open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Salann

Sa bhunchiall, tugtar **salann** ar an gclóiríd sóidiam, an salann coiteann, a chuirtear leis an mbia lena leasú. Sa cheimic, is é is brí le salann ná comhdhúil cheimiceach a ghinfear má neodraíonn an t-aigéad agus an bun a chéile, ionas go rachaidh ainian an aigéid agus caitian an bhuin le chéile. Is salann é an salann coiteann sa chiall cheimiceach freisin, nó tá ainian an aigéid hidreaclóraigh, an t-ian clóiríde Cl- agus caitian na hiodrocsaíde sóidiam, an t-ian sóidiam Na+ ann.

Tá blas goirt sa salann, agus is ceann den cheithre bunbhlas é a aithníonn teanga an duine. Is féidir bia a leasú le salann ionas go mairfidh sé inite ar feadh i bhfad, agus mar sin, tá an cine daonna ag leasú bia le salann ón am anallód. Tá salann le fáil go flúirseach sa dúlra, go háirithe sna farraigí, ach is féidir teacht ar fhosuithe salainn ar an talamh slán féin. 

Tá an dá ian atá sa salann - sóidiam agus clóiríd - géar-riachtanach do na neacha beo go léir. Mar sin féin, níl sé inmholta an iomarca salainn a úsáid, nó cuireann an salann le do bhrú fola.

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
Comhairle Trento

mion|220px|An Chomhairle, san Eaglais ''Santa Maria Maggiore'', Trento.

Is éard a bhí i gceist le **Comhairle Trento** () ná Comhairle Éacúiméineach na hEaglaise Chaitliceach Rómhánach sa 16ú céad.  

Rinneadh an Chomhairle a ghairm in Trento, ón 3 Nollaig 1545 go dtí an 4 Nollaig, 1563, le fiche cúig sheisiún roinnte i dtrí chuid. An aidhm a bhí leis na cruinnithe ná leasú a dhéanamh ar an Eaglais Chaitliceach. Glactar leis gurbh í ceann de na Comhairlí ba thábhachtaí a bhí ag an Eaglais. 
[mion|[An Breithiúnas Deireanach (Michelangelo)|An Breithiúnas Deireanach le Michelangelo, 1536 - 1541 ]]
Mór-chomhairle leasaithe ba ea Comhairle Trento, a chur tús leis an Fhrith-Reifirméaisin, agus sainmhíníodh cuid den teagasc na hEaglaise. 

Cuireadh cosc iomlán, nach mór, ar fhíoracha nochta san ealaín dhiaga. Mar shampla, cáineadh An Breithiúnas Deireanach le Michelangelo nuair a críochnaíodh é sa bhliain 1541 agus is in olcas a chuaigh an scéal le himeacht aimsire. Maidir leis na fíoracha nochta, tháinig méadú leanúnach ar lucht a gcáinte. Faoi dheireadh, rinneadh ‘leasú’ ar an fhreascó ollmhór de réir an pholasaí nua maidir leis an ealaín a aontaíodh ag Comhairle Trento. 

D'eisigh an Chomhairle cáineadh chomh maith ar eiriceacht de chuid na bProtastúnach. 

I ndiaidh Comhairle na hEaglaise i Trent, chuir An Róimh an-mhuinín sna hÍosánaigh agus sna Caipisínigh leis an fhrith-refirméisean a chur i bhfeidhm. 

## Féach freisin

* An Breithiúnas Deireanach le Michelangelo 
*Reifirméisean 
*Frith-Reifeirméisean 

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hEaglaise Caitlicí
Catagóir:Reifirméisean
Capall coille

thumb |''Tetrao urogallus urogallus''
thumb|''Tetrao urogallus''

Éan is ea an **capall coille** (Gaeilge na hAlban: *capall-coille* nó *capar-coille*), agus d'ord na Tetraonidae iad. 

Tá an capall coille (*Tetrao urogallus*) ar an méid céanna go díreach leis an chearc thurcaí. Tá sé ar fáil i bhforaoisí giúise. Laghdaíodh a uimhreacha thar na blianta, ach tá plean caomhnaithe ar siúl i nGaeltacht na hAlban (Gaeilge na hAlban:*A’Ghaidhealtachd*), agus tá borradh ag teacht ar a chuid uimhreacha. Sa lá atá inniu, tá thart ar 2,000 ina gcónaí in Albain.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Piasún

Is ainm coiteann é *piasún* a thugtar ar éin i roinnt géineas san fhine Pasianidae san ord Galliformes. Tá siad dúchasach don Eoráise ach táid tagtha isteach in go leor áiteanna ar fud an domhain. Ní grúpa tacsanomaíochta iad.

## Speicis roghnaithe
* Piasún cír — *Catreus wallichii*
* Piasún órga — *Chrysolophus pictus*
* Piasún cluasghorm — *Crossoptilon auritium*
* Piasún cluasach bán — *Crossoptilon crossoptilon*
* Piasún cluasach Tibéadach — *Crossoptilon harmani*
* Piasún cluasach donn — *Crossoptilon mantchuricum*
* Piasún fola — *Ithaginis cruentus*
* Piasún Bulwer — *Lophura bulweri*
* Piasún bladhmdhroimeach Siamach — *Lophura diardi*
* Piasún Edwards — *Lophura edwardsi*
* Piasún bladhmdhroimeach neamhchíorach — *Lophura erythrophthalma*
* Piasún bladhmdhroimeach Vítneamach — *Lophura hatinhensis*
* Piasún Sumatra — *Lophura hoogerwerfi*
* Piasún bladhmdhroimeach cíorach — *Lophura ignita*
* Piasún impiriúil — *Lophura imperialis*
* Piasún Salvadori — *Lophura inornata*
* Piasún cáilís — *Lophura leucomelanos*
* Piasún liathgheal — *Lophura nycthemera*
* Piasún Swinhoe — *Lophura swinhoii*
* Piasún coiteann — *Phasianus colchicus*
* Piasún péacóige liath — *Polyplectron bicalcaratum*
* Piasún péacóige Palawan — *Polyplectron emphanum*
* Piasún péacóige Germain — *Polyplectron germaini*
* Piasún péacóige sléibhe — *Polyplectron inopinatum*
* Piasún péacóige Malaech — *Polyplectron malacense*
* Piasún péacóige Malaeisiach — *Polyplectron malacense*
* Piasún péacóige Boirneoch — *Polyplectron schleiermacheri*
* Piasún Elliot — *Syrmaticus ellioti*
* Piasún Hume — *Syrmaticus humiae*
* Piasún Mikado — *Syrmaticus mikado*
* Piasún Reeves — *Syrmaticus reevesii*

Catagóir:Éin
Giorria sléibhe

Mamach beag is ea an **giorria sléibhe**. Donnghlas a bhíonn a fhionnadh sa samhradh agus geal a bhíonn a bholg. Sa gheimhreadh is amhlaidh a bhíonn an fionnadh geal (sna tíortha le sneachta) nó glas, cé go bhfanann an dath dubh ar bharr na gcluas. In Éirinn, donn a bhíonn a fhionnadh ó cheann ceann na bliana.

I gcoillearnach dhuillsilteach oscailte agus ar mhóinteáin arda a chónaíonn sé. Tá sé le fáil in Éirinn, in Albain agus ó Chríoch Lochlann soir. Ní fhaightear níos faide ó dheas é ach amháin sna hAlpa.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Oifig an phoist

250px|thumb|Oifig an phoist
Is roinn poiblí í **oifig an phoist** atá freagrach as seirbhísí phoist. 

## Féach freisin

* Ard-Oifig an Phoist i mBÁC

Catagóir:Córas poist
Catagóir:An Post
Giorria an Artaigh

Ainmhí beag is ea **giorria an Artaigh** (*Lepus arcticus*). Mamach atá ann agus is ball d'fhine na Leporidae é.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Iora glas

Is ainmhí beag é an t-**iora glas** (*Sciurus carolinensis*). Is mó é ná an t-iora rua agus dath glas nó donnghlas a bhíonn air i gcónaí. Is minic frainse geal ar a eireaball. Ní bhíonn stothanna ar a dhá chluas.

Crainn a thaithíonn sé agus is i gcrann a dhéanann sé a nead. Caitheann an tIora Glas cuid dá am ag ithe ar an talamh, mar shampla cnónna, dearcáin, meas fáibhile; plandaí glasa, fungais agus fréamhacha.

Bíonn an t-iora glas le fáil I bpáirceanna poiblí, i ngairdíní agus i gcoillte duillsilteacha.

## In Éirinn
Is Mamach atá ann a tháinig ó thuaisceart Mheiriceá ó thús. Tugadh isteach go Sasana  an t-iora glas mar ainmhí spéis i Henbury Park, Cheshire sa bhliain 1876. Tugadh roinnt acu go Contae Longfort ina dhiaidh sin. 

Tháinig borradh damanta ar a ndaonra i Sasana agus in Éirinn agus go minic ba iad na hioraí rua dúchasacha a bhí thíos leis. 

Ní bhíonn an t-iora glas le fáil ar mhór-roinn na hEorpa ar chor ar bith.

## vs an t-Iora Rua
Is lú an t-iora rua ná an t-iora glas agus is éagsúil a dhath: donnrua domhain go hiondúil. Ghlac an t-iora glas ionad an iora rua go hannamh in Éirinn.  Rinne an t-iora glas loit ar dhaonra na n-ioraí rua mar gheall : 
# Is féidir leis an iora glas dearcáin a ithe, ní féidir leis an iora rua.
# Iompraíonn na hioraí glasa víreas ("Squirrel poxvirus" as Béarla). Cé nach ndéanann sé dochar don iora glas déanann sé dochar don iora rua nuair a mheascann siad leo.
# Nuair a bhíonn an t-iora rua faoi bhrú, ní bheirtear an líon céanna clainne dó.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Criogar féir

Is feithid é an **criogar féir**. Ainmneacha eile atá in úsáid ná **dreoilín teaspaigh**, **crucaide caoráin**, **míol féir**, **píobaire fraoigh** agus an **scadáinín féir**.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Ciorcal

thumb|Ciorcal
Is cruth maolaithe é **ciorcal**.

Baininn an uimhir \pi le ciorcal. Is é an cóimheas idir imlíne agus trastomhas an chiorcail.

## Téarmaí bunúsacha
Seo iad deich gcoinceap bunúsach atá le fáil sa "Teastas Sóisearach, Matamaitic"
.
Ní mór dúinn a rá go bhfuil acmhainn eile ann maidir le téarmaí eolaíochta
.
# lár: breathnú ar an léaráid
# stua [ciorcail]: 
# corda: 
# tadhlaí: 
# teascán: 
# teascóg: 
# ga: breathnú ar an léaráid
# trastomhas: breathnú ar an léaráid; (Fad imlíne chiorcail/Fad an trastomhais) = \pi 
# leathchiorcal: 
# Ceathairshleasán comhchiorclach:

### Cothromóidí

1. Cairtéiseach
:x^2 + y^2 = r^2\!\ 

2. Pólar
:x = r\,\cos t,\,
:y = r\,\sin t\,

3. Coimpléascach
:z  = \cos \phi + i \sin \phi\!\ = e^{i \phi}

Ní mór dúinn a rá go bhfuil
:z  = \cos \pi + i \sin \pi\!\ = e^{i \pi}
:z = -1 + 0 = e^{i \pi}
:e^{i \pi} + 1 = 0

thumb|Ciorcal
Féach ar leathanach "Euler's formula" 

as Béarla.

### Ga
Cad é ga?

### Limistéar
Cad é limistéar?
: \ L = \pi  r ^ 2  =  \pi  d^2 / 4 

### Stua cruinn
Cad é stua cruinn?

thumb|Stua S

### Tadhlaí
Cad é tadhlaí?
### Teascán
Cad é teascán?

### Teascóg
Bíonn méid gach teascóige i gcomhréir le méid na huillinne gafa inti.

## Tagairtí

## Litríocht

# English-Irish Dictionary, Tomás de Bhaldraithe. Oifig an tSoláthair, Baile Átha Cliath, Rialtas na hÉireann, 1959.
# Focal.ie, Is é seo an Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge, arna fhorbairt ag Fiontar, DCU i gcomhar leis an gCoiste Téarmaíochta, Foras na Gaeilge. [dáta den rochtain is déanaí: 2012/10/02]
# Foclóir Gaeilge agus Béarla, An Irish-English Dictionary. Rev. Patrick S. Dinneen, M.A., Dublin 1927.
# Foras na Gaeilge, http://www.forasnagaeilge.ie [dáta den rochtain is déanaí: 2012/10/02]
# Lócais, http://www.gaeilge.ie/dynamic/file/Caibidil_08.pdf [dáta den rochtain is déanaí: 2012/10/02]
# Matamaitic na hArdTéistiméireachta, leis Na Bráithre Críostaí. Oifig an tSoláthair, Baile Átha Cliath, Rialtas na hÉireann 1965.

## Tagairtí

Catagóir:Cruthanna
Leamhan

Is feithid é an **leamhan**. Ball d'ord na Lepidoptera atá ann, in éineacht leis an bhféileacán. Meastar go bhfuil idir 150,000 agus 250,000 speiceas leamhan ann, deich n-uaire an méid speiceas féileacán. Ceaptar freisin go bhfuil na mílte speiceas leamhan gan aithint go fóill. Is feithidí oíche an chuid is mó díobh, cé go mbíonn roinnt speiceas leamhan gníomhach sa ló no leis an gclapsholas.

## Féach freisin
* Leamhán — speiceas crann

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Leamhain
1375

## Tarluithe
* 
## Breitheanna
* 
## Básanna
* 21 Nollaig - Giovanni Boccaccio, scríbhneoir Iodálach (r.1313)

Catagóir:Blianta
An Triúr Saoithe

I dtraidisiún na Críostaíochta, tugtar **an Triúr Saoithe** (Gréigis: μάγοι, magoi) ar na ríthe a thaistil chuig Beithil chun bronntanais a thabhairt don leanbh Íosa Críost.  

Ní luaitear iad ach i Soiscéal Mhatha amháin, ach cuimhnítear iad fós i gceiliúradh na Nollag. 

Níor luaigh Matha cé mhéad rí a bhí ann ach oiread, ach dar leis an traidisiún bhí triúr ann mar gur trí bhronntanas a dáileadh: mar a bhí, ór, túis agus miorr.

## Soiscéal Mhatha
”Nuair a chuala na Saoithe caint an rí, d’imigh siad leo. Agus an réalta, a bhí feicthe acu roimhe sin ag éirí, ghluais sí rompu go dtí gur stad sí os cionn na háite ina raibh an leanbh. Nuair a chonaic siad an réalta, bhí áthas an-mhór orthu. Agus ar dhul isteach sa teach dóibh, chonaic siad an leanbh le Muire a mháthair, agus d’umhlaigh siad go talamh ag déanamh ómóis dó. Agus d’oscail siad a gcistí agus d’ofráil siad tabhartais dó, ór agus túis agus miorr.
mion|Atlas Catalàn, 1375, Fol. V.
(Soiscéal Mhatha 2:1-11)
[mion|"Pórtico dos Reis Magos" in Natal, [An Bhrasaíl|An Bhrasail.]]
Tá traidisiúin fad-bhunaithe gurbh duine as gach cine a bhí i gceist leis na trí Saoithe, - a dtugann na traidisiúin Caspar, Meilcíór agus Baltazár (fear gorm) orthu.

### An scéal do leanaí
"Cúpla mí roimhe sin, thug triúr saoithe tábhachta réalta nua faoi deara sa spéir. Chreid siad gur chomhartha é an réalta nua ná go mbéarnfaí rí nua go luath. Chaith siad tamall fada ar a gcamaill ag leanúint an réalta agus d’aimsigh siadsan Muire, Iósaf agus a mBabaí nua freisin. Bhí ríméad ar Mhuire agus Iosaf an méid sin cuairteoirí a bheith acu..."

## Scéal nó finscéal ?
Níl aon tuairisc sa mBíobla gur tháinig triúr ríthe ar chamaill go dtí an áit a raibh Íosa. Deirtear cinnte gur tháinig “magi” (eagnaithe nó saoithe) ach ní deirtear go díreach gur triúr acu a bhí ann. 

Ní dhearna na chéad Chríostaithe amach ar chor ar bith gur ríthe a bhí iontu agus níor luaigh siad cén tír as a dtáinig siad. 

Is fíor go ndeirtear sa mBíobla gur bronnadh ór, túis agus miorra air. Ach d’fhéadfadh níos mó ná triúr a bheith i láthair nuair a rinneadh an bronnadh. Ar aon chor, níl sé soiléir beag ná mór gur le linn dó a bheith sa mainséar a tharla sé.

## An Eipeafáine
Ciallaíonn an focal Eipeafáine ‘splanc léargais’. Déanann féile na hEipeafáine ceiliúradh ar an gcuairt a thug na Triúr Saoithe ar an stábla chun onóir a thabhairt d’Íosa.

Tá siombalachas ag baint leis na bronntanais a thug na Saoithe:  

* ór = ríogacht Íosa, is é Íosa ár rí; 
* túis = diagacht Íosa, Is é Dia é; 
* miorr = páis agus bás Íosa (baintear úsáid as miorr le cur ar na mairbh).

[mion|mórshiúlta REYES MAGOS, [Meicsiceo]]

## Nósanna
Reáchtáladh mórshiúlta ar fud an domhain.

## Féach freisin
* Nollaig Bheag

## Tagairtí


Catagóir:Nollaig na mBan
Catagóir:An Nollaig
Catagóir:An Bíobla
Coille Chneagaidh

Sráidbhaile beag i gComhairle Pheairt is Cheann Rois is ea **Coille Chneagaidh** nó **Coille Chreithnich** (*an choill chreathaigh*), taobh le hAbhainn a' Ghearaidh, Siorrachd Pheairt, agus 4 mhíle ó thuaidh agus siar ó thuaidh ó Bhaile Chloichridh.

Tá Bearnas Choille Chneagaidh, gearr dó ag an bhóthar A9 a bhí seachthreoraithe ó 1986.
Tá stáisiún cumhachta sa sráidbhaile atá mar chuid de Scéim Cumhachta Hidrileictreach Loch Teimheil. Is le hUrras Nàiseanta na h-Alba cuid mhaith de bhruach na habhann. Tógadh iarnród stuach tarbhealaigh 10 áirse in aice láimhe sa bhliain 1863 a dhear Joseph Mitchell.

Tá cáil ar Choille Chneagaidh freisin de bharr Bhlàr Raon Ruairidh, agus freisin toisc gur maraíodh duine de na ceannairí is cáiliúla san éirí amach Iain Greumach,1ú Bíocunta Dhún Dé sa chath. Ach tharla an cath ag an sliabhraon in aice láimhe ar Cjoille Chnagaidh.
## Naisc sheachtracha
*KILLIECRANKIE.1911 Encyclopædia Britannica/Killiecrankie.https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Killiecrankie.

Coille Chneagaidh
Catagóir:Comhairle Pheairt is Cheann Rois
Cloicheán

Is ainm coitianta é **cloicheán** ar chrústaigh bheaga uisceacha a bhfuil eiseachnámharlach agus deich gcos acu (atá ina mball den ord *[[Decapoda]]*). Is féidir roinnt acu a ithe.  Ní grúpa tacsanomaíochta é na cloicheáin; is baill d'fho-oird éagsúla iad laistigh de na *Decapoda*.

## Tagairtí

Catagóir:Deiceapóid
Catagóir:Bia
Páipéar

200px|thumb|Leathán páipéar
Is ábhar déantúsaithe as laíon adhmaid i leathán tanaí é an **páipéar**.
Bileog

200px|thumb|Bileoga
Is leathán clóbhuailte páipéir le fógraíocht nó eolas inti í **bileog**. 

Catagóir:Fógraíocht
Catagóir:Foilsitheoireacht
Catagóir:Cumarsáid
Ard-Chúirt (Hong Cong)

thumb|中華人民共和國香港特別行政區高等法院</small><br />The High Court of Hong Kong S.A.R. of the People's Republic of China
Tá **an Ard-Chúirt** (Sínis traidisiúnta: 高等法院) i Hong Cong comhdhéanta de Chúirte Achomhairc agus Chúirte Chéadchéime. Déileálann sí le cásanna coiriúla agus sibhialta a thagann ó na cúirteanna níos ísle. Ba í an Chúirt Uachtarach an t-ainm a bhí uirthi roimh 1997.

## Foirgneamh na hArd-Chúirte

Tá 'Foirgneamh na hArd-Chúirte' suite ar 38 Slí na Banríona (* Béarla: Queensway nó i Sínis traidisiúnta:金鐘道*). Tógadh an foirgneamh 20 stór sa bhliain 1985 mar bhaile Cúirte Uachtaraí Hong Cong, a athainmníodh sa bhliain 1997.

Is túr é an struchtúr atá cumhdaithe i ndath bán agus tá scairdeán uisce taobh amuigh dá phríomh-dhoras.
[thumb|250px|An bealach isteach chun na hArd-Chúirte i gceantar an [Clog Órga|Chloig Óir (Sínis:金钟 )(Béarla:Admiralty)]]
## Liosta na mBreithiúna
Is iad na breithiúna reatha ná :

**Príomhbhreitheamh na hArd-Chúirte**

* An Ró-Onórach An tUasal Justice Ma

** Breithiúna Achomharc na hArd-Chúirte**

* An Ró-Onórach An tUasal ROGERS, V-P
* An Ró-Onórach An tUasal WOO, GBS, V-P
* An Ró-Onórach An tUasal TANG, SBS, V-P
* An Ró-Onórach An tUasal STOCK, V-P
* An Ró-Onórach An tUasal LE PICHON, JA
* An Ró-Onórach An tUasal CHEUNG, JA
* An Ró-Onórach An tUasal YEUNG, JA
* An Ró-Onórach An tUasal YUEN, JA
* An Ró-Onórach An tUasal HARTMANN, JA

** Breithiúna de Chúirt Chéadchéime na hArd-Chúirte**

* An Ró-Onórach An tUasalThe YAM
* An Ró-Onórach An tUasalThe BOKHARY
* An Ró-Onórach An tUasalThe PANG
* An Ró-Onórach An tUasalThe STONE
* An Ró-Onórach An tUasalThe BEESON
* An Ró-Onórach An tUasalThe SUFFIAD
* An Ró-Onórach An tUasalThe SAKHRANI
* An Ró-Onórach An tUasalThe CHUNG
* An Ró-Onórach An tUasalThe CHU
* An Ró-Onórach An tUasalThe TONG
* An Ró-Onórach An tUasalThe KWAN
* An Ró-Onórach An tUasalThe McMAHON
* An Ró-Onórach An tUasalThe LAM
* An Ró-Onórach An tUasalThe CHEUNG
* An Ró-Onórach An tUasalThe LUNN
* An Ró-Onórach An tUasalThe BARMA
* An Ró-Onórach An tUasalThe REYES
* An Ró-Onórach An tUasalThe FUNG
* An Ró-Onórach An tUasalThe BARNES
* An Ró-Onórach An tUasalThe WRIGHT
* An Ró-Onórach An tUasalThe POON
* An Ró-Onórach An tUasalThe SAUNDERS
* An Ró-Onórach An tUasal SAW
## Tagairtí

Catagóir:Córais dlí
Catagóir:Cúirteanna
Catagóir:Hong Cong
Eas

Is briseadh tobann i gcúrsa abhann nó srutháin é **eas.** agus titeann an t-uisce go hingearach, a bheag nó a mhór.  Mar sin, is scairdeán uisce ag titim as airde, nuair a sreabhann abhainn nó sruth thart claon géar é eas.  

I gcásanna áirithe titeann eas fad maith, thar imeall ardchláir, mar shampla, nó mar a bheadh na carraigeacha crochta boga caite chun siúil ag an uisce. 

Is iad na heasa is cáiliúla: 
* an t-eas is airde ar domhan, Eas Uachtair Angel i Veiniséala.

* Eas Niagara ar abhainn Niagara idir Ceanada is na Stáit Aontaithe, agus 

* Eas Victeoiria ar abhainn na Saimbéise ar an teorainn idir an tSaimbia is an tSiombáib. 
* Eas Igauzú san Airgintín 
thumb|center|800px|Eas

Catagóir:Uisce

Catagóir:Tírghnéithe
Cnoc

250px|thumb|Cnoic, Sasana
mion|250px|Teach ag bun cnoic in Éirinn
Is achar talún é an **cnoc** atá ardaithe go nádúrtha, ach níl sé chomh garbh nó chomh hard le sliabh. 

Catagóir:Tírghnéithe
Leathsféar

Tagann **Leathsféar** ón tSean-Ghréigis ***ἡμισφαίριον*** - hēmisphairion ("leath de sféar"). Is féidir baint a bheith leis na rudaí seo a leanas:

Leath **an Domhain**:
* Leath áirithe den Domhan
* Leathsféar thoir 
* Leathsféar thiar
* Leathsféar thuaidh
* Leathsféar theas
* Leathsféar na talún 
* Leathsféar an tsáile
* Aon leath den sféar neamhaí
* Leathsféar cultúrtha
** Iarthar domhain nó an domhan thiar 
** Oirthear domhain nó an domhan thoir
** An Domhan Nua
** An Sean-Domhan

Leath den **inchinn**:
* Leathsféar ceirbreach, roinn den ceirbream
* Leath den cheirbrín, cuid bheag den inchinn

Catagóir:Tíreolaíocht
Leonardo Canal González

Polaiteoir Colómach ba ea** Leonardo Canal González** (6 Samhain 1822 - 5 Bealtaine 1894). Rugadh é i mbaile Pamplona ar an 6ú Samhain 1822. Fuair sé a chuid oideachais sa dlí in Ollscoil i mBogotá, san Colegio Mayor de Nuestra Senora del Rosario, agus ina theannta sin bhí sé ag feidhmiú mar Leas-Reachtaire ann. I lár an chogaidh chathartha, d'ainmnigh an tUachtarán Mariano Ospina Rodriguez é mar ghobharnóir ar Santander. Chosain sé an rialtas i Santander agus d'ionsaigh sé Tunja, áit ar chaill sé an cath in aghaidh an Ghobharnóra agus Ghinearáil na Liobrálach Santos Gutiérrez Prieto.

Tháinig an cogaidh go dtí Santander de bharr an chaillte sin.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Polaiteoirí Colómacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1822
Catagóir:Básanna i 1894
Avenida Paulista

thumb|Avenida Paulista
thumb|Avenida Paulista san oíche
Is bóthar mór é **Avenida Paulista** i São Paulo, an Bhrasaíl. Tá sé 2.8 ciliméadar ar fhad. Tá roinnt institiúidí airgeadais agus cultúrtha ann, ina measc MASP, an músaem mínealaíon is tábhachtaí sa tír.
Kirsty MacColl

Ba amhránaí agus scríbhneoir amhrán í **Kirsty Anna MacColl**, a rugadh ar an 10 Deireadh Fómhair 1959 agus a bhásaigh ar an 18 Nollaig 2000.

D'éirigh le MacColl roinnt cnaganna popcheoil a bheith aici ó thús na 1980idí go dtí tús na 1990idí. I rith na tréimhse seo ba mhinic di ag canadh ar thaifeadtaí a léirigh a fear céile Steve Lillywhite, ina measc seo amhrán de chuid The Smiths agus an t-amhrán "Fairytale of New York" le Shane MacGowan agus na Pogues. 

Maraíodh MacColl in eachtra chonspóideach, ag bádóireacht i Quintana Roo i Meicsiceo sa bhliain 2000.

## Dioscliosta
* *Desperate Character* - (1981)
* *Kite* - (1989)
* *Electric Landlady* (1991)
* *Titanic Days* (1993)
* *Tropical Brainstorm* (2000)

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Básanna in 2000
Édith Piaf

clé|mion|1950
Amhránaí mór le rá de chuid na Fraince ab ea **Édith Piaf**, nó an Gealbhan Beag mar a thugtaí uirthi (19 Nollaig 1915 - 11 Deireadh Fómhair 1963), duine de na hoirfidigh is breátha sa 20ú haois. Bhí cáilíocht choscrach ag baint lena glór cinn a chuirfeadh na clocha ag caoineadh.

Tá meas iontach aige ar a cuid amhránaíochta i gcónaí. Maireann sé i gcónaí mar íocón cultúrtha Francach.  I measc na móramhrán uaithi bhí ‘La Vie en Rose’ agus ‘Non, je ne regrette rien.’

mion|Édith Piaf, sa bhliain 1951.|clé

## Saol
Saol corrach a bhí aici – deirtear gur rugadh ar chosán í. Rugadh í faoin ainm **Édith Giovanna Gassion** ar an 19 Nollaig 1915 san ospidéal Tenon i bPáras.

Aithnítear go forleathan go raibh gnaoi na ndaoine ar Piaf, an t-amhránaí ba mhó a bhí sa Fhrainc sa 20ú haois (le Jacques Brel agus Charles Aznavour b'fhéidir). 

Bhásaigh sí ar 11 Deireadh Fómhair 1963. Ba alcólach déanta í agus fuair sí bás den ailse ae, in aois 47 bliain di. 

## Amhráin
Bailéid den chuid ba mhó a chas sí. I measc a cuid amhrán, tá *"La vie en rose"* (1946), *"Hymne à l'amour"* (1949), *"Milord"* (1959), *"Non, je ne regrette rien"* (1960), *"l'Accordéoniste"* (1941), *"Padam...Padam"*, agus *"La Foule"*.

## Gaeilge
Aistríodh cuid de shaothar Piaf go Gaeilge mar chuid d’imeachtaí na féile litríochta IMRAM. Bhí an file Liam Ó Muirthile, nach maireann, lárnach san obair sin. Casann an t-amhránaí Hilary Bow a chid amhrán.
clé|mion|Curtha i Pere Lachaise, Páras

## Féach freisin

* Jacques Brel
* Charles Aznavour

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1963
Catagóir:Amhránaithe Francacha
Catagóir:Daoine as Páras
Catagóir:Daoine a rugadh i 1915
An Dá Aspal Déag

deas|thumb|An Dá Aspal Déag
Sa Chríostaíocht, tugtar **an Dá Aspal Déag** (nó *an Dáréag Aspal*, Sean-Ghréigis:  **, an té atá seolta mar theachtaire) ar na misinéirí a roghnaigh Íosa Críost chun an Eaglais Chríostaí a bhunú agus an Dea-scéala a scaipeadh. 

Go traidisiúnta, sin iad Peadar, Aindrias, Séamas Mór, Séamas Beag, Eoin, Pilib, Parthalán, Matha, Tomás, Tadáias, Síomón, agus Iúdás Isceiriót. 

Ghlac Maitias áit Iúdás Isceiriót níos déanaí.

## Tagairtí

Catagóir:Dáréag Aspal
Catagóir:Críostaíocht
Pointias Píoláit

Bhí **Pointias Píoláit** (, ) ina mhaor (nó gobharnóir) ar an gcúige Rómhánach Iúdáia idir na blianta 26-36. An teideal a bhí aige ná 5ú Prócadóir Iúdáia, agus cuimhnítear é mar an duine a cheadaigh céasadh Íosa Críost.

Luaitear Píoláit i ngach ceann de na soiscéil, agus aontaítear go raibh drogall air Íosa a chur chun báis.

## Imeachtaí Aoine an Chéasta
De réir mar a deirtear sa Bhíobla, tháinig na hardsagairt agus na seanóirí le chéile ar maidin le socrú le chéile go gcuirfí Íosa chun báis. Chuir siad an bhreith seo faoi bhráid an ghobharnóra Rómhánaigh, Pointias Píoláit, nach raibh ró-fhonnmhar chun Íosa a chur chun báis.
mion|Inscríbhinn
Faoi bhrú na n-ardsagart agus na seanóirí, áfach, agus iad siúd ag gríosú na gramaisce in aghaidh Íosa, ghéill Píoláit Íosa a chur chun báis. Theastaigh ó na hardsagairt Íosa a mharú mar bhlaisféimeoir, ó bhí sé tar éis a rá gurbh é mac Dé é, ach d'áitigh siad ar Phíoláit gur ceannairceoir agus tuathghríosóir ab ea Críost a bhí ag iarraidh "rí na nGiúdach" a ghairm de féin - is é sin, rí a bhí ag beartú na Rómhánaigh a ruaigeadh as Iarúsailéim agus ríocht neamhspleách na nGiúdach a bhunú. Tugadh le fios do Phíoláit "nach mbeadh sé ina chara mhaith ag Impire na Róimhe", ach oiread, mura mbeadh sé sásta an bhreith bháis a dhearbhú.

## Féach freisin
* Aoine an Chéasta
* Impireacht na Róimhe
* Íosa Críost

Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Íosa Críost
José Eusebio Otalora

Polaiteoir agus ginearál Colómach ba ea **José Eusebio Otalora** (16 Meán Fómhair, 1826 - 8 Bealtaine, 1885). Rugadh i Fómeque, Cundinamarca é, ar an 16 Meán Fómhair 1826, agus cailleadh é ar an 8 Bealtaine 1885i i dTocaima,Cundinamarca.
Bhí sé ina bhaill den Pháirtí Liobrálach (Partido Liberal Colombiano) agus sa bhreis ar sin a cheapadh ina Uachtarán ar Stáit Aontaithe na Colóime sa bhliain 1882 mar go raibh sé ina *secundo Designado Presidencial* (nó an dara Uachtarán Ainmnithe) tar éis bháis an Uachtaráin Francisco Javier Zaldúa, agus diúltú an *primero Designado Presidencial* Rafael Núñez an post a ghlacadh. 
 
Ba mhac fear ghnó agus feirmeoir Bascach é agus a bhean Boyaca.
Chaill an teaghlach a shealúchas i Miraflores (Boyacá) mar go raibh a athair ina ríogaí agus le sin bhí orthu dul 
ar deoraíocht go Fómeque. 

Fuair sé a chuid foghlama ar an scoil agus ar an Ollcoil i mBogotá, agus bhain sé céim amach sa dlí ón Oillscoil Rosario (Universidad del Rosario), sa bhliain 1852. An uair sin, ghlac sé páirt i gcúrsaí polaitíochta, mar theachta cúigeach Bhogotá, ach d'éirigh sé as i gceann cúpla mí, nuair a chuaigh sé go Guateque san Athbhliain.

Catagóir:Polaiteoirí Colómacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1828
Catagóir:Básanna i 1884
Goa

Stát de chuid na hIndia is ea **Goa**, agus tá sé suite ar chósta thiar na tíre. Is é an stát is lú achar agus an ceathrú ceann is lú ó thaobh daonra de. Is é Goa an stát is saibhre san India. Is é Panaji an phríomhchathair ach is é Vasco de Gama an chathair is mó. Coilíneacht de chuid na Portaingéile a bhí ann ar feadh tamaill fhada gur ghabh fórsaí armtha na hInida é sa bhliain 1961. Is ionad mór turasóireachta é Goa. Labhraítear Konkani ann.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Stáit na hIndia
Léigear Dhoire

Bhí** Léigear Dhoire** ar siúl in Éirinn ó 18 Aibreán go 28 Iúil 1689, i rith Chogadh an Dá Rí. Chuir arm Seacaibíteach an chathair faoi léigear go dtí go raibh sí fuascailte ag Cabhlach Ríoga na Breataine.

## Cúlra

Le linn na Réabhlóide Glórmhaire sa bhliain 1688, cuireadh réimeas an Rí Séamas, (*Caitliceach Rómhánach a bhí ina rí ar Shasana, Albain agus Éirinn*), ar ceal agus tugadh a ríochtaí dá iníon Máire II agus a fear céile Liam, ('Willem III van Oranje). Ba Phrotastúnaigh iad beirt. Ba Chaitlicigh iad formhór na nÉireannach, agus thug Séamas roinnt fíor-lamháltas dóibh le linn dó bheith ina rí. Cheap sé Caitliceach (Risteárd Talbóid) mar Leas-Ionadaí an Rí in Éirinn, agus d'athghlac sé Caitlicigh isteach i bParlaimint na hÉireann, in oifig phoiblí, agus san arm. Bhí súil ag Caitlicigh na hÉireann go bhfaighe siad a gcuid tailte ar ais, a urghabhadh tar éis choncas Chromail (1649-53). Thug Séamas aghaidh ar Éirinn chun tacú leis a ríochtaí a athghabháil.

Catagóir:1689 in Éirinn
Léigear Dhoire
Léigear Dhoire
Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Stair na hÉireann
Léigear Dhoire
Catagóir:Stair Dhoire
George Walker (saighdiúir)

Saighdiúir Angla-Éireannach agus ministir Anglacánach, ab ea ** George Walker** (c.1618 - 1690) ar a dtugtar "Cosantóir Dhoire".

thumb|Inscríbhinn ar phlionta Walker, Ballaí Dhoire, Lúnasa 2009

## Teaghlaigh
Rugadh George Walker timpeall na bliana 1618 i mBaile na h-Uige, Albain. Mac le George Walker ab ea é, reachtaire Dheoise na Cille Móire agus Seansailéir Ard Mhacha (a fuair bás sa bhliain 1677), agus Ursula Stanhope, iníon an Ridire John Stanhope, as Melwood, Sasana. Bhí oideachas faighte ag Walker in Ollscoil Ghlaschú. Phós sé Isabella Barclay, agus rugadh roinnt páistí dóibh. Tá go leor de shliocht George Walker ina gcónaí in Éirinn, sa Bhreatain, agus sna Stáit Aontaithe.

## Léigear Dhoire
Ba Dhochtúir Diachta é Walker a bhí ina chomh-Ghobharnóir ar Chathair Dhoire, chomh maith le Robert Lundy, le linn an léigir sa bhliain 1689.

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* National Portrait Gallery
* George Walker Genealogy Page

Catagóir:Alumni Ollscoil Ghlaschú
Catagóir:Stair Dhoire
Catagóir:Ministrí Anglacánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1618
Catagóir:Básanna i 1690
Nóinín

Nóinín a thugtar ar chineál planda blátha féarach (*Bellis perennis*). Tá sé dúchasach in iarthuaisceart na hEorpa agus in áiteanna eile ina chóngar. Fásann sé anois, áfach, insan chuid is mó de réigiúin mheasartha an Domhain.

## Tagairtí

Catagóir:Asteraceae
Catagóir:Plandaí
Dún Aonghasa

Séadchomhartha stairiúil is ea **Dún Aonghasa** in Inis Mór. Is suíomh tábhachtach seandálaíochta é, agus bíonn an-tóir ag turasóirí air. 

## Stair
Ní fios cathain go díreach a tógadh Dún Aonghasa i dtús báire, cé go gcreidtear anois go raibh an chuid is mó de na struchtúir ann chomh fada siar leis an gCré-Umhaois agus leis an Iarannaois. An tuairim a bhí ag an scoláire Tomás Ó Rathile ná gurb iad na Builg a thóg Dún Aonghasa le linn an dara haois. Fuarthas amach ó thochailtí seandálaíochta ar an suíomh gur tosaíodh an tógáil thart ar 1100 RC, nuair a carnadh spallaí ar chlocha móra seasta chun an chéad bhalla a chruthú. Creidtear gur tógadh na ballaí cosanta ar an taobh thiar den Dún thart ar 500 RC. 

## Inniu
Atógadh ballaí Dhún Aonghusa sa 20ú haois agus tá siúláin, seomraí, agus staighrí iontu anois. Is furasta na ballaí nua a aithint toisc gur baineadh úsáid as moirtéal san athchóiriú.

Tá iarsmalann bheag i ngar do Dhún Aonghasa ina bhfuil taispeántais ar stair an Dúin.

## Suímh chóngaracha
Tá suímh réamhstairiúla eile in Inis Mór atá cosúil le Dún Aonghasa: Dún Dúchathair, Dún Eoghanachta, agus Dún Eochla ina measc, chomh maith le Dún Chonchúir atá suite ar Inis Meáin.

## Gailearaí

File:Dunaonghasa2.jpg
File:Dún Aengus.jpg


## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Gearrfhíseán ó Dhún Aonghasa
* Suíomh Gréasáin oifigiúil 
* Leathanach a bhaineann leis an Dún ar shuíomh Oileán Árann
Catagóir:Oileáin Árann
Catagóir:An Chré-umhaois
Catagóir:Inis Mór, Árainn
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Léigear Luimnigh

Bhí Cathair Luimnigh curtha faoi léigear faoi dhó i rith Chogadh an Dá Rí (1689-91). Bhí an chathair, a bhí i sealbhú fórsaí na Seacaibíteach, ábalta fórsaí na nUilliamaíteach a ruaigeadh tar éis ionsaí sa bhliain 1690. Mar sin féin, tar éis an dara **Léigear Luimnigh** i mí Lúnasa-Deireadh Fómhair 1691, ghéill sí ar théarmaí.

## An léigear
Ag am ar an dara léigir, d'iompaigh an staid míleata in aghaidh na Seacaibíteach.

Bhí príomharm na Seacaibíteach scriosta ag Cath Eachroma i Mí Iúil 1691, ag cailliúint 4000 fear maraithe, lena n-áirítear a cheannasaí, an Marquis de St Ruth agus na mílte príosúnach glactha nó tréigthe. Géill an Ghaillimh i Mí Iúil 1691.

Chúlaigh na Seacaibítigh a tháinig slán go Luimneach, ach i gcomparáid leis an mbliain roimhe sin, bhí a meanma an-íseal agus bhí siad réidh le ghéilleadh.

## Féach freisin
* Stair Luimnigh
* Conradh Luimnigh

## Foinsí
* Piers Waudchope, *Patrick Sarsfield and the Williamite War*, Dublin 1992.
* J.G. Simms, *Jacobite Ireland*, London 1969.

## Naisc sheachtracha
* Leathanach Gréasáin ar léigir na nUilliamaíteach 

Léigear Luimnigh
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Stair Luimnigh
Lus an chromchinn

Is planda bláthanna san fhine amaryllidaceae é **lus an chromchinn** (nó **lus an aisig**).

Planda bleibeach atá ann, a bhláthaíonn san earrach, agus dúchasach don Eoráise. I gcuid de na gnéithe, bíonn bláthanna buí ar chruth trumpa, 2.5 cm ar leithead, 6 theascán iombhlátha mórthimpeall air, agus iad níos éadroime ná an trumpa.

Is hibridí iad na bláthanna a fhástar i ngairdíní in Éirinn den chuid is mó.

* Bláth cumhra bán le fleasc dhearg atá ag lus cromchinn an fhile. 
* Bláth buí cumhra atá ag an aoinil. 
* Níl an lile naofa Shíneach ná an lus cromchinn bán páipéir crua a ndóthain le maireachtáil in áiteanna fuara.[clé|mion|lusanna an chromchinn, [An Ómaigh  i gContae Thír Eoghain le linn mhí an Mhárta]]

Reáchtálfar  Lá Lus an Chromchinn le linn mhí an Mhárta in Éirinn gach bliain.  Is é an ócáid bhailithe airgid is mó a bhíonn ag  Cumann Ailse na hÉireann.  Is iondúil go mbíonn oibrithe deonacha an Chumainn amuigh ar shráideanna na hÉireann ó cheann ceann na tíre  agus iad ag bailiú airgid.

## Féach freisin

* Tiúilip

## Tagairtí

Catagóir:Bláthanna
Naomh Gaibriéil (Ardaingeal)

clé|mion|Naomh Gaibriéil an tArdaingeal
Is Ardaingeal é **Gaibriéil** i dtraidisiúin na gCríostaithe, na nGiúdach agus na nIoslamach. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aingil
Catagóir:Ioslam
Catagóir:Críostaíocht
Catagóir:Giúdachas
Catagóir:Naoimh
Péitseog

Crann beag duillsilteach a fhásann 6 m ar airde is ea an **crann péitseog** nó an **phéitseog**. A bunús doiléir, ach is féidir go bhfuil sí dúchasach don tSín. Na duilleoga éilipseach go leathfhada, biorach fiaclach; na bláthanna bándearg, go hannamh bán, ag teacht amach roimh na duilleoga; an toradh cruinn síodúil 4-8 cm ar trastomhas, buí lasta le dearg, le bia ramhar milis is cloch chlaiseach ann. Saothraithe le fada, go minic ar laitís. 

## Tagairtí

Catagóir:Torthaí
Caisearbhán (Taraxacum)

Planda ilbhliantúil is ea an **caisearbhán** atá dúchasach don Eoraip is iarthar na hÁise.  

clé|mion|Taraxacum officinale  (Köhler: Medizinal-Pflanzen, 1867)

## Aicmiú
Is é caisearbhán a thugtar ar dhá chineál planda den ghéineas *Taraxacum* is den fhine Asteraceae. Caisearbhán coiteann (*T. officinale*) agus caisearbhán deargshíolach (*T. erythrospermum*) is ainmneacha dóibh. Tá siad dúchasach don Eoráise is do Mheiriceá Thuaidh, ach tá siad flúirseach ar fud na cruinne.  

Tá an dá speiceas inite ina n-iomláine. Fearacht gach ball den fhine Asteraceae, tá mionbhláthanna acu cruinnithe le chéile i mbláthcheann ilchodach.  

Tugtar bláthóg ar gach aon bhláth sa bhláthcheann. Baineann an-chuid ball den ghéineas *Taraxacum* úsáid as apaimiscis chun síolta a tháirgeadh go héagnéasach, 'sé sin le rá in éagmais pailniú, rud a fhágann go bhfuil sliocht gach máthairphlanda díreach cosúil leis ó thaobh na géineolaíochta de. 

## Tréithe
Na duilleoga i mbunchnota, maothánach nó tiaclach; na bláthchinn aonarach, iompartha ar ghais chuasacha gan duilleoga, le bláthóga buí;  

na torthaí le paraisiút de ribí bána gruaige ceangailte le gas fada, an ceann iomlán torthaithe ag foirmiú an chloig aithnidiúil.  

Atáirgeann cuid mhaith caisearbhán gan phróiseas toirchithe.  

Anchuid speiceas, níos mó ná 1 ,000 san Eoraip amháin.  

Maidir le speiceas an-choitianta, ar tiaile iltíreach é, itear na duilleoga óga mar shailéad, meiltear na bunfhréamhacha is déantar caifé leo, agus úsáidtear na bláthchinn i ndéanamh fíona. 

## Féach freisin

* Caisearbhán coiteann
* Asteraceae

## Tagairtí

Catagóir:Asteraceae
Catagóir:Bláthanna
Rós

Speiceas iomráiteach tom ilbhliantúil, dúchasach don chuid is mó den leathsféar thuaidh. Maidir leis na róis dreapaire, le fírínne ní dhreapann siad ach fásann suas trí fhásra nó tacaíocht eile, agus ní shleamhnaíonn síos ar ais de bhrí go gcuireann na coilg láidre chrúcacha ar na gais bac air sin. Bíonn na duilleoga cleiteach le 3 dhuilleoigín ubhchruthach fiaclach, nó níos mó de ghnáth. Bíonn siad leathshíorghlas, ag coinneáil cuid de na duilleoga i rith an gheimhridh. I ngnéithe fiáine bíonn 5 pheiteal ar na bláthanna, iad leacaithe nó miaschruthach tanaí, bán nó buí go dtí dearg nó corcra, go minic cumhra. I gcuid mhaith de na róis gairdíní bíonn na bláthanna níos mó, le i bhfad níos mó peiteal ach iad níos fáiscthe freisin, agus mar bharr air seo tá bláthanna teanna fáiscthe rós an chabáiste. Bíonn raon i bhfad níos mó dathanna ag na foirmeacha saothraithe ná na plandaí fiáine. Tugtar *an mogóir* ar thoradh an róis: bíonn dath flannbhuí, dearg nó dubh air, agus is gabhdán méith é, leata amach chun na haicéiní tirime (na fíorthorthaí) a choinneáil taobh istigh is seipil sheasmhacha mar choróin ar bharr an struchtúir. Itheann éin is ainmhithe na mogóirí, agus is iontach an fhoinse vitimín C é. Na fáis bheodhearga, cosúil le liathróidí snáithe, a fhaightear uaireanta ar chrann róis, is gáil iad, agus foiche ar leith is ciontach astu. Saothraithe leis na cianta, agus is eol go raibh róis sa tSín timpeall 5000 RC. Is dócha go saothraítear an rós níos mó ná aon phlanda maisithe eile. Níos mó ná 20,000 saothróg, a bhfuil ainmneacha ar leith orthu ar fud an Domhain. Bhí ról an-tábhachtach ag an rós i bhforbairt foirmeacha gairdín. Comhartha suaitheantais Shasana. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Rosaceae
Guateque

Is baile Colómach agus cathairbhuirg é **Guateque** atá suite i réigiún (nó *departamento*) Boyacá, 125 ciliméadar ó dheas de Tunja, príomhchathair an réigiúin, agus 112 ciliméadar ó Bogotá, an phríomhchathair náisiúnta. Tá teorainneacha aige leis na bardais seo a leanas: La Capilla, Tenza, Sutatenza Somondocon, agus Tibirita.

Guateque
Catagóir:Cathairbhuirgí
Ìle

Is é **Íle** (, ) an t-oileán is faide ó dheas de na hOileáin Istigh in Albain. Tá sé suite in Earra-Ghàidheal síor ó dheas ó Dhiùra agus thart ar 40 ciliméadar ó thuaidh ó chósta na hÉireann. Is é Earra-Ghàidheal agus Bòd a cheantar comhairle agus is é Bogha Mòr a phríomhbhaile, áit ina bhfuil Eaglais chiorclach Chill an Rubha lonnaithe agus ceann de na hocht ndrioglann ar an oileán freisin. Is é Port Ilein, ar an gcósta theas, príomhchalafort an oileáin. De réir dhaonáireamh na bliana 2001 bhí 3,457 daoine ina gcónaí ann agus 24% díobh siúd ina gcainteoirí Gàidhlige.

## Foclóirín Ghaeilge na hÍle

* **Asgaill** - *Ascaill*
* **Ceatal** - *Citeal*
* **Coimhearsnach** - *Comharsa*
* **Cosail**- *Cosúil*
* **Dreòlan** - *Dreoilín*
* **Gun robh maith agad** - *Go raibh maith agat*
* **Gruag** - *Gruaig*
* **Olann** - *Olann*
* **Siop** - *Siopa*

## Gailearaí

File:Thkil1.jpg|Cros 
File:Port Ellen, Islay.jpg|Port Ilein
File:Port Charlotte - Loch Indaal.jpg|Port Sgioba


## Bailte

* Àird Talla 
* Baile an Ghrána, Beul an Átha, Bogha Mór
* Lag a' Mhuilinn
* Nereabolls
* Port Asgaig, Port Sgioba, Port Ilein, Port na h-Abhainn 

## Ceantair

* Laphroaig

## Stair

* Blár Trá Ghruineart, Bruichladdich, Bun na h-Abhainn
* Cenél nÓengusa, Cros Cill Daltain, Caisteal Mhic Dhomhnuill 
* Daniel Campbell, Donald Caskie, Dún Bhruichlinn, Dún Guaidhre 
* Eaglais Cill an Rubha
* Taigh-stail Áirde Beaga, Taigh-stail Caoil Íle

## Tíreolaíocht

* Beinn Bheigeir
* Caol Íle
* Dún Naomhaig
* Eas Lathan, Eas Mór (uachtar), Eas Mór (íochtar), Loch Gruinneard 
* Orasaigh, An Obha
* Port an Eilein
* Na Roinn Íleach
* Teacsa

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* Ionad Chaluim Chille Ìle 
* Gaelic in modern Scotland
* Íle 

Catagóir:Íle
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Cinn Tìre

Is leithinis é **Cinn Tìre** in Earra-Ghàidheal agus Bòd na hAlban.

Is é Ceann Loch Chille Chiaráin a phríomhbhaile.

## Bailte

* Bealach an t-Suidhe, Am Bárr, Baile nan Stiúbhartach
* Cárradal, Claonaig, An Chluaidh, Ceann mu Dheas, Caolas Chluaidh
* Druim Leamhan
* Machaire Shanais
* Muasdal
* Saghadal, Sgibinis
* Taigh an Lóin, An Tairbeart, An Taigh Bán

## Tíreolaíocht

* Maol Chinn Tíre

## Gailearaí


File:Glenbarr Abbey.jpg|Am Bárr
File:L1010597.jpg|Caisleán Sgibinis
File:Campbeltown seafront.jpg|Ceann Loch Chille Chiarain


## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* Cinn Tíre 

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Fuinneog

200px|thumb|Fuinneoga
Is oscailt i mballa nó i ndíon í an **fhuinneog**, agus í feistithe de ghnáth inniu le gloine i bhfráma chun solas nó aer a ligean isteach agus ligean do dhaoine féachaint amach. 

Tagann an focal Gaeilge *fuinneog* ó *vindauga* na sean-Lochlainnise; tagann *vindauga* féin as *vindr* (*gaoth*) agus *auga* (*súil*), is é sin le rá, súil ghaoithe nó gaothshúil. 

Go bhfios dúinn ba iad na Rómhánaigh na chéad daoine a bhain úsáid as gloine i bhfuinneoga. Is dócha gur forbraíodh an teicneolaíocht sin in Alexandria timpeall na bliana AD 100. 

Bhaintí úsáid as páipéar i bhfuinneoga sa tSín, sa Chóiré agus sa tSeapáin. I Sasana bhíodh adharca ainmhithe in úsáid i gcomhair fuinneog; níor thosaigh daoine ag baint úsáid as gloine i bhfuinneoga i ngnáth-thithe ansin go dtí an chéad chuid den 17ú haois. 
[mion|Gloine fuinneoige Rómhánach ón [An Ghearmáin|Ghearmáin, AD 100–400]]

Catagóir:Fuinneoga
Gloine

[200px|thumb|[Uisce i ngloine]]

Is éard atá sa **ghloine** ná solad dímhorfach trédhearcach a ndéantar pánaí fuinneoige agus soithí bia as. Nuair a thráchtar ar ghloine gan a bheith ag sainiú cén cineál gloine atá i gceist, is í an ghloine sóide agus aoil a bhíonn i gceist, is é sin, gloine a bhfuil an tsileacáit sóidiam dhímhorfach ar an gcomhábhar is tábhachtaí di. Déantar gloine tríd na comhábhair (sóid - is é sin, carbónáit sóidiam -, aol, dolaimít, dé-ocsaid sileacain, ocsaíd alúmanaim, agus beagáinín den tsulfáit sóidiam nó den chlóiríd sóidiam) a théamh i bhfoirnéis suas go 1675&nbsp;°C. Is féidir dath a chur sa ghloine le breiseáin éagsúla. Mar shampla, cuirtear ocsaíd iarainn leis an meascán le dath ruadhearg a fháil. Is minic a úsáidtear mianraí nádúrtha in áit ceimiceán glan - tróna in áit na sóide, gaineamh in áit na dé-ocsaíde sileacain, nó iathchloch, a bhfuil idir shileacáit, alúmanam, agus cailciam ann.

Tá páirt ríthábhachtach ag an ngloine sa tionsclaíocht agus san eolaíocht araon. Tugtar gloine leacaithe ar an gcineál a ndéantar pánaí fuinneoige as. Maidir leis na soithí is na coimeádáin, séidtear suas ina mboilgeoga gloine leáite iad ar dtús le múnla a chur ina dtimpeall ansin chun an cruth ceart a fháil. Is féidir úsáid a bhaint as snáithíní gloine leis an bplaisteach nó an choincréit a neartú.

Cé go bhfuil an ghloine sobhriste, tá sí sách díonta ar imoibrithe láidre ceimiceacha, cosúil leis na haigéid agus na bunanna. Is iad an fluairín agus an fhluairíd hidrigine is réidhe a chreimeann í, ach is féidir aigéad nítreach agus aigéad sulfarach a choinneáil i dtaisce i gcoimeádáin ghloine.

Catagóir:Gloine
Angla-Éireannach

Téarma stairiúil é ** Angla-Éireannach** a úsáidtear chun cur síos a dhéanamh ar an ngrúpa eitneach a bhí ina aicme shóisialta phribhléideach in Éirinn, ba de shliocht nó de chomharba an Chinsil Phrotastúnaigh iad, an chuid is mó díobh bainteach le Eaglais na hÉireann, a bhí ina eaglais bhunaithe go dtí 1871 , agus bhí méid níos lú acu bainteach leis na n-eaglaisí easaontacha, mar shampla na Meitidistigh. D'úsáidtí an téarma sa ré Victeoiriach, chun cur síos ar rang Protastúnach, comhdhéanta den chuid is mó de Eaglais na hÉireann, a ghlac nósanna na Sasanach chucu féin.

## Léitheoireacht sa bhreis
* Peter Berresford Ellis, *Erin's Blood Royal: The Gaelic Noble Dynasties of Ireland* ISBN 0-09-478600-3
## Naisc Sheachtracha
* Leathanach Gréasáinan Multiplex Project in Irish History 

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Grúpaí eitneacha in Éirinn
Catagóir:Grúpaí eitneacha na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Diaspóra Sasanach
Catagóir:Aontachtas in Éirinn
Balley ny Croshey

Is baile beag é **Balley ny Croshey**, (Gaeilge na hÉireann: *Baile na Croise*; Béarla: *Crosby*) atá 6 km siar ó Doolish, Oileán Mhanann ar an A1, an príomhbhóthair idir Doolish agus Purt na hInse. Tá daonra de thart ar 900 aige. Sreabhann an Awin Doo tríd an sráidbhaile.

## An sráidbhaile
thumb|left|Teach pobail ársa - Naomh Runius
Tá an sráidbhaile suite i lár pharóiste Mharooney. Tá an teach pobail ársa 'Naomh Runius', an chéad eaglais a bhí sa pharóiste go dtí gur tógadh an séipéal nua in Balley ny Croshey, sa bhliain 1859. Téann cuid den tseaneaglais ar ais go dtí an 12ú haois.

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Líomóid

Is toradh í **líomóid**.

### Fête du Citron / Féile na Líomóidí
Ó 1934 ar aghaidh, bíonn féile i Menton, sa Fhrainc, chun na líomóidí a cheiliúradh. In 1934, nuair a bhí an chéad ócáid acu, bhí níos mó líomóidí ag fás i Menton ná in aon áit eile ar Mhór-Roinn na hEorpa, a deirtear.

## Féach freisin
*Líoma (toradh)

## Tagairtí

Catagóir:Torthaí
Oighear

200px|thumb|Oighear
Gnáthstaid sholadach uisce atá cobhsaí ag teocht níos lú ná 1°C. Ní hionann is mórchuid na solad, tá sé níos éadlúithe ná uisce leachtach de bhrí go gcoimeádann na naisc hidrigine na móilíní sa solad i struchtúr réasúnta oscailte. Níos oscailte fós nuair a chumtar an t-oighear timpeall ar adaimh triathgháis nó móilíní hidreacarbóin. 

## Féach freisin

* Oighear mara
* Uisce
* Oighear amóinia

## Tagairtí

1. ^ "Ammonia Ice Clouds on Jupiter". CICLOPS (Cassini Imaging Central Laboratory for OPerationS). http://ciclops.org/view/3963/Ammonia_Ice_Clouds_on_Jupiter . Faighte 2009-04-28.

Catagóir:Meitéareolaíocht
Catagóir:Oigheareolaíocht
Catagóir:Uisce
Androulla Vassiliou

Is polaiteoir Cipireach í **Androulla Vassiliou** (a rugadh ar an 30 Samhain 1943), atá mar bhall de na Daonlathaigh Aontaithe (páirtí Eorpach na Liobrálaigh, na nDaonlathaigh is na Leasaitheoirí). Tá sí pósta le Georgos Vassiliou, iar-Uachtarán na Cipire agus bunaitheoir an pháirtí. 

Ceapadh í ina ball den Choimisiún Eorpach, i bhfeighil ar chúrsaí sláinte ar an 3 Márta 2008. 

Catagóir:Polaiteoirí na Cipire
Meitheal

Is grúpa daoine a thagann le chéile chun obair a dhéanamh é **meitheal**. Go minic cuirtear an grúpa le chéile trí líonraí chlainne agus comharsaí chun rud áirithe a dhéanamh (mar shampla, teach a thógáil, nó an fómhar a chur isteach). Scaipeann an grúpa nuair atá an obair sin déanta. Tá nósanna den chineál céanna i dtíortha eile; mar shampla *[[naffir]]* sa tSúdáin, agus *konbit* i Háítí. 

## Tagairtí

Catagóir:Nósanna na hÉireann
Catagóir:Cultúr na hÉireann
Catagóir:Cultúr Gaelach
Catagóir:Feirmeoireacht in Éirinn
Catagóir:Talmhaíocht in Éirinn
Catagóir:Obair
Catagóir:Traidisiúin
Catagóir:Oibriú go deonach
William Molyneux

Fealsamh nádúrtha agus scríbhneoir polaitiúil Éireannach ab ea **William Molyneux** (17 Aibreán 1656 – 11 Deireadh Fómhair 1698). Rugadh é i mBaile Átha Cliath.

Samuel Molyneux (1616–1693), dlíodóir agus tiarna talún, ab ea a athair, agus Anne, née Dowdall, ab ea a mháthair. Teaghlach Protastúnach sách rathúil a bhí ann.

Sa bhliain 1671 d'fhreastail sé ar Choláiste na Tríonóide áit ar léigh sé saothar mór scríbhneoirí an Réabhlóid Eolaíochta.

Sa bhliain 1678 phós sé Lucy Domville. Scríobh sé an saothar tábhachtach *The Case of Ireland's being Bound by Acts of Parliament in England, Stated.* sa bhliain 1698.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1656
Catagóir:Básanna i 1698
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine Angla-Éireannacha
Catagóir:Fealsúna Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann
Inse Shealtainn

mion|250px|Cé Victoria i Liubharaig
Is grúpa oileáin Albanach agus comhairle rialtais áitiúil iad *Na hInse Shealtainn* nó **Inse Shealtainn**.

De réir dhaonáirimh na bliana 2011 bhí cónaí ar 23,167 duine i gcomhairle rialtas áitiúil Shealtainn suas ó 21,988 duine sa bhliain 2001. Bhí Albainis ag 48.8% don daonra sa bhliain 2011.

Tá na hoileáin timpeall 80 km soir ó thuaidh ó Inse Orc, 170 km (110 míle) ó Albain agus 300 km (190 míle) siar ón Iorua. Is cuid iad den deighilt idir an tAigéan Atlantach san iarthar agus an Mhuir Thuaidh san oirthear. Is é 1466 km2, an t-achar iomlán agus 22,920 an daonra san iomlán sa bhliain 2019. Cuimsíonn na hoileáin toghcheantar Shealtainn i bParlaimint na hAlban. Tá an t-údarás áitiúil, Comhairle Shealtainn, ar cheann de na 32 limistéar comhairle in Albain. Is í Liùrabhaig príomhbhaile riaracháin na n-oileán agus an t-aon buirg amháin, a bhí mar phríomhchathair Shealtainn ó ghlac sí seilbh ar Scalloway sa bhliain 1708.
## Bailte

* Bráigh na Beinne
* Liùrabhaig
## Tagairtí

## Tíreolaíocht

* Fara
* Fughlaigh

Catagóir:Ceantair chomhairle na hAlban
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Comhairle Shealltainn
Gliomach

Is artrapód é an **gliomach**. Ball d'fhine na Nephropidae atá ann. Is iomaí speiceas atá ann, mar shampla an gliomach Eorpach. *Giomach* a deirtear i nGaeilge na hAlban.

## Speicis a bhfuil ainm Gaeilge orthu
* *[[Homarus americanus]]* — gliomach Meiriceánach
* *[[Homarus gammarus]]* — gliomach Eorpach
* *[[Metanephrops andamanicus]]* — gliomach andaman
* *[[Nephrops norvegicus]]* — gliomach na hIorua

## Ainmhithe i bhfinte difriúla a dtugtar “gliomach” orthu
* Gliomach fionnuisce
* Gliomach gogaideach
* Gliomach spíonach

## Tagairtí

Catagóir:Deiceapóid