open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Buamáil Lahore (2016)

mion|Dún, Páirc Gulshan-e-Iqbal, Lahore
Tharla **Buamáil Lahore** ar Dhomhnach Cásca, 27 Márta 2016 i bpríomhchathair an Phuinseáb sa Phacastáin.

Dúirt an Jamaat-ul-Ahrar, grúpa mílísteoirí atá bainte leis an Talaban, go raibh siad freagrach as ionsaí buamála féinmharaithe, inar maraíodh 72 sa pháirc Gulshan-e-Iqbal i Lahore na Pacastáine faoi Cháisc. Phléasc an buama timpeall 18:30 i mbéal an gheata de chuid Jamaat-ul-Ahrar. Bhí go leor teaghlach ann ag an nóiméad sin, Críostaithe agus leanaí go háirithe.
mion|Páirc Gulshan-e-Iqbal, Lahore
D'éiligh an Pápa go gcosnódh na húdaráis na reiligiúin mionlaigh sa tír. Dúirt sé go raibh fuil na gCríostaithe a maraíodh ar na húdaráis sa Phacastáin.  

Ar an mórgóir, "bliain a bhí in 2016 inar tháinig an tuar faoi nach mór chuile thairngreacht dá ndearna Cailleach an Uafáis."

## Féach freisin

* Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:Stair na Pacastáine
Catagóir:2016
Any Given Sunday

Scannán cáiliúil a tháinig amach i 1997 is ea ***Any Given Sunday***. Chuir Under Armour na héadaí peile go léir ar fáil.

Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
ESPN

Is líonra teilifíse Meiriceánach dírithe ar chláir spóirt é **ESPN** (i dtús báire, an *Entertainment and Sports Programming Network*), faoi chomhúinéireacht Disney (80%) agus Hearst Communications (20%). Bhunaigh Bill Rasmussen an comhlacht sa bhliain 1979 in éineacht lena mhac Scott Rasmussen agus Ed Eagan.

Craolann ESPN go príomha óna stiúideo in Bristol, Connecticut, ach tá oifigí agus stiúideonna acu in Miami, Cathair Nua-Eabhrac, Las Vegas, Seattle, Charlotte, Washington, D.C., agus Los Angeles. Tá James Pitaro ina chathaoirleach ar ESPN faoi láthair, post atá aige ó 5 Márta 2018, tar éis do John Skipper éirí as ar 18 Nollaig 2017. Cé go bhfuil ESPN ar cheann de na líonraí spóirt is rathúla, déantar cáineadh ar ESPN freisin, mar gheall ar chlúdach claonta, coinbhleacht leasa, agus conspóidí le craoltóirí agus anailísithe aonair.

Ó mhí na Samhna 2021, tá ESPN ar fáil i thart ar 76 milliún teaghlach teilifíse sna Stáit Aontaithe — titim 24% ó dheich mbliana  roimhe sin.

Chomh maith leis an bpríomhbhealach teilifíse “ESPN” agus na seacht mbealach tánaisteacha sna Stáit Aontaithe (ESPN 2, ESPN 3, srl.), craolann ESPN i níos mó ná 200 tír. Ritheann sé bealaí réigiúnacha san Astráil, sa Bhrasaíl, i Meiriceá Laidineach, agus sa Ríocht Aontaithe freisin. I gCeanada, tá leas airgeadais 20% aige in The Sports Network (TSN) agus ina chúig líonra deirfiúracha.

Catagóir:Teilifís sna Stáit Aontaithe
Sraith Náisiúnta Haca

Is é an **tSraith Náisiúnta Haca** (Béarla: *National Hockey League* nó *NHL*) an tsraith haca oighir is cáiliúla sna Stáit Aontaithe agus i gCeanada. Tá tríocha foirne den ball an tStraith ar fud Meiriceá Thuaidh.
Kevin Durant

Bhí **Kevin Durant** ina réalta cispheile ardscoile agus tar éis dó cispheil choláiste a imirt ar feadh séasúr amháin in Ollscoil Texas, roghnaigh na Seattle SuperSonics é sa dara háit i roghnúchán NBA 2007. Lean Durant ar aghaidh le bheith ina churadh scórála ceithre huaire don eagraíocht, agus in 2014 vótáladh é mar an Imreoir is Luachmhaire sa tsraith. Chuaigh Durant ar aghaidh chun na Golden State Warriors, foireann a bhain dhá chraobhchomórtas NBA amach, cúl le cúl, sular shínigh sé leis na Brooklyn Nets i samhradh na bliana 2019.
Tubaiste aerfort Tenerife

Tharla **Tubaiste Tenerife** ar 27 Márta 1977 nuair a bhuail dhá Boeing 747 in aghaidh a chéile i dTenerife sna hOileáin Chanáracha. Fuair 583 bás.. Is é seo an tuairt eitleáin is marfaí riamh i stair na heitlíochta (is é an t-ionsaí 9/11 an teagmhas eitlíochta ba mharfaí).   
mion|clé|Léaráid
Bhí ceo trom ann, agus ní mó ná go bhféadfaí dada a fheiceáil ar an an rúidbhealach. D'éirigh na píolótaí ar KLM Eitilt 4805 bréan de bheith ag fanacht is cosúil agus ghníomhaigh siad in aghaidh na dtreoracha ón lucht rialaithe aerthráchta. Réab an KLM leis síos an rúidbhealach. Ach bh*í* 747 eile (Pan Am Eitilt 1736) fós ag inleadh ar an rúidbhealach céanna.
clé|mion|Cuimhneachánː  Monumento Conmemorativo Internacional 27 de marzo de 1977
Shlog tine na heitleáin. Níor tháinig aon duine slán as KLM 4805 ach tháinig 61 ar bord an Pan Am slán as an timpiste.
[mion|clé|Coicís níos déanaí (6 Aibreán)ː na [cónraí ar an rúidbhealach]]
Maíodh gurbh earráid dhaonna ba chúis leis an tubaiste. Cuireadh an locht ar KLM. Mar chúiteamh, íocadh thart ar EUR 50,000 - EUR 500,000 in aghaidh an duine.

## Féach freisin

* Teagmhais eitlíochta

## Tagairtí

Catagóir:Tubaistí
Catagóir:Stair na Spáinne
Catagóir:Na hOileáin Chanáracha
Catagóir:Teagmhais eitlíochta
Dwayne Johnson

Is aisteoir agus iar-iomrascálaí gairmiúil Meiriceánach é **Dwayne Douglas Johnson** (rugadh 2 Bealtaine, 1972). **The Rock** an t-ainm iomrascáil a bhí aige sa WWE .

## Scannánliosta

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Iomrascálaithe
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
WNBA

Is sraith chispheile do mhná sna Stáit Aontaithe í an **WNBA** (*Women's National Basketball Association*). Bunaíodh an tsraith ar 22 Aibreán 1996, agus imríodh na céad chluichí sa bhliain 1997.

Catagóir:Cispheil
Misty Copeland

Is rinceoir bailé Meiriceánach í **Misty Danielle Copeland** a bhfuil baint aici leis an gcuideachta “American Ballet Theatre” atá lonnaithe i Nua-Eabhrac.
Dúnmharuithe Craigavon (1991)

mion
Ar 28 Márta 1991, mharaigh Óglaigh Uladh (UVF nó an "Protestant Action Force")  triúr Caitliceach, Katrina Rennie (16), Eileen Duffy (19)  agus Brian Frizzell (29). Scaoileadh iad ar an eastát Drumbeg i Craigavon. Bhí na cailíní i mbun siopa taistil ar an eastát  agus bhí an fear, ina chustaiméir, san áit mhícheart ag an am mícheart.
mion|Cuimhneachan "Billy Wright"
Fuath seicteach, go príomha, a bhí taobh thiar den ionsaí.  Ní raibh aon bhaint ag na híospartaigh leis an IRA.

Cion sa chion, dúnmharaíodh beirt Protastúnach, Derek Ferguson (col ceathrar le William McCrea), ar 9 Aibreán agus Ian Sproule ar 13 Aibreán.

Sa bhliain 1992, cúisíodh Tom Harper as bheith comhpháirteach, an tiománaí ar an 28 Márta. Níor rugadh riamh ar an bhfear gunna.

Bhí Billy Wright i gceannas ar an UVF i Lár Uladh ag an am,  paraimíleatach dílseach. Deirtear gur ordaigh sé an t-ionsaí i gCraigavon agus  go raibh sé freagrach as scór dúnmharuithe seicteacha (agus ‘King Rat’ a thugtaí air).

### Claonpháirteachas
Bhí líomhaintí ann maidir le claonpháirteachas le paraimíleataigh níos déanaí. Aisteach go leor, chaill na póilíní cartlanna sa bhliain 1998.

Ar an 25 Samhain 2024, san Ard-Chúirt i mBéal Feirste, cuireadh tús le cás dlí sibhialta, faoi chlaonpháirteachas na Breataine, atáthar a thabhairt in aghaidh Rialtas na Breataine as dúnmharuithe a rinne paraimíleataigh dhílseacha le linn na coimhlinte ó thuaidh. Tá na teaghlaigh ag lorg damáistí ar an mBreatain as dul i gclaonpháirt leis na marfóirí. Baineann an cás le lear mór arm a tugadh isteach sa Tuaisceart ón Afraic Theas i 1987 agus ar baineadh úsáid astu le 70 duine ar a laghad a dhúnmharú.

Tá an cás sibhialta á thabhairt ag Pat Frizzell ar son a dhearthár Brian Frizzell. Bhí Brian Frizzell ar dhuine de thriúr a mharaigh an UVF in Craigavon i gCo an Dúin i mí an Mhárta 1991. Eileen Duffy, a bhí naoi mbliana déag, agus Katrina Rennie, a bhí sé bliana déag, ab ea an bheirt eile.

## Féach freisin

* Claonpháirteachas 

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:1991
Catagóir:Stair Chontae Ard Mhacha
Catagóir:Comhcheilg choiriúil
Bertrand Traoré

Imreoir sacair gairmiúil as Buircíne Fasó is ea **Bertrand Isidore Traoré** (rugadh 6 Meán Fómhair 1995) a imríonn mar thosaí ar an gclub Aston Villa sa Premier League agus ar fhoireann náisiúnta Bhuircíne Fasó.

Tar éis dó a ghairm a thosú in Auxerre, chuir sé a thréimhse forbartha i gcrích ag Chelsea, agus d'imir sé a chéad chluiche proifisiúnta ar 26 Eanáir 2014 le Vitesse san Eredivisie, agus é ar iasacht bliana go leith ó Chelsea. Tar éis séasúr amháin sa Premier League le Chelsea, cuireadh ar ais go dtí an Ísiltír é in 2016, ar iasacht chun imirt le Ajax, agus bliain ina dhiaidh sin shínigh sé conradh le Lyon arbh fhiú €10 milliún é.

Ina imreoir idirnáisiúnta ó 15 bliana d'aois, d'imir Traoré ar son Buircíne Fasó i gceithre chomórtas Chorn Náisiúin na hAfraice.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1995
Catagóir:Imreoirí sacair
Comhalta den Chumann Ríoga

Is dámhachtain í **Comhaltacht den Chumann Ríoga**, **CCR** (*Fellowship of the Royal Society* nó *FRS* sa Bhéarla) a bhronn breithiúna Chumann Ríoga Londain ar dhaoine aonair a chuir “go mór le feabhas an eolais nádúrtha, lena n-áirítear matamaitic, eolaíocht innealtóireacht, agus eolaíocht mhíochaine.”

## Tagairtí

Catagóir:Cathair Westminster
Catagóir:Clubanna agus cumainn
Catagóir:Domhan na hacadúlacha
Catagóir:Duaiseanna
Alexander Mackenzie Stuart

An chéad bhreitheamh ón Ríocht Aontaithe ar Chúirt Bhreithiúnais na gComhphobal Eorpach ab ea **Alasdair Mac Coinnich Stiùbhairt** nó Baron **Alexander Mackenzie Stuart** (18 Samhain 1924 – 1 Aibreán 2000).

Tar éis dó a bheith ina Abhcóide na Banríona rathúil agus ina bhreitheamh in Albain, ceapadh ar an gCúirt Bhreithiúnais é, le héifeacht ó mhí Eanáir 1973. Bhí sé ina bhall den Chúirt ar feadh cúig bliana déag agus ina Uachtarán uirthi ó 1984 go dtí go ndeachaigh sé ar scor. 

I measc na rudaí is tábhachtaí a rinne sé mar Uachtarán na Cúirte, chuir sé dlús le tógáil fhoirgneamh nua na Cúirte agus mhaoirsigh sé ar ullmhúchán le haghaidh bhunú Chúirt Chéadchéime na gComhphobal Eorpach (an Chúirt Ghinearálta faoi láthair) a thosaigh ag oibriú den chéad uair i 1989. 

Chuidigh an cúlra a bhí aige mar abhcóide Albanach le rian de dhearcadh agus taithí na ndlíodóirí sa Ríocht Aontaithe a fhágáil ar fhorbairt dlí na gComhphobal Eorpach.

## Féach freisin

* Cúirt Bhreithiúnais na gComhphobal Eorpach 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna in 2000
Catagóir:Breithiúna Albanacha
Catagóir:Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh
Teoiric an aonréimse

Go fhisice, is cineál teoiric réimse í **teoiric an aonréimse** (**TAR**) a ligeann do gach a gceaptar de ghnáth mar fhórsaí bunúsacha agus buncháithnínía a scríobh i dtéarmaí péire réimsí fisiciúla agus fíorúla. De réir na bhfionnachtana nua-aimseartha san fhisic, ní tharchuirtear fórsaí go díreach idir réada idirghníomhacha, ach ina ionad cuirtear síos agus cuirtear isteach orthu trí aonán idirmheánach ar a dtugtar réimsí.

Catagóir:Fisic cháithníní
Aasmund Olavsson Vinje

Scríbhneoir, file agus gníomhaí teanga Ioruach ab ea **Aasmund Olavsson Vinje** a rugadh i Vinje (cúige Telemark) ar an 5ú lá de Mhí Aibreáin sa bhliain 1818 agus a fuair bás in Gran (cúige Oppland) ar an 30ú lá de Mhí Iúil sa bhliain 1870. 

Is é an cineál Ioruaise a chleachtadh sé ina chuid scríbhinní ná an *[[Nynorsk]]* (nó *Landsmål* mar a thugtaí ar an leagan sin den teanga san am). Le fírinne bhí sé ar an gcéad scríbhneoir a thosaigh ag scríobh Nynorsk i ndiaidh Ivar Aasen féin. 

Is é an dán is clúití a tháinig óna pheann ná *Våren* - "An tEarrach", agus chuala an saol mór an dán áirithe seo á chanadh sa bhunteanga, ó chuir an ceolchumadóir Edvard Grieg fonn leis go gairid roimh bhás an fhile.

Áirítear Vinje ar fhilí na tréimhse idir eatarthu i ndiaidh bhás Henrik Wergeland (1845) agus teacht an nua-aoiseachais ("briseadh mór na nua-aoise" mar a deir muintir Chríoch Lochlann, **' as Sualainnis agus **' as Ioruais). Sa bhreis ar a chuid filíochta bhí sé ina iriseoir thábhachtach freisin agus é ina chomhfhreagraí ag an nuachtán *Drammens Tidende* agus ag a nuachtán féin i Christiania, mar a thugtaí ar Oslo san am sin. 

Deirtear go raibh sé in ann dhá thaobh na seithe a fheiceáil ar gach ceist mhór dá raibh faoi chaibidil sa tsochaí agus gurbh é an "radharc dúbailte" (*tvisyn* ina theanga féin) seo a rinne iriseoir maith de.

## Féach freisin

* Scríbhneoirí Ioruacha

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Ioruacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1818
Catagóir:Básanna i 1870
Dlí Beer-Lambert

Baineann an **Dlí Beer-Lambert**, ar a dtugtar **Dlí Beer**, **Dlí Lambert-Beer**, nó **Dlí Beer-Lambert-Bouguer** freisin, le tanú an tsolais agus é ag taisteal trí mheán, mar gheall ar ionsú nó scaipeadh fótón. Cuirtear an dlí i bhfeidhm go coitianta maidir le tomhais anailís cheimiceach agus úsáidtear é chun an tanaithe in optaic fhisiceach a thuiscint, maidir le fótóin, neodróin nó gáis éadlúite. San fhisic mhatamaiticiúil, eascraíonn an dlí seo mar réiteach ar chothromóid Bhatnagar–Gross–Krook (BGK).
## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Beer–Lambert Law Calculator

* Beer–Lambert Law Simpler Explanation

Catagóir: Scaipeadh, ionsú agus traschur radantach (optaic)
Catagóir: Speictreascópacht
Catagóir: Radaíocht leictreamaighnéadach
Catagóir: Infheictheacht
Athchistiú

[mion|bannaí le linn [Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe|Chogadh Cathartha na Stát Aontaithe]]
Próiseas chun bannaí atá gan íoc (nó oibleagáidí fiachais eile) a athsholáthar is ea **athchistiú**, go tipiciúil trí urrúis nua a eisiúint ar ráta cánach níos ísle ná na cinn a rinneadh a athsholáthar.

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Siúlscéalaí

Is éard is **siúlscéalaí** ann ná trasghlacadóir láimhe, is é sin tarchuradóir agus glacadóir raidió (raidió dhá threo) atá iniompartha. Ar dtús forbraíodh na siúlscéalaithe le haghaidh saighdiúirí go gairid roimh an Dara Cogadh Domhanda, agus luaitear na hinnealtóirí Al Gross agus Henryk Magnuski leis an siúlscéalaí mar aireagán, chomh maith le foireann innealtóireachta an ghnólachta úd Motorola. Bhí na chéad siúlscéalaithe míleata in úsáid ag saighdiúirí cos-slua, ach ansin cruthaíodh cineálacha speisialta siúlscéalaithe le haghaidh airtléire agus tancanna. I ndiaidh an chogaidh chuaigh na siúlscéalaithe i bhfairsinge taobh amuigh de na fórsaí armtha, go háirithe i measc lucht slándála poiblí, lucht tógála agus lucht oibre eile.

Tá an focal Gaeilge úd *siúlscéalaí* bunaithe ar *walkie-talkie* an Bhéarla. An chéad siúlscéalaí a raibh an téarma sin ag tagairt dó ba é Motorola SCR-300 é, ach ní fhéadfá é a iompar sa lámh: bhí sé suite i mála droma. Sa bhliain 1940 a tógadh an chéad siúlscéalaí den chineál seo. Bliain ina dhiaidh sin tháinig an chéad siúlscéalaí sa chiall cheart ar an bhfód, mar atá, Motorola SCR-536. *Handie-Talkie* an téarma a cheap an comhlacht don ghléas seo, ach sa deireadh bhí na saighdiúirí Meiriceánacha sásta an téarma *walkie-talkie*  a úsáid agus iad ag trácht ar an ngléas seo. 

Tá callaire agus micreafón sa siúlscéalaí chomh maith le haeróg, agus an t-iomlán cosúil le sás láimhe an teileafóin (ó na laethanta roimh theacht na nguthán siúil). Raidió déthreo atá ann go bunúsach, agus is gléas cumarsáide den chineál leathdhéphléascach é, is é sin, tá sé curtha ag glacadh comhartha ón taobh amuigh agus tú ag éisteacht, ach má theastaíonn uait rud éigin a rá leis an duine eile, caithfidh tú cnaipe an mhicreafóin a bhrú, agus a fhad is a bheidh tú á bhrú, ní bheidh an callaire ag obair.

Úsáidtear siúlscéalaithe inniu féin ach is ar éigean a d'fheicfeá aon duine ar an tsráid ag labhairt i siúlscéalaí, ós rud é go bhfuil na gutháin siúil (na fóin phóca) chomh coitianta ar na saolta seo. Tabhair faoi deara nach bhfuil criptiúchán ar bith ag obair sna siúlscéalaithe: aon duine atá ag éisteacht leis an mbealach raidió atá tú a úsáid cloisfidh sé an rud atá tú a rá.

## Tagairtí

Catagóir:Cumarsáid
Rigel

Is é **Rigel** (Beta Orionis, β Ori) an réalta is gile sa réaltbhuíon Oríon, cé gur cheart go bhfreagródh a hainmniú Bayer "beta" don dara réalta is gile sa réaltbhuíon, cuireann a méid dealraitheach +0.18 í os comhair na réalta α Orionis, Betelgeuse. Is ollfhathach gorm é agus tá sé faoi 860 solasbhliain (260 parsóic) dínn nó mar sin. Is réalta athraitheach Alpha Cygni é leis an aimplitiúid de 0.039 méid agus peiriad de 2.075 lá. Ceaptar go gcríochnóidh Rigel a shaol mar ollnóva de chineál II . Tá sé suite ar an gcos chlé ceaptha d’fhigiúr an sealgair Orion a chruthaigh réaltaí an réaltbhuíon. Dá bhrí sin a ainm de bhunadh Arabach, Rijl jauza al-Yusra, "cos chlé an lár", ag tagairt do Orion. Ainm Araibis eile atá aige freisin ná Algebar, a bhfuil a bhunús in ar-Rijl al-Jabbār, "cos an fhathaigh".

Is eol gur déréalta amhairc é Rigel ó 1831, nuair a thomhais Friedrich Georg Wilhelm von Struve é den chéad uair. Cé go bhfuil méid +6.7 ag an réalta a ghabhann leis, Rigel B, tá a ghaireacht do Rigel A (níos mó ná 500 uair níos gile) ina dhúshlán do theileascóip níos lú ná 150 mm sa chró. Ag an bhfad measta ón gcóras, tá níos mó ná 2500 aonad réalteolaíoch (ua) scartha ó Rigel B ón bpríomh-réalta; dá bharr sin, níor aimsíodh aon gluaisne fithiseach, cé go roinneann siad a ngluaiseacht féin. 

Dá réir sin, is réalta dénártha é Rigel B, comhdhéanta de dhá réalta príomhsheichimh scartha le thart ar 100 ua. Tá tréimhse fithiseach an dénártha seo thart ar 400 bliain. Is cosúil go bhfuil baint ag ceathrú réalta de mhéid 15 leis an gcóras. D’fhéadfadh gur abhac de chineál K é atá ag 44 soicind stua go físiúil - a fhreagraíonn do scaradh iarbhír níos mó ná 11,500 au - agus thógann sé thart ar 250,000 bliain chun fithis a chríochnú timpeall an tríréad geal istigh.

### Mionsonraí

Maise: 	mais na Gréine méadaithe faoi 21

Ga: 	ga na Gréine méadaithe faoi 78.9

Lonrachas: 	lonrachas na Gréine méadaithe faoi 120 míle

Teocht: 	12,100 K

Miotalacht: 	-0.06 ± 0.10 dex

Aois: 	(8 ± 1) × 106 bliain

### Tagairtí

Catagóir:Réaltaí
Féile Idirnáisiúnta na Leabhar Inite

mion|"Go Eat a Book" contest
Ceiliúrtar **Féile Idirnáisiúnta na Leabhar Inite** ar an 1 Aibreán.
mion|Ray Bradbury - Fahrenheit 451
Is é atá á cheiliúradh lá breithe Jean Anthelme Brillat-Savarin (1755-1826), a bhí ina bheadaí agus scríbhneoir bia, chomh maith le dlíodóir agus breitheamh clúiteach; bhí ina bhall de chúirt achomharc uachtarach na Fraince ó 1800 go dtí go bhfuair sé bás sa bhliain 1826.

## Tagairtí

Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Leabhair
Catagóir:Bia
David Cross

Is aisteoir Meiriceánach é **David Cross**, a rugadh sa bhliain 4 Aibreán 1964.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Xcas

Is Córas Ailgéabar Ríomhaireachta foinse oscailte (CAS) é **Xcas** do Microsoft Windows, Apple macOS agus Linux.

Sa bhliain 2000, sheol Bernard Parisse Xcas.

Tá Xcas scríofa i C++.

## Features

* cothromóid a réiteach
* comhrann difreálach a ríomh
* ríomh feidhm gas
* cothromóid dhifreálach a réiteach

## OS

* Microsoft Windows
* Apple macOS
* Linux

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* https://www-fourier.ujf-grenoble.fr/~parisse/giac.html
Thomas Lincoln Tally

Fear gnó agus léiritheoir scannáin ab ea **Thomas Lincoln Tally** (1861 – 24 Samhain 1945). D'oscail sé "Tally’s Electric Theatre", an chéad phictiúrlann i Los Angeles, California ar 2 Aibreán 1902. Reáchtáladh na seónna in ollphuball sorcais ar dtús.  D'íoc an pobal ̩$0.10 do na ticéid .. costasach ag an am. Ach bhíodh an-tóir ar an bpictiúrlann ón lá sin amach.

## Tagairtí

Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1945
Catagóir:Daoine a rugadh i 1861
Catagóir:Scannánaíocht
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Máel Dúin (idirdhealú)

Laoch an scéil *Immram Máele Dúin* is ea **[[Máel Dúin]]**. 

D'fhéadfadh é gurbh ionann *Máel Dúin* fosta agus:
* Máel Dúin mac Áedo Bennán (bás c. 661), rí Iarmhumhan
* Máel Dúin mac Conaill (bás c. 668), bás Dhál Riada
* Máel Dúin mac Máele Fithrich (bás 681), rí Ailigh
* Máel Dúin mac Fergusa (bás 785), rí Loch Gabhair
* Máel Dúin mac Áedo Alláin (bás 788), rí Ailigh
* Máel Dúin mac Áedo (bás 796), rí Mumhan
* ''Máel Dúin mac Gilla Odran (bás 1055), easpag Cennrígmonaid, Cill Rìmhinn, an Alba.
Catagóir:Idirdhealáin
Dlíthe Fick

[deas|mion|250x250px| Idirleathadh mhóilíneach ó thaobh an scrúdaithe mhicreascópaigh agus mhacrascópaigh.  Ar dtús, tá [Tuaslagán|móilíní tuaslagtha ar thaobh na láimhe clé de bhac (líne chorcra) agus níl aon cheann ar dheis. Baintear an bac, agus scaiptear an tuaslagán chun an coimeádán iomlán a líonadh. **Barr** : Bogann móilín amháin timpeall go randamach. **Meán** : Le níos mó móilíní, tá treocht shoiléir ann ina líonann an tuaslagán an coimeádán níos mó agus níos aonfhoirmí. **Bun** : Le líon ollmhór de mhóilíní tuaslagtha, ní féidir an randamacht a bhrath: Is cosúil go mbogann an tuaslagán go réidh agus go córasach ó cheantair in a bhfuil tiúchan ard ann go ceantair le tiúchan íseal. Déantar cur síos ar an sreabhadh réidh seo le dlíthe Fick.]]

Déanann **dlíthe Fick** cur síos ar idirleathadh agus dhíorthaigh Adolf Fick iad sa bhliain 1855. Is féidir iad a úsáid le haghaidh chun comhéifeachta idirleata *D*. Is féidir céad dlí Fick a úsáid chun a dhara dlí a dhíorthú, atá ar aon dul leis an gcothromóid idirleata.
 
Tugtar 'gnáth idirleatadhh' nó 'idirleathadh Fickeach' ar phróiseas idirleata a ghéilleann do dhlíthe Fick; ar shlí eile, tugtar 'idirleathadh aimhrialta' nó 'idirleathadh neamh-Fickeach' air.
## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Fick's equations, Boltzmann's transformation, etc. (le figiúirí agus beochan)
* Fick's Second Law on OpenStax.
Catagóir:Ceimic Fhisiceach
Catagóir:Meicnic staitistiúil
Catagóir:Idirleathadh
Dlí Henry

Sa cheimic fhisiceach, deir **dlí Henry** go bhfuil tuaslagthacht gáis i leacht i gcomhréir dhíreach lena bpáirtbhrú os cionn an leachta nuair atá an teocht tairseach. Tugtar tairiseach dlí Henry ar an bhfachtóir comhréireachta seo. Ba é an ceimiceoir Sasanach William Henry a chuir le chéile é, nuair a rinne staidéar ar an ábhar go luath sa 19ú haois. Ina fhoilseachán faoi chainníocht na ngás a ghlac uisce isteach, chuir sé síos ar thorthaí a thurgnaimh:

*… water takes up, of gas condensed by one, two, or more additional atmospheres, a quantity which, ordinarily compressed, would be equal to twice, thrice, &c. the volume absorbed under the common pressure of the atmosphere.*

Sampla ina bhfuil dlí Henry i bhfeidhm is ea díscaoileadh ocsaigine agus nítrigine i bhfuil tumadóirí faoi uisce a bhíonn doimhneacht-spleách, agus a athraíonn le linn dí-chomhbhrúite, agus a mbíonn galar díbhrú mar thoradh air. 

## Cúlra
Tá tuaslagthacht éigin, beag nó mór, ag gach gás i ngach leacht ag gnáth-theocht; cuir i gcas, tá H2, O2, N2 agus a lán gásanna eile intuaslagtha se bheagán éigin, dá laghad féin é, in uisce. Anois má chroitear aon ghás díobh sin le huisce, tuaslagfaidh sé san uisce nó go mbíonn sé seo sáithithe leis an ngás. Braitheann tuaslagthacht an gháis ar an teocht agus ar an mbrú, agus léiríonn turgnaimh go laghdaíonn tuaslagtacht le hardú teochta agus go méadaíonn tuaslagthacht gáis le hardú brú.

## Feidhm dlí Henry
;**I dtáirgeadh deochanna carbónáitithe**
Faoi bhrú ard, méadaíonn intuaslagthacht CO2. Nuair a osclaítear an buidéal go brú atmaisféarach, laghdaíonn intuaslagthacht agus scaoiltear na boilgeoga gáis ón leacht.
; **Do dhreapadóirí nó do dhaoine a chónaíonn ar airde mhór**
Bíonn tiúchan ocsaigine san fhuil agus sna fíocháin chomh híseal sin go mbraitheann siad lag agus ní bhíonn siad in ann smaoineamh i gceart, riocht ar a dtugtar hiopocsacht..
Tá 2 san fhuil agus sna fíocháin chomh híseal go mbraitheann siad lag agus nach bhfuil siad in ann smaoineamh i gceart, riocht ar a dtugtar hypoxia.
; **I dtumadóireacht faoi uisce**
Análaítear gás ag an mbrú comhthimpeallach a mhéadaíonn le doimhneacht mar gheall ar an mbrú hidreastatach. Méadaíonn intuaslagthacht na ngás ag doimhneacht de réir dhlí Henry, agus mar sin glacann fíocháin an choirp níos mó gáis le himeacht ama go dtí go bhfuil siad sáithithe don doimhneacht. Nuair a bhíonn an tumadóir ag dul suas díchomhbhrúitear é agus laghdaíonn intuaslagthacht na ngás atá tuaslagtha sna fíocháin dá réir. Má tá an forsháithiú rómhór, d’fhéadfadh boilgeoga foirmiú agus fás, agus d’fhéadfadh láithreacht na mboilgeog seo a bheith ina gcúis le calcthaí sna ribeadáin, nó díchumadh sna fíocháin níos soladaí a d’fhéadfadh damáiste ar a dtugtar breoiteacht dí-chomhbhrúcháin a dhéanamh. Chun an díobháil seo a sheachaint caithfidh an tumadóir dul suas go mall go ndéanann an fhuil an iomarca gás tuaslagtha a iompar agus a scaoileadh isteach sa ghás scamhóg.
## Tagairtí

Catagóir:Gásdlíthe
Catagóir:Ceimic Fhisiceach
Éraic

San Fhéineachas, cáin nó cúiteamh ba ea **éraic** (nó *éric*; Gaeilge an lae inniu: *éiric*) le haghaidh dúnmharaithe nó mórchoireanna eile.  B'ionann é as Sean-Ghaeilge agus galanas as Breatnais agus weregild as Angla-Shacsainis agus Lochlainnis.  Mhair an téarma mar 'éiric' go dtí an séú haois déag, ach faoin am sin, ag baint ach amháin le cúiteamh as marú duine Éireannaigh.  Dá n-éalódh an t-ionsaitheoir, ba chóir dá mhuintir an éiric a íoc.

I miotaseolaíocht na nGael, tá ról lárnach ag baint leis an *éraic*.  Sa scéal Oidheadh Chlainne Tuireann, bhí an chlann úd faoi éiric ag Lugh. Chuir Lugh is mar chúiteamh ar shraith eachtraí dodhéanta, de réir dealraimh.  D'éirigh leo i ngach ceann acu, ach bhain gortú marfach díobh agus an ceann deireanach á dhéanamh.

## Féach freisin
* Diyya
* Galanas
* Główszczyzna
* Weregild

## Tagairtí

Catagóir:An Féineachas
Prionsabal Le Chatalier

CórasPrionsabal na ceimice is ea **Prionsabal Le Chatalier** a úsáidtear chun éifeacht athraithe ar dhálaí ar chothromaíocht cheimiceach a thuar. Ainmníodh an  prionsabal i ndiaidh Henry Louis Le Chatelier, an té a bheartaigh é, agus uaireanta luaitear é freisin do Karl Ferdinand Braun, a d'aimsigh go neamhspleách é. Is féidir é a lua mar:

*Má tá [[córas]] ar bith atá i gcothromaíocht ar feadh tréimhse fada ama agus má athraítear na coinníolacha ar an [[tiúchan]], [[teocht]], [[toirt]], nó [[brú]]; 1. athraíonn an córas go cothromaíocht nua, agus 2. go pointe áirithe, gníomhaíonn t-athrú seo in aghaidh an athraithe fheidhmigh.*
## Naisc sheachtracha
*YouTube video of Le Chatelier's principle and pressure
## Tagairtí

Catagóir: Ceimic chothromaíochta
Catagóir: Hoiméastáis
Imrum Snedhghusa ocus Mic Ríagla

Ar ceann de thrí iomramh, scéalta aistear mara na nGael, atá fós ar marthain is ea **Immram Snedgusa ocus meic Ríagla**.

## Féach freisin
* Immram

## Naisc sheachtracha
* Imrum Snedhghusa ocus Mic Ríagla ar Corpus of Electronic Texts.

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Immram curaig Ua Corra

Ar cheann de thrí Immram, scéalta aistear mara, atá fós ar marthain is ea **Iomramh Currach Uí Chorra** (Sean-Ghaeilge **Immram curaig húa Corra**).  Caomhnaítear an scéal i dtrí lámhscríbhinn, iad uile sa leabharlann in Acadamh Ríoga na hÉireann.

## Scéal
Bhí triúr mac ag Connall ó Corra, as Connachta, a bhí margadh déanta aige leis an diabhal sular rugadh iad.  D'fhás na deartháireacha suas agus d'éirigh ina gceannairí ar bhuíon mhíchlúiteach a dhírigh ar shéipéil an cheantair, go dtí go bhfacadar fís agus rinneadar aithrí.  Chuadar triúr chuig mainistir Naomh Finnian Chluain Ioraird, a dúirt leo gach cill a scriosadar a athchóiriú.

Mar ghníomh deireanach dóláis, spreagtha ag Naomh Comán Chinn Mhara, coimeádaí na cille deireanaí cóirithe acu, d'imigh leo triúr ar turas mara i gcurach ar Aigéan Atlantach, i dteannta le cúigear eile (easpag, sagart, deagánach, ceoltóir agus a tréadaí a thóg an curach).

Agus iad ag triall ar muir, ag tabhairt sciuirdé ar oileán i ndiaidh oileáin, bhuail siad le fíní éagsúla agus tharla eachtraí draíochta dóibh (inste mar fáthscéalta Críostaí).  Shroich siad faoi dheireadh Leithinis na hIbéire, áit a shocraigh siad síos agus thóg siad cill.

Tar éis tamaill, d'imigh an t-easpag leis chuig an Róimh, i dteannta le hógánach amháin.  Chuadar beirt ansin ar ais go hÉirinn agus d'inis scéal a chuid eachtraí, a scríobhadh síos i bhfoirm dáin.

## Naisc thraschultúrtha
D'fhéadfadh go bhfuil gaol leis an *immram* seo agus scéal Andalúiseach de chuid na 12ú haoise inste ag al-Idrisi, maidir le hochtar *Maghurin* (fánaithe) as Liospóin, a théann ar turas mara agus a shroicheann oileáin draíochta. * B'fhéidir go bhfuil gaol idir turais mara na n-iomhramha agus seanscéalta [[Lochlannaigh|Lochlannacha]].

Is féidir Immram curaig Ua Corra a chur i gcomparáid le sliocht as an *Rāma-ayana*.

== Naisc sheachtracha==
* Achoimre ar "Imramh Ua Corra", in [[Eoghan Ó Comhraí]] (1861), *Lectures on the Manuscript Materials of Ancient Irish History, delivered at the Catholic University of Ireland, during the sessions of 1855 and 1856*. Baile Átha Cliath: Duffy. [https://books.google.com/books?id=x4ABAAAAQAAJ&pg=PA289#v=onepage&q&f=false lch. 289]).
* Alt inchomórtais sa [http://00.gs/Mael_Duin=Rama-ayana.htm *Rāma-ayana'']

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Mo Ling

Dara easpag Fearna ba ea Naomh **Moling** (**Mo Ling**) Luachra (614–697).  Rugadh é ar Shliabh Luachra, Contae Chiarraí.  Deirtear gurbh é ar duine de cheathrar príomhnaomh hÉireann.  Bhunaigh sé mainistir ag Tigh Moling, Contae Cheatharlach.  Is é 17ú Meitheamh a lá féile.

[mion|Rilíf Naomh Moling i gCill Naomh Mhuire agus Naomh Mhichíl i [Ros Mhic Thriúin]]

## Féach freisin
* Buile Shuibhne

## Tagairtí
Cenn Fáelad mac Ailella

Scoláire i nÉirinn na meánaoise ba ea **Ceann Faoladh mac Ailealla** (Sean-Ghaeilge **Cenn Fáelad mac Ailella**) (bás 679).  Bhain sé clú agus cáil amach as ucht a chuimhne, ar a tháinig feabhas ar leith uirthi, agus í b'fhéidir éidéiteach, tar éis dó créacht chinn a fhulaingt i gCath Maige Rátha.

## Tagairtí
Caoineadh na dTrí Mhuire

[mion|[:Catagóir:An Cháisc|An Pháis in Inis i gContae an Chláir]]
Amhrán cráifeach drámatúil is ea **''Caoineadh na dTrí Mhuire'',** i bhfoirm comhráite idir Muire, Naomh Peadar agus Íosa ar an gcrois. Ní heol go beacht cé hiad na trí Mhuire, ach is cinnte gur Muire, máthair Íosa, duine díobh.

Baineann an t-amhrán le spioradálacht na ndaoine seachas spioradáltacht fhoirmiúil na hEaglaise. Tá an focal olagóin 'ochón' ag rith tríd. Tá uafás na fulaingthe agus dóchas na hAiséirí le brath air.
[mion|[Iarla Ó Lionáird ]]

## Stair
Is cuid de thraidisiún leathan amhrán é (ar amhráin Laidine iad i dtús aimsire) a bhaineann le haimsir na Cásca agus a dhéanann cur síos ar pháis Chríost. Téann an traidisiún seo siar go dtí na meánaoiseanna ar a laghad. Ní fios cé a chum. 

Seans gur bhain an Caoineadh le dráma diaga de chuid na meánaoiseanna. Bhíodh sé de nós ag mná caointe i dtuaisceart Éireann páirt na dtrí Mhuire a ghlacadh agus iad ag rá an amhráin seo ag sochraidí.  

Bíonn móitífeanna Eorpacha agus Éireannacha measctha ins na hamhráin seo in Éirinn.

## Leaganacha
Bhíodh leaganacha de coitianta ar fud na tíre, agus bhí roinnt díobh á mbailiú ó thús an fichiú céad. 

* Caoineadh na dTrí Muire á chasadh ag Seosamh Ó hÉanaí
* Cór Cúil Aodha agus Iarla Ó Lionáird

## Féach freisin

* Féach, leis, an t-amhrán gaolmhar Amhrán na Páise agus cosúlachtaí idir na hamhráin
* An Pháis (An Chríostaíocht)

## Foinsí

* *Caoineadh na dTrí muire : téama na Páise i bhfilíocht bhéil na Gaeilge*  le Angela Partridge (An Clóchomhar, 1983.)

## Tagairtí

Catagóir:Amhráin Ghaeilge
Catagóir:An Cháisc
Catagóir:Iomainn
Melita Norwood

Cumannach Briotanach, státseirbhíseach agus foinse faisnéise don KGB ab ea **Melita Stedman Norwood** **(''née'' Sirnis, 1912-2005).** Tá clú uirthi mar gheall ar rúin stáit a sholáthar don Aontas Sóivéadach (APSS) maidir le airm núicléacha a fhorbairt, óna post i gCumann Taighde Miotail Neamhfheiriúla na Breataine, áit ar oibrigh sí ar feadh 40 bliain. In ainneoin ardluach straitéiseach na faisnéise a chuir sí ar aghaidh chuig an APSS, dhiúltaigh sí glacadh le haon luaíochtaí airgeadais as a cuid oibre, ag diúltú tairiscint pinsin an APSS,   ag áitiú gur sheachain a cuid gníomhaíochtaí coimhlint a d’fhéadfadh a bheith ann idir an tAontas Sóivéadach agus an Bhreatain, Meiriceá agus an Ghearmáin.   
## Tagairtí
 

Catagóir:Básanna in 2005
Catagóir:Daoine a rugadh i 1912
Cró Nimhe

Is gleann é **Cró Nimhe** (a dtugtaí *An Gleann Neamhaí* air roimhe sin)  atá suite gar do Dhún Lúiche sna Sléibhte Dhoire Bheatha,  Gaoth Dobhair, Contae Dhún na nGall. 

## Cur síos imlíneach ar an cheantair
Is gleann oighreach domhain, 3 km ar fad i Sléibhte Dhoire Bheatha é Cró Nimhe, agus is ceann de na gleannta oighreach is suntasaí sa tír é. Cuimsíonn méid an láithreáin roinnt gleannta crochta (.i. An Bealach Gaoithe) feadh gach taobh den ghleann, a chruthaigh oighearshruthanna friothálacha, a bhí ag sreabhadh isteach go dtí an príomhghleann, le linn na hOighearaoise deireanaí.
  
## Córas Geolaíochta / Aois agus Cineál Carraige Príomha
Clúdaíonn an gleann limistéar mór atá faoi bhun Phríomh-Eibhear Dhún na nGall, an ceann is mó de na plútóin  eibhir atá comhdhéanta den bhatailit eibhir de chuid na Caladóine, c. 400 milliún bliain ó shin. An gleann féin agus na gnéithe oighreach laistigh de tagann sé ón Oighearaois dheiridh.

## Na príomhphointí spéise Geolaíochta nó Geomoirfeolaíocha

Is sampla iontach é an Gleann Nimheach de u-ghleann oighrithe, le taobha.

## Féach freisin

* Gaoth Dobhair agus an ceantar máguaird

## Tagairtí

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Catagóir:Gaoth Dobhair agus an ceantar máguaird
Dlí Hess

mion| Léiriú ar dhlí Hess (nuair a léiríonn H eantalpacht)
Sonraíonn **Dlí Hess** go bhfuil an t-athrú eantalpachta d’imoibriúcháin neamhspleách ar an bhealach a leantar, chomh fada is go bhfuil na dálaí tosaigh agus deiridh mar an gcéanna.

Ainmnítear an dlí i ndiaidh Germain Hess, ceimiceoir agus lia Rúiseach a rugadh san Eilvéis a d’fhoilsigh é i 1840.

Tuigtear anois dlí Hess mar léiriú ar phrionsabal imchoimeád an fhuinnimh, arna chur in iúl freisin i gcéad dlí na teirmidinimice, prionsabal a shonraíonn nach féidir fuinneamh a chruthú ná a scrios, ach is féidir é a athrú ó fhoirm amháin go foirm eile.
Is féidir athruithe imoibrithe eantalpachta a chinneadh trí chalraiméadracht do go leor imoibrithe. De ghnáth luaitear na luachanna do phróisis a bhfuil na teochtaí agus na brúnna tosaigh agus deiridh céanna acu, cé gur féidir leis na dálaí athrú le linn an imoibrithe. Is féidir dlí Hess a úsáid chun an fuinneamh foriomlán a theastaíonn le haghaidh imoibrithe cheimicigh a chinneadh, nuair is féidir é a roinnt ina chéimeanna sintéiseacha atá níos éasca a thréithriú ina n-aonar. Tugann sé seo tiomsú eantalpachtaí caighdeánacha déanmhaíochta, a fhéadfar a úsáid mar bhunús chun sintéisí casta a dhearadh. 

## Teoiric
Deirtear i ndlí Hess go bhfuil athrú na heantalpachta in imoibriú ceimiceach (i.e. teas imoibriúcháin ag brúthairiseach) neamhspleách ar an gconair idir an staid tosaigh agus na staideanna deireanacha.

## Tuilleadh léitheoireachta
*
## Naisc sheachtracha
*COMHAD FÍRICÍ:CEIMIC GCE.https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Comhad%20F%C3%ADric%C3%AD%3A%20AS/2019/Comhad%20F%C3%ADric%C3%AD%3A%202.8%3A%20Fuinneamhachas.pdf 
*Hess' paper (1840) on which his law is based (at ChemTeam site)
*http://www.adamequipment.com/education/Documents/experiment_6.pdf  a Hess’ Law experiment

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic Fhisiceach
Catagóir: Teirmidinimic cheimiceach
Catagóir: Teirmiceimic
Slabhra soláthair

mion
Is éard atá i gceist le **slabhra soláthair** ná earraí á gcur ar fáil ó na táirgeoirí go dtí an mhonarcha, an siopa nó an t-ospidéal, srl.

## Tagairtí

Catagóir:Eacnamaíocht
Catagóir:Gnó
Babhtáil amúchta

mion|Samplaː Babhtáil chlasaiceach idir ráta úis seasta v comhlúthach.
Is éard atá i gceist le **babhtáil amúchta** ná babhtáil atá deartha chun ligean don té a fhaigheann iasacht ar ráta comhlúthach, le sceideal amúchta réamhshocraithe, babhtáil ar ráta malairte seasta.

## Féach freisin

* Babhtálacha

## Tagairtí

Catagóir:Babhtálacha
Sedulius Scottus

Múinteoir Éireannach, gramadaí na Laidine agus tráchtaire ar na scrioptúir ba ea **Sedulius Scotus** nó Scottus (faoi rath 840–860).  Le linn réimeas Impire Lothair (840–855), bhí sé mar bhall de bhuíon múinteoirí Éireannacha ag Liège.

Glaoitear scaití Sedulius Óg air, chun idirdhealú a dhéanamh idir é agus Coelius Sedulius (file den 5ú haois).  As Gaeilge, glaodh Siadhal air de ghnáth, ach feictear freisin Suadbar.

Ag deireadh a shaoil, is dóigh go ndeachaigh sé go Milan, i ndiaidh Dúnghal, a bhunaigh scoil ag Pavia.  Ní fios cathain ní cá hait a bhfuair sé bás.

## Féach freisin
* Joseph Scottus (bás c. 800), deagánach, scoláire, taidhleoir, file agus eaglaiseach Éireannach
* Johannes Scotus Eriugena (c. 815–877), diagachtóir Éireannach
* Aaron Scotus (bás 1052)
* Marianus Scotus (c. 1028–1082), manach Éireannach
* Marianus Scotus Beannaithe (bás c. 1088)
* David Scotus (bás 1139), croiniceoir

* Scátháin na bhFlatha
* Pangur Bán, dán Sean-Ghaeilge, b'fhéidir le Sedulius Scottus

## Foinsí
* Shanzer, Danuta. "Sedulii Scotti Carmina." *Medium Aevum* 63, no. 1 (1994): 104–23.
* O'Donovan, Oliver agus Joan Lockwood O'Donovan. *From Irenaeus to Grotius: A Sourcebook in Christian Political Thought, 100-1625*. Grand Rapids, MI: William B. Eerdmans Pub., 1999.
* MacManus, Seumas. *The Story of the Irish Race: A Popular History of Ireland*. Old Greenwich, CT: Devin-Adair,1992, 1966.
* Anglandicus: *[http://anglandicus.blogspot.com/2014/12/celebrating-christmas-with-wise-men.html Celebrating Christmas with Wise Men from Ireland.]
* Hellmann, *Sedulius Scotus* (Munich 1906); Cath. Univ. Bulletin (Aibreán 1898 agus Iúil 1907)
* Montague, John, eag. *The Faber Book of Irish Verse* (1974); *Nune Viridant Segetes* agus *Apologia Pro Vita Sua*, lch.&nbsp;65.

== Naisc sheachtracha ==
* Migne Patrologia Latina, [https://web.archive.org/web/20110520130936/http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_10_0820-0820-_Sedulius_Scotus.html Opera Omnia] (Laidin)
* Dán: *The Standing Corn is Green *
* Dán: *Intercession Against the Plague''

## Tagairtí

Catagóir:Filí na hÉireann
Fiachra

Sinsear Connacht ba ea **Fiachra** (Sean-Ghaeilge **Fiachrae mac Echach Mugmedóin**), a mhair sa cheathrú haois.  Eochaid Mugmedón (bás 362) ba ea a athair, agus Mongfionn (*[[Mongfind]]*) deirfiúr Chriomhthann mac Fiodhaigh (bás 367) a mháthair.  Clann Uí Fhiachrach ba ea a mhuintir.

Insítear scéal Fhiachra agus a dheartháireacha, Brión agus Ailill, in *[[Aided Chrimthaind maic Fhidaig ocus Trí mac Echach Muigmedóin]]*.  Nuair a ghabh Brian ríogacht na gConnacht, tharla cogadh idir Brian agus Fiachra.  Throid siad cath in aghaidh a chéile ag Dúchluain (*Damchluain*).  Gabhadh Fiachra agus tugadh chuig Teamhraigh é.  D'athchruinnigh Nath Í mac Fiachrach a airm agus cloíodh agus maraíodh Brian ag dara cath ag Damchluain.

Scaoil Niall Fiachra saor, agus cheap é ina churadh in ionad Brian.  Chuaigh Fiachra agus Ailill ar ruathar rathúil sa Mhumhain isteach.  Fuair Fiachra goin a bháis agus d'éag sé ag Féarach (*Ferrach*) sa Mhí ar a shlí abhaile.  Cuireadh ina ómós gialla na Mumhan leis agus iad beo.

## Foinsí
* Francis J.Byrne, *Irish Kings and High-Kings* 
* Daniel P. McCarthy, *The Chronology of the Irish Annals*
* Dan Wiley, *[https://web.archive.org/web/20080507075211/http://www.hastings.edu/academic/english/kings/Aided_Chrimthainn_meic_Fhidaig.htm Cycles of the Kings]*

## Tagairtí

Catagóir:Connachta
Ailill mac Echach Mugmedóin

Sinsear Chonnacht ba ea **Ailill mac Eachach ''Mugmedóin*** ([[Sean-Ghaeilge]] *'Ailill mac Echach Mugmedóin*'), a mar sa cheathrú haois.  [[Eochaid Mugmedón]] (bás 362) [[Ardrí na hÉireann]], ba ea a athair, agus [[Mongfind]] deirfiúr [[Crimthann mac Fidaig|Chriomhthainn mhic Fhiodhaigh]] (bás 367) a mháthair.  Clann [[Uí nAilello|Uí Ailealla]] ba ea a mhuintir.

Insítear scéal Ailealla agus a dheartháireacha, [[Brión mac Echach Muigmedóin|Brian]] agus [[Fiachrae|Fiachra]], in *Aided Chrimthaind maic Fhidaig ocus Trí mac Echach Muigmedóin*.  Chuaigh Ailill i dteannta le Fiachra ar ruathar rathúil sa [[Mumha|Mhumhain]] isteach, ach fuair Fiachra goin a bháis.  Tar éis bhás Fhiachra, gabhadh agus cuireadh chun báis Ailill ag *Eochaid mac Crimthainn* na Mumhan.  De réir sean-nóis, adhlacadh Ailill i m[[Baile an Chairn]], [[Contae Shligigh]].

== Foinsí ==
* Francis J.Byrne, *Irish Kings and High-Kings* 
* Daniel P. McCarthy, *The Chronology of the Irish Annals* 
* Dan Wiley, *Cycles of the Kings''

## Tagairtí

Catagóir:Connachta
Paindéim COVID-19 in Éirinn

Tá níos mó ná ciall amháin le **Paindéim COVID-19 in Éirinn**:

*Paindéim COVID-19 i bPoblacht na hÉireann, an stát ceannasach.
*Paindéim COVID-19 i dTuaisceart Éireann, cuid den Ríocht Aontaithe.
Éileamh bithcheimiceach ar ocsaigin

mion| Buidéil tástála ÉBO i saotharlann d'ionad cóireála fuíolluisce

Is é ** an t-éileamh bithcheimiceach ar ocsaigin** (ÉBO) an méid  ocsaigine tuaslagtha (OT) a theastaíonn (.i. a éilítear) ag orgánaigh bhitheolaíocha aeróbacha chun ábhar orgánach atá i sampla uisce ar leith a bhriseadh síos ag teocht áirithe thar thréimhse ama ar leith. Is minic a chuirtear luach ÉBO in iúl i milleagram ocsaigine a ídítear sa lítear den sampla le linn 5 lá goir ag 20&nbsp;° C agus úsáidtear go minic é mar ionadaí ar an méid truaillithe orgánaigh atá ar uisce . 

Úsáidtear laghdú ÉBO mar thomhas ar éifeachtacht na ngléasraí cóireála fuíolluisce. Úsáidtear ÉBO d'eisilteach fuíolluisce chun an tionchar gearrthéarmach ar leibhéil ocsaigine an uisce a bhí thíos leis

Feidhmíonn anailís  ÉBO cosúil le héileamh ceimiceach ar ocsaigin (ÉCO), sa mhéid go dtomhaiseann an dá mhéid méid na gcomhdhúl orgánach in uisce. Mar sin féin, níl anailís ÉCO chomh sonrach, ós rud é go dtomhaiseann sí gach rud is féidir a ocsaídiú go ceimiceach, seachas díreach leibhéil d’ábhar orgánach ocsaídithe go bitheolaíoch.

## Cúlra
## Tuilleadh léitheoireachta

* Rustum R., A. J. Adeloye, and M. Scholz (2008). "Applying Kohonen Self-organizing Map as a Software Sensor to Predict the Biochemical Oxygen Demand." *Water Environment Research,* 80 (1), 32–40.

## Naisc sheachtracha
* BOD Doctor  - a troubleshooting wiki for this problematic test
## Tagairtí
Catagóir: Díleá anaeróbach
Catagóir: Eolaíocht an chomhshaoil
Catagóir: Táscairí cáilíochta uisce
Ríthe na gConnacht

Bhíodh **Ríthe na gConnacht** i gceannas i gCúige (*cóiced*) Chonnacht, taobh thiar den tSionainn.  I dtosach, Cóiced Ol nEchmacht ba ea ainm an chúige, ainmnithe as Fir Ol nEchmacht.  Tugadh a ainm nua don chúige sa luath-mheánaois, ainmnithe as na Connachta.

mion|Ríocht na gConnacht, c. 900

Feictear ar léarscáil Tolamaes c. AD 150, dream darb ainm Nagnatae ina chónaí in iarthar na hÉireann.  Molann roinnt scoláirí go bhfuil an léarscáil úd bunaithe ar chartagrafaíocht a rinneadh b'fhéidir cúig chéad bliain roimhe sin.

Mhaígh na Connachta mar shinsir triúr mac níos sine *[[Eochaid Mugmedon|Echach Mugmedóin]]*: Brian (*Brión*), Ailill agus Fiachra.  Tá an teaghlach ainmnithe as a sinsear, mar a maíodh, Conn Céadchathach.  Sinsear Uí Néill ba ea a leasdeartháir níos óige, Niall Naoighiallach.

Seo liosta ríthe Connacht ón gcúigiú go dtí an cúigiú haois déag.

## Ríthe réamhstairiúla Ol nEchmacht
* Genann
* Conrac Cas
* Eochaid Feidlech
* Eochaidh Allat
* Tinni mac Conri
* Medb
* Medb agus Ailill mac Máta
* Maine Aithreamhail mac Ailill Máta
* Sanbh Sithcheann mac Ceat mac Magha
* Cairbre mac Maine Aithreamhail
* Eochaidh Fionn
* Aodh mac Cu Odhar
* Eochaidh mac Cairbre
* Aonghus Fionn mac Domhnall
* Cormac Ulfhada
* Aonghus Feirt mac Aonghus Fionn
* Connall Cruchain mac Aonghus Feirt
* Fearadach mac Connal Cruchain
* Forghus Fiansa
* Forghus Fiansa agus Art mac Conn
* Ceidghin Cruchain mac Connall Cruchain
* Aodh mac Eochaidh
* Aodh Alainn mac Eochaidh Baicidh
* Nia Mór mac Lughna
* Lughaidh mac Lughna Fear Tri
* Aodh Caomh mac Garadh Glundubh
* Coinne mac Fear Tri
* Muireadh Tireach mac Fiachra Sraibrintne
* Eochaid Mugmedon
* Níall Noígíallach, bás c. 450/455

## Ríthe stairiúla

## Féach freisin
* Ardríthe na hÉireann
* Ríthe na Laighean
* Ríthe na Mí
* Ríthe na Mumhan
* Ríthe na nUladh

## Foinsí

* Annála na gCeithre Máistrí.
* Annála Connacht
* *Irish Kings and High Kings*, Francis John Byrne, 1973.
* Leabhar na nGinealach, Dubhaltach Mac Firbhisigh

## Naisc sheachtracha
* *[http://www.theirishstory.com/2013/02/25/7347/#.VQ8yVI5nTLU Ó Conchobair and Burke]* ar The Irish Story
* A poem on the Kings of Connaught ar Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí



Catagóir:Uí Bhriúin
Catagóir:Uí Fhiachrach
Catagóir:Uí Chonchúir
Catagóir:Uí Ruairc
Brión mac Echach Muigmedóin

Rí leathstairiúil na gConnacht ba ea **Brian** (Sean-Ghaeilge **Brión** nó **Brían mac Echach Muigmedóin**).  Eochaid Mugmedón ba ea a athair.  Mhair sé sa 4ú/5ú haois.

## Beatha
I dteannta lena deartháireacha Ailill agus Fiachra, sinsear Chonnacht ba ea Brian.  Niall Naoighiallach (*[[Níall Noígíallach]]*), sinsear Uí Néill, ba ea a leasdeartháir níos óige.  De réir an sean-nóis, fuair a athair bás sa bhliain 362.  

Insítear scéal Bhriain agus a dheartháireacha in *[[Aided Chrimthaind maic Fhidaig ocus Trí mac Echach Muigmedóin]]*.  Mac is fearr lena mháthair Mongfionn (*[[Mongfind]]*) ba ea Brian.  Ba mhaith léi go dtiocfadh Brian i gcomharbacht ar a athair Eochaid ach tháinig Niall i gcoróin ina ionad.  Rinne sé a churadh de Bhrian.

Tháinig Brian i gcoróin sa Connacht, agus tharla cogadh idir é agus Fiachra dá bharr.  Chloígh Brian Fiachra i gCath Damchluain.  D'athchruinnigh Nath Í mac Fiachrach ámh agus ag Dara Cath Dhúchluain, cloíodh agus maraíodh Brian.  Adhlacadh Brian ag Ros Cam.

## Oidhreacht
Le feadh míle bliain ina dhiaidh, d'éirigh a lán dá mhuintir, aitheanta mar Uí Bhriúin, ina Ríthe na gConnacht.  De shliocht Uí Briúin Aí ba ea Toirdhealbhach Ó Conchúir, a rinneadh Ardrí na hÉireann de sa bhliain 1166.

Dar le Tíreachán, thug Naomh Pádraig cuairt ar "áras mic Bhriain" ag *Duma Selchae* ar ''Mag nAí'', ach ní deir sé cérbh iad.  De réir ailt chomhionainn in *[[Vita tripartita Sancti Patricii]]*, a théann siar b'fhéidir go dtí an 9ú haois, bhí seisear mac ann.  I bhfoinsí níos déanaí ámh, maítear go raibh ceathrar mac is fiche ag Brian.  Is dócha gur cumadh ginealaigh Uí Bhriúin do threibheanba faoi mar a thángadar faoina smacht, amhail is Uí Bhriúin Uamhaill, Uí Bhriúin Ratha agus Uí Bhriúin Sionna.

## Clann
* *[[Dauí Tenga Uma]],* aitheanta fosta mar *Duach Galaich*

## Tagairtí

Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe
Catagóir:Ríthe na gConnacht
Catagóir:Uí Bhriúin
Aided Chrimthaind maic Fhidaig ocus Trí mac Echach Muigmedóin

Sinseir na gConnacht ba ea Brian (*Brión*), Ailill agus Fiachra (*Fiachrae*), triúr mac *[[Eochaid Mugmedón|Echach Muigmedóin]]*. Insítear a scéal in **Aided Chrimthaind maic Fhidaig ocus Trí mac Echach Muigmedóin**. Caomhnaítear an scéal i Leabhar Buí Leacáin agus Leabhar Bhaile an Mhóta.

## Scéal
Brian ba ghile lena mháthair, Mongfionn (*[[Mongfind]]*) deirfiúr Chriomhthainn mhic Fhiodhaigh (*[[Crimthann mac Fidaig]]*) (bás 367), rí Mumhan. Bhí sé ar intinn aici go dtiocfadh Brian i gcomharbacht ar a athair Eochaid mar Ardrí, ach tar éis a bháis, tharla cogadh idir Brian agus a leas-mhac Niall Naoighiallach (bás 405). Agus an cogadh ag dul amú uaithi, shocraigh sí go ndearnadh Ardrí de Chriomhthann agus chuir sí Brian amach chun ceird chogaidh a fhoghlaim. Agus Brian ar ais tar éis seacht mbliana, thug Mongfionn nimh dá deartháir chun go mbeadh Brian ina Ardrí. Bhain Niall an ard-ríogacht amach ámh, agus cheap sé Brian ina churadh leis. 

Ghabh Brian ríogacht na gConnacht, agus tharla cogadh dá bharr idir é agus a dheartháir, Fiachra. Chloígh Brian Fiachra i gCath Damchluain (Dúchluain, gar do Thuaim, Contae na Gaillimhe) agus tógadh i ngéibheann é chuig Teamhraigh. D'athchruinnigh, Nath Í mac Fiachrach a airm ámh, agus cloíodh agus maraíodh Brian sa dara Cath ag Dúchluain. Adhlacadh Brian ag Ros Cam.

Scaoileadh Fiachra saor, rinneadh rí Connacht de released agus cheap Niall é ina churadh leis in ionad Bhriain. Chuaigh Fiachra agus Ailill ar ruathar rathúil sa Mhumhain isteach, ag glacadh giall. Fuair Fiachrae goin a bháis agus d'éag sé ag Féarach (*Ferrach*) sa Mhí ar a shlí abhaile. Cuireadh ina ómós gialla na Mumhan leis agus iad beo.

Tar éis bhás Fhiachra, gabhadh Ailill agus executed by Eochaid mac Crimthainn na Mumhan. Deirtear sa sean-nós gur adhlacadh é i mBaile an Chairn, Contae Shligigh.

## Foinsí
* Leabhar Buí Leacáin, CnT LS 1318, col. 898-906
* Leabhar Bhaile an Mhóta, ARÉ LS 23 P 12, ll. 236 ff.
* Aided Chrimthaind maic Fhidaig ⁊ Trí mac Echach Muigmedóin, CODECS

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Criomhthann