móiminteam uilleach san fhisic chlasaiceach (L=r×p), agus an ghuairne, nach bhfuil cosúil le haon rud san fhisic chlasaiceach. Ós cineál móiminteam uilleach í an ghuairne, tá na toisí céanna aici agus ag an móiminteam uilleach, is é sin, J•s sna haonaid SI. Ní úsáidtear na haonaid SI le luach na guairne a thabhairt. Ina áit sin, úsáidtear *ħ*, an leagan laghdaithe de thairiseach Planck, mar aonad, agus ní scríobhtar an tairiseach sin féin amach - ní thugtar ach uimhir gan aonad, arb í an t-iolraí faoina bhfuil an tairiseach sin méadaithe.

Catagóir:Fisic
Juan de Dios Ramírez Heredia

Is polaiteoir Spáinneach é **Juan de Dios Ramírez Heredia** (rugadh 29 Iúil, 1942). Is comhalta de chuid Páirtí Sóisialach Oibrithe na Spáinne é. Is feisire Eorpach é freisin. Ba i bPuerto Real, Cádiz a rugadh é.

Is dlíodóir é agus is céimí d'Ollscoil Fhéinrialaitheach Barcelona, Dochtúir in Eolaíocht Fhaisnéise agus is Máistir é de "Ghnáth-oideachas Bunúsach" é. Chaith sé seal mar Stiúrthóir ar an Scoil Athinmheacháin Ghairme, "San Juan Bosco" do dhaoine atá faoi mhíchumas i mBarcelona idir a 1970 agus a 1990. 

Is de bhunadh Romach é. Bíonn sé gnóthach ag tabhairt chun suntas agus ag cosaint cearta na Romach sa Spáinn. Mar aitheantas ar an tsárobair atá déanta aige don pobal Romach sa Spáinn, bhronn Ollscoil Cadiz céim dochtúireachta oinigh air i mí Feabhra 2008. Ba é an chéad duine de bhunadh Romach a fuair an chéim seo riamh.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Polaiteoirí na Spáinne
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Nirbheána

Is éard is **nirbheána** (Sanscrait: निर्वाण *nirvāṇa*; Páilis: निब्बान *nibbāna*; Prakrit: णिव्वाण *ṇivvāṇa*) ann ná an staid spioradálta atá mar aidhm ag an mBúdachas. An té a bhaineann nirbheána amach, tá sé saor ó gach fulaingt agus drochrún, agus ní chuireann sé dúil in aon rud a thuilleadh, mar is ó dhúile a thagann fulaingt agus míshuaimhneas, dar leis an mBúdachas.

Catagóir:Búdachas
Catagóir:Hiondúchas
Catagóir:Jaineachas
Catagóir:Saíceachas
István Ertl

Easparantóir Franc-Ungárach (a rugadh sa bhliain 1965) is ea **István Ertl** a chónaíonn i Lucsamburg.

## Saol
Tá Ertl ina mhúinteoir agus ina aistritheoir. D'oibrigh sé ó 2002-2003 don 'Líonra Eorpach i gcoinne an Chiníochais' (Fraincis: *Le Réseau européen contre le racisme*) sa Bhruiséil, agus sa bhliain 2003 ceapadh é ina chéad aistritheoir Ungáirise do Chúirt Iniúchóirí na hEorpa.

## Naisc sheachtracha
* http://esperanto.net/literaturo/roman/ertl.html

Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Publius Cornelius Tacitus

Seanadóir agus staraí de chuid na Sean-Róimhe ab ea **Publius (nó Gaius) Cornelius Tacitus** (AD 56 - AD 117). Sna codanna a mhaireann de chuid a dhá mhór-oibreacha- Annála agus Startha- déanann Tacitus iniúchadh ar réimis na nImpirí Rómhánacha Tiberius, Claudius, Nero agus iad siúd a bhí i gcumhacht le linn Bhliain na gCeithre Impirí. Réisíonn an dá shaothar stair Impireacht na Róimhe ó bhás Augustus sa bhliain 14 AD go dtí go bhfuair an tImpire Domitian bás sa bhliain 96 AD (is dócha). Tá bearnaí ollmhór sna téacsanna a mhaireann, lena n-áirítear ceann ceithre leabhar fada sna hAnnála.

Pléann oibreacha eile Thacitus faoin óráidíocht (i bhformáid agallamh, féach Dialogus de oratoribus), Germania (sa lámhscríbhinn *De origine et situ Germanorum*), agus nótaí beathaisnéise mar gheall ar a athair céile Agricola, go príomha, le linn a fheachtas sa Bhreatain. (Laidin: Britannia) (féach *[[De Vita et moribus Iulii Agricolae]]*).

B'údar é Tacitus a scríobh ag deireadh Ré Airgid litríocht na Laidine (na Laidine Clasaicí).

Catagóir:Scríbhneoirí na Sean-Róimhe
Catagóir:Daoine a rugadh i 56
Catagóir:Básanna i 117
Johann Ernst Glück

Aistritheoir Gearmánach agus diagaire Liútarach ab ea **Johann Ernst Glück** (Laitvis: *Johans Ernsts Gliks*; 10 Samhain, 1654 - 5 Bealtaine, 1705) a bhí gníomhach san Livóin (Béarla: *Livonia*), atá anois suite i Laitvia.

Rugadh Glück i Wettin agus bhí a athair ina tréadaí. Tar éis freastal ar an scoil Laidine Altenburg, rinne sé staidéar ar dhiagacht, reitric, fhealsúnacht, chéimseata, stair, Thíreolaíocht, agus Laidin ag Wittenberg agus Jena.

Tá clú agus cáil ar Ghlück as an Bhíobla Naofa a aistriú go Laitvis, a rinne sé ina iomláine i Marienburg (Alūksne) san Livóin, i bhfoirgneamh atá anois ina Ard-Mhúsaem na hAlūksne, a bunaíodh in onóir a chuid oibre. Bhunaigh sé freisin na céad scoileanna teanga Laitvise san Livóin sa bhliain 1683. Fuair sé bás i Moscó.

mion|clé|Tá an áit inar oibrigh Glück sa 17ú haois anois ina iarsmalann náisiúnta.

Bhí ceathrar iníonacha, mac, agus iníon-altrama Marta Skavronska aige a phós Peadar Mór na Rúise, dá ngairmfear go príomha Caitríona I na Rúise. Ó 1725 go dtí 1727 bhí sí ina banimpire ar Impireacht na Rúise.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1654
Catagóir:Básanna i 1705
Catagóir:Scríbhneoirí Gearmánacha
Catagóir:Scríbhneoirí Laitviacha
L'Équipe

Is nuachtán laethúil Francach sainiúil don spórt é ***L'Équipe***. Bunaíodh an nuachtán sa bhliain 1946.

## Tagairtí

Catagóir:Nuachtáin spóirt
Catagóir:Nuachtáin Francacha
Catagóir:Tréimhseacháin Fhrancacha
Catagóir:Tréimhseacháin Fhraincise
Catagóir:Tréimhseacháin laethúla
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1946
Catagóir:Bunaithe sna 1940í
Corriere della Sera

Is nuachtán laethúil Iodálach é ***Corriere della Sera***. Bunaíodh an nuachtán sa bhliain 1876 i Milano.

## Tagairtí

Catagóir:Nuachtáin Iodálacha
Catagóir:Tréimhseacháin Iodálacha
Catagóir:Tréimhseacháin Iodáilise
Catagóir:Tréimhseacháin laethúla
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1876
Catagóir:Bunaithe sna 1870í
Críostaideilfiachas

Is eaglais **Críostadélfiachas** (as Gréigis *αδελφοι εν χριστω* - *Deartháireacha agus deirfiúracha i gCríost*, i mBéarla *Christadelphians*, i mBreatnais *Cristadelffiaid*) a bunaíodh i 1848.

## Creidimh
* Is é Dia amháin.

## Tagairtí
 
## Féach freisin
* Úinitéireachas

Catagóir:Sainchreidimh Chríostaí
Greer Garson

Ba bhan-aisteoir í **Greer Garson** (a rugadh ar an 29 Meán Fómhair 1904 agus a fuair bás ar an 6 Aibreán 1996). B'Éireannach í a máthair.

Greer Garson
Greer Garson
Greer Garson
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Thomas Mitchell

Ba aisteoir Gael-Mheiriceánach é **Thomas Mitchell** a rugadh ar an 11 Iúil 1892 agus a fuair bás ar an 17 Nollaig 1962.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1892
Catagóir:Básanna i 1962
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Corcrán coille

thumb|''Pyrrhula pyrrhula europoea''

Is éan beag pasaireach Eoráiseach é an **Corcrán coille** (*Pyrrhula pyrrhula*), a bhaineann leis an  bhfine Fringillidae (na glasáin). Bíonn siad ina gcónaí agus ag ithe ina mbeirteanna, ar imeall coille nó fáil. Teitheann sé go gasta má dhéantar teagmháil leis. Is cuairteoir rialta é ar ghairdíní beaga, go háirithe i réigiúin atá saibhir in úlloird. Bíonn sé an-fhaiteach, agus 
fanann sé i bhfolach sa bhfásra.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Gainéad

Éan mór farraige atá dúchasach don Atlantach thuaidh, tuaisceart na hAfraice, an Astráil, is an Nua-Shéalainn is ea an **gainéad**. Sruthlíneach, le gob gorm fada gan phollairí seachtracha. Paistí loma dubha ar a aghaidh. Beireann sé ar éisc trí thumadh go hingearach isteach sa bhfarraige. Tá saic aeir faoi chraiceann na haghaidhe a mhaolaíonn turraing an imbhuailte leis an uisce.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Baiséadach

mion|clé|240px|Baiséadach
Is madadh clóis é an **baiséadach**. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Lasair choille

thumb|''Carduelis carduelis carduelis ''
Is éan í an **lasair choille**, ball d'fhine na Fringillidae. Is iad an Eoraip, an Afraic agus iar-Áise na ceantracha dúchasacha di. Tugadh isteach fosta i gceantair eile iad, mar shampla isteach san Astráil, an Nua-Shéalainn, agus Uragua.

Tá aghaidh rua agus ceann bán agus dubh ag an lasair choille. Tá dath donnbhuí nó donnrua ar a droim agus a cuid cliathán. Tá barra óir leathan ar a cuid sciathán. Tá dath dubh ar a heireaball, agus dath bán ar a geadán. Tá an ceann fireann cosúil go mór leis an ceann baineann, ach tá níos mó dath rua ar aghaidh an ceann fireann. 

Léirítear go minic an lasair choille i bpictiúir Iodálacha de chuid na hAthbheochana. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Praslacha shamhraidh

mion|''Spatula querquedula''

Is éan í an **phraslacha shamhraidh**. Is Anatidae iad na lachain. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Pocadán beag

mion|321x321px|Pocadán beag
Is madadh clóis é an **pocadán beag** a saothraíodh sa Bhreatain. Ar mheánmhéid, le colainn storrúil is fionnadh gearr (tá foirmeacha le gruaig gharbh ann freisin). Bán, crón is dubh. Na cluasa leathana ar luascadh, an soc domhain. D'úsáidtí iad tráth chun giorriacha a sheilg trí bholadh.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Póir mhadraí
Lucht siúil

Is daoine fánaíochta de shliocht Éireannach ina gcónaí in Éirinn agus sa Bhreatain iad an **lucht siúil**. 

Is é Béarla an phríomhtheanga atá acu den chuid is mó, cé go labhraíonn go leor acu An tSeiltis freisin, teanga de bhunadh measctha Béarla agus Gaeilge. Ó thaobh creidimh de, is Caitlicigh iad formhór Lucht Siúil na hÉireann, an príomhreiligiún i bPoblacht na hÉireann. Tá siad ar cheann de go leor grúpaí a aithníodh mar “Siúlóirí” nó ”Taistealaithe”, grúpa a bhfuil dlúthbhaint acu leis an Lucht Siúil Albanach. Is minic a thagraítear go mícheart orthu mar “Gypsies”, ach ní bhaineann Lucht Siúil na hÉireann go géiniteach leis na Romaigh, ar de bhunadh Ind-Airianach iad. Tá sé léirithe ag anailís ghéiniteach go raibh an Lucht Siúil de shliocht Éireannach, agus gur dealraitheach iad ó dhaonra socraithe na hÉireann sna 1600í, le linn aimsir choncas Chromail ar Éirinn is dócha. De bharr na gcéadta de scaradh tá an Lucht Siúil tar éis éirí difriúil go géiniteach ó na hÉireannaigh lonnaithe. Mhol grúpaí cearta an Lucht Siúil le fada an lá ar son stádas eitneach ó rialtas na hÉireann, agus d’éirigh leo in 2017.

Sa Ríocht Aontaithe is mó a chónaíonn Lucht Siúil na hÉireann, chomh maith le pobail mhóra in Éirinn, sna Stáit Aontaithe agus i gCeanada. Ó 2016, tá 32,302 Taistealaithe in Éirinn. Is ionann iad agus 0.7% de dhaonra iomlán Phoblacht na hÉireann. Tá meastacháin éagsúla ann maidir le méid an daonra iomlán de dhaoine a bhfuil sinsearacht den Lucht Siúil acu, toisc nach ndearbhaíonn go leor daoine de bhunadh an Lucht Siúil iad féin mar Thaistealaithe. Creidtear go bhfuil suas le 300,000 Lucht Siúil sa Ríocht Aontaithe amháin.

## Léirithe sna meáin
Scríobh Colmán Ó Raghallaigh, nach duine den Lucht Siúil é féin, an t-úrscéal *[[Strainséirí (úrscéal)|Strainséirí]]*. Bhí sé ina mhúinteoir ag obair leanbh ón lucht siúil agus ní ficsean ar fad atá sa leabhar. Tá íomhánna a ghlac an grianghrafadóir den Lucht Siúil Janine Wiedel sa leabhar.

Scríobh Oein deBhairduin, fear den Lucht Siúil, an bailiúchán gearrscéalta i mBéarla *[[Why The Moon Travels]]*, leabhar a bhain go leor gradam. Is é freisin a d'aistrigh *[[An Drúchtín agus an Seilide]]* go Gaeilge.

Pléitear stair an Lucht Siúil agus na Romanaithe maille le cásanna nach iad san úrscéal iar-apacailipteach *[[An Dara Rogha]]* le Celia de Fréine.

## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí eitneacha san Eoraip
Catagóir:Grúpaí eitneacha in Éirinn
An Chathair Thoirmiscthe

[thumb|[Halla na hArdsíthe]]
Impirí Ming a thóg **an Chathair Thoirmiscthe** , an pálás Síneach impiriúil, ag deireadh Ríshliocht Qing. Tá sí suite i lár Bhéising, an tSín, agus tá **Músaem an Pháláis** lonnaithe ann. Ar feadh beagnach chúig céad bliain, d'fhreastail sí mar bhaile dúchais na n-impirí agus a gcuid teaghlach, agus mar ionad deasghnátha agus polaitiúla rialtas na Síne chomh maith.

Tógtha idir 1406-1420, tá 980 foirgneamh sa choimpléasc le 8,707 seomraí, agus clúdaíonn sé 720.000 m2 (7,800,000 troigh cearnach). Léiríonn an coimpléasc ailtireacht thraidisiúnta phálásach na Síne, agus bhí tionchar aici ar fhorbairtí cultúrtha agus ailtireachta san Áise Thoir agus in áiteanna eile. Ghnóthaigh sí stádas mar Suíomh Oidhreachta Domhanda UNESCO sa bhliain 1987


Catagóir:Ríshliocht Ming
Catagóir:Iarsmalanna na Síne
Catagóir:Stair na hÁise
Ivan Shishkin

[clé|mion|218x218px|Shishkin sa bhliain 1873, le [Ivan Kramskoi|Iwan Kramsko]]
Ba phéintéir tírdhreacha Rúiseach é **Ivan Ivanovich Shishkin** nó **Chichkine** (Rúisis: *Иван Иванович Шишкин*, 25 Eanáir, 1832 - 20 Márta, 1898) agus bhí dlúthbhaint aige leis an ngluaiseacht Peredvizhniki.[thumb|Portráid de Shishkin le [Ivan Kramskoi, 1880.|clé|202x202px]]
## Saol
Rugadh Shishkin in Yelabuga (Poblacht na Tatarstáine sa lá atá inniu ann), agus d'fhreastail sé ar choláiste i bpríomhchathair na Phoblachta, sé sin i gCasan (Rúisis: Каза́нь; Tatairis: Казан, Qazan). 

Ansin rinne sé staidéar in Ollscoil na Péintéireachta, Dealbhóireachta agus Ailtireachta Mhoscó (Rúisis: Московское училище живописи, ваяния и зодчества, МУЖВЗ), ar feadh 4 bliana, d'fhreastail sé ar an Acadamh Impiriúil na nEalaíon (Rúisis : Российская академия художеств), i gCathair Pheadair ó 1856-1860, agus bhain sé céim amach leis an gradam is airde agus bonn óir. 

Fuair sé an scoláireacht Impiriúil le haghaidh staidéir sa bhreis san Eoraip. Cúig bliana ina dhiaidh toghadh Shishkin ina bhall den Acadamh Impiriúil i i gCathair Pheadair agus bhí sé ina ollamh péintéireachta ó 1873-1898. Ag an am céanna, bhí sé i gceannas ar rang péinteála tírdhreacha ar an Ard-Scoil Ealaíne is fearr i gCathair Pheadair.

Ag péinteáil ar an 20 Márta 1898, bhuail taom croí é.

### Saothar
Bhí stíl an-réalaíoch ag Shishkin, fótagrafach beagnach. Cuir i gcomparáid le Camille Corot mar shampla, Francach agus 20 bliain níos sine.

## Féach freisin

* Ivan Kramskoi
* Camille Corot<br />

## Gailearaí

File:Utro v sosnovom lesu.jpg|*[[Crainn péine]]*, 1889
File:Ivan Shishkin - Рожь - Google Art Project.jpg|*Seagal*, 1878
File:Ivan Ivanovich Shishkin - Oak Grove, 1887.jpg|*Na daracha, 1887*
File:1880er Ivan Shishkin Wald anagoria.JPG|*Foraois, 1895*
File:Ivan Shishkin - Winter.JPG|*Geimhreadh*, 1890
File:Шишкин И. И. (1891) На севере диком.jpg|*Tuaisceart Fiáin, 1891*
File:Iwan Iwanowitsch Schischkin - Rain in an Oak Forest.jpg|*Báisteach agus Na daracha*, 1891
File:Иван Иванович Шишкин - Берёзовый лес.jpg|*Beith, 1871*
File:ShishkinII SosnaNaPeskeRYB.jpg|*pPéine agus gaineamh, 1884*
File:1889 Shishkin Felsige Landschaft anagoria.JPG|*Tírdhreach carraigeach*, 1889
File:Ivan Shishkin - View on the Outskirts of St. Petersburg.JPG|* St. Petersburg*, 1856
File:Иван Шишкин После шторма в Мери-Хови 1891.jpg|*Meri Hovi*, 1891
File:Ivan Ivanovich Shishkin - Forest distant views, 1884.jpg|*Foraois*, 1884


## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1832
Catagóir:Básanna i 1898
Catagóir:Péintéirí Rúiseacha
Dearcán

deas|250px|thumb|Dearcáin
Is éard is **dearcán** ann ná an cnó nó an síol a fhásann ar an dair.

## Tagairtí

Catagóir:Crainn
Catagóir:Quercus
Glasán darach

thumb|Glasán darach

Is éan é an **glasán darach** (*Chloris chloris*). Is baill d'fhine na Fringillidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Fearán

Colm fiáin, ón Eoraip, tuaisceart na hAfraice is an Áise ó dhúchas is ea an **fearán**. Fáinní dorcha timpeall a shúl, a bhrollach bándearg, agus imill scothdhearga ar chleití a sciathán. Paistí dubha is línte bána ar a mhuineál. A cheol caointeach is a bhéasa ceanúil. Áitríonn sé coillearnach is fraochach.

## Speicis
* Fearán baicdhubh: *Streptopelia decaocto*
* Fearán baicdhubh Afracach: *Streptopelia roseogrisea*
* Fearán baicdhubh gubhach: *Streptopelia decipiens*
* Fearán binne: *Columba livia*; is é *colm aille* an t-ainm Gaeilge is coitianta
* Fearán Eorpach: *Streptopelia turtur*, a dtugtar *fearán breac* nó *fearán eidhinn* air freisin
* Fearán gubhach: *Zenaida macroura*

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Ludacris

Rapcheoltóir Meiriceánach is ea **Christopher Bridges** (**Ludacris**), a rugadh in Atlanta, Georgia ar an 11 Meán Fómhair 1977. Bhí an amhráin *Money Maker* no.1 ar an Billboard Hot 100 i 2006. D'oibrigh sé le Justin Bieber ar an amhráin, "Baby", agus bhí sé an t-amhrain mór ar an domhan.

## Dioscliosta
**Incognegro* (1998)
**Back for the First Time* (2000)
**Word of Mouf* (2001)
**Chicken-n-Beer* (2003)
**The Red Light District* (2004)
**Release Therapy* (2006)
**Theater of the Mind* (2008)
**Battle of the Sexes* (2010)
**Ludaversal* (2015)

## Tagairtí

Catagóir:Rapcheoltóirí
Catagóir:Amhránaithe
50 Cent

Rapcheoltóir Meiriceánach is ea **Curtis Jackson** (**50 Cent**), a rugadh in Nua-Eabhrac ar an 6 Iúil 1975. Tá sé ag obair le hEminem agus Dr Dre ar "Aftermath Entertainment". 

## Stair
Tá breis is cúig albam curtha amach aige, "Get Rich or Die Tryin", "The Massacre", "Curtis" agus "Before I Self Destruct". Dhíol sé 11 milliún albam ó "Get Rich or Die Tryin'" agus 30 million ó a lán albamna. Tháinig albam a cúig amach i samhradh 2010. Is In da Club an t-amhrán is mó a bhí aige agus bhí sé ag barr chart oifigiúil na hÉireann i 2003. Tháinig cluiche ríomhaireachta leis, dar teideal, *50 Cent: Bulletproof* amach.

## Singlaí

## Tagairtí

Catagóir:Rapcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Rapcheoltóirí
Catagóir:Amhránaithe
In da Club

Amhrán de chuid 50 Cent is ea "**In da Club**". Scaoileadh an t-amhrán i mí Eanáir 2003, agus bhí tóir an-mhór air ar fud an domhain. An chéad singil é ar an albam "Get Rich or Die Tryin'". 50 Cent, Dr. Dre, agus Mike Elizondo a scríobh "In da Club" agus Dr. Dre a léirigh é le cuidiú ó Elizondo. Fuair an traic seo fáilte ó léirmheastóirí ceoil, agus tá breis agus 2 mhilliún cóip de díolta.

## Cairteanna

## Tagairtí
Émile Friant

Ba phéintéir Francach é **Émile Friant** a rugadh ar an 16 Aibreán 1863 agus a fuair bás i 1932. 

## Saothair

Íomhá:Toussaint 1888 800.jpg |*Lá na Naomh Uile* (1886)
Íomhá:Friant La Discussion politique.jpg |* An díospóireacht Pholaitiúil* (1889)
Íomhá:Emile Friant Les Canotiers de la Meurthe 1888.jpg |*Na Robhair Meurthe* (1888)


Catagóir:Péintéirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1863
Catagóir:Básanna i 1932
Dr. Dre

Rapcheoltóir Meiriceánach is ea **Andre Young** (**Dr. Dre**), a rugadh in Compton, California, ar an 18 Feabhra 1965. Tá sé ag obair le hEminem agus 50 Cent do Aftermath Entertainment. Eisíodh dhá albam dá chuid ceoil: "The Chronic" (Death Row, 1992) agus "2001" (Aftermath, 1999).

## Dioscliosta
**The Chronic* (1992)
**2001* (1999)
**Compton* (2015)

## Gradaim
Tá 9 ngradam buaite ag Dr. Dre.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha‎
Catagóir:Rapcheoltóirí Meiriceánacha
An Chearnóg, Tamhlacht

Is lárionad siopadóireachta atá suite i dTamhlacht é **An Chearnóg**. Tá sí suite ag an acomhal den Bhóthar Belgard agus an N81, agus in aice leis an stad Luas Thamhlachta, ar an Líne Dhearg.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Tamhlacht
FCB

;Acrainmneacha :
* Fußball-Club Bayern München - club spóirt Gearmánach 
* Futbol Club Barcelona - club spóirt Spáinneach 
* FC Baník Ostrava - club spóirt