open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Junichiro Koizumi

Polaiteoir agus iar-phríomhaire Seapánach is ea **Junichiro Koizumi** (Seapáinis: **小泉純一郎**), a rugadh i Yokosuka ar 8 Eanáir, 1942. Toghadh é ina phríomh-aire ar 26 Aibreán 2001.

Catagóir:Polaiteoirí na Seapáine
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Matti Vanhanen

Iar-Phríomh-Aire na Fionlainne is ea **Matti Taneli Vanhanen**. Rugadh i Jyväskylä ar an 4 Samhain 1955 é. Bhain sé amach an oifig ar an 24 Meitheamh 2003, nuair a bhí Anneli Jäätteenmäki éirithe as an bPríomh-Aireacht.

Tá céim ag Matti Vanhanen in eolaíocht pholaitiúil ("máistir na státaireachta" de réir théarmaíocht na Fionlainne). Vótáladh isteach sa Pharlaimint é sa bhliain 1991. Roimhe sin, bhí sé ag obair ina eagarthóir ar nuachtán áitiúil i Vantaa.

Rinneadh Aire Cosanta de Matti Vanhanen sa bhliain 2003, agus cheap Ard-Fheis Neamhghnách an Pháirtí Láir ina Chathaoirleach ar an bpáirtí é i Mí Dheireadh Fómhair sa bhliain chéanna. Ar an 16 Aibreán 2005, d'ainmnigh Matti Vanhanen é féin ina iarrthóir Uachtaránachta don Pháirtí Láir. Níor éirigh leis chomh maith is a shíltí roimh an toghchán, nó ní bhfuair sé ach 18,6 % de na vótaí.

Tá beirt chlainne ag Matti Vanhanen ón bpósadh a bhí aige lena iarbhean chéile Merja, mar atá, an iníon Annastiina (1991) agus an mac Juhana (1994). Phós sé Merja sa bhliain 1985, agus fuair siad colscaradh go gairid roimh an toghchán Uachtaránachta. Is é an t-iar-Ollamh Tatu Vanhanen athair Matti.

Vanhanen, Matti
Vanhanen, Matti
Catagóir:Daoine beo
Åbo Akademi

Is í **Åbo Akademi** (Túrcú, An Fhionlainn) an t-aon ollscoil amháin taobh amuigh den tSualainn ina bhfuiltear ag teagasc trí mheán na Sualainnise. Bunaíodh an ollscoil sa bhliain 1918, agus san am sin, bhí trí roinn ann: Roinn na nEalaíon, Roinn na Matamaitice is na hEolaíochta, agus Roinn na hEolaíochta Polaitiúla. 

Catagóir:An Fhionlainn
Gustaw Herling-Grudziński

[thumb|right|300px|Gustaw Herling-Grudziński. Tógadh an pictiúr seo i bpríosún i n[Grodno, cathair in Oirthear na Polainne a thit leis an Aontas Sóivéadach nuair a rinne Stailín agus Hitler críochdheighilt ar an bPolainn i dtús an Dara Cogadh Domhanda.]]
Scríbhneoir Polannach ab ea **Gustaw Herling-Grudziński**. Saolaíodh ar an 20 Bealtaine 1919 in Kielce é, agus bhásaigh sé ar an 4 Lúnasa 2000. Chaith sé seal sna saighdiúirí agus seal sna campaí géibhinn Sóivéadacha, agus b'iad na cuimhní cinn a scríobh sé faoi na campaí ba mhó a thuill clú is cáil dó.

## Saol
Rinne sé staidéar ar an léann Polannach in Ollscoil Vársá. Nuair a d'fhorghabh na Gearmánaigh agus na Sóivéadaigh an tír i bhfómhar na bliana 1939, bhunaigh seisean agus cairde dá chuid baicle frithbheartaíochta, PLAN (*Polska Ludowa Akcja Niepodległościowa*, "Gníomh an Phobail ar son Neamhspleáchas na Polainne"). Eisean a bhí i gceannas ar an mbaicle ar feadh dhá mhí.
clé|mion|A bhaile i Kielce
I Mí na Márta sa bhliain 1940, ghabh na rúnghníomhairí Sóivéadacha é i nGrodno. Chaith sé dhá bhliain sna campaí géibhinn, ach ansin, scaoileadh saor é, nó bhí polasaí Stalin i leith na bPolannach athraithe idir an dá linn. Fuair an ginearál Władysław Anders cead arm Polannach a chur i dtoll le chéile as na hiar-chimí cogaidh Polannacha san Aontas Sóivéadach. Chuaigh Herling-Grudziński san arm seo cosúil le cuid mhór Polannach eile sa chás céanna. Ghlac sé páirt sna cathanna timpeall ar mhainistir Monte Cassino, agus bronnadh an bonn Virtuti Militari air ar son a chuid gaisce. 

I ndiaidh an chogaidh, chuaigh sé ar imirce, nó níor theastaigh uaidh fanacht sa Pholainn faoi cheannas na gCumannach. Ar dtús, chuaigh seisean agus a bhean chéile Krystyna go dtí Londain, áit a raibh sé ag scríobh do sheachtaineán na bPolannach áitiúil, *Wiadomości*. Fuair Krystyna bás sa bhliain 1952. Ansin, d'aistrigh sé go München le bheith ina iriseoir do Raidió na hEorpa Saoire. Chaith sé trí bliana i mbun na hoibre seo, ach ansin, thug sé a aghaidh ar an Iodáil. 

Shocraigh sé síos i Napoli, agus phós sé bean Iodálach, Lidia Croce. 

Fuair sé bás i Napoli sa bhliain 2000.

## Leabhair
mion|cuimhneachán i Yertsevo
B'é *Inny Świat* ("An Saol Eile") an leabhar is tábhachtaí dár fhoilsigh sé, an ceann inar bhreac sé síos a chuid cuimhní cinn ó champaí géibhinn an Aontais Shóivéadaigh. Tháinig an leabhar amach an chéad uair i Londain sa bhliain 1951. Foilsíodh an chéad eagrán sa Pholainn ar chúla téarmaí sa bhliain 1953, ach níor cuireadh an leabhar i gcló ansin go dleathach roimh an mbliain 1988.

## Tagairtí

Herling-Grudziński, Gustaw
Herling-Grudziński, Gustaw
Herling-Grudziński, Gustaw
Cogadh na Murascaille

Coimhlint sa 20ú haois idir an Iaráic, agus comhghuaillíocht de 35 tír, ab ea **Cogadh na Murascaille** (2 Lúnasa 1990 – 28 Feabhra 1991), mar fhreagra ar fhorghabháil Chuáit ag Arm na hIaráice. 

I ndiaidh dó cogadh a throid sna 1980idí i gcoinne na hIaráine, rinne Uachtarán na hIaráice Saddam Hussein, ionradh ar Chuáit in 1990. Spreag sé seo Cogadh na Murascaille in 1990-1991, cogadh a chaill an Iaráic.clé|mion|1 Feabhra 1991ː  saighdiúirí de chuid Chuáit agus tanc gafa
## Cogadh
### Cúlra
Sna 1990idí chuir imeachtaí sa Mheánoirthear agus i lár na hÁise imní ar chuid mhór daoine i dtíortha san Iarthar. Chríochnaigh an cogadh idir na Sóivéaigh agus na hAfganastánaigh san Afganastáin in 1989, rud a d’fhág folús contúirteach polaítíúil ann. Thit an tAontas Sóivéadach as a chéile agus ar leagadh Balla Bheirlín. Tugadh an Cogadh Fuar chun críche. Rinneadh athaontú ar an nGearmáin.  
clé|mion|Bróg ar "Highway of Death"

### Cogadh
clé|mion|M-̈84 de chuid Chuáit
Thosaigh an cogadh ar an 2 Lúnasa 1990 nuair a rinne fórsaí Iarácacha de chuid an deachtóra Saddam Hussein ruathar ar a chomharsa Cuáit. Bhuail an beart siúd le géarcháineadh idirnáisiúnta agus dhaor Comhairle Slándála na Náisiún Aontaithe smachtbhannaí eacnamaíocha as ar an toirt.

Meigleamáineach agus ag dul thar fóir, rinne Saddam míléamh ar an fhreagairt san Iarthar, agus mí-áireamh ar na costais.

Ba é George HW Bush a d’fhógair "Operation Desert Storm". Rinne sé éacht 35 tír a mhealladh le bheith páirteach sna hionsaithe sa Mheánoirthear. Déarfadh daoine áirithe ag an am "gur mó baint a bhí ag an gCogadh le soláthar ola a chosaint ná leis na gCuáit a chosaint."

Bhí fórsaí na gcomhghuaillithe faoi stúir na Stát Aontaithe Mhericeá agus bhí an Ríocht Aontaithe go mór chun cinn chomh maith.   Bhí cuid mhaith den troid á chraoladh ag stáisiún teilifíse nua, CNN, rud a chur iontas ar dhaoine ag an am, "faoi gheasa ag an trodaíocht aeir a bhí ar an teilifís ó oíche go maidin ag an am."

### Bua agus iarmhairtí
clé|thumb|Eitleáin comhghuaillíochta sa chogadh, agus tobair ola trí thine sa chúlra.
Bhí an bua ag na gComhguallithe sa deireadh ar an 28 Feabhra 1991, ach níor cuireadh an ruaig ar Saddam Hussein. Níor lean siad orthu isteach san Iaráic chun Hussein a ghabháil. 

Tharla tubaiste éiceolaíoch agus Arm na hIaráice ag teitheadh ó Chuáit; scriosadh na tobair ola a bhí go flúirseach sa tír.

Tar éis Cogadh na Murascaille, bhí cuid mhór daoine buartha go raibh Saddam Hussein go fóill ag leanúint leis ag tógáil airm ollscriosta.
clé|mion|Meitheamh 1991 i SAM
D’fhág an cogadh an réigiún ina phraiseach. Thug Bush ugach do leithéidí phobal na gCoirdíneach féinriail a lorg. Ach spreag sé sin Saddam Hussein le cinedhíothú a dhéanamh ar an bpobal.

## Féach freisin

* Saddam Hussein
* Cogadh Iaráin - Iaráic
* Cogadh na hIaráice

## Tagairtí

Catagóir:Cogaí na Stát Aontaithe
Catagóir:Cogaí a bhaineann leis an Bhreatain Mhór
Catagóir:Cogaí a bhaineann leis an Iaráic
Catagóir:Cuáit
Catagóir:Stair na hIaráice
Mick McCarthy

Traenálaí agus iarpheileadóir sacair is ea **Mick McCarthy** (a rugadh i  mBarnsley, Sasana ar 7 Feabhra, 1959). Tá McCarthy ina bhainisteoir ar fhoireann sacair na hÉireann ó Samhain 2018, in éineacht le Robbie Keane agus Terry Connor .  mion|clé|2016
## Gairm
Ó 1996 go 2002.  Bhí McCarthy ina bhainisteoir ar fhoireann sacair na hÉireann.  D’éirigh leis an bhfoireann áit a fháil ag Corn an Domhain. Bhí an comórtas ar siúl sa tSeapáin. Bhí argóint cáiliúil idir McCarthy agus Roy Keane i Saipan ag tús an gCorn Domhanda i 2002, agus níor ghlac Keane aon pháirt sa chomórtas mar thoradh. 

Bhí McCarthy fostaithe le Millwall F.C., Sunderland A.F.C.,  agus Wolverhampton Wanderers F.C. clé|mion|sa bhliain 2016
Cuireadh McCarthy as a phost le Sunderland i mí Aibreáin 2006, mar gheall ar na dtorthaí dona a bhí ag an bhfoireann.  

Thóg sé post nua le Wolves ar 21 Iúil, 2006 nuair a d'fhág Glenn Hoddle an club. D'éirigh le McCarthy iad a thabhairt ar aghaidh go dtí Príomhroinn Shasana sa bhliain 2009. Ach cáineadh go géar é nuair a thug sé sos do dheichniúr a bhíodh ag imirt go rialta nuair a d'imir Wolverhampton Wanderers F.C. in aghaidh Manchester United i mí na Nollag 2009. 

Ansin bhí McCarthy ina thraenálaí leis an bhfoireann Sasanach Ipswich.

## Féach freisin

* Heimir Hallgrímsson
* Stephen Kenny

## Tagairtí

Catagóir:Traenálaithe sacair
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Catagóir:Foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann
Damien Duff

Traenálaí agus iarimreoir sacair Éireannach is ea **Damien Anthony Duff**, (*Damien Antóin Mac Dhubhaich* i nGaeilge) a rugadh i mBaile Átha Cliath ar an 2 Márta 1979. Tá Duff ag imirt le Fulham F.C. sa Premier League, agus foireann náisiúnta Phoblacht na hÉireann chomh maith. Meastar go bhfuil sé i measc na peileadóirí Éireannacha is fearr atá ann faoi láthair.

In Éirinn, d'imir Duff cheana le St.Kevins', Lourdes Celtic agus Leicester Celtic F.C. sular bhog sé chun imirt le Blackburn Rovers F.C. sa bhliain 1996. Cheannaigh Chelsea F.C. é sa bhliain 2003. Bhuaigh sé dhá chraobh leis an bhfoireann, agus choimeád sé a áit sa scuaid cé raibh a lán peileadóirí an-rathúla san fhoireann céanna. 

Shínigh Duff le Newcastle United F.C. ar an 22 Iúil 2006. Nuair a díbríodh iad ón Phríomhroinn, d'aistrigh sé go dtí Fulham chun imirt sa roinn is airde arís. Níor fhoilsíodh sonraí faoi luach an aistriú, ach creidtear go raibh sé timpeall ceithre mhilliún. 

## Naisc sheachtracha
*Damien Duff ag Soccerbase, arna rochtain ar 6 Feabhra 2018

Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Imreoirí Príomhroinn Shasana
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:Daoine beo
Baile Sheáin, Talamh an Éisc

Is é **Cathair Eoin** (Béarla: City of St. John's) príomhchathair chúige Thalamh an Éisc agus Labradar. Dar le daonaireamh na bliana 2006, tá 100,646 duine ina gcónaí ann, agus 181,113 sa cheantar uirbeach. Is é Cathair Eoin an chathair is mó i dTalamh an Éisc agus Labradar, agus an chathair is sine i gCeanada.

Tá Baile Eoin suite ar Leithinis Avalon.

### Stair
Rinne na heitleoirí Briotanacha John Alcock agus Arthur Brown an chéad eitilt thrasatlantach gan stad ar an 14 go 15 Meitheamh 1919.. D'eitil siad ó 'Lester's Field', ar 14 Meitheamh ag 1:45 p.m. 

## Cathair chúplach
* Port Láirge, Éire

## Féach freisin

* Eitilt thrasatlantach Alcock agus Brown

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Cathair Eoin
* Scéimeanna réitigh Sean-Thalaimh an Éisc
* Cathair Eoin
:Grianghrafanna  
* Cathair Eoin agus a Cheantar 

Catagóir:Cathracha Cheanada
Leithinis Avalon

Leithinis mhór í **Leithinis Avalon** (9,270 ciliméadar²) atá suite in oirdheisceart Thalamh an Éisc. Tá Baile Sheáin, príomhchathair Thalamh an Éisc agus Labradar, suite ar **Leithinis Avalon**.

[280px|thumb|[Cósta na Leithinse]]

Catagóir:Tíreolaíocht Cheanada
Peadar Ó Doirnín

[mion|Tá Peadar Ó Doirnín curtha i bh[Foirceal, Contae Ard Mhacha]]
Bhí **Peadar Ó Doirnín** (timpeall ar 1700-1769) ar dhuine de na filí ba mhó clú i gCúige Uladh san ochtú haois déag. Is le traidisiún filíochta agus amhránaíochta Oiriall a shamhlaítear é, cosúil le hArt Mac Cumhaigh, Cathal Buí Mac Giolla Ghunna agus Séamas Dall Mac Cuarta. D'fhéadfá a rá gur cuid d'Éirinn faoi cheilt a bhí ann, mar a déarfadh Dónall Ó Corcora, is é sin, ar thraidisiún Gaelach na filíochta in Éirinn i ré na bpéindlíthe.

Eisean a chum na hamhráin cháiliúla úd *[[Úrchnoc Chéin Mhic Cáinte]]* agus *[[Lon Dubh Dhoire an Chairn]]*. Luaitear *Mná na hÉireann* leis freisin, ach is é tuairim Sheáin de Rís chomh maith le scoláirí áirithe eile nárbh eisean a chum é, ach gurbh é Nioclás Ó Cearnaigh a scríobh an ceann sin agus a chuir i leith Pheadair Uí Dhoirnín é. Sin é an tuige gur fhág de Rís an ceann sin ar lár as a bhailiúchán féin a foilsíodh sa bhliain 1969.

Bhí Peadar Ó Doirnín ina mhúinteoir i scoil chois claí tamall ach deirtear go bhfuair sé bata agus bóthar as an bpost sin toisc gur bhain na tagairtí collaí in *Úrchnoc Chéin Mhic Cáinte* geit as na daoine.

Léitear a chuid saothair i gcónaí sna scoileanna agus sna hollscoileanna fud fad na hÉireann, agus chuaigh an t*Úrchnoc* ar fud an domhain mar amhrán. 

Tá sé adhlactha i reilig Urnaí i bhFoirceal taobh amuigh de Dhún Dealgan i gContae Lú, i bhfad ar shiúl ó aer an tsaoil.

## Leabhair
# *Peadar Ó Doirnín*, faoi eagar ag Seán De Rís, 1969 
# *Peadar Ó Doirnín: Amhráin*, faoi eagar ag Breandán Ó Buachalla, 1969

## Tagairtí

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae Lú
Catagóir:Daoine a rugadh i 1700
Catagóir:Básanna i 1769
Bráithreachas na Poblachta

Eagraíocht náisiúnaíoch rúnda, faoi mhionn dílseachta, Éireannach ab ea **Bráithreachas na Poblachta** nó **Bráithreachas Phoblacht na hÉireann (BPÉ)** (*Irish Republican Brotherhood* (IRB) mar a ghlaoitear air as Béarla). Bhí an eagraíocht dírithe ar Éire a shaoradh ó bhráca Shasana, agus iad sásta leas a bhaint as an lámh láidir agus as an bhforéigean leis an gcuspóir seo a shroicheadh. 

D'insíothlaigh siad na heagraíochtaí náisiúnaíocha cultúrtha, ar nós Chumann Lúthchleas na nGael agus Conradh na Gaeilge, agus mar sin, b'iad a bhí taobh thiar d'Éirí Amach na Cásca sa bhliain 1916. 

Cé gur theip ar an Éirí Amach, mhúscail sé suim i gcás agus i gcúis na nÉireannach ar fud an tsaoil mhóir, agus chabhraigh sé le hathbheochan na cúise náisiúnaíche in Éirinn féin.

B'é an tÉirí Amach an móréacht deireanach a raibh lámh ag an mBráitheachas ann, nó bunaíodh an tIRA go gairid ina dhiaidh sin.

## Stair
Bhunaigh Séamas Mac Stiofáin  Bráithreachas na Poblachta sna 1850idí. 

## Uachtaráin ar Bhráithreachas na Poblachta (1858-1922)
* Séamas Mac Stiofáin (1858-1866)
* Tomás S. Ó Ceallaigh (1866-1867)
* Séamas Proinsias Xavier Ó Briain (1869?-1872?)
* Séarlas Seosamh Ciceam (1873-1882)
* Seán Ó Conchúir (1882?-1891?)
* Seán Ó Laoire (1891?-1907)
* Niall Ó Baoill (1907-1910)
* Seán Ó Maolchallann (1910-1912)
* Séamas Ó Duícinn (1913-1914)
* Donnchadha Mac Con Uladh (1915-1916)
* Tomás Ághas (1916-1917)
* Seán Mag Fhearaigh (1917-1919)
* Énrí Ó Beóláin (1919-1920)
* Pádraig Méalóid (1920)
* Micheál Ó Coileáin (1920-1922)

Catagóir:Bráithreachas Phoblacht na hÉireann
Catagóir:Na Fíníní
Cuaranfa Debbie (1961)

[mion|clé|200px|Pictiúir [Saitilít (spásárthach)|satailíte]]

Bhuail an cioclón trópaiceach, **Cuaranfa Debbie,** Éire ar 16 Meán Fómhair 1961.  Maraíodh cúig dhuine dhéag in Éirinn agus b'fhéidir 60 i gCap Verde. 

Tháinig Debbie as iarthar na hAfraice, rud neamhghnách. Buaileadh Ciarraí, Luimneach agus Sligeach, go háirithe. Ní raibh an stoirm rómhór (in áiteanna, go dtí 140km san uair ar feadh 10 nóiméad ar an meán).

thumb|left|200px|Conair an chuaranfa; tháinig Debbie as iarthar na hAfraice.

## Féach freisin

* Storim Ophelia, 16 Deireadh Fómhair 2017

## Tagairtí

Catagóir:Stoirmeacha
Catagóir:Teagmhais aimsire in Éirinn
Catagóir:1961
Adhmhaidin

[mion|[RTÉ Raidió na Gaeltachta|Raidió na Gaeltachta]]
Clár nuachta is ea **[[Adhmhaidin]]** a chraoltar gach maidin idir 8 r.n. agus 915 r.n. ar Raidió na Gaeltachta. Díríonn an clár ar chúrsaí reatha sa nGaeltacht, go náisiúnta, agus go hidirnáisiúnta, maille le tuairiscí spóirt agus achoimre de scéalta móra na nuachtán. 

Tá an clár á chraoladh ó 1986 i leith. Bhí Seán Ó Tuairisg ar an gcéad láithreoir ag an gclár nuachta agus cúrsaí reatha Adhmhaidin i 1986 agus bhí sé de cháil air go gcuireadh sé ceisteanna crua ar pholaiteoirí na linne.

Tá an clár á chur i láthair ag, Máirín Ní Ghadhra (colúnaí de chuid Tuairisc.ie chomh maith), Séamus Ó Scanláin, Gormfhlaith Ní Thuairisg (go dtí 2022), srl.

## Féach freisin
* Seán Ó Tuairisg
* Máirín Ní Ghadhra
* An Pod Polaitiúil (podchraoladh de chuid RnaG ar Olltoghchán 2024)
* Tuairimí Toghcháin (podchraoladh de chuid Thuairisc.ie ar Olltoghchán 2024)

## Tagairtí

## Naisc
* Adhmhaidin ar rte.ie
* Adhmhaidin ar Nuacht1.com

Catagóir:Cláir raidió
Catagóir:RTÉ Raidió na Gaeltachta
Catagóir:Nuacht
Catagóir:Cúrsaí reatha
Catagóir:Podchraoltaí
Catagóir:Podchraoltaí chúrsaí reatha
Catagóir:Podchraoltaí i nGaeilge
Catagóir:Podchraoltaí Éireannacha
Máirín Ní Ghadhra

Craoltóir agus iriseoir de chuid Raidió na Gaeltachta is ea **Máirín Ní Ghadhra**, ar dhuine de na hiriseoirí is aitheanta atá ag saothrú a ngairme i nGaeilge. Is iníon an iriseora agus léachtóra Nollaig Ó Gadhra í.

Tá scléaróis iolrach ag cur as di ó na 2000idí. Dúirt sí in 2024 go raibh an saol ag éirí níos deacra di.  Bhí sé tugtha faoi deara aici go raibh sí níos tuirsí agus níos moille ina cuid gluaiseachta agus go raibh a cuid siúil imithe chun donais. "Bíonn cúnamh ag teastáil chuile áit dá dtéim agus goilleann sé go mór orm a bheith ag iarraidh cúnaimh le mo chuid siúil nó le bheith ag cur éadaí amach ar an líne, mar gheall gur duine an-neamhspleách mé," a dúirt sí.

## Féach freisin

* Site:.ga.wikipedia.org  "Máirín Ní Ghadhra"

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Lucht Raidió na Gaeltachta
Catagóir:Daoine le scléaróis iolrach
Catagóir:Podchraoltóirí na Gaeilge
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Nollaig Ó Gadhra

Iriseoir, léachtóir, staraí, craoltóir dearscnaitheach agus gníomhaí teangan ab ea **Nollaig Ó Gadhra** (16 Nollaig 1943 - 13 Lúnasa 2008, agus fear meabhrach ildánach chomh maith.

Chaith sé sealanna ag obair le RTÉ, an nuachtán Inniu, Fáilte an Iarthair agus Gaeltarra Éireann sula ndeachaigh sé ag obair mar léachtóir i gCeardcholáiste Réigiúnach na Gaillimhe.

## Saol
Rugadh Nollaig Ó Gadhra i bhFíonach, Contae Luimnigh. B’as Fíonach dá athair David agus b’as na Foidhrí, Co. Chiarraí, dá mháthair Hannah Flynn. I Meiriceá a casadh an bheirt ar a chéile. Cuireadh meánscolaíocht air i nDrom Collachair agus, ó 1960 go 1962, i scoil Bhráithre De La Salle, Port Láirge.

Céimí é de chuid Choláiste na hOllscoile, Corcaigh, Gaeilge agus Stair mar ábhair céime aige. Bhain sé amach freisin ard-teastas san oideachas (H.Dip in Ed.).

Bhí cónaí air sna Forbacha, Conamara, le fada an lá. Chaith sé go leor dá shaol ag streachailt le tinneas; bhí an diaibéiteas ainsealach srl air. Bhásaigh sé go tobann agus go hóg i mí Lúnasa 2008.

Tá a iníon, Máirín Ní Ghadhra, ina hiriseoir le Raidió na Gaeltachta.

## Gairmréim
Scríobh sé 12 leabhar neamhfhicsin ar a laghad (liosta thíos). I measc na saothar óna láimh bhí beathaisnéisí ar Mahatma Gandhi, Éamonn Iognáid Rís, John Boyle O’Reilly, agus Richard J. Daley. Bhí suim ar leith aige leis an stair a bhain le bunú an Stáit agus cúrsaí polaitíochta ó shin agus scríobh sé leithéid *Ríocht Roinnte* agus *Guth an Phobail* bunaithe ar an taighde sin. 

Foilsíodh iliomad alt, léacht agus paimfléad leis i rith a shaoil freisin. Chaith sé seal fada ina cholúnaí leis an nuachtán Lá agus bhí ailt i gcló aige go minic sna nuachtáin mar An tUltach, Feasta (tuairim is 150 píosa) agus Comhar (ocht n-aiste agus tríocha idir 1965 agus 1985).

Chaith sé a shaol proifisiúnta mar léachtóir iriseoireachta i gCeardcholáiste Réigiúnach na Gaillimhe (anois Institiúid Teicneolaíochta na Gaillimhe-Maigh Eo, GMIT). D'éirigh sé as a phost i 2002. 

## Gaeilge
Díograiseoir a bhí ann freisin i leith na Gaeilge agus athbheochan na teanga. I 2004 toghadh é mar uachtarán Chonradh na Gaeilge. B'é Ó Gadhra an 30ú Uachtarán ar Chonradh na Gaeilge, agus tháinig sé i gcomharbacht ar Sheágh Mac Siúrdáin. 

Ba bhall de bhunaitheoirí TG4 é freisin.

## Leabhair
* *Éamann Iognáid Rís* (1977, 1996)
* *An Ghaeltacht (oifigiúil) agus 1992?* (1989)
* *An Chéad Dáil Éireann, 1919-1921 agus an Ghaeilge* (1989)
* *Margáil na Saoirse* (1988)
* *Éire agus Polaitíocht na hEorpa: Léargas ar Thoghcháin Dhíreacha an Chomhphobail Eorpaigh* (1986)
* *Ríocht Roinnte: Cúlra agus Ceachtanna Olltoghchán Westminster 1983 sna Sé Chontae* (1985)
* *Guth an Phobail : Teip an Daonlathais ar Oirthuaisceart Éireann* (1984)
* *Gaeltacht Mhaigh Eo* (gan dáta)
* *Richard J. Daley, Méara Chicago* (1979)
* *John Boyle O’Reilly agus an Glór Gael-Mheiriceánach* (1976)
* *1972* (gan dáta)
* *Gandhi* (1969)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Básanna in 2008
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Uachtaráin Chonradh na Gaeilge
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Institiúid Teicneolaíochta na Gaillimhe-Maigh Eo

**Institiúid Teicneolaíochta na Gaillimhe-Maigh Eo** nó **Galway-Mayo Institute of Technology** (**GMIT**). Roimhe seo **[[Ceardcholáiste]] Réigiúnach na Gaillimhe** (**[[RTC]] Galway**) Institiúid Teicneolaíochta (IT) i nGaillimh, Éire. Ofrálann an t-Institiúid raon leathan cúrsaí sa staidéar gnó, san innealtóireacht, san eolaíocht, sa talmhaíocht, agus san altranas.

Bhí an Institiúid seo ar an gcéad Ceardcholáiste Réigiúnach in Éirinn ina raibh sé indéanta céim acadúil a bhaint amach, mar atá, an B.A. i mBainistíocht Óstán agus Lónadóireachta, sa bhliain 1976.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Institiúid Teicneolaíochta na Gaillimhe-Maigh Eo

Gaillimhe-Maigh Eo, Institiúid Teicneolaíochta
Catagóir:Ollscoil Teicneolaíochta an Atlantaigh
DART

Is córas traenach áitiúil do cheantar Bhaile Átha Cliath, Éire é **Mearlíne Átha Cliath**, ar a dtugtar **DART** de ghnáth (ón mBéarla **Dublin Area Rapid Transit**). 
[clé|mion|[Stáisiún Uí Chonghaile]]
clé|mion|Sráid na Teamhrach

## Eagraíocht
clé|mion|Stáisiún na bPiarsach
Ritheann an DART ó Bhré i dtuaisceart Chontae Chill Mhantáin go Binn Éadair agus Mullach Íde i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath. Stiúrann Iarnród Éireann atá mar chuid den eagras Córas Iompair Éireann, an DART. Is é an t-aon córas traenach leictreach sa tír. 
clé|mion|Ceannaíodh carráistí nua in 2007
Is furasta gan táille a íoc sa chuid is mó de stáisiúin Dart i mBaile Átha Cliath agus turas traenach a dhéanamh saor in aisce. Easpa maoirseachta i stáisiúin bheaga Dart is cúis leis an rogha a bheith ag paisinéirí an táille a íoc nó gan a híoc. Coinnítear bacainní leictreonacha oscailte ar na saolta seo le haghaidh daoine a bhfuil pasanna saorthaistil acu, go háirithe daoine faoi mhíchumas.

## Stair
Osclaíodh an DART ar an 23 Iúil 1984 mar chomharba ar chóras traenach díosail a bhí as dáta le fada. 

Rinne infheistíocht ann faoi Phlean Forbartha Náisiúnta (PFN), na hÉireann, 2002-2011. Ceannaíodh carráistí nua, agus tógadh stáisiúin agus ardáin nua.

280px|thumb|Líonra an DART

## Stáisiúin

#### Liosta stáisiúin DART
**Ó thuaidh ó Ghabhal Bhinn Éadair**
:Mullach Íde, Port Mearnóg

;Soir ó thuaidh ó Ghabhal Bhinn Éadair
:Binn Éadair, Cill Fhionntain, Cois Bá

;Ó dheas ó Ghabhal Bhinn Éadair
:Gabhal Bhinn Éadair & Domhnach Míde, Cill Bharróg, Rath Éanaigh, Baile Hearman, Cill Easra, Bóthar Chluain Tarbh, Stáisiún Uí Chonghaile

;Ó dheas ó Abhainn na Life
:Sráid na Teamhrach, Stáisiún na bPiarsach, Duga na Canála Móire, Bóthar Lansdúin, Stáisiún Dhumhach Thrá, Stáisiún Pharáid Sydney, Baile an Bhóthair, An Charraig Dhubh, Rinn na Mara, Stáisiún Chnoc an tSalainn agus Baile na Manach, Dún Laoghaire, Stáisiún Chuas an Ghainimh agus Glas Tuathail, Stáisiún Ghleann na gCaorach, Deilginis, Cill Iníon Léinín, Seanchill, Bré Uí Dhálaigh, Na Clocha Liatha

## Tagairtí

## Nasc seachtrach
* Suíomh oifigiúil

Catagóir:Iompar i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Córas Iompair Éireann
Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Traenacha
Bré

Is baile i gContae Chill Mhantáin é Bré. (nó *Brí Chulainn*). Tá cuid de i gContae Bhaile Átha Cliath freisin. Is baile í i dtuaisceart Contae Chill Mhantáin. Is ceantar uirbeach gnóthach í agus is baile cois trá í in a bhfuil 33,492 duine ina gcónaí ann, is í an ceathrú baile is mó in Éireann (seachas na cúig chathair.) Tá sé suite timpeall 20km (12 mhíle) de dheisceart Baile Átha Cliath ar an gcósta iarthar.

'Sé suíomh de chuid thionscal an baile seo, áit chónaithe do an-chuid daoine a dhéanann comaitéireacht do Baile Átha Cliath sa charr nó ar Iarnród/DART agus is é baile mhargaidh don réigiún timpeall air agus fós mheallann sé turasóirí, an chuid is mó ó Bhaile Átha Cliath ag an deireadh seachtaine.

Tá an baile suite idir an imeall Baile Átha Cliath/Cill Mhantáin, le cuid de na bruachbhailte atá suite i gContae Baile Átha Cliath. Tá an t-aon ionad scannánaíochta tiomnaithe in Éirinn, 'Ardmore Studios', suite i mBré, áit ina ndearnadh scannáin ar nós *Excalibur*, *[[Braveheart]]*, agus *[[Breakfast on Pluto (scannán)|Breakfast On Pluto]]*.

Bíonn Féile Ghrinn Bhré ar siúl sa bhaile. Bhí seó de chuid na hoíche dátheangaí grinn Funny Focail mar chuid di sin i 2026.

## Teangacha
Bhí 10,998 daoine ábalta Gaeilge a labhairt. Labhair 431(1.4%) gach lá taobh amuigh den chóras oideachas. Labhair 4,041 teanga eile seachas Gaeilge nó Béarla sa bhaile. Bhí Polainnis an teanga iasachta is comónta le 866 cainteoirí.

## Spórt
Tá cumann sacair ag an mbaile - mar atá Cumann Peile Fánaithe Bhré. Tá an club mar chuid de Chumann Peile na hÉireann agus tá a gcluichí baile á n-imirt acu i bPáirc Charlisle. Sa Phríomhroinn atá siad i mbun imeartha.

Tá cumann CLG lonnaithe sa bhaile chomh maith - Eiméid Bhré, agus páirc bhaile acu ar Sheanascail Chonaithe. 

## Iompar

### Bóthar
Tá an bhaile suite ar an M11 ag acomhal 5, 6, agus 7.

### Iarnród
D'oscail Stáisiún Uí Dhálaigh Bhré sa bhliain 1854, agus anois, tá sé an ceann scríbe don chuid is mó ar an Mearlíne Átha Cliatha (DART) ó Binn Éadair nó Mullach Íde. Oibríonn seirbhísí ó Na Clocha Liatha freisin.

Tá seirbhísí eile ó Calafort Ros Láir go dtí BÁC Stáisiún Uí Chonghaile nó Stáisiún Mhic Ghiolla Bhríde Driochead Átha, nó go dtí Stáisiún Mhaigh Nuad.

Tá na seirbhísí go léir á oibriú ag Iarnród Éireann.

### Busanna

## Daoine aitheanta
deas|250px|thumb|Bré.
* Dara Ó Briain - fuirseoir agus láithreoir teilifíse
* Cearbhall Ó Dálaigh - 5ú Uachtarán na hÉireann
* Fionn Regan - amhránaí agus ceolchumadóir
* Hozier - amhránaí agus ceolchumadóir
* Katie Taylor - dornálaí agus imreoir sacair
* Eddie Jordan - iarthiománaí rásaíochta
* Ed Joyce - imreoir cruicéid
*V.S. Coster- file agus ealíontóir 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chill Mhantáin
Traein

thumb|Calafort Ros Láir. Traenacha go Baile Átha Cliath agus Dún Dealgan
Is modh iompair í **traein** a úsáideann inneall agus carráistí ag rith ar ráillí.

## Breosla
Tiomáintear inneall traenach le hola díosal nó le haibhléis de ghnáth, ach tá traenacha á dtógáil sa Ghearmáin, sa tSín agus sa tSeapáin a ghluaiseann ar fholún adhmainteach. Ní bhíonn rotha ag na traenacha seo agus ní ar bhóthar iarann a bhogann siad ach ar ráille clúdaithe le hadhmaintí.

## Stáisiúin
Taistealaíonn traenacha ar iarnród ó stad go stad agus iompraíonn siad daoine agus earraí. Stadann na traenacha ag stad na dtraenach chun gur féidir le taistealaithe, dul isteach iontu agus tuirlingt astu. Is i mbailte móra agus i gcathracha a bhíonn na stáisiúin cinn aistir. I stáisiún traenach bíonn Seomra na gClócaí, Seomra Feithimh, Leithris, Seomra na mBeart agus Oifig na dTicéad. Bíonn oifigí eolais iontu chomh maith go minic, maraon le taisceadáin le cásanna agus málaí a stóráil, agus bialanna agus siopaí i stáisiúin mhóra. Is minic a bhíonn líon mór ardán i stáisiún mhóra.

Bíonn droichead ó ardán go chéile os cionn na ráillí, nó bíonn slí faoin talamh anonn is anall idir na hardáin, i dtreo nach baol go leagfaí an lucht taistil ag na traenacha. Bíonn ardaitheoirí ar na droichid seo freisin chun ligint do dhaoine i gcathaoireacha rotha trasnú gan deacracht.

## Stair
thumb|Traein paisinéirí in Éirinn, 17 Nollaig 1834
Bhíodh na céad innill thraenach ag rith ar ghal. Bhíodh tine ar lasadh san inneall a théadh an t-uisce leis an ngal a chruthú. Ní úsáidtear gal mórán níos mó seachas le haghaidh turais speisialta do thurasóirí agus iad siúd a chuireann spéis ar leith i dtraenacha.

## Féach freisin
* Iarnród Éireann
* Tram

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid
Mullach Íde

Baile i dtuaisceart Chontae Bhaile Átha Cliath i bPoblacht na hÉireann é **Mullach Íde**. Tá an baile mar chuid de Chomhairle Contae Fhine Gall agus tá sé suite sé chiliméadar déag ó thuaidh ó Bhaile Átha Cliath, idir Sord Cholmcille, Cionn Sáile agus Domhnach Bat. Dar le daoináireamh 2016, bhí 16,550 duine ina gcónaí sa mbaile.

[right| thumbnail|280px|[Tobar Naomh Sylvester, Sráid Nua, Mullach Íde, timpeall 1988]]
## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Córas Iompair Éireann

Comhlacht iompair phoiblí do Phoblacht na hÉireann is ea **Córas Iompair Éireann (C.I.É.)**. 

Is é an comhlacht seo atá i gceannas go hoifigiúil ar Iarnród Éireann, Bus Éireann, Bus Átha Cliath, DART, CIÉ Tours, agus roinnt mionchomhlachtaí eile.

## Gailearaí

Íomhá:Harcourt Street Station (6606631529).jpg|Dhún CIÉ Stáisiún Shráid Fhearchair i 1958
Íomhá:CIE Tours 131-G-2038 (9728412330).jpg|Bus turais CIÉ
Íomhá:Naomh Eanna - South Docks Road Area.jpg|iar-árthach MV Naomh Éanna
Íomhá:Bus scoile, Sligo - geograph.org.uk - 2705295.jpg|CIÉ bus scoile


## Tagairtí

### Foinsí
* 
* 


Catagóir:Comhlachtaí Stáit in Éirinn
Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Comhlachtaí iompair
Navachóigh

Pobal Meiricéanach Dúchasach in Iardheisceart na Stát Aontaithe is ea na **Navachóigh** (*Navajo*) **Diné** (AFI [dɪnɛ]), a chiallaíonn "daoine"). Tá cónaí orthu in iardheisceart na Stát Aontaithe. Tá Navachóis ag cuid mhaith díobh, agus tá roinnt acu ina mbaill de Náisiún Navachó. Tá thart ar 300,000 Navachóch sna Stáit Aontaithe, go háirithe in Arizona, i Nua-Mheicsiceo, i Utah, agus i gCalifornia.

mion|clé|150px|Manuelito, ceannaire Navachóach

Is é an dara phobal is mó ó thaobh daonra de (300,000) tá tearmann na treibhe ar an gceann is mó (70,000 cm cearn.)  

## Tagairtí

Catagóir:Arizona
Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá
Catagóir:California
Catagóir:Grúpaí eitneacha i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Nua-Mheicsiceo
Catagóir:Utah
Na Forbacha

Tá lonnaíocht **na bhForbacha** suite 12 km siar ó Chathair na Gaillimhe ar Chuan na Gaillimhe. Tá sé i bparóiste Bhearna, ach ó thaobh An Posta de, is i gceantar An Spidéil atá sé. Go dtí le deireannas (thart ar lár na n-ochtóidí) is ar an bhfeilméaracht a bhíodh daoine ag saothrú a slite beatha. Go stairiúil bhíodh daoine ag tógáil a gcuid earraí talmhaíochta soir go Gaillimh le díol ann. Bhí an lonnaíocht buailte go dona leis an imirce sna seachtóidí agus na hochtóidí, agus níl teaghlach dúchasach ar an mbaile nach bhfuil gaolta leo thar lear. 

Leanann Na Forbacha an stíl lonnaíochta traidisiúnta Gaeltachta i.e. na tithe cruinnithe i ngrúpaí (clacháin) suas na bóithrí ó thuaidh ón chósta. Ní raibh aon sráidbhaile lárnach ann go dtí le déanaí (2007) nuair, de bharr pholasaithe pleanála lucht pleanála Chomhairle Chontae na Gaillimhe, tógadh aonad le siopaí, le heastáit tithíochta beag (cúig déag teach), agus le h-árasáin ann.

Tá deich gcinn de bhailte sna Forbacha agus is seo mar a leanas iad;
:Cnocán An Bhodaigh, An Straidhp, an tSaoirsin, Baile na hAbhann, Na Poillíní, Doire Uachtair, Aill An Phréacháin, An Coisméig Mór, Na Forbacha Garbha, Seanadh Fhréachóg. 

Tá na Forbacha suite i gCois Fharraige, Conamara, Contae na Gaillimhe. Is ann atá príomhoifig Údarás na Gaeltachta. Tá oifigí ag An Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta ann, chomh maith.

Tá na Forbacha ar theorainn theangeolaíocht thoir de Ghaeltacht na Gaillimhe. Is ann a thagann tú ar an chéad scoil lán Ghaelach, an chéad teach phobail ina léitear an t-Aifreann i nGaeilge amháin, agus an chéad siopa ina bhfuil an comharthaíocht go huile dhátheangach, agus tú ag déanamh do bhealach siar as Gaillimh. 

Ó thaobh áiseanna pobail de tá ionad phobail, teach ósta, óstán, siopa, páirc peile, naíonra, naíolann, scoil náisiúnta, teach Baisteach (Baptist) agus séipéal Caitliceach. Níl aon oifig an phoist ná meánscoil sna Forbacha.

Maidir le figiúirí an daonáireamh atá luaite ar dheis. Tá na bailte seo a leanas mar chuid de Thoghroinn na bhForbacha chomh maith le na bailte thuasluaite;
:Doire an Locháin Thoir, Doire an Locháin Thiar (An Spidéal), Doire Chrith, Leitir Gungaid, Leamhchoill (Máigh Uilinn).

Is é an toghroinn seo atá i gceist agus an daonra atá luaite. 

Ó thaobh cúrsaí pleanála de is i gCeantar Chois Fharraige atá Na Forbacha suite agus dá bharr sin ní foláir go mbeidh 80% de thithe i chuile scéim tithíochta, ar fáil go lucht labhartha na Gaeilge. 

## Tagairtí

Forbacha
Catagóir:Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Rac malartach

[deas|200px|thumb|[R.E.M. - ceann de na chéad bhannaí a haicmíodh san earnáil seo.]]
Gné den rac-cheol atá i gceist leis an **rac malartach**, nó an **ceol malartach**. Thosaigh an téarma seo ag éirí níos coitianta le linn na n-ochtóidí agus na nóchaidí, chun cur síos a dhéanamh ar rac-bhannaí a bhí taobh amuigh den phríomhshruth ag an am. Go bunúsach, ba bhannaí iad a bhí tugtha don phunc-rac agus iad á bhfoilsiú faoi lipéid bheaga neamhspleácha, bannaí nach raibh furasta a aicmiú in aon earnáil eile. Deirtear gur tharla pléasc mhór an rac-cheoil mhalartaigh i ndeireadh na n-ochtóidí agus i dtús na nóchaidí, nuair a bhris na bannaí seo isteach sa chuilithe go tobann. 

Is téarma an-leathan é rac malartach, agus níl aon sainmhíniú dearfa le fáil. Dá réir sin, cuirtear gach banna sainearnála sa chatagóir seo, cé go mbíonn siad sách difriúil eatarthu féin freisin. 

Catagóir:Rac malartach
An Phaipeamaintis

Teanga is ea an **Phaipeamaintis** (*papiamentu* nó *papiamento*) a labhraítear in Oileán Arúba, Oileán Bonaire agus Oileán Curaçao i Muir Chairib. Fásteanga atá ann agus í bunaithe ar an bPortaingéilis, mar a mheastar. Inniu, áfach, tá foclóir na teanga níos cosúla leis an Spáinnis. Thairis sin, tá go leor focal ann a tháinig isteach ón Ollainnis, ón mBéarla agus ó theangacha bundúchasacha Mhuir Chairib. Tá stádas oifigiúil ag an bPaipeamaintis in Arúba agus Curacao, agus aitheantas áirithe á thabhairt di i mBonaire, Sint-Eustatius, agus Saba.

Níl sé soiléir conas a tháinig an Phaipeamaintis ar an bhfód. Tá teoiricí éagsúla ann: go bunúsach, is í an cheist is mó ná, cé acu a d'fhorbair sí sna hAintillí Ollannacha an chéad uair, nó taobh amuigh díobh - san Afraic mar shampla. Sa séú agus sa seachtú haois déag tháinig an chuid ba mhó de na sclábhaithe Afracacha go dtí na hAintillí ó na cuanta Portaingéalacha cosúil le Cabo Verde, agus labhraítear fásteangacha Portaingéilise sna háiteanna sin inniu nach bhfuil ródhifriúil leis an bPaipeamaintis. 

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha Mheiriceá Thuaidh
Catagóir:Aruba
Thomas Edison

Ceapadóir agus fear gnó ab ea **Thomas Alva Edison** (11 Feabhra 1847 – 18 Deireadh Fómhair 1931), a rugadh i Ohio, Stáit Aontaithe Mheiriceá. 

D'fhionn sé an fónagraf (1877), an glacadóir don teileagraf, córas chun 4 theachtaireacht a tharchur go comhuaineach, tarchuradóir carbóin teileafóin, an chéad lampa gealbhruthach (1879), agus córas iomlán dáilte leictreachais. 

D'fhorbair sé an chéad fhearas lárnach chun cumhacht leictreach a ghiniúint is a tharchur go forleathan. D'fhorbair sé batairí, agus fiú an chéad iarnród leictreach (Hoboken NJ, 1930). 

Bhí níos mó ná 1,300 paitinn ag Edison.

## Aireagáin
* An fónagraf. Edison a thaispeáin an gléas seo i 1877 mar ionstraim deachtaithe don oifig, ach tháinig sé chun foirfeachta mar chóras siamsa baile sa leathchéad bliain ina dhiaidh sin.
* An micreafón.  Shaothraigh Bell is Edison na céad chinn le haghaidh teileafónaíochta

* **[[Teirmianaic]]**. Thomas Edison a d'fhionn an iarmhairt seo i 1883.
* D'úsáid Edison stiallacha leanúnacha scannáin fhótagrafaigh ina cheamara Kinetoscope i 1891 , ach ba iad na deartháireacha Lumiere, a theilg íomhánna ar scáileán os comhair lucht mór féachana i 1895, a bhunaigh an tionscal taifeadta scannán is a léirithe i bpictiúrlanna.  Ag tosú le cineiteagraf Dickson ó chomhlacht Thomas Edison i 1891 , bunaíodh an scannán 35 mm, pollta ar a fhad chun gurbh fhéidir é a ghluaiseacht ar aghaidh le cromán, oibrithe de láimh ag an gceamaradóir féin,
clé|mion|Thomas Edison, 1878

## Oidhreacht
Bhí tionchar mór ag Edison ar an eolaíocht i rith an 19ú agus 20ú haois.
* Leag Alexander Graham Bell síos bunús an teileafóin le glacadóir ionduchtaithe a cheap sé féin chun an fhuaim a chruthú, ceangailte le sreang le tarchuradóir carbóin de chuid Thomas Edison.
* Thosaigh Arthur Edwin Kennelly ag obair le Thomas Edison sna Stáit Aontaithe i 1887.
* Ó 1891, thosaigh Henry Ford ag obair do chomhlacht Edison i nDetroit.

## Tagairtí

Edison, Thomas
Edison, Thomas
Edison, Thomas
Edison, Thomas
Catagóir:Teileafónaíocht
Deartháireacha Wright

Ceapadóirí agus ceannródaithe eitlíochta ab ea na **Deartháireacha Wright** (**Orville Wright** agus **Wilbur Wright**). Cheap siad an t-eitleán. 

## Luathshaol
Deartháireacha Meiriceánacha a saolaíodh i nDayton, Ohio is Millville, Indiana faoi seach.  Mhúscail léirithe d'fhaoileoirí a suim san eitilt sna 1890idí. 

## Gnó
Thógadar aerárthaigh ina siopa deisiúcháin rothar i nDayton ar dtús. Chuireadar feabhas ar fhaoileoirí, agus faoi dheireadh chuir Orville inneall i gceann díobh. 
clé|mion|Chuir na Wright paitinn air
Tar éis an chéad fhaoileora, a chruthaigh George Cayley i 1853 agus a thaispeáin gur féidir árthach nearnhfhuinnmhithe is troime ná an t-aer a eitilt, chláraigh na Wright a n-inneall eitilte agus chuir siad paitinn air ar an 23 Márta 1903.
clé|mion
Dúirt Orville Wright gur rinne sé an chéad eitilt in eitleán fuinnmhithe i 1903. Creidtear go minic gurb iad na daoine a rinne an chéad eitilt faoi chumhacht innill riamh in Kitty Hawk, Carolina Thuaidh ar an 17 Nollaig, 1903. Ach ní raibh daoine ann chun é a chruthú. 

Tar éis an éacht seo, dhear na deartháireacha eitleáin fuinnmhithe eile sna blianta ina ndiaidh. Deimhníodh na heitiltí sa bhliain 1908 don chéad uair Ach fíordheimhníodh na heitiltí a rinne Alberto Santos-Dumont i 1906 i bPáras. Níor bhunaigh na deartháireacha Wright comhlacht déantúsaíochta aerárthach ach sa bhliain 1909.

## Oidhreacht
Mhúin na deartháireacha Wright an eitleoireacht do Chance Milton Vought, agus bhí sé mar phríomhinnealtóir i gcomhlacht Wright gur bhunaigh a chomhlacht féin, in éineacht le Birdseye Lewis, i 1917, mar atá Lewis & Vought Corp.

## Féach freisin

* Alberto Santos-Dumont

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Eitleoirí Meiriceánacha
Catagóir:Innealtóirí Meiriceánacha
Diana, Banphrionsa na Breataine Bige

Bean chéile Séarlas, Prionsa na Breataine Bige ab ea **Diana, Banphrionsa na Breataine Bige** (rugadh í leis an ainm **Diana Spencer**, 1 Iúil 1961 - 31 Lúnasa 1997).  Monarc Briotanach a bhí inti, máthair na bprionsaí Harry agus William de chuid ríshleachta Windsor.  

Bhí an Tiarna Spencer athair Diana (a bhí ina chónaí i dTeach Althorp, baile dúchais mhuintir Spencer i Northampton). 

## Pósadh
Ar an 29 Iúil 1981, phós Diana Spencer agus an Prionsa Séarlas in Ardeaglais Naomh Pól, Londain. "Deirtear faoi go raibh dearadh an ghúna pósta ar an rún faisin ba mhó riamh. Bhreathnaigh 700 milliún duine ar shearmanas an phósta féin ar an teilifís ar fud an domhain agus níl dabht ar bith ach gurbh í réalta faisin a linne í".
mion|1992,  Accord Hospice, lárionad Paisley|alt=|clé

## Conspóidí
Ar an 16 Meitheamh 1992, foilsíodh leabhar conspóideach Andrew Morton faoin mbanphrionsa Diana, an teaghlach ríoga agus a gcuid geáitsí.  

Rinneadh an BBC agallamh le Diana sa bhliain 1995, agallamh fealltach, tá a fhios againn anois.  
Ar an 20 Nollaig 1995, dúirt an bhanríon Éilis go gcaithfidh Diana & Séarlas colscaradh a fháil. [thumb|Diana, Banphrionsa na Breataine Bige, ag damhsa leis an aisteoir [John Travolta|alt=|clé]]
## Bás agus oidhreacht
Fuair Diana bás i bPáras, na Fraince i dtimpiste bóthair i 1997. Ar an 1 Meán Fómhair 1997, thug bleachtairí sa Fhrainc le fios go raibh tiománaí an chairr, ina raibh Banphrionsa Diana, ar meisce & luas aige. 

## Féach freisin

* Agallamh le Banphrionsa na Breataine Bige (1995)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Básanna i 1997
Catagóir:Básanna ar na bóithre
Catagóir:Daoine le neamhoird mheabhracha
Catagóir:Daonchairde
Catagóir:Gníomhaithe in aghaidh an bhochtanais
Catagóir:Gníomhaithe timpeallachta
Catagóir:Mná
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Ríshliocht Windsor
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Ollscoil na Colóime Briotanaí

Is ollscoil phoiblí í **Ollscoil na Colóime Briotanaí** atá suite in aici le Vancouver, sa Cholóim Bhriotanach i gCeanada. Tá trí champas níos lú eile aici: *UBC Robson Square*, campas ag Ospidéal Ginearálta Vancouver agus tairiscíonn UBC ranganna ag *Great Northern Way Campus*.

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoileanna i gCeanada
Catagóir:Ceanada
Séamus de hÍde

Rugadh **Séamus de hÍde / Ó Seitheacháin** ar Oileán Meánach i gCuan Chorcaí i 1935. Fuair sé a bhunscoilíocht i gCarraig Tuathail agus a mheanscoilíocht sa Mhainistir Thuaidh. Cúrsaí samhradh sa coláistí Gaeilge i mBéal Átha an Ghaorthaigh agus Rinn Ó gCuanach a mhúscail a shuim sa Ghaeilge. Bhain sé B. Eol. Talmhaíochta amach i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, i 1958 agus M. Eol. Talamhaíochta ann i 1969-1970. 

Chaith sé seal ag obair mar mhúinteoir tuaitheolaíochta ar Oileán Árann (Inis Mór, 1958-1959), teagascóir Talmhaíochta i mBéal Átha na Muice (1959-1961), i bFíodhaird (1961-1962), Baile Thiobraid Árann (1962-1973), Leas-Príomhoifigeach Talamh, Co. Luimnigh (1975-2000). 

Chomhbhunathóir comharchumann táirgeoirí muice Gleann an Eatharlaigh (1965), Uachtarán ar Dáil na Mumhan (1967-1968), léachtóir le socheolaíocht, Coláiste na hOllscoile Chorcaí (1976-1977), Cathaoirleach ar Ballyhoura Development Ltd (1988-1999), Cathaoirleach/Stiúrthóir ar Dhaonscoil na Mumhan (1999-2006).

Scríobh sé “An Baile Gaelach” i 1969, paimfléad nár chuir Gaeilgeoirí ná muintir na Gaeltachta ná eagraíochtaí Gaeilge, suim dá laghad ann agus atá ag íoc go daor as an fhaillí sin i láthair na huaire.

## Saothar
* *Daonscoil na Mumhan, Imeachtai 2005* - Coisceim - ISBN KEX0182805

Ide, Seamus
Minneapolis, Minnesota

Is í **Minneapolis** - **Saint Paul** an chathair is mó sa stát Minnesota agus príomhbhaile Chontae Hennepin. Tá an chathair suite ar bhruach an Mississippi, agus tá 24 loch beag sa chathair. 

## Féach freisin

* Tim Walz

## Tagairtí

Catagóir:Minnesota
Catagóir:Cathracha in Minnesota
Catagóir:Lárionaid daonra in Minnesota
Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Mícheál W. Ó Murchú

Saolaíodh agus tógadh **Mícheál W. Ó Murchú** i Ráth Chormaic, Co. Chorcaí, áit a bhfuair sé oideachas bunscoile. D’fhreastail ar Choláiste Cholmáin Naofa, Mainistir Fhear Maí agus ar ollscoileanna éagsúla in Éirinn. 

Mhúin sé sa Cheardscoil i Maigh Chromtha. Ina dhiaidh sin bhí sé ina léachtóir sa Roinn Oideachais, Coláiste Ollscoile Chorcaí, ina Stiúrthóir Náisiúnta ar Aontas – An Cumann Náisiúnta um Oideachas Aosach, agus ina Bhainisteoir Oideachais i mBord na Gaeilge. Bhain sé amach M.Litt. ar an oideachas comparáideach ó Choláiste na Tríonóide agus Ph.D. ar an oideachas aosach ó Choláiste Ollscoile Bhaile Átha Cliath. 

Le blianta beaga is Oifigeach na Gaeilge é i gColáiste na Tríonóide agus Teagascóir Gaeilge i gColáiste Phádraig, Droim Conrach, Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath.

Foilsíodh cnuasach aistí dá chuid den teideal "Páirc na hImeartha" (Coiscéim) sa bhliain 2005.

## Saothair
* 1970 - Education in Ireland : Now and the Future, Mercier Press, Cork
* 1971 - Education in Ireland 2 : What Should Students Learn? Mercier Press, Cork
* 1972 - Education in Ireland 3 :To Unleash the Potential, Mercier Press, Cork
* 1983 - Sláinte Mhaith! Sraith léachtanna phoiblí ar an sláinte, Bord na Gaeilge / BÁC
* 1984 - Adult Education in Europe - Ireland Studies and Documents, Prague, Unesco, Paris
* 1988 - Aspects of Bilingual Education : the Italian and Irish Experience, Bord na Gaeilge / BÁC
* 2005 - Páirc na hImeartha, Coiscéim, Baile Átha Cliath / BÁC
* 2006 - Lifelong Learning in Europe, National University of Ireland Galway,/ NUIG

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Mícheál Ó Bréartúin

Rugadh **Mícheál Ó Bréartúin** i mBaile Átha Cliath i 1930, agus fuair sé bás sa bhliain 2011. Chuaigh sé ar scoil sa Mhódhscoil Láir agus i gColáiste Mhuire. Rinne sé cúrsa innealtóireachta i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath agus bhí ina reachtaire ar an gCumann Gaelach ann.

Bhí sé ar bhunaitheoirí agus ar eagarthóirí POBAL agus ina eagarthóir ar *Rogha an Phobail* (Coiscéim, 1989). Chaith sé daichead bliain ag obair le Bord Soláthair an Leictreachais, go príomha ag gabháil de phleanáil an chórais traiseolta, agus chaith sé breis agus fiche bliain i mbun obair chomhairleoireachta i níos mó ná tríocha tír. Sa leabhar *Gnótha Eachtracha* (Coiscéim, 2000), rinne sé cur síos ar ghnéithe de shaol agus de chultúr na dtíortha inar oibrigh sé. “*An leabhar taistil is fearr sa teanga.*” (Coiscéim, Catalóg 1980-2004)

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Básanna in 2011
Catagóir:Alumni COBÁC
Seán Ó Riain

Is iar-mheánmhúinteoir agus scríbhneoir é **Seán Ó Riain**. Tá trí leabhar scríofa aige: *Roman Life and Literature* (School and College Services, 1970), *Seal le Síomón* (An Clóchomhar, 1984), *Solidarity with Travellers* (Roadside Books, 2000) agus tá mórán alt scríofa aige i nGaeilge is i mBéarla. 

Bhí Seán Ó Riain ina eagarthóir ar fhoilseacháin an ASTI, *The Secondary Teacher agus ASTIR*, 1969-78. Bhuaigh sé dhá dhuais Oireachtais don iriseoireacht. Bhíodh alt rialta aige sa cholún "Beocheist" san Irish Times, 1997-2005. Le cúpla bliain anuas is colúnaí é le *Comhar*.

Na sleachta sa leabhar seo is leagan scríofa iad de chainteanna a thug an t-údar ar na cláracha *Siosmaid* agus *Peann agus Pár* ar Raidió na Gaeltachta. Tá súil ag an údar go mbeidh na sleachta seo oiriúnach dóibh siúd atá ag lorg ábhar léitheoireachta atá suimiúil, simplí (go leor!) agus nua-aimseartha.

Tá sé pósta le Bríghdín agus tá triúr mac agus iníon amháin acu.

Is taidhleoir Éireannach agus teangeolaí an Dr **Seán Ó Riain**, a bhfuil 16 bliana caite aige in ambasáidí na hÉireann i Vín, Canberra, Vársá agus Beirlín. Rugadh i dTiobraid Árann é, is tá beirt iníon á dtógáil le Gaeilge aige is ag a bhean Eilvéiseach, Suzanne. Bhí sé dhá bhliain ag obair i mBuanionadaíocht na hÉireann chuig an Aontas Eorpach sa Bhruiséil, agus tá sé ag obair ar iasacht sa Choimisiún Eorpach ó Mheán Fómhair 2007. Eisean a d'ullmhaigh an leagan Gaeilge de shuíomh gréasáin Ambasáid na hÉireann i mBeirlín, ag www.dfa.ie.

Bhronn Coláiste na Tríonóide céim Ph.D air i ngeall ar a thráchtas "Pleanáil Teanga in Éirinn agus i Québec" sa bhliain 1985. Eisean údar na leabhar "Pleanáil Teanga in Éirinn 1919-1985", a d'fhoilsigh Carbad/Foras na Gaeilge sa bhliain 1994, agus "An Ghaeilge agus an tAontas Eorpach - Féiniúlacht agus Éagsúlacht Teanga", a d'fhoilsigh Clódhanna Tta. sa bhliain 2001 is a sheol an tAire Mary Hanafin. D'ullmhaigh sé leagan Gaeilge de leabhar Slóvacach "Esperanto tríd an Modh Díreach", a foilsíodh ag deireadh na bliana 2007. Sa bhliain 2009 scríobh sé leabhrán dátheangach "Liospóin Léirmhínithe/Lisbon Explained",a d'fhoilsigh Ionadaíocht an Choimisiúin Eorpaigh i mBaile Átha Cliath roimh an reifreann a ghlac leis an gConradh in Éirinn, Tá liosta de chuid dá chuid leabhar, maille le breis is 50 alt leis in 8 dteanga, le léamh ar a shuíomh gréasáin pearsanta, www.seanoriain.eu . Tá an-spéis aige in úsáid ghearr-chúrsaí Esperanto chun múineadh na dteangacha go ginearálta a fheabhsú agus a éascú springboard2languages.org , go háirithe múineadh na Gaeilge.

Tá sé mar uachtarán ar EEU/Eǔropa Esperanto-Unio, Cumann Esperanto an Aontais Eorpaigh, brateagras na gcumann náisiúnta Esperanto i 27 de na 28 mBallstát. Bhí an chomhdháil dheiridh ag EEU san Óstán Ard-Oileáín i nGaillimh an 16-20 Iúil 2012, agus bhí 157 toscaire ó gach tír san Aontas Eorpach i láthair.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Iriseoirí The Irish Times
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath