open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abdullah al-Hamid

File as an Araib Shádach, ollamh Araibise, gníomhaí cearta daonna agus comhbhunaitheoir de chuid Chumann Cearta Sibhialta agus Polaitiúla na hAraibe Sádaí (ACPRAعبد الله حامد علي الحامد) ab ea **Abdullah Hamid Ali al-Hamid** (1950 -2020) **عبد الله حامد علي الحامد** nó **Abu Bilal**. Cuireadh i bpríosún é arís agus arís eile toisc go raibh se ag éileamh go mbunófaí monarcacht bhunreachtúil san Araib Shádach . 

I mí na Bealtaine 2005, gearradh pianbhreith seacht mbliana príosúin ar an Dr Abdullah al-Hamid as *showing dissent and disobeying the ruler*  tar éis dó leasúcháin a iarraidh. Tugadh pardún dó agus scaoileadh saor é ar 8 Lúnasa 2005

Sa bhliain 2008, chaith al-Hamid téarma príosúnachta ceithre mhí as *incitement to protest* tar éis dó tacú le léirsiú de mhná a bhí i mbun agóide faoi choinneáil gaolta. Tharla an léirsiú os comhair phríosún Buraidah, i lár na hAraibe Sádaí. In amanna, d'iompaigh léirsithe marfach, i gcúige thoir na hAraibe Sádaí, ag baill de ghrúpa mionlaigh de chuid na Siach, a bhi ag iarraidh go scaoilfí saor príosúnaigh. Sa bhliain 2018, bronnadh an gradam *Right Livelihood Award*air agus ar Waleed Abulkhair, in éineacht le gníomhaithe eile a bhí i bpríosún, as  "t*heir visionary and courageous efforts, guided by universal human rights principles, to reform the totalitarian political system in Saudi Arabia.* 
## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Miondíol

[mion|páirc mhiondíola, ionad siopadóireachta, [Faiche Stiabhna i mBÁC]]
Is éard atá i gceist le **miondíol** nó **miondíoltóireacht** ná earraí i gcainníochtaí beaga leis an tomhaltóir deiridh (nó uaireanta arsantacht a dhíoltar ar phraghas liostaithe).

Meáncheannaí ceannaíochta atá i mbun díola le tomhaltóirí deiridh, go príomha, is ea **miondíoltóir**.  D'fhéadfadh miondíoltóir amháin bunaíochtaí iomadúla a rith.

## Féach freisin

* Mórdhíol

## Tagairtí

Catagóir:Gnó
Catagóir:Miondíoltóireacht
Heimir Hallgrímsson

Bainisteoir agus iarpheileadóir sacair is ea **Heimir Hallgrímsson** (a rugadh i Heimaey san Íoslainn ar an  10 Meitheamh 1967). Ceapadh ina bhainisteoir ar fhoireann sacair na hÉireann in 2024.

## Gairm
Rugadh agus tógadh Hallgrímsson in Vestmannaeyjar (‘Oileáin Fhir an Iarthair’ is ciall don logainm agus is do Ghaeil na hÉireann agus na hAlban atá an mhír ‘Vestmann’ ag tagairt).

Bhíodh Hallgrímsson ag obair ina fhiaclóir sna 1990idí.

Bhí Hallgrímsson ina chomhbhainisteoir ar an Íoslainn, in éineacht le Lars Lagerback, nuair a d’éirigh leo an ceann is fearr a fháil ar Shasana ag craobh na hEorpa in 2016, bua stairiúil. Bhí Hallgrímsson ina bhainisteoir as féin ar a thír dhúchais ina dhiaidh sin nuair a cháiligh siad do Chorn an Domhain in 2018, an chéad uair acu an comórtas sin a bhaint amach.

Bhí Hallgrímsson i bhfeighil ar Iamáice do 27 cluiche, 2022-2024. Bhuaigh sé deich gcinn, chaill sé deich gcinn agus comhscór a bhí sna seacht gcluiche eile. Cháiligh siad faoina stiúir don Copa America. D’fhág Hallgrímsson a phost mar bhainisteoir ar Iamáice nuair a díbríodh as Copa Mheiriceá iad ag deireadh na míosa seo caite nuair a bhuail Veiniséala iad.

### Bainisteoir ar fhoireann sacair na hÉireann
Gan chaint, gan choinne cheap an IFA Heimir Hallgrímsson marbhainisteoir ar fhoireann sacair na hÉireann ar an 10 Iúil 2024. Tháinig ceapachán Hallgrímsson aniar aduaidh ar dhaoine ó tharla nach raibh sé ar an liosta fada daoine a bhí á lua leis an bpost.

## Féach freisin
* Vestmannaeyjar
* Bainisteoirí sacair,  Stephen Kenny,  Mick McCarthy
## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair
Catagóir:Daoine Íoslannacha
 
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann
Catagóir:Bainisteoirí sacair
Oleksandr Kamyshin

Polaiteoir Úcránach is ea **Oleksandr Mykolaiovych Kamyshin** (Úcráinis: **Олександр Миколайович Камишін**, Oleksandr Mykolaiovych Kamyshin; rugadh é ar an 2 Iúil 1984),   atá ina Aire um Thionscail Straitéiseacha ón 21 Márta 2023. Bhí sé ina phríomhoifigeach feidhmiúcháin ar Iarnróid na hÚcráine, faoi úinéireacht an stáit ó Lúnasa 2021 go dtí deireadh mhí Feabhra 2023.   

## Beathaisnéis
Rugadh Oleksandr Kamyshin ar 2 Iúil 1984 i gCív i bPSS na hÚcráine, san Aontas Sóivéadach .  Rinne sé staidéar ar airgeadas ag Institiúid  Pholaiteicnice Igor Sikorsky i gCívó ó 2001 go 2007.   In 2006 thosaigh sé ar a ghairm bheatha ghairmiúil mar iniúchóir ag KPMG ; d'fhág sé an chuideachta i 2008.   Ó 2008 go 2012 bhí sé ina Ard-Stiúrthóir ar Ghléasra Gluaisrothar Cív , agus é ag obair freisin don chuideachta bainistíochta infheistíochta Dragon Capital .   In 2012 tháinig Kamyshin chun bheith ina bhainisteoir infheistíochta ag SCM Holdings .  
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Daoine beo
Cúiteamh 100%

[mion|[Charles Ward, iarrthóir de chuid Chúiteamh 100% a toghadh ina TD in Olltoghchán 2024]]
Is páirtí polaitiúla Éireannach é **[[Cúiteamh 100%]]** () a cláraíodh ar an 15ú Meán Fómhair 2023. Bunaíodh an grúpa tar éis do ghrúpaí gníomhaíochta míoca, lena n-áirítear Grúpa Gníomhaíochta Míoca Dhún na nGall, moladh a dhéanamh páirtí polaitíochta a bhunú chun ionadaíocht a dhéanamh ar úinéirí tí a raibh tionchar ag géarchéim na mbrící lochtach in Éireann orthu. Is é príomhsprioc luaite an pháirtí scéim nua sásaimh a dhaingniú do bhloic choincréite lochtacha a chlúdaíonn 100% de na costais a bhaineann le tithe agus foirgnimh a atógáil a bhfuil ábhar lochtach ag baint leo.

In ainneoin go bhfuiltear ag díriú ar cheist na mbrící lochtach, tá sé ráite ag an ngrúpa nach páirtí saincheiste amháin é agus go raibh polasaithe forbartha acu maidir le sláinte, tithíocht, turasóireacht, imirce na n-óg agus trédhearcacht rialtais.

Tá an páirtí cláraithe le dul san iomaíocht i dtoghcháin áitiúla agus Dáil.

Chuaigh an páirtí san iomaíocht i dtoghchán Chomhairle Contae Dhún na nGall 2024 agus bhuaigh siad ceithre shuíochán as na sé shuíochán a chuaigh siad in iomaíocht  do.

## Torthaí Toghchán

## Féach freisin
* Scannal na mbrící lochtacha

## Tagairtí

Catagóir:Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann
Caisleán Bhaile an Rútaigh

Is túrtheach ón 15ú haois agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Caisleán Bhaile an Rútaigh** atá suite i gContae Lú, Éire.

## Suíomh
Tá Caisleán Bhaile an Rútaigh suite le taobh an bhóthair, 3.6 km (2.2 mhíle) soir ó thuaidh ó Bhaile Átha Fhirdhia.

## Stair
Tógadh Caisleán Bhaile an Rútaigh sa 15ú haois, agus é ina sheasamh ag pointe straitéiseach idir An Casán, an Níth, Baile Átha Fhirdhia agus Muir Éireann. Tá sé cosúil leis, cé go bhfuil sé níos airde ná na caisleáin deich bpunt a tógadh faoi Anraí VI. Tá baint áitiúil aige leis an teaghlach Taaffe.

## Foirgneamh

Túrtheach dronuilleogach ceithre stór atá i gCaisleán Bhaile an Rútaigh le túiríní beaga ag cúinne trasnaithe trasna ar a chéile: staighre bíseach san oirdheisceart agus losáin san Iarthuaisceart.

Bhí siléir nó spás stórála boghtach ar urlár na talún sa chaisleán, poll lámhaigh, uchtbhalla forbhalla, chemin de ronde.

Tá fuinneoga móra címe agus teallaigh ar na hurláir uachtaracha.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gcontae Lú
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Caisleáin i gContae Lú
Folk-Lore

Is é ***Folk-Lore*** an tríú halbam stiúideo leis an mbanna miotail tíre Cruachan a eisíodh in 2002 tríd Hammerheart Records.

## Traicliosta
 
# "Bloody Sunday" - 4:15
# "The Victory Reel" - 1:21
# "Death of a Gael" - 5:38
# "The Rocky Road to Dublin" (*traidisiúnta*) - 3:07
# "Ossian's Return" - 4:44
# "Spancill Hill" (*traidisiúnta*) - 6:00
# "The Children of Lir" - 5:08
# "Ride On" - 4:41
# "Susie Moran" - 4:11
# "Exiles" - 6:36
# "To Invoke the Horned God" (*Ar leagan digipak amháin*) - 6:02

## Pearsanra

* Keith Fay - giotáir luaidhe agus fuaimiúil, gutha, méarchláir, basúcaí, maindilín, bainseó, bodhrán, cnaguirlisí
* Karen Gilligan - gutha, cnaguirlisí
* Joe Farrell - drumaí, cnaguirlisí
* John Clohessy - dord, gutha (tacaíocht)
* Seán Ó Fathaigh - feadóg mhór, feadóg stáin, feadóg íseal, taifeadán, ealaín chlúdaigh

### Pearsanra breise

* Shane MacGowan - gutha ar "Spancill Hill" agus "Ride On", léiritheoir
* Louise Fay - á labhairt ar "Oisin's Return"
* Liz Keller - fidil, veidhlín
* Diane O'Keefe - dordveidhil
* Denis Buckley - léiritheoir, innealtóireacht
* Marco Jeurissen - saothar ealaíne, leagan amach

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Cruachan
Catagóir:Miotail Ceilteach
Catagóir:Albaim a eisíodh in 2002
The Middle Kingdom (albam)

Is é ***The Middle Kingdom*** an dara halbam stiúideo leis an mbanna miotail tíre Éireannach Cruachan a eisíodh i 2000 tríd Hammerheart Records. Dar le Ryan Dyer ó MetalSucks, ar an albam ghlac an banna cur chuige níos traidisiúnta.

## Traicliosta

# "A Celtic Mourning" - 4:01
# "Celtica (Guth an Morrigan)" - 5:38
# "The Fianna" - 4:53
# "A Druid's Passing" - 3:22
# "Is Fuair an Chroí" - 4:51
# "Cattle Raid of Cooley (Tain Bó Cuailnge)" - 4:46
# "The Middle Kingdom" - 4:38
# "Óró Sé do bheatha abhaile" (*Traidisiúnta*) - 4:17
# "Unstabled (Steeds of macha)" - 4:26
# "The Butterfly" - 3:46
# "To Hell or to Connaught" (*traic bhónais eagrán teoranta*) - 3:52 

## Pearsanra

* Keith Fay – gutha, giotáir, maindilín, bodhrán, cnámha
* Karen Gilligan – gutha, cnaguirlisí
* Joe Farrell – drumaí, cnaguirlisí
* Seán Ó Fathaigh – feadóg mhór, feadóg stáin, feadóg íseal, taifeadán, píoba uilleann, saothar ealaíne
* John Clohessy – dord, gutha (tacaíocht)

### Pearsanra breise

* Andy Kelligan – Píobán Mór na Gàidhealtach
* John Munnelly - amhrán ar "Is Fuair an Chroí" agus "To Hell or to Connaught"
* Marco Jeurissen – leagan amach
* Dennis Buckley – innealtóireacht, léiritheoir

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Cruachan
Catagóir:Miotail Ceilteach
Catagóir:Albaim a eisíodh in 2000
Réadlann Vera C. Rubin

Réadlann réalteolaíoch atá á tógáil sa tSile faoi láthair is ea **Réadlann Vera C. Rubin**, ar a dtugtaí **Teileascóp Mór na Suirbhéireachta Sionoptaí** (**TMSS**) roimhe seo.  Is é an príomhchúram a bheidh air ná suirbhé réalteolaíoch sionoptach a dhéanamh, an *Legacy Survey of Space and Time*.   Díorthaítear an focal sionoptach ó na focail Ghréagacha σύν (syn “le chéile”) agus ὄψις (opsis “amharc”), agus cuireann sé síos ar bhreathnuithe a thugann léargas leathan ar ábhar ag am ar leith. Tá an réadlann suite ar bhuaic El Peñón de Cerro Pachón, sliabh 2,682 méadar ar airde i Réigiún Coquimbo, i dtuaisceart na Sile, taobh leis na teileascóip "Gemini South" agus "Southern Astrophysical Research Telescope" atá ann cheana féin.  Tá an tsaoráid bunáite LSST suite ar an mbóthar amach ón réadlann, i mbaile La Serena. Tá an réadlann ainmnithe as Vera Rubin, réalteolaí Meiriceánach a bhí i gceannas ar fhionnachtana faoi rátaí rothlaithe réaltraí.
## Tagairtí
Catagóir:Réadlanna réalteolaíochta
Catagóir:Réalteolaíocht
William Bulger

Is polaiteoir Meiriceánach é **William Bulger** nó **Billy Bulger** (a rugadh ar an 2 Feabhra 1934).  Is ball den Pháirtí Daonlathach é.  Ba mhór é cáil William Bulger i mBoston agus i Massachusetts sa 20ú haois. Fear é a raibh intleacht den scoth aige agus a bhí stuama agus ábalta ar an bpolaitíocht.
clé|mion|1969
clé|mion|circa 1984-1987

## Cúlra
Gael-Mheiriceánach atá ann; deirtí go mba as Corcaigh a shinsir ach ní dheachaigh sé ag fiosrú an scéil ariamh. Choinnigh sé a cheangal Éireannach le Carna. Ba as an gceantar sin athair agus máthair a chéile, Mary Folan.

## Gairm
Sna 1960idí, sheas sé Bulger  leis an bpobal Gael-Mheiriceánach ina dhúiche féin i South Boston in aimsir an ‘bhusáil’ díreach. Cás conspóideach a bhí ann; bhí gasúir dhubha agus bhána le cur chuig na scoileanna in éindí agus bheadh busanna ann a thabharfadh iad anonn agus anall. Bhí éirí amach i measc phobal South Boston, go leor acu de bhunadh Chonamara. Bhain Bulger cáil náisiúnta amach – nó droch-cháil ag brath ar an dearcadh a bhí ag an éisteoir. Ach bhí bua na cainte agus na loighce aige freisin. Glacadh leis go forleathan le himeacht na haimsire gur drochphlean a bhí sa mbusáil i mBoston. 

Dúradh go minic faoi Bhilly Bulger go raibh sé ar an bpolaiteoir ba chumhachtaí i Massachusetts. Ar feadh cuid mhaith de scór blianta óna 1970idí go dtí na 1990idí, bhí sé ina Uachtarán ar an Sheanad Stáit Massachusetts. 

Bhí an mí-ádh air go raibh deartháir aige a raibh eolas níos fearr fós air – James ‘Whitey’ Bulger. Fiú is gur éirigh le Billy stádas cumhachtach a bhaint amach sa bpolaitíocht bhí scáil ‘Whitey’ sa mullach air.  Scríobh iriseoir go raibh eolas ag Billy faoi imeachtaí, agus faoi choireanna, a dhearthár agus nár thug sé an t-eolas sin d’údaráis ná do phóilíní.  Tamall ina dhiaidh sin a d’éirigh Bulger as Uachtaránacht Ollscoil Massachusetts, áit a raibh an-mholadh don obair a rinne sé ansin ar feadh seacht mbliana. Tá siad ann a déarfadh go mbeadh sé ar stáitse náisiúnta murach an droch-cháil a bhí ar a dheartháir.

D’imigh Bulger as an saol poiblí timpeall 2006.

## Féach freisin

* Marty Walsh
* Whitey Bulger

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Bostún
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
Tuatha na Gael

Is é ***Tuatha na Gael*** an chéad albam stiúideo leis an mbanna miotail tíre Cruachan. Eisíodh é i 1995. Sa bhliain 2001, d'atheisigh Hammerheart Records an t-albam le trí rianta bónais.

## Traicliosta

# "I Am Tuan" - 2:23
# "The First Battle of Moytura" - 7:45
# "Maeve's March" - 3:32
# "Fall of Gondolin" - 8:04
# "Cúchulainn" - 7:05
# "Táin Bó Cuailgne" - 8:45
# "To Invoke the Horned God" - 6:13
# "Brian Boru" - 4:40
# "To Moytura We Return" - 8:24

**2001 atheisiúnt traic bónais **

# "Return" - 6:33
# "Erinsong" - 4:54
# "Óró Sé do bheatha abhaile (*traidisiúnta*)"

* Tá "I Am Tuan" le feiceáil freisin ar ochtú albam an bhanna Nine Years of Blood.
* Tá "Erinsong" le feiceáil freisin ar cheathrú halbaim an bhanna Pagan.
* Tá "Óró sé do bheatha abhaile" le feiceáil freisin ar an dara halbam de chuid an bhanna The Middle Kingdom.

## Pearsanra

* Keith Fay - gutha, giotáir, mandolin, bodhrán
* Leon Bias - giotáir, mandolin, basúcaí
* John Clohessy - dord
* Collete O'Fathaigh - méarchláir
* John O' Fathaigh - feadóg mhór, feadóg stáin, feadóg íseal
* Jay O'Niell - drumaí, cnaguirlisí

### Pearsanra breise

* Paul Kerns - guth tacaíochta ar "The First Battle of Moytura" agus "Cúchulainn"
* Niamh Hanlon - Píoba uilleann

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Cruachan
Catagóir:Miotail Ceilteach
Catagóir:Albaim a eisíodh in 1995
Raidhfil de chineál AR-15

[mion| Tagann [Raidhfil|raidhfilí de chineál AR-15 i go leor méideanna agus tá go leor roghanna acu, ag brath ar an déantóir. Tá an glacadóir íochtair, gan breiseán an ghlacadóra, rear takedown pin, agus bun an raidhfil léirithe ag bun.]]
Is raidhfil éadrom leath-uathoibríoch é **Raidhfil de chineál AR-15** atá bunaithe ar dhearadh Colt AR-15 nó cosúil leis. Bhain an múnla 'Colt' gné roghnúcháin an scaoilte dá réamhtheachtaí, an bunleagan an 'ArmaLite AR-15', díorthach laghdaithe anuas é féin den dearadh 'AR-10' le Eugene Stoner. Tá dlúthbhaint aige leis an raidhfil mhíleata an 'M16' .
Aicéatáit isobúitile

Is tuaslagóir coitianta í an chomhdhúil cheimiceach **aicéatáit iseabúitile**, ar a dtugtar freisin **2-meitiolpróipil eatánóáit** (ainm AIGCF ) nó **β-meitiolpróipil aicéatáit**. Táirgtear é ó eistearú iseabútánól le haigéad aicéiteach . Úsáidtear é mar thuaslagóir le haghaidh laicir agus  nítriceallalóis. Cosúil le go leor eistear tá boladh toraidh nó bláthach aici ag tiúchan íseal agus tarlaíonn sí go nádúrtha i sútha craobh, piorraí agus plandaí eile. Ag tiúchan níos airde is féidir leis an mboladh a bheith míthaitneamhach agus d'fhéadfadh sé a bheith ina chúis le hairíonna dúlagar i lárchóras na néaróg amhail masmas, meadhrán agus tinneas cinn .

Modh coitianta chun  aicéatáit  iseabúitile a ullmhú is ea eistearúchán Fischer–Speier, áit a ndéantar na réamhtheachtaithe  alcól iseabúitile agus aigéad aicéiteach a théamh i láthair aigéad láidir.

Tá trí isiméir ag aicéatáit isobúitile: aicéatáit N-bhúitile, aicéatáit treas-bhúitile, agus aicéatáit tán-bhúitile, ar tuaslagóirí coitianta iad freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Blasanna
Catagóir:Tuaslagóirí eistear
Catagóir:Eistir aicéatáite
Catagóir:Eistir iseabúitile
Aicriligháit eitile

Is comhdhúil orgánach í **aicriligháit eitile** a bhfuil an fhoirmle CH 2 CHCO 2 CH 2 CH 3 aici. Is í an t-eistear eitile d' aigéad aicrileach í . Is leacht gan dath í le boladh sainiúl aigéadach. Déantar í a tháirgeadh go príomha le haghaidh péinteanna, teicstílí, agus snáithíní neamhfhite.  Is imoibrí í freisin i sintéis na dtáirgí idirmheánacha cógaisíochta éagsúla.
## Tagairtí
Catagóir:Monaiméirí
Catagóir:Eistir eitile
Catagóir:Gníomhairí deorghinteacha
Catagóir:Carcanaiginí Grúpa 2B IARC
Catagóir:Eistir iseabúitile
Arthur E. Watkins

Bhí **Arthur Ernest Watkins** (23 Aibreán, 1898 – 3 Eanáir, 1967) ina luibheolaí Sasanach.  Bhí clú agus cáil air mar gheall ar an obair cheannródaíoch a rinne sé i ngéineolaíocht plandaí..

## Saol agus slí bheatha

Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Sawney Bean

Is gnách **Sawney Bean** (nó *Alasdair Mac Bheathain*) a thabhairt ar thaoiseach clainne a raibh a mhuintir ag sceimhliú na hAlban sa tséú haois déag, de réir finscéil. Mharaigh muintir Sawney Bean breis is míle duine i rith chúig bliana déag, go dtí gur éirigh leis an Rí Séamus a Sé an treibh go léir a locadh is a chur chun báis. Go bunúsach, canablaigh a bhí i muintir Sawney, agus iad ag ceapadh daoine ón mbealach mór, á marú agus á n-ithe.

## Tagairtí

Catagóir:Béaloideas
Catagóir:Daoine Albanacha
Catagóir:Dúnmharfóirí srathacha
Catagóir:Fir
Imoibrí

mion| Is iad imoibreáin, mar shampla sulfair (sa phictiúr), na hábhair tosaigh a úsáidtear in imoibrithe ceimiceacha.
Sa cheimic, is éard is **imoibrí** nó **imoibrí anailíseach** ann ná substaint nó comhdhúil a chuirtear le córas chun imoibriú ceimiceach a chur ar bun, nó a leithéid a thástáil.  Is minic a úsáidtear na téarmaí *imoibreán* agus *imoibrí* go hidirmhalartaithe, ach sonraíonn **imoibreán** substaint *a  ídítear* le linn imoibriúcháin cheimicigh. Ní thugtar imoibreáin ar thuaslagóirí, cé go bhfuil baint acu leis an meicníocht imoibrithe, de ghnáth. Ar an gcaoi chéanna, ní ídítear catalaígh tríd an imoibriú agus mar sin ní imoibreáin iad. Sa bhithcheimic, go háirithe i dtaca le himoibrithe einsímchatalaithe, tugtar substráití go coitianta ar na himoibreáin.
## Tagairtí
Catagóir:Imoibrithe ceimiceacha
Catagóir:Cinéitic einsíme
Catagóir:Catalú
Ailse phaincréasach

Tarlaíonn **ailse phaincréasach** nuair a thosaíonn cealla sa phaincréas, orgán faireogach taobh thiar den bholg, ag méadú ó smacht agus ag cruthú neoplasma. Tá an cumas ag na cealla ailse seo ionradh a dhéanamh ar chodanna eile den chorp.  Tá roinnt cineálacha ailsí paincréasacha ar eolas. 

An t-adanacarcanóma paincréasach is coitianta, is ionann é agus thart ar 90% de na cásanna, is ionann é agus thart ar 90% de na cásanna, agus uaireanta úsáidtear an téarma "ailse phaincréasach" chun tagairt a dhéanamh don chineál sin amháin. Tosaíonn na adenocarcinomaí seo laistigh den chuid den phaincréas a dhéanann einsímí díleácha. Is féidir le roinnt cineálacha eile ailse, a léiríonn le chéile formhór na neamh-adenocarcinomaí, eascairt as na cealla seo freisin.

Is éard atá i gceist le thart ar 1 -2% de chásanna na n-ailsí paincréasacha ná siadaí néara-inchríneacha, a eascraíonn as cealla paincréasacha a tháirgeann hormóin. Go ginearálta, ní bhíonn siad seo chomh ionsaitheach Tá siad seo i gcoitinne níos lú ionsaitheach ná an t-adanacarcanóma paincréasach. 

I measc na gcomharthaí agus na siomptóm den fhoirm is coitianta d’ailse pancreatach tá craiceann buí, pian bhoilg nó pian sa droim, cailleadh meáchain gan mhíniú, faecas dathéadrom, fual dorcha, agus  fánach an goile. De ghnáth, ní fheictear aon siomptóm i gcéimeanna luatha an ghalair, agus de ghnáth ní fhorbraíonn siomptóim atá sonrach go leor chun ailse phaincréasach a thabhairt le fios, go dtí go mbíonn an galar tagtha chun cinn. Faoin am a dhéantar diagnóis, is minic a leathnaíonn ailse phaincréasach go codanna eile den cholainn.

## Tagairtí

Catagóir:Ailse ghastraistéigeach
ailse
Catagóir:Neopláise an chórais díleá
Oifig Ubhchruthach na Stát Aontaithe

Ionad foirmeálta na cumhachta sa Teach Bán is ea an **Oifig Ubhchruthach**, nó an **Oval Office** i mBéarla. Dhear ailtire Éireannach, James Hoban, é. 

Baineann uachtaráin na Stát Aontaithe leas as an Oifig Ubhchruthach uaireanta chun aitheasc a thabhairt do phobal na tíre.

Is ón Oifig Ubhchruthach a fuarthas an inspioráid don phailliún ubhchruthach i nGairdín Síochána an Tí Bháin i gCaisleán na Finne, Contae Dhún na nGall.
[clé|mion|220x220px|17 Márta 2025: [Conor McGregor, a chlann agus a chara Trump san Oifig Ubhchruthach]]

## Féach freisin

* James Hoban
* An Teach Bán

## Tagairtí

Catagóir:Uachtaránacht na Stát Aontaithe
Catagóir:An Teach Bán
Catagóir:Ailtireacht Sheoirseach
Meataicrioláit

Is díorthaigh d' aigéad  meataicrileach iad na **meiteicriligh** . Úsáidtear na díorthaigh seo go príomha chun meataicrioláit pholaimeitile agus polaiméirí gaolmhara a dhéanamh.

* Monaiméirí
** Meitilmeataicrioláit
** Eitilmeataicrioláit
** Búitimeataicrioláit
** Meataicrioláit hiodrocsi-eitile
** Meataicrioláit ghlicidile

Catagóir:Ainiain charbocsaileacha
Catagóir:Monaiméirí
Catagóir:Eistir mheataicrioláite
Timothy Gaston

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Timothy Gaston**. Is ball de Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe é. Is comhalta den Tionól Reachtach é d'Aontroim Thuaidh, ó 2024. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Colin Crawford

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Colin Crawford**. Is ball de Pháirtí Aontachtach Uladh é. Is comhalta den Tionól Reachtach í d'Aontroim Thuaidh, ó 2024 go 2025. I mí Iúil 2025, d'fhógair sé go n-éireoidh sé as an phost agus tháinig Jon Burrows in ionad sa Tionól i mí Lúnasa 2025.

## Féach freisin
*Círéibeacha ciníocha Thuaisceart Éireann 2025

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Véineas as Willendorf

[clé|mion|[Véineas as Willendorf, Naturhistorisches Museum, Vín]]
Tugtar **Véineas as Willendorf***,* nó **Bean as Willendorf**, ar dhealbh bheag, 11.1 cm ar airde, a fuarthas ar an 7 Lúnasa 1908 in Willendorf, baile beag san Ostair. Cruthaíodh an dealbh timpeall 29,500 bliain ó shin.

Tá an dealbh déanta as úilít (aolchloch); níl úilít ar bith le fáil sa cheantar. Meastar go mb'fhéidir go bhfuarthas an úilít in aice le Loch Garda. Thángthas ar an saothar seo go domhain faoin talamh. 

B'fhéidir go bhfuil an bhean (nó an bandia) ag iompar clainne, nó b'fhéidir go bhfuil sí de chineál "Hotantatach". Meastar gur le haghaidh searmanais reiligiúnacha nó draíochtúla a úsáideadh an dealbh seo.

## Féach freisin

* Lascaux
* Pluais Karampuang

## Tagairtí

Catagóir:Ealaín réamhstairiúil
Catagóir:An Ostair
Catagóir:Dealbha
Catagóir:Ré Phailéiliteach
Catagóir:Aolchloch
Pat Cullen

Is altra, ceardchumannaí agus polaiteoir de chuid Sinn Féin í **Patricia Yvonne Cullen**  (a rugadh i 1965 sa Charraig Mhór). I mí Iúil 2024, bhí sí tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte d'Fhear Manach agus Tír Eoghain Theas.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Mná
An Tamhnach

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Tamhnach** air:
* An Tamhnach, Contae an Longfoirt: baile fearainn i gContae an Longfoirt
* An Tamhnach, Contae Ard Mhacha: baile fearainn i gContae Ard Mhacha
* An Tamhnach, Contae Dhún na nGall (Cluain Lao): baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* An Tamhnach, Contae Dhún na nGall (Teach Baoithín): baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* An Tamhnach, Contae Mhaigh Eo (Achadh Mór): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Tamhnach, Contae Mhaigh Eo (Béacán): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Tamhnach, Contae Mhaigh Eo (Buiríos Umhaill): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Tamhnach, Contae Mhaigh Eo (Cill Cholmáin): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Tamhnach, Contae Mhaigh Eo (Cill Mheáin): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Tamhnach, Contae Mhaigh Eo (Crois Mhaoilíona): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Tamhnach, Contae Mhaigh Eo (Eadargúil): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Tamhnach, Contae Mhaigh Eo (Teach Chaoin): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Tamhnach, Contae Mhuineacháin (An Triúcha): baile fearainn i gContae Mhuineacháin
* An Tamhnach, Contae Mhuineacháin (Críoch Mhúrn): baile fearainn i gContae Mhuineacháin
* An Tamhnach, Contae Mhuineacháin (Dartraí): baile fearainn i gContae Mhuineacháin
* An Tamhnach, Contae Shligigh: baile fearainn agus paróiste dlí i gContae Shligigh

## Féach freisin
* Tamhnach

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Tamhnach

* Tamhnach, Contae an Chláir (Bun Raite Uachtarach): baile fearainn i gContae an Chláir
* Tamhnach, Contae an Chláir (Inse Uí Chuinn): baile fearainn i gContae an Chláir
* Tamhnach: talamh ard féarmhar
* Tamhnach: ainm eile ar ósais

## Féach freisin
* An Tamhnach

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Ospís

[mion|Our Lady's Hospice, [An Charraig Dhubh|An Carraig Dhubh BÁC]]

Soláthraítear cúram maolaitheach in **ospís**í, sain-aonaid chúraim mhaolaithigh d’othair chónaitheacha.

Soláthraítear cúram ospíse nó cúram maolaitheach chomh maith in ospidéil ghinearálta, in ospidéil phobail, i dtithe altranais agus i dtithe na ndaoine (altraí cúram baile a oibríonn i gcomhar leis an dochtúir teaghlaigh agus / nó le sainfhoireann chúraim mhaolaithigh a chuireann an cúram ar fáil).

### Tuaisceart Éireann
Is carthanacht í Hospice NI a thugann cúram maolaitheach, seirbhísí athshlánaithe agus seirbhísí faoisimh do níos mó ná 4,000 duine fásta, páiste agus leanbh achan bhliain atá tinn agus ag fáil bháis.

## Féach freisin

* Cúram maolaitheach, Eotanáis  agus Féinmharú cuidithe
* Ionad altranais

## Naisc sheachtracha

* Tuarascáil an Choiste Chomhairligh Náisiúnta maidir le Cúram Maolaitheach (2001).
* An Comhlachas Eorpach um Chúram Maolaitheach

## Tagairtí

Catagóir:Cúram maolaitheach
Catagóir:Bás
Catagóir:Cúram sláinte
Catagóir:Ailse
Catagóir:Ospísí
Catagóir:Ospís
Catagóir:Geiriatraic
Catagóir:Seanaois
Cur isteach domhanda ar theicneolaíocht faisnéise 2024

mion
mion|Íocaíochtaí
Tharla **cur isteach domhanda ar Teicneolaíocht Faisnéise** ar an 19 Iúil 2024. Bhí gnólachtaí agus earnálacha ar fud na cruinne buailte ag briseadh mór sa teicneolaíocht faisnéise; buaileadh cuid den idirlíon agus comhlachtaí taistil, cumarsáide, baincéireachta agus sláinte.

D'éirigh an briseadh as fadhb ag Crowdstrike, an comhlacht domhanda cibearshlándála. Díolann CrowdStrike bogearraí le cur in aghaidh víorais ríomhaireachta ar chórais Windows, táirge de chuid Microsoft. Uasdhátú ar na bogearraí is cosúil ba chúis leis na fadhbanna domhanda.

Chuir CrowdStrike  'paiste' ar fáil in aghaidh an fhabht agus dúirt an comhlacht go raibh sé ag obair go dlúth le custaiméirí a bhí buailte ag an locht. Dúirt príomhfheidhmeannach an chomhlachta frithvíorais George Kurtz gur aimsíodh an fhadhb, gur scoitheadh amach í, agus go bhfuil paiste curtha i bhfeidhm anois.

Níos luaithe, dúirt Azure, an rannóg néal-ríomhaireachta i Microsoft, go raibh a fhios acu an chaoi a raibh an uasdátú ar na bogearraí Falcon ó CrowdStrike ag cur as d'innreallra. Is amhlaidh a sháinnigh Falcon an t-inneallra ag an gcéim tosaigh, agus go raibh na meaisíní ag atosú de shíor agus gan bheith in ann dul céim níos faide chun cinn.

I measc na gcomhlachtaí aitheanta a bualadh, bhí Ryanair, American Airlines agus Sky News. Sa mBreatain, bhí an seiceáil isteach de láimh ag cur moill an-mhór ar eitiltí agus bhí scuainí fada ag cur an-bhrú ar fhoirne ansiúd. Sna Stáit Aontaithe, níor éirigh roinnt eiltiltí de chuid American Airlines, Delta, United nó Allegiant an talamh. 

## In Éirinn
Bhí an cárta *Leap* ag léiriú fadhbanna de bharr an bhriste, bhí an cárta féin ag obair ach ag leibhéal níos ísle feidhme.

Dúirt na haerfoirt go raibh  deacrachtaí in áiteanna, go háirithe le seiceáil isteach.Dúirt Ryanair  go raibh fadhbanna lena gcóras áirithnintí agus gur chuir an briseadh 'tríú páirtí' as dá ghréasán; mhol an comhlacht  do phaisinéirí dul chuig an aerfort ar a laghad trí huaire roimh an am imeachta.

Cuireadh as do roinnt córais ó am go chéile i seomra nuachta RTÉ, ach chuaigh cláir raidió agus teilifíse go haer.

## Féach freisin

* Néalríomhaireacht
* Microsoft,    Windows

## Tagairtí

Catagóir:Teicneolaíocht faisnéise
Catagóir:Teicneolaíocht faisnéise agus chumarsáide
Catagóir:2024
Tógáil chloiche

mion|scrín Setagaya Hachiman (世田谷八幡宮)
Is seantraidisiún timpeall na hEorpa agus timpeall an domhain é **tógáil chloiche**. Bhí na ‘cloch nirt’ seo mar dhlúthchuid de shochaí na gCeilteach ar feadh na gcianta. Le linn sochraidí, bainiseacha agus le ceiliúradh a dhéanamh ar na féilte ceilteacha.  Cosúil leis an Íoslainn, Albain agus Tír na mBascach, is seantraidisiún na hÉireann é tógáil chloiche.

### In Éirinn
Thóg na daoine is láidre sna sráidbhailte na carraigeacha seo in Éirinn ársa mar chaitheamh aimsire. Dhéanfaí ceiliúradh ar na daoine seo agus scéalta á n-insint fúthu ar feadh na mblianta.

Tar éis an ghorta mhóir nuair a bhásaigh na milliúin Éireannach agus nuair a d’imigh milliún eile ar imirce, cailleadh go leor de na scéalta agus de na traidisiúin seo. Ach tá traidisiún na tógála cloch fós ann in Éirinn. Mar shampla, eagraíonn Glór na Móna ócáidí mar chuid d'Fhéile na gCloigíní Gorma.

Sna 2020idí, bhain David Keohan as Poirt Láirge an  curiarracht dhomhanda amach ag tógáil tromán cluasach.

## Féach freisin

* Tógáil meáchan
* Tógáil meáchan Oilimpeach

## Tagairtí

Catagóir:Spórt
Catagóir:Tógáil meáchan
Catagóir:Caitheamh aimsire
Catagóir:Traenáil nirt
Catagóir:Carraigeacha
Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Seirbhís LPF

Soláthraíonn **seirbhís líonra phríobháidigh fhíorúil** (**LPF**; Béarla: *VPN*) seachfhreastalaí chun cabhrú le húsáideoirí chinsireacht Idirlín a sheachaint, mar shampla geobhlocáil, agus úsáideoirí atá ag iarraidh a gcumarsáid a chosaint ar phróifíliú sonraí nó ar ionsaithe socadáin ar líonraí naimhdeacha.

## Tagairtí

Catagóir:Seirbhísí líonra phríobháidigh fhíorúla
Catagóir: Príobháideacht  Idirlín
Líonra príobháideach fíorúil

mion
Is éard is **líonra príobháideach fíorúil** (**LPF**) ann ná ailtireacht líonraí chun líonra príobháideach a leathnú go fíorúil  ( .i. aon líonra ríomhairí nach é an tIdirlíon poiblí é) thar líonra amháin nó níos mó ná líonraí eile atá neamhiontaofa  ( toisc nach bhfuil sé á rialú ag an té a bhfuil sé mar aidhm aige LPF a chur i bhfeidhm)  nó gur gá é a  aonrú (rud a fhágann go bhfuil an líonra níos ísle dofheicthe nó nach bhfuil inúsáidte go díreach). 
## Tagairtí
Catagóir:Ailtireacht líonraí
Catagóir:Príobháideacht Idirlín
Ailtireacht líonraí

Is éard is **ailtireacht líonraí** ann ná dearadh líonra ríomhairí. Is creat é chun comhpháirteanna fisiceacha líonra a shonrú agus a n-eagrú feidhmiúil agus a gcumraíocht fheidhmiúil, a phrionsabail agus nósanna imeachta oibríochtúla, chomh maith leis na prótacail chumarsáide a úsáidtear.

I gcúrsaí teileachumarsáide, féadfar a áireamh freisin i sonraíocht ailtireachta líonraí cur síos mionsonraithe ar tháirgí agus ar sheirbhísí a sheachadtar trí líonra cumarsáide, chomh maith le struchtúir mhionsonraithe rátaí agus billeála faoina ndéantar seirbhísí a chúiteamh.

Cuirtear ailtireacht líonraí an Idirlín in iúl go príomha trí úsáid a bhaint as an Prótacal Rialaithe Tarchurtha/ Prótacal Idirlín, seachas trí shamhail shonrach chun líonraí nó nóid a idirnascadh sa líonra, nó trí chineálacha sonracha naisc chrua-earraí a úsáid.

Catagóir:Ailtireacht líonraí
Catagóir:Innealtóireacht teileachumarsáide
Neil Martin

Is cumadóir agus ceoltóir é **Neil Martin** as Béal Feirste a bhfuil cáil idirnáisiúnta air. Seinneadh a shaothair ar fud an domhain ó Ground Zero go Droichead Mostar agus an Royal Albert Hall, chomh maith le bheith á sheinm ar an Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta. Is dordveidhleadóir agus píobaire uilleann é.
Meitilmeataicrioláit

Is comhdhúil orgánach é m**eitilmeataicrioláit** ( **MMA** ) eis anfhoirmle CH 2 = C(CH 3 )COOCH 3. Is monaiméir é an leacht gan dath seo, an t-eistear meitile d' aigéad meataicrileach (AMA), a tháirgtear ar scála mór chun meataicrioláit pholaimeitilepolai (MAPM) a tháirgeadh.
Aigéad meataicrileach

Is comhdhúil orgánach é **aigéad meataicrileach**, giorraithe **AMA**, leis an bhfoirmle CH2=C(CH3)CO2H.  CH 2 = C(CH 3 )CO 2 H aige. Is aigéad carbocsaileach é an leacht slaodach, gan dath seo le boladh aigéadach míthaitneamhach. Tá sé intuaslagtha in uisce te agus inmheasctha  le formhór na dtuaslagóirí orgánacha. Táirgtear an t-aigéad seo go tionsclaíoch ar scála mór mar réamhtheachtaí dá eistir, go háirithe meitileacrioláit meitile (MCM), agus go  meataicrioláit pholaimeitile (AAPM).
## Tagairtí
Catagóir:Monaiméirí carbocsaileacha aigéadbhunaithe
Catagóir:Aigéid enóiceacha
Catagóir:Ceimiceáin bhréana
Tara Howley

Is as Contae an Chláir ó dhúchas í **Tara Howley** agus tá cúlra aici sa cheol clasaiceach agus sa cheol traidisiúnta. Tá gradaim mhóra bainte aici agus tá ceolchoirmeacha suntasacha go leor déanta aici, ina measc 7 mbliana agus í chun tosaigh in Riverdance agus le maithe agus móruaisle an cheoil ar nós Sir James Galway, Bill Whelan, Paddy Keenan, agus Finbar Furey.
Dáibhidh Stiùbhard

D’fhás an t-amhránaí **Dáibhidh Stiùbhard** aníos i gContae Thír Eoghain. Tá craobh sinsearach amhránaíochta traidisiúnta ag Dáibhidh ó Fhleadh Thír Eoghain agus Uladh.
Mirella Murray

Is as Contae na Gaillimhe do **Mirella Murray** agus d’fhoghlaim sí a cuid ceoil faoi stiúir Mary Finn. Tá sí tar éis seinm go náisiúnta agus go hidirnáisiúnta. Tá meas ag ceoltóirí ar nós Sharon Shannon, Lúnasa agus na Bumblebees uirthi mar dhuine a chasann séiseanna neamhchoitianta.
Hilary Benn

Is polaiteoir Sasanach é **Hilary Benn** MP (a rugadh ar an  26 Samhain 1953), agus ball de chuid Pháirtí an Lucht Oibre. Ceapadh é mar Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann ar an 5 Iúil 2024.

clé|mion|2004
clé|mion|2024

## Tús a shaoil
Bhí a athair, polaiteoir mór le rá Tony Benn, i bhfad amach ar an eite chlé. Bhí  tionchar nach beag ag nach beag ag Tony Benn, fiú sna 2000idí, ar pholaiteoirí, meáin agus pobal thall cionn is an seasamh a bhí aige ar go leor ceisteanna a bhain le cothromas don aicme oibre, dílseacht sa pholaitíocht agus go háirithe a dúil i mbunphrionsabail lucht bunaithe Pháirtí an Lucht Oibre sa Bhreatain.

Bhí Tony Benn i gcónaí i bhfách le hathaontú na hÉireann agus ba dhéistin leis críochdheighilt.

## Gairm pholaitiúil

Ceapadh Benn mar Scáth-Rúnaí Gnóthaí Eachtracha in 2015.

Ceapadh Benn mar Scáth-Rúnaí Thuaisceart Éireann in 2023.

### Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann
Cheap Keir Stamer é mar Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann ar an 5 Iúil 2024. 

Tharraing Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023 conspóid nuair a ritheadh é. D’fhógair rialtas na Breataine de chuid Keir Starmer "cealú an Achta" mar chuid dá gclár oibre.  Ach is léir nach aisghairm an Achta atá ar intinn ag Benn ach leasú. Tá sé soiléir go bhfuil sé diongbháilte go gcoinneofar an Coimisiún a bunaíodh faoin Acht Oidhreachta, an ICRIR (Independent Commission for Reconciliation & Information Recovery).

In 2024, bunaíodh Coimisiún de chuid Rialtas na Ríochta Aontaithe, an Coimisiún Neamhspleách um Athmhuintearas agus Aimsiú Eolais **(**CNAAE**).** D’eascair an CNAAE as an bplean conspóideach de chuid na dTóraithe a gheall cosaint ó chúiseamh d’iarshaighdiúirí as eachtraí a tharla le linn na dTrioblóidí.  Ach lean an tionscal ar aghaidh faoi Benn.

In 2025, bhí sé dearbhaithe ag  Benn go ndéanfaidh sé “aisghairm ar Acht um Riar an Cheartais (Éire) 1737”, píosa reachtaíochta a tháinig isteach le linn aimsir na bPéindlithe a chuir cosc ar úsáid na Gaeilge sna cúirteanna ó Thuaidh. 

## Pearsanta
Phós Benn mac léinn eile in Oxford, Rosalind Caroline Retey sa bhliain 1973; 20 bliain d'aois a bhí an lánúin ag an am. Fuair Retey bás den ailse in 1979. 

Phós Benn Sally Christina Clark in 1982 agus tá ceathrar clainne orthu.

Is é uachtarán oinigh ar Dundela F.C. i mBéal Feirste.

## Féach freisin
* Tony Benn Catagóir:Státrúnaithe Thuaisceart Éireann
* Acht (Éire) Riar na Córa (Teanga) 1737
* Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023

## Tagairtí

Catagóir:Státrúnaithe Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Blàr Dhùn Neachdain

Troideadh **Blàr Dhùn Neachdain** (Gaeilge: **Cath Dhún Nechtain)** idir na Cruithnigh, faoi cheannas an Rí Bridei Mac Bili, agus Northumbria faoi cheannas an Rí Ecgfrith, ar 20 Bealtaine 685.

Bhí mórcheannas ag Northumbria ar thuaisceart na Breataine, a bhuaigh réamhtheachtaithe Ecgfrith, ach bhí an t-údarás seo tosaithe ag titim as a chéile. Bhí éirí amach ag go leor de na náisiúin faoi ghéillsine ag Northumbria, le blianta beaga anuas, rud a d'fhág go raibh roinnt cathanna ar scála mór i gcoinne na gCruithneach, na Mersiach agus na nGael, agus go raibh rath éagsúil orthu. Tar éis do na Cruithnigh, léigear do chur ar chríocha comharsanacha, threoraigh Ecgfrith a fhórsaí ina gcoinne, d'ainneoin comhairle dá mhalairt, d'fhonn a cheannasaíocht ar na náisiúin de chuid na gCruithneach a athdhearbhú.

Tar éis cúlú, mar dhea, na gCruithneach, do tharraing na Cruithnigh fórsaí Northumbria isteach i luíochán i nDún Nechtain in aice Linn Garan. Ceaptar le fada an lá go raibh láthair an chatha in aice le sráidbhaile  Dhùn Eachain i gComhairle Aonghais inniu. Tá moladh ag taighde a rinneadh le déanaí, áfach, go bhfuil suíomh níos faide ó thuaidh in aice le Dùn Neachdain, ar chladach Loch Innis agus Ceann na Creige i mBàideanach.

Chríochnaigh an cath le bua cinntitheach na gCruithneach a lagaigh go mór cumhacht Northumbria i dtuaisceart na Breataine.  Maraíodh Ecgfrith sa chath, mar aon leis an gcuid is mó dá arm. Bhain bua na gCruithneach a neamhspleáchas ó Northumbria, nach bhfuair a gceannasaíocht amach riamh arís sa tuaisceart.

## Naisc sheachtracha
*PIECES FROM THE PICTS: THE MISSING ARCHAEOLOGY OF THE BATTLE OF DUNNICHEN
## Tagairtí
Catagóir:Coinbhleachtaí 680í
Catagóir:7ú haois in Albain
Catagóir:Cathanna a bhaineann le Northumbria
Catagóir:Cathanna a bhaineann leis na Cruithnigh
Catagóir:Stair na Albain
Eluned Morgan (polaiteoir)

Is polaiteoir Breatnach í **Mair Eluned Morgan, Banbharún [[Trelái]]** (a rugadh 16 Feabhra 1967) a bhí ina Céad-Aire ar an mBreatain Bheag agus ina Ceannaire ar Lucht Oibre na Breataine Bige ó 2024. Is í Morgan an chéad bhean agus an chéad chomhalta de Theach na dTiarnaí a bhí ina Céad-Aire. Sular tháinig sí chun bheith ina Céad-Aire, bhí sí ina Rúnaí Comh-Aireachta um Shláinte agus Cúram Sóisialta ó 2021 go 2024.** **

Tá Morgan ina chomhalta de Theach na dTiarnaí ó 2011, ina chomhalta den Pharlaimint (Ballstáit) ó 2016 agus ina chomhalta de Pharlaimint na hEorpa (FPE) ó 1994 go 2009. Tá sí ar chead neamhláithreachta ó Theach na dTiarnaí faoi láthair.

Cainteoir Breatnaise, D'fhóin Morgan mar Aire na Breatnaise ó 2017 go 2021 chomh maith leis an Aire Meabhairshláinte agus Folláine ó 2020 go 2021.

Mar cheannaire ar Lucht Oibre agus Céad - Aire na Breataine Bige, tá athbheochan déanta ag Morgan ar straitéis shoiléir dhearg uisce Lucht Oibre na Breataine Bige atá in úsáid ag cuid dá réamhtheachtaithe, ag aistriú Lucht Oibre na Breataine Bige ar ais go dtí an taobh clé polaitiúil agus ag scaradh é ó cheannaireacht lárnach Lucht Oibre na Ríochta Aontaithe de chuid Keir Starmer, ag cáineadh cuid de na beartais atá curtha i bhfeidhm ag rialtas Starmer. 

## Beathaisnéis
Rugadh agus tógadh Eluned Morgan in Trelái, Caerdydd, iníon leis an Urramach Canónach Bob Morgan agus Elaine Morgan. Cuireadh oideachas uirthi in Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf, bhuaigh sí scoláireacht go dtí *United World College of the Atlantic* agus bhain sí céim amach sa Léann Eorpach ó Ollscoil Hull. Iarcheannaire ar Cyngor Sir De Morgannwg (Comhairle Contae Dheisceart Morgannwg) ab ea a hathair, Bob.

## Gairm
D'oibrigh sé mar thaighdeoir do S4C agus don BBC agus mar *Stagiaire* i bParlaimint na hEorpa i 1990 . Nuair a bhí sí 27 bliain d'aois, toghadh í mar Fheisire de Pharlaimint na hEorpa do Lár agus Iarthar na Breataine Bige i 1994, an FPE ab óige ag an am.
clé|mion| Eluned Morgan i mbun preasagallamh ar an bpaindéim COVID_19 i mí na Samhna 2020
Ceapadh í chuig Teach na dTiarnaí in 2010 mar Bhanbharún Morgan ó dTrelái , agus bhí sí ina hUrlabhraí don Fhreasúra ar Ghnóthaína mBreatnach ansin ó 2013 go 2016.

Toghadh Eluned Morgan mar Bhall Tionóil do Lár agus Iarthar na Breataine Bige in 2016.

Sa bhliain 2017 rinneadh Aire don Bhreatnais agus don Fhoghlaim ar feadh an tSaoil de. I mí Dheireadh Fómhair 2020 rinneadh Aire Meabhairshláinte, Folláine agus na Breatnaise de le go bhféadfadh an tAire Sláinte, Vaughan Gething, díriú go hiomlán ar fhreagairt don choróinvíreas agus ar fheidhmíocht na Seirbhíse Sláinte Náisiúnta. 

I mí Iúil 2024 d’fhógair Vaughan Gething go mbeadh sé ag éirí as mar cheannaire ar an Lucht Oibre sa Bhreatain Bheag agus mar Chéad Aire. An tseachtain dár gcionn d’fhógair Morgan go seasfadh sí mar chéad cheannaire eile an Lucht Oibre, le Huw Irranca-Davies ag feidhmiú mar ionadaí di. 

## Tagairtí

## Nasc seachtrach
* Eluned Morgan ‘really proud’ to become first female Welsh leader
* Eluned Morgan ag labhairt sa Leabharlann Náisiúnta  

Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Seirbhís Rúnda na Stát Aontaithe

Tá an t**Seirbhís Rúnda na Stát Aontaithe** freagrach as uachtaráin agus iar-uachtaráin Mheirceá a chosaint, chomh maith le baill eile den Rialtas. Téann an ghníomhaireacht i ngleic le cibearchoireacht agus airgeadra góchumtha chomh maith.
Cuid den Department of Homeland Security, tá ceanncheathrú na Seirbhíse Rúnda suite in Washington, D.C. Bunaíodh an ghníomhaireacht sa 1865 chun an rialtas a chosaint.  Fostaíodh 8,300 ann in 2023.

Ar an 23 Iúil 2024, d'éirigh Stiúrthóir na Seirbhíse Rúnda, Kimberly Cheatle, as a post, i ndiaidh do cháineadh géar a bheith déanta ar an áisíneacht.   Theip ar an Seirbhís cosc a chur ar ghunnadóir a rinne iarracht Donald Trump a fheallmharú in Pennsylvania ar 13 Iúil 2024.

## Féach freisin

* An CIA, MI5 agus MI6 na Ríochta Aontaithe, agus an KGB agus an GRU (G.U.) sa Rúis
* Iarracht Donald Trump a fheallmharú, Iúil 2024

## Naisc sheachtracha

* Suíomh

## Tagairtí

Catagóir:Seirbhísí faisnéise
Catagóir:Rialtas Feidearálach na Stát Aontaithe
Catagóir:Cibearchoireacht
Catagóir:Airgeadra góchumtha
Sruth cuilitheála

mion
mion
Is sruthanna láidre iad **cuilitheálacha** nó **sruthanna cuilitheála** a thosaíonn gar don chladach agus a théann amach i dtreo na farraige go tapa, agus go tobann ní bhíonn daoine ar a gcompord san uisce, bíonn siad imithe ón uisce éadomhain agus i lár an uisce níos doimhne. Is iad na sruthanna cuilitheála an baol is mó do gach duine a thugann aghaidh ar an trá. Tá siad thar a bheith dainséarach i gcás snámhaithe laga agus neamhshnámhaithe.
mion
Go hiondúil, foirmíonn **sruth cuilitheála** ag spotaí nó eangphointí i nguairí, agus in aice le struchtúir cosúil le gradhana, céanna agus cuanta freisin.

## Féach freisin

* Bá (bás)

## Tagairtí

Catagóir:Snámh
Catagóir:Sábháilteacht phoiblí
Catagóir:Sábháilteacht
Catagóir:Mara
Sciotairíní uisce

Is éard atá i gceist le **Sciotairíní uisce** ná clocha réidhe a chaitheamh trasna uisce (locha, farraige nó eile) ar bhealach (ar a dtaobh de ghnáth) go bpreabann siad as an dromchla arís is arís eile. 

## Ainmneacha eile
* sciotar uisce a dhéanamh / bhí sé ag déanamh sciotar uisce
* sciotairín(í) (uisce) a dhéanamh / bhí sé ag déanamh sciotairíní

* Sciodum ar uisce (Tír Chonaill)

* chuir sé clocha ag scinneadh ar bharr an uisce (focloir.ie)

Catagóir:Cluichí
Catagóir:Clocha
Catagóir:Uisce
Dachaigh airson Stòras na Gàidhlig

Is cartlann ar líne de chuid Ollscoil Ghlaschú é **Dachaigh airson Stòras na Gàidhlig** (nó **DASG**; Béarla: *Digital Archive of Scottish Gaelic*) a bhailíonn téacsanna, taifid, agus acmhainní do Ghaeilge na hAlban.

Tá trí rannán mhóra ann:

* *Corpas na Gàidhlig*, corpas ina bhfuil breis is 30 milliún focal. Tá na sonraí ar fáil trí CQPWeb.
* *Faclan bhon t-Sluagh*. Rinneadh an obair allamuigh seo ar son Fhoclóir Stairiúil na Gàidhlig in Albain agus in Albain Nua ó na 1960idí go dtí na 1980idí.
* *Cluas ri Claisneachd*, cartlann fuaime nach bhfuil ar fáil faoi láthair (2024).

## Féach freisin
* Tobar an Dualchais

## Tagairtí

Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Saothair Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Cartlanna
Catagóir:Foclóireacht
Elisabeth Schmid

Seandálaí agus oisteolaí Gearmánach ab ea **Elisabeth Schmid** (1912–27 Márta 1994). Is fearr aithne uirthi mar gheall ar a cuid oibre a bhaineann leis an dealbh réamhstairiúil, *Der Löwenmenschan* (Gaeilge: An leonfhear), agus mar gheall ar a leabhar,  *Atlas of Animal Bones*.

## Luathshaol agus gairm bheatha
Rugadh Schmid i Freiburg im Breisgau sa bhliain 1912 agus bhain sí PhD amach ó Ollscoil Freiburg . 

Le linn a gairme, d’fhoilsigh Schmid breis is dhá chéad páipéar agus dhá leabhar.  Thosaigh sí ag déanamh staidéir ar chnámha ainmhithe ó Augusta Raurica sna 1950idí, agus ba í an anailís a rinne sí ar na cnámha sin ab ábhar don leabhar is iomráití dá cuid, *Atlas of Animal Bones*, a foilsíodh i 1972 agus atá fós in úsáid ar fud an domhain sa lá atá inniu ann.  Sa bhliain 1953, bhunaigh sí saotharlann in Ollscoil Basel le haghaidh staidéir réamhstairiúla. Sa bhliain 1975 bhí sí ar an gcéad bheaní le bheith ina déan ar dhámh na n-eolaíochtaí nádúrtha .

Sna 1980í, bhí baint ag Schmid leis an dealbhóireacht eabhair réamhstairiúil ar a dtugtar *Der Löwenmensch*. D'aimsigh Otto Völzing é den chéad uair sa bhliain 1939, i bpluais in iardheisceart na Gearmáine . Tá thart ar 30 faoin gcéad den dealbh ar iarraidh, agus tá go leor conspóide faoina inscne. Léirigh an seandálaí Gearmánach Joachim Hahn cuid den dealbh mar léiriú ar na baill ghiniúna fireann; áfach, rinne Schmid léirmhíniú ar an gcuid céanna den dealbh mar thriantán púbasach . hosaigh Schmid agus an t-athchóiritheoir Ute Wolf ar an dealbh i bhfómhar na bliana 1987.[2] Chuir Schmid agus an t-athchóiritheoir Ute Wolf tús le hathchóiriú breise ar an dealbh i bhfómhar na bliana 1987. 

Fuair Schmid bás ar 27 Márta 1994. 
## Naisc sheachtracha
* Tierknochenatlas 
*Elisabeth Schmid. Excavations 1958/59
## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1994
Catagóir:Daoine a rugadh i 1912
Catagóir:Seandálaithe ó Bhaden-Württemberg
Catagóir:Seandálaithe Gearmánacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Freiburg
Oibríocht Banner

Thosaigh **Oibríocht Banner** ar an 14 Lúnasa 1969 agus mhair sí go dtí an 31 Iúil 2007, an t-imlonnú is faide de chuid Airm na Breataine riamh.

I mí Lúnasa 1969, d'iarr Rialtas Thuaisceart Éireann ar Rialtas na Ríochta Aontaithe saighdiúirí de chuid Arm na Breataine a chur ar garastún sa stáitín leis an tsíocháin a choimeád. 

Mhair Cath Thaobh an Bhogaigh ar feadh thrí lá agus thrí oíche agus "gach duine sa phobal diongbháilte nach mbeadh an bua ag an RUC a raibh oiread sin fuatha acu dóibh nó ag na Paisleyites a bhí ag cuidiú leo". Agus fórsaí an stáit traochta, don chéad uair ó tháinig an chríochdheighilt isteach, imscaradh saighdiúirí Shasana ar shráideanna na Sé Chontae agus tháinig ciúnas bhagarthach go malltriallach ar Dhoire. Cois Feabhail - agus i mBéal Feirste agus in áiteanna eile - cuireadh fáilte chroíúil roimh Arm na Breataine cionn is gur léirigh siad gur chaill an RUC an troid. “Bhí daoine ag moladh dúinne gan aon fháilte a chur roimh na Sasanaigh,” is cuimhin le Gearóid Ó hEára. “Roimh i bhfad, bhí na saighdiúir ag cur isteach orainn, ár stopadh agus ár gcur in éadan an bhalla lenár gcuardach".

## Féach freisin

* Oibríocht Demetrius
* Cath Thaobh an Bhogaigh, 1969

## Tagairtí

Catagóir:1969
Catagóir:Na Trioblóidí
Catagóir:Cath Thaobh an Bhogaigh