open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Khatgal (Khövsgöl)

Is sráidbhaile é Khatgal (Mongóilis: Хатгал) atá suite sa Mhongóil. Tá an sráidbhaile seo ar bhruach theas Loch Khövsgöl. Tá aerstráice agus port beag in Khatgal, chomh maith le scoil agus oifig poist / teileachumarsáide.

## Stair
Bunaíodh Khatgal sa bhliain 1727 mar champa de chuid chóras cuaille faire na Mongóile. Faoin mbliain 1910, bhí áit lonnaithe bheag tar éis forbartha ann, go formhór mar gheall ar trádáil leis an Rúis. Sa bhliain 1914, bunaíodh ceangal teileagraif a ritheadh ón mbaile Rúiseach Mondy go dtí Uliastai via Khatgal, agus sa bhliain 1921 bhí timpeall 150 lonnaitheoirí ina gcónaí ann.

Sa bhliain chéanna, bhí Khatgal mar lárionad riaracháin sa réigiún. Sa bhliain 1931 bhí Khatgal mar lárionad ar an Aimag (Cúige) nua a bhí bunaithe, Khövsgöl, ach sar i bhfad, sa bhliain 1933, bogadh an rialtas riaracháin go Mörön.

Bhí timpeall 7.000 áitritheoir, chomh maith le gléasra cumhachta sa bhaile sa bhliain 1990, ach tá méadú tar éis tagtha ar an ráta imirce de dheasca dhúnadh bhealaigh iompair agus mhonarcha olla áitiúil. Mar sin, sa bhliain 1994 bhí 3.756 áitritheoirí sa bhaile agus dar leis an daonáireamh a rinneadh sa bhliain 2000, ní raibh ach 2.498 áitritheoirí ina gcónaí sa bhaile. Dar leis an meastachán oifigiúil is déanaí, tá 2.796 duine ina gcónaí in Khatgal (31 Mí na Nollag, 2006http://www.rprpmongolia.mn/pdf/2007semi_annual_report_eng.pdf ). Chaill Khatgal a stádas mar bhaile, leis, agus sa lá atá inniu ann tá sé mar chuid de Sum Alag-Erdene ó thaobh riaracháin. Sa bhliain 2007, nascadh Khatgal le láreangach cumhachta na Mongóile agus le seirbhísí fóin phóca.

Rugadh Teachta Parlaiminte Mongólach agus iar-Aire Sláinte, Lamjavyn Gündalai, in Khatgal.

## Geilleagar
Ó tharla go bhfuil Khatgal suite in áit oiriúnach do na campaí ger a bhfuil timpeall chósta thiar Loch Khövsgöl, is í turasóireacht ceann de phríomhbhrainsí an gheilleagair áitiúil. Cuireadh foirgneamh aerfoirt nua i gcrích sa bhliain 2007 http://owasia.ru/mongolia-pressa_2007+M500362f6468.html#1. Tá an sráidbhaile liostaithe i sceideal baile MIAT Mongolian Airlines.

Catagóir:Ballaonaid na Mongóile
Achtúire

mion
Duine a thomhaiseann rioscaí agus táillí árachais is ea **achtúire.** Déanann sé scrúdú ar an tionchar atá ag rioscaí agus ag neamhchinnteachtaí ar chúrsaí airgid. Úsáidtear mata casta chun samhail a dhéanamh ar rioscaí éagsúla.
mion
Chun cáil a bhaint amach mar achtúire, caithfear ardchaighdeáin a bheith ag iarrthóirí sa mhata. Bíonn ar daltaí 9 scrúdú croí-theicniúla (CT) a dhéanamh chomh maith le 3 scrúdú croí-feidhmiúcháin (CA "Core Applicational"), 2 scrúdú speisialtóir teicniúla (ST) ar a laghad agus scrúdú feidhmiúcháin speisialtóra (SA "Specialist Applications") amháin. Bíonn siad ar siúl faoi dhó gach bliain, agus is í Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath suíomh na scrúduithe in Éirinn.
mion

## Cineál disciplín

Bíonn achtúire ag obair in árachas (gach saghas), infheistíocht, airgeadas, pinsin agus blianacht. Tá poist le fáil d'achtúirí san oideachas freisin dá mbeidís cáilithe.

Sna disciplíní thuas, bíonn ar achtúirí déileáil le raon leathan ábhar ó ghnáthárachas (mar shampla don duine, teach nó carr) go árachas neamhghnách (mar shampla sceimhlitheoireacht nó tubaistí nádúrtha). Chomh maith leis sin, feictear achtúirí sna cúirteanna chun fianaise shaineolach a chur ós chóir na gcúirteanna.
mion|Society of Actuaries

## Staidéar achtúire in Éirinn
Cé gur féidir na scrúdaithe achtúire a tógáil díreach, tá cúpla céim achtúire le fáil. Is féidir díolúine ó na scrúdaithe proifisiúnta a fháil ó na coláistí seo a leanas: Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath, An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, Ollscoil na Banríona, Béal Feirste, Coláiste na hOllscoile, Corcaigh, Ollscoil na hÉireann, Gaillimh. Is féidir díolúine a fháil ó na céad 8 ábhar 'CT', agus an ábhar CA1 agus tú ag staidéar i COBÁC, tá líon difriúil le fáil i ngach coláiste eile.

Tá iarchéim ar fáil ó Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath freisin áfach chun díolúine a fháil ó na hábhar CA1 agus CA3.

## Tíortha eile
Tá neart cumann achtúire éagsúil timpeall an domhain. Is poist mór é seo ar fud na cruinne. Tá an "Society of Actuaries" sna Stáit Aontaithe, an "Actuarial Society of India" san Índ, an "Actuarial Society of South Africa" san Aifric Theas, agus neart cinn eile. Tá an struchtúir cosúil leis an ceann in Éirinn nó sa Ríocht Aontaithe, ach ag an am céanna difriúil. Go forleathan, tá na scrúduithe bunaithe ar cinn anseo, agus sna Stáit Aontaithe.

Tá a thuilleadh eolais ar shuíomh Achtúire na tíre éagsúil.

## Nasc
* http://web.actuaries.ie/
* http://www.actuaries.org.uk/

## Tagairtí

Catagóir:Árachas
Catagóir:Gairmeacha
Catagóir:Matamaiticeoirí
Catagóir:Eolaíocht achtúireach
Béar

Ainmhí feoiliteach is ea an **béar**, atá scaipthe go forleathan sa leathsféar thuaidh. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Ursidae é, san fho-ord Caniformia an ord Carnivora. Tá speicis beo na mbéar go leor ann (spéaclach, donn, dubh Meiriceánach, dubh Áiseach, Béar gréine, panda srl). 

### Tréithe
Tá coirp móra ag béir le cosa mhóra is tiubh. Níl ach eireaball an-ghearr acu.  

Tá súile bheaga agus cluasa chruinn is soc fada. Tá fionnadh tiubh, mosach acu go hiondúil.  

Tá cúig chrúb ar gach aon cos acu a ní féidir leo a tharraing siar. Tá boladh agus éisteacht mhaith acu. Is féidir leo a bheith ina sheasamh ar a gcúl. Is féidir béir dreap agus snámh an-mhaith freisin. 

### Saol
Tá siad gníomhach istoíche go hiondúil (cé is moite den béar bán). Bhítí béir éigin ina gcodladh le linn an gheimhridh, a chiallaíonn go gcodlaíonn siad an geimhreadh chun fuinneamh a shábháil. Is féidir go nglacfaidh sé suaimhneas ar feadh tréimhsí fada  i gcaitheamh an gheimhridh, ach ní fíorgheimhriú é seo mar ní laghdaíonn teocht na colainne.   

Bíonn na béir dhonna níos raimhre ag deireadh an tsamhraidh agus ag tús an fhómhair. Le linn an gheimhridh, ní itheann agus ní ólann na béir. Cailleann siad 1/3 dá meáchan coirp le linn an gheimhridh.

Bíonn béir uiliteach, a chiallaíonn go n-itheann siad plandaí agus feoil. Itheann siad caora, féir agus iasc. Tá béir bána eisceacht mar itheann siad feoil mórchuid na haimsire.

## Féach freisin
* Ollphanda, Ailuropoda melanoleuca
* Béar spéaclach, Tremarctos ornatus
* Béar donn, Ursus arctos
* Béar bán, Ursus maritimus
* Béar dubh Meiriceánach, Ursus americanus
* Béar dubh Áiseach, Ursus thibetanus nó Selenarctos thibetanus
* Béar spadánta, Melursus ursinus
* Béar gréine, Ursus malayanus

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Béir
Piorra

Crann nó tom duillsilteach, spíonach de ghnáth, dúchasach don Eoraip is an Áise. Tugtar **crann piorraí** nó **piorróg** ar an gcrann, agus **piorra** ar thoradh an chrainn. Na duilleoga lansa-chruthach caol go dtí ubhchruthach leathan. Na bláthanna bán nó scoth-bhándearg, i gcrobhaingí le barra leata, a thagann amach roimh na duilleoga. Na torthaí cruinn, nó caisealchruthach piorrachruthach. Gráinníneacht shainiúil ar an gcomhdhéanamh mar gheall ar chloch-chealla i mbia an toraidh. Fástar go forleathan mar chrann úlloird is maisiúchán.
clé|mion

## Tagairtí

Catagóir:Torthaí
Thomas Malthus

Fear léinn  Sasanach ab ea **Thomas Robert Malthus** (a rugadh ar 13 Feabhra 1766 gar do Dorking Shasana – 23 Nollaig 1834) . Bhí tionchar mór ag a chuid teoiricí eacnamaíochta, polaitiúla agus déimeagrafaíochta. clé|mion|322x322px

Bhí dearcadh duairc ag Malthus ar chúrsaí. Mar shampla, ina *Essay on the Principle of Population* (Aiste ar Phrionsabail an Daonra, 1798) d'áitigh sé go raibh claonadh nádúrtha go méadódh an daonra níos tapa ná na meáin maireachtála. 

Mar sin gur cheart an ráta beireatais a shrianadh trí fhéinsmacht nó breithrialú.

Bhí Malthus den bharúil go mbeadh dul chun cinn gan deireadh i dtreo na hútóipe i mbaol, luath nó mall, ag an bhfás daonra a bheadh mar thoradh ar an dul chun cinn céanna (na "srianta Malthus").

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1766
Catagóir:Básanna i 1834
Catagóir:Eacnamaithe
Catagóir:Déimeagrafaíocht
Catagóir:Daoine as Surrey
Fear sneachta

200px|thumb|Fear sneachta
mion|Fear sneachta, video
200px|thumb|Fear sneachta sa Ghearmáin 
Is macasamhail dhaonna a chruthaítear le sneachta adhairtín **fear sneachta**. 

Catagóir:Sneachta
Leictreoir

Is ceardaí é/í **leictreoir**, a bhíonn saineolas aige/aici ar shreangú leictreach foirgneamh, línte tarchurtha, meaisíní do-aistrithe, agus trealamh gaolmhar. Féadfar leictreoirí a fhostú chun comhpháirteanna leictreacha nua a shuiteáil nó chun bonneagar leictreach atá ann cheana a chothabháil agus a dheisiú. Féadfaidh leictreoirí speisialtóireacht a dhéanamh freisin i sreangú, eitleán, agus ardáin soghluaiste eile, chomh maith le cáblaí sonraí srl.

Catagóir:Ceardaithe
Akihito

Is é **Akihito** (明仁) Impire na Seapáine faoi láthair (1989-2019). Rugadh é sa bhliain 1933 ar an 23 Nollaig. Is é an t-aon duine ar domhan inniu leis an teideal "Impire" air.

Ar an 10 Aibreán 1959, phós sé Michiko Shōda. Is í an chéad 'comóntach' a phós duine sa chlann impiriúil. Tá triúr páistí acu le chéile.

Tá a mhac Naruhito le teacht i gcomharbacht air sa bhliain 2019 tar éis dó an post a fhágáil go toilteanach. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Seapánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Impirí na Seapáine
Toradh

clé|250px|mion|Torthaí

Is éard is **toradh** ann ná an chuid den phlanda ina bhfuil síol an phlanda. Sa ghnáthchaint, tugtar toradh ar an gcineál torthaí a bhfuil bia agus sú iontu. 

## Tagairtí
Fíonchaor

Is í an **fhíonchaor** toradh na fíniúna (*Vitis*).

## Tagairtí

Catagóir:Fíonchaora
Catagóir:Caora
Catagóir:Torthaí inite
Dobharbhordáil

[thumb|250 px|Dobharbhordáil sa Chambóid le linn réimis na [Ciméiris Dhearg|Ciméirise Deirge.]]
Is foirm chéasta é **dobharbhordáil**, a cuirtear i bhfeidhm tríd an t-íospartach a chur ar neamhfheidhm ar a dhroim nó droim leis an gceann claonta, agus ansin uisce a dhoirteadh thar aghaidh an duine agus isteach sna pasáistí análaithe, ag tabhairt le fios don chime go bhfuil sé nó sí ag fáil bháis. 

Is cúis le plúchadh éigeantach agus ionanálú uisce an tuairim láidir a thagann ar an chime go bhfuil sé no sí i mbaol báite. 

Measann saineolaithe dlí, polaiteoirí, oifigí faisnéise, breithiúna míleata, saineolaithe leighis i gcóireáil d'íospartaigh an chéasta, eagraíochtaí cearta daonna, agus seansaighdiúirí  gur fhoirm an chéasta é an dobharbhordáil.

[thumb|left|250px|Agóid sráide in aghaidh dhobharbhordáil le linn chuairt [Condoleezza Rice|Chondoleezza Rice ar an Íoslainn, Bealtaine 2008]]
## Arm na Breataine
Tháinig tuarascálacha chun cinn sa bhliain 2009 gur bhain Arm na Breataine úsáid as dobharbhordáil le linn diancheistithe príosúnach a bhí faoi amhras i dTuaisceart Éireann. Tá líomháint ann gur úsáideadh dobharbhordáil ó Mhárta 1972 ar aghaidh, i ndiaidh Rialtas Ted Heath teacht chun críche. Chuir an Príomh-Aire Heath cosc ag an am sin ar chúig modh eile chéasta. Dúirt iaroifigeach na Muirshaighdiúirí Ríoga freisin go raibh dobharbhordáil triailte air agus a bhfear ag deireadh oiliúnana i bhfrith-diancheistiú i rith na 1960idí  agus go luath sna 1970idí.

## Tagairtí

Catagóir:Céasadh
Catagóir:Coireanna cogaidh
Amsterdamsche Football Club Ajax

Club proifisiúnta sacar atá suite in Amstardam, na hÍsiltíre is ea **Amsterdamsche Football Club Ajax** (nó **Ajax**). Bunaíodh in Amsterdam sa bhliain 1900 é. Bunaíodh an fhoireann níos fearr sa bhliain 1911 agus sa bhliain 1917 bhuaigh siad an corn náisíunta na hÍsitíre. 

Tá Ajax ar cheann de na clubanna is rathúla ar domhain, de réir an IFFHS - tá sé suite sa seachtú áit de clubanna is rathúla don 20ú haois. Bhuaigh siad an corn Eorpach sna blianta 1971, 1972, agus 1973. Sa bhliain 1972, bhuaigh siad na trí choirn, an Eredivisie, an corn KNVB agus corn Eorpach. Bhuaigh siad sraith na seaimpíní sa bhliain 1995.

## Ónoracha
* Champions League: 4 

* Corn teaghlaigh: 26

* Johan Cruyff sciath: 9

* UEFA super cup: 2

## Tagairtí

Catagóir:Clubanna sacair
Glion Muigh

Sráidbhaile beag is ea **Glion Muigh**, (a chiallaíonn *Gleann Buí* i nGaeilge Mhanann, ) ar chósta thiar Mhanann, díreach ó dheas de Phurt ny h-Inshey.

Thuill sé an t-ainm ón abhainn leis an ainm céanna atá ann. Tá an gleann aithnidiúil toisc go bhfuil eas pictiúrtha agus siúlóid ar thaobh na fothana ann. Tá a choillearnach líonta le raithneacha agus téann an siúlóid go dtí trá phúrógach ar an chósta. Ag bun an ghleanna, tá 'Cásrotha Mhona Erin', an fhianaise dheireanach atá le feiceáil go raibh mianadóireachta ar siúl san áit seo idir 1740 agus 1870. Cuimsíonn an gleann roinnt 11.5 acra (47,000 m2) atá suite ar an dá thaobh den Abhainn Rosien, agus tháinig sé in úinéireacht an comhlachais 'Oidhreacht Náisiúnta Mhanann', sa bhliain 1960.

Tá an sráidbhaile aitheanta freisin as a theach ósta, "The Waterfall Hotel", suite ag béal an ghleanna, agus in aice leis an eas féin.

## Naisc sheachtracha
* Faisnéis faoin Ghlion Muigh 
* Faisnéis faoi Ghleannta agus Fháschoillte Mhanann 

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Doras

thumb|Doirse 
mion|Doras
Is éard is **doras** ann ná bacainn is féidir a oscailt nó a dhúnadh a sholáthraíonn bealach isteach i seomra, i bhfoirgneamh, i bhfeithicil, i gcupard, srl. De ghnáth, déantar doirse as adhmad nó as miotal agus ceanglaítear le hinsí iad, cé go bhfuil *doirse sleamhnáin* agus *doirse imrothlacha* ann freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Doirse
Pluma

Is toradh de chuid roinnt speiceas sa ghéineas *[[Prunus]]* é **pluma***.* Tugtar **prúnaí** ar phlumaí triomaithe.

D’fhéadfadh go raibh plumaí ar cheann de na chéad torthaí a ceansaíodh riamh, as Oirthear na hEorpa, Sléibhte Chugais, agus an tSín ó thosach. Tugadh go dtí an Bhreatain ón Áise iad, agus tá fianaise ann ón 12ú haois gur saothraíodh san Andalúis, i ndeisceart na Spáinne, iad. Is grúpa speiceas ilghnéitheach iad na plumaí, agus sroicheann crainn 5-6 méadar ar airde nuair a ghearrtar iad. Is drúp é an toradh, le bia súmhar stalcánta.

Is í an tSín an táirgeoir plumaí is mó, agus an Rómáin agus an tSeirbia ina dhiaidh sin. Tá plumaí Seapánacha agus Síneacha chun tosaigh i margadh na dtorthaí úra, agus tá plumaí Eorpacha coitianta i roinnt réigiún freisin. Is féidir plumaí a ithe úr, iad a úsáid i subh, nó a choipeadh i bhfíon nó i mbranda. Tá gliocóisídí cianaigineacha in eithní pluma, ach níl an ola a dhéantar astu ar fáil ar bhonn tráchtála.

## Stair
Is timpeall lonnaíochta daonna amháin a fhaightear na trí speiceas is mó saothraithe: *Prunus domestica*, a tháinig ó Oirthear na hEorpa agus Sléibhte Chugais ar dtús, agus *Prunus salicina* agus *Prunus simonii* ón tSín. Fuarthas iarsmaí pluma i suíomhanna seandálaíochta ón ré Neoiliteach le taobh ológa, fíonchaora, agus figí.

## Sanasaíocht
Tagann an t-ainm *pluma* ón Bhéarla *plum*, ón Sean-Bhéarla *plume,* a fuarthas ar iasacht ón Ghearmáinic nó ón Meán-Ollainnis, a tháinig ón Laidin **  agus ar deireadh thiar thall ón tSean-Ghréigis  *proumnon*, focal iasachta é féin ó theanga anaithnid de chuid na hÁise Bige.

## Tagairtí

Catagóir:Flóra na hEorpa
Catagóir:Torthaí inite
Gliomach spíonach coiteann

Is artrapód é an **gliomach spíonach coiteann** (*Palinurus elephas*). Ball d'ord na Decapodata atá ann. 
## Dáileadh agus gnáthóg

Bíonn an gliomach spíonach *Palinurus elephas* le fáil san Aigéan Atlantach thoir, ó dheisceart na hIorua go Maracó agus na hAsóir,  agus sa Mheánmhuir, seachas a dhálaí foircneacha thoir. Bíonn cónaí air sna cóstaí nochta creagacha faoin gcrios idirthaoideach, go príomha ag doimhneachtaí 20 go 70 méadar. Tá sé ainmnithe i ndiaidh an chalafoirt farraige ársa Rómhánach sa Mhuir Thoirian  'Palinurus' (Palinuro an lae inniu, Salerno na hIodáile) áit a bhfuil siad le fáil go flúirseach as a ceann tíre.
## Tagairtí

Catagóir:Deiceapóid
Catagóir: Achelata
Catagóir: Crústaigh an Aigéin Atlantaigh
Catagóir: Crústaigh inite
Catagóir: Crústaigh tráchtála
Catagóir: Crústaigh a ndearnadh cur síos orthu i 1787
Catagóir: Ailt ina bhfuil gearrthóga físe
Managua

Is é **Managua** príomhchathair Nicearagua agus príomhchathair an cheantair riaracháin leis an ainm céanna. Bunaíodh sa bhliain 1819 é mar shráidbhaile beag iascaireachta, ar bhruach theas Loch Managua. Is é an chathair is mó sa tír é. Is cathair thábhachtach é Managua i gcúrsaí trádála, tionscadail, polaitiúla agus cultúrtha. Tá daonra 1,850,000 ag an gcathair agus níl daonra níos airde ag cathair ar bith i Meiriceá Láir ach amháin Cathair Ghuatamala.

Nuair a bunaíodh an baile i dtús báire, glaodh “Leal Villa de Santiago de Managua” air. Tá Managua suite idir an dá chathair is tábhachtaí eile i Nicearagua, León agus Granada, agus dá bharr sin lonnaigh siad an phríomhchathair anseo mar chomhréiteach. Tá cuid mhaith d'eacnamaíocht Managua ag brath ar thrádáil. Is lárionad trádála i dtaobh caife, cadáis, agus barraí eile é. Tá sé tábhachtach freisin ó thaobh tionscadal, ag soláthar beorach, caife, cipíní, teicstílí, agus bróg.

D'fhulaing an chathair dhá chrith talún sa 20ú haois. Glaotar “Veinéis i Meiriceá Láir” ar an gcathair mar gheall ar na canálacha a tochlaíodh ann, agus tá a lán turasóirí ag teacht ann dá bharr. Tá lasair shíoraí suite sa chathair chomh maith.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha
Catagóir:Nicearagua
Árachas

mion
Is cosaint airgeadais ar rud éigin a d'fhéadfadh tarlú é an t-**árachas**.  Tá conradh dlíthiúil ann de ghnáth, ina ngeallann árachóir méid sonraithe a íoc le páirtí eile, an t-árachaí, má tharlaíonn teagmhas ar leith (ar a dtugtar an priacal) a bhfulaingíonn an t-árachaí caillteanas airgid dá bharr. Is iad achtúirí na daoine a dhéanann an measúnú ar chostas an árachais.

## Cineál Árachais

* Árachas sláinte
* Árachas gluaisteáin
* Árachas tí
* Árachas tionóisce

## Árachas Sóisialach Pá-choibhneasta
[clé|mion|1905ː  an [An Nua-Shéalainn|Nua-Shéalainn]]
Is é seo árachas atá riachtanach in Éirinn. Tá ar gach duine atá ag tuill airgead íoc as, agus téann an airgead isteach chuig an Ciste Árachais Shóisialaigh . Tugann an costas seo cosaint duit i gcás gortú nó cailliúint do phoist. Tá liosta fhada do no sochar atá le fáil, tá Sochar Cuardaitheora Poist, Sochar Breoiteachta, Sochar Sláinte agus Sábháilteachta, Sochar Máithreachais, Sochar Uchtála, Sochar Easláine, Pinsean Baintrí nó Baintrí Fir (Ranníocaíoch), Íocaíocht Chaomhnóra (Ranníocaíoch), Pinsean Stáit (Idirlinne), Pinsean Stáit (Ranníocaíoch), Deontas Méala, Sochar Cóireála, Sochair Dhíobhálacha Ceirde, Sochar Cúramóra san áireamh .

## Cuideachtaí Árachais

Is é an "Irish Insurers Federation" (IFF) an ball ionadaíoch d'árachóirí in Éirinn . Tá 63 cuideachta mar bhaill don ghrúpa seo. Tá thart ar 15,000 duine fostaithe go díreach sa tionsclaíocht. Is iad "Irish Life" agus "Hibernian Aviva" na cuideachtaí is cáiliúla in Éirinn.
[mion|Algemeene Verzeekering-Maatschappij Providentia, circa [1910idí|1900idí]]

## Tagairtí

Catagóir:Árachas
Conradh Ghent

[thumb|Plaic ag an bhfoirgneamh in Veldstraat, [Gent áit ar idirbheartaíodh an Conradh]]
Síníodh **Conradh Ghent**, sa bhliain 1814, 24 Nollaig i nGent, an Ísiltír (tá sé suite sa Bheilg an lá atá inniu ann). Conradh síochána chun deireadh a chur le Cogadh 1812 idir na Stáit Aontaithe agus Sasana a bhí i gceist le Conradh Ghent. Athshlánaíodh an caidreamh idir an dá stát leis an gConradh seo. 

## An Comhaontú
Ligeadh príosúnaigh saor leis an gConradh agus tugadh longa ar ais. Thug an Bhreatain gealltanas go dtabharfaidh sí ar ais na sclábhaí goirme ach ar deireadh íoc siad £350,000 dóibh. Mhol na Breathnaigh gur cheart crios maolánach a chruthú i gcomhair na hIndiaigh in Ohio agus Michigan ach theip ar nuair a thit an comhghuaillíocht Indiach as a chéile. Níor bac na Stáit Aontaithe leis na ratha a thug siad in alt IX i dtaoibh déileáil leis na hIndiagh.

## I ndiaidh an Chonartha
Stop an troid nuair a shroich an nuacht na Stáit Aontaithe, i ndiaidh bua na Meiriceánaigh ag Cath New Orleans]] agus bua na Breatnaigh ag Cath Fort Bowyer.

Thug Seanad na Stáit Aontaithe aitheantas don conartha ar an 16 Feabhra 1815, agus foghraíodh an conartha ar an 18 Feabhra.
Níor throid na Stáit Aontaithe in aghaidh na Breatnaigh ó shin i leith.

## Tagairtí

## Foinsí
* *American Military History: Army Historical Series. Chapter 6: The War of 1812.* Center of Military History, U.S. Army, Washington, DC, 1989. online.
* Bemis, Samuel Flagg. *John Quincy Adams and the Foundations of American Foreign Policy* (1950).
* A. L. Burt. *The United States, Great Britain and British North America from the Revolution to the Establishment of Peace after the War of 1812*, 1940 (Online Edition.
* Engelman, Fred L. *The Peace of Christmas Eve* (1962), popular account; online excerpt from ''American Heritage Magazine'' (Dec 1960) v 12#1 .
* Donald R. Hickey. *The War of 1812: A Forgotten Conflict* (1990) pp. 281-98.
* Perkins, Bradford. *Castelereagh and Adams: England and the United States, 1812-1823*, 1964. 
* Robert Vincent Remini. *Henry Clay: Statesman for the Union* (1991) pp. 94-122.

## Foinsí Seachtrach

* Teacs iomláin Conradh Ghent online.
* Teacs an Conradh ag Togra Avalon
* Conradh Ghent agus foinsí eile ag Leabharlann na Comhdhála
* Treoir Leabharlann na Comhdhála do Cogadh 1812

Ghent
Ionad Trádála Domhanda

Ba ghrúpa foirgneamh ilstórach é an t**Ionad Trádála Domhanda** (), suite i Nua-Eabhrac. Leagadh go talamh an WTC in ionsaí sceimhlitheoireachta 9/11, ar an 11 Meán Fómhair 2001. 

Níl an áit ina raibh an tIonad Trádála Domhanda suite ach coiscéimeanna ón áit a bhfuil an t-ionad cuimhneacháin, an "Irish Hunger Memorial", i Battery Park City ag Vesey Street agus North End Avenue, ar bhruach Abhainn an Hudson. 

clé|mion|Márta 2001
clé|mion|Inniu

## Stair
Bhí seacht bhfoirgneamh ar fad ann. Minoru Yamasaki, ailtire Meiriceánach, a dhear an t-ionad don Port Authority of New York and New Jersey (PTA). D'osclaíodh go hoifigiúil an WTC ar 4 Aibreán 1973. 

Sa bhliain 1993, maraíodh seisear nuair a phléasc buama i ngaráiste páirceála faoin World Trade Center. Ar an lá sin, tháinig an Gael-Mheiriceánach Eamon J. McEneaney slán as an Ionad Trádála Domhanda mar laoch: "nuair a phléasc buama faoin dá thúr ar an lá sneachtúil sin, threoraigh McEneaney suas le 60 duine dá chomhoibrithe trí staighrí dorcha a bhí lán toite go dtí go raibh siad slán sábháilte".

Leagadh go talamh an WTC in ionsaí sceimhlitheoireachta 9/11, ar an 11 Meán Fómhair 2001. Tá go leor searmanas i gcuimhne orthu siúd a cailleadh san ionsaí sceimhlitheoireachta. I measc na ndaoine a rabhthas ag cuimhneamh orthu ag na hócáidí sin, bhí póilín de bhunadh Éireannach, Stephen Driscoll. 

## An suíomh inniu
Tá foirgnimh ilstórach ar an suíomh anois, 1-7 World Trade Center ", in éineacht le cuimhneachán do na daoine a fuair bás sa tragóid, agus músaem faoin ionsaí 9/11 agus modh iompair an WTC.

## Féach freisin

* 9/11
* Ionsaí ar an Ionad Trádála Domhanda (1993)

## Tagairtí

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Ilstóraigh
Catagóir:Ionsaithe 11 Meán Fómhair
Catagóir:Manhattan
Darach Ó Catháin

[mion|[Leeds]]
Bhain **Darach Ó Catháin** (30 Meán Fómhair 1922 - 29 Meán Fómhair 1987) cáil náisiúnta agus idirnáisiúnta amach dó féin de bharr a chuid amhránaíochta ar an sean-nós.  

## Saol
Rugadh Darach Ó Catháin, nó Dudley Kane mar a thugtar air sa taifead breithe Béarla, sa Mháimín, Leitir Móir, Conamara, sa bhliain 1922 agus bhog an teaghlach go Rath Chairn sa bhliain 1935. 

D'aistrigh sé féin agus a mhuintir go Ráth Chairn na Mí sa bhliain 1935. Bhog an Cathánach agus a bhean Bríd go Leeds, Yorkshire i 1963 agus is ann a chaith sé an chuid eile dá shaol ansiúd ag obair do thógálaithe.  

Cailleadh an Cathánach sa bhliain 1987.  

## Amhránaíocht
Roghnaigh Seán Ó Riada é mar amhránaí sa cheirnín *Reacaireacht an Riadaigh* (CEF 010,  anois *Pléaráca an Riadaigh*) agus chum Darach caoineadh air. Ó na 1960idí amach bhí sé ar dhuine d’amhránaithe móra an tsean-nóis.  

D'éirigh thar barr leis an albam *Traditional Irish Unaccompanied Singing* sa bhliain 1975.  

I measc na n-amhrán atá le fáil ar a dhlúthdhiosca 'Darach Ó Catháin' tá 'Amhrán na Japs', leagan damanta de '''Oró Sé do Bheatha 'Bhaile'' agus 'Caisleán Uí Néill'. Tá an dlúthdhiosca sin ar fáil ó Gael Linn.  

Bhuaigh iníon le mac deirféar leis Corn Dharach Uí Chadhain ag Oireachtas na Gaeilge sa bhliain 2008.

## Féach freisin
* Ceol traidisiúnta na hÉireann
* Sean-nós (amhránaíocht)
* An Chéad Ghlúin Eile

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Básanna i 1987
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Oíche Nollag

Tugtar **Oíche Nollag** ar an 24 Nollaig, an lá roimh Lá Nollag, ag ceiliúradh breithe Íosa Nazórach. 

Ní lá saoire é in Éirinn. 

## Nósanna

### In Éirnn
Fadó ... 'Bíonn coinneal ar gach fuinneoig ins gach teach Oíche Nollag... Deirtear go mbíonn an Mhaighdean Mhuire ag dul thart Oíche Nollag agus lastar na coinnle le solas a thabhairt dhi.'

'Bíonn féasta mór in chuile theach Oíche Nollag. Bíonn cácaí milse agus im, subh agus úlla ann. Fágann siad coinneal lasta ar feadh na hoíche. Cuireann na gasúir a gcuid stocaí suas ag Santa Clás. Faigheann siad rudaí deasa uaidh. Bíonn gé nó turcaí lena mbéile ag gach teach Lá Nollag.'

### Thar lear
*Caga Tió* – An Chatalóin

*La part du mendiant* – An Bhriotáin

*Pavuchky* – An Úcráin

*Detinjci* – An tSeirbia

*Olentzero* – Tír na mBascach

## Féach freisin

* An Nollaig
*Duan na Nollag (Dickens)

## Tagairtí
 

Catagóir:An Nollaig
Dido

Is amhránaí Sasanach í **Dido** (ainm baiste: **Florian Cloud de Bounevialle Armstrong**), a rugadh ar an 25 Nollaig sa bhliain 1971 i Londain. Tá aithne uirthi ina gairm faoin ainm Dido (mar seo a fhuaimnítear /ˈdaɪdoʊ/ DYE-doe). Amhránaí agus scríbhneoir amhrán í a bhfuil beagán faoi 30 milliún albam díolta aici ar fud an domhain.

## Dioscliosta
**No Angel* (1999)
**Life for Rent* (2003)
**Safe Trip Home* (2008)
**Girl Who Got Away* (2013)

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Tíreolaíocht fhisiceach

thumb|300px|Íomhá fhíordhath de dhromchla agus d'atmaisféar an Domhain.

Is éard is **tíreolaíocht fhisiceach** ann (ar a dtugtar freisin **Geochórais** nó **Fiseagrafaíocht**) ná ceann den dá fhoréimse mór atá sa thíreolaíocht, murab ionann agus an timpeallacht chultúrtha nó thógtha, a phléann le
fearann na tíreolaíochta daonna. Laistigh de thionól na tíreolaíochta fisiciúla, tá an Domhan scoilte go minic i réimsí nó timpeallachtaí éagsúla, na réimsí is mó díobh ná an t-atmaisféar, an bithsféar, an crióisféar, an geoisféar, an hidrisféar, an litisféar agus an pedosféar. Bíonn an taighde i dtíreolaíocht fhisiceach idirdhisciplíneach go minic agus úsáidtear cur chuige córasach i dtaobh
na hoibre.

Déileálann an tíreolaíocht fhisiceach le brainse den eolaíocht 
a bhíonn ag plé leis na próisis agus na patrúin sa timpeallacht nádúrtha, mar shampla an t-atmaisféar, an bithsféar agus an geoisféar.

## Breis léitheoireachta

* Yvette Veyret et Jean-Pierre Vigneau (dir.), *Géographie physique. Milieux et environnement dans le système terre*, A.Colin, 2002. ISBN 2-200-25-236-6
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* ROJAS, O.(2007). Portal Geografía Física .[en línea]. Universidad de Concepción, Chile.*Jean-Paul Amat, Lucien Dorize, Charles Le Cœur, Emmanuelle Gautier, *Éléments de géographie physique*, Paris, Bréal, coll. Grand Amphi, 2002, ISBN 2749500214 : un manuel pour les étudiants de premier cycle.
* Physiography by T.X. Huxley, 1878 , full text, physical geography of the Thames River Basin
* Fundamentals of Physical Geography, 2nd Edition, by M. Pidwirny, 2006, full text
* Physical Geography for Students and Teachers, UK National Grid For Learning

## Tagairtí

Catagóir:Craobhacha na tíreolaíochta
Catagóir:Domhaneolaíocht
Catagóir:Tíreolaíocht fhisiceach
Port na hInse

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Port na hInse** air:
* Port na hInse, Contae Laoise: barúntacht agus baile fearainn i gContae Laoise
* Port na hInse, Contae Ros Comáin: baile fearainn i gContae Ros Comáin

## Féach Freisin
* Purt na hInse nó Purt ny h-Inshey: sráidbhaile in Oileán Mhanann

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Máirtín Sabhaois

Ba Oifigeach é Máirtín Sabhaois i Óglaigh na hÉireann. Rugadh i Sligeach é sa bhliain 1898, agus maraítear é go luath i gCogadh na Saoirse. Tharla a báis tar éis luíochán gearr do Baile an Ásaigh ar an 19 Nollaig 1919.

## Cuimhneamh:

Chur an rialtas "Páirc Mháirtín Sabhaois" ar páirc gearr don áit a fuair sé bás , freisin thóg an Chumainn Uaigheann na Laochra Gael cuimhneachán in aice suíomh an luíochán.

## An Luíochán

Ar an 19 Nollaig 1919 bailigh Máirtín Sabhaois agus deichniúir Óglaigh eile. Ba é an Fear Ionaid an Rí targaid an luíochán.

Chur siad cairt féar i lár an bóthair mar bloc bóthair. Rinne fear ón Constáblacht Ríoga na hÉireann iarracht iad a stopadh, ach bhuail siad é le gránáid (Níor phléasc an gránáid, ach bhuail sé é san ceann, agus thit sé i lige!)

Nuair a tháinig na gluaisteáin dhírigh siad a iarrachtaí ar an dara gluaisteáin, a chuaigh as an bóthair. Thosaigh na saighdiúirí san gluaisteáin ag scaoileadh ar ais ar na Óglach. I gan fios dóibh, bhí an Fear Ionaid an Rí san céad gluaisteáin, agus tiomáin sé díreach tríd an bloc bóthair,

Buail piliúr Máirtín Sabhaois é, agus fuair sé bás.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1898
Catagóir:Básanna i 1919
Humphrey Bogart

clé|mion|200x200px|The Petrified Forest, 1936Ba aisteoir Meiriceánach é **Humphrey DeForest Bogart** (25 Nollaig 1899 – 14 Eanáir 1957)

## Saol
Tar éis dó triail a bhaint as postanna éagsúla, thosaigh Bogart ar an aisteoireacht sa bhliain 1921, i léirithe de chuid Broadway sna 1920í agus 1930í. 

An chéad scannán a raibh sé ann, is ar éirigh go maith leis, ná *The Petrified Forest* (1936), scannán inar ghlac sé ról an Duke Mantee.  Bhí seo ina thús de thréimhse inar ghlac sé róil a raibh an-chosúlacht eatarthu, i scannáin faoi dhrongadóirí. Ina measc seo bhí *Angels with Dirty Faces* (1938) agus B-scannáin ar nós *The Return of Doctor X* (1939). Tháinig dul chun cinn mór dó i 1941, leis an scannán *High Sierra* (1941) agus *The Maltese Falcon* (1941).

### ''Casablanca''
Ar an 26 Samhain 1942, léiríodh *Casablanca* den chéad uair ag an *Hollywood Theatre*, i Nua-Eabhrac.  Bhí Bogart i mbarr a réime sa ról a bhí aige mar Rick Blaine. Bhí an scannán suite ag tús an Dara Cogadh Domhanda, i gCasablanca, Maracó. Deirtear go bhfuil an scannán seo ar cheann de na scannáin is clúití a tháinig amach as Hollywood ariamh. Is minic a bhaintear úsáid as línte cáiliúla an scannáin fiú sa lá atá inniu ann.     

Tháinig scannáin rathúla eile sna sála, ina measc *To Have and Have Not* (1944), *The Big Sleep* (1946), *Dark Passage* (1947), agus *Key Largo* (1948), lena bhean chéile Lauren Bacall; *The Treasure of the Sierra Madre* (1948); *The African Queen* (1951), inar bhuaigh sé an t-aon Duais de chuid an Acadaimh a bronnadh air; *Sabrina* (1954), agus *The Caine Mutiny* (1954).  

An scannán deireanach a rinne sé ann ná *The Harder They Fall* (1956).

clé|mion|Dark Passage, 1947

## Bás agus Oidhreacht

Bhásaigh sé de bharr ailse i 1957. Ghlac sé páirt i 75 ghné-scannán ina ghairme ar feadh tríocha bliain. Is mórphearsa chultúir é go dtí an lá atá inniu ann:

* Ainmníodh é mar an príomhlaoch scannán a bhí ann riamh ag an iris *Entertainment Weekly* i 1997. 
* Sa bhliain 1999, bhí sé rangaithe mar an Réalta Fireann ba Mhó Riamh ag an *American Film Institute*.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Catagóir:Básanna i 1957
Catagóir:Aisteoirí as Nua-Eabhrac
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Básanna de bharr ailse
Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Aisteoir is Fearr' (Oscars)
Catagóir:Daoine as Cathair Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Mairnéalaigh
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Glór na nGael

Eagraíonn **Glór na nGael** comórtais phobail gach bliain do bhailte agus do ghrúpaí pobail a chuireann an Ghaeilge chun cinn i measc a bpobal féin. Eagraíonn siad comórtas idirnáisiúnta freisin.

## Naisc
* http://www.glornangael.ie/
* http://udar.ie/ 

Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge
Purt ny h-Inshey

Sráidbhaile is ea **Purt ny h-Inshey** (Gaeilge na hÉireann: *Port na hInse*; Béarla: *Peel*) ar chósta thiar Mhanann, díreach ó thuaidh de Ghlion Muigh. Is minic a dtugtar an t-aon "chathair" air toisc gurb é an t-aonú baile ar an oileáin a bhfuil ardeaglais ann. Is é an tríú baile is mó ar an oileán é i ndiaidh Doolish agus Rhumsaa agus an ceathrú lonnaíocht is mó de réir go bhfuil an dara dlús daonra mar is mó ag Kione Droghad (Béarla: *Onchan*), cé go mbíonn Kione Droghad aicmithe mar shráidbháile. 

mion|clé|Caisleán Phurt na hInse

Is toghlach Theach na Ceithre is Fiche é freisin, a thoghann teachta amháin, agus ó 2006 i leith, is é Tim Crookall a bhí tofa mar rogha na ndaoine.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Oileán Mhanann
Wolverhampton Wanderers Football Club

Club peile Sasanach is ea **Wolverhampton Wanderers Football Club**, nó *Wolves* mar atá siad ainmnithe go coitianta. 

Bunaíodh an club sa bhliain 1877. "St. Luke's F.C." an t-ainm a bhí air ag an am sin. 

Imríonn siad sa bhaile in Staid Molineux i gcathair Wolverhampton, áit gur féidir freastal ar breis is 32,000 míle duine.

Imrionn siad i bPríomhroinn Shasana.

## Liosta trófaí
* Football League First Division: 1953-54, 1957-58, 1958-59
* Corn FA: 1893, 1908, 1949, 1960
* League Cup: 1974, 1980

Catagóir:Clubanna sacair Shasana
Staid Molineux

Is staid na foirne sacair Wolverhampton Wanderers é **Staid Molineux** (English: *Molineux Stadium*), atá suite i Wolverhampton, Sasana.

## Tagairtí

Catagóir:Staideanna spóirt i Sasana
Duán

mion|clé|Na duáin i gcorp daonna
Ceann den dá orgán i veirteabraigh a tháirgeann fual.  Sa duine bíonn na duáin comhchruthach, ar chruth pónairí, suite ar an gcuid uachtarach de chúlbhalla an bhoilg, ar an dá thaobh den cholún veirteabrach. 

Bíonn dhá dhuán ag gach duine. Déantar fual iontu. Sileadh sé amach, síos an úiréadar agus isteach sa lamhnán.

Tugann an t-úiréadar an fual don lamhnán. Bíonn meáchan timpeall 130g ag gach duán, agus le faireog aidréineach, bíonn sé imchlúdaithe le fíochán tacaíochta is tacaithe le saill. 

Bíonn suas le milliún neafrón (an bunaonad feidhmithe) i ngach duán. 
clé|mion
Déanann an neafrón an fhuil a phróiseáil le hábhair iomarcacha a bhaint aisti, agus ag an am céanna comhábhair riachtanacha (glúcós, sóidiam, potaisiam is eile) a choinneáil inti chun toirt is comhdhéanamh shreabháin na colainne a choinneáil taobh istigh de theorainneacha normálta. 

Tálann an duán gníomhaithe tábhachtacha (reinin, eiritreapóitin, próstaglaindin is eile) agus iompraíonn an fhuil iad go dtí a spriocfhíocháin. Is iad na riochtaí a chuireann isteach ar na duáin ná glomarúlaineafraíteas, cliseadh duán, clocha úiríneacha is úiréime.

## Féach freisin
* Córas úiríneach

## Tagairtí
Méar coise

Is ball den chorp é **méar coise** (nó *ladhar* go minic) atá ag deireadh na coise. Tagraíonn *barraicín* do bharr bróige nó stoca nó do dhuine a bheith ag siúl ar bharra na gcos.

Catagóir:Cosa
Goile

Is orgán i veirteabraigh agus roinnt ainmhithe eile é an **goile**. 


Catagóir:Córas díleáite
Catagóir:Abdóman
Catagóir:Orgáin
Méar

Is éard atá i gceist le **méar** ná ceann de chúig bhall ar bharr na láimhe nó na coise daonna.  Uaireanta tarraingíonn an focal do ghéag portáin nó gliomaigh freisin.

Catagóir:Corp an duine
Catagóir:Lámh
Caladh

250px|thumb|Caladh
Is siúlbhealach ardaithe thart uisce,tacaí le pílí nó piléir scartha go leathan é **caladh**. 

Catagóir:Tógáil cois farraige
Olann

thumb|250px|Olann
Is éard is **olann** ann ná an snáithín teicstíleach a bhailítear ó chaoirigh, gabhair agus roinnt ainmhithe eile.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí


Catagóir:Fionnadh
Maidin

[thumb|250px|Maidin [ceochán thart an Coill]]
Is é an t-am idir meán oíche agus nóin í **maidin**, go háirithe as éirí gréine go nóin. 

Aonaid ama
Seomra

deas|250px|thumb|Seomra
Is cuid d’fhoirgneamh le ballaí, urlár agus síleáil é an **seomra**. 

Catagóir:Tithe
Cadás

thumb|250px|Cadás
Is éard atá i gceist le **cadás** ná náth nó éadach a dhéantar as an gclúmh geal a fhásann ar phlanda cadáis 

## Tagairtí

Catagóir:Éadaí
Pluais

250px|thumb|Pluais
250px|thumb|Pluais
Séard is **pluais**, nó **uaimh**, ann ná poll mór isteach faoi thalamh, nádúrtha de ghnáth agus poll cónaithe ainmhí fhiáin go minic. 

## Féach freisin

* Uaimh (líméar, lusca nó *crypt* i mBéarla) 
* Uaimheadóireacht 
* Pluaiseolaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Pluaiseanna
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir
Catagóir:Tírghnéithe
Podgairítse

Is é **Podgairítse**, (Script Choireallach Mhontainéagró: Подгорица), príomhchathair Mhontainéagró agus is í an chathair is mó sa tír. Tá an chathair suite 44 méadar os cionn na farraige.

Tá 136,473 áitritheoirí ann. Tá sé suite idir abhainn Ribnica agus abhainn Morača agus tá an talamh an-saibhir dá bharr. Tá suíomh turasóireachta ann in aice na farraige agus thuas sa sléibhte tá sciáil ar fáil.

Séard a chiallaíonn ainm na cathrach ná "faoin Gorica" sa teanga Montainéagróch. Ciallaíonn Gorica/goritsa cnoc, agus sin an t-ainm ar an gcnoc in aice lár na cathrach.

## Tagairtí

Catagóir:Príomhchathracha na hEorpa
Catagóir:Montainéagró
Simléar

Is éard is **simléar** ann ná struchtúr ailtireachta a ligeann do ghás sceite te nó deatach a tháirgtear i gcoire, sorn, foirnéis, loisceoir, nó teallach éalú ó áit chónaithe. Déantar simléir as brící, cré, nó miotal.  Bíonn siad ingearach de ghnáth, le cinntiú go sreabhann an gás agus an deatach go réidh, ag tarraingt aeir isteach sa tine — feiniméan ar a dtugtar *éifeacht an tsimléir*. Tugtar *an múchán* (Béarla: *flue*) ar an spás taobh istigh de shimléar. Faightear simléir in aice le scaglanna móra tionsclaíochta, áiseanna ina ndóitear breosla iontaise, nó mar chuid de thithe agus foirgnimh a bhfuil coire, foirnéis, nó tinteán iontu.

## Tagairtí

Catagóir:Gnéithe ailtireachta
Moroni (Oileáin Chomóra)

Is í **Moroni** (Araibis موروني Mūrūnī) an chathair is mó i measc oileáin Chomóra, agus ón mbliain 1958 is í phríomhchathair na tíre. Cíallaíonn Moroni "crí na tine", b'fhéidir ag tagairt don bholcán beo, sliabh Karthala, ar an oileán chéanna. Tá 60,200 áitritheoirí ann. Lonnaigh grúpa Arabach ann sa 10ú haois R.C. agus bhunaigh siad an chathair mar phríomhchathair ar Shabhdánacht le nasc trádála le Zanzibar, (An Tansáin).

Tá an chathair suite ag an taobh thiar d'Oileán Comóra Mhóir. Tá aerfort idirnáisiúnta an Prionsa Said Ibrahim suite ann. Tá cuan ann chomh maith le iompar rialta chuig mór roinn na hAfraice agus na hoileáin eile. Easpórtáiltear fanaile, cócó, agus caife.

Catagóir:Príomhchathracha na hAfraice
Catagóir:Oileáin Chomóra
Gérard Depardieu

Is aisteoir agus déantóir fíona Francach é **Gérard Xavier Marcel Depardieu** (rugadh 27 Nollaig, 1948). Tá roinnt duaiseanna buaite aige ina measc Duais de chuid an Acadaimh do phríomhról an scannáin *Cyrano de Bergerac* agus duais an Golden Globe don aisteoir is fearr sa scannán *Green Card*.

Catagóir:Aisteoirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Hidrisféar

Is éard is** Hidrisféar** ann, (ón Sean- Gréigis ὕδωρ - hydor, "uisce" agus σφαῖρα - sphaira, "sféar") sa tíreolaíocht fhisiciúil, ná an mais iomlán an uisce atá ar fáil, faoi, agus os cionn dromchla phláinéid.

Is é mais iomlán hidrisféir an Domhain ná timpeall 1.4 × 1,018 tona, sé sin thart ar 0.023% de mhais iomlán an Domhain. Tá timpeall ar 20 × 1,012 tona uisce in atmaisféar an Domhain (Is í an toirt thona amháin d'uisce ná thart ar 1 méadar ciúbach). Tuairim is 71% de dhromchla an Domhain, limistéar beagnach cothrom le 361 milliún ciliméadar cearnach (139,5 milliún míle cearnach), is é clúdaithe ag aigéan.
million míle cearnach), bhfuil clúdaithe ag aigéan.

Catagóir:Éiceolaíocht uisceach
Catagóir:Struchtúr an Domhain
Catagóir:Hidreolaíocht
Catagóir:Uisce
Catagóir:Iasachtaí Gréigise
Catagóir:Tíreolaíocht fhisiceach
Geoisféar

Is é an **Geoisféar** an téarma a úsáidtear go minic chun tagairt do na codanna is dlúithe den domhain, atá comhdhéanta den chuid is mó de charraig agus fhorscreamh. 
 

Bhí an téarma i bhfeidhm ar dtús i gcomhair na gceithre geoisféar neadaithe, a d'aithníodh Arastatail san téacs "Meteorologica", le stáit na nábhar domhanda: soladach (talún), leacht (uisce), gás (aer), agus plasma (dóiteáin). Chuimsigh na geoisféir neadaithe, san am sin, an astanaisféar, an litisféar, an hidrisféar, an t-atmaisféar, agus an t-ianaisféar nó plasmaisféar. Tá an geoisféar dlúth freisin foroinnte mar seo a leanas; screamh, maintlín, agus croí. Tá an croí amuigh neamhchoitianta sa mhéid is go meastar gur leacht atá ann, ach fós is cuid de thaobh istigh an Domhain é.

## Tagairtí

Catagóir:Geoifisic
Anatamaíocht

Is éard is **anatamaíocht** (ón nGréigis ἀνατομία anatomia, ó ἀνατέμνειν ana: roinn, roinnte ó, agus temnein, gearradh, gearradh ar oscailt. Ón bhfocal Gréigise "anatome" chomh maith--ana: ó chéile, tome: gearradh-->gearradh ó chéile) nó corpeolaíocht ann ná réimse den bhitheolaíocht is den leigheas a phléann le struchtúr nithe beo. Is téarma ginearálta é a chuimsíonn an anatamaíocht dhaonna, anatamaíocht na n-ainmhithe, agus anatamaíocht na bplandaí. I roinnt gnéithe den anatamaíocht tá gaol gearr aige le sutheolaíocht, leis an anatamaíocht chomparáideach agus leis an tsutheolaíocht chomparáideach. 

Déantar an anatamaíocht a fhoroinnt ina réimsí éagsúla; macra-anatamaíocht agus anatamaíocht mhicreascópach. Is éard is macra-anatamaíocht ann ná staidéar ar struchtúir anatamaíochta ar féidir iad a fheiscint le radharc na súl. Is éard is anatamaíocht mhicreascópach ann ná staidéar ar struchtúir anatamaíochta bhídeacha le micreascóipeanna, cuid de seo is ea an histeolaíocht (staidéar ar riaradh na bhfíochán) agus cíteolaíocht (staidéar na gceall). 

I rith stair na hanatamaíochta, tá dul chun cinn leanúnach tar éis tarlú ar ár dtuiscint ar fheidhmeanna orgán éagsúil agus ar struchtúir na colainne. Tá feabhas mór tagtha ar chuir chuige eolaíochta, ó scrúdú na n-ainmhithe agus mionghearradh ar chorpáin, go teicníochtaí teicneolaíochta coimpléascacha a forbraíodh sa 20ú céad, ina measc an x-ghathú, agus an íomháú athshondais mhaighnéadaigh.

Ba chóir an anatamaíocht a scaradh ón bpaiteolaíocht anatamaíoch, ar staidéar é ar an macra-chuma agus ar an gcuma mhicreascópach a bhíonn ar orgáin ghalraithe.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* []
Bath, Somerset

Cathair atá suite in Somerset, Iardheisceart Shasana, is ea **Bath**. Tá an chathair suite 159 km (99 mhíle) thiar ó Londain. Thug an Banríon Eilís I stádas cathrach don áit sa bhliain 1590. Bhunaigh na Rómhánaigh baile íocuisce ann leis an ainm Aquae Sulis ("Uisce Sulis") sa bhliain 43. Tógadh na folcadáin ar na cnoic i ngleann an Abhainn Avon de bharr na bhfoinsí uisce theo, an t-aon ghrúpa d'fhoinsí uisce the sa Ríocht Aontaithe. Tá stádas Suíomh Oidhreachta Domhanda ag an gcathair ón mbliain 1987 de bharr na bhfolcthaí, hamharclanna agus iarsmalanna chomh maith le suíomhanna cultúrtha eile. Tá dhá ollscoil ann chomh maith le scoileanna agus coláistí.
[mion|clé|[Royal Crescent|An Corrán Ríoga in Bath]]

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Somerset
Naomh Jean-Baptiste de la Salle

Sagart agus leasaitheoir oideachais ba ea **[[Naomh]]** **Jean-Baptiste de la Salle** (30 Aibreán 1651 – 7 Aibreán 1719). Eisean a bhunaigh Institiúid Bhráithre na Scoileanna Críostaí chun oideachas a thabhairt do pháistí na mbocht. 

## Saol
Rugadh de la Salle i Reims, an Fhrainc agus fuair sé bás i Saint-Yon, Rouen. Canónaíodh é sa bhliain 1900.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1651
Catagóir:Básanna i 1719
Catagóir:Fir
Catagóir:Naoimh Francacha
Catagóir:Oideachasóirí
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Peann

250px|thumb|Peann
Is uirlis den scríbhneoireacht nó líníocht le dúch é ** peann**.

## Féach freisin
* Peann luaidhe

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoireacht
Daonra

thumb|Daonra an Domhain
Is é atá i gceist le **daonra** ná an líon iomlán d'orgánaigh den speiceas céanna a mhaireann san áit chéanna. 
mion|Daonra an domhain, pirimid aoise is ghnéis`, 1950 go 2100
Ó thaobh na socheolaíochta de, tagraíonn daonra do ghrúpa daoine a chónaíonn in aon áit amháin. Úsáidtear an téarma chun saoránaigh an stáit a shainiú nó chun tagairt do ghrúpa le comhthréithe: mar shampla, an daonra bundúchasach, an daonra fostaithe, daonra na cathrach, agus eile.clé|mion|fás leanúnach an daonra: stair agus tuartha
## Daonra an domhain
Chonaic muid fás leanúnach an daonra le linn na 20ú / 21ú haoiseanna.

Dar leis an "US Census Bureau" ba é 7,348,478,000 daonra an domhain ar an 2 Meán Fómhair 2016.  Ar 13 Samhain 2023, bhí 8,009,768,850 ann.

### Malthus agus athrú aeráide
[mion|[Tuaisceart Éireann 1971-2050]]
Bhí dearcadh duairc ag Malthus sna 1800idí ar chúrsaí. In a *Essay on the Principle of Population* (Aiste ar Phrionsabail an Daonra, 1798) d'áitigh sé go raibh claonadh nádúrtha go méadódh an daonra níos tapúla ná na meáin maireachtála. Bhí sé den bharúil go mbeadh dul chun cinn i dtreo útóipe i mbaol, luath nó mall, ag an bhfás daonra a bheadh mar thoradh ar an dul chun cinn céanna (na "srianta Malthus").

Inniu tá fás rábach an daonra ag cur brú ollmhór ar ár n-aeráid, agus i bhfad níos mó.

## Féach Freisin
* Liosta tíortha de réir daonra
* Liosta stáit SAM de réir dhaonra
* Liosta stát SAM de réir dhlúis an daonra
* Athrú aeráide

## Tagairtí:




Catagóir:Sochaí
Catagóir:Athrú aeráide
Coinneal

thumb|Coinneal 
Is bloc céir nó geir le fáideog láir atá adhainte chun solas a tháirgeadh é **coinneal**. 

Catagóir:Coinnle
Denzel Washington

deas|clé|150px|mion|Denzel Washington
Is aisteoir, scríbhneoir scripte, stiúrthóir agus léiritheoir scannán as Meiriceá é **Denzel Hayes Washington, Jr.** (rugadh é ar an 28 lá de Mhí na Nollag, 1954). D'éirigh leis moladh a fháil ó na léirmheastóirí dá chuid oibre san scannáin ó na 1990idí i leith, ina measc an tslí ar ghlac sé róil ag déanamh aithrise ar fhíorphearsana, leithéidí Steve Biko, Malcolm X, Rubin Carter, Melvin B. Tolson, Frank Lucas agus Herman Boone. Bronnadh trí dhuais Golden Globe ar Washington as a chuid oibre. Is díol suntais é gurb é an dara fear de bhunadh gorm na hAfraice i Meiriceá a bhuaigh Duais an Acadaimh don aisteoir is fearr, duais a bronnadh air i ngeall ar a ról sa scannán *Training Day* (2001).

Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Aisteoir is Fearr' (Oscars)
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Cincísigh
Catagóir:Cispheileadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Cléir
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Fir
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Fuil

Leacht speisialtaithe de chuid na colainne is ea an **fhuil**. Soláthraíonn sí ábhar riachtanach – ocsaigin (O2) agus cothaithigh – do chealla na colainne, agus iompraíonn sí fuíolltáirgí meitibileacha ó na cealla seo go dtí na baill eisfheartha: na duáin, an t-ae, na scamhóga agus an stéig. Lánaíonn sí roinnt fheidhmeanna eile chomh maith: iompraíonn sí na hormóin timpeall na colainne, agus tá páirt láidir aici i gcosaint na colainne ó ionfhabhtú.
mion|Comhdhéanamh na fola idir plasma, cealla fola dearga agus cealla fola bána agus plátíní
Tá trí chomhpháirt san fhuil: na fuilchealla dearga, a iompraíonn ocsaigin; na fuilchealla bána, a chosnaíonn an cholainn ó ionfhabhtú, maraon leis na pláitíní, a chneasaíonn gránuithe agus créachtaí; agus an plasma, leacht a iompraíonn na cealla fola agus ina dtuaslagaíonn na substainte iompartha eile.

Sna daoine fásta, is sa smior a chruthaítear na fuilchealla nua, i bpróiseas ar a dtugtar fuilghiniúint.

Úsáidtear an focal céanna *fuil* i nGaeilge na hAlban.

## Sna Logainmneacha

* Cnoc Fola i gContae Dhún na nGall
* Tuar na Fola, paróiste i gContae Luimnigh
* Corr na Fola, baile fearainn i gContae Ros Comáin
* Bruach na Fola i mBré i gContae Chill Mhantáin
* Doire na Fola, baile fearainn i gCill Cháscáin i mBéarra
* Páirc na Fola i nGaeltacht Chorca Dhuibhne

## Féach freisin

* Dracula

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Sreabháin choirp
Catagóir:Fíocháin
Drandal

Is éard is **drandal** ann ná an fheoil agus an chnámh ina seasann na fiacla.

## Tagairtí


Catagóir:Fiaclóireacht
Catagóir:Corp an duine
Catagóir:Córas díleáite
Catagóir:Anatamaíocht
Catagóir:Gingibhe

Catagóir:Pearódóntaic
Catagóir:Leigheas pearódóntach