Ríthe Éireann

Feictear an teideal **Rí** i n-annála Gaelacha, gaolmhar le *rígh* as Gaeilge na hAlban, *Reich* as Gearmánais, *rix* as Gaillis, *rex* as Laidin, *raja* as Sanscrait.

Is féidir tíreolaíocht polaitiúil na hÉireann a rianú sách cruinn ón 6ú haois ar aghaidh.  San aimsir úd, bhí an tír roinnte ina paistí tuath le hordlathas luaineach de thrí nó ceithre ghrád rí:
* rí beann (Sean-Ghaeilge *rí benn*) nó *rí tuaithe* 
* rí buíonta (Sean-Ghaeilge *rí buiden*), rí tuath nó ruire (Sean-Ghaeilge *ruiri*), mór-rí réigiúnach
* rí ruireach (Sean-Ghaeilge *ri ruirech*), go minic rí cúige (*rí cóicid*)
* ard-rí

Níorbh ach siombalach iad na gráid úd thar aon ní.  Le himeacht ama, b'fhéidir é go raibh fíorchumhacht rí níos ísle mar ab ionann nó níos mó ná rí níos airde.  Cuireadh ceangail ar ríthe ámh trí ghéillsine mhíleata agus íocaíocht chánach.

## Rí beann
De ghnáth, ba rí áitiúil i gceannas aon tuath amháin é rí beann nó rí tuaithe, cé gurbh fhada bhuí óna chéile iad na tuatha ó thaobh mhéide de.  Meastar go raibh idir 100 nó 150 tuath in Éirinn, ag brath ar foinse.

Go teoiriciúil, ba rí beann é féin gach rí de chéim níos airde.  Ní raibh údarás dlíthiúil díreach aige ach laistigh dá thuath shinseartha féin. 

Samplaí:
* Dealbhna Thír Dhá Loch
* Ríthe Umhaill

## Ruire
Mór-rí réigiúnach ab ea *ruire*, *ri buiden*, nó *rí tuath*, a raibh i gceannas ar roinnt ríthe rí beann.  D'fhéadfadh a rá gur mion-rí fós é ar dóigh éigin, a bheadh ar a chumas ámh céim níos airde, ríogacht an chúige san áireamh, a bhaint amach, bíodh is go hannamh.  Ag brath ar an áireamh, is dócha go raibh 20 fíor-ruire in Éirinn in aon aimsir amháin.

Samplaí:
* Ríthe Bhréifne
* Ríthe na nOsraí
* Ríthe na nOiriall
* Ríthe Mhagh Loirg
* Ríthe Uí Mhaine
* Ríthe IarChonnacht

## Rí ruireach
Rí cúigeach no leath-chúigeach ab ea rí ruireach go minic ab raibh roinnt ríthe ruire faoi smacht aige.  Glaodh orthu fosta *ri bunaid cach cinn* (rí bunaidh gach duine).  Feictear a leanas roinnt ríochtaí desna chéad agus dara míle bliain, cé nach comhaimseartha iad.  Ní raibh ar a mhéad sé fíor-rí ruireach ann ag aon am amháin, agus trí nó ceathair an meán ann.  Ó thús, bhí cúig dá leithéid ann, ar a laghad de réir na seanscéalta (féach Táin Bó Cúailnge), agus dá bharr an t-ainm 'cúige' sna hAnnála Éireann.

Samplaí:
* Ríthe na gConnacht
* Ríthe na Laighean
* Ríthe na Mí
* Ríthe na Mumhan
* Ríthe na nUladh

## Ard-Rí

De réir traidisiúna, rialtóir uachtarach na hÉireann ab ea an tArd-Rí.  Insítear i miotaseolaíocht agus seanscéalta na nGael ámh go raibh a chuid cumhachta idir lag is láidir, go nó gan freasúra, agus de ghnáth ní raibh ann ach ceann feadhna, ag feidhmiú ardfhlaithiúnais ar na ríochtaí neamhspleácha níos ísle.

## Féach freisin
* Liosta Ríthe na hÉireann
* Flaith
* Tigerna
* Ollamh Éireann

## Foinsí
* Bhreathnach, Edel (eag.), *The Kingship and Landscape of Tara*. Dublin: Four Courts Press for The Discovery Programme. 2005.
* Byrne, Francis J., *Irish Kings and High-Kings*. Dublin: Four Courts Press. 2nd edition, 2001.
* Charles-Edwards, T. M., *Early Christian Ireland*. Cambridge University Press. 2000.
* Cowan, Edward J., "The Historical Macbeth", in *Moray: Province and People*. ed. W. H. D. Sellar. Dún Éadain: Scottish Society for Northern Studies. 1993. 117–142.
* Dillon, Myles, "The consecration of Irish kings", in *[[Celtica (iriseán)|Celtica]] 10* (1973): 1–8.
* []Myles Dillon|Dillon, Myles]], *The Cycles of the Kings*. Oxford. 1946.
* FitzPatrick, Elizabeth, *Royal Inauguration in Gaelic Ireland c. 1100–1600: A Cultural Landscape Study*. Boydell Press. 2004.
* Hamp, Eric P., "Scottish Gaelic *morair*", in *Scottish Gaelic Studies XIV Part II* (1986): 138–141.
* Jaski, Bart, *Early Irish Kingship and Succession*. Baile Átha Cliath: Four Courts Press. 2000.
* MacCotter, Paul, *Medieval Ireland: Territorial, Political and Economic Divisions*. Baile Átha Cliath: Four Courts Press. 2008.
* Mac Néill, Eoin, *Celtic Ireland*. Baile Átha Cliath: The Academy Press. 1981. Athchló le réamhrá agus nótaí le Donnchadh Ó Corráin as an mbuneagrán le Martin Lester Ltd, 1921.
* Nicholls, K. W., *Gaelic and Gaelicized Ireland in the Middle Ages*. Baile Átha Cliath: Lilliput Press. 2a heagrán, 2003.
* Ó Corráin, Donnchadh, "Nationality and Kingship in Pre-Norman Ireland". 1975.
* Richter, Michael, *Medieval Ireland: The Enduring Tradition*. Baile Átha Cliath: Gill & Macmillan. 1988.
* Watkins, Calvert, "Italo-Celtic Revisited", in Birnbaum, Henrik and Jaan Puhvel (eag.), *Ancient Indo-European Dialects*. University of California Press, ll.&nbsp;29–50.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na hÉireann