open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hangul

Is é an **Hangul** () aibítir dhúchasach na Cóiréise, agus í in iomaíocht leis an gcóras neamh-aibítreach, Hanja, a fuarthas ar iasacht ón tSín. Tá an córas Hangul bunaithe ar fhuaimniú na teanga, ach ní thugann sé aird ar chomhshamhlú na gconsan, a bhíonn coitianta sa Chóiréis labhartha. Is é an Hangul an t-aon chóras scríbhneoireachta a úsáidtear sa Chóiré Thuaidh, ach tá an dá chineál scríbhneoireachta le feiceáil sa Chóiré Theas i gcónaí.

## Tagairtí

Catagóir:Aibítrí
Aibítir Laidineach

Is í an **aibítir Laidineach** (nó an *aibítir Rómhánach*) an córas scríbhneoireachta aibítreach is mó in úsáid ar fud an domhain sa lá atá inniu ann. Tá 26 litir sa bhun-aibítir, agus úsáidtear é, le roinnt modhnuithe, sa chuid is mó de theangacha na hEorpa (roinnt tíortha Oir-Eorpach in easnamh), i Meiriceá Thuaidh agus Theas, san Afraic Fo-Sahárach, agus in oileáin an Aigéin Chiúin.

Baintear úsáid as litreacha eile freisin i dteangacha éagsúla, m.sh. **w** i mBéarla agus Gearmáinis.

## Forbairt
Seo an chéad aibítir Laidine a bhí ann A, B, C, D, E, F, H, I, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, V, X. Cuireadh Y agus Z leis ar ball chun fuaimeanna ó theangacha eile a chur leis.

Nuair a cruthaíodh an aibítir Angla-Shacsanach bhí litreacha uile na Laidine ón am sin i gceist. Mar sin féin cuid de na litreacha atá sa Bhéarla anois níor tháinig siad isteach sa teanga sin ach le déanaí. An litir is déanaí a tháinig isteach ná ‘J’ nó ‘I’ agus eireaball air. 

## Tagairtí

Catagóir:Aibítrí
An tSeineagáil

Is tír í an tSeineagáil atá lonnaithe taobh theas d'Abhainn na Seineagáile in iarthar na hAfraice. Tá teorainn aici leis an Aigéan Atlantach, an Mháratáin, an Ghaimbia agus Guine Bhissau. Is iamhchríoch í an Ghaimbia laistigh den Seineagáil, ag leanúint Abhainn na Gaimbia ar feadh 300 km intíre. Tá oileáin Rinn Verde suite 560 km ó chósta na Seineagáile. Is é Dacár príomhchathair na Seineagáile.

200px|clé|mionsamhail|An tSeineagáil

## Stair

Ar an 27 Meán Fómhair 2002, báthadh 1,863 duine nuair a d'iompaigh an bád farantóireachta MV Le Joola ar a béal faoi.

## Tagairtí

Seineagáil, An t
Catagóir:Náisiúin G-15
S
Tony Iommi

Giotáraí agus cumadóir é **Frank Anthony "Tony" Iommi** (rugadh ar 19 Feabhra, 1948 é in Birmingham, Sasana). B'eisean bunaitheoir an bhanna miotal troime Black Sabbath sna 1960idí, agus an duine a chum an chuid is mó den cheol. Ba é Ozzy Osbourne an ball is cáiliúla, ach i ndáiríre b'é Iommi an ceannaire i gcónaí. 

Chruthaigh Iommi a lán de na fuaimeanna a úsáidtear i gceol miotal trom inniu. Mar shampla, thiúin Iommi a ghiotár síos ón gcaighdeán, mar bhí méara laige aige tar éis timpiste nuair a bhí sé ag obair i monarcha. Cruthaíodh fuaim nua a bhí i bhfad níos ísle agus dorcha, agus ba rud é a bheadh coitianta sa seánra as seo amach. 

## Tagairtí

Iommi, Tony
Iommi, Tony
Iommi, Tony
Iommi, Tony
Catagóir:Daoine beo
Mike McCready

Giotáraí is ea **Michael "Mike" McCready** (rugadh i bPensacola, Florida, Stáit Aontaithe Mheiriceá ar 5 Aibreán, 1966), a sheinneann príomhghiotár leis an mbanna Meiriceánach Pearl Jam. Tá stíl ag McCready atá cosúil leis na gormacha, agus thóg sé inspioráid ó Jimi Hendrix, Stevie Ray Vaughan, agus daoine eile. Cumann McCready roinnt amhráin don bhanna freisin.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Given To Wail, suíomh neamhoifigiúil.

Catagóir:Giotáraithe
Catagóir:Rac-cheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine beo
Stevie Ray Vaughan

Giotáraí cáiliúil Meiriceánach ab ea **Stephen "Stevie" Ray Vaughan**, nó uaireanta **SRV** (3 Deireadh Fómhair, 1954 – 27 Lúnasa, 1990). Rugadh Vaughan i nDallas, Texas, agus ceaptar go raibh sé i measc na giotáraithe is fearr riamh, agus é ag seinm na gormacha le giotár leictreach. 

Fuair Vaughan bás tar éis timpiste sa bhliain 1990, nuair a thit an héileacaptar ina raibh sé ag taisteal sna sléibhte in East Troy, Wisconsin. 

Vaughan, Stevie Ray Vaughan
Vaughan, Stevie Ray Vaughan
Vaughan, Stevie Ray Vaughan
Vaughan, Stevie Ray Vaughan
Teanga (idirdhealú)

Tá níos mó ná aon bhrí amháin leis an bhfocal **teanga**:

* **[[Teanga (anatamaíocht)]]**, beart matán sa bhéal a úsáidtear chun bia a ionramháil.
* **[[Teanga (cumarsáid)]]**, modh cumarsáide.
* ***[[TEANGA]]***, iris léannta Chumann na Teangeolaíochta Feidhmí in Éirinn
Fisic mhatamaiticiúil

Is éard atá i gceist leis an **bhfisic mhatamaiticiúil** ná teicnící na matamaitice a úsáid chun fadhbanna san fhisic a réiteach. Tá stair fhada ag baint le teicnící matamaitice a úsáid san fhisic, chomh fada siar le Isaac Newton.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic mhatamaiticiúil
Plúitíonó

[mion|Roinnt plúitíonó i gcomparáid idir méid, [ailbéideacht agus dath]]
Is réad é an **plúitíonó** atá ag timpeallú na Gréine ar aon luas leis an abhacphláinéad úd Plútón. Cuid mhaith de na hastaróidigh i gCrios Kuiper, is plúitíonónna iad - Orcus agus Ixion, mar shampla. Is féidir a rá freisin gurbh é Plútón an chéad phlúitínó ar cuireadh sonrú ann.

Catagóir:Plútón
Fine teangacha

thumb|right|380px|Na finte teangacha éagsúla ar fud an domhain
Is éard is **fine teangacha** ann ná grúpa teangacha a bhfuil gaol eatarthu, toisc gur eascair siad uile ón bhfréamhtheanga chéanna. De ghnáth, ní bhíonn mórán fianaise ann faoin bhfréamhtheanga sin, ós rud é nach sroicheann stair scríbhneoireachta na dteangacha a fhad sin siar san am.

## Roinnt Finte Teangacha Tábhachtacha

* **[[Teangacha Afráiseacha]]**
* **[[Teangacha Altaecha]]**
* **[[Teangacha Astráiseacha]]**
* **[[Teangacha Astrainéiseacha]]**
* **[[Teangacha Cugasacha]]**
* **[[Teangacha Dráivideacha]]**
* **[[Teangacha Eiscimea-Ailiútacha]]**
* **[[Teangacha Ind-Eorpacha]]**
* **[[Teangacha Khoisan]]**
* **[[Teangacha Na-Dené]]**
* **[[Teangacha Conga-Nígreacha]]**
* **[[Teangacha Sahára-Níleacha]]**
* **[[Teangacha Pama-Nyunga]]**
* **[[Teangacha Sínea-Thibéideacha]]**
* **[[Teangacha Cada-Théacha]]**
* **[[Teangacha Úralacha]]**

*
Teangacha Altaecha

Fine teangacha is ea na **teangacha Altaecha** a bhfuiltear go mór mór in amhras faoi ar na saolta seo. Is iad na teangacha seo is gnách a chur san áireamh:

* na teangacha Mongólacha, ar nós na Mongóilise féin, chomh maith leis na teangacha agus na canúintí gaolmhara a labhraítear sa Mhongóil féin, sa tSín agus sa Rúis

* na teangacha Turcacha, nó na teangacha Tuircice, ar nós na Tuircise, na Tatairise, na hAsarbaiseáinise, na Casaicise, na Tuircméinise agus go leor teangacha eile a labhraítear i lár na hÁise, go háirithe sna poblachtaí iar-Shóivéadacha deisceartacha.

* na teangacha Tungúsacha, ar nós na Manchúirise

* an tSeapáinis (agus na canúintí in Oileáin Ryukyu, más canúintí iad ar aon nós: tá siad gaolmhar leis an tSeapáinis, ach ní bhíonn siad intuigthe acu siúd nach bhfuil ach Seapáinis chaighdeánta acu)

* an Chóiréis

Uaireanta, glactar leis go bhfuil an teanga Ainu, a bhí á labhairt i dtuaisceart na Seapáine go dtí le déanaí, ina ball den fhine teangacha seo chomh maith.

Faoi láthair, níl san fhine teangacha seo ach tuairimíocht - is fearr leis na teangeolaithe a bheith ag trácht ar an *hipitéis Altaech* ná ar an bhfine Altaech. Níl siad ar aon bharúil, ach oiread, faoi na teangacha ba chóir a chur san áireamh. Is ar éigean a bheadh aon duine sásta "teangacha Altaecha" a thabhairt ar na teangacha thuasluaite *go léir*. Is iad na teangacha Mongólacha, na teangacha Tuircice agus na teangacha Tungúsacha is minicí a áirítear mar theangacha Altaecha, ach níl na teangeolaithe go léir admhálach go bhfuil an trí ghrúpa seo gaolmhar le chéile, ach an oiread. 

Ba é an teangeolaí Fionlannach Matthias Alexander Castrén an chéad duine ar rith an hipitéis Altaech leis. É féin bhí sé tar éis taighde cuimsitheach a dhéanamh ar theangacha na Sibéire agus é ag iarraidh teacht ar ghaolta na Fionlainnise. Rinne sé an-obair ceannródaíochta ina thaiscéalaí taighde ag leagan amach crann ginealais na dteangacha Úralacha. San am chéanna, tá sé sábháilte a rá go ndeachaigh sé thar fóir, nó bhí seisean den bharúil go raibh, fiú, na teangacha Úralacha (na teangacha Finne-Úgracha agus na teangacha Samódacha) gaolmhar leis na teangacha "Altaecha" - d'fhéadfá hipitéis Úral-Altaech a thabhairt ar an leagan seo den hipitéis. Nuair a socraíodh nach raibh gaol ag na teangacha Úralacha leis na teangacha Altaecha, mhair a lán teangeolaithe ag síleadh gur grúpáil chiallmhar a bhí san "fhine Altaech". Bhí a lán teangeolaithe sásta leis an hipitéis "Úral-Altaech" féin ar feadh i bhfad, áfach, agus níor dealaíodh na teangacha Úralacha ó na teangacha Altaecha go deifnídeach ach faoi lár na fichiú haoise. Ba é ba phríomhchúis leis seo ná gur thosaigh na saineolaithe ag cur amhrais san fhine Altaech sa chiall chúng féin.

Altaecha, Teangacha
Micheál Ó Domhnaill

Ceoltóir Éireannach ab ea **Micheál Ó Domhnaill** (7 Deireadh Fómhair 1952 - 7 Iúil 2006).  

## Saol
Rugadh an Domhnallach i gContae na Mí ar an 7 Deireadh Fómhair 1952.  

Bhí a athair, Aodh Ó Domhnaill, as Rann na Feirste i dTír Chonaill, agus d'fhoghlaim sé go leor de thraidisiún ceoil a shinsear agus é ina ghasúr. 

Bhí dúil mhór sa spórt aige i gcónaí agus d'imir sé peil do Chontae na Mí mar mhionúr, ach díbríodh é as a bheith ag imirt rugbaí chomh maith nuair a bhí toirmeasc ar a leithéid.  

Bronnadh giotár air nuair a bhí sé tinn san ospidéal agus é dhá bhliain déag d'aois agus bhain sé ardscil amach san uirlis sin. 

Fuair sé jab mar thaighdeoir sna 1970idí, is rinne sé an-chuid taighde ar amhráin dhúchais a mhuintire, go háirithe lena aintín Neilí Ní Dhomhnaill, agus ar amhráin na hAlban agus Shasana. 

### Ceoltóir gairmiúil
Thosaigh sé ag seinm leis an ngrúpa *[[Skara Brae]]* (Mícheál Ó Domhnaill, Tríona Ní Dhomhnaill, Dáithí Sproule agus Maighréad Ní Dhomhnaill) nuair a bhí sé fiche bliain d'aois. Bhí baint aige féin agus ag a dheirfiúracha Tríona agus Maighréad le grúpaí cáiliúla eile ar feadh na mblianta ina dhiaidh sin. 

Bhí sé ina bhall bunaidh de *[[The Bothy Band]]* i 1974 agus ardcháil air ar son a chuid amhránaíochta agus a chuid ceoil ar an ngiotár.

Chuaigh sé leis an ngrúpa *Relativity* ar feadh tamaill sna hochtóidí, ach chaith sé seal fada i Portland, Oregon. 

Fuair sé bás go tobann i dtimpiste is cosúil (thit sé síos staighre) ar an 7 Iúil 2006 in aois 54 dó.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Mícheál Ó Domhnaill 1951-2006 
* "An Bothy Boy - in ómós do Mhícheál Ó Domhnaill” TG4 2011"
* "Promanade" le Kevin Burke is Micheál Ó Domhnaill (1978)
* "Tiocfaidh an Samhradh" le Mícheál Ó Domhnaill (1979)
* "Lord Franklin" le Micheál Ó Domhnaill is Kevin Burke (1979)
* "Casadh an tSugain" le Micheál Ó Domhnaill is The Bothy Band (1979)

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Básanna in 2006
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Teangacha Úralacha

Is fine teangacha iad na **teangacha Úralacha** a chuimsíonn na teangacha Finne-Úgracha agus na teangacha Samóideacha. 

* Na teangacha Samódacha:
** Na teangacha Samódacha Tuaisceartacha: Einéitsis, Neinéitsis, Nganasainis, Iuraitsis (in éag)
** Na teangacha Samódacha Deisceartacha: Camaisis (in éag), Matóiris (in éag), Selkup.
* Na teangacha Fionn-Úgracha:
** An brainse Úgrach:
*** Ungáiris
*** Na teangacha Ob-Úgracha: Cáintis, Mainsis.
** An brainse Finne-Pheirmeach:
*** Na teangacha Peirmeacha: Coimis, Coimis Pheirmeach, Udmairtis
** An brainse Finne-Volgach:
*** An teanga Mairis
*** Na teangacha Moirdvíneacha: Éarsais, Moicsis. 
*** Na teangacha Merya, Muróimis, Meiseiris (teangacha Fionn-Úgracha a chuaigh in éag gan lorg scríofa a fhágáil ina ndiaidh)
** An brainse Finne-Laplannach (Finne-Shámach):
*** Na teangacha Sámacha
**** An tSáimis Iartharach: An tSáimis Dheisceartach, Sáimis Ume, Sáimis Lule, Sáimis Pite, An tSáimis Thuaisceartach
**** An tSáimis Oirthearach: Sáimis Kainuu, Sáimis Kemi, Sáimis Inari, Sáimis Akkala, Sáimis Kildin, Sáimis Skolt (Koltta), Sáimis Ter (Turja)
*** Na teangacha Baltach-Fhinneacha:
**** An Eastóinis
**** An Fhionlainnis, chomh maith le Meänkieli, Fionlainnis Kven, agus an Fhionlainnis Ingearmanlannach
**** An Ingearmanlainnis (Iseoiris)
**** An Chairéilis, chomh maith leis an Chairéilis Liúideach agus Cairéilis Olonets
**** An Veipsis
**** An teanga Võro/Setu i ndeisceart na hEastóine
**** An Vóitis
**** An Líveoinis sa Laitvia

## Tagairtí

Catagóir:Finte teangacha
An Búdachas

[thumb|Dealbh den Bhúda, agus é [Suíomh na loiteoige|ina shuí ar nós na loiteoige.]]
Is reiligiún é an **Búdachas** a chleachtar in Oirthear na hÁise thar aon réigiún eile ar domhan. Cuireann an creideamh seo béim ar an rinnfheitheamh agus ar an soilsiú is toradh don rinnfheitheamh. Tá an creideamh bunaithe ar theagasc Siddhartha Gautama, an chéad Bhúda - is é is brí leis an téarma sin "Búda" ná "an té a mhúscail", "an té atá ina dhúiseacht". Tháinig sé ar an bhfód san áit a bhfuil Neipeal inniu, agus chaith sé conablach a shaoil i dTuaisceart na hIndia ag teagasc. Creidtear gurb ansin a fuair sé bás freisin, timpeall ar 400 bliain roimh bhreith Chríost. 

Dearcann lucht leanúna an Bhúdachais ar Gautama féin mar theagascóir thar aon rud eile, duine a fuair tuiscint ar fhíornádúr na hollchruinne - is é sin, soilsiú. Nuair a fuair sé soilsiú, shaor sé é féin ó fháinne fí an bháis agus na breithe agus bhain sé amach an nirbheána. Thál sé a chuid eagnaíochta ar na daoine le cuidiú leo an cuspóir céanna a shroicheadh. 

Is creideamh é **Búdachas** a chuireann béim ar rinnfheitheamh chun soilsiú a fháil. Thosaigh An Búda Gautama an creideamh seo nuair a fuair sé soilsiú tar éis rinnfheitheamh a dhéanamh faoi chrann Bhodhi, de réir an fhinscéil.

Is iad na ceithre fhírinne thriathacha  agus an conair na n-ocht rian  bunús an chreidimh. Chun soilsiú agus nirbheána a fháil, caithfidh tú na Ceithre Fhírinne Thriathacha a thuiscint agus Conair na n-Ocht Rian a leanúint. De réir na mBúdach, athbhreitear gach duine chomh fada nach bhfuil soilsiú aige, ach nuair a fhaigheann sé soilsiú, stopann an ciorcal athbhreithimh agus sroicheann an duine nirbheána. 

Tá daoine ann a bhfuil soilsiú acu, nach bhfuil siad marbh fós agus nach bhfuil siad ina mBúdaí fós, go dtugtar Bodhisattva  orthu. Is é an chúis sa shaol atá acu ná cabhair a thabhairt do dhaoine a bhíonn ag lorg soilsithe. 

Catagóir:Creideamh
Ioslamachas

Is é is **Ioslamachas** ann ná idé-eolaíocht pholaitiúil atá bunaithe ar an smaoineamh gur chóir an stát agus an córas polaitiúil a thógáil ar Ioslam. Go minic, síltear gurb ionann an tIoslamachas agus an bhunúsaíocht Ioslamach.
An Hiondúchas

[thumb|240px|Feidhmíonn teampaill mar lárionad adhair i saoil comhphobal Hiondúch. Seo í Sri Mariamman, [Singeapór.]]
Is traidisiún spioradálta aondiach oirthearach é an **Hiondúchas**. Sa lá atá inniu ann, is é an tríú creideamh is mó ar domhan, agus ceann de na reiligiúin is sine ar domhan. D'imir an Hiondúchas tionchar mór ar reiligiúin eile, mar shampla an Búdachas, an Suíceachas agus an Seaineachas.

Thosaigh an reiligiún san India. Sa lá atá inniu ann, tá daonra mór Hiondúch i Neipeal (89%), san India (79%), in Oileán Mhuirís (52%), sa Ghuáin (40%), in Oileáin Fhidsí (38%), i Suranam (30%), sa Bhútáin (25%), in Oileán na Tríonóide (24%), i Srí Lanca (15%), agus sa Mhalaeisia (6.3%). Tá daonra mór Hiondúch i dtíortha eile freisin, m.sh. tá dhá mhilliún duine Hiondúch ina gcónaí sna Stáit Aontaithe. Tá timpeall ar 900 milliún Hiondúch ar fud an domhain.

Ní hé *Hiondúchas* an téarma ceart. Tugann daoine Hiondúcha *Sanatan Dharm* ar an traidisiún spioradálta seo. Ciallaíonn *Sanatan* gur traidisiún síoraí é; is éard atá sa téarma *Dharm* ná cleachtais spioradálta a fhorbraíonn tréithe spioradálta inmheánacha an duine, agus mar gheall air seo is féidir le duine Dia a bhaint amach.

Creideann daoine go bhfuil a lán míthuiscintí faoin Hiondúchas ann.

## Aondiachas
Is traidisiún spioradálta aondiach é an Hiondúchas. Ní chreideann daoine Hiondúcha in ach aon Dia amháin ach adhartar É i mbealaí éagsúla, m.sh. mar *Krishn*, *Vishnu*, *Shiv* agus *Shakti*.

## Dia, ''maya'' agus an t-anam
Creideann daoine Hiondúcha nach bhfuil ach trí rud shíoraí ann: Dia, *maya* agus an t-anam.
Is ábhar fíorthábhachtach agus bunúsach é an gaol idir na trí rud shíoraí seo. 

Tá an t-anam gan teorainn, beag bídeach, agus diaga. Tá gaol diaga síoraí amháin idir Dia agus na hanamacha. Míníonn an Hiondúchas go bhfuil na hanamacha imithe go síoraí ó Dhia. Ach, toisc go bhfuil na anamacha diaga, tá tarraingt/gaol nádúrtha idir iadsan agus Dia. Ní bheidh anam sásta go dtí go mbaineann sé Dia amach.

## Scrioptúir Hiondúcha
Is iad na 'Scrioptúir Hiondúcha' bunús an chreidimh Hiondúigh. Creideann daoine Hiondúcha go bhfuil na Scrioptúir síoraí.

Tá cuid maith Scrioptúr ann. Tá aidhm spioradálta éagsúla acu. Aidhm dheireanach na Scrioptúr Hiondúch ná Bhagwan a bhaint amach. Deirtear go bhfuil na Scrioptúir Hiondúcha uilíoch; tá daoine an domhain seo uilíoch freisin. Mar sin, caithfear go bhfuil modhanna spioradálta éagsúla acu.http://www.thevedicfoundation.org/authentic_hinduism/bhartiya_scriptures.htm Scrioptúir Hiondúcha:

## Féach freisin
* Gurú
* Jagadguru

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Hiondúchas 


Catagóir:Creideamh
Christy Moore

Is ceoltóir Éireannach é **Christopher Andrew Moore** (Gaeilge: *Críostóir Aindriú Ó Móra*), nó **Christy Moore** mar is fearr aithne air, a rugadh ar 7 Bealtaine 1945 sa Droichead Nua, i gCill Dara. 

## Tús a shaoil
Rugadh Ó Móra i nDroichead Nua, Contae Chill Dara, Éire. Ar dtús, bhí sé ina fhostaí bainc a bhí ag iarraidh é féin a chuir in iúl trí mheán an cheoil traidisiúnta.  

I rith stailc baince i 1966, a mhair dhá seachtaine déag, chuaigh sé go Sasana, ach níor fhill sé nuair a bhí an stailc socraithe. "Bhí am fiáin  iontach agam i Sasana, gan bainisteoir baince ag féachaint thar mo ghualainn," a dúirt sé. Ag déanamh obair ginearálta a bhí sé agus sheinn sé i gclubanna tíre agus tithe tábhairne Éireannach go minic áit ar bhuail sé le Séamus Ennis, Margaret Barry, Lúcás Ó Ceallaigh, Mairtin Byrnes agus go leor ceoltóirí traidisiúnta eile. 

## Ceol
clé|mion|333x333px|Moving Hearts, Leeds Folk Festival, 1983

#### ''The Rakes of Kildare''
Chuir sé spéis sa cheol ó bhí sé an-óg. Sna 1960idí, bhunaigh sé *The Rakes of Kildare* lena chara Donal Lunny agus a dheartháir Frank Moore. Bhí Christy ina amhránaí, agus sheinn Frank an fheadóg stáin agus Donal an giotár. 

D'eisigh Christy a chéad albam, *Paddy on the Road*, le Dominic Behan (deartháir le Brendan Behan).clé|mion|Vicar Street, 2007

#### Planxty
Bliain ina dhiaidh sin chuir Christy an grúpa Planxty le chéile, maille le Andy Irvine, Donal Lunny agus Liam Óg Ó Floinn. Bhí an-cháil ar an ngrúpa ar feadh na mblianta agus mheall siad na sluaite chun an cheoil in Éirinn agus thar lear. Ach níor aontaigh baill an ghrúpa le chéile agus d'fhág Moore iad. 

#### Bothy Band
Tháinig grúpa ceoltóirí le chéile i 1975 chun comóradh 21 bliain a dhéanamh ar Cheirníní Ghael Linn, seachtar de na ceoltóirí is fearr sa tír ag an am. Tugadh an Bothy Band orthu agus chuaigh a gcáil ar fud an domhain. Tháinig deireadh leis an Bothy Band i 1979.

Rinneadh Moore ceirnín speisialta i 1980 chun cabhrú le a thabhairt do na stailceoirí ocrais i 1980.

#### Moving Hearts
Bhí Christy i Moving Hearts freisin, grúpa eile a raibh an-cháil air agus an-tionchar aige ar fhorbairt an cheoil in Éirinn. Bhain níos mó polaitíochta le hamhráin an ghrúpa seo, agus bhí tionchar láidir ag an gceol comhaimseartha rac ar a chuid ceoil.  

clé|mion|177x177px

## Dioscliosta

* Planxty, 1973
* The Well Below The Valley, 1973
* Cold Blow And The Rainy Night, 1974
* After The Break, 1979
* The Woman I Loved So Well, 1980
* Words & Music, 1983
* The Planxty Collection, 1989
* Live 2004, 2004
* Moving Hearts (album)|Moving Hearts
* The Dark End of the Street
* Live Hearts
* The Storm
* 1975 The Bothy Band
* 1976 Old Hag You Have Killed Me
* 1977 Out Of The Wind
* 1979 After Hours (Live in Paris)
* 1983 Best Of The Bothy Band
* 1994 Live at the Point
* 1995 The Bothy Band - Live in Concert

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil Christy Moore
* Tacaithe  

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Daoine beo
Ehud Olmert

Polaiteoir agus IarPhríomh-Aire na hIosraela is ea Ehud Olmert (Eabhrais: אהוד אולמרט), rugadh ar 30 Meán Fómhair, 1945 é. 

Chuaigh Olmert i mbun dualgas go hoifigiúil ar 14 Aibreán 2006, cúpla mí tar éis stróic Airiél Searón i mí Eanáir.

Roimhe seo, bhí Olmert ina mhéara ar Iarúsailéim idir 1993 agus 2003.

Bhí sé faoi amhras go minic ar fud a ghníomhréim pholaitiúil (agus arís anois) le éilliú agus breabaireacht.

## Tagairtí

[left|200px|thumb|Ehud Olmert, 12ú Príomh-aire na h[Iosrael.]] 

Olmert, Ehud
Olmert, Ehud
Catagóir:Daoine beo
Scéala Éireann

Is é ***[[Scéala Éireann|Scéala Éireann]]*** an t-ainm Gaeilge a bhí á thabhairt ar an ***Irish Press*** agus an ***Sunday Press***. Nuachtáin Éireannacha de chuid an *Press Group* a bhí iontu, comhlacht foilsitheoireachta a chuir teaghlach De Valera ar bun agus a foilsíodh idir 5 Meán Fómhair, 1931 agus 1995. Bhí sé de sprioc ag an nuachtán lucht léitheoireachta de 100,000 a bhaint amach, rud a rinne sé gan mhoill. Bhí ciorclaíocht de 200,000 aige ag barr a réime. Bhí Cearbhall Ó Dálaigh ina eagarthóir Gaeilge air tráth.

Bhí lógó an Fhéinics ar bharr *Scéala Éireann* agus an mana cáiliúil sin ar bharr *Scéala an Domhnaigh* a luadh go minic le bród nó le searbhas, “*Do chum Glóire Dé agus Onóir na hÉireann*”.

## Stair
Sna seachtóidí dhíol *Scéala Éireann* thart ar 120,000 cóip in aghaidh an lae, *Scéala an Tráthnóna* 150,000 agus *Scéala an Domhnaigh* os cionn 300,000. Sin thart ar 2 mhilliún cóip in aghaidh na seachtaine.

Cheannaigh Tony O’Reilly, piarda mór de chuid na nuachtán, an *[[Irish Independent|Independent]]* (INM) sa bhliain 1973 agus d'éirigh an margadh thar a bheith iomaíoch. Fuair O'Reilly réidh leis an dearcadh coimeádach, an meon ‘déanfaidh-sé-cúis’ a bhí ann, spreag sé iomaíocht agus leag sé struchtúr gnó a bhfuil a rian fós le feiceáil go dtí an lá inniu ann. Ba é an *Independent* an custaiméir ba mhó fógraíocht ag RTÉ  ar feadh na mblianta. 

Bhíodh altanna rialta Gaeilge ann.

Uair amháin sna hochtóidí sheol an *Independent* comórtas “Lotto” (roimh theacht an Chrannchuir Náisiúnta féin). Thug *Scéala Éireann* chun na cúirte iad chun é a stopadh agus chaill siad an cás.

Ansin thriail O’Reilly é féin *[[Scéala Éireann]]* a cheannach, ach cuireadh srian air de bharr rialacha iomaíochta.

Bhí go leor airgead infheistíochta ag teastáil le crut éifeachtach a chur ar na nuachtáin. An fhadhb is mó a bhí ann ná nach raibh na scairshealbhóirí sásta é a dhíol agus bailiú leo. Bhí fonn orthu é a dhíol agus fanacht – iad ag súil le ról lárnach tábhachtach a bheith acu.

Ach rinneadh margadh le gnó nuachtán i Meiriceá, Ingersoll, sna nóchaidí chun seirbhísí bainistíochta a chur ar fáil don ghrúpa, admháil thruamhéalach dáiríre nach raibh siad féin in ann an jab a dhéanamh. Thit siad amach lena chéile agus bhuaigh *Scéala Éireann* cás dlí. Bhuaigh siad trí mhilliún punt chomh maith, ach an lá ar éirigh le hathchomharc Ingersoll, b’shin deireadh le *Scéala Éireann*.

Dúnadh na ndoirsí i mí Bealtaine 1995.

## Féach freisin
* *[[The Irish Times|Irish Times]]*, *[[Irish Independent]]*

## Foinsí
* Scríobh Ray Burke  leabhar faoin nuachtán dar teideal *Press Delete*, ina bhfuil dianainilís déanta aige ar a chuid suáilcí, duáilcí, láidreachtaí agus laigí.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Nuachtáin in Éirinn
Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla
Catagóir:Tréimhseacháin laethúla
Catagóir:Seachtanáin
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1931
Catagóir:Bunaithe sna 1930í
Droichead Mheiriceánna

Is droichead bóthair i bPanama é an **Droichead Mheiriceánna** (Spáinnis: **Puente de las Américas**. Ar dtús: **Droichead Thatcher Ferry**). Trasnaíonn sé bealach isteach an Aigéin Chiúin ar an Chanáil Phanama. Tógadh sa bhliain 1962 é, le costas US$20 milliún.

Catagóir:Panama
Catagóir:An tAigéan Ciúin
Comhluadar

Ba eagraíocht Ghaeilge í **Comhluadar Teoranta** a bunaíodh sa bhliain 1993. Thug Comhluadar tacaíocht agus comhairle do thuismitheoirí ar mhian leo a gcuid páistí a thógáil trí mheán na Gaeilge. 

Sa bhliain 1993, tháinig grúpa tuismitheoirí (ochtar) le chéile agus iad ag iarraidh gréasán a bhunú le teaghlaigh eile le Gaeilge, go príomha taobh amuigh de na ceantair Ghaeltachta. Bhí Muireann Ní Mhoráin, atá anois ina Príomhfheidhmeannach ar an gComhairle um Oideachas Gaeltachta agus Gaelscolaíochta (COGG), ina céad Chathaoirleach ar an eagraíocht.   

Na spriocanna a bhí leagtha amach acu ón tús ná: teaghlaigh a bhí ag úsáid na Gaeilge mar theanga bhaile a chur in aithne dá chéile, imeachtaí sóisialta, oideachasúla a eagrú do pháistí, seirbhísí eolais agus comhairleachán a chur ar fáil do bhaill na heagraíochta i dtaobh an tumoideachais, an tsealbhaithe teanga, an dátheangachais, cearta teanga agus seirbhísí a éileamh ar son baill na heagraíochta.  

Chaill an eagraíocht an maoiniú a d'fhaigheadh sí ó Fhoras na Gaeilge. Sa deireadh baineadh an comhlacht de Chlár na gCuideachtaí.

## Tagairtí
Tuarthéacs

thumb|deas|170px|Gnáth-eochaircheap fóin, ar a ndéantar téacsáil.

Modh iontrála leictreonach do chóras SMS na dteileafón póca is ea an **tuarthéacs** nó **téacsáil thuarthach**, a cheadaíonn don úsáideoir teachtaireachtaí a scríobh go tapa trí na focail a thuar go huathoibríoch, seachas iad a scríobh amach go hiomlán. 

Is féidir leaganacha Gaelacha de seo a íoslódáil ón idirlíon agus bíonn an bogearra suiteáilte cheana féin ar chuid de ghutháin Samsung ó thús.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Bogearra saor in aisce do théacsáil thuarthach Ghaelach ón gcomhlacht Maithú 
* Bogearra saor in aisce do théacsáil thuarthach Ghaelach ó Vodafone 

Catagóir:Fóin Póca
Cósta Ríce

Is tír i Meiriceá Láir é **Cósta Ríce**, nó go hoifigiúil, **Poblacht Chósta Ríce** (Spáinnis: *Costa Rica* nó *República de Costa Rica*).

## Tagairtí


Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Abhainn Hudson

Is abhainn í an **Hudson** (Máihícis: ***Muh-he-kun-ne-tuk***) a shníonn trí Stát Nua-Eabhrac den chuid is mó, cé gurb í an teorainn idir Nua-Eabhrac agus New Jersey go páirteach. Baisteadh é as Henry Hudson, Sasanach a thaiscéal an abhainn ar son na hÍsiltíre in 1609.

thumb|280px|Abhainn an Hudson ón ''Bear Mountain Bridge'' i Stát Nua-Eabhrac

Catagóir:Aibhneacha sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Tíreolaíocht Nua-Eabhrac (stát SAM)
Mícheál Ó Conghaile

Is scríbhneoir Éireannach agus foilsitheoir Gaeilge a rugadh in Inis Treabhair i gCeantar na nOileán, Conamara sa bhliain 1962 é **Mícheál Ó Conghaile**. Tá dintiúirí B.A. agus M.A. bainte amach aige ó Ollscoil na hÉireann, Gaillimh.

Chuir sé tús leis an gcomhlacht foilsitheoireachta Cló Iar-Chonnachta sa bhliain 1985, a bhfuil litríocht agus ceol Chonamara mar phríomhtháirge aige.

## Scríbhneoireacht
Is scríbhneoir cruthaitheach, staraí sóisialta agus nuálaí cultúir é Ó Conghaile i réimse na foilsitheoireachta liteartha agus ceoil. 

Tá an gearrscéal *Athair* dá chuid le fáil sa chnuasach Gearrscéalta an Chéid a chuir Gearóid Denvir agus Aisling Ní Dhonnchadha in eagar. 

Chomh maith lena shaothar cruthaitheach liteartha féin, tá na drámaí *The Beauty Queen of Leenane*, *The Lonesome West* agus an scannán Gaeilge *Kings* aistrithe aige; agus tá cnuasach gearrscéalta curtha in eagar aige do dhéagóirí.

Aistríodh a chuid scríbhneoireachta go Rómainis, Cróitis, Albáinis, Gearmáinis agus Béarla.

## Gradaim
I measc na ngradam atá bainte amach aige tá Gradam Liteartha Butler ón Irish American Cultural Institute agus Gradam Liteartha Hennessy. Bhí sé ina scríbhneoir cónaithe ag Ollscoil na Banríona, Béal Feirste agus ag Ollscoil Uladh ó 1999 go dtí 2002. 

Is ball d' Aosdána é. 

## Leabhair
* *Croch Suas É!* (Gallimh, Cló Iar-Chonnachta, 1998) Cnuasach amhrán
* *Croch Suas Aríst É!* Cnuasach amhrán
* *Croch Suas Aríst Eile É!* Cnuasach amhrán
* *Mac an tSagairt* (Gallimh, Cló Iar-Chonnachta, 1986)
* *Comhrá Caillí*, (Gallimh, Cló Iar-Chonnachta, 1987)
* *Conamara agus Árainn 1880–1980: Gnéithe den stair shóisialta*, (Cló Iar-Chonnachta, 1988)
* *An Fear a Phléasc* (Cló Iar-Chonnachta, 1997)
* *Sna Fir* (Cló Iar-Chonnachta, 1999)
* *Seachrán Jeaic Sheáin Johnny* (Cló Iar-Chonnachta, 2002)
* *An Fear nach nDéanann Gáire* (Cló Iar-Chonnachta, 2003)

## Drámaí
* *Cúigear Chonamara*(Gallimh, An Taibhdhearc, 2003)
* *The Connemara Five* aistrithe ag Úna Ní Chonchúir, 2007

## Tagairtí

## Féach freisin
* Gearrscéal
* Litríocht na Gaeilge

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
An Mháihícis

Teanga Indiach-Mheiriceánach atá díobhaí anois ba ea an **Mháihícis**. Labhair na Máihícigh an teanga seo i ngleann an Hudson nuair a tharla an chéad teagmháil le hEorpaigh i 1609. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Teangacha Mheiriceá Thuaidh
Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá
Aosdána

Acadamh neamhfhoirmiúil de scríbhneoirí, lucht léinn, agus ealaíontóirí Éireannacha is ea **Aosdána**. Bhunaigh an Chomhairle Ealaíon an grúpa sa bhliain 1981. Faigheann an t-acadamh agus a bhaill liúntais ó rialtas na hÉireann. Tá sé mar aidhm ag Aosdána aitheantas a thabhairt dá bhaill, chomh maith leis na healaíona a chur chun cinn in Éirinn.

## Coinníollacha Ballraíochta

Tá uimhir theoranta cheadaithe de 250 ball san acadamh seo agus tá 228 ball ann i láthair na huaire. Is gá gur rugadh na baill in Éirinn nó go bhfuil siad ina gcónaí anseo le cúig bliana anuas ar a laghad. Roghnaítear baill nua ar ainmniú baill amháin agus le vótáil i measc na mball go léir. Tharla sé le déanaí, gur tugadh cead d'ailtirí agus do chóragrafaithe a bheith ina mball.

## Saoithe

Tugtar an teideal 'Saoi' (.i. duine críonna) ar bhaill áirithe, mar aitheantas dá n-éachtaí ealaíne. Ní bhíonn an onóir seo bronnta ach ar chúigear ball ar a mhéid, ag aon am amháin. Ag na baill féin a bhíonn na Saoithe á dtoghadh. Bronnann Uachtarán na hÉireann an teideal seo (i bhfoirm Torc Óir) ar dhuine agus coinníonn an duine an stádas seo ar feadh a s(h)aoil.

## Cnuas

Bronntar Cnuas (deontas) ar na baill, ar choinníollacha áirithe. Is deontas é seo a cheapadh le cur ar chumas na n-ealaíontóirí a n-aird go léir a dhíriú ar a gcuid ealaíne, gan a bheith buartha faoi airgead maireachtála. Déantar athbhreithniú ar an teidlíocht i leith an chnuais, gach cúig bliana. Bhí luach €12,180 ar an gCnuas sa bhliain 2006. In éineacht leis sin, tá scéim sochar pinsin á cur ar fáil do na baill chomh maith ag an gComhairle Ealaíon.

## Tionól Ginearálta

Bíonn baill Aosdána ag teacht le chéile uair sa bhliain chun baill nua a thoghadh agus chun athbhreithniú a dhéanamh ar chúrsaí agus ar obair na heagraíochta. San áireamh leis sin, déantar plé ar chás na n-ealaíontóirí agus na n-ealaíon i saol na linne.

## Conspóid

Spreagadh conspóid san eagraíocht seo sa bhliain 1997, nuair a rinne ball amháin, an file Máire Mhac an tSaoi, iarracht tabhairt ar na baill go léir an scríbhneoir Francis Stuart a chaitheamh amach as an ngrúpa. Theip ar an rún agus d'éirigh Mhac an tSaoi as a ballraíocht féin san eagraíocht mar agóid ina choinne seo. Ba é an chúis leis seo ná an mhíshástacht a bhí ar Mhac an tSaoi i leith na bainte a bhí ag Francis Stuart leis na Naitsithe sa Ghearmáin le linn an Dara Cogadh Domhanda.

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* Suíomh gréasáin ''Aosdána'' as Gaeilge 

Catagóir:Cultúr na hÉireann
Catagóir:Aosdána
Acadamh Ríoga na hÉireann

Is acadamh do lucht léinn na hÉireann é **Acadamh Ríoga na hÉireann**. Is ag an Acadamh seo atá ceann de na bailiúcháin is mó de lámhscríbhinní Gaeilge ar domhan. Tá litríocht agus timpeallacht na hÉireann mar chúraim faoi leith ag an Acadamh.

D'fhoilsigh an tAcadamh an *Dictionary of the Irish Language*, faoi eagarthóireacht E.G. Quin, sa bhliain 1984. Cé go bhfuil a leithéid d'ainm ar an bhfoclóir, is iad an tSean- agus an Mheán-Ghaeilge príomhábhair an fhoclóra.

Tá an tAcadamh ag obair ar ollfhoclóir Nua-Ghaeilge, ''Foclóir na Nua-Ghaeilge'' (FNG) faoi eagarthóireacht Charles Dillon, i láthair na huaire. 

Foilsíonn an tAcadamh an iris *[http://www.ria.ie/publications/journals/isia/ Irish Studies in International Affairs] * gach bliain chomh maith. Baineann an foilseachán seo le caidreamh idirnáisiúnta, go háirithe le gnóthaí eachtracha na hÉireann. 

Foilsíonn an t-Acadamh ''Ériu'', iris acadúil faoi theanga na Gaeilge.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* ria.ie


Catagóir:Foilsitheoirí Gaeilge
Catagóir:Comhlachtaí foilsitheoireachta Éireannacha
Catagóir:Foilsitheoirí
Catagóir:Cultúr na hÉireann
Catagóir:Stair na Gaeilge
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Cumainn in Éirinn
Catagóir:Ollscoileanna in Éirinn
Catagóir:Taighde
Catagóir:Taighdeoirí Éireannacha
Catagóir:Eolaíocht agus teicneolaíocht in Éirinn
Catagóir:Eagraíochtaí Éireannacha
Catagóir:Acadóirí
Catagóir:Domhan na hacadúlacha
File

Duine a chumann dánta nó filíocht is ea **file**.

## Féach freisin
* Filíocht

## Tagairtí

Catagóir:Filíocht
Catagóir:Scríbhneoirí
Catagóir:Scríbhneoirí de réir meáin
Catagóir:Gairmeacha
Foclóir Stairiúil na Gaeilge

Is tionscadal foclóireachta don Nua-Ghaeilge é ***Foclóir Stairiúil na Ghaeilge***, atá idir lámha ag Acadamh Ríoga na hÉireann faoi stiúir Charles Dillon. 
[clé|mion|220x220px|Séala [Acadamh Ríoga na hÉireann ]]

### An foclóir
Bailíodh focail ó fhoinsí a scríobhadh idir 1600 agus 1882. Foilsíodh an t-ábhar sin i leabhar agus ar dhlúthdhiosca dar teideal *Corpas na Gaeilge 1600-1882*. Táthar ag scanadh ábhar ó 1882 i leith ón mbliain 2005 amach in aonad speisialta ar an gCarraig, Co. Dhún na nGall.

19 milliún focal Gaeilge a bhí sa chorpas nuair a cuireadh ar fáil é in 2019. Bhí 90 milliún focal Gaeilge ann cúpla bliain níos déanaí.

Tabharfar míniú stairiúil ar na focail agus cuntas ar na hathruithe a tháinig orthu i gcaitheamh an ama idir 1600 agus 2000. Ar na téacsanna i gcorpas stairiúil na Gaeilge, tá leithéidí *[[An Claidheamh Soluis]],* a d’fhoilsítí ó 1899 go 1931*, [[An Lóchrann]],* a d’fhoilsítí ó 1907 go 1927, *Aithdioghluim Dána I*, 1940, agus foilseacháin eile a bhaineann le haimsir Athbheochan na Gaeilge chomh maith le leabhair agus téacsanna eile atá i bhfad níos sine, leithéidí *As ait leam stáid-bhean sgiamhach*, a foilsíodh i 1630.

### Foclóirí eile
Cuimsíonn an *[[Dictionary of the Irish Language Based Mainly on Old and Middle Irish Materials]]* (Acadamh Ríoga na hÉireann, 1983, Athfhoilsithe 1998, 2007) an tréimhse a fhad le 1600/1650 nó mar sin.

## Féach freisin
* Foclóireacht na Gaeilge
* Foclóirí Gaeilge
* Stair na Gaeilge
* Foclóir Mháirtín Uí Chadhain

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil
* corpas.ria.ie
* focailfholaithe.fng.ie

## Tagairtí

Catagóir:Foclóireolaíocht
Catagóir:Foclóirí aonteangacha Gaeilge
Catagóir:Foclóirí Gaeilge
Catagóir:Stair na Gaeilge
Catagóir:Corpais na Gaeilge
Catagóir:Corpais téacsanna
Catagóir:Bunachair shonraí foclóireachta
Catagóir:Acadamh Ríoga na hÉireann
Ros na Rún

Sobaldráma Gaeilge atá á chraoladh ar TG4 (TnaG) ó 3 Samhain 1996 ar aghaidh é **Ros na Rún**. Tá sé ar cheann de na cláir is cáiliúla ar TG4. Tá sé ar an teilifís gach Máirt agus Déardaoin ag 20:30 agus tá ollchlár ar an teilifís gach Domhnach.

Tá an clár ag suite sa nGaeltacht Conamara. Comhléiriúchán de chuid Eo Teilifís agus Tyrone Productions. Thosaigh an chlár ag craoladh i HD don 23ú sraith sa bhliain 2018, mar an gcéad sobaldráma ag craoladh i HD in Éirinn.

## Stair
### 1990idí
Thosaigh an clár ar RTÉ a hAon. Tá sé ar WYBE in Philadelphia agus bhí sé ar TeleG in Albain.

### 2000idí
Craoladh an 1000ú eipeasóid ar 31 Nollaig 2009.

### 2010idí
Ar 3 Márta 2011, bhí Stephen Fry ar an gclár mar thurasóir Sasanach.

### 2020idí

## Carachtair

## Áiteanna
### Ros na Rún
* Árasán siopa
* Cógaslann
* Cúl Chaint (caifé)
* Geallghlacadóirí
* Gaudi's
* Ionad Pobail Ros na Rún
* Leaba agus Bricfeasta áitiúil
* Loinnir (Salon áilleacht)
* Ospidéal
* Reilig
* an tsráid
* Siopa (Siopa XL)
* Stáisiún Raidió
* Teach Berni
* Teach Caitríona
* Teach John-Joe Daly
* Teach Jason
* Teach Mícheál Seoighe
* Teach Mo Gilmartin
* Teach Ó Shé
* Tigh Thaidhg

## Séasúir
* *Séasúr 1*: 1996 – 1997
* *Séasúr 2*: 1997 – 1998
* *Séasúr 3*: 1998 – 1999
* *Séasúr 4*: 1999 – 2000
* *Séasúr 5*: 2000 – 2001
* *Séasúr 6*: 2001 – 2002
* *Séasúr 7*: 2002 – 2003
* *Séasúr 8*: 2003 – 2004
* *Séasúr 9*: 2004 – 2005
* *Séasúr 10*: 2005 – 2006
* *Séasúr 11*: 2006 – 2007
* *Séasúr 12*: 2007 – 2008
* *Séasúr 13*: 2008 – 2009
* *Séasúr 14*: 2009 – 2010
* *Séasúr 15*: 2010 – 2011
* *Séasúr 16*: 2011 – 2012
* *Séasúr 17*: 2012 – 2013
* *Séasúr 18*: 2013 – 2014
* *Séasúr 19*: 2014 – 2015
* *Séasúr 20*: 2015 – 2016
* *Séasúr 21*: 2016 – 15 Meitheamh 2017
* *Séasúr 22*: 5 Meán Fómhair 2017 – 14 Meitheamh 2018
* *Séasúr 23*: 4 Meán Fómhair 2018 – 2019
* *Séasúr 24*: Meán Fómhair 2019 – 2020
* *Séasúr 25*: Meán Fómhair 2020 – Iúil 2021
* *Séasúr 26*: 2021 – 2022
* *Séasúr 27*: 2022 – 2023
* *Séasúr 28*: 2023 – 2024
* *Séasúr 29*: 2024 – 2025
* *Séasúr 30*: 2025 – 2026

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh gréasáin an chláir


*
Catagóir:Cláir theilifíse
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1996
Catagóir:Cláir TG4
Poitín (scannán)

Scannán cáiliúil Gaeilge is ea ***Poitín***, a rinne an scannánaí Bob Quinn sa bhliain 1978. Scaoileadh ar RTÉ 1 é ar Lá Fhéile Pádraig 1979 den chéad uair.

## An Scannán
Is déantóir poitín é Michil atá ina chónaí i gConamara, i dteach beag lena iníon fásta. Bagraíonn beirt fhear (Niall Tóibín agus Dónal McCann) é agus iad ag lorg an phoitín neamhdhleathaigh a dhéanann sé. Déanann siad bagairt é a mharú agus ionsaí a dhéanamh ar a iníon. Imríonn an déantóir poitín cleas ar an mbeirt agus báitear iad i ndeireadh báire.

## Naisc sheachtracha
* ''Poitín'' ar conamara.org 
* Poitín ar YouTube: Radharc 1/Radharc 2

Catagóir:Scannáin Ghaeilge
Catagóir:Niall Tóibín
Catagóir:Uisce beatha
Catagóir:Uisce beatha na hÉireann
Budawanny

Scannán is ea ***Budawanny*** a rinne Bob Quinn sa bhliain 1986. Galldú ar an bhfrása Gaeilge "bod an mhanaigh" is ea teideal an scannáin. Is é is ábhar don scannán ná sagart a ghineann páiste agus an teannas a éiríonn idir é agus a easpag.

Suitear an scannán ar oileán amach ó chósta Chonamara. Tá sé bunaithe ar an leabhar Súil le Breith le Pádraig Standún.

Scannán ciúin is ea é, taobh amuigh de na radhairc leis an easpag, atá i mBéarla.

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Béarla
Cinegael

Comhlacht scannánaíochta Bob Quinn is ea **Cinegael**, lonnaithe i gCeathrú Rua, Conamara.

## Féach freisin

* Poitín (scannán)

## Tagairtí

Catagóir:Scannánaíocht
Telegael

Is comhlacht teilifíse é **Telegael**, atá lonnaithe sa Spidéal, Conamara. Bunaíodh an comhlacht chun scileanna teilifíse a chothú i measc cainteoirí Gaeilge agus chun a thaispeáint go bhféadfaí tionscal teilifíse Gaeilge a chur ar bun. Tá Telegael ar cheann de na grúpaí teilifíse agus meáin nua is mó atá chun tosaigh in Éirinn.

San áireamh i ngníomhaíochtaí an chomhlachta tá léiriú cláir, maoiniú cláir, soláthar áiseanna léiriúcháin agus iarléirithe, craoladh seachtrach digiteach, beochan agus fotheidealú. Sa bhreis ar na léiriúcháin do mhargadh na hÉireann, oibríonn Telegael le roinnt comhpháirtithe léiriúcháin idirnáisiúnta i bhforbairt, léiriú agus maoiniú cláir agus beochan teilifíse don mhargadh idirnáisiúnta. 

## Gnó agus fostaíocht

Tá Telegael ag forbairt réimse mór tionscnamh; beochan, fáisnéis, dráma agus príomhscannáin san áireamh. Oibríonn Telegael i gcomhpháirtíocht le léirtheoirí, le craoltóirí agus daileoirí idirnáisiúnta móra le rá chun cláir d’ardchaighdeán a mhaoinú agus a chomhléiriú don mhargadh teilifíse domhanda. Le deich mbliana anuas (2000), tá comhléiriú ag Telegael ar os cionn 40 tionscnamh don mhargadh idirnáisinta. Bíonn léiriúchán beoghnímh agus beochana ar bun ag Telegael chomh maith le maoiniú tionscnaimh, stiúideo ilcheamaraí agus obair iarléiriúcháin.

Is triúr a bhí fostaithe sa chomhlacht nuair a bunaíodh ar dtús é agus inniu tá ar an meán caoga duine fostaithe go lánaimseartha. Earcaítear daoine breise go páirt-aimseartha nó go séasúrach de réir mar is gá

## Aitheantas agus duaiseanna

Tá cáil idirnáisiúnta bainte amach ag an gcomhlacht mar athghuthathóir agus críochnóir físe.

Thug clár Telegael a choimisiúnaigh TG4 mórdhuais leis ag Féile na Meán Ceilteach 2008. Bronnadh an Torc don Chlár Páistí ar eagrán ón dara séasúr den sraithdhráma Aifric .

## Stair

Bhunaigh Pól Ó Cuimín an comhlacht Telegael Teo in 1988, le tacaíocht ó RTÉ agus ó Údarás na Gaeltachta, mar chéim straitéiseach a bhí dírithe ar fhorbairt na hearnála chlosamhairc sa Ghaeltacht.
 
## Naisc sheachtracha

* Suíomh gréasáin Telegael

## Tagairtí

Catagóir:Meáin na Gaeilge
Catagóir:TG4
Catagóir:Cláir theilifíse
Poitín

Cineál uisce beatha Éireannach atá i b**poitín**. Déanta as prátaí nó eorna bhraiche, tá ardleibhéal alcóil ann (idir 60% agus 95%) agus tá sé ar cheann de na deochanna meisciúla is láidre ar domhan. Bhíodh sé neamhdhleathach in Éirinn.

Catagóir:Deochanna
Catagóir:Cultúr na hÉireann
Baile an Droichid (dráma)

Dráma raidió is ea ***Baile an Droichid***, atá suite i mbaile beag i gConamara, agus a craoladh ar Raidió na Gaeltachta sna 1980í agus sna 1990í. Joe Steve Ó Neachtain a scríobh an dráma. B'iad Josie Ó Cualáin, Máire Phíotair Uí Dhroighneáin, Seán Ó Drisceoil, Mairín Uí Neachtain, Máire Ní Mháille, Seán Leainde, Máirtín Óg Ó Cualáin, Mícheál Mac Con Iomaire agus Caitlín Uí Chonghaile na príomhaisteoirí eile. Craoladh ar an stáisiún ó shin é freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Drámaí Raidió Gaeilge
Catagóir:Drámaí Raidió‎
Catagóir:Closdrámaí i nGaeilge
Catagóir:Cláir raidió
Catagóir:Closdrámaí
Catagóir:Drámaí Gaeilge
An Mhórsceir Bhacainneach

Is ceann d'iontais na cruinne í **an Mhórsceir Bhacainneach**, an **Great Barrier Reef**, an sceir choiréil is mó ar domhan.. Tosaíonn sí taobh thoir thuaidh de Leithinis Rinn York in oirthuaisceart na hAstráile agus síneann sí 2,000 ciliméadar ó dheas le cósta Queensland. 

Tá tuairim is 23,000 ciliméadar cearnach ann ar fad. I ndáiríre ní sceir amháin atá ann ach na mílte acu, ar a laghad 3,000. Ina measc tá 600 oileán. Deirtear go bhfuil chuile dhath a d'fhéadfadh a bheith ann ar an uisce ina timpeall, turcaid anseo, gormghlas ansiúd agus in áiteacha eile é chomh gorm leis an bplúirín. Tá éagsúlacht éan, éisc agus ainmhithe ann nach bhfuil le fáil ach i gcorr-áit ar domhan. Meastar go bhfuil 200 saghas éin agus 5,500 saghas éisc ann agus níl a bhformhór sin le fáil in aon áit eile.
	
Turasóirí agus iascairí is mó a bhaineann leas as an sceir seo agus tá faitíos ar dhaoine anois go bhfuil iascairí ag déanamh dochair don éiceachóras leochaileach. Chomh maith leo sin, tá rudaí sa nádúr a dhéanann dochar di ó am go chéile. Go dtí seo is í crosóg na corónach deilgne is mó is cúis leis sin ó na seascaidí i leith, cé gur cosúil go bhfuil sí sin faoi smacht i láthair na huaire. Ina theannta sin, tá imní ar lucht taighde faoin ngealadh atá ag tarlú le tamall de bhlianta. Ceaptar go bhfuil baint ag téamh domhanda nó ag El Niño leis sin.

## Tagairtí

Mhórsceir Bhacainneach, An
Úirchill an Chreagáin

Tá níos mó ná ciall amháin le **Úirchill an Chreagáin**:
* Úirchill an Chreagáin (áit)
* Úirchill an Chreagáin (dán)
Úirchill an Chreagáin (dán)

Dán cáiliúil le hArt Mac Cumhaigh is ea **Úirchill an Chreagáin**.
deas|200pz|thumb|Ceirnín Ghael-Linn,CES.015,45 C.S.N
Tá cuntas ar an amhrán seo i leabhar Phádraigín Ní Uallacháin, *A Hidden Ulster*. An leagan údarásach anois is dóigh an leagan a chuir Tomas Ó Fiaich i gcló ina eagrán de dhánta Mhic Cumhaigh. Bhí an t-amhrán i mbéal na ndaoine i gceantar oirdheisceart Uladh nó gur imigh na cainteoirí dúchais dheireanacha, agus dar ndóigh tá sé á rá i gcónaí. Séamus Ennis ba chúis leis an fhonn a scaipeadh. Sheinneadh seisean é mar fhonn píobaireachta. Gan amhras, tháinig athruithe air in imeacht na mblianta, agus tá an leagan a deir Pádraigín Ní Uallacháin ar an cheann is dílse don rud a bailíodh ó na sean-Ghaeilgeoiri.
Aisling atá san amhrán nach mbíonn ag dréim le haon leigheas ar chás na nGael ó Sheárlas Óg mar a bhíonn aislingí na Mumhan. Chum Mac Cumhaigh aisling amháin eile "Aige Cuan Bhinn Éadair" — níl na haislingí róchoitianta i gCuige Uladh diomaite den dá cheann sin.

## Téacs
Siad na focla ná:

:*Ag Úirchill an Chreagáin sea chodail mé aréir faoi bhrón
:*‘S le héirí na maidne tháinig ainnir fá mo dhéin le póig
:*Bhí gríosghrua ghartha aici agus loinnir ina céibh mar ór
:*‘S gurbh é íocshláinte an domhain bheith ag amharc ar an ríoghain óir

:*Ó a fhialfhir charthannaigh ná caitear thusa i néalta bróin
:*Ach éirigh go tapaidh agus aistrigh liom siar sa ród
:*Go tír dheas na meala nach bhfuair Gaillibh inti réim go fóill
:*‘S gheobhair aoibhneas ar hallaí a’ mo mhealladhsa le siamsa ceoil

:*‘Sé mo ghéarghoin tinnis gur theastaigh uainn Gaeil Thír Eoghain
:*Agus oidhrí an Fheadha gan seaghais faoi líg dár gcomhair
:*Géaga glandaite Néill Fhrasaigh nach dtréigfeadh an ceol
:*‘S chuirfeadh éideadh fán Nollaig ar na hollaimh bheadh ag géilleadh dóibh

:*A théagair ‘s a chuisle más cinniúin duit mé mar stór
:*Tabhair léagsa is gealladh sula rachaidh muid ar aghaidh sa ród
:*Má éagaim fán tSionainn i gCríoch Mhanainn nó fán Éigipt Mhór
:*Gurb’ i gCill chumhra an Chreagáin a leagfar mé i gcré faoi fhód
## Naisc sheachtracha
* Pádraigín Ní Uallacháin - Úirchill a' Chreagáin
* Iarlaith O Broin - Úirchill a' Chreagáin (Abair Amhrán)
* Dearbhla Ni Bhroin - Úirchill a' Chreagáin

Catagóir:Dánta
Úirchill an Chreagáin (áit)

Is reilig in aice le Crois Mhic Lionnáin i ndeisceart Ard Mhacha ar scríobh Art Mac Cumhaigh dán cáiliúil fúithi í **Úirchill an Chreagáin**.

Tá Úirchill an Chreagáin ann i gcónaí — reilig de chuid Eaglais na hÉireann anois é i gceantar an Chreagáin. Bhí an phluais nó an chnámhlann inar chum Art Mac Cumhaigh dán den ainm céanna sin caillte ar feadh na mblianta ach chuaigh tarracóir thairis agus aimsíodh an áit de thaisme arís. Tá blaoscanna na Niallach le feiceáil go fóill sa chill - "géaga glandaite Néill Fhrasaigh" gan aon áibhéil.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Ní Bhroin - Úirchill a' Chreagáin 

Catagóir:Contae Ard Mhacha
Mise Éire (dán de chuid Phádraig Mac Piarais)

Is dán cáiliúil náisiúnach de chuid an fhile, polaiteora, agus réabhlóidí Pádraig Mac Piarais é ***Mise Éire***. Scríobh Mac Piarais é sa bhliain 1912.

## Téacs an Dáin

Mise Éire:
Sine mé ná an Chailleach Bhéarra.

Mór mo ghlóir:
Mé a rug Cú Chulainn cróga.

Mór mo náire:
Mo chlann féin a dhíol a máthair.

Mór mo phian:
Bithnaimhde do mo shíorchiapadh.

Mór mo bhrón:
D'éag an dream inar chuireas dóchas.

Mise Éire:
Uaigní mé ná an Chailleach Bhéarra.

## Naisc
* Wikisource - Mise Éire

Catagóir:Dánta
1066

## Eachtraí
* 14 Deireadh Fómhair - Cath Hastings, Sasana

## Breitheanna
* 

## Básanna
*5 Eanáir — Éadbhard an Choinfeasóra, Rí Shasana
*14 Deireadh Fómhair — Harold Godwinson, Rí Shasana

Catagóir:Blianta
1170

## Eachtraí
* Ghabh na Normannaigh Baile Átha Cliath, in Éirinn

## Breitheanna
* 15 Lúnasa — San Doiminic, sagart agus bunaitheoir Ord na nDoiminiceach
* timpeall na bliana seo - Leonardo Fibonacci, matamaiticeoir Iodálach (b. 1250)

## Básanna
* 5 Nollaig — Owain Gwynedd, Rí Gwynedd
* 29 Nollaig - feallmharaíodh Thomas à Becket

Catagóir:Blianta
1171

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 1 Eanáir — Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach, rí Éireannach
* 5 Eanáir — Thomas Becket, Ardeaspag Canterbury, naomh Caitliceach

Catagóir:Blianta
1110

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* Diarmuid Mac Murchadha Caomhánach, rí Éireannach

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1130

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 25 Deireadh Fómhair — Zhu Xi, scoláire le linn Ríshliocht Song
* Risteard FitzGilbert de Clare, 2ú hIarla Penfro (Strongbow), ceannaire Normannach (b. 1176)

## Básanna
* 27 Feabhra — Pápa Honorius II, Pápa ó 1124 go 1130
*

Catagóir:Blianta
Mošovce

Is baile beag tábhachtach i lár na Slóvaice é **Mosovice** (pobal:1380). Tá cuid mhór shéadchomharthaí stairiúla aige agus rugadh Ján Kollár, file Slóvacach mór, i Mosovice.

## Naisc sheachtracha

* www.mosovce.sk
* Bróisiúr - Mošovce 
* Faisnéis - Mošovce 
* Drienok 

## Gallery

Image:Kastielmosovce.jpg|Teach an Ard-Mhéara rococo-clasaiceach - Mošovce
Image:Kostolmosovce1.jpg|Teampall Protastúnach - Mošovce
Image:Kostolmosovce2.JPG|Teampall Caitliceach - Mošovce
Image:Kaplnka-Mosovce.jpg|Séipéal - Mošovce
Image:Dom-Mosovce.jpg|Ailtireacht ársa - Mošovce

Image:Mosovce.jpg|Armas - Mošovce
Image:Vlajka-Mosovce.jpg|Bratach - Mošovce
Image:Map_slovakia_mosovce.png|Mošovce - An tSlóvaic 
Image:Mapa-Mosovce.png|Mošovce


Catagóir:An tSlóvaic
1176

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 20 Aibreán - Strongbow, ceannaire Normannach (r. 1130)

Catagóir:Blianta