open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Övörkhangai (Cúige)

Cúige (Aimag) de chuid na Mongóile is ea **Övörkhangai Aimag**. Tá an cúige suite i ndeisceart na tíre. Is é Arvaikheer an phríomhchathair.

Tá mainistir Shankh, ceann amháin de na mainistreach is sine agus is tábhachtaí sa tíre, suite sa chúige.

## Iompar
Tá aerfort le rúidbhealach neamhphábháilte amháin suite in Arvaikheer (AVK/ZMAH). Tá an t-aerfort nasctha le Ulánbátar agus Altae.

## Na hAonaid Riaracháin
thumb|right|250px|Ceantair Övörkhangai

Catagóir:Ballaonaid na Mongóile
Galt (Khövsgöl)

Sum (ceantar) atá suite i gCúige Khövsgöl na Mongóile thuaidh is ea **Galt** (Mongóilis:Галт). Sa bhliain 2000 bhí 5328 duine ina gcónaí sa chúige. Bunaíodh an cúige sa bhliain 1931. 

Catagóir:Ballaonaid na Mongóile
Roy Scheider

B'aisteoir cáiliúil Meiriceánach é **Roy Richard Scheider** (10 Samhain 1932 – 10 Feabhra 2008). Bhain sé cáil amach i scannáin éagsúla, amhail *[[Jaws]]* leis an stiúrthóir mór le rá, Steven Spielberg, agus *[[Marathon Man]]*. Fuair sé bás in ospidéal i Little Rock, Arkansas, sna Stáit Aontaithe. Bhí cóireáil á cur air ansin le haghaidh ailse.

## Scannáin
    
* The Curse of the Living Corpse (1964)
* Paper Lion (1968)
* Stiletto (1969)
* Puzzle of a Downfall Child (1969)
* Loving (1970)
* Klute (1971)
* The French Connection (1971)
* The Seven-Ups (1973)
* Jaws (1975)
* Marathon Man (1976)
* Sorcerer (1977)
* Jaws 2 (1978)
* Last Embrace (1979)
* All That Jazz (1979)
* Still of the Night (1982)
* Blue Thunder (1983)
* Tiger Town (1983)
* 2010: The Year We Make Contact (1984)
* The Men's Club (1986)
* The Egg's Sunset on the Upside Down Turned Ramp (1986)
* 52 Pick-Up (1986)
* Cohen and Tate (1988)
* Listen to Me (1989)
* Night Game (1989)
* The Fourth War (1989)
* The Russia House (1990)
* Somebody has to Shoot the Picture (1990)
* Naked Lunch (1991)
* Wild Justice (1993)
* seaQuest DSV (1993) (clár teilifíse)
* Romeo is Bleeding (1994)
* The Peacekeeper (1996)
* Executive Target (1997)
* The Myth of Fingerprints (1997)
* The Rainmaker (1997)
* The Rage (1997)
* Plato's Run (1997)
* Evasive Action (1998)
* RKO 281 (1999)
* Falling Through (2000)
* Daybreak (2000)
* The Doorway (2000)
* Texas 46 (2002) aka The Good War (USA)
* Dracula II: Ascension (2003)
* The Punisher (2004)
* The Poet (2007)
* If I Didn't Care (2007)
* Dark Honeymoon (2008) (críochnaithe)
* Iron Cross (2008) (bailchríoch á cur air)

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* Suíomh gréasáin oifigiúil a lucht leanúna 
* Cuntas báis Scheider ag an BBC

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Básanna in 2008
Mainistir Shankh

Is mainistir Bhúdaíoch í **Mainistir Shankh** (Mongóilis: Шанх хийд). Tá an mhainistir suite i gCúige Övörkhangai na Mongóile. Is í ceann amháin de na mainistreacha is sine agus is tábhachtaí sa Mhongóil. Bhí sí bunaithe sa bhliain 1647 ag Öndör Gegeen Zanabazar.

Catagóir:An Mhongóil
Catagóir:Búdachas
Catagóir:Mainistreacha
Cúigí na Mongóile

Tá an Mhongóil comhdhéanta as cúige (aimag) amháin is fiche. Tá stádas speisialta ag an bpríomhchathair, Ulánbátar.

450px|thumb|clé|Cúigí na Mongóile

## Tagairtí

Catagóir:Ballaonaid na Mongóile
Language Freedom Movement

Bunaíodh an **Language Freedom Movement** (*LFM*) (*Gluaiseacht Saoirse Teanga* nó *GST* i nGaeilge) sa bhliain 1966. B'é Christopher Morris a bhí ina uachtarán ar na nGluaiseacht. Ba í aidhm na gluaiseachta ná cur in aghaidh athbheochan státurraithe na Gaeilge in Éirinn. Thacaigh na scríbhneoirí Gaeilge Séamus Ó Grianna ("Máire") agus John B. Keane leis an bhfeachtas.

D'éirigh leis an LFM ceist na Gaeilge éigeantaí a chur ar an gclár oibre polaitiúil. Nuair a bunaíodh an LFM, fuarthas teip iomlán san Ardteistiméireacht tar éis teipe sa scrúdú Gaeilge. Cuireadh deireadh leis an nós sin sa bhliain 1973. Ón mbliain 1974 amach, ní raibh gá leis an nGaeilge chun poist a fháil sa Státseirbhís.

Ceaptar gur shásaigh na hathruithe seo lucht tacaíochta an LFM, mar bhásaigh an ghluaiseacht ina dhiaidh sin.
clé|mion|Richard Burke, Aire Oideachais, 1973-1977

## Stair
Chuir lucht tacaíochta na Gaeilge isteach ar chruinnithe an LFM. I mí Lúnasa 1966, chuir lucht agóide isteach ar chruinniú agus chan siad "*[[God Save the Queen]]*" ag greannú iad siúd a bhí ag freastal ar an gcruinniú.

I mí Mheán Fómhair na bliana 1966, bhí cruinniú ag an LFM i dTeach an Ardmhéara i mBaile Átha Cliath, ach bhí lucht an LFM báite i measc slua mór Gaeilgeoirí. Chuir agóideoirí na Gaeilge isteach ar an gcruinniú, ag caitheamh bhratach na Ríochta Aontaithe agus ag iarraidh bratach na hÉireann a bhaint ón stáitse. Tharla scliúchas beag freisin. Bhí an grúpa Misneach i measc lucht na Gaeilge.

Níor cuireadh ord ar an gcruinniú go dtí gur labhair Dónal Ó Móráin, ceannaire Gael Linn ón bpóidiam. Dúirt sé go mba cheart go mbeadh lucht an LFM ábalta caint ag a gcruinniú féin, má éistear le hargóintí na n-agóideoirí chomh maith. Ní dhearna na Gardaí faic chun smacht a chur ar an gcruinniú agus bhí plé faoi sin sa Dáil.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Físeán gearr faoi cheann de chruinnithe poiblí an LFM in 1967 
*Páipéirí na Gluaiseachta (Leabharlann James Hardiman in OEG)
Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge
Catagóir:Stair na Gaeilge
Catagóir:1960idí in Éirinn
Catagóir:1970idí in Éirinn
Niue

Oileán agus críoch fhéinrialaithe de chuid na Nua-Shéalainne is ea **Niue**. Tá an t-oileán suite 2,400 km thoir thuaidh ón Nua-Shéalainn. Is é Alofi príomhbhaile na tíre.

250px|clé|thumb|Léarscáil Niue
mion|Cósta Niue

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin
An Nua-Shéalainn
Alofi

Is é **Alofi** príomhbhaile Niue. Sa bhliain 2001 bhí 614 duine ina gcónaí sa bhaile. Tá an baile comhdhéanta as dhá shráidbhaile, *Alofi Thuas* (256 duine) agus *Alofi Theas* (358 duine), áit ina bhfuil an rialtas suite. Tá an baile suite i gceartlár an chuain Alofi, ar chósta iarthair an oileáin.

## Naisc sheachtracha
* Stair Niue

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte sa Nua-Shéalainne
Bürentogtokh (Khövsgöl)

Sum (ceantar) atá suite i gCúige Khövsgöl na Mongóile thuaidh is ea **Bürentogtokh** (Mongóilis: Бүрэнтогтох). Sa bhliain 2005 bhí 4,251 duine ina gcónaí sa chúige. Tá lár an cheantair ar bhruach na habhann Delgermörön, 51 km thiar ó Mhörön agus 722 km ó Ulánbátar. Bunaíodh an ceantar sa bhliain 1931.

Catagóir:Ballaonaid na Mongóile
Mörön

Lárionad riaracháin i gcúige Khövsgöl sa Mhongóil is ea **Mörön**. Tá ospidéal, iarsmalann, amharclann, oifig an phoist agus scoileanna le fáil sa bhaile. Tá an baile suite ar láthair na mainistreach Möröngiin Khuree. Bunaíodh an mhainistir sna blianta 1809-1811 ar bhruach na habhann Delgermörön.

Catagóir:Cathracha agus bailte na Mongóile
Bulgan (Cathair)

Lárionad riaracháin chúige Bulgan sa Mhongóil is ea **Bulgan**. Sa bhliain 2005 bhí 11,984 duine ina gcónaí sa bhaile.

Catagóir:Cathracha agus bailte na Mongóile
An Mhongóilis

Teanga Mhongólach is ea an **Mhongóilis**. Is í teanga oifigiúil na Mongóile í, áit a bhfuil sí á labhairt ag corradh is 2 mhilliún duine. Is í an aibítir Choireallach a úsáidtear leis an Mongóilis a scríobh sa Mhongóil féin, ach is í an aibítir Mhongólach atá in úsáid sa tSín. Le fírinne, is deacair a rá, an canúintí nó teangacha Mongólacha iad na leaganacha den teanga a labhraítear sa tSín. Sa Mhongóil féin, tá caighdeán na Mongóilise bunaithe ar an gcanúint a labhraítear sa stát sin, is é sin, an "Chalcha-Mhongóilis". Na Mongólaigh sa tSín, áfach, úsáideann siad i gcónaí an caighdeán clasaiceach a théann leis an aibítir Mhongólach. Tá sé i gceist ag na Mongólaigh sa Mhongóil féin cromadh ar ais ar a gcuid seanlitreach a úsáid, ach níor éirigh leis an athrú seo go rómhaith fós. Tá an scríbhneoireacht Chlasaiceach á múineadh sna scoileanna inniu, agus súil leis go rachaidh sí in úsáid níos forleithne de réir a chéile.

Teanga tháite ghreamaitheach í an Mhongóilis, is é sin, teanga shintéiseach, agus mar sin, is minic a chuirtear iarmhír i ndiaidh a chéile le tamhan an fhocail chun foirmeacha gramadaí a chruthú nó focail nua a fhréamhú. Tá deilbhíocht shaibhir ag na briathra, ó thaobh na n-aimsirí, na modhanna agus na rangabhálacha de, ach ní chuirtear pearsa an ainmní in iúl le haon iarmhír ar leith - caithfidh tú an t-ainmní a lua. (Is é sin, níl foirm sa Mhongóilis cosúil le "labhraím" na Gaeilge - caithfidh tú "labhraíonn mé" a rá.) Maidir leis na hainmfhocail, tá ocht dtuiseal acu: an t-ainmneach, an ginideach, an tabharthach, an t-áinsíoch, an t-ochslaíoch, an t-uirliseach, an tionlacthach, agus an treóch. 

Fuair an Mhongóilis a lán focal ar iasacht ó theangacha an réigiúin: an Tibéidis, an tSean-Tuircic, an tSanscrait, na teangacha Tungúsacha, agus an tSínis. Le déanaí, is iad an Béarla agus an Rúisis a fuair an lámh in uachtar mar fhoinsí iasachta - sa Mhongóil féin, ar a laghad. Tá coiste téarmaíochta ag stát na Mongóile ag soláthar téarmaí aistrithe, agus mar sin, tá an Mhongóilis réasúnta glan ó iasachtaí nua-aimseartha. Scéal eile, ar ndóigh, gur aistriúcháin focal ar fhocal ar na téarmaí coimhthíocha iad na téarmaí nuachumtha go minic.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na hÁise
Catagóir:An Mhongóil
An Choptais

Is í an **Choptais** an chéim dheireanach i bhforbairt stairiúil na hÉigiptise. Go bunúsach, tháinig an Choptais ar an bhfód mar theanga nuair a thosaigh na hÉigiptigh ag scríobh a dteanga dhúchais leis na litreacha Gréagacha. Ó nach raibh an aibítir Ghréagach oiriúnach don Éigiptis mar a bhí sí, cuireadh roinnt litreach as aibítir Dheamótach na hÉigiptise leis an gcóras Gréagach. Mar sin a cruthaíodh an aibítir Choptach.

Mhair an Choptais á labhairt agus á scríobh ag Críostaithe na hÉigipte go dtí an seachtú haois déag, nuair a chuaigh sí in éag mar theanga labhartha. Ón naoú haois déag, áfach, tá sí á saothrú mar theanga léannta ag na Coptaigh, go háirithe san Eaglais Choptach. 

Na téacsaí Coptaise atá fágtha againn, is féidir difríochtaí áirithe a aithint eatarthu a thugann le fios go raibh canúintí éagsúla ó dhúchas ag na scríbhneoirí. Is iad an chanúint Shaithídeach agus an ceann Bohaerach an dá cheann is tábhachtaí. Is í an chanúint Shaithídeach an ceann is mó litríochta, ach más amhlaidh féin, is í an chanúint Bhohaerach atáthar ag iarraidh a athbheochan mar theanga labhartha.

Tá an Choptais breac le focail iasachta ón nGréigis, ó bhí siad riachtanach leis an gcreideamh Críostaí a phlé. Ón taobh eile de, áfach, nuair a bhí sí ina neart, d'fhág an Choptais a lán focail iasachta sna teangacha eile a bhí á labhairt timpeall na hÉigipte, go háirithe sa tSean-Núibis agus san Araibis Éigipteach. Is féidir, áfach, focail Choptaise a fháil san Eabhrais agus san Araibis Chlasaiceach féin.

[thumb|left|Coptais agus Araibis - Séipéal i g[Caireo.]]

## Léigh freisin
* Wolfgang Kosack: *Lehrbuch des Koptischen.Teil I:Koptische Grammatik.Teil II:Koptische Lesestücke*, Graz 1974.
* Wolfgang Kosack: *Der koptische Heiligenkalender. Deutsch - Koptisch - Arabisch nach den besten Quellen neu bearbeitet und vollständig herausgegeben mit Index Sanctorum koptischer Heiliger, Index der Namen auf Koptisch, Koptische Patriarchenliste, Geografische Liste*. Christoph Brunner, Berlin 2012, ISBN 978-3-9524018-4-2.
* Wolfgang Kosack: *Schenute von Atripe De judicio finale.* Papyruskodex 63000.IV im Museo Egizio di Torino. Einleitung, Textbearbeitung und Übersetzung herausgegeben von Wolfgang Kosack. Christoph Brunner, Berlin 2013, ISBN 978-3-9524018-5-9.
* Wolfgang Kosack: *Koptisches Handlexikon des Bohairischen.* Koptisch - Deutsch - Arabisch. Verlag Christoph Brunner, Basel 2013, ISBN 978-3-9524018-9-7.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:An Éigipt
Catagóir:Teangacha na hÁise
Catagóir:Teangacha na hAfraice
Catagóir:Teangacha marbha
Aibítir Choptach

Is í an **aibítir Choptach** an aibítir ina scríobhtar an Choptais. Tá sí fós á húsáid sna heaglaisí Coptacha faoi láthair.

## Tábla na hAibítre

Litreacha as aibítir Dheamótach na hÉigiptise:

## Tagairtí

Catagóir:Aibítrí
Dundgovi (Cúige)

Cúige (Aimag) de chuid na Mongóile is ea **Dundgovi Aimag** nó **Dundgobi Aimag**. Tá an cúige suite i ndeisceart na tíre timpeall 245 km theas ón phríomhchathair, Ulánbátar. Is é Mandalgovi an phríomhchathair.

## Na hAonaid Riaracháin
thumb|right|250px|Ceantair Dundgovi

* - Príomhchathair an aimag, Mandalgovi

## Tagairtí

Catagóir:Ballaonaid na Mongóile
Bayan-Ölgii (Cúige)

Cúige (Aimag) de chuid na Mongóile is ea **Bayan-Ölgii Aimag**. Tá an cúige suite in iarthar na tíre. Is é Ölgii an phríomhchathair. Bunaíodh an cúige sa bhliain 1940. Tá an cúige teorantach leis an Rúis, an Chasacstáin agus leis an tSín. Tá Sliabh Khüiten suite sa chúige. Is Casacaigh iad an chuid is mó den daonra (88.7%).

## Na hAonaid Riaracháin
thumb|right|250px|Ceantair Bayan-Ölgii

* - Príomhchathair an aimag

## Naisc Sheachtracha
* Grianghraif as an cúige

## Tagairtí

Catagóir:Ballaonaid na Mongóile
Dornod (Cúige)

Cúige (Aimag) de chuid na Mongóile is ea **Dornod Aimag** (Mongóilis: *Cúige an oirthir*). Tá an cúige suite in oirthear na tíre. Is é Choibalsan an phríomhchathair. Bunaíodh an cúige sa bhliain 1941.

## Iompar
Tá aerfort le rúidbhealach pábháilte amháin suite i Choibalsan (COQ/ZMCD). Tá an t-aerfort nasctha le Ulánbátar le eitilte rialta.

## Na hAonaid Riaracháin

* - Príomhchathair an cheantair

Catagóir:Ballaonaid na Mongóile
Orkhon (Cúige)

Cúige (Aimag) de chuid na Mongóile is ea **Orkhon Aimag**. Tá an cúige suite i dtuaisceart na tíre. Is í Erdenet an phríomhchathair. Bunaíodh an cúige sa bhliain 1994

## Na hAonaid Riaracháin

mion|clé|250px|Ceantair Orkhon

* - ag cur Erdenet san áireamh

## Naisc Sheachtracha
* Grianghraif as Erdenet 
* Grianghraif as Orkhon

## Tagairtí

Catagóir:Ballaonaid na Mongóile
Bayan-Öndör (Orkhon)

Sum (ceantar) atá suite i gCúige Orkhon na Mongóile thuaidh is ea **Bayan-Öndör** (Mongóilis: Баян-Өндөр). Tá príomhchathair chúige Orkhon, Erdenet, suite sa chúige.

## Tagairtí

Catagóir:Ballaonaid na Mongóile
Móinteach Mílic

Baile i gContae Laoise is ea **Móinteach Mílic** (*Mountmellick* as Béarla).

## Naisc Sheachtracha

* Suíomh gréasáin phobal Mhóinteach Mílic 

thumb|clé|270px|Móinteach Mílic ón taobh theas

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Laoise
Mainistir Möröngiin Khuree

Mainistir Bhúdaíoch is ea **Mainistir Möröngiin Khuree**. Bunaíodh an mhainistir sna blianta 1809-1811. Ag tosach na 20ú haoise bhí níos mó ná 1300 láma ina gcónaí sa mhainistir ach scriosadh í sa bhliain 1937. Tá ballóg na mainistreach fós le feiceáil ar bhruach na habhann Delgermörön. Sa bhliain 1990 bunaíodh mainistir nua ar an taobh thiar den bhaile Mörön leis an ainm Danzadarjaa Khiid.

Catagóir:An Mhongóil
Catagóir:Búdachas
Catagóir:Mainistreacha
Loch Khövsgöl

Is é **Loch Khövsgöl** an dara loch is mó sa Mhongóil. Tá an loch suite in iarthuaisceart na Mongóile in aice leis an Rúis agus na Sléibhte Sayan. Tá 70% de chuid fionnuisce na Mongóile sa loch. Is é ceann amháin de chuid na lochanna is sine sa domhain. Ceaptar go bhfuil an loch níos mó ná 2 mhilliún bliain d'aois.

Catagóir:Lochanna
Catagóir:An Mhongóil
Erdenet

Is í **Erdenet** (Mongóilis: Эрдэнэт / ᠡᠷᠳᠡᠨᠢᠲᠦ) príomhchathair chúige Orkhon agus an dara chathair is mó sa Mhongóil. Tá an chathair suite i dtuaisceart na tíre idir na haibhneacha Selenge agus Orhon, agus tuairim is 240 km thiar thuas ó Ulánbátar. Sa bhliain 2006 bhí 83,160 duine ina gcónaí sa chathair.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus bailte na Mongóile
Arvaikheer

Príomhbhaile Övörkhangai na Mongóile is ea **Arvaikheer**. Sa bhliain 2006 bhí 24,200 duine ina gcónaí sa bhaile. Tá an mhainistir Bhúdaíoch Gandan Muntsaglan Khiid suite sa bhaile.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus bailte na Mongóile
Franz Liszt

clé|mion|bunaithe ar ghrianghraif timpeall 1848
clé|mion|1886,  in aois 74 bliain dó
clé|mion|Leabhar ceoil, 1845
Cumadóir agus pianódóir Ungárach, í a chum sa stíl Rómánsach, ab ea **Franz Liszt** (Ungáiris: *Liszt Ferenc*) (22 Deireadh Fómhair 1811 – 31 Iúil 1886). Meastar inniu go bhfuil sé i measc na bpianódóirí is fearr riamh.

### Saol
Sa 19ú haois, bhí clú is cáil ar Liszt ar fud na hEorapa mar phianódóir agus thuill sé saibhreas mór ón gceol. 

Nuair a bhí Liszt i bPáras, thit  sé i ngrá le Eliza Gilbert, a rugadh i gContae Shligigh. Bhí cáil uirthi níos déanaí mar Lola Montez, rinceoir agus bean scléipe i bPáras, Lean sí Liszt go Bonn na Gearmáine agus dúradh gur mheall sí ansin Rí na Baváire, Ludwig I, chun na leapa léi.

I lár na bliana 1886, tholg LIszt tinneas a bháis – niúmóine broinceach. Bhí croí lag aige ag an am céanna. D'éag sé ar 31 Iúil 1886, in aois 74 bliain dó, i mBayreuth sa Ghearmáin.

### Ceol
Chum Liszt na Rapsóidí Ungáracha, mar aon le dánta siansacha bunaithe ar dhrámaí is ar mhiotais. Bhí an ceoldán (tone poem nó Symphonic poem) a d’fhorbair Liszt níos oiriúnaí ná an siansa chun smaointe an chumadóra a léiriú. Sa cheoldán bhí dhá nó trí théama a seinneadh de réir mar a bhí riachtanach chun an dán nó an scéal a léiriú.

Ba é Liszt an chéad duine a d‟úsáid an téarma 'ceol léiritheach'.

Bhí páirt lárnach ag Liszt i bhforbairt an Neudeutsche Schule (An Scoil Ghearmánach Nua).

## Féach freisin

* Na Rómánsaithe eileː, mar sh. Wagner agus Brahms.
*Lola Montez (Eliza Gilbert, damhsóir)

## Tagairtí

Lizst, Franz
Lizst, Franz
Lizst, Franz
Lizst, Franz
Catagóir:Rómánsachas
Maigh Chromtha

Baile margaidh in Iarthar Chorcaí is ea **Maigh Chromtha**. Sníonn an Sulán, craobh-abhainn de chuid na Laoi, tríd an mbaile. Bhí 2,985 duine ina gcónaí ar an mbaile, de réir an daonáirimh a rinneadh sa bhliain 2002. 

Bhí an bua ag foireann peile Mhaigh Chromtha i gCraobh Idirmheánach an Chontae sa bhliain 2010.

## Daoine

* Morgan McSweeney,  straitéisí polaitiúil 

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh gréasáin oifigiúil an bhaile
* Ionad gnó ar an mbaile 

## Tagairtí

thumb|clé|250px|Caisleán Mhaigh Chromtha, i lár an bhaile


Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Catagóir:BSG gan aitheantas
Art Ó Laoghaire

Ba chaptaen Caitliceach Éireannach in Arm na hOstaire san 18ú haois é **Art Ó Laoghaire** (timpeall 1747 - 4 Bealtaine 1773). Bhí sé pósta le hEibhlín Dubh Ní Chonaill, a chum an chaointe cháiliúil, *[[Caoineadh Airt Uí Laoghaire]]* faoina fear céile.

## Óige
Bhain Art le teaghlach Caitliceach in Iarthar Chorcaí. Bhí neart saibhris ag an teaghlach seo, in ainneoin na bPéindlíthe a bheith i bhfeidhm ag an am. Fearacht go leor d'fhir óga Chaitliceacha na haicme sin in Éirinn, d'fhág sé an tír agus é go hóg chun seirbhís a thabhairt in airm ar an Mór-Roinn. Shocraigh Art féin ar arm Impireacht na hOstaire. Ba ghearr go raibh ardstádas bainte amach aige mar shaighdiúir oilte cumasach.  
mion|248x248px
Chaith sé tamall mar Husár Ungáireach faoin mBanimpire Máire Treasa.  

## Argóint
D'fhill Art ar Éirinn  sa bhliain 1767 le bheith ina chónaí ar thalamh a mhuintire i Ráth Laoich (Maigh Chromtha).   Bhí sé bródúil as an ardú céime a bhí aige mar Hussar.  Ba chomhghuaillithe dlútha iad, an Sasana agus Impireacht na hOstaire. Ach ag an am céanna, bhí uaisle na Mumhan an-chúramach faoina stádas féin, agus bhí  bhí Art ag cur gothaí air féin ar fud  an cheantair. 

Níor thúisce Art ar ais in Éirinn ná go raibh sé ag cothú trioblóide le mór-uaisle Gallda an cheantair. Chuaigh sé in achrann go háirithe le hArd-Shiarriam Chorcaí, Abraham Morris, a bhí ina chónaí i Hanover Hall. Cheap a lán daoine go raibh Ui Laoghaire ag cothú troda (agus mar sin bhí ról tábhachtach ag Airt sa bhás féin). Ar deireadh, lámhachadh Art in aice le Carraig an Ime.
clé|mion|266x266px|An cloch chinn do Airt Uí Laoghaire

Cuireadh é ar dtús i gCill na Martra, mar nach gceadódh Morris dá bhean chéile é a chur lena mhuintir i Mainistir Chill Cré. (ach cuireadh ansin é faoi dheireadh).  

I mí na Meitheamh 1773, cúisíodh Morris as dúnmharú ach scaoileadh  saor é. I mí Iúil 1773 scaoileadh Morris chun  díoltas a bhaint amach, agus fuair sé bás tamaill ina dhiaidh.

## Leabhair Thagartha
* Ó Tuama, Seán, *Caoineadh Airt Uí Laoghaire*, (Baile Átha Cliath 1961/1999)

## Naisc Sheachtracha
*Cuntas ar scéal Airt Uí Laoghaire ó Chumann Staire Bhéal Átha 'n Ghaorthaidh 
* Caoineadh Airt Uí Laoghaire le UCC, UCCIreland ar Youtube
* Taifead amaitéarach de leagan iomlán Sheáin Uí Thuama 2014
* Cuntas ar scéal Airt Uí Laoghaire ó Chumann Staire Bhéal Átha 'n Ghaorthaidh 
* Bob Quinn, léacht ar Youtube
* Peadar Ó Riada anseo.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1747
Catagóir:Básanna i 1773
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha
Catagóir:Daoine dúnmharaithe
Catagóir:Maigh Chromtha
Govisümber (Cúige)

Cúige (Aimag) de chuid na Mongóile is ea **Govisümber Aimag**. Tá an cúige suite i gceartlár na tíre. Is é Choir an phríomhchathair. Bunaíodh an cúige sa bhliain 1994.

## Na hAonaid Riaracháin
thumb|right|250px|Ceantair Govisümber

* - Príomhchathair an cheantair

## Tagairtí

Catagóir:Ballaonaid na Mongóile
Ulánbátar

thumb|right|250px|Ulaanbaatar
Is é **Ulánbátar** (Mongóilis: Улаанбаатар, traslitriú: *Úlánbátár*, brí «laoch dearg») príomhchathair na Mongóile.

Catagóir:Príomhchathracha na hÁise
Catagóir:An Mhongóil
Eibhlín Dubh Ní Chonaill

Aithnítear **Eibhlín Dubh Ní Chonaill** (t.1743-c.1800) mar chumadóir an chaointe cháiliúil, *[[Caoineadh Airt Uí Laoghaire]]*. Ba é Airt Uí Laoghaire a fear céile.
[clé|mion|177x177px|[Doire Fhíonáin  i gContae Chiarraí.]]

## Óige agus Cúlra
Rugadh í i nDoire Fhionáin Co Chiarraí sa bhliain 1743. Bhain Eibhlín Dubh le muintir Uí Chonaill i nDoire Fhíonáin.  i gContae Chiarraí. Ba iníon do Dhomhnall Mór Ó Conaill í. Bhí fiche a dó siblín aici. Bhí sí ina haintín ag Dónall Ó Conaill. 

Bhí go leor airgid déanta ag Muintir Uí Chonaill ón smugláil agus iad ina gcuid d'iarsmaí na huas-aicme Gaelaí Cailicí i gCiarraí. Ba é Domhnall Mór Ó Conaill a hathair, Muiris a' Chaipín ab ainm dá dheartháir a raibh gnó mór smuigleála á reáchtáil aige.

Pósadh í le Conchubharach ó na Foidhrí agus í ina chailín cúig bliana d'aois.. Ach ba sheanfhear caite é agus fuair sé siúd bás taobh istigh de thréimhse sé mhí.
mion|266x266px|Cloch chinn, Airt Uí Laoghaire

## Eibhlín agus Art
Thit Eibhlín i ngrá le hAirt Uí Laoghaire go gearr tar éis dó filleadh ón Mór-Roinn. Bhí sí fiche is a trí bliana d’aois nuair a bhuail sí le hAirt.  Thit Eibhlín i ngrá le hAirt nuair a chonaic sí é ar chapall bán is cosúil.  Ní raibh a clann sásta leis an ngaol  sin. D’éalaigh siad le chéile agus phós siad ar 19 Nollaig 1767. 

Phós siad i gcoinne thoil mhuintir Uí Chonaill, a bhí buartha go dtarraingeodh teasaíocht Airt aird na n-údarás Gallda orthu agus ar an ngnó a bhí ar bun acu ar chósta cúlráideach Chiarraí.  

Bhog Eibhlín agus Airt go Rath an Liath. Bhí siad ina gcónaí le athair O Laoghaire. Rugadh cúigear clainne beo di ach fuair triúr bás. Bhí sí ag iompar linbh nuair a fuair Art bás. 

## Caoineadh
Scríobh Nóra Ní Shíndile an caoin síos agus mar sin tá muid ábalta é a léamh inniu.   D’fhoilsigh an LCIB an caoineadh  in 1892 . 

## Leabhair Thagartha
* Ó Tuama, Seán, *Caoineadh Airt Uí Laoghaire*, (Baile Átha Cliath 1961/1999)

## Naisc sheachtracha
* Cuntas ar scéal Airt Uí Laoghaire ó Chumann Staire Bhéal Átha 'n Ghaorthaidh 
*Lost World: RTÉ ar Youtube

## Tagairtí

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1743
Catagóir:Básanna i 1800
Catagóir:Maigh Chromtha
Santiago de Compostela

Is í *[[Santiago de Compostela]]* príomhchathair Chomhphobal féinrialaitheach na Gailíse. Tá sé suite in iarthuaisceart na Spáinne i gcúige A Coruña. Is í an ardeaglais ceann sprice na hoilithreachta a dtugtar Camino de Santiago uirthi. Ba Cathair San Séam an t-ainm a bhí ag na Gaeil ar an áit sa Mheánaois.

### Bunús
Deirtear go dtagann an t-ainm *compostela* ó *campus stellae* na Laidine, i.e. "faiche réalta", rud a fhágann go gciallaíonn Santiago de Compostela "Naomh Séamus na faiche réalta". Tá baint ag an ainm leis an scéal gur tugadh cnámha Naomh Séamas anall ón Meánoirthear go dtí an Spáinn, áit ar cuireadh iad agus a bhfaca aoire réalt os a gcionn. Tógadh eaglais san áit agus ardeaglais ina dhiaidh sin.

[200px|thumb|left|[Ardeaglais Santiago de Compostela]]

### Le feiceáil
Tá an ardeaglais in aice chearnóg mhór na seanchathrach. Ar an taobh eile den chearnóg tá Pazo de Raxoi (Pálás Raxoi), halla na cathrach agus áit chruinnithe *Xunta* (rialtas) na Gáilíse. Ar thaobh na láimhe deise de staighre na hardeaglaise tá Hostal dos Reis Católicos, óstán a thóg na Monarcaí Caitliceacha Isabella I agus Ferdinand II do na hoilithrigh (anois is parador é). 

Tá clú ar Ollscoil Santiago freisin.

Baisteadh ceann d'oird mhíleata na Spáinne, Ord Santiago, as an gcathair (ar nós Calatrava, Alcantara agus Montesa).

### Stair
In 2013, tharla tubaiste traenach gar le Santiago de Compostela.  Maraíodh 79.   D'íoc Allianz Global agus comhlachtaí eile €25 milliún mar chúiteamh.... in 2024.

### Aimsir
Tá sí ar an gcathair is mó báisteach san Eoraip de bharr na gaoithe láidre aniar ón Aigéan Atlantach agus na sléibhte a bheith timpeall air.

Inniu féin tugann oilithrigh as gach cearn a n-aghaidh ar an gcathair ar son thaisí an Naoimh. 

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte sa Ghailís
Catagóir:An Ghailís
Catagóir:Príomhchathracha na Spáinne
A Coruña (cúige)

Is í **A Coruña** (nó: La Coruña as Spáinnis, La Corogne as Fraincis) cheann de na ceithre chúige a dhéanann suas Comhphobal Fhéinrialaitheach na Gailíse. Tá sé timpeallaithe ag an Aigéan Atlantach ó thuaidh agus san iarthar, an chúige Pontevedra ó dheas agus an chúige Lugo san oirthear.

Is í A Coruña príomhchathair na cúige. 

Tá an chathair Santiago de Compostela suite sa chúige seo chomh maith. Dá bharr siúlann na mílte oilithrigh tríd an gcúige seo ar an mbealach go dtí tuama Naomh Shéamais. Freisin tá an chontae agus ceann Finisterra cáiliúil i measc turasóirí agus oilithrigh.

Tá stair na cúige an-suimiúl ó thaobh nasc idir na cathracha timpeall na cúige (mar shampla El Ferrol), agus ó thaobh an pháirt a ghlac an chúige sna cogaidh éagsúla i rith stair na Spáinne.

I rith an Dara Chogaidh Dhomhanda bhí na báid Gearmánacha seo a leanas curtha faoi uisce:

* Unterseeboot 514; báite 8 Iúil 1943 ó anoir aduaidh Ceann Finisterre. 54 marbh. 
* Unterseeboot 504; báite ar an 30 Iúil 1943 aniar aduaidh de Ceann Ortegal. 53 marbh. 
* Unterseeboot 508; báite 12 Samhain 1943 i mBá na Bioscáine ó thuaidh cheann Ortegal. 57 marbh.

## Tagairtí

Catagóir:Cúigí na Spáinne
Catagóir:An Ghailís
A Coruña

Is cathair i gcomhphobal féinrialaitheach na Gailíse in iarthuaisceart na Spáinne í **A Coruña** (Spáinnis: La Coruña, Gaeilge: Cathair na Cruinne).  Is í an dara cathair is mó sa Ghailís agus is í príomhchathair an chúige í.

Deirtear go háitiúil go dtagann an t-ainm ón *gColóin Ársa*, nó Túr Earcail, a bhfuil fós ina seasamh inniu, ach ní aontaítear go huile leis an dtuairim seo. Teach solais a bhí ann ar feadh 2,000 míle bliain. In aice an túir, tá compás (Rosa de los Vientos- *Rós na Gaoithe*) le siombailí Ceilteacha a fhreagraíonn dona tíortha Ceilteacha uilig. Deirtear gur tháinig na chéad Ceiltigh (Clann Mhíle) go hÉireann ón áit seo fadó. Táthar ann a deireann go dtagann sé ón bhfocal "Coróin", agus nach gciallaíonn an "a" ach an t-alt sonrach mar an gcéanna as Gaeilge. Tóg faoi deara freisin an cosúlacht fuaimníochta idir "Coruña" ( [koˈɾuɲa] ) agus "Cruinne" ( [kɾʲɪna] ), tá daoine eile ann a dhéanann an nasc sin. 

Déanann roinnt daoine nasc idir Éire agus an Ghailí mar deirfiúr Ceilteach de bharr na cosúlachtaí: reiligúin céanna, aimsir fliusch, tírdhreach glas agus geilleagar bunaithe ar talamhaíocht agus iascaireacht. Tá club peil Ghaelach ann chomh maith leis an ain, *Fillos de Breogán* (Mic Bhreogán); agus tá Roinn Léann Éireannach ag Ollscoil A Coruña. Sa bhliain 2014, thairg banna cheoil Gailíseach, *Luar na Lubre*, albam darbh ainm *Torre de Breoghán*, le hamhráin bunaithe ar Mic Míle.  Is í Luimneach a chomhchathair. 

Is port an-ghnóthach í an chathair agus í suite ar an chósta Atlantach. Tá an chathair tábhachtach ó thaobh trádal talmhaíochta de ar fud an réigiúin. Tá scaglann ola ann chomh maith.

Tá clú agus cáil ar an chlub sacair, Deportivo de La Coruña, a bhfuil sa chéad sraith i sacar na Spáinne. Bhí an bua acu i gcoinne club sacair Shelbourne sa bhliain 2004.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte sa Ghailís
Catagóir:An Ghailís
Real Club Deportivo de La Coruña

Is club peile Spáinneach é **Real Club Deportivo de La Coruña**, S.A.D. Bunaíodh an club sa bhliain 1906. Imríonn sé sa chathair A Coruña (An Ghailís) sa pháirc *Estadio Municipal de Riazor* a bhfuil áit le haghaidh 34,600 lucht féachana.

## An Tús
Sa bhliain 1902 d'fhill José María Abalo, fear as A Coruña, óna am ag staidéar i Sasana, agus thóg sé an cluiche leis. D'imir sé é lena chuid cara sa réileán tairbh.

Sa bhliain 1904 bhunaigh siad foireann darbh ainm (?), tar éis tamall thug an giomnáisiam Sala Calvet iad faoi deara agus thosaigh siad ag imirt é freisin.

I mí na Nollaig 1906, bhunaigh na fir foireann darbh ainm Club Deportivo de la Sala Calvet, agus tar éis tamall d'athraigh sé go dtí *Deportivo de Coruña*. Tar éis dhá bhliain eile, fuair an fhoireann an marc ríoga ón Rí Alfonso XIII agus glaodh Real Club Deportivo de La Coruña air. 

## Athrú go Foireann Proifisiúnta
Lean Deportivo ag imirt sna sraitheanna éagsúla sa Ghailís agus an tír go dtí an bhliain 1928, nuair a bunaíodh an tsraith Spáinneach. Theip air Deportivo cáiliú don “Primera División” ach d'imir siad sa "Segunda División" ar dtús, bhuaigh siad ar Real Madrid sa Copa del Rey, go dtí gur cháiligh siad don Primera División sa bhliain 1929.

Bhuaigh siad an copa del Rey sa bhliain 1995 agus arís sa bhliain 2002.
Bhuaigh siad an chéad corn sraithe sa séasúr 1999/2000.

## Eile
Coimeádann an fhoireann an t-ainm "La Coruña" cé go bhfuil an chathair go hoifigiúil "A Coruña".

Catagóir:Clubanna sacair na Spáinne
Catagóir:An Ghailís
Love Ulster

Is eagraíocht í **Love Ulster** (Gaeilge: *Bíodh Grá Agat d'Uladh*) a cuireadh ar bun chun meas a thaspéaint do dhaoine a fuair bás i rith na dtrioblóidí i dTuaisceart Éireann.

## Tagairtí

Catagóir:Na Trioblóidí
Grúdaireacht bhaile

thumb|

Is é **grúdaireacht bhaile** nuair a cruthaíonn daoine pearsanta deochanna meisciúla ar son iad féin agus a chairde. Is féidir neart rudaí a úsáid, athraíonn giosta an siúcra atá ann chuig alcóil agus Dé-ocsaíd charbóin.

Taitníonn grúdaireach bhaile le daoine ata luath acu ar blas agus costas. Is caitheamh amisire é d'ól pearsanta agus is féidir a bhaint as roinnt le cairde agus clan, chomh maith le páirt a glacadh i gcómórtas grú amaithéarigh. Grúdaíonn siad le fáthana neamhtrachtála.

Mar le grúdlanna tráchtála, is iad na comhábhar beorach le grúdaire bhaile ná:
* uisce, braich (eorna agus cruithneacht), leannlus, agus giosta. 

Sa Mheiricéa, go minic, úsáidtear arbhar nó ris ar ais ina braich mórán. I Sasana agus sa Bheilg, úsáidtear síucra i roinnt.

Is féidir le grúdaire bhaile dul tríd go leor nó beagán ceimeanna. Níos mó ceimeanna, níos mó blas! Ceannaíonn an grúdaire “kit” eastóscán braiche leannlusa agus cuireann sé uisce (agus b’fhéidir siúcra) a dhéanamh braichlis. Anseo, cuireann sé giosta leann a coipeadh an bhraichlis. Tar éis idir ceithre agus seacht lá, cuirtear an bheoir nua seo i mbuideál. Tar éis seachtain eile, tá an bheoir réidh le n-ól.

Is féider leis an grúdaire bhaile beoir níos fearr a dhéanamh trí fiuchadh eastóscán braiche ná uisce agus leannlusa ar feadh leathuair a dhéanamh braichlis. Tar éis seo, cuireann giosta leann grúdaire “eastóscán” go seo, mar thuas.

Déantar an bheoir is fearr nuair a dhéanann an grúdaire bhaile a eastóscán fein. Anseo, meascann sé braich basctha le huisce te. Tar éis uair a chloig, draeneann sé an bhraichlis mhilse (eastóscán) ón braich basctha, ag spreachalú níos mó uisce te a fáil de uile. Ansin, fiuchtar an bhraichlis go léir, mar thuas.

## Dlíthiúlacht

## Tagairtí

Catagóir:Grúdaireacht Bhaile
Reachlainn

Is oileán é **Reachlainn** (Rathlin), atá suite deich gciliméadar ó chósta thuaidh Chontae Aontroma, Tuaisceart Éireann. Is é Reachlainn an áit is tuaisceartaí i dTuaisceart Éireann. Tá cuma L ar an oileán - tá achar 7 gcimiléadar ón gcósta thoir go dtí an cósta thiar agus achar 4 chiliméadar ón gcósta thuaidh go dtí an cósta theas. 

Níl ach 75 daoine ina gcónaí ar an oileán (daonáireamh 2001). Níl oileán eile i dTuaisceart na hÉireann le pobal buan. Tháinig méadú go 141 daoine faoi daonáireamh 2021.

clé|mion|Church Bay
clé|mion

## Stair
clé|mion
Deirtear gurbh é an chéad áit a leag an duine daonna cois in Éirinn, agus is iomaí duine idir Éireannaigh, Albanaigh, Lochlannaigh, Sasanaigh agus eile a leag cois ann ó shin.

Is ar Reachlainn a tharla an chéad sceimhle Lochlannach ar Éirinn, de réir Annálacha Ulaidh. D'fhoghlaigh na Lochlannaigh eaglais an oileáin agus loisc siad roinnt foirgneamh sa bhliain 795.
clé|mion|St Thomas
Rinneadh cúpla ár uafásacha san oileán le linn choilíniú na hÉireann. Dhúnmharaigh Francis Drake agus a chuid fear tuairim is 600 oileánach ann  sa bhliain 1575.Rinneadh ár ar mhuintir Chlainn Mhic Dónaill a bhí ag lorg tearmainn ar Reachlainn.  

Rinneadh scrios eile fiche bliain ina dhiaidh sin nuair a chaith saighdiúirí Shasana 300 bean agus páiste d’ailltreacha móra an oileáin.  

Mharaigh Protastúnaigh de Chlann Mhic Cailín idir 100 agus 3,000 Caitlicigh de Chlann Mhic Dónaill ar Reachlainn sa bhliain 1642. Caitheadh na scórtha bean ó na haillte.

Inniu tá músaem san oileán atá lonnaithe i seanteach bád sa mbaile beag ag an gcuan. Tá roinnt eolais ann faoin saol mar a bhí san oileán.
clé|mion

## Dúlra
Tá a lán éan mara ar Reachlainn, agus tá anaclann dúlra RSPB ann ar an oileán. Is iad an Royal Society for the Protection of Birds a ritheann an tearmann éan atá in iarthar an oileáin.  Is i mí na Bealtaine a bhíonn a bhformhór ‘sa mbaile’ i Reachlainn sula dtéann siad amach ar an teiscinn mhór don chuid eile den bhliain. Tá an tearmann éan lonnaithe timpeall ar an teach solais bunoscionn in iarthar an oileáin (tá trí theach solais ann).
clé|mion|Brockley House

## Gaeilge
Bhí a gcanúint féin ag muintir an oileáin, canúint nach maireann anois ach amháin i leabhair agus i dtaifeadtaí, a bhí ina droichead ar go leor bealaí idir Gaeilgí na hÉireann agus na hAlban. Thugadh scoláirí cuairt ar an áit sa gcéad seo caite agus an céad roimhe sin arís le gramadach, stór focal, agus comhréir na n-oileánach a fhoghlaim agus is iomaí feis, fleá, agus féile a reáchtáladh san oileán san am a caitheadh.

Tá físeáin an iriseora agus taighdeora canúna Ciarán Dunbar, 'Caint ar Ghaelg Reachraidh',  le fáil ar YouTube ina gcuireann sé síos ar an gcineál Gaeilge a labhraítí san oileán.

Tá comharthaí Gaeilge i roinnt mhaith de na siopaí beaga fós agus go leor tithe ann a bhfuil a ainm Gaeilge greanta ar a ngeata.

## Féach freisin
* Reachrainn (baile fearainn i gContae Bhaile Átha Cliath)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Mionainmneacha Reachlainn *(logainmneacha)*

Catagóir:Oileáin Chontae Aontroma
Eoghan Ó Gramhnaigh

Sagart agus scoláire Gaeilge ba ea **Eoghan Ó Gramhnaigh** (Béarla: *Eugene O'Growney*). Rugadh é ar 25 Lúnasa 1863 ag Baile Átha Faithlinn i mBaile Átha Buí i gContae na Mí agus cailleadh é ar 18 Deireadh Fómhair 1899 i Los Angeles, California. 

Le Béarla a tógadh é, agus deirtear nach raibh a fhios aige go raibh an Ghaeilge ann nó gur thug mac léinn i gColáiste Naomh Fíonán san Uaimh eolas dó uirthi. 

Chuaigh sé ar Choláiste Naomh Pádraig i Maigh Nuad sa bhliain 1882, agus lean sé air ag déanamh staidéir ar theanga, ar sheandachtaí agus ar stair na hÉireann. Théadh sé ar saoire sa Ghaeltacht, áit ar fhoghlaim sé conas an teanga a labhairt. Rinneadh sagart de sa bhliain 1888 agus ceapadh é mar shagart cúnta i mBaile na Carraige i gContae na hIarmhí. Sa bhliain 1891 ceapadh é mar Ollamh le Léann Ceilteach i Maigh Nuad, agus timpeall an ama chéanna rinneadh eagarthóir Irisleabhar na Gaedhilge de, iris a raibh roinnt alt dá chuid foilsithe cheana inti. 

## ''Simple Lessons''
thumb|deas|200px|An inscríbhinn os cionn uaigh an Ghramhnaigh
[thumb|clé|180px|Tuama an Ghramhnaigh i g[Coláiste Phádraig, Droim Conrach|Coláiste Phádraig, Maigh Nuad.]]

Bhí Ó Gramhnaigh ar dhuine den dream a bhunaigh Conradh na Gaeilge sa bhliain 1893. Toghadh é mar Leas-Uachtarán an Chonartha toisc é a bheith mór le Dubhghlas de hÍde, agus bhí an post sin aige go dtí lá a bháis.  

Is é an saothar is mó a tharraing clú air "Simple Lessons in Irish," sraith ceachtanna a foilsíodh in Irisleabhar na Gaedhilge agus sa *Weekly Freeman* ar dtús. Ba é an Conradh a chuir na "Simple Lessons" amach ina leabhar sa bhliain 1894. Bhí ráchairt an-mhór air agus díoladh na mílte cóip de. 
 
Sa bhliain 1894, agus an tsláinte ag teip air, thug sé a aghaidh ar Arizona agus ar Chalifornia, mar a bhfuair sé bás den eitinn in aois a shé bliana is tríocha. Cuireadh é i Reilig Chalvaire os cionn Los Angeles. Sa bhliain 1903 aistríodh a chorp go dtí Maigh Nuad ar chomhairle chraobhacha Meiriceánacha Chumann na Gaeilge agus le cead uachtarán Mhaigh Nuad.

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* Cuntas ar an nGramhnach ar shuíomh Mhaigh Nuad 
* Beathaisnéis Sheáin Uí Cheallaigh faoin Athair Ó Gramhnaigh
* Welch, Robert (eag.), ''The Concise Oxford Companion to Irish Literature'' (Oxford, 1996/2000)
* Ábhar a bhaineann le hEoghan Ó Gramhnaigh i Leabharlann Náisiúnta na hÉireann.

Gramhnaigh, Eoghan Ó
Gramhnaigh, Eoghan Ó
Catagóir:Alumni Choláiste Phádraig, Má Nuad
Gramhnaigh, Eoghan Ó
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Gramhnaigh, Eoghan Ó
Irisleabhar na Gaedhilge

B'irisleabhar Gaeilge é ***Irisleabhar na Gaedhilge***, a bhíodh á fhoilsiú ón mbliain 1882 go dtí 1909. Bhí sé ina thréimhseachán tábhachtach do lucht Athbheochan na Gaeilge sa tréimhse roimh bhunú Shaorstát Éireann. Bunaíodh an t-irisleabhar seo ag lucht Aondacht na Gaedhilge, eagraíocht a bunaíodh sa bhliain 1880.  Conradh na Gaeilge a bhí freagrach as an bhfoilseachán i ndiaidh 1884.

I measc na scríbhneoirí a bhíodh ag scríobh ann bhí Pádraig Mac Piarais, Dubhghlas de hÍde, An tAthair Peadar Ua Laoghaire, Úna Ní Fhaircheallaigh, An tAthair Eoghan Ó Gramhnaigh agus Eoin Mac Néill. I measc na n-ábhar a foilsíodh bhí filíocht, gearrscéalta, stair, béaloideas, amhráin, léirmheasanna leabhar, dinnseanchas, seanfhocail, ábhar d’fhoghlaimeoirí Gaeilge agus cur síos ar obair Chonradh na Gaeilge.

## Eagarthóirí
* ...
* Eoghan Ó Gramhnaigh (1891- )

## Naisc sheachtracha

* Corpas ''Irisleabhar na Gaedhilge''

## Tagairtí

Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Irisí liteartha
Catagóir:Irisí léannta
Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge
Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla
Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Míosacháin
Catagóir:Athbheochan na Gaeilge
Catagóir:Conradh na Gaeilge
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1882
Catagóir:Bunaithe sna 1880í
Gealán San Elmo

Is éard atá i gceist le **gealán San Elmo**, **spréacharnach San Elmo** nó **tine ghealáin** ná feiniméan leictreach aimsire ina gcruthaítear plasma thart ar réad talmhaithe a bhfuil réimse leictreach san aer ina thimpeall. Go bunúsach, sórt breo gorm nó vialaite é gealán San Elmo agus tá cuma na tine air. Feictear an tine seo ar struchtúir fhada bhioracha, ar nós seolchrainn bád agus sciatháin aerárthaí. Is iad an ocsaigin agus an nítrigin - an dá ghás is coitianta in atmaisféar an Domhain - is cúis le dath na spréacharnaí seo, agus iad ag oibriú cosúil leis an neon i soilse neoin.

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas atmaisféarach
Ourense (cúige)

Is cúige í **Ourense** atá suite in iarthuaisceart na Spáinne, in oirdhesiceart comhphobal féinrialaitheach na Ghailís. Tá teorainn aige leis an gcúige Pontevedra san iarthar, Lugo sa tuaisceart, León agus Zamora san oirthear, agus leis an bPortaingéil ó dheas. Le achar 7,278 km² is é an t-aon cúige talamhiata sa Gháilís.

Is í Ourense, príomhchathair an chúige, an t-aon áit lárnach le dlúth daoine; tá cónaí ar formhór muintir na háite faoin dtuath. 

Tá cónaí ar 343,768 ann, le 30% dóibh sa phríomhchathair. Tá 92 contae sa chúige, chomh maith le Ourense is iad Verín, Ribadavia, Allariz, A Rua, Carballiño, Viana do Bolo, agus Xinzo de Limia bailte tábhachtacha na háite.

Tá Ourense timpeallaithe ag sléibhte, agus dá bharr sin tá an cúige leithlisíthe i gcomparáid leis an gcósta dlúthdhaonra agus talamh torthúil sa chuid eile den chomhphobal. San am a d'imigh romhainn bhí sé chomh iargúlta sin nach raibh slí taistil amach as an gcúige seachas taisteal ar traein go dtí gur tógadh mótarbhealach nua-aimseartha le déanaí. Fiú ar an teorainn aneas leis an bPortaingéil, scarann na sléibhte an dá chultúr.

## Tagairtí

Catagóir:Cúigí na Spáinne
Catagóir:An Ghailís
Ourense

Is cathair í **Ourense** i gComhphobal féinrialaitheach na Gailíse in iarthuaisceart na Spáinne, agus is í príomhchathair an chúige Ourense sa Ghailís. Tá thart ar 105, 600 daoine ina gcónaí ann; sé sin 30% de dhaonra an chúige ar fad.

## Stair
Bunaíodh an baile in aois na Rómhánaigh. Áit mhaith ab ea é le cosaint bealach thar an abhainn Miño. Tar éis na Rómhánach, bhí sé mar chuid den Ríocht Suebi ón 5ú haois go dtí an 7ú haois, go dtí gur ghabh agus gur mhill na Múraigh é sa bhliain 716. Rinne Alfonso III atógáil ar an áit timpeall na bliana 877. Chuir ionsaí na Normannach agus na nArabach Al-Mansur meath leis an gcathair arís. Bhí sé ar ais mar chathair thábhachtach faoi réim Sancho II agus a dheirfiúr Doña Elvira sa 11ú haois.

## Tuarasóireacht

left|thumb|250px|Ard-Eaglais.

Is féidir an chathair a roinnt i dtí chuid ag taispeáint forbairt na cathrach de réir aoiseanna éagsúla; an mheánaois, an 19ú haois agus an lá atá inniu ann. Mar aon le formhór cathair agus bailte na Spáinne tá an *Plaza Mayor* mar anam na cathrach. Is í an Ard-Eaglais an foirgneamh is tábhachtaí sa chathair. Is í an dara ard-eaglais is sine sa Ghailís (bunaíodh é sa bhliain 572, agus atógadh í sa 13ú haois. Tá stíl Rómhánúil ann, chomh maith le stíl Ghotach freisin.

Tá droichead iontach ag dul thar an abhainn Miño, mar atá, an Ponte Vella. Thóg na Rómhánaigh ar dtús é, agus rinne an t-easpag Lorenzo atógáil air sa bhliain 1230. 

## Barallete
Bhain lucht líofóra na sceana agus lucht na scáthanna fearthainne úsáid as *argot* darbh ainm *Barallete*, ba bhéarlagair é seo inar úsáideadh focail nuachumtha nár thuig aon duine eile in ionad gnáthfhocal.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte sa Ghailís
Catagóir:An Ghailís
Aindiachas

mion|An 'atomic whirl' - lógó a úsáidtear chin An tAindiachas a léiriú
Seasamh fealsúnach é **An tAindiachas**, ina maítear nach bhfuil aon Dia ná Ard-Bheith ann. Tugtar **Aindiachaí** ar dhuine a leanann an fhealsúnacht seo. Is minic go gcuirtear ina leith gur creideamh atá ann, amhail creideamh spioradálta ar bith, ach maíonn na haindiachaithe féin gur cruinne 'easpa creidimh' a thabhairt air. 

Is é an méid a dúirt an fealsamh agus aindiachaí cáiliúil Sasanach, Bertrand Russell, ina leith ná:

Is é an tAindiachas a mhalairt don diachas.

Tugann 2.3% de dhaonra an domhain aindiachaithe orthu féin sa lá atá inniu ann, agus tugtar neamhdhiachaí (daoine nach gcreideann in aon dia nó gur cuma leo) ar 11.9% sa bhreis. Tugann idir 64-65% de mhuintir na Seapáine aindiachaí, agnóiseach, nó neamhchreidmheach orthu féin, agus 48% sa Rúis. Ní hionann líon na n-aindiachaithe i stáit an Aontais Eorpaigh, le céadatán níos lú ná 10% san Iodáil agus tíortha eile, agus chomh hard le 85% sa tSualainn.

I measc na gcúiseanna a thugann aindiachtaithe dá n-easpa creideamh luaitear fadhb an oilc, easpa fianaise go bhfuil aon dia ann, agus éagsúlacht agus bréagnú idir na ráitis i dtaobh Dé a dhéanann creidimh éagsúla.

Cé gur minicí nach gcreideann aindiachaithe in aon rud osnádúrtha, tá fealsúnachtaí ann a chreideann in imeachtaí osnádúrtha gan aon chreideamh i nDia acu, mar shampla, an Búdachas. 

## Stair

Maítear gurb é an fealsamh Sean-Ghréigeach, Diagoras, a bhí ar an gcéad aindiachaí ceart, cé nár tháinig forás ceart ar an gcoincheap go dtí aimsir na hEagnaíochta.

## Aindiachaithe Cáiliúla

* Bertrand Russell
* Richard Dawkins
* Karl Marx
* Christopher Hitchens
* Democritus

## Cumainn
* Aindiachaithe Éireann (Atheist Ireland)
* Aindiachaithe Thuaisceart Éireann (Atheist Northern Ireland)
* Comhaontas Idirnáisiúnta Aindiachaithe (Atheist Alliance International)
* Aindiachas na Ríochta Aontaithe (Atheism U.K.)
* Aindiachaithe Meiriceá (American Atheists)

Catagóir:Fealsúnacht
Dún na Séad

Baile cósta i gContae Chorcaí is ea **Dún na Séad** (*Baltimore* as Béarla). D'eascair an leagan Béarla den logainm ó ainm Gaelach eile ar an áit, mar atá, **Baile an Tí Mhóir**. Bhí an baile ina dhaingean ag Muintir Uí Dhrisceoil, a bhí ina dtrádálaithe agus ina bhfoghlaithe mara sa cheantar sin tráth. Tá caisleán dá gcuid suite i lár an bhaile go fóill. Rinneadh athchóiriú air seo le déanaí agus is díol spéise do thurasóirí anois é.
clé|mion
clé|mion

## Stair
Rinne foghlaithe mara ón Ailgéir an baile a ionsaí sa bhliain 1631, agus rug siad cuid mhór de mhuintir an bhaile ar ais chun na hAfraice leo mar sclábhaithe.

Bhí Rose Dugdale sa bhuíon a rinne creach ar Theach Russborough i gContae Chill Mhantáin sa bhliain 1974.  D’éalaigh sí as sin go tigín i measc na gcrann ar na bunchnoic sceirdiúla i nDún na Séad. Ach ní raibh na gardaí i bhfad ag breith ar Dugdale.

## Turasóireacht

Is ionad mór turasóireachta é Dún na Séad. Tá cuid mhaith staire ag baint leis an áit agus tá sé ina lárionad iompair go dtí na hoileáin máguaird.

## Féach freisin

* "*Baltimore*" (R-A), scannán fada de chuid Joe Lawlor agus Christine Molloy, a tháinig amach in 2024.

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* Suíomh gréasáin an bhaile 
* Féile na mBád Adhmaid i nDún na Séad

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Raúl Castro

Tá **Raúl Castro** ina Uachtarán ar Chúba ón mbliain 2008 i leith. Rugadh é ar an 3 Meitheamh, 1931. Tháinig sé mar chomharba ar a dheartháir Fidel Castro ar an 24 Feabhra 2008.

[thumb|left|200px|Raúl Castro agus uachtarán na [Brasaíle Lula]]

Catagóir:Cúba
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Club Chonradh na Gaeilge

Club sóisialta agus beár Gaelach is ea **Club Chonradh na Gaeilge** nó **Club an Chonartha** atá suite in íoslach cheanncheathrú Chonradh na Gaeilge, ag 6 Sráid Fhearchair i mBaile Átha Cliath 2, Éire. Cuirtear réimse fairsing d'imeachtaí cultúrtha Gaelacha ar siúl sa Chlub.
mion|Tá Club an Chonartha thíos staighre in Uimhir a 6
Bunaíodh An Club sa bhliain 1969 agus tá sé neamhspleách ó Chonradh na Gaeilge. Bíonn córas ballraíochta i bhfeidhm ag an gClub agus bíonn vóta ag gach ball do choiste an Chlub. Tá coiste an Chlub i gceannas ar reachtáil an Chlub is toghtar an coiste ag an gcruinniú ginearálta bliantúil. 

## Stair an Chlub

### Dúnadh sealadach (2024-2027)
Beidh an Club féin dúnta ó dheireadh mhí Mheán Fómhair 2024 go dtí 2027 agus an foirgneamh stairiúil ag 6 Sráid Fhearcair á fhorbairt ina lárionad Gaeilge. Tá imeachtaí míosúla fós á eagrú ag Coiste Chlub Chonradh na Gaeilge Sealadach in ionaid éagsúla i mBaile Átha Cliath agus i gcéin. 

## Féach freisin
* Amhránaithe an Chlub
* GaelGÁIRÍ

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh gréasáin an Chlub
* Leathanach Facebook an Chlub

## Tagairtí


Catagóir:Conradh na Gaeilge
Catagóir:Baile Átha Cliath
Steorn

Is comhlacht é **Steorn** (IPA [stjɔːn]) atá bunaithe i mBaile Átha Chliath. Bunaíodh an comhlacht le plé le ríomhthráchtáil (ar an Idirlíon) ach tar éis na tubaiste 'dot.gone', tháinig laghdú ar méid na foirne a bhí ann. D'fhógair siad i 2003 gur aimsigh siad foinse fhuinnimh shaor a bhain le maighnéid. Sa bhliain 2006, chuir siad dúshlán os comhair lucht idirnáisiúnta na heolaíochta an próiseas a chruthú nó a dhiúltú. I 2007, theip ar taispeántas a bhí acu i Londain ach deir siad go ndéanfa atriail ar an bpróiseas i 2008 le súil le go mbeidh a inneall ORBO le fhorbairt i ndáiríre.

Catagóir:Comhlachtaí teicneolaíochta