open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cluain

Is éard is **cluain** ann ná cineál goirt fhéaraigh. Féach Móinéar. 

Is féidir “cluain a chur ar dhuine” freisin; is é sin, dallamullóg a chur air.

Tá an focal an-choitianta i logainmneacha na hÉireann, mar shampla Cluain Meala, Cluain Mhic Nóis, srl., agus tá roinnt áiteanna ann nach bhfuil ach “Cluain” orthu:

* Cluain, Contae an Chabháin: baile fearainn i gContae an Chabháin
* Cluain, Contae Chiarraí: baile fearainn i gContae Chiarraí
* Cluain, Contae Chill Chainnigh (Gabhalmhaigh): baile fearainn i gContae Chill Chainnigh
* Cluain, Contae Chill Chainnigh (Uí Dheá): baile fearainn i gContae Chill Chainnigh
* Cluain, Contae Chill Mhantáin (Baile na Corra Theas): baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* Cluain, Contae Chill Mhantáin (Ráth an Dúin): baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* Cluain, Contae Chorcaí: baile, paróiste, agus toghroinn i gContae Chorcaí
* Cluain, Contae Dhoire: baile fearainn i gContae Dhoire
* Cluain, Contae Dhún na nGall: baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* Cluain, Contae Loch Garman (Scairbh Bhailis): baile fearainn agus paróiste i gContae Loch Garman
* Cluain, Contae Loch Garman (Fotharta): baile fearainn i gContae Loch Garman
* Cluain, Contae Luimnigh: baile fearainn i gContae Luimnigh
* Cluain, Contae Thiobraid Árann (An Trian Meánach): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* Cluain, Contae Thiobraid Árann (Coill na Manach Íochtarach): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* Cluain, Contae Thiobraid Árann (Éile Uí Fhógarta): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* Cluain, Contae Thiobraid Árann (Urumhain Uachtarach): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann

## Féach freisin
* An Chluain

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
An Chluain

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Chluain** air:
* An Chluain, Contae Chiarraí (toghroinn): toghroinn i gContae Chiarraí
* An Chluain, Contae Chiarraí (Uíbh Ráthach): baile fearainn i gContae Chiarraí
* An Chluain, Contae Chorcaí (Béarra): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Chluain, Contae Chorcaí (Mainistir Fhear Maí): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Chluain, Contae Liatroma: paróiste dlí, baile fearainn, ionad daonra, agus toghroinn i gContae Liatroma
* An Chluain, Contae Liatroma (Ros Clochair): baile fearainn i gContae Liatroma
* An Chluain, Contae na Gaillimhe (Baile na hInse): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Chluain, Contae na Gaillimhe (Dún Coillín): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Chluain, Contae na Gaillimhe (Liatroim): baile fearainn i gContae na Gaillimhe

## Féach freisin
* Cluain

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Stáisiún Traenach Shuideanam

Is stad traenach é **Stáisiún Traenach Shuideanam** atá suite i mBéal Feirste. Freastalaíonn sé Aerfort Chathair Bhéal Feirste agus Páirc Victoria. D'oscail an stáisiun ar 1 Samhain 1851. Tá sé gan foireann.

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Béal Feirste
An tÚdarás um Shábháilteacht ar Bhóithre

mion
Eagraíocht reachtúil in Éirinn is ea an t**Údarás um Shábháilteacht ar Bhóithre** (**USB** nó **an tUSB**). Reáchtálann an tUSB tionscnaimh chun feasacht ar úsáid níos sábháilte ar bhóithre a ardú agus a chur chun cinn.  Soláthraíonn an tUSB faisnéis agus comhairle do scoileanna, do ghrúpaí agus don phobal chun oideachas agus feasacht ar shábháilteacht ar bhóithre a chur chun cinn.

## Stair
Cruthaíodh an foras faoin *Acht fán Údarás um Shábháilteacht ar Bhóithre*, agus bunaíodh é ar an 1 Meán Fómhair 2006.

Tar éis dó dul ar scor, chaith Gay Byrne ocht mbliain mar chathaoirleach ar an USB.

## Beartais
Sa bhliain 2023, bhí rialtas na hÉireann ag smaoineamh ar luasteorainn ar bhóithre a ísliú chun an líon daoine a mharaítear i dtionóiscí bóthair a laghdú.  Dúirt príomhfheidhmeannach an Údaráis um Shábháilteacht ar Bhóithre ag an am go raibh "eipidéim luais" ar siúl i bPoblacht na hÉireann, agus gur chóir do gach duine a bheith ag tiomáint ní ba mhoille.

Tugtar taighde le fios go laghdaítear an líon timpistí, go háirithe timpistí marfacha, nuair a laghdaítear luasteorainn. Ar an 8 Feabhra 2025, bhí an luasteorainn ar go leor bóithre tuaithe áitiúla laghdaithe ó 80 ciliméadar san uair go 60 ciliméadar san uair.

## Féach freisin

* Sábháilteacht ar bhóithre

* Mótarbhealach,  Bóthar agus An tÚdarás um Bóithre Náisiúnta
* Luasteorainn

## Naisc sheachtracha

* www.nra.ie - Suíomh gréasáin oifigiúil an ÚBN (NRA)

## Tagairtí

Údarás um Bóithre Náisiúnta
Údarás um Bóithre Náisiúnta
Catagóir:Sábháilteacht ar bhóithre

Catagóir:Sábháilteacht ar bhóithre in Éirinn
Bonn Óir an Chomuinn Ghaidhealaich

Is duais é an **Bonn Òir a' Chomuinn Ghàidhealaich** ag an Mhòd Nàiseanta Rìoghail don amhránaíocht aonair.

Tá comórtas an bhoinn óir oscailte do dhaoine fásta. Bronnfar gradam na bhfear agus gradam na mban ag gach Mòd. Mar is gnáth, beidh an comórtas ar siúl i rith an lae ar an Déardaoin. Tá bonn óir eile don amhránaíocht sa sean-nós .

## Craobh na mBan

## Craobh na bhFear

## Tagairtí

Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Ceol Ghaeilge na hAlban
Claonmhealltóireacht ar líne

mion|maisc = cealgaireacht. Anseo "Halloween Shop," Waterloo Place, Doire, MF  2010
mion|Nev Schulman
Téarma is ea **claonmhealltóireacht ar líne** a bhaineann le duine a chruthaíonn aitheantas bréige ar líne. Tháinig an téarma ó ‘Catfish’, clár faisnéise a rinneadh sna Stáit Aontaithe sa bhliain 2010, clár de chuid Nev Schulman. Leanann an scannán fear óg a d’fhorbair caidreamh ar líne le  bean, ach ansin fuair sé amach gur duine eile ar fad an duine lena mbíodh sé ag caint. Bhí an-rath ar an gclár faisnéise, agus craoladh clár teilifíse  in 2012 den ainm céanna ar MTV "*Catfish: The TV Show*" (de Nev Schulman arís), agus bhí an-tóir air.

Ní le haghaidh cúiseanna mailíseacha a bhíonn an chlaonmhealltóireacht ar líne ar siúl ag gach duine a bhíonn ina bun. Bíonn claonmhealltóireacht ar siúl ag daoine áirithe mar gheall ar fhadhbanna féinmheasa nó de bharr uaignis, agus le teann leadráin a dhéanann daoine eile é. Mar sin féin, d’fhéadfadh an chlaonmhealltóireacht dochar a dhéanamh do dhaoine, agus d’fhéadfaí go mbeadh cúiseanna níos dorcha leis an bhfeiniméan nua seo, lena n-áirítear cibearbhulaíocht agus foghlaithe ar líne.

Má cruthaíonn duine cairdeas le duine eile ar líne, agus má bhaineann an ciontóir úsáid as aitheantas bréige, úsáidtear an téarma "cat mara" i mBéarla ar an gcineál iompair sin.  Is furasta ag ciontóirí a bheith idirnáisiúnta ar an idirlíon.

Tá sé in aghaidh na dtéarmaí seirbhíse ar go leor líonraí sóisialta faisnéis bhréagach a chur ar fáil nó cuntas a chruthú le sonraí agus le híomhánna duine eile. Ach  is gá na rialacha a chur i bhfeidhm agus uaireanta tá sé sin an-costasach do na líonraí sóisialta.

## Cásanna in Éirinn

* Sna 2010idí, chuir Alexander McCartney, mac léinn ríomheolaíochta as ceantar an Iúir (agus sna déaga ag an am) an chluain go fíorúil ar chailíní. Agus nuair a bhí siad i ngaistí aige, rinne sé dúmhál orthu mar chuid den drochíde ghnéis. Lig McCartney air gur chailín é féin chun ‘cairdeas’ a chothú le cailíní a bhí ag streachailt lena ngnéasacht ar fud na cruinne. Ar Snapchat agus meáin shóisialta eile mheall sé grianghrafanna mhíchuibhiúla díobh féin uathu agus bhain sé leas as na pictiúir sin chun iachall a chur orthu gníomhartha gnéis a dhéanamh dó. Bhagair sé go bhfoilseodh sé na pictiúir ar líne nó go dtaispeánfadh sé do thuismitheoirí iad mura ndéanfaí rud air.  Gearradh príosún saoil ar McCartney.
* In 2015 chuir déagóir i gcontae Thír Eoghain lámh ina bhás féin mar gheall ar dhúmhál agus mí-úsáid ar líne. Ciontaíodh duine sa Rómáin sa gcás sin. 

## Féach freisin

* Cibearbhulaíocht
* Alexander McCartney

## Tagairtí

Catagóir:Mí-úsáid ghnéis
Catagóir:Meáin shóisialta
Catagóir:Coireanna
Catagóir:Cibearbhulaíocht
Catagóir:Claonmhealltóireacht ar líne
Catagóir:Cealgaireacht
Stòrlann Nàiseanta na Gàidhlig

[mion| An Tosgan, Steòrnabhagh, áit a bhfuil an Stòrlann, MG Alba agus [Acair Earranta|Acair lonnaithe faoi láthair]]
Is eagraíocht forbartha í **Stòrlann Nàiseanta na Gàidhlig** a oibríonn i gcomhpháirtíocht le húdaráis áitiúla ar fud na hAlban chun foilsiú agus dáileadh acmhainní teagaisc i nGàidhlig a chomhordú. Bunaíodh an eagraíocht sa bhliain 1999 agus tá a phríomhoifig i Steòrnabhagh, Oileán Leòdhais.

## Acmhainní agus Tionscadail

* Ceàrd an Sgrìobhaiche
* Dealbh-chluichean - drámaí Gaelacha i bhformáid PDF le haghaidh cainteoirí líofa san ardscoil, mar shampla *Ri Aghaidh na Creig* le Maoilios Caimbeul, *An Taghadh* le Iain Mac a' Ghobhainn nó *Bòrd do Deichnear* le Dòmhnall Iain MacÌomhair
* Eadar Dà Sgeul - cnuasach gearrscéalta do dhaltaí Gaeilge san ardscoil, tá cuid de na scéalta ar fáil mar chomhaid fuaime nó sruthú.
* Fo Bhruid (*fuadaithe*) -  athchruthú scéal cáiliúil Robert Louis Stevenson, ''Kidnapped'', le Torcuil Crichton

* Giglets Gàidhlig - leabhair chlasaiceacha chlúiteacha athchruthaithe do léitheoirí an lae inniu, mar shampla *[[Macbeth (dráma)|Macbeth]]* le William Shakespeare, *[[Dracula]]* le Bram Stoker nó *Am Bann Breac* (Scéalta Sherlock Holmes) le Arthur Conan Doyle
* Mar a chuala mise e
* Na Lochlannaich
* Sgeulachd Seònaid NicLachlainn. Cartlann. Beathaisnéis agus amhráin Seasaidh NicLachlainn.

## An t-Alltan (An tAltán)
Eagraíonn an Stòrlann comhdháil gach bliain do mhúinteoirí Gàidhlig, An t-Alltan. Tugann An t-Alltan deis do mhúinteoirí teacht le chéile, breathnú ar thionscnaimh nua teagaisc agus foghlama.  Beidh sraith léachtaí agus ceardlann ann a bheidh nasctha le hacmhainní atá díreach le feiceáil nó atá beartaithe ag an Stòrlann.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Gréasáin Stòrlann Nàiseanta na Gàidhlig
* Gaelic4Parents: Suíomh Gréasáin a fhoilsíonn an Stòrlann chun tacú le tuismitheoirí a bhfuil a bpáistí in scoileanna Gàidhlig
* An Seotal: tionscadal foclóireachta Gàidhlig 
* Nuacht BBC 2020-02-12: Comhdháil Alltan ag dul ar líne

Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Inse Ghall
Caroline Blake

Tiarna talún agus óstánaí i gConamara ba ea **Caroline Blake** née **Caroline Johanna Burke** (1835 – 23 Feabhra 1919). Bhí Blake go láidir ar son na hAontachta agus lucht an rachmais agus  ní raibh aon ghean ag muintir Chonamara uirthi.  Bhí piostal aici i gcónaí sna 1880-1890idí ar mhaithe léi féin a chosaint.
[clé|mion|Fógra, 1900, Óstán [Rinn Mhaoile]]

## Beatha
Ba de mhuintir na mBlácach Caroline Blake – tiarnaí talún a raibh úinéireacht ar chuid mhaith de Chonamara acu agus cáil na tíorántachta ag dul leis.

Ag deireadh an 19ú céad bhí suas le 5,000 acra san eastáit a bhí ag Caroline agus beagnach an méid céanna tionóntaí ag iarraidh maireachtáil a bhaint as an talamh bocht sléibhe agus an cladach. Le teacht an Ghorta Bhig (1879) bhí drochbhail ar na tionóntaí céanna agus Caroline Blake ag déanamh neamhaird d’aon impí a rinneadh ar an gcíos a ísliú.

In 1880 nuair a chomhairligh Conradh na Talún do na tionóntaí gan aon chíos a íoc agus gan aon obair a dhéanamh dise, ba é a rinne sí ná os cionn 100 fear, bean agus páiste a chaitheamh amach ar thaobh an bhóthair.

Nuair a tháinig Acht na dTiarnaí Talún agus na dTionóntaí isteach sa bhliain 1870, agus achtanna eile in 1881, 1884, 1885 agus 1887, laghdaigh an reachtaíocht de bheagán an chumhacht a bhí ag a leithéid agus ní raibh ag Blake ach tosaí ar sheift éicint a chinnteodh teacht isteach níb fhearr di. Rinne sí óstánaí di féin agus d’oscail Teach Rinn Mhaoile.

*“Our sympathies are naturally enlisted when we see a lady of rank having to enter upon a life of commercial activity’* a dúirt an *Dublin Daily Express*, ar an 8 Iúil 1884.

Faoi dheireadh agus í sna hochtóidí ní raibh aice ach an talamh a chur i lámha Bhord na gCeantar Cúng agus an teach a dhíol le Oliver St. John Gogarty.  Sa mbliain 1917 cheannaigh Gogarty agus a bhean chéile Martha, arbh as Gaillimh í, an teach mór, Teach Rinn Mhaoile, ó Caroline Blake. 

## Féach freisin

* Acht Talamh-Cheannaigh, 1885-1891
* Oliver St. John Gogarty

## Tagairtí

Catagóir:Tiarnaí talún
Catagóir:Óstánaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1835
Catagóir:Básanna i 1919
Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain
Catagóir:Conradh na Talún
Catagóir:Athriar talúntais in Éirinn
Marion Gunn

Scríbhneoir cruthaitheach, údar leabhar taighde, cartlannaí agus stiúrthóir ar chuideachta ríomhaireachta ba ea **Marion Gunn**.

## Gairmeacha
Bhí sí ina hOifigeach Caidrimh Phoiblí 2000-2001 Chraobh Náisiúnta na hÉireann den Chomhdháil Cheilteach.
Bhí sí ina Rúnaí idir 2000-2001 ar Chraobh Náisiúnta na hÉireann den Bhiúró Eorpach do Theangacha Neamhfhorleathna 
Raidió na Life: Cathaoirleach 2000-2001.
GAELIC-L, OLD-IRISH-L agus liostaí gaolmhara (@LISTSERV.HEANET.IE: comhbhunaitheoir/comhúinéir.
ISO: Ionadaí ar son NSAI i gcoistí um Theicneolaíocht Eolais/Théarmaíocht.
An Gúm: ball de choiste comhairleach ad hoc Téarmaí Ríomhaireachta/Gnó.
Foras Gnó na Gaeilge: Rúnaí 2000-2001.

## Róil eile

Taoiseach ar Chlann Uí Leathlobhair a bhí inti don bhliain 2000-2001. Ealaíontóir agus Gearrscéalaí a bhí inti. Bhí suim aici sa gharraíodóireacht freisin.

## Dánta, gearrscéalta agus Agallaimh

* Dán A
* Scéala ó Bhosnia
* An Bhean a Mharaigh an Planda
* Coimhthíos
* Madra na nOcht gCos
* Hmong agus teangacha eile

## Tagairtí
Truailliú solais

mion|Gealú na hoíche
mion|Truailliú solais timpeall an domhain
mion|Físeán:  na spéartha in áiteanna iargúlta, fós
[mion|[Lándorchú Ibéarach, 2025|Lándorchú Ibéarach in 2025:  Truailliú solais ar bith ;  na réaltaí le feiceáil aon uair amháin eile]]
Sainmhínítear **truailliú solais** go coitianta mar aon drochthionchar a bhíonn ag solas saorga ar dhaoine, ar ainmhithe agus ar an gcomhshaol. 

* I gcás daoine, raon na n-iarmhairtí ó soilsiú iomarcach spéir na hoíche sna cathracha agus timpeall orthu go cur isteach ar an timthriall codlata de bharr soilsiú lasmuigh atá suite go dona i gceantair chónaithe. 
* Úsáideann ainmhithe foinsí solais nádúrtha mar áis loingseoireachta agus mar sin féadfaidh soilsiú saorga mearbhall nó eagla a chur orthu.

## Cúiseanna
Is é is cúis le truailliú solais ná úsáid (neamhriachtanach go minic) an tsolais shaorga, amhail soilsiú sráide, mórchláir fhógraíochta agus foirgnimh atá soilsithe ar feadh na hoíche. Tá na soilse LED i bhfad Éireann níos gile ná na soilse sráide a bhíodh ann. Bíonn dreamanna ag soilsiú foirgneamh agus páirceanna imeartha san oíche gan aird ar thionchar na soilse sin.   Inniu tá bealaí ann lena leithéid de shoilsiú a choinneáil gan cur isteach ar an spéir dhorcha.

## Eachtraí
Theip ar an leictreachas sa Spáinn agus sa Phortaingéil, an lándorchú Ibéarach, ar an 28 Aibreán 2025. An oíche sin, bhí truailliú solais ar bith sa spéir agus na réaltaí le feiceáil aon uair amháin eile.

## In Éirinn
Tá stádas idirnáisiúnta bainte amach ag ceantair i gCiarraí agus i Maigh Eo cheana féin ó Chumann Idirnáisiúnta na Spéire Dorcha.

Tá an truailliú solais ag dul in olcas go mór i nGaeltacht Chonamara le ó na 1990idí, agus polasaithe soilsithe na Comhairle Contae ag teacht salach ar an dea-chleachtas do chaomhnú na spéartha dorcha.

## Féach freisin

* Truailliú

## Naisc sheachtracha

* mayodarkskypark.ie

## Tagairtí

Catagóir:Solas
Catagóir:Réalteolaíocht
Catagóir:An spéir
Catagóir:Truailliú solais
An Coimín

Is logainm an-choitianta in Éirinn é **An Coimín**. Tá thart ar seachtó baile fearainn darb ainm An Coimín ar an oileán.

## Tagairtí

## Nasc seachtrach
Liosta ar logainm.ie

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Iain am Measg Nan Reultan

Is úrscéal ficsin eolaíochta do pháistí le Iain Mac a' Ghobhainn é ***Iain am Measg Nan Reultan***. Foilsíodh sa bhliain 1970 é.

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalta
Catagóir:Ficsean eolaíochta
Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge na hAlban
Catagóir:Litríocht na hAlban
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Lachlan Mac a’ Phearsain

File agus ceoltóir Albanach ab ea **Lachlan Mac a’ Phearsain** (1723–1767, nó de réir foinsí eile, thart ar 1795). Scríobh sé filíocht i nGaeilge na hAlban.

Ba mhac le Iain Mac a’ Phearsain agus Sìne Nic an Toisich é. Is fearr aithne air faoin ainm *Fear Shrath Mhathaisigh*, óna ghabháltas i Srath Mathaisidh ( Siorrachd Inbhir Nis) a fuair sé trí oidhreacht óna athair go gairid i ndiaidh 1758.

## Dánta

* **An Long Éiginn**: An Lasair, lgh. 242-245
* **Aoir nan Luch**: An Lasair lgh. 218-221
* **Cumha do Thighearna Chluainidh**: An Lasair: lgh. 258-263

## Leabhair
* Turner, Peter. Collection of Songs. Dún Éideann 1813.
* MacKenzie, John (eag.) Sàr-obair nam Bàrd Gaelach. Glaschú 1841.
* Rogers, C. The modern Scottish minstrel; or, The songs of Scotland of the past half century, with memoirs of the poets, and specimens in English verse of modern Gaelic bards. Vol. III. Dún Éideann 1856.
* Macneill, Nigel. The literature of the Highlanders: a history of Gaelic literature from the earliest times to the present day. Inbhir Nis 1892.
* Sinclair, Rev. A. Maclean (eag.) The Gaelic Bards Vol. 2 Charlottetown 1892.
* Sinclair, Rev. A. Maclean (eag.) The Gaelic bards from 1715 to 1765. Charlottetown 1892.
* Mac-Talla, 1894, № 21 (21-27 Nov.) Sydney, Alba Nuadh
* Sinton, Rev. Dr Thomas. The Poetry of Badenoch. Inbhir Nis, 1906.
* Thomson, Derick. An Introduction to Gaelic Poetry. Dún Éideann, 1990.
* Thomson, Derick. Gaelic Poetry in the Eighteenth Century. Obar Dheathain, 1993.
* Gaskill, Howard (eag.), The Poems of Ossian and Related Works. (Dún Éideann, 1996);
* Fiona Stafford and Howard (eag.), From Gaelic to Romantic: Ossianic Translations. (Amstardam, 1998)
* Black, Ronald. (eag.) An Lasair (The Flame): An Anthology of Eighteenth-century Gaelic Verse. 2001.
* Джеймс Макферсон. Поэмы Оссиана. Перевод и примечания Ю. Д. Левина. ЛП, Л., 1983

## Tagairtí

Catagóir:Filí Gaelacha
Catagóir:Daoine Albanacha
Donnchadh Gobha

File agus cléireach eaglaise Albanach ab ea **Donnchadh Gobha** (**Donnchadh MacAoidh**) (1725/30 go dtí timpeall 1825). Bhí cónaí air in Àrd Broileach in Bàideanach, agus bhí sé ina sheanóir eaglaise i gCeann a' Ghiùthsaich. D’fhoilsigh Thomas Sinton a chuid filíochta in “The Poetry of Badenoch” in 1906. Scríobh sé marbhnaí do Sheumas Mac a' Phearsain agus Eòghainn 'Ruadh' Mac a' Phearsain.

## Leabharliosta
* Turner, Peter. Collection of Songs. Dún Éideann, 1813.
* The Celtic magazine; a monthly periodical devoted to the literature, history, antiquities, folklore, traditions, and the social and material interests of the Celt at home and abroad. Eag. Macbain, vol. Xlll. Inbhir Nis. 1888: Snatches of Song Collected in Badenoch, lch. 89
* Sinton, Thomas (Rev. Dr.). The Poetry of Badenoch. Inbhis Nis, 1906.

## Tagairtí

Catagóir:Filí Gaelacha
Catagóir:Daoine Albanacha
Maumoon Abdul Gayoom

Is státaire, taidhleoir, agus scoláire de chuid Oileáin Mhaildíve é **Maumoon Abdul Gayoom** (a rugadh **Abdulla Maumoon Khairi** ar 29 Nollaig 1937). Ba é an tríú huachtarán ar Oileáin Mhaildíve ó 1978 go 2008. Roimhe sin, bhí sé ina Aire Iompair ó 1977 go 1978 agus ina Ionadaí Buan ó Oileáin Mhaldíve chuig na Náisiúin Aontaithe ó 1976 go 1977. Tar éis sé théarma uachtaránachta a chríochnú, bhí Gayoom ar an uachtarán ba fhada seirbhíse san Áise.

Rugadh agus tógadh Gayoom in Malé. Bhain sé céim amach ó Ollscoil Ahmadu Bello sa Nigéir agus d'fhill sé ar Oileáin Mhaildíve in 1971 chun obair mar mhúinteoir i Scoil Aminiya. Ceapadh é ina bhainisteoir ar roinn loingseoireachta an rialtais. In 1973, cuireadh faoi ghabháil tí é as cáineadh a dhéanamh ar bheartais an uachtaráin ag an am, Nasir. Ina dhiaidh sin, díbríodh é go Makunudhoo ar feadh ceithre bliana, ach scaoileadh saor é cúig mhí ina dhiaidh sin mar chuid de mhaitheamh ginearálta tar éis atoghadh Nasir. In 1974, gabhadh arís é mar gheall ar an gcáineadh leanúnach a rinne sé, ach scaoileadh saor é tar éis 50 lá i bpríosún. In 1975, ceapadh é mar Rúnaí Speisialta in Oifig an Phríomh-Aire.

Ina dhiaidh sin, bhí sé leas-ambasadóir go Srí Lanca agus ina leas-aire iompair faoi Hassan Zareer. In 1976, ceapadh é mar Ionadaí Buan chuig na Náisiúin Aontaithe, agus ina dhiaidh sin mar Aire Iompair. Nuair a shocraigh an tUachtarán Nasir gan seasamh don atoghadh, roghnaigh Majlis na Saoránach Gayoom mar iarrthóir uachtaránachta. I mí Iúil 1978, bhuaigh Gayoom an reifreann uachtaránachta le 92.96% de na vótaí.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Cowboy Carter

Is é ***Cowboy Carter*** an t-ochtú albam ó Beyoncé. Scaoileadh ar an 29 Márta 2024 é. Cuireadh amach dhá shingil roimh an albam, "Texas Hold 'Em" ar an 11 Feabhra 2024 agus "16 Carriages" ar an lá céanna. Seoladh singil eile "II Most Wanted" (le Miley Cyrus) ar an 26 Aibreán 2024.

Is é an t-albam an dara ceann i dtríológ phleanáilte. Chruthaigh Beyoncé *Cowboy Carter* mar thuras trí athchruthú cheol *[[Americana (ceol)|Americana]]* a leagann sé béim ar an méid a rinne na ceannródaithe Afracach-Mheiriceánacha nach raibh mórán airde orthu.

## Traicliosta
Is iad seo na hamhráin:

# Ameriican Requiem – 5:25 
# Blackbiird (le Brittney Spencer, Reyna Roberts, Tanner Adell agus Tiera Kennedy) – 2:11
# 16 Carriages – 3:49
# Protector (le Rumi Carter) – 3:04 
# My Rose – 0:53 
# Smoke Hour ★ Willie Nelson (le Willie Nelson) – 0:50 
# Texas Hold 'Em – 3:56
# Bodyguard – 4:00 
# Dolly P (le Dolly Parton) – 0:22 
# Jolene – 3:09 
# Daughter – 3:23
# Spaghettii (le Linda Martell agus Shaboozey) – 2:38 
# Alliigator Tears – 2:59 
# Smoke Hour II (le Willie Nelson) – 0:29 
# Just For Fun (le Willie Jones) – 3:24 
# II Most Wanted (le Miley Cyrus) – 3:28 
# Levii's Jeans (le Post Malone) – 4:17 
# The Linda Martell Show (le Linda Martell) – 0:28 
# Ya Ya – 4:34
# Oh Louisiana – 0:52 
# Desert Eagle – 1:12 
# II Hands II Heaven – 5:41
# Tyrant (le Dolly Parton) – 4:10 
# Sweet ★ Honey ★ Buckiin' (le Shaboozey) – 4:56 
# Amen – 2:25 

## Singlí

# "Texas Hold 'Em" - 11 Feabhra 2024
# "16 Carriages" - 11 Feabhra 2024
# "II Most Wanted" - 26 Aibreán 2024

## Cairteacha

## Tagairtí

Catagóir:Beyoncé Knowles
Catagóir:Albaim a eisíodh in 2024
Fite Fuaite (ceol)

Is oíche cheoil é **Fite Fuaite** a bhíonn ag díriú isteach "ar cheol nuálach, ar thionscadail cheoil atá ar an imeall nó ar bheo-léirithe atá giota níos radacaí, más maith leat. Ach go príomha, tá muid ag díriú ar cheol bríomhar a spreagann daoine a bheith ag smaoineamh, ag bogadh agus ag damhsa." 

Bíonn sé ar siúl go rialta in Áras Mhic Reachtain i mBéal Feirste agus is minic é mar bhuaicphointe ar chlár féilte amhail Féile Ealaíon Idirnáisiúnta Bhéal Feirste, Scoil Samhraidh Mhic Reachtain, agus Liú Lúnasa. 

Bíonn raidhse seánraí ceoil le cloisteáil ann ón hip hap go rac go leictreonach go ceol trialach ar fad agus neart eile nach iad. Is i nGaeilge a bhíonn formhór den cheol ach bíonn teangacha eile le cloisteáil freisin scaití, amhail an Nachuáitlis ón ngeabaire Terraplen MC arbh as Guadalajara dó.

Ar na bannaí atá tar éis casadh mar chuid de na ceolchoirmeacha seo tá an rapaire Súil Amháin, an léiritheoir nuálach Robert Mulhern, an banna il-seánra GrooveLine, Bréag, IMLÉ x Róisín Seoighe, Na Shan Vans, agus neart eile.

## Naisc sheachtracha
* Ticéid 25/10/2024

## Féach freisin
* Liú Lúnasa
* Dorn san Aer
* Féile na Gealaí

## Tagairtí

Catagóir:Féilte Gaeilge
Catagóir:Féilte Éireannacha
*
*
Catagóir:Ceol Comhaimseartha na Gaeilge
Catagóir:Rapálaithe Gaeilge
Catagóir:Racghrúpaí Gaeilge
Catagóir:Rapcheol
Catagóir:Popcheol i nGaeilge
Catagóir:Béal Feirste
Catagóir:Contae Aontroma
Bithgheilleagar

mion|Físeán le  New Harvest agus Xprize
Is éard atá i gceist le **bithgheilleagar** ná na codanna sin den gheilleagar a úsáideann acmhainní bitheolaíocha inathnuaite ón talamh agus ón bhfarraige – amhail barra, foraoisí, éisc, ainmhithe agus miocrorgánaigh – chun bia, ábhair agus fuinneamh a tháirgeadh. Mar shampla, na fotháirgí ó phróiseáil feirmeoireachta déiríochta a aistriú ina aigéad lachtach atáthar in ann a úsáid chun bith-leasacháin agus plaisteach in-bhithmhillte a dhéanamh..

## Féach freisin

* Bithéagsúlacht

## Tagairtí

Catagóir:Eacnamaíocht
Catagóir:Bithéagsúlacht
Alan Esslemont

Is Ard-Stiúrthóir ar **TG4** é **Alan Esslemont** (in Albain a rugadh é in 1956/57).

### Tús a shaoil
Albanach ó dhúchas é Esslemont. Is as Bràigh Mhàrr i nGarbhchríocha na hAlban é.

Bhronn Ollscoil Dhún Éideann BA sa bhFraincis air agus fuair sé MBA ón Open University. Idir 1979-1984, agus é sna fichidí, d’oibrigh Esslemont sa Fhrainc, san Eilvéis agus ar an Eilean Sgitheanach. 

Bhog Esslemont go dtí Gaillimh sa bliain 1984, áit a d’oibrigh sé in Ollscoil na Gaillimhe, agus le Telegael, agus ansin Teilifís na Gaeilge.

Bhí sé ar dhuine d’fhoireann bhunaidh na cuideachta léiriúcháin, Telegael, i nGaeltacht Chonamara. I 1995 a ceapadh é ar fhoireann ardbhainistíochta Theilifís na Gaeilge agus bhí sé ina chisteoir ar Acadamh Scannán agus Teilifíse na hÉireann.

Chaith sé seal mar Cheannasaí Ábhar le BBC ALBA sular tháinig sé ar ais go hÉirinn in 2016 le dul i mbun TG4.
clé|mion|An lógó in 1999

### TG4
Ba i bhfómhar na bliana 2016 a ghlac Esslemont stiúir ar TG4 nuair a tháinig sé i gcomharbacht ar  Phól Ó Gallchóir. Le linn 2016/2017, chuir Esslemont deireadh leis na cláir a bhí á ndéanamh i stiúideo TG4 i mBaile na hAbhann — an clár *Seó Spóirt* san áireamh.

Bhí bunú na scéime scannán Cine4  agus seoladh an chainéil nua do pháistí, Cúla4, i measc na rudaí is mó a bhí bainte amach ag Esslemont le linn a ré mar Ard-Stiúrthóir TG4. Chomh maith le sin, thug sé a ndúshlán siúd a chreid gur éileamh teoranta, cúng, a bhí ann d’ábhar craolta i nGaeilge. D’éirigh leis an meon forleathan sin a athrú, céim ar chéim chuig tuiscint úrnua ar an bpobal féachana, ar na slite ar fad ab fhóintí le freastal ar an bpobal sin, na hardáin dhigiteacha san áireamh.  Rinne sé cúram fós féin d’fhorbairt na cumadóireachta, d’éascaigh sé próiseas na cruthaitheachta agus chothaigh sé glúin óg san earnáil.  “Gach rud atá déanta againn, agamsa go pearsanta, is ag iarraidh ‘prestige’ a bhaint amach don Ghaeilge atá muid, mar sílim gurb é sin an uirlis is tábhachtaí atá ann,” a dúirt Esslemont in 2024.

Bronnadh Buaic-Ghradam Cumarsáide an Oireachtais ar Esslemont in 2024.

### Pearsanta
Thosaigh Esslemont ag foghlaim Gaeilge in aois a 26 bliana aige. Tá cónaí air i gCamus i gConamara le fada.

Phós Esslemont Mary Meehan / Máire Ní Mhiochain agus tá cúigear clainne orthu.

## Féach freisin
* Deirdre Ní Choistín
* Pól Ó Gallchóir
* Cathal Goan

## Tagairtí

Catagóir:Lucht TG4
Catagóir:Daoine Albanacha
 
Catagóir:Alumni Open University
Catagóir:Alumni Ollscoil Dhún Éideann
Catagóir:Ard-stiúrthóirí TG4
Teach Solais Fhánada

Osclaíodh Teach Solais Fhánada do chuairteoirí sa bhliain 2016 agus tá líon mór turasóirí ag tarraingt ar an áit ó shin. Tá daoine fanacht sa teach solais thar oíche. Tá trí theach lóistín isteach leis an teach solais ansin agus go mbíonn éileamh leanúnach orthu. Cruthú maith go bhfuil ag éirí leo is ea gur mhéadaigh líon na gcuairteoirí a tháinig chucu ó 17,000 in 2016 go dtí 51,000 i 2022.

Bíonn go leor imeachtaí ar bun ag an gcoiste atá i mbun Theach Solais Fhánada—bainiseachaí, oícheanta airneáin, srl. Tá ceathrar fostaithe acu go lánaimseartha agus aon duine dhéag ar scéim FTE.
clé|mion
clé|mion

### Stair
Tógadh an teach solais ar cheann Fhánada sa bhliain 1817. Le linn an Chéad Chogadh Domhanda, ba é Loch Súilí an bhunáit phríomha fá choinne loingeas na gComhghuaillithe, agus bhí cionn Fhánada ag gardáil an bhealaigh chun na háit.

## Féach freisin

* Fánaid

## Tagairtí

Catagóir:Fánaid
Catagóir:Tithe Solais na hÉireann
Catagóir:Contae Dhún na nGall
Catagóir:Áiteanna is díol spéise do thurasóirí in Éirinn
Iain MacGriogair Caimbeul

Béaloideasóir agus ministir as an Apainn a bhí ina chónaí in Tiriodh ab ea **Iain MacGriogair Caimbeul** nó **Iain Gregarach Caimbeul o Apuinn Mic Iain Stiubhart** (Béarla: *John Gregorson Campbell*). Bhí sé ina mhac léinn in Ollscoil Ghlaschú, áit a raibh sé ina rúnaí ar an gCumann Oisíneach.

Is fearr aithne air as an dá leabhar, *Superstitions of the Highlands and Islands of Scotland* (1900) agus *Witchcraft and Second Sight in the Highlands and Islands* (1902). Bhunaigh sé na leabhair seo ar an mbéaloideas a bhailigh sé sna 1850idí agus 1860idí agus a foilsíodh i ndiaidh a bháis. Chuir Ruaraidh MacThòmais eagrán nua le chéile a foilsíodh in 2008.

Bhí sé tinn ar feadh deich mbliana ag deireadh a shaoil, agus d’fhan sé lena dheirfiúr i Haoidhinis. Fuair sé bás in 1891.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Albanacha
Raghnall Mac Ille Dhuibh

Is scoláire agus eagarthóir Albanach é **Raghnall Mac Ille Dhuibh** (Béarla: *Ronald Black* ) a bhfuil suim ar leith aige i bhfilíocht Ghaeilge na hAlban. Chuir sé roinnt de na cnuasaigh filíochta is tábhachtaí dá bhfuil ann in eagar, leithéidí *An Tuil* agus *An Lasair*.

Chuir sé catalóg de lámhscríbhinní Gàidhlig le chéile do Leabharlann Náisiúnta na hAlban.

## Leabharliosta

#### Mar eagarthóir
* *[[An Tuil]]. Anthology of 20th Century Scottish Gaelic Verse*. Dún Éideann: Polygon, 1999.
* *Smuaintean fo Èiseabhal / Thoughts under Easaval*. Dòmhnall Aonghais Bhàin (Donald MacDonald). Dún Éideann: Birlinn, 2000.
* *An Lasair. Anthology of 18th Century Scottish Gaelic Verse*. Dún Éideann: Birlinn, 2001.
* *Eilein na h-Òige: the Poems of Fr Allan McDonald*. Glaschú: Mungo Books, 2002.
* *The Gaelic Otherworld : John Gregorson Campbell's Superstitions of the Highlands & Islands of Scotland and Witchcraft & Second Sight in the Highlands & Islands*. Dún Éideann: Birlinn, 2008.

#### Mar údar
* *[[Alasdair mac Mhaighstir Alasdair|Mac Mhaighstir Alasdair]]: the Ardnamurchan Years*. Isle of Coll: Society of West Highland and Island Historical Research, 1986.
* *Cothrom Ionnsachaidh: Scottish Gaelic Grammar and Excercises*. Peebles: Ronald Black, 2002.

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Albanacha
Catagóir:Scríbhneoirí Albanacha
An Gort (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Gort** air:
* An Gort, Contae Liatroma: baile fearainn i gContae Liatroma
* An Gort, Contae Mhaigh Eo: baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Gort, Contae na Gaillimhe: baile fearainn, baile, agus toghroinn i gContae na Gaillimhe

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Fíordheimhniú ilmhodhanna

Is cur chuige fíordheimhnithe leictreonach é **fíordheimhniú ilmhodhanna** (nó MFA, nó 2FA, agus téarmaí comhchosúla) ina dtugtar rochtain d'úsáideoir ar shuíomh gréasáin nó feidhmchlár tar éis don duine dhá phíosa fianaise (na modhanna) nó níos mó a chur ar fáil ar mhaithe le fíordheimhniú. Cosnaíonn fíordheimhniú ilmhodhanna sonraí pearsanta ó thríú páirtí neamhúdaraithe a d'fhéadfadh pasfhocal amháin a fháil go measartha éasca, mar shampla, ach gur deacra teacht ar an dara píosa fianaise.
Mooinjer Veggey

Bunaíodh **Mooinjer Veggey** (Gaeilge: “Daoine Beaga”; frása a úsáidtear sa Mhanainnis do na daoine maithe freisin) sa bhliain 1996 mar chumann chun forbairt na Manainnise a chur chun cinn. Eagraíonn an cumann naíonraí trí mheán na Manainnise, agus stiúrann sé an *[[Bunscoill Ghaelgagh]]* in Balley Keeill Eoin faoi chonradh ón *[[Rheynn Ynsee as Paitçhyn]]* (Roinn Oideachais agus Leanaí).

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* Mooinjer Veggey

Catagóir:Oideachas in Oileán Mhanann
Catagóir:Gaeilge Mhanann
Fíordheimhniú

mion| Úsáideoir UBM ag fíordheimhniú é féin
Is éard is **fíordheimhniú** ann ná an gníomh a chruthaíonn dearbhú, mar shampla aitheantas úsáideora córais ríomhaireachta a dheimhniú.  I gcodarsnacht le sainaithint, an gníomh a bhaineann le aitheantas duine nó rud a léiriú, is ionann fíordheimhniú agus an próiseas chun an t-aitheantas sin a fhíorú.  D'fhéadfadh sé go mbeadh bailíochtú doiciméad aitheantais pearsanta i gceist, fíorú barántúlacht láithreáin ghréasáin le deimhniú digiteach,  aois déantáin a chinneadh trí dhátú carbóin, nó a chinntiú nach bhfuil táirge nó doiciméad góchumtha .
## Tagairtí

Catagóir:Rialúchán rochtana
Catagóir:Feidhmeanna cripteagrafaíochta
Catagóir:Rialú rochtana ríomhaire
Catagóir:Nótaire
Catagóir:Pacáistiú
Seasaidh NicLachlainn

Soprán Albanach ab ea **Seasaidh NicLachlainn** nó **Seònaid NicLachlainn** (Béarla: *Jessie Niven MacLachlan*).

## Luathshaol
Rugadh í sa bhliain 1866 agus tógadh í san Òban, an duine ba shine d’ochtar clainne a rugadh do Alexander Mac Lachlainn agus Margaret Campbell Niven. Ceantálaí ba ea a hathair.

## Gairmréim
Nuair a bhí sí ina déagóir, bhog sí go Glaschú agus ba ann a chuaigh sí ar stáitse den chéad uair. Bhain sí clú agus cáil amach agus í ag canadh amhrán ceoldrámaíochta — mar shampla chan sí don Bhanríon Victoria, i gCaisleán Bhaile Mhorail sna 1890idí. Chuaigh sí ar chamchuairt fhairsing. Bhí sí ar an gclár céanna leis an amhránaí Harry Lauder agus leis an veidhleadóir Mackenzie Murdoch ar chamchuairt Albanach. Chuaigh sí ar camchuairt i Meiriceá Thuaidh sa bhliain 1901; agus í i gCeanada, chan sí leis an déagóir Henry Burr san Áras Ceoldrámaíochta in Saint John, Brunswick Nua.
## Saol pearsanta
Phós Seasaidh a tionlacaí Robert Buchanan sa bhliain 1887. Bhí mac acu. Fuair sí bás i nGlaschú sa bhliain 1916, agus í 49 bliain d'aois, go gairid tar éis di "aistear guaiseach" a dhéanamh ón bhFrainc i rith an Chogaidh Mhóir. I Reilig Choille Chart atá sí curtha.

## Tagairtí

## Naisc  sheachtracha
* Feachtas chun uaigh Sheasaidh NicLachlainn a chóiriú
* Scéal Sheònaid NicLachlain
CP Obar Dheathain

Is club peile gairmiúil Albanach é **Club Peile Obar Dheathain** atá lonnaithe in Obar Dheathain, Albain . Bíonn sé san iomaíocht i bPríomhroinn peile na hAlban agus níor díbríodh iad riamh ón roinn is airde de chóras sraithe peile na hAlban ó toghadh iad go dtí an leibhéal is airdesa bhliain 1905.  Tá ceithre chluiche sraithe na hAlban buaite ag Obar Dheathain, seacht gCorn na hAlban agus sé Chorn Shraith na hAlban . Is iad freisin an t-aon fhoireann Albanach a bhuaigh dhá Chorn Eorpach, tar éis dóibh UEFA Cup Winners' Cup agus Sár-Chorn na hEorpa a bhuachan sa bhliain 1983.

Bunaíodh an club sa bhliain 1903 mar thoradh ar chónascadh trí chlub as Obar Dheathain, agus is annamh a bhain siad onóracha amach go dtí deich mbliana i ndiaidh an chogaidh, nuair a bhuaigh siad gach ceann de na trófaithe móra Albanacha faoin mbainisteoir Dave Halliday . Sáraíodh an leibhéal ratha seo sna 1980í, nuair a bhuaigh siad, faoi bhainistíocht Alex Ferguson, trí theideal sraithe, ceithre Chorn na hAlban agus Corn Shraith na hAlban, taobh leis an dá Chorn Eorpach. Ba iad Obar Dheathain an club deireanach taobh amuigh den Old Firm a bhuaigh teideal sraithe, i 1984-85, agus freisin ar an bhfoireann Albanach deiridh a bhuaigh corn Eorpach. Is lú an rath atá ar an bhfoireann ón ré órga seo, cé go raibh deireadh le fanacht 19 mbliana le trófaí mór nuair a bhuaigh sé Corn Shraith na hAlban 2013-14, agus chríochnaigh sé go minic sa dara háit taobh thiar de Celtic sa léig le linn na 2010í.
Catagóir:Clubanna sacair na hAlban
## Tagairtí

Catagóir:Clubanna peile na hAlban
Catagóir:Cumann peile an Chumainn a bunaíodh i 1903
Catagóir:Iarfhoirne Sraith Peile na Gàidhealtachd
Catagóir:1903 bunaíochtaí in Albain
Catagóir:Foirne Sraith Peile na hAlban
Catagóir:Buaiteoirí Chorn na hAlban
Catagóir:Foirne Premier League na hAlban
Catagóir:Foirne Gairmiúla Sraith Peile na hAlban
Catagóir:Buaiteoirí Chorn Léig na hAlban
Catagóir:Clubanna a bhuaigh Corn na mBuaiteoirí UEFA
Catagóir:Clubanna a bhuaigh Corn Super UEFA
Triantán

* Triantán (céimseata)
* Triantán (gléas ceoil)
* An Triantán: réaltbhuíon bheag thuaisceartach

## Féach freisin
* Triantán an Mhurdair
* Páirc an Triantáin: baile fearainn i gContae Loch Garman
Loighic ama

Sa loighic, is éard is **loighic ama** ann ná aon chóras rialacha agus siombalachais chun tairiscintí cáilithe i dtéarmaí ama a léiriú, agus réasúnú a dhéanamh fúthu (mar shampla, "Tá ocras orm *i gcónaí* ", "Beidh ocras orm *ar deireadh*", nó "Beidh ocras orm *go dtí* go n-íosfaidh mé rud éigin"). Úsáidtear é uaireanta freisin chun tagairt a dhéanamh do **loighic aimsire**, loighic mhódach atá bunaithe ar loighic ama, a thug Arthur Prior isteach go déanach sna 1950idí, le ranníocaíochtaí tábhachtacha ó Hans Kamp. Tá tuilleadh forbartha déanta uirthi ag ríomheolaithe eile, go háirithe ag Amir Pnueli.

Tá feidhm thábhachtach aimsithe ag loighic ama i bhfíorú foirmiúil, áit a n-úsáidtear í chun riachtanais na gcóras crua-earraí nó bogearraí a lua. Mar shampla, b'fhéidir gur mhian le duine a rá, *pé uair* a dhéantar iarraidh, go ndeonaítear rochtain ar acmhainn *sa deireadh*, ach nach ndeonaítear *riamh* í do bheirt iarrthóirí go comhuaineach. Is féidir a leithéid de ráiteas a chur in iúl go furasta trí loighic ama.

## Féach freisin
*Venema, Yde, 2001, "Temporal Logic," in Goble, Lou, ed., *The Blackwell Guide to Philosophical Logic*. Blackwell.

*E. A. Emerson and C. Lei, modalities for model checking: branching time logic strikes back, in *Science of Computer Programming* 8, p 275-306, 1987.

*E.A. Emerson, Temporal and modal logic, *Handbook of Theoretical Computer Science*, Chapter 16, the MIT Press, 1990


Catagóir:Fealsúnacht an ama
Eva Bourke

File, aistritheoir agus scoláire is ea **Eva Bourke** (a rugadh sa Ghearmáin ar an 28 Iúil 1946). Phós sí Eoin Bourke sa Ghearmáin, agus tá siad ina gcónaí i gContae na Gaillimhe ó na 1970idí. Is údar seacht gcnuasach filíochta i mBéarla í, eagarthóir trí chnuasach filíochta agus próis i mBéarla, agus aistritheoir dhá chnuasach filíochta ó Bhéarla go Gearmáinis.   

Bhronn Ollscoil na Gaillimhe Dochtúir Litríochta (DLitt) (oinigh) uirthi in 2023.
## Saothar

* *Gonella*. Illustrationen Jay Murphy. Galway : Salmon, 1985
* *Litany for the pig : poems*. le Jay Murphy. Galway : Salmon, 1989
* *Spring in Henry Street*. Dublin : Dedalus Press, 1996
* *Travels with Gandolpho*. Dublin : Dedalus Press, 2000
* *The Latitude of Naples*. Dublin : Dedalus Press, 2005
* *Piano*. Dublin : Dedalus Press, 2011
* *Seeing Yellow*. Dublin : Dedalus Press, 2018
* *Tattoos*, Dublin : Dedalus Press, 2024
**Bailiúcháin** 
* le Borbála Farago: *Landing Places: Immigrant Poets in Ireland*. 2010
* le Vincent Woods: *Fermata: Writings Inspired by Music*. 2016

;
; Aistriúcháin

* Eoin Bourke (Hrsg.): *Hundsrose. Neue irische Gedichte*. Übersetzung Friedrich Michael Dannenbauer. Augsburg : Maro, 1985, ISBN 978-3-87512-061-5
* 'Mit grüner Tinte / With Green Ink. contemporary Irish poetry*. Bamberg : Collibri, 1996*
* Elisabeth Borchers: *Winter auf weißem Blatt - Winter on White Paper*. Dublin : Poetry Europe Series, 2002
* Moya Cannon: *A Private Country / Ein privates Land. Gedichte*. 2017, ISBN 978-3-7448-7523-3
* 'A Youth in Germany'  le Ernst Toller. Aistrithe ag Eoin Bourke agus Eva Bourke

## Féach freisin

* Gabriel Rosenstock

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine Gearmánacha
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Aistritheoirí
 
Catagóir:Baill d'Aosdána
Bunscoill Ghaelgagh

Is bunscoil in Balley Keeill Eoin, Oileán Mhanann í an **Bunscoill Ghaelgagh** (Gaeilge: *An Bhunscoil Ghaelach*) ina múintear gach ábhar trí mheán na Manainnise.  Tá an scoil suite díreach síos an bóthar ó Cronk Keeill Eoin. Freastalaíonn thart ar 70 scoláire ar an scoil.

Spreagann an bhunscoil úsáid na teanga sa mbaile trí chuidiú le tuismitheoirí Manainnis a fhoghlaim, agus díolann an bhunscoil dlúthdhioscaí, DVDanna agus leabhair sa teanga, nó faoin teanga. Tá triúr múinteoirí agus beirt chúntóirí teagaisc sa scoil. Is í Julie Matthews an príomhoide faoi láthair. Níl an Bunscoill Ghaelgagh go díreach faoi stiúir Roinn Oideachais Rialtas Vannin; is é an comhlacht príobháideach Mooinjer Veggey atá i gceannas uirthi, agus faigheann Mooinjer Veggey maoiniú agus tacaíocht ón Roinn Oideachais.

## Tagairtí

Catagóir:Gaeilge Mhanann
Catagóir:Bunscoileanna
Hartley Rogers, Jr.

Matamaiticeoir Meiriceánach agus saineolaí ar theoiric na hinríofachta ab ea **Hartley Rogers,&nbsp;Jr.** (6 Iúil 1926 – 17 Iúil 2015). Bhí sé ina ollamh i Roinn na Matamaitice in Institiúid Teicneolaíochta Massachusetts (MIT) ar feadh 53 bliain.

## Beathaisnéis
Rugadh Rogers in 1926 i Buffalo, Nua-Eabhrac. Rinne sé staidéar ar an mBéarla in Ollscoil Yale, agus bhain sé céim amach in 1946. Tar éis cuairt a thabhairt ar Ollscoil Cambridge faoi Chomhaltacht Henry, d'fhill sé ar Yale le céim mháistreachta san fhisic a dhéanamh, rud a chríochnaigh sé in 1950. Ansin, rinne sé staidéar ar an matamaitic faoi stiúir Alonzo Church in Ollscoil Princeton. Bhain sé a dhara céim mháistreachta amach in 1951, agus céim Ph.D. ann in 1952.

Ceapadh é ina Léachtóir Benjamin Peirce in Ollscoil Harvard in 1952, agus mhúin sé ansin go dtí 1955. Rinneadh ollamh de i Roinn na Matamaitice in MIT in 1956. I measc a chuid mac léinn dochtúireachta, bhí Patrick Fischer, Louis Hodes, Carl Jockusch, Andrew Kahr, David Luckham, Rohit Parikh, David Park, agus John Stillwell. Bhí sé ina chathaoirleach ar Sheanad na Dáimhe in MIT ó 1971 go 1973, agus bhí sé ina phropast comhlach ar an institiúid ó 1974 go 1980.

Taobh amuigh den mhúinteoireacht agus den taighde, bhí Rogers ina iomróir díograiseach agus ghlac sé páirt i gcomórtais rámhaíochta i mBostún agus timpeall an domhain.

Chuaigh sé ar scor mar ollamh emeritus in 2009, agus fuair sé bás ar an 17 Iúil 2015.

## Obair matamaiticiúil
Rinne Rogers staidéar ar an loighic mhatamaiticiúil, go háirithe teoiric na hathchúrsála agus teoiric na hinríofachta. Scríobh sé téacsleabhar clasaiceach dar teideal *Theory of Recursive Functions and Effective Computability*. 

Bhuaigh sé Gradam Lester R. Ford in 1965 as a alt léiritheach *Information Theory*.

## Rogha saothar
* 
* 
* 
* Hartley Rogers Jr., *The Theory of Recursive Functions and Effective Computability*, MIT Press.
## Naisc sheachtraca
*MIT News;Hartley Rogers, Jr., professor emeritus of mathematics, dies at 89
## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2015
Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Catagóir:Matamaiticeoirí Meiriceánacha an 20ú haois
Catagóir:Loighceoirí Mheiriceá
Amir Pnueli

Ba ríomheolaí Iosraelach é Amir Pnueli (Eabhrais:אמיר פנואלי:; Aibreán, 1941 – 2 Samhain, 2009) agus fuair sé Gradam Turing sa bhliain 1996.

## Beathaisnéis
Rugadh Pnueli i Nahalal, i Mandáid na Breataine don Phalaistín ( in Iosrael anois ) agus bhain sé céim Bhaitsiléara amach sa mhatamaitic ón Technion i Haifa, agus Ph.D. sa mhatamaitic fheidhmeach ón Institiúid Eolaíochta Weizmann (1967).  Bhí a thráchtas ar an ábhar "Calculation of Tides in the Ocean". D’aistrigh sé go dtí an ríomheolaíocht le linn tréimhse ina chomhalta iardhochtúireachta in Ollscoil Stanford. Dhírigh a chuid saothar san eolaíocht ríomhaireachta ar loighic ama agus seiceáil múnla, go háirithe maidir le hairíonna cothroime na gcóras comhthráthach.
## TGirtí

Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Turing
Catagóir:Giúdaigh Iosraelacha
Catagóir:Básanna in 2009
Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Foireann acadúil Ollscoil Tel Aviv
Catagóir:Eolaithe ríomhaireachta teoiriciúla
Catagóir:Buaiteoirí Ghradam Turing
Gustavo Gutiérrez

Fealsamh Peiriúch, diagaire Caitliceach, agus sagart Doiminiceach ab ea **Gustavo Gutiérrez – Merino Díaz** OP (8 Meitheamh 1928 – 22 Deireadh Fómhair 2024). Bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí dhiagacht na saoirse i Meiriceá Laidineach .   Meastar go bhfuil a leabhar sa bhliain 1971 *Teología de la liberación: Perspectivas* sa bhliain 1971 lárnach i bhfoirmiú na dhiagachta na saoirse.    Bhí Ollúnacht le Diagacht John Cardinal O'Hara aige in Ollscoil Notre Dame agus bhí sé ina ollamh ar cuairt in ollscoileanna i Meiriceá Thuaidh agus san Eoraip. 

Rinne Gutiérrez staidéar ar leigheas agus ar litríocht in Ollscoil Náisiúnta San Marcos sular bheartaigh sé a bheith ina shagart . Thosaigh sé ag déanamh staidéir ar an diagacht ag Dámh Diagachta Leuven sa Bheilg agus i Lyon na Fraince.

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Gustavo Gutiérrez i gceantar Montserrat i Líoma ar an 8 Meitheamh 1928 do tuismitheoirí mestizo de bhunadh Easpáinneach agus Ceatsuais].  Bhí sé buailte le oistéimiailíteas agus é ina ógánach, ba mhinic a bhí sé ag coinneáil na leapa. Bhí air cathaoir rothaí a úsáid ó aois 12 go 18. Rinne sé cur síos ar an am seo mar na blianta ba mhó a chuaigh i bhfeidhm air, ag maíomh gur spreag sé luach an dóchais trí urnaí agus grá an teaghlaigh agus a gcairde. Bhí cónaí ar Gutiérrez in Barranco, agus rinne sé staidéar i gColáiste San Luis; i measc a dhlúthchairde, agus le linn na mblianta sin bhí Javier Mariátegui, lena ndearna sé staidéar ar leigheas ina dhiaidh sin. Rinne sé cur síos ar an taithí seo mar eispéireas a raibh tionchar as cuimse aige ar a spéis sa diagacht.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine marbh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Scríbhneoirí Peiriúcha an 20ú haois
Catagóir:Sríbhneoirí Peiriúcha an 21ú haois

## Tagairtí
Catagóir:Gníomhaithe in aghaidh an bhochtanais
Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Cronk Keeill Eoin

Is cnoc in Balley Keeill Eoin, Oileán Mhanann, é **Cronk Keeill Eoin** (Gaeilge: *Cnoc Chill Eoin*; ). Is é suíomh na searmanas a chuirtear ar siúl ar Laa Tinvaal, lá náisiúnta Mhanann. Deirtear gur tógadh é le clocha ó gach ceann de na 17 contae i Manainn. Tá an cnocán timpeall 12 troigh (3.7 m) ar airde agus cuimsíonn sé ceithre ardán chiorclacha, gach ceann níos lú ná an ceann faoi, rud a thugann cruth cónach don chnocán.

## Tagairtí

Catagóir:Oileán Mhanann
Frankie Gavin

Is ilionstraimí agus cumadóir é **Frankie Gavin.** as Gaillimh ó dhúchas (agus a rugadh sa bhliain 1956).  "Duine de na fidléirí is fearr ar domhan is ea é", atá ag seinm go náisiúnta agus go hidirnáisiúnta ó na 1960idí.   Bronnadh Gradam Ceoil TG4 mar Cheoltóir na Bliana air in 2018 agus Bhronn Ollscoil na Gaillimhe Dochtúir Ceoil (DMus, oinigh) air in 2023.

In éineacht le Alec Finn, bhunaigh Gavin an sárghrúpa  Dé Dannan sa bhlain 1975.

## Féach freisin

* Dé Dannan

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Fidléirí Éireannacha
Catagóir:Fir
Bradaíl (scríbhneoireacht)

Is ionann **bradaíl** agus teanga, smaointe, idéanna nó nathanna cainte a thógáil ó údar eile agus iad a léiriú mar do chuid oibre féin.  Cé go bhfuil sainmhínithe éagsúla ann, i go leor tíortha agus cultúr, meastar bradaíl mar shárú ar ionracas acadúil nó ar eitic iriseoireachta, chomh maith le noirm shóisialta a bhaineann le foghlaim, teagasc, taighde, cothroime, meas, agus freagracht. Mar sin, is minic a chuirtear pionós nó smachtbhannaí éagsúla ar dhuine nó ar aonán a rinne bradaíl, amhail fionraíocht, díbirt ón scoilnó obair, fíneálacha, príosúnacht, agus pionóis eile.
## Tagairtí


Catagóir:Saincheisteanna oideachais
Catagóir:Dlí maoine intleachtúla
Catagóir:Oibreacha cruthaitheacha
Catagóir:Mí-iompar
Catagóir:Goid
Guaire (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Guaire** air:
* Guaire, Contae Dhún na nGall: baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* Guaire, Contae Loch Garman: baile i gContae Loch Garman
* Guaire, Barúntacht: barúntacht i gContae Loch Garman

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Wallace Browne (Comhalta de Theach na dTiarnaí)

Is polaiteoir de chuid an Pháirtí Aontachtach Dhaonlathach (DUP) é **Wallace Hamilton Browne, Barún Browne as Belmont** (rugadh 29 Deireadh Fómhair 1947), atá ina Chomhalta de Theach na dTiarnaí ó 2006, agus a bhí ina Chomhalta de Thionól Thuaisceart Éireann (MLA) d’Oirthear Bhéal Feirste ó 2007 go 2011.

## Gairm pholaitiúil
Bhí Brown ina bhall d'Fheidhmeannas Lárnach an Pháirtí Aontachtach Daonlathach le fada an lá, agus bhí sé ina bhall de Chomhairle Cathrach Bhéal Feirste do thoghcheantar Victoria ó 1985 go dtí 2010.

Le linn a thréimhse ar Chomhairle Cathrach Bhéal Feirste, sa bhliain 2002 bhí Browne ina Ard-Sirriam na Cathrach agus ina Ard-Mhéara ar Bhéal Feirste sa bhliain 2005–06.
## Tagairtí

Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947