Gaeilge na Mumhan

deas|200px|thumb|An Ghaeilge i gCúige Mumhan.
Is í **Gaeilge na Mumhan** canúint dheisceartach na Gaeilge. Tá difríochtaí suntasacha idir Gaeilge na Mumhan agus na canúintí eile. Labhraítear canúintí den gcineál seo i gCiarraí (go háirithe i nGaeltacht Chorca Dhuibhne agus Ciarraí Theas), i gCúil Aodha, in Oileán Chléire agus i nGaeltacht na Rinne. Bhí an-ról ag Gaeilge na Mumhan i bhforbairt na litríochta nua-aimseartha Gaeilge ós rud é gurb i nGaeilge na Mumhan a scríobh an tAthair Peadar Ua Laoghaire *[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]*, an chéad úrscéal riamh dá scríobhadh i nGaeilge, agus gur chuir gníomhaithe agus saineolaí teangan an-spéis inti. Chomh maith leis sin, ba í Gaeilge na Mumhan a bhí mar chanúint ag údair na gclasaiceach Blascaodach: ''Peig'' le Peig Sayers, ''An tOileánach'' le Tomás Ó Criomhthain, agus Fiche Blian ag Fás le Muiris Ó Súilleabháin. Is dócha gurb iad Pádraig Ó Cíobháin, Máire Mhac an tSaoi, Maidhc Dainín Ó Sé, Nuala Ní Dhomhnaill agus Alan Titley na scríbhneoirí comhaimseartha is bisiúla sa chanúint.

## Saintréithe Ghaeilge na Mumhan

Is féidir difríochtaí a aithint idir na mionchanúintí Muimhneacha féin, ach seo iad na saintréithe is suntasaí atá ag baint leo:

* Cuirtear an bhéim ar an nguta fada, fiú nuair nach é an chéad ghuta san fhocal é.

* Fuaimnítear an *-igh/-idh* i ndeireadh an fhocail mar a bheadh *-ig* ann

* Coinnítear an chuid is mó d'fhoirmeacha táite na mbriathar: *chaitheas* in áit *chaith mé*, *duart* nó *dúrt* in áit *dúirt mé*, *chonac* in áit *chonaic mé*, *caithfeam* in áit *caithfimid*

* Úsáidtear *go*, *ní* agus araile in áit *gur*, *níor* mar mhíreanna briathartha fiú más briathar rialta atá i gceist: *ní chaitheas* in áit *níor chaith mé*. Nós gnáthchainte é seo nach bhfeictear go minic sa scríbhneoireacht.

* Séimhítear *sm-*: *do shmaoiníos* in áit *smaoinigh mé*.

* Úsáidtear na foirmeacha neamhspleácha de na briathra fiú nuair a bheifeá ag súil leis na foirmeacha spleácha: *go ngeibheann* in áit *go bhfaigheann*, *ní chonac* nó *níor chonac* in áit *ní fhaca mé*, *go gcíonn sé* in áit *go bhfeiceann sé*.

## Na Briathra Rialta i nGaeilge na Mumhan

### An Aimsir Láithreach

* caithim
* caithir, caitheann tú
* caitheann sé, sí
* caithimíd
* caitheann sibh
* caithid, caithid siad
* caitear
* osclaím
* osclaír, osclaíonn tú
* osclaíonn sé, sí
* osclaímíd
* osclaíonn sibh
* osclaíd, osclaíd siad
* osclaítear

### An Aimsir Fháistineach

* caithfead
* caithfir
* caithfidh sé, sí
* caithfeam, caithfimíd
* caithfidh sibh
* caithfid, caithfid siad
* caithfear
* osclód
* osclóir
* osclóidh sé, sí
* osclóm, osclóimíd
* osclóidh sibh
* osclóid, osclóid siad
* osclófar

### An Modh Coinníollach

Cloistear an *do* roimh na consain féin go minic i nGaeilge na Mumhan. Go praiticiúil, áfach, is mar *dh-* a fhuaimnítear é roimh na gutaí, is é sin, b'fhearr, abair, *d'osclóinn* a litriú mar *dh'osclóinn* nó *do dh'osclóinn* leis an bhfíorfhuaimniú a chur in iúl - rud a d'fheicfeá i bhfoilseacháin bhéaloidis ina bhfuiltear ag déanamh dlúthaithris ar an gcanúint.

* do chaithfinn
* do chaithfeá
* do chaithfeadh sé
* do chaithfimis
* do chaithfeadh sibh
* do chaithfidís
* do chaithfí
* d'osclóinn
* d'osclófá
* d'osclódh sé
* d'osclóimis
* d'osclódh sibh
* d'osclóidís
* d'osclófaí

### An Aimsir Chaite

* do chaitheas
* do chaithis
* do chaith sé, sí
* do chaitheamar, do chaitheamair
* do chaitheabhair - tá sé ag brath ar an bhfochanúint áitiúil cé acu a fhuaimnítear an iarmhír seo *-abhair* mar -úir nó mar -avair.
* do chaitheadar
* do caitheadh (déantar "chaitheadh" de i gcanúint na Rinne, áfach). Is mar -ch nó mar -g a fhuaimnítear an iarmhír sin *-adh* san fhoirm seo, agus ní mar -ú, mar a dhéantar sna canúintí níos faide thuaidh.
* d'osclaíos
* d'osclaís
* d'oscail sé, sí
* d'osclaíomar, d'osclaíomair
* d'osclaíobhair
* d'osclaíodar
* do hosclaíodh

Tabhair faoi deara arís gur gnáth *dh'osclaíos, dh'osclaís* agus araile a dhéanamh de sa chaint. Le fírinne d'fheicfeá leithéidí *do dh'oscail*, *do dh'éirigh* sna díolamaí béaloidis ina ndéantar aithris chruinn ar fhíorfhuaimniú na canúna.

Maidir leis na briathra neamhrialta, in áit an *-as*, is é an dóigh a gcuireann siad an chéad phearsa uatha in iúl san aimsir chaite ná leathnú an chonsain dheireanaigh: *thánag* "tháinig mé", *dúrt, duart* "dúirt mé", *chuala* (gan iarmhír gan forainm) "chuala mé", *chonac* (fuaimniú: *ch'nuc*) "chonaic mé" (ach, ar ndóigh, deirtear *chuas* "chuaigh mé", *rugas* "rug mé", *bhíos* "bhí mé"). Maidir le *thánag* agus *chuala*, is iad sin na ceartfhoirmeacha stairiúla, ach is ar éigean a úsáideann aon chanúint ar leith an bheirt acu, nó i gCiarraí, rinneadh *thána* de *thánag* faoi thionchar *chuala*, ach i gContae Chorcaí, rinneadh *chualag* de *chuala* faoi thionchar *thánag*.

Bíonn foirmeacha aimsire caite an bhriathair úd *déan!/déanamh* bunaithe ar an tamhan *dein-*: do dheineas, do dheinis, do dhein sé, do dheineamar, do dheineabhair, do dheineadar; do deineadh.

### An Aimsir Ghnáthchaite

* do chaithinn
* do chaiteá
* do chaitheadh sé, sí
* do chaithimis
* do chaitheadh sibh
* do chaithidís
* do chaití (i nGaeilge Chorcaí - i nGaeilge Chléire, ar a laghad - d'fhágfaí an fhoirm seo gan séimhiú faoi thionchar shaorbhriathar na haimsire caite)
* d'osclaínn
* d'osclaíteá
* d'osclaíodh sé, sí
* d'osclaímis
* d'osclaíodh sibh
* d'osclaídís
* d'osclaítí

### An Modh Ordaitheach
* caithim
* caith
* caitheadh sé
* caithimís
* caithidh
* caithidís
* caitear
* osclaím
* oscail
* osclaíodh sé
* osclaímís
* osclaídh
* osclaídís
* oscalítear

## Liosta focal

Is follasach go dtagann an chuid is mó de na focail as Gaeilge Chiarraí, ós í an chanúint is mó sa Mhumhain.

* *a* a úsáidtear in áit *as* i nGaeilge Chléire. Is é sin, ní úsáidtear *as* ansin ach roimh an alt, ach is é *a* foirm an réamhfhocail seo roimh ainmfhocail loma. Cuireann an t-*a* seo an réamhlitir *h-* roimh gutaí.
* *achrann*: tá an ghnáthchiall leis an bhfocal seo sa chanúint, ach i mbreis air sin, chloisfeá *in achrann do...* sa chiall "i gcóngar do...", "i dteagmháil le..."
* *aireachas* aire. *Aireachas a thabhairt* = aire a thabhairt. Focal é seo is minic a chluinfeá i nGaeltacht na Rinne, ach go háirithe. 
* *áisiún* tír choimhthíoch. Leagan den fhocal *náisiún* é seo ó thús. Gaeilge Cho. Chorcaí.
* *amadántúlacht* amaidí (Gaeilge na Rinne)
* *aosáid* faoiseamh, biseach (ón tinneas)
* *beachaig, beachaidh, beachaigh* beacha, beachóga (cf. *luchaig*)
* *briocast* bricfeasta (focal ó Ghaeilge na Rinne)
* *brus* smidiríní; dusta. *Ní rabhadar i bhfad amuigh nuair a d'éirigh stoirm uafásach agus bhádh na daoine agus dheineadh brus den mbád.* Ní raibh siad i bhfad amuigh nuair a d'éirigh stoirm uafásach agus bádh na daoine agus rinneadh smidiríní den bhád. (sliocht béaloidis, lch. a 13, An Linn Bhuí 5)
* *bunóc* leanbh beag. Focal ó Chiarraí é a d'fheicfeá ag Peig Sayers, ach ní chluinfeá é sa ghnáthchaint a thuilleadh.
* *canathaobh* (= *cad ina thaobh*) cén fáth, cad chuige, tuige
* *cáiréiseach*, aireach, cúramach
* *ciotrúnta* ciotach, ciotógach
* *cluthair* deas te teolaí
* *comáint* tiomáint. Cloistear *tiomáint* sa chúige chomh maith. Leagan ó Ghaeilge Chiarraí é *comáint* ach go háirithe.
* *conas*: Tá an oiread Gaeilge ag cách in Éirinn is go bhfuil a fhios acu gurb é *conas tá tú?* an Ghaeilge ar *how are ye?*, ach, le fírinne, focal Muimhneach amháin a bhí i gceist le *conas* ar dtús. Tagann an clásal díreach ar a lorg: *conas *'atá*' tú?*. I nGaeilge Uladh, deirtear *cad é mar atá tú?*, agus is é an clásal díreach a úsáidtear anseo freisin. Is é *cén chaoi a bhfuil tú?* an leagan Connachtach, agus is é an clásal indíreach a fheicimid anseo. Má thagann clásal indíreach ar lorg *conas* (*conas go bhfuil* agus a leithéid), is ceist reitriciúil é agus is é is brí don fhocal *conas* ná "cén fáth"; *how come* an Bhéarla is fearr a aistríonn é. 
* *concas*: is é is bunbhrí leis an bhfocal seo ná "gabháltas", "forghabháil" (*conquest* an Bhéarla), ach is éard a deirtear i nGaeilge na Rinne ná go gcuireann éadaí deasa *concas* (draíocht) ar na mná, ionas go gcaitheann siad an iomarca airgid orthu. 
* *contúirt*: Aithnítear an focal seo sa ghnáthchiall (is é sin, "dainséar"), ach is minic a thagraíonn sé do chuntar an tábhairne nó an tsiopa. *Cúntúirt* an fuaimniú.
* *coráiste* misneach. Bíonn na focail iasachta ar *-áiste* ón bhFraincis Normannach níos coitianta i nGaeilge thraidisiúnta na Mumhan ná i gcaint na réigiún eile.
* *craimsiú, caimsiú* aimsiú
* *cuileachta, c'leachta* cuideachta; sult
* *cúramach,* gnóthach
* *daochaint* dóthain (Gaeilge na Rinne). *...dh'fhainfeadh sí as do cheann in airde le heagla ná híosthá do dhaochaint* (*An Linn Bhuí* 6, lch. 98) d'fhanadh sí os do chionn in airde ar eagla nach n-íosfá do dhóthain
* *dearmhad*, *dearúd* dearmad
* *dé chúis* (< "cad é an chúis") cén fáth, cad ina thaobh. (Gaeilge na Rinne)
* *dúthaigh* dúiche, ceantar, réigiún
* *fachta, fálta* faighte. *Fachta* is mó a chloisfeá i gCiarraí. Tabhair faoi deara an focal *fáltas* = "maoin shaolta".
* *feadar*: *ní fheadar* níl a fhios agam, *an bhfeadraís?* an bhfuil a fhios agat? - Tá ciall na haimsire láithrí leis an bhfocal seo, ach tá na hiarmhíreanna níos cosúla leis an aimsir chaite.
* *fear (na) beilte* péas, pílear, garda, póilín, síothmhaor
* *feiscint* feiceáil
* *fliuchadh*: is minic a chloisfeá *fliuchadh* sa chiall "fiuchadh", is é sin, *uisce a chur ar fliuchadh* sa chiall "uisce a chur ar fiuchadh, uisce a chur ar gal"
* *fodhuine* corrdhuine
* *fothain, foithin* foscadh
* *fothragadh* fuadar
* *fuar*: *bhí fuar agam* níor éirigh liom, ní bhfuair mé mo mhian
* *gadhar* madra
* *Gaelainn* Gaeilge: *Conradh na Gaelainne*
* *galar*: is minic a úsáidtear i gciall mheafarach é sa chanúint, ag tagairt do dhrochnósanna nó a leithéid
* *ganntar* gá, call, riachtanas - is dócha gur meascán é seo as *gátar* ("in am an ghátair") agus as *gann*. An rud a bhfuil ganntar leis, is rud é a bhfuil gá leis. Sa chiall *ganntanas* is gnách an focal *gannchúis* a úsáid.
* *go ruig* go dtí. Tá gaol ag an réamhfhocal comhshuite seo le "go nuige" ("go nuige seo", mar shampla). In áiteanna i gContae Chorcaí a deirtí "go ruig", ach is féidir nach cuid den chaint bheo é a thuilleadh.
* *harasaí* an rud a dtugtar *delirium tremens* air i Laidin na ndochtúirí
* *iaigh/iamh* a úsáidtear sa chanúint go minic in áit *dún/dúnadh*
* *iarraidh* cuir iarraidh ar an sagart / ndochtúir in áit cuir fios ar an sagart / ndochtúir i gCléire, i gCairbre agus i mBéarra ach go háirithe
* *laochas*: úsáidtear an focal seo i gciall an bhróid i nGaeilge na Rinne. *Tá laochas orm* = tá bród orm.
* *leásaí* leisciúil
* *leis*: úsáidtear é sa chiall "freisin", "fosta".
* *lofa* aidiacht ghinearálta lochtaithe: *tá an bia so lofa*. *Lobhtha*, *lobhaite* a deirtear sa bhunchiall.
* *lógóireacht* olagón, mairgneach. Is dócha gur *olagóireacht* a bhí ann ar dtús. Tá an focal seo an-tipiciúil i nGaeilge na Rinne, ach feictear i dtéacsanna ó Ghaeltachtaí eile na Mumhan é freisin.
* *luchaig* (nó *luchaidh*, *luchaigh*, ach is ionann an fuaimniú) - uimhir iolra an fhocail "luch". Sa teanga chaighdeánach is ainmfhocal rialta de chuid an dara díochlaonadh é.
* *matalang* drochrud, tubaiste
* *Meirice* nó *Aimeirice* (béim ar an dara siolla) a deirtear i gCúige Mumhan, in áit *Meiriceá*
* *mínáire* fearg
* *mínigh/míniú* sa chiall "ceacht a mhúineadh do dhuine": *míneod é fós* múinfidh mé ceacht dó go fóill (sa chiall bhagrach: tabharfaidh mé íde bhéil nó greidimíní dó)
* *miotóg a bhaint as duine* liomóg (greim dhá mhéar) a bhaint as duine
* *míshaolta* neamhshaolta, osnádúrtha
* *mótar* carr, gluaisteán
* *nach*: i nGaeilge Chiarraí, chluinfeá sa chiall "gach" é: *nach aon saol mar a thagann sé*. I nGaeilge na Rinne, is minic a chiallaíonn sé "ach": *nach nuair a bheir an aimsir dealbh sa ngeimreadh orthu, ní raibh ao' rud a chuigint acu.* (Risteard Turraoin, *Gairdín an Chabáiste*, An Linn Bhuí, uimhir a dó, lch. 60.)
* *nath* a chuirtear i rud, nuair a chuirtear sonrú ann - is é sin, nuair a thugtar faoi deara é
* *neamhcheart* mícheart
* *neomat* nóiméad
* *nótáilte* (déantar *nótálta* nó *nótáltha* de sa chanúint): chloisfeá an focal seo mar aidiacht mholta ghinearálta - "an-mhaith, an-deas, ar fheabhas, thar barr" - i nGaeilge na Mumhan
* *oidhre* duine atá ag breathnú an-chosúil lena athair, deirtear gurb é oidhre a athar é
* *oiriúnú* feiliúint, oiriúint, fóirstin, bheith oiriúnach, bheith fóirsteanach, bheith feiliúnach. An chulaith éadaigh a *oiriúnaíonn* thú, níl sí rómhór ná róbheag agat. Is mar *riúnú* a fhuaimnítear an briathar seo. *Feileann sé duit*, *oireann sé duit* nó *fóireann sé duit* a déarfaí sna canúintí eile, ach is é an cuspóir díreach, seachas an réamhfhocal *do*, a úsáidtear leis an mbriathar seo *oiriúnú* - i nGaeilge na Mumhan. - Sa Ghaeilge liteartha, d'fhéicfeá an briathar *oiriúnú* - rud a oiriúnú do rud eile, nó do dhuine - sa chiall *rud a chur in oiriúint do rud eile, rud a dhéanamh oiriúnach do rud eile*. 
* *ordú* rabhadh; *tá sé ordaithe* tá rabhadh tugtha faoi, tá a leithéid de mhí-ádh ag bagairt
* *pas* uair, ócáid, turas; *pas beag* beagáinín, traidhfilín
* *pionós*: chluinfeá sa chiall "pian mór" é fosta
* *prioc(adh)* pioc(adh)
* *puinn* faic (na fríde), a dhath (ar bith), faic na ngrásta
* *réans* srianta (sa bhunchiall, is é sin, ag tagairt do na srianta a chuirfeá ar chapall; focal Béarla - *reins* - é seo gan amhras, ach tá sé seanbhunaithe sa chanúint)
* *réiltín* réalta
* *roimis* roimhe
* *saghas* sórt, cineál. Chloisfeá *saghas* i nGaeilge Uladh fosta, ach is iasacht nua ón mBéarla ansin é, agus is é is brí leis ansin ná "méid".
* *salacharáil, salacharaíl*: *níl ach salacharáil bheag Gaelainne aige* níl ach beagán Gaeilge aige
* *saoráideach* furasta, go háirithe ag tagairt do rudaí a bheadh ar fáil go bog
* *scailéathan* áibhéil
* *scamhard*: Baintear úsáid as an bhfocal seo sa teanga chaighdeánach nó léannta le *nutrition, nourishment* an Bhéarla a aistriú, ach is focal gnáthchainte é i nGaeilge na Mumhan. Cuirtear an bhéim ar an dara siolla sa chanúint, [skә'va:rd]. Is é [skauərd] an fuaimniú a mholann *Foclóir Póca* agus *Foclóir Scoile*, áfach.
* *siúicre* siúcra
* *slí*: is minic a chloisfeá sa chiall "spás" é
* *sóinseáil, seoinseáil* briseadh airgid; athrú aimsire. Tá an focal seo gaolmhar le *change* an Bhéarla, ach is léir gur tháinig an dá fhocal as an bhFraincis Normannach ar dtús. Bíonn focail as an teanga sin níos coitianta i nGaeilge na Mumhan ná i gcanúintí eile na teanga.
* *speabhraídí* ciopóga (a bheith ar dhuine), meascán mearaí.
* *srois, sroisint* sroich, sroicheadh
* *stóinsithe* stobarnáilte, dáigh, stuacánta, dochomhairleach
* *stróinséir, stróinséarach* strainséir
* *támáilte* cúthail, cotúil
* *téanam!* tar liom! - Níl ach dhá fhoirm ag an mbriathar seo: modh foshuiteach na haimsire láithrí in uimhir iolra na chéad phearsan (*téanam!*) agus an t-ainmfhocal briathartha (*téanachtaint*)
* *tarrac* tarraingt. *Tá tarrac ar bhia againn anso* tá a lán bia againn anseo - is é an smaoineamh gur féidir leat tarraingt ar fhoinse an bhia mar is mian leat agus ní spíonfaidh tú í.
* *teasaí* in ionad te i gCléire, i gCairbre agus i mBéarra ach go háirithe
* *tindeáil* freastal, bheith ag tabhairt aire
* *tionóisc* taisme, timpiste
* *toirmeasc* trioblóid. *Cosc* is brí leis an bhfocal seo sna canúintí eile.
* *tosnú* tosú
* *trangláil* tranglam, trioblóid, clampar
* *tuin* blas coimhthíoch ar chaint an duine
* *tulca* báisteach throm; taom feirge
* *um*: tá an réamhfhocal seo beo go hiomlán i nGaeilge Chúil Aodha i gcónaí: *cuir an chulaith umat*, is é sin, ort. I gcanúintí Muimhneacha eile, ní úsáidtear é ach mar thagairt don am: *um an Nollaig*. "Faoi" nó "[timpeall] ar" is brí leis. An chuid is mó de na Gaeilgeoirí dúchasacha, níor casadh orthu é ach i leabhar na reacht: *An Reacht um Chuideachta Eorpach*.
* *vaits* uaireadóir; *is cuma nó vaits liom* is cuma liom sa diabhal.
* *várnáil* rabhadh, foláireamh

## Litríocht

* Ó Buachalla, Breandán: *An Teanga Bheo - Gaeilge Chléire*. Institiúid Teangeolaíochta Éireann, Baile Átha Cliath 2003. ISBN 0-946452-98-9
* Ó Sé, Diarmuid: *An Teanga Bheo - Corca Dhuibhne*. Institiúid Teangeolaíochta Éireann, Baile Átha Cliath 1995. ISBN 0-946452-82-2

Catagóir:Canúintí na Gaeilge
Catagóir:Cúige Mumhan