open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leptoptilos dubius

Ball d'fhine na storc, na Ciconiidae, is ea an **chorr mhór Indiach** (***Leptoptilos dubius***). Cuimsíonn a ghéineas *Leptoptilos javanicus* na hÁise agus *Leptoptilos crumenifer* na hAfraice. Tráth, bhíodh sé le fáil forleathan ar fud dheisceart agus oirdheisceart na hÁise, ach tá an chorr mhór Indiach srianta anois do raon i bhfad níos lú gan ach trí líonta pórúcháin ann; dhá cheann san India, leis an gcoilíneacht is mó in Assam, ceann níos lú timpeall Bhagalpur; agus líonta pórúcháin eile sa Chambóid. Scaipeann siad go forleathan tar éis an tséasúir phóraithe. Tá goba ollmhóra dingeacha, maolcheann agus púitse sainiúil muiníl ag an storc mór seo. I rith an lae, bíonn sé ag faoileoireacht i dteirmigh i dteannta le bultúir lena roinneann sé an nós scroblála. Scroblálann siad splíonach den chuid is mó; mar sin féin, is sealgairí faille iad agus uaireanta déanann siad seilg ar veirteabraigh. Bhí líon mór acu ina gcónaí san Áise tráth, ach tháinig laghdú orthu (b'fhéidir, mar gheall ar shláintíocht fheabhsaithe) go dtí pointe ar cuireadh i mbaol iad. Measadh go raibh timpeall míle acu beo sa bhliain 2008. Sa 19ú haois, bhí siad coitianta i gcathair Calcúta go háirithe, áit ar gaireadh "aidiúnach Calcutta" orthu agus ar cuireadh san áireamh iad in armas na cathrach.  Go háitiúil, tugtar *hargila* orthu (díorthaithe ó na focail Asaimise "har" a chiallaíonn “cnámh” agus "gila" a chiallaíonn “slogaire”) agus meastar gur éin neamhghlana iad, ní chuirtear isteach orthu den chuid is mó ach uaireanta déantar seilg orthu lena gcuid feola a fháil.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Lá Idirnáisiúnta na mBan agus na gCailíní san Eolaíocht

Chuir na Náisiún Aontaithe tús leis an  **Lá Idirnáisiúnta na mBan agus na gCailíní san Eolaíocht** sa bhliain 2016, le bealaí a phlé chun aghaidh a thabhairt ar a laghad mná agus cailíní a bhí ag obair i réimsí na heolaíochta, na teicneolaíochta, na hinnealtóireachta agus na matamaitice (STEM). 

De réir Eagraíocht Oideachais, Eolaíochta agus Chultúir na Náisiún Aontaithe (EOECNA nó UNESCO), níl ach 28% de na taighdeoirí ar fud an domhain ina mná, agus níos lú ná sin díobh atá i bpoist shinsearacha.

mion|clé|Cailín uaillmhianach?  (6 bliain d'aois & ag déanamh staidéar ar na pláinéid)
### Oideachas
Bíonn tionchar ag claonadh agus steiréitíopáil shóisialta ar mhná óga agus iad ag tabhairt faoi ghairm saoil.

Ba mhian leis na Náisiúin Aontaithe spreagadh á thabhairt do chailíní agus do mhná óga tabhairt faoin eolaíocht mar ghairm. I bhformhór thíortha an domhain is mó céimithe ban a thagann as na coláistí ach is lú ná 30% de na céimithe ban ar fud na cruinne a thugann faoin staidéar in ábhair STEM.

### In Éirinn
[mion|WITS ː léacht [Mary Mulvihill 2021 le Dr Linda Doyle, Propast, Coláiste na Tríonóide]]Ag Comórtas Eolaí óg na Bliana in 2021, cailíní ab ea 62% de na daltaí a bhí páirteach ann, rud a léiríonn an t-athrú atá tagtha ar an dearcadh faoi mhná san Eolaíocht in Éirinn.   Ní hé sin le rá nach bhfuil bearna fós idir an líon ban agus fear a thugann faoi léann na hEolaíochta ag an tríú leibhéal in Éirinn..  Mar shampla, 35% díobh siúd a bhí ag staidéar sa réimse STEM in Éirinn, ba mhná iad in 2016, cé go raibh os cionn 50% á dhéanamh sin i roinnt mhaith tíortha.[mion|[Kathleen Yardley Lonsdale (1903-1971)]]I ráiteas ón Uachtarán Ó hUigínn sa bhliain 2016 agus níos déanaí, d'iarr sé ar institiúidí tríú leibhéal agus fostóirí na hathruithe is gá a dhéanamh le freastal ar eolaithe óga ban.

#### Ceannródaithe in Éirinn
Mhol an tUachtarán do mhná óga “inspioráid” a ghlacadh ó na ceannródaithe in Éirinn  in óráid a thug sé sa bhliain 2021ː

* an criostalagrafaí, an tOllamh Kathleen Lonsdale
* an matamaiticeoir, Alicia Boole-Stott
* na réalteolaithe Agnes Clerke, Annie Russell-Maunder is Mary Parsons, 
* na bitheolaithe Cynthia Longfield agus Phyllis Clinch, 
* an réaltfhisiceoir Margaret Lindsay-Huggins.
* an t-astrafhisiceoir Susan McKenna-Lawlor 
* Dorothy Stopford-Price, saineolaí ar an eitinn ar leanaí, agus an chéad duine a thug an vacsaín BCG go hÉirinn i 1937. 

## Féach freisin

* Eolaíocht agus teicneolaíocht (STEM)

## Naisc sheachtracha

* #WomenInScience ar chlár Facebook, Twitter agus Instagram

## Tagairtí

Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Feimineachas
Catagóir:Oideachas
Catagóir:Eolaíocht agus teicneolaíocht
Catagóir:UNESCO
Catagóir:Náisiúin Aontaithe
Thelma Mansfield

Is láithreoir teilifíse agus ealaíontóir Éireannach í **Thelma Mansfield** (rugadh 1949) a d’oibrigh go príomha le teilifís RTÉ. Thosaigh sí a phost in RTÉ i 1965 mar fhógraí leanúnachais.

Bhí sí ina comh-óstach ó 1986-1997 ar an gclár RTÉ 1 *Live at 3* leis a comhghleacaí, Derek Davis.

Tar éis di dul ar scor sna 1990idí, dhírigh Mansfield ar phéinteáil agus cuireann sé a saothar ar taispeáint go rialta. Phós sí an grianghrafadóir John “Johnny” Morris, mac le Michael Morris, 3ú Baron Killanin agus cúpla deartháir le Mouse Morris. Tá beirt mhac acu.

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Péintéirí Éireannacha
Na meáin shóisialta

mion
Is éard atá i gceist leis **na meáin shóisialta** ná teicneolaíochtaí idirghníomhacha a éascaíonn do dhaoine ábhar téacs, físe agus closamhairc a chruthú agus a chomhroinnt, chomh maith le smaointe a roinnt, sainspéiseanna a phlé agus go leor eile i bpobail agus líonraí fíorúla. Is aipeanna nó suímh ghréasáin a bhíonn i gceist leis na meáin shóisialta go minic, mar shampla Facebook, Twitter, TikTok, nó Instagram.

## Rialúchán
'Ní féidir i ndáiríre na meáin shóisialta a rialú', a deirtear uaireanta agus go dtí na 2020idí, ní raibh rialacháin mar bhac ar na meáin shóisialta. Thosaigh sin ag athrú nuair a lean na comhlachtaí ar aghaidh ag foilsiú ábhar urchóideach agus mídhleathach ar líne, agus tionchar forleathan acu. Bhí iarmhairtí tubaisteacha ann, mar shampla Círéibeacha sa Ríocht Aontaithe 2024. I mí Lúnasa 2024, dúirt an tAire Dlí agus Cirt Helen McEntee gur den riachtanas comhlachtaí meán sóisialta gan neamhshuim a dhéanamh de bhagairtí a dhéantar ar dhaoine ar líne agus a leithéidí a bhaint anuas a thúisce is féidir. Thug sí le fios nach bhféadfaí brath a thuilleadh ar chomhlachtaí meán sóisialta le hiad féin a rialáil agus dúirt go raibh Éire ar cheann den bheagán tíortha a bhfuil Coimisinéir Sábháilteachta ar Líne acu. Ba cheart pionós dian a ghearradh ar na comhlachtaí sin, arsa sí, mura rachaidh siad i ngleic le hábhar urchóideach agus mídhleathach.

## Féach freisin
* An Ghaeilge ar na Meáin Shóisialta
* Coimisiún na Meán
* Sábháilteacht ar líne
* GaelGoer
* Facebook
* Mastodon
* Twitter
* TikTok
* Instagram

## Tagairtí

Catagóir:Idirlíon
Catagóir:Teicneolaíocht dhigiteach
Catagóir:Teicneolaíocht faisnéise agus chumarsáide
Catagóir:Teicneolaíocht faisnéise
Catagóir:Líonraí sóisialta
Catagóir:Gréasán Domhanda
catagóir:Aipeanna
Aip shoghluaiste

Is éard is **aip shoghluaiste** nó **feidhmchlár soghluaiste** (nó *feidhmchlár móibíleach* uaireanta) ann ná ríomhchlár nó feidhmchlár bogearraí atá deartha le rith ar ghléas soghluaiste amhail fón cliste, taibléad, nó uaireadóir cliste. Go minic tá difear idir feidhmchláir shoghluaiste agus cineálacha eile feidhmchlár; feidhmchláir dheisce atá deartha le feidhmiú ar ríomhairí deisce, agus feidhmchláir ghréasáin a fheidhmíonn i mbrabhsálaithe gréasáin (ar ghléasanna soghluaiste) seachas feidhmiú go díreach ar an ngléas soghluaiste.

## Tagairtí

## Féach freisin
* Feidhmchlár


Catagóir:Teicneolaíochtaí
Catagóir:Ríomhaireacht
An Coiste um chúrsaí Digiteacha, Cultúir, Meán agus Spóirt (DCMS)

Tá **An Coiste um chúrsaí Digiteacha, Cultúir, Meán agus Spóirt**, roimhe seo, **An Roghchoiste um chúrsaí Cultúir, Meán agus Spóirt**, ar cheann de roghchoistí Theach na dTeachtaí sa Bhreatain, a bunaíodh sa bhliain 1997. Déanann sé maoirsiú ar oibríochtaí na Roinne Digiteach, Cultúir, Meán agus Spóirt a tháinig in ionad na Roinne Cultúir, Meán agus Spóirt, a tháinig in ionad na Roinne Oidhreachta Náisiúnta freisin. Athraíodh an t-ainm den uair dheireanach ar an 3 Iúil 2017.

## Féach freisin

* Coistí Parlaiminteacha na Ríochta Aontaithe

## Tagairtí

Catagóir:Coistí
Catagóir:Rialtas na Ríochta Aontaithe
Iago ap Ieuan

mion|clé|Dealbhóireacht i bPáirc Ynysangharad.
Cruitire agus ceoltóir as ceantar Pontypridd ab ea **Iago ap Ieuan** (Béarla:*James James*) ( 4 Samhain 1832 – 11 Eanáir 1902 ). Ba é a chum an fonn *Glan Rhondda* . Is fearr aithne ar an phort seo inniu mar Hen Wlad fy Nhadau (Gaeilge:*Sean Tír m' Aithreacha*). I Mí Eanáir 1856 a cumadh an fonn. Ba é a athair, Ieuan ab Iago nó sa Bhéarla *Evan James*; (1809-1878)) údar na bhfocal.

Rugadh é i dteach tábhairne an *Ancient Druid Inn*, in aice le Bedwellte, Caerffili .https://cy.wikipedia.org/wiki/Daniel_Lleufer_Thomas 

Tá dealbh i bPáirc Ynysangharad, Pontypridd i bhfoirm dhá fhigiúr a léiríonn beirt bhé, an Éigse agus an Ceoil, mar chuimhneachán ar Iago ap Ieuan, agus ar a athair.
clé|mion| An chóip is luaithe de ''Hen Wlad fy Nhadau'', 1856 i láimh Iago ap Ieuan

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Breatnacha
Catagóir:Básanna i 1902
Catagóir:Daoine a rugadh i 1833
Hen Wlad Fy Nhadau

mion|clé|Siop Nain, Rhuthun, áit ar foilsíodh an t-amhrán don chéad uair..
Amhrán náisiúnta na Breataine Bige is ea **Hen Wlad fy Nhadau** () . Ba é Ieuan ap Iago nó  *Evan James* (1809-1878) a scríobh na focail, agus chum a mhac Iago ap Ieuan nó *James James* (1833-1902) an fonn i mí Eanáir 1856. Bhí an bheirt ina gcónaí i Pontypridd. Fíodóir agus file ab ea an mac, agus ba chruitire é an t-athair.

Is cosúil gur scríobhadh na liricí mar fhreagra ar chuireadh ón bhfile a fuair sé óna dheartháir teacht isteach leis sna Stáit Aontaithe, áit a raibh an oiread sin Breatnaigh na linne ag lorg domhan níos fearr, agus gur dearbhú sé san amhrán go bhfuil áit bhreithe an fhile (is é sin ‘**Hen Wlad fy** **Nhadau**’) maith go leor dó. Tugadh ‘Glan Rhondda’ air, mar is ar bhruach na habhann, de réir an tseanchais, a tháinig an fonn go meon an chumadóra.‘

Sheinn amhránaí áitiúil, Elizabeth John, an t-amhrán, nó ‘Glan Rhondda’ mar a tugadh air ag an am sin, den chéad uair sa bheistríi i Chapel Tabor, Maesteg i mí Eanáir nó Feabhra 1856. Cuireadh an t-amhrán i gcló i bhfoirm bailéad, agus tháinig an-tóir ar an amhrán ar fud an cheantair. Bhain sé clú agus cáil amach ag Eisteddfod Llangollen, 1858, tar éis do Llewelyn Alaw (Thomas David Llewelyn) (1828–79)  o Aberdâr comórtas a bhuachan a bhí ag iarraidh cnuasach foinn Bhreatnaise neamhfhoilsith.  Mar sin féin, níor cuireadh na liricí i leith Ieuan agus Iago*.*

Mhéadaigh an tóir a bhí ar an amhrán tar éis Eisteddfod Llangollen, sa bhliain 1858. Bhuaigh Thomas Llewelyn as Aberdâr comórtas do chnuasach neamhfhoilsithe d’fhoinn Bhreatnaise le cnuasach a chuimsigh “Glan Rhondda”. D’iarr moltóir an chomórtais, “Owain Alaw” (1821–83) cead “Glan Rhondda” a chur san áireamh ina fhoilseachán, *Gems of Welsh Melody* (1860–64). Thug an t-imleabhar seo an teideal is cáiliúla ar "Glan Rhondda", "Hen Wlad Fy Nhadau",  agus díoladh i gcainníochtaí móra é agus chinntigh go raibh an-tóir ar an amhrán ar fud na Breataine Bige ar fad.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*  Cáithníní ar lucht tacaíochta na Breataine Bige!

Catagóir:Amhráin Náisiúnta
Catagóir:Stair na Breataine Bige
Cad É Sin Don Té Sin?

Amhrán traidisiúnta Gaeilge is ea **Cad é sin don té sin?**.

## Liricí

## Naisc sheachtracha
*GiantCreative:Is gearrscannán atá bunaithe ar an amhrán "Cad É Sin don Té Sin", cruthaíodh é do Cartoon Saloon mar chuid den Sraith Teilifíse 'Anam an Amhráin' a taispeánadh ar TG4.
*Blag le Simon Chadwick 

## Tagairtí

Catagóir:Amhráin Ghaeilge
Catagóir:Amhráin thraidisiúnta
ASIMO

Is róbat duiniúil é **ASIMO** (acrainm i gcomhair **A**dvanced **S**tep in **I**nnovative **Mo**bility, « **Ardchéim i Soghluaisteacht Nuálaíoch » i nGaeilge**) a chruthaigh Honda sa bhliain 2000. Tá sé ar taispeáint i músaem Miraikan i Tóiceo, an tSeapáin. Ar 8 Iúil 2018, chuir Honda an nuashonrú deireanach ar Asimo ar fáil trína leathanach oifigiúil ag rá go mbeadh sé ag éirí as a leithéid de róbait, cosúil le ASIMO, a fhorbairt agus a tháirgeadh a thuilleadh, d'fhonn díriú ar fheidhmeanna níos praiticiúla ag baint úsáide as an teicneolaíocht a forbraíodh le linn shaolré ASIMO. 

Roghnaíodh an t-ainm in ómós do Isaac Asimov. Bhí a thaispeánadh gníomhach deireanach i mí an Mhárta 2022, níos mó ná 20 bliain tar éis a chéad uair, agus Honda ag fógairt go bhfuil siad chun díriú ar theicneolaíocht róbatach atá faoi chianrialaithe ar stíl avatar.

Tá ceithre mhúnla foilsithe d'ASIMOV. Cúpla bliain tar éis an scaoileadh i 2002, táirgeadh 20 aonad den chéad mhúnla. Ó mhí Feabhra 2009, bhí os cionn 100 aonad d'ASIMO ann.

## Forbairt
mion|clé|Múnla P3 (ar chlé) i gcomparáid le ASIMO

## Tagairtí

Catagóir:Meaisíní
Inscne neamhdhénártha

mion| Meirge ollmhór neamh-dhénártha ag paráid i bPáras ag léamh  ("Tá m'inscne neamh-dhénártha")

Is scáth-théarmaí iad **[[inscne]] neamh-dhénártha** agus **inscne-aiteach** d’ fhéiniúlachtaí inscne nach bhfuil fireannach ná baineannach amháin —  atá lasmuigh den inscne dhénártha. Tagann féiniúlachtaí neamh-dhénártha faoin scáth trasinscneach, ós rud é go n-aithníonn daoine neamh-dhénártha de ghnáth le hinscne atá difriúil ón inscne a sannadh dóibh, cé nach measann roinnt daoine neamh-dhénártha go bhfuil siad féin trasinscneach.

Féadfaidh daoine neamh-dhénártha iad féin a  aithint mar thríú inscne, idirmheánach nó ar leithligh,  aontú le níos mó ná inscne amháin, gan aon inscnea bheith acu, nó féiniúlacht inscne athraitheach a ghlacadh. Níl féiniúlacht inscne ar dhóigh ar bith inchurtha  le  ghnéaschlaonadh nó claonadh rómánsúil :  bíonn gnéaschlaontaí éagsúla ag daoine neamh-dhénártha. Ní hionann a bheith neamh-dhénártha agus a bheith idirghnéasach; aithníonn formhór na ndaoine idirghnéasacha mar fhir nó mar mhná.

Athraíonn daoine neamh-dhénártha mar ghrúpa ina léirithe inscne, agus d’fhéadfadh roinnt diúltú go ndiúltóidh cuid acu féiniúlacht inscne ar fad. Cuirtear cóir leighis ar roinnt daoine neamh-dhénártha le haghaidh na diosfóiria inscne le máinliacht nó hormóin, mar is minic a bhíonn fir trasinscneach agus mná trasinscneach.

## Téarmaí, sainmhínithe, agus féiniúlachtaí

## Tagairtí

Catagóir:Féiniúlacht inscne
Catagóir:Airteagail le infotable gan paraiméadair sonraí
A.L.F. Rivet

Ba sheandálaí agus cartagrafaí Briotanach é **Albert Lionel Frederick Rivet**, FBA (30 Samhain 1915 – 6 Meán Fómhair 1993).

## Beathaisnéis
Rugadh Albert Lionel "Leo" Frederick Rivet ar 30 Samhain 1915 i Streatham, Londain, an t-aon mhac le Albert Robert Rivet (1879-1955) agus Rose Mary Bulow (1880-1960). D’fhreastail sé ar *Falconbury School* ó 1923 go 1929, agus ghnóthaigh sé scoláireacht go *Felsted School*, ansin chuaigh sé isteach i gColáiste Oriel, Oxford i 1934 chun staidéar a dhéanamh ar an  Léann clasaiceach.  Ag Oriel, spreag léachtaí RG Collingwood  suim Rivet sa tseandálaíocht. D’oibrigh sé ar feadh seal mar mháistir scoile i 1938–1939, liostáil sé ansin mar shaighdiúir singil sa "*Royal Corps of Signals*" san Afraic Thoir, ag feidhmiú mar mhaor ó 1940 go 1946.  D’oibrigh Rivet mar dhíoltóir leabhar ar feadh cúig bliana i ndiaidh Eanáir 1946., ar dtús i Cambridge, ansin i Crowborough .   Phós sé Audrey Catherine Webb (1925–2018) i 1947.

Sa bhliain 1952, fuair sé post mar Oifigeach Cúnta Seandálaíochta sa tSuirbhéireacht Ordanáis, áit a raibh sé freagrach as léarscáileanna stairiúla a tháirgeadh.   Ghlac Rivet páirt in atheagrú an tríú heagrán de *Map of Roman Britain* (1956), a foilsíodh ansin i *Town and Country in Roman Britain,* i 1956. Bhog sé go hOllscoil Keele i 1964, áit ar ceapadh é ina Ollamh le Léann na bProibhinsí Rómhánacha. Scríobh sé go leor foilseachán lena n-áirítear *The Place-Names of Roman Britain* (1979), comhscríofa le Colin Smith, agus *Gallia Narbonensis* (1988). 

Bhí Rivet ina uachtarán ar an iris acadúil *Britannia* ó 1977 go 1980, agus mar leasuachtarán ina dhiaidh sin. Bhí sé ina bhall freisin den *Royal Commission on Historical Monuments*, an *British School at Rome*, agus an *British Academy*.

Fuair Rivet bás ar an 6 Meán Fómhair 1993, beagnach dhá bhliain tar éis dó stróc trom a fháil.. 

## Tagairtí

## Leabharliosta

* 
* 

Catagóir:Básanna i 1993
Catagóir:Daoine a rugadh i 1915
Deirdre Purcell

Údar, craoltóir agus aisteoir Éireannach ba ea **Deirdre Purcell** (1945 – 13 Feabhra 2023).

### Gairm
Fuair Purcell obair ar dtús mar státseirbhíseach agus ansin mar aeróstach le Aer Lingus sna 1960idí. D'éirigh Purcell ansin ina haisteoir le hAmharclann na Mainistreach (*Drama at Inish*, *The Playboy of the Western World*, *The Ginger Man*, srl) sula ndeachaigh sí ag obair le RTÉ. 

Chaith sí na blianta ag obair leis an gcraoltóir náisiúnta. Ba í an chéad bhean í a chur an clár nuachta 'Nine o'clock news' i láthair ar an stáisiún. Bhí sí i mbun 'It Says in the Papers' de chuid Morning Ireland ar RTÉ Radio 1 go dtí 2018.

Scríobh Purcell roinnt mhaith úrscéalta, ina measc 'Falling for a Dancer' a ndearnadh leagan teilifíse de sa bhliain 1998.  Tá leabhar léi aistrithe go Gaeilge, *Tá Jesus agus Billy ag Imeacht go Barcelona*.

### Bás
Fuair Purcell bás gan choinne ar 13 Eanáir 2023, in aois 78  di. Bhuail stróc í.  Maireann a fear céile, Kevin Healy agus beirt mhac léi, Adrian agus Simon Weckler.

## Saothar

* *A Place of Stones* (1991)
* *Falling for a Dancer* (1993)
* *Ashes of Roses* (1994)
* *Roses After Rain* (1996)
* *Love Like Hate Adore* (1997)
* *Billy and Jesus Are Off to Barcelona* (1999) / ''Tá Jesus agus Billy ag Imeacht go Barcelona'' (New Island, 2007),  ISBN: 978-1-90549-466-9
* *Entertaining Ambrose* (2001)
* *Last Summer in Arcadia* (2003)
* *Children of Eve* (2005)
* *Tell Me Your Secret* (2006)
* *The secret* (2006)
* *Somewhere in Between* (2007)
* *Jesus and Billy Are Off to Barcelona* (2008)
* *Days We Remember* (2008)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha an 20ú haois
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Giovana Cordeiro

Aisteoir Brasaíleach is ea **Giovana Cordeiro** (16 Samhain, 1996 a rugadh í).

## Aisteoir
* *[[Rock Story]]* (2016)
* *[[Dois Irmãos (ministrí)|Dois Irmãos]]* (2017)
* *[[O Outro Lado do Paraíso]]* (2017)
* *[[Malhação: Vidas Brasileiras]]* (2018)
* *[[Verão 90]]* (2019)
* *[[Socorro, Virei Uma Garota!]]* (2019)
* *[[Carnaval (scannán)|Carnaval]]* (2021)
* *[[Pantanal (2022)|Pantanal]]* (2022)
* *[[Mar do Sertão]]* (2022)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Giovana Cordeiro ag IMDb
*Giovana Cordeiro ar Instagram

Catagóir:Daoine Brasaíleacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1996
Catagóir:Daoine beo
Bleid siopalainne

Is éard atá i gceist le **bleid siopalainne** ná modh bailithe sonraí, ina stopann agallóirí i siopalann roinnt áirithe de na daoine atá ag dul thar bráid chun a fhiafraí díobh an mbeidís toilteanach a bheith páirteach i staidéar taighde (pobalbhreitheanna de ghnáth). 

De ghnáth, tugtar iad siúd atá toilteanach chuig saoráid agallóireachta atá curtha ar fáil sa siopalann agus cuirtear faoi agallamh ansin iad.

## Féach freisin

* Pobalbhreith

## Tagairtí

Catagóir:Siopalanna
Catagóir:Siopadóireacht
Catagóir:Sonraí
Catagóir:Pobalbhreitheanna
Wanderwort

mion|"Siúcra" ...  Wanderwort par excellence
Is éard is ***'('focal imirceach', iolra '<nowiki/>****) ann ná focal a scaip mar [[Iasacht (focal)|iasacht]] i measc teangacha agus cultúir iomadúla, go háirithe iad siúd atá i bhfad ar shiúl ó aon eile, iad bainteach le trádáil de ghnáth. Mar sin, is nithe inspéise iad  sa teangeolaíocht stairiúil agus sa t[[sochtheangeolaíocht]] i réimse staidéir ar a dtugtar teagmháil teangacha. 

Nuair atá go leor ama caite tar éis don fhocal imeacht ar iasacht, is minic a bhíonn sé an-deacair go deo a dhéanamh amach cén teanga, nó cén [[fine teangacha]] inar tháinig ann don fhocal i dtosach agus cé acu a thóg ar iasacht é.

== Samplaí ==
Samplaí de  is ea  *cannabas*, *siúcra*, *sinséir*, *copar*,  *cuimín*, *miontas*, agus *fíon*, agus is féidir roinnt díobh a rianú siar chomh fada le trádáil sa [[An Chré-umhaois|Chré-umhaois]].

Is sampla eile é [[tae]], *tae* atá ar an gcineál a scaip ar an bhfarraige agus *chai* a thugtar ar an leagan a óltar ar an ilchríoch Eoráiseach (tháinig an dá leagan isteach sa Ghaeilge agus sa Bhéarla) [1]. Tharla an scaipeadh sách déanach i stair an duine agus dá bhrí sin tuigtear go measartha maith é: is ó Hokkien, go sonrach Amoy, don tae, trí chalafort Xiamen Fujianese, sin é an fáth gur scaip sé sa limistéar muirí, agus *cha* (sé sin chai[4]) a úsáidtear i g[[Cantainis]] agus [[Mandairínis]].[5]

Is cosúil go bhfuil gaol ag focal do "capall" in go leor teangacha Eoráiseacha ar nós na [[Mongóilis]]e морь (mor'), Manchúis ᠣᡵᡳᠨ (morin), [[Cóiréis]] 말 (mal), [[Seapáinis]] 馬 (uma), agus [[Téalainnis]] ม้า (máː), chomh maith le teangacha Sín-Tibéadacha as a dtagann an focal [[Mandairínis]]e 馬 (mǎ), agus an focal [[Tibéidis]]e རྨང (rmang). Tá sé le fáil i roinnt teangacha Ind-Eorpacha freisin ach tá sé teoranta do na craobhacha Ceilteacha agus Gearmánacha amháin, áit a bhfaightear *marc* na [[Gaeilge]] agus *mare'' Bhéarla.

## Féach freisin
* Sanasaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Sanasaíocht

Catagóir:An Ghearmáinis
Catagóir:Focail agus frásaí
Jes Staley

Ba bhaincéir Meiriceánach é **James Edward “Jes” Staley** (a rugadh ar an 27 Nollaig 1956) agus iar-phríomhoifigeach feidhmiúcháin (POF) an ghrúpa Barclays (2015-2021). D’éirigh sé as mar POF ar 1 Samhain 2021; thug sé “fianaise mhíthreorach” faoina chaidreamh leis an airgeadaí agus leis an gciontóir gnéis Jeffrey Epstein.

## Luathshaol
Rugadh Staley ar an 27 Nollaig 1956  i mBostún, Massachusetts. Bhí a athair, Paul R. Staley, ina uachtarán agus ina Phríomhfheidhmeannach ar PQ Corporation, comhlacht ceimiceach, a shocraigh a theaghlach ar deireadh lasmuigh de Philadelphia, Pennsylvania. Bhí a sheanathair, Edward Staley, ina phríomhfheidhmeannach ar WT Grant ag an am nuair a rinne an comhlacht iarratas ar fhéimheacht sa bhliain 1976. Is gníomhaí SEIF é a dheartháir, Peter Staley.

Ghnóthaigh Jes Staley céim *cum laude* san eacnamaíocht ó Choláiste Bowdoin.

## Gairmréim
In 1979, tar éis dó céim a bhaint amach, chuaigh Staley isteach i Morgan Guaranty Trust Co. (aka JP Morgan) i Nua-Eabhrac. Ó 1980 go 1989, d'oibrigh sé i rannán Mheiriceá Laidineach an bhainc, áit a raibh sé ina cheannaire ar airgeadas corparáideach don Bhrasaíl agus ina bhainisteoir ginearálta ar ghnólacht bróicéireachta Brasaíleach na cuideachta.  

Sna 1990idí luatha, bhí Staley ar dhuine de bhunaitheoirí ghnó cothromais J.P. Morgan agus reáchtáil sé na grúpaí Equity Capital Market agus Syndicate. In 1999, bhí sé ina cheannaire ar rannán Baincéireachta Príobháidí an bhainc a chuir feabhas faoi thrí ar bhrabúsacht le linn dhá bhliain faoina cheannaireacht. 

Sa bhliain 2001 fuair sé ardú céime chuig POF J.P. Morgan Asset Management agus bhí sé i gceannas ar an roinn go dtí 2009. Le linn a thréimhse, mhéadaigh sócmhainní cliaint J.P. Morgan Asset Management ó $605 billiún go beagnach $1.3 trilliún.  In 2009, tugadh ardú céime do Staley go Príomhfheidhmeannach an Bhainc Infheistíochta. Sa phost seo, bhí Staley freagrach as maoirsiú agus comhordú a dhéanamh ar iarrachtaí idirnáisiúnta an chomhlachta thar gach réimse gnó.

Bhí taithí beagnach dhá scór bliain ag Staley ar bhaincéireacht agus ar sheirbhísí airgeadais. Chaith sé 34 bliain ag banc infheistíochta JP Morgan.  Sa bhliain 2013 bhog sé go BlueMountain Capital, agus i mí na Nollag 2015, rinneadh POF de Barclays de.

Bhuail an scannal Epstein é sa bhliain 2021 agus tháinig CS Venkatakrishnan i gcomharbacht air.

## Oidhreacht
Sa bhliain 2023, d'íoc an banc JP Morgan €270 milliún d’íospartaigh Epstein chun cás cúirte a shocraigh. Bhí caidreamh fadtéarmach ag JP Morgan le Epstein. Mhaígh cás cúirte na n-íospartach gur thug JPMorgan neamhaird ar rabhadh arís agus arís eile go raibh Epstein ag gáinneáil cailíní sna déaga agus mná óg.

## Féach freisin

* Caidreamh idir Donald Trump agus Jeffrey Epstein

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Baincéirí
Catagóir:Jeffrey Epstein
Catagóir:Barclays
Catagóir:Príomhoifigigh fheidhmiúcháin
Catagóir:JPMorgan Chase
Els Segadors (amhrán náisiúnta na Catalóine)

Is é amhrán náisiúnta na Catalóine **Els Segadors**.  Déanann an focal ‘segadors’ tagairt do chosmhuintir na tíre a d’úsáid an corrán mar uirlis troda i gcoinne fhórsaí na Spáinne sa 17ú céad.  Bíonn sé de nós ag muintir na tíre an ‘Diada’ a cheiliúradh ar an 11 Meán Fómhair agus Lá náisiúnta na Catalóine.

### Liricí amhrán náisiúnta na Catalóine, ‘Els Segadors’, aistrithe go Gaeilge
**Na Corránaithe**


An Chatalóin chathbhuach,
Fillfidh do shaibhreas agus flúirse,
Ruaigimis an dream seo,
Atá lán mórtais agus sotail.

Buille maith den chorrán,
Buille maith den chorrán,
Cosantóirí na talún,
Buille maith den chorrán.

Seo an uair, a chorránaithe,
An uair le bheith san airdeall,
Nuair a thiocfaidh Meitheamh arís,
Cuirfidh muid faobhar ar na huirlisí.

Go gcroitear an namhaid,
Ar fheiceáil dóibh ár gcomhartha,
Mar a bhainimid diasa óir,
Is amhlaidh a bhainfimid na slabhraí dínn.


clé|mion|Cosmhuintir na tíre i gcoinne fhórsaí na Spáinn

## Féach freisin

* Lá Náisiúnta na Catalóine (11 Meán Fómhair)

## Tagairtí

Catagóir:Amhráin Náisiúnta
Catagóir:An Chatalóin
Comhaontaithe Mhionsc

Aontaíodh **Comhaontaithe Mhionsc**  sna bliianta 2014-2015 in iarracht an teannas idir easaontóirí i bhfabhar na Rúise in Oirthear na hÚcráine agus an Rialtas Úcránach a mhaolú. 

Faoi na comhaontaithe seo, bhí fórsaí na Rúise le tarraingt siar agus ligint do rialtas na hÚcráine smacht a fháil ar an Donbas agus ansin bhí toghcháin do pharlaimint áitiúil le reáchtáil faoi dhlí na hÚcráine.  Ach níor tharraing na seachfhórsaí siar riamh ; ina ionad sin, ’eagraigh siad a dtoghcháin féin, beag beann ar dhlíthe na hÚcráine. 
mion|'Prótacal Minsk' 2014 agus crios maolánach
[mion|12 Feabhra 2015, agus tháinig 'Comhaontú Mhionsc; II ː [Alexander Lukashenko, Vladimir Putin, Angela Merkel, Francois Hollande, and Petro Poroshenko ]]

### Na comhaontaithe
Síníodh 'Prótacal Minsk' idir an Rúis, an Úcráin agus an Eagraíocht um Shlándáil agus Comhar san Eoraip ar 5 Meán Fómhair 2014.  Fógraíodh sos comhraic ina measc siúd a bhí i mbun cogaíochta. Socraíodh go mbeadh crios maolánach i bhfeidhm, a mbeadh fórsaí armtha  an dá thaobh sásta fanacht amach as, ionas nach mbeadh aon choimhlint ann.

Níos déanaí sa bhliain 2014,  thathantaigh an Chomhairle Eorpach ar na páirtithe go léir Prótacal Minsk a chur chun feidhme ina iomláine agus cloí le coinníollacha an tsosa cogaidh.

Ach ar 29 Eanáir 2015, cuireadh cainteanna Mhionsc ar ceal an athuair.

Ansin ar 12 Feabhra 2015, tháinig 'Comhaontú Mhionsc; II ar an bhfód. Baineadh comhaontú síochána amach i bpríomhchathair na Bealarúise agus ionadaithe rialtais na Rúise, na hÚcráine, na Fraince agus na Gearmáine i láthair, chomh maith le hionadaithe na scarúnaithe. Bhí ar an dá thaobh armra a aistarraingt, agus tugadh smacht iomlán don Úcráin ar a teorainn leis an Rúis.

I mí Feabhra 2022, bhí sé ráite Vladimir Putin nach raibh feidhm a thuilleadh le Comhaontaithe Síochána Minsk.

## Féach freisin

* Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022
* Ionradh na Rúise ar an Úcráin

## Tagairtí

Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Catagóir:Stair na hÚcráine
Catagóir:Stair na Rúise
Plasmaid

deas|mion|300x300px| Léaráid de bhaictéar a thaispeánann ADN crómasómach agus plasmaidí (''níl an léaráid seo cruinn de réir scála'')

Is éard is **plasmaid** ann ná móilín bheag, d'ADN seachchrómasómach laistigh de chill atá scartha go fisiciúil ó ADN crómasómach agus is féidir leis a mhacasamhlú go neamhspleách. De ghnáth, fhaightear iad mar mhóilíní beaga ciorclacha d'ADN déribe i mbaictéir; uaireanta, áfach, bíonn plasmaidí i láthair in aircéigh agus eocaróit.  San dúlra, is minic a iompraíonn plasmaidí géinte a théann chun sochair do mharthanas an orgánaigh agus a thugann buntáiste roghnaitheach amhail frithsheasmhacht in aghaidh antaibheathach. Cé go bhfuil na crómasóim mór agus go bhfuil an fhaisnéis ghéiniteach riachtanach go léir iontu chun maireachtáil faoi ghnáthchoinníollacha, de ghnáth bíonn plasmaidí an-bheag agus ní bhíonn iontu ach géinte breise a d'fhéadfadh a bheith úsáideach i gcásanna nó coinníollacha áirithe. Úsáidtear plasmaidí saorga go forleathan mar veicteoirí i gclónáil mhóilíneach, ag freastal ar mhacasamhlú seicheamh ADN athchuingreach a thiomáint laistigh d'orgánaigh óstacha. Sa tsaotharlann, féadfar plasmaidí a thabhairt isteach i gcill trí chlaochlú. Is féidir plasmaidí sintéiseacha a fháil ar an idirlíon.

Breathnaítear ar phlasmid *mar  mhacasamhaileáin,* aonaid d'ADN atá in ann macasamhlú go huathrialach laistigh d'óstach oiriúnach. Mar sin féin,  go ginearálta ní rangaítear plasmaidí, cosúil le víris, mar bheatha   Tarchuirtear plasmaimíd ó bhaictéar amháin go dtí baictéar eile (fiú ó speiceas eile) go príomha trí chomhchuingiú.  Meicníocht amháin aistrithe géine cothrománach is ea an t-aistriú ósta-go-hósta seo, d'ábhar géiniteach, agus meastar plasmaimídí mar chuid den ghluaisóm (Béarla: mobilome). Murab ionann agus víris, a chlúdaíonn a n-ábhar géiniteach i gcóta cosanta próitéine ar a dtugtar , is ADN "nocht" iad na plasmaimíd agus ní ion**chódaíonn**  siad na géinte is gá chun an t-ábhar géiniteach a **chásáil** le haistriú chuig óstach nua; mar sin féin, ionchódaíonn roinnt aicmí plasmaide an pileas "gnéas" comhchuingeach atá riachtanach dá n-aistriú féin. Athraíonn plasmaimíd í ó 1 go dtí os cionn 400 k péirí de bhunanna,  agus is féidir le líon na bplasmaimíd comhionann i gcill amháin a bheith idir aon agus na mílte i gcásanna áirithe.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht mhóilíneach
Maria Ponomarenko

Iriseoir agus easaontóir Rúiseach is ea **Maria Ponomarenko** (a rugadh ar an 5 Meán Fómhair 1978).

mion|Maraíodh 300 duine ++ san amharclann in Mariupol

### Coireanna
Gabhadh Ponomarenko i mí na Bealtaine 2022 mar gheall ar thuairisc ar na mbuamáil a rinne an Rúis ar amharclann in Mariupol, inar maraíodh 300-600 duine. Thug Amnesty International “coir chogaidh” ar an ionsaí a rinne eitleáin Rúiseacha. 

Ar 16 Feabhra 2023, ghearr cúirt in Barnoul sa Rúis téarma príosúin sé bliana ar Ponomarenko tar éis í a chiontú ‘i bhfoilsiú bréagfhaisnéise’. Cuireadh ina leith freisin gur thug sí 'cogadh' (focal nach gceadaítear a rá) ar ionradh na Rúise ar an Úcráin.

‘Ní cóir tírghrá a léiriú le coir,’ a dúirt Ponomarenko leis an gcúirt. Léirigh an cás an chinsireacht gan trócaire a cheileann an fhírinne faoi scéal na hÚcráine ar mhuintir na Rúise.

Chuaigh sí ar stailc ocrais in 2024.

### Pearsanta
Tá beirt pháistí ag Ponomarenko.

## Féach freisin

* Ionsaí ar amharclann in Mariupol

## Tagairtí

Catagóir:Iriseoirí Rúiseacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Ionsaí ar amharclann in Mariupol

Ar 16 Márta 2022 i gcathair Mariupol san Úcráin, rinne an Rúis ionsaí ar amharclann ina raibh na céadta ar foscadh ann  Is féidir suas le 300 - 600++ duine a bheith maraithe san ionsaí. 
mion|an amharclann scriosta|clé

### Cúlra
Bhí muintir na cathrach faoi dhianléigear ag Arm na Rúise ag an am, agus gorta agus galar ag bagairt orthu de cheal riar a gcáis.

### Imeachtaí
Bhí 130 duine tarraingthe amach as an smionagar ina mbeatha ag lucht tarrthála, ach ní raibh tásc ná tuairisc ar bhunáite na ndaoine - mná agus leanaí - a bhí ar foscadh san amharclann.

Dúirt Údaráis na hÚcráine go raibh an Rúis ar an eolas go raibh sibhialtaigh i bhfolach  sa bhfoirgneamh ag an am nuair a ionsaíodh é, mná agus leanaí a bhformhór.

Thug Amnesty International “coir chogaidh” ar an ionsaí.

I mí na Bealtaine 2022, gabhadh Maria Ponomarenko, iriseoir Rúiseach, mar gheall ar thuairisc ar na mbuamáil a rinne an Rúis in Mariupol,

## Féach freisin

* Maria Ponomarenko

## Tagairtí

Catagóir:2022
Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Catagóir:Coireanna cogaidh
Idirghabháil sa mhargadh airgeadraí

mion
Is éard atá i gceist le **idirghabháil sa mhargadh airgeadraí** ná  bainc cheannais (nó bainc lárnacha) ag ceannach agus ag díol airgeadraí chun tionchar a bheith acu ar an ráta malairte.

Is féidir leis an idirghabháil a bheith steirilithe nó neamhsteirilithe.  Sa dara cás déanann banc ceannais idirghabháil sa mhargadh airgeadraí gan coigeartú maidir leis an athrú sa soláthar airgid.

## Féach freisin

* Ráta malairte

## Tagairtí

Catagóir:Margadh airgeadraí
Catagóir:Bainc cheannais
Catagóir:Polasaí poiblí
Jake Wesley Rogers

Is amhránaí agus scríbhneoir amhrán Meiriceánach é **Jake Wesley Rogers** (rugadh 19 Nollaig 1996).

## Dioscliosta
**Evergreen* (2017)
**Spiritual* (2019)
**Pluto* (2021)
**LOVE* (2022)

## Tagairtí

## Nasc seachtrach
*www.jakewesleyrogers.com
*Jake Wesley Rogers ar IMDb
*Jake Wesley Rogers ar Facebook
*Jake Wesley Rogers ar Instagram
*Jake Wesley Rogers ar Twitter
*Jake Wesley Rogers ar YouTube
*Jake Wesley Rogers ar Spotify

Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1996
Catagóir:Daoine beo
Annie Ernaux

Scríbhneoir Francach is ea **Annie Ernaux**, née Duchesne (a rugadh ar 1 Meán Fómhair 1940). Bhuaigh sí Duais Nobel na Litríochta sa bhliain 2022.
clé|mion|Cannes, 2022

### Saol
Rugadh agus tógadh Ernaux sa Normainn i dtuaisceart na Fraince,  Ní raibh mórán de chuid an tsaoil ag a muintir, daoine den lucht oibre. agus ar chlé.

### Saothar
Scríobhann Ernaux saothair neamhfhicsin chomh maith le húrscéalta. Rinneadh an Coiste Nobel tagairt don "mhisneach agus géire thomhaiste lena nochtann Ernaux bunchúiseanna, coimhthíos agus srianta comhchoiteanna na cuimhne pearsanta." Is í  an chéad scríbhneoir Francach a bhain Duais Nobel na Litríochta ó bhí 2014 ann agus bhain Patrick Modiano an Nobel.

## Féach freisin
Patrick Modiano

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalaithe Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Mná
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta
Meyn Eglos

Is sraith de charraigeacha fealltacha amach ó leithinis an Lysardh i gCorn na Breataine iad **Meyn Eglos** (tagairt eangaí SW820205). Tá na carraigeacha saibhir i bhfiadhúlra mara agus is áit a bhfuil an-tóir uirthi le haghaidh tumadóireachta mar gheall ar an iliomad long báite. Ciallaíonn an logainm  Meyn Eglos *clocha eaglaise*, le barr spuaic na heaglaise Lannaghevran le feiceáil ón áit.

## Tíreolaíocht
Tá na carraigeacha i mBaya Aberfala agus síneann siad thart ar 1 mhuirmhíle soir agus soir ó dheas ó roinn Meyn Eglos, ar chósta thoir leithinis **An Lysardh**. Is é Porthewstek an sráidbhaile is gaire. Is éard atá sa sceir ná go leor carraigeacha báite agus roinnt grúpaí carraigeacha a bhriseann an dromchla, cé nach ndéanann cuid acu amhlaidh ach ar uisce íseal. Is éard atá sna Meyn Eglos lárnach sa tuaisceart ná Morhogh, (rud a chiallaíonn deilf), Chyronos, Maen Gerrick agus na Gwinges, tá Vase Rock agus Pen Vin sa ghrúpa thoir, cuimsíonn an grúpa mór sa lár an Minstrel Rock, Carn-dhu, Maen Voes (na Guthanna) agus tá Quants agus Maen Land san iardheisceart.
## Tagairtí

Catagóir:Tírghnéithe na Coirne
Catagóir: Leithinis An Lysardh
Catagóir:Tearmainn mara na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Foirmíochtaí carraige Shasana
Catagóir:Reiligí long
Catagóir:Láithreáin tumadóireachta faoi uisce i Sasana
Niall Ó Gallchóir

Is iriseoir, aistritheoir, agus file Albanach é **Niall Ó Gallchóir** atá ina chomhfhreagraí polaitíochta do BBC Alba agus BBC Radio nan Gàidheal. Oibríonn sé ar chláracha nuachta Gaeilge na hAlban an BBC, An Là, Aithris na Maidne, agus Aithris an Fheasgair. B'é Niall an chéad comhfhreagraí a thug tuairisc ar An Là nuair a thug sé tuairisc ó ardfheis Pháirtí an Lucht Oibre na Ríocht Aontaithe i Manchain. Scríobhann sé blag ar shuíomh idirlín Naidheachdan a' BhBC (seirbhís nuachta Ghaeilge na hAlban an BBC).

Is as Dùn Èideann do Niall agus bhain sé máistreacht chéadonóracha sa Bhéarla agus Litearthacht Albanach agus PhD i Litearthacht an Bhéarla bunaithe ar shaothar an scríbhneora Alasdair Gray amach in Ollscoil Ghlaschú. Is ar Ollscoil Ghlaschú a d'fhoghlaim sé a chuid Gaeilge. Is Comhlach Taighde Oinigh de chuid Roinn Léinn Cheiltigh na hollscoile atá ann.

Chomh maith leis sin, cumann Niall filíocht Ghaeilge. D'fhoilsigh CLÀR a chéad cnuasach filíochta, Beatha Ùr, i 2013. Sa chnuasach tá deich soinéad fá dtaobh d'ábhair dhifriúla agus cnuasach dánta níos faide fá Ghlaschú.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Núdail Biangbiang

Is núdail ó Chúige Shaanxi, An tSín iad **Biangbiang** ().

Is núdail leathan, fada, tiubh iad de gnath atá lámhdhéanta.

Úsáidtear ceann de na charachtair is casta san chóras scríbhneoireachta Síneach don focal *Biáng.* Tá an carachtar déanta as 58 scríoba.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Údarás Sláinte agus Sábháilteachta

Is é an t**Údarás Sláinte agus Sábháilteachta** (an tÚdarás) eagraíocht náisiúnta na hÉireann atá freagrach as sláinte agus sábháilteacht ag an obair a chinntiú.   Eagraíocht státurraithe is ea é a bunaíodh faoin Acht um Shábháilteacht, Sláinte agus Leas ag an Obair agus déanann sé tuairisciú chuig an Aire Fiontair, Trádála agus Fostaíochta.

Tá freagracht foriomlán ar an Údarás maidir le riaradh agus forfheidhmiú sláinte agus sábháilteacht ag an obair in Éirinn.

## Féach freisin

* Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Éire)

## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann
Catagóir:Sláinte cheirde
Catagóir:Sábháilteacht
Catagóir:Sábháilteacht phoiblí
Catagóir:Rialtóirí
Mary Bailey

## Saol & Gairm bheatha

### Bunús
Rugadh **Mary Bailey** i Caisleán Ros Mór i gContae Mhuineacháin. Is iníon í don 3ú Barún de Rhois Mhór agus Rugadh i ar an 1ú la de mí na Nollag 1890. Is bhean an-cailiúil í ar thaobh bean ag eitilt mar is í an chéad bean a fuair ceadúnas píolóta. Rinne sí a lán turasacha iontacha ach an turas ba cailiúila a rinne sí ná rinne sí turas ciorcógach ó 

### Óige agus Oideachas
Anseo is féidir linn níos mó a fhoghlaim faoina hóige agus mar sin de.

### Pósadh agus Teaghlach
Seans go raibh an bhean pósta, nó go bhfuil sí fós. Seans freisin go raibh leanaí aici. Scríobh faoi sin.

### Ré thábhachtach dá saol
B’fhéidir go raibh tréimhse eile ann ina ndearna an bhean go leor rudaí tábhachtacha nó ina raibh taithí acu uirthi.

### Gairm
Cúiseanna a bhfuil clú uirthi; tábhacht nó tionchar ag baint léi.

### Saol déanach agus bás
Nuair atá sé sin indéanta, scríobhaimid faoin bhean, cén chuma a bhí ar dheireadh a saoil agus cén dóigh a bhfuair sí bás. B’fhéidir go raibh sí tinn nó go bhfuair sí bás le seanaois.

## Oidhreacht
Cad eile atá againn den bhean seo? Ar fhág sí leabhair nó saothar eile, an féidir linn fós cuairt a thabhairt ar áiteanna ina raibh sí ina saol agus rianta fágtha? Rud éigin mar sin.

## Saothair

* bliain - *teideal nó ainm*

* bliain - "teideal nó ainm"

* bliain - "teideal nó ainm"

## Naisc sheachtracha

* English language resource about the woman.

* Dutch-language source about the woman. 

* Irish-language source about the woman.

* Frisian-language source about the woman.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1960
Catagóir:Daoine a rugadh i 1890
Catagóir:Mná Éireannacha

Catagóir:Coláiste Oiriall
Paula Radcliffe

Is iar-reathaí fadraoin Briotanach í **Paula Jane Radcliffe** MBE (a rugadh 17 Nollaig 1973). Bhuaigh sí Maratón Londan trí huaire (2002, 2003, agus 2005), Maratón Chathair Nua-Eabhrac trí huaire (2004, 2007 agus 2008), agus Maratón Chicago sa bhliain 2002. Roimhe seo bhí sí ina reathaí maratóin mná is tapúla riamh, agus bhí Taifead Maratóin Domhanda na mBan aici san am is tapúla de 2:15:25 ar feadh 16 bliana ó 2003 go 2019 (nuair a bhris Brigid Kosgei é).

### Beatha
Agus é ina fhear óg, bhí athair Radcliffe ina reathaí maratóin. Phioc sé suas an caitheamh aimsire arís tar éis éirí as caitheamh tobac.

Thosaigh Radcliffe ag rith in aois a seacht d’ainneoin asma a bheith air. Nuair a d’aistrigh a theaghlach go Oakley, in aois 12 di, chuaigh sí isteach sa Bedford & County Athletics Club. Ba é Alex Stanton a cóitseálaí ann.  

Tháinig ainéime uirthi i 1992. 

## Féach freisin

* Tigst Assefa

## Tagairtí

Catagóir:Coláiste Oiriall
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Mná spóirt
Catagóir:Lucht spóirt na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Reathaithe maratóin
Lilian Bland

Rugadh Lilian ar an 28ú de Meán Fómhair 1878 I Kent Sasana. Bhí sí an céad béan chun eitleán a dearadh, tógáil agus eitilt darbh ainm an Mayfly.
Margaret Ann Bulkley (James Barry)

Ba mháinlia Éireannach í **James Barry** (rugadh mar **Margaret Ann Bulkley** nó **Bulkeley** t. 1789 - 25 Iúil 1865).

## Luathshaol

mion|clé|Portráid James Barry, t. 1813–1816

Rugadh Barry timpeall ar 1789 i gCorcaigh, Contae Chorcaí. Tá an dáta breithe seo bunaithe ar litir a scríobh máthair Margaret ag rá go raibh sí cúig bliana déag d'aois nuair a scríobhadh an litir ar an gceathrú lá d'Eanáir 1805. 

Iníon Jeremiah agus Mary-Ann Bulkely ab ea Margaret. Bhí Jeremiah ag obair mar ghrósaeir ach bhí post rialtais aige i dTithe Meáite Chorcaí ach scaoileadh leis mar gheall ar mheon frith-Chaitliceach. Ansin, chaill Jeremiah suim mhór airgid agus cuireadh chuig Príosún féichiúnaithe Marshalsea Bhaile Átha Cliath é. Ba dheirfiúr í Mary-Ann leis an ealaíontóir cáiliúil Éireannach agus ollamh péintéireacht in Acadamh Ríoga Londan, James Barry. Bhí deartháir aici darb ainm John Bulkley agus bhí cailín eile níos óige sa teach.

Tar éis do Jeremiah dul go dtí Marshalsea's, d'fhág Margaret agus Mary-Ann do Londain agus súil acu cabhair a fháil ó dheartháir Mary-Ann, James Barry. Dhiúltaigh Barry cabhair a thabhairt acu ar dtúsach fuair sé bás go luath ina dhiaidh sin ar an dara lá is fiche de mhí Feabhra 1806 de bharr cúiseanna anaithnid. Fuair siad oidhreacht ó Barry agus cuireadh Margaret in aithne do chuid de chairde Barry, Edward Fryer a bhí mar dochtúir agus Ginearál Francisco Miranda ó Veiniséala. 

Bhí oideachas curtha ar Margaret nuair a bhí sí mar deagóir ionas go mbeadh sí ábalta dul agus a bheith mar teagascóir ach níor d'obair sí riamh mar teagascóir. 

## Gairm Beatha
In san bhiain 1809, thosaigh Margaret ag déanamh stáidéar ar míochaine in Ollscoil Dún Éideann mar James Barry. Tar éis dhá bhliain de staidéar bhí an céim míochaine bainte amach aige. Tar éis do an scoil a fhagáil d'obair sé in Osipdéal Naomh Tomhás i Londain. 

## Bás
Bhí David Dumbreck ina Ardchigire ar na hOspidéil nuair a d'éirigh sí as. Fuair Margaret bás ar an cuigiú lá is fiche de mhí Iúil sa bhliain 1805 de bharr dinnireacht. Fuair sí bás ag 14 sráid Margaret. Bhí a mianta deireanach ag Margaret agus bhí sé go chuirfí í chun luí sna héadaí a bhí á gcaitheamh aici agus gan corp s'aici a ní. Níor leanadh na mianta seo agus nuair a ghlac an altra eadaí Margaret as corp s'aici chonaic sí go raibh anatamaíocht baineann aici agus ní anatamaíocht fireann mar a cheap siad go mbeadh.  

## Oidhreacht
Tá plaic anois in Ollscoil Dún Éideann in onóir de Margaret Ann Bulkley nó James Miranda Barry. Ar an phlaic deireann sé;

In honour of James Miranda Barry

c1795-1865

Army surgeon and Inspector General of hospitals in Canada, lived as a man, and believed to be the first woman graduate of the University (1812)

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1865
Catagóir:Daoine a rugadh i 1789
Catagóir:Lianna Éireannacha
Catagóir:Máinlianna Éireannacha

Catagóir:Coláiste Oiriall
Elizabeth Rose Murray

Scríbhneoir Éireannach is ea **Elizabeth Rose Murray**.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Dolours Price

Óglach de chuid an IRA Sealadach ab ea Dolours Price (16 Nollaig 1950   i Béal Féirste - 23 Eanáir 2013).   Iníon de chuid Albert Price agus Christina Price agus deirfiuir de chuid Marian Price ab í. Chaith sí saol eachtrúil neamhghnách mar sceimlitheoir. 

## Saol
Chuaigh Price san IRA in 1971. Chuaigh sí i mbun robála (agus í gléasta mar bhean rialta uair amháin).  

D'admhaigh Dolours Price gur thiomáin sí Jean McConville chuig a bás i gCo Lú in 1972 agus go raibh beirt eile ina teannta nuair a dúnmharaíodh í. I leabhar le Patrick Radden Keefe, deirtear ann gur deirfiúr Dolours, Marian Price a scaoil marbh McConville.

Ise a thiomáin Joe Lynskey chun láthair a bháis chomh maith in 1972 agus cuireadh dhá philéar ina cheann.

Rinne sí ruathar buamála ar an Old Bailey in 1973. Gabhadh í agus chaith sí tréimhse i bpríosún, 1973-1980. 

Phós Price an t-aisteoir Stephen Rea in 1983 agus bhí beirt chlainne orthu. Fuair siad colscaradh in 2003.

In 1998 agus le linn na 2000idí, rinne Price cáineadh géar ar a hiarchomrádaí Gerry Adams.

Thug sí lámh ina bás féin (de bharr ródháileog drugaí) is cosúil ar an  23 Eanáir 2013.

In 2013, tugadh téipeanna Dolours Price ó chomhaid Boston College ar láimh don SPTÉ.  Tháinig leabhar Patrick Radden O’Keefe amach in 2018, saothar a bhain úsáid as agallaimh a rinne Price agus daoine eile le Boston College mar chuid den Belfast Project.

## Féach freisin

* Dúnmharú Jean McConville
* Rose Dugdale

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Poblachtánaigh na hÉireann

Catagóir:Coláiste Oiriall
Catagóir:Baill den IRA Sealadach
Catagóir:Dúnmharfóirí
Catagóir:Coirpigh Éireannacha
Mám Éan

Is bearna ag bun sléibhe Binn Chaonaigh é **Mám Éan** () i gConamara i gContae na Gaillimhe in iarthar na hÉireann. Is áit oilithreachta í ón cúigiú haois in ómós do Naomh Pádraig agus tá dealbh den naomh de chuid Chlíodha Cussen ann.

## Tagairtí

Catagóir:Contae na Gaillimhe
Alice Kyteler

Ba í an **Bantiarna Alice Kyteler** (1263 – tar éis 1325) an chéad duine a daoradh chun báis in Éirinn mar gheall ar an asarlaíocht.

## Saol
Rugadh Kyteler i dTeach Kyteler, i gContae Chill Chainnigh, Éire. Ba pháiste aonair í.

Bhí sí pósta ceithre huaire; le William Outlaw, Adam le Blund, Richard de Valle, agus Sir John le Poer.

## Tagairtí

Catagóir:Coirpigh Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1263
Catagóir:Daoine as Contae Chill Chainnigh‎
Catagóir:Daonchairde Éireannacha
Catagóir:Mná Éireannacha

Catagóir:Coláiste Oiriall
Monica Barnes

Is bean Éireannach í **Monica Barnes**. Rugadh í ar an 12 Feabhra 1936 i gCarraig Mhachaire Rois i gContae Mhuineacháin i Cúige Uladh agus fuair sí bás ar 2 Bealtaine 2018 i Gleann na gCaorach, i mBaile Átha Cliath. Bhí Monica ina polaiteoir Fine Gael agus bhí sí ina dTeachta Dála don dáilcheantar Dún Laoghaire ó 1982 go dtí 1992 agus 1997 go dtí 2002. Bhí sí ina seandaóir don panéil Labour ó mhí Feabhra 1982 go dtí Samhain 1982 agus bhí sí mar bhall den Comhairle den Stáit ó 1991 go dtí 1995. Bhí Barnes ina feimineach agus ina gníomhaí cearta mban a chomhbhunaigh an Chomhairle um Stádas na mBan (Comhairle Náisiúnta na mBan anois).

## Luathshaol

Rugadh Monica Barnes ar 12ú Feabhra 1936 i gCarraig Mhachaire Rois, Co. Mhuineacháin. Ceardchumannaí ba ea é athair Monica a bhí ag obair i Monarcha Thionscail Gypsum i nDún an Rí, Co. an Chabháin. DFhreastal ​​sí ar gClochar Louis, i gCarraig Mhachaire Rois, Contae Mhuineacháin, scoil chónaithe ar bhain sí scoláireacht comhairle contae léi.Theip uirthi i scrúdú Mata na hArdteistiméireachta, rud a chiallaigh nach raibh sí in ann dul ar aghaidh chuig an ollscoil. D’oibrigh sí i Londain mar chléireach i Stocmhalartán Londan. Tar éis dí filleadh ar Éirinn, phós sí Bob Barnes agus bhog an lánúin go Ráth Naíonáin, Baile Átha Cliath. Bhí beirt iníonacha agus mac ag Barnes.Tar éis breith a céad linbh, dúirt sí níos déanaí go raibh dúlagar iarbhreithe uirthi, riocht nár aithníodh go mór in Éirinn ag an am. Dúirt a dochtúir léi "tú féin a tharraingt le chéile". Ina dhiaidh sin bhunaigh sí grúpa tacaíochta do mhná a bhfuil an ríocht orthu agus thosaigh sí ag cur spéise i gcomhionannas agus i gCearta na mban.

## Féach freisin

* Dún Laoghaire (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i nDún Laoghaire

Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Dún Laoghaire (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Mná Éireannacha

Catagóir:Coláiste Oiriall
Margaret Grey Porter

Daonchara Éireannach a d’fhorbair lása Charraig Mhachaire Rois ab ea **Margaret Grey Porter** (née **Margaret Lavinia Lindsey**).

## Saol
Rugadh i gContae Mhaigh Eo í, an iníon is sine ag Thomas Lindsey agus Lady Margaret, iníon Charles Bingham, Céad Iarla Leamhcáin. Bhí triúr deartháireacha agus ceathrar deirfiúracha aici. Phós sí an tUrramach John Grey Porter (1789–1871) in 1816.

Fuair sí bás i 1881.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1881
Catagóir:Daonchairde Éireannacha
Catagóir:Mná Éireannacha

Catagóir:Coláiste Oiriall