open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
An Chatalóin

Is comhphobal féinrialaitheach in oirthuaisceart na Spáinne í **an Chatalóin** (Catalóinis:&nbsp;*Catalunya*, Ocsatáinis:&nbsp;*Catalonha*, Spáinnis:&nbsp;*Cataluña*). Tá stádas aige mar Náisiún agus d'fhógair parlaimint an chomhphobail neamhspleáchas sa bhliain 2017.  

Tá ceithre cúige sa chomhphobal: Barcelona, Girona, Lleida, agus Tarragona.  Is í Barcelona an phríomhchathair agus an chathair is mó. Tá Barcelona mar an dara bardas is mó sa Spáinn.  Tá trí theanga oifigiúil sa chomhphobal; An Chatalóinis, An Ocsatáinis agus An Spáinnis.
## Stair
*Féach freisin [[Stair na Catalóine]]*

### Neamhspleáchas
Ar an 27 Deireadh Fómhair, 2017, d'fhógair Parlaimint na Catalóine neamhspleáchas i ndiaidh reifrinn. Vótáil Seanad na Spáinne chun riail dhíreach a chur i bhfeidhm agus fuair siad réidh le parlaimint na Catalóine trí thoghcháin ar an 21 Nollaig. Ar an 2 Samhain cuireadh 7 iar-airí an rialtais i bprisiún ar chúis "réabhlóid agus mí-úsáid airgid poblí", agus theith airí eile go tíortha éagsúla, Uachtaráin Carles Puigdemont ina measc.

## Tíreolas
Tá teorainn aige leis an bhFrainc agus Andóra ó thuaidh, Aragón san iarthar,  agus Valencia ó dheas. San oirthear tá 580 cm de chósta na Meánmhara aige. 

Tá achar 32,114 Cm² le daonra oifigiúil 7,522,596 aige sé sin 234 duine gach ciliméadar.

### Aonaid Riaracháin

250px|left
Is iad na cúigí na haonaid riaracháin is sine sa Chatalóin. Tógann siad ainm phríomhchathair an chúige. Bunaíodh an comhphohbal trí aontú foirmiúil na ceithre cúigi:

Faoi bhun na cúigí tá 41 contaetha nó *Comarcas* atá rialaithe ag comhairle chontae nó *consell comarcal*. Séard atá i gceist ná bailiúcháin bardais ag eagrú go hoifigiúil maidir le dualgaisí agus seirbhísí ar leith. Bhíodh Gleann Aran mar chontae ach ón mbliain 2015 tá stádas ar leith aige mar aonán críche féinrialaitheach. 

Tá 948 bardais faoi láthair. Rialann *ajuntament* an bardas agus toghfar é gach ceithre bhliana sna toghcháin áitiúil. De ghnáth bíonn an comhairle bardais ag suí in Halla an Bhaile (*ajuntament*, *casa de la ciutat* nó *casa de la vila*).

### Daonra

## Cultúr

### Teanga
Tá trí theanga oifigiúla á labhairt sa réigiún: Catalóinis a bhfuil mar theanga dúchais ag beagnach leathchuid de mhuintir an chomhphobail, chomh maith leis an Spáinnis, agus an Aranais, canúint de chuid na hOcsatáinise a labhraítear sa ghleann d'Aran i gcoirnéal beag iargúlta sa chuid is faide siar ó thuaidh den chomhphobal atá suite díreach in aice na teorann leis an bhFrainc.


íomhá:Flag_of_Catalonia.svg|Bratach na Catalóine, *la Senyera*
íomhá:Coat of Arms of Catalonia.svg|Armas
Image:NASA Satellite Catalonia.jpg


## Tagairtí


Catalóin
1827

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 5 Aibreán — Georg Voigt, staraí Gearmánach
* 5 Aibreán — Joseph Lister, máinlia Sasanach (b. 1912)
* 27 Aibreán — Mary Ward, eolaí agus ealaíontóir Éireannach
* 4 Bealtaine — John Hanning Speke, oifigeach airm Sasanach
* 29 Bealtaine — Timothy Daniel Sullivan, polaiteoir Éireannach
* 5 Nollaig — Marie Henri d'Arbois de Jubainville, staraí agus focleolaí Francach (b. 1910)

## Básanna
* 18 Eanáir — François Fournier-Sarlovèze, ginearál Francach
* 5 Márta — Alessandro Volta, fisiceoir Iodálach (r. 1745)
* 26 Márta — Ludwig van Beethoven, cumadóir Gearmánach (r. 1770)
* 26 Meitheamh — Samuel Crompton, ceapadóir Sasanach (r. 1753)
* 14 Iúil — Augustin Jean Fresnel, innealtóir agus fisiceoir Francach
* 14 Samhain — Thomas Addis Emmet, dlíodóir agus polaiteoir Gael-Mheiriceánach

Catagóir:Blianta
1837

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 18 Márta — Grover Cleveland, 22ú agus 24ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá (b. 1908)
* 8 Meitheamh — Ivan Kramskoi, ealaíontóir Rúiseach
* 22 Meitheamh — Paul Morphy, imreoir fichille Meiriceánach
* 23 Samhain — Johannes Diderik van der Waals, fisiceoir Ollannach (b. 1923)

## Básanna
* 20 Eanáir — John Soane, ailtire Sasanach
* 10 Feabhra — Alexander Pushkin, scríbhneoir An Rúis (r. 1799)
* 31 Márta — John Constable, péintéir Sasanach (r. 1776)
* 20 Meitheamh – Rí Liam IV na Ríochta Aontaithe (r. 1765)

Catagóir:Blianta
1833

## Tarluithe
* 12 Lúnasa - Bhunaigh 350 lonnaitheoirí cathair Chicago ag inbhear Abhainn Chicago i Meiriceá.
## Breitheanna
* 5 Bealtaine — Ferdinand Paul Wilhelm Richthofen, geografaí Gearmánach (b. 1905)
* 7 Bealtaine — Johannes Brahms, cumadóir ceoil Gearmánach (b. 1897)
* 20 Lúnasa — Benjamin Harrison, 23ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá (b. 1901)
* 21 Deireadh Fómhair — Alfred Nobel, an ceimiceoir agus innealtóir Sualannach a chéadcheap dinimít agus a chuir na duaiseanna Nobel ar bun (b. 1896)
* 12 Samhain — Alexander Borodin, cumadóir ceoil Rúiseach (b. 1887)
* 3 Nollaig — Carlos Juan Finlay, eolaí agus lia Cúbach (b. 1915)

## Básanna
* 10 Eanáir — Adrien-Marie Legendre, matamaiticeoir Francach  (r. 1752)
* 5 Iúil — Joseph Nicéphore Niepce, ceimicí Francach
* 29 Iúil — William Wilberforce, polaiteoir agus daonchara Sasanach
* 29 Meán Fómhair — Fernando VII, rí na Spáinne (r. 1784)

Catagóir:Blianta
Benjamin Harrison

B'é **Benjamin Harrison IV** (20 Lúnasa, 1833 – 13 Márta, 1901) 23ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bhí sé i bhfeidhmeannas ó 4 Márta, 1889 - 3 Márta, 1893.

## Luathsaol
B'é William Henry Harrison a sheanathair, 9ú uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá. 

Rugadh Benjamin Harrison i North Bend, Ohio ag John Scott Harrison (níos déanaí feisire ó Ohio sa Chomhdháil na Stát Aontaithe) agus Elizabeth Ramsey Irwin. 

D’fhreastail Harrison ar Ollscoil Miami (Oxford, Ohio). Bhí sé ina bhall de Phi Delta Theta, bráithreachas san ollscoil.  Bhain sé céim amach i 1852. 

Thosaigh Harrison ag obair mar dlíodóir i Cincinnati, Ohio, agus d'aistrigh sé go dtí Indianapolis i 1854. 
clé|mion|289x289px|Póstaer, 1888 i bhfabhar Harrison

## Polaitíocht
* Brú ar mhaithe le caomhnaitheacht.  Thacaigh Harrison, agus an Comhdháil na Stát Aontaithe ag an am, srianadh trádála. Feisire sa Chomhdháil, agus cosantaí, ba ea William McKinley. Thóg sé taraif custam isteach sa bhliain 1890.

* Reachtaíocht in aghaidh trustaí. Shínigh Harrison an dlí Sherman in aghaidh trustaí ar an 2 Iúil, 1890.

* Impiriúlachas. Tháinig Hawaii faoi thionchar na Stáit Aontaithe.

Níor atoghadh Harrison ina uachtarán sa bhliain 1892.
clé|mion|316x316px

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1833
Catagóir:Básanna i 1901
Catagóir:Daoine i gCogadh Cathartha na Stát Aontaithe
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna Meiriceánacha Afracacha
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Preispitéirigh
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
24 Deireadh Fómhair

Is é an **24 Deireadh Fómhair** an 297ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 298ú lá i mbliain bhisigh. Tá 68 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An tSaimbia - *Lá na Saoirse*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1633 — Séamas II agus VII, rí Shasana, Albain agus Éireann (b. 1701)
* 1844 — Karl Lueger, polaiteoir Ostarach (b. 1910)
* 1872 — Peter O'Connor, lúthchleasaí Éireannach (b. 1957)
* 1882 — Sybil Thorndike, ban-aisteoir Briotanach (b .1976)
* 1891 — Rafael Trujillo, deachtóir ar an bPoblacht Dhoiminiceach (b.1961)
* 1930 — Jack Angel, guthaisteoir Meiriceánach (b. 2021)
* 1931 — Lee E. McMahon, ríomheolaí Meiriceánach (b. 1989)
* 1932 — Robert Mundell, eacnamaí Ceanadach (b. 1999)
* 1939 — F. Murray Abraham, aisteoir Meiriceánach 
* 1947 — Kevin Kline, aisteoir Meiriceánach
* 1954 — Malcolm Turnbull, polaiteoir, dlíodóir, agus fear gnó Astrálach agus 29ú Príomh-Aire na hAstráile
* 1954 — Mike Rounds, polaiteoir Meiriceánach
* 1956 — Jeff Merkley, polaiteoir Meiriceánach
* 1959 — Michelle Lujan Grisham, polaiteoir Meiriceánach
* 1967 — Esther McVey, polaiteoir Briotanach
* 1973 — Billy Woods, imreoir sacair Éireannach
* 1982 — Griogair Labhruidh, amhránaí traidisiúnta Gaelach
* 1985 — Wayne Rooney, imreoir sacair Sasanach
* 1986 — John Ruddy, imreoir sacair Sasanach
* 1989 — PewDiePie, taibheoir YouTube Sualannach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 996 — Hugues Capet na Fraince, rí na Fraince (r.~940)
* 1593 — Arthur Grey, 14ú Barún Gray de Wilton, uasal Sasanach (r. 1536)
* 1601 — Tycho Brahe, réalteolaí (r.1546)
* 1664 — Domhnall Ó Néill, polaiteoir Éireannach (r ~1612)
* 1799 — Karl Ditters von Dittersdorf, 59, cumadóir ceoil (r.1739)
* 1842 — Bernardo O'Higgins, trodaí ar son neamhspleáchas na Sile (r. 1778)
* 1847 — James MacCullagh, matamaiticeoir Éireannach (r. 1809)
* 1869 — Joseph Jackson Lister, fisiceoir Briotanach (r. 1786)
* 1917 — Ivan Goremykin, polaiteoir Rúiseach (r. 1839)
* 1922 — George Cadbury, fear gnó Sasanach (r. 1839)
* 1957 — Christian Dior, dearthóir faisin Francach (r. 1905)
* 1983 — Anthony Barry, fear gnó agus polaiteoir Éireannach (r. 1901)
* 1984 — Tomás Laighléis, seanchaí as Mionlach, Contae na Gaillimhe (r. 1895)
* 1985 — László Biró, ceapadóir Ungárach (r. 1899)
* 1991 — Gene Roddenberry, léiritheoir teilifíse (r.1921)
* 2001 — Eamon Kelly, aisteoir Éireannach (r. 1914)
* 2005 — Rosa Parks, 92, gníomhaíoch cearta sibhialta (r.1913)
* 2010 — Carey Joyce, polaiteoir Éireannach (r. 1922)
* 2011 — John McCarthy, ríomheolaí Meiriceánach (r. 1927)
* 2015 — Maureen O'Hara, ban-aisteoir agus amhránaí Gael-Mheiriceánach (r. 1920)
* 2021 — James Michael Tyler, aisteoir Meiriceánach (r. 1962)

## Tarluithe eile
* 1923 - An Déardaoin Dubh: Tháinig scaoll sa stocmhargadh i Nua-Eabhrac agus chlis praghsanna
* 1945 - Bunaíodh na Náisiúin Aontaithe tar éis an Dara Cogadh Domhanda
* 1964 - Bhain Tuaisceart Rhóidéis neamhspleáchas amach mar Phoblacht na Saimbia
* 2003 - Tháinig deireadh le seirbhís paisinéirí Concorde
* 2025 - Tharla Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2025

1024
Deireadh Fómhair, 24
5 Meán Fómhair

Is é an **5 Meán Fómhair** an 248ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 249ú lá i mbliain bhisigh. Tá 117 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An India - *Lá na Múinteoirí*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1638 — Louis XIV, Rí na Fraince agus Navarre (b. 1715)
* 1735 — Johann Christian Bach, cumadóir ceoil (b. 1782)
* 1847 — Jesse James, meirleach (b. 1882)
* 1906 — Máirín Ní Mhuiríosa, scoláire, iriseoir agus file Éireannach (b. 1982)
* 1912 — John Cage, cumadóir ceoil "avant garde" Meiriceánach (b. 1992)
* 1931 — Torstein Slungård, polaiteoir Ioruach (b. 2009)
* 1935 — Maya Widmaier-Picasso, iníon Pablo Picasso (b. 2022)
* 1939 — George Lazenby, aisteoir Astrálach 
* 1939 — Mark Killilea, Óg, polaiteoir Éireannach (b. 2018)
* 1940 — Raquel Welch, ban-aisteoir Meiriceánach (b. 2023)
* 1946 — Freddie Mercury, amhránaí (b. 1991)
* 1946 — Lily Brett, scríbhneoir Astrálach
* 1950 — Máire Geoghegan-Quinn, polaiteoir Éireannach
* 1951 — Michael Keaton, aisteoir Meiriceánach
* 1952 — Marie-Louise O'Donnell, craoltóir agus polaiteoir Éireannach
* 1968 — Tom Sheahan, polaiteoir Éireannach
* 1978 — Maria Ponomarenko, iriseoir Rúiseach
* 1980 — Jennifer Carroll MacNeill, polaiteoir Éireannach
* 1980 — Kevin Simm, amhránaí agus cumadóir Sasanach
* 1980 — Marianna Madia, polaiteoir Iodálach
* 1987 — Pilib Mac Mathúna, imreoir peil Ghaelach
* 1989 — Páidí Ó Briain, iománaí Éireannach
* 1991 — Skandar Keynes, aisteoir
* 1996 — Sigrid, amhránaí agus cumadóir Ioruach
* 2001 — Bukayo Saka, imreoir sacair Sasanach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1877 — Capall Mearaí, taoiseach Suach (r ~1840)
* 1902 — Rudolf Virchow, paiteolaí Ghearmánach (r. 1821)
* 1911 — Peotar Stóilípin, polaiteoir Rúiseach (r. 1862)
* 1941 — William Desmond, polaiteoir Éireannach 
* 1957 — Christopher Byrne, polaiteoir Éireannach (r. 1886)
* 1964 — Elizabeth Gurley Flynn, polaiteoir Meiriceánach (r. 1890)
* 1997 — Georg Solti, 84, stiúrthóir ceoil (r. 1912)
* 1997 — An Mháthair Treasa, 87, bean rialta agus duaiseoir Nobel (r. 1910)
* 1998 — Billy Soose, dornálaí Meiriceánach (r. 1915) 
* 2017 — Don Cockburn, iriseoir agus láithreoir Éireannach (r. 1930)
* 2017 — Nicolaas Bloembergen, fisiceoir Ollannach (r. 1920)
* 2021 — Sarah Harding, amhránaí agus ban-aisteoir Briotanach (r, 1981)

## Tarluithe eile
* 1666 - Deireadh leis an Dóiteán Mór i Londain. Scriosadh 10,000 foirgneamh agus básaíodh seisear.
* 1771 - Thug Benjamin Franklin cuairt ar Bhaile Átha Cliath. Chuir an bochtanas iontas air.
* 1941 - Dara Cogadh Domhanda: ghabh An Ghearmáin Naitsíoch seilbh ar an Eastóin
* 1960 - Bhuaigh Cassius Clay bonn ór ag an Chluichí Oilimpeacha
* 1972 - Thosaigh Sléacht München ag Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 1972. Thóg grúpa Palaistíneach aon lúthchleasaí Iosraelach is déag mar ghiall. Básaíodh beirt san ionsaí agus maraíodh naonúr ar an lá ina dhiaidh sin.
* 1977 - Lainseáil NASA Voyager 1
* 1978 - Comhaontuithe Camp David: Thosaigh cainteanna síochána idir Menachim Begin agus Anwar Sadat
* 2022 - Bhuaigh Liz Truss an t-iomaíocht cheannaireachta don Pháirtí Coimeádach. Chloígh sí Rishi Sunak

0905
Meán Fómhair, 05
6 Meitheamh

Is é an **6 Meitheamh** an 157ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 158ú lá i mbliain bhisigh. Tá 208 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An tSualainn - Féile Náisiúnta (*Sveriges nationaldag* nó *svenska flaggans dag*)

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1265 — Dante Alighieri, file, scríbhneoir, agus fealsamh as Flórans (b. 1321)
* 1599 — Diego Velázquez, péintéir (b.1660)
* 1606 — Pierre Corneille, drámadóir (b.1684)
* 1687 — Giambattista Pittoni, péintéir Iodálach (b. 1767)
* 1799 — Alexander Pushkin, file Rúiseach (b. 1837)
* 1850 — Karl Ferdinand Braun, Fisiceoir (b. 1918)
* 1868 — Robert Falcon Scott, taiscéalaí Sasanach (b. 1912)
* 1875 — Thomas Mann, scríbhneoir (b.1955)
* 1880 — Liam Tomás Mac Cosgair, céad Uachtarán an Choiste Feidhmeannaigh i Saorstát Éireann (b.1965)
* 1894 — Harry Greb, dornálaí Meiriceánach (b. 1926)
* 1900 — Pádraig Mac Gréine, múinteoir agus bailitheoir béaloidis Éireannach (B. 2007)
* 1918 — Kenneth Connor, aisteoir Sasanach (b. 1993)
* 1933 — Heinrich Rohrer, Fisiceoir (b. 2013)
* 1934 — Albert II na mBeilgeach, séú rí na mBeilgeach
* 1943 — Richard Smalley, Ceimicí (b. 2005)
* 1947 — David Blunkett, Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe 
* 1951 — Tadhg Ó Dúshláine, file agus scoláire Éireannach
* 1956 — Björn Borg, imreoir leadóige
* 1966 — Maselino Masoe, dornálaí Samóch
* 1967 — Paul Giamatti, aisteoir Meiriceánach
* 1967 — Tristan Gemmill, aisteoir Sasanach
* 1970 — Montell Griffin, dornálaí Meiriceánach
* 1980 — Colin Moran, imreoir peil Ghaelach
* 1985 — Sebastian Larsson, imreoir sacair Sualannach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1820 — Henry Grattan, 74, polaiteoir (r. 1746)
* 1832 — Jeremy Bentham, 84, fealsamh (r. 1748)
* 1870 — Ferdinand Petrovich von Wrangel, taiscéalaí Rúiseach (r. 1994)
* 1936 — Éamonn Ó Dúgáin, polaiteoir agus dlíodóir Éireannach (r. 1874)
* 1944 — Paul Cornu, innealtóir Francach (r. 1881)
* 1961 — Carl Jung, 86, síciatraí (r. 1875)
* 1968 — Robert F. Kennedy, 42, polaiteoir (r. 1925)
* 1974 — Blanche Yurka, ban-aisteoir Meiriceánach (r. 1887)
* 1982 — Caitlín Maude, 42, scríbhneoir, file, aisteoir agus gníomhaíoch Gaeilge (r. 1941)
* 1996 — George Davis Snell, Géineolaí (r. 1903)
* 2005 — Anne Bancroft, 73, ban-aisteoir (r. 1931)
* 2009 — Jean Dausset, imdhíoneolaí Francach (r. 1916)
* 2011 — Declan Costello, dlí-eolaí agus polaiteoir Éireannach (r. 1926)

## Tarluithe eile
* 1844 - Bunaíodh CCFÓ i Londain
* 1859 - Bunaíodh Tír na Banríona
* 1925 - Bunaíodh Chrysler
* 1944 - D Day nó Lá L nó *Oibríocht Neiptiúin*: Tháinig 24,000 saighdiúirí i dtír sa Fhrainc chun troid in aghaidh na Gearmáine.
* 1968 - Feallmharaíodh an seanadóir Robert Kennedy i gCalifornia.
* 1984 - Maraíodh 300 duine nuair a rinne trúpaí India ruathair ar an dTeampall Órga in Amritsar a bhí faoi chois ag Saícigh.
* 2023 - Cogadh Rúiseach-Úcránach: scriosadh an damba Kakhovka
0606
Meitheamh, 06
13 Deireadh Fómhair

Is é an **13 Deireadh Fómhair** an 286ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 287ú lá i mbliain bhisigh. Tá 79 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Eaglais Chaitliceach Rómhánach - *Fontanalia*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1472 — Lucas Cranach, péintéir agus déantóir priontaí Gearmánach (b. 1553)
* 1566 — Richard Boyle, 1ú Iarla Chorcaí, 'An tIarla Mór' (b.1643)
* 1821 — Rudolf Virchow, lia, réamhstairí, bitheolaí agus polaiteoir (b.1902)
* 1878 — Patrick Joseph Hartigan, file Astrálach (b. 1952)
* 1889 — Pádraig de Brún, cléireach agus matamaiticeoir (b.1960)
* 1921 — Yves Montand, aisteoir (b.1991)
* 1925 — Margaret Thatcher, polaiteoir Briotanach (b.2013)
* 1933 — Tom Bingham, breitheamh Briotanach (b. 2010)
* 1934 — Nana Mouskouri, ceoltóir  
* 1941 — Mick Doyle, imreoir rugbaí Éireannach (b 2004)
* 1941 — Paul Simon, ceoltóir Meiriceánach
* 1954 — Mordechai Vanunu, gníomhaí Iosraelach
* 1958 — Jamal Khashoggi, iriseoir Arabach Sádach (b 2018)
* 1958 — Maria Cantwell, polaiteoir Meiriceánach
* 1965 — Doug Beattie, saighdiúir agus polaiteoir Sasanach
* 1969 — Rose Conway-Walsh, polaiteoir Éireannach
* 1970 — Rónán Mullen, polaiteoir Éireannach
* 1971 — Sacha Baron Cohen, fuirseoir agus aisteoir Sasanach
* 1978 — Aidan Davitt, polaiteoir Éireannach
* 1979 — Wes Brown, imreoir sacair
* 1980 — David Haye, dornálaí Briotanach
* 1987 — Niamh Fahey, imreoir sacair
* 1988 — Scott Jamieson, Imreoir sacair na hAstráile
* 1989 — Alexandria Ocasio-Cortez, polaiteoir Meiriceánach
* 1992 — Shelby Rogers, imreoir leadóige Meiriceánach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1944 — Jean Trémoulet, tiománaí carr rásaíochta Francach (r. 1909)
* 1944 — Robert Rowlette, polaiteoir agus dochtúir Éireannach (r. 1873)
* 1972 — Hugh Doherty, polaiteoir Éireannach (r. 1903)
* 1974 — Ed Sullivan, láithreoir teilifíse Meiriceánach (r.1901)
* 1987 — Walter Houser Brattain, fisiceoir Meiriceánach (r. 1902)
* 1989 — Patrick McAuliffe, polaiteoir Éireannach (r. 1914)
* 1999 — Mícheál Ó hAirtnéide, file Éireannach (r. 1941)
* 2003 — Bertram Brockhouse, fisiceoir Ceanadach (r. 1918)
* 2016 — Dario Fo, aisteoir, drámadóir, fuirseoir, amhránaí, agus gníomhaí Iodálach (r. 1926)
* 2023 — Louise Glück, file Meiriceánach (r. 1943)

## Tarluithe eile
* 1399 - Tharla corónú d'Anraí IV Shasana in Abtheach Westminster
* 1942 - Dara Cogadh Domhanda: d'fhógair Pietro Badoglio gur fhógair An Iodáil cogadh ar an Ghearmáin go hoifigiúil
* 1944 - Dara Cogadh Domhanda: ghabh An tArm Dearg Ríge
* 2016 - D'fhógair Oileáin Mhaildíve go bhfágfaidh siad Comhlathas na Náisiún

1013
Deireadh Fómhair, 13
William McKinley

Ba é **William McKinley** (29 Eanáir 1843 – 14 Meán Fómhair 1901) an 25ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá. Toghadh ina uachtarán é ar an 3 Samhain 1896. Insealbhaíodh William McKinley mar Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá.ar an 4 Márta 1897. 
Scaoil Leon Czolgosz urchar le McKinley ar an 5 Meán Fómhair 1901 agust fuair sé bás ar an 14 Meán Fómhair den bhliain chéanna.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1843
Catagóir:Básanna i 1901
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Daoine as Ohio
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Daoine i gCogadh Cathartha na Stát Aontaithe
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
18 Lúnasa

Is é an **18 Lúnasa** an 230ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 231ú lá i mbliain bhisigh. Tá 135 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* An Astráil - Lá Fhéile "Iarshaighdiúirí" (bhí an bua ag an Astráil ar an lá seo sa chath "Long Tan', Vítneam 1966)

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1774 — Meriwether Lewis, taiscéalaí Meiriceánach (b 1809)
* 1792 — John Russell, státaire Sasanach, Príomh-Aire na Breataine faoi dhó (b. 1878)
* 1830 — Franz Josef I, Impire na hOstaire (b. 1916)
* 1870 — Lavr Kornilov, ginearál Rúiseach (b. 1918)
* 1874 — Roger Sweetman, polaiteoir agus abhcóide Éireannach (b. 1954)
* 1885 — Nettie Palmer, file, scríbhneoir aistí, agus criticeoir Astrálach (b. 1964)
* 1920 — Mainchín Seoighe, staraí (b. 2006)
* 1920 — Shelley Winters, aisteoir Meiriceánach (b. 2006)
* 1933 — Fiachra Ó Ceallaigh, easpag Éireannach
* 1936 — Robert Redford, aisteoir agus stiúrthóir scannán Meiriceánach
* 1943 — Gianni Rivera, imreoir sacair Iodálach
* 1952 — Patrick Swayze, aisteoir, damhsóir, agus amhránaí Meiriceánach (b. 2009)
* 1959 — Laurence Jalbert, ceoltóir Ceanadach
* 1964 — Jim Florentine, aisteoir Meiriceánach
* 1967 — Jorge Fernando Castro, dornálaí Airgintíneach
* 1969 — Edward Norton, aisteoir agus scannánóir Meiriceánach
* 1976 — Alex Katunich, ceoltóir Meiriceánach
* 1978 — Andy Samberg, fuirseoir Meiriceánach
* 1993 — Emily Beatty, imreoir sacair
* 1994 — Morgan Sanson, imreoir sacair Francach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1227 — Geingeas Cán (r. ~1162)
* 1253 — Naomh Claire, naomh Iodálach (r. 1194)
* 1642 — Guido Reni, péintéir Iodálach (r. 1575)
* 1850 — Honoré de Balzac, scríbhneoir Francach (r. 1799)
* 1891 — Georg Voigt, staraí Gearmánach (r. 1827)
* 1990 — Grethe Ingmann, amhránaí Danmhargach (r. 1938)
* 1992 — Christopher McCandless, iarchéimí Meiriceánach (r. 1968)
* 1994 — Martin Cahill, coirpeach míchlúiteach (r. 1949)
* 2004 — Elmer Bernstein, cumadóir Meiriceánach (r. 1922)
* 2008 — Máire Mullarney, gníomhaí Éireannach (r. 1921)
* 2017 — Bruce Forsyth, craoltóir agus láithreoir teilifíse Sasanach (r. 1928)
* 2018 — Kofi Annan, 7ú Ard-Rúnaí na Náisiún Aontaithe (r. 1938)
* 2020 — Ben Cross, aisteoir Briotanach  (r. 1947)
* 2024 — Alain Delon, aisteoir Francach (r. 1935)
* 2024 — Phil Donahue, craoltóir agus léiritheoir Gael-Mheiriceánach (r. 1935)

## Tarluithe eile
* 1964 - Cuireadh cosc ar an Afraic Theas páirt a ghlacadh sna Cluichí Oilimpeacha i Tóiceo de bharr nár cháin siad apairtéid
* 1971 - Mharaigh Arm na Breataine fear le míchumas nach raibh armtha i dTuaisceart Éireann
* 1992 - Thug fear a fiosrú campaí príosúin sa tSeirbia le fios go raibh na coinníollacha uafásach
* 2008 - D'éirigh Pervez Musharraf as Uachtarán na Pacastáine
* 2017 - Sháigh antoisceach Ioslamaíoch deichniúr i dTúrcú, An Fhionlainn. Maraíodh beirt ban.

0818
Lúnasa, 18
1843

## Tarluithe
mion|Mí na Nollaig, 1843: An chéad chárta Nollag, i Sasana
* 15 Lúnasa &ndash; Fosclaíodh Gairdíní Tivoli sa Danmhairg.
* Meán Fómhair - Foilsíodh *[[The Economist]]*, nuachtán, den chéad uair i Londain.
* Bhris na Círéibí "Rebecca" amach san Bhreatain Bheag.

## Breitheanna
* 10 Eanáir — Frank James, eisreachtaí Meiriceánach (b. 1915)
* 29 Eanáir — William McKinley, 25ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá (b. 1901)
* 27 Feabhra — Wilhelm Conrad Röntgen, fisiceoir Gearmánach (b. (1923)
* 15 Aibreán — Henry James, scríbhneoir Meiriceánach (b. 1916)
* 10 Bealtaine — Benito Pérez Galdós, úrscéalaí Spáinneach
* 21 Bealtaine — Charles Albert Gobat, polaiteoir agus dlíodóir Eilvéiseach
* 3 Meitheamh — Frederik VIII, rí na Danmhairge (b. 1912)
* 15 Meitheamh — Edvard Grieg, cumadóir ceoil agus pianódóir Ioruach (b. 1907)
* 7 Iúil — Camillo Golgi, bitheolaí Iodálach (b. 1926) 
* 11 Nollaig — Robert Koch, ceimiceoir Gearmánach (b. 1910)

## Básanna
* 11 Eanáir — Francis Scott Key, dlíodóir agus liriceoir Meiriceánach (r. 1779)
* 12 Márta — Robert Murphy, matamaiticeoir agus fisiceoir Éireannach
* 15 Aibreán — Noah Webster, foclóirí Meiriceánach (r. 1758)
* 2 Iúil — Samuel Hahnemann, dochtúir hómaepaiteach Gearmánach (r. 1755)
* 25 Iúil — Charles Macintosh, ceimiceoir Briotanach
* 19 Meán Fómhair — Gaspard-Gustave Coriolis, innealtóir agus matamaiticeoir Francach (b. 1792)
* 21 Nollaig — Edward Bunting, ceoltóir agus bailitheoir ceoil Éireannach

Catagóir:Blianta
26 Meitheamh

Is é an **26 Meitheamh** an 177ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 178ú lá i mbliain bhisigh. Tá 188 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Madagascar - Lá na Saoirse
* An Téalainn - วันสุนทรภู่ (*Lá [[Sunthorn Phu]]*)

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1730 — Charles Messier, réalteolaí Francach (b. 1817)
* 1824 — William Thomson, fisiceoir matamaiticiúil agus innealtóir (b. 1907)
* 1867 — Franz Nicolaus Finck, focleolaí Gearmánach (b. 1910)
* 1892 — Pearl S. Buck, scríbhneoir Meiriceánach (b. 1973)
* 1908 — Salvador Allende, dochtúir agus polaiteoir Sileach (b. 1973)
* 1910 — Roy J. Plunkett, ceimiceoir Meiriceánach (b. 1994)
* 1919 — Freddie Mills, dornálaí Briotanach (b. 1965)
* 1937 — Robert Coleman Richardson, fisiceoir Meiriceánach (b. 2013)
* 1944 — Bengt Pohjanen, scríbhneoir Sualannach 
* 1960 — Mark Durkan, polaiteoir
* 1968 — Jovenel Moïse, polaiteoir (b. 20201)
* 1968 — Paolo Maldini, imreoir sacair Iodálach
* 1970 — Chris O'Donnell,  aisteoir
* 1970 — Sean Hayes, aisteoir Meiriceánach
* 1973 — Catherine Nic Phiarais, dlíodóir Éireannach
* 1983 — Garraí Mag Uidhir, iománaí agus imreoir peil Ghaelach
* 1993 — Ariana Grande, ceoltóir pop
* 1993 — Séamus Ó Cinnéide, iománaí agus imreoir peil Ghaelach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1541 — Francisco Pizarro, conquistador (r.~1470í)
* 1798 — Seán Ó Murchú, sagart Éireannach a ghlac páirt san Éirí Amach in 1798 (r. 1753)
* 1827 — Samuel Crompton, ceapadóir Sasanach (r. 1753)
* 1830 — Seoirse IV, 67, Rí na Ríochta Aontaithe (r. 1762)
* 1836 — Claude Joseph Rouget de Lisle, saighdiúir Francach (r. 1760)
* 1883 — Edward Sabine, ginearál Briotanach (r. 1788)
* 1957 — Colm Gallagher, polaiteoir Éireannach 
* 1963 — Daniel Moloney, polaiteoir Éireannach (r. 1909)
* 1975 — Josemaría Escrivá, sagart Spáinneach (r. 1902)
* 1996 — Veronica Guerin, 37, iriseoir (r. 1958)
* 2021 — Jon Hassell, trumpadóir Meiriceánach (r. 1937)

## Tarluithe eile
* 1963 - Thug an tUachtarán Kennedy óráid  i mBeirlín “Ich bin ein Berliner” in aghaidh an Aontais Shóivéadaigh
* 1970 - Bhris foréigean amach i nDoire nuair a tugadh le fios gur gabhadh Bernadette Devlin
* 2000 - Deir lucht scrúduithe idirnáisiúnta go bhfaca siad lear mór d'airm an tIRA stóráilte

0626
Meitheamh, 26
27 Deireadh Fómhair

Is é an **27 Deireadh Fómhair** an 300ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 301ú lá i mbliain bhisigh. Tá 65 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Lá Fhéile Odhrán
* An Ghréig - *Lá na Brataí*
* An Tuircméanastáin - *Lá na Saoirse* 
* San Uinseann agus na Greanáidíní - *Lá na Saoirse*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1405 — Pápa Pius II, Pápa ó 1458 go 1464 (b. 1464)
* 1728 — James Cook, taiscéalaí agus loingseoir Sasanach (b.1779)
* 1736 — James Macpherson, scríbhneoir agus polaiteoir Albanach (b. 1796)
* 1840 — Nicolo Paganini, veidhleadóir agus cumadóir Iodálach (b.1840)
* 1858 — Theodore Roosevelt, 26ú uachtarán na Stát Aontaithe (b.1919)
* 1874 — Philip Shanahan, Polaiteoir Éireannach (b. 1931)
* 1894 — John Lennard-Jones, eolaí Briotanach (b. 1954)
* 1910 — Jack Carson, aisteoir Meiriceánach a rugadh i gCeanada (b. 1963)
* 1914 — Dylan Thomas, file agus scríbhneoir Breatnach (b. 1953)
* 1917 — Oliver Reginald Tambo, gníomhaí agus polaiteoir as an Afraic Theas (b. 1993)
* 1924 — Alain Bombard, eolaí Francach (b. 2005)
* 1932 — Sylvia Plath, file, úrscéalaí, agus gearrscéalaí Meiriceánach (b. 1963)
* 1939 — John Cleese, aisteoir agus fuirseoir Sasanach
* 1945 — Carrie Snodgress, ban-aisteoir Meiriceánach (b. 2004)
* 1945 — Luiz Inácio Lula da Silva, Uachtarán na Brasaíle ó 2003 go 2010, 2023–
* 1952 — Francis Fukuyama, fealsamh agus eolaí polaitíochta Meiriceánach 
* 1957 — Glenn Hoddle, imreoir sacair agus bainisteoir Sasanach
* 1957 — Roberto Benigni, aisteoir agus stiúrthóir Iodálach
* 1977 — Jiří Jarošík, imreoir sacair
* 1977 — Zab Judah, dornálaí Meiriceánach
* 1987 — Shawn Porter, dornálaí Meiriceánach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1187 — Pápa Urban III 
* 1417 — Pápa Gréagóir XII, Pápa ó 1406 go 1415 (r. 1335)
* 1505 — Ivan III na Rúise (r.1440)
* 1925 — Darrell Figgis, polaiteoir Éireannach (r. 1882)
* 1980 — John Hasbrouck Van Vleck, fisiceoir Meiriceánach (r. 1899) 
* 1988 — Charles Hawtrey, aisteoir scannán Sasanach (r. 1914)
* 2006 — Johnny Chóil Mhaidhc Ó Coisdealbha, scríbhneoir, file agus aisteoir Éireannach (r. 1929)
* 2010 — Néstor Kirchner, iar-Uachtarán na hAirgintíne (r. 1950)
* 2013 — Lou Reed, ceoltóir Meiriceánach (r. 1942)
* 2025 — Prunella Scales, ban-aisteoir Sasanach (r. 1932)

## Tarluithe eile
* 1682 - Bunaíodh Filideilfia i bPennsylvania
* 1808 - Cogadh na Fionlainne: Cath Koljonvirta
* 1954 - Fuair Marilyn Monroe agus Joe DiMaggio colscaradh
* 1962 - Dhiúltaigh Vasily Arkhipov toirpéad núicléach a scaoileadh ag long chogaidh Mheiriceá, mar sin sheachain sé cogadh núicléach
* 1979 - Bhain San Uinseann agus na Greanáidíní neamhspleáchas amach ón Ríocht Aontaithe
* 1991 - Bhain An Tuircméanastáin neamhspleáchas amach ón Aontas Sóivéadach
* 1992 - Mharaigh buama de chuid an tIRA triúr ón RUC i Lorgáin
* 2011 - Toghadh Mícheál D. Ó hUiginn mar naoú huachtarán na hÉireann
* 2018 - D'fhógair an Chatalóin neamhspleáchas amach ón Spáinn, ach níor ghlac an an Spáinn leis an fhógra

1027
Deireadh Fómhair, 27
Theodore Roosevelt

Ba é **Theodore "Teddy" Roosevelt** (27 Deireadh Fómhair 1858 – 6 Eanáir 1919) an 26ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá (1901-1909). Státaire, polaiteoir, caomhantóir, nádúraí agus scríbhneoir a bhí ann.

Is eisean duine den cheathrar uachtarán gearrtha ar Shliabh Rushmore, taobh le George Washington, Thomas Jefferson, agus Abraham Lincoln.
clé|mion|1886

### Beatha
Buachaill easláinteach a bhí ann ina óige agus an plúchadh ag cur go mór isteach air. Sin ráite, bhí sé an-tógtha le saol crua iargúlta an iarthair agus chuaigh sé leis an bhfánaíocht agus an fheirmeoireacht i nDakota ón bhliain 1883 i leith.
clé|mion|1898
Bhí Roosevelt ar an 25ú Leasuachtarán na Stát Aontaithe agus an 33ú Gobharnóir Nua-Eabhrac ar feadh bliain amháin (1899-1900). 

Ceapadh é mar Uachtarán i ndiaidh feallmharú William McKinley sa bhliain 1901, í i bhfeidhmeannas ón 14 Meán Fómhair 1901 go dtí an 3 Márta 1909. 

## Féach freisin

* Sliabh Rushmore

## Tagairtí

Daoine a rugadh i 1858
Catagóir:Básanna i 1919
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Síochána
Catagóir:Daoine as Cathair Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Dírbheathaisnéisithe
Catagóir:Ealaíontóirí comhraic
Catagóir:Éaneolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Leasuachtaráin na Stát Aontaithe
Catagóir:Náisiúnaithe
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Staraithe Meiriceánacha
Catagóir:Taiscéalaithe Meiriceánacha
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
1858

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 7 Eanáir — Eliezer Ben-Yehuda, iriseoir, teagascóir, agus gníomhaí ar son na hEabhraise
* 11 Eanáir — Mildred Anne Butler, ealaíontóir Éireannach
* 10 Márta — H.W. Fowler, scríbhneoir agus múinteoir Sasanach (r. 1933)
* 18 Márta — Rudolf Diesel, aireagóir agus innealtóir meicniúil Gearmánach
* 23 Aibreán — Max Planck, fisiceoir Gearmánach (b. 1947)
* 1 Bealtaine — Jennie Wyse Power, polaiteoir, gníomhaí, feimineach, agus bean ghnó Éireannach
* 2 Bealtaine — Edith Anna Somerville, ealaíontóir Éireannach
* 7 Meitheamh — Ernő Jendrassik, dochtúir Ungárach
* 9 Iúil — Franz Boas, antraipeolaí Gearmánach/Meiriceánach (b. 1942)
* 15 Iúil — Emmeline Pankhurst, sufragóir Sasanach
* 11 Lúnasa — Christiaan Eijkman, dochtúir Ísiltíreach
* 16 Meán Fómhair — Andrew Bonar Law, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe
* 16 Meán Fómhair — Edward Marshall Hall, polaiteoir Briotanach
* 15 Deireadh Fómhair — John L. Sullivan, dornálaí Meiriceánach
* 27 Deireadh Fómhair — Theodore Roosevelt, 26ú uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá (b. 1919)
* 20 Samhain — Selma Lagerlöf, scríbhneoir Sualannach (b. 1940)
* 20 Nollaig — Kuno Meyer, scoláire Gearmánach
* 22 Nollaig — Giacomo Puccini, cumadóir ceoil Iodálach (b. 1924)
* 31 Nollaig — Harry Stewart New, polaiteoir Meiriceánach

## Básanna
* 14 Aibreán — Henry Joseph Monck Mason, scríbhneoir Éireannach
* 10 Meitheamh — Robert Brown, luibheolaí Albanach
*

Catagóir:Blianta
1830

## Tarluithe
* 3 Feabhra – Ghnóthaigh an Ghréig a neamhspleáchas ón Tuirc. 
* 13 Bealtaine – Scair Eacuadór le Gran Colombia.
* 20 Nollaig – D'aithin na Mórchumhachtaí neamhspleáchas na Beilge.
* Bunaíodh Austins i nDoire Cholm Cille. Ag an am ar druideadh é sa bhliain 2016, ba é an siopa ilranna neamhspleách ba shine ar domhan é.
* Athógadh Droichead Londan, i Sasana

mion|15 Meán Fómhair 1830: Osclaíodh an tIarnród Liverpool and Manchester i Sasana

## Breitheanna
* 3 Feabhra — Robert Gascoyne-Cecil, polaiteoir Sasanach
* 28 Feabhra — Whitley Stokes, dlíodóir Éireannach agus scoláire sa Léann Ceilteach (b. 1909)
* 15 Márta — Paul Heyse, scríbhneoir Gearmánach (b. 1914). 
* 29 Aibreán — Adolph Sutro, méara Meiriceánach
* 1 Bealtaine — Mary Harris Jones, múinteoir, ceardchumannaí, polaiteoir agus gníomhaí ar son chearta an duine
* 10 Iúil — Camille Pissarro, ealaíontóir Francach (b. 1903)
* 18 Lúnasa – Impire Franz Josef I na hOstaire (b. 1916)
* 19 Lúnasa – Julius Lothar Meyer, ceimiceoir Gearmánach (b. 1895)
* 8 Meán Fómhair – Frédéric Mistral, scríbhneoir Ocsatánach (b. 1914)
* 15 Meán Fómhair – Porfirio Díaz, uachtarán Mheicsiceo (b. 1915)
* 16 Meán Fómhair – Patrick Francis Moran, scoláire agus fear eaglasta Éireannach, céad Chairdinéal Caitliceach na hAstráile (b. 1911)
* 1 Samhain – Angeline Stickney, réalteolaí agus sufraigí Meiriceánach (b. 1892)
* 10 Mí na Nollag – Emily Dickinson, file Meiriceánach (b. 1886)

## Básanna
* 16 Bealtaine — Jean-Baptiste Joseph Fourier, matamaiticeoir agus fisiceoir Francach
* 26 Meitheamh — Seoirse IV na Ríochta Aontaithe (r. 1762)
* 26 Lúnasa — Éadbhard Ó Raghallaigh, scoláire Éireannach
* 8 Samhain — Proinsias I an Dá Shicil (r. 1777)
* 1 Nollaig — Pápa Pius VIII (r. 1761)
* 17 Nollaig — Simón Bolívar, tírghráthóir, ceannaire réabhlóideach agus státaire Veiniséalach (r. 1783)

Catagóir:Blianta
1832

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 27 Eanáir — Lewis Carroll, scríbhneoir Sasanach (b. 1898)
* 12 Márta — Charles Boycott, aibhéardaí Sasanach (b. 1897)
* 19 Aibreán — José Echegaray, údar Spáinneach
* 6 Meitheamh — Impire Maximilian I, Meicsiceo (b. 1867)
* 14 Meitheamh — Nikolaus Otto, ceapadóir Gearmánach (b. 1891)
* 17 Meitheamh — William Crookes, eolaí Sasanach (b. 1919)
* 16 Lúnasa — Wilhelm Max Wundt, dochtúir, fealsamh, agus ollamh Gearmánach
* 4 Samhain — Iago ap Ieuan, ceoltóir agus cruitire Breatnach
* 18 Samhain — Nils Adolf Eric Nordenskjöld, loingseoir Fionlannach
* 29 Samhain — Louisa May Alcott, scríbhneoir Meiriceánach (b. 1888)
* 8 Nollaig — Bjørnstjerne Bjørnson, scríbhneoir Ioruach (b. 1910)
* 15 Nollaig — Gustave Eiffel innealtóir, Francach (b. 1923)

## Básanna
* 4 Márta — Jean François Champollion, focleolaí Francach (r. 1790)
* 22 Márta — Johann Wolfgang von Goethe, scríbhneoir Gearmánach (r. 1749)
* 13 Bealtaine — Georges Cuvier, Nádúraí, zó-eolaí agus pailé-ointeolaí Francach
* 6 Meitheamh — Jeremy Bentham, 84, fealsamh (r. 1748)
* 24 Lúnasa — Nicolas Léonard Sadi Carnot, fisiceoir Francach
* 6 Meán Fómhair — Charles Meynier, péintéir Francach
* 21 Meán Fómhair - An Ridire Walter Scott, scríbhneoir Albanach (r. 1771)

Catagóir:Blianta
Bliain

Is é **Bliain** an t-am idir dhá eachtra athfhillteach fithise an Domhain timpeall na Gréine.


Catagóir:Aonaid ama
Meicsiceo

Is tír i Meiriceá Thuaidh é **Stáit Aontaithe Mheicsiceo** (Spáinnis: *Estados Unidos Mexicanos*; Nahuatl: *Mexihco Tlacetililli Tlahtohcayotl*) atá suite idir Mhurascaill Mheicsiceo agus an tAigéan Ciúin. Tá sí ag críochantaíocht le Stáit Aontaithe Mheiriceá ó thuaidh agus le Muir Chairib, leis an mBeilís agus le Guatamala thoir ó dheas. Is í Meicsiceo an cúigiú tír is mó i mór-roinn na Mheiriceá de réir achair, agus is í an 13ú tír is mó ar domhan. Meastar go bhfuil daonra níos mó ná 125 milliún in Meicsiceo, agus is í an 11ú tír is mó ar domhan de réir daonra, agus an tír is mó ina labhraítear Spáinnis. Is í an dara tír is mó i Meiriceá Laidineach i ndiaidh na Brasaíle. Tá 31 stát agus Cathair Mheicsiceo i Meicsiceo agus is í Cathair Mheicsiceo príomhchathair na tíre agus an chathair is mó.

## Stáit Mheicsiceo

## Daoine cáiliúla ó Mheicsiceo
* Saúl "Canelo" Álvarez (1990-) dornálaí 
* Benito Juárez (1808-1872) uachtarán 
* Frida Kahlo (1907-1954) péintéir 
* Diego Rivera (1886-1957) péintéir
* Carlos Santana (1947-) giotáraí
* Carlos Slim (1940-) fiontraí

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Náisiúin G-15
Catagóir:Náisiúin G-20
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
8 Meán Fómhair

Is é an **8 Meán Fómhair** an 251ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 252ú lá i mbliain bhisigh. Tá 114 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Poblacht na Macadóine - *Lá na Saoirse*
* Andóra - *Mare de Deu de Meritxell*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1157 — Risteard I, "Rí Shasana, Tiarna na hÉireann agus Diúc na Normainne" (b.1199)
* 1812 — Seán Ó Máirtín, náisiúnaí Éireannach (b.1875)
* 1841 — Antonin Leopold Dvořák, cumadóir Seiceach (b. 1904)
* 1890 — Dorothy Stopford-Price, dochtúir Éireannach (b. 1954)
* 1896 — Pádraig Mac Con Midhe, iar-Uachtarán Chumann Lúthchleas Gael (b. 1975)
* 1905 — Henry Wilcoxon, aisteoir (b. 1984)
* 1925 — Peter Sellers, aisteoir Sasanach (b. 1980)
* 1928 — Liam Hamilton, dlíodóir agus breitheamh Éireannach (b. 2000)
* 1932 — Patsy Cline, amhránaí (b.1963)
* 1941 — Bernie Sanders, Polaiteoir Meiriceánach
* 1944 — Margaret Hodge, polaiteoir Briotanach
* 1947 — Halldór Ásgrímsson, príomh-aire na hÍoslainne (b. 2015)
* 1951 — John McDonnell, polaiteoir Briotanach
* 1960 — Mary Ann O'Brien, bean ghnó agus polaiteoir Éireannach
* 1965 — Fiona O'Loughlin, polaiteoir Éireannach
* 1969 — Gary Speed, imreoir sacair (b. 2011)
* 1979 — Pink, amhránaí Meiriceánach
* 1981 — Amélie Veille, amhránaí Ceanadach
* 1981 — Jonathan Taylor Thomas, aisteoir Meiriceánach
* 1981 — Morten Gamst Pedersen, imreoir sacair
* 1987 — Illya Marchenko, imreoir leadóige Úcránach
* 1989 — Avicii, ceoltóir Sualannach (b. 2018)
* 1991 — Conor Henderson, peileadóir Éireannach
* 1991 — Joe Sugg, pearsantacht idirlín agus físbhlagálaí as Sasana

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 701 — Sergius I, pápa (r 650)
* 1022 — Máel Sechnaill mac Domnaill, rí Éireannach (r 948/9)
* 1159 — Pápa Aidrian IV, Pápa ó 1154 go 1159  (r ~1100)
* 1645 — Francisco de Quevedo, scríbhneoir Spáinneach (r. 1580)
* 1949 — Richard Strauß, Cumadóir agus stiúrthóir Gearmánach (r. 1864)
* 1959 — Michael Keyes, polaiteoir Éireannach (r. 1886)
* 1976 — Stephen Barrett, polaiteoir Éireannach (r. 1913)
* 1980 — Willard Frank Libby, ceimiceoir fisiceach Meiriceánach (r. 1908)
* 1981 — Hideki Yukawa, fisiceoir teoiriciúil Seapánach (r. 1907)
* 1985 — John Franklin Enders, taighdeoir leighis Meiriceánach (r. 1897)
* 2003 — Leni Riefenstahl, 101, rinceoir, ban-aisteoir, stiúrthóir scannán (r.1902)
* 2017 — Don Williams, amhránaí ceol tíre Meiriceánach (r. 1939)
* 2022 — Eilís II na Ríochta Aontaithe (r. 1926)

## Tarluithe eile
* 1276 - Rinneadh Eoin XXI pápa
* 1926 - Ghlac an Ghearmáin leis an Chonradh na Náisiún
* 1944 - Dara Cogadh Domhanda: bhuail Vergeltungswaffe-2 Londain don chéad uair
* 1946 - Chuir reifreann deireadh leis an mhonarcacht sa Bhulgáir 
* 1950 - Bhí 118 mianadóir sáinní faoi thalamh i gCaisleán Knockshinnoch in Albain de bharr sciorradh talún
* 1966 - Craoladh an chéad eipeasóid de Star Trek
* 1974 - Scannal Watergate: thug Gerald Ford pardún do Richard Nixon
* 2022 - Fuair Eilís II na Ríochta Aontaithe bás. Tháinig a mac, Séarlas, i gcoróin
* 2023 - Thosaigh Corn an Domhain sa Rugbaí 2023

0908
Meán Fómhair, 08
13 Samhain

Is é an **13 Samhain** an 317ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 318ú lá i mbliain bhisigh. Tá 48 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* -

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 354 — Naomh Agaistín, (Agaistín Hippo) Naomh san Eaglais Chaitliceach (b.430)
* 1312 — Éadbhard III, rí ar Shasana (b.1377)
* 1470 — Éadbhard V Shasana, Rí Shasana (b. 1483)
* 1850 — Robert Louis Stevenson, údar (b.1894)
* 1864 — Marco Aurelio Soto, Uachtarán ar Hondúras (b.1908) 
* 1881 — Conchubhar Ó Coileáin, polaiteoir agus státseirbhíseach Éireannach (b. 1937)
* 1893 — Edward Adelbert Doisy, bithcheimiceoir Meiriceánach (b. 1986)
* 1899 — Huang Xianfan, staraí Síneach (b.1982)
* 1934 — Garry Marshall, aisteoir agus scannánóir Meiriceánach (b. 2016)
* 1952 — Merrick Garland, breitheamh Meiriceánach
* 1956 — Christof Koch, néareolaí Meiriceánach
* 1959 — Basil McCrea, polaiteoir Briotanach 
* 1959 — David Tweed, imreoir rugbaí agus polaiteoir Éireannach (b. 2021)
* 1960 — Neil Flynn, aisteoir Meiriceánach
* 1961 — Martin Hayes, fidléir Éireannach
* 1964 — Dan Sullivan, polaiteoir Meiriceánach
* 1969 — Lara Cardella, scríbhneoir Iodálach
* 1973 — Sam Soliman, dornálaí Astrálach
* 1985 — Niall Mac Aoidh, imreoir peil Ghaelach
* 1990 — Jerzy Janowicz, imreoir leadóige
* 1991 — Yannick Hanfmann, imreoir leadóige Gearmánach
* 1993 — Julia Michaels, amhránaí agus cumadóir Meiriceánach
* 1995 — Lucy Fallon, aisteoir Sasanach
* 1996 — Darren Ó Braonáin, iománaí Éireannach
* 1999 — Lando Norris, tiománaí rásaíochta Sasanach
* 2002 — Emma Raducanu, imreoir leadóige Briotanach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1770 — George Grenville, Príomh-Aire na Breataine (r. 1712)
* 1868 — Gioacchino Rossini, 76, cumadóir ceoil (r.1792)
* 1903 — Camille Pissarro, péintéir Francach (r. 1830)
* 1962 — Matthew O'Reilly, polaiteoir Éireannach (r. 1880)
* 1973 — Bruno Maderna, stiúrthóir agus cumadóir Iodálach (r. 1920)
* 1975 — Olga Bergholz, file Sóivéadach (r. 1910)
* 1996 — Margaret Steuart Pollard, file Cornach (r. 1903)
* 2007 — Hugh Gibbons, polaiteoir agus dochtúir Éireannach (r. 1916)
* 2019 — Niall Tóibín, fuirseoir Éireannach (r. 1929)
* 2020 — Peter Sutcliffe, dúnmharfóir srathach Sasanach (r. 1946)
* 2023 — Diarmuid Breathnach, Údar, beathaisnéisí, leabharlannaí, agus craoltóir Éireannacha (r. 1930)

## Tarluithe eile
* 1715 - Tharla Cath Shliabh an t-Siorraim
* 1887 - Domhnach na Fola i Londain
* 1918 - An Chéad Chogadh Domhanda: ghabh na na Comhghuaillithe seilbh ar Chonstaintín, príomhchathair an Otamánach
* 1940 - D'eisigh Disney a scannán Fantasia
* 1947 - Chríochnaigh an tAontas Sóivéadach forbairt den AK-47
* 1985 - Meastar gur maraíodh 23,000 duine i mbrúchtadh bolcánach sa Cholóim
* 1989 - Thosaigh Hans-Adam II, Prionsa Lichtinstéin, a réimeas.
* 1991 - Bunaíodh Poblacht na Cairéile
* 1994 - Chinn an tSualainn dul san tAontas Eorpach i reifreann 
* 1995 - Chuaigh Mósaimbíc i gComhlathas na Náisiún, cé go, ní raibh siad in Impireacht na Breataine.
* 2013 - Rinne Haváí Pósadh comhghnéis dleathach 
* 2015 - Rinne An Stát Ioslamach roinnt ionsaithe comhordaithe i bPáras. Mharaigh na sceimhlitheoirí 130 duine. 

1113
Samhain, 13
Marshall, Texas

Cathair mhór atá suite in oirthuaisceart Texas is ea **Marshall**. Tá sí gar don na teoranna na Louisiana agus na Arkansas. Is í an phríomhchathair na Contae Harrison. Tá daonra in iomlán de 23,935 i 2000 dar le daonáireamh na S.A.

Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Texas
Catagóir:Príomhbhailte Texas
Cnoc Mhaoldomhnaigh

Is é **Cnoc Mhaoldomhnaigh** nó **Cnoc Maol Donn** an sliabh is airde i Sléibhte Chnoc Mhaoldomhnaigh, i gContae Thiobraid Árann agus i gContae Phort Láirge. Tá sé 794 m ar airde.

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Catagóir:Cnoic agus Sléibhte i bPort Láirge
1857

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 3 Feabhra — Wilhelm Ludvig Johannsen, luibheolaí Danmhargach
* 12 Feabhra — Margaret Pearse, polaiteoir Éireannach
* 22 Feabhra — Heinrich Rudolf Hertz, fisiceoir Gearmánach (b. 1894)
* 22 Feabhra — Robert Baden-Powell, oifigeach in Arm na Breataine Móire, scríbhneoir agus bunaitheoir Ghluaiseacht na nGasóg
* 25 Feabhra — Friedrich Reinitzer, luibheolaí Ostarach
* 11 Márta — Tomás Ó Cléirigh, réabhlóidí Éireannach (b. 1916)
* 13 Márta — Pat Nally, riarthóir CLG
* 14 Márta — Rudolf Thurneysen, teangeolaí Eilvéiseach (b. 1940) 
* 30 Aibreán — Eugen Bleuler, síciatraí Eilvéiseach (b. 1940)
* 13 Bealtaine — Ronald Ross, lia Sasanach a rugadh san India (b.  1932)
* 31 Bealtaine — Pápa Pius XI, Pápa ó 1922 go 1939
* 2 Meitheamh — Edward Elgar, cumadóir ceoil Sasanach (b. 1934)
* 2 Meitheamh — Karl Adolph Gjellerup, scríbhneoir Danmhargach (b. 1919)
* 8 Iúil — Alfred Binet, síceolaí Francach
* 11 Iúil — Joseph Larmor, fisiceoir Éireannach (b. 1942)
* 1 Meán Fómhair — Ellen Cuffe, polaiteoir agus stiúrthóir comhlachta Éireannach
* 15 Meán Fómhair — William H. Taft, 27ú uachtarán na Stát Aontaithe Mheiriceá (b. 1930)
* 5 Deireadh Fómhair — Cú Uladh - Peadar Toner Mac Fhionnlaoich (b. 1942)
* 1 Samhain — John Joly, eolaí Éireannach
* 17 Samhain — Joseph François Felix Babinski, lia Francach (b. 1932)
* 26 Samhain — Ferdinand de Saussure, teangeolaí Eilvéiseach (b. 1913)
* 3 Nollaig — Joseph Conrad, scríbhneoir Polannach

## Básanna
* 4 Meitheamh — Cecilia Margaret Nairn, ealaíontóir Éireannach
* 22 Meitheamh   — William Brown, aimiréal Airgintíneach (r. 1777)
* 3 Nollaig — Francis Beaufort, meiteareolaí Éireannach (r. 1774)
*  Gan dáta – Pádraig Phiarais Cúndún, file agus imirceach Éireannach (r. 1777)

Catagóir:Blianta
1856

## Tarluithe

## Breitheanna
* 15 Feabhra — Emil Kraepelin, síciatraí Gearmánach (b. 1926)
* 20 Márta — John Lavery, ealaíontóir as Béal Feirste
* 21 Aibreán — Rose Maynard Barton, ealaíontóir Éireannach
* 2 Bealtaine — Matt Talbot, aiséiteach Caitliceach (b. 1925)
* 6 Bealtaine — Robert Peary, taiscéalaí Artach Meiriceánach (b. 1920)
* 6 Bealtaine — Sigmund Freud, néareolaí agus teiripí Ostarach (b. 1939)
* 15 Bealtaine — L. Frank Baum, scríbhneoir Meiriceánach
* 14 Meitheamh — Andrey Markov, matamaiticeoir Rúiseach
* 10 Iúil — Nikola Tesla, aireagóir Seirbiach-Meiriceánach
* 26 Iúil — George Bernard Shaw, drámadóir Éireannach
* 3 Lúnasa — Alfred Deakin, polaiteoir Astrálach agus 2ú Príomh-Aire na hAstráile
* 1 Meán Fómhair — Seán Mac Réamainn, polaiteoir Éireannach (b. 1918) 
* 3 Meán Fómhair —  Louis Sullivan, ailtire Meiriceánach (b. 1924)
* 22 Samhain — Alfred Trubner Nutt, foilsitheoir agus béaloideasaí Sasanach
* 18 Nollaig — Joseph John Thomson, fisiceoir Briotanach
* 21 Nollaig — Tomás Ó Criomhthain, scéalaí agus údar (b. 1937)
* 28 Nollaig — Woodrow Wilson, 28ú uachtarán Stát Aontaithe Mheiriceá (b. 1924)

## Básanna
* 24 Feabhra — Nikolai Lobachevsky, matamaiticeoir Rúiseach
* 30 Meitheamh — Pierre Sanfourche-Laporte, dlíodóir Francach
* 9 Iúil — Amadeo Avogadro, Eolaí Iodálach
* 29 Iúil — Robert Schumann, cumadóir Gearmánach
* 4 Samhain — Hippolyte Paul Delaroche, péintéir Francach
* 10 Samhain — Johann Kaspar Zeuss, teangeolaí Gearmánach
* 21 Samhain – An Cunta Lev Perovski, eolaí Rúiseach (r. 1792)

Catagóir:Blianta
1834

## Tarluithe
*
## Breitheanna
* 17 Márta — Gottlieb Daimler, fear gnó Gearmánach
* 24 Márta — William Morris, file agus ealaíontóir Shasanach (b. 1896)
* 10 Iúil — James McNeill Whistler, péintéir agus eitseálaí Meiriceánach (b. 1903)
* 19 Iúil — Edgar Degas, péintéir Francach (b. 1917)
* 2 Lúnasa — Frédéric Auguste Bartholdi, dealbhóir Francach (b. 1904)
* 22 Lúnasa — Samuel Pierpont Langley, eolaí agus ceannródaí aerloingseoireachta Meiriceánach (b. 1906)
* 31 Deireadh Fómhair — Aleksis Kivi, scríbhneoir Fionlannach (b. 1872)

## Básanna
* 8 Eanáir — Jacques Labillardière, luibheolaí Francach
* 12 Eanáir — William Wyndham Grenville, polaiteoir agus Príomh-Aire na Breataine
* 26 Feabhra — Aloys Senefelder, ceapadóir, aisteoir, agus drámadóir Gearmánach a rugadh i bPrág
* 25 Iúil — Samuel Taylor Coleridge, file Sasanach (r. 1772)
* 7 Lúnasa — Joseph Marie Jacquard, ceapadóir Francach
* 9 Meán Fómhair — James Weddell, taiscéalaí Antartach (r.1787)
* 23 Nollaig — Thomas Malthus, eacnamaí Sasanach agus fealsamh polaitíochta (r 1766)
* 27 Nollaig — Charles Lamb, scríbhneoir aistí Sasanach (r.1775)

Catagóir:Blianta