open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Asma Jahangir

Dlíodóir mór le rá agus gníomhaí ar son chearta an duine sa Phacastáin ba ea **Asma Jahangir** (27 Eanáir 1952 – 11 Feabhra 2018).
clé|mion|2011

## Saol
clé|mion|2012
Céimí de chuid Choláiste Chinn Àird do Mhná i Lahore agus Choláiste Dlí Ollscoil na Puinseáibe ba ea í. Ligeadh Jahangir isteach chun cleachtadh, os comhair Ard-Chúirt Lahore sa bhliain 1980 agus os comhair Chúirt Uachtarach na Pacastáine sa bhliain 1982.

Bhí Jahangir ar thús cadhnaíochta an bharra sa Phacastáin agus bhí sí ina hUachtarán ar Chumann Barra Chúirt Uachtarach na Pacastáine ó 2010 go 2012, an chéad bhean a bhí sa phost. Bhí sí cáinteach faoi na breithiúna Pacastánacha as a n-údarás breithiúnach a shárú agus gníomhú mar ionadaithe polaitithe an airm.
clé|mion|Asma Jahangir agus Alastair Burt i Londain, 2012
Chomh maith leis an obair a rinne sí mar dhlíodóir, ghlac Jahangir páirt i roinnt eagraíochtaí neamhrialtasacha a bhaineann le cearta na duine agus leis an troid ar son an daonlathais, amhail an *Ghluaiseacht um An Daonlathas a Athbhunú*, *Gluaiseacht na nDlíodóirí*, *Fóram Gníomhaíochta na mBan* agus *Coimisiún na Pacastáine um Chearta an Duine* (ar a raibh sí ina comhbhunaitheoir sa bhliain 1987 agus ina ceannaire ar feadh beagnach ceathrú céid.)

Ar an leibhéal idirnáisiúnta, bhí Jahangir ina Rapóirtéir Speisialta de chuid na Náisiún Aontaithe maidir le Bású Seachbhreithiúnach (1998-2004), maidir le saoirse reiligiúin nó creidimh (2004-2010) agus maidir le Cearta na Duine san Iaráin (2016 go dtí go bhfuair sí bás).

### Bás agus tionchar
Stróc a thug a bás, ar 11 Feabhra 2018. Ní ba dhéanaí sa bhliain chéanna a bronnadh an *Nishan-e-Imtiaz*, duais shibhialta is airde de chuid na Pacastáine, uirthi tar éis báis.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna
Catagóir:Dlíodóirí Pacastánacha
Cáithnín

mion| Ní mór do stuatháthairí iad féin a chosaint ó spréacha  táthaithe, gur cáithníní miotail téite iad a eitlíonn as an dromchla táthúcháin.
Sna heolaíochtaí fisiceacha, is réad beag  é **cáithnín** ar féidir roinnt airíonna fisiceacha nó ceimiceacha a thabhairt dó, amhail toirt, dlús, nó mais. Athraíonn siad go mór ó thaobh méide nó cainníochta, ó cháithníní fo-adamhacha cosúil leis an leictreon, go cáithníní micreascópacha mar adaimh agus móilíní, go cáithníní macrascópacha cosúil le púdair agus ábhair ghráinneacha eile. Is féidir cáithníní a úsáid freisin chun samhlacha eolaíocha de rudaí níos mó fós a chruthú ag brath ar a ndlús, mar shampla daoine ag gluaiseacht i slua nó coirp neamhaí ag gluaiseacht .

Tá brí shách ginearálta leis an téarma *cáithnín*, agus déantar é a scagadh de réir mar is gá i réimsí éagsúla eolaíocha. Is féidir tagairt a dhéanamh d'aon rud atá comhdhéanta de cháithníní mar cáithníneach.  Mar sin féin, is minice a úsáidtear an t-ainmfhocal *cáithníní*   chun tagairt a dhéanamh do thruailleáin in atmaisféar an Domhain, ar fuaidreán iad de cháithníní neamhcheangailte, seachas comhiomlán cáithníní nasctha .
## Tagairtí

Catagóir:Fisic cháithníní
Catagóir:Damhna
Mocaisín

mion|mocaisíní de chuid na Huron, timpeall 1880
Bróg leathair gan sáil a chaitheann Indiaigh Mheiriceá Thuaidh.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Bróga
Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá
A-Haunting We Will Go

Is scannán Laurel and Hardy é ***A-Haunting We Will Go*** a d’eisigh 20th Century Fox sa bhliain 1942 agus a stiúir Alfred L. Werkeru. Lou Breslow agus Stanley Rauh a scríobh an scéal.

Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Catagóir:Scannáin 1942
Catagóir:Scannáin Béarla
Lupercalia

Féile Rómhánach an íonghlanta ab ea **Lupercalia**.

De réir an tseanchais, bhunaigh an Pápa Gelasius I Lá Fhéile Vailintín sa bhliain AD 496, chun Lupercalia a chur faoi chois.

## Féach freisin

* Lá Fhéile Vailintín
* An tSean-Róimh

## Tagairtí

Catagóir:Feabhra
Catagóir:Féilte na Sean-Róimhe
Seic (modh íocaíochta)

Is éard atá i gceist leis an t**seic** ná doiciméad atá dírithe chuig banc nó chuig aontas creidiúna, agus é ag ordú don fhoras sin suim áirithe airgid a tharraingt de chuntas an duine a bhfuil an tseic sínithe aige chuig an duine a bhfuil an tseic eisithe ina ainm. An duine a shíníonn an tseic, an *tarraingeoir* mar a deirtear, tá cuntas bainc idirbheartaíochta - cuntas seice - aige, agus an t-airgead á choinneáil ansin. Caithfidh an tarraingeoir mionsonraí éagsúla a líonadh isteach, cosúil leis an tsuim, an dáta agus ainm an íocaí (an duine a n-íoctar an t-airgead leis) agus an tseic a shíniú, le go mbeadh an *tarraingí* (an banc nó an t-aontas creidiúna) ábalta an t-airgead a íoc leis an duine (nó leis an ngnólacht) ceart.

Ní aireagán nua-aimseartha atá i gceist leis an tseic, nó bhí orduithe íocaíochta den chineál seo coitianta go maith chomh luath leis an naoú haois, agus b'fhéidir roimhe sin féin. Ní dheachaigh na seiceanna i bhfairsinge ach san fhíchiú haois, áfach, mar mhodh íocaíochta leis an airgead síos a sheachaint. Sa dara leath den fhíchiú haois d'uathoibrigh na bancanna próiseas láimhseála na seiceanna, rud a chuir go mór mór leis an ráchairt a bhí ar na seiceanna. Ó na 1990idí ar aghaidh, áfach, tá na seiceanna ag dul as úsáid, nó nuair a tháinig na córais leictreonacha íocaíochta éagsúla ar an bhfód, chuir siad ruaigeadh ar an tseic mar mhodh íocaíochta. Inniu tá a lán tíortha ann a d'éirigh as na seiceanna go huile is go hiomlán, chomh coitianta is a bhíonn na cártaí bainc agus an bhaincéireacht leictreonach.
Dícheannadh

[mion| Dícheannadh i maisiú ó  Chroinicí [Jean Froissart|Froissart ó thús an 15ú haois – bású Ghuillaume Sans agus a rúnaí i bBordeaux ar ordú Thomas Felton]]
Is éard is **dícheannadh** ann ná scaradh iomlán an chinn ón gcorp. Bíonn gortú den sórt sin marfach go hiondúil do dhaoine agus don chuid is mó d’ainmhithe eile, ós rud é go mbaintear fuil ocsaiginithe don inchinn, agus baintear na feidhmeanna neamhdheonacha atá ag teastáil ón gcorp chun go bhfeidhmeodh gach orgán eile.

Catagóir:Pionós an bháis
Childline

mion
Is líne chabhrach é **Childline**, chun tacaíocht a thabhairt do pháistí suas le hocht mbliana déag d'aois.

## Seirbhís sa Bhreatain
Bhunaigh an craoltóir BBC, Esther Rantzen, an tseirbhís (0800 1111) sa Bhreatain sa bhliain 1986. Is cuid den NSPCC (National Society for the Prevention of Cruelty to Children) í inniu.

## Seirbhís in Éirinn
Bhunaigh Cumann na hÉireann um Chosaint Leanaí Childline sa bhliain 1989 chun tacaíocht a thabhairt do pháistí in Éirinn (1800 666 666). Sa bhliain 2020, fuair Childline thart ar ceithre chéad míle glaoch ó pháistí ar fud na tíre.

### Gaeilge
Sa bhliain 2021, bhí sé ráite ag Childline gur i mBéarla amháin a chuirtear a gcuid seirbhísí ar fáil. Dúirt Childline nach bhfuil polasaí acu faoi labhairt na Gaeilge nó aon teanga eile ach gurb é an Béarla an teanga a úsáidtear chun a gcuid seirbhísí a chur ar fáil do pháistí. Tháinig an scéal seo chun cinn nuair a dúradh le hoibrí Childline gan Gaeilge a labhairt le páistí a úsáideann an tseirbhís tacaíochta, cé gur éirigh leis an oibrí céanna comhrá a dhéanamh as Gaeilge.  Tá thart ar fiche cúig míle páistí ina gcónaí sa Ghaeltacht faoi láthair.

## Féach freisin

* Cumann na hÉireann um Chosaint Leanaí

## Tagairtí

Catagóir:Seirbhísí sláinte
Catagóir:Seirbhísí éigeandála na hÉireann
Catagóir:Leanaí
Iarchoilíneachas

Is staidéar criticiúil acadúil é **an t-iarchoilíneachas** ar oidhreacht chultúrtha, pholaitiúil agus eacnamaíoch an choilíneachais agus an impiriúlachais, ag díriú ar thionchar an rialú agus an dúshaothrú daonna ar phobal coilínithe agus a dtíortha.

Go sonrach, is anailís teoiric chriticiúil é ar stair, cultúr, litríocht, agus dioscúrsa na cumhachta impiriúla (Eorpaigh go hiondúil).

Catagóir:Coilíneachas
James Henry (aistritheoir)

D'aistrigh **Dr. James Henry**, nó **Séamas Ó hInnéirghe** an leabhar Ulysses de chuid James Joyce, ón mBéarla gó Gaeilge. Bhí sé faoi dhraíocht ag saothair James Joyce. Chuir a col ceathair, Mary, cóip de Ulysses chuige ó Mheiriceá agus chuir an leabhair faoi gheasa é.  Fuair sé cabhair óna dheartháir céile as Maigh Eo, Basil Wilson, fear a raibh Gaeilge na hAlban aige chomh maith leis an nGaeilge, agus daoine eile (Séamas Ó Mongáin agus Breasal Ó hInneirge) chun an leabhar a aistriú.

## Saol
Tháinig Ó hInnéirghe ar an saol sa bhliain 1918 i nDumha Thuama i nGaeltacht Mhaigh Eo. 

Rinne sé staidéar ar an leigheas i gColáiste Ollscoile Bhaile Átha Cliath agus bhí cleachtas aige i mBéal Feirste - baile dúchais a mhná céile – ar feadh tamaillín. 

Chláraigh sé leis an RAF agus d'éirigh sé ina oifigeach leighis san RAF. Cuireadh thar sáile é. Bhain sé gradam Captaen Grúpa amach.  Tháinig galar air, a d'fhág gurbh éigean do éirí as. 

## Féach freisin

* Foilseacháin Inis Gleoire

## Tagairtí

Catagóir:Aistritheoirí Gaeilge
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:James Joyce
Olivia Rodrigo

Is amhránaí agus aisteoir Meiriceánach í **Olivia Isabel Rodrigo** (rugadh í ar an 20 Feabhra, 2003).

## Dioscliosta
* Sour (2021)
* Guts (2023)

## Scannánliosta

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil
*Olivia Rodrigo ar IMDb

Catagóir:Daoine a rugadh in 2003
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
UCI World Tour 2022

Is é Turas Domhanda UCI 2022 an dara heagrán déag de UCI World Tour. Tugann sé le chéile na príomhrásaí i séasúr rásaíochta bóthair gairmiúil na bhfear.

## Foirne

Thug an UCI 18 ceadúnas UCI World Tour d’fhoirne do shéasúr Turas Domhanda UCI 2022, foireann amháin níos lú ná 2021 mar gheall ar eisiamh Team Qhubeka NextHash .

### Rannpháirtíocht foirne

Tugtar cuireadh do na ocht gcinn déag de UCI WorldTeam chuig gach rás ar an bhféilire. Mar sin féin, níl aon oibleagáid orthu páirt a ghlacadh in imeachtaí chatagóir 5. Tá a láithreacht i rásaí eile éigeantach. Tugtar cuireadh d’Fhoireann na Beilge Alpecin-Fenix chuig gach comórtas a bhuíochas le bheith ar an bhfoireann is fearr sa dara sraith UCI ProTeam i 2021. Tugtar cuireadh d’fhoireann na Fraince Arkéa-Samsic, a chríochnaigh sa dara háit i UCI ProTeam i 2021, chuig gach rás aon lae den UCI World Tour.

## Féilire agus torthaí

## Féach freisin

### Naisc sheachtracha
*  Leathanach UCI WorldTour ar shuíomh oifigiúil UCI

Catagóir:Rásaíochta bóthair
*
Catagóir:Spórt i 2022
Letitia James

Is dlíodóir, gníomhaí agus polaiteoir Meiriceánach í **Letitia Ann “Tish” James** (rugadh 18 Deireadh Fómhair, 1958). Tá sí ina ball den Pháirtí Daonlathach agus ina Ard-Aighne reatha Nua-Eabhrac, tar éis di toghchán 2018 a bhuachan chun teacht i gcomharbacht ar an Ard-Aighne Barbara Underwood. Is í an chéad Afracach-Mheiriceánach agus an chéad bhean a toghadh don phost.  

Rugadh agus tógadh í i mBrooklyn, fuair James a céim J.D. ag Ollscoil Howard in Washington, D.C., tar éis dí céim a bhaint amach ó Choláiste Lehman sa Bhronx. D'oibrigh sí mar chosantóir poiblí, ansin ar fhoireann i gComhthionól Stáit Nua-Eabhrac, agus níos déanaí mar Ard-Aighne Cúnta Stáit Nua-Eabhrac (Oifig Réigiúnach Brooklyn).

Bhí James ina ball de Chomhairle Cathrach Nua-Eabhrac ó 2004 go 2013. Rinne sí ionadaíocht ar an 35ú ceantar, lena n-áirítear comharsanachtaí Brooklyn de Clinton Hill, Fort Greene, codanna de Crown Heights, Prospect Heights, agus Bedford-Stuyvesant. Bhí James ina cathaoirleach ar na Coistí Forbartha Eacnamaíochta agus Sláintíochta, agus bhí sí ar roinnt coistí eile. Bhí sí ina hAbhcóide Poiblí i gCathair Nua-Eabhrac ó 2013 go 2018 níos déanaí.

Bhí James ina hiarrthóir i dtoghchán geabalach Nua-Eabhrac 2022. D’fhógair sí a hiarrthóireacht an 29 Deireadh Fómhair, 2021, agus chuir sí a feachtas ar fionraí ar 9 Nollaig, 2021, ag roghnú rith don toghchán le haghaidh atoghadh mar ard-aighne ina ionad sin.

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Letitia Ann James ar 18 Deireadh Fómhair, 1958, i Brooklyn, Nua-Eabhrac.  Tá sí ar dhuine d’ochtar clainne a rugadh do Nellie James (r. 1919, Martinsville, Achadh an Iúir)  agus Robert James.  D'fhreastail sí ar scoileanna poiblí i gCathair Nua-Eabhrac. D'fhás sí aníos i Park Slope, Brooklyn, agus d’fhreastail sí ar Ardscoil Fort Hamilton. Fuair sí a BA ó Choláiste Lehman Ollscoil Chathair Nua-Eabhrac i 1981,  agus bhí na healaíona liobrálacha le béim ar obair shóisialta  mar phríomhábhar aici.

Fuair sí a céim JD ó Scoil Dlí Ollscoil Howard in Washington, DC, agus ligeadh isteach í chun an dlí a chleachtadh i Stát Nua-Eabhrac i 1989. In 2013, d’fhreastail James ar Scoil Gnóthaí Idirnáisiúnta agus Poiblí Columbia chun céim a bhaint amach i Riarachán Poiblí.

## Gairmréim
## Naisc sheachtracha
*'''Trump ar a thriail.''' Letitia James: an t-aturnae ginearálta gan eagla ag bagairt ar ghnó Trump' (I mBéarla) 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Macarón

Feadóga fada crua de thaos triomaithe cruithneachta is ea **macarón** nó **macaroni**, a bhogann nuair a bhruitear iad. As an Iodáil a thagann an macarón, leathchosúil le spaigití.

## Féach freisin

* Spaigití

## Tagairtí

Catagóir:Pasta
Catagóir:Bia na hIodáile
Suomen Kuvalehti

Iris Fionlainnise é ***Suomen Kuvalehti*** (gnáthghiorrúchán: **SK**) a fhoilsítear uair in aghaidh na seachtaine, Dé hAoine. Is é an gnólacht foilsitheoireachta *Otavamedia* an foilsitheoir. Is é is brí le hainm na hirise ná *Pictiúr-Iris na Fionlainne*. Glactar leis gur seachtanán dáiríre atá i gceist agus é ag cardáil ceisteanna cultúrtha, eacnamaíochta agus polaitíochta. Tá an iris á foilsiú ón mbliain 1916 i leith, ach roimhe sin bhí dhá iris eile a bhí ar aon teideal léi: an chéad cheann a bhí á fhoilsiú sna blianta 1873–1880 agus an dara hiarracht sa bhliain 1894.

## Naisc sheachtracha

## Féach freisin
* *[[Comhar]]*

## Tagairtí

Catagóir:Irisí nuachta
Catagóir:Tréimhseacháin Fhionlannacha
Catagóir:Tréimhseacháin Fhionlainnise
Catagóir:Seachtanáin
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1916
Catagóir:Bunaithe sna 1910í
Alex Albon

Is tiománaí Téalannach-Briotanach de chuid Fhoirmle a hAon é **Alexander Albon Ansusinha** (Téalainnis: **อเล็กซานเดอร์ อัลบอน อังศุสิงห์**). Rugadh i Londain, Sasana é ar 23 Márta 1996. I 2022, ghlac sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann Williams. Thiomáin sé le  Torro Rosso agus Red Bull Racing roimhe sin

## Tagairtí

Catagóir:Tiománaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh i 1996
Catagóir:Daoine beo
Bourgeoisie

thumb|An tIasachtóir airgid agus a bhean chéile
Aicme shóisialta atá sainmhínithe go socheolaíochta é **an bourgeoisie**, atá comhionann leis an mheánaicme nó leis an mheánaicme uachtarach. Déantar idirdhealú idir iad agus an phrólatáireacht (nó an chosmhuintir) de bharr a saibhreas coibhneasta, agus a gcaipiteal cultúrtha agus airgeadais. Roinntear é uaireanta ina mion (*petite*), meán (*moyenne*), mór (*grande*), uachtair (*haute*), agus ársa (*ancienne*) bourgeoisie, (i dteannta a chéile tugtar “an bourgeoisie” orthu).

Bíonn an bourgeoisie, sa chiall bhunaidh, bainteach go dlúth le cathracha a bheith ann, agus aithnítear é mar sin de réir a chairteacha uirbeacha (m.sh. cairteacha bardasach, pribhléidí baile, dlí baile na Gearmáine), agus mar sin ní raibh aon bourgeoisie eile ann seachas saoránaigh na gcathracha. Tháinig tuathánaigh faoi chóras dlí eile.

San fhealsúnacht Mharxach, is é an bourgeoisie an aicme sóisialta a tháinig chun bheith ina n-úinéirí ar na modhanna táirgthe le linn an tionsclaithe chomhaimseartha  chun a bhforlámhas eacnamaíoch a chinntiú sa tsochaí.

Thug Joseph Schumpeter faoi deara ghnéithe nua a ionchorprú san bhourgeoisie, sé sin fiontraithe a ghlac rioscaí  chun nuálaíocht a thabhairt do thionscail agus don gheilleagar trí   phróisis ar a dtugtar 'díothú cruthaitheach',  mar fhórsa tiomána an innill chaipitlíoch.

## Sanasaíocht
Tháinig  an focal Fraincise Nua-Aimseartha *bourgeois* ón tSean-Fhraincis ** (cathair faoi bhallaí), a dhíorthaigh ó *bourg* (baile margaidh), ó sheanteanga na bhFranc *burg* (baile).

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr
Catagóir:Marxachas
Spaigití

mion|clé
Bia Iodálach, atá leathchosúil le macrón, déanta de thaos cruithneachta agus é ina fheadáin chaola, is ea **spaigití**.

## Féach freisin

* Macarón

## Tagairtí

Catagóir:Bia na hIodáile
Catagóir:Pasta
Guto Harri

Is craoltóir, scríbhneoir agus comhairleoir cumarsáide straitéiseach Breatnach é **Guto Harri** (rugadh 8 Iúil 1966). Feidhmíonn sé mar Stiúrthóir Cumarsáide Shráid Downing.

Chaith Harri 18 mbliana mar iriseoir ag an BBC. Ó 2008 go 2012 bhí sé ina stiúrthóir ar ghnóthaí seachtracha do Mhéara Londain Boris Johnson. D’oibrigh sé le News International ó 2012 go 2015, Liberty Global ó 2016 go 2017, Hanover Communications ó 2018 go 2020, agus Hawthorn Advisors ó 2020 go 2022. 

I mí na Bealtaine 2021, chuaigh Harri isteach i GB News mar láithreoir; cuireadh ar fionraí é agus d’éirigh sé as ina dhiaidh sin i mí Iúil 2021 tar éis dó dul ar a ghlúin ar aer. In 2022, cheap an Príomh-Aire Johnson Harri mar Stiúrthóir Cumarsáide Shráid Downing, tar éis do Jack Doyle éirí as.

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Guto Harri i gCaerdydd don scríbhneoir agus síciatraí Harri Pritchard-Jones agus Lenna (née Harries). Cainteoir Breatnaise ó dhúchas é, rinne sé staidéar i Tonyrefail Community School agus i Ysgol Bryntaf, sular d’fhreastail sé ar Ysgol Gyfun Llanhari. Tar éis dó A Leibhéal a bhaint amach, glacadh le Harri isteach i gColáiste na Banríona, Oxford, áit a ndearna sé staidéar ar fhealsúnacht, polaitíocht agus eacnamaíocht. Ansin rinne sé cúrsa iarchéime san Iriseoireacht Chraolacháin in Ollscoil Caerdydd.

## Gairmréim
Thosaigh sé a ghairm bheatha i raidió na na Breatnaise sular bhog sé go líonra raidió agus teilifíse. Chuir sé go rialta le clár *Newyddion* S4C agus ar roinnt clár faisnéise stairiúla do S4C. Chuir sé roinnt de phríomhchláir toghcháin BBC Wales i láthair níos déanaí.

## Tagairtí

Catagóir:Iriseoirí Breatnacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Ynys Echni

Oileán i gCaol Bhriostó (Breatnais:*Môr Hafren*) is ea **Ynys Echni** (Gaeilge:*Oileán Réidh*). Tá sé suite timpeall trí mhíle go leith ó Larnog, Bro_Morgannwg, ach tá sé á riaradh ag cathair Chaerdydd. Tá *Ynys Rhonech* in aice láimhe. Riartar Ynys Echni mar chuid den Bhreatain Bheag, rud a fhágann go bhfuil sé ar an áit is faide ó dheas sa tír, mar is cuid de Shasana é *Ynys Rhonech*.
Catagóir:Oileáin Chaerdydd
Catagóir:Oileáin i gChaol Bhriostó
Catagóir:Limistéir faoi Chosaint Speisialta sa Bhreatain Bheag
Catagóir: Calafoirt agus cuanta Mhuir nIocht
Catagóir:Cósta Chaerdydd
Eric Adams

Polaiteoir Meiriceánach is ea **Eric Leroy Adams** a rugadh ar 3 Meán Fómhair 1960. Iar-phóilín, iaruachtarán Bhuirg Brooklyn, agus 110ú méara Chathair Nua-Eabhrac é. 

Chaith Adams breis is 20 bliain leis an bpóilíneacht i gCathair Nua-Eabhrac, ar dtús mar phóilín sa chóras iompair agus ansin mar bhall den NYPD, seirbhís phóilíneachta na cathrach. Chuaigh sé ar scor agus rang captaen bainte amach aige. D'fhreastail sé mar bhall de Sheanad Stát Nua-Eabhrac ó 2006 go 2013, mar ionadaí an 20ú ceantar seanaid i mBrooklyn. I mí na Samhna sa bhliain 2013 toghadh Adams mar Uachtarán Bhuirg Brooklyn agus atoghadh don phost sin é sa bhliain 2017. Eisean an chéad duine de shliocht Afracach sa phost úd.

Ar 17 Samhain 2020, d'fhógair Adams go raibh sé ina iarrthóir ar phost mhéara Chathair Nua-Eabhrac mar bhall den Pháirtí Daonlathach. Bhí sé thiar sna pobalbhreitheanna i dtosach an fheachtais i ndiaidh iarrthóir eile, mar atá Andrew Yang, ach sa deireadh, ar 6 Iúil 2021, bhain Adams an bua sa réamhthoghchán. Sa toghchán ginearálta bhain Adams ollbhua amach ar iarrthóir an Pháirtí Phoblachtaigh, Curtis Sliwa. Go gairid i ndiaidh meán oíche ar 1 Eanáir 2022, ghlac Adams mionn na hoifige mar mhéara Chathair Nua-Eabhrac.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Daoine disléicseacha
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Méaraí
Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Póilíní
Catagóir:Scríbhneoirí as Brooklyn, Nua-Eabhrac
Prólatáireacht

[thumb|''An Ceathrú Eastát'' ([An Iodáilis|Iodáilis: *Il quarto stato*), le Giuseppe Pellizza da Volpedo, 1901.]]
Is í **an phroletariat** (ón Laidin *proletarius*, 'ag táirgeadh sleachta'), de réir Karl Marx ach go háirithe, an aicme shóisialta in éadan na haicme caipitlíche. Saothróirí pá is ea iad an aicme shóisialta seo, agus baill den tsochaí nach bhfuil ach a gcumhacht saothair (a gcumas oibre) mar luach eacnamaíoch suntasach acu. Is proletariat í ball d'aicme den sórt sin.

Measann fealsúnacht Mharxach gur fhulaing an phroletariat faoin córas caipitlíoch, curtha iachall ghlacadh le pá gann mar mhalairt ar na meáin táirgeachta a  choimeád ar siúl, a bhaineann le haicme na n-úinéirí gnó, an bhourgeoisie.

D’áitigh Marx go dtugann an cos ar bolg seo comhleasanna eacnamaíocha agus polaitiúla don phroletariat, a sháraíonn teorainneacha náisiúnta, impítear orthu aontú le chéile agus cumhacht a ghlacadh ón aicme chaipitlíoch, agus ar deireadh thiar, sochaí chumannach a chruthú saor ó idirdhealú aicmeach.

## An Phoblacht Rómhánach agus an Impireacht
Is éard a bhí sna proletarii aicme shóisialta de shaoránaigh Rómhánacha nach raibh mórán maoine acu nó nach raibh maoin ar bith acu. Is dócha gur tháinig an t-ainm ón daonáireamh, a rinne údaráis na Róimhe gach cúig bliana chun clár saoránach agus a gcuid maoine a tháirgeadh, a chinn a ndualgais mhíleata agus a bpribhléidí vótála. Thuit iad siúd a raibh 11,000 ***as nó*** níos lú, faoi bhun an chatagóir is ísle le haghaidh seirbhíse míleata, agus a gcuid leanaí — (sliocht)—bheidís áirithe in ionad maoine; mar sin an t-ainm  (táirgeoir sliochta). D'íoc saoránaigh-shaighdiúirí Rómhánacha as a gcapaill agus a n-arm féin, agus throid siad gan íocaíocht ar son an Chomhlathais, ach an t-aon ranníocaíocht mhíleata amháin a bhí ag  ná a leanaí, na saoránaigh Rómhánacha sa todhchaí a d'fhéadfadh críocha gafa a choilíniú. Go hoifigiúil, tugadh  ar shaoránaigh gan réadmhaoin toisc gur "daoine iad a cláraíodh ní de réir a maoine...ach go simplí mar dhaoine beo, go príomha mar chinn (  ). ) an teaghlaigh."  
clé|mion| ''Seccessio plebis'', foirm agóide sa tSean-Róimh, áit a bhfágfadh na proletarii an chathair, rud a chuir as don gheilleagar
## Tagairtí

Catagóir:Sóisialachas
UCI World Tour 2019

Ba é Turas Domhanda UCI 2019 an naoú heagrán déag de UCI World Tour. Tugann sé le chéile na príomhrásaí i séasúr rásaíochta bóthair gairmiúil na bhfear. Bhí sé ar siúl i 38 imeacht 15 Eanáir  chuig 22 Deireadh Fómhair 2019.

## Foirne

Thug an UCI 18 ceadúnas UCI World Tour d’fhoirne do shéasúr Turas Domhanda UCI 2019.

## Féilire agus torthaí
Didactica magna

Leabhar a scríobh an fealsamh, oideolaí agus diagaire Seiceach Iohannes Amos Comenius (Seicis: *Jan Amos Komenský*)  idir 1627 agus 1638 agus foilsíodh den chéad uair i 1657  is ea an ***Didactica magna*** nó (Gaeilge: *An Teagascóir mór*) An teideal iomlán (Laidin : *Didactica Magna, Universale Omnes Omnia Docendi Artificium Exhibens* ), (Gaeilge: *An Teagascóir Mór, An Ealaín Iomlán chun Gach Rud a Mhúineadh don Uile Dhuine*), .i., 

## Achoimre
Tugtar an *Didactica magna* go coitianta ar an gcéad mhórshaothar oideolaíochta seo. Chuir an t-údar, *Iohannes Amos Comenius*, síos ar a shaothar mar "teagasc na beatha", a raibh sé mar aidhm aige "gach rud a mhúineadh go hiomlán do gach duine" (Laidin:*omnes omnia omnino excoli* ).  Is é an cúlra don éileamh ard seo ná an dearcadh comhaimseartha nach bhfuil ach an duine oilte ina dhuine. Mar sin léirigh Comenius cur chuige antraipeolaíochta dóchasach, a fheiceann rud éigin go maith i ngach cine daonna agus a mheasann go ginearálta gur féidir é seo a fhorbairt (trí oideachas). Comhthreomhar leis seo, feidhmíonn an *Didactica magna* mar threoir chun toradh foghlama ard a bhaint amach do na scoláirí in atmaisféar taitneamhach foghlama.

## Tagairtí

Catagóir:Iohannes Amos Comenius
Catagóir:Leabhair le Iohannes Amos Comenius
Iohannes Amos Comenius

Diagaire, fealsamh agus oideolaí a rugadh sa tSeicis an lae inniu ab ea **Iohannes Amos Comenius** (Seicis: *Jan Amos Komenský*) . Fear iltíreachuilíoch a bhí ann, cinnte de ról tábhachtach an oideachais i bhforbairt an duine. An saothar a thug clú air ar fud na hEorpa agus a meastar gurbh é an saothar ba thábhachtaí leis ná an **[[Didactica magna]],** agus foilsíodh a chéad eagrán sa bhliain 1630. 

Bhreathnaigh sé go raibh staidéar teangacha an-tábhachtach agus chruthaigh sé  an leabhar Janua linguarum reserata, nó 'Doras na dTeangacha Díghlasáilte', a bhain cáil amach dó féin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1592
Catagóir:Básanna i 1670
Catagóir:Diagairí na Críostaíochta
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Eolaithe
Catagóir:Fealsúna
Catagóir:Fir
Catagóir:Múinteoirí
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Scríbhneoirí Seiceacha
Fungie (deilf)

mion|Fungie sa bhliain 2019
Deilf iomráiteach ab ea **Fungie** a raibh cáil mhór air i mbaile an Daingin i gContae Chiarraí. Chaith Fungi beagnach 40 bliain (1980idí - 2020) ag mealladh turasóirí agus bhí baint mhór aige le forbairt thurasóireacht an Daingin.
mion|Cuimhneachán inniu
D’imigh Fungi as radharc i mí Dheireadh Fómhair 2020. 

## Féach freisin

* An Daingean

## Tagairtí

Catagóir:Daingean
Catagóir:Deilfeanna
Catagóir:Gaeltacht Chontae Chiarraí
Lapa

Cos ainmhí, a bhfuil ingne air, is ea **lapa**.

## Féach freisin

* Crúb
* Crúb (éin nó cait)

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ainmhithe
Catagóir:Lámh
Catagóir:Cosa
Catagóir:Cos
Teaghlach Wessex

Tagraíonn **Teaghlach Wessex**, ar a dtugtar **Teaghlach Cherdic** agus **Ríshliocht na nIar- Shacsanach**freisin, don teaghlach, a bhunaigh Cerdic go traidisiúnta, a bhí i gceannas ar Wessex i nDeisceart Shasana ó thús an 6ú haois. Bhain an teaghlach  an lámh in uachtar  i ndeisceart Shasana tar éis an Rí Ecgberht teacht i gcoróin sa bhliain bhliain 802 . Shábháil Alfred Mór Sasana ó choncas na Lochlannach ag deireadh an naoú haois déag agus rinneadh   a gharmhac  ina chéad rí ar Shasana sa bhliain 927. Tháinig deireadh le réimeas tubaisteach Æthelred  le concas na nDanar sa bhliain 1014. Rinne Æthelred agus a mhac Edmund Ironside iarracht cur i gcoinne na Lochlannach i 1016, ach i ndiaidh a mbáis, rialaigh Cnut Mór na Danmhairge agus a chlann mhac go dtí 1042. Ansin fuair an teaghlach Wessex an chumhacht arís faoi mhac Æthelred, Éadbhard Coinfeasóir, ach chaill sé í tar éis Choncas na Normannach i 1066. Tá ríthe Shasana go léir ó Anraí II ina shliocht den Teaghlach Wessex, trí Matilda na hAlban, bean chéile Anraí 1, a bhí ina hiníon garpháiste ag Edmund Ironside.

## Stair
Forógra na gCumannach (1848)

Foilsíodh **Forógra Pháirtí na gCumannach** nó **Forógra na gCumannach,** le Karl Marx agus  Friedrich Engels ar 21 Feabhra 1848.

Foilsíodh é gan ainm i dtosach, toisc go raibh lucht a scríofa faoi bhrú. I Londain a foilsíodh é agus i nGearmáinis amháin ar dtús. Tháinig aistriúchán Béarla amach sa bhliain 1850. 

D'fhoilsigh Páirtí Cumannach na hÉireann aistriúchán Gaeilge sa bhliain 1986.

### 1848
Tugtar Bliain na Réabhlóidí ar an mbliain 1848, mar gur tharla ceannaircí agus réabhlóidí go leor ann a d'fhág formhór Iarthar na hEorpa ina cíor tuathail.

D'eisigh Marx agus Engels "Éilimh Pháirtí Cumannach na Gearmáine" ó Pháras i mí an Mhárta 1848. Sa phaimfléad cuireadh réimse leathan éileamh chun cinn; aontú na Gearmáine, vótáil chomhchoiteann, díothú na ndualgas feodach, agus spriocanna den chineál céanna is a bhí ag na meánaicmí.

## Féach freisin

* Bliain na Réabhlóidí, 1848

## Tagairtí

Catagóir:1848
Catagóir:Leabhair
Catagóir:Marxachas
Stair na nGiúdach sa Rúis

Téann stair na nGiúdach sa Rúis agus na ceantair a raibh baint stairiúil acu leo siar 1,500 bliain ar a laghad. Go stairiúil bhí Giúdaigh sa Rúis ina ndiaspóra mór reiligiúnach agus eitneach; tráth dá raibh, d'óstáil Impireacht na Rúise an pobal Giúdach is mó ar domhan. Laistigh de na críocha seo, d'fhás na pobail phríomha Ghiúdacha Aisceanazaíocha as go leor ceantar éagsúil agus d'fhorbair siad go leor de na traidisiúin diagachta agus cultúrtha is sainiúla de chuid an Ghiúdachais nua-aimseartha, agus iad ag tabhairt aghaidh ar thréimhsí de bheartais idirdhealaitheacha frith-Sheimíteacha agus de ghéarleanúintí freisin.

Sholáthair Daonáireamh croídhaonra Giúdach measta ag 157,763, móide daonra eile 41,000 duine neamhdhearbhaithe arbh ionann iad agus an croí-dhaonra Giúdach, mar 200,600 san iomlán, sa bhliain 2010..

## Forbhreathnú agus cúlra
Is iad na Giúdaigh Aisceanazaíocha an grúpa is mó i measc na nGiúdach sa Rúis, ach cuimsíonn an pobal freisin cuid shuntasach de neamh-Aisceanásaígh eile ó diaspóra Giúdach eile lena n-áirítear Giúdaigh Shléibhe, Giúdaigh Shafáratachai, Cáirimigh Chriméacha, Crim-Ghiúdaigh, Giúdaigh Bhocharacha agus Giúdaigh Sheoirseacha.
## Tagairtí

Catagóir:Ailt le téacs sa Rúisis
Catagóir:Ailt le téacs san Eabhrais
Berel Lazar

Is raibí Ortadocsach, Chabad-Lubavitch Hasadach é **Shlomo Dov Pinchas** **Lazar** (rugadh 19 Bealtaine, 1964), nó mar is fearr aithne air **Berel Laza**r. Thosaigh sé ar a sheirbhís sa Rúis sa bhliain 1990. Tá aithne air as a chairdeas le Vladimir Putin, ó 2000 i leith, d'fhóin sé mar Phríomh-Rabaí na Rúise, agus ina chathaoirleach ar Chónaidhm na gComhphobal Giúdach sa Rúis agus ar Chónaidhm na gComhphobal Giúdach de Chomhlathas na Stát Neamhspleách. I Meán Fómhair 2005 ghlac sé ballraíocht i gCumann Poiblí na Rúise.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Rabaí Iodálach an 20ú haois
Catagóir:Raibithe Chabad-Lubavitch
Catagóir:Príomh-raibithe na Rúise
Catagóir:Raibithe Hasadach san Eoraip
Catagóir:Raibithe Cheartchreidmheach na hIodáile
Catagóir:Eisimircigh Iodálacha go dtí an Rúis
Catagóir:Baill de Chomhlachas Cónaidhme na Rúise
Catagóir: Cléir ó Mjilano
Catagóir:Raibithe Hasadachc na Rúise
Catagóir:Emissaries Chabad-Lubavitch
Catagóir:Giúdaigh Aisceanazaíocha na hIodáile
Ascar

Is é **Ascar** (Sean-Lochlainnis: *Ásgarðr* "clós na nÆsir") domhan na ndéithe Æsir i Miotaseolaíocht na Lochlannach. Ceapann neart taighdeoirí go bhfuil Ascar ar cheann de na 'naoi ndomhan' a luaitear sa miotaseolaíocht. Tá sé sa tairngreacht go scriosfar é i rith Ragnarök (clapsholas na ndéithe).   

## Sanasaíocht
Ciallaíonn *áss* 'duine de na déithe Æsir' i Sean-Lochlainnis. Is éard is *garðr* ná ceantar atá dúnta; tá gaol ann idir an focal sin agus *garda* agus *gairdín* na Gaeilge agus *guard*, *yard* agus *garden* an Bhéarla. Is leagan galldaithe den chomhfhocal *Ásgarðr* é *Asgard*, agus is gaelú de seo é Ascar.

## Stair Ascair
Chreideadh na Lochlannaigh gurb áit álainn é Ascar ina raibh cónaí ar na déithe Æsir. Bhí Óidin ina thiarna ar an tír sin. 

De réir na miotaseolaíochta, bhí Ascar gan bhalla gan chosaint tráth, ach thug Jötunn (fathach), a mhaígh gurb iontach an gabha é, cuairt ar na hÆsir. Gheall sé go gcuirfeadh sé balla thart ar Ascar taobh istigh de thrí gheimhreadh, dá dtabharfadh na hÆsir an ghrian, an ghealach agus an bandia Frae dó i ndíol ar a chuid oibre. D’aontaigh na déithe leis, ach dúirt siad go gcaithfidh an fathach an balla a chríochnú taobh istigh d’aon gheimhreadh amháin. Tar éis tamaill, bhí an chuma ar an scéal go raibh an fathach agus a chúntóir, sin a stail, Svaðilfari, chun a gcuid oibre a chríochnú in am, rud nach raibh na déithe ag súil leis. Sa chaoi go mbeidís in ann an ghrian, an ghealach agus Frae a choinneáil, rinne an dia Láca láir de féin le draíocht. D’imigh Svaðilfari le dul sa tóir ar an láir, agus ní raibh an fathach in ann an balla a chríochnú gan é féin. Mharaigh Túr an fathach lena chasúr, Mjölnir, agus chríochnaigh na hÆsir féin an balla cosanta. Cúpla mí ina dhiaidh sin, rug Láca searrach, an stail ochtchosach, Sleipnir.

## Láithreacha in Ascar

### Bifröst
Is tuar ceatha é Bifröst atá mar dhroichead idir Ascar na ndéithe agus Miðgarðr na ndaoine. Tairngríodh go scriosfar é ag na fathaigh i rith Ragnarök.

### Valhalla agus Fólkvangr
Cuid de halla Óidin, Glaðsheimr, is ea Valhalla, agus halla Frae is ea Fólkvangr, ina chónaíonn siad siúd a fuair bás sa chogadh. Einherjar atá ar mhuintir Valhalla, agus troidfidh siad in aghaidh an oilc ag Ragnarök. Tá cónaí ar na Vailcírí (bansprideanna a bhailíonn na mairbh i ndiaidh cathanna) i Valhalla freisin. 

### Tobar Urd
Tá Tobar Urd suite in aice le fréamh leis an gcrann Yggdrasill. Buaileann na déithe le chéile ann, agus tá cónaí ann ar na Noirn. 

### Áiteanna eile
-Bilskírnir, halla Túir

-Himinbjörg, halla Héamdail

-Fensilar, halla Fhroig

-Breiðablikk, halla Baldair

-Glitnir, halla Fhoirseití

-Landvidi, halla Víodair

-Nóatún, halla Nióird

-Sökkvabekkr, halla Shága

-Valaskjalf, halla Vailí

-Ydalir, halla Úllair

-Vingol, halla na mbandéithe

-Tobar Mhimír, ina bhfuil cónaí ar cheann beo an fhathaigh dhea-mhéiniúla, Mimír

## Sa chultúr coiteann
Feictear Ascar sa scannán ** (2017) agus i ngreannáin, scannáin, cláir theilifíse, agus físchluichí eile a bhaineann le Cruinne Marvel.

## Féach freisin

-An tAscar, luamh a bhfuil ainm an domhain mhiotasaigh air óir tógadh ag Ioruach é.

Catagóir:Miotaseolaíocht Ioruach
Tadhg mac Briain

Ba mac é ** Tadhg mac Briain ** (Meán-Ghaeilge ** Tadc mac Briain**) (bás 1023) le Brian Bóramha agus Eachradh, iníon Charlais mhic Ailealla Uí Aodha *Odba*.  Bhí mac amháin ag Tadhg, Toirdhealbhach Ua Briain, lena bhean chéile Mór ní Ghiolla Bhríde Uí Mhaoil Mhuaidh de Cineál Fhiachach.

Tar éis bás Bhriain Bhóramha i gCath Chluain Tarbh sa bhliain 1014, éilitheoir dáiríre a bhí Tadhg ar ríogacht na Mumhan, a agus a dheartháir Donnchadh mac Briain ina chéile comhraic. Maraíodh Tadhg faoi threoir Dhonnchadha sa bhliain 1023.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1023
Reasadh

Cathair anois caillte agus ceantar anaithnid ba ea **Reasadh** (Meán-Ghaeilge **Ressad**).  Creidtear gur chuid de chríocha Uí Fíodhghinte é, suite i gContae Luimnigh an lae inniu.

Ní fheictear an t-ainm ach i gcúpla foinse atá ar mharthain, cé gur sách saibhir a bhí an ceantar.

## Cath Reasadha
* Tuathal Teachtmhar

## Naomh Colmán
Insítear sa seanscéal *[[Conall Corc]] agus [[Corcu Loígde|Corca Laidhe]]*, chuir Naomh Colmán mallacht ar Reasadh, agus scriosadh a ballaí dá bharr.

## Ríthe Reasadha
Níl eolas ann ach ar bheirt fhear a bhí ina ríthe Reasadha as an dara leath den 10ú haois.

I nAnnála Inis Faithlinn don bhliain 980, tugtar an teideal rí Reasadha ar Dhonnabhán mac Cathail, rí Uí Fíodhghinte go dtí seo.  Ní fheictear an teideal sin in aon áit eile sna annála Éireann.

Sa dréacht polaitiúil *[[Cogad Gáedel re Gallaib]]* de chuid na 12ú haoise, ainmnítear an t-aon rí Reasadha eile, agus é ná *Flaithrí mac Allamarain*, as an 10ú haois amhail Donnabhán, bhriste i réim roimhe siúd.  Insítear i *CGG* gur maraíodh Flaithrí ag Íomhar Luimnigh c. 967 roimh Chath ''Sulchoit''.  Bhí Donnabhán ina comhghuaillí Íomhair, agus mac céile leis, ach ní luaitear Reasadh san alt.

Tá pearsa ann i nginealaigh Uí Chairbre (sinsir Uí Dhonnabháin) darb ainm * Flann Ressach*, ach ní fios an bhfuil gaol aige le *Ress/Ressad*.  Tá an iontráil le feiceáil i Leabhar Ghleann Dá Loch, macasamhail den bhunábhar i Saltair Chaisil anois caillte.

## Ráth Riaráiste
D'fhéadfadh é go bhfuil ainm an rátha Riaráiste in iarthar Chontae Luimnigh, áit a aimsíodh Cailís Ardach, fréamhaithe ó *Rí Reasadha*.

## Féach freisin
* Ráth Ardach

## Foinsí
* Edel Bhreathnach, "The cultural and political milieu of the deposition and manufacture of the hoard discovered at Reerasta Rath, Ardagh, Co. Limerick", in Mark Redknap (eag.), *Pattern and Purpose in Insular Art*. Oxbow Books. 2001.
* Vernam Hull (aistr.), "Conall Corc and the Corco Luigde", in *Proceedings of the Modern Language Association 62* (1947): 887–909
* Paul MacCotter, *Colmán of Cloyne: A Study*. Baile Átha Cliath: Four Courts Press. 1994.
* &mdash;, *Medieval Ireland: Territorial, Political and Economic Divisions*. Dublin: Four Courts Press. 2008.
* Kuno Meyer (eag.), "Conall Corc and the Corcu Luigde (Laud 610)", in *Anecdota from Irish Manuscripts III*. Baile Átha Cliath: Hodges & Figgis. 1910. Ll.&nbsp;57–63
* William O'Brien, Nick Hogan & James O'Driscoll, "Archaeological Investigations at Ballylin Hillfort, Co. Limerick", in *North Munster Antiquarian Journal*, inl. 56, 2016.
* James Henthorn Todd (eag. & aistr.), *[https://books.google.co.uk/books?id=TgMGAAAAQAAJ Cogadh Gaedhel re Gallaibh: The War of the Gaedhil with the Gaill]*. Londain: Longmans. 1867.

## Tagairtí

Catagóir:Uí Dhonnabháin
Cerdic Wessex

Cuirtear síos ar **'Cerdic**' sa Chroinic Angla-Shacsanach mar cheannaire ar lonnaíocht na nAngla-Shacsanach sa Bhreatain, agus é ina bhunaitheoir agus ina chéad rí ar Wessex na Sacsanach, a bhí i réim ó 519 go 534 AD. Maíonn an Chroinic go raibh gaol éigin ag ríthe Wessex ina dhiaidh sin le Cerdic. Mar sin féin, bíonn easaontas ann faoina bhunús, a eitneacht, agus fiú é a bheith ann. Mar sin féin, cé go n-éilítear gurb é bunaitheoir Wessex ag ríthe na Sacsan Thiar níos déanaí, bheadh aithne ag lucht comhaimsire air mar rí ar na Gewissae, grúpa tíre nó treibhe. Ba é Caedwalla an chéad rí ar na Gewissae a thug ‘Rí na Sacsan Thiar’ air féin, i gcairt sa bhliain 686.

## Sanasaíocht
Ceapann formhór na scoláirí gur  Bhriotanach seachas Gearmánach é an t-ainm Cerdic, foirm den ainm Ceretic.  De réir hipitéis an tionscnaimh Bhriotáinigh, díorthaítear Cerdic ón ainm Briotanach *Caratīcos nó *Coroticos. B’fhéidir go dtugann sé sin le fios gur Briotánach ó dhúchas a bhí i gCerdic, agus gur ghalldaíodh a shliocht le himeacht ama.  Tacaíonn na hainmneacha a d’fhéadfadh a bheith neamh-Ghearmánach ar chuid dá shliocht, lena n-áirítear Ceawlin, Cedda agus Caedwalla, leis an tuairim seo. 

## Cúlra

Catagóir:Básanna i 534
Alain Delon

mion|1961
B'aisteoir agus stiúrthóir Francach é **Alain Delon** (8 Samhain 1935 - 18 Lúnasa 2024). 
[mion|[Nicolas Sarkozy - Alain Delon - 2010]]

## Gairm
Thosaigh sé a ghairm bheatha i 1957.  

Bhí sé ar cheann de na haisteoirí is mó ráchairt i bpictiúrlanna na Fraince, ag imirt i scannáin a mheallann thart ar 134 milliún lucht féachana pictiúrlann, rud a chiallaíonn sé ar cheann de na haisteoirí is cáiliúla sa Fhrainc agus ar cheann de na Fraince is cáiliúla sa domhan. 

Tar éis dó an bille a roinnt le haisteoirí móra ar nós Jean Gabin, Simone Signoret, Brigitte Bardot, Michèle Morgan, Danielle Darrieux, is clasaicigh den phictiúrlann iad líon mór scannán inar sheinn sé:  Zorro i 1975, agus tá blas ar an gceann seo cosúil le scannán Iodálach Wild West (spaghetti western).
mion|2013

Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Aisteoirí Francacha
Catagóir:Scríbhneoirí scéalta bleachtaireachta
Valhalla

thumb|214px|deas|"Walhall" (Valhalla) le Emil Doepler (t. 1905)

Halla in Ascar ina bhfuil cónaí ar leathchuid dóibh siúd a maraíodh sa chogadh is ea **Valhalla** (Sean-Lochlainnis: *Valhǫll*) i Miotaseolaíocht na Lochlannach. I ndiaidh cathanna, de réir na miotaseolaíochta, roghnaíonn an bandia Frae leathchuid de na mairbh le tógáil chuig a halla féin, Fólkvangr, agus bailíonn na Vailcírí an leath eile agus tógann chuig Valhalla iad. Tugtar *[[einherjar]]* ar na laochra marbha a chónaíonn i Valhalla, agus deirtear go n-imeoidh siad le troid ag Ragnarök.  Tá Valhalla suite taobh istigh de halla Óidin, Glaðsheimr, agus tá 540 doras ann, sa dóigh gur féidir le 800 *einherjar* dul tríothu ag an am céanna. 

Catagóir:Miotaseolaíocht Ioruach
Crúb (éin nó cait)

mion|crúba cait, nó ingne cait nó crúcaí cait
Lapa éin nó cait is ea **crúb,**  i gcomhthéacsanna áirithe.
mion|crúb éin nó crobh éin

## Féach freisin

* Crúb

## Tagairtí
 

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ainmhithe
Ljósálfar agus Dökkálfar

Luaitear **Ljósálfar** (daoine sí geala/eilbh geala) agus **Dökkálfar** (daoine sí dorcha/eilbh dhorcha) i Miotaseolaíocht Lochlannach. Sa scéal *Gylfaginning* san Éada Próis le Snorri Sturluson, deirtear go bhfuil na ljósálfar ina gcónaí in áit ar neamh ar a dtugtar Álfheimr agus ar neamhanna eile, agus go bhfuil na dökkálfar ina gcónaí faoin talamh. Maíonn neart daoine go bhfuil Álfheimr (nó Ljósálfheimr) ar cheann de na 'naoi ndomhan' a luaitear sa mhiotaseolaíocht, ach luaitear sna foinsí go bhfuil an dia Fraer ina thiarna ar Álfheimr agus é ina chónaí taobh istigh d’Ascar, domhan na ndéithe Æsir. Tá tuilleadh conspóide ann faoi na dökkálfar, áfach, mar tugtar svartálfar (daoine sí/eilbh d(h)ubha) mar ainm eile ar na habhaic. Measann roinnt taighdeoirí, mar sin, gur ionann na svartálfar, na dökkálfar agus na habhaic, agus gur chum Snorri Sturluson (Íoslannach Críostaí) an difríocht idir na daoine sí dorcha agus na daoine sí geala faoi thionchar miotais Chríostaí na n-aingeal dubha agus na n-aingeal geala. 

## Tagairtí

Catagóir:miotaseolaíocht Ioruach
Éada Próis

Is éard atá san **Éada** (Sean-Lochlainnis: *Edda*), nó an t-**Éada Próis** mar a thugtar air anois chun idirdhealú a dhéanamh idir é agus Éada na nDán, ná leabhar Sean-Lochlainnise a scríobhadh san Íoslainn sa 13ú haois. Meastar gur scríobh Snorri Sturluson na hÍoslainne é, nó gur chuir sé é le chéile ar a laghad ar bith, t. 1220. Is é an foinse is fearr ar marthain faoi Mhiotaseolaíocht Lochlannach é, agus tá sé bunaithe ar dhánta ársa éagsúla, ina measc, na cinn sin atá ar fáil in Éada na nDán. 

## Sanasaíocht
Níltear cinnte cad is brí leis an bhfocal *Edda*. Tá teoiric ann gur 'leabhar Oddi' atá ann – is é Oddi an baile mór inar tógadh Snorri, ach ní raibh sé fós ina chónaí ann agus é ag scríobh an Éada. Luann taighdeoirí eile gurbh fhocal Sean-Lochlainnise é *edda* a chiallaigh 'sin-seanathair', agus go raibh an chiall 'filíocht, spreagadh' ag an bhfocal *óðr*. Tá teoiric eile bunaithe ar an bhfocal Íoslainnise *kredda* 'creideamh' (ón Laidin *credo* 'creidim'): seans go raibh focal *edda* 'scríbhneoireacht' ann freisin, ón Laidin *edo* 'scríobhaim'.

## Ranna
Tá ceithre ‘leabhar’ ann san Éada Próis:

### An Réamhrá
Ba Chríostaí é Snorri, agus ní raibh sé ag iarraidh fearg a chur ar an Eaglais agus é ag scríobh faoi na scéalta págánta. Mar sin, chum sé réamhrá ina míníonn sé nach raibh sna 'déithe' ach daoine daonna forbartha a tháinig ón Traí go dtí an Eoraip Thuaidh, agus a mbíodh na Lochlannaigh á n-adhradh. 

thumb|147px|clé|''Gylfaginning''

### ''Gylfaginning''

In *Gylfaginning* ('Cur Amú Gylfi'), insíonn trí neach darb ainmneacha Haar, Jafnhär agus Þridie (Ard, Lán-Chomh-hArd, agus Tríú) don Rí Gylfi faoi stair na nÆsir, na Vanir, na Jötnar agus na naoi ndomhan ar fad. Dar le Snorri, a bhí ag géilleadh don Eaglais, tá Gylfi á chur amú mar níl na hÆsir ná na Vanir ina bhfíordhéithe ar chor ar bith.

### ''Skáldskaparmál''
Is comhrá é *Skáldskaparmál* ('Friotal na bhFilí') idir Aeigir (pearsantú den fharraige) agus Bráigí (dia na bhfilí). Mínítear na nathanna meafaracha agus na focail ornáideacha a úsáidtear san Éada.

### ''Háttatal''
Is liosta de na cineáil véarsaíochta a úsáidtear sa Sean-Lochlainnis é *Háttatal* a scríobh Snorri féin. 

Catagóir:Miotaseolaíocht Ioruach
Aonach

Tionól ársa na nGaeil ba ea **aonach** (Meán-Ghaeilge **óenach**), eagraithe tar éis bhás rí, banríona, nó draoi nó gaiscígh mór le rá, mar chuid de nósanna sinsearachta. I dteannta le siamsa a bheith ann, bhuaileadh ríthe agus daoine uaisle agus sos cogaidh i réim eatarthu.

Bhí trí chuspóir ag an aonach: urraim a thabhairt don duine marbh, dlíthe an Fhéineachais a chur i bhfeidhm, agus cluichí sochraide a eagrú.

Mhaireadh an urraim idir lá amháin agus trí lá, ag brath ar tábhacht an duine.  Chantai caointe darb ainm gubha, agus chumadh draoithe amhráin lom láithreach darb ainm ceapóga in ómós na marbh.  Dhóití an duine ansin ar breocharn.

Cuireadh ansin an tOllamh Éireann dlíthe i bhfeidhm trí bhaird agus draoithe, agus lastaí tine mhór.  Tharlaítí ansin Cúiteach Fuatha, cluichí aithne agus coirp i dteannta le margadh mór.

Bhí *Óenach [[Tailte|Tailten]]* an t-aonach is tábhachtaí a bhí ann, eagraithe faoi choimirce an Ardrí agus clann Uí Néill.  Dar le scríbhneoirí meánaoiseacha, bunaíodh é sa ré réamhstaire, agus mhair sé go dtí 1770.  Luaitear é i n-annála Éireann má bhí achrann nó aighneas ag an aonach, nó má theip ar an ardrí é a eagrú.  Chuir Saorstát Éireann athléiriú na gcluichí ar siúl idir na blianta 1924 agus 1932.

I measc aonach tábhachtach eile, bhí:
* Tlachta, mí na Samhna
* Carman, Contae Loch Garman
* Uisneach, mí na Bealtaine
* Raigne, Osraí.

Ní raibh nasc ag gach aonach le féilí págánacha.  Ainmníodh *Óenach Colmáin*, eagraithe is léir ag Lainn Eala, as Naomh Colmán Eala.

## Féach freisin
* An tAonach (idirdhealú): logainm coitianta in Éirinn

## Foinsí
* 
* 
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* Nally, T. H., The Aonac Tailteann and the Tailteann Games Their History and Ancient Associations ar archive.org
* John Lennon, ''Fairs and Assemblies in Ireland'' 

## Tagairtí

Catagóir:Ancient Ireland
Catagóir:Festivals in Ireland
Buamáil Aldershot (1972)

Ar 22 Feabhra 1972, phléasc buama sa bhialann i mBeairic Aldershot, Hampshire, áit a raibh an 16th Parachute Brigade. Mharaigh an IRA Oifigiúil cúigear bean (lónadóirí iad go léir), sagart agus an garraíodóir.

Tharla Domhnach na Fola i nDoire ar 30 Eanáir 1972 agus bhí fonn mallaithe díoltais ar an IRA ina dhiaidh sin.

I bhfianaise an tsamhnais a chuir marú buamáil na mbeairicí in Aldershot ar an saol mór, srl. d'fhógair an tIRA Oifigiúil sos cogaidh ar 30 Bealtaine 1972.

Ciontaíodh Noel Jenkinson níos déanaí, cumannach agus Protastúnach as Contae na Mí. Cúisíodh san éagóir é, b'fhéidir. Fuair Jenkinson anbhás ar 9 Deireadh Fómhair 1976 i bpríosún Leicester, faoi chúinsí amhrasacha.  Bhuail 'taom croi' é, ... agus 46 bliain in aois dó.

## Féach freisin

* IRA Oifigiúil
* Reisimint Pharaisiút

## Tagairtí

Catagóir:1972
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:IRA Oifigiúil
Loscadh na dílleachtlainne sa Chabhán

Ar 24 Feabhra 1943, chuaigh dílleachtlann trí thine i mbaile an Chabháin i lár na hoíche. Scoil saothair Naomh Iosaf an t-ainm ar an dílleachtlann agus ba leis na Cláiríní Bochta í. Cailleadh 35 cailín, dílleachta uilig (an ghirseach is óige 4 bliain d'aois) agus bean mhí-ámharach  amháin (80 bliain d'aois, ar cuairt ag an am). 

clé|mion|St Clare's Church, Convent Court... tá plaic ann inniu
clé|mion|St Clare's Church

### Cúlra
clé|mion|Reilig inniu
Cuireadh cailíní sa dílleachtlann ar chúiseanna éagsúla – mar shampla, dá mba rud é go bhfuair an mháthair bás, measadh nach raibh sé ceart iad a fhágáil faoi chúram a n-athar. 

Bhí teach níocháin ann mar chuid den dílleachtlann.  

Ní raibh aon mheas ar mhuintir an bhaile ar na cailíní; mar shampla caitheadh clocha leis na dílleachtaí uaireanta nuair a bhí siad amuigh.  

### An tubaiste
Bhí 90 duine in iomlán ina gcodladh sna suanliosanna nó san otharlann.  Ní raibh ach trí urlár sa bhfoirgneamh, urlár na talún san áireamh. 

Loisceadh ina mbeatha na cailíní nó bhásaigh siad de bharr ionanálú deataigh. "Druil dóiteáin lochtach, barraíocht doirse faoi ghlas – ina measc doras an staighre éalaithe, seirbhísí mí-éifeachtacha dóiteáin agus níos measa arís, leasc ar na mná rialta na cailíní a chur amach ar an tsráid ar eagla go bhfeicfeadh an pobal iad agus a ngúnaí oíche orthu."

Níor aslonnaigh na mná rialta - agus Miss O'Reilly - na cailíní as an bhfoirgneamh. Ach bhí cúpla nóiméad ann chun é sin a dhéanamh.   Dúirt an tuarascáil oifigiúil, "Miss O'Reilly committed a grave and critical error of judgement and this would not have happened had she been a person of calmer character, better training or a fuller sense of responsibilites ... she lost her head". 

Múinteoir tuata ba ea Miss O'Reilly agus tháinig sí slán as. Saoradh ó gach cúis na mná rialta, a tháinig go léir slán as an tragóid chomh maith.

Bhí sé ina ráfla, agus ní raibh ann ach ráfla, go ndúradh leis na cailíní gan a theacht anuas ón seomra ina rabhadar, "toisc go raibh siad gléasta i gcultacha oíche agus nár mhian leis na mná rialta go bhfeicfeadh na fir dhóiteán iad".  I ndáiríre, bhí na Siúracha (níl ach ceathrar luaite sa Tuarascáil) amuigh sa chlós, is cosúil, agus sheas siad i leataobh ag faire agus ní dhearna siad faic. 

Rinne daoine sa bhaile tréaniarracht dul isteach le cúnamh a thabhairt. Ach ghlac sé mórchuid ama dréimirí a aimsiú agus ní raibh a fhios acu ar dtús, creid nó ná creid, conas síneadh a bhaint as na dréimirí.  Léim triúr anuas as fuinneoga ar an dara urlár.  Ba bheag nár chaill fear, John McNally, a shaol san iarracht a rinne sé an tine a mhúchadh. 

### Inniu
Dúnadh an dílleachtlann in 1981. Tharla athfhorbairt ó shin. Níl aon leacht cuimhneacháin ar an bpríomhshráid ar chor ar bith (go dtí 2024 ar aon nós) ach tá plaic chuimhneacháin in aice le Saint Clare's Chapel, taobh thiar de. 

## Féach freisin

* Tithe Níocháin Maigdiléanacha

## Tagairtí

Catagóir:1943
Catagóir:Dóiteáin in Éirinn
Catagóir:Stair Chontae an Chabháin
Catagóir:Dílleachtlanna