An Nachuáitlis

Is í an teanga **Nahuatl** nó an **Nachuáitlis** an teanga bhundúchasach is tábhachtaí, ó thaobh na staire de, dá labhraítear i Meicsiceo. Ba í teanga na nAstacach í, a raibh ríocht mhór acu i Meicsiceo sular tháinig na *[[conquistadores]]* faoi cheannas Hernán Cortés leis an tír a fhorghabháil.

## Teangeolaíocht

mion|clé|305x305px|Rangú teangeolaíoch

Ceann de na teangacha Út-Astacacha í an *Nahuatl*, agus í gaolmhar lena lán teangacha bundúchasacha ar fud Mheicsiceo agus iardheisceart na Stát Aontaithe. Áirítear na teangacha *Shoshone*, *Comanche*, *Hopi*, agus *Ute* san fhine teangacha seo, mar shampla. Bhí ceann acu, an teanga *Pipil*, á labhairt chomh fada theas leis an tSalvadóir féin, agus dlúthghaol aici leis an *Nahuatl*.

Tá canúint éigin *Nahuatl* ó dhúchas ag 1.45 milliún duine inniu, agus in imeacht na gcéadta bliain, chuaigh na canúintí ar strae ó chéile, ionas go mbíonn cuid acu dothuigthe ag cainteoirí na gcanúintí eile. Mar sin, is dócha nach aon teanga amháin í an *Nahuatl* a thuilleadh, ach dornán teangacha dlúthghaolmhara. Is follasach go raibh tionchar mór ag an Spáinnis ar na canúintí seo go léir. Scéal eile é gur cuireadh an aibítir Laidineach - aibítir na Spáinnise - i bhfeidhm ar an *Nahuatl* go gairid i ndiaidh theacht na Spáinneach, agus scríobhadh a lán litríochta, filíochta, staire agus béaloidis síos ó na hAstacaigh i leagan den *Nahuatl* nach raibh truaillithe ag an Spáinnis go fóill. Is é seo an leagan Clasaiceach den *Nahuatl*. 
clé|mion|270x270px|Déimeagrafaíocht inniu

## Stair
Tá flúirse litríochta ar fáil sa *Nahuatl* Chlasaiceach. Mhair an teanga liteartha á saothrú ar feadh i bhfad ag na manaigh Chríostaí féin, agus iad ag scríobh scéalta cráifeacha Caitliceacha sa teanga leis an gcreideamh a chraobhscaoileadh i measc na mbundúchasach. Bhí sí fiú ina teanga riaracháin i gcuid mhaith bailte móra.

Níor tháinig deireadh leis seo ach sa bhliain 1696, nuair a choisc Séarlas a Dó, Rí na Spáinne, teangacha oifigiúla eile seachas an Spáinnis ar fud a Impireachta. 

Sa bhliain 1770, tháinig reacht nua a chuir deireadh le saothrú an leagain chlasaicigh den *Nahuatl*. Níor fágadh ach canúintí labhartha in úsáid ina dhiaidh sin.

## Oidhreacht
mion|225px|Coidéacs Fhlórans (Imleabhar 9, leathanach 51). Tá an téacs ar dheis sa Nachuáitlis.

Cé nach bhfuil ach teanga mhionlaigh sa *Nahuatl* inniu, bhí tionchar tábhachtach aici ar an Spáinnis lena lá. Fuair an Spáinnis a lán téarmaí ar iasacht ón teanga sin le coincheapa nua an Oileáin Úir a ainmniú, agus chuaigh na focail *Nahuatl* tríd an Spáinnis ar fud an domhain. Focail *Nahuatl* iad ó thús
* "seacláid" (*xocolatl*, a chiallaíonn "uisce searbh": bhí deoch seacláide na nAstacach searbh), 
* "cadhóit" (mac tíre an Oileáin Úir, *coyotl*),
* an piobar *chili*, 
* agus an t-abhacád (an toradh glas - is é is bunchiall leis an bhfocal *Nahuatl* ná "magairle", ó shíl na hAstacaigh go raibh an toradh cosúil le magairle ar a dhéanamh).

## Réabhlóid 1918
Bhain an réabhlóidí Emiliano Zapata úsáid as an *Nahuatl* scríofa nuair a bhí sé ag gríosú na mbundúchasach chun cogaidh in aghaidh Venustiano Carranza sa bhliain 1918. 

Seo forógra a bhreac sé síos. Bhain sé úsáid as litriú na Spáinnise de réir mar a rith leis, agus ní fhreastalaíonn an litriú tobchumtha seo go rómhaith ar fhuaimeanna na teanga.

Aistriúchán:

:"Teachtaireacht atá le scaoileadh timpeall:
:Do na bailte móra sa limistéar a bhí ag taobhú leis an nginearál Arenas.
:Anois, a mhuintir an domhain seo, a mhuintir na mbailte móra sin, croithigí díbh iarsmaí drochrialtas dubh Carranza, Tá an-lúcháir ar mo chroí. Thar a gcionn siúd atá ag cur cogaidh i mo chuid sluaite, beannaím daoibh ó bhun mo chroí agus impím ar na bailte móra, impím ar a muintir, teacht chun fortachta dúinn sa chath seo ar mhaith leis an gcumhacht chuí, in áit a bheith ag tabhairt orduithe le nósanna maithe bhur saoil a chur ó mhaith. Fearaimid fáilte roimh na trodaithe a thiocfaidh ag cuidiú linn sa dea-obair seo agus a chuirfidh troid ar an gcraosaireacht sa chogadh ghlórmhar seo. Ní chuirfear deireadh leis an gcogadh seo sula mbeidh deireadh curtha leis an tíoránach, leis an gcraosaire úd Venustiano Carranza a bhíonn i gcónaí ag caitheamh anuas ar an gcosmhuintir agus ag baint a leasa féin astu, ag cur cogaidh gan onóir agus ag náiriú Mheicsiceo, tír ár ndúchais."

## Ceol
Maille leis an gceol traidisiúnta, tá geabairí ann a bhíonns ag dul dá gceard sa Nachuáitlis, mar shampla Terraplen MC as cathair Guadalajara, a chualathas ag Fite Fuaite i mBéal Feirste.

## Tagairtí

Catagóir:Nahuatl
Catagóir:Astacaigh
Catagóir:Teangacha Mheiriceá Thuaidh
Catagóir:Meicsiceo