open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chiaroscuro (gealdorcha)

mion|Naomh Peadar le Caravaggio
Sa phéintéireacht, úsáid solas láidir is scáth is ea **''chiaroscuro**,* nó *'gealdorcha*', chun foirmeacha a shainiú i spás. Shaothraigh [[Leonardo da Vinci]] is [[Caravaggio]] an teicníocht san Iodáil, ach thug [[Rembrandt]] chun foirfeachta í san [[An Ísiltír|Ollainn]] sa [[17ú haois|17ú céad]]. 

Bhí [[Caravaggio]] aitheanta mar mháistir críochnúil de *chiaroscuro'', a chiallaíonn “éadrom-dorcha” go liteartha in Iodáilis. Tagraíonn an téarma don chothromaíocht de thoin éadroma agus dorcha i saothar agus go háirithe i gcás cumas an ealaíontóra chun scáthanna a láimhseáil. 

## Féach freisin

* Caravaggio
* Leonardo da Vinci 

## Tagairtí

Catagóir:Caravaggio
Catagóir:Leonardo da Vinci
Catagóir:Teicnící péintéireachta
Gealóg bhuachair

Is éan de ghné na ngealóg é an **ghealóg bhuachair**. Tugtar **buíóg** uirthi seo freisin. Dúchasach don Eoraip. Clúmh dubh is buí, agus an t-eireaball donn. Áitríonn sí talamh féaraigh is feirmeoireachta, agus itheann síolta is feithidí. Tugtar *an ghealóg bhuí* uirthi freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Gealóg shneachta

Cineál gealóige atá dúchasach do thuaisceart an leathsféir thuaidh is ea **an ghealóg shneachta** (*Plectrophenax nivalis*). Bán le droim dubh sa gheimhreadh, an ceann is an droim donn agus an chuid íochtarach bán sa samhradh. Áitríonn sí talamh charraigeach oscailte nó an cósta sa gheimhreadh. Itheann sí síolta is feithidí.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Géanóm

Cód géiniteach le heolas géiniteach uile an orgánaigh. Sa chuid is mó d'orgánaigh, i seichimh DNA taobh istigh de chrómasóim a bhíonn an t-eolas seo. Tá víris bunaithe ar RNA ann, agus ina gcás siúd is sa seicheamh iomlán RNA a bhíonn an t-eolas seo. Tá raon iontach mór i méid an ghéanóim, ó chúpla míle bunphéire i víreas simplí go dtí beagnach milliún milliún bunphéire i bplandaí áirithe. Is féidir go mbeidh comhdhéanaimh dhifriúla ag géanóm (géinitíopaí) baill éagsúla orgánaigh, ach cuireann géanóm an orgánaigh síos ar sheichimh choitianta shainiúla an orgánaigh. 

## Tagairtí
Géanóm daonna

Cód géiniteach iomlán an duine. Leagan amach na ngéinte ar gach ceann de na 46 crómasóm daonna. Foilsithe den chéad uair sna hirisí údarásacha *Nature* (Nádúr) na Breataine agus Science (Eolaíocht) na Stát Aontaithe i 2001. Déanta amach ag foirne comhoibritheacha ar fud an Domhain, cuid acu maoinithe go poiblí ag rialtais sé thír i Scéim an Ghéanóim Dhaonna, agus foireann de chuid comhlacht Celera Genomics, maoinithe go príobháideach. 

An cód iomlán den chéad míle géin a threoraíonn an neach daonna. Tá na géinte seo suite go randamach ar feadh timpeall cúpla méadar de na móilíní déhéilicse DNA atá lúbtha ar a chéile arís is arís eile i gcrómasóim gach cille sa cholainn dhaonna, ach na cealla dearga fola. Sa scéim, aimsíodh gach géin díobh seo, a seoladh ar na crómasóim, a comhdhéanamh bithcheimiceach, na díseanna núicléitídí, agus a n-ord sa ghéin. Suas le 3,000 milliún díseanna núicléitídí atá i gceist. De réir torthaí na scéime, níl aon chiall ná cúis fhollasach le timpeall 97% den chód, nach bhfuil ann ach sraitheanna athráite nó raiméis. 

Níl an oiread géinte ag an duine is a mheastaí: níl ach idir 30,000-40,000 géin ann, bíodh is go meastaí go raibh timpeall 100,000. Mar chomparáid, tá 13,000 géin ag an gcuileog. Maidir leis an aigéad dí-ocsairibeanúicléasach (DNA) daonna, an móilín a iompraíonn an cód, níl ach 0.2% de dhifríocht idir daoine, agus 4% de dhifríocht idir daoine is simpeansaithe, na mamaigh is gaire gaolmhaire dúinn. 

## Tagairtí
Geanón

Moncaí ón Seandomhan, dúchasach don Afraic ó dheas ón Sahára. An ceann cruinn le féasóg is féasóga leicinn ar thaobhanna na haghaidhe. Caol le cosa cúil fada is eireaball fada. Fionnadh daite ar chuid de na cineálacha.

## Tagairtí
Geanphearóid

Is pearóid bheag atá dúchasach don Afraic agus Madagascar é an **gheanphearóid**. Tugtar an t-**éan suirí** air freisin. Áitríonn sí coillearnach, scrobarnach is talamh oscailte, agus itheann síolta is caora. Déanann sí ealtaí móra. An baineannach níos mó ná an fireannach, uaireanta. An-choitianta mar éan cáis. Piocann siad a chéile, agus is uaidh seo a thugtar an t-ainm orthu, a úsáidtear don phearaicít Astrálach freisin.

## Tagairtí
Gearbú

Creimire, cosúil le luch is ea an **gearbú**. Gluaiseann sé trí léimeanna, agus is féidir leis léim chomh fada le 3 m. Na cosa cúil 4 oiread ar a laghad níos faide ná na cosa tosaigh. Na cluasa mór, an t-eireaball fada le ribí fada gruaige ag a bharr. Itheann sé síolta, plandaí nó feithidí; ní ólann. Tugtar *[[Francach (ainmhí)|francach]] an fhásaigh* air freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Creimirí
Catagóir:Mamaigh
Gearradh Caesarach

Is éard atá i gceist le **gearradh Caesarach** ná baint an fhéatais ón mbroinn trí obráid máinliachta. Déantar é nuair a bhíonn baol ann go ndéanfadh luí seoil is breith normálta trí chanáil na faighne damáiste suntasach don mháthair nó an féatas. Mar shampla, má bhíonn bac ar an luí seoil, é ar siúl rófhada gan leathadh an cheirbhics, hipirtheannas na máthar dosmachtaithe, nó an soláthar fola don fhéatas lagaithe, déantar gearradh sa bholg íochtarach agus tógtar an féatas amach tríd. Ainmnithe as Iúl Caesar, mar deirtear gur mar seo a rugadh é féin (bíodh is nach bhfuil fianaise ar bith air).

## Tagairtí
Gearradharcach

Eallach tí le hadharca gearra. San 18ú céad d'fheabhsaigh Charles is Robert Colling an pór chuig póir cosúil leis an Durham (gearradharcach na rainséirí Meiriceánacha) is an Teeswater. Sa 19ú céad tháirg Thomas Bates an gearradharcach bainne. Faoi seo, tá roinnt mhaith pór eile ann.

## Tagairtí
Gearrthóg

Píosa planda, taobhphéacán de ghnáth, duilleog nó fréamh, a ghearrtar ón tuismitheoir agus a chuirtear san ithir chun go bhfásfaidh sé ina phlanda iomlán nua. Baineann gairneoirí feidhm as chun plandaí a shíolrú.

## Tagairtí
Géarshiondróm trom riospráide

Ionfhabhtú víreasach an-tógálach is ea **géarshiondróm trom riospráide** nó ***SARS***, a taifeadadh den chéad uair sa tSín sa bhliain 2002 agus a scaip go tapa ar fud an domhain trí aerthaisteal. Fuair níos mó ná 800 duine bás leis agus ionfhabhtaíodh os cionn 8,000 duine ar fud an domhain. 

Na siomptóim an-chosúil le siomptóim an fhliú: fiabhras ard, tinneas cinn, casacht thirim, giorra anála, agus b'fhéidir niúmóine. 2-7 lá an t-eatramh goir. 
Chinntigh an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte gur cineál nua corónaivíris is ea é, ceann de na cineálacha a chuireann tús leis an slaghdán coitianta. 

mion|clé

D'eisigh siad rabhadh domhanda do dhaoine maisc aghaidhe a chaitheamh in áiteanna poiblí, aerthaisteal a laghdú, paisinéirí eitleán a iniúchadh féachaint an bhfuil ardú teochta acu, agus daoine ionfhabhtaithe a aonrú. 

Faoi dheireadh 2005 bhí an víreas faoi choinneáil den chuid is mó, agus meastar anois go bhfuil sé díothaithe. Mar sin féin, tá obair ar siúl chun vacsaín shlán éifeachtach a shaothrú.

## Féach freisin

clé|mion|220x220px|Líon cásanna sa tSín i 2002/2003

* Víreas corónach  
* Chun tuilleadh eolais a fháil, téigh chuig an rannán ionfhabhtaithe coróinvíris de láithreán gréasáin an EDS anseo. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair riospráide
Catagóir:Galair thógálacha
Catagóir:Coronaviridae
Géasar

deas|250px|thumb|Géasar
Foinse nádúrtha uisce the a bhrúchtann ó am go ham, ag caitheamh scardáin uisce fhorthéite is gaile suas san aer as scoilt dhomhain i screamh an Domhain. Faightear géasair i réigiúin bolcán gníomhach, cosúil leis an Nua-Shéalainn, an Íoslainn, is na Stáit Aontaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Tírghnéithe
Droichead Geata an Óir

Droichead crochta mór cruach trasna an Gheata Órga, an cainéal idir Bhá San Francisco i dtuaisceart Chalifornia is an tAigéan Ciúin. Críochnaíodh sa bhliain 1937 é. 1.28 km ar fhad.

## Gailearaí


File:GoldenGateBridge openingday.jpg|Coisí ina sheasamh leis na sean ráille ar lá oscailte oifigiúil, 1937.
File:Golden Gate Bridge Opening - (1936).ogg|Lá Oscailt
File:Invitation to Golden Gate Bridge opening, 1937.jpg|Cuireadh oifigiúil chuig oscailt an droichid.


## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Droichid sna Stáit Aontaithe
Catagóir:California
Gearg bhabaight

Gearg ghoirt, dúchasach do Mheiriceá Thuaidh is Láir, a tugadh isteach sna hIndiacha Thiar is ea an **ghearg bhabaight**. Áitríonn sí talamh shaothraithe, coillearnach oscailte is scrobarnach. Itheann sí síolta, gráinní is feithidí. De ghnáth, maireann sí i scata de 30 cinn nó níos mó.

## Tagairtí
Geargáil

San ailtireacht Ghotach, sconna báistí, snoite as cloch i bhfoirm ainmhí nó aghaidhe daonna arrachtúla, agus an béal ar oscailt ag cur amach an uisce. De ghnáth, tógtar é ag gobadh amach ón uchtbharr, ionas go dtiteann an t-uisce i bhfad ón mballa.

## Tagairtí
Geata isteach/amach

Áis a chuirtear ar fáil idir córais ríomhaire chun an bealach a réiteach do líonra atá ag feidhmiú de réir prótacail amháin teachtaireachtaí a sheachadadh do líonra atá ag feidhmiú de réir prótacail eile, chun gur féidir cumarsáid a dhéanamh le chéile gan siúnta.

## Tagairtí
Frank Gehry

Ailtire a saolaíodh i dToronto, agus a d'oibrigh as Los Angeles an chuid is mó dá shaolré ba ea **Frank Owen Gehry** (a rugadh **Frank Goldberg** 28 Feabhra 1929 - 5 Nollaig 2025), ceann de na hailtirí is cáiliúla ar Domhan ó dheireadh an 20ú céad. Baineann a dhearadh dealbhach brúidiúil, mar a thugtar air, úsáid as comhcheangail neamhchoitianta ábhar: coincréit amh, miotal rioctha is a leithéid. 

### Saothar
I measc a shaothar tábhachtach tá Músaem na Leanaí i Los Angeles (1980), Músaeum Aerspáis California (1984), an Lárionad Meiriceánach i bPáras (1994), oifig an chomhlacht árachais ING i bPrág le cruinnmheallta rothlaithe cruach domheirgthe ar a dhíon (1995), Músaem Guggenheim i mBilbao (1997), Ceoláras Walt Disney i Los Angeles (2003) agus an Fondation Louis Vuitton i bPáras (2014). 

mion|clé|Músaem Guggenheim in Bilbao na Spáinne. Frank Gehry a dhear.|220x220px

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Ceanadacha
Catagóir:Ailtirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Básanna in 2025
Geilitín

Is éard is **geilitín** ann ná próitéin a tháirgtear nuair a fhiuchtar collaigin (próitéin shnáithíneach a fhaightear i gcnámha, craiceann, is gruaig) in uisce. Téachtann fiú fuaidreán caol ina chollóideach ramhar. Úsáidtear é i mbianna, greamacháin, agus eibleachtaí fótagrafacha.

## Tagairtí
Geilignít

mion|Leabharː   ''Marshall, Arthur.'' Explosives. Philadelphia, P. Blakiston, 1917
Grúpa pléascach tionsclaíoch, meascán geilitíneach le nítriglicrín is nítriceallalós, agus méadaitheoirí ann — ábhair thámha neamhphléascacha —chun a láimhseáil a dhéanamh sábháilte. 

## Tagairtí

Catagóir:Pléascáin
Catagóir:Ábhair Ghuaiseacha
Géillphointe

Is é atá i gceist le **géillphointe** an strus teannta is lú go dtagann míchumadh dochúlaithe plaisteach ar ábhar: daingniú buan a bhíonn air ansin. Tomhaistear i bpascail (Pa) é.

## Tagairtí

Catagóir:Meicnic
Geimhriú

Is éard is **geimhriú** ann ná straitéis ag mamaigh is ainmhithe áirithe, tréimhse fhuar an gheimhridh a chaitheamh i staid mharbhánta nó shuaimhneach. Laghdaítear an mheitibileacht agus téann an t-ainmhí i gcodladh domhain, ag maireachtáil ar chistí bia atá stóráilte ina cholainn i rith an tsamhraidh roimhe sin. Tugtar *samhrú* ar straitéis den saghas céanna chun maireachtáil trí shamhradh te tirim.

## Tagairtí
Géinitic daonra

Comhdhéanamh géiniteach daonraí, agus staidéar ar na hidirghníomhuithe leis an gcomhshaol, cúrsaí eacnamaíocha, na próisis a chinneann minicíochtaí géinte is géinitíopaí, agus na teoirimí matamaiticiúla a chuimsíonn iad is a chuireann síos orthu. Leag beirt géineolaithe Briotanacha, R. A. Fisher (1890-1962) is J. B. S. Haldane (1892-1964), agus an géineolaí Meiriceánach Sewall Wright (1889-1988) bunsraith an disciplín. Faoi seo tá cuid mhaith ar eolas maidir le dáileadh mhinicíochtaí na ngéinte maidir le fuilghrúpaí, ach tá lear oibre fós le déanamh maidir le séireamphróitéiní, einsímí, agus seichimh ar leith núicléitídí ar an DNA.

## Tagairtí
Géinitíopa

[thumb|right|An gaol idir géinitíopa agus [feinitíopa á léiriú le cearnóg Punnett, agus dath na bpeiteal ar phlandaí piseanna mar eiseamláir. Seasann na litreacha B agus b do na géinte i gcomhair dhath agus taispeánann na pictiúir na bláthanna a thagann mar thoradh orthu.]]
[mion|Géinitíopa => [Feinitíopa]]
Is é is **géinitíopa** ann ná na géinte a bhíonn ag ball amháin ar leith de chineál orgánach. 

Úsáidtear an téarma do líon iomlán na ngéinte, nó na géinte ar leith ag lócais shonraithe sa chrómasóm. 

Táirgeann idirghníomhú tháirgí na ngéinte sin (RNA, próitéiní) le chéile agus leis an gcomhshaol uile ina bhfásann an t-orgánach an feinitíopa, an raon tréithe a bhíonn le brath.

## Féach freisin

* Feinitíopa

## Tagairtí

Catagóir:Géineolaíocht
Géinteiripe shómatach

Coincheap gur féidir géin ar leith a chur isteach i gcealla sómatacha duine a bhfuil an ghéin sin lochtach aige nó as láthair. Bheadh sé i gceist an ghéin theiripeach a sheachadadh go díreach isteach sa cholainn in vivo, nó ar bhealach indíreach trí na cealla a bhaint as an gcolainn, na géinte teiripeacha a chur isteach iontu sa tsaotharlann, agus iad a chur ar ais sa cholainn ansin. Tá gealladh mór faoin bpróiseas seo, ach tuilleadh taighde le déanamh chun é a dhéanamh éifeachtach.

## Tagairtí
Geir

Is saill sholadach a úsctar as fíocháin is taiscí saille ainmhithe í **geir**. Agus í íon, bíonn sí bán gan bholadh gan bhlas. D'úsáidtí í chun gallúnach, coinnle is ábhair le cur in ionad ime a dhéanamh. Fadó d'úsáidtí mar ábhar bealaithe í.

## Féach freisin
* Blonag
* Saill

## Tagairtí
Murray Gell-Mann

Fisiceoir teoiriciúil a rugadh i Nua-Eabhrac ab ea **Murray Gell-Mann** (15 Meán Fómhair 1929 - 24 Bealtaine 2019). I 1953 thug sé isteach coincheap an choimhthís, uimhir chandamach nua is gá a imchoimeád in aon idirghníomhú núicléach láidir idir buncháithníní. Bhain sé feidhm as an gcoimhthíos —mar a rinne Yuval Ne'eman, neamhspleách air — chun méasóin, núicléóin (prótóin is neodróin) agus hipearóin a rangú. Bhí siad in ann réamhinsintí a dhéanamh maidir le núicléis, ar an dóigh chéanna a ndearna Dmitri Mendeleev maidir leis na dúile le clár peiriadach na ndúl. Réamhinis sé an cáithnín óimige-míneas (ω-), agus braitheadh i dturgnaimh é i 1964. Le George Zweig, thug sé isteach coincheap an chuairc, gach ceann le trian de lucht an leictreoin agus uimhir baróin ar leith. 6 chuarc a réamhinis siad: íoschuarc, uaschuarc, cuarc coimhthíoch, briochtchuarc, bunchuarc, is barrchuarc. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1969 as seo.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2019
Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Geodasach

Leathnú choincheap na líne dírí don spás cuarach, ag seasamh don líne is giorra idir dhá phointe fhosaithe ar an dromchla cuarach. Is cásanna ar leith ansin an líne dhíreach ar phlána agus ciorcail mhóra ar sféar. I gcoibhneasacht ghinearálta, gluaiseann réada atá ag saorthitim ar feadh geodasaigh i spás-am cuarach. 

## Tagairtí
Geodasaíocht

mion|gathanna an domhain ;  World Geodetic System 1984
Brainse eolaíochta a phléann méid is cruth an Domhain, a réimse domhantarraingthe agus ionaid phointí fosaithe. I suirbhéireacht gheodasach, ní hionann is suirbhéireacht phlánach, cuirtear cuaire an Domhain san áireamh. Sainmhínítear cruth an Domhain (an gheoid) mar an bhfíor atá ingearach le treo na domhantarraingthe ag gach pointe, agus neasaíonn sé do sféaróideach oblátach, rud a mhol Newton den chéad uair mar thoradh ar bhreathnuithe cruinne réalteolaíocha. 

## Tagairtí

Catagóir:Geodasaíocht
Catagóir:An Domhan
Catagóir:Tíreolaíocht
Catagóir:Réalteolaíocht
Catagóir:Domhaneolaíocht
Catagóir:Geolaíocht
Catagóir:Cartagrafaíocht
Catagóir:Tomhas
Catagóir:Loingseoireacht
Tionscadal Gemini

mion|deas|Lógó
An dara glúin de lainseálacha ag NASA, i ndiaidh Mercury agus díreach roimh Apollo. Réamhtheachtaire ar chláir Gemini is Apollo.   

Bhí 10 lainseáil sna blianta 1965-1966.  

Beirt spásairí a bhí ar gach ceann, ag tástáil na gcóras i gcomhair oibre taobh amuigh den spásárthach, ionad coinne idir dhá spásárthach is iad á nascadh, agus fulaingt iomlán na spásairí chun déanamh cinnte de gurbh fhéidir leo turas ar an nGealach a fhulaingt. 
clé|mion|Gemini
Bhí Neil Armstrong i gceannas ar Gemini 8 sa bhliain 1966.. agus Apollo 11 i 1969. 

Bhí Michael Collins ina bhall de scéim Gemini 10.  

## Tagairtí
 

Catagóir:Cláir NASA
Tionscadal Gemini
Teileascóip Gemini

Dhá theileascóp, ceann suite ar shliabh Mauna Kea i Haváí, ceann ar shliabh Cerro Pachon sa tSíle. Tháinig Gemini Thuaidh i Haváí i bhfeidhm i 1999, é 8.1 m ar trastomhas, le hoptaic oiriúnaitheach a lúbann na scátháin an t-am ar fad chun iarmhairtí dífhócasacha atmaisféar clamparach an Domhain a chealú agus taifeach fíoríogair a bhaint amach. Is féidir réada fíorbheaga fíordhoiléire a fheiceáil leis nach raibh le feiceáil riamh roimhe. Tháinig a leathchúpla ó dheas i bhfeidhm i 2002.

## Tagairtí
Geoiméadracht

mion|deas|Teoirim Desargues
Brainse den mhatamaitic a dhéanann staidéar ar thréithe cruthanna is spáis, agus an Domhain ar dtús is ea **geoiméadracht** (nó **céimseata**).

Timpeall 2000 RC bhí eolas ag na Bablónaigh ar na rialacha chun fairsingí dronuilleog, triantán dronuillinne is triantán comhchosach a ríomh. Ghlac siad leis gurbh ionann imlíne (C) ciorcail de thrastomhas d le 3⅛ d, agus a fhairsinge le ⅓ (½ C)2. Roinn siad imlíne an chiorcail i 360 cuid chomhionann, agus shaothraigh siad cuid mhaith eolais gheoiméadraigh. Bhí an t-eolas seo ag na hÉigiptigh freisin, ach ba iad na Gréagaigh a bhunaigh an gheoiméadracht loighciúil timpeall 300 RC. 

Bhailigh Eoiclídéas na buntorthaí ina imleabhair den Uraiceacht, ag leagan amach na dteoirimí is na gcruthuithe orthu in ord loighciúil, ag tosú le bunaicsímí nó buntairiscintí trí chéimeanna a lean a chéile, ag forbairt na gcruthuithe a sheasann fós tar éis 2,000 bliain. Ón 18ú céad anuas forbraíodh geoiméadrachtaí teibí, agus luaitear saothar Gauß is Lobachevsky leis seo. 

## Tagairtí

Geoiméadracht
Geoiméadracht ailgéabrach

Staidéar ar gheoiméadracht trí mheán an ailgéabair. Ar dtús ba staidéar ar chuair is dromchlaí trína gcothromóidí ailgéabracha é, agus níor ghá úsáid a bhaint as calcalas, i gcodarsnacht le geoiméadracht dhifreálach. Tháinig an t-ábhar le bheith ina fhochuid de gheoiméadracht theilgeach, agus nuair a tugadh uimhreacha coimpléascacha isteach sa 19ú céad d'éirigh le Riemann is Poincaré dlúthcheangail a aimsiú idir geoiméadracht ailgéabrach is teoiric na bhfeidhmeanna coimpléascacha. Sa 20ú céad d'éirigh le Oscar Zariski an t-ábhar a fhorbairt le hailgéabar nua-aoiseach agus a ghinearálú le feidhmiú i bhfad níos leithne. Rinne Alexandre Grothendieck tuilleadh forbairtí trí choincheapa suntasacha geoiméadracha a thabhairt isteach i dteoiric ailgéabrach uimhreacha.

## Tagairtí
Geoiméadracht anailíseach

Iarracht fadhbanna geoiméadracha a réiteach trí chomhordanáidí a dháileadh ar gach pointe. Tugtar *[[geoiméadracht]] Chairtéiseach* nó *geoiméadracht chomhordanáideach* uirthi freisin. Maidir leis an bplána, is é an córas is coitianta ná dhá ais ingearacha, ionas gur féidir gach pointe a lua mar phéire uimhreacha (x, y). I ngeoiméadracht thríthoiseach, trírín uimhreacha a úsáidtear (x, y, z). Tá córais comhordanáidí eile ann a bhíonn áisiúil i gcásanna, mar shampla, comhordanáidí polacha d'fhadhbanna a bhaineann le feiniméin thríthoiseacha, eagraithe timpeall lárphointe. Luaitear Descartes mar cheapadóir an chórais seo, bíodh is gur bhain Apallóinias feidhm as aiseanna ina staidéar ar chónghearrthaí. 

## Tagairtí
Geoiméadracht theilgeach

Is éard is **geoiméadracht theilgeach** ann ná staidéar ar fhigiúir gheoiméadracha agus a bhfuil i gcomhar acu lena scáileanna (mar shampla, airíonna líne nó cuair, sainmhínithe ag iltéarmach de chéim ar leith). Cheap Gerard Desargues (1591-1661) an t-ábhar, agus bhain feidhm as chun staidéar na gcónach a shimpliú, mar is coibhéiseach na héilipsí, na parabóilí is na hipearbóilí uile sa gheoiméadracht theilgeach. Ar an mbealach céanna, d'éirigh le Newton na cuair chiúbacha uile a shimpliú chuig 5 chineál. D'athbheoigh an matamaiticeoir Francach Jean Victor Poncelet (1788-1867) is an matamaiticeoir Gearmánach August Ferdinand Möbius an t-ábhar sna 1820idí, agus ó shin is í an brainse geoiméadrachta is bunúsaí dá bhfuil ann. Ní chaomhnaítear airíonna a bhaineann le fad i dtrasfhoirmithe teilgeacha. Is tearc iad airíonna teilgeacha figiúr, bíodh gur bunúsach iad. Is áisiúil an gheoiméadracht theilgeach chun ceisteanna faoi líon cuar de chineálacha ar leith a fhreagairt agus staidéar geoméadrach a dhéanamh ar réiteach cothromóidí. 

## Tagairtí
Geoiméadrachtaí neamh-Eoiclídeacha

Is éard atá i gceist le **geoiméadrachtaí neamh-Eoiclídeacha** ná geoiméadrachtaí a saothraíodh ón 18ú céad anuas, bunaithe ar 5ú aicsím Eoiclídéis a thréigean ar bhealaí éagsúla. Ba í an aicsím sin nach féidir ach líne dhíreach amháin a tharraingt trí phointe ar leith atá comhthreomhar le líne dhíreach ar leith. Mar shampla, má ghlactar mar aicsím nua ina hionad sin gur féidir níos mó ná líne dhíreach amháin a tharraingt trí phointe ar leith atá comhthreomhar le líne dhíreach ar leith, forbraítear geoiméadrachtaí hipearbóileacha, mar atá déanta ag Gauß is Lobachevsky. Ba í seo an chéad gheoiméadracht fhisiciúil shochreidte mar mhalairt ar gheoiméadracht Eoiclídéis. Mar shampla eile, má ghlactar mar aiscím eile nach féidir aon líne dhíreach a tharraingt trí phointe ar leith atá comhthreomhar le líne dhíreach ar leith, forbraítear geoiméadracht éilipseach, agus rinne Riemann obair bhunúsach ar an gcoincheap teibí seo. Tá geoiméadrachtaí neamh-Eoiclídéacha teibí eile á saothrú freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Geoiméadracht
Conrad von Gesner

Nádúraí is lia a rugadh i Zürich ab ea **Conrad von Gesner** (1516-1565). Scoláire iomráiteach san Athbheochan. I measc a shaothar bhí *Historia Animalium* (Stair na nAinmhithe, 1551-1558) ina ndearna sé iarracht gach a raibh ar eolas ar gach ainmhí a chuimsiú. Bhailigh sé níos mó ná 500 planda nach raibh aon chur síos orthu, agus scríobh ar leighis, mianreolaíocht is fealsúnacht. 

## Tagairtí
Síceolaíocht Gestalt

Scoil smaointeoireachta sa tsíceolaíocht, bunaithe ar an gcoincheap gur mó an t-iomlán ná suim na bpáirteanna, modh iomlánaíoch síceolaíochta. Saothraíodh í ag na síceolaithe Gearmánacha Max Wertheimer (1880-1943), Kurt Koffka (1886-1941), is Wolfgang Köhler (1887-1967). Cáiliúil as dlíthe aireachtála Gestalt, iarracht cur síos ar airíonna na n-eilimintí radharcacha a chuidíonn leo a bheith oiriúnaithe le chéile mar bheith. 

## Tagairtí
Teiripe Gestalt

Teiripe a dhíorthaíodh ó shíceolaíocht Gestalt, é mar aidhm aici duine a dhéanamh iomlánaíoch trí eolas ar airíonna a phearsantachta a shéan sé nó a lig sé i ndearmad a thabhairt chun solais. Síceolaí Meiriceánach a rugadh sa Ghearmáin, Frederick Perls (1893-1970), ab ea príomhchleachtóir na teiripe seo. De ghnáth riaraítear í i ngrúpaí agus i bhfoirm ceardlainne, thar dheireadh seachtaine mar shampla. Spreagtar na daoine sa ghrúpa le bheith lán de bhrí, spontáineach is mothálach dá riachtanais féin. Ní ligtear dóibh labhairt ach san aimsir láithreach, agus leagtar béim ar chumarsáid trí ghníomhartha, ag déanamh aisteoireachta ar choimhlintí. 

## Tagairtí
Geoiceimic

Brainse den gheolaíocht a phléann le líonmhaireacht na ndúl is a n-iseatóp sa Domhan agus na próisis a chinneann a ndáileadh. Tagann na próisis cheimiceacha in éabhlóid an Domhain is an Ghrianchórais san áireamh. Bíonn feidhmeanna trádálacha i gceist, sirtheoireacht gheoiceimiceach ina measc, chun acmhainní mianach folaithe a bhrath trí anailís cheimiceach ar ithreacha, moirteanna is uiscí sruthán.

## Tagairtí
Geoifisic

300px|mionsamhail|deas|Aois ghrinneall na farraige
Brainse den gheolaíocht a bhaineann le tréithe fisiciúla ábhair an Domhain agus na próisis fhisiciúla a chinneann struchtúr an Domhain ina iomláine. Tagann seismeolaíocht, geoimaighnéadas, is meitéareolaíocht i gceist, próisis ollmhóra aistriú maise is teasa sa Domhan, agus athruithe i réimse domhantarraingthe an Domhain. Tomhaiseann suirbhéanna geoifisiciúla difríochtaí sa réimse maighnéadach is an réimse domhantarraingthe, agus baintear feidhm astu chun difríochtaí i struchtúr is comhdhéanamh na gcarraigeacha a dhéanamh amach agus taiscéaladh a dhéanamh ar acmhainní ola is mianraí. 

## Tagairtí
Lorenzo Ghiberti

Gabha óir, teilgeoir cré-umha is dealbhóir a rugadh i bhFlórans na hIodáile ab ea **Lorenzo Ghiberti** (1378 – 1 Nollaig 1455). I 1401 bhuaigh sé comórtas chun péire geataí cré-umha a theilgean don bhaistealann in Ardeaglais Firenze, atá ann fós.
[mion|Geataí na baistealainne in Ardeaglais Firenze. "Geataí Pharthais" a bhaist [Michelangelo orthu.]]

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1378
Catagóir:Básanna i 1455
Catagóir:Ealaíontóirí Iodálacha
Riccardo Giacconi

Réaltfhisicí a rugadh i Genova na hIodáile ar 6 Deireadh Fómhair 1931 ach a chaith cuid mhaith dá shaolré sna Stáit Aontaithe is ea **Riccardo Giacconi**. Cheap sé scáthán nua i gcomhair teileascóp X-ghathach spáis i 1960, agus i 1962 d'aimsigh an chéad fhoinse X-ghathanna taobh amuigh den Ghrianchóras (an réalta Scorpius-X) is léirigh an radaíocht cúlra ó thaobh amuigh dár réaltra. Thóg a ghrúpa an chéad bhrathadóir satailíte X-ghathanna a d'imfhithisigh an Domhan. Leag sé amach bunús na réalteolaíochta X-ghathaí. Le Raymond Davis is Masatoshi Koshiba, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 2002 as an saothar seo. Fuair sé bás ar 9 Nollaig 2018 in San Diego, California.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Fisiceoirí Iodálacha
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Ivar Giaever

Innealtóir leictreach a rugadh i mBergen na hIorua ar 5 Aibreán 1929 is ea **Ivar Giaever**. Chuaigh sé go dtí na Stáit Aontaithe i 1956, agus rinne feabhsuithe suntasacha ar fheistí leictreonacha, bunaithe ar an iarmhairt thollánach, is é ag obair i gcomhlacht General Electric. 

Roinn sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain  1973 le Leo Esaki is Brian Josephson  as an saothar ar fheiniméin tolláin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fisiceoirí
Giairdiáis

Is é is **giairdiáis** ann ná inmhíolú chonair an díleá i veirteabraigh le seadán bídeach aoncheallach, Giardia lamblia, a chuireann tús le buinneach ghéar. Is iad na siomptóim a bhaineann léi ná at an bhoilg, buinneach, agus gás sna stéigeacha. Muna ndéantar cóireáil uirthi, tarlóidh ainéime ghéar agus córas imdhíonach laghdaithe lagaithe. Ceann den chuid bheag ionfhabhtuithe is féidir a tharchur ó dhaoine go hainmhithe. Ainmníodh as an mbitheolaí Francach Alfred Giard (1846-1908) í.

## Tagairtí

Catagóir:Galair Díleáite
Giar

Gaireas chun gluaisne rothlaithe a athrú ina luas is/nó ina threo rothlaithe eile. Sa bhfoirm bhunúsach, bíonn giar-roth fiaclach is féidir a úsáid i bhfíoraíochtaí agus cuingreacha éagsúla chun cóimheas oiriúnach an rothlú aschuir is an rothlú ionchuir a bhaint amach. Tugtar *ardú giar* ar chóras giaranna a thugann luas rothlú aschuir níos mó ná an luas ionchuir. Nuair is lú an luas aschuir, is córas ísliú giar é. 

## Tagairtí
G-fhachtóir

Sa bhfisic adamhach is núicléach agus fisic na gcáithníní, tugtar **g-fhachtóir** ar fhachtóir a chuireann síos ar an ngaol idir móimint mhaighnéadach cáithnín ar dhéanamh pointe lena ghuairne. Tugtar *g-fhachtóir Landé* air freisin, as an bhfisiceoir Meiriceánach Alfred Landé (1888-1976). I gcás na leictreon, is ionann an g-fhachtóir is an cóimheas gíreamaighnéadach in aonaid an mhaighnéadóin Bohr, a ghiorraítear chuig ∫B. Ón teoiric chandamach choibhneasaíoch, i gcás an leictreoin cosúil le pointe, ba cheart gur g = 2, ach tugann na turgnaimh luach timpeall 0.1% níos mó. Déantar na ceartúcháin a ríomh le leictridinimic chandamach (ina samhlaítear an leictreon mar cháithnín lom, timpeallaithe le scamall fótón fíorúil a athraíonn an g-fhachtóir). Réitíonn an luach ceartaithe le torthaí na dturgnamh go dtí níos fearr ná 8 n-ionad deachúil. Is tástáil thábhachtach é seo ar leictridinimic chandamach, a mheastar mar an teoiric is cruinne sa bhfisic mar gheall ar cheartú an g-fhachtóir.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic cháithníní
Catagóir:Fisic núicléach
Gí

Is éard is **gí** ann ná saill inite a dhíorthaítear ó im tríd an uisce a bhaint as (Béarla: *ghee*). Coitianta i dtíortha teo, mar a bhfeabhsaíonn an easpa uisce an seans go seasfaidh an gí folláin níos faide ná an t-im iomlán. 

## Tagairtí
Grinling Gibbons

Dealbhóir is snoíodóir adhmaid a rugadh i Rotterdam na hOllainne ab ea **Grinling Gibbons** (1648-1721). Tháirg sé oiread ollmhór torthaí is bláthanna snoíte, cinn ceirbíní agus maisiúchán Barócach eile i mBurghley, Chatsworth is tithe móra eile i Sasana.

## Tagairtí

Catagóir:Dealbhóirí Ollannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1648
Catagóir:Básanna i 1721
James Jerome Gibson

Síceolaí a rugadh i McConnelsville, Ohio ab ea **James Jerome Gibson** (27 Eanáir 1904 - 11 Nollaig 1979). Le linn an dara cogadh domhanda, ina stiúrthóir ar aonad taighde de chuid aerfhórsa Mheiriceá a bhí dírithe ar shíceolaíocht aerloingseoireachta. Shaothraigh sé teoiric shuntasach an radhairc ina leabhar *The Perception of the Visual World* (Aireachtáil Dhomhan an Amhairc, 1950). Thairg sé gurb é atá in aireachtáil radhairc ná brath díreach na réad do-athraitheach sa Domhan os ár gcomhair, agus nach bhfuil aon infeiriú ná próiseáil eolais i gceist. 

## Tagairtí

Catagóir:Síceolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1904
Catagóir:Básanna i 1979
Cass Gilbert

Ailtire Meiriceánach a rugadh i Zanesville, Ohio ab ea **Cass Gilbert** (24 Samhain 1859 – 17 Meitheamh 1934). Dhear sé an chéad ilstórach spéire, foirgneamh Woolworth i Nua-Eabhrac (1912), a raibh 60 urlár ann: an foirgneamh ab airde ar Domhan ag an am.
mion|Foirgneamh Woolworth

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1859
Catagóir:Básanna i 1934
Catagóir:Ailtirí Meiriceánacha
William Gilbert

Lia is fisiceoir a rugadh i gColchester Shasana ab ea **William Gilbert** (1544-1603). Chruthaigh sé go raibh nádúr maighnéadach ag an Domhan, agus bhain úsáid as na téarmaí leictreachas, fórsa leictreach, is aomadh leictreach roimh éinne eile. Ainmnítear aonad SI an fhórsa mhaighnéadaghluaisnigh, an gilbirt, as.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1544
Catagóir:Básanna i 1603
Eric Gill

Snoíodóir, greanadóir is clóghrafadóir a rugadh i mBrighton Shasana ab ea **Arthur Eric Rowton Gill** (22 Feabhra 1882 - 17 Samhain 1940). Ceann dá shárshaothair is ea *Prospero and Ariel* (1931) i dTeach na Craoltóireachta i Londain.

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíontóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1882
Catagóir:Básanna i 1940
King Camp Gillette

Ceapadóir a rugadh i bhFond du Lac, Wisconsin ab ea **King Camp Gillette** (5 Eanáir 1855 – 9 Iúil 1932). Bhunaigh sé a chomhlacht déantúsaíochta lanna rásúr i 1903.

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1855
Catagóir:Básanna i 1932
Gilín (iasc)

Iasc beag fionnuisce le colainn chaol chomhbhrúite is ea an **gilín**. An-choitianta in aibhneacha ar thalamh íseal san Eoraip. Suas le 15 cm ar fhad. Maireann sé i scoileanna, agus itheann crústaigh is feithidí ag an dromchla. Bhaintí feidhm as na criostail airgeadacha óna lanna le péarlaí saorga a dhéanamh tráth.

## Tagairtí
Gimide

Is é an **gimide** an chuid íochtarach den cholún veirteabrach, is é a fhoirmíonn an t-eireaball i gcuid mhaith ainmhithe. Sa duine, is struchtúr beag triantánach é a chuimsíonn 3, 4 nó 5 veirteabra buntúsach. Tá sé suite san eitre idir na mása.

## Tagairtí
Gymnospermae

Ceann den dá roinn sna plandaí síolta, arb iad na plandaí bláfara (angaispeirmeacha) an dara roinn. Bíonn síolta nochta (gan a bheith cumhdaithe le hubhagán) acu, ach is fíordhifriúil óna chéile baill na rann. Tá siad chomh difriúil sin go meastar anois gur díorthaíodh iad ó línte dúchasacha a bhí iomlán scoite óna chéile. Cuimsíonn an roinn grúpaí beo is grúpaí iontaise. Bhí gimnispeirmeacha luatha flúirseach sa tréimhse Charbónmhar, agus cumadh cuid mhaith de na fosuithe guail astu. Ba iad an fásra ceannasach sa tréimhse Iúrasach is an tréimhse Chailceach, ach ina dhiaidh sin d'imigh an chuid is mó i léig. Tháinig cineálacha beo chun cinn go forleathan arís i rith an oighrithe dheireanaigh, agus faightear fós iad i réigiúin fhuara mheasartha is fho-thrópaiceacha, fiú sna trópaicí go hard sna sléibhte. Faoi seo, tá cuid mhaith de na cineálacha teorannaithe d'fhairsingí beaga. 

## Tagairtí
Ginceo

Gimnispeirm dhuillsilteach atá dúchasach d'iardheisceart na Síne is ea an **ginceo**. Meastar nach bhfuil sé sa dúlra fiáin a thuilleadh. Na duilleoga feanchruthach, an síol le hairil mhéith ag imchlúdach eithne inite. An t-aon iarmhar beo ar chlann a bhíodh mór forleathan uair dá raibh. 
Bhí an ráta éabhlóide laistigh den ghéineas mall, agus bhí beagnach gach speiceas imithe in éag faoi dheireadh an Phléicéinigh. Ní fhaightear an t-aon speiceas a mhaireann, sé sin an *Ginkgo biloba* ach amháin san fhiántas sa tSín,  ach saothraítear é ar fud an domhain. Níl na caidrimh idir na ginceonna agus grúpaí eile plandaí réitithe go hiomlán.

## Réamhstair
Is iontaise bheo é an géineas (*Ginkgo biloba*), le hiontaisí cosúil leis an bplanda nua-aimseartha ag dul siar go dtí an Peirmeach, 270 milliún bliain ó shin. Is iad na gaolta beo is gaire don chlád ná na  cíocáidí,  a roinneann leis an *G. biloba* atá ar marthain tréith na speirme gluaistí. Ceaptar go bhfuil éagsúlacht thar a bheith ársa ag ginealaigh na nginceonna agus na gcíocáidí ag dul go dtí Tréimhse Charbónmhar luath. Bhí iontaisí inchurtha i leith an ghéinis Ginceo le horgáin atáirgthe cosúil leis na speicis nua-aimseartha le feiceáil den chéad uair sa Mheán-Iúrasach, agus rinne an géineas éagsúlú agus leath siad amach ar fud na Labhráise le linn an Iúrasaigh agus na tréimhse Luath-Chailcí. Tháinig laghdú ar an éagsúlacht de réir mar a chuaigh an Cailceach ar aghaidh, le díothú speiceas ar nós Ginceo huolinhensissé san éagsúlacht de réir mar a chuaigh na Cretaceous ar aghaidh le díothú speiceas mar *Ginkgo huolinhensis*, agus sa Phailéicéineach, níor fhan ach cúpla speiceas an *Ginkgo cranei* agus an *Ginkgo adiantoides*, sa Leathsféar Thuaidh, cé go raibh foirm shuntasach éagsúil (nach bhfuil mórán eolais ar fáil faoina stair) fós ann sa Leathsféar Theas. Leanadh den fhoirm sa Leathsféar Theas. Ag deireadh an Phléicéinigh, d'imigh iontaisí an Ghinceo ón taifead iontaise i ngach áit ach amháin i limistéar beag i lár na Síne, áit ar mhair an speiceas nua-aimseartha. Níltear cinnte an féidir idirdhealú iontaofa a dhéanamh idir speicis iontaise an Leathsféir Thuaidh den Ghincoe. I bhfianaise luas mall na héabhlóide agus na cosúlachtaí moirfeolaíocha idir baill den ghéineas, b’fhéidir nach raibh ach speiceas amháin nó dhá speiceas ann sa Leathsféar Thuaidh tríd an Céineasóch ar fad: *G. biloba* (lena n-áirítear *G. adiantoides*) an lae inniu agus *G. gardneri* ó Phailéicéineach in Albain.

## Tagairtí
Gineadóir leictreastatach

Feiste chun lucht leictreach mór a tháirgeadh, de ghnáth trí ionduchtú leictreastatach a dhéanamh arís is arís eile agus an lucht táirgthe a charnadh go leanúnach. Cheap an t-innealtóir Briotanach James Wimshurst (1832-1903) ceann i 1878, agus tá meaisíní nua-aoiseacha ardvoltais bunaithe ar ghineadóir van de Graaff le beilt-tiomáint (1929).

## Tagairtí
Gineadóir teirmileictreach raidiseatóip

Foinse cumhachta leictrí i spásárthach a bhíonn i bhfad ón nGrian (ionas nach mbeadh cumhacht le fáil ó fheistí fótavóltacha) nó ar phláinéad (mar nach mbeadh eagar fótavóltach praiticiúil). Gineann an t-ábhar radaighníomhach teas, agus gintear an leictreachas trí dhifríocht teochta trasna miotal difriúil. Is é an breosla is coitinne chuige seo plútóiniam-238, a bhfuil leathré 77 bliain aige, agus is féidir le mais bheag plútóiniam flúirse teasa a sholáthar ar feadh 10 mbliain nó mar sin leis an spásárthach a fhuinnmhiú. Bhain na Stáit Aontaithe is an tAontas Sóivéadach feidhm astu ina gcláir spáis. Ach de bhrí go bhfuil breosla núicléach in úsáid iontu, ní mór na foinsí a chumhdach go daingean ar eagla go dtarlódh taisme le linn lainseála nó laindeála, agus d'éirigh imní phoiblí mar gheall air seo. 

## Tagairtí
Ginealas

San antraipeolaíocht, rianú sinsearacht duine, de réir an tsleachta fhireann (athairlíneach), an tsleachta bhaineann (máthairlíneach), nó an dá thaobh. Déantar ginealach a rianú de ghnáth chun oidhreacht a rialú is cearta grúpaí a shainmhíniú. Tugtar *clann* ar ghrúpa leis an nginealach céanna. 

## Naisc sheachtracha
* Ginealas na hÉireann (irishgenealogy.ie) *(as Gaeilge)*

## Tagairtí
Ginealach máthairlíneach

Córas ginealaigh i gclann nó treibh ina rianaítear ballraíocht, oidhreacht is comharbas trí iníonacha na máthar. Fuarthas an sampla is cáiliúla ar oileáin Trobriand i Nua-Ghuine Phapua. Ní chiallaíonn sé seo go dtreoraíonn mná gach sealúchas ná go mbíonn na poist údarásacha uile acu.

## Tagairtí
Gingibhíteas

Athlasadh na ndrandal, a éiríonn  dearg, le claonadh chun rith fola. Tarlaíonn sé mar gheall ar an iomarca plaice (meascán de bhruscar bia, ronna is baictéar) a bheith deasctha ar na fiacla. Greannaíonn an phlaic na drandail, agus éiríonn siad ionfhabhtaithe. Is féidir go leathfaidh an t-ionfhabhtú go dtí na fíocháin is na cnámha a thacaíonn leis na fiacla, agus go gcaillfear na fiacla. Is féidir é a sheachaint le sláinteachas maith béil.

## Tagairtí
Ginidiú

Tosú an fháis i síol nó spór. Ní tharlaíonn sé go mbíonn an teocht, an t-uisce is an ocsaigin ar fáil, agus gach réamhchoinníoll is gá chun deireadh a chur lena shuan comhlíonta. Tagann an fhréamh óg (an fréamhán) amach ar dtús, agus ina dhiaidh sin an buinneán óg (an péacán). I nginidiú hipigéach, fanann na cotailéadóin faoin talamh; i nginidiú eipigéach, éiríonn siad os cionn leibhéal na hithreach. 

## Tagairtí

Catagóir:Fiseolaíocht
Catagóir:Síolta
Ginsing

[mion|Ginsing go díreach ón talamh ar fheirm sa [An Ghearmáin|Ghearmáin]]
Aon cheann de dhá chineál plandaí ilbhliantúla le fréamhacha ramhra atá dúchasach do thuaisceart Mheiriceá is an Áise. Riosómach. Na duilleoga bosach, na bláthanna cúigphiotalach scothbhuí/glas, na torthaí cruinn dearg. Deirtear gur afraidíseach í agus go bhfuil gníomhaíochtaí míochaine is athbhríocha ag na fréamhacha mionaithe. Coitianta mar fhorábhar athbhríoch is cothaithe, agus moltar í i gcásanna tuirse is fadhbanna néaróg, duán is croí. Léiríonn anailís cheimiceach go bhfuil sraith gliocaisídí inti a bhriseann síos ina siúcraí a fhéadfaidh an córas imdhíonach a neartú. Tá comhábhair eile inti, hormóin is vitimíní a chuidíonn le téachtadh na fola is na fíocháin a chosaint i gcoinne an phróiseas aoisithe. 

## Tagairtí
James Gibbs

Ailtire a rugadh in Obar Dheathain na hAlban ab ea **James Gibbs** (23 Nollaig 1682 - 5 Lúnasa 1754). Cara is deisceabal le Christopher Wren, ceapadh é ina choimisinéir ar thógáil eaglaisí nua i Londain i 1713. I measc a chuid dearaí bhí St Mary-le-Strand (1717) agus St Martin-in-the-Field (1726). Ina *Book of Architecture* (Leabhar na hAiltireachta, 1728) cáiliúil chuir sé le scaipeadh na stíle Pallaidíche, rud a d'fhág lorg ar an-chuid eaglaisí den tréimhse choilíneach i Meiriceá.

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1682
Catagóir:Básanna i 1754
Vitaly L. Ginzburg

Fisiceoir a rugadh i Moscó ab ea **Vitaly Lazarevich Ginzburg** (4 Deireadh Fómhair 1916 – 8 Samhain 2009). Sa bhliain 2003, le Alexei Abrikosov is Anthony Leggett, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice  as a thaighde ceannródaíoch ar fhorsheoltóirí is forshreabhacht. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna in 2009
Catagóir:Fisiceoirí Rúiseacha
Gibneoireacht

Teicníocht choitianta i míochaine oirthearach is iartharach is ea **gibneoireacht**, ina gcruthaítear folús taobh istigh de phróca nó cupán (an ghibne), le lasair go minic, agus a gcuirtear béal na gibne ar chraiceann an duine atá le cóireáil. Tarraingíonn an folús sa ghibne craiceann is fíocháin an duine píosa beag isteach inti, agus coinnítear mar sin é ar feadh ceathrú uaire. Baineann snáthaidpholladóirí feidhm aisti, ach tá a húsáid imithe i léig i measc gnáthdhochtúirí le fada.

## Tagairtí

Catagóir:Snáthaidpholladh
Giobún

Ápa atá dúchasach do na foraoisí báistí in oirdheisceart na hÁise. Caol le ceann beag. An ordóg beag, ach na méara fada. Na géaga uachtaracha chomh fada le colainn is cosa le chéile. Coinníonn sé na géaga uachtaracha os a chionn agus é ag siúl. Tugtar *an t-ápa beag* air freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Gioca

mion|Gioca den speiceas ''Yucca filamentosa''
Is Planda síorghlas ilbhliantúil é an **gioca**. Duilleoga dochta gan ghais a fhásann i Meiriceá Thuaidh is Láir agus sna hIndiacha Thiar. Tá 40–50 speiceas de ann, iad go léir san fhofhine ar a dtugtar Agavoideae in fhine na nAsparagaceae. Rud beag cosúil le crann pailme. Stoc gairid ramhar, duilleoga claíomhchruthacha, bláthanna clogchruthacha cumhra bána nó corcra. Siombóis leis an ngioca-leamhan a phailníonn é, a bheireann a huibheacha ar an stiogma, agus a bhfaigheann a larbhaí a shíolta mar bhia. Is giocaí iad crann Iósua, an bheaignit Spáinneach, agus an mhiodóg Spáinneach.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Giodairiam

Planda bliantúil le gas briosc, crúbadach uaireanta agus dreapaire uaireanta eile. Dúchasach don leathsféar thuaidh is an Afraic Theas. Na duilleoga roinnte go mín agus scothghlas; na bláthanna láidir siogamorfach, déliopach le spor cruinn. Dhá ghné ann: ceann le peitil, gan chinn dhorcha, le capsúil a bhfuil cuid mhaith síolta iontu, agus ceann le peitil cheanndorcha is capsúil le síol amháin i ngach ceann.

## Tagairtí
Phragmites australis

Féar ard le riosóm a dhreapann i bhfad amach is ea ***Phragmites australis***.  Faightear í gach uile áit, beagnach. Na gais folláin ingearach, suas le 2-3 m ar airde. An panacal claonta bog neamhlonrach corcra. Cruthaíonn sí sraitheanna ollmhóra i gcorcacha nó uisce tanaí. Úsáidtear í i gcomhair tuíodóireacht ardchaighdeáin.

Tugtar **giolcach** air i nGaeilge (Béarla: *common reed*), cé go n-úsáidtear an téarma seo ar speicis eile freisin, mar shampla giolcach shléibhe, giolcach nimhe, agus giolcach dheilgneach.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Féara
Ruscus aculeatus

Is é rud is **giolcach nimhe** ann ná tom docht leathrúil dúghlas atá dúchasach don Eoraip is an Mheánmhuir. Na fíordhuilleoga laghdaithe ina lanna. Na bláthanna bána is na caora dearga iompartha i lár duilleog samhalta, ar géaga leata cosúil le duilleoga iad i ndáiríre.

## Tagairtí
Genisteae

Raon tom difriúil i gclann na bpiseanna, ach go príomha an ceann coitianta atá dúchasach don Eoraip a fhásann 2.5 m ar airde. An iliomad géag, glas díreach docht. Na duilleoga trídhuilleach den chuid is mó, a thiteann go luath. Na pisbhláthanna órga buí, suas le 2 cm ar fhad, i gcrobhaingí scaoilte duilleacha ar fhoircinn na ngéag. Na cochaill suas le 4 cm ar fhad, dubh.

## Tagairtí
Giosta

Is miocrorgánaigh eocarótacha aoncheallacha iad **na giostaí** atá rangaithe mar bhaill de Ríocht na bhFungas. Tháinig an chéad giosta i láthair na céadta milliún bliain ó shin, agus aithnítear ar a laghad 1,500 speiceas faoi láthair.
Meastar gurb ionann iad agus 1% de na speicis fhungacha go léir a bhfuil cur síos orthu.
## Éabhlóid
De réir sonraí móilíneacha agus bithéagsúlachta, d'fhás giostaí ó shinsear ilcheallacha  go háirithe toisc go mbaineann siad leis na hAscomycota agus na Basidiomycota ina bhfuil an chuid is mó de na fungais ilcheallach nó démhorfach agus toisc go n-áitíonn siad suíomhanna mar aon le fungais níos casta i bhformhór na n-anailísí móilíneacha.

D’fhéadfadh gur fungais fhiliméadacha a bhí i sinsir an ghiosta nach raibh chomh ilcheallach de bharr seadánachas, nó fungais dhémorphic a d’oiriúnaigh chun cónaí i staid aoncheallach den chuid is mó. Ní grúpa monai-fileach iad giostaí, mar sin tharla na próisis seo arís agus arís eile i línte éagsúla Ascomycota agus Basidiomycota.
## Naisc sheachtracha
*Ríocht na bhFungas
* Fás giosta agus an timthriall cille (i mBéarla)
* Leabharlann fhíorúil giosta (i mBéarla)
## Tagairtí
Giotaran

Gléas ceoil meánaoiseach, cosúil le liúit ach le muineál níos giorra a chuar go mín isteach i gcolainn an ghléis. Bhíodh 3 nó 4 raon sreang ann, a sheinntí le figín. 

## Tagairtí

Catagóir:Giotár
Giotto

:*Baineann an t-alt seo leis an spásárthach Eorpach. Má tá suim agat sa phéintéir Iodálach, féach [[Giotto di Bondone]].*

An chéad spásárthach Eorpach, a lainseáil an ESA i 1985 ó Kourou i nGuáin na Fraince chun dul i dteagmháil le cóiméad Halley. Le fírinne, ba chomhoibriú suntasach idirnáisiúnta leis an Aontas Sóivéadach is NASA é. Tharla an teagmháil leis an gcóiméad i 1986, 500 km amach ó chroíleacán an chóiméid. Thóg sé pictiúir agus rinne anailís ar na gáis is an deannach. Mhair an spásárthach tríd an teagmháil agus athdhíríodh é chun teagmháil le cóiméad Grigg-Skjellerup i 1992: rinne sé tomhais ar gháis is deannach an chóiméid sin freisin.

## Naisc sheachtracha

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Spásárthaí
Giotto di Bondone

Péintéir is ailtire a rugadh gar do Vespignano na hIodáile, bunaitheoir scoil péintéireacha Fhlórans ab ea **Giotto di Bondone** (c 1267 - 3 Eanáir 1337). Ba é an tsraith freascónna ar bheathaí Chríost is Mhuire i Séipéal na hAiréine i bPadua (1305-1308) a shárshaothar. Ceapadh ina phríomhailtire é ar thógáil an Champainíl a dearadh i bhFlórans i 1334. Luaitear an tsraith freascónna ar bheatha Naomh Proinsias i mbaisleac Assisi leis freisin, a ndearnadh damáiste léanmhar dóibh i gcrith talún i 1997. 

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Catagóir:Ailtirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1267
Catagóir:Básanna i 1337
Giúis

Ball de ghné na gcónaiféar síorghlas, dúchasach don réigiún measartha sa leathsféar thuaidh, oirthear na hÁise go háiritheis ea **an ghiúis** (*Abies*).

Na géaga is na craobhóga i bhfáinní, le fáinne nua in aghaidh na bliana. Na duilleoga i 3 chineál: duilleoga an tsíolphlanda (caol fiaclach), duilleoga crotalacha aibí (ar phéacáin fhada, a chailltear go luath), agus duilleoga snáthaidchruthacha (i mbearta 2, 3 nó 5 cinn, ag brath ar an speiceas, iompartha ar phéacáin in ascaillí na nduilleog crotalach). Na buaircíní adhmadacha ar crochadh, dhá bhliain d'aois ar a laghad nuair a bhíonn siad aibí.

Fástar go forleathan mar chrann foraoise í i gcomhair an adhmaid is an roisín a tháirgeann tuirpintín, tarra is pic, agus a thugann a boladh sainiúil di. An t-adhmad luachmhar mar go bhfuil sé frithsheasmhach i gcoinne meatha de bharr go bhfuil an oiread sin roisín ann. 

## Féach freisin
* Giúis_gheal

## Tagairtí
Giúis gheal

Cónaiféar síorghlas ón réigiún measartha sa leathsféar thuaidh is ea an **ghiúis gheal**. 

An fásra go minic airgeadach nó scothghorm. Na snáthaidí leathrúil, ag fágáil colm sonrach ciorclach nuair a chailltear iad. Briseann na cóin leis na síolta a fhuascailt nuair a bhíonn siad aibí. Fástar go forleathan í i gcomhair adhmaid agus mar mhaisiúchán.

Tugann a roisín balsam Ceanadach. An-íogair d'aer truaillithe, agus ní chruthaíonn sí go maith gar do cheantair thionsclaithe. 

## Féach freisin
* Giúis

## Tagairtí
Giulio Romano

Péintéir is ailtire a rugadh sa Róimh ab ea **Giulio Romano** (Giulio Pippi de' Giannuzzi, c 1499-1546). Cúntóir le Raphael ina shaothar déanach. Chuaigh sé go Mantua i 1524 le cosaint i gcoinne tuilte a thógáil.

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Iodálacha
Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1499
Catagóir:Básanna i 1546
Giúrann

:*Baineann an t-alt seo leis an gcrústach; má tá suim agat sa géineas débhlaoscach a thochlaíonn adhmad, ar a dtugtar “giúrann” freisin, féach [[Teredo]].*
Crústach muirí a chónaíonn lena bhun greamaithe le foshraith chrua nó orgánach eile is ea **giúrann**. An cholainn imchlúdaithe i sliogán, déanta as plátaí cailcreacha. De réir cineáil, itheann sí trí bhia a scagadh as an uisce le géaga tóracsacha oiriúnaithe (cirri). Níos mó ná 1,000 speiceas, a fhaightear i ngach áit ón gcrios idirthaoide go dtí an fharraige dhomhain. Cuid acu seadánach ar phortáin. 

## Tagairtí

Catagóir:Deiceapóid
Glacaire

Is éard is **glacaire** ann ná comhbhall lárnach trealaimh chun fuaim thaifeadta ar dhioscaí a atáirgeadh, a chuimsíonn stíleas, cartús is starrmhaide an ghramafóin nó an chaschláir. Malartaítear na droimneachtaí sa chlais ar an diosca chuig creathanna an stílis. Iompraíonn an starrmhaide éadrom docht na creathanna seo don chartús, a mhalartaíonn iad ina chomhartha leictreonach a théann don aimplitheoir agus uaidh sin don challaire. Nuair a saothraíodh dioscaí fadsheanma is taifeadadh steiréafónach (le droimneachtaí níos fíneálta i gclaiseanna níos caoile) bhí gá le stílis diamaint le bioranna níos míne. 

## Tagairtí