open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deutsche Mark

Airgeadra sa Ghearmáin ba ea an **Deutsche Mark (**nó **Deutschmark ,**nó **D-Mark** agus **DM** i nGearmáinis**),** i gcúrsaíocht ó 1948 go dtí 1999/2002, nuair a seoladh an euro mar 'aonad cuntais' na hEorpa. 

## Stair
I Meitheamh 1948, bhunaigh na comhghuaillithe airgeadra nua in Iarthar na Gearmáine darbh ainm an Deutschmark. Bhí sé seo riachtanach le borradh eacnamaíochta a spreagadh. 

Níor iarradh tuairim Stailín faoi seo. Chonaic seisean seo mar an chéad chéim in athstruchtúrú na Gearmáine agus mar bhagairt arís ar an Rúis.
clé|mion
clé|mion

### Malairt
Bhí an Reichsmark agus Rentenmark ann roimhe sin, agus bhí na rátaí malairte i 1948 casta go leor  (bhí na coigilteoirí míshásta). Bhí Ludwig Erhard  i mbun cúrsaí airgeadais ag an am (Seansailéir ar an nGearmáin níos déanaí) agus tugadh isteach an DM ar an 20 Meitheamh 1948.

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadraí na hEorpa
Catagóir:An Ghearmáin
Catagóir:An Cogadh Fuar
Díochlaonadh na Laidine

San teangeolaíocht, is éard is **díochlaonadh na [[An Laidin|Laidine]]** ann ná an t-athrú ar fhoirm an fhocail  go ginearálta, chun a fheidhm shintéiseach san abairt a chur in iúl, trí infhilleadh éigin. 

Mar sin, díochlaontar ainmfhocail, forainmneacha, agus aidiachtaí (réimnítear na briathra), agus tugtar díochlaonadh ar phatrún ar leith ann, atá uimhrithe agus grúpáilte de réir an fhoircinn agus na hinsce gramadúla. Leanann gach ainmfhocal ceann de na cúig díochlaonadh, ach tá eisceachtaí ag roinnt ainmfhocal neamhrialta. 

Tá dhá chineál aidiacht ann: iad siúd cosúil le bonas, boná, bonum  ‘maith’ a úsáideann  foircinn den chéad dhíochlaonadh don bhaininscneach, agus an dara díochlaonadh don fhirinscneach agus don neodrach. Baineann aidiachtaí eile cosúil le celer, celeris, celere leis an tríú díochlaonadh. Níl aon aidiachtaí sa cheathrú nó chúigiú díochlaonadh ann.  

Tá dhá chineál ag forainm ann freisin, na forainmneacha pearsanta mar ego ‘mé, mise’ agus 'tú, tusa' , a bhfuil a díochlaonadh neamhrialta féin acu, agus na forainmneacha tríú pearsa ar nós hic ‘seo’ agus ille 'siúd' gur féidir iad a úsáid go ginearálta mar fhorainmneacha nó mar aidiachtaí. Díochlaontar iad siúd ar bhealach cosúil leis an chéad agus an dara díochlaonadh i gcomhair na n-ainmfhocal, ach tá difríochtaí ann; mar shampla críochnaíonn an ginideach uatha in *-īus* nó *-ius* in ionad *-ī* nó *-ae* . 

Tá a gcuid díochlaontaí féin ag na bunuimhreacha freisin, ūnus 'a haon', duo 'a dó', agus trēs 'a trí' (foirceann *'ūnus'<nowiki/>*   san ginideach uatha is ea *-īus*, atá cosúil le forainm), agus tá freisin aidiachtaí uimhriúla ar nós bīnī 'péire, dhá cheann', a dhíochlaontar cosúil le gnáth-aidiachtaí.  

## Na tuisil ghramadaí
Is éard atá i ndíochlaonadh iomlán an ainmfhocail Laidine ná suas le seacht dtuiseal: an t-ainmneach,an gairmeach, an cuspóireach, an ginideach, an tabharthach, an t-ochslaíoch agus an t-áitreabhach. Mar sin féin, tá an t-áitreabhach teoranta do bheagán ainmfhocal: ainmneacha cathracha, oileáin bheaga agus cúpla focal eile go ginearálta.  

Is minic a ghiorraítear ainmneacha na gtuiseal go dtí an chéad trí litir. 

## Ord na dtuiseal
Chuir an gramadóir Aelius Donatus (4ú haois AD), ar úsáideadh a chuid oibre mar chaighdeán i rith na Meánaoise, na tuisil san ord seo: 

:    
: *"Tá sé tuiseal ann:  an t-ainmneach, an ginideach, an tabharthach, an cuspóireach, an gairmeach, agus an t-ochslaíoch*.  

Bhí an t-ord seo bunaithe ar an ord a d’úsáid gramadóirí Gréagacha níos luaithe ná sin, le cois an ochslaígh, nach bhfuil ann sa Ghréigis curtha leis. Aistríodh ainmneacha na gdtuiseal den chuid is mó ó théarmaí Gréigise, mar shampla   ón nGréigis   .

## Tagairtí
Marc Dutroux

Éigneoir agus dúnmharfóir Beilgeach ab ea **Marc Dutroux** (a rugadh ar 6 Samhain 1956) sna 1980idí agus na 1990id'''í'''. 

Ciontaíodh é i dtús sa bhliain 1989. Ach  scaoileadh amach ar parúl é ar 6 Aibreán 1992, saor chun dul ag éigniú arís.  

Ar an 22 Meitheamh 2004,  gearradh príosúnacht saoil sa Bheilg ar an mbithiúnach as cailíní óga a fhuadach, a éigniú agus a dhúnmharú.

Tharraing an cás go leor conspóide.

[mion|clé|Teach Dutroux inniu - Avenue Philippeville 128, Marcinelle, [An Bheilg]]

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Dúnmharfóirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine Beilgeacha
Catagóir:Fir
Smólach ordúil

Tá an **smólach ordúil** (*Turdus eunomus*)  ina bhall den fhine Turdidae a phóraíonn soir ó lár na Sibéire go dtí Kamchatka, ag geimhreadh go dtí an tSeapáin, an tSín Theas agus Maenmar. Tá dlúthbhaint aige leis an smólach Naumann (*T. Naumanni)* a phóraíonn níos faide  ó  dheas; pórú níos faide ó dheas;  is minic a measadh gur bhall den speiceas céanna.iad beirt. Tagann an t-ainm eolaíoch ón Laidin *Turdus*, "smólach" agus *eunomos ón  Sean-Ghréigis*, *eunomos*, "ordúil".  

Bíonn an speiceas seo ag pórú i gceantair choillearnaí oscailte, ach murab ionann agus ansmólach Naumann, tá an smólach ordúil níos fulangaí sna gnáthóga sléibhtiúla agus ar imeall an tundra. Tá an speiceas seo imirceach go láidir, ag geimhreadh ó dheas go dtí oirdheisceart na hÁise, go príomha sa tSín agus i dtíortha comharsanacha. Is fánaí neamhchoitianta é in iarthar na hEorpa. I mí na Nollag 2016 nuair a chonaic duine i Derbyshire sa Ríocht Aontaithe  ceann acu, tháinig na céadta éanbhreathnóiríamach  chun é a fheiceáil.  
[clé|mion| Ó Tearmann Fiadhúlra Senchal, Darjeeling, an [An India|India. ]]
Neadaíonn sé i gcrainn, ag breith 3-5 ubh i nead míshlachtmhar ach líneáilte go néata. Is minic a chruthaíonn éin imirceacha agus éin gheimhridh tréada beaga. *Is* uiliteoir  é ag ithe réimse leathan feithidí, go háirithe muiscítí, péisteanna talún agus caora. 

Tá an smólach meánmhéide ach téagartha, mheabhródh a chruth sacán beag duit. Tá an fho-eite deargdhonn, agus tá mála meathbhán aige.  

Tá cúl agus tóin an smólaigh ordúil dúdhonn;  aghaidh, brollach, agus cliath dubh agus tá an bolg agus an t-éadan bán. I gcomparáid leis, tá  cúl agus ceann níos donn-éadromaí  ag an smólach Naumann; tá an t-aghaidh, an brollach, na spotaí cliathánach agus an tóin níos dearg, agus tá an bolg agus an t-éadan bán. na spotaí cliathánacha agus an tóin níos scothdheirge, agus tá an bolg agus an fo-eireaball bán. 

Tá an baineannach cosúil go leor leis an bhfireannach, ach tá patrún níos laige ag na neamhaibí.. 

Tá ceiliúr simplí fliúite nó feadaúil ag an smólach fireann seo, cosúil leis an deargán sneachta. Tá moltaí ann go bhfuil difríochtaí idir ceiliúr  an smólaigh ordúil agus ceiliúir an smólaigh Neumann. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

*
Parlaimint Thuaisceart na hÉireann

mion|Cnoc an Anfa
Bhí **Parlaimint Thuaisceart na hÉireann** i bhfeidhm ó 7 Meitheamh 1921 go dtí 30 Márta 1972.
mion

## Stair
Ar 22 Meitheamh 1921, d'oscail Seoirse V Parlaimint Thuaisceart na hÉireann i Halla na Cathrach, i mBéal Feirste.

Osclaíodh Stormont (Cnoc an Anfa) ar Eastát Star Monadh sa bhliain 1932.

## Féach freisin

* Eastát Star Monadh
* Tionól Thuaisceart Éireann

## Tagairtí

Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann
Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann
Bon

mion|An ''yungdrung'', siombail thábhachtach de chuid Bon
Reiligiún Tibéadach is ea **Bon** (Tib. བོན་ *bon*). Tugtar *Bonpo* (Tib. བོན་པོ་ *bonpo*) ar a lucht leanúna. Tá conspóid ann faoi bhunús Bon agus faoin mbaint atá aige leis an mBúdachas Tibéadach. De réir stair Bhúdaíoch na Tibéide, is é Bon reiligiún dúchasach na Tibéide, ar ar bhuaigh an Búdachas sa 8ú céad i ndiaidh bhreith Chríost. De réir sheanchas na m*Bonpo*, forbraíodh Bon taobh thiar den Tibéid, i dtír ar a dtugtar Tazig (Tib. སྟག་གཟིག་ *stag gzig*). Ní furasta a rá cá raibh Tazig suite, agus tá siad ann a deir nach raibh ann ach tír fantaisíochta cosúil le tír Shambala i miotaseolaíocht Bhúdaíoch na Tibéide.

An creideamh a chleachtar sa Tibéid inniu faoi ainm *Bon*, níl na saineolaithe féin ar aon fhocal faoi cé acu craobh de chuid an Bhúdachais nó reiligiún ar leith atá ann. Deir an scoláire nua-aimseartha Geoffrey Samuel gur leagan ar leith den Bhúdachas Tibéadach é *Bonpo*, cé gur féidir gnéithe réamh-Bhúdaíocha a aithint air. Is é barúil John Powers nár tháinig *Bon* chun saoil mar thraidisiún reiligiúnach ar leith ach amháin faoi thionchar an Bhúdachais.
Caislín aille gorm

Is éan í **caislín aille gorm** (*Monticola solitarius*). Is baill d'fhine na Muscicapidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Bunreacht na Stát Aontaithe

Is é atá i m**Bunreacht na Stát Aontaithe** ná dlí bunúsach an náisiúin.

## Stair
Tháingi deireadh leis an Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá sa bhliain 1783. Bhí an rialtas feidearálach thar a bheith lag ag an am. Ach sa bhliain 1783, eagraíodh coinbhinsiún bunreachtúil.  an Coinbhinsiún ar an mBunreacht. Bhí sé ar intinn ag na teachtaí rialtas náisiúnta láidir a chruthú.

Ar an 17 Meán Fómhair 1787, glacadh le Bunreacht na Stát Aontaithe  

Ar an 21 Meitheamh 1788,  dhaingnigh New Hampshire an bunreacht nua, ionas go dtiocfadh sé i bhfeidhm. Mar sin, bhí Bunreacht na Stát Aontaithe daingnithe ag naoi stát. Bhí sé sin a ndóthain chun rialtas nua, rialtas feidearálach níos láidre, a chruthú.

Chuaigh an chéad Seanad, céad Teach na n-Ionadaithe, agus an chéad Uachtarán, George Washington, i mbun dualgas sa bhliain 1789.mion|clé
Dearbhaíodh Nua-Eabhrac mar phríomhchathair fheidearálach ar feadh bliain amháin. Ina dhiaidh sin, bhog an rialtas go dtí Philadelphia.

[clé|mion|[17 Meán Fómhair 1787]]

I 1791, daingníodh Bille na gCeart, is é sin, deich leasú a cuireadh leis an mBunreacht. Thug na leasuithe sin roinnt chosaint dhlíthiúil do na daoine – mar shampla, ní raibh cead ag an rialtas feidearálach srianta a chur ar shaoirse phearsanta na ndaoine. Bhí clásal sa Bhunreacht ag cosaint na sclábhaíochta suas go dtí 1808. Ach bhí dearcaigh faoi sclábhaíocht ag athrú, áfach. Mar sin, dhíothaigh na Stáit Thuaidh an sclábhaíocht idir 1780 agus 1804. Ach fós mhair na stáit sa deisceart mar chosantóirí na “hinstitiúide aisteach” seo. I 1800, bhog an rialtas feidearálach go dtí an chathair nua, Washington, D.C.

## Athchóiriú
D'fhoilsigh iarbhreitheamh sinsearach de chuid Chúirt Uachtarach na Stát Aontaithe, John Paul Stevens, leabhar, *Six Amendments: How and Why We Should Change the Constitution,* sa bhliain 2014.

## Tionchar
Tá sé ráite gur eiseamláir é Bunreacht na Stát Aontaithe agus  is eiseamláir í an tír den daonlathas dá bharr. Deirtí gurbh é 'an Bunreacht ba nuálaí' sa 18ú haois, leis na gnéithe bunaidh ː

* scaradh cumhachtaí   
* forlámhas an dlí   
* athbhreithniú breithiúnach  
* cearta an duine aonair.

Is eiseamláir é fós den chleachtas is fearr agus de dea-rialachas. Mar sin tá tionchar as cuimse ag an Bunreacht timpeall an domhain.

## Féach freisin
* Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe agus na leasuithe
* Dara Leasú ar Bhunreacht na Stát Aontaithe

## Naisc Sheachtracha
Agus é ag scríobh le haghaidh an tionscadail '''''Starting Points''''', mhachnaigh An tOllamh Sanford Levinson  sa Scoil Dlí Ollscoil Texas, ar roinnt réamhghlacana bunúsacha a bhí ag na daoine a chruthaigh Bunreacht na Stát Aontaithe agus ar an gcaoi a mbíonn na réamhghlacana céanna ag go leor daoine a bheartaíonn é a athchóiriú agus cé acu an ionann iad agus an cineál rialtais atá de dhíth ar an tír, anois agus sa todhchaí, nó nach ionann. 

## Tagairtí

Catagóir:Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Bunreachtanna de réir tíortha
Catagóir:Bunreacht na Stát Aontaithe
Cuilire leathmhuinceach

Is éan é an **cuilire leathmhuinceach** (*F. semitorquata*). Is baill d'fhine na Muscicapidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Smólach Sibéarach

Ball den fhine Turdidae is ea **an smólach Sibéarach** (*Geokichla sibirica*). Tagann ainm an ghéinis *Geokichla* ón tSean-Ghréigis  *geo-,* "talamh" agus *kikhle,* "smólach". Tagann an t-ainm speiceasach *sibirica* ón Laidin agus ciallaíonn sé Sibéir.  

Póraíonn sé sa taiga sa tSibéir. Tá sé imirceach go láidir, agus formhór na n-éan ag bogadh go dtí oirdheisceart na hÁise i rith an gheimhridh. Is faighne an-annamh é in iarthar na hEorpa. Is fánaí An neamhchoitianta  an-rúnda.Is faighne an-annamh é in iarthar na hEorpa. Tá sé an-rúnda. 

Tá an smólach Sibéarach cosúil i méid leis an smólach ceoil. Is ainmhí uiliteach  é, ag ithe réimse leathan feithidí, péisteanna talún agus caora. 

Tá an smólach fireann Siberian gorm-liath dorcha ar bharr agus ar an mbun, le stríoch bhán os cionn na súl. Tá an bolg íochtarach agus na cliatháin bán. Tán an t-éan baineann i bhfad níos doinne, le stríoch dhonnbhuí os cionn na súl. 

Gné aitheantais shuntasach den dá ghnéas agus iad ar eitilt is ea an banda dubh ar na fo-eití bána, gné a roinntear leis an smólach White. 
mion| Smólach Sibéarach

## Tagairtí

Smólach Sibéarach
Catagóir: Éin na hÁise Thuaidh
Smólach Sibéarach
Lonesome George

mion|L.G. sa bhliain 2005
Olltoirtís ab ea **Lonesome George** (nó **''El Solitario Jorge''),** as Páirc Náisiúnta Oileáin Galapagos (ar Oileán Pinta). Bhásaigh Lonesome George ar 24 Meitheamh 2012. Ba é an t-ainmhí ba theirce ar domhan é ag an am.  Measann daoine go raibh George tuairim is 100 bliain d’aois nuair a d'éag sé. 

Is oileánra í an pháirc náisiúnta Galapagos agus bhí George ina shiombail di. Maireann orgánaigh ar leith inti nach mbíonn in áit ar bith eile ar domhan. 
mion|Lonesome George inniu

## Díothú
Chomh fada agus is eol dúinn bhí George ar an toirtís deiridh dá chineál. Meastar go bhfuil an fospeiceas sin díothaithe anois. 

Rinne eolaithe iarracht George a chúpláil le toirtís bhaineannacha a raibh garghaol acu leis. Cé gur rugadh uibheacha dóibh, bhí siad neamhthorthúil. 
[clé|mion|Is [oileánra í an pháirc náisiúnta Galapagos agus bhí George ina shiombail di.]]

## Fíricí fánacha
Chaith David Attenborough a ochtódú breithlá ag scannánú olltoirtísí ar Oileáin Galápagos; ina measc bhí an olltoirtís, Lonesome George, a bhí thart ar an aois chéanna leis an taiscéalaí léannta.

## Tagairtí

Catagóir:Toirtís
Catagóir:Eacuadór
Catagóir:Oileáin Galápagos
Anailís thrasghearrthach

[mion|[aga  folaigh vs tréimhse  saoil]]
Anailís ghrafach nó staitistiúil ag pointe ama ar leith is ea **anailís thrasghearrthach**, ar na gaoil idir dhá athróg nó breis (mar shampla, idir grúpa samplach de ghnólachtaí, de thíortha nó d'athróg éigin eile).   

## Féach freisin

* Anailís amshraitheanna
* Staidéar cáis rialaithe

## Tagairtí

Catagóir:Staidreamh
Catagóir:Anailísiú sonraí
Smólach White

Ball den fhine Turdidae is ea **an smólach White** (*Zoothera aurea* ), a ainmníodh as an nádúraí Sasanach Gilbert White.. Tagann ainm an ghéinis *Zoothera* ón tSean-Ghréigis *zoon,* "ainmhí" agus *theras,* "sealgaire". Tagann ainm an speicis *aurea* ón Laidin *aureus*, "órga".  .

## Dáileadh agus gnáthóg
Póraíonn sé i bhforaoisí  buaircíneacha fliucha (taiga), go príomha sa chuid thoir den Phailéartach go dtí an Mhanchúir, an Chóiré agus an tSeapáin. Tá pórtha an tuaiscirt imirceach go láidir, agus formhór na n-éan ag bogadh go dtí oirdheisceart na hÁise i rith an gheimhridh. Is fáiní an- ghann é in iarthar na hEorpa. 

## Cur síos
Tá an dá ghnéas cosúil, 27–31 &nbsp; cm ar fhad, le scálú dubh ar chúlra atá níos báine nó ní ba bhuí. Agus é ag eitilt, is í an ghné aitheantais is suntasaí atá aige ná an banda dubh ar na fo-eití bána, gné atá roinnte leis an smólach Sibéarach. Bíonn ceiliúr  na n-éan fireann a bhíonn glórach, ina fheadóg mheicniúil ard, agus a scaipeann i gcéin, le sosanna 5–10 soicind idir gach dara gíog fhada*... tuuu .... tuuu .... tuuu*. 

Measadh roimhe seo gur fospeiceas den smólach  White é. 

## Tagairtí

smólach White
Catagóir: Éin na hÁise Thuaidh
Catagóir: Éin na Manchúire
Catagóir: Éin na Cóiré
Catagóir: Éin na Seapáine
smólach White
V. V. Giri

Ba é **Varahagiri Venkata Giri** (10 Lúnasa 1894 -24 Meitheamh 1980) ceathrú uachtarán na hIndia.  Bhí sé ina neach léinn i mBaile Átha Cliath ó 1913  go dtí 1916, tráth ar tháinig sé faoi thionchar an Chonghailigh agus Thomáis Mhic Dhonncha.  

## Saol
Teileagúigh agus tuathánaigh ab ea muintir Giri a tháinig as Andhra Pradesh.  Den ardcheast ba ea an teaghlach. 

### Éire
Bhí teagmhálacha éagsúla idir an India agus Éire ag tús an 20ú haois.  Sa bhliain 1913, tháinig Giri go dtí an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath chun staidéar a dhéanamh ar an dlí. Bhí sé i measc cúpla dosaen neacha léinn dlí Indiacha ag UCD agus Cumann Onórach Óstaí an Rí idir 1913 agus 1916.   

Le linn na tréimhse sin bhí tionchar ar leith ar Giri ag beirt cheannairí de chuid Éirí Amach na Cásca — an Conghaileach mar réabhlóidí agus ceannaire ceardchumainn, a spreag Giri go mór le dul i mbun gnímh sna réimsí seo ar ais san India agus Mac Donnchadha mar léachtóir tarraingteach i UCD, a fhorleathnaigh samhlaíocht na neacha léinn.  

Faoi dheireadh, díbríodh Giri as an tír de bharr an cheangail a bhí aige le ceannairí an éirí amach. 

Ach le linn an Chéad Chogadh Domhanda, chas Giri le Mahatma Gandhi chomh maith agus chuaigh a chuid smaointe go mór i bhfeidhm ar Giri. 
clé|mion|251x251px

### Uachtarán ar an India
Sa bhliain 1969, toghadh Giri ina Uachtarán ar an India. Fuair V. V. Giri an ceann is fearr ar Neelam Sanjiva Reddy, cé go raibh Giri ina iarrthóir neamhspleách don uachtaránacht. 

Fuair Giri tacaíocht ó Indira Gandh, ina príomh-aire ar an India ag an am, ós rud é go raibh eagla uirthi go gcuirfeadh an ruaig uirthi dá mbeadh an lá ag Reddy.
mion|1947

## Féach freisin

* Neelam Sanjiva Reddy

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hIndia
Catagóir:Daoine a rugadh i 1894
Catagóir:Básanna i 1980
Catagóir:Dlíodóirí Indiacha
Pápa Pius IV

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é **an Pápa Pius IV**. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1499
Catagóir:Básanna i 1565
Catagóir:An Chúistiúnacht
Catagóir:Ardeaspaig
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
George Gardner

Dornálaí Éireannach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea **George Gardner**, a rugadh ar 17 Márta, 1877 i Lios Dúin Bhearna, Contae an Chláir agus a fuair bás ar an 8 Iúil, 1954. 

Catagóir:Dornálaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1877
Catagóir:Básanna i 1954
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Anailís amshraitheanna

[mion|anailís amshraitheanna; an t-[am ar an ais chothrománach]]
Anailís ghrafach nó staitistiúil thar thréimhsí ama is ea **anailís amshraitheanna**, idir dhá athróg nó breis. 

## Féach freisin

* Anailís thrasghearrthach
* Staidéar cáis rialaithe

## Tagairtí

Catagóir:Staidreamh
Catagóir:Anailísiú sonraí
Smólach breacdhorcha

Tá an **smólach breacdhorcha** (*Turdus naumanni* ) ina bhall den fhine Turdidae a phóraíonn soir ó lár na Sibéire go dtí an Mhanchúir Thuaidh, an Mhanchúir Sheachtrach agus Sacailín. Tá dlúthbhaint aige leis an smólach ordúil *T. eunomus* a phóraíonn níos faide ó thuaidh; is minic a measadh gur bhall den speiceas céanna iad beirt.

Bíonn an speiceas seo ag pórú i gceantair choillearnaí oscailte; Tá an smólach ordúil, mar a bheifí ag súil leis, níos fulangaí de ghnáthóga sléibhtiúla agus ar imeall an tundra. Tá an speiceas seo imirceach go láidir, ag geimhriú san Áise Theas go hOirdheisceart na hÁise, go príomha sa tSín, sa Chóiré agus i dtíortha comharsanacha. Is fánaí neamhchoitianta é go dtí Iarthar na hEorpa. 

Neadaíonn sé i gcrainn, ag breith 3-5 ubh i nead míshlachtmhar ach líneáilte go néata. Is minic a chruthaíonn éin imirceacha agus éin gheimhridh tréada beaga. Is ainmhí uiliteach é, ag ithe réimse leathan feithidí, go háirithe  muiscítí, péisteanna talún agus caora. 

Tá an smólach seo ar mheánmhéide ach téagartha, mheabhródh an stíl an cruth sacán beag duit. Tá an fho-eite deargdhonn, agus tá a mhálaí meathbhán . 

Tá cúl agus ceann donn éadrom ag an smólach breacdhorcha. Tá an aghaidh, an brollach, na spotaí cliathánacha agus an tóin scothdhearg, agus tá an bolg agus an t-éadan bán, cé go bhfuil cúl agus tóin níos dúdhoinne  agus go bhfuil an aghaidh, an brollach agus na spotaí cliathánacha dubh ag an smólach ordúil. Tá an bolg agus an fo-eireaball bán. 

Tá an baineannach cosúil go leor leis an bhfireannach, ach tá patrún níos laige ag na neamhaibí. 

B’fhéidir go bhfuil ceiliúr an smólaigh seo difriúil ón cheiliúr simplí fliúite nó feadaíl, cosúil leis an smólach dubh.

Tagann ainm an ghéinis ón Laidin *Turdus*, "smólach", agus cuimhníonn ainm an speicis ainm an nádúraí Ghearmánaigh Johann Andreas Naumann.  

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* 1905 Íomhá fearann poiblí ó threoir allamuigh

Smólach breacdhorcha
Catagóir: Éin na hÁise Thuaidh
Smólach breacdhorcha
Énnae Cennsalach

Rí na Laighean den 5ú haois agus bunaitheoir chlann Uí Chinnsealaigh ba ea **Énnae Cennsalach**. Garmhac an iar-rí, Breasal Béalach, (bás 436) ba ea é.

Is doiléir é croinic ríthe na Laigean sa 5ú haois. Faightear é sa Leabhar Laighneach, ach ní sna hannála.

Insítear Céitinn faoi cogaidh idir Ard-Rí na hÉireann, *[[Eochaid Mugmedón]]*, in éadan Éanna. Chloígh na *Laigin* Eochaidh ag Cath Cruachan Claonta.

De réir na seanscéalta *Anbhás Néill* (*[[Aided Néill]]*) agus *Argain Néill Naoighiallaigh* (*[[Orcuin Néill Noígíallaig]]*), maraíodh Níall ag mac Éannae, Eochaidh (*Eochu*). Insítear san *Argain* gur mharaigh Eochaidh príomhfhile Néill. Choinnigh Niall dá bharr na Laigin faoi shíorionsaí agus chuir sé Eochaidh ar deoraíocht. Fuair Eochaidh tearmann le rí Erc Dhál Riada agus mharaigh sé Niall níos déanaí ar a theacht ar ais ó ruathar. Insítear san *Anbhás* gur bhain Fearghas mac Néill cúiteamh amach agus mharaigh sé Eochaidh.

Rinneadh rí Laigean de Crimthann mac Éanni (bás 486). Sinsear *Uí Feidhlimí* ba ea mac eile.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** *[[Leabhar Laighneach]]*, *Rig Lagen*
** Seathrún Céitinn, *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Uí Chinnsealaigh
Augaire mac Ailella

Rí na Laighean ba ea **Aughaire mac Ailealla** (Meán-Ghaeilge **Augaire mac Ailella**).  Deirtear go raibh sé i gceannas ann airm ag Cath Cheann Fuait, c. 915-917.  Chloígh na Lochlannaigh na hÉireannaigh.  Ba é *[[Sigtrygg Caech]]* as Baile Átha Cliath rí na Lochlannach.  Insítear i nAnnála na gCeithre Máistrí gur maraíodh Ughaire i rith an chatha.  Is dóigh gurbh í *[[Mór ingen Cearbhaill]]* as Osraí a bhean chéile.

## Féach freisin
*Ríthe na Laighean
*Léim an Bhradáin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 9ú haois
Catagóir:9ú haois in Éirinn
Catagóir:10ú haois in Éirinn
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge
Mortal Engines (scannán)

Is scannán é **Mortal Engines** atá bunaithe ar an leabhar le Philip Reeve a bhfuil an t-ainm céanna air. B'é Christian Rivers stiúrthóir an scannáin, agus Hera Hilmar.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil 

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 2018
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Art Óg mac Murchadha Caomhánach

Rí na Laighean ba ea **Art Óg Mac Murchadha Caomhánach** (1357 &ndash; c. 1417) a mheastar go forleathan gurbh ar dhuine desna ríthe is cróga a bhí ann.  Cuir sé athbheocht ní amháin i sainchearta an rítheaghlaigh, ach i dteannta sin ina chuid tailte agus cumhachta.  Le linn a réimse 42 bliain, bhí sé i gceannas ar na lonnaitheoirí Normannaigh i Laighin.

Bhí ceannasacht Airt chomh mhéid sin chun aimhleas na coilíneachta agus a háitritheoirí, idir Gaeil agus Normannaigh, gu gurbh éigean do Richard II Shasana ag dul i ngleic leis i rith na mblianta 1394 agus 1395.  Cé gur ghéill Art do Richard faoi dheireadh, thréig sé a dhílseacht agus Richard imithe.  Chaith na Sasanaigh go cáiréiseach leis agus tugadh maithiúnas dó sa bhliain 1409.

Phós Art Elizabeth le Veel, aon-iníon Sir Robert le Veel agus baintreach Sir John Staunton of Claonadh.  Sárú ar Reachtanna Chill Chainnigh a bhí a leithéid d'idirphósadh agus chaill an Choróin dá bharr thailte Elizabeth, barúntacht Angla-Normannach Norragh a tháinig le huacht chuici óna hathair san áireamh.  

Bhí triúr mac ag Art: Donnchadh, Rí Laighean; Diarmaid Lamhdhearg; agus Gerald, Tiarna Fearna.  D'aistrigh tailte Elizabeth chuig clann Wellesley, muintir a iníne, Elizabeth, lena céad fhear céile.  Sinsear Diúc Wellington ba ea na Wellesleys.  

Fuair Art bás go gairid tar éis Nollag 1417, nó b'fhéidir ina leaba i bhFearna, nó b'fhéidir é gur tugadh nimh dó i perhaps was poisoned in Ros Mhic Thriúin.

I measc sliochtach Airt, tá an polaiteoir Éireannach den 19ú haois, Arthur MacMurrough Kavanagh.

## Cultúr
Cúr síos bunaithe go garbh ar bheatha Airt is ea an t-úrscéal stairiúil den bhliain 1885 *Art M'Morrough O'Cavanagh, Prince of Leinster: An Historical Romance of the Fourteenth Century* le M. L. O'Byrne, scríofa ó thaobh náisiúnachais de.

## Féach freisin
* Ríthe Éireann
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*, ar CELT
* Francis John Bryne, *Irish Kings and High Kings* (Baile Átha Cliath, 1973)
* Emmett O'Byrne, *War, Politics and the Irish of Leinster 1156-1606* (Baile Átha Cliath, 2003)
* 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Ireland's Wars: How Art MacMurragh Brought Down The English Monarchy ag Never Felt Better

Catagóir:Daoine a rugadh sa 14ú haois
Catagóir:14ú haois in Éirinn
Catagóir:15ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Loch Garman
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Uí Chinnsealaigh
Athróg (anailís uimhriúil)

mion
Is é **athróg** an t-ainm a thugtar ar an toisc a athraítear in anailísí uimhriúla nó i dturgnaimh. Is téarma í athróg ar féidir léi réimse luachanna uimhriúla a bheith aige.  

Go minic déantar staidéar ar na gaoil idir dhá athróg nó breis (mar shampla, idir grúpa samplach de ghnólachtaí, de thíortha nó d'athróg éigin eile). De ghnáth déanann eolaithe iarracht iompar córais a chur síos i bhfoirm gaoil  idir athróg neamhspleách ("x...") is athróg spleách ("y...") (féach ar "anord").  

## Féach freisin

* Comhghaolú
* Athraitheas
* Cothromóid
Úsáid
* Anailís amshraitheanna
*Anailís thrasghearrthach
* Calcalas difreálach 
* Feidhm easpónantúil 
* Teorainn
* Ríomhchlárú feidhmiúil

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Catagóir:Staidreamh
Catagóir:Anailísiú sonraí
Pápa Pius V

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é an **Pápa Pius V** a rugadh mar **Antonio Ghislieri**. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1504
Catagóir:Básanna i 1572
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Doiminicigh
Catagóir:Frith-Phrotastúnachas
Catagóir:Naoimh Iodálacha
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Philadelphia Jack O'Brien

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea **Joseph Francis Hagan**, a rugadh ar 17 Eanáir, 1878 i Philadelphia, Pennsylvania agus a fuair bás ar an 12 Samhain, 1942. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1878
Catagóir:Básanna i 1942
Domhnall Caomhánach

Rí Laighean agus sinsear na gCaomhánach de chlann Uí Chinnsealaigh ba ea **Domhnall Caomhánach** (Domhnall mac Diarmada Mac Murchadha), a bhí i réim ón bhliain 1171 go dtí 1175.

## Caomhánach
Cuireadh Domhnall ar altramas le haghaidh a chuid oideachais chuig Mainistir Naomh Caomháin i nGuaire, Loch Garman.  Ag iarraidh cloí a bhaint amach air féin óna dheartháireacha eile, ghlac Domhnall da bharr mar leasainm Caomhánach.  Mar mhalairt ar an ngnáthnós, ghlac a mhuintir an t-ainm mar a sloinne.

## Rí Laigean
Tar éis bhás a athar, Diarmaid Mac Murchadha, sa bhliain in 1171, forógraíodh Domhnall was proclaimed rí Laighean ag roinnt taoisigh, faoi réir an Fhéineachais.  Mar mhalairt, mhaígh na Normannaigh gurbh é Strongbow an comharba dlisteanach, mar thoradh a phósta le deirfiúr Dhomhnaill, Aoife.  Ar aon chuma, bhí Laighin tógtha ag Diarmaid mar spré d'Aoife, agus níl taifead ann ar chuir Domhnall go poiblí i gcoinne na spré.

Sa bhliain 1175, insítear i nAnnála na gCeithre Máistrí gur maraíodh Domhnall ag Ó Foirtchirn agus Ó Nóláin i rith Chath an Náis.  Adhlacadh é gar dá athair Diarmaid sa reilig i bhFearna.  Tháinig a gharmhac Muirchertach mac Domhnaill Óig i gcumhacht air mar rí.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean
* Diarmait Mac Murchada
* Caomhánach

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 12ú haois
Catagóir:Básanna i 1175
Catagóir:12ú haois in Éirinn
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Druid choiteann

Is éan pasaireach meánmhéide san fhine  Sturnidae é **druid choiteann** nó, sa ghnáthchaint, an **druid** (*Sturnus vulgaris*). Tá sé thart ar 20 cm fada agus tá cluimhreach dhorcha le loinnir mhiotalach aici, a bhíonn breac le dath bán ag amanna áirithe den bhliain. Tá na cosa bándearg agus tá an gob dubh sa gheimhreadh agus buí sa samhradh; bíonn cluimhreach níos doinne ag éin óga ná ag na hainmhithe fásta. Is éan fuaimiúil é, go háirithe i bhfaraí comhroinnte agus i gcásanna tréadúla eile, le hamhrán neamh-cheolmhar  ach éagsúil. Tá a bua na haithrise tugtha faoi deara sa litríocht lena n-áirítear na *[[Mabinogi|Mabinogion]]* agus saothair Phlinias Mhóir agus William Shakespeare.
  

## Tagairtí
Druid choiteann
Catagóir: Éin a thuairiscítear i 1758
Catagóir: Éin Lár na hÁise
Catagóir: Éin na hEorpa
Catagóir: Éin Mheiriceá Thuaidh
Catagóir: Éin na Pacastáine
Catagóir: Speicis i mbaol in Éirinn agus sa Bhreatain Mhór
Catagóir: Éin a labhraíonn

Catagóir:Éin imirceacha (leathsféar an oirthir)
Gaiscíoch

deas|250px|thumb|Gaiscíoch
Is saighdiúir nó trodaí cróga a bhfuil taithí aige é **gaiscíoch**.

Catagóir:Cogadh
An Cloigeann (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Cloigeann** air:
* An Cloigeann, Contae Chiarraí (Maigh gCoinchinn): carraig i gContae Chiarraí
* An Cloigeann, Contae Chiarraí (Uíbh Ráthach): aill i gContae Chiarraí
* An Cloigeann, Contae Dhún na nGall: baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* An Cloigeann, Contae Liatroma: baile fearainn i gContae Liatroma
* An Cloigeann, Contae Mhaigh Eo (Ceara): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cloigeann, Contae Mhaigh Eo (Cill Mhíona): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cloigeann, Contae Mhaigh Eo (Buiríos Umhaill): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cloigeann, Contae Mhaigh Eo (Iorras): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cloigeann, Contae Mhaigh Eo (Muraisc): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cloigeann, Contae na Gaillimhe (An Ros): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Cloigeann, Contae na Gaillimhe (Baile na hInse): ionad daonra, baile fearainn, agus toghroinn i gContae na Gaillimhe

## Féach Freisin
* An Claigeann: ionad daonra in Albain

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Aida de Acosta

Bean ghnó, tiomsaitheoir airgid do charthanacht agus tráth eitleoir, a rugadh in New Jersey, ab ea **Aida de Acosta Root Breckinridge** (28 Iúil 1884 - 26 Bealtaine 1962). B'í an chéad bhean a d'eitil aerárthach cumhachta.   Bhí sí ina píolóta ar bhalún instiúrtha, ar 27 Meitheamh 1903, ó Neuilly sur Seine, chuig Caisleán Bagatelle, sa Fhrainc.

I 1946, d'éirigh sí ina stiúrthóir feidhmiúcháin ar an *Eye-Bank for Sight Restoration* i Nua-Eabhrac.

## Féach freisin
* Amelia Earhart

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Eitleoireacht
Catagóir:Daoine a rugadh i 1884
Catagóir:Básanna i 1962
Catagóir:Eitleoirí Meiriceánacha
Snag coiteann

*Baineann an t-alt seo leis an speiceas Certhia familiaris. Má tá spéis agat in éin eile san fhine Certhiidae darb ainm “snag”, féach [[Snag (éan)]].*

Is éan beag pasaireach é **an snag coiteann** (*Certhia familiaris*)  ar a dtugtar freisin in Éirinn **an beangán** nó **an snag**, áit arb é an t-aon bhall beo dá ghéineas é. Tá sé cosúil le snaganna eile, agus tá gob cuartha aige, patrún  donn ar a chuid uachtaracha, patrún bán ar a chuid  íochtaracha, agus  cleití eireabaill fada righin a chuidíonn leis stoic chrainn a dhreapadh. Is furasta é a idirdhealú ón snag ladharghearr atá cosúil leis, a roinneann cuid mhaith dá raon Eorpach, lena ceiliúr éagsúil.

Tá naoi  nó níos mó bhfospeiceas ag an snag coiteann a phóraíonn i gcodanna éagsúla dá raon sa Phailéartach. Tá an speiceas seo le fáil i gcoillearnacha de gach cineál, ach sa chás go mbíonn crios forluí acu leis an snag ladharghear in iarthar na hEorpa is dóichí go mbeidh sé le fáil i bhforaoisí buaircíneacha nó ag áiteanna níos airde. Neadaíonn sé i scoilteanna crainn nó taobh thiar de calóga coirt, agus is fearr leis mórghiúiseanna dúdacha mar shuíomhanna neadacha nuair a bhíonn siad ar fáil. Is iondúil go mbeireann an baineann cúig nó sé ubh bhán bhándearg bhreac san nead líneáilte, ach bíonn na uibheacha agus sicíní i mbaol ionsaí ó chnagairí agus mamaigh, lena n-áirítear ioraí.

Tá an snag coiteann ina fheithiditeach agus dhreapann sé suas stoic chrainn ar aon dul le luch, chun feithidí a chuardach a phiocann sé ó scáintí sa choirt lena ghob mhínchuartha. Ansin eitlíonn sé go bun crainn eile le heitilt shainiúil chorr. Tá an t-éan seo aonarach sa gheimhreadh, ach d’fhéadfadh sé faraí comhchoiteanna a chruthú in aimsir fhuar.

## Tacsanomaíocht

## Tagairtí

Catagóir: Certhia
snag
Catagóir: Éin a thuairiscítear i 1758
Dál Cormaic

Dream in Éirinn na meánaoise ab ea **Dál Chormaic** (nó Clann Chormaic, Uí Chormaic Laigean, *Moccu Corbmaic*), suite i ndeisceart Chill Dara.
Frank Harte

[mion|[Séipéal Iosóid]]
B’amhránaí traidisiúnta é **Frank Harte** (14 Bealtaine 1933 – 27 Meitheamh 2005) a rugadh i Séipéal Iosóid. Bhí stór millteach amhrán aige.   

Níor thréig sé riamh a dhúchas féin agus thaispeáin sé don domhan mór go bhfuil traidisiún saibhir amhránaíochta i mBaile Átha Cliath. Bhí eolas cuimsitheach aige bhí amhráin Ghaeilge aige, bíodh go raibh cúthaile áirithe air ina gcuibhreann; agus bailéid idirnáisiúnta, agus seanrabhcáin, agus scéalamhráin, agus ábhar Sasanach, Albanach, Oráisteach, srl. 

Bhí sé ar an tuairim nach bhfuil amhrán ann sa tsaol ach san uair ina chastar é; ní fíor-amhrán é ach san uair a ligtear saor an amhrán ó bhéal an amhránaí.

Deireadh sé i gcónaí gurbh iad na hamhráin stair na muintire, "an chuid sin den stair nár scríobh na staraithe". Agus ina dhiaidh sin: "Iad siúd a bhfuil an chumhacht acu, scríobhann siad an stair; na daoine a fhulaingíonn is iad a bhreacann na hamhráin."

Bhuail taom croí Frank Harte ar 27 Meitheamh 2005, in aois 72 bliain dó.
[mion|Club Góilín, Teachers Club, 36 [Cearnóg Parnell]]

## Tionchar
Reáchtáladh an fhéile Frank Harte gach bliain sa chlub Góilín.

## Saothar
D’eisigh Frank an t-uafás ar cheirníní thar na blianta

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna in 2005
An Daoil (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Daoil** air:
* An Daoil, Contae Chill Mhantáin: abhainn i gContae Chill Mhantáin
* An Daoil, Contae Dhún na nGall: abhainn i gContae Dhún na nGall
* An Daoil, Contae Luimnigh: abhainn i gContae Luimnigh
* An Daoil, Contae Mhaigh Eo (abhainn): abhainn i gContae Mhaigh Eo
* An Daoil, Contae Mhaigh Eo (toghroinn): toghroinn i gContae Mhaigh Eo
* An Daoil, Contae na hIarmhí: abhainn i gContae na hIarmhí
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Earrdheargán báneiteach

Is éan é an t-**earrdheargán báneiteach**  (*Phoenicurus erythrogastrus*) . Is baill d'fhine na Muscicapidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Caislín Sibéarach

Is éan é an **caislín Sibéarach**. Is baill d'fhine na Muscicapidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Pápa Gréagóir XIII

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é **an Pápa Gréagóir XIII**, ó 1572 go 1585. 

Féilire na gréine is ea an féilire Ghréagóra, a chuir Gréagóir ar bun sa bhliain 1582.  Tá sé in úsáid ar fud an domhain, nach mór. 

#### Páistí
Giacomo Boncompagni

## Féach freisin

* Féilire Ghréagóra

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1502
Catagóir:Básanna i 1585
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Féilire Ghréagóra
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Jack Dillon

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea **Ernest Cutler Price**, a rugadh **Jack Dillon** ar an 2 Feabhra, 1891 i bhFrankfort, Indiana agus a fuair bás ar an 7 Lúnasa, 1942. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1891
Catagóir:Básanna i 1942
Ceolaire

[mion|300x300px| [Ceolaire coille ]]
De ghnáth tugtar ceolairí **ar** na Passeriformes éagsúla (éin a bhíonn sé ina sheasamh ar chraobh). Ní gá go bhfuil dlúthbhaint acu lena chéile, ach tá roinnt tréithe acu, mar shampla a bheith measartha beag, glórach agus feithiditeach. 

## Sylvioidea
Tá baint níos dlúithe ag na héin seo seo lena chéile ná le ceoltóirí eile. Baineann siad leis an fhorfhine Sylvioidea ina bhfuil na **Timaliidae**, na '''Pycnonotidae''', srl.
Boeing 314 Clipper

mion|clé|Pan American World Airways Boeing 314 Clipper.
Muireitleán fadraon ab ea an Boeing 314 Clipper, de chuid Boeing, a tógadh idir 1938 go 1941. 

Cuireadh tús leis an gcéad seirbhís trasatlantach sa bhliain 1939. Ar 28 Meitheamh 1939, thuirling Eitilt 607A "Yankee Clipper" de chuid Pan American i bport na mbád eitilte i bhFaing, Contae Luimnigh, áit tuirlingthe muireitleán ag an am.
[clé|mion|[Iarsmalann, Faing, Contae Luimnigh inniu  ]]

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Boeing
Catagóir:Muireitleáin
Clochrán Finsch

Is éan é an **clochrán Finsch** (*Oenanthe finschii*). Is ball d'fhine na Muscicapidae é. Maireann siad in iarthar na hÁise. Itheann siad feithidí.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Battling Levinsky

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea **Battling Levinsky**, a rugadh **Barney Lebrowitz** ar 10 Meitheamh, 1891 i Philadelphia, Pennsylvania agus a fuair bás ar an 12 Feabhra, 1949. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1891
Catagóir:Básanna i 1949
Tom rothlaim

deas|250px|thumb|Tom rothlaim
**Tom rothlaim** a thugtar ar roinnt plandaí blátha san fhine Amaryllidaceae. 

Catagóir:Plandaí
Lá 112, Uimhir Éigeandála na hEorpa

mion|Griangraif: Aerfort Stuttgart (An Ghéarmáin): Daltaí ó na scoile cheoil i Leinfelden-Echterdingen, Schönbuch agus Stuttgart ag seinnt amhrán na hEorpa ag ócáid Lá 112 na hEorpa ar 11 Feabhra 2014.
Bíonn Lá Eorpa 112 ar an 11 Feabhra ar fud na hEorpa go bliantúil. Chuir an Aontas Eorpach ar bun é le feasacht a spreagadh agus úsáid oiriúnach a dhéanamh den uimhir éigeandála 112 na hEorpa.  
 
## Lá 112, Uimhir Éigeandála na hEorpa
Cuirtear an uimhir ar bun sa bhliain 1991 chun glaoch éigeandála coitianta a chur ar fáil i ngach ballstát san Aontas Eorpach.  Tá uimhir teileafón náisiúnta sa bhreis i gcuid de thíortha-AE. Ón bhliain 2008, is féidir na seirbhísí freagartha glaonna éigeadála a rochtain ó gach líonra seasta nó soghluaiste taobh istigh den AE saor in aisce leis an uimhir teileafón coitianta 112. De bharr poblaíocht méadaithe ar 112 mar uimhir éigeandála na hEorpa, is siombail coitianta é, ní amháin de chabhair agus tacaíocht, ach leis an Aontas Eorpach trí chéile. 
mion|Ba í Edelgard Huber von Gersdorff, 112 bliain d’aois mar bhanphátrún oinigh den feachtas “An Eoraip Amháin – Uimhir Amháin!” atá dírithe ar fheasacht a mhéadú ar uimhir éigeandála 112 na hEorpa.

## Bunús
Shínigh Parlaimint na hEorpa, Comhairle na hEorpa agus Coimisiúin na hEorpa rún trí pháirtí sa bhliain 2009 chun Lá 112 bliantúil na hEorpa a bhunú. Meastar go méadófar eolas ar rochtain agus ar na buntáistí a bhaineann le glaoch éigeandála 112 na hEorpa. Roghnaítear 11 Feabhra toisc go bhfuil an dáta san áireamh ar an uimhir teileafón (11.2.) Rinneadh plé ar an smaoineamh chun aon lá amháin a chur ar leataobh don ghlaoch éigeandála Eorpach i bPairlimint na hEorpa sa bhliain 2007 i gcomhthéacs na h-úllmhúcháin don Dearbhú Pharlaimint na hEorpa ar an uimhir eigeandála 112. Dheimhnigh go raibh géarghá le méadú ar leibhéal an fheachtas ar uimhir éigeandála na hEorpa ag an Flash Eurobarometer 228 ó Feabhra 2008. Ní raibh ach 14% de phoblacht na hÉireann ar an eolas ar an bhfíric seo. Cuirtear leis an tuairim seo sa bhliain 2009 (meán-AE 24%, Éire 16%)  agus sa bhliain 2010 (meán-AE 25%, Éire 18%).

## Comóradh
Cuirtear a lán gníomhaíochtaí ar siúl ar fud na hEorpa chun ceiliúradh a dhéanamh ar Lá 112 na hEorpa. Tá cuid acu eagraithe ag polaiteoirí agus oifigigh rialtais, cuid eile ag seirbhísí slándála, comhraiceirí tine agus eagraíochtaí neamhbhrabúis. Sa bhliain 2020, roinn an Séirbhís Náistiúnta Otharcharr físeáin iomadúla de na daoine a thógann glaochanna, paraimhíochaineoirí agus daoine eile le feachtas a mhéadú don uimhir éigeandála na hEorpa. D’eagraítear gníomhaíochtaí den chineál céanna ar fud na hEorpa, mar shampla, ghleas an Manneken-Pis sa Bhruiséil i bhfeisteas 112 nó san Eastóin, áit a spreagadh daltaí réamhscoile agus teaghlaigh, 112 a scríobh sa sneachta.

## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach
Pápa Sixtus V

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é **an Pápa Sixtus V**. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1421
Catagóir:Básanna i 1590
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Frith-Phrotastúnachas
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Catagóir:Proinsiasaigh
Kione ny h-Ayrey

Is é **Kione ny h-Ayrey** (Béarla: *Pointe of Ayre*) an áit is faide ó thuaidh in Oileán Mhanann. Tá sé suite ag ceann thuaidh de Bhá Rhumsaa, 10 km (6.2 míle) taobh thuaidh de Rhumsaa. Tá sé insroichte ar an mbóthar A16 ó Skyll Vreeshey (*Séipéal Bhríde*). Níl áit ar bith eile ar an oileán níos gaire do mhórthír na Breataine agus é ina luí 26 km (16 míle) taobh theas de Burrow Head.
Catagóir:Oileán Mhanann
Aontú Louvre

mion|Dollar vs  Deutsche mark
Comhaontas idir tíortha mar iarracht le luach dollair SAM a chobhsú ar 22 Feabhra 1987 ab ea an **Aontú Louvre** , i bPáras.

## Féach freisin

* Aontú Plaza

## Tagairtí

Catagóir:Stair an airgeadais
Roonysvaie

Is áit i Skeerey Malew, Oileán Mhanann í **Roonysvaie** (). Tá sé suite i ndeisceart an oileáin idir Balley Sallagh agus Balley Chashtal. Tá aithne ar an áit de bharr go bhfuil Aerfort Oileán Mhanann suite ann. Sna seanlaethanta bhí RNAS Ronaldsway ann chomh maith.

Ba shuíomh Cath Roonysvaie é freisin, nuair a chuir fórsaí Albanacha deireadh le héirí amach na Manannach sa bhliain 1275.

Catagóir:Oileán Mhanann
Eiraght Ashoonagh Vannin

Is é **Eiraght Ashoonagh Vannin** (*Oidhreacht Náisiúnta Mhanann*, nó i mBéarla *Manx National Heritage*) an cumann oidhreachta náisiúnta d'Oileán Mhanann. Bunaíodh an grúpa sa bhliain 1951 mar **Treisht Ashoonagh Vannin** (*Iontaobhas Náisiúnta Mhanann*, nó *Manx National Trust*).

Tá Eiraght Ashoonagh Vannin freagrach as:

* Seirbhís Iarsmalann Náisiúnta Mhanann (12 suíomh san áireamh)
* Seirbhís Leachtanna Cuimhneacháin Náisiúnta
* Seirbhís an Iontaobhais Náisiúnta
* An Chartlann Náisiúnta
* An Gailearaí Ealaíne Náisiúnta

Catagóir:Oileán Mhanann
Clochrán Coirdíneach

Is éan é an **clochrán Coirdíneach**. Is ball d'fhine na Muscicapidae é. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Clochrán alabhreac

Is speiceas éan é **an clochrán alabhreac** (*Oenanthe pleschanka*) san fhine Muscicapidae.

## Cur Síos
Tá cluimhreach dhubh agus bhán (sa cheann fireann) ina chomhartha sóirt aige a bhfuil a ainm dlite dó. Bíonn  dath bán ar a chochall, cúl an mhuiníl agus an bholg, agus dath dubh ar a aghaidh, cliabhrach, droim agus sciatháin. Bíonn na cleití eireaball bán le marcanna dubha tréithiúla, a chruthaíonn patrún "T" dubh inbhéartaithe atá cosúil le eireaball an *Oenanthe hispanica*.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Georges Carpentier

Dornálaí Francach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea **Georges Carpentier**, a rugadh ar 12 Eanáir, 1894 i Liévin, an Fhrainc agus a fuair bás ar an 28 Deireadh Fómhair, 1975. 

Catagóir:Dornálaithe Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1894
Catagóir:Básanna i 1975
Seal

Amhránaí Sasanach is ea *Seal*' a rugadh **Henry Olusegun Adeola Samuel** ar an 19 Feabhra 1963 i bPaddington, Londain. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Briotanacha gorma
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Aontú Plaza

mion|Dollar vs  Deutsche mark
Comhaontas idir tíortha mar iarracht le luach dhollar SAM a chobhsú ar 22 Nollaig 1985 ab ea **Aontú Plaza**. Síníodh é in Óstán Plaza i gCathair Nua-Eabhrac.

## Féach freisin

* Aontú Louvre

## Tagairtí

Catagóir:Stair an airgeadais
Ivano Dionigi

Is léachtóir agus reachtaire Iodálach é **Ivano Dionigi** (rugadh 20 Feabhra, 1948 i Pesaro).  

Is Ollamh le litríocht na Laidine é, bhí sé ina Reachtaire den Alma Mater - Ollscoil Bologna ó 2009 go 2015; tá sé ina bhall d’ Acadamh na hEolaíochtaí Bhologna. Ar an 10 Samhain 2012 d'ainmnigh Benedict XVI é mar uachtarán ar an Acadamh Pontaifiúil nuabhunaithe don Laidin.  

## Gairm acadúil
Nuair a chríochnaigh sé a chuid staidéir ag an ardscoil ‘Terenzio Mamiani’ i Pesaro, bhain sé céim amach sa litríocht chlasaiceach in Ollscoil Bologna. San Ollscoil chéanna fuair sé oiliúint mar thaighdeoir agus mar léachtóir sa bhliain 1990. I 1999 bhí sé ina bhunaitheoir agus ina stiúrthóir ar Ionad Staidéir La Permanenza del Classico. 

Ar an 27 Bealtaine 2009 toghadh é mar Reachtaire ar Ollscoil Bologna, le 1282 rogha. Thar na blianta dhírigh a chuid staidéir go príomha ar Lucretius agus Seneca, ar an gcaidreamh idir Críostaithe agus Págánaigh. Tá os cionn céad foilseachán déanta aige freisin. Is Ball de Pháirtí Cumannach na hIodáile é, bhí sé mar chuid de Chomhairle Cathrach Bologna. 

## Foilseacháin

* *Due interpretazioni unilaterali di Lucrezio*, in *"Studi Urbinati"*, 1973.
* L. Anneo Seneca, *De otio*. Testo e apparato critico con Introduzione, Versione e Commento curtha in eagar ag I. Dionigi, Brescia 1983
* *Lucrezio. Le parole e le cose*, Bologna 1988
* Commento a T. Lucrezio Caro, *La natura delle cose*, Milano 1990.
* *Verba et res, morfosintassi e lessico del latino* (le E. Riganti agus L. Morisi), Bari 1997.
* *Necessità dei classici* in AA.VV., *Di fronte ai classici*, Milano 2002.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Pápa Gréagóir XIV

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é **an Pápa Gréagóir XIV**. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1535
Catagóir:Básanna i 1591
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Frith-Phrotastúnachas
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Battling Siki

Dornálaí Seineagálach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea **Battling Siki**, a rugadh **Louis Mbarick Fall** ar 16 Meán Fómhair 1897 i Saint-Louis agus a fuair bás ar an 15 Nollaig 1925.

Catagóir:Dornálaithe Seineagálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1878
Catagóir:Básanna i 1942
Catagóir:An tSeineagáil