open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
David Crosby

Amhránaí agus giotáraí ba ea **David Crosby** (14 Lúnasa 1941 – 18 Eanáir 2023), ball den sárghrúpaí *[[The Byrds]]* (1964-1967) agus ansin ''Crosby, Stills, Nash and Young'' (1968-1971 srl), agus samhailchomhartha na 1960idí agus gluaiseacht na hipithe. Bhí an scannán *Easy Rider* ó 1969, le Dennis Hopper, bunaithe ar David Crosby.
clé|mion|The Byrds, 1965

## Saol
clé|mion|Young, Crosby, Nash, Stills 1970
Ba chineamatagrafaí a athair, Floyd Crosby, a bhuaigh Oscar le haghaidh *High Noon*.

Thosaigh Crosby amach leis ''The Byrds'' i 1964, agus caitheadh amach é trí bliana ina dhiaidh sin.
clé|mion|2012
D’aimsigh sé Joni Mitchell ag imirt i gclub i bhFlorida i 1967, agus chabhraigh sé léi conradh taifead a fháil agus léirigh sé a céad albam, *Song to a Seagull*. Bhí caidreamh rómánsúil acu le chéile.  

Sa bhliain 1968, bhunaigh Crosby agus Stephen Stills agus Graham Nash *Crosby, Stills & Nash*. Dhíol siad na milliúin cóip dá gcéad albam, Crosby, Stills & Nash. Bliain ina dhiaidh sin tháinig Neil Young isteach leo agus dhíol an t-albam a rinne an ceathrar acu, *Déjà Vu*, an bhliain dár gcionn, na milliúin freisin.

Faoi lár na 1970idí, bhí Crosby tugtha do chócaon agus hearóin araon.

**Duine cancrach**

Bhí sé doiligh cur suas le Crosby agus bhí teannas i gcónaí sna bannaí.Sa bhliain 2019 chuir feisire Byrds Roger McGuinn síos ar Crosby agus a chuid óráidí polaitiúla ar an stáitse mar ‘insufferable’, agus dúirt ball eile den bhanna, Chris Hillman, go raibh ‘coimpléasc uaisleachta’ aige.

In 2021 rinne Crosby cur síos ar Graham Nash mar ‘mo namhaid’ agus Neil Young mar ‘an duine is féinlárnacha, féinghafa, agus leithleach is eol dom’.

### Bás
Bhí Crosby 81 nuair a bhásaigh sé ar 18 Eanáir 2023. Maireann a bhean chéile Jan Dance agus a mhac James Raymond, mac eile, Django (le Jan Dance), iníon (Erika, leJackie Guthrie) agus iníon eile (Donovan le Debbie Donovan) .’

Ach d'éirigh sé beagnach chomh cáiliúil as a chionta drugaí agus a chuid ceoil.

## Féach freisin

* Crosby, Stills, Nash and Young
* Neil Young

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Básanna in 2023

Catagóir:Giotáraithe Meiriceánacha
Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Catagóir:Rac-cheoltóirí Meiriceánacha
Simon Ó Faoláin

File, seandálaí agus aistritheoir é **Simon Ó Faoláin** a saolaíodh i mBaile Átha Cliath agus a tógadh in Iarthar Dhuibhneach ón uair a bhí sé seacht mbliana d’aois. Rugadh Ó Faoláin sa bhliain 1973. Dhein sé staidéar ar an tseandálaíocht agus chaith sé blianta fada ag obair san earnáil phríobháideach mar stiúrthóir tochailte agus i gcúrsaí acadúla sa Léann Ceilteach, é ina údar nó ina chomhúdar ar roinnt leabhar acadúil. Rinneadh é a oiliúint ina sheandálaí in ollscoileanna na Gaillimhe agus Aberystwyth sa Bhreatain Bheag. Is scríbhneoir agus aistritheoir Gaeilge lánaimseartha é anois. Foilsíodh ceithre chnuasach filíochta dá chuid, agus tá dhá leabhar d'aistriúcháin liteartha foilsithe aige, leis.

## Duaiseanna
I measc na ngradam atá buaite aige dá chuid scríbhneoireachta tá Duais Glen Dimplex, Duais Strong, Duais Bhaitéar Uí Mhaicín, Duais Cholm Cille agus Duais Foras na Gaeilge. Tá cuid mhaith sparántachtaí bronnta air ag An Chomhairle Ealaíon agus eagrais eile. Tá sé ina stiúrthóir ar An Fhéile Bheag Filíochta, féile dhátheangach ealaíne bhliantúil ar an mBuailtín, agus ina eagarthóir ar an iris liteartha Gaeilge Aneas.

Bhuaigh a chéad chnuasach filíochta, Anam Mhadra (Coiscéim, 2008) Duais Glen Dimplex na Gaeilge agus Duais Eithne agus Rupert Strong. Tá Duais Cholmcille agus Duais Fhoras na Gaeilge araon buaite aige fé dhó. Bhuaigh sé Duais Bhaitéar Uí Mhaicín 2010 ó Thaibhdhearc na Gaillimhe dá chéad dráma, An Poll. Sa dara leabhar filíochta uaidh, As Gaineamh (Coiscéim, 2011), deirtear go raibh tionchar a ghairme mar sheandálaí agus a thaithí mar athair le brath go mór ar a chuid filíochta. Dúradh freisin go raibh ceisteanna faoi iontaoibh radharc ár súl agus ár gcuimhne i dtreis go mór ina thríú cnuasach, Fé Sholas Luaineach (Coiscéim, 2014).

## Leabharliosta

Leabhair eile le Simon Ó Faoláin

### Cnuasaigh Filíochta

* Anam Mhadra, Coiscéim, BÁC, 2008
* As Gaineamh, Coiscéim, BÁC, 2011
* Fé Sholas Luaineach, Coiscéim, 2014
* Iasachtaigh, Coiscéim, 2022 ina bhfuil cnuasach soinéad faoi bheatha Cholm Cille, Coiscéim.

### Leabhrán Maisithe

Baile do Bhí/A Home That Was, Púca Press, 2014

### Aistriúcháin

* An Corrmhíol, Coiscéim, 2018
* Aistriúchán Gaeilge ar an dán fada Gàidhlig A' Mheanbhchuileag le Fearghas MacFionnlaigh.
* An Fheadóg Fia, Southword, 2020
* Aistriúcháin Ghaeilge ar rogha dánta leis an bhfile Síneach Jidi Majia.

## Tagairtí

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Seandálaithe Éireannacha
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Robert Byrne (easpag)

Is easpag Caitliceach Rómhánach Briotanach ar scor é **Robert Byrne**, C.O. (a rugadh 22 Meán Fómhair 1956). Ó 2019 go dtí gur éirigh sé as in 2022, bhí sé ina 14ú hEaspag ar Hexham agus Newcastle. Roimhe seo bhí sé ina easpag cúnta ar Ard-Deoise Birmingham agus ina  easpag teidealach ar Cuncacestre. Is é an chéad Oratórach a ceapadh ina easpag i Sasana ó 1874. 

## Beathaisnéis

### Luathshaol
Rugadh Byrne ar an 22 Meán Fómhair 1956 i Manchain Shasana. Cuireadh oideachas air i gColáiste Naomh Bede, Manchain, scoil neamhspleách Chaitliceach. Rinne sé staidéar i gColáiste an Rí, Londain agus in Ollscoil Phontaifiúil Naomh Tomás Acain sa Róimh.

### An tSagartacht agus an Saol Reiligiúnach
Chuaigh Byrne isteach in Aireagal Birmingham i 1980. Ar an 5 Eanáir 1985, oirníodh ina shagart é ag Maurice Couve de Murville, Ardeaspag Birmingham ag an am. Sa bhliain 1990, bhog sé go hOxford, áit ar bhunaigh sé an Oxford Oratory. Ó 1990 go 1999, bhí sé ina Shagart Paróiste i bParóiste St Aloysius, Oxford. Ó 1993 go 2011, bhí sé ina Phropast tofa ar Oxford Oratory. 

### Easpag cúnta Birmingham
I mí an Mhárta 2014, cheap an Pápa Proinsias é mar Easpag Cúnta ar Ard-Deoise Birmingham. Mar sin, ba é an chéad Oratóir é a ceapadh ina easpag i Sasana ó 1874 nuair a ceapadh Edward Bagshawe ina Easpag Nottingham.  Ar an 13 Bealtaine 2014, coisriceadh é don Easpagóideach mar Easpag Teidealach Cuncacestre. Ba é Bernard Longley, Ard-Easpag Birmingham an príomh-Choisneoir, agus b'iad Michael C. Barber SJ, easpag Oakland, agus Philip Pargeter, a réamhtheachtaí mar Easpag Cúnta Birmingham, na comhchosantóirí. Clúdaíonn a cheantar tréadach laistigh d’Ard-Deoise Birmingham sé dhéantús : Ardeaglais Birmingham, Birmingham Thuaidh, Birmingham Theas, Birmingham Thoir, Kidderminster, agus Worcester.

### Easpag Hexham agus an Chaisleáin Nua
## Naisc sheachtracha
*Vatican investigating rumours of ‘sex party’ at Newcastle cathedral
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
H. B. Higgins

Dlíodóir, polaiteoir agus breitheamh Éireannach-Astrálach  **Henry Bournes Higgins** (30 Meitheamh 1851 – 13 Eanáir 1929).  Ba mhórphearsa na heite clé san Astráil é le linn na 1880idí - 1920idí.
clé|mion|1890

## Saol
clé|mion|1900idí
Rugadh Higgins mBaile Nua na hArda, Contae an Dúin, ar 30 Meitheamh 1851.I gColáiste Wesley i mBaile Átha Cliath a cuireadh oideachas air. 

Chuaigh sé ar imirce chun na hAstráile lena thuismitheoirí sa bhliain 1870. Rinne sé a chuid staidéir ar an dlí sa Scoil Dlí in Ollscoil Melbourne agus glaodh chun Bharra Victoria air sa bhliain 1876 agus chun an Bharra Laistigh sa bhliain 1903. 

### Polaitíocht
Bhí Higgins ina fhorásaí polaitiúil agus chun tosaigh i measc lucht tacaíochta Rialtas Dúchais na hÉireann. 
 

Sa bhliain 1894 toghadh Higgins chun Chomhthionól Reachtaíochta Victoria (seomra íochtarach Pharlaimint Victoria) agus sa bhliain 1897 chun Choinbhinsiún Bunreachtúil na hAstráile. Bhí sé i gcoinne Bunreacht Chomhlathas na hAstráile a ghlacadh, ar an mbonn go raibh sé ró-choimeádach agus i gcoinne na páirte a ghlac na hAstráile i nDara Cogadh na mBórach; chaill sé an suíochán a bhí aige sa Chomhthionól mar gheall air sin, sa bhliain 1900. 

Bhí sé ina bhall de Theach na nIonadaithe ó 1901 go 1906 agus - d'ainneoin go raibh sé ina Chosantaí in áit a bheith ina fheisire de chuid Pháirtí an Lucht Oibre - roghnaíodh mar Ard-Aighne é sa chéad rialtas feidearálach de chuid Pháirtí an Lucht Oibre, a bhí in oifig ar feadh seal gairid sa bhliain 1904, ó ba rud é go raibh sé i bhfabhar chearta na n-oibrithe, idirghabháil an stáit sa gheilleagar agus an vóta a thabhairt do mhná, le blianta fada.
clé|mion|H.B. agus Mary Higgins

### Breitheamh
Ceapadh an tUiginneach ina bhreitheamh d'Ard-Chúirt na hAstráile sa bhliain 1906 agus bhí sé ina Uachtarán ar Chúirt an Chomhlathais um Réiteach agus Eadráin (institiúid a mhol sé go diongbháilte sna díospóireachtaí a bhí ann sna 1890í) ó 1907 go 1920. 

Sa cháilíocht sin, bhí sé meáite ar chothrom na Féinne a thabhairt do na fostóirí agus do na hoibrithe araon, ar thaobh amháin trí bhunús dlí don íosphá maireachtála a leagan síos agus, ar an taobh eile, trí chur in éadan an dúshláin a rinne roinnt ceardchumann míleatach do bhreithiúnais na Cúirte. 

Lean sé ar aghaidh mar bhreitheamh den Ard-Chúirt ar feadh níos mó ná ocht mbliana tar éis dó éirí as mar bhall de Chúirt an Chomhlathais. Fiú sa lá atá inniu ann, is mórphearsa na heite clé san Astráil é fós.

## Féach freisin

* John Kerr (Gobharnóir Ginearálta ar an Astráil)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1851
Catagóir:Básanna i 1929
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Breithiúna Astrálacha
Catagóir:Polaiteoirí na hAstráile
Catagóir:Polaiteoirí Astrálacha an 20ú haois
Foréigean gnéasach

mion|fógra de chuid an West Midlands Police, Sasana
Áiríonn f**oréigean gnéasach** (nó **foréigean inscne** nó **foréigean dírithe ar inscne**) foirmeacha foréigin, amhail foréigean i ndlúthchaidreamh,  ionsaí gnéasach (lena n-áirítear éigniú agus ciapadh), foréigean síceolaíoch agus eacnamaíoch, gáinneáil ar dhaoine, striapachas éigeantais, sclábhaíocht, agus cineálacha éagsúla de chleachtais dhíobhálacha, mar phóstaí leanaí agus/nó cleamhnas, ciorrú ball giniúna ban, coireanna a dhéantar ar son na honóra mar a thugtar air, ginmhilleadh éigeantais, toircheas éigeantais agus steiriliú éigeantais.
[mion|cé chomh tromchúiseach agus atá [éigniú]]
### Sochaí
Tá foréigean inscne (in aghaidh na mban go minic) bunaithe ar ghaol cumhachta struchtúrach ordlathach agus neamhionann atá fréamhaithe i noirm inscne a bhaineann le cultúr. Taispeánann sé freisin an t-ordú san ord siombalach agus cultúrtha, agus is minic a nochtann sé é féin i bhforéigean díreach. 

Is ionann foréigean inscne agus ceann de na mí-úsáidí is forleata ach is lú aitheanta in aghaidh chearta an duine. Gníomh nó bagairt díobhála é a dhéantar ar dhuine mar gheall ar a n-inscne. Cuireann foréigean inscne le bochtaineacht agus le drochshláinte ar fud an domhain agus cuireann sé bac ar an-chuid daoine, mná a bhformhór acu, leas a bhaint as lán a n-acmhainneachta. 

### Tuairisciú coireanna
De réir figiúirí atá curtha ar fáil ag an bPríomh-Oifig Staidrimh, tugann beagnach dhá thrian d'íospartaigh tuairisc ar an ionsaí gnéasach a rinneadh orthu do na Gardaí taobh istigh de bhliain ach fanann duine as gach cúigear níos mó ná deich mbliana sula dtéann siad chuig na húdaráis. Fir, thar mhná, is mó a bhfuil drogall orthu tuairisc a thabhairt do na Gardaí.

Bhí aithne ag formhór na ndaoine (seachtar as gach deichniúr íospartach) a ndearnadh ionsaí gnéasach orthu in 2022 ar an té a bhí ciontach ann. Cara nó duine muinteartha leis an íospartach ab ea 14% de na ciontóirí agus leannán nó iarleannán an íospartaigh ab ea 7% díobh. Strainséirí ab ea 29% díobh. Mná nó cailíní ab ea ceathrar as gach cúigear íospartach agus bhí a leath acu faoi ocht mbliana déag.

## Féach freisin

* Mí-úsáid ghnéis
* Foréigean teaghlaigh

## Tagairtí

Catagóir:Foréigean gnéasach
Catagóir:Coireanna gnéis
Soinéad

[mion|Soinéad 79, leathanach ceathairfhillte de shoinéid [Shakespeare, leagan 1609]]
Is éard is **soinéad** ann ná dán ceithre líne dhéag agus na rímeanna ann socair de réir rialacha áirithe. Ón bhfocal Iodáilise *sonetto* (lit. "amhrán beag", a dhíorthaítear ón bhfocal Laidine *sonus*, a chiallaíonn *fuaim*) a thagann sé. Faoin 13ú haois ba dhán ceithre líne déag a bhí san fhoirm a lean scéimre agus struchtúr docht ríme.

Le linn an Renaissance, ba é an soinéad rogha na bhfilí mar fhoirm chun an grá rómánsúil a chur in iúl.

## Shakespeare
Scríobh William Shakespeare 154 soinéad, agus cuid acu aistrithe go Gaeilge ag Sorcha de Brún. Foilsíodh an chéad chuid de na haistriúcháin san iris *[[Comhar]]* in 2025. Bhain an Dr de Brún úsáid as peintiméadar iambach, rithim filíochta a bhaineann go dlúth le saothar Shakespeare.

## Féach freisin

* Peintiméadar iambach

## Naisc sheachtracha
* An ''grá'' i bhfilíocht na n-uaisle (1988) le Seán *Ó Tuama*.

## Tagairtí

Catagóir:Foirmeacha filíochta
Catagóir:Filíocht
Eorabharaiméadar

Sraith suirbhéanna at thuairimí an phobail is ea **Eorabharaiméadar** a dhéantar go rialta thar ceann an Choimisiúin Eorpaigh agus Institiúidí eile an AE ó 1973. Pléann na suirbhéanna seo réimse leathan saincheisteanna tráthúla a bhaineann leis an Aontas Eorpach ar fud na mballstát.

Foilsíonn Ard-Stiúrthóireacht Cumarsáide an Choimisiúin Eorpaigh torthaí Eorabharaiméadair. Tá a bhunachar sonraí ó 1973 ar cheann de na cinn is mó ar domhan.

## Réamhtheachtaí Eorabharaiméadair
Sa bhliain 1970 agus 1971, rinne an Coimisiún Eorpach suirbhéanna ar na sé bhallstát (an tráth sin) den Chomhphobal Eorpach (an Bheilg, an Fhrainc, Iarthar na Gearmáine, an Iodáil, Lucsamburg agus an Ísiltír). Rinne na suirbhéanna sin measúnú ar thuairimí an phobail  maidir le tosaíochtaí náisiúnta aonair, chomh maith le feidhmeanna agus eagraíochtaí Eorpacha comhtháite, lena n-áirítear an Comhmhargadh (Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa).

Cuireadh tús le pobalbhreitheanna rialta leathbhliantúla na mballstát - an Danmhairg, Éire agus an Ríocht Aontaithe san áireamh anois - i Meán Fómhair 1973, agus tugadh an t-ainm Eorabharaiméadair (Béarla: Eurobarometer) ar an tsraith suirbhéanna ar dtús i 1974. Rinneadh an obair allamuigh le haghaidh an Eorabharaiméadar 1 idir Aibreán agus Bealtaine na bliana sin, agus foilsíodh na torthaí i mí Iúil.

## Tagairtí

Catagóir:Coimisiún Eorpach
Crith talún Shaanxi, 1556

Ar 23 Eanáir 1556 bhuail crith talún Jiajing sa cheantar Huaxian nó Xi'an (华县大地震), i  Cúige Shaanxi, an tSín, nuair a bhí ríshliocht Ming i réim.

Maraíodh thart ar 100,000 duine go díreach mar gheall ar an gcrith talún. Agus b’fhéidir, fuair 700,000 eile bás den ghorta nó d’fhág siad an Cúige. Dúradh ag an am gur bhásaigh 830,000.san ollthubaiste. 

Rinneadh damáiste don arm terracotta (cré bhruite) de chuid Qin Shi Huang (210 RC) agus na 'Kaicheng Stone Classics' go háirithe.

## Féach freisin

* Shaanxi
* Crith talún
* Ríshliocht Ming

## Tagairtí

Catagóir:1556
Catagóir:Creathanna talún
Catagóir:Stair na Síne
Catagóir:Gortaí
Catagóir:Shaanxi
Mai Zetterling

B'aisteoir agus léiritheoir scannán as an tSualainn í **Mai Elisabeth Zetterling** ( 24 Bealtaine 1925 - Londain, 17 Márta 1994). Tá clú agus cáil uirthi lasmuigh dá tír mar gheall ar na scannáin a rinne sí le Ingmar Bergman, díreach tar éis an chogaidh: *Hets* (1945), *Frieda* (1947), agus *Dead Lovers* (1948). Rinne sí go leor do chearta na mban i saol na scannán. 

## Luathshaol
Rugadh Zetterling i Västerås, an tSualainn do theaghlach den lucht oibre.  Thosaigh sí a gairm mar aisteoir ag 17 mbliana d'aois ag Dramaten, amharclann náisiúnta na Sualainne, i scannáin  le linn an dara cogadh domhanda..
## Gairmréim
Bhí Zetterling le feiceáil i léiriúcháin scannán agus teilifíse a chuimsíonn sé scór bliain ó na 1940idí go dtí na 1990idí. Bhain sí cáil amach di féin sa scannán *Hets* (Gaeilge:*Céasadh*) a scríobh Ingmar Bergman di sa bhliain 1944, ina raibh ról conspóideach aici mar chailín siopa cráite. Go gairid ina dhiaidh sin bhog sí go Sasana agus bhain sí rath amach ar an toirt ansin agus a ról i *Frieda* faoi stiúr Basil Dearden (1947) ag aisteoireacht in éineacht le David Farrar.

Tar éis filleadh gairid ar an tSualainn inar oibrigh sí le Bergman arís ina scannán *Musik i mörker* (1948) (Gaeilge: *Ceol sa dorchadas*), d'fhill sí ar an mBreatain agus ghlac sí páirt i roinnt scannán sa Ríocht Aontaithe,  ag aisteoireacht in éineacht le príomhfhir mar Tyrone Power, Dirk Bogarde, Richard Widmark, Laurence Harvey, Peter Sellers, Herbert Lom, Richard Attenborough, Keenan Wynn, Stanley Baker agus Dennis Price.

I measc cuid dá scannáin shuntasacha mar aisteoir tá *Quartet* (1948), scannán bunaithe ar chuid de ghearrscéalta W. Somerset Maugham, *The Romantic Age* (1949) faoi stiúir Edmond T. Gréville, *Only Two Can Play* (1962) le comh - réalta Peter Sellers agus faoi stiúir Sidney Gilliat, agus *The Witches* (1990), athchóiriú ar leabhar Roald Dahl faoi stiúir Nicolas Roeg. Tar éis cáil a bhaint amach mar shiombail ghnéasach i ndrámaí agus scéinséirí, bhí sí chomh héifeachtach céanna i ngeamaireachtaí, agus bhí sí gníomhach i dteilifís na Breataine sna 1950idí agus sna 1960idí.

Thosaigh sí ag stiúradh agus ag foilsiú úrscéalta agus neamhfhicsin go luath sna 1960idí, a cuid scannán ag tosú le cláir faisnéise pholaitiúla agus gearrscannán dar teideal *The War Game* (1963), a ainmníodh do ghradam BAFTA, agus a bhuaigh  *Leone d'argento* (*Leon airgid*) san Veinéis, don Ghearrscannán is Fearr. Cuireadh cosc ar a céad phríomhscannán *Älskande par* (1964, "Lánúineacha Grámhara "), bunaithe ar úrscéalta Agnes von Krusenstjerna, ag Féile Scannánsíochta Cannes as a gnéis gháirsiúlacht agus a nochtacht. Thug Kenneth Tynan ó The Observer "*one of the mostbitious debuts since Citizen Kane*" air ina dhiaidh sin. Níorbh é an t-aon scannán é a rinne sí a tharraing conspóid as a chuid collaíochta oscailte.
## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí
Triath nan Eilean

Teideal uaisleachta na hAlban le fréamhacha stairiúla taobh amuigh de Ríocht na hAlban sa Mheánaois ab ea **Triath nan Eilean** nó  **Rìgh Innse Gall.**

## Somhairle Mac Gille Brìdhde
Sa 12ú haois, bhí Somhairle Mac Gille Brìdhde (?1117-1164) ina thiarna cogaidh tábhachtach. De réir na béalaithrise, ba Lochlannach é athair Shomhairle, ach ba bhean Ghaelach a mháthair. Sa bhliain 1140, phós Somhairle Raghnailt, iníon Olaf Ruaidh, rí Oileán Mhanann agus na nOileán.  Sa bhliain 1156, bhuaigh Somhairle ar Ghoraidh Dubh, mac Olaf Ruaidh agus rí Lochlannaigh nan Eilean, agus fuair sé Inse Gall agus Eilean Mhanainn faoi smacht. Ach bhí Somhairle ag iarraidh fearann ar an mórthír freisin. Sa bhliain 1164, bhí Somhairle i mbun feachtais in Earra-Ghàidheal agus bheartaigh sé ionsaí a dhéanamh ar an Rinn Friú, ach d'fheall agus maraíodh Somhairle ag a dhámhach féin.  Nuair a d’éag Somhairle fuair mac Shomhairle, Dùghall agus a bheirt gharmhac, Ruairidh agus Dòmhnalll, an ríocht agus bhunaigh gach duine acu a chlann féin: fuair Dòmhnall agus a chlann Ìle, agus sa 14ú haois ba iad Clann Dòmhnaill an cine ba thábhachtaí.

## Blàr na Leargaidh Gallda (1263)
Bhí Aonghas Mòr MacDhòmhnaill, garmhac Shomhairle, i láthair ag an ócáid a bhí thar a bheith tábhachtach i stair na Ríochta agus na hAlban trí chéile: Blàr na Leargaidh Gallda, idir Alastar III, Rí na hAlban, agus Haakon, Rí na hIorua. Ba é Alasdair an buaiteoir sa chath agus chaill na hIoruaigh a sheilbh ar Albain. Níor chaill Angus Mòr a ríocht, toisc gur ghlac sé mionn dílseachta don Rí Alastar, ach ba é Rí na hAlban an tiarna uachtarach ar Tighearnas nan Eilean ina dhiaidh sin.

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hAlban
Catagóir:Stair
Catagóir:Albain
Peter Krause

Is aisteoir, stiúrthóir agus léiritheoir Meiriceánach é **Peter William Krause** / / ˈkr aʊzə /  ̈(a rugadh ar 12 Lúnasa  1965).

## Saol
Rugadh Krause ar 12 Lúnasa 1965, in Alexandria, Minnesota. Múinteoirí i Minnesota ab ea a thuismitheoirí, Wanda Marie Krause (*née* Johnson) agus William Popham "Bill" Krause. Tógadh i Roseville, Minnesota é, bruachbhaile de chuid St. Paul, agus tá beirt deirfiúracha aige, Amy agus Michael.

## Tagairtí

Catagóir:Stiúrthóirí teilifíse Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Pobal Gearmánach na Beilge

Tá an **Pobal Gearmánach** (Gearmáinis: *Deutschsprachige Gemeinschaft*, nó DG; Fraincis: *Communauté germanophone*; Ollainnis: *Duitstalige Gemeenschap*), ar a dtugtar freisin ón mbliain 2017 **an Bheilg Thoir** (Gearmáinis: Ostbelgien), ar cheann de thrí phobal cónaidhme na Beilge. 

Ag clúdach achar 854 km2 (330 méadar cearnach) laistigh de Chúige Liège sa Vallúin, san áireanh tá naoi gcinn den aon bhardas déag de Eupen - Malmedy. Cainteoirí traidisiúnta de chineálacha den Dietsch-Íseal, *Ripuaris*, agus Francóinis *Mhosel*, an daonra áitiúil 77,949 - thart ar 7.0% de Chúige Liège agus thart ar 0.7% den iomlán náisiúnta.

## Tagairtí

Catagóir:Ailt le téacs san Ollainnis
Catagóir:Ailt le téacs sa Fhraincis
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghearmáinis
Catagóir:An Bheilg
Scaollcheannach

mion|Custaiméirí i mbun earraí a scaollcheannach in ollmhargadh le linn ghéarchéim COVID-19 i Vítneam
Tarlaíonn **scaollcheannach** nuair a cheannaítear cainníocht an-ard earraí mar gheall ar imní nó dáinséar a bhraitear a bheith ann. 

Is minic go dtarlaíonn scaoillcheannach nuair a chreideann daoine go bhfuil garbhaol ann go dtarlóidh tubaiste nó arduithe praghas, mar bhealach déileáil leis an imní a bhraitear a bheith ann.

## Féach freisin

* Ollscaoll (mass hysteria nó mass psychogenic illness)
* Scaollcheannach an bhreosla sa Bhreatain (2021)

## Tagairtí

Catagóir:Ollscaoll
Catagóir:Sochaí
Catagóir:Margadh (eacnamaíocht)
Catagóir:Síceolaíocht
Phineas agus Ferb

Is sraith theilifíse Mheiriceánach é **Phineas and Ferb**, le Dan Povenmire agus Jeff Marsh.

## Tagairtí

Catagóir:Cartúin
Catagóir:Cláir Ghrinn
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2007
Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Joey Merlino

Is drongadóir Meiriceánach-Iodálach é **Joseph Salvatore "Skinny Joey" Merlino** (rugadh 13 Márta, 1962) agus tá cáil air mar cheann feadhna de theaghlach coireachta Philadelphia. Más fíor, tháinig sé i gcumhacht i lár na nóchaidí tar éis dó cogadh a throid ar son rialú na heagraíochta coiriúla. Threoraigh sé an teaghlach coireachta i gcearrbhachas, in iasachtú airgid, i ngáinneáil ar dhrugaí, agus i sracaireacht. I gcomparáid le ceannairí traidisiúnta eile a sheachain an phoiblíocht, d’idirghníomhaigh Merlino go rialta leis na meáin agus leis an bpobal, go minic ag soláthar carthanachta go hoscailte agus ag óstáil imeachtaí ar mhaithe le daoine dúchasacha in Philadelphia, ag tarraingt comparáidí leis an saoiste coireachta i Nua-Eabhrac John Gotti. Is mac é leis an bhfocheannasaí ón teaghlach coireachta Philadelphia Chuckie Merlino atá básaithe.

Le cabhair ó cheann feadhna a bhí ina bhrathadóir ag na póilíní Ralph Natale, ciontaíodh Merlino i roinnt cúisimh RICO lena n-áirítear cambheartaíocht, cearrbhachas mídhleathach, agus sracaireacht, in 2001, agus gearradh 14 bliana sa phríosún air. Ó scaoileadh saor ón bpríosún é in 2011, creideann an FBI agus tuairisceoirí coiriúlachta eagraithe go leanann sé ar aghaidh i mbun an Mhafia Philadelphia-South Jersey. Séanann Merlino é seo, ag rá go bhfuil sé scortha ó shaol na coireachta. Ó 2015, roinneann Merlino a chuid ama idir Florida Theas agus Philadelphia.

## Luathshaol
Rugadh Merlino ar 13 Márta, 1962, i Philadelphia do thuismitheoirí Iodálacha-Mheiriceánach Salvatore "Chuckie" Merlino agus Rita Giordano. Tógadh Merlino i Philadelphia Theas agus Ventnor City, New Jersey. Is nia é freisin le Lawrence “Yogi” Merlino nach maireann, drongadóir de theaghlach coireachta Philadelphia, a bhí ina fhinné rialtais. Bhí deirfiúr Joey, Maria, geallta ar feadh tamaill le Salvatore Testa.

Bhí sé cairdiúil le fear déanta (Béarla: *made man*) i dteaghlach coireachta Philadelphia Michael "Mikey Chang" Ciancaglini agus a dheartháir Joseph "Joey Chang" Ciancaglini Jr., ó d'fhreastail sé ar bhunscoil St Thomas Aquinas i gcomharsanacht Point Breeze, Philadelphia. Bhí an 9M Bar i Southwark ag athair Mherlino agus a d'úsáid Nicky Scarfo mar a cheanncheathrú coiriúil le linn dó iarracht a dhéanamh a bheith ina shaoiste nua ar theaghlach coireachta Philadelphia.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Christabel Pankhurst

Ba ghníomhaí polaitiúil agus sufraigéid Sasanach **Dame Christabel Harriette Pankhurst** (22 Meán Fómhair 1880  in Manchain – 13 Feabhra 1958). B'iníon í le  Emmeline Pankhurst.  ceannaire an ghluaiseacht sufraigéid Briotanach.  

D'éirigh sí sna 1920idí ina Ateachtach an Seachtú Lá i gCalifornia. Fuair sí bás tobann ar 13 Feabhra 1958. 

## Féach freisin

* Sufraigéid 
* Eaglais Ateachtach an tSeachtú Lá 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1880
Catagóir:Básanna i 1958
Catagóir:Sufraigéidí
 
Catagóir:Ateachtaigh an tSeachtú Lá.
Edith Anne Stoney

Fisiceoir Éireannach ba ea **Edith Anne Stoney** (6 Eanáir 1869 i mBaile Átha Cliath – 25 Meitheamh 1938). 

## Saol & Gairm bheatha

### Óige agus Oideachas

Rugadh Stoney i mBaile Átha Cliath ar 6 Eanáir 1869.  Fisiceoir iomráiteach ba ea a hathair.  Bronnadh OBE ar a dheirfiúr, Florence, an chéad raideolaí sa Ríocht Aontaithe. Margaret Stoney ab ea a máthair agus George Johnstone Stoney ab ea a hathair. Bhí cúigear páistí acu, agus mhúin siad na páistí sa bhaile.

Bhuaigh Stoney scoláireacht chuig Newham College Cambridge in 1893. Ag an am sin, níor tugadh céimeanna do mhná go hoifigiúil. Blianta ina dhiaidh sin, bronnadh BA agus MA uirthi ó Trinity College.

### Teaghlach
D’oibrigh an Dr. Johnstone Stoney (1826-1911), athair Stoney, mar chúntóir réalteolaí d’athair Charles Parsons, William. Níos déanaí ina shaol, mhúin sé Charles Parsons i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath. Fisiceoir iomráiteach ba ea a hathair. Tá cáil air mar an duine a chum an téarma ‘leictreon’.

## Naisc sheachtracha

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1869
Catagóir:Básanna i 1933

Catagóir:Coláiste Oiriall
Láthair Uaighe an Bhaile Bhoicht

De réir an traidisiúin, is seanreilig de chuid Felo de Se é **Láthair Uaighe an Bhaile Bhoicht** atá lonnaithe ag acomhal Bhóthar an Bhaile Bhoicht agus Bóthar Chluain Life. Dlí Coiteann Ársa a cleachtaíodh i Sasana agus a bhí in Éirinn ón séú haois déag suas go dtí athchóiriú an dlí sa bhliain 1823 ab ea ‘’Felo de Se’’ nó coir an fhéinmharaithe. 

Gearradh pianbhreith ar dhuine a fuarthas ciontach i Felo de Se go n-adhlacfaí iad ag meán oíche ag crosbhóthar agus stáca a chur trína chroí, chun cosc a chur orthu filleadh agus cur isteach ar an mbeo. Cé go raibh go leor suíomh Felo de Se ar fud na hÉireann, tá talamh an Bhaile Bhoicht uathúil sa mhéid is go bhfuil an suíomh tar éis maireachtáil trí chuimhne mhuintir na háite. Tháinig piseog ghotach mhionsonraithe chun cinn maidir leis an suíomh a thaifead an Béaloideasóir Weston St. John Joyce sa bhliain 1921 agus a bhí fós ar marthain nuair a chuir an TD áitiúil Tom Stafford síos uirthi le linn díospóireachta i nDáil Éireann i 1990. 

Sa litríocht, bhí sé ina ábhar inspioráide do na filí James Clarence Mangan, Thomas Caulfield Irwin, agus Tomás Mac Donnchadh i measc daoine eile. Glactar leis go forleathan gur thug Bram Stoker, scríbhneoir a rugadh i gCluain Tarbh cuairt ar an suíomh mar leanbh agus gur thug sé inspioráid dó dá úrscéal ceannródaíoch Dracula.

## Féach freisin

* An Baile Bocht 
* Felo de Se

## Tagairtí

catagóir:Reiligí in Éirinn
Catagóir:An Baile Bocht
Catagóir:Féinmharú
Reilig Ghiúdach an Bhaile Bhoicht

mion|clé|Reilig an Bhaile Bhoicht
Ba í **Reilig Ghiúdach an Bhaile Bhoicht** an chéad reilig Ghiúdach in Éirinn agus is ar Thrá an Bhaile Bhoicht atá sí. Bhí go leor de pobal Giúdach Bhaile Átha Cliath lonnaithe i gceantar Annadale taobh le Ascaill Bhaile Philib.

Cuireadh corp sa reilig den chéad uair in 1718, nuair a chuir an Captaen Chichester Phillips as Caisleán Dhroim Conrach a ainm le léas míle bliain.

Ba í an t-aon reilig Ghiúdach i mBaile Átha Cliath í go dtí gur osclaíodh reilig eile ar an gCarnán in 1900.

## Féach freisin

* Reilig Felo de Se, An Baile Bocht

## Tagairtí

Catagóir:Reiligí in Éirinn
Catagóir:Stair Ghiúdach-Éireannach
Catagóir:Reiligí Giúdacha
Catagóir:An Baile Bocht
Praslacha Bhaikalach

Is lacha shrúmála í **an phraslacha Bhaikalach** (*Sibirionetta formosa*) a phóraíonn in oirthear na Rúise agus sa gheimhreadh san Áise Thoir.

## Tacsanomaíocht
Ba é an nádúraí Gearmánach Johann Gottlieb Georgi a rinne an chéad chur síos foirmiúil ar an phraslacha Bhaikalach i 1775 faoin ainm déthéarmach *Anas formosa*. Fuair staidéar móilíneach fíligineacht a foilsíodh in 2009 amach go raibh an géineas *Anas* mar a shainmhínítear ag an am sin neamh-mhonaifíléiteach. Bunaithe ar an anailís seo roinneadh an géineas i gceithre ghéineas beartaithe agus cuireadh an phraslacha Bhaikalach sa ghéineas athbheoite *Sibirionetta* a thug an zó-eolaí Gearmánach Hans von Boetticher isteach i 1929. Díorthaítear an t-ainm *Sibirionetta* ón Laidin *sibiricus* don tSibéir agus ón tSean-Ghréigis *nētta* do lacha. Tá ainm an speicis *formosa* ón Laidin *formosus* a chiallaíonn "álainn".

## Stádas
Tá an speiceas seo rangaithe mar an imní is lú ar Liosta Dearg an IUCN, cé gur rangaíodh é mar Leochaileach roimh 2011 mar gheall ar sheilg agus scrios a ghnáthóga bogaigh geimhrithe. Tá na bagairtí seo fós ann, ach tá an teal Baikal ag téarnamh, le méadú ar líon na n-éan geimhrithe agus méadú éigin ar achar gnáthóige. Bunaithe ar líon na ndealgán Baikal a chomhaireamh geimhreadh sa Chóiré Theas, meastar go bhfuil an daonra domhanda thart ar 1.07&nbsp;milliún duine fásta thart ar 2010, méadú mór ar na mílte a chomhaireamh sna 1980í agus na céadta mílte sna 2000í. 

## Gailearaí

Íomhá:Baikal Teal (Anas formosa) RWD3.jpg|
Íomhá:Baikal Teal (Anas formosa) RWD1.jpg|


## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Íomhánna agus scannáin ar an teal Baikal ''(Anas formosa)'' ar ARKive....
* Baikal Teal ón mBailiúchán Éan Idirlín
Ceolaire feanearrach

Is ceolaire de chuid an tSean-Domhain é **an ceolaire feanearrach**  (*Cisticola juncidis*)  le fáil go forleathan agus a n-áirítear a raon pórúcháin i ndeisceart na hEorpa, san Afraic (lasmuigh de na fásaigh agus an fhoraois bháistí), agus i nideisceart na hÁise anuas go dtí dtuaisceart na hAstráile. Éan beag a fhaightear go príomha i bhféarthailte, is fearr é a aithint trína gheadán ruadhonn; chomh maith leis sin, níl dath an óir ar bith ar a choiléar agus tá teascán bán ar a eireaball scothdhonn. Le linn shéasúr an ghoir, bíonn taispeáint eitilte 'anonn is anall'  ag na fireannaigh in éineacht le glaonna rialta "zitting" a cuireadh i gcomparáid le cúpla scor den deimheas. Tógann siad a nead phúitse ar crochadh laistigh de thomóg féir.

## Tacsanomaíocht agus córasach
mion| ''C. j. uropygialis'' (Dacár, an tSeineagáil)
Rinne an nádúraí Constantine Samuel Rafinesque cur síos ar an gceolaire feanearrach sa bhliain 1810, agus tugadh an t-ainm déthéarmach *Sylvia juncidis* air. Is é Campofelice di Roccella sa tSicil an saindúiche atá aige. Tagann an t-ainm géinis reatha *Cisticola* ó *kisthos* na Sean-Ghréigise, "rós carraige  ", agus *colere* na Laidine," cónaigh ". Tagann an téarma sonrach *juncidis* ón Laidin freisin. agus is ainm ceana de *iuncus* "giolcach " é.

Ar fud a raon leathan dáileacháin, tugadh faoi deara roinnt athruithe ar a líonta agus aithnítear an oiread agus 18 fospeiceas. Tá difríocht bheag eatarthu ó thaobh glaonna, cluimhreach agus méide de agus measadh gur speicis iomlána cuid acu i roinnt cóireálacha tacsanomaíocha. Tá an fhoirm ainmniúil le fáil i ndeisceart na Fraince, na Gréige, na Tuirce, na Sicile, na Corsaice agus na hÉigipte agus tá an *cisticola* in iarthar na Portaingéile agus sa Spáinn. Tá an*neuroticus* sa Phalaistín, san tSiria, san Iaráic agus san Iaráin, agus tá *uropygialis* san Afraice thuaidh agus thoir agus *perennius* (níos faide ó dheas). Tá *terrestris* sa Ghabúin, in Angóla, agus i ndeisceart na hAfraice. Ní thaispeánann na *salimalii*, an líon i nGat Thiar na hIndia, athrú séasúrach ar fhad eireaball mar atá sna *cursitans* ar mhachairí na hIndia agus ar an gcrios tirim i Shrí Lanca, a bhfuil eireaball níos faide aige sa séasúr neamhphóraithe. Tá anlíon *malaya*le fáil i ndeisceart Oirdheisceart na hÁise, *tinnabulans* níos faide ó thuaidh i ndeisceart na Síne agus tá *brunniceps* le fáil sa Chóiré agus sa tSeapáin. I measc na líonta eile tá *nigrostriatus* (Na hOileáin Fhilipíneacha), *constans* (an tSulaivéis), *fuscicapilla* (Java Thoir), *leanyeri* (tuaisceart na hAstráile), *normani* (iarthuaisceart Queensland) agus *laveryi* (oirthuaisceart na hAstráile).

Roinntear an géineas seo uaireanta le ghéinis éagsúla eile de chuid na gceolairí theas agus tugtar stádas na fine dó mar *Cisticolidae*. Tugadh an ceolaire feanearrach ar an speiceas seo roimhe seo, ach tugann an t-ainm reatha comhsheasmhacht leis an iliomad speiceas cisticola trópaiceach, chomh maith le mearbhall a sheachaint le speiceas Meiriceánach darbh ainm  an ceolaire feanearrach freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Emmett Till

Déagóir Afrai-Mheiriceánach ab ea **Emmet Till** (25 Iúil 1941 – 28 Lúnasa 1955) a dúnmharaíodh go barbartha i Mississippi le linn an ré Dlíthe Jim Crow.

## Dúnmharú
clé|mion|Cuimhneachán
Rugadh Emmett Till in Chicago na bliana 1941. Maraíodh a athair i dtreo dheireadh an Dara Cogadh Domhanda. Ba iad a mháthair Mamie agus a sheanmháthair Alma a thóg é. D’éalaigh Mamie agus Alma as Mississippi ciníoch na bhfichidí mar chuid den ‘Great Migration’. Chuireadar fúthu in Chicago. 
clé|mion|an siopa grósaera sa bhliain 2005
I samhradh na bliana 1955 agus gan Till ach ceithre bliana déaga, cinntear go rachadh sé ar cuairt leis féin chuig daoine muinteartha i Mississippi, óir go raibh na Dlíthe Jim Crow in ard a réime sa Stát ag an am sin.

Ansin tarlaíonn eachtra chinniúnach agus Till i siopa mar a bhfuil bean phósta agus óg (21), Carolyn Bryant (Bennett), ag tindeáil air.  Níl a fhios againn céard a tharla i ndáiríre ach bhraith Bryant 'maslaithe'. B'fhéidir gur mhaslaigh Till, 14 ag an am. í gan fhios dó féin.

Cúpla lá ina dhiaidh sin d’fhuadaigh fear céile Carolyn agus a leasdeartháir Till. Fuarthas corp Till briste brúite in abhainn an Tallachatchie ina dhiaidh sin.

## Tórramh agus feachtas
Sheoladh an corp ar ais chuig Chicago. D'éiligh máthair Till, Mamie, go mbeadh an chónra oscailte ag tórramh Till. Thug sí cuireadh do ghrianghrafadóir pictiúr a thógaint le go bhfeicfeadh an saol mór an drochíde a tugadh dá mac.

Chuir na himeachtaí seo alltacht ar an bpobal agus suim sa chás. Seans go raibh tionchar acu ar an gcinneadh dúnmharú a chur i leith an bheirt fhear, Roy Bryant (fear céile Carolyn) agus a dheartháir, J.W. Milam,. Ach  fuarthas neamhchiontach i ngach cúis iad. Dá bharr sin, bhailigh an feachtas cearta sibhialta neart, ag cur i gcoinne an chiníochais, atá go rábach, ó dheas fós.

Sa bhliain 2023, maireann Carolyn Bryant Donham (in aois 88 di) i gcónaí.

## Féach freisin

* Dúnmharú George Floyd

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Conspóidí forfheidhmithe an dlí
Catagóir:Eachtraí ciníocha
Catagóir:Daoine dúnmharaithe
Catagóir:Mississippi
Catagóir:Básanna i 1955
Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Taiwo Owatemi

Is polaiteoir Briotanach í **Taiwo Owatemi** (a rugadh ar an 22 Iúil 1992) atá ina Fheisire Parlaiminte (FP) do Coventry Thiar Thuaidh ó 2019 i leith. Mar bhall de Pháirtí an Lucht Oibre, bhí sí ina Scáth-Aire do Mhná agus Comhionannais ó Mheán Fómhair 2021 go Meán Fómhair 2022.

## Luathshaol
D'fhás Owatemi aníos i bPlumstead, le dlúthnaisc le teaghlach sínte trína haintín agus a col ceathracha in Coventry. Fuair a hathair bás nuair a bhí sí sé bliana d'aois.  Thóg a máthair, altra, **í** lena cúpla agus a deartháir níos sine.

Tá céim Mháistreachta ag Owatemi ó Ollscoil Kent agus tá sí cáilithe mar chógaiseoir.  D'oibrigh sí mar chógaiseoir ag aonad ailse in Dartford agus Gravesham NHS Trust sular ndeachaigh sí isteach sa Pharlaimint.

## Gairmréim mar pholaitiúil
Roghnaigh an Fhondúireacht um Shoghluaisteacht Shóisialta Owatemi le haghaidh intéirneacht pharlaiminteach agus fuair sí taithí ag obair in oifig Westminster den Fheisire Choimeádaigh Oliver Letwin. Bhí roinnt ról aici sna "*Young Fabians*" agus d’fhoilsigh sí saothar  ar bheartas sláinte. Bhí sí ina gobharnóir ar bhunscoil áitiúil ó 2016. 

Roghnaíodh í mar iarrthóir an Lucht Oibre ar Coventry North West in olltoghchán 2019 tar éis don Teachta Dála de chuid an Lucht Oibre, Geoffrey Robinson, a fhógairt go raibh sé ar intinn aige éirí as. Is ar éigean a choinnigh Owatemi an suíochán don Lucht Oibre le tromlach 208 vóta. Tá sí ar dhuine de thriúr Feisirí baineanna a toghadh ó Coventry in 2019, agus Zarah Sultana agus Colleen Fletcher na cinn eile.

I dtoghchán ceannaireachta Pháirtí an Lucht Oibre in 2020 d’ainmnigh Owatemi Lisa Nandy .

D’obair Owatemi mar Rúnaí Parlaiminte Príobháideach (PPS) don Scáth-Rúnaí Baile, Nick Thomas-Symonds, ó Aibreán 2020 go Meán Fómhair 2021. Ceapadh í ina Scáth-Aire do Mhná agus Comhionannas i Meán Fómhair 2021. D’éirigh sí as an bpost seo an 7 Meán Fómhair 2022. 
## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1992
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feisirí Eorpacha na Ríochta Aontaithe 2019 - inniu
Catagóir:Mná agus polaiteoirí na Breataine sa 21ú haois
Catagóir:Daoine as Plumstead
Catagóir:Teachtaí Parlaiminte Pháirtí an Lucht Oibre (RA) do dháilcheantair Shasana
Catagóir:Feisirí baineanna de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe do dháilcheantair Shasanacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Kent
Deargadaoil i mBád fó Thoinn

Meastar uaireanta gurb é **[[Deargadaol|Deargadaoil]] i m[[Fomhuireán|Bád fó Thoinn]]** an chéad úrscéal campais i nGaeilge. É breactha ag an údar  Pádraic Breathnach, a chaith bunáite dhá scór bliain ag obair mar léachtóir i gColáiste Mhuire gan Smál, Luimneach.

Meafar é an teideal do shaol conspóideach na hollscoile, an fhírinne shuimiúil seachas aoir.

Sampla cumasach den úrscéal campais, a thugann faobhar faoi na boic mhóra atá i gceannas ar na hinstitiúidí acadúla faoi láthair, faoin struchtúr cumhachta atá i bhfeidhm agus faoin gcleachtas áiféiseach atá á bhrú ar an aos léinn.

In agallamh físe le hAodh Ó Gallchóir, deir Pádraic Breathnach gur úrscéal campais é 'Deargadaoil i mBád fó Thoinn, sa mhéid a deir é "is go bhfuil sé lonnaithe i gcoláiste tríú leibhéil", ach nach bhfuil sé ag rá—ina fhocal féin arís — "gurb aon choláiste ar leith atá i gceist ann, ach cineál cumaisc de choláistí difriúla. Dhá bhrí sin, saol ollscoile atá i gceist ann, dháiríre, ach go bhfuil sé léirithe trí shúile bhall foirne seachas trí shúile mhic léinn....Sílim" deir Pádraic " gurb é seo an chéad úrscéal campais sa Ghaeilge, dháiríre. Tá siad le fáil i mBéarla, ach níl siad le fáil i nGaeilge." 

"*Leabhar an-taitneamhach, scríofa ag an té a thuig córas áirithe agus ar féidir leis bunús an chórais áirithe sin a mhíniú i mbealach greannmhar agus mealltach.*"
## Sonraí eile
* Teideal; Deargadaoil i mBád fó Thoinn
* Údar; Pádraic Breathnach
* ISBN; 978-1-909367-57-9
* An chéad chló; 2012
* Clúdach; bog
* Meáchan; 250 g
* Praghas miondíola in Éirinn; €10 (nó £11.40 san Ríocht Aontaithe)
* Foilsitheoir; Cló Iar-Chonnacht

## Naisc sheachtracha
*Iar-Chonnacht
*Siopa.ie
*An Ceathrú Póilí

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalta Gaeilge
Catagóir:Úrscéalta Éireannacha
Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Catagóir:Leabhair Éireannacha
Catagóir:Déaglitríocht na Gaeilge
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2012
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2010idí
Andrew Tate

Tionchaire ar líne agus fuadaitheoir ban is ea **Andrew Tate** (a rugadh ar 1 Nollaig 1986). Iar-chicdhornálaí agus 'réalt' ar Big Brother is ea é.

Chuir roinnt ardán meáin shóisialta cosc ar Tate sa bhliain 2022 mar gheall ar a fhuathchaint.

Gabhadh Tate sa Rómáin ar 29 Nollaig 2022 (in éineacht lena dheartháir, Tristan,  agus beirt eile), cúisithe as gáinneáil ar dhaoine, éigniú agus bunú grúpa coireachta eagraithe.

In 2025, chuir Rialtas Trump brú ar Rialtas na Rómáine chun na deartháireacha a ligeadh amach (tá pasanna na Stát Aontaithe agus na Ríochta Aontaithe acu). Ar an 27 Feabhra 2025, d'eitil Andrew agus Tristan Tate go dtí Fort Lauderdale.  

## Féach freisin

* Fuath ban

## Tagairtí

 
Catagóir:Lucht gnó Shasana
Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Moslamaigh Mheiriceánacha
Catagóir:Fuathaitheoirí ban
Catagóir:Coirpigh Mheiriceánacha
Catagóir:Tionchairí ar líne
Catagóir:Éigneoirí Mheiriceánacha
Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Ealaíontóirí comhraic
Catagóir:Imreoirí fichille
Catagóir:Daoine as Washington D.C.
Catagóir:Lucht Trump
Xanthomonas albilineans

Is speiceas de phróitéabhaictéar é ***Xanthomonas albilineans*** san fhine Xanthomonadaceae, dúchasach do réigiúin trópaiceacha agus fothrópaiceacha.

Ionsaíonn an baictéar, fíteaphataigineach, gram-dhiúltach, slat-chruthach, seo speicis éagsúla den fhine *[[Poaceae]]* (féara) agus is cúis le scalladh duillí é, galar marfach i gcána siúcra. Athraíonn siomptóim an ghalair seo ó stríoc bhán chaol amháin, atá sainithe go géar, go sleabhcadh iomlán agus neacróis sna duilleoga, rud a fhágann go bhfaigheann an planda bás. .

## Tacsanomaíocht

### Comhchiallaigh
De réir na hEagraíochta um Chosaint Plandaí (An Iaráin)  :

* *Agrobacterium albilíneans* (Ashby) Savulescu 1947,
* *Pseudomonas albilineans* (Ashby) Krasil'nikov 1949,
* *Baictéar albilíneans* Ashby 1929,
* *Phytomonas albilineans* (Ashby) Magrou 1937,
* *Phytomonas* Martin & Robinson,
* *Xanthomonas albilíneans* var. *paspali* Orian 1962.

### Liosta neamhrangaithe
De réir NCBI (11 Feabhra, 2015)  :

* *[[Xanthomonas albilineans GPE PC73|Xanthomonas albilineans neamhrangaithe GPE PC73]]*

## Nótaí agus tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Plant toxin hailed as ‘new weapon’ in antibiotic war against bacteria 

* (en) Référence JSTOR Plants : Xanthomonas albilineans   (consulté le 11 février 2015)
* (en) Référence Catalogue of Life : Xanthomonas albilineans (Ashby, 1929) Dowson, 1943   (consulté le 22 décembre 2020)
* (en) Référence NCBI : Xanthomonas albilineans (taxons inclus) (consulté le 11 février 2015)
* (en) Référence uBio : Xanthomonas albilineans  (Ashby) Dowson 1943  (consulté le 11 février 2015)

Catagóir:Baictéir Ghram-dhiúltach
20ú hAois Ghearr

[mion|[Eric Hobsbawm]]
Is téarma é **“an 20ú hAois** **Ghearr"** a chuireann san áireamh nach bhfuil céadta bliain ró-oiriúnach mar aonad ama chun cur síos a dhéanamh ar réanna stairiúla, ós rud é nach gcloíonn imeachtaí stairiúla le dátaí. Ba é an staraí Ungárach Iván T. Berend a chum an téarma, ach tháinig an-tóir air tar éis don staraí Briotanach Eric Hobsbawm é a úsáid in *The Age of Extremes*, leabhar 1994 a léadh go forleathan.
[mion|[Francis Fukuyama]]
Úsáidtear an aidiacht "gearr" le haghaidh an 20ú haois sa chás seo mar gheall go bhfuil an-chuid cosúlachtaí idir an tréimhse roimh an Chéad Chogaidh Dhomhanda agus an 19ú haois, sa chaoi is gur féidir iad a thabhairt le chéile mar aon ré amháin. Tháinig go leor athruithe ar an ord domhanda de bharr an chogaidh, áfach (e.g. ollslógadh), agus go mór mór de bharr na n-eachtraí suntasacha a chuir deireadh leis (réabhlóidí sa Rúis in 1917, sa Ghearmáin agus san Ostair in 1918). Agus meath ag teacht ar mhonarcachtaí i roinnt tíortha na hEorpa, bhí ord nua polaitíochta i gcumhacht in iliomad tíortha i Lár agus Oirthear na hEorpa chomh maith leis na Balcáin.

Ba iad deireadh an Aontais Shóivéadaigh in 1991 agus oscailt Bhloc an Oirthir i dtreo an iarthair ó 1989 na heachtraí a chuir stop leis an gcoimhlint ba thábhachtaí sa dara leath den 20ú haois (an Cogadh Fuar), ionas gur féidir glacadh leis gur thosaigh ré nua ag an bpointe seo. Is minic a thagraítear don tréimhse seo ó 1914 go 1989 mar “aois na n-idé-eolaíochtaí”, mar go raibh an-tionchar ag idé-eolaíochtaí éagsúla ar nós an faisisteachas agus an cumannachas in achar réasúnta gearr. Ba mhór an dul chun cinn a rinneadh i réimse na heolaíochta agus na teicneolaíochta ag an am céanna, amhail airm núicléacha, an tuirlingt ar an ngealach, teicneolaíocht leighis, teilifís, agus meáin chumarsáide eile.

Ós rud é gur thit formhór shaintréithe an 20ú haois i dtréimhse 75 bliain, tá an chuma ar an scéal go bhfuil sé thart ar 25 bliain "róghearr". Is féidir an ré ó 1789 go 1914/1918 a mheas mar aonad ar an mbealach céanna, ar a dtugtar an "19ú haois fhada”. Tá tubaiste an Chéad Chogaidh Dhomhanda mar deighilt idir an dá ré seo. Tagraítear don 20ú haois mar *"*aois Mheiriceá" agus don 19ú haois mar "aois na hEorpa" freisin, ós rud é gurbh iad SAM agus mórthíortha na hEorpa faoi seach na náisiúin is cumhachtaí ar domhan, go eacnamaíoch agus go míleata. I ndiaidh scriosta na hEorpa sa dá chogadh domhanda in 1917 agus 1945, ba iad SAM agus APSS an dá ollchumhacht ar domhan.

## An t-Am tar éis 1989
Meastar gur tháinig ord nua ar an domhan in 1989 a chuir deireadh leis an gcoimhlint idé-eolaíoch, coimhlint a bhí ina saintréithe den 20ú haois. Ina háit sin, tháinig éiginnteacht agus amhras chun cinn sa pholaitíocht idirnáisiúnta. 

Feictear Ionsaithe 11 Meán Fómhair 2001 go forleathan mar thús ré nua, agus is i gcomhthéacs seo an Chogaidh in éadan na Sceimhlitheoireachta a phléitear “Atosú na Staire” (mar fhreagairt ar choincheap "Dheireadh na Staire" a raibh go leor údar nualiobrálach ar nós Francis Fukuyama ag súil leis sna 1990idí) nó an “Neamhord Domhanda Nua”.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Stair
Gníomhaire litríochta

[mion|Aonach Leabhar [Frankfurt]]
Is éard is **gníomhaire litríochta** ann ná duine a aimsíonn foilsitheoirí do shaothair litríochta. Ní hann dóibh i saol foilsitheoireachta na Gaeilge ach tá siad sách coitianta i margaí liteartha na mórtheangacha – agus i gcás an Bhéarla tá siad nach mór riachtanach.

## Féach freisin

* Litríocht
* Foilsitheoireacht

## Tagairtí

Catagóir:Litríocht
Catagóir:Gairmeacha sna Meáin
Maol Chaluim I na hAlba

Bhí **Máel Coluim mac Domnaill** ina rí ar Albain idir 943 agus 954, mac do Dhòmhnall II na h-Alba é.

Catagóir:Daoine a rugadh sa 9ú haois
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Iarnród Dhún Pádraig agus Chontae an Dúin

Is é an t-**Iarnród Dúin Pádraig agus Contae an Dúin** ná iarsmalann iarnróid agus iarnród oidhreachta atá suite i nDún Pádraig, Contae an Dúin, Tuaisceart Éireann. Is é an t-aon iarnród oidhreachta leathan amháin in Éirinn é. Tá trí mhíle ráille ag an iarnród, a thosaínn ag an stáisiún i mbaile mór Dúin Pádraig agus ritheann go dtí Mainistir na hInse ó thuaidh, agus go dtí uaigh Magnus III, Rí Lochlann ó theas.
clé|mion|Stáisiún Dola Dúin Pádraig, tógadh sa bhliain 1892
Is leis an iarnród bailiúchán mór galinneall, inneall díosal, agus carráistí ón 1860idí go dtí na 1980idí. Oibrítear an t-iarnród ar fad ag saorálaithe, a athchóiríonn agus thugann aire do rothstoc agus dhéantáin na hiarnróid.

## Stair
Tógadh an iarsmalann ar an áit ina raibh Iarnród Bhéal Feirste agus Contae an Dúin, a chuaigh idir Béal Feirste, Dún Pádraig, agus an Caisleán Nua. Dúnadh an t-iarnród go dtí Dún Pádraig i 1950, agus baineadh na ráillí ón líne i 1953.

Sna 1980idí, bhunaigh ailtire áitiúil Gerry Cochrane cumann saorálach chun cuid den iarnród a atógáil.  Athchóiríodh an líne go dtí Stáisiún Dola Dúin Pádraig, míle amháin amuigh ó Dhún Pádraig; osclaíodh an t-iarnród nua i 1987. Síneadh an líne go dtí Stáisiún Uaighe Rí Magnus i 1995, agus go dtí Stáisiún Mhainistir na hInse i 2005.

## Rothstoc
Tá trí ghalinneall umar ag an iarnród: uimhreacha 1, 3, agus 90. Tógadh Uimh. 1 agus 3 ag Orenstein & Koppel le linn na 1930idí sa Ghearmáin le haghaidh ag siúntadh ar son Chomhlacht Siúicre Éireann. Tógadh uimhir 90 in Inse Chóir ag Mór-Iarnród an Deiscirt agus an Iarthair sa bhliain 1875 – is é an dara hinneall traenach is sine in Éirinn é, agus an ceann is sine tógtha in Éirinn.

Freisin, tá dhá inneall díosail déag i nDún Pádraig – is leis an iarnród trí cinn acu, agus is le Grúpa Tarraingthe na hÉireann naoi gcinn acu.clé|mion|Galinneall O&K Uimh. 3 ag an mbothán comharthaí i nDún Pádraig, 2005

## Féach freisin

* Mór-Iarnród an Deiscirt agus an Iarthair
* Córas Iompair Éireann
* Iarnród Éireann

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Contae an Dúin