open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peter Charleton

clé|mion
Breitheamh is ea **Peter Charleton** (a rugadh ar 27 Márta 1956), ceaptha ar an gCúirt Uachtarach i mí Iúil 2014.

## Beatha
Is as Baile Átha Cliath dó

Chuir Charleton tús lena chleachtas ag an mBarra i 1979 agus bhain sé céim amach i gColáiste na Tríonóide sa bhliain 1980.  

Ó 1986 go 1988 bhí Charleton mar léachtóir i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath. I 1995, glaodh chun barra sinsear é. 

Ón bhliain 2002, d'oibrigh sé mar abhcóide ag an Bhinse Fiosrúcháin Morris (fiosrúchán reachtúil bainteach le caimiléireacht sa Gharda Síochána). 

Ceapadh Charleton mar Bhreitheamh den Ard-Chúirt sa bhliain 2006. Bhí cúram air, go príomhá, maidir leis an liosta tráchtála.

### Saothar
Foilsíodh ailt scríofa ag Charleton in iomaí iris, ina measc, An Iris Idirnáisiúnta um Dlí agus Teaghlaigh, Bliainiris An Coimisiúin Idirnáisiúnta Dlí-Eolaithe, Dlí agus Polasaithe um Maoine Intleachtúla, An Irish um Dlí Coiriúil, An tAthbhreithniú um na Barra, Irish an Institiúid um Staidéar Breithiúnach na hÉireann, An Iris um Dlí na hÉireann, Iris Cumann Dlí na hÉireann agus An Iris um Dlí Coiriúil na hÉireann.

Scríobh Charleton an-chuid ar an dlí coiriúil, mar shampla *Irish Criminal Law* (1999, Butterworths, le McDermott agus Bolger), agus leabhar ag déanamh anailís ar féinscrios an chine dhaonna, *Lies in a Mirror: An Essay on Evil and Deceit* (Blackhall Publishing, 2006). Chuir sé páipéir i láthair ag comhdhálacha, ina measc, *Le Colloque Franco Brittanique Irlandais* i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, Óstaí an Rí, Baile Átha Cliath, Ollscoil Fordham, Nua-Eabhrac, agus Ollscoil na hEolaíochta Polaitiúla agus Dlí i Beijing, agus, go seachtrach, do Scoil Dlí Fordham, Scoil Dlí Chicago-Kent, Ollscoil Washington agus L'Institut national des hautes études de la sécurité et de la justice.

## Féach freisin

* Breithiúna Éireannacha

## Tagairtí

Catagóir:Breithiúna Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Litríocht na Peirsise

Is éard atá i gceist le **litríocht na Peirsise** (as Peirsis: ادبیات فارسی) ná iomlán na saothar litríochta atá scríte i bPeirsis. Dar le daoine áirithe, d’fhéadfaí saothair atá scríte i dteangacha eile de chuid mhuintir na Peirse a chur san áireamh leis (saothair Ghréigise agus Araibise, mar shampla). 

Teanga Ind-Eorpach is ea an Pheirsis. De ghnáth, scríobhtar leis an aibítir Pheirseach-Arabach í, aibítir atá bunaithe ar an aibítir Arabach.
[mion|[Pañchatantra|Kelileh va Demneh, lámhscríbhinn Pheirseach ar cumadh sa mbliain 1429 i gcathair Herat í. Is éard a chítear san íomhá ná seacál atá ag iarraidh éalú ó leon.]]
Téann litríocht na Peirsise siar go dtí an bhliain 650 RC, nuair a scríobhadh na clochscríbhinní is ársa atá fágtha de chuid na n-Aicéméinídeach. Is sa tSean- agus sa Mheán-Pheirsis a scríobhadh na clochscríbhinní sin. Ón mbliain 650 AD ar aghaidh a thosnaíonn litríocht na Peirsise i gceart, áfach, thart ar an dtréimhse nuair a tháinig Ioslam go dtí an Iaráin agus a chuir na hIoslamaigh an tír agus a muintir fé smacht. Tar éis dosna hAbasaigh teacht i gcumhacht, rud a tharla thart ar an mbliain 750 AD, is de bhunadh na Peirse a bhíodh móramh scríobhaithe agus mhaorlathaithe Impireacht Ioslam, chomh maith le móramh scríbhneoirí agus fhilí na hImpireachta leis.

Scríobhadh muintir na Peirse i bPeirsis agus in Araibis, ach bhíodh an lámh in uachtar ag an bPeirsis i measc lucht na litríochta. 

Tá áit ar leith ag filíocht na Peirsise i litríocht an domhain. Traidisiún filíochta rí-shaibhir atá inti, traidisiúin a chlúdaíonn an fhilíocht eipiciúil, filíocht staire, an fhilíocht fhealsúnachta, filíocht an ghrá agus filíocht an mhisteachais. 

Tá ardchlú ar mhórfhilí na Peirse – leithéidí Saadi, Hafez agus Rumi –, filí go bhfuil saothair dá gcuid aistrithe ar fud an domhain agus a d’imir tionchar nach beag ar litríocht go leor tíortha eile. Níl an aithne idirnáisiúnta céanna ar scríbhneoirí comhaimseartha na Peirsise, scríbhneoirí cosúil le Hedayat, Chariati, Fereydoun Moshiri agus Forough Farrokhzad.

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr na Peirsise
Peirsis
Pósadh comhghnéis

mion|An reifreann ar chomhionannas pósta in Éirinn, 2015
[mion|[An Teach Bán sa bhliain 2015 agus pósadh comhghnéis]]
Ar 1 Aibreán 2001, rinneadh pósadh idir beirt arb ionann gnéas dóibh, nó pósadh comhghnéis, dleathach san Ísiltír, an chéad tír ar domhan inar tharla sé sin. De thairbhe an dlí sin, faigheann an lánúin cearta, mar shampla, aitheantas do pháirtnéirí comhghnéis mar 'neasghaol'.

Ba í Éire an chéad tír ar domhan inar vótáil an pobal féin ar son pósadh aon inscne sa bhliain 2015.

## Féach freisin

* An reifreann ar chomhionannas pósta, 2015

## Tagairtí

Catagóir:Pósadh
Catagóir:Hómaighnéasacht
Catagóir:LADT
PAW Patrol

Is sraith theilifíse ríomhaire-bheoite do pháistí ó Cheanada é ***PAW Patrol*** a chruthaigh Keith Chapman. Tá sé léirithe ag Spin Master Entertainment, le beochan curtha ar fáil ag Guru Studio. I gCeanada, craoltar an tsraith go príomha ar TVOKids, a chuir réamhamharc ar an seó ar fáil den chéad uair i mí Lúnasa 2013. Craoladh an tsraith den chéad uair sna Stáit Aontaithe ar Nickelodeon ar 12 Lúnasa 2013.

Catagóir: Cláir Teilifíse Cheanada
Catagóir:Cartúin
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2013
Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis

Bronnann an Tionól Nobel an **Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis** gach bliain ag Institiúid Karolinska i Stócólm as fionnachtana sármhaithe san fhiseolaíocht nó sa leigheas. Ní duais amháin atá sa Duais Nobel, ach cúig dhuais ar leith a bhronntar, de réir uacht Alfred Nobel i 1895, “dóibh siúd a thug an tairbhe is mó don chine daonna i rith na bliana roimhe sin”. Bronntar Duaiseanna Nobel i réimsí na Fisice, na Ceimice, na Fiseolaíochta nó an Leighis, na Litríochta agus na Síochána.

## Féach freisin

* Duais Nobel na Síochána
* Duais Nobel na Litríochta
* Duais Nobel na Ceimice
* Duais Nobel na Fisice
* Duais Cuimhneacháin Nobel na nEolaíochtaí Eacnamaíochta (nó Duais Sveriges Riksbank na nEolaíochtaí Eacnamaíochta i gCuimhne ar Alfred Nobel)

## Tagairtí

Catagóir:Duais Nobel
Catagóir:Fiseolaíocht
Catagóir:Leigheas
Catagóir:Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis
Pantanal

Is réigiún nádúrtha é an **Pantanal** a chuimsíonn an ghnáthóg bhogaigh thrópaiceach agus na féarthailte faoi thuilte is mó ar domhan. Tá sé suite go príomha laistigh de stát na Brasaíle Mato Grosso do Sul, ach síneann sé isteach i Mato Grosso agus codanna den Bholaiv agus Paragua. Scaipeann sé thar achar measta idir 140,000 agus 195,0000 ciliméadar cearnach. Tá éiceachórais fho-réigiúnacha éagsúla ann, agus tréithe sainiúla hidreolaíocha, geolaíochta agus éiceolaíochta ag gach ceann díobh; tá suas le 12 acu léirshainithe.
## Tagairtí


Catagóir:Sabhánaí agus féarthailte faoi thuilte
Catagóir:Éiciréigiúin na Bolaive
Catagóir:Éiciréigiúin na Brasaíle
Catagóir:Éiciréigiúin Pharagua
Catagóir:Éiciréigiúin Mheiriceá Theas
Catagóir:Abhantrach Río de la Plata
Catagóir:Tuilemhánna Mheiriceá Theas
Catagóir:Réigiúin nádúrtha
Catagóir:Seascainn Mheiriceá Theas
Catagóir:Féarthailte na Bolaive
Catagóir:Féarthailteh na Brasaíle
Catagóir:Féarthailte Pharagua
Catagóir:Tíreolaíocht Mhato Grosso do Sul
Catagóir:Tírghnéithe Mhato Grosso do Sul
Catagóir:Bogaigh na Brasaíle
Catagóir:Bogaigh na Bolaive
Catagóir:Bogaigh Pharagua
Catagóir:Réigiúin na Brasaíle
Catagóir:Réigiúin Mheiriceá Theas
Catagóir:Cúigí fiseolaíocha
Catagóir:Láithreáin Ramsar sa Bhrasaíl
Catagóir:Láithreáin Ramsar sa Bholaiv
Catagóir:Láithreáin Ramsar i bParagua
Catagóir:Tearmainn bhithsféir na Brasaíle
Catagóir:Láithreáin Oidhreachta Domhanda sa Bhrasaíl
Catagóir:Na rudaí is mó de réir achair
Poconé

Is bardas Brasaíleach i stát Mato Grosso é **Poconé**. Tá sé suite 100 km ó Cuiabá.
## Stair
D’aimsigh Luiz de Albuquerque de Melo Pereira e Cáceres Poconé sa bhliain 1777, tar éis fionnachtain an óir. Beripoconé an chéad ainm a bhí air, ainm ó threibh dhúchasach a raibh cónaí uirthi sa réigiún. Ar an 21 Eanáir 1781, ar iarratas ón ghobharnóir, an Captaen Ginearálta Luis de Alburquerque de Melo Pereira y Cáceres, dhréachtaigh an marascal machaire Antonio José Pinto de Figueiredo *Ata de fundação do Arraial de São Pedro d’El Rey* (Gaeilge: *Miontuairiscí um Fhondúireacht Arraial São Pedro d'El Rey*). Níor úsáideadh an t-ainm Beripoconé toisc gur measadh go raibh sé págánach agus barbartha agus díorthaithe ó na hIndiaigh a raibh cónaí orthu san áit.

Ar 25 Deireadh Fómhair 1831, chruthaigh Foraithne Ghinearálta rialtais leasríochta an bardas, mar aon lena teorainneacha polaitiúla reatha, de Villa de Poconé. Is modhnú ar an mbunainm é an t-ainm deiridh sin.
Ar 1 Iúil 1863, thug an *Lei Provincial* (Gaeilge: Dlí Cúigeach) stádas cathrach do  Poconé.

## Tíreolaíocht
Tá Poconé suite ag domhanleithead 16º15'84" ó dheas agus domhanfhad 56º37'22" siar, ag airde 142 méadar. Ba é an daonra measta sa bhliain 2020 ná 33,315 áitritheoir.
## Mórbhealaí
*Transpantaneira
## Riarachán cathrach
*Prefeito (Méara): Atail Marques do Amaral (2017/2020)
*Vice-prefeito (Leasmhéara): Antonio Deogenes de Carvalho
## Naisc sheachtracha
*Pantanal Escapes - Travel Guide and tourist information for Poconé 
Catagóir:Bardais i Mato Grosso
Cathleen Ni Houlihan

Léiríodh **Cathleen Ni Houlihan**, ceann de na drámaí is mó chlú de chuid William Butler Yeats, ar 2 Aibreán 1902 den chéad uair.

Ghlac Maud Gonne an phríomhpháirt i ndráma Yeats, mar Cathleen nó “seanbhean Éireannach” a chaoineann dá ceithre cúige a ghabh an coilíneach Sasanach. 

Bhí Máire Nic Shiubhlaigh ar bhunaitheoirí Amharclann na Mainistreach agus ise sa phríomhról mná ar oíche oscailte na hamharclainne sa bhliain 1904, is é sin *Cathleen Ni Houlihan*,

Smaoinigh Yeats gur chabhraigh sé le hÉirí Amach na Cásca. “Did that play of mine send out certain men the English shot?” a scríobh sé níos mó ná 20 bhliain tar éis na hócáide. Bheadh an seanbhean bhocht ina banríon álainn dá mbeadh fir óga sásta daoine a mharú agus fáil bás di.

## Féach freisin
* Caitlín Ní Uallacháin
* Drámaíocht Éireannach

## Tagairtí

Catagóir:Athbheochan na Gaeilge
Catagóir:Drámaí
Catagóir:W. B. Yeats
Catagóir:Amharclann na Mainistreach
Transpantaneira

[mion|250x250px| Transpantaneira, [Poconé, Mato Grosso, an Bhrasaíl]]
Is bóthar é an **Transpantaneira**, ar a dtugtar **MT-060** freisin, a thrasnaíonn an pantanal, i stát Mato Grosso sa Bhrasaíl .

Is nasc é an bóthar idir cathair Poconé agus an baile Porto Jofre. Tá sé 147&nbsp;km ar fad agus trasnaíonn sé nach lú ná 122 droichead adhmaid.

## Tagairtí

Catagóir:Mórbhealaí sa Bhrasaíl
Catagóir:Modhanna iompair i Mato Grosso
Catagóir:Pantanal
Paraquat

Is comhdhúil orgánach é **paraquat** nó N,N′-démheitil-4,4′ déphiridíam déchlóiríd (ainm córasach), ar a dtugtar víolágin meitile freisin, leis an bhfoirmle cheimiceach[(C6H7N)2]Cl2. Rangaítear é mar víolagin, fine de heitrichiogail ocsdí-ghníomhacha de struchtúr comhchosúil. Tá an salann seo ar cheann de na luibhicídí is mó a úsáidtear. Gníomhaíonn Paraquat go tapa agus neamhroghnaitheach, a mharaíonn fíocháin phlanda glasa nuair a dtéitear i dteagmháil leo. Tá sé tocsaineach (marfach) freisin do dhaoine agus d'ainmhithe mar gheall ar a ghníomhaíocht ocsdí, a tháirgeann ainiain fhorocsaíde. Bhí sé nasctha le forbairt an galar Parkinson agus bíonn cosc air i roinnt tíortha.

## Tagairtí
Tanichthys albonubes

Is speiceas crua d'iasc fionnuisce a choinnítear in uisceadán go minic é ***Tanichthys albonubes***. Is ball d'fhine na gcarbán (an fhine Cyprinidae) é den ord Cypriniformes, ón tSín ó dhúchas. Tá an t-iasc beagnach imithe i léig ina ghnáthóg dhúchais, Sliabh Baiyun (Guangdong) (Gaeilge: *Sliabh na Scamaill Bhána*), mar gheall ar thruailliú agus turasóireacht. Creideadh go raibh sé imithe in éag le breis agus 20 bliain i 1980, ach thángthas ar líon dúchasach den iasc seo ar Oileán Hai-nan, i bhfad amach ó ShliabhSliabh Baiyun. Síolraítear iad i bhfeirmeacha agus tá siad ar fáil go héasca tríd an ghnó uisceadáin. Mar sin féin, tá stoc lag géiniteach ann de bharr ionphóraithe ar fheirmeacha atá i mbaol galair agus claonadh acu  do mhíchumaí fisiceacha.
thumb|Céile speárála in uisceadán
## Tagairtí

Tanichthys
Catagóir:Iasc fionnuisce na Síne
Catagóir:Fána Hong Cong
Catagóir:Airteagail ina bhfuil gearrthóga físe

.
José Brocca

Síochánaí agus daonnúlach de Chogadh Cathartha na Spáinne a bhí i **José Brocca** (An tOllamh **José Brocca Ramón**, 1891 - 1950), a chuaigh i gcomhar leis na Poblachtánaigh ach a d'iarr bealaí neamhfhoréigneacha chun cur i gcoinne na reibiliúnach Náisiúnach. 

Spáinneach agus Iodálach ba ea a thuismitheoirí. Rugadh é in Almería, Andalucía sa bhliain 1891. Bhí a athair, ó Milan ó dhúchas, lonnaithe ann mar Chonsal na hIodáile. 

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Síochánaithe
Catagóir:Daoine Spáinneacha
Catagóir:Básanna i 1950
Catagóir:Daoine a rugadh i 1891
Fia glamach

Is speiceas é an **fia glamach** (*Muntiacus muntjak* ), ar a dtugtar freisin an  *fiadh-comhartaich* i nGaeilge na hAlban, atá dúchasach do Dheisceart agus Oirdheisceart na hÁise. Tá sé liostaithe mar is lú imní ar Liosta Dearg an AICD.
## Tagairtí
Katrina vanden Heuvel

Is eagarthóir agus foilsitheoir Meiriceánach í **Katrina vanden Heuvel,** a rugadh 7 Deireadh Fómhair 1959. Tá sí ina foilsitheoir, ina páirtúinéir agus ina hiareagarthóir ar an iris fhorásach *The Nation*. Bhí sí ina heagarthóir ar an iris ó 1995 go 2019, nuair a tháinig DD Guttenplan i gcomharbacht uirthi. Is minic a bhíonn sí ina tráchtaire ar chláir teilifíse polaitiúla. Tá Vanden Heuvel ina ball den Chomhairle um Chaidreamh Eachtrach (Béarla:*Council on Foreign Relations*), meitheal smaointe neamhbhrabúis sna Stáit Aontaithe.Tá Duais Norman Mailer faighte aici.

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Katrina vanden Heuvel i gCathair Nua-Eabhrac, iníon Jean Stein, ban-oidhre, údar sárdhíola, agus eagarthóir na hirise liteartha *Grand Street*; Ba é William vanden Heuvel a hathair, aturnae, iar-ambasadóir SAM, ball de riarachán John F. Kennedy, fear gnó agus údar.  Tá deirfiúr amháin agus beirt leasdeirfiúr aici. Ba iad a seantuismitheoirí ar thaobh a máthar bunaitheoir *Music Corporation of America* Jules C. Stein agus Doris Babbette Jones (Jonas ar dtús). Trína seanmháthair Doris Babbette Jones, tá gaol mar col ochtair i bhfad amach aici leis an aisteoir agus fear grinn George Jessel. Her mother was from a Jewish family Ba de theaghlach Giúdach a máthair agus ba de bhunadh Ísiltíreach agus Beilgeach a hathair.

Bhain Vanden Heuvel céim amach ó Scoil na Tríonóide i 1977. Bhain sí céim Baitsiléir Ealaíon *summa cum laude* san pholaitíocht ó Ollscoil Princeton i 1981 tar éis di tráchtas sinsearach a chríochnú dar teideal  "*American Victims*:*A Study of the Anti-Communist Crusade*. Le linn di a bheith ag Princeton, bhí sí ina heagarthóir agus ar deireadh mar phríomheagarthóir ar an *Nassau Weekly*, foilseachán scoile, agus bhí intéirneacht aici san iris *National Lampoon* i 1978.  D’oibrigh sí ansin mar chúntóir léiriúcháin ag ABC ar feadh dhá bhliain.
 

## Tagairtí

Catagóir:Iriseoirí Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Tony Holohan

Ollamh, agus iar-Phríomhoifigeach Leighis sa Roinn Sláinte, is ea an Dochtúir **Tony Holohan**. 

## Gairm
[clé|mion|[An Roinn Sláinte, BÁC]]
Bhain Holohan cáilíocht amach mar dhochtúir ag Ospidéal Ollscoile Bhaile Átha Cliath i 1991. 

Ceapadh é ina leas-phríomhoifigeach leighis i 2001 sara thosnaigh sé sa ról mar phríomhoifigeach leighis i Mí na Nollag 2008. 

D'éirigh sé ina chathaoirleach ar an bhFoireann Náisiúnta Éigeandála Sláinte Poiblí a chuir comhairle ar an Rialtas maidir le paindéim Covid-19.

D'éirigh sé as an post sin sa bhliain 2022 chun tús a chur le ról mar Ollamh le Straitéis Shláinte agus Ceannaireacht  i gColáiste na Tríonóide. 

## Féach freisin

* An Roinn Sláinte

## Tagairtí

Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh
Catagóir:Lianna Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann
Zhou Guanyu

Is tiománaí Síneach de chuid Fhoirmle a hAon é **Zhou Guanyu**(An tSínis: **周冠宇**, Pinyin: **Zhōu Guànyǔ**). Rugadh i Shang-hai, an tSín é ar 30 Bealtaine 1999. I 2022, ghlac sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann Alfa Romeo. 

## Tagairtí

Catagóir:Tiománaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh i 1999
Catagóir:Daoine beo
Canablacht

Duine a itheann feoil duine is ea **canablach**; go ginearálta, ainmhí a itheann ainmhithe dá chineál féin is ea **canablacht**.

## Tagairtí

mion|clé|Cannibal-land; adventures with a camera in the New Hebrides, 1922;  ISBN 9780331729283

## Féach freisin

* Kuru
* Jane Griffin

Catagóir:Bás
Catagóir:Bia
Catagóir:Feoil
Athchóiriú aza-Cope

Tá tábhacht phraiticiúil ard chomh maith le tábhacht choincheapúil sa cheimic orgánach le hathchóirithe, go háirithe iad siúd ar féidir leo páirt a ghlacadh in imoibrithe cascáideacha, mar shampla na h**athchóirithe aza-Cope**, mar gheall ar a gcumas castacht struchtúrach a thógáil go tapa as ábhair tosaigh simplí. Is samplaí iad na hathchóirithe aza-Cope, arb é athchóiriú [3,3] sigme-trópach a aistríonnnaisc shingile agus naisc dhúbailte idir dhá chomhpháirt aillileach. De réir rialacha Woodward-Hoffman, téann athchóirithe teirmeacha aza-Cope ar aghaidh ar an dromchla. De ghnáth déantar athchóirithe aza-Cope a rangú de réir shuíomh na nítrigine sa mhóilín (féach ar an íomhá):  
[střed|[1,2] a [1,3] aza-Copeovy přesmyky](https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Aza-cope_intropicture_final.tiff)

## Naisc shrachtracha
*Aza-Cope Rearrangement.https://www.sciencedirect.com/topics/chemistry/aza-cope-rearrangement
*Cope rearrangement.https://www.youtube.com/watch?v=QH2akCnq-Tg
*Cope rearrangement.https://www.youtube.com/watch?v=VbMM8oHA3GM

## Tagairtí

Catagóir:Imoibrithe athchóirithe
Catagóir:Imoibrithe baisteacha
Luis de Alburquerque de Melo Pereira y Cáceres

Oifigeach míleata Portaingéalach agus riarthóir coilíneachta ab ea **Luis de Alburquerque de Melo Pereira y Cáceres** (Sátão, 21 Deireadh Fómhair 1739 – 7 Iúil 1797).

Ba é an ceathrú gobharnóir agus captaen ginearálta den 'Capitanía de Mato Grosso' sa Bhrasaíl. Ghlac sé seilbh ar an bpost ar 13 Nollaig 1772 agus shealbhaigh sé é go dtí 1788, nuair a tháinig a dheartháir Juan i gcomharbacht air. Le linn a rialtais, tógadh Fuerte de Coímbra agus Fuerte Príncipe de Beira, agus bunaíodh na cathracha Alburquerque (Corumbá, faoi láthair), Ladario, Villa María Cáceres, faoi láthair), Casalvasco (Villa Bella de la Santísima Trinidad, faoi láthair) agus Salinas. Leis na boinn seo bhí sé i gceist fearann na Portaingéile sa cheantar a chomhdhlúthú chun stop a chur le dul chun cinn na Spáinneach.

## Leabharliosta

* Mendonça, Rubens de, *Encyclopedia of Mato Grosso ainmneacha.*

## Naisc sheachtracha

* DO DIÁRIO DE LUÍS DE ALBUQUERQUE MELO PEREIRA CÁCERES, O Portal da História, Foinse: Gilberto Freyre, Ranníocaíocht le Socheolaíocht Beathaisnéis. [Nó mar shampla de Luís de Albuquerque, gobharnóir Mato Grosso no fim do seculo XVIII, II: Documentário, Lisboa , Acadamh Idirnáisiúnta Chultúr na Portaingéile, [1968], lgh.9-48. ]
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i Sátão
Catagóir:Gobharnóirí na Brasaíle coilíní
Ionsaithe seicteacha i mBéal Feirste (Aibreán 1975)

mion|clé|An Mountainview Tavern inniu, 417 Shankill Rd, Woodvale, Belfast BT13 3AG

Tharla **ionsaithe seicteacha i mBéal Feirste** ar 5 Aibreán 1975.

mion|clé|Mountainview Tavern, Upper Shankill

D'ionsaigh an UVF McLaughlin's Bar sa cheantar New Lodge ag 3pm. Bhí an rás capall,an *[[Grand National]]*, ar siúl. Dúnmharaíodh  Kevin Kane (18) agus a chara Michael Coyle (20);
[mion|[Óglaigh Uladh]]
Ansin trí uaire níos déanaí, ag 6pm, mar dhíoltas, d'ionsaigh an "Catholic Action Force" (*nom de plume* do na Sealadaigh) an Mountainview Tavern ar Bhóthar na Seanchille i ruathar díoltais, is cosúil. Dúnnharaíodh seisear (Joseph Bell (52), Alan Madden (18), Nathaniel Adams (29), William Andrews de chuid an UFF (33), agus níos déanaí Albert Fletcher (32)). Gortaíodh 60. Thit an foirgneamh anuas sa mhullach orthu.

### Ionsaithe cion sa chion
Fuath seicteach, go príomha, ba bhun leis na hionsaithe, agus na hionsaithe eile, cor in aghaidh an chaim, timpeall an ama seoː

* Buamáil Strand Bar, 11 Aibreán 1975

* Ar an 21 Aibreán, dúnmharaíodh triúr Caitliceach nuair a phléasc bobghaiste i nDún Geanainn.
* Ar an 27 Aibreán, dúnmharaíodh triúr Caitliceach nuair a  scaoileadh iad sa Lorgain
* Ar an 3 Bealtaine, dúnmharaíodh beirt Caitliceach nuair a  scaoileadh iad sa Lorgain
* mion|An New Lodge, áit a raibh McLaughlin's BarAr an 3 Meitheamh  i gCillín. scaoil an Republican Action Force triúr Protastúnach i ruathar díoltais, is cosúil.

## Féach freisin

* Dúnmharú an Miami Showband, Iúil 1975
* Ionsaí Bayardo, 13 Lúnasa 1975
* Sléacht Thulaigh Álainn, Meán Fómhair  1975
* Ráig foréigin de chuid an UVF, (Deireadh Fómhair 1975
* Ionsaithe ar Donnelly's Bar agus Kay's Tavern, Nollaig 1975
* Maruithe Reavey agus O'Dowd, Eanáir 1976

## Tagairtí

Catagóir:1975
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Stair Bhéal Feirste
Catagóir:Foréigean seicteach
Léigear Shairéavó

Tharla **Léigear Shairéavó** e linn an chogaidh san iar-Iúgslaiv, léigear a mhair ó mhí Aibreáin 1992 go mí Feabhra 1996..
mion

## Cúlra
Nuair a bhris an Iúgslaiv suas, ba é Slobodan Milosevic a d’adaigh gríosach mharfach fuath na gcianta idir Seirbiaigh, Moslamaigh agus Crótaigh.An "Ridire Ceartchreideamhach Críostaí" ar chrosáid in aghaidh an Daoscarshlua Mhoslamaigh sa Bhoisnia, agus Eiricigh na Róimhe sa Chróit.mion|dordveidhleadóir Vedran Smailović sa Leabharlann Náisiúnta, 1992
## Imeachtaí
mion|Cuimhneachán Kovači
Idir an 2-6 Aibreán 1992, chuir óglaigh Arm na Seirbia an chathair Shairéavó faoi léigear.   Ar an 5 Aibreán 1992, scriosadh an Sarajevo Oriental Institute; séideadh as a sheasamh breis is míle bliain den léann Moslamach.  Níor leor gach Moslamach a mharú, chaithfí gach rian díobh is dá gcultúr "a ghlanadh".

Ba dhlúthchuid den chogadh sa Bhoisnia é léigear Shairéavó. Bhí an-chuid fuildhoirte ag baint leis an léigear. Bhí Sairéavó faoi léigear ar feadh circa 1,425 lá agus maraíodh b'fhéidir 14,000 ar an dá thaobh. 

In Iúil 1995, tharla sléacht Srebrenica. I mí Lúnasa 1995 thosaigh buamáil de chuid ECAT; Más mall is mithid. 

I mí na Samhna 1995, síníodh Comhaontú Dayton. Briseadh an léigear ar 29 Feabhra 1996.

## Féach freisin

* Sléacht Srebrenica (11–22 Iúil 1995)
* Slobodan Milošević
* An Cogadh Boisniach

## Tagairtí

Catagóir:Cogadh Boisniach
Catagóir:Léigir
Thescelosaurus

Is géineas é **Thescelosaurus** (Gréigis:"reiptíl iontach") arna ionadú ag speiceas amháin de dhineasár ornatapóideach, a mhair ag deireadh na tréimhse Cailcí, thart ar 73 go 67 milliún bliain ó shin, sa Champánach agus sa Mháistríteach, mar atá Meiriceá Thuaidh anois.  Bhí sé ar cheann de na baill dheireanacha den fhána roimh díothaithe an Chailcigh-Treasaigh timpeall 65.5 milliún bliain ó shin. Tagann a ainm géineasach ón Sean-Ghréigis θέσκελος *theskelos-* a chiallaíonn "álainn", "iontach", nó "den scoth" agus σαυρος *saurus* " laghairt",  Léiríonn caomhnú agus iomláine go leor dá heiseamail go mb’fhéidir gurbh fhearr leis cónaí in aice le sruthanna.
## Tagairtí

Catagóir:Dineasáir an Chailcigh Dhéanaigh
Catagóir:Dineasáir Mheiriceá Thuaidh
Catagóir:Ornithopoda
Séala (suaitheantas)

[mion|220x220px|séalaː [Risteard Leonchroí  "*RICHARDUS DUX NORMANNORUM ET AQUITANORUM ET COMES ANDEGAVORUM*"]]
Dúnadh céarach nó luaidhe a chuirtear ar cháipéis is ea séala, mar chruthú gur fíorcháipéis í agus nach brionnaithe atá sí. Sa lá inniu atá ann, is éard atá i gceist ná rud ar bith ionas nach féidir é a oscailt gan an dúnadh a bhriseadh.

## Féach freisin

* Cáipéis

## Tagairtí

Catagóir:Cáipéisí
Catagóir:Slándáil
Catagóir:Scríbhneoireacht
Olaf Scholz

Is polaiteoir Gearmánach é **Olaf Scholz** (a rugadh ) a bhí ina Sheansailéir ar an nGearmáin ón 8 Nollaig 2021 go dtí 2025. 

Mar bhall den *[[Páirtí Sóisialta Daonlathach na Gearmáine|Sozialdemokratische Partei Deutschlands]]* (SPD) (Gaeilge: Páirtí Sóisialta Daonlathach), bhí sé ina Leas-Seansailéir faoi Angela Merkel agus ina Aire Airgeadais Cónaidhme ó 2018 go 2021. Ba é an Chéad Mhéara ar Hamburg ó 2011 go 2018 agus ina leascheannaire ar an SPD ó 2009 go 2019. 

Tar éis toghchán feidearálach na Gearmáine sa bhliain 2021, bhunaigh Scholz a rialtas feidearálach trína pháirtí féin a chur i gcomhrialtas le *Bündnis 90/Die Grünen*, agus an *Freie Demokratische Partei*, socrú ar a tugadh " *Ampelkoalition*"

## Féach freisin

* Angela Merkel
* Friedrich Merz
* Seansailéir na Gearmáine 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Seansailéirí na Gearmáine
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Masha Gessen

Iriseoir agus scríbhneoir Rúiseach-Mheiriceánach is ea **Maria Alexandrovna Gessen** (Rúisis: Мари́я Алекса́ндровна Ге́ссен), nó **Masha Gessen** mar is fearr aithne uirthi. Rugadh í ar 13 Eanáir 1967 i Moscó. Is cainteoir neamhbhalbh ar Vladímír Pútín agus Donald Trump í. Cónaíonn sí sna Stáit Aontaithe.

## A luathshaol
Rugadh Masha Gessen isteach i dteaghlach Giúdach i Moscó. Sa bhliain 1981, agus í ina déagóir fós, bhog muintir Gessen go dtí na Stáit Aontaithe mar chuid de chlár athlonnaithe teifeach faoi choimirce rialtas na Stát Aontaithe. Mar dhuine óg fásta sa bhliain 1991, chuaigh sí ar ais go Moscó, mar ar oibrigh sí mar iriseoir. Tá saoránacht Rúiseach agus Mheiriceánach aici. Tá triúr deartháireacha aici: Keith, Daniel agus Philip Gessen.

## Gairmré Mhasha Gessen
Bhí Gessen ar bord stiúrthóirí Thriantáin, eagraíocht i Moscó dírithe ar chearta LADT, ó 1993 go 1998.

Sa bhliain 2008, scríobh Gessen 2008 próifíl ar Vladímír Pútín don iris úd *Vanity Fair* inar scríobh sí gur ógfhear é a bhí ag iarraidh a bheith ina bhithiúnach ("aspiring thug") agus gur thosaigh éabhlóid siar na Rúise laethanta i ndiaidh instealladh Phútín mar uachtarán sa bhliain 2000.

Sa leabhar *The Man Without a Face: The Unlikely Rise of Vladimir Putin*, déanann Gessen cuntas ar éirí chun cumhacht Phúitín agus chúrsaí polaitíochta na Rúise go ginearálta san am úd. Foilsíodh an leabhar ar 1 Márta 2012 agus aistríodh í go 20 teanga.

## Eile
Tá deartháir le Mhasha, Keith Gessen (r. 1975), ina scríbhneoir, iriseoir, aistritheoir agus leas-ollamh ag Ollscoil Columbia i gCathair Nua-Eabhrac.

## Tagairtí

Catagóir:Iriseoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine neamh-dhénártha
Catagóir:Daoine trasinscneacha
Catagóir:Scríbhneoirí Giúdacha‎
Claude Joseph Rouget de Lisle

Bhí **Claude Joseph Rouget de Lisle**, uaireanta litrithe **de l’Isle** nó **de Lile** (10 Bealtaine 1760 – 26 Meitheamh 1836), ina oifigeach in arm na Fraince sna Chogaí Réabhlóideacha  Francacha. Tá cáil air as focail agus ceol an Chant de guerre pour l'armée du Rhin a scríobh sa bhliain 1792, ar a dtabharfar La Marseillaise níos déanaí agus rinneadh amhrán náisiúnta na Fraince de. 

## Luathshaol
Rugadh Rouget de Lisle ag Lons-le-Saunier, ar lá margaidh, de réir dealraimh. Bhí cónaí ar a thuismitheoirí sa sráidbhaile in aice láimhe Montaigu. Cuireadh plaic ag láthair beacht a bhreithe agus cuireadh dealbh in airde i lár an bhaile sa bhliain 1882. Ba é an mac ba shine é ag Claude Ignace Rouget (5 Aibreán 1735 – 6 Lúnasa 1792) ag Orgelet agus Jeanne Madeleine Gaillande (2 Iúil 1734). – 20 Márta 1811). 

Rouget de Lisle ag Lons-le-Saunier, ar lá margaidh, de réir dealraimh. Bhí cónaí ar a thuismitheoirí i sráidbhaile Montaigu in aice láimhe. Cuireadh plaic ag láthair dhíreach a bhreithe agus tógadh dealbh i lár an bhaile sa bhliain 1882. Ba é an mac ba shine é ag Claude Ignace Rouget (5 Aibreán 1735 – 6 Lúnasa 1792) ag Orgelet agus Jeanne Madeleine Gaillande (2 Iúil 1734 – 20 Márta 1811).

Sa bhliain 1784, glacadh é isteach san ord "Les Frères discrets", lóiste de chuid na Máisiún i Charleville, díreach tar éis dó ardú céime a fháil mar oifigeach.
## Gairmréim
Liostáil sé san arm mar innealtóir agus bhain sé céim an chaptaein amach. Ríogaí cosúil lena athair, dhiúltaigh sé mionn dílseachta a ghlacadh don bhunreacht nua. Briseadh Rouget de Lisle ón arm agus caitheadh i bpríosún é sa bhliain 1793, agus ba bheag nár bhaineadh an cloige de leis an ngilitín. Saoradh é le linn na freagartha thermidor (Fraincis: *Réaction thermidorienne* nór *Convention thermidorienne*) agus chuaigh sé ar scor go Montague.
## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1836
Catagóir:Daoine a rugadh i 1760
Catagóir:Cumadóirí clasaiceacha an 18ú haois
Catagóir:Filí Francacha an 18ú haois
Catagóir:Ceoltóirí fireanna Francacha an 18ú haois
Catagóir:Scríbhneoirí fireanna Francacha an 18ú haois
Catagóir:Cumadóirí clasaiceacha an 19ú haois
Catagóir:Drámadóirí agus drámadóirí Francacha an 19ú haois
Catagóir:Filí Francacha an 19ú haois
Catagóir:Ceoltóirí fireanna Francacha an 19ú haois
Catagóir:Chevaliers an Légion d'honneur
Catagóir:Cumadóirí de chuid na tréimhse clasaiceach
Catagóir:Cumadóirí clasaiceacha fireanna na Fraince
Catagóir:Príosúnaigh agus coimeádaithe Francacha
Catagóir:Cumadóirí Rómánsacha na Fraince
Catagóir:Scríbhneoirí amhrán náisiúnta
Catagóir:Daoine ó Jura (roinn)
Catagóir:Daoine de chuid Réabhlóid na Fraince
Catagóir:Príosúnaigh agus coimeádaithe na Fraince
Cáipéis

[deas|mion|250x250px|[An Chairt Mhór]]
Páipéar a bhfuil eolas nó fianaise scríofa air is ea **cáipéis**, nó **doiciméad.**

## Féach freisin

* Séala
* Páipéar

## Tagairtí

Catagóir:Cáipéisí
Catagóir:Scríbhneoireacht
Súparachas

B'a é feiniméan an Ghorta Mhóir é an **Súparachas**. Bhí scoileanna cruthaithe ag lucht an Bhíobla Phrotastúnaigh ar son leanaí a bhí ar bun bás na hocraise orthu a cothú, ar choinníoll go bhaigheach siad múineadh faoin bProtastúnachas ag an am céanna. Bhí seachaint ar an lucht seo déanta ag chlainne Caitliceach a raibh orthu cinne a dhéanamh idir Protestúnachas nó bás ón ocras. Bhí an t-ainm "Anraithóir", "léimteoir" agus "*cat breacs*" curtha ar an té a rinne iompaitheach ar son an bia. I bhfocal a chomh-daltaí, "Thóg siad an anraith". Fiú más feiniméan a tharla go hainneamh é an tAnraitheachas, bhí éifeacht mór fada déanta aige ar chuimhne cuid mhór daoine faoin ngorta. Bhí ainimh déanta aige ar Phrotestúnaigh a thóg cabhair gan iompúchán, agus b'fhéidir fiú gur chuir an t-iomrá faoin Anraitheachas domheanma ar chuid mó Caitliceadh le ocras mór orthu a bheith i mball na cistíní anraith as eagla feall a chuir ar a chuid chreideamh.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:An Gorta Mór
Cath Challainne

Troideadh **Cath Challainne** Lúnasa 1261 idir Gall-Dheasumhan, faoi Sheán Mac Thomáis Mac Gearailt, Iú Iarla Dheasumhan, agus Clann Chárthaigh, faoi Fhinghin Mac Carthaigh as Rinn Róin.  

Bhuail an dá arm le chéile i gCallainn, lámh le Neidín, ar an 24 Iúil sa bhliain 1261, agus tugadh maidhm is ruaig ar arm na Normannach agus maraíodh Seán Mac Thomáis féin agus a mhac Muiris mar aon le hochtar barún, cúig ridire fichead agus a lán Sasanach, ionas nár fhan ina bheatha de theaghlach Sheáin ach naí, Tomás, mac don Mhuiris a maraíodh.

## Tagairtí

Catagóir:1261
Catagóir:Ríshliocht Mhic Gearailt
Catagóir:Stair Chontae Chiarraí
Ionsaí ar stáisiún traenach i Kramatorsk

Maraíodh 52 ar a laghad  agus gortaíodh 90 ar 8 Aibreán 2022 de bharr ionsaí roicéad de chuid na Rúise ar thraein i Kramatorsk, le linn ionradh na Rúise ar an Úcráin. Bhí cúigear páiste i measc na marbh.

mion|clé|Maraíodh 52 ar a laghad ːI ngrianghraif a chuir údaráis na hÚcráine ar fáil bhí daoine le feiceáil sínte amach ar an talamh agus bagáiste agus smionagar timpeall orthu.

Dúirt cuideachta iarnróid an Stáit ag an am gur scaoileadh 2 roicéad le traein in aice le stáisiún traenach Kramatorsk in Oirthear Úcráin. Bhí 4,000 sibhialtach sa stáisiún ag an am, daoine ag iarraidh teitheadh siar ón gcogaíocht, mná agus páistí agus seandaoine den chuid is mó. Ní raibh oiread is saighdiúir amháin de chuid Úcráin ar láthair an ionsaithe.

mion|clé|Ionsaí roicéad de chuid na Rúise

Dúirt ceannasaí pholasaí gnóthaí Eachtracha an AE, Josep Borrell gur “ionsaí gan idirdhealú” a bhí ann ar thug an Rúis faoi chun bealaí éalaithe a iamh ar dhaoine a raibh orthu teitheadh ón bhforéigean.

## Féach freisin

* Ionradh na Rúise ar an Úcráin

## Tagairtí

Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Sléacht Bucha

Is é atá i **sléacht Bucha** ná marú sibhialtach Úcránach ag Fórsaí Armtha na Rúise agus drochíde a thug na Fórsaí Armtha sin dóibh i mí an Mhárta 2022, le linn ionradh na Rúise ar an Úcráin. Tháinig físfhianaise agus fianaise fhótagrafach den sléacht chun solais ar 1 Aibreán 2022 tar éis de na fórsaí Rúiseacha tarraingt amach as an gcathair. 

### Na himeachtaí
Fuarthas 458 corp, sibhialtaigh go léir, i ndiaidh na heachtra. Le fianaise fhótagrafach, léiríodh gur caitheadh faoi bhéal gunna sibhialtaigh, a cuireadh i líne agus a lámha ceangailte taobh thiar dá ndromanna, rud a cruthaíodh, de réir cosúlachta, gur tharla básuithe seachbhreithiúnacha.   

Le fiosrúchán a rinne Radio Free Europe, deimhníodh gur úsáideadh íoslach faoi láthair champála mar sheomra céastóireachta. Fuarthas an-chuid corp agus iad ciorraithe agus dóite, agus thuairiscigh cailíní chomh hóg le 14 bliana d’aois gur éignigh saighdiúirí Rúiseacha iad.  

Bhí sé iarrtha ag an Úcráin ar an gCúirt Choiriúil Idirnáisiúnta go ndéanfadh sí imscrúdú ar a tharla in Bucha mar chuid den imscrúdú leanúnach atá á dhéanamh ag an gCúirt ar an ionradh chun a shuíomh an ndearna an Rúis coireanna cogaidh nó coireanna in aghaidh an chine dhaonna.

[mion|clé|[Dí-adhlacadh, 8 Aibreán 2022]]

Shéan údaráis na Rúise go raibh siad freagrach agus ina ionad sin mhaígh siad gur fhalsaigh an Úcráin píosa scannánaíochta den eachtra nó gur eagraigh sí fhéin na maruithe mar chuid d’oibríocht den chineál “bratach bhréige”, agus chuir siad síos ar phíosaí scannánaíochta agus grianghraif de na corpáin mar “bhréagnuacht” ón Iarthar agus mar ghríosú nó léiriú bréige ar thaobh údaráis na hÚcráine. 

Chuir roinnt grúpaí agus eagraíochtaí meán síos ar an maíomh sin mar mhaíomh bréagach. De réir cuntais finné súl, bhí Fórsaí Armtha na Rúise freagrach as na maruithe.

Thug duine de mhuintir an bhaile le fios gur ordaigh saighdiúirí Rúiseacha d'fhuíoll an áir gan na coirp a adhlacadh fad is a bhí sé ag sioc go crua. Ar deireadh,nuair a bhí siad ar tí imeacht, thochail siad poll mór le tarracóir agus cuireadh na coirp ann gan aon dínit.

### Tuairimí
Thug an tUachtarán Volodymyr Zelensky le fios gur mharaigh na Rúisigh níos mó daoine fós in áiteanna eile fearacht Borodianka tríocha ciliméadar siar ó thuaidh ó Bucha. Bhí coireanna cogaidh agus cinedhíothú curtha i leith Arm na Rúise ag an Uachtarán Zelensky i dtaca leis an sléacht de.

mion|clé|Foine de chuid na hUcráine

Mhaígh na Rúisigh ag an am nach raibh sa scéal ach cur i gcéill agus gur íomhánna bréige a bhí sna pictiúir de dhaoine marbha.

## Féach freisin

* Ionradh na Rúise ar an Úcráin

## Tagairtí

Catagóir:2022
Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Catagóir:Coireanna cogaidh
Tafann (glór)

mion|madra ag tafann
An glór a dhéanann gadhar, go mór mór sa tseilg, is ea **tafann**.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Madraí
Catagóir:Fuaimeanna
Rollóg filléid sicín

Is éard is **rollóg filléid sicín** nó **rollóg sicín** ann ná ceapaire déanta as rolla le sicín a chlúdaítear le grabhróga. Is féidir im, maonáis, leitís, oinniún, agus eile a áireamh.

Tá siad comónta ar fud na hÉireann, ar fáil i gcuid maith de shiopaí aitiúla, mar shampla Centra, stáisiúin pheitril agus bialanna mearbhia.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Bia
Catagóir:Bia na hÉireann
Catagóir:Mearbhia
Fótabhuamáil

mion| Fótabhuamáil i gCathair Iowa, 2010
Is éard atá i gceist le **fótabhuamáil** ná neach ag cur isteach in amharc ghrianghraif, go minic chun magadh praiticiúil a imirt ar an ngrianghrafadóir nó ar na hábhair. Tá clúdach suntasach faighte ag fótabhuamáil ó 2009. Agus é ag plé le pictiúr de "roc an gha nimhe ag fótabhuamáil ", a raibh an-tóir air, molann Andrea DenHoed go dtugann an lipéad fótabhuama  "*implies a narrative of surreptitious sabotage*," Sa chiall go bhfuil daoine, neamhbheartaithe nó nár tugadh faoi deara ar dtús, i gcúlra  na ngrianghraf millte, tá fótabhuamaí ann do chuid mhór de stair na grianghrafadóireachta.
Fear Bréige

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Fear Bréige** air:
* Fear Bréige, Contae Mhaigh Eo: sliabh i gContae Mhaigh Eo
* Fear Bréige, Contae Thiobraid Árann: sliabh i gContae Thiobraid Árann
* Fear Bréige, Contae Uíbh Fhailí: sliabh i gContae Uíbh Fhailí

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Mubarak Bala

Is aindiachaí ón Nigéir agus uachtarán ar Chumann  Daonnachach na Nigéire é **Mubarak Bala** (Rugadh 1984   ). Rinneadh géarleanúint air agus gabhadh Bala mar gheall ar Ioslam a fhágáil agus tuairimí diamhasla a chur in iúl go poiblí. 

Chuir cúirt Ioslamach na Nigéire, sé sin  Ard-Chúirt Chano, De Máirt, 5 Aibreán, 2022, pianbhreith fiche a ceathair bliain príosúnachta ar Mubarak as diamhasla, tar éis é a phléadáil ciontach i gcúiseamh  cuntais-18 i gcomhair  diamhasla agus gríosú poiblí. 

## Saol
Rugadh Mubarak i Stát Chano, Tuaisceart na Nigéire i lár na 80idí, cuireadh é go héigeantach go h'institiúid shíciatrach i gCano ar feadh 18 lá sa bhliain 2014, áit ar tugadh druga dó  le lámh láidir. Mhol dochtúir amháin nach raibh aon rud cearr le Bala ach mhol an dara dochtúir neamhord pearsantachta agus, dar le Bala, dúirt leis:My dear, you need a God, even in Japan, they have a God, no one should live without God, those that do, are all psychologically ill, denying the biblical account of Adam and Eve is delusion, denial of history Ghlac an tAontas Idirnáisiúnta Daonnúil agus Eiticiúil (AIDE) leis an gcás agus ceapann  sé gur sáraíodh cearta daonna Bhala. De réir an AIDE, "The real reason for this outrageous and inhumane action is because Mubarak has renounced Islam and has openly declared himself to be an atheist.".  Ar 4 Iúil 2014, thuairiscigh an BBC go raibh Bala scaoilte saor ón ospidéal i bpáirt le stailc dochtúirí, agus bhí sé ag lorg athmhuintearais lena theaghlach. Ní raibh sé soiléir fós an bhfanfadh sé i dTuaisceart na Nigéire, mar gheall ar bhagairtí báis.

## Ciontú faoin dlí Ioslamach

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Daoine beo
Disneyland Paris

Osclaíodh an pháirc spraoi **Euro Disney** i bPáras na Fraince ar 12 Aibreán 1992.  Athraíodh ainm na páirce ar 1 Deireadh Fómhair 1994, **Disneyland Paris**.

Tá praghsanna na dticéad gan srianta €105 a bhliain 2022.

### Taisteal
Téann an líne RER A go dtí Marne la Vallée. Tá stáisiún traenach ann chomh maith, agus líne díreach chuig an aerfort Charles de Gaulle.

## Féach freisin

* Meitreo Pháras. Téann an líne RER A go dtí Marne la Vallée. 

## Naisc

* Disneyland Paris

* Parc Asterix 
* Mer de Sable sa cheantar céanna
* Jardin  d'Acclimatation. in iarthar na Cathrach

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí siamsaíochta
Catagóir:Páirceanna siamsaíochta
Catagóir:Walt Disney
Olga Sukhenko

Polaiteoir Úcránach ab ea **Olga Petrivna Sukhenko** *()* (19 Deireadh Fómhair 1971 - Márta 2022), ar a dtugtar **Olha Sukhenko** freisin. Bhí sí ina ceannaire ar shráidbhaile Motyzhyn, i Réigiún Chív, go dtí gur dhúnmharaigh saighdiúirí de chuid na Rúise í le linn Sléacht Bucha.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Daoine dúnmharaithe
Catagóir:Daoine Sóivéadach
Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Polaiteoirí na hÚcráine
Shehbaz Sharif

Is Príomh-Aire  tofa na Pacastáine é **Mian Muhammad Shahbaz Sharif** (Puinseáibis agus Urdúis: میاں محمد ہہباز شریف,) ó toghadh é ar an 11 Aibreán 2022. Is é an t-uachtarán reatha de Léig Mhoslamach na Pacastáine-N. Roimhe seo, bhí sé ina Phríomh-Aire ar an Phuinseáb trí huaire ina ghairm bheatha pholaitiúil, rud a fhágann gurb é an Príomh-Aire is faide ag an bPuinseab é.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Silicíbin

Is comhdhúil  a tharlaíonn go nádúrth é **silicíbin** mar phródruga sícideileach, a tháirgtear ag níos mó ná 200 speiceas fungais. Is baill den ghéineas *Psilocybe* iad na cinn is cumhachtaí, mar *P. azurescens*, *P. semilanceata*, agus *P. cyanescens*, ach bhí silicíbin aonraithe ó thart ar dhosaen géineas eile freisin. Tá silicíbin féin neamhghníomhach go bitheolaíoch ach tiontaíonn an corp é go silicin go tapa, ag a bhfuil éifeachtaí a athraíonn an meon, cosúil leo siúd a bhaineann le LSD, mescaline, agus DMT, Go ginearálta, cuimsíonn na héifeachtaí eofóiria, siabhráin radhairc agus mheabhracha, athruithe ar aireachtáil, braistint ama as a riocht, agus eispéiris spioradálta tugtha faoi deara. D’fhéadfadh frithghníomhartha díobhálacha a bheith ann amhail samhnas agus taomanna scaoll.
Catagóir:Drugaí sícideileacha
Catagóir:Indiaiginí
Catagóir:Míceatocsainí
Catagóir: Gníomhairí gabhdóirí serotonin
Catagóir:Orgánafosfáití
Catagóir:Eistir fhanól
Catagóir:brandaí Novartis
Iubhaile

mion|clé|1890idí sna S.Aː  mheall an poster maoithneachas an phobail ag an am
Ceiliúradh áthasach is ea **iubhaile**, ar ócáid mhór a tharla fad áirithe blianta ó shin.

## Féach freisin

* Féile

## Tagairtí

Catagóir:Stair
Catagóir:Féilte
Catagóir:Féilire
Neptun (diúracán cúrsála)

Diúracán cúrsála frithloinge Úcránach is ea an **Neptun** (Úcráinis Р-360 «Нептун», cló rómhánach: R-360 "Neptun") arna fhorbairt ag Luch Design Bureau (Úcráinis: *Державне Київське конструкторське бюро «Луч»*).

Tá dearadh an **Neptun** bunaithe ar dhiúracán frith-loinge Shóivéadaigh Kh-35, le raon agus leictreonaic atá feabhsaithe go mór.   Tá an córas deartha chun longa cogaidh dromchla agus soithí iompair a shárú le díláithriú suas le 5,000 tonna, i gconbhuanna nó ag gluaiseacht ina n-aonar. . 

Chuaigh an córas i seirbhís le Cabhlach na hÚcráine i mí an Mhárta 2021. 

Deir údaráis na hÚcráine gur éirigh lena bhfórsaí long cheannais na Rúise ar an Muir Dhubh a bhualadh le diúracáin.
## Forbairt
Nochtadh an diúracán den chéad uair sa taispeántas "Airm agus Slándáil 2015" i gCív 

De réir faisnéise ó fhoinsí oscailte, rinneadh na chéad samplaí eitilte den diúracán cúrsála in earrach na bliana 2016. Rinneadh diúracáin shárfhorbartha a tháirgeadh i gcomhar le fiontair eile de chuid na hÚcráine, lena n-áirítear Artem Luch GAhK, Cuideachta Déantúsaíochta Aerárthaí Stáit Kharkiv, Motor Sich (inneall turba-fean MS-400), Pivdenne YuMZ PivdenMash, Lviv LORTA agus leictreonaic radair eile, Vyshneve ZhMZ Vizar Cív, agus  cuideachtaí eile.
## Naisc sheachtracha
*Dochar mór déanta do long cheannais de chuid na Rúise, cabhair mhíleata bhreise á tabhairt don Úcráin.https://tuairisc.ie/dochar-mor-deanta-do-long-cheannais-de-chuid-na-ruise-cabhair-mhileata-bhreise-a-tabhairt-don-ucrain/
*Russia’s flagship Black Sea vessel sinks while being towed after explosion.https://www.irishtimes.com/news/world/europe/russia-s-flagship-black-sea-vessel-sinks-while-being-towed-after-explosion-1.4852582
*Russia says Moskva cruiser has sunk after reported Ukrainian missile strike.https://www.theguardian.com/world/2022/apr/14/russia-moskva-cruiser-sunk-stormy-seas-defense-ministry
## Tagairtí

Catagóir:Diúracáin chúrsála frithloinge
Catagóir:Diúracáin fhrithloinge
Catagóir:Diúracáin chúrsála na hÚcráine
Catagóir:Trealamh míleata tugtha isteach sna 2020í
Cás Naíonáin Chiarraí

Ag 8.30pm, ar 14 Aibreán 1984, thángthas ar chorp linbh, 5 lá d’aois, ar an Trá Bhán, i gCathair Saidhbhín. Briseadh droim an linbh,   agus sádh sa chroí é. Bhí 28 créacht scine ar a chorp. 

Tugadh "Baby John" ar an leanbh. 

Cuireadh i leith Joanne Hayes go héagórach, bean as Co Chiarraí, gur mharaigh sí an leanbh nuabheirthe. Rugadh leanbh dí; Shane a bhí tugtha air ach bhásaigh sé ar chúiseanna nádúrtha,

Tugadh  **Cás Leanaí Chiarraí** nó **Cás Naíonáin Chiarraí** (Béarla: **Kerry babies case**) ar an scannal. Is iad Shane agus John atá i gceist nuair a dhéantar tagairt go "Leanaí Chiarraí".

[mion|clé|[Cathair Saidhbhín]]
### Imeachtaí 1984
Le linn an fhiosrúcháin, mhaígh na Gardaí gur le Joanne Hayes, a bhí 24 bliain d’aois ag an am, an leanbh a aimsíodh ar an Trá Bhán, 75 ciliméadar ó bhaile na mná óig i Mainistir Ó dTorna, agus gurb í a dhúnmharaigh ‘Baby John’. Cuireadh i leith Joanne Hayes agus a teaghlaigh ar dtús gurbh iadsan a bhí freagrach as bás John. 

Fuarthas amach go raibh sí ag iompar ach nach raibh aon pháiste aici. Cuireadh tuairisc faoi bhráid na nGardaí i 1984 go raibh Joanne Hayes ag súil le leanbh sula dtángthas ar chorp John ar an trá, ach nach raibh fianaise ar bith ann go raibh leanbh nuabheirthe ag Joanne í féin.

Sa deireadh, thaispeáin Joanne do na Gardaí an áit ar adhlaic sí a maicín, a bhásaigh go luath tar éis a shaolaithe agus a adhlacadh ar fheirm an teaghlaigh. Thángthas ar chorp leanbh Joanne ar fheirm a muintire. Shane a bhí tugtha air agus bhásaigh sé ar chúiseanna nádúrtha, a dúirt Joanne. 

Ach fós leanadh de na líomhaintí. Nuair a gabhadh agus a cúisíodh í i ndúnmharú i 1984, maíodh gur thug sí beirt pháistí le beirt fhear éagsúil ar an saol, creid nó ná creid.

### Fiosrúcháin agus leithscéal
Ní raibh caighdeán an fhiosrúcháin a rinneadh faoin gcás sna hochtóidí sách maith. Níos déanaí, bunaíodh Binse Fiosrúcháin Leanaí Chiarraí chun iompar na nGardaí sa gcás a fhiosrú – fiosrúchán a cáineadh go géar faoin mbealach ar ceistíodh finnéithe agus líomhaintí gan fianaise a dhéanamh, cé gur chun iompar na nGardaí a fhiosrú a bunaíodh an Binse Fiosrúcháin. 

Ar 16 Eanáir 2018, b'éigean do na Gardaí leithscéal a dhéanamh.  Dúirt an Ceannfort Flor Murphy, gur údar mór aiféala do na Gardaí gur thóg sé an fad seo orthu a dheimhniú nach í Joanne Hayes máthair an linbh. Ghabh na Gardaí a leithscéal léi as an strus agus as an bpian a d'fhulaing sí i gcaitheamh na mblianta. 

Níor ghabh an stát leithscéal oifigiúil le Joanne go dtí 2020. Bhí leithscéal gafa ag an Taoiseach Leo Varadkar thar ceann an Stáit le Joanne Hayes faoinar fhulaing sí.

### 2023
Gabhadh beirt ar 23 Márta 2023 i ndiaidh d'eolas nua teacht chun cinn le linn athbhreithnithe de chuid scuad na bhfuarchásanna.

## Féach freisin

* Ann Lovett

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Catagóir:Dúnmharuithe
Catagóir:Stair Chontae Chiarraí
Catagóir:Mí-úsáid leanaí
Catagóir:Cásanna dlí
Catagóir:Iomrall ceartais
Catagóir:Scannail Pholaitiúla in Éirinn
Catagóir:Ginmhilleadh
Nephrops norvegicus

Is gliomach caol flannbhuí-bándearg a fhásann suas le 25 cm ar fad é ***Nephrops norvegicus***, ar a dtugtar freisin **gliomach na hIorua** agus **cloicheán bhá Bhaile Átha Cliath** (Fraincis: *la langoustine commune*). Sa chócaireacht tugtar **sceaimpí** air. Tá sé anois ar an t-aon speiceas fós beo i dtólamh sa ghéineas *Nephrops*, tar éis roinnt speiceas eile a bheith aistrithe chuig an ngéineas *Metanephrops* a bhfuil dlúthbhaint acu leis. Cónaíonn sé san Aigéan Atlantach thoir thuaidh, agus i gcodanna den Mheánmhuir, ach níl sé ar fáil sa Mhuir Bhailt ná sa Mhuir Dhubh. Éiríonn ainmhí fásta as a bpoill san oíche chun péisteanna agus éisc a ithe.

## Tagairtí

Catagóir:Fíorghliomaigh
Catagóir:Crústaigh inite
Catagóir:Crústaigh tráchtála
Catagóir:Crústaigh an Aigéin Atlantaigh
Catagóir:Crústaigh a rinne cur síos orthu sa bhliain 1758
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Feallmharú Abraham Lincoln

Le linn Chogadh Cathartha na Stát Aontaithe, ar 14 Aibreán 1865, scaoil duine de lucht leanúna an Deiscirt, John Wilkes Boothe, an tUachtarán Abraham Lincoln. Bhí Cogadh na gCarad beagnach críochnaithe nuair a lámhachadh Lincoln i neasraon in amharclann Ford. Ba bheag nár gabhadh Boothe. 

Fuair Lincoln bás an lá dár gcionn an 15ú aAbreán. 

## Féach freisin

* John Wilkes Booth

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:1865
Catagóir:Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe
Catagóir:Feallmharfóirí