open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
11 Deireadh Fómhair

Is é an **11 Deireadh Fómhair** an 284ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 285ú lá i mbliain bhisigh. Tá 81 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Poblacht na Macadóine - *Lá na Réabhlóide*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1507 — Giacomo Barozzi da Vignola, ailtire Iodálach (b. 1573)
* 1844 — Henry Heinz, Monaróir bia Meiriceánach (r. 1916) 
* 1881 — Hans Kelsen, dlíodóir Ostarach (b. 1973)
* 1884 — Eleanor Roosevelt, Bean Franklin D Roosevelt (b.1962)
* 1884 — Friedrich Bergius, ceimiceoir Gearmánach (b. 1949)
* 1885 — François Mauriac, údar Francach (b. 1952)
* 1885 — Kathleen O'Callaghan, polaiteoir agus scoláire Éireannach (b. 1961)
* 1911 — Sorcha Ní Ghuairim, amhránaí Éireannach (b.1976)
* 1937 — Bobby Charlton, imreoir sacair (b. 2023)
* 1939 — Austin Currie, polaiteoir Éireannach (b. 2021)
* 1950 — Patty Murray, polaiteoir Meiriceánach
* 1957 — Dawn French, ban-aisteoir agus fuirseoir Briotanach
* 1962 — Anne Enright, scríbhneoir Éireannach 
* 1966 — Luke Perry, aisteoir Meiriceánach (b. 2019)
* 1967 — Artie Lange, fuirseoir Meiriceánach
* 1968 — Jane Krakowski, ban-aisteoir Meiriceánach
* 1977 — Jason McKay, dornálaí
* 1985 — Mark Vaughan, imreoir peil Ghaelach
* 1988 — Seosamh Ó Cainín, iománaí Éireannach
* 1988 — Séamus Coleman, imreoir sacair Éireannach
* 1992 — Cardi B, rapálaí Meiriceánach
* 1995 — Nicolás Jarry, imreoir leadóige Sileach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1670 — Louis Le Vau, ailtire Francach (r. 1612)
* 1684 — James Tuchet, fear uasail Éireannach (r ~ 1612)
* 1760 — Seòras Moireach, ginearál Albanach (r. 1694)
* 1809 — Meriwether Lewis, taiscéalaí Meiriceánach (r. 1774)
* 1889 — James Prescott Joule, fisiceoir agus grúdaire Sasanach (r. 1818)
* 1896 — Anton Bruckner, cumadóir Ostarach (r. 1824)
* 1919 — Kuno Meyer, scoláire Gearmánach (r. 1858)
* 1941 — Mildred Anne Butler, ealaíontóir Éireannach (r. 1858)
* 1960 — Richard Cromwell, aisteoir Meiriceánach (r. 1910)
* 1961 — Chico Marx, fuirseoir Meiriceánach (r. 1887)
* 1963 — John Galvin, polaiteoir Éireannach (r. 1907)
* 1963 — Édith Piaf, amhránaí Francach (r.1915)
* 1965 — Dorothea Lange, fóta-iriseoir Meiriceánach (r. 1895)
* 1970 — Konon Molody, oifigeach faisnéise Sóivéadach (r. 1922)
* 1988 — Bonita Granville, ban-aisteoir (r. 1923)
* 2000 — Dòmhnall Mac an Deòir, Polaiteoir na hAlban, 1ú Príomh-Aire na hAlban (r. 1937)
* 2008 — Daniel Cassidy, scríbhneoir Meiriceánach (r. 1943)
* 2008 — Jörg Haider, polaiteoir Ostarach (r.1950)
* 2021 — Tony DeMarco, dornálaí Meiriceánach (r. 1932)
* 2022 — Angela Lansbury, ban-aisteoir Briotanach-Meiriceánach (r. 1925)
* 2025 - Diane Keaton, aisteoir Meiriceánach (r. 1946)

## Tarluithe eile
* 1902 - Thosaigh Dara Cogadh na mBórach
* 1962 - Thosaigh An Dara Comhairle Vatacánach
* 1937 - Tháinig Diúc agus Bandiúc Windsor sa Ghearmáin Naitsíoch do thuras 12 lá
* 1975 - Phós Bill Clinton, Hillary Rodham in Arkansas
* 1984 - Ba í Kathryn D. Sullivan an chéad bhean Mheiriceánach a shiúil sa spás

1010
Deireadh Fómhair, 10
John Tyler

Ba é **John Tyler** (29 Márta 1790 - 18 Eanáir 1862) 10ú uachtarán Stát Aontaithe Mheiriceá. Bhí sé i bhfeidhmeannas ón 4 Aibreán 1841 go dtí an 4 Márta 1845.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1790
Catagóir:Básanna i 1862
Catagóir:An Chónaidhm
Catagóir:Cogadh 1812
Catagóir:Daoine as Virginia
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Leasuachtaráin na Stát Aontaithe
Catagóir:Lucht ollscoile
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

Tá gréasán mór bhóithre in Éirinn, idir mótarbhealaigh, bóithre príomha agus tánaisteach, bóithre réigiúnacha agus bóithre áitiúla. Thóg údaráis an Tuaiscirt a gcuid mhótarbhealach don chuid is mó roimh 1972, ach thoisigh údaráis na Poblachta á dtógáil ó na lár-80aidí ar aghaidh. Tá pleananna náisiúnta (amharc ar Phlean Forbartha Náisiúnta nó an *PFN*) faoi lán sheol anois chun caighdeán an ghnáth-bhóithre a fheabhsú mar aon le tíortha eile ar fud na hEorpa agus ag go háirithe ar na príomhbhealaigh móra ag teacht amach ó Bhaile Átha Cliath.

Sa Phoblacht, bíonn comharthaí scríofa as Gaeilge, i gcló beag iodálach i gcomparáid leis an leagan Béarla a bhíonn scríofa i gcló níos móire agus neamh-iodálach. Sa Ghaeltacht, bíonn na comharthaí as Gaeilge amháin, i gcló beag iodálach. Sa Tuaisceart, bíonn comharthaí ar fáil as Béarla amháin. 
[thumb|300px|Fógra ar an [M4 (Éire)|M4 in aice le Cionn Átha Gad.]]
## Mótarbhealaí
Tagann mótarbhealaigh an deiscirt amach ó Bhaile Átha Cliath. Cuireadh deireadh leis an tionscamh fadtéarmach an M50 i 2006. Táthar ag tógáil ceangal úra ar an chúrsa leis, sa dóigh is nach mbeidh ar thiománaithe ar bith stopadh ag timpeallachtaí. Cé go bhfuil cúpla bóithre débhealach thart faoi na príomh-chathaireacha eile, níl aon mótarbhealach déanta go dtí seo.

Is iad na mótarbhealaigh i bPoblacht na hÉireann faoi láthair ná:
* M1
* M2
* M3
* M4
* M6
* M7 
* M8
* M9 
* M11
* M18
* M20
* M50

Níl an struchtúr céanna ag gréasán Thuaisceart Éireann, cosúil leis an struchtúr atá ag an bPoblacht. Den chuid is mó, tá dhá phríomh-mhótarbhealach, le cúpla mótarbhealach íseal eile ag teacht uathu.

* M1, M2, M3, M5, A8(M)
* M12

## Bóithre Náisiúnta
[thumb|300px|Fógra ar an [N8 in aice leis an M7.]]

Is Príomhbhóithre Náisiúnta iad na bóithre idir an N1 agus an N30, ach is Bóithre Tánaisteach Náisiúnta iad na bóithre eile uillig.

* N1, N2, N3, N4, N5, N6, N7, N8, N9
* N10, N11, N12, N13, N14, N15, N16, N17, N18, N19
* N20, N21, N22, N23, N24, N25, N26, N27, N28, N29
* N30, N31, N32, N33
* N50, N51, N52, N53, N54, N55, N56, N57, N58, N59
* N60, N61, N62, N63, N64, N65, N66, N67, N68, N69
* N70, N71, N72, N73, N74, N75, N76, N77, N78, N79
* N80, N81, N82, N83, N84, N85, N86, N87

Agus arís, níl an struchtúr ceanna ag gréasán na Tuaisceart, maidir le príomhbhóithre ach an oiread. Is amhlaidh nach bhfuil struchtúr amháin ag an chóras ó thuaidh.

* A1, A2, A3, A4, A5, A6, A7, A8
* A12
* A20, A21, A22, A23, A24, A25, A26, A27, A28, A29
* A30, A31, A32, A33, A34, A35, A36, A37(ó dheas), A37(ó thuaidh)
* A40, A42, A43, A44, A46, A47, A48, A49
* A50, A51, A52, A54, A55, A57
* A501, A505, A509
* A514, A515

## Naisc

* 
* 

Catagóir:Iompar in Éirinn
Catagóir:Bóithre in Éirinn
1790

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 1 Eanáir — George Petrie, ealaíontóir Éireannach
* 29 Márta — John Tyler, 10ú uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá (b. 1862)
* 23 Bealtaine — Jules Dumont d'Urville, taiscéalaí Francach
* 21 Deireadh Fómhair — Alphonse de Lamartine, file, úrscéalaí, drámadóir agus fear polaitíochta Francach
* 17 Samhain — August Ferdinand Möbius, matamaiticeoir agus réalteolaí Gearmánach
* 29 Nollaig — Jean François Champollion, focleolaí Francach (b. 1832)

## Básanna
* 17 Aibreán — Benjamin Franklin, polaiteoir agus eolaí (r. 1706)
* 17 Iúil — Adam Smith, eacnamaí agus fealsamh Albanach (r. 1723)

Catagóir:Blianta
28 Nollaig

Is é an **28 Nollaig** an 362ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 363ú lá i mbliain bhisigh. Tá 3 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Deisceart na hAstráile - *Lá na bhForógra*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1119 — Thomas Becket, Ardeaspag Canterbury, naomh Caitliceach (b. 1170)
* 1818 — Carl Remigius Fresenius, ceimiceoir Gearmánach (b. 1897)
* 1854 — Ned Kelly, ceithearnach coille Astrálach (b. 1880)
* 1856 — Woodrow Wilson, uachtarán na Stát Aontaithe (b.1924)
* 1872 — Pío Baroja, scríbhneoir (b.1956)
* 1887 — James Murphy, polaiteoir Éireannach (b. 1961)
* 1889 — Séamus Keely, polaiteoir Éireannach (b. 1974)
* 1903 — John von Neumann, matamaiticeoir Ungárach a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe (b. 1957)
*1922 — Stan Lee, scríbhneoir greannán (b. 2018)
* 1929 — Brian Redhead, craoltóir (b.1994) 
* 1934 — Maggie Smith, ban-aisteoir Sasanach (b. 2024)
* 1938 — Frank Kelly, aisteoir Éireannach (b. 2016)
* 1944 — Johnny Isakson, polaiteoir Meiriceánach (b. 2021)
* 1954 — Denzel Washington, aisteoir
* 1961 — Gert Bo Jacobsen, dornálaí Danmhargach
* 1969 — Linus Torvalds, ríomheolaí
* 1971 — Jonathan O'Brien, polaiteoir Éireannach
* 1981 — Khalid Boulahrouz, imreoir sacair Ollannach
* 1981 — Sienna Miller, aisteoir
* 1989 — Jessie Buckley, ban-aisteoir agus amhránaí Éireannach
* 1994 — Adam Peaty, snámhóir Briotanach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1851 — Thomas de Vere Coneys, ollamh agus ministir Éireannach (r. ~1804)
* 1859 — Thomas Babington Macaulay, staraí agus polaiteoir Coimeádach Briotanach (r.1800)
* 1916 — Eduard Strauss, 81, cumadóir ceoil (r.1835)
* 1937 — Maurice Ravel, 62, cumadóir ceoil (r.1875)
* 1961 — Edith Wilson, Céadbhean na Stát Aontaithe (r. 1872)
* 1967 — John Joe O'Reilly, polaiteoir agus dochtúir Éireannach (r. 1881)
* 1980 — Sam Levene, aisteoir Meiriceánach (r. 1905)
* 1992 — Vicente Rondón, dornálaí Veiniséalach (r. 1938)
* 1998 — Cathal Goulding, ceann foirne ar an IRA (r.1923)
* 2004 — Susan Sontag, scríbhneoir (r.1933)
* 2015 — Lemmy, rac-cheoltóir Sasanach (r. 1945)
* 2021 — Harry Reid, polaiteoir Meiriceánach (r. 1939)
* 2025 — Brigitte Bardot, aisteoir Francach (r. 1934)

## Tarluithe eile
* 1065 - Coisriceadh Abtheach Westminster i Londain.
* 1836 - Bunaíodh An Astráil Theas agus Adelaide
* 1836 - Ghlac an Spáinn leis an neamhspleáchas do Mheicsiceo
* 1846 - Glacadh le Iowa mar an naoú stát is fiche sna Stáit Aontaithe
* 1918 - Toghadh Constance Markiewicz chun na parlaiminte Briotanaí nuair a bhí sí sa phríosún. Bhí sí an chéad bhean Teachta Parlaiminte a bheith.
* 1879 - Thit an droichead iarnróid Tay in Albain agus 70 duine básaithe.

1228
Nollaig, 28
1701

## Tarluithe
* Márta - Thosaigh Cogadh Chomharbas na Spáinne
* 23 Bealtaine - Cuireadh an Captaen William Kidd, foghlaí mara Albanach, chun báis i Londain
[mion|275px|An airtléire [An tSualainn|Shualannach ag bombardú Dünemünde in aice le Riga na Laitvia]]

## Breitheanna
* 27 Samhain — Anders Celsius, eolaí Sualannach (b. 1744)

## Básanna
* 9 Bealtaine — Diderik Buxtehude, cumadóir ceoil Danmhargach-Gearmánach (r. 1637)
* 23 Bealtaine — William Kidd, an foghlaí mara as Albain (r. 1645)
* 16 Meán Fómhair — Séamas II agus VII, rí Shasana, Albain agus Éireann (r. 1633)
* 17 Meán Fómhair — Stanisław Papczyński, sagart Polannach

Catagóir:Blianta
1702

## Tarluithe
* 11 Márta (Seanstíl) - Foilsíodh *[[The Daily Courant]]*, an chéad nuachtán rialta i mBéarla, den chéad uair.
* Bealtaine - Ghabh Séarlas XII na Sualainne Vársá sa Pholainn
[mion|23 Deireadh Fómhair: Cath Bhá Vigo sa Spáinn. D'ionsaigh agus scrios cabhlaigh na Breataine Móire agus na h[An Ísiltír|Ísiltíre na longa Spáinneacha ag teacht ó Mheicsiceo agus ainneoin cosana Chabhlach na Fraince. ]]

## Breitheanna
*
## Básanna
* 19 Márta — Liam III Shasana, Rí Shasana, na hAlban, agus na hÉireann

Catagóir:Blianta
1703

## Tarluithe
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 11 Feabhra — Godart van Ginkel, ginearál Dúitseach i seirbhís na Sasanach agus Céad Iarla Átha Luain (r. 1644) 
* 3 Márta — Robert Hooke, eolaí Sasanach (r. 1635)
* 26 Bealtaine — Samuel Pepys, dialannaí agus státseirbhíseach Sasanach (r. 1633}

Catagóir:Blianta
1704

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 16 Iúil — John Kay, ceapadóir Briotanach
*
## Básanna
* 2 Feabhra — Guillaume François Antoine, Marquis de l'Hôpital, matamaiticeoir (r. 1661)
* 28 Deireadh Fómhair — John Locke, fealsamh Sasanach

Catagóir:Blianta
1705

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 31 Deireadh Fómhair — Pápa Cléimeans XIV, Pápa agus Easpag na Róimhe ó 1769 go 1774
*
## Básanna
* 12 Eanáir — Luca Giordano, ealaíontóir Iodálach (r. 1634)
* 17 Eanáir — John Ray, nádúraí Sasanach (r. 1627)
* 5 Bealtaine — Leopold I, An tImpire Naofa Rómhánach (r. 1658)

Catagóir:Blianta
1706

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 17 Eanáir — Benjamin Franklin, polaiteoir agus eolaí (b. 1790)
* 28 Eanáir &ndash; John Baskerville, clódóir Sasanach (b. 1775)

## Básanna
* 5 Feabhra — Úna Ní Bhroin, file Éireannach
*

Catagóir:Blianta
1707

## Tarluithe
* 26 Márta - Cuireadh i bhfeidhm Acht an Aontais a chruthaigh Ríocht na Breataine Móire
* 22 Deireadh Fómhair - Briseadh ceithre long de chuid Chabhlaigh na Breataine Móire ar na Scillí agus cailleadh 1,400 - 2,000 mairnéalach ann. 
## Breitheanna
* 15 Aibreán — Leonhard Euler, matamaiticeoir Eilvéiseach
* 22 Aibreán — Henry Fielding, úrscéalaí Sasanach (b. 1754)
* 23 Bealtaine — Carl von Linné, luibheolaí Sualannach
* 25 Lúnasa — Laoiseach I na Spáinne, Rí na Spáinne

## Básanna
* 29 Aibreán - George Farquhar, drámadóir Éireannach (r. 1677)
* 23 Meitheamh - John Mill, diagaí Sasanach (r. t. 1645)
* 22 Deireadh Fómhair - Sir Clondesley Shovell, aimiréal Briotanach, i dtubáiste na Scillí (r. 1650)
* Gan dáta – Shitao, ealaíontóir Síneach (r. 1642)

Catagóir:Blianta
1708

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 18 Meán Fómhair — Samuel Johnson, scríbhneoir Sasanach
* 16 Deireadh Fómhair — Albrecht von Haller, bitheolaí, anatamaí, luibheolaí Eilvéiseach
* 15 Samhain — William Pitt, Príomh-Aire na Breataine ó 1766 go 1768
*
## Básanna
* 24 Deireadh Fómhair- Seki Kowa, matamaiticeoir Seapánach

Catagóir:Blianta
1709

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 18 Meán Fómhair — Samuel Johnson, scríbhneoir Sasanach
* 29 Nollaig — Éilís na Rúise, banimpire (b. 1762)
## Básanna
* 30 Meitheamh — Edward Lhuyd, eolaí Breatnach (r. 1660)

Catagóir:Blianta
Julien Gracq

Scríbhneoir Francach ab ea é **Julien Gracq**, nó **Louis Poirier** de réir a theastais bhreithe. Ar an 27ú lá d'Iúil sa mbliain 1910 a rugadh é, i Saint-Forent-le-Vieil, áit atá suite insa n*département* Maine-et-Loire, agus do fuair sé bás in Angers ar an 22ú lá de Mhí na Nollag sa mbliain 2007. 

Scriobh Gracq idir úrscéalta, aistí fén litríocht, agus filíocht. Cé gur chuir daoine mór le rá, André Breton ina measc, spéis i saothar Ghracq ón am gur foilsíodh a chéad leabhar, *Au château d'Argol*, dob é an t-úrscéal *Le Rivage des Syrtes* a chuir i mbéal an phobail é - ní hamháin de bharr an leabhair é féin ach toisc gur dhiúltaigh Gracq don nDuais Goncourt, an duais liteartha is iomráití sa bhFrainc, nuair a moladh sa mbliain 1951 dó í.

Tar éis dó droim láimhe a thabhairt leis an scríbhneoireacht liteartha, scríobhadh sé leabhair ina meascadh sé cuimhní cinn, blúiríní dírbheathaisnéiseacha, smaointe fén litríocht agus fén dtíreolaíocht.

Tá Gracq ar dhuine desna scríbhneoirí is tábhachtaí de litríocht na Fraince den 20ú haois, a chuid saothar aistrithe go breis is fichead teanga agus an iliomad staidéar déanta orthu ag acadóirí ar fud na cruinne.

### Saothair

* *Au château d’Argol*, 1938 (úrscéal) 
* *Un beau ténébreux*, 1945 (úrscéal)
* *Liberté grande*, 1947 (filíocht)
* *Le Roi pêcheur*, 1948 (dráma)
* *André Breton, quelques aspects de l’écrivain*, 1948 (critic)
* *Le Rivage des Syrtes*, 1951 (úrscéal) 
* *Prose pour l’Etrangère*, 1952
* *Penthésilée*, 1954
* *Un balcon en forêt*, 1958 (úrscéal)
* *Préférences*, 1961
* *Lettrines*, 1967
* *La Presqu’île*, 1970
* *Lettrines II*, 1974
* *Les Eaux Etroites*, 1976
* *En lisant en écrivant*, 1980 
* *La Forme d’une ville*, 1985
* *Autour des sept collines*, 1988
* *Carnets du grand chemin*, 1992
* *Entretiens*, 2002

Gracq, Julien
N4

Is Bóthar Príomha Náisiúnta é an **N4**, cé go bhfuil bóthar a nascann Baile Átha Cliath le Sligeach in iarthuaisceart den tír. Teann sé fosta thart An Bóthar Buí, An Muileann gCearr, Meathas Troim, An Longfort, Cora Droma Rúisc, agus Mainistir na Búille. Faoi láthair, tá mótarbhealach, an M4, idir Baile Átha Cliath agus An Bóthar Buí, agus beidh síneadh ón mótarbhealach sin go dtí Cionn Átha Gad i gContae na hIarmhí. Tá seachbhóithre ag mórán den promh-bailte ar an gcúrsa. 

Tosaíonn an N4 ag Sráid Uí Chonaill (i lár Bhaile Átha Cliath) agus crossan sé an M50 ag ceangail 7. Críochnaíonn an N4 go luath tar éis Baile Átha Cliath. Ní tosaíonn sé arís go dtí Cill Choca, mar tá seachbhóthar do Léim an Bhradáin agus Maigh Nuad ann. Tar éis sin, tá seachbhóthar carrbhealach dúbailte ag An Muileann gCearr, ach níl carrbhealaí dúbailte ann arís go dtí timpeall 10 ciliméadar roimh baile Sligeach.

Chomh maith leis sin, nascann an N4 Baile Átha Cliath agus an N5 (do Maigh Eo) agus an N6 (do Gaillimh) i measc cúrsaí eile. (N17, N52, N55, N59, N60, N61.)

## Féach
* M4 (Poblacht na hÉireann)
* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
M4 (Poblacht na hÉireann)

thumb|An M4 i bPoblacht na hÉireann
[deis|thumb|Fógra ar an [M4 (Éire)|M4 in aice le Cionn Átha Gad.]]

Mótarbhealach ar an taobh thiar de Bhaile Átha Cliath is ea an **M4**, agus é trí chiliméadar is fiche ar fad. Tosaíonn sé tar éis Leamhcáin agus críochnaíonn cúpla ciliméadar tar éis Cionn Átha Gad. Seachnaíonn sé Léim an Bhradáin, Maigh Nuad agus Cill Choca, An Bóthar Buí agus Cionn Átha Gad.

Is iad na cheangail ar an M4 ná;
* 5. N4, R148, R403 - Leamhcán, Cill Droichid, Léim an Bhradáin, Baile Átha Cliath
* 6. R449 - Léim an Bhradáin, (R405), (R148), Cill Droichid
* 7. R406 – Maigh Nuad, Teach Srafáin, Claonadh, An Nás
* 8. R148 – Cill Choca, Baile Átha Troim, Dún Seachlainn, Claonadh
* 9. R148 - An Bóthar Buí
* 10. R148 - Cionn Átha Gad
* 11. M6 - Gaillimh
* 12. R148 *-* 
* 13. *Deireadh an mótarbhealach* 

## Féach freisin
* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

Catagóir:Bóithre in Éirinn
1710

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 1 Eanáir — Cathal Ó Conchubhair, ársaitheoir Éireannach
* 1 Eanáir — Séarlas Ó Conchúir Dhoinn, ársaitheoir
* 15 Feabhra — Laoiseach (Louis) XV, rí ar an bhFrainc (b. 1774)
* 20 Lúnasa — Thomas Simpson, matamaiticeoir Sasanach (b. 1761)

## Básanna
* 19 Meán Fómhair — Ole Christensen Rømer, réalteolaí Danmhargach
*

Catagóir:Blianta
1711

## Tarluithe
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 17 Aibreán — Seosamh I, An tImpire Naofa Rómhánach (r. 1678)

Catagóir:Blianta
1712

## Tarluithe
* Thóg Thomas Newcomen an chéad inneall gaile

## Breitheanna
* 24 Eanáir — Feardorcha Mór na Prúise (b. 1786)
* 28 Meitheamh — Jean-Jacques Rousseau, fealsamh Eilvéiseach (b. 1778)
* 14 Deireadh Fómhair — George Grenville, Príomh-Aire na Breataine

## Básanna
* 12 Iúil — Risteard Cromail, Tiarna Cosantóra na hÉireann, Shasana agus na hAlbain (r. 1626)
* 14 Meán Fómhair — Giovanni Domenico Cassini, réalteolaí Iodálach (r. 1625)

Catagóir:Blianta
1713

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 15 Márta — Nicolas Louis de Lacaille, réalteolaí Francach
* 25 Bealtaine — John Stuart, Príomh-Aire na Breataine
* 22 Iúil — Jacques Germain Soufflot, ailtire Francach (b. 1780)
* 23 Meán Fómhair — Feardorcha VI na Spáinne, Rí na Spáinne
* 5 Deireadh Fómhair — Denis Diderot, fealsamh agus scríbhneoir Francach (b. 1784}
* 24 Samhain — Laurence Sterne, scríbhneoir Éireannach (b. 1768)
* 25 Nollaig — Michael Kelly, amhránaí agus cumadóir Éireannach

## Básanna
* 2 Samhain — Narcissus Marsh, easpag Anglacánach Éireannach
* Gan an lá ar eolas – Thomas Tompion, déantóir clog Sasanach (r. t. 1639) 

Catagóir:Blianta
1700

## Tarluithe

* 26 Eanáir – Bhuail Crith Talún Cascadia, ceann de na creatheanna talún ba mhó dár taifeadadh ariamh, an Crios Foduchtaithe Cascadia amach ó chósta thiar Mheiriceá Thuaidh ó Oileán Vancouver go tuaisceart Chalifornia. Mhair an crith talún agus an súnámaí a tháinig mar thoradh air i dtraidisiún béil na mbundúchasach Meiriceánach sna ceantracha sin go dtí gur scríobhadh síos na scéalta ní ba dhéanaí. Tá an súnámaí taifeadta in annalacha na Seapáine freisin.
* 12 Feabhra – Thosaigh Cogadh Mór an Tuaiscirt nuair a rinne na Polannaigh agus na Danmhargaigh ionraic ar limistéir a bhí faoi smacht na Sualannach sa Ghearmáin agus sa Laitvia.
Gan dátaí
* Scrios dóiteán an chuid ba mhó de Dhún Éideann in Albain.
* Chuir na Vítneamaigh an Leithinis Inde-Síneach ina hiomlán faoina smacht.
* Bhí córas carróistí stáitse ag teacht ar an tsaol de réir a chéile i Sasana agus an taisteal agus an post ag éirí ní ba éasca dá bharr sin.
* Luadh pianó den chéad uair riamh ar liosta earraí a rinneadh do theach na Medici i bhFhlórans.
mion|225px|dheis|Idirghuí an Phápa Gréagóir le Muire in am plá. Péintéireacht le Sabastiano Ricci, ola ar chanbhás, 1700.

## Breitheanna
* 28 Feabhra — Daniel Bernoulli, matamaiticeoir, san Ísiltír (b. 1782)
* 16 Iúil — John Kay, ceapadóir Briotanach
Gan dáta 
* Peadar Ó Doirnín, file Éireannach (b. 1769)

## Básanna
* 15 Meán Fómhair — André Le Nôtre, dearthóir gairdíní Francach (r. 1613)
* 27 Meán Fómhair — Pápa Innocentius XII, Pápa ó 1691 go 1700
* 1 Samhain — Séarlas II na Spáinne, Rí na Spáinne

Catagóir:Blianta
7 Márta

Is é an **7 Márta** an 66ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 67ú lá i mbliain bhisigh. Tá 299 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Albáin - Lá Múinteoirí

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1671  —Raibeart Ruadh MacGriogair, eisreachtaí Gaelach (b 1734)
* 1693 — Pápa Cléimeans XIII (b 1769)
* 1765 — Joseph Nicéphore Niepce, ceimicí Francach (b. 1833)
* 1788 — Antoine César Becquerel, Fisicí Francach (b. 1878)
* 1842 — Henry Hyndman, polaiteoir Briotanach (b. 1921)
* 1868 — Maud Joynt, scoláire agus teangeolaí Éireannach (b. 1940)
* 1872 — Piet Mondrian, péintéir Ísiltíreach (b. 1944)
* 1875 — Maurice Ravel, cumadóir ceoil Francach (b.1937)
* 1900 — Fritz London, fisiceoir Meiriceánach (b. 1954)
* 1908 — Anna Magnani, ban-aisteoir Iodálach (b. 1973)
* 1932 — Momoko Kōchi, ban-aisteoir Seapánach (b. 1998)
* 1934 — Willard Scott, aisteoir Meiriceánach (b. 2021) 
* 1956 — Bryan Cranston, aisteoir
* 1957 — Seán Crowe, polaiteoir Éireannach de chuid Sinn Féin
* 1958 — Rik Mayall, aisteoir Sasanach (b 2014)
* 1960 — Ivan Lendl, imreoir leadóige
* 1977 — Ronan O'Gara, imreoir rugbaí Éireannach
* 1984 — Brandon T. Jackson, aisteoir
* 1992 — Chloe Watkins, imreoir haca
* 1993 — Denisa Allertová, imreoir leadóige Seiceach
* 1994 — Jordan Pickford, imreoir sacair Sasanach
* 1998 — Amanda Gorman, file agus gníomhaí Meiriceánach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1274 — Tomás Acain, sagart agus fealsamh (r.~1225)
* 1625 — Johann Bayer, réalteolaí Gearmánach (r.1572)
* 1724 — Pápa Innocentius XIII (r. 1655)
* 1809 — Jean-Pierre Blanchard, ceapadóir (r. 1753)
* 1937 — Tomás Ó Criomhthain, scríbhneoir Éireannach (r. 1856)
* 1954 — Otto Paul Hermann Diels, ceimiceoir Gearmánach (r. 1876)
* 1957 — Eddie Babe Risko, dornálaí Meiriceánach (r. 1911)
* 1988 — Martin Finn, polaiteoir Éireannach (r. 1917)
* 1997 — Edward Mills Purcell, fisiceoir Meiriceánach (r. 1912)
* 1999 — Stanley Kubrick, stiúrthóir scannáin (r.1928)
* 2016 — Adrian Hardiman, breitheamh den Chúirt Uachtarach in Éirinn (r. 1951)

## Tarluithe eile
* 1876 - Fuair Alexander Graham Bell an phaitinn don teileafón
* 1906 - Thug an Fhionlainn cead do mná vótáil.
* 1921 - Mharaigh na Póilíní Cúnta Méara Luimnigh Seoirse Mac Fhlannchadha, iar-Mhéara na cathrach Mícheál Ó Ceallacháin agus Cathaoirleach Chomhairle Chontae Luimnigh Seán de Bhál.
* 1926 - Tharla an chéad chomhrá tras-Atlantach idir Nua Eabhrach agus Londain.
* 1933 - Fuair Charles Darrow cóipcheart ar chlár cluiche, darbh ainm Monopoly. Bhí an cluiche ann le fada ó shin & rinne Darrow dearadh nua
* 1960 - D'fhógair Stáit Aontaithe Mheiriceá go raibh siad chun 3,500 trúpaí a chur amach go Vítneam.
* 1965 - "Domhnach na Fola": d'ionsaigh póilíní máirseálaí cearta sibhialta i Selma, Alabama
* 1989 - Bhris an Iaráin agus an RA caidreamh taidhleoireachta mar an t-aighneas faoi Salman Rushdie agus a úrscéal **The Satanic Verses**
* 2009 - Mharaigh an Fhíor-IRA beirt saighdiúirí Briotanacha ag Beairic Mhása Ríona in Aontroim. Gortaíodh beirt saighdiúirí eile agus beirt sibhialtach fosta.
* 2024 - Chuaigh An tSualainn in ECAT go hoifigiúil.

0307
Márta, 07
1714

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 2 Iúil — Christoph Gluck, cumadóir Gearmánach (b. 1787)

## Básanna
* 1 Lúnasa — Anna na Breataine Móire, banríon (r. 1665)

Catagóir:Blianta
17 Aibreán

Is é an **17 Aibreán** an 107ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 108ú lá i mbliain bhisigh. Tá 258 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Ghabúin - Lá na mBan
* An tSiria - Lá na Saoirse

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1506 — Naomh Proinsias Xavier, naomh agus misinéir (b. 1552)
* 1894 — Nikita Khrushchev, ceannaire Rúiseach (b.1971)
* 1896 — Seán Ó Ceallaigh, polaiteoir as Contae an Chláir (b. 1994)
* 1899 — James Griffin, polaiteoir Éireannach (b. 1959)
* 1918 — William Holden, aisteoir Meiriceánach (b. 1981)
* 1940 — John McCririck, tráchtaire rásaíocht chapall teilifíseán agus iriseoir Sasanach (b. 2019)
* 1946 — Georges Jean Franz Köhler, imdhíoneolaí Gearmánach (b. 1995)
* 1946 — Henry Kelly, DJ Éireannach (b. 2025)
* 1959 — Sean Bean, aisteoir Sasanach 
* 1960 — Seán Ó Fearghaíl, polaiteoir Éireannach
* 1967 — Henry Ian Cusick, aisteoir
* 1974 — Victoria Beckham, amhránaí agus dearthóir faisin 
* 1985 — Jo-Wilfried Tsonga, imreoir leadóige Francach
* 1986 — Paula Lane, ban-aisteoir Briotanach
* 1986 — Romain Grosjean,  tiománaí Francach Fhoirmle a hAon
* 1996 — Dee Dee Davis, ban-aisteoir Meiriceánach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 858 — Pápa Beinidict III (r. ~810)
* 1492 — Lorenzo de' Medici, polaiteoir agus daonnachaí Iodálach (r. 1449)
* 1680 — Kateri Tekakwitha, naomh Caitliceach (r. 1657)
* 1695 — Juana Inés de la Cruz, bean rialta de chuid na hIarómach agus scríbhneoir (r. 1651)
* 1711 — Seosamh I, an tImpire Naofa Rómhánach (r. 1678)
* 1790 — Benjamin Franklin, polaiteoir agus eolaí (r. 1706)
* 1923 — Labhrás Mag Fhionnail, státaire Éireannach (r. 1870)
* 1932 — William Redmond, polaiteoir Éireannach (r. 1886)
* 1942 — Jean Baptiste Perrin, fisiceoir Francach (r.1870)
* 1976 — Henrik Dam, bithcheimicí Danmhargach (r. 1895)
* 1997 — Chaim Herzog, Uachtarán ar Iosrael (r. 1918)
* 2010 — John Carl Warnecke, ailtire Meiriceánach (r. 1919)
* 2013 — Deanna Durbin, amhránaí agus ban-aisteoir Ceanadach (r. 1921)
* 2014 — Gabriel García Márquez, scríbhneoir Colómach (r. 1927)
* 2018 — Barbara Bush, Céad-Bhean na Stát Aontaithe (r. 1925)
* 2018 — Big Tom, amhránaí (r. 1936)

## Tarluithe eile
* 1876 - D'éalaigh seisear Fíníní ó Freemantle, An Astráil ar long Catalpa
* 1969 - Toghadh Bernadette Devlin, a bhí 21 bliain d'aois ag an am, ina Feisire Parlaimint
* 1970 - Clár Apollo: D'fhill Apollo 13 ar an domhan slán sábháilte
* 1986 - Fuadaíodh an t-iriseoir John McCarthy agus é ar a bhealach chuig an t-aerfort
* 1999 - Gortaíodh 45 duine nuair a phléasc buama i ndeisceart Londain
* 2021 - Tharla an tsochraid do Phrionsa Pilib ag Caisleán Windsor

0417
Aibreán, 17
1715

## Tarluithe
* Ceannairc in Albain
* 3 Bealtaine - Éiclips iomlán na gréine i gcuid de Shasana agus de Chríoch Lochlann

## Breitheanna
* 23 Deireadh Fómhair — Peadar II na Rúise, Impire na Rúise
* Timpeall na bliana seo – Tadhg Gaelach Ó Súilleabháin, file Éireannach (b. 1795)

## Básanna
* 1 Meán Fómhair — Laoiseach XIV na Fraince, rí (r. 1638)
* gan an dáta cruinn – Thomas Savery, innealtóir Sasanach (r. 1650)

Catagóir:Blianta
1718

## Tarluithe
* 12 Lúnasa - Bhunaigh na Francaigh, faoi cheannasaiocht Jean-Baptiste Le Moyne de Bienville, cathair New Orleans i Louisiana.

* Rinne Gabriel Fahrenheit an chéad teirmiméadar mearcair.

## Breitheanna
* 16 Bealtaine — Maria Gaetana Agnesi, matamaiticeoir Iodálach
* 16 Meitheamh &ndash; Thomas Chippendale, dearthóir is déantóir troscán Sasanach (b. 1779)

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1716

## Tarluithe
*
## Breitheanna
*
## Básanna
* 14 Samhain — Gottfried Leibniz, fealsamh agus matamaiticeoir Gearmánach (r. 1646)

Catagóir:Blianta
1717

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 1 Márta — Catharina Helena Dörrien, luibheolaí Gearmánach
* 13 Bealtaine &ndash; Máire Tóireasa na hOstaire (b. 1780)
* 16 Samhain &ndash; Jean le Rond d'Alembert, matamaiticeoir agus ciclipéidí Francach (b. 1783)
* 9 Nollaig — Johann Joachim Winckelmann, staraí ealaíne agus seandálaí Gearmánach
* 25 Nollaig — Pápa Pius VI, Pápa ó 1775 go 1799

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1795

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 6 Eanáir — Anselme Payen, ceimiceoir Francach
* 28 Aibreán — Charles Sturt, taiscéalaí Astrálach
* 24 Meitheamh — Ernst Heinrich Weber, síceolaí Gearmánach
* 5 Iúil — Benjamin Morrell, taiscéalaí Meiriceánach
* 31 Deireadh Fómhair — John Keats, file Sasanach
* 2 Samhain — James Knox Polk, 11ú uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá (b. 1849)
* 3 Mí na Nollag - Sir Rowland Hill, aireagóir agus leasaitheoir sóisialta Sasanach (b. 1879)
* 4 Mí na Nollag - Thomas Carlyle, staraí Albanach (b. 1881)

## Básanna
* 8 Meitheamh — Catharina Helena Dörrien, luibheolaí Gearmánach
* Tadhg Gaelach Ó Súilleabháin, file Éireannach (r. t. 1715)

Catagóir:Blianta
James Knox Polk

Bhí sé i bhfeidhmeannas ón 4 Márta 1845 go dtí an 4 Márta 1849.
Ba é **James Knox Polk** (2 Samhain, 1795 – 15 Meitheamh, 1849) an 11ú uachtarán ar na Stáit Aontaithe, i bhfeidhmeannas ón 4 Márta 1845 go dtí an 4 Márta 1849 Roimhe sin bhí sé ar an 13ú Spéicéir de Theach na nIonadaithe (1835-1839) agus an naoú Gobharnóir Tennessee (1839–1841). Bhí sé ina dhalta coimirce d'Andrew Jackson, ina bhall den Pháirtí Daonlathach agus i bhfách le *daonlathas jacksoniana*. Tá cáil ar Polk go príomha mar gheall ar leathnú a dhéanamh ar chríoch na Stát Aontaithe tríd an gCogadh Mheicsiceo-Mheiriceánach; le linn a uachtaránachta, tháinig méadú suntasach ar na Stáit Aontaithe nuair a cuireadh Poblacht Texas, Críoch Oregon, agus Géilleadh Meicsiceach i bhfeidhm, tar éis bua Mheiriceá sa Chogadh Mheicsiceo-Mheiriceánach.

Tar éis dó cleachtadh dlí rathúil a thógáil i dTennessee, toghadh Polk chuig a reachtas stáit sa bhliain 1823 agus ansin chuig Theach Ionadaithe na Stát Aontaithe i 1825, agus thug sé tacaíocht láidir d'Andrew Jackson. Tar éis dó bheith i bhfeidhmeannas mar chathaoirleach ar an gCoiste um Bealaí agus Modhanna, rinneadh Spéicéir an Tí de in 1835, an t-aon duine amháin a chaith seal mar Spéicéir agus mar Uachtarán SAM. 

D'fhág Polk Comhdháil na Stát Aontaithe agus é ag dul san iomaíocht sa toghchána le haghaidh gobharnóir Tennessee, a bhuaigh sé i 1839, ach a chaill se i 1841 agus 1843. Ní raibh aon choinne leis go mbuafadh sé i dtoghchán uachtaránachta 1844 mar ainmní an Pháirtí Dhaonlathaigh; d'iontráil sé coinbhinsiún a pháirtí mar ainmní féideartha don leasuachtarán ach tháinig sé chun cinn mar phríomh-iarrthóir ar an dticéad nuair nach bhféadfadh aon iarrthóir uachtaránachta an tromlach dhá thrian is gá a fháil. San olltoghchán, bhuaigh Polk ar Henry Clay de chuid Pháirtí na bhFuigeanna.

Tar éis idirbheartaíochta lán le baol cogaidh, tháinig sé ar shocrú leis an mBreatain Mhór mar gheall ar Chríoch Oregon, a raibh easaontas ann faoi, agus a raibh roinnte feadh an 49ú líne leithid. Bhain Polk an bua amach sa Chogadh Meicsiceach-Mheiriceánach, a raibh de thoradh air gur scoir Meicsiceo as Iardheisceart Mheiriceá ar fad. Fuair sé laghdú suntasach ar rátaí taraife le 'Walker tariff', sa bhliain 1846. 

An bhliain chéanna, bhain sé amach a sprioc mhór eile, athbhunú córas an Státchiste Neamhspleách. Mar is dual dá fheachtas toghchánaíochta, d'fhán Polk téarma amháin i bhfeidhmeannas agus d;fhill se ar ais chuig Tennessee, áit a bhfuair sé bás trí mhí tar éis dó an Teach Bán a fhágáil.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1795
Catagóir:Básanna i 1849
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Carolina Thuaidh
Catagóir:Cogadh Meicsiceach-Meiriceánach
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Náisiúnaithe
Catagóir:Preispitéirigh
Catagóir:Tennessee
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
15 Meitheamh

Is é an **15 Meitheamh** an 165ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 166ú lá i mbliain bhisigh. Tá 200 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Danmhairg - Lá na mBratach

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1397 — Paolo Uccello, péintéir Iodálach (b. 1475)
* 1436 — Regiomontanus, matamaiticeoir, astralaí, agus réalteolaí Gearmánach (B. 1476)
* 1594 — Nicolas Poussin, péintéir Francach (b. 1665)
* 1698 — Seoirse de Brún, ceannfort Arm na Rúise (b.1792)
* 1843 — Edvard Grieg, cumadóir ceoil agus pianódóir Ioruach (b. 1907)
* 1881 — Paul Cornu, innealtóir Francach (b. 1944)
* 1904 — Tormod MacLeòid, file Albanach (b. 1968)
* 1914 — Yuri Andropov, polaiteoir Rúiseach (b.1984)
* 1915 — Thomas Huckle Weller, víreolaí (b. 2008)
* 1917 — John Bennett Fenn, ceimicí Meiriceánach (b. 2010)
* 1920 — Alberto Sordi, aisteoir Iodálach (b. 2003)
* 1927 — Hugo Pratt, úrscéalaí grafach Iodálach (b. 1995)
* 1931 — Gerard Lynch, polaiteoir Éireannach
* 1937 — Curtis Cokes, dornálaí Meiriceánach (b. 2020)
* 1937 — Waylon Jennings, ceoltóir Meiriceánach (b. 2002)
* 1943 — Johnny Hallyday, ceoltóir agus aisteoir Francach (b. 2017)
* 1947 — Stephen Mallatratt, aisteoir agus scríbhneoir (b.2004)
* 1949 — Jim Varney, aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach (b. 2000)
* 1951 — John Redwood, polaiteoir Briotanach
* 1953 — Xi Jinping, Ceannaire ar Dhaon-Phoblacht na Síne
* 1954 — Jim Belushi, aisteoir Meiriceánach 
* 1961 — Jim Hanks, aisteoir Meiriceánach
* 1963 — Helen Hunt, aisteoir agus stiúrthóir Meiriceánach
* 1964 — Courteney Cox, ban-aisteoir Meiriceánach
* 1964 — Michael Laudrup, imreoir sacair Danmhargach
* 1969 — Ice Cube, aisteoir agus rapcheoltóir Meiriceánach
* 1970 — Leah Remini, ban-aisteoir Meiriceánach
* 1973 — Neil Patrick Harris, aisteoir Meiriceánach
* 1977 — P.S. Ó Riain, iománaí
* 1980 — Mike Denver, amhránaí
* 1985 — Nadine Coyle, amhránaí popcheoil
* 1987 — Scott Cuthbert, imreoir sacair Albanach
* 1988 — Patrick McKee, polaiteoir Éireannach
* 1992 — Mohamed Salah, Imreoir sacair Éigipteach
* 1994 — Seán Ó Dónaill, iománaí Éireannach
* 1995 — Maximilian Marterer, imreoir leadóige Gearmánach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1329 — Raibeart I na hAlban, Rí na hAlban ó 1306 go dtí a bhás sa bhliain 1329 (r. 1274)
* 1849 — James Knox Polk, 53, 11ú Uachtarán na Stát Aontaithe (r.1795)
* 1982 — Johnny Callanan, polaiteoir Éireannach (r. 1910)
* 1989 — Ray McAnally,  aisteoir Éireannach (r. 1926)
* 1993 — James Hunt, Tiománaí Foirmle a hAon (r. 1947)
* 1994 — Seán Ó Ceallaigh, polaiteoir as Contae an Chláir (r. 1896)
* 1996 — Ella Fitzgerald, Snag-amhránaí Meiriceánach (r. 1917)
* 1999 — Victoria Coffey, péidiatraí Éireannach (r. 1911)
* 2007 — Hugo Pastor Corro, dornálaí Airgintíneach (r. 1953)
* 2014 — Casey Kasem, aisteoir Meiriceánach (r. 1932)
* 2018 — Leslie Grantham, aisteoir Sasanach (r. 1947)
* 2023 — Glenda Jackson, aisteoir agus polaiteoir (r. 1936)

## Tarluithe eile
* 1996 - Déanadh go leor damáiste i gCathair Mhanchain nuair a phléasc buama ansin

0615
Meitheamh, 15
1722

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 13 Eanáir — Charles Walmesley, Biocáire Aspalda Shasana agus na Breataine Bige
* 27 Meán Fómhair — Samuel Adams, ceannaire réabhlóideach Meiriceánach (b. 1803)

## Básanna
* 26 Feabhra — Christopher Wren, ailtire Sasanach
* 11 Márta — John Toland, fealsamh Éireannach (r. 1670)

Catagóir:Blianta
1723

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 5 Meitheamh (baisteadh) - Adam Smith, eacnamaí agus fealsamh Albanach (b. 1790)

## Básanna
* 25 Feabhra — Christopher Wren, ailtire Sasanach (r. 1632)
* 26 Lúnasa — Antonie van Leeuwenhoek, eolaí Ísiltíreach (r. 1632)

Catagóir:Blianta
1724

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 20 Márta — Donnchadh Bàn Mac an t-Saoir, file Briotanach
* 22 Aibreán — Immanuel Kant, fealsúnaí Gearmánach (b. 1804)

## Básanna
* 7 Márta — Pápa Innocentius XIII, Pápa ó 1721 go 1724
* 31 Lúnasa — Laoiseach I na Spáinne, Rí na Spáinne

Catagóir:Blianta
1725

## Tarluithe
* 8 Feabhra - Gaireadh banimpire de Chaitríona I sa Rúis i ndiaidh bháis Pheadair Mhóir
## Breitheanna
* 24 Meán Fómhair - Arthur Guinness, bríbhéir Éireannach (b. 1803)
* 29 Meán Fómhair - Robert Clive, polaiteoir Sasanach (b. 1774)

## Básanna
* 8 Feabhra - An Sár Peadar Mór sa Rúis (r. 1672)

Catagóir:Blianta
1726

## Tarluithe
Gan dáta

* Bunaíodh cathair Montevideo in Uragua.
* Cuireadh *Gujin tushu jicheng*, ciclipéid mhór Shíneach, i gcló ag baint úsáide as cló inaistrithe.
* Chuaigh Muhammad bin Saud i gceannas ar rítheaghlach na Sádach

## Breitheanna
* 3 Meitheamh — James Hutton, geolaí Albanach
*
## Básanna
* 26 Márta — John Vanbrugh, drámadóir agus ailtire Sasanach (r. 1664)

Catagóir:Blianta
1720

## Tarluithe
* Bunaíodh an chéad chlub luamh ar domhan, an Royal Cork Yacht Club, i gCorcaigh.
* Theith an pobal Indiach Tuscarora ó Carolina Thuaidh faoi bhrú ó na hEorpaigh. Thug siad a n-aghaidh ó thuaidh go hiarthar Nua-Eabhrac, mar a ndeachaigh siad isteach i gcónaidhm na nIroquois.
* Sa tSín, d'fhógair an t-impire Kangxi go mbeadh an trádáil leis an gcoigríoch teoranta don chalafort i nGuangzhou.

## Breitheanna
* 8 Bealtaine — William Cavendish, Príomh-Aire na Breataine
* 4 Deireadh Fómhair — Giambattista Piranesi, péintéir Iodálach
* 31 Nollaig — Charles Edward Stuart ("Séarlas Óg"), éilitheoir ar choróin Shasana (b. 1788)
* gan dáta – 
** William Bowles, eolaí Éireannach (b. 1780)
** James Hargreaves, ceapadóir Sasanach (b. 1778)
** Ambrós Ó hUiginn, i Sligeach, riarthóir coilíneach de chuid na Spáinne (b. 1801)

## Básanna
* 18 Samhain — John Rackham ("Calico Jack"), foghlaí mara Sasanach (r. t. 1682)

Catagóir:Blianta
1721

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 6 Aibreán — Charles Vallancey, ginearál agus innealtóir Briotanach; ‘scoláire Gaeilge’

## Básanna
* 19 Márta — Pápa Cléimeans XI, Pápa ó 1700 go 1721
* 8 Iúil — Elihu Yale, ceannaí, trádálaí sclábhaithe, agus daonchara Breatnach
* 20 Meán Fómhair — Thomas Doggett, aisteoir Éireannach (r. 1670)

Catagóir:Blianta
1727

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* Peadar de Bhulbh - ceimiceoir, ainmníodh *wolfram* (tungstan) ina dhiaidh

## Básanna
* 31 Márta — Isaac Newton, fisiceoir agus matamaiticeoir Sasanach (r. 1642)
* 11 Meitheamh — Seoirse I na Breataine Móire, rí (r. 1660)

Catagóir:Blianta
1728

## Tarluithe
* 18 Bealtaine - Chuaigh Peadar II i gcomharbacht ar Chaitríona I mar Shár na Rúise
* 29 Lúnasa - Bhunaigh Hans Egede, Godthab (Nuuk an lá inniu), príomhchathair na Graonlainne

## Breitheanna
* 21 Feabhra — Peadar III na Rúise, impire (b. 1762)
* 26 Feabhra — Antoine Baumé, ceimiceoir Francach
* 16 Aibreán — Joseph Black, ceimiceoir Briotanach
* 26 Lúnasa — Johann Heinrich Lambert, matamaiticeoir a saolaíodh san Alsáis
* 27 Deireadh Fómhair — James Cook, captaen agus taiscéalaí Sasanach (b. 1779)
* 10 Samhain — Oliver Goldsmith, scríbhneoir Éireannach (b. 1774)
* 31 Nollaig — Sylvester O'Halloran, máinlia súl Éireannach (b. 1807)

## Básanna
* 13 Feabhra — Cotton Mather, ministéir Piúratánach i Sasana Nua (r. 1663)

Catagóir:Blianta
1729

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 12 Eanáir — Edmund Burke, scríbhneoir, fealsamh, polaiteoir Éireannach (b. 1797)
* 2 Bealtaine — Caitríona Mhór na Rúise (b. 1796)
* 6 Meán Fómhair — Moses Mendelssohn, fealsamh agus diagaire Gearmánach-Giúdach

## Básanna
* 20 Márta — Seán Ó Neachtain, file agus scríbhneoir Éireannach
* 5 Lúnasa — Thomas Newcomen, ceapadóir Sasanach (b. 1663)

Catagóir:Blianta
1784

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 28 Eanáir — George Hamilton-Gordon, polaiteoir Briotanach
* (?) Antoine Ó Raifteiri. file (b. 1835)
* 5 Aibreán – Louis Spohr, cumadóir ceoil Gearmánach (b. 1859)
* 24 Samhain – Zachary Taylor, 12ú uachtarán Stát Aontaithe Mheiriceá (b. 1850)

## Básanna
* 17 Meitheamh — Eoghan Rua Ó Súilleabháin, file Éireannach
* 31 Iúil — Denis Diderot, fealsamh agus scríbhneoir Francach (r. 1713}
* 5 Nollaig — Phillis Wheatley, file Meiriceánach (r. 1753). 
* 13 Nollaig — Samuel Johnson, scríbhneoir Sasanach

Catagóir:Blianta
9 Iúil

Is é an **9 Iúil** an 190ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 191ú lá i mbliain bhisigh. Tá 175 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Airgintín - Lá na Saoirse (1816)

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1764 — Ann Radcliffe, scríbhneoir Sasanach (b. 1823)
* 1858 — Franz Boas, antraipeolaí Gearmánach-Meiriceánach (b. 1942)
* 1887 — Dòmhnall Ruadh Chorùna, file Albanach (b. 1967)
* 1916 — Edward Heath, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe (b. 2005)
* 1918 — U. G. Krishnamurti, fealsamh Indiach (b. 2007)
* 1932 — Donald Rumsfeld, polaiteoir Meiriceánach (b. 2021)
* 1936 — Bobby Molloy, polaiteoir Éireannach (b. 2016)
* 1938 — Brian Dennehy, aisteoir Meiriceánach (b. 2020)
* 1947 — Mitch Mitchell, drumadóir (b. 2008)
* 1947 — O. J. Simpson,  iarpheileadóir Meiriceánach (b. 2024)
* 1955 — Lindsey Graham, polaiteoir Meiriceánach
* 1955 — Steve Coppell, bainisteoir sacair
* 1956 — Tom Hanks, aisteoir Meiriceánach
* 1957 — Paul Merton, fuirseoir
* 1964 — Aengus Mac Grianna, iriseoir agus léitheoir nuachta Éireannach
* 1964 — Courtney Love, Cumadóir, ceoltóir agus ban-aisteoir Meiriceánach 
* 1967 — Michael Carruth, dornálaí Éireannach
* 1972 — Rachel Hartman, Scríbhneoir Meiriceánach Ceanadach do dhaoine óga, go príomha
* 1975 — Jack White, ceoltóir Meiriceánach
* 1976 — Andrew Muir, polaiteoir i dTuaisceart Éireann
* 1980 — Sebastian Sylvester, dornálaí Gearmánach
* 1988 — Seamus Conneely, peileadóir Éireannach
* 1993 — Eve Badana, peileadóir
* 1996 — Brian Ó hÓgáin, iománaí Éireannach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1035 — Roibeard I, Diúc na Normainne, Diúc na Normainne, athair Liam Concar (r. 1000)
* 1746 — Pilib V na Spáinne, (r. 1683)
* 1797 — Edmund Burke, 68, scríbhneoir, fealsamh, polaiteoir Éireannach (r. 1723)
* 1850 — Zachary Taylor, 65, 12ú uachtarán na Stát Aontaithe (r. 1784)
* 1856 — Amedeo Avogadro, eolaí Iodálach (r. 1776)
* 1932 — King Camp Gillette, Ceapadóir (r.1855)
* 1962 — Georges Bataille, fealsamh Francach (r. 1897)
* 2002 — Rod Steiger, aisteoir Meiriceánach (r. 1925)
* 2007 — Seán Keegan, polaiteoir Éireannach (r. 1930)
* 2007 — Seán P. Mac Uilliam, polaiteoir Éireannach (r. 1923)
* 2008 — Séamus Ó Braonáin, 60, polaiteoir Éireannach (r. 1948)
* 2012 — Isuzu Yamada, ban-aisteoir Seapánach (r. 1917)
* 2019 — Rip Torn,  aisteoir Meiriceánach (r. 1931)
* 2019 — Ross Perot, fear gnó agus polaiteoir Meiriceánach (r. 1930)
* 2024 — James Inhofe, polaiteoir Meiriceánach (r. 1934)

## Tarluithe eile
* 1816 - D'fhógair an Airgintín neamhspleachás ón Spáinn
* 1982 - Briseann fear isteach i bPálás Buckingham agus caitheann sé 10 nóiméad ag caint leis an mBanríon ina seomra leapa
* 2011 - Bhain An tSúdáin Theas neamhspleáchas amach ó Phoblacht na Súdáine

0709
Iúil, 9
1850

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 24 Eanáir — Hermann Ebbinghaus, síceolaí Gearmánach
* 18 Bealtaine — Oliver Heaviside, fisiceoir Sasanach
* 27 Meitheamh — Lafcadio Hearn, scríbhneoir Seapánach
* 2 Iúil — Robert Peel, príomh-aire Briotanach (r. 1788)
* 5 Lúnasa — Guy de Maupassant, scríbhneoir Francach (b. 1893)
* 13 Samhain — Robert Louis Stevenson, scríbhneoir Albanach (b. 1894)

## Básanna
* 31 Márta — John C. Calhoun, Leasuachtarán na Stát Aontaithe ó 1825 go 1832
* 16 Aibreán — Marie Tussaud, ealaíontóir Francach
* 23 Aibreán — William Wordsworth, file Sasanach
* 9 Bealtaine — Joseph Louis Gay-Lussac, ceimicí is fisiceoir Francach
* 9 Iúil — Zachary Taylor, 12ú uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá (r. 1784)
* 6 Lúnasa — Edward Walsh, file Éireannach
* 18 Lúnasa — Honoré de Balzac, scríbhneoir Francach (r. 1799).

Catagóir:Blianta
Áine na Breataine Móire

Rinneadh banríon Shasana, Albain agus Éireann d**'Áine** (6 Feabhra 1665 - 1 Lúnasa 1714) ar 8 Márta 1701. Bhí sí ina deirfiúr chéile leis an rí roimhe sin, Liam III Ar 1 Bealtaine 1707 aontaíodh Sasana agus Albia mar stát amháin nuair a cuireadh Parlaimint na hAlban ar scor agus rinneadh céad bhanríon na Breataine Móire di. Bhí Máire ar an monarc deireanach sa Bhreatain de shliocht Stíobhaird agus tháinig a col seisir, Seoirse I de shliocht Hanover, i gcomharbacht uirthi.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1665
Catagóir:Básanna i 1714
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Banríonacha Shasana
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Na Stiúbhartaigh
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ríthe na hÉireann
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
M7 (Poblacht na hÉireann)

Is é an **M7** é an príomh-mhótarbhealach a iompaíonn trácht ó Bhaile Átha Cliath i dtreo Chorcaí agus Luimnigh.  

Ba é an M7 an chéad mótarbhealach i bPoblacht na hÉireann nuair a osclaíodh é in 1983. Tógadh é idir 1983-2010.

### Dolaí
€29 milliún a shaothraigh an M3 agus an M7 in 2025.

## Féach freisin
* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
Catagóir:Mótarbhealaí
R445

Bóthar réigiúnach is ea an **R445**. Leanann sé an M7 ar an gcúrsa ón Nás go Port Laoise. Téann sé trí Droichead Nua, Cill Dara, agus Mainistir Eimhín chomh maith.

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
Zachary Taylor

Ba é **Zachary Taylor** (24 Samhain, 1784 – 9 Iúil, 1850) 12ú uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá. Bhí sé i bhfeidhmeannas ón 4 Márta, 1849 go dtí an 9 Iúil, 1850.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1784
Catagóir:Básanna i 1850
Catagóir:Cogadh Meicsiceach-Meiriceánach
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
1733

## Tarluithe
* 12 Feabhra – Bhunaigh James Oglethorpe coilíneacht Bhriotanach Georgia agus cathair Savannah.
* Chuir Vitus Bering tús lena dara thuras taiscéalta go cósta thoir na Sibéire, Leithinis Kamchatka, agus Oileáin Ailinie Alasca. Fuair Bering bás le linn an turais deich mbliana.

## Breitheanna
* 13 Márta – Joseph Priestley, eolaí agus ministéir Sasanach (b. 1804)
* 1 Lúnasa – Richard Kirwan, geolaí Éireannach (b. 1812)

## Básanna
* 1 Feabhra – Rí August II na Polainne (r. 1670)

Catagóir:Blianta
1734

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 20 Bealtaine — Anton Janša, beachaire agus ealaíontóir Slóivéanach
* 23 Bealtaine — Franz Mesmer, dochtúir Ostarach (b. 1815)

## Básanna
* 14 Bealtaine — Richard Cantillon, eacnamaí teoiriciúil Éireannach (r. is dócha 1670)
* 28 Nollaig — Robert Roy MacGregor (Raibeart Ruadh), laoch agus taoiseach Albanach (r. 1671)

Catagóir:Blianta
1736

Bliain bhisigh a bhí sa bhliain 1736 agus í ag tosnú ar an Domhnach.

## Tarluithe
* Gan dáta - Scríobh Muhammad ibn Abd al Wahhab Kitab at-tawhidt, leabhar a chuir tús leis an idé-eolaíocht Wahhabi.
## Breitheanna
* 19 Eanáir — James Watt, innealtóir agus aireagóir Albanach (b. 1819)
* 29 Bealtaine — Patrick Henry, tírghráthóir Meiriceánach (b. 1799)
* 14 Meitheamh — Charles Augustin de Coulomb, fisiceoir Francach
* 27 Deireadh Fómhair — James Macpherson, file Albanach (b. 1796)
* 18 Samhain — Anton Graff, portráidí Eilvéiseach (b. 1813)
* Gan dáta - Robert Jephson, drámadóir Éireannach (b. 1803)

## Básanna
* 16 Meán Fómhair — Gabriel Daniel Fahrenheit, fisiceoir agus aireagóir Gearmánach (r. 1686)

Catagóir:Blianta
1730

## Tarluithe
* Cailleadh 137,000 duine i gcrith talún i Hokkaidō i dtuaisceart na Seapáine.
* Rinne John Hadley (i Sasana) agus Thomas Godfrey (i bPennsylvania), go neamhspleách ar a chéile, na chéad ochtamháin, gléas a chuir ar chumas na maraithe domhanleithead a dhéanamh amach.

## Breitheanna
* 13 Bealtaine — Charles Watson-Wentworth, Príomh-Aire na Breataine
* 26 Meitheamh — Charles Messier, réalteolaí Francach
* 12 Iúil — Josiah Wedgewood, criadóir Sasanach (b. 1795)
* 8 Nollaig — Jan Ingenhousz, fiseolaí Ollannach (b. 1799) 
* (Níltear cinnte faoin bhliain) 10 Samhain - Oliver Goldsmith, file agus scríbhneoir Éireannach (b. 1774)

## Básanna
* 19 Eanáir - Peadar II na Rúise, sár (r. 1815)

Catagóir:Blianta
1731

## Tarluithe
* Gan dáta - Chuir Benjamin Franklin an chéad leabharlann phoiblí insna coilíneachtaí Meiriceánacha ar bun i bhPhiladelphia
## Breitheanna
* 2 Meitheamh — Martha Washington, bean chéile George Washington (b. 1802)
* 10 Deireadh Fómhair — Henry Cavendish, fisiceoir is ceimicí Sasanach a rugadh sa Fhrainc
* 9 Samhain — Benjamin Banneker, suirbhéir, údar sraith almanag, agus eolaí Afracach-Mheiriceánach (b. 1806)
## Básanna
* 24 Aibreán — Daniel Defoe, úrscéalaí Sasanach (r. t. 1660)

Catagóir:Blianta
1737

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 9 Meán Fómhair — Luigi Galvani, fiseolaí Iodálach
* 29 Nollaig — Thomas Paine, scríbhneoir agus idéalaí Meiriceánach (b. 1809)

## Básanna
* 18 Nollaig — Antonio Stradivarius, déantóir veidhlíní Iodálach
*

Catagóir:Blianta
1738

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 14 Aibreán — William Cavendish-Bentinck, polaiteoir Príomh-Aire na Breataine
* 4 Meitheamh - Rí Seoirse III na Ríochta Aontaithe, (b. 1820)
* 15 Samhain - William Herschel, réalteolaí agus ceoltóir Gearmánach/Briotanach (b. 1822)

## Básanna
* Fuair an cláirseoir, Toirdhealbhach Ó Cearbhalláin bás ar an 25 Márta

Catagóir:Blianta