open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
René Descartes

B'fhealsamh, matamaiticeoir, agus fisiceoir Francach sa 17ú céad é **René Descartes** (La Haye en Touraine, An Fhrainc, 31 Márta 1596 - Stócólm, an tSualainn, 11 Feabhra 1650),  Fathach fir i measc na bhfealsúna sa bhFrainc agus níos faide i gcéin. Tá aithne air mar bhunaitheoir na fealsúnachta nua-aimseartha. Rinne sé saothar suntasach sa mheicnic agus an optaic freisin. 

## Fealsúnacht
Rinne Descartes cur síos ar an mhodh eolaíoch ina shaothar *Discours de la méthode (*Tráchtas faoin Mhodh*),* a foilsíodh sa bhliain 1637. Chuaigh sé i ngleic le barúlacha Arastatail, a bhí i réim go dtí sin, rud a chuir tús leis an eolaíocht nua.  

Leag Descartes amach fealsúnacht chun eolas daonna a bhunú ar sceipteachas ina leabhar *Meditationes de Prima Philosophia* (Smaointe ar Bhunús na Fealsúnachta, 1641).  Is é an abairt *Cogito Ergo Sum* ().   Is é an nathán is aitheanta dá chuid gan aon amhras, agus bunsmaoineamh a fhealsúnachta , ná "cognito, ergo sum", is é sin le rá "bím ag smaoineamh, dá bhrí sin is ann dom". 
clé|mion|233x233px|Meditationes de prima philosophia 1641

## Matamaitic
Bhunaigh Descartes an gheoiméadracht anailíseach, agus tá na comhordanáidí Cairtéiseacha ainmnithe as.

Cheap Descartes geoiméadracht chomhordanáideach, an chéad fhorbairt mhór sa gheoiméadracht ó Eoiclíd. Ba mhór an dul chun cinn don gheoiméadracht na hanailísí a d'fhorbair Descartes. Mar shampla, feiniméin thrí-thoiseacha: luaitear Descartes mar cheapadóir an chórais seo, bíodh is gur bhain Apallóinias feidhm as aiseanna ina staidéar ar chónghearrthaí.
Comhordanáidí Cairtéiseacha. Sa mhatamaitic, bealach a shaothraigh René Descartes chun ionad pointe a shainiú de réir a fhaid ó dhá líne dhíreacha fhosaithe is (de ghnáth) ingearacha, a dtugtar aiseanna na gcomhordanáidí orthu.
clé|mion|169x169px|Descartes, La Geometrie, 1637

## Descartes in Éirinn
D'aistrigh William  MoIyneux *Meditationes* (Machnamh, 1641) mar *Six Metaphysical Meditations* (Sé Mhachnamh Meitifisiciúil, 1680).

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1650
Catagóir:Daoine a rugadh i 1596
Catagóir:Fisiceoirí Francacha
Catagóir:Fealsúna Francacha
Catagóir:Matamaiticeoirí Francacha
Consan taobhach

Is éard is **consan taobhach** ann ná consan ina dtéann an t-aershruth ar thaobh amháin nó ar an dá thaobh den teanga seachas trí lár an bhéil, toisc go gcuireann an teanga bac air. Is consan taobhach é *L* i nGaeilge, i mBéarla, agus i dteangacha eile freisin. Cuirtear consain thaobhacha i gcodarsnacht le *[[Consan lárnach|consain lárnacha]]*, ina dtéann an t-aershruth trí lár an bhéil.

Sna cásanna is coitianta, déanann barr na teanga teagmháil leis na fiacla uachtair (féach consan déadach) nó leis an droim ailbheolach (féach consan ailbheolach), ach is féidir consain thaobhacha a fhuaimniú áiteanna eile sa bhéal. Is neasaigh (Béarla: *approximants*) iad na consain thaobhacha is coitianta agus cuirtear leis na consain leachtacha iad, ach faightear cuimiltigh agus aifricéid thaobhacha i dteangacha éagsúla, agus faightear cliceanna taobhacha i gCóisis agus i Súlúis.

## Tagairtí

Catagóir:Consain
Catagóir:Fóineolaíocht
Catagóir:Teangeolaíocht
Tuiseal dearbhach

I dteangacha oibríoch-dearbhach úsáidtear an **tuiseal dearbhach** chun ainmní bhriathair neamhaistreach nó cuspóir bhriathra aistreach a chur in iúl. Ina leithéid de theangacha is gnách marcáil a dhéanamh ar an tuiseal oibríoch agus an tuiseal dearbhach a fhágáil gan mharcáil. 

I dteangacha ainmneach-dearbhach déanann an tuiseal dearbhach marcáil ar chuspóir briathair aistrigh nó ar ainmní neamhdheonach briathair aistrigh.

Catagóir:Gramadach
An Hixkaryana

Is teanga Charabach í **Hixkaryana**, á labhairt ag 500 duine timpeall na habhann Nhamundá, abhainn a sreabhann isteach in Amasóin na Brasaíle. Is teanga í a úsáideann ord focal cuspóir-briathar-ainmní, agus b'í an chéad teanga den chineál seo a ndearnadh cur síos uirthi (Desmond C. Derbyshire). Tá ord na bhfocal ríthábhachtach mar nach bhfuil aon deireadh tuisil ann chun idirdhealú a dhéanamh idir ainmní agus cuspóir.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha Mheiriceá Theas
Catagóir:An Bhrasaíl
Nuxálk

Is teanga Sailíseach í **Nuxálk**, a labhraínn 20-30 seanduine í i mBella Coola i gCeanada. Tugadh Bella Coola ar an teanga, ach is fearr an t-ainm dúchais *Nuxálk* anois. 

Tá 28 consan agus 3 ghuta ag Nuxálk. Ní úsáidtear an coincheap de shiolla ann, mar is féidir le go leor consan a leanúint a chéile gan guta inmheánach eatarthu. Tá clú ar theangacha Sailíseacha, go háirithe Nuxálk, de bharr seo. Mar shampla, níl ach consan sa focal seo a leanas:
*xłp̓x̣ʷłtłpłłskʷc̓* [xɬp’χʷɬtɬpɬːskʷʦ’] "Bhíodh planda *bunchberry* ina sheilbh aige."
*(Nater 1984)*

Tá go leor focal i Nuxálk mar an gcéanna:
* [ps] 'cruth'
* [p’s] 'lúb'
* [p’χʷɬt] *bunchberry* as Béarla (*go lit.*, caor thriopallach)
* [ʦktskʷʦ] 'tháinig sé'
* [tʦ] 'buachaillín'
* [skʷp] 'seile'
* [sps] 'gaoth anoir-aduaidh'
* [tɬ’p] 'gearr le siossúr'
* [sʦ’q] 'sail ainmhí'
* [sʦ’qʦtx] 'sin mo shail ainmhí thall ansin'
* [tɬ] 'láidir'
* [q’t] 'téigh cois farraige'
* [qʷt] 'cam'

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha Mheiriceá Thuaidh
Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá
An Easpáinneoil

mion|320px|An EaspáinneoilAn dara hoileán is mó (an ceann is mó ná Cúba) i Muir Chairib is ea **an Easpáinneoil** (Spáinnis: *La Española*). Tá dhá thír suite san oileán, mar atá Háítí agus an Phoblacht Dhoiminiceach. Tháinig Criostóir Colambas ann ar an 5 Nollaig, sa bhliain 1492 agus ar a thuras go dtí an t-oileán bhunaigh sé an chéad áit lonnaithe Spáinneach sa Domhan Nua ar an oileán seo sa bhliain 1493.

## Tagairtí

Catagóir:An Phoblacht Dhoiminiceach
Catagóir:Háítí
Catagóir:Aintillí
José Luis Rodríguez Zapatero

Polaiteoir Spáinneach is ea **José Luis Rodríguez Zapatero**, (4 Lúnasa, 1960 a rugadh é). Is é Príomh-Aire na Spáinne faoi láthair. Bhuaigh a pháirtí, Páirtí Spáinneach Sóisialach na nOibrithe, san olltoghchán sa bhliain 2004. Tháinig sé i gcomharbas ar Jose María Aznar. Atoghadh é do théarma eile sa bhliain 2008.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:An Spáinn
Catagóir:Polaiteoirí na Spáinne
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Daoine beo
Poblacht na hÉireann (1919)

Is í **Poblacht na hÉireann (1919)** an stát réabhlóideach a bhí bunaithe ag baill na Chéad Dála. Bunaíodh í i gcoinne stát na Breataine chun neamhspleáchas na hÉireann a bhaint amach agus neamhaird a thabhairt ar riail na Breataine in Éirinn. 
[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Firstdail.jpg|alt=|clé|mion|199x199px|An Chéad Dáil ag bailiú le chéile i d[Teach an Ardmhéara, Baile Átha Cliath ar 21 Eanáir, 1919.]]

## Bunú
Thóg na baill a sainordú ó Éirí Amach na Cásca agus ó Olltoghchán na Breataine 1918, inar bhuaigh Sinn Féin 73 suíochán, an chuid is mó de na suíocháin in Éirinn.

Ba é arm na poblachta seo a throid Cogadh na Saoirse (Éire) idir 1919 agus 1921. Chuir Sinn Féin an Phoblacht ar bun, chuir siad cuireadh go dtí an Páirtí Náisiúnach agus an Páirtí Aontachta ach dhiúltaigh siad chun a bheith ann. 

## I bhFeidhm
Fuair an Phoblacht aitheantas ón Aontas Sóivéadach ach ba í sin an tír amháin a thug aitheantas di. 

Bhí rath ag an bpoblacht maidir le cúirteanna dúchasacha a chruthú agus ord a choimeád. Chomh maith le sin, bhí an-tacú ag daoine náisiúnacha leis an rialtas nua. 

Sa deireadh, neamhbhunaigh an phoblacht tar éis an Conradh Angla-Éireannach agus bhunaigh Saorstát Éireann ina háit. 

## Uladh
[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Irish%20Declaration%20of%20Independence.jpg|alt=|clé|mion|[Forógra Neamhspleáchais na hÉireann]]
Áfach, níor shín an riail go Oirthuaisceart na hUladh, áit ina bhfuil méid mór Aontachtóirí. 

Dúirt an phoblacht go raibh údarás aici ar oileán iomlán na hÉireann, ach ní raibh riail na poblachta ann in áiteanna de Ulaidh, mar shíneadh ar sin, ní raibh na Sé Contae in Oir-thuaisceart na hÉireann ann i Saorstát Éireann. Rinne Tuaisceart Éireann astu.

## Forógra Neamhspleáchais na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Cogadh na Saoirse in Éirinn
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Iarphoblachtaí
Coláiste na hOllscoile, Corcaigh

Comhollscoil d'Ollscoil na hÉireann is ea **Coláiste na hOllscoile, Corcaigh - Ollscoil na hÉireann, Corcaigh** (as Béarla, *University College Cork* nó **UCC**; tugtar **Coláiste na hOllscoile Corcaigh** nó **COC** uirthi go coitianta) atá suite i gCorcaigh na hÉireann.

Bunaíodh an ollscoil sa 1840í faoin ainm *Ollscoil na Banríona, Corcaigh*, le dhá choláiste banríona eile; i mBéal Feirste agus i nGaillimh. Athraíodh an t-ainm go dtí *Coláiste na hOllscoile, Corcaigh* tar éis Acht na hOllscoile Éireannaí, 1908. Athraíodh an t-ainm arís go dtí an t-ainm reatha tar éis Acht na nOllscoileanna, 1997.

Freastalaíonn thart ar 14,500 mac léinn uirthi, le 12,000 mac léinn cláraithe ar chúrsaí céime agus 2,500 cláraithe mar iarchéimithe. Tá 3,000 míle duine fostaithe ag an Ollscoil.

Is iad seo a leanas dámha na hOllscoile: na hEalaíona agus Staidéir Cheilteacha, an Tráchtáil, an Innealtóireacht, Eolaíocht agus Teicneolaíocht an Bhia, An Dlí, An Leigheas agus an tSláinte, agus An Eolaíocht.

Ainmníodh an ollscoil mar an *[[Sunday Times]] Ollscoil is fearr in Éirinn don bhliain 2003-2003*, gradam a bhuaigh an choláiste arís i 2005-2006.

I measc na bpolaiteoirí a d’fhreastail ar an ollscoil tá: Mícheál Ó Mártín, Seán Ó Loingsigh, Michael O’Leary, Eoghan Harris, Barry Desmond agus André Ventura.

I measc na n-iriseoirí a d'fhreastail ar an ollscoil tá : Ian Bailey, Liam Ó Muirthile agus Brendan O'Connor Is file é John Mee a d'fhreastail ar an Ollscoil i rith na hochtóidí.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* UCC.ie - Suíomh oifigiúil
mion|left|Cearnóg na hOllscoile


Catagóir:Ollscoileanna in Éirinn
Bob Riley

Ba é **Robert Renfroe "Bob" Riley** (rugadh 3 Deireadh Fómhair 1944) an 52ú gobharnóir ar Alabama sna Stáit Aontaithe. Is ball den Pháirtí Poblachtach é. Rugadh in Ashland, Alabama é. Chuaigh sé go dtí Ollscoil Alabama agus bhain sé amach céim i Riarachán Gnó. Bhí sé ina ghobharnóir ó 2003 go 2011, bliain ar tháinig Robert Bentley (P) i gcomharbacht air.

## Naisc
Beathaisnéis Riley ar Shuíomh Ghobharnóir Alabama  

Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alabama
Catagóir:Baistigh
Catagóir:Feirmeoirí
Catagóir:Fir
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Liosta stát SAM de réir dhlúis an daonra

Liosta is ea seo de na stáit i Stáit Aontaithe Mheiriceá, de réir dhlúis an daonra sa chiliméadar cearnach. 
Cuirtear na sonraí ar fad ar fáil ag Oifig Dhaonáireamh Stáit Aontaithe Mheiriceá, agus tá glactha leo iad ó thús 2010.

[mion|deis|Lár [Newark i New Jersey. 'S é New Jersey an stát is dlúithe daonra sna Stáit Aontaithe.]]

*
Hanko

Tá cathair **Hanko** (Sualainnis: *Hangö*, Rúisis: *Gangut/Гангут*) ar an gcathair is faide ó theas san Fhionlainn, agus thart ar dheich míle de dhaoine ina gcónaí ansin. Tá an áit timpeallaithe ag uisce Mhuir Bhailt ó thrí thaobh, agus is iad na tránna móra gainimh a thabhaigh a clú don áit, chomh maith le rásaí na mbád, nó an Regatta, i dtús Mhí Iúil. Cathair dhátheangach is ea Hanko, agus an tSualainnis ó dhúchas ag 44 % de dhaonra na háite. Bunaíodh Hanko mar chathair sa bhliain 1874. I ndiaidh do Chogadh an Gheimhridh (1939-40), b'éigean do na Fionlannaigh Hanko a thabhairt ar cíos don Aontas Sóivéadach mar bhunáit mhíleata. Thréig na saighdiúirí Sóivéadacha an áit sa chéad bhliain eile, nuair a d'éirigh ina chogadh idir an dá thír arís. 

Tá Hanko suite faoi 127 gciliméadar de Heilsincí agus faoi 145 chiliméadar ó Thúrcú. Is é Tammisaari (Ekenäs) an chathair is cóngaraí (35 chiliméadar). 

Catagóir:Cathracha agus bailte san Fhionlainn
An Phoblacht Dhoiminiceach

Is poblacht atá suite san oileán Chairib, an Easpáinneoil í an **Phoblacht Dhoiminiceach** (Spáinnis: *República Dominicana*) . Is í Santo Domingo an phríomhchathair agus an chathair is mó sa tír.

## Tagairtí

Catagóir:An Phoblacht Dhoiminiceach
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Contae Bibb, Alabama

Is contae in Alabama é **Contae Bibb**. Tá sé suite i lár an stáit.  Is é Centreville príomhbhaile an chontae, ach is Brent an chathair is mó. Sa bhliain 2016 bhí 22,643 daoine ina gcónaí ann (dlús daonra 14/km²) . Tá sé ag críochantacht le Contaetha Jefferson, Shelby, Chilton, Perry, Hale, agus Tuscaloosa.

Is contae tirim (Béarla: dry county) é Contae Bibb, is ionann sin agus tá sé in éadan an dlí ag díol alcól ar chor ar bith, cé go gceadaítear é i mbailte West Blocton, Centreville, agus Brent.

## Stair
Bunaíodh an chontae ar an 7 Feabhra 1818. Tugadh **Contae Cahawba **air go dtí 1820 nuair a athainmníodh Contae Bibb é. Ainmníodh an contae i gcuimhne ar Ghobharnóir William W. Bibb.

## Bailte i gContae Bibb
* Brent
* Centreville (príomhbhaile)
* Woodstock 
* Vance 
* West Blocton

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Idirlín oifigiúil
* Léarscáil Contae Bibb 

*
Bibb
Bibb, Contae
Catagóir:Contaetha Alabama bunaithe sa bhliain 1818
Catagóir:Áiteanna bunaithe sa bhliain 1818
Catagóir:Achar cathrach Birmingham–Hoover
Bibb
Teangacha Algancacha

Is fo-fhine teangacha iad na **teangacha Algancacha** a bhfuil an chuid is mó de theangacha an fhine Ailgeach mar chuid di (an dá theanga Ailgeacha nach bhfuil mar chuid di ná Wiyot agus Yurok ó iarthuaisceart Chalifornia). Tá muintir na dteangacha Algancacha scaipthe ó chósta thoir Mheiriceá Thuaidh go dtí na Sléibhte Creagacha.  

Ba chóir idirdhealú a dhéanamh idir an fhine *Algancach* agus *Algaincis*, teanga amháin san fhine.

## Gnéithe Gramadaí
Tá clú ar na teangacha Algancacha mar gheall ar an moirfeolaíocht pholaisintéiseach choimpléascach atá acu, chomh maith leis an gcóras briathra atá acu.  Is féidir abairtí a thógann roinnt focail i dteangacha eile a chur in iúl i bhfocal amháin: (Menominee) enae:ni:hae:w "Tá sé cloiste ag na cumhachtaí níos airde" nó (Cree) kāstāhikoyahk "Cuireann sé eagla orainn". De ghnáth, bíonn dhá thríú pearsa sna teangacha seo: ceann *suntasach* (*proximate*) a bhaineann le hainmfhocal níos tábhachtaí sa gcomhthéacs, agus ceann *tánaisteach* (*obviative*) a úsáidtear ar ainmfhocail nach bhfuil chomh suntasach sin.

Catagóir:Teanga
Contae Jefferson, Alabama

Is contae in Alabama é **Contae Jefferson**. Tá sé suite i lárthuaisceart an stáit. Tá an dlús daonra is airde in Alabama (230/km²) ann. Is é Birmingham príomhbhaile an chontae. Sa bhliain 2000 bhí 662,047 daoine ina gcónaí ann. Tá sé ag críochantacht le Contaetha Blount, Bibb, St. Clair, Shelby, Tuscaloosa, agus Walker.

## Stair
Bunaíodh Contae Jefferson ar 13 Nollaig 1819. D'eascair ainm an chontae ón 3ú Uachtarán SAM Thomas Jefferson. 

B'iad Carrollsville (ó 1819-21) agus Elyton (ó 1821-73) príomhbhailte an chontae roimh Birmingham.
mion|Droichead clúdaithe Ghleann Tannehill, i gContae Jefferson

## Bailte i gContae Jefferson
* Adamsville
* Argo
* Bessemer 
* Birmingham
* Brighton
* Brookside
* Cardiff
* Center Point
* Clay 
* County Line
* Fairfield
* Fultondale
* Gardendale
* Graysville
* Helena 
* Homewood
* Hoover
* Hueytown
* Irondale
* Kimberly
* Leeds 
* Lipscomb
* Maytown
* Midfield
* Morris
* Mountain Brook
* Mulga 
* North Johns
* Pinson
* Pleasant Grove
* Sylvan Springs
* Tarrant
* Trafford 
* Trussville
* Vestavia Hills
* Warrior
* West Jefferson

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Idirlín oifigiúil 
* An Roinn Sláinte Jefferson 
* An Roinn Oideachais Jefferson
* Roinn an Sirriam Jefferson 

*
Jefferson
Jefferson, Contae
Séala Alabama

thumb|An Séala Mór Alabama
Leag William Wyatt Bibb amach an **Séala Mór Alabama** i 1817. Ghlac an reachtas stáit Alabama an leagan amach nuair a rinne stát de Alabama i 1819. Taispeánann an séala na aibhneacha tábhachtacha sa stát. I 1868 Ghlac leagan amach nua ionad an séala le Wyatt. Bhí an séala nua conspóideach agus chuir an reachtas agus Gobharnóir Frank M. Dixon ar ais an séala Wyatt i 1938.

Catagóir:Alabama
An Ungáir

Tír thalamhiata i lár na hEorpa is ea **an Ungáir** (Ungáiris: *Magyarország*) agus teorainneacha aici leis an Ostair, an tSlóvaic, an Úcráin, an Rómáin, an tSeirbia, an Chróit agus an tSlóivéin. *Maigiaraigh* a thugann na hUngáraigh orthu féin, agus is é an t-ainm seo is bun le hainm na tíre féin san Ungáiris agus ina lán teangacha eile sa réigiún.

## Tíreolas
Is tír cothrom den chuid is mó an Ungáir, agus mar sin is féidir talmhaíocht torthúil ar fad na tíre. Cludaíonn talamh curaíochta 49.58% dá hachar, cuid ard ar ghualainn tíortha eile. 

Sníonn an abhainn Danóibe tríd an tír, agus tríd an bpríomhchathair, Búdaipeist, agus í dá roinnt ina dá cuid, Búda ar an dtaobh thiar, agus Peist ar an dtaobh thoir. Is iad Debrecen, san oirthear, agus Szeged, sa deisceart, an dá chathair is mó tar éis Bhúdaipeist.
[clé|mion|Impireacht na h[An Ostair|Ostaire is na hUngáire (1914)]]

## Stair

* Is éard a bhí i gceist leis an Ostair-Ungáir**,** nó Impireacht na hOstaire is na hUngáire,  ná an t-aontas bunreachtúil monarcach i lár na hEorpa a tháinig ar an bhfód de thoradh an *Ausgleich*, nó Comhréiteach na bliana 1867. 
* Éirí amach ar fud na tíre i gcoinne rialtas Daon-Phoblacht na hUngáire agus a bpolasaithe a chuir na Sóivéidí i bhfeidhm ab ea an Réabhlóid na hUngáire 1956.

## Eacnamaíocht
Úsáidtear an *forint* mar airgeadra san Ungáir. Dar le tuairisc na bliana 2017 ón gCiste Airgeadúil Idirnáisiúnta, is é geilleagar na hUngáire an 60ú ceann is mó ar domhan de réir olltáirgeacht intíre (OTI) paireachta cumhacht cheannaigh (PCC), agus an 58ú ceann de réir OTI ainmniúla. De réir OTI PCC de réir chónaithigh, is an 48ú geilleagar is mó ar domhan atá ag an Ungáir, é ar $28,910 don chónaitheach.

Dar le *hInnéacs Forbartha Daonna Socraithe don Éagothroime* na Náisiún Aontaithe, a thomhaiseann caighdeán an tsaoil i dtíortha éagsúla de réir gnéithe eacnamaíochta agus neamh-eacnamaíochta, is í an Ungáir an 30ú tír is forbartha ar domhan, as 151 ceann a tomhaiseadh, agus an 18ú tír is forbartha san Aontas Eorpach, as 28 ceann. I *dTuarascáil Sonais Domhanda* 2018 na Náisiún Aontaithe, meastar gurb í an Ungáir an 69ú tír is sona, as 156 thír.

I Mí na Bealtaine 2019, bhí ráta dífhostaithe na tíre ag 3.4%, an ceathrú leibhéal is ísle san Aontas Eorpach.

## Tagairtí

Catagóir:An Ungáir
Ungáir, An
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:An tAontas Eorpach
Lluís Companys

Ba pholaiteoir Catalónach é **Lluís Companys i Jover** (El Tarròs (An Chatalóin), 21 Meitheamh 1882 - Barcelona, 15 Deireadh Fómhair 1940) a bhí ina Uachtarán ar rialtas féinstiúrtha na Catalóine nó Generalitat de Catalunya, le linn Dara Poblacht na Spáinne. 

## Féinrialtas na Catalóine
Polaiteoir Sóisialach a bhí ann agus é i gceannas ar Pháirtí Clé Poblachtánach na Catalóine, nó *Esquerra Republicana de Catalunya*.  

## Na Faisistithe
Chuir Franco deireadh le féinrialtas na Catalóine sa bhliain 1939, tar éis Cogadh Cathartha na Spáinne a bhuachan dó. 

Theith rialtas na Catalóine go dtí an Fhrainc. Ach nuair a d'fhorghabh na Gearmánaigh an Fhrainc i dtús an Dara Cogadh Domhanda, tháinig an Gestapo ar lorg Companys, agus ruaig siad as an bhFrainc go dtí an Spáinn é i Mí Mheán Fómhair, 1940. thumb|Dealbh cuimhneacháin (Companys agus a bhean céile) Barcelona|clé
## Bás agus oidhreacht
Lámhachadh Companys i gCaisleán Montjuïc ar 15 Deireadh Fómhair 1940. 

Tugadh a ainm ar an staid Oilimpeach i Montjuïc mar onóir iarbháis.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1882
Catagóir:Básanna i 1940
Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne
Catagóir:Daoine Catalónacha
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí na Spáinne
3

## Eachtraí
* Lucias Aeilias Lamia ina chonsal.
* Marcas Valaerias Meassalla Meassallinas ina chonsal.
## Breitheanna
* Naomh Pól ó Tarsas.
## Básanna
*
## Ceannairí
* An Bhreatain Mhór - Tasciovanus, Rí na gCatuvellauni (thart ar 20 RC - 9 AD); Tincomarus, Rí na n-Atrebates (thart ar 20 RC - 7 AD)
* Éire - an t-ard-rí Crimthann Nia Náir (7 RC - 9 AD)
* Impireacht na Róimhe - (Ríora Iúla-Cládiach)
** Caesar Ágastas, Impire Rómhánach, (43 RC - AD 14)
** L. Aeilias Lamia, M. Servilias, Consail (3-4)

0003
4

## Eachtraí
* Sa Róimh:
** Roghnaíonn an tImpire Ágastas Tibeirias mar oidhre. 
** Altramaíonn Tibeirias Gearmáiniceas mar a oidhre féin.
** Seacstas Aeilias Catas ina chonsal Rómhánach.
** *[[Lex Aelia Sentia]]* agus fuascailt na ndaor.
* Tagann Namhae Chachaung i gcomharbas ar Bak Hyeokgeose mar rí **[[Silla]]** (dáta traidisiúnta) sa Chóiré. 
* Bristear agus maraítear RPhraataces agus Musa, rí agus banríon na Páirte, agus déantar an choróin a thairiscint do Orodes III na Páirte.

## Breitheanna
## Básanna
* Gaias Caesar, mac Mharcais Vipsainias Agripa agus Iúlia Caesairis.
* Bak Hyeokgeose na ríochta Silla, céad rí na Cóiré.

## Ceannairí Domhanda
* An Bhreatain Mhór - Tasciovanus, Rí na g*Catuvellauni* (thart ar 20 RC - 9 AD); Tincomarus, Rí na n*Atrebates* (thart ar 20 RC - 7 AD)
* Éire - dáta traidisiúnta - Criomhthann Nia Náir, Ard-Rí na hÉireann (7 RC - 9 AD)
* Impireacht na Róimhe - (Ríora Iúla-Chláidiach)
** Caesar Ágastas, Impire Rómhánach, (43 RC - AD 14)
** Sex. Aeilias Catas, C. Sentias Saturnainas, Consail (4-5)

0004
Hernán Cortés

Ba thaiscéalaí Spáinneach é **Hernán Cortés** (1485 - 2 Nollaig 1547) a chuir impireacht na nAstacach i Meicsiceo faoi chois le harm an-bheag. Spreag sé sin daoine eile chun saibhreas an Domhain Nua a lorg dóibh féin.

## Luathshaol
Rugadh Cortés i Medellín, Extremadura, an Spáinn sa bhliain 1485 is cosúil.  

Sheol a athair é chuig ollscoil Salamanca agus rinne sé staidéar ar dlí ach d'éirigh sé as roimh a chúrsa a chríochnú. 

## Conquistador
Cosúil le mórán Spáinneach óg eile, thug Cortés aghaidh ar an Domhan Nua. Sa bhliain 1504, shroich sé Santo Domingo, ar an oileán Easpáinneoil.  

Bhain Cortés páirt amach i ngabháil Easpáinneola sa bhliain 1506. Bronnadh eastát agus sclábhaithe Indiacha air.clé|mion|390x390px|Léigear Tenochtitlan agus Hernan Cortés (ealaíontóir Michel Wal)Ansin bhain Cortés páirt amach i ngabháil Chúba i 1511 le Diego Velázquez.

Sa bhliain 1519, bhí Cortés i gceannas ar fhórsa sluaíochta go Meicsiceo. I 1521, ba é Cortés a chloígh na hAstacaigh i Meicsiceo agus a bhunaigh coilíneacht na Nua-Spáinne (*Nueva España*) ansin. 

## Scannal
Phós Cortés bean Spáinneach, Catalina Suárez, i gCúba, timpeall 1516. Ach bhí leanbh neamhdhlisteanach aige le bean bhundúchasach, a bhfuil aithne uirthi mar Malintzín, Marina nó La Malinche, timpeall 1522. Feallmharaíodh Catalina Suárez sa bhliain chéanna is cosúil.

Sheol Cortés ar ais go dtí an Spáinn sa bhliain 1528. Bhí air a chuid gníomhartha a chosaint roimh an rí.  Rinne Cortés cás éifeachtach agus phós sé bean uasal, Doña Juana Zúñiga.

## Turais thaiscéalaíocha eile
Sa bhliain 1524, bhí Cortés i gceannas ar fhórsa sluaíochta go Hondúras agus d'fhan sé ann dhá bhliain. Tháinig sé ar Baja California i 1536.

Sa bhliain 1540, chuaigh Cortés ar scor go dtí an Spáinn agus i 1547, bhásaigh sé i Sevilla ar an 2 Nollaig, 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1485
Catagóir:Básanna i 1547
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Conquistadores
Catagóir:Fir
Catagóir:Taiscéalaithe Spáinneacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Saladin

Cogaí Coirdíneach Ioslamach ab ea **Saladin** nó **Selaheddînê Eyûbî** (as Coirdis), agus aithne air as Araibis mar **Ṣalaaḥ ad-Diin Iuusuf Ibn Aiuub** (صلاح الدين يوسف ابن ايوب, *Seosamh "fíréantacht an Chreidimh" mac Aiub*). Rugadh é sa bhliain 1137 nó 1138 i dTikrit, áit a bhfuil san Iaráic inniu, agus fuair sé bás i nDamascus sa bhliain 1193. Bhí sé ina cheannaire ar na saighdiúirí Moslamacha a rinne athghabháil ar ríochtaí na gCrosáidithe.

Catagóir:Daoine a rugadh sna 1130í
Catagóir:Básanna i 1193
Catagóir:Crosáidí
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Moslamaigh
Catagóir:Polaiteoirí na hÉigipte
Catagóir:Polaiteoirí na hIaráice
Catagóir:Polaiteoirí na Siria
Contae Walker, Alabama

Is contae in Alabama é **Contae Walker**. Tá sé suite i lárthuaisceart an stáit. Tá an dlús daonra (33/km²) ann. Is é Jasper príomhbhaile an chontae. Sa bhliain 2016 bhí 64,967 daoine ina gcónaí ann. Tá sé ag críochantacht le Contaetha Winston, Cullman, Blount, Jefferson, Tuscaloosa, Fayette, agus Marion.

## Stair
Bunaíodh Contae Jefferson ar 26 Nollaig 1823. Ainmníodh an contae i gcuimhne ar  John Williams Walker, Seanadóir SAM .

## Cathracha agus bailte i gContae Walker
* Carbon Hill
* Cordova
* Dora
* Eldridge
* Jasper
* Kansas
* Nauvoo (tá cuid de Nauvoo suite i gContae Winston)
* Oakman
* Parrish
* Sipsey
* Sumiton (tá cuid de Sumiton suite i gContae Jefferson)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Idirlín oifigiúil
* Léarscáil Contae Walker 

Contae Walker
Walker
Walker, Contae
Artur Boruc

Is imreoir peile Polannach é **Artur Boruc** (rugadh 20 Feabhra 1980 i Siedlce). Is coimeádaí cúil é ar an bhfoireann náisiúnta Polannach. D'imir sé do Legia Warszawa roimh bhogadh go Celtic i rith an tsamhraidh i 2005. Tá sé ag imirt do Bournemouth faoi láthair.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na Polainne
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine beo
Aiden McGeady

Is imreoir sacair gairmiúil é **Aiden McGeady** (rugadh 4 Aibreán,1986 i nGlaschú, Alba) do Spartak Moscow a imríonn freisin do fhoireann náisiúnta na hÉireann. Tá seantuismitheoirí Éireannacha aige agus is féidir leis imirt ar son na hÉireann mar gheall air sin. Bhí achrann in Albain nuair a shocraigh sé ar sin a dhéanamh mar is imreoir éirimiúil é. D'imir sé do Celtic don chéad uair sa bhliain 2004 agus scóráil sé cúl i gcoinne Hearts. Sa bhliain 2010 cheannaigh an fhoireann Rúiseach Spartak Moscow é ar thart ar £9.5 milliún. Ar an 11 Meán Fómhair 2010, bhí an chéad chluiche ag McGeady i gcoinne Saturn agus ar an 24 Meán Fómhair scóráil sé a chéad chúl dóibh.

## Tagairtí

## Nasc seachtrach
* Suíomh Idirlín oifigiúil

Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Daoine as Glaschú
Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir:Daoine beo
Neil Lennon

Bainisteoir agus iarimreoir sacair gairmiúil Éireannach Tuaisceartach é **Neil Lennon** (rugadh ar an 25 Meitheamh 1971 é sa Lorgain). Bhí sé ina bhainisteoir ar Celtic F.C. in Albain, club a raibh sé ag imirt i lár na páirce leis. Ba chaptaen na foirne é freisin. D'imir sé d'fhoireann náisiúnta Thuaisceart Éireann ach d'éirigh sé as tar éis drochíde seicteach a fháil mar gheall gur Chaitliceach é. Ceapadh ina bhainisteoir Hibernian é i 2016. 

## Tagairtí

Catagóir:Bainisteoirí sacair
Catagóir:Imreoirí sacair Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Ard Mhacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Mobile, Alabama

Cathair atá suite i gContae Moblie, Alabama, na Stáit Aontaithe is ea **Mobile** (*fuaimtear moh-BEEL é*). I 2002 bhí 198,915 duine ina gcónaí sa chathair. Is é Mobile an lár na dara ceantair Chathracha is mó. Is é an phríomhchathair contae Mobile.

## Stair
Bunaíodh an céad ait lonnaithe i 1702 ag an Abhainn Mobile. B'é an céad príomhchathair na coilíneacht Francach Louisiana. Tar éis tuilí, athlonnaíodh an baile gar don béail abhainn. I 1793 séanadh Conradh an Parás, críochnú an cogadh idir an Fhrainc agus an Bhreatain agus d'éirigh Mobile baile Briontanach. D'fhás an chathair.

Ghabh an Spáinn an baile i rith an Cogadh Réabhlóideach Meiriceánach, Bhí an Spáinn ar gceannas an baile go dtí 1813, nuair a ghabh an Ginearál Meiriceánach Wilkinson é, foai sín b'é an dara port is mó sa cósta murascaille.

*
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
John Hartson

Is iarimreoir peile gairmiúil é **John Hartson** (rugadh ar an 5 Aibreán,1975 é in Abertawe, an Bhreatain Bheag). D'imir sé le foirne mhóra ar nós Arsenal agus Celtic, agus d'fhoireann náisiúnta na Breataine Bige. Tá níos mó ná 50 cluiche imeartha aige don fhoireann seo. D'fhreastail sé ar scoil Bhreatnaise, Ysgol Gyfun Gwyr, agus is cainteoir Breatnaise é.

I mí Iúil 2009, nochtadh go bhfuil ailse air, agus tá cóir leighis á chur air fós.

## Tagairtí

Hartson
Hartson, John
Hartson, John
Catagóir:Daoine beo
Stephen Pearson

Is imreoir sacair gairmiúil é **Stephen Pearson** (rugadh 2 Samhain,1982 i Lanark, Alba) agus a imríonn faoi láthair le Derby County. D'imir sé cheana le Celtic, Motherwell agus Stoke City. Imríonn freisin do fhoireann náisiúnta na hAlban.

Pearson, Stephen
Ronaldinho

Is imreoir sacair gairmiúil é **Ronaldo de Assis Moreira** (rugadh 21 Márta, 1980), a bhfuil aithne níos fearr air mar **Ronaldinho Gaúcho**. Ciallaíonn *Ronaldinho* *Ronaldo Beag* as Portaingéilis. Tugadh an leasainm sin dó chun idirdhealú a dhéanamh idir é féin agus imreoir Brasaíleach clúiteach eile, Ronaldo, a bhí ag imirt don chlub Iodálach Internazionale ag an am. Is leasainm é *Gaúcho* do dhaoine óna cheantar sa Bhrasaíl, an Rio Grande do Sul.

Chaith sé cúig bliana ag imirt le F.C. Barcelona tar éis aistriú ón bhFrainc sa bhliain 2003. Bhí sé i mbarr a réime le linn 2006, an bhliain inár bhailigh Barça Sraith na Seaimpíní don dara huair i bPáras i gcoinne Arsenal Shasana ar an 17 Bealtaine. Ina dhiaidh sin bhí roinnt gortuithe ag cur isteach air is é ag caitheamh ama i gclubanna oíche. Thit sé amach le bainistíocht an chlub ag ar 18 Iúil 2008 fógraíodh Ronaldinho mar imreoir Milan sa staid San Siro os comhair 30,000 tacadóir.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Idirlín oifigiúil Ronaldinho 

[thumb|left|220px|Ronaldinho i ndathanna a iar-chlub, [F.C. Barcelona]]

Catagóir:Imreoirí sacair na Brasaíle
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine beo
Stilian Petrov

Is imreoir sacair gairmiúil é **Stilian Petrov** (rugadh 5 Iúil, 1979 i Montana, an Bhulgáir) a imríonn faoi láthair le Aston Villa i Sasana. D'imir sé le Celtic in Albain ó 1999 go 2006. D'aistrigh sé go hAston Villa ar an 30 Lúnasa 2006. Imríonn sé freisin le foireann náisiúnta na Bulgáire mar chaptaen na foirne.

Bhí sé ag imirt le foireann Martin O'Neill le Celtic agus tá sé ar ais arís le O'Neill le Aston Villa.

Níl sé gaolta le Martin Petrov, imreoir sacar eile i Sasana.

Petrov, Stilian
Petrov, Stilian
Catagóir:Daoine beo
Leadóg

mion|Cúirt leadóige
Cineál spóirt í an **leadóg** ina bhfuil beirt imreoirí nó dhá fhoireann (beirt imreoirí ar aon fhoireann amháin) ag bualadh na liathróide thar líon taobh istigh den chúirt imeartha. 

## An cluiche
Mura n-éiríonn le himreoir an liathróid a chur thar an líon isteach i leathchúirt an fhreasúra, caillfidh sé/sí an pointe. An fhoireann is mó a scórálfaidh pointí, is léi a bheidh an bua. Úsáidtear raicéid leis an liathróid bheag a bhualadh. Imrítear leadóg ar cheithre dhromchla - crua, cré, féar agus cairpéad.

## Na comórtais
Bíonn ceithre phríomh-chomórtas leadóige, (comórtais *Grand Slam*) ar siúl gach bliain - an *Australian Open* san Astráil (cúirteanna crua), an *Tournoi de Roland-Garros* sa Fhrainc (cúirteanna cré), *The Championships, Wimbledon* i Londain, Sasana (cúirteanna féir), agus an *US Open* i Meiriceá (cúirteanna crua).

Is spórt Oilimpeach í an leadóg freisin. 

### Comórtas Wimbledon

Tá cáil mhór ar an gcomórtas leadóige a imrítear ar chúirt Wimbledon chuile Shamhradh. Téann na himreoirí móra cáiliúla ar fad go Sasana le páirt a ghlacadh sa gcomórtas seo agus is éacht ann féin é an chraobh a thabhairt leat i Wimbledon. Is iomaí imreoir clúiteach a cuireadh dá gcos sa gcomórtas agus is minic go mbíonn sé fíordheacair breithiúnas a thabhairt ar an mbuaiteoir. Téann maithe agus móruaisle chuig na comórtais. Caitear na milliúin ar chúltaca galánta, hataí péacógacha agus spéaclaí gréine. Itear neart sú talún agus uachtar. Má theastaíonn uait freastal ar an ócáid mhór seo ní mhór duit do dheis a thapú go luath agus ticéad a chur in áirithe, ach glac leis go mbeidh lán ladhair le hioc agat ar an ticéad.
Craoltar an ócáid ar TG4 agus BBC chuile bhliain.

## Stair
Is seanspórt í an fíor-leadóg, a bhí á himirt san Eoraip i rith na Meánaoise, ach ba iad na Sasanaigh a chuir tús leis an gcluiche nua-aimseartha sa naoú haois déag. Sa bhliain 1877 a cuireadh tús le craobh Wimbledon. Thosaigh an National Lawn Tennis Championship (US Open) i Newport, Rhode Island, sa bhliain 1881, craobh Roland Garros sa bhliain 1891 agus an Australian Open sa bhliain 1905.

## Tagairtí


Catagóir:Cluichí liathróide
Catagóir:Cluichí foirne
Catagóir:Spóirt Oilimpeacha
Vancouver, An Cholóim Bhriotanach

Is é **Vancouver** (Vancúibhear) an chathair is mó i gColóim Bhriotanach, Ceanada agus an tríú ceantar cathrach is mó i gCeanada. Tá 545,671 duine ina gcónaí sa chathair féin agus 2,186,965 ina gcónaí sa cheantar cathrach. Is é Ken Sim an méara. Thit Cluichí Oilimpeacha an Gheimhridh 2010 amach sa chathair.

## Tíreolaíocht
Tá Vancouver suite laistigh de Chrios Ama an Aigéin Chiúin (UTC -8). Tá an chathair suite ar an mórthír in aice le hoileán Vancouver. 

## Oideachas
Freastalaíonn dhá ollscoil mhóra, Ollscoil na Colóime Briotanaí agus Ollscoil Simon Fraser, ar Vancouver.

## Comhchathracha
* Odessa, An Úcráin (1944)
* Yokohama, An tSeapáin (1965)
* Dún Éideann, Ríocht Aontaithe (1978)
* Guangzhou, An tSín (1985)
* Los Angeles, Stáit Aontaithe Mheiriceá (1986)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Vancouver.ca - Suíomh oifigiúil

*
Catagóir:Bailte agus cathracha sa Cholóim Bhriotanach
Catagóir:Cathracha Cheanada
Lambda

Is é **lambda** (Λ ina cheannlitir, λ ina litir bheag) an 11ú litir san aibítir Ghréagach. Tá sé de shliocht na litreach Féinící *[[lamedh]]* 25px|Lamedh. Sa Shean-Ghréigis fuaimníodh mar /l/ é, agus i gcóras na n-uimhreacha Gréagacha, bhíodh an luach 30 air. Sa Nua-Ghréigis fuaimníodh mar /l/ é.

Tá bunús ag an litir Rómhánach L agus ag an litir Choireallach El (Л, л) sa litir **lambda**.

Catagóir:Litreacha Ghréagacha
Cuarc

mion|clé|280px|An bhundéanamh:

Is cineál buncháithnín agus bunchomhábhar damhna é **cuarc**. Tagann cuairc le chéile chun cáithníní ilchodacha ar a dtugtar hadróin a fhoirmiú, arb iad na prótóin agus na neodróin is cobhsaí díobh, comhpháirteanna na núicléis adamhacha. An focal *cuarc* féin, tháinig sé as an úrscéal úd ''Finnegans Wake'' le James Joyce.

Is iad na cuairc atá de dhíth leis an neodrón is an prótón a dhéanamh ná an t-uaschuarc is an t-íoschuarc. Thairis sin, tá an barrchuarc (nach ionann é agus an t-uaschuarc), an bunchuarc (nach ionann é agus an t-íoschuarc), an briochtchuarc is an cuarc aduain ann. Deirtear go bhfuil *blas* ar leith ag gach cineál cuarc. Níl ann ach iarracht le tréithre na gcuairc a dhéanamh intuigthe, nó déanta na fírinne, is beag lorg díreach a fhágann na cuairc is a saintréithe ar an saol laethúil. Tá na hadaimh agus a gcuid comhábhar, mar atá, na prótóin, na neodróin agus na leictreoin, i bhfad níos cóngaraí dár réaltacht féin.

Tá trí leagan ann do gach cuarc, nach bhfuil de dhifear eadarthu ach luach an "lucht datha" atá ag gach ceann. Mar shampla, tá trí shórt uaschuairc ann: uaschuarc dearg, uaschuarc uaine, agus uaschuarc gorm. Ní fíordhathanna infeiscithe atá i gceist, mar nach bhfuil sna ainmneacha sin ach lipéid chun an trí shórt a idirdhealú. Tá na dathanna cosúil le lucht leictreach. go bhfuil dá shórt ann (lucht leictreach deimhneach agus lucht leictreach diúltach), ach i gcás idirghníomhaithe láidre tá trí luach ann den lucht a dhéanann an fórsa láidir: lucht dearg, lucht uaine, and lucht gorm. Chun barón a dhéanamh as trí chuarc ní foláir trí chuarc le trí dhath dhifriúla a bheith ann, agus deirtear go bhfuil an barón ina iomlán "gan dath", sa tslí chéanna gur gcruthaítear solas bán ó soilse dearga, uaine, agus gorma a mheascadh le chéile.

Is í an airí is tábhachtaí atá ag na cuairc ná an braighdeanas ina bhfanann siad taobh istigh de na hadróin, agus an t-idirghníomhú láidir á gcoinneáil le chéile. Mar sin, ní féidir sonrú a chur iontu ach go hindíreach. Sin fíric atá bunaithe ar na breathnuithe praicticiúla, níos mó ná ar aon teoiric. Déanta na fírinne, níl braighdeanas na gcuairc mínithe go sásúil go fóill. Creidtear gur toradh é do chrómaidinimic an chandaim, an teoiric is nua-aimseartha atá ann leis an idirghníomhú láidir a mhíniú. Ní féidir, áfach, an braighdeanas a chur in iúl go matamaiticiúil mar thátal a bhainfeá as an gcrómaidinimic. Caithfear dul i dtuilleamaí na teoirice ar a dtugtar teoiric tomhais na laitísí leis an mbraighdeanas a mhíniú ar bhealach na matamaitice.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic núicléach
Catagóir:Fisic cháithníní
Catagóir:Fearmóin
Prótón

Is cáithnín fo-adamhach é an **prótón** atá ar fáil i núicléas na n-adamh ar fad - mar sin, is núicléón é. Tá lucht leictreach deimhneach aige arb ionann é agus aonad fuaimintiúil amháin, nó 1.602 × 10−19 cúlóm. Is í an mhais atá in aon phrótón amháin ná 1.6726 × 10−27 cíleagram. Mar sin, tá sé 1836 uair níos troime ná an leictreon. De réir na mbreathnuithe, tá an prótón cobhsaí, is é sin, níl sé de chlaonadh ann titim as a chéile ná meath a theacht air. Ar a laghad, tá leathré an phrótóin níos faide ná 1035 bliain. 

An t-iseatóp is tábhachtaí atá ag hidrigin, níl de núicléas aige ach aon phrótón amháin. Sin é an fáth go dtuigtear próitiam air, uaireanta, lena dhealú ón deoitéiriam agus ón tritiam, an dá iseatóp eile. Sa deoitéiriam, tá neodrón amháin mar leathbhádóir ag an bprótón, agus sa tritiam, tá dhá neodrón sa núicléas sa bhreis ar an bprótón. Tá na dúile eile ar fad níos cosúla leis an deoitéiriam agus an tritiam ná leis an bpróitiam, nó tá neodróin ina gcuid núicléas chomh maith le prótóin, agus an fórsa láidir núicléach idir na núicleoin ar fad á gcoinneáil le chéile.

Is é líon na bprótón i núicléas an adaimh a thaispeánann an dúil lena mbaineann an t-adamh áirithe sin. Is é sin, in aon adamh neodrach, caithfidh sé go bhfuil aon leictreon ann in aghaidh gach prótón, le lucht leictreach an núicléis a neodrú. Is é líon na leictreon, arb ionann é agus líon na bprótón, a shocraíonn saintréithe ceimiceacha an adaimh. Mar sin, is gnách a rá gurb é líon na bprótón i núicléas an adaimh a uimhir adamhach. I dtábla peiriadach na ndúl, tá na dúile curtha in ord ceann i ndiaidh a chéile de réir na n-uimhreacha seo.

Catagóir:Fisic núicléach
Espírito Santo

Is stát sa Bhrasaíl é **Espírito Santo**. Tá an stát suite in oirdheasceart na tíre. Is í Vitória an phríomhchathair agus is í Vila Velha an chathair is mó. Tá daonra 3,097,232 sa stát. Is é Paulo Hartung an Gobharnóir.

## Stair
Indiacha dúchasacha a bhí sa cheantar seo ar dtús. Choilínigh lonnaitheoirí na Portaingéile agus a sclábhaí an ceantar ina dhiaidh sin agus níos déanaí tháinig lonnaitheoirí ó thíortha eile Eorpach. 

Bhí Vasco Coutinho i gceannas ar an stát tar éis fionnachtana na Brasaíle i 1500. Tháinig sé in éineacht le 60 saighdiúirí, sclábhaí, agus seirbhísigh ar 23 Meitheamh 1535. B'é Vila Velha an phríomhchathair ar dtús ach rinneadh príomhchathair de Vitória tar éis ruathar leis na dúchasaigh. Bunaíodh Serra, Nova Almeida agus Santa Cruz le teacht misinéirí Caitliceacha.

Catagóir:Stáit na Brasaíle
Vitória

Cathair sa Bhrasaíl is í **Vitória**. Tá sí suite ar oileán i mbá beag in oirthear na tíre agus is í príomhchathair an Stát Espírito Santo. 
Bhí 348,265 duine ina gcónaí i Vitória agus 1,857,616 ina gcónaí sa cheantar cathrach (daonáireamh 2010). Bunaíodh sa bhliain 1551 í.  

Catagóir:Cathracha sa Bhrasaíl
Maranhão

Stát de chuid na Brasaíle atá suite in oirthuaisceart na tíre is ea **Maranhão**. Tá an stát ar an gcósta Atlantach. São Luís an phríomhchathair agus is é Jackson Lago an gobharnóir. Tá 5,642,960 duine ina gcónaí i Maranhão. Tá spásfort suite sa stát in Alcântara.
## Stair
Níor ghlac Maranhão páirt i bhForógra Saoirse na Brasaíle in 1822 ach an bhliain ina dhiaidh sin, bhí sé ina chuid d'Impireacht na Brasaíle.
## Nasc seachtrach
* Suíomh Idirlín oifigiúil  (Portaingéilis)

Catagóir:Stáit na Brasaíle
Willie Maley

Ba é chéad bhainisteoir Celtic é **William "Willie" Patrick Maley** (rugadh Iúr Chinn Trá, Éireann, 25 Aibreán, 1868 - bhásaigh 2 Aibreán, 1958). Ba cheann de na bainisteoirí ba chlúití i stair peile na hAlban é. Dhírigh sé Celtic chun 30 corn móra a ghnothú i 43 bliana mar bhainisteoir.

Rugadh Maley i mbeairic, áit a raibh a athair ina oifigeach leis an RIC. Bhog an teaghlach go dtí Albain agus é óg. Bhí sé ní ba thógtha le lúthchleasaíocht ina óige ach shínigh sé don club nua Celtic mar imreoir lár páirce. Bhí Maley ar an chéad fhoireann Ceilteach a d'imir cluiche agus bhí sé ar an bpáirc don chéad chluiche idir Celtic agus Rangers inar bhuaigh Celtic 5-2. Chaith sé naoi mbliana ag imir do na Ceiltigh, idir 1888 - 1897, agus 43 bliana ina bhainisteoir, idir 1897 - 1940. Bhain sé an tsraith sé huaire as a chéile idir 1905 agus 1910 agus ceithre huaire i mblianta an Chéad Chogaidh Dhomhanda, ó 1914 go 1917. Ba fhear údarásach é agus ba mhinic a d'éirigh idir é féin agus a imreoirí.

## Tagairtí

Catagóir:Traenálaithe sacair
Catagóir:Daoine a rugadh i 1868
Catagóir:Básanna i 1958
Andrew Kerins

Ba é **Andrew Kearns** bunaitheoir an chlub sacair Celtic F.C. (Gaeilge: **Aindreas Ó Céirín**; rugadh 18 Bealtaine 1840 i mBaile an Mhóta, Contae Shligigh - bhásaigh 17 Aibreán 1915). Chuaigh sé isteach san Ord Máireach at 11 Meán Fómhair 1864. Thóg sé an t-ainm **Brother Walfrid**, mar ab fhearr aithne air, mar ainm reiligiúnda. Bhog sé go hAlbain in 1887. Ba phríomhoide Scoil an Chroí Ró-Naofa é in oirthear Ghlaschú. Bhunaigh sé Celtic Football Club ar 6 Samhain 1887 chun airgead a bhailiú ó theacht isteach na gcluichí chun béilte a chur ar fáil do bhochtáin an cheantair, áit a raibh mórán Éireannach bailithe. Bogadh go Londain in 1892 agus cailleadh é in Dumfries i 1915. Tá dealbh cré-umha de le feiscint taobh amuigh de staid Parkhead i nGlaschú.

[thumb|left|280px|Dealbh chuimhneacháin don mBráthair Walfrid i m[Baile an Mhóta (Sligeach)|Baile an Mhóta.]]

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1841
Catagóir:Básanna i 1915
Catagóir:Celtic Football Club
Parkhead

Is ceantar in oirthuaisceart Ghlaschú é **Parkhead**.

Tá staid Celtic Football Club, Celtic Park, lonnaithe ar Kerrydale Street, taobh siar ón London Road i bParkhead. Tugtar Parkhead ar an staid mar gheall ar an gceantar ina bhfuil an staid lonnaithe.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle Cathair Ghlaschú
Catagóir:Staideanna spóirt na hAlban
Catagóir:Glaschú
Mark David Chapman

Is é **Mark David Chapman** (rugadh é ar an 10 Bealtaine, 1955 i Fort Worth, Texas, SAM) an fear a mharaigh an ceoltóir cáiliúil John Lennon as an mbanna The Beatles i mí na Nollag 1980. D'admhaigh Chapman go raibh sé ciontach, agus tá sé anois i bpríosún Attica State, in aice le Buffalo, stát Nua-Eabhrac. Diúltaíodh parúl dó i 2000, 2002 agus 2004.

Ag 10:50 san oíche ar 8 Nollaig 1980, mharaigh Chapman Lennon le gunnán taobh amuigh den fhoirgneamh Dakota, i Manhattan, Nua-Eabhrac. Bhí Lennon ag teacht abhaile ón stiúideo lena bhean chéile Yoko Ono ag an am. Bhí galar intinne éagsúla ar Chapman.

Catagóir:Feallmharfóirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Daoine beo
Martin O'Neill

Is traenálaí sacair Éireannach é **Martin Hugh Michael O'Neill, OBE** (a rugadh ar 1 Márta, 1952). 

## Saol
Rugadh i gCill Ria é, gar do Chúil Raithin i gContae Dhoire. D'imir sé peil Ghaelach ina óige, ag baint Corn McRory i 1970 le St. Malachy's College, Béal Feirste, sular athraigh sé go sacar. 

### Peileadóir
D'imir sé le Distillery F.C. agus é ina mhac léinn, ag staidéar dlí in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste. 

Níor chríochnaigh sé an chéim agus síníodh é mar pheileadóir gairmiúil i 1971. D'imir sé do Nottingham Forest faoi bhainis Brian Clough. 

Bhí sé ina chaptaen d'fhoireann náisiúnta Thuaisceart Éireann a d'imir i gCorn Domhanda na Spáinne i 1982, nuair a bhuaigh siad i gcoinne na Spáinne i Valencia. D'imir sé freisin ar son Norwich City agus Manchester City sular éirigh sé as.

### Traenálaí
Thosaigh sé mar thraenálaí le Wycombe Wanderers roimh sheal beag a chaitheamh le Norwich City. Thosaigh sé mar thraenálaí do Leicester City i rith an tséasúir 1995-96, áit a raibh sé an-rathúil. Thóg sé an post mar thraenálaí ag Ceiltigh Ghlaschú i 2000 agus bhuaigh siad 3 chorn ina chéad bhliain. Bhí air éirí as an phost ag deireadh an tséasúir i 2005, tar éis 7 gcorn a ghnóthú le Celtic.

D'fhág sé Ceiltigh Ghlaschú mar diagnóisíodh go raibh ailse limfeach ar a bhean. Tháinig sí chuici féin agus fuair sé post mar bhainisteoir le Aston Villa F.C. nuair a d'fhág David O'Leary an club.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair Thuaisceart Éireann
Catagóir:Traenálaithe sacair
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Independent Television

Gréasán teilifíse sa Ríocht Aontaithe is é **Independent Television** ("Teilifís Neamhspleách"), nó **ITV**. Bunaíodh i 1955 é tar éis an Acht Teilifíse, 1954. Tá an RA roinnte i réigiúin, agus díoltar ceadúnais chraolacháin do chomhlachtaí neamhspleácha i ngach réigiún.

## Stáisiúin
### Reatha
* ITV (1955-)
* UTV (1959-)
* CITV (1983-)
* ITV Choice (1997-)
* ITV2 (1998-)
* ITV3 (2004-)
* ITV4 (2005-)
* STV (2006-)
* ITV HD (2006-)
* ITV Encore (2014-)
* ITVBe (2014-)

### Iar
* S2 (1999-2001)
* UTV2 (1999-2002)
* ITV News Channel (2000-2005)
* ITV Sport Channel (2001-2002)
* ITV Play (2006-2007)

## Comhlachta réigiúnach ITV

### I láthair
thumb|380px|Comhlachta réigiúnach ITV

Baineann UTV, STV agus Channel Television úsáid as a n-ainmeatha go fóill ar an teilifís faoi láthair. Is le ITV plc an comhlachta eile, agus mar sin, ní iompraíonn siad a n-ainmeatha aonair ar an teilifís anois ar chor ar bith.

### Roimh ré

## Féach freisin

* Scannal Phillip Schofield, 2023

## Naisc sheachtracha
* Independent Television

## Tagairtí

Catagóir:Teilifís
Catagóir:Stáisiúin teilifíse na Breataine
2000idí

## Imeachtaí agus treochtaí
*
## Ceannairí stáit
* Bill Clinton, 42ú uachtarán SAM ó 1993 go 2001.
* George W. Bush, 43ú uachtarán SAM ó 2001 go dtí 2009.
* Eilís II, Banríon na Ríochta Aontaithe. 
* Tony Blair, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe ó 1997 go dtí inniu.

## Tagairtí

Catagóir:Deichniúra
Catagóir:2000idí
Horst Köhler

Ba pholaiteoir Gearmánach é **Horst Köhler**  (22 Feabhra 1943 - 1 Feabhra 2025). Toghadh mar Uachtarán é ar 23 Meitheamh 2004. B'é ceannaire na Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta é roimhe seo.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na Gearmáine
Catagóir:Uachtaráin na Gearmáine
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Básanna in 2025
Corn FIFA an Domhain 2006

:*Féach [[Corn Sacair an Domhain]]*.
Ba chomórtas sacair é Corn FIFA an Domhain 2006 a bhí ar siúl sa Ghearmáin sa bhliain 2006. Thosaigh sé ar an 9 Meitheamh agus chríochnaigh sé ar an 9 Iúil. 

Bronnadh an corn ar an Iodáil, a fuair an ceann is fearr ar an Fhrainc sa chluiche ceannais. B'é Miroslav Klose ón nGearmáin an scóraí ab fhearr, le cúig chúl aimsithe aige.

## Staideanna
200px|deas
Bhí na cluichí ar siúl i 12 staideanna, i 12 cathracha ar fud na Gearmáine:
# Beirlín - Olympiastadion
# Dortmund - Signal Iduna Park
# Frankfurt - Commerzbank-Arena
# Gelsenkirchen - Veltins-Arena
# Hamburg - AOL Arena
# Hanover - AWD-Arena
# Kaiserslautern - Fritz-Walter-Stadion
# Köln - RheinEnergieStadion
# Leipzig - Zentralstadion
# München - Allianz Arena
# Nürnberg - easyCredit-Stadion
# Stuttgart - Gottlieb-Daimler-Stadion

Imríodh an cluiche ceannais san Olympiastadion i mBeirlín ar an 9 Iúil, 2006.

## Grúpaí
Roghnaíodh na grúpaí ag FIFA ar 9 Nollaig, 2005 i Leipzig. Dúradh gurb iad Grúpaí C agus E na cinn ba dheacra.

### Grúpa A

### Grúpa B

### Grúpa C

### Grúpa D

### Grúpa E

### Grúpa F

### Grúpa G

### Grúpa H

### Babhta a 2

Sathairn 24 Meitheamh 2006

Domhnach 25 Meitheamh 2006

Luain 26 Meitheamh 2006

Máirt 27 Meitheamh 2006

## Cluichí ceathrú ceannais
Aoine 30 Meitheamh 2006
* Q1 	An Ghearmáin 4 – 2 (pionóis) An Airgintín 	(Olympiastadion, Berlin)
* Q2 	An Iodáil 3 – 0 An Úcráin 	(FIFA WM Stadion Hamburg, Hamburg)

An Sathairn 1 Iúil 2006
* Q3 	Sasana 1 – 3 (pionóis) An Phortaingéil 	(FIFA WM Stadion Gelsenkirchen, Gelsenkirchen)
* Q4 	An Bhrasaíl 0 – 1 An Fhrainc 	(FIFA WM Stadion Frankfurt, Frankfurt)

## Cluichí leathcheannais
* S1 	An Ghearmáin 0 – 2 An Iodáil
* S2 	An Phortaingéil 0 – 1 An Fhrainc

## Cluiche ceannais
* An Iodáil 1 – 1 (a.e.t.) 5 – 3 (pionóis) An Fhrainc

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil
* Staideanna
* Sceideal oifigiúil

Catagóir:Ilchomórtais sacair
Catagóir:Spórt i 2006
Catagóir:Corn FIFA an Domhain