open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Trócaire (gníomhaireacht forbartha)

mion|clé
Is é **Trócaire** gníomhaireacht forbartha thar lear na hEaglaise Caitlicí in Éirinn.

## Féach freisin

* Tá breis acmhainní oideachas forbartha faoi chearta an duine agus na Spriocanna Forbartha Inbhuanaithe anseo.

## Tagairtí

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Carthanais bunaithe in Éirinn
Catagóir:Cabhair dhaonnúil
Barra an Teampaill

Is ceantar i mBaile Átha Cliath, a bhfuil go leor bialann agus tithe tábhairne ann, í **Barra an Teampaill** (Béarla: *Temple Bar*).  

Tá cáil ar an áit as an saol oíche atá ag an áit, agus cáil áirithe an drabhláis agus tarraingt mhór ag lucht turasóirí agus oícheanta na stumpaí air. 

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Baile Átha Cliath
Díraonadh leictreon

Iarmhairt trasnaíochta a tharlaíonn nuair a théann léas leictreon isteach i solad agus a scaiptear iad ag cisil leanúnacha adaimh an tsolaid. Bíonn patrún ar leith déine sa léas leictreon a thagann tríd an solad, ar féidir eolas ar struchtúr adamhach an ábhair a dhíorthú uaidh. Tá an iarmhairt seo an-áisiúil i staidéar ar dhromchlaí, mar ní threánn na leictreoin luchtaithe ródhomhain in ábhair sholadacha. Ba iad na fisiceoirí Meiriceánacha Clinton Davisson (1881-1958) is Lester Germer (1896-1971) a bhraith an iarmhairt seo den chéad uair, agus bhí sí an-tábhachtach chun déacht toinne is cháithnín an leictreoin a léiriú is a chruthú.

## Tagairtí
Díraonadh neodrón

Iarmhairt trasnaíochta, bunaithe ar scaipeadh neodrón—ag cisil dhifriúla adamh is solad, mar shampla — chun patrún idirdhealaithe déine a tháirgeadh, ar féidir a úsáid chun struchtúr an tsolaid a dhéanamh amach. De bhrí nach bhfuil lucht glan leictreach ag neodróin, treánn siad ábhair go héasca, ach de bhrí go bhfuil móimint mhaighnéadach acu is éifeachtach iad chun tréithe maighnéadacha ábhar a iniúchadh (i gcomhábhair fhorsheoltacha ardteochta, mar shampla). Idirghníomhaíonn siad tríd an bhfórsa núicléach láidir le núicléis adamhacha, agus mar sin bíonn siad íogair d'iseatóip éagsúla sa mheán ina bhfuil siad ag taisteal. Braitheann cuid de na foinsí neodrón ar imoibreoirí núicléacha chun léas leanúnach neodrón a chur ar fáil. I bhfoinsí eile úsáidtear léis cáithníní chun foinse bíogtha neodrón a dhéanamh. Baintear feidhm as díraonadh neodrón chun an-chuid córas a anailísiú, plaistigh, ceirmeacht, criostail leachtacha, próitéiní, is ábhair bhitheolaíocha eile. 

## Tagairtí
Díraonadh X-ghathanna

Iarmhairt trasnaíochta ina scaipeann na hadaimh in ábhar X-ghathanna chun patrún de spotaí nó fáinní comhlárnacha a dhéanamh. Is féidir na patrúin seo a thaifeadadh agus a n-ionaid is a ndéiní a anailísiú chun struchtúr adamhach an ábhair a dhéanamh amach, modh oibre a d'fhionn Max von Laue i 1912.

## Tagairtí
Caisleán Mháirtín

Is teach agus baile fearainn suite i gContae Chill Dara é **Caisleán Mháirtín**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Dara
Tigh Tua

Is suíomh seandálaíochta suite i gContae Chill Dara é **Tigh Tua**.

Catagóir:Maigh Nuad
Catagóir:Contae Chill Dara
Catagóir:Reiligí i gContae Chill Dara
Dís aonair

I móilín, tugtar **dís aonair** ar dhís fiúsleictreon a bhaineann le hadamh amháin ar leith. Cuireann siad isteach ar chruth an mhóilín, agus bíonn ról tábhachtach acu i gcruthú comhdhúl comhordaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Adaimh
Díshondas

Feiniméan síceach is fuaime. Ar leibhéal fisiciúil, má bhíonn dhá ghlanton den mhinicíocht chéanna á bhfuaimniú, ach difríocht bheag pais eatarthu (ceann amháin ag sroichint a bhuaice beagán roimh an gceann eile), cloistear an bunghlanton, ach béim thréimhsiúil chomh maith. Is díshondas an bhéim inaitheanta seo, agus má bhíonn rud éigin cosúil leis i bpíosa ceoil, seans go mbeidh sé míthaitneamhach, gránná, nó fiú pianmhar. Is suibíochtúil an iarmhairt é seo. Suas go dtí an 20ú céad sheachnaigh an chuid is mó ar fad de na cumadóirí díshondas ina gcuid ceoil, ach ó shin bhain cumadóirí suntasacha feidhm fhorleathan as. 

## Tagairtí
Dísiú

Táirgeadh dís leictreon is posatrón ag fótón X-ghathach ardfhuinnimh nó gáma-ghathach, ina gcailleann an fótón méid fuinnimh atá dhá oiread an fhuinnimh choibhéisigh i mais an leictreoin ar a laghad. Tarlaíonn sé nuair a théann gáma-ghathanna trí dhamhna ar bith, agus is é an príomh-mhodh ina n-ionsúnn damhna gáma-ghathanna ardfhuinnimh. 

## Tagairtí
Dísle

Ciúb séthaobhach, agus gach aghaidh uimhrithe 1-6. Bíonn suim na n-aghaidheanna urchomhaireacha cothrom le 7. Úsáidtear í i gcluichí seansúlachta agus cuid mhaith cluichí páistí.

## Féach freisin

* Riosca

## Tagairtí

Catagóir:Cluichí
Disléicse

Is é rud is **disléicse** ann ná míchumas léite i ndaoine le cumais oiriúnacha intleachtachta is tuisceana agus dóthain deiseanna oideachais, de réir dealraimh. Tugtar *ailéicse* uirthi freisin. 

## Tréithe
Luaitear 
* *disléicse ó dhúchas* le duine a raibh deacracht aige léamh a fhoghlaim. 
* *disléicse fhaighte* le duine a bhíodh in ann léamh ach a chaill an cumas de bharr damáiste dá inchinn. 
250px|thumb|Disléicse agus cló-aghaidh|cléIs féidir le duine le disléicse dhomhain nó fhóineolaíoch fíorfhocail a léamh, ach bíonn deacracht mhór aige le focail neamhaithnidiúla nó raiméis.

Is féidir le duine le disléicse dhromchlach focail ina bhfuil gnáthchomhfhreagairt idir litriú is fuaimniú a léamh (*plough* sa Bhéarla, mar shampla), ach ní féidir nuair nach bhfuil an ghnáthchomhfhreagairt ann (*tough*, mar shampla). 
 

## Cúiseanna
Ní thuigtear cad is bun le disléicse. Is eol go dtarlaíonn míchumais chosúla do bhaill éagsúla den chlann chéanna go coitianta. 

Tá an disléicse go hannamh sa tSín agus sa tSeapáin.

## Oideachas
Tá cláir éagsúla oideachais ar fáil chun cabhrú le daoine an ceann is fearr a fháil uirthi.

## Tagairtí

Catagóir:Míchumas
Catagóir:Disléicse
Dismhíostrú

Míchompord nó pian in íochtar an bhoilg, comhcheangailte le míostrú. An-choitianta ach éadrom de ghnáth (ach uaireanta an-phianmhar) agus leanann 12-24 uair i ndiaidh tús an mhíostraithe. I mná óga ní bhíonn aon chúis inbhraite leis, agus réitítear thar am é. I mná níos aosta, is féidir go dtarlóidh sé de bharr galair pheilbhigh athlastaigh, siadaí caoine (fiobróidigh) sa bhroinn, nó fíochán útarach taobh amuigh den bhroinn sa chuas útarach (inmheatróis).

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Díthiomsú

Sa cheimic, scaradh comhdhúile ina dhá chuid nó níos mó, in úsáid go príomha chun aigéad a ianú in uisce. Díthiomsaíonn aigéid láidre níos mó ná aigéid laga. Mar mhalairt, is tiomsú an próiseas ina gcuingríonn dhá pháirteagal le chéile, idirghníomhú a tharlaíonn go minic i dtuaslagán.

## Tagairtí
Discovery

deas|250px|thumb|Discovery
Scéim de chuid NASA chun an Grianchóras a thaiscéaladh le misin shaora éadroma. 10 misean a bhí sa tsraith go dtí seo. Rinne Discovery 1 (Mars Pathfinder) aistear ar Mhars i 1997; chuaigh Discovery 2 chun an dreigít Earós a iniúchadh i 2000; chuaigh Discovery 3 chun fithisiú thart ar an nGealach is ansin imbhualadh léi i 1999; rinne Discovery 4 teagmháil leis an gcóiméad Wild-2 i 2004 agus d'fhill ar ais ar Domhan i 2006; lainseáladh Discovery 5 i 2001 chun samplaí den ghrianghaoth a fháil, d'fhill ar Domhan i 2004, ach rinneadh damáiste don chochall is tá baol gur cailleadh na hábhair a bailíodh; rinne Discovery 6 teagmháil le croíleacáin 3 chóiméad, ach cailleadh cumarsáid leis ansin; rinne Discovery 7 teagmháil le cóiméad P/Tempel 1 i 2004 is 2005; d'fhithisigh Discovery 8 Mearcair i 2004-2008; bhí Discovery 9 i dteagmháil le seandreigítí maisiúla i 2006-2010; agus tá Discovery 10 i mbun suirbhéireachta ar phláinéid taobh amuigh den Ghrianchóras. 

## Féach freisin

* NASA

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:NASA
Díshalannú

Tugtar **díshalannú** ar aon phróiseas trína bhfaightear uisce úr ón sáile. Slí amháin is ea an sáile a dhriogadh: néalaítear é, rud a chruthaíonn galuisce agus a fhágann an salann is aon ábhar tuaslagtha eile ina dhiaidh. Ansin athchomhdhlúitear an galuisce ina uisce úr. Is féidir frithosmóis a úsáid chun díshalandaithe freisin: bíonn soitheach in úsáid agus é roinnte ina dhá leath ag scannán leath-thréscaoilteach. Caidéalaítear sáile isteach i leath amháin den soitheach faoi ardbhrú, agus brúitear an t-uisce úr tríd an scannán, ag scagadh an tsalainn thuaslagtha amach as leis an scannán scagach. Is gá cuid mhaith fuinnimh a úsáid chun aon cheann de na próisis seo a chur ar siúl, agus mar sin is costasach iad. Ach in áiteanna ar Domhan a bhfuil uisce úr gann agus sáile na farraige le fáil, is é an t-aon slí chun uisce inólta a sholáthar. Úsáidtear leictreascagdhealú freisin, agus reo an oighir amach as an uisce. Táirgtear 50% d'uisce díshalandaithe an Domhain sa Mheánoirthear, agus an leath eile san Afraic, an Áise, an Astráil is na Stáit Aontaithe.

## Tagairtí
Díthreoshuíomh

Mearbhall maidir le ham, ionad, agus an duine féin (a ainm is a ghaolta). Is féidir nach mbeidh a fhios ag duine leis an neamhord seo an dáta, an t-am, cé hé féin, ná conas dul ó phointe go pointe eile. Is féidir go mbeidh dearmad déanta aige ar a ainm agus sonraí pearsanta eile.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Diúlán

Orgán, cosúil le súiteoir, a chuireann seadán isteach i gcealla an óstaigh le bia a tharraingt amach as. Faightear a leithéid i bhfungais is plandaí bláfara seadánacha, cosúil le clamhán.

## Tagairtí
Diúracán balaistíoch

mion|333x333px|Minuteman III
Diúracán a fhaigheann a fhuinneamh cinéiteach le linn a lainseála agus a eitlíonn ansin ar feadh ruthaig, cinntithe ag a luas tosaigh, an domhantarraingt is cúltarraingt fhrithchuimilteach an aeir, go sroicheann an targaid. 

Sa chiall seo is diúracán balaistíoch piléar ó ghunna, ach le bheith beacht, úsáidtear an téarma do na diúracáin idirilchríochacha is na diúracáin a lainseáltar ó fho-mhuireáin a iompraíonn buamaí núicléacha. 
clé|mion|Polaris A1, Polaris A2, Polaris A3, Poseidon, Trident I and Trident II
Uaireanta bíonn na diúracáin seo fuinnmhithe ag roicéad amháin nó níos mó, gach ceann acu ag adhaint i ndiaidh a chéile is ag titim nuair a bhíonn sé ídithe. 

Bíonn an chuid eile den diúracán, leis na buamaí, saor chun an ruthag a chríochnú go balaistíoch. Mar mhalairt air seo, tá an diúracán cúrsála, a mbíonn sciatháin air, is innill a fhuinnmhíonn é an t-am ar fad, ionas gur féidir leis a chúrsa a athrú chun díriú ar thargaid.

## Tagairtí
Diúracán frithbhailistíoch

Diúracán atá in ann diúracáin bhalaistíocha naimhdeacha a scrios gar dá sprioc nó i bhfad uaithi, san atmaisféar nó os a chionn. Cuireadh srian lena saothrú ag conradh idir na Stáit Aontaithe is an tAontas Sóivéadach i 1972.

## Tagairtí
Diúracán frith-thainc

Diúracán is féidir a lainseáil ón talamh ag coisí, ó fheithicil troda nó héileacaptar, dírithe le sreang nó léasar ar thanc naimhdeach nó feithicil armúrtha eile.

## Tagairtí
Diúracán treoraithe

mion|clé|HNLMS De Zeven Provincien agus diúracán Harpoon
Armchóras — chomh beag le diúracán beag iniompartha frith-thainc, nó chomh mór le diúracán idir-ilchríochach balaistíoch — atá in ann eitilt go dtí a sprioc faoina chumhacht féin.   

Dírítear a eitilt le treoracha ón taobh amuigh, tarchurtha don diúracán trí chomharthaí raidió nó ríomhaire inmheánach a thugann comharthaí treoracha do dhromchlaí rialaithe an diúracáin. 

## Tagairtí

Catagóir:Diúracáin
Diúscairt fuíll

Príomhfhadhb is dúshlán comhshaoil is ea conas fuíoll baile, tionsclaíoch is feirmeoireachta a phróiseáil is a chur de láimh. Modhanna atá in úsáid is ea é a chur i bpoll sa talamh nó ina charn ar an talamh, é a dhumpáil amuigh sa bhfarraige, nó a loscadh. Ach baineann fadhbanna móra le gach ceann acu sin, ina measc truailliú aeir, uisce is talún sa chomharsanacht. Is gá a bheith an-chúramach le fuíollábhair thocsaineacha is bhaolacha, agus carnadh meatáin indóite phléascaigh in ionaid dumpála. De réir a chéile tá athchúrsáil gloine, páipéir is plaistigh ag laghdú an oiread fuíll atá le dumpáil nó loscadh.

## Tagairtí
Divertimento

Is píosa ceoil éadroim é ***divertimento***. Chum Mozart agus cumadóirí a linne píosaí mar seo le 5 nó 6 ghluaiseacht i gcomhair tionól aonréadaithe.

## Tagairtí
Dlí imchoimeád an fhuinnimh

Conchlúid san eolaíocht nach féidir fuinneamh a chruthú ná a dhíothú. Is féidir é a athrú ó shaghas amháin go dtí saghas eile: fuinneamh meicniúil go dtí teas trí fhrithchuimilt, mar shampla, fuinneamh leictreach go dtí fuinneamh meicniúil i mótar, nó go dtí teas i dtéitheoir, agus mar sin de. Samhlaítear maisfhuinneamh in imoibriú núicléach ina n-athraítear mais go dtí fuinneamh trí ghaol iomráiteach Einstein, E = mc2, mar shaghas amháin fuinnimh a bhíonn clúdaithe ag an dlí seo.

## Naisc sheachtracha
* **Khan Academy** Law of conservation of energy. https://www.youtube.com/watch?v=HR5iEX3Sy1k
## Tagairtí

Catagóir:Fuinneamh
Catagóir:Teirmidinimic
Catagóir: Dlíthe imchoimeádta
Diúracán balaistíoch idirilchríochach

mion|clé|SM-65 Atlas, 1957
Diúracán balaistíoch an-mhór fadraonach atá armtha le buamaí núicléacha is ea **diúracán balaistíoch idir-ilchríochach** (DBII) (Béarla: *intercontinental ballistic missile* nó *ICBM*).  

Shaothraigh na Stáit Aontaithe is an tAontas Sóivéadach ó dheireadh na 1950idí iad. 

Lonnaithe i sadhlanna ar fud fairsinge ollmhór tíre, is féidir na buamaí éagsúla ó dhiúracán amháin a dhíriú ar spriocanna scoite ar leith go domhain istigh i dtír an namhad timpeall 30 nóiméad tar éis a lainseála.

## Féach freisin
* Sergey Korolyov. D'fhorbair sé an chéad diúracán balaistíoch idir-ilchríochach Sóivéadach. Níos déanaí, bhí ina cheannaire ar an gclár spáis Sóivéadach.

## Tagairtí

Catagóir:Diúracáin
Diúracán cúrsála

mion|Tomahawk Block IV, 10 Samhain 2002
Saghas diúracáin a eitlíonn an t-am ar fad ar eití, agus a thiomáintear le hinneall is ocsaigin ón aer (mar ocsaídeán a mheascann le breosla in umar ar bord) is ea diúracáin cúrsála.  

Bíonn sciatháin air, is innill a fhuinnmhíonn é an t-am ar fad, ionas gur féidir leis a chúrsa a athrú chun díriú ar thargaid. 

## Stair
clé|mion|V-1, seat scoite
Diúracán mar seo ab ea an V-1 de chuid na Gearmáine sa dara cogadh domhanda, a úsáideadh chun Londain is cathracha eile sa Bhreatain a bhuamáil i 1944. 

D'athbheoigh na Stáit Aontaithe an coincheap timpeall 30 bliain ina dhiaidh sin chun gnáthbhuamaí is buamaí núicléacha a sheoladh go saor ar spriocanna i gcéin, agus córas ríomhaire ar bord chun iad a dhíriú go cruinn. 
[mion|Republic-Ford JB-2,   [:en:Republic-Ford_JB-2|KGW  LTV-N-2 Loon, 1944]]

## Inniu
Faoi seo tá diúracáin cúrsála ag na Stáit Aontaithe ar féidir a lainseáil ón talamh, longa is fomhuireáin, agus an t-aer.

## Tagairtí

Catagóir:Diúracáin
Dlí na bithghéinitice

An teoiric ghinearálta gur cosúil le chéile na luathstaideanna i bhforbairt speicis ainmhithe, agus go n-éiríonn na difríochtaí idir speicis níos soiléire i gcónaí de réir mar a théann an fhorbairt ar aghaidh. 

## Tagairtí
Dlí na maisghníomhaíochta

Sa cheimic, bíonn ráta imoibrithe imoibreáin i gcomhréir lena ‘mhais ghníomhach’, nó go bunúsach, lena thiúchan. Bíonn luas an imoibrithe cheimicigh shimplí i gcomhréir le hiolrú tiúchain na n-oibreán. Go ginearálta, áfach, is gá an chuid is mó d'imoibrithe ceimiceacha a ionramháil i dtéarmaí seichimh imoibrithe simplí dá leithéid. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic
Dlíthe imchoimeádta

Sa bhfisic, na rialacha a chuireann síos ar airíonna is cainníochtaí a fhanann tairiseach trí phróiseas áirithe fisiciúil. Tá na dlíthe seo bunúsach don fhisic, agus bíonn dlíthe uile na fisice bunaithe ar phrionsabail imchoimeádta. Ar an taobh eile baineann dlí imchoimeádta le siméadracht sa chóras. Mar shampla, baineann dlí imchoimeád an fhuinnimh (an dlí imchoimeádta is tábhachtaí, b'fhéidir) le siméadracht an chórais fhisiciúil faoi aistriú thar am. Éiríonn dlí imchoimeád an mhóimintim le siméadracht san aistriú thar spás. I bhfisic na gcáithníní, scríobhtar idirghníomhuithe coimpléascacha i dtéarmaí uimhreacha candamacha aisteacha a imchoimeádtar.

## Tagairtí
Dlús coibhneasta

Is éard atá i gceist leis an **dlús coibhneasta** ná an dlús tomhaiste i gcóimheas le dlús ábhair chaighdeánaigh, de ghnáth uisce ag 20&nbsp;°C, 1.0025 kg m-3. Úsáidtear *d* mar shiombail dó, agus uimhir íon atá ann. Mar shampla, maidir le halcól le dlús 789 kg m-3, *d* = 0.791. 

## Tagairtí
Dlúthdhiosca cuimhne inléite amháin

Is éard is **dlúthdhiosca cuimhne inléite amháin** (nó **CD-ROM**) ann ná meán stórála ríomhaire, bunaithe ar an dlúthdhiosca caighdeánach 25 mm, le ceadúnas ó chomhlachtaí Sony is Philips, a úsáidtear de ghnáth chun closchomharthaí a stóráil. Is féidir le diosca amháin níos mó ná 600 meigibheart sonraí ríomhaire a stóráil, cuid mhaith níos mó ná diosca crua maighnéadach den mhéid céanna. Is dioscaí léimh amháin an chuid is mó de na dlúthdhioscaí seo. Cuirtear na sonraí orthu le linn a ndéanta agus, ní hionann is an diosca crua, ní féidir iad a athrú. Is é an phríomhfheidhm a bhaintear astu ná toirteanna móra eolais a chur ar fáil, cosúil le ciclipéidí is bunachair. Le scríbhneoir CDanna, feiste cosúil le dioscathiomáint, is féidir scríobh ar CD-ROM inscríofa (féach CD-R nó CD-RW) agus é a úsáid cosúil le diosca flapach. 

## Tagairtí
Réad neas-Domhanda

Is éard is **réad neas-Domhanda** ann ná astaróideach nó cóiméad taobh istigh den Ghrianchóras ar fhithis a thagann gar don Domhan, ionas go mb'fhéidir go dtarlóidh imbhualadh contúirteach. Meastar go bhfuil suas le 2,000 réad mar sin de thrastomhas níos mó ná 1 km ann, agus thar mhilliún réad de thrastomhas 50 m nó níos mó. Threáfadh réad 50 m ar leithead atmaisféar an Domhain. Dhéanfadh imbhuailí réad níos mó an-chuid dochair. Mar shampla, meastar go leanfadh dochar comhshaoil ar fud an Domhain imbhualadh réada 2 km ar trastomhas, agus an pléascadh coibhéiseach de mhilliún meigeatonna TNT, de bharr an bhrat deannaigh a chuirfeadh tús le geimhreadh a mhairfeadh na blianta, cailliúint barr, gorta is galar ar scála domhanda. Meastar gur réad eachtardhomhanda 15 km ar trastomhas a d'imbhuail leis an Domhan timpeall 65 milliún bliain ó shin a dhíothaigh na dineasáir agus suas le 75% de gach rud beo ar Domhan.

## Tagairtí
Dó (míochaine)

Cneá ina ndéantar damáiste do na fíocháin, nó a milltear iad, le teas nó leictreachas. Rangaítear dónna de réir tiús an fhíocháin dhóite (páirtdhóite, nó go hiomlán) agus an chodáin de dhromchla na colainne atá dóite. Nuair is páirtdó a bhíonn i gceist, is féidir go dtarlóidh leasú spontáineach an fhíocháin, ach i ndó tríd an bhfíochán bíonn gá le beangú craicinn ar a laghad. 

## Tagairtí
Dó croí

Mothú dóite a bhraitear ó am go chéile taobh istigh den bhrollach os cionn an steirnim íochtaraigh de ghnáth. Tarlaíonn sé de bharr frithshruthú a bhfuil sa ghoile ar ais isteach i gcuid íochtarach an éasafagais, rud a chuireann tús le ríog. I gcásanna ar leith, tarlaíonn sé seo de bhrí go n-éiríonn cuid den ghoile isteach san oscailt mar a dtéann an t-éasafagas tríd an scairt (heirne hiatais).

## Tagairtí
Dó gréine

Damáiste don chraiceann a dhéanann solas na Gréine, do dhaoine gealchraicneacha go háirithe, is ea **dó gréine** nó **loscadh gréine**. Éiríonn an craiceann dearg, agus bíonn tochas ann tar éis nochta ghairid. Cuireann nochtadh níos faide tús le pian, at an chraicinn, clogadh is fiabhras, tinneas cinn is masmas. Is féidir go leanfaidh ailsí craicinn fornochtadh.

## Tagairtí

Catagóir:Craiceann
DNA satailíte

Saghas DNA ina bhfuil seichimh ghearra bunphéirí, iad athdhéanta arís is arís eile agus coinnithe i réigiún na ceintrimíre de na crómasóim. Is féidir go bhfuil baint acu le teacht le chéile réigiúin na gceintriméirí ina bpéirí le linn méóise. Ní hionann DNA satailíte na gceintriméirí is DNA micreasatailíte, ina bhfuil aonaid de sheichimh athdhéanta DNA, ach iad dáilte ar feadh fad na gcrómasóm. Tá na seichimh athdhéanta DNA seo sa DNA micreasatailíte aonarach don indibhid, agus is ar an bhfíoras seo a bhunaítear anailís DNA lorg méire le haghaidh ionannú daoine. 

## Tagairtí

Catagóir:Géineolaíocht
Dó (imoibriú)

Imoibriú idir ocsaigin ón aer agus carbón is hidrigin sa bhreosla chun dé-ocsaíd charbóin is uisce a chruthú, agus teas mar fhotháirge. Tugtar *an teas dócháin* ar an teas a chruthaíonn mól d'ábhar. I ngnáth-thuirbín gaile, úsáidtear an teas seo chun uisce a fhiuchadh is gal a sholáthar, rud a dhéanann an tuirbíndineamó a rothlú chun leictreachas a ghiniúint. Sna córais is fearr, ní athraítear ach 40% ar éigin de theasfhuinneamh an bhreosla i bhfuinneamh leictreach. Cailltear an chuid eile den bhunfhuinneamh don timpeallacht. Ba mhaith an scéal é dá mb'fhéidir feidhm fhiúntach a bhaint as níos mó den fhuinneamh seo, ach chomh maith leis an neamhéifeacht chaifeach seo cruthaítear fotháirgí dochracha eile sa dó — dé-ocsaíd charbóin, dé-ocsaíd sulfair, ocsaídí nítrigine is eile — a scaiptear san atmaisféar. Cuireann dé-ocsaíd charbóin le hiarmhairt cheaptha teasa an atmaisféir, rud a chuireann le forthéamh domhanda, creidtear go forleathan. De réir dealraimh, feidhmíonn dé-ocsaíd sulfair is ocsaídí nítrigine san aer chun báisteach aigéadach a dhéanamh agus coillte a leagan thar an leathchruinne thuaidh. Glactar leis go bhfuil sé sárphráinneach sceitheadh na ngás díobhálach seo a laghdú agus a laghdú tuilleadh.

## Tagairtí
Dochtearraí

Téarma ríomhaireachta ar choincheap idir bogearraí (cláir threoracha inláimhsithe inathraithe) agus crua-earraí (an ríomhaire fisiciúil is a chomhghairis leictreonacha) is ea **dochtearraí**. Luaitear an clár treoracha is é stóráilte do-athraithe sa chuimhne sa ríomhaire mar dhochtearraí, i gcontrárthacht leis an gclár, scríofa amach ar páipéar nó diosca, atá inathraithe fós mar bhogearraí.

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhaireacht
Catagóir:Dochtearraí
Catagóir:Córais leabaithe
Doingean

[mion|Taighdeoir le [doingean stríocach]]
Tugtar **doingean** ar chuid mhaith iasc den ord *perciformes*, suas le 1.8 m ar fhad. An-tóir ag iascairí air, ar bhonn trádálach in áiteanna. Tá an doingean dúchasach feadh chósta Mheiriceá Thuaidh leis an Aigéin Atlantaigh. Tugadh isteach é cois cladaigh ar feadh cósta Mheiriceá Thuaidh leis an Aigéan Ciúin é freisin, chomh maith le roinnt locha ar fud na Stáit Aontaithe. Ina measc tá an doingean stríocach, an doingean fathachúil mara, an doingean ceilpe, an doingean stríocach gainimh, agus an doingean breac gainimh.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Edward Adelbert Doisy

Bithcheimicí a rugadh i Hume, Illinois ab ea **Edward Adelbert Doisy** (13 Samhain 1893&ndash;23 Deireadh Fómhair 1986). Bhain sé céim A.B. amach ó Ollscoil Illinois ag Urbana-Champaign (1914) agus céim M.S. ón ollscoil chéanna (1916). Fuair sé a dhochtúireacht ó Ollscoil Harvard sa bhliain 1920. Chaith sé formhór a shaol gairmiúil ag Ollscoil St. Louis, i Missouri.

Rinne sé taighde ar atáirgeadh is hormóin i gcomhar le Edgar Allen. Léirigh sé airíonna ceimiceacha an oibreán téachtaithe vitimín K. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Henrik Dam sa bhliain 1943 as seo.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1893
Catagóir:Básanna i 1986
Catagóir:Eolaithe Meiriceánacha
Dolaimít

Mianra, cumtha as carbónáit chailciam maignéisiam, (Ca, Mg)CO3. Úsáidtear an téarma céanna do charraigeacha dríodracha carbónáite ina bhfuil níos mó ná 50% dolaimíte. Cruthaítear í de ghnáth trí athrú cailcíte, CaCO3.

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Dolairít

deas|250px|thumb|Dolairít
Carraig dhoigheartha bhunata mheánghráinníneach, dúghlas, déanta as iathchloch plagacláis is criostail pirixéine den chuid is mó. Is gnáthcharraig í i saileanna is dingeáin ar fud an Domhain.

## Tagairtí
Dolby

mion
mion|Comhdháil Dolby, 2016
An chéad córas éifeachtach chun an torann i gceol a atáirgtear le téipthaifeadán a laghdú go so-aitheanta. Úsáidtear go han-fhorleathan fós é. 

Shaothraigh Ray Dolby (1933-2013) ar dtús é le haghaidh téipthaifeadán gairmiúil i lár na 1960idí (Dolby A). Ansin mhionathraigh is shimpligh sé na ciorcaid chuige le húsáid i dtéipthaifeadáin caiséid (Dolby B). 

Tháirg sé Dolby C sna 1980idí, ina raibh laghdú torainn 20 dB trasna raon leathan minicíochtaí. Éiríonn an tsiosarnach ó bhun-nádúr gráinníneach an chumhdaigh mhaighnéadaigh ar na téipeanna. 

Rinne Dolby 3 rud: maidir leis an gcomhartha le taifeadadh, d'aimpligh sé na comharthaí ísle (ar mó a gcuirfeadh an tsiosarnach isteach orthu) níos mó ná na comharthaí níos airde is rinne iad a thaifeadadh; san atáirgeadh, scag sé amach na comharthaí an-ísle uile is rinne comharthaí níos mó ná tairseach áirithe a chur ar aghaidh don aimplitheoir; agus san aimplitheoir, d'aimpligh sé na comharthaí ísle níos lú ná na comharthaí arda, roimh an gcomhartha iomlán a chur isteach sa challaire. Laghdaíonn an phróiseáil seo an tsiosarnach 10 dB ar a laghad, agus ní chuireann isteach ar chaighdeán ginearálta na fuaime.

## Tagairtí

Catagóir:Ceol
Catagóir:Fuaim
Doldroma

Réigiún lagar aimsire, le haimsir scamallach chiúin agus gaotha éadroma aniar, faoi bhrú íseal atmaisféarach sa chrios coinbhéarseachta idirthrópaiceach amuigh ar na haigéin. Ó thuaidh uathu tá na trádghaotha anoir aduaidh, agus ó dheas uathu na trádghaotha anoir aneas. Is eol anois ó íomhánna satailíte gur gaotha anoir a bhíonn sna doldroma ach gur neamhleanúnach iad. D'fhágtaí longa seoil gan chóir gan phuth gaoithe iontu. Úsáidtear an téarma don lagar misnigh. 

## Tagairtí
Gerhard Domagk

Bithcheimicí a rugadh i Łagów na Polainne (Lagow sa Ghearmáin ag an am) ab ea **Gerhard Johannes Paul Domagk** (30 Deireadh Fómhair 1895 – 24 Aibreán 1964). Agus é ag déanamh taighde ar líocha is ceimiceán darb ainm prontasail, ag iarraidh na baictéir streipteacocais a dhíothú, fuair sé amach gur athraigh an prontasail go sulfainilimíd sa cholainn, de bhrí go raibh airíonna ceimiteiripeacha ag sulfainilimíd. 

Bhí ceimiteiripe iontach nua aimsithe aige, agus chuir an t-oibreán seo go mór le teiripe ailsí ina dhiaidh sin. Bhuaigh sé Duais Nobel sa Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1939. Chuir rialtas na Gearmáine cosc air an duais a fháil an bhliain sin, ach bronnadh air é i 1947. 

## Tagairtí

Catagóir:Bithcheimiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1895
Catagóir:Básanna i 1964
Peter Charles Doherty

Imdhíoneolaí a rugadh i mBrisbane na Astráile, a fuair amach i 1974, lena chomhghleacaí Rolf Zinkernagel, conas go beacht a aithníonn an córas imdhíonach cealla atá ionfhabhtaithe le víreas is ea **Peter Charles Doherty** (a rugadh ar 15 Deireadh Fómhair 1940). Bhuaigh siad Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1996 as seo. Cheaptaí gur leor an víreas féin a bheith sa bhfuil chun an córas imdhíonachta a spreagadh chun feidhmithe, tríd an víreas a aithint mar antaigin ag antasubstaintí na fola is na T-chealla a chur á ndíothú. Ach bíonn na víris istigh i gcealla éagsúla, agus conas a d'aithneodh an córas na cealla infhabhtaithe thar na cealla sláintiúla? Thaispeáin na taighdeoirí nach ndéanann na T-chealla trodacha a gcuid oibre ach nuair a bhíonn dhá réamhchoinníoll ann: antaiginí ón víreas (nó ón mbaictéar), agus próitéiní histeachomhoiriúnacha cuí. Ba chéim mhór ar aghaidh an léargas seo chun modh oibre na himdhíonachta a mhíniú.

## Naisc sheachtracha
* A bheathaisnéis Nobel

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Daoine beo
Domhainsíceolaíocht

Grúpa cóireálacha síceolaíocha a leagann béim ar phróisis neamhaireachtálacha mheabhracha mar chúiseanna le galair mheabhracha, mar mhalairt ar chúiseanna iompair. Sa mhodh oibre seo baintear feidhm as coincheapa Freud ar úd, mise is osmhise, rud nach ndéanfaí i modh oibre anailíseach Jung ina meastar gur tábhachtaí an neamhaireachtálacht chomhchoitianta ná aon ghné eile.

## Tagairtí
Dódó

Éan a bhí gaolmhar leis na colúir, atá imithe in éag. Dúchasach do na foraoisí arda ar Oileán Mhuirís san Aigéan Indiach. Cosúil le turcaí le gob mór is sciatháin bhuntúsacha. Meastar gur imigh na speicis dheireanacha in éag idir 1665 is 1761.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Gaetano Donizetti

Cumadóir ceoil a rugadh i mBergamo na hIodáile ab ea **Domenico Gaetano Maria Donizetti** (29 Samhain 1797&ndash;8 Aibreán 1848). Cáil ar leith ar a cheoldrámaí *Anna Bolena* (1830) agus *Lucia di Lammermoor* (1835).

## Tagairtí

mion|clé|Gaetano Donizetti

Catagóir:Daoine a rugadh i 1797
Catagóir:Básanna i 1848
Catagóir:Cumadóirí Iodálacha
Donnadh

Dath donn a tháirgtear ar bhianna áirithe faoi chúinsí ceimiceacha áirithe. Tarlaíonn donnadh neamheinsímeach nuair a théitear bianna a chuimsíonn próitéin is carbaihiodráit, mar thoradh ar imoibriú an aimíonaigéid lísín le siucraí saora. Tarlaíonn donnadh einsímeach i dtorthaí áirithe, úlla, mar shampla, nuair a nochtar iad d'ocsaigin.

## Tagairtí
Dopaimín

Is comhdhúil cheimiceach é **dopaimín** atá scaipthe go forleathan san inchinn is an néarchóras imeallach. 

Feidhmíonn sé mar néaratharchuradóir sa néarchóras lárnach. Is hormón é a choisceann tál prólachtaine is a chuireann fuascailt an hormón fáis ó mhaothán tosaigh na faireoige piotútaí chun cinn. Sintéisítear aidréanailín is noraidréanailín uaidh. 

Tarlaíonn leibhéil mhínormálta de i réigiúin áirithe den inchinn nuair a bhíonn galair áirithe ar dhuine, mar shampla, leibhéal árdaithe le scistifréine, agus leibhéal laghdaithe le galar Parkinson.

## Tagairtí
Iarmhairt Doppler

250px|mionsamhail|deas
**Aistriú Doppler**, an t-athrú i dtonnfhad nó minicíocht radaíochta—solais nó fuaime —a bhraitear nuair a bhíonn foinse na radaíochta faoi ghluaiseacht choibhneasta, i dtreo an bhrathadóra nó amach uaidh. Ainmnithe as Christian Doppler (1803-1853), fisiceoir is matamaiticeoir Ostarach. 

Má bhíonn an fhoinse ag gluaiseacht i dtreo an bhrathadóra, bíonn an mhinicíocht níos mó is an tonnfhad níos lú ná mar a bheadh is an fhoinse ar fos. Más fuaim atá i gceist, méadaíonn airde an nóta sa chás seo. Más solas é, éiríonn an solas níos goirme (an gormaistriú). Nuair a bhíonn an fhoinse ar luas amach ón mbrathadóir, laghdaíonn airde an nóta fuaime agus éiríonn dath an tsolais níos deirge (an deargaistriú). 

Sampla coitianta d'iarmhairt Doppler is ea an t-athrú in airde an nóta ó bhonnán otharchairr le linn dó teacht i dtreo duine agus imeacht uaidh. Baineann réalteolaithe feidhm aisti chun gluaisní na reanna spéire a iniúchadh ó na haistrithe datha a bhraitear sa solas a thagann chugainn uathu. Baineann teicneolaithe míochaine feidhm aisti chun staidéar a dhéanamh ar shreabhadh na fola sa chroí is fuileadáin ar fud na colainne le trealamh ultrafhuaime.

## Tagairtí

Catagóir:Iarmhairtí Doppler
Catagóir:Tonnmheicnic
Catagóir:Radar
Catagóir:Radaimhinicíocht
An tOrd Dórach

An ceann is luaithe de 5 phríomhord na hailtireachta clasaicí, le stoic chuisleannacha is mullaigh shimplí. Roinntear in dhá chéim é, Dórach Gréagach is Dórach Rómhánach. Sa Dórach Gréagach ní bhíodh aon bhun fúthu (mar shampla, i bPartanón na hAithne, 447-38 RC).

## Féach freisin
* An tOrd Iónach
* An tOrd Corantach
* An tOrd Tuscánach
* An tOrd Cumasc (ailtireacht)

## Tagairtí

Catagóir:Oird na gColún
Dópáil

Sa cheimic, suimiú oiread rialaithe eisíontais chun airíonna ábhair a athrú as cuimse. Mar shampla, nuair a chuirtear méid bídeach alúmanain nó fosfair le sileacan, cuireann sé sin go mór le hairíonna leathsheoltacha sileacain, rud atá bunúsach do leictreonaic uile na leathsheoltóirí.

## Tagairtí
Frederick George Donnan

Ceimicí Éireannach a rugadh in Colombo, sa tSiolóin (Srí Lanca inniu) ab ea **Frederick George Donnan** (6 Meán Fómhair 1870 – 16 Nollaig 1956). Agus é ag obair i gColáiste Ollscoile Londan, rinne sé taighde turgnamhach bunúsach ar chothromaíochtaí sreabhadh ian trasna scannán, meicníocht atá bunúsach d'fheidhmiú ceall bitheolaíoch.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1870
Catagóir:Básanna i 1956
Claude Dornier

[thumb|Claude Dornier 1931 Claude Dornier 1931 i os comhair a [Dhornier Do K|Dornier Do K-3]]
Innealtóir aerárthach a rugadh in Kempten na Gearmáine ab ea **Claude Dornier** (14 Bealtaine 1884 - 5 Nollaig 1969). I 1911 dhear sé an chéad eitleán miotail. Rinne sé muireitleáin, eitleáin uisce, agus eitleán dé-innill buamála a úsáideadh sa dara cogadh domhanda.

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1884
Catagóir:Básanna i 1969
Ascaill na Lúb

Is bóthar i mBaile Átha Cliath í **Ascaill na Lúb**. 

## Tagairtí

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Bóthar Ailesbury

Is sráid i mBaile Átha Cliath é **Bóthar Ailesbury**. Tá cáil an tsaibhris ar an mbóthar céanna agus is ann atá go leor ambasáidí lonnaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Bóthar Mhuirfean

Is sráid i mBaile Átha Cliath é **Bóthar Mhuirfean**. 

## Tagairtí

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Coup d'état

[thumb|250px|Coup d'état míleata sa Pholainn sa bhliain [1926.]]
Is éard is ***coup d'état*** ann ná buille tobann i gcoinne an stáit, de ghnáth ag grúpa beag de bhunaíocht an stáit cheana féin, mar shampla an lucht míleata. 

Bíonn sé mar aidhm acu an rialtas reatha a theistiú nó a chur ar cheal, agus rialú eile a a chur ina n-ionad, sibhialta nó míleata. 

Nuair nach n-éiríonn an *coup* go hiomlán, is é is dóichí ná go mbeidh cogadh cathartha mar thoradh.

## Tagairtí


*
*
Doulton

Comhlacht a thosaigh ag déanamh crocaí simléir is maisiúcháin mhóra ailtireachta i Londain ag tús an 19ú céad. Ó timpeall 1862 ba phríomhdhéantóirí cré-earraí ealaíonta iad, agus cáil orthu as a n-earraí cruachré is a gcré-earraí maisithe, a bhfigiúir, a bpainéil mhaisithe, is a dtílí. Rinne siad lear mór earraí sláintíochta freisin. 

## Tagairtí
Siondróm Down

Is riocht géiniteach é **siondróm Down** (nó **trísómacht 21**) agus siondróm comhbheirthe: crómasóm breise is cúis leis an riocht. Bíonn leibhéal an mhíchumais fhoghlama ghinearálta idir míchumas éadrom agus míchumas domhain. Cé go mbíonn saintréithe fisiceacha áirithe comónta ar dhaoine a bhfuil siondróm Down orthu, is daoine iontu féin iad i gcónaí. 
[mion|clé|[Lá Fhéile Pádraig]]

## Tréithe
Go minic bíonn cnámha grua arda ag páiste mar seo, srón leata, súile fiara, agus filleadh starraiceach os cionn taobh inmheánach gach súile. Bíonn na lámha gearr leathan, le fithín bosach amháin. Bíonn céimeanna éagsúla míchumais mheabhraigh ag na páistí seo, agus anchumaí cairdiacha. 

Tá seans go mbeidh éagobhsaíocht atlasaiseach (atlantoaxial instability nó AAI) ag dul do dhaoine áirithe a bhfuil siondróm Down orthu. Is éalang coirp i veirteabraí an dromlaigh atá i gceist leis seo.  
[mion|clé|[Crómasóm|Crómasóim]]

## Géineolaíocht
Meastar go dtarlaíonn an éalang de bharr teip deighilte mar is gnách i gcrómasóm amháin i ngaiméit, de ghnáth sa bhaineannach. In ionad úbháin normálta le 23 crómasóm, cruthaítear ubhán le 24 crómasóm (dhá cheann de chrómasóm 21 ann). Nuair a thoirchítear an t-ubhán seo, bíonn crómasóm breise ag an suth. 

Tarlaíonn siondróm Down níos minice do pháistí máithreacha os cionn 40 bliain d'aois.

## Sochaí
Is é 21 Márta Lá Idirnáisiúnta Siondróm Down, lá chun béim a leagan ar an ngá le gníomhú chun daoine le siondróm Down a chumhachtú le troid ar son a gcearta agus a ndeiseanna féin.

## Stair
Ainmnítear an riocht as an lia Sasanach J. L. H. Down (1828-1896). Ach tugadh *mongólachas* ar an riocht freisin. 

## Féach freisin
* Éislinn mheabhrach 
* Moilliú intinne 
* Sampláil villeas cóiríneach 
* Aimniceintéis 
* Éagobhsaíocht atlasaiseach 

## Tagairtí
 

Catagóir:Siondróm Down
Catagóir:Míchumas intleachta
Catagóir:Míchumas
Catagóir:Géineolaíocht
Dragainéad

Iasc domhainuisce le colainn chaol, cosúil le nathair. Suas le 40 cm ar fhad. An ceann gearr le béal an-fhada, ag iompar fiacla géill, cosúil le goineoga. Orgáin solais i línte ar thaobh íochtarach na colainne, taobh thiar de na súile, agus ar bharbal fada ón smig, a fheidhmíonn mar bhaoite chun creach a aomadh.

## Tagairtí
Dragan

Planda cumhra ilbhliantúil is ea an **dragan** (*Artemisia dracunculus*), a fhásann go hairde 1.2 m, dúchasach don Áise. Na duilleoga caol lansa-chruthach, na cinn íochtaracha tríliopach ag an mbuaic. Na bláthchinn cruinneogach, 3 mm ar leithead, leathbhuí, ag cromadh ina bpanacail liobarnacha. 

Tá fospeiceas den dragan, *A. Dracunculus* var. *sativa* nó an dragan Francach, saothraithe go fairsing mar luibh cistine, agus chun fínéagar a bhlaistiú. Áirítear é mar cheann de na ceithre *fines herbes* i gcócaireacht na Fraince. Úsáidtear é in *chakapuli*, mias náisiúnta na Seoirsia freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Luibheanna
Manannán mac Lir

Dia mara i miotaseolaíocht na nGael is ea **Manannán mac Lir**, mac an dé Lir. Cé go bhfuil baint áirithe aige le Tuatha Dé Danann, cuireann roinnt scoláirí Manannán mac Lir i gcatagóir de dhéithe a théann níos faide siar. Pearsa mhór i litríocht na hÉireann atá ann agus finscéalta na hAlban agus Mhanann chomh maith.

Luaitear Manannán mac Lir i gcuid mhaith de bhéaloideas na tíre - scéalta na Rúraíochta go háirithe - ach níl áit lárnach aige ach i roinnt bheag díobh.

Catagóir:Déithe Éireannacha
Catagóir:Tuatha Dé Danann
Catagóir:An Rúraíocht
Bóthar Pheambróg

Is bóthar i mBaile Átha Cliath é **Bóthar Pheambróg**. 

## Tagairtí

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Bóthar Anglesea

Is bóthar i mBaile Átha Cliath é **Bóthar Anglesea**. Ceanglaíonn sé Domhnach Broc le Ballsbridge. Is cuid de bhealach réigiúnach R108 in oirdheisceart Bhaile Átha Cliath é.

Tá réileán cruicéid Bhóthair Anglesea suite ann.

## Tagairtí

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Cearnóg Mhuinseo

300px|deas|thumb|Cearnóg Mhuinseo
Tá  **Cearnóg Mhuinseo** (Béarla: *Mountjoy Square*) suite ciliméadar nach mór taobh ó thuaidh den Life  i mBaile Átha Cliath. Tá Cearnóg Mhuinseo ar cheann de na cúig chearnóg Sheoirseacha den chathair a tógadh go déanach san 18ú haois. Luke Gardiner, 1ú Vioscúnta Mhuinseo a phleanáil agus a d'fhorbair í. Cuireadh tús lena tógáil sna luath 1790idí agus críochnaíodh í sa bhliain 1818.

Bhíodh tithe Seoirseacha déanta de bhrící dearga ar gach taobh di. Scriosadh cuid díobh ach cuireadh cuma Sheoirseach ar na tithe nua a tógadh ina n-áit.

## Tagairtí

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Páirceanna i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Cearnóga i mBaile Átha Cliath
Aisgeabhal

Is é **Aisgeabhal** an sliabh is airde ar oileán Rùm na hAlban, sna h-Eileanan Tarsainn  Tá sé suite 5 chiliméadar ó dheas de Cheann Locha, an príomhshráidbhaile ar an oileán. Is cuid de Rùm Cuillin é, réimse creagach de chnoic i gceann theas de Rùm. Is minic a dhreaptar é mar chuid de thrasna iomlán den iomaire.Is é Aisgeabhal an sliabh is airde ar an Rúm.

Is ón tSean-Lochlainnis an logainm Aisgeabhal agus ciallaíonn sé fuinseog shilte (*Fraxinus excelsior*)

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Sadhbh

I Miotaseolaíocht na nGael, máthair Oisín le Fionn mac Cumhaill ab ea **Sadhbh** (Sean-Ghaeilge **Sadb**).  Nó iníon Bodhbh Dearg, rí Sidhe na Mumhan ab ea í, nó b'fhéidir go bhfuil sí gaolta le *[[Sadb ingen Chuinn]]*, iníon Choinn Chétchathaigh.

## Sadhbh agus Fionn
Thit an draoi Fear Doirche i ngrá le Sadhbh ach dhiúltaigh sí é.  Chuir an draoi mar dhíoltas dá bharr mallacht uirthi, trí bliana a chaitheamh i riocht eilite.  Sa deireadh, ghlac ghiolla an Fhir Doirche trua di, agus dúirt sé léi dá leagfadh cos i ndún na bhFiann, nó bheadh cumhacht aige uirthi a thuilleadh.  Chuaigh sí díreach i dtreo theach Fhionn ag Almhain, agus d'aimsigh Fionn í i mbun seilge.  Cé gur i riocht ainmhí ab ea Sadhbh, duine daonna ab ea í marcas sin féin, agus dá bharr, ní dhearna cúnna Fhionn, Bran agus Sceolan, aon dochar di, óir gur dhaoine i riocht ainmhithe iad, maraon le Sadhbh, .  Ar ais ag Almhain, rinneadh cailín álainn de Shadhbh, agus ar ball beag phós sise agus Fionn.  Ghráigh Fionn í an oiread sin gur éirigh sé as dul ag seilg agus gach pléisiúr eile, agus d'éirigh sí go tapa torrach.

Bhí Fionn as láthair i mbun comhraic in éadan na Lochlannach nuair a tógadh Sadhbh uaidh.  Nocht taispeánadh bréige d'Fhionn, Bhran agus Sceolan laistigh den dún, agus rith Sadhbh amach chun a céile, i ngan fhios di an baol.  A luaithe agus a shroich sí an taispeánadh, d'athraigh sé agus nochtadh an Fear Doirche, a thóg amach slat draíochta déanta as coll.  Bhuail sé í leis, agus rinneadh arís í ina heilit.

## Fionn agus Oisín
Chaith Fionn seacht mbliana ag lorg Sadhbha, ach theip air.  'Séard a d'aimsíodh i mbun seilge san fhoraois ná buachaill fiáin.  D'aithin Fionn ar an dtoirt dreacha Sadhbha in aghaidh an bhuachalla, agus thuig sé gurbh a mhac a bhí ann.  Oisín an t-ainm a tugadh dó agus d'éirigh sé chomh cáiliúil lena athair.

## Tagairtí

Catagóir:An Fhiannaíocht
Cearnóg Mhuirfean

clé|mion
Is cearnóg i mBaile Átha Cliath í **Cearnóg Mhuirfean**.  

Tá Gailearaí Náisiúnta na hÉireann suite ar an gcearnóg seo. 

Bhí Cumann Peile na hÉireann lonnaithe i gCearnóg Mhuirfean go dtí 2007 (an doras glas ar dheis). thumb|Dealbh Oscar Wilde i gCearnóg Mhuirfean|clé
## Féach freisin

* Teach Laighean

## Tagairtí

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Páirceanna i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Cearnóga i mBaile Átha Cliath

Catagóir:Cearnóg Mhuirfean
Lána Mhuire Mhaith

Is sráid i mBaile Átha Cliath í **Lána Mhuire Mhaith**. 

## Tagairtí

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Plás Íle

Is sráid (Béarla: *Ely Place*) í **Plás Íle** i lár Bhaile Átha Cliath. Leagadh amach an tsráid sa bhliain 1768 agus tá a lán ailtireachta Seoirsí le feiceáil ann go fóill. Bhí George Moore, scríbhneoir, ina chónaí ag 4 Plás Íle go luath sa 20ú haois. 

## Tagairtí

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Cearnóg Mhic Liam

300px|deas|thumb|Cearnóg Mhic Liam
Is cearnóg thábhachtach i mBaile Átha Cliath í **Cearnóg Mhic Liam**. 

Catagóir:Cearnóga i mBaile Átha Cliath
Sráid Amiens

Is sráid í **Sráid Amiens** i mBaile Átha Cliath. 

## Gailearaí



Amiens Street Dublin City bilingual street sign (2024).jpg|Comhartha Sráide Amiens
Áras na Gaeilge, Sráid Amiens Street, Dublin Baile Átha Cliath (2022).jpg|Áras na Gaeilge, áit atá Foras na Gaeilge agus Raidió na Gaeilge suite



Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid Anna Theas

Is sráid bheag i mBaile Átha Cliath í **Sráid Anna Theas**. 

## Tagairtí

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Breaking Bad

Is sraith teilifíse Meiriceánach é ***Breaking Bad***. Díríonn sé ar scéal Walter White, múinteoir ceimice a bhfuil an ailse air agus a thosaíonn ag táirgeadh drugaí mídhleathacha. 

## Eipeasóidí





## Carachtair
### Príomhcharachtair
*Bryan Cranston mar Walter White
*Anna Gunn mar Skyler White 
*Aaron Paul mar Jesse Pinkman
*Dean Norris mar Hank Schrader
*Betsy Brandt mar Marie Schrader 
*RJ Mitte mar Walter White, Jr. 
*Bob Odenkirk mar Saul Goodman
*Giancarlo Esposito mar Gustavo "Gus" Fring
*Jonathan Banks mar Mike Ehrmantraut
*Laura Fraser mar Lydia Rodarte-Quayle 
*Jesse Plemons mar Todd Alquist

### Carachtair eile
*Steven Michael Quezada mar Steven "Gomey" Gomez
*Matt Jones mar Brandon "Badger" Mayhew
*Charles Baker mar Skinny Pete
*Rodney Rush mar Christian "Combo" Ortega
*Jessica Hecht agus Adam Godley mar Gretchen agus Elliott Schwartz
*Raymond Cruz mar Tuco Salamanca
*Mark Margolis mar Hector Salamanca 
*Christopher Cousins mar Ted Beneke
*Krysten Ritter mar Jane Margolis 
*John de Lancie mar Donald Margolis 
*David Costabile mar Gale Boetticher
*Daniel Moncada agus Luis Moncada mar Leonel agus Marco Salamanca 
*Emily Rios mar Andrea Cantillo 
*Jeremiah Bitsui mar Victor 
*Ray Campbell mar Tyrus Kitt 
*Lavell Crawford mar Huell Babineaux
*Tina Parker mar Francesca Liddy
*Bill Burr mar Patrick Kuby 
*Michael Bowen mar Jack Welker 
*Kevin Rankin mar Kenny 

### Aoi speisialta
*Danny Trejo mar Tortuga
*DJ Qualls mar Getz 
*Jim Beaver mar Lawson 
*Steven Bauer mar Don Eladio Vuente 
*Robert Forster mar Ed Galbraith 
*Charlie Rose mar féin.

## Tagairtí

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2008
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2013
Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Catagóir:Cláir AMC
Catagóir:Scéinséirí
Shan Mohangi

Is dúnmharfóir ón Afraic Theas é **Shan Mohangi** a tharraing míchlú air féin in Éirinn sna 1960dí. 

Mac léinn leighis (22 bliana d'aois) i gColáiste Ríoga na Máinlianna in Éirinn a bhí ann nuair a mharaigh sé cailín óg, Hazel Mullen, sa bhialann *The Green Tureen* sa bhliain 1963. Tharraing an cás go leor cainte is conspóide toisc gur bhain sé corp an chailín, a bhí 16 bliana déag ag an am, óna chéile. 

Rinne Mohangi iarracht fáil réidh leis an gcorp trí chócaráil a dhéanamh air, a cloigeann san áireamh, san oigheann sa bhialann ag 95 Shráid Fhearchair. Bhí sé ag obair ann mar chócaire. Chaith sé ceithre bliana sa phríosún as an 7 mbliana a daoradh air. 

## Saol nua
Ciontaíodh é as dúnorgain faoi dheireadh.  Cuireadh ar ais chun an Afraic Theas é timpeall 1967

D'athraigh sé a ainm go *Narentuk Jumuna* thall. D'éirigh go maith leis sa ghnó i Natal (a fhód dúchais).  Bhí sé ag iarraidh seasamh mar MP i dTeach na dTeachtaí sa bhliain 2009 nuair a thángthas ar scéal an dúnmharaithe, agus b’éigean dó tarraingt siar.

## Féach freisin
*Shan Mohangi, 95 Harcourt Street* le Kevin Higgins.

## Tagairtí

Catagóir:Dúnmharfóirí
Catagóir:Daoine ón Afraic Theas
Sráid Chill Dara

300px|deas|thumb|Sráid Chill Dara
Is sráid i mBaile Átha Cliath í **Sráid Chill Dara**. 

## Stair

Ar 29 Lúnasa 1890, d'osclaíodh ‘Músaem Eolaíochta agus Ealaíne Bhaile Átha Cliath’ ar Shráid Chill Dara agus Leabharlann nua, le seó agus le ceiliúradh nach bhfacthas roimhe. Dhear Thomas Newenham Deane an foirgneamh ar Shráid Chill Dara agus baineadh úsáid as chun an ceardaíocht nua-aoiseach na hÉireann, na Breataine agus na Mór-Roinne a thaispeáint sa tógáil. 

## Féach freisin

* Ard-Mhúsaem na hÉireann
* Leabharlann Náisiúnta na hÉireann
* Teach Laighean
* Dáil Éireann

## Tagairtí

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Sráid Chill Dara, Baile Átha Cliath
Sráid an Dáma

300px|deas|thumb|Sráid an Dáma
Tá **Sráid an Dáma** suite i mBaile Átha Cliath.

## Féach freisin

* Sráideanna i mBaile Átha Cliath

## Tagairtí

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid an Droichid

Is sráid i mBaile Átha Cliath í **Sráid an Droichid**. 

## Tagairtí

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid Henrietta

Is sráid í **Sráid Henrietta** i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath. Luke Gardiner a leag amach agus a d'fhorbair an tsráid sna 1720idí. Sráid leathan í i gcompráid le neart sráideanna cathrach eile na linne. Tógadh a lán tithe móra Seoirseacha inti.

## Tagairtí

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid Parnell

Is sráid thábhachtach i mBaile Átha Cliath í **Sráid Parnell**.

## Féach freisin

* Buamálacha Bhaile Átha Cliath agus Mhuineacháin (1974).

## Tagairtí

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid an Phiarsaigh

300px|deas|thumb|Áit bhreithe Pádraig agus Liam Mac Piarais, 27 Sráid an Phiarsaigh
Is sráid í **Sráid an Phiarsaigh** i mBaile Átha Cliath. 

## Tagairtí

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid Thalbóid

300px|deas|thumb|Sráid Thalbóid
Is sráid thábhachtach **Sráid Thalbóid** **(**Talbot Street) i mBaile Átha Cliath. 
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Sean%20Tracey%20memorial%20plaque,%2094%20Talbot%20Street.%20June%202010.jpg|clé|mion|323x323px|94 sráid Thalbóid
## Tagairtí

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid Theach Laighean

300px|mion|clé|Sráid Theach Laighean
Is sráid í **Sráid Theach Laighean** i mBaile Átha Cliath. 

## Tagairtí

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Sráid Sheamlas an Éisc

clé|mion|166x166px|plaic chuimhneacháin
Is sráid suite i mBaile Átha Cliath í **Sráid Sheamlas an Éisc** (nó Fishamble Street). 

## Stair

Síltear gurb í Sráid Sheamlas an Éisc an tsráid is sine i mBaile Átha Cliath. Is í an tsráid ar ar reáchtáladh an chéad taibhiú de 'Messiah' Georg Friedrich Händel i mí Aibreáin 1742, ceann de na saothair chórúla is aitheanta ar domhan. Bhí cóir ardeaglaise Ardeaglais Naomh Pádraig agus Theampall Chríost in ard a ngutha, fad is a bhí an t-orgán á sheinm ag an gcumadóir féin. Bhailigh beagnach 700 duine isteach sa Halla Ceoil. Cuireadh in iúl roimh ré gur cheart do mhná gúnaí gan fonsaí orthu a chaitheamh ionas go mbeadh dóthain spáis sa halla.

Bhí Ard-Oifig an Phoist suite ar Shráid Sheamlas an Éisc ó 1689 ar dtús. Tá an teach tábhairne Darkey Kelly’s, Sráid Sheamlas an Éisc lonnaithe ag barr na sráide.

clé|mion|Kennan & Sons Ltd., Iron works, 1967|alt=|166x166px

## Foinsí
Tá cuid den eolas seo bunaithe ar chomharthaí an Dubline.

## Tagairtí

Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath