open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Droichead

Is éard is **droichead** ann ná struchtúr saorga a thógtar chun constaic fisiceach éigin - abhainn, gleann, bóthar, cosán agus araile - a shárú. Braitheann dearadh an droichid ar an bhfeidhmiú áirithe atá i gceist, an cineál tír-raoin atá ann agus na hábhair thógála atá ar fáil.

## Tagairtí


Catagóir:Tíreolaíocht
Tonn

thumb|240px|Tonn
Is iomaire uisce ag curláil sa fhoirm áirsí agus ag briseadh ar an gcladach nó idir dhá logán in uisce oscailt é **tonn**. 

Catagóir:Mara
Spéir

200px|thumb|An spéir
An **spéir**. 
 

## Féach freisin

* Truailliú solais
* Spéir ronnach

## Tagairtí

Catagóir:Truailliú
Catagóir:Solas
Catagóir:Réalteolaíocht
Catagóir:An spéir

Catagóir:Meitéareolaíocht
Catagóir:Truailliú solais
Ipswich Town Football Club

Club sacair Sasanach is ea **Ipswich Town Football Club** a bunaíodh sa bhliain 1878 in Ipswich. Glacann an fhoireann páirt sa Championship faoi láthair, agus is é "Portman Road" a staid. Is é Ian McParland traenálaí na *Tractor Boys*.

Catagóir:Clubanna sacair Shasana
Portman Road

Imríonn Ipswich Town F.C. ag **Portman Road**. Tógann an staid 30,311 duine nuair a bhíonn sé lán.

## Tagairtí

Catagóir:Suffolk
Catagóir:Staideanna spóirt i Sasana
Marcus Evans

Fear gnó is ea **Marcus Evans** (rugadh 18 Lúnasa 1963). Is é úinéir agus cathaoirleach Ipswich Town F.C. é.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht gnó Shasana
Catagóir:Lucht spóirt na Sasana
Willo Flood

Is imreoir sacair é **Wilfred "Willo" Flood** (rugadh 10 Aibreán 1985 i mBaile Átha Cliath). Imríonn sé faoi láthair le Dundee United. 

I measc na gclubanna ar imir sé leo go dtí seo bhí Manchester City F.C., Celtic Football Club, Rochdale A.F.C. (ar iasacht), Coventry City F.C. (ar iasacht), Cardiff City F.C., ar Dundee United F.C. (ar iasacht) agus le déanaí Middlesbrough F.C.. D'imir sé le foireann na hÉireann faoi 20 agus 21.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Daoine beo
Rochdale Association Football Club

Club sacair Sasanach is ea **Rochdale Association Football Club**. Bunaíodh an club sa bhliain 1907 agus imríonn siad i Spotland Stadium. Is é Keith Hill traenálaí *The Dale*.

Catagóir:Clubanna sacair Shasana
Fiseolaíocht

mion|Claude Bernard agus a lucht leanúna (le Léon-Augus Wellcome)
Is éard is **fiseolaíocht** ann ná staidéar ar fheidhmiú de chórais bheo. Is fo-chatagóir é den bhitheolaíocht. 

San fhiseolaíocht, cuirtear modh na h-eolaíochta i bhfeidhm le fáil amach mar a éiríonn le h-orgánaigh, córais orgán, cealla agus bithmhóilíní an ról ceimiceach nó fisiciúil atá acu sa chóras beo a chur i gcrích. 

Is ón bhfocal Gréigise φύσις, physis, "nádúr, foinse"; agus -λογία, -logia, "staidéar ar" a thagann an téarma.

## Féach freisin
* Fiseolaíocht daonna

## Tagairtí


Catagóir:Bitheolaíocht
Astanaisféar

[thumb|350px|An [Domhain gearrtha tríd ón a chroí go dtí an eisisféar]]
Is éard is **astanaisféar** ann (ón Sean-Ghréigis Ασθενό [asthenēs] 'lag ' agus σφαῖρα [sphaira] 'sféar' ) ná réigiún na forscreimhe uachtaraí ar an Domhain a bhíonn lag-mheicniúil agus a dhímhúnlaíonn go hinsínteach. Luíonn sé faoin litisféar, , ag doimhneacht idir 100 agus 200 km (~ 62 agus 124 míle) thíos faoin dromchla, ach b'fhéidir ag síneadh chomh domhain le 400 km (~ 249 míle).

## Tagairtí

Catagóir:Struchtúir an Domhain
Catagóir:Teicteonaic phlátaí
Monzón

Is cathair beag agus bardas i gcomhphobal féinrialaithe na hAragóine in oirthear na Spáinne í **Monzón**. Tá thart ar 17,176 duine ina gcónaí ann (2014). Tá sé lonnaithe in oirtuaisceart an réigiúin sa chúige Huesca ar bhruach na haibhneacha Cinca agus Sosa.  

## Nascbailte
thumb|280px|

*	Barcelona, Spáinn
*	Muret, An Fhrainc

## Daoine cáiliúla as Monzón

* Ignacio de Luzán (1702-1754), scríbhneoirí
* Joaquín Costa, (1846-1911) polaitíochtí
* Javier Moracho, (1957) lúthchleasaíochtí
* Conchita Martínez, (1972) leadógí
* Eliseo Martín, (1973) lúthchleasaíochtí

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte san Aragóin
Patsy Ó Ceannabháin

Amhránaí ar an sean-nós a bhí i b**Patsy Ó Ceannabháin** (nó **Patsy Ceannabháin** gan an 'Ó') a rugadh agus a tógadh i Ros Muc. Chasadh sé "An Spailpín Fánach" chomh maith le go leor amhrán eile.

Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
José María Pemán

mion|clé|Séadchomhartha in ómós do José María Pemán.

Iriseoir, file, úrscéalaí, aistí, drámadóir agus intleachtóir Spáinneach ar an eite dheis ab ea **José María y Pemartín Pemán** (Cádiz, 8 Bealtaine 1897 – 19 Iúil 1981). 

Ar dtús ba mhac léinn dlí é, ach tháinig sé isteach sa saol liteartha le sraith d'oibreacha fileata spreagtha óna áit dúchais Andalucía (*De la vida sencilla*, *A rueda la rueda*, *El barrio de Santa Cruz*, agus *Las Flores del bien*). Sna 1930í thosaigh sé amach ag obair mar iriseoir. Sa bhliain 1935, chuaigh sé isteach san Real Academia Española, agus bhí sé ina stiúrthóir ar an eagraíocht sin ó 1939 go dtí 1940 agus ó 1944 go dtí 1947.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Arakis ISP  

Catagóir:Intleachtóirí
Catagóir:Úrscéalaithe Spáinneacha
Catagóir:Drámadóirí Spáinneacha
Catagóir:Filí Spáinneacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1897
Catagóir:Básanna i 1981
Córas Suite Domhanda

thumb|léaráid satailít CSD

Is éard atá i gceist leis an g**Córas Suite Domhanda** (CSD) ná córas domhanda loingseoireachta satailítbhunaithe a chuireann eolas iontaofa suímh agus ama ar fáil don úsáideoir i dtaobh gach áit ar dhroim an Domhain nó in aice leis, ar acht is go bhfuil radharc ag ceithre shatailít, nó níos mó, ar an áit atá i gceist. Is é rialtas na Stát Aontaithe a choinníonn an córas seo ag imeacht, ach tá rochtain ag gach duine air a bhfuil glacadóir Córais Shuite Dhomhanda aige. Ba í Roinn Chosanta na Stát Aontaithe a chuir an córas ar bun thiar sa bhliain 1973, agus ar dtús bhí ceithre shatailít fichead ann. 

Baintear úsáid fhorleathan as an gCóras Suite Domhanda inniu sa loingseoireacht agus sa léarscáiliú. Tugann sé an t-am cruinn duit freisin, rud atá ríthábhachtach dóibh siúd a bhfuil turgnaimh eolaíochta idir lámhaibh acu. Thairis sin, tá a leithéid de chaitheamh aimsire ann agus geothaiscíocht, agus é bunaithe ar úsáid an Chórais Shuite Dhomhanda.

## Úsáid
thumb|CSD á úsáid ar bhord báid
Ar dtús ba é Arm na Stát Aontaithe amháin a bhí ag baint leasa as an gcóras seo. Inniu, áfach, is féidir leis na sibhialtaigh féin dul i dtuilleamaí an Chórais Shuite Dhomhanda. Seo samplaí den dóigh a n-úsáideann siad an Córas:

* teileafónaíocht cheallach
* fóirithint anachaine, seirbhísí éigeandála, cuardach agus tarrtháil
* rianú na ndaoine, na ngluaisteán is na n-ainmhithe ("geofhálú")
* "geochlibeanna", is é sin, cuirtear clibeanna eolais le grianghrafanna le cuimhne a choinneáil ar an áit ar tógadh iad
* rianú na n-eitleán
* eolas turasóireachta faoi áit ar leith
* mapáil agus léarscáiliú
* loingseoireacht na mbád is na n-eitleán
* suirbhéireacht
* teicteonaic
* geothaiscíocht agus caithimh aimsire eile

## Féach freisin

* Córas loingseoireachta Decca

## Tagairtí

Catagóir:Loingseoireacht
Catagóir:Ríomheolaíocht
Catagóir:Córas suite domhanda
Báicéir

250px|mion|clé|Báicéir
Is duine a dhéanann aráin agus cístí é **báicéir**. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ceardaithe
Catagóir:Bia
Trá

[thumb|Darsser Weststrand, trá i [Mecklenburg-Vorpommern, in oirthuaisceart na Gearmáine]]
[thumb|Trá i [Martinique, ar Mhuir Chairib]]
Is cladach nó púrógach ar bhruach na farraige nó locha í an **trá**. 

Catagóir:Tírghnéithe
Dlús daonra

thumb|450px|Dlús daonra timpeall an domhain
Is é **Dlús an daonra** ná tomhais don daonra chuig aonad achair amháin.

De ghnáth is é an méid daoine don ciliméadar cearnaithe.

## Dlús tíre timpeall an domhain
Tá achar 70,273 Ciliméadar in Éirinn, agus tá 63.457 daoine ina gcónaí ann do gach uile ciliméadar cearnaithe.

Is é Macau na Síne an áit leis an dlús daonra is airde. Tá 18,534.247 daoine ansin do gach ciliméadar cearnaithe.

Catagóir:Dlús
Carraig

mion|right|250px|Carraig

Is ábhar mianrach crua i screamh an Domhain í an **charraig**. Nochtann carraig ar an dromchla nó tagtar uirthi faoin ithir.

Catagóir:Geolaíocht
Foraois

250px|thumb|Foraois
Is achar mór cludaithe le crainn agus casarnach é **foraois**. 

San Aontas Eorpach, ciallaíonn "foraois" limistéar talún lena gcuimsítear níos mó ná 0,5 heicteár ar a bhfuil crainn níos airde ná 5 mhéadar agus clúdach téastair níos mó ná 10 faoin gcéad, nó crainn atá in ann na tairseacha sin a bhaint amach *in situ* agus ní chuimsítear talamh léi atá, den chuid is mó, faoi úsáid talmhaíocha nó faoi úsáid mar thalamh uirbeach, faoi réir mhír 1a.

## Caomhnú
Ba cheart aird faoi leith a thabhairt do chaomhnú agus do chur chun cinn acmhainní géiniteacha foraoise.

## Tagairtí

Catagóir:Foraoisí
Catagóir:Gnáthóga
Catagóir:Gnáthóg
Coillte

Is comhlacht stát-tionscanta é **Coillte.** Is é an tAire Talmhaíochta, Iascaigh agus Bia a phiocann na stiúrthóirí. 

Tá thart ar 1,000,000 acra acu faoi bhainistíocht, coillte an chuid is mó.

mion|clé|220x220px

## Stair
[alt=|mion|clé|Coill [Leitir Creamha Rua (Lettercraffroe Wood), Gaillimh|220x220px]]
Don mhílaois cuirtear tús le "Foraoiseacha Mílaoise an Phobail": chuir an rialtas crann dúchasach amháin sa talamh do gach uile theaghlach sa tír.

### Stoirm Éowyn, 2025
Leagadh 50 milliún crann de bharr na stoirme Éowyn in 2025.  Is ar thalamh le Coillte a leagadh leath na gcrann agus is leis an earnáil phríobháideach an leath eile. Tuairim is €60 milliún luach an damáiste don tionscal forasaoiseachta a bhí luaite le Stoirm Éowyn, sin gan trácht ar an bhfiadhúlra.

Is féidir fónamh a bhaint as adhmad ó chrann atá leagtha go ceann dhá bhliain ach níl gar ann ina dhiaidh sin.  Ní raibh ach 20% de na crainn bailithe le chéile ag lucht foraoiseachta i mí Eanáir 2026.   Ní bheidh an obair críochnaithe go dtí lár na bliana 2027.

## Naisc sheachtracha
* coillte.ie

## Tagairtí

Catagóir:Crainn
Catagóir:Foraoiseacht
Catagóir:Comhlachtaí Stáit in Éirinn
Bialann

250px|thumb|Bialann
Is éard atá i gceist le **bialann** (nó *teach itheacháin*) ná áit a bhfriotháiltear bia ar chustaiméirí. Is gnách go suíonn daoine agus go n-íocann siad as béilí iontu.

## Tagairtí

Catagóir:Bialanna
Díon

deas|250px|thumb|Díon
Is é is **díon** ann ná an struchtúr a dhéanann an clúdach uachtair atá ar fhoirgneamh nó fheithicil. 

 
Catagóir:Ailtireacht
Catagóir:Innealtóireacht
Duilleog

250px|thumb|Duilleoga

Is orgán de chuid an planda shoithíoch í an duilleog.

Is gnách go mbíonn duilleoga réidh tanaí, go bhfásann siad os cionn talún agus go mbíonn feidhm ar leith acu i bpróiseas na fótaisintéise ach ní i gcónaí – ní bhíonn duilleoga na mbuaircíneach réidh; ní fhásann duillí gainne na bleibe os cionn talún; agus ní hé fótaisintéis príomhfheidhm cataifillí, spíonta nó cotailéadón. 

Catagóir:Crainn
Catagóir:Plandaí
Glenn Hoddle

Rugadh **Glenn Hoddle** ar an 27 Deireadh Fómhair, 1957 i Hayes i Londain. Imreoir agus traenálaí peile a bhí ann. D'imir sé i lár na páirce. I measc na gclubanna ar imir sé leo bhí Tottenham Hotspur F.C., AS Monaco, Swindon Town F.C. agus Chelsea F.C.. D'imir sé 53 uair le Sasana freisin agus scóráil sé 8 gcúl dóibh.

Catagóir:Imreoirí sacair Shasana
Catagóir:Traenálaithe sacair
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Eoin Hand

Bhí **Eoin Hand** ina thraenálaí ar fhoireann sacair na hÉireann idir na blianta 1980 agus 1985. Rugadh é ar 30 Márta, 1946, i mBaile Átha Cliath. D'imir sé i sraith na hÉireann le Shelbourne F.C., Shamrock Rovers, Dundalk F.C. chomh maith le Portsmouth F.C. i Shasana. 

Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Traenálaithe sacair
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Seascann

Is éard is **seascann** ann ná talamh fliuch faoi fhoraois. Meastar gur criosanna trasdula iad seascainn mar tá ról ag talamh agus uisce araon i gcruthú na timpeallachta. D'fhéadfadh fionnuisce, uisce goirt nó sáile a bheith sa seascann. Feictear **seascainn fionnuisce** ar bhruach aibhneacha nó lochanna móra, áit a mbíonn siad ag brath go mór ar uisce báistí agus ar thuilte séasúracha chun athruithe nádúrtha i leibhéal an uisce a chaomhnú. Is in aice le haibhneacha móra ar nós an Amasóin, an Mississippi, agus an Congó a fhaightear cuid de na seascainn is mó ar domhan. Feictear **seascainn sáile** ar chóstaí trópaiceacha agus fothrópaiceacha.

## Riasc vs. seascann
mion| An difríocht idir '''seascann''' agus '''riasc'''
Is cineálacha sainiúla bogaigh iad seascainn agus riasca (nó *corcacha*) a fhoirmíonn i ngar do réimse uisce, in áiteanna a bhfuil ithir shaibhir sháithithe iontu. Is bogach é riasc a bhíonn faoi thuilte go leanúnach nó go minic, a bhfuil plandaí luibheacha chun cinn. Ar an lámh eile, bíonn ithir sháithithe agus/nó uisce bodhar i seascann, agus ó thaobh fásra de, is crainn, toir, agus sceacha uiscefhulangacha atá chun tosaigh.

## Tagairtí

Catagóir:Limistéir uisce
Catagóir:Bogach
Catagóir:Ithireolaíocht
Ciclipéid

thumb|Ciclipéid Brockhaus Lexikon
Is bailiúchán eolais scríobtha í **ciclipéid** ina bhfuil díriú ar gach uile réimse eolais, nó réimse amháin eolais.

## Stair
Is í "Naturalis Historia" an chiclipéid is sine atá ann.
left|thumb|Ciclipéid "Naturalis Historia"

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Litríocht
Catagóir:Litríocht de réir seánra
Catagóir:Leabhair
Teach solais

Is túr nó struchtúr eile le solas rabhcháin é **teach solais**. Tugann teach solais rabhadh do longa atá amuigh ar an bhfarraige. 

San am ársa, las daoine tinte ar aillte chun longa a threorú. Tá tithe solais á n-úsáid leis na mílte bliain. Bhí an teach solais is sine ar a dtugtar san Éigipt Ptolemy (250 RC). Scriosadh crith talún ina dhiaidh sin. Is é Teach Solais Rinn Duáin an Teach Solais Éireannach is luaithe.

Ar dtús úsáideach coinnle chun solas a dhéanamh ach sa lá atá inniu úsáidtear leictreachas. Bíonn lionsaí timpeall an fhoinse solais chun gile agus méid an solais a mhéadú. Bhí agus tá fós an-chuid lionsaí Fresnel in úsáid, roinnt a bhíonn ag rothlú chun aitheantas faoi leith a thabhairt don áit. Nuair a bhí drochaimsir nó ceo timpeall cuireadh na bonnáin cheo i bhfeidhm mar rabhadh do mhairnéalaigh. De dheasca na teicneolaíochta tá laghdú mór tar éis teacht ar méid na mbonnán cheo a chloistear anois.

## Féach freisin
* Bonnán Ceo

Catagóir:Mara
Catagóir:Loingseoireacht
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir
Fáinne an Lae 1898-1900

Nuachtán dátheangach í ***[[Fáinne an Lae 1898-1900|Fáinne an Lae]]*** a mhair dhá bhliain, idir 1899 agus 1900. Fiontar gnó í an nuachtán do Bhrian Ó Dubhghaill, bunaitheoir an nuachtáin. D'fhoilsigh sé an nuachtán go seachtainiúil ar a chostas féin ar feadh dhá bhliain. De thoradh easaontas idir Ó Dubhghaill agus Conradh na Gaeilge bhunaigh an Conradh a nuachtán féin, *[[An Claidheamh Soluis]]*, i mí an Mhárta 1899. Theip ar nuachtán Uí Dhubhghaill i mí Lúnasa 1900 agus nascadh *Fáinne an Lae* leis an g*Claidheamh Soluis*.

## Féach freisin
*

## Naisc sheachtracha
* Cartlann Fháinne an Lae 1898-1900 

## Tagairtí

Catagóir:Nuachtáin in Éirinn
Catagóir:Nuachtáin na Gaeilge
Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla
Catagóir:Seachtanáin
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1899
Catagóir:Bunaithe sna 1890í
Portach

Is éard is **portach** ann ná talamh bogaigh ina gcarnann go leor fásra marbh — súsán go minic — mar mhóin. Tugtar **caorán**, **criathrach**, nó **móinteán** ar phortach freisin. Tá sé ar cheann de na ceithre chineál bogaigh atá ann (is iad eanach, riasc, muskeg agus seascann na cinn eile). Is minic a bhíonn siad faoi chlúdach fraoigh atá fréamhaithe sa súsán agus sa móin. Feidhmíonn an t-ábhar planda lofa i bportaigh mar linn charbóin thábhachtach.
[mion|Portach'','' [An Chloch Fhionn (Cloghfin), Tír Chonaill.  Athchóiriú 30,000 heicteár in Éirinn sna 2020idí]]

## Bunús
Cruthaítear portaigh nuair a bhíonn an t-uisce ar dhromchla na talún aigéadach agus ar bheagán cothaitheach. Go hiondúil, faightear portach ar thalamh bog fionnuisce a bhfuil ábhar planda lofa air (ar a dtugtar *móin*), agus in aeráidí tuaisceartacha níos fuaire. I gcodarsnacht le heanaigh, faigheann siad an chuid is mó dá gcuid uisce ó fhrasaíocht seachas ó screamhuisce nó ó uisce dromchla atá lán de mhianraí.

## Tréithe
Tá dath donn sainiúil ag uisce a shreabhann as portach, dath a thagann ó thainniní móna tuaslagtha. Go ginearálta, fásann plandaí i bportach sách mall mar thoradh ar an aeráid fhionnuar, ach tá an lobhadh fiú níos moille mar gheall ar leibhéil ísle ocsaigine in ithreacha sáithithe an phortaigh. Mar sin, carnann móin thar am, agus is féidir le limistéir mhóra a bheith faoi chlúdach domhain móna, roinnt méadar ar doimhneacht.

Faightear éagsúlacht shainiúil speiceas i bportaigh, idir ainmhithe, fungais, agus plandaí, agus tá tábhacht ar leith ag baint leo ó thaobh na bithéagsúlachta de, go háirithe i gceantair áitrithe ina ndéantar feirmeoireacht.

## Portaigh in Éirinn
Ritheadh An tAcht um Fhiadhúlra (Leasú), 2023 agus an Plean Gníomhaíochta Náisiúnta na hÉireann um Bithéagsúlacht, 2023 don tréimhse 2023-2030. Tá ar gach údarás áitiúil in Éirinn plean bithéagsúlachta dá gcuid féin a chur i dtoll a chéile, a nuashonrú agus a chur i ngníomh. Cuireadh acmhainn bhreise ar fáil don tSeirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra, de réir an phlean, le dul i ngleic le daoine agus le heagraíochtaí a sháraíonn an dlí.

### Caomhnú
Sna 2020idí, cuireadh stop le baint na móna ar chuid na bportach in Éirinn.  Bhí 53 portach ainmhithe mar cheantair speisialta caomhnaithe agus dá réir d'éirigh sé i gcoinne an dlí móin a bhaint ann. Bhí portach i bPort Umna ar cheann do na portaigh is mó a raibh achrann i gceist níos déanaí. In 2025, bhí easaontas idir úinéirí talún ar phortach i ndeisceart Chontae na Gaillimhe agus an tSeirbhís Páirceanna Náisiúnta agus Fiadhúlra maidir leis an bportach a athfhliuchadh.

## Féach freisin

* Muskeg, eanach, riasc, agus seascann
* Móin

## Tagairtí

Catagóir:Tírghnéithe
Catagóir:Talamh
Catagóir:Bogach
Catagóir:Linneolaíocht
Catagóir:Bithéagsúlacht
Óstán

[thumb|Óstán Llao Llao in Bariloche [An Airgintín|na hAirgintíne]]
Is áit ghnó a sholáthraíonn seomraí agus bia do thaistealaithe agus do thurasóirí é **óstán**. 

Deir 'Acht Na Siopaí (Coinníollacha Fostaíochta), 1938.'; "cialluíonn an abairt “tigh ósta” aon áitreabh atá oiriúnach ina dhéanmhas chun é d'úsáid, agus a húsáidtear bona fide, mar thigh ósta agus seomraí codlata ann do thaistealaithe agus gan iad á n-úsáid ach mar sheomraí codlata den tsórt san."

## Tagairtí

Catagóir:Óstáin
Cistin

deas|250px|thumb|Cistin
Is seomra ina bhfuil bia atá ullmhaithe agus cócaráilte é **cistin**. 

Catagóir:Tithe
Catagóir:Seomraí
Feamainn

[thumb|[Carraig agus feamainn uirthi sa Ríocht Aontaithe]]
mion|sailéid
mion|Port na Feamainn, Colonsay.
mion|feamainnː  tá na cothaithigh riachtanacha ann
[mion|[Arramara Teo|Arramara Teo, Cill Chiaráin]]
Glaoitear **feamainn** ar réimse leathan algaí móra. Tá trí chineál dathanna ann: glas, dearg agus donn. Is iomaí úsáid thairbheach is féidir a bhaint as an fheamainn. Cuirtear ar an talamh mar leasachán í, itear í, agus baintear úsáid go forleathan aisti mar fhoinse ailgionáití. Is cineál de ghlóthach iad na hailgionáití a úsáidtear le roinnt mhaith gnáthrudaí a dhéanamh tiubh nó a chobhsú - uachtar reoite, mar shampla, agus beoir.

## Úsáid
Úsáidimid feamainn ar bhealaí éagsúla, cuid acu neamhghnách, 

### Bia
Itear feamainn go háirithe san Áise Thoir.

D'itheadar feamainn in Éirinn, go formhór i rith an Ghorta Mhóir, agus mar gheall air sin bhí ceangal idir feamainn agus bochtanas i meon an phobail.

In uachtar reoite a dhéantar i monarchana, tá algaí leis chun go mbeidh sé mín. Tá saghsanna áirithe algaí i dtaos fiacla, cáis, iógart, creathán bainne agus a lán rudaí eile a úsáidimid go laethúil.

### Talmhaíocht
Úsáidtear an fheamainn mar leasachán don talamh le fada in Éirinn. Cuirtear faoin talamh é. "An talamh a fheamnú" a deirtear.

Anois úsáidtear an fheamainn chun leasachán eile a chruthú; is leasachán nádúrtha é.

### Smideadh agus talasaiteiripe
Tá an comhlacht  Voya Spa nó "Celtic Seaweed Baths" ag cur folcadh feamainne ar fáil.

## In Éirinn
Thug an fheamainn cothú do mhuintir Iarthar na hÉireann ar feadh na mílte bliain. Bhí  na glúnta sin a tháinig le linn an 12ú haois ag braith ar fheamainn mar ábhar leighis, mar chothú bia agus i gcleachtais feirmeoireachta .

## Féach freisin

* Arramara Teo
* Ailgionáití,  salainn cailciam an aigéad ailginigh a fhaightear i bhfeamainn.
* Alga:  Síneann na foirmeacha algaí ó phlanctón simplí plandúil aoncheallach go dtí feamainn thromábhal anfhada.
* *[[Ascophyllum nodosum]] : [[Speiceas]] de [[Phaeophyceae]] nó d'algaí donna, san [[Fine (bitheolaíocht)|fhine]] Fucaceae*
* Ceilp : Feamainn mhór dhonn atá coiteann i gcreasanna ísle idirthaoide is fo-thaoide
* Duileasc : Itear é mar smailc bheag bia nó mar scroid in Éirinn.

## Tagairtí

Catagóir:Eocaróit
Catagóir:Feamainn
Catagóir:Leasú (talmhaíocht)
Catagóir:Bia na hÉireann
Dún cnoic

Is dúnfort ar chnoc é **dún cnoic.**
Tá samplaí mórthaibhseacha in Éirinn: an Ráth Gheal, Dún Aonghasa agus Clais an Adhmaid. Is gnách gur suíomhanna cré-umha déanacha a bhaineann le cogadh iad dúnta cnoic in Éirinn ach ní dhearnadh staidéar ar a bhformhór. Rinne Condit cur síos ar Bhealach Conglais mar “Ireland's hillfort capital”.

## Féach freisin
* Lios

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Eolas breise as Béarla faoi dhúnta cnoic

Catagóir:An Chré-umhaois
Catagóir:An Iarannaois
Lios

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Multivallate_Ringfort_at_Rathrar_%28Rathbarna_Enclosure_Complex%29%2C_Co_Roscommon%2C_Ireland.jpg/220px-Multivallate_Ringfort_at_Rathrar_%28Rathbarna_Enclosure_Complex%29%2C_Co_Roscommon%2C_Ireland.jpg|mion| Lios i gContae Ros Comáin
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/44/Grainan_of_aileach.jpg/220px-Grainan_of_aileach.jpg|mion|
Is éard is **lios** ann ná lonnaíocht chiorclach dhaingnithe a tógadh den chuid is mó le linn na Cré-Umhaoise suas go dtí timpeall na bliana 1000. Faightear iad i dTuaisceart na hEorpa, go háirithe in Éirinn, i nDeisceart na Breataine Bige, agus i gCorn na Breataine. Tá liosanna de mhéideanna difriúla ann, agus rinneadh iad as clocha nó as cré. De ghnáth, thógadh rampar ciorclach (an **ráth** — is é an lios an spás sa lár) chomh maith le pailis adhmaid, timpeall lios cré. Go ginearálta, bheadh foirgneamh amháin ar a laghad laistigh den lios.

De réir an bhéaloidis in Éirinn, tá ceangal idir liosanna agus na daoine maithe — uaireanta tugtar “sidh-lios” orthu, nó “fairy fort” i mBéarla.

## In Éirinn
Tá níos mó ná 40,000 suíomh in Éirinn atá aitheanta mar liosanna, agus creidtear go raibh ar a laghad 50,000 lios ar an oileán. Tá siad an-choitianta ar fud na tíre, le meándlús thart ar lios amháin laistigh de gach limistéar 2 km2. Is dócha go raibh go leor acu scriosta mar gheall ar an bhfeirmeoireacht agus ar an uirbiú. Mar sin féin, tagtar ar liosanna fiú sa lá atá inniu ann a bhuí le  léarscáileanna de chuid Shuirbhéireacht Ordanáis na hÉireann, aerghrianghrafadóireacht, agus obair seandálaíochta a bhaineann le tógáil bóithre.
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/InishmaanRingfort2.jpg/220px-InishmaanRingfort2.jpg|mion| Lios in [Inis Meáin]]

## Liosanna suntasacha in Éirinn

* Cathair Chomáin
* Cathair Chonaill
* Cathair Conraoi
* Cathair Dónall
* Dún Aonghasa
* Dún Dúchathair
* Grianán Ailigh
* Leaca na Buaile
* Lios na gCead
* An Múchán
* Cill Santail
* An Stéig

Uaireanta tugtar *lios* ar shuíomhanna ríoga na hÉireann freisin, cé nach raibh ach ról searmanais acu, de réir cosúlachta:

* Cnoc Uisnigh
* Ráth Cruachan
* Dún Ailinne
* Eamhain Mhacha
* Teamhair
* Tlachta
* Tulaigh Óg

## Féach freisin
* Dún cnoic

## Tagairtí

Catagóir:Seandálaíocht na hÉireann
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:An Iarannaois
Crannóg

302x302px|thumb|Crannóg
mion|220x220px|crannóg, Connemara Heritage and History Centre
Is oileán saorga tógtha san Iarannaois nó an Mheánaois é **crannóg**. Faightear léargas ar an saol a bhí ag daoine i lonnaíocht tuaithe idir an naoú agus tús an aonú haois déag ó chrannóg Bhaile an Doire, Contae na hIarmhí, baile duine de mhóruaisle saibhre na hÉireann.
## Féach freisin

* Lios

## Tagairtí

Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:An Iarannaois
Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Tithíocht in Éirinn
Cathaoir

250px|thumb|Cathaoir
Is éard atá i gceist le **cathaoir** ná suíochán scartha do dhuine amháin le cúl agus ceithre chos. Tá stair an-fhada ag baint leis an gcathaoir.
 
## Naisc
* Deutsche Stuhlbaumuseum

Catagóir:Troscán
Pancóg

Císte an-tanaí (san Eoraip) a fhriochtar ar phanna - agus a itear te de ghnáth - is ea **pancóg**.

Is iad plúr, uibheacha, bainne srl na comhábhair. Déantar pancóga le fuidreamh, a fhuintear ar bhranraí teo nó i bhfriochtán.  Fuintear ar taobh amháin iad agus ansin smeachtar nó castar iad chun an taobh eile a fhuineadh. 

Ba nós in Éirinn pancóga a dhéanamh ar stíl thanaí an *crêpe* i gcónaí seachas an stíl thiubh Mheireacánach, atá coitianta in Éirinn anois. 

Itear pancóga mar scroid nó mar bhia ar maidin. Cuirtear bia eile orthu amhail anlann, seacláid, subh, torthaí, uachtar buailte, siúcra, cainéal agus rudaí eile nach iad.

### Nósanna in Éirinn
Tugtar Máirt na bPancóg nó Lá ba bPancóg ar Mháirt na hInide. Go traidisiúnta, itheann daoine a lán pancóg ar an lá sin. 

Lá mór bainiseacha a bhíodh i Máirt na hInide in Éirinn fadó. Caitheadh mná óga, nach raibh pósta, pancóg san aer agus go ndéanaidís iarracht breith uirthi arís sa fhriochtán gan ligean di titim ar an urlár. Dá n‑éireodh le bean é sin a dhéanamh deirtí gur cinnte go mbeadh sí pósta roimh dheireadh na bliana.

## Féach freisin
* Máirt na hInide (nó "Lá na bPancóg" in Éirinn uaireanta)
* Bacstaí

## Naisc sheachtracha
Cén chaoi le pancóga blasta tanaí órdhonn a dhéanamh ? Seo agaibh an t-oideas le haghaidh pancóga atá ag POTA an caifé iomráiteach i nGaeltacht Chonamara.

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:Bia na hÉireann
Catagóir:Cácaí
Bruachbhaile

[250px|thumb|Bruachbhaile de chuid [Colorado Springs, Colorado, SAM]]
Is ceantar cónaithe ar imeall cathrach é ** bruachbhaile**.

## Tagairtí
 

Catagóir:Tíreolaíocht
Urlár

250px|thumb|Urlár
Is éard is **urlár** ann ná an chuid de sheomra atá faoi do chosa.

## Tagairtí
 

Catagóir:Tithe
Ospidéal

Is foras a sholáthraíonn cóir leighis agus cúram altranais do dhaoine atá tinn, gortaithe nó faoi mhíchumas é **ospidéal** (*otharlann* uaireanta). 

Catagóir:Seirbhísí sláinte
Staighre

deas|250px|thumb|Staighre
Is sraith céimeanna idir dhá urlár nó idir dhá ard éagsúla é **staighre**.

## Tagairtí

Catagóir:Tithe
Árasán

[200px|thumb|Árasáin in [India]]
[200px|thumb|Árasáin i [Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]]
Is áit chónaithe phríobháideach ar urlár amháin é **árasán**.

## Tagairtí
 

Catagóir:Tithe
Tarracóir

thumb|Tarracóir
Is mótarfheithicil chumhachtach mhór é **tarracóir**, a úsáidtear ar feirmeacha . 

Catagóir:Gluaisteáin
Catagóir:Talmhaíocht
Ridire

250px|thumb|Ridire
I rith na Meánaoise thugtaí **ridire**, nó **cniocht**, ar dhuine uasal a fhriotháladh ar a uachtarán mar fhear cogaidh, tar éis dó seirbhís a dhéanamh mar phéitse agus mar scuibhéir. 

## Tagairtí


Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Laochra
Saighead

Séard atá i gceist le **saighead** ná bata a bhfuil ceann rinneach géar air. Téann stair na saighead siar roimh thús na staire scríofa. Tá siad le fáil ar fud an domhain.
 


Catagóir:Airm
Pictiúrlann

250px|thumb|Pictiúrlann
Is amharclann ina bhfuil scannáin á dtaispeáint í an **phictiúrlann**. 

## Stair
Ar an 2 Aibreán 1902, osclaíodh an Electric Theatre, an chéad phictiúrlann sna Stáit Aontaithe, i Los Angeles, California. 

## Tagairtí

Catagóir:Scannánaíocht
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir
Seiris

250px|mion|clé|Seiris - an deoch
Is fíon treisithe as an Spáinn í **seiris**. 

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:An Spáinn
Monarcha

250px|thumb|Monarcha
Is foirgneamh tionsclaíoch ina ndéantar nó a chóimeáiltear earraí le meaisíní í **monarcha**. 

Catagóir:Tionscal
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir
His Master's Voice (úrscéal)

Is úrscéal ficsean eolaíochta le Stanislaw Lem é **His Master's Voice** ().

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalta
2010idí

## Imeachtaí agus treochtaí
### Tubaistí
#### 2010
* 12 Eanáir - Bhuail crith talún deisceart Háítí, an phríomhchathair Port-au-Prince san áireamh

#### 2011

#### 2012

#### 2013

#### 2014

#### 2015

#### 2016

#### 2017

#### 2018

#### 2019

## Ceannairí stáit
* Eilís II, Banríon na Ríochta Aontaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Deichniúra
Catagóir:2010idí
Siopa

250px|thumb|Siopa
Is foirgneamh é **siopa** ina ndíoltar earraí nó seirbhísí.

## Tagairtí

 

Catagóir:Siopadóireacht
Catagóir:Miondíoltóireacht
Margadh

[250px|thumb|Margadh faoin aer i m[Beirlín]]
[250px|mionsamhail|Margadh i [Singeapór]]
Is áit ina bhfuil bia, beostoc agus tráchtearraí eile ar díol é ** margadh**. 

Catagóir:Gnó
Catagóir:Talmhaíocht
Liathróid

250px|thumb|Liathróidí
Is sféar soladach nó cuasach í **liathróid** nó **caid** a chaitear, a chiceáiltear agus a bhuailtear i spóirt éagsúla. 

Catagóir:Cluichí liathróide
Catagóir:Spórt
Meicneoir

250px|thumb|Meicneoir
Is ceardaí a bhaineann feidhm as uirlisí chun meaisíní a dheisiú é **meicneoir.**
 

Catagóir:Ceardaithe
Catagóir:Meicnic
Craobh

250px|thumb|Craobhacha
Tugtar **craobh** ar ghéag a fhásann amach as tamhan no stoc crainn. 

Catagóir:Crainn
Catagóir:Plandaí
Catagóir:Luibheolaíocht
Naomh Bríd

Is naomh í **Bríd** (c. 451 – c. 1 Feabhra 525). Rugadh i gContae Lú í agus fuair sí bás i gCill Dara.   
[clé|mion|[Bríd na Briotáine, timpeall 100 AD|338x338px]]

## Bandia
Ba bhandia ag na Ceiltigh í Bríd (Sean-Ghaeilge: Brigit). Breathnaíodh ar an mbandia Bríd mar mháthair ar gach rud agus bhí baint aici leis an talamh, leis an aer, le tine agus le huisce. Bhí torthúlacht ag baint léi freisin. Brigantia ainm eile a tugadh uirthi agus bhí nasc aici leis na treibheanna Brigantes nó Brigantii. Aithnítear í sin le cogaíocht, le heagna agus le ceardaíocht freisin.  

## Naomh
Is í Bríd éarlamh baineann na hÉireann. Tugtar *Bríd Naofa* agus *Banríon na nGael* uirthi i measc Críostaithe na hÉireann ach is sine Bríd ná an Chríostaíocht féin. 

Tá traidisiún ann go raibh Bríd oirnithe mar easpag de thaisme naofa agus d’éirigh colún ar lasrach óna cinn nuair a bhí sí oirnithe.  Is clúiteach í as ucht a dea-chroí freisin. Tá toibreacha Bhríde ar fud na tíre. 

## Féilire

Ceaptar gur ar an 1 Feabhra a fuair Naomh Bríd bás agus mar sin déantar ceiliúradh uirthi ar an lá seo. Is é an 1 Feabhra tús an earraigh san fhéilire Éireannach chomh maith.

## Rannta
Tá rannta agus paidreacha ann go bhfuil bainteach le Naomh Bríd.

;Rann:

Ó lá le Bríde amach

bíonn na héin ag déanamh nead,

bíonn na caoire ag breith na n-uan,

is an lá ag dul i bhfad.


## Gailearaí

Íomhá:Saint Brigid's cross.jpg|Crosóg Bhríde
Íomhá:Clonmel SS. Peter and Paul's Church East Aisle Window 09 Saint Brigid 2012 09 07.jpg|Cluain Meala, Patrick Pollen
Íomhá:Gross stmartin brigida von kildare.jpg|"*Brigida von Kildare*", Gross St. Martin, Köln


## Féach freisin

* Bríd na Briotáine
* Lá Fhéile Bríde
* Cros Bhríde
* Brigit (bandia págánach)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 451
Catagóir:Básanna i 525
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Ban-naoimh na hÉireann
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Imbolc
Catagóir:Mná rialta
J. D. Salinger

Scríbhneoir Meiriceánach ba ea **Jerome David "J. D." Salinger** (mar /ˈsælɪndʒər/ a fhuaimnítear an t-ainm; 1 Eanáir 1919 - 27 Eanáir 2010). 

## Saol
Tógadh i Nua-Eabhrac é. Cúlra Giúdach a bhí aige. Ba de shliocht Polannach é ar thaobh a athar agus Albanach Éireannach ar thaobh a mháthar. (D'iompaigh sí seo ina Giúdach, rud nach raibh a fhios ag Salinger óg go raibh a bar mitzvah aige.)

Fuair Salinger bás in Cornish, New Hampshire de chúiseanna nádúrtha.

## Leabhair
Is de bharr a úrscéil *The Catcher in the Rye*, a foilsíodh sa bhliain 1951, chomh maith lena phearsantacht mhíshóisialta, is mó a bhfuil cáil air. 

Níl saothar bunaidh foilsithe aige ón mbliain 1965 i leith, agus ní dheachaigh sé faoi agallamh ón mbliain 1980. Deir cairde agus cuairteoirí, áfach, go raibh sé mar nós aige scríobh gach lá nach mór agus go bhfuil cúig shaothar déag críochnaithe aige i dtaisceán ina theach. 

## Tagairtí

* BBC: J.D. Salinger, author of Catcher in the Rye, dies at 91

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1919
Catagóir:Básanna in 2010
Péintéir

Is éard is **péintéir** ann ná duine a chruthaíonn íomhánna, agus na ndaoine eile a phéinteálann foirgnimh, tithe, balla, agus araile.
 250px|thumb|Péintéir

## Samplaí

* Leonardo da Vinci
* Michelangelo
* Jack Butler Yeats

## Obair thagartha
1. Tomás de Bhaldraithe, English-Irish Dictionary, Oifig an tSoláthair, Baile Átha Cliath, 1959.

Catagóir:Ceardaithe
Cúipéir

Is éard atá i gceist le **cúipéir** ná duine a dhéanann nó a dheisíonn bairillí. 

## Sloinne
Tagann an sloinne Cúipéir/Ó Cúipéir ón gceird seo. Aistrítear mar "Cooper" é as Béarla, "Bødker" as Danmhairgis, "Faßbinder" nó "Keiper" as Gearmáinis agus "Bednarz", "Bednarski" nó "Bednarczyk" as Polainnis. Is sampla é Colm Cúipéir.
 

Catagóir:Ceardaithe
Airí Bhuí

Baile fearainn é **Airí Bhuí** (*Arywee* as Béarla) i bparóiste Fheadamair, i gContae Luimnigh, in Éirinn.

Tá 144 acra sa cheantar. Tá sé suite naoi míle ó Cathair Luimnigh.

## Tagairtí

thumb|left|Teach tábhairne Ranch House

Catagóir:Bailte i gContae Luimnigh
Clochaois

[deas|250px|mion|clé|[Sí an Bhrú, i mBrú na Bóinne.]]
Is ré leathan réamhstairiúil í **an Chlochaois**, ina raibh daoine ag brath ar chloch chun uirlisí agus airm a dhéanamh. Mar shampla, bhíodh feidhm á bhaint as breochloch agus seirt le haghaidh uirlisí agus airm, agus basalt agus gaineamhchloch chun brónna a dhéanamh le haghaidh cócaireachta. Chomh maith leis na hábhair seo, bhí adhmad, cnámh, sliogán, beann agus rudaí eile in úsáid. Sa chuid is déanaí den aois, thosaigh daoine ag déanamh criadóireachta as cré nó dríodair eile.

Thosaigh an Chlochaois idir 2.7 agus 2.58 milliún bliain ó shin nuair a baineadh feidhm as uirlisí chloiche don chéad uair i nGona na hAetóipe. Chríochnaigh an aois le forbairt na talmhaíochta, ceansú ainmhithe áirithe, agus bruithniú mhian chopair chun miotal a chruthú.

## Croineolaíocht
Roinneann na staraithe an aois seo ina trí ré, rud a bhí molta don chéad uair ag John Lubbock ina leabhar *Pre-historic Times* (1865).
* An tSean-Chlochaois (Pailéiliteach)
* An Meán-Chlochaois (Méisiliteach)
* An Nua-Chlochaois (Neoiliteach)

## An tSean-Chlochaois (Pailéiliteach)

deas|200px|thumb|Uirlisí cloiche
Tagann an focal Pailéiliteach ón nGréigis παλαιός/*palaios*, "sean"; agus λίθος/*lithos*, "cloch", is é sin "seanaois na cloiche". Ré réamhstairiúil atá inti, ina bhfeictear forbairt in uirlisí chloiche. Cuimsíonn sé an chuid is mó de stair an chine dhaonna ar Domhan (99%), ag tosú timpeall 2.5 nó 2.6 milliún bliain ó shin leis na céad uirlisí chloiche in úsáid ag homainidí ar nós Homo habilis, suas go dtí tosú na talmhaíochta timpeall na bliana 10,000 RC.

Ní b'fhaide, roinníodh agus réimníodh an Ré Phailéiliteach mar seo:
* Ré Phailéiliteach Íochtar
* Ré Phailéiliteach Mheán
* Ré Phailéiliteach Uachtar

## An Meán-Chlochaois (Méisiliteach)
Thosaigh an Meán-Chlochaois 10,000 bliain ó shin ag deireadh na hoighearaoise is déanaí, agus mhair sí go dtí 6,000 bliain ó shin. Bhí leibhéal na mara ag ardú, agus bhí gá teacht ar fhoinsí bhia nua. Chun dul i ngleic leis na hathruithe seo, thosaigh daoine ag baint feidhm as micrilití, is é sin uirlisí chloiche a bhí ní ba bhige agus ní ba shofaisticiúla.

## An Nua-Chlochaois (Neoiliteach)
:*Príomhalt: [[An Nua-Chlochaois]]*
Eaglais (foirgneamh)

[thumb|[Eaglais Lána Eoin]]
[thumb|[Eaglais San Audoen]]

Is foirgneamh úsáidte den adhradh Críostaí poiblí í **eaglais**. 

Catagóir:Eaglais
Séipéal

deas|250px|thumb|Séipéal
Is foirgneamh beag den adhradh Críostaí, de gnháth ceann ceangailte le foras nó teach príobháideach é **séipéal**. 

Catagóir:Eaglais
Iora

Is ainmhí beag é an t-**iora**. Mamach atá ann. Is creimire feoiliteach é. 

## Féach Freisin:

* Iora Rua
* Iora Glas

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Olliora Malaech

Is ainmhí é an t-**olliora Malaech** (*Ratufa bicolor*). Mamach atá ann. Is creimire feoiliteach é. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Gruagaire

deas|250px|thumb|Gruagaire
Is duine a ghearrann gruaig daoine é **gruagaire**.

Catagóir:Gruagaireacht
Oigheann

225px|thumb|Oigheann
Is roinn iniata ina chócaráiltear nó ina théitear bia é **oigheann**. 



File:Toaster oven.jpg
File:Lehmbackofen.jpg
File:Tatakua.jpg
File:PompeiiOven.JPG


  

Catagóir:Cócaireacht
Sunday Independent

Is nuachtán mórbhileoige Éireannach Domhnaigh é an ***[[Sunday Independent]]***. Is é Aengus Fanning eagarthóir an nuachtáin. Díoltar níos mó cóipeanna den *Sunday Independent* ná de aon nuachtán Domhnaigh eile in Éirinn. Léann 28.4% de lucht léitheora an Domhnaigh an *Sunday Independent* de réir na figiúirí is déanaí (JNRS 2008/9). Is leis an bhfear gnó Anthony O'Reilly an nuachtán anois agus is cuid de chomhlacht domhanda é le nuachtáin i dtíortha eile (*The Independent* sa Ríocht Aontaithe, mar shampla).

## Féach freisin
* *[[Irish Independent]]*
* *[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]]*
* Mediahuis

## Tagairtí

Catagóir:Nuachtáin in Éirinn
Catagóir:Mediahuis
Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha
Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla
Catagóir:Seachtanáin
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1906
Catagóir:Bunaithe sna 1900í
Folcadán

225px|thumb|Folcadán
Is soitheach mór atá líonta le huisce leis an gcorp a nigh é **folcadán**. Is as aicrileach nó snáthínghloine atá an chuid is mó de fholcadáin nua-aimseartha déanta, ach is féidir teacht ar chinn a bhfuil cruan thar chruach nó thar iarann teilgthe iontu, nó uaireanta adhmaid críochnaithe uiscedhíonach. Is iondúil go mbíonn folcadán curtha i seomra leithrise leis féin nó i gcomhar le cithfholcadh. 

Catagóir:Pluiméireacht
Catagóir:Uisce
Catagóir:Sláinteachas
Catagóir:Soithigh
Dan Keating

Ba phoblachtach agus go mór ar son Shinn Féin Poblachtach é **Dan Keating** (Gaeilge: *Dónall Céitinn*) (2 Eanáir, 1902 – 2 Deireadh Fómhair, 2007). 

Nuair a d'éag sé, ba é an fear ba shine in Éirinn é (105 bliain d'aois) agus an duine deiridh a bhí ar an saol a ghlac páirt i gCogadh na Saoirse.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1902
Catagóir:Básanna in 2007
William Joyce

Ba é *Lord Haw-Haw* an leasainm a bhí ar **William Joyce** (24 Aibreán, 1906 – 3 Eanáir, 1946). Ba pholaiteoir faisisteach agus craoltóir bolscaireachta de chuid na Naitsíoch é, bolscaireacht a craoladh sa Ríocht Aontaithe i rith an Dara Cogadh Domhanda. 

Rugadh Joyce i Nua-Eabhrac ach d'fhreastail sé ar Choláiste Iognáid i nGaillimh. Dúradh faoi William Joyce, dílseoir óg i gcathair na Gaillimhe go raibh Gaeilge líofa aige.  

Chuir rialtas na Breataine chun báis é de bharr tréasa mar thoradh ar a ghníomhaíochtaí bolscaireachta i rith an chogaidh. 

Tá sé curtha inniu i gCo na Gaillimhe. 
[mion|left|Cartún "Tokio Jokio", bolscaireacht [An Bhriotáin|Briotanach sa bhliain 1943]]

Tá cuntas faoi Joyce ag David O’Donoghue in *Hitler’s Irish voices; the story of German radio’s wartime Irish service (*1998).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Básanna i 1946
Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Naitsíochas
Catagóir:Craoltóirí sa Dara Cogadh Domhanda
Sconna

225px|thumb|Sconna
Is feiste a rialaíonn sreabh leachta nó gáis as píopa nó árthach é an **sconna**. 

Catagóir:Pluiméireacht
Catagóir:Uisce
Catagóir:Sláinteachas
Catagóir:Soithigh
Reathaíocht

[250px|thumb|[Mac tíre ag rith]]
Is modh gluaiste trastíre í **reathaíocht** trína ngluaiseann daoine agus ainmhithe eile go tapa ar a gcosa. Is éard atá i gceist le reathaíochtná ná coisíocht ina bhfuil céim aeir ann ina bhfuil na cosa go léir os cionn an talaimh (cé go bhfuil eisceachtaí ann.  Tá codarsnacht iomlán idir é seo agus siúl, áit a mbíonn cos amháin i dteagmháil leis an talamh i gcónaí, na cosa á gcoimeád díreach den chuid is mó, agus an t-ionad imtharraingthe ag dul thar an gcos nó na cosa sheasta ar bhealach cosúil le luascadán inbhéartaithe.  Ó thaobh meicnic an mhais-lingeáin de, is gné de chorp reatha é go dtarlaíonn athruithe ar fhuinneamh cinéiteach agus poitéinsiúil laistigh de gach céim ag an am céanna, agus stóráiltear an fuinneamh trí theannáin leaisteacha agus leaisteachas na matán éighníomhach. Is féidir leis an téarma "reathaíocht" tagairt a dhéanamh do raon luasanna ó bhogshodart go ráibeáil.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí
Bubalus

Géineas de chuid na bovines is ea *Bubalus* (Gaeilge:*Buabhall*) a mhol Charles Hamilton Smith sa bhliain 1827.

Bhí plé conspóideach faoi Chód Idirnáisiúnta na hAinmníochta Zó-eolaíochta agus aicmiú ainmhithe chlóis mar speiceas, fospeiceas, rásaí nó pórtha  le blianta fada, ach ní raibh aon leanúnachas le brath i ndíospóireachtaí na n-údar. Measann measúnóirí na hEagraíochta Bia agus Talmhaíochta gur pórtha iad na buabhaill uisce go léir. 

## Saintréithe
mion|Blaosc ''Bubalus''

Chuir Smith síos ar *Bubalus* go raibh sé íseal i gcomhréir leis a thoirt le géaga an-soladacha, preiceall bheag agus eireaball caol fada; tá an ceann mór le ceann tosaigh caol láidir dronnach, súile móra agus cluasa  tonnadóracha; tá adharca suite cothrom nó ag lúbadh go cliathánach le treo áirithe sa chúl; tá ceithre ceithre mhamaí ag an úth baineann.

## Species

Is éard atá sa ghéineas seo ná na speicis bheo seo a leanas:

 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Rothadóir

275px|thumb|Ceardlann an rothadóir
Is duine a dhéanann nó dheisíonn rothaí adhmaid é **rothadóir**. 

Catagóir:Ceardaithe
Catagóir:Rothaí
Keith Hill

ōIar-imreoir peile é **Keith John Hill**, a rugadh ar 17 Bealtaine 1969 i mBolton Shasana. Tá sé anois ina thraenálaí ar Rochdale. Mar imreoir ba chosantóir láir a bhí in Hill, thosaigh sé amach le Blackburn Rovers, ansin bhog sé go Plymouth Argyle sa bhliain 1992 i gcómhargadh le Craig Skinner, agus Nicky Marker ag bogadh an tslí eile.

Hill, Keith
Hill, Keith
Catagóir:Daoine beo
Spotland Stadium

Is ionad spóirt í **Staid Spotland** (a bhfuil Spotland tugtha air go h-áitiúil) atá lonnaithe ag Lána Willbutts i gceantar Spotland, Rochdale, Mórcheantar Mhanchain. Go stairiúil tá sé taobh istigh de Lancashire, agus faoi láthair is staid bhaile é do Rochdale A.F.C. agus Rochdale Hornets RLFC. Tá slí ann do 10,249 duine.

## Tagairtí

Catagóir:Manchain Mhór
Catagóir:Staideanna spóirt i Sasana
Isaac Herzog Mór

Raibí céimiúil ab ea **Raibí Yitzhak HaLevi Herzog** (Eabhrais: יצחק אייזיק הלוי הרצוג) (3 Nollaig 1888 - 25 Iúil 1959), bhíodh aithne air mar **Isaac Herzog** chomh maith. D'éirigh a gharmhac,  Isaac Herzog Óg, ina uachtarán ar Iosrael, in 2021.
clé|mion|177x177px|1939

## Saol
clé|mion|264x264px|1950
Bhí sé ina raibí i mBéal Feirste ó 1916 go 1919,  Rugadh a mhac, Chaim, i 2 Norman Villas i mBéal Feirste (anois 185 Clifton Park Avenue).  

Sa bhliain bhog an teaghlach go Baile Átha Cliath;bhí siad ina gcónaí ag 33 Ascaill Ghort na mBláth, Portobello. 

Ba é an chéad Phríomhraibí ar Éirinn é. Lean a réimeas ó 1921 go 1936.  

Ba é an Príomhraibí (Aisceanazaíoch), ó 1937 go dtí a bhás, ar Údarás na Breataine sa Phalaistín agus in Iosrael tar éis a neamhspleáchais i 1948.

D'éirigh a mhac, Chaim Herzog, ina Uachtarán ar Iosrael.

## Gaeilge
Ba thírghráthóir agus Gaeilgeoir é.  Ba phoblactánach láidir é, agus tugadh ‘The Sinn Féin Rabbi’ mar leasainm air. 

Bhí Gaeilge, Béarla, Eabhrais, Polainnis agus Rúisis aige. Thaitin sé leis cuairt a thabhairt go dtí Gaeltachtaí in Ard Mhacha, in Aontroim agus i gCorcaigh. Ar an drochuair, bhí frithghiúdachas forleathan ag an am sin..

## Féach freisin

* Chaim Herzog
* Isaac Herzog Óg

* Stair na nGiúdach in Éirinn
* Giúdaigh agus Giúdachas in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1888
Catagóir:Básanna i 1959
Catagóir:20ú haois in Éirinn
Catagóir:Cléir Éireannach
Catagóir:Fir
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Giúdaigh Éireannacha
Catagóir:Giúdaigh Iosraelacha
Catagóir:Impireacht na Rúise
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Iosraelacha
Catagóir:Scríbhneoirí Palaistíneacha
Catagóir:Scríbhneoirí Polannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Rúiseacha
Catagóir:Síónaigh
Oighearaois

mion|An Spáinn
Is do achar fada a mbíonn laghdú i dteocht dhromchla an domhain agus an atmaisféir a thagraíonn **oighearaois** (téarma níos cruinne is ea **aois oighreach**). Fágann seo go dtagann méadú ar oighearchlúideacha ilchríochacha, oighearchlúideacha polacha agus oighearshruthanna Alpacha. Córas nádúrtha is ea oighearaois. I rith oighearaoise fadtéarmaí, tugtar "sealanna oighreacha" ar shealanna aonaracha de theocht an-íseal ar fad, agus tugtar "sealanna idir-oighreacha" ar shealanna teo.

## Féach freisin
* An oighearaois bheag
* An Oighearthréimhse Dheiridh

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht
Catagóir:Geolaíocht
Catagóir:Stair
Catagóir:Uisce
Catagóir:Oigheareolaíocht
Tiobóid na Long de Búrca, 1ú Bíocunta Mhaigh Eo

Ba thaoiseach Éireannach é **Tiobóid na Long de Búrca** (1567 - 18 Meitheamh 1629 i gCeann Toirc i gContae Mhaigh Eo). Ba é taoiseach na mBúrcach i gContae Mhaigh Eo é, agus bhronn na Gaill teideal "Viscount Mayo" air.    

Rugadh é ar an bhfarraige ach thiontaigh sé a chóta chun troid ar son na banríona. Ba mhar a chéile é ag na Máilligh timpeall ar Chathair na Mart tar éis Chath Chionn tSáile. Rinneadh ‘ridire’ de Thiobóid na Long agus bhí sé ina MP le haghaidh Mhaigh Eo 1613-1627, Viscount Mhaigh Eo. Phós sé Maud, iníon le  Conchubhar i Sligeach.

## Muintir
Rugadh Tiobóid de Búrca ar bord loinge sa bhliain 1567, díreach roimh chath i gcoinne foghlaithe mara de réir na scéalta. Ba í Gráinne Ní Mháille (1530-1603) a mháthair, agus ba é Risteárd an Iarainn ("mac Emainn mic Uillicc"),  a athair. Ba é siúd an dara fear céile ag Gráinne.

Phós Tiobóid Méadhbh, iníon Dhónaill Uí Chonchúir Shligigh, sa bhliain 1584 agus rugadh ochtar clainne dóibh.

## Saol
Bhí Tiobóid mar ghiall ag na Gaill sna blianta 1585-1586. D'fhoghlaim sé roinnt Béarla agus é ina phríosúnach, agus bhí sé páirteach i gcathanna i gcoinne na Sasanach sna 1580í agus sna 1590í. Níor throid sé ar son na nGael, áfach, i gCogadh na Naoi mBliana. Ghabh na Sasanaigh é i dtús an chogaidh, rud a lig do Ó Dónaill neartú le fear eile mar thaoiseach na mBúrcach. Bhí cloch sa mhuinchille ag Tiobóid do Ó Dónaill dá bharr.

Fuair Tiobóid cúiteamh i ndiaidh an chogaidh: rinneadh "Sir Tibbot ne Longe Bourke" de sa bhliain 1604 agus rinneadh "Viscount Mayo" de sa bhliain 1627. 

Cailleadh Tiobóid de Búrca ar an ochtú lá déag de mhí an Mheithimh sa bhliain 1629 agus cuireadh i Mainistir Bhaile an Tobair é.

## Tagairtí

## Naisc
* The Burke Family - A History by Sir William Burke Teeling, July, 1932

Catagóir:Taoisigh Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1567
Catagóir:Básanna i 1629
Treallchogaíocht

Is éard is **treallchogaíocht** ann ná cineál cogaíochta agus comhraic neamhrialta ina n-úsáideann grúpa beag trodairí oirbheartaíocht mhíleata ghluaiseachta i bhfoirm luíochán agus ruathar le dul i ngleic le h-arm foirmiúil atá níos mó ná iad ach nach bhfuil chomh soghluaiste is atá siad féin.