open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dearadh Gréasáin

Is réimse leathan scileanna agus cleachtais é **dearadh gréasáin** a bhaineann le táirgeadh agus cothabháil suíomhanna gréasáin. Áirítear leis réimsí ar nós dearadh grafach gréasáin; dearadh comhéadain úsáideora (UI); údarú, lena n-áirítear marcáil chaighdeánaithe agus bogearraí dílseánaigh; dearadh taithí úsáideora (UX); agus barrfheabhsú inneall cuardaigh (SEO). Is minic a oibríonn daoine i bhfoirne a chlúdaíonn gnéithe éagsúla den phróiseas dearaidh, cé go gclúdaíonn dearthóirí áirithe iad go léir. Úsáidtear “dearadh gréasáin” go hiondúil chun cur síos a dhéanamh ar an bpróiseas a bhaineann le dearadh an tosaigh (taobh an chliaint) de shuíomh, lena n-áirítear marcáil a scríobh. Tagann forluí áirithe idir dearadh gréasáin agus innealtóireacht ghréasáin sa chuimsiú níos leithne d’fhorbairt ghréasáin. Tátear ag súil go mbeidh feasacht ag dearthóirí gréasáin ar inúsáidteacht agus go mbeidh siad cothrom le dáta maidir le treoirlínte inrochtaineachta gréasáin.

## Stair
Bhunaigh Tim Berners-Lee coincheap an Ghréasáin ag CERN i 1989. Sna blianta tosaigh (1991–1995) bhí leathanaigh HTML simplí le téacs amháin ann. Tháinig brabhsálaithe cosúil le Mosaic agus Netscape chun cinn, agus tugadh isteach teicneolaíochtaí ar nós CSS, JavaScript agus íomhánna grafacha. Sna 2000idí, bhí úsáid Flash agus CSS forleathan, agus tháinig tuilleadh béime ar aeistéitic agus ar eispéireas úsáideora.

Le forbairt 3G agus LTE ó thart ar 2010 ar aghaidh, bhog trácht gréasáin go gléasanna soghluaiste, rud a spreag cur chuige **soghluaiste ar dtús** (mobile first) i ndearadh gréasáin.

## Uirlisí agus teicneolaíochtaí
Úsáideann dearthóirí gréasáin eagarthóirí grafacha, córais bainistíochta inneachair, bailíochtóirí marcchóid, agus tástálacha inrochtaineachta. Is iad HTML, CSS agus JavaScript príomhtheicneolaíochtaí an dearaidh. Tá treoirlínte an W3C agus caighdeáin idirnáisiúnta eile lárnach chun comhoiriúnacht agus inrochtaineacht a chinntiú.

## Féach freisin

* HTML
* CSS
* JavaScript

## Naisc sheachtracha

* An Consóisiam Gréasáin Domhanda (W3C)

## Tagairtí

Catagóir:Gréasán Domhanda
Catagóir:Ríomhaireacht
CSS

Is teanga stíle í **Cascading Style Sheets (CSS)** a úsáidtear chun cuma agus leagan amach leathanaigh ghréasáin a shainiú. Oibríonn CSS i dteannta HTML: scríobhtar an t-ábhar i HTML agus cuirtear stíleanna (cló, dathanna, imeall, socrú colún) i bhfeidhm le CSS. Ligeann an cur chuige seo d’ábhar agus dearaidh a bheith scartha óna chéile agus feabhsaíonn sé inrochtaineacht agus cothabháil an tsuímh.

## Úsáid
Úsáidtear CSS chun:

* clónna, dathanna agus spásáil a shocrú;
* leagan amach solúbtha a chur i bhfeidhm (m.sh. Flexbox agus Grid);
* gnáthstaid, staid fhreagartha agus beochana a bhainistiú (selectors, queries, aistrithe);
* stíleanna a athúsáid ar fud leathanaigh éagsúla trí chomhad seachtrach .

Tá comhaid CSS ceangailte le leathanaigh trí `<link rel="stylesheet">` nó le stíleanna istigh. De réir mar a “chascálann” stíleanna, socraíonn tosaíocht agus sainiúlacht (specificity) cén riail a bheidh i bhfeidhm.

## Stair
Moladh CSS den chéad uair sna 1990idí mar bhealach caighdeánach chun cur i láthair a scaradh ó struchtúr. Tháinig **CSS1** amach sna 1990idí déanacha, le rialacha cló agus imeall. Le **CSS2** tugadh leagan amach níos saibhre agus tacaíocht do mheáin éagsúla. Ó shin i leith, forbraítear CSS mar shraith modúl (m.sh. Selectors, Backgrounds & Borders, Color, Animations), rud a cheadaíonn nuashonruithe céimnithe.

## Éabhlóid
Le borradh na ngléasanna soghluaiste, tá ról lárnach ag **media queries** agus dearadh freagrúil. Tugann **Flexbox** agus **CSS Grid** uirlisí cumhachtacha leagan amach gan táblaí. Tá gnéithe nua-aimseartha cosúil le hathróga CSS (custom properties), claochluithe agus beochana ar fáil, chomh maith le **@supports** chun trialacha gnéithe a dhéanamh. Tá caighdeáin CSS á gcoinneáil ag an W3C agus WHATWG, agus tagann tacaíocht brabhsálaithe chun cinn de réir a chéile.

## Féach freisin

* HTML
* JavaScript
* Dearadh Gréasáin

## Naisc sheachtracha

* Leathanach CSS ag an W3C
* 

## Tagairtí
Vanessa (féileacán)

Is géineas de chuid Lepidoptera i bhfine na Nymphalidae é ***Vanessa*** . D’fhéadfadh gur bunaithe ar ainm mná an t-ainm géinis. Cé go maítear freisin gur malairt de “ *Phanessa,*” atá ann, focal Gréigise ar dhia i gcosmagnaíoch na Gréige. Ní *Phanessa* ainm na déithe i ndáiríre, ach Φάνης *Phánēs.* Ba mhinic a d'úsáid Johan Christian Fabricius, an fheithideolaía d'ainmnigh an ghéineas, agus bunainmneacha na ndéithe clasaiceacha agus ainmneacha eolaíocha nua á gcruthúú aige. 

## Speicis

* *[[Vanessa abyssinica]]* (C. & R. Felder, 1867)
* *[[Vanessa altissima]]* (Rosenberg et Talbot, 1914)
* *Vanessa Annabella*
* *[[Aimiréal dearg|Vanessa Atalanta]]*
* *Vanessa braziliensis* (Moore, 1883)
* *[[Vanessa buana]]* ( Fruhstorfer, 1898)
* *[[Vanessa calliroe]]* (Hübner, 1808)
* *[[Áilleán|Vanessa cardui]]*
* *Vanessa Carye* (Hübner, 1812)
* *[[Vanessa dejeanii|Vanessa deanii]]* (Godart, 1824)
* *[[Vanessa dilekta]]*
* *Vanessa Gonerilla*
* *[[Vanessa indica|Léiríonn Vanessa]]*
* *[[Vanessa itea]]*
* *Vanessa Kershawi*
* *[[Vanessa myrinna]]* (Doubleday, 1849)
* *[[Vanessa samani|Vanessa Samani]]* (Hagen, 1895)
* *[[Vanessa tameamea|Vanessa Tameamea]]*
* *Vanessa terpsichore* Philipi, 1859
* *[[Áilleán Meiriceánach|Vanessa virginiensis]]*
* *Vanessa Vulcania* ( Godart, 1819)
* Foghéinis: Áirítear leis *Cynthia* :
** *[[Áilleán|Vanessa cardui]]*, a bhfuil dáileadh beagnach domhanda aici
** Bean phéinteáilte na hAstráile ( *Vanessa Kershawi* )
** Bean phéinteáilte Mheiriceánach ( *[[Áilleán Meiriceánach|Vanessa virginiensis]]* )
** Bean Phéinteáilte an Chósta Thiar ( *Vanessa Annabella* ).

Vanessa
Catagóir:Nymphalini
Catagóir:Nymphalidae
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Johan Christian Fabricius
Catagóir:Tacsóin a ndearnadh cur síos orthu air sa bhliain 1807

## Tagairtí

## Litríocht

* Field, W.D. 1971: Butterflies of the genus *Vanessa* and of the resurrected genera *Bassaris* and *Cynthia* (Lepidoptera: Nymphalidae). *Smithsonian contributions to zoology*, (**84**).
* Hanafusa, H., 1992: Three new nymphalid butterflies from Indonesia and Philippines. *Futao* **10**: 1-2.
* Miller, J.Y. & F.M. Brown, 1989: A new oligocene fossil butterfly, *Vanessa amerindica* (Lepidoptera: Nymphalidae) from the Florissant Formation, Colorado. *Bulletin of the Allyn Museum* **126**: 1-9. Full article: http://www.flmnh.ufl.edu/mcguire/allyn_pdfs/BAM126.pdf.
* Özdikmen, H, 2008: Replacement names for two preoccupied butterfly genus group names (Lepidoptera: Papilionoidea). *Munis Entomology & Zoology* **3 (1)**: 321-322.

## Naisc sheachtracha

* Ollscoil Stáit Iowa. Roinn na Feithideolaíochta. Suíomh Taighde ar an Aimiréal Rua agus ar an mBean Phéinteáilte
Aletha Adu

Is iriseoir polaitiúil Sasanach í **Aletha Adu** atá dírithe ar shaincheisteanna náisiúnta. Thosaigh sí mar saoririseoir, agus d'oibrigh sí mar chomhfhreagraí polaitiúil ag *The Daily Mirror*, agus bhog sí go dtí an ról comhionann ag *[[The Guardian]]* in 2022. Ainmníodh í mar cheann de na 100 bean is mó tionchar i Westminster ag *The House* sa bhliain 2024. Bhuaigh sí Sparánacht Iontaobhais Scott do 2015/16, agus í ag staidéar City St George's, Coláiste na hOllscoile Londain le haghaidh MA san iriseoireacht Nuachtán. Bíonn sí le feiceáil go minic ar na meáin chraolta teilifíse agus raidió ag plé le polaitíocht na Breataine, lena n-áirítear *BBC Politics Live*, *Broadcasting House*, agus *Press Preview* ag Sky News.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Adu's article index at *The Guardian*
* Adu's article index on Muck Rack

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Eric Elwood

Imreoir rugbaí le foireann na hÉireann ab ea **Eric Elwood** (a rugadh ar an 26 Feabhra 1969).  Tá clú agus cáil ar Eric Elwood as an méid oibre atá déanta aige don chluiche rugbaí i gConnachta.  

## Gairm
Tá an-luí aige le Club na nGaillimheach. D'imir sé a chéad chluiche do Chúige Chonnacht sa bhliain 1989 - cluiche i gcoinne na nUltach. Cúpla seachtain ina dhiaidh sin, nuair a bhí Eric 19 mbliana d'aois, thug sé aghaidh ar na All-Blacks. D'imir sé do Chonnachta 177 uair agus d'imir sé a chluiche deiridh do Chonnachta i mí Aibreáin 2005.  

Thosaigh sé ag imirt go hidirnáisiúnta sa bhliain 1993 agus d'imir sé d'Éirinn 35 uair. Scóráil sé 296 pointe agus d'imir sé a chluiche deiridh idirnáisiúnta in aghaidh na Rómáine i mí Dheireadh Fómhair 1999. 

Bhronn OÉ Gaillimh Céimeanna Oinigh Máistreachta ar Eric Elwood sa bhliain 2007. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí rugbaí
Catagóir:Daoine as Gaillimh (cathair)
Réigiún Lár na Tíre

: * Gan a bheith measctha le [[Lár na Tíre (Éire)]]



[[Íomhá:Ireland location map Midlands.svg | thumb | Réigiún NUTS Lár na Tíre i [[Éire|nÉirinn]] le béim ar gach comhairle contae]]

Is réigiún [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] () ag [[Réigiúin NUTS na hÉireann|leibhéal III]] é *' Réigiún Lár na Tíre ** le cód IE063.  Tá ann sa cheantar [[Contaetha na hÉireann|contaetha]] [[Contae Laoise|Laoise]], [[Contae Uíbh Fhailí|Uíbh Fhailí]], [[Contae na hIarmhí|na hIarmhí]] agus [[Contae an Longfoirt|an Longfoirt]].  Tá achar 6,652&nbsp;km<sup>2</sup> aige, 9.5% a achar iomlán an stáit.  De réir an daonáirimh 2022, bhí daonra 317,999 ina chónaí ann.

Is ceantar straitéiseach pleanála anois é laistigh de [[Réigiún an Oirthir agus Lár Tíre]].  Tá na réigiúin NUTS an chun staidreamh a thuairisciú do [[Eurostat]], siúd is go bhfuil na tionóil freagrach as pleanáil ag leibhéal [[rialtas áitiúil in Éirinn|rialtais áitiúil]].

Bíonn tarraingt mhór air mar áit tuarascálacha é an réigiún as ucht a timpeallachta nádúrtha, san áireamh lochanna, uiscebhealaí agus canálacha, chomh maith le stair oidhreacht agus cultúr a théann siar i bhfad go dtí ré réamh-Chríostaí.

== Stair ==
Roimh an mbliain 2014, bhí an ceantar rialaithe ag Údarás Réigiúnach Lár na Tíre.  Bhíodh ann 24 teachta, ainmnithe as ceithre Údarás mar a leanas: 
* [[Comhairle Contae Laoise]]
* [[Comhairle Contae an Longfoirt]]
* [[Comhairle Contae Uíbh Fhailí]]
* [[Comhairle Contae na hIarmhí]]

Bhí ann san áireamh fosta an t-ionadaí ar .  Bhuaileadh iad siúd uair sa mhí.

Cuireadh deireadh leis an údarás sa bhliain 2014 agus tháinig na [[Tionóil Réigiúnacha na hÉireann|tionól réigiúnach]] ina ionad.

== Déimeagrafaíocht ==
De réir an [[daonáireamh Phoblacht na  hÉireann 2022|daonáirimh 2022]], bhí daonra 317,999 sa réigiún, 'sé sin 6.17% den daonra náisiúnta, agus  dlús daonra 47.8 duine an km<sup>2</sup>.

Tá coimheas cleithiúnais an réigiúin ag ardú agus deirtear go mbeadh impleachtaí sláinte, tithíochta agus cúram daoine aosta ann dá bharr.

== Geilleagar ==
Is iad an tionscal [[móin|móna]] chomh maith le próiseáil adhmaid na tionscail is suntasacha i Réigiún Lár na Tíre.  Tá fosta san áireamh tionscail leighis, cúram sláinte, innealtóireachta agus ceimiceáin,i dteannta le táirgeoirí bia agus dí.

De réir sonraí Eurostat don bhliain 2012, bhí sa réigiún olltáirgeacht intíre (OTI) de €5.765 bn agus OTI per capita de €20,100, an méid is lú sa Phoblacht.


Sa bhliain 2015, bhí 114,000 duine sa líon lucht oibre, ab ionann is ráta fostaíochta de 87.6%.. Sa bhliain 2017, is iad a leanas na earnála fostaíochta is mó sa réigiún:

# Mórdhíol & miondíol 16%
# Déantúsaíocht 12%
# Sláinte is obair shóisialta 11%
# Oideachas 9%
# Riarachán poiblí is cosaint 8%
# Feirmeoireacht 8%

== Mór-lonnaíochtaí ==
Seo a leanas liosta desna deich lonnaíocht is mó le fáil i Réigiún Lár na Tíre.  Dírítear aird ar phríomhbhailte contae le **cló trom'''.

## Tagairtí

Catagóir:Réigiúin NUTS na hÉireann
Líonra míciríosach

Is éard is **líonra míciríosach** (ar a dtugtar **líonra míciríosach coitianta** nó **LMC**), ná líonra faoi thalamh, a fhaightear i bhforaoisí agus i bpobail phlandaí eile, nuair a cheanglaíonn hífí na bhfungas míciríosach le fréamhacha plandaí.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Líonraí
Catagóir:Cumarsáid plandaí
Catagóir:Éiceolaíocht fungas
Catagóir:Líonraí
Catagóir:Nascacht éiceolaíoch
Mihaela Plesa

Polaiteoir Meiriceánach is ea **Mihaela Elizabeth Plesa ** (28 Iúil, 1983 a rugadh í). Is í an t-ionadaí do 70ú ceantar Theach na nIonadaithe i dTexas, i ndiaidh thoghchán Theach na nIonadaithe i dTexas sa bhliain 2022. Clúdaíonn a ceantar codanna de Chontae Collin.

Is ball den Pháirtí Daonlathach í. 

## Luathshaol luath agus oideachas
Rugadh Plesa i nDallas, Texas, i dteaghlach Rómánach-Meiriceánach.  Bhain Plesa céim amach ó Newman Smith High School i Carrollton, Texas. Fuair sí céim bhaitsiléara ó Ollscoil Thuaisceart Texas sa bhliain 2006 agus céim iarchéime ó Ollscoil Southern Methodist in 2012. 

## Tagairtí

Catagóir:Baill Pháirtí Daonlathacha Theach Ionadaithe Texas
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine ó Plano, Texas
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Meiriceánaigh de shliocht na Rómáine
Catagóir:Polaiteoirí mná Mheiriceánacha den 21ú haois
Catagóir:Reachtairí stáit mná i Texas
Iall (éadaí)

Is éadaí é an **iall** a úsáidtear go ginearálta mar fho-éadaí nó i roinnt tíortha, mar chulaith snámha. Is féidir í a chaitheamh le haghaidh searmanais nó comórtais thraidisiúnta freisin.
## Tagairtí
Catagóir:Faisean an 20ú hAois
Catagóir:Faisean an 21ú hAois
Catagóir:Fo-éadaí 
Catagóir:Culaith Snámha 
Catagóir:Éadach íostach
Catagóir:Éadaí fear
Catagóir:Éadaí ban
Aerpháirc

mion|Na haerpháirceanna in Éirinn in 2007
Ait a dtig le heitleáin tuirlingt agus éirí  is ea **aerpháirc** nó **aeradróm**, Sa ghnáth-chaint, is aerfort beag é nó bunáit mhíleata í aerpháirc.

## Féach freisin

* Aeradróm Mhic Easmainn

## Tagairtí

Catagóir:Aeradróim
Aindrias Ó Baoighill

Rugadh **Aindrias Ó Baoighill** (7 Aibreán 1888–17 Márta 1972) ag Maol na Mine Beag, Co. Dhún na nGall, d'Owen Boyle, feirmeoir, agus do Mháire Boyle. De réir an teastais shibhialta, phós siad ar na Gleanntaí ar an 14 Deireadh Fómhair 1879, tráth a raibh Owen 24 bliana d'aois agus Máire 20. Ba as Maol na Mine do Owen, agus ba é Paddy Boyle a athair; ba as an tSrath Uachtair do Mháire, agus ba é Andy Boyle a hathair.

Ar an taifead eaglasta den phósadh, tá gach rud mar an gcéanna, ach amháin sonraí an fhir: Joannis Boyle ó Ghort na Saileach (nó Gort na Muclach?), agus ba é Jacobus Boyle as an áit chéanna a athair. Tá sonraí na mná mar a bhí siad sa taifead sibhialta, ina measc gur as an tSrath Uachtair í, áit atá ar an mbealach ó Árd an Rátha go Tamhnach an tSalainn. Ach deirtear in áit eile gur as Mín an Leargáin máthair Aindriais, áit atá níos cóngaraí do Mhaol na Mine Beag, agus áit a raibh fear darb ainm Andrew Boyle pósta ar Anna De Ward; baisteadh triúr iníonacha dóibh idir 1867 agus 1873, ach ní raibh Máire ar bith ina measc. Tá amhras ann, mar sin, faoi chruinneas na sonraí seo ar fad.

Bíodh sin mar atá, bhí comhnaí ag Owen agus Mary i Maol na Mine Beag, agus bhí Aindrias ar an cheathrú duine de aon duine dhéag teaghlaigh.

Cúis mhearbhaill eile is ea áit a bhreithe. “Carbad” a thugadh sé féin ar an áit seo — mar shampla, ina chuid alt ar An tUltach, nó ba mhinic é ag trácht ar na hardáin, na carraigeacha agus na beanna a chleacht sé ina óige. D’inis sé, mar shampla, mar ar thug a sheanathair é go barr an Chnoic Dhuibh — “*siubhal fiche bomaite ón teach*” — go bhfeicfeadh sé thíos uaidh an chéad traein ag teacht thart na Beanna Buidhe, ag tarraingt ar na Gleanntaí, i Mí an Mheithimh 1895. “*Carabut, Glenties*” an seoladh a thug sé i litir a chuir sé chuig Pádraig Mac Piarais ar 12 Nollaig 1903. Anois, ní baile fearainn é Carbad, ach is é a thugann muintir na háite ar an gcuid is mó (ar a laghad) de Mhaol na Mine Beag, agus de réir cosúlachta ar chuid de Ghort na Saileach.

Níor luaidh Séamus Ó Catháin (“Placenames of Inniskeel and Kilteevoge,” ZCP 31 (1970) 59–145) an Carbad seo, nó Carbad ar bith eile diomaite den Charbad Mhór/Bheag i nDruim na hÁtha, atá fá ocht míle soir ó Mholl na Mine Beag. Díol suime é go bhfuair an Cathánach a chuid eolais ar Mholl na Mine Beag ó fhear dar bh'ainm Patrick O'Boyle, aois c 45 — deir Séamus faoi “*he was not acquainted with Irish*.”

Ba é James Boyle, a fuair bás fá thuairim na bliadhna 2000, an fear deireannach den teaghlach in Moll na Mine Beag. Mac dearthára le Aindrias a bhí ann. Bhí casán coise buailte ag an bhunadh thar an chnoc go dtí baile na nGleanntach, agus bhí an casán seo in úsáid ag James ar fad.

Fuair Aindrias Ó Baoighill bás ar 17ú Márta 1972, agus cuireadh ar na Gleanntaí é, ins an Reilig Úr annsin.

## Naisc sheachtracha
* Ó Duibhín, C. Aindrias Ó Baoighill, 1888–1972]
* Ó BAOIGHILL, Aindrias (1888–1972)

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1972
Catagóir:Daoine a rugadh i 1888
Catagóir:Fir
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Neodracht carbóin

mion|neodracht carbóin i gcúpla bliain ? ... bíonn súil le muir
Ciallaíonn **neodracht carbóin**, nó **neodrach ó thaobh carbóin de**, go bhfuil an méid gáis ceaptha teasa a scaoiltear isteach san aer comhionann leis an méid a bhaintear ón aer.   Mar shampla, cabhrófar linn a bheith níos neodraí ó thaobh carbóin de ach an úsáid a mbainimid as fuinneamh inathnuaite agus linnte dé-ocsaíd charbóin a mhéadú.

## Féach freisin

* Maolú an Athraithe Aeráide

## Tagairtí

Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Astaíochtaí gás ceaptha teasa
Catagóir:Maolú an Athraithe Aeráide
Maol na Mine Beag

Tá **Maol na Mine Beaga**i dToghroinn na Gleannta, i bParóiste Sibhialta Inis Caoil, i mBarúntacht Baollaigh, i gContae Dhún na nGall. Tá an baile fearainn seo ag críochantacht leis na bailte fearainn eile seo;
*An Deirc Bheag soir
*Gort na Saileach siar
*Loch Croithleáin soir
*Mín an Leargáin ar an taobh thoir
*Maol na Mine Móire siar
*An Srath Bhuí soir

## Féach freisin
*Maol na Mine Beag
John Boyne

Is údar Éireannach é  **John Boyne**  a rugadh i mBaile Átha Cliath ar an 30 Aibreán 1971.  Tá cáil idirnáisiúnta air mar scríbhneoir úrscéalta agus gearrscéalta do dhaoine fásta agus do pháistí araon.**

clé|mion|295x295px|2009
clé|mion|220x220px|2024
clé|mion|220x220px|ag léamh "Earth" in 2024, leabhar a tharraing conspóid in 2025

## Saothar
Is é *[[The Boy in the Striped Pyjamas]]* (2006) an leabhar is cáiliúla leis, úrscéal do dhaoine óga. Idir 2006-2022, bhí thart ar 11 mhilliún cóip den leabhar díolta ar fud an domhain.  Aistríodh go breis is 50 teanga, an Ghaeilge ina measc.  Bhuaigh sé Gradam Leabhair na hÉireann agus Leabhar Bisto na Bliana, chomh maith le duaiseanna idirnáisiúnta eile. Chaith an leabhar os cionn 80 seachtain ar bharr liosta na leabhar sárdhíolta an *New York Times*.    Rinneadh scannán de freisin i 2008.

I measc a shaothar eile tá:

* *The Absolutist* (2011) - faoi shaighdiúir sa Chéad Chogadh Domhanda
* *Stay Where You Are and Then Leave*  (Márta 2014).  
* *A History of Loneliness* (2014) - faoi shagart Éireannach
* *The Heart's Invisible Furies* (2017) - úrscéal fada faoi fhear aerach ag fás aníos in Éirinn
* *[[A Ladder to the Sky]]* (2018) - faoi scríbhneoir uaillmhianach

## Beatha
Rinne Boyne staidéar ar Litríocht an Bhéarla i gColaiste na Tríonóide agus Scríbhneoireacht Chruthaíoch ag Ollscoil Oirthear Anglia, áit ar bronnadh Duais Curtis Brown air.

Tá go leor duaiseanna liteartha buaite ag Boyne . Tá sé ina bhall d'Acadamh Litríochta na hÉireann (Aosdána). Cónaíonn sé i mBaile Átha Cliath.  Is fear aerach é.

## Conspóid
Bronnadh an duais liteartha Polari ar Boyne sa bhliain 2025.  Is duais í a cheiliúrann litríocht LADTA an duais Polari.  Tharraing Polari conspóid don chéad uair riamh nuair a ainmníodh John Boyne dá leabhar *Earth*  agus bhí an duais lcurtha ar ceal.

Spreag Boyne cáineadh géar  de bharr a chuid tuairimí faoi dhaoine trasinscneacha. Scríobh Boyne alt san Irish Independent cúpla seachtain ó shin inar thug sé tacaíocht don údar achrannach J.K. Rowling agus a seasamh i gcoinne cearta trasinscneacha.  Tharraing go leor údair eile amach as an bhfadliosta mar gheall ar ainmniúchán Boyne, chomh maith le beirt mholtóirí. D’fhógair Polari go ndéanfaidís iarracht níos mó moltóirí trasinscneacha a chur ar an bpainéal.  Chuir Boyne ráiteas amach inar sheas sé lena thuairimí agus inar mhaígh sé go bhfuair sé bulaíocht mhillteanach le linn na conspóide.

## Féach freisin

* *[[An Gasúr a Chaith Pitseámaí Stríocacha]]*
* ''A Ladder to the Sky.''   

## Tagairtí

Catagóir:John Boyne
Catagóir:Úrscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Tír an Iúir
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Alumni Ollscoil East Anglia
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Fir aeracha
Catagóir:Baill d'Aosdána
Aerghunna

mion|220x220px
mion|293x293px
*G*unna a scaoiltear piléar as le haer brúite is ea **aerghunna**.

## Féach freisin

* Gunna

## Tagairtí

Catagóir:Gunnaí
Réigiún an Iarthair

[thumb | Iarthar [Poblacht na hÉireann|na hÉireann le haird dírithe ar gach aonad rialtais áitiúil.]]

Is ceantar straitéiseach pleanála é ** Réigiún an Iarthair ** laistigh de Réigiún an Tuaiscirt agus an Iarthair.  Faoin aicmiú NUTS le Eurostat, is réigiún leibhéal III é, le cód IE042.

## Tíreolaíocht
Tá an réigiún suite ar imeallbhord iarthair na hÉireann, leis an Aigéan Atlantach laistiar agus leis an Sionainn lastoir.  Tá ann na contaetha na Gaillimhe, Maigh Eo agus Ros Comáin, agus Cathair na Gaillimhe.  Tá achar 13,801&nbsp;km2 aige, 20% den iomlán sa stát.

## Stair
Ón mbliain 1994 go dtí 2014, bhí an ceantar san iarthar faoi riail Údarás Réigiúnach an Iarthair.  Bhíodh ann 28 teachta ainmnithe as na ceithre Údarás mar a leanas:
* Comhairle Cathrach na Gaillimhe (6)
* Comhairle Contae na Gaillimhe (7)
* Comhairle Contae Mhaigh Eo (7)
* Comhairle Contae Ros Comáin (6)

Bhí ann san áireamh fosta an t-ionadaí ar .  Bhuaileadh iad siúd uair sa mhí.

## Tionól Réigiúnach
Sa bhliain 2014, cuireadh deireadh leis na hÚdaráis Réigiúnacha agus bunaíodh ina n-ionad na Tionóil Réigiúnacha. 

Mar a bhí áfach roimh 2014, is iad na comhúdaráis ná Comhairle Cathrach na Gaillimhe, agus Comhairlí Contae na Gaillimhe, Mhaigh Eo agus Ros Comáin.  Cruthaítear Tionól Réigiúnach an Tuaiscirt agus an Iarthair as ionadaí na Comhairlí seo, agus as sin tagann Coiste Straitéiseach Pleanála an Iarthair.

## Déimeagrafaíocht agus cultúr
De réir na daonáirimh 2022, bhí daonra 485,966, 'sé sin  9.43% den daonra náisiúnta, agus dlús daonra de 35 duine an km2.  Bhí 85,910 duine ina gcónaí i bpríomhchathair na Gaillimhe.

Is tuaithe é an réigiún go formhór níl ach 30% dá dhaonra ina chónaí i gceantair uirbeacha.  Tá clú agus cáil aige agus é téann ina chultúr Ghaelach, amhail is an Ghaeilge féin sna Gaeltachtaí.

## Geilleagar
De réir sonraí Eurostat don bhliain 2012, bhí sa réigiún olltáirgeacht intíre (OTI) de  €13.802 bn agus OTI per capita de €31,500.
		
Tá turasóireacht mór le rá ag baint leis an réigiún.  Mealltar daoine ann a bhuí lena acmhainní nádúrtha amhail is a aibhneacha agus lochanna, a shléibhte agus machairí, a thránna, oileáin agus imeallbhord creagach.

## Iompar
Críochnaíodh an Mótarbhealach M6 idir Gaillimh agus Áth Cliath, sa bhliain 2009.  Osclaíodh an Mótarbhealach M18 ón Mótarbhealach M6 chuig Sionainn sa bhliain 2010.  Osclaíodh síneadh gearr ó thuaidh chuig Tuaim, faoin ainm an Mótarbhealach M17, sa bhliain 2017.

Tá príomhlíne iarnróid i mbun seirbhíse ó Bhaile Átha Cliath chuig Gaillimh agus Maigh Eo dís.   Osclaíodh Conair Iarnród an Iarthair arís sa bhliain 2010 chomh fada leis an ngabháil leis an Líne Iarnróid Áth Cliath-Cathair na Mart/Gaillimh ag Baile Átha an Rí.

Is aerfort idirnáisiúnta é Aerfort Iarthar Éireann Chnoc Mhuire.  Tá eitiltí i mbun seirbhíse go dtí an Ríocht Aontaithe agus mór-roinn na hEorpa.

## Mór-lonnaíochtaí
Seo a leanas liosta desna trí lonnaíocht déag is mó le fáil i Réigiún an Iarthair.  Dírítear aird ar phríomhbhailte contae le **cló trom**.

## Naisc sheachtracha
*Project Ireland 2040: Regional Report: The West

## Tagairtí

Catagóir:Réigiúin NUTS na hÉireann
Cardaithiontú

Is gnáthamh leighis é **cardaithiontú** trína ndéantar ráta croí atá thar a bheith gasta ( taiceacairde aitriach ) nó neamhrithimeacht  chairdiach eile a thiontú go gnáthrithim, ag baint úsáide as leictreachas nó drugaí .

Úsáideann **cardaithiontú leictreach sioncrónaithe** dáileog theiripeach de shruth leictreach chuig an gcroí ag nóiméad ar leith sa timthriall cairdiach, ag athbhunú an córas seolta leictreach an chroí . (Úsáideann dífhibriliú dáileog theiripeach de shruth leictreach chuig an gcroí ag nóiméad randamach sa timthriall cairdiach, agus is é an beart athbheochana is éifeachtaí le haghaidh stad chairdiaigh a bhaineann le fibriliú méadailíneach agus taiceacairde mhéadailíneach.  ) Úsáideann c**ardaithiontú cógaseolaíoch**, ar a dtugtar **cardaithiontú ceimiceach** freisin, cógas frith-neamhrithimeach in ionad turraing leictreach. 
mion|Lorg 'dó' atá fágtha lá amháin tar éis cardaithiontú leictreach SD.

## Tagairtí
Catagóir:Gnáthaimh chairdiacha
Na Cnocadóirí

Is club siúlóide sléibhe iad **Na Cnocadóirí** atá lonnaithe i mBaile Átha Cliath, Éire, a chuireann an chnocadóireacht agus an Ghaeilge chun cinn. Bunaíodh an club i mí Mheán Fómhair 2003. Daoine a bhí páirteach i gclubanna eile siúlóide ach a bhí ag iarraidh an spórt a chleachtadh trí mheán na Gaeilge a bhunaigh é. Cé nach raibh líofacht iomlán ag gach ball ag an tús, thug an club deis dóibh an teanga a úsáid agus a fheabhsú i dtimpeallacht nádúrtha agus shóisialta. Is é Seán Ó Fearghail rúnaí Na gCnocadóirí.

## Misean an Chlub
Tá dhá phríomhsprioc ag Na Cnocadóirí:

* Siúlóidí sléibhe a eagrú agus a chur ar fáil do bhaill.
* An Ghaeilge a chur chun cinn tríd an úsáid nádúrtha lasmuigh den seomra ranga.

Tugann an club tacaíocht do fhoghlaimeoirí agus do chainteoirí líofa araon, agus cruthaíonn sé timpeallacht ina bhfuil an teanga mar ghnáthmheán cumarsáide.
Fear Chluain Uí Chabháin

Corp ársa daonna ar thángthas air i bportach i gContae na Mí in 2003 é **Fear Chluain Uí Chaomháin**. Corpán portaigh dea-chaomhnaithe ón Iarannaois a fuarthas i gCluain Uí Chaomháin, Baile Íomhair, Contae na Mí, Éire i mí an Mhárta 2003. Tá marcanna ar an gcorp a thugann le fios gur maraíodh é. Tá teoiricí éagsúla ann faoin gcúis gur maraíodh é agus modh a bháis, ina measc íobairt dheasghnátha nó dúnmharú, cé nach bhfuil aon chúis cinnte fós.

Tá léargas tugtha ag an staidéar eolaíoch ar ghruaig Fhir Chluain Uí Chaomháin ar a aiste bia roimh a bhás. Bhí a aiste bia lán glasraí agus próitéiní, rud a thugann le fios gur dócha gur maraíodh é le linn míonna teo an tsamhraidh. Bhí Fear Chluain Uí Chaomháin sách óg freisin tráth a bháis; creidtear go raibh sé ina luathfhichidí. 

“Nuair a rinne siad anailís ar ghruaig Fhear Chluain Uí Chaomháin, tháinig siad ar roisín péine ina chuid gruaige a tháinig isteach ó dheisceart na Fraince nó ó thuaisceart na Spáinne.” An staraí bia agus léachtóir ollscoile Máirtín Mac Con Iomaire  https://www.irishtimes.com/gaeilge/tuarascail/2025/08/11/cen-mhias-eireannach-a-chuireann-su-faoi-na-fiacail-agat/?utm_source=Nuachtlitir+PEIG.ie&utm_campaign=4b3e82d625-EMAIL_CAMPAIGN_2025_08_11_08_06&utm_medium=email&utm_term=0_-4b3e82d625-172259009
Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Ard-Mhúsaem na hÉireann
Spólann

Is éard is **Spólann** ann na biachuntar, buifé nó bialann ina dtaispeántar agus ina ngearrtar spólaí cócaráilte feola agus dinnéar rósta; prátaí, brúitín, glasraí agus súlach, de réir mar is gá os comhair na gcustaiméirí.
Páiseog

Is toradh roinnt plandaí sa ghéineas *Passiflora* í an **Pháiseog** (*toradh páise* uaireanta) (,  agus , ón Tupi mara kuya an dá cheann acu, a chiallaíonn "toradh a chuireann é féin ar fáil" nó "bia i gcuia" go litriúil) agus *granadilla*. Tá sé dúchasach do réigiúin fhothrópaiceacha Mheiriceá Theas ó dheisceart na Brasaíle trí Pharagua go tuaisceart na hAirgintíne. Ithtear an toradh ar mhaith leis an laíon agus na síolta, agus óltar mar shú é freisin. Tagann an t-ainm mBéarla*passion fruit* (agus na leaganacha Gaeilge) ó mhisinéirí Críostaí an 18ú haois a shíl gur shiombail reiligiúnach a bhí sa bhláth.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Torthaí
Andraiméide

* Andraiméide (miotaseolaíocht na Gréige)
* Andraiméide (réaltra)
* Andraiméide (réaltbhuíon)
Dialathas

[mion|An tImpire Rómhánach [Ágastas mar Iúpatar, agus cruinne agus ríshlat ina sheilbh (leath tosaigh an 1ú haois AD)]]
Is cineál uathlathais  nó olagarcachta é  **dialathas,** ina n-aithnítear dia amháin nó níos mó mar údaráis rialaithe uachtaracha, ag tabhairt treorach diaga d'idirghabhálaithe daonna, a bhfuil cumhacht feidhmiúcháin, reachtach agus/nó bhreithiúnach acu, a bhainistíonn gnóthaí laethúla an rialtais.  

## Sanasaíocht
Tagann an focal dialathas (Laidin:Theocratia)  ón tSean-Ghréigis:θεοκρατία (*theocratia*) a chiallaíonn "riail Dé. Tagann sé seo, ar a sheal, ó  (*theos*'), a chiallaíonn "dia", agus  ( *krateo* ), a chiallaíonn "rialú". Dá bhrí sin, ba é brí an fhocail sa Ghréigis ná riail dé nó na ndéithe,   nó ionchollú daonna dé nó déithe.
## Tagairtí
Catagóir:Údarásaíochas
Dialathas
Catagóir:Olagarcacht
Catagóir:Creideamh agus rialtas
Catagóir:Polaitíocht na heite deise
Catagóir:Staidéir reiligiúnda
Catagóir:Creideamh agus polaitíocht
Adhlacadh

mion|Daniel MacDonald - The Village Funeral - An Irish Family by a Graveside during the Great Famine, 1850idí
Is éard atá i gceist le **adhlacadh** ná corp a chur san uaigh.

## Féach freisin

* Tórramh
* Daoine adhlactha

## Tagairtí

Catagóir:Nósanna báis
Catagóir:Sochraidí
Labubu

mion|155x155px
Is bábóga beaga boga iad **Labubu** agus éadan plaisteach crua orthu. Tá siad sórt cosúil leis an déanamh atá ar na Teletubbies, nó ag dul siar níos faide arís, Na Monchichis. Is geall le heilfeanna beaga iad le dath pastalach orthu. 

Ealaíontóir as Hong Cong, Kasing Lung, a chruthaigh na carachtair ina leabhar *The Monsters* a foilsíodh sa mbliain 2015. Thosaigh comhlacht mór bréagáin ón tSín, Pop Mart, ag déanamh na mbábóg ina dhiaidh sin agus á ndíol i mboscaí caocha, is é sin le rá nach bhfeictear cé acu ceann atá faighte agat nó go n-osclaítear an bosca.

### In Éirinn
Sa bhliain 2025, bhí bábóga Labubu i measc na rudaí a ghabh na Coimisinéirí Ioncaim le deireanas i ruathair éagsúla a rinneadh i mBaile Átha Cliath, i lár tíre agus ag Europhort Ros Láir.

## Féach freisin

* Teletubbies

## Tagairtí

Catagóir:Bréagáin
Catagóir:Bábóga
Nick Delehanty

Is fear gnó é **Nick Delehanty** (a rugadh timpeall 1990-1991) agus iarrthóir neamhspleách i dtoghchán uachtaránachta na hÉireann 2025, atá i bhfad amach ar an eite dheis. Sheas mar neamhspleách san Olltoghchán, 2024. Bíonn ag labhairt amach in aghaidh an chaiteachais a dhéantar ar lóistín d’iarrthóirí tearmainn. Deir Delehanty nach n-aontaíonn sé leis an illchultúrachas.

## Beatha
Rugadh agus tógadh Delehanty ar fheirm mhuc i gContae Thiobraid Árann, ach bhí cónaí air sna 2020idí sa Rinn, Baile Átha Cliath, lena bhean chéile agus a mhac.

Ba dhlíodóir é sna 2010idí a d'oibrigh i mbainistíocht sócmhainní agus i gcistí infheistíochta. Bhunaigh sé gnó sna 2020idí, "Barkley" (cúram madraí).

## Polaitíocht
Fuair sé 2,272 vóta i gCuan Bhaile Átha Cliath Theas san Olltoghchán, 2024.

### Toghchán Uachtaránachta

Sheol Delehanty a réamhfheachtas toghchánaíochta i mBaile Átha Cliath ar an 27 Lúnasa 2025,  i gclub gailf le ceol traidisiúnta agus damhsóir Gaelach. Dúirt Delehanty (i mBéarla): "Is maith cultúr Gaelach a bheith againn agus cultúr Gaelach a cheiliúradh agus bheith bródúil as bheith Éireannach" 

## Gaeilge
Dúirt Delehanty go bhfuil “Gaeilge na hArdteiste” aige. Dúirt Delehanty nach gceapann sé gur ghá go mbeadh an Ghaeilge ag Uachtarán na hÉireann an lá a sheasfadh sé in Áras an Uachtaráin ach gur cheart dó iarracht a dhéanamh í a fhoghlaim le linn an théarma. Gheall Delehanty go gcruthódh sé sraith físeán ar na meáin shóisialta ina gcuirfeadh sé síos ar a chuid iarrachtaí an Ghaeilge a fhoghlaim.

## Féach freisin

* Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2025
* Cuan Bhaile Átha Cliath Theas (Dáilcheantar)

## Tagairtí
 

Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Catagóir:Iarrthóirí i dtoghchán uachtaránachta na hÉireann
Catagóir:Daoine a rugadh sna 1990í
Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Daoine i bhfad amach ar an eite dheis
Catagóir:Cuan Bhaile Átha Cliath Theas (Dáilcheantar)
Catagóir:Fir
An Volta (abhainn)

Is í **An Volta** an phríomh abhainnchóras is tábhachtaí i bPoblacht Ghána, tír in Iarthar na hAfraice. Sreabhann sí ó tuaidh i dtreo Ghána ó shléibhte Bhuircíne Fasó ar a dtugtar Ardchríocha Bobo-Dioulasso.

Is iad na trí phríomh-chuid den abhainn ná an Volta Dhubh, an Volta Bhán, agus an Volta Dhearg. San iarthuaisceart, is í an Volta Dhubh a chruthaíon teorainneacha idirnáisiúnta an Chósta Eabhair, Ghána, agus Buircíne Fasó. Sreabhann an Volta ó dheas feadh ardchríocha Akwapim-Togoland, agus sileann sí isteach san Aigéan Atlantach ag Murascaill na Guine ag Ada Foah. Téann ceann dá fo-aibhneacha níos lú, an Oti, isteach i nGána ó Thóga san oirthear. Dambáladh an Volta ag Akosombo chun leictreachas hidrileictreach a ghiniúint. Tá an taiscumar darb ainm Loch Volta ag síneadh ó Dhaba Akosombo ar an taobh ó dheas go dtí an chuid thuaidh den tír, agus is é an taiscumar daondéanta is mó ar domhan de réir achair.
## Tagairtí
Catagóir:Aibhneacha na hAfraice
An Volta (abhainn)
Catagóir:Aibhneacha Ghána
Catagóir:Aibhneacha Bhuircíne Fasó
Catagóir:Murascaill na Guine
Catagóir:Aibhneacha an Chósta Eabhair
Bunuimhir

mion|200x200px|Léiríonn feidhm dhétheilgeach, ''f'' : ''X'' → ''Y'', ó tacar ''X'' go tacar ''Y'' go bhfuil an bhunuimhreacht chéanna ag na tacair, sa chás seo cothrom leis an bhunuimhir 4.
deas|mion|154x154px|Aleph nialasach; an bhunuimhir éigríochta is lú.
Sa mhatamaitic, is éard is **bunuimhir** ann, ná an méid ar a dtugtar go coitianta líon na n-eilimintí i dtacar. I gcás tacair chríochta, is uimhir aiceanta í a bhunuimhir.  Chun déileáil le cás na dtacar éigríochta, tugadh isteach na bunuimhreacha, a léirítear go minic leis an litir Eabhraise. \aleph (aleph) marcáilte le fo-scríbhinn a léiríonn a rang i measc na mbunuimhreacha éigríochta.
## Tagairtí
Bunuimhreacha
Tacar éigríochta

alt=Set Theory Image|mion|Teoiric na dtacar
I dteoiric na dtacar nó i dtacartheoiric, is éard is **tacar éigríochta** ann ná tacar nach tacar críochta é. Is féidir go mbeidh tacair éigríochta inchomhairthe nó neamh-inchomhairthe.

## Airí
Tá tacar na n-uimhreacha aiceanta (a bhfuil ann de réir aicsím na héigríochta) gan teorainn nó éigríocht. Is é an t-aon tacar a bhfuil gá díreach leis de réir na n-aicsiomaí a bheith gan teorainn. Is féidir a chruthú go bhfuil aon tacar éigríochta eile ann i dtacartheoiric Zermelo-Frankel (ZFC), ach amháin trí thaispeáint go leanann sé ó na huimhreacha aiceant a bheith ann.

Tá tacar éigríochta ach amháin má tá do gach uimhir aiceanta, fo-thacar ag an tacar arb é a bhunuimhreachtan an uimhir aiceanta sin.

Má tá an rogha-aicsím ann, ansin is tacar éigríochta é, ach amháin má tá fo-thacar inchomhaireamhach ann.

## Tagairtí

Coincheapa bunúsacha i dtacartheoiric éigríochta
Catagóir:Bunuimhreacha
Uimhir thrasfhinideach

Sa mhatamaitic, is éard is **uimhreacha thrasfhinideacha** nó **uimhreacha ''éigríochta*** ann ná "uimhreacha gan teorainn " nó  " infinideach ,"  sa chiall go bhfuil siad níos mó ná na huimhreacha éigríochta go léir. Áirítear leis seo na  *'bunuimhreacha** **trasfhinideacha**, arb [[Bunuimhir|bunuimhreacha]] iad a úsáidtear chun méid na dtacair éigríochta a chainníochtú, agus na **horduimhreacha trasfhinideacha*', arb orduimhreacha iad a úsáidtear chun ordú nó suíomh sonrach a léiriú laistigh de thacair éigríochta. Chum [[Georg Cantor]] an téarma *trasfhinideach* sa bhliain 1895, a theastaigh uaidh cuid de na himpleachtaí a bhaineann leis an bhfocal *finideach* a sheachaint i ndáil leis na réada seo, nach raibh *críochta* mar sin féin. Is beag scríbhneoir comhaimseartha a bhfuil na hamhrais seo acu; glactar leis anois  go n-úsáidfear é chun tagairt a dhéanamh do bhunuimhreacha trasfhinideacha agus orduimhreacha mar *uimhreacha éigríochta*. Mar sin féin, tá an téarma *trasfhinideach'' fós in úsáid freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Coincheapa bunúsacha i dteoiric na dtacar éigríochta
Catagóir:Bunuimhreacha
Catagóir:Orduimhreacha
Breandán Mac Conamhna

Údar agus múinteoir is ea **Breandán Mac Conamhna** (a rugadh sa bhliain 1935/1936).

Rugadh é mBéal Deirg i dtuaisceart chontae Mhaigh Eo. Is ann a tógadh é.  Chuaigh sé ar scoil i gColáiste Éinde, Gaillimh agus ina dhiaidh sin bhain sé céim amach sa mhatamaitic ó Ollscoil na hÉireann, Gaillimh.  

Chuaigh sé ar imirce go Sasana ar feadh fiche bliain mar a raibh sé ina mhúinteoir agus ina léachtóir. Nuair a d’fhill sé ar Éirinn sa bhliain 1980, ceapadh ina phríomhoide é ar Cheardcholáiste Réigiúnach Shligigh agus ina dhiaidh sin ina stiúrthóir ar Institiúid Teicneolaíochta Shligigh.

Chuaigh sé ar scor in 2001 agus tá cónaí air i mBaile Idir Dhá Abhainn i Sligeach. Ó d’éirigh sé as an obair tá ceithre leabhar scríofa aige – ceann amháin acu faoi churach sainiúil a cheantair dúchais, *Curach Dhún Chaocháin agus a Muintir.* Tá cúpla curach tógtha aige féin in imeacht na mblianta agus bíonn sé á dtaispeáint ag féilte mara in Éirinn agus thar lear.

## Leabhair

* *Curaigh na hÉireann: a stair agus a scéal,*, bunleabhar Gaeilge a d’fhoilsigh Cló Iar-Chonnacht in 2016.
* *An Ceardcholáiste Réigiúnach Sligeach 1970-1990 : fiche bliain ag fás*, 1990
* *The Belderrig Curragh and Its People: Curach Dhun Chaochain* *agus a Muintir*, 2010

## Féach freisin

* Curach

## Tagairtí

Catagóir:Údair Ghaeilge
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Bádóirí
Catagóir:Iascairí
Catagóir:Institiúid Teicneolaíochta Shligigh
Catagóir:Alumni Ollscoil na Gaillimhe
Coláiste Ríoga Lianna na hÉireann

Is comhlacht gairmiúil Éireannach é **Coláiste Ríoga Lianna na hÉireann** (Béarla: *Royal College of Physicians of Ireland*, RCPI), atá tiomanta do fheabhas a chur ar chleachtas an leighis ghinearálta agus ar na speisialtachtaí leighis gaolmhara, go príomha trí lianna a chreidiúnú trí scrúdú.

## Stair
Bunaíodh Coláiste Ríoga Lianna na hÉireann i 1654 mar *The Fraternity of Physicians of Trinity Hall*.

Nuair a deonaíodh cairt ríoga dó i 1667, bunaíodh é mar Choláiste na Lianna i Baile Átha Cliath. Thug an chairt an chumhacht don Choláiste lianna a cheadúnú a bhí ag cleachtadh i mBaile Átha Cliath nó laistigh de 12 mhíle ón gcathair.

## Tagairtí


Catagóir:Eagraíochtaí leighis in Éirinn
Catagóir:Oideachas míochaine
Catagóir:Bunaíodh in Éirinn sa 17ú haois
Catagóir:Baile Átha Cliath
Rhinocerotoidea

Is sárfhine de mhamaigh pheireasódachtalacha iad na **Rhinocerotoidea** agus níl ach speicis bheo den fhine Rhinocerotidae iontu; tá na tacsóin eile imithe in éag .

Sa chiall leathan, is minic a thugtar *srónbheannach* ar na baill atá ar iarraidh den sárfhine seo, chomh maith le baill den fhine atá fós beo, cé go n-áirítear leo géineas, amhail an *[[Indreacóitéiriam|Paraceratherium]]* cáiliúil, nach mbaineann leis an fhine céanna.

## Tacsanomaíocht
Leanann an cládagram thíos anailís fhíliginecht Bai et al. (2020)  :

### Tagairtí

## Féach freisin
Pius Langa

Dlí-eolaí agus Ard-Bhreitheamh na hAfraice Theas ba ea **Pius Langa** (25 Márta 1939 – 24 Iúil 2013**.** 

Ba é an chéad Ard-Bhreitheamh Afracach ar an Afraic Theas. Thosaigh sé ag obair i monarcha léinte ar dtús. Ansin fuair sé post mar theachtaire agus mar theangaire cúirte; ansin mar ionchúisitheoir. D'oibrigh sé ansin mar ghiúistís agus mar Bhreitheamh ar an gCúirt Bhunreachtúil. Bhí a shaol caite ag an Ard-Bhreitheamh Langa ag iarraidh caighdeán maireachtála na ndaoine san Afraic Theas a fheabhsú. 

Bhronn Ollscoil na Gaillimhe Céim Dhochtúireachta sa Dlí air Langa in 2007.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Breithiúna
Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Daoine ón Afraic Theas
Catagóir:Fir
Hyrachyus

Is éard is **Hyrachyus** (ó Hyrax agus ón tSean-Ghréigis: ὗς "muc ") ann ná géineas díofa de mhamach peireastachtile (Perissodactyla) a raibh cónaí air san Eoraip, Meiriceá Thuaidh, agus san Áise, le linn an tSealaid Eoicéinigh  Fuarthas a hiarsmaí sa Iamáice freisin.  Tá dlúthghaol aige le Lophiodon . 

## Cur síos
Agus é 1.5 méadar ar fhad, bhí gaol ag *Hyrachyus* le Palaeotheriidae . Go fisiciúil, d'fhéachfadh sé an-chosúil le taipir nua - aimseartha, ach is dócha nach raibh próboscas aige; treith na taipire. Bhí a chuid fiacla cosúil le fiacla an tsrónbheannaigh, áfach, rud a thacaíonn leis an smaoineamh go raibh gaol aige leis an ngrúpa sin.  Ceapann roinnt eolaithe gur ainmhí darb ainm *Hyrachyus* (nó ceann an-chosúil leis) an sinsear ársa as ar tháinig gach Rhinocerotoidea Mheiriceá Thuaidh
 
## Tagairtí

Catagóir:Perissodactyla Eoicéineach
Catagóir:Mamaigh phailéigéineacha na hÁise
Catagóir:Mamaigh phailéigéineacha na hEorpa
Catagóir:Tacsóinacsa iontaise a ndearnadh cur síos orthu sa bhliain 1871
Catagóir:Mamaigh phailéigéineacha Mheiriceá Thuaidh
Catagóir:Iamáice phailéigéineach
Catagóir:Iamáice
Indolophus

Is géineas imithe in éag de chuid na bpeireasódachtalach (Perissodactyla) é ***Indolophus*** a bhaineann leis an gclád Tapiromorpha, lena n-áirítear taipirí an lae inniu. I Maenmar, fuarthas iontaisí ón Sealad Eoicéineach Luath. .

## Cur síos
Is féidir *Indolophus* a idirdhealú ó thaipirí eile i saintréithe na ndéadeagar uachtarach; déantar idirdhealú idir é agus na tapiromorfaigh bhunacha eile, sa mhéid is go bhfuil cúlfhiacla agus *protolophid* agus *hipolophid* níos forbartha aige. Tá *Indolophus* níos ársa ná taipiroidigh mar gheall ar dhéadeagar *lophodont* agus easpa tul (*cingula*) teanga agus béal agus *molar metaconule*. 

## Tagairtí

Catagóir:Taipiroidea
Catagóir:Tacsáin iontaise a ndearnadh cur síos orthu i 1925
Beoúlacht

Is gné ghramadaí agus shéimeantach í **an bheoúlacht** (frithchiallach: **neamhbeoúlacht**), atá ann i roinnt teangacha, a léiríonn cé chomh mothaitheach nó beo is atá tagairt ainmfhocail. .  Gné fhorleathan í an bheoúlacht, ar cheann de na prionsabail is bunúsaí i dteangacha ar fud an domhain agus is idirdhealú í a fhaightear chomh luath le sé mhí d'aois. 

Athraíonn coincheapa na beoúlachta i gcónaí thar dhébhriocht shimplí beo agus neamhbheo; Leanann go leor teangacha ordlathas beoúlachta, áit a ndéantar rudaí beo a rangú ar scála, agus breathnaítear ar cuid acu mar níos beo ná a chéile.  Tá ord speisialta ag go leor teanga do rudaí beo. Liostaíonn an t-ord iad ón rud is beo (cosúil le daoine) go dtí an rud is lú beo (cosúil le carraigeacha). Ní liosta simplé é le grúpaí soiléire; ina áit sin, tá sé cosúil le fána réidh ina meascann rudaí le chéile ó leibhéal amháin go dtí an chéad leibhéal eile. Rangaíonn an scála daoine os cionn ainmhithe, ansin plandaí, fórsaí nádúrtha, rudaí coincréite, agus rudaí teibí, san ord sin. Agus é ag tagairt do dhaoine, tá ordlathas daoine sa scála seo, agus na forainmneacha céad phearsa agus an dara pearsa á rangú os cionn an tríú pearsa, i bpáirt ina tháirge ionbhá, a bhaineann leis an gcainteoir agus leis an idirghabhálaí.

## Tagairtí

Catagóir: Ainmfhocail de réir cineáil
Catagóir: Insene gramadaí
Catagóir: Moirfeolaíocht theangeolaíoch
Slamfhilíocht

Is éard is **slamfhilíocht** (*filíocht slam*, *rachtfhilíocht*, *reicfhilíocht* nó *filíocht ar stíl slam* uaireanta) ann ná cineál filíochta ó bhéal, go háirithe filíocht a ndéantar iarracht dul i bhfeidhm ar an lucht éisteachta léi, agus is gnách go ndéantar í a aithris ag comórtais os comhair moltóirí. Cuireadh tús leis an tslamfhilíocht in Chicago sna 1980idí.

## Féach freisin
* Slam Filíochta Liú Lúnasa
* REIC

## Tagairtí


Catagóir:Filíocht
Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe
Catagóir:Ealaíona taibhiúcháin
Catagóir:Amharc-ealaíona
Catagóir:Amharclannaíocht
Cistí Struchtúracha agus Infheistíochta na hEorpa

Tá na **Cistí Struchtúracha agus Infheistíochta na hEorpa** (Cistí SIE, CSIE) bunaithe chun beartas réigiúnach an Aontais Eorpaigh a chur i bhfeidhm, uirlisí airgeadais faoi réim leabhar rialacha coiteann.  Is i gcroílár an  (CBT) agus an  (CBI) iad.  Tá sé mar aidhm ag na cistí ná ioncaim agus agus deiseanna a roinnt go cothrom ar fud an AE sna réigiúnacha bochta ach go háirithe.  Tá plean seacht mbliana ar siúl anois, ó 2021 go dtí 2027.

## Achoimre
Tá ann cúig Chiste SIE i láthair na huaire, mar a leanas:
* Beartas comhtháthaithe:
** Ciste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa (CFRE)
** an Ciste Comhtháthaithe (CF)
** Ciste Sóisialta na hEorpa Plus (CSE+)
* an Comhbheartas Talmhaíochta (CBT):
** an Ciste Eorpach Talmhaíochta um Fhorbairt Tuaithe (CETFT)
* Comhbheartas Iascaireachta (CBI):
** an Ciste Eorpach Muirí, Iascaigh agus Dobharshaothraithe (CEMID)

## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach
Ciste Sóisialta na hEorpa Plus

thumb | Leithdháileadh caiteachais an tír.
thumb | Caiteachas de réir déimeagrafach.

Tá **Ciste Sóisialta na hEorpa Plus** (CSE+) ar cheann de  (Cistí SIE), a bhfuil aidhm acu comhtháthú sóisialta agus saol eacnamaíoch a fheabhsú ar fud an Aontais Eorpaigh.  Ionstraimí airgeadais is ea na cistí a athroinneann caiteachas le béim ar leith ar réigiún níos lú forbartha.

Cruthaíodh an ciste sa bhliain 2021 nuair a cuireadh le chéile trí chiste a bhí ann cheana, .i. Ciste Sóisialta na hEorpa féin, an Ciste um Chabhair Eorpach do na Daoine is Díothaí (CCEDD) agus Clár an Aontais Eorpaigh um Fhostaíocht agus um Nuálaíocht Shóisialta (CAEFaNS).  Is ionann caiteachas ESF+ agus tuairim is 10% de bhuiséad iomlán an AE.  Tacaíonn an ESF+ go háirithe le cruthú fostaíochta, i dteannta le hionchuimsitheacht an mhargadh fostaíochta.

## Naisc sheachtracha
* Ciste Sóisialta na hEorpa (CSE, go dtí 2020), An Coimisiún Eorpach.
* Ciste Sóisialta na hEorpa Plus (CSE+, 2021–2027), An Coimisiún Eorpach.

## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach
Comhbheartas Talmhaíochta

Cuireann an **Comhbheartas Talmhaíochta** (CBT) den Choimisiún Eorpach córas  agus cláir eile i bhfeidhm.  Tógadh isteach é sa bhliain 1962.  Ó shin i leith, athraíodh é anois is arís chun costas buiséad an CEE a laghdú (ó 73% sa bhliain 1985, go 37% sa bhliain 2017) agus chun forbairt tuaithe a mheas.  Cáineadh é áfach as ucht a chostais, agus a dhrochéifeachtaí timpeallachta agus daonnúla.

## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach
Comhphobail Eorpacha

Is éard a bhí ann sna ** Comhphobail Eorpacha ** ná na trí eagraíocht idirnáisiúnta a bhí faoi riail na hinstitiúidí céanna, mar a leanas: 
* an Comhphobal Eorpach do Ghual agus Cruach (CECG)
* an Comhphobal Eorpach do Fhuinneamh Adamhach (CEFA nó Euratom)
* Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa (CEE)
Ath-ainmníodh an ceann deireanach chuig 'an Comhphobal Eorpach' (CE) sa bhliain 1993 le Conradh Maastricht a chur an tAontas Eorpach ar bun.  Mar ghrúpa le chéile, cruthaíodh astu an chéad cholún de chuid an Aontais Eorpaigh (AE) roimh  sa bhliain 2007.

## Tagairtí

Catagóir:Stair an Aontais Eorpaigh
Comhbheartas Iascaigh

Socraíonn an **Comhbheartas Iascaireachta** nó **Comhbheartas Iascaigh** (CBI) cuótaí na n-iasc agus a gcineál go bhfuil cead ag ballstáit an Aontais Eorpaigh(AE) a ghabháil.  I dteannta sin, spreagann sé an tionscal iascaireachta le hidirghabhálaí margaidh éagsúla.  Sa bhliain 2004, bhí buiséad €931&nbsp; milliún aige, tuairim is 0.75% de bhuiséad an AE.

Nuair a tháinig Conradh Liospóin i bhfeidhm sa bhliain 2009, chumhdaigh sé beartas chaomhnú iascaireachta go foirmiúil mar "inniúlachta eisiach" in áirithe don AE, le bheith cinnte le vótáil tromlaigh cháilithe. Bíodh sin mar atá, tá beartas iascaireachta ginearálta ina "inniúlachta roinnte" an aontais agus a bhall.  Déanann an chomhairle agus an pharlaimint le chéile a gcuid cinntí faoin nós imeachta comhchinnteoireachta a shainítear i gConradh Maastricht.

Deirtear i nAlt 38 de  1957 a chruthaigh na Comhphobail Eorpacha (anois an tAontas Eorpach), go gclúdaíonn an cómhargadh talmhaíocht i gcoiteanna agus trádáil táirgí talmhaíochta, iascaigh san áireamh, gan trácht ar leith ar iascaigh féin.

[thumb | 500px | [Limistéar eisiach eacnamaíochta (LEE) an AE.  Le hachar 25&nbsp;million km2, is é an té is mó ar domhan.

]]

## Naisc sheachtracha
*Comhbheartas Iascaireachta

## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach
Catagóir:Iascaireacht