open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Imoibreoir núicléach

Trealamh ina gcuirtear imoibriú núicléach eamhnaithe ar siúl faoi stiúir go mall rialta, agus an teas uaidh a úsáid chun uisce a fhiuchadh, tuirbín gaile a rothlú, agus leictreachas SA a ghiniúint. I lár baill bíonn feadáin ina bhfuil an breosla úráiniaim-235. Taobh leo, bíonn slata, déanta as ábhar éigin mar ghraifít, a fheidhmíonn mar mhaolaire ar na neodróin, á luasmhoilliú is á n-ionsú. Déantar an t-imoibriú a stiúradh leis na slata maolaire a tharraingt amach nó a shá isteach san imoibreoir. Bíonn píobáin ag rith tríd an imoibreoir chun uisce a iompar tríd agus teas a thógáil amach as. Fiuchtar is galaítear an t-uisce sna píobáin seo, agus téann an ghal, ag teocht ard is faoi bhrú ard, go dtí an tuirbín gaile. Rothlaíonn an tuirbín sin dineamó gineadóra leictreachais SA. Roimh thosú don imoibreoir, bíonn na slata maolaire go hiomlán isteach ann, gan an t-imoibriú slabhrúil a bheith ar siúl. Ansin tarraingítear na slata maolaire amach go mall as go dtosaíonn an t-imoibriú slabhrúil. Deirtear go mbíonn an t-imoibreoir criticiúil ansin. Timpeall ar an imoibreoir go léir bíonn soitheach láidir coincréite atá treisithe le cruach. Bíonn an soitheach seo ann chun an radaighníomhaíocht fhíordhian mharfach atá istigh san imoibreoir a choimeád ann, agus mar sin cosaint a thabhairt do dhaoine atá ag obair timpeall air. Tá saghsanna éagsúla imoibreoirí núicléacha ann. In imoibreoir uisce fhiuchta, úsáidtear an t-uisce fuaraithe féin, é galaithe, chun na tuirbíní a rothlú. In imoibreoir uisce bhrúchóirithe, bíonn an t-uisce fuaraithe faoi bhrú chomh hard sin nach ngalaíonn sé ag an teocht ard, agus úsáidtear é chun uisce a fhiuchadh i gciorcad tánaisteach feadán is na tuirbíní a rothlú. In imoibreoir gásfhuaraithe, dé-ocsaíd charbóin nó gás eile a fhuaraíonn an t-imoibreoir, agus iompraíonn an gás an teasfhuinneamh don chiorcad tánaisteach uisce. I mearimoibreoir, ní bhíonn aon mhaolaire, agus úsáidtear sóidiam leachtach chun fuaraithe is chun an t-uisce sa chiorcad tánaisteach a théamh. I mearimoibreoir pórúcháin, úsáidtear U-238, saibhrithe le Pu-239, mar bhreosla, agus táirgeann sé tuilleadh Pu-239 mar fhotháirge. Is é seo an saghas imoibreora a úsáidtear chun ábhair eamhnaithe a ghiniúint i gcomhair buamaí núicléacha. Tá imoibreoirí ann atá dírithe ar thaighde amháin. Tá fuinneamh núicléach suntasach i soláthar cumhachta leictrí i dtíortha áirithe.

## Tagairtí
Imirce (bitheolaíocht)

Sa bhitheolaíocht, gluaiseacht orgánach nó a staid scaipthe (i gcás síolta, spór nó larbhaí) ó réigiún amháin go réigiún eile. Cuimsíonn sí gluaiseacht aontreo isteach i réigiún nó amach as, ach den chuid is mó, gluaiseachtaí déthreócha tréimhsiúla a bhíonn i gceist, ar feadh fad mór ar bhealaí cinnte atá sainithe go leor. Tarlaíonn a leithéid d'imirce shéasúrach, mar shampla, idir réigiúin bheathaithe samhraidh is geimhridh, agus spreagann fadú nó giorrú an lae í.

## Tagairtí
Imoibriú malartaithe

Imoibriú ceimiceach ina gcuirtear grúpa eile in ionad grúpa ar leith i móilín. Mar shampla, i ndéanamh alcóil ó hailíd ailcile, OH- + RCl → ROH + Cl-. 

## Tagairtí
Imoibriú slabhrúil

thumb|Imoibriú slabhrúil 
le ráta imoibrithe ag méadú
bhfisic núicléach, imoibriú in ábhar núicléach eamhnaithe a fhuasclaíonn eamhnú núicléach amháin, a spreagtar ar dtús le neodrón ionsaitheach, ansin tuilleadh neodrón a spreagann tuilleadh eamhnuithe, i gcaoi go leanann an próiseas ar aghaidh go slabhrúil. Má bhíonn dóthain toirte den bhunábhar eamhnaithe ann, ionas nach néalaíonn an iomarca de na neodróin a chruthaítear is go gcuireann dóthain díobh tús le heamhnuithe eile, mairfidh an t-imoibriú slabhrúil. Braitheann cumhacht núicléach is buamaí adamhacha ar imoibrithe slabhrúla ar úráiniam nó plútóiniam. 

## Tagairtí
Imoibriú slabhrúil polaiméaráise

Táirgeadh easpónantúil blúire DNA dhédhualaigh ó theimpléad DNA ar leith is ea **imoibriú slabhrúil polaiméaráise** (PCR). Measctar an teimpléad le príméir 5 is 3 DNA olaganúicléitíde, 20-40 bunphéire ar fad, a shainíonn deireadh an bhlúire, núicléitídí aonaracha, agus einsím theaschobhsaí a dtugtar *DNA polaiméaráise* uirthi. Ardaítear an teocht a dhóthain chun dhá dhual an DNA héilicse a scaradh óna chéile, agus ansin ligtear do na príméir ainéaladh ar an DNA teimpléid, is don pholaiméaráis oibriú, agus méadaíonn an líon cóipeanna den DNA in imoibriú slabhrúil. Is féidir RNA a úsáid mar theimpléad freisin, ach is gá cóip DNA de a tháirgeadh ar dtús trí úsáid a bhaint as an einsím cúltrascrioptáis: tugtar *RT-PCR* ar an bpróiseas seo. 

## Tagairtí
Imoibriú suimithe

Imoibriú ceimiceach ina gcuimsíonn an toradh na hadaimh uile as na himoibreáin uile. Mar shampla, sa pholaiméiriú suimithe chun polaiteitiléin a dhéanamh, suimítear monaiméir i ndiaidh monaiméire mar a bheadh coirníní ar bhraisléad, agus gach adamh den mhonaiméir mar dhlúthchuid den pholaiméir líneach. *Aducht* a thugtar ar thoradh a leithéid seo imoibrithe. 

## Tagairtí
Impire (leamhan)

Leamhan, ceann de na feithidí is mó ar Domhan, is ea **an t-impire**. An réise sciathán suas le 27 cm. Faightear sa Nua-Ghuine agus tuaisceart na hAstráile é. Na sciatháin liath nó liathdhonn, súilíní feiceálacha ar na sciatháin thosaigh is chúil. An chruimh glas, le faithní gruagacha ar gach teascán, a fhaightear ó Bhealtaine go Lúnasa. Codlaíonn sé ar feadh an gheimhridh mar phupa i gcocún. 

Saturnia pavonia-lu.jpg|Larbhaí níos óige
Saturnia pavonia caterpillar (top view) - Niitvälja bog.jpg|Larbhaí Scothaosta
Saturnia pavonia-lp.jpg|Pupaí

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Leamhain
Impitíogó

Ionfhabhtú éadrom craicinn a bhíonn coiteann i bpáistí, de bharr stafalacocais de ghnáth. Baineann sé leis an aghaidh, na lámha, agus na glúine. Ar dtús tarlaíonn achar deargtha, agus ina dhiaidh sin cloig neamhbhuana a bhriseann is a dhéanann gearba.

## Tagairtí
Impriseanachas

mion|''Impression, soleil levant'' le Claude Monet, 1872
Gluaiseacht thábhachtach san ealaín ba ea an t**Impriseanachas**. Thosaigh sé sa Fhrainc sna 1860idí,  bíodh is go raibh réamhghabháil uirthi i radhairc tíre an phéintéara Shinigh Shen Zhou (1427-1509), William Turner,, srl.    

## Modhanna
Stíl ealaíne ba ea an Impriseanachas a rinne iarracht ar thionchar an tsolais ar dhromchlaí éagsúla a ghabháil (go háirithe i suímh amuigh faoin aer) agus ar a bhfeiceann an tsúil ag meandar áirithe a thaifeadadh.  

Chlaochlaigh an t-impreiseanachas an phéinteáil, ag úsáid dathanna geala agus stríoca scáinte scuaibe. Thuig na hImpriseanaithe  an dóigh ab éifeachtaí le dathanna a thabhairt chun beatha agus iad curtha taobh lena chéile ar an chanbhás.  
mion|Renoir - A Girl with a Watering Can, 1876
I gcodarsnacht le réalachas sóisialta phéintéireacht Gustave Courbet (1819-1877) agus eile, pictiúir gheala spéiriúla a rinne na himpriseanaithe, agus iad fíorchoitianta ó shin i leith.

Ba é a chuspóir an gnáthshaol a thaifeadadh le húire agus le garchóngaracht láithreach, mar éirí amach i gcoinne an rómánsachais a chothaigh mealladh na déine tochtmhaire san ealaín. Spreag an dul chun cinn sa ghrianghrafadóireacht agus i dtaighde eolaíochta ar an dath agus ar an solas é.

## Péintéirí
I measc na bpéintéirí a bhain leis, bhí Monet (1840-1926),  Pissarro (1830-1903), Sisley, Degas, agus Renoir (1841-1919). Ghlac siad go léir leis na prionsabail ghinearálta a bhain leis an Impriseanachas. Ach ag an am céanna d’fhorbair siad a stíl phearsanta féin.. 

Léirmheastóir a thug an t-ainm orthu tar éis pictiúir de chuid Monet, *Impression, soleil levant* ("Imprisean": Éirí Gréine), a fheiceáil i 1872. Shéan siad dathanna dorcha na saotharlanna péintéireachta, agus rinne a gcuid péintéireachta amuigh faoin spéir chun iarmhairtí is dathanna lonracha sholas na Gréine ar uisce, crainn, páirceanna, agus mná áille a ghabháil is a léiriú.
## Gailearaí

Íomhá:Jean-Baptiste Armand Guillaumin 002.jpg|Armand Guillaumin, Tírdhreach sa cheantar Creuse, 1870
Íomhá:Cassatt Mary Elsie in a Blue Chair 1880.jpg|Mary Cassatt, *Elsie in a Blue Chair*, 1880
Íomhá:Camille Pissarro 009.jpg|Camille Pissarro, *Boulevard Montmarte, radharc oíche*, 1898
Íomhá:Mary Devens-Ferry.jpg|Mary Devens, *An Bád Farantóireachta, Caraveau*, fótaghrábháil, 1904
Íomhá:Degas- La classe de danse 1874.jpg|Edgar Degas, *An Rang Damhsa*, ola ar chanbhás, 1874


## Tagairtí

Catagóir:Impriseanachas
Catagóir:Péintéireacht
Imshruthú teirmeahailíneach

mion
mion
Is éard atá i gceist le **imshruthú teirmeahailíneach** ná imshruthú sa bhfarraige de bharr difríochtaí teochta is salandachta an tsáile. Tarlaíonn na difríochtaí seo mar thoradh ar théamh nó fuarú, galú nó comhdhlúthú, oighriú nó leá, agus na hathruithe iarmharacha i ndlús an tsáile ag dromchla na farraige. 
mion

### Míniú
Má mhéadaíonn an tsalandacht nó má laghdaíonn an teocht, méadófar an dlús, agus a mhalairt má laghdaíonn an tsalandacht nó má mhéadaíonn an teocht. Fiú más beag na hathruithe sa dlús, cuireann siad tús le himshruthú ingearach. 

Nuair a bhíonn dlús san uisce dromchlach níos mó ná san uisce faoina bhun, téann sé faoi, ag brú an uisce éadlúith i leataobh go sroicheann doimhneacht mar a bhfuil an t-uisce faoi sin níos dlúithe. Ansin leathann sé amach go cothrománach. 
mion
Mar sin, bíonn an fharraige ina cisil, an t-uisce is dlúithe ag an ngrinneall, agus cisil leanúnacha níos éadlúithe os a chionn. Is é sin, bíonn an fharraige srathaithe go hingearach den chuid is mó, agus tugtar *maiseanna uisce* is *saghsanna uisce* ar na cisil le teochtaí is salandachtaí sainiúla. 
mion

### Patrúin
Tá an t-imshruthú teirmeahailíneach éagsúil ó phatrúin imshruthaithe an uisce dhromchlaigh, de bharr na gaoithe a bhíonn eagraithe i gcriosanna leitheadúla, cosúil leis na criosanna aeráideacha. Is iad an crios dromchlach, atá measctha go maith, agus an crios teirmeachlaonach na criosanna ina dtarlaíonn na hathruithe is mó sna tréithe fisiciúla. Is lú ar fad na hathruithe sna tréithe fisiciúla is doimhne ná an príomh-theirmeachlaonas sna haigéin (timpeall 1 km ar doimhneacht). 

Ní bhíonn aon bhaint le haon imshruthú teirmeahailíneach go domhain ansin le himshruthú dromchlach, ach amháin timpeall an Antartaigh mar a síneann an Sruth Impholach Antartach ó bharr go grinneall, an príomhnasc idir na 3 phríomhimchuach aigéanach. 

Is í an tuiscint is fearr anois go gcruthaítear an chuid is mó de na maiseanna doimhne uisce ag domhanleithid arda, agus go dtagann uiscí go léir ghrinnill na n-aigéan is na bhfarraigí ón Antartach.

### Athrú aeráide
Tá na heolaithe ag dúil le hathruithe suntasacha a fheiceáil sna sruthanna luath nó mall leis an athrú aeráide.

## Féach freisin

* Sruth na Murascaille
* Sruth impholach Antartach
* Imshruthú iompaithe an uisce feadh an Atlantaigh

## Tagairtí

Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Mara
Catagóir:Aigéin
Catagóir:Aigéaneolaíocht
Imoibriú díbeartha

Imoibriú ceimiceach ina mbaintear cuid de mhóilín chun siúil agus a bhfágtar cuid níos lú ina dhiaidh. Mar shampla, san imoibriú seo: CH2Br- CH2Br + Zn → CH2=CH2 + ZnBr2, díbrítear an bróimín ón débhróimeatán agus fagtar eitiléin. 

## Tagairtí
Imthacaí

Feistí meicniúla chun seaftaí rothlaithe a iompar leis an bhfriotaíocht frithchuimilte is lú is féidir. Tá an-chuid imthacaí ann, le feidhmiú faoi chúinsí éagsúla. Mar shampla, le gráinní iompair, iompraítear an seafta rothlaithe ar roinnt gráinní iompair, suite i gcás idir an seafta agus gléasadh fosaithe.

## Tagairtí
Imtharraingt chandamach

Gníomhú na himtharraingthe ar scálaí fad fo-mhicreascópach nuair a thagann iarmhairtí candamacha i bhfeidhm go sonrach. Déanann na teoiricí imtharraingthe candamaí iarracht airí na meicnice candamaí is na coibhneasachta ginearálta a chuingriú. I dteoiric mar seo, tarlaíonn idirghníomhú imtharraingteach trí idirmhalartú graibheatón, ar candam tairgthe na himtharraingthe é an graibheatón. Ní bhfuarthas aon chruthú turgnamhach ar a leithéid d'idirghníomhú fós, ná níor saothraíodh teoiric chomhsheasmhach air ach an oiread.

## Tagairtí
Inbhéartú teochta

Is éard is **inbhéartú teochta** ann ná feiniméan meitéareolaíoch ina sáinníonn ciseal aeir the an t-aer níos fuaire faoina bhun. De ghnáth, san atmaisféar íochtarach laghdaíonn an teocht de réir mar a théann tú in airde, agus éiríonn an t-aer te trí chomhiompar. Má bhíonn truaillithe san atmaisféar, mar sin, scaipeann siad go ceartingearach suas, agus amach go cothrománach. Ó am go chéile, áfach, tárlaíonn inbhéartú teochta san atmaisféar ionas go luíonn ciseal d'aer beagáinín níos teo os cionn an aeir ísil thar réimse éigin den Domhan. Ansin ní féidir leis na truaillithe scaipeadh os ard. Tiubhaíonn siad os íseal san atmaisféar, agus is féidir go dtiocfaidh an t-aer ansin chun a bheith baolach do dhaoine.

## Tagairtí
Indíritheacht agus eisdíritheacht

Téarmaí síceolaíocha a bhíodh in úsáid tráth mar dhá rang scoite daoine. Meastar anois go bhfuil cuid mhaith gráduithe idir an dá fhoirceann. Duine atá go láidir eisdíritheach, bíonn sé caidriúil aerach, tugtha don scleondar, agus uaireanta ionsaitheach neamh-mhuiníneach teasaí. Duine atá go láidir indíritheach, bíonn sé ciúin dúnárasach, gan an oiread sin cairde, ní maith leis an scleondar, agus bíonn sé muiníneach stuama, claonta don bheatha dhea-eagraithe. Táthar ann a mheasann go bhfuil bunús bitheolaíoch leis na difríochtaí iompair seo i gcórais spreagtha sa choirtéis is an fho-choirtéis. 

## Tagairtí
Paraceratherium

mion|Teileagan de chnámharlach Indreacóitéiriam
An mamach tíre is mó a mhair riamh ba ea ***Paraceratherium***. Is eol go raibh sé ann i dtús na ré Olagaicéiní i lár na hÁise.  

Srónbheannach ollmhór gan adharc a bhí ann, 4.8 m in airde ag a ghuaillí. Is dócha go raibh suas le 17 tonna meáchain ann. Ainmhí planditeach ab ea é.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh dhíofa
Infreafhuaim

Is éard is **infreafhuaim** ann ná fuaimthonnta de mhinicíocht níos lú ná 20 Hz. Ní féidir le duine na tonnta seo a aireachtáil leis na cluasa, ach is féidir iad a bhrath mar a bheadh brú ar an gcolainn má bhíonn an tonn dian go leor. Mar shampla, gineann pléascadh tonnta infreafhuaime (chomh maith le tonnta fíorfhuaime), agus déanann séideadh na gaoithe trí chrainn is thart ar fhoirgnimh mhóra an rud céanna. Tugtar *infreasonaic* ar staidéar na hinfreafhuaime.

## Tagairtí
Infreastruchtúr

An raon leathan fachtóirí is áiseanna a ligeann do dhaoine is eacnamaíocht na tíre nó comhlacht déantúsaíochta feidhmiú go héifeachtach. Cuimsíonn sé ábhair cosúil le córais cumarsáide, iompair, cumhachta, tithíochta is oideachais. 

## Tagairtí
Jan Ingenhousz

Lia is fiseolaí plandaí a rugadh i mBreda na hOllainne ab ea **Jan Ingenhousz** (8 Nollaig 1730 &ndash; 7 Meán Fómhair 1799). Rinne sé feabhsuithe i 1766 ar bhealaí na linne chun leictreastataic a ghiniúint. An chéad duine chun tomhais chainníochtúla a dhéanamh ar sheoladh teasa i miotail. I 1779 d'fhionn sé próiseas na fótaisintéise.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1730
Catagóir:Básanna i 1799
Inleagadh

[mion|[Taj Mahal]]
Bealach chun troscáin, rudaí is foirgnimh adhmaid a mhaisiú trí chiseal a ghearradh as an dromchla agus leathán adhmaid ar dhath eile a chur in ionad an chisil sin. Úsáidtear slisní eibhir, cnáimhe, sliogáin, scátháin, nó eile ar an dóigh seo. 

## Féach freisin

* Ealaíona maisiúla

## Tagairtí

Catagóir:Adhmadóireacht
Catagóir:Ealaíona maisiúla
Inlíon

Is éard atá i gceist le h**inlíon** ná úsáid theicneolaíocht an Idirlín chun córas inmheánach cumarsáide a chur ar fáil taobh istigh d'eagraíocht. Saothraíodh an coincheap ó lár na 1990idí. Is féidir na líonraí chuici a bheith nasctha leis an Idirlíon domhanda nó aonraithe uaidh. Córas inlín a ligeann naisc le heagraíochtaí seachtracha ar leith, is eislíon é sin. 

## Tagairtí
Innéacs nochta

Uimhir i seicheamh uimhriúil a úsáidtear chun íogaireacht scannáin fhótagrafaigh a shainiú (*EI* nó *exposure index* i mBéarla). Uaireanta, bíonn sé difriúil ón uimhir ar an mbosca i gcórais ISO, ASA nó DIN, má tá scagaire in úsáid, mar shampla.

## Tagairtí
Inneall ceithre bhuille

Inneall a oibríonn ar thimthriall praiticiúil ina mbíonn buille amháin as gach 4 bhuille den loine mar bhuille cumhachta. Inneall mar seo a bhíonn i ngluaisteáin de ghnáth. Sa chéad bhuille, súitear an meascán breosla is aeir isteach sa chuasán. Sa dara buille, brúitear an meascán agus adhantar é. Is é an 3ú buille an buille cumhachta, mar a leathann an meascán pléasctha. Leis an 4ú buille, scaoiltear na sceithgháis. 

## Tagairtí
Inneall cuardaigh

mion|deas|Torthaí an innill
Is e atá i gceist le **inneall cuardaigh** ná acmhainn ar an ngréasán domhanda atá insroichte le brabhsálaí Gréasáin, a chabhraíonn leis an úsáideoir ionaid is eolas a aimsiú. Bíonn na hinnill chuardaigh (Yahoo, Lycos, Google, Ask Jeeves) ag cuardach tríd an ngréasán an t-am ar fad, ag tógáil innéacsanna ábhar éagsúla — mar shampla, ag aimsiú teidil, fotheidil, eochairfhocail is céadlínte cáipéisí. Uaidh sin, is féidir cuid mhaith cáipéisí éagsúla ar ábhar ar leith a aisghabháil. Déanann an cuardach leanúnach cinnte de go bhfuil na hinnéacsanna suas chun dáta. Mar sin féin, aisghabhann na hinnill an-chuid cháipéisí nach mbaineann le hábhar, agus tá an-iarracht ar siúl an t-am ar fad iad a fheabhsú. 

## Eochairphrionsabail na n-inneall cuardaigh
Comhlíonann an t-inneall cuardaigh na riachtanais seo:

* Innéacsú a dhéanamh ar leathanaigh ghréasáin le haghaidh oibríochtaí próiseála sonraí
** Eochairfhocail, téacs, fís, íomhá
* Rangú agus cur i láthair torthaí iarratais de réir ábharthacht an iarratais
* Freagairt d’athruithe inneachair
* Díbirt naisc chaocha, leathanaigh dúblála agus turscar neamhábhartha
* Diúltú d’inneachar luacha ísil uathoibrithe 
* Baint méideanna d’inneachar gréasáin atá ar fáil go héasca, mar shampla suíomhanna gréasáin aimsire

## Sciar den Mhargadh
Ó Fheabhra 2023, is é Google an t-inneall cuardaigh is mó a úsáidtear ar domhan, le sciar den mhargadh de 93.37%. B’iad na hinnill chuardaigh ba mhó eile ná Bing, Yahoo!, Baidu, Yandex agus DuckDuckGo.

{
	"version": 2,
	"width": 650,
	"height": 260,
	"data": [
		{
			"name": "table",
			"values": [
				{
					"x": "Google 93.37%",
					"y": 93.37
				},
				{
					"x": "Microsoft Bing 2.81%",
					"y": 2.81
				},
                {
					"x": "Yahoo! 1.13%",
					"y": 1.13
				},
				{
					"x": "Baidu 0.45%",
					"y": 0.45
				},
				{
					"x": "Yandex 0.85%",
					"y": 0.85
				},
				{
					"x": "DuckDuckGo 0.52%",
					"y": 0.52
				}
			]
		}
	],
	"scales": [
		{
			"name": "x",
			"type": "ordinal",
			"range": "width",
			"zero": false,
			"domain": {
				"data": "table",
				"field": "x"
			}
		},
		{
			"name": "y",
			"type": "linear",
			"range": "height",
			"nice": true,
			"domain": {
				"data": "table",
				"field": "y"
			}
		}
	],
	"axes": [
		{
			"type": "x",
			"scale": "x"
		},
		{
			"type": "y",
			"scale": "y"
		}
	],
	"marks": [
		{
			"type": "rect",
			"from": {
				"data": "table"
			},
			"properties": {
				"enter": {
					"x": {
						"scale": "x",
						"field": "x"
					},
					"y": {
						"scale": "y",
						"field": "y"
					},
					"y2": {
						"scale": "y",
						"value": 0
					},
					"fill": {
						"value": "steelblue"
					},
					"width": {
						"scale": "x",
						"band": "true",
						"offset": -1
					}
				}
			}
		}
	],
	"padding": {
		"top": 30,
		"bottom": 30,
		"left": 50,
		"right": 50
	}
}

## Tagairtí

Catagóir:Idirlíon
Inneall dhá bhuille

Is éard is **inneall dhá bhuille** ann ná timthriall praiticiúil innill, le buille amháin as an dá bhuille ina bhuille cumhachta. In úsáid i ngluaisrothair go minic.

## Tagairtí
Inneall gaile

[mion|Inneall gaile Boulton & Watt ón mbliain 1817. Baineadh úsáid as i gceárta iarainn M. W. Grazebrook, i Netherton, [Sasana, ach aistríodh é go dtí an suíomh seo ar an A38(M) in Birmingham.]]
Inneall dócháin sheachtraigh ina ngintear an sreabhán feidhmithe (an ghal) i gcoire taobh amuigh den inneall. Treoraítear an ghal isteach i gcuasán an innill le comhla, agus de réir mar a fhorbraíonn sí, cuireann sí brú ar loine. Tiomáineann an loine an cromsheafta chun rothlaithe lena slat. Ligtear an ghal amach as an gcuasán ansin le comhla sceite, filleann an loine ar a bunphointe, agus tosaíonn an timthriall arís. Is féidir obair áisiúil a fháil ón inneall seo, traein a thiomáint leis mar chuid den traein, nó meaisíní i monarcha a thiomáint le hinneall fosaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Innill
Inneall gáis

Inneall dócháin inmheánaigh atá oiriúnaithe, nó deartha ó thús, chun gás a úsáid mar bhreosla. Sa 19ú céad fuinnmhíodh innill dho-aistrithe mar seo le gás baile ón bpríomhlíonra. Ach anois, bíonn an gás (meatán nó gás nádúrtha de ghnáth) mar leacht faoi ardbhrú in umar treisithe.

## Tagairtí
Innéacs corpmhaise

Meáchan an duine, roinnte ar a airde (*BMI* i mBéarla). Is tomhas é ag lucht cothaithe chun meáchain daoine a chur i gcomórtas le chéile agus staidéar a dhéanamh ar éifeacht chothuithe. Má bhíonn an BMI idir 20 is 25, is gnáth-thomhas é sin. Más lú ná 20 é, is scáinteach an duine agus is cúis imní é sin. Más mó ná 25 é, is duine ramhar é, agus le BMI níos mó ná 30 is murallach an duine is raon deacrachtaí sláinte aige.

## Tagairtí
Inmheatróis

Neamhord coitianta go leor is ea **Inmheatróis**, ina bhfásann na cealla a bhíonn mar líneáil ar an gcuas útarach (an t-inmheitriam) ag ionaid eile sa cholainn, de ghnáth áit eile sa pheilbheas (mar shampla, ar na hubhagáin, an reicteam, nó an lamhnán). Buailfidh sé 10% de mhná uair éigin i rith a saoil.clé|mion|220x220px
clé|mion|220x220px
clé|mion|220x220px
clé|mion|220x220px|balla an bhoilg 12 x 9.5 cm a fuarthas i mbean le inmheatróis

## Cúiseanna
Ní heol cén fáth a dtarlaíonn inmheatróis, ach is féidir go n-imíonn cealla inmheitriacha suas trí na feadáin útaracha le hionchlannú sa pheilbheas (míostrú aisiompaithe).  
Freagraíonn na cealla inmheitriacha seo taobh amuigh den bhroinn do na comharthaí hormónacha céanna a bhfreagraíonn na cealla sa bhroinn dóibh. Prolaiféaraíonn siad, ag at gach mí, agus ag sceitheadh sa chéad tréimhse míostraithe eile. Spreagann sé seo freagairt athlasta sna horgáin pheilbheacha eile, agus is féidir go leanfaidh damáiste is coilm, fiú cisteanna lán d'fhuil sa bhfuil.  

## Cóireáil
Is iad na siomptóim is troime a fheictear ná míostrú trom is pian sa pheilbheas, ach is féidir go dtiocfaidh neamhthorthúlacht as.  

Is é an chóireáil ar an riocht seo ná drugaí chun aithris a dhéanamh ar thoircheas, drugaí chun cosc a chur ar phrolaiféarú na gceall inmheitriach, nó máinliacht chun na coilm is na cisteanna a bhaint. 

## Éire
Cuireadh Cumann Inmheatróise na hÉireann  ar  bun sa bhliain 1987 le  heolas agus tacaíocht a thabhairt dóibh siúd go léir a gcuireann inmheatróis isteach orthu. Reáchtáiltear an Cumann ar bhonn deonach, agus is mná a bhfuil inmheatróis orthu den chuid is mó atá ina bhun.  Léigh as Gaeilge  faoi anseo.

Sa bhliain 2021, bhí 155,000 bean ar a laghad in Éirinn a raibh inmheatróis orthu, agus ag streachailt leis an bpian, In 2022, impigh  Cumann Inmheatróise na hÉireann ar an Rialtas plean a chur i bhfeidhm chun ionaid speisialta a fhorbairt le go bhfaighidh mná ar fud na tíre faoiseamh ón bpian.

Sa bhliain 2025, seoladh creatlach náisiúnta ar an inmheatróis; cuidíonn sé seo le comharthaí sóirt an ghalair a aithint.   Tamaill níos déanaí, ghlac mná agus cailíní óga atá ag fulaingt inmheatróis páirt in agóid i mBaile Átha Cliath ag iarraidh breis tacaíochtaí ionas go mbeidh siad ábalta déileáil níos fearr lena míchumas, ag iarraidh go gcuirfeadh an Rialtas breis roghanna ar fáil dóibh i dtaca le cóir leighis a fháil thar lear. Dúirt lucht na hagóide gur minic nach dtuigtear cén tionchar a bhíonn ag an ngalar seo ar a sláinte.

## Tagairtí

Catagóir:Toircheas
Catagóir:Breith
Catagóir:Sláinte na mban
Catagóir:Córas atáirgthe na mban
Catagóir:Inmheatróis
Inneall insteallta dhírigh

Inneall dócháin inmheánaigh a fheidhmíonn ar thimthriall Diesel. Instealltar an breosla sa chuasán dócháin a chruthaítear sa sorcóir idir barr na loine is bun cheann an tsorcóra. Sorcóir neamhroinnte dócháin amháin a bhíonn anseo, ní hionann is an córas le sorcóir roinnte dócháin, ina measctar an t-aer is an breosla i seomra amháin agus a ndéantar an dóchán i seomra beag eile atá ceangailte leis. 

## Tagairtí
Inneall spréachadhainte

Inneall dócháin inmheánaigh ina dtosaítear dóchán an mheascán aeir is breosla le spréach a ghintear, de ghnáth le spréachphlocóid. Bíonn a leithéid i ngluaisteáin go minic.

## Tagairtí
Inneall scartha cadáis

Meaisín a cheap Eli Whitney sna Stáit Aontaithe i 1793 chun na síolta a scaradh ón bhfaighneog cadáis go tapa éifeachtach. (cé go raibh inneall scartha cadáis in úsáid sa tSín san 11ú céad). Mhéadaigh sé an táirgiúlacht go mór, rinne cuid mhaith den chadás snáithín ghearr a d'fhástaí sna Stáit Aontaithe inúsáidte, agus tháirg soláthar mór saor cadáis don Domhan. 

## Tagairtí
Inneall teasa

mion|deas|Inneall teasa Carnot
Sa teirmidinimic, is éard is **inneall teasa** ann ná gaireas a athraíonn fuinneamh randamach chuig fuinneamh dírithe áisiúil meicniúil. 

Déantar an t-athrú seo trí shreabhán oibriúcháin ag ardteocht a chur trí thimthriall teirmidinimiciúil ina dtarlaíonn comhbhrú is forbairt, agus a ndíchuirtear fuinneamh ag teocht níos ísle. Le gach timthriall faightear an difríocht idir fuinneamh an tsreabháin ag an ardteocht (an t-ionchur) is fuinneamh an tsreabháin ag an ísealteocht (an t-aschur) i bhfoirm fuinnimh mheicniúil. I láimhseáil theoiriciúil an timthrialla, glactar leis mar timthriall idéalach, gan aon chailliúint fuinnimh trí fhrithchuimilt, radaíocht ná meicníocht eile. Tá cuid mhaith timthriallta idéalacha ann, ina measc timthriall Carnot, timthriall Diesel, timthriall Otto, agus timthrill Stirling. 

## Tagairtí

Catagóir:Teirmidinimic
Catagóir:Innill
Catagóir:Tiontú fuinnimh
Inneall traenach

mion|Inneall traenach
Feithicil a sholáthraíonn an chumhacht tiomána chun trucailí is carráistí a tharraingt ar iarnród. Is féidir gur inneall gaile, inneall dócháin inmheánaigh, mótar leictreach, nó comhcheangal éigin de na foinsí cumhachta seo a bheidh ann. Más inneall gaile é, gintear an ghal i gcoire san inneall, agus dóitear gual (de ghnáth) sa choire. Más mótar leictreach é, faightear an chumhacht ó ráille ar leith nó sreanga lastuas trí phantagraf. Is inneall díosail an t-inneall dócháin inmheánaigh is coitinne a úsáidtear mar inneall traenach, agus tiomáintear an traein go díreach leis trí ghiaranna nó ar mhodh díosail is leictreach: tiomáineann an t-inneall díosail gineadóir, agus tiomáineann an chumhacht leictreach uaidh seo mótar leictreach leis an traein a thiomáint. Thóg Richard Trevithick an chéad inneall traenach i 1801, agus baineadh feidhm as sin is innill cháiliúla eile (mar shampla, Puffing Billy is Locomotion) chun gual a tharraingt ó na mianaigh. Níor iompraíodh paisinéirí gur bhuaigh George Stephenson is a mhac Robert ag trialacha Rainhill i 1829 agus a bhunaigh an chéad seirbhís traenach do phaisinéirí. Tógadh an chéad inneall traenach sna Stáit Aontaithe i 1831, an Best Friend of Charlestown, agus faoi lár an chéid sin bhí na hinnill gaile traenach forbartha an oiread is a bheadh ina dhiaidh sin. Bhíodh na rothaí tosaigh beag, agus chasadh siad ar sclóin chun gurbh féidir leis an inneall dul isteach ar uillinn san iarnród. Bhíodh na príomhrothaí tiomána cúpláilte le chéile, tiomáinte go díreach ag an inneall gaile. Sa 20ú céad díláithríodh an t-inneall gaile de réir a chéile ag saghsanna eile, bíodh is go bhfuil an-chuid innill gaile in úsáid fós sa tSín is an Afraic Theas. Tá modhanna eile tiomána á bhforbairt is á dtástáil an t-am ar fad, mar shampla, an traein ardaithe a thiomáintear le leictreamaighnéadas atá in úsáid ar bhonn teoranta i Shang-hai na Síne. 

## Tagairtí
Innealra hiodrálach

Innill a oibrítear trí bhrú a tharchuireann leacht cosúil le huisce nó ola trí phíobán. I ngluaisteán le coscáin hiodrálacha, tarchuirtear an fórsa coiscthe ón troitheán do na coscáin le leacht faoi bhrú. Baineann an reithe hiodrálach agus an fáisceán hiodrálach feidhm as an bprionsabal céanna. 

## Tagairtí
Innealtóireacht cheimiceach

Staidéar ar theoiric is cleachtadh maidir le dearadh, tógáil is oibriú trealaimh chun táirgí imoibrithe ceimiceacha a dhéanamh ar ollscála. I lár an 19ú céad, bhí an déantúsaíocht cheimiceach is luaithe bunaithe ar thraidisiún is scileanna, eolas is cleachtadh pearsanta. Ó shin cuireadh matamaitic is fisic i bhfeidhm ar fhadhbanna ceimiceacha. De réir a chéile d'fhás an t-éileamh ar tháirgí, agus ba ghá prionsabail cheimiceacha is fhisiciúla a chur ag obair ar mhéideanna móra ábhar, soláthar an teasa chuige seo, agus gluaiseacht na gceimiceán go cruinn sábháilte trí chórais mhóra. Saothraíodh fophróisis, aonadphróisis, agus córais rialaithe chuí. Saothraíodh cúrsaí oiliúna is traenála sna hollscoileanna, agus d'fhás cumainn ghairmiúla ionas go raibh an brainse seo innealtóireachta bunaithe go láidir i gcuid mhaith tíortha faoi 1900. 

Is féidir staidéar a dhéanamh ar innealtoireacht cheimiceach in Éirinn ag Coláiste na hOllscoile Baile Átha Cliath, Coláiste na hOllscoile Corcaigh, Institiuid Techneolaiochta Corcai, agus Ollscoil na Banríona, Béal Feirste. 

## Tagairtí
Innealtóireacht ghéiniteach

300px|mionsamhail|deas|Luch géin ar lár
Is éard is **Innealtóireacht ghéiniteach** nó **géinteicneolaíocht** ann, ar a dtugtar freisin **modhnú géiniteach** nó **ionramháil ghéiniteach**, ná modhnú agus ionramháil géinte orgánaigh, ag baint úsáide as teicneolaíocht. Is sraith teicneolaíochta í a úsáidtear chun chomhdhéanaimh ghéinitigh na gceall a athrú, lena n-áirítear aistriú géinte laistigh de theorainneacha speiceas agus trasna teorainneacha speiceas chun orgánaigh fheabhsaithe nó núíosacha a tháirgeadh. Faightear ADN nua tríd an ábhar géiniteach inspéise a aonrú agus a chóipeáil ag úsáid teicneolaíocht ADN athchuingrigh nó tríd an ADN a shintéisiú go saorga. Cruthaítear agus úsáidtear veicteoir (nó tógán)  de ghnáth chun an ADN seo a chur isteach san óstorgánach. Rinne Paul Berg an chéad mhóilín athchuingreach ADN i 1972 trí an ADN ón víreas moncaí SV40 a chomhcheangal leis an víreas lambda. Chomh maith le géinte a ionsá, is féidir an próiseas a úsáid chun géinte a bhaint, nó a scriosadh. Is féidir an ADN nua a chur isteach go randamach, nó a dhíriú ar chuid ar leith den ghéanóm.

Is ceist bhunúsach eitice is fealsúnachta í an cumas nua seo ag daoine cur isteach ar na próisis dhúchasacha agus struchtúr géiniteach ár ngné féin, fiú, a athrú. Tá an-chuid taighde ar siúl i ngéinteiripe, ina gcuirtear géinte leis an eolas ceart isteach i gcealla ina bhfuil géinte máchaileacha, mar shampla le géinghunna, nó a gcuirtear isteach géinte nua a threoraíonn déanamh ábhar frithghalrach. Tá an obair seo ag a tús fós. Mar thoradh ar innealtóireacht ghéiniteach, tá feabhas curtha ar bharra is stoc, déantar córacha leighis i miocrorgánaigh, agus is féidir daoine a thástáil féachaint an bhfuil galair dhúchasacha acu.
## Naisc sheachtracha
*GÉINTEICNEOLAÍOCHT
*Gene Expression Analysis and DNA Microarray Assays
## Tagairtí


Catagóir:Biteicneolaíocht
Innealtóireacht leictreach

mion|Hawkins Electrical Guide - 3phase Elementary 6wire
Brainse den innealtóireacht ina ndéantar staidéar ar fheidhmeanna praiticiúla leictreachais is leictreonaice.  

Go dtí na 1940idí b'earnáil bheag den innealtóireacht i gcoitinne í, teorannaithe don teileachumarsáid, soilsiú agus giniúint, tarchur is dáileadh na cumhachta leictrí. Ach anois baineann sí le táirgeadh, dáileadh, stiúradh is feidhmiú an leictreachais i ngach foirm.  

Cuimsíonn sí dáileadh gach gné de dhearadh, insealbhú is bainistiú na gcóras ginte uile, ó fhuinneamh uisce, ola, gual, gás nádúrtha, an ghaoth, an Ghrian, eamhnú núicléach, agus eile.  

Baineann dáileadh is stiúradh le soláthar na cumhachta leictrí do thomhaltóirí thar chóras slán sábháilte iontaofa éifeachtach.  

Cuimsíonn sí feidhmiú an leictreachais an iliomad trealamh i raidió, radar, soilsiú, mótair, gineadóirí cumhachta, líonraí tarchuir, agus a lán eile. D'fhás an innealtóireacht leictreonach mar fhochuid den innealtóireacht leictreach a phléann le huathoibriú, teileachumarsáid, ríomhairí, córais rialaithe diúracán, satailítí, spásárthaigh, agus eile. 

Tagairtí 

 

Catagóir:Innealtóireacht leictreach
Catagóir:Leictreachas
Innealtóireacht mheicniúil

Brainse innealtóireachta ina ndéantar meaisíní de gach saghas a dhearadh, a thógáil is a fheidhmiú. Tagann táirgeadh is feidhmiú fuinnimh mheicniúil san áireamh freisin. Bíonn innealtóirí meicniúla ag dearadh, ag tástáil is ag feabhsú inneall chun cumhacht áisiúil mheicniúil a ghiniúint ó ghal, peitreal, fuinneamh núicléach is foinsí eile, agus raon leathan meaisíní gaolmhara. Rinneadh réimse ar leith den innealtóireacht mheicniúil nuair a tugadh innill gaile isteach i gcúrsaí déantúsaíochta sa 19ú céad leis an Réabhlóid Thionsclaíoch a ghéarú. 

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóireacht mheicniúil
Innealtóireacht riachtanas

Earnáil ríomheolaíochta ina ndéantar staidéar ar riachtanais gnó mar chuid den phróiseas chun córas iomlán ríomhaireachta a fhorbairt do chomhlacht. Baineann sí leis na réamhchéimeanna scrúdaithe is anailísithe i dtimthriall beatha fhorbairt an chórais, thar a dhearadh is a thógáil. Mar sin, tagann staidéar ar ghnéithe sóisialta is cultúrtha an chórais san áireamh chomh maith le gnéithe feidhmithe is sonraí. 

## Tagairtí
Innealtóireacht rialúcháin

Brainse innealtóireachta a phléann le rialú, mionathrú is treorú córas. Ní gá go mbeidh oibreoir daonna bainteach leis an gcóras. Déantar an rialú trí chórais lúbiata. Nuair a bhraitheann an córas seo earráid, tarchuireann sé an t-eolas ar ais don ionchur chun go ndéanfar ceartú. *Córas aischothaithe* a thugtar air seo. Baintear feidhm as seirbhimheicníochtaí chun feistí uathoibríocha rialúcháin a dhéanamh, le húsáid in ionstraimí tomhais, braiteoirí, aimplitheoirí agus aonaid cumhachta. Le forbairtí sa nanaitheicneolaíocht, is féidir braiteoirí is gníomhróirí a thógaíl as adaimh ar leith. San innealtóireacht bithleighis, baintear feidhm as ríoga leictreacha ó smaointe tarchurtha (ó néaróga) chun próisis sheachtracha, cosúil le géag shaorga, a rialú.

## Tagairtí
Innealtóireacht ríomhchuidithe bogearraí

Úsáid uirlisí, bunaithe ar ríomhaire, chun cuidiú i bpróiseas deartha is feidhmithe clár ríomhaire agus foirne móra bogearraí. Bíonn innealtóireacht ríomhchuidithe córas i gceist freisin, agus sa réimse sin ciallaíonn sí úsáid uirlisí, bunaithe ar ríomhairí, chun lámhchórais eolais gnó a anailísiú is córais nua ríomhaire a dhearadh ina n-ionad. 

## Tagairtí

Catagóir:Bogearraí
Innealtóireacht shibhialta

Brainse innealtóireachta a bhaineann le dearadh is tógáil oibreacha poiblí: foirgnimh, droichid, tolláin, uiscebhealaí, canálacha, sráideanna is bóithre, córais séarachais, iarnróid, agus aerfoirt. Tagann innealtóireacht struchtúrtha, shláintíoch is hiodrálach san áireamh. Is gá eolas a bheith ag innealtóirí sibhialta ar ábhair is trealamh tógála, ithreacha is carraigeacha chun bunsraith chuí a thógáil, obair tógála a dhéanamh faoin talamh is faoin uisce, agus earraí déanta, cosúil le gluaisteáin, traenacha, eitleáin is eile. Tagann ríomhaireacht go mór sa scéal freisin i gcúrsaí deartha, tástála is déanta, agus an réaltacht fhíorúil chun mionsamhlacha foirgneamh is struchtúr eile a iniúchadh roimh a dtógáil. Chum an t-innealtóir Sasanach John Smeaton (1724-1794) an téarma ‘innealtóireacht shibhialta’ i 1750. 

## Tagairtí
Innilt nialais

Córas cothaithe d'ainmhithe is ea **innilt nialais** (Béarla: *zero grazing*). Coinnítear na hainmhithe i bhfoirgneamh, clós nó banrach. Ní ligtear dóibh innilt go saor sna páirceanna ina bhfuil an féar ag fás. Tugtar sadhlas nó féar nua-bhainte dóibh le n-ithe. Laghdaíonn sí an diomailt mar gheall ar thachtadh, innilt roghnach is póitseáil.

## Tagairtí
Inphriontáil (géinitic)

Sa ghéinitic, próiseas ina gciúnaítear réigiúin ar leith de DNA tuismitheora le linn méóise agus cruthú an ubháin is na speirme. Sa sliocht, ní bheidh na géinte sna réigiúin sin gníomhach. Tarlóidh galar géiniteach sa sliocht má bhíonn giota scriosta amach as DNA an tuismitheora eile ag an réigiún urchomhaireach i leith an réigiúin ar inphriontáileadh air. Samplaí de ghalair mar seo is ea siondróm Angelman agus siondróm Prader-Willi. Ní thuigtear cén fáth a n-inphriontáiltear ar DNA mar seo.

## Tagairtí
Inphriontáil (iompar)

Maidir le hiompar, próiseas ina bhfoghlaimíonn ainmhithe go tapa cruth, fuaim nó boladh bhaill shuntasacha dá ghné (mar shampla, tuismitheoir nó sliocht), nó de ghrúpaí tábhachtacha (mar shampla, cinn a fhéadfaidh a bheith mar chéile nó iomaitheoir), fiú nuair nach nochtar dóibh iad ach ar feadh achair ghairid. Nuair is tuismitheoir is a shliocht a inphriontálann ar a chéile, tarlaíonn iompar greamaithe/leanúna mar thoradh air. 

## Tagairtí
Inscne

mion
Leagan cainte sóisialta ar an difríocht bhunúsach fhiseolaíoch idir mná is fir. An t-iompar sóisialta a mheastar a bheith oiriúnach don ról baineann nó fireann, a fhoghlaimítear trí shóisialú bunaidh is tánaisteach. Is rud bitheolaíoch é gnéas, ach cinntear inscne go sóisialta. 

Tá an coincheap os comhair an phobail le glúin nó dhó mar chuid den díospóireacht ar ghnéasachas sa tsochaí.

## Féach freisin
*Inscne neamhdhénártha
*Léiriú inscne
*LADT
*Feimineachas
*Fuath ban

## Tagairtí

Catagóir:Socheolaíocht

Catagóir:Inscne
Inseamhnú saorga

mion|Inseamhnú saorga
Is éard atá i gceist le **Inseamhnú saorga** ná sreabháin seamhnach a thabhairt isteach sa bhfaighin, ceirbheacs nó útaras le hionstraim chun an t-ubhán a thoirchiú. Is féidir gur seamhan céile nó deontóra a bheidh in úsáid.

Úsáidtear an teicníocht go forleathan i bhfeirmeoireacht ainmhithe.

## Féach freisin

* Toirchiú in vitro (TIV)

## Tagairtí

Catagóir:Toircheas
Catagóir:Córas atáirgthe na mban
Catagóir:Neamhthorthúlacht
Instinn

Claonadh neamhfhoghlamtha i nduine (nó ainmhí eile) é féin a iompar ar bhealach áirithe, den chuid is mó mar fhreagairt ar spreagthaí ar leith, agus é cosúil le freagairtí daoine (ainmhithe) den ghrúpa céanna (den aois is an gnéas céanna, mar shampla). Ní gá go mbeidh aon chleachtadh beatha ar leith ag duine (ainmhí) chun go dtarlóidh na freagairtí seo. Eiseamláir mhaith is ea na léirithe suirí a bhíonn ag an-chuid gnéithe.

## Tagairtí

Catagóir:Eiteolaíocht
Institiúid Éireannach um Chosaint Raideolaíoch

Eagraíocht neamhspleách phoiblí reachtúil a rialaíonn úsáid, iompar is cur de láimh ábhar radaighníomhach is foinsí radaíochta is ea an **Institiúid Éireannach um Chosaint Raideolaíoch** (RPII). Déanann sí monatóireacht ar a leithéidí, nádúrtha nó saorga, agus eolas is comhairle a chur ar fail maidir leis na hábhair seo don phobal, ospidéil is comhlachtaí. Tháinig sí i gcomharbacht ar an mBord Fuinnimh Núicléach i 1992.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil 

Catagóir:Rialtas na hÉireann
Institiúid Náisiúnta Caighdeán agus Teicneolaíochta

Eagraíocht de chuid rialtas na Stát Aontaithe a bhunaigh an Chomhdháil i 1901 chun taighde a dhéanamh ar mhodhanna tomhais, caighdeáin is teicneolaíocht, len iad a fheabhsú agus a fhorbairt mar chabhair le tionsclaíocht, cumarsáid, institiúidí eolaíochta is rialtais. Thugtaí Oifig Náisiúnta na gCaighdeán uirthi (*NIST* i mBéarla). A cuid saotharlann suite i mBoulder, Colorado agus Washington, DC den chuid is mó.

## Tagairtí
An Institiúid Ríoga

mion|Ceannáras Institiúid Ríoga na Breataine Móire inniu
Cumann eolaíochta léannta a bunaíodh sa Bhreatain i 1799 is ea an **Institiúid Ríoga**. Bhí lárionad taighde eolaíochta ina saotharlanna, agus is ansin a rinne Humphrey Davy, Michael Faraday is John Tyndall a gcuid taighde. Ina príomhionad ar Shráid Albemarle in Londain a bhíonn Léachtanna na Nollag don óige aici, a chraobhscaoileann an BBC gach bliain.

## Tagairtí
Institiúid Spásaireachta na Seapáine

Gníomhaireacht a bunaíodh i 1981 chun spásárthaigh agus córais lainseála a dhearadh is a shaothrú. Déantear na lainseálacha ag ionad spáis in Kagoshima ar oileán Kyushu i ndeisceart na Seapáine. Tá cláir na bhfeidhmeanna spáis faoi choimirce an Ghníomhaireacht Náisiúnta Forbartha Spáis.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:An tSeapáin
Catagóir:Spástaiscéalaíocht
Inteachán

[mion|clé|240px|Anatamaíocht na súile 
1. [Cúlchuasán 
2. Cuaisín tosaigh  
3. Coirne 
4. Mac imrisc 
5. Uvea
6. Inteachán 
7. Corp fabhránach 
8. Córóideach 
9. Scléara 
10. Ballnasc crochta an lionsa 
11. Lionsa 
12. Lionn gloiní 
13. Ducht hiailideach 
14. Reitine
15. Macula lutea
16. Foibhé 
17. Diosca optach 
18. Néaróg optach 
19. Fuileadáin na reitine 
]]An chuid dhaite i súil an veirteabraigh, spiara teimhneach a rialaíonn cró ciorclach na súile. Eipitéiliam daite agus snáithíní matán míne eagraithe go ciorclach gathach atá ann. Nuair a chrapann na matáin seo faoi rialú uathchóras na néaróg, athraíonn cró na súile, á laghdú nuair a bhíonn lonracht ard solais sa radharc, agus á mhéadú nuair a bhíonn an lonracht íseal.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Instealladh

Dáileadh druga, nó ullmhóid nó fuaidreán eile cógaseolaíochta, le steallaire trí shnáthaid tríd an gcraiceann, faoin gcraiceann (instealladh fo-chraicneach), isteach sa bhfíochán matánach (ionmhatánach), nó isteach i bhféith (infhéitheach).

## Tagairtí
Inteirféarón

Cuid de chóras cosanta na colainne i gcoinne víreas, agus antasubstaintí. Nuair a ghalraítear cealla daonna le víreas, cruthaítear próitéiní ar leith (a dtugtar *inteirféaróin* orthu) sna cealla sin, agus idirleathann siad isteach i gcealla eile mórthimpeall. Tagann na cealla a fhaigheann na próitéiní seo le bheith frithsheasmhach i gcoinne an víris seo, de bhrí go gcuireann an phróitéin idirleata isteach ar iarrachtaí an víris macasamhlú sna cealla sin. Táthar ag iarraidh inteirféaróin shaorga a úsáid chun dul i gcoimhlint le galruithe víreas agus fiú le hailsí ar leith, ach de bhrí go bhfuil drochfho-iarsmaí ag baint leo, ní mór an dul chun cinn atá déanta go dtí seo. Tá aicme amháin inteirféaróin, an t-alfa-inteirféarón, atá éifeachtach mar chóir leighis i gcoinne heipitítis, leoicéime ar leith, agus ailse fola ar leith. Is amhlaidh a spreagann alfa-inteirféarón athchuingreach géinte a tháirgeann próitéiní a chuireann isteach ar mhacasamhlú an víris. Modhnaíonn an t-alfa-inteirféarón feidhmiú an chórais imdhíonaigh freisin, rud a chuireann leis an gcosaint fhrithvíreasach agus a choisceann fás ailsí. Táthar ag tuar go gcuirfidh innealtóireacht ghéiniteach go mór le saothru drugaí a bheidh bunaithe ar alfa-inteirféaróin agus éifeachtach sa chóras imdhíonach.

## Tagairtí
Intinn

mion
Beith a mheastar a bheith i gcodarsnacht leis an gcolainn fhisiciúil agus ábhar fisiciúil, ach tugtar brí nó ciall éagsúil di i gcomhthéacsanna éagsúla. Mar sin, is airí sainiúil de chuid an duine í a bhaineann le féinchomhfhiosacht agus aitheantas. 

Déanann síceolaithe, eolaithe cognaíocha, dlí-eolaithe, ríomheolaithe, oideachasóirí is eile iarrachtaí í a shainmhíniú i leith na hinchinne, iompar an duine agus airíonna feiceálacha eile. 

## Féach freisin
* Neamhoird mheabhracha

## Tagairtí


Catagóir:Leigheas
*
Inslitheoir

Is éard is **inslitheoir** ann ná ábhar a chuireann bac ar, nó a laghdaíonn, seoladh leictreachais, teasa nó fuaime. Bíonn gach feiste leictreach inslithe ar mhaithe le sabháilteacht. Coinníonn inslitheoirí teirmeacha rudaí te, fuar, nó ag teocht chothrom. Feidhmíonn inslitheoirí fuaime mar chiúnadóirí.

## Tagairtí
Intleacht eachtardhomhanda

Níl aon fhianaise go bhfuil aon neach beo intleachtach ar aon rinn spéire taobh amuigh den Domhan. De bhrí go bhfuil an oiread sin pláinéad sa Chruinne, áfach, agus hidrigin, uisce, is foinsí fuinnimh ar an-chuid díobh, creideann réalteolaithe gur dóchúil é go bhfuil neacha intleachtacha amuigh sa spás agus sibhialtachtaí acu. Táthar ann ina measc a cheapann gur dóchúil é go bhfuil 10,000-100,000 sibhialtacht ar phláinéid de chuid Bhealach na Bó Finne féin. Ó timpeall 2000 tá NASA i mbun scéime chun intleacht nó beatha eachtardhomhanda a chuardach, an Suirbhé Micreathonn Ardtaifigh. Tá radaiteileascóip spáis lainseáilte chun an radaíocht mhicreathonnach amuigh sa spás a ghlacadh agus aon eolas nó comhartha os cionn an fhothraim a thástáil is a léamh, más féidir é.

## Tagairtí
Íogaireacht do bhia

Is é atá i gceist le **íogaireacht do bhia** ná éadulaingt d'ábhar bia, agus seans go dtarlaíonn frithghníomh mínormálta imdhíonach tar éis an bia sin a ithe. Is neamhbhuan a leithéid de ghnáth, agus is féidir an t-ábhar a chur ar ais sa chothú tar éis tamall seachanta. Muna féidir le duine cur suas leis an ábhar ansin, deirtear gur íogaireacht dhaingnithe atá aige. I measc na gcúiseanna is féidir a bheith le híogaireacht do bhia, tá frithghníomh ailléirgeach, frithghníomh síceolaíoch, frithghníomh cógaisíochta don ábhar bia nó breiseán ann, iarmhairt dhíreach greannaithe ag an mbia ar líneáil na putóige (mar a bhíonn ag cruithneacht ar dhaoine áirithe), agus easpaí einsímí ionas nach féidir leis an gcolainn comhábhair sa bhia sin a phróiseáil (mar shampla, uireasa lachtáise).

## Tagairtí
Inveirteabrach

Is éard is **inveirteabrach** ann ná ainmhí nach bhfuil aon chnámh droma ná cnámharlach inmheánach aige. Rangaítear ainmhithe mar inveirteabraigh (feithidí is prótasóin aoncheallacha: 97% de gach speiceas ainmhíoch) agus veirteabraigh (éisc, débheathaigh, reiptílí, éin is mamaigh: 3% de gach speiceas ainmhíoch) a bhfuil cnámh droma roinnte i míreanna acu go léir.

## Tagairtí

Catagóir:Zó-eolaíocht
Íogaireacht laghdach do dhruga

Sa mhíochaine, an iarmhairt laghdach a tharlaíonn nuair a dháiltear druga ar leith go rialta thar am. Meastar go dtarlaíonn sé seo trí athruithe i scannáin na gceall chun go ngreamaíonn siad an druga de réir a chéile, nó sna bealaí a ndíghrádaíonn an druga sa cholainn. Feictear íogaireacht laghdach san imdhíonacht nuair a laghdaíonn an fhreagairt imdhíonach do phróitéin choimhthíoch de réir a chéile.

## Tagairtí

Catagóir:Drugaí
Iógart

mion|clé|Iógart
Is éard is **iógart** ann ná táirge, a thosaigh sna Bálcáin, a dhéantar trí bhainne a choipeadh le baictéir ar leith, *Lactobacillus bulgaricus* agus *Streptococcus acidophilus*. Déanann sé seo aigéad lachtach as an lachtós sa bhainne. Is féidir bainne milis, beagmheathrais nó bearrtha a úsáid, agus blasanna, milsithe is torthaí a chur leis.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Bainne
Catagóir:Coipeadh
Catagóir:Bia
Iolar maol

Iolar mór, suas le 80-100 cm ar fhad, dúchasach do Mheiriceá Thuaidh is ea an t-**iolar maol**. I gcontúirt imeacht in éag sna 1960idí, ach tar éis tréaniarracht chaomhnaithe sna Stáit Aontaithe, tá na huimhreacha ag méadú. 

Faightear gar d'uisce é. Itheann sé éisc, éin is mamaigh. Tagraíonn a ainm don chlúmh bán ar a cheann is a scornach. Glacadh leis mar shiombail náisiúnta na Stát Aontaithe i 1782, agus tugtar *an t-iolar Meiriceánach* air freisin.

## Féach freisin

* Iolar mara
* Iolair

## Tagairtí

Catagóir:Iolair
Iolar mara earrbhán

Iolar a itheann éisc agus a fhaightear ar chóstaí is ea **an t-iolar mara earrbhán** (*Haliaeetus albicilla*), nó, níos simplí, **an t-iolar mara**, cé go n-úsáidtear an t-ainm seo ar bhaill eile den ghéineas ''Haliaeetus'' freisin. Tá cineálacha eile iolar éisc a fhaightear gar d'uisce úr, ach itheann siad sin veirteabraigh eile chomh maith le héisc.

## Féach freisin

* Iolar mara
* Iolair

## Tagairtí

Catagóir:Iolair
Iolrach Cairtéiseach

mion|Iolrú Cairtéiseach
Sa mhatamaitic, tacar gach péire is féidir ó dhá thacar, A is B, a chumtar trí eilimint amháin as A agus eilimint amháin as B a roghnú. Mar shampla, más A = {1, 2} agus B = {a, b}, is é an t-iolrach Cairtéiseach A × B = {(1,a), (2,a), (1,b), (2,b)}.

## Tagairtí
Iomadú núicléach

mion|stoc-chairn
Tá an-chuid iarrachtaí á ndéanamh bac a chur ar **iomadú núicléach** (nó scaipeadh arm núicléach), mar shampla srianta ar easpórtálacha, scrúdú is fíorú idirnáisiúnta, agus baic ar thástáil is táirgeadh ábhair armghráid. 
mion|"Time to nuclear Armageddon" le Spencer Graves, 2019
De réir an Chonradh in aghaidh Iomadú Núicléach (1968) is gá diúltú do thaighde is forbairt ar airm núicléacha. Níor shínigh Iosrael, an India ná an Phacastáin é, agus tá taighde is forbairt núicléach ar siúl acu. Ar ndóigh, níor shínigh na seanchumhachtaí núicléacha — na Stáit Aontaithe, an Rúis, an Bhreatain, an Fhrainc, an tSín —ach an oiread. 

De réir na ráflaí, tá tíortha eile sa tóir ar na hairm seo, agus fiú sceimhlitheoirí. Is míchompordach an leamhsháinn é, gan aon dabht.

## Féach freisin

* Conradh in aghaidh Iomadú Núicléach (1968)

* Conradh um Chosc Cuimsitheach ar Thrialacha Núicléacha
* Conradh maidir le Toirmeasc ar Airm Núicléacha (2017)

* Comhdhíothú dearbhaithe 
* J. Robert Oppenheimer

## Tagairtí

Catagóir:Airm núicléacha
Catagóir:Iomadú núicléach