open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Neoidimiam

Is é an **neoidimiam** dúil cheimiceach uimhir a 60, agus is é **Nd** an tsiombail cheimiceach a sheasann dó. Miotal bog insínte é a dtagann smúit air faoi thionchar an aeir. Ba é an ceimiceoir Ostarach Carl Auer von Welsbach a rinne a fhionnachtain sa bhliain 1885. Níor táirgeadh eiseamal mór den mhiotal ach sa bhliain 1925. Tá an t-ainm bunaithe ar *neos* ("nua") agus *didymos* ("leathchúpla") na Gréigise. Ar dtús, shíl na ceimiceoirí go raibh a leithéid de mhiotal ann agus *didimiam*, ach le fírinne, is éard a bhí ann ná meascán praiséidimiam agus neoidimiam, agus nuair a tuigeadh gur dhá mhiotal éagsúla a bhí ann i ndáiríre, bhí ainmneacha nua ag teastáil ón mbeirt sin.

Lantanóideach agus miotal tearc-chré é an neoidimiam, agus é le fáil sa dá mhianra úd monaisít agus bastnaeisít cosúil lena lán dúl eile sna grúpaí seo.

Is é +III gnáthstaid ocsaídiúcháin an neoidimiam, rud coitianta ag an gcuid is mó de na miotail tearc-chré (sin é an tuige go mbíonn sé chomh deacair iad a dhealú ó chéile). Comhdhúile tipiciúla iad an trí-ocsaíd dé-neoidimiam Nd2O3, an trífhluairíd neoidimiam NdF3, an tríchlóiríd neoidimiam NdCl3, an tríbhróimíd neoidimiam NdBr3, an trí-iaidíd neoidimiam NdI3, an dá shuilfíd NdS agus Nd2S3, agus an nítríd NdN.

Tá neoidimiam an dúlra comhdhéanta as cúig iseatóp cobhsaí, mar atá, 142Nd (27.2 % de neoidimiam an dúlra), 143Nd (12.2 %), 145Nd (8.3 %), 146Nd (17.2 %) agus 148Nd (5.7 %), chomh maith le dhá iseatóp radaighníomhach, 144Nd (23.8 %) agus 150Nd (5.6 %). Tá na raidiseatóip nádúrtha an-fhadsaolach, nó tá neoidimiam a 144 2.29 cuintilliún bliain ar leathré, agus neoidimiam a 150 breis is dhá mhíle oiread níos fadsaolaí fós. Mar sin, is féidir dearmad a dhéanamh de radaighníomhaíocht an dá iseatóp sin sa ghnáthshaol.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Lantanóidigh
Raleigh, North Carolina

Is é **Raleigh** príomhchathair Carolina Thuaidh. Tá níos mó ná 300,000 ina gcónaí ann. Tá ollscoil ann, North Carolina State University.

Catagóir:Cathracha in Carolina Thuaidh
Catagóir:Contae Durham, Carolina Thuaidh
Catagóir:Contae Wake, Carolina Thuaidh
Catagóir:Príomhbhailte na gContaetha sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Príomhchathracha na SAM
Samairiam

Is é an **samairiam** dúil uimhir a 62, agus is é **Sm** an tsiombail cheimiceach. Lantanóideach agus miotal tearc-chré atá ann, agus fuair sé a ainm ón mianra inar haithníodh é, mar atá, an tsamairscít, a bhí ainmnithe as Vasili Samarski-Bykhovets, innealtóir mianadóireachta ón Rúis. Tá loinnir gheal sa samairiam i ndiaidh a ghearrtha, ach má fhágtar faoi thionchar an aeir é, tiocfaidh smúit ocsaíde air agus é ag titim ina púdar den mhiotal. Is gnách samairiam a choinneáil i dtaisce in argón mar sciath chosanta ar ocsaigin an aeir.

Dúil leictridheimhneach é an samairiam - is é sin, tá sé araiciseach chun imoibriú leis na hocsaídeoirí, ionas go n-iompóidh na hadaimh samairiam ina hiain a bhfuil lucht leictreach deimhneach (+) acu. Le fírinne imoibreoidh sé leis an uisce féin, ionas go bhfoirmeofar an trí-hiodrocsaíd samairiam Sm(OH)3. Mar a léiríonn an sampla seo, is é +III an uimhir ocsaídiúcháin is coitianta atá ag an samairiam ina chuid comhdhúl, cosúil lena lán miotal tearc-chré eile. Tá comhdhúile samairiam(+II) ann freisin, áfach. Mar shampla, tá dhá chineál halaiginídí ag an samairiam: na déhalaiginídí (défhluairíd samairiam SmF2, déchlóiríd samairiam SmCl2, débhróimíd samairiam SmBr2 agus dé-iaidíd samairiam SmI2) agus na tríhalaiginídí (trífhluairíd samairiam SmF3, tríchlóiríd samairiam SmCl3, tríbhróimíd samairiam SmBr3 agus trí-iaidíd samairiam SmI3). Sna déhalaiginídí tá an uimhir ocsaídiúcháin +II ag an samairiam.

Úsáidtear samairiam, nó meascán miotal tearc-chré a bhfuil samairiam ann, i riailmhaidí na n-imoibreoirí núicléacha. Is éard atá i gceist leis na riailmhaidí ná maidí atá suite idir na maidí breosla, agus iad á n-ardú is á n-ísliú de réir mar a theastaíonn ó fhoireann maolú ar an imoibriú núicléach, nó luas a chur leis. Thairis sin, áfach, baintear leas as samairiam ar a lán dóigheanna eile: mar shampla, déantar maighnéid as meascán an tsamairiam agus an chóbailt, agus déantar gloine speisialta as an ocsaíd samairiam - gloine atá in ann solas infridhearg a shú isteach.

Tá samairiam an dúlra comhdhéanta as ceithre iseatóp cobhsaí, mar atá, 144Sm (3.07 % de shamairiam an dúlra), 150Sm (7.38 % de shamairiam an dúlra), 152Sm (26.75 % de shamairiam an dúlra, an t-iseatóp is flúirsí) agus 154Sm (22.75 % de shamairiam an dúlra), agus trí raidiseatóp atá as pabhar fadsaolach, mar atá, 147Sm (1.06 bliain ar leathré, 14.99 % de shamairiam an dúlra), 148Sm (7 bliain ar leathré, 11.24 % de shamairiam an dúlra) agus 149Sm (>2 bliain ar leathré, 13.82 % de shamairiam an dúlra). 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Lantanóidigh
Heinrich Schliemann

Fear gnó agus seandálaí Gearmánach ab ea **Heinrich Schliemann** (6 Eanáir, 1822, Neubukow, Mecklenburg-Schwerin – 26&nbsp;Nollaig, 1890, Napoli) a thacaigh leis an tuairim go raibh réaltacht stairiúil sna háiteanna a bhí luaite i saothar Hóiméir. Ba thochaltóir tábhachtach seandálaíochta na Traí é Schliemann, mar aon leis na láithreáin Mícéineacha; an Mícéine agus an Tiryns. Thug a ghnóthú thar na bearta tacaíocht ábhartha don smaoineamh go léiríonn an t- Iliad (scríofa ag Hóiméar) agus an Aeinéid (scríofa ag Veirgil) imeachtaí stairiúla iarbhír.

## Oibreacha
* *La Chine et le Japon au temps présent* (1867)
* *Ithaka, der Peloponnesus und Troja* (1868) (ISBN 978-1-108-01682-7)
* *Trojanische Altertümer: Bericht über die Ausgrabungen in. Troja* (1874) (ISBN 978-1-108-01703-9)
* *Troja und seine Ruinen* (1875). Translated into English*Troy and its Remains* (1875) (ISBN 978-1-108-01717-6)
* *Mykena* (1878). *Mycenae: A Narrative of Researches and Discoveries at Mycenae and Tiryns* (1878) (ISBN 978-1-108-01692-6)
* *Ilios, City and Country of the Trojans* (1880) (ISBN 978-1-108-01679-7)
* *Orchomenos: Bericht über meine Ausgrabungen in Böotischen Orchomenos* (1881) (ISBN 978-1-108-01718-3)
* *Tiryns: Der prähistorische Palast der Könige von Tiryns* (1885) (ISBN 978-1-108-01720-6).
* *Bericht über de Ausgrabungen in Troja im Jahre 1890* (1891) (ISBN 978-1-108-01719-0).

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* American School of Classical Studies at Athens - Heinrich Schliemann and Family Papers (Wayback Machine)

Catagóir:Básanna i 1890
Catagóir:Daoine a rugadh i 1822
Catagóir:Fir
Catagóir:Seandálaithe
Catagóir:Staraithe Gearmánacha
Aeinéas

Sa mhiotaseolaíocht Ghréag-Rómhánach, ba laoch Traíoch é ** Aeinéas** (Gréigis: Αἰνείας, Aineías, ainm a thagann ó Αἰνή - "mol"). Ba é mac an phrionsa Ainchiséas agus an bhandé Afraidíté é.
Tugann Aeinéid Veirgil cuntas dúinn ar thuras Aeinéas ón Traí (le cabhair ó Afraidíte), rud a raibh bunú na Róimhe mar thoradh air. Tá eachtraí Aeinéas le léamh ar Iliad Hóiméar.

San Iliad is é Aeinéas ceannasaí na dTraíoch agus iad ag troid leis na Gréagaigh, agus tá sé mar thánaiste ag Eachtar, mac an Rí Priam. Is minic Afraidíte ag cuidiú leis sa chogadh, agus tá an-dáimh ag Apalló leis. Tagann an bheirt úd i gcabhair air nuair a éiríonn le Diaiméidéas Argos é a mharú beagnach, agus beireann siad leo chun Peirgeamas é lena leigheas. Poiséadón féin, dia ar gnách leis cuidiú leis na Gréagaigh, tugann sé Aeinéas saor nuair a leagann Aichill é, á rá go ngairmfear rí na dTraíoch d'Aeinéas cé gur de mhionghéag an teaghlaigh ríoga é. 

Nuair a fhorghabhtar an Traí deir na déithe le hAeinéas éalú. Cruinníonn é díorma le chéile agus tugann siad a n-aghaidh ar an Iodáil. Tugann Aeinéas Lares agus Penates na Traí leis, agus is iad na Traígh sinsir na Rómhánach. 

## Féach freisin
* An Aeinéid

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:An tSean-Róimh
Catagóir:Laochra miotaseolaíochta
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Catagóir:Ríthe i miotaseolaíocht na Gréige
Mölnlycke

Cathair in iarthar na Sualainne is ea **Mölnlycke**. Sa bhliain 2000 bhí 15,289 duine ina gcónaí ann. Is bruachbhaile de chuid Göteborg é Mölnlycke.

Bunaíodh an baile sa bhliain 1849.

## Naisc sheachtracha
* Härryda contae
* Ollscoil Wendelsberg

mion|left|Ollscoil Wendelsberg.

Catagóir:Cathracha
Catagóir:An tSualainn
Catagóir:Cathracha na Sualainne
Eoraipiam

Is é an t-**eoraipiam** dúil uimhir a 63, agus is é **Eu** an tsiombail cheimiceach a sheasann dó. Ceann de na lantanóidigh agus de na miotail thearc-chré atá ann. Miotal insínte atá ann, agus é chomh bog leis an luaidhe. Faoi bhrú ard (80 GPa) agus le teocht an-lag (1.8 K), iompóidh sé ina fhorsheoltóir, is é sin, caillfidh sé a fhriotaíocht in aghaidh an tsrutha leictrigh go hiomlán. Bíonn na lantanóidigh go léir an-imoibríoch, ach is é an t-eoraipiam an ceann acu is fonnmhaire a imoibreoidh le dúile eile, le hocsaigin an atmaisféir agus leis an uisce féin.

Tá dhá staid ocsaídiúcháin ag an eoraipiam ina chuid comhdhúile, +II agus +III, agus bíonn an uimhir ocsaídiúcháin +II níos coitianta ná +III. Mar sin, ní lantanóideach tipiciúil é an t-eoraipiam. Na comhdhúile ina bhfuil an chéad uimhir ocsaídiúcháin ag an eoraipiam, bíonn siad an-chosúil le comhdhúile an bhairiam. Miotal cré-alcaileach é an bairiam nach bhfuil ach an uimhir ocsaídiúcháin +II aige.

Bíonn comhdhúile dénártha (comhdhúile dhá dhúil) den dá chineál ag an eoraipiam leis na neamh-mhiotail is tábhachtaí: déchlóiríd eoraipiam EuCl2 agus tríchlóiríd eoraipiam EuCl3, défhluairíd eoraipiam EuF2 agus trífhluairíd eoraipiam EuF3, débhróimíd eoraipiam EuBr2 agus tríbhróimíd eoraipiam EuBr3, dé-iaidíd eoraipiam EuI2 agus trí-iaidíd eoraipiam EuI3, aonocsaíd eoraipiam EuO, trí-ocsaíd dé-eoraipiam Eu2O3, agus an ocsaíd mheasctha Eu3O4. Leis an sulfar agus leis an seiléiniam, abair, is é +II an t-aon uimhir ocsaídiúcháin atá ag an eoraipiam de ghnáth: féach an aonsuilfíd eoraipiam EuS agus an aonseiléiníd eoraipiam EuSe.

Tá sé réasúnta furasta eoraipiam a dhealú ó na lantanóidigh eile, toisc go bhfuil an uimhir ocsaídiúcháin sin +II chomh coitianta sin aige. Ar an gcúis chéanna, áfach, bíonn an t-eoraipiam níos teirce sna mianraí tipiciúla lantanóideacha. Is í an bhastnaeisít an fhoinse eoraipiam is fearr. Tugtar **aimhrialtacht eoraipiam** ar theirce an eoraipiam i gcoibhneas na lantanóideach eile, agus is coincheap tábhachtach é sa gheocheimic, nó cuireann sé ar chumas na ngeolaithe tuairimíocht a dhéanamh maidir leis an dóigh ar shioc an laibhe go cloch. Tá sé de chlaonadh san eoraipiam carnadh sna plagacláis, agus an-suim ag na geolaithe sna plagacláis mar fhoinse thábhachtach eolais i dtaobh na n-imeachtaí geolaíocha anallód.

Is é an meáchan adamhach atá ag an eoraipiam ná 151.964, ach cuireann an meáchan sin ar strae thú maidir le hiseatóip na dúile seo, nó níl eoraipiam a 152 ar fáil sa dúlra - iseatóp saorga radaighníomhach é sin. Le fírinne, tá eoraipiam an dúlra comhdhéanta as dhá iseatóp ar an dá thaobh den mheáchan adamhach: eoraipiam a 151 agus eoraipiam a 153. Tá siad beagnach chomh flúirseach le chéile: seasann an chéad cheann acu do 47.8 % den eoraipiam nádúrtha, agus is é an dara ceann atá sa chuid eile. Tá eoraipiam a 151 beagáinín radaighníomhach, ach tá leathré chomh fadaraíonach aige (5,000,000,000,000,000,000 bliain, nó cúig chuintilliún bliain) is gur féidir dearmad a dhéanamh dá radaighníomhaíocht sa ghnáthshaol.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Lantanóidigh
Gadailiniam

Is é an **gadailiniam** dúil uimhir a 64, agus **Gd** an giorrúchán a fheictear sna foirmlí ceimiceacha. Ceann de na lantanóidigh é. Fuair sé a ainm ón gceimiceoir Fionlannach Johan Gadolin, a raibh an-ról aige i dtaighde ceannródaíoch na miotal tearc-chré. Ba é an ceimiceoir Francach Paul Émile François Lecoq de Boisbaudran ba thúisce a d'aonraigh ocsaíd an ghadailiniam ó ocsaídí na lantanóideach eile, thiar sa bhliain 1886, ach ní rabhthas ábalta an miotal féin a aonrú ach le déanaí. Tá an gadailiniam in ann radaíocht neodrón a stopadh go héifeachtach, agus mar sin, úsáidtear mar sainsciath chosanta in aghaidh neodrón é. Úsáidtear gadailiniam san íomháú athshondais mhaighnéadaigh, teicníocht déanta íomhánna a cheadaíonn do na dochtúirí taighde a dhéanamh ar struchtúr inmheánach an choirp gan dul i dtuilleamaí radaíochta. 

Is é +III an staid ocsaídiúcháin is dual don ghadailiniam ina chuid comhdhúl. Mar sin, is lantanóideach tipiciúil é. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Lantanóidigh
Lantanóidigh

Is iad na **lantanóidigh** nó na **lantainídí** na dúile ceimiceacha seo a leanas:

* Lantanam, La
* Ceiriam, Ce
* Praiséidimiam, Pr
* Neoidimiam, Nd
* Próiméitiam, Pm
* Samairiam, Sm
* Eoraipiam, Eu
* Gadailiniam, Gd
* Teirbiam, Tb
* Diospróisiam, Dy
* Hoilmiam, Ho
* Eirbiam, Er
* Túiliam, Tm
* Itéirbiam, Yb
* Lúitéitiam, Lu

- is é sin, na miotail thearc-chre (na tearcithreacha) lúide an scaindiam agus an t-itriam. Níltear ar aon fhocal, ar chóir an lantanam a áireamh ar na lantanóidigh, ach de ghnáth, tá sé níos praiticiúla ná a mhalairt gan é a ligean ar lár. 

Is ionann "na lantanóidigh" agus "na lantainídí". Uaireanta, chloisfeá gurb é an difríocht nach n-áirítear an lantanam féin ar na "lantainídí" ach gurb ionann na "lantanóidigh" agus na lantainídí in éineacht leis an lantanam. Ní thacaíonn polasaí oifigiúil Chumann Idirnáisiúnta na gCeimiceoirí (IUPAC) i gcúrsaí téarmaíochta leis an tuiscint seo, áfach.

Tá na lantanóidigh go léir sách cosúil le chéile ó thaobh na ceimice de. Miotail bhoga iad ar féidir iad a ghearradh le scian, agus de ghnách, bíonn siad chomh fonnmhar chun imoibriú a dhéanamh le huisce is le haer is go bhfuil sé riachtanach iad a choimeád istigh in argón nó in ola lena chosaint ar an ocsaídiú. Is é +III an staid ocsaídiúcháin is tábhachtaí a bhíonn acu ina gcuid comhdhúl ceimiceach. Mar sin, bíonn sé deacair go minic iad a scaradh ó chéile, agus iad le fáil sna mianraí céanna. 

Is gnách "tearcithreacha" nó "miotail thearc-chré" a thabhairt ar na lantanóidigh maille leis an scaindiam agus leis an itriam, mar a chonaic muid, ach níl na lantanóidigh chomh tearc is a shílfeá. Is é an túiliam an ceann is teirce acu, ach tá sé féin níos coitianta ar an Domhan ná an t-iaidín. 

Tá eisceacht amháin ann, an próiméitiam. Dúil radaighníomhach é nach bhfuil le fáil sa dúlra ach go fíor-annamh. Sa bhliain 1964, d'aithin an t-ollamh Fionlannach Olavi Erämetsä iarsmaí beaga próiméitiam in eiseamal apaitíte ó Leithinis Kola i dtuaisceart na Rúise.

Bíonn na lantanóidigh úsáideach go maith sa teicneolaíocht. Is féidir leas a bhaint as an gcuid is mó acu sa ghléasra léasair. Úsáidtear sna tiontairí catalaíocha, sna scaglanna artola, sna buanmhaighnéid, sa tionsclaíocht ghloine, sa chriadóireacht, sa mhiotalóireacht agus ar a lán dóigheanna eile iad.

## Tagairtí

*
Catagóir:Tábla peiriadach
Whitley Stokes

Ba dhlíodóir Éireannach agus scoláire sa Léann Ceilteach é **Whitley Stokes** (28 Feabhra 1830 - 13 Aibreán 1909). 

## An Léann Ceilteach
Tá clú agus cáil ar Whitley Stokes go háirithe mar scoláire sa léann Ceilteach. D'oibrigh sé sa réimse seo san India agus i Sasana. Rinne sé staidéar ar théacsanna Gaeilge, Briotáinise agus Coirnise. Chuir sé spéis sa nGaeilge go príomha mar fhoinse ábhar le haghaidh focleolaíochta comparáidí. Cé gur fhoghlaim sé Sean-Ghaeilge agus Meán-Ghaeilge, ní bhfuair sé blas ceart na Gaeilge riamh agus ní raibh an Nua-Ghaeilge ar a thoil aige ach an oiread. Bíodh gur cailleadh é breis agus céad bliain ó shin, is fear léinn tábhachtach é sa Léann Ceilteach go fóill. D'fhoilsigh sé níos mó ná 15,000 leathanach sa Léann Ceilteach agus níor tháinig eagráin níos fearr in ionad a eagrán féin ina lán cásanna, fiú tar éis na tréimhse fada seo. Ba chomhfhreagraí agus dhlúthchara dá chuid é Kuno Meyer ón mbliain 1881 ar aghaidh. Bhunaigh an bheirt acu an iris *Archiv für celtische Lexicographie* agus ba chomheagarthóir é maille le hErnst Windisch ar an tsraith darb ainm *Irische Texte*

## Saothair
* *Three Irish Glossaries* (1862)
* Gwreans an Bys: the Creation of the World Aistriúchán ar dhráma Coirnise de chuid William Jordan ón mbliain 1611 (1864)
* *Three Middle-Irish Homilies* (1877)
* *Old Irish Glosses at Merzburg and Carlsruhe* (1887)
* *Irische Texte* foilsithe ag Leipzig (1880-1900), ina comheagarthóir in éindí le hErnst Windisch
* *The Anglo-Indian Codes* (1887).
* *Lives of Saints from the Book of Lismore* (1890) aistritheoir
* *Urkeltischer Sprachschatz* (1894) maille le hAdalbert Bezzenberger
* *Thesaurus Palaeohibernicus* (1901–03) in éindí le John Strachan

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* [Life, Works, Criticisms & Notes, EIRData, retrieved 23 May 2007](http://www.pgil-eirdata.org/html/pgil_datasets/authors/s/Stokes,W(b1830)/life.htm#works) 
* Stokes bibliography at University College Cork's CELT project
* Irish Texts edited, some translated, by Whitley Stokes, CELT project, retrieved 23 May 2007

Catagóir:Teangeolaithe Éireannacha
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1830
Catagóir:Básanna i 1909
An Suipéar Déanach (idirdhealú)

Tá níos mó ná ciall amháin leis **an Suipéar Déanach**:

* An Suipéar Déanach, an béile deireanach ag Íosa Críost agus a haspail (de réir an Bhíobla)
* An Suipéar Déanach (Leonardo da Vinci), múrmhaisiú le Leonardo da Vinci ón 15ú haois
Valencia Club de Fútbol

Is club peile na Spáinne é **Valencia Club de Fútbol** (glaotar Valencia CF nó Valencia go minic agus is é Los Che an leasainm atá aige) lonnaithe i Valencia. Imríonn an club sa Liga agus tá sé ar cheann de na clubanna is mó sa tír. Tá an Liga buaite aige sé huaire, chomh maith le seacht Copa del Rey. Tá an Corn UEFA buaite aige chomh maith leis an Corn na gCorn UEFA, dhá Supercoirn UEFA agus dhá Supercoirn na Spáinne. Shroich Valencia craobh sraith na seaimpíní dhá uair ach chaill an fhoireann in aghaidh Real Madrid sa bhliain 2000 agus Bayern München sa bhliain 2001. 

Bunaíodh Valencia sa bhliain 1919, agus imríonn an fhoireann in Estadio de Mestalla.

Catagóir:Clubanna sacair na Spáinne
Club de Fútbol, Valencia
Jonava

Is cathair sa Liotuáin í **Jonava**. Tá tuairim is 35,000 duine ina gcónaí ann.

## Comhchathracha
* Bagrationovsk, An Rúis
* Děčín, Poblacht na Seice
* Jogeva, An Eastóin
* Kędzierzyn-Koźle, An Pholainn
* Polotsk, An Bhealarúis
* Riihimaki, An Fhionlainn

## Íomhánna

File:Coat of arms of Jonava (Lithuania).svg|Suaitheantas
File:Jonava twin cities.jpg|Comhchathracha
File:Abraomaskulvietispaminklas.jpg|Dealbh Abraomas Kulvietis
File:Fountains in Jonava.jpg|Scairdeán uisce 
File:Jonava library.jpg|Leabharlann 
File:Jonavos seniejis laiptai.jpg
File:Santavres fontanai.jpg
File:Jonavos kulturos namai.jpg


## Naisc sheachtracha
* www.jonava.lt 

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Liotuáine
Eacnaiméadracht

thumb|Anailís amshraitheanna
thumb|Cúlchéimniú neamhlíneach

Is brainse den eolaíocht eacnamaíochta í an **Eacnaiméadracht** Tagann an focal ón nGréigís (*oikos* nó teach agus *metrikos* nó tomhas; miosúr). Ciallaíonn an eacnaiméadracht an staidéar eolaíoch eimpíreach a dhéantar ar an ngaol idir athróga eacnamaíochta. Úsáidtear modhanna matamaiticiúla agus staitistiúla. Baintear leas as an eacnaiméadracht sa thimthriall gnó, sa stocmhargadh, i gcúrsaí airgeadais, i margaíocht agus i réimse eile.

Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta
Catagóir:Eacnamaíocht
Graeme McDowell

Imreoir gailf gairmiúil Éireannach é Graeme McDowell a imríonn ar an Turas Eorpach (rugadh é ar an 30 Iúil sa bhliain 1979). Is fearr aithne air as Comórtas Oscailte Gailf na Stát Aontaithe (Béarla: *U.S. Open*) a bhuachan sa bhliain 2010 agus b'é an chéad fhear as Éirinn a bhain é. Anuas air sin tá sé tar éis imirt ar son na hÉireann mar imreoir amaitéarach agus gairmiúil.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Imreoirí gailf
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Pistacia lentiscus

Tor nó crann beag dé-éiciach síorghlas is ea **Pistacia lentiscus** (Gréigis: *μαστίχα*) den fhine Pistacio, a fhásann suas go dtí 4 m ar airde agus a shaothraítear le haghaidh a roisín aramataigh, den chuid is mó ar an oileán Gréagach Cíos. Tugtar an **crann maisteoige** nó **maisteog** air i nGaeilge. Is as réigiún na Meánmhara ó dhúchas é, ó Mharacó agus an Ibéir san iarthar tríd an Fhrainc agus an Tuirc ó dheas go dtí an Iaráic agus an Iaráin san oirthear. Tá sé freisin dúchasach do na hOileáin Chanáracha. Tá an focal *maisteog* díorthaithe ón bhriathar Gréigise *mastichein* ("na fiacla a bhualadh le chéile"). Luaitear an crann seo sa Bhíobla, Dainéil 13:54: “‘Má chonaic tú í dáiríre, más ea, inis dom: Cén sórt crainn a raibh siad faoi nuair a chonaic tú iad i mbarróg ina chéile?’ D'fhreagair sé: ‘Faoi chrann maisteoige.’”  

## Tagairtí

Catagóir:Crainn
Cóir leighis

Is éard is **cóir leighis** ann ná cóireáil nó teiripe a úsáidtear chun fadhb sláinte (tinneas nó a leithéid) a leigheas, a fheabhsú nó a choinneáil ó dhul in olcas.

Catagóir:Leigheas
Spioróg

thumb|'' Accipiter nisus''

Is éan í an **spioróg** (*Accipiter nisus*). Is baill d'fhine na Accipitridae iad.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Spadán

Ainmhí is ea an **spadán**. Tá cónaí orthu i Meiriceá Theas agus i Meiriceá Láir. Is luibhiteoirí iad agus bíonn siad ina gcónaí i mbarr na gcrann sna foraoiseacha báistí. Tá siad an-mhall ag gluaiseacht dóibh. Tá sé speiceas ann sa lá atá inniu ann, ach tráth bhíodh a lán speiceas i Meiriceá Theas agus Meiriceá Thuaidh, agus cúpla ceann acu a bhí chomh mór le heilifintí. Chuaigh na speicis sin in éag ag deireadh na hOighearthréimhse Deiridh. Tá siad gaolmhar le hainmhithe eile: Arcán talún, Armadailín, Pangailin agus Alpaire seangán.     

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Corr oíche

thumb|'' Nycticorax nycticorax '' 

Is éan í an **corr oíche**. Is baill d'fhine na Ardeidae iad.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Príomhoifigeach feidhmiúcháin

Is é **príomhoifigeach feidhmiúcháin (POF)** nó **stiúrthóir feidhmiúcháin** an riarthóir tarmligthe nó oifigeach corparáideach (feidhmeannach) leis an rang is airde san grádlathas de heagraíochta. Féadfaidh freagrachtaí na príomhoifigeach feidhmiúcháin a athrú de réir struchtúr, méid agus náisiúntacht na heagraíochta ach ní athraíonn spiorad an fheidhme a lán: is é POF an oifigeach is mó sinsearach de gach stiúrthóirí oibríochtúla. 

## Naisc sheachtracha
* Effective Leadership Strategies for CEOs  
* U.S. Department of Labor 

Catagóir:Gairmeacha
Julia Gillard

Iar-pholaiteoir Astrálach is ea **Julia Eileen Gillard** a rugadh ar 29 Meán Fómhair 1961 sa Bhreatain Bheag), agus a tháinig i gcomharbacht ar Kevin Rudd ar an 24 Meitheamh 2010 mar 27ú Príomh-Aire na hAstráile. 

Is í an chéad bhean ainmnithe mar Phríomh-Aire sa tír sin. 

Toghadh í chun parlaimint na hAstráile ón ndáilcheantar Lalor, Victoria sna blianta 1998, 2001, 2004, 2007 agus 2010.

Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine beo
Cumann Club na hEorpa

Is cumann clubanna peile na hEorpa cruthaíodh leasanna na clubanna féin a cosaint é **Cumann Club na hEorpa**.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil
Ciotrón

Is éard is **ciotrón** ann, ná an toradh cumhra ***Citrus medica*** (an **crann ciotrón**) a bhfuil feidhm leis sna córais Swingle agus Tanaka araon. Tá sé ina bhall suntasach san ghéineas Citrus, a bhaineann leis na Rutaceae, fo-theaghleach *Aurantioideae*. Tagann an t-ainmniú *medica* de réir dealraimh ón ainm ársa comhchosúil ***'media***', a bhí faoi thionchar Theophrastus, a chreid gur tháinig an citron ó Mhedes, ó Pheirs nó ón Aisiria ó dhúchas.

Tá a lán ainmneacha cosúil go leor lena chéile i dteangacha éagsúla ar an toradh seo, m.sh. cederat, cedro, srl. Tá na cinn is mearbhlaí faighte áfach sa Pholainnis, Seicis, Slóvaicis, Fraincis, Ollainnis, Ghearmáinis, Ghiúdais agus teangacha Lochlannacha, ina bhfuil an cara bréagach "citron" ar fáil, a déanann tagairt do na torthaí ar a dtugtar na líomóidí i nGaeilge. Tugtar "cédrat" ar 'ciotrón' i bhFraincis.

Catagóir:Torthaí
Leigheas ar Bhonn Fianaise

Tá sé d'aidhm ag an **Leigheas ar Bhonn Fianaise** (nó *leigheas fianaisebhunaithe* uaireanta) an fhianaise is fearr dá bhfuil fáil uirthi ón modh eolaíochta a úsáid le cinntí leighis a ghlacadh. Déanann sé iarracht neart na fianaise de bhuntáistí agus de mhíbhuntáistí chóireáil leighis chomh maith le tastálacha fáthmheasacha a mheas (ina measc easpa na cóireála).

## Tagairtí

Catagóir:Leigheas
Jules Verne

mion|left|Meastar go bhfuil The Lighthouse at the End of the World ar cheann de na húrscéalta is fearr ar stáitse liteartha Verne.
Scríbhneoir úrscéalta éadroma eachtránaíochta ón bhFrainc a bhí i **Jules Gabriel Verne** (a rugadh i Naoned ar an 8 Feabhra 1828, agus a fuair bás in Amiens ar an 24 Márta 1905). Bhí Verne ina cheannródaí don fhicsean eolaíochta. 

Tá Verne ar dhuine de na scríbhneoirí is mó a aistrítear go teangacha eile, agus chuaigh a chuid eachtraí sciobtha dúisitheacha i bhfeidhm ar an dúrud glún de léitheoirí óga. Is iad na húrscéalta úd 

* *Voyage au centre de la Terre* ("An Turas go Lárphointe an Domhain"), 
* *De la Terre à la Lune* ("Ón Domhan go dtí an Ghealach"), 
* *Vingt Mille Lieues sous les Mers* ("Fiche Míle Léig faoi na Farraigí"), 
* "Cuairt na Cruinne in Ochtó Lá" (bunsaothar: *Le Tour du Monde en Quatre-Vingts Jours*; Tórna a d'aistrigh go Gaeilge) agus 
* *L'Île Mysterieuse* ("An tOileán Rúndiamhair"), 

ach go háirithe, a thabhaigh a chlú dó, ach bhí sé bisiúil thar na bearta, agus bhreac sé síos a lán eile freisin.

[clé|mion|jardin des plantes. [Nantes]]

Bhí Verne in ann aireagáin na fichiú haoise agus an tionchar a bheadh acu ar an saol a shamhlú roimh ré. 

Is iomaí tairngreacht dá chuid a tháinig isteach fíor i ndiaidh a bháis. Bhí sé ábalta cur síos a thabhairt ar fhomhuireán, ar spástaisteal, ar an Idirlíon agus ar na ríomhairí féin i bhfad sular tháinig a leithéidí ar an bhfód. Mar sin, fáidh a bhí ann, ar bhealach, nó sin mar a fheictear dá lán léitheoirí é inniu.

## Leabhair
* *[[Cuairt na Cruinne in Ochtó Lá]]*. Jules Verne a scríobh. Alphonse-Marie de Neuville agus Léon Benett a mhaisigh. Tórna (Tadhg Ua Donnchadha) a d'aistrigh go Gaeilge. Cathair na Mart: Evertype 2008. ISBN 978-1-904808-15-2

Catagóir:Scríbhneoirí Francacha
Catagóir:Úrscéalaithe Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1828
Catagóir:Básanna i 1905
Catagóir:Ficsean eolaíochta
Catagóir:Ficsean tuairimeach
Blaa

Is rolla aráin bog bán é an **blaa**. Itear i gContae Phort Láirge sa chuid is mó ach tá sé le fáil i gContae Chill Chainnigh agus i gContae Loch Garman freisin. Itear é de ghnáth le him agus uaireanta le hispín lóin (*red lead*). Blaa bricfeasta is ea blaa le slisín bagúin, ubh fhriochta agus ispíní. Deirtear gur thug na hÚgónaigh an blaa isteach sa 17ú haois. Deirtear freisin go dtagann an focal ón bhFraincis (*blanc* nó bán) de thoradh ar an bplúr. Is fearr iad a ithe tamall tar éis a gceannach mar bíonn siad níos úire ag an am sin. 

Ar 19ú Samhain 2013, fuair an Blaa stádas Thásca Geografacha Faoi Chosaint ón Aontas Eorpach
.

## Oideas
#### Comhábhair
* 500g plúr báicéara	
* 10g salann
* 10g ime
* 20g giosta aráin
* 10g siúcra 
* 275g uisce alabhog

#### Modh
# Criathraigh comhábhair thirime.
# Cuimil im agus meascán tirim le chéile.
# Tuaslaig giosta agus siúcra san uisce.
# Cuir lena gcomhábhair fhluiche agus measc. Fuin go dtí go bhfuil an taos leasteach agus mín.
# Ardaigh ar feadh 45 nóiméad. Fuin arís. Sos ar feadh 15 nóiméad. 
# Scar i 8 bpíosa. Déan liathróidí as na píosaí.
# Clúdaigh agus sos ar feadh 5 nóiméad.
# Cuir na liathróidí i dtráidire bácála. Leacaigh go beagáinín. Spréigh le plúr breise.
# Ardaigh ar feadh 50 nóiméad. Spréigh le beagáinín plúir.
# Cuir beagáinín galuisce ar bhun an oighinn.
# Bácáil ar feadh 15-20 nóiméad ag 210C.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Bia na hÉireann
Fabhcún coille

Is fabhcún measartha beag an-ghasta le sciatháin fhada chaola é an **fabhcún coille**. Tá sé an-aclaí san aer. Cé go bhfaigheann siad creach ar an talamh má tá an deis ann, is ar eite a ghabhtar an chuid is mó dá gcreach. Ní féidir le gabhláin ghaoithe ná fáinleoga, éin an-sciobtha ar fad, éalú ón fhabhcún coille.

Cuirtear na fabhcúin choille le chéile i bhfoghéineas darb ainm  *Hypotriorchis* mar gheall ar chosúlachtaí moirfeolaíochta. Bíonn go leor clúimh shlinnléith acu, agus bíonn stríoca dubha ar fad an taoibh íochtair de ghnáth. Bíonn na heireabaill go hiomlán dorcha, nó bíonn ach bandaí beaga orthu.

* Fabhcún coille Eoráiseach (*F. subbuteo*)
* Fabhcún coille na hAfraice (*F. cuvierii*)
* Fabhcún coille an Oirthir (*F. severus*)
* Fabhcún coille na hAstráile (*F. longipennis*), neamhchoitianta ach go forleathan san Astráil; le linn an gheimhridh theas, téann roinnt éan ar imirce go dtí tuaisceart na mór-roinne nó go hoileáin Oirdheisceart na hÁise
* Fabhcún coille súicheach (*F. concolor*) de fhásach na hAfraice Thuaidh
* Fabhcún Eleonora (*F. eleonorae*) lonnaithe i gceantar na Meánmhara i rith an tsamhraidh thuaidh, agus téann sé ar imirce ó dheas go Madagascar le haghaidh an tsamhraidh theas.

Cuirtear na speicis seo a leanas san fhoghéineas go sealadach:

* Fabhcún na Nua-Shéalainne nó *karearea*  (*F. novaeseelandiae*)
* Fabhcún donn (*F. berigora*)
* Fabhcún taita (*F. fasciinucha*)

## Tagairtí

Catagóir:Fabhcúin
Catagóir:Éin
Richard Harris

Ba aisteoir Éireannach é **Richard Harris** (ga:*Risteárd Ó hEarcha*) a rugadh ar an 1 Deireadh Fómhair 1930, as Luimneach ó dhúchas. Cailleadh leis an ngalar Hodgkin é ar an 25 Deireadh Fómhair 2002. 

## Páirteanna:
The Field (scannán): Thóg Richard Harris an príomhcharachtar sa scannán, sé sin Bull McCabe, 

Harry Potter agus an Órchloch (scannán) 

Harry Potter and the Chamber of Secrets (scannán) 

## Tagairtí
 

Harris, R
Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna in 2002
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Anthony Quinn

Ba aisteoir Gael-Mheiriceánach é **Anthony Quinn** (a rugadh ar an 21 Aibreán 1915 agus a fuair bás 3 Meitheamh 2001). 

Quinn, Anthony
Íbis

Is lapairí fadmhuineálacha cuarghobacha iad **na híbisí** den fhofhine Threskionithinae.
## Dáileadh tíreolaíoch
Tá roinnt speiceas dúchasach don Afraic (an íbis mhaol thuaisceartach, an ibis hadada, an íbis bheannaithe) agus i Meiriceá (an íbis bhán,an íbis scarlóideach), agus ceann ón Áise (an ibis Seapánach).

San Eoraip, is féidir linn teacht ar an íbis mhaol atá á thabhairt isteach arís chomh maith leis an íbisí niamhracha, a dtagann duine air san Afraic freisin, cé gur éalaigh ibises naofa, ó chúlchistí éaneolaíochta, clíomaithe in iarthar na Fraince (ó Morbihan go Charente-Muiría d’éalaigh ó chúlchistí éaneolaíochta, a bhfuil cáil orthu in iarthar na An Fhrainc (ó Mhorbihan go Charente-Maritime).

## Speicis in ord tacsanomaíoch
Tá 28 speiceas ar marthain ann agus 6 speiceas díofa

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Futbol Club Barcelona 2008-2009

Scuad FC Barcelona le linn séasúir 2008-2009

: **[[Traenálaí]]**:  Josep Guardiola

#### Liosta trófaí
* Sraith na Seaimpíní UEFA
* Príomhroinn na Spáinne
* Supercorn na Spáinne

## Tagairtí

Catagóir:Futbol Club Barcelona
Copla

Is cineál filíochta i gceithre rann í an **copla** a fhaightear i mórán d'amhráin dhúchasacha na Spáinnise agus i litríocht na teanga. Tá seánra ceoil den ainm céanna ann, a sheinntear ar fud Mheiriceá Laidineach. Tá an focal bunaithe ar 'copula' na Laidine (nasc nó aontas.
Bíonn ceithre rann sna Coplas de ghnáth, ceithre líne an ceann iontu i meadaracht rómánsach (8- 8a 8- 8a), seguidilla (7- 5a 7- 5a nó redondilla (8a 8b 8b 8a).

Bhain go leor de mhórscríbhneoirí na Spáinnise úsáid as an bhfoirm choitianta seo, ina measc Íñigo López de Mendoza, Marqués de Santillana, Rafael Alberti, Luis de Góngora, Antonio Machado, agus Federico García Lorca. 

Teanga dhíreach laethúil a bhíonn sa copla, cé go mbíonn débhríochas grinn nó gáirsiúil ann uaireanta.

Catagóir:Spáinnis
Catagóir:Filíocht
Príomh-aire Phoblacht na hIodáile

San Iodáil, tugtar **Uachtarán Chomhairle Airí** ar phríomh-aire **Phoblacht na hIodáile (**Iodáilis: **''Presidente del Consiglio dei Ministri'')**.  

## Féach freisin
Mario Monti,   Silvio Berlusconi,   Mario Draghi,  Giorgia Meloni

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na hIodáile
La Gazzetta dello Sport

Is nuachtán laethúil Iodálach sainiúil don spórt é ***La Gazzetta dello Sport***. Bunaíodh an nuachtán sa bhliain 1896 agus is é príomhnuachtán spóirt na hIodáile ó thaobh ciorclaíochta.

## Tagairtí

Catagóir:Nuachtáin spóirt
Catagóir:Nuachtáin Iodálacha
Catagóir:Tréimhseacháin Iodálacha
Catagóir:Tréimhseacháin Iodáilise
Catagóir:Tréimhseacháin laethúla
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1896
Catagóir:Bunaithe sna 1890í
Jay Sean

Is amhránaí, scríbhneoir amhrán, ceoltóir rap, buille-bhocsálaí, agus léiritheoir ón mBreatain é **Kamaljit Singh Jhooti** a bhfuil aithne níos fearr air mar **Jay Sean** (Puinseáibis: ਕਮਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਝੁੱਟੀ, Gurmúcaí). Rugadh é ar an 26 de Mhí an Mhárta 1981. Sa bhliain 2009, d'éirigh lena chéad shingil i Meiriceá "Down" barr na gcairteacha a shroichint sa *Billboard Hot 100*, mar sin b'é an chéad cheoltóir aonair de bhunadh Dheisceart na hÁise agus an chéad cheoltóir uirbeach as an Ríocht Aontaithe le barr an *Hot 100* a shroisint.

## Dioscliosta
**Me Against Myself* (2004)
**My Own Way* (2008)
**All or Nothing* (2009)
**Neon* (2013)

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Daoine beo
Salann Garbh

Is cnuasach gearrscéalta leis an scríbhneoir Éireannach Joe Steve Ó Neachtain é **Salann Garbh**.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair ghearrscéalta Ghaeilge
Catagóir:Joe Steve Ó Neachtain
Uamha an Éisc

Is cuainín snámha láimh le Trá Mhór i gContae Phort Láirge é **Uamha an Éisc** (Béarla: Guillamene nó Guillameen). Snámhann a lán daoine ann, fiú i rith an gheimhridh. Bíonn snámh Nollag ann gach bliain. Tá comhartha "Men Only" ann ach níl ann anois ach iarsma. Áit bhreá iascaireachta atá ann freisin.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Club snámha Guillamene 

Catagóir:Contae Phort Láirge
Eilifint Áiseach

Is ainmhí mór í an **eilifint Áiseach**. Mamach atá ann. *Elephas maximus* an t-ainm eolaíoch. Is é Elephas maximus an t-aon speiceas amháin sa ghéineas. Tá sé le fáil san Áise: an Bhanglaidéis, an India, Srí Lanca, an Ind-Sín agus cuid de Neipeal agus An Indinéis (go mór mhór Borneo), Vítneam, an Téalainn, an Chambóid, Laos, Burma, an tSín, an Bhútáin, agus Sumatra.

## Fospeicis
Tá ceithre fhospeiceas ann:

* (*[[Elephas maximus indicus]]* Cuvier, 1798)
* (*E. m. maximus* Linnaeus, 1758)
* (*E. m. sumatranus* Temminck, 1847)
* (*E. m. borneensis* Deraniyagala, 1950)

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Maighdeanas

Is staid duine nach raibh comhriachtain acu riamh é **maighdeanas**. Tugtar **maighdean** nó **ógh** ar an duine féin. 

Catagóir:Ógántacht
Catagóir:Mná
Luachairín

Is éan í an **luachairín**. Tá cúig speiceas ann a chuimsíonn an géineas *Junco*:

* *[[Junco hyemalis]]* — luachairín shúildubh
* *[[Junco insularis]]* — luachairín Ghuadalúip
* *[[Junco phaeonotus]]* — luachairín shúilbhuí
* *[[Junco bairdi]]* — luachairín Baird
* *[[Junco vulcani]]* — luachairín bholcáin

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Feadóg ghlórach

Feadóg mhór a fhaightear i gCríocha Mheiriceá is ea **an fheadóg ghlórach** (***Charadrius vociferus***). Faigheann sí a ainm óna ghlao caol, dhá shiolla, a chloistear go minic. Chuir Carl Von Linné síos air agus thug sé a ainm eolaíoch reatha uirthi sa 10ú eagrán dá *Systema Naturae*. Déantar cur síos ar thrí fhospeiceas.

Bíonn droim agus sciatháin an éin fhásta donn. Bíonn an bolg ban. Brollach bán a bhfuil dhá bhanda dubh air. Dath flannbhuí ar an tóin. Bíonn an aghaidh donn ach dath bán a bíonn ar an an gclár éadain. Is féidir fáinne flannbhuí-rua a fheiscint timpeall na súilí.

Póraíonn an fospeiceas (a ndearnadh cur síos air ar dtús) ó oirdheisceart Alasca agus ó dheisceart Cheanada go Meicsiceo. Feictear í ar feadh na bliana sa leath theas dá raon póraithe; tá an fospeiceas *C. v. ternominatus* ina chónaí sna hIndiacha Thiar, agus tá *C. v. peruvianus* ina chónaí i bPeiriú agus i dtíortha Mheiriceá Theas máguaird ar feadh na bliana. Geimhríonn póraitheoirí Mheiriceá Thuaidh óna raon cónaitheach ó dheas go Meiriceá Láir, na hIndiacha Thiar, agus na codanna is faide ó thuaidh de Mheiriceá Theas.

## Tagairtí

Catagóir:Charadrius
Catagóir:Éin Mheiriceá Thuaidh
Catagóir:Éin na Poblachta Doiminiceach
Catagóir:Éin Eacuadór
Catagóir:Éin na Peiriú
Catagóir:Éin le cur síos orthu i 1758
Catagóir:Airteagail ina bhfuil gearrthóga físe
Catagóir:Tacsainh ainmnithe ag Carl Von Linné
Catagóir:Éin an Mhuir Chairib
Cág

Is éan pasaireach é **an cág** (*Coloeus monedula*) i bhfine na Corvidae, ar a dtugtar freisin **an cág Eoráiseach**, nó **an cág Eorpach** agus a bhfuil aithne air as rudaí a ghoid ó dhaoine. Bíonn sé ar fáil ar fud na hEorpa, in iarthar na hÁise agus san Afraic Thuaidh; is éan cónaithe é den chuid is mó, cé go n-imíonn líonta oirthearacha agus iartharacha ó dheas sa gheimhreadh. Aithnítear ceithre fhospeiceas, atá difriúil go príomha i ndath a gclúmh ar an chloigeann agus ar an bhaic. Rinne Linnaeus cur síos foirmiúil air ar dtús, ag tabhairt an ainm *Corvus monedula* dó. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Scréachóg

thumb|'' Garrulus glandarius ''

Is éan coille d'fhine na bpréachán an **scréachóg** nó an **scréachóg choille** (*Garrulus glandarius*). Tá neart cosúlachtaí idir í agus an rúcach ó thaobh iomapair agus crutha de, ach bíonn ball bán ag bun a heireabaill is cleití gorma taobh istigh dá sciatháin. Fanann sí amach ó dhaoine, ach bíonn a scréacha garbha le haireachtáil. Neadaíonn sí i dtoim dhlútha gar don talamh.

De ghnáth, is é *Garrulus glandarius* atá i gceist nuair a deirtear “scréachóg” i nGaeilge, ach úsáidtear an focal céanna chun tagairt a dhéanamh d'éin eile a bhfuil glór géar acu, mar shampla an scréachóg reilige agus an scréachóg thrá.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Cúr

[mion| [Cúr dubh (*Milvus migrans*)]]
Ainm coitianta ar éin chreiche áirithe san fhine Accipitridae is ea **cúr**, go háirithe iad siúd sna fofhinte Milvinae, Elaninae, agus Perninae.

## Speicis roghnaithe
* Fofhine Perninae
** Cúr crúcghobach Cúbach — *Chondrohierax uncinatus*
* Fofhine Elaninae
** Cúr dubheiteach — *Elanus caeruleus*
** Cúr dubhghuailleach — *Elanus caeruleus*
* Fofhine Milvinae
* Cúr gob-bhuí — *Milvus aegyptius*
* Cúr dubh — *Milvus migrans*
* Cúr rua — *Milvus milvus*

## Tagairtí

Catagóir:Éin chreiche
Eilifint Indiach

Is ainmhí mór í an **eilifint Indiach**. *Elephas maximus indicus* an t-ainm eolaíoch.Mamach atá ann, fospeiceas de chuid eilifint na hÁise. Tá trí fhospeiceas eile ann: E. m. sumatranus, E. m. maximus agus E. m. borneensis.

Tá sé le fáil san India agus i dtíortha eile freisin: an
Bhanglaidéis, An Bhútáin, an Chambóid, an tSín, Laos, An Mhalaeisia, Burma / Myanmar, Neipeal, an Phacastáin, An Téalainn agus Vítneam.

Bíonn na heilifintí Indiacha suas le 6.4m (21 troigh) ar fhad, 2-3.5m ar airde ag an ngualainn (6.6 - 11.5 troigh) 2.7 - 4.5 tona ar meáchan. Bhí an eilifint Indiach is mó riamh 8m (26 troigh) ar fhad, 3.5m (11 troigh) ar airde agus ocht dtona ar meáchan.
 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Linux mint

Is Córas Oibriúcháin í **Linux Mint**. Is dáileadh Linux é atá bunaithe ar Ubuntu agus Debian freisin! Foilsítear Linux Mint faoin Ceadúnas Ginearálta Poiblí, mar sin is bogearra saor é Linux. Tá cách saor chun an cód a úsáid agus athrú mar ba mhaith leo.

Anois tá leagan nua le fáil atá bunaithe díreach ar Debian.

Chruthaigh Clement Lefebvre Linux Mint, agus tá cónaí air in Éireann.

## Leagan:

Foilsíonn Linux Mint leagan nua nuair a thagann leagan nua Ubuntu amach. Tarlaíonn sé sin gach 6 mí, mar sin tá dhá leagan nua Linux Mint gach bliain.

Is Leagan Tacaíocht Fad-Téarma í 'Isadora', mar sin beidh paiste is cabhair le fáil ar feadh 3 bliana. 

De ghnáth stopann siad ag ceartú fadhb tar éis bhliain go leath. Cé nach bhfuil aon tacaíocht le fáil, is féidir na sean leagan a íoslódáil go fóill ó Suíomh Linux Mint 

Úsáidtear ainm baininscneach do chuile leagan, úsáidtear focail amháin mar ainm freisin. Tosaigh an céad litir mar 'a', agus anois tá siad suas chuig 'i'.

## Foireann Forbairt

Déanann na daoine seo a leanas forbairt ar Linux Mint:

* Clement Lefebvre - Bunaitheoir an Córas, tá sé i gceannas ar an tionscnamh agus déanann sé obair ar freisin
* Jamie Boo Birse - I gceannas ar an leagan KDE
* Kendall Weaver ("kendall", USA): I gceannas ar na leagan LXDE agus Fluxbox
* merlwiz79 - I gceannas ar an leagan Xfce

mion|clé
Tá neart daoine eile a chuireann leis an tionscnamh, tá liosta de na príomhdhaoine le fáil ar leathanach eolas Linux Mint. Freisin déantar aistriúcháin ar an Córas Oibriúcháin.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Baile Linux Mint

Catagóir:Linux
An tSean-Ghréigis

**An tSean-Ghréigis** a thugtar ar an leagan den Ghréigis a bhí á labhairt ó 1000 RC go 600 AD. Is féidir an Ghréigis a rianú siar go dtí an teanga a labhair cine a tháinig go dtí an Ghréig timpeall na bliana 2000 RC Chuir an dream sin cathair Micéanae ar bun agus dá bhrí sin tugtar na Micéanaigh orthu. Scríobhaidís an teanga de réir córais iaraiglifí ar nós mhuintir na hÉigipte. Bhí na Micéanaigh i mbarr a réime go dtí timpeall 1100 RC, agus tháinig meath orthu ina dhiaidh sin. Níl mórán eolais againn anois faoin teanga díreach i ndiaidh an mheatha úd tar éis ionradh ón tuaisceart. Tá stair an 400 bliain ina dhiaidh sin doiléir. Pé scéal é, thosaigh na Gréagaigh ar aibítir a úsáid i rith na tréimhse seo. Scríobhadar a gcuid seanchais seachas é a chur ó bhéal go béal. Chum Hóiméar an Íliad agus an Odaisé. Um an dtaca sin a thosaigh Ré Ársa na Sean-Ghréige. Koiné a thugtar ar an teanga a bhí á labhairt ón 3ú haois RC ar aghaidh, Gréigis an Bhíobla, agus tháinig Gréigis na Meánaoise i gcomharbas air.

## Féach freisin
* An Ghréigis choitianta
* An tSean-Ghréig

Catagóir:An Ghréigis
Catagóir:Teangacha na hEorpa
*
An Eaglais

Sráidbhaile in iarthar Chontae Phort Láirge is ea **an Eaglais** (Aglish i mBéarla).

## An baile
Tá sé suite gar do Dhún Garbháin agus d'Eochaill. Tá eaglais, bunscoil, halla pobail, oifig poist, páirceanna imeartha agus cúpla tábhairne ann. Tagann an t-ainm ón eaglais, a tógadh sa 19ú haois.

## Spórt
Tá club de chuid CLG ann. Bhaineadar craobh an Chontae sna blianta 1915, 1922 agus 1923.

## Tagairtí

## Naisc
* Wateford Tourism profile of Aglish 
* Census figures 2002
* Ordnance Survey map 
* Aglish National School 
* Aglish Post Office 
* Geraldines 2002 Glory 
* Tholm Keane on charge for national honours

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Bun Abha

Sráidbhaile in Éirinn is ea **Bun Abha**, *Annestown* i mBéarla. Tá sé suite ar chósta Chontae Phort Láirge idir Dún Garbháin agus Trá Mhór. Taitníonn an áit leis na surfálaithe. Níl ach sráid amháin sa sráidbhaile, agus níl aon siopa ná teach tábhairne ann, murab ionann agus an chuid is mó de shráidbhailte na hÉireann. Scrios lucht Chromail caisleán Dhún Aill, ach tá na fothracha fós le feiscint. Tá dún ceann tíre sa cheantar, leis.  

## Naisc
* Copper Coast Website
* waterfordtourism.org 

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Dánta Catullus

Scríobhadh **dánta [[Gaius Valerius Catullus]]** ag deireadh na Poblachta Rómhánaí. Déanann sé cur síos ar stíl a bheatha agus ar a chairde ina chuid filíochta, agus ach go hairithe a ghrá don bhean darbh ainm 'Lesbia'.

## Foinsí agus eagrúchán
Tháinig lámhscríbhinn de dhánta an fhile chun solais ag tús an cheathrú céad déag ina bhaile dúchais agus tugtar leagan V (codex Veronensis) ar an lámhscríbhinn seo. Ar an drochuair, cailleadh í ina dhiaidh sin. Díorthaíonn na trí lámhscríbhinn atá ar fáil anois uaithi agus tá siad stóráilte i Leabharlann Náisiúnta na Fraince (*Bibliothèque nationale de France*), i Leabharlann Bodleian, Oxford (*Bodleian Library*) agus i Leabharlann Aspalda na Vatacáine (Bibliotheca Apostolica Vaticana) sa Róimh.
Sna lámhscríbhinní seo, tá 116 carmina de chuid an fhile taifeadta (meastar anois go bhfuil trí cinn díobh bréagach - 18, 19 agus 20 - cé go bhfuil na huimhreacha coinnithe), ar féidir a bheith roinnte ina dtrí chuid foirmeálta: seasca dánta gearra i méadar athraitheach, ar a dtugtar *polymetra*, ocht ndánta atá níos faide, agus 48 eipeagram.

Níl aon chomhdhearcadh scolártha faoin gceist- 'An é Catullus a bhí freagrach as ord na ndánta a shocrú?'. Bíonn difríocht idir na dánta fada agus na polymetra agus na heipeagraim, ní hamháin ina fhad ach freisin in a n-ábhair: Tá seacht iomann agus mion-eipic, nó *epyllion*, an fhoirm is ard-luachmhaire do na " filí nua" .

Is féidir na polymetra agus an heipeagraim a roinnt i gceithre mhór-ghrúpa téamach (ach ag déanamh neamhaird ar an líon sách mór de na dánta a sheachnaíonn an catagóiriú sin):

* Dánta chuig agus faoina gcairde (eg, dán 13).
* Dánta earótacha: 
* Feannadóireachtí:
* Comhbhróin: 

## Tagairtí
* 

Catullus
Muir nIocht

Farraige atá suite idir Shasana agus tuaisceart na Fraince í **Muir nIocht**.  (An Béarla:*The English Channel*; An Bhriotáinis: *Mor Breizh*; An Choirnis: *Mor Bretannek*; An Fhraincis: *La Manche*) agus a cheanglaíonn an Mhuir Thuaidh leis an gcuid eile den Aigéan Atlantach. 

Tá sí thart ar 560 km  ar fhad agus athraíonn a leithead ó 240 km, ag an áit is leithne, go 32.3 km sa Chaolas Dover. Is í an ceann is lú í de na farraigí éadoimhne í ar fud na scairbhe ilchríochaí san Eoraip, agus clúdaíonn sí réimse thart fá 75,000 km cearnach.

## Féach freisin
* An Mhuir Thuaidh
* An tAigéan Atlantach
* Muir Cheilteach

Catagóir:Tíreolaíocht Shasana
An Mhuir Aeigéach

Is í an **Mhuir Aeigéach** (Tuircis: *Ege Deniz*, Nua-Ghréigis: *Αιγαίο Πέλαγος/Aigaio Pelagos*) an chuid den Mheánmuir atá suite idir an Ghréig (an Leithinis Bhalcánach agus an Leithinis Pheilipinéiseach) ó thaobh amháin de, agus an Tuirc (an Mhion-Áise) ón taobh eile de. Is iad Oileán na Créite agus Caolas na Dardainéile teorainneacha na Mara Aeigéiche theas agus thuaidh.

An focal Gréigise *Αρχιπέλαγος/Arkhipelagos*, a chuaigh in úsáid ina lán teangacha sa chiall "oileánra", is seanainm ar an Muir Aeigéach é, agus is é is bunbhrí leis ná "An Phríomh-Fharraige". 

Tá an Mhuir Aeigéach ag cur thar maoil le hoileáin bheaga, agus mar sin, athrú nádúrtha céille a bhí ann.

## Stair
Chuaigh an  HMHS Britannic - comhlong Titanic - go tóin poil ar an  21 Samhain 1916 sa Mhuir Aeigéach. Bhuail sí mianach nó ionsaí toirpéid a bhí i gceist, níl a fhios againn.

## Tagairtí

Aeigéach, An Mhuir
Aeigéach, An Mhuir
Áth Mheáin

Sráidbhaile in Éirinn is ea **Áth Mheáin**. Tá an baile suite i ndeisceart na tíre i gContae Phort Láirge gar do Cheapach Choinn agus an Abhainn Mhór.

## Suíomh
Tá an paróiste ag críochantacht le Sliabh gCua (ar an taobh thuaidh), Maigh Dheilge agus an Teampall Geal ar an taobh thoir, Cill Molaise agus an Eaglais sa deisceart, agus Lios Mór san iarthar.

## Stair
Fearadh cath idir iarlaí Dheasmhumhan agus Urmhumhan sa cheantar sa bhliain 1565. Briseadh ar na Gearaltaigh.

Tá fothracha an tsean-chaisleán fós ann.

## Spórt
Sa bhliain 1974 bhain Áth Mheáin craobh peile an chontae. Buaileadh Dún Aill 1-8 in aghaidh 0-6, ach fuair Austin Stacks an lámh in uachtar orthu i gcraobh na Mumhan.

## Naisc
* Affane parish, barony of Decies-without-Drum, County Waterford, Ireland: A Topographical Dictionary of Ireland (1837) by Samuel Lewis
* Affane 

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Iolar fíréan

Is éan é **an t-iolar fíréan**. Is baill den fhine Accipitridae iad na hiolair. Tá cónaí air ar fud an Leathsféar Thuaidh. Feoiliteoir atá ann agus itheann sé creach éagsúil, ach go háirithe Giorriacha agus Coiníní. Fuair sé bás in Éirinn le linn an 19ú haois, ach athbhunaíodh é go luath sa 21ú haois.   

## Féach freisin

* Iolar mara
* Iolair

## Tagairtí

Catagóir:Iolair
Cangarú rua

Ainmhí is ea an **cangarú rua** (*Macropus rufus*). Mamach marsúipiach atá ann. Faightear san Astráil é agus itheann sé plandaí. Is é an cangarú is mó ar domhan é, an t-ainmhí is mó san Astráil agus an marsúipiach is mó ar domhan.  

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Cangarúnna
Cnota

thumb|''Calidris canutus ''

Is éan é an **cnota**. Is baill d'fhine na Scolopacidae iad.

## Tagairtí

Catagóir:Éin