Senchán Torpéist

File agus Ollamh Éireann ba ea ** Seanchán Torphéist ** (Meán-Ghaeilge **Senchán Torpéist**) (c. 560–617 AD).  Tháinig sé i gcomharbacht ar Dhallán Forgaill mar Ard-fhile Chonnacht sa bhliain  c. 640.  Feictear i liosta le fáil i Leabhar Bhaile an Mhóta gurbh fhile ríoga é.  Is príomhphearsa é sa scéal den 12ú haois, *[[Tromdámh Guaire]].

== Muintir ==
Cuairfheartach de chlann Araidh ar an teorainn idir Tiobraid Árann agus Luimneach) ba ea a athair.  Dar le Seanchán féin, ámh, agus é ag scríobh in *Concangab Már* c. 630, is é seo a leanas a Ginealach:
:*Senchán mac Úarchride, mac Adóer na n-Araid*.

Deidiu ní Thréan mhic [[Dubhthach moccu Lughair|Dubhthaigh mhic Lughair]] ba ea máthair Sheancháin.  Iar-ollamh agus rí fhile [[Lóegaire mac Néill|Laoghaire mhic Néill]] ba ea Dubhthach.  Is iad a leanas daoine eile de chlann Deidiu:
* [[Naomh Seanán Láithreach Bhriúin]] mac Fiontáin
* Naomh [[Diarmaid an Fíréan]] mac Lugna
* [[Naomh Féilim]] [[Cill Mhór|Chill Mhór]] mac Cairill
* Naomh Daigh [[Inis Caoin]] mac Cairill
* [[Naomh Femia]] ní Chairill
* Naomh [[Mainchín an Chorainn]], mac Collain as [[an Corann|gCorann]]
* [[Naomh Caillín]] mac Niata, a deir i [[Leabar Fidhnacha|Leabhar Fhíonaí]]:
::* My blessing on thy men of song
::* Who from mild Senchan may descend.

Ní foláir nó gur rugadh Seanchán timpeall na bliana 560 ionas go raibh an t-am aige bheith oilte chun bheith ceaptha ina Ard-Ollamh.  Ina theannta sin, in [[Tromdámh Guaire|Tromdjámh Guaire]], luaitear é mar "sean-Seanchán" sa bhliain c. 640.  Dar le [[Seathrún Céitinn]] in [[Foras Feasa ar Éirinn]] go ndearnadh Ard ollamh na gConnacht de "Sheanchán mac Cuairfheartaigh" ag Sionad Droim Cheat sa bhliain c. 593.

Tugtar míniú ar a leasainm sa sanas, [[Cóir Anmann]]:
:* Senchán Toirpéist .i. Senchán [dororba péist] día rothogaibh spirat na h-écsi cenn do fo sceib  dodheilbh...
:* Seanchán Toirpéist, .i. Senchán a tháinig péist chuige, a bhain spiorad na héigse leas as faoi sciamh dodhealbhach...

Bríd (*Brigid Brathbrú*) ba ea bean chéile Sheancháin.  Bhí nasc acu darbh ainm *Muircc* agus iníon Méabh *Neidigh*.

== Saothair ==
Caomhnaítear chuid de shaothair of Sheancháin sna lámhscríbhinní:
* [[Leabhar Mór Leacáin]], fóilió 17, col. 2, dán ar Fhearghas mac Rossa agus a chathanna.
** *Abbair fri sil nEogain moir*, i Laud 610
* *Trí meic Ruaid*;
* *Find Taulcha tuath cuire Cailte*
** Co slonnad Conmaic fri Connad
* Tá an sa scéal * Cath Maighe Léna * dán le Seanchán ag tosú le 'Adhaigh Luain rucadh an rí'.

== Guaire agus *Táin Bó Cúailnge* ==
Dar le [[Tromdámh Guaire]] (nó *Imtheacht na Tromdhaimhe*) thug Seanchán cuairt ar[[ríthe na gConnacht|rí na gConnacht]], [[Guaire Aidne mac Colmáin]], i dteannta le céad file is caoga eile agus cead dalta is caoga.  Cuireadh brú ar fháilte Ghuaire dá bharr.

Chun é a náiriú go dté sé, d'iarr Guaire air an [[Táin Bó Cúailnge]] a aithris, á rá *eircit bur n-ollaim & bur filedi & bhur lucht canta ciuil d'iaraid na Tana.

Chuir seo olc ar Sheanchán, agus d'imigh Seanchán leis, ag rá:

*Triallum uait, a Guairi glain,
*facmait agat beanachtain;
*bliagain & raithe is mí
*atam acut, a airdri.

Triallaimid uait, a Ghuaire ghlain
Fágaimid agat beannachtaí;
Bliain, ráithe is mí
Atáid leat, a ard-rí...


Ach gheall sé:

... *ticfam arís, ge triallam.
</poem>

Mar thoradh na heachtra seo, bhailigh Seanchán gach file na hÉireann le chéile, chun go bhfeice cé acu a raibh an Táin go léir ar eolas aige.  Tharla sé áfach go raibh cuid den scéal ag cách ach ní an rud go léir ag éinne acu.  Rinne Seanchán, a mhac *Murgen* agus a chol seisear *Eimena*, cinneadh mar sin an Táin úd a thabhairt ar ais go hÉirinn.

Le linn an turais, chuaigh *Murgen* amú i gceo draíochta.  Bhuail sé ann le sprid [[Fergus mac Róich|Fhearghais mhic Róigh]] ag a uaigh.  D'aithris Fearghas an  Táin iomlán le *Murgen*, a tháinig slán ar ais chun an scéal a chaomhnú.

== Scéalta eile ==
Feictear Seanchán agus a bhean chéile sa seanscéal *Scéla Cano meic Gartnáin* and in [[Sanas Cormaic]], ina thugann sé cuairt ar [[Oileán Mhanann]].  Sa dán Meán-Ghaeilge (c. 1100), *Aimirgein Glúngel tuir tend*, luaite le *Gilla in Choimded Úa Cormaic* as [[Tulach Léis]], déantar trácht ar Sheanchán mar a leanas: * Seanchán Toirpéist ba rind ráid*.  Feictear é freisin sa scéal *Mac telene do feraib Muman*.

Feictear Seancháin agus a bhuíon fánach filí i scéalta chomh fada ó chéile is [[an Albáin|an Alba]] agus an [[Albain Nua|Alba Nua]] band of poets occur in traditional, ina luaitear iad mar *Cliar* nó *Cleith* Sheancháin.  Tá scéal na mór le rá ann darb ainm Bríd Mhór na gCapall, atá bunaithe ar Tromdhámh Guaire.

== Luaite le Shakespeare ==
Deir [[William Shakespeare]] go raibh ar a gcumas ag filí Éireannacha *"[to] rhym[e] rats to death"*.  Is amhlaidh go bhfuil an ráiteas seo bunaithe ar eachtra nuair a fuair Seanchán [[Francach (ainmhí)|francaigh]] agus iad tar éis a chuid dinnéir a ithe, agus a dúirt sé:
:* Lochaid gidh ger a nguilbne,
:* ni trén a cathaibh cirbdhe<br><br>
:Locha is géar a nguilbne
:ní tréan a gcatha * poor..."
D'éag siad ar an dtoirt.

## Foinsí
*  Athchló 1970.
* 
* 
* 
* Dofallsigud Tána Bó Cuailnge ("Áth-aimsiú..."), sa Leabhar Laighneach.
* 
* Rudolf Thurneysen, "Colman mac Lenene und Senchan Torpeist", Zeitschrift für celtische Philologie 19 (1933) ll. 193–209
* J. G. O'Keefe, eag., 'Mac Dá Cherda and Cummaine Foda', Ériu, 5 (1911), ll. 18–44
* James Carney, 'Three Old Irish Accentual Poems', Ériu Vol. 22 (1971), ll.&nbsp;23–80

## Naisc sheachtracha
* Some Places of Interest, Journal Royal Society of Antiquaries of Ireland, iml. 34, ll. 211-219
* Léirmheas ar The History and Antiquities of the Diocese of Kilmacduagh, J. Fahy, Journal Royal Society of Antiquaries of Ireland, iml. 3, ll. 325-326
* The story of an Irish property, Robert S. Rait, 1906
* http://home.earthlink.net/~merlynne6/eBooks/OLLAV.pdf 
* Katzenorakel, sphinx-suche.de *via* archive.org

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann