open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Charlie McConalogue

Is Teachta Dála do cheantar Dhún na nGall é **Charlie McConalogue** nó **Cathal Mac Conaill Óig** a rugadh i mí Dheireadh Fómhair 1977). Tá sé ina bhall d'Fhianna Fáil. Sheas McConalogue in Olltoghchán 2011 agus bhain sé suíochán amach don chéad uair.

Bhí sé ina aire talmhaíochta le linn 2020-2024. Ar an 29 Eanáir 2025, ceapadh McConalogue mar Aire Spóirt (post a bhíonn á shantú ag go leor)  i Rialtas an 34ú Dáil. 

## Féach freisin

* Dún na nGall (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i nDún na nGall

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Dún na nGall (Dáilcheantar)
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Seán Ó Cadhain (polaiteoir)

Is polaiteoir agus seanadóir as Gaillimh é **Seán Kyne** (Gaeilge: *Seán Ó Cadhain*) (rugadh é Aibreán, 1975). Bhí sé ina Theachta Dála do cheantar na Gaillimhe Thiar idir na blianta 2011 agus 2020. Tá sé ina bhall de Fhine Gael agus is as Maigh Cuilinn dó.  

Roimhe sin bhí sé ina bhall de Chomhairle Contae na Gaillimhe.

Sheas sé in Olltoghchán 2016 agus toghadh é le 9.55% de na vótaí céad rogha. In Olltoghchán 2020, chaill sé a shuíochán Dála. Cheap an Taoiseach Leo Varadkar ina sheanadóir é ar an 19 Feabhra 2020 in áit Frank Feighan.

### Gaeilge
Bíonn Kyne le cloisteáil go minic ar Raidió na Gaeltachta. Nuair a thosaigh sé sa bpolaitíocht ní raibh a dhóthain Gaeilge aige le hagallamh raidió a dhéanamh. Chuir sé de stró air féin a dhóthain Gaeilge a fhoghlaim le go mbeadh sé in ann dul faoi agallamh ar *Adhmhaidin* agus déileáil le grúpaí Gaeltachta ina dteanga féin.

## An Seanad

Toghadh an t-iar-aire stáit Gaeltachta Seán Kyne (Fine Gael), as Maigh Cuilinn i nGaeltacht na Gaillimhe, ina Sheanadóir den dara huair ar an Rolla Saíochta agus Oideachais. Sheas Kyne, a bhí ina Theachta Dála do Gaillimh Thiar ó 2011 go 2020, d’Olltoghcháin 2020 agus 2024 ach níor éirigh leis suíochán Dála a fháil.

## Féach freisin

* Gaillimh Thiar (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i nGaillimh Thiar

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh
Catagóir:Baill Sheanad Éireann
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine beo
Nathracha na hAstráile

Seo liosta de **nathracha na hAstráile**. Tá mórán de na speicis seo le fáil i dtíortha eile chomh maith. 
thumb|150px|deas|''Morelia spilota mcdowelli'' i bPáirc Náisiúnta Lamington, Queensland, an Astráil.
thumb|deas|150px|Téapán cósta.
|deas|150px|thumb|Nathair mhulga.

## Naisc
* Ainmneacha Gaeilge Fhásra na hAstráile
* Damháin alla na hAstráile

Catagóir:An Astráil
Catagóir:Nathracha
Ceantar na nOileán

Grúpa oileán é **Ceantar na nOileán** agus é le fáil idir Cuan Chill Chiaráin agus Cuan an Fhir Mhóir. Tá Ceantar na nOileán suite i gConamara in iarthar na Gaillimhe san fhíor-Ghaeltacht, 56km siar ó chathair na Gaillimhe. Tá Gaeilge ag 85% de mhuintir an cheantair, de réir an daonáirimh.

Tá na hoileáin ceangailte den mhórthír le droichid a tógadh ag deireadh an chéid seo caite. Is iad Eanach Mheáin, Leitir Móir, Garumna agus Leitir Mealláin na príomhoileáin agus tá oileáin bheaga eile ag síneadh amach uathu. Is í an Ghaeilge teanga labhartha na ndaoine. Tá an ceantar seo ar cheann de na ceantair is saibhre teanga agus cultúr sa Ghaeltacht. 

## Talamh
Cé gur leaca móra d'aolchloch a chlúdaíonn cuid mhór de na hoileáin i gcónaí, cruthaíodh a lán talún in am an ghátair le feamainn, gaineamh, agus cré a baineadh as na scoilteanna idir na leaca móra. Fásann glasraí ar nós fataí, cairéidí agus meacain go láidir, ach is tógáil eallaigh agus caoire is mó atá ar siúl ann faoi láthair.

## Geilleagar agus gnó
Turasóireacht agus iascaireacht na príomhshlite beatha ar na hoileáin. Tá an talamh an-bhocht, ach bhí ceangal daingean ag na hoileánaigh i gcónaí leis an bhfarraige. San am atá thart, bhí an-tábhacht le baint na feamainne ar na hoileáin, go háirithe i gcóir táirgeadh iaidín.

## Cultúr
I dteannta an tsaibhris chultúrtha seo, tá áilleacht nádúrtha dá cuid féin ag baint leis an gceantar seo. Thug TG4 léargas ar chultúr ceoil ó Ceantar na nOileán in 2009. 

## Stair
Thréig a lán na hoileáin ó thús an 20ú haois ar aghaidh, le dul ar an mórthír nó ar imirce. Ar Stáit Aontaithe Mheiriceá a thug a lán acu a n-aghaidh.

Rugadh Darach Ó Catháin sa cheantar (1922), ach d'aistrigh a mhuintir go Ráth Chairn i gContae na Mí in 1935.

## Naisc sheachtracha
* Comhairle Ceantar na nOileán 

## Féach freisin
* Ceol na nOileán

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Oileáin Ghaeltachta
Catagóir:Oileáin Chonnachta
Catagóir:Oileáin Chontae na Gaillimhe
Stac Leibhinis

Is staca farraige é **Stac Leibhinis**, ar an cósta den Hiort, i gComhairle nan Eilean Siar. 

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Bobby Jindal

Polaiteoir Meiriceánach is ea **Piyush "Bobby" Jindal** (a rugadh 10 Meitheamh 1971). Ball de Theach na nIonaidaithe sa Chomhdháil in Washington, D.C. a bhí ann ó 2005 go dtí 2008 ar son toghcheantair i Louisiana. Ó 14 Eanáir 2008 go 11 Eanáir 2016 bhí Jindal ina ghobharnóir ar an stát céanna. Is ball den Pháirtí Poblachtach é.

Rugadh Bobby Jindal i mBaton Rouge, Louisiana d’imircí ón India. Nuair a bhí sé ina mhac léinn ardscoile d’iompaigh sé ón Hiondúchas go dtí an Chríostaíocht. Bhain sé amach céim bhaitsiléara sa bhitheolaíocht agus san eolaíocht pholaitiúil ag Ollscoil Brown agus ina dhiaidh sin fuair sé scoláireacht Rhodes chuig Ollscoil Oxford, mar ar bhain sé a chéim mháistreachta sa pholaitíocht amach.

Chaith Jindal sealanna ag obair ar chúrsaí sláinte agus mar uachtarán Ollscoil Louisiana. Sa bhliain 2003 rinne sé a chéad iarracht ar phost ghobharnóra Louisiana, ach fuair Kathleen Blanco, bean choimeádach de chuid an Pháirtí Dhaonlathaigh an bua air sa toghchán. D'éirigh leis go héasca, áfach, suíochán a bhaint amach sa Chomhdháil in Washington sa bhliain 2004. Sheas sé arís d’oifig an ghobharnóra sa bhliain 2007. Chuaigh míshástacht vótálaithe Louisiana le rialtas an stáit úd i ndiaidh Hairicín Katrina chun sochair do Jindal agus fuair sé an bua sa toghchán sin. Toghadh arís é mar ghobharnóir sa bhliain 2011.

Is duine coimeádach é Jindal. Tá seasamh láidir tógtha aige i gcoinne an ghinmhillte cé nach bhfuil sé in aghaidh bearta éigeandála arb ionann, dar lena lán, leis an nginmhilleadh féin. Tá sé ar son phionós an bháis. Sa bhliain 2008, bhí Jindal ar na daoine ar chuir foireann John McCain suim iontu mar iarrthóir ar son leasuachtaránacht na tíre, ach i ndeireadh na dála Sarah Palin a roghnaíodh. Sa bhliain 2015 chuir sé feachtas ar siúl ar lorg ainmniúchán an Pháirtí Phoblachtaigh mar uachtarán na tíre ach ar 17 Samhain 2015 chuir sé an feachtas ar ceal.
  
Tá Bobby Jindal pósta ar Supriya Jolly, iníon le himircigh Indiacha freisin, ón mbliain 1997 i leith. Tá triúr iníonacha acu.

## Nasc seachtrach
* Louisiana Governor Bobby Jindal  suíomh oifigiúil 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Acadóirí
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hIndia
Catagóir:Fir
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Louisiana
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Roghadal

Is é **Roghadal** sráidbhaile ar na Hearadh, Comhairle nan Eilean Siar.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Saorstát an Chongó

[mion|[Léarscáil|Léarscail]]

Stát stairiúil san Afraic ba ea **Saorstát an Chongó** (a mhair ó 1885  go dtí 1908). Monarcacht a bhí ann faoi Rí Leopold II na mBeilgeach.   

## Stair
Go déanach sa naoú haois déag sa ré a ghlaotar ‘Streachailt don Afraic’ air, bhí cumhachtaí coilíneacha na hEorpa i gcomórtas le chéile chun réigiún an Chongó a chur faoi smacht. I mí Feabhra 1885, thug Acht Ginearálta Bheirlín aitheantas d’éileamh 'Chumann Idirnáisiúnta an Chongó', cuideachta phríobháideach faoi smacht agus úinéireacht Rí Leopold II na Beilge. Coilíneacht a bhí faoi úinéireacht phríobháideach agus in aontas pearsanta le Leopold II na Beilge a bhí ann, (i.e. tír ar leithligh nach cuid den Bheilg í, arbh é Leopold II an monarc bunreachtúil dí, ach tír a roinn an monarc céanna le tír dhifriúil). 

Bhí spéis mhór ag comhlachtaí na Beilge i mianraí an Chongó  le fada an lá. Bhíodh an tír i seilbh Léopold II, rí na Beilge ar feadh na mblianta 1887 - 1908.

Chuir Leopold córas an-smachtúil i bhfeidhm trínar diúltaíodh don phobal dúchais úinéireacht a gcuid talún agus toraidh. Cuireadh pionós orthu go fíochmhar nó cuireadh chun báis iad agus go minic tógadh a mná céile uathu munar bhailigh siad an rubar.

### Mac Easmainn
I mí an Mheithimh 1903 tháinig Ruairí Mhic Easmainn go dtí Leopoldville ag ceann deiscirt an Chongó Uachtaraigh. Thaisteal sé suas an abhainn ag brath ar ghrúpaí de mhisinéirí le haghaidh iompair agus lóistín. I gcomparáid le turas roimhe sin i 1887, tháinig sé ar phobal laghdaithe agus brúite. 

Ar an 2 Feabhra 1904, foilsíodh tuairisc  Ruairí Mhic Easmainn um ainghníomhartha na mBeilgeach sa Chongó, bunaithe ar staidéar agus agallaimh. Sa bhliain chéanna bhunaigh a chara, Edmond Morel, Cumann Leasu an Chongó. Mhéadaigh an cumann seo ar an eolas i measc an phobail maidir leis na hainghníomhartha agus rinne sé comhghríosú chun leasú a dhéanamh.

Sa deireadh i 1908, gabhadh Saorstát an Chongó isteach sa Bheilg. Mar thoradh ar sin tháinig feabhas ar leas an phobail dhúchasaigh.

Sa bhliain 1909, foilsíodh tuairisc eile le Arthur Conan Doyle.

## Féach freisin

* Poblacht Dhaonlathach an Chongó,  Kinshasa
* An Congó (abhainn)

## Tagairtí

Catagóir:Iar-Stáit agus críocha
Catagóir:Iar-thíortha
Catagóir:Ríochtaí
Catagóir:Poblacht Dhaonlathach an Chongó
Catagóir:Stair na hAfraice
Catagóir:1900idí
Catagóir:Stair na Beilge
Údar (idirdhealú)

Tá níos mó ná brí amháin leis an bhfocal **údar**:

* Duine a scríobhann; scríbhneoir 
* *[[Údar (sraith TG4)|Údar]]*: sraith theilifíse ar TG4
Ceann Ear

Is oileán é **Ceann Ear**, i ngar d'Eilean Heisgeir.

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Máire na hÉigipte

Mhair **Máire na hÉigipte,** naomh Críostaí, sa cheathrú / cúigiú haois AD (timpeall 344 - 421 AD). Bhí an-chlú uirthi san Iarthar sa Mheánaois agus tá adhradh fós uirthi san Eaglais Cheartchreidmheach. 

Tá scéal a bheatha beag beann ar an stairiúlacht a bhain léi, má bhí a leithéid riamh ann.  Striapach, tháinig aiféala agus aithrí uirthi agus chaith sí an chuid eile dá saol mar dhíthreabhach. B'eiseamláir de naofacht na mban í, chun múineadh a chur ar an mbantracht, is féidir a áitiú..thumb|Máire na hÉigipte, le José de Ribera|clé
## Beatha
Rugadh Máire san Éigipt tuaraim is 344. D'éalaigh sí óna baile féin agus dá bhliain déag aici agus chuaigh sí leis an striapachas. Bean ainrianta agus dhrúisiúil, fágadh ina bean déirce í i gCathair Alastair Mhóir.

De réir an *Vita* (beatha) a scríobh Soifriónias, tar éis seacht mbliana déag mar seo, chuaigh Máire ar oilithreacht go Iarúsailéim, agus í ag iarraidh  gníomh mór aithreachais a dhéanamh.  Nuair a shroich sí Iarúsailéim, níor éirigh léi dul isteach i dTeampall an Tuama Naofa go dtí gur ghuigh sí do Muire Máthair Dé ag iarraidh maithiúnas. 

Chuala Máire guth a insint di dul don taobh eile den Iordáin chun síochána a fháil. Rinne sí amhlaidh agus chuaigh sí chuig faoistin i mainistir Eoin Baiste. Thrasnaigh sí an Iordáin athuair agus chaith sí a saol mar dhíthreabhach sa ghaineamhlach.

### Bás
Tuairim is bhliain sula a d'éag sí, chas Sosimus Naofa uirthi agus d'inis sí scéal a bheatha dó. Bí sí lomnocht ag an am agus ní raibh sé soiléir do Sosimus ar dtús an duine a bhí inti. D'iarr sí ar an bhfear naofa a bhrat a thabhairt di.  

Tar éis di a scéal a insint, d'iarr sí air teacht ar ais ar an Déardaoin Mandála dár gcionn. Rinne sé dá réir agus tháinig Máire chuige ag siúl ar uisce na hIordáine. 

D'imigh Sosimus ar ais don áit bliain ina dhiaidh sin agus tháinig sé ar a corp. Bhí teachtaireacht scríofa sa ghaineamh go bhfuair Máire bás an oíche a ghlac sí comaoineach uaidh. Mar sin féin, ní raibh a corp loite. Chuir Sosimus corp Mháire le cabhair ó leon a tháinig air ag an bpointe sin. De réir an traidisiún Caitliceach, tharla sé sin sa bhliain 421.

## Ceiliúradh
Ceiliúrtar féile Máire na hÉigipte ar an 1 nó 3 Aibreán san Eaglais Chaitliceach agus ar 1 Aibreán agus ar an gcúigiú Domhnach sa Charghais Mór san Eaglais Ceartchreidmheach. 

In ealaíon, taispeántar Máire go minic mar sheanbhean nocht le gruaig sár-fhada.

## Féach freisin

* Máire Mhaigdiléana

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 344
Catagóir:Básanna i 421
Catagóir:Aithreachas
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine Éigipteacha
Catagóir:Díthreabhaigh
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Mná
Catagóir:Naoimh
Catagóir:Striapacha
Beinidict ó Nursia

Ba naomh é **Beinidict ó Nuirsia,** (; ; 2 Márta 480 – 21 Márta 547) a tugtar adhradh dó mar athar an mhanachais in Iarthar na hEorpa.

## Saol
Rugadh Beinidict i Nuirsia, Norcia an lae inniu, in Umbria na hIodáile tuaraim is 480. 

Ba dhuine don uasaicme Rómhánach a athair. Ba chuid de chúpla é lena a dheirfiúr, Naomh Scholastica. 

Chuaigh sé i mbun stadair liteartha a bhí mar ghnáth oideachas dá haicme, mar ullmhún do ghairm riarachána ag an am. 

Tuaraim is 500, chuir sé deireadh lena stadair agus d'imigh sé mar dhíthreabhach. Ghlac sé culaith mhonachúil i Subiaco agus chaith sé trí bhliain mar dhíthreabhach.

Tar éis an tréimhse sin, fuair ab i manistir sa cheantar bás agus bhí clú Bheinidict forleathantha gur tháinig mainigh chuige ag iarraidh air dul i gcomharbacht ar an ab sin. Ní raibh an cáil céanna ag an mainistir féin agus dhiúltaigh Beinidict ar dtús. 

Nuair a ghlac sé an ról, rinne sé iarracht eagar agus ord a cur ar na mainigh. Ach rinneadar iarracht é a mharú le nimh. Níor éirigh leo - bhris an cupán a thug siad dó agus tháinig fiach chun an t-arán nimhe a thógáil uaidh. 

## Tionchar

D'éirigh iomrá ar Bheinidict mar gheall ar míorúiltí ina thimpeall agus tháinig meas ar na daoine dó. Thóg sé dá mhainistir déag sa ghleann ina mhair sé, agus é ina ab ar tríú ceann déag le mainigh a bhí roghnaithe aige féin. An rud is tábhacht a fhág sé ná Riail Bheinidict Naofa a bhí tionchar faoi leith ar an saol rialta in Iarthar na hEorpa agus ar stair na hEorpa i gcoitinne.

Fuair sé bás i Monte Cassino na hIodáile ar 21 Márta 547. 

D'ainmnigh an Pápa Pól VI é mar phatrún na hEorpa i 1964. I 1980, chuir an Pápa Eoin Pól II Naoimh Coiréal agus Meithiódíus ar chomhchéim leis.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 480
Catagóir:Básanna i 547
Catagóir:Beinidictigh
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Diagairí na Críostaíochta
Catagóir:Fir
Catagóir:Naoimh Iodálacha
Catagóir:Scríbhneoirí Iodálacha
Aerfort Idirnáisiúnta Bhéal Feirste

Is é **[[Aerfort]] Idirnáisiúnta Bhéal Feirste** (Béarla: *Belfast International Airport*) an t-aerfort is gnóthaí i dTuaisceart Éireann agus tá sé lonnaithe sa Gharrán Fearnóige.

Bíonn seirbhísí rialta ann go dtí an Bhreatain Mhór, mór-roinn na hEorpa agus Meiriceá Thuaidh.

## Aerlínte agus cinn scríbe

Catagóir:Aerfoirt
Catagóir:Béal Feirste
Catagóir:Aerfoirt i dTuaisceart Éireann
Downton Abbey

Sraith drámaí stairiúil Briotanach é **Downton Abbey** (a chiallaíonn *Mainistreach Bhaile Down* i nGaeilge) atá léirithe ag an gcomhlacht meán Briotanach Carnival Films don líonra teilifíse ITV. Tá an tsraith lonnaithe i rith na ré Edwardiach deireanaí, tar éis bhás Éadbhard VII agus an Chéad Chogadh Domhanda ar eastát ficseanúil *Downton Abbey* i dTuisceart Yorkshire, agus glacann foireann *ensemble* aisteoirí páirt ann. Ba é an t-aisteoir agus scríbhneoir Julian Fellowes a chum agus a scríobh an chuid is mó de, agus céadléiríodh é ar ITV ar an 26 Meán Fómhair, 2010.

Chríochnaigh an clár ar an 25 Nollag 2015.

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* ITV.com/downtonabbey

Catagóir:Cláir theilifíse stairiúla
Catagóir:Cláir theilifíse Bhéarla
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2010
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2015
Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine
Catagóir:Cláir ITV
Pól Ó Cuilinn

Ba é **Pól Ó Cuilinn** (24 Aibreán 1803 – 24 Deireadh Fómhair 1878) an chéad chairdinéal Éireannach.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Easpaig Átha Cliath
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1803
Catagóir:Básanna i 1878
Sojourner Truth

mion|upright|Sojourner Truth timpeall na bliana 1870|cléDaonuasclóir agus gníomhaí ar son cearta na mban i bhí in **Sojourner Truth** nó **Isabela Baumfree** mar a rugadh í (t. 1797 – 26 Samhain, 1883). 

Rugadh mar sclábhaí í, i Swartekill, Nua-Eabhrac, in Esopus. D’éalaigh sí le hiníon nuabheirthe léi óna gcuid máistrí sa bhliain 1826. 

“Sojourner Truth” an t-ainm a thug sí uirthi féin ón mbliain 1843 i leith agus ise ag obair i gcoinne na sclábhaíochta. Bhí sí gníomhach le linn an Chogaidh Chathartha sna Stáit Aontaithe ag iarraidh fir ghorma a spreagadh chun troid in airm an Tuaiscirt. 

I ndiaidh an chogaidh, rinne sí iarracht in aisce talamh a fháil ó rialtas na tíre do na sclábhaithe saortha. Chuir sí teach banaltrachta do sheandaoine gorma ar bun i stát Nua-Eabhrac freisin. 

Fuair sí bás in Battle Creek, Michigan sa bhliain 1883.

## Féach freisin

* Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1797
Catagóir:Básanna i 1883
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna
Catagóir:Gníomhaithe cearta na mban
Catagóir:Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe
Corn Loch na Séad

Is ceann de na huirlisí ceoil is sine dá bhfuil in Éirinn é **Corn Loch na Séad**. Tagann an corn ó bhéal coirn uamha de chuid na hIarannaoise. Uirlis cheoil í seo, corn, a sheinneadh daoine a chónaigh in Éirinn le linn na hIarnaoise, breis is 2200 bliain ó shin. Bhíodh sé le cloisteáil i bhfad ó bhaile. Bhí coirn den chineál céanna ag Ceiltigh san Eoraip. Shéideadh siad na coirn i gcathanna, chun scanradh a chur ar an namhaid.

Tá an corn féin in Ard-Mhúsaem na hÉireann anois. 

## Stair
Tagann Corn Loch na Séad ó bhéal coirn uamha de chuid na hIarannaoise, níos déanaí ná an Cultúr Hallstat, timpeall 100 RC. 

Creidtear gur cuireadh ann é mar ofráil reiligiúnach uair éigin i dtús ré na Críostaíochta (mar sin, cúpla céad bliain ina dhiaidh an déantús).

## Stíl
Maisithe i stíl chuarach Cheilteach mar atá Corn Loch na Séad, thángthas air le trí chorn eile den déanamh céanna i mbun locha i gContae Ard Mhacha. 

## Samhaltán
Tagann samhaltán agus trádmharc Taisce Cheol Dúchais Éireann Corn Loch na Séad. Úsáidtear an samhaltán le caoinchead Ard-Mhúsaem na hÉireann.

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Ceirmeacht
Catagóir:Ceol traidisiúnta na hÉireann
Catagóir:Ceol traidisiúnta na hÉireann
Dlí Gay-Lussac

[thumb|150px|right|Faoin choinníollacha caighdeánacha teochta agus brú, táirgeoidh imoibriú idir trí mhéadar ciúbach den ghás hidrigine agus méadar ciúbach de ghás [nítrigine timpeall dhá mhéadar ciúbach amóinia ]]

Rinne an ceimiceoir Francach Louis Joseph Gay-Lussac taighde ar an ngaol idir toirteanna na n-imoibriúchán gásach agus toirteanna na ngás ba thoradh orthu faoi na coinníollacha céanna brú agus teochta. Thug toradh a chuid taighde ar Louis Joseph an 'Dlí um Thoirteanna Cuingreacha' a thionscnamh.
## Dlí um Thoirteanna Cuingreacha
Deir an dlí seo, go mbíonn toirteanna na ngás a imoibríonn agus toirteanna na ngás a ghintear i gcoibhneasa simplí slánuimhreacha le chéile (nuair a thomhaistear na toirteanna ag an mbrú agus ag an teocht chéanna).
Mar shampla, fuair Gay-Lussac amach go n-imoibreodh 2 thoirt hidrigine agus 1 toirt ocsaigine lena chéile agus go mbeadh 1 toirt gaile mar thoradh air.

Ag éirí as thorthaí Gay-Lussac, thug Amedeo Avogadro le fios mar hipitéis go mbeadh an uimhir chéanna se mhionbhair (adaimh nó móilíní) i gcomhthoirteanna de ghais éagsúla cibé acu dúile nó comhdhíole iad, faoi na coinníollacha céanna teochta agus brú.
Chiallaigh sé sin gur féidir an toradh thuas luaite cheana féin 
:2 thoirt hidrigine agus 1 toirt ocsaigine = 1 toirt gaile
a bheith scríofa mar 
:2 mhóilíní Hidrigine + 1 móilín ocsaigine = 1 móilín uisce.

Foilsíodh Dlí Gay-Lussac sa bhliain 1808. Níor ghlacadh go forleathan ar dtús le Hipitéis Avogadro, áfach, go dtí go raibh an ceimiceoir Iodálach Stanislao Cannizzaro ábalta bailíocht na hipitéise a chur ina luí ar dhomhan na heolaíochta ag an Chéad Comhdháil Idirnáisiúnta Cheimiceach sa bhliain 1860.

Catagóir:Dlíthe Gáis
Dlí Graham

Cheap an ceimiceoir Albanach Thomas Graham **Dlí Graham**, ar a dtugtar freisin dlí na eisleata de chuid Ghraham, sa bhliain 1846.

Fuair Graham amach go turgnamhach go bhfuil an ráta *v* a thógann sé do ghas eisleathadh (nó an ráta eisleata) i gcomhréir contrártha le fréamh chearnach mheáchan móilíneach an gháis. Is féidir an fhoirmle a scríobh mar:
{\mbox{v}_1 \over \mbox{v}_2}=\sqrt{M_2 \over M_1}
nuair is ionann :
:*v<sub>1</sub>* agus ráta eisleatais an chéad ghás (toirt nó líon na mól in aghaidh an aonaid ama).
:*v<sub>2</sub>* agus ráta eisleatais an dara gás. 
:*M<sub>1</sub>* agus mais mhóilíneach an gháis 1.
:*M<sub>2</sub>* agus mais mhóilíneach an gháis 2.

Catagóir:Dlíthe Gáis
Easaigh

Is oileán é **Easaigh**, i ngar do na Hearadh, Comhairle nan Eilean Siar.

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Aerfort Chathair Bhéal Feirste George Best

Is é **[[Aerfort]] Chathair Bhéal Feirste George Best** (Béarla: *George Best Belfast City Airport*) an dara aerfort is mó i dTuaisceart Éireann agus tá sé suite in oirthear Bhéal Feirste.

Bíonn seirbhísí rialta ann go dtí An Bhreatain Mhór agus mór-roinn na hEorpa.

## Aerlínte agus cinn scríbe

Catagóir:Aerfoirt
Catagóir:Béal Feirste
Catagóir:Aerfoirt i dTuaisceart Éireann
Aerfort Chathair Dhoire

Is é **Aerfort Chathair Dhoire** (Béarla: *City of Derry Airport*) an tríú aerfort is mó i dTuaisceart Éireann.

Bíonn seirbhísí rialta ann go dtí an Bhreatain Mhór agus mór-roinn na hEorpa.

## Aerlínte agus cinn scríbe

Doire
Catagóir:Bailte i gContae Dhoire
Catagóir:Aerfoirt i dTuaisceart Éireann
Nathaíocht

Is éard is **[[nathaíocht]]** nó *seanrá* ann ná smaoineamh bunaidh, ráite nó scríofa i mbealach gearr agus gur éasca cuimhneamh air.

## Féach freisin
* Samhail, Meafar, Seanfhocal

## Tagairtí

Catagóir:Greann
Catagóir:Ráitis cháiliúla
Catagóir:Seanfhocail
Catagóir:Urlabhra
Titanic Belfast

Is músaem é **Titanic Belfast** atá suite sa Cheathrú Titanic i mBéal Feirste, Tuaisceart Éireann. Tugann 3 mhilliún duine cuairt ar an Titanic gach bliain. Is é an tionscadal turasóireachta is costasaí a cruthaíodh riamh i dTuaisceart Éireann.

Tá scéal an Titanic go fóill ina ábhar suime, tubaiste agus diamhrachta ag daoine ar fud an domhain. Is mar gheall ar an spéis seo go raibh an togra ollmhór turasóireachta curtha ar bun i mBéal Feirste. 

## Ionad
Is é atá i Titanic Belfast ná ionad cuairteoirí ollmhór 14,000 m. cearnach ina bhfuil naoi ndánlann idirghníomhacha, athchruthuithe de dheiceanna agus de chábáin na loinge, amharclann taiscéalaíochta faoi uisce chomh maith le hionad comhdhála agus féastaí, a fhreastalóidh ar 1000 duine in aon am amháin.
[clé|mion|177x177px|D'oscail an [foirgneamh sa bhliain 2012 ]]

## Foirgneamh
Tá dearadh an fhoirgnimh seo fíorshuntasach.  Rinneadh as 3,000 painéil alúmanam é agus tógadh é ar an áit ar rothlaigh an soitheach isteach san uisce don chéad uair. Tá an dearadh uathúil seo bunaithe ar chabhail an Titanic chomh maith le criostail oighir agus suaitheantas an White Star Line. Bhí ailtirí éagsúla freagrach as an dearadh agus as an tógáil, a thosaigh i 2009 agus a chosain £90 milliún, ina measc Eric Kuhne agus Mark Evans ó Civic Arts/Eric R. Kuhne & Associates chomh maith le Todd Architects.

Bhuaigh an tIonad an chéad áit sna *World Travel Awards don bhliain* 2016. Vótáil os cionn milliún duine as 216 tír don Ionad.
clé|mion|177x177px

## Stair
D'oscail an foirgneamh sa bhliain 2012 in am don chomóradh céad bhliain ó cailleadh an Titanic.
Tháinig an bunmhaoiniú (£20 milliún) ó dheontais Eorpacha bunaithe ar iarratais a rinne Bord Turasóireachta agus Roinn Trádála agus Infheistíochta Thuaisceart Éireann.  Tháinig an maoiniú eile ó fhoinsí éagsúla ina measc: Comhairle Cathrach Bhéal Feirste a thug £10 milliún agus Coimisinéirí Chuan Bhéal Feirste agus an Comhlucht Forbartha Cheathrú an Titanic, a thug breis is £10 milliún an ceann chomh maith.

## Féach freisin

* RMS Titanic

## Tagairtí

Catagóir:Béal Feirste
Catagóir:Músaeim i dTuaisceart Éireann
Logos

[right|thumb|Logos, litrithe in [Aibítir Ghréagach|aibítir na Gréigise ]]
Is téarma tábhachtach é **Logos** (An tSean-Ghréigis: *λόγος*) san fhealsúnacht, san síceolaíocht, san reitric agus san reiligiún. I dtosach báire, chiallaigh 'logos' "talamh", "pléadáil", " tuairim", "ionchas", "focal," "óráid," "cuntas," nó "fáth", ach, de réir a chéile, chuaigh sé i bhfeidhm mar théarma teicniúil san bhfealsúnacht, a bhuí le Heraclitus (ca. 535-475 RC), a bhain úsáid as an téarma agus é ag cur síos ar phrionsabal an oird agus an eolais.

Catagóir:Fealsúnacht na Críostaíochta
Catagóir:Críosteolaíocht
Catagóir:Bunchoincheapa san eipistéimeolaíocht
Catagóir:Coincheapa sa loighic
Catagóir:Iasachtaíl ón nGréigis
Catagóir:Heraclitus
Catagóir:Teanga
Catagóir:Teanga agus misteachas
Catagóir:Reitric
Catagóir:Stóchas
Gaistríteas

Athlasadh i líneáil an ghoile is ea **gaistríteas**, de thoradh greannaitheoirí cosúil le halcól, caitheamh toitíní, bia spíosraithe, nó ábhair atá láidir aigéadach mar aspairín. Déanann siad paistí athlasta, a chuireann fuil uaireanta. Tagann pianta sa bholg uachtarach dá bharr, masmas is urlacan (uaireanta, urlacan fola). Le síorghreannú, bíonn an gaistríteas ainsealach agus is féidir go dtarlóidh tanú i líneáil an ghoile, fiú othrais. 

mion|clé|Micreagraif formhéadaithe idirmheánach ag taispeaing an ghastritis le Helicobacter pylori. Ruaim H & E.

## Cúiseanna

mion|clé|Gaistríteas cineál A gastritis (chromogranin immunostain)

Tá go leor cúiseanna a d'fhéadfadh a bheith ina chúis leis. Is iad na géarchúiseanna is mó is cionsiocair leis ná i bhfad an oiread alcóil a ól nó úsáid fhada na ndrugaí frith-athlastacha neamhstéaróideacha (ar a dtugtar DFANSa), mar shampla; aspairín nó iobúpróifein.

Uaireanta, tagann an ghaistríteas i réim tar éis obráide móire, gortaithe thrámaigh, dónna, nó ionfhabhtuithe tromchúiseacha.  

D'fhéadfadh an ghaistríteas tarlú freisin dóibh siúd a raibh obráid chailliúna meáchain acu, agus a bhí mar thoradh ar an chonair díleá a bhandáil nó a atógáil.  

D’fhéadfadh ionfhabhtaithe le baictéir, go príomha *[[Helicobacter pylori]]*, aife domlais ainsealach, strus agus neamhoird uath-imdhíonachta áirithe bheith ina chúis leis an ghaistríteas chomh maith. 
clé|mion|Gaistríteas aus ionfhabhtú "helicobacter pylori"

## Cúram leighis
Is é an t-airí is coitianta ná suaitheadh nó pian an bhoilg.

## Féach freisin

* Othras peipteach

## Tagairtí

Catagóir:Goile
Catagóir:Neamhord gastraistéigeach
Lingreabhagh

Is sráidbhaile ar na Hearadh, Comhairle nan Eilean Siar, é **Lingreabhagh**.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Druga frith-athlastach neamhstéaróideach

Is éard is **Druga Frith-athlastach Neamhstéaróideach** nó **DFANSa ** (Béarla: NSAIDs) ann ná aicme drugaí a mhúchann pian sa duine.

Catagóir:Pian
Catagóir:Aicmí drugaí
Catagóir:DFANSa
Catagóir:Anailgéisigh
Cárta Leap

mion
Is éard is **Cárta Leap** (Béarla: *Leap Card* sa Ghaeilge *Cárta Léime*) ann ná córas de thicéadú comhtháite. Tógadh Leap isteach i mBaile Átha Cliath ar an 12 Nollaig, 2011.

### Gaeilge
Sa bhliain 2019,  cáineadh an tÚdarás Náisiúnta Iompair mar nach raibh an córas a bhí i bhfeidhm ag an Údarás dá gcártaí Leap ábalta an fada i nGaeilge a chur ar ainmneacha na gcustaiméirí,

I ráiteas a thug an Coimisinéir Teanga, Rónán Ó Domhnaill, dúirt sé gur cuid dhílis d'ainm an síneadh fada, agus go raibh an-difríocht idir 'Seán' agus ‘Sean '.

## Féach freisin

* Cárta Oyster

## Tagairtí

Catagóir:Córais ticéid
Catagóir:Ticéadú comhtháite
Catagóir:Iompar i mBaile Átha Cliath‎
Catagóir:Córas Iompair Éireann
Olga Bergholz

File Sóivéadach ab ea **Olga Bergholz**, nó *Ol'ga Fyodorovna Berggol'ts*, a rugadh i gCathair Pheadair ar an 16 Bealtaine 1910 agus a shíothlaigh ar an 13 Samhain 1975. 

Catagóir:Filí Rúiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1910
Catagóir:Básanna i 1975
Round Maple

Is sráidbhaile i Suffolk, i gceantar Babergh, é **Round Maple** Sasana. Tá sé in aice Edwardstone. Tá ceithre sheanfhoirneamh ar an mbaile a bhfuil stádas oifigiúil cosanta acu. Tá fiche duine ina gcónaí i Round Maple.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Suffolk
Béal na Blá

Is sráidbhaile in Iarthar Chorcaí é **Béal na Blá** (Béarla: *Bealnabla*). 

## Stair
Is i nGleann na Ruaige (Glannarouge East), 1.5km ó Bhéal na Blá, a maraíodh Mícheál Ó Coileáin i luíochán sa bhliain 1922.  Thiomáin a thionlacan isteach i ngaiste a chuir na frith-Conraitheoirí áitiúla roimh.  D'ordaigh an Coileánach do lucht a thionlactha stad agus an lámhach a fhreagairt, in áit tiomáint ar aghaidh agus é féin a choinneáil go sábháilte istigh ina charr armúrtha, mar ab fhearr leis an bhfear a bhí mar leathbhádóir aige, Emmet Daltún.

Dealraíonn sé gur piléar strae a bhuail an Coileánach. B'eisean an t-aon duine amháin a fuair bás sa teagmháil. 

## Ainm
Tagann blá as 'bleán**<nowiki/>'.**

Tá leaganacha truaillithe ann, mar shampla **Béal na mBláth**, **Béal na Bláth** nó fiú **Béal Átha na Bláiche**, galldaithe *Bealnabla* nó *Bealnablath*.

## Féach freisin

* Bleán
* Mícheál Ó Coileáin

## Tagairtí

Catagóir:Mícheál Ó Coileáin
Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Stair leighis

mion|Tuairisc liachtaː  Constance Butterworth, i Holloway Sanatorium, Nollaig 1900
Is éard is **Stair leighis** nó **Tuairisc liachta** ann ná scéal othair, na hairí a chuireann as dóibh, agus gnéithe ábhartha eile a chabhraíonn le diagnóisiú galar. Glactar an stair de réir formáide foirmiúla agus an dochtúir ag ceistiú an othair.

## Leagan amach

Leagan amach samplach:
* Príomhghearán, i. pian sa chliabhrach ar feadh 4 uair an chloig
* Stair an Phríomhghearáin
* Cógais agus Ailléirgí
* Iar-Stair Míochaine
* Stair Shóisialta agus Phearsanta(leigheas) áit chónaithe, gairm, stádas pósta, 
líon gasúr, an ólann an duine alcól nó an gcaitheann siad toitíní
* Stair a Muintire
* Súil siar ar Chórais na Colainne

## Tagairtí

Catagóir:Leigheas
Catagóir:Cleachtadh an Leighis
Catagóir:Othair sa Leigheas
Catagóir:Leigheas
Mick Wallace

clé|mion|2020
Is polaiteoir Éireannach, iar-Theachta Dála do cheantar Loch Garman, iar-FPE, iarbhainisteoir sacair agus forbróir tógála é **Mick Wallace** (Gaeilge: *Micheál de Bhailís*) a rugadh ar an 9 Samhain 1955. 

Bhí sé ina bhall neamhspleách den Dáil (Independents 4Change), agus tharraing sé conspóid go minic. Tá cáil ar leith air as a chuid éadaí gáifeacha; léinte bándearga ina measc, a thagann salach ar rialacháin na Dála corruair, chomh maith lena ghruaig fhada.

Sheas sé san Olltoghchán 2011 agus toghadh é don chéad uair mar TD. Toghadh é ina Fheisire Eorpach é i mí Iúil 2019 agus chaill sé a shuíochán sa bhliain 2024.

Roimh Olltoghchán 2024, d’fhág Mick Wallace sách deireanach é a fhógairt go poiblí go mbeadh sé ag seasamh sa dáilcheantar Loch Garman aon uair amháin eile agus é ag súil an suíochán a ghnóthaigh sé in 2011 agus arís in 2016 a fháil ar ais.  Theip air in Olltoghchán 2024.

## Féach freisin
*Neamhspleáigh ar son an Athraithe
*Loch Garman (Dáilcheantar)
*Polaiteoirí i nDáilcheantar Loch Garman

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Daoine as Contae Loch Garman
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Loch Garman (Dáilcheantar)
Catagóir:Teachtaí Dála neamhspleácha
An Cliseam

Is sliabh in Albain í **an Cliseam**, atá suite ar na Hearadh, Comhairle nan Eilean Siar.

## Tagairtí
 

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Abhainn Suidhe

Is oileán í **Abhainn Suidhe**, i ngar do na Hearadh, Comhairle nan Eilean Siar.

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Lee Van Cleef

Ba aisteoir Meiriceánach é **Clarence LeRoy "Lee" Van Cleef, Jr.** (9 Eanáir 1925-16 Nollaig 1989). Rugadh agus tógadh in Somerville, New Jersey, é. Sa bhliain 1942, d'fhág sé an ardscoil go luath chun seirbhís a chur isteach i gCabhlach na Stát Aontaithe le linn an Dara Cogadh Domhanda. Mar aisteoir i ndiaidh an chogaidh, d'oibrigh sé i ngnáthscannáin agus cláir theilifíse den seánra *western* ar feadh tamaill sách fada sular tharraing sé aird níos mó air féin lena rólanna in *For a Few Dollars More* agus *The Good, the Bad and the Ugly*.

 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna i 1989
Eli Wallach

Ba aisteoir Meiriceánach é **Eli Herschel Wallach ** (7 Nollaig 1915 – 24 Meitheamh 2014). D'imir sé páirteanna i scannáin, i gcláracha teilifíse agus ar an stáitse ar feadh 60 bliain. Bronnadh Gradam BAFTA air as a ról sa scannán *Baby Doll* sa bhliain 1956. Bhí sé gníomhach mar aisteoir go raibh sé ina nóchaidí.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1915
Catagóir:Básanna in 2014
Ennio Morricone

Cumadóir Iodálach ba ea **Ennio Morricone** (a rugadh ar 10 Nollaig 1928  sa Róimh agus a d'éag ar 6 Iúil 2020, in aois 91 bliain dó). Chum sé ceol do bhreis is 400 scannán. 

## Saothar
Bhí cáil ar Morricone mar gheall ar an gceol a chum sé do scannáin cosúil le . Go minic, titeann nótaí díchordacha Ennio Morricone anuas ar a chéile sa réamhcheol, tuar tréan na n-imeachtaí atá le teacht. Sa scannán, "La Battaglia Di Algeri" (1966), bhain sé úsáid as ceol traidisiúnta ó thús deireadh.  Is é Morricone a chum na ceoltéamaí áille, allúracha do scannáin Leone.

Bhuaigh Morricone gradam Oscar i 2016 don cheol a chum sé don scannán . Bhuaigh sé gradaim Grammy agus Golden Globe dá chuid oibre chomh maith.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Cumadóirí Iodálacha
Ezzard Charles

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea **Ezzard Mack Charles ** (a rugadh ar an 7 Iúil, 1921 – 28 Bealtaine 1975).

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1975
Catagóir:Daoine a rugadh i 1921
Stonewall Jackson

Ba ghinearál Meiriceánach é **Thomas Jonathan "Stonewall" Jackson** (21 Eanáir 1824 – 10 Bealtaine 1863). I gClarksburg, Virginia (Virginia Thiar inniu) a saolaíodh é. Ceannaire tábhachtach ar thaobh na Cónaidhme i gCogadh Cathartha na Stát Aontaithe a bhí ann. Lámhachadh é de thimpiste le linn Chath Chancellorsville. Téascadh géag leis dá bharr. Mhair sé roinnt míonna ina dhiaidh sin ach sa deireadh fuair sé bás mar gheall ar fho-iarmhairt niúmóine. Buille mór do chúis an Deiscirt sa chogadh úd é sin. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1824
Catagóir:Básanna i 1863
Catagóir:Cogadh Meicsiceach-Meiriceánach
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Daoine as Virginia
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Oifigigh don Airm na gCónaidhmeach
Catagóir:Preispitéirigh
Loch an Tairbeairt

Is loch é **Loch an Tairbeairt**, ar Hearadh, Comhairle nan Eilean Siar.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Eaglais Roghadal

Is í Clann ‘ic Leoid a thóg **Eaglais Roghadal** nó  **Tùr Chliamainn** na Hearadh sa 16ú haois, agus is ann atá uaigh Alasdair Crotach MacLeòid, ceannaire na Leodaich sna Hearadh agus san Eilean Sgitheanach (Dùn Bheagan) san 18ú haois. Rinneadh an uaigh de naghas eibhir (gneiss Leòdhasach) áitiúil, maisithe le gaineamhchloch ó Mhuile.

## Ailtireacht
Tógadh an eaglais ag baint úsáide as naghas eibhir (gneiss Leòdhasach) áitiúil. Tá plean urláir na heaglaise crosdealbhach, agus tá túr ar an taobh thiar, a bhfuil rochtain air trí dhoras taobh thiar den mheánlann, agus sraith staighrí cloiche agus dréimirí adhmaid. Tá an cór agus an sanctóir mar aon leis an ard-altóir, a bhíodh scartha ón mheánlann le scáthlán adhmaid, suite ar an taobh thoir eile den séipéal. Sna croslanna a théann amach ón mheánlann ar an dá thaobh, tá séipéil bhreise. Go bunúsach is í an stíl ailtireachta atá ann ná an stíl ó 1520 go 1550.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Amhráin is Ansa Liom

Sraith TG4 ina dtugann máistrí sean-nóis cur síos ar na hamhráin is fearr leo, ar an stíl cheoil a fuaireadar le hoidhreacht agus ar na cúiseanna gur fearr leo amhráin áirithe seachas a chéile.

I ngach eagrán den clár sa tsraith seo, déanann amhránaí aitheanta sean-nóis dreas comhrá le Antaine Ó Faracháin (amhránaí agus saineolaí ar an sean-nós é féin) agus casann roinnt de na hamhráin is deise leo agus is fearr a thagann leis/léi. Tráchtann siad freisin ar an stíl is ansa leo agus ar foinse na n- amhrán atá acu.

## Sraith 1, 2009 - 2010

# Áine Uí Cheallaigh 
# Caitlín Ní Chualáin 
# Cormac Ó hAodha 
# Éamon Ó Donnchadha 
# Éamonn Ó Bróithe 
# Eilís Ní Chinnéide 
# Eilís Ní Shúilleabháin 
# Gearóidín Breathnach 
# Johnny Mháirtín Learaí Mac Donnchadha 
# Josie Sheáin Jeaic Mac Donncha 
# Liam Ó Dúgáin 
# Máire Ní Chéileachair 
# Máire Ní Choilm 
# Máirtín Mac Donnchadha [thumb|right| Máirtín Tom Sheáinín ar “Amhráin is Ansa Liom”, [TG4 i (2010) ]]
# Máirtín Tom Sheáinín 
# Micheál Seoige 
# Páidí Mhárthain Mac Gearailt 
# Sarah Ghriallais 
# Seán Mac Craith 
# Treasa Ní Mhiolláin 

## Sraith 2, 2010 - 2011

# Róisín Elsafty 
# Lillis Ó Laoire 
# Nell Ní Chróinín
# Tomás Ó Neachtain 
# Nollaig Ní Laoire [thumb| Carthach Mac Craith ar “Amhráin is Ansa Liom”, [TG4 i (2010) ]]
# Cárthach Mac Craith 
# Nan Tom Teamín 
# Mairéad Mhic Dhonnacha 
# Joe John Mac Con Iomaire 
# Mairéad Ní Oistín 
# Séamus Ó Beaglaíoch 
# Máire Uí Dhroighneáin [thumb|Brian O Dómhnaill ar “Amhráin is Ansa Liom”, [TG4 i (2010) ]]
# Brian Ó Domhnaill 
# Odí Ní Chéilleachair 
# Treasa McClafferty 
# Eoiní Mhaidhcí Ó Suilleabháin 
# Eibhlín Ní Chearna 
# Peadar Ó Ceannabháin 
# Nollaig Nic Aindriú [thumb|Eibhlís Ní Thuama ar “Amhráin is Ansa Liom”, [TG4 i (2010)]]
# Eibhlís Ní Thuama 

## Féach freisin
* Ceol traidisiúnta na hÉireann
* Canúintí Ceoil
* Ceol na nOileán
* Sean-nós (amhránaíocht)

## Naisc sheachtracha
* Cláir TG4 » Amhráin is Ansa Liom  
* Íoslódáilte 

## Tagairtí

Catagóir:Cláir TG4
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2009
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2011
Catagóir:Cláir Ceoil
Catagóir:Cláir theilifíse
Sean-nós (amhránaíocht)

[thumb|Fógra do féile "sean-nós" ón bhliain [2011]]Traidisiún amhránaíochta is ea an **sean-nós**. Is ar stíl amhránaíochta a thugtar ‘an sean-nós’ go hiondúil – ar fhonnadóireacht na hÉireann trí chéile, idir Ghaeilge agus Bhéarla ach go háirithe ceol a ndéantar ornáidíocht air. Is stíl amhránaíochta é a chloistear go minic i gConamara sna laethanta seo, ach tá traidisiún láidir in áiteanna eile chomh maith. 

## Amhránaíocht
Is é Corn Uí Riada an comórtas is airde caighdeáin ins an amhránaíocht sean-nós. Bíonn ar na hiomaitheoirí amhrán mall amháin a chasadh agus amhrán sciopaidh freisin.

## Stair

Is téarma é ‘sean-nós’ a tháinig chun cinn le linn athbheochaint na Gaeilge le bunadh Oireachtas na Gaeilge, nuair a cuireadh tús le comórtais amhránaíochta mar chuid den fhéile. Bhí lucht an Oireachtais ag iarraidh idirdhealú a dhéanamh idir an amhránaíocht dhúchasach (an ‘sean-nós’) agus an cineál amhránaíocht a gcloisfí thart timpeall ar an bpianó i seomraí suite na meán-aicme (an ‘nós nua,’ cheapfá) ag an tráth sin.

## Conspóid

### Ainm
Inniu tá an téarma ‘sean-nós’ á úsáid go forleathan, ach ní léir go bhfuil mórán ar bith céille leis.
[thumb|Tá clú ar Eoiní Mhaidhcí Ó Suilleabháin mar amhránaí ar an sean-nós. Rinneadh roinnt clár faoi (ar [TG4 ar Raidió na Gaeltachta) agus e ag casadh amhráin ar an sean nós.]]
Is é tuairim amhránaithe áirithe nár cheart an téarma ‘sean-nós’ a úsáid ar chor ar bith.

### Oideolaíocht
Is ealaín ar leith í amhránaíocht sean-nós. Mar sin, ceapann daoine áirithe nach féidir ealaín a mhíniú don té nach bhfuil sí aige nó aici, ach níor chuir sin stop le ranganna áirithe.

## Féach freisin
* Windeáil
* Siolla gaoithe

## Tagairtí

## Naisc
* Ceol traidisiúnta na hÉireann
* Canúintí Ceoil, sraith TG4
* Ceol na nOileán, sraith TG4
* Amhráin is Ansa Liom, sraith TG4 ina dtugann máistrí sean-nóis an lae inniu cur síos ar na hamhráin is fearr leo, ar an stíl cheoil a fuaireadar le hoidhreacht agus ar na cúiseanna gur fearr leo amhráin áirithe seachas a chéile.

## Naisc Sheachtracha
* ''An Amhránaíocht Dhúchasach in Iarthar na hÉireann''. Cartlanna Joe Éinniú, Ollscoil na hÉireann, Gaillimh
* Sean Nós Beo *(amhráin Ghaeilge traidisiúnta ó Ghaeltacht na nDéise)*

Catagóir:Ceol traidisiúnta na hÉireann
*
Catagóir:Ceol na Gaeilge
Eoghan Mac Giolla Bhríde

Is údar Éireannach é **Eoghan Mac Giolla Bhríde**, a bhfuil trí chnuasach gearrscéalta foilsithe aige.

As Gaoth Dobhair i dTír Chonaill d'Eoghan Mac Giolla Bhríde agus tá cónaí air faoi láthair i mBaile Átha Cliath. Is é a thríú cnuasach gearrscéalta* Cnámh*. Foilsíodh *Idir Feoil is Leathar* (Coiscéim) in 2002 agus *Díbeartaigh* (Coiscéim) in 2005. D'aistrigh sé an leabhar *[[An Prionsa Beag]]* (Éabhlóid) ón Fhraincis in 2015. Bhí sé mar eagarthóir ar leagan úr den leabhar *Cáitheadh na dTonn* le Muirghein agus ar an bhailiúchán tomhasanna *Tomhas Orm, Tomhas Ort!* Is scríbhneoir scripte scannán é agus bhí sé ina chomhscríbhneoir ar na scannáin *[[Silence]]* (Harvest Films, 2012) agus *[[Song of Granite]]* (Marcie Films, 2017).

## Litríocht
Scéalta iad atá lán le héirim, osréalachas, agus seanchas, lonnaithe in áiteanna ar fud na cruinne ó Ghaoth Dobhair go Guatamala. 

Bhunaigh Mac Giolla Bhríde an teach foilsitheoireachta Éabhlóid sa bhliain 2010. 

## Scannáin
Bíonn Eoghan Mac Giolla Bhríde gníomhach i saol na scannánaíochta chomh maith, agus cláir á ndéanamh aige ag Éabhlóid. Bhí ceann amháin faoin gceoltóir John Doherty, ceann eile faoi Néilidh Mulligan agus stiúrtha ag Eoghan Mac Giolla Bhríde.

## Saol
As an Charraic i nGaoth Dobhair d’Eoghan Mac Giolla Bhríde. Céim aige san Innealtóireacht Shibhialta. 

## Féach freisin
* Éabhlóid

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Portráidí na Scríbhneoirí Gaeilge: Eoghan Mac Giolla Bhríde
* Beo
* imbolc.ie 
* IMDB

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Gearrscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Gearrscéalaithe
Catagóir:Scríbhneoirí scannáin de réir tíre
Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair
Catagóir:Daoine beo
Caolas na Hearadh

Tá **Caolas na Hearadh** suite idir Uibhist a Tuath agus Na Hearadh.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Caolais na hAlban
Cló na Hearadh

deas|250px|thumb|Cló na Hearadh
Is bréidín lámhfhillte é **Cló na Hearadh** déanta ar na Hearadh, Comhairle nan Eilean Siar.

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Ainneor

deas|250px|thumb|Ainneor
Modh traidisiúnta curaíochta is ea an t-**ainneor** (nó **iomaire**, nó **iompú**), ina dtochailtear iomairí agus claisí comhthreomhara le spád, suas le 2.5 méadar ar leithead, agus cainéil chúnga draenála eatarthu. Bhí an modh curaíochta seo in úsáid i ndeisceart na Breataine ón tréimhse iar-Rómhánach go dtí an tréimhse iar-mheánaoise, agus i gcuid mhaith d'Éirinn agus d'Albain go dtí an 19ú haois.

Cé go bhfuil sé imithe i léig den chuid is mó, tá sé fós le fáil sna hInse Gall agus in áiteanna in iarthar na hÉireann. Sna háiteanna seo, is é an modh a úsáidtear de ghnáth ná fóid mhóna a ardú agus leasachán feamainne díshalannaithe a úsáid chun an talamh a fheabhsú. Is minic a saothraíodh prátaí sa chaoi seo sna réigiúin seo, go dtí gur tharla an Gorta Mór sa Ghàidhealtachd agus in Éirinn mar gheall ar an dúchan prátaí *Phytophthora infestans*.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Heather Locklear

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Heather Deen Locklear**, a rugadh ar an 25 Meán Fómhair 1961.

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine beo
Patrick Duffy

Is aisteoir Gael-Mheiriceánach é **Patrick George Duffy**, a rugadh ar an 17 Márta 1949.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Daoine beo
Micreanáisiún

Is éard is **micreanáisiún** ann ná aonad polaitiúil a maíonn a chuid ionadaithe gur baill de náisiún neamhspleách nó stát ceannasach iad, ach nach bhfuil aitheantas dlíthiúil aige ó aon stát ceannasach. Ní ionann micreanáisiúin agus stáit ''de facto'' ná prótastáit, agus níl siad uathrialach toisc nach bhfuil bunús dlí leo sa dlí idirnáisiúnta. De ghnáth, bíonn gníomhaíochtaí na micreanáisiún sách fánach gur féidir le stáit cheannasacha neamhaird a dhéanamh orthu. Tá roinnt micreanáisiún tar éis boinn, bratacha, stampaí poist, pasanna, boinn chomórtha, agus nithe eile a bhaineann le stáit, a eisiúint, cuid acu mar fhoinse ioncaim.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Dlí idirnáisiúnta
Fiach mac Aodha Ó Broin

Laoch Laighneach agus taoiseach mór mhuintir Bhroin, bhí **Fiach mac Aodha Ó Broin** nó Fiach MacHugh O'Byrne (1534 – 8 Bealtaine 1597) ina thaoiseach ar Chill Mhantáin. Bhí cáil na troda air.
[clé|mion|Bhris sé arm an Tiarna Grey i n[Gleann Molúra ar 25 Lúnasa 1580.]]
Tá clú ar a fhriotaíocht i gcoinne riail na Sasanach agus a chabhair le héalú Aodh Rua Ó Dónaill.

Sheas Mac Aodha Ó Broin an fód in aghaidh Shasana agus bhris sé arm an Tiarna Grey i nGleann Molúra ar 25 Lúnasa 1580. 

Baineadh a chloigeann de ar 8 Bealtaine 1597. 

### Laochas agus miotas
Is beag Éireannach nár chuala tuairisc ar an taoiseach. Baineann a scéal le scéalta móra gaisce an nGael.  I rith an chatha sa bhliain 1580, rothlaíodh carraigeacha móra síos ar na Sasanaigh ó shleasa an ghleanna, deirtear. Ach is deacair é a chreidiúint.
clé|mion|Eas i nGleann Molúra

## Féach freisin

* Gleann Molúra
* Cath Ghleann Molúra (1580)

## Tagairtí

Catagóir:Taoisigh Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1534
Catagóir:Básanna i 1597
Catagóir:Daoine as Contae Chill Mhantáin
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Pangur (ainm)

mion|Leabhar Cheanannais, cat agus luch

Leasainm de ghnáth é **Pangur** (nó más cat atá i gceist, **Pangur Bán** b’fhéidir). Níl an bhrí nó na fréamhacha soiléir  Bhí Pangur luaite sa lámhscríbhinn dhathmhaisithe “Mise agus Pangur Bán” san ochtú haois.  Mar sin, b’fhéidir 'pan-gŵr' ('bán-fear' as Breatnais) atá i gceist anseo.  Nó b’fhéidir go bhfuil an bhrí “folláin” ag baint leis, sa chiall 'Hen grefft y pannwr' (Breatnais).
Nó b’fhéidir go bhfuil brí eile ar fad ann.

## Pangur sa litríocht
Sa litríocht:
* Mise agus Pangur Bán, dán ón ochtú haois
* Pangur an tIascaire, ag Karen Gunthorp, 1971, aistriú le Seán Ó Coisdealbha agus Úna Ní Mhaoil Eoin .

## Pangur sna meáin chumarsáide
Sna meáin chumarsáide:
* Tá cat darbh ainm Pangur Bán sa bheochan, *[[Rún Cheanannais Mhóir]]* a ainmníodh do Oscar i 2009. Chum Kíla fuaimrian leis an bhFrancach, Bruno Coulais, don scannán, *Rún Cheanannais Mhóir*, leis na liricí: “Pangur bán, Pangur bán; Níl sa saol seo ach ceo; is ní beidh muid beo; ach seal beag gear.” 

* Tá cat darbh ainm Pangur Bán sa bheochan, Pangur Bán (Beochan ag Edith Pieperhoff)

## Féach freisin
* Pangur Bán, beochan le hEdith Pieperhoff
* Mise agus Pangur Bán (dán)
* Miotaseolaíocht na nGael

## Naisc sheachtracha
* ''Rún Cheannannais Mhóir''

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht
Catagóir:Ainmneacha