open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brúchtadh Hunga Tonga–Hunga Haʻapai (2022)

Ar 14 Eanáir 2022, tharla brúchtadh pléascach ag an mbolcán muirí Hunga-Tonga Hunga-Ha’apai, seasca cúig ciliméadar ó thuaidh ó Tongatapu, an t-oileán is mó in Tonga. Ghin an brúchtadh súnámaí a d’imigh ar fud an Aigéin Chiúin, agus a mharaigh ar a laghad triúr in Tonga; tonn turrainge san atmaisféar a d’imigh timpeall an domhain faoi dhó; agus scamall mór deannaigh agus deataigh, agus na céadta splanc thintrí gach nóiméad taobh istigh ann, agus a d’imigh suas go dtí an strataisféar.

Scrios an brúchtadh an cábla cumarsáide le Tonga, agus tar éis an tsunami, bhí na hoileáin uilig faoi bhrat luatha. Bhí an príomh-rúidbhealach glanta agus an t-aerfort ar oscailt cúpla lá níos déanaí. Mar sin féin, bhí díospóireacht ar siúl in Tonga ag an am idir cabhair a ligean isteach, agus COVID a choimeád amuigh.

## Féach freisin

* Bolcáin
* Súnámaí

## Tagairtí

Catagóir:2022
Catagóir:Brúchtaí bolcánacha
Catagóir:Tonga
Méiseatóiriam

Is éard atá i gceist leis an **méiseatóiriam** ná an t-ainm a bhaist na fisiceoirí ar dhá núiclíd radaighníomhacha a bhaineann le meathshlabhra an tóiriam. Ní iseatóp de chuid an tóiriam atá i gceachtar den dá mhéiseatóiriam: is ionann méiseatóiriam a haon ná raidiam a 228, agus is é achtainiam a 228 an dara cineál méiseatóiriam.

Níl an téarma seo ciallmhar ó thaobh na ceimice de, agus ní raibh i gceist leis riamh ach focal as béarlagair na bhfisiceoirí adamhacha a fuair leathré agus saintréithe fisiceacha eile na núiclídí seo ní ba thábhachtaí ná na dúile ar bhain siad leo.
Apollo 1 (1967)

mion|clé|Na spásairí Gus Grissom, Ed White, agus Roger B. Chaffee
Misean den chlár Apollo ab ea **Apollo 1**,  Sholáthair Saturn IB AS-204 Apollo 1, an roicéad ba chumasaí riamh ag an am sin.
[mion|clé|Tubaiste ar [27 Eanáir 1967]]
Faoi lár na 1960idí, spreag an ‘spásrás’ misean Apollo. Ba é an clár seo a chuirfeadh spásairí ar an Ghealach. In 1967 cuireadh an chéad fhoireann spásairí le chéile. Ach bhí tragóid mhór ann nuair a fuair triúr spásairí bás i dtine. Ar 27 Eanáir 1967, maraíodh na spásairí  in Apollo 1, Gus Grissom, Ed White, agus Roger B. Chaffee nuair a bhí siad ag traenáil. Chuaigh an modúl ceannais le tine le linn tástála. Loisceadh na fir ina mbeatha.

Shíl cuid mhór daoine ag an am go raibh deireadh leis an mhisean mar gheall air sin. Ach lean NASA ar aghaidh leis. agus d'éirigh go breá leis an msean Apollo 5 ar 22 Eanáir 1968. 

## Féach freisin

* Clár Apollo

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Clár Apollo
Catagóir:1967
Catagóir:Tubaistí de dhéantús an duine
Catagóir:Tubaistí i Meiriceá Thuaidh
Plátáil chróimiam

mion|"cathaoir Wassily" le Eileen Gray, déanta as cróm
Miotal geal gléigeal, plátáil i ndáiríre, nach dtagann smál ná meirg go réidh air, is ea **cróm,** nó níos cruinne fós, **plátáil chróimiam**.

## Féach freisin

* Eileen Gray

## Tagairtí

Catagóir:Miotail
Caisleán Lios Tuathail

Tá **Caisleán Lios Tuathail** suite i Lios Tuathail, gContae Chiarraí, Éire. Is Séadchomartha Náisiúnta é.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* - Caisleán Lios Tuathail

Catagóir:Foirgnimh i gContae Chiarraí
Lios Tuathail, Caisleán
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Alfred Freddy Krupa

Rugadh **Alfred Freddy Krupa** (Krūppa) ar an 4 Meitheamh in Karlovac na hIúgslaive, péintéir Crótach a bhfuil scata duaiseanna bronnta air, máistirlínitheoir, ealaíontóir leabhar, grianghrafadóir ealaíne, agus múinteoir ealaíne. Fórsa ceannródaíochta é sa ghluaiseacht Dúchealaíne Nua, dar le Aesthetica agus aitheantas idirnáisiúnta faighte aige dá réir.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Péintéirí Crótach
Adetokunbo Ademola

Dara Príomh-Bhreitheamh na Nigéire, agus prionsa Egbach, ab ea "Ọmọba" An Ridire **Adetokunbo Ademola** (1 Feabhra 1906 – 29 Eanáir 1993).

## Saol
Mac le Ademola II, Alake Thír na nEgbach in Abeokuta, cathair in iardheisceart na Nigéire, ab ea é. Mar sin, ba phrionsa de chuid na nIarúbach é.

Rinne Ademola staidéar ar an dlí i gColáiste Selwyn, Cambridge. Glaodh chun an Bharra air ag an Teampall Láir, Londain sa bhliain 1934. 
[clé|mion|Dealbh i [Lagos, ionracas na córa]]
Tar éis dó bheith ag obair mar státseirbhíseach agus giúistís, le briseadh ag cleachtadh go príobháideach (1936-39), ceapadh Ademola ina bhreitheamh sa bhliain 1949.

Rinneadh Príomh-Bhreitheamh Iarthar na Nigéire de sa bhliain 1955 agus Príomh-Bhreitheamh na tíre ar fad trí bliana dár gcionn, 1958. Agus Ademola ina Phríomh-Bhreitheamh, bhí ról ríthábhachtach aige maidir leis an Nigéir a choimeád le chéile le linn na tréimhse an-chorrach, an Cogadh Cathartha, ag deireadh na 1960idí agus tús na 1970idí. Bhí de chlú air gur fear céillí, críonna é, agus ionraic chomh maith.  

In éineacht leis An Dochtúir Teslin Olawale Elias, a bhí ina Phríomh-Bhreitheamh ina dhiaidh, bhí páirt mhór aige agus Scoil Dlí na Nigéire á cur ar bun.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Breithiúna
Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Básanna i 1993
Catagóir:Daoine Nigéaracha
Brúchtadh Cumbre Vieja, 2021

mion|30 M.F. 2021|clé
Phléasc an bolcán **Cumbre Vieja** i ndeisceart La Palma ar na hOileáin Chanáracha ar an 20 Meán Fómhair 2021. Tháinig deireadh leis an mbrúchtadh ar 13 Nollaig 2021. Phléasc an bolcán in 1971 agus in 1949 chomh maith. Bhí cúpla crith talún timpeall ar La Palma chomh maith le pléascadh an bholcáin.
mion|creathanna talún|clé
Tá 80,000 duine ina gcónaí ar La Palma. Bhí ar 6,000 duine a dtithe a fhágáil agus bhí ar 500 turasóir an t-oileán a fhágáil. Bhí eitiltí isteach is amach as La Palma, sna hOileáin Chanáracha, curtha ar ceal. Bhí  carnadh luaithrigh as an bholcán ag cur as d'fheidhmiú an aerfoirt.

## Féach freisin

* Brúchtadh Sundhnúkur, 2023

## Tagairtí

Catagóir:Brúchtaí bolcánacha
Catagóir:Na hOileáin Chanáracha
Catagóir:2021
Neacht agus nia (gaolta)

mion|William Thorne (1873)ː A Neacht agus a nia
Iníon dearthár nó deirféar is ea **neacht** agus mac dearthár nó deirféar is ea **nia**.

## Féach freisin

* Teaghlach

## Tagairtí

Catagóir:Teaghlach
Áras an Mhuilinn

Is ionad cultúrtha agus ionad acmhainní réigiúnach de chuid Chomhaltas Ceoltóirí Éireann le haghaidh lár na hÉireann lonnaithe sa Mhuileann gCearr é **Áras an Mhuilinn**. Freastalaíonn an t-ionad ar chontaetha na hIarmhí, an Longfoirt, Uíbh Fhailí agus Laoise.

## Bunú Chomhaltas Ceoltóirí Éireann
Bunaíodh Comhaltas Ceoltóirí Éireann sa Mhuileann gCearr sa bhliain 1951 mar Cumann Ceoltóirí na hÉireann agus athraíodh an t-ainm go Comhaltas Ceoltóirí Éireann sa bhliain 1952.

## Fleadh Cheoil na hÉireann
Ba sa Mhuileann gCearr sa bhliain 1951 a eagraíodh chéad Fhleadh Cheoil na hÉireann. Ba é 1963 an dara bliain ina raibh sé lonnaithe sa bhaile. Rinneadh Comhaltas plean an fhleadh a reáchtáil sa bhaile sna blianta 2020 agus 2021 ach de bharr srianta in aghaidh COVID-19 níor reáchtáladh é. Reáchtáladh An Fleadh idir an 31 Iúil-7 Lúnasa 2022 sa bhaile. Agus reáchtáladh Fleadh 2023 sa bhaile idir 6 agus 14 Lúnasa 2023 freisin.

## Tagairtí

## Féach freisin
* Comhaltas Ceoltóirí Éireann
* An Fhleadh Cheoil
* An Muileann gCearr

Catagóir:Ceol traidisiúnta na hÉireann
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i gContae na hIarmhí
Catagóir:Fleadhanna na hÉireann
Catagóir:An Muileann gCearr
MV Wilhelm Gustloff (línéar paisinéirí)

[mion|clé|An Gustloff san [An Iorua|Iorua, Iúil 1940, i ndiaidh Cath Narvik]]
Línéar paisinéirí de chuid na Gearmáine a bhí sa **MV Wilhelm Gustloff**. Chuir an tionscnóir turas, *Kraft durch Freude*, an Gustloff ar an tonn sa bhliain 1937 mar long chrúsála. 
[mion|clé|Ionsaí ar [30 Eanáir 1945]]
Rinneadh foréileamh ar an long le linn an Dara Cogadh Domhanda. 

### Tubaiste
Ar 30 Eanáir 1945, cuireadh an Wilhelm Gustloff go tóin poill le trí thoirpéad a scaoil *S-13*, fomhuireán de chuid Chabhlach na Rúise.  Bhí an Gustloff ag iompar sibhialtaigh, an chuid is mó, ar a gcoimeád ón bhfíoch a bheadh i ndán dóibh ar thalamh. Tháinig siad ón bPrúis Thoir, an cúige Gearmánach a bhí díreach ar tí titim agus an t-Arm Sóivéadach ag gluaiseacht chun tosaigh. 

Tarrtháladh 1,252; bhí cúpla bád toirpéid in aice leis an Gustloff agus in ann dream beag a shábháil.

## Féach freisin

* Léigh an leabhar Im Krebsgang (Siúl an Phortáin) le Günter Grass (2002).

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí muirí
Catagóir:1945
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Muir Bhailt
Catagóir:Longa
Ann Lovett

mion
Ba dhéagóir **Ann Lovett** (1968 - 31 Eanáir 1984), cúig bliain déag d’aois, a bhí ina cónaí i nGránard, contae an Longfoirt. Fuair sí bás in ospidéal Mhuillinn Cearr tar éis páiste a saoladh i ngrató na Maighdine Muire  - ina haonar - ag an am. Cuireadh cóir leighis uirthi ag an bhfoireann cnáimhseoireachta ansin, ach theip orthu. Bhí an cailín ag filleadh ón scoil ina haonar ar lá fuar, fliuch i lár an gheimhridh. Ní fios go fóill na cúinsí ba chúis le bás an chailín óig. Cailleadh an mac a saolaíodh fosta.

## Cúlra
Glacadh leis an Acht um an Ochtú Leasú ar an mBunreacht, 1983 le reifreann ar an 7 Meán Fómhair 1983. 
[mion|[Gránard]]

## Cur agus cúiteamh
Cailleadh Ann Lovett Dé Céadaoin, 31 Eanáir 1984 ach níor bhris an scéal go dtí oíche Sathairn. Ba ea an láithreoir teilifíse Gay Byrne ar an The Late Late Show a d’aimsigh an nuacht ar dtús. "Nothing terribly exciting there", a dúirt sé, agus é  ag athbhreithniú na nuachtán. Ach bhain bás an déagóra croitheadh as pobal na hÉireann na laethanta ina dhiaidh.  

### Fiosrúchán ar bith
[mion|[Gay Byrne]]

D’éiligh páirtithe an fhreasúra ar an Rialtas fiosrúchán poiblí a reáchtáil ar an ábhar. Ach ba bheag fonn a bhí ar an rialtas fiosrúchán poiblí a reáchtáil. Ag a gcruinniú ar an 7 Feabhra 1984, chinn an Rialtas gan a leithéid d’fhiosrúchán a bhunú i bhfianaise tuairiscí a chuir Bord Sláinte Lár Tíre agus an Roinn Oideachais ina láthair.

Níor foilsíodh riamh fiosrúchán na Roinne Oideachais ná an Bhord Sláinte.   Ní fios go fóill na cúinsí ba chúis le bás an chailín óig a bhí ag filleadh ón scoil i lár an gheimhridh. 

## Féach freisin

* An tOchtú Leasú ar Bhunreacht na hÉireann
* Bás Savita Halappanavar, 2012

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1984
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Contae an Longfoirt
Catagóir:Scannail
Catagóir:1984
Catagóir:Mí-úsáid leanaí
Mahogany Gaspipe

mion|''Mahogany Gaspipe''
Lainseáladh an chéad eagrán de ***Mahogany Gaspipe*** i mí Dheireadh Fómhair 1980. Bhí an iris seo dírithe ar dhéagóirí agus bhí Séamus Ó Maitiú, meánmhúinteoir i Scoil na mBráithre Sraith an Iarthair, ina eagarthóir. Cuireadh an bhéim ar ábhar nua-aoiseach spreagúil, mar shampla altanna maidir le Jimmy Crowley, “The Police”, léirmheasanna scannán agus píosa beag faoin bpeileadóir Gerry Daly. Ghlac a bhean chéile Gráinne Uí Maitiú (láithreoir ar an gclár “SBB ina Shuí”) freagracht as an leagan amach. Chosain an iris 25 pingin agus díoladh míle cóip. Tháinig an dara heagrán amach i mí Nollag agus bhí agallamh le Johnny Logan san áireamh i measc na n-altanna.

Bronnadh an leas-eagarthóireacht ar Ruairí Ó Báille, meánmhúinteoir eile in 1981.

Tar éis bliain amháin, mhéadaigh an díolachán go sé mhíle cóip; “Ba í an iris Ghaeilge is mó díol ar domhan í” dar le Ó Maitiú.

D’oibrigh an fhoireann go páirtaimseartha agus ní bhfuair siad ach deontas beag ón rialtas. Chuaigh an iris as cló in 1984.

Sa bhliain 1998, d'iarr Bord na Gaeilge ar Ghael-Linn *Mahogany Gaspipe* a fhoilsiú an athuair, ach chuaigh sí as cló dhá bhliain ina dhiaidh sin.

## Tagairtí

Catagóir:Irisí ceoil
Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Démhíosacháin
Catagóir:Nathanna Gaeilge
Catagóir:Ceol i 1980
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1980
Catagóir:Bunaithe sna 1980í
Séamus Ó Maitiú

Bleáchliathach, múinteoir agus foilsitheoir is ea **Séamas Ó Maitiú**.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Gearrscéalaithe Éireannacha‎
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Coup d'état Mhaenmar, 2021

mion|Min Aung Hlaing, 2017
Ar 1 Feabhra 2021, ghlac an t-arm i Maenmar seilbh ar riaradh na tíre.

Ghabh Min Aung Hlaing, ardcheannasaí an airm (an 'Tatmadaw') an chumhacht le lámh láidir. Chur an t-arm ceannaire na tíre, Aung San Suu Kyi, a toghadh go daonlathach, as oifig maidin an 1 Feabhra agus cuireadh í faoi ghlas.  Bhí staid éigeandála fógraithe sa tír 'go ceann tamaill' ach níor thug an ceannasaí airm aon leide maidir le cén uair a thiocfadh deireadh leis, agus go reachtáilfí toghchán nua.
mion|agóid ar 8 Feabhra 2021, Hleden
Chuaigh na céadta míle daoine amach ar na sráideanna lá i ndiaidh lae ag léirsiú, in ainneoin bhrúidiúlacht na deachtóireachta athbhunaithe. Le linn na bliana 2021, gar do 1,300 duine a mheastar a mharaigh arm Mhaenmar le linn léirsithe.

## Féach freisin

* Corraíl shibhialta Mhaenmar, 2021
* Aung San Suu Kyi

## Tagairtí

Catagóir:Stair Mhaenmar
Catagóir:2021
Catagóir:Réabhlóidí
Bád na nGort nDubh (Corca Dhuibhne, 1818)

[mion|árthach céad tonna, ar a slí ó [Luimneach go Glaschú]]
Bád saighne, a bhí ar thóir árthaigh raice, ab ea **Bád na nGort nDubh**; ar 31 Eanáir 1818, bádh fear is fiche ó Pharóiste an Fheirtéaraigh.  
[mion|na [Na Blascaodaí|Blascaodaí]]

## Imeachtaí
Bhí an *Brilliant,* árthach céad tonna, ar a slí ó Luimneach go Glaschú le ládáil cruithneachtan, nuair a stracadh a seolta le linn anaithe. Bádh triúr dá criú, agus an méid acu a bhí fágtha, d’éirigh leo í a stiúradh go dtí na Blascaodaí. ‘An tÁrthach Maol’ a thugadh muintir na háite seo uirthi, toisc í bheith gan seol gan stiúir.

Bhí an *Brilliant* tugtha fé ndeara ag muintir Dhún Chaoin, agus b’eo le dhá bhád saighne ina diaidh. Ach níorbh fhada go raibh bád ó pharóiste an Fheirtéaraigh tagtha suas leo. Bhí fear is fiche dulta amach i mBád na nGort nDubh, cé gur ochtar criú a bhíodh sna báid saighne de ghnáth, agus chuireadar an ruaig ar mhuintir Dhún Chaoin aisti.

Chuaigh cuid de mhuintir na nGort nDubh ar bord an *Brilliant*, agus d’fhan cuid acu sa Bhád na nGort nDubh, á ainliú ina haice. Ach, agus iad ag caitheamh earraí ón árthach go dtí an bád, tharla rud éigin agus shuncáil an bád.

Cuireadh i leith mhuintir Dhún Chaoin ina dhiaidh sin nár dheineadar faic chun muintir na nGort nDubh a thit i bhfarraige a shábháil.

Lean achrann is aighneas idir an dá pharóiste go ceann i bhfad.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:1818
Catagóir:Eachtraí muirí
Catagóir:Daingean
Catagóir:Stair Chontae Chiarraí
Catagóir:Na Blascaodaí
Gráinne Uí Maitiú

Láithreoir teilifíse a ba ea **Gráinne Uí Maitiú**. Chuir sí i láthair *[[Bosco]]* i 1979 agus *SBB ina Shuí* idir 1976 agus 1982.

D'oibrigh sí ar an iris do dhéagóirí *[[Mahogany Gaspipe]]* idir 1980 agus 1984.

Tá sí pósta le Séamus Ó Maitiú.

## Tagairtí

Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
The Boys Are Back in Town

Is amhrán cáiliúil den ghrúpa Rac-cheoil Thin Lizzy é **The Boys Are Back in Town**. Cuireadh é amach sa bhliain 1976 agus é an chéad singil ar an albam *[[Jailbreak (Albam)|Jailbreak]]*. De réir *[[Rolling Stone]]* is é an t-amhrán is mó a bhfuil tóir air, agus é curtha ag uimhir 272 acu sa liosta *500 Amhráin ab fhearr riamh* in eagráin 2021.

Molann  *Rolling Stone* "Anam Gaelach" an phríomhamhránaí agus dordghiotáraí Phil Lynott agus an "giotár-beirte" Scott Gorham agus Brian Robertson ag rá go raibh siad "cinniúnach in rath an amhráin". 

Seinntear an amhrán go minic ag cluichí Rugbaí na hÉireann. Sa bhliain 2005, chuir *Q magazine* *"The Boys Are Back in Town"* ag uimhir 38 ar liosta "100 traic giotár abh fearr riamh". Bhuaigh an amhráin gradam *NME* mar singil is fearr sa bhliain 1976 *[[NME]]*.

D'úsáideadh an amhrán i margaíocht na scannáin Disney Pixar *[[Toy Story]]* agus *[[Toy Story 2]]*. Sa scannán *[[A Knight's Tale]]* le Heath Ledger cloistear é nuair a thagann an carachtair ar ais go Londain mar Ridire cáiliúil. 

Sa bhliain 2012 d'úsáid Comhdháil Náisiúnta an Pháirtí Poblachtach é le iarrthóir leas-uachtaráin Paul Ryan a chur in aithne ar stáitse. Ní raibh cead faighte acu agus cháin máthair Lynott, Philomena Lynott, an úsáid polaitiúla, ag rá nach mbeadh Phil Lynott sásta a cheoil a chur ar son cúis polaitiúla. Lean sé uirthi ag lochtú polsaithe Ryan agus Mitt Romney ag rá nach n-aontódh Lynott leo. 

## Cairteacha

Catagóir:Amhráin a tháinig amach sa bhliain 1976
Catagóir:Amhráin Éireannacha (Béarla)
Catagóir:Thin Lizzy
Loscadh na hAmbasáide Briotanaí, BÁC 1972

mion
Tharla sléacht  i nDoire ar an 30 Eanáir, 1972, 'Domhnach na Fola'. Chothaigh sé seo corraíl sa phobal, sa Tuaisceart agus sa Deisceart agus dódh Ambasáid na. Breataine i mBaile Átha Cliath go talamh ar 2 Feabhra 1972. [mion|37-38 [Cearnóg Mhuirfean|Chearnóg Mhuirfean Thoir. in aice leis an Ambasáid ag an am]]
### Imeachtaí
Bhí an tír trína chéile go mór na laethanta a lean Domhnach na Fola. Labhair an Taoiseach Jack Lynch ar an teilifís an oíche sin. Bhí  Reginald Maudling (Home Secretary) agus Sir Edward Heath (príomh-aire, KG MBE) ag séanadh an scannail,  ag déanamh cúrsaí níos measa. Shéan an t-arm i dTÉ gurbh iad ba chiontaí agus shéan Reginald Maudling (Rúnaí Baile) aon fhreagracht go suarach.

Bhí alltacht agus uafás ar dhaoine agus mhéadaigh an fhearg iontu de réir mar a nochtadh an fhírinne faoin mbarbarthacht. ‘Sheer unadulterated murder’ an cur síos a bhí ag an iriseoir Iodálach Fulvio Grimaldi ar ar tharla.

Ar fud na tíre Dé Luain agus Dé Máirt, bhí agóidí ar siúl. D’imigh oibrithe ón obair chun agóid a dhéanamh. Ag cruinnithe údaráis áitiúil ritheadh rúin ag cáineadh na maruithe. I neart a chuaigh na hagóidí ag ambasáid na Breataine i mBaile Átha Cliath.

D’fhógair an rialtas lá cuimhneacháin náisiúnta ar an gCéadaoin (2 Feabhra), an lá ar cuireadh an 13 a maraíodh. Eagraíodh mórshiúl trí lár Bhleá Cliath an Chéadaoin sin, ina raibh suas le 100,000 duine páirteach. Ina dhiaidh sin, eagraíodh mórshiúl eile i dtreo Ambasáid na Breataine, ar Chearnóg Mhuirfean Thoir. Bhí teannas an-ard ann.

Bhí go leor Gardaí bailithe os comhair na hAmbasáide lena cosaint. In ainneoin sin, fágadh cónra ag an doras agus cuireadh an cónra trí thine. ansin d’éirigh le fear dreapadh suas píopa draenála. Ní dhearna na Gardaí aon iarracht é a stopadh agus é ag dul ó bhalcóin go balcóin. Ar bhalcóin na hAmbasáide, bhris sé an fhuinneog tar éis roinnt mhaith iarrachtaí agus d’éirigh leis Ambasáid na Breataine a chur trí thine. 

Bhí Sinn Féin Oifigiúil freagrach as an scrios ag an am, is cosúil.

### Iarmhairtí
Thug dó na hAmbasáide faoiseamh áirithe don phobal go léir ag an am. Ach bhí barrphointe tagtha ar thacaíocht an phobail do na poblachtánaigh leis an léirsiú ag ambasáid na Breataine  nuair a dódh an foirgneamh go talamh. Thosaigh an taoide ag trá i ndáiríre le Aoine na Fola, sé mhí níos déanaí.

Níos déanaí, bhí an mhífhoighne a bhí ag rialtas na hÉireann i dtaobh dhearcadh na Breataine soiléir ón méid a dúirt Liam Cosgrave: 'Níor thuig  polaiteoirí na Breataine Éire ná muintir na hÉireann, agus ní thuigfidh siad iad riamh". 

## Féach freisin

* Domhnach na Fola, Doire 1972

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath
Catagóir:1972
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Roland Freisler

clé|mion|Freisler ar dheis, Ernst Lautz ar chlé, 1936
Breitheamh iomráiteach agus míchlúiteach de chuid na Naitsithe ba ea **Roland Freisler** (30 Deireadh Fómhair 1893 - 3 Feabhra 1945).
clé|mion|1944
clé|mion|1944
clé|mion|Hermann Reinecke, Roland Freisler i lár, agus Ernst Lautz, 1944

## Saol
Tar éis dá sheirbhís in Arm Impiriúil na Gearmáine le linn an Chéad Chogaidh Dhomhanda, thosaigh sé ag staidéir dlí. Fuair sé a dhochtúireacht sa dlí ó Ollscoil Jena i 1922. 

Chuir sé cleachtas dlí nua ar bun in Kassel sa bhliain 1924, in éineacht lena dheartháir níos óige, Oswald. 

Ball de Pháirtí Náisiúnta Sóisialach Lucht Oibre na Gearmáine ó 1925 amach, fuair sé aird an phobail toisc gur chosain sé chomh-Naitsithe sna cúirteanna agus bhí sé ina chainteoir poiblí éifeachtach. 

Bhí sé ina bhall de Landtag na Prúise agus den Reichstag. Tháinig a dheartháir níos óige, Oswald, cé gur Naitsíoch chomh maith le dlíodóir é, i láthair na cúirte mar abhcóide na gcosantóirí i roinnt cásanna ardphróifíle íogaire ó thaobh na polaitíochta de tar éis 1933 (díbríodh Oswald as an bpáirtí sa bhliain 1937 agus chuir sé lámh ina bhás féin sa bhliain 1939, faoi chúinsí amhrasacha).

### Polaitíocht
Rinneadh 

* Rúnaí Stáit ag Aireacht Dlí agus Cirt na Prúise (1933-34) agus 
* Aireacht Dlí agus Cirt Reich (1934-42) 

de Roland Friesler. Bhí sé díograiseach agus é ag iarraidh an córas dlí a athmhúnlú le go gcloífeadh sé le smaointe na Naitsithe. 

### ‘Truailliú cine’
Mhol Friesler an toirmeasc ar ‘thruailliú cine’, mar a thugtar air, agus bhí ról ceannasach aige agus pionós an bháis á chur i bhforchur ar ógánaigh. 

I mí Eanáir 1942 rinne Friesler ionadaíocht ar Aire Dlí agus Cirt an Reich Franz Schlegelberger sa Chomhdháil Wannsee, áit ar phléigh roinnt gníomhaireachtaí na gnéithe dlíthiúla praiticiúla de chinedhíothú na nGiúdach a raibh greim ag na Naitsithe orthu.

### Volksgerichtshof
I mí Lúnasa 1942 a ceapadh Freisler ina Uachtarán ar Chúirt an Phobail (an 'Volksgerichtshof') - cúirt speisialta a dhéileáil le raon leathan cionta a raibh imní ar leith ag an réimeas fúthu, ó thréas go margaíocht dhubh.

Mar uachtarán na cúirte sin, thug Freisler neamhaird neamhbhalbh ar na noirm is bunúsaí d’iompar breithiúnach mar neamhchlaontacht agus easpa réamh-bhreithiúnais, go minic trí chroscheistiú a dhéanamh ar an gcúisí amhail is go raibh sé ina abhcóide ionchúisimh agus íde béil á tabhairt dóibh mar gheall ar mhídhílseacht. 

D'ardaigh cion na bpianbhreitheanna báis a ghearr an chúirt go géar freisin mar thoradh ar dhéine idé-eolaíoch Freisler. Bhí a easpa cáilíochtaí breithiúnacha soiléir go háirithe (agus taifeadadh ar scannán í) i dtrialacha roinnt acu siúd a raibh lámh acu i bplota an 20 Iúil 1944.

### Anbhás
Maraíodh Freisler i seomra na cúirte ar an 3 Feabhra 1945 le linn ruathar aeir ar Bheirlín de chuid Fhórsa Aeir Arm na Stát Aontaithe.

## Féach freisin

* Oswald Freisler
* Comhdháil Wannsee

## Tagairtí

Catagóir:Breithiúna Gearmánacha
Catagóir:Naitsithe
Catagóir:Básanna i 1945
Catagóir:Cinedhíothú
Catagóir:Daoine a rugadh i 1893
Oswald Freisler

Dlíodóir agus Naitsíoch ba ea **Oswald Freisler** (29 Nollaig 1895 - 4 Márta 1939). Chosain sé easaontóirí  i nGearmáin na Naitsithe sna 1930id, rud nár thaitin le Goebbels beag ná mór agus fuair Oswald bás 'anabaí'.

## Saol
D'fhreastail Oswald ar scoil in Aachen agus Kassel. Tar éis dá sheirbhís in Arm Impiriúil na Gearmáine le linn an Chéad Chogaidh Dhomhanda, rinne sé staidéar ar an dlí n Kiel, Frankfurt am Main. agus Göttingen. Chuir sé cleachtas dlí nua ar bun sa bhliain 1924 in Kassel, in éineacht lena dheartháir níos sine, Roland (níos déanaí ina bhreitheamh de chuid na Naitsithe).

Bhí Oswald ina bhall de Pháirtí Náisiúnta Sóisialach Lucht Oibre na Gearmáine ó 1927 amach. In ainneoin sin, chosain sé daoine a bhí i gcoinne na Naitsithe sna cúirteanna agus bhí sé ina chainteoir poiblí éifeachtach. Fuair sé aird an phobail dá bharr sin.  
[clé|mion|[Joseph Cornelius Rossaint]]
Bhí Oswald i láthair na cúirte mar abhcóide na gcosantóirí i roinnt cásanna ardphróifíle íogaire ó thaobh na polaitíochta de tar éis 1933.  

Bhí cáil go háirithe ar "Thriail na gCaitliceach" sa bhliain 1937; níor tugadh breith bháis ar An tAthair Joseph Cornelius Rossaint agus fuarthas neamhchiontach daoine eile, rud nár thaitin le Goebbels beag ná mór. Díreach i ndiaidh  sin, díbríodh Oswald as an bpáirtí.  

Chuir Oswald lámh ina bhás féin, b'fhéidir, sa bhliain 1939, faoi chúinsí amhrasacha. 

## Féach freisin

* Roland Freisler

## Tagairtí

Catagóir:Naitsithe
Catagóir:Básanna i 1939
Catagóir:Daoine a rugadh i 1895
Catagóir:Daoine a chuir lámh ina mbás féin
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Dlíodóirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine dúnmharaithe
Whiskey in the Jar

Is amhráin thraidisiúnta é ***Whiskey in the Jar*** suite i sléibhte dheiscirt na tíre, le tagairt go háirithe do Corcaigh agus Ciarraí. Insíonn an amhráin scéal faoi ropaire agus an bhean a rinne feall air. Tá an t-amhrán ar cheann de na hamhráin is mó a bhfuil tóir air, cantar é go minic agus thaifead neart ceoltóirí é óna 1950í ar aghaidh.

Bhain an t-amhrán clú agus cáil amach go hidirnáisiúnta nuair a chan an grúpa ceoil The Dubliners é agus é thaifeadta acu ar 3 céirnín éagsúil sna  1960í. Sa bhliain 1973 chuir an grúpa ceoil Thin Lizzy leagan rac-cheoil amach agus chabhraigh an t-amhrán leo clú agus cáil a bhaint amach. Bhí an t-amhrán thuas ar barr na cairteanna éireannacha ar feadh 17 seachtainí. Sa bhliain 1990, chas na Dubliners leagan nua a bhí níos tapúla le grúpa ceoil eile, The Pogues. Chuir grúpa ceoil miotal-trom Meiriceánach *[[Metallica]]* leagan an-chósúil le leagan Thin Lizzy amach sa bhliain 1998 agus bhuaigh siad gradam *[[Gradam Grammy|Grammy]]* dó.  

Is léir go bhfuil tóir ar an amhráín i gcultúir eile; tá an t-amhrán aistrithe go Íoslainnis (*Lífið Er Lotterí*),  Ioruais (*Svikefulle Mari*), Fionlainnise (*Humppamaratooni*), Danmhairgis (*Gi Mig Whiskey in the Jar*), Eastóinis (*Hans'a Õuhkaga*), agus d'úsáideadh an séis san in Iosrael ("Siman Sheata Tsair"). 

## Tagairtí

Catagóir:Amhráin Éireannacha (Béarla)
Catagóir:Amhráin Thin Lizzy
Catagóir:Thin Lizzy
Catagóir:Amhráin a tháinig amach sa bhliain 1973
Jailbreak (albam)

Is é **Jailbreak** an séú albam stiúideo ag grúpa rac-cheol Thin Lizzy, curtha amach sa bhliain 1976. Bhí an albam mar an urfhuascailt tráchtáladh sna Stáit Aontaithe. Tógadh dhá amhráin mar singil *Jailbreak* agus *[[The Boys Are Back in Town]]*. Bhí *The Boys Are Back in Town* an t-amhrán is mó a thug rath do Thin Lizzy sna Stáit Aontaithe. 

## Liosta traiceanna

Gach amhrán scríofa ag Phil Lynott



## Ceoltóirí

;Thin Lizzy
*Phil Lynott – dordghiotár, phríomhamhránaí, giotár
*Scott Gorham – príomhghiotáraí agus giotár rithim
*Brian Robertson – príomhghiotáraí agus giotár rithim
*Brian Downey – drumaí, cnaguirlisí

;Ceoltóirí Eile
*Tim Hinkley – seinnteoir méarchláir ar "Running Back"

;léiritheoireacht
*John Alcock – léiritheoir
*Will Reid Dick – innealtóir
*Neil Hornby – innealtóir cúnta

Catagóir:Thin Lizzy
Catagóir:Albaim Thin Lizzy
Catagóir:Albaim a tháinig amach sa bhliain 1976
An Ré Heilléanaíoch

alt=Léarscáil den Mheánmhuir agus Iarthar agus Lár na hÁise, i ndathanna éagsúla|mion|Na ríochtaí Helléanaíocha|440x440px
Is éard atá i gceist leis **an Ré Heilléanaíoch** ná an tréimhse ó bhás Alastair Mhóir sa bhliain 323 roimh Chríost go tús na Ré Rómhánaí, is é sin, cath Actium sa bhliain 31 roimh Chríost chomh maith leis an ngabháltas a rinne na Rómhánaigh ar an Éigipt, a bhí á rialú ag rítheaghlach na dTolamaesach san am. An tréimhse i stair na Gréige roimh an Ré Heilléanaíoch is í tréimhse na Gréige Clasaicí í, agus is í an Ghréig Rómhánach a tháinig i ndiaidh na Ré Heilléanaíche. Tá an focal sin *Heilléanaíoch* fréamhaithe as ainm na Gréige sa tSean-Ghréigis, mar atá, *Hellas*, ach is ionann an saol Heilléanaíoch agus na tíortha a ndeachaigh cultúr agus teanga na Gréige go mór i bhfeidhm orthu - is é sin, an Domhan Thoir i ndiaidh na ngabháltas a rinne Alastar Mór.

Bhain tionchar na Gréige ar na tíortha eile amach a bhuaicphointe sa Ré Heilléanaíoch. Shroich an tionchar sin an India féin, agus bhí sé le mothú i gcúrsaí na n-ealaíon, na hastralaíochta, na dturas fionnachtana, na litríochta, na hamharclannaíochta, na hailtireachta, an cheoil, na matamaitice, na fealsúnachta agus na heolaíochta. Mar sin féin is minic a deirtear nach raibh sa ré seo ach tréimhse idir eatarthu, nó fiú, nach ndeachaigh an Ghréig ach chun donais san am i gcomparáid le tréimhse na Gréige Clasaicí. Mar sin féin, is sa Ré Heilléanaíoch a tháinig an Chóiméide Nua, an fhilíocht Alastrach, an Seachtód, agus scoileanna fealsúnachta an Stóchais, an Eipiciúrachais agus an Phiorróineachais ar an bhfód. Bhí an eolaíocht Ghréagach á cur chun cinn ag an matamaiticeoir Eoiclíd agus ag an ileolaí Airciméidéas. D'fháiltigh saol an chreidimh isteach déithe nua cosúil le Serapis (dia Gréigeach-Éigipteach), déithe ón Domhan Thoir cosúil le hAttis agus Cybele, agus tháinig creideamh nua measctha (sincréiteachas) chun saoil in Iarthuaisceart na hIndia agus sa Bhaictria a bhí comhdhéanta as an mBúdachas agus as an gcultúr Heilléanaíoch.

## Féach freisin

* An tSean-Ghréig
* An Ghréigis choitianta
* Lonnú na gCeilteach in Oirthear na hEorpa

## Tagairtí

Catagóir:An tSean-Ghréig
Catagóir:An tSean-Éigipt
Catagóir:An Pheirs
An Seachtód

thumb|200px|right|Colún ar dheis lch. 575 den Chodex Vaticanus, ó Leabharlann na Vatacáine, ina bhfuil Céadleabhar Easdras 1:55-2:5..
Is é an **Seachtód** an chéad aistriúchán Gréigise a rinneadh ar an Sean-Tiomna agus ar na leabhair dheotracanónta. Aistríodh an chéad chúig leabhar, an Peintiteoch nó an Tórá mar a thugtar orthu, sa tríú haois roimh Chríost; na leabhair eile áfach cuireadh Gréigis orthu sa chéad aois eile. 

De réir an fhinscéil bhí seachtó fear léinn (nó, mar a deir leagan eile, beirt fhear léinn is seachtó) ó na treibheacha Giúdacha éagsúla ann agus gach duine acu in ann an t-aistriúchán Gréigise céanna a chruthú beag beann ar a chéile - tá an finscéal seo curtha i míotar i Litir Aristeas, ceann de na saothair Héilleanaíocha Ghréigise a aicmítear mar bhréageipeagrafa. Is é fírinne na staire, áfach, go raibh an Eabhrais ligthe i ndearmad ag cuid mhór de Ghiúdaigh na linne, agus aistriúcháin Ghréigise ag dul timpeall ina measc. Deir finscéal Aristeas gurbh é Tolamaes II Philadelphus, Faró Macadónach na hÉigipte, a choimisiúnaigh an Seachtód, ach is deacair a rá, an raibh baint ar bith le rítheaglach na dTolamaesach i gcruthú an tSeachtóid ar aon nós.

Bíonn stíl an tSeachtóid éagsúil go maith. An teanga a úsáidtear ann, is í an Ghréigis Choitianta nó *[[Koine]]* - canúint mheasctha na Gréigise a tháinig in úsáid sna sálaí ag saighdiúirí Alastair Mhóir - atá inti, ach is féidir tionchar ón Eabhrais agus ón Aramais a aithint in áiteanna. Ón taobh eile de tá an teanga i leabhar Dhainéil agus sna Seanfhocail an-ghlan mar Ghréigis. Thairis sin ní bhíonn gach cuid den aistriúchán ag cloí leis an mbuntéacs chomh cruinn le chéile. Bíonn athinsint agus ciallú ann, chomh maith le sliochtanna atá aistrithe go mionchruinn.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:An Ghréigis
Catagóir:Sean-Tiomna
Calum Clachair

Is clár leanaí ar BBC Alba é **Calum Clachair** (Béarla: *Bob the Builder*). Is sraith theilifíse do leanaí beoite stad-ghluaiseacht na Breataine é Calum Clachaira chruthaigh Keith Chapman do HIT Entertainment agus Hot Animation. Sa tsraith bhunaidh, a craoladh ó 1999 go 2011, tá Bob le feiceáil i gclár beochana stopghluaiseachta mar chonraitheoir tógála, ag speisialú i saoirseachta, in éineacht lena chomhghleacaí Wendy, comharsana éagsúla agus cairde, agus a bhuíon feithiclí oibre antrapamorphised agus trealamh. Craoltar an seó i go leor tíortha ach tháinig sé ón Ríocht Aontaithe áit ar labhair an t-aisteoir Sasanach Neil Morrissey Bob sa leagan Béarla. Bhain an seó úsáid as beochan CGI níos déanaí ag tosú leis an seach-shraith Ready, Steady, Build!. Dhíol dílseánaigh na Breataine Bob the Builder agus Thomas the Tank Engine an fiontar in 2011 le déantóir bréagán SAM Mattel ar $680 milliún.

## Struchtúr
Struchtúr
I ngach caibidil, cabhraíonn Calum (nó Bob sa leagan Béarla)) agus a ghrúpa le hathchóiriú, tógáil agus deisiú agus le tionscadail eile nuair is gá. Cuireann an seó béim ar réiteach coimhlinte, ar chomhoibriú, ar shóisialú agus ar úsáid scileanna foghlama éagsúla. Is é mana Chaluim "An féidir linn é a shocrú?", Agus freagraíonn na carachtair eile le "Is féidir linn!".

I mí Dheireadh Fómhair 2014, rinne Mattel athchóiriú ar 'Bob the Bildar' don tsraith nua Milkshake! ar Channel 5 in 2015 i measc na n-athruithe, rinneadh athchóiriú iomlán ar an bhfoireann, agus tháinig an t-aisteoir Harry Potter Lee Ingleby in ionad Neil Morrissey mar ghuth Bhob.

## Naisc sheachtracha
*BBC Alba. https://www.bbc.co.uk/search?q=Calum+Clachair

Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine
Catagóir:Cláir BBC
Catagóir:Cartúin
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1999
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2011
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2015
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2018
Carbad

mion|Carbad san Lárionad Irish Life, BÁC
Carráiste oscailte dhá roth agus capa(i)ll á tharraingt, is ea **carbad**. D'úsáidtí carbaid fadó chun cogaidh nó ráis

## Féach freisin

* Carráiste

## Tagairtí

Catagóir:Taisteal
Catagóir:Feithiclí bóthair
HEC Paris

Is ollscoil í **HEC Paris** atá suite i bPáras na Fraince. Bunaíodh í sa bhliain 1881. D'fhreastail François Hollande, iaruachtarán na Fraince ar HEC.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Láithreán Gréasáin hec.edu

Catagóir:Páras
Catagóir:Ollscoileanna sa Fhrainc
Harry Schwarz

Státaire agus baincéir san Afraic Theas ab ea **Harry Schwartz** (13 Bealtaine 1924 – 5 Feabhra 2010), agus duine ar bhí ar thús cadhnaíochta na ndlíodóirí san Afraic Theas ina ré.
clé|mion|1975

## Saol
Theith Schwarz an Ghearmáin in éineacht lena theaghlach díreach i ndiaidh theacht i gcumhacht na Naitsithe agus thairg an Afraic Theas tearmann dóibh sa bhliain 1934 (in aois 10 bliain do Schwarz). 

Tar éis dó a bheith in Aerfhórsa na hAfraice Theas i rith an Dara Cogadh Domhanda, d'fhreastail sé ar Ollscoil an Witwatersrand. Bronnadh BA (le gradam sa stair agus sa stair eacnamaíochta) agus LLB air.
[clé|mion|Harry Schwarz agus [George H. W. Bush,timpeall 1991]]
In Ollscoil Witwatersrand, bhuail sé ar Nelson Mandela agus Joe Slovo agus d'éirigh sé mór leo. Rinneadh abhcóide ag Barra na hAfraice Theas de sa bhliain 1953 agus bhí sé i measc na ndlíodóirí cosanta i Triail Rivonia (1963-64). D'fhág Schwarz an Barra ag an bpointe sin chun chun iompú ina aturnae, ionas go mbeadh sé ina ann níos mó a dhéanamh sa troid i gcoinne na cinedheighilte. 

Seachas an t-am a chaith Schwarz mar phríomhfheidhmeannach ar Merchant Bank (1969-74) agus mar Ambasadóir na hAfraice Theas chuig Stáit Aontaithe Mheiriceá (1991-95), lean sé ar aghaidh ag dlíodóireacht go dtí go bhfuair sé bás.
clé|mion|timpeall 1992
Chuaigh Schwarz isteach sa Pháirtí Aontaithe nuair a bhí ina mhic léinn i Wits agus d'fhan sé ann ar feadh roinnt mhaith blianta. Bhí Schwartz ina bhall de Chomhairle Cúige Transvaal (1958-74) agus den Tionól Reachtach (1974-91). 
[clé|mion|Harry Schwarz, [Hillary Rodham Clinton|Hillary Clinton, Bill Clinton agus Annette Schwarz, 1993 ]]
Bhí Schwarz ina cheannaire d'eite fhorásach an Pháirtí Aontaithe; scar sé leis an bpáirtí sin sa bhliain 1975 agus bhí róil lárnacha aige sa Pháirtí Feidearálach Forásach agus, ina dhiaidh sin, sa Pháirtí Daonlathach le linn an chuid eile dá shaol sa pholaitíocht. 

Sna 1970idí agus 1980idí, chuidigh Schwarz go mór le fís a leagan amach faoin gcaoi a d'fhéadfadh an Afraic Theas a bheith daonlathach agus neamh-idirdhealaitheach san am a bhí le teacht, go háirithe maidir leis an bhfeidhm a bheadh ag Bille na gCeart. 

Léiríodh cé chomh tiomanta réimeas De Klerk do bunathrú polaitiúil nuair a ceapadh Schwartz mar Ambasadóir na hAfraice Theas in Washington sa bhliain 1991. 

Bhí Schwarz chun tosaigh sa i bpobal Giúdach na hAfraice Theas ar feadh a ghairmréime agus cháin sé an frith-Sheimíteachas go géar agus bhí sé go mór i bhfabhar dea-chaidreamh le Stát Iosrael riamh.

Fuair sé bás nuair a bhí sé cúig bliana is ochtó d'aois, ar 5 Feabhra 2010.

## Féach freisin

* Nelson Mandela
* Joe Slovo
* FW De Klerlk

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hAfraice Theas
Catagóir:Dlíodóirí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna in 2010
Catagóir:Dlíodóirí as an Afraic Theas
Bríste dungaraí

mion
Rabhlaer, nó forchóta, d'éadach garbh cadáis (deinim uaireanta) is ea **dungaraí**.

## Féach freisin

* Deinim

## Tagairtí

Catagóir:Éadaí
Foclach (Wordle)

Is cluiche focal ar líne é **Wordle,** nó **Foclach** as Gaeilge. Is éard atá ann ná tábla atá cosúil le gréasán sudoku ina gcaithfidh an t-imreoir focal an lae a thomhas chun an cluiche a chríochnú.
clé|mion

### Rialacha
Bíonn 6 sheans ag an imreoir focal ina bhfuil 5 litir a aimsiú. Má chuirtear an litir cheart san áit cheart, cuirtear tíl ghlas taobh thiar di.

Má bhíonn an litir cheart san áit mhícheart, is tíl oráiste a leagtar taobh thiar di. Ach mura a bhfuil an litir san fhocal ar chor ar bith, is dath liath a bhíonn taobh thiar di.

### Stair

Chruthaigh Josh Wardle ón mBreatain Bheag an cluiche sa bhliain 2021. Innealtóir bogearraí ab ea Josh, agus chum sé an cluiche mar bhronntanas dá bhean. Chuir siad amach an cluiche go poiblí ina dhiaidh sin.

Cúpla mí ina dhiaidh sin, cheannaigh an New York Times an cluiche ar níos mó ná milliún dollar. ‘Scéal grá’ a thug an *New York Times* ar scéal an chluiche. Níorbh fhada go raibh leaganacha den chluiche á ndearadh i mórtheangacha eile na cruinne – an Fhraincis, an Spáinnis, agus an Ghearmáinis ina measc.

Tá an-tóir ar *Wordle* ar fud an domhain ó bhí 2021 ann, agus is minic go roinneann daoine a gcuid torthaí ar na meáin shóisialta, Twitter go háirithe.

### Gaeilge

Sa bhliain 2022, chruthaigh Linda Keating leagan Gaeilge den chluiche, dar teideal 'Foclach'.  Tógadh liosta na bhfocal Gaeilge ón liosta de na focail is coitianta i nGaeilge, le Michal Měchura.  Tá an cluiche ar fáil ar líne.

#### Sanasaíocht
Ní téarma nuachumtha é ‘foclach’. Go deimhin, tá an téarma le fáil i bhfoclóir Phádraig Uí Dhuinnín a foilsíodh beagnach 120 bliain ó shin. 

Déantar cur síos ar an bhfocal ar *An Foclóir Beag* mar seo: *aid1, a úsáideann an iomarca focal*. Ar na comhchiallaigh a luaitear leis an bhfocal ar An Phota Focal tá: *briathrach, fadchainteach, fadálach, teangach,* agus fiú *leadránach*.

## Féach freisin

* Sudoku

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Is féidir Foclach a imirt anseo.
Catagóir:Cluichí Focal
Catagóir:Físchluichí
Catagóir:Focail agus frásaí
Catagóir:Focail nuachumtha
Catagóir:Aipeanna Gaeilge
Tóras

mion|clé|De réir mar a laghdaítear an t-achar ó ais imrothlaithe, athraíonn an tóras fáinne go dtí tóras adhairce, ansin tóras fearsaide, agus ar deireadh meathann sé isteach i sféar clúdaithe dúbailte.
mion|clé|Tóras le cóimheas treoíochta 3 mar tháirge de chiorcal níos lú (dearg) agus níos mó (maigeanta).

Sa gheoiméadracht, is dromchla imrothlaithe é **tóras** , **taoschnó** a thugtar air sa ghnáthchaint, a ghintear trí chiorcal a imrothlú i spás tríthoiseach thart ar ais atá ar comhphlána leis an gciorcal.
Mura ndéanann an ais imrothlaithe teagmháil leis an gciorcal, bíonn se i bhfoirm fáinne ag an dromchla agus tugtar tóras imrothlaithe air. Má tá an ais imrothlaithe tadhlaíoch leis an gciorcal, is tóras adhairce é. Má théann an ais imrothlaithe dhá uair tríd an gciorcal, is tóras fearsaide é an dromchla. Má théann an ais imrothlaithe trí lár an chiorcail, is tóras díchineálach é an dromchla, sféar déchlúdaithe. Mura ciorcal é an cuar imrothlach, is cruth gaolmhar é an dromchla, toróid.

## Tagairtí

Catagóir:Cruthanna
Rothlú

deas|mion| Sféar ag rothlú (ag casadh) thart ar ais
Is é is **rothlú** ann ná gluaiseacht chiorclach ruda timpeall ar *ais rothlaithe* . D’fhéadfadh líon gan teorainn na n-aiseanna rothlaithe a bheith ag réad tríthoiseach, mar shampla sféar.
Catagóir:Treoluas
Comhphlánaraíocht

Sa chéimseata, tá sraith de phointí sa spás **ar comhphlána** má tá plána geoiméadrach ann a chuimsíonn iad go léir. Mar shampla, bíonn trí phointe i gcónaí comhphlánach, agus má tá na pointí ar leith agus neamh-chomhlíneach, tá an plána a shocraíonn siad uathúil. Mar sin féin, ní bheidh sraith de cheithre phointe ar leith nó níos mó, go ginearálta, suite in aon phlána amháin.
Catagóir:Geoiméadracht
Vása

mion|vása Waterford Crystal
Soitheach nó próca is ea **vása**, mar ornáid uaireanta (chun bláthanna bainte a choinneáil, mar shampla).

## Féach freisin

* Ealaíona maisiúla

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíona maisiúla
Catagóir:Potaireacht
Catagóir:Coimeádáin
Catagóir:Soithí
FK Žalgiris

Is club sacair é **Žalgirio futbolo klubas** as Vilnias. Bunaíodh an club sa bhliain 1947, agus imríonn sé san TOPLYGA.

## Trófaithe
;Náisiúnta
***A lyga** (11): 1991, 1992, 1999, 2013, 2014, 2015, 2016, 2020, 2021, 2022, 2024
***LFF taurė** (14): 1991, 1993, 1994, 1997, 2003 (fómhar), 2012, 2013, 2014, 2015, 2016 (earrach), 2016 (fómhar), 2018, 2021, 2022
***Supertaurė** (8): 2003, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2020, 2023

### VMFD Žalgiris (2009–2014)

### FK Žalgiris (2015–)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an chlub
* FK Žalgiris på Soccerway

Catagóir:Vilnias
Žalgiris
FK Riteriai

Is club sacair é **Riterių futbolo klubas** as Vilnias. Bunaíodh an club sa bhliain 2005, agus imríonn sé san TOPLYGA.

## Trófaithe
;Náisiúnta
***A lyga** (0): 
***LFF taurė** (0): 
***Supertaurė** (0): 

### FK Trakai (2009–2018)

### FK Riteriai (2019–)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an chlub
* toplyga.lt (FK Riteriai)
* Globalsportsarchive
* FK Riteriai Soccerway

Catagóir:Vilnias
Riteriai
Capel Gwynfe

Sráidbhaile beag i bpobal Llangadog, Sir Gaerfyrddin, sa Bhreatain Bheag is ea **Capel Gwynfe**  nó **Gwynfe** . Tá sé suite i ngleann in oirdheisceart an chontae, idir Trichrug agus fánaí thiar an tSléibhe Dhuibh, siar ón bhóthar an A4069, timpeall leath bealaigh idir Brynaman ó dheas agus Llangadog ó thuaidh. Tá an ceantar ina chuid den pháirc náisiúnta *Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog*.

## Daoine cáiliúla
* Beriah Gwynfe Evans (1848–1927). Chaith an scríbhneoir agus gníomhaí polaitíochta seo cuid mhór dá shaol i nGwynfe, agus ghlac sé ainm an tsráidbhaile mar lárainm dó féin. Ceapadh é ina mháistir scoile ar scoil an tsráidbhaile ó 1867 go 1882, agus John Williams ina dhiaidh sin ó 1882 go 1909.
* Sir John Williams. Rugadh an bailitheoir lámhscríbhinní Breatnaise, bronntóir mór Leabharlann Náisiúnta na Breataine Bige nuair a bunaíodh í, i dteach feirme Beili, ag Gwynfe sa bhliain 1840, agus tógadh i Blaenllynant é. Ba é an dochtúir breithe den teaghlach ríoga, lena n-áirítear breitheanna dhá rí amach anseo, Éadbhard VII  agus Seoirse VI. Bhí sé ina Uachtarán ar Leabharlann Náisiúnta na Breataine Bige ó bunaíodh í i 1907, agus freisin ar Choláiste Ollscoile na Breataine Bige, Aberystwyth ó 1913 go dtí a bhás i 1926.
* Sa sráidbhaile a rugadh triúr de na misinéirí is cáiliúla sa Bhreatain Bheag sa 19ú haois, William Griffith, David Williams agus David Griffiths (Madagascar; 1792-1863). D’aistrigh David Griffiths agus David Jones an Bíobla go dtí an Mhalagáisis, agus ba é David Griffiths, a bhunaigh teanga scríofa na Malagáise; tá a uaigh i gCeapal y graig, Machynlleth..

## Foinse

* Aneirin Talfan Davies, *Roaming Carmarthenshire* (Wreck Books, 1955; eagrán nua, 1970)

## Tagairtí
Lá Domhanda na nEaslán

[mion|clé|An [Pápa Beinidict XVI agus Muire Lourdes  11 Feabhra 2007]]
Ceiliúrtar **Lá Domhanda na n-Easlán** ar Lá Muire Lourdes, nó an 11 Feabhra, ó 1993 i leith. Iarrann an Eaglais Chaitliceach ar a lucht leanúna cuimhneamh ar dhaoine breoite, daoine ag fulaingt agus daoine a thugann aire dóibh. Táthar ag súil, mar sin, go gcuirfeadh an ócáid seo leis an tuiscint atá ag an bpobal ar na heasláin. 

Sa bhliain 2017, roghnaigh an Pápa Proinsias líne ón Magnificat (Paidir na Maighdine Beannaithe Muire) mar théama: *Rinne an té atá cumhachtach nithe móra dom* (Lucás 1:40). 

Roghnaigh an Pápa Proinsias Creideamh agus Catharnacht mar théama i mbliana 2020:  ‘Is mithid dúinne ár n-anam a thabhairt ar son na mbráthaire’ (1 Eoin 3: 16). 

D'fhógair an Pápa Beinidict XVI go raibh sé ag éirí as ar Lá Domhanda na n-Easlán, 2013, agus é tinn. 

## Féach freisin

* Muire Lourdes

## Tagairtí

Catagóir:Féilte Críostaí
Catagóir:Muire
Catagóir:Feabhra
Catagóir:Tinneas
Solad rothlaithe

deas|mion| Ag rothlú cuair. Is dromchla rothlaithe é an dromchla atá déanta; fálaíonn sé solad rothlaithe.

Sa gheoiméadracht, is **solad rothlaithe** é fíor sholadach a fhaightear trí chuarphlána a rothlú timpeall líne dhíreach éigin (*ais imrothlaithe*) atá suite ar an bplána céanna. Is é an dromchla *imrothlaithe* an dromchla a chruthaigh an t-imrothlú seo agus a cheanglaíonn an solad..

Ag glacadh leis nach dtrasnaíonn an cuar an ais, tá toirt an tsólaid cothrom le fad an chiorcail a thuairiscítear le meánlár an fhigiúir arna iolrú faoi achar an fhigiúir (dara teoirim meánlár de chuid Pappus).

Is eilimint tríthoiseach toirte de sholad rothlaithe é **diosca ionadaíoch**. Cruthaítear an eilimint trí mhírlíne (ar fad w) a rothlú thart ar ais éigin (suite r aonad ar shiúl), ionas go mbeidh toirt sorcóireach d'aonaid πr2w timpeallaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Calcalas suimeálach
Catagóir:Solaid
Geoiméadracht sholadach

mion|237x237px| Hipearbólóideach de leathán amháin
Sa mhatamaitic, is éard is **geoiméadracht sholadach** nó **steiréiméadracht** ann ná an t-ainm traidisiúnta ar an gheoiméadracht i spás Eoiclídeach tríthoiseach. (.i. **geoiméadracht 3T**).
## Tagairt
*
Geoiméadracht sholadach
Fána

deas|mion| Fána: <math>m = \frac{\Delta y}{\Delta x} = \tan(\theta)</math>
Sa mhatamaitic, is uimhir í **fána** nó **grádán** de líne a chuireann síos ar *threo* agus ar *ghéire* na líne. Is minic a chuirtear  fána in iúl leis an litir *m* ; níl aon fhreagra soiléir ar an gceist cén fáth a n-úsáidtear an litir *m* le haghaidh fána, ach tá a húsáid is luaithe sa Bhéarla le feiceáil in O'Brien (1844)  a scríobh an chothromóid na dronlíne líne  mar  agus tá sé le fáil freisin in Todhunter (1888)  a scríobh é mar " *y* = *mx* + *c* ".
## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic bhunúsach
Catagóir: Geoiméadracht anailíseach
Catagóir: Geoiméadracht
Céadnithe an Chruinne-Thómhais

Tráchtas matamaiticiúil ina bhfuil 13 leabhar, curtha i leith an mhatamaiticeora Eoiclídéas, ó Chathair Alastair san Éigipt Tolamaesach c. 300 R.Ch. is ea an leabhar darbh ainm **Céadnithe an Chruinne-Thómhais**. D'fhoilsigh an tAthair Peadar Ua Laoghaire aistriúchán Gaeilge ar an leabhar ag tús na fichiú haoise.

## Tagairtí
Páirtí Cumannach Chúba

Is páirtí polaitíochta Marxach-Leiníneach Chúba é **Páirtí Cumannach Chúba** (**PCC**), (Spáinnis: *Partido Comunista de Cuba*, *PCC*), a bhunaigh Julio Antonio Mella sa bhliain 1925, agus atá i gcumhacht ó tháinig Réabhlóid Chúba ar an bhfód.

Tacaíonn a lucht leanúna le Réabhlóid Chúba agus traidisiúin réabhlóideacha na gCúbach, i gcoinne coilíneachais na Spáinne agus nua-choilíneachas impiriúil na Stát Aontaithe, agus fógraíonn siad iad féin ina n-oidhrí ar Pháirtí Réabhlóideach Chúba (Spáinnis:*Partido Revolucionario Cubano*), a bhunaigh José. Martí i 1892 chun troid ar son neamhspleáchas Cúba ón Spáinn.
## Tagairtí

Catagóir:Cumannachas
Catagóir:Páirtithe polaitíochta
Catagóir:Polaitíocht Chúba
Príomh-Rúnaí an Choiste Lárnach de Pháirtí Cumannach Chúba

Is é **Príomh-Rúnaí an Choiste Lárnach de Pháirtí Cumannach Chúba**, nó go simplí an Príomh-Rúnaí ar Pháirtí Cumannach Chúba, ardcheannaire Pháirtí Cumannach Chúba (CSP) agus an duine polaitiúil is airde i gCúba. Bíonn Príomh-Rúnaí an Pháirtí ina chathaoirleach ar Bhiúró Polaitiúil an Pháirtí chomh maith le Seisiúin Iomlánacha an Lárchoiste.

Cruthaíodh an post ar nós Príomh-Rúnaí Pháirtí Cumannach an Aontais Shóivéadaigh, a bhí i seilbh Leonid Brezhnev ag an am. Faoi láthair, is é Miguel Díaz-Canel an Príomh-Rúnaí

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Reachtanna Pháirtí Cumannach Chúba


Catagóir:Cumannachas
Catagóir:Polaitíocht Chúba