open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aided Loegairi Buadaig

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, scéal greanntraigéideach is ea **Anbhás Laoghaire Buaigh** (Sean-Ghaeilge **Aided Loegairi Buadaig**). Caomhnaítear é i lámhscríbhinn amháin den 16ú&nbsp;haois.

## Achoimre
Rinne an file *Aed mac Ainninne* adhaltranas le Mugain, bean chéile an rí, Conchúr mac Neasa, agus dá bharr daoradh é chun báis.  Ceapadh go mbáfaí i loch é, ach d'éirigh leis ar dtús de dhraíocht iad a thriomú amach.  Níor éirigh ámh ag an loch dheireanach i Latharna, Contae Aontroma, ós comhair theach Laoghaire Buaigh, gaiscíoch na nUladh.  Ní ligfeadh Laoghaire choíche go gcuireadh bard chun báis in aice leis a thighse.  Lena chlaíomh in láimh aige, bhris sé a dhoras amach chun an beart a chosc.  Ach bhuail a cheann chomh vvv sin ar an fardoras gur éag sé dá gonta ball beag ina dhiaidh.  In ainneoin a ghonta, mharaigh Laoghaire tríocha 30 gaiscíoch an rí, agus sa ruaille buaille go léir. d'éirigh le hAodh éalú.

## Foinsí
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (*[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

## Naisc sheachtracha
* The Death of Lóegaire Búadach in *Celtic Literature Collective*

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta na Rúraíochta
Laoghaire
Victoria Prentis

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Victoria Mary Boswell Prentis**. Rugadh í i mBanbury ar an 24 Márta 1971. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Abhcóidí Sasanacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Oxfordshire
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
John Baron (polaiteoir)

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **John Charles Baron**. Rugadh é i Redhill, Surrey ar an 21 Meitheamh 1959. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Daoine as Surrey
Catagóir:Eoraisceiptigh
Catagóir:Essex
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Maria Miller

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Coimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Maria Frances Lewis Miller**. Rugadh í i Wolverhampton, Staffordshire ar an 26 Márta 1964. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Hampshire
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Wolverhampton
Wera Hobhouse

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Daonlathach Liobrálach sa Ríocht Aontaithe is ea **Wera Hobhouse**. Rugadh í i Hannover, an tSacsain Íochtarach ar an 8 Feabhra 1960. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:An Páirtí Daonlathach Liobrálach
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Daoine Gearmánacha
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Somerset
Dominic Grieve

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe ba ea **Dominic Charles Roberts Grieve **. Rugadh é i Lambeth, Londain ar an 24 Bealtaine 1956. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Abhcóidí Sasanacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Protastúnaigh
Comórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg 2020

Bhí **Comórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg 2020** ar an 18ú heagrán bliantúil de Chomórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg.

## Rannpháirtithe

## Tagairtí
Graham Stuart

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Graham Charles Stuart**. Rugadh é i Cathair Luail, Cumberland ar an 12 Márta 1962. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Cumbria
Catagóir:East Riding of Yorkshire
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Huw Merriman

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Coimeádach sa Ríocht Aontaithe is ea **Huw William Merriman**. Rugadh é i mBuckingham ar an 13 Iúil 1973. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Northamptonshire
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Sussex Thoir
David Evennett

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **David Evennett**. Rugadh é i Romford ar an 3 Meitheamh 1949. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Essex
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Ridirí
Paul Maynard

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Paul Christopher Maynard**. Rugadh é i gCrewe ar an 16 Nollaig 1975. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Cheshire
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Eoraisceiptigh
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Lancashire
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Lugaid Lága

I Miotaseolaíocht na nGael, sárghaiscíoch ab ea **Lughaidh Lágha** (Sean-Ghaeilge **Lugaid Lága**).  Faightear é i scéalta na Rithe agus na Fiannaíochta araon.  Dúradh gurbh ar cheann de na cúigear gaiscíoch is fearr na hÉireann.  Faightear Lughaidh Lágha eile sa Rúraíocht.

## Seanscéal
### Na ríthe
Deartháir rí na Mumhan, Ailill Aulom, agus uncail Eoghan Mór ab ea Lughaidh.  In ainneoin a chlainne, curadh Lughaidhe mhic Con ab ea é.  Tar éis Chath *Cenn Abrat*, inar chloígh Mac Con, chuaigh sé leis ar deoraíocht.  Níos deireanaí i rith
*[[Cath Maige Mucrama]]*, mharaigh sé Art mac Cuinn.  In ainneoin seo, nuair a thug Mac Con suas a choróin i bhfabhar Chormaic mhic Airt, chuaigh Lughaidh le Cormac mar ghiolla.

### Fiannaíocht
San Fhiannaíocht, ba ghaiscíoch suntasach na bhFiann é le Fionn mac Cumhaill.  Cosantóir *[[Uirne]]*, deirfiúr Mhuirne, ab ea é.

### Rúraíocht

Sa scéal úd, chomhghuaillí Eirc mhic Chairbre agus marfóir Chú Chulainn ab an Lughaidh seo.  Mharaigh sé Cú Chulainn le hurchar sleá, agus bhain sé a cheann de.  D'agair Conall Cearnach níos déanaí díoltas as dúnmharú a dheartháir altrama.

## Foinsí
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (*[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

## Tagairtí

Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe
Catagóir:An Fhiannaíocht
Catagóir:An Rúraíocht
Christine Primrose

Is amhránaí, cumadóir amhrán Gaelach agus múinteoir ceoil í **Christine Primrose**  (17 Feabhra 1950 - beo fós). Rugadh i gCàrlabhaigh í, san Eilean Leòdhais, ach tá cónaí uirthi anois san Eilean Sgitheanach.

Tá sí ag canadh ó bhí sí ina cailín óg, agus mar a dúirt sí féin in agallamh, nach raibh ann ach rud nádúrtha dá teaghlach. Bhuaigh sí 'Bonn Óir an t-Sean Nòis' an Chomuinn Ghaidhealaich, ag  an Mhòd Nàiseanta Rìoghail sa bhliain 1974, agus duais ag an bhFéile Pan Cheilteach sa bhliain 1978, agus cé nach raibh sé comónta ag an am sin, rinne sí céim sa cheol Gaelach, agus bíonn sí ag casadh amhráin fud fad an domhain, go háirithe i Meiriceá Thuaidh, san Astráil, sa Nua-Shéalainn] agus san Eoraip. Mar shampla, bhí sí ag an *Smithsonian Folklife Music Festival* in Washington, D.C. le hAlison Kinnaird.  Tá sí ina ball den bhanna MacTalla freisin, agus bhí sí ina láithreoir ar chláir theilifíse agus raidió.  

Faoi láthair, tá sí ar cheann de na hamhránaithe is cáiliúla i saol na Gaeilge agus tá sí fós le feiceáil i gceolchoirmeacha ó am go ham. Seachas sin, tá sí ag obair ag Sabhal Mòr Ostaig ó 1982, an bhliain ar thosaigh an cholaiste ag tairiscint cúrsaí lánaimseartha. Ar dtús bhí sí ina rúnaí, agus ó 1993 i leith bhí sí ag teagasc Gaeilge agus Ceol Traidisiúnta (BA) agus cúrsaí gearra. 

## Duaiseanna

** 1974 Bonn Òir an t-Seann Nòis aig a’ Mhòd Nàiseanta Rìoghail
** 1978 An Fhéile Idirnáisiúnta Pan Cheilteach
** 2009 ‘Seinneadair Gàidhlig na Bliadhna’ ag gradaim Cheoil Thraidisiúnta na hAlban
** 2017 Talla Deagh-chliù Ceòl Traidiseanta na h-Alba
** 2018 MBE

## Taifid
Bhuaigh sí bonn óir ar an sean-nós ag mBinse Náisiúnta Ríoga sa bhliain 1974 agus gradam ag an bhFéile Pan Cheilteach sa bhliain 1978  agus, rud nach raibh coitianta ag an am, thóg sí céim i gceol traidisiúnta na Gaeilge, agus ag feidhmiú ar fud an domhain, go háirithe i Meiriceá Thuaidh, san Astráil, sa Nua-Shéalainn agus san Eoraip. Mar shampla, bhí sí ag an bhFéile Cheoil Shaol na Tuaithe Smithsonian in Washington, DC le Alison Kinnaird. Ina theannta sin, bhí sí ina ball de Mac-Talla,  agus chuir sí cláir theilifíse agus raidió i láthair. 
* *Àite Mo Ghaoil* (1982)
* *Quiet Tradition* (with Alison Kinnaird) (1990)
* *Mairidh Gaol is Ceòl*, (as part of Mac-Talla) (1994)
* *'S Tu Nam Chuimhne* (1987)
* *Gun Sireadh, Gun Iarraidh* (2001)
* *Gràdh is Gonadh* (2017)
## Naisc sheachtracha
* BBC Naidheachdan 2018-06-11: Seinneadairean Gàidhlig a' faighinn MBE ''(bhideo: 2:33)
* BBC Naidheachdan 2016-10-19: Nòs?
* Tobar an Dualchais: Christine Primrose 
* Sabhal Mòr Ostaig: Christine Primrose
* BBC: Beag air Bheag: Seinneadair na Seachdain: Christine Primrose

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* An Bronntanas Diongbháilte - gné den iris Living Tradition  
* Leathanach ealaíontóra an BBC le hamhráin shamplacha 

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Mohammad Yasin

Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe is ea **Mohammad Yasin**. Rugadh é i Mirpur, an Phacastáin ar an 4 Deireadh Fómhair 1976. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Bedfordshire
Catagóir:Daoine as an bPacastáin
Catagóir:Daoine Briotanacha de shliocht Áiseach
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Sóisialaithe
Anne-Marie Trevelyan

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Anne-Marie Trevelyan** (*née* Anne-Marie Beaton). Rugadh í i Londain ar an 6 Aibreán 1969. Bhí sí pósta le John Trevelyan, a bhfuil gaol aige le Charles Trevelyan, rúnaí cúnta an Státchiste le linn an Ghorta Mhóir. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Cuntasóirí Briotanacha
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Mná
Anbhás Chonchúir

I Miotaseolaíocht na nGael, scéal de chuid na Rúraíochta is ea **Anbhás Chonchúir** (Sean-Ghaeilge **Aided Chonchobuir**).  Caomhnaítear an scéal i gcúig lámhscríbhinn, ina measc trí leagan éagsúla.  Sa Leabhar Laighneach, faightear leagan gar-iomlán, i dteannta leis an réamhscéal, *[[Cath Étair|Cath Éadair]]*.

## Achoimre
I rith Chath Éadair, bhain laoch na nUladh, Conall Cearnach a cheann de rí na Laighean, Meas Geaghra, agus rinne sé meall dó chomh crua le cloch, ag meascadh a inchinne le haol beo.  Tugadh an meall seo ar ais go cúige Uladh mar chreach cogaidh.  Ghoid gaiscíoch na gConnacht, Cead mac Mágach, an meall, agus thóg sé é dá chrann tabhall.  Bhuail sé Conchúr mac Neasa san éadan leis, agus chuaigh sé i bhfostú ina inchinn isteach.  Níorbh fhéidir leis na lianna an meall a thógaint amach as eagla go marófaí siad an rí, ach d'éirigh leo ina ainneoin Conchúr a shábháil.

Seacht mbliana ina dhiaidh sin, chuala Conchúr faoi chéasadh Chríost.  I leagan amháin den scéal, tugadh an oiread sin racht feirge as dá bharr, gur léim an meall as a chionn amach agus fuair sé bás den chneá oscailte.  De réir an nóis seo, mairtíreach Críostaí ba ea Conchúr roimh theacht fiú Naomh Pádraig.

I lámhscríbhinn eile, bhí beirt bhuachaillí ag imirt peile leis an meall in aice le rí-thigh Chonchúir.  Thóg Cead mac Mágach an meall uathu agus chaith sé leis an rí é.  As sin amach, is ionann an scéal agus an leagan thuas.

## Foinsí
* Helmut Birkhan: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (*[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.
* Ingeborg Clarus: *Keltische Mythen. Der Mensch und seine Anderswelt.* Walter Verlag 1991, ppb-Ausgabe Patmos Verlag, Düsseldorf, 2000, 2. Auflage, ISBN 3-491-69109-5.

## Naisc sheachtracha
* Aided Chonchobuir ar CODECS
* Aided Chonchobuir ar *Irish Sagas Online*
* Aided Chonchobuir ar Corpas Stairiúil na Gaeilge

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta na Rúraíochta
Conchúr
Cath Éadair

I Miotaseolaíocht na nGael, scéal de chuid na Rúraíochta is ea **Cath Éadair** (Sean-Ghaeilge **Cath Étair**).  Is amhlaidh go dtéann an scéal siar go dtí an 11ú&nbsp;haois, agus caomhnaítear é sa Leabhar Laighneach, agus lámhscríbhinn eile den 16ú&nbsp;haois.

## Achoimre
Tá clú a chuid sainte ar an bhfile, Aithirne Áilgheasach.  Le linn turas timpeall na tíre  ar ordú rí na nUladh, Conchúr mac Neasa, d'éalaigh sé an oiread sin ar a óstaigh, go raibh gan mhoill cách ina choinne sna cúigí Connacht agus Mumhan.  Ach i gcúige Laighean, nuair a rinne sé iarracht céad bean chéile is caoga na n-uaisle a fhuadach, chuaigh siad ar a thóir agus chuir siad eisean agus céad gaiscíoch na nUladh faoi léigear i nDún Bhinn Éadair (Fine Gall, Baile Átha Cliath).

Sa chath a lean, bhain laoch na nUladh, Conall Cearnach, a cheann dá rí na Laighean Meas Geagra, agus cloíodh na léigearthórí.  Tógadh inchinn Mheasa Gheagra, Kalk, ar ais go hUlaidh mar chreach chogaidh.  Níos deireanaí, ba chúis bhás Chonchúir mhic Neasa é an inchinn úd (inste sa scéal *[[Aided Chonchobuir]]*).

## Foinsí
* Helmut Birkhan: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (*[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Airne Fíngein

I Miotaseolaíocht na nGael, scéal de chuid Scéalaíocht na Ríthe is ea **Airneán ''Fhíngin*** ([[Sean-Ghaeilge]] *'Airne Fíngein**).  Scríofa is amhlaidh sa 9ú&nbsp;haois, caomhnaítear inniu é i gceithre lámhscríbhinn den 14ú agus 15ú&nbsp;haoiseanna.

==Achoimre==
Gach Samhain, thaispeánadh ''Rothniam'' na [[Aos Sí|sidhe]] í  féin d**Fhingen* agus thugadh sé tairngreachtaí dó faoi na himeachtaí is tábhachtaí den bhliain le teacht.  Tráth amháin, dúirt sí leis go mbéarfaí mac don rí, *Feidlimid*, an oíche úd, go n-aontódh sé sa todhchaí na [[Cúige]] Éireann go léir faoina riail, agus go mbunódh sé ríshliocht a mhairfeadh 53 glúin.  Bheadh comharthaí miotasacha le feiceáil, amhail is tomhaidhmeanna agus ath-theacht crainn bháite na Díle.

[[Conn Céadchathach]] ab ea an rí faoinar tugadh an tuar, agus bhí ina *Fingen* le 50 bliain ina ghiolla dílis dó síos bhfuair sé bás sa deireadh ag troid ar a shon.

==Foinsí==
* [[Leabhar Fhear Maí]]
* [[Leabhar Leasa Mhóir]]
* [[Stowe MS 992]]
* CODECS [https://www.vanhamel.nl/codecs/Special:Redirect/page/159 Airne Fíngein] ID 159
* Annie M. Scarre (eag.), *Airne Fingein*, in: *Anecdota from Irish Manuscripts*, Imleabhar 2, ll. 1-10, via archive.org
* [[Bernhard Maier]]: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (*Kröners Taschenausgabe.* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.
* John & Caitlin Matthews: *The Encyclopaedia of Celtic Myth and Legend: A Definitive Sourcebook of Magic, Vision, and Lore.'' Lyons Press, 2004, ISBN 1592283020.

## Tagairtí

Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe
Baile Binnbérlach mac Buain

I Miotaseolaíocht na nGael, scéal de chuid Scéalaíocht na Ríthe is ea **Baile Binnbhéarlach mac Buain** (Sean-Ghaeilge **Baile Binnbérlach mac Buain**, freisin *Scéal Bhaile Bhinnbhéarlaigh*).  Is amhlaidh gur scríobhadh é san aonú haois déag.  Caomhnaítear éis dtrí lámhscríbhinn den 16ú&nbsp;haois.

## Achoimre
Níor chás laoch an scéil Baile na Uladh agus a chianghrá Ailinn na Laighean ar a chéile riamh agus iad ina mbeatha.  Nuair a d'inis do Bhaile go bréagach go raibh Ailinn marbh, chuaigh sé ó dheas ach fuair bás féin de bhrón.  Chuala Ailinn faoi bhás Bhaile agus chuaigh sise ó thuaidh agus fuair sí bás freisin. Cuireadh faoi iad, scartha óna chéile sa bhás mar a bhí sa bheatha.

D'fhás crann as gach uaigh, crann iúir leis agus crann úill léi. Thóg barra na gcrann riocht aghaidhe na marbh ina luí fúthu.  Seacht mbliana ina dhiaidh, leagadh na crainn agus rinneadh cláir den adhmad.  Ar na cláir úd, bhí sé de nós ag filí an dá chúige a gcuid dánta a scríobh. 

Gaireadh ag Teamhraigh tráth féile mhór filí na nUladh agus na Laighean agus tugadh na cláir don rí.  Le chéile anois, ní dhearnadh iad a dheighilt choíche.

## Sanasaíocht
De ghnáth, ciallaíonn *baile* nó *buile* fís nó mire; nó b'fhéidir fosta teach.  Sa chás seo, áfach, is léir gur chéadainm atá i gceist.

## Tionchar
Chóirigh William Butler Yeats (1865–1939) an scéal seo ina dhán *Baile and Ailinn*.

## Foinsí
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (*[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

## Naisc sheachtracha
* Baile Binnbérlach mac Búain ar CODECS
* Baile Binnbérlach mac Buain ar *Irish Sagas Online*
* ''Baile Binnbérlach'' in James MacKillop: *A dictionary of Celtic mythology*, Oxford University Press, 2004

## Tagairtí

Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe
Bóramha

I nÉirinn na meánaois, cáin ab ea an **Bóramha** (Meán-Ghaeilge **Bórama**, *Bóruma*, *Bóraime*), ar ghá do chuige Laighean a íoc do mhuintir Uí Néill.  Tá scéal ann den teideal *Bórama* atá mar chuid de Scéalaíocht na Ríthe, le meascán phróis agus filíochta.  Is amhlaidh gur scríobhadh é sa 10ú/11ú haois.  Caomhnaítear é in dhá leagan sa Leabhar Laighneach agus sa Leabhar Buí Leacáin.

## Sanasaíocht
Is é de bhrí le *Bóraime* ná *bó-ríme*, bó-ríomhe, is é sin, áireamh na mbó. 

Is logainm a áit dúchais é leasainm an Ardrí, Brian Bóramha, is é sin, Béal Bórú, Contae an Chláir.

## Achoimre
Sa chéad aois, d'éiligh rí de mhuintir Uí Néill Túathal Techtmar ar ríthe na Laighean éiric (nó *[[lóg n-enech]]*) darbh ainm Bóramha.  Thug sé mar chosaint na cánach ná dúnmharú a bheirte iníonacha.  Ba chúis achrainn fhuilteach i gcónaí é ámh, méid na cánach.

Ba phríomhphearsa san achrann seo   thar na glúnta ab ea Brian Bóramha na Mumhan (ainmnithe as áit a bhreithe, féach Sanasaíocht thuas).  Chuaigh sé i gceann na hArd-Ríogachta agus throid sé in éadan  mhuintir Uí Néill sa Chath Chluain Tarbh, cé gur maraíodh é tar éis an chatha. 

De réir seanscéil níos deireanaí, chuir Naomh *[[Moling Luachra]]* críoch leis an gcánaigh le cleas éalaithe sa 7ú&nbsp;haois.  Faightear ann meascán de sheanscéal agus stair, agus caomhnaítear leaganacha éagsúla agus neamhchruinn faoi achar na Bóirmhe.

## Foinsí
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (*[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Teanga anailíseach

Sa tíopeolaíocht teanga, is éard is **teanga anailíseach** ann ná teanga a léiríonn gaoil, go príomha idir focail in abairtí, trí fhocail *chúnta* (míreanna, réamhfhocail, srl.) agus ord na bhfocal, seachas úsáid a bhaint as infhillteacha, (ag athrú fhoirm an fhocail chun a ról san abairt a chur in iúl). Mar shampla, cuireann an frása Gaeilge *Ritheann an cat sa tóir ar an liathróid* in iúl go bhfuil an cat ag gníomhú ar an liathróid *go hanailíseach*. trí ord na bhfocal. Is féidir é seo a chur i gcodarsnacht le teangacha sintéiseacha, a bhraitheann go mór ar infhillteacha chun gaoil na bhfocal a chur in iúl (m.sh., tugann na habairtí; *Rith an cat sa tóir ar an liathróid.*  agus *Ritheann an cat sa tóir ar an liathróid.* frámaí ama difriúla in iúl, trí fhoirm an fhocail 'rith' a athrú) . Níl an chuid is mó de na teangacha anailíseach amháin, ach bíonn go leor acu ag brath go príomha ar chomhréir anailíseach.

De ghnáth, bíonn an cóimheas íseal idir 'moirfém-focal' ag teangacha anailíseacha, go háirithe maidir le moirféimí infhillteacha. Is féidir le dul cainte gramadaí a bheith anailíseach mar an gcéanna má úsáideann sé moirféimí shaora, gur focail ar leithligh iad, agus / nó ord na bhfocal. Braitheann teangacha anailíseacha go mór ar úsáid ailt chinnte agus éiginnte, a mbíonn claonadh iontu a bheith in úsáid go neamhshuntasach nó fiú a bheith in easnamh sna teangacha atá go láidir sintéiseacha; ord na bhfocal níos déine; réamhfhocail éagsúla, míreanna agus cáilitheoirí; agus comhthéacs.
Mír (gramadach)

Sa ghramadach, tá brí thraidisiúnta ag an téarma **mír**, mar roinn chainte nach féidir a bheith infhillte, agus freisin tá brí nua-aimseartha aici, mar fheidhmfhocal a bhaineann le focal nó frása eile chun brí a roinnt. 

## Brí nua-aimseartha
Sa ghramadach nua-aimseartha, is feidhmfhocal é mír nach mór a nascadh le focal nó le habairt eile chun na céille a thabhairt, .i., níl a shainmhíniú léacsach féin aige. De réir an tsainmhínithe seo, is cuid ar leithligh den roinn chainte í míreanna agus tá siad an-difriúil le haicmí eile d'fheidhmfhocail, amhail ailt, réamhfhocail, réimnithe agus dobhriathair. Bíonn éagsúlacht mhór sna teangacha maidir le cá mhéad a úsáideann míreanna, cuid acu á n-úsáid go forleathan agus cuid  eile ag baint úsáide as gléasanna malartacha ar nós réimíreanna / iarmhíreanna, infhilleadh, briathra cúnta agus ord na bhfocal. De ghnáth, is éard atá i míreanna  ná focail a ionchódaíonn catagóirí gramadaí (amhail séanadh, modh, aimsir, nó tuiseal), claonáin, nó líontóirí nó marcóirí dioscúrsa (ó bhéal) amhail 'bhuel', 'cibé', srl. Ní infhilltear míreanna in am ar bith.
Calalberche

Is baile é **Calalberche** den bhardas Spáinneach Santa Cruz del Retamar, ag ceann thuaidh Provincia de Toledo (i gCaistíl-La Mancha), ar an teorainn le Comunidad de Madrid. Timpeallaithe ag na bardasachtaí Méntrida, Villa del Prado agus Aldea del Fresno, Bhí daonra 976 i gCalalberche sa bhliain 2018.

## Stair
Sa bhliain 1966, bhí sealúchas, thart ar 7,000 heicteár de thalamh scaipthe idir Madrid agus Toledo, darbh ainm “El Alamín”,  chomh maith le heastáit eile, ag an Marquesado de Comillas (an tUasal  D. Juan Alfonso Güell y Martos).

Bhí cuid dá thalamh ina sean-tearmann sealgaire agus úsáideadh an chuid eile le haghaidh talmhaíochta agus beostoic. 
clé|mion|Colegio Publico Riberta del Alberche
Ag tús na bliana 1966 agus as a stuaim féin shocraigh an Marqués de Comillas, ar chuid mhór de thalamh an eastáit El Alamín a leithdháileadh chun forbairt tithíochta a chruthú, le haghaidh áineasa, forbartha agus saoire, go háirithe do mhuintir Mhaidrid  ar a dtugtar *la Urbanización Calalberche* sa lá atá inniu ann.    

Á bhainistiú ag daoine difriúla, sainíonn siad,  d'aon iarraidh, an Urbanización Calalberche mar a thugtar air, ag roghnú na talún a bhaineann le cúige Toledo, go háirithe go bun Santa Cruz del Retamar, ag teacht le sráidbhailte mhuintir Mhaidrid ag Aldea del Fresno  agus Villa del Prado, chomh maith leis an bhaile Toledach Méntrida, freisin chun freastal ar riachtanaisí na forbartha uirbí amach anseo, an limistéar gleoite Ribera del Alberche go léir, lena radharcanna ar an Sierra de Gredos agus an Sierra del Guadarrama, ag cruthú timpeallacht tírdhreach iontach.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte i gCaistíl-La Mancha
De chophur in dá muccida

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, réamhscéal den *[[Táin Bó Cuailnge]]* is ea **De sheachrán an dá mhuicí** (Sean-Ghaeilge **De chophur in dá muccida**).  Caomhnaítear dhá leagan éagsúla, ceann amháin sa *[[Leabhar Laighneach]]*, ceann eile in Egerton LS 1782 den 16ú&nbsp;haois.  Measann scoláirí liteartha ámh go raibh leaganacha eile ann nach maireann, toisc is amhlaidh gur tiomsú é leagan amháin atá ar marthain, agus lena chois sin tagairtí atá le fáil sa scéal *[[Toghail Brú Dá Dearga|Togail Bruidne Da Derga]]*.

## Achoimre
Tréadaí muice de rí sidhe na Connacht agus na Mumhan ba ea *Friuch* agus *Rucht*.  De bharr achrann dearcáin eatarthu, chuaigh siad i mbun chomhrac iolchruthach aonair. D'athraigh stad féin ó riocht go riocht ina n-éin (*Ingen* agus *Ette*), ollphéisteanna mara (*Bled* agus *Blod*), fianna, gaiscí (*Scáth* agus *Sciath*), taibhsí, dragain agus cruimheanna nó péisteanna uisce (*Cruinniuc* agus *Tuinniuc*).  Sa ríocht deireanach seo, shlog dhá bhó ag ól iad.  D'éirigh na ba torrach agus thug dhá ghamhain tairbh ar an saol, a d'fhás ina dtairbh is cáiliúla na hÉireann.  Ba iad na tairbh seo, Donn Cuailnge na nUladh agus Fionnbheannach na gConnacht, cúis an achrainn idir an dá chúige.

Ag deireadh an scéil, thóg an tréadaí *Friuch* ainm a chéile comhraic, *Rucht*, agus thóg dhream an t-ainm *Runce*.  Ní mínítear sa scéal cúis na malairte seo.

## Sanasaíocht
Rinne Christine Dröge iarracht nasc a fháil idir an fhocal neamhfhianaithe *chophur* agus an téarma Sanscraite *saṃsāra* („seal brónach [na n-athshaoluithe]“).  Ní ghlactar leis an smaoineamh seo ámh d'ath-ionchollú Ceilteach ag Ceiltígh eile. Maidir le seo, féach fosta Tuan mac Cairill agus Fintán mac Bóchra.

## Foinsí
* Helmut Birkhan: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
* Sylvia & Paul F. Botheroyd: *Lexikon der keltischen Mythologie.* Tosa Verlag, Wien 2004.
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (*[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

## Féach freisin
* Donn Cuailnge
* Fionnbheannach
* Toghail Brú Dá Dearga

## Naisc sheachtracha
* Gearóid Mac Eoin, *Deutsche, Kelten und Iren: 150 Jahre deutsche Keltologie*, Buske Verlag, 1990, ll.&nbsp;171&nbsp;ff.

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta na Rúraíochta
Dílárú

Is éard is **dílárú** ann ná an próiseas ina ndáiltear amach nó ina roinntear feidhmeanna, cumhachtaí, daoine nó rudaí lasmuigh de shuíomh nó údarás lárnach.  Cé go ndéantar staidéar agus cleachtadh go forleathan ar lárú, go háirithe ag leibhéal an rialtais, níl aon sainmhíniú nó tuiscint choiteann ann ar dhílárú. D’fhéadfadh brí an díláraithe a bheith éagsúil go páirteach mar gheall ar na bealaí éagsúla ina gcuirtear i bhfeidhm é.  Tá coincheapa an díláraithe curtha i bhfeidhm ar dhinimic na ngrúpaí agus ar riarachán gnó agus ar eagraíochtaí príobháideacha, eolaíocht pholaitiúil, dlí agus riarachán poiblí, eacnamaíocht agus teicneolaíocht . 

## Stair
Tháinig an focal «centralización» (i nGaeilge; "lárú") i bhfeidhm sa Fhrainc sa bhliain 1794, nuair a chruthaigh ceannaireacht na Direachtóireacht (Le **Directoire)**, sa Fhrainc]]  struchtúr nua rialtais tar éis na |réabhlóide Francaí .
Rí (ficheall)

thumb|right|120px|AN rí bán, ó Theach fichille Staunton "Marshall", 4 orlach ar airde

Is é an **rí** (♔♚ ) an fear fichille (nó 'fichillín') is tábhachtaí, arb é a ghabháil an t-aon chuspóir atá ag an gcluiche. I dtíortha na hÉireann, na Spáinne agus na Portaingéile, léirítear an rí ag an litir R sa nodaireacht fichille ailgéabraigh. Sa chás nach féidir é a athrú le linn an chluiche, meastar gur fichillín luachmhar é. Is fiú 20 pointe é; mar sin féin, tugann roinnt údair dhá nó ceithre phointe de luach coibhneasta, ar scála 1-1, bunaithe ar a shoghluaisteacht, a shábháilteacht agus an ról gníomhach a imríonn sé ag deireadh an chluiche. 

Le linn cluiche, ní féidir leis an rí fanacht faoi bhagairt  namhad ag am ar bith, má dhéantar ionsaí air caithfear é a chur in áit shábháilte láithreach bonn, . Léiríonn rialacha na nósmhaireachta i bhfichille go bhféadfadh an t-ionsaitheoir tost an chluiche a bhriseadh agus "sáinn !" a fhógairt agus, sa chás nárbh fhéidir leis an rí éalú ó ghabháil,  "marbhsháinn!" a fhógairt. Meastar na gothaí seo a bheith roghnach de réir rialacha an chluiche.   

## Socrúchán agus gluaiseacht

Tosaíonn an Bán leis an rí ar an gcéad rang ar thaobh na láimhe deise den bhanríon. Tosaíonn an Dubh leis an rí go díreach trasna ón rí bán. Tosaíonn an rí bán ar e1 agus an rí dubh ar e8. Féadfaidh rí a bhogadh go dtí cearnóg amháin  in aon treo (go cothrománach, go hingearach, nó go trasnánach) mura bhfuil fear cairdiúil sa chearnóg cheana féin nó go gcuirfeadh an t-aistriú an rí i sáinn. Mar thoradh air sin, ní fhéadfaidh ríthe a bheith curtha i gcearnóga in aice láimhe (féach an freasúra), ach is féidir leis an rí ionsaí  nochta a dhéanamh trí easpag, chaiseal, nó bhanríon a thabhairt le fios. Tá baint ag an rí freisin leis an aistriú speisialta caisliú.

## Tagairtí
Tua chatha

mion|369x369px| Tua an mharcaigh, thart ar 1475. Tugann maisiú pollta na lainne le fios '''go ndearnadh í sa Ghearmán'''. Is sampla í seo de tua chatha a cuireadh in oiriúint do mharcridire. Tá an fhaird nua-aimseartha.
Is éard is **tua chatha** ann ná tua atá deartha go sonrach le haghaidh comhraic. Ba leaganacha speisialaithe de ghnáth tuanna iad. Bhí go leor acu oiriúnach lena n-úsáid le lámh amháin, cé go raibh cuid eile níos mó agus teastaíodh dá lámh lena n-úsáid**. 

Bhí réimse leathain meáchan ag na tuanna a dearadh le haghaidh cogaíochta ó 0.5 go 3 kg, agus fad orthu díreach os cionn 30 cm go 1.5 m, mar atá i gcás na tua Danmhargaí nó an sparrthua. D'fhéadfaí a mhaíomh go dtiocfadh airm ghearrtha a sháraíonn níos mó ná 1.5m isteach i gcatagóir na  n-armas cuaille.

== Forbhreathnú ==

== Stair ==
[[Íomhá:Hôtel-Dieu de Tournus (Axes 1).jpg|mion|400x400px| Cinn **tua déanta as glaschloch''' snasta ó bhailiúcháin an Hôtel-Dieu i Tournus (Saône-et-Loire, an Fhrainc). Aimsíodh iad sa Saône. ]]

#### Na Meánaoiseanna
[mion|200x200px| Ceann tua chatha Mheirvínseach ón 7ú haois ar taispeáint i [Músaem na Breataine.  ]]
Angelique Rockas

Is aisteoir amharclainne, scannáin agus teilifíse i Londain í **Angelique Rockas**, atá ina cheannródaí san amharclann ilnáisiúnta. Ba é ainm an chomhlachta amharclainne an **Internationalist Theatre**.

## A luathshaol

Rugadh Rockas san Afraic Theas agus is de shliocht na Gréige í. Bhain sí onóracha amach in Ollscoil Witwatersrand le Litríocht an Bhéarla agus le mór-Fhealsúnacht, agus fuair sí oiliúint mar aisteoir i scoil amharclainne Ollscoil Cape Town.

## Gairm
Thosaigh Rosaas ar a gairm bheatha amharclainne ag Theatro Technis London le George Eugeniou (vide English Wikipedia), áit ar ghlac sí ról Medea (Euripides) aistrithe ag Philip Vellacott, agus IO in Prometheus faoi chathaoirleacht Aeschylus
Faoi ainm Angeliki (a hainm Gréige) Rockas, rinne sí léirithe i dteanga dhúbailte (Gréigis / Béarla) bunaithe ar thobchumadh ar thopaicí a raibh tionchar acu ar phobal na Cipire Gréigise.

I measc an Internationalist Theatre, seachas róil Emma i "El Campo" le Griselda Gambaro, agus Miss Julie faoi Lúnasa Strindberg ta , Carmen (i El Balcón de réir Géinéid), Yvette (i El Misneach na Máthar le haghaidh Brecht),Miriam (i mBarra Óstán Tóiceo), agus Tatiana (ag Naxmies ag Máximo Gorki) .

I measc na gcodanna scannán tá Henrietta i 'The Witches', Nereida i 'Oh Babylon', teicneoir cothabhála in 'Outland'.

Maidir le Teilifís na Gréige, d’imir sí Ms Ortiki i 'Emmones Idees' stiúrtha ag Thodoros Maragos

## Cartlanna
*Angelique Rockas  Cartlann Náisiúnta na Ríochta Aontaithe

## Naisc sheachtracha

*  Angelique Rockas IMDB
* Angelique Rockas    Institiúid Scannán na Breataine
* Angelique Rockas   Hellenism.net  
* Angelique Rockas  Vogue Mexico & Latin America   Angelique Rockas : Una Actirz Multiplicada
* Angelique Rockas Pinterest

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí
Catagóir:Daoine beo
Tadhg mac Céin

I Miotaseolaíocht na nGael, rí seanscéalach ba ea **Tadhg mac Céin**.  Faightear scéal morálta faoi i *[[Sanas Cormaic]]* den 10ú&nbsp;haois.  Caomhnaítear an scéal fosta i *[[Leabhar Mhic Cárthaigh Riabhaigh]]* den 15ú&nbsp;haois.

## ''Eachtra Thaidhg mhic Céin''
Shocraigh mac Thaidhg fleadh a eagrú dá athair, ag a riarfaí feoil de gach sórt.  Theip air ach amháin broic, i bhfolach ina mbrocach, a fháil.  Rug sé greim de chleas orthu sa deireadh, trí gheallúint tugtha in ainm a athair, go bhfágfaí gan suaitheadh iad.  Óir go raibh muinín acu ann, tháinig na broic amach, ach maraíodh iad.  Nuair a thóg an mac na hainmhithe chun na fleidhe, chuir a athair é le teann feirge mallacht air, toisc gur bhris sé geallúint tugtha ina ainm.

## Sanasaíocht
Fréamhaítear an t-ainm Tadhg ón bPrótai-Cheiltis **tazgo-* (broc), arb amhlaidh gur ainmhí tótaim na ríthe é.  Focal Ceiltise eile don bhroc ab ea **brokko-*, as Breatnais *broch*, as Béarla *brock*.

## Foinsí
* Bernhard Maier: *Kleines Lexikon der Namen und Wörter keltischen Ursprungs.* C.H.&nbsp;Beck OHG, München 2003, ISBN 3-406-49470-6.

## Tagairtí

Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe
Eithne Thaobhfhada

Iníon an rí, Cathair Mór, ab ea **Eithne Thaobhfhada** (Meán-Ghaeilge **Eithne Tháebfhota**).  De réir Scéalaíocht na Ríthe, ba bhanríon í le beirt rí thar dhá ghlúin.

## Banríon na hÉireann
Sa chuid is mó de shean-scríbhneoireacht na hÉireann, bean chéile Choinn Chéadchathaigh ab ea í.  Measadh gur dhea-thionchar éadan pósta don ríocht.  Ar feadh a saoil, bhíodh trí fhómhair ann, rud a thugann le fios gur bhandia an fhlaithis ar chineál éigin ab ea í.

## ''Esnada Tige Buchet''

Iníon altrama Bhuicéid ab ea Eithne nuair a tháinig a deartháir agus ghoid a thréada bó.  B'éigean do Bhuicéad a theach a fhágáil lena chlann agus Eithne.  Ina gcónaí i mbothán sa choill gar do Cheannanas, nuair a bhuail sí lena fear céile i ndán di, Cormac mac Airt, garmhac Choinn.  Luigh sí leis oíche agus gineadh Cairbre Lifechair.

## ''Echtrae Cormaic''
Sa scéal *[[Eachtra Chormaic]]*, is amhlaidh gur bhean chéile Chormaic ab ea í.

## Craobh ghinealaigh

## Foinsí
* Eithne Tháebfhota  on Oxford Index

## Tagairtí

Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe
Catagóir:An Fhiannaíocht
Banríon (ficheall)

An fear fichille is cumhachtaí is ea **an bhanríon** den chluiche fichille ( ♕ ♛ ), agus í léirithe in Éirinn sa nodaireacht ailgéabrach leis na litreacha Br. Is í an fichille den luach absalóideach is mó sa chluiche, An fichillín is luachmhar is ea í leis an luach absalóideach is mó sa chluiche, agus is iondúil go mbíonn luach idir naoi agus deich bpointe aici. Cosúil leis an chaiseal, tá sí in ann (le cabhair ón rí) cluiche a bhuachan i gcoinne rí aonair.. 

Sa chaturanga y shatranj, réamhtheachtaí *níos sine an* chluiche, ba í an firzan nó firz an fichillín is gaire do bhanríon an lae inniu. Fuair ​​an bhanríon fichille reatha cumhacht sa 15ú haois.San Eoraip, le linn na Meánaoiseanna, tháinig an banríon in áit a réamhtheachtaí (fireannach)  agus ag deireadh an 13ú haois bhí sí i láthair ar fud na mór-roinne. Ag deireadh an 15ú haois, mhéadaigh gluaiseachtaí na banríona de réir a chéile chuig gluaiseachtaí an lae inniu, cé go raibh srianta fós ar chur chun cinn na  bhfichillíní chuig banríon nua.  

## Seandálaíocht
clé|mion|210x210px| Dealbhóireacht Eabhair, ón dara haois déag.

## Sanasaíocht

## Éabhlóid
deas|mion|368x368px| Íomhá de Isabel de Castilla san '''Rimado de la Conquista de Granada','' sa bhliain,1482, ag Pedro Marcuello.
## Naisc sheachtracha
*An Bhanríon
Caiseal (ficheall)

Fear fichille é **an caiseal** ( ♖ ♜ ), a úsáidtear de ghnáth sa chéim dheiridh den chluiche. mar gheall ar a luach straitéiseach agus beartaíochta, a ndearnadh staidéar forleathan orthu i litríocht fichille. Is ionann a luach coibhneasta agus thart ar chúig phointe, agus d'fhéadfadh sé a bheith éagsúil ag brath ar a shuíomh sna sraitheanna oscailte nó sna colúin oscailte, nó i bhfoirmíochtaí straitéiseacha amhail batairí. 

Ag tús cluiche, tá dhá phíosa ag gach imreoir atá eagraithe i gcolúin a agus h, sa chéad sraith, le haghaidh an Bháin, agus san ochtú le haghaidh an Duibh. Is annamh a úsáidtear é sa chéim oscailte mar gheall ar a soghluaisteacht íseal i suíomhanna dúnta. I lár an chluiche, cuirtear iad i gcónaí i gcolún oscailte, agus é mar aidhm acu ionsaí a dhéanamh ar rí an chéile comhraic agus ag forghabháil seachtú sraith an namhad, agus sa chéim dheireanach den chluiche is féidir é a bheith cinntitheach i gcoinne mionfhichillíní.

## Tagairtí


Catagóir: Fir fichille
Achtan

Máthair Chormaic mhic Airt ab ea **Achtan**, a mhair c. 1d-2a haoiseanna AD.

## Achtan agus Art mac Coinn
Sa seanscéal *[[Cath Maige Mucrama]]*, iníon *[[Olc Acha]]* de na *[[Crich Óic Bethra]]* ab ea Achtan, a bhíodh ina gcónaí gar do Dhroichead an Chláirín, Contae na Gaillimhe mar atá inniu.  Ar an oíche roimh an gcath, bhí Art mac Coinn mar aoi *Olc Acha*, a d'fhiafraigh de cé mhéad leanbh a bhí aige.  Ar eagla go bhfaigheadh sé bás agus chun a ríshliocht a chosc, mhol Olc Acha go luífeadh Cormac le hAchtan go mnginfeadh sé mac. 

:*"Gineadh Cormac ansin.  Dúirt Art léi go dtabharfadh sí mac ar an saol agus go mbeadh an mac sin ina rí Éireann.  Ansin dúirt sé léi de gach taisce a bhí curtha i bhfolach aige don mhac sin.  Agus dúirt sé go marófaí é an lá dár gcionn agus d'fhág sé slán aici.  Dúirt sé léi a mac a thabhairt ar altramas chuid a chara na gConnacht.  Ar an lá dár gcionn, chuaigh sé chun catha."

Thug Achtan ar an saol [[Cormac mac Airt]], sinsear na g[[Connacht]], agus dá bharr is sinsear í de shleachta amhail is muintir [[Uí Fiachrach]], [[Uí Briúin]], Uí Ailello agus [[Muintir Murchada]].  San áireamh clann atá de shliocht seo ná muintir * MacDermot, O'Conor, Ó Cléirigh, O'Flaherty, O'Dowd, O'Shaughnessy, McGivergan agus O'Hynes.

## Connacht
Iomrall aimsire is ea an t-ainm *Connacht* le linn ré Achtana.  Deirtear gur de shliocht Choinn Chéadchathaihh, a mhair roinnt aoiseanna níos deireanaí, ab ea na Connachta, a bhfuil an chúige anois ainmnithe astu.  I scéalta níos déanaí, faightear an t-ainm *[[Fir Ol nEchmacht]]* mar ainm moch na cúige, um an fadhb sé a réiteach.  Go hiondúil, is bréagiarracht ag manaigh Chríostaí í,  luathchroineolaíocht na nGael a shioncronú le stair chlasaiceach agus bhíobalta.

## Féach freisin
* Scéalaíocht na Ríthe
* Leabhar Gabhála na hÉireann
* Lugaid mac Con

## Foinsí
* 
* 
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* *The Battle of Mag Mucrama*, Aistriúchán Béarla ar ancienttexts.org

## Tagairtí

Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe
Coimpeart Chonchúir

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, réamhscéal don *[[Táin Bó Cuailnge]]* is ea **Coimpeart Chonchúir** (Sean-Ghaeilge **Compert Conchobuir**) mhic Neasa.  Caomhnaítear in dhá leagan é as Sean- agus Meán-Ghaeilge.  Sa dá scéal, is iad Neasa a máthair agus Cathbhadh draoi a athair, ach ní hionann na scéalta ar dhóigh eile.

Aithnítear lorg láimhe de mhórán scríobhaithe sa leagan níos sine ó thaobh theanga de, caomhnaithe i Leabhar Bhaile an Mhóta agus i Leabhar Buí Leacáin.  Sa scéal seo, bhí Nessa laistigh d'Eamhain Mhacha i dteannta lena hionailtí.  Tharla ansin gur tháinig Cathbad draoi chuici.  D'fhiafraigh sí de, céard ba chuí ag an am úd.  Ar Cathbhadh mar fhreagra, bheadh glóir go síoraí in Éirinn ag banríon a ghinfeadh rí.  Óir nach raibh fear ar bith eile i láthair, thóg Neasa Cathbhadh gan leisce chun luí léi. Gineadh Conchúr ansin, lena raibh Neasa torrach le trí bliana agus trí mhí.

Faightear an dara leagan den scéal in áit eile i Leabhar Bhaile an Mhóta agus i Leabhar Buí Leacáin.  Insítear iontu scéal níos mionsonraithe.  Taoiseach bhuíon  na bhFiann ab ea Cathbhadh, i dteannta lenar mharaigh sé beirt athair altrama déag Asas, iníon an rí, Eochaidh Sálbhuí.  Chun díoltas a bhaint amach, d'éirigh Asa (séimh) ina taoiseach buíne féin, agus thuill sí an leasainm Ní-Asa (ní-séimh) dá bharr.  Chloígh Cathbhadh  Neasa le chleas éalaithe, agus phós sí é chun a saol a shábháil.  Ball beag ina dhiaidh sin, fuair sí uisce ón abhainn Chonchúir dá fear céile.  Toisc go raibh dhá phéist san uisce, chuir Cathbhadh iachall ar Neasa an t-uisce a ól féin, agus d'éirigh sí torrach dá bharr.  Thosaigh a pianta breithe ar turas lá, agus thug Cathbhadh tuar go n-éireoidh leanbh ina rí mór le rá, dá mb'fhéidir le Neasa moill a chur ar an mbreith go dtí an oíche sin, an oíche chéanna ar a dtabharfadh Íosa Críost ar an saol daonna.  D'éirigh léi, agus in am trátha, d'éirigh le Conchúr, ainmnithe as an abhainn agus tugtha ar an saol le péist ina láimh aige, ina rí is cáiliúla na nUladh.

## Eagráin
* Kuno Meyer: *Compert Conchobuir*. In: *[[Revue celtique]]* 6, 1884, ll. 173–182 (le haistriúchán Béarla).
* In: Rudolf Thurneysen: *Sagen aus dem alten Irland*. Berlin 1901 (gearmáinis).
* Ch.-J. Guyonvarc’h: *La Naissance de Conchobar*. In: *[[Ogam (iriseán)|Ogam]]* 11, 1959, ll. 56–65, 335–336 agus *Ogam* 12, 1960, ll. 235–240 (francis).

## Foinsí
* Rudolf Thurneysen: *Die irische Helden- und Königsage*. Max Niemeyer, Halle 1921 (Nachdruck Olms, Hildesheim/New York 1980), ll. 273–276.
* Bernhard Maier: *Compert Chonchobuir*. In: Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (*[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5, ll. 83f.

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta na Rúraíochta
Conchúr
Scoil Mhuire Gan Smál

Bunscoil i mBéal Átha na Sluaighe, Contae na Gaillimhe, Éire is ea **Scoil Mhuire Gan Smál**. Bunaíodh í i 1939, is scoil náisiúnta bhuachaillí agus chailíní Chaitliceach í atá suite ar imeall Bhéal Átha na Sluaighe i bparóiste sibhialta na gCríoch. Ó Mheán Fómhair 2019, tá 415 daltaí agus timpeall tríocha ball foirne sa scoil, rud a chiallaíonn gurb í an scoil náisiúnta is mó (de réir líon na ndaltaí) i ndobharcheantar Bhéal Átha na Sluaighe.

## Stair agus forbairt
Osclaíodh Scoil Mhuire Gan Smál i 1939 sa Críoch lasmuigh de Bhéal Átha na Sluaighe, le beirt mhúinteoirí agus ochtó a seacht daltaí ar dtús.  Ar dtús osclaíodh síos Bóthar an Chríoch, aistríodh an scoil go dtí an láthair reatha i 1939. 

I measc na bhforbairtí is déanaí tá “tionscadal tógála dhá mhilliún”, a raibh sé i gceist leis forbairt nó síneadh sé sheomra ranga príomhshrutha, cúig sheomra teagaisc, síneadh le halla na scoile agus leabharlann. Tosaíodh i 2009, marcáilte oscailt oifigiúil na síntí i mí Mheán Fómhair 2012. Osclaíodh páirc astro-móna nua le ceiliúradh comóradh seachtó cúig bliain na scoile in 2014. 

Amhail ó 2019, is é Noel Lohan príomhoide gníomhach Scoil Mhuire Gan Smál. 

## Imeachtaí agus tiomsú airgid
Reáchtáiltear tiomsaitheoir airgid Crosaire Lá Fhéile Bríde gach bliain ar an chéad lá de mhí Feabhra. I measc na n-imeachtaí eile tiomsaithe airgid tá canadh singil na Nollag, díol císte, agus tiomsaitheoirí tiomsaithe airgid, agus tiomsaítear cuid mhaith den airgead ag dul chuig cúiseanna sa Tansáin.

Le daltaí ó seacht gcúlra cultúrtha is fiche, glacann an scoil páirt i gclár éagsúlachta an Bhrait Bhuí,  agus cheiliúraigh sí dhá "lá idirchultúrtha" in 2019.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Scoil Mhuire Gan Smál - Suíomh Gréasáin Oifigiúil

Catagóir:Béal Átha na Sluaighe
Catagóir:Oideachas i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Bunscoileanna in Éirinn
Catagóir:Contae na Gaillimhe
Tochmarc Luaine acus aided Athirni

I Miotaseolaíocht na nGael, scéal de chuid na Rúraíochta is ea **Tochmharc Luaine agus Anbhás Aithirne** (Meán-Ghaeilge **Tochmarc Luaine acus aided Athirni**).  Is amhlaidh gur scríobhadh síos é déanach sa 12ú nó moch sa 13ú haois, ach caomhnaítear leaganacha níos luaithe.  Is 'iarscéal' do  *[[Longes mac nUislenn]]* é an scéal seo.

## Achoimre
Tar éis féinbhás Dheirdre, bhí Conchúr mac Neasa go domhain faoi ghruaim.  D'impigh a Gefolgsleute air bean chéile nua a aimsiú agus gheall Leabharcham, an té a thug Deirdre agus Naoise le chéile, go gcabhródh sí leis.  Agus cailín á lorg aici, bhuail sí le Luan álainn, iníon tiarna an alltair.  Bhí Conchúr chomh tógtha sin le cur síos díocasach Leabharchaim, gur shocraigh sé ar an dtoirt an cailín a phósadh.  Thug sé cuairt ar an sidhe, thit i ngrá le Luan, d'íoc an choidhche lena hathair  agus chuaigh ar ais go hEamhain Mhacha chun an bhainis a ullmhú.

D'éirigh Aithirne, file an rí, caidéiseach, agus shocraigh sé cuairt a thabhairt ar Luan i dteannta lena beirt mhac, ag súil le bronntanais shaibhre ón bhanríon le teacht.   Tógtha go dall lena háilleacht, d'impigh an triúr uirthi éisteacht leo, nó eile chloífidís le grá.  Ach ní ghéillfeadh Luan do phlámás, do ghealltanais nó do bhagairtí.  D'aithris Aithirne agus a mhic ansin glámh dícheann thar an gcailín, gur fhás ar a ghrua neascóid dubh (aithis), dearg (easonóir) agus bán (masla).  Náirithe dá bharr, d'éag Luan de chroí briste.  Nuair a chuala Conchúr an scéala, mharaigh sé an triúr agus dhóigh sé a dtithe go talamh, ach níorbh fhéidir leis ámh Luan a fháil ar ais.

I gCeithre leagan den scéal, déantar tagairt ar dhia na mara Manannán mac Lir – faoi thrí mar rí Mhanann, uair amháin als draoi *Manannán mac Alloit* as Eamhain Úllach, leasainm don Oileán úd.

## Foinsí
* CODECS Tochmarc Lúaine ⁊ aided Athairne, ID 3225
* Helmut Birkhan: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* 2., korrigierte und erweiterte Auflage. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
* Sylvia & Paul F. Botheroyd: *Lexikon der keltischen Mythologie.* Tosa Verlag, Wien 2004.

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta na Rúraíochta
AithirnLuain
Argain Dinn Rí

I Miotaseolaíocht na nGael, scéal de chuid Scéalaíocht na Ríthe is ea **Argain Dinn Rí** (Sean-Ghaeilge **Orgain Denna Ríg**).  Scríobadh é is amhlaidh sa 9ú&nbsp;haois, agus caomhnaítear i dtrí lámhscríbhinn é: sa Leabhar Laighneach, i Leabhar Buí Leacáin agus i Rawlinson B 502 den 12ú&nbsp;haois.

## Achoimre
B'éigean do Labhraid Maon mac Ailealla Áine rí na Laighean, dul ar deoraíocht i dteannta lena cláirsí *Craiftine* agus a fhile, *[[Ferchertne]]*.

Bhí athair agus seanathair Labhraí tar éis bheith maraithe ag a uncail *[[Cobthach Cóel Breg]]* agus thóg seisean an choróin.  Insítear i leagan amháin gur imir Cobhthach cleas gránna: lig sé air féin go raibh sé marbh, cuireadh é os cionn cláir – le scian bearrtha sa láimh aige – agus nuair a chrom a dheartháir thairis le brón, sháigh sé tríd a scornaigh é.   I leagan amháin den scéal, bhí ar Labhraid croíthe a athar agus a sheanathar a shlogadh siar le luchóg beo, agus chaill sé le seal beag dá bharr cumas a theangan.

Chuaigh Labhraid go dtí cúige Mumhan ag lorg tearmainn, agus mheall sé grá iníon an rí, *Moriath*.  Um aird a máthair a bhaint, sheinn Craiftine amhrán samhraidh di gur thit sí ina codladh.  Luigh Labraid le Moriath ansin agus phós sé í.  Bhí sé in ann ansin a chur in iúl ar Scoriath athair *Moriath* cabhrú leis, agus i gceannas arm na Mumhan, chloígh sé dún a athar, Dionn Rí, i gContae Cheatharlach.   Le cabhair óna mháthair agus fuirseoir na cúirte (a gheobhadh beirt dá ndeoin féin bás ar son mic agus rí), chuir sé Cobhthach agus a lucht leanúna faoi ghlas i dtigh iarainn.  Chuir sé an teach trí thine, agus d'éag cách laistigh.  De bharr an gníomh gránna seo, thuill sé an leasainm *Lorc*.

## Foinsí
* Helmut Birkhan: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (*[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5, ll.&nbsp;201, 259.

## Naisc sheachtracha
*  *[http://www.maryjones.us/ctexts/dindrig.html *The Destruction of Dind Rig]'' (LL) ar maryjones.us
* 

## Einzelnachweise