open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joe Duffy

Láithreoir Éireannach é **Joe Duffy**, a rugadh i mBaile Formaid, Baile Átha Cliath sa bhliain 1956. Tá sé ina chónaí i gCluain Tarbh anois.

Nuair a bhí sé óg, bhí an-suim aige sa Chumann Lúthchlas Gael. Thosaigh sé ag staidéar ceartas sóisialta ag Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath sa bhliain 1977. Agus é ag freastal ar an gcoláiste, toghadh é ina uachtarán ar Aontas na Mac Léinn in Éirinn sa bhliain 1979. Ghlac sé post mar oifigeach promhaidh sa bhliain 1982.

Sa lá atá inniu ann, tá sé ina láithreoir ar *[[Liveline]]*, clár raidió de chuid RTÉ, a chraoltar gach lá den tseachtain idir 13:45 agus 15:00. Is é Al Pacino an t-aisteoir is fearr leis. Is breá leis a bheith ag péinteáil, rud a dhéanann sé gach lá. Bhuaigh sé an Gradam Jacobs sa bhliain 1992, mar aitheantas ar an obair a rinne sé ar chlár Gay Byrne.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Ronan O'Gara

Imreoir rugbaí Éireannach is ea **Ronan John Ross O'Gara** (rugadh é ar an 7 Márta, 1977 i San Diego, California). D'imir sé mar leathchúlaí amuigh le Cúige Mumhan, foireann na hÉireann, agus foireann na *British and Irish Lions*.

Chuaigh sé ar scoil i gColáiste na Toirbhirte i gCorcaigh. D'imir sé le Cork Constitiution.

Bhuaigh O'Gara Corn na hEorpa le Mumhan sna blianta 2006 agus 2008.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí rugbaí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Andrew Trimble

Imreoir rugbaí is ea **Andrew David Trimble** a rugadh i gCúil Raithin, Contae Dhoire ar 20 Deireadh Fómhair, 1984. Imríonn sé le Cúige Uladh agus foireann náisiúnta na hÉireann.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* A bheathaisnéisín ag Ulster Rugby, arna rochtain ar 12 Aibreán 2014 
* Gearrbheathaisnéis faoi ag suíomh IRFU, arna rochtain ar 12 Aibreán 2014 
* Gearrbheathaisnéis ag ESPNscrum

Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Imreoirí rugbaí
Catagóir:Daoine beo
Nuala O'Faolain

Iriseoir, léiritheoir teilifíse, léirmheastóir leabhar, múinteoir agus údar Éireannach as Baile Átha Cliath ba ea **Nuala O'Faolain** nó **Nuala Ó Faoláin** (1 Márta 1940 – 9 Bealtaine 2008). Bhain sí clú idirnáisiúnta amach le leabhar cuimhní cinn (*Are You Somebody?*), lena húrscéal (*My Dream of You*) agus le leabhar beathaisnéise  (*The Story of Chicago May*). Bailíodh iad go léir ar liosta leabhar sárdhíola an nuachtáin *[[The New York Times]]*.

Lán d'aer an tsaoil, d'úsáid sí caint a bhainfeadh siar as a lán. Bhí deis a labhartha aici agus ealaíonta le focail. Is iomaí caint a tharraing a shaol príobháideach, agus scannail ag baint léi,

Tháinig ailse uirthi. Rinne sí agallaimh cháiliúil ar 12 Aibreán 2008 ar an *Marian Finucane Show* agus í i ngar don bhás ("I don't want more time. As soon as I heard I was going to die, the goodness went from life"). 

## Leabhair
* *The Story of Chicago May*, Riverhead Books, 2005. (ISBN 1-57322-320-4)
* *Almost There: The Onward Journey of a Dublin Woman*, Riverhead Books, 2003. (ISBN 1-57322-374-3)
* *My Dream of You*, Riverhead Books, 2001. (úrscéal, ISBN 1-57322-177-5)
* *Are You Somebody? The Accidental Memoir of a Dublin Woman*, Nua-Eabhrac: Henry Holt and Company, 1996. (ISBN 0-8050-5663-7)
* *Best Love, Rosie,* 2009
## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Básanna in 2008
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Billy Connolly

Is aisteoir, fuirseoir agus ceoltóir é **William "Billy" Connolly**, a rugadh ar 24 Samhain 1942 in Anderston, Glaschú, in Albain. Tá aithne air chomh maith mar *The Big Yin* (an Fear Mór): tá Connolly sé throigh (nó 1.83 méadar) ar airde. 

Thosaigh sé ag obair sna seascaidí mar tháthaire (déantóir coirí i gceart), ach d'éirigh sé as agus thosaigh sé ag seinm ceoil tíre. Ba bhall é den bhanna Humblebumbs le Gerry Rafferty, agus sa bhliain 1974 fuair sé conradh ceoil le Polydor. 

Sna seachtóidí chuaigh sé le fuirseoireacht, ceird a chleachtann sé fós. Ina theannta seo, déanann sé roinnt aisteoireachta, agus tá sé le feiceáil sna scannáin *[[Open Season]]*, Lemony Snicket's *[[A Series of Unfortunate Events]]*, *[[Pocahontas]]*, *[[The Last Samurai]]* agus *[[Man Who Sued God]]*.

Sa bhliain 1997 bhuaigh Connolly Gradam BAFTA, rud a rinne sé arís sna blianta 1998 agus 1999. Sa bhliain 1997 bhuaigh sé duais eile i gcomhair an scannáin *[[Mrs. Brown]]*. 

Bhí sé pósta tráth le hIris Pressagh, agus tá sé pósta anois leis an síceolaí agus iar-aisteoir Pamela Stephenson. Tá cúigear páistí aige (triúr le Stephenson agus beirt le Pressagh). Is iad na trádmharcanna atá aige ná a fhéasóg agus a bhainseó. Maíonn Connolly gurb seisean an t-aon aisteoir amháin a fuair bás i scannán de chuid na Muppets. 

I Mí na Nollag sa bhliain 2003 bronnadh CBE air. 

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:Aisteoirí Albanacha
Catagóir:Amhránaithe Albanacha
Catagóir:Cruthaitheoirí na ngreannán
Catagóir:Daoine as Glaschú
Catagóir:Daoine Briotanacha de shliocht Áiseach
Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Dírbheathaisnéisithe
Catagóir:Ealaíontóirí Albanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Fuirseoirí Albanacha
Catagóir:Giotáraithe
Catagóir:Ridirí
Al-Ándalus

**Al Andalus** (Araibis: الأندلس) - San 8ú haois bhí chuid mhaith de Leithinis na hIbéire (711-718) cloíte ag na Múraigh ón Afraic Thuaidh. Bhí na gabháil seo mar chuid den forleathnú Impireacht Moslamach Umayyad. Bhí cheantair ó thuaidh a d'fhan neamhspleách, go ginearálta bhí siad sa réigiún Asturias, Navarra agus An Aragóin.

D'aithin riail Ioslai, Chríostaí agus Giúdaigh mar "daoine an leabhar", agus bhí cead acu a chleachtadh, ach bhí pionóis áirithe de bharr stádas. Bhí méid na daoine a thiontaigh reiligiún ag dul i méid. 

Bhí easaontú i gcomhphobail na Moslamaigh sa tír. Ba muintir na Berber ón Aifric Thuaidh formhór an airm Moslamach agus bhí coimhlint idir iad féin agus na Arabaigh sa Meán Oirthir. Tar éis tamaill bhí daonra Múrach suite i cheantair áirithe, mar shampla Ghleann abhainn, cósta Valencia, agus réigiún sléibhtiúil Granada.

Bhí Córdoba, mar phríomhchathair an cailifeacht, agus ba í an chathair is mó, is saibhris, agus is sofaisticiúil in iarthair Eorpach Meánaoiseach. Bhí caidreamh iontach idir scoláire muslamach agus Giúdach leis an Eoraip de bharr an ghabháil seo, ach faoi am an 11ú haois scair an cailifeacht i ríocht beaga, agus bhí na stáit Críostaíodh in ann talamh a ghabháil dó féin agus a gcui chumhacht a daingnigh. Tháinig Moslamaigh eile, na Almoravigh agus na Almohadaigh, a rinne athaontú ar an ríocht Moslamach ach ní raibh siad in ann stop a chur le cumhacht agus láidreacht na stáit chríostaíodh.

## Féach freisin
* Ionradh na Moslamach

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Spáinne
Reconquista (Athghabháil na hIbéire)

Bhí **an Athghabháil** (Spáinnis: *Reconquista*) mar tréimhse a mhair 750 bhliain i stair na hIbéire. Sa tréimhse seo d'fhás na ríochtaí Críostaí agus diaidh ar ndiaidh thóg siad talamh ó Stáit na Moslamach.

Lig na ceannairí Spáinneacha orthu go raibh siad ag troid ar son na Críostaíochta ar an leithinis, ionas go bhfaighidís tacaíocht ón bPápa sa Róimh agus tíortha Críostaí eile. I ndáiríre ní raibh sé chomh simplí sin, uaireanta troideadh siad i gcoinne a chéile, uaireanta troideadh Moslamaigh le ríthe Críostaí, rinne siad conarthaí, bhris siad na conarthaí siúd agus phós siad a chéile. Bhí grúpaí eile a athródh taobh ag brath ar an airgead a gheobhaidís.

Thosaigh an athghabháil ag tús an 8ú haois, agus go hoifigiúil thosaigh an athghabháil sa bhliain 722 ag Cath Covadonga.

Chríochnaigh an athghabháil sa Phortaingéil sa bhliain 1249 le gabháil an Algarve faoi réim Afonso III.

Tháinig an fíor athghabháil chun deiridh ar an 2 Eanáir 1492 le gabháil Granada, faoi réim Rí Ferdinand II na hAragóine agus banríon Éilis I na Caistíle, na Ríthe Caitliceacha (los Reyes Católicos).

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Spáinne
Catagóir:Stair na Portaingéile
Catagóir:Stair na Críostaíochta
Catagóir:Ioslam
Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:An Athghabháil
Siar ón Bhanna

[deis|300px|thumb|Tuaisceart Éireann scroichte in dhá chuid (an réigiún Siar ón Bhanna le dath dearg air), le h[Abhainn na Banna (gorm), Na Beanna Boirche (donn)]]

Is téarma coitianta é **Siar ón Bhanna** (Béarla: *West of the Bann*) a chuireann síos ar réigiún iarthar Thuaisceart Éireann, ar an taobh siar den Bhanna (abhainn a ritheann tríd an chúige aneas ó thuaidh). Is téarma é atá in úsáid ag lucht polaitíochta an Tuaiscirt chun tagairt a dhéanamh do áiteanna ina bhfuil formhór an phobail ina gCaitlicigh nó ina náisiúnaigh. 

Go stairiúil is í an chuid soir ón abhainn é an talamh talmhaíochta is fearr in Ulaidh (agus is dócha in Éirinn), agus is ansin a chónaíonn an chuid is mó de dhaoine Phrotastúnacha agus aontachtóirí sa tír.

Deir polaiteoirí náisiúnacha i dtólamh gur é an réigiún seo, atá *siar ón Bhanna*, an leath is boichte de Thuaisceart Éireann, mar gheall ar easpa infheistíochta le fada. Ní mar oirthear an chúige atá sé - áit a bhfuil naisc iontacha gasta aige leis an mBreatain Mhór. Ní hé amháin go mbíonn m.sh. Cathair Dhoire scoite amach ón chuid eile den Ríocht Aontaithe, ach go bhfuil sé sroichte ón chuid eile d'Éirinn (Contae Dhún na nGall go fiú) ó thaobh an gheilleagair de.

## Féach freisin

* Éire aontaithe

## Tagairtí

Catagóir:Athaontú na hÉireann
Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Robert Downey, Jr.

Aisteoir, ceoltóir agus léiritheoir Meiriceánach is é **Robert Downey, Jr.**, a rugadh ar an 4 Aibreán, 1965. Bhain sé cáil amach i Hollywood mar gheall ar an bpáirt a bhí aige i scannáin amhail *Chaplin*, *Short Cuts*, *Good Night, and Good Luck*, agus *Iron Man*.

## Tús a shaoil
Rugadh Downey i gCathair Nua-Eabhrac, Nua-Eabhrac don stiúrthóir Robert Downey, Sr. agus an aisteoir Elsie Downey. Tá deirfiúr níos sine aige, Allyson Downey, atá ina haisteoir freisin. Rugadh a athair mar Robert Elias, ach d'athraigh sé a ainm nuair a bhí sé óg mar ba mhaith leis téigh isteach san airm.

Thosaigh Downey a slí bheatha mar aisteoir nuair a bhí sé cúig bliana d'aois sa scannáin a athar *Pound*. Dhá bhliain tar éis sin, bhí páirt aige sa *Greaser's Palace*. Mar gheall ar phost a athar, bhog an teaghlach go minic nuair a bhí Downey óg. Bhí sé ina chónaí i gConnecticut, Nua-Eabhrac, California agus Londain. Nuair a fhuair a thuismitheoirí colscaradh sa bhliain 1978, chuig sé go dtí California lena athair, agus a dheirfiúir ina cónaí lena máthair i Nua-Eabhrac ach, sa bhliain 1982, d'éirigh Downey as Santa Monica High School agus d'fhill sé ar Nua-Eabhrac chun obair mar aisteoir. Mar déagóir, d'fhreastail sé ar an Stagedoor Manor Performing Arts Training Center i Nua-Eabhrac.

## Slí bheatha
### An tús
Chuir Downey tús lena slí bheatha ghairmiúil sa bhliain 1985 nuair a ghlac sé páirt ar an gclár teilifíse *Saturday Night Live*, ach chaill sé an post an bhliain ina dhiaidh sin. Áfach, tharraing 1985 páirteanna eile mar Jimmy Parker, le toabh James Spader, sa *Tuff Turf* agus an bulaí Ian sa *Weird Science*. Mar gheall ar na scannáin seo, agus a phríomhpháirt sa *The Pick-Up Artist* le Molly Ringwald, tá sé uaireante curtha san áireamh mar bhall den Brat Pack, grúpa aisteoirí a bhain cáil amach sa scannáin áirithe sna 80idí.

Sa bhliain 1987, láithrigh Downey sa *Less Than Zero* le James Spader mar andúileach drugaí. Bhí a léiriú molta go mór, ach bhí éifeacht eile ag an scannán ar Downey. Dúirt sé go raibh a charachtar mar áibhéil dó féin agus, mar gheall air seo, d'éirigh sé ina "áibhéil an carachtair" freisin. Ach tar éis *Less Than Zero*, faigh sé páirteanna sa scannáin níos mó mar *Air America* agus *Soapdish*.

### Ceol
Chan Robert Downey, Jr. amhráin a bhí páirteach i gcuid den a scannáin agus, sa bhliain 2004, scaoil sé an albam *The Futurist*. Tá deich rian ann, ocht scríofa le Downey agus dhá amhrán chlúdaigh. Ceann de na rianta ná "Broken", a sheinn i rith admhálacha a scannáin *Kiss Kiss, Bang Bang*.

## Scannánliosta

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Robert Downey, Jr. ar IMDb

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Shane Horgan

Anailísí le RTE Sport agus iarimreoir rugbaí is ea **Shane Horgan** (rugadh é i mBaile an Bheileogaigh, Contae na Mí, ar an 18 Iúil, 1978). D'imir sé le Cúige Laighean agus foireann na hÉireann.

## Saol
D'imir sé rugbaí le Boyne RFC agus peil Ghaelach le foireann mionúr Chontae na Mí. Nuair a bhí sé óg, d'fhreastail sé ar Scoil Naomh Mháire i nDroichead Átha. Nuair a bhí sé críochnaithe sa scoil, chuaigh sé go dtí Club Lansdowne sa bhliain 1997 agus sa bhliain 1998 d'imir sé a chéad chluiche i gcomhair Chúige Laighean. 

Anois imríonn sé sa chúl-líne i gcomhair Chúige Laighean agus Éireann. Go dtí an lá inniu, tá 52 cluiche imeartha aige i gcomhair Chúige Laighean sa Chorn Heineken, agus sna cluichí seo ghnóthaigh sé 18 úd agus preabchic amháin, 93 pointe san iomlán. Ón mbliain 1996 go dtí 1998, d'imir sé ar fhoireann Éireann Óige agus ansin ón mbliain 1998 go dtí 2000 bhí sé ar fhoireann faoi fiche a haon na hÉireann. Sa bhliain 2000, d'imir sé a chéad chluiche le phríomhfhoireann na hÉireann, agus tá sé ag imirt leo fós. Leis an bhfoireann seo, tá 100 pointe aimsithe aige as 59 chluiche. Sa bhliain 2005 bhí sé páirteach i dturas na British Lions go dtí an Nua-Shéalainn, agus d'imir sé trí chluiche leo.

D'éirigh sé as an imirt ar 12 Márta 2012 mar gheall ar fadhbanna a bhain le hobráid ar a ghlúin. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Imreoirí rugbaí
Catagóir:Daoine beo
Jim Carrey

Rugadh **James Eugene** "**Jim**" **Carrey** ar an 17 Eanáir 1962 i Newmarket, Ontario, Ceanada. Is fuirseoir, aisteoir, agus fear ghrinn é. Bhain sé cáil amach i Hollywood mar gheall ar an bpáirt a bhí aige i scannáin amhail *Ace Ventura*, *The Mask*, *Dumb and Dumber*, *The Cable Guy*, *Liar Liar*, *How the Grinch Stole Christmas*, *The Truman Show*, agus *Eternal Sunshine of the Spotless Mind*.

## Saol
I Newmarket, Ontario a tháinig Carrey ar an saol sa bhliain 17 Eanáir 1962, agus bhí suim mhór aige san aisteoireacht ó aois óg. Ina óige, d'fhreastail sé ar an Blessed Trinity Holy School i North York ar feadh dhá bhliain, agus ina dhiaidh sin an Albershot High School nuair a bhí sé ina chónaí i mBurlington. Sa bhliain 1980, bhog sé go Los Angeles agus chuaigh sé i mbun oibre mar fhuirseoir ag an gclub cáiliúil *[[The Comedy Store]]*.

Sa bhliain 1983, bhuaigh Carry mion-pháirt sa scannán *Rubberface*, agus páirt eile sa scannán *Copper Mountain* níos déanaí sa bhliain chéanna. Bliain níos déanaí, fuair sé a chéad phríomhpháirt sa scannán *Ace Ventura: Pet Detective*.

I measc na scannáin is mó atá déanta aige ná *The Mask*, *Dumb And Dumber* agus *Bruce Almighty*. Tá dhá ghradam Golden Globe buaite aige. 

Tá cónaí air i Burlington anois.

## Scannánliosta

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Bunachar IMDB (as Béarla)

Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Ceanadacha
Catagóir:Fuirseoirí Ceanadacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Anthony Horowitz

Scríbhneoir Sasanach is ea **Anthony Horowitz** (a rugadh ar an 5 Aibreán 1956 i Londain Shasana).

## Saol

Rugadh Horowitz i Stanmore, Middlesex, i Sasana, i dteaghlach Giúdach. Ba i gcomharsanacht Ghiúdach a chónaigh siad. D'oibrigh a athair don phríomh-mhinistéir Harold Wilson. Bhí saol ard-mheánaicmeach acu go bhfuair a athair bás. Bhí bancbhriseadh á thuar orthu faoin am sin, áfach, agus a gcuid acmhainní curtha i bhfolach ag an athair gan a chur in iúl dona theaghlach cá háit. Níor thángthas ar an airgead ó shin.

Scríobhann sé leabhair do pháistí agus d'ógánaigh (50 díobh go nuige seo) chomh maith le scripteanna don teilifís. Ar an saothar sin tá *Power of Five*, script do *Midsummer Murders (1997)*, agus an tsraith *[[Alex Rider]]*. Is é atá sa tsraith seo ná úrscéalta agus gearrscéalta faoi dhéagóir a dhéananns spiaireacht. Rinne MGM scannán de cheann de na húrscéalta seo, *Stormbreaker*, sa bhliain 2006.

Phós sé a bhean chéile sa bhliain 1988 in Hong Cong. Tá sé ina chónaí lena bhean i Londain Thuaidh faoi láthair. Tá beirt pháistí acu.

Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Horowitz, Anthony
Catagóir:Daoine beo
Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest

Is scannán ó 2006 é ***Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest***. Is iad Johnny Depp, Orlando Bloom agus Keira Knightley na príomhaisteoirí sa scannán seo faoi stiúir Gore Verbinski. Ba é seo an scannán is mó a thug airgead isteach sa bhliain 2006.

## Carachtair
* Capten Jack Sparrow - Johnny Depp 
* Will Turner - Orlando Bloom 
* Elizabeth Swann - Keira Knightley 
* Davy Jones - Bill Nighy 
* "Bootstrap Bill" Turner - Stellan Skarsgård 
* James Norrington - Jack Davenport 
* Lord Cutlett Beckett - Tom Hollander 
* Pintel - Lee Arenberg 
* Ragetti - Mackenzie Crook
* Joshamee Gibbs - Kevin McNally 
* Tia Dalma - Naomi Harris
* Governer Weatherby Swann - Jonathan Pryce 
* Hector Barbossa - Geoffrey Rush

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Béarla
Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest
Catagóir:Scannáin Disney
Batman

mion|clé|Batman
Carachtar ficseanúil é **Batman** (*Fear na nIaltóg* as Gaeilge) a chonacthas an chéad uair sna greannáin *Detective Comics* i mí na Bealtaine 1939. B'iad Bob Kane agus Bill Finger a chéadcheap an sárlaoch seo, ach is nós gan ach Kane a lua, ós rud é gurbh eisean a tharraing é. 

## An pearsa
Is é an fíorainm atá air ná Bruce Wayne. Gróintín saibhir é a bhfuil cónaí air i Mainéar Wayne, i gCathair Gotham, cathair shamhailteach agus í múnlaithe ar chathair Nua-Eabhrac ó thaobh na staire de, cé go bhfuil an t-atmaisféar níos duairce i nGotham. 

Cuidíonn a chara is a leathbhádóir, Robin, leis, chomh maith lena ghiolla Alfred Pennyworth. Is é cúlra an scéil gur mharaigh coirpeach tuismitheoirí Bruce Wayne os comhair a shúl nuair a bhí sé ina bhuachaill óg, agus gur chinn sé ansin a shaol a thiomnú don troid in aghaidh na gcoirpeach.

mion|clé|An ''Batmobile'', nó an ''Bat''-ghluaisteán

Níl cumhachtaí neamhshaolta ag Batman mar a bhíonn ag an gcuid is mó de laochra osdaonna na gcoimicí Meiriceánacha, cosúil le Superman. Mar sin féin, fear an-láidir, an-chliste, an-aclaí atá ann. Caitheann sé púicín dubh a chuirfeadh Zorro i gcuimhne duit, chomh maith le culaith dhubh agus liath (an *Batsuit*) agus crios uirlisí. Tá gluaisteán speisialta aige chomh maith, an *Batmobile*, agus é á coinneáil i bhfolach sa *Batcave*, seomra rúnda faoi Mhainéar Wayne.

Tá cuid mhaith naimhde ag Batman, agus iad níos cumhachtaí ná a chéile. Ina measc tá Joker, Catwoman, Penguin, Two-Face, Riddler, Scarecrow, Mister Freeze, Poison Ivy, Ra's Al Ghul, agus Bane. 

## Ar an scáileán
[clé|mion|Burt Ward (Robin) agus Adam West (Batman) sa bhliain 1966 ar an [teilifís]]
Is iomaí scannán agus sraith teilifíse a rinneadh faoi Batman. 
* Tháinig an scannán, *Batman Begins*, ar an scáileán sa bhliain 2005. Sa scannán seo, is é Scarecrow an namhaid, agus é ina chógaseolaí sa ghnáthshaol. Shaothraigh an scannán 72.9 milliún dollar do lucht a dhéanta. 
* Sheol an scannán, *The Dark Knight*, i mí Iúil den bhliain 2008, agus is é Joker a bhí ina namhaid ar an gceann seo. Iar-innealtóir é Joker a thit isteach i ndabhach cheimiceach. B'é Heath Ledger a rinne an pháirt seo, ach ní raibh sé daite dó an scannán a fheiceáil ar an scáileán, ó fuair sé bás le ródháileog drugaí in Eanáir 2008.

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Batman
Rory Best

Imreoir rugbaí Éireannaigh is ea **Rory Best.  **Rugadh é i bPas an Phointe, i gContae Ard Mhacha, ar an 15 Lúnasa, 1982. Imríonn sé ar son Cúige Uladh agus ar son foireann na hÉireann.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Imreoirí rugbaí
Catagóir:Daoine beo
Peter Stringer

Is iar–imreoir rugbaí é **Peter Stringer** (rugadh 13 Nollaig 1977) a d'imir d'fhoireann rugbaí na Mumhan agus d'fhoireann rugbai na hÉireann. Tá cónaí air i gCorcaigh. Ba i gcoinne na hAlban a d'imir sé a chéad chluiche don fhoireann náisiúnta. Níl sé ró-ard—seasann sé ag 5'7". I gcluiche a d'imir sé i gcoinne na Breataine Bige, fuair sé an scór deireanach a bhain an cluiche. Bhuaigh sé Corn na hEorpa le Cúige Mumhan sna blianta 2006 agus 2008.

Beidh sé ag glacadh páirt sa tríú sraith *[[Dancing with the Stars (sraith theilifíse na hÉireann)|Dancing with the Stars]]* sa bhliain 2019.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí rugbaí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Beanna Boirche

Is sliabhraon iad **na Beanna Boirche** atá suite i mBarúntacht Mhúrn in iardheisceart Chontae an Dúin i dTuaisceart Éireann .

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Clíona Ní Chiosáin

Is í **Clíona Ní Chiosáin** réalta an chláir *[[Aifric]]*, clár teilifíse atá dírithe ar dhaoine óga a chraoltar ar an stáisiún lán-Ghaeilge TG4. Taobh amuigh den aisteoireacht, cuireann sí seó raidió seachtainiúil le hainm *Speig Neanta* i láthair ar Raidió na Life, craoltóir lán-Ghaeilge i mBaile Átha Cliath.

As Leamhcán i gContae Átha Cliath di, is é Aifric an chéad phost aisteoireachta a ghlac sí riamh. Is Gaeilgeoirí iad a thuismitheoirí - a hathair Éamon Ó Ciosáin atá ina léachtóir le Fraincis in Ollscoil na hÉireann, Má Nuad agus a máthair Anne Gallagher atá ina stiúrthóir ar an teanglann san áit chéanna. As Árainn Mhór, Contae Dhún na nGall di ó dhúchas. Tá deirfiúr amháin níos óige aici, Bebhinn.

Sa bhliain 2008, ainmníodh Clíona sa chatagóir *Banaisteoir Is Fearr i bPríomhpháirt i gClár Teilifíse/Scannán*.

Sa bhliain 2020, mhúin "múinteoir Clíona" ar Home School Hub.

## Naisc Sheachtracha
* Bunachar IMDB (Béarla)

Catagóir:Ban-aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Liosta sliabhraonta in Éirinn

Seo é liosta shliabhraonta na hÉireann. Tá siad liostáilte de réir cúigí agus ansin de réir contaetha. Tá sléibhte ar leith marcáilte i gcló *iodálach* tar éis ainm an tsliabhraoin.

## Cúige Chonnacht
;Contae na Gaillimhe
* Na Beanna Beola
* Sléibhte Mhám Toirc
* Binn Ghuaire‎

;Contae Liatroma
* Sliabh an Iarainn

;Contae Mhaigh Eo
* Cnoc Maol Réidh
* *[[Cruach Phádraig]]*
* *[[Néifinn]]*
* *[[Néifinn Bheag]]*
* Sliabh Phartraí
* Cnoic Shíofra

;Contae Ros Comáin
* An Corrshliabh

;Contae Shligigh
* *[[Binn Ghulbain]]*
* An Bricshliabh
* Sliabh Gamh

## Cúige Laighean
;Contae Bhaile Átha Cliath
* Sléibhte Átha Cliath

;Contae Cheatharlach
* Na Staighrí Dubha

;Contae Chill Mhantáin
* Sléibhte Chill Mhantáin, *[[Log na Coille]]* (926 m) 

;Contae Laoise
* Sliabh Bladhma

;Contae Loch Garman
* Na Staighrí Dubha

## Cúige Mumhan
;Contae Chiarraí
* *[[Cnoc Bréanainn]]*
* Cnoc an Stacaigh
* Cnoic Dhoire na Sagart
* Na Cruacha Dubha, *[[Corrán Tuathail]]* (1,038 m), *[[Binn Chaorach]]* (1,010m), *[[Cathair (sliabh)|Cathair]]* (1,001 m), Cnoc na Péiste
* An Sliabh Corcra
* Sliabh Mis, *[[Cathair Conraoi]]* (835 m), *[[Barr Trí gCom]]* (851m)

;Contae an Chláir
* Sliabh Bearnach

;Contae Chorcaí
* An Bhograch
* Cnoc na nAbhann
* Cnoc na Ceachan
* Cnoic na Seithe
* Mullach an Radhairc
* Sliabh an Nóglaigh
* An Sliabh Riabhach

;Contae Luimnigh
* Na Gaibhlte
* Mullach an Radhairc
* An Sliabh Riabhach

;Contae Phort Láirge
* Móin an Mhullaigh
* Sléibhte Chnoc Mhaoldomhnaigh
* Sléibhte an Chomaraigh

;Contae Thiobraid Árann
* Na Gaibhlte
* Sliabh an Airgid

## Cúige Uladh
;Contae Aontroma 
* Gleannta na hAontroma

;Contae Dhoire / Contae Thír Eoghain
* Na Speiríní

;Contae an Dúin 
* Na Beanna Boirche, Sliabh Dónairt

;Contae Dhún na nGall 
* Sléibhte Dhoire Bheatha, *[[An Earagail]]* (749 m)
* Na Cruacha Gorma
Heydar Aliyev

Polaiteoir Asarbaiseánach agus deachtóir a bhí in **Heydar Aliyev** nó **Heydər Əlirza oğlu Əliyev**(10 Bealtaine 1923 - 12 Nollaig 2003). 

## Luathshaol
Is deacair cur síos ceart a thabhairt ar imeachtaí a shaoil, ach dealraíonn sé gurb i Naxçıvan a tháinig sé chun saoil. Bhain sé amach céim san oideachas i scoil traenála na múinteoirí i Naxçıvan, agus chaith sé seal ag staidéar ailtireachta. Ba nós leis a áitiú go ndeachaigh sé ag foghlaim staraíochta in Ollscoil Stáit Bakı, ach is é an tuairim atá ag lucht an tsaineolais go ndeachaigh sé go Leningrad le freastal ar scoil slándála an stáit ansin.

## [[KGB]]
Sa bhliain 1944, chuaigh Əliyev ag obair do Choimeasáracht Phobail Slándála an Stáit (NKGB) san Asarbaiseáin, is é sin, an eagraíocht chéanna ar ar baisteadh KGB - Coiste Slándála an Stáit - sa bhliain 1954. Rinne Əliyev an-dul chun cinn sa KGB, agus sa bhliain 1967, bhí sé ina Mhaor-Ghinearál agus ina cheannasaí ar an KGB san Asarbaiseáin.
clé|mion
Sa bhliain 1969, cheap Leonid Brezhnev é ina Ard-Rúnaí ar an bPáirtí Cumannach san Asarbaiseáin, ó bhí sé de chlú air go raibh sé ar dóigh ag cur troda ar an mbreabaireacht is ar an gcaimiléireacht. B'éigean dó féin, áfach, go leor caimiléireachta a dhéanamh le gnaoi Brezhnev a tharraingt air féin. Nuair a tháinig Mikhail Gorbachev i mbun na gcúrsaí san Aontas Sóivéadach, thug sé bata is bóthar d'Əliyev mar bhreabaire is mar chaimiléir.

## Teacht i gcumhacht
D'fhan Əliyev i Moscó go dtí an bhliain 1990, nuair a d'fhill sé ar Naxçıvan. Ansin dó, chuir sé é féin chun tosaigh mar náisiúnaí measartha, agus de réir a chéile, shealbhaigh sé an chumhacht sa chúige, beag beann ar Ayaz Mütəllibov a bhí ina Uachtarán ar an Asarbaiseáin san am. 
clé|mion|aerfort inniu
San am seo, bhí an cogadh idir an Airméin agus an Asarbaiseáin ag cur chun géaradais, agus i mBealtaine 1992, b'éigean do Mütəllibov éirí as agus an Uachtaránacht a fhágáil ag Əbülfəz Elçibəy a bhí i gceannas ar eagraíocht pholaitiúil an fhreasúra, Fronta Pobail na hAsarbaiseáine.

Ní raibh an tUachtarán nua ábalta Naxçıvan a athshealbhú ó Əliyev. Sa deireadh thiar, i Meitheamh 1993, d'éirigh na fórsaí armtha amach in aghaidh Elçibəy, agus b'éigean dósan an Uachtaránacht a fhágáil ag Əliyev. 

## Deachtóireacht
Chaith Əliyev an chuid eile dá shaol ag rialú na hAsarbaiseáine ar nós an deachtóra. Bhí sé in ann infheisteoirí a mhealladh ón gcoigríoch le hairgead a shuncáil in eacnamaíocht na tíre, go háirithe i dtionsclaíocht na hartola. San am céanna, áfach, d'fhás an bhreabaireacht as éadan, go dtí gur rangaíodh an Asarbaiseáin ar an tír ba mheasa éilliú ar fud an domhain.

## Bás
Thosaigh a shláinte ag teip ar Əliyev sa bhliain 1999, nuair b'éigean dó aghaidh a thabhairt ar na Stáit Aontaithe le dul faoi scian an mháinlia. Rinneadh máinliacht seach-chonaire air i gCleveland. Níor mhair sé ach cúpla bliain ina dhiaidh sin, ach bhí de sheal aige a mhac féin, İlham Əliyev, a cheapadh mar Uachtarán nua sula bhfuair sé bás.
mion|clé

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2003
Catagóir:Daoine Asarbaiseánacha
Abhainn Mississippi

Abhainn i SAM í **an Mississippi**. Tá foinse na habhann i Loch Itasca i stát Minnesota. Sníonn sí trasna na tíre agus isteach san aigéan ag Murascaill Mheicsiceo. Tá an Mississippi ar an abhainn is faide sa tír (2,320 míle / 3,734 ciliméadair ar fad), ach amháin an Missouri (2,341 míle / 3,767 ciliméadair), craobh-abhainn lei.

Catagóir:Aibhneacha
Catagóir:Aibhneacha Mheiriceá Thuaidh
Catagóir:Tíreolaíocht
Loch Itasca

Loch oighreach beag í **Loch Itasca** (timpeall 1.8 míle cearnach), atá suite in iarthuaisceart an stáit Mheiriceánaigh Minnesota. Foinse na habhainn Mississippi atá ann, an dara habhainn is faide sa tír.

Catagóir:Lochanna na Stát Aontaithe
Córdoba (An Spáinn)

Cathair i gcomhphobal féinrialaitheach na hAndalúise i ndeisceart na Spáinne is ea **Cordoba** suite san Andalúis agus í mar phríomhchathair ar an gcúige Córdoba. Suite taobh ó thuaidh den Guadalquivir. Bhí 325,916 daoine ina gcónaí ann sa bhliain 2017. Bhunaigh Claudius Marcellus í in aimsir na Rómhánaigh agus thóg na Moslamaigh an chathair san 8ú haois. Bhí sí mar phríomhchathair Éimíríocht Ioslamach agus ansin Cailifeacht Córdoba agus mar sin an Spáinn Moslamach. I rith na téimhse seo bhí sé mar lárionad oideachais agus foghlaim, agus faoin 10ú haois bhí sé b'fhéidir an chathair is mó san Eoraip le 500,000 cloigne. Ath-thóg fórsaí na Críostaíochta í sa bhliain 1236, i rith an *[[Reconquista]]*.

Is díol suntais í fós sa lá atá inniu ann ó thaobh ailtireacht Múrach mar shampla *[[an Mezquita]]*, atá mar Suíomh Oidhreachta Domhanda UNESCO ón mbliain 1984, agus é faoi láthair in úsáid mar Ardeaglis. Tá an stádas sin ó UNESCO anois ag tagairt do lár stairiúil na Cathrach. Is cathair measartha mór sa lá atá inniu ann í, agus chuireann foirgnimh ársa na cathrach, an am a chuaigh thart i gcuimhne dúinn go háirithe an *Alcázar* agus an droichead Rómhánach.

Ó thaobh an aimsir de bíonn an teocht is airde sa Spáinn agus san Eoraip ag Córdoba i rithe an tsamhraidh go minic ag 37 °C i mí Iúil agus mí Lúnasa. Bíonn an Gheimhreadh níos fuaire ná cathracha eile íseal na Spáinne toisc go bhfuil an chathair intíre. 

Tá an chathair suite ar bruach na habhainn Guadalquivir agus i ngleann na habhainn. Ó thuaidh tá Sliabhraon Sierra Morena a soláthraíonn mianraí tábhachtach; gual, luaidhe agus sinc. Is é an sliabhraon seo teorainn an chontae.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte san Andalúis
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Córdoba (cúige sa Spáinn)
Córdoba (cúige)

Is cúige é **Córdoba ** i ndeisceart na Spáinne, lastuaidh den comhphobail féinrialaithe Andalucía. Tá fairsinge 13,769 km² ann agus daonra de 803,038 duine (2009). Tá 40% acu siúd ina gcónaí sa phríomhchathair Córdoba, agus tiús daonra 58/km2 ann. Tá 75 chontae le fáil sa chúige.

## Féach freisin

* 2026 Tubaiste traenach Adamuz

## Tagairtí

Catagóir:Cúigí na Spáinne
Catagóir:Andalucía
Catagóir:Córdoba (cúige sa Spáinn)
Crágchoimpléasc

Sa cheimic, tugtar **crágchoimpléasc** ar an gcineál coimpléasc a chruthófar má théann liogann ildéadach i dteagmháil le hadamh lárnach, ionas go mbeidh an t-adamh leabaithe istigh i "gcrág" na liogainne. Is é an t-aigéad eitiléindé-aimínteatraicéiteach (an tEDTA) an chomhdhúil chrágach is tábhachtaí. Mar is léir ón ainm, tá ceithre charbocsailghrúpa ann ar féidir leo dul i dteagmháil le hian miotail, cuir i gcás.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic
Carbocsailghrúpa

thumb|Carbocsailaigéad
Is é is **carbocsailghrúpa** ann ná feidhmghrúpa ceimiceach a bhfuil adamh carbóin amháin, dhá adamh ocsaigine agus adamh hidrigine amháin ann. Is mar -COOH is minicí a scríobhtar i bhfoirmlí simplí struchtúrtha é. Is dual don fheidhmghrúpa seo prótalú a dhéanamh, is é sin, prótón a thabhairt uaidh agus imoibriú a dhéanamh le substaintí alcaileacha (bunata). Mar sin, is feidhmghrúpa aigéadach é an carbocsailghrúpa. Ar an gcarbocsailghrúpa a aithnítear an chuid is mó de na haigéid orgánacha, is é sin, na carbocsailaigéid. Carbocsailaigéid shimplí iad an t-aigéad formach HCOOH (aigéad na seangán), an t-aigéad aicéiteach CH3COOH (aigéad an fhínéagair), agus an t-aigéad bútaireach CH3CH2CH2COOH (aigéad an ime).

## Tagairtí

Catagóir:Aigéid
Liogann

Sa cheimic, tugtar **liogann** ar an adamh, ar an ian nó ar an móilín atá ceangailte d'ian miotail ar adamh lárnach é don choimpléasc le nasc ceimiceach. Go ginearálta, tugann an liogann leictreoin dá cuid ar iasacht don adamh lárnach, agus bíonn sé éagsúil, cé acu nasc comhfhiúsach nó nasc ianach atá i gceist. Mar sin, is minic is féidir a rá go bhfuil an liogann ag oibriú mar bhun de réir theoiric Lewis.

Catagóir:Ceimic
Cléópátra

Banríon ab ea **Cléópátra <abbr>VII</abbr> ''Philopator**'' (as Gréigis, Κλεοπάτρα Φιλοπάτωρ; 69 RCR. – 30 RCR). Rialaigh sí an tSean-Éigipt in aice lena hathair, agus ansin lena deartháireacha, agus sa deireadh ina haonar. 

## Saol
De réir nós na nÉigipteach, bhí Cléópátra pósta ar a deartháir. Bhí caidreamh collaíochta aici le hIúil Caesar nuair a thaistil sé go dtí an Éigipt sa bhliain 48 RCR, áfach. Rugadh mac di le Caesar, ar ar bhaist sí an t-ainm Caesarion, agus bhí Caesar sásta an atharthacht a admháil. Mar sin féin, níor fhág sé aon oidhreacht ag Caesarion ina thiomna. 

Ní rithfeadh leis riamh Cléópátra a phósadh, ach an oiread, nó bheadh a chnaipe déanta mar pholaiteoir sa Róimh dá bpósfadh. Tar éis a bháis, bhí triúr páiste ag Cléópátra in éineacht le Marcas Antaine. Nuair a bhuaigh Octáivian orthu ag cath Actium, theith Cléópátra. 

Fuair Antaine bás faoina lámh féin agus deirtear gur sháigh sé é féin sa bholg lena chlaíomh gearr Rómhánach. 

Chuir Cléópátra lámh ina bás féin freisin. Níor mhínigh a lia a cúis báis ach de réir na tuairime choitianta, lig sí d'asp nó cobra í a priocadh. Is léir gur mharaigh Octáivian Caesarion, in aois ocht mbliana déag dó agus é ag teitheadh sa bhliain chéanna.

## Seandálaíocht
Níor thángthas ar thuama Chléópátra riamh.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 69 RC
Catagóir:Básanna i 30 RC
Catagóir:Farónna
Tunicata

Is fo-fhíleam iad na **Tunicata** (**Urochordata** san am atá caite) agus meastar iad mar chordaigh. Tugtar **túiniceach** ar bhall den fhofhíleam seo.

## Tagairtí

Catagóir:Cordaigh
Tommy Burns

B'imreoir agus bainisteoir sacair Albanach é **Thomas "Tommy" Burns** (16 Nollaig, 1956 – 15 Bealtaine 2008). Ba leis na foirne Ceiltigh Ghlaschú agus Kilmarnock a d'imir sé, agus roghnaíodh é chun imirt leis an bhfoireann idirnáisiúnta in ocht gcluiche chomh maith. Tar éis dó an spórt a fhágáil mar imreoir, tháinig sé ar ais ina bhainisteoir ar na gCeiltigh idir 1994 agus 1997. Chaith sé bliain amháin ina dihiaidh sin ina bhainisteoir ar Reading F.C. i Sasana, sular éirigh sé as an spórt don uair dheireanach.

Nocht na Ceiltigh go raibh Burns ag fualaingt le hailse chraicinn ar an 29 Márta 2006. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, ar an 10 Márta 2008, fógraíodh go raibh babhta nua tosaithe ag Burns leis an galar céanna, agus go raibh sé ag dul ar chúrsa leighis arís. Níor mhair Burns ach dhá mhí níos faide.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na hAlban
Catagóir:Traenálaithe sacair
Catagóir:Daoine as Glaschú
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Básanna in 2008
Carl Friedrich Gauss

B'eolaí agus matamaiticeoir Gearmánach é **Johann Carl Friedrich Gauss** (Gearmáinis: *Gauß*, Laidin: *Carolus Fridericus Gauss*) (30 Aibreán 1777 – 23 Feabhra 1855) a chuir go mór le forbairt sna réimsí uimhirtheoiric, staitisticí, anailís, geoiméadracht difreálach, geodasaíocht, leictreastataic, réalteolaíocht, agus optaic. Tugtar "prionsa na matamaitice" air.

Páiste éachtach a bhí ann ina óige, agus ní raibh ach bliain amháin agus fiche slánaithe aige nuair a chríochnaigh sé a shárshaothar *[[Disquisitiones Arithmeticae]]* sa bhliain 1798. 

Gauss, Carl Friedrich
Gauss, Carl Friedrich
Gauss, Carl Friedrich
Martin Cahill

Coirpeach míchlúiteach as Baile Átha Cliath in Éirinn ab ea **Martin Cahill** (23 Bealtaine 1949 – 18 Lúnasa 1994), a bhí freagrach as roinnt coireanna a fuair aird mhór ó na meáin in Éirinn.

Thug na nuachtáin an leasainm *The General* air chun leabhal a sheachaint agus iad ag trácht ar na hainghníomhartha a bhíodh idir lámhaibh aige.

mion|clé[clé|mion|[hearóin]]
## Deireadh lena ré
Ar an 18 Lúnasa 1984, d'fhág Cahill a thí i Ráth Maonais (Swan Grove). Lámhachadh é i Raghnallach, ag crosbhóthar Oxford agus Charleston.   

Creidtear gurb é an tIRA a rinne é. Chuir an tIRA i leith Cahill go raibh sé ag díol pictiúirí goidte leis na sceimhlitheoirí Protastúnacha.

De réir na teoirice eile, bhí beirt chomhchoirithe de chuid Cahill, Seán Mag Giollagáin agus Seán Mac Thréinfhir, tar éis sreang mhór díoltóireachta drugaí a chur ar bun. Thosaigh Cahill ag éileamh a chuid féin den bhrabús, rud nár thaitin leis an mbeirt eile.  

Mar sin, chuaigh siad i dteagmháil leis an IRA, ag áitiú orthu siúd gurbh é Cahill an díoltóir mór drugaí agus go raibh sé ag iompórtáil héaróine. Bhí sé de pholasaí ag an IRA san am díoltóirí héaróine a mharú, agus mar sin, mharaigh siad Cahill. Ní féidir a rá, áfach, nach mbeadh páirtíocht choiriúil Cahill leis na Dílseoirí ina spreagadh breise acu le hé a mharú. 

## Scannán
[mion|[Brendan Gleeson|clé]]
Sa bhliain 1998, stiúraigh John Boorman scannán dar teideal *[[The General (scannán)|The General]]*, agus é bunaithe ar imeachtaí beatha Cahill. B'é Brendan Gleeson a rinne an phríomhpháirt. Thabhaigh an scannán duais an stiúrthóra ab fhearr do Boorman i bhFéile Scannánaíochta Cannes. 

Tá príomhcharachtar an scannáin *[[Ordinary Decent Criminals]]* le Kevin Spacey bunaithe ar Cahill freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Coirpigh Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Básanna i 1994
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Chnocán Iaróm
Catagóir:Daoine a maraíodh le linn na dTrioblóidí
Loch na Tangainíce

Tá **Loch na Tangainíce** suite i lár na hAfraice. Clúdaíonn an t-uisce 32,900 km². Is é an loch is faide ar domhan é. Sníonn uisce uaidh isteach sa Chongó.

Catagóir:Lochanna
An tAigéan Artach

Tá **an tAigéan Artach** i dtuaisceart an domhain. Clúdaíonn sé limistéar 14,056,000 km². Is é an tArtach an t-aigéan is lú ar domhan.

Catagóir:An tArtach
Catagóir:Aigéin
Arthur C. Clarke

Scríbhneoir ficsin eolaíochta agus cumadóir ab ea **Arthur C. Clarke**, CBE, Sri Lankabhimanya (16 Nollaig 1917 – 19 Márta 2008)

Rugadh Clarke sa bhliain 1917 i Minehead, Sasana. Sa bhliain 1956, chuaigh sé go Srí Lanca, agus bhí cónaí air i Srí Lanca go deireadh a shaoil. Bhí clú agus cáil air, go háirithe mar gheall ar an úrscéal agus scannán *[[2001: A Space Odyssey]]*, a scríobh sé in éineacht le Stanley Kubrick. Fuair sé bás i Srí Lanca i mí na Márta 2008.

## Tagairtí

Catagóir:Ficsean eolaíochta
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Úrscéalaithe Sasanacha
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna in 2008
An Amasóin

Is í an **Amasóin** nó *Amazon* an abhainn is mó ar domhan. Tá sí suite i Meiriceá Theas. Is iad an Amasóin agus an Níl na haibhneacha is faide ar domhan. Tá breis is 1,100 craobh-abhainn ag an Amasóin, 17 díobh breis is 1,500 km (930 míle) ar fhad. 

## Féach freisin

* Aibhneacha Mheiriceá Theas
*Abhantrach na hAmasóine
*Eagraíocht Chonradh Comhair na hAmasóine

## Tagairtí

Catagóir:Aibhneacha Mheiriceá Theas
Catagóir:Abhantrach na hAmasóine
Hugh Lane

thumb|Portráid de Hugh Lane ó 1906|clé

Ba dhéileálaí ealaíne Éireannach é **Sir Hugh Percy Lane** (9 Samhain 1875 – 7 Bealtaine 1915). An cháil is mó atá atá air ná gur bhunaigh sé an chéad dánlann nua-ealaíne sa domhan in Éirinn. Is é seo Dánlann Hugh Lane, atá suite ar Chearnóg Pharnell i mBaile Átha Cliath.

## Óige

Rugadh Hugh Lane do James William Lane agus Frances Adelaide Persse. Ba as Corcaigh muintir Lane agus as Gaillimh muintir Persse agus bhí Lady Gregory ina aintín leis. Tógadh Hugh Lane i gCorn na Breataine i Sasana, cé gur rugadh é in Éirinn, i gContae Chorcaí. Bhí sé ina dhéileálaí ealaíne i Londain faoin mbliain 1901.

## Coincheap na Dánlainne Nua-Ealaíne
Tar éis dó cuairt a thabhairt ar a aintín, Lady Gregory, in Éirinn agus taispeántas péintéireachta comhaimseartha a fheiceáil ansin, shamhlaigh Lane go bhféadfaí dánlann a bhunú ina bhféadfaí an chuid is fearr d'ealaín nua-aimseartha na hÉireann agus an domhain mhór a chur ar taispeáint, taobh le taobh. Ón am sin ar aghaidh, dhírigh Lane a chuir iarrachtaí go léir ar bhailiú na healaíne nua-aimseartha ó Éirinn, Sasana agus ón Mór-Roinn, don dánlann nua. Osclaíodh an dánlann nua seo ar 20 Eanáir 1908 i dTeach Clonmell ar Shráid Fhearcair, i mBaile Átha Cliath. Ach bhí deacrachtaí le hionad buan a fháil don bhailiúchán agus bhí Lane féin imithe ar shlí na fírinne sular lonnaíodh an bailiúchán i ndánlann bhuan, i dTeach Charlemont ar Chearnóg Pharnell.

## Bás
Fuair Lane bás mar phaisinéir ar an RMS Lusitania, nuair a cuireadh an long sin go tóin poill le toirpéad ó fhomhuireán Gearmánach le linn an Chéad Chogaidh Dhomhanda.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh gréasáin Dhánlann Hugh Lane

Catagóir:Básanna i 1915
Catagóir:Daoine a rugadh i 1875
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Séarlas Mór

Dob é **Séarlas Mór** ( nó *Karolus Magnus*; ; ) an duine b’éachtaí ar Eoraip le linn na Meánaoise. Rí na bhFranc ab ea é (768–814) agus lena linn, d’aontaigh sé a bhformhór d’Iarthar na hEorpa le chéile, agus leag sé síos na bunsraitheanna i gcomhair na Fraince agus na Gearmáine de chuid na linne seo. 

## Teacht i Réim
Tháinig Séarlas Mór agus a dheartháir Carlomán i gcomharbacht ar a n-athair, Pépin Gearr (Laidin: Pippinus Brevis), sa bhliain 768, nuair a d’éag Pépin. Bhí an bheirt acu ina gcomhrialtóirí go dtí go bhfuair Carlomán bás go tobann sa bhliain 771, faoi imthosca gan mhíniú. Fágadh Séarlas ansin mar an t-aon Rí na bhFranc gan agó. Aithníodh é mar rí na hIodáile sa bhliain 774, agus sa bhliain 800 chuir an Pápa coróin ar Shéarlas chun Rí na hImpireachta Rómhánaí Naofa a dhéanamh de.

## Polasaithe
Faoi réimeas an rí, choinnigh sé polasaithe a athar i leith na pápachta, agus chuaigh siad d'aontaobh ag baint na cumhachta ó na Lombairdigh i dtuaisceart na hIodáile, agus i gceannas ar ionradh isteach ar na Moslamaigh sa Spáinn. Chuaigh sé i mbun feachtais freisin in aghaidh na Sacsanach san oirthear, ag déanamh Críostaithe astu ar phionós an bháis, as a d’eascródh a imeachtaí ar nós Ár Verden. Bhain Séarlas Mór barr a mhaitheasa amach nuair a chorónaigh an Pápa Leo III é mar Impire na Rómhánach Lá Nollag san Bhaisleac Ársa Naomh Pheadair.

## Tionchar
De bharr na bainte a bhí ag na Frainc ar stair na Fraince, agus toisc gur chine Gearmánach iad, áirítear Séarlas Mór mar laoch náisiúnta sa dá thír úd agus baineadh mí-úsáid as mar shiombal dá bharr.

Ón bhliain 1950 i leith, bronntar Duais Idirnáisiúnta Shéarlais Mhóir Aachen (ar a dtugtar an Karlpreis) gach bliain ar dhuine a chothaigh aontacht san Eoraip.

Bhí feachtais Shéarlais mar bhunús do roinnt scéalta, ina measc *Gabáltas Shéarluis Máin* sa Leabhar Leasa Mhóir agus *Stair Sérluis Móir ag lenmain coróine Críst ⁊ taisse na naem*.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sna 740í
Catagóir:Básanna i 814
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Impirí Naofa Rómhánach
Catagóir:Laochra
Catagóir:Monarcaí Iodálacha
Catagóir:Ríthe na bhFranc
Catagóir:Ríshliocht Cairilínseach
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Craobhchomórtas Sinsear na hÉireann sa Pheil

Is é **Craobhchomórtas Sinsear na hÉireann sa Pheil** an chraobh is tábhachtaípheil Ghaelach. Eagraíonn Cumann Lúthchleas Gael an chraobh seo gach bliain. Glacann foireann ó gach contae in Éirinn (ach amháin Contae Chill Chainnigh) páirt sa chraobh, chomh maith le foirne ó Londain agus ó Nua-Eabhrac.

## Formáid
Imrítear craobh i ngach cúige in Éirinn (glacann Londain agus Nua-Eabhrac páirt i gCúige Chonnacht). Roimh 2001, chuaigh na buaiteoirí sna craobhacha seo díreach ar aghaidh go cluichí leathcheannais na hÉireann. Anois ní mór dóibh imirt i gcluichí ceathrú ceannais. Bíonn ar na foirne a chailleann cluiche i gcraobh na gcúigí cluichí a imirt eatarthu féin agus go dtí go bhfuil ceithre fhoireann fágtha le dul ar aghaidh go dtí na cluichí ceathrú ceannais, áit a imríonn siad in aghaidh na foirne a bhuaigh craobhacha na gcúigí. Leanann Craobh na hÉireann ar aghaidh go dtí an cluiche ceannais. 

Bíonn an cluiche ceannais ar siúl ar an Domhnach deireanach i mí Mheán Fómhair. Imríonn an dá fhoireann i gcoinne a chéile i bPáirc an Chrócaigh, agus is é seo an cluiche is tábhachtaí agus an duais is mó sa spórt. Bíonn Uachtarán na hÉireann, an Taoiseach agus daoine tábhachtacha eile ag freastal ar na himeachtaí freisin. Bronntar Corn Sam Mhic Uidhir ar an bhfoireann a bhuann cluiche ceannais na hÉireann. Tá níos mó craobhacha buaite ag foireann na *Ríochta* nó Contae Chiarraí ná foireann ar bith eile. 

## Cluichí ceannais

## Buaiteoirí

Nóta: Ní raibh craobh na hÉireann ar siúl i 1888 de bharr turas i Meiriceá.

Catagóir:Craobhacha peile Gaelaí
Peil ghaelach
Peil ghaelach
Shaka Zulu

Ba rí Zulu é **Shaka** (**Tshaka**, **Tchaka** nó **Chaka**; t.1787 – t.22 Meán Fómhair 1828). Rialaigh sé Impireacht na Súlú i ndeisceart na hAfraice. Is é Shaka an taoiseach Súlú is cáiliúla a bhí ann.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1787
Catagóir:Básanna i 1828
Catagóir:Daoine dúnmharaithe
Catagóir:Polaiteoirí na hAfraice Theas
Catagóir:Ríthe
Ouagadougou

Is é **Ouagadougou** (AIF: /ˌwɑgəˈduːguː/, Mossi AIF: [wɑgədəgə]) an phríomhchathair Buircíne Fasó. Lárionad riaracháin, cumarsáide, cultúrtha agus eacnamaíochta na tíre is ea é, agus is é an chathair is mó sa tír é chomh maith. Áiríodh daonra 1,181,702 (de réir daonra 2006). Tugtar *Ouaga* uirthi mar ghiorrúchán go minic.

Cumadh an t-ainm Ouagadougou sa chúigiú haois déag nuair a bhí treibheanna Yonyonse agus Ninsi lonnaithe sa cheantar. Bhídís in aighneas le chéile de shíor go dtí an bhliain 1441 nuair a bhuaigh Wobri, laoch de chuid na Yonyonse ar an dream eile. Ba é sin a thug "*Wogodogo*", a chiallaíonn "an áit ina dtugtar onóir agus urram do dhaoine" ar an gceantar. Tá ainm an lae inniu bunaithe ar litriú na Fraincise atá coitianta in iarchoilíneachtaí na Fraince.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Buircíne Fasó
Catagóir:Príomhchathracha na hAfraice
Cat

Is ainmhí clóis é **an cat** (*Felis catus*), nó **an cat clóis/tí/baile**,  mar a thugtar air uaireanta chun idirdhealú a dhéanamh idir é agus féilínigh eile. 

Ceiliúrtar Lá Idirnáisiúnta an Chait ar an 8 Lúnasa. Ba é an Ciste Idirnáisiúnta um Leas Ainmhithe (International Fund for Animal Welfare) a chuir tús leis an nós in 2002. 

### Stair
clé|mion|cat agus a scrabhdóir
Tá caidreamh fada ag an gcat leis an gcine daonna, ar a laghad 9,500 bliain, mar pheata agus chun an ruaig a chur ar mhíolra. Téann bunús na gcat ceansaithe baile siar go dtí an Neasoirthear nuair a thosaigh an cat fiáin a dhul a chónaí i measc na mbailte nua a bhí á dtógáil ann ag an am. Síolraíonn gach cat ar domhan ó chúig chat fia baineann a ceansaíodh sa tréimhse sin agus anois tá níos mó ná 70 pór ar fad ann.
clé|mion|deoch deas
Níorbh fhada gur leathnaigh an cat baile ar fud an domhain. Inniu bíonn an-tóir go deo ar fhíseáin, íomhánna agus méimeanna a bhaineann leis an ainmhí beag. Is amhlaidh go bhfuil an oiread físeán faoi chait ar Youtube – thar 2 mhilliún! – go bhfuil ‘Sonóg Neamhoifigiúil an Idirlín’ baiste ar an chat!.

### Sanasaíocht
Tá gach seans ann go síolraíonn an focal ‘cat’, atá le fáil i dteangacha ar fud na hEorpa, ón mhórcheantar céanna, ó theanga Afra-Áisice nó teanga a bhí á labhairt san Éigipt roimh an Choptais.

### Cur síos
Mamach beag feoiliteach atá i gceist. Deineann na cait fuaim faoi leith; deirtear go mbíonn an cat ag crónán.

Creachadóir tréitheach é, agus meastar go bhfuil thart ar 1,000 speiceas á fhiach aige mar bhia. Tá sé sa dúchas ag an gcat lucha a mharú, go háirithe.

Bíonn an cat an-neamhspleách
mion|cat agus laghairt
mion|ag súgradh

## Frásaí agus seanfhocail
* "a bheith cosúil le rud a tharraingeodh an cat isteach lá fliuch"
*"ag borradh is ag at mar a bheadh cat i mála" 
*"ar nós cat ar ghrideall" 
*"Ar fhuadaigh an cat do theanga?" 
*"Ar mhaithe leis féin a dhéanann an cat crónán" 
*"Beagán ar bheagán a d'ith an cat an scadán" 
*"bheith chomh ríméadach le cat a mbeadh bróga air" 
*"bheith chomh sásta le cat a mbeadh póca air" 
*"Bíonn gach cat liath san oíche" 
*"Briseann an dúchais trí shúile an chait" 
* "Cad a dhéanfadh mac a' chait ach luch a mharú?"
*"chomh postúil le cat a mbeadh póca air"
* "chomh sásta le cat an dá eireaball"
*"Chuirfeadh sé cat ag gáire"
*"Dhéanfadh sé cat agus dhá eireaball air"
*"Fiosracht a mharaigh an cat"
*"Is aoibhinn leis an cat an t-iasc ach ní háil leis a chosa a fhliuchadh"
* "Is é gnó an chait luch a mharú"
*"Is iomaí bealach le cat a mharú seachas é a thachtadh le him"
*"Is mac don chat an piscín"
* "Mura bhfuil cat sa teach beidh na lucha gan bac"
* "Nuair atá an cat amuigh, bíonn an luch ag rince"
*"Níl slí dhá chat chun rince ann"
*"Nuair a bhíonn an cat ar shiúl, bíonn cead rince ag na luchóga"
* "Ólann an cat ciúin bainne leis"
*"Scéal an chait, a piscín"
* "Tá cead ag an chat féachaint ar an rí (ach thig leis an rí é a chaitheamh)"
mion

## Féach freisin

* Lá Idirnáisiúnta an Chait

## Tagairtí

## Naisc
* Inchinn an chait (Béarla)
* Cat Genome Project


Catagóir:Féilínigh
Catagóir:Ainmhithe tí