open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eacuadór

Is tír i Meiriceá Theas í **Eacuadór**, ar an Aigéan Ciúin. Tá teorainneacha aici le Peiriú ó theas is leis an gColóim ó thuaidh. Tá sí suite ar an Meánchiorcal. Is léi an t-oileánra Galápagos, atá suite 1000km siar amach san Aigéan Ciúin, freisin.Is í San Francisco de Quito an phríomhchathair. Tá 16 milliún duine ina gcónaí ann. 

[thumb|left|[Toirtís|Olltoirtís oileáin Galápagos ]]

## Tagairtí


Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Dwight D. Eisenhower

Saighdiúir agus polaiteoir Meiriceánach ab ea **Dwight David Eisenhower** (14 Deireadh Fómhair 1890 - 28 Márta 1969). B'é 34ú Uachtarán na Stát Aontaithe é. Bhí sé ina uachtarán ó 1953 go dtí 1961. Le linn an Dara Cogadh Domhanda, bhí sé ina Cheannasaí Uachtarach ar Fhórsa Sluaíochta na gComhghuaillithe san Eoraip, agus rinneadh Ginearál Airm cúig réalta de, éacht annamh. Bhí sé freagrach as Oibríocht Tóirse, ionradh na hAfraice Thuaidh (1942–1943), agus as ionradh na Normainne (1944–1945) ar an bhFronta Thiar.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1890
Catagóir:Básanna i 1969
Catagóir:Acadóirí
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Cogadh Vítneam
Catagóir:Daoine as Texas
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Feirmeoirí
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Peileadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Preispitéirigh
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
Mato Grosso do Sul

Stát de chuid na Brasaíle is ea **Mato Grosso do Sul**. Tá teorainneacha aici le Mato Grosso, le Goiás, le Minas Gerais, le São Paulo and le Paraná. Tá teorainneacha aici le tíortha le Paragua, agus leis an mBolaiv. Campo Grande an phríomhchathair agus is é André Puccinelli an Gobharnóir. Tá 2,026,600 ina gcónaí ann (2000). Méid céanna na Gearmáine le 357.000 km2.

## Tíreolaíocht
Tá an stát suite in iarthar na Brasaíle i ceantar seascainn. 
#### Cathracha tábhachtacha
* Campo Grande, an phríomhchathair
* Corumbá
* Dourados
* Bonito,

## Nasc seachtrach
* Suíomh Idirlín oifigiúil 

Catagóir:Stáit na Brasaíle
Tocantins

Is stát de chuid na Brasaile é **Tocantins**. Bhuaigd an stát i 1988 as an gcuid thuaisceartach Goiás agus thosaigh tógáil ar an bpríomhchathair, Palmas, i 1989. Is é Marcelo de Carvalho Miranda an Gobharnóir. Tá 1,5 mhilliún duine ina gcónaí sa stát. 

## Nasc seachtrach
* Suíomh Idirlín oifigiúil  

Catagóir:Stáit na Brasaíle
C (Teanga ríomhchlárúcháin)

Is ceann de na teangacha ríomhchlárúcháin is tábhachtaí í **C**. Chum Dennis M. Ritchie agus Brian W. Kernighan í sna 1970í le rith ar ríomhairí le UNIX. Is é *The C Programming Language* an leabhar a scríobh siad chun an teanga a chur in áireamh. Tháinig an dara ceann amach mar gheall ar *Ansi C*, an caighdeán oifigiúil den teanga. Is í C an teanga ríomhchlárúcháin is coitianta le haghaidh bhogearraí córais. Tháinig c++ agus objective-c as, tá objective-c in úsáid san I-Phone.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha ríomhchlárúcháin
Teanga chomharthaíochta

Is éard is **teanga chomharthaíochta** (ar a dtugtaí **nodaireacht chomharthaíochta** tráth) ann ná teanga a bhaineann úsáid as an modúlacht amhairc in ionad focail labhartha chun smaointe a chomhroinnt. Agus teangacha comharthaíochta á n-úsáid ag comharthóirí, baintear leas as na lámha i dteannta le marcóirí neamhláimhe chun brí a chur in iúl. Is teangacha nádúrtha iomlána iad teangacha comharthaíochta, a bhfuil a gcuid gramadaí agus stór focal féin acu. 

[mion|clé|Beirt fhear agus bean ag comharthú [Teanga Chomharthaíochta Mheiriceá (2008)|220x220px]]

## Teangacha
Tá iliomad teangacha comharthaíochta ann agus ní bhíonn siad intuigthe dá chéile de ghnáth, cé go bhfuil cosúlachtaí áirithe idir teangacha comharthaíochta éagsúla freisin.

Dar le teangeolaithe, is cineálacha teanga nádúrtha iad an chumarsáid labhartha agus an chumarsáid chomharthaíochta araon, rud a chiallaíonn gur tháinig an dá acu chun cinn trí phróiseas teibí fadtéarmach agus gur fhorbair siad le himeacht ama gan bheith faoi réir mionphleanála. 

Ní hionann teanga chomharthaíochta agus comharthaíocht choirp, saghas cumarsáide neamhbhriathartha.

Cibé áit a bhfuil pobal bodhar, d'fhorbair teanga chomharthaíochta ann mar mhodh áisiúil cumarsáide. Cé gur i measc daoine bodhra agus daoine faoi allaíre a úsáidtear comharthaíocht láimhe den cuid is mó, bíonn sí á húsáid ag daoine a bhfuil éisteacht acu freisin, ar nós daoine nach bhfuil ar a gcumas labhairt, daoine a bhfuil deacrachtaí acu le teanga labhartha mar gheall ar mhíchumas nó fadhb shláinte (cumarsáid mhalartach), agus iad siúd a bhfuil daoine muinteartha bodhra acu.

Ta tuairim is 300 teanga chomharthaíochta in úsáid ar fud an domhain faoi láthair agus 30 teanga chomharthaíochta in úsáid san Afraic.  Go hiondúil bíonn a teanga chomharthaíochta dhúchais féin ag gach tír, ach bíonn níos mó ná ceann amháin ag cuid acu. Tá stádas oifigiúil bainte amach ag roinnt teangacha chomharthaíochta.
[clé|mion|404x404px|[Teanga Chomharthaíochta na hÉireann]]

## Teicneolaíocht
I mí na Samhna 2025, bronnadh duais le deireanas ar aip nua a aistríonn an chaint ó bhéal go teanga na comharthaíochta, "cosúil le Google Translate do theanga na comharthaíochta".   Dhear Elly Savatia, as an gCéinia, an aip Terp 360 a bhuaigh £50,000 (€57,000) ó Acadamh Ríoga na hInnealtóireachta sa Bhreatain.

Cuireann an uirlis ateangaireacht ar fáil ón gcaint ó bhéal go teanga na comharthaíochta i bhfíor-am gan ateangairí daonna. ‘Éisteann’ an aip leis an gcaint ó bhéal agus taispeántar ar an scáileán ábhatair a dhéanann na comharthaí cuí.

## Féach freisin

* Teanga Chomharthaíochta na hÉireann▼ (TCÉ)

## Tagairtí

Catagóir:Teanga
Catagóir:Teangacha
Catagóir:Bodhaire
Los Angeles, California

Is cathair í Los Angeles (Spáinnis: *Los Ángeles*; 'Na hAingil') atá lonnaithe i gContae Los Angeles, California, Stáit Aontaithe Mheiriceá, nó i g**Cathair Los Angeles** mar a thugtar uirthi go hoifigiúil. Is í Los Angeles an chathair is mó i stát California, agus an dara cathair is mó sa tír. Is áit thábhachtach í freisin i dtéarmaí geilleagair, cultúir agus siamsaíochta. Uaireanta tugtar *Cathair na nAingeal* uirthi. a ghlaoítear uirthi ar uairibh.

Bhunaigh gobharnóir na Spáinne Felipe de Neve an chathair i 1781, ar abhainn Los Angeles.

## Tagairtí

Catagóir:Los Angeles
Catagóir:California
Catagóir:Cathracha in California
Catagóir:Contae Los Angeles, California
Catagóir:Lárionaid daonra in California
Catagóir:Cathracha i gContae Los Angeles, California
Catagóir:Lárionaid daonra i gContae Los Angeles, California
Catagóir:Cathracha bunaithe sa bhliain 1781
Catagóir:Cathracha California bunaithe sa bhliain 1781
Catagóir:Lárionaid daonra California bunaithe sa bhliain 1781
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe bunaithe sa bhliain 1781
Catagóir:Lárionaid daonra bunaithe sa bhliain 1781
Catagóir:Áiteanna bunaithe sa bhliain 1781
Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Cathracha is mó daonra sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Cathracha is mó achair sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Cathracha atá lonnaithe sa ghaineamhlach
Catagóir:Cathracha a bhfuil ainmneacha a thagann ón Spáinnis orthu
Catagóir:Cathracha California a bhfuil ainmneacha a thagann ón Spáinnis orthu
Catagóir:Áiteanna sna Stáit Aontaithe a bhfuil ainmneacha a thagann ón Spáinnis orthu
Catagóir:Príomhbhailte in California
Catagóir:Cathracha móra sna Stáit Aontaithe
Gerald R. Ford

Bhí **Gerald Rudolph Ford, Jr.** (14 Iúil 1913 - 26 Nollaig 2006) ar an 38ú hUachtarán na Stát Aontaithe, a tháinig i gcomharbacht ar Richard Nixon nuair ab éigean dó siúd éirí as an Uachtaránacht i 1974. B'é Ford an chéad uachtarán a fuair an post gan bhua i dtoghchán (d'éirigh Nixon as oifig de bharr Watergate), agus an t-aon duine a raibh poist an Leas Uachtaráin agus an Uachtaráin ina sheilbh. 

## Pearsanta
Togha peileadóra a bhí i Ford  – chomh maith sin agus gur thairg na Detroit Lions agus na Green Bay Packers conarthaí imeartha dó nuair a d’fhág sé an ollscoil. Níor bhac sé leo agus lean cosán an dlí, an airm agus na polaitíochta gur thuill an cháil dó féin. Is éard a dúirt Uachtarán eile, Lyndon Johnson, faoi to tarcaisneach, ‘He’s a nice fellow but he spent too much time playing football without a helmet’. 

Fuair Ford bás ar 26 Nollaig 2006 sa bhaile i Rancho Mirage, California. Bhí a bhean chéile agus a thriúr mac ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1913
Catagóir:Básanna in 2006
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Daoine as Nebraska
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Leasuachtaráin na Stát Aontaithe
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Catagóir:Peileadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
Bostún, Massachusetts

:*Baineann an t-alt seo leis an gcathair Mheiriceánach. Má tá suim agat sa mbaile in Lincolnshire, Sasana, féach [[Boston, Lincolnshire]].*

Is cathair i Stáit Aontaithe Mheiriceá í **Bostún** (). Is í príomhchathair Stát Massachusetts í agus is í an chathair is mó sa stát í freisin; is í freisin príomhchathair neamhoifigiúil an réigiúin Sasana Nua í. 

Tá Bostún ar cheann de na cathracha is sine agus is saibhre sa tír. Chomh maith leis sin, is áit thábhachtach í freisin i gcúrsaí cultúrtha agus staire. Bhí Bostún i lár an aonaigh ó thaobh chuid mhaith de na móreachtraí i gCogadh Réabhlóideach Mheiriceá - an Sléacht i mBostún, Cóisir Tae Bhostúin, Cath Bunker Hill agus Léigear Bhostúin.

Tá an chathair suite i lár an réigiúin Mórcheantar Bhostúin (Greater Boston), i measc na gcathracha eile Cambridge, Brookline, Quincy agus Newton. I mBéarla, tugtar an t-ainm *Bostonians* ar na daoine atá ina gcónaí san áit seo.

left|thumb|220x220px|Bostún - Ón abhainn (an ''Charles'') ag féachaint ó dheas ar lár na cathrach

## Spórt
Imríonn an fhoireann phroifisiúnta cispheile Boston Celtics agus an fhoireann phroifisiúnta daorchluiche na Red Sox i mBostún.
mion|clé|Na Boston Celtics ag imirt i gcoinne na Minnesota Timberwolves|220x220px

## Féach freisin

* Ollscoil Harvard

## Naisc sheachtracha
* Bostún, treoir ar BBC Thuaisceart Éireann

## Tagairtí

*
Harry S. Truman

Ba é **Harry S. Truman** (8 Bealtaine 1884 – 26 Nollaig 1972) 33ú hUachtarán na Stát Aontaithe tar éis bháis Franklin D. Roosevelt, ó 1945 go dtí 1953. Ba é Truman an t-uachtarán in oifig ag deireadh An Dara Cogadh Domhanda, le linn an chogaidh sa Chóiré agus tús an Chogaidh Fhuair.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1884
Catagóir:Básanna i 1972
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Baistigh
Catagóir:Breithiúna Meiriceánacha
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Leasuachtaráin na Stát Aontaithe
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Catagóir:Polaiteoirí an Dara Chogaidh Domhanda
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Síónaigh
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
Franklin D. Roosevelt

B'é **Franklin Delano Roosevelt** (30 Eanáir, 1882 – 12 Aibreán, 1945) an 32ú hUachtarán ar na Stáit Aontaithe ó 1933 go dtí a bhás i 1945. Bhí sé ina bhall den pháirtí Daonlathach. Bhí ceithre théarma Uachtaránachta ag Roosevelt i ndiaidh a chéile, níos mó ná ag aon uachtarán eile. 

Dúirt Roosevelt - agus é ag seasamh don Uachtaránacht sa bhliain 1932 - go dtairgfeadh sé 'New Dea!' do mhuintir Mheiriceá. Dá dtoghfaí é, chuirfeadh an Rialtas scéimeanna ar bun (tógáil bóithre agus dambaí, mar shampla) chun obair a chur ar fáil, a gheall sé ag an am. Thug móramh na Meiriceánach a vóta dó i ngeall ar a pholasaithei Samhain 1932. Cheap a lán de lucht an rachmais i Meiriceá gur bheag ná gur Chumannachas a bhí i gceist agus chuir siad ina choinne

Sa bhliain 1933, ní go furasta a d'áitigh Roosevelt ar an gComhdháil tacaíocht a thabhairt dó, ach mheall a chéad óráid ina láthair a lán díobh ar a thaobh ar an 4 Márta 1933. Is éard a dúirt sé leo, go bunúsach, ná go n-éireodh go breá le Meiriceá arís dá mbeadh daoine ciallmhar agus glacadh leis an saol mar a bhí i ndáiríre. Dúirt Roosevelt 
 “Is é an t-aon rud ar chóir dúinn eagla a bheith orainn roimhe ná an eagla féin ... Tá na mílte dár saoránaigh dífhostaithe agus fadhb mhór rompu amach .. , gan aon toradh ar a gcuid iarrachtaí ... Ach ní easpa acmhainní is cúis lenár n-ainnise. Tá
flúirse i mbéal an dorais againn ach tá ag teip orainn leas a bhaint aisti ...”. 

Ceann de scéimeanna Roosevelt ná damba millteanach mór a thógáil ar abhainn na Tennessee chun leictreachas a sholáthar. Tugadh an Tennessee Valley Authority (T.V.A.) ar an dream ar cuireadh cúram a thógála agus a reáchtála orthu. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1882
Catagóir:Básanna i 1945
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí an Dara Chogaidh Domhanda
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
Contae Berat

Contae suite i lár na hAlbáine is ea **Contae Berat** (). Tá ceantair Berat, Kuçovë agus Skrapar suite ann.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Contaetha na hAlbáine
Contae Dibër

Contae atá suite i dtuaisceart na hAlbáine is ea **Contae Dibër** (). Tá na ceantair, Bulqizë, Dibër, agus Mat atá suite ann. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Contaetha na hAlbáine
Contae Durrës

Contae atá suite in iarthuaisceart na hAlbáine is ea **Contae Durrës** (). Tá na cathracha Durrës agus Krujë suite sa chontae.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Contaetha na hAlbáine
Bancác

Príomhchathair na Téalainne is ea **Bancác**. Tá an chathair suite gar do Mhurascaill na Téalainne. Tá 8,538,610 daoine ina gcónaí ann.

mion|250px|left|Luí gréine i mBancác

Catagóir:Cathracha
Catagóir:An Téalainn
Catagóir:Príomhchathracha na hÁise
An Bhulgáir

Tír in oirdheisceart na hEorpa is ea **an Bhulgáir** (Bulgáiris: България). Is í Sóifia an phríomhchathair agus an chathair is mó atá inti. 

## Suíomh
Tá sí ag críochantacht le cúig thír eile: an Rómáin sa tuaisceart, an tSeirbia agus Poblacht na Macadóine ar an taobh thiar, agus an Ghréig agus an Tuirc ar an taobh theas den Bhulgáir. Tá an Mhuir Dhubh ar an taobh thoir den Bhulgáir.

## An tír
Is í an Bhulgáir an 16ú tír is mó san Eoraip. Tá go léir sliabhraonta ann: mar shampla an Stara Planina agus Rodopi, agus sliabhraon Rila. Tá talamh maith le fáil ar na machairí sa tuaisceart agus sa deisceart.
mion|Tarnovo, baile sa Bhulgáir

## Cúigí
# Blagoevgrad
# Burgas
# Dobrich
# Gabrovo
# Haskovo
# Kardzhali
# Kyustendil
# Lovech
# Montana
# Pazardzhik
# Pernik
# Pleven
# Plovdiv
# Razgrad
# Rousse
# Shumen
# Silistra
# Sliven
# Smolyan
# Cúige Cathair Sofia
# Cúige Sofia
# Stara Zagora
# Targovishte
# Varna
# Veliko Tarnovo
# Vidin
# Vratsa
# Yambol

## Stair
Sa 7ú haois a cuireadh náisiún na Bulgáire ar bun, an chéad impireacht (632/681 – 1018). Mhair an dara himpireacht ó 1185 – 1396/1422, agus bhí an Bhulgáir mar chuid d'impireacht na dTurcach ar feadh tuairim is 500 bliain. Cuireadh an tríú stát neamhspleách ar bun ina dhiaidh sin. Ghabh sí leis an gCummanachas sa bhliain 1945 i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda agus bhí sé ina bhall de bhloc an Oirthir go dtí 1989/1990.

## An Bhulgáir sa lá atá inniu ann
Is pobhlacht í an Bhulgáir anois. Ball den AE, NATO, na Náisiúin Aontaithe agus an World Trade Organization atá ann. 0.840 an Human Development Index (61ú háit ar domhan sa bhliain 2009). Dar le Freedom House, is tír "shaor" í.

## Teanga
Teanga Shlavach í an Bhulgáiris, agus í an-difriúil leis an gcuid is mó de na teangacha Slavacha eile, ós rud é go bhfuil sí tar éis córas díochlaonta na n-ainmfhocal a chailleadh ina iomláine. San am céanna, choinnigh an Bhulgáiris na haimsirí a chuaigh i léig sa chuid eile de na teangacha Slavacha, agus forbraíodh tuilleadh acu faoi thionchar na Gréigise agus na dteangacha Balcánacha - tá infhilleadh na mbriathar i bhfad níos casta sa Bhulgáiris ná sna teangacha Slavacha eile, agus a lán aimsirí comhshuite ann. Ón taobh eile de, áfach, chuaigh infinideach an bhriathair i léig sa Bhulgáiris go hiomlán. Níl ach an Mhacadóinis cosúil leis an mBulgáiris ó thaobh na gramadaí de, ach ansin, is iomaí Bulgárach a deir nach bhfuil sa Mhacadóinis ach canúint Bulgáirise. 

## Tagairtí


Bhulgáir, An
B
An Mhacadóin Thuaidh

Tír in oirdheisceart na hEorpa is ea **an Mhacadóin Thuaidh** nó **Poblacht na Macadóine Thuaidh** go hoifigiúil. Is í Scóipé (nó *Скопје* as Macadóinis) an phríomhchathair agus an chathair is mó.

## Tagairtí


Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:An Mhacadóin Thuaidh
An Albáin

Tír in oirdheisceart na hEorpa is ea **Poblacht na hAlbáine** go foirmiúil (as Albáinis *Republika e Shqipërisë* nó *Shqipëria*). Tá daonra 3.03. mhilliúin aici. Is í Tiorána (*Tiranë* nó *Tirana* as Albáinis) an phríomhchathair agus an chathair is mó. 

clé|mion|Trá Gjipe
clé|mion|Loch Shkopeti
clé|mion|Vajzë, Selenicë

## Tíreolaíocht
Tá an Albáin suite in iardheisceart Leithinis na mBalcán. Tá teorainneacha aici le Montainéagró (siar ó thuaidh), an Chosaiv (soir ó thuaidh), An Mhacadóin Thuaidh (soir) agus an Ghréig (ó dheas agus siar ó dheas). Tá imeallbhord aici ar chladach Thuaidh na Meánmhara, Muir Aidriad (siar) agus an Muir Iónach (siar ó dheas), áit a thosaíonn Riviera na hAlbáine. Tá an Albáin níos lú na 72km ón Iodáil, thar Caolas Otranto, a nascann Muir Aidriad leis an Muir Iónach.  
clé|mion|Tirana
[clé|mion|an deachtóir, [Enver Hoxha, 1969]]
Tá dhá chontae déag san Albáin:

## Stair
clé|mion|Páirtí Daonlathach
Fuaireadar a saoirse ón réimeas Otamán tar éis na gcianta cairbreacha timpeall an ama chéanna a bhain ‘Éire’ saoirse amach, sna 1920idí.

Ghabh trúpaí na hIodáile agus na Gearmáine seilbh ar an Albáin le linn an Dara Cogadh Domhanda.

### 1944-1991
Chuir na Cumannaigh in aghaidh na Naitsithe, agus bhí Enver Hoxha i mbun na frithbheartaíochta. Shaor siad an tír sa bhliain 1994. Rinneadh stát Stailíneach den tír ina dhiaidh sin.
[clé|mion|[Dúnán (míleata)|Dúnáin (buncar) de chuid ré Hoxha i ngach áit timpeall na tíre, ar eagla na heagla]]
[clé|mion|[Crith talún|riosca seismeach sa tír (Kulla C, Kalaja e Durrësit)]]
Bhí muintir na hAlbáine breis is daichead bliain faoi dhaorsmacht an deachtóra Enver Hoxha, ceannaire a d’imir an lámh láidir ar gach mac máthar acu. Bhí Hoxha mar Ard-Rúnaí ar an PPSH, Páirtí Oibre na hAlbáine, páirtí cumannach agus an t-aon pháirtí dlíthiúil sa tír. bhunaigh sé an Páirtí Sóisialach.

Bhí an Albáin ar cheann de na tíortha cumannacha ba mheasa as ó thaobh easpa saoirse an duine de réir tuairiscí. Meastar gur cuireadh suas le fiche a cúig míle duine chun báis go héagórach le linn réimeas Hoxha. Chun an tír a chosaint ó ionradh, thóg an rialtas 750,000 buncar no dúnán, creid nó ná creid agus atá le feiceáil fós timpeall na tíre.

Nuair a cailleadh an deachtóir úd i 1985, thapaigh Páirtí Daonlathach an deis 'daonlathas' a thriail tráth go raibh tíortha eile sa réigiún ag briseadh slabhraí an Chumannachais.  Tháinig sé i gcumhacht sa bhliain 1992.
clé|mion|Rince Gorani

### 1992 ar aghaidh
Is ag stracadh leis an saol atá na hAlbánaigh bhochta riamh ó shin. Caimiléireacht is cíor thuathail go fairsing is iad ag iomrascáil le réalachas an tsaoil tar éis blianta fada daorsmachta.

Rinne crith talún drochdhíobháil don dtír in 2019. Measadh go raibh 10,000 duine a buaileadh sa chrith sin fós gan dídean cheart sa bhliain 2023.

Bhuail an galar Covid go tréan an Albáin, gan aon chabhair ná fóirithint cheart ag na hAlbánaigh ó údaráis na tíre.

## Teangacha

I 2011 bhí Albáinis mar mháthairtheanga do 99% de dhaonra an Albáin.

## Éire agus an Albáin
Measadh go raibh dhá mhíle Albánach ina chónaí in Éirinn sa bhliain 2022.

## Féach freisin

* An Impireacht Otamánach

## Tagairtí


Albáin
Contae Fier

Contae atá suite in iardheisceart na hAlbáine is ea **Contae Fier** (). Tá na ceantair Fier, Lushnjë, agus Mallakastër suite ann. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Contaetha na hAlbáine
Göran Persson

Polaiteoir Sualannach is ea **Göran Persson** (20 Eanáir 1949 a rugadh é). Príomh-Aire na Sualainne a bhí ann ó 1996 go dtí 2006. Rugadh i Vingåker, Södermanland é.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Polaiteoirí na Sualainne
Catagóir:Daoine beo
Dominique de Villepin

Polaiteoir Francach agus iar-phríomhaire na Fraince is ea **Dominique de Villepin** nó **Dominique Marie François René Galouzeau de Villepin** lena ainm iomlán a thabhairt dó. Rugadh i Rabat, Maracó é ar an 14 Samhain 1951.

Tógadh é i Veiniséala agus in áiteanna eile i Meiriceá Theas. D'fhreastail sé ar an *École Nationale d'Administration*, scoil iarchéimithe ina n-oileann an Fhrainc a státseirbhigh sinsireacha. Ghnóthaigh sé céimeanna sa dlín agus sa litríocht ó chúpla ollscoil chomh maith. Bhí sé ina chéad rúnaí in Ambasáidí na Fraince in Washington D.C. agus ina dhara chomhairleoir san ambasáid i Deilí Nua na hIndia sula ndearnadh príomhchomhairleoir na hAfraice sa Roinn Gnóthaí Eachtrannacha de i 1992. Bhí sé ina chomhairleoir ar ghnóthaí eachtrannacha do Jacques Chirac ó thús na 1980í. Bhí sé ina stiúrthóir toghcháin ag Chirac sa bhfeachtas uachtaránachta i 1995, agus ceapadh é ina Rúnaí Ginearálta ar Phálás an Elysée le linn céad thréimhse Chirac mar Uachtarán na Poblachta, 1995-2002. Rinne sé botún ansin i 1997 nuair a chomhairligh sé don uachtarán olltoghchán a ghairm. Chaill Chirac an toghchán sin agus rinne de Villepin iarracht éirí as oifig ach níor ligeadh dó. Tá de Villepin ag iomaíocht ó shin le Nicholas Sarkozy le bheith ina oidhre ar Chirac mar uachtarán. 

Tháinig François Fillon mar chomharba ar de Villepin mar príomh-aire na Fraince sa bhliain 2007.

## Aire Gnóthaí Eachtrannacha
Cheap Chirac mar aire gnóthaí eachtrannacha é sa chomhaireacht a bhí ag an bPríomhaire Raffarin i 2002. Sa phost sin bhí baint aige le hionsaí na Fraince ar Aerfhórsa Cote d'Ivoire i 2002 nuair a d'ionsaigh fórsaí na tíre sin garastún na Fraince. Chuir sé brú ar uachtarán Haití, Jean-Bertrand Aristide éirí as oifig chomh maith, nuair a bhí trioblóid sa tír sin. Ach ba mar gheall ar a sheasamh in aghaidh bhréaga na Meiriceánach sna Náisiún Aontaithe faoi airm ollscriosta a bheith ag an Iaráic a thuill de Villepin clú agus cáil dó féin ar fud an domhain. Chuir sé go láidir in aghaidh iarrachtaí SAM tacaíocht na Náisiún Aontaithe a fháil don ionradh ar an Iaráic i 2003. 

Nuair a rinneadh Aire Airgeadais de Sarkozy tugadh Villepin abhaile mar Aire Gnóthaí Baile ar an 31 Márta 2004. Nuair a theip ar Raffarin sa bhfeachtas ar son bhunreacht na hEorpa i reifreann ar an 29 Bealtaine 2005, d'éirigh sé as oifig agus ceapadh de Villepin ina áit. Bhí súil de Villepin ar an uachtaránacht, agus bhí sé san iomaíocht le Sarkozy. 

Thuill sé cáil mar scríbhneoir agus mar thaidhleoir sula ndeachaigh sé le polaitíocht, cé nár toghadh riamh é.

Villepin, Dominique de
Villepin, Dominique de
Catagóir:Daoine beo
Tarja Halonen

clé|mion|188x188px|1948
Is iaruachtarán de chuid na Fionlainne í **Tarja Halonen** (a rugadh i Heilsincí ar 24 Nollaig 1943) agus an chéad bhean sa phost sin  ó 2000 go 2012. Thosaigh sí a céad téarma sa bhliain 2000, agus bhuaigh sí toghchán arís ar an 26 Eanáir 2006. Léiríonn a saol oibre eiseamláir den chaoi ar féidir le dlíodóir teacht chuig an bpolaitíocht tríd an dlí.
clé|mion|225x225px|céimiú, 1962
clé|mion|204x204px|1975

## Saol
Nuair a bhísí óg, bhí post aici san Aontas Náisiúnta na Mac Léinn (1969-70) agus ansin san Eagraíocht Lárnach Cheardchumainn na Fionlainne (1970-1974). 

Is mar gheall ar a cúlra sa dlí a ceapadh mar rúnaí parlaiminte í den chéad uair.

Toghadh chun Comhairle Cathrach Heilsincí (1976-1996) agus chun na Parlaiminte (1979-2000) í, mar iarrthóir de chuid Pháirtí Sóisialach Daonlathach na Fionlainne. 

Bhí sí ina hAire ó am go ham (Gnóthaí Sóisialta agus Sláinte, 1987-90; Comhar Nordach, 1989-91; Dlí agus Cirt, 1990-91 agus Gnóthaí Eachtracha, 1995-2000).

Toghadh mar Uachtarán í (faoi dhó, i 2000 agus i 2006), le tromlach beag an dá uair. Le linn an dá théarma léirigh sí lántacaíocht do neodracht na Fionlainne agus amhras faoi bhallraíocht na Stát Baltacha in ECAT.

## Tagairtí

Catagóir:Uachtaráin na Fionlainne
Catagóir:Polaiteoirí na Fionlainne
Catagóir:Daoine as Heilsincí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Daoine beo
Jan Peter Balkenende

Iar-Príomh-Aire na hÍsiltíre is ea Dr. **Jan Peter Balkenende** (ar 7 Bealtaine 1956 a rugadh é). Bhí sé sa phost sin ó 22 Iúil 2002 go 14 Deireadh Fómhair 2010. Daonlathaí Críostaí is ea é agus ball den Christen Democratisch Appel é.

## Féach freisin

* Mark Rutte

## Naisc sheachtracha

* Agallamh le Balkenende

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daonlathaithe Críostaí
Catagóir:Príomh-airí na hÍsiltíre
Poblachtánachas in Éirinn

Is idé-eolaíocht é an **poblachtánachas Éireannach** (nó an **poblachtachas Éireannach**) atá ag éileamh athaontú na hÉireann ar fad mar Phoblacht neamhspleách. 

Sna blianta 1169-1603, bhí codanna d'Éirinn á rialú ag tiarnaí Normannacha nó go díreach ag coróin Shasana. I ndiaidh na bliana 1603, tháinig an t-oileán ar fad faoi fhorlámhas Shasana mar a bheadh coilíneacht ann. Sa bhliain 1801, d'aontaigh Acht an Aontais Éire agus an Bhreatain Mhór le chéile i Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann. Ar lorg an náisiúnachais agus an daonlathais a bhí ag forbairt i mór-roinn na hEorpa, thosaigh an poblachtánachas ag cur bachlóg in Éirinn. Ó ba dóigh le cuid mhór de na hÉireannaigh go rabhthas ag imirt cos ar bholg orthu i gcúrsaí eacnamaíochta agus ar chúiseanna creidimh, tháinig borradh ar an bhfreasúra a bhí ag cur in aghaidh fhorlámhas na nGall. 

I gcúrsaí stair na hÉireann, is gnách an náisiúnachas agus an poblachtánachas a aithint thar a chéile. Tugtar *[[náisiúnachas in Éirinn|náisiúnachas]]* ar aon dóigh a dtagann an mórtas cine nó na mothúcháin náisiúnta chun solais, mar iarrachtaí chun an cultúr náisiúnta a chur chun cinn, gluaiseachtaí measartha nach raibh ach ag éileamh rialtas dúchais d'Éirinn seachas neamhspleáchas iomlán, agus, uaireanta, gluaiseachtaí scarúnachais a bhí sásta leis na modhanna bunreachtúla oibre, in áit na gleice armtha. Is é is poblachtánachas ann ná go bhfuiltear ag éileamh neamhspleáchas iomlán faoi rialtas poblachtánach. 

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Polaitíocht na hÉireann
Catagóir:Poblachtachas na hÉireann
ASCII

thumb|250px|ASCII
Is éard is an **Cód Caighdeánach Meiriceánach um Idirmhalartú Faisnéise**, nó **ASCII** (as Béarla, (*American Standard Code for Information Interchange*) ná ionchódú carachtar caighdeánach a d'fhoilsigh an *United States of America Standards Institute* (anois, ANSI i 1968. Is é an t-ionchódú seo an chéad leath de ISO-8859-1 (Latin 1), ar a bhunaítear an chéad leathanach de ISO 10646 (Unicode).

Baintear úsáid as dhá shiombail sa chód, na giotáin 0 agus 1. Úsáidtear sraith seacht ngiotán le haghaidh carachtair a ionchódú. Is féidir 128 carachtar a chur in iúl: litreacha (idir chás íochtair agus chás uachtair), uimhreacha agus siombailí. Oireann an uimhir ghiotáin seo don bheart bunúsach ocht ngiotán. Úsáidtear an giotán breise chun comhartha a iompar sa ríomhaire, mar shampla le haghaidh seiceáil paireachta.

Catagóir:Caighdeáin
Catagóir:Ríomhaireacht
Kenneth Iverson

Ba ríomh-eolaí Ceanadach é **Kenneth Eugene Iverson** (17 Nollaig 1920, Camrose, Alberta, Ceanada – 19 Deireadh Fómhair 2004, Toronto, Ontario, Ceanada). Bhí aithne air mar gheall ar an bhforbairt a rinne sé ar an dteanga ríomhchlárúcháin APL (*A Programming Language).* Teanga eolaíoch ríomhchláraithe atá ann a saothraíodh sna 1960idí, i gcomhair feidhmeanna sa mhatamaitic go háirithe),

Bronnadh an duais Turing air sa bhliain 1979.

Agus é 83 bliain d'aois, bhuail stróc é ina ríomhlann agus d'éag 19 Deireadh Fómhair 2004.

## Féach freisin
* APL

## Tagairtí
[mion|clé|[Ríomhaire IBM 5100 le APL(1975)]]

Catagóir:Eolaithe ríomhaireachta
Catagóir:Daoine a rugadh i 1920
Catagóir:Básanna in 2004
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Turing
Queen

Banna rac-cheoil an-cháiliúil ba ea **Queen**. Bhí rath agus ráchairt orthu, sna 1970idí agus sna 1980idí ach go háirithe. 

Ba é Freddie Mercury an t-amhránaí sa ghrúpa (b'é an SEIF a thug a bhás). B'iad Brian May,  Roger Taylor agus John Deacon na baill eile. 

A n-amhrán is cáiliúla ná *Bohemian Rhapsody*. Amhráin choitianta eile dá gcuid is ea iad *We Will Rock You*, *Killer Queen*, *We Are The Champions* agus *Don't Stop Me Now*.

## Albaim
* *[[Queen (albam)|Queen]]* (1973)
* *[[Queen II]]* (1974)
* *[[Sheer Heart Attack]]* (1974)
* *[[A Night at the Opera]]* (1975)
* *[[A Day at the Races]]* (1976)
* *[[News Of The World]]* (1977)
* *[[Jazz]]* (1978)
* *[[The Game]]* (1980)
* *[[Flash Gordon]]* (1980)
* *[[Hot Space]]* (1982)
* *[[The Works]]* (1984)
* *[[A Kind of Magic]]* (1986)
* *[[The Miracle]]* (1989)
* *[[Innuendo]]* (1991)
* *[[Made In Heaven]]* (1995)
* *[[The Cosmos Rocks]]* (2008)

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Sasanacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1970
Kurów

Tá an sráidbhaile úd **Kurów** suite in Oirdheisceart na Polainne, idir Puławy agus Lublin, cois Abhainn Kurówka. Tá sé ina lárionad riaracháin do pharóiste (gmina) Kurów agus é suite i gcúige (województwo) Lublin, agus dhá mhíle ocht gcéad aon duine dhéag ina gcónaí ansin de réir dhaonáireamh na bliana 2005.

Am éigin idir na blianta 1431 agus 1442, bronnadh cearta cathrach ar an sráidbhaile de réir Dhlí Magdeburg. Bhí an áit ag freastal ar an timpeallacht mar lárionad do thráchtáil bia. Bhí monarchana súdaireachta ag obair thart anseo freisin. Sa séú haois déag, bhí an Cailbhineachas an-láidir san áit, ó chuir cuid mhaith de na Bráithre Polannacha fúthu ansin. Seict Chríostaí ab ea na Bráithre seo nár ghlac le foirceadal na Tríonóide. De réir a chéile, go dtí an bhliain 1660, chuaigh formhór bhunadh na háite leis an gcreideamh neamhghnách seo.

Sa bhliain 1670, rinne plá mhór an-éirleach ar an áit, agus chaill sí na cearta cathrach. De réir a chéile, tháinig sí chuici arís. Nuair a chuaigh an Chríochdheighilt ar an bPolainn sa bhliain 1795, thit an áit seo leis an Ostair. Le teacht Napoleon, cuireadh Kurów le hArd-Diúcacht Vársá, an stát a bhunaigh Napoleon do na Polannaigh. Ní raibh teacht aniar ar bith sa stát sin, agus d'fhág Comhdháil Vín an baile seo ag an Rúis, nó ag Ríocht na Polainne (*Kongresówka*) a bhí á rialú ag Impire na Rúise. Le linn Éirí Amach na Samhna, nó *Powstanie Listopadowe*, cuireadh cath ansin, i Mí Fheabhra den bhliain 1831. Ansin, bhris an Ginearál Józef Dwernicki an cath ar na Rúisigh. Sa bhliain 1870, i ndiaidh Éirí Amach Mhí Eanáir nó *Powstanie Styczniowe*, chaill an áit na cearta cathrach go deifnídeach. Sa bhliain 1918, bhain na Polannaigh amach a neamhspleáchas arís, agus ón am sin i leith, is cuid den Pholainn é Kurów.

I dtús an Dara Cogadh Domhanda, agus na Gearmánaigh ag ionsaí na Polainne, bhuamáil na heitleáin an áit go trom, ar an naoú lá de Mhí Mheán Fómhair, 1939. Scrios siad ospidéal na háite, agus maraíodh cuid mhór de na hothair, nach raibh baint dá laghad acu leis an arm. Le linn an chogaidh, thóg na Gearmánaigh dhá champa daorbhroide agus geiteo beag timpeall na háite, ach d'éirigh le cuid mhaith de na cimí Polannacha a n-éalú a dhéanamh go dtí na coillte máguaird, áit a raibh treallchogaithe de chuid Armia Krajowa an-ghníomhach ag cur catha ar na Gearmánaigh. 

Is é an rud is mó a tharraingíonn turasóirí go dtí an áit ná an eaglais a bhaineann le tréimhse an Renaissance. Tá uaigh an teaghlaigh uasail Zbąski suite san eaglais, chomh maith le dealbha a tháinig ó lámh an dealbhóra Santi Gucci. Iodálach a bhí ann agus é ag obair sa Pholainn sa dara leath den séú haois déag. Bhí sé ar dealbhóirí bisiúla a linne sa tír. 
mion|Eaglais San Mícheál, Kurów

Anseo a tháinig an Ginearál Wojciech Jaruzelski chun saoil, chomh maith. B'eisean an ginearál a chuir an staid éigeandála i bhfeidhm ar an bPolainn sa bhliain 1981. I ndeireadh na n-ochtóidí, áfach, bhain sé leas as a Uachtaránacht leis an daonlathas a chur ar bun sa tír.

Catagóir:Cathracha sa Pholainn
Please Please Me

Is albam de chuid an racghrúpa Sasanach The Beatles é ***Please Please Me***. B'é an céad albam ón bhanna, a seoladh i mí Márta 1962 tar éis an rath a bhí acu leis na singlí *Please Please Me* agus *Love Me Do*. Bhí ocht as na ceithre amhrán déag a bhí ar an gceirnín seo scríofa ag John Lennon agus Paul McCartney. 

## Clár
### Taobh 1
# I Saw Her Standing There - 2:55
# Misery - 1:50
# Anna (Go to Him) (Arthur Alexander) - 2:57
# Chains (Goffin/King) - 2:26
# Boys (Dixon/Farrell) - 2:27
# Ask Me Why - 2:27
# Please Please Me - 2:03

### Taobh 2
# Love Me Do - 2:22
# P.S. I Love You - 2:05
# Baby It's You (David/Williams/Bacharach) - 2:38
# Do You Want to Know a Secret - 1:59
# A Taste of Honey (Scott/Marlow) - 2:05
# There's a Place - 1:52
# Twist and Shout (Medley/Russel) - 2:33

Gach amhrán Lennon/McCartney, ach amháin iad le nóta.

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1963
Catagóir:The Beatles
Jens Stoltenberg

Polaiteoir agus eacnamaí Ioruach is ea **Jens Stoltenberg** a rugadh ar 16 Márta 1959. Ba é Stoltenburg Príomh-Aire na hIorua faoi dhó (2000–01 agus 2005–13). Ar 28 Márta 2014 ceapadh é mar 13ú hArd-Rúnaí Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh (ECAT) agus a théarma sa phost úd le tosú ar 1 Deireadh Fómhair na bliana céanna. Ceapadh é mar cheannaire Chomhairle an Atlantaigh Thuaidh (NAC) ag an am céanna. Comharba é sa dá phost ar Anders Fogh Rasmussen.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hIorua
Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Anders Fogh Rasmussen

mion|200px|Anders Fogh Rasmussen
Príomh-Aire na Danmhairge reatha is ea **Anders Fogh Rasmussen** (26 Eanáir, 1953 a rugadh é). Is é an ceannaire Venstre. Rugadh i Ginnerup, Iútlainn é.

## Tagairtí

Polaiteoirí na Danmhairge
Rasmussen, Anders Fogh
Catagóir:Daoine beo
Príosún Chill Mhaighneann

Foirgneamh i mBaile Átha Cliath, Éire is ea **Príosún Chill Mhaighneann**. Príosún a bhí ann ó 1796 go dtí 1924, ach is músaem é anois. Áit thábhachtach i stair na hÉireann is ea é. Osclaíodh é ag am Acht an Aontais, agus dúnadh é tar éis bhunú Saorstáit Éireann. Mar sin, ba shuíomh lárnach é sa tréimhse tábhachtach seo i stair na hÉireann.

## Stair

300px|mion|clé|Príosún Chill Mhaighneann

Bunaíodh an príosún i gCill Mhaighneann, in aice leis an chathair, sa bhliain 1796. Ar dtús, tugadh an t-ainm "an príosún nua" air, mar bhí seanphríosún eile in aice leis. Ó 1796 go dtí 1924, b'é seo an príosún inar cuireadh (agus a lámhachadh go minic) réabhlóidithe agus polaiteoirí a bhí ag troid ar son saoirse na hÉireann. Mar shampla, Réabhlóid na nÉireannach Aontaithe i 1798, éirí amach Robert Emmet i 1803, An Gorta Mór ó 1845 go dtí 1851, Éirí Amach na nÉireannach Óga i 1848, Éirí Amach na bhFíníní i 1867, Cogadh na Talún sna 1880í, Éirí Amach na Cásca i 1916, Cogadh na Saoirse ó 1919 go dtí 1921, agus Cogadh Cathartha na hÉireann sna 1920idí. Coinníodh agus lámhachadh ceannairí Éirí Amach 1916 ann, agus b'é Eamon de Valera an príosúnach deireanach a bhí faoi choinneáil i gCill Mhaighneann. Dhún rialtas an tSaorstáit é mar phríosún i 1924. 
I measc na bpríosúnaigh cáiliúla a bhí faoi ghlas ann ná: 

* Henry Joy McCracken, 1796
* Robert Emmet, 1803
* Anne Devlin, 1803
* Michael Dwyer, 1803
* William Smith O'Brien, 1848
* Thomas Francis Meagher, 1848
* Diarmaid Ó Donnabháin Rosa, 1867
* Charles Stewart Parnell, 1881
* Michael Davitt
* Pádraig Mac Piarais, 1916
* Séamus Ó Conghaile, 1916
* Constance Gore-Booth Markiewicz, 1916
* Eamon de Valera, 1916
* Seosamh Pluincéad, 1916

## Músaem
Is séadchomhartha náisiúnta é an príosún anois. Rinneadh a lán oibre ar an bhfoirgneamh agus athosclaíodh é mar mhúsaem náisiúnachais. Insíonn an músaem an scéal faoin bhóthar trioblóideach go saoirse na hÉireann. Thug 160,000 duine cuairt ar an músaem sa bhliain 1999. 

## Scannáin
Rinneadh roinnt scannáin san fhoirgneamh freisin, mar shampla:
* *[[The Italian Job]]*, 1969
* *[[In the Name of the Father]]*, 1993
* *[[Michael Collins (scannán)|Michael Collins]]*, 1996

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Séadchomharthaí náisiúnta i gContae Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Ruairí Brugha

Ba pholaiteoir Éireannach de chuid Fhianna Fáil é **Ruairí Brugha** (15 Feabhra, 1917 – 31 Eanáir, 2006). Mac le Cathal Brugha ab ea é, polaiteoir agus réabhlóidí poblachtach. Bhí sé pósta le Máire Nic Shuibhne-Brugha, iníon le Traolach Mac Suibhne, Méara Chorcaí a fuair bás tar éis stailc ocrais i 1920.thumb|Ruairí Brugha|clé
## Saol
Chuaigh an Brughach i bhFianna Fáil, agus d'éirigh sé ina Theachta Dála do Bhaile Átha Cliath Theas i 1973. Bhí suim aige i gcúrsaí Eorpach, agus ba bhall é den chéad troscaireacht Éireannach go Parlaimint na hEorpa i 1977. Lean sé ar aghaidh níos déanaí mar uachtarán onórach ar an European Movement, Ireland. Ba bhall é de Sheanad Éireann sna 1980í.

## Féach freisin

* Dublin South (Dún Laoghaire (Dáilcheantar)

## Bás
Fuair an Brughach bás i mBaile Átha Cliath ar 31 Eanáir 2006, agus é 88 mbliana d'aois.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna in 2006
Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1922–1969)
Catagóir:Baill den 14ú Seanad
Catagóir:Baill den 20ú Dáil
Catagóir:Baill Chlann na Poblachta
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn
Catagóir:Fir
Catagóir:Dún Laoghaire (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Sinéad de Valera

[mion|
1975: Cuireadh Sinéad agus Éamon le chéile i [Reilig Ghlas Naíon
]]
Ba bhean chéile Éamon de Valera (taoiseach, uachtarán agus réabhlóidí Éireannach) í **Sinéad de Valera** (3 Meitheamh 1878 – 7 Eanáir 1975), nó **Sinéad Ní Fhlannagáin**. Thugtaí an t-ainm **Sinéad Bean de Valera** uirthi freisin go minic.

## Saol
Rugadh í leis an ainm Jane nó Janice Flanagan i mBaile Brigín, Contae Bhaile Átha Cliath i 1878 (d'athraigh sí a h-ainm baiste níos déanaí). Bhí sí ina múinteoir i mbunscoil ar Sráid Dorset, i lár na cathrach. In a ham saor, mhúin sí an teanga Gaeilge leis an grúpa Conradh na Gaeilge. I measc na ndaltaí a bhí aici ná múinteoir eile, Eamon de Valera, a bhí ag múineadh matamaitic.  

Pósadh Sinéad agus Éamon ar an 8 Eanáir 1910, cé go raibh Sinéad ceithre bliana níos sine.  

Rugadh seachtar páistí acu, cúigear buachaillí agus beirt cailíní.  

Bhí cáil agus cumhacht ar a fear céile níos déanaí, ach bhí Sinéad sásta fanacht amach as an saol polaitiúil. Scríobh sí scéalta do dhaoine óga, as Gaeilge agus as Béarla. 

## Bás
Fuair Sinéad de Valera bás ar 7 Eanáir 1975 ag 96 bliain d'aois, a lá roimh cothrom an lae a pósadh. Fuair Eamon bás ocht mí níos déanaí. Cuireadh iad le chéile i Reilig Ghlas Naíon i mBaile Átha Cliath.

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1878
Catagóir:Básanna i 1975
Phobos

Is é **Phobos** an ceann is mó den dá shatailít nádúrtha atá ag Mars, agus é ag timpeallú an phláinéid níos cóngaraí ná aon ghealach eile ar fud an ghrianchórais, is é sin, gan ach sé mhíle ciliméadar os cionn a dhromchla. B'é an réalteolaí Meiriceánach Asaph Hall a fuair amach faoi Phobos, thiar sa bhliain 1877. 

## Tréithe Fisiceacha: Achoimre
Is é Mars an pláinéad atá Phobos a thimpeallú. Níl atmaisféar ag Phobos.

### An Fhithis
* Ga na fithise (ar meán): 9377.2 km
* Imlíne na fithise: 58,915 km
* Garphointe do Mhars: 9235.6 km
* Cianphointe ó Mhars: 9518.8 km
* Tréimhse imrothlaithe: 0.31891023 lá (7 n-uaire agus 39.2 nóiméad)
* Meánluas fithiseach: 2.138 km/s
* Claonadh na fithise: 
** 1.093° i gcomparáid le meánchiorcal Mharsa
** 0.046° i gcomparáid le plána áitiúil Laplace
** 26.04° i gcomparáid leis an éiclipteach

### An Rinn Neimhe Féin
Trastomhas: 22.2 km ar meán. Tabhair faoi deara, áfach, nach bhfuil Phobos in aon chóngar do liathróid rialta. Tá sé i bhfad níos praiticiúla méid na rinne neimhe seo a thabhairt i dtéarmaí an fhaid, na hairde is an leithid: 26.8 × 21 × 18.4 km.
* Oblátacht: 0.31-0.12
* Achar an dromchla: thart ar 6,100 km²
* Toirt: thart ar 5,500 km3
* Mais: 1.07×1016 kg
* Dlús (ar meán): 1.9 g/cm³
* Imtharraingt ar an dromchla: 0.0084 - 0.0019 m/s² (8.4-1.9 mm/s²)
* Treoluas éalaithe: 0.011 km/s (11 m/s)
* Tréimhse rothlaithe: Tá Phobos á rothlú go sioncronach, is é sin, tá sé ag drannadh an taoibh chéanna le Mars an t-am ar fad.
* Luas rothlaithe: 11.0 km/h (ag ceanna na haise rothlaithe is faide)
* Claonadh na haise: 0°
* Ailbéideacht: 0.07
* Teocht ar an dromchla: thart ar 233 K, nó -40 C

## Tagairtí

Catagóir:Gealacha Mharsa
Airiél Searón

Polaiteoir Iosraelach ab ea **** (), rugadh 26 Feabhra, 1928. Ba é Searón an 11ú príomhaire Iosrael, ach bhí stróc dona aige ar 4 Eanáir, 2006. Tháinig Ehud Olmert mar chomharba air. Cailleadh é ar 11 Eanáir 2014 tar éis cóma fada.

[left|thumb|Searón i d[Tel Aviv i 2003.]]

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Básanna in 2014
Geronimo

Taoiseach clúiteach de chuid na nApáitseach ab ea **Geronimo** (16 Meitheamh, 1829 – 17 Feabhra, 1909). *Goyaałé* ab ainm dó ina theanga dhúchais féin, mar atá, Apáitsis Chiricahua, ach is ó na Meicsicigh a fuair sé an leasainm.  

## Cogaidh
Ar dtús, bhí cónaí ar Geronimo chois Turkey Creek i Nua-Mheicsiceo an lae inniu. Bhí sé ina lia sí i measc a mhuintire, ach san am céanna, bhíodh sé go minic ag cur cogaidh ar na Meicsicigh. Mharaigh saighdiúirí Meicsiceacha a bhean chéile agus a thriúr clainne sa bhliain 1858, agus ón lá sin i leith, bhí fuath na ndaol aige ar na Meicsicigh. 
clé|mion|27 Márta 1886:
Nuair a shealbhaigh na Stáit Aontaithe na críocha seo sna 1840idí, thosaigh Geronimo ag cur cogaidh ar na "saighdiúirí gorma" freisin. Na héachtaí a d'éirigh leis agus é ag dul sa seans ag iarraidh an ceann is fearr a fháil ar na saighdiúirí Meiriceánacha, thabhaigh siad clú agus cáil dó i measc a chuid namhad féin. Sa deireadh thiar thall, ghéill Geronimo agus an t-ochtar duine déag is fiche a bhí á thionlacan, ghéill siad iad féin d'fhórsaí an Ghinearáil Nelson A. Miles ar an 4 Meán Fómhair 1886 ag Skeleton Canyon in Arizona.

## Príosún agus bás
Ina dhiaidh sin, cimíodh Geronimo, agus chaith sé an chéad chuid dá théarma braighdeanais i bhFlorida. Ocht mbliana ní ba dheireanaí, cuireadh go dtí príosún eile in Oklahoma é. Ina sheanfhear dó, bhí sé ina ábhar adhnua ag féilte agus ag ócáidí poiblí. 
[mion|Márta 1905 i gCarlisle, [Pennsylvania (76 bliain d'aois)]]
Fuair Geronimo bás le niúmóine i bhFort Sill in Oklahoma, áit ar adhlacadh é. Ní bhfuair sé cead riamh filleadh abhaile go dtí Nua-Mheicsiceo. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1829
Catagóir:Básanna i 1909
Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá
Tassos Papadopoulos

Bhí **Tassos Nikolaou Papadopoulos** () ina uachtarán ar an Chipir sna blianta 2003–2008. Rugadh i Nicosia ar 7 Eanáir 1934 é. D'éag sé ar 12 Nollaig 2008.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Básanna in 2008
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí na Cipire
Hamid Karzai

Is é **Hamid Karzai** (i bPaistis: حامد کرزي,i nDairis: حامد کرزی) (rugadh 24 Nollaig, 1957) príomh-aire agus uachtarán na hAfganastáine. Rugadh in Kandahar é.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
An réamhfhocal Béarla for agus conas é a aistriú go Gaeilge

Mar is dual do na réamhfhocail shimplí, ní féidir an réamhfhocal Béarla úd **for** a aistriú go Gaeilge gan aird a thabhairt ar an gcomhthéacs agus ar bhrí na bhfocal ina thimpeall. Seo cúpla leid:

## In return for - as, as ucht, U: ar son

Más ionann *for* agus *in return for*, is gnách *as* a úsáid, nó *as ucht*. Réamhfhocal comhshuite é an dara ceann acu, agus an ginideach ag teacht ar a lorg:

*D'íoc mé dhá euro as.* = *I paid two euro for it.*

(Sa chiall seo, úsáidtear *ar son* i nGaeilge Uladh: *d'íoc mé dhá euro ar a shon*.)

## An íocaíocht féin: ar

Má thagraíonn an réamhfhocal *for* don íocaíocht féin, caithfidh tú an réamhfhocal *ar* a úsáid:

*Cheannaigh mé ar dhá euro é.* = *I bought it for two euro.*

## For the sake of - ar son, U: ar mhaithe le, i bhfách le

Más é *for the sake of* nó *in favour of* atá i gceist, ansin is gnách *ar son* a úsáid:

*Rinne an laoch éacht mór ar son chúis uasal na Gaeilge.*

(Sa chiall seo, is fearr leis na hUltaigh *ar mhaithe le*, *i bhfách le*, nó fiú *mar gheall de, mar gheall ar, de gheall ar* a úsáid: *Mar Gheall ar Mhnaoi* a bhaist Séamus Ó Grianna ar ghearrscéal faoi bhuachaill óg a d'fhéach le diúltú dá ghéarbharúlacha polaitiúla in aghaidh a thola féin "mar gheall ar" bhean áirithe. "Maidir le" an chiall atá le "mar gheall ar" sna canúintí eile.)

## He went to the shop for it: fá dhéin

Má théimid go dtí an siopa le rud éigin a cheannach, rachaidh muid ansin *fá dhéin* an ruda sin:

*Bhuail mé isteach i Siopa Thaidhgín Thaidhg Phádraig Rua fá dhéin caifé agus siúcra.*

## She came there for me: fá choinne, in araicis

Glacann cuid mhaith leis an dá leagan úd *fá dhéin* agus *fá choinne* mar fhíor-chomhchiallaigh. Is é an bharúil a bhí ag Tomás de Bhál ina leabhar *An Cabhsa* ná go bhfuil miondifríocht eatarthu. Dúirt seisean gur féidir leat dul *fá dhéin* earraí sa siopa, ach go gcaithfidh tú dul *fá choinne* an duine atá ag teacht. (Mar sin, is ionann, beagnach, *fá choinne duine* agus an leagan cainte *in araicis duine* a chloisfeá in Ultaibh: *tháinig sí i m'araicis go dtí an t-aerfort* - is é sin, nuair a thuirling mé den eitleán, chonaic mé chugam í, ó tháinig sé go dtí an t-aerfort le mé a thabhairt léi go dtí áit mo lóistín, nó rud éigin cosúil leis sin.)

## For the purpose of: le haghaidh, i gcomhair

*Le haghaidh ruda* is mó a úsáidtear nuair a bhíonn cuspóir i gceist a bhfuiltear ag bailiú acmhainní - mar shampla - len é a bhaint amach. *For the purpose of* an dóigh is fearr le sin a mhíniú as Béarla. Sa chiall seo a úsáidtear *i gcomhair ruda* freisin, leagan a chloisfeá i gConnacht, ach go háirithe.

## Aire!

Tá a réamhfhocal féin ag dul le gach briathar, agus caithfidh tú úsáid na réamhfhocal a fhoghlaim in éineacht leis an mbriathar. nó is féidir go bhfuil an úsáid sin an-difriúil leis an mBéarla. Mar sin, is é *rud a iarraidh ar dhuine* an Ghaeilge cheart ar *to ask somebody for something*. Agus is é *fanacht le rud* an Ghaeilge cheart ar *to wait for something*.

Catagóir:Gramadach na Gaeilge
Dronairde

Is é is **dronairde** (leaganacha eile: *dronéirí, ceartéirí, ceartairde*) ann ná an stua den mheánchiorcal neamhaí atá idir an réalta agus pointe trasnaithe an mheánchiorcail neamhaí agus an éicliptigh. Is é sin an pointe ina dtrasnaíonn an Ghrian an meánchiorcal neamhaí, lá cónochta (lá leathach) an Earraigh. Ceann de chomhordanáidí an mheánchiorcail atá ann, mar dhronairde, a úsáidtear le suíomh na réalta nó na rinne neimhe ar an spéir a chur in iúl. Ar chúiseanna praiticiúla matamaitice, is gnách an stua sin a shainiú in aonaid an ama, seachas sna céimeanna stua. Is ionann, ansin, ceithre huaire fichead an chloig agus stua iomlán an chiorcail.

Is é an diallas an chomhordanáid a théann leis an dronairde. Úsáidtear córas comhordanáidí an mheánchiorcail le háit na réalta ar an sféar neamhaí a shainiú. Tá córais eile ann le gluaiseachtaí na réaltaí ar an spéir ar feadh an lae agus na hoíche a léiriú.

Catagóir:Astralaíocht
Catagóir:Uillinn
Muse

Banna rac-cheoil is ea **Muse** a tháinig le chéile in Teignmouth in Devon Shasana sa bhliain 1994. Tá triúr sa bhanna: Matthew Bellamy (amhránaí, seinnteoir giotáir agus méarchláir), Chris Wolstenholme (seinnteoir dordghiotáir) agus Dominic Howard (seinnteoir na drumaí). Is é Bellamy príomhscríobhneoir amhrán agus tionchar cruthaitheach an bhanna. Tá cuid den cheol deireanach, áfach, cumtha ag Wolstenholme agus Howard.

## Nasc seachtrach
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Muse
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1994