Leabhar na hUidhre

Is lámhscríbhinn phárpháipéir Ghaeilge ón 12ú haois í **Leabhar na hUidhre** (Sean-Ghaeilge **Lebor na hUidre**; nó *Leabhar na Bó Doinne*, Béarla "*Book of the Dun Cow*"). Is í an lámhscríbhinn is sine as Gaeilge atá ar marthain, caomhnaithe anois in Acadamh Ríoga na hÉireann, 
RIA&nbsp;MS&nbsp;23&nbsp;E&nbsp;25. Tá sí an-damáistithe: níl inti anois ach 67 leathanach agus go leor téacsanna atá neamhiomlán. Tugadh a leasainm di de dheasca seanscéil mí-aimsearthaigh go ndearnadh í as seithe bó doinne le Naomh Ciarán Chluain Mhic Nóis.

## Stair
Meastar go raibh triúr scríbhneoirí i mbun oibre ar an leabhar. D'aithin Richard Irvine Best thar a chéile iad de réir a lámhscríbhneoireachta, agus thug sé na litreacha **A**, **M** agus **H** dóibh. Creidtear gur chomhaoiseach iad **A** agus **M**.  Thosaigh scríobhaí **A** an obair, ag scríobh na chéad leathanach de théacsanna ar leith, agus lean **M** ar aghaidh léi.  D'aithin Best scríobhaí **M** le Máel Muire mac Céilechair meic Cuinn na mBocht, de réir fianaise dhá *[[probatio pennae|probationes pennae]]* san imeall, agus an scríbhneoir ag cleachtadh a shíniú. Áit eile sa lámhscríbhinn i nóta níos déanaí, aithnítear Máel Muire mar an té "a scríobh agus a thiomsaigh an leabhar seo ó leabhair éagsúla". Tá a dhúnmharú ag Cluain Mhic Nóis i 1106 cláraithe in *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*, rud a thugann am agus áit is déanaí don chuid is mó den lámhscríbhinn. Tamall ina dhiaidh, chuir **H** (ainmnithe de bharr dhá sheanmóir (**H**omailí) dá chuid) téacsanna nua éagsúla leis an leabhar, uaireanta thar an mbunchóip (pailmseist), uaireanta ar leathanaigh nua. Bunaithe ar  ortagrafaíocht agus ar fhocail iasachta Béarla, molann Gearóid Mac Eoin go raibh **H** ag scríobh ag druidim leis an 13ú haois.

Tar éis díscaoileadh na mainistreach, tháinig an lámhscríbhinn i seilbh chlann Uí Dhomhnaill as Contae Dhún na nGall. Bhí sí acusan go dtí 1359, nuair a chuireadh ar fhuascailt ise agus an *[[Leabhar Gearr]]* atá caillte, ar son baill na clainne a bhí ina bpríosúnaigh ag Cathal Óg Ó Conchobhair Sligigh (bás. 3ú Mí na Samhna 1362). Fuair Aodh Rua Ua Dónaill an lámhscríbhinn ar ais i 1470, agus d'fhan sí i nDún na nGall go dtí 1631 ar a laghad, nuair a cuireadh tiomsú *[[Annála na gCeithre Máistrí]]* i gcrích. Ní fios cá raibh sí as sin amach go dtí 1837, agus í mar chuid de bhailiúchán Messrs. Hodges & Smith, Faiche an Choláiste, Baile Átha Cliath. Tá sí luaite le George Petrie ina aiste dar teideal "History and Antiquities of Tara Hill". Ceannaíodh bailiúchán Hodges & Smith, 227 lámhscríbhinn san áireamh, ag an ARÉ i 1844.

Foilsíodh macasamhail liteagrafach na lámhscríbhinne leis an ARÉ i 1870. Foilsíodh leagan dioplómaitiúil i 1929 le Best agus Osborn Bergin, agus na trí lámh idirdhealaithe le cló-aghaidheanna éagsúla. Tá scanacháin dhigitigh le fáil ar an suíomh Irish Script Online.

## Ábhair
Téacsanna atá ann fós sna leathnaigh a mhaireann, agus a riocht caomhnaithe:

### Téacsanna na bunlámhscríbhinne
* *[[Sex Aetates Mundi (Gaelach)|Sex aetates mundi]]* (*Sé Aois an Domhain*), neamhiomlán.
* An *[[Leabhar Breathnach]]*, aistriúchán Gaeilge de *[[Historia Brittonum]]*, neamhiomlán.
* *[[Amra Choluim Chille]]* (*Adhmholadh of Choilm Chuille*), leagan anótáilte de dhán 7ú-haoise le Dallán Forgaill.
* *[[Tuan mac Cairill|Scél Tuain meic Cairill do Finnen Maige Bile]]* (*Scéal Thuan Mac Cairill inste d'Fhinnian Bhun an Phobail*), stair ghabhála na hÉireann ó thaobh fhear inste scéil de, neamhiomlán.
* *[[Dá brón flatha nime]]* (*Dhá Bhrón Ríocht na bhFlaitheas*), neamhiomlán.
* *[[Mesca Ulad]]* (*Meisce na nUladh*), neamhiomlán.
* *[[Táin Bó Dartada]]*, ach amháin an chéad cheithre líne
* *[[Táin Bó Flidais]]*, neamhiomlán.
* *[[Maol Dúin|Immram Maele Dúin]]* (*Aistear Mara Mhaol Dúin*), neamhiomlán.
* *[[Fís Adomnáin]]*, saothar on 7ú haois, luaite le Naomh Adomnán.
* *[[Tairired na nDéssi|Tucait innarba na nDessi i mMumain ocus aided Chormaic]]* (*Cúis Dhíbirt na nDéise go Mumhan agus Anbhás Chormac mac Airt*).
* *[[Táin Bó Cuailnge]]*, an leagan is sine den phríomhscéal na Rúraíochta, neamhiomlán, le sraithe curtha isteach ag **H**.
* *[[Togail Bruidne Dá Derga]]* (*Toghail Brú Dhá Dheirg*), scéal rí na 1ú haoise, Conaire Mór, neamhiomlán, le sraithe curtha isteach ag **H**.
* *[[Fled Bricrenn]]* (*Fleadh Bhricreann*), neamhiomlán, le sraithe curtha isteach ag **H**.
* *[[Siaburchapat Con Culaind]]* (*Carbad Siabhrach Chú Chulainn*), scéal Naoimh Phádraig, a athbheonn Cú Chulainn chun Críostaí a dhéanamh den rí Lóegaire mac Néill, le sraithe curtha isteach ag **H**.
* *[[Fástini Airt meic Cuind ocus a chretem]]* (*Fáistine Art Mac Cuinn agus a chreideamh*), ina deirtear gur thuar an rí 2ú-haoise Art mac Coinn teacht an Chríostaíocht.
* *[[Echtra Condla|Echtra Condla Chaim meic Cuind Chetchathaig]]* (*Eachtra Chonnla, mac Chonn Chéadchathaigh*), ina mheallann Aos Sí Connla go dtí an domhan thíos.
* *[[Cethri Arda in Domain]]* (*Ceithre Ranna an Domhain*), neamhiomlán.
* *[[Immram Brain|Imram Brain mac Febail]]* (*Aistear Mara Bhran Mac Feabhail*), neamhiomlán.
* *[[Tochmarc Emire]]* (*Tochmharc Eimhire*), le sraithe curtha isteach ag **H**
* *[[Compert Con Culainn]]* (*Coimpeart Chú Chulainn*), tógtha ón Leabhar Dhroim Sneachta atá caillte, le sraithe curtha isteach ag **H**.
* *[[Tochmarc Étaíne]]* (*Tochmharc Éadaoine*), scéal miotaseolaíocht, Aengus agus Midhir na dTuath Dé Danann i láthair, neamhiomlán.
* *[[Mongán mac Fiachna|Coimpeart Mongáin]]*, finscéal fhlatha, neamhiomlán
* *[[Scel asa mberar combad hé Find mac Cumaill Mongáin ocus aní día fil aided Fothaid Airgdig]]*, (*Scéal a thugadh le tuiscint gurbh Fhionn mac Cumhaill é Mongán, agus cúis anbháis Fhothad Airgthech*).
* *[[Scél Mongáin]]*.
* *[[Tucait baile Mongáin]]* (*Cúis Fhís Mhongáin*).
* *[[Inna hinada hi filet cind erred Ulad]]*, (*Na háiteanna ina bhfuil cinn na laochra Uladh*), dán.

### Téacsanna curtha isteach ag scríobhaí H
* *[[Scéla laí brátha]]* (*Scéala Lá an Bhreithiúnais*)
* *[[Scéla na esergi]]* (*Scéala an Aiséirí*)
* *[[Aided Nath Í ocus a adnacol]]* (*Bás Nath Í agus a Adhlacadh*), scéal rí na 5ú-haoise, Nath Í mac Fiachrach
* *[[Aided Echach meic Maíreda]]* (*Bás Eochaidh Mhic Mhaoireadha*), scéal miotaseolaíoch bunús Loch nEathach
* *[[Fotha Catha Cnucha]]* (*Fáth Chath Chnucha*), scéal bás Cumhaill agus bhreith Fhionn
* *[[Serglige Con Culainn]]* (*Seirglí Chú Chulainn*), ón Leabhar Buí Sláine atá caillte
* *[[Senchas na relec]]* (*Seanchas na Reiligí*), cur síos faoi reiligí roinnt Ríthe Éireannaigh
* *[[Genemain Áeda Sláne]]* (*Breith Aodh Sláine*), scéal rí na 6ú-haoise, Aodh Sláine
* *[[De genelogia Con Culaind]]* (*Ginealach Chú Chulainn*)
* *[[Cath Cairnd Chonaill ria Diarmait mac Aeda Sláni for Guari Adni]]* (*Cath Charn Chonaill idir Diarmuid Mac Aodha Sláine agus Guaire Aidne*), scéal ó Scéalaíocht na Ríthe
* *[[Comthoth Lóegairi co cretim ocus a aided]]* (*Iompú Laoghaire sa Chreideamh agus a Bhás*), scéal Naoimh Phádraig

## Naisc sheachtracha
* ARÉ Comhdháil Lebor-na-hUidre .
* MaryJones, aistriúcháin.
* archive.org Best agus Bergin
* celt.ucc.ie e-téacs ar CELT.
* ISOS

## Tagairtí

Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise
Catagóir:An Rúraíocht
Catagóir:12ú haois in Éirinn