open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Haiku

mion|293x293px|Dán haiku le  Jeff Kemp
[mion|293x293px|[Gabriel Rosenstock, file haiku]]
Is éard atá san **haiku** ná foirm fhileata an-ghearr.  Is é an haiku an fhoirm is lú d'fhoirmeacha filíochta an domhain (i dteannta an tré). Gabhann a chuid fréamhacha siar go dtí an 13ú haois agus bhláthaigh an seánra seo sa tSeapáin in aimsir Basho. De ghnáth, is i bhfoirm trí líne a bhíonn an haiku agus ní théitear de ghnáth thar 17 siolla. 'An rud atá os do chomhair a fheiscint, breith ar nóiméad solasmhar'. Sin is haiku ann, dar leis an bhfile Gaeilge Gabriel Rosenstock.

Bíonn trí líne de ghnáth sa haiku. 5, 7, agus 5 siolla, faoi seach, a bhíonn sna línte. Gabhann rialacha eile, freisin, leis an gcineál seo filíochta.

## Stair
Tá an Haiku bunaithe ar sheandán traidisiúnta Seapánach a dtugtar hokku air - an chéad véarsa de *renga* (filíocht chomhoibritheach)

Ba é Masaoka Shiki (1867-1902) sa 19ú haois a chruthaigh an téarma "haiku" chun cur síos a dhéanamh ar an bhfoirm neamhspleách 5-7-5, nuair a bhí sé ag déanamh critice ar obair Bashō agus ag iarraidh an foirm a dhéanamh níos inrochtana. 

### Santōka Taneda
Bhí Santōka Taneda (1882-1940), file Seapánach agus manach Búdaíoch, ina fhile cáiliúil haiku freisin. I mí Aibreáin 1926, chuaigh sé ag déircínteacht, ag dul ó dhoras go doras. Le linn dó a bheith ag siúl, chaith sé róbaí sagairt agus hata mór bambú ar a dtugtar kasa, in aghaidh na gréine.  I gcaitheamh na siúlóidí fada sin, scríobh sé haiku gan stad, a mheon á thaifeadadh aige, thuas seal, thíos seal, agus é sa tóir ar lánléargas spioradálta. Haiku saorfhoirme a chleacht sé, seachas cloí le rialacha foirmiúla an traidisiúin. Friotal simplí, gan aon deighilt idir an fhilíocht agus a thaithí féin.

## Féach freisin

* Gabriel Rosenstock
* Filí haiku

## Tagairtí

Catagóir:Filíocht na Seapáine
Catagóir:An tSeapáin
Catagóir:Foirmeacha filíochta
Catagóir:Haiku
Catagóir:Filíocht
Liam Carson

File Éireannach agus údar an leabhair cuimhní cinn *Call Mother a Lonely Field* é **Liam Carson**. Foilsíodh haiku leis i nGaeilge agus i mBéarla i bhfoilseacháin éagsúla, ina measc The Irish Times, Comhar, Éigse Éireann agus Seashores. Is é a bhunaigh an fhéile litríochta IMRAM agus is é stiúrthóir na féile é freisin.

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Filí haiku
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Údair Ghaeilge
Catagóir:Údair Bhéarla
Catagóir:Scríbhneoirí cuimhní cinn
Maeve O'Sullivan

File haiku bisiúil Éireannach í **Maeve O'Sullivan** agus mhol Catherine Phil McCarthy an cnuasach haiku uaithi *Wasp on the Prayer Flag* mar haiku machnamhacha a aimsíonn niamhracht sa ghnáthshaol, haiku a thugann éanlaith, plandaí agus feithidí faoi deara i gcaitheamh na séasúr, agus a cheanglaíonn an domhan seo againne leis an gcosmas.

Catagóir:Filí haiku
Catagóir:Filí Béarla
Catagóir:Filí na hÉireann
Seán Mac Erlaine

Cumadóir agus ceoltóir é **Seán Mac Erlaine**, ar dhuine de na ceoltóirí is suimiúla agus is eachtrúla dá ghlúin féin é, dar leis an Irish Times.

Catagóir:Cumadóirí Éireannacha
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Ptychodus

Is éard is ***Ptychodus***  (ón    ‘filleadh’ agus     ‘fiacail’)  ann ná géineas de shiorcanna cruafhagach (durophagous) atá imithe in éag (blaosc-bhrú) ón  Chailceach Déanach.   Faightear iontaisí fiacla *Ptychodus* i go leor dríodar muirí ón gCréiteach Déanach ar fud an domhain.  Rinneadh cur síos ar go leor speiceas. Tá na hiarsmaí is óige thart ar 85 milliún bliain d'aois. Fuarthas líon mór iarsmaí san Muir Intíre Thiar  (*Western Interior Seaway*).  Fuarthas amach i bhfoilseachán 2016 gur dóichí gur fhíorsiorcanna iad *Ptychodus* a bhaineann le Selachimorpha, seachas Hybodontiformes nó Batoidea mar a measadh roimhe seo.  Baineadh de thátal as staidéar in 2024 ar chnámharlach iomlán gur leis na Lamniformes iad.  Tagann stair a mbeatha i gcomhthráth le gnáthshaol go leor siorcanna móra eile: bhí saol sách fada acu agus d'fhás siad go mall agus rug siad sliocht mór agus álta beaga. 
## Tagairtí
Aireola

Is í **an aireola** dhaonna (*areola mammae* ) an limistéar líocha ar an bhrollach timpeall na sine. Go hiondúil, is limistéar beag ciorclach í an aireola ar an gcorp le histeolaíocht dhifriúil ón bhfíochán máguaird.

Tá roinnt oscailtí beaga ag an aireola dhaonna bhaineann aibí, eagraithe go gathach timpeall barr na nduchtanna lachtmhara óna scaoiltear bainne le linn lachta. Is faireoga geireacha iad oscailtí beaga eile san aireola, ar a dtugtar faireoga aireolacha freisin. 
## Tagairtí

Catagóir:Anatamaíocht an bhrollaigh
Xylella fastidiosa

Is baictéar aeróbach, Gram-diúltach den ghéineas Xylella é ***Xylella fastidiosa*** .  Is pataigin plandaí é, a fhásann i bhfíocháin iompair uisce de phlandaí (soithí xiléime) agus a tharchuirtear go heisiach ag feithidí súchothaitheacha ag xiléim, mar Proconiini agus Aphrophoridae .    Tarlaíonn go leor galair plandaí de bharr ionfhabhtuithe  *X. fastidiosa*, lena n-áirítear sleabhcadh baictéarach duille.
## Tagairtí
Catagóir:Baictéir a ndearnadh cur síos orthu i 1987
Catagóir:Galair bhaictéaracha fhíonchaoire
Catagóir:Galair bhaictéaracha citris
Catagóir:Pataiginí agus galair bhaictéaracha plandaí
Catagóir:Xanthomonadales
Víreas deinge

Is é **víreas deinge** (**VDEIN**) is cúis le fiabhras deinge. Is víreas aigéad ribeanúicléasach (ARN) muiscítiompartha é den fhine *Flaviviridae*; ghéineas *Flavivirus*.   Fuarthas ceithre shéirítíopa den víreas, agus tá an cúigiú ceann  tuairiscithe fós le deimhniú,    agus is féidir le gach ceann acu a bheith ina chúis le speictream iomlán an ghalair.  Mar sin féin, d’fhéadfadh tuiscint na n-eolaithe ar an víreas deinge a bheith róshimplí mar, seachas grúpaí antaigineacha ar leith, is cosúil go bhfuil *contanam* ann.  D'aithin an staidéar céanna seo 47 tréithchineál den *víreas deinge* .  Ina theannta sin, cuireann comh-ionfhabhtú le agus easpa tástálacha gasta le haghaidh *víreas Zika* agus *chikungunya* casadh breise ar chúrsaí ionfhabhtaithe sa saol mar atá. 

Tá méadú suntasach tagtha ar *víreas deinge* le 20 bliain anuas, agus é ar cheann de na pataiginí daonna is measa a iompraíonn muiscítí a gcaithfidh tíortha trópaiceacha déileáil leo. Tugann meastacháin reatha le fios go dtarlaíonn oiread agus 390 milliún ionfhabhtú gach bliain, agus is léir de réir a chéile go bhfuil go leor ionfhabhtuithe deinge aisiomptómach nó fochliniciúil. 
## Tagairtí
[Catagóir:Flavaivíris]]
Catagóir:Fiabhras dengue
Actinomyces israelii

Is speiceas é ***actinomyces israelii*** de bhaictéir Gram-dheimhneach , slat-chruthach laistigh den ghéineas *Actinomyces* .  Is eol dó a bheith ag maireachtáil go coitianta ar agus laistigh de dhaoine, is pataigin faille é *A. israelii* agus is cúis le hachtanaimíocóis é. Is eol go bhfuil go leor cineálacha den speiceas atá éagsúil go fiseolaíoch ann, cé nach anaerób éigeanta iad go léir.  Ainmníodh é as anmáinlia Gearmánach James Israel (1848–1926), a rinne staidéar ar an orgánach don chéad uair isa bhliain 1878. 

## Pataigineas
Is minic gurb é *A. israelii* is cúis le hachtanaimíocóis. Is é *A. israelii* is minice is cúis le hachtanaimíocóis.  Is gnáthchoilíneach  é den fhaighin,  drólann agus béal.  Bunaítear ionfhabhtú ar dtús trí shárú ar an mbacainn mhúcóis le linn nósanna imeachta éagsúla (fiaclóireachta, gastraistéigeacha), asú, nó paiteolaíocht cosúil le díbhéartaiclíteas.  Tugtar an "chéim chlasaiceach" ar chéim ainsealach an ghalair seo freisin, mar is minic go dtugann soláthraithe cúram sláinte neamhaird ar an ngéarchéim luath. Tá fás mall comhtheagmhálach, a dhéanann neamhaird ar phlánaí fíochán ina chomhartha sóirt aige, agus a  chruthaíonn conair, a d'fhéadfadh é féin a leigheas agus a d'fhéadfadh tarlú arís freisin go spontáineach, rud a fhágann go mbíonn loit dlúthshnáithíneach ann. Is minic a shainaithnítear an lot seo mar "*wooden*".  Cruthaítear gráinníní sulfair i mbrachadh lárnach timpeallaithe ag  neodraífilí. Tá an meascán orgánach seo beagnach diagnóiseach ar *A. Iosrael.* 

## Cóireáil
Is féidir *A. israelii* a leigheas agus is féidir é a chóireáil le antaibheathaigh. Is féidir le tuaslagán hipeaclóiríte sóidiam agus hiodrocsaíd chailciam araon a bheith an-éifeachtach chun *A. Iosrael* a mharú nuair a bhíonn ionfhabhtú mar thoradh air.

## Naisc sheachtracha
* Type strain of ''Actinomyces israelii'' at Bac''Dive'' -  the Bacterial Diversity Metadatabase 
## Tagairtí
Catagóir:Baictéir Ghram-dheimhneacha
Catagóir:Actinomycetales
Catagóir:Baictéir a thuairiscítear in 1898
Samhail teanga mhór

mion
Líonra néarach domhainfhoghlama is ea **[[samhail teanga mhór]]** (**STM**).   Bíonn na samhlacha teanga móra deartha chun teanga dhaonna a thuiscint agus a ghiniúint. 

Baintear úsáid as STM chun intleacht shaorga a chur i bhfeidhm.  Déantar an STM  oiliúint ar líon ollmhór téacs ó leabhair, suíomhanna gréasáin agus foinsí eile ionas gur féidir leis foghlaim conas patrúin, bríonna agus comhthéacs sa teanga a aithint.

## Féach freisin

* Intleacht shaorga,  ChatGPT,  Claude

## Tagairtí

## Nótaí

Catagóir:Ríomhtheangeolaíocht
Catagóir:Intleacht shaorga
Catagóir:Samhlacha teanga móra
Propionibacteriaceae

Is fine de bhaictéir Gram-dheimhneach iad na **Propionibacteriaceae** a fhaightear i dtáirgí déiríochta nó i gconair stéigeacha ainmhithe agus a mhaireann i bpóireanna daoine.. 

## Fíligineacht
Tá an tacsanomaíocht a nglactar leis faoi láthair bunaithe ar List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature (LPSN)  agus an National Center for Biotechnology Information (NCBI) 

Genera incertae sedis:
* "*[[Nigeribacterium]]*" Khare et al. 2021
## Féach freisin
*Liosta na n-ord baictéarach
*Liosta na n-géineas baictéarach

## Tagairtí
Manannán (albam)

Is é **Manannán** an tríú halbam stiúideo de chuid an bhanna miotail ceilteach Mael Mórdha. Eisíodh in 2010 é.

## Traicliosta

# "Through The Lungs Of The Dead" - 5:11
# "The Summoning" - 7:33
# "The Doom Of The Races Of Éire" - 4:34
# "Our Ancestors Dwell Here" - 5:28
# "A Nation In Ruins" - 6:15
# "Manannán" - 7:34
# "The Gaedhilic Twilight" - 4:40
# "Back To Éire I Go With A Heavy Heart" - 4:12

## Pearsanra

* Roibéard Ó Bogail – Gutha, Pianó, Feadóg stáin
* Gerry Clince – Giotár
* Anthony Lindsay - Giotár
* Dave Murphy – Dord
* Shane Cahill – Drumaí

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Mael Mórdha
Catagóir:Miotail Ceilteach
Catagóir:Albaim a eisíodh in 2010
Damned When Dead

Is é **Damned When Dead** an ceathrú halbam stiúideo de chuid an bhanna Miotal ceilteach Mael Mórdha. Eisíodh in 2013 é.

## Traicliosta

# "Laudabiliter" - 5:16
# "King Of The English" - 7:20
# "Dawning Of The Grey" - 7:40
# "All Eire Will Quake" - 6:07
# "Bloody Alice (Of Abergravenny)" - 5:40
# "The Sacking Of The Vedrafjord" - 5:05
# "A Dirge" - 2:16
# "Damned When Dead" - 8:09

## Pearsanra

* Roibéard Ó Bogail – Gutha
* Gerry Clince – Giotár
* Dave Murphy – Dord
* Shane Cahill – Drumaí

## Tagairtí

Catagóir: Albaim Mael Mórdha
Catagóir: Miotail Ceilteach
Catagóir: Albaim a eisíodh in 2013
Saoirse cainte sa Ghearmáin

mion|''Volksverhetzung''
Maíonn an Rialtas Gearmánach go bhfuil sé i bhfách le saoirse cainte, agus tá cead ag aon duine aon teanga a labhairt go poiblí. Ach níl an tsaoirse cainte sa Ghearmáin gan teorainn. Tá gríosú chun fuatha, nó ***Volksverhetzung,*** mídhleathach sa Ghearmáin. Mar shampla, tá cosc sa Ghearmáin ar ráitis fhrith-Sheimíteacha nó aon ráiteas a shéanann ceart stáit Iosrael.

Bíonn dualgas ann Béarla nó Gearmáinis a úsáid le linn agóidí, gan aistritheoir cláraithe a bheith i láthair. Chomh maith le labhairt na Gearmáinise agus an Bhéarla, ceadaítear labhairt na hAraibise ag agóidí i gcásanna áirithe ach ní foláir ateangaire réamhchláraithe a bheith i láthair ag an agóid chun aistriúchán ar chúrsaí a chur ar fáil do na póilíní.

### Cúlra
Tá comhthéacs stairiúil/polaitiúil le cur san áireamh anseo, agus tá cúis mhaith ag na Gearmánaigh chun dlíthe i gcoinne na fuathchainte a bheith acu. Ós amhlaidh atá, tá ag méadú le tamall de bhlianta ar an imní atá ann mar gheall ar inneachar díobhálach agus ar fhuathchaint a chuirtear ar fáil ar sheirbhísí ardáin comhroinnte físeán.

### Gaeilge
Cuireadh cosc ar labhairt na Gaeilge i mBeirlín i mí Aibreáin 2024; chuir na póilíní cosc ar úsáid na Gaeilge ag léirsiú poiblí ag campa agóide ar son na Palaistíne sa chathair. Chuir garda Bheirlín srianta teanga i bhfeidhm chun ráitis phoiblí mhídhleathacha a chosc.

## Féach freisin

* Gríosú chun fuatha nó fuathchaint
* Saoirse cainte

## Tagairtí

Catagóir:Saoirse cainte
Catagóir:An Ghearmáin
Catagóir:Fuathchaint
Catagóir:Dlí na Gearmáine
Comhaontú Thaigh Bhòid

[mion|290x290px| An Príomh-Aire [Nicola Sturgeon agus comhcheannairí Phàrtaidh Uaine na h-Alba, Patrick Harvie agus Lorna Slater, lasmuigh de Thaigh Bhòid an 30 Lúnasa 2021]].
Comhaontú comhroinnte cumhachta idir Páirtí Náisiúnta na hAlban (PNA), Riaghaltas na h-Alba agus Phàrtaidh Uaine na h-Alba, a bhí i g**Comhaontú Thaigh Bhòid.**, a socraíodh i mí Lúnasa 2021 chun tacú leis an Triú Rialtas de chuid Nicola Sturgeon agus ansin athdhearbhaíodh é chun tacú leis an Chéad Rialtas de chuid Humza Yousaf .

Sonraíodh sa Chomhaontú an bealach inar oibrigh Rialtas na hAlban agus an Pàrtaidh Uaine sa Pharlaimint le chéile, ceapadh airí Uaine, réimsí beartais eisiata ón gComhaontú, comhaontú muiníne agus agus soláthair agus réiteach díospóide.  Bhí clár comhbheartais ag gabháil leis an gcomhaontú, a leagann amach go mion na háiteanna ar chinn an bheirt dul i gcomhar le chéile. 

An 31 Lúnasa 2021, chuaigh an PNA agus Pàrtaidh Uaine na hAlban isteach i socrú comhroinnte cumhachta a raibh mar thoradh air gur ceapadh beirt BPA dhá CPA Uaine mar airí sóisearacha sa rialtas, seachadadh ardán comhbheartais, agus tacaíocht Uaine don rialtas ar vótaí muiníne agus. soláthar .   Ní raibh aon chomhaontú maidir le taiscéalaíocht ola agus gáis, ach mhaígh an rialtas anois go raibh cás níos láidre acu maidir le reifreann náisiúnta neamhspleáchais.. 

Bhí an comhaontú ina chuid lárnach de thoghchán ceannaireachta an PNA sa bhliain 2023, agus cháin na hiarrthóirí  Ceit Fhoirbeis agus Ash Regan é, agus thachaigh Humza Yousaf leis. 

Ar an 25 Aibreán 2024, tar éis cruinnithe i dTaigh Bhóid, chinn an Príomh-Aire go dtiocfadh deireadh láithreach leis an gcomhaontú comhroinnte cumhachta. 
## Naisc sheachtracha
*The SNP ditching its Green allies has backfired on Humza Yousaf – and set back the cause of independence
## Tagairtí

Catagóir:2021 in Albain
Catagóir:Páirtí Náisiúnta na hAlban
Catagóir:Glasaigh na hAlban
Catagóir:Neamhspleáchas na hAlban
Catagóir:2021 i bpolaitíocht na Breataine Móire
Catagóir:Imeachtaí Lúnasa 2021 sa Ríocht Aontaithe
Catagóir:Nicola Sturgeon
Caisleán Dhoire Shuibhne

Túrtheach agus Séadchomhartha Náisiúnta atá suite i gContae na Gaillimhe, Éire is ea **Caisleán Dhoire Shuibhne**.

## Suíomh
Tá Caisleán Dhoire Shuibhne suite 4.4 km (2.7 mhíle) soir ó thuaidh ó Port Omna, ar bhruach thiar na Sionainne.

## Stair
Bhí na tailte thart ar Dhoire Dhuibhne i seilbh mhuintir Uí Mhadáin ó c. AD 950 go dtí lár an seachtú haois déag. Ar an 5 Feabhra 1639 d’éag ceann an teaghlaigh, John O’Madden, ag fágáil a chuid tailte dá mhac, Daniel O’Madden. Ansin chuaigh Daniel ar tí túrtheach a thógáil dó féin.

Thóg Daniel O'Madden an caisleán sa bhliain 1643.

Tá a dháta ar eolas ó inscríbhinn ar cheann dá choirbéal bartasán: D:O'M ME:FIERI:FECIT 1643.

## Cur síos
Túrtheach le ceithre stór is ea Caisleán Dhoire Shuibhne. Tá boghtaí ar na ceithre stór ar fad.

Tá fuinneoga a bhfuil dhá agus trí mhuillean iontu sna seomraí uachtaracha, chomh maith le tinteáin, ceann amháin le lindéar seaimféaráilte, cuartha anuas ag gach ceann agus clúdaithe le coirnis sheaimféaráilte.

Tá iarsmaí de bhábhún, cosán balla agus Forbhalla ann freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Caisleáin i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Caisleán Ard Mhaolabháin

Túrtheach agus Séadchomhartha Náisiúnta atá suite i gContae na Gaillimhe, Éire is ea **Caisleán Ard Mhaolabháin**.

## Suíomh
Tá Caisleán Ard Mhaolabhain suite 8 km (5 mhíle) ó dheas ón nGort agus 2 km (1.2 mhíle) siar ó dheas ó Loch Cútra.

## Stair
Thóg clann Uí Sheachnasaigh, rialtóirí an réigiúin ar a dtugtar Cenél Áeda na hEchtge Caisleán Ard Mhaolabháin sa 16ú haois. Bhí an caisleán faoi a seilbh go dtí gur cuireadh de láimh é ag ionradh Chromail (1650idí). Luaitear ar dtús é tar éis bás Ruaidhrí Gilla Dubh Ó Seachnasaigh sa bhliain 1567. Sa bhliain 1579, throid Diarmaid Riabach Ó Seachnasaigh agus a nia Seán, a chéile in aighneas ar an gcaisleán, rud a d'fhág bás don bheirt. Bhí cáil bainte amach ag Diarmaid Riabach roimhe sin tar éis dó Risteard Ó Creagh, Ardeaspag Caitliceach Ard Mhacha, a bhrath do na húdaráis.

Athchóiríodh an caisleán sna 1990idí, lena n-áirítear athdhíonadh agus plástráil le moirtéal aoil. Thángthas ar phictiúir bhalla na meánaoise déanacha ar an gcéad agus ar an gceathrú leibhéal;  cuireadh iad i gcomparáid leo siúd ag Mainistir Chnoc Muaidhe agus Mainistir Oileán Chliara. Léirítear easpag, fiach damh, Naomh Críostóir, timthriall Páise, agus Naomh Mícheál ag meá anamacha ar Lá na Breithiúnas.

## Cur síos
Tá sé stór ag an túr. Tá cuid den bhalla cosanta bunaidh fós ann.

Tá rianta bartasán ar na coirnéil thoir thuaidh agus thiar theas agus feadh an bhalla theas. I measc na ngnéithe eile tá poll lámhaigh, poll an uafáis, go leor fuinneoga scoilte agus teallaigh. D'fhéadfadh go mbeadh rianta de bhallaí timpeall an chaisleáin mar chuid den bhunaidh bhábhún. 

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caisleáin i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Pàrtaidh Uaine na h-Alba

Is páirtí polaitíochta i bParlaimint na hAlban é Pàrtaidh Uaine na h-Alba (Béarla: "*Scottish Green Party*")

Sa bhliain 2014, ghlac siad páirt san fheachtas ar son ‘Ba chóir’ san reifreann ar Neamhspleáchas na hAlban .

Chuaigh comhcheannairí an Pháirtí, Lorna Slater agus Pádraig Harvie isteach i Rialtas na hAlban don chéad uair i 2021  ach ní raibh siad ar aontú le rialtais Taigh an Ròid agus Westminster faoi shaor-phuirt uaine. 

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na hAlban
Séimhiú

I dteangeolaíocht na Gaeilge, is éard is **séimhiú** ann ná athrú a chuirtear i bhfeidhm ar chonsain i gcomhthéacsanna comhréireacha áirithe. Mar shampla, deirtear “ciall” /ciəl̪ˠ/, ach “mo chiall” /​mˠə ˈçiəl̪ˠ/, leis an consan cuimilteach /ç/ in áit an chonsain phléascaigh /c/. Sa teangeolaíocht go ginearálta, tá an scéal beagáinín casta ó thaobh téarmaíochta de. Úsáidtear an téarma “séimhiú” ar choincheap i bhfad níos leithne, ar aon athrú a dhéanann consan níos sonda. Cuimsíonn sé seo séimhiú na Gaeilge, ach cuimsíonn sé freisin an t-athrú tosaigh ar a dtugtar an t-urú i nGaeilge, rud a d'fhéadfadh mearbhall a chur ar chainteoirí Gaeilge atá ag plé le cúrsaí teangeolaíochta.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha Ceilteacha
Catagóir:Teangeolaíocht
Cór Chúil Aodha

Bhunaigh Seán Ó Riada **Cór Chúil Aodha** do ghuthanna fireann sa bhliain 1963. 

### Stair
Chuir an Riadach Cór Chúil Aodha ar bhun nuair a chuaigh sé chun cónaithe i nGaeltacht Mhúscraí sna seascaidí lena bhean Ruth agus a gclann óg.  Is timpeall an ama seo bhí torthaí an Dara Comhairle Vatacánach ag teacht chun solais. Chuaigh Ó Riada ag tochailt in oidhreacht cheoil an cheantair agus d’éirigh leis ardú meanma a thabhairt don phobal.

Nuair a fuair an Riadach tinn sa bhliain 1971, d’fhág sé an cúram faoina mhac Peadar Ó Riada, an duine is sine sa gclann, agus tá aire tugtha aige don chóir ó shin.

Ba bhall é de Chór Chúíl Aodha Iarla Ó Lionáird.

### Inniu
Bíonn an Cór ag canadh an Aifrinn gach Domhnach i gCúil Aodha agus i mbun ceolchoirme go rialta sa tír in Éirinn agus thar lear.   Táid tar éis canadh i gach Eaglais mór in Éirinn agus ag ócáidí speisialta, sochraidí go háirithe, a leithéidí an Uachtarán Cearbhall Ó Dálaigh, agus ceoltóirí a leithéidí Shane MacGowan, Willy Clancy, Denis Murphy agus Frankie Kennedy.

### Amhráin

* ''Caoineadh na dTrí Mhuire''
* *Ag Críost an Síol*
* *Ár nAthair*

## Féach freisin

* Baile Mhuirne agus Cúil Aodha
* Iarla Ó Lionáird

## Naisc sheachtracha

* *[https://www.siopagaeilge.ie/products/ceol-is-cibeal-chuil-aodha-peadar-o-riada-agus-claisceadal-chuil-aodha Ceol is Cibeal Chúil Aodha - Peadar Ó Riada agus Claisceadal Chúil Aodha]*, Gael Linn 1978, 2012.  Cóisir cheoil anseo ina gcloistear mór-amhráin Mhúscraí á gcanadh ag Cór Chúil Aodha.

## Tagairtí

Catagóir:Cúil Aodha
Catagóir:Gaeltacht Mhúscraí
Catagóir:Bannaí ceoil Éireannacha
Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge
Catagóir:Cóir (buíonta amhránaíochta)
Catagóir:Gael Linn
Eitilt Aloha Airlines 243

Ar 24 Feabhra 1989, b'éigean do eitleán le comhlacht 'Aloha Airlines', **Eitilt 243**, tuirlingt éigeandála a dhéanamh nuair a tharla pléasc agus dí-chomhbhrú le linn na heitilte. Stróiceadh cuid de dhíon an eitleáin. Níor maraíodh ach aon duine amháin agus gortaíodh 65 eile.  Eitleán de dhéantús 'Boeing 737' a bhí ann, a thosaigh ag eitilt in 1967.
clé|mion
clé|mion

### Eachtra
D'imigh an t-eitleán ó Hilo, Havái ar a shlí go Honolulu. 23 nóiméad níos déanaí, tharla an eachtra ag airde 7,300 m.  

Súdh duine amháin den chriú amach as an eitleán, trí pholl mór sa díon.

B'éigean don eitleán tuirlingt éigeandála a dhéanamh ag aerfort Idirnáisiúnta Honolulu, Haváí. Idir éirí de thalamh agus tuirlingt, mhair an eitilt 36 nóiméad.

Ní raibh a fhios ag na píolótaí céard a tharla i ndáiríre ag an am. Ar an 21 Nollaig 1988, maraíodh 270 duine nuair a phléasc buama ar bord eitilte de chuid Pan Am (Eitilt 103) i Loch Earbaí san Alban. Ach an uair seo, bhí fabht struchtúrach agus strustuirse miotail i gceist . Bhí an obair chothabhála de chuid Aloha lochtach chomh maith.

## Féach freisin

* Teagmhais eitlíochta
* Eitilt Alaska Airlines 1282, 2024
* Pan Am Eitilt 103 (1988)
* Eitilt United Airlines 811, 1989

## Tagairtí

Catagóir:Teagmhais eitlíochta
Catagóir:Boeing
Catagóir:1988
Catagóir:Haváí
Craos (banna)

Is tionscnamh hip hap é **Craos** "a chuireann ríomh-bhuillí le liricí láidre agus a dhéanann cur síos lom ionraic ar an saol mar a fheictear do bheirt bhall an ghrúpa é."
[alt=Póstaer stróicthe le líomhain a cheanglaíonn G4S le fulaingt mhuintir Ghaza|clé|mion|Glacann Craos seasamh radacach ina dtraic ''Muca'' maidir leis na [Garda Síochána|Gardaí agus maidir le comhlachtaí príobháideacha slándála amhail G4S]]
Ciallaíonn craos an scornach ar leathadh agus peaca marfach na sainte freisin, ar tagairt don Tíogar Ceilteach é.

## Tionchar
Baineann Kneecap macalla as curfá *[https://soundcloud.com/craos-1/craos-muca Muca]* ina dtraic siúd *CEARTA* leis an líne "mar tá na muca móra mire sa tóir ar ár meon is beidh lucht Maigh gCabraí sa tóir ar mo thóin".

## Glacadh
In 2017 bhí Nialler9 ag iarraidh tuilleadh dá gcuid ceol. Agus é ag trácht an dtraic *Babaí*, dúirt Chris Green ó 2FM "nuair a mbím ag éisteacht le Kendrick, sé an chaoi chéanna a mothaím nuair a mbím ag éisteacht leis an traic sin, bhí sé iontach."

Fuair Craos ainmniúchán i gcomhair Ghradam NÓS in 2017 dá dtraic *[https://soundcloud.com/craos-1/babi Babaí]*. In 2024, faoi chló eile (mar Súil Amháin + Rob Mulhern) fuaireadar ceithre ainmniúchán agus a thugadar leo an duais sa rannóg Amhrán na Bliana as *[https://suilamhain.bandcamp.com/album/an-murda-meais-n An Murda Meais​í​n]*.

## Féach freisin
* Séamus Barra Ó Súilleabháin
* Rob Mulhern

## Naisc sheachtracha
* Ceol le sruthú
* Babaí
* Léirmheas le Chris Green ó 2FM

## Tagairtí

Catagóir:Rapálaithe Gaeilge
Catagóir:Rapálaithe Éireannacha
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana‎
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana‎
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Albam na Bliana (Nuacheol)‎
Cioclón Gorky, 1991

Cioclón trópaiceach fíordhíobhálach ba ea **Cioclón Gorky**, nó "**Cioclón 02B 1991**", an t-ainm oifigiúil, nó **Cioclón Marian**, a tháinig le chéile ar 22 Aibreán 1991 i mBá na Beangáile. Ocht lá níos déanaí, ní raibh ach stoirm thrópaiceach ann.

Maraíodh 138,866 sa Bhangladéis, ar a laghad, tír nach bhfuil ach a dhá oiread méid na hÉireann agus daonra 109 milliún ag an am. Tá an Bhanglaidéis ar cheann de na tíortha is mó ar domhan atá i gcontúirt mar gheall ar an athrú aeráide ó tá beagnach 75% den tír faoi leibhéal na mara. Toisc go luíonn an Bhanglaidéis go híseal, bíonn go leor tuilte inti agus déantar go leor damáiste ar na cóstaí, áit a gcónaíonn na daoine is boichte. 

## Féach freisin

* Cioclón Bhola, 1970; maraíodh 300,000 ... ach b'fhéidir i bhfad níos mó.
* Cioclón Nargis, 2008; maraíodh 138,373, ar a laghad, ach b'fhéidir i bhfad níos mó.

## Tagairtí

Catagóir:Cioclóin thrópaiceacha
Catagóir:1991
Catagóir:Tubaistí nádúrtha
Catagóir:An Bhanglaidéis
Eaglais Chill Chomhghaill

Is séipéal meánaoiseach agus Séadchomhartha Náisiúnta i gCill Chomhghaill, Co. Chill Mhantáin, Éire í **Eaglais Chill Chomhghaill**, ar a dtugtar **Sean Eaglais Chill Chomhghaill** freisin.

## Suíomh
Tá Séipéal Chill Chomhghaill suite ar Lána Lott i lár shráidbhaile Chill Chomhghaill, 1.5 km (0.93 mhíle) siar ón gcladach. Ag 6°03′46″ siar, tá sé ar an gceann is faide soir de Shéadchomharthaí Náisiúnta Phoblacht na hÉireann.

## Stair
Tagann an t-ainm ón eaglais ó Naomh Comgall (ní an Comgall cáiliúil ó Bheannchar). Tógadh an séipéal sa 12ú haois agus bhí sé tiomnaithe do Mhuire, máthair Íosa.

Cuireadh Thady Uí Bhroin as Baile Geanainn, ball sinsearach de chlann Uí Bhroin, ag Eaglais Chill Chomhghaill sa bhliain 1707.

## Eaglais
Is struchtúr corp-eaglaise agus seangail é an séipéal. Is dócha go raibh díon cloiche claonta ar an seangail tráth, agus díon áiléir beag os cionn an tsaingeal. Tá cló baiste cearnach sa chorp, leac croise agus fuinneog bheag chinn chruinn sa bhalla theas.

Cuireadh an chuid thiar den séipéal leis níos déanaí mar áit chónaithe le dhá stór.

Tá tobar beannaithe suite 100 m (110 slat) soir ó thuaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Cill Mhantáin
Cioclón Nargis, 2008

clé|mion
Cioclón trópaiceach fíordhíobhálach ba ea **Cioclón Nargis** (Stoirm Catagóir 4 ag an am), idir 27 Aibreán - 3 Bealtaine 2008.  Buaileadh Maenmar go dona.  Maraíodh "138,373", ach i bhfad níos mó i ndáiríre.

Bhí deachtóireacht mhíleata i réim ag an am agus "polasaí laissez-faire" aige. 

* Tharla aslonnú ar bith, agus ní raibh plean aslonnaithe ann. 
* Ní raibh fóirithint ar bith le fáil ar dtús, agus ní raibh cead cúnamh forbartha idirnáisiúnta a thabhairt isteach.

Maraíodh 138,866 nuair a bhuail Cioclón Gorky an Bhangladéis sa bhliain 1991 agus ní raibh rialtas Mhaenmar ag iarraidh an "scór" sin a shárú, is cosúil. Mar sin cuireadh srian ar líon na mbásanna oifigiúla.

## Féach freisin

* Cioclón Bhola, 1970; maraíodh 300,000 agus b'fhéidir i bhfad níos mó.
* Cioclón Gorky, 1991; maraíodh 138,866, ar a laghad. 

* Corraíl shibhialta Mhaenmar, 2021
* Coup d'état Mhaenmar, 2021
* Na Róihinsí

## Tagairtí

Catagóir:Cioclóin thrópaiceacha
Catagóir:Tubaistí nádúrtha
Catagóir:2008
Catagóir:Stair Mhaenmar
Seamas Ó hAoláin

Is ceoltóir, damhsóir agus amhránaí é **Seamas Ó hAoláin** (nó *Seamas Hyland*) arb as an mBaile Dubh i gContae Phort Láirge dó ach atá lonnaithe i mBaile Átha Cliath anois. Bhí sé ina bhall den ghrúpa The Mary Wallopers ar feadh dhá bhliain, ina dhiaidh sin dhírigh sé ar a chuid ceoil féin. Tá baint aige le healaíontóirí ar nós John Francis Flynn, Isadora Epstein (drámaíocht), Acid Granny agus Eimear Walshe. Seinneann sé an cairdín. Rinne sé staidéar ar an nGearmáinis agus ar an Dlí i gColáiste na Tríonóide. 

Rinneadh a chéad albam a eisiúint i mí na Bealtaine 2024, albam a bhí fréamhaithe sa traidisiún agus bunaithe ar fhoinn a bhí foghlamtha aige óna chéad mhúinteoir Bobby Gardiner. Anuas air sin, tá píosaí comhaimseartha air, le ceol ó Ross Chaney ar na drumaí agus sintéiseoirí.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Ceoltóirí traidisiúnta
Catagóir:Damhsóirí Éireannacha
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Andrew McMurray

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Andrew McMurray** (). Is ball é de Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann. Is Comhalta den Tionól Reachtach é don Dún Theas, ó 2024. 
## Tagairtí

 
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Fir
Lilian Seenoi-Barr

[mion|An Gildhalla, [Doire|Cathair Dhoire]]
Is comhairleoir cathrach ón PSDLO i nDoire í **Lilian Seenoi-Barr** (a rugadh in 1981/1982). Is de bhunadh na Céinia í, de chuid na Maasai. Is í  an chéad bhean dhubh riamh a hainmníodh mar mhéara údaráis áitiúil in Éirinn.   Ar an 30 Aibreán 2024, bhí sí ainmnithe mar Mhéara Chomhairle Dúiche Chathair Dhoire agus an tSratha Báin (ó 3 Meitheamh 2024-2025)..

[mion|[Alex Jones, an teoiricí comhcheilge , 2018]]

## Saol
Oibrí pobail ar son mná agus páistí de threibh na Masaíoch ab ea í sa Chéinia sula mb’éigean di teitheadh lena mac beag. Teifeach a bhí inti agus tháinig sí féin agus a teaghlach go Doire in 2010. B'éigean di dul i ngleic le neart dúshlán ag an am.   

Chuir an pobal aithne uirthi mar ghníomhaí ar mhaithe le hinimircigh; bhunaigh sí Fóram na nInimirceach san iarthuaisceart (NorthWest Migrants’ Forum) agus is í a phríomhfheidhmeannach.  

Ba ea é ceannaire an SDLP Colum Eastwood a d'iarr uirthi dul isteach sa pháirtí. Chomhthoghadh í mar chomhairleoir cathrach in 2021. Toghadh í don Chomhairle in 2023 don chéad uair.

### Conspóid
Bhí an chaoi ar roghnaigh an PSDLO Seenoi-Barr mar mhéara cáinte ag daoine áirithe sa pháirtí. Dar leis na daoine sin go raibh an próiseas "neamhdhaonlathach". D'éirigh an comhairleoir Jason Barr as an bpáirtí dá bhíthin, é ag líomhain nár tugadh deis chothrom dó féin a bheith ina h-iarrthóir don ainmniúchán mar mhéara. 

Os a choinne sin, dúirt an SDLP gur leanadh na rialacha a leagadh síos.

Bhí an racht fuatha ar mheáin shóisialta - sa bhaile agus i gcéin - scanrúil. Dúirt ceannaire an SDLP, Colum Eastwood go raibh bagairtí báis an-tromchúiseach i measc an rabharta drochíde. Tá an PSNI i mbun fiosraithe ar an mbonn gur choireanna fuath ciníoch iad na bagairtí. 

I measc na ndaoine a chuir teachtaireachtaí maslacha ar mheáin shóisialta bhí an teoiricí comhcheilge Meiriceánach, Alex Jones. Sin é an fear a dúirt gur chur i gcéill ab ea uafás Sandy Hook, an t-ionsaí lámhaigh ar bhunscoil i Connecticut inar maraíodh 20 páiste agus seisear daoine fásta in 2012. 

Dúirt Seenoi-Barr gur roghnaíodh í de thoradh próiseas a bhí iontaofa agus tar éis do cheannasaíocht an pháirtí agallamh a chur ar thriúr iarrthóirí, í féin ina measc agus go ndearna an drochíde níos diongbháilte í go mbeadh ionadaíocht níos uileghabhálaí ag Doire agus go seasann móramh an phobail léi.

## Féach freisin

* PSDLO

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Daoine Céiniacha
Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre
Catagóir:Daoine gorma
Catagóir:Méaraí mná
Catagóir:Méaraí Éireannacha
Liagán Ghleann Cuilinn

Gallán agus Séadchomhartha Náisiúnta atá suite i nGleann Cuilinn, Contae Bhaile Átha Cliath, Éire is ea **Liagán Ghleann Cuilinn**.

clé|mion|Liagán Ghleann Cuilinn

## Suíomh
Tá Liagán Ghleann Cuilinn suite ar Bhóthar na Beairice, Gleann Cuilinn.

## Stair
Ceaptar gur tógadh an chloch (déanta as Grianchloch) c. 1700 R.Ch. Is é an finscéal gur úsáid ionróirí Lochlannacha na clocha i gcluiche "fáinní." Tugtar "Banríon Mab" air freisin.

### Gailearaí

Íomhá:Glencullen_Standing_Stone_view_(facing_west).jpg|alt=Facing west|Ag breathnú siar
Íomhá:Glencullen_Standing_Stone_top_view_(facing_east).jpg|alt=Facing east|Ag breathnú thoir
Íomhá:Glencullen_Standing_Stone_top_view_(facing_west).jpg|alt=Facing west|Ag breathnú siar
Íomhá:Glencullen_Standing_Stone_SW_face.jpg|alt=Southwest face|Aghaidh thiar theas
Íomhá:Glencullen_Standing_Stone_rock_detail.jpg|alt=Detail|Sonraigh
Íomhá:Glencullen_Standing_Stone_SE_face.jpg|alt=Southeast face|Aghaidh thoir theas
Íomhá:Glencullen_Standing_Stone_NE_face.jpg|alt=Northeast face|Aghaidh oirthuaisceart


## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Baile an Tobair

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Baile an Tobair** air:
* Baile an Tobair, Contae Bhaile Átha Cliath: baile fearainn i gContae Bhaile Átha Cliath
* Baile an Tobair, Contae Chill Chainnigh: baile fearainn i gContae Chill Chainnigh
* Baile an Tobair, Contae Chill Dara: baile fearainn i gContae Chill Dara
* Baile an Tobair, Contae Chill Mhantáin: baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* Baile an Tobair, Contae Chorcaí (Caisleán an Mhaignéaraigh): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Baile an Tobair, Contae Chorcaí (Cill Bhrain): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Baile an Tobair, Contae Chorcaí (Cineál Aodha): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Baile an Tobair, Contae Dhoire: baile fearainn i gContae Dhoire
* Baile an Tobair, Contae Loch Garman: baile fearainn i gContae Loch Garman
* Baile an Tobair, Contae Luimnigh (Cois Sléibhe): baile fearainn i gContae Luimnigh
* Baile an Tobair, Contae Luimnigh (Gleann an Choim): toghroinn agus mionghné i gContae Luimnigh
* Baile an Tobair, Contae Mhaigh Eo (Ceara): paróiste dlí, baile fearainn, agus ionad daonra i gContae Mhaigh Eo
* Baile an Tobair, Contae Mhaigh Eo (Tír Amhlaidh): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* Baile an Tobair, Contae na Gaillimhe (An Ros): fo-bhaile i gContae na Gaillimhe
* Baile an Tobair, Contae na Gaillimhe (Baile Chláir): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Baile an Tobair, Contae na Gaillimhe (Cill Alachtáin): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Baile an Tobair, Contae na Gaillimhe (Cill Chonaill): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Baile an Tobair, Contae Ros Comáin: baile fearainn, ionad daonra, paróiste dlí, agus toghroinn i gContae Ros Comáin

* Baile an Tóchair i gContae Shligigh

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Fáinne an Chladaigh

mion
mion|Thomas Dillons / Claddah Ring Museum
Fáinne traidisiúnta na nGael is ea **Fáinne an Chladaigh**, nó an **Fáinne Chladaigh**. An cairdeas, an grá, agus an dílseacht na téamaí a shamhlaítear le Fáinne an Chladaigh agus aithnítear mar shiombail don Éireannachas trí chéile é freisin. Is siombail iad an croí, na láimhe agus an coróin a théann i bhfeidhm ar dhaoine, beag beann ar a dteanga, a gcultúr agus difríochtaí ama a dtíortha.

Tháinig an fáinne chun tosaigh sa 17ú haois sa Chladach, sráidbhaile in aice le cathair na Gaillimhe. Feictear an fáinne timpeall na Gaillimhe inniu go mion minic.

Maítear go mbíonn duine ar lorg grá má tá an fáinne ag féachaint amach ón gcroí agus a mhalairt má tá an fáinne ar an mbealach eile.
mion

### Stair
Tá stair shaibhir álainn ag Fáinne an Chladaigh le nasc láidir ar leith leis an sráidbhaile iascaireachta gar do chladach Chuan na Gaillimhe ag deireadh an seachtú haois déag. Tugtar aitheantas do Richard Joyce mar chruthaitheoir an chéad fháinne sa bhliain 1689 nuair a d’fhill sé ón sclábhaíocht ar an Mhuir Chairib go dtí a bhaile dúchais agus d’úsáid sé a chuid oiliúna mar ghabha óir chun an fáinne íocónach a dhéanamh go cleasach.

Tá an fáinne Cladaigh is sine a bhfuil aithne air ann i Músaem Cathrach na Gaillimhe inniu. Baineann sé le *c.1700* agus ba é Richard Joyce a rinne é, arbh as ceann de cheithre threibh cheannaíochta na Gaillimhe dó. Is beag fáinne óir ón gCladach ón tréimhse seo atá ann mar gheall ar chúinsí sóisialta agus eacnamaíochta. 

Tá an traidisiún ó 1750 láidir i mbundhéantóirí Fháinne an Chladaigh in Thomas Dillons, Sráid na Céibhe, Cathair na Gaillimhe fós. Leis an bpaitinn ríoga a bronnadh orthu, tháinig clú ar na fáinní arís i lár an fichiú haois nuair a bronnadh Fáinne an Chladaigh, i measc seodra eile, ar an mBanphrionsa Grace sa bhliain 1962.

## Féach freisin

* An Cladach

## Naisc sheachtracha

* Claddagh Ring Museum, Thomas Dillons - Gold Jewellers
* Ionad "Legend of the Claddagh RIng"

## Tagairtí

Catagóir:Seodra
Catagóir:Cultúr na hÉireann
Catagóir:Grá
Lorna Slater

Polaiteoir Albanach a rugadh i gCeanada í **Lorna Slater** (rugadh 27 Meán Fómhair 1975 ), a d’fheidhmigh  mar Aire Scileanna Glasa, Geilleagar Ciorclach agus Bithéagsúlachta i Rialtas na hAlban ó 2021 go 2024 . Bhí sí ina comh-cheannaire ar Glasaigh na hAlban in éineacht le Patrick Harvie ó 2019, agus ba iad na chéad pholaiteoirí Glasa sa Ríocht Aontaithe a d’fheidhmigh mar airí rialtais. Tá Slater ina Bhail de Pharlaimint na hAlban (BPA) do réigiún Lodainn ó 2021 i leith.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Reilig chogaidh Gearmánach Ghleann Crí

alt=Glencree German war cemetery|deas|267x267px| Reilig chogaidh Gearmánach Ghleann Crí
Tá **Reilig Cogaidh na Gearmáine Ghleann Crí** () suite i ngleann Gleann Crí, Contae Chill Mhantáin, Éire.

Tiomnaíodh an reilig ar 9 Iúil 1961. Tá 134 uaigh ann. Is pearsanna Luftwaffe (Aerfórsa) nó Kriegsmarine (Cabhlach) dun chuid is mó. Aithnítear caoga a trí, ní fios 28. Sé chorp iad príosúnaigh chogaidh sa Chéad Chogadh Domhanda a bhí i seilbh na Breataine. Ba ea daichead a sé dóibh choimeádaithe sibhialtach Gearmánacha a bhí á seoladh ón mBreatain go Ceanada le haghaidh imtheorannaithe nuair rinne toirpéad a scaoileadh ar a long, SS Arandora Star ag U-bhád Gearmánach, U-47, amach ó Thoraigh, Contae Dhún na nGall, i mí Iúil 1940. Tá an Dr Hermann Görtz, spiaire Abwehr, curtha ansin freisin. Rinne an Dr Görtz féinmharú tar éis an chogaidh nuair a cuireadh in iúl dó go ndéanfaí é a dhíbirt; bhí faitíos air go dtabharfaí don Aontas Sóivéadach é.

Tá an reilig á riar ag Coimisiún Uaigheanna Cogaidh na Gearmáine ().

Taobh leis an reilig, ar bhruach Abhainn Ghleann Crí, is féidir teacht ar charraig Aifrinn trí chosán caol cois abhann.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Mainicín faisin

[mion|[Hazel Lavery]]
Duine is ea **mainicín faisin** a chaitheann nua-éadaí lena dtaispeáint do chustaiméirí. In Éirinn, bhí cáil tráth ar Hazel Lavery, Katy French, agus Maura Higgins mar shamplaí.

## Féach freisin

* Faisean

## Tagairtí

Catagóir:Mainicín
Catagóir:Mainicíní
Catagóir:Éadaí
Catagóir:Faisean
Eaglais Tigh Munna

Eaglais dhaingnithe agus Séadchomhartha Náisiúnta i gContae na hIarmhí, Éire is ea **Eaglais Tigh Munna**.

## Suíomh
Tá Eaglais Tigh Munna suite 1.8 km (1.1 mhíle) soir ó Tigh Munna, soir ó dheas ó Loch Dairbhreach.

## Stair
Bhunaigh Fiontán mainistir ar an suíomh sa 7ú haois, ar a dtugtar Munna nó Munnu freisin. Tógadh Eaglais Tigh Munna mar eaglais dhaingnithe go luath sa 15ú haois. Chreach Farrell Mageoghegan é sa bhliain 1452. Tar éis an Reifirméisean chuaigh an eaglais ar aghaidh chuig an teaghlach Nugent. Bhí sé beagnach scriosta faoin mbliain 1622. Taifeadtar an séipéal a bheith in úsáid arís ag Eaglais na hÉireann faoi 1755 agus rinneadh athchóiriú forleathan air in 1843.

## Eaglais
clé|mion|
Is cill amháin é an séipéal le díon boghtach bairille. Tá forbhallaí ann agus poll lámhaigh os cionn an dorais. Tá batair fhuaimnithe ag an séipéal agus ag an túr freisin. Chuir an túr ard ag taobh thiar an tséipéil slándáil ar fáil don chléir. Tá Síle na gcíoch os cionn an chéad fhuinneog den bhalla thuaidh.

Tá an túr ceithre stór ar airde, le huasteorainneacha boghtach ar an gcéad agus ar an tríú hurlár. Ba é an dara hurlár an limistéar cónaithe, le teallach, suíocháin fhuinneog agus cloch mhúnlaigh (cainéal trí thiús balla chun fuíolluisce a dhiúscairt). Os cionn seo bhí seomra codlata agus losán.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na hIarmhí
Catagóir:Eaglaisí in Éirinn
Adenoviridae

Is víris mheánmhéide (90-100 nm ), neamh-imchlúdaithe (gan déchiseal lipidí seachtrach) iad adanaivíris (baill den fhine ***Adenoviridae*** ) le núicléacaipsid eicosaihéidreach ina bhfuil géanóm ADN dhá shnáithe .  Eascraíonn a n-ainm as a leithlisiú tosaigh ó adenoidí daonna i 1953. 

## Víreolaíocht

## Aicmiú
Tá na géinis seo a leanas san fhine seo :
* *[[Atadenovirus]]*
* *[[Aviadenovirus]]*
* *[[Ichtadenovirus]]*
* *[[Mastadenovirus]]* (lena n-áirítear gach adanaivíreas daonna)
* *[[Siadenovirus]]*
* *[[Testadenovirus]]*

## Éagsúlacht bhitheolaíoch
I measc daoine, faoi láthair tá 88 adanaivíreas daonna (HAdVs) i seacht speiceas (Adanaivíreas daonna A go G):
* A: 12, 18, 31
* B: 3, 7, 11, 14, 16, 21, 34, 35, 50, 55
* C: 1, 2, 5, 6, 57
* D: 8, 9, 10, 13, 15, 17, 19, 20, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 32, 33, 36, 37, 38, 39, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 51, 53, 54, 56, 58, 59, 60, 62, 63, 64, 65, 67, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 75
* E: 4
* F: 40, 41
* G: 52

Baineann tíopaí/séiritíopaí éagsúla le coinníollacha éagsúla :* galar riospráide (speicis HAdV-B agus C go príomha)
* Galar riospráide (speicis HAdV-B agus C den chuid is mó)
*Toinníteas (speicis HAdV-B agus D den chuid is mó)
* Gastaireintríteas (cineálacha HAdV-F 40, 41, HAdV-G tíopa 52)
* Murtall nó *adipogenesis* (HAdV-A tíopa 31, HAdV-C tíopa 5, HAdV-D tíopa 9, 36, 37)
Glaonn An Coiste Idirnáisiúnta um Thacsanomaíocht Víreas (CITV)*Mastadenovirus Daonna* ar A-G , toisc gur baill den ghéineas *[[Mastadenovirus]]* iad go léir.

## Tagairtí

Catagóir:Finte víreasacha
BLOC

Ardán do dhaoine óga ar na meáin shóisialta is ea **[[BLOC]]**. Bíonn físeáin á gcur amach air a bhaineann le "cúrsaí taistil, ceisteanna sóisialta, ábhar grinn agus gearrscannáin". Sheol TG4 i dtús báire é i mí na Samhna 2018 agus tá a struchtúr bainistíochta agus eagarthóireachta féin ag BLOC laistigh de TG4.

Cuireann BLOC fáilte roimh 'scéalaithe físe' atá ag iarraidh ábhair a chruthú agus a fhoilsiú leo "a thugann léargas ar shaol agus ar shainspéiseanna daoine óga atá ag tosú amach agus ag baint súp as an saol." Cuirtear ceardlanna ar siúl dóibh san iriseoireacht mhóibíleach.

## Glacadh
Chruthaigh BLOC "go maith leis an lucht féachana agus sháraigh siad spriocanna na bliana tosaigh" agus faoi dheireadh 2022 bhí os cionn 3 mhilliún babhta féachana faighte ag físeáin an ardáin "le ríleanna Instagram agus TikTok" ar na líonraí ba mhó.

## Podchraoltaí
Tá glac podchraoltaí curtha ar bun ag daoine faoi scáth BLOC.

## Féach freisin
* *[[Meon Eile|*Meon Eile*]]*
* *[[Nós (iris)|NÓS]]*
* Molscéal

## Tagairtí

*
*
Catagóir:Físiriseoireacht na Gaeilge
Catagóir:Físiriseoireacht
Catagóir:Meáin na Gaeilge
Catagóir:Gearrscannáin i nGaeilge
Catagóir:Gearrscannáin ghrinn i nGaeilge
Catagóir:Sceitsí grinn i nGaeilge
Catagóir:Líonraí podchraoltaí
Catagóir:TG4
Jack Lukeman

Is ceoltóir agus craoltóir Éireannach é **Jack Lukeman** (a rugadh mar **Seán Loughman** ar an 11 Feabhra 1973), ar a thugtar **Jack L.** de ghnáth.

## Stair
Rugadh **Seán Loughman** in Ospidéal Naomh Uinseann, Baile Átha Í, mar mhac Sheáin agus Rose Loughman. D'fhás Lukeman aníos i nDroichead Binéid, in aice le Baile Átha Í.

D’fhág sé an scoil ag 15 bliana d'aois. Tar éis dó tréimhse ghairid a chaitheamh i ngnó a teaghlaigh, thosaigh sé ag seinm ceoil go lánaimseartha ag 18 mbliana d’aois. Sheinn sé ar fud na hÍsiltíre, na Beilge agus na Gearmáine, uaireanta leis an bhanna rac-cheoil Serious Women le David Constantine agus Martin Clancy.

In 2016, sheinn Lukeman ag Ceolchoirm Céad Bliain RTÉ chun comóradh 100 bliain Éirí Amach na Cásca a chomóradh .

## Dioscliosta

### Albaim

* *Wax* (1995, leis The Black Romantics )
* *Acoustico* (1997, eisiúint teoranta)
* *Metropolis Blue* (1999)
* *Universe* (2001)
* *Songs from the Little Universe Show* (2002)
* *The Amsterdam Album* (2005)
* *Broken Songs* (2006)
* *Burn On* (2008)
* *The Story So Far – The Essential Collection* (2009)
* *The 27 Club*(2012)
* *The Great Wall of China* EP (2013)
* *Northern Lights – Songs for the Winter Solstice* (2014)
* *The King of Soho* (2016)
* *Magic Days* (2017)
* *Streamed: Best of the Lockdown Sessions Vol. 1* (2020)
* *Echo On* (2022) – Uimh. 22 in Éirinn.

## Tagairtí

* Jack Lukeman ar Facebook
* Jack Lukeman ar Twitter

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
John Swinney

Is polaiteoir Albanach é **Iain Ramsaigh MacShuibhne** nó **John Ramsay Swinney** (rugadh ar an 13 Aibreán 1964). Bhí sé deimhnithe ina cheannaire arís ar an SNP (Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba) 20 bliain tar éis dó a bheith ag an stiúir.

clé|mion|Físeán: "askYes" le John Swinney, 21 Lúnasa  2014
clé|mion|Físeán le John Swinney, "daoine ag dul in aois", 2016
[clé|mion|Swinney in 2020 agus [Paindéim COVID-19|Covid-19, mar Aire Oideachais]]

## Gairm
Bhí Swinney ina fheisire mar Bhall de Pharlaimint na hAlban do thoghcheantar Taobh Tatha a Tuath (Tay North) ó 1999 go 2011, agus ansin Shiorrachd Pheairt a Tuath (North Perthshire) ó 2011 ar aghaidh.  

Bhí Swinney ina cheannasaí ar an SNP ó 2000 go 2004. Bhí róil éagsúla Comh-aireachta na hAlban aige faoi na Chéad-Airí Alex Salmond agus Nicola Sturgeon ó 2007 go 2023. D’fhreastail Swinney mar Leas-phrìomh Mhinistear na h-Alba ó 2014 go 2023.  

Ar an 5 Bealtaine 2024, bhí John Swinney deimhnithe ina cheannaire an athuair ar an SNP, 20 bliain tar éis dó a bheith i gceannas cheana orthu. Ní raibh sa gcomhaireamh sa bpróiseas ceapacháin ach é féin, gan aon iarrthóir eile ann le theacht i gcomharbacht ar Humza Yousaf. Ansin bhí vóta sa bparlaimint i Holyrood i nDún Éideann agus toghadh é mar an 7ú Céadaire ar an tír.

## Gaidhlig
Ar an 19 Deireadh Fómhair 2016, dheimhnigh Swinney go leanfaidh rialtas na hAlban ar aghaidh ag tabhairt tacaíochta don Ghàidhlig agus go bhfuil sé féin tiomanta an teanga a chothú agus líon na gcainteoirí a mhéadú.  “Tugann an Ghàidhlig réimse leathan buntáistí d’Albain. Is teanga luachmhar í agus tá tacaíocht an phobail, ó gach aon chúlra polaitíochta in Albain, tuillte aici,” a dúirt sé.  Thug Swinney aghaidh ar an bhfrithGhaelachas le linn na hóráide freisin agus é ag maíomh “nach haon áit do naimheas in aghaidh na Gàidhlig í Albain”.

Ní labhraíonn Swinney Gaidhlig.

## Pearsanta
Is Caitliceach é Swinney agus " tá creideamh láidir aige i nDia", dar leis.

Phós Swinney Lorna King sa bhliain 1991, agus té beirt chlainne orthu, Judith agus Stuart.  Thug an *Scottish Catholic Tribunal* neamhniú pósta dó timpeall 1998. 

Phós sé  Elizabeth Quigley (iriseoir le BBC Scotland) in 2003 agus rugadh mac, Matthew, don lánúin in 2010. Tá scléaróis iolrach ar a bhean.

## Féach freisin
* Neamhspleáchas na hAlban
* Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa bhliain 1970
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine le scléaróis iolrach
Gaeloideachas (scolaíocht)

Is mó ná scoileanna nó scolaíocht atá i gceist le '''Gaeloideachas'''.

## Forbairtí
In 2024, chuir "na páirtithe uile atá san iomaíocht san Olltoghchán" in iúl go dtacaíonn siad le coiste saineolaithe a bhunú laistigh den gcéad trí mhí den rialtas nua "chun polasaí oideachais lán-Ghaeilge ón réamhscolaíocht go dtí an tríú leibhéal a fhorbairt." Ba é an t-aon pháirtí nár ghlac leis an moladh gan choinníoll ná Fine Gael, a dúirt go rabhadar "oscailte chuige seo".

Maidir le measúnú a dhéanamh ar chaighdeán an oideachais seo de réir an Fhráma Tagartha Chomónta Eorpach, níor thug Fine Gael freagra ar bith, ach dúirt Fianna Fáil go rabhadar oscailte don mholadh, agus bhí gach páirtí eile ar a shon.

## Féach freisin
* Gaelscoileanna in Éirinn
* Gaeloideachas Teo
* Tumoideachas

## Tagairtí


*
*
*
Catagóir:Oideachas in Éirinn
Catagóir:Oideachas teanga
*
Catagóir:Oideachas
Catagóir:Teangeolaíocht fheidhmeach