open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Árachas cairr

mion|deimhniú árachais idirnáisiúntaCosnaíonn **mótarárachas**, ar a dtugtar **árachas mótair**, **árachas gluaisteáin** nó **árachas cairr** chomh maith,  tiománaithe i gcoinne dliteanais i gcás timpiste.

Tá árachas gluaisteáin éigeantach timpeall an domhain (árachas tríú páirtí ar a laghad). Caithfidh sé a bheith ag tiománaí de réir an dlí má tá feithicil aige nó aici. Is cion coiriúil é a bheith ag tiomáint feithicle gan árachas.

## Cineálacha árachais gluaisteáin
**Cuimsitheach**

Clúdaíonn an cineál seo árachais gach páirtí nó feithicil i gcoinne caillteanais nó fulaingthe i gcás timpiste. Is é seo an clúdach árachais is fearr.

**Tríú páirtí, tine agus gadaíocht**

Clúdaíonn an cineál seo árachais gortú do dhaoine eile nó damáiste do charr nó maoin an tiománaí eile. Chomh maith leis sin tá cosaint ann i gcoinne tine nó gadaíochta. Ní chlúdaíonn sé sealbhóir an pholasaí ná feithicil an tsealbhóra.

**Tríú Páirtí**

Seo é an clúdach is lú a chaithfidh a bheith ag duine de réir an dlí. Clúdaítear gortú do dhaoine eile agus damáiste do charr nó maoin daoine eile. Ní chlúdaíonn sé sealbhóir an pholasaí ná feithicil an tsealbhóra.

### Costas
Socraítear costas do phréimhe ag an leibhéal riosca a mheasann árachóir a bhaineann le tiománaí. I gcásanna áirithe, is féidir árachóir muirear breise a ghearradh ar phréimh chaighdeánach chun aon riosca breise a ghlactar a léiriú. Tugtar ‘lódáil’ air seo.

Is éard atá i mbónas cheal éilimh (ar a dtugtar lascaine gan éileamh freisin) ná lascaine faoin gcéad ar árachas gluaisteáin a thugtar do thiománaithe nach bhfuil aon éileamh ar a dtaifead. Is féidir le tiománaí bónas cheal éilimh a thiomsú thar na blianta agus laghdóidh sé costas d’árachas cairr.

## In Éirinn
Tá dualgas dlíthiúil ar thiománaithe in Éirinn árachas mótair a bheith acu faoin Acht um Thrácht ar Bhóithre 1961.

Bhí meánphréimh €616 in Éirinn sa bhliain 2024 - i bhfad os cionn mheánphréimh san Aontas Eorpach, a sheas thart ar €315.  Tá na dámhachtainí in Éirinn níos airde ná i bhformhór na dtíortha eile. De réir an athbhreithnithe ón mBanc Ceannais in 2025, bhí na costais deisiúcháin ag ardú as cuimse ag an am.

### Margadh
Tá Comhaontú Cásanna Diúltaithe ag margadh árachais na hÉireann. Faoin gComhaontú, tá sé de cheart ag árachóirí aonair diúltú do thiománaithe clúdach a dhiúltú, ach ní mór dóibh cúis a thabhairt don diúltú do thiománaithe (má iarrann siad ceann).

Tá tiománaithe i dteideal dul chuig Coiste Árachais na hÉireann a dhiúltaítear agus a gheobhaidh luachan árachais dóibh. Ní mór dóibh meastacháin i scríbhinn a lorg agus a dhiúltú ar dtús ó 3 árachóir ar a laghad chun go ndéanfadh an Coiste machnamh ar do chás.

## Féach freisin

* Árachas

## Tagairtí

Catagóir:Árachas
Catagóir:Gluaisteáin
Catagóir:Mótarfheithiclí
Extratime.com

Is suíomh gréasáin spóirt ar líne é **extratime.com**, ar a dtugtaí **extratime.ie** roimhe seo, atá lonnaithe in Éirinn a sholáthraíonn nuacht, cluichí, staitisticí, agus scóir bheo ar pheil chomhlachais..

Is foinse nuachta peile baile é an suíomh, ag clúdach sraitheanna éagsúla de phirimid sacair na hÉireann, ó leibhéil faoi aois go dtí leibhéil idirnáisiúnta. Áirítear ar a chlúdach Príomhroinn Shraith na hÉireann, Céad Roinn Shraith na hÉireann, agus an Príomhroinn na mBan de Shraith na hÉireann.

## Ábhar
Feidhmíonn extratime.com mar thairseach atá á tiomáint ag oibrithe deonacha, le ranníocaíochtaí ó bhreis is 600 tuairisceoir agus grianghrafadóir ó bunaíodh é in 2008.

Clúdaíonn an suíomh nuacht baile agus idirnáisiúnta na hÉireann chomh maith le nuacht peile an domhain. Teimpléad:Sintéis inlíne Tá cartlann de thorthaí Shraith na hÉireann ann freisin, cartlann inchuardaithe imreoirí agus foirne agus soláthraíonn sé nuashonruithe beo ar lá na gcluiche.

## Colúnaí suntasacha
Tá roinnt imreoirí agus cóitseálaithe de chuid Shraith na hÉireann ina gcolúnaithe le feiceáil. I measc na gcolúnaithe suntasacha bhí:

* Damian Lynch, iar-chosantóir St. Patrick's Athletic
* Paul Corry, imreoir lár páirce UCD AFC
* Stephen Henderson, bainisteoir Cobh Ramblers
*Shane McFaul, imreoir lár páirce St. Patrick's Athletic
*Éamon Zayed, stailceoir Bray Wanderers

## Aitheantas
Bhí extratime.com ar dhuine de na hiarrthóirí deiridh ag na Irish Web Awards in 2009, 2010, 2013, 2015 agus 2016.   Bhuaigh láimhseáil Twitter an tsuímh, @ExtratimeNews, Catagóir Nuachta Ghradaim Twitter RaboDirect in 2014.

## References

## External links
* Suíomh Gréasáin

Catagóir:Láithreáin gréasáin
Catagóir:Eagraíochtaí Éireannacha
Muirbretha

Is seantéacs de chuid an Fhéineachais, caomhnaithe ach go heaspach, maidir le dlí muirí, dlí long briste ach go háirithe, é **Muirbhreith** (Sean-Ghaeilge ***Muirbretha***).

[thumb|Trí shliocht as ''Muirbretha'' faoin dualgas longa briste a thuairisciú ([Bodleian Library, MS Rawlinson B 506, fól. 41r).:320-321]]

Is é an t-ochtú téacs is tríocha é atá le fáil san *[[Senchas Már]]*.

## Lámhscríbhinní
Ní chaomhnaítear *Muirbretha* ach i míreanna éagsúla.  Rinne Charlene Eska liosta agus cúig lámhscríbhinn ann dá dtugadh sigla A–E dóibh.   Fuarthas na míreanna i mbailiúcháin dlí gan údair luaite iontu, ach ina measc mír C, sliocht as *[[Bretha Étgid]]*, maraon le sleachta as Sanas Uí Dhuibhdábhoireann.:304-305 :43, 67-68  Faightear i dteannta leis na míreanna gluaiseanna agus léargais.:2

Faightear an teideal ** i Sanas Chormaic agus *[[Cethairṡlicht Athgabálae]]*.:276-277

Faightear roinnt téacs i dtrian deiridh an tSeanchais Mhóir, ag iontráil 38.:304  Creidtear gur cuireadh an Seanchas le chéile idir deireadh an tseachtú haois agus tús an ochtú haois.:33

## Ábhair
Is é *Muirbretha* an phríomhfhoinse a mhaireann le haghaidh dlí muirí san Fhéineachas.:43  

Sna sleachta den *Muirbretha* a mhaireann, pléitear ach amháin le dlí muirí mar a bhaineann sé le cúrsaí talún. Ní phléitear sna míreanna an dlí idir ceannaithe agus lastóirí, nó ar bord long féin.:43.  Má tá béim ann ar dlí loinge briste, is amhlaidh go raibh an-chuid fiontar ann i gcúrsaí loingis le linn na ré sin i nÉirinn Ireland.:19  

Pléitear sna míreanna mar a leanas::46-51  
* A: an dualgas longa briste a thuairisciú
* B: foinsí ioncaim ó thailte easnacha an rí
* C, D, É: dlí maidir le lagan, snámhraic agus muirchur, ina measc cén chuid den luach a raibh le híoc don fhaighteoir, don bhunúinéir agus do dhaoine éagsúla eile, ag brath ar an gcás.

Molann Fearghas Ó Ceallaigh go bpléitear le cearta iascaireachta ar inbhir i sliocht caillte den *Muirbretha*, a leithéid luaite mar atá i seantéacs dlí eile.:277

Molann Eska go bhfuil an téacs an-chosúil lena mhacasamhail faighte i bhfoinsí dlí Chorn na Breataine, na Breataine Bige agus na Sasana.:58

Feictear sa *Muirbretha* an-chuid sonraí maidir le lastaí agus a gclár ábhair.  Leis an bhfianaise seo, rinne Jonathan M. Wooding staidéar ar bhunús tráchtála leis an Mór-roinn sna 6ú argus 7ú haoiseanna.:68–71

## Tuilleadh le léamh
*  139.32–140.8 (A); 177.34–178.26 (B); 314.17–316.36 (C); 959.7–16 (D); 1212.3–34 (E).}}
*  ll. 319-351 (téacs *Muirbretha* le haistriúchán Béarla, leaganacha agus plé).

## Tagairtí

Catagóir:An Féineachas
Amniota

Is clád de theitreapóid iad  **Amniota** () a bhfuil sac amniotach acu, a chosnaíonn an suth nó an féatas. Thart ar 360 milliún bliain ó shin, thosaigh sinsear na n-veirteabrach talún go léir ag teacht amach as an uisce. Éascaíodh an éabhlóid seo le dhá nuálaíocht mhór fhiseolaíoch.

Ar thaobh amháin, ceiratiniú láidir an chraicinn atá clúdaithe le scálaí adharcacha (nó díorthaigh scálaí: cleití, ribí gruaige)  rud a chabhraigh le tiormú a chosc, agus ar an láimh eile, teacht chun cinn na huibhe cheidóich (le haghaidh " dúnta ", nó ubh aimnianach mar is fearr aithne uirthi, i ndiaidh ainm an scannáin, an t-aimnion, a chosnaíonn an suth ó bhualadh agus ó thriomú, agus é ag  fás sa sreabhán amnioch, ó thurraingí agus ó thriomú, agus an sliocht ag forbairt i mblaosc nó sa bhroinn ) 

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Amniota
Catagóir:Céad láithreas ó Pennsylvanian ar marthain
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Ernst Haeckel
Fearghas Ó Ceallaigh

Is fear léinn in Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath é **Fergus Kelly**. Dírítear a chuid taighde ar luath-théacsanna dlí agus téacsanna eagna na hÉireann.

Bhain sé céim amach i nGaeilge Luath agus Nua-Ghaeilge ó Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, sa bhliain 1967. Chaith sé bliain in Institiúid Teangeolaíochta Ollscoil Osló. Mhúin sé cúrsa i Sibhialtacht Cheilteach in Ollscoil Toronto chomh maith. Is Ollamh Sinsearach anois é i Scoil an Léinn Cheiltigh in Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath. Sa bhliain 2003 thug sé Léacht Chuimhneacháin Sir John Rhŷs de chuid Acadamh na Breataine. Údar agus taighdeoir táirgiúil is ea é, agus tá roinnt leabhar agus go leor alt scríofa agus curtha in eagar aige, *Treoir maidir le Luath-Fhéineachas* ina measc. Comheagarthóiríonn sé an iris Celtica agus tá comhoibriú déanta aige le go leor eile , Thomas Charles-Edwards ina measc.

## Gradaim agus aitheantas
Bronnadh ar Ó Ceallaigh an gradam acadúil is cáiliúla i nÉirinn nuair a ceapadh mar bhall é d'Acadamh Ríoga na hÉireann sa bhliain 2004.

## Foilsiúcháin
* *[[Audacht Morainn]]* (Baile Átha Cliath 1976)
* *A guide to early Irish law* (BÁC 1988, athchló 1991, 1995)
* *Early Irish farming: the evidence of the law-texts* (BÁC 1997, athchló 1998)
* *Marriage Disputes: A Fragmentary Old Irish Law-Text* (BÁC, 2014)
* *The Life & Work of Oisín Kelly* (Ceatharlach, 2015)
* *The MacEgan legal treatise* (BÁC, 2020). Eagrán de shaothar le Giolla na Naomh Mac Aodhagáin.

## Tagairtí

Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Taipéis na gCarad

Is éard atá i d**Taipéis na gCarad** ná 77 bpainéal a léiríonn stair Chumann na gCarad ón 17ú haois go dtí an lá atá inniu ann. In 1981, mhol buachaill 11 bhliain d’aois ag cruinniú de chuid Chumann na gCarad in iardheisceart Shasana go bhféadfaí scéal na gCarad a insint ar thaipéis.
clé|mion|Friends' Meeting House, New Road, Kendal, áit a bhfuil Taipéis na gCarad
Bheartaigh a mhúinteoir, Anne Wynn-Wilson, bróidneoir cumasach, an tionscadal sin a chur ar bun faoina treoir féin. Bhí ceithre mhíle duine, idir fhir, mhá agus pháistí, as 15 thír ag obair ar an taipéis sin idir 1981 agus 1989. 

Bróidnéireacht chriúil (crewel embroidery) atá i gceist leis an taipéis, ag baint úsáid as snáth olla a sníodh de lámh. Ceithre chineál greama aitheanta a úsáideadh ar an taipéis (greim scoilte, gasghreim, greim slabhra agus snaidhm Phéicing), agus cheap WynnWilson greim nua, ar a dtugtar greim na gCarad, ionas go bhféadfaí coinneáil le cuar na litreacha.

## Féach freisin

* Cumann na gCarad 

## Tagairtí

Catagóir:Taipéis
Catagóir:Bróidnéireacht
Catagóir:Cumann na gCarad
Thom McGinty

Aisteoir agus taibheoir sráide Gael-Albanach ba ea **Thomas McGinty** (1d Aibreán 1952 – 20ú Feabhra 1995). Aithinte mar **The Diceman**, bhí suim ar leith aige i mím.  Rugadh san Albain é agus Éireannaigh a tuismitheoirí.  Chaith McGinty an chuid is mó dá shaol agus a bheatha i nÉirinn, áit a bhí sé ina thaibheoir mór le rá, go háirithe as na dealbha beo a rinne sé.  Bhí páirteanna aige i ndrámaí agus scannáin éagsúla. De thoradh a chuid oibre, chuir sé cúiseanna polaitiúla chun cinn, ina measc cearta LADT i nÉirinn; dúradh gur "dheilbhín aerach" é.  D'éag sé sa bhlian 1995 agus é 42 d'aois, de bharr aimhréidh SEIF.

## Tagairtí
Mhic Aodhagáin

Is clann Ghaelach í **Mhic Aodhagáin**, a bhí a ball ina mbreithiúna oidhreachta, ar dtús do chlann Uí Chonchúir, Ríthe na gConnacht, agus ina dhiaidh sin a do chlann De Búrca as Clanricarde.

Scríobhadh an lámhscríbhinn is luaite den *[[Senchas Már]]* roimh an mbliain 1350 ag scoil faoi phátrúnacht Mhic Aodhagáin at Dún Doighre, gar de Bhaile Locha Riach.  Bhíodh scoileanna á rith ag craobhacha eile den chlann, ag an bPáirc, lasmuigh de bhaile Tuaim, agus ag Baile Mhic Aogáin i gContae Thiobraid Árann.

## Tagairtí

Catagóir:An Féineachas
Bretha Étgid

Is luaththéacs dlíthiúil Éireannach ar dhliteanas i leith gortaithe agus/nó díobhála é **Breitheanna Neamhbheartaithe** (Seán-Gaeilge ***Bretha Étgid***.) Níl sé caomhnaithe ach go heaspach. Tá sé scríofa i stíl chomhdhlúite, ach más fíor, tá sé inár bpríomhfhoinse i leith luathdhlí tionóiscí na hÉireann. Tá clú agus cáil ar phíosa maidir le phíoca, as an léargas luachmhar a thugann sé ar shaol na mban i sochaí mheánaoiseach na hÉireann. Is ón 8ú haois é an dréacht.

## Lámhscríbhinní
Tá seacht lámhscríbhinn ann den dréacht *Bretha Étgid*, neamhiomlán gach ceann acu. Ní chaomhnaítear an téacs go leanúnach ach i lámhscríbhinn amháin, Acadamh Ríoga na hÉireann, MS 23 P 3); sna cinn eile uile, ní faightear iontu ach sleachta gortaithe, mar shampla Sanas Uí Dhuibhdábhoireann.

## Ábhair
Pléitear sa dréacht *Bretha Étgid* na cásanna gortaithe nó dúnbhásaithe  nach bhfuil dliteanas ar an déantóir ciona. Is é an phríomhfhoinse 'sagainne ar dhlí tionóisce san Fhéineachas. Dar le Neil McLeod is on 8ú haois é.

Ag tús an téacs féin, pléitear an focal **' (neamhbheartaithe, gan rún). Ina dhiadh sin, tá sraith altanna a thosaíonn leis na focail **' (a mhic, chun go raibh a fhios agat), is dócha rí ag múineadh a mhic. Ansin tá sraith a thosaíonn leis an bhfocal **' (díolúine), ag lua cásanna nach bhfuil an déantóir freagrach as gortú éigin. Tar éis sin, faightear altanna le rialacha éagsúla, maraon le sliocht cumtha i bhfoirm ceisteanna agus freagraí.

Is an-ghiorraisc é an téacs. Mar shampla, maítear ann ''Blaí ord indeoin'' (díolúine ord (casúr) inneoin), le brí, níl gabhar faoi dhliteanas má ghortaíonn sé duine a raibh ina cheárta go neamhchúramach.

Pléitear [[píoca]] (andúil neamhghnách) i mná torracha sa ''Bretha Étgid'', a thugann léargas uathúil ar shaoil bhan i nÉirinn meánaoiseach. Dar leis an téacs, níl dliteanas ar bhean le píoca a ghoideann cuid áirithe bia, le teorainneacha éagsúla ag braith ar an ghoidtear an bia óna fear chéile nó eachtrannach; gur cion é muna an fear píoca a mhná; agus gur cion é muna n-insíonn an bhean dá fear faoina píoca. Tugtar mar bhonn cirt gurbh fhéidir dochar a dhéanamh don leanbh dá séanfaí bia air.

Chuir eagarthóir níos déanaí réamhrá leath-stairiúil leis an téacs. Luaitear ann [[Cormac mac Airt]] mar údar na sleachta **' agus **, agus Cenn Fáelad an chuid eile.

## Stair
Toisc go bhfuil an téacs de *Bretha Étgid* a mhaireann chomh heaspach sin, is deacair é a rá an raibh ábhair as dréachtaí dlí eile ann ó thús, nó ar cuireadh an iad ag eagarthóirí níos déanaí.Dar le Charlene Eska, is an-dheacair é *[[Muirbretha]]* go formhór caillte a réitigh as *Bretha Étgid* mar a mhaireann.

## Tuilleadh le léamh
*  ll. 82-547 ("Book of Aicill" as Béarla).
* "The Lost Legal System: Pre-Common Law Ireland and the Brehon Law", Dr Noelle Higgins, Lecturer, School of Law and Government, Dublin City University, Ireland.
		
## Tagairtí

Catagóir:An Féineachas
Altiero Spinelli

Gníomhaí frithfhaisisteach ba ea **Altiero Spinelli** (31 Lúnasa 1907 i Róimh – 23 Bealtaine 1986 in Ancona san Iodáil) agus ina fhealsamh agus ina oide chomh maith. 

Meastar go forleathan é mar cheann de bhunaitheoirí an Aontais Eorpaigh. Bhí sé  ar dhuine d’údair ''Fhorógra Ventotene'', cáipéis shuntasach a leag síos fís Eorpach i ndiaidh an chogaidh, agus ceann de na chéad doiciméad lenar tacaíodh le hEoraip aontaithe a chruthú agus bunreacht na hEorpa a dhréachtú.
clé|mion|276x276px|1930idí
[clé|mion|293x293px|busta i m[Búcairist inniu]]

## Beatha

Ina óige, bhí Spinelli ina Chumannach agus ina fhrith-fhaisisteach.  Gabh  réimeas Mussolini Spinelli  i 1927 mar gheall ar a chuid oibre frith-fhaisisteach. Chaith sé 16 bliana i bpríosún agus in oileán díbirt (Ventotene).

Le linn dó a bheith i mbraighdeanas, d'athraigh a thuairimí polaitiúla agus tháinig sé chun bheith ina fheidearálach Eorpach láidir. Le linn a choimeád, scríobh sé ceann de na téacsanna is mó tionchair i stair an Aontais Eorpaigh, Forógra Ventotene,  *Manifesto di Ventotene - P**er un’Europa libera e unita* — “Ar son na hEorpa aontaithe.”   In éineacht le príosúnaigh pholaitíochta eile - Ernesto Rossi agus Eugenio Colorni - agus Ursula Hirschmann, scríobh sé an forógra nuair a bhí sé i bpríosún faoi chóras faisisteach na hIodáile ar oileán Ventotene.

Bhunaigh sé an Movimento Federalista Europeo sa bhliain 1943. Mhol sé deireadh leis an stát náisiúnta agus tús le cónaidhm Eorpach dhaonlathach. 

Phós Spinelli Ursula Hirschmann, comhúdar an *Manifesto di Ventotene*. Ghlac Hirschmann páirt i scríobh agus scaipeadh an Manifesto.

Bhí clann aige le Hirschmann.  Bhí triúr iníonacha acu: Diana, Barbara, agus Sara Spinelli (bBhí triúr iníonacha eile ag Ursula óna céad phósadh le Eugenio Colorni).

D'oibrigh Spinelli mar chomhairleoir do phríomhfhigiúirí Eorpacha sna 1950idí agus 1960idí. Ba bhall den Choimisiún Eorpach é ó 1970 go 1976. 

Toghadh é mar Fheisire de Pharlaimint na hEorpa  i 1979. D'fhan sé ina fheisire go dtí a bhás in 1986. Bhunaigh sé an "Crocodile Club" i 1980, grúpa feisirí a bhí ag obair ar son comhtháthú Eorpach níos doimhne. Rith baill an chlub rún go mbunódh an Pharlaimint coiste speisialta le togra a dhréachtú le haghaidh conradh nua maidir leis an Aontas Eorpach. An 14 Feabhra 1984 ghlac tromlach na bhFeisirí i bParlaimint na hEorpa an togra agus cheadaigh siad an ‘Dréacht-Chonradh ag bunú an Aontais Eorpaigh’, dá ngairtear ‘Plean Spinelli’.  Ritheadh an Ionstraim Eorpach Aonair in 1986.

## Féach freisin

* Ursula Hirschmann, Eugenio Colorni agus Ernesto Rossi 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1907
Catagóir:Básanna i 1986
Catagóir:Fealsúna Iodálacha
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn
Catagóir:Coimisinéirí Eorpacha
Catagóir:Polaiteoirí Iodálacha
Catagóir:Ceannródaithe Lánpháirtiú na hEorpa
Recholl Breth

Is téacs dlí de chuid an Fhéineachais é **Breitheanna Doiléire** (Sean-Ghaeilge ***Recholl Breth***, brat mairbh nó taiséadaí), ina phléitear le cásanna nach bhfuil an dliteanas go láithreach bonn soiléir iontu. Baineann sé le dlí chonartha, ríthe dlisteanacha agus dlí pósta.

Is é an triú téacs déag é atá le fáil san *[[Senchas Már]]*.

## Lámhscríbhinní
Tá cóip iomlán amháin de *Recholl Breth*, le fáil i CnaT LS 1433, i dteannta le sé téacs eile ón trian lárnach den *Senchas Már*. Tá sleachta as le fáil i ndá lámhscríbhinn eile (CnaT LS 1336 agus 1337), agus léargais iontu. Faightear eagrán den téacs san *Ancient Laws of Ireland* (iml. 4, 1879), ach trí bhotún cuireadh i gcló é amhail is dá mba chuid de *[[Din Techtugud]]*, a thagann roimhe sa Seanchas, a phléann le seilbh talún.  Ó 2019 i leith, bhí eagrán nua á ullmhú ag Charlene Eska.

## Teideal
Tá leaganacha éagsúla den teideal le feiceáil sna lámhscríbhinní, .i. *rechull*, *racholl*, *rocholl*, srl. Bhí amhras ar Liam Breatnach an ceart é an focal a thuiscint mar  (brat mairbh) nó  (millteanas).  Dar le Sanas Uí Dhuibhdábhoireann, foclóir dlí Nua-Ghaeilge den xxú haois, is the word mar "réasúntacht" í brí an fhocail. Is amhlaidh ámh, nach bfhuil seo ach míthuiscint mar  + .

## Tuilleadh le léamh
*  ll. 50-65 (eagrán de chuid *Din Techtugud*).
*  218.31-223.21;  913.12-27; 1866.3-1867.21 (eagrán dioplómaitiúil).

## Ábhair
Is é *Recholl Breth* an triú dréacht déag sa bhailiúchán dlí, an *Senchas Már*, suite ina lár.  Deirtear de ghnáth gur tiomsaíodh an Seanchas idir deireadh an 7ú agus tús an 8ú haoiseanna.

Faightear in *Rechall Breth* 10 gcuid mar a leanas:
* 1, 2: codanna tosaigh, ag plé le suáilce agus ról rí i gcóras dlí.
* 3: seachta atá ann ag plé le rí éigin nach bhfuil ina rialóir dlisteanach
* 4: tré atá ann ag plé le bréaga "as a mbaineann dia éiric astu"
* 5-9: ag plé le dlí chonartha (5 ina theitread agus 7 ina thré)
* 10: ag plé le ciobhche.

Le fianaise stíl na gcodanna (tréanna, teitrid, seachtaí, maraon le codanna neamh-uimhrithe), molann Eska gur tiomsaíodh an téacs as foinsí éagsúla, leis an n-ábhar  aontaitheach de dliteanas éiginnte. Déanann Eska ceangal le *[[Gúbretha Caratniad]]* agus *[[Anfuigell]]* ina phléitear le cásanna neamhghnácha. adar le hAlice Taylor-Griffiths, is "institiúid ard-léinn" don dlíodóir luathGhaelach é an téacs.

## Tagairtí

Catagóir:An Féineachas
Ciontú éagórach Peter Sullivan

Fuarthas Peter Sullivan ciontach i gcás dúnmharaithe mná sa bhliain 1987. Tharla dúnmharú Diane Sindall ar an 2 Lúnasa 1986 in aice le Borough Road, Birkenhead, bean óg a ndearnadh tromionsaí gnéasach uirthi agus í ag siúl abhaile tar éis seal ag obair i mbeár.
[clé|mion|220x220px|Bhí Diane Sindall ag siúl abhaile  in aice le Borough Road, [Birkenhead, ]]

## Achomhairc
Rinne Sullivan achomharc in 2008 agus arís in 2019. Nochtadh fianaise nua ADN sa bhliain 2021. Rinne Sullivan achomharc arís in 2024.   D'admhaigh an Criminal Cases Review Commission (CCRC) in 2024 nach raibh ADN Sullivan ar an láthair choire (déanann an Coimisiún athbhreithniú ar phianbhreitheanna i gcásanna coiriúla tar éis don Chúirt Achomhairc breith a thabhairt). 

Faoi dheireadh, ar an 14 Bealtaine 2025, fuarthas Sullivan neamhchiontach. Fuarthas amach nach raibh a chuid ADN ar an láthair choire in aon chor, rud a léirigh nach raibh baint aige leis an gcoir.  Cuireadh an bhreith ar neamhní agus 38 mbliain caite ag Sullivan i ngéibheann. 

Dé réir ráiteas a léigh a dhlíodóir, dúirt an tUasal Ó Sullivan “níl fearg orm, nílim searbh”. Agus í ag labhairt i ndiaidh na héisteachta, dúirt deirfiúr Sullivan, Kim Smith, “nach raibh an bua ag éinne” agus chuir sí comhbhá in iúl do mhuintir Uí Sindall.

Tá Merseyside Police, i gcomhar leis an National Crime Agency, ag leanúint lena n-imscrúdú chun an fíorchiontóir a aimsiú. D'iarr siad ar an bpobal - 38 mbliain níos déanaí - aon eolas a bhí acu agus d'fhéadfadh cabhrú leis an gcás a roinnt leo.  Léirigh na tástálacha ADN próifíl ADN duine anaithnid, nach bhfuil fós meaitseáilte sa bhunachar náisiúnta ADN.

## Féach freisin

* Ciontuithe éagóracha

## Tagairtí

Catagóir:2025
Catagóir:1987
Catagóir:Iomrall ceartais
Catagóir:Learpholl
Trá brait ghoirm

[mion|220x220px|[Trá Mhór|Trá Mhór, Port Láirge]]
[mion|220x220px|[Cuan na Coime, Maigh Eo]]
Tá **an Bhratach Ghorm** ar cheann de na gradaim is mó aitheantas ar domhan ó thaobh cúrsaí timpeallachta de. Leagtar síos critéir faoina ndéantar measúnú ar chaighdeán an uisce, ar an soláthar eolas agus oideachas comhshaoil, ar shábháilteacht agus ar bhainistiú na trá.

As caighdeáin áirithe a bhaint amach i gcritéir éagsúla a bhronntar an bhratach, ceann de na comharthaí idirnáisiúnta is aitheanta, agus gradam luachmhar do lucht turasóireachta agus timpeallachta. Chomh maith le caighdeán an uisce, ní mór an soláthar eolais, an rochtain, an tsábháilteacht, an fhaisnéis comhshaoil agus an bainistiú ar an láthair bheith os cionn leibhéal áirithe.

## In Éirinn
Faoi An Taisce a riartar scéim na mBratacha Gorma in Éirinn. 

D'éirigh le 89 trá agus deich muiríne an Bhratach Ghorm a ghnóthú sa bhliain 2025. Ní haon iontas é gur contaetha Gaeltachta atá ar bharr an liosta: 15 ar fad atá i gCiarraí, an contae is líonmhaire bratacha gorma, agus 14 díobh sin faoi stiúir Co. Chontae Chiarraí. Sna sála ar Chiarraí tá Dún na nGall agus 14 bratach gorm ann, Maigh Eo agus 11 bhratach ann, agus Gaillimh ceann amháin níos lú le 10 gcinn. Ceithre bhratach gorm atá san ardchathair, péire i bhFine Gall agus péire i nDún Laoghaire-Rath an Dúin.

Tá roinnt tránna ann a bhfuil seanchleachtadh acu ar an stádas seo: 37 n-uaire (1993-2025) ag An Caol in Acaill, Cluain Aoidh i bPort Láirge, chomh maith le Trá na Beannaí agus Trá Bhaile Uí Thiaidhg i gCiarraí.

### Blianta
2023,  2025

### GCC
Déanann an Ghníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (GCC) monatóireacht ar an na tránna chomh maith.

## Féach freisin

* Tránna

## Tagairtí

Catagóir:Tránna brait ghoirm
Catagóir:Tránna
Anfuigell

Is téacs dlí de chuid an Fhéineachais caomhnaithe ach go heaspach é **Ain-fhuigheall** (nó *Ainbhreith*) (Sean-Ghaeilge ***Anfuigell***) ina bpléitear le cásanna atá deacair nó dodhéanta a réiteach.

[thumb|Sliocht as ''Anfuigell'' an plé le maoin daoine maraithe i mbun catha ([Leabharlann Choláiste na Tríonóide|Coláiste na Tríonóide MS 1387).]]

## Lámhscríbhinní
Ní mhaireann cóip iomlán ar bith den *Anfuigell*, níl ach sleachta caomhnaithe i lámhscríbhinní éagsúla. Mar shampla, faighte trí sliocht i Sanas Uí Dhuibhdábhoireann preserves three quotes from *Anfuigell*.  Some excerpts belonging to *[[Aidbred]]* were previously mis-allocated to *Anfuigell*.

Tá na blúirí den *Anfuigell* a mhaireann foilsithe le léargais ag Charlene Eska, roinnte i n-ocht gcuid is caoga. 

## Teideal
Tugadh an teideal ó *[[incipit]]* an téacs: **, .i. Ainfhuigheall breithimh, gairm fiagh chun catha.   Is ionainn *anfuigell* agus ain-fhuigeall nó "gan bhreith(iúnas)".

## Ábhair
Pléitear *Anfuigell* le cásanna  neamhghnácha atá deacair nó  dodhéanta a réiteach, ábhar ag a bhfuil nasc aige le *[[Gúbretha Caratniad]]* agus *[[Recholl Breth]]*.  I roinnt cásanna, nach bhfuil an breitheamh in ann a réiteach, meastar gur míchuí é an cás fiú a thabhairt os comhair na cúirte.

De bharr easpa ábhar sna blúirí a mhaireann, is deacair é a rá, conas a cuireadh an téacs le chéile.  Molann Eska go raibh creatlach chomhráiteach ann mar atá in  *Gúbretha Caratniad.*

Tugann *Anfuigell* léargas ar sochaí na nGael sa mheánaois.  San alt maidir le sochraidí mar shampla, feictear fianaise an-luath ar nós na Caointeoireachta.  Faightear ann in *Anfuigell* forálacha maidir le conarthaí déanta ar meisce agus gortuithe fulaingthe ag sochraidí. 

I ndá lámhscríbhinn a mhaireann, tá réamhrá leath-stairiúil Meán-Ghaeilge curtha leis an téacs leagtha amach i bhfoirm *[[accessus ad auctores]]*, ar nós a leithéid i dtéacs dlí eile, *[[Cáin Ḟuithirbe]]*:
* áit: *Fuithrime Cormaic*, i.e., Teach Mhucrois)
* am: *[[Finghin mac Cathail|Finguine mac Cú-cen-máthair]])*
* údar: Cumain
* cúis: níor thuig sé rialú éigin
Dar le Fangzhe Qiu, is é an *Cumain* seo ná *[[Cumméne Fota]]*, easpag den 7ú-haois.

Tá meascán d' foinsí teangan sa téacs a mhaireann, agus dá bharr, tá sé deachair date a chur leis.  Molann Eska dátaí idir an dara leath den 8ú haois tríd an 9ú haois.

## Tuilleadh le léamh
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:An Féineachas
Bretha Déin Chécht

[thumb|Tús le ''Bretha Déin Chécht'' ([Leabharlann Náisiúnta na hÉireann MS G 11, l. 451)]]

Is luaththéacs dlí den chuid An Fhéineachais é Breitheanna Dhéin Chéacht (***Bretha Déin Chécht***) ina bpléitear le hairgead dlite do dhaoine gortaithe. Dar leis an teideal, is leis an lia miotaseolaíoch *[[Dían Cécht]]* an dréacht.

Is é an ceathrú téacs is tríocha é atá le fáil san *[[Senchas Már]]*. Faightear é díreach i ndiaidh an dréacht *[[Bretha Crólige]]*, chomh-théacs ina bpléitear gortú mídhleathach.

## Lámhscríbhinní
Caomhnaítear an téacs iomlán de *Bretha Déin Chécht* ach in aon lámhscríbhinn amháin, Leabharlann Náisiúnta na hÉireann MS G 11, i dteannta le trí théacs eile as an trian deiridh den *Senchas Már*.  Chur D. A. Binchy an chuid seo in eagar, le haistriúchán Béarla agus léargas, sa bhliain 1966. Tá roinnt sleachta agus léargais fós ann, cé níos lú ná *[[Bretha Crólige]]*. Faightear sliocht mar dhea as *Bretha Déin Chécht* in *[[Bretha Étgid]]*, is dócha ámh cumadóireacht níos déanaí. 

## Ábhair
Is é an dréacht *Bretha Déin Chécht* an ceathrú is tríocha sa bhailiúchán dlí, an *Senchas Már*, le fáil ann sa trian deiridh. Meastar de ghnáth gur as deireadh na seachtú haoise nó tús na hochtú é an *Senchas Már*. Tagann *[[Bretha Crólige]]*, chomh-dhréacht ina bpléitear le gortú mídhleathach, díreach roimhe sa *Senchas*. 

Pléitear in *Bretha Déin Chécht* go formhór le hairgead gur gá cúisí a íoc de bharr gortaithe, an chuid don lia agus don íospartach araon. Is amhlaidh gur chuir na sraitheanna pionós casta (agus uaireanta frithráiteach) mearbhall ar tráchtairí níos déanaí.  Dúirt duine amháin dóibh gur ** (.i. (dlí) as an gcoitiantacht *Déin Chécht*) é an téacs.

Deirtear go raibh *Dían Cécht*, lia na dTuath Dé Danann as Miotaseolaíocht na nGael, ina údar an téacs. Sa réamhrá leath-stairiúil a cuireadh leis an *Senchas Már* níos déanaí, feictear *Dían Cécht* go follasach sa liosta, curtha le chéile ag Naomh Pádraig agus a ghiollaí, d'údair réamh-Chríostaí a glacadh a mbreithiúnas óir nár tháinig siad salach ar chreideamh Críostaí.

Nochtann *Bretha Crólige* agus *Bretha Déin Chécht* go leor faoin méid eolais agus na leighis a bhí ar fáil le linn na ré sin. Mar shampla, aithnítear sé shórt gortú fiacaile, agus pionóis éagsúla ar gach ceann acu. Ní fheictear i lámhscríbhinní leighis eile ach eolas i bhfad níos óige, go formhór thógtha as foinsí Araibise.

## Tuilleadh le léamh
*  2283.1-4; 1212.35-1213.2. (eagrán dioplómaitiúil de lámhscríbhinní *Bretha Déin Chécht*).
* 

## Tagairtí

Catagóir:An Féineachas
Cros

[mion|Baineann na Stáit Aontaithe úsáid as a chead crosta go minic (i leith Iosrael mar shampla) ar [Comhairle Slándála na Náisiún Aontaithe.|Chomhairle Slándála na Náisiún Aontaithe.]]
Bac a chur in éadan ruda is ea **cros**.    Is é atá i gceist le cead crosta ná meicníocht a thugann chumhacht do mhionlach cosc a chur ar chur i bhfeidhm thoil an mhóraimh.

Mar shampla, tugann glas triarach na hÉireann cead crosta don Rúis, mar shampla, ar rannpháirtíocht na hÉireann i misin áirithe thar lear, toisc go bhfuil cros ag an Rúis i gComhairle Slándála na Náisiún Aontaithe (mar atá freisin ag na Stáit Aonaithe, ag an Ríocht Aontaithe, ag an bhFrainc agus ag an tSín).

Níl baint ar bith ag cead crosta le saoirse cainte, ach tá na coincheapa measctha le chéile go minic. 

## Féach freisin

* Fógra deiridh
* Saoirse cainte

## Tagairtí

Catagóir:Caidreamh idirnáisiúnta
Catagóir:Coincheapa dlíthiúla
Catagóir:Focail agus frásaí Laidine
Olltoghchán na Portaingéile, 2025

Reáchtáladh **Olltoghchán na Portaingéile, 2025** ar an 18 Bealtaine, an tríú olltoghchán tobann sa Phortaingéil le trí bliana anuas. Bhí an bua ag AD aon uair amháin eile, páirtí ar dheis ón lár. Bhí na hOlltoghcháin in 2022 agus 2024 buaite ag AD chomh maith, a bhí faoi stiúir phríomh-aire na tíre, Luís Montenegro.

Fuair AD 32% den vóta in 2025 agus iad i dtaobh le 86 suíochán parlaiminte. Is gá 116 suíochán do mhóramh sa pharlaimint. Sa dara háit bhí an Páirtí Sóisialach ar 23.4% agus bhí Chega, an páirtí pobalach ar an eite dheis, sa tríú háit le 22.6%. 58 suíochán a ghnóthaigh an Páirtí Sóisialach, an líon céanna le Chega.

Mhaígh Luís Montenegro go raibh a dtoil léirithe go soiléir ag an bpobal agus iad ag iarraidh go rachadh sé i mbun rialtais arís. Ach Ddúirt ceannaire Chega, André Ventura, ar éirigh lena pháirtí cur go mór lena vóta 18% go raibh deireadh tagtha le 50 bliain de rialtais coimeádacha agus sóisialacha. Buille maraithe na muice a bhí ann don chur chuige dépháirteach sa Phortaingéil, ar sé. “Níor bhuamar an toghchán seo, ach rinneamar gaisce stairiúil,” a mhaígh André Ventura.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:2025
Catagóir:Polaitíocht na Portaingéile
Catagóir:Olltoghcháin
Corpus Iuris Hibernici

[thumb|[Sechta as lámhscríbhinn Féineachais de chuid na 15ú haoise (Baile Átha Cliath, Leabharlann Choláiste na Tríonóide, MS 1316).  Tá cóip den seachta in *CIH* 538.17-20; na gluaiseanna idirlíneacha in *CIH* 538.21-33; agus an léargas ag an mbun in *CIH* 538.34-539.6.]]

Is cnuasach d'fhoinsí an Fhéineachais é ***Corpus Iuris Hibernici*** (luaite mar ***CIH***), eagraithe as Sean-Ghaeilge agus Laidin le sé imleabhar ag D. A. Binchy. 

Rinneadh *CIH* mar athsholáthar don *Ancient Laws of Ireland* (1865-1901), cnuasach nach raibh ach foinsí teoranta aige agus a raibh drochchaighdeán air mar gheall ar obair neamhléannta agus neamhiontaofa (seachas obair déanta ag Robert Atkinson).  Roimh Bhinchy, ba iad ná foinsí is fearr don Fhéineachas ná na lámhscríbhinní neamhfhoilsithe i seilbh Uí Dhonnabháin agus Uí Chomhraí.  Bhíodh scoláirí amhail is Rudolf Thurneysen ag braith ar na foinsí seo chun botúin a cheartú, cé go raibh orthu mar sin féin *Ancient Laws* a lua ina gcuid fo-notaí mar fhoinse so-aimsithe.

Cé gur moladh *CIH* as a chuid eagarthóireachta, cáineadh é as droch-inrochtana, b'é bharr easpa aistriúchán, gluaiseanna agus crostagairtí.  Dar le Myles Dillon, saothar gruama ("austere") a bhí ann.  Mhol T. M. Charles-Edwards gur ghá don ard-scoláire Binchy eagrán dioplómatúil a dhéanamh.  Sna saothair *Guide to early Irish law* (1988) le Fearghas Ó Ceallaigh agus *Companion to the Corpus Iuris Hibernici* (2005) le Liam Breatnach, rinneadh an obair chun na téacsanna a aithint agus cur síos a dhéanamh orthu.  Tá 102 téacsanna ann sa *CIH*, dar le Breatnach, agus chuir sé foinsí eile sa chorpas isteach.

## Tuilleadh le léamh
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* Liosta lámhscríbhinní le fáil san *Corpus Iuris Hibernici* ag Brehon Academy.
* Liam Breatnach ar DIAS.

## Tagairtí

Catagóir:An Féineachas
University Challenge

Clár tráth na gceist de chuid an BBC is ea ***University Challenge***.

In 2025, mac léinn as Baile Átha Cliath a bhí i gceannas ar fhoireann ó Ollscoil Cambridge a fuair an bua i gceann de na comórtais is measúla agus ina bhfuil an iomaíocht is géire ar an teilifís. B’é Oscar Despard a bhí ina chaptaen ar fhoireann Choláiste Chríost in Cambridge, nuair a thug siad an lá leo i gcluiche ceannais *University Challenge* ar an 12 Bealtaine 2025. Dálta ilchumasach a bhí ann, de réir a iarphríomhoide, i Sandford Park School, BÁC. Bhí sé go mór mór gnóthach i ndíospóireachtaí trí Ghaeilge, trí Bhéarla, agus trí Fhraincis, agus é ar meánscoil. Ba mhian a chroí é páirt a ghlacadh sa tráth na gceist cáiliúil, ar a mbíodh sé ag amharc lena mháthair le linn a óige.
clé|mion|220x220px|Max Zeng ar ''University Challenge'' 2022
Bíonn an scoil an-ghníomhach i ndíospóireachtaí Ghael Linn agus bhí Oscar ar dhuine den fhoireann a chuaigh chomh fada le Craobh na hÉireann sa mbliain 2021. Chaithfeadh go bhfuil Gaeilge sách maith aige ar ábhar eile, bhí sé ar dhuine de bheirt a ghnóthaigh 9 H1 san ardteist an bhliain sin.

## Féach freisin

* Tráth na gceist 

## Tagairtí

Catagóir:Cláir BBC
Catagóir:Ollscoil
Catagóir:Cláir thráth na gceist
Louise Weiss

B'iriseoir agus polaiteoir í **Louise Weiss** (25 Eanáir 1893 – 26 Bealtaine 1983)  agus ba mhór an tionchar a bhí aici sa Fhrainc agus níos faide i gcéin ó na 1920idí ar aghaidh. Chaith sí a saol ag obair ar son na síochána trína cuid oibre le nuachtáin éagsúla ar dtús agus ina dhiaidh sin trína dúthracht ar son chearta vótála na mban. 
clé|mion|272x272px|1930
clé|mion|177x177px|1935:  Weiss i lár an aonaigh, ar son chearta vótála na mban
[clé|mion|177x177px|Foirgneamh Louise Weiss sa [An Bhruiséil|Bhruiséil]]

## Beatha
In 1918, bhí Weiss ar dhuine de chomhbhunaitheoirí iris sheachtainiúil dar teideal *L’Europe nouvelle*. Rinneadh iarracht san iris faisnéis ar ardchaighdeán a chur ar fáil faoin bpolaitíocht idirnáisiúnta agus faoi mhórcheisteanna eacnamaíocha chun cabhrú le lucht síochána na mór-roinne. Chuir an Cogadh Mór an t-uafás uirthi.

In 1919, d’fhreastail sí ar shearmanas sínithe Chonradh Síochána Versailles mar iriseoir.

Le linn an Dara Cogadh Domhanda chuidigh Weiss chun páistí Giúdacha a shábháil ó na Naitsithe agus chuaigh sí isteach i bhFrithbheartaíocht na Fraince.

## Féach freisin

* Simone Veil

## Tagairtí

Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Catagóir:Polaiteoirí na Fraince
Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Ceannródaithe Lánpháirtiú na hEorpa
Catagóir:Iriseoirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1893
Catagóir:Básanna i 1983
Siolla gaoithe

San amhránaíocht is éard atá i gceist le **siolla gaoithe** ná na focail bheaga gan chiall a chantar, amhail 'Seó hú leó, seó hú leó', ‘pilliliú pilliliú’ nó ‘ím bím babaró. Tá sé an-choitianta san amhránaíocht sean-nóis agus go speisialta in amhráin Ghaeilge na hAlban.


"Tá úsáid na siollaí gaoithe an-choitianta sna seánraí seo go léir (suantraithe, na caointe, agus na lúibíní); iad ina loinneog ag deireadh gach líne, b’fhéidir, nó ag deireadh gach dreasa nó gach véarsa — leithéidí ‘seoithín seó’ sna suantraithe; ‘pilliliú pilliliú’ sa chaointeoireacht; ‘ím bím babaró’ sna lúibíní. Bhí an tobchumadóireacht an-choitianta i gcás na gcaointe agus na lúibíní: tobchumadóireacht a bhí ag brath, roinnt mhaith, ar théamaí foirmlitheacha agus ar fhriotal aitheanta."



"Tá plé ar fheidhm chosanta na suantraithe déanta ag Breandán Ó Madagáin, agus is fiú a chuid tuiscintí ar an seánra seo a lua, mar tá fianaise an-tábhachtach bailithe ó bhéal aige maidir le feidhm na siollaí gaoithe ar nós ‘seoithín seo’. Is é atá ráite ag cúpla faisnéiseoir ná gur fheidhmigh na siollaí gaoithe féin mar ortha chosanta in éadan na sióg, ‘agus dá dheise is dá bhinne is dá uaigní is dá bhrónaí a chanfaí [an loinneog] is mó an buaí a bheadh inti mar chosaint’. Is tuiscint í seo atá ag teacht le feidhm na sleachta thuas gan amhras."


## Féach freisin
* Fuaimfhocail

## Foinsí

* Lochlainn, Sorcha Nic. "Suantraithe na Gaeilge: seánra sainiúil na mban". *[[Comhar]]* (Bealtaine 2017)

## Tagairtí

Catagóir:Ceol traidisiúnta na hÉireann
Catagóir:An Chaointeoireacht
Catagóir:Fuaimeanna
Catagóir:Focail agus frásaí
Catagóir:Orthaí
Catagóir:Ceol na hAlban

Catagóir:Ceol na Gaeilge
An Cleite ar Snámh

Is é ***An Cleite ar Snámh*** an t-ainm coitianta a úsáidtear ar phictiúr ola-ar-chanbhás leis an ealaíontóir Ollannach Melchior d'Hondecoeter, dar teideal mar is ceart ***Peileacán agus Éin Eile in aice Linne***.  Ba chúis í an mhionghné den chleite ar snámh ar an lochán le hathrú an teidil "oifigiúla".

Péinteáladh an pictiúr timpeall 1680, is dócha do lóiste seilge Stadholder Uilliam III Óráiste, a bhfuil anois mar an pálás ríoga ag Soestdijk, nó do Phálás Het Loo in Apeldoorn.

Taispeánann an phictiúr roinnt éan, coitianta agus andúchasach araon, bailithe timpeall linne. Bhí cáil ar Hondecoeter as a staidéir éin agus go háirithe as an léargas réalaíoch dá ábhair. Cé gur thriail sé le stíleanna éagsúla go luath ina ghairm, tar éis 1660 b'fhearr leis cumadóireacht cosúil leo siúd a fheictear san *Cleite Ar Snámh*: ábhair fairthe go cúramach i gclóis fheirme, i gclóis nó páirceanna tuaithe le gnéithe ailtireachta nó tírdhreacha ag saibhriú na gcúlraí. Bhain leasríthe agus ceannaithe Amstardam sásamh as a chuid pictiúr, in éineaacht le hUilliam III, a raibh saothair aige i dtrí cinn dá phálás. Bhí múrphictiúirí agus pictiúir mhóra Hondecoeter an-oiriúnach do na tithe móra tuaithe agus do dhúil an ama araon.

Bhí clós éanlaithe da chuid féin ag Hondecoeter lena theach, ach thug sé cuairt ar thithe tuaithe a phátrún  inar fhéadfadh sé staidéar a dhéannamh ar speicis níos andúchasaí. Dúradh gur thraenáil sé coileach chun seasamh go socair ar ordú, ionas go bhféadfadh sé é a phéinteáil gan cur isteach. Sa phictiúr seo, taobh leis an bpeileacán mór bán tá speicis d'éanlaith fhiáin agus lacha ceansaithe, ina measc praslach Eoráiseach, síolta mhór, gé bhroinnrua, rualacha,  seil-lacha, musclacha, cadhain, síolta gheal, géanna Éigipteacha, agus biorearraigh. Ar an taobh thall den linn tá éin mhóra ó mhór-roinne éagsúla: casabhara theas, grús dubh-corónach, agus lasaireán Meiriceánach. Tá grús sarásach agus lasaireán eile le feiceáil sa chúlra. Ag eitilt os cionn na linne tá óiréal órga léirithe.
clé|mion| ''Peileacán agus Éin Andúchasacha Eile i bPáirc''
Tháirg Hondecoeter pictiúr fíor-chosúil, *Peileacán agus éin andúchasacha eile i bpáirc*, ina bhfuil roinnt gnéithe den chumadóireacht comhionann: na héin ar an uisce, an grúpa éan andúchasach, an peileacán, agus an cleite ar snámh. Tá gnéithe eile cosúil, amhail an tírdhreach agus an musclacha atá le feiceáil ina hiomláine, agus tá cuid acu go hiomlán difriúil; sa phictiúr seo suíonn cocatú Molacaíoch i gcrann os cionn na linne agus tugtar isteach éin éagsúla ar an taobh thall den linn ar dheis. Níl dáta cruinn an phictiúir seo ar eolas, ach meastar gur idir 1655 agus 1660 a tháirgeadh í.

## Tagairtí

* 
* 
* 
* Exotic Birds
Sanas Uí Dhuibhdábhoireann

[thumb|An chéad leathanach de chuid Sanas Uí Dhuibhdábhoireann in [British Library, LS Egerton 88]]

Is gluais as Luath-Nua-Ghaeilge é **Sanas Uí Dhuibhdábhoireann** le gluaiseanna ar fhocail Sean-Ghaeilge, go formhór ar fhocail dhlíthiúla.  Baineadh an Sanas clú agus cáil amach as ucht na sleachta dea-chaomhnaithe le fáil ann as An bhFéineachas a d’fhéadfadh a bheith caillte, murach é.  Tá nasc idir an Sanas agus an scoil dlí Mhic Aodhagáin san Pháirc, Contae na Gaillimhe. 

## Lámhscríbhinní
Caomhnaítear Sanas Uí Dhuibhdábhoireann i ndá lámhscríbhinn chomhaimseartha, British Library, LS Egerton 88 (le siglum E)  agus Leabharlann Choláiste na Tríonóide, MS 1317 (le siglum F).  Scríobhadh E ag Domhnall Ó Duibhdábhoirenn agus cuirtear an dáta 1564 leis.  Scríobhadh F ag Dubhaltach Mór Mac Firbhisigh (seanathair Dubhaltach Mac Firbhisigh).  Tá drochbhail lámhscríbhinn F: tá iontrálacha A, B agus O ar iarraidh; tá cuid mhaith de litreacha eile in easnamh; i roinnt codanna, cuireadh iontu sainmhínithe as sanais eile.

D'fhoilsigh Whitley Stokes an chéad eagrán nua-aimseartha den Sanas sa bhliain 1862, le téacs as E agus sleachta as F sna corrigenda.  Ina eagrán níos déanaí sa bhliain 1904, chur sé aistriúchán Béarla le roinnt sleachta as F, ach fós go formhór as E.  D'eagraigh D. A. Binchy leagan E i n-eagrán dioplómatúil don *[[Corpus Iuris Hibernici]]* (1978).  San lá atá inniu ann, is fearr le heagarthóirí leagan F, sna háiteanna ar a bhfuil ardchaighdeán ar an lámhscríbhinn.  Sa bhliain 2005, thug Liam Breatnach (2005) liosta de sleachta níos fearr as F nár thug Stokes ina dhara heagrán.

## Ábhair
Tugtar i Sanas Uí Dhuibhdábhoireann sainmhínithe le haghaidh 1618 téarmaí casta Sean-Ghaeilge.  I bhformhór na gcásanna, tugtar leo sliocht léiritheach (uaireanta, dhá nó trí).  De ghnáth, is faoi chúrsaí dlí na gluaiseanna, ach faightear ábhair eile chomh maith.

Bhí foinsí níos fearr ag tiomsaitheoirí an Sanais (níos lú idir earráidí seachadta agus giorrúcháin) ná mar atá le fáil san lá atá inniu ann.  Go minic, tógadh sleachta as an Sanas chun lámhscríbhinní eile a cheartú.  I dteannta sin, tá sheachta sa Sanas as lámhscríbhinní nach bhfuil againn ach go heaspach, nó nach bhfuil fós ar marthain.  Mar shampla, thóg Liam Breatnach ábhar as an Sanas chun an breac-*[[Senchas Már]]* a athchruthú.

Is iad na téacsanna is minice a luaitear sa Sanas ná *[[Bretha Nemed Toisech]]*, *[[Bretha Nemed Déidenach]]*, agus an chéad dhá thrian den *Senchas Már*.

Ní minic é a fheictear sleachta as foinsí neamh-dhlíthiúil sa Sanas ach tá a leithéid ann..  Mar shampla, tá gluaiseanna ann le haghaidh focal casta as an Dinnseanchas agus na Scéalta Miotaseolaíochta, maraon le Amhra Choilm Chille agus Féilire Thamhlachta.

## Nótaí

## Tuilleadh le léamh
*  1466.11-1531.24 (eagrán dioplómatúil de E).
*  109-160 (foinsí na sleachta sa Sanas).
*  ll. 47-124 (téacs as E); ll. 162-168 (sleachta as F).
* 

## Naisc sheachtracha
* Sanas Uí Dhuibhdábhoireann ar CODECS.

## Tagairtí

Catagóir:An Féineachas
Catagóir:Foclóirí Gaeilge
Di Astud Chor

Is luaththéacs dlí de chuid An Fhéineachais é **De Fhostú Chonarthaí** (Sean-Ghaeilge ***Di Astud Chor***).  Pléitear ann cathain a mbíonn conradh ina cheangal de réir dlí nó nach mbíonn.

Is cnuasach é an dréacht d'ábhar ó dhaltaí éagsúla, cuid aige nach luaithe ná an 8ú haois, chuid eile níos luaithe fós.  Mar shampla, tá dán ann maidir le coigeartú barrachais conartha gur féidir dáta a chur leis, bunaithe ar teangeolaíocht, go luath sa 7tú haois.

D'fhoilsigh Neil McLeod an chéad eagrán nua-aimseartha sa bhliain 1992.   D'aithin sé ceithre leagan:
* A: *[[Corpus Iuris Hibernici]]* 985.24&ndash;1002.31
* B: *CIH* 1348.21&ndash;1359.25
* C: *CIH* 2040.28&ndash;2045.36, 2046.34&ndash;2050.32
* D: 1962.28&ndash;1963.35.:244&ndash;5 :95&ndash;101
Roinn McLeod an téacs ina 60 alt, i ndá chuid éagsúil.  Pléitear i gCuid&nbsp;1 (altanna 1&ndash;36) rialacha ginearálta a chinneadh go mbíonn conarthaí ina cheangal de réir dlí, agus i gCuid&nbsp;2 (altanna 37&ndash;60) cásanna eisceachtúla, go háirithe cásanna ina bhfuil lochtanna ann nár nochtadh cheana, a cheadaíonn conradh a thréigean.

## Tuilleadh le léamh
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:An Féineachas
Yuval Raphael

Amhránaí de chuid Iosrael is ea **Yuval Raphael** (Eabhrais: יובל רפאל; a rugadh ar an 5 Samhain 2000).  Tháinig clú uirthi le linn Chomórtais Amhránaíochta na hEoraifíse 2025. Bhí an lámh in uachtar sa Chomórtas ag an Ostair.  Ach tháinig Iosrael, le *New Day Will Rise* de chuid Yuval Raphael, sa dara háit, iontas na niontas.
clé|mion|220x220px|Yuval Raphael, 2025 i mBasel;  chuir sí a náisiúnachas chun cinn
clé|mion|335x335px|2025

## Conspóid
I mí na Bealtaine, ghlac daoine páirt in agóidí taobh amuigh de RTÉ, ag éileamh go dtarraingeoidh an craoltóir amach as.  I dtús 2025, tháinig méadú ar na héilimh ó thíortha éagsúla gur chóir díospóireacht a bheith ann ar cé acu ar cheart nó nár cheart d'Iosrael a bheith ag glacadh páirte ar chor ar bith.

Níor rinne aon chraoltóir náisiúnta ráiteas poiblí ag cur in aghaidh rannpháirtíocht Iosrael, nó sin a mhaígh an EBU ( a eagraíonn an Comórtas Eurofíse). Ach d'iarr RTÉ ar an EBU "plé a dhéanamh" ar rannpháirtíocht Iosrael i gComórtas Eoraifíse 

Bhí an t-amhrán *New Day Will Rise* i mBéarla, Fraincis agus Eabhrais. Nuair a thosaigh Raphael ag canadh in Eabhrais, lig an lucht féachana na gártha molta astu.

Ar an 17 Bealtaine, thug na teileavótóirí sa tríú cuid de thíortha na hEorpa an scór is airde d’iarracht Iosrael i gComórtas na hEoraifíse, beag beann ar an sléacht in Gaza.  Bhí rialtas Iosrael ag géarú ar na hionsaithe ar Gaza ag an am.   Thug muintir na hÉireann *dix points*, 10 bpointe, d’Iosrael – agus é sin i ndiaidh na léirsithe ar fad ar son mhuintir Gaza. Thug moltóirí oifigiúla na hÉireann seacht bpointe d’Iosrael.

B'fhéidir go raibh vóta comhbhá tuillte ag an iarrthóir Iosraelach go pearsanta: bhí Raphael i measc na ndaoine a tháinig slán nuair a mharaigh Hamas 1,200 duine in ionsaí sceimhlitheoireachta ar fhéile cheoil ar an 7 Deireadh Fómhair 2023. Gan dabht, míorúilt a bhí ann gur mhair Raphael tríd an eachtra sin agus gur éirigh léi páirt a ghlacadh sa chomórtas i ndiaidh gach ar mhair sí tríd. Ach míorúilt de chineál eile a bhí ann gur thug teileavótóirí ó cheann ceann na hEorpa oiread tacaíochta do thír a gcuirtear cinedhíothú ina leith ar bhonn laethúil.

Mhaígh craoltóirí náisiúnta áirithe gur earcaigh’ Iosrael teileavótóirí agus gurbh é sin ba chúis le vóta pobail chomh mór millteach sin ag an tír.

## Féach freisin

* Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2025
* Cogadh Iosrael-Gaza

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe popcheoil
Catagóir:Daoine Iosraelacha
Catagóir:Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Catagóir:Cogadh Iosrael-Gaza
Catagóir:Daoine a rugadh in 2000
Bóaire

Teideal de chuid An Fhéineachais ba ea **Bóaire**.  In ainneoin an ainm, "saorshealbhóir" ba ea é,  suite i measc na céimithe sóisialta faoi na huaisle ach os cionn na ndaor.  Bhíodh a chuid talún féin aige, a d'fhaigheadh sé le hoidhreacht óna mhuintir, agus nach mbíodh cead aige aistriú.  De ghnáth thugadh eallach dó ag a thiarna mar chúiteamh ar a dhílseacht.

De réir roinnt téacsanna, bhíodh  texts give a number of different sub ranks amhail is *ócaire* agus *mruigfher*, an chéim neamh-uasal is airde.

D'fhéadfadh bóaire bheith ina uasal gan teideal, mar thaoiseach a mhuintire, nó ag déanamh seirbhísí áirithe, nó bheith níos saibhre faoi dhó ná gnáth-thiarna.

## Tagairtí

Catagóir:An Féineachas