open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Duaiseanna an Acadaimh

[clé|mion|Cuireadh tús leis na Gradaim ar an [16  Bealtaine 1929]]
[mion|clé|31ú Gradaim an Acadaimh, [Hollywood, 1959.]]
[mion|clé|81ú Gradaim an Acadaimh, [Hollywood, 2009.]]
Is ionann **Duaiseanna an Acadaimh***,* **Gradaim an Acadaimh** nó **na hOscair**, agus gradaim a bhronnann an tAcadamh Ealaíona agus Eolaíochtaí na Scannán (AMPAS) i Stáit Aontaithe Mheiriceá gach bliain, chun aitheantas a léiriú d'fheabhas na ndaoine gairmiúla i dtionscal na scannán, idir stiúrthóirí, aisteoirí agus scríbhneoirí. 

Déantar é seo ag searmanas bronnta gach uile bhliain, i mí an Mhárta de ghnáth. Bíonn sé ar cheann de na himeachtaí teilifíse is mó ar domhan ó thaobh lucht féachana de.

Bronntar deilbhín óir (cré-umha teilgthe agus plátáilte le hór i ndáiríre) ar an duine a thugann an svae leis/léi i gcatagóir ar bith de na gradaim. Rinne an dealbhóir George Stanley an chéad cheann as sceitse de chuid Cedric Gibbons.  

## Stair
Cuireadh tús leis na Gradaim ar an 16  Bealtaine 1929.  Reáchtáladh an ócáid san Ostán Roosevelt i Hollywood agus 270 i láthair. Mhair an searmanas cúig nóiméad déag. Bhronn Douglas Fairbanks Oscar ar Janet Gaynor, banaisteoir. Bronnadh Oscar "an t-aisteoir is fearr" ar Emil Jannings in absentia; Naitsíoch cruthanta ba ea é agus d'fhill sé go dtí an Ghearmáin roimh an ócáid, a dheilbhín óir faoina ascaill aige. $5 ba ea luach an dinnéir (b’fhéidir $100 inniu) agus d'ith an lucht scannánaíochta sicín gríosctha ar phíosa tósta, pónairí agus prátaí. 

Sa bhliain 1953, craoladh na Gradaim ar an teilifís don chéad uair (19 Márta ar NBC, agus ansin ABC ó 1960).

Bhí conspóid ag Gradaim an Acadaimh 2022 nuair a bhuail an t-aisteoir Will Smith an fuirseoir Chris Rock tar éis dó jóc a insint faoina bhean chéile Jada Pinkett-Smith.

Níor éirigh le *[[An Cailín Ciúin]]* an gradam don scannán i dteanga nach í an Béarla í a thabhairt leo sa bhliain 2023. Bhí dóchas ag na Gaeil go dtabharfadh an chéad scannán Gaeilge a ainmníodh dá leithéid de ghradam an duais mhór thar Atlantach abhaile.

## Rialacha
Fógraíodh rialacha nua maidir le roghnú na mbuaiteoirí Oscar i mí Aibreán 2025. 

Chuir ceann amháin díobh sin, go gcaithfidh an painéal moltóirí féachaint ar na scannáin ábhartha ar fad, fearg ar dhaoine nach raibh sé seo ina riachtanas cheana féin. 

Mar thoradh ar riail eile, is féidir scannáin atá ag brath ar intleacht shaorga a roghnú mar bhuaiteoirí, cé go bhfuil sé ráite ag an Acadamh freisin go measfadh sé rannpháirtíocht na n-aisteoirí sa phróiseas roghnúcháin. 

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an Acadaimh

## Féach freisin

* Féile Scannán Cannes

## Tagairtí

Catagóir:Dámhachtainí scannánaíochta
Catagóir:Hollywood, Los Angeles
An Abhainn Mheiriceánach

Tá **An Abhainn Mheiriceánach** (*Río de los Americanos* i dtréimhse Mheicsiceach) suite i stáit Chalifornia, i SAM. Tá áit shuntasach bainte amach aici i stair SAM, mar láithreán tógála Muileann Sutter, áit inar fionnadh ór i 1848. Chuir an eachtra seo tús leis an Fuadar Óir i gCalifornia. Sreabhann an abhainn óna fhoinse sna Sléibhte Sierra Nevada, tríd Sacramento isteach san Abhainn Shacramento, ar a slí go Bá San Francisco. Tá clú aici de réir a fánsruth bán.

[250 px|thumb|right|Léarscáil de dhobhardhroim Abhainn Mheiriceá. San áireamh, tá na cumarladhara, Tuaisceart, Lár agus Deisceart na habhann, maille leis an [Abhainn Rubicon, craobh-abhainn den Lár-Ghabhailín.]]
## Naisc sheachtracha
* Sutter's Mill, aka Marshall Gold Discovery State Hi storic Park
* The American River
* Folsom Dam
* Nimbus Dam 
* American River Parkway (Sacramento County) 

Catagóir:California
Catagóir:Aibhneacha sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Aibhneacha Mheiriceá Thuaidh
Catagóir:Tíreolaíocht California
A Man for All Seasons

Dráma is ea **A Man for All Seasons** leis an drámadóir Sasanach Robert Bolt. Déantar cur síos sa dráma seo ar chás Thomas More, agus é ag iarraidh gan géilleadh d'fhorlámhas an Rí Anraí VIII ar an Eaglais Chaitliceach i Sasana, san 16ú haois. Cé gur cur síos drámata é an dráma seo, tá sé bunaithe ar chuid mhaithe dá raibh á rá agus á scríobh ag More go stairiúil. Rinneadh scannán de sa bhliain 1966, le Paul Scofield i bpáirt More, agus bhí Robert Bolt féin páirteach in ullmhú an scéil mar scannán. Thuill an scannán slám mór de ghradaim an Acadaimh.

## Tagairtí

Catagóir:Drámaí
Thomas More

Ba dhlíodóir agus státaire Sasanach é **Naomh Thomas More** nó **Sir Thomas More** (7 Feabhra 1478 – 6 Iúil 1535). Is é an cháil is mó atá air ná gur cuireadh chun báis é mar nach n-aithneodh sé forlámhas an Rí, Anraí VIII, ar an Eaglais Chaitliceach i Sasana. Ba mhairtíreach Caitliceach é mar gheall air seo agus rinneadh naomh den Eaglais Chaitliceach de. 
clé|mion|248x248px|Utopia - Thomas More, leagan 1516

## Saol
Ba scoláire agus scríbhneoir cumasach é agus ba é duine de na daonnachaithe ba mhó lena linn. 

Is é an leabhar *[[Utopia]]*, an saothar is cáiliúla dá chuid.

Sa bhliain 1531 agus Moore ina Thiarna Seansailéir, bhí sé freagrach as Protastúnaigh a loscadh ag an stáca, mar eiricigh.

Básaíodh More  toisc gur dhiúltaigh sé glacadh leis an Acht Ceannais

Rinne Joanne Paul iarracht ar an Thomas More barántúil a scaradh amach ó na léirithe contrártha air a tháinig as an gconspóid creidimh sa séú céad déag. Is é an tátal a bhain sí nach bithiúnach ceartaiseach, nó laoch naofa, a bhí ann.  is beag cosúlacht atá idir an scéal agus ar tharla i ndáiríre, agus is  mór idir an miotas agus an fhírinne
clé|mion|239x239px|More le Esme de Boulonnois. Isaac Bullart. Académie Des Sciences Et Des Arts. - Amsterdam: Elzevier, 1682

## Naisc Sheachtracha

* Téacs ''Utopia'' as Béarla 
* Cuntas as Béarla ar shaol More, ón gCiclipéid Chaitliceach

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1478
Catagóir:Básanna i 1535
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Breithiúna Sasanacha
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Dlíodóirí Shasana
Catagóir:Fealsúna Sasanacha
Catagóir:Filí Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Mairtírigh Sasanacha
Catagóir:Naoimh Sasanacha
Catagóir:Oifigigh rialtais
Catagóir:Polaiteoirí
Catagóir:Proinsiasaigh
Catagóir:Sóisialaithe
Catagóir:Úrscéalaithe Sasanacha
The Chieftains

Grúpa ceoil traidisiúnta Éireannach atá sna **Chieftains**, a bunaíodh sa bhliain 1963. Is iad Paddy Moloney, Michael Tubridy, Matt Molloy, Kevin Conneff, Seán Keane, Martin Fay, agus Derek Bell na baill a bhí ag seinm leis an mbanna i rith na mblianta. Is é Maloney atá ina cheannaire ar an mbanna, agus is eisean a scríobhann nó a chóiríonn an chuid is mó den saothar atá acu.

Is ón leabhar *Death of a Chieftain* leis an údar Éireannach John Montague a thagann ainm an bhanna. 

Tá ceol seinnte agus taifeadta ag na Chieftains le roinnt mhór ceoltóirí mór le rá eile, ar nós Van Morrison, Moya Brennan, Mark Knopfler, Loreena McKennitt, Mick Jagger, Elvis Costello, Roger Daltrey, Nanci Griffith, Tom Jones, Sinéad O'Connor, James Galway, The Corrs, Art Garfunkel, Sting, Rosanne Cash, Jim White, Tom Partington, Ziggy Marley, Lyle Lovett, Jackson Browne agus daoine eile.

Is iomaí duais atá buaite acu chomh maith, mar shampla an Duais Grammy, Gradaim an Acadaimh amháin, Duais Emmy amháin agus an Duais Genie fosta.

## Dioscliosta

* *[[The Chieftains 1]]* (1963)
* *[[The Chieftains 2]]* (1969)
* *[[The Chieftains 3]]* (1971)
* *[[The Chieftains 4]]* (1973)
* *[[The Chieftains 5]]* (1975)
* *[[The Chieftains 6: Bonaparte's Retreat]]* (1976)
* *[[The Chieftains 7]]* (1977)
* *The Chieftains Live! * (1977)
* *[[The Chieftains 8]]* (1978)
* *[[The Chieftains 9: Boil the Breakfast Early]]* (1979)
* *The Chieftains 10: Cotton-Eyed Joe* (1981)
* *The Year of the French* (1982)
* *Concert Orchestra* (1982)
* *[[The Chieftains in China]]* (1985)
* *Ballad of the Irish Horse* (1986)
* *Celtic Wedding* (1987)
* *In Ireland* (1987) ("James Galway and the Chieftains")
* *[[Irish Heartbeat]]* - With Van Morrison (1988)
* *The Tailor Of Gloucester* (1988)
* *[[A Chieftains Celebration]]* (1989)
* *Over the Sea To Skye: The Celtic Connection* - With James Galway (1990)
* *Bells of Dublin* (1991)
* *Another Country* (1992)
* *An Irish Evening* (1992)
* *The Celtic Harp: A Tribute To Edward Bunting* (1993)
* *[[The Long Black Veil (The Chieftains)|The Long Black Veil]]* (1995)
* *Film Cuts* (1996)
* *Santiago* (1996)
* *Long Journey Home* (1998)
* *[[Fire in the Kitchen]]* (1998)
* *[[Tears of Stone (album)|Tears of Stone]]* (1999)
* *Water From the Well* (2000)
* *The Wide World Over* (2002)
* *Down the Old Plank Road: The Nashville Sessions* (2002)
* *Further Down the Old Plank Road* (2003)
* *[[The Long Black Veil (The Chieftains)|The Long Black Veil]]* (2004 Mobile Fidelity Gold CD reissue)
* *[[Live From Dublin: A Tribute To Derek Bell]]* (2005)
* *[[The Essential Chieftains]]* (2006)

## Iar-bhaill
* David Fallon (bodhrán)
* Ronnie McShane 
* Peadar Mercier (bodhrán, bones)
* Seán Potts (feadóg, bones, bodhrán)
* Michael Tubridy (fliúit, consairtin, agus feadóg)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil 
* Stair an ghrúpa
* The Chieftains ar shuíomh National Geographic World Music 

Chieftains, The
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1962
John Sutter

mion|clé|Johann Augustus Sutter
Téisclimí Eilvéiseach (cé gur sa Ghearmáin a rugadh é) ab ea **Johann Augustus Sutter** (28 Feabhra, 1803 – 18 Meitheamh, 1880) a raibh a ainm i mbéal an phobail, toisc an bhaint a bhí aige leis an bhFuadar Óir i gCalifornia agus le bunú "Dún Sutter" (*Sutter's Fort* i mBéarla) i Sacramento. 

Cuireadh tús leis an bhFuadar Óir ag Muileann Sutter, nuair a d'aimsigh James W. Marshall ór in aice le Muileann Sutter. Cé gur bhain Sutter clú amach mar gheall ar an bpáirt a bhí aige i bhFuadar an Óir, go híorónta áfach, nuair a fuair sé bás, ní raibh mórán maoine aige toisc gur theip ar a ghnóthaí. Ach d'éirigh go maith lena mhac ba shine leis, John Augustus Sutter Jr, sa ghnó.                        

## Tagairtí

[thumb|left|175px|An áit ar saolaíodh John Sutter i [Kandern, Baden-Württemberg, An Ghearmáin.]]

Catagóir:Daoine a rugadh i 1803
Catagóir:Básanna i 1880
Catagóir:An Eilvéis
Coloma

Baile beag is ea **Coloma**, i gContae El Dorado, California, SAM. Tá sé suite timpeall 14 ciliméadar siar ó thuaidh ó Placerville, California.

Tá clú agus cáil ar Choloma, mar d'aimsigh James W. Marshall ór ann, don chéad uair riamh i gCalifornia, ag Muileann Shutter. Chuir aimsiú an óir tús leis an Fuadar Óir i gCalifornia. Cónaíonn timpeall 300 duine i gColoma faoi láthair.

## Naisc sheachtracha
* Coloma.com - Coloma Valley Web Site
* Comhordanáidí GPS: 

Catagóir:California
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Pápa Gréagóir VII

Bhí **an Pápa Naofa Gréagóir VII** (1020 nó 1025 – 25 Bealtaine, 1085), nó *Hildebrand*, mar phápa ó 22 Aibreán, 1073 go dtí a bháis. Bhí sé mar cheann de na pápaí is tábhachtaí riamh. Tá clú agus cáil ar Hildebrand de bharr na leasuithe a chur sé i bhfeidhm san eaglais sa 11ú haois. Mar sin, tá tábhacht ar leith leis i stair na hEaglaise.  clé|mion|Samhail, i Salerno

## Saol
Rugadh Hildebrand Bonizi i Slovana na hIodáile tuaraim is 1020.  Ba mhac le gabha é. Fuair sé a chuid oideachas sa Róimh agus chuaigh sé i mainistir Cluny sa Bhuirgiund.

Níos déanaí agus é ina phápa, bhí Hildebrand páirteach sa conspóid insealbhaithe, inár throid sé leis an Impire Naofa Rómhánach Anraí IV.  Bhí coimhlint chumhachta ann agus bhí Hildebrand agus Anraí IV ag iarraidh ceannas a bhaint amach. Ba í an chumhacht féin a bhí ina cnámh spairne idir an Pápa (Gréagóir VII) agus Ríthe na hEorpa. Idir chamáin bhí an cheist ar cé acu ag a raibh an tosaíocht, dlí na hImpire nó dlí na hEaglaise? Cén ceannaire, ag an Phápa nó ag an Rí, a bhí sé na ceapacháin mhóra a dhéanamh,

## Oidhreacht
Ardaigh an Pápa Beinidict XIII a stádas go "naomh" de sa bhliain 1728.

## Tagairtí

Catagóir:Impireacht Naofa Rómhánach
Catagóir:Naoimh Iodálacha
Catagóir:Pápaí Beinidicteach
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Catagóir:Taidhleoirí
Bratach na Brasaíle

Siombail oifigiúil náisiúnta don Bhrasaíl í **bratach na Brasaíle**. An leagan den bhratach atá in úsáid inniu, níor tugadh isteach í ach sa bhliain 1992, ach bhí leaganacha eile den bhratach chéanna ann ón mbliain 1889 anuas.

## Cur síos ar an mBratach
Taispeánann an bhratach liathróid dhúghorm istigh i muileata buí, agus an muileata féin ina luí os comhair cúlra uaine. Taobh istigh den liathróid, feictear seacht réalta fichead - sa chéad leagan den bhratach, ní raibh ach aon réalta fichead ann - agus na focail *Ordem e Progresso* - "Ord agus Forás" - le léamh ar stiall bhán chuaraithe a ritheann fiarthrasna na liathróide. Tháinig an mana seo ó phosaitíbheachas an fhealsaimh Fhrancaigh Auguste Comte, a bhí ina dhia bheag ag aos intleachta Mheiriceá Theas go léir tráth. Is é is brí leis ná nach mbíonn rath ach san áit ina mbíonn an smacht, mar a deir an seanfhocal Gaeilge.

## Siombailí
Seasann na réaltaí ar an mbratach d'fhíor-réaltaí a bhíonn le feiceáil thuas ar an spéir ón mBrasaíl, agus san am céanna, is siombailí iad do chúigí (nó stáit) na Brasaíle:

* Cros an Deiscirt - seasann sí do stait São Paulo, Minas Gerais, Rio de Janeiro, Espírito Santo, agus Bahia;
* An Scairp - siombalaíonn sí Sergipe, Alagoas, Pernambuco, Paraíba, Rio Grande do Norte, Ceará, Maranhão, agus Piauí;
* Triantán an Deiscirt - is ionann é agus Rio Grande do Sul, Paraná, agus Santa Catarina;
* seasann na réaltaí aonaracha úd Procyon, Spica, Canopus agus Sigma Octantis (is é sin, Polaris Australis nó Réalta Pholach an Deiscirt) d'Amazonas, Pará, Goiás, agus Ceantar Cónaidhme;
* maidir le dhá réalta na Péiste Uisce, cuireadh leis an mbratach iad nuair a rinneadh stáit chónaidhme de Mato Grosso do Sul agus Acre;
* agus is ionann an Madra Mór agus Mato Grosso, Tocantins, Roraima, agus Amapá. I dtús báire, ní raibh ann ach Sirius, agus é ag seasamh do Mato Grosso.

### Na réaltaí
thumb|Na réaltaí
Is iad na réaltaí/réaltbhuíonta ná:
# Procyon (α An Madra Beag),
# Canis Major (An Madra Mór), 
# Carina (An Chíle),
# Virgo (An Mhaighdean),
# Hydra (An Phéist Uisce),
# Crux (An Chros),
# Sigma Octantis (An tOchtamhán),
# Triangulum Australe (Triantán an Deiscirt),
# Scorpius (An Scairp)

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:An Bhrasaíl
Catagóir:Bratacha
Elba

Is oileán é **Elba** (*Isola d'Elba* san Iodáilis) i dTuscáin (*Toscanana* san Iodálais) na hIodáile, agus é suite san fharraige, 20 km amach ó bhaile chósta Piombino. Is é an t-oileán is mó d'oileánra na Tuscaine é, agus an tríú is mó tar éis an tSicil agus an tSairdín, i bPoblacht na hIodáile.

Tá Elba agus na hoileáin eile (Gorgona, Capraia, Pianosa, Montecristo, Giglio agus Giannutri) d'oileánra na Tuscaine cosanta mar tá siad taobh istigh den Pháirc Náisiúnta (*Parco Nazionale Arcipelago Toscano* in Iodáilis). Tá an Chorsaic, atá faoi riail na Fraince, timpeall 50 km siar ó Elba. 

Roinntear an oileán in ocht gComún: Portoferraio, Campo nell'Elba, Capoliveri, Marciana, Marciana Marina, Porto Azzurro, Rio Marina and Rio nell'Elba. 

Tá dromchla tuairim agus 224 ciliméadar cearnach agus líne chósta tuairim agus 147 km aige.
Is é Monte Capanne, ag 1,018 meadair, an sliabh is airde ann. Tá daonra cothrom le 30 000 ina gcónaí san oileán

## Stair

I seanchas an oileáin, ba iad na Ligures Ilvati a chéad bhronn ainm ar an oileán, agus bhí clú ar an oileán sa chianaois, toisc a mhianach ársa iarainn. Thug na sean-Ghréagaigh *Aethalia* (blaidhm) mar ainm air, de réir go raibh lasracha na bhfoirnéisí a bhí i mbun táirgeachta mhiotail ina gné shuntasach ann.
Tar éis Conradh Fontainebleau, cuireadh Louis xviii, deartháir an Louis a dícheannaíodh le linn na réabhlóide, i gcoróin agus díbríodh Napoleon I chuig Elba, shrois sé Portoferraio, 3 Bealtaine, 1814 le tús a chur len a thréimhse deoraíochta. Ligeadh dó garda pearsanta sé chéad fear a choimeád, maille lena líon tí agus scaifte iarghinearáil dá chuid. Cé gur chaith Napoleon a shaol saor gan choisc ar an oileán, bhí an Cabhlach Ríoga ag faire ar an oileán.
Bhunaigh sé 'cúirt' ag a phríomhtheach oifigiúil, áit ar fháiltigh sé roimh chuairteoirí mar an scriobhneoir Sir Walter Scott.
Ainneoin spiairí chuile áit agus bruig Shasanach amuigh ar an fharraige, d'fhág sé Elba faoi rún i ndorchadas na hoíche sa bhliain 1815

## Áiléar íomhá

Image:Elba Korsika.JPG|Elba, radharc ó Scarlino.
Image:Elba Enfola.jpg|uisce trédhearcach an oileáin.
Image:Elba Westküste.jpg|An Cósta Thoir.
Image:Elba-Cavoli.jpg|Trá Chavoli.
Image:MteCapanne.JPG|Sliabh Capanne, an binn is aoirde ar an oileán.
Image:Crepuscolo Elba.JPG| Clapsholas ar Bhá Nisporto.
Image:Casa di Napoleone.JPG|Teach Napoleon i bPortoferraio.
Image:Elba isl.jpg|Elba (ar bhun, sa lár) ó spás, Feabhra 1994.


## Naisc sheachtracha
* Islepark.it - Parco Nazionale Arcipelago Toscano

Catagóir:Oileáin Iodálacha
An Abhainn Shacramento

Is í **an Abhainn Shacramento** an abhainn is faide i gCalifornia, SAM. Tosnaíonn sí amach ó chomhchumar Ghabhailín Dheas (*South Fork* sa Bhéarla) agus Ghabhailín Láir (*Middle Fork* sa Bhéarla) na habhann, gar do Mount Shasta ar Shliabhraon na Cascáide (*Cascade Range* sa Bhéarla.). Sreabhann an abhainn ansin ó dheas fad 719 chiliméadar, trí thuaisceart an Ghleann Láir (*Central Valley* sa Bhéarla) Chalifornia, idir Sliabhraon Chósta an Aigéin Chiúin agus an Sierra Nevada.

## Naisc sheachtracha
* Sacramento River Portal 
* USGS Introduction to the Sacramento River
* Upper Sacramento River Exchange
* Museum of the Siskiyou Trail 
* Sacramento River Flooding  - Físeán ar líne ó KVIE Public Television

Catagóir:California
Sacramento
Biarritz

Is baile í **Biarritz** (Bascais: *Miarritze*) a bhfuil ar chósta Bhá na Bioscáine in iardhesiceart na Fraince. Tá sé suite i dTír na mBascach. Tá clú agus cáil air mar bhaile cois farraige, de bharr na dtránna, a bhfuil an-oiriúnach don surfáil.

Imríonn foireann rugbaí Biarritz Olympique sa Parc des Sports Aguiléra. Imrítear pelota go coitianta sa cheantar freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Tír na mBascach
Catagóir:Tíreolaíocht Thír na mBascach
Catagóir:Cathracha agus Bailte i dTír na mBascach
Catagóir:Cathracha na Fraince
The Division Group

Is banna ceoil as California é **The Division Group**. Is iad Ben Kenney, Ashley Mendel agus Neal Evans na ceoltóirí sa ghrúpa.

## Tagairtí

Catagóir:Bannaí ceoil
Alexander Dubček

Ba pholaiteoir agus ceannaire stáit é **Alexander Dubček** (27 Samhain, 1921 – 7 Samhain, 1992). Le linn an dara cogadh domhanda, throid sé i gcoinne na Naitsithe agus na nGearmánach. I Lúnasa na bliana 1944 ghlac sé páirt in Éirí Amach Náisiúnta na Slóvaice, agus gortaíodh é. 

Ar feadh tréimhse, sna blianta 1968-1969, bhí sé ina cheannaire ar an tSeicslóvaic. Rinne sé iarracht an Cumannachas a mhaolú agus an Daonlathas a chur i bhfeidhm.

Tugtar 'Earrach Phrág' air seo, ach theip air agus tháinig deireadh le réabhlóid Dubček.

200px|left|thumb|Leac uaighe Dubček.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na Slóvaice
Catagóir:Daoine a rugadh i 1921
Catagóir:Básanna i 1992
Jawaharlal Nehru

An chéad Phríomh-Aire na hIndia ab ea **Pandit** **Jawaharlal Nehru** (Hiondúis: जवाहरलाल नेहरू) (14 Samhain 1889 - 27 Bealtaine 1964). Bhí sé i gceannas ar Pháirtí na Comhdhála (*Congress Party* sa Bhéarla), agus ina dhuine maighdeogach i ngluaiseacht Indiach chun scárúint ón rialtas Briotanach sa 20ú haois. 

Ba é **Panditji** (*Dalta*) agus **Pandit Nehru** na hainmneacha peata a bhí aige. 

thumb|left|309x309px|Nehru ag freastal ar Scoil Harrow agus é 15 bliain d'aois|alt=

## Saol
Mac le Motilal Nehru, a bhí chun tosaigh sa dlí agus sa pholaitíocht, ab ea é, a rugadh in Allahabad sa bhliain 1889. Tar éis scolaíochta baile ag oide príobháideach agus seal i Scoil Harrow (1905-1907), d'fhreastail sé ar Ollscoil Cambridge (1907-1910). 

Bronnadh céim sna heolaíochtaí nádúrtha ar Nehru. D'fhreastail sé ar an Teampall Istigh i Londain ó 1910 go dtí 1912. Glaodh chun Barra Shasana air sa dara bliain. 

Ar ais san India, bhí Nehru ina abhcóide ina bhaile dúchais go ceann roinnt blianta. Ina Uachtarán ar an gComhdháil Náisiúnta Indiach arís agus arís eile (1929-30, 1936-37, 1951-54) ní raibh ach ceannaire amháin, Mahatma Gandhi, ní ba thábhachtaí sa troid ar son shaoirse na hIndia. 

### Príomh-Aire
clé|mion|254x254px|1947
Mar chéad Phríomh-Aire na hIndia (1947-1964) bhí Nehru chun tosaigh maidir le roinnt polasaithe a bhfuil rian leanúnach acu go fóill ar an India. Dhírigh sé a dhúthracht pholaitiúil den chuid is mó ar fhorbairt an gheilleagair - trí náisiúnú agus pleanáil lárnach - agus ar an mbeartas eachtrach (neamh-chomhghuaillíocht) a bhí aige, seachas ar bheartais intíre a mbeadh tionchar díreach acu ar an dlí.

Bhí tionchar nach beag ag Nehru ar an stáitse idirnáisiúnta. Bhreathnódh air mar cheannaire an Tríú Domhain.

Ní dhearnadh athruithe ar dhlí pearsanta na Moslamach nuair a bhí dlí pearsanta na Hiondúch á athchóiriú, mar chuid de na hiarrachtaí níos forleithne chun idirdhealú ar fhorais na sainaicme agus na hinscne a shárú agus na mionlaigh a imeascadh leis an tsochaí nua a raibh i gceist ag Nehry. 

Chonaic Nehru chomh maith diúltú dá phlean go ndéanfaí an teanga oifigiúil eisiach den Hiondúis faoin mbliain 1965. Dá bharr sin, tá an Béarla i dtreis sa dlí anuas go dtí an lá inniu. Tharla sé sin ag an am céanna a theip air cosc a chur le hatheagrú mór na stát ar bhonn teanga sna caogaidí, cé go raibh eagla air conas a rachadh sé i gcion ar aontacht an náisiúin. 

Bhuail taom croí é, is cosúil, ar 27 Bealtaine 1964 agus in aois 74 bliain dó.

## Nehru in Éirinn
Thug Nehru cuairteanna ar Éirinn trí uairː  mar mhac léinn, sa bhliain 1907 agus mar Phríomh-Aire, sna blianta 1949 agus 1956.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1889
Catagóir:Básanna i 1964
Catagóir:Abhcóidí agus pléadálaithe
Catagóir:Dlíodóirí Indiacha
Catagóir:Fealsúna Indiacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Gluaiseacht neamhailínithe
Catagóir:Náisiúnaithe
Catagóir:Polaiteoirí na hIndia
Catagóir:Príomh-airí
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Scríbhneoirí Indiacha
Catagóir:Sóisialaithe
Arm Zapatista Fuascailte Náisiúnta

Eagraíocht pharaimíleata dúchasach réabhlóideach i Chiapas i Meicsiceo is ea an t-**Arm Zapatista Fuascailte Náisiunta** (as Spáinnis, ***Ejército Zapatista de Liberación Nacional, EZLN***). Thóg siad a ainm ó Emiliano Zapata.

thumb|left|Fógra Zapatista

Catagóir:Meicsiceo
Catagóir:Polaitíocht
Clark Gable

Aisteoir Meiriceánach ab ea **Clark Gable** (1 Feabhra, 1901 – 16 Samhain, 1960). Cuimhnítear air mar shár-aisteoir, agus scannáin mar *[[Mutiny on the Bounty]]*, *[[San Francisco (scannán)|San Francisco]]* agus *[[Gone with the Wind]]* fágtha le hoidhreacht againn.  

Ar an iomlán, rinne Gable 75 scannán. D’oibrigh sé leis na haisteoirí is mó clú agus cáil ag an am sin, mar shampla Marilyn Monroe, Jack Lemmon, Tony Curtis, Dean Martin, Robert Mitchum, Laurence Olivier, Ginger Rogers, agus Jane Russell srl.

Bhí sé iontach dóighiúil, an 'fear leis an tsúil ghéar'.

Is dóch gurbh é *Gone with the Wind*, scannán a rinneadh de leabhar Margaret Mitchell an ceann a rinne a ainm agus a chlú agus a d'fhág againn mar réalta é. Ba é an ról is clúití a bhí aige ná a pháirt mar Rhet Butler.

### Bás
Fuair Gable bás ar an 16 Samhain 1960, Ní raibh sé ach 59 bliain d’aois:  strus ba bhun leis an taom croí. Ní raibh ach an scannán “The Misfits” críochnaithe aige, dian ar an gcorp, is cosúil.
[clé|mion|[Marilyn Monroe|Marily Monroe agus Clark Gable:  The Misfits]]

## Naisc sheachtracha
* 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1901
[Catagóir:Básanna i 1960
[Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Aisteoir is Fearr' (Oscars)
Catagóir:Daoine as Ohio
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Fir
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Braveheart

Ba scannán stairiúil ó 1995 é ***Braveheart***. Stiúraigh Mel Gibson an scannán agus bhí sé féin sa phríomhpháirt aisteoireachta. Déantar cur síos sa scannán seo ar scéal an trodaí saoire Albanaigh, Uilleam Uallas, agus ar an éirí amach a raibh sé páirteach ann i gcoinne riail na Sasanach in Albain, faoin rí Éadbhard I. Carachtar tábhachtach eile sa scéal ná an fear a bhí ina rí ar Albain ina dhiaidh sin, Roibeard Brús.

## Gradaim

Bhí an-ráchairt ar an scannán seo nuair a eisíodh é agus bronnadh cúig cinn de ghradaim an Acadaimh air, an gradam don stiúrthóir is fearr le haghaidh Mel Gibson san áireamh. 

## Scannánú

Cé go raibh iomlán an scéil suite in Albain agus i Sasana, scannánaíodh cuid mhaith den scannán in Éirinn, mar gheall ar dhreasachtaí cánach a chuir an tAire Rialtais, Mícheál D. Ó hUiginn ar fáil do thionscal na scannán tamall roimhe sin. Baineadh úsáid as an bhFórsa Cosanta Áitiúil mar shaighdiúirí le haghaidh na gcathanna sa scannán agus baineadh úsáid as Caisleán Bhaile Átha Troim agus Mainistir Bheigtí i gContae na Mí mar chúlraí chomh maith.

## Míchruinneas Stairiúil

Cé go raibh an-rath ar an scannán seo, glacadh leis i gcoitinne go raibh go leor míchruinneas stairiúil ag baint leis, maidir leis na carachtair agus na heachtraí éagsúla sa scéal.

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Fraincise
Catagóir:Scannáin Laidine
Braveheart
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Harpo Marx

Ba é **Arthur Marx** (roimhe **Adolph Marx**), ach, i mbéal an phobail, **Harpo Marx** (23 Samhain, 1888 - 28 Meán Fómhair, 1964) ceann de na Bráithreacha Mharxs, grúpa de shiamsóirí Vaudeville agus Amharclann Bhroadway a bhain clú níos déanaí amach mar fhuirseoirí sa tionscal scannáiníochta. Bhí aithne fhorleathan ar a thrádmharcanna:: sheinn sé cláirseach; i gcónaí balbh le linn léirithe, cé gur minic a shéad sé corn nó lig sé fead chun cumarsáide, gan chaint le daoine; agus d'úsáideadh sé fearais stáitse go minic..
thumb|200px| Harpo Marx.|clé

## Luthshaol agus gairmeacha
Chomhcheangal, Harpo len a bheirt deartháir, Julius (níos déanaí "Groucho") agus Milton, chun "The Three Nightingales" a chur ar bun.

## Sna scannáin
## Saol pearsanta
Fuair Harpo Marx bás ar an 28 Meán Fómhair, 1964 in aois a 75 tar éis do dul faoi scian i gcóir obráid chroítheoscailte.

## Breis léitheoireachta
* Marx, Harpo (1961). *Harpo Speaks*. New York: B. Geis Associates; New York: Limelight Editions, 1985. ISBN 0-87910-036-2

## Naisc sheachtracha
* 
* Comprehensive fan site 
* Marx-brothers.org/biography/harpo

Marx, Harpo
Marx, Harpo
Marx, Harpo
Marx, Harpo
Kings (scannán)

Scannán Éireannach agus dátheangach ón mbliain 2007 is ea ***Kings***, faoi stiúir Tom Collins. Tá an scannán bunaithe ar an dráma le Jimmy Murphy, *The Kings of the Kilburn High Road*. Déantar cur síos ar scéal scata cairde as Conamara a bhuaileann le chéile arís ag sochraid duine dá ngrúpa, 30 bliain tar éis dóibh dul ar imirce go Sasana.

## Scéal

Gabhann scata fear óg ar imirce ó Chonamara go Sasana i lár na 1970idí, agus iad go huaillmhianach ar thóir beatha níos fearr. Bhí siad lena saibhreas a dhéanamh agus le filleadh ar an mbaile arís. 

Buaileann siad le chéile arís, tríocha bliain níos déanaí ag sochraid an charad ab óige acu, Jackie. Is i gcónra a fhilleann Jackie agus bailíonn a chairde ag an tórramh. 

Tá athrú mór ar an saol agus orthu féin ón gcéad lá a ndeachaigh siad ar a mbád bán. "D’fhéadfadh muid a bheith mar kings” is iad na focail deireanach.

## Gradaim

Roghnaíodh é mar iarrthóir na hÉireann le haghaidh chatagóir an scannáin is fearr i dteanga eachtrannach, i nGradaim an Acadaimh, 2008, cé nár éirigh leis a chraobh a thabhairt leis ar deireadh. Ach d'éirigh leis cúig ghradam IFTA a bhuachan sa bhliain chéanna.

Luadh é mar scannán a bhain amhlabhra de. 

## Foireann aisteoirí

Is iad Colm Meaney, Brendan Conroy agus Donal O'Kelly na príomhaisteoirí

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* an scannán ar IMDB
* Físeán réamhbhlaiste an scannáin ar ''YouTube''

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Ghaeilge
Catagóir:Scannáin 2007
Al Capone

mion| Al Capone.|clé

Ba drongadóir Iodál-Meiriceánach é **Alphonse Gabriel Capone** (17 Eanáir 1899 – 25 Eanáir 1947), nó mar ab fhearr aithne air **Al Capone** nó **Colméadan** (***Scarface*** sa Bhéarla). Bhí sé ina cheannaire ar shindeacáit coire a bhí bainteach le smuigleáil bhiotáille agus gnóthaí eile a bhí neamhdhlíthiúil nuair a bhí Cosc ar Alcól sna Stáit Aontaithe sna 1920idí agus sna 1930idí.
mion|16 Bealtaine 1929ː Caponeː i bpriosún i bPennsylvania|clé
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:National%20Museum%20of%20Crime%20and%20Punishmen%20-%20Saint%20Valentine's%20Day%20Massacre%20brick%20(2868502113).jpg|clé|mion|228x228px|Sléacht "Lá Fhéile Vailintín"ː bríce a bhí sa bhalla ag an am
Ar 14 Feabhra 1929, tharla sléacht "Lá Fhéile Vailintín" i Siceágó idir buíonta faicseanaíochta an tsaoil fhothoinn. Bhí na coirpigh Iodálacha, an  "South Side", faoi stiúir Al Capone. D'ionsaigh siad an "North Side", coirpigh Gael-Mheiriceánacha. Feallmharóidh seachtar as an North Side ach d'éalaigh an ceannaire, Bugs Moran.

### Bás le hadhairt
Scaoileadh Capone saor ón bpríosún sa bhliain 1939 ar bhonn atrua; bhí a shláinte  ag meath agus bhí 'paresis' ag cur as dó. I mí Eanáir 1947, bhuail stróc agus taom croí Capone agus é ina "phálás" i bPalm Island, Florida lena mhuintir. Tholg sé niúmóine chomh maith agus d'éag ar 25 Eanáir 1947, in aois 47 dó.

## Tagairtí

Catagóir:Maifia
Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Catagóir:Básanna i 1947
Catagóir:Coirpigh Mheiriceánacha
Ard-Aighne na hÉireann

mion|208x208px|Hugh Kennedy, 1922-24
mion|196x196px|John A. Costello, 1926-1932
mion|225x225px|1981-1984
mion|206x206px|Michael McDowell, 1999-2002
Is é **Ard-Aighne na hÉireann** (nó go simplí an t**Ard-Aighne**) an phríomhchomhairleoir dlí don Rialtas agus príomhoifigeach dlí an Stáit. Bíonn sé ag freastal ar chruinnithe Rialtais. Déanann sé ionadaíocht ar son an Stáit in aon chás dlí a bhaineann leis an Stát. Tá Oifig an Ard-Aighne comhdhéanta de roinnt oifigí éagsúla:

* ***Oifig an Ard-Aighne*** ina bhfuil Abhcóidí Comhairligh don Ard-Aighne
* ***Oifig na nDréachtóirí Parlaiminte don Rialtas*** a dhréachtaíonn reachtaíocht agus a bhfuil freagrach as athchóiriú an dlí 
* ***Oifig [[Príomh-Aturnae an Stáit|Phríomh-Aturnae an Stáit]]*** ina bhfuil na haturnaetha a sheasann don Ard-Aighne agus don Stát 

## Liosta d'Ard-Aighní na hÉireann
### Ard-Aighní Shaorstát Éireann

### Ard-Aighní na hÉireann

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an Ard-Aighne 

Catagóir:Polaitíocht na hÉireann
Catagóir:Ard-Aighní na hÉireann
Catagóir:Dlí na hÉireann
Baile Phámar

Sráidbhaile agus bruachbhaile de chuid Bhaile Átha Cliath is ea **Baile Phámar** (Béarla: *Palmerstown*). Is cuid den cheantar riarthach Contae Átha Cliath Theas é.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Inse Chór

Baile nó bruachbhaile i gContae Átha Cliath Theas í **Inse Chór** (Béarla: *Inchicore*) atá suite i ndeisceart Chathair Átha Cliath. Sníonn abhainn na Camóige tríd an mbaile sula ritheann sí isteach sa Life thíos ag Stáisiún Heuston sa chathair.

Imríonn an club sacair úd St. Patrick's Athletic a gcluid cluichí i bPáirc Richmond, atá suite sa cheantar chéanna.

## Féach freisin

* Dún Richmond (músaem i mBaile Átha Cliath)

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Catagóir:Inse Chór
Colm Meaney

Aisteoir Éireannach mór le rá, ó Bhaile Átha Cliath, is ea **Colm Meaney** (Gaeilge: *Colm Ó Maonaigh* ) (30 Bealtaine 1953 a rugadh é). Tá cáil mhór bainte amach aige i Meiriceá, agus cé go bhfuil sé ina chónaí ansin go lánaimseartha, bíonn sé páirteach i gcláir agus i scannáin Éireannacha go fóill. Bhí a chéad pháirt Ghaelach i scannán aige le déanaí, i Kings, ina n-insítear scéal na n-eisimirceach Éireannach go Sasana.

## Obair sna scannáin

* *[[Life on Mars (U.S. TV series)]]* (2008)....Gene Hunt
* *[[Three and Out]]* (2008) .... Tommy
* *[[Kings (Scannán)|Kings]]* (2007)
* *[[Five Fingers (2006 film)|Five Fingers]]* (2006) .... Gavin
* *[[The Unit]]* (2006).....Charge D'Affaires
* *[[Caved In: Prehistoric Terror]]* (2006).....Vincent
* *[[Layer Cake (film)|Layer Cake]]* (2004).....Gene
* *[[The Boys From County Clare]]* (2003).....Jimmy
* *[[Intermission (film)|Intermission]]* (2003).....Jerry Lynch
* *How Harry Became a Tree* (2001).....Harry
* *[[Mystery, Alaska]]* (1999)
* *[[The Magical Legend of the Leprechauns]]* (1999)....Seamus Muldoon
* *This is my Father* (1998)
* *[[Monument Ave.]]* (1998)
* *[[Con Air]]* (1997).....DEA Agent Duncan Malloy
* *[[Owd Bob]]* (1997)
* *[[The Van (1996 film)|The Van]]* (1996).....Larry.
* *[[The Englishman Who Went Up a Hill But Came Down a Mountain]]* (1995)....Morgan the Goat
* *[[Into the West (film)|Into the West]]* (1992).....Barreller 
* *[[War of the Buttons (1994 film)|War of the Buttons]]* (1994).....Geronimos' Dad
* *[[The Road to Wellville (film)|The Road to Wellville]]* (1994)....Dr. Lionel Badger
* *[[The Snapper (film)|The Snapper]]* (1993).....Dessie Curley
* *[[Under Siege]]* (1992).....Doumer
* *[[The Last of the Mohicans (1992 film)|The Last of the Mohicans]]* (1992).....Maj. Ambrose
* *[[Far and Away]]* (1992).....Kelly
* *[[The Commitments (film)|The Commitments]]* (1991).....Jimmy Rabbitte, Sr.
* *[[Dick Tracy (film)|Dick Tracy]]* (1990).....Cop at Tess's
* *[[Die Hard 2: Die Harder|Die Hard 2]]* (1990).....Pilot
* *[[The Dead (1987 movie)|The Dead]]* (1987).....Mr. Bergin

## Naisc sheachtracha

* Físeán d'agallamh le Meaney, ar ''The Panel'' ar RTÉ

Meaney, Colm
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Meaney, Colm
Catagóir:Daoine beo
Paul McGrath

Iar-imreoir sacair idirnáisiúnta Éireannach é Paul McGrath. Rugadh i Londain, Sasana é ar an 4 Nollaig 1959, mac le máthair Éireannach agus athair Nigéarach. Chaith sé na blianta fada mar pheileadóir rathúil le clubanna móra i Sasana agus foireann Phoblacht na hÉireann. Tá sé i measc na céad daoine den chine gorm a bhain cáil amach in Éirinn. 

Tá sé éirithe as an spórt inniu, agus tá cónaí air i Móin na gCaor, Contae Loch Garman.

## Clubanna
* Pearse Rovers
* Dalkey United
* St. Patrick's Athletic (1981-2)
* Manchester United (1982-89)
* Aston Villa (1989-1996)
* Derby County (1996-97)
* Sheffield United (1997) - ar iasacht
* Sheffield United (1997-98)

## Naisc sheachtracha
* Eolas faoi ar Aston Vill Years.com 
* Alt sa nuachtán The Guardian
* Alt ar BBC.co.uk

## Tagairtí

McGrath, Paul
McGrath, Paul
McGrath, Paul
Catagóir:Daoine beo
Mel Gibson

Aisteoir, stiúrthóir, léiritheoir agus scríbhneoir scannán Meiriceánach-Eireannach é **Mel Columcille Gerard Gibson** (3 Eanáir 1956 a rugadh é). 

## Cúlra agus Óige

Rugadh é i Nua-Eabhrac ach bhog a mhuintir go dtí an Astráil nuair a bhí sé dhá bhliain déag d'aois, áit ar chaith sé cuid mhaith dá shaol. Ba as Éirinn a mháthair agus is mar gheall air sin a ainmníodh é as na naoimh Éireannacha Mel agus Colm Cille.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí as Nua-Eabhrac
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Coirpigh Mheiriceánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Lucht comhcheilge
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí scannáin Meiriceánacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Éireannacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Catagóir:Taidhleoirí Meiriceánacha
Padaí Mhicheáil Airt (The Invincibles)

thumb|Póstaer chuimhneacháin
Poblachtach as Mín an Chladaigh, Gaoth Dobhair ba ea **Padaí Mhicheáil Airt** nó **Pádraig Mhícheál Airt Ó Domhnaill** (1838 - 17 Nollaig 1883). Mharaigh sé an brathadóir cáiliúil James Carey. 

Cúisíodh Padaí i ndúnmharú Carey, fear a bhí i gceannas ar na Invincibles, an dream a bhí freagrach as Dúnmharuithe Pháirc an Fhionnuisce i mBealtaine na bliana 1882, tráth a sádh agus a maraíodh beirt den lucht údaráis ba shinsearaí sa tír ag an am, Thomas Burke agus an Tiarna Cavendish.
mion
Cuireadh Padaí chun báis i Londain ar an 17 Nollaig 1883. 

## Dúnmharú
Thug Padaí, le Siobhán Ní Ghallchóir (as a bhaile féin) a aghaidh ar an Afraic Theas i mí Iúil 1883, ar an long Kinfauns Castle. 

Bhí James Carey agus a bhean agus a seachtar clainne ar an long céanna. Bhí Carey faoi ainm bréige 'Power'. 

D'aistrigh siad i bPort Elizabeth go long eile, an 'Melrose', a bhí ar a bealach go Durban sa Natal. 

D'ól Carey cuid mhór agus bhí sé béalscaoilte. Chuir sé aithne ar Phadaí agus d'imir siad cártaí. D'éirigh achrann eatarthu. Scaoil Padaí trí urchar i gcorp an fhealltóra. 

Fuarthas ciontach é i gcás cúirte i Londain. Cuireadh chun báis i Londain ar an 17 Nollaig 1883.

### 2021
Tháinig fianaise chun solais sa bhliain 2021 as comhaid a coinníodh faoi rún ar feadh níos mó ná 100 bliain a chothaigh amhras faoin chás.
[mion|[Reilig Ghlas Naíon]]
I gcomhaid Roinn Gnóthaí Baile na Breataine a aimsíodh an fhianaise gur choinnigh breitheamh i gcúirt an Old Bailey eolas tábhachtach siar ón gcúirt.

De réir na fianaise seo, mheas an giúiré nach le mailís a ghníomhaigh Padaí Mhicheáil Airt nuair a scaoil sé Carey. Ach is dúnorgain seachas dúnmharú a bhíodh i gceist an uair sin dá maraítí duine gan mhailís. Cúpla bliain príosúin a bhíodh i gceist sna cúinsí sin, in áit phionós an bháis trí chrochadh nuair ba dhúnmharú le mailís a bhíodh i gceist.

## Cuimhneacháin
Tógadh leacht i gcuimhne Phadaí (cros Cheilteach) i nGaoth Dobhair sa bhliain 1954. leis an inscríbhinnː*I ndíl chuimnhe ar Phádraig Ó Domhnaill as paróiste Ghaoth Dobhair a cuireadh chun báis i bpríosún Newgate i Londain ar an 17 Nollaig 1883 de thairbhe a ard dhílseachta d'Éirinn.*Tógadh leacht eile i Reilig Ghlas Naíon.

## Féach freisin

* James Carey (The Invincibles)
* Lord Frederick Cavendish
* Dúnmharuithe Pháirc an Fhionnuisce

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1835
Catagóir:Básanna i 1883
Catagóir:Dúnmharfóirí
Catagóir:Éagóir
Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair
Frith-Reifeirméisean

deas|250px|thumb|Frith-Reifeirméisean
Ré i stair na Críostaíochta ab ea an **Frith-Reifeirméisean**. Ag am an Reifirméisin, d’admhaigh go leor Caitlicigh go raibh lochtanna ar an Eaglais ach ní raibh sé i gceist acu dul chomh fada is a chuaigh Martin Luther chun cúrsaí a athrú. 
Dúirt an Pápa Pól III go raibh gá le leasuithe.  

Chuir sé tús le Comhairle Thrionta (1545-1563). Rinne an Chomhairle seo roinnt socraithe faoi dóigh ar cheart an Eaglais a reáchtáil agus cén dóigh ar cheart sagairt a thraenáil.  

Chomh maith leis sin, áfach, dúirt an Chomhairle nach raibh an ceart ag Luther ná ag John Calvin. 

I ndiaidh Comhairle na hEaglaise i Trent, chuir An Róimh an-mhuinín sna hÍosánaigh agus sna Caipisínigh leis an fhrith-refirméisean a chur i bhfeidhm. 

## Féach freisin

* Comhairle Trento 

## Tagairtí

Catagóir:Frith-Phrotastúnachas
Catagóir:Stair na hEaglaise Caitlicí
Na Gleannta

Is baile beag iad **na Gleannta** (*Glenties* as Béarla), atá suite in iarthuaisceart lár chontae Dhún na nGall. Fuair an baile a ainm de réir go mbuaileann dhá ghleann le chéile san áit ina bhfuil an baile suite.

### Stair
Feallmharaíodh Donncha Mac Dónaill, nó Denis Donaldson, ar 4 Aibreán 2006 sna Gleanntaí.

left|thumb|240px|Grianghraf tógtha sna Gleannta
thumb|240px|Músaem Naomh Conaill

### Cultúr
Tháinig Pádraig Mac a'Ghoill  nó Patrick MacGill, file agus údar, as na Gleanntaí. Tá dealbh dó ag seasamh ar an droichead i lár an bhaile. Achan bhliain bíonn Scoil Samhraidh ina onóir ar siúl. 

Scríobh an t-údar Brian Friel faoi, mar 'Ballybeg'.  Bhí an dráma Dancing at Lughnasa suite i mBallybeg.

Tháinig Jimmy Campbell, fidiléir, as na Gleanntaí.

Tá go leor fidléirí thart ar cheantar na nGleannta agus bíonn féile ar siúil gach Deireadh Fómhair ag taispeáint an stíl fidléireachta Dhún na nGall.

## Daonra
Sa bhliain 2016, bhí 805 dhuine ina gcónaí sa bhaile.

Taispeánann an tábla seo athruithe sa daonra sna blianta anuas:

## Daoine
* Enda Bonner - polaiteoir, peileadóir
* Thomas F. Breslin - cornal
* Brian Friel - drámadóir
* Thomas Gildea - polaiteoir
* Patrick MacGill - file
* Patrick Cardinal O'Donnell - ardeaspag

## Naisc sheachtracha

* Glenties.ie
* Dun-na-nGall.com's - Glenties entry 
* countydonegal.com - Glenties entry

## Léitheoireacht bhreise
* Áine Ní Bhreisleáin. (2024). Ceantar intíre Gaeltachta atá lán le litríocht shaibhir. Seachtain.

## Tagairtí

Gleannta
Patrick MacGill

B'fhile agus úrscéalaí Éireannach é **Patrick MacGill** (24 Nollaig 1889–Samhain 1963), agus aithne air mar "The Navvy Poet", toisc go raibh sé ag obair mar spailpín roimh dul i mbun na scríobhneoireachta dó.

Rugadh Patrick, an duine ba shine de theaghlach aon duine dhéag feirmeora bhig, ar na Gleannta i dTír Chonaill.

Níor chaith sé féin ach trí bliana ar scoil. Chuaigh sé "chun a' Lagáin" is é dhá bhliain déag d'aois áit ar fhostaigh feirmeoir as Tír Eoghain é. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, chuaigh sé go hAlbain mar oibrí prátaí - "olc go leor d'fhir ach marfach do mhná" mar a scríobh sé. Nuair a bhí sé ag sclábhaíocht, bhí sé ag léamh agus ag scríobh.

Sa bhliain 1910, foilsíodh *"Gleanings from a Navvy's Scrapbook"*, leabhar ina raibh chan amháin amhráin agus filíocht ach aistriúcháin ar shaothar La Fontaine agus Goethe.

B'éigin dó féin na costais foilseacháin a dhíol, ar nós mangaire, ó dhíol go doras i mbaile Grianaig (*Greenock* sa Bhéarla) ar thaobh Abhainn Chluaidh mar sin féin, ba sin an saothar a tharraing clú air mar an 'Navvy Poet'.

## Naisc sheachtracha
* Scoil samhraidh Patrick MacGill
* Patrick MacGill ag ''Project Gutenberg''

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Daoine a rugadh i 1889
Catagóir:Básanna i 1963
Bugs Moran

[mion|clé|[Cosc ar Alcól sna Stáit Aontaithe|osc ar alcól agus drongadóirí]]
Ba drongadóir as Chicago é **Bugs Moran** nó **George Clarence "Bugs" Moran** sna 1930idí i SAM, nuair a bhí cosc ar alcól. Rugadh é *Adelard Cunin* in St. Paul Minnesota ar an 21 Lúnasa 1891, de réir a bheathaisnéisí, Jimmy Anderson.

Bhí Moran ina cheannaire ar shindeacáit coire a bhí bainteach le smuigleáil bhiotáille agus gnóthaí eile a bhí neamhdhlíthiúil sna Stáit Aontaithe sna 1920idí agus sna 1930idí.
clé|mion|228x228px|sléacht "Lá Fhéile Vailintín"ː  bríce a bhí sa bhalla ag an am
Ar 14 Feabhra 1929, tharla sléacht "Lá Fhéile Vailintín" i Siceágó idir buíonta faicseanaíochta an tsaoil fhothoinn. Bhí na coirpigh Iodálacha, an  "South Side", faoi stiúir Al Capone. D'ionsaigh siad an "North Side", coirpigh Gael-Mheiriceánacha. Feallmharóidh seachtar as an North Side ach d'éalaigh an ceannaire, Bugs Moran.

Fuair Moran bás i bpriosún Leavenworth ar 25 Feabhra 1957. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Chicago
Catagóir:Daoine a rugadh i 1891
Catagóir:Básanna i 1957
Catagóir:Coiriúlacht eagraithe sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Maifia
Catagóir:Coirpigh Mheiriceánacha
Foireann rugbaí náisiúnta na hAlban

[mion|clé|250px|[11 Samhain, 2006 Alban 44-6 An Rómáin]]

Imríonn **foireann rugbaí náisiúnta na hAlban** rugbaí ar son na hAlban. Imríonn siad i gComórtas na Sé Náisiún. 

Fuair siad an ceann is fearr ar Shasana sa chéad chluiche rugbaí idirnáisiúnta ag Raeburn Place sa bhliain 1875. Is é The Flower of Scotland (Plúr na hAlban) amhrán na foirne.

Catagóir:Rugbaí
Catagóir:Spórt na hAlban
Catagóir:Comórtas na Sé Náisiún
Hawley Harvey Crippen

Ba lia Meiriceánach é **Hawley Harvey Crippen** (11 Meán Fómhair 1862 – 23 Samhain 1910), nó an **Dr. Crippen**, mar ab fhearr aithne air, a cuireadh chun báis i bpríosún Pentonville, i Londain Shasana de dheasca gur dhúnmharaigh sé a bhean chéile.

## Saol
Rugadh Crippen in Coldwater, Michigan, SAM. Cáilíodh é mar dhochtúir leighis agus ar feadh 28 bliain chleacht sé a ghairm in Detroit, Philadelphia agus i Nua-Eabhrac. Ba i Nua-Eabhrac a casadh air Cora Turner, cailín seacht mbliana déag d'aois.

Sa bhliain 1903 ghlac sé post mar bhainisteoir comhlachta leighis i Londain agus an bhliain dár gcionn phós sé Cora. Tamall gairid ina dhiaidh sin, áfach, thit sé i ngrá le Ethel Le Neve, comhoibrí agus bean dhóighiúil de réir gach cuntais, agus chinn sé ar a bhean chéile a mharú. I mí Feabhra 1910 thug sé miosúr marfach Scopolamine di, srac sé a corp óna chéile agus chuir sé i bhfolach i siléar é.

I mí Iúil tháinig an péas ar an gcorp. Idir an dá linn thug Crippen agus a bhean nua, a bhí gléasta in éide gasúir, a n-aghaidh ar Cheanada ar bord an SS Montrose.

Ar an drochuair, d'aithin duine dá comhphaisinéirí é agus nuair a chuaigh sé i dtír in Québec gabhadh é.

## I gcultúr móréilimh

* Bunaíodh Belle, 1961, ceoldráma le Wolf Mankowitz sa Strand Theatre i Londain, ar an chás.
* Rinneadh scannán dar theideal *Dr Crippen* 1962 den scéal, agus Donald Pleasence ag déanamh pháirt an dochtúra.
* Rinneadh *Shadow of the Noose*, sraith cláracha de chuid an BBC faoin abhcóide Edward Marshall-Hall, fear a chosain Crippen sa chúirt.
## Féach freisin
* J.H.H. Gaute agus Robin Odell, *The New Murderer's Who's Who*, 1996, Harrap Books, Londain
* *The World's Most Infamous Crimes and Criminals*. New York: Gallery Books, 1987. ISBN 0-8317-9677-4
* Nicholas Connell, *Walter Dew; The Man Who Caught Crippen*, Sutton Publishing (2005), ISBN 0-7509-3803-X
* Erik Larson, *Thunderstruck*. New York, Crown Publishers, 2006. ISBN 978-1-4000-8067-0

## Naisc sheachtracha
* SSMontrose etc 
* Dr. Hawley Harvey Crippen: Of Passion And Poison 
* Dr. Crippen: One Night In Camden 
* Crippen mystery remains despite DNA claim - BBC News

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1862
Catagóir:Básanna i 1910
Catagóir:Dúnmharfóirí
Catagóir:Lianna Meiriceánacha
Foireann rugbaí náisiúnta na Breataine Bige

Is í **Foireann náisiúnta rugbaí na Breataine Bige** (Breatnais: *Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru*) an fhoireann rugbaí don Bhreatain Bheag. Imríonn siad ar son na Breataine Bige i gcomórtaisí idirnáisiúnta. Bíonn siad páirteach gach bliain i gComórtas na Sé Náisiún leis an Iodáil, leis an Fhrainc, agus le hÉirinn, Albain, agus Sasana.

Fuair an Bhreatain Bheag an bua i gComórtas na Sé Náisiún 26 uaire. Theip orthu 8–0 sa chéad chluiche idirnáisiúnta acu, i gcoinne Shasana ar 19 Feabhra 1881. Ar 26 Samhain 2004 bhain siad amach an bua ba mhó riamh acu—98-0 i gcoinne na Seapáine. An chailliúint ba mheasa dár fhulaing siad ná 96–13 roimh an Afraic Theas ar 27 Meitheamh 1998.

Imríonn an fhoireann freisin sa Rugby World Cup achan cheithre bliana.

Catagóir:Rugbaí
Catagóir:Spórt sa Bhreatain Bheag
Catagóir:Comórtas na Sé Náisiún
Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann

Is í **Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann** foireann rugbaí oileáin na hÉireann. Imríonn siad i gComórtas na Sé Náisiún.clé|mion|19 Feabhra 1875. D'imir Éire cluiche idirnáisiúnta rugbaí don chéad uair riamh
### Stair
[mion|221x221px|clé|Ag imirt rugbaí i b[Páirc an Chrócaigh.]]thumb|left|Líníocht ón bhliain 1920Tá ceithre Caithréim Mhór na Sé Náisiún buaite ag an bhFoireann - in 1948, 2009, 2018 agus 2023 ː

* **1948**

Bhuaigh Eire an ‘Chaithréim Mhór den chéad uair in 1948.  I mBéal Feirste, ar Pháirc an Fhiaich Dhuibh, a imríodh an cluiche sin. Bhuaigh Karl Mullen, Jack Kyle agus na hÉireannaigh ar an mBreatain Bheag  6-3 ar 13 Márta 1948.

* **2009**

Thug an fhoireann an lá leo  i gcoinne na Breataine Bige, 15-17. Bhí Brian O’Driscoll ina chaptaen ar an bhfoireann.

* **2018**

Bhuaigh Éire an cluiche deireanach ar 17 Márta 2018 in Twickenham le scór 24-15 v Sasana.   Bainisteoir Joe Schmidt.

* **2023**

Bhuaigh Éire an cluiche deireanach ar 18 Márta 2023 sa Staid Aviva le scór 29-16 v Sasana, an chéad *Grand Slam* riamh a buadh i mBaile Átha Cliath.. Dhaingnigh bua na Sé Náisiún stádas na Foirne mar an fhoireann is fearr ar domhan ag an am.. Bainisteoir Andy Farrell agus Captaen Johnny Sexton.

## Féach freisin

* Cumann Rugbaí na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Rugbaí in Éirinn
Catagóir:Comórtas na Sé Náisiún
John Lydon

Amhránaí agus ceoltóir Sasanach is ea **John Joseph Lydon** (a rugadh ar an 31 Eanáir 1956) nó **Johnny Rotten** mar atá aithne is fearr air. Canann Lydon mar phríomhamhránaí sna rac-ghrúpaí Sex Pistols agus Public Image Ltd. Saolaíodh é i Londain, mac le h-athair as Tuaim i gContae na Gaillimhe agus máthair as Contae Chorcaí. Conaíonn sé inniu i Los Angeles, California. Bhí sé ar an gcúigiú háit ar an tríú sraith *[[I'm a Celebrity...Get Me Out of Here! (RA)|I'm a Celebrity...Get Me Out of Here!]]* sa bhliain 2004, ach tharraing sé siar.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Punc
Catagóir:Daoine beo