open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Donngal mac Laidcnén

Rí Uí Chinnsealaigh na Laigean Theas ba ea **Donnghal mac Laoghchinn** (Sean-Ghaeilge **Donngal mac Laidcnén** (bás 761).  Ba bhall é de Shíol Chormaic, atá go háirithe ceannairí Uí Dhróna (Uí Dhróna Thoir/Thiar mar atá inniu ann).  Crannmhaol Anbholg (bás 655), a shean-sin-seanathair, ba ea a shinsear deireanach a bhí ina rí.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 758 go dtí 761.

Rinne na hOsraí faoina rí Anmchadh mac Con Chearca ionsaí ar Dhonnghal.  Chloígh é ar dtús ag Gabhrán sa bhliain 759.  Sa bhliain 761, cloíodh agus maraíodh Donnghal ag Cath Bealach Gabhráin in éadan na nOsraí.  

Tháinig a dheartháir Dubh Calgaidh (bás 769) i gcomharbacht air.  Rinneadh fosta rí Uí Chinnsealaigh dá mhac, Ceallach Tosach (bás 809).

## Foinsí
** Annála Uladh, G100001A
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Book of Leinster, *Rig Hua Cendselaig*, G800011A
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh
Córas Airgeadaíochta Eorpach

[mion|[Comhairle Eorpach sa Bhruiséil ar 4/5 Nollaig 1978]]
Sular tugadh isteach an euro, bhí roinnt d’airgeadraí Bhallstát an Aontais Eorpaigh (nó an CEE ag an am) nasctha le chéile sa **Córas Airgeadaíochta Eorpach**  (CAE nó EMS, an European Monetary System). Bhí an CAE ann idir 1979 agus 1999. Is í an phríomhthréith a bhain leis ná meicníocht an ráta malairte.

## Imeachtaí
Thit an córas Bretton Woods as a chéile i dtús na seachtóidí.  Bhí cúrsaí airgeadais thar a bheith neamhchobhsaí dábharr. 

Chun an éagobhsaíocht seo a chomhrac, chruthaigh na naoi mBallstát den CEE (a bhí ann ag an am) an Córas Airgeadaíochta Eorpach, a tháinig i bhfeidhm sa bhliain 1979. Tháinig an Córas Airgeadaíochta Eorpach ar an bhfód ar 4 Nollaig 1978 ag Comhairle Eorpach sa Bhruiséil. 

Bhí an CAE bunaithe ar aonad airgeadra Eorpach nua agus tugadh an “tECU” air ag an am. 
[mion|chruthaigh na naoi mBallstát den [Comhphobal Eorpach|CEE an CAE]]
Bhí trí phríomh-chomhpháirt ag an CAE: 

* an tECU, a bhí ina bhascaed d’airgeadraí na mBallstát.
* na meicníochtaí maidir le ráta malairte (MRM nó Meicníocht Rátaí Malairte) agus idirghabháil a thug ráta malairte nasctha leis an ECU (ráta malairte déthaobhach), do gach airgeadra.  Thug an MRM isteach rátaí malairte a bhí socraithe ach inchoigeartaithe i measc airgeadraí na naoi dtír.
* na meicníochtaí creidmheasa, a chuir ar chumas bainc cheannais idirghabháil a dhéanamh má chuaigh rátaí malairte déthaobhacha thar thairseach. 

### An euro agus ré nua
[clé|mion|[ráta malairte ECU/EUR - ór  ó  1975 go dtí 2012  (ECU "athchruthaithe" ó 1975-1978)]]
Ar 1 Eanáir 1999 tháinig an Mheicníocht Rátaí Malairte II in áit an CAE. D'éirigh an "ecu" an euro níos déanaí sna blianta 1999/2002, bíodh is go raibh an modus operandi  den "ecu" an-difriúil ar fad.

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Catagóir:Euro
Dub Calgaid mac Laidcnén

Rí Uí Chinnsealaigh na Laigean Theas ba ea **Dubh Cealgadh mac Laoghchinn** (Sean-Ghaeilge **Dub Calgaid mac Laidcnén** (bás 769).  Ba bhall é de Shíol Chormaic, atá go háirithe ceannairí Uí Dhróna (Uí Dhróna Thoir/Thiar mar atá inniu ann).  Crannmhaol Anbholg (bás 655), a shean-sin-seanathair, ba ea a shinsear deireanach a bhí ina rí.  Donnghal (bás 761) ba ea a dheartháir agus réamhtheachtaí.  Bhí sé i réim ón mbliain 761 go dtí 769.

Bhí achrann i measc Uí Chinnsealaigh le linn na tréimhse seo, agus cloíodh agus maraíodh Dub Calgaid i gCath Fhearna sa bhliain 769 ag a chomharba, Cinnsealach mac Brain (bás 770) de Shíol Maoluír.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Leabhar Laighneach, *Rig Hua Cendselaig*, G800011A
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh
Cinnsealach mac Brain

Rí Uí Chinnsealaigh na Laigean ba ea **Cinnsealach mac Brain** (Sean-Ghaeilge **Cinnselach mac Brain** (bás 770).  Ba bhall de Shíol Maoluír é.  Bran ó Maoil Dúin (died 712), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 769 go dtí 770.

Bhí achrann i measc Uí Chinnsealaigh le linn na tréimhse seo.  Sa bhliain 769, chloígh Cinnsealach a réamhtheachtaí Dub Calgaid mac Laidcnén, a maraíodh, ag Cath Fhearna.  Ní raibh duine de Shíol Maoluír i gcoróin ón mbliain 727.   Cloíodh agus maraíodh Cinnsealach féin i mbun catha sa bhliain 770 ag a chomharba, Eidirscéal mac Aodha (bás 778).

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh,  G100001A
** Leabhar Laighneach, *Rig Hua Cendselaig*, G800011A 
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh
Cellach Tosach mac Donngaile

Rí Uí Chinnsealaigh na Laigean Theas ba ea **Ceallach Tosach mac Donnghaile** (Sean-Ghaeilge **Cellach Tosach mac Donngaile** (bás 809).  Ba bhall é de Shíol Chormaic, atá go háirithe ceannairí Uí Dhróna (Uí Dhróna Thoir/Thiar mar atá inniu ann).  Donnghal mac Laoghchinn (died 761) ba ea a athair agus tháinig sé i gcomharbacht ar a uncail, Cairbre mac Laoghchinn (died 793).  Bhí sé i réim ón mbliain 793 go dtí 809.

Bhíodh clann Uí Dhróna i gceannas i measc Uí Chinnsealaigh den chuid is mó den ochtú haois.  Sa bhliain 809, tharla achrann cathartha ina eatarthu, agus maraíodh Ceallach.  Glaoitear ina thásc air rí Ráth Éadain (*Ráith Étain*, gar do Leithghlinn an Droichid, Contae Cheatharlach), lárionad a mhuintir.  Tháinig Síol Maoluír i gceannas ansin.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Leabhar Laighneach, *Rig Hua Cendselaig*, G800011A
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh
Cathal mac Dúnlainge

Rí Uí Chinnsealaigh na Laigean Thread ba ea **Cathal mac Dúnlainge** (bad 819).  Ba bhall de Shíol Maoluír.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 809 go dtí 819.

Bhí clann Uí Dhróna i gceannas i measc Uí Chinnsealaigh don chuid is mó den ochtú haois.  Fuair sé bás an duine deireanach de Shíol Maoluír a bhí ina rí sa bhliain 770.  Tháinig Cathal i gcoróin tar éis bhás a réamhtheachtaí, Ceallach Tosach mac Donngaile Uí Dhróna sa bhliain 809.  Sa bhliain 814, tharla coimhlint idir Cathal agus rítheaghlach Uí Dhúnlainge faoi Muiredach mac Brain Ardchinn, agus cuireadh deireadh le cumhacht Uí Chinnsealaigh.

Is amhlaidh go ndearna Cathal iarracht smacht ar na mainistreacha áitiúla a fháil chun a chlann a neartú strengthen his sept.  Sa bhliain 817, rinne sé ionsaí ar chomhluadar Fhearna, agus fir ó mhainistir Theach Munna ina theannta, agus mharaigh sé ceithre chéad duine ann.  Ina thásc sa bhliain 819, tugtar an teideal rí Uí Chinnsealaigh agus prióir nó leas-abb Fhearna

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Leabhar Laighneach, *Rig Hua Cendselaig*, G800011A
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh
Francisco de Zurbarán

Ealaíontóir ó Ré Órga na Spáinne ab ea **Francisco de Zurbarán** (Fuente de Cantos, Badajoz, 7 Samhain, 1598 - Maidrid, 27 Lúnasa, 1664).

Is comhaimseartha agus cara le Velázquez é, Zurbarán ar fheabhas sa phéintéireacht reiligiúnach, ina nochtann a stíl neart amhairc iontach agus misteachas domhain. Bhí sé ina ealaíontóir ionadaíoch ar an bhFrith-Reifirméisean. Faoi thionchar Caravaggio ina laethanta tosaigh, tháinig forbairt ar a stíl chun na péintéirí Mannerist na hIodáile a chomhfhogasú. Bogann a phictiúir ó réalachas Velázquez agus tá a chuid cumadóireachta tréithrithe ag samhaltú chiaroscuro le toin níos aigéadaí.
[mion| ''Críost ar an gCros'', [1627 (290 x 168 cm), Institiúid Ealaíne, Chicago.]]
[mion| ''Saint Serapius'', [1628 (120 x 103 cm. ), Wadsworth Athenaeum (Connecticut).]]
[mion| ''Taispeántas de chorp Saint Bonaventure'', [1629 (250 x 225 cm. ), Músaem Louvre, Páras .]]
mion| Saint Dorotea.
[mion| ''Naomh Proinsias ar a ghlúine le cloigeann ina lámha'', [1658 (84 x 53 cm. ), Alte Pinakothek, München]]
Caprimulginae

Is éin oíche iad na ***Caprimulginae*** nó na gnáth tuirní lín laistigh d'fhofhine na dtuirní lín, Caprimulgidae. Is éin mheánmhéide iad  le sciatháin fhada, cosa gearra, agus goba an-ghearr. De ghnáth neadaíonn siad ar an talamh. Itheann siad feithidí eitilte.

Tá crúba beaga acu, gan mórán úsáide acu chun siúl, agus sciatháin bhioracha fhada. Tá a gcuid cluimhrí bog daite go duaithne chun a bheith cosúil le coirt nó duilleoga. Téann  roinnt speiceas  ar fara os comhair craoibhe, seachas trasna air mar a dhéanann éin de ghnáth. Cuidíonn sé seo leo iad a cheilt i rith an lae. Leagann an baineann dhá ubh ghréasach díreach ar thalamh lom.

Bíonn siad gníomhach den chuid is mó san thráthnóna déanach agus go luath ar maidin nó san oíche, agus beathaíonn siad ar leamhain agus feithidí móra eitilte eile. Osclaíonn suas an gob an-leathan agus tá barr uachtarach beagán crúcach aige. 

Tá siad cosúil den chuid is mó leis na cuaillí oíche, ach go ginearálta bíonn goba níos faide acu agus cluimhreach beagán  níos boige acu.

**Fofhine Caprimulginae** - (gnáth tuirní lín)

* Géineas *Nyctipolus* - (2 speiceas)
* Géineas *Nyctidromus* - (2 speiceas)
* Géineas *Phalaenoptilus* - droch-thoil choitianta
* Géineas *Siphonorhis* - (2 speiceas beo)
* Géineas *Nyctiphrynus* - (4 speiceas)
* Géineas *Caprimulgus* - (40 speiceas, lena n-áirítear an tuirne lín Eorpach)
* Géineas *Setopagis* - (4 speiceas)
* Géineas *Gactornis* - (1 speiceas)
* Géineas *Antrostomus* - (12 speiceas)
* Géineas *Hydropsalis* - (4 speiceas)
* Géineas *Uropsalis* (2 speiceas)
* Géineas *Macropsalis* - (1 speiceas)
* Géineas *Eleothreptus* - (2 speiceas)
* Géineas *Systellura* - (2 speiceas)
Cairpre mac Laidcnén

Rí Uí Chinnsealaigh na Laigean Theas ba ea **Cairbre mac Laoghchinn** (Sean-Ghaeilge **Cairpre mac Laidcnén** (bás 793).  Ba bhall é de Shíol Chormaic, atá go háirithe ceannairí Uí Dhróna (Uí Dhróna Thoir/Thiar mar atá inniu ann).  Crannmhaol Anbholg (bás 655), a shean-sin-seanathair, ba ea a shinsear deireanach a bhí ina rí.  Donngal mac Laidcnén (bás 761) and Dub Calgaid mac Laidcnén (bás 769), iar-ríthe beirt, ba ea a dheartháireacha.  Bhí sé i réim ón mbliain 778 go dtí 793.

Sa bhliain 780, tharla cogadh idir na Laigin agus an Ardrí, Dunchadh na Mí.  Thug Cairbre tacaíocht do rí na Laigean, Ruairí mac Faoláin (bás 785) Uí Dhúnlainge, ach cloíodh iad ag Cath Óchtar Ocha (ag Cill Choca, gar do Chill Dara).  Cuireadh Donnchadh ar a dtóir agus scrios agus dhóigh sé a gcuid tailte agus eaglaisí.  Tá naisc idir an cath seo agus suíomh gar do Cheanannas agus d'fhéadfadh é gur ionsaí na Laigean a theip a bhí i gceist.

Sa bhliain 782, is amhlaidh gur thug Cairbre a chur tacaíochta do Bhran Ardcheann mac Muireadaigh (bás 795) agus é ag éileamh coróin na Laighean in éadan Ruairí.  Cloíodh agus gabhadh Bran ag Cath an Churraigh (gar do Chill Dara).  Maraíodh deartháir Chairbre, Dubh Dhá Chríoch, ag tríd ar son Bhrain.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, *Rig Hua Cendselaig*
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Chinnsealaigh
Súmaire gabhair ghlórach

Is Caprimulgidae meánmhéide é **an súmaire gabhair ghlórach** (*Antrostomus vociferus* ) ó Mheiriceá Thuaidh. Is minic a chloistear cantain an éin laistigh dá raon, ach is annamh a fheictear é mar gheall ar a duaithníocht . 

## Cur síos

Tomhaiseann an éan 22–27 cm ar fhad, réise sciathán 45-50 cm, agus meáchan 42-69 g.  Tomhais chaighdeánacha eile is ea sciathán fillte de 14.7 go 16.9 cm, eireaball 10.5 go 12.8 cm, gob 1 go 1.4 cm, agus tarsas de 1.5 go 1.8 cm. Tá cluimhreach bhreac ag na héin lánfhásta: tá na codanna uachtaracha liath, dubh agus donn; tá na codanna íochtaracha liath agus dubh. Tá gob an-ghearr agus píobán dubh acu. Tá paiste bán ag na fireannaigh faoi bhun an phíobáin agus bioranna bána ar na cleití eireaball seachtracha; sa baineann, tá na codanna seo donn éadrom.

Uaireanta measctar an t-éan seo  leis an *Antrostomus carolinensis*  baineann, a bhfuil glao éin den chineál céanna ach níos ísle agus níos moille aige.

## Éiceolaíocht
## Tagairtí

Catagóir: Antrostomus
Catagóir: Tuirne lín
Catagóir: Éin dhúchasacha Oirthear na Stát Aontaithe
Catagóir: Éin dhúchasacha Oirthear Cheanada
súmaire gabhair ghlórach
Catagóir: Tacsóin ainmnithe ag Alexander Wilson (éaneolaí)
S. Subramania Iyer

clé|mion
Dlíodóir, breitheamh agus feachtasóir ar son shaoirse na hIndia ab ea **S. Subramania Iyer** (Tamailis: சுப்பையர் சுப்பிரமணிய ஐயர்; 1 Deireadh Fómhair 1842 – 5 Nollaig 1924)) ar a tugadh an "Grand Old Man of South India".

## Saol
Bhí Iyer ina dhlíodóir ó 1869 go dtí 1888. Ceapadh ansin ina phléadálaí rialtais é, sa bhliain 1891 ina bhreitheamh gníomhach agus sa bhliain 1895 ina bhreitheamh de chuid Ard-Chúirt Madras (Chennai inniu). Sa bhliain 1907 a d'éirigh sé as, agus é ina Phríomh-Bhreitheamh.

Bhí Iyer ar dhuine de bhunaitheoirí na Comhdhála Náisiúnta sa bhliain 1885 .Ghlac sé pháirt ghníomhach inti go dtí gur ceapadh ina bhreitheamh é. Ghlac sé leis an iarratas a rinne Annie Best air a bheith ina Uachtarán ar Chonradh na hUile-India um Rialtas Dúchais tráth ar bunaíodh é sa bhliain 1916. 

De bharr an cheangail a bhí ag Iyer le Besant agus leis an gConradh, go pointe áirithe toisc go raibh spéis aige sa diasúnacht, sheas sé an fód in éadan an Rialtais. D'éirigh sé níos míleataí de réir a chéile agus thug sé suas a ridireacht sa bhliain 1918.

Bhí Iyer ina phátrún ar an ardoideachas agus staidéar creidimh Hiondúch, chomh maith le scoláireacht an dlí san India Theas.

### Éire
Bhí an-suim ag Subramania Iyer i gcúrsaí in Éirinn ar feadh a shaoil. Chuaigh na himeachtaí in Éirinn sna 1900idí go mór i bhfeidhm ar Iyer roimh a bhás.

## Féach freisin

* Comhdháil Náisiúnta 

## Tagairtí

Catagóir:Dlíodóirí Indiacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1842
Catagóir:Básanna i 1924
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna
Insiombóis

Téarma do dhá orgánach dhifriúla ag maireachtáil le chéile, amháin laistigh den cheann eile. Is sampla í de shiombóis, (siombóis) a dtagann éabhlóid insiombóiseach, b’fhéidir.
Éabhlóid insiombóiseach

Téarma do dhá orgánach dhifriúla ag maireachtáil le chéile, amháin laistigh den cheann eile (insiombóis), agus déanann aon fheoil amháin díobh.
Loch Mealt

Is loch in Albain é **Loch Mealt**. Tá sé suite ar leithinis  Tròndairnissan Eilean Sgitheanach. Tá sé suite ar thaobh na láimhe clé den A855. Tá an Creag an Fhèilidhsuite ar an taobh eile den bhóthar. Tá MúsaemStafainndíreach ó thuaidh uaidh.

Tá an loch seo chomh mór le 33.8 ha (83.5 acra). Is é 3.4&nbsp;km ar trastomhas agus tá sé thart ar 998 m ar fhad ag an bpointe is géire. Níl aon oileán sa loch seo. Tá dromchla uisce an locha thart ar 57 m  os cionn leibhéal na farraige agus tá sé thart ar 0.5 m&nbsp;km ón bhfarraige.

## Tagairtí

Catagóir:An t-Eilean Sgitheanach
Antica Dolceria Bonajuto

**Antica Dolceria Bonajuto** is monarcha é Seacláid a bunaíodh i Modica i 1880, an ceann is sine ar a dtugtar an tSicil agus ceann de na cinn is sine san an Iodáil.

## Stair
Bhunaigh Francesco Bonajuto an áit faoi láthair i 1880 ach leis an ainm Caffè Roma, áit chruinnithe a spreag sóisialaí, a tháinig chun bheith ina Antica Dolceria de chuid Bonajuto i 1992.

## Duaiseanna
I 1911 bhuaigh seacláidí Francesco Bonajuto an bonn óir ag Taispeántas Ginearálta Torino (1911) a eagraíodh i gcomhar le taispeántais náisiúnta eile mar iad siúd i an Róimh (áit ar bronnadh Bonajuto) agus Flórans.

## Leabharliosta
* Giovanni Criscione, *Milseogra Bonajuto: Storia della cioccolateria più antica di Sicilia* (Kalós edizioni d'arte, 2014).
* Raffaele Poidomani, *An briosca adhmaid* (Bonajuto, 2005).

## Naisc sheachtracha
* https://www.bonajuto.it

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:Turasóireacht
Catagóir:An Iodáil
Catagóir:Fáilteachas
Catagóir:Bialanna
Baile Anraí

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Baile Anraí** air:
* Baile Anraí, Contae Bhaile Átha Cliath (An Chrois Íochtarach): baile fearainn i gContae Bhaile Átha Cliath
* Baile Anraí, Contae Bhaile Átha Cliath (An Chúlóg): baile fearainn i gContae Bhaile Átha Cliath
* Baile Anraí, Contae Chill Chainnigh: baile fearainn i gContae Chill Chainnigh
* Baile Anraí, Contae Chill Mhantáin (An Caisleán Nua): baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* Baile Anraí, Contae Chill Mhantáin (Baile an Talbóidigh Íochtarach): baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* Baile Anraí, Contae Loch Garman: baile fearainn i gContae Loch Garman
* Baile Anraí, Contae Loch Garman (Fotharta): baile fearainn i gContae Loch Garman
* Baile Anraí, Contae Lú (Baile an tSiarlaigh): baile fearainn i gContae Lú
* Baile Anraí, Contae Lú (Tigh Cillín): baile fearainn i gContae Lú
* Baile Anraí, Contae Mhaigh Eo: baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* Baile Anraí, Contae na Mí: baile fearainn i gContae na Mí
* Baile Anraí, Contae Phort Láirge: baile fearainn i gContae Phort Láirge
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Ionad siopadóireachta Bhaile Ghleann na Life

Is ionad siopadóireachta é **Ionad Siopadóireachta Ghleann na Life** atá suite i mBaile Átha Cliath, Éire, in aice le hacomhal an M50 agus bóthar an N4. Tá teorainn leis le Leamhcán san iarthar, Baile Phámar ar an taobh thoir, agus Cluain Dolcáin ó dheas. Tá thart ar 80 siopa agus 20 bialann ann. Osclaíodh an t-ionad ar 14 Deireadh Fómhair 1998.
Catagóir:Siopalanna
Catagóir:Leamhcán
Catagóir:Cluain Dolcáin
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Ionad siopadóireachta Baile Shéarlais

Tá **Ionad Siopadóireachta Bhaile Shéarlais** suite ar Bhóthar Theampall Mhaighréide, Baile Átha Cliath, ó thuaidh d'Fhionnghlas. Osclaíodh é i mí Dheireadh Fómhair 2007.
Catagóir:Siopalanna
Catagóir:Fionnghlas
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Muirthéacht na Frainnce (Leabhar)

Leabhar staire is ea ***Muirthéacht na Frainnce*** (.i. *Réabhlóid na Fraince*) a scríobh an tUasal Seosamh Ó Laochdha, agus a d’fhoilsigh C.S. Ó Fallamhain, Teo i gcomhar le hOifig an tSoláthair sa bhliain 1930. Tá 265 leathanach sa leabhar.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Catagóir:Leabhair staire
Catagóir:Leabhair staire i nGaeilge
Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:Réabhlóid na Fraince
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1930
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1930idí
Rí Anraí

* Anraí I Shasana r. (1100–1135)
* Anraí II Shasana r. (1154–1189)
* Anraí III Shasana r. (1216–1272)
* Anraí IV Shasana r. (1399–1413)
* Anraí V Shasana r. (1413–1422)
* Anraí VI Shasana r. (1422–1461, 1470–1471)
* Anraí VII Shasana r. (1485–1509)
* Anraí VIII Shasana r. (1509–1547)

Catagóir:Idirdhealáin
Cearbhall mac Muireacáin

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Cearbhall mac Muirecáin** () (bás 909).  Muireacán mac Diarmada ba ea a athair.  Ba bhall de chlann Uí Fhaoláin, é agus Fáelán mac Murchado (bás 738) a shinsear.

Tháinig Cearbhall i gcomharbacht ar a fháil i bhfad amach, Muireadach mac Brain Uí Dhúnchadha tar éis a bháis Mhuireadaigh sa bhliain 885.  Murab ionann agus Muireadach, a bhí fosta ina abb tuata Chill Dara, is amhlaidh nach raibh Cearbhall ach ina rí.  Insítear gur maraíodh *Lergus mac Cruinnén*, easpag Cill Dara, ag Cath Philgrim idir an Ardrí Flann Sinna agus na Lochlannaigh as Áth Cliath sa bhliain 888.  Sa bhliain chéanna, fuair rí Cearbhall mac Dúnlainge bás, chomharsa na Laighean a rinne ionsaí go mion minic orthu.

Ní fheictear ach pas beag tuairiscí maidir le réimeas Chearbhaill i nAnnála Uladh.  Sa bhliain 902, insítear go ndeachaigh sé i dteannta le *[[Máel Finnia mac Flannacáin]]*, rí Bhreá, ar feachtas go hÁth Cliath agus gur chuir suas an ruaig ar na Gaill (na Lochlannaigh agus Gall-Ghaeil, as Éirinn.  Throid sé i dteannta le Flann (phós sé a iníon, Gormfhlaith), in éadan fhir na Mumhan ag Cath Bhealach Múna (gar do Dhíseart Diarmada) air a maraíodh Cormac mac Cuileannáin, rí Mumhan agus easpag Chaisil. 

Fuair Cearbhall bás sa bhliain 909, agus insítear i nAnnála Uladh:

I bhfianaise claonadh Annála Uladh, tuigtear anseo gur dhlúthchara a athar céile, Flann Sionna, é Cearbhall.  Cuimhníodh i ndán leis an bhfile, *[[Dallán mac Móre]]*.

Tar éis bhás Cearbhaill, phós Gormflaith Niall Glúndubh.  De réir scéalta nua deireanaí, ba mhian le Gormflaith Cormac mac Cuileannáin a phósadh, ach bhí móid aontumha tógtha aige.  Pósadh í le Cearbhall brúidiúil sula bhfuair sí tamall beag áthais le Niall, a d'éag i mbun chatha sa bhliain 917.  Is dócha gur cumadóireacht fhileata iad na scéalta seo tríd is tríd.

Tháinig a ghaol i bhfad amach Augaire mac Ailealla Uí Mhuireadhaigh, i gcomharbacht ar Chearbhall.  Ní raibh clann aige féin dá bhfuil a fhios againn.

## Foinsí
* Byrne, Francis John, *Irish Kings and High-Kings.* Batsford, Londain, 1973. 
* Herbert, Máire, "*Ri Éirenn, Ri Alban*: kingship and identity in the ninth and tenth centuries" in Simon Taylor (ed.), *Kings, clerics and chronicles in Scotland 500&ndash;1297.* Four Courts, Baile Átha Cliath, 2000. 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 9ú haois
Catagóir:9ú haois in Éirinn
Catagóir:10ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge
An tSlí Mhór

Is é **an tSlí Mhór** ceann de na cúig phríomhbhóthar a chuaigh i dtreo na Teamhrach sa chianaimsir in Éirinn. Bhí na bóithre seo luaite in Annála na gCeithre Máistrí, M123.2:

A n-oidhce geine Cuinn forrith cóicc príomhróid go Temhraigh na ro taidhbhredh riamh go sin. At iatt a n-anmanna, Slighe Asail, Slighe Miodhluachra, Slíghe Cualann, Slighe Mór, Slighe Dála. Slighe Mór tra as isidhe Esccir Riada .i. sabhronna Ereann a dó etir Chonn & Eoghan Mór.


De réir P. W. Joyce, chuaigh an tSlí Mhór siar ó dheas ó Theamhair go dtí gur shroich sé an Eiscir Riada in aice le Cluain Ioraird i gContae na Mí, agus lean sé an eiscir den chuid is mó (ar thalamh a bhí níos airde níos tirime ná an talamh portaigh i lár na tíre) go dtí gur tháinig sé go Gaillimh. Tá codanna den bhóthar seo fós in úsáid.

## Naisc sheachtracha
* An tSlí Mór 
* ''A road on the long ridge: in search of the ancient highway on the Esker Riada'' — leabhar faoin tSlí Mhór le Hermann Geissel
* ''An tSlí Mhór'' — sraith faisnéise faoin tSlí Mhór ar TG4.

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
Sráid na Mí

Sráid sna Saoirsí i mBaile Átha Cliath é **Sráid na Mí**. Tá Margadh na Mí ann agus *Liberty Market*.
Sráid an Bhiocáire

Is ionad taibhealaíon agus áras ceolchoirme é **Sráid an Bhiocáire** (Béarla: *Vicar Street*) lonnaithe ar Shráid Thomáis, Baile Átha Cliath 8. D'oscail sé sa bhliain 1998.
Tubaiste “The Londonderry” (1848)

[mion|[Galtán rotha cosúil le “The Londonderry”]]
Tharla an **tubaiste “The Londonderry”** ar an 1 Nollaig 1848 le linn an Ghorta Mhóir. Bhásaigh 72 ar bord an ghaltáin rotha *The Londonderry,* trangláilte,   Níor bádh na paisinéirí, ach plúchadh iad faoin deic, brúite.

## Imeachtaí
[mion|Leacht Cuimhneacháin [An Gorta Mór|an Ghorta Mhóir.]]
Bhí an galbhád *The Londonderry* ar a bhealach ó Shligeach go Learpholl nuair a stróic stoirm thobann na greillí ón deic. Tiomáineadh 174 de na paisinéirí ba bhoichte go híochtar na loinge. Cuireadh faoi ghlas iad in áit nach raibh ach 23 troigh faoi 18 troigh. trangláilte. 

Fuair 72 acu bás. Bhásaigh na daoine le plúchadh agus le gortuithe a bhain dóibh ó bheith brúite isteach faoin deic.

Rinneadh coiste cróinéara maidir leis an tragóid. Cúisíodh i ndúnorgain an criú.

Tharraing an scannal clampar scannal ar bith, is cosúil.

## Tagairtí

Catagóir:An Gorta Mór
Catagóir:Contae Dhoire
Catagóir:Tubaistí in Éirinn
Catagóir:Eachtraí muirí
Catagóir:1848
Catagóir:Scannail
Catagóir:Eachtraí imirceacha
Túathal mac Úgaire

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dúnlainge ba ea **Tuathal mac Augaire** () (bás 958).  Ba bhall de chlann Uí Mhuireadhaigh é. Augaire mac Ailealla ba ea a athair, agus Ailill mac Dúnlainge a sheanathair, iar-ríthe beirt.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 947 go dtí 958.

Feictear Tuathal don chéad uair sna hannála Éireann nuair a insítear i nAnnála Easpacha na hÉireann go ndearnadh rí Uí Mhuireadhaigh de sa bhliain 908.  An bhliain roimhe sin, bhí a athair éirithe ina rí Laigean.  Sa bhliain 935, mharaigh sé *Bruadar mac Duibhghilla*, rí Uí Chinnsealaigh.  Sa bhliain 948, tháinig sé i gcomharbacht ar Bhran mac Maoil Mhórdha Uí Fhaoláin mar rí Laigean.  Sa bhliain 950, bhuaigh sé in éadan na Laoise agus Ui Fhairchealláin.  Tuairiscítear a bhás in Chronicon Scotorum agus i  nAnnála Inis Faithlinn sa bhliain 958.  Tháinig Ceallach mac Faoláin Uí Dhúnchadha i gcomharbacht air.

Bhí beirt mhac ag Lorcán, a rinneadh níos déanaí ríthe Laighean díobh, Augaire agus Dúnlaing.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
** Leabhar Laighneach, *Rig Laigin*
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Ceallach mac Faoláin

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Ceallach mac Faoláin** () (bás 966).  Ba bhall de chlann Uí Dúnchada é, agus an t-ochtú as deich rí Laigean den chlann úd.   Faolán mac Muireadhaigh (bás 942) ba ea a athair, agus Lorcán (bás 943) a dheartháir is sine, iar-ríthe beirt..

Rinneadh rí Laigean de Cheallach sa bhliain 958 tar éis bhás Thuathail mhic Aughaire, iar-ríthe Uí Muireadhaigh.  Réamhtheachtaí athair Cheallaigh ba ea Aughaire.  Tháinig Murchadh mac Fionn Uí Fhaoláin i gcomharbacht air sa bhliain 966.  Léiríonn an tsraith úd comharbais conas a roinntí ríogacht na Laigean idir na trí clanna de rítheaghlach Uí Dhúnlainge le linn na tréimhse seo..

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Leabhar Laighneach, *Rig Laigin*
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:10ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnchadha
Lá Fhéile Niocláis

mion|clé|Sinterklaas in Schiedam sa bhliain 2009
Ceiliúrtar **Lá Fhéile Niocláis** ar an 6 Nollaig gach bliain.

Is iomaí scéal faoin easpag naofa seo ón 4ú haois san Áise Bheag atá ann, an fear a leag síos an patrún do Dhaidí na Nollag as a chuid carthanachta. Ar dtús ba thraidisiún Ollannach é San Nioclás (Sinterklass); thug sé bronntanais do leanaí ar 6 Nollaig, is é sin, lá fhéile Niocláis.

## Tagairtí

Catagóir:Féilte Críostaí
Faolán mac Muireadhaigh

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Faolán mac Muireadhaigh** (Sean-Ghaeilge **Fáelán mac Muiredaig**) (bás 942).  Ba bhall de chlann Uí Dhúnchadha é.  Muiredach mac Brain (bás 885) iar-rí, ba ea a athair..

Tháinig Faolán i gcoróin i gcomharbacht ar Augaire mac Ailealla, ball den chlann iomaíochta, Uí Mhuireadhaigh.  Bhí réimeas sách fada aige idir na blianta 917 agus 942, ach ní fheictear ach go hannamh é sna hannála Éireann, le fírinne ach uair amháin faoin teideal *rí Laighen* don bhliain 923.

Tar éis a bháis, tháinig a mhac is sine Lorcán i gcomharbacht air, ach ní raibh ach réimeas aon bhliain aige (942-943).  Rinneadh rí Laigean dá mhac is óige Cellach mac Fáeláin níos deireanaí.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Leabhar Laighneach, *Rig Laigin*
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnlainge
Úgaire mac Túathail

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Aughaire mac Tuathail** (). Ina bhall de chlann Uí Mhuireadhaigh é..  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 972 à 978.

Tuathal mac Augaire ba ea a athair, agus Augaire mac Ailealla, iar-rí Laighean, a sheanathair.  Tháinig Augaire i gcomharbacht ar Murchad mac Finn Uí Fhaoláin mar rí Laighean sa bhliain 972.  Insítear sa Chronicon Scotorum gur maraíodh é sa bhliain 978 ag na Gall-Ghaeil as Áth Cliath ag Cath Bhiothlainne (Biothlann, Contae Chill Dara), agus gur thit ina theannta Muireadhach mac Rian, rí Uí Chinnsealaigh agus Congalach mac Flann, rí *[[Lege]]*.  Rinneadh ansin rí Laighean de Domhnall Claon mac Lorcáin Uí Dhúnchadha.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Leabhar Laighneach, *Rig Laigin*
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Domhnall Claon mac Lorcáin

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Domhnall Claon mac Lorcáin** ( (bás 984).  Lorcán mac Faoláin ba ea a athair.

Feictear Domhnall ar suas sna  hannála Éireann sa bhliain 972, nuair a mharaigh sé rí Laigean, Murchad mac Finn Uí Fhaoláin, go fealltach dar le hAnnála Uladh.

D'éirigh Domhnall ina rí tar éis bhás Aughaire mhic Thuathail Uí Mhuireadhaigh sa bhliain 978 ag Cath Bhiothlainne, Contae Chill Dara, ag tríd in éadan na n Gael-Ghall as Áth Cliath.  Sa bhliain 979, gabhadh Domhnall ar chúis éigin anaithnid ag na hÁth Cliathaigh.  Molann Hudson gurbh  fhíoch bunaidh a bhí i gceist, óir gur mhac chéile Murchadha, an té a mharaigh Domhnall, é rí Átha Cliath, Amlaíb Cuarán.  Ligeadh saor é sa bhliain 980 tar éis chliseadh na nÁth Cliathach ag an Ardrí, Maol Seachnaill mac Domhnaill.

Trí bliana ina dhiaidh sin, bhí Domhnall i gcomhaontas le hÍomhar Phort Láirge i gcoinne Mhaoil Seachnaill agus rí nua Atá Cliath, leasdeartháir Mhaoil Seachnaill, *[[Glúniairn]]*.  Cloíodh go dona Domhnall agus Íomhar agus scrios Maol Seachnaill na Laigin.

An bhliain dár gcionn, 984, maraíodh Domhnall ag fir Uí Chinnsealaigh as na Laigin Theas.  Insítear i nAnnála Tiarnaigh gurbh é *[[Áed mac Echtigern]]* a bhí ciontach.  Tháinig Donnchadh mac Domhnaill, i gcomharbacht ar a athair mar rí na Laigean.  Anbhás a fuair Aodh, dúnmharfóir Dhomhnaill, maraithe féin ag céile comhraic, Donnchadh Maol na mBó, laistigh den eaglais ag Fearna.

## Foinsí
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 10ú haois
Catagóir:10ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnchadha
Dúnlaing mac Tuathail

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Dúnlaing mac Tuathail** (An Mheán-Ghaeilge **Dúnlaing mac Túathail**) (bás 1014) sa bhliain 1014.  Ba bhall de chlann Uí Mhuireadhaigh, ar cheann desna trí clainne Uí Dhúnlainge a dháileadh ríogacht na Laigean eatarthu.

Tuathal mac Aughaire (bás 958) ba ea a athair, agus Aughaire mac Tuathail (bás 978) a dheartháir, iar-ríthe beirt.  Tar éis bhás Mhaoil Mhórdha mhic Mhurchadha de chlann Uí Fhaoláin ag Cath Chluain Tarbh ar Aoine an Chéasta, 23ú Aibreáin 1014, d'éirigh seisean ina rí Laigean ach fuair sé bás an bhliain chéanna..

Bhí iníon agus ceathrar mac ag Dúnlaing:
* Donncuan, rí 1014, bás 1016
* Aughaire, rí 1018, bás 1024
* Donnchadh, rí 1024, curtha as 1033, bás 1036
* Murchadh, rí 1039, bás 1042
* *Maelcorcaig* ní Dhúnlainge, bean chéile Amhlaoibh mac Sitrioc.

## Foinsí
* Leabhar Laighneach, *Rig Laigin*
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 10ú haois
Catagóir:Básanna i 1014
Catagóir:10ú haois in Éirinn
Catagóir:11ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Donncuan mac Dúnlainge

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Donnchuan mac Dúnlainge** (An Mheán-Ghaeilge: **Donncuan mac Dúnlainge**) (bás 1016).  Ba bhall de chlann Uí Mhuireadhaigh é.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 1014 go dtí 1016. 

Dúnlaing mac Tuathail ba ea a athair.  Mharaigh Donnchadh mac Giolla Pádraig (bás 1039), rí Osraí, é sa bhliain 1016 ag Leithghlinn, i dteannta le Tadhg Ua Riain, rí Uí Dhróna, tar éis dóibh uile an lá céanna comhaontas a dhéanamh.  Tháinig Bran mac Maoil Mórdha Uí Fhaoláin i gcomharbacht air

## Féach freisin
* Leabhar Laighneach

## Foinsí
* Annála Uladh
* Leabhar Laighneach, *Rig Laigin*
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:11ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Bran mac Máel Mórda

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Bran mac Maoil Mórdha** (Meán-Ghaeilge: **Bran mac Máel Mórda**) (bás 1052 ag Cologne).  Ba bhall de chlann Uí Fhaoláin é, Maol Mórdha mac Murchadha ba ea a athair.. Bhí sé i gcoróin ón mbliain 1016 go dtí 1018.

Tháinig Bran i gcomharbacht ar Dhonnchuan mac Dúnlainge Uí Mhuireadhaigh, tar éis dó a mharú ag Donnchad mac Gilla Pátraic, rí Osraí.  Ní raibh sé i réim ach le dhá bhliain, dar leis an Leabhar Laighneach.  Sa bhliain 1018, gabhadh é i luíochán agus dalladh é ag a chol ceathrar, Sigtryggr Silkiskegg.  I ndiaidh seo, glac clann Uí Muireadhaigh go cinnte ceannas na ríogachta sa Laigean trí bhíthin Aughaire mhic Dhúnlainge.  Chuaigh Bran ar an iargúil chuig mainistir i gCologne, áit a fuair sé bás sa bhliain 1052..

## Foinsí
* Leabhar Laighneach, *Rig Laigin*
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 10ú haois
Catagóir:10ú haois in Éirinn
Catagóir:11ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Lorcán mac Faoláin

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Lorcán mac Faoláin** (Sean-Ghaeilge **Lorcán mac Fáeláin** (bás 943).  Ina bhall de chlann Uí Dhúnchadha é.  Faolán mac Muireadhaigh (bás 942) iar-rí, ba ea a athair.

Tháinig Lorcán i gcomharbacht ar a athair, Faolán, sa bhliain 942.  D'eag sé an bhliain dár gcionn, maraithe i mbun catha in éadan na Lochlannach.  Tháinig Bran mac Maoil Mhórdha Uí Fhaoláin i gcomharbacht air.  Rinneadh níos deireanaí rí Laigean dá mhac, Domhnall Claon.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Leabhar Laighneach, *Rig Laigin*
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Bernadette Nic an tSaoir

Is file agus aistritheoir Corcaíoch í **Bernadette Nic an tSaoir**. Tógadh í i Leaca Rua agus i mBaile na mBocht i gCorcaigh. Múinteoir gairmoideachais ab ea í i gCill Chainnigh ar feadh blianta fada ach d'fhill sí ar Gharrán na mBráthar ar an taobh ó thuaidh den chathair ina dhiaidh sin. 

### Saothair
Ag obair mar aistritheoir, mar eagarthóir agus ag scríobh a bhíonn sí. Tá leabhair filíochta dá cuid foilsithe ag Coiscéim – *Lusanna Gréine* (2005), *I gCistin Dé* (2008), *Ór ar Chrann* (2011), *Cathair mar a Tuairisc agus póirsí eile* (2013)*, Ar Faonoscailt, 2015*, *Súil le Muir* in 2018 agus *Ar an mBóthar mór*, 2021 – mar aon le haistriúcháin ar dhánta Béarla leis an bhfile Helen Dwyer dar teideal Faire a d'fhoilsigh Lapwing sa bhliain 2010. 

D'fhoilsigh Leabhar Breac Kíor Thuathail, leagan Gaeilge de Total Khéops le Jean-Claude Izzo sa bhliain 2017, agus Siúrmó sa bhliain 2023.

## Leabhair

### '''Leabhair filíochta'''
* *Lusanna na gréine*, 2005
* *I gcistin Dé*, 2008
* *Ór ar chrann*, 2011
* *Cathair mar a tuairisc: agus póirsí eile*, 2013
* *Ar Faonoscailt*, 2015
* *Súil le muir : bíonn súil le muir ach ní bhíonn súil le huaigh*, 2018
* *Ar an mBóthar mór*, 2021

### Aistriúcháin

* *Faire* le Helen Dwyer,  a d'fhoilsigh Lapwing sa bhliain 2010.
* Kíor Thuathail, le Jean-Claude Izzo, 2017
* Siúrmó (úrscéal), le Jean-Claude Izzo, 2023

## Naisc Sheachtracha
* Aontas na Scríbhneoirí
* ''Duilliúr Fómhair'' le Domhnall Mac Síthigh (léite ag Bernadette Nic an tSaoir)

## Tagairtí

Catagóir:Aistritheoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Filí na hÉireann
Augaire mac Dúnlainge

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Augaire mac Dúnlainge** (An Mheán-Ghaeilge: **Úgaire mac Dúnlainge**) (bás 1024).  Ba bhall de chlann Uí Mhuireadhaigh.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 1018 go dtí 1024.

Dúnlaing mac Túathail ba ea a athair, a dhara mac.  Tháinig sé i gcomharbacht ar Bhran mac Maoil Mhórdha Uí Fhaoláin, tar éis dó siúd a bheith dallta agus curtha as.  Tugtar réimeas seacht mbliana do sa Leabhar Laighneach.  Sa bhliain 1024, bhí cónaí air i *nDubhloch* i dteannta le Maoil Mórdha mac Lorcáin, rí Uí Chinnsealaigh, agus mac leis siúd.  Rinne Donn Sléibhe mac Maoil Mórdha, rí a gclann comhraic Uí Fhaoláin, ionsaí orthu,  chuir sé an baile trí thine agus d'éag siad uile.  Maraíodh Donn Sléibhe in éiric ag fir Uí Muireadhaigh.  Tháinig a dheartháir, Donnchadh, i gcomharbacht ar Aughaire.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Annála Uladh
* Leabhar Laighneach, *Rig Laigin*
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:11ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Donnchadh mac Dúnlainge

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Donnchadh mac Dúnlainge** (An Mheán-Ghaeilge: **Donnchad mac Dúnlainge**) (bás 1036).  Ba bhall é de chlann Uí Mhuireadhaigh.  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 1024 go dtí 1033..

Dúnlaing mac Tuathail ba ea athair Dunchadha, a thríú mac.  Tar éis dúnmharú a dhearthár, Augaire mac Dúnlainge, maraithe sa bhliain 1024 ag Donn Sléibhe mac Maoil Mhórdha, rí chlann chomhraic Uí Fhaoláin, mharaigh fir Uí Mhuireadhaigh an marfóir féin in éiric, agus tháinig Donnchadh i réim.  Cé go n-insítear sa Leabhar Laighneach go raibh réimeas cúig bliana déag aige, ans, le fírinne chuir Donnchadh mac Giolla Phádraig, rí Osraí, as a choróin é sa bhliain 1033, agus tháinig mar rí Laigean ina ionad.  Trí bliana i ndiaidh sin, dalladh agus maraíodh Donnchadh, ag Díseart Diarmada.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Leabhar Laighneach, *Rig Laigin*
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:11ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Donnchad mac Domnaill Cláin

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Donnchadh mac Domhnaill Chlaoin** ().  Ba bhall de chlann Uí Dhúnchadha é.. Domhnall Claon mac Lorcáin ba ea a athair.  

Tháinig Donnchadh i gcoróin tar éis bhás a athar, maraithe ag fir Uí Chinnsealaigh.  Sa bhliain 996, fuair Diarmait mac Domnaill, rí Uí Chinnsealaigh, bás.  Sa bhliain 999,  gabhadh Donnchadh ag Sigtryggr Silkiskegg, rí na Lochlannach as Áth Cliath, agus a chéile comhraic, Maol Mórdha mac Murchadha de chlann Uí Fhaoláin.  Chuir Maol Mórdha an ruaig ar Dhonnchadh sa bhliain 1003 agus tháinig i gcoróin ina ionad.  Rí deireanach Uí Dhúnchadha a bhí ina rí Laigean ba ea Donnchadh.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Leabhar Laighneach, *Rig Laigin*
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:10ú haois in Éirinn
Catagóir:11ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Laighean
Catagóir:Ríthe Uí Dhúnchadha
Murchadh mac Dúnlainge

Rí na Laighean de rítheaghlach Uí Dhúnlainge ba ea **Murchadh mac Dúnlainge** (An Mheán-Ghaeilge **Murchad mac Dúnlainge**) (bás 1042).  Ba bhall de chlann  Uí Mhuireadhaigh é, agus an rí Laigean deireanach den chlann úd.

Dúnlaing mac Tuathail ba ea athair Murchadha, a cheathrú mac a rinneadh Laighean de.  Tháinig sé i gcoróin tar éis bhás Donnchadha mhic Giolla Phádraig.  Dar leis an Leabhar Laighneach ní raibh ach réimeas aon bhliain aige.

Sa bhliain 1042, cloíodh agus maraíodh eisean agus Donnchadh mac Aodha, rí Uí Bhairrche, le linn *[[Cath Magh Mailceth]]* ag rí Osraí, Giolla Pádraig mac Donnchadha, mac a réamhtheachtaí mar rí Laigean, a raibh comhaontas aige le *Cuicoigriche Ua Mordha*, rí Laois agus Mac Raith Ó Donnchadha, rí na nEoghanacht.  D'éag féin sa chath *Gilla Emhin Ua h-Anrothain*, seigneur *Uí Cremhtannai* agus *Eachdonn mac Dunlaig*, tánaiste Laighean..

Tháinig Diarmaid mac Maoil na mBó rí an chlann chomhraic Uí Chinnsealaigh, agus garmhac Dhonnchadha mhic Giolla Phádraig agus nia Giolla Phádraig mac Donnchadha, i gcomharbacht ar Mhurchadh.  Bhí Donnchadh sa bhliain 1037 tar éis a chuid cumhachta a neartú agus ríocht Lochlannach Phort Láirge clóite aige.  Leis seo, tháinig deireadh le ré na dtrí clann Uí Dhúnlainge mar ríthe na Laigean.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Annála Uladh
* Leabhar Laighneach, *Rig Laigin*
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1042
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Tigranes Mór

Rí na hAirméine ab ea **Tigranes Mór** (140 – 55 RC). Thacaigh sé le Mithridates Mór agus phós sé iníon Mithridates. Rinne Tgranes agus ionsaí ar an gCapadóic.  Chuaigh siad  in aghaidh na Róimhe ach theip orthu.

Rinne Tigranes feall ar Mithridates níos faide anonn agus thosaigh sé ag tacú leis an Róimh.
clé|mion

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Airméanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí na Siria
Catagóir:Rialtóirí Sóróstaracha
Catagóir:Ríthe Áiseacha
Misinéirí na Carthanachta

[mion|clé|[Tiorána|Tirana nó Tiorána]]
Is ord rialta é **Misinéirí na Carthanachta**. Tá aidhm acu grá agus aire a thabhairt do na daoine nach raibh rud ar bith acu féin. 

## Stair
Sa bhliain 1950 fuair Máthair Treasa cead ón Vatacáin ord rialta dá cuid féin a chur ar bun  i gCalcúta, chun obair a dhéanamh i measc an léin agus chun freastal ar na bochtáin ba bhoichte. . Ansin d’fhág sí Ord Loreto agus bhunaigh sí ord rialta nua ,"Misinéirí na Carthanachta".
[mion|clé|[Háítí|Haiti]]

Chuir an Mháthair Treasa áras ar bun do na daoine a bhí ag fáil bháis agus gan aon duine ann le cúram a thabhairt dóibh. Tugadh daoine go dtí an t-áras seo ionas go bhféadfaí cúram a dhéanamh díobh agus go bhfaighidís bás le dínit.

D’oscail an Mháthair Treasa áras chomh maith do leanaí tréigthe a aimsíodh sna sráideanna. Roimh i bhfad thug na páistí an t-ainm an Mháthair Treasa uirthi. Bhí sé deacair aici ar dtús mar ní raibh airgead ar bith aici. Ach de réir a chéile tháinig daoine eile a chuidiú léi agus thosaigh daoine a thabhairt airgid di. Chiallaigh seo go dtiocfadh léi a cuid oibre a leathnú amach.

D’oscail sí teach altranais ar áit a raibh teampall Hiondúch. agus shocraigh sí go rachadh clinicí taistil go dtí áiteanna áirithe i gCalcúta ionas go bhfaigheadh lobhair cóir leighis. Ansin d’oscail sí áit chónaí ar son páistí gan tuismitheoirí agus áit chónaí ar son daoine a raibh lobhra orthu.

Chaith Máthair Treasa cúig bliana is daichead ag obair ann agus ag cur le fás Mhisinéirí na Catharnachta ar fud na tíre agus an domhain.

Tháinig méadú mór ar an ord leis na blianta. Ach fuair Máthair Treasa bás in 1997 agus ag am a báis, bhí 610 Misin lonnaithe in 87 tír.

Lean Misinéirí na Catharnachta ar aghaidh ag fás. Leath Misinéirí na Carthanachta ar fud na cruinne agus bhí thart ar 5000 ag obair iontu sa bhliain 2014.   
[mion|clé|Ceannceathrú i g[Calcúta]]

## Sa lá atá inniu ann
Sa lá atá inniu ann, tá 3,000 bean rialta agus 400 bráthair ag obair i 87 tír. Tá siad ag freastal ar dhaoine bochta agus ar dhaoine atá ag fáil bháis i 160 baile ar fud an domhain.

## Féach freisin

* Máthair Treasa 

## Tagairtí

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Oird rialta
Róisín Bean Mhic Dhonnchadh

Taidhleoir agus scríbhneoir Éireannach a bhí in **Róisín Bean Mhic Dhonnchadh** (*Róisín Ní Dhochartaigh* roimh phósadh di agus *PD Linín* a hainm pinn). (O'Doherty roimh phósadh di). Scríobh sí sraith faoin mbleachtaire Maidhc a d'fhoilsigh Sáirséal agus Dill sna 1950idí agus sna 1960dí. Bhí sí ar dhuine de bhunaitheoirí na hirise Comhar. Bhain an tsraith bhleachtaireachta le buachaill dána scoile darbh ainm Maidhc a raibh croí mór maith aige. Deirtear go gcuirfeadh an tsraith Just William le Richmal Crompton i gcuimhne. Maidhc príomhcharachtar eachtraí an leabhair agus castar iontu freisin lena chairde, Nuala ar dhuine acu. Foilsíodh an leabhar deiridh sa tsraith sa bhliain 1968, an bhliain a bhfuair Linín bás anabaí i gcathair Nua-Eabhrac. Fionán De Barra a rinne na líníochtaí.

Bhí sí ina reachtaire ar an gCumann Gaelach (COBÁC). Bhain sí an chéad duais amach i seisiún 1940-41 an Chumainn Ghaelaigh, duais a bronnadh gach bliain ar an gcainteoir is fearr sa chumann.

## DUAISEANNA CHLUB LEABHAR NA SÓISEAR 1968/1969

Bhí na duaiseanna seo á dtairiscint ar bhunleabhair (20-30,000 focal) a scríobhadh d'ógléitheoirí na Gaeilge, buachaillí agus nó cailíní (14-17 bliana d'aois). Bhí an comórtas seo roinnte ina dhá chuid : (i) Mion-úrscéalta. Céad duais, £75 ; dara duais, £15. (ii) Ábhar eile, seachas mion-úrscéalta. Céad duais, £75 ; dara duais, £15. 

Roinn (i) Duais Aitheantais, £45 : Róisín Nic Dhonnchadha. 25 Bóthar Glas Árd, Baile Átha Cliath, 6. ("Maidhc sa Danmhairg").
Moltóirí: Caoimhín Ó Marcaigh, M.A., agus Conchubhar Rónáin, M.A. 

## Léirmheas
Maidhc sa Danmhairg á léirmheas ag Maitiú Ó Murchú in Comhar, Iml. 27, Uimh 6 (Meitheamh, 1968), lch. 24 *Seo an ceathrú eachtra ag Maidhc agus a chairde. Is mac le hAmbasadóir na hÉireann chun na Danmhairge é agus nuair a bhuaileann beirt as Éirinn ann chuige le saoire a chaitheamh leis, tosaíonn an eachtraíocht. Tagann as an ruaille-buaille a chruthaíonn siad go dtugtar chun solais duine a chaith cuid mhaith dá shaoil ag fealltóireacht i gcoinne na Danmhairge agus atá réidh anois le tionscal na talmhaíochta in Éirinn a scrios. Tá stíl grod, gasta gonta ag an údar a phoc-léimeann ó tharlú go tarlú. Tá sé le moladh ar an gcúis sin mar ábhar léitheoireachta do dhaoine óga atá ar tí tabhairt faoi leabhair a léamh.* 

* Maidhc, 1957
* Maidhc Abú, 1960
* Maidhc Bleachtaire  1961
* Maidhc sa Danmhairg, 1968. Ceangal bog. Úrscéal do pháistí. 

catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
catagóir:Taidhleoirí Éireannacha
catagóir:Scríbhneoirí do pháistí
Catagóir:Scríbhneoirí scéalta bleachtaireachta