open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lóg n-enech

Coincheap i seandlí na nGael is ea **Luach Oinigh** (Sean-Ghaeilge **Lóg n-enech**).  'Aghaidh' is ea bunbhrí an fhocail *enech*, agus d'aistriú brí, is amhlaidh toisc go bhfeictear mothúcháin an duine ina aghaidh, clú nó cáil.  As Breatnais, deirtear *wynebwerth* (comhainmfhocal *wyneb*, aghaidh agus *gwerth*, luach).

## Luach na Cáile
Faoi *lóg n-enech*, bhíodh áit an duine, idir sóisialta agus dleathach, faoi ráthaíocht.  I gcás masla nó ionsaí coirp, thugtaí cúiteamh don íospartach ag brath ar a stádas.  Bhronntaí an luach ach ar fhir shaora, 'sé sin, baill an fhlaithis, san áireamh tiarnaí, draoithe, *[[vates]]*, filid, lianna, staraithe, gaibhne, ceardaithe carbad agus dlíodóirí, na hAos Dána, chomh maith leis na haithigh agus na húinéirí talún.  I gcás ionsaí ar bhean, d'fhaigheadh a fear céile an cúiteamh, agus i gcás ar sheirfeach, d'fhaigheadh a mháistir é.

Eisceacht ab ea an luach ar chóir d'adhaltrach a thabhairt don chéad bhean (*céad-mhuintir* nó *príomh-bhean*) mar thoradh an masla déanta a di, de bharr an dara pósadh.

Ba í an chumhall an té is luachmhaire in Éirinn agus sa Bhreatain Bheag, b'fhiú ar séad deich mbó, cúig chapall nó oder carbad.  De réir an dlí *[[Críth Gablach]]* (ceannach gabhlach), chaithfear ceathrar cumhal déag a thabhairt mar chúiteamh ar ionsaí ar rí cúige.

## Mallacht
Óir gur gheis é dea-bhreitheamh (*[[fír flathemon]]*) an rí, thugtaí ar dhroch-bhreitheamh (*gáu flathemon*) sa seandlí an mhallacht *cacc for enech* (cac ar oineach, ar d'aghaidh/cháil).

## Féach freisin

* Cú glas

## Foinsí
* Helmut Birkhan: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (*[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.
* Wolfgang Meid: *Die Kelten.* Reclams Universal-Bibliothek, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-15-017053-3.

## Tagairtí

Catagóir:Seanchas
Craobh Airgid

I siombail an alltair agus údarás Miotaseolaíocht na nGael is ea an **Chraobh Airgid**.

## ''Iomramh Bhrain''
Sa dán *[[Immram Brain|Iomramh Bhrain]]*, léiríonn an chraobh dul isteach chuig an Alltar:
:Chun gabháil isteach san Alltar roimh uair socraithe an bháis, bhíodh pas de dhíth, de ghnáth craobh airgid den chrann úill coiscrithe faoi bhláth." 

## Manannán mac Lir
Tá an chraobh gaolta le Manannán mac Lir, dia na mara, gaolta féin leis an alltar agus Eamhain Úllach, áit a fuarthas an chraobh draíochta airgid.  Faightear an chraobh agus Manannán sa scéal *[[His Three Calls to Cormac]]*.  Thug sé don rí:
:"craobh airgid le húill óir.  Delight agus amusement to the full an ea é éisteacht le ceol na craoibhe úd, agus thitfeadh fir gonta, nó mná i leaba linbh, nó daoine tinn, ina gcodladh leis an gceol agus an chraobh á croitheadh."

Caomhnaítear an scéal seo i roinnt lámhscríbhinní den 14ú agus 15ú haoiseanna, m.s. Leabhar Baile an Mhóta agus Leabhar Buí Leacáin.

## ''Imagallamh an Dá Thuaradh''
Bhíodh an tsiombail miotasach ag na déithe, sióga, draoithe, agus ag cách glactha isteach faoi rúndiamhair bheatha agus bháis.  Déantar cur síos uirthi mar shiombal na ndraoithe i scéal Neidhe i *Imagallamh an Dá Thuaradh*'
:*"...thaistil sé le craobh airgid thar a chionn.  D'iompraíodh na [[Ánradh|hÁnraidh]], nó filí den dara aicme, craobh airgid, ach d'iompraíodh [[Ollamh Éireann|Ollaimh]] craobh óir; agus bhíodh craobhacha cré-umha ag gach file eile."

==Cultúr na ndaoine==
* Is saothar i dtaobh [[béaloideas|béaloidis]] Cheiltigh is ea *The Silver Bough* le [[Florence Marian McNeill]], béaloideasaí [[Alba|Albanach]].

* Is leabhar sa tsraith leanaí *The Roman Britain Trilogy* le [[Rosemary Sutcliff]] is ea *''The Silver Branch''.

* Tá úrscéal eile dar teideal *The Silver Bough*, Neil M. Gunn.  Déantar teacht go minic ar amhrán *The Silver Bough*, á chanadh ag bean an tí an príomhcharachtair, agus tá craobh airgid musical aigesean le húill óir, déanta do ghariníon na mná tí. 

* Sa chlár faisnéise *The Silver Branch* le Katrina Costello, ceiliúrtar daoine agus tírdhreach miotasach an Boirne.  Léiríonn Patrick McCormack miotas na Craoibhe, ag tabhairt cead don nádúir cabhrú linn, áit an duine sa domhan a aimsiú.

## Naisc sheachtracha
* Internet Sacred Text Archive/Celtic Folklore/The Fairy-Faith in Celtic Countries/Section II, The Recorded Fairy-Faith
* Temple of Manannan 
* Celtic Literature Collective and Jones's Celtic Encyclopedia 
* Irish Literature, Mythology, Folklore, and Drama 
* https://www.facebook.com/TheSilverBranchFilm/

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Aithech fortha

I seanchas ársa na hÉireann, **Aitheach fóire**  (Sean-Ghaeilge **Aithech fortha**) ba ea duine saor a sheasadh ar son an rí dá dtabharfaí cás clúmhillte ina éadan.

Úinéir talún comóntach ba ea an t-aitheach, aitheanta fosta mar 'grád féine'.  Flaith ba ea é, díreach le taobh uaisle na ndraoithe, san áireamh *[[vates]]*, filí, lianna, staraithe, gabha, ceardaithe carbad agus dlíodóirí, agus an t-aos dána fosta.  Bhíodh ceart ag baill na flaithe  d'íocaíocht i gcáin agus in éiric, mar shampla le taobh *[[lóg n-enech]]*.

Ba é dualgas an aithigh áit an rí a ghlacadh i gcúis dlí agus, i gcás breithe ina choinne, cúiteamh a shocrú don ghearánaí.  Sa chaoi seo, d'fhéadfadh an ceart a dhéanamh, siúd is nára chaille an rí a ghradam (*enech*, aghaidh).  B'éigean don rí a eisíoc a thabhairt ar ais don aitheach fortha.

## Foinsí
* Helmut Birkhan: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* 2., korrigierte und erweiterte Auflage. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (*[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.
* Wolfgang Meid: *Die Kelten* (*[[Reclams Universal-Bibliothek]]* 17053). Reclam, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-15-017053-3.

## Tagairtí

Catagóir:Seanchas
Aos dána

:*Féach freisin: [[Aosdána]]

Aicme shóisialta de chuid na nGael ab ea an t-*'Aos Dána** ([[Sean-Ghaeilge]] **Áes dána**; [[Gaeilge na hAlban]] **Aois-dàna*').  Sheasadh sí idir an aicme *saor* (Sean-Ghaeilge *soír*, *sóer* < *so-aire* ar eDIL), le huaisle, draoithe srl. san áireamh, agus an aicme *daor* (Sean-Ghaeilge *doír*, *dóer*, < *do-aire*).

I measc na dánta nó gairmeacha a áirítí san aos dána, [[filid|filí]], [[fáidh|fáithe]], ceoltóirí, lianna, staraithe, gaibhne, ceardaithe carbad agus dlíodóirí, agus na húinéirí talún saora 'ísle' (féach *aithech fortha*).  Ba an dheacair é do mhac daoir éirí ina ghabha nó ina, óir gurbh é sin athrú aicme.

Ba í **kerda-* an fhréamh [[Prótai-Cheiltis|Phrótai-Cheiltise]] do *ghabha*, a leathnaíodh in am trátha chun gaibhe cré-umha, óir agus ealaíne, agus fosta cúrsaí leighis, ceoil agus filíochta a thabhairt san áireamh.  Measadh gur dhaoine saora ab ea ceardaithe adhmaid agus crann.  I ndán Sean-Ghaeilge faoi na [[Túatha Dé Danann]] – ar a nglaoití scaití an t-aos dána – insítear:
:*déi int áes dána, andéi immorro int áes trebtha* (déithe an t-aos dána, aindéithe ámh an t-aos treafa)

Maraon le gach aicme shóisialta SeanGhaelach, bhíodh saol an aosa dána go dian cóirithe, mar shampla, leis na dlíthe *Bretha Crólige* nó *Lóg n-enech*, inar socraíodh i measc eile a bhfiúntas i gcás gona nó báis.

Tugann sonra suimiúil ó ré na Críostaíochta aird ar leith ar thábhacht na n-aicmí sóisialta ó thaobh fiúntais de.  I leagan Ghaelach de na soiscéalta, rinneadh gabha de [[Iósaef]], athair [[Íosa Críost|Íosa]], chun a aicme a athluacháil.

==Féach freisin==
* [[Ánradh]]
* [[Aithech fortha|Aitheach fortha]]
* [[Brughaidh]]
* [[Draoi]]
* [[Filid|File]]
* [[Ollamh Éireann]]

==Foinsí==
* [[Helmut Birkhan]]: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3, ll.&nbsp;990&nbsp;ff.
* [[Wolfgang Meid]]: *Die Kelten.'' Reclam, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-15-017053-3, ll,&nbsp;104&nbsp;ff.

## Tagairtí

Catagóir:Seanchas
Fír flathemon

I miotaseolaíocht agus seanchas na nGael, dualgas an tiarna ba ea **Fíor flatha** (Sean-Ghaeilge **Fír flathemon**) i gcónaí breithiúnais go cóir cothrom a fheidhmiú.  Ba é **gáu flathemon** (Gó fhlatha) a mhalairt. 

Tá nósanna mar an gcéanna le fáil san India (*ṛta, [[dharma]]*), sa Ghréig (*[[dikē]]*) agus san Éigipt (*[[maat]]*).

## ''Fír flathemon''
Ba gheis é dualgas seo an tiarna i leith a mhuintire, ar ceann de na cúram is tábhachtaí an rí, agus  ar seo a bhraití rath agus ádh a ríochta.

Léirítear suáilce seo an rí in *[[Audacht Morainn]]* (Uacht Mhorainn).  Le taobh oideachas a mhic altrama, an rí *Feradach Find Fechtnach*, cuireann an breitheamh seanscéalach Morann  sraith de fíorcha flatha i láthair dó.  Cé gurbh amhlaidh gur scríobhadh an scéal gaoise seo sa 7ú nó 8ú haois, creidtear go raibh na smaointe le fáil ann in iúl i ré réamhChríostaí na gCeilteach.

## ''Gáu flathemon''
Ba é an ghó flatha ba chúis mí-ádh  rí agus a mhuintire, agus dá bharr   d'fhéadfaí an rí a chur as a choróin nó fiú chun báis.  *Diese Ungerechtigkeit in der Herrschaft eines Königs wurde mit dem groben mallacht ghránna *cacc for enech* (cac ar oineach) benannt.

Sa saothar anaithnid *De duodecim abusivis saeculi* (De dhá mhíchleachtadh déag an domhain), luaitear a leithéid fán teideal *rex iniquus* (rí éagórach). 

Tá roinnt samplaí le fáil sna seanscéalta.  In *Cath Maige Mucrama*, thug [[Lugaid mac Con]] breith bhréagach ar thaobh a mhná chéile.  In *Toghail Brú Dá Dearga*, níor chuir [[Conaire Mór]] a ladar isteach in aghaidh a leas-deartháireacha coiriúla.  Sháraigh [[Conn Céadchathach]] a gheis, nuair a phós sé [[Bé Chuma]] agus dhíbir a mhac [[Art mac Coinn|Art]] le bliain as an ríchathair, [[Teamhair]].

==Féach freisin==
* *Aithech fortha*
* *Críth Gablach*
* *Lóg n-enech*

==Foinsí==
* [[Helmut Birkhan]]: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3, lch.&nbsp;889.
* [[Bernhard Maier]]: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (*Kröners Taschenausgabe.* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5, lch.&nbsp;129.
* [[Wolfgang Meid]]: *Die Kelten.'' Reclams Universal-Bibliothek, Stuttgart 2007, ISBN 978-3-15-017053-3, ll.&nbsp;100, 110&nbsp;ff.

## Tagairtí

Catagóir:Seanchas
Dj R'AN

DJ Francach is ea **Dj R'AN** (reggaeton, urban music, R&B). 

## Dioscliosta
### Singles
*2013: «La Bamba 2k13» feat. Jota Efe («La Bamba» Remix)
*2014: «Me Gusta» feat. José de Rico, Willy William & Anna Torres https://www.youtube.com/watch?v=s4Ks1W7uedA
*2014: «Es Carnaval» feat. Jonatan.s
*2016: «Kiss Kiss» feat. Mohombi, Big Ali (remake / adaptation of Tarkan - "Şımarık") https://www.youtube.com/watch?v=WMCDx2edfU8
**2017: «Kiss Kiss» with Ardian Bujupi feat. Mohombi, Big Ali (adaptation of Tarkan's "Şımarık") https://ht.wikipedia.org/wiki/Dj_R%27AN
*2017: «Hands Up»
*2018: «Everything Correct» feat. Jahyanai King & Eilijah
*2019: «Papy (Rompelo mami)» feat. Kamaleon
*2019: «Te Quiero» feat. Rio Santana
*2020: «Sinaï» feat. Panjabi MC
*2020: «Cocktail» / «Cocktail Remix» feat Tayc

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Dj R'AN Facebook
*Dj R'AN YouTube channel
*backdoorpodcasts: Dj R'AN productions 

Catagóir:Ceoltóirí Francacha
Diwan

[alt=Cearnóg gorm le dá choirnéal maolaithe. Uirthe, tá na focail "diwan gwened" agus triúr páistí|mion|clé|Lógó scoil '''Diwan''' sa chomún [Gwened]]
Gluaiseacht scolaíochta sa Bhriotáin is iad na scoileanna **Diwan**.

Macasamhail Ghaeloideachais atá iontu, .i. go múintear trí mheán teanga dhúchais na tíre, bíodh is nach í teanga mhóramh na ndaltaí í. Sa chás seo, sí an Bhriotáinis teanga na scoileanna.

## Féach freisin
* Gaeloideachas (scolaíocht)
* Oideachas trí mheán na Breatnaise
* Ikastolak

## Tagairtí

Catagóir:Foghlaim na Briotáinise
Catagóir:Oideachas teanga
*
Catagóir:Ilteangachas
Catagóir:Oideachas na luath-óige
Catagóir:Cultúr na Briotáine
Ikastola

[alt=Foirgneamh mór|mion|Ikastola in [Vitoria-Gasteiz]]
[alt=Slua páistí agus éadaí traidisiúnta Thír na mBascach orthu, iad ag leanúint a múinteoir atá ag crochadh póstaer agóidíochta in airde|mion|[Bascaigh ag agóidíocht ar son cearta teanga sna 1960idí]]
Gluaiseacht scolaíochta i dTír na mBascach is iad na h**Ikastolak**. 

Macasamhail Ghaeloideachais atá iontu, .i. go múintear trí mheán teanga dhúchais na tíre, bíodh is nach í teanga mhóramh na ndaltaí í. Sa chás seo, sí an Bhascais teanga na scoileanna.

## Féach freisin
* Elbira Zipitria
* Gaeloideachas (scolaíocht)
* Oideachas trí mheán na Breatnaise
* Diwan

Catagóir:Cultúr Thír na mBascach
Catagóir:Tír na mBascach
Catagóir:An Bhascais
Clarence (sraith theilifíse 2014)

Is é ***Clarence*** an tsraith bheoite Mheiriceánach. Baineann sé le gnáthshaol Clarence Wendle, agus leis an gcaoi a réitíonn sé fadhbanna. Craoladh an chéad eipeasóid ar 14 Aibreán 2014 ar ghréasán Cartoon Network. Ó shin i leith, craoladh os cionn 130 eipeasóid go dtí gur chríochnaigh sé an 24 Meitheamh 2018.

Craoladh an tsraith in Éirinn den chéad uair ar an 17 Meán Fómhair 2019 sa chainéal teilifíse Cúla 4.

## Plota
Is buachaill neamhurchóideach é Clarence atá lán fuinnimh. Ní cheapann Clarence go bhfuil dochar in aon duine ná in aon ní. Mhairfeadh sé ag spraoi lena chairde agus ní bhíonn drochghiúmar riamh air.

## Eipeasóidí

## Stair
D'ordaigh Cartoon Network 12 eipeasóid de 15 nóiméad den tsraith *Clarence*. Deir Skyler Page, cruthaitheoir an chláir, gur thóg sé inspioráid óna óige chun an tsraith a dhéanamh. Craoladh an chéad eipeasóid ar an 14 Aibreán, 2014.

Ar 7 Iúil, 2015, rinneadh an tsraith a athnuachan don dara séasúr, ar dtús, 26 eipeasóid. Dúirt Spencer Rothbell ar a chuntas Twitter gur chuir Cartoon Network an tsraith ar ceal ar 4 Aibreán, 2017. Tháinig deireadh leis an tsraith ar 24 Meitheamh, 2018.

## Aisteoirí gutha
* Skyler Page: Clarence Wendle (ep. 1-32, 35-36)
* Spencer Rothbell: Clarence Wendle (ep. 33-34, 37-130)
* Sean Giambrone: Jeff Randell
* Tom Kenny: Ryan Sumouski

## Naisc sheachtracha
*  Suíomh oifigiúil 
*  Suíomh oifigiúil i nGaeilge 

## Tagairtí

Catagóir:Cláir Ghrinn
Catagóir:Cláir Cartoon Network
Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Catagóir:Cartúin
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2014
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2018
Máel Ruain

Thóg Naomh Máel Ruain (bás 792) mainistir i dTamhlacht, Contae Bhaile Átha Cliath, go déanach san 8ú aois, sa bhliain 769AD.

Catagóir:Básanna i 792
Catagóir:Céilí Dé
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Catagóir:Tamhlacht
Daichi Sugimoto

Is imreoir sacair é **Daichi Sugimoto** (杉本 大地, *Sugimoto Daichi* r.15 Iúil 1993 i Kanagawa, An tSeapáin). Imríonn sé faoi láthair le Yokohama F. Marinos. Ghlac sé páirt in Kyoto Sanga FC U18 nuair a bhí sé ina dhalta scoile.

Catagóir:Imreoirí sacair Seapánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1993
Catagóir:Daoine beo
Bretha Crólige

Téacs dlí i seanchas ársa na hÉireann is ea **Breitheanna Cróluí** (Sean-Ghaeilge **Bretha Crólige**), a bhaineann le cúiteamh le haghaidh doirteadh fola. Creidtear gur scríobhadh an cneasaí *[[Dían Cécht]]* na Túatha Dé Danann é, caomhnaithe sa saothar, an Seanchas Mór.

## Lámhscríbhinní
Ní chaomhnaítear an téacs iomlán de *Bretha Crólige* ach in aon lámhscríbhinn amháin, (Leabharlann Náisiúnta na hÉireann LS G 11), i dteannta le trí théacs eile as an trian deiridh den *Senchas Már* (Bretha Déin Cécht ina measc).  D'fhoilsigh D. A. Binchy eagrán den chóip seo, le haistriúchán Béarla agus léargas, sa bhliain 1938.  Dar le Binchy, is scríbhinn sách maith é seo.  Faightear i lámhscríbhinní eile blúirí den téacs nó léargais air.

Ar bhonn roinnt neamhréireanna sa téacs, mhol Rudolf Thurneysen go teach ann le fírinne dhá théacs éagsúla.  Shéan Binchy an smaoineamh seo, áfach.

## Achoimre
Leagann an *Bretha Crólige* amach na cúitimh ba ghá a íoc, de réir aicme shóisialta, i gcomhair doirteadh fola, ag díriú airde ar an difríocht idir uaisle (*grád flatha*), saoir (*grád féne*) agus daoir (*sen-chléithe*).

Ba í cumhal an t-aonad airgeadra a d'úsáidtí, bonn ríofa coiteann i ré na gCeilteach – le haghaidh cánacha, pionóis agus eile. Má doirteadh mar sin fuil an duine, ba ghá a íoc do;
* rí nó rí cúige (*rí ruireach*), níos deireanaí fosta easpag: ceathrar cumhal déag
* dhaoine de shliocht uasal de réir céim (*aire désa, forgill, túise*, *fer fothlai*): duine déag go leith(!) go dtí seachtar
* feirmeoir bó (*[[bóaire]]*) nó saor: triúr
* daor: beirt.
Cuireadh scaití draoithe, filí agus an t-aos dána san áireamh leis na huaisle, agus uaireanta leis na saoir.

Dá ndoirtfeadh fuil mhná, thugtaí cúiteamh di de réir aicme a fir chéile, seachas mar shampla gialla, coirpigh, striapacha, fuaidirí, gealta, conriochta(!) agus „scharfzüngige Jungfrauen“.

## Féach freisin
* *[[Críth Gablach]]*
* *[[Fír flathemon]]*
* *[[Lóg n-enech]]*

## Foinsí
* Helmut Birkhan: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* 2., korrigierte und erweiterte Auflage. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
* Barry Cunliffe: *Die Kelten und ihre Geschichte.* 7. Auflage, Gustav Lübbe Verlag, Bergisch Gladbach 2000.
* Myles Dillon, Nora Kershaw Chadwick: *Die Kelten. Von der Vorgeschichte bis zum Normanneneinfall*. Parkland-Verlag, Köln 2004 (zuerst 1966), ISBN 3-89340-058-3 (Kindlers Kulturgeschichte).

## Tagairtí

Catagóir:Seanchas
Catagóir:An Féineachas
Maton

Is comhlacht déanta uirlisí ceoil é **Maton** as an Astráil a bhunaigh Bill May agus a dheartháir Reg in 1946. Tháinig an t-ainm *Maton* ón dá fhocal 'May' (sloinne Bill May) agus 'tone' agus fuaimnítear mar /ˈmeɪˌtən/ é. Ar na táirgí atá á ndéanamh ag Maton sa lá atá inniu ann tá giotáir acústacha agus leictreacha, ucailéilí agus glacairí giotáir.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Manic Street Preachers

Is banna rac-cheoil Breatnach é **Manic Street Preachers**. Is iad James Dean Bradfield, Nicky Wire agus Sean Moore baill an ghrúpa.

## Albaim
**Generation Terrorists* (1992)
**Gold Against the Soul* (1993)
**The Holy Bible* (1994)
**Everything Must Go* (1996)
**This Is My Truth Tell Me Yours* (1998)
**Know Your Enemy* (2001)
**Lifeblood* (2004)
**Send Away the Tigers* (2007)
**Journal for Plague Lovers* (2009)
**Postcards from a Young Man* (2010)
**Rewind the Film*(2013)
**Futurology* (2014)
**Resistance Is Futile* (2018)
**The Ultra Vivid Lament* (2021)

## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1986
CLG Baile Buadáin Naomh Éanna

Bunaíodh **CLG Baile Buadáin Naomh Éanna** (Béarla: *Ballyboden St. Enda's GAA*) sa bhliain 1969. Tá an club lonnaithe i mBaile Buadáin i gContae Átha Cliath.

Catagóir:Clubanna CLG i gContae Átha Cliath
An Tom Gearrtha

Baile beag i gContae Chill Dara  is ea **An Tom Gearrtha** (*Cutbush* as Béarla). Tá an Currach cóngarach don bhaile agus níl sé rófhada ó Chill Chuillinn, Cill Dara agus an Droichead Nua chomh maith. Bhí 342 daoine ina gcónaí ann sa bhliain 2016. Is í CLG Crochta na Gréine club peile an cheantair agus imríonn club sacair Bush Celtic sa Tom Gearrtha féin.

## Tagairtí
Liosta eipeasóidí Clarence (sraith theilifíse 2014)

Is clár teilifís beoite é **[[Clarence (sraith theilifíse 2014)|Clarence]]**, atá ag craoladh ar Cartoon Network ó 14 Aibreán 2014 go dtí 24 Meitheamh 2018. Tá 130 eipeasóid de chuid Clarence.

## Sraitheanna

## Eipeasóid
### Séasúr 1 (2014-15)

### Séasúr 2 (2016-17)

### Séasúr 3 (2017-18)

## Tagairtí

Catagóir:Liosta eipeasóidí
Claribel Alegría

File, aisteoir, úrscéalaí, agus iriseoir Nicearaguach-Salvadórach ab ea **Clara Isabel Alegría Vides**  (Bealtaine 12, 1924 - Eanáir 25, 2018), d'úsáideadh sí an t-ainm cleite **Claribel Alegría**,  a raibh tionchar mór uirthi ar litríocht chomhaimseartha Mheiriceá Láir. Bronnadh Duais Idirnáisiúnta Litríochta Neustadt 2006 uirthi. 

## Beathaisnéis
Rugadh Alegría in Estelí, Nicearagua, le hathair Nicaraguach, Daniel Alegría, agus máthair Salvadórach, Ana María Vides. Nuair a bhí Claribel naoi mí d'aois, cuireadh a hathair ar deoraíocht **mar gheall ar a agóidíocht** i gcoinne sáruithe ar chearta an duine a tharla le linn **forghabhála na tíre ag** na Stáit Aontaithe ; mar thoradh air sin, d'fhás Claribel aníos i Santa Ana, cathair in iarthar El Salvador, as ar tháinig a máthair. Mheas Claribel Alegría gur Nicearaguach-Salvadórach í féin.    Cé go raibh sí ró-óg le bheith ag léamh nó ag scríobh, thosaigh sí ag cumadh filíochta ag aois a sé bliana d'aois agus **dheachtaigh s**í í dá máthair, a scríobhfadh síos iad. Luaigh Alegría “Cartas a un joven poeta ” **cumtha ag**Rainer Maria Rilke go seasta mar an spreagadh chun bheith ina file.  

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Briatharogham

I luathlitríocht na Gaeilge, nath meafarach dhá-fhoclach (*kenning*) is ea ***Briatharogham*** (Meán-Ghaeilge Bríatharogam) a míníonn ainmneacha na litreacha Oghaim.  Caomhnaítear trí liosta éagsúla a théann siar go dtí ré na Sean-Ghaeilge, mar a leanas:
* Briatharogham *Morainn mac Moín*
* Briatharogham *Maic ind Óc*
* Briatharogham *Con Culainn*

Faightear an chéad dá cheann i ngach cóip den *[[An Leabhar Oghaim|Leabhar Oghaim]]* atá ar marthain, cé nach bhfaightear *Con Culainn* ach i lámhscríbhinní den 16ú agus 17ú haoiseanna.  Déanann *[[Auraicept na n-Éces]]* tuairisc agus ciall ar Bhriatharogham *Morainn mac Moín*.

Chreideadh scoláirí na meánaoise níos deireanaí gur ainmneacha crann ab ea na litreacha go léir, agus rinne siad iarracht na briatharoghaim a léirmhíniú dá réir sin.  De réir scoláireacht nua-aimseartha, ámh níl ann ach ocht litir ainmnithe as crainn, agus go dtacaíonn na briatharoghaim féin an moladh seo.

Is iad a leanas na Briatharoghaim mar a d'eagraigh McManus (1988) iad (as Sean-Ghaeilge normalaithe):



## Foinsí
* Damian McManus, *Irish letter-names and their kennings*, Ériu 39 (1988), 127-168.

## Tagairtí

Catagóir:Ogham
Críth Gablach

Cnuasach dlíthe de chuid seanchas na hÉireann SeanGhaelaí is ea **Ceannach Gabhlach** (Sean-Ghaeilge **Críth Gablach**), scríofa ag tús na 8ú&nbsp;haoise. Is é b'fhéidir an tráchtas stádais is cáiliúla atá ann, agus cinnte an ceann is so-aimsithe &mdash; tá eagrán nua-aimseartha foilsithe ag an Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath. 

Leagtar amach é i bhfoirm ceist-agus-freagra, ag plé leis na haicmí shóisialta de phobal na hÉireann ársa, a chearta agus a dhualgais. Is soiléir é ón ainm 'Ceannach Gabhlach', gurbh fhéidir cách a aicme a athrú (nó a cheannach), de réir an nath 'fearr fear a chineadh', ach amháin gur ghá dul ó ghabhal go gabhal.

Roinneadh an tsochaí ina seacht n-aicme, ó ríthe go daoir, ó thaobh an dlí de. Sonraíodh go cruinn *[[lóg n-enech]]*, tomhas na dtithe, seilbh is lú na mbó, cineál biadh, aoine, plean suíochán, conas ba ghá cliantacht a shocrú, srl. Is amhlaidh ámh nach úsáidfí a rialacha ar bhealach praiticiúil.  Mar shampla, tá sonraí cliantachta ann fiú d'uaisle is airde, nach mbeadh riamh ina gcliaint.  

I dteannta leis an bpríomhthéacs, faightear dán sa lámhscríbhinn, díreach ag an deireadh.

## Lámhscríbhinní
Faightear an téacs de *Críth Gablach* i dtrí lámhscríbhinn, neamhiomlán gach aon ceann acu, ach le chéile tá an rud go léir againn. As an 16ú haois atá gach scríbhinn, as an scoil dlí Mhic Aodhagáin. Is é Eoghan Ó Comhraí an chéad eagarthóir ar an téacs (1873 agus 1879). Chuir sé aistriúchán ar fáil, cé gur "tuairimíocht" é an-chuid de. D'fhoilsigh Eoin Mac Néill (1923) aistriúchán níos fearr, agus D. A. Binchy (1941) eagrán nua den tSean-Ghaeilge.

Cé nach bhfuil deireadh an téacs ach in aon scríbhinn amháin, is doiléir é an gá an dán gearr dlí (nó roscadh) a bheith ann. Tá Liam Breatnach ar son na smaointe, ach tá Mac Néill agus Binchy ina choinne.

## Féach freisin
* Seanchas (dlí)
* *[[Aithech fortha]]*
* *[[Bretha Crólige]]*
* *[[Lóg n-enech]]*
* *[[Fír flathemon]]*

## Foinsí
* Helmut Birkhan: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (*[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

## Naisc sheachtracha
* Nils Müller-Scheessel, *[http://books.google.at/books?id=B1dkVbDvPqYC&pg=PA245&dq=Crith+Gablach&hl=de&ei=ztIgTdSjN8LrOcevhI0J&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDEQ6AEwAg#v=onepage&q=Crith%20Gablach&f=false Soziale Gruppen, kulturelle Grenzen: die Interpretation sozialer Identitäten in der prähistorischen Archäologie],* Waxmann Verlag, 2006

## Tagairtí

Catagóir:Seanchas
Catagóir:An Féineachas
Fáith

:*Féach freisin: [[Fáidh]]

Is é *'fáith*' an leagan [[Sean-Ghaeilge]] le haghaidh fáithe agus fealsúna Ceilteacha ársa. Úsáidtear an focal *vates* as [[:en:Vates|Béarla]] agus [[:de:Vates|Géarmánis]] mar théarma teicniúil dóibh siúd, ón bhfréamh [[Prótai-Cheiltis|Phrótai-Cheiltis]]<nowiki/>e **wātis*.

==Sanasaíocht==
Is é an téarma atá á phlé anseo, fáith, ná an focal Prótai-Ceiltise **wātis*, aitheanta ón  Gréigis, Laidin agus dteangacha Ceilteacha níos deireanaí.  Forbraíodh an focal **wātis* diaidh ar ndiaidh go *fáith* as [[Meán-Ghaeilge]], fáidh a Nua Ghaeilge.  Is gaol é go hindíreach leis an bhfocal [[Breatnais]]e, *gwawd*, adhmholadh.

Ba ghaol é an focal Laidine *vates* leis an gCeiltis, sin nó [[Iasacht (focal)|iasacht]] Ceiltise.

Cé gur tógadh ar iasacht an focal ó Laidin go Béarla, úsáidtear é de ghnáth sa teanga úd le taobh fáithe Ceilteach seachas Rómhánach.)  Creidtear go forleathan go bhfuil gaoil ag **wātis* i dteangacha Gearmánacha eile, san áireamh an focal Gotaise *wods*, 'seilbh'.

Dá mba ghaoil seachas iasachtaí iad **wātis* as Ceiltis, *vates* as Laidin, agus focail mar an gcéanna as teangacha Gearmánacha eile, b'fhéidir é mar sin go raibh siad fréamhaithe ón bhfocal [[Ind-Eorpais]]e **(H)ueh₂t-i-* "fáidh".


==Stair==
===An Róimh ársa===
D'úsáideadh na scríbhneoirí is luaithe na Laidine an focal *vates* chun fáithe agus daoine feasa a chur in iúl.  Ligeadh an focal i léig go dtí gur athmhúscail [[Virgil]] é.  Dúirt [[Ovid]] gur *vates* as [[Eros (miotas)|Eros]] (*Amores* 3.9) an ea é.

Sa Róimh págánach, bhíodh na *vates* ina gcónaí ar Chnoc na Vatacáine.  Nuair a tháinig an pápacht ar ais go dtí an Róimh ó Avignon sa 14ú haois, bhí cónaí ar an bPápa sa Vatican as sin amach.

===Sibhialtacht na gCeilteach===
De réir údair na Gréige Ársa, [[Strabo]], [[Diodorus Siculus]], agus [[Poseidonius]], ar cheann de thrí aicme na sagartachta Ceiltí ab ea na *vates* ([[Gréigis]] οὐάτεις)  [[priest]], agus an dá eile ná na [[draoi]]the agus na [[bard|baird]].  Ba fáithe iad na *vates*, agus dheineadh siad [[íobairt]]í (ach go háirithe íobairtí daonna) faoi údarás draoi, de réir léirmhínithe  Rómhánach agus Chríostaí.

==Sa lá inniu==
Is iad na *Vates* (nó *Ovates*) ar cheann de na trí ghrád den *Order of Bards, Ovates and Druids*, ord [[nua-Dhraíocht]]a lonnaithe i [[Sasana]]. 

Is é *ovate* an chéad ghrád sa [[Gorsedd]] na mBard nua-aimseartha sa Bhreatain Bheag.  Ní cumann nua-Dhraíochta é an Gorsedd, ach tá béim aige ar chultúr agus ealaíon na Breataine Bige.  Tá a gcuid gnás agus cleachtas bunaithe ar athshamhluithe na Draíochta le h[[Iolo Morganwg]].

==Foinsí==
* Perkins, Caroline A., "[http://www.findarticles.com/p/articles/mi_hb1447/is_200003/ai_n5937445 Ovid's Erotic Vates]" in *Helios,* March 2000
* Rübekeil, Ludwig, *Wodan und andere forschungsgeschichtliche Leichen: exhumiert *, Beiträge zur Namenforschung (2003), 25&ndash;42.
* Peter Berresford Ellis, "The Druids", William B. Eerdmans Publishing (1995) 

==Naisc sheachtracha==
* [http://www.kernunnos.com/culture/druids/lit.html Classical descriptions of the *vates'']
* Ovates

## Tagairtí
Songs and Music from "She's the One"

Is albam ón bhanna Tom Petty and the Heartbreakers é **Songs and Music from "She's the One"**, a eisíodh ar an 6 Lúnasa 1996.

## Traicliosta
Gach amhrán le Tom Petty (ach amháin iad le nótaí).

#"Walls (Circus)" – 4:25
#"Grew Up Fast" – 5:09
#"Zero from Outer Space" – 3:08
#"Climb That Hill" (Petty, Mike Campbell) – 3:57
#"Change the Locks" (Lucinda Williams) – 4:56
#"Angel Dream (No. 4)" – 2:27
#"Hope You Never" – 3:02
#"Asshole" (Beck Hansen) – 3:11
#"Supernatural Radio" – 5:22
#"California" – 2:39
#"Hope on Board" – 1:18
#"Walls (No. 3)" – 3:03
#"Angel Dream (No. 2)" – 2:27
#"Hung Up and Overdue" – 5:48
#"Airport" – 0:57

## Singlí
*"Walls (Circus)" - 29 Iúil, 1996
*"Climb That Hill" - 1996
*"Change the Locks" - 1996

## Foireann
*Tom Petty -  Giotár, Fonnadóireacht, orgán béil, pianó, cruitchlár
*Mike Campbell –  Giotár, pianó
*Benmont Tench – pianó, orgán
*Howie Epstein – dordghiotár, fonnadóireacht taca

### Breise
*Curt Bisquera - drumaí ach "Hung Up and Overdue", "Hope You Never", agus "California"
*Lindsey Buckingham - fonnadóireacht taca ar "Walls (Circus)", "Climb That Hill" agus "Asshole"
*Steve Ferrone - drumaí ar "Hope You Never" agus "California"
*Lili Haydn - veidhlín
*Michael Severens - dordveidhil
*Ringo Starr - drumaí ar "Hung Up and Overdue"
*Gerri Sutyak - dordveidhil
*Chris Trujillo - cnaguirlisí
*Carl Wilson - Giotár, comhcheol

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1996
Echo (albam)

Is albam ón bhanna Tom Petty and the Heartbreakers é **Echo**, a eisíodh ar an 13 Aibreán 1999.

## Traicliosta
Gach amhrán le Tom Petty (ach amháin iad le nótaí).

#"Room at the Top" - 5:00
#"Counting on You" - 4:05
#"Free Girl Now" - 3:30
#"Lonesome Sundown" - 4:32
#"Swingin'" - 5:30
#"Accused of Love" - 2:45
#"Echo" - 6:36
#"Won't Last Long" - 4:22
#"Billy the Kid" - 4:08
#"I Don't Wanna Fight" (Mike Campbell) - 2:47
#"This One's for Me" - 2:42
#"No More" - 3:15
#"About to Give Out" - 3:12
#"Rhino Skin" - 3:57
#"One More Day, One More Night" - 5:37

## Singlí
*"Free Girl Now" - 1999
*"Room at the Top" - 1999
*"Swingin'" - 1999
*"This One's For Me" - 1999
*"Accused of Love" - 1999

## Foireann
*Tom Petty -  Giotár, Fonnadóireacht, orgán béil
*Mike Campbell –  Giotár, Fonnadóireacht ar "I Don't Wanna Fight"
*Benmont Tench – pianó, orgán
*Howie Epstein – dordghiotár, fonnadóireacht taca
*Steve Ferrone - drumaí
*Scott Thurston - Giotár, fonnadóireacht taca

### Breise
*Lenny Castro - cnaguirlisí

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1999
Eamhain Abhlach

I Miotaseolaíocht na nGael, oileán miotasach parthais ab ea **Eamhain Abhlach** (Sean-Ghaeilge **Emain** nó **Emne Ablach**). Parthas na gCeilteach agus baile na ndéithe agus na laochra a bhí ann. Meastar go minic gurbh fhlaitheas dhia na mara Manannán mac Lir é. Samhlaítear le hOileán Mhanainn go minic é nó le hEilean Arainn uaireanta eile.

De réir an dáin mheánaoisigh *Baile Suthain Sith Eamhna*, tógadh an dia Lugh in Eamhain Abhlach. I ndán eile ón 14ú haois, deirtear go bhfuil Eamhain Abhlach lán d'ealaí agus de chrainn iúir.

## Sanasaíocht
Ní soiléir cad é sanasaíocht an fhocail "Emain/Emne" sa chás seo. Is féidir é a chur i gcomórtas le rí-chathair na nUladh, *[[Emain Macha]]*, ach anseo is 'cúpla' é brí le hEmain. Thug Ptolemy "Isamnion" ar an gcathair ina Geografia sa 2ú haois AD, a d'aistrigh an Ceiltíoch Heinrich Wagner mar "rud atá ag bogadh go tapaidh dá thoil féin, an sruth", ón bhfréamh Prótai-Ind-Eorpaise **eis-*, "bog go gasta". 

Is soiléire bunús "Ablach" áfach, arb ionann é agus abhlach / úllach, aball / abhaill, ubull / úll, srl.

## Foinsí
* Bullock-Davies, Constance, "Lanval and Avalon," Bulletin of the Board of Celtic Studies 23, 1969, ll. 128-42.
* Koch, John (eag.), Celtic Culture: A Historical Encyclopedia, ABC-CLIO, 2006, ll. 146-147, 677, 691, 959, 1244, 1471, 1671.
* Mac Néill, Máire, The festival of Lughnasa Comhair de Bhéaloideas Éireann, University College, 1982, lch. 6.
* Maier, Bernhard (eag.), Dictionary of Celtic religion and culture, Boydell & Brewer, 1997, ll. 3, 156, 186.
* Ó hÓgáin, Dáithí, Myth, legend & romance: an encyclopaedia of the Irish folk tradition, Prentice Hall Press, 1991, lch. 247.
* Skene, William Forbes, Celtic Scotland: a history of ancient Alban, Iml. 3, Edmonston & Douglas, 1880, ll. 410ff.
* Wagner, Heinrich, "The archaic Dind Ríg poem and related problems", Ériu, Vol. 28, 1977, ll. 1-16.

## Tagairtí
Feeder

Is banna rac-cheoil Breatnach é **Feeder**.

## Albaim
**Polythene* (1997)
**Yesterday Went Too Soon* (1999)
**Echo Park* (2001)
**Comfort in Sound* (2002)
**Pushing the Senses* (2005)
**Silent Cry* (2008)
**Renegades* (2010)
**Generation Freakshow* (2012)
**All Bright Electric* (2016)
**Tallulah* (2019)

## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1994
The Last DJ

Is albam ón bhanna Tom Petty and the Heartbreakers é **The Last DJ**, a eisíodh ar an 8 Deireadh Fómhair 2002.

## Traicliosta
Gach amhrán le Tom Petty (ach amháin iad le nótaí).

#"The Last DJ" – 3:48
#"Money Becomes King" – 5:10
#"Dreamville" – 3:46
#"Joe" – 3:15
#"When a Kid Goes Bad" – 4:56
#"Like a Diamond" – 4:32
#"Lost Children" – 4:28
#"Blue Sunday" (Petty, Mike Campbell) – 2:56
#"You and Me" – 3:10
#"The Man Who Loves Women" – 2:53
#"Have Love Will Travel" – 4:05
#"Can't Stop the Sun" (Petty, Campbell) – 4:59

## Singlí
*"The Last DJ" -  23 Meán Fómhair, 2002
*"Have Love Will Travel" - 2002
*"You and Me" - 2002

## Foireann
*Tom Petty -  Giotár, Fonnadóireacht, pianó, ucailéile, dordghiotár ar "The Last DJ," "Money Becomes King," "Joe," "Like a Diamond," "Blue Sunday," "You and Me" agus "Have Love Will Travel"
*Mike Campbell –  Giotár, dordghiotár ar "Dreamville", "When a Kid Goes Bad", agus "The Man Who Loves Women"
*Benmont Tench – pianó, orgán, méarchlár
*Ron Blair – dordghiotár ar "Lost Children" agus "Can't Stop the Sun"
*Steve Ferrone - drumaí
*Scott Thurston - Giotár, ucailéile, fonnadóireacht taca

### Breise
*Jon Brion – ceolfhoirniú, stiúrthóir
*Lindsey Buckingham – fonnadóireacht taca ar "The Man Who Loves Women"
*Lenny Castro - cnaguirlisí

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2002
Mojo (albam)

Is albam ón bhanna Tom Petty and the Heartbreakers é **Mojo**, a eisíodh ar an 15 Meitheamh 2010.

## Traicliosta
Gach amhrán le Tom Petty (ach amháin iad le nótaí).

#"Jefferson Jericho Blues" - 3:24
#"First Flash of Freedom" (Petty, Mike Campbell) - 6:53
#"Running Man's Bible" - 6:02
#"The Trip to Pirate's Cove" - 5:00
#"Candy" - 4:12
#"No Reason to Cry" - 3:04
#"I Should Have Known It" (Petty, Campbell) - 3:36
#"U.S. 41" - 3:01
#"Takin' My Time" - 4:21
#"Let Yourself Go" - 3:23
#"Don't Pull Me Over" - 4:05
#"Lover's Touch" - 4:24
#"High In the Morning" - 3:36
#"Something Good Coming" - 4:11
#"Good Enough" (Petty, Campbell) - 5:57
#"Little Girl Blues" (iTunes bónas) - 3:08

## Singlí
*"Good Enough" - 2010
*"I Should Have Known It" - 2010
*"First Flash of Freedom" - 2010
*"Don't Pull Me Over" - 2010

## Foireann
*Tom Petty -  Giotár, Fonnadóireacht, dordghiotár ar "Running Man's Bible"
*Mike Campbell –  Giotár
*Benmont Tench – pianó, orgán
*Ron Blair – dordghiotár 
*Steve Ferrone - drumaí, cnaguirlisí
*Scott Thurston - Giotár, orgán béil
 
## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2010
Hypnotic Eye

Is albam ón bhanna Tom Petty and the Heartbreakers é **Hypnotic Eye**, a eisíodh ar an 29 Iúil 2014.

## Traicliosta
Gach amhrán le Tom Petty, ach "Fault Lines" (Petty agus Mike Campbell).

#"American Dream Plan B" - 3:00
#"Fault Lines" - 4:28
#"Red River" - 3:59
#"Full Grown Boy" - 3:26
#"All You Can Carry" - 4:34
#"Power Drunk" - 4:39
#"Forgotten Man" - 2:48
#"Sins of My Youth" - 3:49
#"U Get Me High" - 4:11
#"Burnt Out Town" - 3:05
#"Shadow People" - 6:37
#"Playing Dumb" (bónas) - 4:13

## Singlí
*"American Dream Plan B" -  10 Meitheamh, 2014
*"Red River" - 10 Meitheamh, 2014
*"U Get Me High" - 10 Meitheamh, 2014
*"Forgotten Man" - 24 Iúil, 2014
*"Fault Lines" - 15 Iúil, 2014

## Foireann
*Tom Petty -  Giotár, Fonnadóireacht, dordghiotár ar "U Get Me High"
*Mike Campbell –  Giotár
*Benmont Tench – pianó, orgán, sintéiseoir
*Ron Blair – dordghiotár ach "U Get Me High"
*Steve Ferrone - drumaí, cnaguirlisí
*Scott Thurston - Giotár, orgán béil, tambóirín
 
## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2014
Full Moon Fever

Is albam ón bhanna Tom Petty é **Full Moon Fever**, a eisíodh ar an 24 Aibreán 1989.

## Traicliosta
Gach amhrán le Tom Petty agus Jeff Lynne (ach amháin iad le nótaí).
### Taobh 1
#"Free Fallin'" - 4:14
#"I Won't Back Down" - 2:56
#"Love Is a Long Road" (Petty, Mike Campbell) -	4:06
#"A Face in the Crowd" - 3:58
#"Runnin' Down a Dream"	(Petty, Lynne, Campbell) - 4:23

### Taobh 2
#"I'll Feel a Whole Lot Better"	(Gene Clark) - 2:47
#"Yer So Bad" - 3:05
#"Depending on You" (Petty) - 2:47
#"The Apartment Song" (Tom Petty) - 2:31
#"Alright for Now" (Tom Petty) - 2:00
#"A Mind with a Heart of Its Own" - 3:29
#"Zombie Zoo" - 2:56

## Singlí
*"I Won't Back Down" - Aibreán 1989
*"Runnin' Down a Dream" - 29 Iúil, 1989
*"Free Fallin'" - 27 Deireadh Fómhair, 1989
*"A Face in the Crowd" - 3 Márta, 1990
*"Yer So Bad" - 1990

## Foireann
*Tom Petty -   Fonnadóireacht, fonnadóireacht taca, Giotár, méarchlár, tambóirín
*Mike Campbell –  Giotár, dordghiotár, maindilín, méarchlár
*Jeff Lynne -  –  Giotár, dordghiotár, méarchlár, pianó, sintéiseoir, fonnadóireacht taca
*Phil Jones – drumaí, cnaguirlisí

### Breise
*George Harrison - giotár acústach agus fonnadóireacht taca ar "I Won't Back Down"
*Jim Keltner - drumaí, maraca agus tambóirín ar "Love Is a Long Road"
*Benmont Tench – pianó ar "The Apartment Song"
*Howie Epstein - fonnadóireacht taca ar "I Won't Back Down" agus "Love Is a Long Road"
*Roy Orbison - fonnadóireacht taca ar  "Zombie Zoo"
*Kelsey Campbell - béic ar  "Zombie Zoo"
*Alan Weidel, Jeff Lynne, Tom Petty - bualadh bos ar "I'll Feel a Whole Lot Better"

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1989
Wildflowers

Is albam ón bhanna Tom Petty é **Wildflowers**, a eisíodh ar an 1 Samhain 1994.

## Traicliosta
Gach amhrán le Tom Petty (ach amháin iad le nótaí).
#"Wildflowers" – 3:11
#"You Don't Know How It Feels" – 4:49
#"Time to Move On" – 3:15
#"You Wreck Me" (Petty, Mike Campbell) – 3:22
#"It's Good to Be King" – 5:10
#"Only a Broken Heart" – 4:30
#"Honey Bee" – 4:58
#"Don't Fade on Me" (Petty, Campbell) – 3:32
#"Hard on Me" – 3:48
#"Cabin Down Below" – 2:51
#"To Find a Friend" – 3:23
#"A Higher Place" – 3:56
#"House in the Woods" – 5:32
#"Crawling Back to You" – 5:05
#"Wake Up Time" – 5:19

## Singlí
*"You Don't Know How It Feels" - Deireadh Fómhair 1994
*"You Wreck Me" - 1995
*"It's Good to be King" -1995
*"A Higher Place" - 1995

## Foireann
*Mike Campbell – giotár, giotár acústach, giotár leictreach, dordghiotár, cruitchlár, siotár
*Lenny Castro – cnaguirlisí
*Howie Epstein – fonnadóireacht taca, dordghiotár ar "You Wreck Me", "Honey Bee" agus "Cabin Down Below"
*Steve Ferrone –  drumaí ach ar "To Find a Friend"
*Brandon Fields – sacsafón ar "House in the Woods"
*Gary Herbig – sacsafón ar "House in the Woods"
*Jim Horn – sacsafón ar "House in the Woods"
*Kim Hutchcroft – sacsafón ar "House in the Woods"
*Phil Jones – cnaguirlisí ar "You Wreck Me" agus "Cabin Down Below"
*Michael Kamen – ceolfhoirniú, stiúrthóir ar "Wildflowers", "Time to Move On", "It's Good to Be King" agus "Wake Up Time"
*Tom Petty – giotár, giotár acústach, giotár leictreach, dordghiotár, orgán béil, pianó, orgán Hammond, Fonnadóireacht, fonnadóireacht taca
*John Pierce – dordghiotár ar "Hard on Me"
*Marty Rifkin – giotár cruach troitheánach ar "House in the Woods"
*Ringo Starr – drumaí ar "To Find a Friend"
*Benmont Tench – armóin, pianó, orgán Hammond, ceolfhoirniú
*Carl Wilson – fonnadóireacht taca ar "Honey Bee"

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1994
Highway Companion

Is albam ón bhanna Tom Petty é **Highway Companion**, a eisíodh ar an 25 Iúil 2006.

## Traicliosta
Gach amhrán le Tom Petty.

#"Saving Grace" - 3:48
#"Square One" - 3:26
#"Flirting with Time" - 3:16
#"Down South" - 3:27
#"Jack" - 2:29
#"Turn This Car Around" - 3:59
#"Big Weekend" - 3:16
#"Night Driver" - 4:28
#"Damaged by Love" - 3:23
#"This Old Town" - 4:17
#"Ankle Deep" - 3:24
#"The Golden Rose" - 4:43

### Bónas
#"Home"	- 3:11
#"Around the Roses" - 2:58
#"Big Weekend" (taifeadadh samplach) - 3:04
#"This Old Town" (taifeadadh samplach) - 4:24

## Singlí
*"Saving Grace" - 4 Iúil 2006
*"Flirting with Time" - 2006
*"Big Weekend" - 2006

## Foireann
*Mike Campbell – giotár, vibreafón ar "The Golden Rose", léiritheoir
*Tom Petty – giotár, dordghiotár ar "Square One", drumaí, orgán béil, pianó ar "Night Driver", méarchlár ar "Jack", Fonnadóireacht, fonnadóireacht taca, léiritheoir
*Jeff Lynne - giotár, dordghiotár, méarchlár, fonnadóireacht taca, léiritheoir

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2006
Henrik Petersson

Tá **Henrik Petersson**, a rugadh in Uppsala, sa Shualainn, ar 6 aibreáin 1973, mar mhatamaiticeoir, léachtóir le matamaitic agus scríbhneoir Sualannach. Tá Petersson ina ollamh comhlach sa choláiste polaiteicnice Chalmers, agus feidhmíonn sé mar léachtóir le matamaitic sa scoil Hvitfeldtska i nGöteborg. Múineann Petersson ranganna bunaithe ar fhadhbanna matamaitice don ardchúrsa matamaitice sa scoil Hvitfeldtska agus bunaithe ar an matamaitic chlasaiceach. I gcomhthráth leis a mhúinteoireacht, bainistíonn sé ardán do mhic léinn atá suim acu sa mhatamaitic. Tá an suíomh gréasáin sin maoinithe ag an bhfondúireacht Solstickan. 

## Beathaisnéis
Fuair Petersson a dhochtúireacht sa mhatamaitic i 2001. Sa bhliain 2007, thosaigh sé ag múineadh sa mheánscoil.

Idir 2005 agus 2008, d’fhoilsigh sé dhá phíosa téacs déag a bhaineann le réimsí eolaíochta difriúla. Baineann a thaighde go háirithe le chórais dinimiciúla líneacha agus an theoiric bhainteach le fheidhmiú teoirice na bhfeidhmeanna sin. 

Den chuid is mó, tá cáil ag Phetersson de bharr a leabhair *Problemlösningens grunder*, foilsithe i 2013, agus ag teacht óna mhúinteoireacht sa scoil Hvitfeldtska. 

I 2019, foilseoidh Petersson dhá leabhar atá ainmnithe *Avancera I* agus *Avancera II*.

## Leabharliosta

* *[[Problemlösningens grunder]]*, 2013
* *[[Undersökande matematik]]*, 2017
* *[[Avancera I]]*, 2019
* *[[Avancera II]]*, 2019

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh gréasáin oifigiúil
* Problemnet

Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Eachtra imirceach Essex (2019)

[mion|clé|[Grays]]

Fuarthas 39 duine marbh i leoraí i  nGrays, Essex ar an 23 Deireadh Fómhair 2019. 31 fear agus ochtar ban as Vítneam, imircigh go léir, a bhí sa leoraí.  I measc na mban agus na bhfear, bhí 10 déagóir, san áireamh beirt bhuachaillí 15 mbliana d'aois.

mion|clé|Scania R500 agus leantóir cuisniúcháin in Éirinn (sa bhliain 2012)

## Na himeachtaí
As Éirinn a tháinig an leoraí féin trí chalafort Caergybi [Holyhead].  Tháinig tiománaí an leoraí, Mo Robinson, fear 25 bliain d’aois, as Port an Dúnáin i gcontae Ard Mhacha.

Tháinig tréiléar an leoraí i dtír ar abhainn an Thames in Purfleet agus anall as Zeebrugge na Beilge. 

Bailíodh an tréiléar in Purfleet. D’fhág an leoraí agus an tréiléar cuisnithe ina raibh na daoine Purfleet ag cúig tar éis a haon maidin inné, 25 nóiméad nó mar sin sular thángthas ar na coirp in Waterglade Industrial Park i  nGrays, Essex. Tháinig na seirbhísí otharchairr ar na coirp sa leoraí i bpáirc tionsclaíochta ag leathuair tar éis a haon san oíche.

Bhí an leoraí cláraithe sa Bhulgáir (cé nach raibh sé sa tír sin le roinnt blianta anuas) agus gur le bean as Éirinn é. Bhí greamán mór ar fhuinneog thosaigh an leoraí, ar de dhéanamh Scania é, a deir ‘Ireland, the ultimate dream’.

Easpa ocsaigíne ba chúis le bás na n-imirceach. Dúradh go mba brioscaí a bhí á n-iompar ag an leoraí.  

### Cúrsaí airgeadais
Bhí suas le €15,000 an duine íoctha ag na himircigh le lucht na comcheilge.  

Bhí muntir na n-imirceach i Vítneam fós ag aisíoc a gcuid fiacha  sa bhliain 2021.

## Fiosrúchán dúnmharaithe
Cuirtear i leith roinnt fear a bheith páirteach i smuigleáil daoine. Ar 22 Eanáir 2021, phléadáil Maurice (Mo) Robinson, tiománaí an leoraí, as Craigavon, agus a shaoiste Rónán Hughes, 41 bliain, as Ard Mhacha agus as Tigh Thaláin i gContae Mhuineacháin, ciontach i ngáinneáil ar dhaoine, i sciúradh airgid agus i ndúnorgain. Gearradh téarma príosúin trí bliana déag agus ceithre mhí ar Robinson agus téarma 20 bliain ar Hughes.

Ciontaíodh Éamonn Harrison, 24 bliain, as Co an Dúin, agus Gheorghe Nica, 43 bliain, as Basildon, Essex, sna cúisimh chéanna. Téarma príosúin ocht mbliana déag a gearradh ar Harrison agus 27 bliain ar Nica, arbh é ceann feadhna na buíne comhcheilge é. 

Ba é Harrison a thug an leantóir go calafort Zeebrugge sa Bheilg sular seoladh ar aghaidh go Sasana ar bhád farantóireachta é. Eiseachadadh é in Eanáir 2020.

## Féach freisin

* Ar  18 Meitheamh 2000, thángthas ar 58 duine as an tSín marbh in aonad leoraí in Dover in Kent sa bhliain 2000   
* Géarchéim imirceach na hEorpa

## Tagairtí

Catagóir:2019
Catagóir:Eachtraí imirceacha
Catagóir:Essex
Catagóir:Stair Shasana
Catagóir:Teifigh
Catagóir:Géarchéim imirceach na hEorpa
Ánradh

File nó bard na nGael den dara haicme ab ea *ánradh*, ar an gcéad chéimíocht eile le hais an ollaimh.

## Sanasaíocht
Fréamhaithe ón tSean-Ghaeilge *ánrad* is ea an focal seo.

## Féach freisin
* Ánradh
* Bard
* Cana
* Clí
* *[[Filid]]*
* Ollamh Éireann

## Tagairtí

Catagóir:Seanchas
Díchetal do chennaib

Fáistineach nó ortha gan ullmhú roimh ré cumtha ag draoithe, ollaimh agus *[[filid]]* na hÉireann ársa ab ea **dícheadal do cheannaibh** (Sean-Ghaeilge **díchetal do chennaib**).  Dúradh go raibh an-chumas ag Fionn mac Cumhaill iontu.  Níor chuir Naomh Pádraig cosc orthu, óir ní bhíodh gnáis phágánacha ag baint leo.

## Féach freisin
* *[[Díchetal do chennaib]]*
* *[[Imbas forosnai]]*
* *[[Teinm laída]]*

## Tagairtí

Catagóir:Seanchas
Teinm laída

Fáistineach nó ortha cumtha ag ollaimh agus *[[filid]]* (agus filí eile) na hÉireann ársa ab ea **teinm laoidhte** (Sean-Ghaeilge **teinm laída**).  Dúradh go raibh an-chumas ag Fionn mac Cumhaill iontu, ag cur a ordóg ina bhéal aige chun teacht ar eolas an bhradán feasa.

## Féach freisin
* *[[Díchetal do chennaib]]*
* *[[Imbas forosnai]]*
* *[[Teinm laída]]*

## Tagairtí

Catagóir:Seanchas
Breithem

:*Féach freisin: [[Breitheamh]]

I seanchas dlí na hÉireann ársa,  chomhlíonadh *breithem* ról eadrána, idirghabhála agus dlíthiúla.  Gar don taoiseach ba ea é, ó thaobh aicme de.

== Stair ==
Téann dlí dúchais na hÉireann, [[An Féineachas]], siar go dtí an [[iarannaois]] (c. 500 RC).  D'fhorbair sé ó nósanna seachadta ar aghaidh ó bhéal, ó ghlúin go glúin.  Ba chosúil le breithiúna an lae inniu a bhí breithiúna an Fhéineachais, ach go raibh ról ar nós eadránaí acu.  Chuireadh na breithiúna na dlíthe de ghlanmheabhair agus i bhfeidhm chun aighnis a réiteach.  


Gaolmhar le treibheanna a bhíodh roinnt breithiúna, agus bhronntaí talamh orthu; neamhspleách a bhíodh roinnt eile.  Aicme dá gcuid féin a bhíodh ann, difriúil le [[draoi]]the agus [[bard]].  D'éiríodar go formhór oidhreachtúil.

Mhair oiliúint breithimh le fiche bliain.  Cumtha i rannta a bhí na dlíthe ó bhunús.  Bhí na breithiúna faoi dhliteanas pearsanta i leith damáistí dá mbá rud é gur mhícheart, mhídhleathach nó éagórach í an bhreith.  Níorbh fhéidir achomharc a dhéanamh chun breithimh den chéim chéanna, ach amháin chun cúirte níos airde agus urrús tugtha ag an achomharcóir.  Bhraith céim breithimh ar a chumas agus ar a eolas faoina trí bhunús an dlí: an Féineachas féin, filíocht agus (níos deireanaí) [[Dlí canónta na hEaglaise Caitlicí|dlí canónta]].  Tugadh an rí an breithiúnas, bunaithe ar comhairle breitheamh.

Mar ba chuí dá gcéimíocht, ghlacadh breithiúna páirt i bh[[Feis Teamhraigh]] gach trí bhliain ar an [[Samhain]].  Shocraítí ann aighnis réigiúnacha maidir le haicme agus réadmhaoin.  Scríobhadh na breithiúnais sna hamanna oifigiúla ag an [[Ollamh Éireann]].  Eagraíodh an imeacht dheireanach dá leithéid sa bhliain 560 AD ag [[Diarmait mac Cerbaill]].


Creidtear gur cuireadh dlí cóipchirt i bhfeidhm in Éirinn agus é scríofa síos don chéad uair riamh sa domhain.  Sa bhliain 561, bhí aighneas géar an idir [[Colm Cille]] agus [[Finnian Mhainistir Mhaigh Bhile|Naomh Finnian]] de dheasca lámhscríbhinn dar teideal "[[Cathach Cholm Cille]]".  In ainneoin breithiúnas an rí, tharla cath dearg the ag [[Cath Chúl Dreimhne|Cúl Dreimhne]], agus bhí ár mór ann.

Bhí sé mar phríomhchúram ag na breithiúna na ginealaigh daoine a chlárú.  San Fhéineachais,  ba í an *derbfine'' í an bunaonad clainne.  Gineolaithe agus seanchaithe den scoth ba ea clann Mhic Fhirbhisigh.  Rinne Dubhaltach Mac Firbhisigh Leabhar na nGinealach, Coimre na nGinealach agus Leabhar Mór Leacáin.  Clann Uí Chléirigh ba ea breithiúna agus gineolaithe suntasacha eile, mar shampla Mícheál Ó Cléirigh, údar Annála na gCeithre Máistrí.

## Tagairtí

Catagóir:Seanchas