open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Áiseanna closamhairc

mion
Is trealamh closamhairc (físe agus fuaime) é **áiseanna closamhairc**, nó foinsí nach foinsí clóbhuailte iad. 

Cuimsíonn an trealamh teilgeoirí scannáin gan chorraí, osteilgeoirí is teilgeoirí scannáin reatha, téipthaifeadáin, raidiónna, teilifíseáin, ríomhairí, chomh maith le pictiúir, grafaicí, cairteanna is a leithéid.

### Oidhreacht closamhairc
Ceiliúrtar Lá Domhanda na hOidhreachta Closamhairc ar an 27 Deireadh Fómhair.

## Tagairtí

Catagóir:Fís
Catagóir:Fuaim
Catagóir:Trealamh raidió
Catagóir:Trealamh
Catagóir:Teicneolaíocht
Airtríteas réamatóideach

Galar meathlúcháin agus athlastach is ea an t-airtríteas réamatóideach.  

Tuigtear go mbaineann an riocht seo le fabht éigin sa chóras imdhíonach. Sa chás seo, de réir dealraimh, na ceimiceáin a dhéanann an córas seo chun troid i gcoinne ionfhabhtaithe, ionsaíonn siad na hailt, díreach mar a bheadh ábhair choimhthíocha iontu, agus creimeann idir loingeán is chnámh.  

clé|250px|thumb|Airtríteas réamatóideach

Cuireann airtríteas isteach ar na scamhóga is na nearóga freisin, ach is iad na hailt is mó a bhíonn thíos leis.  

Má bhuailtear alt, mar shampla sa drochaimsir, atann is deargann sé is bíonn sé pianmhar. 
mion|clé|Léiriú

## Leigheas
* Níl aon leigheas cinnte air, ach tugann aspairín is drugaí nua mar chortasón, iobúróifein is indimeataicin faoiseamh ón ngalar.  
* Is maith freisin scíth a ligean agus teas a chur leis an alt.  
* Cabhraíonn aclaíocht ar leith a chuireann le láidreacht an ailt freisin.  
clé|mion|Eipidéimeolaíocht
Feidhmíonn córacha nua leighis ar cheimiceáin an chórais imdhíonaigh chun a dtiúchan nó a n-éifeacht a laghdú agus mar sin faoiseamh a thabhairt do dhuine. Tá ceann amháin, mar shampla, bunaithe ar antasubstaint mhonaclónach a ghreamaíonn le dromchla na T-chealla sa chóras imdhíonach. Nuair a bhíonn na T-chealla róghníomhach, spreagann siad an córas imdhíonach le fíocháin shláintiúla sna hailt a mhilleadh. Ansin nuair a bhíonn na hantasubstaintí monaclónacha greamaithe leis na T-chealla, laghdaítear ar a ngníomhaíocht siúd agus tugtar cosaint do na hailt. Ach má bhíonn an galar dofhulaingthe, is féidir alt saorga a ionchlannú in ionad an ailt nádúrtha, agus éiríonn go maith le hobráidí mar sin. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Airtríteas
Aisficse

[mion|[Aisfisce - tachtach ]]
Is éard is **Aisficse** ann ná cur isteach ar shreabh an aeir ar feadh na n-aerphasáistí isteach sna scamhóga, a fhéadfaidh a bheith marfach do dhuine.  

Tarlaíonn sí go coitianta mar gheall ar bhac fisiciúil sa chonair uachtarach riospráide trí thachtadh nó ionanálú earraí coimhthíocha, urlacan nó uisce (mar a tharlaíonn nuair a bháitear duine).  

Is féidir go dtarlóidh sí mar thoradh ar ghalair sna haerphasáistí nó na scamhóga. 

## Tagairtí
Aisghabháil faisnéise

mion|sonraí a chur ar dhiosca
Is éard atá i gceist le **haisghabháil faisnéise** ná aimsiú eolais i mbunachair sonraí ríomhaire. Tá an téarma infheidhmithe maidir le haon chuardach eolais, ach ó na 1970idí anall baineann sé le scanadh ar líne is ceistiú comhaid mhóra ríomhaire chun sonraí ar leith a aimsiú. 

Féadfaidh tagairtí leabhareolaíocha a bheith i gceist, cáipéisí iomlána, nó eolas atá á athnuachan an t-am ar fad (cosúil le praghsanna scaireanna, gnéithe na haimsire áit éigin, is eile). 

Nuair a úsáidtear ríomhaire, is féidir í a dhéanamh, ní hamháin go tapa saor ach go cruinn iontaofa.

## Tagairtí
Aisíditímidín

Druga a chuireann bac ar atáirgeadh víreas HIV (víreas easpa imdhíonachta daonna, nó VEID), an reitrivíreas is bun le siondróm easpa imdhíonachta faighte (SEIF nó AIDS) ina measc.

Fuair déantóirí an druga ceadúnas go han-tapa de bharr na práinne maidir le AIDS, ach fuarthas go raibh a úsáid chliniciúil teoranta mar theiripe. Is féidir leis an galar a mhoilliú, ach ní haon leigheas é ar na siomptóim. Tá sé tocsaineach, agus éiríonn an duine frithsheasmhach ina choinne go tapa.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Easpa imdhíonachta
Aispeastóis

Saghas fibróise sna scamhóga a tharlaíonn mar thoradh ar ionanálú snáithíní aispeiste. Téann na snáithíní aispeiste isteach sa scamhóg, agus tosaíonn próiseas athlasta a dhéanann coilm is a mhilleann na fíocháin scamhógacha de réir a chéile. Tosaíonn siomptóim 15-25 bliain i ndiaidh an nochta, casacht is giorra anála a dhíblíonn an duine go mór. Is féidir go gcuirfidh nochtadh don aispeist tús le hailse scamhóg agus méisitéilióma (ailse líneáil an chliabhraigh nó an bhoilg) freisin.

## Tagairtí
Aistriú (géinitic)

deas|250px|thumb|Aistriú
Sa ghéinitic, déanamh próitéine ó theachtaire RNA (mRNA) a tharlaíonn ar ribeasóm i gcíteaplasma na cille. Seasann gach 3 bhun núicléitíde (trírín) den mRNA d'aiminaigéad ar leith, agus nasctar iad seo le chéile i seicheamh atá cinntithe ag ord na núicléitídí sa DNA sna géinte. 

## Tagairtí
Aiste bia

thumb|Aiste bia
Is éard atá i gceist le h**aiste bia** ná an cuingriú bianna a sholáthraíonn na cothaithigh riachtanacha don cholainn. Déantar aistí bia a rangú i gcaighdeáin de réir cothromaíocht na gcothaitheach a ionghabhtar, agus ní de réir na gcineálacha bia a itear go príomha. 

Go minic úsáidtear an téarma ar theorannú le hionghabháil calraí le haghaidh tanaithe. Le fírinne, is aiste bia ísealchalrach é seo, díreach mar is féidir aiste bia atá íseal i saill nó salann, nó aiste bia le neart snáithín a bheith ag duine. 

### Riachtanas speisialta cothaithe
D’fhéadfaí a rá gur daoine a bhfuil ‘riachtanas speisialta cothaithe’ acu iad na daoine a dtugtar comhairle dóibh nó a roghnaíonn gan glacadh le moltaí cothaithe forleathana. D’fhéadfadh sé seo tarlú ar chúiseanna leighis (m.sh. galar céiliach, ailléirgí bia, éadulaingt ar bhia, galar putóige athlastaí) nó ar chúiseanna nach mbaineann le leigheas (m.sh. aistí bia veigeatóracha, cúiseanna reiligiúnacha nó cultúrtha, srl).

### Sláinte
Is mór a théann aiste bia i bhfeidhm ar chúrsaí sláinte. Bhí eolas ar an gceangal idir aiste bia is galair ag na Sínigh chomh luath leis an 14ú céad.

Is ionann galair a bhaineann le haiste bia (nó galair ainsealacha a bhaineann le cothú bia) agus galair a thagann chun cinn mar gheall ar aiste bia nach réitíonn le moltaí cothaithe forleathana. Is samplaí de ghalair ainsealacha iad murtall, diaibéiteas, galar cardashoithíoch, oistéapóróis agus galar fiacla.

### In Éirinn
Déanann Údarás Sábháilteachta Bia na hÉireann taighde ar shábháilteacht bia; Déanann sé faireachas ar ghalar a bhaineann le haiste bia, lena n-áirítear murtall. 

## Féach freisin

* Sábháilteacht bia

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Údarás Sábháilteachta Bia na hÉireann 

Catagóir:Cothú
Catagóir:Cothaithigh
Catagóir:Bia
Catagóir:Féinchúram
Catagóir:Sábháilteacht bia
Aistiogmatacht

deas|250px|thumb|Aistiogmatacht
Saobhadh sa radharc de bharr cuar míchothrom a bheith ar an gcoirne ar thosach na súile. Uaireanta, tarlaíonn sí le fadradharc nó gearr-radharc chomh maith, ach de ghnáth bíonn sí ann ó bhreith agus ní théann sí in olcas le haois. Ceartaítear í le spéaclaí, lionsaí tadhaill nó teicníocht mháinliach ina ndéantar gearrthaí beaga i gcoirne na súile le lansa nó, le déanaí, léasar (ceireatóime ghathach).

## Tagairtí
Aistriú (síciatracht)

Sa tsíciatracht, ceangal neamhaireachtálach a dhéanann duine idir mothúcháin a bhaineadh ar dtús le duine suntasach óna óige (a thuismitheoirí, b'fhéidir) le duine nó daoine eile (go minic leis an síciteiripí). Uaireanta, éascaíonn sé seo scrúdú a dheacrachtaí luatha nár réitíodh riamh. Freud a chum an téarma i 1895.

## Tagairtí
Aistriú cladaigh

Gluaiseacht páirteagail dríodair ar feadh na trá de bharr gníomhaíocht na dtonnta. Is féidir go n-iomprófar na páirteagail ar feadh dromchla na trá, á rolladh síos suas ar uillinn leis na tonnta (deascadh trá). Is féidir go n-iomprófar iad ar fuaidreamh san uisce suaite sa chrios tonnach de réir mar a ghluaiseann sé sin ar feadh na trá (an sruth cladaigh).

## Tagairtí
Aistriú géinte

Is féidir cealla a thógáil amach as an gcolainn agus géinte a athrú iontu trí innealtóireacht ghéiniteach. Ansin is féidir na cealla le géinte athraithe a instealladh ar ais sa cholainn gan aon dochar a dhéanamh don duine. Tá taighde ar siúl féachaint an féidir go ndéanfaidh a leithéid leigheas ar ailsí nó galair eile.

## Tagairtí
Aistriú ionfhallópach gaiméití

Próiseas a úsáidtear chun neamhthorthúlacht a leigheas. Bailítear ubháin ó dhromchlaí na n-ubhagán tar éis na hubhagáin a spreagadh le gónadatróifin nó druga eile le gníomhú den saghas céanna. Ansin cuirtear iad seo isteach sa bhroinn le speirmeacha an athar chun ligean do thoirchiú nádúrtha tarlú. 

## Tagairtí
Aiteal

Crann nó tom síorghlas buaircíneach, dúchasach don chuid is mó den leathsféar thuaidh. Dhá shaghas duilleog, snáthaidchruthach nó lannchruthach, agus ar ghnéithe áirithe an dá shaghas le chéile ar an gcrann céanna. Na buaircíní méith, cosúil le caora, an t-adhmad fadsaolach. Táirgeann an duilliúr ola a úsáidtear i gcumhrán. Úsáidtear na caora chun blas a thabhairt do bhiotáille Ghinéive.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Aiteann

Tor le duilleoga lannacha is bláthanna buí cumhra i bhfoirm piseanna is ea an **aiteann**. Suas le 2 m ar airde. Fairsing in Éirinn. Den chineál *Ulex europeaus*. Úsáidtear é chun ithir ghaineamhach a choinneáil daingnithe nó fálta a dhéanamh thart ar pháirceanna. Fadó bhí sé ina bhia d'ainmhithe. Dhéantaí camáin as a adhmad. D'úsáidtí mar luibh é mar leigheas ar an mbuíochán, galar duán, galar croí is casacht. Tá an dara cineál ann, aiteann gaelach, atá go fairsing in Éirinn freisin. Fasánn sé seo níos ísle, agus tagann na bláthanna air níos déanaí sa bhliain.
[mion|Fear i g[Gleann Seisce, Contae Aontroma, sa sean-am ag bualadh aitinn i gcomhar na gcapall]]

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Áith

deas|250px|thumb|Áitheanna fioghuala i gCalifornia a tógadh san 19ú haois
Is éard atá in **áith** ná oigheann chun cré a bhácáil i gcomhair brící nó earraí cré, nó cré is aol a bhácáil chun stroighin a dhéanamh. De ghnáth, déantar as cré thine nó cóimhiotail theasdhíonacha é. Úsáidtear an téarma freisin ar oigheann a bhíonn ag feidhmiú ag teocht íseal chun gráinne nó leannlus a thriomú.

## Tagairtí

Catagóir:Potaireacht
Aitéiriscléaróis

Deascadh neamhrialta saille (colaistéaról is tríghlicrídí go príomha) is ábhar eile ar bhallaí inmheánacha artairí. Feictear é mar phaistí ardaithe glana soiléire bánbhuí. Tarlaíonn coilm leis na paistí is caolaítear cró an fhuileadáin atá i gceist. Mar thoradh, bíonn claonadh ann roimh ré téachtán fola a chruthú ag ionad an aitéaróma seo. Is féidir go dtarlóidh sé seo in artaire ar bith, ach tarlaíonn sé go minic san aorta is na hartairí caratacha is ceirbreacha a sholáthraíonn an inchinn, agus na hartairí corónacha a sholáthraíonn matáin an chroí féin. Tarlaíonn an neamhord níos minice le haois, is braitheann na hiarmhairtí don tsláinte ar an bhfuileadán ina dtarlaíonn sé. Tarlaíonn aingíne chléibh más in artaire corónach a tharlaíonn an neamhord, stróc más in artaire ceirbreach é, agus morgadh b'fhéidir más artaire do ghéag íochtarach a bhíonn i gceist. I measc na bhfachtóirí a chuireann bun le haitéiriscléaróis, tá ionghabháil ard saille sa chothú (saill sháithithe go háirithe), brú ard fola (hipirtheannas), raimhre is easpa aclaíochta.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Aithint carachtar

Is éard atá i gceist le h**Aithint carachtar** nó **Aithint Optúil Carachtar** ná téacs clóscríofa, lámhscríofa nó clóite a thiontú go leictreonach nó go meicniúil ina théacs meaisín-ionchódaithe.

Is teicneolaíocht atá ann a bhaineann le cumas córas ríomhairí patrúin ar leith a aithint. Uaireanta, tugtar aithint patrún uirthi. Nuair is é an cumas carachtair chlóbhuailte a léamh ó ghnáthábhair chlóbhuailte é, tugtar aithint optúil carachtar (OCR) uirthi. Teicneolaíocht eile atá an-choitianta is ea aithint carachtar dúigh mhaighnéadaigh (MICR) a úsáidtear ar fud an Domhain chun sonraí cosúil le huimhreacha cuntas bainc is sraithuimhreacha ar sheiceanna a léamh go huathoibríoch. 

## Tagairtí
Aitriam (ailtireacht)

deas|250px|thumb|Aitriam
San ailtireacht, tugadh **aistriam** ar dtús ar halla isteach nó clós inmheánach oscailte i dteach Rómhánach. Sa Mheánaois, cúirt oscailte os comhair eaglaise. Níos ginearálta anois, aon chuas nó bealach isteach i bhfoirgneamh. D'éirigh aitriamaí an-choitianta in óstáin is bloic oifigí go déanach sa 20ú céad, iad go minic an-ard.

## Tagairtí

Catagóir:Gnéithe ailtireachta
Catagóir:Seomraí
Aitriam (bitheolaíocht)

deas|200px|thumb|Aitriam
Sa bhitheolaíocht, an seomra isteach ar dhá thaobh an chroí. Faigheann an t-aitriam deas fuil dhí-ocsaiginithe ón gcolainn tríd an vena cava uachtarach is an vena cava íochtarach, roimh í a chaidéalú isteach sa mhéadailín deas tríd an gcomhla thríchuspach. Faigheann an t-aitriam clé fuil ocsaiginithe ó na scamhóga agus caidéalaíonn í isteach sa mhéadailín clé tríd an gcomhla bheannach.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Croí
Aitripín

Druga nimhiúil a eastósctar ó lus na hoíche, a úsáideadh mar nimh ó aimsir impireacht na Róimhe. Feidhmíonn sé trí bhac a chur ar tharchur ó néarón go néarón ag an néaratharchuradóir aicéitiolcoilín. In úsáid le fada mar réamhchóireáil roimh ainéistéiseach ginearálta, cóireáil ar othras peipteach, in ullmhúchán chun bac a chur ar ghalar taistil, agus chun an mac imrisc a leathadh i scrúdú na súile. De réir a chéile, tá drugaí níos sábháilte á saothrú chun cur ina ionad. 

## Tagairtí
Droichead Akashi-Kaikyo

Droichead crochta trasna Caolas Akashi idir Honshu is Shikoku na Seapáine is ea **Droichead Akashi-Kaikyo**. Tosaíodh i 1988 is osclaíodh i 1998 é. Fad iomlán 3911 m, agus an réise is mó 1991 m. An droichead crochta is faide ar Domhan, leis na túir is airde freisin, 294 m. 

## Tagairtí

Catagóir:Droichid
Allapaite

Téarma a d'úsáid Samuel Hahnemann chun cur síos ar mhodh oibre gnáthleighis chirt a thugann cóireáil chun cosc a chur ar shiomtóin an ghalair de réir prionsabal na n-urchomhaireach: anailgéisigh chun cosc a chur le pian, purgóidí chun feidhmiú i gcoinne na ceangailteachta. Dar le Hahnemann, is é a mhalairt a dhéantar sa hoiméapaite, a ghríosaíonn frithghníomh na colainne i gcoinne próiseas galair, seachas é a chosc.

## Tagairtí

Catagóir:Míochaine
Morita Akio

Fisiceoir Seapánach agus bunaitheoir chomhlacht Sony na Seapáine ab ea **Morita Akio** (盛田 昭夫 *Morita Akio*, 26 Eanáir 1921 &ndash; 3 Deireadh Fómhair 1999). Rugadh i Nagoya é. Fuair sé bás i dTóiceo. 

Tar éis an dara cogadh domhanda a bhunaigh sé (in éineacht le Masaru Ibuka), a chomhlacht leictreonaice a d'fhorbair an chéad téipthaifeadán Seapánach i 1950.
 
clé|mion|177x177px|1977

Chuir cáil an tsuarachais ar earraí Seapánacha déistin air. D'fhorbair an comhlacht raidiónna beaga so-iompartha is teilifíseán ardchaighdeáin agus dhíol ar fud an domhain iad. I 1958 bhaist sé an t-ainm Sony ar a chomhlacht: meascán aisteach den fhocal Laidineach ar fhuaim, *sonus*, is amhrán de chuid Al Jolson, *Sonny Boy*. Chuir siad an téipthaifeadán / raidió siúil ar an margadh den chéad uair sna 1980idí. Faoi seo, is ceann de na comhlachtaí déantúsaíochta is mó ar domhan é.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1921
Catagóir:Básanna i 1999
Catagóir:Fisiceoirí Seapánacha
Catagóir:Lucht gnó
Alasam

Is planda íseal tomach bliantúil nó ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip, an Mheánmhuir is an Áise é **alasam**. Na duilleoga caol. An-chuid bláthanna atá gorm, bán nó buí, croischruthach. Ceann de na plandaí is coitianta i gcomhair ceapacha bláthanna, áit a bhfástar é mar phlanda crua bliantúil.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Albaiminí

deas|250px|thumb|Albaiminí
Sa rangú próitéiní is simplí. Intuaslagtha in uisce is tuaslagáin chaolaithe salainn. I láthair sa chuid is mó d'ainmhithe is plandaí. Dhá cheann shuntasacha is ea albaimin séirim (fochuid fola) is lachtalbaimin (fochuid bainne).

## Tagairtí
Albastar

Saghas den mhianra gipsim é **albastar** a bhfuil bandaí mínghráinníneacha ann. Éadrom tréshoilseach, chomh bog gur féidir é a shnoí is a shnasú de láimh i gcomhair úsáidí maisiúcháin.
[mion|clé|Babhlaí albastair ón t[Sean-Éigipt]]
mion|clé|Canta albastair ón talamh (2005)

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Albatras

Éan mór farraige le sciatháin chaola is réimse sciathán 3 m is ea **an t-albatras**, nó **an t-iolar dúbailte**. Bíonn sé ar foluain ar shruthanna aeir gar don bhfarraige. Tuirlingíonn sé ar talamh chun pórú amháin.

## Tagairtí

Catagóir:Éin mhara
Leon Battista Alberti

Ailtire a rugadh i Genova na hIodáile ab ea **Leon Battista Alberti** (14 Feabhra 1404 &ndash; 25 Aibreán 1472). I measc na ndaoine is eirimiúla san Athbheochan san Iodáil. Ceann dá dhearaí is ea eaglais Santa Maria Novella i bhFlórans.

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Iodálacha
Catagóir:Fealsúna Iodálacha
Catagóir:Teangeolaithe Iodálacha
Catagóir:Filí Iodálacha
Catagóir:Scríbhneoirí Iodálacha
Catagóir:Dealbhóirí Iodálacha
Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Catagóir:Daoine as Genova
Catagóir:Daoine a rugadh i 1404
Catagóir:Básanna i 1472
Alcaile

Bun láidir, hiodrocsaíd sóidiam is hiodrocsaíd photaisiam go háirithe. Bíonn pH ard ag a thuaslagáin uisciúla, agus baintear úsáid astu mar ábhair ghlantacha de bhrí go dtuaslagann siad saill. Is iad na miotail alcaile grúpa I ar chlár peiriadach na ndúl, an grúpa a chuimsíonn litiam, sóidiam, potaisiam, rubaidiam is caeisiam. Rud sainiúil maidir le gach ceann acu gur féidir é a ocsaídiú ina chomhdhúile ina mbíonn sé ina chaitian luchtaithe go singil, agus hiodrocsaíd aige atá ina bhun láidir. 

## Tagairtí
Alcmaeón

is fealsamh Gréagach as Crotone na hIodáile ab ea **Alcmaeón** (c 6ú céad RC). An chéad anatamaí, de réir an taifid. D'fhionn sé an feadán eostach sa chluas, agus ba cheannródaí é sa tsutheolaíocht trí dhioscadh anatamaíoch.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúna Gréagacha
Catagóir:Lianna Gréagacha
Catagóir:Anatamaithe Gréagacha
John William Alcock

Eitleoir a rugadh i Manchain Shasan ab ea **John William Alcock** (5 Samhain 1892 &ndash; 18 Nollaig 1919). Agus Arthur Brown mar loingseoir aige, ba é an chéad duine a d'eitil trasna an Atlantaigh gan stad, ar 14 Meitheamh 1919.
clé|mion|1919
D'eitil Alcock agus Brown ó Thalamh an Éisc go Contae na Gaillimhe i 16 uair is 27 nóiméad. 

Fuair Alcock bás i dtimpiste eitleáin sa bhFrainc níos déanaí sa bhliain chéanna.

## Féach freisin

* Eitilt thrasatlantach Alcock agus Brown

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1892
Catagóir:Básanna i 1919
Catagóir:Eitleoirí Sasanacha
Alcóil

Comhdhúile orgánacha ina bhfuil feidhmghrúpa hiodrocsaile (-OH) nasctha le carbón nach bhfuil nasctha ach le carbón eile nó le hidrigin. Nuair nach carbón aon cheann de na hadaimh seo, is alcól príomhúil é. Nuair a bhíonn dhá nó 3 mhalartaí carbóin ann, is alcól tánaisteach nó alcól treasach é faoi seach. Is feanóil iad na comhdhúile ina mbíonn an grúpa hiodrocsaile nasctha go díreach le fáinne aramatach, agus ní rangaítear mar alcóil iad. Is iad imoibrithe sainiúla alcól go ndíhiodráitíonn siad ina n-éitir, agus go n-oibríonn siad le haigéid chun eistir a tháirgeadh. Sa ghnáthshaol ciallaíonn an focal eatanól nó alcól eitile, CH3CH2OH. 

## Tagairtí
Aldaistéarón

Saghas hormóin (mianracortacóid) a tháltar ón gcoirtéis aidréineach isteach sa bhfuil. Is é a phríomhról i ndaoine athionsú sóidiam is eisfhearadh potaisiam a spreagadh sna duáin, chun cothromaíocht na leictrilítí is an uisce a choinneáil. Má tháltar farasbarr den hormón seo tarlaíonn ídiú potaisiam, coinneáil sóidiam is hipirtheannas, riocht a dtugtar aldaistéarónacht air. 

## Tagairtí

Catagóir:Hormóin
Jean le Rond d'Alembert

Matamaiticeoir is fealsamh a saolaíodh i bPáras ab ea **Jean le Rond d'Alembert** (16 Samhain 1717 &ndash; 29 Deireadh Fómhair 1783). Rinne sé staidéar ar dhlí, míochaine is matamaitic. D'fhoilsigh sé *Traité de dynamique* (Tráchtas ar Dhinimic, 1743), ag cur dinimic Newton i bhfoirm mhatamaiticiúil is ag forbairt a phrionsabal maidir le cothromaíocht. Ba é an príomhchomhoibritheoir le Denis Diderot i 1751-1758 ar an *Encyclopédie* (Ciclipéid) ar foilsíodh 36 imleabhar de faoi 1776, foilseachán bunúsach d'Aois na Tuisceana san 18ú céad sa bhFrainc. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1717
Catagóir:Básanna i 1783
Catagóir:Matamaiticeoirí Francacha
Alfa-cháithnín

deas|250px|thumb|Alfa-cháithnín
Is éard is **alfa-cháithnín** ann na cáithnín cumaisc luchtaithe, arb ionann é is ian héiliam, a bhfuil dhá phrótón is dhá neodrón ann. Ernest Rutherford a d'aithin sin den chéad uair i 1906. Nuair a astaítear sruth de na cáithníní seo le linn meata radaighníomhaigh, tugtar *alfaradaíocht* nó *alfaghathanna* air. De réir cineáil, taistealaíonn sé cúpla ceintiméadar san aer sula stopann na hadaimh aeir é. Agus é ag imoibriú le damhna, cuireann sé tús le táirgeadh cuid mhaith ian, rud a dhéanann an-chuid dochair i bhfíocháin bhitheolaíocha.
## Tagairtí

Catagóir: Héiliam
Alfa
Alfa
Catagóir: Cáithníní fo-adamhacha le guairne 0
Alfalfa

Is planda dosach ilbhliantúil a fhásann 90 cm ar airde é **alfalfa**. Na duilleoga le 3 dhuilleoigín atá leathan is fiaclach ag an mbarr. Pisbláthanna corcra nó gorma i mbláthraí dlútha spíceacha. An toradh i gcochall bíseach le 1½ lúb. Níl eolas ar a bhunús, ach is barr tábhachtach foráiste é anois a shaothraítear go forleathan i réigiúin mheasartha.

## Tagairtí

Catagóir:Glasraí
Alfa-mheath

deas|200px|thumb|Alfa-mheath
Is éard atá i gceist leis an **alfa-mheath** ná próiseas meata radaighníomhaigh nádúrtha ina ndianscaoileann núicléas ina núicléas níos éadroime is ina alfa-cháithnín, a astaítear. Fórsa núicléach láidir taobh thiar de. Sampla is ea luaidhe-210 (219Pb), a mheathann le leathré 21 bhliain trí alfa-mheath.

Is ionann an t-alfa-cháithnín agus núicléas an iseatóip is coitianta dá bhfuil ag an héiliam, is é sin, héiliam a ceathair nó 4He. Tagann an t-alfa-mheath go tipiciúil ar núiclídí atá trom nó réasúnta trom. Is é beirilliam a hocht an eisceacht mhór, nó is dual dó sórt scoilteadh nó eamhnú a dhéanamh ionas go bhfaightear dhá alfa-cháithnín.

Is dual don alfa-cháithnín fuinneamh réasúnta íseal a bheith aige agus é ag imeacht as an núicléas. Le firinne bíonn an t-alfa-fhuinneamh chomh híseal is nach leor é, de réir na fisice clasaicí, an fórsa núicléach  a chealú. Mar sin féin fágann an t-alfa-cháithnín an núicléas. Is gnách tollánú a thabhairt ar an bpróiseas seo: shílfeá go bhfuil an núicléas timpeallaithe ag balla (an fórsa núicléach) agus an t-alfa-cháithnín ag gearradh tolláin tríd. Ní féidir an tollánú a mhíniú gan dul i dtuilleamaí na teoirice candamaí. Is éard a deir an teoiric chandamach gur féidir an damhna a fheiceáil mar thonn (déachas na toinne is an cháithnín). Níl mórán tábhachta leis an tuiscint ar leibhéal na réad mór, ach ar mhion-mhicrileibhéal na gcáithníní cosúil leis an alfa-cháithnín, is féidir glacadh leis an gcáithnín mar thonn, agus ansin, tá dóchúlacht áirithe ann go rachaidh an tonn seo trí bhalla an fhuinnimh phoitéinsiúil. Nuair a bheidh an balla taobh thiar den cháithnín, cuirfidh an fórsa éarthach leictreach luas faoin alfa-cháithnín (éarann an núicléas agus an t-alfa-cháithnín a chéile, ó tá lucht leictreach deimhneach ag an mbeirt acu mar núicléis, agus éarann na luchtanna leictreacha den chineál chéanna a chéile).

Chomh híseal is a bhíonn na halfa-fhuinnimh, ní bhíonn mórán dainséir sna núiclídí alfa-ghníomhacha don duine a fhad is a fhanann siad taobh amuigh den bheothach, nó is leor duilleog pháipéir féin leis an alfa-radaíocht a stopadh. Ábhar ailse atá iontu taobh istigh den cholainn, áfach.

## Tagairtí
Zhores Ivanovitch Alferov

Fisiceoir ab ea **Zhores Ivanovitch Alferov**, a rugadh i Vitebsk na Béalarúise ar 15 Márta 1930 agus a fuair bás i gCathair Pheadair ar 1 Márta 2019. Roinn sé Duais Nobel na Fisice  le Jack Kilby is Herbert Kroemer i 2000 as a shaothar i bhforbairt struchtúir ilchineálacha leathsheoltóra le húsáid sa leictreonaic ardluais is an optaileictreonaic, forbairtí atá bunúsach do theicneolaíocht faisnéise is teileachumarsáide. 

Ba bhall den Duma, sa Rúis, é ón mbliain 1991 go 2019.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna in 2019
Catagóir:Acadóirí
Catagóir:Aindiachaithe Rúiseacha
Catagóir:Aireagóirí
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fisice
Catagóir:Cumannaithe
Catagóir:Daoine Bealarúiseacha
Catagóir:Daoine Sóivéadach
Catagóir:Fisiceoirí Rúiseacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Giúdaigh
Catagóir:Polaiteoirí na Rúise
Alga buíghlas

Alga leis na líocha fótaisintéiseacha clóraifill *a* is clóraifill *c*, agus caraitéanóidigh éagsúla a dhéanann na clóraplaist buíghlas. Ina gcealla aonaracha agus ina ribí. Tálann sé spóir inghluaiste le lascnaid ghruagach chun tosaigh is lascnaid mhaol ar chúl.

## Tagairtí

Catagóir:Algaí
Alcólachas

mion|tionchar alcóil
Staid ina mbíonn duine spleách ar alcól, nó fadhbanna sláinte mar gheall ar alcól, is ea **Alcólachas**. Tugann an téarma le tuiscint go bhfuil déscaradh idir staonadh is ól measartha ar thaobh amháin, agus daoine a ólann an iomarca  ar an taobh eile, agus fadhbanna sláinte acu dá bharr.

## Mí-úsáid alcóil
mion|Ffadhbanna a bhaineann le halcólː físeán
Tá go leor fadhbanna a bhaineann le halcól, mar shamplaː  

* Meabhairshláinte. Léiríonn taighde go mbíonn dlúthbhaint idir mí-úsáid an alcóil agus riosca méadaithe go bhforbróidh an té fadhbanna meabhairshláinte, lena n-áirítear fadhbanna mothúcháin agus iompraíochta.
* Is féidir le galar croí agus ailse a bheith mar thoradh ar mhí-úsáid alcóil.
* Delirium tremens.  Rámhaille chreathánach a tharlaíonn d'alcólach nuair a choinnítear alcól siar uaidh. 
* Gaistríteas.   Athlasadh i líneáil an ghoile de thoradh greannaitheoirí cosúil le halcól
* Othras peipteach. Othrasú cuid de líneáil an ghoile nó an dúidéinim mar thoradh ar chaitheamh alcóil, srl. 
* Ciorróis.   Is é an chúis is coitinne leis ól fada leanúnach iomarcach alcóil.

Tarlaíonn mí-úsáid alcóil i ngach aicme shóisialta ach, de réir dealraimh, bíonn daoine atá ag fulaingt imní nó dúlagair claonta leis an alcól thar aon dream eile.  

Léiríonn na staitisticí go bhfuil méadú le blianta beaga ar chaitheamh alcóil, agus ar an líon mná tí, daoine óga is daoine as obair go háirithe a dtuairiscítear a bheith claonta le mí-úsáid alcóil. 
mion|eipidéimeolaíocht - caitheamh alcóil ar bhonn per capita sa bhliain 2016

## In Éirinn
Bhí Éire ar cheann de na cúig thír is mó caitheamh san Aontas Eorpach ó thaobh caitheamh alcóil de i 2015, agus úsáid alcóil ar bhonn per capita  is mó sa domhan beagnach.  De réir suirbhé ón OECD, tá Éire ar ceann de na tíortha is measa ó thaobh an ragús óil. 

Sa Bhille Sláinte Poiblí (Alcól), 2015, bhí sé mar aidhm aige meánchaitheamh alcóil sa bhliain in Éirinn a laghdú ó 11 lítear an duine go 9.1 lítear an duine faoin mbliain 2020. Ach tá caitheamh alcóil fós ag méadú ó shin. 

Tá an t-eolas is fearr in Éirinn le fáil  ar "Ask about Alcohol", ó HSE.ie. Tá suíomh ann in Éirinn, drinkaware.ie, le go leor eolais, as Gaeilge chomh maith leis sin, Ach cuireann tionscal na dí airgid ar fáil dón suíomh.   

## Féach freisin

* Alcólaigh gan Ainm 
* Andúil i ndrugaí

## Naisc sheachtracha
* Des Bishop ar Youtube
* Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte - Eolas

## Tagairtí
 

Catagóir:Alcóil
Catagóir:Alcólachas
Catagóir:Mí-úsáid substaintí
Phaeophyceae

Grúpa mórfheamainní muirí, den chuid is mó, le líocha fótaisintéiseacha sainiúla, clóraifill *a*, clóraifill *c*, béite-charaitéin is fúcaxaintin. An t-atáirgeadh gnéasach le speirm le dhá lascnaid tiomána, de ghnáth. Níos mó ná 1,500 speiceas ar eolas. Ón gcrios idirthaoideach is an crios fo-chladach, den chuid is mó. Foirmeacha colainne ó fhiliméadchruthach go lannchruthach.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Algaí
Algaí dearga

Grúpa ilchineálach mór plandaí, cosúil le halgaí agus foirmeacha ó chealla aonaracha go dtí coirp mhóra idirdhealaithe. Tagann an dath scothdhearg ón meascán de líocha fótaisintéiseacha, clóraifill *a*, ficibileaphróitéiní is cairitéineóidigh taobh istigh de na cealla. Tarlaíonn atáirgeadh trí chruthú orgáin ar leith atá gabhálach ar an ngaiméit fhireann taobh istigh den ubh. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Algaí
Kurt Alder

Ceimicí orgánach a rugadh i Chorzów na Polainne (Konigshütte na Gearmáine ag an am) ab ea **Kurt Alder** (10 Iúil 1902 &ndash; 20 Meitheamh 1958). I gcomhar le Otto Diels, d'fhionn sé an t-imoibriú éasca idir olaifín gníomhachtaithe is dí-éin chun struchtúr cioglach le steiréiceimic inréamhinste a tháirgeadh, a dtugtar imoibriú Diels-Alder air anois, agus a tháinig le bheith an-suntasach sa cheimic orgánach shintéiseach. Bhuaigh siad Duais Nobel na Ceimice i 1950 as an saothar seo.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1902
Catagóir:Básanna i 1958
Catagóir:Ceimiceoirí Gearmánacha
Algaí glasa

Grúpa mór ilghnéitheach plandaí atá cosúil le halgaí agus na líocha fótaisintéiseacha clóraifill *a* is clóraifill *b*, a thugann a ndath glas dóibh. De réir cineáil, déanann siad bia a stóráil mar stáirse i gclóraplaist. Faightear in uisce úr iad, den chuid is mó. Bíonn staideanna inghluaiste (zóspóir) ag cuid mhaith díobh, agus snámhann siad le cabhair lascnaidí.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Edward Hayes

Scoláire Gaeilge agus náisiúnach Éireannach ba ea **Edward Hayes** (1810 – 1870). Rinne sé bailiúchán mór de bhailéid Bhéarla na hÉireann. Bhain sé an Astráil amach, áit ar fhág sé a rian ar shaol na tíre agus ar ghnóthaí na nGael. 

## A bheatha

Rugadh é i gContae Laoise. Bhí sé ina cheannaire ar an Irish Confederation, eagraíocht réabhlóideach a bunaíodh sa bhliain 1847. Nuair a theip ar éirí amach na bliana 1848 d’aistrigh sé féin agus a bhean chéile anonn go Sasana. 

Agus é ag obair mar stocbhróicéir in Leeds chuir sé *The Ballads of Ireland*, saothar dhá imleabhar, le chéile. Foilsíodh é den chéad uair sa bhliain 1855 i nDún Éideann agus bhí iarraidh mhór air. Ba sa bhliain sin freisin a chuaigh Hayes agus a chúram go dtí Melbourne na hAstráile. Chuaigh sé ag obair sa Colonial Bank ar dtús agus i Roinn Iarnród Victoria ina dhiaidh sin. Bhí suim aige i gcúrsaí poiblí agus scríobhadh sé chun na nuachtán. Bhí síntiús aige leis an gCumann Oisíneach agus bhí clú air mar scoláire Gaeilge. 

Sa bhliain 1862 cailleadh a iníon Honora in aois a hocht mbliana déag. Tá inscríbhinn Ghaeilge ar a tuama i Mór-Reilig Melbourne. Ba mhillteanach an babhta ar Hayes é: tháinig sé idir é féin agus a chuid oibre agus tháinig saghas parailise air. Bhí easpa airgid ar an teaghlach agus d’aistrigh siad ó Melbourne go Kilmore, baile a raibh mórán Éireannach ina gcónaí ann. Bhí buaireamh eile i ndán do Edward agus do Ann: cuireadh a mac isteach i dteach na ngealt. 

Sa bhliain 1864 dhíol Hayes a leabharlann, cnuasach a raibh os cionn 3,000 leabhar ann. Bhí roinnt lámhscríbhinní Gaeilge ina measc, agus b’fhéidir go raibh dhá lámhscríbhinn atá anois i Leabharlann Stáit Victoria orthu sin. Cúig bliana ina dhiaidh sin bhailigh Séarlas Gabhánach Ó Dubhthaigh agus daoine eile airgead ón bpobal leis an teaghlach a chothú. 

Fuair Hayes bás sa bhliain 1870 in aois a sheachtó bliain. 

## Tagairtí

Noone, Val (2012). *Hidden Ireland in Victoria*, lch 50. Ballarat Heritage Services. ISBN 978-1-876478-83-4

http://archive.org/stream/balladsofireland01hayeuoft#page/n7/mode/2up *The Ballads of Ireland*. Collected and edited, with notes historical and biographical, by Edward Hayes, Esq.. Dublin: James Duffy, & Sons (*gan dáta*). 

http://www.isos.dias.ie/irish/index.html *Meamram Páipéir Ríomhaire*: dhá lámhscríbhinn scanáilte (MS 10595 agus MS RARES 091 C76) i Leabharlann Stáit Victoria

## Naisc
Liosta stairiúil lucht Gaeilge san Astráil
Algol

Teanga ardleibhéil ríomhchláraithe a saothraíodh san Eoraip sna 1950idí chun oibrithe matamaiticiúla is eolaíochta a dhéanamh, ag an am céanna a bhí Fortran á shaothrú sna Stáit Aontaithe don ghnó céanna.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha ríomhaireachta
Algartam

deas|150px|thumb|Algartam
Modh oibre nó liosta treoracha léire críochta socraithe go beacht, ionas go bhfaighfear réiteach nó toradh barrmhaith ar fhadhb choimpléascach má fheidhmítear iad céim ar chéim. 

Sampla is ea an tacar rialacha chun iolrú simplí a dhéanamh. Saghas oidis bheacht a bhíonn ann, agus úsáidtear an téarma i dtaca le cláir ríomhaire go hiondúil. I gclár mar seo, leagtar amach gach treoir san ord cuí. Má bhíonn fiú treoir amháin in easnamh, treoir breise ann, nó treoir san eagar mícheart, ní fiú tráithnín an clár.

## Féach freisin

* Tacar treoracha
* Córás moltaí

## Tagairtí

Catagóir:Ríomheolaíocht
Catagóir:Algartaim
Alhambra

Dún is pálás na ríthe Múracha i nGranada na Spáinne a tógadh sa 13ú-14ú céad. Láthair oidhreachta domhanda anois. Treascraíodh i méid áirithe é, agus d'atóg an rí Caitliceach Séarlas V sa 16ú céad é. Cuid mhaith hallaí áille is gairdíní ann fós atá sainiúil d'ailtireacht Ioslamach na Meánaoise. 

## Tagairtí
Almóinn

Crann beag duillsilteach a bhíonn spíneach uaireanta, dúchasach don Áise. Fásann sí go hairde 8 m. Na duilleoga ubhchruthach caol fiaclach. Na bláthanna bándearg, ag teilgean go bán is ag teacht amach roimh na duilleoga. Na torthaí liath maoth ubhchruthach. An bia leathrúil tanaí timpeall ar chloch phollta. Is foinse cnónna inite an almóinn mhilis. Níl almóinn shearbh inite, ach soláthraíonn sí ola a úsáidtear sa tionsclaíocht. Gné eile arís is ea an almóinn bhláfar mhaisithe.

## Tagairtí

Catagóir:Crainn
Allas

deas|250px|thumb|Allas
Tuaslagán caol salann (clóiríd sóidiam den chuid is mó) is móilíní beaga eile (ina measc úiré, aigéad lachtach, amóinia is eile) a thálann na faireoga allais atá i láthair i gcraiceann gach mamaigh. Is bealach eisfheartha salainn is nítrigine é. Nuair a ghalaíonn an t-allas ón gcraiceann, tarlaíonn cailliúint teasa. Tá cur allais an-tábhachtach chun teocht duine a rialú, ach tagann tart air dá bharr. 

## Tagairtí

Catagóir:Sreabháin choirp
Catagóir:Fiseolaíocht ainmhithe‎
Áth an Ghorta

Is baile fearainn suite i gContae Uíbh Fhailí é **Áth an Ghorta**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
Catagóir:Bailte fearainn i gContae Uíbh Fhailí
An Ráth, Contae Uíbh Fhailí

Is baile suite i gContae Uíbh Fhailí é **an Ráth**.

Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
Catagóir:Bailte i gContae Uíbh Fhailí
An Cumann Oisíneach

Cumann liteartha ba ea an **Cumann Oisíneach** (Ossianic Society). Bunaíodh é sa bhliain 1853 agus chuir sé béim ar litríocht Oisín agus na Féinne.

Orthu siúd a bhunaigh é bhí Seán Ó Dálaigh, William Smith O’Brien agus John Windele. Bhí Standish Hayes O’Grady ina bhall den chumann agus i gceann tamaill rinneadh uachtarán de. Faoin mbliain 1860 bhí 746 síntiúsóir ann agus bhí sé imleabhar d’ “Imeachtaí” tagtha amach. Stad an Cumann sa bhliain 1863, cé go raibh eagráin eile ar na bacáin.

Tugadh aird ar leith ar aistriúcháin laoithe na Féinne agus ar chur chun cinn na Gaeilge. Rinneadh iarracht ar idirdhealú a dhéanamh idir scoláirí an Chumainn agus scoláirí i gcumainn eile a bhí (mar a síleadh) faoi choimirce na huasaicme. Is léir ó litreacha na mball nár réitigh scoláirí an Chumainn go maith le Eoghan Ó Comhraí agus le hAcadamh Ríoga na hÉireann, agus gur minic a theip orthu radharc a fháil ar seanlámhscríbhinní. Bhí baill den Chumann in achrann leis an Irish Archaeological and Celtic Society, agus bhí conspóidí taobh istigh den Chumann féin. Chreid Windele, áfach, gur mhór an cúnamh iad foilseacháin an Chumainn Oisínigh chun an Ghaeilge a chur chun cinn mar áis taighde. 

Bhí a lán síntiúsóirí ina gcónaí thar lear. Sa bhliain 1855 dúirt foilseachán bliantúil an Chumainn go raibh dlúthchaidreamh idir é agus Cumann Celtic Sydney (a raibh tríocha ball aige). Sa bhliain 1861 bhí ceathrar síntiúsóirí i Melbourne na hAstráile agus bhí scata maith in Sydney. Orthu sin bhí roinnt cléireach. 

## Tagairtí
* Robert Somerville-Woodward (Department of Modern Irish History, UCD) The Ossianic Society 1853-1863
* Noone, Val (2012). *Hidden Ireland in Victoria*, lch 53. Ballarat Heritage Services. ISBN 978-1-876478-83-4
* ''Transactions of the Ossianic Society for the year 1853'' Vol. 1. Dublin: John O’Daly 1853

Catagóir:Cumainn liteartha
Catagóir:Cumainn in Éirinn
Catagóir:Cumainn Ghaeilge
Baile Átha Buí, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Uíbh Fhailí é **Baile Átha Buí**.

200px|mion|Barúntachtaí Uíbh Fhailí

## Liosta lonnaíochtaí

* Baile Átha Buí
* Cill Chormaic
* Cnocán Bhólais

## Tagairtí

Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Uíbh Fhailí
Alóipéice

Is éard atá i gceist le h**Alóipéice** ná cailliúint gruaige de bharr cliseadh cruthú na gruaige ag na gruagfhalacailí. Is féidir léi a bheith neamhchothrom nó ginearálta (maoile). Is féidir í a fháil le hoidhreacht nó de bharr galair ghinearálta éigin, nó druga thocsainigh a chuireann feidhmiú na bhfalacailí ar mhí-ord.

## Tagairtí
Baile an Bhriotaigh

Is barúntacht suite i gContae Uíbh Fhailí é **Baile an Bhriotaigh**.

## Liosta lonnaíochtaí

* Biorra
* Baile Mhic Ádaim
* An Cláirín
* Críonchoill
* Cionn Eitigh

## Tagairtí

Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Uíbh Fhailí
An Daingean Uachtarach

Is barúntacht suite i gContae Uíbh Fhailí é **an Daingean Uachtarach**.

## Liosta lonnaíochtaí

* Cluain na nGamhan
* Cúil an tSúdaire (Cuid thuaidh)
* Inis na mBreatnach

## Tagairtí

Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Uíbh Fhailí
Planda Alpach

200px|mionsamhail|deas|An saghas flóra a fhaightear sna hAlpa
Téarma luibheolaíoch a úsáidtear ar fhásra a fhásann sna sléibhte os cionn líne na gcrann agus na plandaí a áitríonn réigiúin mar sin go nádúrtha. De ghnáth, fásann siad go híseal, bíonn cruinneachánach, agus in ann leibhéal ard grianradaíochta, triomach is fuacht a sheasamh. 

## Tagairtí

Catagóir:Luibheolaíocht
Catagóir:Plandaí
Garraí an Chaisleáin

Is barúntacht suite i gContae Uíbh Fhailí é **Garraí an Chaisleáin**.

## Liosta lonnaíochtaí

* Béal Átha Chomair
* Beannchar
* An Clochán
* An Féar Bán
* Pollach
* Droichead na Sionainne

## Tagairtí

Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Uíbh Fhailí
Cluain Leisc

Is barúntacht suite i gContae Uíbh Fhailí í **Cluain Leisc**.

## Liosta lonnaíochtaí

* An Bhrosnach
* Muine Gall
* Suí an Róin

## Tagairtí

Catagóir:Contae Uíbh Fhailí
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Uíbh Fhailí
Ralph Asher Alpher

Fisiceoir a rugadh in Washington DC ab ea **Ralph Asher Alpher** (3 Feabhra 1921 &ndash; 12 Lúnasa 2007). I gcomhar le George Gamow, shaothraigh sé teoiric na bpróiseas a d'astaigh fuinneamh ag an gcuid is luaithe de shaol na Cruinne. Tháinig sin le bheith ina bhunshraith do theoiric na hOllphléisce i dtaobh tús na Cruinne. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Washington D.C.
Catagóir:Daoine a rugadh i 1921
Catagóir:Básanna in 2007
Altacumalas

Scamaill den mheánleibhéal, de shaghas an chumalais, ag airdí timpeall 2,000-7,000 m. Bán is/nó liath, agus is comhartha iad go bhfuil nó go mbeidh an aimsir go breá. 

## Tagairtí

Catagóir:Scamaill
Altasamat

deas|250px|thumb|Altasamat
Gléasadh teileascóip lenar féidir an teileascóp a bhogadh in airde (ag luascadh ar ais chothrománach) neamhspleách ar a bhogadh ina asamat (ag rothlú ar ais cheartingearach). Baintear feidhm as ar theileascóip ollmhóra agus radaiteileascóip chomh maith le teileascóip shimplí an amaitéaraigh.

## Tagairtí
Altastratas

250px|mionsamhail|deas|Altostratus undulatus
Scamaill de shaghas an stratais nach mbíonn chomh tiubh le stratas, ag airdí timpeall 2,000-7,000 m. Scothliath, i bhfoirm leathán. Is tuar iad go bhfuil aimsir the bháistiúil, a bhaineann le fronta te, le teacht. 

## Tagairtí

Catagóir:Scamaill
Albrecht Altdorfer

Péintéir, greanadóir is ailtire a saolaíodh i Regensburg na Gearmáine ab ea **Albrecht Altdorfer** (c 1480-1538). I measc na bpríomhbhall de Scoil na Danóibe de phéintéireacht na Gearmáine. Den chuid is mó, léirigh a shaothair ábhair bhíobalta is stairiúla, suite i gcúlionaid tírphictiúir. 

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Gearmánacha
Catagóir:Greanadóirí Gearmánacha
Catagóir:Ailtirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1480
Catagóir:Básanna i 1538
Altichiero

Péintéir a rugadh gar do Verona na hIodáile ab ea **Altichiero** (c 1330-c 1395). D'oibrigh sé ansin, agus meastar gurb é a bhunaigh Scoil Verona. D'aistrigh sé go Padua, áit a bhfuil freascónna da chuid i mBaisleac Antaine (1372-1379) agus Aireagal Sheoirse (1377-1384).

## Tagairtí
Alpha Centauri

deas|thumb|Alpha Centauri
Tríréalta a bhfuil Proxima Centauri ann, an réalta is gaire don Domhan seachas ár nGrian féin. Chomh fada sin amach uainn go dtógann sé 4.3 bliain ar sholas teacht uaidh don Domhan, is é sin, tá sé 4.3 solasbhliain amach uainn. As an 6,000 réalta a bhíonn infheicthe ag an tsúil sa spéir istoíche, bíonn sé go híseal sa spéir ó dheas, agus is é an 3ú réalta ar scála na lonrachta é. Ach ní féidir é a fheiceáil in aon chor ag domhanleithead níos mó ná timpeall 28° thuaidh.

## Tagairtí
Altranas

deas|250px|thumb|Banaltra
Is é **altranas** an brainse míochaine a sholáthraíonn cúram d'othair is daoine gortaithe agus a ghlacann freagracht as riachtanais fhisiciúla shóisialta is spioradálta an othair a chabhraíonn lena bhisiú. Is iad altraí an grúpa is mó oibreoirí leighis. De ghnáth bíonn cúrsa foirmiúíl oiliúna is traeneála ann chun cáiliú don ghairm. Déanann altraí monatóireacht ar theiripí, agus de réir a chéile tá cead acu córacha leighis is fiú drugaí a mholadh d'othair. Cabhraíonn siad le dochtúirí is máinlianna ina gcuid oibre siúd le hothair. Le forbairtí sa mhíochaine, tá speisialtachtaí tagtha chun cinn san altranas: altranas ospidéil, péidiatraic, síciatracht, dianchúram, cuairteoireacht baile, is eile. Cabhraíonn altraí le traenáil banaltraí óga agus cothú sláinte sa phobal.

## Tagairtí
Sidney Altman

Bithcheimicí a rugadh i Montréal ab ea **Sidney Altman**. Ar 7 Bealtaine 1939 a rugadh é. Thaispeáin sé gur féidir leis an móilín RNA é féin a athchóiriú chun an t-ábhar a tháirgeann sé a athrú, gan aon ghá le heinsím chuige. Mar sin, is féidir le RNA feidhmiú mar einsím air féin. Ba bhriseadh é seo trí bhac sa tuiscint ar phróisis ghéiniteacha. Roinn sé Duais Nobel sa cheimic le Thomas Cech i 1989 as an obair seo. Fuair sé bás ar an 5 Aibreán 2022.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Bitheolaithe Ceanadacha
Catagóir:Daoine as Montréal
Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Básanna in 2022
Alúmanáit

Salann ina bhfuil ainian díorthaithe ó Al(OH)3 trí mhiotal a chur in ionad hidrigine. Úsáidtear alúmanáit sóidiam, NaAlO2, in íonú uisce chun eisíontais a théachtadh i ndeascán alúmana híodráitithe.

## Tagairtí
Alúm

deas|250px|thumb|Alúm
Is sulfáit é an t-**alúm**, KAl(SO4)2·12 H2O, de ghnáth. Sulfáit photaisiam alúmanaim hiodráitithe a dtugtar alúm coiteann air. Tá alúim eile ann: alúm iarainn le *Fe* in ionad *Al*, agus alúm cróim le *Cr* in ionad *Al*. Déanann siad uile criostail mhóra ochtaihéidreacha. Hidrealaítear alúm coiteann in uisce go dtí Al(OH)3 agus baintear úsáid as mar théachtach in íonú uisce. 

## Tagairtí

Catagóir:Sulfáití
Luis Walter Alvarez

Fisiceoir turgnamhach a rugadh i San Francisco ab ea **Luis Walter Alvarez** (13 Meitheamh 1911 &ndash; 1 Meán Fómhair 1988). Rinne sé taighde ar radar le haghaidh loingseoireachta is tuirlingt aerárthach le linn An Dara Cogadh Domhanda. Thóg sé an chéad luasaire líneach (1947), shaothraigh an soitheach boilgeog, agus d'fhionn staideanna nua athshondacha san adamh is cáithníní nua fo-adamhacha leis. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1968 as an obair seo.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as San Francisco
Catagóir:Daoine a rugadh i 1911
Catagóir:Básanna i 1988
Am caighdeánach

deas|250px|thumb|Amchriosanna an domhain
Bíonn an t-am a léitear ar an gclog bunaithe ar rothlú an Domhain ar a ais i dtaca leis an nGrian. Tugtar *grianam* air seo freisin. Freagraíonn rothlú iomlán amháin do lá. Nuair a bhíonn an Ghrian díreach os ár gcionn, bíonn meán lae ann; ag aon domhanfhad eile bheadh am eile ann. Mar chúiteamh air seo, aontaíodh **an t-am caighdeánach** i 1884. Roinneadh an Domhan ina 24 réigiún, an réimse idir dhá fhadlíne i ngach ceann acu, a bheag nó a mhór, agus glactar leis go bhfuil an t-am céanna ag gach áit sa chrios sin. Mar sin, athraíonn an t-am d'uair ag imeall gach creasa. Tugtar meánam Greenwich ar an am in Éirinn, thiar ó fhadlíne 0° trí Greenwich Shasana.

## Tagairtí
Am eifimirise

Tomhas bunúsach ama a úsáideadh i 1958-1984, a sainmhíníodh i dtaca le hionad na Gréine i 1900 agus fad na bliana trópaicí. Úsáideadh mar thomhas do-athraitheach an ama é gur cuireadh am domhanda dinimiciúil ina ionad i 1984.

## Tagairtí
Amairillid

Bleib mhór atá dúchasach do Mheiriceá trópaiceach. Suas le 75 speiceas ann. Na bláthanna trumpa-chruthach spréite, suas le 15 cm ar fhad, i gcuid mhaith dathanna, 1-10 bláth (2-4 cinn de ghnáth) ar ghas cuasach amháin, ag teacht amach san earrach roimh na duilleoga beiltchruthacha. Is hibridí coimpléascacha an chuid is mó de na plandaí gairdín, agus iolraítear iad trí dheighilt na bleibe. Ní hionann an planda seo agus lus mór na coille. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Amarantas

Luibh bhliantúil nó ilbhliantúil atá dúchasach do réigiúin thrópaiceacha is mheasartha is ea **amarantas**. Na bláthanna beag de ghnáth, ag déanamh bláthraí tiubha, na teascáin iombhlátha i bhfáinní de 3 nó 5 cinn, go minic gealdaite. Táirgeann cuid de na speicis Áiseacha grán inite a úsáidtear in ionad gránbhairr.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Amatól

Grúpa ardphléascán, meascáin trínítreatolúéine (TNT) is níotráit amóiniam. Úsáideadh go forleathan sa chéad chogadh domhanda iad chun TNT a choigilt, ach fuarthas de réir a chéile gur shúigh siad an iomarca uisce isteach ón aer mar go raibh siad tais-scópach, agus ligeadh i léig iad.

## Tagairtí
Ambargraís

mion|Ambargraís
Ábhar liath céiriúil a fhaightear i stéigeacha na caisealóide is ea **ambargraís**, suas le 450 g in ainmhí amháin. Bhíodh sé in úsáid i gcumhráin chun go mairfeadh an boladh níos faide.

## Tagairtí

Catagóir:Míolta móra
Amfaból

Is é is **amfaból** ann ná ball ar bith de ghrúpa mianraí sileacáite hiodrúla, atá an-choimpléascach ó thaobh ceimice de, ach a bhfuil sainchomhartha struchtúrtha déshlabhra teitrihéadrán SiO4 iontu, agus iarann, maignéisiam, cailciam, sóidiam is alúmanam i láthair i measc na slabhraí. Faightear go forleathan iad i gcarraigeacha doigheartha is meiteamorfacha. I measc na bhfoirmeacha coitianta tá cornbhleind, achtainilít is treimilít. Tá foirmeacha snáithíneacha ann freisin a rangaítear le grúpa mianraí aispeiste.

clé|200px|mion|Amfabóil den chineál treimilít

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Amfaibhiorach

Cordach bunúsach is ea **amfaibhiorach**, ball den ord **Amphioxiformes**. An cholainn caol, suas le 70 mm ar fhad, barrchaol ag an dá cheann. Nótacorda ann ag síneadh isteach sa cheann. Scoilteanna geolbhaigh aige agus bloic matán i dteascáin, cosúil le sinsir na veirteabrach. 23 speiceas, a fhaightear i ndeascáin thanaí mara. Tugtar **lansógach** nó **lansóg** orthu freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Catagóir:Cordaigh
Amfataimín

clé|thumb|Amfataimín
Spreagthach cumasach don néarchóras lárnach, agus neamhchodladh, aireachas, giúmar is féinmhuinín ardaithe, is béalscaoilteacht mar thoradh air, chomh maith le feabhsú i ndéanamh tascanna simplí meabhracha is fisiciúla. 

Ar dtús, laghdaíonn sé an goile. Baintear mí-úsáid go han-choitianta as chun fuinneamh is airdeall a mhéadú, ach le ró-úsáid éiríonn duine neamh-mhothálach dó agus bíonn tuirse is dúlagar air. Bhaintí feidhm as tráth chun cabhrú le daoine meáchan a chailliúint, ach ní cheadaítear é sin anois mar gheall ar na fadhbanna andúile is neamh-mhothálachta. 

Uaireanta úsáidtear é chun páistí le neamhord easnamh airde a chóireáil, ach is gá an chóireáil a bheith gearrthéarmach chun neamhoird mheabhracha cosúil le paranóia nó síocóisí eile a sheachaint. 

Tugtar ‘luas’ (nó *speed* an focal Béarla go minic) air ina dhruga mí-úsáide, agus déantar go mídhleathach é i bhfoirm púdair a smúrtar nó a instealltar. 

Bhíodh sulfáit amfataimín le fáil uair amháin faoin trádainm Benzedrine, ach anois is sulfáit deistreamfataimín atá ar fáil ar oideas dochtúra faoin trádainm Dexedrine.

## Féach freisin

* Mí-úsáid substaintí

## Tagairtí

Catagóir:Drugaí
Catagóir:Mí-úsáid substaintí
Amhaire

deas|250px|thumb|Amhaire
Is saghas callaire é an t-**amhaire** atá oiriúnach chun fuaim ar mhinicíocht íseal nó dordfhuaim a chruthú. Trastomhas mór ag a chón, 25 cm nó níos mó. Cosúil le láimhseáil tribilfhuaime le trílire i gcóras ard-dílseachta, úsáidtear ciorcad trasach chun an chuid chuí de speictream an fhuaimchomhartha ghinearálta a sholáthar dó.

## Tagairtí