open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maol Bhreasail mac Ailealla

Rí Ulad de chlann Uí Eachach Chobha, géag de Dhál Araí, ba ea **Maol Bhreasail mac Ailealla** () (bás 825).  Bhí sé i réim ón mbliain 819 go dtí 825.

Ba é an chéad duine de chlann Uí Eachach Chobha dá ndearnadh rí Ulad de, óna shin-sin-seanathair, Fearghas mac Aodháin (bás 692).  Bhí a athair Ailill mac Feidlimí (bás 761) agus a dheartháir Eocha (bás 801) beirt ina ríthe Chobha roimhe.  Ní fios go cruinn cathain ar tháinig sé i gcoróin, cé go bhfeictear é tar éis a dhearthár i nAnnála Uladh.  Maraíodh iad a athair agus a dheartháir beirt ag troid in éadan Dál Fhiatach.

Sa bhliain 819, d'éirigh le Maol Bhreasail ríogacht Ulad.  Sna ríliostaí mar shampla sa Leabhar Laighneach ní thugtar ach réimeas dhá bhliain dó.  Ina thásc i nAnnála Uladh, ní thugtar an teideal rí Ulad dó well do not give him the title King of Ulaid at his death notice, claonta mar atá i dtreo Dhál Fhiatach mar "fíor"-Ulaid.

Tharlaíodh go minic ruathair Lochlannacha ar na hUlaid ag an am seo, agus rinneadh ionsaithe faoi dhó ar mhainistir Beannchair, sna blianta 823 agus 824.

Rí Chobha fosta ba ea a mac, Cearnach (bás 853).

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Annála na gCeithre Máistrí
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Ó Cróinín, Dáibhí (2005), *A New History of Ireland*, Imleabhar 1, Oxford: Oxford University Press

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Muireadhach mac Eochadha

Rí Ulad de Dhál Fhiatach ba ea **Muireadhach mac Eochadha** () (bás 839).  Eochaid mac Fiachnai (bás 810), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 825 go dtí 839.

Bhí a athair clóite i mbun chatha ag a deartháir féin Caireall mac Fiachna (bás 819) sa bhliain 809, agus fuair sé bás an bhliain dár gcionn.  D'éirigh Caireall ina rí na nUlad ansin.  Sa bhliain 819, bhain Muireadhach díoltas amach as cliste a athar, nuair a chloígh agus mharaigh sé Caireall i rith  coimheascair.  Rinneadh rí Dhál Fhiatach de dá bharr, ach ní rí Ulad, ach Maoil Bhreasail mac Ailealla (bás 825) Uí Eachach Chobha ina ionad.  D'éirigh sé i ndeireadh na dála rí Ulad sa bhliain 825. 

Bhí ruathair Lochlannacha tar éis tosaithe cheana ar Éirinn, ar na hUlaid ach go háirithe.  Rinneadh ionsaí ar mhainistir Bheannchair sna blianta 823 agus 824.  Sa bhliain 825, rinne na Lochlannaigh creach ar mhainistir ríoga Dhál Fhiatach ag Dún Leathghlaise (Dún Pádraig) agus dhóigh siad mainistir *Magh mBili (Moville)*, Contae an Dúin.  Ní raibh na hUlaid in ann ná Lochlannaigh a chloí an bhliain úd ag Magh Inis (Leath Cathail).  Sa bhliain 833, bhí ruathar ar Loch Bricleann i gcríocha Uí Eachach Chobha sa bhliain 833.

Sa bhliain 827, tharla achrann i bpríomheaglais Ard Mhacha, agus cogadh mar thoradh.  Cuir Cumascach mac Cathail of the Uí Chriomthainn, rí Oiriall, an ruaig ar athair faoistine rí Ailigh,  Eoghan Mainistreach, as Ard Mhacha, agus chuir sé a leasdeartháir, Airtrí mac Conchúir, mar abb Ard Mhacha ina ionad.  Chuaigh rí Ailigh, Niall Caille (bás 846) Uí Néill an Tuaiscirt, i gceannas slua mhóir ar Ard Mhacha. Thug Muireadhach a thacaíocht do Chumascach agus tharla Cath Leth Cam, gar den Chill Mhór, Contae Ard Mhacha.  Bhí bua cinniúnach ag Niall, áfach.  Maraíodh Cumascach agus a dheartháir, Conghalach, cé gur tháinig Muireadhach slán.  Mar thoradh an chliste, briseadh cumhacht na nOiriall, a bhíodh as sin amach faoi smacht Uí Néill an Tuaiscirt.  Cuireadh Airtrí as Ard Mhacha agus insealbhaíodh Eoghan Mainistreach arís.

Lean le naimhdeas in éadan mhuintir Uí Néill, áfach, agus mharaigh na hUlaid  *Cináed* mac Néill Chaille sa bhliain 835.

Sa bhliain 839, maraíodh Muireadhach ag a ghaol féin (ainmnithe mar Aodh agus Aonghas, a dheartháireacha).  Glaoitear 'rí Cúige Conchúir' (*Coicidh Conchobuir*) airt ina thásc.  Tháinig a mac Madadán (bás 857) i gcomharbacht air.  Phós a iníon, Gormalaith Rapach ("rábach")le hAodh Fionnliath (bás 879), Ardrí Éireann.

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Annála na gCeithre Máistrí
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Madadán mac Muireadhaigh

Rí Ulad de Dhál Fhiatach ba ea **Madadán mac Muireadhaigh** () (bás 857).  Muiredach mac Eochada (bás 839), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 839 go dtí 857.

Bhí a athair maraithe ag Aodh, a dheartháir féin.  Mharaigh Madadán a uncail, ámh, agus d'éirigh ina rí.

Bhí na Lochlannaigh ar Loch nEathach sa bhliain 839 agus  d'fhanadar ann i rith an gheimhridh 840-841.  Sa bhliain 852, troideadh cath cabhlach dearg idir na Lochlannaigh agus daoine nua, na Dúghaill, i Loch Cairlinn, ach chloígh go holc na Lochlannaigh.  B'fhéidir gur thug Madadán tacaíocht tíre dosna Lochlannaigh sa chath úd.

Sa bhliain 851, bhí coinne ag Madadán leis an Ardrí Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí (bás 863) Uí Néill an Deiscirt i nArd Mhacha.  Os comhair cléirigh Ard Mhacha agus na Mí, d'aithin Madadán go hoifigiúil údarás an Ardrí.  Mar thoradh seo, rinne Aodh Fionnliath, rí Ailigh ruathar sa bhliain 855.  Theip ar an ruathar áfach, agaid agus d'fhág sé muintir maraithe ina dhiaidh.  Bhí Aodh Fionnliath pósta le deirfiúr Madadáin, Gormlaith Rapach ("rábach").

Tá taifead sna hannála gurbh fhéidir é go raibh leath-rí ann, Cathmhal mac Tomaltaigh as Leath Cathail, cé nach bhfeictear é sna ríliostaí.  Maraíodh Cathmhal an na Lochlannaigh sa bhliain 853.

Fuair Madadán bás sa bhliain 857.  Dar leis na hAnnála Easpacha, ghabh sé ord beannaithe roimh a bhás.  Ní dhearnadh ríthe Ulad dá mhuintir (na duine ar bith), a shíolraigh óna uncail, Aodh.

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Easpacha na hÉireann
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Annála na gCeithre Máistrí
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Ó Corráin, Donnchad (1972), *Ireland Before the Normans*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Leathlobhar mac Loingsigh

Rí Ulad de chlann Uí Chaolbhadh as Magh Line. géag de Dhál Araí, ba ea **Leathlobhar mac Loingsigh** () (na 873).  Tomaltach mac Ionrachtaigh, iar-rí Ulad, ba ea a sheanathair.  Bhí séi réim mar rí Dhál Araí 824/849-873, mar leath-ri Ulad 857-871 agus rí aonar Ulaid 871-873.

Feictear Leathlobhar don chéad sna hannála sin bhliain 828 agus na Lochlannaigh á gcloí aige.  Glaoitear rí Dhál Araí air anseo.  Tagann Leathlobhar i ndiaidh Eochadha mhic Bhreasail (bás 824) sna ríliostaí sa Leabhar Laighneach.  Feictear beirt ríthe Dhál Araí eile i nAnnála Uladh, *[[Cináed mac Eochada]]* (bás 832) agus Flannagán mac Eochadha (bás 849).  Glaoitear orthu siúd agus Eochaidh mac Breasail mar rí Dhál Araí an Tuaiscirt, de shliocht Fhiachra Chosalaigh (bás 710), gaolta b'fhéidir leis an ngéag tuaisceartach, Eilne.  Glaoitear i gcónaí sna hannála ríthe Chobha ar an ngéag deisceartach, Uí Eachach Chobha in iarthair Contae an Dúin.  Pé scéal é, is cinnte é go raibh Leathlobhar ina rí ón mbliain 849 ar aghaidh.

Sa bhliain 857, fuair rí na nUlad de Dhál Fhiatach, Madadán mac Muireadhaigh, agus d'éirigh Leathlobhar ina leath-rí le Cathalán mac Ionrachtaigh de Leath Cathail.  Maraíodh Cathalán sa bhliain 871 ar ord an Ardrí, Aodh Fionnliath d'Uí Neill an Tuaiscirt agus d'éirigh Leathlobhar ina rí aonair.  Ina thásc sna hannála, deirtear gurbh aosta é (*uitam senilem finiuit*).

Tháinig a mhac, Ceann Éidigh (bás 900), i gcomharbacht air mar rí Dhál Araí, agus rinneadh rí Ulad de in am trátha.  Phós a iníon Barrdubh le hAodh mac Eochagáin (bás 919), rí Ulad de Dhál Fhiatach.

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
* Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, *Rig Dail Araide* G800011A
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Dublin: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Catagóir:Ríthe na nUladh
Cathalán mac Ionrachtaigh

Rí Ulad de chlannLeath Cathail, géag de Dhál Fhiatach, ba ea **Cathalán mac Ionrachtaigh** () (bás 871).  Bhí sé i réim mar leath-rí ón mbliain 857 go dtí 871.

Rinne a sheanathair Tomaltach mac Cathail (bás 789) éileamh ar an gcoróin, ach maraíodh éis mbun chatha ag Eochaidh mac Fiachna (bás 810) de phríomhchlann Dhál Fhiatach branch.  Ní dhéantar trácht ar a athair Ionrachtach mac Tomaltaigh ach i nAnnála Inis Faithlinn, a deir gur leath-rí Ulad a bhí sé.  Ní dhearbhaíonn ní na hannála eile ní na ríliostaí é seo.

Tháinig Cathalán i gcoróin sa bhliain 857 mar leath-h rí le Leathlobhair mac Loingsigh (bás 873) de Dhál Araí.  Maraíodh go fealltach é ar ord an Ardrí, Aodh Fionnliath (bás 879) Uí Néill an Tuaiscirt.

Bhí mac ag Cathalán darbh ainm Cumascach.  Leath-rí Ulad ba ea a dheartháir Maol Mochéirí (bás 896) fosta.

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
* Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, G800011A
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:9ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Ainbhioth mac Aodha

__NOTOC__
Rí Ulad de Dhál Fhiatach ba ea **Ainbhioth mac Aodha** () (bás 882).  Eochaidh mac Fiachna (bás 810), iar-rí Ulad, ba ea a sheanathair.  Bhí sé i réim ón mbliain 873 go dtí 882.
 
Mharaigh Aodh athair Ainbhith (bás 839) a dheartháir féin, Muireadhach (bás 839), rí Ulad.  Maraíodh Aodh an bhliain chéanna, ámh, ag a nia, Madadán mac Muireadhaigh (bás 857), a d'éirigh ansin ina rí Ulad.  Tháinig ansin Leathlobhar mac Loingsigh (bás 873) de Dhál iomaíochta Araí i gcomharbacht ar Mhatadán.  B'fhéidir é gur rídhamhna é Ainbhioth, óir go bhfeictear é i gceannas arm na nUlad sa bhliain 864.  Sa bhliain úd, cloíodh go holc na hUlaid ag an Ardrí Aodh Fionnliath (bás 879) Uí Néill an Tuaiscirt agus a chomhghuaillí, Flann mac Conaing as Breá (bás 868).

D'éirigh Ainbhioth ina rí sa bhliain 873 tar éis bhás Leathlobhair.  Insítear sna hannála go ndeachaigh sé i mbun chuaigh in éadan a chomharsana.  Sa bhliain 878, mharaigh na hUlaid Cumascach mac Muireadhaigh, rí Uí Criomthainn (dream na nOiriall in oirthear Fhear Manach agus tuaisceart Mhuineacháin). Sa bhliain 882, tharla coimheascar idir na hUalid agus Conaille Muirtheimne (suite i gceachtar n Dhún Dealgan, Contae Lú).  Maraíodh Ainbhioth i dteannta lena chomhghuaillí, Conallán mac Maoil Dúin, rí Uí Eachach Chobha.

Rinneadh rí Ulad fosta dá mhac, Fiachna (bás 886).

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
* Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, G800011A
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:9ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Eochagán mac Aodha

Rí Ulad de Dhál Fhiatach ba ea **Eochagán mac Aodha** () (bás 883).  Eochaidh mac Fiachna (bás 810), iar-rí Ulad, ba ea a sheanathair.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 882 go dtí 883.
 
Fuair a athair, Aodh mac Eachadha, bás sa bhliain 839.  Sa bhliain 882, tháinig sé i gcomharbacht ar a dheartháir, Ainbhith mac Aodha, mar leath-rí na nUlad lena dheartháir eile, Áireamhón mac Aodha (bás 886).  Maraíodh Eochagán an bhliain dár gcionn, ámh, ag mic Ainbhith. 

Bhí sé pósta le *Inderb*, iníon Mhaoil Dúin mhic Aodha, rí Ailigh de Chineál Eoghain.  Ríthe Ulad fosta ba ea a mhic, Muireadhach (bás 895) agus Aodh (bás 919).

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
* Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, G800011A
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:9ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Fiachna mac Ainbhith

Rí Ulad de Dhál Fhiatach ba ea **Fiachna mac Ainbhith** () (bás 886).   Ainbhioth mac Aodha (bás 882), iar-rí Ulad, ba ea a athair.  Bhí sé i gcoróin ach le seal gairid sa bhliain 886.
 
Sa bhliain 883, bhí sé ciontach i mbás a uncail Eochocán mac Áedo, leath-rí Ulad lena uncail eile, Éireamhón mac Aodha (bás 886).  Tháinig Fiachna i gcomharbacht ar Éireamhón mar rí aonar sa bhliain 886, ach maraíodh é ag a ghaoil féin.

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
* Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, G800011A
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Bécc mac Airemóin

Rí Ulad de Dhál Fhiatach ba ea **Bécc mac Éireamhóin** () (bás 893).  He was the son of Éireamhón mac Aodha (bás 886), iar-rí Ulad, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 886 go dtí 893.

Rinneadh rí Ulad de tar éis dá chol cheathrar, Fiachnae mac Ainbítha, a bheith mharaithe sa bhliain 886.  Maraíodh é sa bhliain 893 ag *[[Aitíth mac Laigni]]* (bás 898) Uí Eachach Cobha.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
* Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, G800011A
** Chronicum Scotorum, G100016 
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:9ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Aitíth mac Laigni

Rí Ulad de chlann Uí Eachach Chobha, géag de Dhál Araí, ba ea **Aitíth mac Laigni** () (bás 898).  Bhí sé i réim ón mbliain 896 go dtí 898.

Fearghas Mac Aodháin (bás 692), a ghaol sé ghlúin amach, ba ea a shinsear deireanach a bhí ina rí Ulad.  D'fhéadfadh é go ndearnadh rí Chobha de sa bhliain 882 tar éis bhás Chonalláin mhic Mhaoil Dúin.

Feictear ar dtús é sna hannála don bhliain 893, nuair a bhí sé ciontach in achrann idir na hUlaid agus Cineál Eoghain.  Mharaigh roinnt fear agus b'éigean don abb Maolbhríde (*Máel Brigte*) mac Tornáin had to separate the disputing parties.  Íocadh cúiteamh sin abb mar thoradh.  An bhliain chéanna, mharaigh sé rí na nUlad, ''Bécc'' mac Éireamhóin de Dhál Fhiatach.  Bhí sé ciontach ansin i ndúnmharú Mhuireadhaigh mhic Eochagáin (bás 895), rí réir Ulad de Dhál Fiatach.

D'éirigh *Aitíth* ina rí sa bhliain 896.  Sa bhliain úd, maraíodh Cumascach mac Muireadhaigh, rí Ard Ciannachta|Ard Ciannacht, (dream faoi cheannas Bhreá, lonnaithe i gContae Lú) ag na hUlaid.  Fosta sa bhliain seo, i dteannta lena chomhghuaillí as Conaille Muirtheimne (ceantar Dhún Dealgan), chloígh sé na Lochlannaigh agus mharaigh sé Amhlaoibh mac Íomhair.

Tharraing eachtraí Aití aird Uí Néill an Deiscirt.  Sa bhliain 897, chloígh rí Bhreá, Máel Finnia mac Flannacáin (bás 903) arm na nUlad ah Cath Rath Cró.  Maraíodh san áireamh Muireadhach mac Mhic Éitigh, rí Dhál Araí agus *Aindiarraid* mac Maoil Mhochéirí, rí Leath Cathail de Dhál Fhiatach.  D'éalaigh *Aitíth* ón gcath ach gortaithe go dona.  An bhliain dár gcionn 898, mharaigh go fealltach é ag a ghaoil féin.

Bhí a mhuintir Uí Airí (Uí Aiteidh i gceannas Uí Eachach Chobha ón luath-10ú haois go dtí an luath-12ú haois.

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** *Chronicum Scotorum* at G100016
** Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, *Rig Dail Araide* G800011A
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:9ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Aodh mac Eochagáin

Rí Ulad de Dhál Fhiatach ba ea **Aodh mac Eochagáin** (Sean-Ghaeilge **Áed mac Eochocáin**) (bás 14ú Meán Fómhair, 919).  Bhí sé i réim ón mbliain 898 go dtí 919.

Eochachán mac Aodha ba ea a athair, agus frère de Muireadhach a dheartháir, iar-ríthe beirt.  Maraíodh Muiredach agus a leath-rí Maol Mochéirí de Leath Chathail sous les coups de Aitíth mac Laigni Uí Eachach Chobha, géag de Dhál Araí, sa bhliain 895 / 896.  Bhí *Aithíth* in iomaíocht le Ceann Éidigh mac Leathlobhair, de Dhál Araí fosta ach mac den iar-rí Ulad, Leathlobhar mac Loingsigh (bás 873).

Tar éis dúnmharú *Aitíth* ag a mhuintir féin sa bhliain 898, tháinig Aodh i gcoróin mar chomharba.  Nuair a fuair Ceann Éidigh bás dhá bhliain ina dhiaidh, fágadh é gan freasúra ina rí na nUlad.  Níl trácht ar bith eile le fáil ar a réimeas ach amháin a bhás ag Cath Dhroichead na hInse in éadan na Lochlannach de ríocht Átha Cliath ar an 14ú Meán Fómhair, 919.

Bhí triúr mac ag Aodh dá ndearnadh ríthe Ulad díobh in am trátha:
* Dubhghall (919-925)
* Madadán (937-950)
* Niall (970-971)

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, G800011A
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press 
*  Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:10ú haois in Éirinn
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Ceann Éidigh mac Leathlobhair

Rí Ulad de Dhál Araí ba ea **Ceann Éidigh mac Leathlobhair** () (bás 900).  Tríochú rí Dhál Araí ba ea é.

Tháinig Ceann Éidigh i gcomharbacht ar a athair Leathlobhair mac Loingsigh mar rí Dhál Araí sa bhliain 873.  Sa bhliain 896, tar éis bhás leath-rí Ulad, Mhuireadhaigh mhic Eochocáin de Dhál Fiatach, rinneadh leath-rí Ulad de, i dteannta le *h[[Aitíth mac Laigni]]* de chlann Uí Eachach Chobha.  Tugtar réimeas 12 bhliain sa ríliosta sa Leabhar Laighneach.  Tar éis bhás *Aitíth* sa bhliain 898, bhí ar Cheann Éidigh an riacht a roinnt le hAodh (898-919) dheartháir Mhuireadhaigh.  Fuair sé bás sa bhliain 900..

Bhí mac amháin ag Ceann Éidigh, Loingseach, rí Ulad 925-932.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
* Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, *Rig Dail Araide* G800011A
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:9ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Catagóir:Ríthe na nUladh
Niall mac Eochadha

Rí Ulad de Dhál Fhiatach ba ea **Niall mac Eochadha** (Meán-Ghaeilge: **Niall mac Eochada**) (bás 1063).  Bhí sé i réim ón mbliain 1016.

Fuair a athair, Eochaidh mac *Ardgair*, bás sa bhliain 1004.  In éadan a mhuintire féin, Dál Fhiatach, a bhí a luath eachtra míleata.  Chloígh sé a chol ceathrar sa bhliain 1012 i ‘gCath na Sléibhte’, agus sa bhliain 1020 chloígh agus dhall sé Flaithbeartach ó Eochadha.

Sa bhliain 1022, chloígh sé ar muir Lochlannaigh Átha Cliath.  Chloígh sé ansin Oirialla, fo-ríocht Chineál Eoghain.  Sa bhliain 1024, rinne sé ionradh ar Áth Cliath agus ghabh sé gialla, rud rathúil a rinne sé arís dhá bhliain i ndiaidh sin.

Sa bhliain 1044, rinne Niall ionsaí ar ríocht Bhreá d'Uí Néill an Deiscirt, ach cloíodh é agus chaill sé 200 fearr.

Sa bhliain 1047, rinne sé comhaontas le Diarmaid mac Maoil na mBó rud a chuir brú ar ríochtaí of ríocht na Mí, Breá and Átha Cliath ó thuaidh is ó dheas.

Sa bhliain 1056, ghabh fir Uí Néill 3,000 bó agus seasca giall ó Dhál Araí, fo-ríocht na nUlad.  Rinne Cineál Eoghain ruathar ann sa bhliain 1059.

Measadh gur leath rí é Eochaidh mac Néill (bás 1062) was i dteannta lena athair.  Rí Ulad fosta ba ea Donn Sléibhe Ó hEochadha (bás 1091), maraon le an-chuid dá sliochtaigh.

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Maol Mochéirí mac Ionrachtaigh

Rí Ulad de chlann Leath Cathail, cuid de Dhál Fhiatach, ba ea **Maol Mochéirí mac Indreachtaigh** () (bás 896).  Cathalán (bás 871), iar-rí Ulad, ba ea a dheartháir.  Bhí sé i réim ón mbliain 893 go dtí 896, mar leath-rí le Muireadhach mac Eochocáin (bás 895) de phríomhchlann Dhál Fhiatach.  

Maraíodh Muireadhach sa bhliain 895 ag *[[Aitíth mac Laigni]]* (bás 898) Uí Eachach Chobha.  Maraíodh Maol Mochéirí ag a mhuintir féin an bhliain dár gcionn. 

Bhí mac ag Muireadhach, darbh ainm Cumascach, ach ní dhearnadh rí Ulad de dhuine Leath Chathail ina dhiaidh.

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, G800011A
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Muireadhach mac Eochagáin

Rí Ulad de Dhál Fhiatach ba ea **Muireadhach mac Eochocáin** () (bás 895).  Eochocán mac Áedo (bás 883), iar-rí Ulad, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 893 go dtí 895.  B'fhéidir é go raibh sé i gcoróin mar leath-rí, i dteannta le *Máel Mocheirge mac Indrechtaig* (bás 896) de Leath Cathail, géag de Dhál Fhiatach.

Bhí a chol ceathrar agus réamhtheachtaí, Bé, maraithe ag Aitíth mac Laigni (bás 898) Uí Eachach Chobha sa bhliain 893.  Mharaigh Aitíth fosta é sa bhliain 895.

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn, G100004
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, cuid 1, G100001A
** Annála na gCeithre Máistrí, cuid 1, G800011A
** Leabhar Laighneach, *Rig Ulad*, *Rig Dail Araide* G800011A
** Chronicum Scotorum'', http://www.ucc.ie/celt/published/T100016/ at University College Cork
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath : Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
John Lynch (1740–1820)

Rugadh **John Lynch**, bunaitheoir chathair Lynchburg, Virginia, 28 Lúnasa, 1740, in Albemarle County, Virginia, agus d’éag sé 31 Deireadh Fómhair 1820, i Lynchburg.

## Luathshaol
Ba é Charles Lynch athair Lynch, a rugadh i nGaillimh, Éire, ach a chuaigh ar imirce go Virginia i 1720 agus a d’éirigh go maith leis. Phós Charles Lynch Sarah Clarke i 1733 agus bhog sé gar do shuíomh reatha Lynchburg. Bhí John Lynch ar dhuine de sheisear leanaí a bhí acu, agus  bhí deartháir aige darbh ainm  Charles Ba bhreitheamh é Charles agus creidtear  gur ainmníodh an téarma linseáil  ina dhiaidh. 

## Bunú Lynchburg
Bhunaigh an teaghlach an Lynch Ferry trasna na  habhann, an James River, thart ar 1745. I 1757, ghlac John Lynch a bhí seacht mbliana déag d’aois smacht ar ghnó na mbád farantóireachta. Blianta ina dhiaidh sin, den chéad uair i 1784 agus arís i 1786, rinne Lynch achainí ar Chomhthionól Ginearálta Virginia ar chairt chun baile a bhunú ar na lúb-leathaillte os cionn an bháid farantóireachta ar thalamh a fuair Lynch ó dheartháir níos sine. Deonaíodh an achainí i 1786 agus bunaíodh an baile Lynchburg.

Lig Lynch a sclábhaithe féin saor le linn a shaoil agus thacaigh sé go seasta leis an ngluaiseacht a bhí i mbun cealú na sclábhaíochta.

## Tagairtí

## Foinsí

* Elson, James M. *Lynchburg, Virginia: An chéad dá chéad bliain 1786 - 1986* . Lynchburg: Foilsitheoireacht Warwick House, 2004.
* Loyd, Richard agus Mundy, Bernard. *Lynchburg: Stair phictiúrtha* . Virginia Beach: Donning Company, 1975.
* Chambers Jr., S. Allen, *Lynchburg: Stair Ailtireachta* . Preas Ollscoile Virginia, 1981.
* Scruggs, Philip Lightfoot, *Stair Lynchburg, Virginia 1786-1946* . JP Bell, 1978.

Catagóir:Básanna i 1820
Catagóir:Daoine a rugadh i 1740
Catagóir: Lynchburg, Virginia
Catagóir: Úinéirí sclábhaithe Mheiriceá
Catagóir: Bunaitheoirí cathrach Mheiriceá
Catagóir: Muintir Mheiriceá de shliocht na hÉireann
Catagóir: Daoine as Albemarle County, Virginia
Lynchburg (Virginia)

Is cathair neamhspleách í **Lynchburg** i gComhlathas Virgina sna Stáit Aontaithe. Lonnaithe i mbun na sléibhte Blue Ridge Mountains, ar bhruach an James River, tugtar "Cathair na Seacht gCnoc" nó "Cathair na  gCnoc" ar Lynchburg. 

Sna 1860idí, ba í Lynchburg an t-aon chathair mhór in Virginia  nach raibh athghabháil déanta uirthi ag  Arm na Stát Aontaithe, roimh dheireadh Chogadh Cathartha Mheiriceá.
## Tagairtí

Catagóir:Cathracha in Virginia

Catagóir: Bunaíochtaí in Virginia
Comhlathas (SAM)

Is téarma é an **Comhlathas** a úsáideann ceithre cinn de 50 stát na Stát Aontaithe ina n-ainmneacha stáit oifigiúla iomlána. Is téarma traidisiúnta Béarla é " Commonwealth " do phobal polaitiúil a bunaíodh ar mhaithe leis an leas coiteann. Tá na ceithre stát - Kentucky, Massachusetts, Pennsylvania, agus Virginia  - go léir in Oirthear na Stát Aontaithe, agus sular bunaíodh na Stáit Aontaithe i 1776, bhí siad ina sealúchais choilíneacha Briotanacha (cé nach raibh Kentucky ann mar pholaití neamhspleách faoi riail na Breataine, ina ionad sin bhí sí ina cuid de Virginia). Dá bhrí sin, tá tionchar láidir acu ar dhlí coiteann Shasana i gcuid dá ndlíthe agus dá n-institiúidí.
Cainníochtú (eolaíocht)

Sa mhatamaitic agus san eolaíocht eimpíreach, is éard atá i g**cainníochtú** ná an gníomh  comhairimh agus tomhais a mhapálann breathnuithe agus eispéiris an duine i gcainníochtaí. Tá cainníochtú sa chiall seo bunúsach don mhodh eolaíoch.

## Eolaíocht nádúrtha
Is féidir tomhas éigin den tábhacht ghinearálta gan chonspóid a bhaineann le cainníochtú sna heolaíochtaí nádúrtha a fháil ó na tráchtanna seo a leanas:

* "níl iontu seo ach fíricí, ach is fíricí cainníochtúla iad agus bunús na heolaíochta acu." 
* Dealraíonn sé go bhfuil sé fíor go huilíoch gurb é "is é bunús an chainníochtaithe tomhas." 
* Níl aon amhras ach gur chuir "cainníochtú bunús le hoibiachtúlacht na heolaíochta." 
* Anallód, "dhiúltaigh ceoltóirí agus ealaíontóirí ... cainníochtú, ach rinne ceannaithe, de réir sainmhínithe, a ngnóthaí a chainníochtú, chun maireachtáil, rinne siad iad a fheiceáil ar phár agus ar pháipéar." 
* Taispeánann aon chomparáid réasúnach "idir Arastatail agus Galileo go soiléir nach féidir aon dlíthiúlacht uathúil a fháil gan cainníochtú mionsonraithe.." 
* Fiú amháin sa lá atá inniu ann, "úsáideann ollscoileanna ionstraimí neamhfhoirfe ar a dtugtar ' scrúduithe ' chun rud a dtugann siad eolas air a chainníochtú go hindíreach." 

Tagann brí an chainníochtaithe seo faoin gceannteideal pragmataic.
## Tagairtí


Catagóir: Fealsúnacht na heolaíochta
Catagóir: Ceimic anailíseach
Eimpíreachas

mion|Roger Bacon
San fhealsúnacht, is teoiric í an t-**eimpíreachas** a deir nach dtagann an t-eolas ach nó go príomha ó eispéireas céadfach .  Tá sé ar cheann de roinnt tuairimí ar an eipistéimeolaíocht, mar aon leis an réasúnachas agus an sceipteachas  . Cuireann an t-eimpíreacht béim ar ról na fianaise eimpírí i bhfoirmiú smaointe, seachas smaointe nó traidisiúin dúchasacha.  

## Féach freisin

* Gluaiseachtaí fealsúnachta

## Tagairtí

Catagóir:Gluaiseachtaí fealsúnachta
Ilias Iliou

Dlíodóir agus polaiteoir Gréagach ab ea **Ilias Iliou** (Gréigis: Ηλίας Ηλιού, nó *Ēlías Ēlioú*; Bealtaine 1904 – 25 Eanáir 1985).   Bhí iomrá air mar ghníomhaí ar son chearta an duine sa 20ú haois.  Thug an Dara Cogadh Domhanda, an cogadh cathartha agus  an deachtóireacht a dhóthain le déanamh dó.
clé|mion|Ilias Iliou

## Saol
clé|mion|EDA - Eite Clé Daonlathaí Aontaithe
Fuair sé céim sa dlí a fháil ó Ollscoil na hAithne sa bhliain 1924. Thosaigh sé ag dlíodóireacht i Mitiléine go dtí 1935 agus san Aithin ina dhiaidh sin, áit ar glacadh isteach leis i mBarra an Areios Pagos (an chúirt shibhialta agus choiriúil uachtarach) sa bhliain 1942.  

Ós rud é go raibh sé ar an eite chlé sa pholaitíocht (ar dtús mar liobrálach poblachtánach) chuaigh sé isteach san Fhronta um Shaoradh Náisiúnta (EAM) ina raibh na Cumannaithe i gceannas. sa bhliain 1942. 

I ndiaidh an tSaortha rinne sé cosaint sna cúirteanna in aghaidh na gcúiseamh a chuir rialtas de chuid na heite deise i leith duine den eite chlé, rud a spreag é dul isteach sa Pháirtí Cumannach sa bhliain 1945. 
clé|mion|Bratach ELAS
Coinníodh Iliou nuair a bhí Arm na Breataine tar éis imlonnú mar chúltaca do na Ríogaithe. Díbríodh laistigh den tír é ar feadh níos mó ná ceithre bliana (1947-51) le linn Chogadh Cathartha na Gréige. 

Bhí Iliou i measc bhunaitheoirí na hEite Clé Daonlathaí Aontaithe sa bhliain 1951 (ó tharla go raibh cosc ar an bPáirtí Cumannach ag an am sin). Toghadh chun na Parlaiminte an bhliain dár gcionn, cé nár ligeadh dó a shuíochán a thógáil. 

Ina dhiaidh sin, bhí sé ina fheisire ó 1956 go 1967 agus ó 1974 go 1981, le tréimhsí mar cheannaire parlaiminte agus uachtarán ar EDA. Bhí sé ina phríosúnach polaitíochta arís ó 1967 go 1971, faoi riail junta míleata na Gréige, a mhair go dtí 1974. 

### Tionchar
D'ainneoin na scoilte doimhne i sochaí na Gréige a tharla mar gheall ar fhorghabháil na tíre, ar an gcogadh cathartha agus ar an deachtóireacht mhíleata, bhí meas ar Iliou as gach taobh sa pholaitíocht agus tugadh urraim dó nuair a d'éag sé sa bhliain 1985 agus ó shin i leith. Go pointe áirithe, tharla sé sin toisc go raibh clú agus cáil ar Iliou mar scoláire clasaiceach, file agus aistritheoir, chomh maith le bheith ina dhlíodóir agus ina pholaiteoir.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1904
Catagóir:Básanna i 1985
Catagóir:Polaiteoirí Gréagacha
Catagóir:Dlíodóirí Gréagacha
Babhtáil bonnrátaí

mion|Samplaː Babhtáil chlasaiceach idir ráta úis seasta v comhlúthach.
Le **babhtáil bonnrátaí**, malartaítear ráta comhlúthach amháin ar ráta comhlúthach a ríomhtar ar bhonn éagsúil.   

## Féach freisin

* Babhtálacha 

## Tagairtí

Catagóir:Babhtálacha
Loingsech mac Cinn Étig

Rí Ulad de Dhál Araí ba ea **Loingseach mac Cinn Éidigh** () (bás 932).  Tríú is tríocha rí Dál nAraidi ón mbliain 904 agus naoú is tríocha rí Ulad ón mbliain 925 ba ea é.  Sinsear eapainmneach chlann Uí Loinsigh ba ea é.

Ba bhall de phríomhchlann Dhál Araí, mar a bhí Uí Chaolbhadh (*[[Uí Chóelbad]]*), lonnaithe taobh thoir de bhaile Aontroma. Ceann Éidigh mac Leathlobhair (bás 900), iar-rí Dhál Araí agus leath-rí Ulad, ba ea a athair.  De réir an Leabhair Laighnigh, tháinig sé i gcomharbacht ar a dheartháir, Bécc Ua Lethlobair mar rí Dhál Araí.

Feictear Loingseach sna hannála Éireann don chéad uair don bhliain 912.  I mí an Mheithimh, tháinig Niall mac Aodha Fhionnliath, Rí Ailigh, le slua mór i nDál Araí isteach.  Chuaigh Loingseach i ngleic le Niall ag *Freghabhail* (Contae Aontroma), ach cloíodh é.  Maraíodh a dheartháir, *Flathrua*, i rith an chatha. Chuaigh ansin Aodh mac Eochagáin, rí Ulad i dteannta le Loingseach ar tóir Néill go dtí Carn Éireann.  Chloígh Niall arís iad, gortaigh go holc Dubhghall mac Aodha agus maraíodh mórán fir nUlad.  Rinneadh suíocháin ansin i mí na Samhna ag Tealach Óg, idir Niall agus Aodh.

Sa bhliain 925, maraíodh *[[Dubgall mac Áeda]]*, rí Ulad, ag a mhuintir féin, agus rinneadh rí Ulad de Loingseach ansin.  Bhí sé i réim le seacht mbliana dar le *Mac Firbis* (fol. 481) agus fuair sé bás sa bhliain 932.  D'éirigh ansin Eochaidh mac Conaill de Dhál ina rí Ulad le Dhál Araí, dar le leis an Leabhar Laighneach.

Rinneadh rí Dhál Araí agus Ulad dá mhac, Aodh.  Muintir Loingsigh nó Uí Loingsigh Uladh ba ea ainm a shliochtaigh.

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Catagóir:Ríthe na nUladh
Aodh mac Loingsigh

Rí Ulad de Dhál Araí ba ea **Aodh mac Loingsigh** () (bás 972).  Loingseach mac Cinn Éidigh (bás 932) ba ea a athair, iar-rí Dhál Araí agus na nUlad  Bhí sé i réim mar 37ú rí Dhál Araí ón mbliain 941 agus rí Ulad ón mbliain 971 go dtí 972.

De réir an Leabhair Laighnigh, ina dtugtar réimeas cúig bliana dó, tháinig sé i gcomharbacht ar *[[Cellachu mac Bécce]]*.  Insítear i nAnnála na gCeithre Máistrí don bhliain 941 maraíodh Ceallacha ag a mhuintir féin..

Sa bhliain 971, maraíodh rí Ulad de Dhál iomaíochta Fhiatach, Niall mac Aodha, agus rinneadh rí d'Aodh an ach go bhfreasúra, is dócha cothaithe ag nianna Néill.  Bliain i ndiaidh sin, tharla cath idir an dá thaobh agus maraíodh Aodh ag Eochaidh mac Ardail (*Eochaid mac Ardgail*), mac iar-rí na nUlad de Dhál Fhiatach, Ardal mac Madadáin, agus nia Néill.  Rinneadh rí Ulad ansin d'Eochaidh.  D'éirigh *Lethlobar ua Fiachna* (bás 977) de bhunús anaithnid ina rí Dhál Araí.

Sinsear is ea Aodh de chlann Uí Loingsigh.  Rinneadh ríthe Dhál Araí de roinnt dá shliochtaigh, san áireamh a mhic, Flathri (bás 985) Donnchad (bás 1003).

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:10ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Catagóir:Ríthe na nUladh
Saotharlann

[deas|mion| Saotharlann mhíochaine arna reáchtáil ag Institiúid Iarchéime Bitheolaíocht Ailse Ollscoil Leighis na Síne ([An Téaváin)]]
deas|mion| Saotharlann Bhitheolaíochta Mhóilíneach i nDámh na Bitheolaíochta in Ollscoil Adam Mickiewicz i Poznan
deas|mion| Binse oibre i saotharlann cheimice
mion| Saotharlann Schuster, Ollscoil Mhanchain (saotharlann fhisice)
Is saoráid í saotharlann a sholáthraíonn dálaí rialaitheina inar féidir taighde eolaíoch nó teicneolaíoch, turgnaimh, agus féadfar tomhas a dhéanamh. Cuirtear seirbhísí saotharlainne ar fáil i suíomhanna éagsúla: oifigí lianna, clinicí, ospidéil, agus ionaid atreoraithe réigiúnacha agus náisiúnta.
## Tagairtí


Catagóir: Turgnaimh
Lá Idirnáisiúnta Cuimhneacháin ar íospartaigh an Uileloiscthe

Ceiliúrtar an **Lá Idirnáisiúnta Cuimhneacháin ar íospartaigh an Uileloiscthe**, ar an 28 Eanáir gach bliain, ag comóradh an lae, sa bhliain 1945, a shaor an tArm Dearg campa géibhinn Auschwitz-Birkenau.

Déanann Lá Cuimhneacháin an Uileloiscthe cuimhne ar na daoine sin go léir a fuair bás le linn an Uileloiscthe. Tugann sé chun cuimhne sé mhilliún fear, bean agus páiste Giúdach agus na milliúin eile a ndearna na Naitsithe géarleanúint agus dúnmharú orthu mar gheall ar a n-eitneacht, a míchumas, a gclaonadh gnéis, a gceangail pholaitíochta nó a gcreideamh reiligiúnda.

## Féach freisin

* Uileloscadh
* Séanadh an Uileloiscthe

* Campa géibhinn Auschwitz-Birkenau.

## Tagairtí

Catagóir:An tUileloscadh
Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Dínéaltóir (gal)

[deas|mion|348x348px| Deighilteoir gaile-leachtach tipiciúil ar scála mór mar a úsáidtear i scaglanna ola, plandaí [Peitriceimiceán|peitriceimiceacha agus ceimiceacha]]
Gléas a fheistítear go minic ar dheighilteoirí ghaile-leachta chun fáil réidh le braoiníní leachta atá ar bhord i sruth gaile. D'fhéadfadh dínéaltóirí bheith ina mogalra de chineál comhtháthóra, pacáiste eití nó déanmhas eile atá beartaithe chun an ceo a chomhiomlánú i bbraoiníní atá trom go leor le scaradh ón sruth gaile.
Scinceáil

mion| Uisce a scaradh ó uisce láibeach
Is próiseas é **scinceáil** chun meascáin de leachtanna domheasctha, nó de leacht agus de mheascán soladach, amhail fuaidreán a scaradh óna chéile. Déantar an ciseal is gaire do bharr an choimeádáin - an ceann is dlúithe den dá leacht, nó an leacht as a bhfuil an deascán nó an dríodar socraithe - a dhoirteadh, ag fágáil an chomhpháirt eile nó an leacht níos dlúithe den mheascán taobh thiar de. Feictear scaradh neamhiomlán le linn scaradh dhá leacht dhomheasctha. Chun é a chur ar bhealach simplí is éard is scinceáil ann ná  tuaslagán domheasctha a scaradh trí chiseal barr an tuaslagáin a aistriú go coimeádán eile. 

## Próisis
mion| Lártheifneoir
## Tagairtí

Catagóir: Deighilt leachta-leachta
Catagóir: Deighilt  leacht-soladach
Catagóir: Teicnící saotharlainne
Próiseas Bayer

Is é **próiseas Bayer** an príomhbhealach tionsclaíoch chun báicsít a scagadh go   hocsaíd alúmanaim agus agus d’fhorbair Carl Josef Bayer é. Níl ach 30-60% ocsaíd alúmanaim (Al 2 O 3 ) i mbáicsít, an méine alúmanaim is tábhachtaí, agus an chuid eile ina meascán de shilice, ocsaídí iarainn éagsúla, agus dé-ocsaíde tíotáiniam.  Caithfear an ocsaíd alúmanaim a íonú sular féidir é a scagadh go miotail alúmanaim.
Lá um Chosaint Sonraí

[mion|clé|An [Rialachán  Ginearálta maidir le Cosaint Sonraí (RGCS nó GDPR i mBéarla)]]
Is é an 28 Eanáir an **Lá um Chosaint Sonraí** (ar a dtugtar an **Lá um Príobháideachas Sonraí** taobh amuigh den Eoraip).  

D'oscail Comhairle na hEorpa an conradh, 'Coinbhinsiún 108' lena shíniú ar an 28 Eanáir 1981.

## Féach freisin

* Cosaint sonraí
* An tAcht um Chosaint Sonraí, 2018 – Uimh. 7 de 2018
* An Bord Eorpach um Chosaint Sonraí (EDPB)
* an Coimisiún um Chosaint Sonraí (DPC) faoi réir an Achta um Shaoráil Faisnéise, 2014 

## Tagairtí

Catagóir:Príobháideachas Sonraí
Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Infheistíocht dhíreach eachtrach

deas|350x350px| Infheistíocht Dhíreach Eachtrach Domhanda
deas|350x350px| Infheistíocht Dhíreach Eachtrach de réir Tíre
Is éard atá is ** infheistíocht dhíreach eachtrach** (IDE) ná infheistíocht i bhfoirm úinéireachta rialaithe i ngnó i dtír amháin ag eintiteas atá lonnaithe i dtír eile. Mar sin déantar idirdhealú idir í agus Infheistíocht phunann eachtrach ag coincheap rialaithe dírí.

## Féach freisin

* Infheistíocht 

## Tagairtí


Catagóir:Gnó idirnáisiúnta
Catagóir:Maicreacnamaíocht idirnáisiúnta
Catagóir:Tíreolaíocht eacnamaíoch
Catagóir:Eacnamaíocht
Catagóir:Airgeadas
Próiseas Hall–Héroult

Príomhphróiseas  tionsclaíoch chun chun alúmanam a bruithniú is ea an **Próiseas Hall–Héroult**. Is éard atá i gceist leis ocsaíd alúmanaim (alúmana) a thuaslagadh (a fhaightear go minic ó bháicsít, príomh-mhianach aluminium, trí phróiseas Bayer) i gcrióitít leáite, agus an folctha salann leáite a leictriú, de ghnáth i gcill saintógtha.
## Tagairtí

Catagóir: Próisis cheimiceacha
Catagóir: Tionscal alúmanaim
Catagóir: Leictrealú
Triomú

Is próiseas traschur maise é **triomú** arb éard atá ann uisce nó tuaslagóir eile a bhaint   trí ghalú ó sholad, leathsholadach nó leacht. Úsáidtear an próiseas seo go minic mar chéim dheiridh táirgeachta sula ndéantar táirgí a dhíol nó a phacáistiú.
Le go measfar go bhfuil rud "triomaithe", caithfidh an táirge deiridh a bheith soladach, i bhfoirm leatháin leanúnaigh (m.sh., páipéar), píosaí fada (m.sh., adhmad), cáithníní (m.sh., gráin arbhair nó calóga arbhair) nó púdar (m.sh., gaineamh, salann, púdar níocháin, púdar bainne). Is minic a bhíonn foinse teasa agus gníomhaire ann chun an gal a tháirgeann an próiseas a bhaint. I mbiththáirgí cosúil le bia, gráin agus cógaisíocht cosúil le vacsaíní, is uisce i gcónaí an tuaslagóir atá le baint. 
## Tagairtí
Jacob Ramsey

Peileadóir proifisiúnta Sasanach é **Jacob Ramsey** (rugadh é 28 Bealtaine 2001) a imríonn í lár páirce do chlub Premier League Aston Villa. 

## Gairm proifisiúnta
Chuaigh Ramsey isteach in acadamh óige Aston Villa ag aois 6. Ar 15 Eanáir 2019, shínigh Ramsey conradh gairmiúil le Aston Villa. Rinne sé a chéad ghairm ghairmiúil le Aston Villa i gcaillteanas Championship 2–0 do West Bromwich Albion an 19 Feabhra 2019.

An 1 Bealtaine 2019, ag gradaim Deireadh Séasúir Aston Villa, ainmníodh Ramsey mar “Imreoir Acadamh den Séasúir 2018–19”.

An 31 Eanáir 2020, shínigh Ramsey do Doncaster Rovers ar iasacht don chuid eile den séasúr 2019–20. An lá céanna, shínigh sé conradh nua trí bliana go leith le Aston Villa. Ar 4 Feabhra 2020, rinne Ramsey a chéad chluiche Doncaster, i mbua 3–0 as baile ar Tranmere Rovers, inar scóráil sé a chéad dá chúl sa pheil shinsearach. Mar sin féin, cuireadh séasúr Sraith a hAon EFL ar atráth agus, an 9 Meitheamh 2020, tháinig deireadh leis mar gheall ar phaindéim COVID-19 sa Ríocht Aontaithe agus tháinig Ramsey isteach arís i scuad Aston Villa sular atosaíodh an Premier League. An 15 Meán Fómhair 2020, tugadh an chéad tús riamh do Ramsey do Aston Villa, i mbua 3-1 ar Burton Albion i gCorn an EFL.

An 12 Nollaig 2020, chuir Ramsey tús lena chéad chluiche sraithe do Villa i mbua 1-0 as iomaitheoirí Iarthar Lár na Tíre Wolverhampton Wanderers.

## Gairm idirnáisiúnta
Rinne Ramsey ionadaíocht ar Shasana Faoi-18í ag Corn Slabhra Spóirt UAE i Márta 2019 agus Corn na Slóvaice i mBealtaine 2019.

An 5 Meán Fómhair 2019, rinne Ramsey a chéad chluiche faoi Shasana faoi-19í le linn bua 3-1 ar an nGréig i bPáirc Naomh Seoirse.

An 13 Deireadh Fómhair 2020, rinne Ramsey a chéad chluiche do Shasana Faoi 20 agus scóráil sé le linn bua 2-0 ar an mBreatain Bheag i bPáirc Naomh Seoirse.

Catagóir:Imreoirí sacair Shasana
Catagóir:Daoine a rugadh in 2001
Catagóir:Daoine beo
Cicely Tyson

Aisteoir Meiriceánach ab ea **Cicely Tyson** (19 Nollaig 1924 - 28 Eanáir 2021). In Harlem, i gCathair Nua-Eabhrac, a rugadh agus a tógadh í. 

## Scannáin
**Carib Gold* (1956)
**The Comedians* (1967)
**Sounder* (1972)
**Fried Green Tomatoes* (1991)
**Hoodlum* (1997)
**Diary of a Mad Black Woman* (2005)
**The Help* (2011)

## Teilifís
**East Side/West Side* (1963-64)
**Guiding Light* (1966)
**Gunsmoke* (1970)
**The Autobiography of Miss Jane Pittman* (1974; Gwobr Emmy)
**A Woman Called Moses* (1978), fel Harriet Tubman
**The Marva Collins Story* (1981)
**Samaritan: The Mitch Snyder Story* (1986)
**Oldest Living Confederate Widow Tells All* (1994; Gwobr Emmy)
**Sweet Justice* (1994-95)
**Ms. Scrooge* (1997)

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna in 2021
Oxford English Dictionary

clé|mion|an focal ''Encyclopedia'' sa ''New English Dictionary'' sa bhliain 1897, a d'éirigh an OED níos déanaí.
mion
Is é an foclóir is mó i mBéarla an **Oxford English Dictionary,** a foilsíodh sa bhliain 1884 don chéad uair. Tháinig an dara heagrán amach sa bhliain 1989 (21,728 leathanach agus 20 imleabhar), agus foilsithe ag an Oxford University Press.

## Stair
Thosaigh an taighde sa bhliain 1857.  Tháinig a chéad imleabhar amach mar an *New English Dictionary* sa bhliain 1897, a d'éirigh an *Oxford English Dictionary*, níos déanaí.

Foilsíodh ar an 29 Eanáir 1884 an chéad fhascúl (nó mír) den *Oxford English Dictionary* (A go Ant). Thóg sé níos mó ná ceithre bliana is daichead ar an gcéad eagrán den fhoclóir a chur i gcrích, nuair a foilsíodh an fascúl a chlúdaigh Wise go dtí an deireadh.

## An OED in Éirinn
Is minic a dhéantar tagairtí don *Oxford English Dictionary* (thar aon fhoclóir eile) sna cúirteanna in Éirinn (cé go mbíodh drogall ar na cúirteanna go hiondúil an-bhéim a chur ar shainmhíniú foclóra agus ciall á baint acu as reachtaíocht).  Ó 1922 luadh níos mó ná céad uair an OED i gcúirteanna na hÉireann, gan trácht ar chúirteanna ar bith eile, agus níos mó agus níos mó atá tagairt á déanamh dó.

Bhí focal Gaeilge agus roinnt focail ó Béarla na hÉireann i measc na bhfocal nua in uasdátú an fhoclóra cháiliúil an Oxford English Dictionary sa bhliain 2025. Bhí an focal “ludraman” - litriú Béarla den fhocal liúdramán, le fáil san uasdátú, an míniú atá tugtha air ná “a lazy, unproductive, or stupid person (esp. a man)". Tá samplaí úsáide den fhocal luaite ón úrscéal Ulysses agus roinnt sean-nuachtáin. Tá an focal ar fáil i bhfoclóir Gaeilge le fada anois ach i bhfoclóir agus úsáid nua-aimseartha tá an míniú "amadán" i bhfad níos coitianta ná "leisceoir". I measc na bhfocal a n-airítear ó Béarla na hÉireann bhí “blaa”, “class”, “debs”, “mineral”, “morto”, “spice bag” agus “acting the maggot”.

## Tagairtí

Catagóir:Foclóirí Béarla
Catagóir:An Béarla
Morgan Sanson

Peileadóir próifisiúnta Francach é **Morgan Sanson** (rugadh é 18 Lúnasa 1994) a imríonn mar imreoir lár páirce do chlub Premier League Aston Villa. 

## Gairm club

### Le Mans
Roimh shéasúr 2012-13, chuir an bainisteoir Denis Zanko ardú céime ar Sanson ar an bhfoireann shinsearach Le Mans agus sannadh léine uimhir 25 dó. Rinne sé a chéad chluiche prófesíunta an 3 Lúnasa 2012 i gcluiche sraithe i gcoinne Dijon, ag cur in áit Idrissa Sylla gan ach deich nóiméad le himirt. Scóráil sé a chéad sprioc sraithe an 22 Nollaig 2012 i gcoinne Monacó i gcaillteanas baile 2-3.

### Montpellier
Ar 12 Meitheamh 2013, shínigh Sanson conradh ceithre bliana le Montpellier ar tháille tuairiscithe de €700,000.Rinne sé a chéad chluiche don chlub an 14 Meán Fómhair 2013, i dtarraingt 0–0 i gcoinne Stade de Reims.

### Marseille
An 17 Eanáir 2017, chuaigh Sanson le Marseille trí chonradh ceithre bliana go leith a shíniú, ar tháille tosaigh a mheastar a bheith €9 milliún, móide €3 mhilliún i mbónais. An 5 Márta 2017, scóráil sé cúl sa 56ú nóiméad i mbua 4-1 Ligue 1 as baile i gcoinne Lorient -a chéad sprioc Ligue 1 do Marseille.

An 3 Bealtaine 2018, d’imir sé i mbabhtaí leathcheannais Sraith Europa ar shiúl go FC Red Bull Salzburg mar d’imir Marseille caillteanas 1–2 as baile ach bua comhiomlán 3–2 chun áit a bhaint amach i gCluiche Ceannais Sraith Europa UEFA 2018 a bhí d’imir sé ag an Parc Olympique Lyonnais áit nár éirigh lena fhoireann i gcoinne Atlético Madrid.

### Aston Villa
An 26 Eanáir 2021, shínigh Sanson do thaobh Premier League Shasana, Aston Villa, ar chonradh ceithre bliana go leith ar tháille a chreidtear a bheith £14 milliún, le £1.5 milliún i mbreiseáin.

## Gairm idirnasiúnta
Is idirnáisiúnta do dhaoine óga na Fraince é Sanson a rinne ionadaíocht ar a náisiún ag leibhéal faoi-19 agus faoi-21.

## Staitisticí
*Ón 16 Eanáir 2021*

## Onórachaí

#### Marseille

* UEFA Europa League dara ait: 2017–18

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na Fraince
Catagóir:Daoine a rugadh i 1994
Catagóir:Daoine beo