open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bryan Cullen

Is imreoir peil Ghaelaigh é **Bryan Cullen** le foireann Bhaile Átha Cliath agus Skerries Harps. Bhuaigh Cullen Craobh na hÉireann le Baile Átha Cliath i 2011. Bhuaigh sé Craobh Laighean sé huaire, leis an gceann is déanaí i 2011 in éadan Loch Garman. 

## Contae
Bhí an bua ag Bryan le Baile Átha i gCraobh Mionúir Laighean i 2001. Bhuaigh sé Craobh na hÉireann mar chaptaen na foirne in éadan Chiarraí i bPáirc an Chrócaigh i Meán Fómhair 2011. 
## Club
Bhuaigh sé Craobh Idirmheánach Bhaile Átha Cliath le Skerries Harps i 2011.

## Tagairtí

Catagóir:Peileadóirí Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Limehouse

Is baile é **Limehouse** atá suite sa bhuirg Tower Hamlets, Londain Thoir. I ndaonáireamh na bliana 2011 fuarthas 15,986 duine ina gcónaí ann.

 

Catagóir:London Borough of Tower Hamlets
Old Ford

Is baile é **Old Ford** atá suite sa bhuirg Tower Hamlets, Londain Thoir. 

Catagóir:London Borough of Tower Hamlets
Brick Lane

[mion|clé|Comhartha sráid Brick Lane scríofa i m[An Béarla|Béarla agus an Bheangáilis]]
Is sráid aithnidiúil suite sa London Borough of Tower Hamlets í **Brick Lane**.

Catagóir:London Borough of Tower Hamlets
Fuidheigh

Is oileán é **Fuidheigh** (nó **Bhuia**), gar do Beinn na Faoghla sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Baile a' Mhanaich

Is é **Baile a' Mhanaich** sráidbhaile ar an mBeinn na Faoghla, Comhairle nan Eilean Siar. Bhí cónaí ar 443 duine i Baile a' Mhanaich sa bhliain 2001.

## Teangacha

Bhí Gaeilge na hAlban (Gàidhlig) ag 37% de dhaonra Baile a' Mhanaich sa bhliain 2001. 

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Naomh Ambrós

Ba easpag ar Milano é **Ambrós** () sa cheathrú aois (rugadh Ambrós idir 337 agus 340 agus fuair sé bás ar an 4 Aibreán 397). Bhí Ambrós mar dhuine de na daoine ba mhó thionchar san eaglais ag an am.  

## Luathshaol
Fuair Ambrós oiliúint i ndlí agus reitric agus bhí post aige mar státseirbhíseach in Impire na Róimhe.  

## Milan
Ag an bpointe sin, bhí príomhchathair na hImpire lonnaithe i Milano. Fuair easpag Mhilano bás i 374 agus thoghadh Ambrós mar easpag, cé nach raibh sé baiste ag an am.  I 387, báistigh Ambrós Agaistín in Aifrinn Domhnaigh na Cásca. Oirníodh ina shagart é agus ceapadh é mar Easpag Mhilano. 

Bhí cáil faoi leith ag Ambrós mar sheanmóirí. Chuaigh Naomh Agaistín, nach raibh ina Chríostaí ag an am, chuig an ardeaglais i Milano chun éisteacht le Ambrós ag seanmóireacht.

Fuair Ambrós bás ar 4 Aibreán 397. Tá a lá féile ar 7 Nollaig.

## Tagairtí

Catagóir:Dochtúirí na hEaglaise
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Fealsúna
Catagóir:Filí na Sean-Róimhe
Catagóir:Fir
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Tollán Mhuir nIocht

clé|250px|mion|Tollán Mhuir nIocht
Is tollán iarnróid faoi Mhuir nIocht, idir Sasana agus an Fhrainc, é **Tollán Mhuir nIocht**. 

## Stádas
Síníodh Conradh Canterbury ar an 12 Feabhra 1986. Is faoi Choimisiún Idir-Rialtasach atá sé rialacha sábháilteachta an Aontais a chur i bhfeidhm maidir le Tollán Mhuir nIoch. I réimse na sábháilteachta baineann an Coimisiún Idir-Rialtasach tairbhe as comhairle ón Údarás um Shábháilteacht Thollán Mhuir nIocht. 
clé|mion|Scéimre
clé|mion|177x177px

## Stair
D’oscalaíodh go hoifigiúil Tollán Mhuir nIocht ar 6 Bealtaine 1994.  Chuir Banríon na Breataine agus an tUachtarán Mitterand  tús le ré nua an lá sin.  
clé|mion|177x177px
Sa bhliain 2015, chuir rialtais na Breataine agus na Fraince  i bhfeidhm srianta níos doichte chun dul i ngleic le hinimircigh mhídhleathacha ag taisteal thrí Thollán Mhuir nIocht. Chuir siad breis póilíní chur ar dualgas i gcalafort Calais sa Fhrainc. Ag an am, bhí na mílte inimirceach ag campáil ag calafort Calais agus iad ag iarraidh an Ríocht Aontaithe a bhaint amach.

Gheall na húdaráis ag an am nach mbeadh na rialuithe slándála ródhian ar an taistealaithe. Ach uaireanta bhí scuainí fada ann fós sa bhliain 2019.

## Tagairtí

Catagóir:Tolláin
Jack Wall

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála do Chill Dara Theas é **Jack Wall**. Tá sé ina bhall de Páirtí an Lucht Oibre.

Níor ghlac sé páirt san Olltoghchán 2016.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)
Catagóir:Baill den 20ú Seanad
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Polaiteoirí as Cill Dara
Kevin Humphreys

Is polaiteoir Éireannach, Seanadóir agus iar-Theachta Dála do Bhaile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016) é **Kevin Humphreys**. Sa Rinn a rugadh é ar 4 Feabhra 1958. Tá sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre. Ar an Rolla Riaracháin atá sé.

## Féach freisin

* Baile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016)
* Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Thoir Theas
* Polaiteoirí i gCuan Bhaile Átha Cliath Theas
* Cuan Bhaile Átha Cliath Theas

## Tagairtí

Catagóir:Cuan Bhaile Átha Cliath Theas (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath

Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 25ú Seanad
Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016)
Miodóg

mion|clé|Miodóga Neoiliteacha Uachtair
Is éard is **miodóg** (nó **duirc**) ann ná scian le barr géar a bhí deartha nó gur féidir léi a bheith úsáidte mar uirlisí troda i gcomhair sáite. Téann dearadh na huirlise siar go dtí aimsir réamhstaire an duine, agus baineadh úsáid as miodóga ón tréimhse sin ar aghaidh go dtí an lá atá inniu ann i gcomhfhorrántais nó achrainn dlúth-chomhrac. D'úsáid go leor cultúr ársa miodóga maisithe chun críocha deasghnátha agus searmanais, treocht a lean go dtí na linne seo i bhfoirm sceana ealaíne. Caithfidh go ndeachaigh cruth sainiúil agus úsáid stairiúil na miodóige i gcion go mór ar shaol an duine ar an domhan.
[mion|Miodóg Mogólach ón [India]]

## Féach freisin
* Claíomh

Catagóir:Miodóga
Cubitt Town

Is baile é **Cubitt Town** atá suite sa bhuirg Tower Hamlets, Londain Thoir. 

Catagóir:London Borough of Tower Hamlets
CLG Cill Daingin

Is club Cumann Lúthchleas Gael i gContae Chill Dara é **CLG Cill Daingin**, a athbhunaíodh sa bhliain 2001.

## Stair
Bunaíodh an club sa tús an fichiú haois, ach tháinig deireadh leis sa bhliain 1915. Thosaigh an cumann arís sa bhliain 1925 agus d'imir siad in aghaidh Teach Dhá Mhíle sa chluiche ceannais na sraith shóisearach sa bhliain chéanna. Is é an scór an chluiche anaithnid. An dá scór bliain seo a leanas a bhí le bheith rathúil do Chill Daingin. Bhuaigh siad an sraithe sóisearaí dhá uair i 1930 agus 1932 agus na craobhchomórtais sóisearach i 1942. Imir an club camógaíochta freisin sna 1930í. Áfach, ag na 1960idí, scoir an chlub a bheith ann. 

Bhí an chlub athbhunú sna 1970. Bhí an fhoireann iomaitheoir sa chraobh sóisearach de 1980, buailte le Baile Riobaird. Chríochnaigh an club arís sa bhliain chéanna, mar gheall ar líon íseal sa sráidbhaile ag an am.

## I láthair na huaire
Ba é an chlub a athbhunaíodh sa bhliain 2001. Bhuaigh siad an Craobhchomórtais Shóisearaigh C agus B i 2003 agus 2005 faoi seach. Bhuille an fhoireann shinsearach Crochta na Gréine sa chluiche deireanach na sraith 5 i 2008. Sa bhliain 2010 ainmníodh siad an Chlub Chill Dara na Bliana. D'oscail siad a gcuid páirc nua sa bhliain chéanna. Tá béim mhór a chuirtear ar peile na mban agus fhoirne faoi aois freisin.

## Onóracha
* 1930-Sraith Shoisearach
* 1932-Sraith Shoisearach
* 1942-Craobh Peile Sóisearaigh Chill Dara
* 2003-Sraith Shoisearach C
* 2004-Sraith Shoisearach B
* 2004-Craobh Peile Sóisearaigh C
* 2008-Sraith Shinsearach 5

## Naisc sheachtracha
* Kildangan GAA Club (Béarla) 
* Kildare GAA (Béarla) 

## Tagairtí

CLG Cill Daingin
CLG Cill Daingin
Canúintí Ceoil

Sraith faisnéise ceoil ar TG4 faoi stíleanna réigiúnacha ceoil é **Canúintí Ceoil**.

## Cláir

### Canúintí Ceoil (1/6) ([[7 Deireadh Fómhair]], [[2007]])
Sa chéad chlár den tsraith seo labhraíonn an seinnteoir fliúite Séamus Tansey ar stíleanna réigiúnacha ceoil. Tá seisean den tuairim go gcaithfear na traidisiúin réigiúnacha a choinneáil beo má táthar le ceol Gaelach a choinneáil beo. Chuaigh Canúintí Ceoil ar fud na tíre chun an scéal a fhiosrú agus casadh le Peter Browne, Joe Byrne, Mairéad Ní Mhaonaigh, Gary Hastings agus le hÁine Hensey. Sa chéad chlár den tsraith labhradh le Peter Browne agus an seinnteoir fliúite Séamus Tansey ar stíleanna réigiúnacha ceoil. Tá seisean den tuairim go gcaithfear na traidisiúin réigiúnacha a choinneáil beo má theastaíonn an ceol Gaelach a choinneáil beo.

### Canúintí Ceoil (2/6) - [[Contae Dhún na nGall|Dún na nGall]] ([[14 Deireadh Fómhair]], [[2007]])
[thumb|border|right|[http://www.youtube.com/watch?v=bEATwAZQhQE Clár ] ó [TG4 ]]Is fidléir í Mairéad Ní Mhaonaigh. Rugadh i gContae Dhún na nGall í agus síleann sí go ndéantar nasc idir an fhidil agus Contae Dhún na nGall go minic. Téann sí chun cainte le fidléirí aosta agus óga agus insíonn siad di cad a spreag iad chun ceoil.

### Canúintí Ceoil (3/6) - [[Contae an Chláir]] ([[21 Deireadh Fómhair]], [[2007]])
Traidisún agus stíl ceoil Contae an Chláir a phlé An tseachtain seo tabharfaidh Áine Hensey cuairt ar Contae an Chláir. Labhraíonn sí le ceoltóirí mar Noel Hill, Mary McNamara, Joe Ryan, Kitty Hayes, Geraldine Cotter agus Peter O’Louglin.

### Canúintí Ceoil (4/6) - [[Contae Fhear Manach]] ([[28 Deireadh Fómhair]], [[2007]])
Traidisiún agus stíl cheoil Chontae Fhear Manach a phlé. 'Tá na foinn nach mbíodh le cloisteáil ach amháin i bhFear Manach uair amháin le cloisteáil ar fud an domhain anois'” a deir Gary Hastings linn ar Chanúintí Ceoil na seachtaine seo. Labhraíonn sé le ceoltóirí mar Bríd Donnelly, Séamus Quinn, agus Jim McGrath.

### Canúintí Ceoil (5/6) - Tuaisceart [[Connacht|Chonnacht]] ([[4 Samhain]], [[2007]])
Bhí traidisiún agus stíl cheoil Thuaisceart Chonnacht á bplé. Labhair Joe Byrne le ceoltóirí mar Michael Coleman, PJ Conlon, John McKenna, agus Séamus Tansey.

### Canúintí Ceoil (6/6) - Sliabh Luachra ([[11 Samhain]], [[2007]])
Breathnaídh ar pholcaí agus ar shleamhnáin i Sliabh Luachra le Peter Browne sa chlár seo. I measc na n-aíonna, bhí Dónal O’Connor, Bille Clifford, Aoife Ní Chaoimh agus Máire Ní Chaoimh.

## Tagairtí

## Naisc
* Ceol traidisiúnta na hÉireann
* Amhráin is Ansa Liom
* Ceol na nOileán

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil, eolas faoin chlár ar shuíomh TG4 
* Sruth beo agus Cartlann (tg4-player)

Catagóir:Cláir theilifíse
Catagóir:Cláir TG4
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir Ceoil‎
Catagóir:Cláir Cainte‎
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2007
Comhairle nan Eilean Siar

Is í **Comhairle nan Eilean Siar** (Gaeilge na hÉireann; *Comhairle na nOileán Thiar*) an chomhairle rialtais áitiúil do cheantar comhairle na nOileán Thiar in Albain. De réir dhaonáireamh na Ríochta Aontaithe in 2011 bhí cónaí ar 27,684 duine sa cheantar comhairle, aníos ó 26,502 duine sa bhliain 2001. 

## Teanga

De réir an daonáirimh a rinneadh sa bhliain 2011 bhí Gaeilge na hAlban (*Gáidhlig*) ag 52.3% den daonra a bhí trí bliana d'aois nó níos sine ag an am. Bhí 7.4% den daonra ábalta an Albainis a labhairt. Dúirt 41.4% den daonra go n-úsáideann siad teanga eile seachas an Béarla sa bhaile (Gaeilge na hAlban don chuid is mó).

## Reiligiún

Bhí 42.5% don daonra ina mball don Eaglais Albanach, 12.3% mar Caitliceach agus bhí 19.1% don daonra ina mball d'Eaglais Críostaí eile. Ní raibh aon reiligiún ag 18.1% don daonra.   

## Naisc sheachtracha

* http://www.scotlandscensus.gov.uk/ods-web/area.html

## Tagairtí

Catagóir:Ceantair chomhairle na hAlban
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Rónaigh, Atlantach Thuaidh

clé|250px|mion|Rónaigh
Is oileán é **Rónaigh**, gar do na hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar. 

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Aldborough Hatch

Is baile é **Aldborough Hatch** atá suite sa bhuirg Redbridge, Londain Thoir. I ndaonáireamh na bliana 2011 fuarthas 14,544 duine ina gcónaí ann.
 

Catagóir:London Borough of Redbridge
Aldersbrook

Is baile é **Aldersbrook** atá suite sa bhuirg Redbridge, Londain Thoir.
 

Catagóir:London Borough of Redbridge
Botaí

deas|250px|thumb|Botaí
Is foscadán bunúsach é **botaí** nó **both**,
De ghnáth, fágtar iad neamhghlasáilte agus bíonn siad ar fáil do dhuine ar bith le húsáid saor in aisce. 
Faighter iad i gceantair iargúlta sléibhtiúla in Éirinn agus in Albain, i dTuaisceart Shasana, agus sa Bhreatain Bheag. Tá siad coitianta go háirithe i nGarbhchríocha na hAlban, ach is féidir foirgnimh ghaolmhara a fháil ar fud an domhain (mar shampla, sna tíortha Nordacha bíonn botháin i lár an fhiántais).

## Tagairtí
Céili Dé

Ba mhanach Gaelach a bhí i g**Céli Dé** as an 8ú go 12ú haois, ina chónaí mar ancaire, de ghnáth i ndream den trí déag (ar an sampla Criost agus a nAspail). 

## Tagairtí
Ortadocsacht an oirthir

deas|250px|thumb|An Eaglais Crochta, Caireo
 

Is é Ortadocsacht an oirthir creideamh na eaglaisí Criostai a ní aithiníodh ach trí comhairlí éacúiméineach - an Chéad Comhdháil Nícé, an Chéad Chomhdháil Cathair Chonstaintín agus an Chéad Chomhdháil Eifeasas. Níl na eaglaisí seo i gcomaoin go hionúil leis na Eaglaisi Cheartchreidmheach an Oirthir ach tá siad i ndialóg chun aontacht a fhilleadh. 

## Féach freisin
* Eaglais Ortadocsach Choptach
* Eaglais Ortadocsach Aetópach
* Eaglais Ortadocsach Siriceach

## Tagairtí

Catagóir:Sainchreidimh Chríostaí
An Róidéis

Tugadh **An Róidéis** (*Rhodesia* i mBéarla) ar dhá thír san Afraic, Tuaisceart na Róidéise (An tSaimbia sa lá atá inniu) agus Deisceart na Róidéise (An tSiombáib anois). Coilíneachtaí de chuid na Breataine go dtí lár na fichiú haoise a bhí iontu. Bhí siad ainmnithe in ómós do Cecil Rhodes.

Catagóir:Tíortha na hAfraice
Catagóir:Iar-thíortha
Catagóir:An Róidéis
Máisiúnachas

mion|suaitheantas
Is éard atá i gceist le **máisiúnachas** (freemasonry) ná eagraíocht shóisialta a tháinig ar an saol sna 17ú agus 18ú haoiseanna ar an laghad. Bhí an Eaglais Chaitliceach Rómhánach ariamh ina choinne.mion|An ''Goose agus Gridiron'', mar ar bunaíodh an chéad lóiste Máisiúnach|256x256px
## Stair
[clé|mion|Bóthar Glenogle, [Dún Éideann]]
Bunaíodh an máisiúnachas i Sasana sa bhliain 1717 nuair a tháinig scata fear le chéile sa teach ósta *Goose and Gridiron* i Londain. Chuir siad an chéad Lóiste Mór ar bun.

### Gearmáin na Naitsithe
[clé|mion|[Josephine Baker;  ghlac sé ballraíocht sa chraobh  *Nouvelle Jérusalem*]]
Scríobh Hitler nach raibh sna Máisiúin ach balbháin de chuid na comhcheilge Giúdaí, agus go raibh siad ag scaipeadh síochánachais a bhí ag cur fearúlacht agus cogúlacht an fhir Ghearmánaigh ó mhaith.

Ar an 8 Eanáir 1934 sa Ghearmáin, cuireadh cosc leis an máisiúnachas ar fad. Choigistigh Roinn Gnóthaí Inmheánacha na Gearmáine maoin agus fáltas na gcraobhacha máisiúnacha. Aon duine a bhí ina mháisiún nuair a shealbhaigh Hitler an chumhacht sa Ghearmáin, ní raibh cead aige ballraíocht a lorg i bpáirtí na Naitsithe ná oifig phoiblí a shealbhú. 

Dhearc an páirtí ar na máisiúin mar naimhde ar chúiseanna idé-eolaíochta. Dá bharr sin, bhí ar na máisiúin sna campaí géibhinn níos déanaí triantán dearg a chaitheamh lena stádas mar chimí polaitiúla a thaispeáint don tsaol ina dtimpeall.

Is deacair a rá, cé mhéad máisiún a maraíodh sna campaí géibhinn. Creidtear go bhfuil an figiúr ceart suite idir ochtó míle agus dhá chéad míle.
[mion|Masonic Hall, bóthar Hamilton, [Beannchar, Contae an Dúin|Beannchar, An Dún|192x192px]]

## In Éirinn
Ceaptar gur bunaíodh an chéad Lóiste Mór in Éirinn sa bhliain 1725. Is é an Lóiste Mór Éireannach an dara ceann ar domhan dár bunaíodh agus is é an ceann is sine dá maireann inniu. Tá ceanncheathrú an Lóiste i Halla na Máisiún, Sráid Theach Laighean.

## Láithreán gréasáin
* Database of Masonic material, Ollscoil Bradford  (as Béarla)

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí
Carthage College

Coláiste atá suite i Kenosha, Wisconsin is ea **Carthage College**. Bhí sé lonnaithe ar dtús i Carthage, Illinois, ach bhog sé go dtí Kenosha sna 1960í.

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoileanna i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Seoirse III na Breataine Móire agus na hÉireann

Bhí **Seoirse III** (4 Meitheamh 1738 – 29 Eanáir 1820) nó **Seoirse III na Breataine Móire agus na hÉireann** ina rí ar an mBreatain Mhór agus ar Éirinn ó 25 Deireadh Fómhair 1760 go dtí 1 Eanáir 1801. I ndiaidh an dáta sin, bhí sé ina rí ar an Ríocht Aontaithe, tar éis cur i bhfeidhm Acht an Aontais.  

Shínigh sé Acht Québec (1774) a chur Fuascailt na gCaitliceach i bhfeidhm. 

Bhí sé ina rí nuair a bhain coilíneachtaí Mheiriceá neamhspleáchas amach ón mBreatain. Bhí  fadhbanna meabhairshláinte aige ar feadh cuid mhaith dá shaol. 

Ba é an chéad rí de shliocht Hanover a raibh Béarla mar theanga dhúchais aige. Tháinig a mhac, Seoirse IV, i gcomharbacht air.

## Tuilleadh léitheoireachta
*George III: America's Last King* Jeremy Black Yale University Press 2006.

## Tagairtí

 
Catagóir:Daoine a rugadh i 1738
Catagóir:Básanna i 1820
Catagóir:Bailitheoirí ealaíne
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Cogadh 1812
Catagóir:Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá
Catagóir:Cogaí Napoléon
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Eaglais Shasana
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht Naofa Rómhánach
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Ríthe Gearmánacha
Catagóir:Ríthe na hÉireann
Catagóir:Ríthe na nAlbanach
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Aois toilithe

Is éard is **aois toilithe** ann ná an aois a mbíonn duine sean go leor chun caidreamh collaí a bheith aige nó aici le duine fásta gan an dlí a shárú. 

In Éirinn, lasmuigh den phósadh, is é 17 bliana an aois thoilithe, 16 bliana sa phósadh. I dTuaisceart Éireann agus an chuid eile den Ríocht Aontaithe is é 16 an aois toilithe. Bíonn an aois toilithe idir 16 agus 18 i Stáit Aontaithe Mheiriceá ag brath ar an stát.
Catagóir:Gnéasacht an duine
Catagóir:Ógántacht
Steatoda grossa

thumb|Steatoda grossa
San Astráil tugtar an “damhán donn tí” ar **Steatoda grossa**. Gnáthspéiceas é san Astraláise, i Meiriceá Thuaidh agus san Eoraip. 

Tá bolg mór cruinn ar *S. grossa*. Tá an ceann baininscneach 6-10.5 mm ar fad, agus an ceann firinscneach beagán níos giorra. Tá dath dorcha ar *S. grossa* agus é idir donnchorcra agus dubh. De ghnáth tá cosa an chinn fhirinscnigh beagán níos rua ná cosa na cinn bhaininscnigh. 

Is féidir leis an gceann baininscneach maireachtáil chomh fada le sé bliana, ach is annamh a mhaireann an ceann firinscneach níos faide ná bliain go leith. Is féidir leis an damhán seo teacht gan bhia ar feadh tamall maith ach uisce a bheith ar fáil. 

Is féidir leis an gceann baininscneach trí shac nó os a chionn a bhreith in aghaidh na bliana, agus idir 40 agus 100 ubh i ngach sac. Bíonn an mháthair á bhfaire agus an t-ál ag ullmhú chun teacht amach. Tagann an damháiníní amach i gceann míosa tar éis bhreith an tsaic.

Ar nós ball eile den fhine *Theridiidae*, déanann *S. grossa* líon, agus braitheann sé ar chrith na dtéad chun rabhadh a fháil faoi chreach nó faoi namhaid. Níl fonn ionsaithe air, agus is nós aige teitheadh roimh ainmhí mór nó dhuine. 

## Nimh

Is féidir le nimh an damháin seo dochar a dhéanamh do dhaoine, cé nach buan an rian a fhágtar orthu. Éiríonn spuaiceanna ar a gcraiceann agus ní bhíonn siad ar fónamh ar feadh roinnt laethanta. Tá frithnimh *Latrodectus* go maith chun an tinneas a leigheas. 

## Tagairtí

## Le léamh
* Levi, H.W (1957). *The spider genera Crustulina and Steatoda in North America, Central America, and the West Indies (Araneae, Theridiidae).* Bull. Mus. Comp. Zool. 117(3):367-424

## Naisc sheachtracha

* San Diego Natural History Museum: S. grossa
* GeoSpecies Database University of Wisconsin: grianghraf de ''S. grossa''

Catagóir:Damháin Alla
Alfred Milner

Bhí **Alfred Milner** (23 Márta 1854 – 13 Bealtaine 1925) ina riarthóir coilíneach agus státaire Briotanach. Bhí sé ina Ard-Choimisinéir san Afraic Theas agus den chuid ba mhó ba é a bhí freagrach as Dara Cogadh na mBórach. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1854
Catagóir:Básanna i 1925
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Daoine Gearmánacha
Catagóir:Eagarthóirí
Catagóir:Fir
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Polaiteoirí na hAfraice Theas
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Síónaigh
Catagóir:Taidhleoirí Briotanacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Loch nam Madadh

Is é **Loch nam Madadh** príomhbhaile ar an Uibhist a-Tuath, Comhairle nan Eilean Siar.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Poblacht na hAfraice Theas

Ba stát i ndeisceart na hAfraice sa naoú haois déag é **Poblacht na hAfraice Theas (An Ollainnis: ''Zuid-Afrikaansche Republiek*** nó an ***ZAR'')** ar a dtugtar **Poblacht Transvaal** freisin, ó 1852 go 1902.  Tá sé anois mar chuid de Afraic Theas. 
clé|mion|215x215px|1885ː Poblacht Transvaal
Bunaíodh an Phoblacht sa bhliain 1852, agus bhí sé neamhspleách sa tréimhse 1856-1877, agus arís ón mbliain 1881-1900 (nó 1901 nó 1902) mar thoradh ar an gCéad Chogadh na mBórach, inar bhain na Boers a neamhspleáchas ó Impireacht na Breataine amach. 

Tháinig deireadh lena gcuid neamhspleáchais nuair a chailleadar an Dara Cogadh na mBórach (1899-1902) i gcoinne Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann agus a dá choilíneacht san Afraic Theas, Natal agus Coilíneacht na Rinne ('Cape Colony').

## Féach freisin

* An Afraic Theas, an tír inniu
* Cogadh na mBórach
* An Saorstát Oráisteach

## Tagairtí


Catagóir:Cogadh na mBórach
Catagóir:Iarphoblachtaí
Catagóir:Iar-Stáit agus críocha
Catagóir:Stair na hAfraice Theas
Loch Sgadabhagh

Is loch suite ar an Uibhist a-Tuath, Comhairle nan Eilean Siar é **Loch Sgadabhagh**.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
So Weird

Clár teilifíse ar an Disney Channel ba é ***So Weird***. Bhain an scéal le déagóir darbh ainm Fiona Phillips agus mar a tugadh isteach san asarlaíocht í.

## Tagairtí

Catagóir:Cláir do pháistí
Aithris (bitheolaíocht)

thumb|Taispeántas na dathaithrise idir an fheithid ''Mantis religiosa'' agus an planda ''Asteraceae''Sa bhitheolaíocht éabhlóideach, is éard is **aithris** ann ná an chosúlacht a léiríonn speiceas amháin d'ainmhithe, ach go háirithe na feithidí, le speiceas eile, a chosnaíonn é nó an dá cheann acu ó chreachadóirí. Is féidir gurb i dtéarmaí dealraimh, crutha, iompraíochta, fuaime, bolaidh nó fiú suímh, a aimsítear an mhacasamhail agus iad beirt an-ghar dá chéile.
Tarlaíonn an aithris nuair a fabhraíonn grúpa orgánach, *na haithriseoirí*, i dtreo is go gcomhroinneann siad tréithe meabhairbhraite coiteann le grúpa eile, *na samhlacha*. Stiúrann gníomh roghnach an ghlacadóra an éabhlóid. Mar shampla, éin a bhaineann úsáid as radharc chun feithidí inite a aithint (an t-aithriseoir), ach ag an am céanna a sheachnaíonn na samhlacha urchóideacha.

Tógtha le chéile, tugtar *aithris choimpléasc* ar an staid seo. De ghnáth, is speiceas eile é an tsamhail ach amháin i gcásanna na huasúileth-aithrise. Is minic gurb orgánach idirmheánacha eile an *glacadóir comhartha* cosúil le creachóir coiteann an dá speiceas, ach d'fhéadfadh sé gurb é an tsamhail féin, mar shampla leamhan ag déanamh aithris ar a damhán alla, a chreachadóir. Mar idirghníomhaíocht, bíonn an aithris i bhformhór na gcásanna ina bhuntáiste do na haithriseoirí agus ina mhíbhuntáiste don ghlacadóir, ach is féidir go mbeadh méadú, laghdú nó gan éifeacht a bheith ar oiriúnachta na samhla, ag brath ar an staid. Bíonn sé deacair samhlacha a shainmhíniú i gcásanna áirithe, mar shampla, is féidir nach mbíonn spotaí súl cosúil le súile orgánaigh ar leith eile, agus is minic nach féidir duaithníocht a chur i leith aon tsamhail ar leith.
thumb|200px|An chiaróg dhuille (Chrysolina americana) i bhfolach ar an phlanda 'Salvia sp'.
Go bunúsach, is éard is duaithníocht ann (sa chás ina mbíonn speiceas cosúil len a thimpeallacht) ná *amharcaithris*. Sa lár, idir 'duaithníocht' agus 'aithris' bíonn a mhiméis ann, ina thógann an t-aithriseoir airíonna ruda nó orgánaigh ar leith, agus is airíonna iad atá neodrach don *glacadóir comharthaná*.
Is féidir an easpa fíor-idirdhealaithe idir an dá feiniméin a fheiceáil in ainmhithe atá cosúil le craobhóga, coirt, duilleoga nó [ bláth|bláthanna]], sa mhéid is go mbíonn siad aicmithe go minic mar 'duaithnithe' (Is cuid den phlanda a "thimpeallacht"), ach rangaítear iad uaireanta mar aithriseoirí (bíonn planda ina orgánach feisin). Is coincheap níos leithne é 'an criopsach' (Béarla:Crypsis) a chuimsíonn gach cineál modha a n-úsaidtear chun braite a sheachaint, mar shampla aithris, duaithníocht, dul i bhfolach srl

*
Catagóir:Bitheolaíocht
Catagóir:Polamorfacht
Sparassidae

Fine de dhamháin alla is ea na **Sparassidae** a dtugtar “damháin seilge” orthu go minic. Tá toirt measartha mór iontu, agus tá siad le fáil i gcuid mhaith den Astraláise, san Afraic, san Áise, i Meiriceá Thuaidh agus Theas agus timpeall na Meánmhara.
   
De gháth tá droim an damháin alla seo donn nó liath, ach tá comharthaí dubha agus bána ar an taobh thíos de mhórán spéiceas, agus baill rua ar áit an bhéil. Tá clúmh orthu, cé go bhfuil slata ar a gcosa. 
Tá ocht súile acu agus iad ina dhá shraith de cheathrar. Tá radharc a súl measartha maith agus is féidir leo daoine agus ainmhithe móra a fheiceáil tamall uathu.

 thumb|Damhán seilge ag ithe ciaróige
thumb|Damhán seilge thíos faoi chearchall in Victoria san Astráil

Feithidí agus inveirteabraigh is mó a itheann siad, agus scincí nó geiceonna ó am go chéile. Bíonn siad ina gcónaí i ngága i rúsc ach is minic le fáil i dtithe agus i bhfeithiclí iad. Is maith leo cónaí faoi rúsc agus charraigeacha, agus is minic a bhuailtear leo i seideanna agus in áiteana ciúine eile dá leithéid. 

Tá siad gasta ar a gcosa, agus is minic a thugann siad léim agus iad ag rith. Imíonn siad ar bhallaí agus ar an tsíleáil, agus tá luí acu le greamú duit má thógtar iad, i dtreo gur dócha go mbainfidh siad greim asat agus tú ag iarraidh iad a chroitheadh díot.

## Goradh
Is mór an difríocht atá idir saic uibheacha na ngéineas difriúil. Is gnách le *Palystes* na saic a fhágáil ar crochadh i dtoir agus iad a theanntú le duilleoga. thumb|150px|Sac a bhaineann le ''Palystes castaneus''. B’fhéidir go n-úsáidfí blúirí páipéir mar theanntú istigh i dteach. clé|150px|thumb|Ál ''Sparassidae'' ag briseadh amach as na huibheacha. Fágann *Pseudomicrommata* an sac amuigh san fhéar (*Eragrostis*), agus tugann speicis éigin an sac leo ina mbéal. Cosnaíonn na damháin bhaininscneacha a n-ál go fíochmhar. 

Déanann damháin fhirinscneacha de *Heteropoda venatoria*, spéiceas atá le fáil timpeall an domhain, fuaim shubstráiteach nuair a aimsíonn siad faramóin atá fágtha ag damhán baininscineach den spéiceas céanna. Baineann na damháin fhirinscneacha tairbhe as a gcosa chun creathanna a sheoladh chun an dromchla a bhfuil siad. Tagann an chuid is mó den fhuaim as creathanna tréana an bhoilg.

## Nimh
Baineann *Sparassidae* úsáid as nimh chun a gcreach a dhíluailiú agus cuidiú le bia a dhíleá. Uaireanta baineann siad greim as duine á gcosaint féin, ach meastar nach mór an chontúirt iad do dhaoine folláine. Rinneadh taighde ar ionsaithe damháin alla san Astráil, agus aird ar leith á tabhairt ar *Sparassidae*, ach ní bhfuarthas airíonna a bhí an-dian nó neamhchoitianta. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Bileog faoi dhamháin seilge ó Mhúsaem na hAstráile
* Badge Huntsman Spider  ag Músaem Victoria
* Saghsanna ''Sparassidae''  Ollscoil Dheisceart Queensland – pictiúir agus cuntas
* Remarkable Australian Lichen Huntsman  at American Arachnological Society
* ''Heteropoda venatoria'' ag Institiúid an Bhia agus na nEolaíochtaí Feirmeoireachta in Ollscoil Florida.
* ''Olios sp.'' i bhfístéip ó Costa Rica

Catagóir:Damháin Alla
Eilean Dòmhnaill

Is crannóg é ***Eilean Dòmhnaill***, suite i Loch Olabhat in Uibhist a-Tuath sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar, in Albain. B'fhéidir gurb é an chrannóg is sine dá maireann. Ag brath ar ha hearraí potaireachta Unstan a fuarthas ar an chrannóg, meastar go dtéann sí seo siar go ham éigin idir 3200 RC agus 2800 RC.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Teampull na Trionaid

Is eaglais den 13ú haois é **Teampull na Trionaid**, i gCáirinis, ar an Uibhist a-Tuath sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar. 

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Cionta in aghaidh an Oird Phoiblí (Éire)

Is é an tAcht um Cheartas Coiriúil (Ord Poiblí) ón mbliain 1994 an píosa reachtaíochta is tábhachtaí in Éirinn a bhaineann leis na **cionta in aghaidh an oird phoiblí**. Is é is ábhar don Acht seo ná iompraíocht na ndaoine in áiteanna poiblí, agus tá forálacha ann a chuireann ar chumas na n-údarás diansúil a choinneáil ar na himeachtaí poiblí. Is é is aidhm don Acht ná:

* reachtaíocht nuashonraithe a chur ar fáil leis na cionta in aghaidh an oird phoiblí a shainmhíniú;
* cionta ar leith a shainmhíniú a bhaineann le cambheartaíocht agus le hiarrachtaí bagracha chun airgead a éileamh ar dhaoine;
* na cumhachtaí is na treoirlínte a thabhairt do na húdaráis leis na sluanna a rialú ag imeachtaí poiblí; agus
* cionta nua bainteacha a shainmhíniú, cosúil leis an gcosc ar fhógraíocht an striapachais.

De réir an dlí in Éirinn, is éard atá i gceist le h-"áit phoiblí" ná na bóithre, na páirceanna poiblí, na láithreacha caithimh aimsire, na reiligí, na cealla, na traenacha, na busanna agus na feithiclí eile a úsáidtear san iompar phoiblí.

Má chreideann an Garda Síochána go bhfuil tú páirteach i gcionta den chineál seo, caithfidh tú d'ainm agus do sheoladh a thabhairt nuair a iarrfar ort iad, agus má dhiúltaíonn tú, is cion ann féin é. Tá na Gardaí, fiú, i dteideal tú a ghabháil gan bharántas mura dtugann tú d'eolas pearsanta i gcás den chineál seo, agus is féidir fíneáil an D-ranga a ghearradh díot.

De réir an Achta is féidir cosc a chur ort freastal ar an áit ina ndearna tú an cion, de bhreis ar an bpionós.

## An Mheisce Phoiblí

Deir an tAcht gur cion é bheith ar meisce in áit phoiblí. Is féidir fíneáil an E-ranga a ghearradh den duine a dtagtar air agus é ag meisceoireacht go poiblí, agus thairis sin, tá na Gardaí i dteideal an t-alcól nó an druga is cúis leis an meisce a shealbhú ón meisceoir.

## An tIompar Colúil

Is éard atá i gceist leis an "iompar colúil" ná iompar míréasúnta, mímhorálta, míchuí, mímhuinte, místiúrtha nó mígheanmnaí nach bhfuil bagrach ann féin, cé go bhfuil col agus crá ann do na daoine eile. Sampla tipiciúil é an dóigh a mbíonn na daoine ag déanamh gleo ar na sráideanna in am marbh na hoíche agus iad ag filleadh abhaile ón teach tábhairne. Níl a leithéid ceadaithe idir an meán oíche agus seacht a' chlog ar maidin, agus in aon tráth eile den lá, caithfidh tú scor den chineál seo iompraíochta má iarrann an Garda ort éirí as. Fíneáil D-ranga is gnách a ghearradh den chiontóir.

Is féidir an fhíneáil a íoc mar fhíneáil mhuirir sheasta, gan dul chun na cúirte leis an gcion seo. Más fearr leat an rogha seo, caithfidh tú d'ainm agus do sheoladh a thabhairt do na Gardaí. Ansin, má thograíonn siad do chion a láimhseáil mar chion muirir sheasta, seirbheálfaidh siad fógra ort ag tabhairt le fios duit nach rachaidh do scéal chun na cúirte má íocann tú an méid atá socraithe sa rialachán. Fágfar spás ocht lá fichead agat leis an bhfíneáil mhuirir sheasta a ghlanadh.

Catagóir:Cúirteanna na hÉireann
An Fhrainc sna Meánaoiseanna

Clúdaíonn **an Fhrainc sna Meánaoiseanna** achar a bhí beagnach comhfhreagrach leis an Fhrainc mar atá sí sa lá atá inniu ann, ó bhás Lughaidh Cráifeach sa bhliain 840 go lár an 15ú haois. Bhí stair na Meánaoiseanna sa bhFrainc marcáilte le:

# An Ríocht Iar-Fhrancach (Laidin:Francia Occidentalis) (843-987) agus ionraí na Lochlannach agus dhíchóimeáil na hImpireachta Cairilínsigh, de réir a chéile, ag cumhachtaí áitiúla,
# saothrú tuille córas geilleagra an mhainéarachais agus chóras feodach na gceart agus na n-oibleagáidí idir tiarnaí agus vasáilligh.
# fás an réigiúin faoin ríora Chapetach (987-1328) agus a choimhlintí leis na réigiúin Normannacha agus Phlantaigíneacha.
# tréimhse fáis agus foráis na healaíne agus na litríochta ón 12ú haois go dtí an 14ú haois luath,
# ardú céime Ríora de Valois (1328-1589), géarchéim fhada ríorach Cogadh Céad Bliain le Ríocht Shasana (1337-1453) agus an Galar Dubh, an eipidéim thubaisteach (1348), agus 
# leathnú an náisiúin Fhrancaigh sa 15ú haois agus cruthú braiste féiniúlacht na Fraince.

## Tíreolaíocht
Ó na Meánaoiseanna ar aghaidh chreid rialtóirí na Fraince go raibh teorainneacha nádúrtha ag a ríochtaí: na Piréiní, na hAlpa agus an Réin. Baineadh úsáid as an dearcadh seo mar leithscéal le haghaidh polasaithe ionsaitheacha agus ionraí leantacha. Ní raibh bunús réaltacht ag baint leis an mheom seo, áfach, mar nach raibh gach ceann de na críocha ina gcuid den Ríocht agus bheadh údarás na Rí laistigh dá ríocht athraitheach ​​go leor. Léirigh na tailte sa Ríocht éagsúlacht gheografach mhór, bhí an aeráide measartha taitneamhach sna codanna thuaidh agus lárnach ach bhí deisceart na ríochta níos gaire don aeráid Mheánmharach. 

Bíonn plé ar mhéid na Fraince sna Mheánaoiseanna casta go leor, mar caithfidh idirdhealú a bheith déanta idir tailte i seilbh pearsanta an rí (an "domaine royal") agus na tailte eile i seilbh faoi umhlóid ag na tiarnaí. Ní raibh an coincheap res publica, a bhí faighte ó oidhreacht ón chúige Rómhánach an Ghaill (An Laidin: *Gallia*), á chothabháil go hiomlán ag Ríocht na bhFranc nó ag Impireacht na gCairlínseach, agus fiú sna mblianta tosaigh ag na ríthe Capetacha. Is féidir a rá nach raibh i 'Ríocht na Fraince' níos mó ná finscéal.

## Tagairtí

Catagóir:Stáit agus na críocha a bunaíodh sa bhliain 843
Catagóir:Iar-Mhonaraí na hEorpa
Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:Stair na hEorpa
Ríocht Shasana

Ba stát ceannasach é **Ríocht Shasana**, ón mbliain 927 go dtí 1707, ar thaobh thiar-thuaidh de roinn na hEorpa. I mbarr a réime, bhí dhá thrian de dheisceart oileán na Breataine Móire san áireamh i Ríocht Shasana (lena n-áirítear Sasana agus an Bhreatain Bheag mar atá anois ann) agus go leor oileáin bheaga fhorimeallacha; dúiche a chuimsíonn, sa lá atá inniu ann, dlínse dlí Shasana agus na Breataine Bige. Bhí talamh críchete le Ríocht na hAlban aige sa tuaisceart. Ag tús a thréimhse bhí a phríomhchathair agus a phríomh-áit chónaithe ríoga i Winchester, ach thugtaí an stádas a bhí beagnach comhionann do Westminster agus Gloucester, ach bhí Westminster ag fáil tosaíochta de réir a chéile.

Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Ríochtaí
Catagóir:Stair na Breataine Bige
Catagóir:Stair Shasana
Baile Uí Dhálaigh

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Baile Uí Dhálaigh** air:
* Baile Uí Dhálaigh, Contae an Longfoirt: baile fearainn agus toghroinn i gContae an Longfoirt
* Baile Uí Dhálaigh, Contae Chorcaí: baile fearainn i gContae Chorcaí
* Baile Uí Dhálaigh, Contae Dhún na nGall: baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* Baile Uí Dhálaigh, Contae Luimnigh: baile fearainn i gContae Luimnigh
* Baile Uí Dhálaigh, Contae na Gaillimhe (Baile na Cille): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Baile Uí Dhálaigh, Contae na Gaillimhe (Liatroim): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Baile Uí Dhálaigh, Contae na hIarmhí: ionad daonra agus baile fearainn i gContae na hIarmhí
* Baile Uí Dhálaigh, Contae Shligigh: baile fearainn agus baile i gContae Shligigh
* Baile Uí Dhálaigh, Contae Thír Eoghain: baile fearainn agus sráidbhaile i gContae Thír Eoghain
* Baile Uí Dhálaigh, Contae Uíbh Fhailí: baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Celaenia excavata

Damhán beag coitianta is ea **Celaenia excavata** (*damhán caca éin* nó *cacadán*) atá le fáil go minic i ngairdíní. Itheann sé feithidi, go háirithe féileacáin oíche.

Cuireann an damhán seo dealramh caca éin air féin mar cheileatram. Dath dubh agus bán atá air, agus fanann an damhán baineannach gan bhogadh ar feadh an lae, a cosa tarraingthe aníos agus a bolg ina chruit. Is lú toirt an damháin fhireannaigh ná toirt an damháin bhaineannaigh. 

Scaoileann an damhán seo uaidh boladh atá cosúil le faramón gnéis a úsáideann féileacáin bhaineannacha oíche chun féileacáin fhireannacha a mhealladh. Nuair a dhruideann na féileacáin úd isteach leis an damhán beirtear orthu. 

Is féidir leis an damhán caca éin suas le trí saic uibheacha déag a bhreith. Tá dath dúdhonn orthu agus baill dhubha, agus fágtar ar crochadh sa líon iad. Bíonn an damhán baineannach ag faire ar na huibheacha go dtí go dtagann an t-ál amach, rud a dhéantar, de ghnáth, i ndeireadh an gheimhridh nó i dtús an Earraigh. 

## Naisc sheachtracha

Eolas ar an gcacadán ó Mhúsaem Victoria 

Catagóir:Damháin Alla
Sunshine (scannán 2007)

Scannán ficsin eolaíochta Briotanach ón mbliain 2007 é ***Sunshine*** a raibh Danny Boyle mar stiúrthóir air agus a scríobh Alex Garland faoi chriú spásloinge atá ar mhisean fíorbhaolach chuig an nGrian. Tá an scéal lonnaithe sa bhliain 2057 agus an Domhan i mbaol agus an Ghrian ag fáil bháis, seoltar an criú leis an nGrian a ath-adhaint le buama ollmhór réaltach a bhfuil mais ann atá chomh mór le hOileán Manhattan. Foireann ensemble atá sa chriú; ina measc tá Cillian Murphy, Chris Evans, Rose Byrne, Michelle Yeoh, Cliff Curtis, Troy Garity, Hiroyuki Sanada, Benedict Wong, Chipo Chung, agus Mark Strong.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Scannáin Danny Boyle
Catagóir:Scannáin fhicsean-eolaíochta
Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin na Breataine
Stiphidion facetum

Damhán donn is ea **Stiphidion facetum** (an damhán uaimhe) agus stríoca dubha ar a fhad air. 

Tá sé le fáil i bpoill éadomhaine, i ngága i mbruacha, in adhmad lofa agus faoi rúsc, agus is deacair an bealach isteach a aimsiú. 

Déanann sé líon atá measartha righin. 

## Naisc eachtracha
Eolas ar an damhán uaimhe ó Mhúsaem na hAstráile
Hickmania troglodytes

Damhán mór is ea **Hickmania troglodytes** (damhán uaimhe na Tasmáine). Tá sé idir 13 agus 20 mm ar fad agus tá réise a chos chomh mór le 180 mm. Is lú agus is faide cos an damhán firinscneach ná an ceann baininscneach, agus tá cor sa chuid deireadh de gach dara cos. Tá dath ruadhonn ar an mblaosc agus dath dúdhonn ar an mbolg atá i leith na léithe. Tá ceithre orgánach anála bhunaidh ag
an damhán seo agus iad ina mbaill bhána faoin mbolg.

Tá damháin uaimhe den saghas seo le fáil sa Tasmáin amháin agus iad scaipthe go mór. Tá siad líonmhar mar a bhfuil uisce faoi thalamh agus uaimheanna, agus is féidir iad a fheiceáil cruinnithe i mbéal uaimheanna nó sa mharbhsholas istigh. Tá siad le fáil freisin in áiteanna dorcha fionnuara ciúine eile, ar nós cearchaillí folmha nó an taobh thíos de dhroichid. 

## Cothú

Déanann an damhán uaimhe líon leathan a d’fhéadfadh a bheith méadar trasna. Bíonn an damhán ar crochadh lena chosa fada as díon na huaimhe agus é ag fanacht lena chreach – criogair, ciaróga, cuileoga, mílechosaigh agus damháin eile.

## Saol
 
Déantar suirí agus cúpláil idir an chuid deiridh den gheimhridh agus an tEarrach. Baineann an damhán firinscneach sracadh as an líon, agus nuair a chastar an ceann baininscneach air buaileann sé a chosa tosaigh uirthi. Ó am go chéile baineann stad de nó cúlaíonn sé, agus d’fhéadfaidís leanúint den ghnó ar feadh cúig uair an chloig nó os a chionn. Bíonn an damhán firinscneach ag iarraidh greim a fháil ar chloigeann an chinn eile le cor na gcos agus a starrfhiacla a choinneáil scartha amach chun go bhféadfaí cúpláil. 

Is mór iad na saic uibheacha (timpeall 40 mm agus 25 mm) agus tá dealramh piorra orthu. Tá balla tiubh síoda amuigh agus soitheach crua ar crochadh istigh nach dteagmhálann leis an mballa. B’fhéidir gur cosaint é seo ar athrú aeráide nó ar ábhar truaillithe, agus dealraíonn sé nach ngéilleann an síoda d’fhungais ná do bhaictéirí. Bíonn an damhán baininscneach ag faire ar an sac, agus lasmuigh den uaimh ceiltear é le blúirí adhmaid fhliuch lofa. Tagann an t-ál amach i gceann ocht mí nó deich mí féin agus scaipeann siad i gceann míosa. Is fada saol na ndamhán seo; b’fhéidir go maireann siad scór blianta ar a laghad.

## Éiceolaíocht

Tá tábhacht éiceolaíoch le damhán uaimhe na Tasmáine mar mhórchreachadóir sna uaimheanna. Tá tábhacht leis freisin mar speiceas iarmharach ó Gondwanaland a bhfuil na gaolta is gaire dó i Meiriceá Theas agus a bhfuil cuid de thréithe na ndamhán is luaithe aige. 

## Rangú

:Spéiceas - *troglodytes*

:Géineas – *Hickmania*

:Fine - *Austrochilidae*

:Fo-ord – *Araneomorphae*

:Ord – *Araneae*

:Rang – *Arachidna*

:Fíleam – *Arthropoda*

:Ríocht - *Animalia*

## Naisc sheachtracha

Eolas ar dhamhán uaimhe na Tasmáine ó Mhúsaem na hAstráile
Soaigh

Is oileán é **Soaigh**, gar do Hiort sna hOileáin Siar, i gComhairle nan Eilean Siar. 

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Eilean Heisgeir

Oileáin de chuid na nOileán Siar is ea **Eilean Heisgeir**, ar chósta thiar Uibhist a-Tuath, san Aigéan Atlantach.

## Oileáin
* Ceann Ear
* Ceann Iar
* Sibhinis
* Siolaigh 
* Stocaigh

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
James Barry Munnik Hertzog

Príomh-Aire na hAfraice Theas idir 1924 agus 1939 ba ea **James Barry Munnik Hertzog** (3 Aibreán 1866 - 21 Samhain 1942).

Catagóir:Polaiteoirí na hAfraice Theas
Catagóir:Daoine a rugadh i 1866
Catagóir:Básanna i 1942
Eaglais Shasana

[mion|clé|[Ardeaglais Canterbury, bun an cheannaire ar an Eaglais Shasana.]]
Is í **Eaglais Shasana** an reiligiún stát i Sasana. Bhunaigh Rí Anraí VIII í de bhriseadh Shasana leis an Eaglais Chaitliceach Rómhánach.

## Tagairtí

Catagóir:Eaglais Shasana
Paul Kruger

mion|clé|Paul Kruger
Polaiteoir de chuid na hAfraice Theas ab ea **Stephanus Johannes Paulus Kruger** nó **Paul Kruger** (10 Deireadh Fómhair, 1825 - 14 Iúil, 1904). Tugadh an leas ainm *Uncail Pól* (Afracáinis: "Oom Paul") air chomh maith. Bhí sé ina uachtarán ar Phoblacht na hAfraice Theas (an Transvaal ag an am). Bhain sé cáil idirnáisiúnta amach mar urlabhraí na mBórach ina gcoimhlint in aghaidh na Breataine le linn Dara Cogadh na mBórach (1899-1902).

## Féach freisin

* Poblacht na hAfraice Theas
* Cogadh na mBórach
* An Saorstát Oráisteach

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1825
Catagóir:Básanna i 1904
Catagóir:Polaiteoirí na hAfraice Theas
Catagóir:Cogadh na mBórach
Gort na hUamha

Sráidbhaile i dtuaisceart Thiobraid Árann, Éire is ea **Gort na hUamha** (Béarla:*Gortnahoo* nó *Gortnahoe*).
Tá sé suite ar an mbóthar R689 6 km (3.7 míle) ó dheas d'Áth na nUrlainn, Contae Chill Chainnigh. Tá sé 3 km (1.9 míle) soir ó dheas ón bhóthair N8 Baile Átha Cliath - Corcaigh.


File:Gortnahoo, County Tipperary (2) - geograph.ie - 1828393.jpg|Oifig a'Phoist Ghort na hUamha
File:IMG GortnahooChurch3437.jpg|An séipéal i nGort na hUamha


## Tagairtí

Catagóir:Bailte agus sráidbhailte i dTiobraid Árann Thuaidh
Catagóir:Bailte i gContae Thiobraid Árann
Na hAoraí

mion | deas | Aithnítear Baile na nAoraí mar gheall ar na tithibh ildaitibh a fhaightear ann
Baile fearainn agus sráidbhaile in Éirinn is ea **Na hAoraí** (). In iardheisceart na tíre atá sé suite, i mBéarra i gContae Chorcaí.

## Ainm

Os na haoiríbh a bhíodh ag mairiúint san áit is cosúla go dtagann ainm sin 'Na hAoraí', cé go dtugtaí 'Na hEiríghe' agus 'Na hIar-Righthe' mar leaganachaibh air ar uairibh, leis.

## Tíreolaíocht
mion | deas | Mioscais is é sa chúlra i mBaile na nAoraí

Tá Na hAoraí suite ar leathaill i bParóiste Chill Chaitiairn ar thaobh thuaidh Bhéarra, ag féachaint siar ar Bhá na Cuaillí, ar an Scairbh agus ar Dhuínis. Laisteas uathu tá Mioscais, agus tá Pointe Chill Chaitiairn agus Inis Fearn Ard le feiscint lastuaidh.

Do bhí 153 daoine ag mairiúint i mbaile fearainn na nAoraí de réir Dhaonáirimh 2022, maraon le 108 ar na hAoraíbh Bheaga, atá cos leis.

## Stair
mion | deas | Tá paróiste Chill Chaitiairn ainmnithe i ndiaidh na cille Meán-Aoise seo lastuaidh os na hAoraíbh

## Cultúr

## Seanchas ⁊ Béaloideas
mion | deas | Deirtear gurb í an chloch seo a deineadh den Chailligh Bhéarra, i ndiaidh di bíobla Naomh Chaitiairn a ghoid

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Kim Jong-il

Bhí **Kim Jong-il** (*Yuri Irsenovich Kim*; 16 Feabhra 1941 – 17 Nollaig 2011) ina Ardcheannaire ar an gCóiré Thuaidh idir 1994 agus lá a bháis sa bhliain 2011. Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair Kim Il-sung, bunaitheoir an stáit. Bhí Kim Jong-il ina Ard-Rúnaí ar Pháirtí Oibrithe na Cóiré, Cathaoirleach ar Choimisiún Cosanta Náisiúnta na Cóiré Thuaidh, agus Ardcheannasaí ar Arm an Phobail, an ceathrú harm is mó ar domhain. 

Nuair a fuair Kim Jong-il bás a bhliain 2011, tháinig mac leis, Kim Jong-un, i gcomharbacht air. 

Is iadsan an t-aon deachtóireacht cumannach oidhreachtúil i stair an domhain iad.

## Féach freisin

* A athair, Kim Il-sung
* A mhac Kim Il-sung, Kim Jong-un (1984? -)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Básanna in 2011
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:An Chóiré Thuaidh
Catagóir:Ceannairí Cumannacha
Catagóir:Daoine Cóiréacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Náisiúnaithe
Catagóir:Scríbhneoirí
Catagóir:Stiúrthóirí scannán
Séamus Kirk

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála do cheantar Lú é **Séamus Kirk** a rugadh ar 26 Aibreán 1945). Tá sé ina bhall d'Fhianna Fáil agus mar TD ón mbliain 1982 i leith. Iar-Cheann Comhairle atá ann.

Níor ghlac sé páirt san Olltoghchán in 2016.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh
Catagóir:Baill den 24ú Dáil
Catagóir:Baill den 25ú Dáil
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Daoine as Contae Lú
Catagóir:Daoine beo
Seán Ó Fearghaíl

Is Teachta Dála do cheantar Chill Dara Theas é **Seán Ó Fearghaíl** (a rugadh ar an 17 Aibreán 1960). Tá sé ina bhall d'Fhianna Fáil. Ba fheirmeoir é agus is cainteoir Gaeilge é.

Sheas Ó Fearghaíl in Olltoghchán 2002 agus toghadh é mar TD don chéad uair. Toghadh ina Cheann Comhairle é ar an 10 Márta, 2016 agus arís in 2020. Bhí tuarastal an Cheann Comhairle - €255,000 in 2024 - níos airde ná an €243,895 a íoctar leis an Taoiseach.   

in 2024. ceathrar iarrthóirí a bhí ann mar Cheann Comhairle – Verona Murphy (NS), Seán Ó Fearghaíl, a raibh an tríú téarma á lorg aige, John McGuinness (FF) agus Aengus Ó Snodaigh (SF). Toghadh Murphy i ndiaidh an tríú comhaireamh nuair a bhain sí an cuóta, 88, amach le vótaí aistrithe Sheáin Uí Fhearghaíl. Thug Fianna Fáil agus Fine Gael tacaíocht do Murphy mar chuid den idirbheartaíocht atá ar siúl acu leis an nGrúpa Réigiúnach Neamhspleách faoi chomhrialtas a bhunú, gníomh a mhaígh Ó Fearghaíl agus daoine eile a rinne mír mhargántaíochta de ról tábhachtach. Bhí díomá air, a dúirt sé, nach raibh ceannasaíocht an pháirtí ag tacú leis an uair seo.  Dúirt sé roimh an vóta gur chóir go mbeadh Gaeilge ag an té a cheapfaí sa phost.

## Féach freisin

* Cill Dara Theas (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill den 21ú Seanad
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Cill Dara Theas (Dáilcheantar)
Catagóir:Cinn Chomhairle
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
John J. McGuinness

Is Teachta Dála do cheantar Cheatharlaigh-Chill Chainnigh ón mbliain 1997 é **John James McGuinness** nó **Seán Séamas Mac Aonghusa**. Ar an 15 Márta 1955 a rugadh é i gCill Chainnigh. Tá sé ina bhall d'Fhianna Fáil. Iar-Aire stáit atá ann.

## Féach freisin

* Ceatharlach–Cill Chainnigh (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Daoine as Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Fir
Catagóir:Méaraí Éireannacha
Catagóir:Ceatharlach–Cill Chainnigh (Dáilcheantar)
Catagóir:Baill den 34ú Dáil