open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
CLG Chontae Chiarraí

Eagraíocht spóirt é **Cumann Lúthchleas Gael Chontae Chiarraí**, atá i gceannas ar na cluichí Gaelacha a imrítear i gContae Chiarraí, faoi cheannas Chumann Lúthchleas Gael. Bunaíodh é sa bhliain 1888, bliain amháin tar éis bhunú an CLG féin. Tá peil Ghaelach an-láidir sa chontae seo, agus tá stair fhada agus rathúil ag an Ríocht, le 36 boinn uile-Éireann buaite acu, chomh maith le ceann amháin san iomáint, sa bhliain 1891.

## Peil

Is Ciarraí an fhoireann is raithiúla i stair peil Gaelach, le 36 Craobhacha Peile Sinsir Uile-Éireann is 19 Sraith Náisiúnta Peile buaite acu, chomh maith le cuid mhaith éachtaí suntasacha. Tá 56 cluichí ceannais uile-Éireann sroichthe acu (is iad Áth Cliath a tá sa dara háit le 36). Faoin bhliain 2013, tá 30 den 31 contae imeartha acu, Cill Ceannaigh an eisceacht.

## Imreoirí cáiliúla
* Mícheál Ó Conaill
* eál Ó Duibhuir
* Seán Ó Sé
* Páidí Ó Sé
* Muiris Mac Gearailt
* Séamas Ó Muíneacháin
* Pádraig Ó Spealáin
* Colm Cúipéir

## Clubanna CLG Chiarraí

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil 
* Ciarraí ar Hoganstand.com
* Boinn náisiúnta agus cúigeacha atá buaite ag Ciarraí 
* Buaiteoirí i gcraobh na gclubanna sa chontae 


Catagóir:Boird contae CLG
Réalta Barnard

Is í **Réalta Barnard** an ceathrú réalta ar an spéir is cóngaraí dúinn, nó an dara ceann is cóngaraí má áirítear trí réalta Alpha Centauri mar aon réalta amháin. Tá Réalta Barnard suite faoi 5.96 solasbhliain dínn, nó 1.8 parsoic. Tá sí le feiceáil i réaltbhuíon Fhear na bPéisteanna, ach le fírinne, ní cuid súl í, ós rud é nach bhfuil inti ach abhacréalta dhearg. 

B'as an réalteolaí Meiriceánach Edward Emerson Barnard a ainmníodh Réalta Barnard. Chuir Barnard an chéad sonrú ar an réalta sa bhliain 1916. 

Catagóir:Réaltaí
CLG Chontae na Gaillimhe

Is é **Cumann Lúthchleas Gael Chontae na Gaillimhe** an eagraíocht atá freagrach as na cluichí Gaelacha a imrítear i gContae na Gaillimhe, faoi cheannas Chumann Lúthchleas Gael. 

## Peil Ghaelach
### Duaiseanna

* **[[Craobh Peile Sinsearach na hÉireann]]:** 9
** 1925, 1934, 1938, 1956, 1964, 1965, 1966, 1998, 2001

* **[[Craobh Peile Faoi-21 na hÉireann]]:** 5
** 1972, 2002, 2005, 2011, 2013

* **[[Craobh Peile Sóisearach na hÉireann]]:** 4
** 1931, 1958, 1965, 1985

* **[[Craobh Peile Mionúrach na hÉireann]]:** 6
** 1952, 1960, 1970, 1976, 1986, 2007

* **[[Sraithchomórtas Peile Náisiúnta]]:** 4
** 1940, 1957, 1965, 1981

* **[[Sárimreoirí na Bliana]]:** ?
**

### Imreoirí cáiliúla
* Seán Óg de Paor
* Iarlaith Ó Fallúin
* Maitiú Mac Donnchadha
* Mícheál Ó Dónalláin

## Iomáint
Bhuaigh Gaillimh Craobh Iomána Sinsearach na hÉireann don chéad uair sa bhliain 1923, ach níor bhuaigh siad rud ar bith arís go dtí na 1980í, nuair a bhain siad an corn sna blianta 1980, 1987 agus arís i 1988.
 
### Duaiseanna

* **[[Craobh Iomána Sinsearach na hÉireann]]:** 5
** 1923, 1980, 1987, 1988, 2017

* **[[Craobh Iomána Sóisearach na hÉireann]]:** 2
** 1939, 1996

* **[[Craobh Iomána Faoi-21 na hÉireann]]:** 10
** 1972, 1978, 1983, 1986, 1991, 1993, 1996, 2005, 2007, 2011

* **[[Craobh Iomána Mionúrach na hÉireann]]:** 10
** 1983, 1992, 1994, 1999, 2000, 2004, 2005, 2009, 2011, 2015

* **[[Sraithchomórtas Iomána Náisiúnta]]:** 10
** 1932, 1951, 1975, 1987, 1989, 1996, 2000, 2004, 2010, 2017

* **[[Sárimreoirí na Bliana]]:** ?
**

### Foireann

### Imreoirí cáiliúla
* Seosamh Ó Cuana
* Peadar Ó Fiannachta
* Seosamh Ó Conghaile
* Nollaig Ó Laighin

## Clubanna CLG Gaillimhe
*An Cheathrú Rua
*Corafinne
*Gort Inse Guaire
*Maigh Cuilinn
*Naomh Anna, Leitir Móir
*Naomh Mhuire, Áth an Rí
*Naomh Tomás
*Pádraig Mac Piarais
*Port Omna

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil
* Gaillimh ar Hoganstand.com
* Duaiseanna náisiúnta agus cúigeacha atá buaite acu 

## Tagairtí


Catagóir:Boird contae CLG
Réalta Kapteyn

Abhacréalta dhearg í **Réalta Kapteyn** atá le feiceáil i réaltbhuíon an Phéintéara. Is í an dara réalta is mó dualghluaisne ar an spéir, agus í sách cóngarach dúinn, nó níl sí ach 12.79 solasbhliain ar shiúl uainn. Tá sí ainmnithe as an réalteolaí Ollannach Jacobus Kapteyn, a chuir an chéad sonrú inti sa bhliain 1897. 

## Tagairtí

Catagóir:Réaltaí
Għawdex

Is é **Għawdex** (Béarla agus Iodáilis: *Gozo*) an dara hoileán is mó in oileánra Mhálta. Ceantar tuaithe agus curadóireachta atá ann, an chuid is mó, nó tá talamh méith ann, agus seansaol mhuintir Mhálta beo ansin i gcónaí. Tá Għawdex 67 km² ar achar, agus sa bhliain 2005, bhí 31,053 duine ina gcónaí ansin, duine as an gcúigear acu i Rabat (Béarla: *Victoria*), príomhchathair an oileáin. 

Ar nós oileán Mhálta féin, tá cuid mhaith iarsmaí ón gClochaois le feiceáil san oileán, ar nós na struchtúir mheigiliteacha in Ġgantija.

Catagóir:Oileáin
Catagóir:Málta
Kemmuna

Is é oileán **Kemmuna** (Béarla: *Comino*) an tríú hoileán is mó in oileánra Mhálta. Tá Kemmuna suite idir oileán Mhálta agus oileán Għawdex, agus é dhá chiliméadar cearnacha ar achar. Níl ach ceathrar de dhaoine ina gcónaí ansin go seasta, ach is áit mhór turasóireachta é.

Catagóir:Oileáin
Catagóir:Málta
Camanachd

Cluiche Albanach is ea **Camanachd** nó **Iomain** (), cosúil leis an iománaíocht ina mbaineann imreoirí úsáid as maidí adhmaid (*caman* - cosúil leis an iomáint) chun cúilíní a aimsiú.

Tugtar *camánacht* nó, go hannamh, *sínteag* air sa Ghaeilge.

## Féach freisin

* Comhrialacha camanachd-iománaíocht
* Iománaíocht

## Naisc sheachtracha
* Larach-lin Chomunn na Camanachd
* US Camanachd
* CAMANACHD BEÒ AIR BBC ALBA

## Tagairtí


*
Maenmar

Is tír san Áis Thoir Theas í an **Maenmar** (nó **Burma** mar a thugtar uirthi uaireanta), a fuair féin-rialtas sa mbliain 1948. Tá Maenmar suite taobh leis an dTéalainn, an t-Sín, Laos agus an India.
mion|225 px|clé|Margadh sráide i Rangún

## Stair
Ar an 19 Eanáir 1942, rinne an tSeapáin ionradh ar Mhaenmar. Ghlac an tSeapáin an iomarca air féin nuair a d’ionsaigh arm na himpireachta Burma (mar a thugtar uirthi fadó), agus an tSeapáin ag troid san Aigéan Ciúin ag an am céanna.

## Féach freisin

* Aung San Suu Kyi

* Na Róihinsí

## Tagairtí


Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Cumann Imreoirí Gael

Eagraíocht spóirt Éireannach í **Cumann Imreoirí Gael** nó **CIG**. Bunaíodh i mí Mheán Fómhair sa bhliain 1999 é, chun tacaíocht agus eolas a chur ar fáil do na himreoirí atá ag imirt na gcluichí Gaelacha, sa Chumann Lúthchleas Gael.   Oibríonn an dá chomhlacht, CIG agus CLG, as lámha a chéile anois chun coinníollacha níos fearr a chur ar fáil inar féidir leis na himreoirí dul i bhfeabhas. 
clé|mion|364x364px|Peter Canavan, 2003

### Stair
I measc na daoine a chuir an cumann ar bun ná na himreoirí Fergal Logan, Peter Canavan agus Dessie Farrell. Toghadh Farrell ina chathaoirleach sa bhliain 2000, agus sa bhliain 2003 ghlac sé post mar phríomhfheidhmeannach lánaimseartha.

Mar a bhíonn le haon eagraíocht nua, bhí an dul chun cinn mall ar dtús ach de réir a chéile tháinig fás agus forbairt uirthi. Cé go bhfuil an GPA ar an bhfód ó 1999, bhí sé deacair aitheantas oifigiúil a fháil ón CLG. Ar deireadh thiar, bronnadh an stádas seo ar an eagraíocht ag comhdháil de chuid CLG ar an 21 Samhain 2009.

### Deontas
Sna 2020idí, cuireadh deontas beag airgid do na himreoirí i bhfeidhm. In 2025  Ach tá CIG mí-shásta i gcónaí agus tá díospóireacht ar siúl faoi thodhchaí na gcluichí amaitéaracha in Éirinn.

Ó 2008 i leith, tá scéim deontais á maoiniú ag an stát a sholáthraíonn timpeall €5.6 milliún sa bhliain, rud a chiallaíonn thart ar €1,400 in aghaidh an imreora. Anois, tá an GPA ag lorg €10 milliún sa bhliain ó 2026 ar aghaidh, rud a chuirfeadh meáníocaíocht €2,500 ar fáil do gach imreoir, agus an sprioc fhadtéarmach atá acu ná €4,000 faoin mbliain 2030.

Bhí  tuarascáil ó Indecon (comhairleoirí eacnamaíochta) ag tacú leis an éileamh: bíonn costais phearsanta €4,602 ar an meán ar gach imreoir gach bliain (ag an am céanna, cruthaíonn na cluichí breis is €591 milliún in aghaidh na bliana don gheilleagar trí thicéid, craoltaí agus tionchar ar an bpobal).

Ardaíonn an t-éileamh ceist níos leithne, cé chomh fada is féidir na deontais a ardú gan teorainn an amaitéarachais a chur i mbaol? Tá imní ar roinnt traidisiúnaithe go bhféadfadh méadú róthapa an t-éiteas a lagú. Deir daoine eile, áfach, mura mbeidh tacaíocht níos córa ann, go háirithe do mhic léinn agus d’imreoirí ó cheantair thuaithe a bhíonn ag taisteal uaireanta fada, go bhfágfaidh go leor acu an cluiche ar fad.

Cuireann an GPA béim ar an bpointe nach ionann na híocaíochtaí seo agus pá gairmiúil. Tá siad measartha i gcomparáid le spóirt eile. Maidir le contaetha laga, áit a bhfuil na costais is troime agus na hacmhainní gann, feictear na deontais mar thaca riachtanach chun imreoirí a choinneáil agus comórtais a dhéanamh cothrom.

## Féach freisin

* CLG

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil
Catagóir:Cumann Lúthchleas Gael
Catagóir:Ceardchumainn na hÉireann
CLG Chontae Loch Garman

Tá **Loch Garman** ar cheann den líon beag contaetha a bhfuil craobhchomórtas iománaíochta sinsearach agus craobhchomórtas peile sinsearach araon buaite acu.

## Peil Ghaelach
Bhí Loch Garman ar cheann de na foirne peile is fearr i stair an CLG i 1910, bhuaigh siad 6 gcraobhcomortais agus 4 uile-eireann. Bhí rath peileála deiridh Loch Garman ag baint le craobhchomórtas Laighean i 1945. Tar éis sin, bhí Iomána níos tábhachtaí i Loch Garman.

## Iománaíocht
Rinneadh iomána i Loch Garman ó na haois mheánaoiseanna. Tá go leor leasainmneacha i Loch Garman, lena n-áirítear 'an contae modúlach' agus 'the yellow-bellies'. 
Bhí rath iománaíochta is déanaí Loch Garman i gcraobhchomórtas Laighean i 2004, nuair a bhuail siad Uíbh Fhailí. Ghlac Davy Fitzgerald mar bhainisteoir dá bhfoireann agus rinne sé dul chun cinn mór ag teacht ar chraobhchomórtas iománaíochta Laighean i 2017 nuair a bhí siad i nGaillimh. Ghlac sé mar bhainisteoir tar éis d'fhág Liam Dunne. Bhí cuid mhór ag Liam Dunne i rath iománaíochta Loch Garman le déanaí''

## Onóracha

* Craobhchomórtas Peile Sinsearach Uile-Éireann: 5
1893, 1915, 1916, 1917, 1918
* Craobhchomórtas iománaíochta Sinsearach Uile-Éireann: 6
1910, 1955, 1956, 1960, 1968, 1996

## Imreoirí cáiliúla
### Iomáint
* Nioclás Mac Riocaird
* Roibeard Mac Riocaird
* Liam Mac Riocaird
* Máirtín Ó Stoirín
* Damien Mac Éinrí
* Máirtín Ó Coigligh
* Antóin Ó Deoráin
* Liam Ó Doinn
* Labhras Ó Gormáin
* Conchur Mac Dómhnaill

### Peil
* Matty Mac Giollarnáth

## Naisc sheachtracha
* Loch Garman ar Hoganstand.com
* Coirn chúige agus náisiúnta buaite ag foirne Loch Garman 
* Buaiteoirí chraobh an chontae 
* Suíomh oifigiúil 
* Bord díospóireachta 

## Tagairtí

L
Catagóir:Contae Loch Garman
Oileán Cheap Bhreatainn

Is oileán é **Ceap Breatainn** atá suite amach ó chósta thoir Cheanada (Albain Nua). Tá cultúr suntasach Gaelach ar an oileán, go mór mór cultúr Ghàidhlig na hAlban. Ba í an Ghàidhlig phríomhtheanga na háite anuas go dtí caoga bliain ó shin, b'fhéidir, ach nuair a mheath na seanslite maireachtála, dála na hiascaireachta agus na foraoiseachta, thosaigh muintir na háite ag tabhairt a n-aghaidhe ar na bailte móra. De réir a chéile, mar sin, tháinig laghdú ar an líon daoine i gCeap Breatainn a raibh Gàidhlig ó dhúchas acu. 

Mar sin féin, níl an cultúr ar an dé deiridh fós. Tá an teanga á labhairt ag cuid de mhuintir na háite agus tá ceol na nGàidheal go háirithe le blaiseadh ann.

mion|clé|300px|Léarscáil

Luann Vicipéid Ghaeilge na hAlban na háiteanna seo ar an oileán:
* Aiseag Mhira (Droichead Albert) 
* Bàgh a' Chaisteil 
* Am Bàgh an Ear 
* Baghasdail
* Baile Shidni 
* Am Bàr (Sidni-a-Tuath) 
* Beinn Eòin 
* Camas an Dobhrain (Cuas Béabhar)
* An Caolas Mór (An Caol Mór)
* Drochaid Mhira 
* Eilein na Nollaig 
* Glasbaidh 
* Mèinnean Shidhi 
* A' Mhira Mhòr 
* Pòn na Maiseadh (Lochán Beanacadie)
* Am Pòn Mór (An Lochán Mór)
* Cùil an t-Sìmileir
* Hogamah (Whycocomagh)
* Màbu (Mabou)
* Siudag (Judique)
* Creignis (Creignish)

## Naisc sheachtracha
* museum.gov.ns.ca/hv - An Clachan Gaidhealach 

## Tagairtí

Catagóir:Albain Nua
Ríomhchlár

Is píosa cóid é an **ríomhchlár** a ritear ar chóras ríomhaireachta chun próiseáil éigin a chur i gcrích. Is féidir tagairt a dhéanamh don chód foinseach i dteanga ríomhchlárúcháin éigin nó don fhoirm inrite den chód sin leis an bhfocal ríomhchlár. Glactar leis gur scríobh Ada Lovelace an chéad ríomhchlár ina nótaí chun uimhreacha Bernoulli a ríomh ar an Inneall Anailíse a cheap Babbage.

Catagóir:Ríomhaireacht
Tóstaer

mionsamhail|200px|Tóstaer cróim le dhá shliotán

Gléas leictreach cistine is ea an **tóstaer**, agus é ceaptha le haghaidh arán a thóstáil, is é sin, é a thriomú agus a dhéanamh níos brisce.

Tá eilimintí simplí teasaireachta istigh sa tóstaer, nach bhfuil iontu go bunúsach ach sreanga miotail a théitear le leictreachas. Is é an tóstaer preabach an cineál is coitianta, is é sin, an cineál tóstaeir a bpreabfaidh an tslis aráin amach as, a thúisce is a bheidh sí réidh. Bíonn na gnáth-thóstaeir timpeall ar míle vatt ar cumhacht leictreach. Sna tóstaeir shimplí, is féidir seal tóstála na slise aráin a shocrú ar an amadóir, ach ar na saoltaí seo, tá cineálacha níos galánta ann freisin a bhfuil braiteoir teochta iontu le haithint, an bhfuil an tslis aráin sách te taobh istigh. Le tóstaeir den chineál sin, tá sé níos fusa arán reoite a théamh suas.

Tháinig an chéad tóstaer in úsáid i dtús na fichiú haoise, agus téann stair an tóstaeir phreabaigh siar go dtí an bhliain 1919.

## Féach freisin
* Tóstaer ceapairí

Catagóir:Fearais chistine
Aoife Ní Scolaí

[clé|mion|2004ː An Feisire Eorpach [Seán Ó Neachtain i gcuideachta Phanu Höglund, Aoife Ní Scolaí agus Phádraig Uí Laighin. Shínigh ochtó míle duine an achainí Idirlín ag éileamh stádas oifigiúil iomlán don Ghaeilge san Aontas Eorpach.]]
Duine de phríomhghníomhaithe ghluaiseacht na Gaeilge is ea **Aoife Ní Scolaí**. Chomhordaigh sí rannpháirtíocht Chonradh na Gaeilge san fheachtas chun stádas oifigiúil a bhaint amach don Ghaeilge san Aontas Eorpach, sna blianta 2003-2004. 

Bhí sí ina Príomhfheidhmeannach Gníomhach ag Conradh na Gaeilge san am sin, ach d'éirigh sí as oifig i dtús na bliana 2005, ó bhí sí míshásta le Foras na Gaeilge. 

## Féach freisin

* Feachtas "Stádas"

## Tagairtí

Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Lucht Chonradh na Gaeilge
C. G. E. Mannerheim

[mion|Mannerheim sa bhliain [1942.]]
Bhí **Carl Gustaf Emil Mannerheim** (Askainen 4 Meitheamh 1867 - Lausanne 27 Eanáir 1951) ar an séú hUachtarán ar Phoblacht na Fionlainne. Oifigeach in Arm Impiriúil na Rúise a bhí ann ar dtús, ach nuair a chuir an réabhlóid deireadh leis an Impireacht, d'fhill sé ar an bhFionlainn, áit ar éirigh leis fós an-cháil a bhaint amach dó féin mar ardcheannasaí airm agus mar Uachtarán.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1867
Catagóir:Básanna i 1951
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Impireacht na Rúise
Catagóir:Náisiúnaithe
Catagóir:Polaiteoirí an Dara Chogaidh Domhanda
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Taiscéalaithe Rúiseacha
Catagóir:Uachtaráin na Fionlainne
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Bord na Gaeilge

mion
Eagraíocht stáit i bPoblacht na hÉireann ab ea **Bord na Gaeilge** a bunaíodh leis an Acht um Bord na Gaeilge i 1978 chun úsáid na Gaeilge mar theanga bheo agus mar ghnáthmheán cumarsáide a chur chun cinn. 

Tógadh isteach i bhForas na Gaeilge i Nollaig, 1999 é, in éineacht leis an nGúm agus leis an gCoiste Téarmaíochta.

## Féach freisin

* Foras na Gaeilge

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí Stáit in Éirinn
Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge
LISP

Teanga ríomhchlárúcháin den tríú ghlúin is ea an **LISP**, acrainm do *LIStProcessing* an Bhéarla. Tháinig an teanga seo ar an saol i 1958. Chruthaigh John McCarthy agus a chomhghleacaithe í i MIT. Úsáidtear an teanga i réimse na hintleachta saorga.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha ríomhchlárúcháin
Institiúid Teicneolaíochta Massachusetts

Institiúid teicneolaíochta agus ollscoil phríobháideach Mheiriceánach is ea an **Massachusetts Institute of Technology**, a bhfuil aithne níos fearr uirthi ar fud an domhain faoina acrainm **MIT**. Bunaíodh í sa bhliain 1861 i Cambridge, Massachusetts, chun forbairt thionsclaíoch SAM a threisiú. Tá 63 duais Nobel bainte ag taighdeoirí ó MIT.

Is ann a bhunaigh Nicolas Negroponte an Media Lab i 1985, tionscnamh a leathnaíodh go hÉirinn le bunú Media Lab Europe i mBaile Átha Cliath i 2001 i gcomhar le rialtas na hÉireann. Theip ar an tionscnamh seo agus dúnadh é in Eanáir 2005.

Tá páirt thábhachtach ag go leor de na taighdeoirí is na mic léinn i ngluaiseacht na mbogearraí saor in aisce. Tá cáil idirnáisiúnta bainte amach ag daoine ar nós Richard Stallman mar gheall ar an obair seo.

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh gréasáin na hinstitiúide

## Tagairtí

thumb|left|250px

Catagóir:Ollscoileanna i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Ceol traidisiúnta

mion|ceol traidisiúnta san India
Go leathan, is seánra ceoil é **ceol** **traidisiúnta** atá déanta ag an gnáthdhuine do gnáthdhaoine eile. Cé go bhfuil na fréamhacha le fáil san oidhreacht agus béaloideas na ndaoine, is saghas popcheol é freisin sa lá atá inniu ann.

## Féach freisin

* Ceol traidisiúnta na hÉireann
*Ceol tíre agus ceol tuaithe na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Ceol traidisiúnta
Catagóir:Seánraí ceoil
Teanga ríomhchlárúcháin

Tugtar **teanga ríomhchlárúcháin** ar theanga shaorga ar bith a úsáidtear chun meaisín, ach go háirithe ríomhaire, a stiúradh. Cosúil le teangacha daonna, tá rialacha na comhréire is na séimeantaice ag baint le teangacha ríomhchlárúcháin.

## Cuspóir
Úsáidtear teangacha ríomhchlárúcháin don chuid is mó chun treoracha a sholáthar do ríomhaire.

## Stair
Is ón ré réamh-ríomhaireachta iad na chéad teangacha ríomhchlárúcháin. I rith an 19ú haois rinneadh forbairt ar sheolta agus ar phianónna meicniúla a bhí "in-ríomhchláraithe". Glactar leis gurbh iad nótaí Ada Lovelace chun uimhreacha Bernoulli a ríomh ar an Inneall Anailíse a cheap Babbage an chéad shampla de ríomhchlár, cé nach teanga ríomhchlárúcháin fhoirmiúil a bhí i gceist. I 1936 thug forbairt meaisín Turing foirm theoiriciúil do theanga ríomhchlárúcháin. Le linn na 1940í tháinig na chéad ríomhairí leictreacha ar an saol agus glactar leis an dteanga a úsáidtear orthu, meaisínchód, mar an chéad ghlúin teangacha. Oibríonn an meaisínchód ar leibhéal an mheaisín agus úsáidtear 1 agus 0 chun an ríomhaire a chlárú. Tháinig an dara glúin, díolamóir, chun cinn i rith na 1950í. Idir na 1950í is na 1960í rinneadh forbairt ar na teangacha den tríú glúin, ina measc siúd FORTRAN, LISP agus COBOL. Is iad seo foinse an chuid is mó de na teangacha nua-aimseartha a úsáidtear inniu.

## Teangacha tiomsaithe agus teangacha léirmhínithe

## Ranganna Teangacha
### teanga ordaitheach
#### struchtúrtha
#### bunaithe ar oibiachtaí
### teanga fheidhmiúil
### teanga fhógrach

Catagóir:Teangacha ríomhchlárúcháin
FORTRAN

Is teanga ríomhchlárúcháin den tríú glúin é **FORTRAN**, acrainm do **''FOR**mula **TRAN**slator'' an Bhéarla. Forbraíodh í i gcéaduair ag campas IBM i ndeisceart San Jose i gCalifornia sna 1950í le haghaidh fheidhmchláir eolaíochta agus innealtóireachta. Tháinig sé chun cinn sa réimse seo agus tá sé fós in úsáid. Tá go leor leaganacha éagsúla ann.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha ríomhchlárúcháin
COBOL

Is teanga ríomhchlárúcháin den tríú glúin é **COBOL** agus is ceann de na teangacha is sine atá fós in úsáid. Is acrainm é an t-ainm do **CO**mmon **B**usiness-**O**riented **L**anguage, agus úsáidtear é le haghaidh bogearraí a chruthú do ghnó, institiúidí airgeadais agus córais riaracháin do chomhlachtaí agus rialtais.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha ríomhaireachta
Ada Lovelace

Ba mhatamaiticeoir is scríbhneoir í **Augusta Ada King, Countess of Lovelace** (10 Nollaig 1815 – 27 Samhain 1852), a rugadh mar **Augusta Ada Byron**.  

## Saol
Ba iníon leis an bhfile Lord Byron agus Anne Isabella Milbanke í 

Tá aithne ar Lovelace go príomha mar gheall ar an gcur síos a scríobh sí ar an Inneall Anailíse a cheap Charles Babbage. Meastar gurb iad a nótaí faoin Inneall an chéad algartam a scríobhadh do mheaisín. Mar sin, ceaptar gurb í an chéad ríomhchláraitheoir í. Thuig sí go raibh ríomhairí in ann níos mó a dhéanamh ná suimeanna. 

#### Lovelace in Éirinn
Ní raibh dealbh de bhean ar bith sa Long Room i Leabharlann Choláiste na Tríonóide go dtí 2020, nuair a cuireadh ceithre dhealbh de mhná ann, ina measc Ada Lovelace.  

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1815
Catagóir:Básanna i 1852
Catagóir:Eolaithe ríomhaireachta
Catagóir:Ríomheolaithe mná
Catagóir:Matamaiticeoirí Sasanacha
Áth an Ghainimh

Is sráidbhaile i ndeisceart Bhaile Átha Cliath é **Áth an Ghainimh**, nó *Sandyford* as Béarla. Tá ceann de na heastáit tionscail is mó in Éirinn, Eastát Tionsclaíoch Áth an Ghainimh, lámh leis an sráidbhaile, le ceanncheathrú Eorpach Microsoft i measc na gcomhlachtaí lonnaithe ann. Tá an t-eastát gar don mhótarbhealach M50 is tá an stáisiún deireanach ar an líne glas den LUAS suite san eastát.

Tá cumann peile de chuid Chumann Lúthchleas Gael, Naomh Olaf, sa cheantar. Bunaíodh i 1981 é.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Richard Stallman

Is gníomhaíoch ar son saoirse na mbogearraí é **Richard Matthew Stallman** (leasainm **rms**) (rugadh 16 Márta, 1953), chomh maith le forbróir bogearraí. Bhunaigh sé an GNU Project chun córas oibriúcháin saor ar nós UNIX a chruthú, agus is é príomh-ailtire agus eagraí an tionscnaimh. Sna 1980í, bhunaigh sé an Eagraíocht um Bogearraí Saor, an Free Software Foundation.

Rugadh i Nua-Eabhrac é agus d'fhreastail sé ar MIT, áit a bhain sé páirt i bpobal na ríomhéigse agus ghnóthaigh sé céim onórach sa bhFisic.

## Nasc seachtrach
* stallman.org, leathanach baile pearsanta Richard Stallman.

## Tagairtí

Stallman, Richard
Stallman, Richard
Stallman, Richard
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine beo
Gabhrán

Sráidbhaile i gContae Chill Chainnigh, Poblacht na hÉireann é **Gabhrán** (Béarla: Gowran). Tá sí suite ocht míle ó chathair Chill Chainnigh agus 80 míle ó mBaile Átha Cliath. 

Tá cáil ar an mbaile mar gheall ar an ráschúrsa Páirc Ghabhráin agus Teampall Mhuire atá suite ann.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chill Chainnigh
Ted Stevens

Ba sheanadóir na Stát Aontaithe sinsearach ó Alasca é **Theodore Fulton "Ted" Stevens** (18 Samhain, 1923 - 9 Lúnasa, 2010). Ba bhall den Pháirtí Poblachtach é. Ba é an Seanadóir Poblachtach ab fhaide freastal sa Seanad lena linn.

Ba é an tUachtarán *pro tempore* é ar Sheanad Stát Aontaithe Mheiriceá go dtí 3 Eanáir, 2007 nuair a ghabh an Páirtí Daonlathach tromlach na suíochán ann agus tugadh an cúram sin do Robert Byrd. D'fhreastail Stevens sa Seanad ón bhliain 1968 i leith gan sos. Bhí clú air as a dhílseacht d'Alasca agus tharraing sé saibhreas chuig an stát. Sa deireadh, cuireadh mí-iompar le hairgead ina leith agus chaill é a phost sa toghchán sa bhliain 2008.

Rugadh in Indianapolis, Indiana sa bhliain 1923 é. San Dara Cogadh Domhanda bhí sé ina phíolóta in Arm SAM leis na Tíogair Eitilte sa tSín, ó 1943 go 1946. Tháinig sé slán as tionóisc eitleáin ina bhfuair a chéad bhean chéile bás sa bhliain 1978. Fuair sé féin bás i dtimpiste eitleáin bhig in Alasca ar an 9 Lúnasa, 2010 in éineacht le ceathrar eile agus iad ar a mbealach go lóiste iascaigh in iardheisceart an stáit.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2010
Catagóir:Alasca
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Básanna tionóisceacha
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Eitleoirí Meiriceánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Indiana
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Gealacha Galileo

Tá an dúrud de ghealacha ag timpeallú Iúpatair, nó sa bhliain 2006, bhí níos mó ná trí scór acu tugtha faoi deara. Is gnách **gealacha Galileo** a thabhairt ar an gceithre cinn is mó acu, nó b'é Galileo Galilei ba thúisce a chuir sonrú iontu, mar atá, thiar sa bhliain 1610. Briseadh mór a bhí ann i stair na réalteolaíochta Iartharaí, nó go dtí sin, bhí an bharúil sách coitianta go mbeadh gach rinn neimhe eile ag timpeallú an Domhain, agus nach mbeidís aon réad eile a fhithisiú ar aon nós. Thaispeáin fionnachtain na ngealach seo nárbh amhlaidh in aon chor.

Tugtar Io, Europa, Ganymede agus Callisto ar ghealacha Galileo. Rothlú sioncronach atá fúthu go léir, is é sin, tá siad á gcasadh ar a n-aiseanna de réir is mar atá siad ag dul timpeall Iúpatair, i gcruth is go bhfuil an aghaidh chéanna orthu an t-am ar fad, de réir mar a d'fheicfeadh an breathnóir ar dhromchla Iúpatair iad. Is féidr iad a fheiceáil ón Domhan le teileascóp beag agus iad ag dul trasna aghaidh an phláinéid. Is beag a bhí ar eolas fúthu sula ndeachaigh taiscéalaithe Voyager á n-iniúchadh, mar tá Io, Europa agus Ganymede taobh istigh de réimse maighnéadach Iúpatair agus iad faoi shíorionsaí ag tréanradaíocht i bhfoirm prótón agus leictreon ardfhuinnimh.

Na hainmneacha atá ar na gealacha inniu, níorbh é Galileo féin a bhaist orthu iad, ach an réalteolaí Gearmánach Simon Marius, a mhaígh go raibh seisean tar éis fionnachtain na ngealach seo a dhéanamh go gairid roimh Galileo. Theastaigh ó Galileo na gealacha a ainmniú as a urraí, Cosimo de' Medici. Mar a mhol Cosimo féin dó, thug sé "Réaltaí Medici" (nó *Medicea Sidera*, as Laidin) orthu, agus a ghealach féin ag Cosimo agus ag gach duine den triúr deartháireacha a bhí aige, mar atá, Lorenzo, Carlo, agus Francesco. Bhí smaoineamh eile ag Giovanni Baptista Hodierna, dalta de chuid Galileo: thabharfadh seisean Principharus, Victipharus, Cosmipharus agus Ferdinandipharus orthu.

## Tagairtí

Catagóir:Gealacha Iúpatair
Lisa Murkowski

Is í **Lisa Ann Murkowski** (r. 22 Bealtaine 1957) Seanadóir na Stát Aontaithe sóisearach ó Alasca. Ball den Pháirtí Poblachtach atá inti. Is í an chéad bhanseanadóir ó Alasca agus an chéad duine a rugadh in Alasca a toghadh go dtí Seanad SAM.

Rugadh in Ketchikan, Alasca í. Ba Pholannach-Mheiriceánaigh iad a tuismitheoirí. Gobharnóir Alasca a bhí ina h-athair, Frank Murkowski, go dtí an bhliain 2007.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Idirlín Seanaid

Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alasca
Catagóir:Bandlíodóirí‎
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
CLG Chontae Phort Láirge

Is é atá i gceist le **CLG Chontae Phort Láirge** ná an eagraíocht atá i gceannas ar na gcluichí Gaelacha a imrítear i gContae Phort Láirge, faoi cheannas an gCumann Lúthchleas Gael. Is iad iománaíocht, peil Ghaelach agus camógaíocht na cluichí a imrítear ann. 

## Imreoirí cáiliúla
### Iomáint
* Mossie Breathnach
* Seán Ó Gealbháin
* Antóin de Brún
* Fearghal Ó hArtaile
* Eoin Ó Ceallaigh
* Cainneach Mac Craith
* Seán Ó Maoláin
* Dónal Ó Sheancháin
* Pól Ó Floinn
* Mícheál Breathnach

### Peil
* Gearóid Ó hUrnaí

## Naisc sheachtracha
* Port Láirge ar Hoganstand.com
* Duaiseanna náisiúnta agus cúigeacha a bhain foirne ó Phort Láirge 
* Suíomh oifigiúil 
* www.UpTheDeise.com - Suíomh don lucht leanta 

## Tagairtí

P
Catagóir:Contae Phort Láirge
Microsoft

Is é **Microsoft** an comhlacht bogearraí is mó ar domhan.  Tá ceanncheathrú an chomhlachta lonnaithe in Redmond, Washington, SAM. 
### Táirgí
Tá bogearraí Microsoft le fáil i bhformhór na ríomhairí pearsanta ar domhan. Tá Microsoft ar cheann de na comhlachtaí is mó ar domhain i margadh na gcóras oibriúcháin, trí chóras Windows agus trí Microsoft Office go háirithe. I measc na dtáirgí a chuireann Microsoft ar fáil tá an próiseálaí focal Microsoft Word, an scarbhileog Microsoft Excel, an pacáiste taispeántais Microsoft Powerpoint agus an bunachar sonraí Microsoft Access.
[clé|mion|[Satya Nadella, Príomhfheidhmeannach Microsoft sna 2020idí]]

### Stair
Bhunaigh Paul Allen agus Bill Gates an comhlacht sa bhliain 1975.

Sa bhliain 2022, bhí timpeall 220,000 fostaí ag Microsoft ar fud an domhain. In 2023, áfach, bhí an earnáil teicneolaíochta sna Stáit Aontaithe ag cúlú agus bhí oibrithe á ligean chun siúil ag na comhlachtaí ríomhaireachta is mó. D’eascair an méid sin as an rófhás a tháinig ar an earnáil teicneolaíochta idirnáisiúnta sna blianta roimhe sin.

I dtús na bliana 2023, bhí sé beartaithe ag Microsoft níos mó ná 10,000 fostaí a ligean chun siúil in ionaid éagsúla ar fud an domhain. Ag an am, mhaígh príomhfheidhmeannach an chomhlachta Satya Nadella "go raibh custaiméirí ag iarraidh níos mó ama a chaitheamh sa saol digiteach, ach an t-am céanna go raibh siad ag iarraidh níos lú airgid a chaitheamh air".[clé|mion|Microsoft  in [Áth an Ghainimh, Baile Átha Cliath]]
[clé|mion|Microsoft  in [Áth an Ghainimh, Baile Átha Cliath]]

### Microsoft in Éirinn
Tá ceanncheathrú Eorpach Microsoft lonnaithe in Áth an Ghainimh, Baile Átha Cliath.

Bhí breis agus 3,500 duine fostaithe ag Microsoft in Éirinn roimh 2023 - idir na ranna oibríochtaí, díolacháin, innealtóireachta agus forbartha táirgí.  D'fhógair an comhlacht i dtús na bliana 2023 go raibh sé i gceist aige 180 fostaí in Éirinn a ligean chun siúil.

## Féach freisin

* Microsoft Windows

## Tagairtí

*
Catagóir:Comhlachtaí ilnáisiúnta
CLG Chontae an Chláir

Is é an **Cumann Lúthchleas Gael Chontae an Chláir** atá freagrach as na cluichí Gaelacha a imrítear i gContae an Chláir, mar shampla iománaíocht, peil Ghaelach agus camógaíocht. 

## Iomáint
### Duaiseanna

* **[[Craobh Iomána Sinsearach na hÉireann]]:** 4
** 1914, 1995, 1997, 2013

* **[[Craobh Iomána Faoi-21 na hÉireann]]:** 4
** 2009, 2012, 2013, 2014

* **[[Craobh Iomána Mionúrach na hÉireann]]:** 1
** 1997

* **[[Craobh Iomána Sóisearach na hÉireann]]:** 2
** 1914, 1993

* **[[Sraithchomórtas Iomána Náisiúnta]]:** 4
** 1946, 1977, 1978, 2016

* **[[Craobh Iomána Sinsearach Mhumhan]]:** 6
** 1889, 1914, 1932, 1995, 1997, 1998

* **[[Craobh Iomána Faoi-21 Mhumhan]]:** 4
** 2009, 2012, 2013, 2014

* **[[Craobh Iomána Mionúrach Mhumhan]]:** 4
** 1981, 1989, 2010, 2011

* **[[Craobh Iomána Sóisearach Mhumhan]]:** 4
** 1914, 1949, 1993, 1995

* **[[Sraithchomórtas Sinsear Iomána Mhuman]]:** 1
** 2016

### Foireann

## Imreoirí cáiliúla
### Iomáint
* Brian Lohan
* Jamesie O'Connor
* Seanie McMahon
* Antóin Ó Dálaigh
* Seamus Durack 
* Daithí Mac Gearailt
* Ollie Baker
* Liam Doyle
* Ger O'Loughlin
* Ger Loughnane
* Tony Griffin 
### Peil
* Séamus Clancy

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Chláir
Catagóir:Boird contae CLG
Russ Feingold

Is é **Russell Dana "Russ" Feingold** (2 Márta 1953), Seanadóir na Stát Aontaithe sinsearach ó Wisconsin. Is ball den Páirtí Daonlathach é. Toghadh go dtí an Seanad i 1992 agus arís i 1998 agus 2004 é.

Rugadh i Janesville, Wisconsin é.

## Tagairtí

## Naisc
* Suíomh Idirlín Seanaid 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Giúdaigh
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Taidhleoirí Meiriceánacha
An Bhruiséil

Is í **An Bhruiséil** príomhchathair na Beilge. Tá an Bhruiséil i gcroílár na tíre. Tá an chathair tábhachtach sa domhan polaitiúil, mar tá ceanncheathrú an Aontais Eorpaigh  aici, ceanncheathrú '''ECAT''' agus ceanncheathrú Pharlaimint na hEorpa. clé|mion

## Meascán mearaí teangacha
Cathair chosmapolaiteach, tá an uile chineál sa Bhruiséil. Sí an Bhruiséil príomhchathair an Aontais Eorpaigh, rud a fhágann go bhfuil meascán mearaí de theangacha, ciníocha agus cultúr ann.

Tháinig ardú suntasach ar líon na dteangacha a bhíonn á labhairt sa Bhruiséil idir 2000-2024. De réir an ‘Taalbarometer’ (baraiméadar teangacha) a rinneadh sa chathair sa bhliain 2024,  is iad na teangacha is mó a labhraítear sa chathair ná an Fhraincis, an Phléimeannais, an Béarla, an Araibis, an Spáinnis, an Iodáilis, an Ghearmáinis agus an Phortaingéilis.

Labhraíodh 104 teanga sa chathair in 2024, i gcomparáid leis an 72 a taifeadadh in 2000. Bíonn an Béarla ina dhroichead idir cainteoirí Fraincise agus cainteoirí Pléimeannaise na cathrach ó am go chéile 

Tháinig titim shuntasach ar líon na ndaoine a raibh ceachtar de dhá theanga oifigiúla na cathrach acu mar theanga dhúchais. Bhí an Fhraincis agus an Fhraincis amháin mar theanga dhúchais ag 52% de mhuintir na cathrach agus bhí an Phléimeannais agus an Phléimeannais amháin mar theanga dhúchais ag 9% in 2000. Thit líon na bhFrainciseoirí dúchais go 41% agus líon na bPléimeannaiseoirí dúchais go 7.5% in 2024. Bhí an Fhraincis sa bhaile ag 71% den daonra agus an Phléimeannais sa bhaile ag 19% in 2000. 24 bliain dár gcionn ní raibh ach 64% den phobal ina gcainteoirí dúchais Fraincise agus 12% ina gcainteoirí dúchais Pléimeannaise. Bhí 81% de mhuintir na Bruiséile in ann an Fhraincis a labhairt “go maith” in 2024 – titim ó 95% in 2000 – agus bhí 22% acu in ann an Phléimeannais a labhairt “go maith” – titim ó 33% in 2000.

clé|mion|upright| L'Hôtel de ville sur la Grand-Place de Bruxelles

## Stair
Fuair an péintéir Pieter Brueghel Mór bás anseo sa bhliain 1569 .

## Le feiceáil
* Teach Naomh Cyr
* Teach Nelissen
## Tagairtí


Catagóir: Réigiúin uathrialaitheach
Catagóir: Réigiúin na Beilge
Catagóir: Réigiúin na hEorpa a bhfuil iliomad teangacha oifigiúla acu
Catagóir: Tíortha agus críocha ina labhraítear Fraincis
Robert Byrd

Ba é **Robert Carlyle Byrd** (a rugadh an 20 Samhain 1917, agus a d'éag an 28 Meitheamh 2010) an seanadóir sinsearach ó Virginia Thiar i Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá. Ba bhall den Pháirtí Daonlathach é. 

Rugadh i North Wilkesboro, Carolina Thuaidh sa bhliain 1917 é. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Idirlín Seanaid

Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna in 2010
Catagóir:Baistigh
Catagóir:Ceoltóirí tíre Meiriceánacha
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fidléirí
Catagóir:Fir
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Staraithe Meiriceánacha
Gort an Choirce

Tá **Gort an Choirce** (Béarla: *Gortahork*) ina shuí in iarthuaisceart Chontae Dhún na nGall. Is baile é ina labhraíonn an chuid is mó de na daoine Gaeilge agus chiallaíonn sé sin gur Gaeltacht é. Bhí cónaí ar 1,705 duine i dtoghroinn Gort an Choirce sa bhliain 2011. Labhair 66.2% de dhaonra an toghroinn an Gaeilge go laethúil (lasmuigh den chóras oideachas) i 2011. Ba í an toghroinn ba láidre i nGaeltacht Tír Chonaill sa bhliain 2011 ó thaobh labhairt na Gaeilge de. Bhí cónaí ar 185 duine sa sráidbhaile i 2016. 

Is as Gort an Choirce é an file cáiliúil Cathal Ó Searcaigh.

## Tábla daonra
Taispeánann an tábla seo thíos athruithe i ndaonra an bhaile ins na blianta anuas:

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Seán Ardagh

Ba Teachta Dála é **Seán Ardagh** (25 Samhain 1947 – 17 Bealtaine 2016). Ba Baile Átha Cliath Theas-Lár é a dháilcheantar. Ball d'Fhianna Fáil a bhí ann. 

Toghadh go dtí Dáil Éireann sa bhliain 1997 é agus choimeád sé a shuíochán ón shin go 2011 nuair a d'éirigh sé as.
[clé|mion|[Catherine Ardagh, FF]]
Fuair a iníon Catherine Ardagh 4,782 vóta in 2020 i mBaile Átha Cliath Theas-Lár.   Ní raibh suíochán ag Fianna Fáil sa Dáilcheantar seo idir 2011-2024.

## Féach freisin

* Catherine Ardagh

## Naisc
* ardagh.org 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Fir
Núicléón

Is é is **núicléón** ann ná cáithnín núicléach, nó cáithnín fo-adamhach den chineál atá le fáil i núicléas an adaimh. Tá dhá chineál núicléón ann, mar atá, an prótón agus an neodrón. Baróin is ea iad, is é sin, cáithníní atá comhdhéanta as trí chuarc. Go dtí na seascaidí, ba nós a shíleadh gur buncháithníní a bhí iontu, agus nach bhféadfaí struchtúr inmheánach a aithint iontu. Inniu, tá a fhios ag na saineolaithe go bhfuil cuarcanna ann, agus iad á ngreamú dá chéile ag na glúóin.

Tá na núicléóin féin á gcoinneáil le chéile i núicléas an adaimh ag na fórsaí núicléacha. Sna laethanta a bhí, ba nós "idirghníomhaíocht láidir" a thabhairt ar na fórsaí seo, ach is é an tuiscint atá ag na fisiceoirí inniu gur fearr a rá gurb í an idirghníomhaíocht idir na cuarcanna agus na glúóin an "idirghníomhaíocht láidir". Is í an chrómaidinimic chandamach an teoiric is nua-aimseartha le taighde a dhéanamh ar an idirghníomhaíocht láidir le saintréithe na núicléón a mhíniú. 

Is é an prótón an barón is éadroime atá ann, agus is í cobhsaíocht an phrótóin atá ina miosúr ar imchoimeád na huimhreach barónaí. Cuireann cobhsaíocht an phrótóin diansrianta leis na teoiricí tuairimíochta atá ag iarraidh samhail chaighdeánach na fisice cáithníní a fhairsingiú. Is dual don neodrón meath lag a theacht air, ionas go n-iompóidh sé ina phrótón, rud is cúis leis an radaighníomhach.

Catagóir:Fisic núicléach
Castilla-La Mancha

Is comhphobal féinrialaitheach é **an Chaistíl-La Mancha** (Spáinnis Castilla-La Mancha) sa Spáinn.
Tá an comhphobal ag críochantacht le an Chaistíl agus León, Comhphobal Maidrid, Aragón, Comhphobal Valencia, Murcia, an Andalúis, agus Extremadura. Tá dlús daonra an-bheag aige.
 
Is é Toledo an phríomhchathair. Bhíodh an Chaistíl-La Mancha mar chomphobal le Maidrid darbh ainm an Chaistíl Nua ("Castilla la Nueva"), ach le córas nua-aimseartha, féinrialaithe, scoilt siad é de bhár na difríochtaí eacnamaíochta idir an phríomhchathair agus na cúigí eile.
thumb|left|200px|Muilte gaoithe ag Consuegra i gCaistíl La Mancha
Tá clú agus cáil ar an áit, de bharr eachtraí an leabhar cáiliúla Don Quixote le Cervantes a thiteann amach anseo. Cé gur áit gaofar é La Mancha, le hardchlár seanchaite, is siombail é de chultúr na Spáinne, lena luis na Gréine, muileann gaoithe, Cáis Manchego agus, ar ndóigh, *[[Don Quixote|El Quijote]]*. 

Tá Stair La Mancha's callánach. Chomh fada siar agus ré na muslamaigh sa Spáinn, bhí La Mancha mar áit cogaidh idir fórsaí na Críostaí agus Moslamaigh. Chomh maith leis sin bhí an áit seo páirteach i gcoimhlintí, nuair a d'aontaigh an Chaistíl le Aragón sna 14ú agus 15ú aoiseanna, (1492) faoi Rí Ferdinand agus Banríon Éilis.

## Aonaid Riaracháin

Tá an Chaistíl-La Mancha roinnte i gcúig cúigí, ainmnithe i ndiaidh a bpríomhchathair:

thumb|left|200px|Cúigí an Chaistíl-La Mancha



Chomh maith leis na cúigí ar ndóigh tá 919 bardais, sé sin 11.3 % de bardais iomláin na Spáinne. 

### Daonra
thumb|left|170px|Bardais an Chaistíl-La Mancha
Níl ach níos lú ná 500 daoine ina gcónaí i 496 acu, idir 501 agus 2,000 daoine i 231 acu, idir 2,000 agus 10,000 i 157 acu agus tá 35 bardais ina bhfuil níos nó ná 10,000 daoine ina gcónaí iontu. Tá go leor bardais ó thuaidh agus iad sách beag agus a mhalairt atá i gceist ó dheas le na bardais níos mó ach níos lú acu ann. Taispeáinean sé seo stair na háite i leith ath-lonnú daoine i ndiaidh an *[[Reconquista]]*.

Is iad seo a leanas na cathracha is mó sa chomhphobal de réir daonra: 

## Tagairtí

Catagóir:Comhphobail fhéinrialaitheacha na Spáinne
!
M. J. Nolan

Polaiteoir Éireannach de chuid Fhianna Fáil is ea **M. J. Ó Nualláin** nó **M. J. Nolan** (ar 25 Eanáir 1951 a rugadh é). Ba Theachta Dála é agus ba é Ceatharlach-Cill Chainnigh a dháilcheantar, ach d'fhógair sé nach mbeadh sé ag seasamh don Dáil in Olltoghchán 2011. 

Rugadh i gContae Cheatharlach é agus oileadh i Ros Cré, Contae Thiobraid Árann é. 

## Naisc Sheachtracha

* Suíomh gréasáin pearsanta Uí Nualláin 
* Leathanach Uí Nualláin ar shuíomh gréasáin Fhianna Fáil
* Stair thoghchánaíochta M.J. Uí Nualláin 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Baill den 24ú Dáil
Catagóir:Baill den 25ú Dáil
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Cheatharlach
Páirc na nGael

[mion|clé|220px|[CLG Áth Dara|Áth Dara v Baile Stiabhana, Craobh Peile Sinsear Chontae Luimnigh i bPáirc na nGael ar an 8ú Bealtaine 2009.]]

Staid spóirt Éireannach í **Páirc na nGael**, an staid baile atá ag na foirne Cumann Lúthchleas Gael Luimneach. Tá an pháirc suite i gcathair Luimnigh.

## Stair
Ar an 9 Deireadh Fómhair 1926, aontaíodh go raibh páirc mhaith de dhíth don CLG i gContae Luimnigh. Ceannaíodh sean-fheirm a bhí suite i gCoolraine ar Bóthar na hInse, agus tosaíodh obair ar staid nua. D'osclaíodh é don chéad uair mar pháirc spóirt sa bhliain 1932, nuair a cuireadh dhá chluiche sóisearacha iomána ar siúl. Sna 1950idí, bhíodh suas go dtí 50,000 duine ag freastal ag cluichí ann.

Tógadh ardán nua sa bhliain 1958, agus bhí slua 61,174 duine sa pháirc sa bhliain 1961 ag féachaint ar chluiche ceannais Mumhan idir Corcaigh agus Tiobraid Árainn. Tháinig socrú mór sa bhliain 1979, nuair a aontaíodh go mbeadh ath-chórú nua déanta. Críochnaíodh é sa bhliain 1988, agus cuireadh cluiche ceannais Mumhan ar siúl anseo arís. Caitheadh € 12,000,000 sa bhliain 2004, chun ardán nua le cóir suí 12,000 duine agus dhá lochtán nua taobh thiar den chúil.

An cóir suí faoi láthair ná 49,500. 

## Naisc
* Adare GAA (Béarla) 

Catagóir:Staideanna CLG i bPoblacht na Éireann
Appingedam

Is bardas agus cathair i Groningen, an Ísiltír é **Appingedam**. Tá 12,451 duine ina gcónaí in Appingedam.

## Nasc seachtrach
http://www.appingedam.nl

Catagóir:Groningen (cúige)
CLG Chontae Uíbh Fhailí

Is é **Cumann Lúthchleas Gael Chontae Uíbh Fhailí** an eagraíocht ina n-imrítear na cluichí Gaelacha faoi cheannas Chumann Lúthchleas Gael i gContae Uíbh Fhailí. Is iad na cluichí a imrítear ann ná peil Ghaelach, iomáint, Peil Ghaelach na mBan agus camógaíocht.

## Imreoirí cáiliúla
### Iomáint
* Brian Ó Faoileacháin
* Caoimhín Ó Coinneacháin
* Máirtín Hanamy
* Séan Ó Dúlaoich
* Gearóid Ó Cochláin
* Pádraig Ó Fíobhra
* Caoimhín Ó Máirtín
* Pádraig Ó hÓráin
* Séan Pilkington
* Hoibeard Ó Roigne
* Mícheál Ó Duigeannáin

### Peil
* Máirtín Furlong
* Matt Ó Conchúir
* Liam Ó Briain
* Antóin Mac Taidhg
* Mícheál Ó Riain
* Liam Currams

## Naisc sheachtracha
* Uíbh Fhailí ar Hoganstand.com
* Coirn chúige agus náisiúnta buaite ag foirne ón chontae 
* Curaidh chraobh an chontae 
* Suíomh oifigiúil 
* Uibh fhaili, suíomh don lucht leanta 

## Tagairtí

U
Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
Max Baucus

Ambasadóir na Stát Aontaithe chuig Daonphoblacht na Síne ba ea **Max Sieben Baucus** (rugadh é ar an 11 Nollaig 1941 ). Seanadóir na Stát Aontaithe a bhí ann ó 1978 go 2014, an téarma ab fhaide riamh ag seanadóir ó Montana. Is ball den Pháirtí Daonlathach é. 

Rugadh in Helena Montana é leis an ainm **Max Sieben Enke**. Bhain sé amach Baitsiléir Ealaíon agus céim dlí ó Ollscoil Stanford. Phós sé Ann Geracimos agus tá mac, Zeno, acu. Fuair siad colscaradh agus phós sé Wanda Minge sa bhliain 1983. Sa bhliain 2011 agus i ndiaidh colscartha eile, phós sé Melodee Hanes, dlíodóir. 

Toghadh go dtí an Teach Ionadaithe na Stát Aontaithe sa bhliain 1974 agus arís 1976 é. Toghadh go dtí an Seanad i 1978 agus bhí sé ina bhall de go dtí gur roghnaigh an tUachtarán Barack Obama é mar ambasadóir SAM chuig an tSín.  

Dheimhnigh an Seanad an ceapachán ar 6 Feabhra 2014 le vóta 96-0 ("i láthair" an vóta a chaith sé féin mar bhall den Seanad). D'éirigh sé as a phost sa Seanad an lá céanna. John Walsh (D) a tháinig ina áit sa Seanad. 

## Naisc sheachtracha
Suíomh Idirlín Seanaid 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Stanford
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Lúthchleasaithe Meiriceánacha
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Reathaithe
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Taidhleoirí Meiriceánacha
CLG Chontae Chill Dara

Is é **Cumann Lúthchleas Gael Chontae Chill Dara** an eagraíocht ina imrítear na cluichí Gaelacha atá sa Cumann Lúthchleas Gael i gContae Chill Dara. Is iad peil Ghaelach, iomáint, Peil Ghaelach na mBan agus camógaíocht na cluichí a imrítear sa chontae, ach is í an pheil an ceann is láidre.

## Tagairtí

Catagóir:Boird contae CLG
Catagóir:Contae Chill Dara
Máirtín Mac Cumascaigh

Iománaí Éireannach é **Máirtín Mac Cumascaigh** (Béarla: *Martin Comerford*), a rugadh ar an 9 Samhain, 1978 i gContae Chill Chainnigh. Tá Comerford ag imirt ina thosaí leis an club Gaeil Ó Lochlainn, agus an fhoireann idirchontae Chill Chainnigh. Ceapadh ina chaptaen é ar an fhoireann sa bhliain 2004. 

## Tagairtí

Catagóir:Iománaithe Chill Chainnigh
Catagóir:Daoine as Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Oilibhéar Breathnach

Imreoir agus bainisteoir iománaíochta ab ea **Pádraig Oilibhéar Breatnach** (13 Iúil, 1937 - 9 Márta, 1996), nó *Patrick Oliver Walsh* as Béarla, a rugadh i mBaile Mhic Andáin, Contae Chill Chainnigh. D'imir Ollie, mar a tugtar air, ina chúl báire leis an fhoireann idirchontae Cill Chainnigh sna 1950í agus sna 1960í, agus deirtear gurb é an cúl báire is fearr riamh. Bhuaigh sé gach duais atá ar fáil sa spóirt agus é ina imreoir, agus dhá bhua sa Craobh Iomána Sinsearach na hÉireann ina bhainisteoir sna blianta 1992 agus 1993. 

Lean a mhac Mícheál é isteach san iománaíocht, mar chúl báire freisin le Cill Chainnigh idir 1991 agus 1996. 

## Tagairtí

Catagóir:Iománaithe Chill Chainnigh
Catagóir:Daoine as Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Básanna i 1996
Emily Dickinson

B'fhile Meiriceánach í **Emily Dickinson** (10 Nollaig 1830 – 15 Bealtaine 1886). Níor tháinig cáil uirthi go dtí tar éis a báis. Scríobh sí 1,789 dán. 

## Tagairtí

Catagóir:Filí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1830
Catagóir:Básanna i 1886
Baile Héil

Sráidbhaile bheag atá suite i gContae Chill Chainnigh, Poblacht na hÉireann é **Baile Héil**, nó *Ballyhale* as Béarla. Is paróiste Caitliceach é ar an taobh deisceartach den chathair Cill Chainnigh, ina bhfuil timpeall 305 teaghlach.

## Spórt
Tá club iomána rathúil suite ann; Na Seamróga Baile Héil. 

## Oideachas
Tá Scoil Phádraig suite i mBaile Héil ar an mbóthar go Port Láirge. Freastalaíonn níos mó ná céad is fiche páistí ar an scoil. D'oscail an scoil nua i 1993 agus tá an tseanscoil ann ó 1948. Na hábhair scoile atá ar fáil i Scoil Phádraig ná Gaeilge, Béarla, Matamaitic, Stair, Ceol, Creideamh, Eolaíocht, Tíreolaíocht, Filíocht, Corpoideachais, agus Ealaín. Tá cúig sheomra ranga sa scoil. Tá ríomhaire i ngach seomra ranga. Tá seachtar múinteoir sa scoil. Is féidir leat Corn na Gaeilge a bhuachaint i rang a cúig is a sé má labhraíonn tú Gaeilge maith. Bhuaigh foireann iománaíochta na Scoile Corn Roinn B in 2006. Téann na páistí ag snámh go Cill Chainnigh gach Aoine roimh Nollaig. Tá iománaíocht agus camógaíocht á n-imirt ag gach dalta sa scoil. Tá an scoil páirteach le Scoil Glas ag athchúrsáil le chéile.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chill Chainnigh
CLG Chontae na Mí

Eagraíocht spóirt atá lonnaithe i gContae na Mí, Poblacht na hÉireann é **Cumann Lúthchleas Gael Chontae na Mí**. Is faoi cheannas an eagraíocht seo a imrítear na cluichí Gaelacha sa Chumann Lúthchleas Gael sa chontae. Tá foireann pheile na Mí i measc na cinn is fearr sa tír, agus imrítear iomáint, Peil Ghaelach na mBan agus camógaíocht ann freisin. 

## Imreoirí cáiliúla
* Peter McDermott
* Graham Geraghty
* Colm O'Rourke
* Mick Lyons
* Trevor Giles
* Martin O'Connell
* Robbie O'Malley
* Gerry McEntee
* Brian Stafford
* Ollie Murphy
* Tommy Dowd
* Jack Quinn
* John McDermott
* Paddy O'Brien
* Darren Fay
* Liam Harnan
* Pat Collier
* Bernard Flynn
* Pat Reynolds
* Bertie Cunningham
* Tommy McGuinness
* Stephen Bray

## Naisc sheachtracha
* An Mhí ar Hoganstand.com
* Torthaí cúigeach agus náisiúnta 
* Buaiteoirí craobh contae 
* Suíomh oifigiúil 

## Tagairtí

M
Catagóir:Contae na Mí