open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cathal mac Aodha

:*Féach freisin [[Cathal mac Áeda|Cathal mac Aodha]], [[ríthe Bhreá|rí Bhreá]]

[[Ríthe na Mumhan|Rí na Mumhan]] d'[[Eoghanacht Ghleanndamhnach]] ba ea *'Cathal mac Aodha*' () (bás 627).  Aodh Flann Cathrach (*Áed Fland Cathrach*) ba ea a athair, agus [[Coirpre Cromm mac Crimthainn|Cairbre Crom mac Criomhthainn]] (bás 577), iar-rí, a sheanathair.  Tháinig sé i gcoróin tar éis bhás [[Fíngen mac Áedo Duib|Finghin mac Aodha Dhuibh]] sa bhliain 618.

De réir an sean-dán, *Mór Muman 7 Aided Cuanach meic Ailchine*, phós Cathal [[Mór Mumhan]] (bás 636), bainteach a réamhtheachtaí.  Iníon  [[Áed Bennán mac Crimthainn]] (bás 618) [[Eoghanacht Locha Léin]] ba ea í, agus dá bharr,* assuring a cheart right to rule at* Caiseal.  Tar éis dó a dheirfiúr *Ruithchern* a tharrtháil ó mhuintir [[Uí Liatháin]], chaoin na deirfiúracha an rí marbh, Fíngen, agus rathúnas a ré, ach thug Cathal achasán dóibh. 

Rinne Mór cleamhnas idir *Ruithcern* agus Lonán mac Finnigh, dlúthghuaillí Chathail, den [[Éile]], is amhlaidh.  Lá amháin, áfach, deir an rí le Lonán éirí agus ómós a thabhairt dó rí na n[[Déise]].  Glac Lonán masla leis an iarraidh seo agus d'fhág sé Caiseal in éineacht lena bhean chéile, agus ar aige hhh lena muintir, mic Aodha Bheannáin.  En route, rinne Cuanu mac Ailchine d'Fhir *Maige Féne* ruathair orthu.  Gortaíodh Lonán, agus d'fhuadaigh Cúán *Ruithchern*.  Tharla cogadh dá bharr idir mic Aodha Bheannáin agus mic Chathail, ach gan aigneas díreach.

Feictear torthaí an sága seo sa chéad ghlúin eile.  Sa bhliain 644, tharla Cath ag 'Ceann Con' sa Mhumhain idir [[Máel Dúin mac Áedo Bennán|Maol Dúin mac Aodha Beannáin]] (bás 661) agus Aonghas Liath deartháir Chathail (bás 644).  Bhí ár mór ar gach taobh, agus cuireadh an ruaig ar Máel Dúin.  Tuairiscítear bás *Cuanu mhic Cailchín* sa bhliain 644.

Bhí seachtar mac ag Cathal, ina measc [[Cathal Cú-cen-máthair]] mac Cathaíl (bás 665), rí Chaisil.

==Féach freisin==
* [[Ríthe na Mumhan]]

==Foinsí==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** [[Annála Tiarnaigh]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100002/ G100002] 
** [[Annála Inis Faithlinn]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100004/ G100004]
* [[Francis John Byrne|Byrne, Francis John]] (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* *Synchronisms * le McCarthy, eagrán athbhreithnithe
* Wiley, Dan M., [https://web.archive.org/web/20080507043823/http://www.hastings.edu/academic/english/kings/Mor_Muman_ocus_Aided_Cuanach.htm Mor Muman], *Cycles of the Kings*
* Rev. Eugene O'Keeffe, *Book of Munster'', Eoghanacht Genealogies

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts 

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Cathal Cú-cen-máthair

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Ghleanndamhnach ba ea **Cathal Cú-gan-mháthair mac Cathail** () (bás 665).  Bhí sé i réim timpeall ón mbliain 661 un go dtí a bhás.  Cathal mac Aodha (bás c. 628) ba ea a athair.

Tháinig Cathal i gcomharbacht ar Mhaonach mac Finghin d'Eoghanacht Chaisil.  I ndán luaite le *[[Luccrech moccu Chérai]]*, faightear liosta dá shinsir ar ais go Ádhamh. 

D'éag Cathal sa bhliain 665 de phlá a mharaigh go leor eile sna hannála Éireann.  Sna ríliostaí, tháinig  *[[Colgú mac Faílbe Flaind]]* d'Eoghanacht Chaisil, i gcomharbacht air.

Bhí ar a laghad beirt mhac ag Cathal, Finghin (bás 696) agus Ailill (bás 701).  Feictear an bheirt acu sna hannála mar ríthe na Mumhan.

## Foinsí
* Byrne, Francis John, *Irish Kings and High-Kings.* Batsford, Londain, 1973. 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts, san áireamh
** Annála Uladh
** Annála na gCeithre Máistrí
** Chronicon Scotorum
** Leabhar Laighneach
** maraon le Ginealaigh agus Naomhsheanchais
* *[http://www.maryjones.us/ctexts/kings01.html A Poem on the Kings of the Eóganachta]* (Béarla)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Ailill mac Cathail

Ríthe na Mumhan d'Eoghanacht Ghleanndamhnach ba ea **Ailill mac Cathail** (bás 701).  Cathal Cú-cen-máthair (bás 665) ba ea a athair, agus Finghin (bás 696) a dheartháir agus réamhtheachtaí.

Cé go bhfeictear é sna hannála Éireann mar rí agus sa seanscéal *[[Senchas Fagbála Caisil|Seanchas Fála Chaisil]]*, fágtar ar lár é as Sioncronachtaí Laud agus an Leabhar Laighneach.  Feictear é mar shínitheoir Cháin Adhamhnáin ag Biorra sa bhliain 697, ach mar rí *Mag Feimin* ach amháin, agus Eidirscéal mac Maoil Umha (bás 721) mar rí na Mumhan.

Bhí triúr mac ag Ailill: *Fogantach*, Aonghus agus Dubhda.  Ní raibh aon duine dá mhuintir ina rí, áfach.

## Féach freisin
* Ríthe na Mumhan

## Foinsí
* Annála Tiarnaigh
* Leabhar Laighneach, LS folio 150a, *Fland cecinit.
* [[An Leabhar Muimhneach]], Rev. Eugene O'Keeffe (eag.)
* [[Sioncronachtaí Laud]]
* *The Chronology of the Irish Annals*, Daniel P. McCarthy
* [[T. M. Charles-Edwards]], *Early Christian Ireland*
* [[Francis J. Byrne]], *Irish Kings and High-Kings''

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Eterscél mac Máele Umai

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Áine ba ea **Eidirscéal mac Maoil Umha** ( (bás 721).  *[[Cúán mac Amalgado]]* (bás 641), iar-rí, ba ea a sheanathair.

Tá mearbhall ann sna hannála maidir leis féin agus Ailill mac Cathail Con-gan-mháthair (bás 701).  Feictear iad beirt mar ríthe sa seanscéal *[[Senchas Fagbála Caisil|Seanchas Fála Chaisil]]*, ach níl ach Eidirscéal luaite i Sioncronachtaí Laud agus an Leabhar Laighneach.  Faightear  fianaise le réimeas Ailealla and sna hannála.  Feictear Eidirscéal mar rí na Mumhan ina shínitheoir Cháin Adhamhnán ag Biorra sa bhliain 697.

De réir an Leabhair Mhuimhnigh, bhí Uisneach, deartháir Eidirscéil, ina rídhamhna na Mumhain.  Mharaigh Eidirscéal é de ghráin agus éad, agus tháinig seisean ina rí in ionad Uisnigh. 

D'éirigh sé as a choróin timpeall na bliana 702 tar éis réimis sé bliana. Bhí a mhac, Cathussach, níos deireanaí ina rí na Mumhan ón mbliain 742.

## Féach freisin
* Ríthe na Mumhan

## Foinsí
* Annála Tiarnaigh
* Leabhar Laighneach, LS folio 150a, *Fland cecinit.
* [[An Leabhar Muimhneach]], Rev.Eugene O'Keeffe
* [[Sioncronachtaí Laud]]
* *The Chronology of the Irish Annals*, Daniel P. McCarthy
* [[T. M. Charles-Edwards]], *Early Christian Ireland*
* [[Francis John Byrne]], *Irish Kings and High-Kings*
* *Cáin Adomnáin'', eag. & aistr. Kuno Meyer, Oxford: Clarendon Press, 1905

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Finghin mac Cathail

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Ghleanndamhnach ba ea **Finghin mac Cathail Con-gan-mháthair** () (died 696).  of Cathal Cú-gan-mháthair mac Cathail (bás 665) ba ea a athair.  Tháinig sé i gcomharbacht ar *[[Colgú mac Faílbe Flaind]]* sa bhliain 678.

Le linn a réimis, cuireadh *Cáin Fuithirbe* i bhfeidhm ag *Mag Fuithirbe*, ar theorainneacha Chorcaí agus Chiarraí sa bhliain 683.  Luaitear sa téacs ionadaí as gach mórthreibh na Mumhan.

Bhí mac amháin ag Finghin atá ar a bhfuil aithne air, Cathal mac Finghin (bás 742), rí cumhachtach Mhumhan.

Feictear é mar phearsa athfhillteach sa tsraith  mistéir *[[Sister Fidelma]]* le Peter Tremayne.

## Féach freisin
* Ríthe na Mumhan

## Foinsí
* Annála Tiarnaigh
* Francis J.Byrne, *Irish Kings and High-Kings*
* *The Chronology of the Irish Annals*, Daniel P. McCarthy

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Tnúthgal mac Artrach

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Chaisil ba ea **Tnúthghal** nó **Túathal mac Artrach** (Meán-Ghaeilge **Tnúthgal mac Artrach**) (bás c. 807).  Artrí mac Cathail (died 821), rí na Mumhan freisin, ba ea a athair.

Feictear é i roinnt ríliostaí.  D'fhéadfadh é go ndearnadh a athair chomhrí de.  Ní luaitear é sna hannála Éireann.

## Foinsí
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Airtrí mac Cathail

Rí na Mumhain d'Eoghanacht Ghleanndamhnach ba ea **Airtrí mac Cathail** (Meán-Ghaeilge **Artrí mac Cathail**) (bás 821).  Cathal mac Finguine (bás 742), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 793 go 820.

Dháiltí riacht na Mumhan i measc chiorcal laistigh na nEoghanacht le na seachtú agus mórchuid na hochtú haoiseanna.  Tháinig meath ar chumhacht an chiorcal seo ámh tar éis bhás Chathail mhic Fhinghin sa bhliain 742.  Tháinig i gcoróin Mail Dúin mac Aodha (bás 786) d'Eoghanacht Locha Léin as Iarmhumhain.  Meastar gur cuireadh an ciorcal an laistigh ar ais i réim nuair a rinneadh rí d'Airtrí sa bhliain 793.  Ag an am gcéanna, cuireadh Cáin Ailbhe, naomhphátrún Imligh i bhfeidhm sa Mhumhain.

Sa bhliain 794, chuaigh an tArdrí Donnchadh Mí (bás 797) ar feachtas chun cuidiú leis na Laigin in éadan na Mumhan, ach ní raibh ról díreach ag Airtrí leis an eachtra úd.

B'fhéidir é gur cheap Airtrí *[[Ólchobar mac Duib-Indrecht]]* (bás 805) d'Eoghanacht Áine ina ridamhna, mar a insítear ina thásc i nAnnála Inis Faithlinn; é sin nó tháinig Ólchobar i gcomharbacht ar Maol Dúin sa bhliain 786 agus gur cuireadh as a choróin é ag Airtrí sa bhliain 793.  D'fhéadfadh é go ndearna Artrí chomhrí dá mhac, Tnúthgal (bás c. 807).

Tuairiscítear gur tháinig Feilimí mac Criomhthainn (bás 847) d'Eoghanacht Chaisil i réim sa bhliain 820, agus go bhfuair Artrí bás an bhliain dár gcionn, 821.  D'fhéadfadh é gur éirigh Artrí aosta as a choróin.  Rí deireanach de chuid Eoghanacht Gleanndamhnach ba ea Artrí.  Sinsear Uí Chaoimh as Contae Chorcaí ba ea a fhionnó, Art Caomh.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, *Part 1*, G100001A
** Annála Inis Faithlinn,  G100004 
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Cúige an Deiscirt, an tSaimbia

Tá **Cúige an Deiscirt** ar cheann de dheich gcúige na Saimbia, agus anseo faightear Mosi-oa-Tunya (Gaeilge: *An Deatach Toirniúil*) nó *Victoria Falls* sa Bhéarla, atá ar thús cadhnaíochta ó thaobh na turasóireachta de sa tSaimbia. Tá na heasanna seo roinnte leis an tSiombáib. Tá an limistéar is mó de thalamh feirme tráchtála, d'aon chúige sa tSaimbia, san Ardchlár Deisceartach, i lár an chúige, agus táirgeann sé an chuid is mó d'fhómhar an arbhair, is é sin le rá  an t-arbhar Indiach.


Catagóir: Cúigí na Saimbia
Tír thalamhiata

Is éard is **tír thalamhiata** nó  **stát talamhiata** ann ná stát ceannasach nach bhfuil críoch aici atá ceangailte le haigéan nó cósta suite ar bháisíní inréismsecha. Faoi láthair tá 44 tír talamhiata ann agus 5 stát talamhiata atá páirtaitheanta go pointe áirithe.
## Tagairtí


Catagóir:Tíreolaíocht fhisiceach
Sputnik 2

Ba í **Sputnik 2** an dara satailít shaorga a lainseáladh ón domhan. Sheol an tAontas Sóivéadach Sputnik 2 sa spás ar 3 Samhain 1957, ar mheáchan 508 kg.

Ar bord bhí an madra Laika. Bhí Madra Laika ar bord. Bhí sí beo ar feadh 4 orbits timpeall an Domhain. Mar gheall ar earráid agus an limistéar satailíte á ríomh agus easpa córais rialaithe teochta, d ' ardaigh an teocht le linn na tréimhse seo go 40 ° C. Fuair an madra bás ó róthéamh.

clé|mion|Posta Romana

## Cúlra
Thosaigh spásrás idir na Stáit Aontaithe agus an tAontas Sóivéadach i lár na gcaogaidí, iad ag iarraidh an lámh in uachtar a fháil ar a chéile sa taiscéalaíocht sa spás. Bhí an tAontas Sóivéadach ag déanamh an-dul chun cinn i gcúrsaí eolaíochta agus teicneolaíochta sna 1950idí.

## Tagairtí

Catagóir:Sputnik
Laika

mion|clé
Madra ab ea **Laika** (1954 - 3 Samhain 1957), an chéad chréatúr beo a chuaigh suas agus isteach sa spás. Lainseáladh Laika ar an spáslong Shóivéadach Sputnik 2 go bhfeicfí cad é mar a rachadh an spás i bhfeidhm ar rudaí beo.

Fuair Laika bás ann. Dúirt na Rúisigh ag an am go maraíodh an madra le hinstealladh nimhe. Chreid daoine áirithe níos déanaí go bhfuair Laika bás sa spás nuair a d'fheall ar a sholáthar ocsaigine. Ach théigh an t-inneall an iomarca, a léiríodh sa bhliain 2002.
clé|mion|Posta Romana

## Cúlra
Thosaigh spásrás idir na Stáit Aontaithe agus an tAontas Sóivéadach i lár na gcaogaidí, iad ag iarraidh an lámh in uachtar a fháil ar a chéile sa taiscéalaíocht sa spás. Bhí an tAontas Sóivéadach ag déanamh an-dul chun cinn i gcúrsaí eolaíochta agus teicneolaíochta sna 1950idí.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1957
Catagóir:Madraí
Catagóir:Spásairí Rúiseacha
Catagóir:Sputnik
Daon-Phoblacht na hIon-Mhongóile

Ba stát i **Daon-Phoblacht na hIon-Mhongóile san** Ion-Mhongóila a bunaíodh go gairid tar éis an Dara Cogadh Domhanda. Bhí sí ann ón 9 Meán Fómhair, 1945 go dtí an 6 Samhain, 1945.

Catagóir:Bunaithe sna 1940í
Catagóir:Iarphoblachtaí
Catagóir:Stair na Síne
Catagóir:Stáit chumannacha
Cairbre Crom mac Criomhthainn

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Ghleanndamhnach ba ea **Cairbre Crom mac Criomhthainn** () (bás 577).  Bhí a chlann bunaithe thart ar Ghleannúir, Contae Chorcaí. Criomhthann Sreamh mac Eachadha (bás c. 542) ba ea a athair. 

Is doiléir é croineolaíocht ríthe na Mumhan sa 6ú haois.  I nAnnála Tiarnaigh, luaitear Cairbre mar rí don bhliain, ach ansin, rí eile, Cormac mac Ailealla, don bhliain 545.  Feictear Cairbre arís ina thásc don bhliain 577, tar éis réimis 17 bliain.  Más fíor, bheadh sé i réim idir 560 agus 577.  Feictear é fosta i ríliostaí le fáil i Sioncronachtaí Laud, sa Leabhar Laighneach agus sa sága *[[Senchas Fagbála Caisil|Seanchas Fála Chaisil]]*.

Sa bhliain 572, tharla Cath *Feimin*, maigh idir Caisil agus Cluain Meala.  Chloígh Cairbre Colmán Beag mac Diarmada (bás 585) agus maraíodh fir na Mí.  Tá dán ann sa Dinnseanchas maidir le Loch Ceann a insíonn toradh an chatha:
:*Loch Cend
:*mairg doimir fora bruach;
:*dolin Cairpri do chinnu é
:*condad cru é sis isuas.
:Loch Ceann
:mairg bádóir ar a bruach;
:líon Cairbre le cinn é 
:go fuil é síos is suas.
 
Bhí beirt mhac aige, Feilimí mac Cairbre Chroim, luaite mar rí na Mumhan, agus Aodh Flann Cathrach, sinsear ríthe Gleanndamhnaigh.  Bhunaigh sé a ardeaglais ag  Cluain, agus ba é Naomh Colmán Chluana an chéad easpag ann.  Phós a bhaintreach, *Cumman*, Feilimí mac Tiarnaigh, rí Mumhan.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, *Part 1*, G100001A
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Leabhar Laighneach, Imleabhar 1, *Rig Lagen*, G800011A
** Sioncronachtaí Laud,  G105005
** Seathrún Céitinn, Foras Feasa ar Éirinn*, [http://www.ucc.ie/celt/published/G100054/ G100054]
* [[Francis John Byrne|Byrne, Francis John]], *Irish Kings and High-Kings*, 
* *Synchronisms '' le  McCarthy.

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:6ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Feilimí mac Cairbre Chroim

Meastar gur Rí na Mumhan d'Eoghanacht Ghleanndamhnach é **Feilimí mac Cairbre Chroim** ().  Luaitear é i Sioncronachtaí Laud mar chomharba a athar, Coirpre Cromm mac Crimthainn (bás 577).  

Deirtear go raibh sé ina chomhrí ar dtús (nó leasrí) le Fearghas Scannal mac Criomhthainn (bás 582).  Ní fheictear é sna hannála nó sa Leabhar Laighneach, ámh.  Sna foinsí seo, luaitear Feilimí mac Tiarnaigh mar rí.  De réir na staraithe T. M. Charles-Edwards agus F. J. Byrne, is amhlaidh go bhfuil claonadh ann sna liosta seo ar son na clainne Gleanndamhnaigh.

## Féach freisin
* Ríthe na Mumhan

## Foinsí
* T. M. Charles-Edwards, *Early Christian Ireland*
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*
* Leabhar Laighneach, LS folio 150a, *Fland cecinit*.
* Sioncronachtaí Laud

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Fearghas Scannal mac Criomhthainn

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Oirthir Cliach ba ea **Fearghas Scannal mac Criomhthainn** () (bás 582).  Deirtear go raibh sé ina chomhrí le Feilimí mac Cairbre Chroim (bás 596) mar leasrí.

Criomhthann Dearcán mac Eochaidh ba ea a athair, agus Aonghas mac Nadh Fraoigh (bás 489), chéad rí Chríostaí na Mumhan, a shín-seanathair.  Bhí a chlann bunaithe thart ar bhaile Thiobraid Árann.

Luaitear é i ríliostaí amhail Sioncronachtaí Laud agus an Leabhar Laighneach.  De réir Annála Tiarnaigh, tháinig sé i gcomharbacht ar Chairbre Crom mac Criomhthainn sa bhliain 577, ach maraíodh é cúig bliana i ndiaidh sin, sa bhliain r582.  Tagann na hannála úd orthu féin, ag rá go raibh sé i gcoróin le seacht mbliana.  De réir foinsí na nEoghannacht, mharaigh fir na Laigean é, agus ghéill siad Osraí go Mumhain mar chúiteamh.  Diúltaíonn Prof. Byrne an smaoineamh seo ámh mar bholscaireacht níos deireanaí na nOsraí.

## Foinsí
* Annála Tiarnaigh
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* *[http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm Synchronisms] *, eagrán athbhreithnithe, le McCarthy

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Feilimí mac Tiarnaigh

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Raithlinn ba ea **Feilimí mac Tiarnaigh** () (bás 588).  Ní dhearnadh ach go hannamh rí Mumhan de bhall den teaghlach seo.  Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar Fearghas Scannal mac Criomhthainn sa bhliain 582.

Phós Feilimí *Cumman*, bainteach an iar-rí, Cairbre Crom mac Criomhthainn, agus d'éalaigh sé an choróin dá bharr.  De réir sean-nóis, ní rachadh duine ar bith de mhuintir *Echu* (a shín-sin-seanathair) chuig Caiseal, fiú dá mba rí na Mumhan é.  Bhain an mála seo le Feilimí, agus thóg sé dún *Bodumbir*, ó dheas.

Ní fheictear Feilimí i Sioncronachtaí Laud, ach cuirtear ann ina ionad Feidlimid mac Coirpri Chruimm, ar son na nGleanndamhnach.

## Féach freisin
* Ríthe na Mumhan

## Foinsí
* Annála Tiarnaigh
* Leabhar Laighneach, LS folio 150a, *Fland cecinit*.
* Sioncronachtaí Laud
* Francis J. Byrne, *Irish Kings and High-Kings*
* *The Chronology of the Irish Annals*, Daniel P. McCarthy

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Amalgaid mac Éndai

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Áine ba ea **Amhalaidh mac Éanna** () (bás 601).  Is amhlaidh gurbh é an chéad duine dá mhuintir a ndearnadh rí na Mumhan de.
 
Is doiléir é croineolaíocht ríthe na Mumhan don aois seo.  Luaitear é i nAnnála Tiarnaigh mar rí sa bhliain i dteannta lena dheartháir, Garbhán, agus feictear é fosta sa Leabhar Laighneach sa dán ag *Fland cecinit*  Fágtar ar lár é as Sioncronachtaí Laud ar son Ghleanndamhnach, agus as an seanscéal *[[Senchas Fagbála Caisil|Seanchas Fála Chaisil]]*.

Bhí a mhac Cúán mac Amhalaí (bás 641) ina rí na Mumhan freisin.

## Féach freisin
* Ríthe na Mumhan

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Leabhar Laighneach, *Fland cecinit*.
** Sioncronachtaí Laud
* Francis J. Byrne, *Irish Kings and High-Kings* 
* *The Chronology of the Irish Annals*, Daniel P. McCarthy

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Eoin Colfer

Is údar Éireannach leabhair do leanaí é **[[Eoin Colfer]]** (rugadh 14 Bealtaine 1965). D’oibrigh sé mar mhúinteoir bunscoile sular tháinig sé chun bheith ina scríbhneoir lánaimseartha.

Is mar údar an tsraith *[[Artemis Fowl]]* is mó atá aithne air.

Meán Fómhair 2008, coimisiúnaíodh Colfer chun an séú tráthchuid a scríobh
den sraith *[[Hitchhiker's Guide to the Galaxy]]* a scríobh, agus *[[And Another Thing]]* an teideal atá air. Bhí sé foilsithe i mí Dheireadh Fómhair 2009. Dheireadh Fómhair 2016, i gconradh le Marvel Comics, d’eisigh sé *[[Iron Man: The Gauntlet]]*. Bhí sé ina Laureate na nÓg ó 2014 go dtí 2016.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí do pháistí
Catagóir:Déaglitríocht na Gaeilge
Catagóir:Déaglitríocht
Catagóir:Fantaisíocht Éireannach
Catagóir:Fantaisíocht
Catagóir:Daoine as Contae Loch Garman
Catagóir:Úrscéalaithe Éireannacha
Maonach mac Finghin

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Chaisil ba ea **Maonach mac Finghin**  () (bás 661).  Finghin mac Aodha Dhuibh (bás 618), iar-rí, ba ea a athair, agus Mór Mumhan (bás 636), iníon Aodha Bheannáin mhic Criomhthainn d'Eoghanacht Locha Léin, a mháthair.  Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar Chúán mac Amhalghadha sa bhliain 641.  Níl tuairisc ar bith faoi le fáil sna hannála.  Athair rí Mumhan níos deireanaí, Cormac mac Ailealla (bás  713), ba ea a mac, Aillil.

## Féach freisin
* Ríthe na Mumhan

## Foinsí
* Annála Inis Faithlinn
* An Leabhar Muimhneach, Rev. Eugene O'Keeffe
* Sioncronachtaí Laud
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*
* *The Chronology of the Irish Annals*, Daniel P. McCarthy

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Colgú mac Faílbe Flaind

Ríthe na Mumhan d'Eoghanacht Chaisil **Colgú mac Failbhe Flainn** () (bás 678).  Faílbe Flann mac Áedo Duib (bás 639), iar-rí, ba ea a athair..  Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar Cathail Cú-gan-mháthair mac Cathail sa bhliain 665.  Níl teacht ar bith faoin réimeas le fáil sna hannála.  Bhí ar a laghad mac amháin aige, darbh ainm Nadh Fraoch (*Nad Froích*).

Feictear é mar phríomhphearsa sa tsraith mhistéire *[[Sister Fidelma]]* le Peter Tremayne.

## Féach freisin
* Ríthe na Mumhan

## Foinsí
* Annála Tiarnaigh
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings* 
* *The Chronology of the Irish Annals*, Daniel P. McCarthy

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Cormac mac Ailealla

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Chaisil, Chineál Finghin, ba ea **Cormac mac Ailealla** (Sean-Ghaeilge **Cormac mac Ailello**) (d'éag 712).  Léinsí nasc Finghin (d'éag 661), iar-rí, ba ea a sheanathair.  Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar Eidirscéal mac Maoil Umha (d'éag 721) sa bhliain 702, a bhí éirithe as a choróin.

Dar leis na hannála, throid Cormac cathanna i dtuaisceart na Mumhan. Le linn na bliana 710, rinne Cormac ruathair leanúnacha ar Chliú (in oirthuaisceart Contae Luimnigh).  Sa bhliain 712, tharla Cath Charn Fhearaígh (Carn Fhearaígh, Contae Luimnigh) in Cliú in éadan an Dáil Chais nó Déise an Tuaiscirt, Tuadhmhumhain.  Cloíodh agus mharaigh Cormac.  Tháinig Cathal mac Finghin (d'éag 742) i gcomharbacht air.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Inis Faithlinn
* Francis J.Byrne, *Irish Kings and High-Kings*
* *The Chronology of the Irish Annals*, Daniel P. McCarthy

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Cathussach mac Eterscélai

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Áine **Cathasach mac Eidirscéil** () (bás c. 769).  Eidirscéal mac Maoil Umha (bás 721), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí a mhuintir suite in oirdheisceart Chontae Luimnigh, ag Cnoc Áine gar do mhainistir Imligh i gContae Thiobraid Árann.

Sna seachtú agus ochtú haoiseanna, dáileadh ríogacht na Mumhan i measc na rítheaghlach de chiorcal istigh na nEoghanacht.

Ní thuairiscítear nó a réimeas nó a thásc sna hannála Éireann.  Dar le Sioncronachtaí Laud, tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht Cathal mac Finghin (bás 742) d'Eoghanacht Ghleanndamhnach sa bhliain 742, agus bhí sé i réim le 27 bliain.

Ní dhéantar tagairt do Chathasach agus eachtraí a tharla le linn a réimis á thaifeadadh.  Sa cheantar  Chlíu (oirthear Chontae Luimnigh agus cuid de Chontae Thiobraid Árann), tharla cath sa bhliain 744 inar maraíodh Chonchúr, rí Uí Fiodhghinte as Luimnigh.  Cé go raibh muintir Cathasaigh ina gcónaí ar theorainn Chliú, ní fios ar throid seisean sa chath, nó b'fhéidir miondreamanna an cheantair ag cúr i gcoinne smachtú Uí Fiodhghinte.  Sa Tuadhmhumhain i gContae an Chláir, scrios na Déise an Chorca Mrua sa bhliain 744, agus tharla cath idir Uí Fiodhghinte in éadan na Corca Mrua agus na Corca Baiscinn sa bhliain 763.  Ba é folús cumhachta a fágadh de bharr meath Uí Fiachrach Aidhne na gConnacht a bhí faoi bhun coimhlint pholaitiúil an cheantair.

Sa bhliain 747, tharla Cath Charn Ailche idir fir na Mumhan, inar maraíodh Cairbre mac Con Díonaisc, ball d'Eoghanacht Locha Léin leath-neamhspleách.  Tharla  Cath Cheann Fabrat (gar do Chnoc Suí Finn, Contae Luimnigh), arís idir fir na Mumhan, sa bhliain 757, inar maraíodh *Bobdgal*, uachtarán Mhungairit (mainistir gar do Chathair Luimnigh).  Ní fios cé a bhuaigh, agus is deacair é mar thoradh coimhlint cumhachta na linne seo a thuiscint.  Tá a fhios againn áfach, gur briseadh monaplacht an chiorcail istigh ag an gcéad comharbacht eile, nuair a tháinig Maol Dúin mac Aodha i réim.

## Foinsí
* Annála Uladh
* Sioncronachtaí Laud
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Cúán mac Amalgado

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Áine ba ea **Cúán mac Amhalaí** () (bás 641).  Amhalaidh mac Éanna (bás 601), iar-rí, ba ea a athair.  Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar succeeded Fhailbhe Flann mac Aodha Dhuibh sa bhliain 639.

Ní tuairiscítear eachtra ar bith dá réimeas, cé go bhfuil lua ann do rí Muman leis an ainm Cúán mac *Éndai*.  Insítear gur maraíodh é ag Cath Charn Chonaill, ina comhghuaillí Ghuaire Aidne mhic Colmáin (bás 663) na gConnacht, clóite ag Diarmaid mac Aodha Sláine as Breá.  Tharla an cath sa bhliain 649, rud a théann in aghaidh dáta a bháis, agus diúltaíonn Oll. Byrne an scéal dá bharr.  Insíonn Seathrún Céitinn an scéal seo, le hainm ceart an rí, agus tugann sé réimeas deich mbliana dó.

Bhí mac amháin aige a bhfuil aithne air, Maol Umha (*Máel Umae*), athair Eidirscéil (bás 721), rí Mumhan.

## Féach freisin
* Ríthe na Mumhan

## Foinsí
* Annála Tiarnaigh
* Sioncronachtaí Laud
* Seathrún Céitinn, *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*
* *The Chronology of the Irish Annals*, Daniel P. McCarthy

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Javed Iqbal

Dlíodóir agus breitheamh ba ea **Javed Iqbal** (جاوید اقبال‎, 5 Deireadh Fómhair 1924 – 3 Deireadh Fómhair 2015), a bhí ar thús cadhnaíochta na smaointeoirí agus na mbreithiúna sa Phacastáin sa 20ú haois.

## Saol
Céimí de chuid Ollscoil Choláiste an Rialtas, Lahore (BA '44; MA '48) bhain sé PhD amach ó Ollscoil Cambridge ina dhiaidh (sa bhliain 1954) sin. Glaodh chun an Bharra air i gCumann Onórach Ósta Lincoln dhá bhliain dár gcionn.

Tar éis dó a bheith ina abhcóide gníomhach i Lahore ar feadh na mblianta fada, ceapadh ar Ard-Chúirt Lahore é sa bhliain 1971. Ceapadh ina Phríomh-Bhreitheamh ar an gcúirt sin sa bhliain 1982. 
clé|mion|Javed Iqbal ar chlé agus Sheikh Mohammad Iqbal ar dheis
Fuair sé ardú céime go dtí Cúirt Uachtarach an Pacastáine sa bhliain 1986. Bhí sé ar an gcúirt sin go dtí gur éirigh sé as agus cúig bliana is seasca d'aois slán aige, sa bhliain 1989. Níos déanaí, bhí Iqbal  i mbun fiosrúcháin ar choimisiúin fiosrúcháin.
[clé|mion|Cúirt Uachtarach an Pacastáine, [Islamabad]]
Chomh maith le bheith ina dhlíodóir agus ina bhreitheamh, ba fealsamh mór le rá An Breitheamh Iqbal. Bhí neart scríofa aige faoi smaointeoireacht pholaitiúil agus dhlíthiúil Ioslamach na linne seo agus faoi náisiúnachas na Pacastáine. Bhí spéis ar leith san ábhar deireanach aige; mac le Muhammad Iqbal (1877-1938) ba ea é, an t-intleachtóir ar thús cadhnaíochta na gluaiseachta, as ar eascair críochdheighilt na hIndia sa bhliain 1947.

Bhí an bhaintreach An Bhreithimh Iqbal, An Breitheamh Nasira Javed Iqbal, chun tosaigh sa léann freisin; bhí sí ina dlíodóir agus ina breitheamh (agus í ar Ard-Chúirt Lahore ó 1994 go 2002.)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna in 2015
Catagóir:Dlíodóirí Pacastánacha
Ólchobar mac Duib-Indrecht

Rí na Mumhan b'fhéidir d'Eoghanacht Áine ba ea **Ólchúr mac Duibh-Anrachta** () (bás 805).

Ba é Cúán mac Amhalghadha (bás 641) a shinsear dheireanach a bhí i gcoróin, cúig ghlúin roimhe sin.  Deartháir rí eile, Eidirscéal mac Maoil Umha (bás 721), ba ea a shin-seanathair, Uisneach.  De réir ghinealaigh éigin, rídhamhna na Mumhain ba ea Uisneach, ach mharaigh a dheartháir é as éad agus gráin.  Tháinig Eidirscéal ansin i gcoróin.

Dáileadh ríogacht na Mumhan i measc chiorcal istigh na nEoghanacht le linn na seachtú haoise agus an chuid is mó den ochtú haois.  Bhris Maol Dúin mac Aodha (bás 786) d'Eoghanacht Locha Léin an nós seo.  Meastar gurbh é teacht i réim Airtrí mhic Cathail (bás 821) d'Eoghanacht Ghleanndamhnach sa bhliain 793 a léirigh athbhunú chumhacht an chiorcail istigh.  D'fhéadfadh é gur ceapadh Ólchúr ina rídhamhna; tugtar an teideal seo dó ina thásc i nAnnála Inis Faithlinn.  Mar mhalairt ar seo, tháinig sé i gcomharbacht ar Mhaol Dúin sa bhliain 786, agus gur cuireadh as a choróin é sa bhliain 793.

D'fhéadfadh é gur meascadh Ólchúr le hÓlchúr mac Flainn (bás 796) Uí Fiodhghinte, rí b'fhéidir na Mumhan.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh
** Annála Inis Faithlinn
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:9ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Airgeadra crua

[mion|cúlchistí poiblí in [Margadh airgeadraí|airgeadra eachtrach]]
Airgeadra somhalartaithe is ea **airgeadra crua** nó **airgeadra láidir.**  Is mór idir é seo agus **airgeadra bog**, a bhfuil, nó a gceaptar go mbeidh, a inmhalartacht teoranta. Comhartha maith na cúlchistí poiblí in airgeadra eachtrach ar an riocht ina bhfuil cúrsaí, airgeadra crua nó bog.

## Féach freisin

* Ráta malairte
* Margadh airgeadraí

## Tagairtí

Catagóir:Margadh airgeadraí
Catagóir:Airgeadra
Bernard Dunne

Is dornálaí coileachmheáchain é **Bernard Dunne**. Rugadh é i mBaile Átha Cliath ar an 2 Feabhra 1980.

Ar an 21ú Márta 2009, bhuaigh sé craobh an domhain WBA in aghaidh Ricardo Cordoba.  Coimhlint chráite a bhí ann.. 

Chaill Dunne an teideal in aghaidh Poonsawat Kratingdaenggym ar an 26 Meán Fómhair 2009.

## Féach freisin

* Dornálaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Cluain Dolcáin
Dúnchad mac Duib-dá-Bairenn

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Chaisil ba ea **Dúnchadh mac Duibh-dá-Bhoireann** (Sean-Ghaeilge **Dúnchad mac Duib-dá-Bairenn**) (bás 888).  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 872 go 888.

## Sinsearacht éiginnte
Ba bhall de Chlann Failbhe é Dúnchad, agus Dubh Dá Bhoireann mac Crannmhaol ba ea a athair..  Feictear é siúd sna ginealaigh mar uncail Tnúthghaile mhic Dhonnghaile, é sin nó a dheartháir.

## Réimeas
Insítear sna hannála gur éag rí Ceann Faoladh Ó Mughthighirn d'Eoghanacht Áine *extenso dolore, in pace*.  Tháinig a mac, Eoghan (bás 890), i gcomharbacht mar abb Imligh, ach rinneadh rí na Mumhan de Dhúnchadh, ball d'Eoghanacht Chaisil maraon le réamhtheachtaí Cinn Fhaolata, Maol Guala mac Donnghaile.

Insítear tásc Dhúnchadha i nAnnála Uladh don bhliain 888.  Tháinig Dubh Lachtna mac Maoil Guala i gcomharbacht air, é féin fosta ball de Chlann Fhailbhe.

## Foinsí
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Dub Lachtna mac Máele Gualae

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Chaisil ba ea **Dubh Lachtna mac Maoil Guala** (Sean-Ghaeilge **Dub Lachtna mac Máele Gualae**) (bás 895).  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 888 go 895

## Sinsearacht éiginnte
Ba bhall de Chlann Failbhe é Dubh Lachtna.  Máel Gualae mac Donngaile ba ea a athair, agus Dubh Dá Bhoireann mac Crannmhaol a sheanathair, iar-ríthe beirt..  Feictear a sheanathair sna ginealaigh mar uncail Tnúthghaile mhic Dhonnghaile, é sin nó a dheartháir.

## Réimeas
Ní fheictear ach i mAnnála Inis Faithlinn gur tháinig i gcoróin i ndiaidh bhás a athair Dúnchad mac Duib-dá-Bairenn. agus ansin a thásc sa bhliain 895.

## Foinsí
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Finguine Cenn nGécan mac Loégairi

Rí Mumhan d'Eoghanacht Chaisil ba ea **Finghin Ceann Géagán mac Laoghaire** (Sean-Ghaeilge **Finguine Cenn nGécán mac Lóegairi**) (bás 902).  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 895 go 901.

## Sinsearacht éiginnte
Ball de Chlann Failbhe ba ea Finghin.  Bhí a athair Laoghaire ina gharmhac de Chrannmhaol (*Crundmáel*), a bhí féin is dóigh ina uncail an rí, Tnúthghal mac Donnghaile, é sin nó, maraon lena deartháir, d'fhéadfadh é gur mhic iad beirt d'Fhógartach mac Failbhe Flainn.

## Réimeas
Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar a athair, Dubh Lachtna.  D'éirigh sé as a choróin sa bhliain 901.  Maraíodh é an bhliain dár gcionn ag a chlann Eoghanacht comhraic, Cineál Chonaill Chaisil.  Tháinig a ghaol i bhfad amach Cormac mac Cuilennáin, i gcomharbacht air.

## Foinsí
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Sonderkommando na gcampaí géibhinn

mion|Sonderkommando sa champa Janowska
Is éard a bhí i gceist leis na **''Sonderkommando'' na gcampaí géibhinn** ná Giúdaigh (de ghnáth) a bhí ag comhoibriú leis na Naitsithe agus iad ag coinneáil na seomraí gáis sna campaí géibhinn i bhfeidhm fiú.

Ar an 7 Deireadh Fómhair 1944, d'éirigh na Sonderkommando amach in Auschwitz. Shéid na Sonderkommando ceann de na créamatóiriamaí san aer leis an ábhar pléasctha, a bhí smuigleáilte isteach ó mhonarcha na n-arm ag na mná a bhí ag obair ansin. D'fhéach na príosúnaigh ansin le héalú ón gcampa. Rugadh orthu go gairid áfach, agus maraíodh gach mac máthar acu ina dhiaidh sin.

## Tagairtí

Catagóir:An tUileloscadh
Catagóir:Stair na nGiúdach
Catagóir:Naitsíochas
Catagóir:Campaí géibhinn
Tnúthgal mac Donngaile

Rí na Mumhan b'fhéidir d'Eoghanacht Chaisil ba ea **Tnúthghal mac Donnghaile** (Sean-Ghaeilge **Tnúthgal mac Donngaile**) (bás 820).  Sliochtach Cholgú mhic Faílbe Flaind (bás 678), iar-rí, den chúigiú ghlúin amach ba ea é. 

Feictear Tnúthgal i roinnt ríliostaí, ach is amhrasach í an fhianaise seo.  Ní luaitear é sna hannála Éireann, agus tá dáta a bhás bunaithe ar teacht i réim Fheilimí mhic Criomhthainn (bás 847).  B'fhéidir gur meascadh é le Tnúthgal mac Artrach (bás c. 807). 

Rinneadh ríthe Mumhan dá gharmhic, Áilgheanán mac Donnghaile (bás 853) agus Maol Guala mac Donnghaile (bás 859).

## Foinsí
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Roger Penrose

Fisiceoir matamaiticiúil Sasanach, matamaiticeoir, fealsamh eolaíochta agus buaiteoir Nobel san Fhisic é Sir **Roger Penrose** OM FRS (rugadh 8 Lúnasa 1931). Tá sé ina Ollamh emeritus Rouse Ball  sa Mhatamaitic in Ollscoil Oxford, ina chomhalta emeritus de Choláiste Wadham, Oxford agus ina chomhalta oinigh de Choláiste Naomh Eoin, Cambridge, agus de Choláiste na hOllscoile, Londain (UCL).

## Naisc sheachtracha
* Joe Rogan Experience #1216 - Sir Roger Penrose

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir: Daoine beo
Catagóir: Matamaiticeoirí an 20ú haois
Catagóir: Fealsúna an 20ú haois
Catagóir: Fisiceoirí an 20ú haois
Catagóir: Fealsúna an 21ú haois
Catagóir: Fisiceoirí an 21ú haois
Catagóir: Acadóirí Birkbeck, Ollscoil Londain
Catagóir: Acadúil Choláiste an Rí Londain
Catagóir: Faighteoirí Bonn Albert Einstein
Catagóir: Alumni de chuid Coláiste Naomh Eoin, Cambridge
Catagóir: Alumni of University College London
Catagóir: Acadaimh easaoránacha na Breataine sna Stáit Aontaithe
Catagóir: Taighdeoirí comhfhiosachta agus teoiriceoirí
Catagóir: Cosmeolaithe
Catagóir: Sasanaigh de shliocht na Rúise-nGiúdach
Catagóir: Scríbhneoirí eolaíochta Béarla
Catagóir: Matamaiticeoirí áineasa
Catagóir: Comhaltaí an Chumainn Ríoga
Catagóir: Comhlaigh eachtracha Acadamh Náisiúnta na nEolaíochtaí
Catagóir: Comhaltaí Choláiste Wadham, Oxford
Catagóir: Baitsiléir Ridirí
Catagóir: Fisiceoirí matamaitice
Catagóir: Baill den Ord Fiúntais
Catagóir: Dámh Ollscoil Stáit Pennsylvania
Catagóir: Daoine a cuireadh oideachas orthu i Scoil Choláiste na hOllscoile
Catagóir: Daoine as Colchester
Catagóir: Fealsúna na heolaíochta
Catagóir: Ollúna i gColáiste Gresham
Catagóir: Intinn chandamach
Catagóir: Fisiceoirí cainníochta
Catagóir: Faighteoirí an Bhonn Copley
Catagóir: Teoiriceoirí coibhneasachta
Catagóir: Dámh Ollscoil Rice
Catagóir: Ollúna Matamaitice Rouse Ball (Ollscoil Oxford)
Catagóir: Buaiteoirí an Bhonn Ríoga
Catagóir: Duais Wolf i laureates na Fisice
Catagóir: Sasanaigh de shliocht na hÉireann

Catagóir:Matamaiticeoirí
Catagóir:Fisiceoirí Briotanacha
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fisice
Áilgenán mac Donngaile

Rí na Mumhan d'Eoghanacht Chaisil ba ea **Áilgeanán mac Donnghaile** (Sean-Ghaeilge **Áilgenán mac Donngaile**) (bás 853).  Ba bhall de Chlann Failbhe é, agus ba é Tnúthgal mac Donngaile (bás 820) a sheanathair, duine a bhí ina rí na Mumhan dar le roinnt foinsí.  Bhí Áilgeanán i réim ón mbliain 852 go 853.

Tháinig na Dúghaill go hÉirinn sa bhliain 849 agus d'éirigh i gceannas Átha Cliath sa bhliain 851.  Chuaigh na Lochlannaigh  díláithrithe leo ag déanamh creiche ar fud na tíre.  Bhain ríthe Éireannacha leas as an gcoimhlint idir an dá ghrúpa Gall lena gcinn riain féin.  Déantar trácht sna hAnnála Easpacha na hÉireann ar dhá cliseadh na Lochlannach ag dreamanna na Mumhain sa bhliain c. 852.  Chloígh Ara Cliach as Cliú na Lochlannaigh, agus bhuaigh na Ciarraí ag 'Bealach Conglais', gar do Chorcaigh.

Tar éis bhás Áilgenáin sa bhliain 853, bhí idir-ríocht ann go dtí teacht i réim a dhearthár, Maol Guala mac Donnghaile (bás 859) sa bhliain 856.  Rinneadh rí Mumhan fosta d'fhionnó Áilgeanáin, Fear Grá mac Cléirigh (bás 961).

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn 
** Annála Easpacha na hÉireann
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Cenn Fáelad hua Mugthigirn

Rí na Mumhan de chuid rítheaghlach na nEoghanacht ba ea **Ceann Faoladh Ó Macthiarna** (Sean-Ghaeilge **Cenn Fáelad hua Mugthigirn**) (bás 872).  Bhí sé i gcoróin ón mbliain 861 go 872.  Rinneadh abb Imligh, príomheaglais na nEoghanacht, de ón mbliain 851, áit a tháinig sé i gcomharbacht ar iar-rí Mumhan, Ólchúr mac Cinnéide (bás 851).

## Eoghanacht Áine
I dtosach, measadh gur bhall d'Eoghanacht Oirthir Cliach, sliochtach 5ú ghlúin de Chormac Sriabhdhearg, deartháir Fearghasa Scannail mhic Criomhthainn (bás 582), rí Mumhan. De réir taighde an lae inniu ámh, is níos dóichí é gur bhall d'Eoghanacht Áine é, sliochtach 6ú ghlúin de descendant of Gharbhán mac Éanna (fl. 596), rí Mumhan.  Luaitear é an i Sioncronachtaí Laud mar bhall den chlann seo.

Bunaithe ag Cnoc Áine i gceachtar Chliú (oirthear Luimnigh), gar d'Imleach, a bhí an chlann.  Bhí a uncail *Rechtibrae mac Mugthigirn* (bás 819) ina abb Imligh ón mbliain 787 go 819, agus a sheanathair Macthiarna mac Ceallaigh (*Mugthigern mac Cellaig*) (bás 785) ina abb Inis Cealtra, Loch Deirgeirt.  B'fhéidir é gurbh é Murchadh é ainm a athar.

## Rí na Mumhan
Tháinig Ceann Faoladh i gcoróin sa bhliain 861, tar éis idir-ríochta dhá bhliain.  The high king, Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí (bás 862) de Chlann Cholmáin had reduced Munster to complete submission sa bhliain 858 agus scaradh na hOsraí ón Mhúnadh sa bhliain 859.  Ghabh na Lochlannaigh ansin rí na Mumhan, Maol Guala mac Donnghaile (bás 859), agus d'imrigh siad a bhás air le clocha.  Sa bhliain 860, áfach, chuaigh fir na Mumhan i dteannta leis an Ardrí ar feachtas i gcoinne Uí Néill an Tuaiscirt.

## Imeachtaí a réimis
Bhí na Lochlannaigh gníomhach fós le linn na tréimhse seo.  Sa bhliain 866, rinne Lochlannaigh ar Luimneach faoi cheannas Tomrair creach ar Chluain Fearta, ach cloíodh í.  Chuaigh Tomrar ar mire agus d'éag sé ar Oileán Mhanann.  Rinne na Ciarraí ruathar ar a arm, chur suas chun na farraige iad agus chloígh siad iad.

Sa bhliain 866 fosta, rinne Lochlannaigh as Corcaigh, i gceannas Gnímh Chinnsiolaigh (*Gním Cinnsiolaigh*), ionsaí ar *Fir Maige Fén* as Mainistir Fhear Maí.  Tháinig na Déise, ámh i gcomhréir leis na bhFir, agus chloígh siad na Lochlannaigh.  Theith Gníomh i ndún isteach, agus d'iarr sé cosaint ar Cheann Faoladh, ach dhiúltaigh sé é.  Tarraingíodh é as a thearmann amach agus maraíodh é.

Sa bhliain 871, rinne rí cumhachtach na nOsraí, Cearbhall mac Dúnghaile, ionsaí ar an Mumhain chomh fada siar thar Shliabh Luachra.

## Bás
Instear go bhfuair Ceann Faoladh bás sa bhliain 872 tar éis tréimhse fhada breoiteachta.  Rinneadh abb Imligh dá mac Eoghan (bás 890) was sa mbliain 887.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn
** Annála Uladh
** Annála Easpacha na hÉireann
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Dublin: Four Courts Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Wilfried Martens

Dlíodóir agus polaiteoir de chuid na Beilge ab ea **Wilfried** **Martens** (19 Aibreán 1936 – 9 Deireadh Fómhair 2013).

## Saol

Bhí céim sa staidéar nótaireachta (chomh maith le céim san fealsúnacht Thómaíoch) agus  dochtúireacht sa dlí aige.

Bhí Martens ag dlíodóireacht os comhair Chúirt Achomhairc Ghent ar feadh tamaill.
clé|mion|150x150px|2009, Páirtí an Phobail Eorpaigh
Bhí Martens ina bhall de Theach Ionadaithe na Beilge (1974-91), de Sheanad na Beilge (1991-94) agus de Pharlaimint na hEorpa (1994-98). Bhí sé ina chathaoirleach ar Pháirtí Críostaí an Phobail (1974-79), agus ina Phríomh-Aire naoi n-uaire (idir 1979 agus 1981, 1981 agus 1992). Bhí Martens mar cheannaire ar Pháirtí an Phobail Eorpaigh ó 1994 go dtí 1999.

Mar sin, bhí Martens chun tosaigh sna 1970idí-1990idí agus 

* cónaidhm á dhéanamh den Bheilg, 
* an Eoraip á lánpháirtiú agus 

* na lárnaigh dheasacha san Eoraip á gcomhdhlúthú i bPáirtí an Phobail Eorpaigh.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Dlíodóirí Beilgeacha
Catagóir:Polaiteoirí na Beilge
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Bobby Czyz

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Robert Edward Czyz**, a rugadh ar 10 Feabhra 1962 in Orange, New Jersey.

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine beo
Charles Williams

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Charles Williams**, a rugadh ar 2 Meitheamh 1962 i gColumbus, Ohio.

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Henry Maske

Dornálaí Gearmánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Henry Maske**, a rugadh ar 6 Eanáir 1964 i dTreuenbrietzen, Bezirk Potsdam. 

Catagóir:Dornálaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Dina bint Abdul-Hamid

Ba í **Dina bint Abdul-Hamid** (15 Nollaig 1929 – 21 Lúnasa 2019) iar-Bhanríon na hIordáine. Bhí é a fear céile, Hussein na hIordáine, an rí. Phóst iad ón 18 Aibreán 1955 go dtí an 24 Meitheamh 1957. Tháinig deireadh leis an bpósadh toisc go ndúirt an bhanríon nach raibh grá aici don rí agus go raibh difríochtaí polaitiúla acu.

An 7 October 1970, phós Dina leis an Lieut-Colonel Asad Sulayman Abd al-Qadir (born 27 October 1942 in Bethlehem), alias Salah Tá'amari, treallchogaí Palaistíneach. D'éirigh sé ina oifigeach ardchéimiúil san Eagraíocht Fuascailte na Palaistíne. Chuir na hIosraeilítigh i bpríosún é sa bhliain 1982.
Bliain ina dhiaidh sin, rinne Dina idirbheartaíocht ar cheann de na malartuithe príosúnach is mó sa stair – ag scaoileadh a fear céile agus 8,000 príosúnach eile.

## Oideachas
Ba céimí de Ollscoil Cambridge í Dina. Bhí sí ag léachtóireacht i litríocht an Bhéarla in Ollscoil Cairo. Bhí leanbh amháin aici le Rí Hussein, an Banphrionsa Alia bint Hussein. An leanbh is sine an rí í. Rugadh í i Cairo, an Éigipt .

Fuair Dina bás an 21 Lúnasa 2019 in Amman, an Iordáin agus í 89 mbliana d'aois.

## Tagairtí

Catagóir:An Iordáin
Catagóir:Banríonacha
Catagóir:Básanna in 2019
Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Mná
Sraoth

Díbirt aer leath-uathrialach, trithíoch as na scamhóga tríd an tsrón agus an béal, a tharlaíonn de ghnáth de bharr cáithníní eachtracha a bhíonn ag greannú an mhúcóis  shrónaigh é **sraoth**. Díbríonn an sraoth aer go forneartach ón bhéal agus ón tsrón i ngníomh pléascach, freangach neamhdheonach. Ligeann an gníomh seo don mhúcas  éalú trí chuas na sróine. B’fhéidir go bhfuil baint ag an sceitheadh ​​le nochtadh tobann do sholas geal, athrú tobann (titim) i dteocht, leoithne fhuar, bolg an-lán, nochtadh d’ailléirgí, nó ionfhabhtú víreasach. Toisc gur féidir le sraothannaan galar a scaipeadh trí bhraoiníní aerasóil thógálacha, moltar béal agus srón an duine a chlúdach leis an rí, an taobh istigh den uillinn, nó ciarsúr agus é ag sraothartach. Chomh maith leis an mbéal a chlúdach, moltar féachaint síos freisin chun treo na leathadh braoiníní a athrú agus tiúchan ard in airde análaithe an duine a sheachaint. Chomh maith le clúdach éadain a chaitheamh agus fanacht dhá mhéadar amach óna chéile.

Catagóir:Fiseolaíocht

Catagóir: Athfhillteacha
Catagóir: Siomptóim agus comharthaí: Córas riospráide