Lámhscríbhinn Ghleann Masáin

Lámhscríbhinn Albach phárpháipéir den 15ú haois is ea **Lámhscríbhinn Ghleann Masáin**.  Caomhnaítear é i Leabharlann Nàiseanta na h-Alba, Dún Éadain, faoin gcód Adv. MS 72.2.3.  Coinníodh roimhe sin é san Advocates Library, Dún Éadain, rangaithe mar MS 53.  Scéalta na Rúraíochta as Gaeilge na hAlban atá le le fáil sa chnuasach, san áireamh *[[Táin Bó Flidais|Táin Bó Fliodhais]]* agus *Oided mac nUisnig* (Oidheadh Chlainne Uisnigh, leagan de *[[Longes mac nUislenn]]*).

## Foinse
Tá an lámhscríbhinn ainmhithe as iontráil ar an leathanach tosaigh, a mhaíonn gur críochnaíodh an cnuasach ag Gleann Masáin, ar an ngarinis *[[Còmhghall]]* i bparóiste *[[Dùn Omhain]]*, Earra-Ghàidheal, sa bhliain 1238.  Bunaithe ar fianaise on teangan (m.s. uainíocht na litrithe *ao* agus *ai* don défhoghar céanna), molann Donald MacKinnon gur tógadh luathlámhscríbhinn Gaelach go hEarraghael roimh 1238; gur scríobhadh athleagan ansin; agus gur cóip den leagan seo scríofa roimh 1500 is ea an lámhscríbhinn ar marthain.

Scríobh lámh déanach anaithnid ar leathanach 19 *Leabhar Echdra ata ann so ar a scriobha le Eoin M'Tavis*, ainm a fheictear anseo is ansiúd sa lámhscríbhinn, rud a thagann le foinse Earraghaeil an téacs.  B'fhéidir gurbh é an príomhscríobhaí, cé nach féidir seo a dheimhniú.

## Stair
Is anaithnid í luathstair na  lámhscríbhinne, cé gurb aghaidh é nach ndeachaigh sí ariamh laistigh d'Earraghael.  Caitheann nótaí ar an imeall roinnt solais ar a stair is luaite.  Ag bun fóilió 9, feictear an t-ainm de dhuine *Robert Campbell at [[Glensluan]]*, atá aitheanta mar  choillteoir agus file i Còmhghall, a chum dán in ómós Edward Lhuyd agus a saothar *[[Archæologia Britannica]]* (clóscríobhta ann sa bhliain 1707). Ainmnítear William Campbell, gar nia Robert agus ministir Cill Chrèanain (ó 1745 i leith) agus Dail Abhaich, ar fhóilió 15 mar sheilbheoir an leabhair agus is amhlaidh go bhfuair sé é trína gar-uncail.  Ainmnithe go dearfa mar sheilbheoir tá named owner James McIntyre as Gleann Ò (roimh 1782).

Tháinig cáil ar an lámhscríbhinn san 18ú haois, nuair a d'iarr chiste an *[[Royal Highland and Agricultural Society of Scotland]]* fianaise gur aistrigh James Macpherson dáiríre a chnuasach dánta *[[Ossian]]* as fíorGhaeilge ársa na hAlban.  Mhaíomh an tUrr. John MacKinnon as Gleann Dà Ruadhail go bhfuair sé an lámhscríbhinn ó dhaoine na áite, a d'inis dó go gcoinnítí í sa Bhailiúchán Cill Bhríde.  Fuair an dlíodóir Lord Bannatyne seilbh ar an LS uaidhse, agus chuir sé ar aghaidh í chuig Cumann na nGarbhchríoch.  Mhol MacKinnon, gur gan an t-amhras faoi MacPherson, ní thiocfadh an lámhscríbhinn chun solais nuair a tháinig.

Rinneadh an chéad tras-scríbhinn  le Ewen MacLachlan (1773–1822) sa *Leabhar Caol* 'saige.  Glacadh áit a shaothair le Donald MacKinnon, a d'fhoilsigh leagan dioplómaitiúil le haistriúchán Béarla ar leathanaigh thall sa chéad cheithre imleabhar de *The Celtic Review* (1904–1908).

## Tréithe
Tá seacht nduilleog is fiche sa lámhscríbhinn, i bhformáid cuartó mór, san áireamh an dá cheann don chlúdach.  Tá an téacs scríofa le dá cholún d'ocht, scaití naoi, líne is tríocha.  Is measctha é an ceangal ag an tús binding: caithfear an 3ú ar marthain bheith an 5ú, agus tá bearna idir an 4ú agus an 5ú duilleoga; agus b'fhéidir idir an 5ú and 3ú; agus b'fhéidir idir an 3ú agus 6ú fóiliónna.

## Ábhair
Téacsanna san áireamh:
* *Oided mac nUisnig* (leagan de *[[Longes mac nUislenn]]*);
** MacKinnon, Donald, eag. agus aistr. in *Celtic Review* 1 (1904–05): 12–7, 104–31 (eagrán dioplómaitiúil)
** Cameron, A., eag. agus aistr. "Deirdre and the Sons of Uisneach." *Reliquiae Celticae* 2 (1894): 421–74 (bunaithe ar LS Ghleann Masain agus Dún Éideann, Adv. MS 56).
* *Fochonn loingse Fergusa maic Roig*. *Celtic Review* 1 (1904–05): 208–29. Cf: leagan ón Leabhar Laighneach, eag. agus aistr. Vernam Hull, "The Cause of the Exile of Fergus Mac Roig – *Fochond Loingse Fergusa meic Roig*." ZCP 18 (1930): 293–8.
* *Toraigecht Tána Bó Flidaise* (freisin *Toruigheacht bó Flidais*), leagan de *[[Táin Bó Flidais]]*. *Celtic Review* 4 (1907–08): 104–21, 202–19.

## Foinsí
* MacKinnon, Donald. "The Glenmasan manuscript."
** *[[The Celtic Review]]* 1 (1904–05): ll. 12–17, 102–31, 208–29, 296–315. Le fáil ar an Internet Archive (neamhiomlán).
** *The Celtic Review* 2 (1905–06): ll. 20–33, 100–121, 202–23, 300–313. Available from the Internet Archive
** *The Celtic Review* 3 (1906–07): 10–25, 114–37, 198–15, 294–317.  Le fáil ar an Internet Archive
** *The Celtic Review* 4 (1907–08), ll. 10–27, 104–21, 202–19.  Le fáil ar an Internet Archive
** Scans le grástúil ar *[http://www.ambaile.org.uk/en/search/text Am Baile] *.
** Leagan leictreonach le fáil ar CELT, Coláiste na hOllscoile, Corcaigh http://www.ucc.ie/celt/published/G800012/index.html
** As Béarla le MacKinnon ar CELT,http://www.ucc.ie/celt/published/T800012/index.html
* MacKinnon, Donald. *A Descriptive Catalogue of Gaelic Manuscripts in the Advocates' Library, Edinburgh, and elsewhere in Scotland*. Dún Éideann, 1912, ll. 158-62.  Le fáil ar an Internet Archive

### Tuilleadh le léamh
* Lámhscríbhinní:
** Mackechnie, John. *Catalogue of Gaelic Manuscripts in Selected Libraries in Great Britain and Ireland*, Iml. I, Boston, 1973.
** Yeo, E.D. *Summary Catalogue of the Advocates' Manuscripts*. Leabharlann Náisiúnta na hAlban, Dún Éideann, 1971.

## Féach freisin
* Book of the Dean of Lismore
* Islay Charter
* Fernaig Manuscript

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht