open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Molscéal

Aip, suíomh idirlín, agus ardán ar na meáin shóisialta is ea **Molscéal** atá dírithe ar phobal na Gaeilge. Bíonn físeáin á gcur amach air atá "bunaithe ar an bpobal, scéalta siamsaíochta, ábhar nuachta, cartlainne agus spóirt".

Is í Deirdre Ní Choistín a chuir tús leis in 2017 agus sheol TG4 é ag Oireachtas na bliana 2018. Tá sé dírithe ar dhaoine "a bhfuil an Ghaeilge mar ghnáth-theanga labhartha acu".

## Comhoibriú
Cuireann Molscéal fáilte roimh 'scéalaithe físe' atá ag iarraidh ábhair a chruthú agus a fhoilsiú leo "a thugann léargas ar ócáid nó ar imeacht pobail" nó "a léiríonn gné ar leith den saol Gaelach nó den saol Gaeltachta". Tá ceardlanna curtha ar siúl dóibh ag Molscéal roimhe seo san iriseoireacht mhóibíleach, agus cuirtear na físeáin amach ar chainéal YouTube TG4.

Tá a struchtúr bainistíochta agus eagarthóireachta féin ag Molscéal laistigh de TG4 agus tá "comhar páirtnéireachta curtha ar bun ag TG4 le NuachtTG4, Tuairisc.ie agus MeonEile.ie chun ábhar a chur ar fáil agus sruthchraoladh beo a dhéanamh ar imeachtaí éagsúla" le Molscéal.

## Glacadh
Chruthaigh Molscéal "go maith leis an lucht féachana agus sháraigh siad spriocanna na bliana tosaigh" agus faoi dheireadh 2022 bhí os cionn 2.6 mhilliún babhta féachana faighte ag físeáin an ardáin.

Bronnadh Gradam Cumarsáide an Oireachtais ar Molscéal in 2022 as ucht chur i láthair a rinne siad ar imeachtaí Chomórtas Peile na Gaeltachta.

## Naisc sheachtracha
* Aip Android
* Aip iOS
* https://molsceal.ie/

## Féach freisin
* BLOC
* *[[Meon Eile]]*
* *[[NÓS]]*

## Tagairtí

Catagóir:Físiriseoireacht na Gaeilge
Catagóir:Físiriseoireacht
Catagóir:Sceitsí grinn i nGaeilge
Catagóir:Aipeanna
Catagóir:Aipeanna Gaeilge
Catagóir:Meáin na Gaeilge
Catagóir:TG4
An Teampall Nua

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Teampall Nua** air:
* An Teampall Nua, Contae Chiarraí: paróiste dlí i gContae Chiarraí
* An Teampall Nua, Contae Chill Chainnigh: baile fearainn i gContae Chill Chainnigh
* An Teampall Nua, Contae Chorcaí: baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Teampall Nua, Contae Thiobraid Árann (Clann Liam): baile fearainn agus paróiste dlí i gContae Thiobraid Árann
* An Teampall Nua, Contae Thiobraid Árann (An Trian Meánach): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Jojo Siwa

## Bunús
mion|clé|250x250px
Bhain JoJo Siwa cáil amach ar dtús nuair a bhí sé ina réalta teilifíse réaltachta ar Lifetime's Dance Moms agus ar Chomórtas Damhsa Deiridh Abby. Ach d'aimsigh Siwa an dara gníomh go tapa, agus í ina cáil ollmhór ar na meáin shóisialta a bhuíochas dá cainéil YouTube. Tá clú agus cáil uirthi mar gheall ar bhogha geala, móra agus eireabaill ildaite a chaitheamh, is trifecta tallainne í Siwa - ag damhsa, ag aisteoireacht agus ag canadh - a thaispeánann sí go sciliúil ina físeáin ceoil d’amhránaithe cáiliúla mar “Boomerang,” “Kid in a Candy Store” agus “Hold an Dráma." Bhí Siwa in ann leas a bhaint as a clú trí mhargaí marsantachta agus trí chonradh le Nickelodeon, trínar thionóil sí Lip Sync Battle Shorties le Nick Cannon.

## Amhrán

## Tagairtí
Frankie Grande

Rugadh Frank James Michael Grande-Marchione ar 24 Eanáir, 1983 i Manhattan, Cathair Nua-Eabhrac, Nua-Eabhrac agus tógadh é in Englewood, New Jersey & Boca Raton, Florida go Joan Grande, príomhoifigeach feidhmiúcháin do Hose-McCann Communications & Victor Louis Marchione, dochtúir.*"I am gay. I am human. I am Frankie. Shine bright like a Frankie."* 

## Tagairtí
Aitheantas idirnáisiúnta Stát na Palaistíne

mion|Aitheantas idirnáisiúnta
Ar an 21 Meán Fómhair 2025, d'aithin 157 tír Stát na Palaistíne, as an 193 atá ina mbaill de na Náisiúin Aontaithe.

## Stair
D’aithin Rún 43/177 ó Chomhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe Forógra na Saoirse ón Phalaistín i mí na Samhna 1988. Chuir an Rú seo ‘an Palaistín’ isteach in áit Eagraíocht Shaoirse na Palaistíne (PLO), i gcóras na Náisiún Aontaithe. D'aithin 80 tír an Phalaistín sna míonna i ndiaidh an Rún sin..

Ar an 10 Bealtaine 2024, vótáil Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe i bhfabhar iarratas ón bPalaistín maidir le ballraíocht iomlán a bheith ag an tír sna Náisúin Aontaithe (vótáil naoi dtír ina aghaidh – na Stáit Aontaithe agus Iosrael ina measc – agus staon 25 tír eile).

## Éire
D'aithin Éire an Phalaistín mar Stát go foirmiúil ar an 28 Bealtaine 2024. Rinne an Iorua agus an Spáinn mar an gcéanna ar an lá céanna. Ag an am, dúirt an Taoiseach Simon Harris go gcaithfeadh an dá stát a bheith ann – Iosrael agus an Phalaistín – le go mbeadh aon dóchas ann go gcuirfí deireadh leis an bhforéigean idirghlúineach.

Faoin aitheantas stáit atá anois ag an bPalaistín, tá ambasáid ag an bPalaistín in Éirinn seachas "misean" mar a  bhí (agus ambasadóir ón bPalaistín chun na hÉireann). Tá ambasáid seachas "oifig ionadaí" ag Éirinn in Ramallah.

### Cur in aghaidh
Ní mó ná sásta atá Iosrael le cinneadh na hÉireann aitheantas a thabhairt do stát na Palaistíne. Dúirt Israel Katz, Aire Gnóthaí Eachtracha Iosrael, go gcuimhneofaí sna cuntais staire gur shocraigh Éire, an Spáinn agus an Iorua “bonn óir a thabhairt do dhúnmharfóirí agus éigneoirí Hamas”.

Chuir Iosrael fios ar ambasadóirí na dtrí thír a rinne an fógra le féachaint ar fhíseán d’ionsaithe Hamas ar Iosrael an 7 Deireadh Fómhair 2023. Bhí na meáin i láthair ag an ócáid, rud a cháin an tAire Gnóthaí Eachtracha Micheál Martin go láidir.

## Féach freisin
* Réiteach an Dá Stát
* Sainordú na Breataine sa Phalaistín
* Stát na Palaistíne
* An Phalaistín
* Réiteach na Náisiúin Aontaithe ar cheist na Palaistíne, 1947

## Tagairtí

Phalaistín, An
Catagóir:Iosrael
Catagóir:Coimhlint Iosraelach-Phalaistíneach
Catagóir:An Phalaistín
Ebrahim Raisi

Bhí **Seyed Ebrahim Raisi** nó **Ebrahim Raisolsadati** (14 Nollaig 1960 - 19 Bealtaine 2024) an 8ú Uachtarán ar an Iaráin, ó 2021 go dtí 19 Bealtaine 2024. Cléireach Moslamach ba ea é (leis an stádas "hujjat al-Islamm" dar leis féin) agus breitheamh chomh maith. 

Cléireach Siach ab ea Raisi a bhí an-mhór leis an Ayatollah Ali Khamenei; bhí sé áirithe orthu siúd a mbeadh seans acu teacht i gcomharbacht air. Ceannaire fíorchoimeádach a bhí in Raisi chomh maith, duine a chuir faoi chois go cruálach éirí amach na mban agus na gcailíní in 2022. Bhí Raisi ar dhuine de na ceannairí is diongbháilte san Iaráin.
clé|mion|ag vótáil in 2021

### Saol
Bhí lámh ag Raisi i gcuid de na heachtraí is brúidiúla inar cuireadh faoi chois daoine a síleadh a bhí naimhdeach don phoblacht Ioslamach, ó na 1980idí ar aghaidh. Tugadh "Búistéir Tehrān" air. 

Ó toghadh Raisi i 2021 tá na dlíthe faoin moráltacht tar éis géarú agus bhí sé an-dian ar lucht agóide a bhí in aghaidh an Rialtais. In 2022 chuir Raisi agus an rialtas faoi chois go brúidiúil éirí amach na mban agus na gcailíní a bhí ag iarraidh go gcuirfí deireadh leis an bpoblacht Ioslamach.

### Bás
Maraíodh Raisi i dtimpiste héileacaptair ar an 19 Bealtaine 2024, i gceantar sléibhtiúil gar de theorainn na hAsarbaiseáine i dtuaisceart na tíre. Maraíodh  an t-aire gnóthaí eachtracha Hossein Amir-Abdollahian agus roinnt daoine eile ag an am céanna. Bhí an héileacaptair ag teacht thar n-ais ó shearmanas oscailte damba nuair a chuaigh sé i sáinn i gceo trom. Bhí cúig lá dobróin fógartha sa tír. 

Bhí Raisi áirithe orthu siúd ag an am a mbeadh seans acu teacht i gcomharbacht ar an Ayatollah Ali Khamenei. Agus tacaíocht na gcoimeádach is diongbháilte aige, síleadh go raibh seans an-mhaith ag Raisi a bheith ar an gcéad ard-cheannaire eile. 

Maraíodh Raisi ag tréimhse chorrach ina bhfuil an Iaráin agus Iosrael in adharca a chéile agus an t-achrann eatarthu ag dul in olcas.

Tá Leas-Uachtarán na hIaráine Mohammad Mokhber ceaptha ina Uachtarán eatramh. Tuairiscítear go bhfuil comthuisicnt ar leith idir Mohammad Mokhber agus Ali Khamenei, ag a mbíonn an focal scoir faoi gnóthaí stáit.

## Féach freisin

* Hassan Rouhani
* Socrú núicléach leis an Iaráin

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2024

Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Cléir Iaránach
Catagóir:Dlíodóirí Iaránacha
Catagóir:Uachtaráin na hIaráine
Catagóir:Diagairí Moslamacha
Catagóir:Búistéirí
An Chúirt Choiriúil Idirnáisiúnta

Eagraíocht idir-rialtasach is ea an **an Chúirt Choiriúil Idirnáisiúnta (CCI)**, lonnaithe san Háig; tugann an Chúirt breithiúnais i gcás easaontais in aghaidh daoine. An CCI an t-aon chúirt bhuan ar domhan a bhfuil an chumhacht aici daoine a chúiseamh as coireanna  cogaidh, coireanna in aghaidh na daonnachta agus cinedhíothú.

148 ballstát atá sa gCúirt (Éire san áireamh). Ní baill iad na na cumhachtaí míleata, Iosrael ná Meiriceá, ná go deimhin an Rúis ná an tSín ach an oiread.  Mar sin níl aon údarás ag an Chúirt sna tíortha sin. Ach is féidir daoine a ghabháil in aon cheann den 124 stát atá ina mbaill den CCI má tá barántais ghabhála eisithe ina n-aghaidh.

### Cásanna

* An Binse Coiriúil Idirnáisiúnta don iar-Iúgslaiv

* **Cogadh Iosrael Gaza.** Ar an 20 Bealtaine 2024, d'eisigh an CCI  barántais do Netanyahu (agus ceannairí de chuid Hamas). Dúirt príomh-ionchúisitheoir na cúirte Karim Khan go raibh iarratas déanta aige ar bharántais ghabhála mar gheall ar chúiseanna a bhain le coireanna cogaidh agus coireanna in aghaidh na daonnachta.

## Féach freisin

* An Chúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta

## Tagairtí

Catagóir:Náisiúin Aontaithe
Catagóir:Cúirt Choiriúil Idirnáisiúnta
Catagóir:Taidhleoireacht
Catagóir:An Háig
Catagóir:Coireacht
An tAfra-Thodhchaíochas

[alt=Bean suite chun boird, ag síniú leabhar|mion|[Octavia E. Butler]]

Is gluaiseacht liteartha agus ealaíne é an t**Afra-Thodhchaíochas** "ina bpléitear diaspóra mhuintir na hAfraice i gcomhthéacs na teicneolaíochta trí fhicsean amhantrach – athinsint staire, fantaise agus ficsean eolaíochta."

I measc na ndaoine a luaitear mar cheannródaithe ghluaiseacht an Afra-Thodhchaíochais tá "Janelle Monáe i réimse an cheoil, Octavia E. Butler i réimse na scríbhneoireachta, Jean-Michel Basquiat agus Ellen Gallagher i réimse na healaíne"

## Stair
[alt=Banna ceoil mór ar an stáitse|mion|[Sun Ra]]

Téann fréamhacha na gluaiseachta siar fada go leor, ó "Sun Ra, seinnteoir snagcheoil a bhí ag seinm ó na 1950í go dtí na 1990í go Janelle Monáe sa lá atá inniu ann. Chruthaigh Sun Ra cineál de phearsa idir-réaltach dó féin, pearsa a bhí ar aon dul leis an cheol turgnamhach aisteach a bhí á sheinm ag a bhanna cheoil." Ar oidhrí eile dá chuid siúd sa lá atá inniu ann d'fhéadfaí a lua "George Clinton agus Parliament-Funkadelic, Kool Keith agus FKA Twigs i measc neart ceoltóirí eile."

Tugann an comhthéacs leithleach deis don ealaíontóir "smaointí faoi dhiaspóra, chultúr agus chiníochas, i measc go leor eile, a chur chun cinn ar dhóigh úr."

Luaitear an tAfra-Thodhchaíochas mar ghné atá "suimiúil ann féin" den scannán Meiriceánach mór le rá *[[Black Panther (scannán)|Black Panther]]* ina gcónaíonn "pobal Wakanda fé phlús, timpeallaithe ag spáslonga agus teicneolaíocht an todhchaí, i bhfolach ón domhain mór [...]  agus is acusan atá an teicneolaíocht is déanaí ar féidir léi an domhan (agus na daoine geala “sean-nósacha”) a shábháil."

Tá an tAfra-Thodhchaíochas ar cheann de réimsí taighde an ealaíontóra scannáin Kapwani Kiwanga, arbh í ealaíontóir cónaithe í i mBaile Uí Bheoláin i rith Fhéile Inis Cealtra 2013.

Tá an focal féin in úsáid ó 2013 i leith, ar a dhéanaí.

## Tagairtí


Catagóir:Todhchaíochas
Catagóir:Gluaiseachtaí liteartha
Catagóir:Gluaiseachtaí ealaíne
Catagóir:Ficsean eolaíochta
Catagóir:Ficsean eolaíochta de réir seánra
Catagóir:Ficsean tuairimeach de réir seánra
Catagóir:Ficsean tuairimeach
Cúlgheata éalaithe

Is éard is **cúlgheata éalaithe** ann ná doras nó geata tánaisteach i ndaingniú ar nós balla cathrach nó imbhalla caisleáin. Is minic a bhí cúlgheataí éalaithe suite i láthair folaithe a thug deis do na háititheoirí teacht agus imeacht gan suntas. I gcás léigear, d'fhéadfadh cúlgheata éalaithe feidhmiú mar dhoras rúide, rud a ligeann do chosantóirí breabhaid a dhéanamh ar na hionsaitheoirí. Cuireadh iad i suíomh nach raibh chomh nochta agus nach raibh an oiread sin infheicthe acu, de ghnáth bhí siad sách beag, agus mar sin bhí siad furasta inchosanta.
Íomhá:Tour_Barker_York_3.jpg|alt=North Street Postern Tower (aka Barker Tower), York|Túr cúlgheata éalaithe na Sráide Thuaidh (aka Barker Tower), Eabhrac
Íomhá:Poterne_remparts_de_Provins.JPG|alt=Postern in the rampart of Provins, Seine-et-Marne, France|Cúlgheata éalaithe i rampar Provins, Seine-et-Marne, An Fhrainc


## Tagairtí

Catagóir:Ailtireacht
Catagóir:Ailtireacht caisleán
Clochar (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Clochar** air:
* Clochar, Contae Lú: baile fearainn, paróiste dlí, agus toghroinn i gContae Lú
* Clochar, Contae Thír Eoghain: baile agus paróiste dlí i gContae Thír Eoghain
* Clochar (barúntacht): barúntacht i gContae Thír Eoghain
* Clochar, Contae Uíbh Fhailí: fo-bhaile i gContae Uíbh Fhailí

## Féach freisin
* Clochar (foirgneamh)
* An Clochar (idirdhealú)

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Seapánaifilia

Is éard atá i gceist le **Seapánaifilia** ná spéis láidir i gcultúr, i stair, agus i muintir na Seapáine. Sa tSeapáinis, an téarma atá ann ná “shinnichi” (親日); ciallaíonn *shin* (親) “bách do”, agus ciallaíonn *nichi* (日) “an tSeapáin”. Baineadh úsáid as an téarma Béarla chomh fada siar leis an 18ú haois, sular osclaíodh an tSeapáin do thrádáil choigríche. Tugtar *[[Seapánafóibe]]* ar a mhalairt.

San 18ú agus 19ú haois, thug Carl Peter Thunberg agus Philipp Franz von Siebold flóra, saothair ealaíne, agus ceardaíocht Sheapánach isteach san Eoraip, rud a spreag suim sa tSeapáin i measc phobal na hEorpa. Rinneadh cur síos ar Lafcadio Hearn (1850–1904), údar Éireannach-Gréagach a chuir faoi sa tSeapáin sa 19ú haois, mar “a confirmed Japanophile” (Seapánaifileach cruthanta) sna brollaigh i roinnt dá chuid leabhar. Deirtear go raibh Jules Brunet (1838–1911), oifigeach de chuid Arm na Fraince a raibh ról tábhachtach aige i gCogadh Boshin, gafa le cultúr na Seapáine freisin.

Go luath sna 2000í, ceapadh roinnt téarmaí dímheasúla i mBéarla do dhaoine atá gafa le popchultúr Seapánach na linne seo, go háirithe anime, manga, agus úrscéalta físe. Úsáideadh “wapanese” (ó “white Japanese” nó “wannabe Japanese” is dócha) den chéad uair in 2002, agus tháinig an téarma “weeaboo” (nó “weeb”) ón ngreannán Gréasáin *The Perry Bible Fellowship*. 

## Tagairtí

Catagóir:An tSeapáin
Catagóir:Cultúr na Seapáine
Aisghairm an Aontais

Is í **Aisghairm an Aontais** a bhí mar chuspóir ag Gluaiseacht an Reipéil nó an *Repeal Movement* ón mbliain 1830 ar aghaidh. Ba é Dónall Ó Conaill a chur tús leis an ngluaiseacht le hAcht an Aontais ón mbliain 1800 a chur ar ceal agus le suíomh bunreachtúil na hÉireann ó laethanta Henry Grattan agus na dtírghráthóirí sna 1780idí a athbheochan - is é sin, neamhspleáchas na hÉireann i gcúrsaí reachtaíochta faoi choróin na Breataine Móire. An iarracht seo, áfach, bheadh na Caitlicigh in ann páirt a ghlacadh sa saol polaitiúil in Éirinn, nó chuaigh an tAcht um Fhuascailt na gCaitliceach agus an tAcht um Ionadaíocht an Phobail (Éire) ar leabhar na reacht idir an dá linn.
Rise of the Planet of the Apes

Scannán ficsean eolaíochta is ea ***Rise of the Planet of the Apes***. Rupert Wyatt a stiúir an scannán, agus Rick Jaffa agus Amanda Silver a scríobh é. Is athbhútáil de chuid na sraithe *Planet of the Apes* é, agus is é an seachtú scannán sa tsraith é. Ba le James Franco, Freida Pinto, John Lithgow, Brian Cox, Tom Felton, agus Andy Serkis na príomhpháirteanna. Sa scannán, téann Caesar (Serkis), an simpeansaí ghéinmhodhnaithe a thóg William Rodman (Franco), ó ghéibheann ag treorú arm na n-ápaí in aghaidh an chine dhaonna.

Thosaigh forbairt *Rise of the Planet of the Apes* in 2006 nuair scríobh Jaffa agus Silver an script agus dhíol siad le 20th Century Fox, léiritheoir agus dáileoir an bhunscannáin, é. Bhí táirgeadh ag streachailt go dtí 2009, nuair d'fhostaigh an stiúideo Franco, Serkis, agus Wyatt. Thosaigh príomhghrianghrafadóireacht i Iúil 2010 agus chríochnaigh sé i mí Mhéan Fómhair. Scannánaigh páirteanna den scannán in Vancouver, San Francisco, agus Oʻahu, Haváí. Chruthaigh Weta Digital na hápaí.

Catagóir:Scannáin 2011
The Reluctant Dragon (scannán)

Scannán de chuid Disney ón bhliain 1941 is ea ***The Reluctant Dragon***.

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 1941
Catagóir:Scannáin Disney
Catagóir:Scannáin Béarla
Coimisiún na Sráideanna Leathana

Tharla go leor méadaithe agus forbartha i mBaile Átha Cliath i gcaitheamh an 18ú haois. Bhog **Coimisiún na Sráideanna Leathana**, eagraíocht pleanála, lár iomlán na cathrach soir ar shiúl ón tseancheathrú mheánaoiseach.

Thóg an Coimisiún sráideanna agus droichid agus rinne siad sráideanna agus droichid eile a leathnú, ag cruthú príomhbhealach lárnach nua ó Shráid Sackville (Sráid Uí Chonaill sa lá atá inniu ann) go Faiche an Choláiste.

## Féach freisin

* Stair Bhaile Átha Cliath

## Tagairtí

Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Sráideanna i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Eagraíochtaí
Catagóir:Rialtas áitiúil i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Coimisiún na Sráideanna Leathana
An Clochar (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Clochar** air:
* An Clochar, Contae an Chláir (An Tulach Uachtarach): baile fearainn i gContae an Chláir
* An Clochar, Contae an Chláir (Corca Mrua): baile fearainn i gContae an Chláir
* An Clochar, Contae an Longfoirt: baile fearainn i gContae an Longfoirt
* An Clochar, Contae Aontroma: baile fearainn i gContae Aontroma
* An Clochar, Contae Chorcaí (Béarra): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Clochar, Contae Chorcaí (Cairbrigh Thiar): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Clochar, Contae Chorcaí (Cairbrigh Thoir): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Clochar, Contae Chorcaí (Mainistir Fhear Maí): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Clochar, Contae Dhún na nGall: baile fearainn agus toghroinn i gContae Dhún na nGall
* An Clochar, Contae Liatroma (Carraig Álainn): baile fearainn i gContae Liatroma
* An Clochar, Contae Liatroma (Liatroim): baile fearainn i gContae Liatroma
* An Clochar, Contae Luimnigh: baile fearainn i gContae Luimnigh
* An Clochar, Contae Mhaigh Eo (Buiríos Ceara): baile fearainn, ionad daonra, agus toghroinn i gContae Mhaigh Eo
* An Clochar, Contae Mhaigh Eo (Buiríos Umhaill): baile fearainn, ionad daonra, agus toghroinn i gContae Mhaigh Eo
* An Clochar, Contae Mhaigh Eo (Cill Mheáin): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Clochar, Contae Mhaigh Eo (Iorras): baile fearainn agus ionad daonra i gContae Mhaigh Eo
* An Clochar, Contae Mhaigh Eo (Turlach): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Clochar, Contae Mhuineacháin: baile fearainn i gContae Mhuineacháin
* An Clochar, Contae na Gaillimhe (An Ros): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Clochar, Contae na Gaillimhe (Cill Chonaill): baile fearainn agus toghroinn i gContae na Gaillimhe
* An Clochar, Contae Ros Comáin: baile fearainn i gContae Ros Comáin
* An Clochar, Contae Shligigh: baile fearainn i gContae Shligigh
* An Clochar, Contae Thiobraid Árann (Coill na Manach Íochtarach): baile fearainn, paróiste dlí, agus toghroinn i gContae Thiobraid Árann
* An Clochar, Contae Thiobraid Árann (Urumhain Íochtarach): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann

## Féach freisin
* Clochar (idirdhealú)

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Ros (idirdhealú)

* Ros (Albain) — contae in Albain
* Ros (ceann tíre) — ainm eile ar cheann tíre, m.sh. Ros Muc
* Ros (coill) — ainm eile ar choill a fheictear go minic i logainmneacha, m.sh. Ros Comáin
* Ros (síol) — síol ó líon, ar a dtugtar “ros lín” freisin

## Féach freisin
* An Ros

## Tagairtí
Medicopter 117

Is sraith teilifíse Ghearmánach é ***Medicopter 117*** a chraolann RTL agus ORF. Tá 82 eipeasóid sa tsraith i seacht séasúr.

Sa tsraith gníomhaíochta "Medicopter 117", tá baill foirne héileacaptar tarrthála i gcónaí ag bogadh nuair a thagann sé chun cabhrú le daoine agus daoine a tharrtháil i nguais. Is féidir leis na misin a bheith an-drámatúil, ach cabhraíonn an saineolas agus a lán fuinnimh i gcónaí leis an gcriú teacht ar réiteach.
Caitheamh tobac in Éirinn

mion|Major, an-coitianta in Éirinn sa 20ú haois: "Toradh caithimh tobac - BÁS"
mion|"Is fearr liom Afton"... bhí fógraíocht Afton mar seo sách coitianta go dtí na 1960idí
Fuair thart ar 4,500 duine bás sa Stát gach bliain, sna 2020idí luath, mar gheall ar thobac a chaitheamh. Galar croí, galar scamhóg agus ailse is mó a bhaineann dóibh.

## Sláinte
[mion|bun toitín / bruscar s[an Ómaigh]]

Dúradh i dtuarascáil ó Choláiste Ríoga na Máinliá in Éirinn in 2024 gur idir chúig bliana déag agus seacht mbliana déag thar aon am eile is mó a bhaineann daoine an chéad gal tástála as tobac. Bíonn leanbh amháin as gach beirt a bhaineann triail as caitheamh tobac ina gcaiteoir tobac agus faigheann duine as gach beirt chaiteoirí tobac bás ó ghalar a bhaineann le tobac.

## Rialú
Tá cosc ar chaitheamh tobac in áiteanna oibre in Éirinn faoi na hAchtanna um Shláinte Phoiblí (Tobac) 2002-2015. Is é cuspóir an choisc ná le fostaithe agus an pobal a chosaint ó nochtadh d'éifeachtaí dochracha agus tocsaineacha deataigh tobac san ionad oibre.

Éilíonn na leibhéil arda caitheamh tobac in Éirinn iarracht níos comhbheartaithe chun tacú le forbairt leanúnach sochaí saor ó thobac inar féidir le daoine maireachtáil níos faide agus saol níos sláintiúla saor ó éifeachtaí díobhálacha tobac.

### Vápáil
Is cosúil go bhfuil nicitín sna galtoitíní céanna agus go bhfuil siad chomh dona leis na toitíní lá ar bith.  De réir an Bhoird Taighde Sláinte, is dóichí faoi chúig go dtosóidh daoine a chaitheann galtoitíní, go dtosóidh siadsan thar dhaoine eile ag caitheamh tobac. Sa bhliain 2022, bhí sé molta ag an Aire Sláinte Stephen Donnelly cosc a chur ar ghaltoitíní a dhíol le daoine faoi ocht mbliana déag agus srianta a chur ar fhógraíocht galtoitíní.   

Tá sé mar aidhm ag an tionscnamh  *Not Around U*s  spreagadh a thabhairt do dhaoine a  bhíonn ag vápáil gan a bheith ag caitheamh nó ag vápáil timpeall ar dhaoine eile.

## Féach freisin

* Caitheamh tobac
* Vápáil

## Tagairtí

Catagóir:Sláinte in Éirinn
Catagóir:Caitheamh tobac in Éirinn
Domhainbhrionnú

[mion|Níor chaith an [Pápa Proinsias riamh an seaicéad *seo*]]
Is éard atá i gceist le **domhainbhrionnú** ná mír shintéiseach meán cumarsáide arna chruthú trí leas a bhaint as intleacht shaorga chun aithris a dhéanamh ar chuma nó ar ghuth dhuine atá ann go fíor.   Gearrthóg fuaime nó físe atá ann de ghnáth, curtha in eagar agus athraithe chun cuma fhíor (nó inchreidte uaireanta) a chur uirthi.

Is é an toradh is contúirtí a bhaineann leis an tóir a bhíonn ar dhomhanbhrionnú gur féidir leo tabhairt go héasca ar dhaoine scéal nó teoiric áirithe a chreidiúint a d’fhéadfadh iompar níos tromchúisí a mhealladh ón úsáideoir amhail eolas polaitíochta nó airgeadais.

### Stair

### San Aontas Eorpach
Tá domhainbhrionnú ar Liosta Réimsí d’Ábhar Mídhleathach de chuid Coimisiún na Meán,  maidir le cur chun feidhme An tAcht um Sheirbhísí Digiteacha an Aontais Eorpaigh.

### In Éirinn

## Féach freisin
* Scigléiriú
* Coimisiún na Meán

## Tagairtí

Catagóir:Intleacht shaorga
Catagóir:Meáin shóisialta
Catagóir:Coimisiún na Meán
Bród na nDéise

Is eagraíocht phobail LGBTQIA+ é **Bród na nDéise** (Béarla: **) atá lonnaithe i gCathair Phort Láirge.

Ó bunaíodh Bród na nDéise in 2019, tá cúig fhéile Bród LGBT+ á reáchtáil ag an eagraíocht i bPort Láirge, lena n-áirítear an chéad pharáid Pride fíorúil in Éirinn le linn Phaindéime COVID-19 in 2020 dá gcéad bhliain.

## Tagairtí

Catagóir:LADT
Catagóir:Contae Phort Láirge
Seosamh Mac Donncha

Iar-Phríomhfheidhmeannach Fhoras na Gaeilge agus céimí de chuid Ollscoil na Gaillimhe ba ea **Seosamh Mac Donncha**, a chaith a shaol ag obair ar son na Gaeilge go dtí gur bhásaigh sé in 2016. Bronntar scoláireacht ar scoláire Gaeilge in Ollscoil na Gaillimhe i gcuimhne air gach bliain, Scoláireacht Sheosaimh Mhic Dhonncha.

## Tagairtí
Proiméitéas (crann)

Sa bhliain 1964, mharaigh Donald Rusk Currey an crann ba shine riamh, crann **Proiméitéas** ar shliabh i Nevada. Bhí Currey ag déanamh croíghearradh ar chrainn i Raon na Nathracha Nimhe. Go dtí an lá atá inniu ann níor thángthas ar chrann ar bith ba shine ná é. Crann péine colgach an Imchuach Mhóir a bhí ann agus ní raibh sé i gceist ag Currey é a mharú. Trí thimpiste a tharla sé agus níor thuig sé a raibh déanta aige gur thosaigh sé ar na fáinní sa trasghearradh a chomhaireamh.

Mac léinn a bhí ann in Ollscoil North Carolina ag Chapel Hill. I mbun taighde ar an oighearaois ghairid agus ar chrainn a bhí sé. Tá dhá insint ar an gcéad chuid eile den scéal; go raibh na croíleacáin torathair rómhór nó ró-iomadúil, nó gur treádh go ródhomhain agus gur ghreamaigh slat miotail ann is gurbh éigean an crann a thrasghearradh lena bhaint. Chabhraigh maor páirce leis chun an crann a leagan. Is ina dhiaidh sin a chomhairigh Currey na fáinní. Ar deireadh fuair sé amach go raibh an crann a bhí leagtha aige beagnach 5,000 bliain d’aois, an crann ba shine ar an taifead riamh.

Tá crainn phéine cholgacha an imchuach mhóir ar na crainn is fadsaolaí ar domhan. Sna 1950idí bhain an fhíric seo siar as daoine, mar síleadh ag an am go raibh baint ag fadsaol crann le chomh mór agus a bhí siad. Crainn péine cholgacha, 20 troigh is mó a bhíonn iontu ó thaobh airde de. Crainn bheaga chnapánacha, fhadharcánacha a bhíonn iontu, gan cosúlacht ar bith acu le crónghiúiseanna California. Fiú amháin má dhéanann síonchaitheamh nó dóiteán dochar do chuid mhór den phéine cholgach bíonn stráicí beaga de choirt in ann maireachtáil dá ainneoin, rud a choinníonn an dé sa chrann. Fásann na crainn go ceann míle bliain nó mar sin, agus ansin tosaíonn an choirt ar thaobh amháin ag fáil bháis. Mar sin ní féidir leis an gcrann na géaga atá díreach os cionn an phaiste sin a chothú agus faigheann siad sin bás. Gan mhoill níl fágtha ach stráice tanaí coirte atá ag tacú leis an duilliúr ar fad. Fiú mura mbíonn ach leithne dhá orlach sa stráice coirte, meastar fós gur crann sláintiúil é atá i mbun fáis.

Chuir leagan an chrainn olc ar dhaoine i bpobal na heolaíochta agus sna meáin ach ba é a leagan a spreag bunú Pháirc Náisiúnta an Imchuach Mhóir ar deireadh thiar.

Catagóir:Plandaí fadsaolacha
Catagóir:Crainn
Catagóir:Crainn shuntasacha
Catagóir:Timpistí
Ríona Sally Hartman

Is amhránaí agus cumadóir amhrán Éireannach í **Ríona Sally Hartman**. Luaitear í mar réalta snagcheoil. Tá cáil ar an gcomhcheol bláfar a bhíonn ina cuid saothar snoite, as míne acústach a cuid amhrán, agus as na scéalta aduaine a bhíonn taobh thiar díobh.

Tá stíleanna éagsúla le braith ina cuid ceoil, snagcheoil, ceol tíre, agus popcheol ina measc. Is geall le gearrscéalta osréalacha iad a cuid amhrán. Déanann sí tagairt do Frida Kahlo. Cuireadh a cuid amhránaíochta féin i gcomparáid le leithéidí Theo Bleckmann agus Becca Stevens. Ní thógann sí féin ceann de sheánraí mórán, ach ó thaobh an cheoil de deir sí go bhfuil sí faoi anáil chumadóirí a sníomhann nósanna nua na cumadóireachta isteach sa phopcheol, amhail Becca Stevens, Julie Feeney agus Bjork. 

I measc na dtograí ceoil atá Hartman i ndiaidh páirt a ghlacadh iontu tá an EP *An Bóthar* le Mark Ó Loinsigh (2016) mar atá ceol curtha le dánta de chuid Sheáin Uí Ríordáin, IMLÉ (ó 2017 i leith, go háirithe ar an albam *Fáilte Isteach*), agus chuaigh sí ar stáitse Whelan's in éineacht le hInni-K agus SELK mar BAN BAM. Deir sí go bhfuil a croí istigh sa Ríona Sally Hartman Band, mar a bhíonn ceoltóirí den scoth ag obair as lámha a chéile léi. Is leothu a thaifid sí an t-albam *Big Starving Thing* agus an EP *Sealegs*.

Fógraíodh in 2018 go mbeadh Hartman ar an gcéad Cheoltóir Chónaitheach riamh le Leabharlanna Poiblí Bhaile Átha Cliath, ról a bhí cumadóireacht, cur i láthair, agus ceardlanna i gceist leis.

Ghlac Hartman páirt sa chlár raidió *[[An Seisiún (clár raidió)|An Seisiún]]* de chuid RnaG (2018), a "thugann dúshlán ceoltóirí amhráin i nGaeilge a chumadh agus a thaifeadadh taobh istigh d’am teoranta i stiúideo ceoil". In 2020 d'eisigh sí *Siúl Amach Léi* in éineacht le hAindrias De Staic, Colm Ó Snodaigh agus Rónán Ó Snodaigh, chomh maith le *Gach Rath*, agus *Abair Liom*. D'eisigh sí an t-amhrán *Fód* in 2021.

## Féach freisin

* Inni-K
* SELK
* IMLÉ

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil
* Big Starving Thing: Dlúthdhiosca , Apple, amhráin áirithe ar Soundcloud
* Sealegs: Bandcamp
* An Bóthar: Bandcamp, Soundcloud, liricí

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Amhránaithe popcheoil
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Cumadóirí Éireannacha

Catagóir:Snagcheol
Catagóir:Cumadóirí ban
Fionnbarra Ó Cuilleanáin

Sagart agus údar ba ea **An tAthair Fionnbarra Ó Cuilleanáin** (18 Feabhra 1941 - 26 Bealtaine 2024), ball den Chumann Misin na hAfraice. Chaith an tAthair Fionnbarra go leor ama sna ceantair Ghaeltachta, ó Chúil Aodha, a chontae dúchais, go Toraigh i dTír Chonaill.

Chaith sé seal mar shagart paróiste ar Árainn Mhór i nGaeltacht Dhún na nGall sna 1960idí  sula ndeachaigh sé chun na hAfraice ar na misin sa Nigéir,  sa Tansáin, i Ruanda agus sa Bhurúin. 

Chuir sé an-spéis sna cultúir áitiúla le linn dó a bheith thar lear. Bhí bua na dteangacha aige agus d’fhoghlaim sé agus labhair sé teangacha na bpobal lenar mhair sé.  Choimeád an tAthair Fionnbarra Ó Cuilleanáin dialanna i nGaolainn agus é i mbun oibre san Afraic agus scríobh sé an leabhar *An Bóthar Fada go Tamanrasset*.

## Féach freisin

* Cumann Misin na hAfraice

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2024

Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Catagóir:Misinéirí
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Daoine as Gaeltacht Mhúscraí
Cath Jadotville

Tharla **Cath Jadotville** (nó **Léigear** **Jadotville**) ar 13-18 Meán Fómhair 1961, le linn idirghabhála na Náisiún Aontaithe i gcoinbhleacht Katanga i gCongo-Léopoldville, san Afraic Láir, inniu Poblacht Dhaonlathach an Chongó. Bhí Óglaigh na hÉireann ar dualgas síochánaíochta leis na Náisiúin Aontaithe. Ba é an chéad uair riamh a cuireadh saighdiúirí armtha de chuid na hÉireann i mbun dualgas síochánaíochta thar lear.

clé|mion|Saighdiúirí Éireannacha sa Chongó, Iúil 1960

clé|mion|B Company, 36th Battalion, Élisabethville, December 1961
[clé|mion|Cuimhneachán, [Áth Luain|Ath Luain, 2005]]
clé|mion|Bonn

### Imeachtaí
Ba é seo an eachtra is mó a bhfuil clú agus cáil anois uirthi ón tréimhse a chaith saighdiúirí na hÉireann sa Chongó. Bhí 157 saighdiúir ó Chomplacht A in Arm na hÉireann lonnaithe in Jadotville (tugtar Likasi air inniu) nuair a d’ionsaigh 3,000 saighdiúir ó fhórsaí Katanga iad. Cé go raibh buntáiste suntasach ag an bhfórsa sin, throid saighdiúirí na hÉireann go diongbháilte chun iad féin a chosaint.

Mharaigh na Óglaigh 300 saighdiúir ó arm Katanga. Níor maraíodh oiread is saighdiúir amháin ó Chomplacht A. 

Mhair an léigear ar feadh seachtaine go dtí go raibh armlón na nÉireannach ídithe. Faoi dheireadh ghéill an Coirnéal Pat Quinlan. 

### Iarmhairtí
D’fhág an misean sa Chongó lorg tromchúiseach ar chuimhne an airm. D’ainneoin an ghaisce a bhí déanta acu, níor tugadh aitheantas oifigiúil do shaighdiúirí Chomplacht A go dtí an bhliain 2017.   

### Sna meáin
Is scannán staire Éireannach-Afraiceach Deisceartach ón mbliain 2016 é ***The Siege of Jadotville*** arna dhíriú ag Richie Smyth. Kevin Brodbin a scríobh an script. Tá an scannán bunaithe ar leabhar le Declan Power dar theideal *The Siege at Jadotville: The Irish Army's Forgotten Battle* (2005), faoin bpáirt a bhí ag aonad d'Arm Phoblacht na hÉireann i misean coimeádta na Náisiún Aontaithe i bPoblacht Dhaonlathach an Chongó i mí Meán Fómhair na bliana 1961.

## Féach freisin

* Oibríocht na Náisiún Aontaithe sa Chongó
* Poblacht Dhaonlathach an Chongó
* Eachtra Niemba, 1960
* ''The Siege of Jadotville'' (scannán)

## Tagairtí

Catagóir:Poblacht Dhaonlathach an Chongó
Catagóir:Arm na hÉireann
Catagóir:1961
Catagóir:Cathanna
Catagóir:Stair na Náisiún Aontaithe
Oibríocht na Náisiún Aontaithe sa Chongó

Mhair **Oibríocht na Náisiún Aontaithe sa Chongó** (ONAC)  idir an 14 Iúil 1960 - 30 Meitheamh 1964.  Bhain an tír a neamhspleáchas amach ón mBeilg ar 30 Meitheamh 1960 agus tharraing an aistarraingt ainrialachas.

Bhí saighdiúirí na hÉireann sa Chongó, ar dualgas síochánaíochta leis na Náisiúin Aontaithe, le linn an ama sin. Ba é an chéad uair riamh a cuireadh saighdiúirí armtha de chuid na hÉireann i mbun dualgas síochánaíochta thar lear. Os cionn 6,000 saighdiúir de chuid na hÉireann a chaith tréimhse ar dualgas sa Chongó. Maraíodh 26 ball d’Óglaigh na hÉireann sa chogaíocht, agus cogadh cathartha ag réabadh sa tír.  

[clé|mion|aeraistriú, [Aeradróm Mhic Easmainn|Aeradróm Mhic Easmainn, 32nd 1960]]
[clé|mion|aeraistriú, [Aeradróm Mhic Easmainn|Aeradróm Mhic Easmainn,, 1960 ]]
clé|mion|Cuimhneachán, 27 Márta 2016

### Oibríochtaí
Cuimhníodh go háirithe inniu ar an naonúr a maraíodh i luíochán i Niemba i mí na Samhna 1960, nuair a d’ionsaigh saighdiúirí ó mhílíste Luba patról de chuid na hÉireann.

S'é cath Jadotville sa bhliain 1961 an eachtra is mó a bhfuil clú agus cáil anois uirthi ón tréimhse a chaith saighdiúirí na hÉireann sa Chongó.

### Iarmhairtí
D’fhág an misean sa Chongó lorg tromchúiseach ar chuimhne an airm in Éirinn. D’ainneoin an ghaisce a bhí déanta acu, níor tugadh aitheantas oifigiúil do na saighdiúirí i ndáiríre go dtí na 2000idí.   

### Sna meáin
Is scannán staire Éireannach-Afraiceach Deisceartach ón mbliain 2016 é ***The Siege of Jadotville*** arna dhíriú ag Richie Smyth. Kevin Brodbin a scríobh an script. Tá an scannán bunaithe ar leabhar le Declan Power dar theideal *The Siege at Jadotville: The Irish Army's Forgotten Battle* (2005), faoin bpáirt a bhí ag aonad d'Arm Phoblacht na hÉireann i misean coimeádta na Náisiún Aontaithe i bPoblacht Dhaonlathach an Chongó i mí Meán Fómhair na bliana 1961.

## Féach freisin

* Eachtra Niemba, 1960
* Cath Jadotville, 1961
* ''The Siege of Jadotville'' (scannán)
* Poblacht Dhaonlathach an Chongó

## Tagairtí

Catagóir:Poblacht Dhaonlathach an Chongó
Catagóir:Arm na hÉireann
Catagóir:1961
Catagóir:Cathanna
Catagóir:Stair na Náisiún Aontaithe
Catagóir:20ú haois in Éirinn
Kajol

Is aisteoir Indiach é **Kajol Devgan** (née Mukherjee; rugadh 5 Lúnasa 1974), ar a dtugtar **Kajol** gan ainm. Déantar cur síos uirthi sna meáin mar cheann de na haisteoirí is rathúla sa phictiúrlann Hiondúis, agus tá go leor gradaim faighte aici, ar nós sé Ghradam Filmfare, lena n-áirítear cúig cinn de na hAisteoirí is Fearr a bhuaigh an taifead. In 2011, thug Rialtas na hIndia onóir di leis an Padma Shri. 

Iníon Tanuja agus Shomu Mukherjee, rinne Kajol a céad aisteoireacht le Bekhudi (1992) agus í fós ar scoil. D'éirigh sí as a cuid staidéir ina dhiaidh sin, agus bhí rath tráchtála uirthi in Baazigar (1993), agus Yeh Dillagi (1994). Bhunaigh rólanna sna rómánsacha is fearr Dilwale Dulhania Le Jayenge (1995) agus Kuch Kuch Hota Hai (1998) í mar phríomhréalta sna 1990idí agus ghnóthaigh sí dhá Ghradam Filmfare don Aisteoir is Fearr. Fuair ​​​​sí léirthuiscint freisin as marú síceapatach a imirt in Gupt: The Hidden Truth (1997) agus avenger in Dushman (1998).

Tar éis di a bheith ina réalta sa dráma teaghlaigh Kabhi Khushi Kabhie Gham... (2001), a bhuaigh an tríú Gradam Filmfare di, ghlac Kajol saoire sabóideach as aisteoireacht lánaimseartha agus is annamh a d’oibrigh sí thar na blianta amach romhainn. Bhuaigh sí dhá ghradam eile don Aisteoir is Fearr ag Filmfare as a bheith ina réalta sa scéinséir rómánsúil Fanaa (2006) agus sa dráma My Name Is Khan (2010). Ba iad an greann Dilwale (2015) agus an scannán tréimhse Tanhaji (2020) a tháinig na heisiúintí ba mhó a mhéadaigh sí. Tá sí ina réalta ó shin sna tionscadail sruthú Tribhanga (2021), The Trial (2023) agus Do Patti (2024).

## Scannáin

## Teilifís



## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí
Madra róistín

Is éard a bhí i gceist le **madra róistín** ná madra a phóraítí sa Bhreatain chun rith ar roth speisialta a d'úsáidtí chun feoil a chasadh ar bior. De ghnáth, bhíodh cosa gearra agus corp fada orthu. Tá an madra róistín luaite sa leabhar *Of English Dogs* (1576) faoin ainm “Turnespete”, agus rinne William Bingley cur síos ar mhadra a d'fhostaítí chun cabhrú le cócairí ina *Memoirs of British Quadrupeds* (1809). San 18ú haois, thug Linnaeus an t-ainm Laidine *Canis vertigus* air san aicmiú a rinne sé ar mhadraí (úsáideadh an t-ainm céanna ar an mbroc-chú). Níor coimeádadh taifeadtaí ar an bpór toisc nach raibh mórán measa air, agus cailleadh an pór dá bharr sin. Measann saineolaithe áirithe gur chineál Bhrocaire Uí Mháil a bhí ann, ach creideann daoine eile go raibh gaol aige leis an gcorchú. 

Tá sampla stuáilte de mhadra róistín ar taispeáint i Músaem Abergafenni sa Bhreatain Bheag.

## Tagairtí

Catagóir:Madraí
Pierre Rosanvallon

Staraí agus socheolaí Francach is ea **Pierre Rosanvallon**, a rugadh ar an 1 Eanáir 1948. Ainmníodh é ina ollamh ag an Collège de France sa bhliain 2001, agus an chathaoir aige sa stair pholaitiúil nua-aimseartha agus chomhaimseartha

Tá a chuid saothar tiomnaithe do stair an daonlathais, stair pholaitiúil na Fraince, ról an stáit agus ceist an cheartais shóisialta i sochaithe comhaimseartha.

## Gairmréim
Tá sé ina stiúrthóir staidéir freisin ag an *École des hautes études commerciales de Paris* (HEC), áit a raibh sé i gceannas ar Ionad Taighde Polaitíochta Raymond Aron idir 1992 agus 2005. Bhí Rosanvallon, sna 1970idí, ar cheann de na príomhtheoiriceoirí ar fhéinbhainistíocht oibrithe i gceardchumann *la Confédération française démocratique du travail*(CFDT).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Shah Rukh Khan

Is aisteoir agus léiritheoir scannán Indiach é **Shah Rukh Khan** (ar a dtugtar freisin **SRK**) a rugadh ar an 2 Samhain 1965. Oibríonn sé i scannáin Hiondúise. Tagraítear dó sna meáin mar an "Baadshah of Bollywood" agus "King Khan". Tá sé le feiceáil i níos mó ná 100 scannán, agus ghnóthaigh sé go leor gradam, lena n-áirítear 14 Ghradam Filmfare. Bhronn Rialtas na hIndia Padma Shri air, chomh maith le hOrd na nEalaíon agus na Litreacha, agus an Léigiún Onórach ag Rialtas na Fraince.

## Scannáin
### Scannáin lánfhada

### Scannáin faisnéise

## Teilifís

### Mar aisteoir

### Mar óstach

## Físeáin cheoil

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí
Olltoghchán na hAfraice Theas, 2024

clé|mion|Poster de chuid an DA (Democratic Alliance)
clé|mion
Reáchtáladh **Olltoghchán na hAfraice Theas, 2024** ar an 29 Bealtaine 2024.   

Tháinig deireadh le réimeas 30 bliain pháirtí an Comhdháil Náisiúnta Afracach (ANC) i gcumhacht tromlaigh ar an tír. 40% den vóta a fuair an páirtí sa toghchán - titim mhór ón sciar de 57.5% a fuair siad i 2019. Fearg maidir le ráta ard dífhostaíochta, ciorruithe cumhachta agus easpa comhionnanais a ba chúis leis an phobal a míshástacht leis an ANC a chur in iúl sna botháin vótála.

Chuaigh na páirtithe i mbun idirbheartaíochta le rialtas nua a chur le chéile, sula n-iarrfar ar an pharlaimint uachtarán nua a ainmniú. Meastar gur as páirtí an ANC a roghnófar an t-uachtarán ainneoin go bhfuil páirtithe eile ag éileamh go n-éireodh an tUachtarán Cyril Ramaphosa as oifig sular féidir comhrialtas a bhunú. Síltear go mb'fhéidir nach fada eile a mhairfeas Ramaphosa ina Uachtarán má ghéilleann an ANC do na páirtithe eile nó má thugann iarrthóir eile taobh istigh den pháirtí a dhúshlán.

## Féach freisin

* Comhdháil Náisiúnta Afracach

## Tagairtí

Catagóir:2024
Catagóir:Toghcháin san Afraic Theas
Arán Brennans

clé|mion|Béal Feirste
[clé|mion|[An Ómaigh]]
Bácús i mBaile Bhailcín, BÁC is ea **Arán Brennan**s.  Ba é Joseph A. Brennan a bhunaigh an comhlacht Brennans Bread sa bhliain 1972. Úsáideadh a leasainm sna feachtais fógraíochta a bhí acu i gcaitheamh na mblianta, agus tugadh ‘Old Mr Brennan’ air.

Bhí an chéad bhácús dá chuid suite i Lána Fumbally i lár Bhaile Átha Cliath, ach tá an comhlacht bunaithe i mBaile Bhailcín le fada anois. 

Fuair an tUasal Brennan bás sa bhaile i gCábán tSíle ar an 26 Bealtaine 2024. Is comhlacht teaghlaigh é Brennans Bread agus roinnt páistí dá chuid luaite mar stiúrthóirí an chomhlachta.

## Féach freisin

* Baile Bhailcín, BÁC

## Tagairtí

Catagóir:Bácúis
Catagóir:Baile Bhailcín
Catagóir:Arán
Lolium temulentum

Is planda bliantúil den ghéineas *Lolium* laistigh den fhine Poaceae é ***Lolium temulentum***, ar a dtugtar go hiondúil **an roille** sa Ghaeilge . Is féidir le gas an phlanda fás suas le méadar amháin ar airde, le bláthra sna cluasa agus grán corcra. Tá dáileadh iltíreach aige.

## Ráta fáis
clé|mion| Úsáidtear na torthaí aibí, triomaithe i hoiméapaite mar leigheas.
mion| ''Lolium temulentum'' ( MHNT )
Fásann an roille de ghnáth sna criosanna táirgthe céanna le cruithneacht agus bhí sí ina fiaile shaothraithe tromchúiseach go dtí gur féidir le hinnealra sórtála nua-aimseartha a chur ar chumas síolta na roillí a scaradh go héifeachtach ó shíol cruithneachta.  Tá an chosúlacht idir an dá phlanda seo chomh mór sin go dtugtar  "**cruithneacht bhréagach**" ar roille i roinnt réigiún.  Tá an-chosúlacht idir é agus cruithneacht go dtí go bhfeictear an chluas. Tá spící *L. temulentum* ní ba chaoile ná spící cruithneachta. Tá na spícíní dírithe ar thaobh an droimín agus níl ach glúma amháin acu, agus iad siúd atá ag cruithneacht dírithe ar an taobh  réidh an droimín agus tá dhá ghlúm acu. Beidh dath donn ar chruithneacht nuair a bheidh sí aibí, ach beidh dath dubh ar an rolla. 

Is féidir leis an roille a bheith ionfhabhtaithe le fungas infíteach den ghéineas *Neotyphodium* agus leithlisiú na alcalóidigh loline seo den chéad uair sa bhliain 1892. 

Is é an focal Fraincise le haghaidh na roille ná *ivraie* (ón Laidin *ebriacus*, ar meisce), a chuireann in iúl an samhnas meisce ó ithe an phlanda ionfhabhtaithe, gur féidir a bheith marfach.  Macallaí an t-ainm  Fraincise an t-ainm eolaíoch sa Laidin *temulentus* "ar meisce."

## Tagairtí liteartha
mion| "An namhaid ag cur síolta roillí" le  (1526–1546)
Dúirt an luibheolaí Gréagach Theophrastus ina *De causis plantarum* (8:7 §1) gur féidir le cruithneacht ( *metaballein* ) a chlaochlú go roille ( *aira* ), mar is minic a bhíonn páirceanna a chuirtear le cruithneacht ina roillí nuair a bhaintear í. 

* Luaitear an roille in Aoir Horace 2.6 (a itheann an luch thuaithe agus í ag freastal ar a chuid aoi le  bianna ní ba ghalánta.)

* Seans gurbh é an roille  an planda i bParabal na bhFiailí i Soiscéal Mhatha :

## Naiscs sheachtracha
*Wheat’s Evil Twin Has Been Intoxicating Humans For Centuries

## Tagairtí
Catagóir:Pooideae
Catagóir:Féara
Catagóir:Plandaí míochaine
Catagóir:Plandaí a bhfuil cur síos orthu in 1753
Catagóir:Tacsain ainmnithe ag Carl von Linné
Catagóir:Flóra Mhálta
Earraí gloine saotharlainne

mion|250x250px| Trí eascra, fleascán Erlenmeyer, sorcóir grádaithe agus fleascán toirtmhéadrach
Tagraíonn **earraí gloine saotharlainne** d'éagsúlacht trealaimh a úsáidtear in obair eolaíoch, agus go traidisiúnta déanta as gloine . Is féidir gloine a shéideadh, a lúbadh, a ghearradh, a mhúnlú, agus a fhoirmiú i go leor méideanna agus cruthanna, agus mar sin tá sé coitianta sa cheimic, sa bhitheolaíocht, agus i saotharlanna anailíseacha . Bíonn cláir oiliúna ag go leor saotharlanna chun a léiriú conas a úsáidtear earraí gloine agus chun úsáideoirí céaduaire a chur ar an eolas faoi na guaiseacha sábháilteachta a bhaineann le húsáid earraí gloine.

## Stair
[mion| Earraí gloine saotharlainne ón 17ú haois déanach sa phictiúr le Cornelis de Man ( Ard-Mhúsaem i [Vársá ).]]

### Ré ársa
Téann stair na n-earraí gloine siar go dtí na Féinícigh a chomhcheangail obsaidian le chéile i dtinte campa ag déanamh na chéad earraí gloine. Tháinig earraí gloine chun cinn de réir mar a rinne sibhialtachtaí ársa eile lena n-áirítear na Siriaigh, na hÉigiptigh agus na Rómhánaigh ealaín na gloine a scagadh. Tugtar creidiúint do Mhary an Ghiúdaigh, ailceimiceoir i g Cathair Alastair sa 1ú haois AD, as cuid de na chéad earraí gloine a chruthú le haghaidh ceimiceán ar nós *kerotakis* a úsáideadh chun múch a bhailiú ó ábhar téite.  In ainneoin na cruthúnais seo, bhí earraí gloine le haghaidh úsáidí ceimiceacha fós teoranta i rith an ama seo mar gheall ar an gcobhsaíocht íseal teirmeach a bhí riachtanach don turgnamh agus dá bhrí sin rinneadh iad go príomha ag baint úsáide as ábhair chopair nó ceirmeacha . 

### An ré nua-aimseartha luath
Tháinig feabhas ar earraí gloine arís i rith an 14ú-16ú haois, le scil agus eolas na ndéantóirí gloine sa Veinéis. Le linn an ama seo, bhailigh na Veinéisigh,  eolas faoi dhéantús gloine ón Oirthear le faisnéis ag teacht ón tSiria agus ón Impireacht Bhiosántach. .  Chomh maith le heolas ar dhéantús gloine, fuair déantóirí gloine sa Veinéis amhábhar ar chaighdeán níos airde ón Oirthear, mar shampla planda-luaithrigh a raibh cion sóid níos airde ann i gcomparáid le phlanda-luaithrighí ó cheantair eile.  Mar thoradh ar an meascán seo d'amhábhair agus faisnéis níos fearr ón Oirthear, táirgeadh marthanacht theirmeach agus cheimiceach níos soiléire agus níos airde, as a dtiocfaidh an t - aistriú chuig úsáid earraí gloine i saotharlanna. 
## Tagairtí
Earraí gloine saotharlainne
Eascra (trealamh saotharlainne)

I dtrealamh saotharlainne, is coimeádán sorcóireach réthónach é **eascra** de ghnáth.  Bíonn gob beag  ag an gcuid is mó acu freisin chun cabhrú le doirteadh, mar a thaispeántar sa phictiúr. Tá eascraí ar fáil i raon leathan méideanna, ó millilítear amháin go dtí roinnt lítear. Déantar eascra a idirdhealú ó fhleascán toisc go bhfuil taobhanna díreacha seachas sleasa claonta aige.  Is í an eisceacht don sainmhíniú seo eascra beagán cónúil ar a dtugtar eascra Philips. Tá cruth eascra ar earraí dí ginearálta cosúil leis.

Déantar eascraí go coitianta as gloine (sa lá atá inniu ann de ghnáth gloine  bóraisileacáite ), ach is féidir iad a bheith as mhiotail freisin (mar shampla cruach dhosmálta nó alúmanam ) nó plaistigh áirithe (go háirithe poilitéin, polapróipiléine, PTFE ). Úsáid choitianta le haghaidh eascra polapróipiléine is ea anailís gháma-speictreach ar shamplaí leachtacha agus soladacha.
deas|mion| Eascraí de mhéideanna éagsúla

## Tógáil agus úsáid
clé|mion| (A) Eascra ar fhoirm íseal nó ar fhoirm Ghrifín<br /><br /><br /><br /> (B) Eascra ar fhoirm ard nó Eascra Berzelius <br /><br /><br /><br />(C) Eascra cothrom nó criostalóir
clé|mion| Eascra Philips ar féidir é a chorraigh thart mar fhleascán cónúil
## Tagairtí
Catagóir:Earraí gloine saotharlainne
Catagóir:Gréithe Dí