open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Muircheartach mac Con Cheartaigh Mac Liag

File agus Ollamh Éireann ba ea **Muircheartach Beag mac Con Cheartaigh Mac Liag** (bás 1015).

As deisceart na gConnacht ó dhúchas, bhí sé ina phríomh-fhile agus rúnaí ar son Bhrian Bóramha.  Deirtear gurbh é a scríobh *[[Cogad Gáedel re Gallaib]]*, stair bolscaireacht faoi Bhrian.

## Tásca
* Annála na gCeithre Máistrí, ACM 1015.7: * Mac Liacc .i. Muirchertach, mac Con Certaich árd-ollamh Ereann an tan-sin, d'écc. Ba h-é céd rann Mic Liacc annso:
::* Muirchertach Becc, mac Maoil Certaigh,
::* baoi acc ionghaire na m-bó,
::* as é as indraic nachas iomlait,
::* tabhair sgenach findraip dó.
::Muircheartach Beag, mac Maoil Ceartaigh
::a bhí ag seol na mbó,
::is é is ionraic nach iomluann,
::tabhair dornán arbhair dó.
:*Ba h-é a rann deidhenach annso: 
::*A chluicc ata i cind m'adhairt,
::*dot is ní teccait caraitt,
::*ge do-né tu do ding dang
::*as dít scenter an salann.
::A chloig, atá i gcionn m'adhairte
::duit ní thagann cairde; 
::go ndéanann tú do ‘ding dang,
::díot a sceantar an salann.
* Annála Uladh, AU 1016.3: * Macc Liag, ard-ollamh Erenn, mortuus est.
* [[Annála Loch Cé]], ALC 1016.1: * Mac Líag, ard-ollam Erenn, mortuus est.
* Chronicon Scotorum, CS1 016: * Mac Liag .i. Muircertach ardollam Erenn optimus homo moritur i n-Inis Gaill Duiph for Sinainn. Cedrann Meic Liag:
::*Muircertach beg mac Mailcertach
bís ag ingaire na mbo,
ase an t-innraic nach aimsi loit,
tabair sgeanach finnraiph dho.

## Naisc sheachtracha
* http://www.ucc.ie/celt/published/G100005B/index.html

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Catagóir:Filí na hÉireann
Cúán úa Lothcháin

File agus Ollamh Éireann ba ea **Cúán úa Lothcháin** (bás 1024) as Tethba, Contae na Mí.

Bhí Cúán ina bard agus bolscaire ar son Ardrí na hÉireann, Maol Seachnaill mac Domhnaill (bás 1022).

## Tásca
* Annála Uladh, AU 1024.3:
:* Cuan H. Lothcan, prim-eices Erenn, do marbad i Tebtha d'Fearaibh Teabhtha fein. Brenait a n-aen-uair in lucht ro marb. Firt filed innsein
:Cuán ua Lothcháin, príomh-éigeas Éireann, do mharú i [[Tethbae|dTethba]] ag fir Tethba féin. D'éirigh bean in aon uair an lucht a mharbh.  Feart file ansin.
* [[Annála Inis Faithlinn]], AIF 1024.6: * Cuan h-Ua Lothcháin, ardfile h-Erend & senchaid, a marbad do feraib Tethba; ocus in fer ro m-marb do marbad fo chétoir, .i. mc. Gillai Ultain m. Roduib
* Annála Loch Cé, ALC 1024.4:
:* Cúan .H. Lócháin .i. prímh-éigess Erenn, do mharbadh lá Tethfa. Do-ríghne Dia firt filedh co follus ar an lucht ro mharbh, óir ro bássaiged a n-droch-oighed iad, & ni ro h-adhnuiced a cuirp gur fhoghuil foeil & foluámain íad.
: Cuán Ua Locháin, .i. príomh éigeas Éireann, do mharú ag fir *Tethfa*. Rinne Dia fearr file go follasach ar an lucht a mharaigh é, óir gur éag siad de dhroch-anbhás, agus níor adhlacadh a gcoirp gur ith feoil (.im mic thíre) agus foluana (.i. éin).
* [[Chronicon Scotorum]], CS 1024: * Cuan h. Lothcain primecius Erenn & saoí senchusa do marbadh i tTeathba & brenait a naonmur {no aonur} an lucht ra marp & as fiort filedh sin
* Annála na gCeithre Máistrí, ACM 1024.4: * Cuán, ua Lothcháin, primh-écces Ereann, & saoi-senchaidh, do mharbhadh i t-Tethbha, & brénaitt a n-aon-uair an lucht ro marbh, & is firt filidh indsin.

== Foinsí ==
* Clodagh Downey, *The Life and work of Cúán ua Lothcháin*, in Ríocht na Midhe Journal, iml. XIX, 2008
* Robert Welsh, *Oxford Concise Companion to Irish Literature*, 1996. ISBN 0-19-280080-9
* Seán Duffy, Ailbhe MacShamhráin, James Moynes, *Medieval Ireland: an encyclopedia'', lch. 118, 2005.

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Cú Mara mac Maic Liac

File agus Ollamh Éireann ba ea ** Cú Mara mac Mac Liac** (bás 1030).

## Tásca
* Annála Uladh, AU 1030.8: * Cú Mhara m. Mc. Liag, ard-ollam Erenn, do éc.
* [[Annála Tiarnaigh]], AT : *  Cú Mara mac Maic Líag mortuus est.
* Annála Loch Cé, ALC 1030.9: * Cú Mhara mac Mic Liag, ard-ollam Erenn, do dhul d' éc.
* [[Annála na gCeithre Máistrí]], ACM 1030.17: * Cu Mara mac Mic Liacc, ard-ollamh Ereann, d'écc.

## Féach freisin
* Muircheartach mac Con Cheartaigh Mac Liag

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
RMS Queen Mary

[mion|clé|I [San Francisco]]
Línéar farraige móire is ea an **RMS Queen Mary**. Ba línéar de chuid an chomhlachta White Star Line / Cunard  é an Queen Mary, idir 1936 - 1967, a tógadh i gClydebank (Glaschú) i longchlós John Brown & Company. Tá an línéar lonnaithe inniu i Long Beach, California. Úsáidtear é mar óstán, músaem agus siopalann srl.
mion|clé

## Stair
Ar an 26 Meán Fómhair 1934, seoladh an long i gClydebank in Albain.

Sna triochaidií, bhíodh an Queen Mary in ann an turas ó Southampton go Nua-Eabhrac a dhéanamh taobh istigh de shé lá, luas maith go mór mór os rud é go dtógann sé cúig lá fós ar an Queen Mary 2 an turas céanna a dhéanamh sa lá atá inniu ann.  Stopadh an long sa Fhrainc go minic le tuilleadh paisinéirí a phiocadh suas.

## Féach freisin

* RMS Carpathia
* RMS Lusitania
* Samuel Cunard

## Tagairtí

Catagóir:Longa
Catagóir:California
Catagóir:White Star Line
Catagóir:Cunard Line
Mac Beathaidh mac Ainmire

File agus Ollamh Éireann ba ea **Mac Beathaidh mac Ainmire** (bás 1041).  Seachas a thásca, ní fios ach fíorbheagán faoin shaol.

## Tásca
* Annála Uladh, AU 1041.2: * Mac Beathad m. Ainmere ard-ollam Ard Macha & Erenn archena * [d'éag].
* Annála Tiarnaigh, AT 1041.6: * Mac Ainmere aird-bretheam Aird Macha & tuile eolais Erenn obít.
* [[Annála Loch Cé]], ALC 1041.2: * Mac Bethaid, mic Bethaid, mic Ainmire, ard-ollam Aird Machai & Erenn airchena, do éc
* Annála na gCeithre Máistrí, ACM 1041.4: * Mac Bethaidh, mac Ainmire, árd-ollamh Arda Macha, & Ereand archena, d'ég.

== Naisc sheachtracha==
* *The Annals of Ulster'' ar CELT

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Flaithem mac Maele Gaimrid

File agus Ollamh Éireann ba ea ** Flaitheamh mac Maoil '' Gaimrid '' ** (Meán-Ghaeilge ** Flaithem Mac Máele/Maíl Gaimrid**) (bás 1058).

## Tásc
* Annála Inis Faithlinn, AIF 1058.8: '' Flaithem mc. Maíl Gaimrid, príméces h-Erend, quieuit in Christo i n-Ard Ferta Brenainn.

## Naisc sheachtracha
* Annála Inis Faithlinn, CELT

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Cellach úa Rúanada

File agus Ollamh Éireann ba ea ** Ceallach ó Ruanadha ** (Meán-Ghaeilge ** Cellach úa Rúanada**) (bás 1079).

## Tásca
* Annála na gCeithre Máistrí, ACM 1079.4: *Ceallach Ua Ruanadha, ard-ollamh Ereann ina aimsir, d'ecc.

* [[Annála Uladh]], AU 1079.1: *Ceallach H. Ruanadha ard-ollam Erenn, ... quieu[i]t in pace.

* Chronicon Scotorum, CS 1079: *Ceallach h. Ruanadha ollam Eirenn moritur.

== Dán ==
Caomhnaítear dréacht aoi sa [[Leabhar Laighneach]] luaite le *Cellach .h. Ruan* éigin, arb ionann é b'fhéidir agus Cellach ua Ruanada.  Feictear é fosta sa lámhscríbhinn [[Coláiste na Tríonóide]] H 1 15.  Scríobhadh é as leagan den cheathrú haois déag, anois caillte.  Thug [[Rudolf Thurneysen]] an dán seo isteach ina chnuasach *Mittelirische Verslehren* mar *Verslehre IV*.

== Naisc sheachtracha ==
* *The Annals of Ulster'' ar CELT

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Cú Collchaille Ua Baígilláin

File agus Ollamh Éireann ba ea **Cú Collchaille Ua Baígilláin** (bás 1119).

## Tásca
* Annála Uladh, AU 1119.3:
:* Cú Collchaille H. Baighellan ard-ollamh Erenn ar dhan & ar deirc ar ainech ar coindercle coitchinn fri truaghu & triunu do marbadh do Feraibh Luirg & do Thuaith Ratha cum sua uxore et duobus filiis satis bonis & cum xxx.u. alis eter mhuintir & oighedhu in una domu h-i sathurn Minchasc & h-i feil Becan m. Cula.
:Cú Collchaille ó Baighealláin, Ard-ollamh Éireann ar dhán, ar  dhéirc, ar oineach agus general compassion coiteann faoi thrua agus faoi thréan, do mharú ag Fir Loirg agus Tuath Rátha, lena bhean chéile agus beirt mhac maith, agus cúigear is tríocha eile, idir mhuintir agus aíonna, i dtigh amháin ar an Satharn roimh an mionCháisc, féile Bácáin mhic Cula.
* [[Annála Tiarnaigh]], AT 1118.9:
:* O Baigellain, ollam Erenn, do marbadh ón Spaillech O Flandacan ar n-gabail tighe fair.
:Ó Baighealláin, Ollamh Éireann, go mharú ag Spailleach Ó Flannagáin, tar éis a theach do ghabháil.
* Chronicon Scotorum, CS 1119:
:* Hua Baigillain rigfile Erenn do marbad do Tuaith Rátha ón Spailliuch o Flannagain.
:Ó Baighealláin, rí-fhile Éireann, do mharú ag Tuath Rátha, ag Spailleach Ó Flanagáin.
* [[Annála Inis Faithlinn]], AIF 1119.2:
:* martra in fir dana U Buagellain cona da maccaib & cona mnai & cona muintir. Escuni De for cach n-oen daroni in gním!
:martra/anbhás an fhear dáin Ó Baighealláin lena bheirt mhac, a bhean chéile agus a mhuintir.  Eascaine Dé ar cách a rinne an gníomh!
* Annála Loch Cé, ALC 1119.3:
:* Cú Choll Chaille O Baighelláin, ard ollam Erenn re dán, & sói a n-déirc & a noinech, & ar chonnircle choitchinn fri truagha & tréna, do marbadh d' Feruibh Luirg, & do thuaith Rátha, cum sua uxore et duobus filiis suis bonis, et cum .xxxu. aliis, edir mhuinnter & aoidhegha i naoin tigh, Satharn mincasg, & a b-fhéil Bécáin mic Cula.
* [[Annála na gCeithre Máistrí]], ACM 1119.10:
:* Cú Collchaille Ua Baigheallain, ard-ollamh Ereann lé dán, saoi lé deirc, le h-einech & le conaircle coitchinn fri truaghaibh & trénaibh, do mharbhadh d'Feraibh Luircc & do Thuaith Rátha, cona mhnaoi, & cona dhias mac lán mhaith amaille lé cóiger & triochait ele etir mhuintir & aoidhedhoibh i n-aoin-tigh h-i Satharn minchaisg h-i féil Becáin mic Cula.
:Cucllchoille Ua Baigheallain, ard-ollamh le dán, faoi le déirc, le haoineach agus le taise coiteann ar thrua agus ar thréan, do mharú ag fir Loirg agus Tuatha Rátha, lena bhean chéile agus a bheith mhac maith, agus cúigear is tríocha eile, idir mhuintir agus aíonna, i dtigh amháin, ar an Satharn roimh an mion Cháisc, féile Bheacáin mhic Cula.

## Naisc sheachtracha
*  Annála na gCeithre Máistrí, ar CELT

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Naomh Caomhán

Tógadh **Naomh Caomhán** (? – c. 865) i gCill na Manach, i Laighin, mar ar oirnigh an tEaspag Lughaidh é. Is eaglais thábhachtach í Teampall Chaomháin in Inis Oírr.

Is é an 15 Meitheamh a lá féile.
 
## Gailearaí

File:Caomhan nave 2013.JPG|Séipéal Naomh Caomhán. 
File:Caomhan church grave 2013.JPG|Séipéal Naomh Caomhán agus Leaba Chaomháin.
File:St Caomhan plaque.jpg|"Naomh Caomhán, Bí leis na h-Iascairí go bhfilleadh siad.")


## Tagairtí

 

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Básanna i 865
Catagóir:9ú haois in Éirinn
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Árainn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Mael Isa ua Máilgiric

File agus Ollamh Éireann ba ea ** Maol Iosa ó Maoilghirich ** (Meán-Ghaeilge **Mael Isa ua Máilgiric**) (bás 1088 ag Cluain Mhic Nóis).

## Tásc
* Annála na gCeithre Máistrí, ACM 1088.4: '' Maoil Iosa Ua Maoil Giricc, aird-fhile & ard-ollamh, d'écc.

## Naisc sheachtracha
* Annála Uladh, CELT

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
The Carpenters

Ba bhanna popcheoil as Downey iad **The Carpenters**. Baill de Richard Carpenter agus Karen Carpenter.

## Tagairtí

Carpenters, The
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1968
Vena cava uachtarach

mionsamhail|200px|1 Aitriam deas <br /> 2 Aitrium clé<br /> '''3 Vena cava uachtarach'''<br /> 4 Aorta<br /> 5 Artaire scamhógach<br /> 6 Féith scamhógach<br /> 7 Comhla bheannach<br /> 8 Comhla aortach<br /> 9 Méadailín clé<br /> 10 Méadailín deas<br /> 11 Vena cava íochtarach<br /> 12 Comhla thríchuspach<br /> 13 Comhla scamhógach

Is féith  mhór gan chomhla é an ***vena cava*** **uachtarach** (**VCU**) a iompraíonn fuil fhéitheach ón leath uachtarach den chorp os cionn na scairte, agus a chuireann fuil dhí-ocsaiginithe ón imshruthú sistéamach ar ais chuig  aitriam deas an chroí. Tá  trastomhas mór (24 mm) ag an bhféith agus tá sí gearr ar fhad. Sreabhann an fhuil fhéitheach a fhilleann ón leath íochtarach, faoi bhun na scairte, tríd an vena cava íochtarach. Tá an VCU suite sa spás meánchliabhraigh uachtaraigh ar dheis roimhe. Is é an suíomh tipiciúil a bhfuil rochtain lárnach féitheach air trí chataitéar féitheach lárnach nó trí chataitéar lárnach a chuirtear isteach go forimeallach. De ghnáth tagraíonn tagairtí "don chava" gan sonraíocht bhreise don VCU.

## Tagairtí
Naomh Odhrán

Saolaíodh **Naomh Odhrán** i gceantar ina bhfuil Co. na Mí sa lá atá inniu ann, ar deireadh an 5ú haois.

Bhí Odhrán ina chónaí ar feadh breis agus daichead bliain i gceantar darb ainm Leatracha, i dTuaisceart Thiobraid Árainn, mar a bhfuil an paróiste Béal Átha Gabhann anois. Ba ann a bhunaigh sé mainistir sa bhliain 520. Deirtear go raibh suas le 3,000 scoláire ag staidéar ann tráth. Níl fágtha sa lá atá inniu ann ach fothracha agus reilig. Níos lú ná aon chiliméadar ó na fothracha tá tobar le sruth beag ag sileadh as agus claí cloiche timpeall air. Tá an tobar tiomnaithe d’Odhrán. Bíonn oilithreacht bhliaintiúil ar an 15ú Lúnasa ina léitear an tAifreann. Dertear go bhfuil leigheas in uisce an tobair do shúile atá tinn. Is é Naomh Odhrán naomhphátrún pharóiste Bhéal Átha Gabhann, Contae Thiobraid Árann. Tá muintir Thiobraid Árainn thar a bheith bródúil as oidhreacht Odhráin is tugtar ‘Cill Odhráin’ ar go leor de na bailte fearainn sa chontae.

Sa bhliain 563, bhí sé i measc an dáréag a chuaigh in éineacht le Naomh Colm Cille chuig Oileán Í as cósta na Alban. Cé gur oileán iarghúlta é, ba chuid lárnach den ríocht Gaelach cumhachtach, Dál Riata, é. Ba ríocht é seo lena n-áiríodh oirthuaisceart na hÉireann agus codanna d’iarthar na hAlban. Is trí chumhacht na ríochta seo a scaip an Gaelachas tríd an Alba uilig. Is tríd an gcumhacht spioradálta Mhainistir Oileán Í a scaip an Chríostaíocht tríd an tír sin.

Go gairid i ndiaidh dó teacht chun an oileáin, bhraith Odhrán go raibh an bás i ndán dó go luath is dúirt le Naomh Colmcille; ‘*Ba mhaith liom a bheith ar an chéad duine le bás a fháil ar an oileán seo faoi chúnant nua an ríocht Dé*’. D’fhreagair Colmcille, ‘*Tabharfaidh mé an ríocht sin duit, is ina theannta sin, geallaim duit nach bhfaighidh an té a ghuíonn chugam aon ní uaim go dtí go nguíonn sé chugat freisin*’. Deirtear go bhfaca Colmcille diabhail agus aingil ag troid thar anam Odhráin sula ndeachaigh sé suas ar neamh.

Ainmníodh an séipéal is sine ar Í Cholm Cille i ndiaidh Naomh Odhrán. Chomh maith leis sin tugtar Reilig Odhráin ar an reilig máguaird mar chuimhne air.

Roghnaigh na Lochlannaigh é mar phátrún ar chathair Phort Láirge i 1096 agus roghnaíodh ina dhiaidh sin é mar phátrún na deoise. Is díol suntais é gur roghnaigh Lochlannaigh Phort Láirge mar phatrún na lonnaíochta sin. Tá an cuma air gur d’eascair an deabhóid a bhí acu dó ón obair mhiseanach a rinne sé lena chomhlochlannaigh le linn dó a bheith ar Oileán Í. Cuireadh roinnt mhaith lochlannach ar an oileán céanna thar na blianta.

Is é an 27 Deireadh Fómhair lá féile Naomh Odhrán.

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Cumann Naomh Uinseann de Pól (carthanacht)

mion|Tacoma,WA,  SAM
Is carthanacht **Cumann Naomh Uinseann de Pól (Society of Saint Vincent de Paul** nó **SSVP)**, a bunaíodh i bPáras ar 23 Aibreán 1833, agus tá an Cumann ag cuidiú le daoine i gcruachas ó shin.

Inniu cuireann an Cumann réimse leathan seirbhísí ar fáil ar fud an domhain. Mar shampla, cuidíonn an Cumann ní amháin le bia agus teas a chur ar fáil do dhaoine ach le hoideachas fosta ón bhunscoill fríd go dtí oideachas tríú leibhéal. Tá tithe agus brúanna óige fud fad na tíre acu chomh maith (do dhaoine atá gan dídean).  Soláthraíonn an Cumann lóistín saoire do dhaoine atá ar an ghannchuid.

Tá an Cumann le cuidiú le hachan duine, gan leithcheal, agus tacú le daoine in aon bhealach agus is féidir leo. 
[mion|[Ottawa]]
[mion|Cambridge, [Ontario]]

## An Cumann in Eirinn
Bunaíodh an Cumann i Margadh na Feirme (Smithfield), Baile Átha Cliath, ar 16 Nollaig 1844.

Sa lá atá inniu ann tá siopaí de chuid Naomh Uinseann de Pól scaipthe ar fud na tíre.

Bhronn John Hume leathchuid den airgead a bhain sé leis an Duais Nobel sa bhliain 1998 ar Chumann Naomh Uinseann de Pól.

## Féach freisin

* Uinseann de Pól, naomh

## Tagairtí

Catagóir:Carthanais
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Martin O'Hagan

Iriseoir ab ea **Martin 'Marty' O'Hagan** (23 Meitheamh 1960 – 28 Meán Fómhair 2001). Maraíodh an chéad iriseoir ó thuaidh ar 28 Meán Fómhair 2001  nuair a scaoil dílseoirí Marty O’Hagan sa Lorgain i gContae Ard Mhacha agus é ag siúl chun an bhaile lena bhean chéile i ndiaidh oíche sa teach tábhairne.

Bhí O'Hagan ar an chéad iriseoir i dTuaisceart Éireann arb é a ghairm iriseora ba shiocair báis dó. Ag an am, bhí sé ag fiosrú na bainte idir an LVF agus na seirbhísí slándála. Ba é an chéad duine a maraíodh toisc gur iriseoir a bhí ann.  Trí na Trioblóidí ar fad, níor maraíodh iriseoir ar bith, ainneoin gur tháinig an Tuaisceart trí thréimhse iontach corraithe.

### Cúlra
clé|mion|LVF
Cúpla uair an chloig roimh lámhach Marty O’Hagan, tharraing Státrúnaí an Tuaiscirt, An Dr. John Reid, siar ó chinneadh a bhí déanta aige deimhniú go hoifigiúil go raibh sos cogaidh an UDA, agus a arm, an UFF, críochnaithe. Chuir Príomh-Chonstábla an RUC, Sir Ronnie Flanagan, in iúl don Státrúnaí “gur chinn an UDA ar stop a chur leis an fhoréigean.”  Thug an Dr Reid “seans amháin eile” - an seans deireanach - don UDA.

Seacht n-uaire an chloig níos moille, scaoileadh an t-iriseoir. Thit sos cogaidh na ndílseoirí as a chéile, ag léiriú níos soiléire contrárthachtaí inmheánacha Chomhaontú Aoine an Chéasta.

### Gairm
Rinne O'Hagan scéalta d'achan saghas don *[[Sunday World]].* Ach bhí sé ag scríobh go háirithe faoi choirpigh éagsúla i rith na dTrioblóidí. 

Fuair sé bagairtí mar gheall ar an obair a bhí á dhéanamh aige sna blianta seo. D'fhuadaigh an tIRA O'Hagan A i ndeisceart Ard Mhacha sa bhliain 1989, – ach scaoileadh saor é.

Sa bhliain 1984, ghortaigh an UVF (go dona) iriseoir eile on ''Sunday World'', Jim Campbell. Bhagair an dream ceanna seo an bás ar Mharty O'Hagan. D'éirigh cúrsaú níos measa nuair a bhí Billy Wright, an síceapatach, i mbarr a reime i bPort an Dúnáin, lámh leis an Lurgain. B'éigean do O'Hagan dul go Corcaigh ar feadh tamaill.

Ní bhíodh ar a aird ach an LVF, agus an bhaint a bhí ag an LVF, go hairithe, le fórsaí rúnda sna péis agus san arm. Le linn an ama seo, bhí na tuairiscí ag O'Hagan ceannródaíoch, pearsanta agus thar a bheith léargasach.

### Feallmharú
Bhí paramíleataigh - an LVF (Loyalist Volunteer Force) - freagrach as an dúnmharú. Sa bhliain 2008, bhí cúigear tugtha os comhair cúirte agus dúnmharú an iriseora curtha ina leith. 

## Féach freisin

* Comhaontú Aoine an Chéasta
* Veronica Guerin (i gcomparáid le naomhú Veronica Guerin, rinne pobal na tíre dearmad ar O'Hagan go luath.)
*Lyra McKee
*''Sunday World''

## Naisc sheachtracha

* Físeán  Panoramaː  'Collusion'  (BBC) le Daragh McIntyre agus Bronach Walsh (Relatives for Justice)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Básanna in 2001
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh
Catagóir:Daoine a maraíodh le linn na dTrioblóidí
Gaeilge Oiriall

[mion|teorainn [Contae Lú / Contae Ard Mhacha]]
Is í **Gaeilge Oiriall** an chanúint a labhraíodh in Ard Mhacha, Lú agus Muineachán fadó.

### Litríocht
Tá cáil ar fhilí Oirghialla ón ochtú haois déag – Séamas Dall Mac Cuarta, Peadar Ó Doirnín, Art Mac Cumhaigh agus Cathal Buí Mac Giolla Ghunna.

Bhí ceangal láidir idir Seosamh Mac Grianna agus ceantar Oirghialla. I samhradh 1935, thug Mac Grianna cuairt ar Ghaeltacht dheireanach Chúige Laighean in Ó Méith Mara. Bhí sé ag teagasc i gColáiste Bhríde. Is ann, trí thionchar an Athar Uí Mhuirí, a chuir sé eolas ar fhilí Oirghialla ón ochtú haois déag.

Nuair a d'imigh an Ghaeilge as ceantar Oirghialla sa 20ú haois, tháinig glúin nua ar an tsaol lena hoidhreacht a thíolacadh do ghlúnta eile, Peadar O Dubhda agus a leithéid. Chuir scoláirí Eigse Oirghialla sraith leabhar ar fáil. Scríobh Pádraigín Ní Uallacháin leabhar, *A Hidden Ulster: People, Songs and Traditions of Oriel* (2003).

## Féach freisin

* Oirialla (stair)

## Naisc sheachtracha

* Canúintí: Gaelg Oiriall I agus Canúintí : Gaelg Oiriall II  le Ciarán Dunbar

## Tagairtí

Catagóir:Contae Ard Mhacha
Catagóir:Contae Lú
Catagóir:Contae Mhuineacháin
Catagóir:Oirialla (dúiche in Éirinn)
Catagóir:Canúintí na Gaeilge
Ceaunfaeladh ua Cuill

File agus Ollamh Éireann ba ea ** Ceannfhaoladh ó Coill ** (Meán-Ghaeilge ** Ceaunfaeladh ua Cuill**) (bás 1048).

Ba bhall de chlann Uí Choill ba ea é, filí oidhreachta i ríocht na Mumhan.  Níor tugadh an teideal *priméces* do ach ag Annála Inis Faithlinn.  Sna hannála eile, ní glaoitear air ach príomhfhile Mumhan.  D'fhéadfadh é go raibh an dá phost aige.

Tá dán dá chuid fud ar marthain, “Teach suain na horchra an aird tiar”, faoi bhás Eoghain, gar-nia rí Brian Bóramha, a d'éag ag Cath Osraí sa bhliain 1027.  Tá 160 rann ann.

## Tásca
* Annála Inis Faithlinn AIF 1048.5: * h-Ua Cuill, priméces h-Erend, do éc fri commain & saccrafic *[aifrinn].
* Annála Uladh: AU 1048.2: * ... Cenn Faelad H. Cuill aird-fhile Muman ... mortu[us est]
* [[Annála Tiarnaigh]]: AT 1048.5: * Cend Faeladh h-úa Cuill, ollam Muman mortuus est.
* Annála Loch Cé: ALC1048.1: *... Cendfaolad O Cuill, ard ollam Muman; Maol Fábhaill ... mortu[us est].
* [[Chronicon Scotorum]]: CS 1048: * Cennfaoladh h. Cuill ollam Muman moritur.
* Annála na gCeithre Máistrí, ACM 1048.10: * Cend Faoladh Ua Cuill, ollamh Mumhan *[d'éag].

## Naisc sheachtracha
* Annála na gCeithre Máistrí, ar CELT

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Naomh Iarlaith

Bhí **Naomh Iarlaith (Iarlaithe mac Loga),** (? – c. 540) mar saggart Éireannach sa 6ú haois.Bhunaigh Naomh Jarlath séipéal, a d’fhás chun bheith ina bhaile Tuam. Tá sé anois mar phátrún ar an mbaile.

De réir  Ghinealas na hÉireann bhí beirt  naomh ann darbh ainm Iarlaith : Iarlaith mac Lugh, bunaitheoir Thuama, agus Iarlaith mac Trian, easpag Ard Mhacha.  Deirtear gur leis an Conmhaicne Iarlaith Thuama, a bhí i gceannas ar an gcuid is mó de pharóiste Thuama.  Deirtear gur bhain an naomh eile leis an Dál Fiatach in oirthear Uladh.

Is é an 6 Meitheamh a lá féile.
## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Catagóir:Scoláirí Éireannacha
Moirtéal aoil

Is cineál saoirseachta é moirtéal aoil a dhéantar le carbónáitiú aoil. Roimh aireagán stroighin Portland, bhí moirtéal aoil coitianta.

mion|Stroighin Portland (ar chlé) agus moirtéal aoil (ar dheis).

## Tagairtí
 

Catagóir:Saoirseacht
Veigeánachas

mion
Creideann **veigeáin** nár cheart úsáid a bhaint as an aon rud a thagann ó ainmhithe. Is cearta ainmhithe, agus an chruálacht a bhaineann dóibh, na cúiseanna is mó a luann siad as an chineál saoil seo a roghnú.
mion|veigeáin de réir tíortha
mion|1 Samhain

## Stair
Bhí an tóir atá ar an veigeánachas ag méadú sna 2000idí agus 2010idí, chomh maith le gluaiseachtaí eile ag an am, mar shampla, cóir-thrádála agus in-athchúrsáilte.  “Níos lú feola, níos lú teasa, níos mó beatha,” a deir an t-aisteoir Arnold Schwarzenegger sa bhliain 2016.

Bhí earnáil na n-éadaí veigeáin ag fás de réir a chéile dá bharr, le daoine ag ceannach éicearraí ionas gur féidir leo cloí lena gcuid luachanna agus seasamh a ghlacadh ar son ainmhithe. Bhí an cuardach le haghaidh fabraicí nua-aoiseacha nach dtagann ó ainmhithe, ach a bhfuil cáilíochtaí ar nós olla ag baint leo, ag croílár nua-chomhlachtaí veigeáin.

Ach níl suim an phobail sa veigeánachas róláidir mar sin féin;  mar shampla, dúirt buistéir sa bhliain2109  go bhfuil raibh ag fanacht dílís don dhinnéar traidisiúnta na Nollag, ainneoin fás ar fheoilséanadh agus veigeánachas.

## Féach freisin

* Veigeatóireachas

## Naisc sheachtracha

* Aiste bia veigeánach ar 'Blas' (BBC)

## Tagairtí

Catagóir:Veigeatóireachas
Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:Cearta ainmhithe
Ospidéal Naomh Seoirse

Ospidéal oiliúna é **Ospidéal Naomh Seoirse** (Béarla: *St. George's Hospital*) atá lonnaithe i Tooting, Londain. Bunaithe i 1733, tá sé ar cheann de na hospidéil is mó san Eoraip.

## Tagairtí

Catagóir:London Borough of Wandsworth
Páirc Náisiúnta Ghleann Bheatha

Is páirc náisiúnta suite i gContae Dhún na nGall í **Páirc Náisiúnta Ghleann Bheatha**. Is fásach iargúlta uaibhreach de shléibhte creagacha, lochanna gan mhilleadh, easanna ina gcaise anuas go talamh agus coillearnach dharach dhúchasach faoi gheasa i gcroílár Shléibhte Dhoire Bheatha in iarthuaisceart Dhún na nGall atá i bPáirc Náisiúnta Ghleann Bheatha. 

I lár na Páirce ar imeall Loch Ghleann Bheatha tá Caisleán Ghleann Bheatha, teach mór caisealach ón 19ú haois, a tógadh mar theach lóistín seilge.

clé|mion|Cró Nimhe

## Cúram
clé|mion
Tá straitéis fhadtéarmach ag an tSeirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra le go mbeidh rath ar chrainn atá dúchasach i nGleann Bheatha. Mar pháirt den straitéis sin fosta tá pleananna chun déileáil le plandaí neamhdhúchasacha, amhail an róslabhras, sa Pháirc Náisiúnta.

### Crainn
clé|mion
Sa bhliain 2023, bhí 2,000 crann de shíol péine Albanach na hÉireann curtha sa Ghleann Uachtarach i bPáirc Náisiúnta Ghleann Bheatha ag an tSeirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra, an líon is mó de chrainn a cuireadh sa tír go dtí seo. Rinneadh sé seo chun feabhas a chur ar ghnáthóg dhúchasach sa pháirc náisiúnta. Cuireadh na crainn ar shuíomh 1.6 heicteár sa Ghleann Uachtarach.

Fuarthas síolta do na crainn a cuireadh i nGleann Bheatha ó ghorlann i gContae na Gaillimhe.

## Féach freisin
* Páirceanna Náisiúnta na hÉireann

## Léitheoireacht bhreise
* Áine Ní Bhreisleáin. (2024). Samhradh nó geimhreadh, tá lán na súl le baint as Gleann Bheatha. Seachtain.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Catagóir:Páirceanna Náisiúnta na hÉireann
Ráig foréigin de chuid an UVF (Deireadh Fómhair 1975, Tuaisceart Éireann)

mion
Tharla **ráig foréigin de chuid an UVF** (Óglaigh Uladh) ar 2/3 Deireadh Fómhair 1975 i dTuaisceart Éireann. Dúnmharaíodh 13 agus gortaíodh 45. 
mion

### Cúlra
Ar an 10 Feabhra 1975, d'fhógair an tIRA Sealadach sos comhraic. agus d'atosaigh rialtas na Breataine agus an tIRA ag idirbheartú. D'aontaigh an IRA stop a chur le hionsaithe ar fhórsaí slándála na Breataine, agus chuir na 'fórsaí slándála' deireadh lena gcuid ruathair agus cuardaigh, den chuid is mó.

Chuir na cainteanna seo eagla ar na Dílseoirí. Mar sin chuaigh na dúnmharuithe seicteacha in olcas le linn an tsosa comhraic.  Mharaigh an UVF 120 Caitliceach le linn na bliana 1975. Bhí éiginnteacht ann sa phobal faoi chúrsaí polaitíochta ar an dá thaobh. Tháinig  méadú ar an fhoréigean seicteach; bhí clú go háirithe ar an drong Ghleann Anna.

Dhírigh ainsin roinnt aonad den IRA ar dhul i ngleic leis na dílseoirí. An laghdú ar oibríochtaí sceimhlitheoireachta laistigh den IRA ba chúis le roinnt ball, le cead nó gan cead leo siúd a bhí os a gcionn, dul i mbun ionsaithe marfacha buille ar bhuille.

Bhí an baol ann go rachadh cúrsaí ó smacht agus bhí an próiseas síochána i gcontúirt dá bharr. Thit an tóin as an bpróiseas an bhliain dár gcionn, 1976, nuair a cuireadh an sos cogaidh ar ceal.

### Imeachtaí

* 2 Deireadh Fómhair – Lamhaigh an UVF ceathrar ag Casey's Bottling Plant, Béal Feirste.
* 2 Deireadh Fómhair: Dúnmharaíodh Caitliceach nuair a phléasc bobghaiste UVF ar Shráid Cranburn, Béal Feirste.
* 2 Deireadh Fómhair: Dúnmharaíodh Caitliceach in ionsaí ar McKenna's Bar in aice la Aldergrove Airport.
* 2 Deireadh Fómhair: Dúnmharaíodh Protastúnach in ionsaí buamála UVF ar an Anchor Bar, Killyleagh.
* 2 Deireadh Fómhair: Lámhaigh an UVF Ronald Winters (26), Protastúnach, ar London Road, Béal Feirste.
* 2 Deireadh Fómhair: Fuair ceathrar as an UVF bás nuair a phléasc buama roimh am in Farrenlester, in aice le Coleraine.
* 2 Deireadh Fómhair: Lámhaigh an tIRA William Stevenson (38) Protastúnach, ar Sussex Place, Markets, Béal Feirste.

... agus go leor eachtraí eile,

## Féach freisin

* UVF (Óglaigh Uladh)
* Buamáil Strand Bar (11 Aibreán 1975)
* Dúnmharú an Miami Showband (31 Iúil 1975)
* Sléacht Thulaigh Álainn (1 MF 1975)
* Ionsaithe ar Donnelly's Bar agus Kay's Tavern (19 Nollaig 1975)

## Naisc sheachtracha
* Tuairisc nuachta de chuid ITN ag an am

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:1975
Scaollcheannach an bhreosla sa Bhreatain (2021)

[mion|'No fuel' Shell, East Barnet Road, [Londain, 28 M.F. 2021]]
Bhí fadhbanna le soláthar breosla, **scaollcheannach an bhreosla** agus scuainí ag stáisiúin peitril in áiteanna sa Bhreatain i mí Mheán Fómhair agus i i mí Dheireadh Fómhair na bliana 2021. Tharla an t-éileamh mar go raibh eagla ar dhaoine nach mbeadh fáil acu ar bhreosla toisc ganntanas tiománaithe leoraí a bhí ann.

Ar 27 Meán Fómhair, dúirt Cumann Miondíoltóirí Peitril na Breataine go raibh suas le dhá thrian dá chuid ball rite amach as breosla cheana féin. D'fhág sé seo nach raibh cuid de na hearraí á dtabhairt chomh fada le hollmhargaí.

### Bearta rialtais
Ar dtús, dúirt Rúnaí Iompair na Breataine, nach raibh aon ghanntan breosla sa tír, agus go raibh sé de dhualgas ar thionscail an bhreosla a chuid féin a dhéanamh agus nach ceist don rialtas amháin í seo. Dúirt Aire Comhshaoil na Breataine go raibh faitíos  i measc an phobail go mbuailfeadh siad le ganntan breosla, agus go raibh an ró-cheannach dá réir ar siúl.

Ansin d'fhógair Rialtas na Breataine go raibh sé lena chuid dlíthe iomaíochta a chur de leataobh.
mion|Scuainí fada, Morrisons, Wetherby 25 M.F. 2021
Tamall ina dhiaidh, chinn Príomh-Aire na Breataine, Boris Johnson cumhachtaí éigeandála a úsáid agus Arm na Breataine a thabhairt isteach leis an mbreosla a sheachadadh. D'iarr Rialtas na Breataine ar an Arm na Breataine i ndeireadh Mheán Fómhair a bheith ar aire le cúnamh a thabhairt. Ach ar 1 Deireadh Fómhair, bhí suas le 150 tancaer míleata fós ag ullmhú chun breosla a thabhairt go stáisiúin nach raibh aon ola fágtha iontu.

Ansin tugadh cead 10,000 oibrí as tíortha eile isteach go sealadach idir Deireadh Fómhair agus Nollaig féachaint leis an ngéarchéim a réiteach.
mion|Wetherby

### Éire
In Éirinn, dúirt Uachtarán Chónaidhm Iompróirí Bóthair na hÉireann 'Ba mhór an feall é dá gcaillfeadh an tAontas Eorpach tiománaithe, agus iad imeacht chuig an Ríocht Aontaithe, mar go mbeadh impleachtaí tromchúiseacha aige sin don tír s'againne'.

## Féach freisin

* Breatimeacht

## Tagairtí

Catagóir:Breatimeacht
Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe
Catagóir:2021
Bord stiúrthóirí (gnó)

mion|bord stiúrtha, Leipzig–Dresden Railway Company in 1852
Grúpa stiúrthóirí is ea an **bord stiúrtha**, nó **bord stiúrthóirí**, atá freagrach as comhlacht a rith agus a mbíonn freagrachtaí dlíthiúla orthu ina leith de ghnáth.

Is iad na scairshealbhóirí a dhéanann iad a thoghadh.

## Féach freisin

* Scairshealbhóir

## Tagairtí

Catagóir:Gnó
Catagóir:Comhlachtaí
Linn ionnalta

Is struchtúr draenach é **linn ionnalta** nó **umar** (Laidin: *piscina*) in ailtireacht eaglaise. Is báisín cloiche é seo, ina mbíonn poll draenála. Bíonn an báisín suite i gcuasán sa bhalla. Bíonn sé sa bhalla theas in eaglaisí i gcónaí, in aice leis an gcúinne thoir theas. Doirtear amach an t-uisce inar níodh an chailís, an paiteana agus na cruibhéid as an mbáisín.

## Tagairtí

Catagóir:Ailtireacht
Ospidéal Naomh Fintan

Is ospidéal meabhairghalar é **Ospidéal Naomh Fintan** i gCill Airne. Osclaíodh an t-ospidéal i 1852. Dúnadh é in 2012. Osclaíodh ionad nua do dhaoine breoite ar an talamh.

## Tagairtí

Catagóir:Ospidéil síciatrach in Éirinn
Catagóir:Ospidéil i gContae Chiarraí
Catagóir:Contae Chiarraí
Bunreacht

[clé|mion|[Bunreacht na Fraince 1793]]
[mion|[Bunreacht na Stát Aontaithe]]
Cáipéis scríofa is ea **bunreacht**, ina mbíonn leagtha amach na prionsabail pholaitiúla trína bhfuil stát  nó eagraíocht á rialú, go háirithe maidir le cearta na ndaoine a bhíonn i gceist.  
[mion|[Bunreacht na Beilge ar bhonn Beilgeach (1833), cosanta ag an leon Beilgeach  ]]
De ghnáth, dílsíonn bunreacht náisiúnta flaitheas do na daoine, tá cearta cumhdaithe sa bhunreacht  agus tá sé leagtha amach sa bhunreacht cad a tharlóidh i gcásanna áirithe.  Uaireanta tá dlíthe ann atá ag teacht salach ar an mbunreacht (ag sárú an bhunreachta).

## Féach freisin

* Bunreacht na hÉireann
* Bunreacht Shaorstát Éireann

* Bunreacht na Fraince
* Bunreacht na Beilge
* Bunreacht na Stát Aontaithe
* Dlí bunreachtúil

## Tagairtí

Catagóir:Bunreachtanna
Catagóir:Bunreachtanna de réir tíortha
Catagóir:Bunreacht na hÉireann
Catagóir:Dlí bunreachtúil
Cúil Raithin, Barúntacht

Is barúntacht atá suite i gContae Dhoire é **Cúil Raithin**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhoire
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Dhoire
Sedilia

Is éard atá i gceist le **sedilia**(**sedīle**) ná suíochán scartha in eaglaisí.

Bíonn **sedilia** suite sa bhalla, in aice leis an piscina, i roinnt de na heaglaisí móra. Suíonn na ceiliúraithe (sagart, ard-deagánach agus deagánach) ar an suíochán cloiche seo nuair a bhíonn codanna den Ard-Aifreann á gcanadh. Is minic a bhíonn colbha snoite cloiche thart ar na gnéithe seo.

## Gailearaí

File:Piscina and Sedilia - St Mary's Church - North Stoke - geograph.org.uk - 632366.jpg|13ú haois Sasanach piscina agus sedilia, St. Mary's, North Stoke, Sussex Thiar 
File:St.Agatha's,Sedilie.jpg|T13ú haois  sedile, Coates, Sussex Thiar
File:Piscina and sedilia at Lincluden Abbey.jpg| 15ú piscina agus sedilia, Lincluden Collegiate Church, Dumfries and Galloway
File:Ardfert cathedral sedilia 2015.JPG|Sedilia Ardeaglais Ard Fhearta, Co. Chiarraí
File:Sedilia - geograph.org.uk - 623354.jpg|Sé shuíochán sedilia, c1200, Deeping St James, Lincolnshire
File:Westerwolde Ter Apel - Boslaan - Klooster in - Canons' church - Sedilia 01 ies.jpg|Sedilia i séipéal na Canónacha, Klooster Ter Apel, Boslaan in Ter Apel, Netherlands



 
## Tagairtí

Catagóir:Ailtireacht
Carraig Fhearghais, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Aontroma é **Carraig Fhearghais**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Aontroma
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Aontroma
Mika Häkkinen

Is tiománaí Foirmle a hAon Fionlannach é **Mika Pauli Häkkinen**. Tugtar **The Flying Finn** air mar leasainm. Rugadh é i Vantaa, An Nualainn ar 28 Meán Fómhair 1968. Chuaigh sé in iomaíocht i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon ó 1991 go 2001. Thiomáin sé le Lotus agus McLaren.  Tá craobh an domhain F1 buaite faoi dhó aige (1998 agus 1999).

## Saol Pearsanta
Phós sé Erja Honkanen i 1998. Fuair siad colscaradh i 2008. Tá beirt pháistí acu. 
Tá sé i gcaidreamh leis  Markéta Remešová. Tá triúr páistí acu. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Tiománaithe Fhionlannacha Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine beo
Árainn, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae na Gaillimhe é **Árainn**. Cuimsíonn an bharúntacht Inis Mór, Inis Meáin, agus Inis Oírr.

## Tagairtí

Catagóir:Contae na Gaillimhe
Catagóir:Barúntachtaí Chontae na Gaillimhe
Tigh Dachoinne, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae na Gaillimhe é **Tigh Dachoinne**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae na Gaillimhe
Catagóir:Barúntachtaí Chontae na Gaillimhe
Gerry Hutch

Coirpeach is ea **Gerry (Gerard) Hutch**, nó **'The Monk**' (a rugadh ar 12 Aibreán 1963).

Bhí achrann ann idir na buíonta Hutch agus Kinahan ar feadh na mblianta, agus plá na ndrugaí ar na sráideanna i mBaile Átha Cliath. Ba é Gary Hutch, deartháir le Gerry, an chéad duine a dúnmharaíodh san aighneas idir buíonta coirpeach Hutch agus Kinahan.  Maraíodh timpeall 18 eile san aighneas idir an dá bhuíon coiriúlachta, idir 2014 - 2020

clé|mion|Práinn slándála i mBÁC
[clé|mion|Lámhachadh agus maraíodh David Byrne, 34 bliain, in Óstán an Regency i n[Droim Conrach ar an 5 Feabhra 2016.]]
clé|mion

## Tóraíocht
Bhí Hutch sna 2010idi ag bogadh go rialta ó áit go háit ar Mhór-roinn na hEorpa; bhí teach aige sa Spáinn fiú. Ar 14 Meán Fómhair 2016, cuardaíodh cúig áit ar an Costa Del Sol, áit a raibh muintir Kinahan lonnaithe chomh maith.

**2021**
Ar 20 Aibreán 2021, bhí barántas gabhála Eorpach eisithe ag an Ard-Chúirt i gcomhair Hutch, le cur ar a thriail faoin ionsaí lámhaigh in Óstán an Regency i mBaile Átha Cliath sa bhliain 2016, inar maraíodh fear.Rinne an Spáinn Hutch a eiseachadadh chun na hÉireann i mí Meán Fómhair 2021. Ag an éisteacht eiseachadta sa Spáinn, mhaígh Gerry Hutch nach mbeadh sé sábháilte aige filleadh ar Éirinn mar go raibh buíonta coirpeach abhus ag féachaint lena mharú ǃ

Tháinig Hutch go Aeradróm Mhic Easmainn in iarthar Chontae Bhaile Átha Cliath ar eitleán le hÓglaigh na hÉireann ar 29 Meán Fómhair 2021 agus cuireadh ar a thriall é.

**2023**

Ar 18 Aibreán 2023,, fuarthas neamhchiontach Gerry Hutch i ndúnmharú. Dúirt na breithiúna cé gur thug cuid den fhianaise sa triail le tuiscint go mb'fhéidir gur thug Gerard Hutch a bheannacht don ionsaí lámhaigh, nárbh in le rá go raibh sé féin ar an mball ná páirteach ann go pearsanta.

#### 2024
Iarrthóir san Olltoghchán  2024 i mBaile Átha Cliath Láir, bhí Hutch thart os cionn 5,000 vóta chun cinn ar Marie Sherlock (LO) ag tráth amháin. Bhí an tuairim ann go bhféadfadh Hutch an 4ú suíochán a bhuachan. Ach fuair Sherlock dóthain aistriúchán leis an suíochán deiridh sin a thabhairt léi.

## Féach freisin

* Dúnmharú David Byrne
* Veronica Guerin
* Martin Cahill

* Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Láir
* Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)

## Naisc sheachtracha

* Coirpeach aitheanta Noel Duggan maraithe i gCo na Mí, Nuacht RTE
* Beirt gafa maidir le dúnmharú Noel Kirwan i mBÁC, Nuacht RTE

## Tagairtí


Catagóir:Coirpigh Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)
Muraisc, Barúntacht

deas|250px|mion|Barúntacht Mhuraisce
Barúntacht in iarthar Chontae Mhaigh Eo in Éirinn is ea **Muraisc**.

## Príomhbhailte

* Cathair na Mart, Cluain Cearbán

## Sráidbhailte

* Bun Abhann, Bun Dorcha
* Ceathrú an Uisce
* Doire an Chaoith, Delphi
* Imleach
* Lainn Mhór, Leac an Anfa
* Oirimh
* An Nuachabháil
* Tamhnaigh Ard

## Tíreolaíocht

* Abhainn na hOirimhe
* Binn an Charragáin
* Cruach Phádraig, Cuan Mó, An Caoláire Rua, Cnoc Maol Réidh
* Dúloch
* Fionnloch
* Loch an Mhothair, Loch Coinnile, Loch Ghleann Cuillinn, Loch Ghleann an Bhua
* Oileán Chliara, Oileán na Cathrach, Inis Toirc, Inis Deala

## Tagairtí

Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Mhaigh Eo
Frenkie de Jong

Imreoir sacair is ea **Frenkie de Jong** (a rugadh ar an 24 Bhealtaine 1997). Bhí sé ag imirt  le F.C Barcelona i bPrimera División de España agus d'fhoireann náisiúnta na hísiltíre.

Catagóir:Daoine beo
Séipéal Iolaird

Tá an séipéal ársa in **Iolard** lonnaithe ar thaobh chnoic atá suite os cionn ghleann Abhainn na Bearú, le radhairc soir go Stua Laighean. Tá baint ag an séipéal le Naomh Fiachra, a rinne deasghnátha an bháis, deirtear, do Naomh Comhghall as Beannchar, Contae an Dúin. De réir fhoinsí ársa áirithe b’ionann Naomh Fiachra agus díthreabhach darbh ainm Fiacre a raibh a chultas lonnaithe i Meaux na Fraince, ach tugann taighde le déanaí le tuiscint go bhfuil amhras faoi seo. Ag an suíomh tá séipéal Rómhánúil le breiseanna meánaoiseacha, agus ardchros. Tógadh an séipéal atá ann faoi láthair sa 12ú haois, agus cuireadh breisithe leis níos déanaí. Is í an phríomhghné ná an doras Rómhánúil ar a bhfuil dhá ord seachtracha de cholúin chruinne le cinn snoite ar na mullaigh. Go hard ar an mbinn thiar tá fuinneog le cloch os a cionn ar a bhfuil dhá fhigiúr snoite. Chaith dhá fhuinneog bheaga ar an mballa theas solas ar chorp an tséipéil freisin. Leagadh an saingeal ón 12ú haois le saingeal nua a thógáil sa 15ú haois. Bhain áirse rinneach ard an tsaingil athúsáid as cuid de na clocha ó áirse an 12ú haois. Am éigin ina dhiaidh sin líonadh cuid d’áirse an 15ú céid isteach agus tógadh áirse saingil níos lú. Sa saingeal tá piscina agus suíocháin mheánaoiseacha. Gné choiteann de shéipéil na hÉireann sa ré seo is ea an boghta faoi shaingeal an tséipéil. Sa saingeal tá iarsmaí de staighre bíseach, a rinneadh le rochtain a thabhairt ar an díon, b’fhéidir. 

Ar an láthair seo freisin tá iarsmaí d’ardchros eibhir, atá athchóirithe, ach tá cuid den chos ar iarraidh. Tá fáinne dlúth ar cheann na croise. Ar aghaidh amháin de cheann na croise tá snoiteán den Chéasadh, agus léirithe ar Dháibhí ag seinm na cruite, Íobairt Íosác, agus Ádhamh agus Éabha le crann na n-úll mórthimpeall air. Taispeánann painéal ag bun na coise sé fhíor - b’fhéidir go léiríonn siad seo seisear de na haspail; tugann sé seo le tuiscint go raibh an seisear eile de na haspail ar an gcuid den chos atá ar iarraidh anois. Tá an bonn mór an-chaite, ach tá roinnt patrúin bhreátha chrosfhite agus eile ann fós.
 
## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chill Chainnigh
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:Ardchrosa
Mainistir Bhaile Chláir

Bhunaigh John de Cogan **Mainistir Bhaile Chláir** ar bhruach Abhainn an Chláir thart ar an mbliain 1250 d'Ord Coinbhintiúil na bProinsiach.  Bhí de Cogan ar dhuine de na cinn feadhna ar choncas na nAngla-Normannach ar Chonnachta. Sa séipéal tá corp agus saingeal na heaglaise. Cuireadh túr ard leis sa 15ú haois. Tá croslann thuaidh sa séipéal, chomh maith le hiarsmaí altóra atá daingnithe don taobh ó thuaidh de chorp na heaglaise. Sa saingeal tá suíochán triarach cloiche agus almóir greanta tuama. Ón 15ú haois an fhuinneog álainn a thugann radharc amach soir ón saingeal, ach tá iarsmaí na bhfuinneog ón 13ú fós le feiceáil. Faoi áirsí an túir tá snoíodóireacht de chloigne ainmhithe, agus thuas ard ar an túr tá geargáilí, a lig an bháisteach anuas ón díon, ag sacadh amach. Ó dheas den séipéal tá an chearnóg ar a raibh an clabhstra tráth, chomh maith le fothraigh chuid de na foirgneamh a raibh baint acu leis. Ag teannadh le deireadh an 16ú haois, ba le muintir de Burgo an áit.

## Tagairtí

Catagóir:Contae na Gaillimhe
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Frithirí Proinsiasacha na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
[[Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann]
V. K. Krishna Menon

clé|mion
Dlíodóir, taidhleoir agus státaire as an India ab ea **Vengalil Krishnan Krishna Menon** nó **V. K. Krishna Menon** (3 Bealtaine 1896 – 6 Deireadh Fómhair 1974). Bhunaigh sé an Ghluaiseacht Neamhailínithe sna 1950idí.
clé|mion

## Saol
[clé|mion|Jawaharlal Nehru i lár agus V.K. Krishna Menon ar dheis, na [Na Náisiúin Aontaithe|Náisiún Aontaithe  21 Nollaig 1956]]
Mac le dlíodóir ceannasach i Kerala ba ea Menon, a rugadh sa bhliain 1896. Bhain sé céim BA amach de chuid Choláiste na hUachtaránachta, Chennai (Madras) sa bhliain 1918. Rinne sé ansin staidéar i gColáiste Dlí Madras sular lean sé lena chuid oideachais i Londain (UCL, MA 1930; Scoil Eacnamaíochta agus Eolaíochta Polaitíochta Londain - LSE, 1934).

Glaodh mar abhcóide de Chumann Onórach an Teampaill Láir air sa bhliain 1934. Bhí sé gníomhach san fhoilsitheoireacht agus i bpolaitíocht na heite clé sa Ríocht Aontaithe sna 1930idí. Spreag sé Allen Lane sa bhliain 1935 le Penguin Books a bhunú agus ba é an chéad eagarthóir coimisiúnaithe dá chló Pelican dhá bhliain ina dhiaidh sin.
clé|mion|Scoileanna Sainik
Ceapadh Menon mar chéad Ard-Choimisinéir na hIndia sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 1947 i Londain (1947-52). Ceapadh é ansin mar Ambasadóir na hIndia chun na Náisiún Aontaithe (1952-62). Bhí dearcadh frith-impiriúlaíocha aige i Nua-Eabhrac. 

Bhí sé ina Aire Cosanta ar an India ó 1957 go 1962; d'éirigh sé as i ndiaidh na buaite a bhí ag an tSín sa Chogadh Sino-Indiach (1962).

### Éire
Áirítear le leabhar de chuid An Dochtúra Cháit Ní Máille ***Ireland, India and empire: Indo-Irish radical connections***, 1919-64 (Cló Ollscoile Manchester, 2008) plé ar na naisc a bhí ag Menon le hÉirinn agus le radacaithe Éireannacha le linn a chuid ama i Londain.

## Féach freisin

* Pandit Jawaharlal Nehru
* Gluaiseacht neamhailínithe

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hIndia
Catagóir:Gluaiseacht neamhailínithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1896
Catagóir:Básanna i 1974
Catagóir:Cogadh Sino-Indiach (1962)
Ocsaigéad

Is ainm traidisiúnta é **ocsaigéid** d'aon aigéad a bhfuil ocsaigin sa ghrúpa aigéadach. Níos cruinne fós, tagraíonn an téarma ocsaigéad anois do chomhdhúil ina bhfuil ocsaigin, dúil amháin eile ar a laghad, agus hidrigin amháin ar a laghad nasctha le hocsaigin, agus a tháirgeann bun comhchuingeach, trí iain (nó *trí ian*) hidrigine dheimhnigh a chailleadh. .i. P(OH)3, RC(=O)OH, HOSOH, HOCl, HON=O, (HO)2SO2, RP(=O)(OH)2. 

Ocsaigéid aitheanta iad an t-aigéad sulfarach H2SO4, an t-aigéad nítreach HNO3, an t-aigéad fosfarach H3PO4 agus an t-aigéad sárchlórach HClO4. Bíonn sraith iomlán ocsaigéad ag a lán dúl: mar shampla, tá ceithre ocsaigéad ag an gclóirín, mar atá, an t-aigéad sárchlórach, an t-aigéad clórach HClO3, an t-aigéad clórúil HClO2 agus an t-aigéad hipeaclórúil HClO. Tabhair faoi deara, áfach, nach féidir ach an t-aigéad sárchlórach a aonrú ón uisce - níl ocsaigéid eile an chlóirín beo ach i dtuaslagán uisce. Scéal eile gur féidir a gcuid salann a aonrú agus a chriostalú.

Ocsaigéid eisceachtúla iad an t-aigéad fosfarúil agus an t-aigéad fofhosfarúil, toisc go bhfuil adaimh hidrigine iontu atá nasctha go díreach den adamh fosfair, ionas nach féidir leo prótalú a dhéanamh ar aon nós. Sin é an fáth a scríobhtar a bhfoirmlí mar H2HPO3 (aigéad fosfarúil, dhá hidrigin inphrótalaithe, hidrigin amháin dophrótalaithe) agus HH2PO2 (aigéad fofhosfarúil, hidrigin amháin inphrótalaithe, dhá hidrigin dophrótalaithe).

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* IUPAC definition of "oxoacid" (ón *Gold Book*)

Catagóir: Aigéid
Catagóir: Ocsaigéid
Saighir Chiaráin

Ciallaíonn **Saighir Chiaráin**, ‘tobar Chiaráin’. Tá baint ag an séipéal ársa i Saighir Chiaráin le Naomh Ciarán seanóir, a bhfuil sé ráite faoi gur chaith sé 30 bliain sa Róimh ag déanamh staidéar ar na scrioptúir.

Sa ré ársa, ba áit adhlactha an séipéal do ríthe ríocht ársa Osraí. Tagann oilithrigh fós i gcomhair na stáisiún ag Tobar Naomh Ciarán agus ag Sceach agus Cloch Naomh Ciarán ar fhéile Chiaráin (5ú Márta). 
mion|clé|Téann an cloigtheach siar go dtí an ochtú-deichiú haois
[mion|clé|Bun [Ardchros|ardchroise ón 9ú haois]]
Istigh sa reilig tá bun ardchroise (SMR OF039-003002-) ón 9ú haois, ar a bhfuil snoíodóireacht de radhairc ón mbíobla, cosúil le 'hÁdhamh agus Éabha i nGairdín Pharthais'.

Am éigin roimh an mbliain 1170, tháinig Saighir Chiaráin chun a bheith ina theach do chanónaigh Agaistíneacha, agus go gairid i ndiaidh an dáta seo, tógadh séipéal prióireachta Naomh Ciarán. 

Is iad ballaí an tséipéil sin teorainn thuaidh na reilige. 

Tá bunsraith cloigthí níos sine le feiceáil ar uillinn sheachtrach thiar thuaidh fhothraigh na prióireachta. Díscaoileadh an phrióireacht sa bhliain 1152 agus am éigin ina dhiaidh sin daingníodh an séipéal nuair a cuireadh túr gunna beag cruinn leis ar an uillinn thoir theas. 

Sa bhliain 1844, thóg Eaglais na hÉireann an séipéal atá ann inniu.  Istigh ann tá cros chloiche agus roinnt crosleac a fuarthas sa reilig. 

Tá Síle na gCíoch (SMR OF039-003011-) ón suíomh in Ard-Mhúsaem na hÉireann anois.

## Féach freisin

* Ciarán Saighre

## Tagairtí

Catagóir:Ardchrosa
Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
Catagóir:Mainistreacha Agaistíneacha
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Reiligí in Éirinn
Catagóir:Seandálaíocht
Bun Raite Íochtarach

Is barúntacht suite i gContae an Chláir é **Bun Raite Íochtarach**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Chláir
Catagóir:Barúntachtaí Chontae an Chláir
Caisleán an Aonaigh

Creidtear gur thóg Theobald Walter **Caisleán an Aonaigh** go luath sa 13ú haois. I rith an 13ú haois ba é Caisleán an Aonaigh príomhtheach cónaithe mhuintir de Buitléar (Butler). Le linn an 15ú aois fuair an chlann Éireannach Mac Uí Bhriain seilbh ar an gcaisleán, ach sa bhliain 1533 ghabh Piers Butler, Iarla Osraí, seilbh arís air. Is éard atá sa chaisleán ná daingean suntasach ciorclach. Tá an bealach isteach ag leibhéal an chéad urláir. Níl ach dhá fhuinneog bheaga a ligeann solas isteach sa seomra ar an gcéad urlár. Is cosúil gurb é an seomra os a chionn an príomh-halla, agus is dócha gurb é an seomra ar an tríú hurlár an príomhlimistéar cónaithe agus solas ag teacht isteach ann ó chúig fhuinneog mhóra. Ó cheann amháin de na fuinneoga tá rochtain ar pholl teilgthe. Cuireadh an leibhéal os a chionn, ina bhfuil neart fuinneoga agus forbhaillí os a chionn, leis sa 19ú haois agus ní raibh siad ann ó thús. Ar dtús, bhí an daingean ag an mbuaic de bhábhún le cúig thaobh. Bhí bealach isteach ar an mbábhún agus an caisleán trí theach geata, a bhí cosanta ar gach taobh ag túir chruinne, nach maireann ach ceann amháin díobh anois.

Catagóir:Contae Thiobraid Árann