open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yvonne Farrell

Ailtire agus acadóir Éireannach is ea **Yvonne Farrell** a rugadh sa bhliain 1951. Chomhbhunaigh sí Grafton Architects, comhlacht ar bhronnadh an gradam World Building of the Year air sa bhliain 2008 as an bhfoirgneamh a dhear siad d'Ollscoil Bocconi in Milano na hIodáile. Bhuaigh a comhlacht freisin an chéad RIBA International Prize sa bhliain 2016 as a bhfoirgneamh ar son Universidad de Ingeniería y Tecnología in Líoma, Peiriú, chomh maith leis an Royal Gold Medal sa bhliain 2020. Sa bhliain 2017 ceapadh ise agus Shelley McNamara ina léiritheoirí don 16ú Venice Biennale della Architectura i 2018. Bronnadh an Pritzker Architecture Prize uirthise agus ar McNamara sa bhliain 2020.

## A saol agus gairmré
Rugadh Farrell sa bhliain 1951 ar an Tulach Mhór i gContae Uíbh Fhailí. Rinne sí staidéar sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, ag baint céim amach sa bhliain 1974. Bhunaigh sí Grafton Architects i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1978 in éineacht le Shelley McNamara. Chomhbhunaigh sí Group 91, a bhí taobh thiar d'athbheochan Bharra an Teampaill i mBaile Átha Cliath sna 1990idí.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh Grafton Architects, arna rochtain ar 6 Márta 2020 

Catagóir:Ailtirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Daoine beo
Shelley McNamara

Ailtire agus acadóir Éireannach is ea **Shelley McNamara**, a rugadh sa bhliain 1952.

## A saol agus gairmré
Rugadh McNamara sa bhliain 1952 i Lios Dúin Bhearna i gContae an Chláir. Rinne sí staidéar sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, ag baint céim amach timpeall na bliana 1975. Thosaigh sí ag teagasc na hailtireachta sa scoil chéanna sa bhliain 1976. Bhunaigh sí Grafton Architects i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1978 in éineacht le Yvonne Farrell. 

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Daoine beo
Misean Alamo

mion|Alamo, San Antonio, Texas
"Misión" Spáinneach agus dúnfort ab ea an **Misean Alamo**, a tógadh sna 1700idí, agus atá suite i gcroílár San Antonio inniu.

Rinne an t-arm Meicsiceach, faoi Antonio López de Santa Anna, léigear ar an Alamo agus ar 6 Márta 1836, rinneadh slad ar na “Texians” a bhí ann, ina measc Davy Crockett. Chuir an t-ionsaí uafás ar mhuintir na háite ag an am agus d'éirigh Crockett ina laoch in intinn an phobail.

Bunaíodh "Poblacht Texas" ar an 2 Márta 1836 agus cloíodh an t-arm Meicsiceach i gCath San Jacinto ar an 21 Aibreán 1836.

## Féach freisin

* Davy Crockett
* Cath an Alamo 

[mion|220x220px|[Davy Crockett, laoch pobail, agus cuid de na "Texians" a bhí san Alamo i 1836 ]]

## Tagairtí

Catagóir:An tIarthar Fiáin
Catagóir:Stair Texas
Tom Barry (Óglach na hÉireann)

Ceannaire míleata treallchogaíochta mór le rá ab ea **Tomás "Tom" de Barra** nó Thomas Barry (1 Iúil 1897 – 2 Iúil 1980). Bhí sé i gceannas ar an 3ú Colún Reatha Iarthair Chorcaí de chuid Óglaigh na hÉireann le linn Chogadh na Saoirse agus ar thaobh na bhfrith-chonrathóirí sa Chogadh Cathartha níos déanaí.

## Féach freisin

* Luíochán Chill Mhichíl

## Tagairtí

Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1897
Catagóir:Básanna i 1980
Sféardhomhan

Chum Henri Poincaré **sféardhomhan** mar áit theoiriciúil le hairíonna aisteacha agus é áitiú ar son an choinvinseanachais.

Samhlaíonn Poincaré sféar a bhfuil ga *R* aige. Laghdaíonn teocht an sféir ó uasphointe sa lár go dtí íosphointe ar an gciumhais, i dtreo, má tá achar *r* idir teocht réada agus an lár, go bhfuil sé i gcomhréir le R^2-r^2.   
Chomh maith leis sin, tá an chomhéifeacht forbartha teirmí chéanna ag gach réad, i dtreo go ndéanann na réada go léir méadú agus crapadh i gcoibhneas le chéile agus iad ag gluaiseacht ar fud an sféir. Athraíonn an t-innéacs athraonta de réir an achair *r*, i gcomhréir inbhéartaithe le R^2-r^2.

Fanann réada slán agus iad ag aistriú ó áit go háit, agus feictear do na “Sféaraigh” go bhfuil an mhéid chéanna iontu féin i gcónaí. Abair go bhfuil na Sféaraigh ag féachaint ar shlata atá righin, dar leo, nó ag tomhas achair le gathanna solais: gheobhaidís amach nach líne dhíreach atá i ngeodasach, agus gur mó an cóimheas atá ag imlíne ciorcail lena gha ná 2\pi. 

Déanfaidh na Sfáraigh amach nach de réir geoiméadracht Eoiclídeach atá a gcruinne leagtha amach ach de réir geoiméadracht hipearbóileach.

## Tagairtí
*
* 

## Nótaí

Catagóir:Fealsúnacht
Catagóir:Matamaiticeoirí Francacha
Charles Dawson

Polaiteoir Éireannach ab ea **Charles Dawson**, (Luimneach 1842-Márte 1917 Baile Átha Cliath) mac le Michael Dawson agus Maryanne Clarke. Phós sé iníon le William Carroll i Luimneach sa bhliain 1873. Fuair ​​sé oideachas in Ollscoil Chaitliceach na hÉireann. Ba Ard-Sirriam Luimnigh é idir 1876-77. 
Bhí sé i láthair ag an gcéad chruinniú foirmiúil den 'Society for the Preservation and Cultivation of the Irish Language and Literature' (a ghlaoite ina dhiaidh sin 'Cumann Buan-Choimeádta na Gaeilge'). Ba Ardmhéara Bhaile Átha Cliath é ar feadh na mblianta 1882 agus 1883. Scríobh sé paimfléid éagsúla faoi ​​chúrsaí oideachais agus ailt ar an gceart vótála san 'Fortnightly Review', srl. Shuígh é do Bhuirg Cheatharlach ó Aibreán 1880 go dtí gur scoir sé sa bhliain 1885. Ba Liobrálach é a bhí i bhfabhar 'rialtas in Éirinn arna riaradh ag muintir na hÉireann.' Ba é an Teachta Parlaiminte do Bhuirg Cheatharlach é, agus an duine deireanach.

Dawson, Charles
Dawson, Charles
Dawson, Charles
Dawson, Charles
Dawson, Charles
Dawson, Charles
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1882
Athmhíleatú ar Dhúiche na Réine

Tharla **Athmhíleatú ar Dhúiche na Réine** ar an 7 Márta 1936, nuair a cháin Adolf Hitler Comhaontú Locarno agus sheol sé 15,000 saighdiúir agus 22,000 póilín ón nGearmáin isteach i nDúiche na Réine. Bhí an réigiún, ar an teorainn leis an Fhrainc, ina chrios maolánach “dímhíleataithe” ag an am sin. Sheas na Comhghuaillithe i leataobh, áfach.

[mion|clé|[Tír na Réine agus an Phalaitíneacht|Dúiche na Réine|220x220px]]mion|clé|Saoránaigh Ghearmánacha ag beannú do shaighdiúirí na Gearmáine sa bhliain 1936|220x220px
## Imeachtaí
Ní raibh cead ag arm na Gearmáine dul isteach i nDúiche na Réine faoi Chomhaontú Locarno mar go raibh an Fhrainc buartha faoi ionsaí ón Ghearmáin.

Chuir Adolf Hitler tús leis an chéad sárú míleata ar Chonradh Versailles ar 7 Márta 1936 áfach. D’ordaigh sé do 15,000 saighdiúir (ón Wehrmacht) agus 22,000 póilín dul isteach i nDúiche na Réine.  Bhí a fhios ag Hitler go raibh a arm measartha lag go fóill. Mar sin bhí orduithe ag a chuid trúpaí ar an lá sin tarraingt siar dá gcuirfeadh arm na Fraince ina éadan. D’admhaigh Hitler níos déanaí go raibh sé ag dul sa seans nuair a chuir sé a chuid saighdiúirí isteach i nDúiche na Réine  
clé|mion|Stanley Baldwin|318x318px
Ní dhearna an Fhrainc ná an Ríocht Aontaithe rud ar bith, áfach.   Bhí a fhios acu le feadh tamaill céard a bhí ar intinn Hitler, is cosúil. Gan idirghabháil mhíleata ó na Comhghuaillithe, bhí an lá leis na Naitsithe.

* I Sasana, bhí an príomh-aire Stanley Baldwin go tréan ina éadan. 
Bhí uachtarán na Fraince, Albert Sarraut, ag iarraidh dul i mbun aighnis mhíleata. Ach ní raibh an rialtas ar aon intinn agus bhí olltoghchán sa Fhrainc an mhí dár gcionn. 

I ndeireadh an lae, bhí polasaí géilleadh chun síthe i bfheidhm ag na Comhghuaillithe ag an am sin.
mion|Albert Sarraut, uachtarán na Fraince|clé|325x325px

## Iarmhairtí
Bhí trúpaí na Gearmáine lonnaithe ar theorainn na Fraince don chéad uair ó bhí deireadh an Chéad Chogaidh Dhomhanda ann. Thóg an Ghearmáin dúnta agus stáisiúin mhíleata ar an teorainn iartharach. Tugadh ‘Balla an Iarthair’ orthu.

Bhí teorainneacha iartharacha a thíre daingnithe ag Hitler gan troid ar bith agus bhí sé ábalta a aird iomlán a dhíriú anois ar theorainneacha oirthearacha na Gearmáine.

I ndiaidh athmhíleatú a dhéanamh ar Dhúiche na Réine, chuir Hitler luas lena pholasaí eachtrach (mar a bhí leagtha síos i Mein Kampf). Faoi Shamhain 1936 bhí conarthaí sínithe aige leis an Iodáil (Ais na Róimhe agus Bheirlín) agus leis an tSeapáin (an Comhaontú FrithComintern). 

## Féach freisin

* Comhaontú Locarno
* Comhaontú München

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Stair na Gearmáine
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Naitsíochas
Buabhall

Tá níos mó ná brí amháin leis an téarma **buabhall**:
* Buabhall (gléas ceoil)
* Buabhall (ainmhí)
Heicsiméadar dachtalach

Is éard is **heicsiméadar dachtalach** ann (ar a dtugtar “heicsiméadar laochais” agus “meadaracht na heipice”) ná cineál meadarachta nó véarsaíochta i bhfilíocht. Is iondúil go mbaineann sé le meadaracht chainníochtúil na filíochta eipiciúla  i nGréigis agus i Laidin agus dá bhrí sin measadh go raibh sé *mar* mhór-stíl filíochta clasaicí an Iarthair. I measc na bpríomh-samplaí dá úsáid tá an tIliad agus an Odaisé de chuid Hóiméar, an Aeinéid de chuid  Veirgil, agus *[[Metamorphoses (Óivid)|Metamorphoses]] de chuid [[Óivid]].* Bíonn heicsiméadair mar chuid den fhilíocht eiligiaiche sa dhá theanga freisin, ag athrú le peintiméadair dhachtalacha.  

## Struchtúr
Tá sé throith (An tSean-Ghréigis: ἕξ, heics) ag an heicsiméadar dachtalach. San heicsiméadar dachtalach docht, is é a bheadh ​​i ngach troigh ná dachtal (siollaí fada agus dhá shiolla gearr), ach ceadaíonn méadar clasaiceach ionadaíocht  spoindé (dhá shiolla fada) in ionad dachtail sa chuid is mó de na suíomhanna. Go sonrach, is féidir leis na chéad cheithre throigh a bheith ina n-dachtal nó ina spoindéanna, chóir a bheith faoi shaoirse. De ghnáth is dachtal é an cúigiú troigh (thart ar 95% den am i Hóiméar).  

Is féidir an séú troigh a líonadh le trócae (siolla gearr agus ansin siolla gearr) nó le spoindé. Mar sin, de ghnáth, déantar scanadh ar an líne dhachtalach mar seo a leanas: 

: –⏕ | –⏕ | –⏕ | –⏕ | –⏑⏑ | –X 

(Tabhair faoi deara go bhfuil **-** = ina siolla fada, **⏑** = ina siolla gearr, **⏕** ceachtar ceann fada nó dhá cheann gearr, agus **X** = siolla anceps. ) 

## Nótaí

## Naisc sheachtracha

* Réamhrá ar heicsiméadar damhlaileach le haghaidh véarsa Laidine. 
* Léitheoireacht heicseagán dé-eitileach, go sonrach Homer. 
* Aithris ag Stanley Lombardo ar Homer Iliad 23.62-107 (i nGréigis). 
* Léitheoireacht ó bhéal ''Aeinéid Virgil'', le Robert Sonkowsky, Ollscoil Minnesota. 
* Uirlis anailíse ar líne hexameter na Gréige, Ollscoil Vilnias. 
* Ranganna Teagaisc Fuaime / Amhairc do Hexameter Vergil , ag Dale Grote, UNC Charlotte. 
* Cleachtann Hexameter.co, línte scanála de heicsiméadar dactylic ó éagsúlacht údair Laidine 
* Léann Rodney Merrill a aistriúchán ar Iliad Homer, i véarsa hexameter dactylic i mBéarla
The Bastard of Istanbul

Is úrscéal le Elif Shafak é ***The Bastard of Istanbul*** a scríobhadh i mBéarla sa bhliain 2006.

## An scéal
Is Meiriceánach í Rose a phósann fear de bhunadh na hAirméine ach scoireann siad de bharr brú óna chlann Airméanach. Tá páiste amháin acu, iníon darb ainm Armanoush. Chun díoltas a bhaint amach, pósann Rose fear Turcach, ach ina ainneoin seo, éiríonn leo agus tógann siad Armanoush le chéile.

Bíonn an-bhaint ag Armanoush le clann Airméanach a hathar agus í ag fás aníos. In aois naoi mbliana déag di, tugann sí cuairt ar chlann a hathar altrama, Tuircigh, in Iostanbúl. Clanna mná ar fad iad agus bean ar chomhaois léi, Asya, an duine is óige agus ise an Bastard den teideal. Leanann an scéal casta seo faoi stair na hAirméine agus An Tuirc, bainteach leis an dá chlann seo, le han-chuid casaithe agus comhtharluithe, agus críoch nach mbeifeá ag súil leis.

Catagóir:Úrscéalta
Iarmhumhain

Ríocht le linn ré luathChríostaíochta na hÉireann ab ea **Iarmhumhain** (Sean-Ghaeilge **Iarmumu**, **Iarmuman**), aitheanta chomh maith mar **[[Sliabh Luachra|Iarluachair]]**.  Gaolta le hEoghanachta na Mumhan ab ea a rítheaghlach, faoin ainm Eoghanacht Locha Léin nó Uí Chairbre Luachra.

Bunaíodh an rítheaghlach sa 5ú haois, ag éirí leath-neamhspleách ar Chaiseal sa 6ú haois.  Bhí siad i gceannas ar ríochtaí níos lú in iarrtar na Mumhan amhail is Ciarraí Luachra, Corca Dhuibhne agus Corca Laidhe, agus, ag barr a réime, ar achair in iarthar Tuamhan, san áireamh an Chorca Bhaiscinn agus an Chorca Mrua agus b'fhéidir fosta roinnt cheannais ar na hUí Fiodhghinte as Contae Luimnigh agus an Eoghanacht Raithlinn as Contae Chorcaí.

Briseadh a gcumhacht i ndeireadh an 8ú agus go luath sa 9ú haoiseanna, léirithe le haistriú an cheannais ar Chiarraí Luachra go Caiseal le linn réime of Fheilimí mhic Criomhthainn (bás 846).  Faightear an teideal *Rí Iarmuman* don uair dheireanach i *n[[Annála Inis Faithlinn]]* i n-iontráil don bhliain 791 agus i *n[[Annála Uladh]]* don bhliain 833.  Ina dhiaidh sin, tugadh don rítheaghlach an teideal Rí Locha Léin orthu féin.

## Foinsí
* CELT: Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn
** Annála Uladh
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 

## Tagairtí

Catagóir:Eoghanachta
Mathghamhain

Fear Gaelach den 11ú haois ab ea **Mathghamhain** nó *Mathúin* (Sean-Ghaeilge **Mathgamain**; *Mahon* as Béarla) mac Céin mhic Maolmhuaid agus a mná chéile Sadhbha, iníon Ard-Rí na hÉireann, Brian Bóramha.  Trí phór Bhriain Bhóramha, ba bhall d'Eoghanacht Raithlinn ab ea Mathghamhain, a mhaígh go raibh mar shinsear acu Eoghan Mór, Rí Mumhan den 2ú haois.  Maraíodh Mathghamhain i gCath Chluain Tarbh sa bhliain 1014.

In am trátha, d'éirigh sliochtaigh Mathghamhana i gceannas i stair in iarthair Chorcaí, go háirithe sa leithinis Uíbh Ráthach agus i nDroichead na Bandan..

## Tagairtí
Mór Mumhan

Banríon céile na Mumhan agus iníon an rí, Aodh Beannán ab ea **Mór Mhumhan** (Sean-Ghaeilge **Mór Muman**), nó Máthair Mhór, de réir luathlitríocht na nGael.  

Ainmnítear cúige Mumhan aisti, agus creidtear gur máthairdhia eoihéimirithe na cúige í, go háirithe desna hEoghanachta.  Tá aithne uirthi fosta faoin ainm *[[Mugain]]*, agus d'fhéadfadh é gurb ionann í agus Anu agus Mór-Ríoghain.

## Seanchais
### Mór Muman ⁊ Aided Cuanach meic Ailchine
Caomhnaítear an seanscéal *Mór Muman 7 Aided Cuanach meic Ailchine* ("Mór Mumhan agus Anbhás Chuanach mhic Ailchine") sa *[[Leabhar Laighneach]]*.  Moltar go dtéann an scéal siar go dtí an 10ú nó níos luaithe.

Insítear sa scéal gur cuireadh, Mór faoi gheis, agus go ndeachaigh sí ar fána ar fud na hÉireann le dhá bhliain sular tháinig sí go Caiseal agus cúirt ríoga Fighin mhín mhic Aodha Dhuibh.  Oíche amháin, luigh Finghin léi agus tháinig a chuimhne ar ais.  Ar maidin, thug Finghin di fallaing agus dealg na banríona.  Scar sé óna bhanríon go dtí sin, iníon rí na nDéise, agus tháinig Mór i gcomharbacht uirthi, óir go pór níos fearr.

Tar éis bás Finghin, phós Mór Mumhan Cathal mac Aodha.  Cheap tiomsaitheoir an scéil de thaisme ámh gurbh é an Cathal úd ná a gharmhac, Cathal mac Finguine.

### Dinnseanchas Aoí
The *[[Dinnseanchas]] Aoi* say of Fingen and Mór:

### Mis
Tá scéal mar an gcéanna an maidir le Mis, a bhfuil Sliabh Mis ainmnithe aisti.  D'fhéadfadh é gurb ionann í Mór.  Deirtear go ndeachaigh Mis as a meabhair agus gur mhair sí ina haonar go fiáin sna sléibhte.  Tháinig sí chuici féin tar éis di bualadh agus luí le cláirsí darbh ainm Dubh Rois.

Is dócha go bhfuil mar móitíf ag na scéalta seo ná an *[[loathly lady]]*, ina thagann bandia an fhlaithis ar an bhfód i riocht cailligh, go dtagann rí dlisteanach agus pógann sé í, agus leis sin, éiríonn sí arís ina bean álainn.

### Mór agus Lear
Insítear i scéal eile gur tháinig Mór agus a fear céile Lear i dtír ag An Daingean agus gur lonnaigh siad i nDún Mór.  Lá amháin, chuaigh Mór ag dreapadh go barr Sliabh an Iolair, chun go bhfeice sí an tír inar chónaigh sí.  'Rugadh gearr' uirthi ámh, agus shuigh sí ar a gogaide chun steall fuail a dhéanamh.  Deirtear go ndearna a cuid múin dá bharr na hailteanna a ghearann sléibhte na Mumhan.  Ag bun an tsléibhe tá áit darb ainm Tigh Mhóire.

Faightear go minic i seanscéalta an móitíf seo ina chruthaíonn bandia an tírdhreach.

### Bandia
Creidtear gurb ionann Mór Muman is agus Mughain, agus san áireamh tréithe Méabha agus Mór-Rioghana.  Glaoitear uirthi scaití ach amháin Mumha, a thugann go soiléir le fios a nasc le cúige Mumhan.

Meastar freisin gur bandia flaitheas í Ruithchern, deirfiúr Móire.  Is ise laoch an scéil caillte *Aithed Ruithcherne la Cuanu mac Cailchin*.

### Bás
Tá bás Mhór Mumhan iníon Aodha Bheannáin taifeadta i *n[[Annála Uladh]]* don bhliain 632 agus i *n[[Annála Tiarnaigh]]* don bhliain 636.

## Foinsí
* 
* 
* 

## Tuilleadh le léamh
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Caithréim Chellacháin Chaisil

Dréacht bréagstairiúil Gaelach den 12ú haois is ea ***Caithréim Chellacháin Chaisil***.  Scríobhadh é is dócha am éigin idir 1127 and 1134, arna choimisiúnú ag Cormac Mac Carthaigh, rí na Mumhan agus éilitheoir ar theideal Ard-Rí na hÉireann.

Is beathaisnéis shinsear Chormaic den 10ú haois, Ceallachán Caisil, é an scéal seo de réir dealraimh, ach le fírinne is dréacht bolscaireachta é.  Scríobhadh é mar aisfhreagra Eoghanacht ar an gcroinic *[[Cogad Gáedel re Gallaib]]* leis an Dál gCais/Uí Bhriain, ach ag tabhairt an chúrsaí reatha pholaitiúil le fios ina bhfuil na hiar-chéilí comhraic úd anois ina gcomhghuaillithe in aghaidh Thoirdhealbhaigh Uí Chonchúir, le béim ar leith ar chomhar idir Ceallachán Caisil agus Cinnéide mac Lorcáin in éadan a gcomh-namhaid, na Lochlannaigh.

Caomhnaítear cóip den scéal i Leabhar Leasa Mhóir, chomh maith le roinnt lámhscríbhinní eile.  Foilsíodh an t-eagrán is déanaí ag Alexander Bugge sa bhliain 1905, bunaithe are an téacs le fáil i Leabhar Leasa Mhóir agus R.I.A. 23 H 18 (707), le leaganacha criticiúla ó Egerton 106 luaite anois is arís.

## Nótaí


## Foinsí
* 
* 
* 
* 

## Naisc sheachtracha
*Caithreim Cellachain Caisil, eagrán le Bugge ar Openlibrary.org
* Cellachan.
* Callahan Genealogy and History, suíomh le cóip agus plé ar an leabhar.

## Tagairtí

Catagóir:12ú haois in Éirinn
Catagóir:Bolscaireacht
Catagóir:Ríthe Mumhan
Finghin mac Aodha Dhuibh

Rí na Mumhan den Eoghanacht Chaisil ba ea **Finghin mac Aodha Dhuibh** (), a fuair bás sa bhliain 618.  Fionnó an iar-rí, Féilimí mac Aonghasa ba ea é.  Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar Amhalaidh mac Éanna sa bhliain 601.

Níltear ar aon ghuth sna hannála maidir lena réimse agus réim Aodha Bheannáin mhic Criomhthainn (bás 618) den Eoghanacht Locha Léin.  Tugtar an teideal Rí na Mumhan dóibh beirt i nAnnála Tiarnaigh, ach deirtear gur tháinig Finghin i gcoróin i ndiaidh *Amhalghaí* sa bhliain 601.  I nAnnála Inis Faithlinn, ní raibh ach ag Aodh an teideal úd.

Bhí réimse rathúil ag Finghin:
:Mumha in aimsir Finghin mhic Aodha, lán ba ea a stórais, torthúil ba ea a fearainn.

De réir an seanscéal *Mór Mumhan agus Anbhás Chuana mhic Ailchine*, bhí sé pósta ar dtús le bean na nDéise ach níos déanaí phós sé Mór Mumhan (bás 636), iníon Aodha Bheannáin.  Dúradh gurbh í an bhean is áille in Éirinn í Mór Muman.  Phós sise in am trátha comharba Fhinghin, Cathal mac Aodha (bás 627).

Bhí mealladh na mban i bhFighin, mar is léir sa sliocht a leanas ón Saltair Caisil:
:Fíngen, fíochmhar, beo,
:Ráscánta, calma trí istríd,
:Caoin agus séimh i leith ban,
:Faraoir! i snaidhm grá feistithe.

Bhí beirt mhac aige le Mór, mar a bhí Seachnassach agus Maonach (Rí Mhumhan, bás 661).  Sliochtach i bhfad ba ea Feilimí mac Criomhthainn (bás 847).

Cineál Finghin (Cenél Fíngin) a glaodh ar a mhuintir díreach, agus deirtear go bhfuil ina mheasc clann Uí Shúilleabháin agus a bhfo-chlann Mhic Giolla Chuda.

## Féach freisin
* Ríthe na Mumhan

## Foinsí
* CELT: Corpus of Electronic Texts
** *[[Annála Tiarnaigh]]* 
** *[[Annála Inis Faithlinn]]*
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Sioncronachtaí Mhic Cártaigh, *[http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm eagrán athbhreithnithe] ,  [[Coláiste na Tríonóide]].
* Rev. Eugene O'Keeffe, *Book of Munster*, [https://web.archive.org/web/20080206160400/http://www.clanmacrae.org/documents/munster.htm Ginealaigh Eoghanachta]

==Naisc sheachtracha==
* [http://celt.ucc.ie/index.html CELT: Corpus of Electronic Texts] ag [http://www.ucc.ie/ Coláiste na hOllscoile, Corcaigh]
* [http://www.ucd.ie/tlh/index.html TLH: Thesaurus Linguae Hibernicae] ag [http://www.ucd.ie/ Coláiste na hOllscoile Baile Átha Cliath]
* Wiley, Dan M., [https://web.archive.org/web/20080507043823/http://www.hastings.edu/academic/english/kings/Mor_Muman_ocus_Aided_Cuanach.htm Mor Muman], *Scéalaíocht na Ríthe*
* via Library Ireland
** *Vera-O'Sullivan*
** *Kings of Munster''

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Eochaidh mac Aonghasa

Rí na Mumhan de rítheaghlach na nEoghanacht ba ea **Eochaid mac Óengusa** (bás 522).  Aonghas mac Nadh Fraoigh (bás 489), an chéad rí Críostaí na Mumhan, ba ea a athair.

Ní léir í sna hannála croineolaíocht ríthe na Mumhan den 6ú haois.  De réir *Sioncronachtaí Laud* (cuid de Laud 610), tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar a athair, agus comhaimseartha leis an Ard-Rí, Lughaidh mac Laoghaire, agus dá bharr, thosódh a réim roimh an mbliain 507.  Sa *[[Leabhar Laighneach]]* ámh, tháinig sé i gcomharbacht ar a dheartháir, Feidhlimí mac Aonghasa.

Bhí beirt mhac aige, tugtha ar an saol ar an oíche chéanna: Criomhthann Sreamh, sinsear Eoghanacht Ghleanndamhnach (as Gleannúir, Contae Chorcaí), agus Criomhthann eile le bean darbh ainm Dearcon (den *Arada Cliach*, b'fhéidir), sinsear Eoghanacht Oirthir Cliach (baile Thiobraid Árann).  D'fhéadfadh é gur chum gineolaithe iad beirt.  Tháinig Criomhthann Sreamh i gcomharbacht air.

## Féach freisin
* Ríthe na Mumhan

## Foinsí
* CELT: Corpus of Electronic Texts 
** *[[Annála Tiarnaigh]]*
** *Laud Synchronisms*
** *[[Leabhar Laighneach]]*, MS folio 150a 45, *Fland cecinit*
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Rev. Eugene O'Keeffe, *Book of Munster*, ag  *[https://web.archive.org/web/20080206160400/http://www.clanmacrae.org/documents/munster.htm Eoghanacht Genealogies]*

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts, CELT ag Coláiste na hOllscoile, Corcaigh

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Crimthann Srem mac Echado

Rí na Mumhan de rítheaghlach na nEoganacht ba ea **Criomhthann** nó **Criofann Sreamh mac Eochadha** (, nó *Crimthann Feimin*) (bás c. 542).  Eochaidh mac Aonghasa (bás 522) ba ea a athair, agus Aonghas mac Nadh Fraoigh (bás 489), an chéad rí Críostaí na Mumhan, ba ea a sheanathair.

De réir *[[Annála Tiarnaigh]]*, tháinig sé i gcomharbacht ar a athair mar rí na Mumhan sa bhliain 522.  De réir *[[Laud 610|Sioncronachtaí Laud]]*, bhí sé i réim le fiche bliain, agus más fíor, fuair sé bás sa bhliain which 542.  Is doiléir é taifead ríthe na Mumhan den 6ú haois, agus b'fhéidir é gur scríobhadh na sioncronachtaí úd chun a theaghlach a thacú.  Níl sé ann i liostaí na ríthe dar leis an scéal *[[Senchas Fagbála Caisil|Seanchas Fála Caisil]]*, cé go bhfuil sé ann sa Leabhar Laighneach.

Sinsear na hEoghanachta Gleanndamhnaigh ba ea é.  Bhí cúigear mac aige, ina measc Cairbre Crom mac Criomhthainn (bás 577), rí Mumhan.  Deirtear sna ginealaigh go raibh 'leathchúpla' dearthár aige, mac mná darbh ainm Dearcan. Criomhthann ab ainm dá dheartháir freisin, agus sinsear an Eoghanacht Oirthir Cliach ba ea é.  B'fhéidir gurbh é siúd Criomhthann mac Dearcáin, luaite i sliocht maidir le sionad Muimhneach sa 6ú haois.

## Foinsí
* CELT: Corpus of Electronic Texts
** *[[Annála Tiarnaigh]]*
** *[[Laud 610|Sioncronachtaí Laud]]*
** *[[Leabhar Laighneach]]*, {MS folio 150a 45} *[http://www.ucc.ie/celt/published/G800011C/ Fland cecinit]
* [[Francis John Byrne|Byrne, Francis John]] (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* [[T. M. Charles-Edwards|Charles-Edwards, T. M.]] (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Rev. Eugene O'Keeffe, *Book of Munster*, ag  *Eoghanacht Genealogies

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:6ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Eoghanachta
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Óengus mac Nad Froích

Rí Eoghanachta agus chéad Rí Críostaí na Mumhan ab ea **Aonghas mac Nadha Fraoigh** (Sean-Ghaeilge **Óengus mac Nad Froích**).  Nadh Fraoch mac Cuirc ab ea a athair, agus Faochan, bean Bhriotanach ar a glaodh iníon Rí na Breataine uirthi, a mháthair.  Dar le Seathrún Céitinn, bhí Aonghas i gcoróin le 36 bliain, rud a chuireann le fios gur thosaigh a réim sa bhliain 453.

[mion|Baisteadh Aonghais ag [Naomh Pádraig, gloine dhaite, Eaglais Naomh Ailbhe, Imleach.]]

[thumb|right|240px|''The Baptism of the King of Cashel by St Patrick'', le [James Barry (ealaíontóir)|James Barry, *c.* 1780s.  Le tiontú Aonghasa gob Críostaíocht, d'athraigh an Mhumha amhlaidh.]]

## Beathaisnéis
Bhaist Naomh Pádraig féin é ina Chríostaí i suíochán ríoga Chaisil agus ghearr sé cáin bhaiste ar na Muimhnigh a d'iompaigh ina gCríostaithe do Naomh Pádraig. Luaitear gur tugadh leath dá sliocht iomadúla isteach san eaglais. Bhaist Naomh Pádraig é le fuil agus é ag tiomáint a chrosaire trí chos an rí. D’éirigh an rí anchráifeach agus chruinnigh sé cléirigh timpeall air féin.

Sa bhliain 489, maraíodh Aonghas sa chath Cheann Losnadha i Magh Feá.  Maraíodh fosta a bhean chéile Eithne Uathach iníon Criomhthainn, ar a glaodh "fuafar" uirthi.  I measc na mbuathóirí bhí Iollann agus Oilill, mic Dúnlainn, agus Eochaidh Guineach de chlann *[[Uí Bairrche]]* iad uile as Laigin, agus Muircheartach mac Earca, rí ríthe Ailigh.  Baineadh a cheann d'Iollan.

Faightear Aonghas sa téacs liteartha den 9ú haois, *[[Tairired na nDéssi]]*, inar bhronn sé tailte do threibh na nDéisi ar fána,  cé go bhfuil an scéal suite i ré Cormaic mhic Airt, a deirtear gur mhair sé  200 bliain roimh Aonghas.  Tá sé an chomh maith sna *vitis* éagsúla faoi Naomh Ciarán Saighre, mar mhórphatrún an naoimh.

## Clann
Sinsear de thrí mhórchlann na nEoghanacht ba ea Aonghas san áireamh géaga Caisil, Oirthir Cliach agus Gleanndamhnach. 
* Feilimí mac Aonghasa, Rí na Mumhain, sinsear Eoghanacht Chaisil
* Eochaidh mac Aonghasa, Rí na Mumhan, sinsear Eoghanacht Ghleanndamhnach agus Eoghanacht Oirthir Cliach
* Dubh-Ghiolcach mac Aonghasa, Flaith  Mumhan
* Uichtdhealdh, Banríon na gConnacht, a phós Ailill Molt
* Naomh Kessog de Luss

## Foinsí
* Annála na gCeithre Máistrí 
* Annála Uladh
* Seathrún Céitinn, *[[Foras Feasa ar Éirinn]]
* O'Keeffe, [[an Leabhar Muimhneach]]
* [[T. M. Charles-Edwards]], *Early Christian Ireland''
* 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts ag Coláiste na hOllscoile, Corcaigh

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Mumhan
Saltair Chaisil

Lámhscríbhinn Ghaelach ba ea *[[Saltair Chaisil]]* atá anois caillte, ach is léir go raibh an-tionchar aici ar sheanchas stairiúil na hÉireann.

Ní saltair a bhí i gceist go cruinn.  Is amhlaidh go bhfuarthas ann ginealaigh, liostaí ríthe, sioncronachtaí agus ábhair naomhsheanchais maidir leis an Mumhain, i measc eile.  Is féidir ar a laghad cuid dá hábhair a athchruthú a bhuí le luanna agus cuir síos níos deireanaí.  Is léir trína luanna úd go raibh ardmheas ag scoláirí uirthi, go háirithe a cuid ginealach.  D'fhéadfadh é go bhfuil roinnt téacs fós ann, caomhnaithe i lámhscríbhinní atá ar marthain. 

De réir scoláireacht idir an meánaois agus an lá inniu, meastar go minic gurbh é Cormac mac Cuileannáin (bás 908), easpag agus Rí na Mumhan, a thiomsaigh an saothar.  Creidtear fosta ámh, gur scríobhadh í faoi Bhrian Bóramha (bás 1014), rí na Mumhan agus Ard-Rí uaillmhianach na hÉireann, chun a éilimh ríoga a chosaint.

Ba é leabharlann Iarlaí Cill Dara áit aitheanta dheiridh ina raibh an lámhscríbhinn, as ar imigh sí am éigin sna 1630í nó 1640í.  Scriosadh agus scaipeadh an leabharlann féin sa bhliain 1642.

## Foinsí
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise
Catagóir:Téacsanna Gaelacha na Meánaoise
Catagóir:10ú haois in Éirinn
Catagóir:11ú haois in Éirinn
Catagóir:Cogadh na hAon Bhliana Déag
Catagóir:Cormac mac Cuileannáin
Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Catagóir:Leabhair neamhfhicsin
Catagóir:Ginealas Éireannach
Peintiméadar dachtalach

Is cineál meadarachta san fhilíocht é **peintiméadar dachtalach**. Athdhéantar an dachtal, atá déanta as siolla faoi strus (nó fada) agus dhá shiolla gan strus (nó gearr) cúig huaire chun líne pheinteaméadair a chruthú. 

Sa litríocht chlasaiceach, is gnách go mbíonn sé le fáil sa dara líne den leathrann eiligiach clasaiceach Laidineach nó Gréagach, i ndiaidh heicsiméadair dhachtalaigh. 

Tá dhá leath sa mheadaracht, iad araon múnlaithe timpeall na líne heicseamair dhachtalaigh suas go dtí an príomh-chaesúr. Is é sin, tá dhá dhachtal aige (ar féidir spoindéanna a chur ina n-ionad), agus longum (siolla trom) ina dhiaidh sin, agus dhá dhachtal ina dhiaidh sin (a chaithfidh fanacht ina ndachtail), agus longum ina dhiaidh sin. Mar sin is gnách gurb í seo a leanas an líne (tabhair faoi deara gur — siolla fada, gur ∪  siolla gearr agus gur ∪ ∪ ceann amháin fada nó dhá cheann ghearr): 

| - ∪ ∪ | - ∪ ∪ | - || - ∪ ∪ | - ∪ ∪ | - 

Mar a tharlaíonn i ngach foirmeacha  véarsaíochta  clasaiceacha, tugtar an feiniméan brevis in longo  faoi deara, mar sin is féidir leis an siolla deireanach a bheith gearr nó fada. Chomh maith leis sin, tá déiréis ar an líne, áit a gcaithfidh teorainn focal a bheith ann, tar éis an chéad leathlíne, atá marcáilte anseo le  || 

Téarma beagán aisteach é "Peintiméadar" don mheadaracht seo, mar is cosúil go bhfuil sé chuid ann, ach is í an chúis atá leis ná go bhfuil dhá throigh go leith ag an dá leath den líne, briste anseo ag an ||.  Is ionann dhá go leith móide dhá go leith agus cúig cinn. Tugtar hemiepes (leath-epos) (An tSean-Ghreigis:**ἔπος** , '**''epos' ; véarsa, líne, focal'')** an dá leathlíne, mar go bhfuil siad cosúil le leath líne de heicsiméadar dathalach eipiciúil.

Tá an peintiméadar suntasach mar gheall ar a cháilíocht an-struchtúrtha: ní cheadaítear aon ionadaíochta ach amháin sa chéad dá throigh. 

## Féach freisin

* Peintiméadar iambach
* Latin prosody 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Méadar agus Scálú  le roinnt foirmeacha filíochta Laidine.
Catagóir:Filíocht
Nadine Dorries

Polaiteoir de chuid Páirtí Choimeádach sa Ríocht Aontaithe is ea **Nadine Vanessa Dorries** (née ** Bargery**). Rugadh í i Liverpool, Merseyside ar an 21 Bealtaine 1957. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Banaltraí
Catagóir:Daoine as Learpholl
Catagóir:Daoine disléicseacha
Catagóir:Eoraisceiptigh
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Gníomhaithe
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Annála Tiarnaigh

Croinic nó leabhar oiris is ea  **Annála Tiarnaigh** (giorrúchán **AT**), is dócha tosaithe i gCluain Mhic Nóis i nÉirinn.  Scríobhadh iad as  Laidin, agus Sean- agus Meán-Ghaeilge.

Is é Rawlinson B 502, saothar den 12ú haois, foinse go leor iontráil réamhstairiúil.  Is í tábhacht na hannála ámh ná na tréimhsí 489-766, 973–1003 agus 1018–1178.  Caomhnaítear trí bhlúirín i lámhscríbhinn den 14ú haois, Rawlinson B 488.  Tá na hiontráil dosna blianta 766 go 973 caillte, ach ceaptar go bhfuil achoimre dóibh le fáil sa *[[Chronicon Scotorum|Chronicon Scottorum]]* (**CT**).  Cé gur lochtach é an saothar úd don tréimhse idir 718 agus 804, tá go leor dá ábhair fréamhaithe ón mbunshaothar teoiriciúil *[[Croinic na hÉireann]]*, agus dá bharr tá eolas againn céard a bhí ann.  

Tá na hannála ainmnithe as *[[Tigernach Ua Braín]]*, abb Chluain Mhic Nóis, ach ní hionann sin agus gurbh eisean an t-údar.  Deir nóta ámh i Rawlinson B 488 don bhliain 1088, bliain a bháis, gur scríobh Tiarnach an téacs go dtí an t-am sin.

## Féach freisin
* Annála Éireann
* Croinic na hÉireann
* Gilla Críst Ua Máel Eóin

## Foinsí
* 
* 

## Eagráin
* O'Conor, Charles. *Rerum Hibernicarum scriptores veteres*. 4 iml. Buckingham, 1814-26. Áit glactha ag heagrán Stokes. Le fáil ar Google Books.
* Mac Niocaill, Gearóid (2010), *[http://www.ucc.ie/celt/published/G100002A/index.html Annála Tiarnaigh]*.

## Tuilleadh le léamh
* Evans, N. (2010) 'The Present and the Past in Medieval Irish Chronicles', Woodbridge & Rochester, Boydell & Brewer
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* Digitised images from MS Rawlinson B 488, Early Manuscripts at Oxford University.
* *[https://celt.ucc.ie//published/G100002/index.html The Annals of Tigernach]* ar CELT

## Tagairtí

Catagóir:Annála Éireannacha
Soitsí

Cathair de chuid na Rúise is ea **Soitsí**, nó **Sochi** (Сочи). Tá an chathair suite in iardheisceart na tíre i gCríoch Krasnodar. Tá 443,644 duine ina gcónaí i Soitsí (daonáireamh 2019).

## Féach freisin
* Cluichí Oilimpeacha an Gheimhridh 2014

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cathracha
Catagóir:Cathracha na Rúise
Catagóir:An Rúis
Galar riospráide

Is éard is **galair riospráide**, nó **galair scamhóg** ann ná riochtaí paiteolaíocha a théann i bhfeidhm ar na horgáin agus na fíocháin a fhágann go bhfuil sé deacair malartú gáis a dhéanamh in ainmhithe aer-análaithe. Cuimsíonn siad riochtaí an chonair riospráide lena n-áirítear an traicé, na broncais, na broincíní, na hilbheolais, na pleoraí scamhógacha, na cuasáin phleoracha, agus néaróga agus matáin na riospráide.  

Bíonn réimse leathan den ghalar seo ann, ó ghalair éadroma agus féin-theorannacha, amhail an slaghdán coitianta, go galair atá bagrach don bheatha mar niúmóine baictéarach, eambólacht scamhóige, géarasma agus ailse scamhóg. 

 

Tugtar scamhógeolaíocht ar  staidéar ar ghalar riospráide. Tugtar scamhógeolaí, lia comhairleach riospráide nó lia  cliabhraigh  ar dhochtúir a dhéanann speisialtóireacht ar ghalar riospráide. 

Is féidir galair riospráide a aicmiú ar go leor bealaí éagsúla, lena n-áirítear an t-orgán nó an fíochán atá i gceist, de réir chineál agus patrún na gcomharthaí agus na hairíonna a ghabhann leo, nó de réir chúis an ghalair. 

## Galar scamhóige toirmeascach

## Galar riospráide ainsealach

## Ionfhabhtú an chonair riospráide

### Ionfhabhtú an chonair riospráide uachtarach

### ionfhabhtú sa chonair riospráide íochtair

## Meallta nó siadaí

### Siadaí urchóideacha

### Siadaí neamhurchóideacha

## Tagairtí

Catagóir:Galair riospráide
Cab Calloway

Amhránaí ab ea **Cabell "Cab" Calloway III**  ar rugadh ar an 25 Nollaig, 1907 agus fuair bás ar an 18 Samhain, 1994, Rochester, Nua-Eabhrac, na Stáit Aontaithe). 

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1907
Catagóir:Básanna i 1994
Malartú gáis

Próiseas fisiceach trína mbogann gáis go neamhghníomhach trí idirleathadh thar dhromchla is ea **malartú gáis**. Mar shampla, d’fhéadfadh gurb é an dromchla seo ina chomhéadan idir aeir agus uisce dobharlaigh, ina dhromchla boilgeoige gáis i leacht, ina scannán gáis-tréscaoilteachta, ina scannán  bitheolaíoch a fhoirmíonn an teorainn idir orgánach agus a thimpeallacht eachtarcheallach. 

Bíonn gásanna á dtomhailt agus á dtáirgeadh i gcónaí ag imoibriúcháin ceallacha agus meitibileacha i bhformhór na rudaí beo, agus mar sin teastaíonn córas éifeachtach chun gás a mhalartú ar deireadh thiar thall, an taobh istigh den chill / na cealla agus an timpeallacht sheachtrach. istigh na cille / na gcealla agus an timpeallacht sheachtrach. 

Bíonn cóimheas ard idir dromchla-go-toirt ag orgánaigh bheaga, go háirithe aoncheallach, mar shampla baictéir agus prótasóin. Sna créatúir seo is gnách gurb é t-aonad malartaithe gáis ná an  cillscannán. Tá roinnt orgánaigh bheaga ilcheallacha, mar leithphéisteanna, in ann malartú gáis leordhóthanach a dhéanamh ar fud an chraicinn nó an chúitinigh atá timpeall ar a gcorp. Mar sin féin, i bhformhór na n-orgánach níos mó, a bhfuil cóimheasa beaga dromchla-go-toirt acu, soláthraíonn struchtúir speisialaithe le dromchlaí corntha cosúil le geolbhaigh, , ailbheolais scamhógacha agus méisifill  spúinseach an limistéar mór atá riachtanach le haghaidh malartú éifeachtach gáis. Uaireanta féadtar na dromchlaí corntha  seo a inmheánú i gcorp an orgánaigh. Is amhlaidh an cás leis na  hailbheolais, atá mar dhromchla istigh de chuid na scamhóga mamaach, an mhéisifill spúinseach, atá le fáil taobh istigh de dhuilleoga plandaí de chineálacha áirithe, nó geolbhaigh na moileasc sin atá siad acu, atá le fáil sa sa chuas maintlín. 

Sna horgánaigh aeróbacha,  bíonn malartú gáis an-tábhachtach maidir le riospráid, a bhaineann le ráta ionsúite ocsaigin (O2) agus scaoileadh dé-ocsaíd charbóin (CO2). Os a choinne sin, sna horgáin fhótaisintéiseachain ocsaigineacha mar fhormhór na bplandaí talún, is é innsú dé-ocsaíd charbóin agus scaoileadh ocsaigine agus gal uisce na príomhphróisis malairte gáis a tharlaíonn i rith an lae. Tá próisis mhalartaithe gáis eile tábhachtach in orgánaigh nach bhfuil chomh haithnidiúil: e.g. Déantar dé-ocsaíd charbóin, meatán agus hidrigin a mhalartú ar fud chillchealla na mbaictéar meatánaigineach Archaea.  
I bhfosú nítrigine ag baictéir dé-asatrófach agus dínítriú ag baictéir heitreatrófacha (mar shampla *Paracoccus denitrificans* agus Pseudomonadaceae éagsúla), déantar gás nítrigine a mhalartú leis an gcomhshaol, á thógáil ag an gcéad cheann agus á scaoileadh isteach ag an dara ceann, 
cé go mbíonn tiúbphéisteanna ollmhóra (*Riftia pachyptila*) ag brath ar bhaictéir chun ocsaídiú a dhéanamh ar shuilfíd hidrigine a bhaintear as a dtimpeallacht domhainfharraige, ag úsáid ocsaigine tuaslagtha san uisce mar ghlacadóir leictreon.
## Tagairtí

Catagóir:Próisis bhitheolaíocha
*
Harvey Weinstein

Is léiritheoir scannán Meiriceánach - agus  iar-mogul Hollywood - é **Harvey Weinstein** (a rugadh ar an 19 Márta 1952). Boc mór i saol na scannán ar feadh 40 bliain ba ea é, go dtí 2017. Spreag a chuid iompair an ghluaiseacht #MeToo. 

Léirigh sé scannáin mór le rá amhail ''Pulp Fiction'', *The English Patient* agus *Shakespeare in Love*, 
clé|mion|Rula Jabreal & Harvey Weinstein, 2010
clé|mion|Floortje Smit, 16 D.F 2017 : in Ísiltíris agus i mBéarla

### Mí-iompar gnéis
Idir 2017 agus 2022, chúisigh breis is 90 bean Weinstein as mí-iompar gnéis. Ba é cás Weinstein an cás ba mhó a spreag an feachtas #MeToo sa bhliain 2017, inar inis mná don saol mór faoi fhir chumhachtacha a bhain mí-úsáid astu.

Chuir go leor mná a gcuid líomhaintí os comhar an pobal in imscrúdú 2017 leis an New York Times, agus thug a nguthanna móiminteam don ghluaiseacht #MeToo.

#### 2018
Tugadh cás sibhialta in aghaidh comhlachtaí Weinstein in 2018.

#### 2020
Ar an 24 Feabhra 2020 i gcúirt i Nua-Eabhrac, ciontaíodh Weinstein in éigniú den tríú grád agus gníomh coiriúil gnéis den chéad ghrád, ach fuarthas neamhchiontach é sna cúiseanna ba thromchúisí ar fad a cuireadh ina leith – ionsaí gnéis creiche agus éigniú den chéad ghrád.

Gearradh trí bliana is fiche príosúin ar Harvey Weinstein i mí an Mhárta 2020 as na coireanna gnéasacha. 

#### 2021
Ar an 26 Eanáir 20221, i gcás sibhialta i Nua Eabhrac, bronnadh dámhachtain damáistí, ar luach $17 milliún san iomlán, ar níos nó ná 50 bean. 

#### 2023
Ar an 24 Feabhra 2023, gearradh téarma príosúin 16 bliana ar Harvey Weinstein as coireanna gnéis i Los Angeles. Dúirt a íospartach leis an gcúirt: ‘Bhris sé ina mhilliún píosa mé’, ach dúirt duine dá dhlíodóirí cosanta, Alan Jackson, go raibh sé ar intinn aige achomharc a dhéanamh in aghaidh na pianbhreithe.  Dúirt an bhean, ar a dtugtar "Jane Doe 1" sa chúirt - nó Evgeniya Chernyshova - gur éignigh sé í ina hóstán i mí Feabhra 2013 ; bhí siad ag freastal ar Fhéile Scannán Los Angeles Italia ag an am.  

Ansin thug Chernyshova cás sibhialta in aghaidh Weinstein.

#### 2024
Ar an 25 Aibreán 2024, sa chúirt achomarc, an chúirt is airde i Nua-Eabhrac, cuireadh ar neamhní ciontú an léiritheora scannán as coireanna gnéasacha ar an mbonn go ndearnadh earráid shuntasach ina thriail in 2020. Rialaigh ceathrar den seachtar breithiúna nár chóir don bhreitheamh sa triail sa chúirt choiriúil in 2020 cead a thabhairt don ionchúiseamh fianaise ó mhná áirithe a chur os comhair na cúirte. Cuireadh leis an earráid sin nuair a lig an breitheamh sa triail don ionchúiseamh Harvey Weinstein a chroscheistiú ar bhealach thar a bheith claonta. D'ordaigh an chúirt Weinstein a chur ar a thriail as an nua.

Mar sin féin, seasann an ciontú i Los Angeles in *2023;* caithfidh sé an chuid eile dá shaol sa phríosún, agus tá sé i ndrochshláinte.

## Féach freisin

* Feachtas #MeToo
* Jeffrey Epstein, Ghislaine Maxwell

## Tagairtí
 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Coirpigh Mheiriceánacha
Catagóir:Stiúrthóirí Meiriceánacha
Catagóir:Ciontóirí gnéis Meiriceánacha
Bill Cosby

Is aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach Afracach é **William Henry Cosby, Jr.** a rugadh ar an 12 Iúil, 1937. 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Daoine beo
Tobar Naomh Áine

Tobar naofa i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath is ea **Tobar Naomh Áine**. Tá sé suite ar imeall Pháirc Naomh Áine in Ráth Eanaigh.

Catagóir:Toibreacha naofa in Éirinn
Páirc Chorcaí

Páirc phoiblí is ea **Páirc Chorcaí** atá suite i gCluain Dolcáin in iardheisceart Bhaile Átha Cliath, taobh leis an mbóthar N7. Sníonn Abhainn na Camóige tríthí agus tá locháin iascaireachta agus páirc carbhán le fáil ann chomh maith.

## Stair
*Diméin Chorcaí* a thugtaí uirthi i dtús báire, eastát de 120 heicteár ina raibh teach mainéir mór ann darbh ainm Teach Chorcaí (*Corkagh House*). Tógadh an teach mar cheann beag feirme timpeall na bliana 1650. D'fhás sé de réir a chéile go dtí gur daingean cheart a bhí ann, le díog uisce agus gáirdín mór gálanta ina thimpeall. Bhí muileann púdar gunna suite ann chomh maith.

Cheannaigh Comhairle Contae Bhaile Átha Cliath an pháirc chun í a oscailt mar pháirc phoiblí thiar sa bhliain 1983. 

## Tagairtí

Catagóir:Páirceanna i mBaile Átha Cliath
An Chamóg

Tá **an Chamóg** ar cheann de na haibhneacha is mó i mBaile Átha Cliath. Tá sí ar cheann de na ceithre chraobh-abhainn na Life a chuir go mór le fás agus forbairt i luathstair na cathrach.

## Cúrsa
Éiríonn an Chamóg in Móin Seiscinn, soir ó dheas ó Theach Sagard in iardheisceart Bhaile Átha Cliath. Sníonn sí trí ghleann siar ó dheas ó Tamhlacht agus ar aghaidh trí an Caisleán Nua, Coill an Rí agus faoin bóthar N7. Ó shin, ritheann an abhainn ar aghaidh i dtreo Chluain Dolcáin, áit ina mheascann sí le locháin iascaireachta i gcroílár 
Pháirc Chorcaí.

Leanann an Chamóg ar aghaidh taobh le sráidbhaile Chluain Dolcáin agus ansin soir go buaileann sí leis an Chanáil Mhór in Inse Chór. Ritheann sí ó shin taobh thiar de Phríosún Chill Mhaighneann, sula buaileann sí leis an Life taobh le Stáisiún Heuston, beagán suas an abhainn ó Droichead Seán Heuston.

## Tagairtí

Catagóir:Aibhneacha na hÉireann
Catagóir:Tamhlacht
Arne Garborg

Prós-scríbhneoir agus údar aistí ón Iorua ab ea **Arne Garborg**, agus é ar thús cadhnaíochta ag úsáid an leagan *Nynorsk* den teanga Ioruaise. Rugadh ar an 25 Eanáir 1851 in Jæren i gcúige Rogaland é, agus fuair sé bás ar an 14 Eanáir 1924 in Asker i gcúige Akershus (inniu, i gcúige Viken). Is é an saothar is tábhachtaí dá tháinig óna pheann ná an t-úrscéal *Bondestudentar* ("Mic Léinn ón Tuath"). Bhunaigh sé roinnt irisí lena chuid smaointí faoi thábhacht na teanga *Nynorsk* a chraobhscaoileadh agus leis an teanga féin a chur chun cinn. Thairis sin d'oibrigh seisean agus an teangeolaí Rasmus Flo amach a leagan féin de cheartlitriú an *[[Nynorsk]]*, *Midlandsnormalen* nó "Caighdeán Lár na Tíre". Sa chaighdeán sin a chuaigh na leaganacha deifnideacha de shaothar Garborg i gcló.
Ainmníodh é do Dhuais Nobel sa Litríocht sé huaire.
## Leabharliosta

* *Ein Fritenkjar* (1878)
* *Bondestudentar* (1883)
* *Forteljingar og Sogar* (1884)
* *[[Mannfolk]]* (1886)
* *Uforsonlige* (1888)
* *Hjaa ho Mor* (1890)
* *Kolbotnbrev* (1890) (Litreacha)
* *Trætte Mænd* (1891)  (foilsithe i mBéarla mar *[[Tired Men]]* nó *[[Weary Men]]*)
* *Fred* (1892)  (foilsithe i mBéarla mar *[[Peace (Arne Garborg novel)|Peace]]*)
* *Jonas Lie. En Udviklingshistorie* (1893)
* *[[Haugtussa]]* (1895) (Filíocht)
* *Læraren* (1896)
* *Den burtkomme Faderen* (1899) (foilsithe i mBéarla mar *The Lost Father*)
* *I Helheim* (1901)
* *Knudahei-brev* (1904) (Litreacha)
* *Jesus Messias* (1906)
* *Heimkomin Son* (1906)
* *Dagbok 1905–1923* (1925–1927) (Dialann)
* *Tankar og utsyn* (1950) (Aistí)
## Athfhriotail
"Deirtear gur féidir leat gach rud a bheith agat le hairgead, ach ní féidir leat. Is féidir leat bia a cheannach, ach ní goile; leigheas ach ní sláinte; eolas ach ní eagna; gealra, ach ní áilleacht; spraoi, ach ní lúcháir; lucht aitheantais, ach ní cairde; seirbhísigh, ach ní dílseacht; fóillíocht, ach ní síocháin. Is féidir leat crotal gach rud a bheith agat ar airgead, ach ní an eithne. "
## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Arne Garborg, Columbia Encyclopedia
* Digitized books and manuscripts by Garborg in the National Library of Norway
* Haugtussa at biphome.spray.se is a link to the text of Garborg's cycle of poems "Haugtussa", which celebrates the landscape of Jæren, where he grew up, and where he also built his study house "Knudaheio".
* link to all his works, at UiO.no
* 
* 
* Garborg Center

Catagóir:Scríbhneoirí Ioruacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1851
Catagóir:Básanna i 1924
Catagóir: Scríbhneoirí fireanna ón Iorua
Catagóir: Eagarthóirí nuachtán na hIorua
Catagóir: Dialannóirí na hIorua
Catagóir: Jæren
Rasmus Flo

Múinteoir, filíolaí, eagarthóir irise agus aistritheoir ón Iorua ab ea **Rasmus Flo** (29 Meán Fómhair 1851-30 Samhain 1905). Bhí sé go mór chun tosaigh maidir le húsáid na teanga Nynorsk.  

## Beathaisnéis
Rugadh Rasmus Flo i Stryn gar do theorainn thuaidh Sogn og Fjordane, an Iorua. Ba mhac feirmeora é ó shráidbhaile beag Flo, i gceantar traidisiúnta Nordfjord. Ag 20 bliana d’aois, d’fhág sé a theach chun dul go Stord i Hordaland. Ba mhúinteoir ionaid é agus é ag staidéar na healaíona liobrálacha sa bhliain 1873 agus ar fhealsúnacht sa bhliain 1881. Ó 1878 go 1885 bhí sé ina mhúinteoir i mbaile Kongsvinger. Níos déanaí bhí sé ina intéirneach ag an scoil iarchéime i Tromsø agus ansin chaith sé dhá bhliain eile ag múineadh i scoileanna cathartha Valdres.  

Scríobh Flo go minic in irisleabhair agus in irisí éagsúla, go príomha maidir le saincheisteanna teanga, chomh maith le saincheisteanna sóisialta gaolmhara. Sa bhliain 1899, cuireadh san áireamh é sa chéad choiste oifigiúil ortagrafaíochta don nath  cainte náisiúnta, a dhírigh ar litriú na Nua-Ioruaise (Nynorsk). Ba é an chéad eagarthóir é ar an iris *Syn og Segn*. D’fhóin sé freisin mar stiúrthóir ar *Det Norske Samlaget* ó 1894-1903.   

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Beathaisnéis Rasmus Flo (heimskringla.no) 

Catagóir:Básanna i 1905
Catagóir:Daoine a rugadh i 1851