open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Impireacht na hOstaire

Ba cumhacht mhór Eorpach ilnáisiúnta  í **Impireacht na hOstaire**, ó 1804 go 1867, a cruthaíodh le forógra as ríochtaí na Habsburg ó 1804 go 1867. Le linn dí a bheith ann, ba í an tríú monarcacht ba mhó daonra san Eoraip í tar éis Impireacht na Rúise agus na Ríochta Aontaithe. Mar aon leis an bPrúis, bhí sí ar cheann den dá mhórchumhacht a bhí ag Cónaidhm na Gearmáine. Ó thaobh na tíreolaíochta de, ba í an tríú himpireacht ba mhó san Eoraip í tar éis Impireacht na Rúise agus Chéad Impireacht na Fraince.

D'fhógair Proinsias II an Impireacht sa bhliain 1804 mar fhreagra ar fhógairt Chéad Impireacht na Fraince ag Napoléon, ag aontú gach sealúchas Hapsburgach faoi aon rialtas láir amháin. D'fhan sí mar chuid den Impireacht Naofa Rómhánach go dtí gur díscaoileadh an dara ceann sa bhliain 1806. Lean sí ar aghaidh ag troid i gcoinne Napoléon i rith Chogaí Napoléon, ach amháin ar feadh tréimhse idir 1809 agus 1813, nuair a bhí an Ostair i gcomhghuaillíocht den chéad uair le Napoléon le linn ionradh na Rúise agus níos déanaí neodrach le linn an chéad chúpla seachtain den Séú Cogadh Comhghuaillíochta . Bhí an bua ag an Ostair sa chogadh, agus bhí sí ina ball tosaigh de Chónaidhm na Gearmáine in éineacht leis an bPrúis tar éis Chomhdháil Vín.

Bhí Ríocht na hUngáire - mar *Regnum Independens* - á riaradh ag a hinstitiúidí féin ar leithligh ón gcuid eile den Impireacht. Tar éis an Ostair a ruaigeadh i gCogadh na hOstaire-Prúise sa bhliain 1866, glacadh le Comhréiteach na hOstaire-Ungáire 1867, agus cheangail Ríocht na hUngáire agus Impireacht na hOstaire leis an Ostair-Ungáir a bhunú.

## Tagairtí
*
*
Catagóir:Stáit de Chónaidhm na Gearmáine
Catagóir:Stáit Chríostaí
Catagóir:Iar-thíortha sna Balcáin
Catagóir:Iar-impireachtaí
Catagóir:Iarmhonarcha na hEorpa
Catagóir:19ú haois san Iodáil
Catagóir:19ú haois sa tSlóivéin
Catagóir:19ú haois sa tSlóvaic
Catagóir:19ú haois san Ostair
Catagóir:19ú haois sa Bhoihéime
Catagóir:19ú haois san Ungáir
Catagóir:Stáit agus críocha a bunaíodh in 1804
Catagóir:Stáit agus críocha díbhunaithe in 1867
|*
*
Crónán Ros Cré

Easpag agus pátrún Dheoise Ros Cré (cuid de Dheoise Chill Dalua níos déanaí) ab ea **Naomh Crónán** (a fuair bás sa bhliain 640). Ní ionann é agus naomh eile a mhair in aon aimsir leis, Naomh Crónán Mochua a d’éag in 637.

## Saol
Rugadh Crónán i dtuath Éile. Odhran an t-ainm a bhí ar a athair, agus ba as iarthar an Chláir a mháthair. Tar éis dó a óige a chaitheamh i gConnachta, d’fhill sé ar a dhúchas timpeall na bliana 610 agus bhunaigh sé Mainistir Ros Cré, áit ar bhunaigh sé scoil. Chuir sé faoi in áit ar a dtugtar Sean Ros nó Loch Cré, seascann coille iargúlta. Bhí sé chomh hiargúlta sin gur minic a rachadh oilithrigh ar strae. Mar thoradh air sin, thréig Naomh Crónán an áit agus bhog sé go Ros Cré, Contae Thiobraid Árann.

## Naomhsheanchas
Cosúil le go leor naomh Éireannach eile, cuirtear mórán míorúiltí i leith Naomh Crónán. An scéal is iontaí, b’fhéidir, ná an ceann a bhaineann le tras-scríobh na gCeithre Soiscéal a rinne ceann dá chuid manach, fear darb ainm Dioma, a bhfuil baint aige leis an lámhscríbhinn ar a dtugtar Leabhar Dhioma anois. Dealraíonn sé nach bhféadfadh Dioma ach tasc amháin a dhéanamh i lá amháin, ó thurgbháil go fuineadh na gréine. D'iarr Crónán air scríobh, agus ansin chuaigh Dimma i mbun pinn, gan scor go dtí gur chríochnaigh na Ceithre Shoiscéal, an ghrian ag taitneamh ar feadh daichead lá agus daichead oíche, gan fhios don scríobhaí féin gur thóg an jab níos mó ná lá amháin.

Óraíodh an cás ina bhfuil Leabhar Dioma ar ordú Uí Chearúil, an Tiarna Éile, sa dara haois déag. D’ainneoin na ráiteas contrártha a d’eascair as líon na naomh Éireannach comhaimseartha a raibh an t-ainm Crónán orthu, is dócha gur mhair Crónán Ros Cré go dtí an bhliain 640, agus go bhfuair sé bás ar an 28 Aibreán an bhliain sin.

Is é Crónán pátrún Ros Cré, Contae Thiobraid Árann; is é an 28 Aibreán a lá féile. 

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Básanna i 640
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Contae Uíbh Fhailí
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Caora mouflon Eorpach

Is fospeiceas fiáin den chaora cheansaithe é an **chaora mouflon Eorpach** (*Ovis aries musimon*). Ní bhfuarthas é ar dtús ach ar oileáin na Meánmhara, an Chorsaic agus an tSairdín, ach tugadh é isteach i go leor réigiún eile san Eoraip ó shin. Caithfear a bheith cúramach gan an speiceas seo a mheascadh suas le *[[Ovis gmelini]]*, speiceas a dtugtar ''caora mouflon'' air freisin, atá le fáil go príomha in Iarthar na hÁise.
clé|mion| Reithe óg

## Tagairtí

Catagóir:Ainmhithe tí
Glór Uachtar Tíre

Bunaíodh **Glór Uachtar Tíre** sa bhliain 1993 mar ghrúpa deonach leis an Ghaeilge a fhorbairt mar theanga pobail i mórcheantar Chaisleán Uidhilín i ndeisceart an Dúin.  Tá maoiniú ar fáil do Ghlór Uachtar Tíre trí 'Scéim Phobal Gaeilge' de chuid Fhoras na Gaeilge agus tá Oifigeach Forbartha fostaithe go lánaimseartha dá bharr. Is í Emer Ní Aodhagáin an tOifigeach Forbartha Gaeilge ag Glór Uachtar Tíre.

B'é 'Uachtar Tíre' an t-ainm ar tugadh do cheantar idir Sliabh Crúibe agus Machaire Rátha a fhad leis an 15ú aois. Inniu, tá pobal Ghaeilge bríomhar faoi bhláth i gceantar Uachtar Tíre agus is ann tá scoth na gaelscolaíochta. De thairbhe Caisleán Uidhilín a bheith lárnach sa limistéar, is ann tá meánscolaíocht Ghaeilge dheisceart an Dúin agus sluaite de Ghaeil óga ag tairgint ar an bhaile go laethúil.

Is í aidhm Ghlór Uachtar Tíre ná freastal ar riachtanas phobal na Gaeilge anseo agus tuilleadh fás agus forbairt a chothú.

Tá oifigí ag Glór Uachtar Tíre ag;
Dún Éigse,
1 Br. Bhaile Átha Cliath,
Caisleán Uidhilín,
Co. an Dúin
BT31 9AG

## Naisc sheachtracha
Glór Uachtar Tíre 

Catagóir:Eagraíochtaí neamhbhrabúis
Victor Bayda

Teangeolaí Rúiseach a bhfuil saineolas aige ar na teangacha Ceilteacha agus Gearmáinice is ea **Victor Victorovich Bayda** (; a rugadh 1980/1981). Faoi láthair is é an t-oifigeach pleanála teanga i nGaeltacht Uíbh Ráthach i gContae Chiarraí.

## Beathaisnéis
Is as Moscó ó dhúchas é. Chuir Bayda suim i dteangacha ar dtús in aois a trí déag. Bhí suim ar leith aige sna teangacha Ceilteacha, agus faoin am a thosaigh sé in Ollscoil Stáit Mhoscó, bhí roinnt Breatnaise agus Gaeilge na hAlban aige.

San ollscoil, rinne sé staidéar ar an Ollainnis agus ar an nGaeilge. Chun feabhas a chur ar a chuid Gaeilge, chaith sé téarma amháin i gColáiste na Tríonóide. Chaith sé tamall i nGaeltacht Chonamara níos déanaí, sa Spidéal agus ar an gCeathrú Rua, áit a ndearna sé staidéar in  Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge.  

Bhí sé ina léachtóir le Gaeilge in Ollscoil Stáit Mhoscó ar feadh níos mó ná cúig bliana déag, agus bronnadh dochtúireacht air in 2009, le tráchtas dar teideal ** (“Éabhlóid tógálacha foirfe san Íoslainnis agus sa Ghaeilis”).

In 2019, ceapadh é ina oifigeach pleanála teanga i nGaeltacht Uíbh Ráthach i gContae Chiarraí. Is eisean atá freagrach as plean a cheapadh agus a chur i bhfeidhm chun an Ghaeilge a athbheochan ansin. Sa ról seo, mhol sé go dtabharfaí aireacht shinsearach dá gcuid féin do na ceantair Ghaeltachta mar chuid de rialtas na hÉireann.

Tá deich dteanga ar a thoil aige: Rúisis, Gaeilge, Gaeilge na hAlban, Breatnais, Íoslainnis, Sualainnis, Béarla, Ollainnis, Gearmáinis agus Fraincis.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Scoláirí an Léinn Cheiltigh
Catagóir:Teangeolaithe na Gaeilge
Catagóir:Teangeolaithe Rúiseacha
Catherine Nic Phiarais

Is aturnae Éireannach í **Catherine Nic Phiarais** atá ina Stiúrthóir Ionchúiseamh Poiblí ó mhí na Samhna 2021 i leith.

## Luathshaol
Is as Lios Tuathail, Co. Chiarraí í. Rinne sí staidéar i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh áit a bhfuair sí a céim bhaitsiléara. Fuair sí céim mháistreachta sa rialachas ó Ollscoil na Banríona, Béal Feirste in 2011.

## Gairme dlí
Cháiligh sí mar aturnae sa bhliain 2001. D'oibrigh sí mar aturnae cosanta coiriúla ar dtús, lena n-áirítear mar dhlíodóir trialach ag aturnaetha Kelleher agus O'Doherty. D'oibrigh sí ina dhiaidh sin mar chomhairleoir dlí do Choimisiún Ombudsman an Gharda Síochána agus bhí sí ina dlíodóir ag Banc Ceannais na hÉireann.

Bhí sí ina ceannaire dlí, beartais agus taighde ag an Údarás Póilíneachta idir 2016 agus 2018.

Bhí a post deiridh sular ceapadh ina Stiúrthóir Ionchúiseamh Poiblí í ina ceann ar rannán seirbhísí tacaíochta ionchúisimh na gníomhaireachta.

## An Stiúrthóir Ionchúiseamh Poiblí
Tharla síochar ó oifig Stiúrthóir Ionchúiseamh Poiblí chuig Nic Phiarais i mhí Dheireadh Fómhair 2021 ag éirí go foirmeálta in áit Claire Loftus. Bhí éifeacht lena ceapachán ón 8 Samhain 2021.

## Tagairtí

Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Catagóir:Aturnaetha Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Cora Staunton

Is iarpheileadóir Gaelach agus iarimreoir AFL í **Cora Staunton** (a rugadh 13 Nollaig 1981). Le linn a gairm san LGFA bhuaigh sí 9 nGradam Uile-Réalta, 4 theideal Uile-Éireann Idirchontae Shinsearacha, 3 Theideal Roinn 1 NFL (Sraith Peile Náisiúnta), 1 teideal Roinn 2 NFL, 15 theideal contae Mhaigh Eo, 14 theideal chlub Chonnacht agus 5 theideal club uile-Éireann.

## Óige

## Peil Gaelach
Thosaigh Cora ag imirt do fhoireann contae Mhaigh eo nuair a bhí sí14 mbliana d'aois. 

## Tagairtí


Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Tuaisceart Éireann (toghcheantar na hEorpa)

Ba thoghcheantar na hEorpa é **Tuaisceart Éireann**  (Béarla: *Northern Ireland*; Ultais: *Norlin Airlann*). Cruthaíodh an toghcheantar sa bhliain 1979 agus chealaigh sé sa bhliain 2020, tar eis á imeacht na Ríochta Aontaithe as an Aontas Eorpach. Bhí trí shuíochán ag an toghcheantar.

## Toghcháin
### 2019

### 2014

### 2009

### 2004

### 1999

### 1994

### 1989

### 1984

### 1979

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Skibidi Toilet

Sraith bheochana gréasáin d'fhíseáin agus de ghearrscannáin ar YouTube é ***Skibidi Toilet*** (*Leithreas* *Skibidi* as Gaeilge uaireanta). Alexey Gerasimov a chruthaigh agus a chroch ar a chainéal YouTube "DaFuq!?Boom!". Thosaigh an tsraith sa bhliain 2023. Le Glúin Z a bhaineann sé go príomha.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Méimeanna
Catagóir:Méim idirlín
Catagóir:Sraitheanna Youtube
IBAN (Uimhir Idirnáisiúnta Chuntas Bainc)

mion|Sampla
Is ionann **IBAN** agus **Uimhir Idirnáisiúnta Chuntas Bainc**, nó **International Bank Account Number** (**IBAN**). Is caighdeán é atá aontaithe go hidirnáisiúnta (ISO 13616: 2003). 

Cruthaigh an Coiste Eorpach um Chaighdeáin Baincéireachta (ECBS) agus Eagraíocht Idirnáisiúnta na gCaighdeán (ISO) an caighdeán.  Cruthaíodh é mar aitheantóir inmharthana praiticiúil do chuntais bainc, a úsáidtear go hidirnáisiúnta le aitheantas uathúil a thabhairt do chuntas custaiméara in institiúid airgeadais, d'fhonn cabhrú le híocaíochtaí trasteorann a dhéanamh saor ó earráidí agus le cumas phróiseáil íocaíochta díreach tríd a fheabhsú. 

Tá dualgas dlíthiúil ar bhancanna an Aontais Eorpaigh IBAN a thabhairt dá gcustaiméirí le haghaidh gach cuntas bainc. Sampla de IBAN Éireannach is ea IE64IRCE92050112345678.

## Féach freisin

* SEPA, BIC

## Tagairtí

Catagóir:Baincéireacht
Catagóir:Euro
Hunger (scannán)

Is scannán drámaíochta stairiúil faoi stailc ocrais na hÉireann i 1981 é ***Hunger***. Is é Steve McQueen a stiúir (a chéad scannán lánfhada mar stiúrthóir) agus ba le Michael Fassbender, Liam Cunningham, agus Liam McMahon na príomhpháirteanna.

Léiríodh den chéad uair é in 2008 ag Féile Scannán Cannes, agus bhuaigh sé an gradam mór le rá *Caméra d'Or* do scannánóirí céaduaire. Bhuaigh sé Duais Scannáin Sydney ag Féile Scannán Sydney, *Grand Prix* de chuid Sindeacáit Léirmheastóirí Scannán na Beilge, an Scannán is Fearr ó Ghradaim Scannán na Breataine de chuid an *Evening Standard*. Fuair sé dhá ainmniúchán BAFTA, a bhuaigh sé ceann amháin. Ainmníodh an scannán freisin d'ocht ngradam ag Gradaim Scannán agus Teilifíse na hÉireann in 2009, agus bhuaigh sé sé cinn.

Ba le Fassbender an phríomhpháirt sa scannán, mar Bobby Sands, an ball den IRA a bhí i gceannas ar an dara stailc ocrais in 1981.  Leanann an scannán imeachtaí sa Cheis Fhada sa tréimhse roimh an stailc ocrais nuair a bhí na príosúnaigh ar an agóid shalach, an stailc féin, agus ar tharla ina dhiaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 2008
Valk (bád)

mion|Valk757
Is bád seoil meánmhéide ón Ísiltír é an **Valk**. Is féidir le beirt bádóirí an Valk a sheoladh i gcomórtas. Tá dromlach géar agus cíle suite aige. Is bád comórtais é an Valk, atá déanta as sraithadhmad, agus úsáidtear an *polyvalk* (Valk poileistear) don chleachtadh agus don athchruthú.

## Tréithe
Tá an bád faoi rige slúpa le rige geaifil agus tá achar dromchla 12 m² ar an seol mór. Tá gineo 6.5m² agus spionacar 14.5 m² ag leaganacha comórtais, ach de ghnáth ní bhíonn ach seol jibe 4 m² ar an gcuid is mó den valk agus polyvalk.

Cé nach bhfuil cábán ar an Valk, is féidir le ceathrar daoine bheith ina gcodladh ar bord le puball ag crochadh ón gheaifil.
mion|Lógó an Valk
Buntáiste nuair a bhíonn an bád ar thuras ná gur beag an rolladh air agus ní bhíonn mórán uisce ag splancadh ann. Tá an bád an-oiriúnach d'uiscí intíre.

## Íomhánna stairiúla

Íomhá:Derde_dag_van_Internationale_Hollandweek_op_Loosdrechtse_Plassen_._Zeilboten_op_,_Bestanddeelnr_912-7848.jpg|link=Bestand:Derde_dag_van_Internationale_Hollandweek_op_Loosdrechtse_Plassen_._Zeilboten_op_,_Bestanddeelnr_912-7848.jpg|Loosdrecht 1961
Íomhá:Loosdrecht_Hollandweek._De_Valken_in_het_voordewindse_rak,_Bestanddeelnr_921-5393.jpg|link=Bestand:Loosdrecht_Hollandweek._De_Valken_in_het_voordewindse_rak,_Bestanddeelnr_921-5393.jpg|Loosdrecht 1963
Íomhá:Start_Sneekweek_1955,_Valkenklasse,_Bestanddeelnr_907-2772.jpg|link=Bestand:Start_Sneekweek_1955,_Valkenklasse,_Bestanddeelnr_907-2772.jpg|alt=Sneek 1965|Sníomh 1965
Íomhá:Zeilwedstrijden_op_Brasemermeer,_de_Vrijheids_gaan_hier_voor_de_wind,_Bestanddeelnr_917-9532.jpg|link=Bestand:Zeilwedstrijden_op_Brasemermeer,_de_Vrijheids_gaan_hier_voor_de_wind,_Bestanddeelnr_917-9532.jpg|alt=Brasem 1965|Braon 1965


* Suíomh Gréasáin Rang an Valk
*  Stair an Valk
 
Catagóir:Seoltóireacht
Catagóir:Báid
Catagóir:Spórt
An Úcráin v. Cónaidhm na Rúise

Sa chás ***An Úcráin v. Cónaidhm na Rúise***, d’ordaigh Cúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta (CBI) na Náisiún Aontaithe ar an 16 Márta 2022 sa Háig don Rúis ionradh na Rúise ar an Úcráin a stopadh. Dúirt an Chúirt nár tháinig siad ar aon fhianaise a dheimhneodh an chúis a thug an Rúís lena n-ionsaí – is é sin go raibh cinedhíothú á dhéanamh ag an Úcráin ar chainteoirí Rúisise in oirthear na tíre. D'ordaigh anCBI don Rúis stop a chur lena hionradh ar an Úcráin, á rá nach raibh aon fhianaise feicthe aici chun tacú le bonn cirt na Creimile don chogadh.

Tabharfaidh an CBI a bhreithiúnas críochnúil i gcúpla bliain.

Tá imscrúdú á dhéanamh ag Ionchúisitheoir na Cúirte Coiriúla Idirnáisiúnta chomh maith.

## Féach freisin

* Coinbhinsiún maidir le cinedhíothú

* Cúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta

## Tagairtí

Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Catagóir:2022
Catagóir:An Úcráin
Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:Cúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta
Catagóir:Cásanna dlí
Cumann Oscar Wilde

## Bunús
Bunaithe i 1990, is cumann liteartha é Cumann Oscar Wilde atá tiomnaithe do léirthuiscint ghreannmhar Oscar Wilde. Is eagraíocht neamhbhrabúis í a bhfuil sé mar aidhm aici eolas, meas agus staidéar ar shaol, ar phearsantacht agus ar shaothar Wilde a chur chun cinn. Eagraíonn sé léachtaí, léamha, agus díospóireachtaí faoi Wilde agus a shaothar, agus cuairteanna ar áiteanna a bhaineann leis. Foilsítear irisleabhar piarmheasúnaithe an Chumainn ar staidéir Oscar Wilde, The Wildean, faoi dhó sa bhliain. Foilsítear an nuachtlitir le léaráidí Intentions timpeall ceithre huaire sa bhliain agus faigheann baill an r-nuachtlitir Oscariana a thugann eolas faoin gCumann agus imeachtaí poiblí.

## Tagairtí
Swatting

mion| Foireann SWAT FBI le linn oiliúna
Is gníomh ciaptha coiriúil é ***swatting*** chun dallamullóg a chur ar sheirbhís éigeandála (trí mhodhanna mar sheoltóir seirbhísí éigeandála a bhréagnú) chun póilíní nó foireann freagartha na seirbhíse éigeandála a sheoladh chuig seoladh duine eile, i Stáit Aontaithe Mheiriceá go háirithe. Is téarma Béarla é a thagann ó na foirne paraimíleatacha SWAT (Béarla: *special weapons and tactics*; *airm agus teaicticí speisialta*) atá coitianta sna Stáit Aontaithe fiú ag an leibhéal áitiúil. Tarlaíonn *swatting* mar gheall ar thuairisciú bréagach ar éigeandáil thromchúiseach, amhail bagairt bhuama, dúnmharú, tógáil giall, nó tuairisc bhréagach ar éigeandáil meabhairshláinte, mar shampla tuairisciú  go bhfuil duine ag smaoineamh ar é/í féin nó duine eile a dhúnmharú agus go bhféadfadh sé/sí a bheith i seilbh gunna, i measc rudaí eile.
## Tagairtí

Catagóir:Feallanna ar iontaoibh
Catagóir:Conspóidí um fhorghníomhú an dlí sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Conspóidí cluiche físeán
Catagóir:Cultúr físchluiche
Músaem Ashmolean

Is é **Músaem Ealaíne agus Seandálaíochta Ashmolean** (), ar Shráid Beaumont, Oxford, Sasana, an chéad mhúsaem poiblí sa Bhreatain.  Tógadh a chéad fhoirgneamh i 1678 -1683 chun an caibinéad taispeántais a thug Elias Ashmole d'Ollscoil Oxford i 1677 a chur ar taispeáint. Is é an dara músaem ollscoile ar domhan é freisin**,** tar éis bhunú an Kunstmuseum Basel i 1661 ag Ollscoil Basel .

Tógadh an foirgneamh reatha idir 1841 agus 1845. Athosclaíodh an músaem i 2009 tar éis athfhorbairt mhór, agus i mí na Samhna 2011, nochtadh dánlanna nua a dhíríonn ar an Éigipt agus ar Núibia. I mí na Bealtaine 2016, d'oscail an músaem dánlanna d'ealaín ón 19ú haois freisin

## Stair

### Broad Street (An tSráid Leathan)
Osclaíodh an músaem ar 24 Bealtaine 1683,  agus an nádúraí Robert Plot mar an chéad choimeádaí. Uaireanta cuirtear an foirgneamh ar an tSráid Leathan (ar a dtugtar an Old Ashmolean níos déanaí) i leith Sir Christopher Wren nó Thomas Wood.  Bhí an bailiúchán faighte ag Elias Ashmole ó na garraíodóirí, ón lucht siúil, agus ó na bailitheoirí John Tradescant the Elder agus a mhac, John Tradescant the Younger. San áireamh, bhí **boinn,** leabhair, greantaí, eiseamail gheolaíochta sheanda, agus eiseamail zó-eolaíochta - ba é ceann acu corp líonta an dodo deiridh a chonacthas riamh san Eoraip;ceann acu sin ba é corp líonta an dhódó deiridh a chonacthas riamh san Eoraip; ach faoi 1755 bhí an dódó líonta criathraithe ag leamhain gur scriosadh é, ach amháin a cheann agus crúb amháin. 
## Tagairtí


Catagóir:Bailiúcháin dealbhóireachta clasaiceacha
Catagóir:Músaeim Ollscoil Oxford
Catagóir:Músaeim agus gailearaithe ealaíne in Oxford
Catagóir:Bonneagar cultúrtha a críochnaíodh in 1845
Catagóir:1683 bunaíochtaí i Sasana
Catagóir:Foirgnimh liostaithe Grád I in Oxford
Catagóir:Stair Ollscoil Oxford
Flóra na hÉireann

mion| Marós phortaigh : bláth contae Chontae Uíbh Fhailí
Tá Éire i gCúige Atlantach Eorpach an Réigiúin Imbóireach, réigiún bláthanna laistigh den Holarctic .

## Comhdhéanamh an fhlóra
Tá réimse beag flóra ag Éirinn do thír Eorpach mar gheall ar a hachar beag, a heaspa éagsúlachta geolaíochta agus éiceolaíochta, agus a stair Phailistéiseach .  Tá 3,815 speiceas plandaí liostaithe in Éirinn : 

* Phylum Anthocerotophyta – hornworts: 3 speiceas
* Phylum Bryophyta – caonach: 556 speiceas
* Phylum Charophyta – carophytes: 244 speiceas
* Phylum Chlorophyta – algaí glasa: 148 speiceas
* Phylum Lycopodiophyta – clubcaonach: 9 speiceas
* Phylum Magnoliophyta – plandaí bláthanna: 2,196 speiceas
* Phylum Marchantiophyta – lus an ae: 229 speiceas
* Phylum Pinophyta – péine: 12 speiceas
* Phylum Pteridophyta – raithneach: 79 speiceas
* Phylum Rhodophyta – algaí dearga: 339 speiceas

Freisin, tá 2,512 speiceas fungas le fáil in Éirinn.

* Phylum Acrasiomycota – múnlaí slaim cheallacha: 1 speiceas
* Phylum Ascomycota – fungais sac: 1,115 speiceas
* Phylum Basidiomycota – fungais chlub, beacáin, fungais seilf, liathróidí puff: 1,228 speiceas
* Phylum Chytridiomycota – chytrids: 4 speiceas
* Phylum Microsporidia - 1 speiceas
* Phylum Myxomycota – múnlaí slaim plasmodial: 112 speiceas
* Phylum Oomycota – múnlaí uisce: 40 speiceas
* Phylum Zygomycota – bioráin nó múnlaí siúcra: 11 speiceas

## Stair na fhlóra: tar éis na Pléisticéinea
[mion| [Eithreog shléibhe|Cloudberry, *Rubus chamaemorus* : planda seaniarsma ón Oighearaois]]
Déamar

Fear saibhir a bhí in **Déamar** arb ionainn a ainm anois agus mór-shaibhreas. Meastar gur meascán de bheirt den teaghlach céanna atá i gceist leis bpearsa bhéaloideasúil seo; Joseph Damer (c.1630–1720) agus a nia John Damer (1674–1768), a dtugtar Seán nó Seáinín Déamar air sa Ghaeilge.

Pléitear é sa leabhar *Ceart na Sua* le Liam Ó Catháin a d'fhoilsigh Sáirséal agus Dill sa bhliain 1964, áit a luaitear fear a d’fhéach le ríocht a bhunú do féin i ndúiche Laitin agus Shrónaill i gContae Thiobraid Árann.

Dar le Liam Prút sa leabhar *Dúchas* tiarna talún a chónaigh i gcúirt tí i Srónaill ba ea Seáinín Déamar agus baincéir an-saibhir a bhí ann. Cailleadh sa bhliain 1768 é dar leis an bhfoinse sin. Deirtear sa leabhar freisin *I gcúinsí na haimsire sin ní cheaptar gur drochdhuine in aon chor ba ea Déamar.* 

Tá an nóta seo a leanas sa leabhar *Riobard Bheldon: Amhráin agus Dánta*, mar mhíniú ar *Damer*. “Damer: Tagairt do Joseph Damer (1631--1720), Sasanach go raibh gnó bainc i mBaile Átha Cliath aige agus a thóg tigh mórthaibhseach i Srónall, i gCo. Thiobraid Árann, ná fuil le feiscint inniu de ach an fothrach laistiar den Scoil Náisiúnta. Ní raibh aon teora lena shaibhreas, agus maireann scéalta fé conas a tháinig sé ar a chuid óir i mbéaloideas na Mumhan. Mac dearthár leis John Damer, an té go raibh olc ag Liam Dall Ó hIfearnáin chuige.” 

## Cora cainte

* Chomh saibhir le Déamar - a chiallaíonn *thar a bheith saibhir*
* Ní haon Déamar mé - a chiallaíonn *Níl airgead mór agam*

## Féach freisin
* Amharclann an Damer

## Tagairtí

Catagóir:Nathanna Gaeilge
Catagóir:Saibhreas
Catagóir:Daoine Éireannacha
Ciarán Bairéad

Béaloideasóir, scríobhaí agus scoláire Éireannach ab ea **Ciarán Bairéad** (1905–1976).

Rugadh i mBaile Átha Cliath é ar an 17 Feabhra 1905 agus tógadh le Gaeilge ón gcliabhán é. Ba iad Siobhán Ní Mhurchú agus Stiofán Bairéad (1867–1921), céad chisteoir Chonradh na Gaeilge, a thuismitheoirí. Tháinig Ciáran Bairéad go Gaillimh i lár na 1950idí ag obair le Coimisiún Béaloideasa Éireann agus An Fáinne, eagraíocht a chuir an Ghaeilge chun cinn. I measc na saothar óna pheann tá tras-scríbhinn ar *Leabhar na nAmhrán*, duanaire amhrán tíre le Pádhraic Ó Comáin. Tá an tras-scríbhinn seo fíorluachmhar toisc gur cosúil gur cailleadh an bunleagan. Ina theannta sin, scríobh sé beathaisnéisí mionsonraithe ar scoláirí a bhí gníomhach le linn Athbheochan na Gaeilge, mar shampla Seosamh Laoide.

Chuir sé agallamh ar mhuintir na háite maidir le seanchas ar Chath Chnoc Tua, 1504, ar logainmneacha, ar fhaicseanaíocht, agus ar ghnás na Gaeilge ag an am. I measc na ndaoine ar chuir sé agallamh orthu bhí Micheál Ó Síoda agus Seán Ó Loirgneáin.

Bhí Bairéad ina chónaí i Leacach, Contae na Gaillimhe le breis agus fiche bliain. D’éag sé ar an 18 Lúnasa 1976 agus cuireadh i Reilig Bhaile Chláir é. Tá a chuid páipéar i seilbh Ollscoil na hÉireann, Gaillimh.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Béaloideasóirí Éireannacha
Catagóir:Básanna i 1976
Catagóir:Daoine a rugadh i 1905
Pádhraic Ó Comáin

Scríobhaí Éireannach ba ea **Pádhraic Ó Comáin** (fl. 1878).

Ba as Leacach, Contae na Gaillimhe é. Rinne sé obair mar scríobhaí ar amhráin thíre, filíocht, scéalta Fiannaíochta, agus dánta le hAntoine Raiftearaí agus leis na deartháireacha Marcas agus Peatsaí Ó Callanáin. Baineadh úsáid as a chuid scríbhinní i leabhar amhrán a d'fhoilsigh Micheál Ó Síoda in 1909.

Ba é Mícheál Ó Comáin ón Turlach Mór a athair.

## Tagairtí
* *Scríobhaithe Lámhscríbhinní Gaeilge i nGaillimh 1700–1900*, William Mahon, in “Galway: History and Society”, 1996.

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Scríobhaithe
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Seán Ó Loirgneáin

Bhí **Seán Ó Loirgneáin** (fl. 1914–1951) ina bhall d'Óglaigh na hÉireann agus ghlac sé páirt in Éirí Amach na Cásca in 1916.

Ba as an bPáirc Gharbh, Baile Chláir, Contae na Gaillimhe ó dhúchas é. Ghlac sé páirt in Éirí Amach na Cásca i nGaillimh, faoi cheannas an Chaptaein Tom Ruane ó Bhaile Uí Ghriallais. Throid sé i gcath an Chairn Mhóir, an chéad chomhrac in éirí amach na Gaillimhe. Ghlac complacht óglach ó Bhaile Chláir, ón gCaisleán Gearr, agus ón gCarn Mór páirt sa chath in aghaidh saighdiúirí de chuid Chonstáblacht Ríoga na hÉireann i sé leoraí. Chuaigh an complacht go dtí an clós feirme ag an gColáiste Talmhaíochta taobh amuigh de Bhaile Átha an Rí, a bhí gafa cheana féin ag an mbriogáid áitiúil. Bhí sé i láthair nuair a gabhadh Caisleán Mhaigh Fhód, agus scaip sé nuair a tháinig an nuacht gur chlis ar an Éirí Amach i mBaile Átha Cliath.

In 1951, chuir an béaloideasóir Ciarán Bairéad faoi agallamh é. Tá cóipeanna dá chuimhní cinn ar coimeád i Roinn Bhéaloideas Éireann sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath.

## Tagairtí
* *In Their Own Words: The Parish of Lackagh-Turloughmore and its People*, eag. Liz Blackmore, John Cronin, Donal Ferrie and Brid Higgins, Galway, 2001. .

Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Óglaigh na hÉireann
Cóca

Crann síorghlas atá dúchasach do Mheiriceá Theas is ea an **crann cóca**  (*Erythroxylum coca,* an fospeiceas is coitianta) agus fuaimnithe "kó kath" sna hAindéis.  

Is crann beannaithe ag an bpobal dúchais an crann cóca, a fhásann go hard ins na hAindéis, go háirithe sa Cholóim, Peiriú, an Bholaiv agus Eacuadór. Itheann siad na duilleoga chun fuinneamh a thabhairt dóibh, chun ocras a bhaint díobh ar thuras fada, fé bhráid géire aigne agus é an-mhaith don gcroí, a deirtear. Meascann siad iad le sliogán áirithe farraige a róstann siad ar dtúis agus a mhionnaíonn siad ina phúdar bán (níl sé seo dleathach ach i Meiriceá Theas).
clé|mion

### Táirgí
Is as a deintear an cócaon. Do mhargadh na hEorpa agus na Stát Aontaithe is mó a dhéantar é.

## Féach freisin

* Crann cacó agus cócaon

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Cócaon
Catagóir:Meiriceá Theas
Catagóir:Drugaí
Catagóir:Erythroxylaceae
Seosamh Laoide

Scoláire agus gníomhaí ar son na Gaeilge ab ea **Seosamh Laoide** (, 1865–1939), ar a dtugtaí freisin “Mac Tíre na Páirce”. Sa lá atá inniu ann, is fearr aithne air as a chuid oibre ar logainmneacha Gaeilge, go háirithe logainmneacha i mBaile Átha Cliath. Glacadh le go leor dá chuid moltaí do shráidainmneacha Gaeilge Bhaile Átha Cliath nuair a bunaíodh an stát Éireannach i mí na Nollag 1922.

## Saol
Rugadh Laoide ag 7 Annaville Lower i Raghnallach, Baile Átha Cliath ar an 24 Bealtaine 1865. Ba é an mac ba shine le lánúin Phrotastúnach Éireannach, Joseph Henry Lloyd (PhD) agus Anne Phair. Teangeolaí ab ea a athair, ball de Chumann Buanchoimeádta na Gaeilge, agus cara de chuid an scoláire Gaeilge P. W. Joyce.

Bronnadh sadhsóireacht ar Laoide chun freastal ar Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath in 1890, áit a ndearna sé staidéar faoin Ollamh James Goodman (1828–1896) a bhronn duais air gach bliain go dtí 1894 nuair a d’fhág sé gan a chéim a bhaint amach.

I bhfómhar na bliana 1893, tá Laoide luaite mar chomhchisteoir ar Chonradh na Gaeilge, a bunaíodh ar an 31 Iúil sa bhliain sin. Timpeall an ama chéanna, thug sé cuairt ar Pheadar Ó Laoghaire chun é a spreagadh chun dul i mbun pinn. Sna blianta sin, d’fhoghlaim Laoide mórán faoi chanúintí na Gaeilge agus bhí sé gníomhach san ollghluaiseacht a bhí i gConradh na Gaeilge ag an am, go háirithe ag foilsiú leabhar agus altanna i nGaeilge. Nuair a bhunaigh Kuno Meyer Scoil Ard-Léinn na hÉireann sa bhliain 1903, bhí Laoide ar dhuine de na chéad scoláirí agus d'fhoilsigh sé go leor leabhar Gaeilge ar bhéaloideas, canúintí, logainmneacha agus mar sin de.

Tamall i ndiaidh 1915 d’fhág Laoide Éire agus ghlac sé post mar státseirbhíseach i Londain. Le linn dó a bheith thall, bhí sé buailte le fadhbanna meabhairshláinte agus cuireadh san ospidéal é ar feadh tamaill. Phós sé bean shaibhir Éireannach darbh ainm Elizabeth Sharp; d’fhill siad ar Éirinn in 1920, áit ar chuir siad fúthu i Stigh Lorgan, Contae Bhaile Átha Cliath. In 1933, bhog siad go Dún Laoghaire. Fuair Laoide bás ar an 21 Meán Fómhair 1939 agus, tar éis searmanas beag príobháideach, cuireadh i nGráinseach an Déin, Contae Bhaile Átha Cliath é.

## Rogha Foilseachán
**Mar údar:**

* Sgéalaidhe Fearnmhuighe (1901), Leabhar geograiphe, [gd],
* Seachrán Chairn tSiadhail, 1904,
* Sgéalaidhe Óirghiall .i. Sgéalaidhe Fearnmhuighe agus tuilleadh leis, 1905
* Sgéal Chúchulainn ag Cuan Carm (1906)
* Measgán Musgraighe (1907)
* Cruach Chonaill (1909)
* Trí Torpáin (1911)
* Duanaire na Midhe (1914)
* Fian-Laoithe (1916)
* Tonn Tóime (1915)
* Réalta de spéir (1915)
* Alasdair Mac Colla (1914)
* Brisleach mhór Mhaighe Muirtheimhne (1915)

**Mar eagarthóir:**

* Post-seanchas, 1905 agus 1911
* Dearg-ruathar Chonaill Chearnaigh, 1907
* Teacht agus imtheacht an ghiolla dheacair agus toruigheacht Chonáin agus a chuideachtan (i gcomhar le Seán Ó hÓgáin), 1905
* Eachtra mhacaoimh an Iolair Mhic Ríogh na Sorcha le Brian Ó Corcráin (i gcomhar le Iorard de Teiltiún), 1912.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1939
Catagóir:Daoine a rugadh i 1865
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Micheál Ó Síoda

Scéalaí Éireannach as paróiste Bhaile Chláir ab ea **Micheál Ó Síoda** (1888–1966).

Rugadh agus tógadh ar an bPáirc Gharbh, Carn Mór é, an páiste is óige de sheisear cailíní agus triúr mac. D'fhreastail sé ar an scoil náisiúnta sa Charn Mór, ansin ar scoil Bhaile Chláir ar feadh bliana amháin. Bhí saineolas aige ar stair pharóiste Leacach-An Turlach Mór i gContae na Gaillimhe, go háirithe ar Aonach an Turlaigh Mhóir, agus an fhaicseanaíocht a tharla ann. Tá go leor dá chuid eolais ar fáil anois i leabhair staire áitiúla.

Bhailigh Ciarán Bairéad scéalta agus seanchas uaidh, agus dúirt sé go raibh eolas leathan aige ar luibheanna agus ar phlandaí. Thug scoláirí eile cuairt air freisin, ina measc Heinrich Wagner agus Myles Dillon.

## Tagairtí

* *In Their Own Words: The Parish of Lackagh-Turloughmore and its People*, eag. Liz Blackmore, John Cronin, Donal Ferrie and Brid Higgins, Gaillimh, 2001.  .

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine Éireannacha den 20ú haois
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Feardorcha Ó Conaill

Ministir de chuid Eaglais na hÉireann, scríbhneoir, agus aistritheoir Gaeilge ab ea **Feardorcha Ó Conaill** nó **Frederick William O'Connell** (22 Deireadh Fómhair 1876 – 19 Deireadh Fómhair 1929). Scríobh sé go minic faoin ainm cleite **Conall Cearnach** (i ndiaidh an laoich finscéalaíochta). Tá clú air as saothar Pheadair Uí Laoghaire a chur in eagar.

Rugadh Ó Conaill sa Bhaile Nua, an Líonán, Contae na Gaillimhe, mac le William Morgan O'Connell, canónach de chuid Eaglais na hÉireann, agus a bhean Catherine Donnelly. Bhí an Líonán i nGaeltacht Chonamara, agus ba chainteoirí líofa Gaeilge iad a thuismitheoirí; mhúin siad an teanga dó nuair a bhí sé sé bliana d'aois. D’fhreastail sé ar Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath ó 1891, agus oirníodh in 1902 é. Rinneadh reachtaire ar Achadh Conaire de sa bhliain 1907, agus ina dhiaidh sin fuair sé post mar léachtóir le teangacha Ceilteacha agus litríocht Cheilteach in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste.

Phós Ó Conaill Helen Young in 1905; bhí triúr mac acu sula bhfuair sí bás den eitinn in 1925. Phós sé Marcella Graham, Caitliceach Francach, ina dhiaidh sin, agus d'fhéadfadh sé gur iompaigh sé ina Chaitliceach go neamhfhoirmiúil. Ceapadh é ina stiúrthóir cúnta ar Radio Éireann in 1927. Ar an 19 Deireadh Fómhair 1929, bhuail tiománaí bus é agus maraíodh é ar Bhóthar Lansdowne, Baile Átha Cliath.

## Leabharliosta
D'aistrigh sé saothair as Spáinnis, Peirsis, agus Araibis.

* *A Grammar of Old Irish*, Béal Feirste, Mayne, 1912
* *The Writings on the Wall*, Baile Átha Cliath, Gill, 1915
* *The Age of Whitewash*, Baile Átha Cliath, Gill, 1921
* *The Fatal Move and Other Stories*, Baile Átha Cliath, Gill, 1924; Swan River Press, 2021
* *An Irish Corpus Astronomiae* le R.M. Henry, Londain agus Béal Feirste, 1915
* *[[Don Quixote]]* by M. Cervantes (aistriúchán)
* *[[Cúirt an Mheán Oíche|The Midnight Court]]* le Brian Merriman (aistriúchán)
* *My Own Story* leis an Ath. Peadar Ó Laoghaire (aistriúchán)
* *Three Shafts of Death* le Seathrún Céitinn (aistriúchán)

## Tagairtí

* Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "Ó Conaill, Feardorcha (1876–1929)". ainm.ie, Cló Iar-Chonnacht.

Catagóir:Léachtóirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Eagarthóirí Éireannacha

Catagóir:Gearrscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Ficsean Gotach Éireannach
Catagóir:Ficsean Gotach
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Protastúnaigh Éireannacha
Catagóir:Daoine as Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1876
Catagóir:Básanna i 1929
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Lelia Doolan

Is scríbhneoir, craoltóir, léiritheoir teilifíse, déantóir scannán, stiúrthóir amharclainne, léachtóir agus comhshaolaí í **Lelia Doolan**. Rugadh í i gCorcaigh in 1934.

### Luathshaol & Oideachas

### Gairmréim

#### Léiriúchán 'Bernadette: notes on a political journey' (2011)
In 2011, ag Féile Scannán na Gaillimhe, léirigh scannán de chuid Doolan, *Bernadette: notes on a political journey* scéal beatha faoin pholaiteoir agus gníomhaí polaitiúil ó Thuaisceart Éireann, Bernadette Devlin McAliskey. 

Tháinig an smaoineamh don léiriúchán chuici nuair (sna 1990idí) a chonaic Doolan nach raibh a cuid iarrachtaí a bheith gan aithne ar McAliskey ar son chearta sibhialta agus síochána i dTuaisceart Éireann tar éis Chomhaontú Aoine an Chéasta. An samhradh céanna sin. Le breis agus deich mbliana, rinne Doolan go leor agallamh le McAliskey don léiriúchán. 

Fuair Doolan cuidiú ó chairde a tháinig leo, mar shampla Joe Comerford (ceamaradóir), Gordon Bruic (eagarthóir), agus Michéal O’Malley, a d'fhógair go bhfógair an scannán. Bhí an obair ag teastáil freisin rochtain a bheith aici ar ábhar ceirnín agus d'fhéach sí ar rochtain ar chartlann RTÉ agus ar shaothar na gcartlannaithe Bairbre Durack agus Tommy Doyle, nach maireann.

## Tagairtí
Peatsaí Ó Callanáin

File Éireannach ab ea **Peatsaí Ó Callanáin** (1791–1865).

Ba é Marcas Ó Callanáin a dheartháir mór, agus deirtear go raibh cáil níos leithne ar Pheatsaí. D’fhreastail sé ar an scoil áitiúil i gCreachmhaoil, agus ina dhiaidh sin d’fhreastail sé ar scoil Antaine Uí Bhriain i mBaile Átha an Rí, nó ar scoil na mBráithre Doiminiceacha san Eiscir, nó b'fhéidir ar an dá cheann.

Bhí sé in iomaíocht le hAntoine Raiftearai ar feadh tamaill, ach d'fhás cairdeas eatarthu níos déanaí.

In 1967, rinne Seán Ó Ceallaigh, príomhoide Scoil Náisiúnta Chreachmhaoil, eagrán dá gcuid dánta.

## Tagairtí

* *Filíocht na gCeannanáin,* Seán Ó Ceallaigh, Baile Átha Cliath, An Clóchomhar, 1967.

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1791
Catagóir:Básanna i 1865
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Liam Ambrós Ó hAnluain

Bráthair Críostaí, múinteoir, agus scoláire Éireannach ab ea **Liam Ambrós Ó hAnluain** (1910–1992). Rugadh i nDoire é in 1910. D'fhreastail ar scoil i nDoire ar dtús, ansin i mBun an Phobail, Contae Dhún na nGall. Oileadh mar Bhráthair Críostaí é i Scoil Iósaf, Baile Dúill, ansin mar mhúinteoir i gColáiste Mhuire Marino. Bhain sé céimeanna BSc, BA, H.Dip san Oideachas, agus MSc amach ó Choláiste na hOllscoile, Corcaigh, agus é ag obair mar mhúinteoir sa Mhainistir Thuaidh, Corcaigh.

D’oibrigh sé i gColáiste Mhuire Marino, ansin mar phroibhinseal de chuid na mBráithre Críostaí sular éirigh sé as mar gheall ar easláinte. Cuireadh de chúram air formáid chaighdeánach a leagan amach do ghramadach na Gaeilge a bheadh in úsáid i scoileanna na mBráithre Críostaí.

## Foilseacháin

* *Graiméar Gaeilge na mBráithre Críostaí* le Liam Ó hAnluain, An Gúm, MH Mac an Ghoill agus a Mhac Teo. Baile Átha Cliath, 1960. 

## Tagairtí

Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Básanna i 1992
Catagóir:Daoine a rugadh i 1910
Schiermonnikoog

clé|mion
clé|mion
Is é **Schiermonnikoog**, nó ‘**Schier**’ mar is fearr aithne air, an ceann is lú agus an ceann is faide soir de na hoileáin amach ó chóstaí thuaidh na hOllainne agus na Freaslainne sa Mhuir Wadden. Tá na hoileán Texel agus Terschelling níos faide siar.

Labhraíonn dornán beag den 982 oileánach canúint de chuid na Freaslainnise i gcónaí – canúint atá chomh héagsúil sin ó Fhreaslainnis na mórthíre nach dtuigeann mórán Freaslannach ón mórthír í.

Níl cead ach ag muintir na háite a gcuid carranna a thabhairt ann, agus tá cosc scun scan ar ollmhargaí Schier toitíní agus earraí tobac eile a dhíol.

## Féach freisin

* Texel 

## Tagairtí

Catagóir:An Ísiltír
Catagóir:Oileáin
Catagóir:Ollainn Thuaidh
Duga Spencer (Stad Luas)

clé|mion
Ceann de na stadanna tramanna sa chóras Luas i mBaile Átha Cliath is ea **Duga Spencer** (). Is stad ar an Líne Dhearg é. Osclaíodh é sa bhliain 2009, nuair a síneadh an Líne Dhearg trí Cheantar Dugaí Átha Cliath. Tá sí suite ar Shráid an Mhéara Uachtarach.

Tá dhá ardán ag an stad. Fágann tramanna gach 10 nóiméad agus téann siad go Tamhlacht, Teach Saggard, nó Iosta na Rinne.

Stadann seirbhísí Bus Átha Cliath 33D, 33X, 53A, 142, 151, 53A agus 90 ag Duga Spencer; agus is féidir siúl ón stop go Ceantar na nDugaí.

## Tagairtí

Catagóir:Luas
Fo-mheaisínghunna Thompson

Is gunna é **Fo-mheaisínghunna Thompson** a táirgeadh sa tréimhse 1921 go 1945. Ba é John T. Thompson a dhear é sa bhliain 1918. Bhain arm Mheiriceá úsáid as an ngunna le linn an Dara Cogadh Domhanda agus bhaineadh drongadóirí úsáid as go forleathan go háirithe nuair a bhí an Cosc ar Alcól i bhfeidhm i Stáit Aontaithe Mheiriceá.

Catagóir:Drongadóirí
Catagóir:Gunnaí
Lockheed Hudson

Buamadóir éadrom a bhí sa **Lockheed Hudson** a rinneadh idir 1938 agus 1943 i Meiriceá. Tugadh isteach sa bhliain 1939 é agus baineadh úsáid as le linn an Dara Cogadh Domhanda. Bhain an RAF, Meiriceá agus Ceanada úsáid as an eitleán.

Catagóir:Buamadóirí
Catagóir:Eitleáin
Maidhc Cheannabháin

Bhí **Maidhc Cheannabháin** ar na fíodóirí traidisiúnta deireanacha a bhí ag cleachtadh a cheirde i gConamara Theas. Rugadh agus tógadh ar an Áth Buí, Aille, Indreabhán é, mac le Pádraig Ó Ceannabháin as Ros Muc agus Máire Ní Chonghaile as an Tuairín. Bhí a athair Pádraig ina fhíodóir, agus mhúin sé an cheird do Mháire, ansin d'fhoghlaim Maidhc an cheird ón bheirt acu.  Rinne Maidhc cornaí flainín sna 1950idí go dtí gur dúnadh monarcha snáithe Lydon i nGaillimh.

B'amhránaí sean-nóis den chéad scoth é freisin, cé nár ghlac sé páirt i gcomórtas amhránaíochta riamh.  Bhí sé pósta le Peigín Ní Chéide agus bhí mac agus iníon acu.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Fíodóirí
Sive (dráma)

Dráma le John B. Keane is ea ***Sive*** (nó Sadhb) a cuireadh ar an stáitse don chéad uair in 1959,  tréimhse dhuairc i stair na hÉireann nuair a bhí leatrom na bhfear ar mhná coitianta go leor. 

[mion|[John B. Keane]]

### Achoimriú ar an bplota
Déagóir óg scoile í Sive, leanbh tabhartha ar fheirm bheag dhearóil a huncail, suite áit éigin ar na hardtailte idir Lios Tuathail, Ladhar a’ Chrompáin agus Cnoc na gCaiseal. Tá sí i ngrá le buachaill óg na háite, Liam Scuab. Is bitseach chríochnaithe a haintín Mena. Bean nimhneach atá tiomanta Sive ‘a dhíol’ fá choim ar £200 i gcleamhnas le feirmeoir láidir, seanchreatlach fir a bhfuil cos amháin leis san uaigh. Cleamhnas a d’eagraigh an grabálaí claon Thomasheen Seán Rua, slíomadóir lofa fir – leathcheann fireann Mhena sa ghnó náireach céanna. 

### Léiriúcháin
Chuir Aisteoirí an Spidéil an dráma Sive ar siúl “thar dhá shéasúr” trí Ghaeilge. 

Sa bhliain 2018, chuir Garry Hynes *Sive* feimineach don aonú haois fichead ar stáitse an Gaiety. Bhí Andrew Flynn ar an stiúir sa Gaiety in 2024., agus chuir sé i láthair bean óg de mhianach measctha, de bhunús na hAfraice mar Sive (Sade Malone).

### Téamaí
Teanga seachas ceardaíocht ná plota John B. Keane a iompraíonn fírinní síoraí *Sive*.

## Féach freisin

* Mí-úsáid gnéis, Scannal  Kerry Babies (1984), Scannal Ann Lovett (1984), Gluaiseacht MeToo. Scannal Christine Buckley/ 
* An Triail (Máiréad Ní Ghráda) 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Drámaí Gaeilge
Catagóir:1959
Catagóir:Stair Chontae Chiarraí
Catagóir:Pósadh
Catagóir:Feimineachas
Meáirt Churraoin

File Éireannach as na hAille, Indreabhán i gConamara ab ea **Meáirt Churraoin** (1913–1999). Chaith sé a shaol ag scríobh filíochta agus agallaimh bheirte a bhuaigh duaiseanna ag Oireachtas na Gaeilge cé nár ghlac sé páirt sna comórtais é féin. Bhí an imirce agus an deoraíocht lárnach ina chuid oibre.

Mac le Pádraig Ó Curraoin as na hAille agus Nóra Ní Choisdealbha as an gCaorán a bhí ann. D'fhreastail sé ar Scoil Sailearna agus Coláiste Cholmcille in Indreabhán. Phós sé Mairéad (Peige) Ní Shúilleabháin as Cuan na Loinge ar an 13 Feabhra 1961 agus bhí ochtar clainne acu.

## Tagairtí

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Liam Mac Con Iomaire

Scríbhneoir, iriseoir agus craoltóir Éireannach ab ea **Liam Mac Con Iomaire** (rugadh 1937, i gCasla, Co. na Gaillimhe – d’éag 2019).

Bhí sé ina léitheoir nuachta ar RTÉ. Scríobh sé dornán leabhar agus roinnt aistriúchán, a bhaineann le Conamara go príomha, chomh maith le mórbheathaisnéisí suntasacha Gaeilge ar Bhreandán Ó hEithir agus ar Sheosamh Ó hÉanaí. Ba é athair an cheoltóra fidile, agus ball den bhanna The Frames, Colm Mac Con Iomaire é. 

Bhuaigh Liam Mac Con Iomaire agus Tim Robinson Gradam Lois Roth 2016 don Aistriúchán ar Shaothar Liteartha do *[[Cré na Cille]]: A Narrative in Ten Interludes*, le Máirtín Ó Cadhain (Yale University Press, 2016).

## Leabharliosta

* *Ireland of the Proverb* (le Bill Doyle), Rinehart Publishers, 1995.
* *Conamara: The Unknown Country* (le Bob Quinn ), Cló Iar-Chonnacht, 1997.
* *Breandán Ó hEithir: Iomramh Aonair*, Cló Iar-Chonnacht, 2000.
* *Controller's Report Yearbook 2002*, Wiley & Sons Canada Limited, 2003.
* *Seosamh Ó hÉanaí: Nár fhágha mé bás choíche*, Cló Iar-Chonnacht, 2007.
* *[[Cré na Cille|Graveyard Clay]]* (le Tim Robinson), Yale University Press, 2015. (Aistriúchán ón mbunúrscéal le Máirtín Ó Cadhain *Cré na Cille* ).

## Féach freisin

* Mac Con Iomaire, an sloinne Gaelach

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Beathaisnéis, irishtimes.com; rochtain 22 Iúil 2020.
* Beathaisnéis, rte.ie; rochtain 22 Iúil 2020.
* Fógra báis Liam Mhic Con Iomaire ; rochtain 22 Iúil 2020.
* Próifíl Liam Mhicc Con Iomairel, beo.ie; rochtain 22 Iúil 2020.

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Básanna in 2019
Agaricus bisporus

Beacán (nó muisiriún) baisidimícéite atá dúchasach d'fhéarthailte san Eoráise agus i Meiriceá Thuaidh is ea* *'Agaricus bisporus**'', ar a dtugtar **fás na haon oíche** nó **an beacán coiteann** go coitianta. Saothraítear ''A. bisporus'' i níos mó ná 70 tír, agus tá sé ar cheann de na beacáin is coitianta agus is forleithne a itear ar fud an domhain. Tá roinnt beacán eile san fhiántas a bhfuil an chuma chéanna orthu agus atá nimhiúil marfach. Tá dhá staid datha air agus é neamhaibí – bán agus donn – a bhfuil ainmneacha éagsúla ar an dá cheann, le hainmneacha breise don staid aibí, lena n-áirítear **crón**, **portobello**, **portabellini**, **cnaipe** agus **champignon de Paris*'.

Tá roinnt cruthanna nimhiúla cosúla le *A. bisporus* san fhiántas, mar shampla *Entoloma sinuatum*.
==Cur síos==
Tá dath liathdhonn ar an philéas nó an chaipín, san bhunspeiceas fiáin, le scálaí leathana, cothroma ar chúlra níos gile agus ag tréigean i dtreo na n-imeall. Ar dtús, bíonn sé leathsféarúil sula  nosclaíonn sé amach  le habaíocht, agus is gnách go mbíonn sé 5-10 ceintiméadar ar trastomhas. Bíonn na duilleoga cúnga pacáilte scaoilte agus bándearg ar dtús, ansin deargdhonnn, agus ar deireadh dúdhonn le ciumhais bhána ón *cheilocystidia''. Tá an stíp shorcóireach suas le  6 cm ar airde faoi 1 -2 cm ar leithead agus bíonn fáinne tiubh agus caol uirthi, a d'fhéadfadh a bheith stríoca ar an taobh uachtarach. Tá an fheoil teann bán, cé go dtagann smál scoth-bhándearg amach air má bhrúiter é.    Tá prionta na spór dúdhonn. Tá na spóir ubhchruthach go cruinn agus tomhaiseann siad thart ar 4.5–5.5 μm × 5–7.5 μm, agus bíonn na baisidiamaí dé-spórach de ghnáth, cé go bhfuil cur síos déanta ar chineálacha dhá- teatrspórach ón Ghaineamhlach Mojave agus ón Mheánmhuir, le stíleanna maireachtála heitreatallacha agus homatallacha den chuid is mó.

## Tagairtí
biospóir
Catagóir:Fungais inite
Catagóir:Fungais á saothrú
Catagóir:Fungais na hEorpa
Catagóir:Fungais Mheiriceá Thuaidh
Catagóir:Fungais le cur síos orthu i 1926
Catagóir:Speicis fungas
Anga-éidéime

Is éard is **anga-éidéime** ann ná at i sraitheanna níos doimhne an chraicinn, de bharr méadú sreabhán. D’fhéadfadh an t-at tarlú san aghaidh, sa teanga, sa laraing, sa bholg, nó sna géaga agus sna cosa. Is minic a bhaineann sí le hurtacáire, arb é atá ann ná at ar dhromchla an chraicinn. Go hiondúil, ag an tús, maireann sí thar nóiméad go huaireanta.
## Tagairtí

Catagóir:Éigeandálaí leighis
Catagóir:Easnamh comhlánaighh

Catagóir:Grís drugaí
Deirm

Is í an **deirm** nó **cóiriam ** ann ná ciseal craicinn idir an eipideirm agus na fíocháin fho-chraicneacha,  atá comhdhéanta go príomha d'fhíochán tacaíochta dlúth neamhrialta agus a thugann cosaint don chorp ó strus agus brú. Tá sí roinnte ina dhá shraith, an áit dhromchlach in aice leis an eipideirm ar a dtugtar an réigiún sineánach agus réigiún domhain níos tibhe ar a dtugtar an deirm líontánach.  Tá an deirm ceangailte go docht leis an eipideirm trí scannán bunaidh. Is iad comhpháirteanna struchtúracha an dheirm ná collaigin, snáithíní leaisteacha, agus maitrís seachfhibrileach.  Tá meicneoghabhdóirí ann freisin a sholáthraíonn braistint tadhaill agus teirmeaghabhdóirí a sholáthraíonn braistint teasa . Ina theannta sin, falacailí gruaige, faireoga allais, faireoga geireacha ( faireoga ola ), faireoga apaicríneacha, soithí limfeacha, néaróga agus fuileadáin i láthair sa deirm . Soláthraíonn na fuileadáin sin cothaithe agus diúscairt dramhaíola do chealla dheirmeacha agus eipideirmeacha araon.
## Tagairtí
Catagóir:Anatamaíocht an chraiceann
Spóracarp (fungas)

mion| Ascacarp de ''Sarcoscypha austriaca''
Struchtúr ilcheallach is ea **spóracarp** fungis (ar a dtugtar **spórthoradh**, nó **ball torthaithe**) ar a n-iompraítear struchtúir a tháirgeann spóir, amhail baisidiamaí nó ascais iompartha. Is cuid den chéim ghnéasach de shaolré fungais é an spórthoradh    cé gur chomhartha sóirt an chuid eile den saolré fás fásúil mícéiliach agus táirgeadh éighnéasach spór.
## Tagairtí
Catagóir:Míceolaíocht
Olivér Halassy

Imreoir póló uisce ón Ungáir agus snámhaí saorstíle ab ea **Olivér Halassy** (31 Iúil 1909 – 10 Meán Fómhair 1946) a bhí san iomaíocht ag Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh in 1928, 1932 agus 1936.

Fágadh Halassy ar leathchos nuair a bhuail traein é agus é 11 bhliain d’aois. Ba é an chéad snámhaí teascach a ghlac páirt sna Cluichí Oilimpeacha. Bhí sé ina bhall d’fhoirne póló uisce na hUngáire a ghnóthaigh bonn airgid amháin agus dhá bhonn óir in 1928, 1932 agus 1936. D’imir sé gach cluiche sna comórtais sin, agus scóráil sé trí, aon déag, agus sé chúilín, faoi seach.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1909
Catagóir:Básanna i 1946
Gearóidín Bhreathnach

Amhránaí ar an sean-nós as Rann na Feirste sna Rosa is ea **Gearóidín Bhreathnach** (nó **Gearóidín Neidí Frainc**). Tá go leor gradam buaite aici thar na blianta: Corn Chonaill Uí Fhearraigh faoi dhó, Corn Sheáin Eoin Uí Shúilleabháin, agus Comórtas na mBan ag Oireachtas na Gaeilge. Bhuaigh sí Corn Uí Riada faoi thrí, in 1996, 2004 agus 2024. Is seanchaí í freisin, agus fuair sí go leor scéalta óna hathair Neidí Frainc Mac Grianna, a bhí ina sheanchaí freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Gaeilge
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall