open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Droichead Brooklyn

Droichead crochta, 486 m ar fhad, a tógadh i 1869-1883 trasna na hAbhann Thoir idir Brooklyn is Manhattan i Nua-Eabhrac is ea **Droichead Brooklyn**. Arna dhearadh ag John Augustus Roebling, innealtóir ar imirceach ón Ghearmáin é. Ba é an chéad droichead ar baineadh feidhm as cáblaí cruach ina thógáil.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Brooklyn
Catagóir:Droichid sna Stáit Aontaithe
Adriaen Brouwer

Péintéir a rugadh in Oudenaarde na Beilge ab ea **Adriaen Brouwer** (c 1605-1638). Ba iad príomhthéamaí a phéintéireachta ná beatha an tábhairne, siamsaíocht faoin tuath, agus gach saghas ragairneálaí.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1638
Catagóir:Daoine a rugadh i 1605
Catagóir:Fir
Catagóir:Péintéirí Beilgeacha
Lancelot Brown

Garraíodóir pictiúrtha a rugadh in Kirkdale Shasana ab ea **Lancelot Brown** (1715-1783). Freagrach as dearadh is forbairt na ngairdíní i bPalás Blenheim is Gairdíní Kew, ina ndearna sé aithris ar an nádúr, den chuid is mó. Tharraing sé cáil air féin mar ‘Capability Brown’. 

## Tagairtí

Catagóir:Garraíodóirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1715
Catagóir:Básanna i 1783
Arthur Whitten Brown

Eitleoir a rugadh i nGlaschú na hAlban ab ea **Arthur Whitten Brown** (23 Iúil 1886 – 4 Deireadh Fómhair 1948). Agus John Alcock mar phíolóta, ba é an chéad duine a d'eitil trasna an Atlantaigh gan stad, ar 14 Meitheamh 1919.
clé|mion|Sir Brown agus a bhean, 1919
D'eitil Alcock agus Brown ó Thalamh an Éisc go Contae na Gaillimhe i 16 uair is 27 nóiméad. 

## Féach freisin

* Eitilt thrasatlantach Alcock agus Brown

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1886
Catagóir:Básanna i 1948
Catagóir:Eitleoirí Albanacha
Robert Brown

Luibheolaí a rugadh i Monadh Rois na hAlban ab ea **Robert Brown** (21 Nollaig 1773 – 10 Meitheamh 1858). An chéad duine a d'aithin an núicléas mar bhunús na cille, i 1831. D'fhionn sé an bhrúnghluaisne níos déanaí. Ó mhí na Nollag sa bhliain 1801 go mí na Bealtaine den bhliain 1805 rinne sé taighde luibheolaíochta san Astráil, ag déanamh cur síos ar 3,500 speiceas plandaí, 2,000 díobh nár cuireadh síos orthu roimhe sin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1773
Catagóir:Básanna i 1858
Catagóir:Luibheolaithe Albanacha
Li Bai

File Síneach ba ea **Li Bai** nó **Li Po** (李白 Lǐ Bái / Lǐ Bó) (701-762). Áirítear ar rogha fhilí litríocht na Síne é. Ba iad Li Bai agus Du Fu na filí ba mhó i Ré Órga ríshliocht Tang. Tá tuairim is 1000 de dhánta Li Bai againn fós. 

## Tionchar
Bhí tionchar mór ag Li Bai ar go leor filí ina thír dhúchais, mar shampla Mi Fei. Ba é an Marquis d'Hervey de Saint-Denys a d'fhoilsigh an chéad aistriúchán Iartharach ar fhilíocht Li Bai sa bhliain 1862 ina *Poésies de l'Époque des Thang*. Chuir Ezra Pound Béarla ar chuid dá dhánta sa bhailiúchán clúiteach úd *Cathay*. Tugadh ainm Li Po ar chráitéar ar Mhearcair sa bhliain 1976.

## Tagairtí

## Leabharliosta
* Cooper, Arthur (1973). *Li Po and Tu Fu: Poems Selected and Translated with an Introduction and Notes* (Penguin Classics, 1973). ISBN 978-0-14-044272-4 .
* Hinton, David (1998). *The Selected Poems of Li Po* (Anvil Press Poetry, 1998). ISBN 978-0-85646-291-7 .
* Waley, Arthur (1950). *The poetry and career of Li Po* (MacMillan Co., New York, 1950). ASIN B0006ASTS4.
* Weinberger, Eliot. *The New Directions Anthology of Classical Chinese Poetry*. (New York: New Directions Publishing Corporation, 2004). ISBN 0-8112-1605-5. Introduction, with translations by William Carlos Williams, Ezra Pound, Kenneth Rexroth, Gary Snyder, and David Hinton.

## Naisc
* www.chinese-poems.com aistriúcháin Mark Alexander .
* etext.lib.virginia.edu 34 de dhánta Li Bai
* www.cscs.umich.edu
* afpc.asso.fr 
* Cathay 
* "Li Bai drinking alone (with the moon, his shadow, & 32 translators)"
* LibriVox
* Aistriúcháin Spáinnise
* ''Das Lied von der Erde'': The Literary Changes 
* ''Zone Magazine''

Catagóir:Daoine a rugadh i 701
Catagóir:Básanna i 762
Catagóir:Filí
Raidhfil uathoibríoch Browning

Meaisínghunna éadrom gásfhuinnmhithe a dhear an gabha gunnaí Meiriceánach John Moses Browning (1855-1926) i 1917. Táirgeadh i gcuid mhaith tíortha é go dtí na 1950idí. Raon 600 m a bhí aige agus piléarlann 20 urchar.

## Tagairtí

Catagóir:Gunnaí
Brú atmaisféarach

deas|250px|thumb|Brú atmaisféarach
Feidhmíonn meáchan an atmaisféir brú, a dtugtar an **brú atmaisféarach** air, ag dromchla an Domhain. Is é meánluach an bhrú atmaisféaraigh seo ag leibhéal na farraige 1013 bar nó 101.3 kPa. Laghdaíonn an brú seo le hairde is ardú teochta. Úsáidtear baraiméadar chun an brú atmaisféarach a thomhas. Tá an tomhas seo bunúsach sa mheitéareolaíocht.

## Tagairtí
Brú fola

deas|250px|thumb|Brú fola á ghlacadh
An brú a fheidhmíonn an fhuil i gcoinne ballaí na bhfuileadán. Gintear an brú seo nuair a chrapann matáin an chroí, agus gineann brú athraitheach tréimhsiúil brú na fola. Tómhaistear brú na fola le sfigmeamanaiméadar go hiondúil. Tá cufa sa ghléas seo a fhilltear thart ar an ngéag uachtarach is a theanntar go gcuireann sé stop ar éigin leis an gcuisle i gcaol na láimhe, agus mar sin le sreabhadh na fola in artairí na géige. Tomhaistear an brú sa chufa ansin, agus is é sin an brú uasmhéideach fola, an brú siostólach. Ansin ligtear an t-aer amach as an gcufa go mall. An brú sa chufa ag a bhfilleann sreabhadh leanúnach san artaire i gcaol na láimhe, tugtar *an brú diastólach* air sin. Tomhaiseann an sfigmeamanaiméadar an brú i milliméadar mearcair (mm Hg), agus de ghnáth scríobhtar an toradh mar seo: 120/80, is é sin, brú siostólach 120 mm Hg, is brú diastólach 80 mm Hg.

## Tagairtí

Catagóir:Fuil
Catagóir:Fiseolaíocht
Brú gaile

deas|200px|thumb|Brú gaile
An brú a imríonn an ghal mórthimpeall ar leacht nó solad. Bíonn leacht nó solad timpeallaithe ag gal an ábhair chéanna i gcónaí agus í i gcothromaíocht leis. Mar shampla, bíonn brú galuisce cothrom le timpeall 0.2% de bhrú an atmaisféir ag teocht an tseomra. Méadaíonn an brú gaile nuair a mhéadaíonn an teocht.

## Tagairtí
James Bruce

Taiscéalaí a rugadh san Eaglais Bhreac, Albain ab ea **James Bruce** (4 Nollaig 1730 - 27 Aibreán 1794). I 1770 shroich sé foinse na Níle Goirme.

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe Albannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1730
Catagóir:Básanna i 1794
Max Bruch

Cumadóir ceoil a rugadh in Köln na Gearmáine ab ea **Max Christian Friedrich Bruch** (6 Eanáir 1838 – 2 Deireadh Fómhair 1920). Cáil air as a choinseartó veidhlín i mionghléas G, agus an *Schottische Fantasie* (Fantaisíocht Albanach). Fuair sé bás i mBeirlín.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1838
Catagóir:Básanna i 1920
Catagóir:Cumadóirí Gearmánacha
Anton Bruckner

Cumadóir ceoil is orgánaí a rugadh in Ansfelden na hOstaire ab ea **Anton Bruckner** (4 Meán Fómhair 1824-11 Deireadh Fómhair 1896). Cáil mhór air as a 9 siansa (ceann nár chríochnaigh sé san áireamh), 4 aifreann iontach, agus cuid mhaith cumadóireachta córúla. 

deas|200px|thumb|Anton Bruckner, portráid le Josef Büche, 1890idí

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Ostaracha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1824
Catagóir:Básanna i 1896
Pieter Brueghel

Péintéir Pléimeannach a rugadh i mBrueghel gar do Breda na hOllainne ab ea **Pieter Brueghel** (c 1520-1569). Aithnítear é mar an bpéintéir ba chruthaithí bhunúla de phéintéirí Pléimeannacha an 16ú céad. Dhírigh sé ina shárshaothair ar bheatha na dtuathánach. Tugtar *Sean-Pieter* air mar gur phéintéir an mac ba shine leis, Pieter Óg Brueghel (c 1564-1637), a dhírigh ar ghadaithe, diabhail is cailleacha ina chuid péintéireachta. Ba phéintéir freisin an mac ab óige leis, Jan Brueghel (1568-1625), a bhain cáil amach as a phéintéireacht ar ábhair neamhbheo, bláthanna, radhairc tíre is téamaí reiligiúnda. 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1569
Catagóir:Péintéirí Ollannacha
Bruig

deas|250px|thumb|Bruig
Soitheach seoil le dhá chrann is rigéar cearnach. An-choiteann ó lár an 18ú céad ar aghaidh, ag iompar guail ó thuaisceart Shasana go Londain. Úsáidtear iad fós mar shoithigh traenála.

## Tagairtí
Bruigintín

deas|250px|thumb|Bruigintín
Soitheach seoil le dhá chrann, rigéar cearnach chun tosaigh, is rigéar cúil ar fhad an bháid. In úsáid go forleathan go déanach sa 19ú céad, ach annamh anois.

## Tagairtí
Bruithniú

deas|250px|thumb|Bruithniú
Próiseas ina bhfaightear miotal óna mhianach trí théamh, ag baint feidhm as breosla a bhaineann comhábhair eile an mhianaigh amach ag an am céanna (mar shampla an ocsaigin óna ocsaídí) agus as flosc a chabhraíonn le heisíontas a bhaint. Is dócha gurb é copar an chéad mhiotal a fuarthas ón mianach, agus bhruithnítí stán, luaidhe is airgead anallód. Gualach ab ea an breosla is an t-oibreán dí-ocsaídithe uilíoch gur thosaigh úsáid an chóic sa 18ú céad. Bhíodh tarraingt fhórsáilte in úsáid sna foirnéisí sa ré chlasaiceach, agus i bhfad na haimsire forbraíodh an fhoirnéis soinneáin as sin. Tá an-chuid foirmeacha bruithnithe trí dhó breosla ann, agus bealaí leictreacha téimh in úsáid freisin, mar a dhéantar le halúmanam.

## Tagairtí
Bruitíneach dhearg

Galar víreasach an-ionfhabhtaíoch is ea an **bruitíneach dhearg**, nó **rubella**, a chuireann isteach go príomha ar dhéagóirí is aosaigh óga. Is galar éadrom neamhbhuan é, le fiabhras is gríos, ach má ionfhabhtaíonn sí bean atá sa chéad 18 seachtain de thoircheas, is mór an dóchúlacht go mbeidh naíonán le míchumaí comhbheirthe aici, cosúil le bodhaire, daille is damáiste inchinne. 

Tá vacsaín ar fáil chun bac a chur ar an ngalar seo (an MMR inniu), agus tugtar do naíonáin is páistí é.

clé|250px|thumb|Bruitíneach dhearg

## Féach freisin

* Bruitíneach
* MMR (Vacsaín bruitíní/leicní/bruitíní deirge)

## Tagairtí

Catagóir:Galair thógálacha
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Filippo Brunelleschi

Ailtire a rugadh i bhFlórans na hIodáile ab ea **Filippo Brunelleschi** (1377 - 15 Aibreán 1446). An chéad sárailtire san Athbheochan ba ea é, agus tionchar aige ar na glúine ailtirí ina dhiaidh.

### Gairm
Bhí Brunelleschi ina chónaí i bhFlórans ach bhí suim mhór aige in ailtireacht na Róimhe. Chaith sé 12 bhliain sa Róimh ag déanamh staidéir ar na seanfhoirgnimh.

Chuaigh sé ar ais go Flórans agus thóg sé cruinneachán mór ar an Ardeaglais ansin  (1417-1434)– an cruinneachán ba mhó ar domhan ag an am.

## Féach freisin

* An Athbheochan

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1377
Catagóir:Básanna i 1446
Catagóir:An Athbheochan
Gluaisne de Brún

Gluaisne randamach de pháirteagail ábhair atá ar foluain i leacht nó gás. D'fhionn an luibheolaí Sasanach Robert Brown (1773-1858) an ghluaisne seo i 1827 agus é ag breathnú ar pháirteagail pailine in uisce le micreascóp. Mhéadaigh meánluas na bpáirteagal nuair a méadaíodh teocht an uisce, agus laghdaigh an meanluas nuair a laghdaíodh an teocht. Níor thuig Brown cad ba bhun leis an bhfeiniméan, ach mhínigh Einstein go raibh na páirteagail pailine faoi shíorbhrú ag na móilíní uisce féin is iad faoi shíorghluaisne randamach. Mar sin, is léiriú tábhachtach é an bhrúnghluaisne ar theoiric chinéiteach ábhair, a thugann le tuiscint go mbíonn móilíní gach ábhair faoi shíorghluaisne, ar mheánluas i gcomhréir leis an teocht.

Catagóir: Meicnic staitistiúil
Catagóir: Próiseas Wiener
Catagóir: Frachtail
Catagóir: Ceimic chollóideach
Catagóir: Robert Brown (luibheolaí, a rugadh 1773)
Catagóir: Albert Einstein
Catagóir: Ailt ina bhfuil gearrthóga físe
Catagóir: Próisis Lévy
Brúsalóis

Galar ainmhithe, ag eallach go príomha, mar thoradh ar ionfhabhtú le miocrorgánaigh den ghné Brucella, a ainmníodh as an mbaictéareolaí Briotanach David Bruce (1855-1931). Ainm eile air is ea breith anabaí tadhaill. Is féidir é a tharchur do dhaoine trí cháis ionfhabhtaithe a ithe, nó bainne bó nó gabhair ionfhabhtaithe a ól, agus tugtar *fiabhras madhmach* nó *fiabhras Mhálta* air ansin. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Tréidliacht
Bruitisme

mion|"Radio Noise 24" le Dywane "Polyneon" Thomas Jr.
Ceol todhchaíoch Francach sna 1920idí inar bhain na cumadóirí feidhm as crag-ghléasanna is leictreonaic chun innealra a chur in iúl. Mar shampla, ina *Ballet Mécanique* (Bailé Meicniúil, 1926) bhain Antheil feidhm as 8 bpianó, pianó meicniúil, 4 shiolafón, dhá chlog leictreacha, dhá lián eitleáin, tamtam, 4 dhord-druma, agus bonnán. 

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr na Fraince
Catagóir:Ceol de réir séanra
Marc Isambard Brunel

Innealtóir is ceapadóir a rugadh i Hacqueville na Fraince ab ea **Marc Isambard Brunel** (25 Aibreán 1769 - 12 Nollaig 1849). Tar éis tréimhse mar innealtóir i Nua-Eabhrac, d'oibrigh sé i Sasana ó 1799 ar aghaidh. Rinne sé éacht oibre chun fadhbanna tollánaithe a réiteach. Bhí sé freagrach as Tollán na Tamaise, 460 m ar fhad ó Rotherhithe go Wapping (1825-1843).

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Francacha
Catagóir:Innealtóirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1769
Catagóir:Básanna i 1849
Bruth

deas|250px|thumb|Bruth
Tonnta a ghin an ghaoth, tar éis briseadh ar uisce tanaí. De ghnáth cuimsíonn an téarma an raon iomlán tonn ar uisce tanaí, ó na bristigh go dtí an lapadaíl. Ach i dtéarmaíocht chruinn na heolaíochta, úsáidtear an téarma ar na ballaí clamparacha uisce a dhéanann tonnta atá ag briseadh. De réir mar a thaistealaíonn tonnta a cruthaíodh amach ón gcladach isteach ar uisce níos tanaí, eiríonn siad níos airde rite go sroicheann riteacht chriticiúil ag a mbíonn siad éagobhsaí, agus ansin briseann siad. Tarlaíonn sé seo de réir cineáil nuair a éiríonn doimhneacht an uisce cothrom le timpeall 1.3 oiread airde na toinne. Nuair a bhriseann an tonn gluaiseann na páirteagail uisce díreach i dtreo an chladaigh, agus bruth a bhíonn ann ansin. 

## Tagairtí
Bryozoa

Brainse ainmhithe beaga uisciúla a chruthaíonn coilíneachtaí de ghnáth, suas le milliún ainmhí i gcoilíneacht. Bíonn struchtúr cosúil le hadharcán mar chóras ite gar don bhéal. Déanann an choilíneacht creatlach chailcreach, chneasach nó ghlóthach. Suas le 4,000 speiceas beo, muirí, ceangailte le foshraith chrua nó feamainn den chuid is mó, le dríodair bhoga go hannamh. Faightear cuid bheag díobh in uisce úr. An-fhlúirseach mar iontaisí. 

## Tagairtí

Catagóir:Eocaróit
Bruth rua

Is fungas seadánach é bruth rua, a thagann mar líonra snáithíneach idir cealla an phlanda óstaigh. Thar 4,000 speiceas ann, cuid acu seadánach ar ghránbharra tráchtálacha.

## Tagairtí

Catagóir:Fungais
Brúthomhsaire

deas|200px|thumb|Brúthomhsaire
Feadán i bhfoirm crúca a dtugtar *feadán Bourdon* air. Nuair a bhíonn an brú taobh istigh den fheadán níos mó ná an brú taobh amuigh, tosaíonn an feadán ag díriú. Tarchuirtear an ghluaiseacht seo trí luamháin is giaranna chun snáthaid a chasadh timpeall diaile grádaithe. Tá braiteoir micreascópach brú ann, scannán sileacain, níos lú ná 10 μm ar tiús agus friotóirí bídeacha leabaithe ann. Nuair a athraíonn an brú ar thaobh amháin den scannán seo athraíonn friotaíocht na bhfriotóirí, agus is féidir an t-athrú friotaíochta seo a ghrádú in aonaid brú. 

## Tagairtí

Catagóir:Folús
Catagóir:Brúthomhsairí
Muscari

Géineas de phlandaí bleibíneacha ilbhliantúla atá dúchasach don Eoráise is ea ***Muscari*** a tháirgeann diasa de bhláthanna dlútha, is coitianta gorm, próca-chruthach atá cosúil le dornáin fhíonchaor san earrach.
Is é an t-ainm coitianta don ghéineas ná **an bú fíniúna** (ainm a úsáidtear freisin do na genera gaolmhara Leopoldia agus Pseudomuscari, a bhí san áireamh roimhe seo i *Muscari*), ach níor chóir iad a mheascadh le hiasaintí. Úsáidtear roinnt speiceas Muscari mar phlandaí gairdín ornáideacha.
Is minic a bhíonn na bláthanna gorm uachtaracha neamhthorthúil, ach níos gile daite ná na bláthanna eile, agus feidhmíonn mar mhealladh breise. Úsáidtear roinnt speiceas Muscari mar phlandaí gairdín ornáideacha..
## Cur síos
Tháinig an géineas *Muscari* ón Sean-Domhan, lena n-áirítear Imchuach na Meánmhara, lár agus Deisceart na hEorpa, tuaisceart na hAfraice, iarthar, lár agus iardheisceart na hÁise. Tá sé eadóirsithe in áiteanna eile, lena n-áirítear Tuaisceart na hEorpa agus na Stáit Aontaithe.[ 1]
## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Buabhall (gléas ceoil)

Gléas ceoil, déanta as prás nó copar, cuartha go héilipseach agus clog mór ag a fhoirceann. De ghnáth ní bhíonn aon chomhlaí air, agus ní féidir ach an chéad leathdhosaen armónach os cionn an fhréamhnóta (de ghnáth B♭) a sheinm leis. Úsáidtear le fada é chun glaonna míleata a fhuaimniú.

## Tagairtí
Buabhall uisce

Ball de chlann na n-eallach ó oirdheisceart na hÁise is ea an **buabhall uisce**. Maireann sé gar don uisce, agus iomlascann ann go minic. Gaolmhar leis an anua tearc. Dhá fhoirm ann: an buabhall uisce Áiseach (an buabhall uisce fiáin, an buabhall Áiseach, an carabú nó an t-arnaí atá ceansaithe), agus an tamará.

## Féach freisin

* Bovidae

## Tagairtí

Catagóir:Bovidae
Buacacht

deas|200px|thumb|Buacacht
Is éard is **buacacht** ann ná an sá aníos ar réad atá tumtha i leacht nó gás, cothrom le meáchan an tsreabháin asáitithe. Bíonn an cholainn dhaonna níos buacaí i sáile ná in uisce úr mar go bhfuil an sáile 3% níos dlúithe ná uisce úr.

## Tagairtí
Buachalán buí

Is éard is **buachalán buí** ann ná planda folláin débhliantiúil nó ilbhliantúil a fhásann suas le 1.5 m ar airde, dúchasach don Eoraip is iarthar na hÁise, bíodh is gur tugadh isteach é in an-chuid réigiún ar fud an Domhain. Na duilleoga le liopaí fiaclacha neamhrialta. An-chuid ceannbhláthanna, suas le 2.5 cm ar leithead, geal buí órga, rud beag cosúil le nóinín, i gcrobhaingí barrleata. Nimhiúil do stoc feirme má itear méid mór de, ach ar an dea-uair, seachnaíonn beithígh é is iad ag iníor.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Buachrapaire

Nathair atá dúchasach don Domhan Úr, tuaisceart na hAfraice, iardheisceart na hÁise is oileáin na hAstraláise is ea an **buachrapaire**. Crapaire a chornaíonn é féin go dlúth thart ar a chreach chun í a mharú. Iarmhair bhídeacha de ghéaga cúil uirthi. Beireann an baineannach an t-óg beo, suas le 80 cinn díobh ag an am céanna. I measc na mbuachrapairí, tá an t-anacanda. 

## Tagairtí

Catagóir:Nathracha
Buaf chnáimhsí

Frog Eorpach í an **bhuaf chnáimhsí** a mhaireann taobh amuigh den uisce (géineas *Alytes*). Uaireanta tochlaíonn sé poill, cúplálann ar thalamh tirim. Filleann an fireannach na huibheacha thart ar a chosa agus iompraíonn iad go ngorann siad. Ansin cuireann sé na torbáin san uisce.

Tá cúig speiceas ann:
* buaf chnáimhsí choiteann (*Alytes obstetricans*)
* buaf chnáimhsí Ibéireach (*Alytes cisternasii*)
* buaf chnáimhsí Bético (*Alytes dickhilleni*)
* buaf chnáimhsí Mharacach (*Alytes maurus*)
* buaf chnáimhsí Mhallarcach (*Alytes muletensis*)

## Tagairtí

Catagóir:Amfaibiaigh
Linaria vulgaris

Planda bliantúil nó ilbhliantúil atá dúchasach don leathsféar thuaidh, réigiún na Meánmhara den chuid is mó, is ea ***Linaria vulgaris***. Tugtar **buaflíon** air, ach tá an t-ainm seo in úsáid ar go leor speiceas eile sa ghéineas *Linaria* agus i ngéinis ghaolmhara.

Na duilleoga urchomhaireach, ailtéarnach nó bíseach. Meascáin éagsúla dathanna ar na bláthanna, go láidir siogamorfach. An feadán sporach déliopach, 3 mhaothán ar an liopa íochtarach, agus carball ag dúnadh an fheadáin ionas gur gá do phailneoirí na liopaí a oscailt chun teacht ar an neachtar a choinnítear sa spor. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Forar

deas|250px|thumb|Buaic
Pointe ar an sféar neamhaí ingearach os cionn an bhreathnóra. An pointe díreach os comhair an bhreathnóra amach is faoina bhun, tugtar *an néidir* air sin.

## Tagairtí
Buaine aireachtála

deas|250px|thumb|Buaine aireachtála
Claonadh chun airíonna intreacha réada a aireachtáil i gceart in ainneoin athruithe drámata i méid na n-íomhánna ar an reitine (mar fheidhm fhad an duine uaidh), ina gcruth (mar fheidhm an dearcaidh), nó a ngile (mar fheidhm an tsoilsithe).

## Tagairtí
Buaircín

deas|150px|thumb|Buaircín
Sna gimnispeirmeacha, struchtúr cosúil le spíce, déanta as lanna adhmadacha forluite agus síol i ngach ceann. Bíonn struchtúir den tógáil chéanna a iompraíonn spóir ag garbhógacha is eireabaill capaill. Úsáidtear an téarma freisin do na torthaí cónchruthacha a bhíonn ag plandaí áirithe bláthanna.

## Tagairtí
Buama

mion|322x322px|Buama
Is éard is **buama** ann ná feiste a úsáidtear chun pléascadh a dhéanamh, a mbíonn soitheach, ábhar pléascach (mar shampla, nítriglicrín nó trínítreatolúéin) agus fiús ann de ghnáth. 

Bíonn buama difriúil ó fheistí pléascacha eile mar nach dtiomáintear é i dtreo a sprice. 

De ghnáth is trí dhomhantarraingt (nuair a ligtear don bhuama titim ó eitleán) nó tríd an mbuama a chur ar an sprioc nó gar di (mar a dhéantar le buama gluaisteáin) a aimsíonn sé an sprioc. Tá saghsanna éagsúla buamaí, ina measc buama pléasctha, buama bloghraithe, buama fritharmúir, buama loiscneach. 
clé|mion|Pléasc
Úsáidtear raon leathan meáchan i mbuamaí, ó timpeall 1 kg ábhair phléascaigh i mbuama gluaisteáin go dtí níos mó ná 10,000 kg sna buamaí is mó a úsáideadh sa dara cogadh domhanda. Cuirtear domhantarraingt, luas is airde an eitleáin san áireamh chun an t-am le ligean do bhuama titim a chinneadh. 

Tá buamaí cliste ann freisin, agus inneall treoraithe iontu atá in ann comharthaí a ghlacadh ón talamh (mar shampla, léas léasair) chun iad a threorú.

## Tagairtí

Catagóir:Cogadh
Catagóir:Sceimhlitheoireacht
Buama hidrigine

Arm teirmeanúicléach is ea **buama hidrigine**, a dtugtar *an H-bhuama* air freisin. Scaoiltear oiread ollmhór fuinnimh núicléach amach nuair a chomhleáitear núicléóin nó núicléis bheaga (mar shampla, núicléis de dheoitéiriaim is núicléis de thritiam, dhá iseatóp hidrigine) le chéile chun núicléis níos mó a chruthú. 

Athrú maise chuig fuinneamh is bun leis an gcruthú fuinnimh seo. Chun comhleá a chur chun cinn, ní mór na núicléis bheaga, atá luchtaithe go dearfach, a bhrú chomh gar sin dá chéile go sáraítear a gcomhéaradh. Imoibriú comhleáite is bun le teas na Gréine is na réaltaí eile, agus an radaíocht uile a astaítear astu. 

I mbuama hidrigine bíonn pléascán beag eamhnaithe a chruthaíonn an ardteocht chun pléascán comhleáite a mhadhmadh. Is ollmhór an méid teasa is an fuinneamh pléasctha a dhéanann an buama. An ceann is mó milltí a tástáladh, áiríodh gurbh ionann is 60 milliún tonna TNT a fhuinneamh pléasctha. 

An tAontas Sóivéadach a phléasc é sin i 1961 i lár an chogaidh fhuair. Na Stáit Aontaithe is luaithe a thóg is a thástáil buama hidrigine i 1952, bunaithe ar obair theoiriciúil Edward Teller i Los Alamos.

## Tagairtí

Catagóir:Airm núicléacha
Buama loiscneach

Buama a dhéanann dochar trí loscadh go fíochmhar agus struchtúir is daoine a chur trí thine. In úsáid ón 14ú céad sa tSín, ach rinneadh ár amach is amach le buamáil mar seo sa dara cogadh domhanda in ionsaithe ar chathracha sa Ghearmáin, an Bhreatain is an tSeapáin. Arm a úsáideann sceimhlitheoirí an lae inniu freisin.

## Tagairtí
Buanaitheoir

Sa phéintéireacht, is éard is **buanaitheoir** ann ná ullmhúchán leachtach a spréitear ar líníochtaí gualaigh, cailce nó pastail chun bac a chur ar smearadh. Éifeachtach ar shaothar monacrómatach, ach níl sé chomh héifeachtach le pastail de bhrí go n-athraítear an dath roinnt ar na háiteanna a gcuirtear an t-ábhar seo orthu.

## Tagairtí
Buama neodrón

Is éard atá sa **bhuama neodrón** ná arm núicléach atá beag a dhóthain chun a oibriú ar pháirc an áir. Ainm eile air is ea arm radaíochta méadaithe. Scaoiltear é mar shliogán airtléire nó mar chuid phléascach i dtosach diúracáin ghearr-raonaigh, agus cruthaíonn a mhadhmadh an-chuid radaíochta níos mó ná pléascadh is teas. Mar sin, bíonn an iarmhairt scriosta dírithe ar rudaí beo thar aon rud eile, criúnna tancanna is feithiclí neartaithe eile, agus daoine i ndídean ar féidir leis an radaíocht treá isteach iontu. 

## Tagairtí

Catagóir:Airm núicléacha
Catagóir:Fisic núicléach
Buama adamhach

Buama (an A-bhuama) a phléascann trí fhuascailt fuinnimh le linn eamhnú adamh trom (úráiniam-235 nó plútóiniam-239).

Is féidir é a scaoileadh ó eitleán nó fomhuireán, nó le hairtléire. Tá leaganacha ar leith le fuinneamh níos lú ann, le húsáid mar airm bheartacha, agus leaganacha eile a dtugtar *buamaí [[neodrón]]* orthu a tháirgeann an-chuid radaíocht threáiteach neodrón (atá an-mharfach do dhaoine is orgánaigh eile, fiú má bhíonn siad i ndídean) ach nach mbíonn rómhillteach d'fhoirgnimh.

Tá na buamaí teirmeanúicléacha (N-bhuamaí) tagtha in ionad na n-A-bhuamaí cuid mhaith le blianta fada mar na hairm straitéiseacha is bagraí dá bhfuil ann. Bunaithe ar chomhleá adamh éadrom, ach truicearaithe le hA-bhuama, bíonn siad i bhfad níos cumasaí milltí.

## Stair
* Saothraíodh na buamaí seo den chéad uair ó 1942 i dTionscadal Manhattan sna Stáit Aontaithe.
* Baineadh feidhm as buamaí den saghas seo chun an dá chathair Sheapánacha Hiroshima is Nagasaki a scriosadh i 1945.
* Ar an 30 Deireadh Fómhair 1961, phléasc an Tsar Bomba, an buama adamhach is mó riamh. Cháin an domhan mór tástáil núicléach na Rúise ag an am sin.

## Féach freisin

* Conradh in aghaidh Iomadú Núicléach (1968)

* Conradh um Chosc Cuimsitheach ar Thrialacha Núicléacha
* Conradh maidir le Toirmeasc ar Airm Núicléacha (2017)

* Comhdhíothú dearbhaithe
* J. Robert Oppenheimer

## Tagairtí

Catagóir:Airm núicléacha
Catagóir:Iomadú núicléach
Buanchóimhiotal

deas|200px|thumb|Buanchóimhiotal
Cóimhiotal iarainn le nicil nó iarainn le cóbalt atá éasca le maighnéadú is dímhaighnéadú. Shaothraigh an t-innealtóir Sualannach Gustav Waldemar Elmen (1876-1957) é. Tá tréscaoilteacht mhaighnéadach ard na gcóimhiotal seo an-áisiúil i bpáirteanna innealra leictrigh a fhulaingíonn réimsí maighnéadacha a ailtéarnaíonn go tapa. Tháinig siad in úsáid an-choitianta ó 1920 sa tionscal teileachumarsáide i ndéanamh na gcáblaí le cur faoin teiscinn mhór chun toirt mhór teachtaireachtaí a ionramháil.

## Tagairtí
Buanú

I ngrianghrafadóireacht, céim i bpróiseáil an scannáin ina mbaintear aon hailídí airgid atá fágtha san eibleacht i ndiaidh an réalta nó an tuartha, chun gur féidir an scannán a láimhseáil faoin solas gan aon chur isteach ná smál ar an íomhá bhuan. Tuaslagán tiasulfáit amóiniam nó sóidiam (*hipea* a thugtar air) a úsáidtear de ghnáth chuige seo.

## Tagairtí
Buarannach

Ábhar a úsáidtear chun díbirt fuíll as an stéig a bhrostú. Feidhmíonn sé tríd an stéig a ghreannú chun gníomhaíochta matánaí, an toirt sa chonair a mhéadú, nó an chonair a bhealú. Is féidir go gcuirfidh a n-úsáid isteach ar ghnáthfheidhmiú na stéige is ionsú ábhair riachtanacha bia, agus le forúsáid, go réabfar an aipindic.

## Tagairtí
Búbaí

Éan atá gaolmhar leis an ngainnéad. Dúchasach do na farraigí trópaiceacha is fothrópaiceacha. Sruthlíneach le gob biorach gealdaite. Gabhann sé éisc trí thumadh go hingearach isteach san uisce. Boilg aeir faoin gcraiceann san aghaidh, a mhaolaíonn turraing an tumtha.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Linda B. Buck

Bitheolaí a rugadh i Seattle, Washington ar an 29 Eanáir 1947 is ea **Linda Brown Buck**. 

Roinn sí Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Richard Axel sa bhliain 2004 as a saothar chun bunús móilíneach bolaidh a léiriú, na gabhdóirí próitéine bolaithe a fhionnadh, na géinte a chódaíonn na próitéiní seo a ionannú, agus na néaróga a bhailíonn is a phróiseálann an t-eolas seo a léiriú.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Bitheolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
George-Louis Leclerc Buffon

Nádúraí a rugadh i Montbard na Fraince ab ea **George-Louis Leclerc Buffon** (1707-1788). Ceapadh é ina stiúrthóir ar Ghairdín an Rí is an músaem ann i 1739. A shárshaothar, an *Histoire Naturelle* (Stair an Nádúir 1749-1767), ina réamhtheachtaire ar theoiric éabhlóide Darwin.

## Tagairtí

Catagóir:Éaneolaithe Francacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Nádúraithe
Ettore Bugatti

Déantóir gluaisteán a rugadh i Milano ab ea **Ettore Arco Isidoro Bugatti** (15 Meán Fómhair 1881 – 21 Lúnasa 1947). Dhear sé a chéad ghluaisteán i 1899, agus bhunaigh a mhonarcha i Strasbourg i 1909. Ardcháil ar a chuid ghluaisteán sna 1930idí.
mion|Bugatti Cineál 59 Grand Prix

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1881
Catagóir:Básanna i 1947
Catagóir:Innealtóirí gluaisteán Iodálacha
Buí an bhogaigh

Planda bliantúil nó ilbhliantúil a fhaightear i ngach uile réigiún ar Domhan, beagnach, ach an-chuid díobh i Meiriceá Thuaidh. Na duilleoga ubhchruthach i bpéirí urchomhaireacha. Na bláthanna buí de ghnáth le smáil dearga, déliopach, an liopa uachtarach le dhá mhaothán, an liopa íochtarach le 3 mhaothán, is dhá phlapa starracha sa scornach. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Buí cumhra

Planda bliantúil atá dúchasach do thuaisceart na hAfraice. Na duilleoga lansa-chruthach. Na bláthanna cumhra bánbhuí, i spící, 4-7 bpeiteal orthu, maothánach, na cinn taobh thiar níos mó ná na cinn eile, go minic le níos mó maothán. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Buile bhóthair

deas|250px|thumb|Buile bhóthair
Iompar ionsaitheach le linn feithicil a thiomáint ar an mbóthar poiblí. Ní coir shainiúil é an t-iompar seo, ach is féidir go sárófar dlíthe eile mar thoradh air. Má dhéanann an t-ionsaitheoir dochar d'fheithiclí nó daoine eile, féadfaidh ciontú i gcoireanna éagsúla a bheith roimhe. 

## Tagairtí
Búilime néarógach

deas|250px|thumb|Caillteanas cruain ó na fiacla mar thoradh ar bhúilime néarógach
Is éard is **búilime néarógach** (nó, níos simplí, **búilime**) ann ná riocht síceolaíoch ina dtarlaíonn mioneachtraí de bhabhtaí itheacháin is urlacan is purgú iomadúil arís is arís eile. Baineann an t-iompar seo le tógáil intinne an duine, rialú a meáchain, agus mothú nach bhfuil rialú aici ar a hiompar itheacháin. Is baineannaigh an chuid is mó de na hothair seo. De réir dealraimh, deireann othair i gcuid mhaith cásanna go bhfuil gaolta acu atá ramhar is/nó a raibh galair dúlagair orthu. Ní hionann é is anoireicse néarógach, ach uaireanta tarlaíonn siad do dhuine i ndiaidh a chéile mar a bheadh i dtimthriall. Uaireanta tarlaíonn sé mar thoradh ar shuaitheadh éigin don hipeatalamas. 

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird itheacháin
Buíán

Planda bliantúil, dúchasach don Eoraip is iarthar na hÁise. Na duilleoga fiaclach nó roinnte, rud beag méith, na cinn uachtaracha ag fáisceadh an ghais. Na bláthchinn órga buí. Fiaile anacrach sa ghort arbhair tráth, agus faightear fós ar thalamh insaothraithe é.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Builciompróir

deas|250px|thumb|Builciompróir
Long a dearadh chun bulclastaí a iompar. Gráinne, gual, mianach iarainn is bácsaít is mó a bhíonn i gceist anois. In ainneoin coimeádánú an chóras iompair ar fud an Domhain, mhéadaigh olltonnáiste na mbuilciompróirí go leanúnach ó dheireadh an dara cogadh domhanda. 

## Tagairtí
Buinneach

Dífhaecú minic faecais leathfhoirmithe nó leachtaigh é **Buinneach** (*sciodar* go minic). 

Tarlaíonn buinneach ghéar de bharr athlasadh na putóige, ceimiceán greannach sa bhia, nó ionfhabhtaithe le miocrorgánaigh (mar a tharlaíonn i ndinnireacht). 

Tarlaíonn buinneach ainsealach nó fhéiltiúil i gcás an-chuid galar ainsealach sa stéig bheag nó an stéig mhór (mar shampla, i ndrólainníteas). Torthaí suntasacha ar an mbuinneach is ea cailliúint uisce is salann ón gcolainn, agus b'fhéidir díhiodráitiú.

## Féach freisin

* Faecas
* Cac

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Faecas
Catagóir:Ionfhabhtuithe
Buinneach lao

Buinneach dhian i laonna, laonna nuabheirthe go háirithe. Táirgtear faecas iomadúil uisciúil bréan, a éiríonn stolptha timpeall leath deiridh an ainmhí ag an am céanna is a dhíhiodráitíonn sé. Cliseann sé go luath ina dhiaidh sin, agus nuair a dhiúltaíonn an lao bia a ithe bíonn baol mór go bhfaighidh sé bás. Bíodh is go mbíonn miocrorgánaigh bainteach leis an ngalar (Echerichia coli is Salmonella), drochfheirmeoireacht is drochthithíocht do na hainmhithe is minice a bhíonn freagrach as. Mar chóireáil, is gá smacht a chur ar an mbuinneach go práinneach agus an t-ainmhí a athhiodráitiú. 

## Tagairtí
Buíóg ruibheach

Féileacán le sciatháin leathana. Na sciatháin liomóideach buí ar fhireannaigh agus scothghlas/bán ar bhaineannaigh, le spota flannbhuí sa dá chás. Na cruimheanna gormghlas le ribí míne. Faightear ar ramhdhraighean iad. Fanann an féileacán fásta codlatach faoi dhuilleoga i rith an gheimhridh.

## Tagairtí

Catagóir:Féileacáin
Buíochán

200px|mion|clé|Buíochán
Is éard is **buíochán** ann ná riocht ina mbíonn méadú i dtiúchan na líocha domlais (bilearúibin is biliveirdin) sa bhfuil. Fágann siad seo smál ar an gcraiceann is fíocháin eile, gealacáin na súl ina measc, agus tagann siad le bheith glasbhuí. 

Tá 3 phríomhchúis a fhéadfaidh an riocht seo a tharraingt: má tharlaíonn dianscaoileadh iomarcach lí na fola, haemaglóibin, táirgtear méid mínormálta ard de líocha an domlais, rud a sháithíonn cumas an ae chun iad a eisfhearadh (buíochán haemalaíoch); má bhíonn galar géar ar an ae is laghdú ar a chumas líocha an domlais a dhíbirt ón bhfuil go dtí an stéig, bailíonn na líocha seo sa cholainn; má bhíonn bac ar thaisteal líocha an domlais as an ae tríd an bhfeadán coiteann domlasach, de bharr cloch domlais mar shampla, bailíonn na líocha san ae is scaipeann sa cholainn i gcoitinne.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Córas díleáite‎
Catagóir:Galair Díleáite
Búitil

CH3CH2CH2CH2-, grúpa ceathaircharbón alafatach. Tá 3 isiméir eile de ann: iseabúitil, (CH3)2CH-CH2-, búitil thánaisteach, (CH3)(C2H5)-CH-, agus búitil threasach, (CH3)3C-.

## Tagairtí
Búmarang

deas|200px|thumb|Búmaraing
Píosa adhmaid cuartha is ea **búmarang**, a thagann ar ais chugat má chaitheann tú i gceart é. Is ag bundúchasaigh na hAstráile a bhí an búmarang in úsáid ar dtús.

Imríonn daoine cluichí le búmarang inniu ach uirlis fiaigh san Astráil a bhí ann fadó.  Bata caite atá ann, cuartha chun go n-eitleoidh sé fad mór is go mbuailfidh buille trom ar sprioc. Tá foirmeacha múnlaithe chun gur féidir leo conair chuartha a eitilt chun filleadh ar an ionad lainseála.

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí láimhe
Catagóir:Bundúchasaigh na hAstráile
Catagóir:Fiach
Bulbal

Is éan é an **bulbal** atá dúchasach don Afraic thrópaiceach, Madagascar is deisceart na hÁise. Na sciatháin gearr, an t-eireaball fada, guairí righne ag bun an eireabaill bhioraigh. Glórach tréadúil. Áitríonn sé coillearnach nó talamh shaothraithe. Itheann sé torthaí is feithidí. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Buinneán

Is éard is **buinneán** ann ná cruachan is ramhrú an chraicinn ar bhonn na coise faoi bhun na méire móire, pianmhar athlasta. Go minic is mar thoradh ar bhróga den tomhas mícheart a tharlaíonn sé.

## Tagairtí

clé|200px|mion|Buinneán

Catagóir:Galair
Bun (fisic)

I bhfisic na gcáithníní, cainníocht candamach breise ar leith (a dtugtar *blas* uirthi) a chaomhnaítear in idirghníomhaíochtaí leictreamaighnéadacha is idirghníomhaíochtaí láidre ach nach gcaomhnaítear in idirghníomhaíochtaí laga. Tugtar an tsiombail *B* uirthi. B = -1 ag bunchuarc, agus cuimsíonn buncháithnín bunchuarc (b) nó bunfhrithchuarc. Fionnadh an bunchuarc i 1977 mar dhís bunchuarc/bunfhrithchuarc, a dtugtar *upsalónmhéasón* uirthi. Cuimsíonn sé gach ball de chlann na mbunchuarc B-mhéasóin, agus na bunfhrithchuairc.

## Tagairtí
Bunachar sonraí coibhneasta

deas|250px|thumb|Bunachar sonraí coibhneasta
Bealach a leagtar amach sonraí i ríomhaire, ina stóráiltear gach saghas aonáin ina gceann is ina gceann mar thábla, is na gaolta idir na haonáin mar thábla eile.

## Tagairtí
Bunghutaí

deas|200px|thumb|Bunghutaí
Sraith pointí tagartha a cheap Daniel Jones chun fuaimeanna na ngutaí i dteanga a aithint is a shainiú. Bunaithe ar ghluaiseachtaí na teanga is na ngiall agus iad scartha réasúnta rialta óna chéile. Aithnítear 18 príomhionad teanga, agus léirítear iad ar ghreille gluaiseachtaí ingearacha is cothrománacha. 

## Tagairtí
Buntáistíocht mheicniúil

deas|250px|thumb|Buntáistíocht mheicniúil
I meaisín, cóimheas an fhórsa feidhmithe leis an mbuniarracht (mar shampla, i gcás luamháin, cóimheas an mheáchain ardaithe leis an bhfórsa iarrachta). Is bunairí meaisín í, agus is féidir léi a bheith níos lú ná 1, cothrom le 1 nó níos mó ná 1. Le fírinne, bíonn an fhíorbhuntáiste mheicniúil níos lú ná an luach réamhinste, mar gur gá iarracht breise a dhéanamh chun frithchuimilt a shárú. 

## Tagairtí
Bunteoirim an chalcalais

deas|250px|thumb|Bunteoirim an chalcalais
Sa mhatamaitic, faoi chúinsí áirithe, is fíor gur (d/dx)(∫0x f(t) dt) = f(x). Aontaíonn an teoirim seo calcalas difreálach le calcalas suimeálach. Luaitear Gottfried Leibnitz is Isaac Newton mar cheapadóirí na teoirime bunúsaí seo.

## Tagairtí
Bunús na beatha

deas|250px|thumb|Bunús na beatha
Tá na saghsanna éagsúla beatha ar Domhan tar éis athrú trí éabhlóid ó na bunsaghsanna a bhí ann timpeall 3,000 milliún bliain ó shin, orgánaigh aoncheallacha. Tá próiseas na héabhlóide seo á staidéar trí gheolaíocht, anatamaíocht is bitheolaíocht mhóilíneach. Ní raibh ann sa chéad 2,000 milliún bliain ach miocrorgánaigh, cosúil le baictéir nó algaí. Timpeall 1,000 milliún bliain ó shin tháinig orgánaigh le cealla is núicléas iontu ar an bhfód, agus ba thapa a tharla an éabhlóid ina dhiaidh sin. Tháinig orgánaigh chasta ilcheallacha chun tosaigh le linn an 500 milliún bliain dheiridh. 

## Tagairtí
Bunús na Cruinne

deas|200px|thumb|Bunús na Cruinne
Is éard is **Bunús na Cruinne** ann ná an tsamhail is coitianta anois gur phléasc ábhar is fuinneamh uile na Cruinne, a bhí cruinnithe i bponcstaid fhíordhlúth fhíorthe, in ollphléasc timpeall 20,000 milliún bliain ó shin. Ina dhiaidh sin, le linn d'ábhar na Cruinne a bheith ag forleathnú amach ón mbunphointe, tháthaigh na réaltaí as scamaill hidrigine is héiliam, théigh siad sa táthú is thosaigh ag comhleá, go mór mór ina gcroíleacáin. Le himeacht ama, phléasc cuid de na réaltaí chun scamaill nua a chumadh is an bunábhar do réaltaí nua a sholáthar. Bhailigh na réaltaí ina mbraislí ar a dtugtar *réaltraí*. Tá fós an-chuid ábhair, gáis, deannaigh is réad de gach méid amuigh sa spás i mbun an bhunfhorleathnaithe ach faoi fheidhmiú ag fórsaí imtharraingthe na reann mór eile. Is réalta í ár nGrian de chuid Bealach na Bó Finne, réaltra ina bhfuil na mílte milliún réaltaí eile. Is iad na príomhfhianaisí go bhfuil an Chruinne á forleathnú an t-am ar fad ná an radaíocht chúlra mhicreathonnach chosmach, agus deargaistriú an tsolais a ghlacaimíd ó na réaltraí a bhfuil staidéar déanta orthu. Edwin Hubble a thairg an tsamhail seo i 1929. 

## Tagairtí
Bunús na Gealaí

deas|250px|thumb|Bunús na Gealaí
Tháinig an Ghealach is an Domhan araon ó phrótadomhan amháin. Moltar gur imbhuail rinn neimhe éigin, astaróideach ollmhór nó fiú pláinéad éigin chomh mór le Mars, leis an bprótadomhan gur bhris píosa amach chun an Ghealach a dhéanamh is an Domhan a fhágaint ina diaidh. Compánach nó satailít don Domhan atá sa Ghealach. Taistealaíonn siad araon, mar aonad, timpeall na Gréine. Rothlaíonn an Domhan is fithisíonn an Ghealach thart timpeall an Domhain ag an am céanna. Ach nuair a ríomhtar móiminteam uilleach na Gealaí timpeall ar an Domhan, is mó ar fád é ná móiminteam an Domhain thart ar a ais. Más ón mbunréad céanna an dá rinn, ní léir conas is féidir móiminteam uilleach chomh mór sin a bheith ag an nGealach i gcomparáid leis an Domhan. Tá céatadán an iarainn sa Ghealach níos lú ná sa Domhan. Ní mór gur ó thréithe an reanna imbhuailte is uillinn na himbhuailte a bheith oiriúnach a tháinig na difríochtaí is na contrárthachtaí seo idir Gealach is Domhan.

## Tagairtí
Bundún leice

Céileantráit mhuirí, aonarach de ghnáth, le colainn shorcóireach, greamaithe ag a bun le foshraith éigin, ciorcal d'adharcáin ar an mbarr timpeall an bhéil. Maireann cineálacha áirithe i gcoilíneachtaí. Timpeall 800 speiceas ann, ón gcrios idirthaoideach go dtí na doimhneachtaí duibheagánta.

Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an mbundún leice mar a leanas ina leabhar *[[Cladaí Chonamara]]*:

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Duccio di Buonisegna

Péintéir a rugadh i Siena na hIodáile ab ea **Duccio di Buonisegna** (c 1255-c 1319). Bhunaigh sé Scoil Siena. Rinne sé a shárshaothar *Maestà* (Maorgacht, 1311) don altóir in Ardeaglais Siena. D'oibriodh sé le teampara uibhe ar phainéil adhmaid le órdhuille mar mhaisiúchán. Bhí máistreacht aige ar úsáid an teampara nach raibh ag ealaíontóirí na linne ná ag aon duine roimhe.

mion|clé|''Tógáil Lazaras ón Mairbh''

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1255
Catagóir:Básanna i 1311
Denis Burkitt

Dochtúir a saolaíodh in Inis Ceithleann ab ea **Denis Burkitt** (28 Feabhra 1911 - 23 Márta 1993). Agus é ina mháinlia in Uganda, 1947-1964, rinne sé staidéar ar dháileadh na hailse áirithe a dtugtar *liomfóma Burkitt* anois uirthi. Galar is ea é a mháchailigh is a mharaigh an-chuid páistí sna tíortha Afracacha meánchiorclacha. Thaispeáin sé gur víreas ar leith, víreas Epstein-Barr, is cúis leis an liomfóma seo. Tá leigheas ar liomfóma Burkitt tríd an víreas sin a chloí. Léirigh sé freisin an ceangal idir galair is cothú. I 1971 chruthaigh sé an dlúthcheangal idir easpa gairbhsí snáithíní sa chothú is ailse na bputóg. Mar thoradh, tháinig réabhlóid i gcúrsaí cothaithe ar fud an Domhain agus feabhas as cuimse ar ár dtuiscint ar cad is cothú folláin ann.

## Tagairtí

Catagóir:Lianna Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1911
Catagóir:Básanna i 1993
Richard Boyle, 3ú hIarla Burlington

Ailtire a rugadh i Londain ab ea **Richard Boyle, 3ú hIarla Burlington agus 4ú hIarla Chorcaí** (25 Aibreán 1694 – 15 Nollaig 1753). Ba bhreá leis obair Andrea Palladio, agus d'athmhúnlaigh sé Teach Burlington i Londain ar a stíl seisean. Lean an stíl seo an-choitianta sa Bhreatain go deireadh an 18ú céad. 

mion|clé|Teach Chiswick. Richard Boyle a dhear
mion|clé|Teach Burlington

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1694
Catagóir:Básanna i 1753
Catagóir:Ailtirí Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Oifigigh rialtais
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Susan Jocelyn Burnell

Réalteolaí a rugadh ar 15 Iúil 1943 san Lorgain is ea **Susan Jocelyn Burnell (née Bell)**. Agus í i mbun taighde iarchéime in Ollscoil Cambridge faoi stiúir Anthony Hewish, thóg is d'fheidhmigh sí radaiteileasóp 81.5 MHz. Rinne sí grinniú córasach ar fud na spéire, agus i 1967 d'aimsigh an chéad phulsár, neodrónréalta rothlach a astaíonn radaíocht leictreamaighnéadach ó thaobh amháin ionas go mbraitear é mar fhoinse bíogtha radaíochta, cosúil le teach solais. Ina dhiaidh sin d'aimsigh sí 3 cheann eile. Faoi seo tá níos mó ná 350 cinn aimsithe ag réalteolaithe ar fud an Domhain. Roinneadh Duais Nobel sa bhfisic i 1974 le Hewish as fionnachtain an phulsáir, ach bhí conspóid shuntasach ann mar nár roinneadh le Burnell í. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Réalteolathe Éireannacha
Luther Burbank

mion|Luther Burbank
Gairneoir a rugadh i Lancaster, Maine ab ea **Luther Burbank** (7 Márta 1849 – 11 Aibreán 1926). Shaothraigh sé an pór nua práta, práta Burbank, ar fheirm i Maine. Chuaigh sé go Santa Rosa, California i 1875, agus le linn a shaoil shaothraigh os cionn 800 pór nua torthaí is bláthanna. 
mion|Prátaí Russet Burbank, pór nádúrtha a d'fhás as práta Burbank agus an cineál práta is coitianta ar an Domhan inniu

## Tagairtí

Catagóir:Gairneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Luibheolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1849
Catagóir:Básanna i 1926
Frank Macfarlane Burnet

Imdhíoneolaí is víreolaí a rugadh i dTraralgon na hAstráile ab ea **Frank Macfarlane Burnet** (3 Meán Fómhair 1899 –31 Lúnasa 1985). Ina chuid taighde ar an bhfreagairt imdhíonach, thairg sé cealla bána fola ar leith a d'iompair na hantasubstaintí go dtí ionad na hantaigine chomh tapa sin. Ba chruthú ar an meicníocht seo obair Peter Medawar, agus roinn an bheirt acu Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1960 as an obair seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Imdhíoneolaithe Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Catagóir:Básanna i 1985
Cyril Lodowic Burt

Síceolaí a rugadh i Londain ab ea **Cyril Lodowic Burt** (1883-1971). Bhí sé freagrach as teoiric is cleachtadh tástálacha intleachta is inniúlachta, le feidhmeanna san oideachas is staidéár ar chiontóirí óga sa Bhreatain. Sna 1980idí ceistíodh a theoiricí is a mhodhanna oibre ó bhun, áfach.

## Tagairtí
Buta

deas|250px|thumb|Buta
Cnoc aonarach barrleata géarshleasach iarmharach, cruthaithe ag creimeadh  nuair a chosnaíonn iarmhar carraige crua na carraigeacha boga faoina bhun.

## Tagairtí
Bútaidhé-éin

CH2=CH-CH=CH2, fiúchphointe -4&nbsp;°C. Monaiméir thábhachtach rubair shaorga. Tábhachtach mar an sampla is simplí de chóras comhchuingreach nasc dúbailte.

## Tagairtí
Bus tralaí

250px|mionsamhail|deas|Bus tralaí á thiomáint i Lyon na Fraince
mionsamhail|Bus tralaí
Bus ina mbíonn mótar leictreach in ionad inneall dócháin inmheánaigh. Faigheann sé an chumhacht leictreach ó cháblaí lastuas trí ghéaga deiridh cuimilteora. Ní hionann is tram é mar nach ritheann ar ráillí le rotha cruaiche, ach ar rotha le boinn rubair ar an ngnáthbhóthar. Bhíodh sé in úsáid go forleathan san Eoraip is na Stáit Aontaithe, ach cuireadh gnáthbhusanna ina n-ionad i gcuid mhaith áiteanna. Le déanaí, áfach, tá athmhachnamh á dhéanamh ar an athrú seo ar chúiseanna truailliú aeir is fothraim, agus bheadh an bus tralaí i bhfad níos fearr ar an ábhar seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Iompar
Catagóir:Feithiclí bóthair
Bútán

clé|mion
Gás a fhaightear ón bpeitriliam is ea **bútán**, agus a úsáidtear mar bhreosla.

CH3CH2CH2CH3, fiuchphointe 0&nbsp;°C, gás alcáin a fhaightear mar chodán peitriliam ar féidir é a leachtú go héasca. Soláthraítear é mar leacht faoi bhrú le húsáid mar bhreosla (i ngás Calor, mar shampla). Tá isiméir struchtúrtha amháin aige, iseabútán nó meitiolprópán, (CH3)2CH-CH3.

## Tagairtí

Catagóir:Gás nádúrtha
Catagóir:Peitriliam
Catagóir:Alcáin
Catagóir:Bútán
Catagóir:Cuisneáin
Hiasaint

Bleib atá dúchasach do réigiúin na Meánmhara is an Afraic is ea **hiasaint** nó **bú** (géineas *Hyacinthus*). Na duilleoga caol nó garbh stropa-chruthach; na bláthanna clogchruthach, cothrománach nó cromtha i spící. An-athraitheach i méid is dlús an bhlátha. Na samplaí móra a bhíonn i siopa an bhláthadóra, is cineálacha cumhra saothraithe iad le raon leathan dathanna. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Otididae

Éain mhóra fhadchosacha a mhaireann ar an talamh, dúchasach don Afraic, deisceart na hEorpa is an Áise is ea na hOtididae. Is fearr leo talamh oscailte ná aon tírdhreach eile. Is fearr leo siúl ná eitilt, bíodh is go n-eitlíonn siad go maith. Itheann siad feithidí móra (lócaistí is dreoilíní teaspaigh go príomha), laghairteanna is éin bheaga.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Diderik Buxtehude

Cumadóir ceoil is orgánaí Danmhargach-Ghearmánach a rugadh sa Danmhairg, in Oldsloe (sa Ghearmáin anois) nó Helsingborg (sa tSualainn anois) ab ea **Diderik Buxtehude** (1637 – 9 Bealtaine 1701). Ina orgánaí in Eaglais Mhuire i Lübeck ó 1668, d'eagraigh sé ceolchoirmeacha cáiliúla dá cheol reiligiúnda orgáin féin gach Aidbhint. Is cuid de ghnáth-stór cheoil an orgáin a chuid cumadóireachta agus seinntear a phíosaí ceoil go minic ag ceadail agus ceolchoirmeacha inniu.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1637
Catagóir:Básanna i 1701
Catagóir:Cumadóirí Gearmánacha
Catagóir:Cumadóirí Danmhargacha
Christoph Buys Ballot

Meitéareolaí a rugadh in Kloetinge na hOllainne ab ea **Christophorus Hendrick Diederick Buys Ballot** (10 Deireadh Fómhair 1817 – 3 Feabhra 1890). Úsáidtear **Christoph** freisin i gcomhar a chéad ainm. I 1857 shaothraigh sé dlí Buys Ballot, a chuireann síos ar an gceangal idir réimsí ardbhrú is ísealbhrú agus treo na gaoithe. In Utrecht na hÍsiltíre a fuair sé bás.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1817
Catagóir:Básanna i 1890
Catagóir:Meitéareolaithe Ollannacha
Cabáiste an mhadra rua

Planda ilbhliantúil a dhéanann mata, le cnotaí duilleog céasla-chruthach maolfhiaclach. Na bláthanna i gcraobhacha ar ghais ingearacha a fhásann 30 cm ar airde, bán go scoth-bhándearg le spotaí dearga. Hibrid is ea é, ach ní heol a bhunús. Fástar go forleathan i ngairdíní é.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cabáiste géaraithe

deas|200px|thumb|Cabáiste géaraithe
Bia coitianta sa Ghearmáin a dhéantar trí chisil ailtéarnacha cabáiste mhionghearrtha is salainn a dhéanamh i mbosca adhmaid is ea **cabáiste géaraithe** (nó ***sauerkraut***). Díbrítear aer trí ualach a chur ar barr. Ansin fágtar an t-iomlán ar feadh míosa nó mar sin le coipeadh.

## Tagairtí
Cabhaí

Creimire atá dúchasach do Mheiriceá Theas. Cuimsíonn sé an mhuc guine agus raon leathan creimirí eile. Ceansaíodh an mhuc guine baile mar bhia ag na hIncigh, agus itear fós í i Meiriceá Theas. 15 speiceas le fáil.

## Tagairtí

Catagóir:Creimirí
Catagóir:Mamaigh