Aosú

Is éard is **aosú** nó **dul in aois** ná an próiseas aosaithe. Tagraíonn an téarma go príomha do dhaoine agus ainmhithe eile. Sa chiall is leithne, is féidir le haosú tagairt a dhéanamh do chealla aonair laistigh d’orgánach a bhfuil deireadh leo ag deighilt, nó do dhaonra speicis (mar shampla aosú an phobail).mion| Seanmháthair agus a gariníon
mion|Seven pillars of aging

## Aosú i ndaoine
I ndaoine, is ionann aosú agus carnadh athruithe i ndaoine le himeacht ama agus féadann leis athruithe fisiceacha, síceolaíochta agus sóisialta a chuimsiú.  Tarlaíonn sraith athruithe don cholainn a mbíonn gaol acu le méadú mortlaíochta de réir mar a mhéadaíonn an aois.  

### Bitheolaíocht
Léargas amháin ar an bpróiseas is ea teip na colainne oiriúnú d'athruithe sa chomhshaol (a mhéadaíonn go leanúnach). Sna teoiricí nua-aoiseacha ar an laghdú oiriúnachta seo, meastar gur de bharr earráidí i macasamhlú an ADN i gcilldeighilt agus/nó earráidí i dtáirgeadh próitéiní is einsímí ag na cealla a tharlaíonn sé. Camann na hearráidí seo mar thoradh ar athruithe san ábhar géiniteach de réir mar a théann indibhid in aois.

Agus an corp ag dul in aois, bíonn cealla nach bhfuil sainfheidhm leo díomhaoin go dtí go mbíonn sé in am na horgáin a athnuachan. Tugtar gaschealla fásta orthu sin, agus tá siad le fáil i ngach fíochán sa chorp. 

Dá shine an corp, áfach, is ea is measa i mbun oibre na gaschealla fásta – rud a chuireann leis an aosú agus na fadhbanna a bhaineann leis. Meastar gur féidir na fadhbanna sin a shárú trí na gaschealla féin a athnuachan.

Rinneadh turgnaimh sna 2000idí-2010idí a léirigh go gcuireann an ghéin ‘Nanog’ (ainmnithe as Tír na nÓg) tús an athuair le próisis cheallacha a bhíonn suanach le fada, rud is siocair le cnámha laga, cuislí calctha agus comharthaí sóirt eile na seanaoise.

### Siomptóim
Méadaíonn aosú an baol a bhaineann le galair daonna cosúil le hailse, galar Alzheimer, diaibéiteas, galar cardashoithíoch, stróc agus go leor eile.  Is iomaí siomptóm atá ann:  mar shampla, moilliú le haois (aga freagartha níos moille) agus díchuimhne. De réir mar a mhéadaíonn líon na mblianta, téann an cumas intinne in olcas. Tá lear suntasach de dhaoine atá os cionn ceithre scór lagaithe, a bheag nó a mhór,  ó thaobh cuimhne agus ábaltacht intinne.  D’fhéadfadh an figiúir a bheith idir 50% agus 60% acu.

Tá cailliúint shuntasach chuimhne agus cumas inchinne ag 90% de dhaoine atá os cionn 90 bliain d’aois, Agus tá  cailliúint cumas inchinne agus intinne ar 100% de dhaoine a bhfuil an 100 caite amach acu.

## Sochaí
Dar leis an eolaíocht, imrímid bob orainn féin tar éis aois áirithe, go bhfuilimid níos óige ná mar atáimid, ainneoin ár ndáta breithe bheith ar eolas go maith againn. 

Táimid ar fad ag dul anonn sna blianta ag an ráta ceannann céanna. Ach is deacair do pháiste naoi mbliana d’aois a thuiscint conas a d’imeodh fad a shaolré go pras. Dar leis an eolaíocht mothaíonn daoine níos sine ná an aois atá orthu suas go haois 25 agus ansin tosaímid ag mothú níos óige ná atáimid.

Fásann an bhearna idir an aois a mhothaímid agus ár bhfíor-aois le himeacht na mblianta, go dtí dhá scór bliain d’aois, agus i ndiaidh sin braitheann daoine 20% níos óige ná atá siad. De réir an mata, bhraithfeadh an duine atá 75 go bhfuil siadsan 60, agus ar aghaidh agus ar aghaidh.

Tá teoiric ag na saineolaithe go bhfuilimid dár gcosaint féin leis an nós seo, toisc go bhfuil stiogma inár sochaí timpeall ar a bheith sean. Bímid de shíor ag faire timpeall agus má bhíonn daoine eile ar chomhaois leat ag tabhairt amach faoi phian droma, nó a gcuid gruaige a chailliúint, agus níl na fadhbanna sin tar éis tú a bhualadh, luíonn sé le ciall go mbraithfeá níos óige ná d’aois.

## Féach freisin

* Aosú an phobail.  Is treocht é aosú an phobail sa  domhan forbartha ag a bhfuil impleachtaí fadtéarmacha socheacnamaíocha agus déimeagrafacha.

## Naisc sheachtracha

* An Straitéis Náisiúnta um Aosú Dearfach
* Institiúid Mercer um Aosú Bisiúil
* Líonra don Aosú Folláin / Ageing Well Network (2011)
* Age Friendly Ireland.

## Tagairtí

Catagóir:Seaneolaíocht
Catagóir:Seanaois

Catagóir:Sláinte