open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Louise Fletcher

Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í **Estelle Louise Fletcher** (22 Iúil 1934 - 23 Meán Fómhair 2022). Chonacthas í mar aisteoir den chéad uair ar *77 Sunset Strip*, sraith theilifíse Meiriceánach (1957–1958). Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir Is Fearr sna gradaim Academy i 1976 de bharr ról Banaltra Ratched a imirt sa scannán úd *One Flew Over the Cuckoo's Nest* (1975).

Rugadh agus tógadh Louise Fletcher in Birmingham, Alabama. Bhí a thuismitheoirí bodhar, agus d'oibrigh a hathair go dian ar son na mbodhar, ag cur roinnt mhaith pobal eaglaisí dóibh ar bun in Alabama. Mhúin aint léi an chaint di.

Cailleadh i Montdurausse na Fraince í, ar 23 Meán Fómhair, 2022, in aois a 88 bliain.

## Tagairtí

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Daoine as Alabama
Peter Finch

B'aisteoir Sasanach-Astrálach é **Frederick George Peter Ingle Finch** (28 Meán Fómhair 1916 – 14 Eanáir 1977). Bhuaigh sé an gradam Aisteoir Is Fearr sna Gradaim Academy i 1977. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe i 1977.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna i 1977
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Bridgwater agus Somerset Thiar (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)

Is toghcheantar i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe é **Bridgwater agus Somerset Thiar**. Cruthaíodh sa bhliain 2010 é. Is é Ian Liddell-Grainger (C) sealbhóir reatha an tsuíocháin.

Catagóir:Toghcheantair Westminster in Iardheisceart Shasana
Catagóir:Liosta na dToghcheantar Parlaiminte de chuid na Ríochta Aontaithe
Bart's Not Dead

Craoladh an chéad eipeasóid, **"Bart's Not Dead"**, den tríochadú sraith de *[[The Simpsons]]* ar an 30 Meán Fómhair 2018. Scríobh Stephanie Gillis an eipeasóid seo. D'fhéach 3.24 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 30)
Diane Keaton

Ban-aisteoir, stiúrthóir agus léiritheoir Meiriceánach ba ea **Diane Keaton**, a rugadh Diane Hall  (5 Eanáir 1946 - 11 Deireadh Fómhair 2025).
clé|mion|220x220px|Diane Keaton, Woody Allen agus Jerry Lacy in ''Play it Again, Sam'' ar Broadway, 1972
clé|mion|220x220px|1981 sa Teach Bán, Nancy Reagan le Warren Beatty agus Diane Keaton
clé|mion|311x311px|2007
clé|mion|220x220px|Físeán:  2016

## Beatha
Ba í an duine ba shine de cheathrar leanaí. Bhí sí gníomhach sa cheol agus sa drámaíocht le linn a cuid blianta meánscoile in Santa Ana, California. Thréig sí an coláiste agus bhog sí go Nua-Eabhrac chun gairm bheatha san aisteoireacht a leanúint, ag úsáid sloinne a máthar Diane Keaton.

Tháinig Keaton chun cáil sna 1970idí*.*  D'oibrigh sí le stiúrthóirí cáiliúla ar nós Francis Ford Coppola  lena ról mar Kay Adams in ''The Godfather''.

D'oibrigh sí go minic le Woody Allen mar chomhréalta, ag obair le Woody Allen in scannáin ar nós *Annie Hall* (1977); Bhuaigh sí an Oscar don Aisteoir is Fearr i 1978 as a ról in *Annie Hall.*

Bhí ainmniúcháin Oscar eile aici as *Reds*, *Marvin's Room* agus *Something's Gotta Give.*

Bhí aitheantas uirthi as a stíl éadaigh uathúil agus a pearsa neamhspleách. Thug *Annie Hall* do lucht féachana aithne ar a stíl éadaigh uathúil - treabhsar fir, veist agus hataí Diane Keaton, Lean sí leis an stíl seo ar feadh a saoil, agus dúirt Ralph Lauren nár eisean a chuir éadaí uirthi don scannán - gurbh í stíl féin Diane a bhí in Annie Hall.

**Saol** **pearsanta** 

Bhí caidrimh aici le Woody Allen, Al Pacino agus Warren Beatty, ach níor phós sí riamh D'fhág sí beirt leanaí ina diaidh: Dexter (29 in 2025) agus Duke (25 in 2025).   Uchtaíodh na paistí nuair a bhí Keaton ina 50idí.

Fuair Keaton bás go tobann ina teach in Brentwood i gCalifornia agus í 79 bliain d'aois.  Thug Roinn Dóiteáin Los Angeles freagra ar ghlaoch leighis chuig ag 8:08 r.n.   ar an 11 Deireadh Fómhair 2025

### Saothar suntasach

* *[[The Godfather]]* (1972)
* *Annie Hall* (1977)
* *Something's Gotta Give* (2003)
* Go leor scannán eile thar dhá scór bliain

## Féach freisin

* Woody Allen

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Básanna in 2025
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Ban-aisteoir is Fearr' (Oscars)
Catagóir:Woody Allen
F. Murray Abraham

Is aisteoir Meiriceánach é **F. Murray Abraham**. Rugadh é ar an 24 Deireadh Fómhair, 1939. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir Is Fearr sna Gradaim Academy i 1985. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe i 1985.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Aisteoir is Fearr' (Oscars)
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Daoine as Pennsylvania
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hIodáile
Catagóir:Fir
Catagóir:Preispitéirigh
Trevor Devall

Is aisteoir gutha, fuirseoir agus podchraoltóir Ceanadach é **Trevor Jay Devall**, a rugadh ar 10 Samhain 1972.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Ceanadacha
Catagóir:Podchraoltóirí Ceanadacha
Halfway (EastEnders)

Is carachtar ficseanúil é **Callum "Halfway" Highway** sa chlár teilifíse *[[EastEnders]]*. Glacann Tony Clay an pháirt mar Halfway. Bhí Halfway ar an gclár den chéad uair ar an 1 Eanáir 2018.

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Carachtair EastEnders
Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 2018
Comórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg 2019

Bhí **Comórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg 2019** ar an 17ú heagrán bliantúil de Chomórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg.

## Rannpháirtithe

## Urlabhraithe agus Vótáil
### Tráchtairí

*An Airméin – Erik Antonyan
*An Albáin – Efi Gjika
* An Astráil – TBA
*An Bhealarúis – TBA
*An Bhreatain Bheag – TBA
*An Chasacstáin - TBA
*Éire – TBA
*An Fhrainc – TBA
*An Iodáil – Maria Iside Fiore
*An Ísiltír – Anne Buhre
*Málta – TBA
*An Mhacadóin Thuaidh – TBA
*An Pholainn – Marianna Józefina Piątkowska
*An Phortaingéil – TBA
*An Rúis – Khryusha
*An tSeirbia – Bojana Radovanović
*An tSeoirsia – Anastasia Garsevanishvili
*An Spáinn – Violeta Leal
*An Úcráin – Darina Krasnovetska

## Tagairtí

Catagóir:Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse na nÓg
Cruinniuc

Sa Rúraíocht, is fear saibhir bólachta na nUladh é **Cronnchu** (Sean-Ghaeilge **Cruinniuc**) mac Agnoman.  Bhí sé ina bhaintreach fir nuair a tháinig bean álainn gan choinne go dtí a theach.  Níor lig sí a hainm dó, ach d'fhan sí leis mar bhean chéile agus thug aire dá bpáistí.  Luigh sí leis agus d'éirigh sí torrach. 

Níos déanaí ag féile an rí, mhaígh sé go raibh a bhean chéile in ann rith níos tapúla ná carbad an rí.  
Chuala an rí a mhaíomh, agus cuireadh iallach ar a bhean trom ar pháiste *  race against his chariot*.  Bhuaigh sí, agus rugadh cúpla di ar an gcríochlíne.    
Lig sí gurbh Macha iníon Sainrith mac Imbaith í, agus bhí príomhchathair na nUladh ainmnithe aisti as sin amach, Eamhain Mhacha ("Cúpla Macha").  Chuir sí mallacht ar na hUlaidh ansin, go bhfulaingí siad tinneas clainne ar ló a n-anghá.  Ba é seo an chúis nach raibh ach Cú Chulainn leathdhia in ann troid sa *[[Táin Bó Cuailnge]]*.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Wilfred Owen

B'fhile Sasanach é **Wilfred Edward Salter Owen** a rugadh ar an 18 Márta 1893 i Oswestry, Shropshire 4 Samhain 1918).

Catagóir:Daoine a rugadh i 1893
Catagóir:Básanna i 1918
Catagóir:Filí Sasanacha
Norwegian

Aerlíne Ioruach is ea **Norwegian** nó **Norwegian Air Shuttle**. Foirmíodh an aerlíne sa bhliain 1993. Inniu tá Norwegian ar cheann de na haerlínte is mó ar domhan.

## Naisc Sheachtracha
* www.norwegian.com

## Tagairtí

Catagóir:Aerlínte
Catagóir:An Iorua
Eagaratón

[mion|clé|
Ba é an t-eagaratón ''72 horas con Rodin'' i [Cathair Mheicsiceo|gCathair Mheicsiceo an ceann is faide riamh, atá aitheanta de réir Churiarrachtaí Domhanda Guinness.]]
[mion|clé|An t-eagaratón i [São Paulo, an Bhrasaíl, dírithe ar chruthú agus fheabhas a chur ar  ailt san Vicipéid a bhaineann le feimineachas, cearta na mban agus mná suntasacha]]
Is éard is **eagaratón** ann ná imeacht eagraithe ina gcuireann eagarthóirí na bpobal ar líne, mar shampla an Vicipéid, OpenStreetMap, agus LocalWiki,  eagar agus feabhas ar ábhar ar leith nó cineál ábhar, de ghnáth lena n-áirítear bunoiliúint d'eagarthóirí nua. Is minic a bhíonn  cruinnithe le chéile i gceist, ach is féidir do na toscairí a bheith scaipthe thar limistéar mór chomh maith. Portmanta is ea an téarma de "eagar" agus "maratón".

Bhí eagartóin na Vicipéide ar siúl ag ceanncheathrú Chaibidil Wikimedia, atá creidiúnaithe ag institiúidí oideachais lena n-áirítear Sonoma State University, Arizona State University, Middlebury College, An University of Victoria i gCeanada; chomh maith le institiúidí cultúrtha, mar shampla músaeim, nó cartlanna. Sna himeachtaí bíonn a leithéid d'ábhair agus láithreáin oidhreachta cultúrtha, bailiúcháin iarsmalainne, stair na mban, ealaín, feimineachas,  dealú idir na hinscní na Vicipéide a laghdú, saincheisteanna  na gceart sóisialach, agus ábhair eile.

## Tagairtí

Catagóir:Vicipéid
Sé Náisiún 2019

Tá **[[Comórtas na Sé Náisiún]] 2019** an 125ú heagrán den chomórtas ó bunaíodh é, agus ar an 20ú heagrán ó tháinig an Iodáil isteach in 2000. Thosaigh an comórtas ar an 1 Feabhra 2019 agus críochnóidh sé ar an 16 Márta 2019.

## Rannpháirtithe agus cathracha

## Tábla

## Féilire
### Seachtain 1

### Seachtain 2

### Seachtain 3

### Seachtain 4

### Seachtain 5

## Staitisticí

### Scórálaithe is mó - Pointí

### Scórálaithe is mó - Úid

## Tagairtí

Catagóir:Comórtas na Sé Náisiún
Catagóir:Spórt i 2019
Stephen Hillenburg

mion|Síniú
Beochantóir agus cartúnaí Meiriceánach ab ea **Stephen McDannell Hillenburg** (21 Lúnasa  1961 - 26 Samhain 2018). Rugadh in Lawton, Oklahoma é ach d'fhás sé aníos in California. D'oibrigh sé mar theagascóir bitheolaíocht mara freisin.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Básanna in 2018
Murcia

Is í **Murcia** príomhchathair Chomhphobal féinrialaitheach agus cathair is mó Réigiún Murcia. Tá sé suite in oirdheisceart na Spáinne agus í mar an seachtú cathair is mó sa tír le níos mó ná 443,200 daoine ina gcónaí ann, aon trian de dhaonra an réigiúin. Téann an daonra thar 643,000 nuair a thógtar an mórcheantar uirbeach san áireamh. Tá sí lonnaithe ar abhainn *Segura* le samhraidh te, geimhridh séimh agus báisteach measartha íseal.

Bhunaigh Éimír Cordoba Abd ar-Rahman II Murcia sa bhliain 825 mar Mursiyah (Araibis: مرسية). Sa lá atá inniu ann is cathair seirbhísí í agus cathair ollscoile. Bíonn tóir ar leith ag turasóirí do Ardeaglais Murcia agus roinnt foirgnimh barócacha, bia, mórshiúil na Cásca le saothar ealaíne Francisco Salzillo, agus Féile an Earraigh; *Fiestas de Primavera*.
Glaotar Úllord na hEropa ar agus í mar príomhchathar contae Huerta de Murcia de bharr a chuid talmhaíochta go háirithe táirgeadh glasraí, torthaí agus bláthanna. Tá páirc náisiúnta *Parque Regional de Carrascoy y el Valle* mór ó dheas na cathrach. 

thumb|150px|Huerta de Murcia|left

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte i Réigiún Murcia
Catagóir:Murcia
Catagóir:Príomhchathracha na Spáinne
Tabú

Clár faisnéise Gaeilge a craoladh ar TG4 ó 7 Samhain, 2018 é **Tabú**.

## Eipeasóidí

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Cláir theilifíse
Catagóir:Cláir TG4
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2018
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir faisnéise
Catagóir:Cláir Cúrsaí reatha‎
Gruffudd Eifion Owen

Bard nó file Breatnach is ea **Gruffudd Eifion Owen** (a rugadh i 1985/1986). Bhuaigh sé an 'cadair' (*nó an chathaoir sa Ghaeilge*)'Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018'agus an Bonn Drámaíochta ag Eisteddfod yr Urdd i mBá Chaerdydd sa bhliain 2009.

## Luathshaol agus oideachas
Tógadh é ag Mwllheli agus d'fhreastail sé ar Ysgol Glan y Môr , ag staidéir an Bhreatnais, Stair agus Drámaíocht go 'Leibhéal A'. Ina dhéagóir, d'fhreastail sé ar cheachtanna 'cynganeddu' (*Coincheap bunúsach a bhaineann le socrú fuaime laistigh de líne amháin, ag baint úsáide as béim, uaim agus rím*.) le Ifan Prys agus Meirion MacIntyre Huws. Chuaigh sé chun staidéar a dhéanamh ar an Bhreatnais ag Ollscoil Aberystwyth, agus tar éis céime a bhaint amach, chuaigh sé ar aghaidh agus é i mbun aiste M.Phil a scríobh faoin laoch mór Wil Sam.https://cy.wikipedia.org/wiki/W._S._Jones
## Beathaisnéis
Bíonn cónaí ar Gruff i gCaerdydd agus is eagarthóir scéalalta é ar shraith 'Pobol y Cwm'. Sa bhliain 2015, d'fhoilsigh sé imleabhar de dhánta dochta agus scaoilte, 'Hel Llus yn y Glaw' a shroich gearrliosta 'Llyfr y Flwyddyn 2016'(Categori Barddoniaeth) (Gaeilge:* Leabhar na Bliana 2016, i gCatagóir na Filíochta*).

Tá sé ina bhall den fhoireann a eagraíonn tráthnónta filíochta i 'Bragdy’r Beirddn' (Gaeilge: *Grúdlann na nGrúdlann*) sa phríomhchathair. Is ball é d'fhoireann iomaíochta Llŷn ac Eifionydd agus an fhoireann Talwrn 'Y Ffoaduriaid' (Gaeilge: Na teifigh). Bhuaigh sé an stôl (Gaeilge:an stól) Stomp Fawr Caerdydd sa bhliain 2017 agus an stól 'Stomp Fwy Caerdydd sa bhliain 2018.http://www.creativecardiff.org.uk/cy/digwyddiadau/talk/dangos-dweud-llenyddiaeth-yn-yr-eisteddfod

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Breitheanna na 1980í
Catagóir:Baird Bhreatnaise
Catagóir:Daoine ó Scoil Glan y Mór
Catagóir:Ceardaithe
Adam Price

Is polaiteoir Breatnach é **Adam Price**. Rugadh é ar an 23 Meán Fómhair 1968. Tá sé ina cheannaire ar Phlaid Cymru ó 28 Meán Fómhair 2018, i ndiaidh dó an ceannaire tráthúil Leanne Wood a bhualadh i gcomórtas ceannais.

I measc a choda smaointe polaitiúla, mar ar leag sé iad amach i rith an chomórtais cheannais, tá comhlacht fuinnimh poiblí don Bhreatain Bheag, aistriú ó cháineadh ar ioncam agus ar chomhlachtaí i dtreo cáineadh ar thalamh, banc infheistíochta le caipiteal de £2 bhilliún, agus clár dearbhaithe poist.

I Mí na Samhna 2019, mhol sé go gcruthófaí níos mó comhoibrithe idir na náisiúin Cheilteacha, agus é ag labhairt faoi thodhchaí na Breataine Bige i ndiaidh an Bhreatimeachta. Dúirt sé gur cheart banc infheistíochta roinnte idir na tíortha Ceilteacha chun tionscnaimh nua infreastruchtúir idir na tíortha a chothú. Agus é ag labhairt le RTÉ, dúirt sé freisin gurbh fhéidir go ndéanfadh an Bhreatain Bheag agus Éire níos mó comhoibrithe le tacú lena dteangacha dúchais, go háirithe le bealaigh nua a aimsiú chun cabhrú leis an bhforbairt eacnamaíochta sna Gaeltachtaí tuaithe agus i réigiúin tuaithe na Breatnaise.

## Tagairtí


Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir aeracha
Catagóir:Scríbhneoirí Breatnacha
Catagóir:Sóisialaithe
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Baill de Plaid Cymru
Páirtí Liobraíoch (RA)

Is páirtí sa Ríocht Aontaithe é an **Páirtí Liobraíoch**. Sa bhliain 2007 a bunaíodh é.

Is ball den pháirtí é an feisire i bParlaimint na hEorpa Bill Etheridge.

## Torthaí

Catagóir:Páirtithe polaitíochta na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 2007
William Hurt

Aisteoir Meiriceánach ba ea **William McChord Hurt** (20 Márta 1950 - 13 Márta 2022). Bhuaigh sé an gradam Aisteoir Is Fearr sna Gradaim Academy i 1986.

## Féach freisin

* Aisteoirí Meiriceánacha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Básanna in 2022
Geraldine Page

Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í **Geraldine Sue Page** (22 Samhain, 1924 – 13 Meitheamh, 1987). Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy i 1986.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna i 1987
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Ciorcad néarach

mion|300x300px|Anatamaíocht de néarón ilpholach
Is **ciorcad néarach** é tacar néarón idirnasctha ag sionapsaí chun feidhm shonrach a dhéanamh nuair a bhíonn siad gníomhachtaithe. Idirnascann ciorcaid néaracha lena chéile chun líonraí inchinn ar scála mór a chruthú. Is iad na líonraí néaracha bitheolaíocha a spreag leagan amach  na líonraí néaracha saorga.

## Luath staidéar
deas|mion|394x394px|
Ó "Texture of the Nervous System of Man and the Vertebrates" de Santiago Ramón y Cajal. Léiríonn an figiúr éagsúlacht na moirfeolaíochtaí néarónacha sa choirtéis éisteachtacha.
Is féidir luathchóireálacha ar líonraí neodracha a fháil i  *Principles of Psychology*, 3ú eagrán  (1872), le Herbert Spencer, *Psychiatry* (1884) le Theodor Meynert, Principles of Psychology (1890) le William James, agus *Project for a Scientific Psychology* (comhdhéanta 1895)le  Sigmund Freud. Tuairiscigh Hebb céad riail na foghlama néarónaí i 1949, sa teoiric Hebbiach. De réir sin, is féidir le péireáil gníomhaíocht réamhshionapsach agus iarshionapsach athrú suntasach a dhéanamh ar shaintréithe dinimiciúla an nasc sionapsach agus dá bhr í sin éascú nó bac a chur ar tharchur comhartha.

## Naisc idir néaróin
mion|
An leagan amach a bhí molta i gcomhair na gciorcad  néarach luailshéimeantach le haghaidh thuiscint na teangan aicsin. Is ionann na poncanna liatha agus réimsí tuisceana teanga, agus cruthaíonn siad líonra le haghaidh na teanga go léir a thuiscint. An ciorcad siamantúil den chóras luadrach, go háirithe luailionadaíocht na gcos (na poncanna buí), imchuimsítear iad nuair a thuigtear focail a bhaineann le cos. Athleasaithe ó Shebani et al. (2013).

## Tagairtí

Catagóir:Cognaíocht
## Léitheoireacht bhreise
* Intrinsic plasticity Robert H. Cudmore, Niraj S. Desai Scholarpedia 3(2):1363. 

## Naisc sheachtracha
* Comparison of Neural Networks in the Brain and Artificial Neural Networks
* Lecture notes at MIT OpenCourseWare
* Computation in the Brain
* Biological Neural Network Toolbox  - A free Matlab toolbox for simulating networks of several different types of neurons 
* WormWeb.org: Interactive Visualization of the C. elegans Neural Network - C. elegans, a nematode with 302 neurons, is the only organism for whom the entire neural network has been uncovered.  Use this site to browse through the network and to search for paths between any 2 neurons.
* Introduction to Neurons and Neuronal Networks, *Neuroscience Online* (electronic neuroscience textbook)
* Delaying Pulse Networks (Wave Interference Networks) 
*
Catagóir:Cognaíocht
Marlee Matlin

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Marlee Beth Matlin**. Rugadh í ar an 24 Lúnasa 1965. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy i 1987. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe i 1987.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Jessica Tandy

Ba bhan-aisteoir Sasanach í **Jessica Tandy** (7 Meitheamh 1909 – 11 Meán Fómhair 1994). Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy i 1990. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe i 1990.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1909
Catagóir:Básanna i 1994
Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Holly Hunter

Is aisteoir Meiriceánach í **Holly Hunter**. Rugadh í ar an 20 Márta 1958. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy i 1994. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe i 1994.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Nicolas Cage

Is aisteoir Meiriceánach é **Nicolas Kim Coppola** nó **Nicolas Cage** mar is fearr aithne air. Rugadh é ar an 7 Eanáir, 1964. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir Is Fearr sna Gradaim Academy i 1996.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Forest Whitaker

Is aisteoir, stiúrthóir agus léiritheoir Meiriceánach é **Forest Steven Whitaker**. Rugadh é ar an 15 Iúil 1961. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir Is Fearr sna Gradaim Academy i 2007. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe i 2007. Is é bunaitheoir agus príomhoifigeach feidhmiúcháin (POF) an Whitaker Peace and Development Initiative (WPDI) é.

Rugadh Whitaker in Longview, Texas. Nuair a bhí sé 4 bliana d'aois thug a theaghlach aghaidh ar Chalifornia.

Ba in *Fast Times at Ridgemont High* (1982) a bhí sé le feiceáil i scannán den chéad uair, nach mór. Moltar é go mór mhór as doimhne a charachtar in scannáin mar *The Crying Game*, *Platoon*.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Marion Cotillard

Is ban-aisteoir Francach í **Marion Cotillard**. Rugadh í ar an 30 Meán Fómhair 1975. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy i 2008. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe i 2007.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ban-aisteoirí Francacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Jean Dujardin

Is aisteoir Francach é **Jean Dujardin**. Rugadh é ar an 19 Meitheamh, 1972. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir Is Fearr sna Gradaim Academy i 2012. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe i 2012.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Eddie Redmayne

Is aisteoir Sasanach é **Edward John David Redmayne**. Rugadh é ar an 6 Eanáir, 1982. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir Is Fearr sna Gradaim Academy i 2015. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe i 2015.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Casey Affleck

Is aisteoir Meiriceánach é **Caleb Casey McGuire Affleck-Boldt**. Rugadh é ar an 12 Lúnasa, 1975. Is deartháir é le Ben Affleck. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir Is Fearr sna Gradaim Academy i 2017. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe i 2017.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Aisteoir is Fearr' (Oscars)
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Daoine as Massachusetts
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Adrien Brody

Is aisteoir Meiriceánach é **Adrien Nicholas Brody**. Rugadh é ar an 14 Aibreán, 1973. Bhuaigh sé an gradam Aisteoir Is Fearr sna Gradaim Academy i 2003.

Sa bhliain 2025, tháinig fadhb chun cinn maidir le roghnú na mbuaiteoirí Oscar; baineadh úsáid as an IS chun an scannán *The Brutalist* a fhorbairt, go háirithe chun blas an phríomh-aisteora - Adrien Brody - a "fheabhsú" nuair a labhair sé san Ungáiris.

## Féach freisin

* Duaiseanna an Acadaimh

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Frances McDormand

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Frances Louise McDormand**. Rugadh í ar an 23 Metheamh 1957. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy i 1997 agus i 2018. Bhuaigh sí an gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe i 2018.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Alexander Knox

B'aisteoir Ceanadach é **Alexander Knox** (16 Eanáir 1907 – 25 Aibreán 1995). Bhuaigh sé an gradam Aisteoir Is Fearr sna gradaim Golden Globe i 1945.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1907
Catagóir:Básanna i 1995
Catagóir:Aisteoirí Ceanadacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Corn Ryder

mion|314x314px|2008 PGA Golf Show|clé
[clé|mion|249x249px|[Rory McIlroy]]
[clé|mion|266x266px|[Shane Lowry, Corn Ryder 2025, Bethpage Black]]
Comórtas gailf is ea an **Corn Ryder** (Béarla: Ryder Cup). Gach dara bliain, bíonn comórtas gailf idir imreoirí ón Eoraip agus imreoirí ó Stáit Aontaithe Mheiriceá.  Déanann siad malartú gach dara bliain leis an gcomórtas san Eoraip uair amháin agus sna Stáit Aontaithe an chéad uair eile.

Deirtear nach bhfuil rud ar bith níos dúshlánaí d’imreoir gailf ná an chéad trí bhuille ar lá a haon de Chorn Ryder. Maítear go mbíonn sé ina dhúshlán an liathróid bheag bhán a chur ar an tí fiú. Bíonn an chéad bhosca tí mar a bheadh an Colasaem ann, leis na céadta sa lucht féachana ag scairteadh agus ag cur isteach ort.

## Stair

**1985**

Bhuaigh foireann gailf na hEorpa Corn Ryder don chéad uair le 28 bliain

**2010 - 2014**

Bhí Rory McIlroy ar fhoireann na hEorpa a bhuaigh Corn Ryder trí huaire i ndiaidh a chéile: 2010, 2012 agus 2014.

**2018**

Bhí an comórtas ar siúl i Le Golf National sa Fhrainc. B'iad Thomas Bjørn, captaen na hEorpa, agus Jim Furyk, captaen na Stát Aontaithe a roghnaigh na himreoirí. Bhí na himreoirí Eorpacha níos fearr agus bhuaigh siad an comórtas. Bhí seacht bpointe idir na foirne ag an deireadh.

**2021**

Bhí an comórtas ar siúl i Whistling Straits,  Wisconsin  agus Pádraig Harrington mar Chaptaen  

**2023**  

Marco Simone Club, Guidonia Montecelio, An Róimh  

**2025**  

Reáchtáladh Corn Ryder 2025 i mBethpage State Park, Nua Eabhrac.  

**2027**  

Luimneach  

## Féach freisin

* Corn Ryder 2025

## Tagairtí

Catagóir:Galf
Catagóir:Comórtais
Siegfried Sassoon

B'fhile Sasanach é **Siegfried Loraine Sassoon** a rugadh ar an 8 Meán Fómhair 1886 i Matfield, Kent agus a fuair bás ar an 1 Meán Fómhair 1967).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1886
Catagóir:Básanna i 1967
Catagóir:Filí Sasanacha
CLG Daingean Uí Chúis

**CLG Daingean Uí Chúis** an t-ainm atá ar Chumann Lúthchleas Gael i nDaingean Uí Chúis, i gContae Chiarraí, Éire. Craobhchomórtas Sinsir Chiarraí sa Pheil is ea an comórtas is cáiliúla a imríonn siad ann, agus caitheann siad dearg agus bán. Bunaíodh CLG Daingean Uí Chúis sa bhliain 1967 nuair a malgamaíodh na Piarsaigh agus Sráid Eoin.

## Éachtaí

* **Ciarraí Craobh Peile Sinsearach** Buaiteoirí (6) 1938, 1940, 1941, 1943, 1944, 1948. Dara háit (5) 1937, 1939, 1947, 2012, 2018.
* **Ciarraí Craobh Iomána Sinsearach Craobh** Dara háit (1) 1940.
* **Chiarraí Club Peile Craobh** Buaiteoirí (1) 2015.
* **Chiarraí Idirmheánach Peile Craobh** Buaiteoirí (4) 1988, 1989, 1997, 2004. Dara háit (2) 1998, 2002.
* **Chiarraí Sóisear Craobh Peile** Buaiteoirí (1) 1971.
* **Chiarraí Mion Craobh Peile** Buaiteoirí (2) 2014, 2015. Dara áit 1958.
* **Chiarraí Faoi-21 Peile Craobh** Dara háit (1) 2016
* **Chiarraí Faoi-21 Craobh Club** Buaiteoirí (1)  2010.
*
***Ciarraí Thiar Craobh Peile Sinsearach** Buaiteoirí (14) 1981, 1993, 1994, 1995, 1996, 1999, 2003, 2007, 2010, 2012, 2013, 2014 , 2016, 2018.

### Ciarraí Craobh Peile Sinsearach
I 2007 Chiarraí Sinsearach Chraobh na Peile chaill siad i gcoinne Dr. Crokes 0-15 v 0-07, chuaigh sé ar a imirt bhaile an Mhuilinn/Castlemaine lena tharraing siad 0-14 v 2-08, ach bhuaigh i gcoinne 1-05 v 1-10 san athimir. Sa dara babhta d'imir i gcoinne Chiarraí Theas, ach chaill siad 1-15 v 0-06. Bhuaigh CLG Daingean Uí Chúis Craobh Sinsearach Peile Chiarrí 6 uair (i 1938, 1940, 1941, 1943, 1944 agus 1948).

I 1907 chaill siad an cluiche ceannais i gcoinne Trá Lí Mitchels, i 1937 agus 1947 i gcoinne CLG John Mitchels.

An bhliain 1940 deiridh a bhí buaite i gcoinne Kerins O 'Rahilly' s cé go bhfuil an 1941 bhí bhuaigh i gcoinne John Mitchels Club CLG.

## Imreoirí cáiliúla

* Fintan Ashe
* Paddy Bán Ó Brosnacháin
* Billie Dillon
* Daithí Ó Géibheannaigh
* Mícheál Ó Géibheannaigh
* Pól Ó Géibheannaigh
* Seán Ó Géibheannaigh
* Tomás Ó Grifín
* Diarmuid Ó Murchú
* Vincent O' Connor

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Oifigiúil Dingle Club CLG láithreán gréasáin
* Tuarascáil a mheaitseáil

Catagóir:Clubanna Peile Gaelacha
Catagóir:Clubanna CLG i gContae Chiarraí
Catagóir:Cumainn pheile lán-Ghaeilge
Árgailí Tibéadach

Is ainmhí é an **árgailí Tibéadach** (*Ovis ammon hodgsonii*). Mamach atá ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Bilbí mór

Is ainmhí uiliteach é an **bilbí mór** (*Macrotis lagotis*). Mamach atá ann a mhaireann in iarthuaisceart na hAstráile. Ainmhithe uachasacha iad, is é sin go dtochlaíonn siad uachaisí (nó poill) sa talamh. Codlaíonn siad agus téann siad i bhfolach iontu. "Speiceas leochaileach" an stádas a thugtar orthu, agus táthar ag déanamh iarrachtaí chun iad a chosaint.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Marsúipiaigh
Armadailín mór earrnocht

Is ainmhí é an **armadailín mór earrnocht** (*Cabassous tatouay*). Mamach atá ann.

## Tagairtí
 

Catagóir:Mamaigh
Ken Berry

B'aisteoir agus damhsóir Meiriceánach é **Kenneth Ronald** "**Ken**" **Berry** (3 Samhain 1933 – 1 Nollaig 2018).

Bhí príomhpháirt ag Berry ar na sraitheanna teilifíse *F Troop*, *The Andy Griffith Show*, *Mayberry R.F.D.* agus *Mama's Family*. D'oibrigh sé freisin ar Broadway in *The Billy Barnes Revue*, d'imir sé an phríomhpháirt mar George M. Cohan sa dráma ceolmhar *George M!* agus rinne sé an ról coimeádach ar an dráma leighis *Dr. Kildare*, le Richard Chamberlain sna 1960idí. 

Chaith Berry seal in Arm na Stát Aontaithe: san airtléire an chéad bhliain, agus sna Seirbhísí Speisialta an dara bliain. Sna Seirbhísí Speisialta rinne sé siamsaíocht go minic (thugadh sé a bhróga damhsaíochta leis gach áit) agus d'earcaigh sé don Arm. Rinne sé an obair sin sa dara bliain faoin Sáirsint Leonard Nimoy, duine a chuidigh le Berry nuair a chuaigh sé i mbun siamsaíochta taobh amuigh den Arm.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Agallamh le Ken Berry, arna rochtain ar 2 Nollaig

Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Captain America

[clé|mion|300x300px|[Donald Rumsfeld sa Phentagon  i mí Aibreáin 2005 ag tabhairt faoi fheachtas,  "America Supports You" in éineacht le Spiderman agus Captain America]]

Is sárlaoch ficseanúil é **Captain America**. Tá sé le feiceáil i ngreannáin de chuid Marvel Comics. Cruthaíodh ag Joe Simon agus Jack Kirby, bhí sé le feiceáil den chéad uair i *Captain America Comics #1* (Márta 1941), foilsithe ag réamhtheachtaí Marvel, Timely Comics.

## Tagairtí

Catagóir:Sárlaochra Marvel Comics
Catagóir:Carachtair Timely Comics
Catagóir:Carachtair greannáin curtha in aithne i 1941
Joe Simon

Ba chruthaitheoir greannán Meiriceánach é **Joseph Henry "Joe" Simon** a rugadh faoin ainm **Hymie Simon** (11 Deireadh Fómhair 1913 – 14 Nollaig 2011). Tá aithne air mar chruthaitheoir Captain America in éindeacht le Jack Kirby.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1913
Catagóir:Básanna in 2011
Catagóir:Daoine Marvel Comics
Jack Kirby

Ba chruthaitheoir greannán Meiriceánach é **Jack "King" Kirby** (rugadh faoin ainm **Jacob Kurtzberg**; 28 Lúnasa, 1917 – 6 Feabhra, 1994). Tá aithne air mar cruthaitheoir Captain America le Joe Simon.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna i 1994
Catagóir:Daoine Marvel Comics
Bucky Barnes

Is sárlaoch ficseanúil é **James Buchanan "Bucky" Barnes**. Feictear é sna greannáin foilsithe ag Marvel Comics. Joe Simon agus Jack Kirby a chruthaigh é. Conacthas é den chéad uair in *Captain America Comics #1* (Márta 1941), foilsithe ag Timely Comics.

Catagóir:Sárlaochra Marvel Comics
Catagóir:Carachtair Timely Comics
Catagóir:Carachtair greannáin curtha in aithne i 1941
Cormac Cond Longas

Sa Rúraíocht, ba é **Cormac Cond Longas** (fosta **Connlongas**, **Connloinges**) (flaith ar deoraíocht) an mac is sine de Chonchúr mac Neasa lena mháthair féin, Neasa.  Ba é Fearghas mac Róigh a athair altrama.

Lean Cormac Fergus ar deoraíocht go Connacht tar éis eachtra Dheirdre, agus throid ar son Ailealla agus Méabha in éadan a athar sa *[[Táin Bó Cuailnge]]*.  I rith an chatha, chuir sé cosc ar Fhearghas, Conchúr a mharú.

Nuair a fuair Conchúr bás, d'iarr na hUlaidh ar Chormac a athfhilleadh ina rí.  Ar a thuras abhaile, ámh, cuireadh iallach air a gheis a bhriseadh, agus maraíodh eisean agus a fhir nuair a ionsaíodh an brú faoinar bhain siad.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Ga Bolga

Sa Rúraíocht, ba shleá Chú Chulainn é an ** Ga Bolga ** (Sean-Ghaeilge **Gáe Bulg**, freisin **Gáe Bulga**, **Gáe Bolg**, **Gáe Bolga**).  Thug a teagascóír cogaidh Scáthach dó é, agus mhúin sí ach dó féin amháin a theicníc.

## Saintréithe
Rinneadh é le cnámh ollphéist na mara, An Coinchenn, a fuair bás i mbun troda in aghaidh ollphéiste eile, An Curruid.  De réir roinnt foinsí, níl ann ach sleá marfach ar leith, ach de réir eile ámh — go háirithe an Leabhar Laighneach — chaithfí é ach amháin le sain-deasghnách:

I leaganacha eile den tseanscéal, bhí seacht gceann ag an sleá, seacht friofac an ceann.

## ''Táin Bó Cuailnge''

Fuair Cú Chulainn a shleá tar éis a oilliúna leis an ngaiscíoch mór, Scáthach na hAlban.  Mhúinigh sí gach dó féin agus dá dheartháir altrama, Ferdia, ach amháin an Ga Boilg do Chú Chulainn.  Chaith sé é in am trátha i gcomhrac aonair in éadan Fherdia.  Bhí siad ag troid ag áth, agus bhí an lámh in uachtar ag Ferdia.  Chuir carbadóir Chú Chulainn, Lao, an Gáe Bulg ar snámh síos san abhainn i dtreo a mháistir, agus chaith é d'urchar a chois i gcorp Fherdia isteach.  Pholl an sleá cathéide an ghaiscígh, ag sileadh trí na bóithre idir bheaga agus móra a choirp, ag líonadh gach alt le friofaic.  Fuair Ferdiad bás tamaillín ina dhiaidh.  

Léiríonn an chuir síos seo marfacht an tsleá agus an bail déistineach ina fhágtar a íospartaigh.  Mar a insítear sa scéal:

## Scéalta eile
Mharaigh Cú Chulainn a mhac féin, Connla, leis an sleá.

## Sanasaíocht
Deirtear sa bhéaloideas go bhfuil dara focal an ainm fréamhaithe ó *bolg* mar is gnách, 'sé sin, *goile*.

Deir go leor scoláirí Ceilteacha ámh, ina measc Joseph Loth agus Kuno Meyer, go bhfuil an focal fréamhaithe ón tSean-Ghaeilge *bolc* ("bearna, mant"; gaolta le *bwlch* na Breatnaise), a mholann nasc le claíomh Fhearghasa Mhic Róich, *[[Caladbolg]]*, agus le claíomh Rí Arthair *[[Caledfwlch]]*.

Molann an teangeolaí Eric Hamp go bhfuil *bulga* fréamhaith ón gcomhfhocal Prota-Ceiltis **balu-gaisos* le brí "bás-sleá, sleá an bháis", atá inchurtha leis an SeanGhaeilge *fogha*, "sléa, ga", ón Prota-Ceiltis **uo-gaisu-*. Tharla ansin gur éirigh an dara dúil **gaisos* dothuighthe do cainteoirí Gaeilge, agus cuireadh ar ais ar an tús a ghaol na SeanGheailge *gáe* chun an bhrí a soiléiriú, ach ag déanamh dá bharr comhfhocal athluaiteach nua - "ga-bul-ga".

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Fearghas mac Léite

De réir miotaseolaíocht na nGael, ba rí na nUladh é **Fearghas mac Léite** (Sean-Ghaeilge **Fergus mac Léti**).

## Achar ama
Ní fios go cinnte a áit sa chroineolaíocht dhúchais.  De réir roinnt foinsí, ba chomhaoiseach é le Ard-Rí *[[Conn Cétchathach]]*, de réir eile le *[[Lugaid Luaigne]], [[Congal Cláiringnech]], [[Dui Dallta Dedad]]* agus Fachtna Fáthach.

## Sna scéalta

De réir an scéil *Caithréim Conghail Cláiringhnigh*, agus Lughaidh Luaighne ina Ard-Rí na hÉireann, bhí Fearghas i réim i ndeisceart Cúige Uladh agus  Congal Cláiringnech sa tuaisceart.  Níor mhian beirt ríthe leis na hUlaidh, mar sin d'iarradh ar an ardrí a bhreithiúnas a thabhairt ar an rogha dóibh. Thogh Lugaidh Fearghas, agus rinne cleamhnas lena iníon Fionnabhair. Níor ghlac Congal leis an gcinneadh agus d'fhógair sé cogadh.  Tar éis dó teipthe Fearghas a chur dá choróin, rinne sé ionsaí ar Theamhair agus chloígh sé Lugaidh agus bhain a chrann de sa chath.  Lonnaigh sé é féin mar Ard-Rí, bhris sé Fearghas as a ríogacht, agus chuir a dheartháir féin, Ross Ruadh ina áit.  I rith ré Fhachtna Fáthaigh, maraíodh Ross i gCath Loch Feabhail, agus rinneadh rí na nUladh arís d'Fhearghas.

Sa seanscéal *Saga of Fergus mac Léti*, bhuail sé le he encounters síoraí uisce darbh ainm *lúchorpáin* nó "coirp bheaga"; meastar gurb é seo ar cheann de na tagairtí is luaite do leipreacháin.  Rinne na síofraí iarracht Fearghas a tharraingt isteach san fharraige, ach dhúisigh an t-uisce fuar é agus rug sé orthu.  Mar mhalairt ar a saoirse, dheonaigh na síofraí trí mhian dó.  Thogh Fearghas an cumas annála faoin uisce, a bhí i bhfeidhm chuile áit de bharr geise ach i *[[Loch Rudhraí]]* (Dún Droma, Contae an Dúin).  Rinne sé iarracht snámh ann mar sin féin,  agus bhuail le hollphéist mhara darbh ainm Muirdris, agus bhí strainc eagla ar a aghaidh go deo ina dhiaidh.  De ghnáth, bhainfeadh an ríogacht de leis a leithéid de mhíghnaoi, ach níor mhian leis na hUlaidh é a chur as.  Cuireadh cosc ar scátháin ina láthair, nára gcuire le fios dó faoi.  Seacht mbliana ina dhiaidh, lách sé cailín aimsire, a nocht an fhírinne dó matt chúiteamh.  D'fhill Fearghas go Loch Rudhraí ag lorg na hollphéiste, agus mharaigh sé í tar éis catha dhá lá a thiontaigh an fharraige fuildhearg.  Fuair sé bás féin le teann corthachta.

Measann áirithe gurb ionann é agus
Fergus mac Róich na Rúraíochta, de bharr a ríogacht na nUladh, a ghaoil leis an gclaíomh Caladbolg agus a bháis in uisce, cé bhfuil siad beirt ann mar naimhde dá scéal  *Caithréim Conghail Cláiringhnigh*.

## Saothair
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe
Conganchnes mac Dedad

Ba laoch é C... Mac Deadha (Sean-Ghaeilge **Conganchnes mac Dedad**) (adharc-chraiceann) luaite i seanscéal bhás Chealtchair; níor mharaigh seisean Cealtchar ámh, ach maraíodh é féin.  Ba mhac Dedu mac Sin é.

Chuaigh sé go hUlaidh chun díoltas a bhaint as bás a nia, Cú Roí mac Dáire mac Dedad. D'fhág sé léirscrios ina dhiaidh, agus é dochloíte de bharr a chraicinn ghairbh, "mar adharc", ag cur sleánna agus claimhte dá threo.

D'iarr Conchúr ar Chealtchar an ruaig a chur ar Chonganchnes mórchumhachtach, agus ghlac Celtchar leis.  Sheol sé a iníon féin, Níab, chuige, chun a mhuinín a bhaint, agus thairg sé dó "fleadh do chéad gach tráthnóna."

D'fhiafraigh Níab dá fear céile nua conas ab fhéidir é a mharú.  D'fhreagair Conganchnes gur gá bioranna dearg-theo a bhuail isteach ina shála agus a sháigh staff ina lorgaí.  D'inis Níab an fhaisnéis dá hathair, agus dúirt leis draíocht chodlata agus arm mór araon a ullmhú.

Leanadh go cruinn na treoracha, tháinig na fir aniar aduaidh ar Chonganchnes agus é faoi thionchar na draíochta codlata.  Buaileadh na bioranna isteach ina sála, díreach go smior a lorgaí, agus fuair Conganchnes bás.  Bhain Cealtchar a cheann de.  Thar a cheann d'éirigh carn, cách a shiúl thart ag leagadh cloiche.

## Saothair
* The Ulster Cycle  ar patrick.brown
* Celtic Literature Collective
* Dobs, Margaret C., Side-lights on the Táin age and other studies. Dún Dealgan: WM. Tempest. 1917.
* Ettlinger, Ellen; *The Invulnerable Hero in Celtic Legend*; Man, Vol. 42, Már. - Aibh., 1942, ll.&nbsp;43–45.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Echtra Fergusa maic Léti

Is scéal na Rúraíochta é **Eachtra Fhearghasa mhic Léite** (Sean-Ghaeilge: **Echtra Fergusa maic Léti**).

## Achoimre
Bhí geis ar rí na nUladh, Fearghas mac Léite gan dul ag tumadh i Loch Ruaidhrí.  Lá breá éigin, gan coinne dhúisigh lúchorpáin ("beag-corp", leipreacháin) é agus caitheadh san uisce é.  D'éirigh leis, ámh, greim a rug ar roinnt dóibh, agus bronnadh trí ghuí air. Ba í ceann amháin acu bheith i ann análú faoin uisce - i ngach aon áit, ach amháin Loch Ruaidhrí. 

In ainneoin sin, rinne sé iarracht tumadh ann, agus bhuail sé le *muirdris* (dris nó ollphéist mhara), a raibh in ann é féin a chrapadh agus i bpreabadh na súl arís a phléascadh. Tugadh an oiread sin geit as Fearghas gur cuireadh a aghaidh as a riocht, agus d'fhan mar a bhí.  Leis a leithéid d'ainimh, ní bheifí de ghnáth in ann rialú gan muinín na muintire, ach choinnigh na hUlaidh a rún faoi cheilt - chuir sé gach scáthán as radharc, go bhfana dofheicthe a aghaidh casta - agus lean air mar rí.  

Seacht mbliana ina dhiaidh, ámh, bhí cailín aimsire aige ach lascadh sé í.  Mar chúiteamh, thóg sí scáthán léi chuige, chonaic sé a aghaidh ann, agus d'aithin sé an fhírinne.  Chuaigh sé ar ais go Loch Ruairí agus mharaigh an ollphéist tar éis catha dhá lá, agus an t-uisce dearg ina dtimpeall.  Fuair sé féin bás ámh, mar nach raibh ar a chumas análú faoin uisce na locha úd.

## Stair
Dar le Séamas Ó Ceithearnaigh, is ar ghnéthe den saothar eolaíochta *Originum Sive Etymologiarum* le hIsidorus Hispalensis atá an scéal seo bunaithe.

## Saothair
* Helmut Birkhan: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.

## Naisc sheachtracha
* Echtra Fergusa maic Léti  ar CODECS
* Echtra Fergusa maic Léti ar *Irish Sagas Online*
* ''The Saga of Fergus mac Léti – Echtra Fergusa maic Léti'' le fáil ar sejh.pagesperso-orange.fr

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí
Catagóir:Scéalta na Rúraíochta
Séabra Grant

Is ainmhí é an **séabra Grant** (*Equus quagga boehmi*). Mamach Afracach atá ann. Is é an ceann is lú den sé fhospeiceas de shéabraí máchaire é.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Lugaid Luaigne

Ba Ardrí na hÉireann é ** Lugaidh Luaigne ** mac Finnat Már. Tháinig sé i réim tar éis dó a réamhtheachtaí (agus marfóir a atharsa), *[[Bresal Bó-Díbad]]*, a mharú.  Bhí sé i gceannas ar feadh ceithre nó cúig bliana déag.  Ba é *[[Congal Cláiringnech]]* a mharaigh Lugaidh in am trátha agus a tháinig i gcomharbacht air.

Cé go luaitear é mar shinsear na nEoghanacht níos deireanaí sa mheánaois, chreid T. F. O'Rahilly ámh gurbh é i ndáiríre Lugaid Loígde, sinsear Chorca Laidhe ar cheann dá lán léirithe.

## Achar ama
I bhfoinsí ar leith, faightear croineolaíochtaí ar leith dá réim

* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Ptolemy X Alexander I (110–88 RC).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 140–135 RC,
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 199–184 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:An Rúraíocht
Congal Cláiringnech

Ba Rí na nUladh agus Ard-Rí na hÉireann é **Connal Cláiríneach** (Sean-Ghaeilge **Congal Cláiringnech**), mac Ruairí.  Ba é a dheartháir é an t-iar-Ard-Rí Bresal Bó-Díbad, maraithe ag Lugaid Luaigne.

Le linn réim an Ard-Rí Lugaid Luaigne, roinn Congall ríogacht na nUladh le Fearghas mac Léite, eisean i dtuaisceart an chúige, Fearghas sa deisceart. Níor mhian leis na hUlaidh bheith faoi riail dhá rí, agus ghéill siad beirt le breitheamh an Ard-Rí, i dtaca le cé acu a mbeadh ina rí an Chúige.  Shocraigh Lugaidh an ríogacht a thabhairt d'Fhearghas, a thit a iníon Findabair i ngrá leis, agus Congal a chúiteamh le talamh, seasamh agus óir.  Dhiúltaigh Congal an cinneadh a ghlacadh ámh, agus d'fhógair chogadh, le tacú ó uaisle na nUladh, ina measc, Fergus mac Róich agus Bricre, maraon le lucht tacaíochta óna cúigí eile agus ó Albain.  D'iarr Fergus mac Léti freisin ar a lucht tacaíochta, ina measc Fachtna Fáthach na nUladh,  Cet mac Mágach na gConnacht agus Mes Gegra na Laighean, agus básaíodh go leor ar gach taobh.

D'fheistigh Congal loingeas agus d'fhág Éire go Lochlann chun lucht tacaíochta nua a aimsiú. Phós sé  Beiuda, iníon Lochlainne, agus, neartaithe le 20,000 gaiscíoch Lochlannacha, d'ardaigh arís a chuid seolta.  Tar éis concas agus tuilleadh lucht tacaíochta bainte amach aige sa Bhreatain, d'fhill sé go hUlaidh.  Cuireadh in úil dó go raibh Fearghas mac Léti ag fanacht ag tigh Eochaidhe Sálbhuí, agus chinn sé ruathar a dhéanamh air.   Dódh an teach go talamh ach d'éiligh Fearghas agus Eochaidh.  Shocraigh Congal, in ionad a thír féin a scriosadh, go rachadh sé go Teamhair agus go dtroidfeadh sé Lugaidh Luaighne ar son na hArd-Ríogachta.  I rith catha mhillteanaigh, bhuail Congal le Lughaidh ar an láthair agus bhain sé a cheann de.

Agus Congal lonnaithe ina Ard-Rí, tháinig Fearghas mac Léite go Teamhair chun síochán a dhéanamh leis.  Ghlac Congal a achainí, ach bhain ríogacht na nUladh de, á thabhairt dá dheartháir, Ross Ruadh.

Bhí Congal i réim in Éirinn ar feadh cúig déag nó sé bliana déag.  Sa deireadh, mharaigh garmhac Lughaí Luaigne, Dui Dallta Dedad.

## Achar ama
I bhfoinsí ar leith, faightear croineolaíochtaí ar leith dá réim

* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Ptolemy XII Auletes (80–51 RC).
* *Foras Feasa ar Éirinn*: 135–120 RC,
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 184–169 RC.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:An Rúraíocht
Dui Dallta Dedad

Ba Ard-Rí na hÉireann é **Dui Dallta Dedad** mac altrama  Deda mac Sin, mac Cairpre Lusc, mac Lugaid Luaigne.  Tháinig sé i réim tar éis dó a réamhtheachtaí agus marfóir a sheanathar, Congal Cláiringnech, a mharú.  Bhí sé ar an gcoróin ar feadh deich mbliana.  Sa deireadh, mharaigh Fachtna Fáthach é sa chath Árd Brestine.

## Achar ama
I bhfoinsí ar leith, faightear croineolaíochtaí ar leith dá réim

* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: Ptolemy XII Auletes (80–51 RC) agus an cogadh cathartha idir Pompey agus Caesar sa Róimh (49 RC).
* *Foras Feasa ar Éirinn*: 120–110 RC,
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 169–159 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Lawrence O'Donnell

Is iar-aisteoir agus scríbhneoir agus tráchtaire teilifíse Meiriceánach é **Lawrence Francis O'Donnell, Jr.**, a rugadh sa bhliain 7 Samhain 1951. Déanann sé tráchtaireacht ar chúrsaí polaitíochta.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Bresal Bó-Díbad

I Miotaseolaíocht na nGael, ba Ard-Rí na hÉireann é **Bresal Bó-Díbad** mac Rudhraí.  Tháinig sé i réim tar éis dó a réamhtheachtaí, *[[Finnat Már]]*, a mharú.  Bhí sé i gceannas ar feadh aon bhliain déag.  Le linn a ríogacht, bhí plá bó ann agus ní raibh mar thoradh ach tarbh amháin agus bó amháin ina mbeatha.  Is é de bharr sin a bhuafhocal *bó díbad*, "bó-dhíobhadh".  Mharaigh Lugaid Luaigne mac Fionnait é.

## Achar ama
I bhfoinsí ar leith, faightear croineolaíochtaí ar leith dá réim

* *[[Lebor Gabála Érenn]]*: Ptolemy X Alexander I (110–88 RC).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 151–140 RC,
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 210–199 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:An Rúraíocht
Finnat Már

Ba Ardrí na hÉireann é **Finnat Már** ("mór") mac Nia Segamain.  Tháinig sé i réim i ndiaidh bás Rudhraí Mhic Shithric.  Tar éis dó bheith i gceannas ar feadh aon, trí nó naoi mbliana, mharaigh mac Rudhraí, Bresal Bó-Díbad, é.

## Achar ama
I bhfoinsí ar leith, faightear croineolaíochtaí ar leith dá réim

* *[[Lebor Gabála Érenn]]*: Ptolemy X Alexander I (110–88 RC).
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 154–151 RC,
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 219–210 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:An Rúraíocht