open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
20ú haois

## Forbhreathnú
Tosaíodh an **20ú haois** ar an 1 Eanáir 1901 agus críochnaíodh é ar an 31 Nollaig 2000. 

## Eachtraí
* 1914 - 1918 - An Chéad Chogadh Domhanda.
* 1916 - Éirí Amach na Cásca in Éirinn
* 1917 - Réabhlóid na Rúise.
* 1919 - 1921 - Cogadh na Saoirse in Éirinn
* 1936 - 1939 - Cogadh Cathartha na Spáinne
* 1939 - 1945 - An Dara Cogadh Domhanda.
* 1950 - 1953 - Cogadh Cóiréach
* 1957 - 1975 - Cogadh Vítneam
* 1940í - 1990í - Cogadh Fuar
* 1990 - 1991 - Cogadh na Murascaille
* 1991 - 2001 - Cogaí Iúgslavacha

## Daoine Suntasacha
* Adolf Hitler - deachtóir Gearmánach
* Josef Stailín - deachtóir Rúiseach
* Éamon de Valera - polaiteoir Éireannach, Taoiseach agus Uachtarán na hÉireann
* Franklin D. Roosevelt - uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá 
* Winston Churchill - príomhaire na Ríocht Aontaithe agus taoiseach cogaidh.

## Deichniúra agus blianta

## Tagairtí

Catagóir:Aoiseanna
Catagóir:20ú haois
19ú haois

mion|Na coilíneachtaí sa bhliain 1800

## Forbhreathnú
*
## Tarluithe
*
## Daoine Suntasacha
* Napoléon Bonaparte - impire na Fraince
* Abraham Lincoln - uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá 
* Banríon Victeoiria - impire na Breataine Móire.
* Jane Austen - scríbhneoir
* Honoré de Balzac - scríbhneoir
* Charles Baudelaire - scríbhneoir
* Ludwig van Beethoven - cumadóir Gearmánach
* Otto von Bismarck - státaire Gearmánach
* Simón Bolívar - státaire
* Anne Brontë - scríbhneoir
* Charlotte Brontë - scríbhneoir
* Emily Brontë - scríbhneoir
* Frédéric Chopin - cumadóir 
* Charles Dickens - scríbhneoir
* Emily Dickinson - scríbhneoir
* Benjamin Disraeli - státaire Sasanach
* Friedrich Engels - smaointeoir
* Gustave Flaubert - scríbhneoir

## Deichniúra agus blianta

## Tagairtí

Catagóir:Aoiseanna
Catagóir:19ú haois
17ú haois

## Forbhreathnú
*
[mion|Mosc an tSeá in [Isfahan na Peirse, a críochnaíodh sa bhliain 1629.]]

## Tarluithe
* 1600 - Ar an 17 Feabhra loisceadh Giordano Bruno ag an stáca ag an Ionchoisne.
* 1601 - Cath Chionn tSáile inar bhuaigh na Sasanaigh ar na Gaeil agus na Spáinnigh.
* 1601–1603 - Gorta Mór na Rúise ina bhfuair suas le duine as triúr bás sa tír úd.
* 1605 –Theip ar Chomhcheilg an Phúdair i Londain.
* 1627 - Bás an Áracs dheireanaigh san Eoraip.
* 1644 – Fógraíodh tús an Rítheaghlach Qing sa tSín.
* 1663 – D'fhionn Robert Hooke cealla i neacha beo ag baint úsáid as micreascóp.
* 1666 – Dóiteán Mór Londan
* 1680 – In Éirí amach na bPueblo i Nua-Mheicsiceo cuireadh ruaig ar na cóilínithe Spáinneacha. Coimeádadh amuigh iad go dtí an bhliain 1692. 
* 1688 – Léigear Dhoire
* 1692 – Scrios crith talún agus súnámaí Port Royal in Iamáice. Maraíodh 2,000 duine; gortaíodh breis is 2,000.
mion|Nua-Amstardam sa bhliain 1644

## Daoine suntasacha
* 

## Deichniúra agus blianta

## Tagairtí

Catagóir:Aoiseanna
Catagóir:17ú haois
Ardchoimisinéir na Náisiún Aontaithe um Dhídeanaithe

[mion|clé|Pacáistí UNHCR in eitleán sa [An Chéinia|Chéinia.]]
Cosnaíonn agus tacaíonn **Oifig an Ardchoimisinéra na Náisiún Aontaithe um Dhídeanaithe (UNHCR)** (14 Nollaig, 1950 a cruthaíodh é) dídeanaí arna iarraidh sin ag Rialtas nó na Náisiúin Aontaithe. agus cabhraíonn sé le a bhfilleadh nó athlonnú. Tháinig sé in áit an Eagraíocht Idirnáisiúnta na nDídeanaí. 
 
### Ardchoimisinéirí
* António Guterres, 2005 - 2009 (an Phortaingéil)
* Ruud Lubbers, 2001 - 2005 (an Ísiltír)
* Sadako Ogata, 1990 - 2000 (An tSeapáin)
* Thorvald Stoltenberg, Eanáir - Samhain 1990 (an Iorua)
* Jean-Pierre Hocké, 1986 - 1989 (an Eilvéis)
* Poul Hartling, 1978 - 1985 (an Danmhairg)
* Prince Sadruddin Aga Khan, 1965 - 1977 (An Iaráin)
* Félix Schnyder, 1960 - 1965 (an Eilvéis)
* Auguste R. Lindt, 1956 - 1960 (an Eilvéis)
* Gerrit Jan van Heuven Goedhart, 1951 - 1956 (an Ísiltír)

## Tagairtí

Catagóir:Náisiúin Aontaithe
Catagóir:Inimirce
Ollscoil Uppsala

Is Ollscoil Phoibli í **Ollscoil Uppsala** (Sualainnis *Uppsala universitet*) agus í suite in Upsalla na Sualainne. Is í an Ollscoil is sinne sna tíortha Lochlannacha í. 
Bhunaigh an bheirt, Ard Easpag Uppsala Jakob Ulfsson agus Leasrí na Sualainne Sten Sture í, le bulla de chuid an Phápa Sixtus IV sa bhliain 1477. 

## Alumni
*Hannes Alfvén
*Johan August Arfwedson
*Ásgeir Ásgeirsson
*Jöns Jacob Berzelius
*Hans Blix
*Hjalmar Branting
*Anders Celsius
*Per Teodor Cleve
*Johan Gadolin
*Johan Gottlieb Gahn
*Allvar Gullstrand
*Dag Hammarskjöld
*Hjalmar Hammarskjöld
*Erik Axel Karlfeldt
*Pär Fabian Lagerkvist
*Carl Linnaeus
*Axel Munthe
*Veturliði Óskarsson
*Carl Theodor Setterberg
*Kai Siegbahn
*Manne Siegbahn
*Guðmundur Steingrímsson
*Theodor Svedberg
*Arne Wilhelm Kaurin Tiselius
*Anders Jonas Ångström

## Tagairtí

Uppsala
Ollscoil Lund

Is Ollscoil í **Ollscoil Lund** (Sualainnis: *Lunds universitet*) i gcathair Lund atá suite sa chuid is deisceartaí den tSualainn. Bunaíodh an Ollscoil sa bhliain 1666 agus is í an dara ollscoil is sine í sa tSualainn.

[thumb|left|260px| Is í seo an ''[Kungshuset'', an foirgneamh is sine san Ollscoil. Tá Roinn na Fealsúnachta istigh ann faoi láthair.]]

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoileanna sa tSualainn
Violet Florence Martin

Ba údar Éireannach í **Violet Florence Martin** (1862-1915) a chomh-scríobh sraith úrscéalta lena col ceathrar Edith Sommerville faoin ainm cleite Martin Ross ag deireadh an 19ú haois agus tosach an 20ú haois. Rugadh í i gConamara, an leanbh ba óige de chlann seisear leanbh déag. Chuir sí aithne ar Edith Somerville as tús na 1880í agus lean a gcomhoibriú ar aghaidh go dtí a bás.

I measc a saothar tá na leabhair seo a leanas:
* *The Real Charlotte* (1889)
* *Some Reminisences of an Irish R.M.* 
* *In The Vine Country*

Gortaíodh go dona í i dtimpiste marcaíochta i 1899 agus ní raibh a sláinte go maith aici ina dhiaidh sin.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1915
Catagóir:Daoine a rugadh i 1862
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
1909

## Tarluithe
*

[mion|Éadaí seilge i g[catalóg Abercrombie & Fitch sa bhliain 1909]]

## Breitheanna
* 22 Eanáir — Ann Sothern, ban-aisteoir Meiriceánach
* 7 Feabhra — John Moher, polaiteoir Éireannach
* 11 Feabhra — Max Baer, dornálaí Meiriceánach
* 2 Márta — Tom Phaddy Mac Diarmada, scéalaí Éireannach as an Lochán Beag in Indreabhán
* 10 Márta — James Kennedy, polaiteoir Éireannach a rugadh in 1909
* 26 Márta — Chips Rafferty, aisteoir Astrálach (b. 1971)
* 28 Márta — Solly Krieger, dornálaí Meiriceánach
* 12 Aibreán — Jean Trémoulet, tiománaí carr rásaíochta Francach
* 22 Aibreán — Rita Levi-Montalcini, néaraifhiseolaí Iodálach (b. 2012)
* 24 Aibreán — Roibeard Ó Faracháin, scríbhneoir, craoltóir, agus file Éireannach
* 29 Aibreán — Tom Ewell, aisteoir Meiriceánach
* 15 Bealtaine — James Mason, aisteoir Sasanach
* 16 Bealtaine — Margaret Sullavan, ban-aisteoir
* 18 Bealtaine — Fred Perry, Iar-imreoir leadóige Sasana
* 25 Iúil — Séamus Mac Conmara, scríbhneoir agus aistritheoir Éireannach
* 28 Iúil — Malcolm Lowry, scríbhneoir Sasanach
* 31 Iúil — Olivér Halassy, imreoir póló uisce
* 19 Bealtaine – An Ridire Nicholas Winton, daonchara Briotanach (b. 2015) 
* 23 Bealtaine — John Timoney, polaiteoir Éireannach
* 24 Bealtaine – Máire Ní Scolaí, amhránaí Éireannach (b. 1985)
* 7 Meitheamh — Jessica Tandy, ban-aisteoir Briotanach-Meiriceánach
* 10 Meitheamh — Langley George Hancock, fear gnó Astrálach
* 20 Meitheamh – Errol Flynn, aisteoir Meiriceánach (b. 1959)
* 1 Iúil — Madge Evans, ban-aisteoir
* 11 Iúil — Irene Hervey, ban-aisteoir
* 15 Iúil — Hendrik Casimir, fisiceoir Ísiltíreach
* 25 Lúnasa — Michael Rennie, aisteoir Sasanach
* 15 Meán Fómhair – Jean Batten, eitleoir ón An Nua-Shéalainn (b. 1982)
* 21 Meán Fómhair – Kwame Nkrumah, polaiteoir Gánach (b. 1972)
* 18 Deireadh Fómhair — Norberto Bobbio, dlí-eolaí Iodálach
* 1 Samhain – Kenneth H. Jackson, scoláire Ceiltise Sasanach (b. 1991)
* 12 Samhain — Laxmi Prasad Devkota, file Neipealach
* 9 Nollaig — Douglas Fairbanks, aisteoir Meiriceánach

## Básanna
* 17 Feabhra — Geronimo, ceannaire Meiriceánach Dúchasach (r. 1829)
* 26 Feabhra — Hermann Ebbinghaus, síceolaí Gearmánach (r. 1850)
* 24 Márta — John Millington Synge, drámadóir, file, scríbhneoir (r. 1871)
* 13 Aibreán — Whitley Stokes, dlíodóir agus scoláire sa léann Ceilteach (r. 1830)
* 13 Lúnasa — Eibhlín Nic Niocaill, gníomhaí ar son na Gaeilge
* 29 Samhain — Austin Carroll, múinteoir agus údar Éireannach
* 17 Nollaig — Leopold II na Beilge, Rí na mBeilgeach ó 1865 go 1909

## Duaiseanna Nobel
* Síocháin – Auguste Marie Francois Beernaert agus Paul-Henri-Benjamin d'Estournelles de Constant 
* Fisic – Guglielmo Marconi, Karl Ferdinand Braun
* Ceimic – Wilhelm Ostwald
* Leigheas – Emil Theodor Kocher
* Litríocht – Selma Lagerlöf

Catagóir:Blianta
Duais Nobel

mion|clé|Bonn - Duais Nobel
[mion|clé|[Alfred Nobel.]]
Sraith duaiseanna is ea iad **Duaiseanna Nobel** a bhunaigh cruthaitheoir na dinimíte, Alfred Nobel. Faigheann gach duaiseoir bonn óir. Tugtar airgead mar chuid den duais do dhaoine a chuir an taighde nó an tsochaí chun cinn ar bhealach ar leith.

Bronntar duaiseanna Nobel ón mbliain 1901 anuas sna disciplíní a leanas:
* Fisic, agus an duais á gearradh ag Acadamh Ríoga na nEolaíochtaí sa tSualainn.
* Ceimic, agus an duais á gearradh ag Acadamh Ríoga na nEolaíochtaí sa tSualainn.
* Leigheas, agus an duais á gearradh ag Karolinska Institutet (Institiúid Leighis agus Máinliachta Shéarlais a Trí Déag) i Stócólm 
* Duais Nobel na Litríochta, agus an duais á gearradh ag an Acadamh Sualannach 
* Duais Nobel na Síochána, agus an duais á gearradh ag coiste ar leith de chuid Pharlaimint na hIorua, an *[[Storting|Storting.]]*

* Bhunaigh Sveriges Riksbank, an banc ceannais na Sualainne, duais eile san eacnamaíocht i 1969, a dtugtar "Duais Nobel" air.

## Stair na Duaise Nobel
*Liosta buaiteoirí Éireannacha na Duaise Nobel

## Nasc seachtrach
* Suíomh oifigiúil na fondúireachta Nobel

## Tagairtí


Catagóir:Eolaíocht
1897

## Tarluithe
* 22 Meitheamh – Ceiliúradh Iubhaile trí fhichead bliain Bhanríon Victoria
* 18 Bealtaine – Foilsíodh *Dracula* le Bram Stoker. Tá sé i gcló ó shin.
deas|100px|mion|Clúdach an chéad eagrán den úrscéal úd ''Dracula''

## Breitheanna
* 12 Eanáir — Eugene O'Brien, polaiteoir Éireannach
* 22 Eanáir — Rosa Ponselle, soprán Meiriceánach
* 10 Feabhra — John Franklin Enders, taighdeoir leighis Meiriceánach
* 1 Márta — Michael Kennedy, polaiteoir Éireannach
* 23 Márta — John Lighton Synge, fisiceoir Éireannach
* 3 Aibreán — Frank Carty, polaiteoir Éireannach
* 3 Aibreán — Rudolf Hertz, polaiteoir Gearmánach
* 19 Aibreán — Liam Ó Flaithearta, scríbhneoir Éireannach
* 23 Aibreán — Lester Pearson, príomh-aire Ceanadach (b. 1972) a fuair Duais Nobel na Síochána
* 29 Aibreán — Mainie Harriet Jellett, ealaíontóir Éireannach
* 7 Bealtaine — Gene Tunney, dornálaí Meiriceánach (b. 1978)
* 8 Bealtaine — José María Pemán, scríbhneoir Spáinneach (b. 1981)
* 26 Bealtaine — Earnán Ó Máille, poblachtánach, polaiteoir, agus scríbhneoir Éireannach
* 27 Bealtaine — John Douglas Cockroft, fisiceoir Briotanach
* 12 Meitheamh — Anthony Eden, príomh-aire Briotanach (b. 1977)
* 13 Meitheamh — Joseph Sweeney, polaiteoir Éireannach
* 13 Meitheamh — Paavo Nurmi, lúthchleasaí Fionlannach
* 19 Meitheamh — Cyril Norman Hinshelwood, ceimiceoir Sasanach (b. 1967)
* 19 Meitheamh — Moe Howard, aisteoir coiméideach Meiriceánach (b. 1975)
* 24 Iúil — Amelia Earhart, eitleoir Meiriceánach (b. 1937)
* 27 Iúil — Daniel Vaughan, polaiteoir Éireannach
* 4 Lúnasa — Joseph Calleia, aisteoir
* 11 Lúnasa — Enid Blyton, scríbhneoir Sasanach do pháistí (b. 1968)
* 31 Lúnasa — Fredric March, aisteoir Meiriceánach
* 10 Meán Fómhair — Georges Bataille, fealsamh Francach
* 12 Meán Fómhair — Irène Joliot-Curie, fisiceoir Francach (b. 1956)
* 16 Meán Fómhair — Amadou M’barick Fall, dornálaí Seineagálach
* 25 Meán Fómhair — William Faulkner, scríbhneoir Meiriceánach (b. 1962)
* 26 Meán Fómhair — Pápa Pól VI (b. 1978)
* 1 Deireadh Fómhair — Philip Mahony, polaiteoir Éireannach
* 7 Deireadh Fómhair — Elijah Muhammad, ceannaire reiligiúnach Meiriceánach
* 29 Deireadh Fómhair — Joseph Goebbels, aire bolscaireachta na Naitsíoch (b. 1945)
* 2 Samhain — Jakob Bjerknes, eolaí Ioruach-Mheiriceánach (b. 1975)
* 9 Samhain — Ronald George Wreyford Norrish, ceimiceoir Briotanach
* 15 Samhain — Aneurin Bevan, polaiteoir Breatnach
* 17 Samhain — Donnchadh Ó Briain, polaiteoir Éireannach
* 18 Samhain — Patrick Maynard Stuart Blackett, fisiceoir Briotanach
* 24 Samhain — Lucky Luciano, coirpeach Meiriceánach (b. 1962)
* 26 Samhain — Tomás Ó Deirg, polaiteoir Éireannach
* 3 Nollaig — Cáit Ní Bhriain, úrscéalaí (b. 1974)

## Básanna
* 19 Márta — Antoine Thomson d'Abbadie, tíreolaí Éireannach (r. 1810)
* 3 Aibreán — Johannes Brahms, cumadóir ceoil Gearmánach (r. 1833)
* 8 Bealtaine — Jacob Burckhardt, staraí Eilvéiseach (r. 1818)
* 11 Meitheamh — Carl Remigius Fresenius, ceimiceoir Gearmánach
* 19 Meitheamh — Charles Boycott, aibhéardaí Sasanach (r. 1832)
* 30 Meán Fómhair — Naomh Thérèse de Lisieux na Fraince (r. 1873)

Catagóir:Blianta
1896

## Tarluithe
* 1 Feabhra – Cuireadh an ceoldráma *La Bohème* ar an stáitse den chéad uair, i Torino ha hIodáile
* 15 Meitheamh – Sa tSeapáin cailleadh 27,000 i gcrith talún Sanriku agus san súnámaí a tháinig ina dhiaidh.
mion|An bhliain 1896 san ealaín: ''Féinphortráid le cnámharlach'', le Lovis Corinth, péintéir Gearmánach

## Breitheanna
* 2 Eanáir — Denis Allen, polaiteoir Éireannach
* 20 Eanáir — George Burns, aisteoir Meiriceánach
* 29 Márta — Barney Mellows, polaiteoir Éireannach
* 4 Aibreán — Osmond Esmonde, taidhleoir agus polaiteoir Éireannach
* 15 Aibreán — Nikolai Semenov, ceimiceoir Rúiseach (b. 1986)
* 17 Aibreán — Seán Ó Ceallaigh, polaiteoir Éireannach (b. 1994)
* 25 Aibreán — Frank Carney, polaiteoir Éireannach
* 3 Bealtaine — Vengalil Krishnan Krishna Menon, polaiteoir Indiach
* 9 Bealtaine — Austin Clarke, file Éireannach (b. 1974) 
* 30 Bealtaine — Howard Hawks, stiúrthóir scannán Meiriceánach (b. 1977)
* 9 Meitheamh — Justin McKenna, polaiteoir Éireannach
* 9 Meitheamh — Karl Sack, breitheamh Gearmánach
* 22 Meitheamh — Erich Maria Remarque, scríbhneoir Gearmánach (b. 1970)
* 6 Iúil — Máire Ní Ghuairim, múinteoir, scríbhneoir, agus amhránaí Éireannach
* 14 Iúil — Buenaventura Durruti, Ainrialaí Spáinneach
* 14 Iúil — Patrick Gorry, polaiteoir Éireannach
* 9 Lúnasa — Jean Piaget, síceolaí agus fealsúnaí Eilvéiseach
* 21 Lúnasa — Séamus Fitzgerald, polaiteoir Éireannach 
* 28 Lúnasa — Arthur Calwell, polaiteoir Astrálach, gaeilgeoir (b. 1973)
* 28 Lúnasa — Liam Ó Flaithearta, scríbhneoir Éireannach (b. 1984)
* 30 Lúnasa — Raymond Massey, aisteoir
* 4 Meán Fómhair — Antonin Artaud, aisteoir Francach
* 8 Meán Fómhair — Pádraig Mac Con Midhe, iar-Uachtarán Chumann Lúthchleas Gael
* 24 Meán Fómhair — F. Scott Fitzgerald, scríbhneoir Meiriceánach (b. 1940)
* 12 Deireadh Fómhair — Eugenio Montale, file Iodálach (b. 1981)
* 10 Samhain — An Bhantiarna Mary Heath, eitleoir Éireannach
* 14 Samhain — Mamie Eisenhower, Céadbhean na Stát Aontaithe
* 1 Nollaig — Georgy Zhukov, ginearál Rúiseach
* 3 Nollaig — Michael Balint, síocanailísí Ungárach (b. 1970)
* 23 Nollaig — Máiréad Ní Ghráda, scríbhneoir Éireannach (b. 1971)
* 27 Nollaig — John S. O'Connor, polaiteoir Éireannach de chuid Fianna Fáil

## Básanna
* 8 Eanáir — Paul Verlaine, file Francach (r. 1844)
* 3 Feabhra — Jane Wilde, file, scríbhneoir agus eagarthóir Éireannach
* 1 Iúil — Harriet Beecher Stowe, scríbhneoir Meiriceánach agus gníomhaí i gcoinne na sclábhaíochta (r. 1811)
* 13 Iúil — August Kekule, ceimiceoir Gearmánach (r. 1829)
* 10 Lúnasa — Otto Lilienthal, innealtóir eitleoireachta Gearmánach (r. 1848)
* 18 Meán Fómhair — Hippolyte Fizeau, fisiceoir Francach (r. 1819)
* 3 Deireadh Fómhair — William Morris, ceardaí is file Sasanach
* 11 Deireadh Fómhair — Anton Bruckner, cumadóir ceoil Ostarach (r. 1824)
* 23 Samhain — Ichiyō Higuchi, scríbhneoir Seapánach (r. 1872)
* 10 Nollaig — Alfred Nobel, ceimiceoir agus daonchara Sualannach (r. 1833)
* 30 Nollaig — José Rizal, scríbhneoir agus laoch Filipíneach (r. 1861) 
* Gan dáta le fáil – James Goodman, ollamh le Gaeilge (r. 1828) 

Catagóir:Blianta
Móilín

thumb|deas|500px|Móilíní
Is éard is **móilín** ann ná an cáithnín is lú a fhaightear go nádúrtha d'aon
dúil nó comhdhúil. I gcás cuid de na dúile, is é an t-adamh féin
an móilín, mar shampla héiliam (He) is neon (Ne). I gcásanna eile,
tá dhá adamh sa mhóilín, mar shamplaí hidrigin (H), nítrigin (N)
is ocsaigin (O). Cuirtear an t-eolas seo in iúl tríd an iarfhoscript
2 a scríobh leis an tsiombail, mar seo: H2, N2, O2. Ina lán ábhar
eile ar comhdhúile iad, bíonn níos mó ná adaimh dúile amháin
greamaithe dá chéile. I móilín uisce, mar shampla, tá dhá adamh
hidrigine i dteannta adamh amháin ocsaigine: mar sin, scríobhtar an
tsiombail d'uisce mar H2O. Tá ábhair eile fós ann ina bhfuil na mílte
adamh i ngach móilín, mar shampla, próitéiní, carbaihiodráití,
DNA is a lán eile.

Tugtar ceimic mhóilíneach nó fisic mhóilíneach ar na heolaíochtaí a bhaineann leis an ábhar seo, ag brath ar chlaonadh an fhócais.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic
Catagóir:Damhna
21ú haois

## Forbhreathnú
Thosaigh an **21ú haois** ar an 1 Eanáir 2001 agus críochnóidh sé ar an 31 Nollaig 2100.

## Tarluithe
* 2001 - Ionsaí ar Ionad Trádála an Domhain i Nua-Eabhrac, "9/11"
* 2003 - Ionradh ar an Iaráic
* 2008 - Cúlú domhanda ollmhór
* 2010 - An tEarrach Arabach
* 2011 - Cogadh cathartha na Siria

## Daoine Suntasacha
* George W. Bush - uachtarán SAM
* Barack Obama - uachtarán SAM
* Donald Trump - uachtarán SAM
* Vladímír Pútín - uachtarán Rúis
* Angela Merkel - seansailéar na Gearmáine

## Deichniúra agus blianta

## Tagairtí

Catagóir:Aoiseanna
Catagóir:21ú haois
1847

## Tarluithe
* An bhliain ba mheasa den Ghorta Mór in Éirinn, tugadh *1847 dubh* air.

## Breitheanna
* 11 Feabhra — Thomas Edison, ceapadóir Meiriceánach (b. 1931)
* 15 Feabhra — Robert Fuchs, cumadóir Ostarach (b. 1927)
* 3 Márta — Alexander Graham Bell, ceapadóir Albanach (b. 1922)
* 7 Bealtaine — Archibald Primrose, polaiteoir Briotanach
* 20 Meán Fómhair — Mícheál Ó Cíosóig, múinteoir Éireannach agus bunaitheoir CLG
* 20 Meán Fómhair — Mícheál Ó Cíosóig, Múinteoir agus gníomhaí Éireannach (b. 1906)
* 2 Deireadh Fómhair — Paul von Hindenburg, polaiteoir Gearmánach
* 8 Samhain — Bram Stoker, an scríbhneoir Éireannach a scríobh an t-úrscéal Gotach *[[Dracula]]* (b. 1912)
*  Gan dáta ar eolas – Flora Wambaugh Patterson, míceolaí Meiriceánach (b. 1928)

## Básanna
* 4 Feabhra — René Joachim Henri Dutrochet, dochtúir Francach (r. 1776)
* 15 Bealtaine — Dónall Ó Conaill, státaire Éireannach, *An Fuascailteoir* (r. 1775).
* 11 Meitheamh — John Franklin, oifigeach i gCabhlach na Breataine, taiscéalaí Artach, agus riarthóir coilíneach
* 24 Deireadh Fómhair — James MacCullagh, matamaiticeoir Éireannach

Catagóir:Blianta
John Sparrow David Thompson

Príomh-Aire Cheanada ab ea *The Right Honourable* **An tUasal John Sparrow David Thompson** KCB PC (10 Samhain, 1845 – 12 Nollaig, 1894) ó 5 Nollaig 1892 go dtí 12 Nollaig, 1894. B'é Príomh-aire na hAlban Nua i 1892 chomh maith le sin.

Catagóir:Polaiteoirí Cheanada
Catagóir:Daoine a rugadh i 1845
Catagóir:Básanna i 1894
Henry Moseley

clé|mion|Balliol-Trinity College Laboratories, 1910
Fisiceoir Sasanach ab ea **Henry Gwyn Jeffreys Moseley** (23 Samhain 1887 - 10 Lúnasa 1915). Tá clú bainte amach aige mar a gheall ar a chuid oibre ar na huimhreacha adamhacha..
clé|mion|feadán x-ghathach a rinne Moseley
[clé|mion|na huimhreacha adamhacha agus [Dlí Moseley]]

## Taighde
Léirigh Mosley sa bhliain 1913 an coibhneas docht idir díraonadh x-ghathach speictream na ndúl agus a n-áit cheart sa Tábla Peiriadach. Thángthas ar an gconclúid go bhfuil baint ag an uimhir adamhach le lucht leictreach an núicléis, is é sin, lucht na bprótón. Is é an lucht a thugann na hairíonna ceimeacha don dúil, seachas an mais adamhach.
clé|mion
Roimh fhionnachtain Moseley, measadh go raibh uimhreacha adamhacha (nó uimhir eiliminteach) de dhúil mar uimhir sheicheamhach leath-treallach, bunaithe ar sheicheamh na maiseanna adamhacha, ach mionathraíodh go pointe áirithe iad nuair a mheas ceimiceoirí go raibh an mionathrú seo inmhianaithe, mar a rinne Dmítrí Meindeiléiv. 

Ina fhionnachtain, Tábla Peiriadach na nDúl, mhalartaigh Meindeiléiv oird cúpla péire dúile; bhí sé in ann iad a chur in áiteanna níos oiriúnaí sa tábla. Mar shampla, sannadh na huimhreacha adamhacha 27 agus 28 do na miotail cóbalt agus nicil, faoi seach, bunaithe ar a n-airíonna ceimiceacha agus fisiceacha, cé go raibh na maiseanna adamhacha beagnach mar an gcéanna acu. 

Déanta na fírinne, tá mais adamhach cóbailt beagán níos mó ná mais nicile, rud a chuirfeadh ord droim ar ais dá gcuirfí sa Tábla Peiriadach go liopasta iad de réir na maise adamhaí. 

Léirigh turgnaimh Moseley i speictreascópacht X-gha go díreach óna bhfisic go bhfuil na huimhreacha adamhacha difriúla ag cóbalt agus nicil, 27 agus 28, agus go gcuirtear iad sa Tábla Peiriadach i gceart le tomhais oibiachtúla. 

Dá réir sin, léirigh fionnachtain Moseley nach uimhreacha treallacha iad uimhreacha adamhacha na ndúl bunaithe ar cheimic agus intuigtheacht ceimiceoirí, ach ina ionad sin, tá bunús daingean turgnamhach acu ó fhisic a speictrim X-gha.

## Saol
Fuair Moseley bás i nGallipoli sa bhliain 1915.

## Féach freisin

* Tábla Peiriadach
* Dmítrí Meindeiléiv

## Tagairtí

Moseley, Henry
Moseley, Henry
Moseley, Henry
Catagóir:Tábla peiriadach
Catagóir:Saighdiúirí
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Dmítrí Meindeiléiv

Ceimiceoir Rúiseach ab ea **Dmítrí Iavánavaidts Meindeléiv** (Rúisis: Дми́трий Ива́нович Менделе́ев ) 
(8 Feabhra 1834  i dTobolsk  - 2 Feabhra 1907). Rinne sé amach dlí peiriadach i rangú na ndúl. 

## Fionnachtana
Rugadh Meindeiléiv i dTobolsc na Rúise sa bhliain 1834.  

Bhain sé clú amach mar dhuine den bheirt a chum tábla peiriadach loighciúil as na dúile ceimiceacha, chun na cosúlachtaí idir dúile gaolmhara a thaispeáint. Chuimsigh is achoimrigh sé airíonna na ndúl go léir ina chlár peiriadach, uirlis chumasach i gcur chun cinn na ceimice. Thuar sé go raibh dúile ann nach raibh ar eolas, agus fionnadh iad ina dhiaidh sin..  

Chomh maith le dearcadh caothúil ar na dúile a sholáthar, thaispeáin an clár ceamaí i liosta na ndúl, agus réamhinis dúile nár fionnadh go dtí blianta ina dhiaidh sin. 

In 1869, shocraigh Meindeiléiv na dúile ar fad a bhí ar eolas ann (63 ceann ag an am sin) i sraith ardaitheach de réir mhaiseanna na n-adamh.

D'átháin sé go raibh airíonna na ndúl le feiceáil arís agus arís eile go rialta. Shocraigh sé iad i riocht tábla sa chaoi go mbeadh na dúile lena mbainfeadh na hairíonna cheanna ina gcolúin ingearacha.

[mion|left|234px|Portráid de Dhmítrí Meindeiléiv le [Iliá Répín]]

De bhrí go bhfuil airíonna na ndúl le fáil go peiriadach, an Tábla Peiriadach a thugtar ar an tábla seo. Bhí bearnaí i dtábla na ndúl nach raibh faighte fós. Thuar Meindeiléiv airíonna na ndúl nach raibh faighte trí airíonna na ndúl a bhí os cionn nó faoi bhun na mbearnaí a mheas.

Cailleadh Meindeiléiv sa bhliain 1907 i gCathair Pheadair. Ainmnítear an dúil meindiléiviam as.

## Tagairtí

Meindeileiv, Dmitri
Meindeileiv, Dmitri
Meindeileiv, Dmitri
Seamus Deane

Údar, file, agus léirmheastóir ab ea **Seamus Deane** (9 Feabhra 1940 i nDoire – 12 Bealtaine 2021).  

## Saol
B'as Doire Séamus Deane agus bhí sé ar scoil i gColáiste Cholm Cille sa chathair sin, mar a raibh sé in aon rang le Séamus Heaney.

Bhí baint mhór ag Séamus Deane le compántas Field Day. Bhí sé ar dhuine de na hintleachtóirí a scríobh paimfléidí polaitiúla agus cultúrtha do Field Day sna 1980idí agus 1990idí in éineacht le leithéidí Declan Kiberd, Tom Paulin agus Terry Eagleton.

Ba é a bhí ina eagarthóir ginearálta ar cheithre imleabhar an *Field Day Anthology of Irish Writing* ina n-áirítear os cionn 4,000 leathanach agus a foilsíodh de réir a chéile ó 1990.

### Bás
Bhásaigh Séamus Deane san ospidéal Beaumont, BÁC ar 12 Bealtaine 2021 agus in aois 81 dó. Dúirt an tUachtarán Michael D Higgins gur caillteanas domheasta é bás Shéamuis Deane don scríbhneoireacht in Éirinn.

## Saothar
Bhain Deane cáil idirnáisiúnta amach faoina úrscéal *Reading in the Dark* atá bunaithe ar bhlianta a óige i nDoire.

Tá leabhair filíochta scríofa aige, “Gradual Wars”, “Rumours”, agus “History”. 

Tá saothair phróis eile déanta aige chomh maith, “Celtic Revivals”, “Essays in Modern Irish Literature 1880 – 1980” , “A Short History of Irish Literature”, “The French Enlightenment and Revolution in England 1789 – 1832” ina measc.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Baill d’Acadamh Ríoga na hÉireann
Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann
Foo Fighters

Is banna rac-cheoil as Stáit Aontaithe Mheiriceá é **Foo Fighters**. Nuair a bhris an banna mór Nirvana suas i 1994, chuaigh drumadóir Dave Grohl isteach sa stiúideo, agus rinne sé albam beag ina aonar. Sheinn Grohl gach uirlis agus chan sé na hamhráin. Thug sé an t-ainm Foo Fighters ar an dtoradh. Nuair a bhí an t-albam réidh, thosaigh Grohl banna nua le Pat Smear as Nirvana, agus Nate Mendel agus William Goldsmith as an mbanna Sunny Day Real Estate.

## Albaim
### Stiúideo
* *[[Foo Fighters (albam)|Foo Fighters]]* (1995)
* *[[The Colour And The Shape]]* (1997)
* *[[There Is Nothing Left To Lose]]* (1999)
* *[[One By One]]* (2002)
* *[[In Your Honor]]* (2005)
* *[[Echoes, Silence, Patience and Grace]]* (2007)
* *[[Wasting Light]]*(2011)
* *[[Sonic Highways]]* (2014)
* *[[Concrete and Gold]]* (2017)
* *[[Medicine at Midnight]]* (2021)

### Beo
* *[[Skin And Bones]]* (2006)

### Bailiúcháin
* *[[Greatest Hits]]* (2009)
* *[[Medium Rare]]* (2011)

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Meiriceánacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1995
Corn Sacair an Domhain

:*Féach ar [[Corn FIFA an Domhain 2022]] don chomórtas reatha*.

Comórtas sacair idirnáisiúnta is ea **Corn Sacair an Domhain** (nó **Corn FIFA an Domhain**). Eagraíonn FIFA an comórtas gach ceithre bliana agus bíonn seans ag gach foireann sacair idirnáisiúnta a bheith páirteach. Bhuaigh an Fhrainc Corn an Domhain sa bhliain 2018, agus beidh an chéad cheann eile ar siúl i gCatar sa bhliain 2022.

Tosaíonn an corn leis an gcomórtas cáiliúcháin, ina imríonn na foirne i gcoinne a chéile agus téann na buaiteoirí isteach sna cluichí ceannais. Ní bhíonn ach dhá fhoireann is tríocha sna cluichí ceannais, agus mar sin is luachmhar an duais é. Téann an fhoireann óstach agus na curaidh go díreach isteach sna cluichí ceannais. Cuirtear na foirne eile isteach i ngrúpaí beaga, agus leanann an dá fhoireann is fearr ar aghaidh. Ansin, is iomaíocht díbeartha í go dtí an cluiche ceannais.

As an aon comórtas is fiche a imríodh go dtí seo, tá an corn buaite ag ocht náisiún. Tá cúig bhua ag an Bhrasaíl, níos mó ná aon fhoireann eile, agus is iad an fhoireann amháin chun páirt a ghlacadh i ngach comórtas. Tá ceithre chorn buaite ag an Iodáil agus an Ghearmáin. Tá dhá bhua ag Uragua, an Airgintín agus an Fhrainc, agus tá ceann amháin ag Sasana agus an Spáinn. Is iad an Fhrainc curaidh an domhain faoi láthair.

## Na Comórtais

;Eochair
* ab — *tar éis am breise*
* pion. — *ciceanna pionóis*

## Tagairtí


## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an Choirn ar FIFA.com 
* Coirn domhanda thar na mblianta 

Catagóir:Spórt
Catagóir:Sacar
Catagóir:Ilchomórtais sacair
Catagóir:Craobhchomórtais spóirt
Pixies

Banna rac-cheoil, nó rac malartach, as Stáit Aontaithe Mheiriceá é **Pixies**. Bhailigh an banna fuaimeanna punc-rac agus ceol traidisiúnta le chéile, chun a stíl sainiúil féin a chruthú. Níor bhain an banna aon rath mór amach ar dtús, ach d'imir siad tionchar mór ar a lán bannaí a tháinig ar an bhfód níos déanaí. Cumadóir an-tréitheach é Black Francis, agus bhí cáil aige mar cheoltóir ina aonar chomh maith. Cé gur bhanna beag neamhspleách a bhí ann, tá a dtionchar le cloisteáil fós i rac-cheol nua-aimseartha. 

D'aontaigh baill an bhanna ar ais le chéile sa bhliain 2004, agus chuaigh siad amach ar chamchuairt domhanda. Níor thaifead siad aon ábhar nua, agus ag tús na bliana 2008 bhí Black Francis ag rá in agallaimh éagsúla go raibh an ath-aontú thart. 

## Stair
Bunaíodh Pixies i mBostún, Massachusetts sa bhliain 1986, nuair a bhuail Charles Thompson (Black Francis, nó Frank Black níos déanaí) leis an ngiotáraí Joey Santiago ar an gcoláiste. Le David Lovering ar na drumaí agus Kim Deal ar an dordghiotár, thabhaigh siad clú agus cáil thall sa Bhreatain, agus ansin níos déanaí abhaile i Stáit Aontaithe Mheiriceá freisin. 

Bhriseadar suas sa bhliain 1991, nuair a nocht Francis in agallamh go raibh sé críochnaithe leo. Bhí deacrachtaí idir eisean agus Deal, a bhí ag fás agus ag méadú thar na blianta. Chuir seisean tús gan mhoill le gairmréim aonair, agus bhain Deal roinnt cáil amach leis a banna nua The Breeders, in éineacht leis a deirfiúr Kelley. 

## Albaim
* *[[Come On Pilgrim]]* (1987)
* *[[Surfer Rosa]]* (1988)
* *[[Doolittle]]* (1989)
* *[[Bossanova]]* (1990)
* *[[Trompe Le Monde]]* (1991)
* *[[Indie Cindy]]* (2014)
* *[[Head Carrier]]* (2016)

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Bostún
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1986
Catagóir:Punc
Nevermind

Is é **Nevermind** an dara halbam ón rac-bhanna Nirvana, agus é ar cheann de na halbaim is cáiliúla riamh. Bhí an stíl seo, grúinse a thugtar air, úr nua ag an am agus d'athraigh an t-albam seo cúrsaí rac-cheoil go tobann. Bhí a lán daoine tuirseach leis an stíl rac-cheoil a bhí i gceannas ag an am, agus mar thoradh ghnóthaigh rac malartach lucht éisteachta mór gan mhoill. 

## Clár
# Smells Like Teen Spirit 5:02 
# In Bloom 4:15
# Come As You Are 3:39
# Breed 3:04 
# Lithium 4:17
# Polly 2:56
# Territorial Pissings 2:53
# Drain You 3:44
# Lounge Act 2:37
# Stay Away 3:33 
# On A Plain 3:17
# Something In The Way 3:51
# Endless, Nameless 

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1991
In Utero (albam)

Is é ***In Utero*** an ceathrú halbam ón bhanna rac-cheoil Mheiriceánaigh Nirvana. Tar éis an cháil mhór a bhaineadar amach leis an albam *[[Nevermind]]*, bhí sé de sprioc acu filleadh ar a bhfréamhacha punc-rac. Mar sin d'eisigh siad ceirnín a bhí i bhfad níos callánaí, níos casta agus míshlachtmhaire.  

An léiritheoir a roghnaigh siad ná Steve Albini, rud a chuir olc ar Geffen agus iad ag tnúth le rianta tarraingteacha nua a dhíolfaí na mílte cóip uair amháin eile.  

Ní raibh Kurt Cobain ar a chompord riamh lena cháil nua, rud a bhí mar théama don albam. In ainneoin an cur chuige nua siúd a bhí acu, shroich an t-albam barr na gcairteacha arís, buíochas le hamhráin cháiliúla amhail "Heart-Shaped Box" agus "All Apologies". 

## Clár
# Serve The Servants 3:34 
# Scentless Apprentice 3:37
# Heart-Shaped Box 4:39
# Rape Me 3:04 
# Frances Farmer Will Have Her Revenge On Seattle 4:17
# Dumb 2:56
# Very Ape 2:53
# Milk It 3:44
# Pennyroyal Tea 2:37
# Radio Friendly Unit Shifter 3:33 
# Tourettes 3:17
# All Apologies 3:51
# Gallons Of Rubbing Alcohol Flow Through The Strip

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1993
Catagóir:Punc
Led Zeppelin (albam)

Céad-ligean an racghrúpa Sasanaigh Led Zeppelin is ea **Led Zeppelin**. Cé nár ghnóthaigh an ceirnín mórán meas ó lucht na gcriticeoirí, chothaigh sé lucht leanta díograiseach nua a d'fhanfadh dílis don bhanna sna blianta ó shin i leith. 

Meascán idir na gormacha agus rac-cheol atá sa chuid is mó den cheol.

## Clár
# Good Times, Bad Times 2:46 
# Babe I'm Gonna Leave You 6:41
# You Shook Me 6:28
# Dazed And Confused 6:26 
# Your Time Is Gonna Come 4:14
# Black Mountain Side 2:01
# Communication Breakdown 2:27
# I Can't Quit You Baby 4:42
# How Many More Times 8:28

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1969
Catagóir:Led Zeppelin
Honoré de Balzac

**Honoré de Balzac** (Tours 20 Bealtaine 1799 - 18 Lúnasa 1850), an scríbhneoir Frainicise is mó le rá den chéad chuid den 19ú haois. Tá aithne air mar mháistir an úrscéil réalaí. Rugadh i dTours in Indre-et-Loire na Fraince é; cailleadh i 1850 é i bPáras.

## Mórsaothair
* *[[Les Chouans]]*, 1829
* *[[La Peau de chagrin]]*, 1831
* *[[Le Médecin de campagne]]*, 1833
* *[[Eugénie Grandet]]*, 1833
* *[[Le Père Goriot]]*, 1834
* *[[Le Colonel Chabert]]*, 1835
* *[[Le Lys dans la vallée]]*, 1836
* *[[la Messe de l'athée]]*, 1836
* *[[César Birotteau]]*, 1837
* *[[Illusions perdues]]* (I, 1837; II, 1839; III, 1843)
* *[[La Cousine Bette]]*, 1846
* *[[Le Cousin Pons]]*, 1847
* *[[Splendeurs et misères des courtisanes]]*, 1847
* *[[La Duchesse de Langeais]]*

Catagóir:Scríbhneoirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1799
Catagóir:Básanna i 1850
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Père Lachaise
John Dalton

Ba cheimiceoir, fisiceoir agus meitéareolaí Sasanach é **John Dalton** FRS (5 nó 6 Meán Fómhair 1766 – 27 Iúil 1844). Is fearr aithne air as an teoiric adamhach a thabhairt isteach sa cheimic, agus as an taighde a rinne sé ar dhathdhaille, riocht a bhí air. Tugtar Daltúnachas ar dhathdhaille i dteangacha éagsúla, a bheith ainmnithe ina dhiaidh.

[clé|mion|[Dlí Dalton]]
[clé|mion|[Dúil cheimiceach]]

## Taighde
Sna blianta 1808-1810 chuir Dalton a theoiric adamhach le chéile, agus rinne eolaíocht chainníochtúil sa cheimic. Thóg sé clár meáchan adamhach. 

Rinne sé taighde ar mheascáin gás go príomha, fórsa gaile, leaisteachas gaile agus forbairt theirmeach gás. 

D'fhionn sé dlí ("dlí Dalton" inniu) ar pháirtbhrúnna, go bhfeidhmíonn gach gás ar leith, i meascán gás i soitheach, an brú céanna is a d'fheidhmeodh sé dá mbeadh sé ina aonar sa toirt sin, agus mar sin go bhfeidhmíonn páirtbhrú i gcomhréir le codán an gháis sin sa mheascán. 

Feidhmíonn na gáis uile neamhspleách ar a chéile. Mar shampla, cuimsíonn an t-atmaisféar 80% nítrigine, a bheag nó a mhór, agus mar sin feidhmíonn an nítrigin 80% de bhrú an atmaisféir.

## Tionchar
Le hobair John Dalton ar an teoiric adamhach, tháinig an cheimic chun tosaigh ina heolaíocht chainníochtúil sa 19ú haois.  

## Féach freisin

* Dlí Dalton  
* Daltúnachas  

## Tagairtí

Dalton, John
Dalton, John
Dalton, John
Dalton, John
Catagóir:Daille
Mazurek Dąbrowskiego

Is é **Mazurek Dąbrowskiego** (is mar "Dombrowski" a fhuaimnítear an sloinne sin Dąbrowski, ó sheasann an litir Pholainnise úd *ą* do [o] le srónaíl), nó Masúrca Dąbrowski, amhrán náisiúnta na Polainne. Is é an chéad teideal a bhí ar an amhrán ná *Pieśń Legionów Polskich we Włoszech* nó Amhrán na Léigiún Polannach san Iodáil. Chum Józef Wybicki an téacs i gcathair Reggio sa bhliain 1797, agus chualathas an t-amhrán á chanadh sa Pholainn le linn cheannaircí móra na naoú haoise déag, is é sin, Éirí Amach Mhí na Samhna (1830) agus Éirí Amach Mhi Eanáir (1863). Sa naoú haois déag, bhí na gluaiseachtaí daonlathacha ag maíomh dlúthpháirtíochta leis na Polannaigh, agus dá réir sin, haistríodh an t-amhrán go sraith mhaith teangacha. Is féidir é a chanadh as Gearmáinis, mar shampla, faoin teideal *Noch ist Polen nicht verloren* ("Níl an Pholainn caillte go fóill"). 

Fuair an file Slovacach Samuel Tomašik inspioráid ón amhrán seo le *Hej, Slované* ("Hóra, a Shlavacha") a chumadh - amhrán atá ceaptha mar chomhamhrán náisiúnta do na Slavaigh go léir. 

Maidir le Mazurek Dąbrowskiego, glacadh leis mar amhrán náisiúnta agus stáit na Polainne sa bhliain 1827. An leagan thíos a úsáidtear go hoifigiúil, tá sé beagáinín difriúil le leagan Wybicki, a bheadh sách deacair le tuiscint ag Polannach an lae inniu, toisc chomh seanfhaisiúnta agus atá an stíl is an teanga.

## Liricí

## Fhoirmiú ceoil
 \header {tagline = ""} \relative c' }
\score {\unfoldRepeats \relative c' }
\midi {}}

## Ceol
*  

## Nasc

HYMN PAŃSTWOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ  - Eolas faoi stair an amhráin as Polainnis ar leathanaigh Roinn Oideachais na Polainne, chomh maith le nótaí an amhráin le híoslódáil. Tá cóirithe éagsúla ar fáil anseo (féach "Pliki do pobrania", a chiallaíonn "Comhaid le haghaidh íoslódála"): pianó, cór agus ceolchoirm.

Catagóir:Amhráin Náisiúnta
Catagóir:An Pholainn
Triúracht

Is é is **triúracht** ann ná triúr fear (na **triúraithe**) a bheith i gceannas ar an stát nó ar an ngluaiseacht réabhlóideach mar chineál comhghuaillíocht mhíchompordach idir daoine láidre nach bhfuil aon duine acu in ann iomlán na cumhachta a shealbhú dó féin. Is coincheap stairiúil é, go bunúsach, agus é ag baint le stair na Sean-Róimhe, siúd is go ndearnadh cuid mhaith iarrachtaí nua-aoiseacha an cleachtadh a athbheochan. 

Is iad an dá thriúracht stairiúla is mó a bhíonn i mbéal na ndaoine ná an Chéad Triúracht, mar atá, an chomhghuaillíocht neamhoifigiúil a bhí ag Iúil Caesar le Gnaeus Pompeius Magnus agus le Marcus Licinius Crassus, agus an Dara Triúracht, a raibh Octavianus (is é sin, an tImpire Ágastas), Marcus Aemilius Lepidus, agus Marcus Antonius páirteach inti.

Catagóir:Polaitíocht
Coipeadh

deas|250px|thumb|Coipeadh
Nuair a fhágtar giosta ag riospráil gan ocsaigin, bristear síos an siúcra agus scaoiltear saor dé-ocsaíd charbóin agus alcól. Tugtar **coipeadh** ar an bpróiseas sin.

Catagóir:Bithcheimic
William Ramsay

Ceimiceoir Albanach ab ea an Ridire **William Ramsay** (2 Deireadh Fómhair 1852 – 23 Iúil 1916). 

Bhain sé clú amach mar gheall ar a chuid oibre ar na triathgháis.  I gcomhar leis an Tiama Rayleigh, d'fhionn sé an dúil argón sa bhliain 1894. D'aithin sé na dúile héiliam, neon, crioptón is xeanón, agus thomhais sé a n-airíonna. D'aimsigh sé argón (1894), héiliam (1895), neon (1898), criptón (1898), agus xeanón (1898).

Bhuaigh sé Duais Nóbel na ceimice i 1904. 

## Saol
Rugadh i nGlaschú é, mac le William Ramsay, C.E. agus le Catherine Ramsay (a rugadh mar Robertson). Ba nia é don gheolaí An Ridire Andrew Ramsay.

Rinne Ramsay a chuid staidéir in Ollscoil Ghlascú faoi Thomas Anderson agus ina dhiaidh sin chuaigh sé go dtí Ollscoil Tübingen sa Gearmáine, áit ar scríobh sé tráchtas dochtúireachta dar theideal “Investigations in the Toluic and Nitrotoluic Acids”.

thumb|left|Ramsay ag obair
D'fhill Ramsay ar Ghlaschú mar chúntóir ag Anderson i gColáiste Anderson. Ceapadh é ina Ollamh le ceimic  in Ollscoil Bhristó i 1879.

Phós sé Margaret Buchanan sa bhliain 1881, an bhliain chéanna ar ceapadh é mar 'Phríomhoide' nó 'Cheannaire' ar Ollscoil Bhristó. Lean sé air ag déanamh taighde ar cheimic orgánach agus ar na triathgháis.  

I 1887 tháinig sé i gcomharbas ar Alexander Williamson mar 'Chathaoirleach na Ceimice' i gColáiste na hOllscoile i Londain. 

Fuair sé bás in High Wycombe, Buckinghamshire, i 1916.

## Tagairtí

Ramsay, William
Ramsay, William
Ramsay, William
Ramsay, William
William Trevor

Úrscéalaí Éireannach a bhí i **William Trevor** (24 Bealtaine 1928 – 20 Samhain 2016). I mBaile an Mhistéalaigh, Contae Chorcaí, a rugadh é. Tógadh i dteaghlach Prostatúnach den mheánaicme é. Chaith sé a óige i roinnt áiteanna i ndeisceart na hÉireann toisc go raibh a athair ag obair do bhanc. Chuir a theaghlach fúthu sa Sciobairín, i dTiobraid Árann, in Eochaill, agus in Inis Córthaidh. D’fhreastail sé ar Choláiste na Tríonóide i mBaile Átha Cliath. Ar dtús fuair sé obair i Sasana mar dhealbhóir (faoin ainm Trevor Cox) agus mar mhúinteoir, agus ina dhiaidh sin d'iompaigh sé ar obair eile ag scríobh gearrscéalta. Fuair sé bás in Somerset Shasana sa bhliain 2016.

## Saothair
### Úrscéal
* *The Old Boys*
* *The Boarding-House*
* *The Love Department*
* *Mrs Eckdorf in O’Neill’s Hotel*
* *Miss Gomez and the Brethren*
* *Elizabeth Alone*
* *The Children of Dynmouth*
* *Other People’s Worlds*
* *Fools of Fortune*
* *Nights at the Alexandra*
* *The Silence in the Garden*
* *Two Lives* - *Reading Turgenev, My House in Umbria*
* *Felicia's Journey*
* *Love and Summer* (2009)
### Gearrscéalta
Tá seacht leabhair gearrscéalta scríofa aige chomh maith:
* *The Day We Got Drunk on Cake*
* *The Ballroom of Romance*
* *Angels at the Ritz*
* *Lovers of Their Time*
* *Beyond the Pale*
* *The News from Ireland*
* *Family Sins*

### Dráma
* *Scenes from an Album*

### Saothar Eile
* *A Writer's Ireland*
* *Excursions in the Real World*

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Baile na nGabhar

**Baile na nGabhar** suite i ndeisceart chontae Bhaile Átha Cliath. Is bruachbhaile é agus tá sé suite gar do Dhún Droma agus Stigh Lorgan. Tá seachtó míle duine ina gcónaí sa cheantar.

Is é an crosbhóthar, ar a bhfuil an teach tábhairne The Goat agus siopa éadaí cáiliúil Mr Big suite, lárionad an bhruachbhaile. 
Tá neart scoileanna meanleibhéal thart timpeall. Coláiste Benildus, Mount Anville, Our Lady's Grove, agus Coláiste Eoin san áireamh.

Tagann Charlie Bird (Iriseoir le RTE), Pól Ó Tuama (Ceannaire na gCabáistí) agus Frank Casey (Bainisteoir Bhord Rugbaí Éireann) ón cheantar seo. 
Tá neart crann os cionn 200 bliain d'aois sa limistéar. Sníonn sruthán anuas ó shléibhte Bhaile Átha Cliath tríd an bhruachbhaile seo agus críochnaíonn sí i nDún Laoghaire. Tá neart iasc ar fáil inti, scadáin rua san áireamh. 
## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Bleach

Is é **Bleach** an chéad albam ón bhanna rac-cheoil Nirvana. Albam trom agus dorcha ab ea é, le fuaimeanna cosúil le The Melvins, Mudhoney agus bannaí eile as Seattle. Ach bhí fuaim Nirvana féin le cloisteáil freisin, agus bhí Kurt Cobain ag fás mar chumadóir. Leis an albam seo, thaispeáin Nirvana go maith an fuaim grúinse - chomhcheangal idir miotal trom agus punc-rac, agus léirigh siad freisin neart an chomhcheangail nua seo. 

## Clár
# Blew 2:54 
# Floyd The Barber 2:17
# About A Girl 2:48
# School 2:42 
# Love Buzz 3:35
# Paper Cuts 4:05
# Negative Creep 2:55
# Scoff 4:10
# Swap Meet 3:02
# Mr. Moustache 3:23 
# Sifting 5:22
# Big Cheese 3:42
# Downer 1:42 

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1989
Jack Endino

Is léiritheoir agus ceoltóir rac-cheoil as Seattle, Meiriceá é **Jack Endino**. Sheinn sé i gcúpla bhanna, mar shampla Skin Yard. Ach tá i bhfad níos cáil air mar léiritheoir, leis na bannaí grúinse ach go háirithe. Inniu, tá níos mó ná dhá chéad albaim déanta aige. Oibríonn sé i gcónaí le bannaí rac-cheoil, agus tá albaim déanta aige le Nirvana, Zeke, Soundgarden, Green River, Mudhoney, Tad, Screaming Trees, Afghan Whigs, L7, Dwarves, Kerbdog, Seven Year Bitch, Bruce Dickinson, Therapy? agus a lán eile.

Tá Endino bunaithe i Reciprocal Studios, Seattle.

Endino, Jack
1884

## Tarluithe
* 1 Samhain - Bunaíodh Cumann Lúthchleas Gael in Óstán Uí hAodha, Dúrlas, Contae Thiobraid Árann.
* Fuair Antoni Gaudí an tionscnamh chun eaglais an Sagrada Família a dhreachtú i mBarcelona.
[mion|''Praia da Boa Viagem'' ("Cladach Boa Viagem" in Nitéroi), 1884, saothar le Hipólito Boaventura Caron, péintéir [An Bhrasaíl|Brasaíleach]]

## Breitheanna
* 1 Eanáir — George Nicolls, Polaiteoir Éireannach
* 15 Eanáir — William "Honey" Mellody, dornálaí Meiriceánach
* 28 Eanáir — Auguste Antoine Piccard, fisiceoir Eilvéiseach
* 2 Feabhra — Máire Ní Shúilleabháin, múinteoir agus státseirbhíseach Éireannach
* 6 Márta — Robert Williams Parry, file Breatnach
* 20 Márta — Tomás Mac Curtain, poblachtánach Éireannach
* 21 Márta — Nora Barnacle, céile James Joyce
* 4 Aibreán — Isoroku Yamamoto, Aimiréil Marshal na Seapáine
* 6 Aibreán — Walter Huston, aisteoir agus amhránaí Ceanadach
* 24 Aibreán — John O'Byrne, dlíodóir agus breitheamh Éireannach
* 8 Bealtaine — Harry S Truman, 33ú Uachtarán na Stát Aontaithe (b. 1972)
* 8 Bealtaine — Harry S. Truman, 33ú huachtarán na Stát Aontaithe, ó 1945 go 1953
* 24 Bealtaine — Clark Leonard Hull, síceolaí Meiriceánach (b. 1952)
* 14 Meitheamh — John McCormack, teanór (b. 1945)
* 17 Meitheamh — Bryan Cooper, polaiteoir Éireannach
* 17 Meitheamh — Patrick Little, polaiteoir agus iriseoir Éireannach
* 7 Iúil — Lion Feuchtwanger, scríbhneoir Gearmánach
* 23 Iúil — Emil Jannings, aisteoir Gearmánach
* 28 Iúil — Aida de Acosta, eitleoir Meiriceánach
* 6 Lúnasa — Nicholas Wall, polaiteoir Éireannach
* 7 Lúnasa — Billie Burke, ban-aisteoir Meiriceánach
* 30 Lúnasa — Theodor Svedberg, ceimiceoir Sualannach (b. 1971)
* 14 Meán Fómhair — Michael Kilroy, polaiteoir Éireannach
* 1 Deireadh Fómhair — Alfred O'Rahilly, scoláire agus polaiteoir Éireannach
* 11 Deireadh Fómhair — Eleanor Roosevelt, Céad-Bhean na Stát Aontaithe (b. 1962)
* 11 Deireadh Fómhair — Friedrich Bergius, ceimiceoir Gearmánach
* 22 Deireadh Fómhair — Eibhlín Nic Niocaill, gníomhaí ar son na Gaeilge
* 2 Samhain — Philip Cosgrave, polaiteoir Éireannach
* 8 Samhain — Hermann Rorschach, síciatraí is néareolaí Eilvéiseach
* 3 Nollaig — Rajendra Prasad, ceannaí polaitíochta Indiach
* 30 Nollaig — Hideki Tojo, polaiteoir agus saighdiúir Seapánach

## Básanna
* 6 Eanáir — Gregor Mendel, eolaí Ostarach (r. 1822)
* 19 Márta — Elias Lönnrot, fileolaí, dochtúir agus luibheolaí Fionlannach
* 8 Bealtaine — José Eusebio Otalora, polaiteoir Colómach
* 12 Bealtaine — Bedřich Smetana, cumadóir Seiceach
* 13 Bealtaine — Cyrus Hall McCormick, ceapadóir agus fear gnó Meiriceánach
* 10 Iúil — Paul Morphy, imreoir fichille Meiriceánach
* 25 Samhain — Hermann Kolbe, ceimiceoir Gearmánach

Catagóir:Blianta
1883

## Tarluithe
* 27 Lúnasa - Phléasc an bolcán Krakatau san Indinéis. Seo an pléascadh ba mhó riamh, b'fhéidir, ó bhí scríobh ag an chine dhaonna.
mion|Brúchtadh Krakatau sna hIndiacha Thoir Ollannacha (an Indinéis inniu). Fuair 36,000 duine bás

## Breitheanna
* 3 Eanáir — Clement Attlee, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe ó 1945 go 1951
* 6 Feabhra — Arthur Kingsley Porter, staraí na healaíne Meiriceánach
* 20 Feabhra — Seán Ó Ruadháin, scríbhneoir Éireannach
* 28 Feabhra — Seán Mac Diarmada, réabhlóidí Éireannach
* 6 Márta — Edmond Carey, polaiteoir Éireannach
* 10 Márta — Pádraig Ó Siochfhradha, scríbhneoir Éireannach
* 19 Márta — Norman Haworth, ceimiceoir Sasanach
* 1 Aibreán — Lon Chaney, aisteoir Meiriceánach
* 13 Aibreán — Demyan Bedny, file Sóivéadach
* 15 Aibreán — Stanley Bruce, polaiteoir Astrálach agus 8ú Príomh-Aire na hAstráile
* 8 Bealtaine — Máire Nic Shiubhlaigh, aisteoir agus gníomhaí Éireannach (b. 1958) 
* 9 Bealtaine — Tadhg Ó Scanaill, aisteoir agus scríbhneoir Éireannach (b. 1967)
* 13 Bealtaine — George Nicolas Papanicolaou, paiteolaí Gréagach
* 18 Bealtaine — Joseph MacDonagh, polaiteoir Éireannach
* 18 Bealtaine — Walter Adolph Gropius, ailtire Gearmánach
* 23 Bealtaine — Douglas Fairbanks, aisteoir Meiriceánach
* 31 Bealtaine — Seán Gibbons, polaiteoir Éireannach
* 5 Meitheamh — John Maynard Keynes, eacnamaí Sasanach (b. 1946)
* 2 Iúil — Julia Grenan, náisiúnaí, sufraigéid, agus sóisialaí Éireannach
* 3 Iúil — Franz Kafka, scríbhneoir Gearmáinise (b. 1924)
* 29 Iúil — Benito Mussolini, deachtóir Faisiceach Iodálach (b. 1945)
* 29 Iúil — Porfirio Barba-Jacob, file agus scríbhneoir Colómach
* 1 Lúnasa — Laurence Walsh, polaiteoir Éireannach
* 19 Lúnasa — Coco Chanel, dearthóir faisin Francach
* 2 Meán Fómhair — Alexander Haslett, polaiteoir Éireannach
* 20 Meán Fómhair — Daniel Corkery, polaiteoir Éireannach
* 23 Meán Fómhair — Grigory Zinoviev, réabhlóidí Sóivéadach
* 6 Deireadh Fómhair — Edward Kelly, polaiteoir Éireannach
* 8 Deireadh Fómhair — Otto Heinrich Warburg, fiseolaí Gearmánach (b. 1970)
* 6 Samhain — John Brophy, gníomhaí Meiriceánach ar son an lucht oibre
* 28 Samhain — Ruairí Ó Conchúir, poblachtánach Éireannach
* 9 Nollaig — Martin Roddy, polaiteoir Éireannach
* 12 Nollaig — Peadar Ó Cearnaigh, cumadóir agus náisiúnaí Éireannach
* 26 Nollaig — Maurice Utrillo, péintéir Francach (b. 1955)

## Básanna
* 13 Feabhra — Richard Wagner, cumadóir agus stiúrthóir Gearmánach
* 14 Márta — Karl Marx, athair an chumannachais (r. 1818).
* 30 Aibreán — Edouard Manet, péintéir Francach
* 18 Bealtaine — Seán Ó Seachnasaigh, polaiteoir Astrálach
* 26 Meitheamh — Edward Sabine, eolaí agus taiscéalaí annach (r. 1788)
* 18 Iúil — Julián Trujillo Largacha, Uachtarán na Colóime
* 26 Samhain — Sojourner Truth, daonuasclóir Meiriceánach agus gníomhaí ar son cearta na mban (r. t. 1797)
* 17 Nollaig — Pádraig Ó Domhnaill, poblachtach as Gaoth Dobhair

Catagóir:Blianta