open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Notonecta glauca

Is speiceas d'fheithidí uisceacha den fhine Notonectidae é ***Notonecta glauca***, (Gaeilge: **fleascóir**) agus is é an t-ionadaí is flúirseach acu (49%). Tá an speiceas seo le fáil i gcodanna móra den Eoraip, san Afraic Thuaidh, agus soir tríd an Áise go dtí an tSibéir agus an tSín. I gcuid mhór dá raon is é an speiceas is coitianta é. Is é freisin an ceann is forleithne agus is flúirseach de na ceithre fhleascóir Briotanach.

Catagóir:Feithidí
Billie Jo Spears

Amhránaí ab ea **Billie Jo Spears** a rugadh ar an 14 Eanáir, 1937, i mBeaumont, Texas, Kentucky agus a fuair bás ar an 14 Nollaig, 2011 i Vidor, Texas, na Stáit Aontaithe. Fuair sí bás de bharr ailse.

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Básanna in 2011
Philomena Begley

Amhránaí is ea **Philomena Begley** a rugadh ar an 20 Deireadh Fómhair, 1942, i gCabhán an Chaorthainn, Contae Thír Eoghain. 

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain
Keith Barron

B'aisteoir Sasanach é **Keith Barron** (a rugadh ar an 8 Lúnasa 1934 agus a fuair bás ar an 15 Samhain 2017). 

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Básanna in 2017
An tSiombáib Mhór

Cathair ársa i gcnoic thoir theas na Siombáibe i ngar do Loch Mutirikwe agus baile an Masvingo ab ea **an tSiombáib Mhór**.

Catagóir:An tSiombáib
Liosta séasúir The X-Files

Tá **11ú séasúr** ag an tsraith theilifíse fhicsin eolaíochta Meiriceánach **[[The X-Files]]**, a bhí déanta idir an bhliain 1993 (an chéad séasúr) agus 2016 (an 10ú séasúr), agus níl scannán an 11ú tséasúir déanta fós. Chraoladh borradh an deichiú séasúir sa bhliain 2006, le 6 eipeasóidí breise san áireamh. Sa bhliain 2017, fógraíodh go hoifigiúil Fox a d'fhillfeadh an tsraith le haghaidh aonú séasúr déag le 10 eipeasóidí, agus ag cur amach ar feadh an séasúr teilifíse 2017-2018.

## Séasúr 1

Craoladh an **chéad séasúr** *[[The X-Files]]* idir 10 Meán Fómhair 1993 agus 13 Bealtaine 1993 ag tosú leis an eipeasóid "Pilot".

## Séasúr 2

Craoladh an **dara séasúr** *[[The X-Files]]* idir 16 Meán Fómhair 1994 agus 19 Bealtaine 1995 ag tosú leis an eipeasóid "Little Green Men".

## Séasúr 3

Craoladh an **tríú séasúr** *[[The X-Files]]* idir 22 Meán Fómhair 1995 agus 17 Bealtaine 1996 ag tosú leis an eipeasóid "The Blessing Way".

## Séasúr 4

Craoladh an **ceathrú séasúr** *[[The X-Files]]* idir 4 Deireadh Fómhair 1996 agus 18 Bealtaine 1997 ag tosú leis an eipeasóid "Herrenvolk".

## Séasúr 5

Craoladh an **cúigiú séasúr** *[[The X-Files]]* idir 2 Samhain 1997 agus 17 Bealtaine 1998 ag tosú leis an eipeasóid "Redux".

## Séasúr 6

Craoladh an **séú séasúr** *[[The X-Files]]* idir 8 Samhain 1998 agus 16 Bealtaine 1999 ag tosú leis an eipeasóid "The Beginning".

## Séasúr 7

Craoladh an **seachtú séasúr** *[[The X-Files]]* idir 7 Samhain 1999 agus 21 Bealtaine 2000 ag tosú leis an eipeasóid "The Sixth Extinction".

## Séasúr 8

Craoladh an **t-ochtú séasúr** *[[The X-Files]]* idir 5 Samhain 2000 agus 20 Bealtaine 2001 ag tosú leis an eipeasóid "Within".

## Séasúr 9

Craoladh an **naoú séasúr** *[[The X-Files]]* idir 11 Samhain 2001 agus 19 Bealtaine 2002 ag tosú leis an eipeasóid "Nothing Important Happened Today".

## Séasúr 10

Craoladh an **deichiú séasúr** *[[The X-Files]]* idir 24 Eanáir 2016 agus 22 Feabhra 2016 ag tosú leis an eipeasóid "My Struggle".

## Séasúr 11
Níl scannán an 11ú tséasúir déanta fós (sceidealaithe a bheith ag scannánaíocht a dhéanamh i mhí Eanáir, 2018). 

## Eipeasóidí

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:The X-Files
Catagóir:Séasúir The X-Files
Catagóir:The X-Files (sraith theilifíse)
Bumbóg earr-rua

Is feithid í an **bhumbóg earr-rua**. Ball d'fhine na Apidae atá ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Seangáin
Catagóir:Feithidí
Ciaróg dheá an róis

Is feithid í an **chiaróg dheá an róis**. Ball d'fhine na Scarabaeidae atá ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Cearnamhán

Is feithid é an **cearnamhán** (*Melolontha melolontha*). Ball d'fhine na *Scarabaeidae* atá ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Breochruimh

Téarma coitianta ar ghrúpaí éagsúla larbhaí feithidí agus baineannaigh aosacha larbhaíchruthacha a bhreonn trí bhithlonracht is ea **breochruimh** (Gaeilge na hAlban: *cnuimh-gheal*) . Ina measc tá *Lampyris noctiluca* agus baill eile de na Lampyridae (na lampróga), ach tarlaíonn bithlonracht freisin sna finte Elateridae, Phengodidae agus Rhagophthalmidae i measc na gciaróg; chomh maith le baill den ghéineas *Arachnocampa*, *Keroplatus* agus *Orfelia* sna Keroplatidae (na cuileanna fungais).
## Ciaróga
Tá ceithre fhine de chiaróga bithlonracha. Is gnách go dtugtar "lampróga" nó "breochruimheanna" ar na larbhaíchruthacha baineannaigh agus ar larbhaí na speiceas bithlonrach seo. Féadfaidh nó ní fhéadfaidh fireannaigh bithlonracht a léiriú freisin. D’fhéadfadh an solas acu a bheith ag ligint amach mar splancacha, nó mar bhreo seasmhach, agus de ghnáth i raon dathanna ó ghlas, buí, go flannbhuí.
Tá dlúthghaol ag na bhfinte, agus tá siad go léir ina mbaill d'ollfinte na gciaróg, Elateroidea. Thug anailísí fílighinéiteacha le fios go bhféadfadh bunús éabhlóideach amháin a bheith ag an bhithlonracht i measc na bhfinte Lampyridae, Phengodidae, agus Rhagophthalmidae; ach is dócha gur tháinig sí chun cinn go neamhspleách i measc na nElateridae.
*An fhine Elateridae – As an 10,000 speiceas measta a aicmítear faoin fhine seo, tá timpeall 200 speiceas ó réigiúin thrópaiceacha Mheiriceá agus roinnt oileán Meilinéiseach bithlonrach. Tá gach ceann acu ina mbaill den fhofhine Pyrophorinae, ach speiceas amháin, *Campyloxenus pyrothorax*, a bhaineann leis an fhofhine Campyloxeninae, agus *Balgus schnusei.*

* An fhine Lampyridae – Fíor breochruimheanna. Tá timpeall 2,000 speiceas le fáil ar fud an domhain. Tá roinnt "breochruimheanna" san fhine seo.

* An fhine Phengodidae – Fine ciaróg san ollfhine Elateroidea is ea Phengodidae. Tá a larbhaí agus baineannaigh bithlonrach.Tá timpeall 230 speiceas ann atá eindéimeach san Domhan Nua. Áirítear leis an bhfine seo freisin an géineas *Phrixothrix*, atá uathúil i measc gach orgánach bithlonrach trastíre sa mhéid is go dtáirgeann sé solas dearg.. 
* An fhine Rhagophthalmidae –  Tá timpeall 30 speiceas le fáil san Áise. Níor réitíodh bailíocht na fine seo go hiomlán. Measadh roimhe seo gur fhofhine de Phengodidae é Rhagophthalmidae sular caitheadh leis mar fhine ar leith. Creideann roinnt údar anois gur chóir é a aicmiú faoi Lampyridae.


File:Glowworm (4213020277).jpg|Phengodidae: Larbha nó baineannach larbhach de *Zarhipis integripennis*
File:Firefly Nevit 02670 cr.jpg|Lampyridae: breochruimh choitianta bhaineannach *Lampyris noctiluca* ó Assos, an Tuirc
File:Photinus pyralis Firefly 3.jpg|Lampyridae:  breochruimh choitianta fhireannach *Photinus pyralis* ó  Evansville, Indiana
File:Pyrophorus noctilucus click beetle.jpg|Elateridae:  breochruimh fhireannach *Pyrophorus noctilucus* ó Iamáice


## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht na gcuileog
Catagóir:Ciaróga de réir oiriúnuithe
Catagóir:Ainmneacha coitianta feithidí
Catagóir:Feithidí bithlonracha
Ciaróg thíograch uaine

Is feithid í an **chiaróg thíograch uaine**. Ball d'fhine na Carabidae atá ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Gealdoirb mhór

Is feithid í an **ghealdoirb mhór** nó ***Hydrophilus piceus***. Ball d'fhine na Hydrophilidae atá ann, is é sin fine na gciaróg bualtraí. 

## Cur síos
Tá an ghealdoirb mhór ar na feithidí uisce is mó. Is féidir í a bheith níos faide ná 5 ceintiméadar agus níos leithne ná 2 cm. Bíonn an cholainn dubh le loinnir scothghlas nó ar dhath olóige. Bíonn ag shúile ag gobadh amach agus aintéiní air a bhíonn idir scothdhearg agus dubh.

## Dáileadh
Tá ann chiaróg seo dúchasach don réigiún pailé-arctach agus faightear í i gcuid mhór den Eoráise, ón Lochlainn ó dheas go dtí an Afraic Thuaidh, soir isteach sa Rúis, agus chomh fada soir ó dheas leis an India. Níl a dháiliúchán leanúnach a thuilleadh mar tá sí díothaithe in áiteanna, san Iorua agus i Lucsamburg, mar shampla. Bíonn an ghealdoirb teoranta i roinnt áiteanna eile go corrghnáthóga.   

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Daol adharcach

Is feithid é an **daol adharcach**. Ball d'fhine na Lucanidae atá ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Ciaróg fhoiche

Is feithid í an **chiaróg fhoiche**. Ball d'fhine na Cerambycidae atá ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Daichead mairtíreach Shasana agus na Breataine Bige

[deas|thumb|[Tyburn]]
Ba ghrúpa daoine Caitliceacha, idir fhir agus mhná, tuataí agus cléir, a cuireadh chun báis idir 1535 agus 1679 iad **daichead mairtíreach Shasana agus na Breataine Bige**. Gearradh pionós an bháis ar go leor acu ag seóthrialacha, nó gan triail ar bith, as tréas nó as cionta gaolmhara faoi dhlíthe éagsúla a d'achtaigh Parlaimint Shasana le linn an Reifirméisin Shasanaigh.

## Na mairtírigh

* Naomh John Almond
* Naomh Edmund Arrowsmith
* Naomh Ambrose Barlow
* Naomh John Boste
* Naomh Alexander Briant
* Naomh Edmund Campion
* Naomh Margaret Clitherow
* Naomh Philip Evans
* Naomh Thomas Garnet
* Naomh Edmund Gennings
* Naomh Richard Gwyn
* Naomh John Houghton
* Naomh Philip Howard
* Naomh John Jones
* Naomh John Kemble
* Naomh Luke Kirby
* Naomh Robert Lawrence
* Naomh David Lewis
* Naomh Anne Line
* Naomh John Lloyd
* Naomh Cuthbert Mayne
* Naomh Henry Morse
* Naomh Nicholas Owen
* Naomh John Payne
* Naomh Polydore Plasden
* Naomh John Plessington
* Naomh Richard Reynolds
* Naomh John Rigby
* Naomh John Roberts
* Naomh Alban Roe
* Naomh Ralph Sherwin
* Naomh Robert Southwell
* Naomh John Southworth
* Naomh John Stone
* Naomh John Wall
* Naomh Henry Walpole
* Naomh Margaret Ward
* Naomh Augustine Webster
* Naomh Swithun Wells
* Naomh Eustace White

Catagóir:16ú haois
Catagóir:17ú haois
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Mairtírigh Sasanacha
Catagóir:Naoimh Breatnacha
Catagóir:Naoimh Sasanacha
Don Williams

Amhránaí ab ea **Donald Ray Williams** (a rugadh ar an 27 Bealtaine, 1939 i bhFloydada, Texas, agus a fuair bás ar an 8 Meán Fómhair, 2017 i Mobile, Alabama, na Stáit Aontaithe). 

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Básanna in 2017
Buck Owens

Amhránaí ab ea **Alvis Edgar "Buck" Owens Jr.** (a rugadh ar an 12 Lúnasa, 1929 i Sherman, Texas agus a fuair bás ar an 25 Márta, 2006, i mBakersfield, California, na Stáit Aontaithe). 

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Básanna in 2006
Chinua Achebe

Is údar agus úrscéalaí an-thorthúil Nigéarach é **Chinua Achebe** a rugadh ar an 16 Samhain 1930 in Ogidi, Coimirceas na Nigéire (Béarla: *Nigeria Protectorate* - An Nigéir anois). Scríobh sé a chéad úrscéal sa bhliain 1958, mar atá *Things Fall Apart*. Duine den ghrúpa eitneach Igbo, scríobh sé de ghnáth sa Bhéarla.

## Saothair
### Úrscéalaí
****[[Things Fall Apart]]*** (1958)
**[[No Longer at Ease]]* (1960)
**[[Arrow of God]]* (1964)
**[[A Man of the People]]* (1966)
**[[Anthills of the Savannah]]* (1987)

### Gearrscéalaí
**Marriage Is A Private Affair* (1952)
**[[Dead Men's Path]]* (1953)
**The Sacrificial Egg and Other Stories* (1953)
**[[Civil Peace]]* (1971)
**Girls at War and Other Stories* (including "Vengeful Creditor") (1973)
**African Short Stories* (editor, with C. L. Innes) (1985)
**The Heinemann Book of Contemporary African Short Stories* (editor, with C. L. Innes) (1992)
**The Voter*

### Filíocht
**Beware, Soul-Brother, and Other Poems* (1971) (published in the US as *Christmas at Biafra, and Other Poems*, 1973)
**Don't Let Him Die: An Anthology of Memorial Poems for Christopher Okigbo* (editor, with Dubem Okafor) (1978)
**Another Africa* (1998)
**Collected Poems* Carcanet Press (2005)
**Refugee Mother And Child*
**[[Vultures (poem)|Vultures]]*

### Aistí, léirmheastóireacht, neamhfhicsean agus tráchtaireacht pholaitiúil
**The Novelist as Teacher* (1965) – faoin *[[Hopes and Impediments]]*
**[[An Image of Africa|An Image of Africa: Racism in Conrad's "Heart of Darkness"]]* (1975) – faoin *[[Hopes and Impediments]]*
**Morning Yet on Creation Day* (1975)
**The Trouble With Nigeria* (1984)
**[[Hopes and Impediments]]* (1988)
**Home and Exile* (2000)
**The Education of a British-Protected Child* (6 October 2009)
**There Was A Country: A Personal History of Biafra* (11 October 2012)
**Children's books**
**[[Chike and the River]]* (1966)
**How the Leopard Got His Claws* (le John Iroaganachi) (1972)
**The Flute* (1975)
**The Drum* (1978)

## Tagairtí
 

## Naisc sheachtracha
* Chinua Achebe  ar an Bunachar Sonraí Leabhar Idirlín de Ficsin

Catagóir:Úrscéalaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Daoine Nigéaracha
Catagóir:Scríbhneoirí Nigéaracha
Catagóir:Úrscéalaithe Nigéaracha
Catagóir:Gearrscéalaithe Nigéaracha
Catagóir:Filí Nigéaracha
Catagóir:Úrscéalaithe Igbo
Catagóir:Gearrscéalaithe Igbo
Catagóir:Filí Igbo
Catagóir:Básanna in 2013
Yoweri Museveni

Is polaiteoir agus úrscéalaí Ugandach é **Yoweri Museveni** a rugadh ar an 15 Meán Fómhair 1944 i Ntungamo, Coimirceas Uganda (Béarla: *Uganda Protectorate* - Poblacht Uganda anois). Is Uachtarán Phoblacht Uganda ón bhliain 1986, tar éis a bheith i gceist leis reibiliúin a thit Idi Amin as cumhacht.

## Saothair
*Sowing the Mustard Seed: The Struggle for Freedom and Democracy in Uganda (1997)
*What Is Africa's Problem? (2000)

## Tagairtí
 

## Naisc sheachtracha
* Suíomh idirlín pearsanta oifigiúil

Catagóir:Polaiteoirí Ugandacha
Catagóir:Úrscéalaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Scríbhneoirí Ugandacha
Catagóir:Úrscéalaithe Ugandacha
Catagóir:Daoine Ugandacha
Catagóir:Daoine frith-LADT Ugandacha
Catagóir:Reibiliúnaithe Ugandacha
Catagóir:Daoine beo
Janet Museveni

Céadbhean Phoblacht Uganda ba ea **Janet Kataaha Museveni**.

## Tagairtí
 

## Naisc sheachtracha
* Suíomh idirlín pearsanta oifigiúil

Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Polaiteoirí Ugandacha
Úrscéalaí

Is duine a chruthaigh saothar liteartha é/í **úrscéalaí**, i bhfoirm scéil (úrscéal) a bheadh bunaithe ar fhicsean seachas ar fhíricí. Is iomaí seanraí a is féidir a bheith úsáidte ar son úrscéal a chríochnaigh (*[[ficsean]] seachas [[neamhfhicsean]]*).

## Úrscéalaithe cáiliúla
* Liosta úrscéalaithe Éireannacha
* Liosta úrscéalaithe Sasanacha
* Liosta úrscéalaithe Meiriceánacha

## Tagairtí


*
Catagóir:Litríocht
Georges Bataille

Fealsamh Francach ab ea **Georges Bataille**.  Bhí an-tionchar ag Friedrich Nietzsche ar a shaol.    

## Tagairtí
Don Gibson

Amhránaí ab ea **Don Gibson** (3 Aibreán, 1928 i Shelby, Carolina Thuaidh agus fuair bás ar an 17 Samhain, 2003, i Nashville, Tennessee, na Stáit Aontaithe). 

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Básanna in 2003
Lisieux

Is común í **Lisieux** atá suite sa *Département du Calvados* i réigiún na Normainne‎ in iarthuaisceart na Fraince.

## Nascadh

Tá Lisieux nasctha leis na háiteanna seo a leanas: 

*  Taunton (Sasana) ó 1951
*  Saint-Georges (Québec) ó 1996
*  Mogliano Veneto (An Iodáil) ó 2013

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Oifigiúil

Catagóir:Comúin sa Calvados
IMDb

Is bunachar sonraí ar líne  é **IMDb** (Béarla: Internet Movie Database, *Buanchar Sonraí Scannáin Idirlín*) a bhaineann leis na scannáin, cláir theilifíse, cláir físeáin, agus físchluichí. Tá foireann aisteoirí agus foireann scannáin, carachtair fhicseanúla, snáithí scéil, beathaisnéisí, plotaí scéil, mioneolas agus fíricí fánacha faoi na scannáin san áireamh ar an suíomh seo. Is é fochuideachta an chomhlachta Amazon. Ó mhí na Samhna 2017, tá thart ar 4.6 milliún teideal ag IMDb (lena n-áirítear eipeasóidí), 8.2 milliún duine sa bhunachar sonraí, chomh maith le 80 milliún úsáideoir cláraithe.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

Catagóir:Scannánaíocht
Catagóir:Bunachair shonraí ar líne
Catagóir:Bunachair shonraí scannánaíochta
Catagóir:Bunachair shonraí teilifíse
Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha
Coscaire músclóra plaisminigin – 1

Próitéin is ea an **coscaire músclóra plaisminigin–1** nó (**CMP-1**), ar a dtugtar freisin **coscaire músclóra plaisminigin intéiliaigh **nó **Serpin E1**, a mbíonn ionchódaithe leis an ghéin *SERPINE1*. Tá leibhéal ardaithe de CMP-1 ina toisc riosca le trombóis agus aitéiriscléaróis 

Is éard is CMP-1 ann, coscaire próitéáise séirín (serpin) a fheidhmíonn mar phríomh-choscaire an mhúsclóra plaisminigin fíochán (MPf) agus na plaisminigin úraicionáise (MPú), músclóirí na plaisminigine, agus dá bharr sin fibrinealú (an próiseas a tharlaíonn taobh istigh den chomhlacht chun trombas (téachtáin fola) a bhriseadh síos). Is coscaire próitéáise séirín (serpin) é (SERPINE1).

Tálann an phlacaint an CMP eile, an coscaire músclóra plaisminigin-2 (CMP-2) agus níl sé i láthair ach i méideanna suntasacha le linn toirchis. Ina theannta sin, gníomhaíonn an próitéas nexin mar cosaire MPf agus úraicionáis. Is é CMP-1, áfach, príomh-choscóir na n-gníomhachtóirí plaisminigin.

## Géineolaíocht
Is í géin CMP-1 ná SERPINE1, atá suite ar chrómasóim 7 (7q21.3-q22). Tá polamorfacht choiteann ar a dtugtar 4G / 5G i réigiún an thionscnóra. Tá an ailléil 5G beagán níos lú gníomhach ó thaobh tras-scríofa de ná an 4G.

## Feidhm
Coscaire mhúsclóra plaisminigin úraicionáise (MPú) is ea príomhfheidhm CMP-1, einsím atá freagrach as scaoileadh plaisminigine chun plaismin a dhéanamh.

## Ról i ngalar
Tuairiscíodh diaitéis fuilreatha (claonadh chun fuiliú) mar thoradh ar uireasa CMP-1 ó bhroinn; toisc nach gcuirtear fibrinealú faoi chois go leordhóthanach.
## Tagairtí

## Tuilleadh léitheoireachta

## Naisc sheachtracha
* An MEROPS bunachar sonraí ar líne do peptidases agus a n coscairí: I04.020 
* Leighis faoi Réir Ceannteidil
Damhán alla peaslín

Is damhán alla é an **damhán alla peaslín**. Ball d'fhine na Atypidae atá ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Damháin Alla
Seilide donnliopach

Is moileasc é an **seilide donnliopach** (*Cepaea nemoralis*).

## Féach freisin

* Seilide garraí, Seilide rinseach béalchaol
* Drúchtín
* Seilidí mar bhia

## Tagairtí

Catagóir:Moilisc
Catagóir:Gastrapóid
The D in Apartment 23

Craoladh an séú heipeasóid, **"The D in Apartment 23"**, den séú sraith déag *[[Family Guy]]* ar an 12 Samhain 2017. Scríobh Artie Johann an eipeasóid seo. D'fhéach 3.11 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh

## Tagairtí

Catagóir:Family Guy
Catagóir:Eipeasóidí Family Guy
Catagóir:Family Guy (séasúr 16)
John Hillerman

Aisteoir Meiriceánach ab ea **John Benedict Hillerman** a rugadh ar an 20 Nollaig, 1932 i Denison, Texas agus a fuair bás ar an 9 Samhain, 2017 i Houston, Texas. 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Básanna in 2017
John Almond

Is naomh Caitliceach é **John Almond**. Rugadh é i 1577 in Allerton, Merseyside.  Cuireadh chun báis é ar an 5 Nollaig 1612, i dTyburn, Londain.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1577
Catagóir:Básanna i 1612
Catagóir:Daoine as Learpholl
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Íosánaigh
Catagóir:Mairtírigh Sasanacha
Catagóir:Naoimh Sasanacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
The Old Blue Mayor She Ain't What She Used to Be

Craoladh an séú heipeasóid, **"The Old Blue Mayor She Ain't What She Used to Be"**, den naoú sraith is fiche de *[[The Simpsons]]* ar an 12 Samhain 2017. Scríobh Tom Gammill & Max Pross an eipeasóid seo. D'fhéach 4.75 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 29)
Edgware Road

Is bóthar é **Edgware Road** suite i ngar den Sráid Oxford, Londain. 

## Tagairtí

Catagóir:Cathair Westminster
Ian Smith

8ú Príomhaire na Róidéise ab ea **Ian Douglas Smith** (a rugadh ar an 8 Aibreán 1919 in Selukwe, an Róidéis Theas agus a fuair bás ar an 20 Samhain 2007 i gCape Town, an Afraic Theas). 
[clé|mion|ian Smith san [Royal Air Force|RAF, 1942-1943]]
[clé|mion|ian Smith agus [Harold Wilson na R-A, 1965]]

## Gairm
Rugadh agus tógadh é in Selukwe, baile beag faoin tuath faoi choilíneacht na mBriotanach sa Róidéis Theas. Chuir Smith  seirbhís isteach sa Dara Cogadh Domhanda in Aer-Fhórsa Ríoga na Breataine. 

I ndiaidh dó céim a bhaint amach in Ollscoil Rhodes san Afraic Theas, cheannaigh sé feirm ina bhaile dhúchais sa bhliain 1948. Ansin toghadh é mar ionadaí do Selukwe i dTionól Reachtais na Róidéise. Ball de Pháirtí Liobrálach na Róidéise Theas a bhí ann; eisean an ball ab óige i bparlaimint na Róidéise nuair a toghadh é den chéad uair.

D'oibrigh Smith sa rialtas i gcoilíneacht na Róidéise Theas, i gCónascadh na Róidéise agus na Niasalainne, i bPoblacht na Róidéise, sa tSiombáib-Róidéis agus sa tSiombáib sna blianta 1948–1987, go háirithe mar phríomh-aire ar an Róidéis ó 13 Aibreán 1964 go dtí an 1 Meitheamh 1979. 

## Féach freisin

* Robert Mugabe

## Tagairtí

Catagóir:An Róidéis
Catagóir:Daoine a rugadh i 1919
Catagóir:Básanna in 2007
Catagóir:Polaiteoirí na Siombáibe
Cuachma shleabhcáin

Is moileasc í an **chuachma shleabhcáin** (*Peringia ulvae* nó uaireanta *Hydrobia ulvae*). Seilmide atá inti. Dúchasach do chóstaí na hEorpa.

## Tagairtí

Catagóir:Moilisc
Shurugwi

Baile riaracháin i gCúige Midlands, i lár theas na Siombáibe, is ea **Shurugwi**,  Selukwe roimhe seo. Tá sé suite thart ar 350 km ó dheas de Harare. Sa bhliain 1992, bhí 16,138 duine ina gcónaí ann. Bunaíodh an baile sa bhliain 1899 i gceantar óir Selukwe. Fuarthas an t-ór sa cheantar sna luath-1890idí go gairid i ndiaidh do na Briotanaigh seilbh a thógáil ar an Róidéis.

Tá an baile suite i measc cnoc agus coillte timpeall agus 440m os cionn leibhéal na farraige. Faightear 89 cm de bháisteach ann i mbliain thipiciúil. Baintear ór, platanam, agus cróm sa cheantar, agus déantar a lán talmhaíochta ann freisin. Mar gheall ar an tírdhreach álainn agus an aeráid shéimh, tá an turasóireacht tábhachtach agus cuireann daoine atá éirithe as a gcuid oibre fúthu ann.

Baile dúchais Ian Smith, ceannaire in aimsir na coilíneachta Briotanaí, is ea Shurugwi.
 

Catagóir:An tSiombáib
Bairneach mín

Is moileasc mara gastrapódach san fhine Patellidae (na “fíorbhairnigh”) é ***Patella pellucida***, ar a dtugtar an **bairneach mín** go coitianta.

Faightear an bairneach mín amach ó chóstaí an Atlantaigh, ón Íoslainn agus an Iorua go dtí an Phortaingéil. Ní fhaightear i Muir Bhailt é, ná sa Danmhairg, sa Bheilg nó san Ísiltír.

Fásann sé suas le 15&nbsp;mm ar fad. Is furasta an speiceas seo a aithint mar gheall ar a shliogán ómra tréshoilseach a bhfuil spotaí gorma lonracha ag rith i línte trasna bharr an tsliogáin.

Is ar *Laminaria* (ceilp) in uisce sruthach a chónaíonn an bairneach mín go príomha ach ar *[[Míoránach|Fucus serratus]]* ar an íochtar cladaigh freisin, síos go dtí thart ar 30 m.

Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an mbairneach mín ina leabhar *[[Cladaí Chonamara]]*:

## Tagairtí

Catagóir:Moilisc
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Catagóir:Gastrapóid
Edmund Arrowsmith

Naomh Caitliceach is ea  **Edmund Arrowsmith**. Rugadh é ar an 1585 i Haydock agus cuireadh chun báis é ar an 28 Lúnasa 1628, i Lancaster, Sasana.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1585
Catagóir:Básanna i 1628
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Mairtírigh Sasanacha
Catagóir:Naoimh Sasanacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Joan Sims

Ba bhan-aisteoir Sasanach í **Irene Joan Marion Sims** (a rugadh ar an 9 Bealtaine 1930 i Laindon, Essex agus a fuair bás ar an 27 Meitheamh 2001 i Chelsea, Londain). 

Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna in 2001
Ambrose Barlow

Naomh Caitliceach is ea **Ambrose Edward Barlow,** a rugadh i 1585 in Chorlton-cum-Hardy, Manchain, Lancashire. Fuair sé bás ar an 10 Meán Fómhair 1641, i Lancaster, Lancashire.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1585
Catagóir:Básanna i 1641
Catagóir:Beinidictigh
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Fir
Catagóir:Mairtírigh Sasanacha
Catagóir:Naoimh Sasanacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Nowhere Fast

Clár atá á chraoladh ar RTÉ a hAon é ***Nowhere Fast***. Thosaigh sé ar an 13 Samhain 2017. Cruthaithe ag Alison Spittle atá sé.

## Léiriúchán

## Carachtair
*Alison Spittle mar Angela
*Clare Monnelly mar Mary
*Genevieve Hulme Beaman mar Brid
*Cathy Belton mar Caroline
*Mark Doherty mar John

## Eipeasóidí

### Sraith a hAon

## Tagairtí

Catagóir:Cláir dráma grinn suímh
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2017
Catagóir:Cláir RTÉ
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir Ghrinn
Charles Hawtrey

B'aisteoir Sasanach é **George Frederick Joffre Hartree** (a rugadh ar an 30 Samhain 1914 i Hounslow, Middlesex agus a fuair bás ar an 27 Deireadh Fómhair 1988 i nDeal, Kent). 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Catagóir:Básanna i 1988
Cedd

Naomh is ea **Cedd** a rugadh sa bhliain 620 i Northumbria agus a fuair bás ar 26 Deireadh Fómhair 664, i Lastingham.

Catagóir:Daoine a rugadh i 620
Catagóir:Básanna i 664
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Naoimh Sasanacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Sam Smith

Is amhránaí agus cumadóir amhrán Sasanach é **Samuel Frederick Smith** a rugadh ar 19 Bealtaine 1992. 

## Saol pearsanta
Tháinig Smith amach mar aerach sa bhliain 2014.

## Dioscliosta

**[[In the Lonely Hour]]* (2014)
**[[The Thrill of It All (albam Sam Smith)|The Thrill of It All]]* (2017)

## Camchuairteanna
* In the Lonely Hour Tour (2015)
* The Thrill of It All Tour (2018)

## Tagairtí

Catagóir:Popcheoltóirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1992
Catagóir:Daoine beo
Dioscliosta Sam Smith

Is éard atá i ndioscliosta an amhránaí agus cumadóir amhrán Sasanach Sam Smith ná dhá halbam stiúideo, ceirnín leathfhada amháin agus trí shingil déag mar ealaíontóir ceoil aonréadach.

## Albaim
### Albaim Stiúideo

### Albaim athmheasctha

### Ceirníní Leathfhada

## Singlí
### Mar Ealaíontóir Ceoil

### Mar Gné-Ealaíontóir Ceoil

### Singlí bolscaireachta

## Singlí eile ar na cairteacha

## Físeáin Cheoil

## Tagairtí

Smith, Sam
Ruacan coiteann

Is breallach sáile inite é an **ruacan coiteann** (*Cerastoderma edule*), moileasc mara débhlaoscach san fhine Cardiidae, na ruacain. Tugtar an **gruán** air freisin. Faightear é san fharraige amach ó chósta na hEorpa, ón Íoslainn sa tuaisceart, chomh fada ó dheas leis an tSeineagáil in iarthar na hAfraice. Fásann na sliogáin ubhchruthacha  suas le 6cm ar trastomhas, agus bíonn siad bán, buí, nó donn. Saothraítear an ruacan coiteann ar bhonn tráchtála agus itear é go forleathan.

Bhí an ruacan coiteann ar cheann den iliomad speiceas inveirteabrach a ndearna Carl von Linné cur síos orthu sa 10ú heagrán de *Systema Naturae* (1758), inar tugadh an seanainm déthéarmach *Cardium edule* air. Tagann ainm an speicis ón aidiacht Laidine *ĕdūlis* “inite”. Thionscain an nádúraí Iodálach Giuseppe Saverio Poli an géineas *Cerastoderma* i 1795, agus roghnaigh sé an ruacan coiteann mar speiceas tíopúil, leis an ainm *Cerastoderma edule*. Tagann ainm an ghéinis ó na focail Sean-Ghréigise *keras* “adharc” agus *derma* “craiceann”. Le blianta fada baineadh úsáid as an dá ainm Laidine seo.

Seo é sliocht as an gcur síos a rinne Séamus Mac an Iomaire ar an ruacan ina leabhar *[[Cladaí Chonamara]]*:

## Tagairtí

Catagóir:Débhlaoscaigh
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Catagóir:Moilisc
Grand Prix 1970

Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 1970 i leadóg ar an Grand Prix. Bhuaigh Rod Laver na craobhacha is mó le 4 agus bhuaigh Cliff Richey an airgead is mó le £25,000 agus na pointí is mó le 60 pointe.

## Aibreán

## Bealtaine

## Meitheamh

## Iúil

## Lúnasa

## Meán Fómhair

## Deireadh Fómhair

## Samhain

## Nollaig

## Tagairtí

Catagóir:Leadóg i 1970
Kenneth Connor

B'aisteoir Sasanach é **Kenneth Connor** (a rugadh ar an 6 Meitheamh 1918 Islington, Londain agus a fuair bás ar an 28 Samhain 1993 i Harrow theas). 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:Básanna i 1993
ATP World Tour 2018

Is liosta é seo de na heachtraí a tharla nó a tharlóidh sa bhliain 2018 i leadóg ar an ATP World Tour. Bhuaigh Rafael Nadal na craobhacha is mó le 5 le Novak Đoković ag bua an airgead is mó le $15,967,184 agus na pointí is mó le 9,045 pointe.

Ba é Novak Đoković na bliana agus Alex de Minaur imreoir nua na bliana.

## Eanáir

## Feabhra

## Márta

## Aibreán

## Bealtaine

## Meitheamh

## Iúil

## Lúnasa

## Meán Fómhair

## Deireadh Fómhair

## Samhain

## Tagairtí

Catagóir:Leadóg i 2018
Chad of Mercia

Naomh is ea **Cedd,** a rugadh sa bhliain 634 i Northumbria agus a fuair bás ar an 2 Márta 672, i Lichfield, Staffordshire.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 634
Catagóir:Básanna i 672
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Naoimh Sasanacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Cuachma

Is gastrapód mara mór inite san fhine Buccinidae é ***Buccinum undatum***. Tugtar **an chuachma** nó **an chuachma choiteann** air i nGaeilge.

Tá an speiceas seo an-choitianta san Atlantach Thuaidh, agus faightear é ar chóstaí na hÉireann, na Fraince, na hIorua, na hÍoslainne, agus roinnt tíortha eile in iarthuaisceart na hEorpa. Faightear ar roinnt oileán Artach é, agus ar chóstaí Mheiriceá Thuaidh, chomh fada ó dheas le Nua-Gheirsí. Is fearr leo aimsir níos fuaire, agus ní féidir leo maireachtáil ag teochtaí os cionn 29&nbsp;°C.

Faightear an speiceas seo go príomha ar ghrinnill bhoga sa chrios fochladaigh, agus uaireanta ar imeall an chladaigh, áit a bhfaightear beo é le lag trá anois is arís. Ní théann sé in oiriúint go maith don saol sa chrios idirthaoideach, toisc nach mbíonn rath air i dtimpeallacht gan mórán salainn inti.  Má nochtar don aer é, d'fhéadfadh sé imeacht óna bhlaosc, ag dul sa seans go dtriomódh sé.

Itear *Buccinum undatum* go forleathan, agus úsáidtear a ainm Fraincise *bulot* go minic. Bailítear iad ar chladaí ar fud an domhain. Gabhtar i bpotaí iad, ag baint úsáide as fíogaigh nó as portáin dearga mar bhaoite. Is féidir é a mheascadh le *Neptunea antiqua* (an chuachma fearsaide), a bhfuil nimh ann do dhaoine.

Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an gcuachma ina leabhar clúiteach *[[Cladaí Chonamara]]*:

## Tagairtí

Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Catagóir:Gastrapóid
Jim Dale

Is aisteoir Sasanach é **Jim Dale** (a rugadh ar an 15 Lúnasa 1935). 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Daoine beo
Cuachma chon

Is moileasc í an **chuachma chon** (*Nucella lapillus*). Tugtar **faocha chapaill** agus **faocha choirn** air freisin. Seilide mara atá i gceist. Dúchasach do chóstaí na hEorpa agus iarthuaisceart Mheiriceá Thuaidh. Itheann sé diúilicíní agus garbháin carraige.

Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an bhfaocha chapaill ina leabhar *[[Cladaí Chonamara]]*:

 
## Tagairtí

Catagóir:Moilisc
Cláirseach cheirtlíneach

Is moileasc í an **chláirseach cheirtlíneach** (*Armadillidium vulgare*). Dúchasach do thíortha na Meánmhara, ach faightear iad anois i ndeisceart na hÉireann agus Shasana, chomh maith le háiteanna i Meiriceá Thuaidh. Is créatúirí iad nach ndéanann aon dochar, agus uaireanta coimeádtar mar pheataí iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Arthropoda
Bernard Bresslaw

B'aisteoir Sasanach é **Kenneth Charles Williams ** (a rugadh ar an 25 Feabhra 1934 i Stepney, Londain agus a fuair bás ar an 11 Meitheamh 1993 i Regent's Park, Londain). 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Básanna i 1993
Jana Novotná

B'imreoir leadóige as an tSeic í **Jana Novotná**. Rugadh í ar an 2 Deireadh Fómhair 1968 i mBrno agus fuair bás ar an 19 Samhain 2017. 

Catagóir:Imreoirí leadóige Mná
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Básanna in 2017
Brno

Is cathair lonnaithe i ndeisceart na Moráive, Poblacht na Seice í **Brno**. Tá sí suite ag cumar an dá abhainn *Svitava* agus *Svratka* agus beagnach 400,000 daoine ina gcónaí ann. Tá roinnt udaráis poiblí agus cúirt lonnaithe ann chomh maith le hollscoileanna agus scoileanna ardoideachais.  Is iad an caisleán Špilberk  agus an Ardeaglais Peadar 's Pól na foirgneamh is tábhachtaí. Chomh maith leis an seanchathair agus sean foirgneamh suimiúla tá Villa feidhmiúlach Tugendhat ann agus é ar liosta UNESCO Láithreán Oidhreachta Domhanda.

Catagóir:Poblacht na Seice
Catagóir:Cathracha i bPoblacht na Seice
Cath Cambrai (1917)

mion|clé|299x299px|Tanc "Hilda", cathlán H, 6 Nollaig 1917
Bhí **Cath Cambrai**  (Béarla: *Battle of Cambrai*) ar na cathanna is tábhachtaí agus  i rith an Chéad Chogaidh Dhomhanda. Maraíodh níos mó ná 100,000 duine in aice leis an baile Cambrai sa Fhrainc.

Thosaigh an cath ar an 20 Samhain 1917, agus lean sé ar aghaidh go 7 Nollaig na bliana sin.

D'ionsaigh na fórsaí Briotanacha, faoi cheannas an Ghinearáil an Ridire Julian Byng, an líne Hindenburg na nGearmánach. Rinne na Briotanaigh dul chun cinn suntasach ar dtús.
clé|mion|266x266px|Tanc arna scriosadh i gCath Cambrai (Bundesarchiv Bild 104-0937A)
Gné shuntasach den chath seo ba ea úsáid fhorleathan tancanna, cleachtadh a thagann chun cinn sa Chogadh ina dhiaidh seo.
 
## Tagairtí

Catagóir:Cathanna sa Chéad Chogadh Domhanda
Loch an Iúir

[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Loughanure.jpg|clé|mion|Saolaíodh [Niall Ó Dónaill|Niall Ó Dónaill i Loch an Iúir sa bhliain 1908.]]
Is é baile beag in iarthuaisceart Thír Chonaill in Éirinn é **Loch an Iúir** (Béarla: *Lake of the Yew*; *Loughanure*) Fuaimniú: [lˠɔx.ə ˈɲuːɾʲ].

Tá sé suite leathbhealaigh idir Gaoth Dobhair agus an Chlochán Liath, ar an bhóthar N56, i nGaeltacht na Rosa.

Sa bhliain 2011, bhí 337 nduine ina gcónaí sa bhaile, ardú 30 duine (+9.8%) ó 2006.
mion|Scoil Loch an Iúir

## Stair
Saolaíodh an teangeolaí Niall Ó Dónaill i Loch an Iúir sa bhliain 1908.

## Tagairtí
Peter Butterworth

B'aisteoir coiméideach Sasanach é **Peter William Shorrocks Butterworth** (a rugadh ar an 4 Feabhra 1919 agus a fuair bás ar an 16 Eanáir 1979 in Coventry). Aithnítear é as a pháirt sna scannáin *Carry On*. Bhí sé go rialta ar chláracha do pháistí idir raidió agus theilifís. Rinne sé an pháirt Monk ar *Doctor Who*. Bhí sé pósta ar Janet Brown, aisteoir freisin.

Rinne na Gearmánaigh príosúnach de le linn an Dara Cogadh Domhanda. Rinne sé roinnt iarrachtaí éaló ó champaí géibhinn sa Ghearmáin. D'éirigh leis uair amháin agus bhain sé 27 míle slí amach sular ghabh leaid de chuid Óige Hitler é.

## Tagairtí


Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1919
Catagóir:Básanna i 1979
John Boste

Naomh Caitliceach is ea **John Boste**. Rugadh é ar an 1544 i Westmorland é agus cuireadh chun bás ar an 24 Iúil 1594, i nDryburn, Contae Durham.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1544
Catagóir:Básanna i 1594
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Mairtírigh Sasanacha
Catagóir:Naoimh Sasanacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Jack Douglas

B'aisteoir Sasanach é **Jack Douglas** nó **John Douglas Roberton** (a rugadh ar an 26 Aibreán 1927 i Newcastle upon Tyne, Northumberland agus a fuair bás ar an 18 Nollaig 2008 1993 san Inis Iocht). 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Básanna in 2008
Leslie Phillips

Ba aisteoir Sasanach é **Leslie Samuel Phillips** (a rugadh ar an 20 Aibreán 1924 - 7 Samhain 2022). 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna in 2022
Terry-Thomas

B'aisteoir Sasanach é **Terry-Thomas** (a rugadh **Thomas Terry Hoar Stevens** ar an 10 Iúil 1911 agus a fuair bás ar an 8 Eanáir 1990).

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1911
Catagóir:Básanna i 1990
Bella Hadid

Mainicín faisin Meiriceánach is ea **Isabella Khair Hadid**. Rugadh in Los Angeles, California í an 9 Deireadh Fómhair 1996.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1996
Catagóir:Daoine beo
Brian Murphy (aisteoir)

Ba aisteoir Sasanach é **Brian Trevor John Murphy** (a rugadh ar an 25 Meán Fómhair 1932 agus fuair sé bás ar 2 Feabhra 2025). 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Básanna in 2025
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Fir
Tim Healy

Is aisteoir Sasanach é **Timothy Malcolm Healy** (a rugadh ar an 29 Eanáir 1952). 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Daoine beo
Timothy Spall

Is aisteoir Sasanach é **Timothy Leonard Spall** (a rugadh ar an 27 Feabhra 1957). 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Alexander Briant

Naomh Caitliceach is ea **Alexander Briant,** a rugadh ar an 17 Lúnasa 1556 i Somerset agus a cuireadh chun báis ar an 1 Nollaig 1581, i dTyburn, Londain.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1556
Catagóir:Básanna i 1581
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Íosánaigh
Catagóir:Mairtírigh Sasanacha
Catagóir:Naoimh Sasanacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Rodney Bewes

B'aisteoir Sasanach é **Rodney Bewes** (a rugadh ar an 27 Samhain 1937 i Bierley, Yorkshire Thiar agus a fuair bás ar an 21 Samhain 2017). 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Básanna in 2017
Patsy Rowlands

Ba bhan-aisteoir Sasanach í **Patricia Amy "Patsy" Rowlands** (a rugadh ar an 19 Eanáir 1931 agus a fuair bás ar an 22 Eanáir 2005). 

Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Básanna in 2005
Marianne Stone

Ba bhan-aisteoir Sasanach í **Marianne Stone** (a rugadh ar an 23 Lúnasa 1922 agus a fuair bás ar an 21 Nollaig 2009). 

Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Básanna in 2009
David Cassidy

Aisteoir Meiriceánach ab ea **David Bruce Cassidy** a rugadh ar an 12 Aibreán i 1950 i Manhattan agus a fuair bás ar an 21 Samhain, 2017 i bhFort Lauderdale. 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Catagóir:Básanna in 2017
Raga

Is péist ghuaireach é an **raga** nó **ruarámhach** (géineas *Nereis*) san fhine Nereididae. Tá thart ar 240 speiceas sa ghéineas, an chuid is mó acu ina gcónaí san uisce.

Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an ruarámhach ina leabhar *[[Cladaí Chonamara]]*:

## Tagairtí
 

Catagóir:Phyllodocida
Crosóg mhara

Is méadail mhéarach í an **chrosóg mhara** (*Asterias rubens*).

## Crosóga in Éirinn
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Starfish%20to%20the%20rod%20caught%20in%20Ireland.jpg|mion|clé|crosóg mhara beo in Éirinn inniu

Sna 1980idí fuair an Dochtúir Éamon Doyle iontaise i gcarraig i gConamara. Níor fhéach eolaithe ar an iontaise go dtí an bhliain 2017. Crosóg mhara a bhí inti. Bhí sí an-bheag agus tá sí 435 milliún bliain d’aois. Ní raibh na dineasáir féin ar an saol ag an am sin.

Léiríonn sé sin go raibh Conamara – agus Éire iomlán – faoin bhfarraige fadó fadó. Agus tá gaolta leis an gcrosóg mhara fós beo i bhfarraigí na hÉireann agus gan mórán athraithe orthu ó shin.

## Tagairtí

Catagóir:Asterias
Edmund Campion

deas|thumb|Edmund Campion
Naomh Caitliceach is ea **Edmund Campion**. Rugadh é ar an 24 Eanáir 1540 i Londain. Cuireadh chun báis é ar an 1 Nollaig 1581, i dTyburn, Londain.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1540
Catagóir:Básanna i 1581
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Íosánaigh
Catagóir:Mairtírigh Sasanacha
Catagóir:Naoimh Sasanacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Malala Yousafzai

Sa bhliain 2014 bronnadh Duais Nobel na Síochána ar **Malala Yousafzai** (*Malālah Yūsafzay:* Urdúis : *ملالہ یوسفزئی‎;* Pashto*: ملاله یوسفزۍ‎ )* a rugadh ar 12 Iúil 1997.  Tá sí ag iarraidh go mbeadh sé de cheart ag gach páiste freastal ar scoil. Bhí Malala 17 mbliana d’aois nuair a bhronnadh an Duais Nobel uirthi. 'Sí an duine is óige dá bhfuair Duais Nobel riamh. Tá aithne uirthi as abhcóideacht do chearta daonna, go háirithe an ceart oideachais do mhná agus leanaíclé|mion|203x203px|2017

## Saol
Rugadh Yousafzai  i Mingora, sa ghleann Swat i Khyber Pakhtunkhwa, in iarthuaisceart na Pacastáine.  Cuireann an Taliban cosc ar chailíní dul ar scoil sa cheantar sin. 

Bhíodh roinnt scoileanna á mbainistiú ag a hathair, Ziauddin Yousafzai. 

Ag tús na bliana 2009 agus Yousafzai  ach 11 bliain d'aois, scríobh sí blag do BBC Urdu faoi ainm cleite, ag cur síos ar a saol faoi smacht na Taliban i ngleann Swat.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1997
Catagóir:Mná
Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Síochána
Catagóir:Polaiteoirí as an bPacastáin
Ascaid réaltach

Is Tunicata (na túinicigh) í an **ascaid réaltach** nó ***Botryllus schlosseri***. Is Ainmhí beag coilíneach í a fhásann ar rudaí neamhbheo, phlandaí agus ainmhithe mallghluaiseacha san fharraige.

## Dáileadh
In oirthuaisceart an Aigéin Atlantaigh, sa Mheán Mhuir agus sa Mhuir Thuaidh a mhaireann an ascaid réaltach go dúchasach. Le 100 bliain anuas faightear í in áiteanna ar fud an domhain, nach mór. 

## Tagairtí

Catagóir:Ascidiacea
Margaret Clitherow

Naomh Caitliceach is ea **Margaret Clitherow**. Rugadh í ar an 24 Eanáir 1556 san Eabhrac, Yorkshire  agus cuireadh chun bás í ar an 25 Márta 1586, in Eabhrac, Yorkshire.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1556
Catagóir:Básanna i 1586
Catagóir:Daoine as Eabhrac
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Mairtírigh Sasanacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Naoimh Sasanacha
Grand Prix 1978

Is liosta é seo de na heachtraí a tharla sa bhliain 1978 i leadóg ar an Grand Prix. Bhuaigh Jimmy Connors na craobhacha is mó le  agus na pointí is mó le 2,030 pointe agus bhuaigh Eddie Dibbs an airgead is mó le $575,273. Ba é Björn Borg imreoir na bliana agus John McEnroe imreoir nua na bliana.

## Eanáir

## Feabhra

## Márta

## Aibreán

## Bealtaine

## Meitheamh

## Iúil

## Lúnasa

## Meán Fómhair

## Deireadh Fómhair

## Samhain

## Nollaig

## Eanáir

## Tagairtí

Catagóir:Leadóg i 1978
Lá an Altaithe (Stáit Aontaithe)

mion|clé|Massachusetts in 1621, le Jean Leon Gerome Ferris, t. 1912.

Ceiliúrtar **Lá an Altaithe** ar an ceathrú Déardaoin i mí na Samhna sna Stáit Aontaithe. Is é Lá Altaithe ceann de thrí lá mhóra na bliana i Meiriceá (Lá Nollag agus an 4 Iúil na cinn eile).   Is ócáid é a cheiliúrann síocháin, cairdeas, agus carthanacht.

## Stair
I ndeireadh an tsamhraidh 1620, tháinig grúpa oilithreach i dtír in Plymouth, Massachusetts, agus iad ar a mbealach go Virginia, áit a raibh Sasanaigh ina gcónaí ó 1607 i leith. Níorbh fhéidir leo seoladh thar Cape Cod in am don gheimhreadh, ámh, agus shocraíodar dul i dtír ansin. 

Fuair 49 den 102 oilithreach bás an geimhreadh sin, ach threabhadar leo, agus le cúnamh Indiaigh darbh ainm Squanto, a raibh Béarla aige ó na blianta a chaith sé mar sclábhaí ag na Sasanaigh, d’fhoghlaimíodar modhanna feirmeoireachta. 
mion|Cárta Thanksgiving le Frances Brundage, t. 1900
Mhair an chuid is mó acu trí 1621, agus mar chomhartha buíochais, shocraíodar fleá a eagrú. Is cosúil gur tugadh cuireadh do roinnt Indiach sa cheantar, agus is mór an seans gur itheadh turcaí agus prátaí milse. Is cinnte gur lean an fhleá ar feadh trí lá, agus gur thug na hIndiaigh fianna le róstadh do na hoilithrigh. Ach ba Dhian-Phrotastúnaigh na hoilithrigh seo, agus ní raibh ceiliúradh eile ann ina dhiaidh sin.

B’in, chomh fada agus is eol dúinn, an chéad dinnéar altaithe i Meiriceá, cé go ndeir staraithe go ndearna grúpa oilithreach altú do Dhia i Jamestown, Virginia, dhá bhliain roimh an bhfleá thuasluaite. 

### 1770idí
220x220px|thumb|1940ː  Is ócáid é a cheiliúrann síocháin, cairdeas, agus carthanacht.
Le linn Chogadh Saoirse Mheiriceá sna 1770idí, gaireadh laethanta altaithe as na buanna áirithe a bhain fórsaí Mheiriceá amach in aghaidh Shasana. Ach ceiliúradh iad ar laethanta difriúla de réir mar a shocraigh na stáit áirithe iad dóibh féin. 

Ghair George Washington laethanta altaithe faoi dhó, i 1789 agus i 1795. Ó am go chéile as sin amach, ghair an tUachtarán lá altaithe má shíl sé go raibh cúis altaithe ag an tír.  
mion|Na rialacha, 1981

### 1863
Ba é Abraham Lincoln a leag síos dáta oifigiúil dó den chéad uair. Níor ceiliúradh Lá Altaithe i Meiriceá ar bhonn náisiúnta go hoifigiúil go dtí 1863, nuair a ghair an tUachtarán Lincoln lá altaithe do Dhéardaoin dheireanach mhí na Samhna an bhliain sin. Ba chosúil, dar leis, go raibh ag éirí go maith le harm na hAontachta sa chogadh cathartha, agus ba mhian leis altú a thabhairt dá réir. Thaitin an fhéile go mór le pobal na tíre, agus gaireadh Lá Altaithe chuile bhliain ó shin i leith.
clé|mion|"A Thanksgiving day movie;a picture show of Puritan days" le Hermes, Ethelle Manning, 1929

## Nósanna
Lá tábhachtach is ea Lá Altaithe i miotaseolaíocht Mheiriceá.

Itear turcaí, prátaí milse, búiste, anlann mónóg agus pióg puimcín.

Nós é i Meiriceá gan éinne a fhágáil leis féin Lá Altaithe. Cuirtear féastaí ar siúl fiú do dhaoine gan dídean ar an lá seo. 

Tá béim ar leith leagtha ar an Pheil Mheiriceánach. Imrítear dhá chluiche mhóra ar a laghad ar Lá an Altaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr na Stát Aontaithe
Catagóir:Stair na Stát Aontaithe
Catagóir:Féilte
Philip Evans agus John Lloyd

deas|thumb|Philip Evans
Ba naoimh Chaitliceacha as an mBreatain Bheag iad **Philip Evans** agus **John Lloyd**. Rugadh Philip Evans ar 1645 i dTrefynwy agus fuair sé bás ar an 22 Iúil 1679, i bPwllhalog.
Rugadh John Lloyd i mBrecknockshire agus fuair sé bás ar an 22 Iúil 1679 i bPwllhalog in éineacht le Philip Evans. Sagairt iad a bhí ar Dhaichead Mairtíreach Shasana agus na Breataine Bige.

## Philip Evans
Rugadh Philip Evans in Monmouth sa bhliain 1645. Oileadh é sa choláiste úd St. Omer (sa Fhrainc anois), chuaigh sé isteach i gCumann Íosa Watten ar 7 Meán Fómhair 1665, agus oirníodh é in Liège (sa Bheilg anois). Cuireadh chuig an Bhreatain Bheag Theas é mar mhisinéir sa bhliain 1675.

## John Lloyd
B'as Sir Frycheiniog i ndeisceart Powys don Athair John Lloyd. Gnáthshagart gan bhaint le hord reiligiúnda a bhí ann. 
 Oileadh é in Ghent (sa Bheilg inniu) agus ón mbliain 1649 sa Choláiste Sasanach in Valladolid, sa Spáinn. Ghlac sé 'mionn an mhisinéara' ar 16 Deireadh Fómhair 1649 chun páirt a ghlacadh sa Mhisean Sasanach. Cuireadh chun na Breataine Bige sa bhliain 1654 le freastail ar Chaitlicigh cheilte, rud a rinne sé ar feadh ceithre bliana is fichead. Gabhadh é i dteach Mr Turberville in Penllyn, i nGleann Glamorgan, ar 20 Samhain 1678, agus cuireadh i bPríosún Cardiff Gaol é. Cuireadh an tÍosánach, Philip Evans, in éindí leis tamall ina dhiaidh sin.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1679
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Íosánaigh
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Naoimh Breatnacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Graham Hill

Tiománaí Foirmle a hAon ó Shasana ab ea **Norman Graham Hill**, a rugadh ar 15 Feabhra 1929 i Hampstead, Londain agus a fuair bás ar an 29 Samhain 1975 san Arkley, Londain Mhór. 

## Tagairtí
clé|250px|mion|Graham Hill

Catagóir:Tiománaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Básanna i 1975
Toiréasa Ferris

Is polaiteoir Éireannach agus comhairleoir contae í **Toiréasa Ferris** (Gaeilge: *Toiréasa Ní Fhearghuis*) (rugadh í an 24 Márta 1980). Tá sí ina ball de Sinn Féin. Martin Ferris a hathair. Is teagascóir páirtaimseartha sa dlí í.

Tá Toiréasa Ferris ina comhairleoir contae ó 2003. Roimhe sin, bhí sí ina ball d’Ógra Shinn Féin ina baile dúchais, Trá Lí, agus le cumann na hollscoile in Ollscoil Luimnigh. Thóg sí suíochán a hathar ar Chomhairle Contae Chiarraí nuair a toghadh Martin Ferris chun na Dála.

Ba í an chéad chomhairleoir de chuid Shinn Féin le bhith ina Cathaoirleach ar an gComhairle agus ba í an chéad Mhéara mná ar Thrá Lí í in 2005. Sheas sí do thoghchán Parlaimint na hEorpa in 2009 ach níor éirigh léi suíochán sa Bhruiséil a bhuachan.

I Márta na bliana 2009, vótáladh í mar a seachtú polaiteoir ba dhathúla ar domhan sa nuachtán Spáinneach *20 minutos*.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Daoine beo
Giúis Dhúghlais

Is é **giúis Dhúghlais** a thugtar ar chineál crann. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Crainn
Learóg Eorpach

Is speiceas crann é an **learóg Eorpach** (*Larix decidua*).

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Crainn
Péine Albanach

Is cineál crainn é an **péine Albanach** (*Pinus sylvestris*). 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Crainn
Péine Corsacach

**Péine Corsacach** a thugtar ar chineál crann (*Pinus nigra fosp. laricio*).

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Crainn
Cufróg Lawson

Saghas cufróg bhréige is ea **cufróg Lawson** (*Chamaecyparis lawsoniana*). Is féidir í a aithint as an mboladh óna duilliúr brúite, atá cosúil le peirsil. An-athraitheach ó thaobh airde, crutha, craobhtha is datha. Dúchasach do stáit Oregon (deisceartach) is California (tuaisceartach), ach i measc na gcrann is leithne a shaothraítear, agus tá timpeall 200 saghas sa chlann.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Saileach labhrais

Is speiceas crann é an t**saileach labhrais** (*Salix pentandra*).

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Crainn