open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Echu mac Muiredaig

Rí Uí Chinnsealaigh de mhuintir Uí Fheilimí ba ea **Echu mac Muiredaig** (fl. lár na 6ú haoise). Muiredach mac Óengusa ba ea a athair agus Óengus mac Feidlimid a sheanathair, ríthe Uí Chinnsealaigh beirt. De shliocht  Fheilimí mhic Énnae Cennsalach iad uile. 

Feictear Eacha sna ríliostaí sa Leabhar Laighneach, ach níl aon trácht ar Eacha sna hannála. Sa dán den 11ú déag, *[[Gein Branduib maic Echach ocus Aedáin maic Gabráin]],* deirtear gur dhíbir a dheartháir Faolán é agus go ndeachaigh sé ar deoraíocht go cúirt rí an Dál Riada san Albain, Gabrán mac Domangairt. Feictear rí darbh ainm Faolán mac Síoláin sna ríliostaí, de shliocht Crimthann mac Énnai (bás 483). Tháinig Eachtra ar ais mar rí ach ní deirtear cén chaoi.

Insítear ansin sa dán gur rugadh dhá chúpla ar an oíche chéanna, beirt mhac do bhean chéile Eachach, *Feidelm*, agus beirt iníonacha do bhean chéile Ghabhráin. Thoiligh Eacha agus *Feidelm* mac amháin acu a chur ar altramas, ionad go raibh mac ag gach clann. Brandub mac Echach (bás 603) agus Áedán mac Gabráin ba ea na buachaillí. Scríobhadh an dán le linn ré comhoibrithe idir na Laigin agus an Alba, agus b'fhéidir é go raibh bolscaireacht a bhí i gceist. Dhéanfadh rí Laigean de Bhrandubh in am trátha agus chuirfeadh sé cosc ar shíneadh Uí Néill an deiscirt.

## Foinsí
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High Kings*
* Leabhar Laighneach, *Rig Hua Cendselaig*, G800011A ar CELT

## Naisc sheachtracha
* Dán Wiley, *[https://web.archive.org/web/20080507075545/http://www.hastings.edu/academic/english/kings/Gein_Branduib_ocus_Aedain.html Cycles of the Kings]*

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh
Bran ua Máele Dúin

Rí Uí Chinnsealaigh de rítheaghlach Shíol Maoluíre ba ea **Bran ua Maoil Dúin** (**Bran ua Máele Dúin**, nó **Bran mac Dúnchada**) (bás 712).  Ní fios cathain a tháinig Bran i gcoróin, ach tugtar réimeas trí bliana dó sa Leabhar Laighneach, a dtabharfadh le fios go raibh sé i réim ón mbliain 709 go dtí a bhás sa bhliain 712. 

Eoghan Caoch mac Nath Í ba ea a shinsear deireanach, chuig ghlúin roimh ré, a bhí sa 6ú haois ina rí Uí Chinnsealaigh.  Maol Idir mac Guaire, bunaitheoir na clainne, ba ea a shin-seanathair.  Forannán mac Maoil Uidhre ba ea an rí deireanach dá mhuintir sa séú haois.

Insítear i nAnnála Uladh don bhliain 709 gur throid Uí Chinnsealaigh *[[Cath Selg]]* i bhFortuatha Laighean (taobh thoir de Shléibhte Cill Mhantáin) in aghaidh Cheallaigh Cualann, rí Laigean Uí Máil.  Maraíodh sa chath beirt mhac Cheallaigh.  Ní dhéanann Annála Tiarnaigh trácht ar chéilí comhraic Cheallaigh, ach deirtear ann go raibh amhais Shasanacha aige.  Is dócha go raibh Uí Chinnsealaigh ina n-ionsaitheoir, agus go raibh sáinn sa chath i ndáiríre, in ainneoin mírath Cheallaigh. 

Tharla cath cathartha ansin ann i measc Uí Chinnsealaigh, agus maraíodh Bran, i dteannta le mic dó, i mbun catha sa bhliain 712.  Glaoitear *[[Cath Áth Buichet]]* ar an gcath sa Leabhar Laighneach.  Tháinig slán mac amháin Brain, Cinnsealach mac Brain (bás 770), a ndearnadh rí Uí Chinnsealaigh de níos deireanaí.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
** Leabhar Laighneach, *Rig Hua Cendselaig*
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Dublin: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh
Hiodrocsalapaitít

Is éard is **hiodrocsalapaitít** ann ná foirm mhianrach d'apaitít  chailciam a tharlaíonn go nádúrtha leis an bhfoirmle  Ca5(PO4)3(OH), ach is gnách go scríobhtarCa10(PO4)6(OH)2chun a chur in iúl go bhfuil dhá aonán san aonadchill chriostail. Is í hiodrocsalapaitít an ceannbhall hiodrocsaile den apaitítghrúpa  casta. Is féidir fluairíd, clóiríd nó carbónáit a chur in ionad an iain OH−, ag táirgeadh fluarapaitít nó clórapaitít. Criostalaíonn sé sa chóras criostail heicseagánaigh. Tá púdar na hiodrocsalapaitíte ine bán. Mar sin féin, féadann dathú donn, buí nó glas a bheith ar apaitítí a tharlaíonn go nádúrtha, atá inchomparáide leis na mílíthe a bhaineann le fluairóis dhéadach.

## Tagairtí

Catagóir: Mianraí cailciam
Catagóir: Mianraí fosfáite
Catagóir: Ábhair ceirmeacha
Catagóir: Bith-ábhair
Catagóir: Mianraí heicseagánacha
Fiannamail mac Máele Tuile

__NOTOC__
Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Máil ba ea **Fiannamail mac Maoil Tuile** (Sean-Ghaeilge **Fiannamail mac Máele Tuile** (bás 680).  Aodh Dibhchine mac Seanaigh (bás 595), iar-rí, ba ea a shin-seanathair, agus  Rónán Crach, laoch b'fhéidir an tsága "Fingal Rónáin", a sheanathair.

Ní fios go cruinn cathain a tháinig sé i gcoróin.  Dar leis an Leabhar Laighneach, bhí réimeas trí bliana déag aige, agus tuairiscítear tasc a réamhtheachtaí, Fáelán mac Colmáin, Sasana hannála don  bhliain 666.

Sa bhliain 677, throid na Laigin in éadan an Ardrí Fíonsneachta Fleadach (bás 695) ag Cath Loch Gabhar.  Bhí ár mór ar gach taobh, ach bhain Fíonsneachta.  Sa bhliain 680, maraíodh Fiannamail ag duine dá mhuintir féin, darbh ainm *Foichsechán*, spreagadh ag an Ardrí.

Sinsear Uí Théig ba ea Fiannamail, agus iad lonnaithe taobh ó thuaidh de chríocha Uí Máil, raibh thiar de Shléibhte Chill Mhantáin.

Is pearsa a fheictear arís is arís eile é sa tsraith *[[Sister Fidelma mysteries]]* le Peter Tremayne.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
** Leabhar Laighneach, *Rig Lagen* 
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Laigin
Catagóir:Ríthe na Laighean
Áed Dibchine

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Mháil ba ea **Aodh Dibhchine mac Seanaigh** (Sean-Ghaeilge **Áed Dibchine mac Senaig**) (bás 595), agus an chéad rí den ghéag úd a rinneadh.

Cé go bhfaightear sna ríliostaí sa Leabhar Laighneach rí darbh ainm *Áed Cerr mac Colmáin Mháir mhic Coirpre*, gaolta le hUí Dhúnlainge, ba é Aodh Dibhchine a bhí ina rí i ndáiríre.  Is dócha gur brionnaíodh na ríliostaí úd, um éilimh Uí Dhúnlainge a chur chun cinn.

Bhí beirt mhac aige: Rónán Crach, an rí Laigean luaite b'fhéidir sa sága *[[Fingal Rónáin]]*; agus Criomhthann (bás 633), rí Laigean.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Leabhar Laighneach, *Rig Lagen*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:6ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine as Contae Chill Mhantáin
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Eterscél mac Áeda

Rí Uí Chinnsealaigh as deisceart na Laigean ba ea **Eidirscéal mac Aodha** (Sean-Ghaeilge **Eterscél mac Áeda**) (bás 778).  was of the Síol Chormaic ba ea a mhuintir.  Aodh mac Colgan (bás 738), rí Laighean a mheastar, ba ea a athair.  Bhí a uncail, Seachnasach mac Colgan (bás 746/747), ina rí Uí Cheinnselaig fosta.  Bhí sé i réim ón mbliain 770 go dtí 778.

D'éirigh Eidirscéal ina rí a bhuí le hachrann inmheánach, tar éis dó a réamhtheachtaí, Cinnsealach mac Brain de *Sil Máeluidir*, a chloí agus a mharú.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Leabhar Laighneach, *Rig Hua Cendselaig* G800011A
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh
Seachnasach mac Colgan

Rí Uí Chinnsealaigh de rítheaghlach Síol Chormaic ar deisceart na Laighean (nó *Laigin Desgabair*) ba ea **Seachnasach mac Colgan** (Sean-Ghaeilge **Sechnassach mac Colggen**) (bás 746/747).  His father *Colcú mac Bressail* (died 722) ba ea a athair, ar a nglaoitear rí Ard Ladrann (gar do Guaire, Contae Loch Garman) ina thásc don bhliain 722.  Dubhó Chrannmaoil Arbhoilg (bás 655), rí Laighean, ba ea é, agus deartháir Aodha mhic Colgan (bás 738), rí Laigean fosta.. Bhí sé i gcoróin ón mbliain 738 go dtí 746/7

Sa bhliain 738, maraíodh a dheartháir ag Ardrí, Allán, i gcaitheamh Chath Átha Seanaigh, agus tháinig Seachnasach i gcomharbacht air.  Níl ach a thásc taifeadta sna hannála.  Rinneadh rí Uí Chinnsealaigh fosta dá bia, Eidirscéal mac Aodha (bás 778).

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Annála Tiarnaigh, G100002 
* Gearóid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh
Aodh Dubh mac Colmáin

Rí na Laighean agus Easpag Chill Dara ba ea Naomh **Aodh Dubh mac Colmáin** ( nó *Áed Cill Dara*.  much obscurity attaches to his life-work.

Dar le Colgan, d'éirigh sé as a choróin sa bhliain c. 591, agus chuaigh i mainistir Chill Dara isteach.  Bhí sé ann ar feadh ocht mbliana is daichead, agus rinneadh Abb Cill Dara de agus Easpag ina dhiaidh (c. 630 - 639).

Faoin ainm as Laidin, Aidus, feictear é i roinnt naomhseanchas.  Fuair sé bás ar bhliain 639.  Tá a lá féile ar an 4ú Eanáir.

## Féach freisin
* *Áed Finn*, rí Osraí

## Foinsí
* *Aedh of Kildare*, Catholic Encyclopedia, iml. 1, William Henry Grattan Flood

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Criomhthann mac Aodha

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Mháil ba ea **Criomhthann mac Aodha** ( (bás 633)  Aodh Dibhchine (bás 595), iar-rí, ba ea a athair.  Tháinig sé i gcoróin an éigin tar éis bhás Rónáin mhic Colmáin.  Ba é a dheartháir é Rónán Crach, an rí Laigean luaite b'fhéidir sa sága *[[Fingal Rónáin]]*, a deirtear fosta gur easpag é.  Criomhthann ba é a mharaigh é.

Sa bhliain 626, chuir Uí Néill faoi léigear prionsa Uí Chinnsealaigh darbh ainm *[[Crundmáel Bolg Luatha]]* (bás 628).  Mharaigh céile comhraic Chriomhthainn, Faolán mac Colmáin de rítheaghlach Uí Dúnlainge, an prionsa úd ag *[[Cath Duma Aichir]]* sa bhliain 628.  Sa bhliain chéanna, scrioseadh na Laigin ag an Ardrí nua, Domhnall mac Aodha (bás 642) de Chineál Chonaill.

Cloíodh agus maraíodh Criomhthann ag Cath Áth Goan (taobh thiar den Life) ag comhaontas idir a chéile comhraic Faolán, Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh ([rí Mumhan], bás [637) agus Conall Guthbhinn mac Suibhne (bás 635) de Chlann Cholmáin.  Maítear i ndréacht Muimhneach gur íoc Failbhe cáin na Laigean dosna hUí Néill, ach  diúltaíonn Byrne an smaoineamh seo this mar bolscaireacht Mhuimhneach níos deireanaí um Leath Mhogha a éileamh.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Chill Mhantáin
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Laigin
Catagóir:Ríthe na Laighean
Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2020

Ba é **toghchán uachtaránachta na Stát Aontaithe 2020** an 59ú toghchán uachtaránachta cuadbhliantúla, a reáchtáladh Dé Máirt, 3 Samhain 2020. 

### Eagraíocht
Tionóladh an tsraith toghchán tosaigh agus cácais ó mhí Feabhra go Lúnasa 2020. 

Is toghchán indíreach é an próiseas ainmniúcháin seo, ina gcaitheann vótálaithe ballóidí ag roghnú scláta teachtaí chuig coinbhinsiún ainmniúcháin páirtí polaitíochta, a thoghann ansin ainmnithigh a bpáirtithe ansin mar uachtarán agus mar leasuachtarán. 

Ba iad na hiarrthóirí móra ón dhá pháirtí ná  an t-uachtarán reatha Trump (ón Pháirtí Poblachtánach) agus iar-leas-Uachtarán Joe Biden.(ón Pháirtí Daonlathach). 

Reáchtáladh toghcháin an tSeanaid 2020 agus toghcháin Theach na nIonadaithe 2020, mar aon le toghcháin áitiúla éagsúla eile, i gcomhthráth le toghchán na huachtaránachta. 

### Toradh
Chaill Trump an Toghchán Uachtaránachta 2020 le breis is seacht milliún vóta. Ach sheas sé leis an scéal gur aige a bhí an bua, 

Spreag an bhréag mhór seo daoine chun ruathar a thabhairt faoin gCaipeatól na Stát Aontaithe i mí Eanáir 2021.

## Féach freisin

* Ruathar ar an gCaipeatól (2021)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Catagóir:Toghcháin na Stát Aontaithe
Catagóir:2020
Catagóir:Donald Trump
Catagóir:Joe Biden
Crundmáel Erbuilc

__NOTOC__
Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Chinnsealaigh ba ea **Crannmhaol Anbhoilg mac Rónáin** ( (bás 656).  Rónán mac Colmáin (bás 625), iar-rí de Síol Chormaic ba ea a athair.

Ní fios go cruinn cathain a tháinig sé i gcoróin, nó sa Laighin nó Uí Chinnsealaigh.  Is í an fhadhb na nach fios cé hé a athair: nó Rónán mac Colmáin, rí Laigean; nó Rónán mac Colmáin Már, rí Uí Dhúnlainge.  Maraíodh a chomhainmneach, *[[Crundmáel Bolg Luatha]] mac Áedo*, rí Uí Chinnsealaigh, ag *Cath Duma Aichir* sa bhliain 628 ag Faolán mac Colmáin (bás 666) Uí Dhúnlainge, a ndearnadh rí Laigean de sa bhliain 634.  D'éirigh Crannmhaol Anbhoilg ina rí Uí Chinnsealaigh sa bhliain 647 tar éis bhás *Colggen Boilg Luatha meic Crundmáele*.

Tugtar sa Leabhar Laighneach réimeas 30 bliain d'Fhaolán, agus is amhlaidh dá bharr gur idirshliocht é a thásc sna hannála don bhliain 666.  Is níos dóichí é go bhfuair sé bás roimh an mbliain 656, nuair a thugtar do Chrannmhaol Arbhoilg ina thásc an teideal rí Laigean.  I nAnnála Uladh, glaoitear rí Laigean air, acu ní ghlaoitear ach rí Laigean Theas i nAnnála Tiarnaigh.

Sinsear ba ea a mac Aodh Rón den dream ceannaireacht Uí Dhróna, agus sinsear na rá a mhac Fiachra den rí Laigen níos deireanaí, Aodh mac Colgan (bás 738).  Lena bhean chéile Faoileann ní Shuibhne desna Déise Mumhan, bhí iníon Eithne aige a phós Failbhe mac Domhnaill Uí Bhairrche.  

Tháinig a dheartháir Cumascach i gcomharbacht air mar rí Uí Chinnsealaigh.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
** Leabhar Laighneach, *Rig Lagen* agus *Rig Hua Cendselaig*
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Cheatharlach
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh
Murchad mac Brain Mut

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Murchadh mac Brain Buta** (Sean-Ghaeilge **Murchad mac Brain Mut**) (bás 727).  Bran Buta mac Conaill (bás 696), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 715 go dtí 727.

Feictear Murchadh ar dtús sna hannála agus é ar a ruathair insealbhaithe in éadan na Mumhain sa bhliain 715.  Bhí cogadh aige in éadan Uí Néill.  Sa bhliain 719, rinne siad ruathair réir chuig ar na Laigin.  Bhí Murchadh i gcomhaontas le Cathal mac Finguine (bás 742), rí Mumhan, agus sa bhliain 721, rinne siadsan le chéile ruathair ar Bhreá.   Sa bhliain 721 ámh, rinne Cathal  suíocháin leis an Ardrí, Fearghal mac Maoil Dúin (bás 722) de Chineál Eoghain, agus d'ionsaigh Fearghal na Laigin chun an bhóramha a éileamh.

Bhris fir na Laigean an sos cogaidh, ámh, agus d'ionsáigh Fearghal arís mar chúiteamh.  I Mí na Nollag 722, áfach, maraíodh Fearghal agus go leor uaisle Uí Néill ag Cath Alúine (Contae Chill Dara) ag na Laigin faoi cheannas Mhurchadha.  Throid Murchadha son Dúnchadh (bás 728) agus Aodh mac Colgan (bás 738) Uí Chinnsealaigh ar aon Laighean.  Cuir siad ceann Fhearghaile chuig Cathal chun a  chuid feirge a shuaimhniú.  Deirtear i nAnnála Tiarnaigh gur chloígh an Ardrí, Cinnéad mac Iorgalaigh (bás 728) de Shíol Aodha Sláine, na Laigin ag Cath Mhaíne sa bhliain 726 agus gur bhain sé a éilimh amach, ach ní thacaíonn annála eile leis an scéal seo.

Tháinig Uí Dhúnlainge chun cinn le cuidiú mheath Uí Mháil.  Maraíodh beirt mhac a réamhtheachtaí, Ceallach Chualann (bás 715), le linn a réimis: maraíodh Aodh (bás 719) ag Cath Fhionnúirach (Fionnúir, Co. Cill Dara), ina raibh na Laigin ag troid eatarthu féin; agus mharaigh Criomhthann (bás 726) ag Cath Bhealach Lice agus é óg.

Duine dá mhná céile ba ea Concheann ní Cheallaigh (bás 743) Uí Mháil.  Máthair Fhaoláin (bás 738) agus Mhuireadaigh (bás 760), ba ea í, ríthe Laigean beirt.  I measc mac eile aige, bhí Dúnchadh (bás 728) agus Bran Beag (bás 738), ríthe Laigean beirt fosta.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
** Leabhar Laighneach, *Rig Lagen*
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Wiley, Dan M., *[https://web.archive.org/web/20060902103645/http://www.hastings.edu/academic/english/Kings/Cath_Almaine.html Battle of Allen]*, *The Cycle of the Kings*

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge
Dúnchadh mac Murchadha

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Dúnchadh mac Murchadha** (Sean-Ghaeilge **Dúnchad mac Murchada** (bás 728).  Murchadh mac Brain Buta (bás 727), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 727 go dtí 728.

Bhí Dúnchadh ar an bhfód nuair a bhuaigh a athair in éadan an Ardrí Uí Néill, Fearghal mac Maoil Dúin (bás 722) ag Cath Alúine sa bhliain 722.  Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair sa bhliain 727.  Cidh sé a chéile comhraic Uí Chinnsealaigh, *[[Laidcnén mac Con Mella]]*, a maraíodh ag Cath Maistean (Mullach Maistean, deisceart Contae Chill Dara) sa bhliain 727.  An bhliain dár gcionn, ámh, chloígh agus mharaigh a dheartháir, Faolán mac Murchadha (bás 738), é ag Cath Aileann (Co. Chill Dara), a thóg an ríogacht agus a phós a bhaintreach.

Bhí Dúnchadh pósta le *[[Taileflaith]]* ní Chathail mhic Finghin (bás 742), rí Mumhan.  Sinsear Uí Dhúnchadha clann Uí Dhúnlainge, is ea Dúnchadh, lonnaithe ag Cnoc Liamhna ar theorainn Áth Cliath-Cill-Cill Dara.  Rinneadh rí Laigean dá mac, Ceallach (bás 776).

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge
Faolán mac Murchadha

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Faolán mac Murchadha** (Sean-Ghaeilge **Fáelán mac Murchado**) (bás  738).  He was the son of Murchadh mac Bran Buta (bás 727), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 728 go dtí 738.

Feictear é don chéad uair sna hannála don bhliain 727, nuair a bhuaigh sé ag Cath Bhaireann, i gceannas fir na na Life in éadan Eidirscéal mac Ceallaigh Uí Mháil as Cualu agus Congal mac Brain, a mharaigh beirt.  Sa bhliain 728, tháinig sé i gcoróin sa Laigin agus a dheartháir is sine, Dúnchadh mac Murchadha (bás 728) mharaigh aige ag Cath Alúine (Contae Chill Dara).

Agus lag iad Uí Néill ag an am, bhí Cathal mac Finghin (bás 742), rí na Mumhan, in ann a chearta a éileamh ar na Laigin.  Sa bhliain 735, tharla Cath Bhealach Éile idir fir Laigean agus Mumhan, agus ár mór ar gach taobh.  Maraíodh Ceallach mac Faolchair na nOsraí ag tríd ár son Chathail.  Cloíodh Cathal le fírinne, cé go maíonn Annála Inis Faithlinn a mhalairt.  Is dócha as suíomh an chatha go raibh Ceallach Osraí an ionsaitheoir, ag teacht i dtír as an achrann idir Faolán agus Aodh mac Colgan (bás 738) Uí Chinnsealaigh.

Sa bhliain 738, tháinig Cathal i gceannas slua mhóir agus rug gialla agus taisce ó Fhaolán.  D'eag Faolán an bhliain úd, agus é  "immatura" (ró-óg).  Maítear i nAnnála Tiarnaigh gur gabhadh na gialla ó dheartháir Fhaoláin, Bran Beag (bás 738), ach is dócha é nach fíor san.

Phós Faolán baintreach a dheartháir, Tualath ní Chathail.  Is sinsear é de chlann Uí Fhaoláin, i gceannas ag An Nás i nOirthir Life (*Airthir Liphi*).  Rinneadh rí Laigean dá mac, Ruairí (bás 785).

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
** Annála Inis Faithlinn
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge
Eachtra Niemba, 1960

[mion|Saigdhdiúirí de chuid na [Na Náisiúin Aontaithe|NA i Niemba, 1961]]
mion|Óglaigh Baluba sa bhliain 1962
Tharla **Eachtra Niemba** sa Chongó ar an 8 Samhain 1960 nuair a mharaigh baill den treibh Baluba naonúr d’Óglaigh na hÉireann, a bhí ar dualgas síochána de chuid na Náisiún Aontaithe.  

## Eachtra
Botún a bhí ann is cosúil, fiú "cás bréagaitheanta". Tugtar "luíochán" ar an eachtra go minic. Ach "timpiste" an focal atá níos fearr is cosúil. Tháinig na hÓglaigh gan cuireadh ná iarraidh ag droichead Luweyeye agus b'ionadh leis na Baluba iad a fheiceáil ann.

Ní raibh an chogaíocht réamhbheartaithe. Cheap na Baluba go raibh siad ag tabhairt aghaidh ar shaighdiúirí tuarastail Francacha is Beilgeacha, faoi stiúir ollchomhlachtaí mianadóireachta. 

## Cúlra
Bhí saighdiúirí Éireannacha ar dualgas sa Chongó, le hobair shíochána idirnáisiúnta do na Náisiún Aontaithe.  Bhí cogadh cathartha faoi lán seoil ann ag an am agus na hollchumhachtaí impiriúlacha ag iarraidh greim a choinneáil ar na mianraí luachmhara. Ach fágadh gasúir óga Éireannacha ina n-aonar i lár cogadh cathartha faoi theas na hAfraice agus thréig údaráis na hÉireann agus na Náisiún Aontaithe iad.clé|mion|carr armúrtha (1960-61) de chuid ONUC
## Iarmhairtí
D'fhan an Congó corraithe go mór is go dona anuas na blianta; tá baol cinedhíothach ann fós inniu.clé|mion|searmanas comórtha, 2014 agus Cumann Sheansaighdiúirí Éireannacha na Náisiún Aontaithe

Chuaigh an eachtra Niemba chomh mór sin i bhfeidhm ar an bpobal in Éirinn gur neadaigh ainm na treibhe i gcaint na ndaoine mar nath ar ghrúpa buile.

Sa Mhúsaem Óglaigh na hÉireann (Dún Uí Mhaoilíosa) inniu, tá tua le feiceáil a húsáideadh i luíochán Niemba (ciorraíodh coirp na saighdiúirí ina bpíosaí).

## Féach freisin

* Oibríocht na Náisiún Aontaithe sa Chongó
* Cath Jadotville
*Poblacht Dhaonlathach an Chongó
## Tagairtí

Catagóir:Poblacht Dhaonlathach an Chongó
Catagóir:Náisiúin Aontaithe
Catagóir:Arm na hÉireann
Catagóir:Luíocháin
Catagóir:1960
Don Cockburn

Iriseoir, láithreoir agus léitheoir nuachta Éireannach ab ea **Don Cockburn** (13 Márta 1930 - 4 Meán Fómhair 2017). Is fearr aithne air mar léitheoir nuachta le fada an lá do Raidió Teilifís Éireann (RTÉ), a chuir ancaire ar phríomhchláir nuachta teilifíse an chraoltóra le linn breis agus 30 bliain seirbhíse.

Thosaigh Cockburn le RTÉ mar fhógraí páirtaimseartha i 1958, agus rinneadh fostaí lánaimseartha de i 1972. Roimhe seo bhí sé fostaithe i gCorparáid Bhaile Átha Cliath mar cheann pá sa roinn innealtóireachta. 

Chuaigh sé ar scor 20 bliain ina dhiaidh sin an 15 Nollaig 1992, tar éis dó a bheith ina léitheoir nuachta ar feadh blianta fada. Ba é an t-aon rud aisteach a bhí aige ná go ndeachaigh sé ar rothaíocht chuig Stiúideo Montrose gach lá. 

Cailleadh é ar 4 Meán Fómhair 2017 tar éis breoiteacht ghearr. 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2017
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Biden

*Joe Biden, uachtarán na Stát Aontaithe
*2012 VP113  Is é 2012 VP113 (Biden) uimhir 87 de réadanna an Ghrianchórais in ord a méid.
Kalle Grundel

Is iarthiománaí rally Sualannach é **Karl-Erik "Kalle" Grundel** (rugadh 2 Deireadh Fómhair 1948). Rinne sé a cheannródaíocht idirnáisiúnta i 1982, ag tiomáint Volkswagen Golf GTi d’fhoireann monarchan Volkswagen. Ghnóthaigh sé a chéad agus a chríochnú podium i gCraobhchomórtas Railí an Domhain i 1986, ag stiúradh a Ford RS200 go dtí an tríú háit sa Swedish Rally.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* próifíl eWRC

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Daoine Sualannacha
Volkswagen

**Volkswagen,** giorraithe go **VW**, is uathoibritheoir Gearmánach é a bhunaigh an Lucht Oibre sa Ghearmáin in 1937, a bhfuil cáil air mar gheall ar an gCiaróg íocónach agus a cheanncheathrú i Wolfsburg. Is é an príomhthionscadal branda an Ghrúpa Volkswagen, an déantóir gluaisteán is mó díolacháin ar fud an domhain in 2016 agus 2017. Tá an margadh is mó sa ghrúpa sa tSín, a sheachadann 40% dá dhíolacháin agus dá bhrabúis.  

Aistríonn an téarma Gearmánach *Volk* go "daoine", dá bhrí sin aistríonn *Volkswagen* go "gluaisteán daoine". Is é mana fógraíochta idirnáisiúnta reatha na cuideachta ach "Volkswagen", ag tagairt do bhrí an ainm.  

## Litríocht

* Jonas Kiefer: *VW Typenatlas, Serienfahrzeuge.* 2. Auflage. Delius Klasing, Bielefeld 2002, .
* Rudi Heppe: *VW Personenwagen.* Podszun, Brilon 2001, .
* Halwart Schrader: *VW Personenwagen seit 1945, Banda 1, Typenkompass.* Motorbuch Verlag, Stuttgart 2001, .
* Halwart Schrader: *VW Personenwagen seit 1945, Banda 2, Typenkompass.* Motorbuch Verlag, Stuttgart 2001, .
* Werner Oswald: *Deutsche Autos, Banda 2, 1920–1945.* 2. Auflage. Motorbuch Verlag, Stuttgart 2005, .
* Werner Oswald: *Deutsche Autos, Banda 3, 1945–1990, Ford, Opel und Volkswagen.* 1. Auflage. Motorbuch Verlag, Stuttgart 2001, .

## Nótaí

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Oifigiúil
* Volkswagen.com Tairseach Volkswagen Cars ar fud an domhain
* Volkswagen Classic (sa Ghearmáin)
* Faisnéis Theicniúil Carranna Volkswagen

Catagóir:Comhlachtaí
Catagóir:Grúpa Volkswagen
Catagóir:Brandaí Carranna
Catagóir:Brandaí Gearmánacha
Muireadhach mac Murchadha

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Muireadhach mac Murchadha** (Sean-Ghaeilge **Muiredach mac Murchado**) (bás 760)  Murchadha mac Brain Mhut (bás 727), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 738 go dtí 760.

Cloíodh na Laigin go dona i gCath Átha Seanaigh sa bhliain 738 ag an Ardrí Aodh Allán mac Fearghaile (bás 743) de Chineál Eoghain.  Bhí dea-chaidreamh ámh idir Muireadhach agus Ardrí a linne, Domhnall Mí (bás 763) de Chlann Cholmáin.  Phós Bran Ardcheann mac Muireadhaigh (bás 795) le hEithne ní Dhomhnaill.  Sa bhliain 759, chuaigh Domhnall i gceannas agus mór na Laigean chomh fada is Magh Muirtheimhne, gar do Dhún Dealgan.

Bhí muintir Uí Mháil tráth ina ríthe na Laigean, an rí deireanach ná Ceallach Chualann mac Geirthí (bás 715).  Sa bhliain 744, cloíodh iad ag Cath Ailéin dá Bhearrach, suite i gCuala, Contae Chill Mhantáin, ag triail ar an ríogacht sin uair dheireanach.  Maraíodh beirt gharmhac Cheallaigh, Cathal agus Ailill.

Rinne an rí Osraí, Amchaidh mac Con Chearca ruathar ar na Laigin ag Fotharta Feá (754), agus ar Uí Bhairrche agus Uí Chinnsealaigh, le linn réimeas Mhuireadaigh.

Sinsear mhuintir Uí Mhuireadhaigh ba ea Muireadhach féin, agus a mbaile ríoga ag Mullach Maistean in Iarthair Life.  Rinneadh rí Laigean freisin dá mhac, Bran Ardcheann (bás 795).

## Foinsí
* Annála Uladh
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Hogan, SJ, Edmund (1910), Onomasticon Goedelicum: An Index to Irish Names of Places and Tribes  (locorum et tribuum Hiberniae et Scotiae), *Documents of Ireland*, Coláiste na hOllscoile Corcaigh http://publish.ucc.ie/doi/locus?section=d4405e79 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge
Leatrom

Idirdhealú míchothrom is ea **leatrom**, nó ag caitheamh le daoine go míchothrom (mar shampla mar gheall ar dhath a gcraicinn, a reiligiún, a n-aois, a n-inscne srl).

## Tagairtí

Catagóir:Sochaí
Catagóir:Fealsúnacht
Catagóir:Síceolaíocht
Sráid an Stórais

mion| Bus an aerfoirt ar Shráid an Stórais i 1961
Is sráid ghearr ghnóthach í **Sráid an Stórais** i m**Baile Átha Cliath** a shíneann  ar dronuillinn ó Shráid Amiens. Tá tramlínte ar an tsráid leis an LUAS ag rith isteach go dtí an Busáras agus ag rith ar dronuillinn i dtreo Shráid na Mainistreach. Trasna an bhóthair, tá Teach an Chustaim. 

Tá stáisiún na nGardaí ann freisin ar a dtugtar Stáisiún Gardaí Stráid an Stórais. 

## Féach freisin

* Sráid Amiens
* Teach an Chustaim

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Bus Bhaile Átha Cliath. Fochuideachta atá i mBus Átha Cliath de chuid CIÉ agus soláthraíonn siad seirbhísí bus laistigh de Bhaile Átha Cliath mar aon le seirbhísí chuig agus ó cheantair máguaird. Áirítear leis na seirbhísí seo seirbhísí bus cathrach, Bus Aerfoirt (Airlink) agus Bus Oíche (Nitelink).  http://www.dublinbus.ie/
*Bus Aerfoirt: Nascann an tseirbhís aerfoirt Aerfort Bhaile Átha Cliath le líon láithreacha i lár na cathrach, mar aon le Líne Dhearg an Luas, Busáras (an Stáisiún Lárnach Busanna), Stáisiún Iarnród Uí Chonghaile agus Stáisiún Iarnróid Heuston.  http://www.dublinbus.ie/en/Your-Journey1/Timetables/Airport-Services/
Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Caife Gaelach

Is manglam é **Caife Gaelach**, le uisce beatha, caife, siúcra agus uachtar.

I dTamhlacht, sa Chaifé Aon Scéal, bíonn *An Mocha Coinníollach* ar an mbiachlár.
clé|mionclé|mion

## Oideas
Conas caife Gaelach a dhéanamh?

Comhábhair 25ml  Uisce Beatha na hÉireann; spúnóg bhoird siúcra;   uachtar agus espresso dúbailte te le braon beag uisce te leis an ghloine a líonadh

1. Tóg gloiní téite caife agus cuir isteach an t-uisce beatha

2. Cuir an siúcra isteach le tuaslagadh san uisce beatha

3. Cuir isteach an caife agus corraigh go maith.

4. Buail an t-uachtar go héadrom ach déan cinnte gur féidir é a dhoirteadh.

5. Déantar an t-uachtar buailte a dhoirteadh go cúramach thar droim spúnóige a choinnítear ar dtús díreach os cionn dromchla an chaife agus a ardaítear go réidh agus tú ag doirteadh, is ceart don uachtar snámh ar barr.

6. Dáil agus bain taitneamh as an deoch
## Stair
[mion|[calafort Fhainge, Contae Luimnigh|clé]]
D'fhás an aerthrácht trasatlantach sna 1930idí agus le linn an chogaidh agus ba é cósta thiar na hÉireann an áit Eorpach ba chóngaraí do Mheiriceá Thuaidh. Thuirling na báid eitilte idir Sasana agus SAM i bhFaing. Chum cócaire i gcalafort Fhainge, Contae Luimnigh, an chéad oideas do chaife Gaelach. Bhíodh eitleáin ag tuirlingt i gcalafort Fhainge le líonadh le breosla roimh dhul trasna an Atlantaigh ón Eoraip (níos déanaí, tógadh Aerfort Idirnáisiúnta na Sionainne ina áit). Theastaigh ó Sheosamh Ó Sireadáin (Joseph Sheridan), an cócaire a bhí i gceist, na paisinéirí a choinneáil te agus an breosla á chur san eitleán. Cumadh an caife Gaelach nuair a thuirling scata paisinéirí ó bhád aeir de chuid Pan Am tráthnóna fuar geimhridh sa bhliain 1942, 1943 nó 1944. Chuir Sheridan uisce beatha sa chaife leis na paisinéirí a théamh. 

Bhí Caife Gaelach le fáil don chéad uair sna Stáit Aontaithe, is cosúil, ar 10 Samhain 1952 sa Buena Vista Café, i Fisherman's Wharf, San Francisco. 

## Féach freisin

* Uisce beatha, caife

## Tagairtí

Catagóir:Deochanna Éireannacha
Catagóir:Caife
Catagóir:Uisce beatha
B. R. Ambedkar

Giúróir Indiach, eacnamaí, polaiteoir agus leasaitheoir sóisialta ab ea **Bhimrao Ramji Ambedkar** (14 Aibreán 1891 - 6 Nollaig 1956). Spreag sé gluaiseacht Búdaíoch Dalit agus chuaigh sé i mbun feachtais i gcoinne idirdhealú sóisialta i dtreo na ndaoine nach féidir teagmháil a dhéanamh leo (Dalits). Thacaigh sé freisin le cearta na mban agus na saothair. Bhí sé ina chéad Aire Dlí agus Cirt neamhspleách san India, ailtire Bhunreacht na hIndia, agus athair bunaithe Phoblacht na hIndia.

I 1956, chuir sé tús le mór-chomhshó Dalits, ag tiontú go Búdachas le 600,000 lucht tacaíochta. Rinne sé athbheochan ar an mBúdachas san India. Meastar Ambedkar mar bodhisattva, agus an Maitreya, i measc na Búdaithe Navayana.

Sa bhliain 1990, bronnadh Ambedkar ar Bharat Ratna, an gradam sibhialta is airde san India. Cuimsíonn oidhreacht Ambedkar go leor cuimhneachán agus léiriú i gcultúr an phobail. Bhí tionchar domhain ag oidhreacht Ambedkar mar leasaitheoir soch-pholaitiúil ar an India nua-aimseartha.

Vótáladh Ambedkar "an Indiach is Mó" (The Greatest Indian) in 2012 le pobalbhreith a d'eagraigh History TV18 agus CNN IBN.

Is féile bhliantúil í Ambedkar Jayanti (lá breithe Ambedkar) a cheiliúrtar an 14 Aibreán, a cheiliúrtar ní amháin san India ach ar fud an domhain. Déantar Ambedkar Jayanti a cheiliúradh mar shaoire phoiblí oifigiúil ar fud na hIndia. Rinne na Náisiúin Aontaithe ceiliúradh ar Ambedkar Jayanti in 2016, 2017 agus 2018.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hIndia
Catagóir:Stair na hIndia
Catagóir:Daoine a rugadh i 1891
Catagóir:Básanna i 1956

Catagóir:Dlíodóirí Indiacha
Maura Laverty

Údar, iriseoir agus craoltóir Éireannach ab ea **Maura Laverty** (**née Kelly** ; 1907 - 26 Iúil 1966) a raibh aithne uirthi as a cuid oibre ar an tsraithchlár drámaíochta teilifíse Éireannach, *[[Tolka Row]]*. D’fhoilsigh sí roinnt úrscéalta, gearrscéalta agus píosaí criticiúla le linn a gairme.

## Saol
Rugadh Maura Laverty i Maura Kelly i Rathangan, Contae Chill Dara ar 15 Bealtaine 1907. Cuireadh oideachas uirthi ag Clochar Brigidine i gCeatharlach. Bhí rún aici oiliúint a fháil le bheith ina múinteoir, ach thréig sí na pleananna seo tar éis bhás a seanmháthar. Bhog sí go dtí an Spáinn ina dhiaidh sin i mí na Samhna 1924, ag glacadh post an rialtóra agus ina rúnaí don Bhanphrionsa Bibesco ina dhiaidh sin agus ina comhfhreagraí eachtrach lonnaithe i Maidrid sa deireadh. Nuair a d’fhill sí ar ais go hÉirinn, d’oibrigh sí mar iriseoir agus mar chraoltóir i mBaile Átha Cliath don stáisiún raidió náisiúnta, Radio Éireann.

Nuair a d’fhill sí go hÉirinn phós sí an t-iriseoir James Laverty i 1928. Bhí triúr clainne acu,  duine acu a hiníon, an t-ealaíontóir Barry Castle, a léirigh cuid d’obair a máthar.

Cuirtear a cuid páipéar i dtaisce i Leabharlann Náisiúnta na hÉireann.

Foilsíodh beathaisnéis, *The Maura Laverty Story*, le Seamus Kelly, in 2017.

Dráma bunaithe ar a saol, *Maura Laverty - This Was Your Life*, le Bairbre Ní Chaoimh agus Yvonne Quinn den chéad uair i mBaile Átha Cliath i 2019.

## Úrscéalta

* *Never No More* (1942)
* *Alone We Embark* (1943), a eisíodh im Mheiriceá mar *Touched by the Thorn* (1943)
* *No More than Human* (1944)
* *Gold of Glanaree* (1945)
* *The Cottage in the Bog* (1946)
* *Lift Up Your Gates* (1946)
* *The Green Orchard* (1949)
* *The Queen of Aran’s Daughter* : Poolbeg Press; Eagrán nua Ed (13 Márta 1997), ,

## Drámaí

* *Crann sa Chorrán*
* *Lána na Life*
* *Rae Tolka*

## Ilghnéitheach

* *Flour Economy* (1941)
* *Maura Laverty’s Cookery Book* (1946) Athfhoilsithe ag Longman's UK, 1948
* *Feasting Galore - Recipes and Food Lore from Ireland* (1952) - foilsithe i SAM
* *Kind Cooking* (1955);
* *Full and Plenty* (1960) - foilsithe ag an Cumann Muilleoirí Plúr na hÉireann.

## Píosaí criticiúla

* *Luke Gibbons, ‘From Kitchen Sink to Soap; Drama and the Serial Form on Irish Television ’, in Transformations in Irish Culture* (Cork UP 1996), lgh.&nbsp;44–69.
* *Maura Laverty, ‘Profile’, RTÉ Guide, 13 Bealtaine 1966, lch.15; Gibbons, lch.56.*
* *Podchraoladh Maura Laverty ar RTÉ http://podcast.rasset.ie/podcasts/2011/pc/pod-v-180611docononemauralaverty-pid0-2399544.mp3*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Básanna i 1966
Catagóir:Daoine a rugadh i 1907
Détente

[mion|Sa bhliain 1975, tháinig na [Spásaire|spásairí Meiriceánacha agus Rúiseacha le chéile]]
i réimse na taidhleoireachta, maolú ar theannas is ea **détente,** nó pholasaí an éideannais.

## Cásanna

### Cogadh Fuar
Sna 1970idí, d'fhéach Brezhnev leis an naimhdeas idir an tAontas Sóivéadach agus an tIarthar a mhaolú trí pholasaí an éideannais. Tugadh *Détente* ar an fheabhas seo sa chaidreamh (cf. Earrach Phrág).

Sna 1970idí, Chuir NASA stáisiún spáis, Skylab, ag timpeallú an Domhain, b'fhéidir mar fhreagra ar Salyut, stáisiún spáis na Rúiseach. Sa bhliain 1975, áfach, agus ré an éideannais (*détente*) idir na mórchumhachtaí ag sroicheadh a buaicphointe, tháinig na spásairí Meiriceánacha agus Rúiseacha le chéile thuas sa spéir, nuair a nascadh Apollo a hOcht nDéag agus Soyuz a Naoi nDéag le chéile - is é sin, ghreamaigh an dá shoitheach dá chéile agus osclaíodh bealach eatarthu. Níor chuir an teagmháil seo deireadh leis an gCogadh Fuar go fóill, ach spreag sí comhoibriú idirnáisiúnta spáis a chuaigh chun fairsingeachta ó shin i leith. 
clé|mion|Richard Nixon agus  Zhou Enlai, 1972

### SAM agus an tSín
Ar an 21 Feabhra 1970, thug Uachtarán Mheiriceá Richard Nixon cuairt ar Dhaon-Phoblacht na Síne:

## Tagairtí

Catagóir:Taidhleoireacht
Catagóir:An Cogadh Fuar
The Grapes of Wrath

Úrscéal réalaíoch Meiriceánach é **The Grapes of Wrath** (Gaeilge: *Fíonchaora na Feirge*) a scríobh John Steinbeck agus a foilsíodh i 1939. Bhuaigh an leabhar an National Book Award  agus Duais Pulitzer  as ficsean, agus luadh go feiceálach é nuair a bronnadh an Duais Nobel ar Steinbeck i 1962.

Agus é suite le linn an Spealaidh Mhóir, díríonn an t-úrscéal ar na Joads, teaghlach bocht d’ fheirmeoirí tionóntacha a thiomáin as a dteach in Oklahoma ag an triomach, cruatan eacnamaíoch, athruithe sa tionscal talmhaíochta, agus foriaimh na mbanc a chuir iallach ar fheirmeoirí tionóntacha  a bheith as obair. Mar gheall ar a staid beagnach gan dóchas, agus go páirteach toisc go bhfuil siad gafa sa dúiche dheannaigh, thug na Joads aghaidh ar  Chalifornia in éineacht leis na mílte “ Okies ” eile ag lorg post, talamh, dínit, agus todhchaí.

*Is* minic a léitear *The Grapes of Wrath* i ranganna litríochta ardscoile agus coláiste Mheiriceá mar gheall ar a chomhthéacs stairiúil agus a oidhreacht bhuan. Sa bhliain 1940, scaoileadh leagan scannáin iomráiteach Hollywood, ar a raibh príomhpháirt ag Henry Fonda agus John Ford ina stiúrthóir.

## Plota
Tosaíonn an scéal díreach tar éis Tom Joad a bheith ligthe amach ar parúl ó phríosún McAlester, áit a raibh sé curtha i bpríosún tar éis dó a bheith ciontaithe i ndúnbhású agus é  ag iarraidh é féin a chosaint. Agus é ag bualadh isteach ina theach gar do Sallisaw, Oklahoma, buaileann Tom leis an iar-sheanmóirí  Jim Casy, a bhfuil cuimhne aige air óna óige, agus taistealaíonn an bheirt acu lena chéile. Nuair a shroicheann siad teach feirme a bhí Tom  le linn a óige, faigheann siad an áit bánaithe. Agus iad míshásta agus mearbhall orthu, buaileann Tom agus Casy lena sean-chomharsa, Muley Graves, a deir leo go bhfuil an teaghlach imithe chun fanacht i dteach Uncail John,  Joad in aice láimhe. Deir Graves leo go bhfuil na feirmeoirí go léir díshealbhaithe ag na bainc. Tá siad tar éis bogadh ar shiúl, ach diúltaíonn sé an ceantar a fhágáil.
## Tagairtí
Sarah Bolger

Aisteoir Éireannach í**Sarah Bolger**.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1991
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ban-aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Lá Fhéile Mártain

Déantar ceiliúradh ar Naomh Mártain timpeall na hEorpa ar fad ar an 11 Samhain nó **Lá Fhéile Mártain**. Ba naomh é Mártain, Mairtín nó Martín de Tours (a rugadh i 316 nó 336 i Savaria, Deoise an Phanóin) agus  uncail Naomh Pádraig, is cosúil. 

## Nósanna
Sa Ghearmáin siúlann páistí óga  trí na sráideanna le laindéir ildaite ina lámha.   Canann siad amhráin atá foghlamtha de ghlanmheabhair acu in ómós do Naomh Mártain.  Ar fud na Gearmáine bíonn mórshiúlta fairsing. Dráma beag ag léiriú scéal an Naomh agus an Bacach, agus ansin siúl le lóchrainn.

De réir an fhinscéil, chuaigh Mártain i bhfolach i measc na ngé nuair a bhí muintir Tours ag iarraidh easpag a dhéanamh de dá ainneoin. Ach sceith na géanna air. Dá bharr sin a itear gé ar an 11 Samhain.

In Éirinn, bhíodh sé de nós ag seandaoine éan éigin ar nós gé, circe nó lachan a mharú an oíche roimh Lá Fhéile Mártain, an 10 Samhain, agus an fhuil a scaoileadh mórthimpeall chró na gcearc. Luaitear sa scéal seo go gcuireadh gach duine den líon tí crosóg air féin agus deiridís an méid seo a leanas:
“Iarraim ar Mhártan Míorbhúilteach muid a tharrtháil is a chur ar ár leas;is go mbeirimíd beó ar Fhéil Mhártain aríst.”

## Tagairtí

Catagóir:Féilte Críostaí
Catagóir:Féilte Éireannacha
Fiona Glascott

Is aisteoir Éireannach í **Fiona Glascott**. Rugadh i bPort Láirge í, agus tógadh í i gCarraig na Siúire, Contae Thiobraid Árann.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ban-aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Daoine as Contae Phort Láirge
Cairt Mhór na hÉireann

[mion|séala oifige, Henry III nó [Anraí III Shasana (rí ar Shasana ó 1316 ar aghaidh)]]
Eisíodh **Magna Carta Hiberniae** nó **Cairt Mhór na hÉireann** den chéad uair ar an 12 Samhain 1216  i Sasana. Cuireadh anonn go hÉireann é i Feabhra 1217, de réir an leagain den stair atá le feiceáil i leabhar reachtaíochta na hÉireann, Mar a macasamhail i Sasana, an Magna Carta nó An Chairt Mhór, a bhí go díreach mar an gcéanna léi, ráthaigh an Magna Carta Hiberniae raon leathan cearta agus saoirsí d'fhir shaora na ríochta, go háiritheː "No freeman shall be taken or imprisoned or disseised (díshealbhaithe) or outlawed or exiled,  ... but by the lawful judgement of his peers". 

## Sa lá atá inniu ann
Is reacht a coimeádadh faoin Acht um Athchóiriú an Dlí Reachtúil 2007 an Chairt (mar a leasaíodh ina dhiaidh sin). Tugadh an gearrtheideal 'Magna Carta Hiberniae 1216' (1 Hen 3) di. Mar sin is cuid de dhlí na hÉireann fós í agus tá tagairtí go leor ann fós.

## Féach freisin

* An Magna Carta nó An Chairt Mhór 

## Tagairtí
 

Catagóir:13ú haois in Éirinn
Catagóir:Dlí na hÉireann
Catagóir:Dlí reachtúil
Focail shárghuthacha sa Ghaeilge

Is éard is **focail shárghuthacha sa Ghaeilge** ná focail a bhfuil gutaí uile na teanga iontu (a, e, i, o, u). Samplaí d'fhocail supervocalic sa Ghaeilge iad seo thíos. Is ionann *sárghuthach* agus *supervocalic*.

* Aoluisce
* Buanchoiste 
* Chomhbhruithfeadh (an ceann is faide gan an guta céanna faoi dhó)
* Doluaite
* Drochmheasúil
* Oideasú (an ceann is giorra)
* Uaineoil
* Uasphointe

Catagóir: An Ghaeilge
Féinín

mion|féinín
Is grianghraf atá i bh**féinín** - nó **féinphic** - ina bhfeictear an duine a bhfuil an ceamara ina ghlaic aige. Bhíodh an téarma ‘féinphic’ ar selfie le fada ach sa bhliain 2018, bhí áit ‘féinphic’ glactha ag ‘féinín’ ar Téarma.ie.  Baineann úsáid as "maide féinín" chun féinín a thógáil.

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Robert Cecil, An Chéad Bhíocunta Cecil de Chelwood

Dlíodóir agus polaiteoir Sasanach ab ea **Robert Cecil, An Chéad Bhíocunta Cecil de Chelwood** (14 Meán Fómhair 1864 – 24 Samhain 1958). Bronnadh Duais Nobel na Síochána air sa bhliain 1937, mar aitheantas ar an obair a rinne sé chun Conradh na Náisiún a chur ar bun.

clé|mion|232x232px|roimh 1922
clé|mion|214x214px|le Sir William Orpen, anois sa National Portrait Gallery,
## Saol
Rinne Cecil staidéar ar an dlí in Ollscoil Oxford. Glaodh chun Bharra Shasana agus na Breataine Bige air sa bhliain 1887 san Teampall Istigh. 

Bhí sé ag abhcóideacht ó 1887 go 1906 (i réimsí na Seansaireachta agus an dlí pharlaiminteach den chuid is mó). Glaodh chun an Bharra Laistigh air sa bhliain 1899. Sa bhliain 1910 a rinne binseoir de chuid an Teampaill Laistigh agus ball de Chomhairle Ginearálta an Bharra de.
clé|mion|212x212px|Sgicphicitiúir, 1920;   


''Robert Cecil''. "I trust that after all we may secure at least your qualified support for our League of Nations?"

''U.S.A. President-elect'': "Why, what's the matter with ours?"
Bhí Cecil ina Fheisire de chuid na dTóraithe é, ó 1906 go 1910 agus ó 1911 go 1923. Ardaíodh chuig Teach na dTiarnaí é sa bhliain 1923 mar Chéad Bhíocunta Cecil de Chelwood. Bhí Cecil ina Fho-Rúnaí Stáit Gnóthaí Eachtracha, ó 1915 go 1919, ina Thiarna Séala Stáit, 1923 go 1924 agus ina Sheansailéir ar Dhiúcacht Lancaster, ó 1924 go 1927.

### Conradh na Náisiún
An méid a rinne Cecil chun Conradh na Náisiún a chruthú agus a chothú an rud ba thábhachtaí a cuireadh síos dó, ó thaobh a shaoil sa pholaitíocht de. Ní raibh sé ar aon fhocal uaireanta le Tóraithe eile mar gheall ar sin. 

Chuir sé roinnt de na chéad tograí le chéile maidir lena leithéid d'eagraíocht, le linn an Chéad Chogadh Domhanda agus bhí páirt thábhachtach aige san idirbheartaíocht ina thaobh i gComhdháil Síochána Pháras. Bhí sé ina Uachtarán ar Aontas Chonradh na Náisiún ó 1923 go 1945.

Sa bhliain 1937 bronnadh Duais Nobel na Síochána air, mar aitheantas ar an obair a rinne sé chun an Conradh a chur ar bun agus choinneáil ar siúl. Fuair sé an Duais nuair a bhí cúrsaí ar fad ina phraiseach agus an cogadh timpeall an chúinne

Cháin sé polasaí géilleadh chun síthe (sa chaoi a ndearna Chamberlain é) agus Comhaontú München go háirithe. Mhair sé go bhfaca sé na Náisiúin Aontaithe ag teacht in ionad an Chonartha agus bhí sé ina Uachtarán saoil oinigh ar Chomhlachas na Náisiún Aontaithe sa Ríocht Aontaithe.

### Bás
Bhain Cecil aois mhór amach. D'éag 24 Samhain 1958 (in aois 94 dó). 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1864
Catagóir:Básanna i 1958
Catagóir:Acadóirí Briotanacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Síochána
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Dlíodóirí Shasana
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Giúistísí
Catagóir:Lucht ollscoile
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Duais Nobel na Fisice

[mion|[Wilhelm Conrad Röntgen|Wilhelm Röntgen (1845–1923), an chéad duine a fuair an Duais Nobel na Fisice.]]

Is duais bhliantúil í an **Duais Nobel na Fisice** a thugann Acadamh Eolaíochtaí Ríoga na Sualainne dóibh siúd a rinne na cuidiú is fearr don chine daonna i réimse na fisice. Tá sé ar cheann de na cúig Dhuais Nobel a bhunaigh uacht Alfred Nobel i 1895 agus a bronnadh ó 1901; is iad na cinn eile ná an Duais Nobel na Ceimice, Duais Nobel na Litríochta, Duais Nobel na Síochána, agus Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis.

## Ainmniú agus roghnú
[mion|Trí Laureate Nobel na Fisice. Chun tosaigh LR: [Albert Abraham Michelson|Albert A. Michelson (buaiteoir duaise 1907), Albert Einstein (buaiteoir duaise 1921) agus Robert A. Millikan (buaiteoir duaise 1923).]]
Is féidir trí laureate Nobel ar a mhéad agus dhá shaothar éagsúla a roghnú don Duais. I gcomparáid le Duaiseanna Nobel eile, tá an próiseas ainmniúcháin agus roghnúcháin don Duais na Fisice fada agus dian.

## Duaiseanna
Tuilleann laureate Duais Nobel na Fisice bonn óir, dioplóma le ardlua, agus suim airgid.

## Féach freisin

* Duais Nobel na Síochána
* Duais Nobel na Litríochta
* Duais Nobel na Ceimice
* Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* "All Nobel Laureates in Physics" - Leathanach gréasáin innéacs ar shuíomh oifigiúil Fhondúireacht Nobel.
* "The Nobel Prize Award Ceremonies" - Leathanach gréasáin oifigiúil.
* "The Nobel Prize in Physics" - Leathanach gréasáin oifigiúil Fhondúireacht Nobel.
* "The Nobel Prize Medal for Physics" - Leathanach gréasáin oifigiúil Fhondúireacht Nobel.

Catagóir:Duais Nobel
Catagóir:Duais Nobel na Fisice
Lá Domhanda na mBocht

mion|"Make Poverty History"
Bhunaigh an Pápa Proinsias **Lá Domhanda na mBocht** sa bhliain 2016,  ag deireadh "Bliain na Trócaire".  Tá an Domhnach áirithe seo tiomanta do na boicht ó shin. Ceiliúrtar an Lá ar an 33ú Domhnach sa bhliain.

Siad na teamaí a thugadh ó shin ná: ‘Sín do lámh don bochtáin’ (Siorach 7:32) agus 'Ní go deo a rachaidh dóchas na mbocht in éag' (Leabhar na Salm 9:19).

## Féach freisin

* Lá Idirnáisiúnta um Dhíothú na Bochtaineachta (17 Deireadh Fómhair)

## Tagairtí

Catagóir:Féilte Críostaí
Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Bochtaineacht