open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maximilian von Spee

Oifigeach cabhlaigh de chuid Chabhlach Impiriúil na Gearmáine (Gearmáinis: *Kaiserliche Marine*) ab ea **Maximilian Johannes Maria Hubert Reichsgraf  von Spee** (22 Meitheamh 1861 - 8 Nollaig 1914), a bhí i gceannas ar Scuadrún Oirthear na hÁise le linn an Chéad Chogadh Domhanda. Chuaigh Spee isteach sa chabhlach i 1878 agus d’fhóin sé i róil agus in áiteanna éagsúla, lena n-áirítear ar bhád gunna coilíneach in Iarthar na hAfraice san Afraic sna 1880idí, Scuadrún Oirthear na hAfraice ag deireadh na 1890idí, agus mar cheannasaí ar roinnt longa cogaidh i bpríomhchabhlach na Gearmáine go luath sna 1900idí. Le linn a thréimhse sa Ghearmáin ag deireadh na 1880idí agus go luath sna 1890idí, phós sé a bhean chéile, Margareta, agus bhí triúr clainne acu, a chlann mhac Heinrich agus Otto agus a iníon Huberta. Faoi 1912, bhí sé ar ais ar Scuadrún Oirthear na hÁise mar cheannasaí air, agus tugadh ardú céime dó go céim *Vizeadmiral* (Leas-Aimiréil) an bhliain dár gcionn.

Tar éis thús an Chéad Chogaidh Dhomhanda i mí Iúil 1914, threoraigh Spee a scuadrún trasna an Aigéin Chiúin go cósta Mheiriceá Theas. Anseo an 1 Samhain, bhuaigh sé ar 4ú Scuadrún Cruiser na Breataine faoin Chúl-Aimiréil Christopher Cradock i gCath Choronel, ag ag cur dhá cheann de chúrsóirí Cradock  go tóin poill, agus ag cur iallach ar a dhá long eile cúlú. Mí ina dhiaidh sin, shocraigh Spee ionsaí a dhéanamh ar bhunáit chabhlaigh na Breataine in Oileáin Fháclainne, ach d'ionsaí fórsa níos láidre Briotanach é gan choinn. I gCath Oileáin Fháclainne ina dhiaidh sin, scrios scuadrún an Leas-Aimiréil Doveton Sturdee, a chuimsigh dhá cúrsóir cogaidh cumhachtach, Scuadrún Oirthear na hÁise. Maraíodh Spee agus a bheirt mhac, agus iad ag fónamh ar dhá cheann dá longa, in éineacht le thart ar 2,200 fear eile. Glacadh Spee mar laoch sa Ghearmáin, agus ainmníodh roinnt long ina onóir, lena n-áirítear an cúrsóir trom Admiral Graf Spee, a tógadh sna 1930idí agus a ruaigeadh i gCath   le linn an Dara Cogadh Domhanda .

## Gairmréim luath

Rugadh Spee i gCóbanhávan, an Danmhairg, ar 22 Meitheamh 1861, cé gur tógadh é i nDúiche na Réine sa Ghearmáin, áit a raibh eastát ag a mhuintir. Chuaigh sé isteach sa *Kaiserliche Marine* (Cabhlach Impiriúil) i 1878 agus d’fhóin sé ar dtús i bpríomhbhunáit chabhlaigh na Gearmáine ag Kiel. Coimisiúnaíodh é mar oifigeach ag céim *Leutnant zur See* (Leifteanant ar Muir), agus cuireadh chuig an bháid gunna  SMS Möwe, a seoladh chuig iarthar na hAfraice. Le linn an turais seo, shínigh na Gearmánaigh conarthaí le rialtóirí áitiúla i dTóga agus i Camarún, ag cruthú coilíneachtaí Deutsche Kolonie Togo agus Deutsche Kolonie Kamerun faoi seach. Sa bhliain 1887, aistríodh Spee go Kamerun áit a raibh sé i gceannas ar an gcalafort ag Duala. Fuair sé fiabhras reumatach agus é ann, agus b’éigean é a sheoladh ar ais chun na Gearmáine chun téarnamh, cé go raibh an scoilteacha air an chuid eile dá shaol. 
## Tagairtí
 
Catagóir:Básanna i 1914
Catagóir:Daoine a rugadh i 1861
Ionsaithe ar Donnelly's Bar agus Kay's Tavern (1975)

mion|Teach na cúirte, Dún Dealgan, agus Sráid Crowe, áit a phléasc an buama, taobh thiar de
Tharla na h**ionsaithe ar Donnelly's Bar agus Kay's Tavern** ar 19 Nollaig 1975.

Phléasc carrbhuama de chuid an UVF gan rabhadh roimh Kay's Tavern ar Shráid Crowe, Dún Dealgan. Maraíodh beirt.

Níos déanaí, scaoileadh marbh triúr i mBéal Átha an Airgid, i gContae Ard Mhacha agus pléascadh buama laistigh den Donnelly's Bar.[mion|A29 i m[Béal Átha an Airgid (Silverbridge)]]
### UVF
I 1999, shínigh John Weir, iarbhall den RUC agus den UVF araon agus ball den "Glenanne Gang". mionnscríbhinn  ag cur síos ar a ról  ag an am.

Bhí an oiread sin daoine ann gur léir gur feachtas a bhí ar siúl, go raibh drong gníomhach sa cheantar a bhí in ann daoine a mharú scun scan agus gan bac dá laghad orthu. Tá aithne againn ar an ghrúpa seo inniu mar "The Glenanne Gang".

Tá a fhanaicí is a bhí an Glenanne Gang le feiceáil i imeachtaí 1975. Bhí sé de nós acu dhá ionsaí a dhéanamh ag an aon am amháin, rud a rinne siad ar an 19 Nollaig 1975.

Níor gabhadh éinne riamh. Reáchtáladh Fiosrúcháin Neamhspleách faoi bhuamáil Kay’s Tavern sa bhliain 2006. Bhí líomhaintí ann maidir le claonpháirteachas le paraimíleataigh. Rinne ombudsman roinnt fiosruithe faoi in 2016.

## Féach freisin

* UVF (Óglaigh Uladh)
* Buamáil Strand Bar ( 11 Aibreán 1975)
* Buamáil McLaughlin's Bar agus Mountainview Tavern (1975)
* Dúnmharú an Miami Showband (31 Iúil 1975)
* Sléacht Thulaigh Álainn (1 MF 1975)
* Ráig foréigin de chuid an UVF (Deireadh Fómhair 1975, Tuaisceart Éireann)

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Contae Lú
Catagóir:Contae Ard Mhacha
Catagóir:Drong Ghleann Anna
Catagóir:1975
Catagóir:Óglaigh Uladh
Al-Ghazali

Scoláire Ioslamach ab ea **Al-Ghazali** (R-A: /ælˈɡɑːzɑːli/, SAM: /ˌælɡəˈzɑːli, -zæl-/; ainm agus sloinne iomlán أَبُو حَامِدٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ ٱلطُّوسِيُّ ٱلْغَزَالِيُّ or ٱلْغَزَّالِيُّ, *Abū Ḥāmid Muḥammad ibn Muḥammad aṭ-Ṭūsiyy al-Ġaz(z)ālīy*; nó **Algazelus** nó **Algazel**; timpeall 1058 – 19 Nollaig 1111).   

Tá clú agus cáil ar fud an domhain ar al-Ghazali mar fhealsúnaí, scoláire  agus mar dhiagaire nó Mujaddid. Bhí Al-Ghazali  (mar a thugtar air go hiondúil) i measc na dlíodóirí is tábhachtaí chomh maith i stair de chuid na Peirse (an Iaráin inniu). Ba mhisteach Súfaíoch é chomh maith, cosúil le Rumi.  
[clé|mion|264x264px|Al-Ghazali le [Khalil Gibran, 1917]]

## Saol
clé|mion|Uaimh Al-Ghazali, i dTus nó "Tus"
Rugadh al-Ghazālī i Tus sa Pheirs  (an Iaráin inniu). 

Meastar go forleathan gurb é al-Ghazali an smaointeoir Ioslamach is údarásaí sa 12ú haois agus níos déanaí.  

Diagaire, fealsamh agus misteach, is fearr aithne air as an ionsaí a rinne sé (go mór mór i 'Neamhréireacht na bhFealsúna') ar an úsáid a bhí á baint as fealsúnacht ársa na Gréige chun an diagacht Ioslamach a léiriú. 

Is aithne ar al-Ghazali chomh maith as an iarracht a rinne sé chun an creideamh príomhshrutha agus an Súfaíochas a thabhairt le chéile. 
clé|mion|dírbheathaisnéis Al-Ghazali,  AH 509 (AD 1115-1116).
Ina theannta sin, bhí al-Ghazali ina scoláire ar an dlí Ioslamach. Bhí sé ina bhall den ghluaiseacht Shafi'i, 

Sa bhliain 1111 (Jumada Al-Thani 15, 505AH) a d'éag an scoláire, in aois 53 dó.

## Fealsúnacht
Ní féidir a shéanadh go raibh misean al Ghazali aspalda, geall leis, ar nós mhisean Kant na Gearmáine san ochtú haois déag. Ach tá difríocht shuntasach amháin, áfach, idir al-Ghazali agus Kant, a scríobh Gabriel Rosenstock. Nuair nár aimsigh al Ghazali dóchas ar bith sa smaointeoireacht anailíseach, tharraing sé an taithí mhisteach chuige féin agus fuair ábhar neamhspleách do reiligiún inti. "Fiú má chuaigh al Ghazali ábhairín rófhada leis an sceipteachas fealsúnach, is é an t-éacht céanna a dhein sé i ndomhan Ioslam nuair a bhain sé an bonn den réasúnachas uaibhreach, ach tanaí, a bhí ag dul sa treo céanna is a chuaigh an réasúnachas sa Ghearmáin roimh Kant."

An réabhlóid sin, cuid mhaith, agus a stair phearsanta féin a thug ar al Ghazali reiligiún a bhunú ar sceipteachas fealsúnach — bonn neamhshábháilte le haghaidh reiligiúin agus bonn nach bhfuil ag teacht go hiomlán le spiorad an Córáin.
[clé|mion|Al-Ghazali  i g[callagrafaíocht Arabach]]

### Tionchar
Is mór an tionchar atá fós ag tuairimí al Ghazal ar go leor ábhar. Níltear ar aon intinn ar chuidigh an tionchar atá aige fós le bac a chur ar Ioslam déileáil mar is cuí le saol na haimsire seo agus leis an bpáirt atá ag na heolaíochtaí ann.

## Saothar

* Bunús an tSonais (nó Ailceimic an tSonais)

## Féach freisin

* Rumi

## Tagairtí

Catagóir:Ioslam
Catagóir:Daoine a rugadh i 1058
Catagóir:Básanna i 1111
Catagóir:Súfaíochas
Catagóir:Scoláirí
Catagóir:Stair na hIaráine
Catagóir:Diagairí Moslamacha
Sléacht Annie's Bar

Tharla **Lámhach Top of the Hill**, nó **Sléacht Annie's Bar** (Tábhairne Bharr an Chnoic), ar 20 Nollaig 1972 ar an Strabane Old Road, sa cheantar Waterside i nDoire. Dúnmharaíodh cúigearː Charlie McCafferty (31, Caitliceach), Frank McCarron (58, Caitliceach), Charles Moore (31, Protastúnach), Barney Kelly (26, Caitliceach) agus Michael McGinley (37, Caitliceach).
clé|mion|'Top of the Hill', Waterside, Doire
Níor gabhadh aon duine riamh. Maíodh go raibh baill de chuid an UDA gníomhach in eachtraí foréigin, iad seicteach nó ciníoch.

Dúnmharíodh triúr eile ar an lá céannaː

* David McAleese (37),  lámhachadh agus maraíodh ó charr é
* Alphonsus McGeown (19),  lámhachadh agus maraíodh ó charr é
* George Hamilton (28), ball den UDR

## Féach freisin

* Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí

## Tagairtí

Catagóir:Doire
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:UDA
Catagóir:Drong Ghleann Anna
Catagóir:1972
Comórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg 2021

Bhí an **Comórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg 2021** ar an 19ú heagrán bliantúil de Chomórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg.














## Rannpháirtithe agus Torthaí

## Torthaí Mionsonraithe











## Tagairtí
Luis Carrero Blanco

Faisisteach, agus príomh-aire na Spáinne sa bhliain 1973, ab ea **Luis Carrero Blanco** (4 Márta 1904 – 20 Nollaig 1973).

Bhí ról lárnach laistigh den rialtas Franco ag Blanco ar feadh níos mó ná 30 bliain. Ach i mblianta deireanacha Francisco Franco, bhí greim an tseanbhoic á scaoileadh den chumhacht cheana féin, agus faicsin a ghluaiseachta in achrann a chéile. Agus bhí Franco ag dul in aois; in aois 80 bliain dó nuair a d'ainmnigh sé Blanco mar phríomhaire ar an tír ar an 9 Meitheamh 1973.  [clé|mion|Cuimhneachán [Faisisteachas|faisisteach i Santoña, Cantabria inniu. Rugadh Blanco ann in 1904.]]

Ar an 20 Nollaig 1973, feallmharaíodh Blanco. Chuir ETA, eagraíocht sceimhlitheoireachta de chuid Thír na mBascach, buama ollmhór faoin mbóthar; phléasc 80 cileagram dinimíte nuair a thiomáin Blanco thar bráid. "Operacion Ogro" a thugadh air. 

D'imigh an réimeas le sruth ina dhiaidh a bháis. Bhí Franco féin ag dul in aois. Bhí sé i gceannas ar an Spáinn go lá a bháis ar 20 Samhain 1975.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1904
Catagóir:Básanna i 1973
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Faisistithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Lucht comhcheilge
Catagóir:Mairnéalaigh
Catagóir:Polaiteoirí na Spáinne
Catagóir:Príomh-airí
Catagóir:Spásairí
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Wampanoag

is Bundúchasaigh Mheiriceá iad na **Wampanoag**. Cé go bhfuil na milliúin daoine i Stáit Aontaithe Mheiriceá sa lá atá inniu ann a mhaíonn gur de shliocht lucht an Mayflower iad, níl ach thart ar 5,000 Wampanoag fós ina mbeatha ansin.
mion

## Stair
Bhí na Wampanoag ina gcónaí sa Massachusets le thart ar 12,000 bliain roimhe teacht i dtír na Mayflower. Meastar go raibh tuairim is 15,000 de phobal acu ann ag tús an 16ú haois,. Ach cúpla bliain roimh theacht an Mayflower, rinne plá a tholg siad ó Eorpaigh scrios orthu, agus cuireadh thart ar 70% den daonra den saol. Thug na háitritheoirí nua aicídí eile anoir chucu – an bholgach agus an diftéire mar shampla.
mion
Na chéad bhlianta sin, thugadh na Wampanoag lámh chúnta do na coilínigh leis an bhfómhar a chur is a bhaint. Ceiliúradh ar fhómhar na bliana 1621, tráth ar bhronn an pobal dúchais arbhar agus turcaithe ar na coilínigh, atá sa bhféile Thanksgiving nó Lá an Altaithe.

In imeacht na mblianta, de réir mar a ghlac na coilínigh seilbh ar níos mó den talamh a bhí ag na Wampanoag, tharla aighnis eatarthu.

Ba é an cogadh fuilteach, ar a dtugtar Cogadh Rí Philip, sna 1670idí a chuir deireadh le ré na Wampanoag agus aon phobal dúchasach eile i Sasana Nua. Rinneadh sclábhaithe de go leor den phobal dúchasach a tháinig slán ón gcogadh. Bhí cead a gcinn ag na coilínigh feasta seilbh a ghlacadh ar níos mó talún.
[mion|Rinne na Wampanoag ionsaí ar long Capt. Nicholas Hobson, sa bhliain 1614, [Martha's Vineyard]]

## Féach freisin

* Mayflower
* Lá an Altaithe

## Tagairtí

Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá
Catagóir:Grúpaí eitneacha i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Massachusetts
Lá Idirnáisiúnta na Dlúthpháirtíochta Daonna (20 Nollaig)

mion
Reáchtáladh **Lá Idirnáisiúnta na Dlúthpháirtíochta Daonna** ar an 20 Nollaig ó 2005 ar aghaidh. Tháinig an i bhfeidhm le Rún 60/209 ó na Náisiún Aontaithe.

Is ócáid bhliantúil í chun an aontacht san éagsúlacht a chomóradh, agus chun aird a tharraingt ar thábhacht an chomhoibrithe idirnáisiúnta, agus ag seasamh gualainn ar ghualainn leis na daoine atá ar an ngannchuid nó atá faoi chois.

"Déanaimis, ar an lá seo, iarracht níos mó chun ár n-aontacht san éagsúlacht a cheiliúradh agus a chosaint ionas gur féidir linn saol níos fearr a thógáil le chéile sa todhchaí. Ní mór dúinn ár ndiongbháil a neartú agus gan ligean d’ionsaithe mar sin an bonn a bhaint don tslí mhaireachtála inár bpobal domhanda agus sinn ag iarraidh maireachtáil go síochánta ar bhealaí éagsúla.”

## Tagairtí

Catagóir:Dlúthpháirtíocht
Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Náisiúin Aontaithe
Coilíneacht Phlymouth

deas|mion|250x250px|Coilíneacht Plymouth
Ba fhiontar coilíneach Sasanach i Meiriceá Thuaidh í **Coilíneacht Plymouth** ó 1620 go 1691 in áit a ndearna an Captaen John Smith suirbhé uirthi sa bhliain 1614. Ba é Smith a thug an t-ainm *Plymouth* ar an áit freisin. Bhí an lonnaíocht mar phríomhbhaile an choilíneachta agus d’fhorbair sí mar an bhaile Plymouth, Massachusetts. Nuair a bhí an choilíneacht in airde a réime, líon sí an chuid is mó den chuid thoir theas de Massachusetts. Bhunaigh grúpa scarúnaithe Piúratánacha, ar a dtugtaí an *Brownist Emigration* ar dtús, ach ar ar tugadh *Na hOilithrigh* (Béarla: *The Pilgrims*) níos déanaí. Ba í an dara coilíneacht a bhunaigh na Sasanaigh i Meiriceá Thuaidh a raibh rath uirthi i ndiaidh Jamestown, Virginia, agus ba é an chéad lonnaíocht bhuan Shasanach sa réigiún ar a dtugtar Sasana Nua anois.

## Tagairtí

Catagóir:Stáit Aontaithe Mheiriceá

Catagóir: 1620 bunaíocht sna Trí Choilíneacht Déag
Catagóir: 1691 díbhunú sna Trí Choilíneacht Déag
Styków (Cúige Podkarpackie)

Is sráidbhaile in oirdheisceart na Polainne é **Styków**, atá suite idir Rzeszów agus Raniżów, cois Abhainn Łęg.

Catagóir:Cathracha sa Pholainn
Tréimhse bhanna

mion|Sampla - bannaː  2 bhliain, 20%,  4% sab, 3.9605%
Tomhas d'íogaireacht an phraghais atá ar phunann bannaí - nó banna - maidir le hathrú i rátaí úis is ea **tréimhse bhanna**.  Is coincheap eile í an aibíocht, nuair a mbíonn banna tagtha go ham a iníocthachta.

## Féach freisin

* Banna (airgeadas)

## Tagairtí

Catagóir:Bannaí
Richard Towneley

Matamaiticeoir Sasanach, fealsamh nádúrtha agus réalteolaí ab ea **Richard Towneley** (10 Deireadh Fómhair 1629 - 22 Eanáir 1707), a bhí ina chónaí i Halla Towneley, in aice le Burnley i Lancashire. Ba é a uncail an t-ársaitheoir agus matamaiticeoir Christopher Towneley (1604-1674). 

Scar Caitliceachas Towneley é ó chuid de phríomhghréasáin eolaíochta na tréimhse, mar an Cumann Ríoga, ach bhí a chomhoibrithe aonair suntasach agus éifeachtach. Ba é ceann acu sin Robert Boyle, ag cabhrú le Dlí Boyle a fhoirmiú, nó mar a thug Boyle air, ‘Hipitéis  Mr. Towneley ’. Chuir sé an microméadar  in aithne  do John Flamsteed freisin agus chum sé an céimshrian **Graham** a úsáideadh in dhá chlog i Réadlann Greenwich .

## Saol
Rugadh Richard Towneley i Nocton Hall, i Lincolnshire, an 10 Deireadh Fómhair 1629, an mac ba shine le Charles Towneley (1600–1644) agus Mary Trappes (1599–1690).

Ba bhaill shuntasacha iad na Towneleys den mhionlach Caitliceach Rómhánach i Lancashire agus dílseoirí Seacaibíteach le fada an lá. Bhí a bpríomháit bhaile, Towneley Hall faoi fhorghabháil ag na fórsaí parlaiminte le linn Chéad Chogadh Cathartha Shasana ; d'earcaigh Charles Towneley reisimint coisithe Ríoga agus maraíodh é ag Marston Moor i 1644. 

Sa bhliain 1653, phós Richard Mary Paston (1631-1672), comh-Chaitliceach ó theaghlach mór-thionchar Norfolk, mar is fearr aithne air mar chuid de na Paston Letters, príomhfhoinse stairiúil don tréimhse 1460 go 1510. Roimh a bás i 1672, bhí aon leanbh déag acu, lena n-áirítear Clement (1654-1666), Charles (1658-1712), Mary Ann (1660-1712) agus Frances (1663-1728). 

## Gairmréim
Ceaptar gur fhreastail Towneley ar choláiste sna Tíortha faoi Thoinn, is dócha in Ollscoil Douai na Fraince, áit ar cuireadh oideachas ar a dheartháireacha.  Coigistíodh sa bhliain1652, tugadh  eastáit an teaghlaigh ar ais tar éis an Athchóirithe i 1660, cé go raibh orthu Halla Nocton a dhíol. Lig sé seo saoirse do Towneley é féin a chaitheamh ar staidéar na matamaitice agus na fealsúnachta nádúrtha, rud a d’fhág a dheartháir níos óige Charles (1631–1712) i mbun a eastáit a bhainistiú. 

### Comhoibriú le Robert Boyle
Ba é Henry Power, as Halifax, dochtúir an teaghlaigh Towneley agus cara a roinn díograis Towneley i leith turgnamh. An 27 Aibreán 1661, d’úsáid siad baraiméadar, den chineál a cheap Evangelista Torricelli i 1643, chun brú an aeir ag airde difriúla ar Pendle Hill i Lancashire a thomhas. Mar thoradh air sin, d’aithin siad gaol idir dlús an aeir agus a bhrú. D’fhoilsigh Power na torthaí sa deireadh ina leabhar *Experimental Philosophy* i 1663, ach chonaic Robert Boyle dréacht luath i 1661, agus is cosúil gur phléigh Towneley na turgnaimh le Boyle freisin nuair a thug sé cuairt ar Londain i ngeimhreadh 1661–62. Níos déanaí i 1662, bhí Boyle in ann an rud ar a dtugtar Dlí Boyle a fhoilsiú anois, ach thagair sé dó mar  “hipitéis an Uasail Towneley”. 

### Microméadar Gascoigne
[clé|mion|224x224px| [Micriméadar|Micriméadair  William Gascoigne, mar a tharraing Robert Hooke .]]
## Tagairtí

Catagóir:Eolaithe Sasanacha
Catagóir:Réalteolaithe Sasanacha
Catagóir:Básanna i 1707
Catagóir:Daoine a rugadh i 1629
Henry Power

Lia agus turgnamhaí  Sasanach ab ea **Henry Power** FRS (1623–1668), duine de na chéad Chomhaltaí tofa den Chumann Ríoga .

## Saol
Mháithreánaigh Power mar phinsinéir de chuid Coláiste Chríost, Cambridge i 1641 agus bhain sé BA amach i 1644.  Tháinig sé chun bheith ina chomhfhreagraí rialta de Sir Thomas Browne, a bhí ina chónaí i Halifax 1633-1635 ar ábhair eolaíochta. Bhain sé MA amach i 1648, agus MD i 1655 (1654? ). Dealraíonn sé gur chleacht sé a ghairm ag Halifax le tamall, ach d’imigh sé go New Hall, in aice le Elland sa deireadh. Toghadh Power agus glacadh leis mar chomhalta den Chumann Ríoga ar an 1 Iúil 1663, agus é féin agus Sir Justinian Isham ar na chéad chomhaltaí tofa.

D’éag sé sa Halla Nua ar 23 Nollaig 1668, agus adhlacadh é i séipéal na Naomh Uile, Wakefield, le pláta práis mar chuimhne air, agus inscríbhinn Laidine air, ar an urlár sa saingeal lár.

## Saothar
Is é an t-aon saothar foilsithe aige ná *Experimental Philosophy*. Pléann a thrí leabhar faoi seach leis an micreascópacht agus teoiric na gcoirpíní; turgnaimh Torricelli; agus an folús, agus bréagnuithe ar thaighde an Íosánaigh Jacobus Grandamicus (Jacques Grandami, 1588–1672).

## Dlí Boyle
I sraith turgnamh in éineacht le cara de chuid an teaghlaigh, Richard Towneley, d'aimsigh Henry Power an gaol idir brú agus toirt gáis ar a tugadh dlí Boyle ina dhiaidh sin. Rianaíodh an caidreamh seo in *Experimental Philosophy*. Mar sin féin, d’fhéadfadh go leor a mhaíomh mar sin féin gur luadh i lámhscríbhinn réamhfhoilsithe de *Experimental Philosophy* an hipitéis mar obair aonair Richard Towneley. Luaigh Boyle an teoiric bliain amháin níos luaithe ná foilseachán *Experimental Philosophy*, rud a chinntigh, in éineacht le bolscaireacht Boyle ar an teoiric agus a stádas suntasach mar eolaí de chuid na huasaicme, go dtabharfaí "Dlí Boyle" uirthi. Dúirt Boyle gurbh é Towneley an t-aon taighdeoir, ag cinntiú nach dtabharfaí ach beagán aitheantais do Power.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1623
Franz Nikolaus Finck

Focleolaí Gearmánach ab ea **Franz Nikolaus Finck** (26 Meitheamh 1867 – 4 Bealtaine 1910). Rugadh é in Krefeld. Ba ollamh le Teangeolaíocht Ghinearálta in Ollscoil Bheirlín é.

Thug sé cuairt ar Oileáin Árann in Éirinn, áit a raibh cónaí air le cainteoirí Gaeilge na hÉireann. An leabhar *<span lang="de" dir="ltr">[[s:de:Die_araner_mundart|Die araner Mundart: ein Beitrag zur Erforschung des Westirischen]]</span>* (Canúint Árann: Deilbhíocht do Thaiscéalaíocht na Gaeilge Iartharaí) a tháinig as a thaighde ar an bhfoghareolaíocht Ghaeilge. Bhíodh béim ar an staidéar ar canúintí iargúlta teangacha ina shaintréith oibre de chuid Finck. D'oibrigh sé ar theangacha éagsúla eile, ach ba fhearr aithne uaidh idir a chomhghleacaithe as a obair ar theangacha an réigiúin Chugais. D’oibrigh sé ar an dteanga Airméanach go cuimsitheach, agus chur sé le chéile gramadach na teanga sin.

Chreid Finck go raibh na teangacha uilig an Chugais gaolmhar; is eol go bhfuil sé seo mícheart anois.

John Peabody Harrington a bhí i measc a mhac léinn.

## Naisc sheachtracha
* Finck, Franz Nikolaus (1899). ''Die araner mundart: ein beitrag zur erforschung des westirischen'' (as Gearmáinis). N. G. Elwert'sche Verlagsbuchhandlung.

## Tagairtí

Catagóir:Teangeolaithe Gearmánacha
Catagóir:Foclóirithe Gaeilge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1867
Catagóir:Básanna i 1910
Conall Laeg Breg

Rí Bhreá de rítheaghlach Síl nÁedo Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Conall Laogh Breá mac Aodha Sláine** (Sean-Ghaeilge **Conall Laeg Breg mac Áedo Sláine**) (bás 612). An tArdrí Áed Sláine mac Diarmada (bás 604) ba ea a athair. Bhí sé i réim ón mbliain 604 go dtí 612. Ní thugtar an teideal *rig Brega* dó sna hannála, ach feictear é sa dara háit i ndán na ríthe *Síl Aeda Sláne Na Sleg*, caomhnaithe sa Leabhar Laighneach. 

Bhí Suibne mac Colmáin (bás 600) maraithe go fealltach ag a uncail, Aodh athair Conaill, a maraíodh féin i mbun catha ag Conall Guthbinn mac Suibhne (bás 635), agus tharla achrann cathartha i measc Uí Néill an Deiscirt dá bharr. Maraíodh Conall mar thoradh ag Aonghas mac Colmáin (bás 621) de Chlann Cholmáin Bhig i *g[[Cath Odba]]* sa bhliain 612.

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Congal mac Áedo Sláine

Rí Bhreá de rítheaghlach Síl nÁedo Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Conghal mac Aodha Sláine** (Sean-Ghaeilge **Congal mac Áedo Sláine**) (bás 634). An tArdrí Aodh mac Diarmada (bás 604) ba ea a athair.

Bhí Suibne mac Colmáin (bás 600) maraithe go fealltach ag a uncail, Aodh athair Conaill, a maraíodh féin i mbun catha ag Conall Guthbinn mac Suibne (bás 635), agus tharla achrann cathartha i measc Uí Néill an Deiscirt dá bharr. Ní insítear dáta theacht i réim Chonghaile  accession sna hannála.

Maraíodh a dheartháir Conall Laeg Breg i *g[[Cath Odba]]* ag Óengus mac Colmáin Beag (bás 621) sa bhliain 612. Sa bhliain 634, cloíodh agus maraíodh Conghal agus a dheartháir Ailill Cruitire i *g[[Cath Loch Trethin]]* (Loch Dreithin, Cnoc Fhreamhann, Contae na hIarmhí) ag Conall Guthbinn féin a bhí a n-athair maraithe aige. Tugtar an teideal rí Bhreá do Chonghal sna hannála agus an eachtra seo á tuairisc.

Rí Bhreá fosta, agus sinsear Uí Chonaing as Cnóbha nó Tuaisceart Bhreá, ba ea mac Chonghaile, Conaing Cuirre (bás 662).

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Bliain na gCeithre Impirí

thumb|Léarscáil d'Impireacht na Róimhe le linn 69 AD, Bliain na gCeithre Impirí. Léiríonn limistéir dhaite cúigí atá dílis do cheann de cheathrar ginearál a bhí i mbun cogaíochta.
Ba í **Bliain na gCeithre Impirí** (Laidin: *Annus quattuor imperatorum*), AD 69, an chéad chogadh cathartha a den Impireacht Rómhánach, nuair a rialaigh ceathrar impire as a chéile: Galba, Otho, Vitellius, agus Veaspáisian. Meastar gur eatramh tábhachtach í, ag marcáil an aistrithe ó na Iulia-Claudia, an chéad ríshliocht impiriúil, go dtí an ríshliocht Flavach. Chonacthas roinnt reibiliúnach agus éilitheoirí sa tréimhse, le dílseachtaí athraitheacha agus cúrsaí polaitíochta suaite sa Róimh agus sna cúigí.

### Galba
Thacaigh an Garda Praetóireach Galba ar dtús. Níor mhair sé ach cúpla mí. Mharaigh Otho é ar  15 Eanáir 69 agus agus ghabh sé an chumhacht le lámh láidir.
mion|anbhás Vitellius, le Henri-Augustin Gambard, 1847

### '''Otho'''
Tháinig, Otho i gcomharbas ar Ghalba. Sheas ginearál  eile, Vitellius, ina choinne don cheannaireacht. Fuair 40,000 bás i gcath Bedriacum, is cosúil.  Chuir Otho lámh ina bás féin.

### Vitellius
Ceapadh Vitellius ina Impire in Aibreán na bliana 69. Ní raibh Vitellius i gcumhacht ach ar feadh cúpla mí. Cuireadh as oifig é le linn coup d’état agus Vespasian i mbun. Fuair Vitellius an bhás ar an 22 Nollaig 69.

### Vespasian
Tháinig Vespasian i gcomharbacht air. Ach thacaigh Vespasian le Vitellius ar dtús. Tamaill ina dhiaidh, d'fhógair na hairm san Éigipt agus Iúdáia Vespasian mar impire ar an 1 Iúil.

Ina iarracht chun chumhacht a bhaint amach, nasc Vespasian a fhórsaí le Mucianus, gobharnóir na Siria, agus le Primus, ginearál i bPannonia, agus mháirseáil sé ar an Róimh.
clé|mion|Vespasianus
Treoraigh Primus agus Mucianus fórsaí na bhFlaiviach i gcoinne Vitellius. Ar an 20 Nollaig 69, briseadh ar Vitellius, agus an lá dár gcionn dhearbhaigh an Seanad Vespasian ina Impire Rómhánach.

## Tagairtí

Catagóir:An tSean-Róimh
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Impirí Rómhánacha
Trádáil cos istigh

mion|333x333px
Trádáil stocmhargaidh, bunaithe ar fhaisnéis airgeadais a gnóthaíodh go míchuibhiúil (mar shampla laistigh de ghnólacht nó leideanna amuigh), is ea **trádáil cos istigh**.

Mar shampla ar an 18 Márta 2026, le linn Chogadh na hIaráine, bhagair Donald Trump  go scriosfaí stáisiúin cumhachta na hIaráine muna "n-osclófaí go hiomlán" Caolas Hormuz . D'ardaigh praghas gáis go suntasach ar fud an domhain agus tháinig scaoll sna margaí dá bharr. Ach ar an 23 Márta, mhaígh Trump go raibh "comhráití maithe agus fiúntacha"  ann leis an Iaráin.  Thug Trump na margaí chun suaimhnis.  Ach bhí trádáil cos istigh ann is cosúil. Tharla bisiú ollmhór ar scaireanna díreach roimh an cúpla focal de chuid Trump.

## Tagairtí

Catagóir:Trádáil
Catagóir:Airgeadas
Catagóir:Coireanna
Conghalach mac Conaing Choirre

Rí Bhreá de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Conghalach mac Conaing Coirre** (Sean-Ghaeilge **Congalach mac Conaing Cuirre** (bás 696).  Conaing Coirre mac Conghaile (bás 662), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ina cheantar dúchais, Cnobha) nó Tuaisceart  Bhreá ón mbliain 662 go dtí 696, agus rí Bhreá féin ó 695 go 696.

Bhí Síol Aodha Sláine i gceannas i lár na tíre le linn na tréimhse seo, ach bhíodh achrann cathartha idir na codanna éagsúla.  Feictear Conghalach don chéad uair sna hannála nuair a cloíodh é sa bhliain 688 i *g[[Cath Imligh Pich]]* ag Niall mac Cearnaigh Sotal (bás 701) de chlann Uí Chearnaigh as Loch Gabhair i ndeisceart Bhreá.  Tháinig Conghalach slán as an gcath, ach maraíodh a chomhghuaillithe, *Dub dá Inber*, rí Ard Chiannachta, agus *Uarchride Ua Oissíne* as Conaille Muirtheimhne.  Dar le hAnnála Easpacha na hÉireann, tháinig na Ciannachta mar thoradh faoi riail eachtrannach.

Sa bhliain 695, mharaigh Conghalach agus a ghaol Aodh mac Dlúthaigh (bás 701) de Shíol Dlúthaigh an tArdrí, Fíonsneachta Fleách, agus a mhac, Breasal, at Greallaigh Dollaith.  Dar le hAnnála Tiarnaigh, tharla seo le linn catha, ach insítear i nAnnála Easpacha gur maraíodh Fíonsneachta ina phobal.  Rinne rí Bhreá ansin de Chonghalach.

Tá fianaise ann i nAnnála Uladh go raibh Conghalach ina iarrthóir ar an ard-ríogacht, in iomaíocht le Loingseach mac Aonghasa de Chinéal Chonaill.  Ní insítear tús réimeas Loingsigh go dtí bás Conghalaigh, bunaithe is dócha ar chur síos i gcroinic a scríobhadh ar Oileán Í.

Rí Bhreá fosta ba ea mac Conghalaigh Amalghaidh (bás 718).  Mac eile leis ba ea  Fearghal (bás 718).  Maraíodh iad beirt i gCath Cheanannais ag fir Uí Chearnaigh.  Maraíodh mac eile Suibhne (bás 722) i gCath Alúine, inár chloígh gur Laighean fir Uí Néill.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Annála Easpacha na hÉireann
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí
Robert Gunther

Staraí eolaíochta, zó-eolaí , agus bunaitheoir Mhúsaem Stair na hEolaíochta, Oxford ab ea **Robert William Theodore Gunther** (23 Lúnasa 1869 - 9 Márta 1940).

Bhí athair Gunther, Albert Günther, ina Choimeádaí Zó-eolaíochta ag Músaem na Breataine i Londain. Cuireadh oideachas ar Robert Gunther i Scoil Choláiste na hOllscoile, ceangailte le Coláiste na hOllscoile, Londain. I dtreo dheireadh a chuid scolaíochta d’fhreastail sé ar léachtaí i gColáiste na hOllscoile féin. Toghadh é chun demi-scoláireacht i gColáiste Magdalen, Oxford, i 1965 agus chuaigh sé i mbun oibre i 1888. Chuaigh sé isteach i gClub Eolaíochta Ollscoil Oxford ina chéad téarma ag Magdalen agus ina dhiaidh sin ghlac sé le hÁnracht sa Choláiste.

Sa bhliain 1911, bhog Gunther agus a theaghlach go 5 Folly Bridge, teach ard neamhghnách agus sainiúil ar oileán beag ar an Tamais in aice leis an droichead. Bhí an abhainn seo lárnach dá shaol. Ba cheannródaí é ar chaomhnú an chomhshaoil in Oxford.

Ó 1923, chuir Robert Gunther sraith ceithre leabhar déag ar fáil ar *Early Science in Oxford*, a *magnum opus*, an ceann deireanach le feiceáil i 1945. Cuireadh iad seo ar fáil faoi choimirce Chumann Staire Oxford agus cuireadh i gcló iad ag an Clarendon Press, Oxford. Chlúdaigh an cúigiú imleabhar déag óna mhac AE Gunther i 1967 saol Robert Gunther féin.

Idir 1926 agus 1930, bhunaigh Gunther Músaem Stair na hEolaíochta i bhfoirgneamh Old Ashmolean, le deacracht áirithe: is cosúil nár roinn mórán dá lucht comhaimsire a paisean d’uirlisí eolaíochta stairiúla, agus go deimhin déanann an tsraith Luath-Eolaíochta trácht deilgneach air mainneachtain na réamhtheachtaithe i gcomhlachtaí measúla éagsúla rudaí den sórt sin a chaomhnú. Bhí bailiúchán tosaigh an mhúsaeim bunaithe ar bhailiúchán uirlisí eolaíochta a chara Lewis Evans, a bronnadh i 1924.
[deas|mion|220x220px| Músaem Stair na hEolaíochta i bhfoirgneamh Old Ashmolean [Oxford, a bhunaigh Robert Gunther sna 1920idí.]]

Fuair Gunther bás tar éis breoiteachta gairid, agus é ag fanacht i dteach cara i sráidbhaile theas Oxfordshire, South Stoke. Tá sé féin agus a bhean, Amy, curtha i Heacham, Norfolk, i láthair uaighe teaghlaigh Rolfe, tar éis dóibh stair a theaghlaigh a scríobh. Tháinig Frank Sherwood Taylor i gcomharbacht air mar Choimeádaí Mhúsaem Stair na hEolaíochta.

Tá cartlann lámhscríbhinní a bhailigh Gunther i seilbh Mhúsaem Stair na hEolaíochta. 

## Teaghlach
Ba mhac é le Albert Günther, agus a chéad bhean Roberta Mitchell née McIntosh (1842-1869), deirfiúr le William M’Intosh .

Sa bhliain 1900, phós sé  Amy née Neville-Rolfe, iníon le hEustace Neville-Rolfe CVO (1845-1908), Ard-Chonsal HM ag Napoli, agus Emily Auber Frances née Thornhill (1844–1900). Bhí beirt mhac acu: Eustace Rolfe Gunther (1902–1940) agus Albert Everard Gunther (1903–1998).

## Foilseacháin roghnaithe

* Gunther, Robert Theodore (1922). Luibheolaithe luatha na Breataine agus a ngairdíní, bunaithe ar scríbhinní neamhfhoilsithe Goodyer, Tradescant, agus eile. Oxford University Press.  

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1869
Catagóir:Básanna i 1940
Irgalach mac Conaing

Rí Bhreá de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Iorgalach mac Conaing Coirre** (Sean-Ghaeilge **Írgalach mac Conaing Cuirre**) (bás 702).  Conaing Coirre mac Conghaile (bás 662) ba ea a athair, Conghalach (bás 696) a dheartháir, iar-ríthe beirt.  Bhí sé i réim ón mbliain 696 go dtí 702.

Feictear Iorghalach mar ráthóir ar Cháin Adhamhnáin le Naomh Adhamhnán a socraíodh ag Sionad Bhiorra sa bhliain 697, áit a nglaoitear rí Chiannacht air.

Ag tús réimeas Iorgalaigh, thosaigh dianachrann idir Uí Chonaing agus Uí Chearnaigh as Loch Gabhair i ndeisceart Bhreá.  Cloíodh a dheartháir Conghalach ag Niall mac Cearnaigh Sotal (bás 701) i gCath Imligh Pich sa bhliain 688.  Mharaigh Iarghalach Niall, a bhí faoi chosaint Adhamhnáin, ag Drumain Ua Casan sa bhliain 701.  Insítear i nAnnála Easpacha na hÉireann an mhallacht a chuir an naomh ar Iorghalach de bharr an ghnímh seo:

Dar leis an gcur síos i nAnnála Easpacha, chuir Adhamhnán mallacht fosta ar mhuintir Iorghalaigh.  Bhí a bhean chéile Muireann ní Cheallaigh (bás 748) ag iompar clainne agus d'impigh sí ar Adhamhnán a leanbh sa bhroinn a spáráil.  Rinne sé mar a iarradh air, ach leathdhall ba ea Cináed ag a mbreith, agus dá bharr a leasainm *Cináed* Caoch.  D'éag Cináed sa bhliain 728, clóite agus maraithe i gCath Dhroim Chorcainn (nó Chiaráin) ag Flaithbheartach mac Loingsigh de Chineál Chonaill.

Insítear i nAnnála Uladh gur éag Iorghalach sa bhliain 702 nuair a mharaigh Briotanaigh é  Britons i nÁth Cliath ar an trá y Inis Mac Neasáin, agus déantar nasc leis seo agus mallacht Adhamhnáin i nAnnála Easpacha.

Tugann aistreoir na nAnnál Easpach, Joan Radner, faoi ndeara, cé go bhfuil fianaise le fáil sna hannála Éireann maidir le básanna Néill agus Iorghalaigh, agus caoiche *Chináed*, nach féidir muinín a chur sa chuid eile den scéal agus "gur féidir an seanscéal a chur sna bearnaí idir iontrála na n-annál".

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Annála Uladh, Cuid 1, G100001A
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* 
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Amhalaidh mac Conghalaigh

Rí Bhreá de chlann Uí Chonaing de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Amhalaidh mac Conghalaigh** (Sean-Ghaeilge **Amalgaid mac Congalaig** (bás 718).  Congalach mac Conaing Cuirre (bás 696) ba ea a athair.  Bhí sé i réim i dtuaisceart Bhreá ón mbliain 702 go dtí 718.

Ba mhó le réimeas Amhalaí agus dhá eachtra, mar a bhí an t-achrann i measc clanna Shíol Aodha Sláine, agus tús le teacht ar ais i gcumhacht de Chlann Cholmáin as Uisneach.  Bhí ríogacht Bhreá in iomaíocht idir Uí Chonaing agus Uí Chearnaigh as Loch Gabhair.  Bhí beirt fhear Uí Chearnaigh ina ríthe Bhreá le linn an ama úd, Fógartach mac Néill (bás 724) agus Conall Grant mac Cearnaigh Sotal (bás 718).  Bhí comhaontas idir Uí Chonaing agus Síol Dlúthaigh as Fir Cúl Bhreá.

D'fhás an t-achrann idir tuaisceart agus deisceart tar éis dúnmharú Niall mac Cearnaigh Sotal (died 701) ag uncail Amhalaí, Iorghalach mac Conaing Coirre (bás 702).  I ndiaidh seo, chloígh agus mharaigh chomhghuaillí Amhalaí, Flann mac Aodha (bás 714) de Shíol Dlúthaigh, Maine mac Néill Uí Chearnaigh i mbun catha sa bhliain 712.

Is amhlaidh gur thug an tArdrí, Fearghal mac Maoil Dúin (bás 722) de Chineál Eoghain a chuid tacaíochta do Chlann Cholmáin sa Mhí.  Sa bhliain 711, bhuaigh  Fearghal ag Cath of Sliabh Fuaith (Contae Ard Mhacha) agus maraíodh ann *Cú Raí mac Áedo* de Shíol Dlúthaigh i dteannta le rí Uí Méith.  Sa bhliain 714, throid ionadaí Fearghail sa deisceart, Murchadh na Mí (bás 715) as Uisneach,  Cath Bile Tened (*Billywood*, Contae na Mí), inar maraíodh Flann, chomhghuaillí Amhalaí.  Níor chinntitheach é an cath ámh.  Dhírigh Fearghal a aird ansin ar mhuintir Uí Chearnaigh.

Sa bhliain 718, tharla Cath Cheanannais idir na clanna iomaíocha, agus bhuaigh Conall Grant Uí Chearnaigh.  Maraíodh Amhalaidh agus a dheartháir Fearghal, i dteannta lena gcomhghuaillithe, Gormghal mac Aodha de Shíol Dlúthaigh agus Tuathal ó Faolchon de Chlann Cholmáin Bhig.

Ríthe Bhreá fosta ba ea mic leis, Conaing (bás 742) agus Dúnghal (bás 759).

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg** Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Onomasticon Goedelicum

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Conall Grant mac Cearnaigh

Rí Bhreá de chlann Uí Chearnaigh as Loch Gabhair de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Conall Grant mac Cearnaigh** (Sean-Ghaeilge **Conall Grant mac Cernaig**) (bás 718).  An tArdrí, Diarmaid mac Aodha Sláine (bás 665), ba ea a sheanathair.  D'éag a athair, Cearnach Sotal, de phlá sa bhliain 664.

Le linn na ré seo, bhíodh achrann idir na clanna tuaisceartacha de Shíol Aodha Sláine, Uí Chonaing as Cnóbha agus Síol Dlúthaigh as Fir Cúl Bhreá san áireamh, agus an chlann deisceartach Uí Chearnaigh.  Bhí deartháir Chonaill, Niall maraithe ag rí Bhreá Uí Chonaing, Iorghalach mac Conaing Coirre (bás 702).

Bhíodh coimhlint fosta idir na clanna le haghaidh ríogacht Bhreá.  Bhí beirt eile de chuid na linne sin a mheasadh gur ríthe Bhreá iad, mar a bhí Amhalaidh mac Conghalaigh (bás 718) Uí Chonaing, agus nia Chonaill, Fógartach mac Néill (bás 724).

Ráthóir ar son Cháin Adhamhnáin ba ea Conall, curtha i bhfeidhm ag Sionad Bhiorra sa bhliain 697, ina tugadh an teideal rí Deiscirt Bhreá dó.  Cuireadh teidil le liosta na ráthóirí sa bhliain 727, ach ní fheictear 'regis Deisceird Breg' i nAnnála  Uladh go dtí an bhliain 751.

Sa bhliain 712, maraíodh a nia Maine mac Néill i mbun chatha in éadan Fhlainn mhic Aodha (bás 714) de Shíol Dlúthaigh.  Sa bhliain 714, cuireadh a nia Fógartach as a choróin, b'fhéidir ag an Ardrí Fearghal mac Maoil Dúin (bás 722) de Chineál Eoghain, agus d'imigh sé ar deoraíocht go dtí an Bhreatain.  Is dócha gur tháinig Conall i réim ansin, agus sa bhliain 715, bhí sé ciontach ag dúnmharú Mhurchadha na Mí, rí Uisnigh de Chlann Cholmáin, ionadaí Fhearghaile.  Tháinig Fógartach ar ais i gcoróin i mBreá sa bhliain 716.

Sa bhliain 718, i gCath Cheanannais, chloígh agus mharaigh Conall Amhalaidh as Cnóbha agus a dheartháir Fearghal, i dteannta lena gcomhghuaillithe, Gormghal mac Aodha de Shíol Dlúthaigh agus Tuathal ó Faolchon de Chlann Cholmáin Bhig.  Rinne an tArdrí Fearghal idirghabháil agus rinne sé Conall a maraithe dhá mhí níos deireanaí.

Bhíodh sliochtaigh Chonaill, Síol Chonaill Ghraint bunaithe ag Calatroim, in iomaíocht le sliochtaigh a dhearthár Niall, príomhchlann Uí Chearnaigh ag Loch Gabhair, iad uile de Shíol Aodha Sláine as Deisceart Bhreá.  Rí Dheisceart Bhreá ba ea mac Chonaill, Niall (bás 778).  Maraíodh mac eile, Ailill (bás 722) i gCath Alúine, inar chloígh muintir Uí Néill fir na Laigean.

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Conaing Coirre

Rí Bhreá de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Conaing mac Conghaile** (Sean-Ghaeilge **Conaing mac Congaile** (bás 662), ar a glaodh *Conaing Cuirre*.  Conghal mac Aodha Sláine (bás 634), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 634 go dtí 662 i gcríocha Chnóbha (*Cnogba*), nó Tuaisceart Bhreá.

Agus Conaing i gcoróin, bhí a  uncailí, Diarmaid (bás 665) agus Blathmac (bás 665) ina gcomh-Ardríthe na hÉireann.  Tuairiscítear sna hannála gur tharla cath idir Blathmac agus lucht leanúna Dhiarmada ag *[[Cath Ogomain]]* sa bhliain 662.  Maraíodh Conaing ag troid ar son Bhlathmaic sa chath cathartha seo.  Mharaigh fosta a chomhghuaillithe, *Ultán mac Ernaine*, taoiseach na gCiannacht, agus *Cenn Fáelad mac Gerthide*, taoiseach na gCiannacht Ard.

Uí Chonaing a glaodh ar a mhuintir  a bhí ina ríthe ag Cnobha ina dhiaidh.  Ríthe Bhreá fosta ba ea a mhic, Conghalach (bás 696) agus Iarghalach (bás 702).  Ardrí Éireann ba ea *[[Cináed mac Írgalaig|Cináed]]* mac Iargalaigh]] (bás 728) (ní raibh ach Ardrí Uí Chonaing eile ina dhiaidh, Conghalach Chnobha sa 10ú haois).  Phós a iníon, Caintigern, Ceallach Chualann (bás 715), rí Laigean de chlann Uí Mháil.  Máthair Naomh Kentigerna ba ea í.

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Ailill Cruitire

Rí Bhreá de rítheaghlach Síl nÁedo Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Ailill Cruitire mac Aodha Sláine** (Sean-Ghaeilge **Ailill Cruitire mac Áedo Sláine**) (na 634). An tArdrí Áed Sláine mac Diarmada (bás 604) ba ea a athair.

Ní fheictear sna hannála dáta a theacht i réim. Tugtar an teideal rí Bhreá dá dheartháir, Congal, murab ionann agus Ailill féin.

Tuairiscítear sna hannála gur cloíodh agus maraíodh Ailill agus a dheartháir Conghal were defeated and slain sa bhliain 634 i Cath Loch Trethin ag an té féin, Conall Guthbinn de Chlann Cholmáin, a bhí a n-athair maraithe aige. Tugtar anseo an teideal rí Bhreá ar Chonghal, murab ionann is Ailill.

Feictear dán sa Leabhar Laighneach, ámh, a mhaíonn gur maraíodh Ailill i gCath Átha Goan ar bhruacha iarthair na Life sa bhliain 633 le linn achrann cathartha Laigean, agus Conall Guthbinn arís an buaiteoir lena chomhghuaillí, Fáelán mac Colmáin (bás 666?) Uí Dhúnlainge.

Sinsear Síl nDlúthaig, ar a glaodh fosta *Fir Cúl Breg*, ba ea Ailill Dlúthach mac Ailealla. Rí Fhir Cúl ba ea a gharmhac, Áed mac Dlúthaig (bás 701).

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Comhthaobhacht (airgeadas)

Cineál urrúis, go háirithe urrús de chineál neamhphearsanta, ar nós bannaí nó scaireanna, a úsáidtear chun iasacht (mar shampla iasacht bainc) a ráthú, is ea **comhthaobhacht**.  Tá na hurrúis nó na sócmhainní ar fáil d'iasachtóir má loiceann an t-iasachtaí ar aon aisíocaíochtaí iasachta

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Arbatráiste

mion|Arbatráiste staitistiúil le dhá stoc
Aistriú neamh-amhantrach cistí ó mhargadh amháin go margadh eile is ea **arbatráiste**, chun tairbhe a bhaint as difríochtaí i rátaí úis, i rátaí malairte, nó i bpraghsanna tráchtearraí idir dhá mhargadh. Bíonn an t-aistriú neamh-amhantrach mar nach n-athróidh arbatráisteoir ó mhargadh amháin go margadh eile ach nuair is eol dó na rátaí nó na praghsanna sa dá mhargadh agus nuair is mó an brabús atá le déanamh ná costais na hoibríochta.
[mion|[Arbatráiste triantánach]]

## Cineálacha éagsúla

#### Arbatráiste geografach
Cleachtas trádála lena gceannaítear earraí, urrúis nó airgeadra, srl i margadh geografach amháin chun é a dhíol i gceann eile áit a bhfuil praghas níos airde le fáil air. 

#### Arbatráiste coinbhéirseach
Tá an t-arbatráisteoir ag súil le coinbhéirseacht sa mheán, nó cúlú ar an meán de ghnáth.
mion|Arbatráiste ar na margaí airgeadais

#### Arbatráiste íoc is iompair
Straitéis trádála arbatráiste i margaí (tráchtearraí nó airgeadais de ghnáth) trína socraítear réamhphraghsanna agus praghsanna todhchaíochtaí a bheith cothrom leis an spotphraghas reatha móide na costais a bhaineann lena thabhairt ar aghaidh go dtí am seachadta.

#### Arbatráiste triantánach
Gníomhaíocht chun buntáiste a ghnóthú de bharr na difríochta i gcás nach ionann na praghsanna sa mhargadh agus an praghas ba chóir a bheith ann le cothromaíocht.

#### Arbatráiste úis faoi chumhdach
Infheistíocht in urrús margaidh airgid eachtrannaigh agus réamhdhíol comhuaineach an airgeadra ina bhfuil an t-urrús sin ainmnithe.
[mion|[táille shiarchuir]]

#### Arbatráiste rialála

## Féach freisin

* Cúlú ar an meán
* Táille shiarchuir
* Arbatráiste triantánach
* Arbatráiste úis faoi chumhdach
* Arbatráiste íoc is iompair

## Tagairtí

Catagóir:Arbatráiste
Ráta úis

Séard atá sa **ráta úis** ná an méid úis (méid airgid) atá dlite in aghaidh na tréimhse, mar chion den mhéid a thugtar ar iasacht, a thaisceadh nó a fuarthas ar iasacht (ar a dtugtar an phríomhshuim). Braitheann an t-ús iomlán ar mhéid a tugadh ar iasacht nó a fuarthas ar iasacht ar an bpríomhshuim, an ráta úis, an mhinicíocht imshocraíochta, agus an tréimhse ama a thugtar ar iasacht, a thaisceadh nó a fuarthas ar iasacht é.

Sainmhínítear é mar an cion den mhéid a fuarthas ar iasacht. a ghearrann iasachtóir mar ús ar an iasachtaí,  leagtha síos  de ghnáth mar chéatadán bliantúil. Is é an ráta a ghearrann banc nó iasachtóir eile orthu siúd ar mian leo a chuid airgid a fháil ar iasacht, nó an ráta a íocann banc lena choigilteoirí as airgead a choinneáil i gcuntas.

Is é an ráta bliantúil úis an ráta thar thréimhse bliana. Bíonn rátaí úis eile i bhfeidhm thar thréimhsí éagsúla, mar shampla mí nó lá, ach is gnách go ndéantar iad a bhliantúlú .

## Fachtóirí tionchair
Athraíonn rátaí úis de réir:

* treoracha an rialtais chuig an mbanc ceannais chun aidhmeanna an rialtais a chur i gcrích
* airgeadra na príomhshuime a tugadh ar iasacht nó a fuarthas ar iasacht
* an téarma go dtí aibíocht na hinfheistíochta
* dóchúlacht mainneachtana bhraite an iasachtaí
* soláthar agus éileamh sa mhargadh
* méid na comhthaobhachta
* gnéithe speisialta cosúil le forálacha glaonna
* riachtanais chúlchiste
* iarmhéid cúiteach

chomh maith le fachtóirí eile.

## Mar shampla
Faigheann comhlacht caipiteal ar iasacht ó bhanc chun sócmhainní a cheannach dá gnó. Mar chúiteamh, gearrann an banc ús ar an gcomhlacht. (D’fhéadfadh go n-éileodh an t-iasachtóir cearta ar na sócmhainní nua mar chomhthaobhacht.)

Úsáidfidh banc an caipiteal a thaisceann daoine aonair chun iasachtaí a thabhairt dá gcliaint. Mar chúiteamh, ba cheart don bhanc daoine aonair a bhfuil a leas caipitil curtha i dtaisce acu a íoc. Braitheann méid na híocaíochta úis ar an ráta úis agus ar an méid caipitil a thaisc siad.

## Téarmaí gaolmhara
De ghnáth tagraíonn *bunráta* don ráta bliantúil a thairgeann an banc ceannais nó údarás airgeadaíochta eile ar thaiscí thar oíche. 
Féadfaidh an R*áta Céatadánach B liantúil* (RCB) tagairt a dhéanamh do RCB ainmniúil nó do RCN éifeachtach (RCBe). Is é an difríocht idir an dá cheann ná go dtugann an RCBe cuntas ar tháillí agus ar imshocraíocht, cé nach ndéanann an RCB ainmniúil amhlaidh 

Úsáidtear *an Ráta Coibhéiseach Bliantúil*  (RCB), ar a dtugtar an ráta bliantúil éifeachtach freisin, chun cabhrú le tomhaltóirí táirgí a chur i gcomparáid le minicíochtaí imshocraíochta éagsúla ar bhonn coiteann, ach ní thugann sé cuntas ar tháillí.

Cuirtear *ráta lascaine* i bhfeidhm chun an luach reatha a ríomh.
## Tagairtí
Amaro Averna

Is licéar Iodálach é **Amaro Averna** sa chatagóir Amaro a tháirgtear i Caltanissetta, an tSicil. Tá sé ainmnithe i ndiaidh a aireagóir, Salvatore Averna, a chum an t-oideas i 1868. Déantar an deoch seo a tháirgeadh ar Oileán na Sicile agus meastar gur deoch thraidisiúnta í. Fuair Gruppo Campari an chuideachta Averna in 2014.

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Gréasáin corparáideach (SAM)
* Maidir leis an suíomh Gréasáin ar Averna 
* Suíomh Gréasáin corparáideach
* Suíomh Gréasáin corparáideach (Iodáilis)

## Tagairtí

Catagóir:Deochanna
Fíorghás

Is gáis neamhidéalacha iad na **fíorgháis** a bhfuil spás ag a móilíní agus a bhfuil idirghníomhaíochtaí acu; dá bharr sin, ní chloíonn siad le dlí idéalach na ngás. Chun iompar na bhfíorghás a thuiscint, caithfear an méid seo a leanas a chur san áireamh:

* éifeachtaí chomhbhrúiteachta ;
* saintoilleadh  teasa inathraithe ;
* fórsaí van der Waals ;
* éifeachtaí teirmidinimice neamh-chothromaíochta;
* saincheisteanna le díchumadh móilíneach agus imoibrithe bunúsacha le comhdhéanamh athraitheach

I gcás fhormhór na bhfeidhmeanna, ní gá anailís mhionsonraithe den sórt sin a dhéanamh, agus is féidir neastachán an gháis idéalaigh a úsáid le cruinneas réasúnta. Ar an láimh eile, caithfear mionsamhlacha fíorgháis a úsáid gar do phointe comhdhlúthaithe na ngás, gar do phointí criticiúla, ag brúnna an-ard, chun éifeacht Joule-Thomson a mhíniú agus i gcásanna eile atá neamhghnách. Is féidir cur síos a dhéanamh ar an ndiall ón idéalachas leis an bhfachtóir in-chomhbhrúiteachta Z.
Catagóir:Gáis