open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Silice

Is í an **silice** (nó *dé-ocsaíd sileacain*, SiO2) an príomhchomhábhar i screamh an Domhain, a fhaightear sa nádúr mar mhianraí íona agus i gcomhcheangal le dúile eile i mianraí sileacáite. Is iad na cineálacha criostalta silice grianchloch, trídimít is críostabailít, pais a tharlaíonn ag teochtaí níos airde de réir a chéile. Tugtar *[[calcadóine]]* ar chineálacha cripticriostalta. Faightear grianchloch dhímhorfach go nádúrtha in ópal, agus is féidir í a tháirgeadh trí shilice leáite a fhuarú go tapa. Baintear úsáid as i ndéanamh gloine is stroighne. 

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Silín fiáin

Speiceas silín atá dúchasach don Eoraip is an Áise is ea an **crann silíní fiáin** nó an **silín fiáin** (*Prunus avium*). Crann ard le bláthanna bána is torthaí atá corcairdhearg agus milis nó géar. Tuismitheoir amháin ag silín milis saothraithe an úlloird. 

## Tagairtí

Catagóir:Torthaí
Catagóir:Plandaí
Catagóir:Crainn
Sílít

Mianra í an t**sílít**, ar tungstáit chailciam, CaWO4, í a fhaightear i bhféitheacha hidriteirmeacha is péigmitítí. Mianach tábhachtach tungstain.

[mion|clé|Sílít ar phíosa [Moscóit|moscóite, ón tSín ]]

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Símin

Is é **símin** aonad seoltais an SI, leis an tsiombail S. Sainmhínítear é mar inbhéartú na friotaíochta (tomhaiste in óim).

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
James Young Simpson

Cnáimhseoir a rugadh i mBathgate na hAlban ab ea **James Young Simpson** (7 Meitheamh 1811 - 6 Bealtaine 1870). Thug sé clóraform isteach mar ainéistéiseach i 1847, agus ba é an chéad duine a bhain úsáid as i luí seoil.  

## Féach freisin

* Cnáimhseachas

## Tagairtí

 
Catagóir:Daoine a rugadh i 1811
Catagóir:Básanna i 1870
Catagóir:Acadóirí Briotanacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Dhún Éideann
Catagóir:Ceapadóirí Albanacha
Catagóir:Cnáimhseoirí
Catagóir:Fir
Catagóir:Lianna Albanacha
Catagóir:Lucht Ollscoil Dhún Éideann
Catagóir:Preispitéirigh
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Thomas Simpson

Matamaiticeoir a rugadh i Nuneaton Shasana ab ea **Thomas Simpson** (20 Lúnasa 1710 – 14 Bealtaine 1761). D'fhoilsigh sé sraith fhada saothar ar ailgéabar, triantánacht, dóchúlacht is ábhair eile (1737–1757). 
 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1710
Catagóir:Básanna i 1761
Catagóir:Matamaiticeoirí Sasanacha
Sincreatrón

Inneall é **sincreatrón** a thógtar chun cáithníní fo-adamhacha (prótóin is leictreoin go háirithe) a luasghéarú. Treoraítear na cáithníní ar chonair chiorclach trí fheadán folúsaithe le maighnéid, agus luasghéaraítear iad le réimsí leictreacha minicíocht raidió. I meaisín mór féadfaidh gach bíog cáithníní imrothlú níos mó ná 10,000 uair in aghaidh an tsoicind, ag luasghéarú gach uair a théann tríd an réimse leictreach. Ní mór an réimse maighnéadach is an réimse leictreach minicíocht raidió a mhéadú ar bhealach sioncronaithe chun an chonair a choimeád ciorclach le gach ardú luais. Suas le cuid mhaith ciliméadar ar trastomhas, ionstraimí tábhachtacha i bhfisic na gcáithníní.

## Tagairtí

Catagóir:Luasairí cáithníní
Sine siain

Is éard is **sine siain** (*úbhal* nó *an teanga bheag* uaireanta) ann ná an fadú coirceogach matánach de mheánlíne an choguais ag cúl an bhéil sa duine. 0.5-2 cm ar fhad. Ardaítear í nuair a shlogann an duine siar, agus bíonn sí in úsáid uaireanta chun fuaimeanna urlabhra a dhéanamh, cosúil le fuaim r an tsine siain sa bhFraincis. 

## Nathanna cainte

Nuair atá duine ataí le fataí nó lán go béal deirtear uaireanta go bhfuil "mé lán go dtí mo theanga bheag".

## Tagairtí

Catagóir:Anatamaíocht
Siméadracht

Airí córais arb ionann í tar éis oibríochta. Mar shampla, nuair a rothlaítear cearnóg trí 90°, ní féidir í a aithint thar an mbunchearnóg. Is siméadrach í faoi rothlú 90°. Is siméadrach ciorcal faoi rothlú ar bith thart ar a lár. I gcórais fhisiceacha baineann siméadracht le dlíthe imchoimeádta, agus cuirtear síos air seo trí theoiric na dtacar.

## Tagairtí

Catagóir:Siméadracht
Catagóir:Geoiméadracht
Catagóir:Fisic theoiriciúil
Catagóir:Aestéitic
Papalóma

Is éard is **papalóma** (nó **sineánóma**) ann ná fás iomarcach áitiúil ceall ar dhromchla eipitéiliach sa cholainn: an craiceann, an líneáil stéigeach, nó líneáil an lamhnáin. Is éadrom cuid mhaith díobh, ach athfhilleann cuid bheag acu a éiríonn urchóideach. 

## Tagairtí
An Tréimhse Shiolúrach

Is é **an Tréimhse Shiolúrach** an 3ú tréimhse sa ré Phailéasóch, 435-408 milliún bliain ó shin. Bhí an hainmhithe mara cosúil lena raibh sa tréimhse Ordaivíseach roimpi den chuid is mó, ach chuaigh na grapailítí i léig lena linn agus tháinig na héisc ghiallacha chun cinn. Nochtadh plandaí tíre den chéad uair.

## Tagairtí

Catagóir:Tréimhsí geolaíocha
Isaac Singer

Ceapadóir is déantóir innill fuála a rugadh i bPittstown, Nua-Eabhrac ab ea **Isaac Merritt Singer** (1811-1875). I 1852 dhear sé inneall aonsnáithe fuála le greim slabhra, feabhsú mór ar na hinnill roimhe sin. Tháinig a chomhlacht le bheith ar an gcomhlacht innill fuála is mó ar Domhan. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1811
Catagóir:Básanna i 1875
Singilteacht

Aon phointe ag a gcliseann teoiric na coibhneasachta ginearálta agus na cothromóidí a bhaineann léi. Is singilteachtaí iad dúphoill, agus staid na Cruinne ag nóiméad na hOllphléisce mar a raibh damhna na Cruinne dlúite le chéile ionas go raibh a dhlús ag druidim chun éigríche.

## Tagairtí
Sínne

Planda garbh bliantúil den chineál *Zinnia* is ea **sínne**. Fásann sí i Meicsiceo den chuid is mó. Coitianta i ngairdíní is mar bhláth gearrtha, mar gheall ar a bhláthanna éagsúla is na dathanna gléineacha pastail orthu.

## Tagairtí

Catagóir:Asteraceae
Sinséar

Fréamh mhilis spíosrach an **phlanda sinséir**  is ea **sinséar,** a úsáidtear amh nó i riocht púdair sa chócaireacht

Planda ilbhliantúil atá dúchasach d'oirdheisceart na hÁise is ea an planda sinséir. Fásann an gas 1 m ar airde. Riosómach atá ann. Na duilleoga le gais cumhdaigh in dhá líne; na bláthanna buí corcra coimpléascach seasc, cosúil le bláthanna magairlíní, i spící fada dlútha le brachtanna buí is glasa thar chiumhais a chéile. 

Spíosra tábhachtach is ea sinséar, fiú sa sean-am. Tugadh don Eoraip ar dtús é sa 1ú céad AD. Cuimsíonn sé a riosóm bláthola a úsáidtear i gcumhráin, bianna is deochanna (leann is beoir sinséir, mar shampla). De bhrí go mbíonn na bláthanna seasc, síolraítear é ar mhodh plandúil.

## Féach freisin

* Cáca sinséir nó arán sinséir

## Tagairtí

Catagóir:Spíosraí
Catagóir:Glasraí fréimhe
Catagóir:Sinséar
Sintéarú

Próiseas a úsáidtear i miotalóireacht phúdar. Is féidir páirt mhiotalach a dhéanamh tríd an bpáirt sin a mhúnlú i bpúdar an mhiotail is an múnla a choinneáil ag teocht rud beag níos lú ná leáphointe an mhiotail (faoi bhrú, uaireanta) ar feadh cuid mhaith uaireanta (nó i gcás cóimhiotail, teocht gar do leáphointe na comhpháirte den chóimhiotal leis an leáphointe is airde). Próiseas coigilteach chun páirteanna beaga a dhéanamh, agus is áisiúil é i gcás miotail le leáphointe ard ar deacair agus costasach é a theilgean. Is féidir struchtúr póiriúil a dhéanamh sa phróiseas, rud a bhíonn buntáisteach i gcomhair bealaithe. 

## Tagairtí
Sintéis chróite

Bealach ar féidir cuid mhaith teileascóp beag a chuingriú chun cuid d'airíonna teileascóp an-mhór a bhaint amach. Déantar go rathúil le radaiteileascóip í chun mionphointí a anailísiú i bhfoinsí radaíochta. Shaothraigh an réalteolaí Briotanach Martin Ryle an teicníocht den chéad uair sa réadlann radairéalteolaíochta i gCambridge.

## Tagairtí
Síobhas

mion
Planda ilbhliantúil a fhásann 40 cm ar airde is ea **síobhas**. Dois duilleog caol feadánach, umbail dhlútha bláthanna bándearga nó corcra. Dúchasach don leathsféar thuaidh. Fástar ar son na nduilleog, a úsáidtear mar bhlaisiú.

## Tagairtí
Sioc liath

Saghas comhdhlúthaithe ina bhfásann brat oighir theimhnigh ar dhromchlaí. Cruthaítear é nuair a bhailíonn oighear ar réada trí oighriú braonta uisce fhorfhuaraithe, díreach nuair a imbhuaileann siad, de bhrí go bhfuil teocht na ndromchlaí a imbhuaileann siad roinnt céimeanna faoi reophointe an uisce. 

## Tagairtí
Siocaire

Is planda ilbhliantúil a fhásann suas le 120 cm ar airde, le bunfhréamh ramhar fhada é **siocaire** nó **lus an tsiocaire** (*Cichorium intybus*). Dúchasach don Eoraip, iarthar na hÁise is tuaisceart na hAfraice, ach tugadh isteach in an-chuid áiteanna eile é. Na duilleoga lansa-chruthach, maothánach nó fiaclach, an ceann uachtarach ag fáisceadh an ghais, na bláthchinn beagnach gan ghais, 2.5-4 cm ar leithead, geal gorm, go hannamh bándearg nó bán. Fástar go háitiúil mar ghlasra is planda leighis é. Úsáidtear na fréamhacha, triomaithe is meilte, in ionad an chaife.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Siocal

Crann síorghlas a fhásann 18 m ar airde is ea an **siocal** (*Manilkara chicle*), dúchasach do Mheicsiceo agus Mheiriceá Láir, ach a fhástar in áiteanna eile. Na duilleoga éilipseach, na bláthanna bídeach scothghlas/bán sépheitealach, na torthaí 5-10 cm ar leithead, scothliath go dtí scothdhearg/donn le bia buí. Táirgeann sé laitéis bhán go flúirseach, a bhailítear, mar a bhailítear rubar, ar son an bhuin leaistigh le haghaidh guma coganta. Tugtar *an pluma Sapodilla* ar an toradh inite.

## Tagairtí

Catagóir:Crainn
Síocóis

Téarma síciatrach le húsáidí éagsúla. An chiall is coitianta is ea galar síciatrach ina gcailleann duine tadhall leis an réaltacht trí shiabhrán nó mearaí. I gciall eile, is galar síciatrach a bheadh dian ina iarmhairt ar dhuine, mar mhalairt ar é a bheith measartha nó éadrom. Tagann an téarma isteach in dhá phríomhghrúpa galar síciatrach: síocóis orgánach mar gheall ar ghalair a chuireann isteach ar an inchinn, agus síocóis fheidhmeach nach eol cad is cúis léi. Úsáidtear an téarma níos scaoilte fós i gcás galar ina mbíonn athrú cineálach sna mothúcháin, cúlú chuig foirmeacha anabaí iompair, nó cúlú le heaspa bainte le daoine eile.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Síceolaíocht neamhghnách
Neamhord dépholach

Galar dian ina dtarlaíonn eachtraí dúlagair is giúmair aeraigh/mháinigh arís is arís eile is ea **neamhord dépholach**. I measc na siomptóm in eachtra mháineach, tá cailliúint ghnáth-thoirmeasc sóisialta, greannaitheacht, hipirghníomhaíocht, meidhir, smaointeoireacht is urlabhra bhrostaithe, siabhráin, agus uaireanta siabhránachtaí. In eachtra dúlagair, bíonn easpa fuinnimh, mothúcháin neamhfhiúntais, agus athruithe i bhfeidhmithe fiseolaíocha (codladh suaite, mar shampla).

## Féach freisin
* Neamhoird mheabhracha

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Neamhoird mheabhracha
Síobghluaiseacht ilchríochach

An tslí a ngluaiseann na hilchríocha ar dhromchla an Domhain mar a bheadh cnoic ollmhóra oighir iontu. Síobghluaiseacht na mór-ranna, nó teoiric na bplátaí teicteonacha, cur síos eile ar an bhfeiniméan. Ceintiméadar nó dhó sa bhliain a ghluaiseann siad. Ar léarscáil an Domhain nó an chruinneog, is léir go n-oiriúnaíonn costa thoir Mheiriceá do chósta thiar na hEorpa is na hAfraice mar mhíreanna mearaí. Ag cur san áireamh na scairbheacha ilchríochacha faoin bhfarraige, is fearr fós an t-oiriúnú. De réir na teoirice seo, ní raibh ach meall amháin talún ar Domhan, Pangaea, go luath i stair an Domhain timpeall 200 milliún bliain ó shin. Scoilt Pangaea ina hilchríocha de réir a chéile, ghluais siad seo amach óna chéile go dtí na háiteanna a bhfuil siad inniu, agus tá an tsíobghluaiseacht seo ag dul ar aghaidh an t-am ar fad. Luaitear an coincheap seo le Alfred Wegener a thairg ar dtús í i 1912 agus a chuir síos go cuimsitheach uirthi ina leabhar *Die Entstehung der Kontinente und Ozeane* (Bunús na nIlchríoch is na nAigéan, 1922), ach nach bhfuair tacaíocht ar fiú trácht uirthi go dtí na 1960idí nuair a cuireadh teoiric na bplátaí teicteonacha chun cinn.

## Tagairtí

Catagóir:Teicteonaic phlátaí
Sintéiseoir

mion|clé|Sintéiseoir Korg, déanamh Wavestation
Gaireas leictreonach chun fuaimeanna ceoil a ghiniúint is ea **Sintéiseoir**. Bíonn méarchlár amháin ar a laghad ceangailte leis agus callairí. Robert Moog (1934–2005) a cheap an chéad cheann sa bhliain 1964, ceann nach raibh in ann ach fuaim amháin a ghiniúint ag am ar bith. Ó 1975 tá saghsanna ilfónacha ar an margadh, in ann níos mó ná fuaim amháin a ghiniúint in éineacht. Faoi seo, tá saghsanna bunaithe ar ríomhairí atá níos cuimsithí fós.

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Siocreo

Próiseas atá bunaithe ar an néalú, athrú an uisce sholadaigh san oighear go díreach ina ghal, gan dul tríd an staid leachtach. Go maith chun ábhair orgánacha a bhfuil an-chuid uisce ina struchtúir — torthaí, glasraí is feolta — a chaomhnú. Cuirtear an bia i seomra fuar ag timpeall -46&nbsp;°C. Tar éis an bia a reo cuirtear i seomra folúsaithe é, áit a néalaíonn an t-oighear gasta go leor. Fágtar gach pioc blasta is cothaitheach eile den bhia. Ansin stóráiltear an t-ábhar tirim i soithigh aeróbacha, atá díonta ar uisce is ocsaigin. Is féidir an bunbhia a fháil ar ais ach an t-ábhar tirim a ath-hiodráitiú. Baineadh feidhm as i rith an dara cogadh domhanda chun fuilphlasma a chaomhnú le húsáid ar láthair na cogaíochta. Ó timpeall 1970 tá an próiseas curtha i bhfeidhm ar na céadta bianna.

## Tagairtí
Síoda

mion|deas|Síoda
Snáithín an-mhín a fhaightear ó chocúin na leamhan síoda. Soláthraíonn an tSeapáin is an tSín an chuid is mó den síoda ardchaighdeáin saothraithe. Tá cáil ar na fabraicí síoda as loinnir, clúdú is ionramháil. Thosaigh tógáil leamhan síoda (tógáil seireacán nó saothrú an tsíoda) sa tSín roimh 1100 RC, agus fuarthas fionnachtana tábhachtacha síoda i dtuamaí ón 2ú céad RC. Tógadh rún déanta an tsíoda go dtí an tSeapáin go luath, ach níor tugadh don Eoraip é go dtí i bhfad eile. 

## Tagairtí

Catagóir:Síoda
Catagóir:Bóthar an tSíoda
Catagóir:Fabraicí
Catagóir:Bithábhair
Siofón

Is éard is **siofón** ann ná bealach chun leacht a aistriú ó umar ag leibhéal amháin go dtí leibhéal níos ísle le feadán, go minic thar bhac éigin. Líontar an feadán ar dtús leis an leacht, tumtar ceann amháin de sa leacht san umar ard, agus cuirtear an ceann eile níos ísle ná barr an leachta san umar sin is isteach san umar íseal. Ansin taoscann an leacht amach ón bhfeadán ag an leibhéal íseal. Ritheann an leacht tríd an bhfeadán trí dhomhantarraingt ag ráta atá i gcomhréir leis an difríocht leibhéil idir barr an leachta san umar uachtarach is ceann íochtarach an fheadáin, is cuma cén airde a bhíonn ag an bhfeadán ar feadh a chúrsa. 

## Tagairtí
Siogót

Ubh thoirchithe ainmhí nó planda, a chruthaítear nuair a nascann dhá chill atáirgthe ghnéasaigh (ubhán is speirm) le chéile, roimh dheighilt di. De ghnáth dioplóideach tar éis crómasóm haplóideach a fháil ó gach ceann den ubhán is den speirm. San ainmhí, tugtar *suth* ar an ubh thoirchithe tar éis deighilt di sa bhroinn ar feadh cúpla mí, agus ina dhiaidh sin tugtar *féatas* uirthi go mbeirtear é.

## Tagairtí
Síol

[mion|Síolta [Líon (planda)|lín]]
Is éard is **síol** ann ná ubhóirín aibí toirchithe an phlanda, a chuimsíonn an suth is ciste bia chun an síolphlanda a chothú le linn an ghinidithe, taobh istigh de chumhdach cosanta a dtugtar *an síolchóta* air. 

Sna gimnispeirmeacha ,luíonn na síolta nochta ar chrotail an chóin. I bplandaí bláfara, bíonn na síolta cosanta taobh istigh den ubhagán. 

Bíonn cuid de na síolta an-mhór (mar shampla, an cnó cócó) agus ní tháirgtear ach líon beag díobh. Cuid eile acu, is bídeach iad agus táirgtear iad in uimhreacha ábhalmhóra (mar shampla, an magairlín). 

Soláthraíonn an síol modhanna scaipthe, le cabhair an toraidh, agus i bplandaí ilbhliantúla, modhanna chun séasúir gharbha a sheasamh. 

Ginidíonn cuid de na síolta go díreach tar éis a scaipthe, ach luíonn cuid eile acu ar scor go dtarlaíonn cúinsí ar leith, teocht íseal nó déine ard solais, mar shampla.

## Féach freisin

* Ithir
* Planda

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Cré
Catagóir:Ithir
Sioma

An chuid is íochtaraí de screamh an Domhain atá lán de shilice is maignéis, faoi bhun an tséil (an ciseal uachtarach den screamh atá suntasach thar na hilchríocha) agus a dhéanann an chuid is mó den screamh faoi na haigéin (mar a mbíonn an sial tanaí).

## Tagairtí
Siolta

Comhbhailiúchán de pháirteagail mhíne mianraí a tháirgtear trí chnaí is síonchaitheamh carraige, le toisí 0.0625-0.002 mm, raon méide atá idirmheánach idir cré is gaineamh. Leagtar fosuithe siolta ag uisce, agus is féidir go gcomhdhlúthóidh sé chun carraig dhríodair, cloch siolta, a dhéanamh.

## Tagairtí
Siomptóim éirí as

mion|Andrew Litten. 2016.
Baineann **Siomptóim éirí as** (nó **Drug Withdrawal)** do dhuine andúileach nuair nach mbíonn an t-ábhar a bhfuil sé tugtha dó ar fáil aige.  

Ina measc bíonn masmas, urlacan, crampaí goile, imní, ruaigeanna anbhá, pamparnaí, tinnis cinn, mearaí, allas, creathanna, fiú trithí.  

Chun na siomptóim seo a sheachaint, úsáidtear drugaí nach bhfuil chomh láidir leis na drugaí a bhfuil sé tugtha dóibh, le riachtanais na colainne a shásamh. De réir a chéile laghdaítear dáileog na ndrugaí seo, agus faoi dheireadh, tarraingítear siar go hiomlán iad.  

Chun go n-éireoidh leis an bpróiseas seo, ní mór go mbeidh an t-andúileach toilteanach spreagtha tacaithe, agus go leanfaidh sé leis go buan. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Siomptóim
Catagóir:Sláinte mheabhrach
Catagóir:Andúil
Catagóir:Drugaí
Sionapsa

An comhchumar ina bhfuil bearna fhíorthanaí, idir dhá chill néarógacha (néaróin) nó idir néarón is cill mhatánach. Tarchuirtear comharthaí trasna na bearna seo ó chill go cill. Tugtar *néaratharchuradóirí* ar na ceimiceáin a fheidhmíonn chun na comharthaí seo a iompar. 

Tá 1,000-10,000 sionapsa ag gnáthnéarón amháin in inchinn an duine le néaróin eile, agus meastar mar sin go bhfuil oiread agus 10 milliún milliún (1013) sionapsa san inchinn, rud a chruthaíonn gur iontach é cumas na hinchinne chun eolas a stóráil is a phróiseáil. Meastar gur féidir eolas a phacáil timpeall 10,000 oiread níos dlúithe san inchinn ná i gcuimhne ríomhaire.

## Tagairtí
Sioncbhíog

I bhfísphictiúir reatha, is éard atá i gceist le **sioncbhíoga** ná comharthaí nasctha le ráta frámaí an cheamara, a thaifeadtar ar fhuaimthéip mhaighnéadach scoite le hoiriúnú níos déanaí leis an bpictiúr. I gcomhartha teilifíse bíonn sioncbhíoga ag deireadh gach líne is réimse chun go bhfeidhmeoidh na trealaimh tarchuir, taifeadta is glactha i gceart agus in am.

## Tagairtí
Siombóis

Téarma ginearálta do dhá orgánach dhifriúla ag maireachtáil le chéile i gcumann comharthacaíochta. De ghnáth cuimsíonn sí raon gaolta eatarthu, ina measc seadánachas, frithpháirteachas is eile. 

Más dhá orgánach dhifriúla ag maireachtáil le chéile, amháin laistigh den cheann eile, insiombóis is ainim di.

## Tagairtí
Siombail

[mion|Siombail [euro]]
Comhartha a sheasann do rud eile, de réir comhghnáis, an chiall sin ar leith leis i measc an phobail a thuigeann is a ghlacann leis an gcomhghnás. 

Mar shampla, úsáid an datha dubh nó bán mar chomhartha dobhróin. 

I gcás siombailí eolaíochta sa cheimic is eile, glactar leo beagnach ar fud an Domhain mar chomharthaí fosaithe cinnte. 

I réimsí eile ní mar sin a bhíonn, agus is féidir bríonna éagsúla a bhaint as siombail ar bith. Go minic bíonn sé seo bunúsach, mar shampla, sa litríocht.

## Scannánaíocht
Sa scannánaíocht is éard atá i gceist le **siombail** ná rud a bheith in úsáid chun coincheap a chur in iúl, mar shampla rós dearg a bheith ag seasamh don fhíorghrá.

## Tagairtí
Siondróm an tolláin charpaigh

Laige san ordóg is an lámh, le heanglach nó griofadach san ordóg is na méara cóngaracha é **Siondróm an tolláin charpaigh**. Tarlaíonn sé mar thoradh ar chomhbhrú ar an néaróg mheánach a thugann seirbhís don chraiceann sa réigiún sin is í ag dul trí chrios fíochán a ghabhann mórthimpeall an rosta (an tollán carpach). Is dolúbtha an tollán carpach, agus cuireann sé brú ar an néaróg mheánach má atann fíocháin istigh ann. Is féidir go dtarlóidh a leithéid le húsáid athchleachtach an rosta i gclóscríobh, tiomáint gluaisteáin is spóirt áirithe, agus bíonn baint aige le riochtaí áirithe cosúil le toircheas, an sos míostraithe, airtríteas réamatóideach, diaibéiteas is hipirtheannas. Is sampla é de ghortú athstraidhneála, cosúil le huillinn leadóige. Is féidir go maolófar ar na siomptóim trí scíth a ghlacadh nó cléithín ar an rosta, ach uaireanta is gá obráid ar an rosta chun an brú ar an néaróg a scaoileadh.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Siondróim
Siondróm bás tobann naíonáin

Bás naíonáin gan choinne, nach féidir aon chúis leis a aimsiú trí scrúdú cliniciúil nó iarbháis é **siondróm bás tobann naíonáin (SBTN)** nó **bás cliabháin**. De réir cineáil, cuirtear an leanbh sláintiúil chun leapan mar is gnáth sa tráthnóna agus faightear marbh é i lár na hoíche nó ar maidin. 
clé|mion|220x220px|Físeán
clé|mion|220x220px|Físeán

## Cúiseanna
Is féidir go mbeidh cúiseanna éagsúla leis, ach is meabhraitheach iad den chuid is mó. I measc na gcúiseanna seo, 

* tá stopadh an análaithe (aipnia codlata) de thoradh eatramh fada riospráide neamhrialta, 
* freagairt iomarcach néarógach ar shú ábhair ó chonair an díleá isteach sa bhfeadán riospráide, 
* bac na n-aerbhealaí de thoradh dúnadh na struchtúr faoi bhun na farainge, 
* so-ghontacht mhéadaithe do thocsainí na mbaictéir riospráide a bhíonn caoin de ghnáth, 
* ábhair dhochracha i láthair sa tocht, nó 
* suaitheadh an rialú teochta sa cholainn i dtimpeallacht fhuar nó leis an iomarca córacha leapa. 

## Cosc
Tá tarlú na tragóide seo laghdaithe ó dheireadh an 20ú céad, ó tosaíodh ag comhairliú do thuismitheoirí leanaí a chur a chodladh ar a ndroim nó a dtaobh, seachas ar a ngoile.

## Féach freisin

* Mícheál Ó Máirtín: Bhuail SBTN a mhac Ruairí in 2000.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Siondróim
Catagóir:Naíonáin
Catagóir:Péidiatraic
Gaistreintreolaíocht

Is éard is **Gaistreintreolaíocht** ann ná réimse leighis. Is iad na galair a théann i bhfeidhm ar an gconair ghaistreintreolaíoch, lena n-áirítear na horgáin ón mbéal go dtí an anas, feadh chonair an bhia, fócas na speisialtachta seo.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Siondróm cnámh briosc

Galar dúchasach creatlaí ina dtarlaíonn foirmiú easnamhach na gcnámh is na bhfíocháin tacaíochta ionas go mbíonn an chreatlach an-bhriosc sobhriste. Má bhíonn an neamhord an-dian, is féidir go bhfulaingeoidh naíonán an iliomad bristí diana cnáimhe is go bhfaighidh bás ina leanbh. Muna mbíonn sé ródhian, is féidir go mairfidh sé go mbeidh sé fásta ach go bhfulaingeoidh briseadh cnáimhe ó am go chéile, sna géaga íochtaracha go háirithe. Uaireanta, tarlaíonn crandú is dathú gorm ar scléaraí na súl do na páistí seo.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Siondróim
Siocdhingeadh

mion
Is éard atá i gceist le **siocdhingeadh** nó **sioc-chaitheamh** (frost weathering i mBéarla) ná saghas síonchaitheamh meicniúil. Is gníomhaí síonchaithimh mheicniúil é an sioc, a bhriseann síos carraigeacha.

## Féach freisin

* Síonchaitheamh
* Síonchaitheamh feabhasaithe

## Tagairtí

Catagóir:Sionchaitheamh
Catagóir:Oigheareolaíocht
Siondróm forubhsceite

Is éard is **siondróm forubhsceite** ann ná riocht a tharlaíonn uaireanta nuair a fhaigheann mná neamhthorthúla an hormón gónadatrófach daonna agus/nó an druga sintéisithe clómaiféin chun an t-ubhsceitheadh a spreagadh. Is amhlaidh a sceitear cuid mhaith ubhán ag an am céanna, agus nuair a thoirchítear iad tarlaíonn breitheanna iomadúla dá thoradh. 

## Tagairtí
Siondróm putóige greannaithí

Riocht coiteann ina mbíonn míchompord sa bholg is athrú i gcleachtadh na n-inní is ea **siondróm putóige greannaithí**. Ní dona é, ach bíonn méadú éigin ar ghluaiseacht na n-inní mar bhun leis. 

Uaireanta bíonn iarmhairt shíceolaíoch i gceist, agus géaraítear é le strus mothúcháin. Feabhsaíonn athruithe sa chothú, cosúil le méadú i snáithíní cothaithe, is laghdú san imní, an cás.

Tá trí fochineáil de SPG ann; SPG le buinneach(SPG-B), SPG le hiatacht(SPG-I) agus SPG ailtéirneach ina mbíonn an dá siontóim le feiceáil(SPG-A). mion|cléIs iomaí riocht le dealramh cosúil le SPG, ina measc an galar céiliach, mí-ionsú fruchtóis, ionfhabhtuithe seadánaigh mar shampla an ghiairdiáis, mí-ionsú na n-aigéad domlais, iatacht ainsealach fheidhmiúil, buinneach ainsealach fheidhmiúil, imfhás baictéarach sa stéig bheag agus pian ainsealach abdómanach.  Is minic a thagann tús siomptóim SPG tar éis ionfhabhtaithe(SPG-PI). 

Cé nach mbíonn aon leigheas amháin ar an SBG, bíonn leighis dhifriúla ann a chuidíonn leis na siontóim a bhaineann leis a laghdú, ina measc: athruithe cothaithe, cógais agus cabhair shíceolaíoch. Bíonn tábhacht ar leith ag baint le hoideachas an othair agus le gaol maith idir an dochtúir agus an othar chomh maith . 

## Féach freisin

* Galar athlasta putóige
* Buinneach 

## Tagairtí

Catagóir:Putóga
Catagóir:Siondróim
Catagóir:Síolta a bhaineann le sláinte
Siondróm suaite thocsainigh

Is éard atá i gceist le **siondróm suaite thocsainigh** ná tnáitheadh tobann le turraing agus ísliú brú na fola, a tharlaíonn de thoradh ar shaoradh tocsainí in imshruthú na fola de bharr ionfhabhtaithe le stafalacocas. Is annamh a tharlaíonn sé, ach baineann le húsáid stuipéad fíorionsúiteach ag mná, agus tosaíonn an t-ionfhabhtú sa bhfaighin.

## Tagairtí
Siondróm iarpholaimiailítis

Deacrachtaí ar leith a bhíonn ag daoine a tháinig slán ón bpolaimiailíteas na blianta ó shin. Bíonn gá ag cuid acu le cathaoir rotha nó aerálóir, agus pianta i matáin is ailt, níos measa ná ag gnáthaostach. Baint éigin aige leis an ualach breise a cuireadh le blianta ar na néaróin i gcorda an dromlaigh a tháinig slán ón víreas, ach b'fhéidir le dochar éigin atá déanta dá struchtúir is a bhfeidhmithe laghdaithe.

## Tagairtí
Sionfóinéid

Píosa ceoil siansach, de ghnáth le cuid mhaith gluaiseachtaí ar scála siansa níos lú ná sin, do ghrúpa is lú ná ceolfhoireann iomlán. Sampla an-choitianta is ea Sinfonietta le Janáček (1926). Úsáidtear an téarma freisin do cheolfhoireann aireagail, cosúil le Sionfóinéid Londan a bunaíodh i 1968.

## Tagairtí
Sionnach mara

Is éard is **sionnach mara** ann ná liamhán mór an-oirirc a mhaireann gar do dhromchla na farraige, forleathan i bhfarraigí trópaiceacha is measartha. Aithnítear go héasca é as an maothán an-fhada uachtarach ar a eireaball, a fhéadfaidh a bheith leath chomh fada arís lena cholainn. Baineann sé feidhm as an maothán seo chun báirí iasc a locadh trí dhromchla an uisce a ghreadadh. A cholainn suas le 6 m ar fhad.

Cuimsíonn na sionnaigh mhara fine tacsanomaíochta darb ainm Alopiidae, ina bhfuil géineas amháin (*Alopias*), agus trí speiceas bheo:

* *[[Sionnach mara peiligeach|Alopias pelagicus]]* H. Nakamura, 1935 (sionnach mara peiligeach)
* *[[Sionnach mara mórshúileach|Alopias superciliosus]]* R. T. Lowe, 1841 (sionnach mara mórshúileach)
* *[[Alopias vulpinus]]* Bonnaterre, 1788 (ar a dtugtar *sionnach mara* freisin)

Tagann ainm na fine agus ainm an ghéinis ón fhocal Gréigise ἀλώπηξ a chiallaíonn “sionnach”.

## Tagairtí

Catagóir:Siorcanna
Sionóibhíteas

Tugtar **sionóibhíteas** ar athlasadh na scannán sionóibhiach, a imchlúdaíonn na teannáin agus a chlúdaíonn dromchlaí taobh istigh is mórthimpeall ar na hailt. Tarlaíonn sé mar thoradh ar ghortú diansheasmhach (mar shampla, i spóirt), nó athlasadh baictéarach nó imdhíonach nuair a tharlaíonn i bhfoirm airtrítis.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Sionrac

Ábhar saorga ceirmeach a úsáidtear chun dramhaíl radaighníomhach ardleibhéil a stóráil ann. Measctar an dramhaíl le hocsaídí miotalacha i bhfoirm púdair, agus déantar an t-ábhar ceirmeach as sin trí théamh faoi bhrú. Díláithríonn na hadaimh radaighníomhacha sa dramhaíl cuid de na hadaimh óstacha, agus nasctar iad go ceimiceach i struchtúr an tsionraic mar a bheadh in ábhar ceirmeach nádúrtha. Tá sé i gceist sionrac a úsáid in ionad gloine mar mheán stórála fadtréimhsí. 

## Tagairtí
Siorcón

Sileacáit siorcóiniam, ZrSiO4, mianra a fhaightear ina chodanna beaga i gcuid mhaith carraigeacha. An-chrua, a chomhéifeacht athraonta ard.  In úsáid mar sheoid. An phríomhfhoinse siorcóiniam dá bhfuil ann.

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Siorú

Gabharantalóp atá dúchasach d'ardchlár ard na Tibéide is na Síne is ea an **siorú**. Scothbhándearg donn éadrom, an tsrón ata ag a barr. Aghaidh dhubh ar an bhfireannach is adharca fada caola colgdíreacha, ag fás amach ó chéile i dtreo an bhairr. An baineannach gan adharca.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Siosta

Carraig mheiteamorfach réigiúnda le comhdhéanamh sainiúil duillithe, mar thoradh ar ailíniú is leithscaradh cisil mhianracha míoca.

## Tagairtí
Siotar

Is éard is **siotar** ann ná gléas ceoil ar bhosca, le 5 shreang le cipíní méire agus timpeall 30 sreang gan iad (Béarla: *zither*). Stopann méara clé an tseinnteora na sreanga le cipíni, agus baineann figín ar a ordóg dheas iad. Baineann na méara deasa na sreanga oscailte eile. Tugtar an t-ainm céanna ar raon gléasanna le hiompróir sreang, uaireanta le hathshonadóir is uaireanta gan é. In úsáid sa tSín ón 13ú céad, agus i bpobail Alpacha.

## Tagairtí
Siotár

Liút mór Indiach le hathshonadóir guird is muineál fada atá crinnte ar a fhad. Thosaigh sé sa Pheirs sa Mheánaois. Bíonn an gléas nua-aoiseach, a úsáidtear i gceol clasaiceach na hIndia, timpeall 1.22 m ar fhad, de ghnáth le 7 sreang a bhaintear le figín. Bíonn timpeall 12 shreang chomhbhraiteacha air, agus critheann siad go saor nuair a fhuaimnítear na príomhshreanga.

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Catagóir:Cultúr na hIndia
Catagóir:Giotár
Siotaran

mionsamhail|clé|Siotaran ón bhliain 1920
Téaduirlis pioctha an-ársa is ea **siotaran**, coitianta sa 16ú-17ú céad. Cosúil le liút, ach le corp piorrachruthach níos lú, a chúl leata nó rud beag dronnach, agus 4-6 shraith téad a sheinntí le figín. 

## Tagairtí

Catagóir:Téaduirlisí
Siotaróiné

mion|clé|Siotaróiné
Is é is **siotaróiné** nó **teorbó** ann ná liút le muineál fada, a d'úsáidtí sa 16ú–17ú céad chun amhránaíocht a thionlacan. Bhíodh 6 phéire snáithe caoláin nó sreang miotail rite thar mhéarchlár le cipíní méire, agus 8 ndordsreang nach raibh stoptha is a rinne nóta amháin. Is féidir go mbeidh sé suas le 190 cm ar fhad. 

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Sireacó

Gaoth cosúil leis an Khamsin go bunúsach, a shéideann ó ghaineamhlach an tSahára. Agus í ag trasnú na Meánmhara, bailíonn sí fliuchras agus sroicheann deisceart na hEorpa mar ghaoth the thais mharbhánta.

## Tagairtí
Siréineach

Téarma a úsáidtear d'aon bhall den ord *Sirenia* (an bhó mhara is an dugang). Bhíodh an rosualt is an dobhareach luaite san ord seo. 

## Tagairtí
Siring

Orgán a dhéanann an guth sna héin, cosúil leis an laraing sa mhamach. Suite sa phíobán garbh, mar a roinneann sé ina dhá phíobán. Tá scannáin chreathacha ann, cochall aisfhuaimnithe (an tiompán), agus matáin áirithe. Baintear feidhm as struchtúr is suíomh na siringe chun éin a rangú ina ngrúpaí gaolmhara.

## Tagairtí
Sisige

Riocht réalteolaíochta í an t**sisige** (ó Ghréigis: σύζυγος / *sýzygos*, “cuingrithe dá chéile”) ina bhfuil an Ghrian, an Domhan is an Ghealach nó pláinéad éigin ailínithe. Seans maith go dtarlóidh uruithe más í an Ghealach atá i gceist.

## Tagairtí
Sisiúb

thumb|''Ziziphus zizyphus''

Tom duillsilteach a fhásann go hairde 9 m, dúchasach d'oirthear na Meánmhara. A ghas i bhfiarláin shainiúla, le spíonta ina bpéirí, ceann amháin díreach is an ceann eile crúcach. Na duilleoga ubhchruthach is na bláthanna buí, na torthaí dubha cosúil le hológa. Saothraítear é i gcomhair na dtorthaí inite seo.

## Tagairtí
Sisteasóimiáis

Cúis choiteann galair i dtíortha trópaiceacha, mar thoradh ar inmhíolú le ceann de 3 ghné den phúchán fola (géineas *Schistosoma*) is ea **an tsisteasóimiáis**. Treánn na pucháin an craiceann nuair a fholcann an duine in uisce truaillithe. Agus an puchán taobh istigh den cholainn, scaipeann siad in imshruthú na fola, ag cur tús le galair sna scamhóga, an t-ae, an inchinn, is na duáin. I measc na dtorthaí cliniciúla bíonn niúmóine, cliseadh an ae, taomanna, agus cóma. Beireann na pucháin uibheacha sna duáin agus feartar iad sa bhfual. Gorann siad san uisce, agus fásann na larbhaí taobh istigh de sheilidí. Déantar líon na seilidí a laghdú chun an galar a smachtú. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Siúcrós

C12H22O11, an siúcra is iomráití dá bhfuil ann, déshiúicríd ina bhfuil móilín glúcóis nasctha le móilín fruchtóis. Díleáitear sa stéig bheag é chun an méid céanna den dá mhonaishiúicríd, glúcós is fruchtós, a ionsú. 

Is é siúcrós an siúcra i siúcra boird, siúcra reoáin is siúcra mín, agus faightear ó chána siúcra is biatas siúcra é.

Tagann timpeall 17% den fhuinneamh i gcothuithe sa Domhan thiar ó shiúcrós. 

Glactar leis go forleathan go gclaonann ionghabháil farasbarr siúcra ag páiste chuig cáiréis i bhfiacla agus raimhre.

## Féach freisin

* Fruchtós, Glúcós,  Déshiúicríd

## Tagairtí

Catagóir:Siúcraí
Siúicrín

C7H5NO3S, solad bán le leáphointe 229&nbsp;°C. Milseoir saorga le cumas milsithe timpeall 400 oiread chumas milsithe an tsiúcróis. De ghnáth is i bhfoirm a shalann, sóidiam, a úsáidtear é. Measann cuid mhaith daoine go bhfágann sé iarbhlas searbh. 

## Tagairtí
Síveart

Sa radaighníomhaíocht, aonad an SI don dáileog choibhéiseach is cothrom leis an dáileog asúite iolraithe faoin rbe (an éifeachtacht bhitheolaíoch choibhneasta). Úsáidtear an tsiombail Sv dó. De bhrí go gcuireann sé san áireamh cumas radaíochtaí éagsúla chun damáiste bitheolaíochta a dhéanamh tríd an bhfachtóir rbe, úsáidtear an t-aonad seo i dtomhais ar shábháilteacht radaíochta. 

## Tagairtí

Catagóir:Radaighníomhaíocht
Sizewell

Stáisiún núicléach ginte leictreachais in iarthar Shasana. Cuireadh na himoibreoirí, a mhodhnaítear le graifít, ar siúl ar dtús i 1966. Ag an ionad céanna a tógadh an chéad imoibreoir núicléach sa Bhreatain a mhodhnaítear le huisce éadrom faoi bhrú.

## Tagairtí
Jens Skou

Ceimicí Danmhargach ba ea **Jens C. Skou** a rugadh ar 8 Deireadh Fómhair 1918 in Limveg na Danmhairge agus a fuair bás ar an 28 Bealtaine 2018. Roinn sé Duais Nobel sa cheimic le Paul Boyer is John Walker i 1997 as a shaothar taighde ar an einsím ianiompartha Na+/K+-ATPase. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Ceimiceoirí Danmhargacha
Skylab

Is é atá i gceist le ***Skylab*** ná an chéad stáisiún spáis Meiriceánach, a lainseáladh ar fheithicil Satarn V i 1973, bunaithe ar theicneolaíocht is trealamh ó scéim Apollo. Tógadh an tsaotharlann roimh lainseáil taobh istigh d'umar breosla an 3ú staid den Satarn V. Feidhmíodh i bhfithis íseal ar feadh 171 lá é ag 3 fhoireann de thriúr. Chaith an 3ú foireann an tréimhse is faide ar bord (84 lá). Rinne an chéad fhoireann deisiúchán práinne ar an sciath cosanta i gcoinne micridhreigeoideach is teasa a cailleadh sa lainseáil. Rinneadh cuid mhaith turgnamh is braistintí leis, agus nuair a d'fhág an 3ú foireann é fágadh gan tionlacan é. Tháinig sé ar ais san atmaisféar i 1979, agus bhí imní ar fud an Domhain mar gheall ar an mbruscar a thitfeadh uaidh. Níor tharla aon damáiste, áfach, bíodh is go bhfuarthas píosaí móra bruscair amuigh sa bhfásach san Astráil.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Stáisiúin spáis
Siondróm/teannas réamh-mhíosta

Riocht ina dtarlaíonn siomptóim éagsúla i leith míostraithe a chuireann isteach ar an ngnáthbheatha. Leanann sé ar feadh tréimhsí éagsúla freisin, agus bíonn gnéithe fisiciúla (mar shampla, ceangailteacht, pian sa bholg, plúchadh, codladh suaite) is meabhracha (mar shampla, lasántacht, marbhántacht, dúlagar) leis. Ní thosaíonn sé ag tús an chaithreachais. Ní fios cén fáth a dtarlaíonn sé, ach meastar go dtagann fachtóirí bitheolaíocha, sóisialta is síceolaíocha san áireamh. Úsáidtear síciteiripe, hormóin próigeistéaróin agus drugaí fualbhrostacha chun na siomptóim a mhaolú. 

## Tagairtí
Siondróm neifreotach

Siondróm cliniciúil a tharlaíonn de bharr cailliúint ainsealach plasmaphróitéiní sa bhfual, agus mar thoradh, titim ina dtiúchan sa bhfuil is éidéime ghinearálta. Tárlaíonn sé mar aimhréidh ar neifríteas glomarúlach.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Siondróim
Biashlabhra

mion|(Thuas) Biashlabhra samplach ar an talamh, (thíos) ceann san fharraige
Is éard is **biashlabhra** ann ná ord orgánach ar leibhéil leanúnacha ite (leibhéil thrófacha) taobh istigh d'éiceachóras ina malartaítear fuinneamh trí ithe. Tagann fuinneamh isteach sa slabhra bia trí fhótaisintéis i bplandaí glasa (na príomhtháirgeoirí), téann ar aghaidh do na féaritigh (na príomhthomhaltóirí) nuair a itheann siad plandaí, agus ina dhiaidh sin do na feoilitigh (na tomhaltóirí tánaisteacha is treasacha) nuair a sheilgeann is a itheann siad na féaritigh. I ndáiríre, bíonn slabhraí bia comhcheangailte i líonra casta bia. Braitheann an cine daonna ar dhá shlabhra bia, nó scamall bia, chun an fuinneamh is na hábhair is gá i gcomhair na beatha a fháil. Tosaíonn slabhra amháin leis na plandaí is na fiotaplanctóin mara, agus cuimsíonn na hainmhithe a itheann iad sin, na héisc eile a itheann iad sin, agus mar sin de go dtí an duine a itheann éisc. Sa slabhra eile tá na plandaí tíre, na hainmhithe a itheann iad, agus na daoine a itheann iad sin. Is léirithe iad na slabhraí bia ar conas a bhraitheann speicis is gnéithe úile an Domhain ar a chéile. Má chuirtear isteach an iomarca ar ghnéithe ar leith, ní féidir a rá go minic cad é an toradh ar ghnéithe eile. Mar shampla, tá baol is imní ann go gcuirfidh an poll sa chiseal ózóin isteach go trom ar sholáthar na bhfiotaplanctón sa bhfarraige, rud a dhéanfadh dochar do tháirgeadh iasc ar fud an Domhain.
## Naisc sheachtracha
*Biashlabhraí
## Tagairtí
Sláinte na súl

Go minic is féidir galair áirithe a aithint go luath ó na súile. Mar shampla, athraíonn an diaibéiteas radharc na súl, tobann go leor uaireanta. Uaireanta tosaíonn an meileanóma urchóideach, ailse an-mharfach, taobh thiar den reitine de bharr an iomarca nochta don solas ultraivialait i solas na Gréine. Is féidir an siad seo a aithint go luath, roimh leathadh isteach san inchinn dó, mar bhall dobhráin beag ar an reitine. Is tromchúiseach é an hipirtheannas fola, agus is gá é a choimeád faoi smacht le piollaí ar eagla taom croí nó stróic a fhéadfaidh a bheith marfach. Má bhíonn an galar seo ar dhuine, tarlaíonn athruithe sainiúla ar leith sna fuileadáin sa reitine. Déanann an stróc, an scléaróis ilchodach, leibhéal ard colaistéaróil, ailsí éagsúla, an buíochán a tharlaíonn de bharr dochar don ae, an galar tíoróideach a chuireann isteach ar fhás an duine, an t-airtríteas réamatóideach, is galair eile athruithe inaitheanta sna súile, ionas gur féidir a gcéad chéimeanna a aithint ó iniúchadh na súl.

## Tagairtí

Catagóir:Sláinte
Sláinte na bhfear

mion
Is éard atá i gceist le **sláinte na bhfear** ná brainse míochaine atá ag teacht chun cinn le blianta anuas chun galair a chuireann isteach ar fhir go príomha a sheachaint is a chóireáil. Tagann cur chun cinn na sláinte i gceist maidir le hailse uiríoch is phrostátach, agus cuidiú le fir stíl beatha shláintiúil le haclaíocht, cothú maith is caitheamh stuama alcóil a bheith acu. 
mion
Tagann seachaint taismí is féinmharuithe, cúis mhór báis d'fhir óga, i gceist, agus cóireáil ar neamhoird fhireanna cosúil le héagumas is cailliúint gruaige.

Reáchtaltar An Mhí Feasachta um Shláinte na bhFear i mí na Samhna gach bliain.

## Féach freisin

* Gluaiseacht Movember

## Tagairtí

Sláinte na bhfear
Slánlus

mion|''Plantago lanceolata''
Is éard atá sa **slánlus** ná planda bliantúil nó ilbhliantúil, uaireanta ina thom, go minic ina fhiaile. ***Plantago lanceolata*** an t-ainm eolaíochta atá air; níl ach speiceas amháin i gceist. An-fhorleathan. Cnota duilleog caol, lansa-chruthach go dtí leathan, ubhchruthach domhainfhéitheach. Na bláthanna bídeach le 4 pheiteal scannánach, scothdhonn go glas, pacáilte i spíce dlúth ingearach. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Slapaire

Lacha shrúmála is ea an **slapaire**, agus é dúchasach don leathsféar thuaidh, an Afraic Theas, an Astráil, an Nua-Shéalainn, is Meiriceá Theas. Neadaíonn sé i sraitheanna giolcach. Tugtar *an chorr leathadach* agus *spadalach* air freisin. Tá ceithre speiceas di ann, mar atá *Anas platalea*, *A. smithii*, *A. rhynchotis*, agus *A. clypeata* (an spadalach tuaisceartach). 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Slata is cóin

Cealla fótamhothálacha na reitine veirteabraí, ainmnithe as a gcruth. Braitheann na slata solas lag, agus feidhmíonn go maith tráth an chlapsholais (radharc scotópach). Braitheann na cóin solas geal, agus feidhmíonn go maith i solas an lae (radharc fótópach). De ghnáth in ainmhithe oíchí, bíonn níos mó slata ná coin. Dhá shaghas cóin i gcuid mhaith mamach, ach 3 shaghas i ndaoine is ápaí.

## Tagairtí
Slam-mhúscán

mion|''Fuligo septica'', slam-mhúscán.

Is ainm neamhfhoirmiúil é **slam-mhúscán** a thugtar ar roinnt cineálacha orgánach eocarótach a dhéanann spóir agus a bhfuil céim aoncheallach shaorbheathach ina saol. Is ceallach cuid acu, agus is plasmóideach (gan balla scannáin idir na cealla) cuid eile. Is minic a dhéantar spóir i gcorp macrascópach ilcheallach nó ilnúicléatach a d’fhéadfaí a fhoirmiú trí chomhbhailiúchán nó comhtháthú. San am atá caite, rangaíodh slam-mhúscáin mar fhungais ach ní mheastar gur chuid den ríocht sin iad a thuilleadh. Cé nach bhfuil siad ina gclád monaifíléiteach amháin, cuirtear laistigh den ghrúpa paraifíléiteach, Protista, iad.

Tá níos mó ná 900 speiceas de shlam-mhúscán le fáil ar fud an domhain. Tagraíonn an chéad chuid den ainm coitianta do chéim i saolré na n-orgánach seo ina bhfuil dealramh acu le “slam” geilitíneach. Feictear é seo go príomha leis na *Myxogastria*, na slam-mhúscáin mhacrascópacha amháin. Tá an chuid is mó de na slam-mhúscáin níos lú ná cúpla ceintiméadar, ach d'fhéadfadh  speicis áirithe fás chomh mór le roinnt méadar cearnach agus suas le 20&nbsp;cileagram meáchain.

Ní chaitheann na slam-mhúscáin “cheallacha” mórán ama sa staid seo. Nuair a bhíonn bia flúirseach, is orgánaigh aoncheallacha iad. Nuair a éiríonn bia gann, cruinníonn go leor de na horgánaigh aoncheallacha seo le chéile agus bogann siad mar chorp amháin. Sa staid seo, is féidir leo ceimiceáin san aer agus foinsí bia a bhrath. Is féidir leo cruth agus feidhm páirteanna a athrú go héasca, agus d'fhéadfaidís “gasáin” thorthúla a fhoirmiú a scaoileann spóir atá éadrom go leor le heitilt ar an ngaoth nó le turas a dhéanamh ar ainmhithe atá ag dul thart.

Caitheann siad miocrorgánaigh atá ina gcónaí in aon chineál ábhair déanta as plandaí marbha. Cuireann siad dreoiteacht fásra marbh chun cinn, agus caitheann siad baictéir, giostaí, agus fungais. Dá bharr seo, faightear slam-mhúscáin de ghnáth in ithir, ar fhaichí, agus ar thalamh na foraoise, go coitianta ar lomáin dhuillsilteacha. I gceantair thrópaiceacha, tá siad coitianta freisin ar bhláthraí agus ar thorthaí, agus thuas san aer (m.sh., i gceannbhrat na gcrann). I gceantair uirbeacha, faightear iad ar mhóta nó sa mhúirín duilliúir i ngáitéir báistí, agus fásann siad freisin in aerchóiritheoirí, go háirithe nuair a bhíonn an draein plúchta.

## Tagairtí

Catagóir:Eocaróit
Slat óir

Is planda ilbhliantúil a bhláthaíonn déanach sa bhliain agus a fhástar i ngairdíní í an **tslat óir** (géineas *Solidago*). Tá idir 100 agus 120 speiceas sa ghéineas, an tslat óir Cheanadach (*[[Solidago canadensis]]*) atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh san áireamh. Fásann sí 1.5 m ar airde. Na duilleoga lansa-chruthach fada biorach; an-chuid bláthcheann atá bídeach órga/buí, eagraithe ar ghéaga leathnaithe cothrománacha i bpanacail dhlútha phirimidiúla. Is planda ilbhliantúil níos lú í an tslat óir Eorpach (*[[Solidago virgaurea]]*) a fhásann 1 m ar airde, le bláthchinn níos mó, suas le 1 cm ar leithead, iompartha i gcrobhaingí duilleacha.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Sleamhnán (pictiúr)

Pictiúr tréshoilseáin gan chorraí a shuítear le teilgean. D'úsáidtí sleamhnáin chearnacha mhóra (8.25 × 8.25 cm), go minic línithe de láimh, i laindéir draíochta, ach sa bhfoirm nua-aoiseach is fótagraf daite 3.6 × 2.4 cm é, suite i bhfráma caighdeánach 5 × 5 cm. Formáid an-choitianta grianghrafadóireachta, úsáidtear sleamhnáin go forleathan san oideachas, léirithe cumarsáide, taispeántais closamhairc, agus cláracha nuachta is a leithéid ar an teilifís.

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Sleamhnán (ionfhabhtú)

Ionfhabhtú áitiúil i bhfaireog nó mórthimpeall ar fhalacail gruaige i gcaipín na súile. Tarlaíonn at beag pianmhar sa chaipín súile dá bharr, agus is féidir é a chóireáil le frithbheathach cuí.

## Tagairtí
Sleabhcadh imtharraingteach

Réamhinsíonn teoiric na coibhneasachta ginearálta go bhfuaraíonn is go gcrapann réalta nuair a ídíonn an fuinneamh comhleáite núicléach ina croíleacán. Cuireann sé sin isteach ar an gcothromaíocht idir tarraingt isteach na himtharraingthe is brú na ngás sa réalta. Nuair a laghdaíonn ga na réalta faoi bhun luacha chriticiúil (ga Schwarzschild: chomh beag le 3 km don Ghrian, mar shampla), ní féidir an sleabhcadh a chur droim ar ais le haon fhórsa atá ar eolas. Inphléascann an réalta ina dúpholl ansin.

## Tagairtí
Sliabh aigéanach

Sliabh faoin muir is ea **sliabh aigéanach**, 1 km ar a laghad os cionn an ghrinnill mórthimpeall, agus a bharr níos mó ná 200 m faoi dhromchla na mara. Tugtar *oitir mara* air má bhíonn sé níos éadoimhne. Tá a leithéid i ngach aigéan, ach an chuid is mó díobh san Aigéan Ciúin, níos mó ná 10,000. Meastar gur bolcáin ídithe cuid mhaith díobh. Tá sléibhte mara ann a bhfuil barr cothrománach acu, iarsmaí oileán báite nó oitreacha. Meastar go luíonn an chuid is mó de na hataill coiréil anuas ar shléibhte mara a thug fúthu ó dhromchla na mara trópaicí.

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta
Slinn

Carraig mhínghráinneach mheiteamorfach ar féidir a scoilteadh go foirfe mar go bhfuil ailíniú comhthreomhar ag na criostail míoca inti. Is toradh ar strus dírithe é seo le linn meiteamorfú áitiúil ísealghráid an scealla nó na láibchloiche. Úsáidtear i gcomhair díonta í agus í scoilte i leatháin thanaí, agus is buanseasmhach éadrom í. Tá foinsí i gContae an Chláir agus an Bhreatain Bheag.

## Tagairtí
Slinneán

Cnámh thriantánach ar dhá thaobh na colainne os cionn taobh uachtarach an droma idir an dara is an 7ú easna. Leis an dealrachán, foirmíonn sé an crios cnámhach. Ceangailte leis an gcreatlach áiseach ag pointe amháin, agus go hindíreach tríd an dealrachán.  

Taobh istigh de leaba matán a cheanglaíonn leis an tóracs, an colún veirteabrach, is an ghéag uachtarach é.  

Braitheann a ionad ar bhalla an chliabhraigh ar ghníomhíochtaí is idirghníomhaíochtaí na matán éagsúil atá ceangailte leis.  

Gluaiseann sé in éineacht le halt na gualainne chun raon iomlán gluaiste na géige úachtaraí a mhéadú. 

## Tagairtí
Sliogán coirceogach

Seilide foghlach muirí. Suas le 30 cm ar fhad, an bhlaosc le canáil fheiceálach chun tosaigh i gcomhair orgáin ansin (siofón) chun sreabháin a shú isteach. Níos mó ná 400 speiceas, cuid acu a dhéanann nimh a chuireann pairilis ar chreach. Uaireanta, maraíonn sé daoine. 

## Tagairtí
Sliogán na hÁirce

Moileasc suite débhlaoscach le dhá bhlaosc chosúla (comhlaí), a bhíonn traipéasóideach de ghnáth. Na cinn fhásta, de réir cineáil, ceangailte le dromchla foshraithe le filiméid righne (snáithí bisis). Timpeall 250 speiceas ar eolas, an chuid is mó ina speicis mara.

## Tagairtí
Sliogán rásúir

Débhlaoscach mara tochaltóra le dhá chomhla shliogánacha chomhionanna fhadaithe. Tochlaíonn sé go gníomhach sa ghaineamh le cos mhatánach.

## Tagairtí
Slíogart

[mion|Píosa slíogairt an-phóiriúil ó [Teide, bolcán sna hOileáin Chanáracha]] 
Carraig an-éadrom phóiriúil dhoigheartha is ea an **slíogart**. De ghnáth eibhreach ina chomhdhéanamh. Cruthaítear é trí sholadú an chúir a dhéanann díghású fuinniúil na n-ábhar so-ghalaithe as an laibhe le linn brúchta. Úsáidtear mar scríobhach é.

## Tagairtí

Catagóir:Carraigeacha
Slisne micreascóip

Slisne thanaí ábhair a chuirtear ar dhromchla le hiniúchadh ar mhicreascóp. Úsáidtear an teicníocht sa bhitheolaíocht is an phaiteolaíocht míochaine go háirithe.

## Tagairtí
Bleachtán

Cuimsíonn sé plandaí éagsúla sa ghéineas *Sonchus*, cuid acu bliantúil, cuid eile ilbhliantúil (Béarla: *sow thistle*). Dúchasach don Eoraip, an Áise is an Afraic. Úscann an gas laitéis bhán nuair a bhristear é. Na duilleoga go minic le himill spíonacha, na gasduilleoga ag fáisceadh an ghais le dhá liopa chruinne, cosúil le cluasa, ag a mbun. An bláthcheann mór buí, cosúil le caisearbhán. Ní fíorfheochadán é, mar bíonn spíonta an fheochadáin níos righne géire.

## Samplaí
* *Sonchus arvensis* — bleachtán léana
* *Sonchus asper* — bleachtán colgach
* *Sonchus oleraceus* — bleachtán mín nó bleachtfheochadán

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí