open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ceo leictreonach

Tugann na hinnealtóirí leictreonacha **ceo leictreonach** ar an iliomad tonn nó astaíocht leictreamaighnéadach atá ag forleathadh tríd an aer mar chuid de theileachumarsáid na haoise seo. Cuireann an-chuid trealaimh — ríomhairí, scipéid chláraithe, teileafóin sho-iompartha, ionstraimí leictreonacha de gach sort — leis na tonnta, d'aon ghnó nó trí thaisme. Cuireann an truailliú nua comhshaoil seo isteach ar fheidhmiú éifeachtach an-chuid den trealamh céanna, agus uaireanta cuireann sé isteach go tubaisteach ar líonraí ríomhairí is córais teileachumarsáide. Ní mór trealamh a chosaint ar an gceo leictreonach seo, rud a dhéantar le cás Faraday, bosca seoltach talmhaithe timpeall ar an ionstraim. Laghdaíonn an bosca seo méid na hastaíochta leictreamaighnéadaí a éalaíonn ón ngléas féin amach don cheo, agus an méid cur isteach leictreonach a fhulaingíonn sé ón gceo freisin. 

## Tagairtí
Ceol aireagail

deas|250px|thumb|Ceol aireagail
Ceol le haghaidh beirt seinnteoirí nó níos mó, le seinm i seomra seachas halla ceoil, agus seinnteoir amháin do gach páirt. Thosaigh sé san Iodáil mar *musica da camera* timpeall 1600, ceol aon ghléas amháin. 

Go dtí timpeall 1750 sonáidí tríréid (dhá veidhlín is continuo) a bhíodh i gceist den chuid is mó. Ó shin i leith is é an téadcheathairéad an príomhghrúpa don cheol seo, ach is féidir le aon ghaothuirlis, téaduirlis nó gléas méarchláir páirt a ghlacadh ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Seánraí ceoil
Catagóir:Ceol clasaiceach
Ceol dhá thon déag

[deas|200px|thumb|[Arnold Schoenberg]]
Ceol atá bunaithe ar an dá nóta déag den scála leath-thonach, in ord atá leagtha amach roimh ré. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceol clasaiceach
Catagóir:Seánraí ceoil
Ceol Iáva

deas|250px|thumb|Cnaguirlisí gamalan
Tá ceol is damhsa an-tábhachtach i gcultúr Iáva. Tá an ceol foirne ardcheannasach, agus is é an gamalan a sheinntear le cnaguirlisí an saghas ceoil is tábhachtaí. Tá gnéithe den cheol seo ina mbíonn dhá fhoireann gléasanna, gach ceann lena chóras tiúnta féin (slendro is pelog). Tá an ceol an-chasta ó thaobh struchtúir is rithime. Ó bhéal a cuireadh ar aghaidh é, gur scríobhadh síos é ag deireadh an 19ú céad nuair a cumadh nodaireacht gharbh chuige. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceol de réir tíre
Catagóir:Ceol Iáva
Ceol leictreonach

deas|200px|thumb|Ceol leictreonach
Ceol ina ngintear na fuaimeanna le gléasanna leictreonacha (le sintéiseoir mar shampla) is ea **ceol leictreonach**. Déantar próiseáil orthu le téipthaifeadáin nó ríomhairí go minic, is seinntear iad le callairí.

### Modhanna
Sa stiúideo leictreonach, cuireann an cumadóir patrún fuaime le chéile agus déanann sé iad a thaifeadadh ar théip. Is féidir an ceol a athrú ar go leor bealaí nuair atá sé taifeadta - is féidir na patrúin a sheinm droim ar ais nó ag luasanna éagsúla.

## Féach freisin

* Karlheinz Stockhausen

## Tagairtí

Catagóir:Ceol leictreonach
Ceol na Seapáine

deas|200px|thumb|Samplaí de ''biwa'', gléas téide i gceol na Seapáine
Nuair a bhí an tSeapáin scoite amach ón gcuid eile den Domhan sa 12ú-19ú céad, le linn an réimis fheodaigh ansin, d'fhorbair saghsanna traidisiúnta ceoil go mall. 

Is iad na príomhshaghsanna ná cantaireachtaí tionlactha do dheasghnátha reiligiúnda Búdacha is Siontócha; ceol traidisiúnta na cúirte, seinnte ag foirne gléasanna téide, gaoithe is cnagtha; agus ceol do dhrámaíocht Nó is Chabúicí. 

stór saibhir ceoil do ghléasanna ar leith, an cócó, an seamaisein is an seacúhaisí (fliúit bambú). Ó athréimniú na Méisí (1868) coimeádtar an ceol traidisiúnta mar cheol músaeim, agus popcheol is ceol clasaiceach an iarthair is coitianta anois. 

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr na Seapáine
Catagóir:Ceol na Seapáine
Benvenuto Cellini

mion|Saliera (sailtéar) Cellini, ór ar bhonn éabainn agus cruan air in áiteanna (Páras, 1540-43)
Gabha óir, dealbhóir, greanadóir is údar a rugadh i bhFlórans na hIodáile ab ea **Benvenuto Cellini** (3 Samhain 1500 &ndash; 13 Feabhra 1571). Cáil air as a dhírbheathaisnéis *Vita* (Beatha, 1558-1562), sáiltéar óir a rinne sé do Phroinsias I na Fraince, agus a dhealbh cré-umha Peirséas.

## Tagairtí

Catagóir:Dealbhóirí Iodálacha
Catagóir:Scríbhneoirí Iodálacha
Ceolaire giolcaí

Ceolaire ón Seandomhan atá dúchasach don Eoraip, iardheisceart na hÁise is an Afraic is ea an **ceolaire giolcaí**. Áitríonn sé sraitheanna giolcach is páirceanna. Itheann sé feithidí, caora is éisc shliogánacha. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Ceolaire sailí

Éan beag a thagann ón Afraic Theas go hÉirinn don samhradh gairid is ea an **ceolaire sailí** (*Phylloscopus trochilus*). Cónaíonn sé gar don talamh i bhfálta nó driseoga. Déanann sé a nead ar an talamh. Itheann sé feithidí. An-chosúil leis an tiuf-teaf, ach go bhfuil ceol iontach le scála leathan nótaí aige. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Scála teochta Celsius

mion|400x400px
Ainmnithe as Anders Celsius. Ar an scála seo tá luach 0&nbsp;°C ag reophointe an uisce (an teocht ag a reonn uisce is a leánn oighear), luach 100&nbsp;°C ag fiuchphointe an uisce (an teocht ag a bhfiuchann uisce), agus 100 céim chothrom idir an dá phointe sin. Eachtarshuítear an scála sa dá threo, síos is suas, i gcéimeanna comhionanna teochta. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Teocht
Ceoldráma aireagail

Ceoldráma le foireann bheag is ea **ceoldráma aireagail**, ceolfhoireann bheag go háirithe. D'oirfeadh an téarma seo do chuid mhaith ceoldrámaí is intermezzi ón 18ú céad, ach is le saothair ón 20ú céad is mó a luaitear é: mar shampla, *The Turn of the Screw* le Benjamin Britten (Casadh an Scriú, 1954).

## Tagairtí

Catagóir:Ceoldráma
Catagóir:Ceolfhoirne
Ceoldráma grinn

mion|Gilbert is Sullivan
Ceoldráma éadrom greannmhar, go príomha na cineálacha cosúil le ceoldrámaí Gilbert is Sullivan ina malartaíonn amhráin is ceol le comhrá labhartha. Is é an ceolsiamsa a choibhéis nua-aoiseach.  

## Tagairtí


Catagóir:Ceoldráma
Catagóir:Drámaíocht ghrinn
Catagóir:Greann
Ceoleolaíocht

deas|250px|thumb|Ceoleolaíocht
Is éard is **ceoleolaíocht** ann ná staidéar eolaíoch is scolártha ar cheol, gléasanna ceoil is laochra ceoil, ag cuimsiú bunábhair a fháil ar ais is a mheasúnú, staidéar ar chomhthéacs stairiúil ceoil, anailís saothar ar leith is stóir ceoil, agus an-chuid disciplíní eile. 

### Stair
Thosaigh an cheoleolaíocht nua-aoiseach le foclóirí — mar shampla, *Musikalisches Lexikon* J G Walther (Foclóir Ceoil, 1732) agus Dictionnaire J-J Rousseau (Foclóir, 1768) — leabhair ar stair an cheoil, agus sainirisí. 

Sa 19ú céad bhailigh scoláirí Gearmánacha eagráin de shaothar cumadóirí suntasacha (Handel, Bach, Palestrina is eile). Inniu tagann an-chuid staidéar san áireamh: palaegrafaíocht, anailís páipéir is comharthaí uisce i bpáipéar, ceolnodaireachtaí, gléasanna ceoil, léiriú, cumadóireacht is cumadóirí, ceoltóirí, fuaimeolaíocht, leictreonaic, aireachtáil dhaonna, bainistiú is a lán eile.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoleolaíocht
Ceolnodaireacht

deas|200px|thumb|Ceolnodaireacht
Is éard atá i gceist le **ceolnodaireacht** ná bealach chun ceol a scríobh amach ar 5 chliath (cliathnodaireacht). 

### Stair
Is forbairt í ar an gcóras meánaoiseach i gcomhair caomhnú is craobhscaoileadh aonfhoirmeach na cantaireachta eaglasta. Suas go dtí an 13ú céad léirítí airde nóta ach níor léirítí a fhad. 

Nuair a tháinig an ilfónacht chun cinn sa Mheánaois dhéanach, bhí gá le nodaireacht a d'fhéadfadh fad a chur in iúl. 

### Roghanna eile
Tá bealaí eile ann chun ceol a scríobh, ina measc bealaí nodaireachta táibléadaithe ina sainítear an gléas, an cipín méire agus gach rud eile atá le húsáid (mar a dhéantar le ceol giotáir inniu, mar shampla). 

## Tagairtí

Catagóir:Ceolnodaireacht
Catagóir:Ceol
Cephalopoda

Rang moileasc muirí feoiliteacha, ina bhfuil oiriúnú sainiúil don cheann-chos ina fáinne adharcán, le súiteoirí nó crúcaí, a shnámhann trí scairdeanna uisce a stealltar amach ó thonnadóir. An béal le gob cumasach, de ghnáth; na súile forbartha go maith de ghnáth freisin. Cuimsíonn an rang seo an t-ochtapas, an scuid, an cudal, an nátalas, agus grúpaí móra atá imithe in éag is iontaisithe: na hamóinítí, na beilimnítí is eile. 

## Tagairtí

Catagóir:Moilisc
Catagóir:Scuideanna
Ceratopsia

Ba dhineasáir adharcacha iad na **Ceratopsia**.. Rufa ollmhór cnámhach ag síneadh thar an muineál ó bharr na blaoisce. Bhí  adharca meánacha gar don tsrón acu, agus díseanna adharc taobh thiar de na súile. Tháinig siad chun cinn sa tréimhse Chailceach uachtarach. D'ith siad plandaí agus bhí cónaí orthu i Meiricéa Thuaidh agus in oirthear na hÁise. Chuaigh siad in éag leis na dineasáir eile ag deireadh na Tréimhse Cailcí. Ba é na Trícheireatóp an ceann ba mhó agus ba cháiliúla dá mhuintir.    

## Tagairtí

Catagóir:Dineasáir
Ceol na Síne

deas|350px|thumb|Ceol na Síne á sheinm ag ceolchoirm, bunaithe ar ghléasanna a fuarthas i dtuama ríoga ón 5ú haois RC
Ceol an-ársa le gléasanna sainiúla éagsúla. Mar shampla, is seanghléasanna an cin, ar saghas siotáir é, is fliúit bambú an dísí, agus is liút piorra-chruthach an píopa. Go dtí 1911 ba thraidisiún béil den chuid is mó ceol na Síne, bíodh is go raibh córais nodaireachta ann leis na céadta bliain. Bhíodh ceol sa chúirt is ceoldrámaí sna hamharclanna ar feadh i bhfad, agus bhí ceoldráma Bhéising lárnach i gceol is cultúr na tíre ón 17ú céad.

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr na Síne
Catagóir:Ceol na Síne
Ceolann

deas|250px|thumb|Ceolann
Spás leathchiorclach os comhair an ardáin san amharclann mar a seinneann an cheolfhoireann.

## Tagairtí

Catagóir:Amharclanna
Catagóir:Ceol
Catagóir:Ceolfhoirne
Pavel Alexeyevich Čerenkov

Fisiceoir a rugadh i Novaya Chigla na Rúise ab ea **Pavel Alexeyevich Čerenkov** (28 Iúil 1904 - 6 Eanáir 1990). 

Sa bhliain 1934 chuir sé síos ar sholas gorm a astaíodh as uisce is ábhair thrédhearcacha eile nuair a thaistil cáithníní fo-adamhacha tríothu ar luas níos mó ná luas forleata an tsolais sa mheán sin. 

I 1937, le Ilya Frank is Igor Tamm, rinne sé taighde ar an iarmhairt seo chun a meicníocht a mhíniú. Roinn an triúr Duais Nobel san Fhisic sa bhliain 1958 as.

mion|clé|Tá radaíocht Cherenkov ainmnithe as a fhionnachtain an bhfeiniméan.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Rúiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1904
Catagóir:Básanna i 1990
Radaíocht Čerenkov

Radaíocht leictreamaighnéadach a tháirgeann cáithníní luchtaithe fo-adamhacha nuair a thaistealaíonn siad trí ábhar trédhearcach ar luas níos mó ná luas forleata an tsolais san ábhar sin. D'fhionn Pavel Čerenkov an iarmhairt. Braitheann tonnfhad na radaíochta ar mhais is luas na gcáithníní. Thaispeáin Čerenkov, Frank is Tamm gur saghas tonn turrainge a tharlaíonn sa mheán faoi na cúinsí seo. Baintear feidhm as an iarmhairt chun luasanna cáithníní i dturgnaimh ar fhisic na gcáithníní a thomhas.

## Tagairtí
Ernst Boris Chain

Bithcheimicí a rugadh i mBeirlín ab ea **Ernst Boris Chain** (1906-1979). 

Rinne sé taighde ar inslin is nimheanna nathracha, agus tháinig ar pheinicillin timpeall an ama chéanna le Howard Florey is Alexander Fleming. 

Roinn an triúr acu Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1945 as seo.

## Tagairtí

Catagóir:Bithcheimiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Básanna i 1979
Sluaíocht an Challenger

mion|clé|HMS ''Challenger''
An chéad sluaíocht mhór aigéaneolaíochta, a chuir an coirbhéad gaile *Challenger* i gcrích idir 1872 agus 1876. Chuaigh an t-aistear timpeall an Domhain agus rinne tomhais is staidéar eile ar an Aigéan Atlantach, an tAigéan Indiach is an tAigéan Ciúin. Aistear timpeall 128,000 km a bhí ann. Bhunaigh sí eolaíocht nua-aoiseach na haigéaneolaíochta, ag fionnadh is ag taifeadadh 4,417 speiceas, ina measc 715 speiceas muirí nach raibh ar eolas roimhe sin. Chruthaigh sí go raibh beatha ag gach doimhneacht sa bhfarraige.

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaíocht
Champlevé

deas|250px|thumb|Champlevé
‘Réimse ardaithe’, teicníocht cruanta ar mhiotal ina ndéantar an íomhá a ghreanadh as dromchla an mhiotail ar dtús. Ansin líontar an íomhá seo le taois gloiní de dhathanna éagsúla roimh an iomlán a fhaghairt i bhfoirnéis. Bhí sé an-choitianta sa Mheánaois, agus táirgeadh é ar scála beagnach tionsclaíoch i Limoges na Fraince. 

## Tagairtí
Jean Martin Charcot

Paiteolaí Francach a rugadh i bPáras ab ea **Jean-Martin Charcot** (29 Samhain 1825 – 16 Lúnasa 1893). Rinne sé taighde ar ghalair néareolaíocha ainsealacha. Duine de bhunaitheoirí na néareolaíochta. Rinne sé staidéar eolaíoch ar hiopnóis. In ómós dó, tugtar *alt Charcot* ar an mbealach a meathann ailt i gcineálacha áirithe galar néareolaíoch.

## Tagairtí

Catagóir:Lianna Francacha
Catagóir:Síceolaithe Francacha
Catagóir:Daoine as Páras
Catagóir:Daoine a rugadh i 1825
Catagóir:Básanna i 1893
Edwin Chargaff

Bithcheimicí a rugadh i Chernovtsy na hÚcráine (Czernowitz na hOstaire is na hUngáire ag an am) ab ea **Edwin Chargaff** (11 Lúnasa 1905 – 20 Meitheamh 2002). Gearmánis a bhí aige ó dhúchas. Chuir sé faoi sna Stáit Aontaithe nuair a tháinig na Naitsithe chun cumhachta i lár na hEorpa. Rinne sé taighde bunúsach ar chóimheas na mbun atá i láthair sa DNA, agus leag síos na rialacha a threoraíonn é (rialacha Chargaff). Ba bhunshraith an-tábhachtach í seo i réiteach struchtúr dé-héilicse DNA i 1953.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1905
Catagóir:Básanna in 2002
Catagóir:Bithcheimiceoirí Ostaracha
Catagóir:Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Yves Chauvin

Ceimicí Francach is ea **Yves Chauvin** (10 Deireadh Fómhair 1930–27 Eanáir 2015). Roinn sé Duais Nobel na Ceimice i 2005 le Robert Grubbs is Richard Schrock as a shaothar sna 1970idí ar an modh meititéise i gcomhair na sintéise orgánaí.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna in 2015
Michel Eugène Chevreul

Ceimicí a saolaíodh in Angers na Fraince ab ea **Michel Eugène Chevreul** (31 Lúnasa 1786 - 9 Aibreán 1889). Rinne sé taighde suntasach ar shaill ainmhíoch, déanamh gallúnaí is coinneal, céaracha agus ruaimeanna nádúrtha.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1786
Catagóir:Básanna i 1889
Scoil Chicago

mion|Stocmhalartán Chicago: Tógadh é in 1893–94; leagadh é i 1931.
San ailtireacht, grúpa ailtirí a dhear foirgnimh oifige i Chicago go déanach sa 19ú céad a bhí mar cheannródaithe d'ilstóraigh an 20ú céad. 
Bhain siad feidhm as creatlach cruach, cumhdaithe le máisiúnachas is fairsinge mhór fuinneog, go minic go dtí airde mhór. 
Sampla suntasach is ea an Stocmhalartán a dhear Sullivan is Adler.

## Tagairtí

Catagóir:Ailtireacht
Catagóir:Ilstóraigh
Thomas Chippendale

Dearthóir is déantóir troscán a rugadh gar d'Otley Shasana ab ea **Thomas Chippendale** (16 Meitheamh 1718 &ndash; Samhain 1779). Ardcháil air as a leabhar *The Gentleman and Cabinet-Maker's Director* (Treoir an Fhir Uasail is an Chaibinéadaire, 1754) a thug raon cuimsitheach dearaí i gcomhair troscán i stíleanna Rocócó, ** is na hAthbheochana Gotaí. Fuair sé bás den eitinn in Hoxton, i Sasana.

## Tagairtí

Catagóir:Dearthóirí troscáin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1718
Catagóir:Básanna i 1779
Jean François Champollion

Fear léinn ón bhFrainc ab ea **Jean François Champollion** a chur tús leis an léann Éigipteach agus leis an taighde ar na hiairiglifí, is é sin, córas scríbhneoireachta na sean-Éigiptise. Rugadh i bhFigeac i ndeisceart na Fraince é ar an 29 Nollaig 1790 agus fuair sé bás i bPáras ar an 4 Márta 1832. 
clé|mion|Champollion le Madame de Rumilly, 1823

### Saol
Chuir Champollion spéis mhór sna teangacha ó laethanta a chéad óige, agus ní raibh sé ach sé bliana déag d'aois nuair a d'fhoilsigh sé an chéad saothar léinn. D'fhoghlaim sé teangacha an Oirthir cosúil leis an bPeirsis, an Araibis nó an Choptais, seanteanga na gCríostaithe san Éigipt. 
clé|mion|leabhar nótaí Champollion
Thuig sé gurbh í an Choptais an eochair don tSean-Éigiptis, agus rud eile fós d'aithin sé go raibh córas na n-iairiglifí ar nós an réabais, is é sin d'fhéadfá pictiúr an tí a úsáid le focal a bhreacadh síos a d'fhuaimneofá cosúil leis an bhfocal a chiallaigh "teach", mar shampla.

Roimh lá Champollion shíleadh an lucht léinn go raibh úsáid na n-iairiglifí bunaithe ar rúndiamhra an tseanchreidimh Éigiptigh agus nach raibh mórán bainte acu leis an teanga labhartha. Thaispeáin Champollion nach mar sin a bhí, agus go bhféadfá eolas saibhir ar ghnáthshaol na nÉigipteach a bhaint as na scríbhinní iairiglifeacha. Mar sin chuir sé bun le tuiscint nua chuimsitheach ar stair na tíre. 
clé|mion|Turas Champollion agus Rossellini 1828-29 (iad ar dheis) le Giuseppe Angelelli, 1834
Fear fíochmhar ab ea Champollion i gcúrsaí polaitíochta, agus luiteamas láidir aige le Napoléon. Nuair a thosaigh athbhunú an mhonarcachais i ndiaidh do Napoléon a chumhacht a chailleadh, áfach, d'éirigh sé dainséarach tuairimí polaitiúla den chineál sin a nochtadh is a admháil, rud a chiallaigh gur chuir an pholaitíocht chomhaimseartha go mór isteach ar obair léannta Champollion. 
clé|mion|Turas Champollion agus Rossellini 1828-29
Sa bhliain 1829 thug Champollion cuairt ar an Éigipt, ach má thug, chuaigh an turas seo chun dochair dá shláinte, agus ní raibh sé ach bliain thar an dá fhichid d'aois nuair a fuair sé bás le stróc.

Bhí cineál coimhlint ar siúl idir Champollion agus an scoláire Sasanach Thomas Young, agus an bheirt fhear ag iarraidh na hiairiglifí a mhíniú san am chéanna. 

### Oidhreacht
I ndiaidh bhás Champollion cuireadh ina leith nár thuig sé urraim cheart do Young ina chuid scríbhinní féin agus gur tharraing sé ar shaothar Young gan an úsáid sin a admháil. Is é tuairim choitianta na scoláirí inniu, áfach, cé go raibh Young ábalta bang oibre a dhéanamh, ná nach raibh sé leath chomh ábalta le Champollion, agus go raibh a chuid taighde bacach botúnach i gcomparáid. Mar sin glactar leis i gcónaí gurbh é Champollion fíor-athair an léinn Éigiptigh.

## Féach freisin

* Leac Rosetta
* Iairiglifí Éigipteacha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1790
Catagóir:Básanna i 1832
Catagóir:Focleolaithe Francacha
Catagóir:Teangeolaithe Francacha
Catagóir:Éigipteolaithe
Subramanayan Chandrasekhar

Réaltfhisicí Indiach-Mheiriceánach a rugadh i Lahore na Pacastáine (san India ag an am) ab ea **Subramanayan Chandrasekhar** (19 Deireadh Fómhair 1910 – 21 Lúnasa 1995). D'oibrigh sé i Meiriceá ar éabhlóid na réaltaí. Bhunaigh sé teorainn Chandrasekhar, an mhais uasmhéideach is féidir a bheith ag réalta fhuar chobhsaí ionas nach n-inphléascfaidh sí ina dúpholl (1.4 uair mhais na Gréine). Thaispeáin sé go teoiriciúil nárbh fhéidir le réalta de mhais timpeall 1.5 uair mhais na Gréine nó níos mó seasamh i gcoinne a himtharraingthe féin, go n-inphléascfadh sí ina dúpholl nuair a bheadh a breosla núicléach ídithe. Roinn sé Duais Nobel na Fisice le William Alfred Fowler i 1983. 

## Naisc sheachtracha
*Beathaisnéis

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1910
Catagóir:Básanna i 1995
Catagóir:Fisiceoirí Indiacha
Catagóir:Réalteolaithe Indiacha
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Réalteolaithe Meiriceánacha
Steven Chu

Fisiceoir a rugadh ar 28 Feabhra 1948 i St. Louis, Missouri, is ea **Steven Chu**. Roinn sé Duais Nobel na Fisice i 1997 le William Phillips is Claude Cohen-Tannoudji as a dtaighde ar gháis ag teochtaí an-ísle le bealaí a shaothrú chun adaimh a fhuarú is a sháinniú le léas léasair. Bhí sé ina stiúrthóir ar Saotharlann Náisiúnta Lawrence Berkeley go rinnead Rúnaí Fuinnimh de i rialtas an Uachtaráin Obama a bhí ann sna blianta 2009–2013. Tá sé ina ollamh ag Ollscoil California (Berkeley) agus Ollscoil Stanford.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Cianacóbalaimín

Ainm ceimiceach vitimín B12. Bíonn ról ag an vitimín seo i gcilldeighilt agus déanamh na truaille a bhíonn timpeall ar néarchealla. Faightear ó bhianna ainmhí é den chuid is mó, agus is annamh a tharlaíonn uireasa de ach i gcás fíorveigeán nach n-itheann aon bhia ainmhí. Is féidir go dtarlóidh uireasa thánaisteach má bhíonn uireasa den fhachtóir intreach ann, ábhar sa phutóg a chabhraíonn le hionsú vitimín B12. Daoine a bhfuil leibhéal íseal den fhachtóir intreach acu nó nach bhfuil sé i láthair iontu in aon chor, faigheann siad ainéime mharfach.

## Tagairtí
Cianaigin

clé|200px|mion|Cianaigin
n-C-C-N, gás gan dath, inlasta nimhiúil, le boladh searbh almóinne. Fiuchphointe -21&nbsp;°C. Is ionann a gaol leis an ian ciainíde CN- is gaol clóirín Cl2 leis an ian clóiríde Cl-.

## Tagairtí
Cianbhraiteacht

deas|250px|thumb|Cianbhraiteacht
Bealach éigin chun tréithe réada a thomhas gan teagmháil a dhéanamh leis is ea **cianbhraiteacht** (nó **cianmhothú**). Luaitear é i gcás íomhánna an Domhain a thógtar le satailítí nó ó eitleán a bhíonn in ann feiniméin éagsúla a mhapáil. Samplaí is ea Meteosat a íomhánn an clúdach scamall, agus Landsat a íomhánn patrúin úsáid na talún.

## Tagairtí
Ciaróg ambróise

Ciaróg bheag dhorcha a thochlaíonn isteach in adhmad. Colainn shorcóireach ag an gciaróg fhásta le hadharca gearra cleitheacha. Itheann na larbhaí feolmhara gan chosa na fungais a líneálann na tolláin san adhmad.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Ciaróg Colorado

Ciaróg bheag duilleog is ea **ciaróg Colorado**. An droim buí le 10 bhfadstríoc dhubh ar cháis na sciathán. Beireann na baineannaigh uibheacha ar phlandaí prátaí. Na larbhaí ramhar scothdhearg/buí le spotaí dubha ar na taobhanna. Pupaíonn sí sa talamh. Déanann sí an-damáiste do bharra prátaí.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Ciaróg chruithneachta

Ciaróg fholláin, agus soc sainiúil ar thosach a cinn. Cáis na sciathán crua dealbhaithe. Na hadharcáin cleithchruthach le hailt uillinne. Cuimsíonn sí an chlann lotnaidí suntasacha barr, an chruimh chadáis ina measc.

## Tagairtí
Ciaróg dhuille

Ciaróg théagartha, gealdaite go minic. Iteoirí dromchlacha ar dhuilleoga plandaí a bhformhór. Maidir leis an larbha, a bhíonn cosúil le cruimh, itheann sé ar dhuilleoga nó tochlaíonn isteach i mbachlóga is fréamhacha. I measc na saghsanna tá ciaróg Colorado.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Ciaróg fholaigh

Ciaróg mheánach nó mhór is ea an **chiaróg fholaigh**. Adhlacann na ciaróga fásta coirp ainmhithe beaga tríd an ithir fúthu a thochailt. Beireann sí uibheacha i dtolláin amach ón seomra adhlactha. Itheann na larbhaí splíonach de ghnáth. 

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Ciaróg Ghóiliat

Ciaróg an-mhór ghealdaite, suas le 15 cm ar fhad is ea **ciaróg Ghóiliat**. Na cinn fhásta gníomhach i rith an lae. Itheann sí torthaí is bláthanna den chuid is mó. Faightear na larbhaí i bplandaí lofa.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Ciaróg oíche

Is ciaróg bheag scothdhonn, 5-9 mm ar fhad, í an **chiaróg oíche** (*Xestobium rufovillosum*). Áitríonn sí crainn atá ag lobhadh, ach anois faightear níos minice in adhmad saoirseachta i dtithe í. Tochlaíonn na larbhaí, atá méith le cosa bídeacha, isteach san adhmad. Cnagann na ciaróga fásta ar an adhmad le linn an tréimhse cúplála (Aibreán-Bealtaine). Fágann na larbhaí poill mhóra san adhmad nuair a thagann siad amach as.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Ciaróg choirte

Ciaróg bheag dhorcha is ea an **chiaróg choirte** (fofhine na *Scolytinae*), a dtochlaíonn na tuismitheoirí a seomra uibheacha faoi choirt an chrainn. Tochlaíonn na larbhaí méithe gan chosa tolláin amach as an seomra tar éis gorta.  Tá cíneálacha go leor ann, mar shampla, ciaróg choirte an leamháin,  ciaróg choirte na darach, srl.
clé|mion|Dendroctonus ponderosae
clé|mion|Coill sciostra ag dendroctonus ponderosae

### Lotnaid
Is léir an díobháil ón gciaróg ón gcoigríoch ar chuid de na crainnte san Eoraip.  Iompraíonn gnéithe ar leith galair fhungasacha crann, mar shampla galar Dúitseach leamhán.

In Éirinn tá eagla ann go ndéanfadh an chiaróg choirte an sprúis (*ips typographus*) dochar do chrainnte sprúis go háirithe. Go luath sa 21ú haois, bhí léirscrios déanta ag na feithidí ar limistéir foraoise ar fud na hEorpa. 

I mí na Nollag 2023 thug an Roinn Talmhaíochta le fios go raibh mianach amháin ciaróg neamhdhúchasach ar a laghad  i ndeisceart Chontae an Chláir, an chiaróg phéine Monterey. Ní fios cé chaoi a dtáinig an chiaróg seo, speiceas coimhthíoch ionrach b'fhéidir, an bealach uilig as Meicsiceo.

Sa bhliain 2024, bhí faitíos ollmhór in Éirinn ar lucht na gcrann roimh alpadh na ciaróige coirte. Bhí moltaí curtha chun na Roinne Talmhaíochta go mb'fhéidir gur cheart an choirt a scríobadh de na crainnte atá á n-ealmhuiriú do thionscal an adhmaid, ar mhaithe le cothú agus gnáthóg a shéanadh ar aon chiaróg a thagann anall. Bhí srian curtha i bhfeidhm ag an Roinn, gan aon chrann a leagan ná a ghearradh i limistéir 10km² i ndeisceart an Chláir, gan fógra a bheith curtha agus cead a bheith faighte ón Roinn.  Le Coillte an chuid is mó de na crainnte atá curtha i bhforaoisí sa gcontae ach tá riar acu freisin faoi úinéireacht phríobháideach.

## Féach freisin

* Ciaróg
* Ciaróg choirte an sprúis

## Tagairtí

Catagóir:Ciaróga
Catagóir:Crainn
Ciaróg choirte an leamháin

Ciaróg bheag dhonn le cumhdaigh phollta sciathán is ea **ciaróg choirte an leamháin** (*scolytus multistriatus*). Tochlaíonn an chiaróg fhásta seomra uibheacha ingearach, cosúil le poll mianaigh, faoi choirt an chrann leamháin. Tochlaíonn na larbhaí amach ón bpoll seo, go cothrománach ar dtús. Iompraíonn sí an fungas is cúis le galar Dúitseach leamhán.

## Féach freisin

* Leamhán (*Ulmus*)
* Ciaróg choirte

## Tagairtí

Catagóir:Ciaróga
Catagóir:Ulmus
Ciaróg olla

Ciaróg bheag chruinn dhubh le marcanna i bhfiarláin timpeall a himill is ea an **chiaróg olla**. Tugtar *béir olla* ar na larbhaí, a bhíonn cumhdaithe le ribí fada is a itheann cairpéid olla, fionnadh is seithí. Bíonn na ciaróga aibí ar chrainn úll go minic, agus itheann pailin.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Ciaróg rúisceach

Ciaróg bheag a bhfuil meicníocht chosanta aige ina spréann na ciaróga fásta néalta gaile loiscní trí phléasca le meascán ceimiceán i bhfaireoga ag cúl na colainne. Is féidir leo spraeáil arís is arís eile le hachair ghearra idir na pléasca.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Míol críon (ciaróg)

Is ciaróg bheag dhonn é an **míol críon** (*Anobium punctatum*). Tugtar **réadán** ar an larbha C-chruthach bán méith, le cosa bídeacha, a thochlaíonn isteach san adhmad de réir mar a itheann sé é. Tagann na ciaróga aibí amach ag fágáil poill an larbha ina ndiaidh.

## Féach freisin
* Míol críon (crústach)

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Cibearchogaíocht

Is éard is **cibearchogaíocht** ann ná ionsaithe ríomhaireachta a dhéantar ar stát namhad a chuireann isteach ar chórais ríthábhachtacha ríomhaireachta atá acu, nó a dhéanann dochar d'infreastruchtúr fisiciúil.

Is cuid lárnach den chibearchogaíocht í **cibearfhaisnéis** (Béarla: *cyber intelligence*). Is éard atá i gceist leis sin ná bailiú eolais, faoi rún de ghnáth is go mídhleathach go minic, trí líonraí ríomhairí is bunachair ríomhairí, agus anailísiú is measúnú an eolais seo ar bhealach inúsáidte. De bhrí go mbraitheann daoine aonaracha is eagraíochtaí an oiread sin ar chórais ríomhaire ina gcúrsaí gnó, déanann iomaitheoirí, gníomhaireachtaí stáit nó coirpigh iarracht teacht ar an eolas sna córais sin. Uaireanta déanann na spiairí seo an t-eolas i mbunachair áirithe a athrú nó a mhilleadh, agus tugtar *bradaíl* air seo. Ar an taobh eile, déanann úinéirí na ríomhairí is na mbunachar gach iarracht a gcuid eolais a chosaint le bogearraí casta cosanta a dtugtar *ballaí dóiteáin* orthu.

## Tagairtí
Doirb

Is éard is **doirb** (nó **ciaróg uisce**) ann ná ainm ginearálaithe ar aon cheann díobh sin atá in oiriúint do chónaí in uisce ag pointe ar bith ina saolré. Ní féidir leis an chuid is mó de na doirbeacha maireachtáil ach in bhfionnuisce, le cúpla speiceas mara a bhfuil cónaí orthu sa chrios idirthaoideach nó sa chrios cladaigh. Tá thart ar 2000 speiceas de  doirbeacha fíoruisce dúchasach do thailte ar fud an domhain.

Iompraíonn go leor doirbeacha boilgín aeir, ar a dtugtar an cuas eilitrim, faoi bhun a mboilg, a sholáthraíonn soláthar aeir, agus a chuireann cosc ar uisce dul isteach sna spioracail.  I gcás doirbeacha eile, tá dromchla a n-eisichreatlach modhnaithe chun plastróin, nó "geolbhach fisiciúil", a chruthú, a cheadaíonn malartú díreach gáis leis an uisce. Tá roinnt finte, a bhfuil a gcosa deiridh cortharacha acu, oiriúnaithe le haghaidh snámha, ach níl ag an gcuid is mó. Tá larbhaí ag an gcuid is mó d'fhinte na ndoirbeacha uisceach freisin; is minic a bhíonn larbhaí uisceacha agus cinn fhásta trastíre acu.

## Aiste bia
Itheann na larbhaí seilidí, ach na doirbeacha fásta plandaí. Flúirseach sna trópaicí.

## Species
I measc na  bhfinte ina bhfuil gach speiceas uisceach i ngach céim den saol tá: 
*Dytiscidae 
*Gyrinidae 
*Haliplidae 
*Noteridae 
*Amphizoidae
*Hygrobiidae 
*Meruidae
*Hydroscaphidae 

I measc na  bhfinte nach gá go mbeadh na doirbeacha fásta uisciúil iontu tá:
*Hydrophilidae
*Lutrochidae 
*Dryopidae
*Elmidae
*Eulichadidae
*Heteroceridae
*Limnichidae
*Psephenidae 
*Ptilodactylidae
*Torridincolidae
*Sphaeriusidae

## Naisc sheachtracha
*Líon an Dúlra

## Tagairtí

D

Catagóir:Feithidí uisceacha
Catagóir: Doirbeacha de réir oiriúnaithe
Catagóir:Feithidí uisceacha
Catagóir:Ainmneacha coitianta feithidí
Cibearspás

deas|250px|thumb|Cibearspás
Réimse de theicneolaíocht an ríomhaire ina bhfeidhmíonn an t-úsáideoir i réaltacht fhíorúil nó shaorga atá tógtha go hiomlán as sonraí ríomhaire. I láthair na huaire caitheann an t-úsáideoir a bhíonn ag plé le cibearspás lámhainní ar leith, feistithe le braiteoirí is clogad b'fhéidir, a sholáthraíonn radharc, fuaim is b'fhéidir braistintí eile atá cruthaithe ag an ríomhaire dó. Is féidir, le cabhair na bhfeistí seo, imoibriú leis an réaltacht fhíorúil sin i gcibearspás trí bhíthin an ríomhaire. Den chuid is mó bíonn na taighdeoirí a phléann le cibearspás ag iarraidh íomhánna nua a chruthú leis an ríomhaire agus comharthaí a fháil ón nguth, lámhscríbhneoireacht, cur allais, gluaisní bhaill na colainne (na súile ina measc), agus eile chun iad a ionchur sa ríomhaire agus imoibrithe ilghnéitheacha nua a dhéanamh leis an ríomhaire seachas méarchláracha, lucha is na modhanna eile ionchuir atá in úsáid anois. Bunúsach do ríomhaireacht na gcluichí.

## Tagairtí
Cibirnitic

Brainse den róbaitic ina bpléitear le rialú is feidhmiú córas rialaithe siarchothaithe é **Cibirnitic**. Tagann ríomhairí go mór san áireamh sna córais seo ina ndéantar aschur an chórais a bhrath is a thomhas agus a mbaintear feidhm as na tomhais sin chun an córas a athrú is a rialú chun aschur ar leith a sholáthar. Eiseamláir shimplí is ea an teirmeastat, a stiúrann teocht an tseomra. Is féidir go mbeidh córas mar seo fíorchasta leis an iliomad braiteoirí, agus ríomhaire chun na comharthaí braite a phróiseáil is comharthaí stiúrtha a sholáthar don chóras chun é a athrú ar bhealach éigin.

## Tagairtí

Catagóir:Cibirnitic
Catagóir:Róbait
Aaron Ciechanover

Bithcheimicí a rugadh i Haifa Iosrael is ea **Aaron Ciechanover** (1 Deireadh Fómhair 1947). 

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 2004 le Avram Hershko is Irwin Rose as a fhionnachtain go bhfuil meicníocht ann chun próitéiní a dhíghrádú trí mheán úibicitín.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Bithcheimiceoirí Iosraelacha
Catagóir:Daoine beo
Ciclimin

Planda ilbhliantúil le duilleoga a fhásann díreach amach as an gcormán méith is ea an **chiclimin**. Dúchasach don Eoraip is an Áise. Na bláthanna le cinn chlaonta — bán, bándearg nó corcra — maotháin an choróinín lúbtha ar ais. I ndiaidh an bhláthaithe, cornann an gas chun na torthaí atá ag aibiú a thabhairt don ithir. Saothraítear na plandaí pota ó speiceas amháin, *[[Cyclamen persicum]]*.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cileatonna TNT

deas|250px|thumb|Cileatonna TNT
Tomhas ar chumas pléasctha, leis an tsiombail kT. Is ionann cileatonna agus cumas pléasctha 1,000 tonna TNT (trínítreatolúéin, ardphléascán míleata). Úsáidtear é chun cur síos ar chumas pléasctha buamaí adamhacha, a théann ó 10 kT-timpeall 60 MT (meigeathonna, 1 MT = 1000 kT). 

## Tagairtí
Cíb

An-chuid plandaí den chlann *cyperaceae*. Dhá cheann atá an-tábhachtach forleathan. Tá an chéad cheann, *Carex*, ar fud an Domhain ach an-choitianta i ngnáthóga fo-artacha, ailpíneacha is mongacha. Is cuid shainiúil den fhásra in áiteanna mar sin é. Ilbhliantúil riosómach le dosanna duilleog, cosúil le féar. An gas triantánach i dtrasghearradh, na bláthanna bídeach gan iombhláth. Na baineannaigh is na fireannaigh ar bhioranna difriúla, cosúil le féar. An toradh sainiúil ubhchruthach tríshleasach gobach. An dara ceann, *Cladium mariscus*, cosúil le *Carex* ach le duilleoga le chéile is sámhchiumhais. Tá sé seo ceannasach in eanaigh is corcacha i réigiúin theo.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cileavatuair

An t-aonad fuinnimh leictrigh a úsáideann comhlachtaí soláthar leictreachais chun billí a ríomh. Is ionann é agus an méid fuinnimh a ídítear nuair a úsáidtear 1,000 vata (kileavata, kW) cumhachta ar feadh uair an chloig, nó 100 vata ar feadh 10 n-uair an chloig.

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
Cill bhreosla

deas|200px|thumb|Cill bhreosla
thumb|Léaráid de chille breosla a sheolann prótóin

Feiste leictricheimiceach a gcruthaítear fuinneamh leictreach go leanúnach inti trí imoibriú ceimiceach idir breosla ([go minic, [hidrigin))  mar hidrigin leachtach agus oibreán ocsaídeach (go minic, ocsaigin leachtach). Forbraíodh i gcomhair spásárthach í chun leictreachas is uisce, mar fhotháirge fiúntach, a sholáthar le linn taistil.

Tá cealla breosla difriúil ón gcuid is mó de na ceallraí agus iad ag iarraidh foinse leanúnach breosla agus ocsaigine (ón aer de ghnáth) chun an t-imoibriú ceimiceach a choinneáil ar siúl, ach is iondúil gur as miotail agus as a n-ian nó a n-ocsaídí atá an fuinneamh ceimiceach atá, go coitianta, cheana féin i láthair sna ceallraí, ach amháin i sreabhchadhnraí. Is féidir le cealla breosla leictreachas a tháirgeadh go leanúnach fad is a sholáthraítear breosla agus ocsaigin.

Ba é Sir William Grove a cheap na chéad chealla breosla sa bhliain 1838. D'úsáideadh an chéad chealla breosla tráchtála níos mó ná céad bliain ina dhiaidh sin tar éis do Francis Thomas Bacon an chill bhreosla hidrigine-ocsaigine a cheapadh sa bhliain 1932.
D'úsáideadh an chill bhreosla alcaileach, ar a dtugtar an chill bhreosla Baconi ndiaidh a aireagóra, i gcláir spáis NASA ó lár na 1960idí chun cumhacht a ghiniúint do shatailítí agus do chapsúil spáis. Ó shin i leith, baineadh úsáid as cealla breosla i mórán feidhmchlár eile. Úsáidtear cealla breosla le haghaidh cumhachta príomhúla agus cúltaca d'fhoirgnimh thráchtála, thionsclaíocha agus chónaithe agus i gceantair iargúlta nó dorochtana. Úsáidtear iad freisin chun feithiclí cille breosla a chumhachtú, lena n-áirítear gluaisrothair, gluaisteáin, busanna, báid, gluaisrothair agus fomhuireáin.

Tá go leor cineálacha cealla breosla ann, ach is éard atá iontu go léir ná anóid, catóid, agus leictrilít a cheadaíonn iain, go minic iain hidrigine atá luchtaithe go deimhneachg (prótóin), gluaiseacht idir dhá thaobh na cille breosla. Ag an anóid is cúis le catalaíoch an t-imoibriú ocsaídithe sa bhreosla  a ghineann iain (go minic iain hidrigine luchtaithe go deimhneach) agus leictreoin. 
Is féidir go mbeidh a leithéidí ina bhfoinsí neamh-thruaillithe fuinnimh leictrigh amach anseo nuair a thiocfaidh a gcostas anuas.
## Tagairtí

Catagóir: 1838

Catagóir: Tiontú fuinnimh
Catagóir: Geilleagar hidrigine
Catagóir: Teicneolaíochtaí hidrigine
Catagóir: Stóráil fuinnimh
Cill fhótaileictreach

Feiste atá íogair do sholas agus a fhreagraíonn don radaíocht le hiarmhairt leictreach. Ainm eile uirthi is ea fótaichill. De ghnáth bíonn sí bunaithe ar leathsheoltóir (sileacan nó gearmáiniam, mionathraithe le breiseáin chuí). Fuasclaíonn an radaíocht leictreoin nasctha, agus is féidir go n-athróidh sé sin seoltacht na cille (cill fhótaisheoltach), go dtáirgfear fórsa leictreaghluaisneach (cill fhótavoltach) nó go dtarlóidh iarmhairt eile. Úsáidtear fótaichealla i solasmhéadair sa ghrianghrafadóireacht, braiteoirí solais (in aláram buirgléara, mar shampla), agus soláthar cumhachta i spásárthaigh is eile.

## Tagairtí
Cill leictreach since/chopair

deas|250px|thumb|Cill leictreach since/chopair
Is cill shimplí leictreach nó cill Voltach í córas ina gcuirtear slat since is slat chopair i dtuaslagán caolaithe d'aigéad sulfarach. Tugtar *leictreoid* ar na píosai miotail seo atá sáite sa tuaslagán. Ag dromchla na since tuaslagtar iain since Zn++ agus fágtar na leictreoin ar an miotal. Mar sin éiríonn an leictreoid since níos diúltaí de réir a chéile, agus méadaíonn a fórsa aomtha ar na hiain dhearfacha since go dtí nach dtarlaíonn a thuilleadh tuaslagtha. Tagann an córas chuig staid ina bhfuil an leictreoid luchtaithe go diúltach is na hiain dhearfacha cruinnithe timpeall uirthi. Is gá obair a dhéanamh chun lucht dearfach a bhogadh isteach go dtí an leictreoid i gcoinne éaradh an chiseal ian dearfach. Is ionann sin is a rá go bhfuil an leictreoid since sin polaraithe de bhrí go bhfuil difríocht dhearfach poitéinsil leictrigh nó voltas dearfach idir an leictreoid is an tuaslagán i bhfad amach uaithi. Tarlaíonn an próiseas céanna ag an leictreoid chopair, ach ní hionann an poitéinseal leictreoide a bhíonn ag an gcopar is ag an tsinc. Bíonn voltas idir an dá leictreoid ansin, an tsinc dearfach i leith an chopair, mar a tharlaíonn, agus má cheanglaítear an dá leictreoid le sreang seoltóra, ritheann sruth ón leictreoid chopair tríd an bhfriotóir go dtí an leictreoid since, de réir dlí Ohm. Ritheann leictreoin on tsinc go dtí an copar tríd an gciorcad seachtrach. Méadaíonn sé sin an lucht diúltach ar an gcopar, agus laghdaíonn sé an lucht diúltach ar an tsinc. Dá bharr sin ascnaíonn iain dhearfacha hidrigine sa tuaslagán i dtreo an leictreoid chopair. Comhcheanglaíonn na hiain seo ina bpéirí le leictreoin ón gcopar, agus gintear móilíní hidrigine a chuimsíonn i mbolgáin gás hidrigine ansin. Ascnaíonn na hiain sulfáite dhiúltacha sa tuaslagán i dtreo an leictreoid since, áit a gcomhcheanglaíonn siad le hiain since. Sa tslí seo, tuaslagtar an leictreoid since diaidh ar ndiaidh.

## Tagairtí
Cill thirim

deas|150px|thumb|Cill thirim
An saghas bataire a úsáidtear i raidió iniompartha, mar shampla, nó aon ghléas iniompartha leictreonach. Sa chill seo tá leictreoid charbóin clúdaithe le púdar carbóin is púdar ocsaíd mhangainéise. Timpeall uirthi sin tá leictrilít i bhfoirm glóthaí chun nach snífidh sí. Feidhmíonn an t-árthach since ina bhfuil an leictrilít sin mar an dara leictreoid. Bíonn barr an árthaigh séalaithe chun an ghlóthach a chosaint ar ghalú. Sa chill seo, agus sa chill Zn/Cu, gintear fuinneamh leictreach ó imoibrithe dochúlaithe ceimiceacha. Ídítear ábhar na leictreoide diúltaí san imoibriú, agus tagann deireadh le feidhm na cille ansin.

## Tagairtí
Cill seiléiniam

deas|250px|thumb|Cill seiléiniam
Brathadóir luath fótasheoltach solasíogair, scannán tanaí seiléiniam idir dhá leictreoid chuí. Méadaíonn seoltacht an tseiléiniam de réir mar a mhéadaíonn déine an tsolais a ionsaíonn é.

## Tagairtí
Cimabue

Péintéir a rugadh i bhFlórans na hIodáile ab ea **Cimabue** (Cenni di Peppi, c 1240-c 1302). Ar dtús rinne sé péintéireacht thraidisiúnta Bhiosántach, ach d'iompaigh go luath ar an nádúr, rud a raibh tionchar suntasach aige ar a dhalta Giotto di Bondone. Rinne sé cuid mhaith freascónna in Eaglais Phroinsias Assisi, ach rinneadh an-damáiste dóibh sa chrith talún ansin i 1997.

## Tagairtí
Domenico Cimarosa

Cumadóir ceoldrámaí a saolaíodh in Aversa na hIodáile ab ea **Domenico Cimarosa** (17 Nollaig 1749 – 11 Eanáir 1801). Chum sé a chéad cheoldráma i Napoli i 1772, agus a cheoldráma is cáiliúla, *Il Matrimonio Segreto* (An Pósadh Rúnda, 1792) i Vín. Chum sé ceol eaglasta is ceol aireagail freisin. 

## roinnt obair
*trí lovers - I tre amanti 1777
*ar ais don chalandrino - Il ritorno di don Calandrino 1778
*giannina agus bernardone Giannina e Bernardone 1781
*rinceoir leannán - La ballerina amante 1782
*feast - il convito 1782
*villana aitheanta - villana riconsciuta 1783
*Circe - Circe 1783
*dhá chuntas ceaptha - due supposti conti 1784
*impresario i sruth - impresario in angustie 1786
*máistir na séipéal - maestro di cappella 1786
*prankster fanatic  - fanatico burlato 1787
*pósadh rúnda - Il matrimonio segreto 1792
*orazi agus curiazi - Orazi e Curiazi 1796

## naisc sheachtracha
*Villana riconosciuta
*Fanatico burlato
*Finti nobili
*Calandrino Parte ICalandrino Parte II

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1749
Catagóir:Básanna i 1801
Címbidiam

Ball de ghné magairlíní, ar eipifítí iad, atá dúchasach d'fhoraoisí na hÁise is na hAstráile. Saothraítear go forleathan iad mar gheall ar a spící bláthanna móra feiceálacha, a úsáidtear go minic i mbláthadóireacht is trádáil na mbláthanna gearrtha.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Ciméara (planda)

deas|250px|thumb|Ciméara
Sa luibheolaíocht, orgánach mósáice, planda de ghnáth, comhdhéanta as fíocháin dhá shaghas dhifriúla ó thaobh géinitice de, nó cumtha as cealla de shaghsanna difriúla ó thaobh géinitice de. Cruthaítear é trí shóchán a chuireann isteach ar shaghas na cille, nó beangú saorga codanna de phlandaí difriúla.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Ciméara (iasc)

Sa mhíoleolaíocht, iasc loingeánach le colainn ramhar, eití móra peilbheacha is eireaball fada barrchaolaithe. Na fiacla cónasctha ina bplátaí. An-choiteann in uiscí doimhne 100-500 m síos san Atlantach is sa Mheánmhuir. Suas le 1.5 m ar fhad. Bánbhuí le paistí scothdhonna is loinnir mhiotalach. 

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Cine

[mionsamhail|deas|Ceithre [éicitíopa de shaghsanna éagsúla]]
Roinn idirdhealaithe gné, suntasach ó thaobh na bitheolaíochta, agus na difríochtaí idir na **ciní** níos mó ná na héagsúlachtaí taobh istigh díobh. Is áisiúil an coincheap é le cur síos ar na héagsúlachtaí i gcuid mhaith plandaí is ainmhithe, mar is féidir glacadh le cine mar fhoghné, ach ní fiú dada é maidir le héagsúlachtaí bitheolaíocha i ndaoine. 

Na patrúin éagsúlachtaí i measc daoine, is patrúin taobh istigh de ghrúpa go mórmhór iad, agus ní féidir teorainneacha soiléire a tharraingt idir grúpaí. Mar sin, bíodh is go bhfuil coincheap na gciní daonna ann le fada fada, agus go maireann fós, níl sé i gcomhréir le haon chatagóir bhitheolaíoch.

Éiríonn difríochtaí bitheolaíocha idir grúpaí nuair a bhíonn na daonraí síolraithe scoite amach óna chéile ar feadh i bhfad. Ach tá teagmháil ar siúl idir na grúpaí éagsúla daoine ó lár na ré Pléisticéiní ar a laghad, timpeall 600,000 bliain ó shin. Is mó leithne na teagmhálacha le 500 bliain anuas le trádáil, coilíniú, imirce is taisteal. Mar sin, bíonn na cistí géinte ar féithbhogadh an t-am ar fad, agus is beag na codarsnachtaí idir daonraí i gcomparáid lena n-éagsúlachtaí inmheánacha. 

Sna ranguithe ciníocha traidisiúnta leagtar béim ar ghnéithe seachtracha, cosúil le dath an chraicinn nó saghas na gruaige, ach na gnéithe bunúsacha eile atá cinntithe go géiniteach, cosúil le cineálacha fola is malairtí einsímí, is ionann iad seo trasna na ranguithe traidisiúnta. 

## Sláinte
Haemaglóibin: Buaileann ainéime chorráncheallach daoine gorma amháin.

## Féach freisin

* Daoine gorma 
* Daoine geala

## Tagairtí

Catagóir:Tacsanóimíocht
Catagóir:Speiceasú
Cineama leathanscáileáin

deas|250px|thumb|Cineama leathanscáileáin
Beagnach ó thús na scannánaíochta agus ar feadh 50 bliain, bhíodh íomhá le toisí 4 × 3 ann, is mar sin cóimheas aghaidhe an scáileáin sa phictiúrlann cothrom le 4/3, is é sin, leithead na híomhá 1.33 oiread níos mó ná a hairde. Scannán fótagrafach 35 mm a bhíodh in úsáid. I 1953, áfach, thug comhlacht 20th Century Fox CinemaScope isteach, inar bhain siad úsáid as scáileán dúbailte le cóimheas aghaidhe 2.35, beagnach dhá oiread a raibh ann go dtí sin. Bhí an-tóir ag an bpobal air seo, ach bhí gá le dóthain leithid ar bhalla tosaigh na pictiúrlainne chuige, rud nach raibh ar fáil go minic. Uaireanta, mar chomhghéilleadh, laghdaíodh airde na híomhá chun cóimheas aghaidhe 1.65-1.85 a bhaint amach ar an leithead pictiúrlainne a bhí ann. Baineadh feidhm as tomhais éagsúla scannán, agus níor mhair díobh ach an scannán 70 mm le cóimheas aghaidhe 2.2. É seo a bhíonn in úsáid sna córais IMAX is OMNIMAX, ach níl ach 200-300 pictiúrlann ar fud an Domhain atá lánoiriúnach dóibh. Táirgtear na príomhscannáin go léir sa bhfoirm leathanscannáin anois. Cóimheas aghaidhe 1.33 a bhí ag an teilifís go dtí le déanaí freisin, ach tá na córais á n-athrú chuig foirm leathanscáileáin ardghéire le blianta anuas. 

## Tagairtí
Cineamatagrafaíocht

mionsamhail|deas|Físcheamara digiteach
Is éard atá i gceist le **cineamatagrafaíocht** ná cur i láthair pictiúr reatha mar shraith íomhánna fótagrafacha, taifeadta is atáirgthe go tapa i ndiaidh a chéile, ionas go dtaibhsíonn sé go bhfuil an ghluaiseacht mín leanúnach. 

Braitheann sé seo ar sheasmhacht radharc na súl: má thaifeadtar na híomhánna is má atáirgtear iad ag minicíocht rud éigin níos mó ná 25 Hz, braithfear an ghluaiseacht a bheith mín leanúnach. D'úsáid Edison stiallacha leanúnacha scannáin fhótagrafaigh ina cheamara Kinetoscope i 1891, ach ba iad na deartháireacha Lumière, a theilg íomhánna ar scáileán os comhair lucht mór féachana i 1895, a bhunaigh an tionscal taifeadta scannán is a léirithe i bpictiúrlanna (cineamaí). 

Nochtadh an scannán ag minicíocht 16 Hz is an scannán fosaithe don nochtadh féin, agus ansin, le comhla ag clúdach an lionsa, bogtha chun cinn fráma amháin chun a bheith réidh don chéad nochtadh eile. Réalaíodh an stiall scannáin ansin chun claonchló a dhéanamh, agus rinneadh dearbhchló as sin le haghaidh a theilgthe. Cuireadh fuaim shioncrónaithe le teilgean na n-íomhánna go déanach sna 1920idí, ar dtús le córas scartha dioscaí taifeadta, ach ó 1927 leis an bhfuaimrian ar an scannán féin. Ag an am céanna méadaíodh ráta na bhfrámaí go dtí 24 Hz. Saothraíodh cineamatagrafaíocht dhaite sna 1930idí, ach níor glacadh go ginearálta léi go dtí na 1950idí. Faoi sin bhí córais éagsúla scáileán leathan a dtabhairt isteach freisin.

### Soilsiú
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le **soilsiú** ná an próiseas agus an teicneolaíocht chun duine nó ábhar a mhaisiú le soilse.
## Féach freisin
* Scannánaíocht
* Soilsiú déghnéasach
## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta

Cineamatagrafaíocht
Cineamatagrafaíocht dhaite

deas|250px|thumb|Cineamatagrafaíocht dhaite
Dathaíodh gnáthscannáin dhubha is bhána (monacrómatach) de láimh nó le próiseas ceimiceach chomh luath leis na 1890idí, ach níorbh fhíorscannáin reatha fhótagrafacha iad sin. Tháinig Kinemacolor amach sna Stáit Aontaithe i 1906, agus d'éirigh leis ar feadh scathaimh mar úrnuacht.  

D'fheidhmigh sé trí fhrámaí leanúnacha dubha is bána a theilgean trí scagaire dearg i ndiaidh scagaire ghormghlais, ag brath ar mharthanacht radharc na súl chun an íomhá shuimithe dhé-dhathach a aireachtáil.  

Tugadh córais éagsúla dhaite isteach i 1928-1940 (Technicolor, Francita, Opticolor, Dufay) ach níor éirigh ach le Technicolor a bheith éifeachtach chun cóipeanna na scannán a dhéanamh go héasca le dáileadh ar na pictiúrlanna. Shaothraigh Technicolor ceamara trídhathach le 3 spól scannán a rinne 3 íomhá dhubh is bhán de na dathdhealuithe.  

Sa phictiúrlann teilgeadh an 3 dhathdhealú trí na scagairí cuí chun gur fhorluigh siad ar a chéile ar an scáileán chun íomhá dhaite a léiriú. Sna 1950idí cheap comhlacht Kodak córas le scannán fótagrafach daite (Eastmancolor), agus faoi 1955 bhí seanchóras Technicolor imithe i léig.  

De réir a chéile dhíláithrigh an córas nua daite an chineamatagrafaíocht dhubh is bhán go hiomlán, beagnach. 

## Tagairtí

Catagóir:Cineamatagrafaíocht
Cineamatagrafaíocht ilchodach

deas|350px|thumb|Cineamatagrafaíocht ilchodach
Grianghrafadóireacht scannán reatha ina ndéantar cuingir íomhánna ó dhá fhoinse dhifriúla nó níos mó (mar shampla, aisteoirí beo is mionsuíomh nó suíomh péinteáilte, nó cúlteilgean is réamhtheilgean). 

## Tagairtí
Cineamatagrafaíocht leictreonach

deas|200px|thumb|Cineamatagrafaíocht leictreonach
Táirgeadh cláir siamsa don phictiúrlann le modhanna leictreonacha ón ngrianghrafadóireacht go dtí an eagarthóireacht dheiridh is an t-oiriúnú. Ní aistrítear ach an mháistirfhístéip dheireanach chuig scannán le haghaidh a eisiúna ginearálta. 

## Tagairtí
Cinearáiria

Tom beag a fhásann 60 cm nó mar sin ar airde, dúchasach don Afraic is Madagascar, is ea **cinearáiria**. An gas an-ghéagach ón mbun. Na duilleoga cruinn, rud beag maothánach, tiubh giobach bán faoina mbun. An iliomad bláthcheann, cosúil le nóiníní, i gcrobhaingí dlútha barrleata, dearg go dúghorm/vialait. Díorthaíodh na cineálacha i ngairdíní ó speiceas gaolmhar atá dúchasach do na hOileáin Chanáracha.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí