open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
An Péarla (Catar)

Is oileán saorga in Doha, Catar é **An Péarla** (Araibis: *جزيرة اللؤلؤة*, Béarla: *The Pearl*). Tá sé beagnach ceithre chiliméadar chearnacha ina achar. In 2018, bhí thart ar 27,000 duine ina gcónaí ann.

Catagóir:Catar
Kamianets-Podilskyi

Cathair in iardheisceart na hÚcráine ar abhainn an Smotrych is ea **Kamianets-Podilskyi**. Luaitear an baile sa stair don chéad uair sa bhliain 1062 ach ceaptar go raibh baile ann le tamall roimhe sin. Scrios na Mongóil an chathair sa bhliain 1241. Bhí sé faoi smacht na bPolannach ó 1352 go 1672 agus faoi na hOtamánaigh ina dhiaidh sin go dtí 1699. D'fhan sé faoi smacht na Rúiseach idir impireacht na sár agus an Aontas Sóivéideach go dtí 1990, bliain ar bhain na hÚcránaigh a neamhspleáchas amach. Is é ionad riaracháin Raion Kamianets-Podilskyi é.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha san Úcráin
Másailéam

[mion|másailéam Rossmore, [Contae Mhuineacháin|Contae Mjuineacháin]]
Foirgneamh atá ina thuama agus ina leacht is ea **másailéam**.

## Féach freisin

* Reilig

## Tagairtí

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir
Catagóir:Reiligí
Catagóir:Bás
Roithlín

thumb|300px|Roithlín, déanta as prás agus de dhearadh coise crúba 
thumb|300px|Roithlín 
Is éard is **roithlín** ann ná roth beag ar sclóin, socraithe faoi phíosa troscáin, meaisín, srl., a fhágann gur féidir an troscán srl. a bhogadh.
Crua-earraí
Breaker Morant

Oifigeach san arm Briotanach ba ea Leifteanaint **Harry "Breaker" Morant**  (9 Nollaig 1864 – 27 Feabhra 1902).

Cuireadh é chun báis le scuad lámhaigh tar éis d'armchúirt é a chiontú i bpríosúnaigh a dhúnmharú le linn Dara Cogadh na mBórach (cuireadh a comrádaí, Peter Handcock, chun báis chomh maith).  D'admhaigh Morant gur dhúnmharfóir é agus ní raibh éinne in amhras gur mharaigh Morant daoine gan chosaint, idir phríosúnaigh agus sibhialtaigh, le tréan díoltais. 
clé|mion|1902ː Major James Francis Thomas, abhcóide na gcosantóirí, roimh uaigh Morant agus Handcock
É sin ráite, tá an cás conspóideach fós.  sa chéad dul síos, bhí sáruithe nósanna imeachta ann sna trialacha. Níos tábhachtaí, meastar go ndearnadh ceap milleáin de, mar gheall ar pholasaí a tháinig ó leibhéal ní b'airde a chur i bhfeidhm.

Mhaígh Morant agus Handcock gur 

* chóir pardún a thabhairt (condonation) ar an mbonn gur comhlíonadh dualgas onóra nó iontaobhais tar éis eolais maidir le cion a rinne an saighdiúir (leithscéal leagtha síos ag Diúc Wellington)
* fuarthas ordú ó oifigeach a bhí os cionn an chiontóra. Ach shocraigh an armchúirt sa chás seo (trí fhorcheilt, mar a bhítear á mhaíomh) nár tugadh aon ordú dá leithéid sin.

Cúisíodh beirt eile, An Mhaoir Robert Lenehan (Roibeard Uí Léanacháin) agus  An Chaptaein Alfred Taylor (a rugadh i mBaile Átha Cliath).  Bhí na hionchúisitheoirí míleata ag díriú go príomha orthu, mar na tionscnóirí a bhí taobh thiar de na cionta. Ach níor thoiligh Morant nó Handcock tiontú i d'fhinné ar son an Rí in aghaidh Lenehan agus Taylor agus fuarthas iad araon neamhchiontach.

## Féach freisin

* Coireanna cogaidh na Breataine
* Peter Handcock

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1902
Catagóir:Daoine a rugadh i 1864
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Coireanna cogaidh
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Belfast (scannán)

Scannán de chuid Tuaisceart na hÉireann is ea **Belfast** (Gaeilge: **Béal Feirste**) ón bhliain 2021.

## Carachtair
* Jude Hill mar Buddy
* Caitríona Balfe mar "Ma"
* Jamie Dornan mar "Pa"
* Judi Dench mar "Granny"
* Ciarán Hinds mar "Pop"
* Lewis McAskie mar Will
* Colin Morgan mar Billy Clanton
* Lara McDonnell mar Moira
* Olive Tennant mar Catherine
* Gerard Horan mar Mackie
* Josie Walker mar Aunt Violet
* Turlough Convery mar Minister
* Vanessa Ifediora mar Miss Lewis
* Conor MacNeill mar McLaury
* Drew Dillon mar Mr Kavanagh
* Victor Alli mar Soldier
* Gerard McCarthy mar Bobby Frank
* John Sessions ar Joseph Tomelty 

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil 
*Belfast ar IMDb

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 2021
Catagóir:Scannáin Béarla
Ionsaí ar Oileán na Nathar

Le linn ionradh na Rúise ar an Úcráin, rinne Cabhlach na Rúise **ionsaí ar Oileán na Nathar** ar an 24 Feabhra 2022.

Tá an t-oileán suite sa Mhuir Dhubh.

Nuair a d'eisigh an cabhlach fógra deiridh do na gardaí teorann ar an oileán, ba é an freagra ná (tríd An Rúisis):"a Long Rúiseach chogaidh, gabh suas oraibh féin" (Rúisis: 'Русский военный корабль, иди на хуй'/Russky voyenny korabl, idi na khuy).

Cailleadh 13 garda teorann san eachtra.

## Féach freisin
*

## Tagairtí

Catagóir:Cathanna
Catagóir:2022
Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
W. E. B. Du Bois

Gníomhaí ar son chearta sibhialta, socheolaí agus staraí ab ea **William Edward Burghardt Du Bois,** nó **W. E. B. Du Bois** go hiondúil (23 Feabhra 1868 – 27 Lúnasa 1963).

Bhronn Ollscoil Harvard céim dochtúireachta ar W. E. B. Du Bois sa bhliain 1895, an chéad uair riamh a bronnadh Ph.D. ar dhuine gorm in Harvard.

clé|mion|W. E. B. Du Bois le Laura Wheeler Waring, 1948

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1868
Catagóir:Básanna i 1963
Catagóir:Acadóirí
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Cumannaithe
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Eacnamaithe Meiriceánacha
Catagóir:Fealsúna Meiriceánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Gána
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna Meiriceánacha Afracacha
Catagóir:Gníomhaithe Meiriceánacha Afracacha
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Síónaigh
Catagóir:Socheolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Staraithe Meiriceánacha
Breyten Breytenbach

Scríbhneoir, file agus ealaíontóir ón Afraic Theas é **Breyten Breytenbach**, a rugadh in Bonnievale, Cúige na Rinne, ar an 16 Meán Fómhair 1937 agus a fuair bás ar an 24 Samhain 2024. Bhí sé ag cur in aghaidh na hapairtéide, agus chaith sé na blianta fada i dtóin príosúin san Afraic Theas. Scríobhann sé sa dá theanga, idir Afracáinis agus Bhéarla. Bhí sé ar díbirt sa Fhrainc agus bhain sé amach dintiúirí an tsaoránaigh Fhrancaigh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Ealaíontóirí na hAfraice Theas
Catagóir:Filí na hAfraice Theas
Catagóir:Scríbhneoirí na hAfraice Theas
Catagóir:Básanna in 2024
An Phríomhroinn Indiach

Sraithchomórtas cruicéid na bhfear gairmiúil is ea **Príomhroinn Indiach** (Béarla: *Indian Premier League - IPL*) ina mbíonn deich bhfoireann as deich gcathracha Indiacha san iomaíocht. Bhunaigh an Bord Rialaithe um Cruicéid san India (Béarla: *Board of Control for Cricket in India -* BCCI) an tsraith sa bhliain 2007.

Is é an IPL an léig cruicéad is mó ar domhan agus in 2014 bhí sé sa séú háit le meántinreamh i measc na sraithe spóirt ar fad. In 2010, ba é an IPL an chéad imeacht spóirt ar domhan a craoladh beo ar YouTube. Ba é luach branda an IPL in 2019 ná US$6.3 billiún.

Tá ceithre shéasúr déag de chomórtas an IPL caite. Is iad na sealbhóirí teidil IPL reatha ná na Chennai Super Kings, a bhuaigh séasúr 2021.

## Tagairtí
Lá an Neamh-Leithcheala

mion
Céiliúrtar **Lá an Neamh-Leithcheala** ar 1 Márta gach bliain. Chuir na Náisiún Aontaithe tús leis sa bhliain 2014.  Lá bliantúil a bhfuil mar aidhm aige an comhionannas i láthair an dlí agus ó thaobh na praiticiúlachta de a chur chun cinn ar fud an domhain, go mór mór maidir le daoine a bhfuil VEID/SEIF orthu.

## Féach freisin

* SEIF
* UNAIDS (Clár Comhpháirteach na Náisiún Aontaithe maidir le VEID/SEIF)

## Tagairtí

Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Leithcheal
Catagóir:VEID/SEIF
Catagóir:Márta
An Ghluaiseacht Neamhailínithe

Is éard atá sa **Ghluaiseacht Neamhailínithe**, ná fóram 120 ballstát nach bhfuil i gcomhghuaillíocht fhoirmeálta ar bith - is é sin nach bhfuil ina mballstáit d'aon chomhghuaillíocht mhíleata. Is í an dara heagraíoht idirnáisiúnta is mó í, i ndiaidh na Náisiún Aontaithe. Tíortha i mbéal a bhforbartha, nó tíortha tearcfhorbartha fiú, atá iontu go bunúsach.

Tháinig gluaiseacht na dtíortha neamhailínithe ar an bhfód i ré an Chogaidh Fhuair, nuair a rinne tíortha áirithe iarracht gan dul leis an deighilt dhomhanda idir comhghuaillithe na Stát Aontaithe (ECAT) agus comhghuaillithe an Aontais Shóivéadaigh (Comhaontú Vársá). Socraíodh prionsabail na gluaiseachta i gComhdháil Bandung sa bhliain 1955 agus bunaíodh an ghluaiseacht go foirmeálta i mBéalgrád sa bhliain 1961. Ba iad Príomh-Aire na hIndia Jawaharlal Nehru, Uachtarán na hIúgslaive Josip Broz Tito, Uachtarán na hÉigipte Gamal Abd al Nasir, Uachtarán Ghána Kwame Nkrumah, agus Uachtarán na hIndinéise Sukarno tionscnóirí na Gluaiseachta. Níor tosaíodh ag baint úsáide as an téarma *An Ghluaiseacht Neamhailínithe* ach i gcúigiú comhdháil na gluaiseachta, sa bhliain 1976.

Ba é Fidel Castro a chuir i bhfoclaibh cuspóir na heagraíochta i bhForógra La Habana sa bhliain 1979 mar seo: "cinntiú an neamhspleáchais náisiúnta, an fhlaithis, na sláine críche agus na slánála do na tíortha neamhailínithe" agus iad "ag streachailt leo in aghaidh an impiriúlachais, an choilíneachais, an nua-choilíneachais, an chiníochais agus gach cineál ionsaí ón gcoigríoch, forghabhála, forlámhais, trasnaíochta nó mórcheannais agus in aghaidh an chineál polaitíochta atá bunaithe ar cheannas na mórchumhachtaí agus ar na blocanna." Tá beagnach dhá dtrian de bhallstáit na Náisiún Aontaithe ina mballstáit den Ghluaiseacht Neamhailínithe, agus tá 55 % de dhaonra an Domhain ina gcónaí sna tíortha seo. Tíortha de chuid an Tríú Domhan an chuid is mó de na tíortha neamhailínithe, cé go bhfuil náisiúin áirithe lánfhorbartha ann chomh maith.

Cé go raibh cuid nár bheag de na tíortha neamhailínithe sách cairdiúil leis an tSín nó an tAontas Sóivéadach i mblianta an Chogaidh Fhuair, agus coimhlintí áirithe taobh istigh den Ghluaiseacht dá réir, tháinig an Ghluaiseacht slán as an gCogadh Fuar. Sna blianta i ndiaidh dheireadh an Chogaidh Fhuair dhírigh an ghluaiseacht ar chomhoibriú iltaobhach a fhorbairt agus aontas na náisiún i mbéal a bhforbartha a chur chun dinn, go háirithe idir na tíortha arb iad an Deisceart Domhanda iad.
## Tagairtí
Catagóir:Gluaiseacht neamhailínithe
Brian Faulkner

Príomh-Aire ar Thuaisceart Éireann ba ea an **Tiarna** **Arthur Brian Deane Faulkner, Baron Faulkner of Downpatrick**, PC (18 Feabhra 1921 – 3 Márta 1977) 

D’éirigh Faulkner mar Phríomh-Aire  as a phost ar 30 Márta 1972. Bhí an chuma air go raibh fearg air ag an am ar an nuacht. Ach tharraing Faulkner conspóid mar Phríomh-Aire.

Bhí Faulkner i bhfeidhm arís nuair a cuireadh an Feidhmeannas Comhroinnte Cumhacht  le chéile ar 1 Eanáir 1974, i gceannas ar rialtas i Stormont a raibh aontachtóirí agus náisiúntóirí araon páirteach ann,, le Faulkner mar 'phríomhfheidhmeannach'. Bhí an Páirtí Aontachtach Uladh faoi stiúir Faulkner Ach ar 7 Eanáir 1974, chaill Brian Faulkner ceannaireacht an Pháirtí Aontachtaigh. Thit an rialtas seo faoi dheireadh ar 28 Bealtaine 1974 agus thit Tuaisceart Éireann faoi riail dhíreach na Breataine.

### Bás anabaí
Ar 3 Márta 1977, fuair Faulkner bás roimh am; thit sé de chapall i dTamhnaigh Naomh, An Dún. Ní raibh ach 56 bliain d’aois aige.

## Féach freisin

* Riail dhíreach (Tuaisceart Éireann)
* Comhaontú Sunningdale

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1921
Catagóir:Básanna i 1976
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Fir
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha
Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh
Rameshbabu Praggnanandhaa

Is imreoir fichille as an India agus Ardmháistir Idirnáisiúnta é **Rameshbabu Praggnanandhaa** (a rugadh ar 10 Lúnasa 2005).

Bhí Rameshbabu Praggnanandhaa sé bliana déag d’aois nuair a bhí an bua aige ar an imreoir is fearr ar domhan ag an am, Magnus Carlsen. Ba é Rameshbabu an duine is óige a fuair an lámh in uachtar ar Carlsen, curiarracht atá sáraithe ag a chomhthíreach Dommaraju Gukesh ó shin. Ba é Carlsen an curadh domhanda roimhe seo.

## Féach freisin

* Imreoirí fichille

## Tagairtí

 

Catagóir:Daoine a rugadh in 2005
Catagóir:Imreoirí fichille
Cath an Alamo (1836)

mion|clé
mion|clé
Ar 23 Feabhra 1836, thosaigh **Cath an Alamo**, nuair a d'ionsaigh fórsaí ó Mheicsiceo na reibiliúnaigh san Alamo.    Dúnfort ab ea an 'Misean' Alamo, a tógadh na Spáinnigh sna 1700idí, agus atá suite i gcroílár San Antonio, in Texas, inniu. Daoine geala ab ea na cosantóirí, iad ag iarraidh neamhspleáchas ó Mheicsiceo a bhaint amach do Texas.
mion|clé

## Imeachtaí
Rinne an t-arm Meicsiceach, faoi Antonio López de Santa Anna, léigear ar an Alamo ar 23 Feabhra 1836, Bhí 194 fear san Alamo, agus an misean beag Proinsiasach á chosaint acu. 

Ar an 2 Márta, fógraíodh Texas a neamhspleáchas in Washington, TX. 

Tháinig deireadh, tar éis dhá lá dhéag, le Léigear an Alamo, ar 6 Márta, nuair a threascair fórsaí an Ghinearáil Mheicsicigh Santa Anna, an garastún beag  Rinneadh slad ar na “Texians” a bhí ann, Davy Crockett ina measc. 

Chuir an t-ionsaí uafás ar Mheiriceá agus d'éirigh Crockett ina laoch pobail. Cloíodh an t-arm  Meicsiceach i gCath San Jacinto ar an 21 Aibreán 1836.

D'ionghabh na Stáit Aontaithe Texas in 1845, an 28ú stát san Aontas.

## Féach freisin

* Réabhlóid Texas
* Misean Alamo

## Tagairtí

Catagóir:1836
Catagóir:Stair Texas
Catagóir:Cathanna
Buamáil Londan (Márta 1973)

[mion|clé|An [Sean-Bhábhún]]
Ar 8 Márta 1973, phléasc na chéad bhuamaí de chuid an IRA i Londain le linn na dTrioblóidí. Buaileadh an Sean-Bhábhún agus Whitehall. Gortaíodh timpeall 200 (tugadh rabhaidh).

Gabhadh na deirfiúracha Marian Price agus Dolours Price ag aerfort Heathrow ar an lá céanna, chomh maith le Gerry Kelly, 19,  Robert "Roy" Walsh, 24, Martin Brady, 22, William Armstrong, 29, Paul Holmes, 19, William McLarnon, 19, agus Roisin McNearney, 18

Reáchtáladh reifreann ar cheist na teorann i dTuaisceart Éireann ar an la céanna. Ní raibh sna buamaí ach cleas chun an aird a bhaint de.
[mion|clé|[Marian Price - graifítí i mBéal Feirste]]

## Féach freisin

* Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
* Reifreann ar cheist na teorann i dTuaisceart Éireann, 1973

## Tagairtí

Catagóir:Stair Londan
Catagóir:1973
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Yield (albam)

Is albam ón bhanna Pearl Jam é **Yield** (Gaeilge:*Géill*), a eisíodh i mí Feabhra na bliana 1998.

## Traicliosta
#"Brain of J." (Vedder/McCready) - 2:59
#"Faithfull" (Vedder/McCready)  - 4:18
#"No Way" (Gossard) - 4:19
#"Given to Fly" (Vedder/McCready) - 4:01
#""Wishlist" (Vedder) - 3:26
#"Pilate" (Ament) - 3:00
#"Do the Evolution" (Vedder/Gossard) - 3:54
#	"🔴" nó "The Color Red" (Irons) - 1:06
#"MFC" (Vedder) - 2:27
#"Low Light" (Amnet) - 3:46
#"In Hiding" (Vedder/Gossard) - 5:00
#"Push Me, Pull Me" (Vedder/Amnet) - 2:28
#"All Those Yesterdays" / "Hummus" (Gossard) - 7:47

## Singlí
*"Given to Fly" - 22 Nollaig, 1997
*"Wishlist" - 5 Bealtaine, 1998

## Foireann
*Jeff Ament – Dordghiotár, Fonnadóireacht
*Stone Gossard – Giotár, Dordghiotár, Fonnadóireacht
*Jack Irons – Drumaí, Fonnadóireacht ar traic 8
*Mike McCready – Giotár
*Eddie Vedder – Fonnadóireacht], Giotár

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1998
An Mháirt Mhór

[mion|clé|[Hillary Rodham Clinton|Hillary Clinton sa bhliain 2016]]
Reáchtálann na toghcháin tosaigh is mó, do thoghchán na huachtaránachta i Stáit Aontaithe Mheiriceá, ar **An Mháirt Mhór** nó **Super Tuesday**.
mion|clé|2016
Tá tábhacht ar leith ag baint leis An Mháirt Mhór agus réamhthoghcháin ar siúl i 12/15 stát sna Stáit Aontaithe (sna blianta 2020/2024), ina measc stáit mhóra amhail Texas & California (athraíonn na Stáit ó bhliain go bliain, agus ó pháirtí go páirtí).

Reáchtálann na toghcháin tosaigh i mí Feabhra nó mí na Márta gach ceithre bliana.

Sa bhliain 2024, Máirt ‘mharbhánta’ seachas Máirt Mhór a bhí ann ar 5 Mártá 2024 agus bua neafaiseach ag Donald Trump.

## Féach freisin

* Uachtarán na Stát Aontaithe

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Polaitíocht na Stát Aontaithe
Catagóir:Dé Máirt
Edmond Cullinan

Is scríbhneoir, sagart agus staraí Éireannach é **Edmond Cullinan.** Is leascheannaire é ar Choláiste na nGael sa Róimh.

## Saothair
**Come Drink at the Fount*  Dublin, Ireland Veritas (2021) 
* A Revised Lectionary *The Furrow* (2021)
* *Pilgrims and Prophets: Biblical and Celtic Spirituality* (2015)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Diagairí na Críostaíochta
Catagóir:Alumni Choláiste Phádraig, Má Nuad
Catagóir:Daoine as Contae Phort Láirge
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Staraithe Éireannacha
Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 21ú haois
Gábor Kósa

Is staraí Ungárach ar chúrsaí creidimh é **Gábor Kósa** (rugadh 31 Eanáir 1971), ollamh comhlach in Ollscoil Eötvös Loránd, Roinn an Léinn Shínigh. (Ainm Sínise: Kāng Gāobǎo; Sínis Thraidisiúnta: 康高寶; Sínis Simplithe: 康高宝.)

## Gairm bheatha
Rugadh Gábor Kósa i mBúdaipeist, agus bronnadh céimeanna MA air sa Bhéarla (1995), sa tSínis (1997) agus sa léinn reiligiúnach (2011). Sa bhliain 2006, chosain sé tráchtas dochtúireachta dar teideal ʻAnailís Téarmaíochta ar Théacsanna Sínise a bhaineann leis an Manaicéachas’ (san Ungáiris: *A manicheizmussal kapcsolatos kínai nyelvű szövegek terminológiai elemzése*).

Idir 1999 agus 2008, bhí sé ag múineadh i gColáiste Búdachais "Tan Kapuja". Tá sé ag obair in Ollscoil Eötvös Loránd ó 2009, faoi láthair mar ollamh comhlach.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine Ungáracha
Shinya Yamanaka

mion| Shinya Yamanaka ag labhairt ag léacht an 14 Eanáir 2010

Is taighdeoir gascheall Seapánach é **Shinya Yamanaka** (山中伸弥, Yamanaka Shin'ya, a rugadh 4 Meán Fómhair, 1962), a bhuaigh Duais Nobel. Feidhmíonn sé mar stiúrthóir ar an Lárionad um Thaighde agus Feidhmiú GSi (gaschill spreagtha ilchumasach) agus ina ollamh san Institiúid um Eolaíochtaí Leighis ar thús cadhnaíochta in Ollscoil Kyoto; mar imscrúdaitheoir sinsearach ag na hInstitiúidí Gladstone atá cleamhnaithe le UCSF i San Francisco, California; agus mar ollamh anatamaíochta in Ollscoil California, San Francisco (UCSF). Is iaruachtarán é Yamanaka freisin ar an gCumann Idirnáisiúnta um Thaighde Gascheall (ISSCR).

Fuair sé an 2010 BBVA *Foundation Frontiers of Knowledge Award* sa chatagóir bithleighis, Duais Wolf 2011 sa Leigheas le Rudolf Jaenisch, agus *Millennium Technology Prize 2012* in éineacht le Linus Torvalds. Sa bhliain 2012, bronnadh Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis air féin agus ar John Gurdon as an bhfionnachtain gur féidir cealla aibí a thiontú go gaschealla.cells]]. Sa bhliain 2013, bronnadh an *Breakthrough Prize in Life Sciences,* ar fiú $3 mhilliún, air as a chuid oibre.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Bitheolaithe Seapánacha an 21ú haois
Catagóir:Buaiteoirí Seapánacha dhuais Nobel
Catagóir:Baill foirne acadúla Ollscoil Kyoto
Catagóir:Daoine as Higashiōsaka
Catagóir:Eolaithe ó Mhaoracht Ósaca
Catagóir:Bitheolaithe cille Seapánacha
Catagóir:Taighdeoirí gascheall
Reifreann ar cheist na teorann i dTuaisceart Éireann, 1973

[mion|Vótáil 99% ar son fanacht sa [Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]]
Reáchtáladh **reifreann ar cheist na teorann i dTuaisceart Éireann** ar an 8 Márta 1973 (fógraíodh na torthaí an lá dár gcionn, 9 Márta).   Vótáil 99% ar son fanacht sa Ríocht Aontaithe; Vótáil na hAontachtaithe d'aon ghuth. . B’ionann é sin agus 59% den toghlach ar fad. 

Tuigeadh nach raibh sa reifreann an uair sin ach cleas polaitíochta ag Rialtas na Breataine, le feiliúnt do na hAondachtóirí. Bhí sé de chiall ag na náisiúntóirí fanacht sa mbaile, an uair sin, rud a bhain cuid den snas den dtoradh.

### Londain
Phléasc na chéad bhuamaí de chuid an IRA i Londain le linn na dTrioblóidí. Ní raibh sna buamaí ach cleas chun an aird a bhaint den reifreann.

## Féach freisin

* Buamáil Londan (Márta 1973)

## Tagairtí

Catagóir:1973
Catagóir:Reifrinn
Catagóir:Na Trioblóidí
Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Etienne Leroux

Scríbhneoir Afracáinise ab ea **Etienne Leroux** (fíorainm *Stephanus Petrus Daniël le Roux*) a rugadh in Oudtshoorn, Iarthar Choilíneacht na Rinne san Afraic Theas ar an 13ú lá den Mheitheamh 1922 agus a fuair bás ar an 20ú lá de Mhí na Nollag sa bhliain 1989 in Bloemsfontein. Ghlac sé páirt i ngluaiseacht liteartha na *Sestigers*.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1989
Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Scríbhneoirí na hAfraice Theas
Diarmaid Ferriter

Staraí agus iriseoir Éireannach is ea **Diarmaid Ferriter**

## Saothair
* *Ireland Since the Rising,* (Éire Ón Éirí Amach) 1966.
* *The I.R.A. a History*, (ÓnahÉ: Stair) 1970. ISBN 0-00-653155-5
* *The Irish : a personal view*, (Na hÉireannaigh : tuairim pearsanta) 1975.
* *On the Blanket : the H Block story*, (Ar an mBlaincéad : Stair an H-Bhloc) 1980.
* *Ireland and the Arts*, (Éire agus an Ealaín) 1986.
* *Disillusioned Decades : Ireland 1966-87*, 1987.
 
## Tagairtí

 

Catagóir:Staraithe Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill d’Acadamh Ríoga na hÉireann
Nautilus

Géineas moilisc ceifealapóid, a bhfuil trí speiceas díobh ann sa lá atá inniu ann, is ea ***Nautilus***  (ón tSean-Ghréigis: ναυτίλος (nautílos) "mairnéalach"). Faigheann siad an t-ainm coitianta nátalais, ainm a roinneann siad leis an speiceas den ghéineas *Allonautilus*, óna bhfuil difríocht shuntasach eatarthu.

Tugtar *nátalas* ar na moilisc seo i nGaeilge.

Meastar gur iontaise beo é an *nátalas* .

## Speicis
Aithnítear iad seo a leanas:

* *Nautilus pompilius*
* *Nautilus stenomphalus*
* *Nautilus macromphalus*
* *Nautilus belauensis*

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Tina McKenzie (feidhmeannach gnó)

Feidhmeannach gnó agus iarpholaiteoir as Béal Feirste i dTuaisceart Éireann í **Tina McKenzie**.

## Luathshaol
Tar éis di céim a bhaint amach in Ollscoil Uladh, thosaigh McKenzie a gairm bheatha ag comhordú clár jabscileanna d’athshlánú iar-chiontóirí, ag obair le NIACRO, Extern, agus le Bord Promhaidh Thuaisceart Éireann (PPTÉ). Tar éis bogadh go Londain chuaigh sí chun cinn sa domhan corparáideach ar fud na Ríochta Aontaithe agus go hidirnáisiúnta,  agus í ina Stiúrthóir Díolacháin agus Bainistíochta rathúil le taithí i lóistíocht, seirbhísí airgeadais, sláinte agus cúram sóisialta, agraibhia agus baincéireacht.

Rinne McKenzie tuilleadh staidéir ag Scoil Ghnó Ollscoil Tilburg agus Scoil Ghnó IESE in Ollscoil Navarra. Rinne McKenzie tuilleadh staidéir freisin ag Institiúid Ceannaireachta William J. Clinton in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste, ag críochnú an chláir ‘Leading Effective Boards’ sa bhliain 2015.

## Saol polaitiúil
D’fhill McKenzie ar ais go Tuaisceart Éireann sa bhliainn 2013 chun Staffline Group (Ireland) a bhunú.  Go gairid tar éis di filleadh chuaigh sí isteach sa pháirtí polaitíochta nuabhunaithe NI21 agus ceapadh ina chéad chathaoirleach í. Chuir McKenzie síos uirthi féin mar dhuine a chreideann i gcothú aontas na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann, go príomha ar chúiseanna eacnamaíocha. 

Roghnaigh NI21 McKenzie mar a n-iarrthóir don thoghchán Eorpach 2014,  agus gheall sí tacaíocht a thabhairt don réigiún san Eoraip agus poist agus fás eacnamaíoch a chur chun cinn.  Sheas sí freisin do Chomhairle Cathrach Bhéal Feirste.  Fuair sí níos mó ná 10,500 vóta céad rogha i dtoghchán na hEorpa, ach níor shroich sí an tairseach don toghchán.

Oíche an toghcháin, d'fhág McKenzie agus roinnt figiúirí eile as an pháirtí, tar éis líomhaintí faoi mhí-iompar a rinneadh i gcoinne cheannaire an pháirtí Basil McCrea. Go gairid ina dhiaidh sin, d’fhógair McKenzie go raibh sí ag éirí as an bpolaitíocht toisc go raibh sí míshona. 

## Saol gnó
D’oibrigh McKenzie le breis agus 20 bliain sna hearnálacha acmhainní daonna, earcaíochta agus tacaíochta fostaíochta. 

Ina ról reatha tá McKenzie ina stiúrthóir bainistíochta ar Staffline Group (Ireland), gnó earcaíochta agus tacaíochta fostaíochta, comhdhéanta de Grafton Recruitment,  Staffline Recruitment, PeoplePlus NI agus Diamond Recruitment.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
An leathsféar thiar

deas|mion|250x250px| An Leathsféar Thiar
Is é an **Leathsféar Thiar** an leath den Domhan atá suite siar ón bhun-fhadlíne  (a thrasnaíonn Greenwich, Londain, an Ríocht Aontaithe) agus soir ón antafhadlíne. Tugtar an Leathsféar Thoir ar an leath eile. I dtéarmaí geopholaitiúla, an comhthéacs ina n-úsáidtear an téarma is minicí, sainmhíníonn an *[[Encyclopædia Britannica|Encyclopedia Britannica]]* é mar "Meiriceá Thuaidh agus Theas agus na huiscí máguaird. Is minic a mheastar Domhanfhaid 20°W agus 160°E a theorainneacha."  Is féidir é a úsáid sa chiall chultúrtha nó gheopholaitiúil mar chomhchiallach don "Domhan Nua".

## Logainmníocht
Mar shampla de totum pro parte, úsáidtear an téarma Leathsféar Thiar go forleathan ag roinnt, ar nós rialtas na Stát Aontaithe, chun tagairt a dhéanamh do Mheiriceánaigh.

## Tíreolaíocht
Tá an Leathsféar Thiar comhdhéanta de Mheiriceá, gan cuid d'Oileáin Ailiúit siar ó dheas ón mhórthír Alascach a áireamh; an chuid is faide siar den Eoraip, idir mhórthír agus oileáin; an chuid is faide siar den Afraic, idir mhórthír agus oileáin; forbharr thoir mhórthír agus oileáin na Sibéire (Áise na Rúise); críocha iomadúla na hAigéine ; agus cuid mhór na hAntartaice.

Tá lár an Leathsféar Thiar suite san Aigéan Ciúin ag crosbhealach an 90ú fhadlíne thiar agus an Meánchiorcal, i measc na nOileáin Galápagos. Is é an talamh is gaire ná an Oileán Genovesa ag  .
Is é an sliabh is airde sa Leathsféar Thiar ná Sliabh Aconcagua san Aindéis Airgintíneacha ag 6.960.6 méadar.

Is é an foirgneamh nó an túr is airde sa Leathsféar Thiar ná an CN Tower  atá lonnaithe i Toronto, Ceanada ag 43°38′33.22″N 79°23′13.41″W.

## Tagairtí

Catagóir:Leathsféir an domhain
Catagóir:Leathsféar Thiar
Stair an choilíneachais

mion|400x400px| Críocha coilínithe ag cumhachtaí Eorpacha, Meiriceánacha agus Seapánacha ó 1492 i leith
Tá feiniméan stairiúil an choilínithe ar cheann a shíneann ar fud na cruinne agus thar am. Chleachtaigh na Féinicigh, na Gréagaigh, na Turcaigh, agus na hArabaigh an coilíneachas sa chianaois agus sa mheánaois. Thosaigh an coilíneachas sa chiall chomhaimseartha le " Ré na Fionnachtana ", fagus na Portaingéalaigh ar thosach an tslua, agus ansin ag taiscéalaíocht na Spáinne ar Mheiriceá, chóstaí na hAfraice, Iardheisceart na hÁise ar a dtugtar freisin an Meánoirthear, an India, agus Oirthear na hÁise. Ba iad impireachtaí na Portaingéile agus na Spáinne na chéad impireachtaí domhanda mar ba iad na chéad impireachtaí a shíneadh trasna ilchríocha éagsúla, ag clúdach críocha ollmhóra ar fud na cruinne. Idir 1580 agus 1640, bhí an dá impireacht á rialú ag monarcaí na Spáinne in aontas pearsanta. I rith an 16ú haois agus an 17ú haois, bhunaigh Sasana, an Fhrainc agus Poblacht na hÍsiltíre a n-impireachtaí féin thar lear freisin, in iomaíocht dhíreach lena chéile.
Frank Clarke (breitheamh)

Is breitheamh Éireannach é  **Frank Clarke** (a rugadh ar an 10 Deireadh Fómhair 1951), Príomh-Bhreitheamh na hÉireann ó 2017 go dtí 2021. 
[clé|mion|[Na Ceithre Cúirteanna]]

## Beatha
Rugadh Clarke i mBaile Bhailcín, Baile Átha Cliath i nDeireadh Fómhair 1951. Cuireadh oideachas air ag P.B.C. Chaisleán Dhroimeanaigh agus sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, áit inar bronnadh B.A. air sa Mhatamaitic agus san Eacnamaíocht (1972). Tar éis dó a staidéar dlí a chríochnú ag Óstaí an Rí, rinneadh é a ghairm chuig an mBarra i 1973. 

Chleachtaigh Clarke ag an mBarra uaidh sin go dtí gur ceapadh é chuig an Ard-Chúirt i Samhain 2004. Rinneadh abhcóide sinsearach de i 1985. 

### Cásanna
Le linn a chuid ama ag an mBarra, chleachtaigh Clarke go príomha i limistéir na tráchtála agus an dlí phoiblí (lena n-áirítear dlí bunreachta). Ceapadh é faoi dhó ag an gCúirt Uachtarach mar abhcóide le hargóint a chur i láthair ar thagairtí do Bhillí chuig an gCúirt Uachtarach ag an Uachtarán faoi Airteagal 26 den Bhunreacht. Ina theannta sin, ghníomhaigh sé mar abhcóide leis an gCoiste Cuntas Poiblí ina bhfiosrúchán ar an tsaincheist cháin DIRT. Bhí Clarke ina abhcóide seachtrach chomh maith leis an gCoimisiún Fiosrúcháin ar Mhí-úsáid Leanaí.
clé|mion|Bunreacht na hÉireann

### Ceapacháin
Bhí Clarke fostaithe ar feadh go leor blianta ar Chomhairle an Bharra, lena n-áirítear téarma dhá bhliain (1993-1995) mar Chathaoirleach orthu. Ina theannta sin, bhí sé ina Chathaoirleach ar Chomhairle Óstaí an Rí ó 1999 go dtí 2004, agus  ina Bhinseoir de Chumann Onórach Óstaí an Rí ó 1995 i leith.

Bhí sé ina bhall de Chomhairle an Chumainn Idirnáisiúnta Bharra ó 1997 go dtí 2004, agus é mar chomhChathaoirleach an Fhóraim Phléadálaithe agus Abhcóidí (an comhlacht ionadaíoch idirnáisiúnta do bharraí neamhspleácha atreoraithe) ó 1998 go dtí 2002. 

Sa limistéar acadúil, bhí Clarke ina ollamh ag Óstaí an Rí ó 1978 go dtí 1985 agus bhí sé ina Bhreitheamh Cónaitheach ag Coláiste Griffith ó 2010 i leith.

Chaith Clarke seal ar bhord Mhíosachán Tuairiscí Dlí na hÉireann agus is é an t-ainmneach chun ionadaíocht a dhéanamh don Phríomh-Bhreitheamh ar Chomhairle Ionchorpraithe um Thuairisciú Dlí le haghaidh na hÉireann.

Chaith Clarke seal mar Chathaoirleach ar an gCoimisiún Reifrinn maidir leis an Dara Reifreann ar Chonradh Liospóin. Rinneadh é a shainiú go príomha do Liosta Tráchtála na hArd-Chúirte ach bhí sé ina bhreitheamh ceannais ar bhunaíocht Seansaireachta agus Liosta Neamhghiúiré den chéad uair i gCorcaigh.

Ceapadh Clarke chuig an gCúirt Uachtarach i Márta 2012. Bhí sé mar Phríomh-Bhreitheamh na hÉireann ó Iúil 2017 go dtí D.F. 2021.

Tá an Breitheamh Clarke ina chathaoirleach ar Ghrúpa Athbhreithnithe Cúnaimh Dhlíthiúil Shibhialta, a bunaíodh i mí an Mheithimh 2022 chun athbhreithniú a dhéanamh ar an Scéim um Chúnamh Dlíthiúil Sibhialta i mí Iúil 2022. Ceapadh ina Uachtarán ar an gCoimisiún um Athchóiriú an Dlí é i mí Iúil 2022.

## Féach freisin

* Príomh-Bhreitheamh na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Breithiúna Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Alumni COBÁC
Caidreamh idirnáisiúnta

[mion|305x305px| Sa bhliain 2012 amháin, d'óstáil Pálás na Náisiún sa [An Ghinéiv|Ghinéiv, an Eilvéis, níos mó ná 10,000 cruinniú idir-rialtasach. Tá an líon is airde eagraíochtaí idirnáisiúnta ar domhan sa chathair.]]
[mion| Téann réimse an chaidrimh idirnáisiúnta siar go dtí aimsir an staraí [An tSean-Ghréig|Gréagach Thucydides .]]
Is éard is **caidreamh idirnáisiúnta** (**CI**), **staidéir idirnáisiúnta** (**SI**) nó **gnóthaí idirnáisiúnta** (**GI**) ann ná an staidéar eolaíoch ar idirghníomhaíochtaí idir stáit cheannasacha. Sa chiall is leithne, baineann sé le gach gníomhaíocht idir stáit — amhail cogadh, taidhleoireacht, trádáil agus beartas eachtrach — agus caidreamh le gníomhaithe idirnáisiúnta eile agus i measc gníomhaithe idirnáisiúnta eile, amhail eagraíochtaí idir-rialtasacha (EIRanna), eagraíochtaí neamhrialtasacha idirnáisiúnta (ENRIanna), comhlachtaí dlí idirnáisiúnta, agus corparáidí ilnáisiúnta (CINanna).

Meastar go forleathan gur fodhisciplíne den eolaíocht pholaitiúil an caidreamh idirnáisiúnta.  Mar sin féin, tarraingíonn CI go mór ar eacnamaíocht idirnáisiúnta, ar an dlí idirnáisiúnta, ar stair an domhain, ar antraipeolaíocht chultúrtha, agus ar eitneolaíocht. Sna Stáit Aontaithe, is minic go mbíonn CI ar cheann de na fo-réimsí laistigh de ranna eolaíochta polaitiúla, ach is saintréith de chuid institiúidí acadúla áirithe é mar ábhar neamhspleách nó ildisciplíneach.
## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht
Catagóir:Caidreamh idirnáisiúnta
Réalachas (caidreamh idirnáisiúnta)

[deas|mion| Ba spreagadh mór don smaointeoireacht réalaíoch saothar [Niccolò Machiavelli, *[[An Prionsa|Prionsa]]* na bliana 1532.]]
Tá an **réalachas** ar cheann de na príomhscoileanna machnaimh i dteoiric an chaidrimh idirnáisiúnta, agus a chruthaíonn go teoiriciúil  státaireacht *[[Realpolitik]]* na hEorpa sa nua-aois luath. Cé go gcuimsíonn sé réimse leathan machnaimh, tá sé aontaithe ag an gcreideamh gur i gcónaí agus gur gá gur réimse coinbhleachta í an pholaitíocht dhomhanda i measc gníomhaithe atá sa tóir ar shaibhreas agus ar chumhacht. Tá teoiricí an réalachais i gcodarsnacht le hidéil chomhoibríocha an liobrálachais.

Roinntear réalaithe i dtrí rang bunaithe ar a dtuairim ar na cúiseanna riachtanacha na coimhlinte idir stáit. Creideann réalaithe clasaiceacha go leanann sé ón nádúr daonna; cuireann nua-réalaithe é i leith dhinimic an chórais stáit ainrialta; Creideann réalaithe nuachlasaiceacha gur an dá cheann is cúis leis, in éineacht le an pholaitíocht intíre. Roinntear nua-réalaithe freisin idir réalaithe cosantacha agus ionsaitheacha. Rianaíonn réalaithe stair a gcuid smaointe siar tríd an tseandacht chlasaiceach, ag tosú le Túicídides .

Tá speictream smaointe i gceist leis an réalachas, a mbíonn claonadh acu a bheith bunaithe ar roinnt moltaí lárnacha, mar:

# **Státlárachas** : is iad stáit na gníomhaithe lárnacha sa pholaitíocht idirnáisiúnta, seachas ceannairí nó eagraíochtaí idirnáisiúnta;
# **Ainrialtacht** : is **ainrialta**  é an córas polaitiúil idirnáisiúnta, toisc nach bhfuil aon údarás fornáisiúnta ann chun rialacha a fhorghníomhú;
# **Réasúntacht agus/nó féinspéiseachas** : gníomhaíonn stáit ar mhaithe lena leas réasúnach féin amháin  laistigh den chóras idirnáisiúnta; agus
# **Cumhacht** : is mian le stáit cumhacht i gcomhair  féinchaomhnaithe.

## Féach freisin

* *[[Realpolitik]]*

## Tagairtí

Catagóir:Caidreamh idirnáisiúnta
Olltoghchán na hÉireann, 2011

Reáchtáladh **Olltoghchán na hÉireann, 2011** ar an 25 Feabhra 2011. Toghadh 166 Teachta Dála, an 31ú Dáil Éireann.

Bhí Brian Ó Comhain, Fianna Fáil, mar Thaoiseach roimh an toghchán, i gcomhrialtas leis an gComhaontas Glas. Mar gheall ar an ghéarchéim airgeadais a bhí ann ó 2008, ceapadh go raibh Fianna Fáil chun go leor suíochán sa Dáil a chailliúint.

Chaill Fianna Fáil 50 as na 71 suíochán a bhí acu roimh ré, an toghchán is measa a bhí ag rialtas Éireannach riamh. Bhuaigh Fine Gael 77 suíochán sa Dáil agus ba iad an páirtí is mó sa 31ú Dáil, mar sin. Bhuaigh Páirtí an Lucht Oibre 37 suíochán agus bhuaigh Sinn Féin níos mó suíocháin chomh maith.

### Torthaí

## Féach freisin

* Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2011 

## Tagairtí

Catagóir:Olltoghcháin in Éirinn
Catagóir:2011
Coláiste Pontaifiúil na nGael

Bunaíodh **Coláiste Pontaifiúil na nGael** sa bhliain 1628 chun oideachas a chur ar fáil don chléir Caitliceach in Éirinn.

## Reachtairí
* Rev Paul Finnerty, (2020–)
* Msgr Ciaran O'Carroll (2011–2020) 
* Msgr Liam Bergin (2001–2011)
* Msgr John Fleming (1993–2001) (Leas-Reachtaire 1987–1993)
* Dr Seán Brady (1987–1993) (Leas-Reachtaire 1980–1987)
* Msgr John (Jack) Hanly (1980–1987)
* Msgr Eamonn Marron (1968–1980)
* Msgr Dominic Joseph Conway (1965–1968) (Oide Spioradálta 1951–1965)
* Msgr Donal Herlihy Reachtair (1951–1964) (Leas-Reachtaire 1947–1951)
* Msgr Denis McDaid Reachtair (1939–1951)
* Msgr Michael J. Curran (1930–1939) (Leas-Reachtaire 1920–1930)
* Dr John Hagan (1919–1930) (Leas-Reachtaire 1904–1919)
* Dr Michael O'Riordan (1905–1919)
* Dr Michael Kelly (1894–1901)
* Dr Tobias Kirby (1850–1891)
* Dr Paul Cullen (1831–1850)
* Dr Christopher Boylan (1828–1830)
* Dr Michael Blake (1826–1828) 

## Naisc sheachtracha
*Suíomh an chumainn 

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoileanna
*
Róimh, An
Catagóir:Coláistí na hÉireann
Body Worlds

Taispeántas marbhán is ea ***Body Worlds***, ar bun sna 1990idí agus ag dul ó neart go neart ó shin. Ba é an t-eolaí Gearmánach, Gunther Von Hagens, an chéad duine a d’úsáid an próiseas leasaithe plaistiniú sna 1970idí. 
mion|Poznań, 2018
D'eagraigh sé an chéad taispeántas *Body Worlds* i dTóiceo sa bhliain 1995. Tá an taispeántas *Body Worlds* le feiceáil timpeall an domhain inniu. Reáchtáladh taispeántais mBaile Átha Cliath ó am go ham.

Cuirtear béim mhór ann ar chúrsaí eolaíochta. Maítear go bhfuil na corpáin á dtaispeáint le cead na mbronntóirí. Ach rinneadh cuid mhór gearán as an dóigh dhímheasúil a rabhthar ag plé leis na daoine marbha seo.

## Féach freisin

* Plaistiniú

## Tagairtí

Catagóir:Plaistiniú
Catagóir:Corp an duine
Catagóir:Anatamaíocht
Catagóir:Oideachas
Catagóir:Taispeántais
Réaltnéal Duineach

Is astaíocht dhépholach agus réaltnéal frithchaithimh é an **An Réaltnéal Duineach** timpeall ar an gcóras ollmhór réalta Eta Carinae, timpeall 7,500 solasbhliain (2,300 parsoic) ón Domhan. Tá an réaltnéal leabaithe laistigh den Réaltnéal Carina atá i bhfad níos mó, réigiún mór H II a dhéanann réalta. Is éard atá sa réaltnéal na gás a heisteilgeadh as Eta Carinae le linn an bhrúchta mhóir, a tharla ~7,500 bliain sular breathnaíodh ar an Domhan é, ó 1838 go 1845. Tá deannach ann freisin a ionsúnn cuid mhór den solas ón chóras réaltach atá thar a bheith lonrúil agus a athghathaíonn mar infridhearg (IR). Is é an réad is gile sa spéir é ag tonnfhaid lár-IR. 
## Tagairtí

.
Stáisiún Shinjuku

Is ceann de phríomhstáisiúin traenach chathair Thóiceo, sa tSeapáin, é Stáisiún Shinjuku (新宿駅, Shinjuku-eki). 

Bhain 3.59 milliún duine úsáid as an stáisiún in aghaidh an lae ar an meán sa bhliain 2018, an stáisiún traenach is gnóthaí ar domhain. Tá 35 ardán ag an bpríomhstáisiún, agus is féidir 17 ardán eile a rochtain trí nascanna fo-thalún le 5 stáisiún comharsa. Tá breis agus 200 bealach amach ag an bhfoirgneamh in iomlán.

=Tagairtí=

Catagóir:An tSeapáin
Catagóir:Tokyo
Dialann

[mion|Dialann [Anne Frank]]
Leabhar ina mbíonn cur síos ar imeachtaí an lae, cín lae, is ea **dialann**.

## Féach freisin
* Beathaisnéis

## Tagairtí


Catagóir:Leabhair
Catagóir:Litríocht
Catagóir:Litríocht de réir seánra
Sorbonne Université

Ollscoil sa Fhrainc is ea **Sorbonne Université**. Bunaíodh í sa bhliain 1257.

## Naisc Sheachtracha
* https://www.sorbonne-universite.fr/en sorbonne-universite.fr/en]

## Tagairtí

Catagóir:Páras
Catagóir:Ollscoileanna sa Fhrainc
Olltoghchán na hÉireann, 2007

Reáchtáladh **Olltoghchán na hÉireann, 2007** ar an 24 Bealtaine 2007. Toghadh 165 as na 166 suíochán sa 30ú Dáil Éireann, gach suíochán seachas suíochán an iar-Chinn Comhairle.

## Torthaí

## Tagairtí

Catagóir:Olltoghcháin in Éirinn
Betty White

Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í **Betty Marion White Ludden** a tháinig chun saoil 17 Eanáir, 1922. 

Ba í an chéad bhean chun dráma grinn suímh a léiriú (*[[Life with Elizabeth]]*) sna Stáit Aontaithe. Tá cáil uirthi don róil mar Sue Ann Nivens i *[[The Mary Tyler Moore Show]]* agus Rose Nylund i *[[The Golden Girls]]*, *[[Empty Nest]]* agus *[[The Golden Palace]]*.

## Tagairtí

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Básanna in 2021
Chadwick Boseman

Ba aisteoir Meiriceánach **Chadwick Aaron Boseman** a rugadh ar an 29 Samhain, 1976. 

Tá cáil air don ról mar T'Challa / Black Panther sna scannáin *[[Captain America: Civil War]]*, *[[Black Panther (scannán)|Black Panther]]*, **' agus **'.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Básanna in 2020
Athlone, Victoria

Is baile beag é **Athlone** i Victoria na hAstráile. Tá sé suite ar Drouin - Bóthar Korumburra, i Shire of Baw Baw. 

Osclaíodh Oifig an Phoist i 1902 mar Lindermann's, athainmníodh í mar Bhaile Átha Luain i 1912 agus dúnadh í i 1963.

## Comhchathracha
*  Baile Átha Luain, Éire

## Tagairtí
Université Paris sciences et lettres

Ollscoil sa Fhrainc is ea **Université Paris sciences et lettres**, a bhfuil aithne níos fearr uirthi ar fud an domhain faoina acrainm **UPSa**. Bunaíodh í sa bhliain 2010.

## Naisc Sheachtracha
* psl.eu

## Tagairtí

Catagóir:Páras
Catagóir:Ollscoileanna sa Fhrainc
Argas mór

Is speiceas piasúin ó Oirdheisceart na hÁise é an **t-argas mór** (*Argusianus argus*).

Ní ceart é a mheascadh leis an dá speiceas den argas cíorach a bhfuil dlúthbhaint acu leis, géineas *Rheinardia*.

## Tacsanomaíocht
clé|mion| Léaráid a thaispeánann Argus ocellatus & Argus bipunctatus (ceathrú cleite) Ó mhonagraf den Phasianidae, nó, d'Fhine na bpiasún
Thug Carl Linnaeus a ainm sonrach ar an argas mór (as a dtagann a ainm coitianta agus ainm a ghéinis) mar gheall ar na patrúin casta súl ar a sciatháin, ag tagairt d'Argas, fathach céad súl i miotaseolaíocht na Gréige

## Fospeicis
Aithnítear dhá fhospeiceas:
* *Argusianus a. argus* (Linnaeus, 1766), Fathachargas: Maenmar, An Téalainn, an Mhalaeisia, Sumatra; 
* *Argusianus a. grayi* (Elliot, 1865), Argas Grey: Boirneo

## Tagairtí

Catagóir:Phasianidae
Ciríll (patrarc Mhoscó)

Easpag Ceartchreidmheach na Rúise is ea Ciríll ( , Slavóinis na hEaglaise: Ст҃ѣ́йшїй патрїа́рхъ кѷрі́лъ, ainm tuata Vladimir Mikhailovich Gundyayev, ). Rinneadh 'Patrarc Mhoscó agus na Rúise uilig' agus 'Príomháidh d' Eaglais Cheartchreidmheach na Rúise' de, ar 1 Feabhra 2009.

Sular choisriceadh é ina Phatrac, bhí Ciríll ina Ardeaspag Smolensk  agus Kaliningrad  (níos déanaí ina Ardeaspag Cathrach) ag tosú ar 26 Nollaig 1984, agus ina Chathaoirleach freisin ar Roinn Caidrimh Sheachtrach na hEaglaise de chuid Eaglais Cheartchreidmheach na Rúise agus ina bhall buan den Sionad Naofa ag tosú ó thús na bliana 1989.

## Féach freisin

* Eaglais Cheartchreidmheach na Rúise

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ceartchreidmheachas
Catagóir:Daoine Rúiseacha
Catagóir:Daoine Sóivéadach
Catagóir:Diagairí na Críostaíochta
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Fir
Catagóir:Ridirí
Marina Ovsyannikova

Is léiritheoir teilifíse Rúiseach í **Marina Ovsyannikova** (Rúisis: **Марина Овсянникова**; née Tkachuk) a fostaíodh ar  An Chéad Chainéal (Rúisis: Первый канал, *Pervyy kanal*)   teilifíse sa Rúis.

## Luathshaol agus gairm bheatha
Tagann a tuismitheoirí ón Rúis agus ón Úcráin. Bhain Ovsyannikova céim amach ó Ollscoil Stáit Kuban agus Acadamh Uachtaránachta na Rúise um Gheilleagar Náisiúnta agus Riarachán Poiblí. D’oibrigh sí don Chuideachta Craolacháin Teilifíse agus Raidió Stáit na Rúise Uile. Sa bhliain 2002, thug sí agallamh ar shuíomh nuachta Yuga.ru.

## Agóid fhrithchogaidh
Ar an 14 Márta 2022, le linn craolta nuachta tráthnóna a bhain le hionradh na Rúise ar an Úcráin bhí sí le feiceáil taobh thiar den ancaire nuachta, Ekaterina Andreeva, ag iompar póstaer ag rá "Diúltaigh cogadh. Ná creid an bholscaireacht, tá siad ag insint bhréag chugat anseo, Rúisigh i gcoinne cogaidh". Cuireadh stop leis an gcraoladh, agus bhí Ovsyannikova faoi choinneáil ag na póilíní. Ní raibh an taifeadadh ar fáil le híoslódáil, rud atá neamhchoitianta don chainéal teilifíse seo.   Chuir sí físeán ar líne freisin ag rá go raibh "náire uirthi oibriú do bholscaireacht  na Creimile."  
## Naisc sheachtracha
*‘They’re lying to you’: Russian TV employee interrupts news broadcast.https://www.theguardian.com/world/2022/mar/14/russian-tv-employee-interrupts-news-broadcast-marina-ovsyannikova?utm_medium
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Sian Elias

Iar-Phríomh-Bhreitheamh ar an Nua-Shéalainn is ea **Sian Elias** (a rugadh ar 13 Márta 1949) an dara duine déag agus an chéad bhean a bhí sa phost sin.
clé|mion|257x257px|2017

## Gairm
Abhcóide ó 1975 go 1995, bhí Elias ina Coimisinéir Dlí ó 1984 go 1988. Rinneadh Abhcóide na Banríona di sa bhliain 1988 (in éineacht le Lowell Goddard, duine den chéad bheirt bhan a ndearnadh Abhcóide na Banríona díobh).
clé|mion|180x180px|2011ː Chief Justice Right Honourable Dame Sian Elias chun tosaigh
Bhí Elias ina gnáthbhreitheamh den Ard-Chúirt ó 1995 go dtí go ndearnadh Príomh-Bhreitheamh di sa bhliain 1999 agus ina ball den Chúirt Uachtarach ó bunaíodh í, sa bhliain 2004.

Sa bhliain 2019, chuaigh sí ar scor cúpla seachtain níos lú ná a bheith dhá scór bliain ina Príomh-Bhreitheamh ar an Nua-Shéalainn.

## Féach freisin

* Breithiúna

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Breithiúna
Catagóir:Daoine Nua-Shéalannacha
Traiectum (Utrecht)

Dún Rómhánach a bhí i **Traiectum**, ar theorainn Impireacht na Róimhe in *Germania Inferior*. Faigheann Utrecht a ainm ó hiarsmaí an dúin i lár Utrecht, san Ísiltír. 

San Impireacht Rómhánach bhí Traiectum ar cheann de na dúnta i línte (*limes*) cosanta  ar  teorann na Gearmáine. Shainmhínigh an tImpire Claudius an Réine síos an abhainn ó Bhonn mar chuid thiar den teorainn. D’ordaigh sé do na léigiún níos faide ó thuaidh tarraingt siar go dtí an líne seo, a neartaíodh sa bhliain AD 47. Scoilteann an Réin i roinnt brainsí san Ísiltír. Roghnaigh an t-arm an brainse ar a luíonn Utrecht na linne seo mar theorainn. 

Sa bhliain AD 69-70 bhí Gaius Iulius Civilis i gceannas ar éirí amach na mBatavi nuair a dhódh an dún. Chuir saighdiúir nó oifigeach amháin a shábháil caoga bonn óir faoi thalamh faoin am seo. Fuair seandálaithe iad faoi bhun na sraithe adhmaid dhóite. Nuair a d’athbhunaigh na Rómhánaigh a n-údarás sa réigiún d’athóg siad an dún, arís as adhmad. Bhí foireann de thart ar 500 trúpaí sa dún.  Ó stampaí tíl is cosúil gur ó AD 88-89 go dtí 275 a bhí foireann an dúin ag *cohors II Hispanorum peditata*, buíon coisithe cúnta d'arm na Róimhe Impiriúil.
## Tagairtí

Catagóir:Ailt le téacs sa Laidin
Cumar

[mion|[Cumar na dTrí Uisce (An Triúr Deirfiúr)]]
An áit a dtagann dhá shruth uisce le chéile is ea **cumar**.

## Féach freisin

* Cumar na dTrí Uisce (An Triúr Deirfiúr)

## Tagairtí

Catagóir:Aibhneacha
Catagóir:Abhainn
Encanto

Scannán beochana Meiriceánach de chuid Disney ón bhliain 2021 is ea ***Encanto***. Jared Bush agus Byron Howard ab ea na stiúrthóirí. Ba é an 60ú scannán beochana fada ó Disney. Ghlac Stephanie Beatriz, María Cecilia Botero, John Leguizamo, Mauro Castillo, Jessica Darrow, Angie Cepeda, Carolina Gaitán, Diane Guerrero, agus Wilmer Valderrama páirt ann. Scríobh Lin-Manuel Miranda an ceol.

## Carachtair
* Mirabel Madrigal — Stephanie Beatriz
* "Abuela" Alma Madrigal — María Cecilia Botero
* Bruno Madrigal — John Leguizamo
* Félix Madrigal — Mauro Castillo
* Luisa Madrigal — Jessica Darrow
* Julieta Madrigal — Angie Cepeda
* Pepa Madrigal — Carolina Gaitán
* Isabela Madrigal — Diane Guerrero
* Agustín Madrigal — Wilmer Valderrama
* Camilo Madrigal — Rhenzy Feliz
* Antonio Madrigal — Ravi Cabot-Conyers
* Dolores Madrigal — Adassa
* Mariano Guzman — Maluma

## Ceol
# *"The Family Madrigal"*
# *"Waiting on a Miracle"*
# *"Surface Pressure"*
# *"We Don't Talk About Bruno"*
# *"What Else Can I Do?"*
# *"Dos Oruguitas"*
# *"All of You"*
# *"Colombia, Mi Encanto"*

## Féach freisin
* Liosta Príomhscannáin Disney

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* ''Encanto'' ar IMDB

Catagóir:Scannáin 2021
Catagóir:Scannáin beochana 2021
Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Disney
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Deichniúr Dearmadta

[mion|[reilig Ghlas Naíon]]
Le linn Chogadh na Saoirse sa bhliain 1920 agus 1921, chuir Rialtas na Breataine in Éirinn 10 fhear chun báis i bpríosún Mhuinseo; tugadh ‘**An Deichniúr Dearmadta**’ orthu.
mion|Cuimhneachán
Ba iad ‘An Deichniúr Dearmadta’ ná: Kevin Barry (básaíodh 1 Samhain 1920), Patrick Moran, Thomas Whelan, Francis Flood, Bernard Ryan, Thomas Bryan agus Patrick Doyle (básaíodh 14 Márta 1921), Thomas Traynor (básaíodh 25 Aibreán 1921) agus Patrick Maher agus Edmond Foley (básaíodh 7 Meitheamh 1921). 

Tháinig ‘An Deichniúr Dearmadta’ ó gach cearn den tír, agus iad idir 18 agus 40 bliain d’aois. Bhí mná céile agus páistí ar chuid acu,  Bhí cuid eile nach raibh ach i dtús a saol. Chuir arm na Bretaine faoi thriail iad, as dúnmharú, tréas agus cogadh a imirt, agus daoradh chun báis iad. Scaip scéal a mbásuithe ar fud an domhain. Ní hamhlaidh a ligeadh i ndearmad iad, ach fágadh curtha i bPríosún Mhuinseo iad ar feadh 80 bliain.

Ar an 14 Deireadh Fómhair 2001, dhí-adhlacadh naonúr den Deichniúr agus tugadh sochraid iomlán Stáit dóibh. Athchuireadh i gcré choisricthe iad i reilig Ghlas Naíon.

## Féach freisin

* Cogadh na Saoirse

## Tagairtí

Catagóir:Cogadh na Saoirse in Éirinn
Catagóir:1920 in Éirinn
Catagóir:1921
Catagóir:Daoine curtha chun báis
André Breton

File agus scríbhneoir Francach ab ea **André Breton**, a rugadh ar an 19ú lá d'Fheabhra sa mbliain 1896 i dTinchebray, áit atá lonnaithe insa n*département* Orne, agus a fuair bás i bPáras, ar an 28ú lá de Mheán Fómhair sa mbliain 1966. Duine de bhunaitheoirí na gluaiseachta san ar a dtugtar *[[Osréalachas|Surréalisme]]* (Gaeilge: Osréalachas) ab ea é.

I measc na saothar a chum sé, tá na leabhair *Nadja* (1928), *L'Amour fou* (1937) agus go leor forógraí a dhéanann cur síos ar cad is Osréalachas ann agus conas ba chóir d'ealaíontóirí an Osréalachais a gceird a chleachtadh.

Mar thoradh ar an ról lárnach a bhí aige i ngluaiseacht an Osréalachais, do bhí André Breton ar dhuine desna daoine is tábhachtaí i saol na n-ealaíon agus na litríochta sa bhFrainc sa gcéad leath den 20ú haois.

## Tagairtí

[mion|clé|André Breton (1896 - 1966) sa mbliain 1927. [Henri Manuel a dhein an grianghraf.]]

Catagóir:Básanna i 1966
Catagóir:Daoine a rugadh i 1896
Catagóir:Scríbhneoirí Francacha
Catagóir:Filí Francacha