Clara Immerwahr

Ceimiceoir Gearmánach ab ea **Clara Helene Immerwahr** (21 Meitheamh 1870 – 2 Bealtaine 1915). Ba í an chéad bhean Ghearmánach í ar bronnadh dochtúireacht sa cheimic uirthi sa Ghearmáin, agus creidtear gur síochánaí í chomh maith. Ó 1901 go dtí a féinmharú i 1915, bhí sí pósta leis an gceimiceoir Fritz Haber, fear a bhuaigh Duais Nobel in 1918. 

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Immerwahr ar Fheirm Polkendorff in aice le Breslau (ansin in oirthear na Prúise; ar a dtugtar Wojczyce anois, in iarthar na Polainne). Ba í an iníon ab óige de thuismitheoirí Giúdacha í, an ceimiceoir Philipp Immerwahr agus a bhean chéile Anna (née Krohn). D'fhás sí aníos ar an bhfeirm lena triúr siblíní níos sine, Elli, Rose agus Paul. Sa bhliain 1890, fuair a máthair bás le hailse; fad a d'fhan Elli agus a fear céile Siegfried ag an bhfeirm, bhog Clara lena hathair go Breslau.

Rinne Immerwahr staidéar in Ollscoil Breslau, agus bhain sí céim agus PhD amach sa cheimic faoi Richard Abegg sa bhliain 1900, tar éis ocht seimeastar staidéir (dhá sheimeastar níos mó ná mar gur ghá d’iarrthóirí dochtúireachta fireanna ag an am). Ba é teideal a tráchtais ná  (Taighde ar Thuaslagthacht Salann Lag-Intuaslagtha de Mhearcair, Copar, Luaidhe, Caidmiam, agus Sinc). Ba í an chéad bhean Ph.D. í, in Ollscoil Breslau agus fuair sí an t-ainmniú *magna cum laude*. Reáchtáladh a cosaint tráchtais i bpríomh-halla na hollscoile agus d'fhreastail go leor ban óga de chuid na cathrach air, ar spéis leo "" ("ár gcéad dochtúir baineann") a fheiceáil. Cúpla mí tar éis di a céim a bhaint amach, thug sí léacht phoiblí dar teideal "Chemie und Physik im Haushalt" (“Ceimic agus Fisic sa Teach”). 

## Pósadh agus obair
Phós Immerwahr Fritz Haber i Lúnasa 1901, ceithre bliana tar éis di tiontú ar an Chríostaíocht sa bhliain 1897. Tháinig an bheirt le chéile blianta roimhe sin ag ceacht rince agus chuir siad tús le cumann rómánsach gairid, ach dhiúltaigh Immerwahr a cheiliúr pósta ag an am toisc go raibh sí ag iarraidh fanacht neamhspleách ó thaobh airgeadais de.

Mar gheall ar ionchais shochaíocha  go raibh áit na mná pósta sa teach, bhí teorainn lena cumas taighde a dhéanamh. Ina ionad sin chuir sí le hobair a fir chéile gan mórán aitheantais, ag aistriú cuid dá páipéir go Béarla. Ar 1 Meitheamh 1902 rugadh Hermann Haber (1902-1946), an t-aon leanbh den phósadh sin.

Agus í ag cur muiníne in Abegg, léirigh Immerwahr a míshástacht mhór leis an ról fosheirbhíseach seo:

Rinne Haber faillí leanúnach ar a bhean chéile agus a leanbh, ag fágáil le haghaidh turas chuig áiseanna eolaíochta sna Stáit Aontaithe nuair nach raibh a mhac ach cúpla mí d'aois. Nuair a bhí sé sa tír, is minic a chaith sé uaireanta lóin agus oícheanta ag obair nó lena chomhghleacaithe seachas sa bhaile. I litir ó 1915 chuig Setsuro Tamaru, comhghleacaí Seapánach de chuid Haber, léirigh Immerwahr a díomá gur oibrigh a fear céile “18 uair in aghaidh an lae, beagnach i gcónaí i mBeirlín (ní i nDahlem!)" 

Le linn an Chéad Chogadh Domhanda, thacaigh Fritz Haber go láidir le hiarracht mhíleata na Gearmáine agus bhí ról tábhachtach aige i bhforbairt arm ceimiceach (go háirithe gáis nimhe). Chríochnaigh a chuid iarrachtaí lena mhaoirseacht ar an gcéad imscaradh rathúil d'arm ollscriosta  i stair mhíleata, i bhFlóndras, an Bheilg, ar 22 Aibreán 1915. Dúirt Immerwahr gur labhair sé amach i gcoinne thaighde a fir chéile mar “saobhadh idéil na heolaíochta” agus “comhartha na barbarachta, rud a thruaillíonn an disciplín féin ar chóir léargais nua a thabhairt ar an saol.”   Bhí Immerwahr ina fhinné freisin ar bhás duine dá iarscoláirí de chuid an choláiste, Otto Sackur, trí thimpiste, a bhí ag iarraidh clóiríd chacodyl a **cheansú** i saotharlann Haber mar chuid de thaighde Haber ar airm cheimiceacha.

## Bás
[mion| Uaigh Fritz agus Clara Haber, reilig Hörnli, in aice le [Basel|Basel, an Eilvéis]]
Go gairid tar éis filleadh Haber ón mBeilg, scaoil Immerwahr í féin sa chliabhrach ag baint úsáide as piostal míleata Haber. Ar 2 Bealtaine 1915, fuair sí bás i mbaclainn a mic.  An mhaidin i ndiaidh a báis, d'fhág Haber don chéad ionsaí gáis in aghaidh na Rúiseach ar an bhFronta Thoir. .

D'fhan a féinmharú den chuid is mó sa dorchadas. Sé lá tar éis a báis, níor thuairiscigh ach an nuachtán beag áitiúil  *Grunewald-Zeitung* go bhfuil “bean chéile an Dr H. i Dahlem, atá ar an bhfronta faoi láthair, tar éis deireadh a chur lena saol trí í féin a lámhach. Ní fios cad iad na cúiseanna atá leis an ngníomh seo ag an mbean mhíshona."  Níl aon fhianaise go raibh scrúdú iarbháis ann. Mar gheall ar imthosca a báis nach bhfuil doiciméadaithe go leor déanta uirthi, tá mórán plé agus conspóide ann maidir lena cúiseanna, lena n-áirítear gur chuir sí i gcoinne obair Haber i gcogaíocht cheimiceach agus bhí a féinmharú mar fhreagra air go ndearna sé maoirseacht phearsanta ar an gcéad úsáid rathúil de ghás clóirín le linn Dara Cath Ypres, rud a d’fhág go raibh breis agus 67,000 taismeach ann.  

Aistríodh luaithreach Immerwahr ó Dahlem go Basel agus adhlacadh í in éineacht lena fear céile tar éis a bháis sa bhliain 1934. Ina dhiaidh sin, chuaigh a mac Hermann Haber ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe, áit a chuir sé lámh ina bhás féin i 1946. 

## I ndrámaíocht, ficsean agus scríbhneoireacht
Spreagadh roinnt saothar chun iniúchadh a dhéanamh ar chaidreamh Fritz agus Clara. Déanann an gearrscannán *Haber*, scríofa agus stiúrtha ag Daniel Ragussis, iarracht cuid de na saincheisteanna a bhaineann le caidreamh na lánúine a scrúdú. **Bhí páirt** shuntasach ag na Haber san úrscéal *A Reunion of Ghosts* le Judith Claire Mitchell, áit a bhfuil a gcarachtar ainmnithe Lenz agus Iris Alter. Léiríonn saothair ar nós *The Greater Good* (2008), arna stiúradh ag Celia de Wolff agus scríofa ag Justin Hopper, go ndeachaigh taighde a fir ar chogaíocht gáis go mór i bhfeidhm ar Chlara. Léirítear a saol sa tsraith theilifíse Meiriceánach  .  In 2014 eisíodh an scannán *Clara Immerwahr* (stiúrtha ag Harald Sicheritz). Pléitear Clara agus Fritz freisin, go hachomair, sa leabhar *How to Hide an Empire: A History of the Greater United States* le Daniel Immerwahr, nuair a dhéantar tagairt do ról nítrigine sa talmhaíocht i stair Mheiriceá.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* beathaisnéis ghearr Clara Haber (Immerwahr) ag Innealtóirí doomed....
* Gradam Clara Immerwahr seolta ag UniCat in 2011 
* Clara Immerwahr i gCartlann na mBan Giúdach

Catagóir:Daoine a rugadh i 1870
Catagóir:Ceimiceoirí Gearmánacha an 20ú haois
Catagóir:Ceimiceoirí Giúdacha
Catagóir:Mná-eolaithe Gearmánacha an 20ú haois
Catagóir:Síochánaithe Críostaí na Gearmáine
Catagóir:Síochánaithe Liútaracha
Catagóir:Alumni Ollscoil Breslau
Catagóir:Giúdaigh Ghearmánacha an 19ú haois
Catagóir:Daoine ó Chúige Silesia
Catagóir:Féinmharú le hairm tine sa Ghearmáin
Catagóir:1870 breithe
Catagóir:1915 féinmharú
Catagóir:Fritz Haber
Catagóir:Mná-eolaithe Giúdacha
Catagóir:Féinmharú ban