open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alessandro Baricco

Is scríbhneoir mór le rá de chuid na hIodáile é **Alessandro Baricco** (Rugadh 25 Eanáir, 1958 in Torino, Piedmonte). Tá a chuid úrscéalta aistrithe i neart teangacha agus rath mór air go háirithe san Iodáil agus san Fhrainc. Tá cónaí air in Torino lena chailín agus a bheirt chlainne. Ag tús 2022 roinn sé leis an saol go bhfuil leoicéime air.

## Saol agus Saothar
Tar éis dó céimeanna ollscoile a bhaint amach i bhfealsúnacht agus i gceol, scríobh sé altanna smaointiúla ar cheol: Il genio in fuga (1988) faoi Gioachino Rossini agus L'anima di Hegel e le mucche di Wisconsin (1992) faoin mbaint idir ceol agus an saol comhaimseartha. Ansin bhí sé ina léirmheastóir ceoil do *[[La Repubblica]]* agus *[[La Stampa]]* agus ina láithreoir de chlár ceoil ar Rai Tre.

Luigh sé isteach leis an scríbhneoireacht cruthaitheach ansin agus tá neart leabhar foilsithe aige ó shin, eatartha Síoda, Novecento agus Senza Sangue. Tá samhlaíocht, clisteacht agus comhbhá leis an duine daonna le braith ina chuid scríbhneoireachta agus in ainneoin gur úrscéalta cuíosach gearra atá scríte aige den chuid is mó, tá cumhacht litríochta ag baint leo.

## Úrscéalta
*Castelli di rabbia, Milano, Rizzoli, 1991. ISBN 88-17-66039-6; Milano, Feltrinelli, 2007, 2013 ISBN 978-88-07-88087-2
*Oceano mare, Milano, Rizzoli, 1993. ISBN 88-17-66043-4; Milano, Feltrinelli, 2007, 2013 ISBN 978-88-07-88302-6
*Seta, Milano, Rizzoli, 1996. ISBN 88-17-66059-0; Milano, Feltrinelli, 2008, 2013 ISBN 978-88-07-88089-6
*City, Milano, Rizzoli, 1999. ISBN 88-17-86102-2; Milano, Feltrinelli, 2007, 2013 ISBN 978-88-07-88280-7
*Senza sangue, Milano, Rizzoli, 2002. ISBN 88-17-87017-X; Milano, Feltrinelli, 2009, 2013 ISBN 978-88-07-88371-2
*Omero, Iliade, Milano, Feltrinelli, 2004, 2006, 2011, 2013. ISBN 978-88-07-88143-5
*Questa storia, Roma, Fandango, 2005. ISBN 88-6044-007-6; Milano, Feltrinelli, 2007, 2014 ISBN 978-88-07-88423-8
*Emmaus, Milano, Feltrinelli, 2009, 2011. ISBN 978-88-07-72295-0
*La storia di Don Giovanni, Milano, L'Espresso, 2010. ISBN 88-8371-310-9
*Mr Gwyn, Milano, Feltrinelli, 2011, 2013. ISBN 978-88-07-88001-8
*Tre volte all'alba, Milano, Feltrinelli, 2012, 2014. ISBN 978-88-07-88344-6
*Smith & Wesson, Milano, Feltrinelli, 2014. ISBN 9788807031229
*La Sposa giovane, Milano, Feltrinelli, 2015. ISBN 9788807031311
*Abel, Feltrinelli, 2023.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Daoine beo
Naomh Tomás

Duine den Dáréag Aspal Íosa ba ea **Naomh Tomás**. 

Catagóir:Ceartchreidmheachas
Catagóir:Dáréag Aspal
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglais Ortadocsach Choptach
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Naoimh
Prionsa Harry, Diúc Sussex

Is prionsa Briotanach é **Henry (Harry) Charles Albert David**, (a rugadh ar 15 Meán Fómhair 1984). Mac le Séarlas, Prionsa na Breataine Bige, agus Diana, Banphrionsa na Breataine Bige, atá ann. Is í a sheanmháthair Eilís II na Ríochta Aontaithe. Tá Harry pósta le Meghan, Bandiúc Sussex.

Rugadh páiste sa bhliain 2019.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Cogadh na hAfganastáine (2001 - 2021)
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Dírbheathaisnéisithe
Catagóir:Feiminigh Shasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríshliocht Windsor
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Ascalúchán

[right|frame|Is córas ascalach é [córas mais-sprionga neamhmhaolaithe]]
Is é is **ascalúchán** ann ná, go hiondúil in am, an t-athrúchán atriallach de thoise éigin timpeall luach lárnach (go minic, pointe cothromaíochta nó idir dhá cheann nó níos mó stáit éagsúla. I measc na samplaí aithnidiúla bheadh luascadán ag luascadh agus sruth ailtéarnach (SA). Úsáidtear an téarma 'creathadh' uaireanta mar théarma cúngn chun cur síos a dhéanamh ar 'ascalúchán meicniúil', ach úsáidtear é uaireanta freisin mar théarma comhchiallach le 'ascalúchán'. Tarlaíonn ascalúcháin ní amháin i gcórais fisiciúla ach freisin i gcórais bitheolaíochta agus sa tsochaí dhaonna.


Catagóir:Innealtóireacht chreathanna talún
Baile Átha Fhirdhia

Baile mór is ea **Baile Átha Fhirdhia** (*Ardee* i mBéarla). Tá sé suite 20 ciliméadar i dtreo an iardheiscirt ó Dhún Dealgan, príomhchathair na Lú. Tá sé suite ar bhruach na habhann Dee. Tá sé suite ag an áit a dtrasnaíonn na bóithre N2 agus N52.

Bhí méadú mór tagtha ar Baile Átha Fhirdhia sa daonra from ó 2002 go 2010. Tá míle ag méadú sa bhaile agus daonra measta de 5000.

## Stair
Bhí an baile ar an teorainn thuaidh den An Pháil sa Mheánaois
[thumb|[Móta agus bábhún i Baile Átha Fhirdhia|alt=]]

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Lú
Fuilchill dhearg

Is iad na **fuilchealla dearga** (dá ngairtear freisin eiritricítí) an cineál ceall fola is coitianta san orgánach veirteabrach agus is iad an modh is tábhtachtaí le haghaidh ocsaigine (O2) a seachadadh go dtí na fíocháin via an sreabhadh fola tríd an gcóras imshruthaithe. Glacann siad suas ocsaigin sna scamhóga nó geolbhaigh agus scaoileann siad í amach ina dhiaidh sin sna ribeadáin.

Bíonn cíteaplasma na bhfuilcheall dearg saibhir i haemaglóibin, bithmhóilín ina bhfuil ábhar iarainn ann agus gur féidir leo ocsaigin a chonheangal le haemaglóbin agus atá freagrach as dath dearg na fola.

I ndaoine, bíonn fuilshealla dearga aibí ar fáil mar dhioscaí déchuasacha solúbtha gan núicléas cille agus orgánaidí den chuid is mó. Táirgtear 2.4 milliún eiritricít nua in aghaidh an tsoicind. Forbraíonn na cealla sa smior agus imshruthann siad ar feadh 100-120 lá sa chorp, go dtí go mbíonn a gcomhpháirteanna athchúrsaithe ag macrafagaigh. Glacann gach imshruthú scaipeadh thart ar 20 soicind. Is fuilchealla dearga iad thart ar aon cheathrú de na cealla i gcorp an duine.

Catagóir:Cealla daonna
Catagóir:Fuilchealla
Catagóir:Riospráid
Catagóir:Haemaiteolaíocht
Pláitín

:*Baineann an t-alt seo le pláitíní fola. Má tá suim agat i mbrí eile leis an bhfocal seo, féach [[Pláitín (idirdhealú)]].*

[mion|clé|250px|Íomhá ó [micreascóp solais|mhicreascóp solais (40x) de smearadh fola forimeallaigh timpeallaithe ag fuilchealla dearga. Is féidir pláitín amháin a fheiscint ar an taobh uachtair ar chlé den íomhá (corcra) agus tá sé i bhfad níos lú i méid ná na cealla dearga (daite bándearg) agus an dá phláitín mór (daite corcra).]]
Is éard is **pláitíní** nó **trombaicítí** (Gréigis: θρόμβος, "téachtán" agus κύτος, "cillín") ann, ná cill-bhloghanna beaga trédhearcacha, a dhéantar i smior na gcnámh (ie ceall gan núicléas le ADN). Tá siad 2-3 μm ar trastomhas, agus bíonn siad díorthaithe ó ilroinnt réamhtheachtaí de chealla móra, na meigeacaraicítí. De ghnáth, is é an meán saolré de phláitín ná 5 go 9 lá. Is foinse nádúrtha na dtosca fáis iad. Imshruthaíonn siad i bhfuil na mamach agus bíonn baint acu le haemastáis, agus bíonn baint mhór acule téachtadh na fola.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Fuil
Catagóir:Córas téachta
Catagóir:Bitheolaíocht na gCeall
Catagóir:Míochaine Fhuilaistrithe
Catagóir:Cealla daonna
Limerick F.C.

Club peile Éireannach is ea **Limerick FC** (Gaeilge: *Cumann Peile Luimnigh*) atá suite i gContae Luimnigh. Is é Pat Scully an traenálaí na 'Super Blues' agus imríonn an fhoireann i Sraith na hÉireann. Is é Jackman Park staid ina imríonn sé.

## Naisc sheachtracha
* www.limerickfc.ie 

Catagóir:Clubanna sacair na hÉireann
Plewniak

Sráidbhaile sa Pholainn is ea **Plewniak** atá suite i limistéar Gmino Lesna; laistigh de Chontae Iarthar Vársá, Cúige Masovia, i Lár Thoir na Polainne.
Micreascóp solais

mion|clé|250px|'''Micreascóp solais'''. Cur síos ar a chomhpháirteanna; A) Súil-lionsa, B) Réadlionsa, C) Sleamhnán, D) Soilsiú lionsaí, E) Stáitse, F) Leibhéil an tsoilsithe.
Cineál micreascóip is ea **micreascóp solais** nó an** micreascóp optúil**, a úsáideann solas infheicthe agus córas lionsaí a fhormhéadaíonn íomhánna de shamplaí beaga. Miondearcán é trínar féidir mion-anailís a dhéanamh ar nithe bídeacha agus úsáidtear san eolaíocht go minic é. Is iad na micreascóip seo na cinn is sine agus dearadh iad ar dtús timpeall na bliana 1600. Is féidir le bun-mhicreascóip optúla a bheith an-simplí, cé go bhfuil go leor dearaí casta ann a bhíonn mar aidhm acu gléine agus codarsnacht an tsampla a fheabhsú. Go stairiúil, bhí sé éasca go leor micreascóip optúla a fhorbairt, mar go n-úsáideann siad solas infheicthe, ionas gur féidir an sampla a mheas go díreach trí shúil an duine.

Catagóir:Micreascópacht
Fuilphlasma

[thumb|Tá an t-antaithéachtach 'aigéad eitiléindé-aimínteatraicéiteach' nó [AEAT san dá fheadán seo, ar chlé bhí am ag na cealla dearga socrú síos agus titim go bun an fheadáin ach ní raibh am ag na cealla dearga ar dheis socrú síos agus dá bhrí sin tá siad fós ar crochadh.]]
Is leacht buí san fhuil é **plasma fola** (nó **fuilphlasma**) ina mbíonn na cealla fola ar fad ar fuaidreamh de ghnáth. Cuimsíonn an plasma thart ar 55% de thoirt iomlán na fola.

Is éard is **fuilphlasma** ann ná sreabhán ionshoithíoch agus tá sé ina chuid den leacht eachtarcheallach (sreabháin uilig an choirp taobh amuigh de na cealla). Tá sé comhdhéanta d'uisce den chuid is mó uisce (93% de réir toirte) cé go mbíonn próitéiní tuaslagtha, glúcós, fachtóirí téachta fola, iainmhianraí, hormóin agus dé-ocsaíd charbóin (is é an plasma an mheán is mó le haghaidh táirgí eisfheartha a iompair.). Ullmhaítear plasma fola trí fheadán de lánfhuil úr antaithéachta a lártheifneoiriú go dtí dtiteann na cealla fola go bun an fheadáin. Doirtear an fhuilphlasma amach as ansin. Tá dlús de thart ar 1025 kg/m3, nó 1.025 kg / l ag plasma fola.
Oifig na bhFoilseachán

Oifig idirinstitiúideach is ea **Oifig na bhFoilseachán** san Aontas Eorpach (Oifig na bhFoilseachán), arb aidhm di a áirithiú go bhfoilsítear foilseacháin institiúidí na gComhphobal Eorpach agus an Aontais Eorpaigh (AE) - Cinneadh 2009/496/CE, Euratom.

* Cuireann Oifig na bhFoilseachán Iris Oifigiúil an Aontais Eorpaigh ar fáil gach lá i 22 nó 23 teanga (as Gaeilge nuair is gá sin), feiniméan uathúil i ndomhan an fhoilseacháin.
* Léi féin nó i gcomhar, foilsíonn sí foilseacháin mar dhlúthchuid de ghníomhaíocht chumarsáide na n-institiúidí.
In theannta sin, soláthraíonn an Oifig Foilseachán roinnt seirbhísí ar líne a thugann saorrochtain ar fhaisnéis faoi dhlí an AE (EUR-Lex), faoi fhoilseacháin an AE (Siopa Leabhar an AE), faoi sholáthar poiblí san AE (TED) agus faoi thaighde is forbairt san AE (CORDIS).

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Oifig na bhFoilseachán 
* CORDIS
* EU-Bookshop – Foilseacháin go léir an AE ar fáil duit! 
* EUR-Lex – Rochtain ar dhlí an Aontais Eorpaigh
* Ted - Forlíonaidh d'Iris Oifigiúil an Aontais Eorpaigh

Catagóir:An tAontas Eorpach
Henry Cooper

Dornálaí Sasanach ab ea **Henry Cooper** a rugadh i Lambeth, Londain ar an 3 Bealtaine, 1934 agus a fuair bás ar an 1 Bealtaine 2011. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Básanna in 2011
Fuilchill bhán

[thumb|upright|Íomhá ó [leictreonmhicreascóp scanacháin d'fhuil normálta an duine. Chomh maith leis na leocaicítí le cruth neamhrialta, tá pláitíní agus fuilchealla dearga le feiscint ann.]]
Is éard is **fuilchealla bána** (*FCB*), *fuilchoirpíní bána* nó **leocaicítí** ann ná cealla an chórais imdhíonachta a mbíonn baint acu leis an gcolainn a chosaint i gcoinne na ngalar tógálach agus earraí coimthíocha. Tá cúig chineál leocaicíte difriúil agus éagsúil ann, ach díorthaíonn siad ar fad ó chill ilchumhachtach sa smior, ar a dtugtar an ghaschill fhuilghinte. Bíonn leocaicítí le fáil ar fud na colainne, lena n-áirítear an córas fola agus limfeach. 

Is minic a bhíonn líon na bhfuilcheall bán ina tháscaire ghalair. De ghnáth, bíonn idir 4 × 109 agus 1.1 × 1,010 fuilchill bhán i lítear fola, sé sin thart ar 1% de fhuil i nduine fásta sláintiúil. Glaoitear leocaicíteóis ar mhéadú ar líon na leocaicít thar na n-uasteorainneacha, agus tugtar leocaipéine ar laghdú faoi bhun an teorainn is ísle. Féadfaidh airíonna fisiceacha na leocaicít a bheith athruithe, mar shampla toirt, seoltacht, agus gráinneacht de bharr ghníomhachtaithe, de réir ceall neamhaibí bheith i láthair, nó i gcás na leoicéime leocaicítí urchóideacha a bheith ann.

## Sanasaíocht
Tá an t-ainm "fuilchill bhán" díorthaithe as an bhfíric go bhfuil, i ndiaidh na fola a bheith lártheifneoirithe, fuilchealla bána le fáil sa bhuíchóta (Béarla: *buffy coat*), sraith bhán thanaí, de chealla núicléatacha, de ghnáth, idir na fuilchealla dearga deascaithe agus an fuilphlasma. Léiríonn an téarma eolaíochta *leocaicít* an cur síos seo go díreach, díorthaithe ón nGréigis Ársa *λευκό* (bán), agus *κύτταρο* (cill). Uaireanta, is féidir dath glas a bheith ar an bhfuilphlasma más amhlaidh go raibh a lán neodraifilí sa sampla, mar gheall ar an einsím mialósárocsaíodáis a tháirgeann siad, ina mbíonn haem ann.

## Na Leocaicítí
Bíonn trí chineál éagsúil fuilcheall ar fuaidreamh sa phlasma; na gránalaicítí, na limficítí agus na monaicítí.
Ainmníodh na gránalaicítí roimhe seo leis an téarma "polanúicléach" mar gheall ar an gcuma a bhí orthu faoin micreascóp solais, go raibh níos mó ná núicléas amháin acu. I ndáiríre ní raibh ach núicléas maothánach amháin iontu, ceangailte le droichid tanaí de chrómaitin.

Catagóir:Tástálacha fola
Catagóir:Haemaiteolaíocht
Catagóir:Imdhíoneolaíocht
Catagóir:Córas imdhíonachta
Oileán Norfolk

Is oileán beag san Aigéan Ciúin é **Oileán Norfolk** (sa teanga Norfolk: *Norfuk Ailen*) agus é suite idir an Astráil, an Nua-Shéalainn agus an Nua-Chaladóin. Tá an t-oileán mar pháirt de Chomhlathas na hAstráile, ach tá méid áirithe féin-rialtais ann. Is críoch sheachtrach na hAstráile é, in éineacht le dhá oileán cóngarach dó. Is é péine Oileán Norfolk siombail an oileáin, é á léiriú ar bhratach an oileáin. Tá an crann dúchasach don oileán, agus tá sé éirithe coiteann mar chrann maisithe coiteann san Astráil freisin, áit ina fhásann dhá speiceas gaolmhara léi.

Bhí Oileán Norfolk lonnaithe ag marnéiligh thoir-Pholainéiseacha ar dtús. Tháinig siad seo ó na hOileáin Kermadec (taobh ó thuaidh ó Oileán Thuaidh na Nua-Shéalainne. Shroich siad an t-oileán sa 14ú nó 15ú haois, agus mhair siad ann ar feadh roinnt glúinte sular imigh siad ón oileán. 

Ba é an Captaen James Cook an chéad Eorapach fiosrach chun an oileán a fheiscint (i 1774), ar a dhara aistear go dtí deisceart an Aigéin Chiúin. Bhí an t-oileán ainmnithe tar éis an Bhaindiúc Norfolk sa Bhreatain, bean chéile Éadmhard Hobháird, an 9ú Diúc Norfolk (1685-1777).

Dúirt an tUasal John Call gurbh iad buntáistí an oileáin ná gurbh oileán neamháirtrithe é agus gur fhás líon ann. I 1786, d'áirigh Pharlamaint na Breataine Oileán Norfolk mar lonnaíocht cúntach, mar a dúirt John Call, ina phlean coilínithe do New South Wales. Glacadh an cinneadh chun lonnú ar Oileán Norfolk mar gheall ar chinneadh Banimpire Caitríona na Rúise chun an díoladh cnáibe a srianadh. Go praiticiúil, tháinig an cnáib agus líon go léir a d'úsáid an Cabhlach Ríoga do théadra agus mar anairt seoil ón Rúis.

Nuair a shroich an Chéad Flít Bhriotanach Port Jackson (Cuan Sydney san Astráil) i mí Eanáir 1788, d'ordaigh Gobharnóir Arthur Phillips don Leifteanant Phillip Gidley King grúpa de 15 coirpeach agus 7 saorfhir a thógáil chun seilbh Oileán Norfolk a ghacadh agus é a fháil réidh le haghaidh forbairt thráchtála. Shroich siad an t-oileán ar an 6ú Márta 1788.

I rith an chéad bhliain den lonnaíocht (glaodh Sydney uirthi i ndiaidh phríomhchathar na hAstráíle), seoladh níos mó coirpeach agus saighdiúirí ann ó New South Wales.
Imshruthaíocht dhúbailte

I gciorcad chéad ordú imshruthaithe, pumpáiltear fuil chuig na scamhóga, agus faightear ocsaigin amhlaidh scaoiltear dé-ocsaíd charbóin am céanna. San t-aschur sistéamach den dhara ord dí-ocsaiginítear an fhuil go roghnach trí riachtanas na n-orgán forimeallach, ag filleadh arís ar an croí. Mar sin, ní bhíonn i gceist ach imsruthaíocht amháin sa chroí nó timchuairt aonair.

Sa **chóras imshruthaithe dúbailte** cuirtear an fhuil ón gcroí go dtí na scamhóga, áit a n-ocsaiginítear í, agus ansin filleann an fhuil ocsaiginithe ar an gcroí arís sula seoltar ar fud an choirp í. Bíonn an cineál ceangail seo idir an croí, orgáin na riospráide agus an corp, ag leibhéil éagsúla, ag a lán ainmhithe eile; san áireamh amfaibiaigh, éin agus mamaigh (lena n-áirítear daoine.)

Catagóir:Córas cardashoithíoch
Joe Carey

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála (2016-2024) é **Joe Carey**. Tá sé ina bhall d'Fhine Gael.
clé|mion|2019

## Gairm
23 bhiana d'aois a bhí Joe Carey nuair a toghadh den chéad uair é i 1999 mar chomhairleoir contae sa Chlár. Ocht mbliana ina dhiaidh sin i 1997 a toghadh chun na Dála é agus d'éirigh leis an suíochán a choinneáil arís i 2011, 2016 agus i 2020.

I mí Lúnasa 2024, d'fhógair Carey nach mbeidh sé san iomaíocht dá shuíochán Dála sa chéad olltoghchán eile, ar bhonn chomhairle leighis. Bhí Carey ar shaoire tinnis ó Mhárta 2023 agus tá sé ag dul i ngleic leis an tinneas atá air don chuid eile dá shaol.

A dheirfiúr Leonora a lorgóidh ainmniúcháin an pháirtí le dul in iomaíocht i dtoghcheantar an Chláir ar son Fhine Gael sa chéad olltoghchán eile.

## Féach freisin

* An Clár (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí sa Chlár

* Leonora Carey

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Fhine Gael
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh
Catagóir:Fir
Catagóir:An Clár (Dáilcheantar)
Paudie Coffey

Is polaiteoir Éireannach, Seanadóir agus iar-Theachta Dála é **Paudie Coffey**. Tá sé ina bhall d'Fhine Gael.

Sheas sé san Olltoghchán 2016, ach chaill sé a shuíochán. Bhain sé áit amach mar Sheanadóir nuair a thug an Taoiseach ag an am Éanna Ó Coinnigh ainmniúchán dó.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i bPort Láirge

* Port Láirge (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 25ú Seanad
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Port Láirge (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Phort Láirge
Niall Collins

Is Teachta Dála é **Niall Collins** nó **Niall Ó Coileáin** (a rugadh ar an 30 Márta 1973). Tá sé ina bhall d'Fhianna Fáil. Sheas Collins in Olltoghchán na bliana 2007 agus toghadh é mar TD don chéad uair.

Ar an 29 Eanáir 2025, ceapadh Collins ina aire stáit sa Roinn Dlí agus Cirt i Rialtas an 34ú Dáil, ag plé leis an athchóiriú dlí.

## Féach freisin

* Contae Luimnigh (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i gContae Luimnigh

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Daoine as Luimneach
Catagóir:Fir
Catagóir:Contae Luimnigh (Dáilcheantar)
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Michael Colreavy

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é ** Michael Colreavy**. Tá sé ina bhall de Sinn Féin.  Roghnaíodh é mar urlabhraí an pháirtí ar Thalamhaíocht, Iascaireacht agus Bia. Rugadh i Sligeach é ach bhog sé go Cluainín Uí Ruairc i gContae Liatroime sa bhliain 1981. Ghlac sé ballraíocht i Sinn Féin sa bhliain 1979 agus do thoghchan ginearálta 1981 rinne sé feachtasaíocht ar son Joe McDonnell an stailceoir ocrais agus an t-iarratasóir frith-H-bhlocanna
D'fhógair se go raibh sé i gcoinne fraiceála.

Níor ghlac sé páirt san Olltoghchán 2016.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Daoine as Contae Liatroma
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Michael Conaghan

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é ** Michael Conaghan**. Tá sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre.

Chuaigh sé ar scor san Olltoghchán 2016.

## Féach freisin

* Baile Átha Cliath Theas-Lár
* Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Theas-Lár

## Tagairtí

Catagóir:Baile Átha Cliath Theas-Lár

Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Daoine beo
Seán Conlan

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é **Seán Conlan**. Tá sé ina bhall d'Fhine Gael.

## Féach freisin

* An Cabhán–Muineachán (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i gCabhán–Muineachán

## Tagairtí

Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Cabhán–Muineachán (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhuineacháin
Paul (Óg) Connaughton

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é **Paul (Óg) Connaughton** (a rugadh in 1982). Tá sé ina bhall d'Fhine Gael.

Sheas sé in Olltoghchán 2016, ach chaill sé a shuíochán.

## Féach freisin

* Gaillimh Thoir (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i nGaillimh Thoir

## Tagairtí

Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Gaillimh Thoir (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae na Gaillimhe
Ciara Conway

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála í **Ciara Conway**. Tá sí ina ball de Pháirtí an Lucht Oibre.

Toghadh í mar TD in 2011. Sheas sé san Olltoghchán 2016, ach chaill sé a shuíochán.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i bPort Láirge

* Port Láirge (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Port Láirge (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Phort Láirge
Noel Coonan

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é **Noel Coonan ** (*Nollaig Ó Cuanáin* i nGaeilge) a rugadh ar 6 Eanáir 1951. Tá sé ina bhall d'Fhine Gael do Dháil-cheantar Thiobraid Árann Thuaidh.

Sheas sé san Olltoghchán 2016, ach chaill sé a shuíochán.

## Féach freisin

* Tiobraid Árann Thuaidh (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i dTiobraid Árann Thuaidh

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Tiobraid Árann Thuaidh (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Thiobraid Árann
Joe Costello (polaiteoir Éireannach)

Is polaiteoir Éireannach é **Joe Costello** (nó **Seosamh Mac Coisdealbha** as Gaeilge). Tá sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre. Ba Teachta Dála é agus ba é Baile Átha Cliath láir a dháilcheantar. Sheas sé san Olltoghchán 2016, ach chaill sé an suíochán.

Rugadh i nGaobhach, Contae Shligigh é sa bhliain 1945.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Láir  
* Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)

Catagóir:Alumni Choláiste Phádraig, Má Nuad
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Contae Shligigh
Catagóir:Baill den 19ú Seanad
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 21ú Seanad
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Barry Cowen

Is polaiteoir Éireannach agus iar-Theachta Dála é ** Barry Cowen**. Tá sé ina bhall d'Fhianna Fáil agus is deartháir é leis an iar-Thaoiseach Brian Cowen. 

Toghadh é mar TD don chéad uair in 2011.

I mí an Mheithimh 2024, toghadh é mar Fheisire de Pharlaimint na hEorpa (FPE).

## Féach freisin

* Uíbh Fhailí (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i Uíbh Fhailí
* Brendan Cowen, a athair
* Brian Cowen, deartháir

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Fir
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn
Catagóir:Uíbh Fhailí (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Uíbh Fhailí
Michael Creed

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é **Michael Creed**. Tá sé ina bhall d'Fhine Gael.

Sheas Creed in Olltoghchán na hÉireann, 2016 agus toghadh é mar theachta dála do Chworcaigh Thiar Thuaidh. Ceapadh é mar aire talmhaíochta i mí na Bealtaine 2016. 

## Féach freisin
* Polaiteoirí i gCorcaigh Thiar Thuaidh
* Corcaigh Thiar Thuaidh (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Fhine Gael
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Alumni Ollscoil Teicneolaíochta Átha Cliath
Catagóir:Corcaigh Thiar Thuaidh (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí
Catagóir:Maigh Chromtha
Seán Crowe

Is polaiteoir agus Teachta Dála é **Seán Crowe**. Tá sé ina bhall de Shinn Féin.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i mBÁC Thiar Theas
* Baile Átha Cliath Thiar Theas (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar Theas
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath

Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Fir
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Jim Daly

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é ** Jim Daly**. Tá sé ina bhall d'Fhine Gael.

Sheas sé in Olltoghchán 2016 agus toghadh é le 17.0% de na vótaí céad rogha.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i gCorcaigh Thiar Theas
* Corcaigh Thiar Theas (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Corcaigh Thiar Theas (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí
John Deasy (Fine Gael)

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é **John Deasy**. Tá sé ina bhall d'Fhine Gael.

Sheas sé san Olltoghchán 2002 don chéad uair.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i bPort Láirge

* Port Láirge (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Port Láirge (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Phort Láirge
Jimmy Deenihan

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é **Jimmy Deenihan** (Gaeilge: *Séamus Ó Duibhneacháin*). Tá sé ina bhall d'Fhine Gael. Tar éis toghchán ginearálta na bliana 2011 roghnaíodh é mar Aire Gaeltachta, Ealaíne is Oidhreachta rud a tharraing cáineadh toisc go raibh Gaeilge lag go maith aige. D'imir sé peil ar son Chiarraí sna 1970dí agus na 1980dí.

Sheas sé san Olltoghchán 2016, ach chaill sé a shuíochán.

## Féach freisin

* Ciarraí (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i gCiarraí

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill den 17ú Seanad
Catagóir:Baill den 25ú Dáil
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Ciarraí (Dáilcheantar)
Paschal Donohoe

Is iar-pholaiteoir as Baile Átha Cliath é **Paschal Donohoe** (a rugadh ar an 19 Meán Fómhair 1974). Bhí sé ina bhall den pháirtí Fine Gael.
clé|mion|305x305px|2012
clé|mion|224x224px|2019
clé|mion|330x330px|2025

## Gairm pholaitiúil
Toghadh Donohue mar Theachta Dála do Bhaile Átha Cliath Láir sa bhliain 2011.    

Bhí Donohoe ina aire rialtais ó ceapadh ina aire iompair, turasóireachta agus spóirt é in 2014.  Bhí sé ina aire airgeadais nó ina aire caiteachais phoiblí ó 2016 i leith, agus an dá phost sin á mbabhtáil idir Fine Gael agus Fianna Fáil. Ar an 23 Eanáir 2025, ceapadh Donohoe ina Aire Airgeadais aon uair amháin eile i Rialtas an 34ú Dáil.    

Ar  an 13 Iúil 2020 ceapadh Donohue mar Uachtarán ar an Ghrúpa Euro, gradam a bhfuil ardmheas air i measc bhunaíocht na hEorpa. Toghadh é an 9 Iúil 2020. Athcheapadh é sa bhliain 2022.  

## An Banc Domhanda
Ar an 18 Samhain 2025, d’éirigh Donohoe as a phost sa rialtas mar Aire Airgeadais chun dul ag obair sa Bhanc Domhanda. D'éirigh sé as a ról mar chathaoirleach ghrúpa airí airgeadais an AE chomh maith.

Beidh Donohoe ina Stiúrthóir Bainistíochta agus Príomhoifigeach Eolais sa Bhanc Domhanda, an dara post is sinsearaí atá ann. Cuireann an Banc Domhanda iasachtaí ar fáil do thíortha atá ag forbairt.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Láir  
* Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)
* Uachtarán an Ghrúpa Euro

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Baile Átha Cliath Láir (Dáilcheantar)

Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Baill den 23ú Seanad
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Fhine Gael
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Fir
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Císte cáise

Is éard is **císte cáise** ann ná milseog comhdhéanta de bharrán déanta as cáis bhog úr, ar bhonn déanta as briosca,taosrán nó spúinse. Is minic an bearrán a bheith milsithe le siúcra agus blaistithe le torthaí, nó le barr torthaí, cnónna, ceobhráin torthaí blaistithe agus / nó seacláide.

## Féach freisin

* Milseog
* Flan (pióg)

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Catagóir:Cácaí
Plúr

Púdar is ea **an plúr** a déantar as gráinní de ghránaigh a mheilt, nó as síolta eile, nó as fréamhacha. Plúr agus uisce na comhábhair bhunúsacha i gcomhair aráin a dhéanamh, an príomhbhia a mbíonn ag leor de dhaonra an Domhain. Bhí soláthar leordhóthanach plúir ina cheist mhór eacnamaíochta agus pholaitíochta ag amanna éagsúla i stair an phobail daonna. Tá plúr cruithneachta ar cheann de na bianna is tábhachtaí i gcultúir na hEorpa, Mheiriceá Thuaidh, an Mheánoirthir agus Thuaisceart na hAfraice, agus is é an comhábhar a shainíonn stíleanna an chuid is mó dá n-arán agus taosráin. Bhíodh an grán buí nó an t-arbhar Indiach (*Zea mays* L.) tábhachtach sa chócaireacht Mheiriceá Láir ón gcianaois, agus tá sé fós in úsáid go coitianta i gcuid mhór den chócaireacht sa Mheiriceá Laidineach.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cruithneacht
Catagóir:Príomhbhianna
Catagóir:Breiseáin bhia
Catagóir:Tuarthóirí
Seve Ballesteros

Imreoir gailf gairmiúil Spáinneach ab ea **Severiano "Seve" Ballesteros Sota** a rugadh 9 Aibreán 1957 agus a d'éag ar 7 Bealtaine 2011. 
thumb|clé|Ballesteros sa bhliain 2006

Catagóir:Imreoirí gailf
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Básanna in 2011
Pat Deering

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é **Pat Deering**. Tá sé ina bhall d'Fhine Gael.

Toghadh é mar TD sna Olltoghcháin 2011 agus 2016,

## Féach freisin

* Ceatharlach–Cill Chainnigh (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ceatharlach–Cill Chainnigh (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Cheatharlach
Stephen Donnelly

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála de chuid Fhianna Fáil é ** Stephen Donnelly **. Bhí sé ina bhall de Na Daonlathaigh Shóisialta (ó 2015 go 2016), agus ar dhuine den chéad triúr ceannaire. Tá sé ina TD do dháilcheantar Chill Mhantáin ó olltoghchán 2011 go dtí seo.

## Oideachas agus gníomhréim
D'oibrigh Stephen roimhe seo mar chomhairleoir bainistíochta le McKinsey & Co., AGUS rinne sE speisialtóireacht san athrú bunathraithe in eagraíochtaí móra san earnáil phoiblí agus san earnáil phríobháideach araon.

D'oibrigh sé in go leor earnálacha, lena n-áirítear an cothromas príobháideach, an mhiondíol, an bonneagar poiblí, an cúram sláinte, an t-oideachas, an fhorbairt idirnáisiúnta, agus na hearnálacha deonacha agus sóisialta.

Rinne sé staidéar ar an fhorbairt idirnáisiúnta sa Harvard Kennedy School, agus leag a chuid staidéir béim ar conas geilleagair a atógáil agus pobail leochaileacha a chosaint agus a neartú.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i gCill Mhantáin

* Cill Mhantáin (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Baill na nDaonlathaithe Sóisialta
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann
Catagóir:Cill Mhantáin (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chill Mhantáin
Kimchi

mion|kimchi
Bia as an gCóiré Theas is ea **Kimchi**. Cabáiste atá ann a rinneadh a choipeadh le salann, piobar agus gairleog.
Sciorradh Storegga

Is samplaí de na sreabha talún ba mhó dá taifeadadh riamh iad na trí **Sciorradh Storegga**. Tharla siad faoin uisce, ag teorainn scairbh ilchríochach na hIorua (ciallaíonn *Storegga* "Oll-Teorainn" in Ioruais), sa Mhuir Ioruach, 100&nbsp;km i dtreo an iarthuaisceart ón Chósta Móir (Møre). 

De bharr an sleamhnaithe sin, d'fhorbair súnámaí mór a rinne damáiste do chóstaí ar fud tuaisceart an Aigéin Atlantaigh. Bhí timpeall 290&nbsp;km de scairbh chósta pháirteach sa sreabh, le toirt iomlán de 3,500&nbsp;km3 de smionagar.

Bunaithe ar Dhátú Radacarbóin de phlandaí aimsithe ó shil-leagan dríodair sil-leagtar ag an súnámaí, tharla an sreabh deireanach timpeall 6100 RC. San Albain, tá fianaise de súnámaí aimsithe ag seandálaithe - sil-leagain aimsithe in imchuach an Mhonadh Róis- suas go dtí 80&nbsp;km intíre agus 4 méadar thar an ghnáth-leibhéal taoide sa lá atá inniu ann.

## Meicníocht Féideartha
Ceaptar gurbh iad creathanna talún, le chéile le gásanna (m.sh. meatán) scaoilte ón dianscaoileadh de ghásanna hiodráit, iad an chúis do na sreabha. Is seans eile é ná go raibh na dríodair éagobhsaí, agus gur theip siad fanacht ag seasamh tar éis crith talún nó na sruthanna farraige.
clé|mion|288x288px|Airde na súnámaithe

## Iarmhairt ar an Daonra agus Tír-eolas na hEorpa
Timpeall an sreabh Stóiréaga deireanach, bhí droichead talún, a ghlaotar **Talamh Dóigéir** air, ag ceangail an Bhreatain (bhí droichead talún na hÉirinn le hAlbain scriosta níos luatha mar gheall ar éirí leibhéal na farraige- leá na Oighearchlúideanna) leis an Danmhairg agus an Ísiltír, a chlúdaigh an Mhuir Thuaidh. Bhí an talamh seo lán le tránna, murlaigh, riasca agus réileáin láibe, agus ba talamh seilge tábhachtach don daonra Mhéisiliteach é- chónaigh chuid mhóir éisc agus beithígh (ar nós an Fia Mór Éireannach, nó áracsanna) ann. 

Nuair a bhris (leá) an Oigheardamba ag scaradh an Loch Agasíos i gCeanada ón Bhá Hudsaín (agus ag stóráil a lán uisce), d'ardaigh leibhéal na farraige ar fud an domhain. Mar seo, thosaigh laghdú ar an droichead talún. Áfach, ba é an súnámaí an chúis gur chuaigh Talamh Doigéar faoi uisce. Rinne sé seo oileán den Bhreatain, agus scair sé na daoine Mhéisiliteacha go léir- ag athrú sruth na staire.
## Naisc sheachtracha
*Ancient tsunami could have wiped out Scottish cities today, study finds.https://www.theguardian.com/world/2021/jun/04/ancient-tsunami-could-have-wiped-out-scottish-cities-today-study-finds
Músaem agus Gailearaí Ealaíne Derby

clé|mion|250px|An chéad fhoirgneamh de chuid an Mhúsaeim, deartha ag Ricardo Knill Freeman. Úsáidtear an chuid is mó de inniu i gcomhar Leabharlann Derby.
Institiúid chultúrtha is ea **Músaem agus Gailearaí Ealaíne Derby** agus é suite in Derby, sa Ríocht Aontaithe. Bunaíodh Músaem agus Gailearaí Ealaíne Derby sa bhliain 1879, in éineacht le Leabharlann Lárnach Derby, i bhfoirgneamh nua arna dhearadh ag Richard Knill Freeman agus arna bhronnadh ar chathair Derby ag Michael Thomas Bass. I measc rudaí eile i mbailiúchán an mhúsaeim, tá gailearaí iomlán tugtha do phéintéireachtaí le Joseph Wright, arbh as Derby é. Tá le feiceáil ann freisin taispeántas mór earraí de chuid Royal Crown Derby agus de phoirceallán eile as ceantar Derby. Rannóga earraí eile sa mhúsaem ná an tseandálaíocht, an stair aiceanta, an gheolaíocht, agus an saol míleata. Osclaíodh an Gailearaí Ealaíne sa bhliain 1882. 

## Naisc sheachtracha
* Derby Museum and Gallery, suíomh oifigiúil. Aisghabháladh ar 9 D.F. 2014. 

Catagóir:Derbyshire
Catagóir:Músaeim
Catagóir:Derby
Lá na hEorpa

Déantar ceiliúradh  ar shíocháin agus ar aontacht san Eoraip ar **Lá na hEorpaː**
* 5 Bealtaine - Comhairle na hEorpa  Bunaíodh an Chomhairle ar 9 Bealtaine 1949. 
* 9 Bealtaine - Aontas Eorpach (AE)ː nó "Lá Schuman".  Rinne Robert Schuman, Aire Gnóthaí Eachtracha na Fraince, dearbhú stairiúil ar 9 Bealtaine 1950.

## Cúlra
[mion|clé|Eagraíodh an ''Pharáid Schuman'' sna blianta 2000idí i [Vársá ar Lá na hEorpa (2008 anseo)]]
[mion|clé|Scoil sa [an Phortaingéil|Phortaingéil maisithe do Lá na hEorpa]]

Bunaíodh Comhairle na hEorpa an 5 Bealtaine 1949 agus, mar sin de, roghnaigh sí an lá sin chun ceiliúradh a dhéanamh, ó 1964 ar aghaidh. 

Sa bhliain 1985, ag Comhairle Eorpach Milano, ghlac na Comhphobail Eorpacha (an tAontas Eorpach sa lá atá inniu ann) le siombailí Eorpacha Chomhairle na hEorpa, go háirithe bratach na hEorpa. 

Chinn ceannairí an Chomphobail ar lá a eagrú i gcomóradh Dhearbhú Schumann an 9 Bealtaine 1950. Moladh leis an ndearbhú seo tionscail ghuail agus chruach na Fraince agus na Gearmáine Thiar a chomhthiomsú, as a tháinig an Comhphobal Eorpach do Ghual agus Chruach, an chéad Chomhphobal Eorpach, agus mar sin, meastar gur príomhthráth bunaithe a bhí ann.  

Thug Parlaimint na hEorpa aitheantas do lá saoire an 9 Bealtaine go foirmiúil i nDeireadh Fómhair 2008.

## Deasghnáth
Ceiliúrtar 9 Bealtaine i bhfoirmeacha éagsúla san Aontas Eorpach agus i dtíortha mórthimpeall air (an Tuirc fiú sna blianta 2000idí). 

Le Lá na hEorpa a cheiliúradh, osclóidh institiúidí an Aontais Eorpaigh a gcuid doirse don phobal i dtús mhí na Bealtaine sa Bhruiséil agus in Strasbourg. In oifigí áitiúla an Aontais san Eoraip agus ar fud an domhain eagraítear gníomhaíochtaí agus imeachtaí éagsúla do dhaoine de gach aois. 

Gach bliain glacann na mílte duine páirt i dturais, díospóireachtaí, ceolchoirmeacha, agus imeachtaí eile leis an lá a chomóradh agus le feasacht faoin Aontas Eorpach a mhéadú. 

De bharr nádúr polaitiúil an lae seo, bíonn iarrachtaí ann chun daoine a mhúineadh faoin Aontas Eorpach agus bíonn daoine ag labhairt i bhfabhar lánpháirtiú na hEorpa. 

Bíonn príomhról ag an mbratach, mar shiombail eile, le linn na gceiliúrtha ginearálta. 

D'ainneoin céadrogha don 9 Bealtaine, ceiliúrann roinnt Eorpach an 5 Bealtaine mar gheall ar ról na Comhairle i leith cearta an duine, daonlathas agus smacht reachta a chosaint. I gcodarsnacht leis seo, ní raibh Dearbhú Schuman ach ag tabhairt moladh ar aghaidh chun gual agus cruach na Fraince agus na Gearmáine a chomhthiomsú. Lena chois sin, tá 9 Bealtaine ar comhthráth le Lá an Bhua, sin é deireadh an Dara Chogaidh Dhomhanda san iar-Aontas Sóivéadach (arna cheiliúradh in Iarthar na hEorpa an 8 Bealtaine).

## Féach freisin

* Dearbhú Schuman
* Robert Schuman
* Jean Monet

## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach
Catagóir:Stair na hEorpa
Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Cnocán na Biolraí

Baile in Éirinn is ea **Cnocán na Biolraí**. Tá sé suite i gContae Chorcaí. Bhí 1068 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2006, de réir an daonáirimh. Tá club iománaíochta agus club sacair ann.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Samhail phraghsála sócmhainní caipitil

mion
Is samhail cothromaíochta ginearálta í an **Shamhail Phraghsála Sócmhainní Caipitil** (SPSC). Is samhail sa staidéar airgeadais í an SPSC. 

Thug William Sharpe (1964), John Lintner (1965) agus Jan Mossin (1966) an shamhail isteach (féach ar an leabharliosta thíos). 

Tá an shamhaill bunaithe ar theoiric punainne nua-aimseartha agus éagsúlú ón obair Harry Markowitz (1952) agus James Tobin (1958).
mion

## Líne mhargadh na n-urrús

Tugann an líne mhargadh na n-urrús an aisíoc ionchais ar shóchmainní i:

 \mathbb{E}[R_i] = R_F + \beta_{i}(\mathbb{E}[R_m] - R_F) 

an áit:
* \mathbb{E}[R_i] an aisíoc ionchais ar shóchmainní i;
* R_F~an aisíoc ar shócmhainn saor ó riosca (mar bhille státchiste);
* \beta_{i} an *[[Béite|bhéite]]* - an íogaireachta an aisíoc ionchas ar shóchmhainní i don aisíoc farasbairr ionchais ar an bpunann mhargaidh, nó \beta_{i} = \frac {\mathrm{Cov}(R_i,R_m)}{\mathrm{Var}(R_m)}; agus
* \mathbb{E}[R_m]~an aisíoc ionchais ar an bpunann mhargaidh.

## Leabharliosta
* Lintner, John (1965). *The valuation of risk assets and the selection of risky investments in stock portfolios and capital budgets*, Review of Economics and Statistics, 47 (1), 13-37.
* Markowitz, H.M. (1952). "Portfolio Selection". The Journal of Finance 7 (1): 77–91.
* Mossin, Jan. (1966). *Equilibrium in a Capital Asset Market*, Econometrica, Vol. 34, No. 4, pp.&nbsp;768–783.
* Sharpe, William F. (1964). *Capital asset prices: A theory of market equilibrium under conditions of risk*, Journal of Finance, 19 (3), 425-442
* Tobin, James (1958). *Liquidity preference as behavior towards risk*, The Review of Economic Studies, 25

## Féach freisin

* Aisíoc ionchais
* Éagsúlú (Airgeadas)
* Béite

## Tagairtí

Catagóir:Eacnamaíocht
Catagóir:Airgeadas
Lios an Gharráin

Baile fearainn é **Lios an Gharráin** (Béarla: *Lissagurraun*) i Maigh Cuilinn in aice le Bearna i gContae na Gaillimhe, in Éirinn. Tá an baile lonnaithe díreach lár baill idir Maigh Cuilinn agus Bearna. Tá tuairim is 10 dteach ann, gan aon siopa nó scoil, agus tuairim is 24 duine ina gcónaí ann.

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht Chontae na Gaillimhe
Nishapur

Cathair in oirthuaisceart na hIaráine is ea **Nishapur**. Tá sí suite ar mhachaire méith i gcúige Razavi Khorasan, gar do Mashhad, príomhchathair an réigiúin. Cathair an-ársa atá ann: meastar gur bunaíodh Nishapur breis is 2000 bliain ó shin. Bhí 270,972 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2006 de réir an daonáirimh.

## Tagairtí

Catagóir:An Iaráin
Craobh UEFA Europa League 2011

Beidh **Craobh UEFA Europa League 2011** ar siúil in Staidiam Aviva, Baile Átha Cliath, Éire, ar 18 Bealtaine 2011.

Beidh an chraobh á himirt ag dá fhoireann Phortaingéalach: Porto agus Braga.

Imreoidh buaiteoirí an chraobh buaiteoirí craobh Sraith UEFA na Seaimpíní 2011 insan gCorn Super 2011. 

## Bóthar go dtí an Craobh

## Cluiche Ceannais
Céadaoin, 18 Bealaine 2011

Catagóir:Spórt i 2011
Marbh-bhoilsciú

Is éard is **marbh-bhoilsciú** ann ná coincheap eacnamaíoch ina mbíonn an boilsciú ard agus san am céanna go mbíonn an dífhostaíocht ard.

Catagóir:Eacnamaíocht
Éagsúlú (Airgeadas)

[mion|[Samhail Phraghsála Sócmhainní Caipitil|Samhail Phraghsála Sócmhainní Caipitil]]
San airgeadas, is é **éagsúlú** an laghdú baoil trí mhéadaitheach an uimhir urrúis sa phunann. 

Tá dhá chineáil riosca ann: 
# riosca córasach (nó riosca margaigh); agus
# riosca neamhchórasach (nó riosca iarmharach, riosca inéagsúlaithe agus riosca sainiúil don chuideachta). 
Is féidir leis an infheisteoir riosca neamhchórasach éagsúlú ach ní féidir leis an riosca córasach a éagsúlú. 

: \sigma^{2}_{i} = \beta^{2}_{i}\sigma{^2}{_m} + \sigma^{2}_{i,e} 

*  \sigma^{2}_{i} : An riosca iomlán ar urrús  i .

*  \beta^{2}_{i}\sigma{^2}{_m} : Riosca córasach. Tá an bhéite ar urrús  i  tugtha ón SPSC.

*  \sigma^{2}_{i,e}  Riosca neamhchórasach ar urrús  i .

## Laghdú rioscaí trí éagsúlú

Seo an aisíoc ionchais ar phunann:

: \mathbb{E}[R_P] = \sum^{n}_{i=1}x_i\mathbb{E}[R_i] 

(tá  x_i  an chomhréir rachmais san urrús  i ).

Seo an athraitheas punainne:

: \underbrace{\text{Var}(\mathbb{E}[R_P])}_{\equiv \sigma^{2}_{P}} = \mathbb{E}[R_P - \mathbb{E}[R_P]]^2  

:  \sigma^{2}_{P} = \mathbb{E}[\sum^{n}_{i=1}x_i R_i - \mathbb{E}[\sum^{n}_{i=1}x_i\mathbb{E}[R_i]]]^2  

: \sigma^{2}_{P} = \mathbb{E}[\sum^{n}_{i=1}x_i(R_i - \mathbb{E}[R_i])]^2 

: \sigma^{2}_{P} = \mathbb{E}[\sum^{n}_{i=1} \sum^{n}_{j=1} x_i x_j(R_i - \mathbb{E}[R_i])(R_j - \mathbb{E}[R_j])] 

: \sigma^{2}_{P} = \mathbb{E}[\sum^{n}_{i=1} x^{2}_{i} \underbrace{(R_i - \mathbb{E}[R_i])^2}_{\equiv \sigma^{2}_{i}} + \sum^{n}_{i=1}  \sum^{n}_{j=1, i \neq j} x_i x_j \underbrace{(R_i - \mathbb{E}[R_i])(R_j - \mathbb{E}[R_j])}_{\equiv \sigma_{ij}}] 

: \sigma^{2}_{P} = \sum^{n}_{i=1} x^{2}_{i} \sigma^{2}_{i} + \sum^{n}_{i=1}  \sum^{n}_{j=1, i \neq j} x_i x_j \sigma_{ij}  

I bpunann chomhualaithe,  x_i = x_j = \frac{1}{n} , \forall i, j .

: \sigma^{2}_{P} = n \frac{1}{n^2} \sigma^{2}_{i} + n(n-1) \frac{1}{n} \frac{1}{n} \sigma_{ij} 

: \sigma^{2}_{P} = \frac{1}{n} \sigma^{2}_{i} + \frac{n-1}{n} \sigma_{ij} 

: \lim_{n \rightarrow \infty} \sigma^{2}_{P} = \bar{\sigma}_{ij}  

Dá bhrí sin, nuair a théann an uimhir urrúis go dtí éigríoch, druidinn an athraitheas punainne go dtí an meánchomhathraitheas idir na hurrúis - seo é riosca córasach.

## Féach freisin

* Riosca airgeadas

## Tagairtí

Catagóir:Eacnamaíocht
Catagóir:Riosca airgeadas
Yellowknife

Is í **Yellowknife** (IPA: /ˈjɛloʊnaɪf/) príomhchathair Chríocha an Iarthuaiscirt, Ceanada. Tá sé suite i lár na tíre ar chladaí Great Slave Lake i ngar d'inbhear Yellowknife. 

Bunaíodh an baile sa bhliain 1935, nuair a aimsíodh ór sa cheantar.

Loisceadh 5 faoin gcéad d’fhoraoiseacha na tíre in 2023; b’éigean do dhaonra iomlán Yellowknife an chathair sin a fhágáil agus d’fhéadfaí deatach na dtinte a fheiceáil chomh fada ó dheas agus cathair Nua-Eabhrac.

## Féach freisin

* Críocha an Iarthuaiscirt

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha Cheanada
Danny Kennedy

Is polaiteoir Aontachtach é **Danny Kennedy**. Rugadh ar 6 Iúil 1959 sa Sruthán é. Is ball é de Pháirtí Aontachtach Uladh agus bhí sé ina chathaoirleach an pháirtí ó 2019 go 2021. Ba Chomhalta den Tionól Reachtach é d'Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha, ó 1998 go 2017.. 

Bhí sé sa Fheidhmeannas fosta mar an Aire do Forbairt Réigiúnach ó 2011 go 2015. Ba é an Leas-Cheann Comhairle sa Tionól é ó 2016 go 2017.

## Gairm pholaitiúil
Chuaigh sé sa Pháirtí Aontachtach Uladh i 1974. Toghadh ar Chomhairle an Iúir agus Mhúrn é i 1985 do ceantar na bhFeá. Ba chomhairleoir é go dtí 2011. 

Sa bhliain 1996, sheas sé sa Toghchán Fhóram Thuaisceart Éireann d'Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha ach bhí sé gan rath. Sa bhliain 1997, sheas sé san Olltoghchán. Fuair sé 18,000 vóta agus tháinig sé i ndara háit. Toghadh ar an Tionól i 1998. Rinne sé cathaoirleacht ar an choiste d'Oideachais ó 1998 go 2002 agus sa bhliain 2007 rinneadh ina chathaoirleach ar an choiste d'Oifig an Chéad-Aire agus an LeasChéad-Aire é. Atoghadh ar an Tionól é sna blianta 2003, 2007, 2011 agus 2016

Sheas sé san Olltoghchán d'Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha sna blianta 2005, 2010 agus 2015. Tháinig sé i gceathrú, tríú agus dara háit agus fuair sé 13.9%, 19.1% agus 32.7% den vóta faoi seach.

Chaill Kennedy a shuíochán ar an Tionól sa Toghchán 2017.

Sa bhliain 2019, sheas Kennedy sa Toghchán Pharlaimint na hEorpa do thoghcheantar Thuaisceart Éireann. Fuair sé 53,052 vótaí céadrogha agus tháinig sé sa séú háit mar sin níor toghadh é.

Ar 23 Nollaig 2019, ceapadh ina chathaoirleach den PAU é. Thóg sé áit Reg Empey sa phost. D'éirigh sé as an phost i 2022 agus thóg Jill Macauley a áit.

## Saol pearsanta
Tá sé pósta le Karen agus tá triúr páistí acu, Steven, Philip agus Hannah. 

Rinne sé staidéar ar Ardscoil an Iúir agus d'oibrínn sé le British Telecom ar feadh scór bliain sular toghadh é. 

Is ball den Ord Buí é.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Ard Mhacha
Catagóir:Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh
Banc ceannais

[mion|clé|[Banc Ceannais na hÉireann inniu]]
Institiúid is ea **banc ceannais** ar a luíonn de ghnáth an phríomhfhreagracht maidir le fás stoic airgid a thíre a rialú. Go minic, tá na bainc cheannais freagrach as rialáil airgeadais chomh maith, agus déanann siad maoirseacht ar ghníomhaíochtaí airgeadais.

## Naisc sheachtracha
* Agallamh le T.K.Whitaker, Gobharnóir, Banc Ceannais na hÉireann, 1969–1976 ar  TG4, 2006 agus alt anseo.
[mion|clé|[Banc Ceannais na hÉireann roimh 2016]]

## Tagairtí

* ''An Banc Ceannais Eorpach, An t-Eurochóras agus An Córas Eorpach Banc Ceannais'', BCE, 2011

Catagóir:Eacnamaíocht
Catagóir:Baincéireacht
Catagóir:Bainc cheannais