Teyrnas Gwynedd

: *Is faoi ríocht stairiúil *'Gwynedd** an t-alt seo. Maidir leis an gcontae nua-aimseartha féach [[Gwynedd]] .''


Bhí **Teyrnas Gwynedd*' (  nó *Regnum Norwalliae*) ar cheann de phríomhríochtaí na Breataine Bige sa [[An Mheánaois|Mheánaois]]. Bhí éagsúlacht ag baint lena theorainneacha, ag brath ar cé chomh cumhachtach is a bhí an [[Monarcacht|rí]] nó an [[prionsa]], ach chuimsigh sí i gcónaí Arfon, Eryri, agus [[Inis Món|Ynys Môn]]. Go traidisiúnta bhí Gwynedd roinnte ina dhá réigiún: “Gwynedd Uwch Conwy” agus “Gwynedd Is Conwy”, agus Abhainn Conwy mar an teorainn idir an dá chuid.

De réir *Historia Brittonium* (‘Stair na mBriotanach’, 9ú haois) bhí Cunedda Wledig agus a chlann mhac tar éis teacht anuas go dtí an Bhreatain Bheag Thiar Thuaidh ón [[Hen Ogledd]], atá ina chuid theas d’[[Albain]] anois, d’fhonn ruaig a chur ar na Gaeil ó Gwynedd, agus bhunaigh siad ríocht Gwynedd ina dhiaidh sin. Venedotia a seanainm sa [[An Laidin|Laidin]]. Tá díospóireacht ann maidir le cathain a tharla sé seo, leis na dátaí ag athrú ó dheireadh an 4ú haois go dtí tús an 5ú haois CR. De réir na staire, ainmníodh cuid de ríochtaí na Breataine Bige i ndiaidh na mac a tháinig in éineacht le Cunedda — mar shampla, tugadh ‘Ceredigion’ ar Ceredig agus ainmníodh Edeirnion agus Rhufoniog ar Edern agus Rhufawn.

Is fianaise í leac uaighe ó dheireadh an 5ú haois i Séipéal Penmachno a d’fhéadfadh cabhrú leis an dáta cruinn a shocrú. Comórtar fear darbh ainm Cantiorix, a bhfuil cur síos air san inscríbhinn Laidine mar “*Cantiorix hic iacit/Venedotis cives fuit/consobrinos Magli magistrati*” (Gaeilge: “*Curtha anseo atá Cantiorix. Ba shaoránach de Gwynedd é agus col ceathrair le Maglos an giúistís*”). Tugann na tagairtí do *cives* agus do *magistrati'' le tuiscint gur lean an córas Rómhánach ar aghaidh i nGwynedd ar feadh tréimhse tar éis do na léigiúin imeacht.

Ba é Deganwy an phríomhchúirt i nGwynedd i ré Maelgwn Gwynedd, a bhí ina mhac garpháiste le Gunedda Wledig, agus a bhí i réim i Gwynedd sa 6ú haois. Níos déanaí, bhog an phríomhchúirt go Aberffraw, agus cuirtear síos ar rialtóir Gwynedd mar “Prionsa Aberffraw” nó “Tiarna Aberffraw”.

Tháinig forbairt ar ríocht Gwynedd sa tréimhse nuair a d’fhág na Rómhánaigh an Bhreatain, is é sin le rá sa 5ú haois, agus nuair a bhí an tír á coilíniú ag na hAngla-Shacsanaigh. Bunaithe in iarthuaisceart na Breataine Bige, tháinig rialtóirí Gwynedd i gcumhacht agus aithníodh iad mar ‘Ríthe na mBreatnach’ sular chaill siad cumhacht mar gheall ar chogaíocht díothaithe cine.  Timpeall na bliana 1039 bhí Gruffydd ap Llywelyn tar éis é féin a bhunú mar rialtóir ar Ghwynedd agus ar Phowys, agus faoi 1055 bhí Deheubarth curtha leis aige. Ghabh sé Morgannwg, agus mar thoradh air sin d'fhéadfadh sé a éileamh go raibh an Bhreatain Bheag faoina gceannas faoi dheireadh na 1050idí. Tagraítear dó mar Brenin Gwynedd (Rí Gwynedd) agus na Breataine Bige, agus is é an t-aon rialtóir i stair na Breataine Bige a bhí in ann smacht a éileamh ar an mBreatain Bheag mar ríocht iomlán. Scriosadh a ríocht sa bhliain 1063 mar gheall ar ionradh a rinne na Sacsanaigh faoi cheannas Harold Godwinson, trí bliana sular thug na Normannaigh ionradh ar an mBreatain Bheag. Maraíodh Harold Godwinson, Rí Shasana agus oidhre Éadbhard an Choinfeasóra, nuair a lámhach arm Normannach Uilliam an Choncúir sa tsúil é ag Cath Hastings in 1066.

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Ríochtaí
Catagóir:Stair na Breataine Bige