open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marlene Dietrich

B'amhránaí agus aisteoir Gearmánach í **Marlene Dietrich** (27 Nollaig 1901 – 6 Bealtaine 1992).  Ba réalta í le linn an Dara Cogadh Domhanda agus na blianta ina dhiaidh.  Bhain sí cáil amach sna 1940idí leis an amhrán, "Lili Marlene",  

### Tús a shaoil
thumb|Marlene Dietrich,  "''Morocco" 1930''|clé
In Schöneberg, sa Ghearmáin, a rugadh í agus d'fhás sí aníos i mBeirlín. . Bhí fonn uirthi bheith ina veidhleadóir ar dtús. Ach d'éirigh  sí  ina haisteoir, i dtús báire san amharclann, faoi stiúir Max Reinhardt.   

Bhí an phríomhpháirt ar an scáileán mór sa scannán *Der Blaue Engel* (1930). Damhsóir i "gentleman's club" ba ea í (*Lola Lola*).   
mion|"Monitor", 1958|clé

### An cogadh
Shínigh sí conradh le Paramount Studios agus d'aistrigh sí go Hollywood sa bhliain 1930. Níorbh fhada nó go raiibh Dietrich ag glacadh páirt i mórscannáin, faoi stiúir Josef von Sternberg.  

Cúpla bliain níos déanaí, bhris an Dara Cogadh Domhanda amach. Bhí an ghráin aici ar na Naitsithe.  Chas sí amhráin mhothúchánacha gan scáth gan náire agus thaitnigh a bhealach thar cionn le lucht  an airm ar fud an domhain.  

Is as an dtréimhse sin a tháinig an t-amhrán cáiliúil sin, "Lili Marlene", amhrán a bhain ardmheas amach ar gach taobh den láir chatha, idir Chomhghuaillithe agus Naitsíoch.

### Níos déanaí
Tar éis an chogaidh,  chaith sí cuid mhór dá ham sa saol chabaret, ag seinm agus ag taistil na cruinne. 

Cliseadh duán ba thrúig bháis di sa bhliain 1992 i bPáras na Fraince.
clé|mion|in Israel (1960)

## Leabhair

* Dietrich, Marlene (1962). "Marlene Dietrich's ABC". Doubleday.
* Dietrich, Marlene (1979). "Nehmt nur mein Leben: Reflexionen". Goldmann.  
* Dietrich, Marlene (1989). "Marlene". Grove Press.  
* Dietrich, Marlene (1990). "Some Facts About Myself".  ISBN 3-89322-226-X

## Tagairtí

Dietrich, Marlene
Dietrich, Marlene
Dietrich, Marlene
Dietrich, Marlene
Seán Tirial

Is iománaí Éireannach é **Seán Tirial**, nó *Jackie Tyrell* as Béarla (rugadh ar an 19 Meitheamh, 1982 é i gContae Chill Chainnigh). Tá sé ina chúlaí le foireann idirchontae Chill Chainnigh, agus b'eisean a ghlac Corn Liam Mac Carthaigh ar son a fhoireann nuair a bhuaigh na Cait Craobh Iomána Sinsearach na hÉireann 2006. 

## Saol
Saolaíodh Jackie i gContae Chill Chainnigh sa bhliain 1982. Fuair sé a chuid oideachais ag Coláiste Naomh Ciarán, scoil atá cáiliúil mar gheall ar na hiománaithe rathúla a tháinig amach as. Agus é ag freastal ar an gcoláiste, bhain sé dhá bhonn amach i gCraobh Sinsearach na gColáistí Laighean agus bonn amháin i gCraobh Sinsearach Coláistí na hÉireann. Bhuaigh sé a chéad bhonn leis an bhfoireann idirchontae sa bhliain 2003, agus roghnaíodh é mar chúlaí san fhoireann sinsir sa bhliain chéanna.

## Tagairtí

Tirial, Sean
Tirial, Sean
Tirial, Sean
Catagóir:Daoine beo
Anchorage, Alasca

Is cathair in Alasca, SAM í **Anchorage**. Is í an chathair is mó sa stát agus bhí  duine ina gcónaí ann ar an . Tá Anchorage suite i ndeisceart láir an stáit, ag 61° 13' 06" Thuaidh 149° 53' 57" Thiar.

## Déimeagrafaic

## Stair

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Anchorage, Alasca
Catagóir:Alasca
Catagóir:Achar cathrach Anchorage, Alasca
Catagóir:Cathracha in Alasca
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Tíreolaíocht Alasca
Catagóir:Cathracha-contaetha comhdhlútha sna Stáit Aontaithe
Shell

Is comhlacht ollnáisiúnta Angla-Ollannach é **Royal Dutch Shell plc** (**Shell** de ghnáth;   LSE  SHEL), ceann de na comhlachtaí ola is mó ar domhan.

[mionsamhail|clé|Scaglann ola Shell i g[California]]

clé|mion|Agóid "Shell chun Sáile", 2008

## Shell in Éirinn
I Mí Eanáir 2005 thosaigh Shell ag tógáil scaglann gais i Ros Dumhach in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo in Éirinn. Tharraing an tógáil conspóid sa cheantar. Mar gheall ar imníthe shláinte, sábháilteacht agus truailliú cuireadh feachtas náisiúnta ar bun, Shell chun Sáile, i gcoinne an scéim.  Cuireadh Cúigear Ros Dumhach i bpríosún.

Sa bhliain 2015, bronnadh ceadúnas ar Shell chun gás a thabhairt i dtír (ach le raon coinníollacha maidir lena úsáid). In 2018, dhíol Shell a chuid scaireanna sa tionscal; cheannaigh Vermillion agus an Canada Pension Plan Investment Board iad.  Beidh Gort na Coiribe ídithe i gceann cúpla bliain.

clé|mion|Agóid i 1995

## Shell sa Nigéir sna 1990idí
Thosaigh Shell ag obair in Ogoniland sa Nigéir in 1956.

Tharla conspóid sa Nigéir sna 1990idí, nuair a chuireadh feachtas ar bun in éadan scéime Shell i dtír na nOgoni. In 1990 maraíodh 80 duine nuair a rinne na póilíní Nigéarach ionsaí ar léirsitheoirí sa cheantar,
[clé|mion|[sceitheadh ola, Ogoniland, 2015]]
Ar an 10 Samhain 1994, cuireadh an rialtas naonúr chun báis, an scríbhneoir cáiliúil Ken Saró Wíwa ar cheann acu.  Le linn 1993-1994 fuair b'fhéidir 2,000 bás sa bhforéigean in aghaidh na nOgoni. Thug Shell héileacaptair agus trealamh eile do na póilíní, agus bhí líomhaintí ann maidir le claonpháirteachas leo.
[clé|mion|[bladhmadh gáis ollmhór  i nDeilt Abhainn na Nígire, anseo sa bhliain 2013]]
clé|mion|Agóid "Shell out of Nigerai"

## Shell sa Nigéir sna 21ú haois
Bhí an Rí Godwin Bebe Okpabi ag labhairt thar ceann a phobail i nDeilt Abhainn na Nígire maidir le truailliú a rinne sa cheantar le fada.  Tá an modh maireachtála traidisiúnta sa cheantar scriosta ag Shell, dar leis, agus tá leibhéal an-ard ailse sa réigiún, fiú i measc daoine óga.

Thug Rí Godwin Bebe Okpabi, thar ceann a phobail, cás in aghaidh Shell i Londain sna 2010idí. Chaill sé an cás ar dtús, ach rinneadh achomharc chun na Cúirte Uachtaraí in aghaidh an chinnidh agus bhuaigh siad an cás i ndeireadh thiar thall.

Sa bhliain 2025 i gcás eile, reáchtáladh réamhthriail i Londain, chun scóip na gceisteanna dlíthiúla a shocrú roimh an phríomhthriail, a tharlóidh sa bhliain 2026/2027. 

Dar le Okpabi, chaith Shell na milliúin dollar ar na dlíodóirí is fearr, in áit an t-airgead sin a chaitheamh ar ghlanadh uiscí agus talamh a phobail. Thug an rí Nigéarach samplaí uisce truaillithe leis chuig an réamhthriail i Londain, chun é a taispeáint.

## Féach freisin

* Shell chun Sáile
* Cúigear Ros Dumhach
* Gás na Coiribe

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Shell 

Catagóir:Comhlachtaí ola
Catagóir:Comhlachtaí Briotanacha
Catagóir:Truailliú
Catagóir:An Nigéir
Catagóir:Comhlachtaí Ísiltíreacha
Sitka

[thumb|280px|Suíomh sa stát [Alasca]]
237x237px|deas|mion|Suíomh Alasca sa SAM
Is cathair in Alasca é **Sitka**. Tá sé suite in oirdheisceart an stáit, agus is é níos lú ná 1 duine sa chiliméadar cearnach (0.74/km²) an dlús daonra ann. Sa bhliain 2016 bhí 8,830 daoine ina gcónaí ann.

Is an bhuirg agus an chathair comhdhlúithe, ón 2 Nollaig 1971, agus is é an chathair-bhuirg  is mó achair sna Stáit Aontaithe. Tá sé suite ar an taobh thiar den Oileán Baranoff (dath dearg mar chonacthas ar an léarscáil). Is é Matthew Hunter méara Sitka. 

Tá sé ag críochantacht leis na buirgí seo leanas: 

* Ceantar Áirimh Hoonah-Angoon
* Ceantar Áirimh Petersburg

Cuimsíonn an bhuirg na páirceanna seo leanas:

* Alaska Maritime National Wildlife Refuge (cuid den ionad Gulf of Alaska)
** Saint Lazaria Wilderness (*iar-* Saint Lazaria National Wildlife Refuge)
* Sitka National Historical Park
* Tongass National Forest (cuid)
** South Baranof Wilderness
** West Chichagof-Yakobi Wilderness (cuid)

## Stair
Daoine den phobal Tlingit a chónaigh san áit ar dtús (10,000 bliain ó shin ar a laghad) agus bhunaigh na Rúisigh baile san áit sa bhliain 1799.

Bunaíodh Sitka mar choilíneacht i 1799, agus ionchorpraíodh an chathair ar an 5 Samhain 1913 agus an bhuirg ar an 24 Meán Fómhair 1963. Cheangail an bhuirg agus an chathair mar comh-chathair-bhuirg comhdhlúithe (Béarla: *consolidated city borough*) ar an 2 Nollaig 1971.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh idirlín oifigiúil

## Féach freisin
* *[[The Yiddish Policemen's Union]]* - úrscéal atá suite i Sitka

*
Catagóir:Cathracha in Alasca
Catagóir:Áiteanna Alasca bunaithe sa bhliain 1799
Catagóir:Áiteanna bunaithe sa bhliain 1799
Catagóir:Oileán Baranoff
Catagóir:Alasca
Queens

Is buirg i gcathair Nua-Eabhrac í **Queens** atá suite ar an Oileán Fada.

Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1898
Catagóir:Contaetha Stát Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Nua-Eabhrac (cathair)
Oileán Staten, Nua-Eabhrac

Is buirg i gcathair Nua-Eabhrac í **Oileán Staten**.

Catagóir:Nua-Eabhrac (cathair)
Catagóir:Oileáin na stáit Nua-Eabhrac
Catagóir:Príomhbhailte na gContaetha sna Stáit Aontaithe
MS-DOS

Is córas oibriúcháin é **MS-DOS** nó *Microsoft Disk Operating System* ó Microsoft. Dhear Bill Gates agus Paul Allen é.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Córais oibriúcháin
Catagóir:Microsoft
David Casa

Is polaiteoir Máltach é **David Casa** (16 Samhain 1968 a rugadh é). Is Feisire Pharlaimint na hEorpa é. Tá sé ina bhall de Pártí Náisiúnta Mhálta.

## Naisc sheachtracha
* Leathanach Gréasáin Pharlaimint na hEorpa

Casa, David
Casa, David
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Joseph Muscat

Is polaiteoir Máltach é **Joseph Muscat** (ar 22 Eanáir 1974 a rugadh é). Ó 10 Márta 2013 tá sé ina phríomh-aire ar an tír, i gcomharbacht ar Lawrence Gonzi. Ba fheisire Pharlaimint na hEorpa é sna blianta 2004–2008. Tá sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre agus tá sé i gceannas air ó mhí Meithimh 2008 i leith. Rugadh i bPietà é.

## Naisc sheachtracha
* Leathanach Gréasáin Pharlaimint na hEorpa

Muscat, Joseph
Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Louis Grech

Is polaiteoir Máltach é **Louis Grech** (22 Márta 1947 a rugadh é). Is Feisire de chuid Pharlaimint na hEorpa é. Tá sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre. Rugadh i Hamrun é. Rinne sé staidéar in Ollscoil Mhálta. Sa bhliain 1970 bronnadh scoláireacht Rhodes air chun freastail ar Choláiste Balliol in Ollscoil Oxford.

Bhí sé ina cheannaire ar Air Malta.

## Naisc sheachtracha
* Leathanach Gréasáin Pharlaimint na hEorpa

Grech, Louis
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Seán Tennyson

Imreoir iomána Éireannach as mBaile Hugúin, Contae Chill Chainnigh é **Séan Tennyson** (Béarla: *John Tennyson*), a rugadh ar an 6 Feabhra, 1985. Tá clú agus cáil bainte amach aige mar chúlaí leis an gclub iománaíochta Carraig Seac agus an fhoireann idirchontae Chill Chainnigh. Ghlac sé páirt i gCraobh Iomána Sinsearach na hÉireann 2006 agus ainmníodh é ina Shárimreoir na Bliana, mar gheall ar an taispeántas maith a rinne sé i rith an gcomórtas. 

## Saol
Rugadh agus tógadh Tennyson i mBaile Hugúin, sráidbhaile atá suite idir na cathracha móra Port Láirge agus Baile Átha Cliath. Ina bhuachaill dhó, d'fhreastail sé ar an scoil náisiúnta Newmarket, agus ansin Coláiste Naomh Ciarán, áit atá cáiliúil mar gheall ar na hiománaithe rathúla a rinne staidéar ann. Bhain sé a chéad bhonn iomána amach agus é ag an gcoláiste, ceann i gCraobh Coláistí na hÉireann. Tar éis tamaill, tugadh a scileanna faoi deara ag na roghnóirí idirchontae, agus roghnaíodh é sna foirne mionúracha a bhuaigh Craobh Mionúrach na hÉireann sna blianta 2002 agus 2003. 

Bhris Tennyson isteach san fhoireann sinsir sa bhliain 2005, agus choinnigh sé a shuíomh sa líne leath-chúl go dtí an lá inniu. Bhuaigh sé a chéad bonn Craobh Laighean sa bhliain sin, agus a chéad bhonn sa Sraithchomórtas Iomána Náisiúnta chomh maith. Bliain iontach ab ea an bhliain 2006 dó - na duaiseanna seo arís, agus bonn óir sa chomórtas is mó, Craobh Iomána Sinsearach na hÉireann.

## Tagairtí

Tennyson, Sean
Tennyson, Sean
Tennyson, Sean
Catagóir:Daoine beo
Sraithchomórtas Iomána Náisiúnta

Is comórtas iománaíocht Éireannach í **Sraithchomórtas Iomána Náisiúnta** (Béarla: *National Hurling League*, nó *NHL*), a imrítear faoi cheannas Chumann Lúthchleas Gael. Comórtas bliantúil atá ann, ina glacann foirne idirchontae na hÉireann páirt. Is é Allianz an t-urraitheoir sa lá atá inniu ann.

Cuireadh an comórtas ar siúl don chéad uair idir na blianta 1925 agus 1926, agus b'iad Corcaigh na buaiteoirí. Chríochnaigh an comórtas is déanaí ar an 5 Bealtaine 2012, agus is iad Cill Chainnigh curaidh na sraithe faoi láthair tar éis dóibh an lámh in uachtar a fháil ar Chorcaigh.

## Buaiteoirí

## Naisc sheachtracha
* Torthaí 1926-2011 
* Torthaí don bhliain 2008 
* Sraithchomórtas Iomána Náisiúnta 2012 

*
Iomaint
Iomaint
Mainile

Is í **Mainile** (Filipínis: *Lungsod ng Maynila*, *Siyudad ng Maynila*, nó Manila) príomhchathair na nOileán Filipíneach.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Príomhchathracha na hÁise
Vodafone

Is comhlacht teileachumarsáide é **Vodafone** lena cheanncheathrú in Newbury, Sasana. Tagann an t-ainm ó na focail **vo**ice **da**ta **fone**. 

Sa bhliain 2005, ba é an comhlacht teileachumarsáide is mó ar domhan é de réir an láimhdeachais de (d'éirigh China Mobile níos mó sa bhliain 2005/2006). 

Sa bhliain 2023, bhí sé fógartha ag Vodafone go bhfuiltear le 11,000 fostaí a ligean chun siúil as seo go ceann trí bliana, sciar mór den lucht oibre, 10̬% ag an am (bhí thart ar 100,000 fostaithe ag Vodafone i dtíortha éagsula san Eoraip agus san Afraic).  Dúirt príomhfheidhmeannach Vodafone ag an am, Margherita Della Valle, go ndearnadh an cinneadh deireadh a chur leis an oiread sin post le fonn gnóthaí an chomhlachta a shimpliú agus le súil an comhlacht a chur i lár an aonaigh arís.
clé|mion|Vodafone, Donegall Place, Béal Feirste, 2011

### Éire
Cheannaigh Vodafone an grúpa Eircell in Éirinn sa bhliain 2001; athraíodh an branda go *Vodafone Ireland plc*.  Sa bhliain 2023, bhí  1,200 duine fostaithe in Éirinn.

## Féach freisin

* Eir

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí fón póca
Iacárta

Is í **Iacárta** (*Jakarta*) príomhchathair na hIndinéise, agus í ar an gcathair is mó sa tír sin freisin. Tá sí suite in oileán Iáva. Tá breis is 9.5 milliún duine ina gcónaí sa chathair.

Bhunaigh Purnawarman, rí Tarumanagara an chathair sa cheathrú haois. Fuair ríocht Sunda seilbh uirthi ina dhiaidh sin. Calafort trádála tábhachtach a bhí inti. Tháinig borradh agus fás uirthi faoi smacht na nOllannach, agus í mar phríomhchathair ar a n-impireacht sna hIndiacha Thoir. Roghnaídoh mar phríomhchathair na hIndinéise í nuair a bhain an tír sin neamhspleáchas amach i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda. Thugtaí **Sunda Kelapa** (397–1527), **Jayakarta** (1527–1619), **Batavia** (1619–1942), agus **Djakarta** (1942–1972) uirthi.

## Tagairtí

Catagóir:Príomhchathracha na hÁise
Catagóir:An Indinéis
An Indinéis

Is tír í **an Indinéis** in oirdheisceart na hÁise. Is í Iacárta an phríomhchathair. Tá cónaí ar 237 milliún duine san Indinéis agus mar sin tá sí ar an gceathrú tír is mó daonra ar domhan. Tá 17,508 oileán san Indinéis.

## Stair
Ar 26 Nollaig 2004, meastar gur maraíodh thart ar 300,000 duine de bharr súnámaí a bhuail an Indinéis agus ocht dtír Áiseach eile. Bualadh réigiún Banda Aceh na hIndinéise go dona.

Toghadh Joko Widodo ina uachtarán ar an Indinéis, ar an 20 Deireadh Fómhair 2014.

## Tagairtí


Catagóir:Náisiúin G-20
I
Catagóir:Náisiúin G-15
Karachi

Is í **Karachi** an chathair is mó sa Phacastáin. Tá sí suite ar Mhuir na hAraibe.

Catagóir:An Phacastáin
Catagóir:Cathracha
Tehran

Is í **Tehran** príomhchathair na Iaráine. Tá daonra timpeall 8.3 milliún ann i 2008 agus níos mó ná 14 milliún sa cheantar cathrach. Is é Tehran an chathair is mó san Iaráin agus sa Meánoirthear freisin. 

## Tagairtí

Catagóir:An Iaráin
Catagóir:Príomhchathracha na hÁise
Dhaka

Is é **Dhaka** príomhchathair na Bangladéise agus an chathair is mó sa tír sin freisin. Tá sé suite i lár na tíre cois Buriganga. Tá breis is deich milliún duine ina gcónaí sa chathair féin, agus breis is 23 milliún sa cheantar cathrach iomlán (in 2024).

Bheifeá níos tapúla ag eitilt ó Dhubai go Dacca ná taisteal ón aerfort go lár Dhacca, na sráideanna plódaithe le gluaisteáin, rothair, busanna agus ricseánna..

## Féach freisin

* An Bhanglaidéis

## Aeráid

## Tagairtí

Catagóir:Príomhchathracha na hÁise
Catagóir:An Bhanglaidéis
Bogotá

Is í **Bogotá** príomhchathair agus cathair is mó na Colóime. Tá stádas ar leith ag an gcathair mar dúiche príomhchathrach​, sé sin tá cumhachtaí riaracháin ranna ag an gcathair agus í mar phríomhchathair na ranna Cundinamarca chomh maith.  Is í Bogotá croílár polaitiúil, eacnamaíoch, tionsclaíoch, riaracháin, cultúrtha, agus spóirt sa tír.

## Stair
D'ainmnigh an Conquistador Gonzalo Jiménez de Quesada Bogotá mar phríomhchathair *Ríocht Nua Granada* ar an 6ú Lúnasa 1538 i ndiaidh turas fada trí na hAindéis.
clé|mion|Bogotá International Center.

## Tíreolaíocht
Tá Bogotá ar an tríú príomhchathair is airde i nDeisceart Mheiriceá (i ndiaidh Quitoagus La Paz), agus í suite 2,625 méadar os cionn leibhéal na maratros.  
clé|mion|La Candelaria, Bogotá
Tá sí suite i lár na Colóime, i réigiúin darbh ainm sabhána Bogotá, mar chuid den *[[altiplano]] cundiboyacense*, suite in Oirthir sliabhraon na hAindéis.  

Tá sí roinnte i 20 dúiche áitiúil. 

## Tagairtí

Catagóir:Príomhchathracha Mheiriceá Theas
Catagóir:An Cholóim
Catagóir:Cathracha sa Cholóim
Catagóir:Cathracha sa Cholóim
Achadh Úr

Baile beag Éireannach é **Achadh Úr** (Béarla: *Freshford*, nó uaireanta *Aghoura*), atá suite i gContae Chill Chainnigh, 14 ciliméadar ó thuaidh ón gcathair Cill Chainnigh agus 101 km ó dheas ó Bhaile Átha Cliath. Tá an baile suite ar an mbóthar idir Cill Chainnigh agus Baile Sheáin.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chill Chainnigh
Lagos

Is í **Lagos** an chathair is mó sa Nigéir. Ba phríomhchathair na tíre í go dtí 1991 nuair a fógraíodh Abuja mar phríomhchathair na Nigéire.

Catagóir:Cathracha
Abuja

Is í **Abuja** príomhchathair na Nigéire ó 1991, agus í suite i lár na tíre i gCríoch Phríomhchathair na Comhnaidhme. Cathair phleanáilte í Abuja a tógadh sa chuid is mó sna 1980idí. Rinneadh príomhchathair na Nigéire di ar 12 Nollaig 1991. Lagos an phríomhchathair roimhe sin. Sa bhliain 2006 bhí cónaí ar 776,298 duine in Abuja.

Catagóir:Bailte agus cathracha sa Nigéir]]
Catagóir:An Nigéir
Catagóir:Príomhchathracha na hAfraice
Santiago de Chile

Is í **Santiago de Chile** príomhchathair na Sile.

thumb|left|600px

Catagóir:An tSile
Catagóir:Cathracha na Sile
Catagóir:Príomhchathracha Mheiriceá Theas
Eoin Ó Lorcáin

Is imreoir iománaíochta Éireannach é **Eoin Ó Lorcáin**, nó *Eoin Larkin* as Béarla (rugadh ar an 17 Iúil 1984 é, i gContae Chill Chainnigh). Imríonn Ó Lorcáin mar thosaí leis an gclub rathúil Séamas Mac Stiofáin, agus ba bhall den fhoireann idirchontae Chill Chainnigh é idir na blianta 2004 agus 2016. Bhí séasúr rathúil ag Ó Lorcáin sa bhliain 2006, nuair a bhuaigh sé a chéad bhonn óir i gCraobh Iomána Sinsearach na hÉireann 2006, agus ainmníodh é mar Shárimreoir chomh maith. Roghnaíodh é mar Iománaí na Bliana sa bhliain 2008.

## Saol
Tagann Eoin as an muintir cáiliúil Uí Lorcáin - is uncail é Pilib "Fan" Ó Lorcáin, agus col-ceathrair é Pilib "Philly" Ó Lorcáin. Ar dtús, bhí an-rath ag Eoin leis a chlub Séamas Mac Stiofáin, sna blianta 2004 agus 2005. Bronnadh dhá duais tábhachtacha air sa bhliain 2004 - Iománaí na Bliana i gCill Chainnigh, agus ansin Iománaí Cúigeach na Bliana. B'iad na heachtraí seo a dhúisigh suim Bhriain Mhic Óda, bainisteoir na foirne sinsir, agus roghnaíodh don chéad uair é sa bhliain seo. 

## Tagairtí

## Tagairtí

Catagóir:Iománaithe Chill Chainnigh
Catagóir:Daoine as Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Daoine beo
Derek Ó Loinn

Is iománaí Éireannach as Áth na nUrlainn, Contae Chill Chainnigh é **Derek Ó Loinn**, nó *Derek Lyng* as Béarla (rugadh ar an 4 Iúil, 1978 é). Tá Ó Loinn ag imirt i lár na páirce le foireann Chill Chainnigh, agus an club Emeralds. Roghnaíodh é don fhoireann shinsearach don chéad uair sa bhliain 2001, agus anois tá na duaiseanna is mó sa spórt buaite aige leis na gCait agus tá dhá ghradam Sárimreoirí na Bliana aige. 

## Tagairtí

Loinn, Derek O
Loinn, Derek O
Loinn, Derek O
Catagóir:Daoine beo
Risteard de Paor

Is imreoir iománaíocht Éireannach é **Risteard de Paor**, nó *Richie Power* as Béarla (rugadh sa bhliain 1985 é i gCarraig Seac, Contae Chill Chainnigh). Imríonn de Paor ina thosaí leis an gclub Carraig Seac agus an fhoireann idirchontae Chill Chainnigh. 

## Tagairtí

Paor, Risteard de
Paor, Risteard de
Paor, Risteard de
Catagóir:Daoine beo
Píotágarás

Matamaiticeoir agus fealsamh ab ea **Píotágarás ó Shamos** (; timpeall 582 R.Ch. – timpeall 507 R.Ch.) sa tSean-Ghréig. Is éard is mó a tharraing clú air teoirim Phíotagarásach. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha
Catagóir:Fealsúna Gréagacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Matamaiticeoirí
Eindhoven

Is cathair san Ísiltír í **Eindhoven** atá lonnaithe i gcúige Brabant Thuaidh. Tá 216,157 duine ina gcónaí sa chathair féin de réir Bhiúró na Staitistice CBS sa bhliain 2011 agus breis is 700,000 duine má chuirtear na fo-bhailte san áireamh.

Ní raibh sí ach baile beag go dtí a raibh an déantóir Philips a bunaíodh í 1891 ag déanamh bolgáin solais ann. Bhí a lán den cathair go millfear le linn an Dara Cogadh Dhomhanda mar bhí sí ina úsáid mar bunáit tionsclaíoch ag na Naitsí. Bhí sí athfhoirgniú tar éis an cogadh de réir faiseain nua-aimseartha.

Tá Ollscoil Teicneolaíochta Eindhoven (Ollainnis: *Technische Universiteit Eindhoven*) i measc na priomh-ollscoileanna teicneolaíochta sa domhain. Tá Músaem Van Abbe (Ollainnis: *Van Abbemuseum*) ealaín nua-aimseartha suite sa chathair freisin. Tá foireann sacair PSV Eindhoven ar na hardfhoirne Ollannacha agus Eorpacha.

## Féach freisin
* An Ísiltír
* Brabant Thuaidh

## Naisc sheachtracha
* www.eindhoven.eu  Ionad oifigiúil na cathrach.
* www.vanabbe.nl Músaem Van Abbe Ealaín Nua-aimseartha
* w3.tue.nl  TUE - Ollscoil Teicneolaíochta Eindhoven

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha san Ísiltír
Catagóir:Brabant Thuaidh
Salvador Allende

Dochtúir Sileach agus polaiteoir sóisialach é **Salvador Guillermo Allende Gossens** (26 Meitheamh 1908 - 11 Meán Fómhair 1973), a bhí mar an 28ú uachtarán ar an tSile ó 3 Samhain 1970 go dtí a bhás tragóideach ar 11 Meán Fómhair 1973.

### Uachtarán
Toghadh Salvador Allende mar uachtarán na tíre i 1970, an chéad Marxach a toghadh go daonlathach i dtír ar bith.

Bhí Allende i bhfeighil ar ghluaiseacht shóisialach ar theastaigh uathu sóisialachas a bhunú sa tír sin agus náisiúnú a dhéanamh ar acmhainní saibhris na tíre sin. Ach ní raibh leasa gnó Meiriceánacha, a raibh gabhaltais mhóra acu sna mianaigh chopair, chun glacadh leis sin. Ní raibh lucht cumhachta bunaithe sa tSile sásta leis an ngluaiseacht shóisialta ach an oiread sa chaoi nár theastaigh uathu a gcumhacht sheanbhunaithe a chailiúint.

Ar 11 Meán Fómhair 1973, d'éirigh an t-arm faoin ginearál Augusto Pinochet amach i gcoinne Allende. Rinne eitleáin chogaidh ionsaí ar Áras an Uachtaráin, La Moneda, sa phríomhchathair, Santiago, Bhí cath fíochmhar ann idir fórsaí daonlathacha an Rialtais agus forghabhálaithe míleatacha.  D'fhág Allende slán lena lucht tacaíochta ar an raidió, in oráid thruamhéalach. Le linn an chatha, fuair Allende bás. Ar eagla go ndéanfadh príosúnach de, b'fhearr leis lámh a chur ina bhás féin (le AK-47). Bronnadh stádas an mhairtírigh air ó shin.

Ghlac Pinochet seilbh ar rialtas na Sile agus lean an deachtóireacht ar aghaidh go 1988.

## Féach freisin

* Augusto Pinochet

## Tagairtí

Allende, Salvador
Allende, Salvador
Catagóir:Polaiteoirí Sileacha
Catagóir:Daoine a chuir lámh ina mbás féin
Augusto Pinochet

Ginearál agus uachtarán na Sile ab ea **Augusto Pinochet Ugarte** (25 Samhain 1915 - 10 Nollaig 2006). Bhí sé i gceannas ar éirí amach i gcoinne rialtas Salvador Allende i Meán Fómhair 1973. Bhí sé ina uachtarán - nó ina dheachtóir - ó 1973 go dtí 1990 agus ina sheanadóir ina dhiaidh sin, "a bhuíochas d’uisce faoi thalamh Mheiriceá, tíoránach a bhí ar a mhine ghéire ag cur maoin na tíre ina bhealach féin agus a chairde agus an lámh láidir á himirt ar aon duine nár ghean leis".
clé|mion|241x241px|1971
[clé|mion|177x177px|1976 :  Pinochet agus Secretary of State [Henry Kissinger in Santiago de Chile. ]]
clé|mion|232x232px|2007

## Deachtóireacht
Toghadh Salvador Allende mar uachtarán na tíre i 1970, an chéad Marxach a toghadh go daonlathach i dtír ar bith. 

D'éirigh an t-arm faoin nginearál Augusto Pinochet amach i gcoinne Allende ar 11 Meán Fómhair 1973 agus maraíodh an t-uachtarán le linn an éirí amach. Ghlac Pinochet seilbh ar rialtas na Sile agus lean an deachtóireacht ar aghaidh go 1988.
## Gabháil
Gabhadh an Ginearál Pinochet i Londain ar an 16 Deireadh Fómhair 1998. Cuireadh ina leith gur ordaigh sé cinedhíothú ar dhaoine neamhchiontacha sna 1970idí.

D'eisigh na Tiarnaí Dlí barántas eiseachadta, chun Pinochet a chur ar triail sa Spáinn. Ach níos déanaí, fuair Tiarnaí Dlí eile  locht sa chinneadh sin. 

I gcinneadh eile ina dhiaidh sin i dTeach na dTiarnaí, fuarthas go raibh Pinochet freagrach as na himeachtaí a tharla ó 1988 ar aghaidh, agus na himeachtaí sin amháin (ach bhí Pinochet ag éirí as oifig timpeall an ama seo).

Ar aon nós, rinne Pinochet achomharc in aghaidh an chinnidh sin ach chaill sé an t-achomharc.

Ansin lig Pinochet air féin go raibh sé tinn agus faoi mhíchumas, agus ag brath ar chathaoir rothaí. Mar sin, ligeadh saor é i Sasana ar an 2 Márta 2000. Thuirling Pionchet i Santiago de Chile an lá dár gcionn (le cúnamh ó RAF) ach ní raibh sé ag brath ar chathaoir rothaí níos mó, iontas na niontas.

## Tagairtí

Pinochet, Augusto
Pinochet, Augusto
Catagóir:Polaiteoirí Sileacha
Catagóir:Deachtóirí
Basilicata

Is réigiún san Iodáil é **Basilicata**, suite i ndeisceart na tíre. Is í Potenza príomhchathair an réigiúin.

## Tagairtí

Catagóir:Réigiúin na hIodáile
Potenza

Is í **Potenza** príomhchathair réigiún Basilicata san Iodáil.

Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha na hIodáile
Catanzaro

Is í **Catanzaro** (fuaimniú ; , Calábrais: *Catanzaru*, fuaimniú ) príomhchathair réigiún Calabria san Iodáil. Bhí  duine ina gcónaí ann ar an .

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha na hIodáile
Napoli

Is í **Napoli** príomhchathair réigiún Campania san Iodáil.
300px|thumb|Bá Napoli

Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha na hIodáile
Catagóir:Cathracha san Eoraip a bhfuil calafoirt
Catagóir:Láithreáin Oidhreachta Domhanda
Friuli-Venezia Giulia

Is réigiún san Iodáil é **Friuli-Venezia Giulia** (Friúilis: Friûl–Vignesie Julie, Slóivéinis: Furlanija–Julijska krajina, Gearmáinis: Friaul–Julisch, Veinéisis: Friul–Venèxia Jułia), suite in oirthuaisceart na tíre. Is í Trieste príomhchathair an réigiúin. Tá sí i measc cúig réigiún féinrialaithe na hIodáile le reacht speisialta. Tá thart 1.2 milliún daoine ina gcónaí ann.

## Tagairtí

Catagóir:Réigiúin na hIodáile
An Lombaird

Is réigiún san Iodáil í **an Lombaird** (Iodáilis agus Lombairdis: *Lombardia*) atá suite i dtuaisceart na tíre. Is í Milano príomhchathair an réigiúin. Tá Lombardia ag críochantacht leis an Eilvéis, Emilia-Romagna, Trentino-Tirol Theas, Veneto agus Píodmant.

## Tagairtí

Lombaird
Molise

Réigiún san Iodáil é **Molise**, atá suite i ndeisceart na tíre, ar an Muir Aidriad. Is é Campobasso príomhchathair an réigiúin agus Termoli an dara cathair is mó. Tá sé ar an dara réigiún is lú sa tír agus tá tuairim is 312,394 duine ina gcónaí ann.

## Tagairtí

Catagóir:Réigiúin na hIodáile
Puglia

Is réigiún san Iodáil é **Puglia**, atá suite in oirdheisceart na tíre. Tá tuairim is 4,045,949 duine ina gcónaí ann. Tá sé ag críochantacht le Molise, Campania agus Basilicata. Is í Bari príomhchathair an réigiúin.

## Tagairtí

Catagóir:Réigiúin na hIodáile
Píodmant

Is réigiún san Iodáil é **Píodmant**, atá suite i dtuaisceart na tíre. *Piemonte* an t-ainm Iodáilise. *Piemont* an leagan a úsáidtear sa teanga áitiúil. Is í Torino príomhchathair an réigiúin.

"Chois na sléibhte" is brí leis an ainm sin Píodmant (*ad pedem montium* as Laidin), agus na hAlpa ag timpeallú an réigiúin ó thrí thaobh. Tá an réigiún ag críochantacht leis an bhFrainc, an Eilvéis agus roinnt réigiún eile san Iodáil, mar atá, Liguria, Gleann Aosta, an Lombaird, agus Emilia-Romagna. 

## Stair

Ar dtús, ba iad na treibheanna Ceilteacha, cosúil leis na *Taurini* agus na *Salassi*, a bhí ina gcónaí sa réigiún. Timpeall ar 220 RC, chuir na Rómhánaigh faoi chois iad. Coilíneachtaí Rómhánacha iad ó thús Torino (*Augusta Taurinorum*) agus Ivrea (*Eporedia*), mar shampla. I ndiaidh d'Impireacht Rómhánach an Iarthair dul de dhroim an tsaoil, rinne idir chomharsana agus eachtrannaigh is bharbaraigh éagsúla léirscrios timpeall an réigiúin. 

Sa bhliain 1046, rinne Ódó (nó Ottó), Cúnta Shaváí, a chuid féin de Phíodmant. Sa bhliain 1416, rinneadh Diúcacht de Shaváí, agus sa bhliain 1563, d'athraigh an Diúc Emanuele Filiberto a chúirt go Torino. Sa bhliain 1762, bhain Diúc Phíodmant amach ríghe na Sairdíne, agus tháinig Ríocht Phíodmant agus na Sairdíne ar an bhfód. 

Sa bhliain 1796, d'fhorghabh trúpaí réabhlóideacha na Fraince an réigiún, agus ghair na réabhlóidithe áitiúla poblacht de - Poblacht Alba, nó *repubblica di Alba*. Cathair bheag i bPíodmant é Alba, i gceantar a bhfuil clú agus cáil ar a chuid fíonta. Níor mhair an phoblacht - ná an dara poblacht a bunaíodh ina dhiaidh sa réigiún, mar atá, an Phoblacht Fho-Alpach nó *Repubblica Subalpina* - i bhfad, agus le fírinne ní raibh iontu riamh ach stáit shoip a bhí i dtuilleamaí na Fraince le haghaidh tacaíochta. Nuair a tháinig Comhdháil Vín le chéile, cuireadh Ríocht Phíodmant agus na Sairdíne ar bun arís, agus bhronn an Chomhdháil ríocht Genova ar rí Phíodmant agus na Sairdíne le go mbeadh an tír ní ba láidre dá n-ionsódh na Francaigh arís í. 

Ba í Ríocht Phíodmant agus na Sairdíne túsphointe an Risorgimento, is é sin, athaontú na hIodáile ón mbliain 1859 ar aghaidh. Go bunúsach, shealbhaigh Rí Phíodmant iomlán na hIodáile de réir a chéile, agus an ríocht Iodálach a tháinig ar an bhfód mar seo, ba í Ríocht Phíodmant í, *de jure*. Ar dtús, ba í Torino príomhchathair na hIodáile seo, ach ansin, hathraíodh an phríomhchathair go Flórans, agus ina dhiaidh sin go dtí an Róimh.

## Tagairtí

thumb|left|600px|Biella, Píodmant

Catagóir:Réigiúin na hIodáile
An Tuscáin

Is réigiún san Iodáil í **an Tuscáin** (nó *Toscana* as Iodáilis) atá suite i dtuaisceart na tíre. Is é Flórans príomhchathair an réigiúin. Tá 3,750,000 duine ina gcónaí sa Tuscáin.

## Cathracha agus bailte tábhachtacha

## Tagairtí

Tuscáin
Trentino-Tirol Theas

Is réigiún san Iodáil é **Trentino-Tirol Theas**, suite i dtuaisceart na tíre. Is í Trento príomhchathair an réigiúin.

 

## Tagairtí

Catagóir:Réigiúin na hIodáile
Perugia

Is í **Perugia** príomhchathair réigiún Umbria san Iodáil.

Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha na hIodáile
Valle d'Aosta

Réigiún féinrialaithe san Iodáil é **Valle d'Aosta** ("Gleann Aosta") agus é suite sna sléibhte in iarthuaisceart na tíre. Is í cathair Aosta (Fraincis: *Aoste*) príomhchathair an réigiúin. Tá Valle d'Aosta ag críochantacht leis an bhFrainc san iarthar, an Eilvéis sa tuaisceart agus le réigiún Phíodmant san oirthear agus sa deisceart. Tá an réigiún 3,263 km2 (1,260 míle chearnach) ar achas, agus cónaí ansin ar 130,000 duine. Mar sin, tá sé ar an réigiún is lú achar, daonra agus dlús daonra san Iodáil. Murab ionann agus réigiúin eile na hIodáile, níl Valle d'Aosta roinnte ina chúigí, ach tá 74 bhardasacht (*comuni*) ann.

Is iad an Iodáilis agus an Fhraincis na teangacha oifigiúla, ach is í an teanga úd *Valdôtain*, ar canúint de chuid na Franca-Phrovansáilise (na hArpatáinise) í, caint na ndaoine. Thairis sin tá canúint Gearmáinise, *Walserdeutsch*, á labhairt ag mionlach i nGleann Lys. Canúint Ard-Alamannach í atá gaolmhar leis na canúintí a labhraítear san Eilvéis.  

## Tagairtí

Catagóir:Réigiúin na hIodáile
Aosta

Is í **Aosta** príomhchathair réigiún Valle d'Aosta san Iodáil. Bhí 34,800 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2013.

Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha na hIodáile
An Veinéis

Is í **an Veinéis** (Iodáilis: *Venezia*, Veinéisis: *Venesia*) príomhchathair réigiún Veneto i dtuaisceart na hIodáile agus tá daonra de 271,251 inti (daonáireamh 2004).

Maille le Padua, tá an chathair mar chuid d'Achar Cathrach Phadua-na Veinéise (daonra 1,600,000). Bhí an Veinéis aitheanta mar "La Dominante", "Serenissima", "Banríon Mhuir Aidriad", "Cathair an Uisce", "Cathair na nDroichead", agus "Cathair an tSolais". Áirítear í ar cheann de na cathracha is áille ar domhan.

## Turasóireacht
Thosaigh bardas na cathrach ag gearradh táille ar na cuairteoirí a théann isteach sa chathair.

Cuireadh cosc ar na longa móra cúrsála sna 2010idí toisc an díobháil a bhíodar a dhéanamh don leibhéal uisce sa chuan timpeall na cathrach.

## Naisc sheachtracha

* Suíomh gréasáin oifigiúil na cathrach 

thumb|left|300px|Cathair na Veinéise

Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha na hIodáile
Catagóir:Cathracha san Eoraip a bhfuil calafoirt
Catagóir:Láithreáin Oidhreachta Domhanda
Catagóir:Veneto
Páirc Uí Mhórdha

Staid spóirt Éireannach í **Páirc Uí Mhórdha** atá suite i bPort Laoise, Contae Laoise. Is san áit seo a imrítear na cluichí Gaelacha sa chontae, mar shampla peil Ghaelach agus iomáint. Staid baile do foirne CLG Chontae Laoise atá ann.

Tá cór suí le 27,000 duine, agus imrítear cluichí idir chontaetha nó foirne eile ann freisin. 

Catagóir:Staideanna CLG i bPoblacht na Éireann
Catagóir:Contae Laoise
Guernica (idirdhealú)

Tá níos mó ná ciall amháin le **Guernica** nó **Gernika**:

* Gernika (nó *Guernica* as Spáinnis) - cathair bheag i dTír na mBascach i dtuaisceart na Spáinne.
* Guernica (pictiúr) - pictiúr ciúbach de chuid Pablo Picasso
* Guernica, Buenos Aires - ceantar in Buenos Aires na hAirgintíne.
Caisleán na Deirge

Is baile in iarthar Contae Thír Eoghain **Caisleán na Deirge** (Béarla: *Castlederg*), ar an Deirge gar do Contae Dhún na nGall. Tá móramh beag náisiúnach sa bhaile. Bhí Caisleán na Deirge sainiúil i rith an Chogaidh Angla-Éireannaigh mar bhí níos mó Protastúnaigh na Caitlicigh ón cheantar in Óglaigh na hÉireann ag an am.
[clé|mion|an [An phíb mhór|phíb mhór]]
Shocraigh Tuaisceart Éireann taifead nua don teocht is airde, le 31.3°C bainte amach i gCaisleán na Deirge ar 21 agus 22 Iúil.

## Féach freisin

* Contae Thír Eoghain 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Thír Eoghain
Réabhlóid Fheabhra, 1917

B'í **Réabhlóid Fheabhra** an chéad chéim de Réabhlóid na Rúise sa bhliain 1917. Chuir an réabhlóid seo deireadh le hImpireacht na Rúise agus tús le poblacht liobrálach a mhair ar feadh leathbhliana. mion|clé|Slua i gcearnóg Znamensky, St Petersburg (Petrograd)  agus dealbh Sár Alexander III
## An Réabhlóid
mion|clé|Cruinniú réabhlóideachRéabhlóid ab ea í seo a chuir an Sár Nioclás II as cumhacht. B'eisean Impire deireanach na Rúise. I Mí Feabhra 1917, tháinig deireadh le réimeas an tSáir Nioclás a Dó.  Tugadh faoi choimeád cosanta é ar an 16 Márta. 
mion|clé|Cruinniú réabhlóideach

## Toradh
De thoradh na réabhlóide seo, chuaigh rialtas sealadach nua i gceannas ar an tír. Comhrialtas ab ea é a raibh polaiteoirí liobrálacha agus sóisialacha air, agus iad meáite ar stát agus sochaí na Rúise a athrú go hiomlán. Leis an stát a chur ar bhealach a leasa, chruthaigh siad cumhacht fheidhmitheach dhaonlathach agus comhthionól bunreachtúil. 

Ba ea Alexander Kerensky ar an bpolaiteoir ba thábhachtaí ar feadh leathbhliana. Bhí sé i gceannas ar Shóivéid Petrograd ar dtús, agus ansin ar Rialtas Sealadach na Rúise i ndiaidh Réabhlóid na Feabhra. 

B'é an fhadhb a bhain leis an rialtas seo ná nár éirigh siad as an gcogadh, cé go raibh tuirse ar mhuintir na Rúise ar fad i ndiaidh bhlianta fada an chogaidh. Ó bhí na Boilséivigh ag gealladh síochána, fuair siad cuid mhaith tacaíochta dá gcuid iarrachtaí an Rialtas Sealadach a chur ar ceal.

## Féach freisin
* Réabhlóid Dheireadh Fómhair
* Réabhlóid na Rúise 1917

## Tagairtí

Catagóir:Réabhlóid na Rúise
Catagóir:1917
William Rowan Hamilton

Ba mhatamaiticeoir, fisiceor agus réalteolaí Éireannach é **Sir William Rowan Hamilton** (4 Lúnasa, 1805 – 2 Meán Fómhair, 1865). Rinne sé saothar i bhfisic theoiriciúil maidir le hoptaic is meicnic, agus sa mhatamaitic. Chuir Hamilton go mór le forbairt na hoptaice, na dinimice agus an ailgéabair. Réamhinis sé athraonadh solais i gcriostail, rud a dhearbhaigh turgnaimh níos déanaí. Baintear feidhm as graif Hamilton sa mhatamaitic scoite nua-aoiseach, go hiondúil. Ceapadh ar an gcéad fho-bhall d'Acadamh Náisiúnta Eolaíochtaí Mheiriceá i 1863, mar an eolaí beo ba mhó. Bhí sé ina cheannasaí i Réadlann Dhún Since ar feadh tamaill.

Is é fionnachtain an cheathairnín a thug clú agus cáil dó. San ailgéabar teibí a saothraíodh sa 19ú-20ú céad, sainmhínítear oibrithe eile, mar shampla ailgéabar nach bhfeidhmeodh an dlí cómhalartach ann, is é sin nach ionann AoB is BoA, ina seasann "o" don oibriú.

Ceannródaí i saothrú ailgéabar mar seo ab ea William Rowan Hamilton a d'fhorbair teoiric na gceathaimíon. Baintear feidhm as matamaitic thacar veicteoirí a bhfuil uimhreacha samhailteacha iontu inniu i ngrafaicí tríthoiseacha i ríomhairí is córais stiúrtha spásárthach.

Níos déanaí chuir an obair a rinne Hamilton le dinimic go mór le forbairt na Meicnice Candamaí, réimse ina a bhfuil an coincheap bunúsach Hamiltonian ainmnithe in ómós dó.

Dúradh gur thaispeáin Hamilton a thallann agus a chlisteacht nuair a bhí sé an-óg. Dúirt an réalteolaí Ardeaspaig Dr. John Brinkley sa bhliain 1823 faoi Hamilton a bhí 18 bliain d'aois:
:*"Ní deirim go mbeidh an fear óg seo, ach go bhfuil sé, an céad matamaiticeoir den aois seo"*

## Tagairtí
:

## Tagairtí

Catagóir:Matamaiticeoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1805
Catagóir:Básanna i 1865
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Chnocán Iaróm
Catagóir:Baill d’Acadamh Ríoga na hÉireann
Fisiceoir

Is é is **fisiceoir** ann ná eolaí a dhéanann staidéar ar an bhfisic. Déannann fisiceoir staidéar ar réimse mór ag baint le dalaí fisiciúla le réise thar gach saghas scála: ó cáithnín fo-adamhach as a dhéantar gach saghas damhna, go dtí iompair an cruinne mar an t-iomlán.

## Fisiceoirí cáiliúla
* André-Marie Ampère
* Airciméidéas
* Henri Becquerel
* Niels Bohr
* Robert Boyle
* Pierre Curie
* Marie Curie
* Christian Doppler
* Albert Einstein
* Daniel Gabriel Fahrenheit
* Benjamin Franklin
* Galileo Galilei
* Stephen Hawking
* Ernst Mach
* Guglielmo Marconi
* Albert Abraham Michelson
* Robert Millikan
* Isaac Newton
* Georg Ohm
* Blaise Pascal
* Max Planck
* Erwin Schrödinger
* James Watt

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

*
Domhnach na Fola

Go ginearálta, úsáidtear an téarma **Domhnach na Fola** le cur síos a dhéanamh ar eachtra a tharla ar an Domhnach ar ndóigh ina doirteadh fuil. Tarlaíonn siad, de ghnáth, nuair atá agóid nó sléacht de shaghas éigin i rith amanta trioblóideacha, mar shampla Cogadh na Saoirse in Éirinn nó na hagóidí i 1905 sa Rúis.

Ina measc tá:
* Domhnach na Fola (1887) 13 Samhain, i Londain nuair a bhí agóid agus foréigean sa chathair, in aghaidh comhéigean in Éirinn agus chun saoirse William O'Brien a bhaint amach.
* Domhnach na Fola (1900) 18 Feabhra lá le a lán taismí i rith Dhara Cogadh na mBórach.
* Sléacht Dhomhnach na Fola (1905) 22 Eanáir, ina maraíodh na mílte sa Rúis tar éis agóid i lár Chathair Pheadar.
* Domhnach na Fola (1913) 31 Lúnasa foréigean i mBaile Átha Cliath de bharr an Fhrithdhúnaidh.
* Domhnach na Fola (1916) 5 Samhain, foréigean i Everett, Washington idir IWW, baill cheardchumainn, agus na póilíní.
* Domhnach na Fola (1920), 21 Samhain, foréigean a mBaile Átha Cliath i rith Chogadh na Saoirse in Éirinn.
* Domhnach na Fola (1939) 3 Meán Fómhair, tharla sléacht sa bhaile Bydgoszcz sa Pholainn i ndiaidh ionradh na nGearmánach ag tús an Dara Cogadh Domhanda.
* Domhnach na Fola (1965) 7 Márta nuair a bhris foréigean amach ar mháirseáil i gcomhair saoirse shibhialta in Alabama.
* Domhnach na Fola (1972) 30 Eanáir Bhris foréigean amach i nDoire nuair a d'ionsaigh Airm na Breataine agóid sa chathair.
An Táidsícis

Teanga Iaránach is ea an **Táidsícis** a labhraítear sa Táidsíceastáin. Tá sí an-chosúil leis an bPeirsis, agus is féidir a rá gur canúint de chuid na Peirsise atá ann, go bunúsach. An teanga liteartha a shaothraítear sa Táidsíceastáin, áfach, tá sí bunaithe ar an gcineál Táidsícise is mó a bhí faoi thionchar na hÚisbéicise, agus dealraíonn sé go raibh cúiseanna polaitiúla leis an bpolasaí seo - is é sin, go ndearna na húdaráis Shóivéadacha iarracht d'aon ogham na Táidsícigh a choinneáil scartha ón Iaráin. Ar chúiseanna den chineál chéanna, chuir siad an aibítir Choireallach i bhfeidhm ar an Táidsícis.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na hÁise
Catagóir:An Táidsíceastáin
Páirc Mhic Asmaint

Is í **Staid Mhic Easmuinn, Páirc Mhic Asmaint** nó **Páirc Mhic Easmainn**, an príomh-staid spóirt ina imrítear na cluichí Gaelacha i gcathair Bhéal Feirste. Is san áit seo a imríonn na foirne as CLG Chontae Aontroma a gcluichí baile. Tagann ainm na páirce ón réabhlóidí Éireannach Ruairí Mac Easmainn, a crochadh tar éis Éirí Amach na Cásca sa bhliain 1916. Tá cóir suí le 32,000 duine ann.
clé|mion|220x220px
clé|mion|220x220px|An bealach isteach in 1968

## Stair
clé|mion|Craobhchomórtas Sinsir san Iománaíocht, Ard Mhacha vs Tír Eoghain, 2010|220x220pxOsclaíodh Páirc Mhic Asmaint i mí an Mheithimh sa bhliain 1953, nuair a bhuaigh na Harps ó Ard Mhacha in éadan Naomh Sheáin ó Chontae Aontroma. Sa bhliain chéanna, imríodh an chéad chluiche ceannais peile Uladh sa pháirc. B'é Ard Mhacha a fuair an lámh in uachtar i gcoinne an Chabháin ar an ócáid sin.

Go hiomlán, imríodh ocht cluichí ceannais Uladh i bPáirc Mhic Asmaint. 

Druideadh Páirc Mhic Asmaint i mí an Mheithimh 2013 agus ní raibh baile buan ag an CLG in Aontroim ó shin.

## 2020idí
Bhí an Pháirc díomhaoin agus fágtha ina fhothrach sna 2010idí.

In 2024, tar éis míonna de shiléig agus cur i gcéill na dTóraithe chinn an Lucht Oibre nach gcuirfí maoiniú ar fáil chun Staid Mhic Easmuinn a fhorbairt. Bhí an costas méadaithe go £400 milliún, dar leis na Státrúnaithe Hilary Benn agus Lisa Nandy agus an baol ann, fiú dá gceadófaí an caiteachas nach mbeadh an staid faoi réir in am don chomórtas sacair Euro 2028. I bhfianaise na deighilte is buaine i dTusiceart Éireann, bhí roinnt de lucht leanta sacair ríméadach nach mbeadh Euro 28 á imirt in iarthar ‘náisiúnach’ Bhéal Feirste. B’údar díomá é do mhóramh na ndaoine, daoine a mheas gur dheis amú é.

In 2025, bhí £50 milliún lamháilte ag Rialtas na Breataine le haghaidh athchóiriú ó bhonn Pháirc Mhic Easmainn. Fógraíodh an maoiniú úr san athbhreithniú caiteachais a d'fhoilisgh Seansailéir Státchiste na Breataine Rachel Reeves ar an 11 Meitheamh 2025. Chomh maith leis an maoiniú seo, bhí £43 milliún geallta ag Rialtas na hÉireann, £62.5 milliún ag Feidhmeannas Stormont agus £15 milliún ag CLG féin.

I mí Eanáir 2026,  thug an Feidhmeannas le tuiscint go gcuirfí maoiniú breise ar fáil i gcomhair an togra mar nár mhór an boilsciú a chur san áireamh.  Meastar go gcosnóidh an staid nua £270 milliún faoin am a bheas an dlaoi mhullaigh curtha ar an áit.

Tá súil go mbeidh áit sa staid úrnua do 34,500 duine agus gach saoráid ar fáil ann.

## Tagairtí

Catagóir:Staideanna CLG i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Iomáint
Catagóir:Contae Aontroma
Barbara Boxer

Is í **Barbara Levy Boxer** (11 Samhain, 1940 a rugadh í), Seanadóir na Stát Aontaithe sóisearach ó California. Is ball den Pháirtí Daonlathach í. Toghadh go dtí an Seanad i 1992 agus arís i 1998 agus 2004 í.

Rugadh i mBrooklyn, Nua-Eabhrac í. Bhain sí amach céim in eacnamaíocht i 1962 ó Coláiste Brooklyn.
## Naisc
Suíomh Idirlín Seanaid 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Giúdaigh
Catagóir:Gníomhaithe
Catagóir:Mná
Catagóir:Scríbhneoirí as Brooklyn, Nua-Eabhrac
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Úrscéalaithe Meiriceánacha
Virgin Media One

Is stáisiún teilifíse tráchtála i bPoblacht na hÉireann é **Virgin Media One**. Tá a phríomhstiúideonna suite i mBaile an Mhóta, i mBaile Átha Cliath. Ba é *TV3* an t-ainm ar an stáisiún ó thús go Lúnasa 2018.

## Stair

Ba é TV3 an chéad stáisiún teilifíse neamhspleách náisiúnta in Éirinn, nuair a thosaigh sé ag craoladh sa bhliain 1998. D'eisigh an IRTC a cheadúnas sa bhliain 1990, agus atheisíodh arís é sa bhliain 1993. Thosaigh TV3 HD ag craoladh ar an 11 Meán Fómhair, 2015.

## Stáisiúin
* Virgin Media One (1998-)
** TV3 +1 (2014-)
** TV3 HD (2015-)
* Virgin Media Two (2009-)
* Virgin Media Three (2017-)
* Virgin Media Sports (2018-)
* Virgin Media Kids

#### Beartaithe
* 3e HD

## Cláracha

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

Catagóir:Stáisiúin teilifíse na hÉireann
Catagóir:Stáisiúin teilifíse
Catagóir:Virgin Media Ireland
Staid Semple

Staid spóirt Éireannach í **Staid Semple**, atá suite i nDúrlas Éile, Contae Thiobraid Árann. Is san áit seo a imrítear na cluichí Gaelacha atá eagraithe ag an gCumann Lúthchleas Gael. Úsáideann na foirne iomána agus peile Thiobraid Árann an pháirc mar staid bhaile. Meastar go bhfuil an dromchla atá ann an ceann is fearr sa tír. Le cóir suí le 55,000 duine, is í Staid Semple an dara staid is mó sa tír, tar éis Páirc an Chrócaigh i mBaile Átha Cliath.

## Naisc sheachtracha
* Eolas faoin staid ar shuíomh worldstadia.com 

Catagóir:Staideanna CLG i bPoblacht na Éireann
Catagóir:Contae Thiobraid Árann
1354

## Eachtraí
* 
* 22 Meitheamh - D'éirigh muintir L'Alguer sa tSairdín amach i gcoinne na gCatalónach is chuir arm Pheadair III léig ar an gcathair.

## Breitheanna
* 

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
Nuoro

Cathair san Iodáil is ea **Nuoro** (Sairdínis: Nùgoro). Tá sí suite soir agus i lár na Sairdíne lonnaithe ar Sliabh Ortobene. Is í príomhchathair an chúige leis an ainm chéanna. Tá 36,443 (2009) duine ina chónaí ann agus í mar an cúigiú cathair is mó ar an oileán.

Deirtear gurb í príomhchathair cultúrtha an réigiúin agus glaotar "Atene sarda" (Aithin na Sairdíne). Baile dúchais í do Grazia Deledda, an chéad bhean Iodálach a bhuaigh Duais Nobel na Litríochta, sa bhliain 1926.

Catagóir:An tSairdín
Catagóir:Cathracha na hIodáile
Oristano

Cathair san Iodáil is ea **Oristano** (Sairdínis: Aristanis). Tá sí suite i meaniarthar na Sairdíne. Is í príomhchathair an chúige den ainm chéanna í. Tá thart ar 32,500 (2009), ina gcónaí ann. Is iad iascaireacht, talmhaíocht agus turasóireacht na hearnáil is tábhachtaí don gheilleagar. 

Catagóir:An tSairdín
Catagóir:Cathracha na hIodáile