open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Giraldus Cambrensis

Ba shagart agus staraí Cambra-Normannach é **Giraldus Cambrensis** (Gaeilge: **Gearailt na Breataine Bige**; Breatnais: **Gerallt Gymro** c. 1146 – c. 1223). Mar chléireach ríoga don rí agus do bheirt ardeaspag, thaistil sé go forleathan agus scríobh sé go forleathan. Rinne sé staidéar agus theagasc sé sa Fhrainc agus thug sé cuairt ar an Róimh arís agus arís eile, ag bualadh leis an bPápa. Ainmníodh é le haghaidh go leor easpagóideachtaí, ach dhiúltaigh sé iad, le súil a bheith ina Easpag ar Thithe Dáibhí (Breatnais: *Esgobaeth Tyddewi*) ach níor éirigh leis in ainneoin go raibh tacaíocht shuntasach aige. Ba é 'Ard-Deagánach Aberhonddu' an post deiridh a bhí aige agus chuaigh sé ar scor ó staidéar acadúil don chuid eile dá shaol.

Thug sé cuntas ar chonriochtaí Osraí, scéal meafarach dar le Catherine Karkov, le rá gur ainmhithe allta iad na hÉireannaigh ach nach raibh siad chomh dona sin de bharr gur Críostaithe iad. Seasann mac tíre baineann a bhí ag fáil bháis d'Éireann féin, agus nuair a bhaintear an craiceann den mhac tíre sin is léiriú é sin más ea ar an athrú ón Eaglais Cheilteach Éireannach go hEaglais na Róimhe a thug na Sasanaigh Normannacha isteach.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 12ú haois
Catagóir:Cartagrafaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Geografaithe
Catagóir:Normannaigh
Catagóir:Polaiteoirí na Breataine Bige
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Scríbhneoirí Breatnacha
Catagóir:Staraithe
John Joe Doyle

Chaith **John Joe Doyle**  (14 Meitheamh 1906 – 11 Lúnasa 2000) dhá bhliain déag i mbun iomána ar fhoireann an Chláir (1926-1938), ar an mbáireoir ab fhearr in Éirinn lena linn féin..  Ba é a leasainm a chuidigh leis – **John Joe ‘Goggles’ Doyle**.

## Beatha
Fiú agus é ag dul ag an scoil, ní go maith a bhí amharc na súl ag John Joe. Agus é ina dhéagóir, bhí sé ar dhuine de na hiománaithe óga ab fhearr ina cheantar. Fós agus é ag déanamh ar aois fir, bhí brath air éirí as an imirt ar fad mar go raibh a amharc chomh dona sin.

Le linn a chuid imeartha bhuaigh  an Dálach  craobh a chontae leathdhosaen uair le Cora Chaitlín.

Ba é a bhí ina chaptaen nuair a chliseadar de chúl in aghaidh Chill Chainnigh i gCluiche Ceannais na hÉireann.

Bhí an Dálach 92 bliain d’aois nuair a bhásaigh sé in 2000. Tá sé le feiceáil fós i Músaem an Chláir (Inis).

## Féach freisin

* Sárimreoirí na Bliana
* Tommy Daly

## Tagairtí

Catagóir:Iománaithe
Catagóir:Iománaithe Chorcaí
Catagóir:Básanna in 2000
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Sárimreoirí na Bliana
Saineolaí dlí

mion| Sonraí ó sarcafagas an dlí-eolaí Rómhánach Valerio Petroniano (315-320)
Is é is **saineolaí dlí** nó **dlí-eolaí** ann, ná duine a bhfuil staidéar speisialta déanta aige/aici ar an dlí; a dhéanann anailís agus a thráchtann faoi ndlí. De ghnáth, is 'sainscoláire dlí' é/í an duine seo, go príomha (ach ní i gcónaí) le cáilíocht fhoirmiúil sa dlí agus go minic ina chleachtóir dlí. Sa Ríocht Aontaithe úsáidtear an téarma "*jurist*" go príomha le haghaidh lucht acadúil dlí, agus sna Stáit Aontaithe is féidir an téarma a chur i bhfeidhm ar bhreitheamh freisin.  Maidir le dlí na Róimhe, *iurisconsultus*  é an " jurist " . 
## Tagairtí

Catagóir:Saineolaithe dlí
Greg Abbott

Is polaiteoir, aturnae, agus iar-dhlí-eolaí Meiriceánach é **Gregory Wayne Abbott** (rugadh 13 Samhain, 1957) atá ina 48ú gobharnóir ar Texas ó 2015. Mar bhall den Pháirtí Poblachtach, d’fhreastail sé mar an 50ú  Ard - Aighne in Texas ó 2002 go 2015 agus mar bhall de Chúirt Uachtarach Texas ó 1996 go 2001.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Metridium senile

Is speiceas bundún leice san fhine Metridiidae é ***Metridium senile*** nó **an bláth mara**. Faightear é sna farraigí amach ó chósta iarthuaisceart na hEorpa agus ar chóstaí Mheiriceá Thuaidh thoir agus thiar araon.

Bíonn an bonn i bhfad níos leithne ná an colún, ceangailte le carraig nó le foshraith eile de ghnáth. An colún fada, mín, agus cruinn, mar a bheadh feoil le mothú ann, agus dromchla ramallach, bealaithe ag múcas. Ní bhíonn aon fhadharcán ná súiteoirí air. Saghas uchtbhalla agus clais dhomhain ar bharr an cholúin. Go leor braiteog sna hainmhithe níos mó, plódaithe agus gearr i ngar don imeall, ach níos faide agus níos scaipthe isteach sa diosca béil.

Tá raon dathanna ann: bán, bánbhuí, bándearg, oráiste, dearg, liath, donn agus glasbhuí. Bíonn na braiteoga tréshoilseach, ach d'fhéadfadh banda bán a bheith orthu. Feictear colún níos dorcha agus diosca i bhfad níos báine i samplaí áirithe.

## Tagairtí

Catagóir:Ainmhithe mara
Aphrodita aculeata

Is péist ghuaireach mhara é ***Aphrodita aculeata*** a fhaightear san Atlantach Thuaidh, sa Mhuir Thuaidh, sa Mhuir Bhailt agus sa Mheánmhuir. Tugtar **an luch mhara** nó **an luch fharraige** air go coitianta. De ghnáth, luíonn an luch mhara sa ghaineamh ar ghrinneall na farraige, ceann faoi.

## Sanasaíocht
Tháinig ainm an ghéinis ó Afraidíté, bandia an ghrá i miotaseolaíocht na Sean-Ghréige, mar gheall ar chosúlacht le baill ghiniúna na mban daonna, mar dhea. D’fhéadfadh go dtagann an gnáthainm Gaeilge (agus Béarla, *sea mouse*) ón chosúlacht le luch thí bháite a bhí caite i dtír ar an gcladach. Is é ainm an speicis, *aculeata*, an focal Laidine ar “spíonach”.

## Cur síos
Tá corp na lucha mara clúdaithe le “séití” (struchtúir atá cosúil le ribí). De ghnáth, bíonn na cinn fásta idir 10 agus 20 ceintiméadar ar fhad.

Is creachadóir gníomhach í an luch mhara a itheann portáin bheaga, faochain gliomaigh, agus péisteanna guaireacha eile lena n-áirítear *Pectinaria* agus *[[Lumbriconereis]]*. Tá sí in ann péisteanna eile atá i bhfad níos mó ná a corp féin a ithe. Itheann sí san oíche de ghnáth, agus cuid den ainmhí i bhfolach faoi bhrat gainimh.

## Cladaí Chonamara
Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an luch mhara ina leabhar clúiteach *[[Cladaí Chonamara]]*:

## Tagairtí

Catagóir:Ainmhithe mara
Faocha bhiorach

Is moileasc mara gastrapódach san fhine Epitoniidae é ***Epitonium clathrus***, ar a dtugtar an **fhaocha bhiorach** go coitianta.

Rinne Carl von Linné cur síos air ar dtús mar *Turbo clathrus*, agus tugadh *Clathrus clathrus*, *Scalaria communis,* agus *Epitonium commune* air níos déanaí.

Tá an fhaocha bhiorach an-choitianta feadh chósta an Atlantaigh Thoir, sa Mhuir Thuaidh suas go dtí an Iorua, sa Mheánmhuir agus sa Mhuir Dhubh. Is annamh a fhaightear beo é. Cé go bhfuil sé le fáil sa Mhuir Bhailt, tá sé ina speiceas leochaileach ansin.

Is creachadóir í *Epitonium clathrus.* Itheann sí bundúin leice (Anthozoa, Actiniaria) agus coiréil (Anthozoa, Scleractinia).

Fásann an sliogán cónchruthach 35mm ar airde. Bíonn sé lonrach, bán nó bánbhuí, le spotaí donna air go minic. Casann seacht n-easna thiubha bhíseacha (*costae*) timpeall 12–15 rinse. Is minic a bhíonn dhá nó trí bhanda corcra sna rinsí seo. Bíonn an prótaconc maol agus an poll cruinn. Níl aon imleacán ann.

Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an bhfaocha bhiorach ina leabhar *[[Cladaí Chonamara]]*:

## Tagairtí

Catagóir:Gastrapóid
Catagóir:Ainmhithe mara
Ocenebra erinacea

Is moileasc mara gastrapódach san fhine Muricidae é ***Ocenebra erinaceus***, ar a dtugtar an **feannadóir** nó an **feannadóir Eorpach** go coitianta. Is lotnaid é i mbeirtreacha.

Bíonn an bhlaosc idir 8&nbsp;mm agus 65&nbsp;mm ar fad. Tá idir ceithre agus seacht n-easna bhorrtha ardaithe timpeall na blaoisce. Tá an bhlaosc buídhonn agus scothbhán ar an taobh istigh.

Faightear an speiceas seo in uiscí na hEorpa ón Iorua go dtí an Mhuir Dhubh, agus san Aigéan Atlantach amach ó na hAsóir agus Maidéara.

Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an bhfeannadóir ina leabhar clúiteach *[[Cladaí Chonamara]]*:

## Tagairtí

Catagóir:Gastrapóid
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain, 2023

Cláraíodh an teocht is airde riamh in Éirinn le linn mhí an Mheithimh, 28.8C ar 13 Meitheamh 2023, ag Stáisiún Pháirc na Darach i gCo Cheatharlach.

[mion|[Athrú aeráide in Éirinn|Athrú aeráide in Éirinn, 1901-2021|clé]]
clé|mion|Meitheamh 2023, an Meitheamh is teo riamh in Éirinn, go dtí sin;  bhí an fharraige ar chósta thiar na hÉireann  5 chéim Celsius níos teo ná mar a bhíonn de ghnáth (foinse Copernicus.eu)

### Éire
16 céim Celsius a bhí ann mar theocht, ar an meán, i mí an Mheithimh 2023. Ní raibh an meán teocht riamh chomh hard sin le linn mhí an Mheithimh in Éirinn ó 1940. De réir Met Éireann, bhí Meitheamh 2023 an Meitheamh is teo riamh in Éirinn,  go dtí sin. Bhí sé ráite ag Oifig na hAimsire ag an am go bhfuil súil le teochtaí níos airde agus le tuilleadh stoirmeacha toirní, de bharr athrú aeráide.

Le linn mhí an Mheithimh 2023, bhí an fharraige ar chósta thiar na hÉireann 5 chéim Celsius níos teo ná mar a bhíonn de ghnáth, údar mór imní d’eolaithe. Le linn mhí Lúnasa 2023, bhí imní léirithe ag Cónaidhm Iascairí na gCeall Beag faoin tionchar atá ag athrú aeráide ar stoc éisc ghil cosúil le trosc, agus an baol ann le hathrú mór i dteocht na farraige amach ó chósta Dhún na nGall, go mbogfaí iasc cosúil le trosc, murlasc agus scadáin go huiscí níos fuaire ó thuaidh.

Bhí sé brothallach in Éirinn i rith mhí Mheán Fómhair. Bhí cúis iontais ón spéir ag muintir Ghaeltacht Chorca Dhuibhne, nuair a thit braonacha smúite ón Sahára anuas orthu.

### Sasana
Cláraíodh an teocht is airde riamh i Sasana le linn mhí an Mheithimh 2023, níos mó ná 30C.

### Cúlra
Bhí foláireamh eisithe ag an Eagras Aimsire Domhanda sa bhliain 2023 go bhfuil Mór-roinn na hEorpa ag éirí níos teo dhá oiread níos tapúla ná na hilchríocha eile.

## Féach freisin
* Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain, 2022
* Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain, Iúil 2021
* Tonnta teasa san Eoraip, 2022
* Met Éireann
* Téamh domhanda
* Tonn teasa
* :Catagóir:Teagmhais aimsire

## Tagairtí

Catagóir:Téamh domhanda
Catagóir:Timpeallacht na hÉireann
Catagóir:Aeráid na hÉireann
Catagóir:Tonnta teasa
Catagóir:Aimsir na bliana 2023
Fóram Eacnamaíoch Éireannaigh an Domhain

Comhdháil i mBaile Átha Cliath ba ea an **Fóram Eacnamaíoch Éireannaigh an Domhain**. Ar nós an Fhóraim Eacnamaíoch Dhomhanda san Eilvéis, d'fhreastail daoine mór le rá i saol an ghnó agus saol an chultúir ó gach cearn den domhan ar an gcomhdháil. An t-iriseoir agus eacnamaí David Williams a bhunaigh an Fóram.  

Tionóladh an chéad Fhóram ag Teach Farmleigh i bPáirc an Fhionnuisce i mBaile Átha Cliath ó 18 go 20 Meán Fómhair 2009, agus rinne RTÉ tuairisciú forleathan air. Tionóladh an dara fóram i gCaisleán Bhaile Átha Cliath in 2011.

## Féach freisin

* An Fóram Eacnamaíoch Domhanda

## Tagairtí

Catagóir:Comhdhálacha
Catagóir:Eacnamaíocht na hÉireann
Catagóir:2009
Mario Kart

Is sraith de fhíschluichí rásaíochta cairtíní é ***Mario Kart***. Is cuid den saincheadúnas Mario atá ceaptha agus foilsithe ag Nintendo é. Téann imreoirí san iomaíocht i rásaí cairtín agus iad ag úsáid earraí éagsúla chun a gcumas a ardú. Tá carachtair agus cúrsaí ann ón tsraith *[[Mario]]* den chuid is mó, agus ó shraitheanna cluichíochta eile ar nós *[[The Legend of Zelda]]*, *[[Animal Crossing]]*, *[[F-Zero]]*, agus *[[Splatoon]]*. 

Lainseáladh an tsraith i 1992 le *[[Super Mario Kart]]* ar an Super Nintendo Entertainment System, le rath criticiúil agus tráchtála. San iomlán, tá 14 cluiche sa tsraith Mario Kart, le sé cinn ar chonsóil baile, trí cinn ar chonsóil láimhe, ceithre chluiche ionad siamsaíochta comhfhorbartha le Namco, agus ceann amháin do ghutháin phóca. Eisíodh an cluiche is déanaí, *[[Mario Kart Live: Home Circuit]]*, ar an Nintendo Switch i Meán Fómhair 2020. Díoladh breis agus 164.43 milliún cóip sa tsraith ar fud an domhain.

## Imirt
mion|Cairtín Mario i Mario Kart 8.
Sa sraith *Mario Kart*, téann imreoirí in iomaíocht i rásaí cairtín, ag rialú ceann de rogha carachtar, ón shaincheadúnas *Mario* go príomha. Is féidir le suas le 12 carachtar dul san iomaíocht i ngach rás (ag athrú in aghaidh an chluiche).  

## Cluichí

### Consól

## Tagairtí

Catagóir:Mario Kart
Círéibeacha Francacha, Meitheamh-Iúil 2023

Phléasc círéibeacha ar fud na Fraince ar  27 Meitheamh 2023 tar éis marú ógánaigh darb ainm Nahel Merzouk (thug na meáin "Nahel M" air). i Nanterre, bruachbhaile de chuid Pháras. Lean na círéibeacha ar aghaidh cúpla lá.

clé|mion|Creachadh an Biocop de Brest agus siopaí go leor eile

### Marú "Nahel M"
clé|mion|Cuireadh carranna agus foirgnimh go leor trí thine, srl
Scaoileadh an fear óg nuair a stop na póilíní é. Dúirt na póilíní ar dtús gur scaoileadar é toisc go raibh sé ag tiomáint ina gcoinne, ach tháinig sé chun solais nach raibh an cuntas sin fíor ó fhíseán den eachtra a uaslódáladh ar na meáin shóisialta. Cuireadh an póilín a scaoil an fear óg siar faoi choimeád.

### Círéibeacha
Bhí an Fhrainc ina cíor thuathail amach is amach le linn na seachtaine 27 Meitheamh-2 Iúil. Bhí na deicheanna míle i mbun creachadóireachta ar fud fad na tíre. Cuireadh carranna agus foirgnimh go leor trí thine agus chaith agóideoirí tinte ealaíne in aghaidh na bpóilíní, srl.  Gabhadh na céadta duine gach oíche go dtí an 2 Iúil. Bhí 40,000 póilín sa bhreis slógtha gach oíche.

Bhí "Nahel M" de bhunús Afraic Thuaidh, rud a chuir leis an éagóir a mhothaigh na hagóideoirí.

Cháin Uachtarán na Fraince, Emmanuel Macron, agus polaiteoirí eile an foréigean. Ach níor chuir sé sin aon chosc ar an ainrialachas,

## Féach freisin

* Círéibeacha Francacha, 2005

## Tagairtí

Catagóir:2023
Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:Círéibeacha
Catagóir:Agóidí
Oilthigh Napier Dhùn Èideann

Is ollscoil phoiblí í **Oilthigh Napier Dhùn Èideann**, Albain (Gaeilge na hÉireann: **Ollscoil Napier Dhún Éideann**). Bunaíodh Ceardcholáiste Napier (Béarla; *Napier Technical College*), réamhtheachtaí na hollscoile, i 1964, ag glacadh a hainm ón matamaiticeoir agus fealsamh Albanach John Napier ón 16ú haois. D'oscail an Tiarna Douglas-Hamilton an 'Ceardcholáiste Napier' go hoifigiúil mar ollscoil i 1992, agus rinneadh **Ollscoil Napier** di. Sa bhliain 2009, athainmníodh an ollscoil mar **Oilthigh Napier Dhùn Èideann**.

Tá an ollscoil bunaithe timpeall ar a trí phríomhchampas i nDún Éideann: Merchiston, Creag Longairt agus Sighthill. Tá os cionn 19,500 mac léinn aici, lena n-áirítear iad siúd atá ar an gcampas in Albain agus daoine eile a dhéanann staidéar ar chláir thrasnáisiúnta thar lear agus ar líne. In 2018, chuimsigh sé seo beagnach 9,500 mac léinn idirnáisiúnta agus AE, as níos mó ná 140 náisiún ar fud an domhain.
## Tagairtí

## Stair

Catagóir:Líonra Florence
Catagóir:Institiúidí oideachais a bunaíodh i 1964
Catagóir:Bunaíochtaí 1964 in Albain
Catagóir:Institiúidí oideachais a bunaíodh i 1992
Catagóir:Bunaíochtaí 1992 in Albain
Catagóir:Ollscoileanna na RA
Catagóir:Ailt le téacs i Laidin
Taisleictreachas

Is cineál leictreachais stataigh é **taisleictreachas** a chruinníonn ar bhraonta uisce agus is féidir a aistriú ó bhraonta go cáithníní beaga deannaigh. Tá an feiniméan coitianta in atmaisféar an domhain ach breathnaíodh é freisin sa ghal ag éalú ó choirí (féach iarmhairt Armstrong). Bhí sé mar bhunús le moladh ó Nikola Tesla chun leictreachas a bhaint as an aer, smaoineamh a bhfuil borradh nua faoi le déanaí. Is dócha gurb é an lucht taisleictreachais foinse an luchta leictrigh as a n-eascraíonn tintreach, faoi choinníollacha áirithe mar atá ann i stoirmeacha toirní.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* ‘It was an accident’: the scientists who have turned humid air into renewable power
* D’fhéadfadh Leictreachas a Bailítear ón Aer a bheith ar an bhFoinse Fuinnimh Malartach is Déanaí, ''ScienceDaily'' (26 Lúnasa, 2010)
Catagóir:Leictreachas
Ellen Cuffe, Cuntaois Lios Loinín

Bean ghnó agus Seanadóir de chuid Shaorstát Éireann ba ea **Cuntaois Lios Loinín** (Béarla: *Countess of Desart*) a rugadh 1 Meán Fómhair 1857 agus a d'éag 29 Meitheamh 1933. Bhí sí ar an gcéad bhean in Éirinn a bronnadh saoirse na cathrach uirthi mar gheall ar an mbaint a bhí aici le gnóthaí áitiúla i gCill Chainnigh.

clé|mion|283x283px

## Beatha
[clé|mion|curtha in Falmouth, [Cornwall|220x220px]]
Rugadh Ellen Bischoffsheim sa teaghlach Giúdach mór le rá Bischoffsheim i Londain ar 1 Meán Fómhair 1857. Ba í an iníon ba shine le baincéir agus milliúnaí agus cuireadh oideachas príobháideach uirthi. 

Phós sí an t-úrscéalaí William Ulick O’Connor Cuffe (1845–1898), 4ú hIarla Bhaile Mhic Dháith ar 29 Aibreán 1881 in Mayfair. Chuir sí fúithi i gCúirt Bhaile Mhic Dháith, in aice le Gráinseach Chuffe, Contae Chill Chainnigh Nuair a bhásaigh William Cuffe, chuaigh sí ina cónaí in 'Aut Even' (*Áit Aoibhinn*).

Ba uachtarán dá craobh áitiúil de Chonradh na Gaeilge í. Thacaigh sí le Conradh na Gaeilge agus mhaoinigh sí scéimeanna lena n-áirítear bunú amharclann Chill Chainnigh, Muileann Olla Chill Chainnigh Teo agus Adhmadóirí Chill Chainnigh Teo, a dhíol a cuid earraí ó shiopa i Sráid Nassau, Baile Átha Cliath. 

Thug sí a lán airgid do chúiseanna charthanachta i gCill Chainnigh, thóg sí agus thug sí feistiú do leabharlann na cathrach, bhunaigh sí ionad áineasa, Halla Bhaile Mhic Dháith, chomh maith le hOspidéal Aut Even. Bronnadh Saoirse Chill Chainnigh ar Chuntaois Bhaile Mhic Dháith in 1910.

### Seanadóir
Ba í an chéad sheanadóir Giúdach in Éirinn í, sa bhliain 1922 agus ina comhalta den Seanad ó 1922 go dtí go bhfuair sí bás sa bhliain 1933.

In ainneoin a rannpháirtíochta gníomhaí i ngnóthaí agus sa saol poiblí, chuaigh sí i mbun feachtais in aghaidh ceart vótála do mhná agus vótáil sí i bhfabhar Bhille Rialuithe na Státseirbhíse (Leasú) 1925, a raibh sé mar aidhm leis mná a choinneáil ag gráid ísle na Státseirbhíse.

Le linn an ama a chaith Cuffe sa Seanad, chuir sí in aghaidh cosc a chur ar cholscaradh a d’fhéach sí air mar shaoirse a bhí deimhnithe sa Bhunreacht don mhionlach nár Chaitlicigh iad. 

## Féach freisin

* Stair na nGiúdach in Éirinn
* Giúdaigh agus Giúdachas in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Cuntaoisí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1857
Catagóir:Básanna i 1930
Catagóir:Seanadóirí Éireannacha
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Giúdaigh Éireannacha
Catagóir:Daonchairde Giúdacha
Catagóir:Daonchairde
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine as Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Mná gnó
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Catagóir:Lucht Chonradh na Gaeilge
Pagurus bernhardus

Is é ***Pagurus bernhardus*** an fhaocha gliomaigh is coitianta ar chóstaí an Atlantaigh san Eoraip. Tugtar **an portán sligreach**, **an saighdiúir portáin**, nó go simplí **an fhaocha gliomaigh** air.  Fásann a charapás suas le 3.5cm ar fad. Faightear é i limistéir charraigeacha agus ghainmheacha araon, ó uiscí Artacha timpeall na hÍoslainne, Oileánra Svalbard, agus na Rúise, chomh fada ó dheas le deisceart na Portaingéile, ach ní fhaightear é sa Mheánmhuir. Is dramhóir uiliteach é *P. bernhardus* a scroblálann splíonach, agus atá in ann bia a fháil trí uisce a scagadh freisin, nuair is gá.

Úsáideann *Pagurus bernhardus* sliogáin de chuid roinnt speiceas gastrapód i gcomhair cosanta: *[[Faocha|Littorina littorea]]*, *Littorina obtusata*, *Nassarius reticulatus*, *Gibbula umbilicalis*, *[[Cuachma chon|Nucella lapillus]]*, agus *Buccinum* san áireamh. Sna codanna níos teo dá raon, is minic a fhaightear an bundún leice *Calliactis parasitica* ag fás ar an sliogán a bhfuil *Pagurus bernhardus* ina chónaí ann. In uiscí níos fuaire, is é *[[Hormathia digitata]]* a chomhlíonann an ról seo. Troideann faochain ghliomaigh le chéile faoi shliogáin ghastrapóid, agus is fearr leo sliogáin de chuid speiceas áirithe.

Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an bhfaocha gliomaigh ina leabhar clúiteach *[[Cladaí Chonamara]]*:

## Tagairtí

Catagóir:Crústaigh
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Pláitín (idirdhealú)

* Pláitín (fuil): comhpháirt i bhfuil
* Pláitín (anatamaíocht): caipín na glúine
* Pláitín (gastrapód): géineas gastrapód

Catagóir:Idirdhealáin
Super Mario Kart

Is físchluiche rásaíochta cairtín é ***Super Mario Kart*** forbartha agus foilsithe ag Nintendo don Super Nintendo Entertainment System (SNES). An chéad chluiche sa tsraith *[[Mario Kart]]*, eisíodh é sa tSeapáin agus Meiriceá Thuaidh i 1992, agus san Eoraip i 1993. Díoladh 8.76 milliún cóip den fhíschluiche ar fud an domhain, agus chuaigh an cluiche ar aghaidh le bheith an ceathrú cluiche sárdhíola SNES riamh.

## Tagairtí

Catagóir:Mario Kart
Traein na nDineasár

Sraith teilifíse bheoite do pháistí is ea ***Traein na nDineasár*** (Béarla: *Dinosaur Train*). Craoltar an clár ar Cúla4 ar TG4.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Traein na nDineasár — Gleann na Stygimoloch

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2009
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2021
Catagóir:Cláir Teilifíse Cheanada
Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Catagóir:Cláir Teilifíse Singeapór
Diodora graeca

Is moileasc mara gastrapódach san fhine Fissurellidae é ***Diodora graeca***. Tugtar an **bairneach iascáin** air i nGaeilge, ainm a úsáidtear freisin ar go leor speiceas eile san fhine Fissurellidae (Béarla: *keyhole limpets*).

Carl von Linné a rinne cur síos air ar dtús (mar *Patella graeca*) sa 10ú heagrán dá leabhar mór le rá *Systema Naturae* (1758).

Faightear an speiceas seo faoi chlocha nó i ngreim i gclocha sa chrios fo-chladach (suas le cúpla céad méadar ar doimhneacht) sa Mheánmhuir agus in Iarthar na hAfraice go dtí an Mhuir Thuaidh (go forleathan ar chóstaí na hÉireann agus iarthar na Breataine) agus an tAtlantach Thuaidh fo-artach. Is beagnach cinnte gur iontaisí iad na samplaí a caitheadh suas ar thránna na Mara Thuaidh (ón Phléicéineach agus an ré Ímeach), toisc nach bhfuil an speiceas seo le feiceáil in oirdheisceart na Mhara Thuaidh a thuilleadh.

Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an mbairneach iascáin ina leabhar clúiteach *[[Cladaí Chonamara]]*; is dócha gurb é seo an speiceas a bhí i gceist aige:

## Ainmneacha comhchiallacha

* *Fissurella mamillata* Risso, 1826
* *Fissurella reticulata* (Da Costa, 1778)
* *Patella apertura* Montagu, 1803
* *Patella graeca* Linnaeus, 1758
* *Patella reticulata* Donovan, 1803

## Tagairtí

Catagóir:Moilisc
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Catagóir:Gastrapóid
Mario Kart 64

Is físchluiche rásaíochta cairtíní é ***Mario Kart 64*** a chruthaigh Nintendo don Nintendo 64. Is é an físchluiche an dara príomhiontráil sa sraith *[[Mario Kart]]* agus is é comharba *[[Super Mario Kart]]* (1992) don Super Nintendo Entertainment System é. Eisíodh an cluiche sa tSeapáin ar 14 Nollaig, 1996; i Meiriceá Thuaidh ar 10 Feabhra, 1997; agus sa Ríocht Aontaithe ar 24 Meitheamh, 1997. Eisíodh é don iQue Player sa tSín i 2003. Eisíodh é ar an Virtual Console Wii agus Wii U i 2007 agus 2016 agus ar an Nintendo Switch Online + Expansion Pack ar 25 Deireadh Fómhair, 2021.

## Tagairtí

Catagóir:Mario Kart
Ceithre Thíogar Áiseacha

Tugtar **Na Ceithre Thíogar Áiseacha** (nó **Na Ceithre Dhragún Áiseacha**, **Na Ceithre Dhragún Bheaga** as Sínis agus Cóiréis) ar Hong Cong, Singeapór, an Chóiré Theas, agus an Téaváin, ar geilleagair fhorbartha in Oirthear na hÁise iad ar fad. Idir na 1950idí agus na 1990idí luatha, chuaigh siad i mbun tionsclaíochta sciobtha agus chothaigh siad rátaí fáis níos mó ná 7 faoin gcéad in aghaidh na bliana.

Geilleagair ardioncaim a bhí iontu faoi thús an 21ú chéad: is lárionaid airgeadais idirnáisiúnta iad Hong Cong agus Singeapór, agus déantúsaíocht comhchodanna leictreonacha agus gléasanna an speisialtóireacht atá ag an gCóiré Theas agus Téaváin. Tá brú déanta ag institiúidí móra iad a úsáid mar eiseamláirí do thíortha i mbéal forbartha, go háirithe na Geilleagair Coileáin Tíogair in oirdheisceart na hÁise.

Dar le tuarascáil *Míorúilt na hÁise Thoir* foilsithe ag an mBanc Domhanda i 1993, beartais nualiobrálacha ba chúis leis an mborradh eacnamaíoch, lena n-áirítear díriú ar easpórtáil, cánacha ísle agus stáit leasa beaga. Fuarthas amach in anailísí institiúideacha go raibh méid áirithe idirghabhála stáit i gceist freisin, áfach. De réir roinnt saineolaithe, bhí tionchar i bhfad níos mó ag beartais tionsclaíochta agus idirghabháil stáit ná mar atá maíte i dtuarascáil an Bhainc Dhomhanda.
## Tagairtí
Mario Kart: Super Circuit

Is físchluiche rásaíocht cairtín ó 2001 é ***Mario Kart: Super Circuit*** don Game Boy Advance. Tá sé an tríú cluiche *[[Mario Kart]]* agus 

coinníonn sé imirt a réamhtheachtaí: mar carachtar den shaincheadúnas *[[Mario]],* bíonn an imreoir ag rásaíocht in éadan céilí comhraic thart ráschúrsaí bunaidh ar láithreacha ó na cluichí ardán *[[Super Mario]].* Coinníonn ráschúrsaí baic agus arduithe cumais a chuireann bac agus cúnamh ar fhorás an imreora faoi seach. Cuimsíonn *Super Circuit* módhanna d'imreoir aonair agus d'ilimreoirí, modh rásaíochta Grand Prix agus modh coimhlinte duine deireanach ina sheasamh.

Catagóir:Mario Kart
Mario Kart: Double Dash

Is físchluiche rásaíocht cairtín ó 2003 ***Mario Kart: Double Dash!!*** forbartha agus foilsithe ag Nintendo don GameCube. Is é an cluiche seo an ceathrú príomhiontráil sa sraith *[[Mario Kart]],* ag leanúint *[[Mario Kart: Super Circuit]]* (2001). Tá sé an chéad cluiche sa sraith a úsáideann grafaicí polagáin 3D do na rásaithe, seachas sprideanna.

Catagóir:Mario Kart
Semibalanus balanoides

Is speiceas coitianta agus forleathan garbhán carraige é ***Semibalanus balanoides***. Tugtar **an garbhán carraige coiteann**, nó go simplí, **an garbhán carraige** air i nGaeilge. Faightear iad ar charraigeacha agus ar fhoshraitheanna eile sa chrios idirthaoideach in iarthuaisceart na hEorpa agus ar an dá chósta i Meiriceá Thuaidh.

Fásann *S.&nbsp;balanoides* suas le 15mm ar trastomhas, agus is ainmhithe suiteacha iad, is é sin le rá go maireann siad  ceangailte le carraigeacha agus le foshraitheanna eile. Tá sé phláta scothliatha acu, timpeall clúidín ar chruth diamaint. Tá bonn an tsliogáin scannánach in *S.&nbsp;balanoides*, i gcodarsnacht le giúrainn eile a bhfuil bonn cailcithe acu. Nuair a líonann an taoide, osclaíonn an clúidín, agus leathnaítear *cirri*  amach san uisce chun bia a scagadh ón sáile. Nuair a thránn an taoide, dúnann an clúidín arís chun triomú a sheachaint.

Faightear *Semibalanus balanoides* sa chrios idirthaoideach in aigéin tuaisceartacha an domhain. Tá a raon teoranta sa tuaisceart ag an méid pacoighir atá ann, agus sa deisceart ag an teocht níos airde a chuireann cosc ar fhás gaiméití.

San Eoraip, faightear *S.&nbsp;balanoides* ar Oileánra Svalbard agus ó Finnmark go dtí iarthuaisceart na Spáinne (gan cuid de Bhá na Bioscáine san áireamh). Tá sé coitianta ar fud na hÉireann agus na Breataine Móire, seachas i gceantair áirithe i gCorn na Breataine, Oileáin Scilly agus iardheisceart na hÉireann. Ar chósta thoir Mheiriceá Thuaidh, tá sé le fáil chomh fada ó dheas le Rinn Hatteras, Carolina Thuaidh, agus ar chósta an Aigéin Chiúin, chomh fada ó dheas leis an gColóim Bhriotanach. Is é *S.&nbsp;balanoides* an giúrann idirthaoideach is coitianta agus is forleithne in Éirinn, agus is é an t-aon ghiúrann idirthaoideach amháin ar chósta thoir thuaidh Mheiriceá Thuaidh.

Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an ngarbhán carraige ina leabhar *[[Cladaí Chonamara]]*:

## Tagairtí

Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Catagóir:Crústaigh
Mario Kart DS

Is físchluiche rásaíochta cairtín ó 2005 é ***Mario Kart DS***, forbartha ag Nintendo EAD agus foilsithe ag Nintendo. Eisíodh é don chonsól láimhe Nintendo DS i Samhain 2005 i Meiriceá Thuaidh, san Eoraip, agus san Astráil agus ar 8 Nollaig 2005 sa tSeapáin. Atheisíodh an cluiche don Virtual Console Wii U i Meiriceá Thuaidh agus ceantair PAL i mí Aibreáin 2015 agus sa tSeapáin i Bealtaine 2016.

Catagóir:Mario Kart
Cluaisín

Is speiceas muiríní meánmhéide é ***Aequipecten opercularis***, moileasc mara débhlaoscach inite san fhine Pectinidae (na muiríní). Tugtar **an cluaisín** air go coitianta. Faightear san Atlantach Thoir Thuaidh é, agus tá sé tábhachtach san iascaireacht.

Fásann sé go dtí thart ar 7cm ar trastomhas, agus tá sé ar cheann de na muiríní is lú a shaothraítear ar bhonn tráchtála. Uaireanta, bíonn an sliogán an-dathannach, agus bíonn sé tanaí agus briosc freisin. Tá thart ar fiche easna radaithe ar an sliogán. Bíonn an chomhla ar chlé beagán níos dronnaí ná an ceann ar dheis.

Itheann an cluaisín planctón, agus faightear é suas le 40m faoi bhun mheánleibhéal na farraige, cé go bhfuarthas samplaí chomh domhain le 400m. Faightear an speiceas seo ón Iorua go dtí na hOileáin Chanáracha agus an Mheánmhuir agus tá sé coitianta sa Mhuir Thuaidh ar ghrinneall gainimh agus gairbhéil.

Tá clú agus cáil ar Oileán Mhanann mar gheall ar an gcluaisín, nó *mynroagan* i nGaeilge Mhanann (Béarla: *Manx queenie*). Thar na blianta, d’fhorbair iascairí Mhanann  rialacháin theicniúla caomhnaithe, le cinntiú go mbeidh stoc na gcluaisíní láidir sa todhchaí. I measc na rialachán seo, tá srianta ar amanna iascaireachta, séasúir dúnta, agus teorainn ar líon na ndreidirí a cheadaítear. Tá dhá limistéar caomhantais san fharraige timpeall an oileáin; ceann amháin a cruthaíodh i 1989 agus ceann eile in 2008; ní cheadaítear iascaireacht soghluaiste sna limistéir seo. Tacaíonn tionscal na hiascaireachta leis na limistéir seo; is iad na hiascairí féin a chuir tús leo.

Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an gcluaisín ina leabhar *[[Cladaí Chonamara]]*:

## Tagairtí

Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Catagóir:Moilisc
Mario Kart Wii

Is físchluiche rásaíochta cairtín é ***Mario Kart Wii***, forbartha agus foilsithe ag Nintendo don Wii. Is é an séú heagrán sa tsraith *[[Mario Kart]]*, agus eisíodh é in Aibreán 2008. Cosúil leis na heagráin roimh ré, úsáideann *Mario Kart Wii* carachtair so-imeartha ón tsraith *[[Mario]]*, a ghlacann páirt i rásaí ar 32 ráschúrsa difriúil ag úsáid arduithe cumais chun bac a chur ar chéilí comhraic nó buntáistí a fháil. Cuimsíonn an cluiche modhanna cluiche d'imreoir aonair agus d'ilimreoirí, scáileán roinnte do bheirt go ceathrar. Bhí cluiche ilimreoirí ar líne (CIL) tacaithe go dtí gur scoireadh Nintendo Wi-Fi Connection i mBealtaine 2014. Úsáideann *Mario Kart Wii* rialú gluaisne an Wii Remote chun gnáthrialaithe iomasacha stiúrtha a soláthar. Bhí gach cóip den chluiche cuachta leis an oiriúint Wii Wheel chun aithris a dhéanamh ar roth stiúrtha.

Catagóir:Mario Kart
Coimisiún Thithe an Oireachtais

Is é **Coimisiún Thithe an Oireachtais** comhlacht rialaithe Sheirbhís Thithe an Oireachtais (an tSeirbhís). Déanann sé formhaoirsiú ar sholáthar seirbhísí do Thithe an Oireachtais agus do chomhaltaí na dTithe.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Tithe an Oireachtais
An Oifig Buiséid Pharlaiminteach

Soláthraíonn **an Oifig Buiséid Pharlaiminteach** nó *OBP* faisnéis, anailís agus comhairle neamhspleách neamhchlaonta do Thithe an Oireachtais. Is foinse thábhachtach faisnéise airgeadais agus buiséadaí í an Oifig do chomhaltaí agus go háirithe don Choiste um Fhormhaoirsiú Buiséid mar déanann sí grinnscrúdú ex-ante ar gach cuid de na cúrsaí buiséadacha.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Tithe an Oireachtais
Seirbhís Thithe an Oireachtais

Is í Seirbhís Thithe an Oireachtais an comhlacht seirbhíse poiblí a chuireann seirbhísí riaracháin ar fáil do Thithe an Oireachtais agus dá gComhaltaí. Is é nó í an tArd-Rúnaí agus Cléireach na Dála a bhíonn i gceannas ar an tSeirbhís agus tá sé nó sí freagrach as bainistiú na Seirbhíse ó lá go lá agus as beartais an Choimisiúin a chur i ngníomh.

Is í **Seirbhís Thithe an Oireachtais** an comhlacht seirbhíse poiblí a chuireann seirbhísí riaracháin ar fáil do Thithe an Oireachtais agus dá gComhaltaí. Is é nó í an tArd-Rúnaí agus Cléireach na Dála a bhíonn i gceannas ar an tSeirbhís agus tá sé nó sí freagrach as bainistiú na Seirbhíse ó lá go lá agus as beartais an Choimisiúin a chur i ngníomh.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Tithe an Oireachtais
An tSeirbhís Leabharlainne agus Taighde (SLaT)

Cuireann **an tSeirbhís Leabharlainne agus Taighde** seirbhísí faisnéise agus taighde ar fáil mar bhonn taca faoi obair Thithe an Oireachtais agus chomhaltaí na dTithe. Tá ról ag SLaT maidir le faisnéis chorparáideach a bhainistiú freisin agus is í an tSeirbhís atá freagrach as saoráil faisnéise, cosaint sonraí agus bainistiú taifead.
## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

catagóir:Tithe an Oireachtais
Athleasú na Dála

Is éard atá i gceist leis an téarma **Athleasú na Dála** ná athleasú nósanna imeachta agus chleachtas Dháil Éireann. Sa bhliain 2016, thug an Fochoiste ar Athleasú na Dála faoi athbhreithniú cuimsitheach ar nósanna imeachta na Dála agus mhol sé athleasuithe a bhain le réimse leathan de ghnó an Oireachtais. Chuir an Dáil na hathleasuithe i ngníomh ar mhodh leasuithe ar Bhuan-Orduithe.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Tithe an Oireachtais 
Catagóir:Dáil Éireann
Buanchoistí (Oireachtas)

Is éard atá i gceist le **Buanchoistí** ná Coistí Oireachtais buana a gceanglaítear le Buan-Orduithe de cheachtar Teach iad a bhunú tar éis Olltoghcháin; mar shampla, an Coiste um Chuntais Phoiblí. Féadfaidh comhaltaí ó aon Teach amháin nó ón dá Theach a bheith ar Bhuanchoistí.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Tithe an Oireachtais
Catagóir:Dáil Éireann 
Catagóir:Seanad Éireann
Ceisteanna Parlaiminte (Oireachtas)

Is éard atá i gceist le **Ceisteanna Parlaiminte (Oireachtas)** nó *CPanna* ná ceisteanna, le haghaidh freagra scríofa nó freagra ó bhéal, arna gcur faoi bhráid Airí Rialtais ag comhaltaí den Dáil is ceisteanna a bhaineann le gnóthaí poiblí i dtaca lena Ranna nó le gnóthaí riaracháin a bhfuil na hAirí sin freagrach go hoifigiúil astu.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Tithe an Oireachtais 
Catagóir:Dáil Éireann
Coistí Oireachtais

Is éard atá i gceist le **Coistí Oireachtais** ná Coistí i dTithe an Oireachtais. Is féidir iad a rangú faoi cheithre chatagóir leathana, mar atá thíos.

## Comhchoistí

Coistí a bhunaítear ar feadh théarma na Dála agus a dtagann deireadh leo ar lánscor na Dála. Bunaítear na Coistí seo chun formhaoirsiú a dhéanamh ar obair Roinne Rialtais agus ar nithe beartais gaolmhara de réir na nOrduithe Tagartha a thugann an Dáil agus an Seanad orthu. Is comhaltaí de dhá Theach an Oireachtais a bhíonn ar Chomhchoistí.

## Roghchoistí
Coistí ina mbíonn comhaltaí de Theach amháin an Oireachtais. Déanann Roghchoistí Dháil Éireann, breithniú ar Bhillí, Meastacháin, Tairiscintí, Comhaontuithe idirnáisiúnta agus ar nithe eile a tharchuireann an Dáil chucu.

## Buanchoistí (Comhchoistí nó Roghchoistí)
Coistí buana a mbíonn freagrachtaí sonracha orthu mar a leagtar amach sna Buan-Orduithe.

## Coistí Speisialta (Comhchoistí nó Roghchoistí)
Coistí a bhunaítear chun scrúdú a dhéanamh ar ábhar speisialta agus a gcuirtear deireadh leo de ghnáth nuair a bhíonn a gcuid oibre curtha chun críche agus a dtuarascálacha deiridh curtha faoi bhráid an Tí/na dTithe acu.

## Coistí Earnála
Coistí Oireachtais a bhfuil comhaltaí ó aon Teach amháin nó ón dá Theach orthu agus a bhaineann le réimsí oibre de chuid Ranna Rialtais áirithe. Déanann na coistí earnála grinnscrúdú ar obair na Roinne Rialtais iomchuí agus ar réimsí beartais a bhaineann le hábhar, mar shampla, an Comhchoiste um Iompar, an Comhchoiste um Ghnóthaí Eachtracha, is araile.

## Féach freisin
	
* An Coiste um Chuntais Phoiblí

catagóir:Tithe an Oireachtais 
catagóir:Dáil Éireann 
catagóir:Seanad Éireann
Catagóir:Coistí
Oifig an Chomhairleora Dlí Parlaiminte (OCDP)

Is éard atá i gceist le h**Oifig an Chomhairleora Dlí Parlaiminte** nó *OCDP* ná oifig a sholáthraíonn comhairle dlí neamhspleách agus seirbhísí dlí neamhspleácha do Thithe an Oireachtais agus dá gCoistí, do Chathaoirligh dhá Theach an Oireachtais (an Ceann Comhairle agus an Cathaoirleach) i leith a bhfeidhmeanna, do Chléirigh an dá Theach i leith oibriú na dTithe, agus do Choimisiún Thithe an Oireachtais.

Mellissa English A.S. an Príomhchomhairleoir Dlí Parlaiminte agus tá sí i gceannas ar OCDP. Cuimsíonn an oifig dlíodóirí éagsúla agus gach duine acu cáilithe go gairmiúil mar aturnae nó mar abhcóide sa Stát, chomh maith le taighdeoirí agus foireann riaracháin.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Tithe an Oireachtais 
Catagóir:Dáil Éireann 
Catagóir:Seanad Éireann
Seirbhísí Nóis Imeachta (Oireachtas)

Is éard atá i gceist le **Seirbhísí Nóis Imeachta** (Oireachtas) ná na seirbhísí a bhaineann leis an gcomhairle a chuirtear ar Chathaoirligh na dTithe agus ar a gcuid Coistí maidir le Buan-Orduithe, Rialuithe an Chathaoirligh agus nósmhaireacht an Oireachtais a chur i bhfeidhm agus a chomhlíonadh, chomh maith leis na seirbhísí a chuireann Rúnaireacht na gCoistí agus na hOifigí Nóis Imeachta ar fáil – Oifig na gCeisteanna (Ceisteanna Parlaiminte, tairiscintí), Oifig na mBillí (a bhainistíonn próiseáil na reachtaíochta trí na Tithe – Billí, Leasuithe ar Bhillí, Achtanna an Oireachtais) agus Oifig na nImeachtaí (a chothabhálann Cín Lae ar Imeachtaí, Buan-Orduithe, Rialuithe an Chathaoirligh, Riar na hOibre).

catagóir:Tithe an Oireachtais 
catagóir:Dáil Éireann 
catagóir:Seanad Éireann
Gnó Comhaltaí Príobháideacha (Oireachtas)

Is éard atá i gceist le **Gnó Comhaltaí Príobháideacha (Oireachtas)** ná míreanna de ghnó parlaiminteach (Billí agus tairiscintí) arna dtionscnamh ag Comhaltaí Príobháideacha seachas ag an Rialtas.

catagóir:Tithe an Oireachtais 
catagóir:Dáil Éireann
OneLearning

Is éard atá i gceist le **OneLearning** ná córas comhroinnte foghlama agus forbartha na Státseirbhíse in Éirinn.

catagóir:Státseirbhís na hÉireann
Seirbhís Dréachtaithe Billí Comhaltaí Príobháideacha

Is éard atá i gceist le **Seirbhís Dréachtaithe Billí Comhaltaí Príobháideacha** ná an saineolas i dtaobh dlí a dhréachtú atá ar fáil do chomhaltaí na dTithe maidir le Billí Comhaltaí Príobháideacha a dhréachtú. Faigheann dréachtóirí reachtaíochta parlaiminteacha treoracha ó chomhaltaí maidir le haidhm agus cuspóir an Bhille Comhalta Phríobháidigh a bheartaítear.

catagóir:Tithe an Oireachtais
Ancistrolepis

Géineas de sheilidí farraige is ea ***Ancistrolepis***, moilisc gastrapóid mhara san fhine Buccinidae, na fíorchuachmaí. 

## Speiceas
I measc na speiceas laistigh den ghéineas *Ancistrolepis* tá:

* *[[Ancistrolepis californicus]]* 
* *[[Ancistrolepis eucosmius]]* 
* *Ancistrolepis grammatus* 
* *[[Ancistrolepis hikidai]]* 
* *[[Ancistrolepis kawamurai]]* 
* *[[Ancistrolepis okhotensis]]* 
* *[[Ancistrolepis vietnamensis]]* 

Foghéinis a cuireadh in *Ancistrolepis* roimhe seo:

* *Ancistrolepis (Clinopegma)* ardaithe go *Clinopegma* 
* *Ancistrolepis (Japelion)* ardaithe go *[[Japelion]]* 

Speicis a cuireadh in *Ancistrolepis* roimhe seo:

* Is comhchiallach é *Ancistrolepis beringianus* de *[[Neancistrolepis beringianus]]* 
* Is comhchiallach é *Ancistrolepis damon* de *[[Clinopegma magnum damon]]* 
* Is comhchiallach é *Ancistrolepis decora* de *Clinopegma decora* 
* Is comhchiallach é *Maisiúchán Ancistrolepis (Clinopegma)* de *Clinopegma decora* 
* Is comhchiallach é *Ancistrolepis fujitai* de *[[Parancistrolepis fujitai]]* 
* Is comhchiallach é *Ancistrolepis hiranoi* de *[[Parancistrolepis fujitai]]* 
* Is comhchiallach é *Ancistrolepis latus* de *[[Japelion latus]]* 
* Is comhchiallach é *Ancistrolepis magna* de *Clinopegma magnum* 
* Is comhchiallach é *Ancistrolepis sasakii* de *[[Clinopegma sasakii]]* 
* Is comhchiallach é *Ancistrolepis trochoideus* de *[[Bathyancistrolepis trochoideus|Bathyancistroepis trochoideus]]* 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Ancistrolepis
Mario Kart 7

Is físchluiche rásaíochta cairtín é ***Mario Kart 7***, forbartha ag Nintendo EAD i gcomhoibriú le Retro Studios agus foilsithe ag Nintendo don Nintendo 3DS in 2011. Cosúil le cluichí sa tsraith *[[Mario Kart]]* roimh ré, glacann imreoirí páirt i ráschúrsaí le téama *[[Mario]]*, ag imirt mar cheann de na 17 carachtar *Mario* difriúla. Nuair atáthar ag imirt, úsáideann imreoirí arduithe cumais a chuidíonn lena gcarachtar, nó a chuireann bac ar a gcuid céilí comhraic. Cuimsíonn síntí nua an chluiche ceangal fhaoileoireacht foluana do cairtíní, an ábaltacht chun tiomáint faoi uisce, agus an ábaltacht chun lánoiriúnú leagan na feithicle. Tacaíonn an cluiche le himirt logánta agus ar líne suas go dtí ocht n-imreoir. Bhain an cluiche ardrath tráchtála amach, agus chuaigh sé ar aghaidh le bheith an cluiche sárdhíola ar an Nintendo 3DS, le breis agus 18.98 milliún cóip díolta ar fud an domhain.

Catagóir:Mario Kart
Heinrich Wagner

:*Tá níos mó ná duine amháin darb ainm Heinrich Wagner; féach [[Heinrich Wagner (idirdhealú)]].*
Teangeolaí agus ollamh as an Eilvéis ba ea **Heinrich Wagner** (a rugadh a 16 Eanáir 1923 in Zürich agus a d'éag 11 Meán Fómhair1988 i mBaile Átha Cliath).  D’fhoilsigh Wagner an *Linguistic Atlas and Survey of Irish Dialects*  ina cheithre imleabhar, idir na blianta 1958 agus 1969. Bhí Wagner ina ollamh le Ceiltis in Ollscoil na Ríona i lár na 20ú haoise.

Sa bhliain 1979, ghlac Wagner le cuireadh Scoil an Léinn Cheiltigh, BÁC, chun a bheith mar ollamh acu.

## Beatha
In Zürich a rugadh Wagnerar 16 Eanáir 1923. Chuaigh sé isteach in Ollscoil Zürich in 1941. Rinne sé staidéar ar an bhfocleolaíocht Ghearmánach agus san fhocleolaíocht Ind-Eorpach. Bhí mioneolas aige ar tuairim is trí scór teanga. Thabhaigh sé cáil i measc mhic léinn a aimsire féin lena thapúlacht a chuireadh sé eolas ar theangacha Ind-Eorpacha; deirtí gurbh in imeacht deireadh seachtaine a d’fhoghlaim sé canúint den tSlavais.

I samhradh 1943 chuir sé a ainm síos do chúrsa tosaigh sa tSean-Ghaeilge. ‘Ar an bhomaite agus a chuaigh mé isteach i dteangaidh agus i litríocht na Sean-Ghaeilge, thug mé fá dear gur rud iontach agus rud ar leith an seanchultúr Gaelach . . .. Tchítear domsa gur ag an tseanbhunadh Ghaelach atá spiorad agus cultúr ard na Meán-Aoise beo go fóill, rud atá imithe as an Eoraip uilig’.

Chaith Wagner cúig mhí i nDún Chaoin sa bhliain 1945 ag foghlaim Gaeilge agus bhailigh ábhar ann ó dhaoine, Peig Sayers ina measc.  In 1949-51 bhí Wagner ag obair mar scoláire i Scoil an Léinn Cheiltigh, Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath. Cinneadh ag cruinniú in Institiúid Ardléinn i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1949 go bhfágfaí cúram an atlais nua faoi lámha Wagner.

Ó 1958 go ceann 21 bliain bhí sé ina ollamh le Ceiltis agus leis an bhFocleolaíocht Chomparáideach in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste. Rinne sé an chéad iarracht le taifeadadh eolaíochtúil a dhéanamh ar theanga bheo na Gaeilge ar fud réigiúin na Gaeltachta, agus gan dearmad á dhéanamh aige de na ceantair bheaga thréigthe taobh amuigh de na mórlimistéir Ghaeilge san iarthar, san iarthuaisceart agus san iardheisceart.

'Rescue dialectology' a thugadh Wagner féin ar a raibh ar siúl aige. Bhí a dhearcadh agus an cur chuige a bhí aige ina ábhar inspioráide ag na scoláirí óga a lean é. Ina measc siúd bhí an tOllamh Gearóid Stockman agus Colm Ó Baoill, ollamh emeritus de chuid Ollscoil Obar Dheathan , a rinne sáriarracht cuid d’ábhar Doegen ó oirthear Uladh a shoiléiriú i 1967.

### Leabhair

* Wagner, Heinrich, Irish Dialects Past and Present, Thomas F. O’Rahilly, IALBÁC, BÁC, 1972.
* Wagner, Heinrich, *Linguistic Atlas and Survey of Irish Dialects,* Iml I - IV 

## Féach freisin

* Institiúid Oideachais Aosaigh Bhaile Átha Cliath

## Tagairtí

Catagóir:Teangeolaithe Eilvéiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna i 1988
Catagóir:Daoine Eilvéiseacha
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Jürgen Klopp

Bainisteoir agus iarimreoir sacair Gearmánach is ea **Jürgen Klopp**. Rugadh ar an 16 Meitheamh 1967 i Stuttgart na Gearmáine é.

## Tagairtí
Proinsias Ó Riain

Eagarthóir agus saighdiúir poblachtach sóisialach a bhí i b**Proinsias Ó Riain** nó **Frank Ryan**.

## San fhicsean
* Tá Frank Ryan le feiceáil mar charachtar i mBeirlín na 1940dí san úrscéal *Béal na Péiste* le Fionntán de Brún.

   

## Tagairtí

catagóir:Eagarthóirí Gaeilge
Patrick McCarry

Gníomhaí poblachtach Éireannach ab ea **Patrick McCarry** (1875 &#x2013; 18 Iúil 1921) a feallmharaíodh.

Rugadh McCarry i Murlach, Contae Aontroma i 1875.  Bhí sé ina fheirmeoir agus bhí sé gníomhach i gConradh na Gaeilge freisin. Chuaigh sé isteach in Óglaigh na hÉireann i 1914, agus ansin in Arm Phoblacht na hÉireann le linn Chogadh na Saoirse.

In olltoghchán na Ríochta Aontaithe i 1918, sheas McCarry do Shinn Féin in Aontroim Thuaidh, ag glacadh 21.7% den vóta in aghaidh iomaitheoir amháin eile, an tAontachtach Peter Kerr-Smiley.

Bhí McCarry ina ghiúistís áitiúil agus, dá bharr sin, thugadh sé cuairt rialta ar stáisiún áitiúil na nGardaí. I mí Iúil 1921, nuair a shroich sé an stáisiún, scaoileadh marbh é ag ball nua de na B-Speisialtaigh.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí Shinn Féin
Catagóir:Básanna i 1921
Catagóir:Daoine a rugadh i 1875
Catagóir:Feallmharuithe
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)
Burke

* Raymond Leo Burke
* Sinéad Burke
* Killian Burke
* David Burke
* Kathy Burke
* Billie Burke
* Robert O'Hara Burke
* Colm Burke
* Patrick Burke (Baile Átha Cliath)
* Edmund Burke
* James Burke (Ros Comáin)
* Paddy Burke
* Richard Burke
* Peter Burke
* Séamus Burke
* Joan Burke
* Alexandra Burke
Éirí Amach na Spartacach

Ceannairc armtha a tharla i mBeirlín ón 5 go dtí an 12 Eanáir 1919, a bhí in **Éirí Amach na Spartacach** (Gearmáinis: *Spartakusaufstand*), ar a dtugtar **Éirí Amach Eanáir** (*Januaraufstand*) freisin.  Bhí baint ag an eachtra seo le Réabhlóid na Samhna, a bhris amach tar éis bhua na gComhghuaillithe sa Chéad Chogadh Domhanda agus an chliste Ghearmánaigh.  Bhí an t-éirí amach go príomha ina streachailt cumhachta idir Páirtí Daonlathach Sóisialta na Gearmáine (SPD) faoi cheannas Friedrich Ebert, a bhí i bhfabhar an daonlathais shóisialta, agus Páirtí Cumannach na Gearmáine (KPD), faoi cheannas Karl Liebknecht agus Rosa Luxemburg, a bhí ag iarraidh poblacht chomhairle, cosúil leis an gceann a bhunaigh na Boilséivigh sa Rúis, a chur ar bun. Sa bhliain 1914, bhunaigh Liebknecht agus Luxemburg 'Léig na Spartacach' (Gearmáinis: *Spartakusbund*), agus as sin a tháinig ainm na ceannairce.

Cumadh an cheannairc ar an láthair, agus ar scála beag agus brúdh síos í go tapa, ag neart níos fearr na dtrúpaí rialtais agus paraimíleata, in eachtra ar a dtugtaí 'Seachtain na Fola'. Bhí líon na marbh thart ar 150-200, i measc na gceannairceach den chuid is mó. Ba iad na básanna is suntasaí ná básanna Karl Liebknecht agus Rosa Luxemburg, a dúnmharaíodh go seachbhreithiúnach, beagnach cinnte le cead ó cheannairí an rialtais shealadaigh faoi stiúir an SPD. Chuir rannpháirtíocht an pháirtí bac ar a sheasamh ar feadh shaolré Phoblacht Weimar, cé gur cheadaigh an t-éirí amach a chur ar neamhní toghcháin don Tionól Náisiúnta, mar a bhí sceidealta ar 19 Eanáir. Lean an Tionól ar aghaidh ag scríobh Bunreacht Weimar a chruthaigh an chéad daonlathas Gearmánach a bhí ag feidhmiú.

## Cúlra agus cúiseanna
An 9&nbsp;Samhain 1918, bunaíodh Comhairle Theachtaí Dála an Phobail faoi cheannas Friedrich Ebert ó Pháirtí Daonlathach Sóisialta Tromlaigh na Gearmáine (MSPD) mar rialtas sealadach den Reich, tar éis titim Impireacht na Gearmáine ag deireadh an Chéad Chogadh Domhanda. Bhí triúr ionadaithe an ceann acu ón MSPD agus ó Pháirtí Daonlathach Sóisialta Neamhspleách na Gearmáine (USPD) a bhí claonta ar chlé. D’aithin Ceannasaíocht Uachtarach an Airm an Chomhairle ar 10&nbsp;Samhain i gComhaontú rúnda Ebert-Groener inar dhearbhaigh Wilhelm Groener, Máistir-Cheathrún Ginearálta Arm na Gearmáine, don Seansailéir Ebert dílseacht fhórsaí armtha an Reich. D’iarr ceannaireacht an MSPD filleadh go tapa ar “dhálaí ordúla” trí bhíthin toghcháin don Tionól Náisiúnta. Theastaigh ón USPD, Páirtí Cumannach na Gearmáine (KPD), codanna den lucht oibre agus na Maoir Réabhlóideacha – ionadaí ceardchumainn a bhí neamhspleách ar na ceardchumainn oifigiúla agus a bhí saor-roghnaithe ag oibrithe – leanúint ar aghaidh lena gcuid spriocanna réabhlóideacha maidir le náisiúnú réadmhaoine, cumhacht a bhaint ón arm agus deachtóireacht na prólatáireachta a bhunú.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Dúnmharú Rosa Lucsamburg, léirmheas – tragóid agus mugadh magadh (i mBéarla).
Morris

* Morris Ankrum
* Morris Travers
* David Morris Lee
* John Morris Jones Walkway
* Chester Morris
* William Morris
* Desmond Morris
Contae Madison

* Contae Madison, Alabama
* Contae Madison, Florida
* Contae Madison, Arkansas
* Contae Madison, Texas
* Contae Madison, Carolina Thuaidh
* Contae Madison, Tennessee
* Contae Madison, Nua-Eabhrac