Murtall

Is éard atá i gceist leis an **murtall** (nó **otracht** nó r**ó-raimhreacht** uaireanta) ná raimhre a dhéanann dochar don tsláinte (úsáidtear an téarma *ró-raimhre* uaireanta). Go domhanda, meastar go bhfuil ceithre oiread daoine (idir pháistí agus daoine fásta) a bhfuil fadhb otrachta acu, seachas mar a bhí ann sa mbliain 1990. [mion| clé |[Innéacs corpmhaise|220x220px]]

mion|clé|déagóir 146kg|220x220px

clé|mion|Físeán (i mBéarla): na cúiseanna sna Stait Aontaithe|220x220px

## Innéacs corpmhaise
Má bhíonn comhéifeacht maise na colainne (BMI) níos mó ná 30%, duine murtallach is ea é sin. Duine le BMI 25-30, is ramhar é mar thoradh ar charnadh iomarcach saille sa cholainn. Más luach BMI 20-25 atá ag duine, is duine an-chothrom é. Nuair is lú an BMI ná 20, is scáinteachán nó ocrach an duine.  
* Tuilleadh eolais: innéacs corpmhaise 
mion|clé|SAM: Murtall ag éirí níos measa|222x222px

## Cúis
mion|clé|Murtall in Eoraip|220x220pxTarlaíonn murtall de bharr an iomarca bia a ithe de ghnáth, nó ráta íslithe meitibileachta a leanann galar faireogach nó lot san inchinn. Tuigtear go bhfuil gaol idir raimhre is easláinte colainne, agus ní annamh a fheictear galair croí, mar shampla, ar dhaoine ramhra.

Tá togracht ghéiniteach chun otrachta ag daoine áirithe.

### Éifeacht

Ar an meán, is mó an leibhéal galair is míchumais, is giorra an saol, agus is lú an táirgiúlacht i gcás duine i rang ar bith díobh seo, agus is mó an brú a chuireann siad ar an gcóras sláinte.

Dá bharr sin, moltar don té atá ramhar é féin a thanú. An modh díreach le sin a dhéanamh, ar ndóigh, ná srian a chur leis an ngoile.

## Eipidéimeolaíocht
De réir an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte, tá 20% de dhaonra an domhain ramhar nó murtallach, agus 20% eile ocrach. Tá míchothú ar 40% de dhaonra an domhain, gan dóthain cothú ag na hocraigh, gan dóthain cothú fholláin ag na ramhair is na murtallaigh.

I dtaighde a bhí foilsithe sa Lancet in 2025, deirtear go bhféadfadh suas le 50% do dhaoine fásta agus aon trian do dhaoine óga a bheith róthrom nó murtallach faoin mbliain 2050  ar fud an domhain.  Sin os cionn 3.8 billiún duine fásta agus 746 milliún páiste agus ógánach (i gcomparáid in 2025, bhí 2.1 billiún duine fásta agus 493 milliún duine óg róthrom nó murtallach ar fud an domhain).

### Éire
Is léir go bhfuil fadhb mhór in Éirinn leis an otracht nó an iomarca meáchain. In Éirinn bhí thar 40% de na fir is thar 25% de na mná ramhar nó murtallach in 2024. Tá Éirinn i bhfad níos measa ná an meánráta ar fud an domhain.

## Stair
D'fhoilsigh Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá an tuairisc McGovern, "Dietary Goals for the United States" ar an 14 Eanáir 1977. Tuairiscíodh "is aicíd nach bhfuil ach ina tús fós í an ró-raimhre".

Ach bhí an tionscal agraibhia in aghaidh na moltaí. D'fhógair sé cogadh ar an tuairisc agus níor aontaíodh go gcaithfí rud éigin a dhéanamh ag an am. Is mar dheis a cailleadh a chuimhneofar ar an  tuairisc McGovern.                         

## Cóireáil
Tá baint mhór ag murtall le fadhbanna sláinte tromchúiseacha, ina measc, ailse áirithe, diaibéiteas, agus galar croí. Is ábhar imní é fadhb reatha na hotrachta i measc leanaí go háirithe.

Tá daoine ag tógáil na drugaí Wegovy (Ozempic) nó Rybelsus ar fud an domhain agus gan uathu ach meáchan a chailleadh.

Is i Meiriceá atá an fhadhb ba mhó otrachta ar domhan. Ach sna 2020idi, thosaigh an ráta ag ísliú den chéad uair riamh. Idir 2020 agus 2023 tháinig titim 2% ar an ráta otrachta thall. Meastar gur bhain go leor daoine úsáid as na drugaí saghas Wegovy agus go bhfuil 6% de na daoine i Meiriceá á n-úsáid in 2024.
clé|mion|220x220px|dramhbhia go leor i Walmart

## Galarchosc
**Fógraíocht**

Sa Bhreatain níl cead fógraí bia beagmhaitheasa a chraoladh ar an teilifís roimh 9 a chlog san oíche, ná a fhoilsiú ná a chraoladh ar líne ar chor ar bith in aon áit. Áirítear sna rialacháin nua seacláid, milseáin, uachtar reoite, pizza, arán áirthe, deochanna boga agus aon saghas bia eile a bhfuil go leor siúcra, salainn nó saille ann.  Ach tá polasaí níos doichte fós ag teastáil mar nach mbaineann na rialacháin nua sa Bhreatain leis an margaíocht a dhéanann tionchóirí ar líne.

## Gaeilge
An duine atá ag éirí murtallach, deirimid i nGaeilge go bhfuil sé ag *titim chun murtaill*.

An duine a thitfidh chun murtaill, beidh a lán galar ag bagairt air, cosúil leis an taom croí agus diaibéiteas de chineál B, is é sin, diaibéiteas na scothaoise is na cnagaoise.

## Tagairtí


Catagóir:Cothú
Catagóir:Bairiatraic
Catagóir:Sláinte phoiblí
Catagóir:Corp an duine
Catagóir:Galair