open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rory Gallagher

Giotáraí Éireannach a rugadh i mBéal Átha Seanaidh, Contae Dhún na nGall ab ea **Rory Gallagher**, (2 Márta, 1948 - 14 Meitheamh, 1995). 

## Saol
Rugadh Rory i dTír Chonaill, ach d'aistrigh an teaghlach go cathair Doire (i nDoire a saolaíodh a dheartháir Dónal) agus ansin go cathair Chorcaí. Mar sin, tógadh i gCorcaigh é.

## Oidhreacht

mion|clé| Rory Gallagher, 10-11-87  Vredenburg in Utrecht, Holland.
Meastar gurbh é Rory an giotáraí Éireannach ba thábhachtaí riamh, agus bhí tionchar mór aige ar ghiotáraithe eile. Ceoltóir paiseanta ba ea Rory, agus bhí an-cháil ar a chuid taispeántas beo i gceolchoirmeacha fada diana.

## Bás

mion|clé|Rory Gallagher i mbun ceoil
Fuair Rory bás i Londain sa bhliain 1995. Alcólach déanta ba ea é  Tharla coilíniú baictéarach ar a ae. Is féidir le hionfhabhtuithe tinnis áirithe a dhéanamh níos measa agus tháinig ionfhabhtú stafalacocais (MRSA) air.  

Tá Rory curtha i Reilig Naomh Oilibhéir gar do Bhaile an Chollaigh, ar imeall Chathair Chorcaí. 

## Dioscliosta (stiúideo)
* 1971: *[[Rory Gallagher (albam)|Rory Gallagher]]*
* 1971: *[[Deuce (albam)|Deuce]]*
* 1973: *[[Blueprint (albam)|Blueprint]]*
* 1973: *[[Tattoo (albam)|Tattoo]]*
* 1975: *[[Against the Grain (albam)|Against the Grain]]*
* 1976: *[[Calling Card]]*
* 1978: *[[Photo-Finish (albam)|Photo-Finish]]*
* 1979: *[[Top Priority]]*
* 1982: *[[Jinx (albam)|Jinx]]*
* 1987: *[[Defender (albam)|Defender]]*
* 1990: *[[Fresh Evidence]]*

## Dioscliosta (beo)
* 1972 : *[[Live in Europe (Rory Gallagher)|Live in Europe]]*
* 1974 : *[[Irish Tour '74]]*
* 1980 : *[[Stage Struck]]*

## Foilseacháin post-mortem

* 1974 : *In The Beginning*
* 1975 : *Sinner... and Saint*
* 1976 : *Take It Easy Baby*
* 1992 : *Edged In Blue*
* 1995 : *A Blue Day For The Blues*
* 1999 : *BBC Sessions*
* 2003 : *Wheels Within Wheels*
* 2005 : *Big Guns: The Very Best of Rory Gallaher*
* 2006 : *Live at Montreux*

## Físeáin
* Irish Tour '74
* DVD Live At Rockpalast (regroupant 3 concerts donnés pour la télévision allemande)
* DVD Live at Cork Opera House
* DVD Live at Montreux
mion|sheinn sé poirt ar an maindilín i Hamburg, 1971/1973

## Leabharliosta
* Jean-Noel Coghe: *Rory Gallagher – a Biography.* The Mercier Press Ltd, 2002, ISBN 1-85635-388-5
* Dan Muise: *Gallagher, Marriott, Deringer & Trower – Their Lives And Music.* Hal Leonard Corporation, 2002, ISBN 0-634-02956-8
* Gerry McAvoy mit Pete Chrisp: *On the road. Mein Leben mit Rory Gallagher und Nine Below Zero.* Heel, 2007, ISBN 978-3-89880-569-8
clé|mion|B'Ginnings Concert Club Samhain 1974

## Naisc
* Official Rory Gallagher website
* Ailt agus agallaimh 

## Tagairtí

Catagóir:Giotáraithe Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Básanna i 1995
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
1970idí

## Imeachtaí agus treochtaí
* Cogadh Vítneam go 1975

## Ceannairí stáit
*

## Tagairtí

Catagóir:Deichniúra
Catagóir:20ú haois
Dave Allen

Fuirseoir as Baile Átha Cliath  ab ea **David Tynan O’Mahoney** (Gaeilge: *Daithí Ó Teimhneáin Ó Mathúna*), (6 Iúil, 1936 – 10 Márta, 2005), nó **Dave Allen** de ghnáth. Bhí cáil mhór ar Allen in Éirinn, sa Bhreatain agus san Astráil, sna 1960í agus na 1970í go háirithe.  

## Fuirseoir
Bhí stíl fhánach ag Allen mar fhuirseoir - shuigh sé ar chathaoir, agus d'ól sé uisce beatha agus chaith sé tobac tríd an taispeántas ar fad. Rinne sé magadh faoin gnáthshaol, agus bhain sé sult breise as magadh a dhéanamh faoi údaráis agus institiúidí, mar shampla faoin Eaglais Chaitliceach Rómhánach.   

Bhí cúpla chláir teilifís féin ag Allen, bhí an ceann deireanach ar ITV i 1993.  

Bhí tionchar mór ag Allen ar a lán fuirseoirí eile in Éirinn agus sa Bhreatain. Ag deireadh gach taispeántais, thug Allen an bheannacht cháiliúil chéanna, "Oíche mhaith, agus go rachaidh bhur ndia in éineacht libh".  

## Saol
deas|mion
Saolaíodh Allen i dTeach na Giúise i gContae Átha Cliath, mac le Cully Tynan O'Mahoney (a bhí ina eagarthóir ar an nuachtán Éireannach Irish Times), agus máthair Shasanach. D’fhág Allen an scoil agus é sé bliana déag d'aois, agus lean sé a athair isteach san iriseoireacht. Ghlac sé post mar leis an *Drogheda Argus*, agus bhog sé go dtí Sasana trí bliana níos déanaí.  

Bhí cúpla poist eile aige, agus tar éis tamaill bhí sé ag obair i mButlins mar "Redcoat", ina óstach ar seónna éagsúla a bhí ar siúl acu.  

D’athraigh sé a shloinne ó O’Mahony go Allen, nuair a d’éirigh sé tuirseach le daoine ag fuaimniú é mícheart.  

Nuair a bhí The Beatles ag casadh cuid den a gcéad seónna, b’é Allen a bhí ina fhear óstach.  
[mion|[The Beatles]]
Bhuail sé leis an aisteoir Judith Scott san Astráil agus phós siad sa bhliain 1964. Bhris siad suas sa bhliain 1983.  

Chaill Allen méar amháin ar a lámh chlé, ach ní raibh aon eolas cinnte faoi cad a tharla. Tá seans gurb é timpiste ghluaisteáin a bhí i gceist. 

## Bás
Ag deireadh a shaoil, b’éigean do Allen éirí as a bheith ag caith tobac agus ag ól, dhá rud a thaitin go mór leis. Bhí eimfiséime ag cur as dó.  Is coitianta an riocht é i measc caiteoirí troma toitíní. Chaith sé 80 Gauloises gach lá, a dúradh.

Cailleadh go tobann é, ina chodladh sa bhaile. D’fhág sé a bhean chéile Karin, a bhí ag iompar clainne, ina dhiaidh. Rugadh a mhac Cullum dhá mhí tar éis a bháis.

Is fuirseoir é Ed Allen, mac le Dave Allen.

## Naisc sheachtracha
* Beathaisnéis ar BFI Screenonline
* Welcome to an Evening with Dave Allen
* The Essential Dave Allen
* 'Dave Allen, master comedian, dies at 68', from Telegraph UK
* 'Tonight With Dave Allen' from BBC

## Féach fosta
* Liosta fuirseoirí Éireannacha 

## Tagairtí

Catagóir:Fuirseoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Básanna in 2005
1980idí

## Imeachtaí agus treochtaí
*
## Ceannairí stáit
* Jimmy Carter, 39ú uachtarán SAM ó 1977 go 1981.
* Ronald Reagan, 40ú uachtarán SAM ó 1981 go 1989.
* George H. W. Bush, 41ú uachtarán SAM ó 1989 go 1993.
* Mahathir Mohamad, Príomh-Aire na Malaeisia ó 1981 go 2003.

## Tagairtí

Catagóir:Deichniúra
Catagóir:20ú haois
Carlo Collodi

Iriseoir agus scríbhneoir Iodálach ab ea **Carlo Collodi (**ainm cleite Carlo Lorenzini) (Flórans, 24 Samhain 1826 - 26 Deireadh Fómhair 1890),

### ''Pinocchio''
Tá aithne air mar gheall ar a leabhar clúiteach, *Le avventure di Pinocchio. Storia d'un burattino.* nó *Eachtra Phinocchio*, a tháinig amach sa bhliain 1881. Rinne Pádraig Ó Buachalla aistriúchán Gaeilge a d'fhoilsigh an Gúm den chéad uair i 1933. agus a d'fhoilsigh Coiste Litríochta Mhúscraí arís  i 2003.

Labhraíonn Eachtra Phinocchio go beo linne inniu sa ré dhigiteach agus go dtéann an leabhar i ngleic le ceisteanna atá gar dár gcroí sa chomhthéacs áirithe chultúrtha ina maireann muid faoi láthair. Tá ceisteanna go leor ann: mar shampla, cad is daonnaí ann. Cad é a dhéanann ‘fíor’ an duine?

## Féach Freisin
* Pinocchio (carachtar)

## Tagairtí

Catagóir:Litríocht Iodálach
Catagóir:Scríbhneoirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1826
Catagóir:Básanna i 1890
Flórans

Cathair chois Abhainn Arno sa Tuscáin é **Flórans**. *Firenze* an t-ainm Iodáilise inniu, agus *Florentia* an chéad ainm Laidine a bhí air nuair a bhunaigh Iúil Caesar mar choilíneacht d'iarshaighdiúirí Rómhánacha é sa bhliain 59 RC. *Fiorenza* an seanlitriú Iodáilise nach n-úsáidtear a thuilleadh. 

Is é Flórans an t-ochtú cathair is mó san Iodáil agus an chathair is mó sa Tuscáin inniu, nó tá milliún go leith duine ina gcónaí sa chathair nó sa cheantar uirbeach a bhaineann léi. Is é Flórans príomhchathair an réigiúin freisin, ó thaobh na gcúrsaí riaracháin de. Bhí an-ról ag an gcathair i stair chultúrtha an Renaissance, agus d'fhág ealaíontóirí móra na linne a n-oidhreacht ar an áit. Níos déanaí, ón mbliain 1865 go dtí an bhliain 1870, ba phríomhchathair Ríocht na hIodáile é Flórans. Tarraingíonn iontais na healaíne agus na hailtireachta na mílte turasóirí go dtí an áit gach uile bhliain.

Bhí rogha ealaíontóirí clasaiceacha na hIodáile ina gcónaí i bhFlórans, agus ba ansin a rugadh cuid mhór acu. Tá baint éigin le Flórans ag Dante Alighieri (file), Giovanni Boccaccio (scríbhneoir ceannródaíoch gearrscéalta anghrácha), Leonardo da Vinci (ealaíontóir agus eolaí), Sandro Botticelli (ealaíontóir), Niccolò Macchiavelli (fealsamh agus státaire, a chuir tús leis an eolaíocht pholaitiúil mar chraobh léinn), Filippo Brunelleschi (ealaíontóir), Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni (ealaíontóir), Donatello di Niccolò di Betto Bardi (ealaíontóir), Galileo Galilei (réalteolaí), Caterina de' Medici (baintreach an rí Fhrancaigh Annraoi a Dó, agus í ag déanamh ghnó na Banríona sa Fhrainc i ndiaidh bhás a fir chéile sa séú haois déag), Antonio Meucci (innealtóir Iodálach a rinne taighde ar aistriú na fuaime sa naoú haois déag - creideann cuid mhór Iodálach gurbh eisean agus níorbh é Alexander Graham Bell a chéadcheap an teileafón), Guccio Gucci (dearthóir éadaí agus gróintín gnó), Salvatore Ferragamo (dearthóir bróg), Roberto Gavalli (dearthóir éadaí), agus Emilio Pucci (dearthóir éadaí). 

thumb|left|250px|Basilica di Santa Maria del Fiore, i lár chathair Fhlórans

Catagóir:An Tuscáin
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha na hIodáile
Liosta fuirseoirí Éireannacha

* Dave Allen
* Aisling Bea
* Des Bishop
* Ed Byrne
* Jason Byrne
* Oliver Callan
* Jimmy Cricket
* Brendan Grace
* Tadhg Hickey
* Seán Hughes
* Julie Jay
* Frank Kelly
* Jon Kenny
* Kevin McAleer
* Pauline McLynn
* Aideen McQueen
* Spike Milligan
* Dylan Moran
* Dermot Morgan
* Louisa Ní Éideáin
* Graham Norton
* Dara Ó Briain
* Brendan O'Carroll
* Ardal O'Hanlon
* Deirdre O'Kane
* Seán T. Ó Meallaigh
* Maureen Potter
* Mario Rosenstock
* Pat Shortt
* Niall Tóibín
* Tommy Tiernan

## Féach freisin
* :Catagóir:Fuirseoirí le Gaeilge

Liosta fuirseoiri Eireannacha
Catagóir:Liostaí
Catagóir:Liostaí daoine
Catagóir:Liostaí daoine Éireannacha
1254

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 15 Meán Fómhair — Marco Polo, ceannaire agus taiscéalaí Veinéiseach (b. 1324)

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1451

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 19 Iúil — Séamas III, Rí na nAlbanach
* 25 Lúnasa nó 31 Deireadh Fómhair - Criostóir Colambas, loingseoir agus taiscéalaí Iodálach (b. 1506).

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1506

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 17 Aibreán — Naomh Proinsias Xavier, naomh agus misinéir
* 

## Básanna
* 20 Bealtaine — Criostóir Colambas, loingseoir agus taiscéalaí Iodálach (r. 1451)

Catagóir:Blianta
Niccolò Machiavelli

Údar agus polaiteoir Iodálach ab ea **Niccolò Macchiavelli** (3 Bealtaine 1469 - 21 Meitheamh 1527).  Scríobh sé an leabhar *Il Principe* (An Prionsa) mar shaghas treoirleabhair do phrionsa Iodálach ar conas an stát a rialú. Tugann an tráchtas comhairle neamhscrupallach.
clé|mion|245x245px|Machiavelli le Cristofano di Papi dell'Altissimo, Palazzo Doria Pamphilj, Roma

## Saol
Ba dhlíodóir é a athair i gcathairstát Fhlórans. Níl mórán eolais againn faoina shaol go dtí go ndearnadh rúnaí agus Dara Seansailéir Fhlórans de i 1498. Lean sé sa phost sin go dtí 1512. 

Seoladh ar mhisin go dtí an Fhrainc, an Ghearmáin agus na cathairstáit Iodálacha eile é. 

I 1512 d'fhill na Medici ar Fhlórans agus briseadh as a phost é. Cuireadh faoi ghlas agus céasadh é, roimh dhul go dtí a fheirm i San Casciano lena bhean chéile agus a seisear clainne, áit a dhírigh sé é féin ar an scríbhneoireacht agus an staidéar. Scríobh sé an leabhar An Prionsa ag an am seo. I 1520 bronnadh airgead air chun stair chathair Fhlórans a scríobh. Chríochnaigh sé an leabhar seo sa bhliain 1525. 
clé|mion|274x274px

D'fhill sé ar an saol poiblí ar feadh tamaill roimh a bhás. Chomhoibrigh sé go dlúth leis na Medici agus an Pápa Cléimeans VII. Ach bhí fadhbanna aige nuair a fógraíodh poblacht i bhFlórans sa bhliain 1527. Thit sé tinn agus fuair sé bás (níl muid cinnte céard a tharla) go gairid ina dhiaidh sin, in,aois 58.thumb|right|"Niccolò Machiavelli"

## Naisc sheachtracha
* Téacs ''An Prionsa'', as Béarla

## Tagairtí

Macchiavelli, Niccolò
Macchiavelli, Niccolò
Macchiavelli, Niccolò
Macchiavelli, Niccolò
Macchiavelli, Niccolò
Céad bliain

An rud atá i gceist leis an bhfocal **aois** ná céad bliana (100). De ghnáth céad bliana i ndiaidh a chéile.

Cuirtear ainm ar gach aois do Ré na Chríostaíocht (C.E. nó A.D.) mar sin:
* 0-99: an Chéad Aois
* 100-199: an Dara Aois
* 200-299: an Tríú Aois 
* ...is ar eile

## Féach freisin
* Ré

Catagóir:Aonaid ama
100 (uimhir)

Is é **100** an uimhir nádúrtha tar éis 99 agus roimh 101. Is é 'céad' an focal Gaeilge ar 100. Is é C an tsiombail do 100 sna huimhreacha Rómhánacha (*centum* as Laidin).
## Matamaitic
* Is é 100 cearnóg uimhir 10 (deich). 10^2.
* Is é an rud is tábhachtaí faoin uimhir 100 ná an fheidhm a bhaintear as mar bhun do na "céatadáin" nó %.

## Eile
* Tá 100 bliain in aois.
* Is é 100 an uimhir adamhach atá ag feirmiam.
* Tá 100 pingin sa phunt (£), agus 100 ceint sa euro (€) agus sa dollar ($).

## Féach freisin
* Uimhir
* Aois
* Airgead

Catagóir:Slánuimhreacha
C

[mion|clé|Sin é an litir [Braille ar **c**]]
Is é **C, c** an tríú litir den aibítir Rómhánach. As Gaeilge fuaimnítear an litir mar /k/. Tá gaol idir an litir seo agus Γ (gamma) agus Κ (capa) ón Ghréigis agus tríd na haoiseanna fuaimníodh an litir sna teangacha difriúla a úsáideann an aibítir Rómhánach mar /k/, /g/ agus /ç/.

* An cód Morsach atá ar **C** ná DahDitDahDit: - · - ·
* Sa cheimic, seasann **C** do carbón.
* Is é **C** an Uimhir Rómhánach ar 100.
* Is teanga ríomhchlárúcháin é C.

Catagóir:Litreacha
Uimhir Rómhánach

Sa lá atá inniu ann úsáidtear uimhreacha Arabacha (m.sh. 1, 2, ...59, 1000). Ach bhain na Rómhánaigh úsáid as uimhreacha difriúla. Tugadh uimhreacha do litir áirithe:
:**[[I]]** nó **[[i]]** = 1
:**[[V]]** nó **[[v]]** = 5
:**[[X (litir den aibítir)|X]]** nó **[[X (litir den aibítir)|x]]** = 10
:**[[L]]** nó **[[l]]** = 50
:**[[C]]** nó **[[c]]** = 100
:**[[D]]** nó **[[d]]** = 500
:**[[M]]** nó **[[m]]** = 1000

Sin iad na uimhreacha a usaidtear de ghnáth inniu nuair a déantar liosta.
Déantar comhairdeamh mar seo:
       I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X ... XIV ... CLXII ... MCDXIV
       1  2   3    4   5  6   7    8     9   10    14      162       1414
Tug faoi dhera IV/4 tá an I roimh an V agus ciallíonn sé go bhfuil an uimhir níos lú ná an V.

## Féach freisin
* Uimhreacha
* An tSean-Róimh

Catagóir:Uimhreacha
Catagóir:An tSean-Róimh
Feis Ceoil

Eagraíocht agus comórtas ceoil is ea **Feis Ceoil** (nó, níos cirte, **Feis Cheoil**, cé nach bhfuil séimhiú in ainm oifigiúil na heagraíochta).

Bunaíodh an comórtas sa bhliain 1897.

## Féach freisin
* Oireachtas na Gaeilge

## Naisc
* Suíomh 'Feis Ceoil'

## Tagairtí

Catagóir:Ceol traidisiúnta na hÉireann
Catagóir:Comórtais cheoil
Catagóir:Comórtais in ealaíona teangabhunaithe na Gaeilge
Catagóir:Comórtais sna healaíona teangabhunaithe
Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe na Gaeilge
Ernst Friedrich Schumacher

Eacnamaí agus fealsúnaí angla-Gearmánach ab ea **Ernst Friedrich Schumacher** (16 Lúnasa, 1911 – 4 Meán Fómhair, 1977), a rugadh i mBonn sa bhliain 1911.

clé|mion|Crann na haithne, de réir Schumacher

Theith an scoláire óg go Sasana nuair a tháinig é na gcampa géibhinn é seal mar ‘alien’. Tar éis an chogaidh aithníodh a chumas agus ar deireadh bhí sé ag feidhmiú mar phríomhchomhairleoir Bhord Guail na Breataine. Ach sa bhliain 1955 thaistil sé go Burma agus tháinig faoi anáil thuiscint an Bhúdachais ar an ngá le hobair a bheith maith ann féin agus daonna chun go mbeadh daoine agus pobail sona. 

Thuig sé go raibh baol san ollmhargaíocht ‘gan anam’ nár aithin agus nár chuir le daonnacht an Duine agus gach duine dhaonna. Pléann ‘Small is Beautiful’ leis an gcoincheap seo. Stíl shoiléir sholéite aige. 

clé|mion|Eolas

Tháinig sé ar thuiscint dhomhain reiligiúnach ar ról agus cinniúint an Duine agus gach aon neach beo. Tá seo sonraithe sa leabhar ‘A Guide for the Perplexed’. I leabhar eile dá chuid, ‘good work’ mhol sé an gá le geilleagar measctha mar leigheas agus mar mhalairt ar an róbhéim ar chaipitleachas laissez faire nó ar a shóisialachas stáit. D’éag Schumacher san Eilvéis sa bhliain 1977.
clé|mion

## Tagairtí

Catagóir:Eacnamaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1911
Catagóir:Básanna i 1977
Catagóir:Fealsúna Gearmánacha
Catagóir:Fir
Punt

Is airgeadra é an **punt**, a úsáidtear sna tíortha seo:
* An Ríocht Aontaithe ("Sterling"), agus na tíortha atá faoin ríocht, mar shampla: Giobráltar, Oileán Mhanann.
* An Éigipt
* An Liobáin
* An tSiria

Sa stair úsáidtear an **punt** sna tíortha seo:
* Éirinn
* An Astráil
* Nua-Shéalainn
* An Afraic Theas
* An Chipir

Is é **[[£]]** an tsiombail don phunt. Eascraíonn an tsiombail seo as an litir **[[L]]** le líne thairis. Tháinig sé as an focal as Laidin ar phunt - *libra*. 

Tá céad phingin sa phunt.

Tá an punt gaolta leis an *[[lire]]*, agus an *[[dinar]]*. Ciallaíonn siad punt', mar b'é an meáchan airgead a bhí sa phunt, lire nó dinar.

## Féach freisin
* Airgead
* Pingin
* Airgeadra

Catagóir:Airgead
Airgead (dúil)

clé|mion|buillean
Dúil mhiotalach is ea an t-**airgead** nó an t-**airgead geal**, agus is í an uimhir adamhach atá aige sa tábla peiriadach ná 47. Is é an meáchan adamhach atá aige ná 107.880, agus cuirtear in iúl é sna foirmlí ceimiceacha leis an ngiorrúchán **Ag**, atá bunaithe ar an bhfocal Laidine *argentum*. 

## Suíomh sa tábla peiriadach
mion|clé|Smután airgid
Tá an t-airgead geal ar an dara ceann de na miotail i ngrúpa a 11, in éineacht leis an ór agus leis an gcopar. Ceann de na miotail trasdultacha is ea é, mar sin. Tá sé suite i bpeiriad 5. Mar sin, is í an dúil a thagann roimhe ná an pallaidiam, agus an caidmiam ag teacht sna sálaí aige.
mion|clé|Buail mona 3 dollar (1867)

## Tréithe fisiceacha
Miotal, beagnach bán, bog agus lonrach atá ann,  ina sheoltóir maith teirmeach is leictreach. Tá an t-airgead geal ar an seoltóir idir leictreach agus teirmeach is fearr atá ann.  A leáphointe 961°C. 

Is neamhghníomhach ó thaobh ceimice de. Comhdhúilíonn sé le sulfar, rud a theimhlíonn a dhromchla. 
clé|mion|Aicéitilíd

Ós rud é gur triathmhiotal é, faightear ina aonar é sa nádúr. Faightear saor neamh-chomhcheangailte i mianaigh é, go príomha le luaidhe is copar.  Thairis sin, is féidir é a fháil i mianraí ar nós argaintít, arb ionann í agus suilfíd an airgid (I), Ag2S, agus cornairgead nó clórargairít, arb ionann í agus clóiríd an airgid (I), AgCl.
[mion|clé|[Spúnóga, Hoxne, Suffolk (4ú haois)]]

## Úsáid
Úsáidtear an miotal seo sa mhonaíocht, seodra, sa ghrianghrafadóireacht, sa leictreonaic, i scátháin fhrithchaiteacha, soithí airgid,  agus san fhiaclóireacht. In úsáid freisin sa mhíochaine, dúigh, scátháin, agus go forleathan sa cheimic. An dúil is fearr le sruth leictreach a sheoladh.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Miotail
Pingin

thumb|Pinginí
[thumb|Pingin na Bhreatain 1858. [Copar.]]
Is aonad airgeadra agus mona an **phingin** i roinnt tíortha. Is é an t-aonad is lú é (1/100 de phunt) in airgeadra na Ríochta Aontaithe.

## Stair
Roimh 1971 ba 1/240 den phunt a bhí ann in Éirinn agus sa Bhreatain araon. 

Úsáidtear an tsiombail "**p"** le haghaidh an phingin. "**d"** a bhí in úsáid don tseanphingin roimh 1971 áfach (bunaithe ar '' na Laidine.

Ar an 15 Feabhra 1971, tharla "Lá Deachúil" nó "deachúlú". Ba iad an punt agus “pingin nua” na haonaid airgid dlíthiúla amháin (Ráta malairte 1 pingin nua = 2.4 seanphingin). Mar sin, chuir an rialtas deireadh leis na scillingí (aon seanscilling = 5p nua).

Bhí punt na hÉireann i gcúrsaíocht idir 1979 agus 2001. Malartaíodh nótaí agus boinn na sean-airgeadraí ar an euro ar feadh timpeall dhá mhí go dtí 28 Feabhra 2002.

## Féach freisin

* Mona
* Banc Ceannais na hÉireann
* Punt na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Airgead
Catagóir:Mona
Airgead

Tá níos mó ná ciall amháin leis an bhfocal **airgead**:
* airgead (dúil), miotal luachmhar
* airgead (eacnamaíocht), caoi le trádáil a dhéanamh
100

## Eachtraí
* Páipéar á dhéanamh go forleathan sa tSín
* An barra rotha in úsáid sa tSín 
* Ceapadh Plinias Óg ina chonsal sa Róimh.

## Breitheanna

## Básanna
* Gan dáta – Josephus, staraí Giúdach 37

## Ceannairí Domhanda

0100
£

Sin é an tsiombail ar punt agus *[[lire]]*.
Eascraíonn sé as an litir **[[L]]** le líne thairis. D'eascair sé ón bhfocal Laidineach *libra* a chiallainn **[[punt]]**.

## Féach freisin
* Punt
* *[[Lire]]*
* Airgead
* Airgeadra

## Tagairtí

Catagóir:Airgead
Walter Scott

Ba úrscéalaí stairiúil agus file é an Ridire **Walter Scott**, Bart. (14 Lúnasa, 1771 – 21 Meán Fómhair 1832) a raibh aithne air ar fud na hEorpa lena linn féin. 

Léitear a chuid úrscéalta agus dánta i gcónaí, ach níl an tóir chéanna ar a shaothar anois is a bhí lena linn féin. Is cuid de chlasaicigh na litríochta Béarla iad. I measc na leabhar cáiliúil tá *Ivanhoe*, *Rob Roy*, *Lady of the Lake*, *Waverley* agus *The Heart of Midlothian*. Chuir Seosamh Mac Grianna Gaeilge ar *Ivanhoe*.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1771
Catagóir:Básanna i 1832
Catagóir:Alumni Ollscoil Dhún Éideann
Catagóir:Beathaisnéisithe
Catagóir:Breithiúna Albanacha
Catagóir:Daoine as Dún Éideann
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Dlíodóirí Albanacha
Catagóir:Drámadóirí
Catagóir:Eagarthóirí
Catagóir:Ficsean Gotach
Catagóir:Ficsean stairiúil
Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Gearrscéalaithe
Catagóir:Preispitéirigh
Catagóir:Staraithe Albanacha
Catagóir:Státseirbhísigh
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Catagóir:Úrscéalaithe Albanacha
Anno Domini

deas|250px|thumb|Dionysius Exiguus
Is é is brí leis na focail Laidine **Anno Domini** (nó **Anno Domini Nostri Iesu Christi**) ná "i mbliain an Tiarna" (nó "i mbliain ár dTiarna Íosa Chríost"). Is mar **A.D.**, **AD** nó **IC** (*Iar-Chríost*) a ghiorraítear é. Cuirtear na focail seo le huimhir na bliana, agus na blianta á gcuntas ón chéad bhliain i ndiaidh bhreith Íosa Críost. Is í an bhliain 1 an chéad bhliain sa chóras seo, agus níl aon bhliain 0 ann. 

Go bunúsach, is córas é seo atá bunaithe ar an gcreideamh Críostaí, ach glacann go leor forais agus fothuithe idirnáisiúnta leis mar chaighdeán, agus i dtíortha a úsáideann an chosmhuintir féilire éigin eile, is gnách aird a thabhairt ar an bhféilire Críostaí agus ar ré na Críostaíochta i gcúrsaí gnó agus i gcaidreamh idirnáisiúnta. Ar mhaithe leis an neodrach i gcaidreamh idirchreidmheach, áfach, is minic a chloistear leaganacha ar nós "de réir na ré coitianta" in áit "A.D." ina lán teangacha inniu.

As Gaeilge, is féidir na litreacha "A.D." a léamh amach mar "d'aois ár dTiarna". Cé gur gnách gan an t-alt a úsáid sa Ghaeilge roimh ainmfhocail a dtagann uimhir ar a lorg - "teach a dó", "seomra a trí" a deirtear, mar shampla - is í an ghnáthúsáid i litríocht na Gaeltachta féin scinneadh ón nós seo nuair atá uimhreacha na mblianta i gceist. Mar sin, "sa bhliain 2006" an leagan is fearr, in áit "i 2006" nó "i mbliain a 2006", cé nach mbeadh ach an leagan deireanach ag freagairt do ghnáthnósanna uimhriúcháin na Gaeilge. 

Na blianta roimh bhreith Chríost, cuirtear "r. Chr." leo sa Ghaeilge. Is ionann sin agus "BC" a fheictear sa Bhéarla.

## Stair '''Anno Domini'''

Sa chéad cheithre chéad bliain de Ré na Críostaíochta, bhítí ag baint úsáide as an bhféilire Rómhánach, ach nuair a tháinig meath ar Impireacht na Róimhe, theastaigh córas eile ó na daoine leis na blianta a chomhaireamh. Sa bhliain 525, chuaigh an manach Rómhánach Dionysius Exiguus i dtuilleamaí an eolais a bhí ar fáil sa Bhíobla, agus is é an tátal a bhain sé as ná gur rugadh Íosa 525 bliana roimhe sin.

Dar le beagnach gach fear léinn sa lá atá inniu ann go raibh sé mícheart. Is é an meastachán atá acu ná gur saolaíodh an Slánaitheoir idir an bhliain 8 RC agus an bhliain 4 RC.

## Féach freisin

* Féilire Moslamach
* Féilire Giúdach
* Féilire Rómhánach

Anno Domini
1611

## Tarluithe
* Foilsíodh an leagan Béarla den Bhíobla ar a dtugtar *Leagan Rí Shéamais*. Robert Barker a chuir a gcló é, i Londain Shasana.
* Chuir John Rolfe tús le tionscal an tobac i Meiriceá nuair a thug sé síolta *Nicotiana tobacum* isteach i Virginia ón oileán Tríonóid. (*Nicotiana rustica* a bhí in úsáid cheana ag bundúchasaigh Virginia.)

## Breitheanna
* 19 Bealtaine — Pápa Innocentius XI, Pápa ó 1676 go 1689
*

## Básanna
* 12 Feabhra — Jodocus Hondius, cartagrafaí Pléimeannach (r. 1563)
* (Is dócha) Henry Hudson, taiscéalaí Sasanach (r. is dócha sna 1560í)

Catagóir:Blianta
Pablo Picasso

Ba phéintéir Spáinneach é **Pablo Picasso**, nó **Pablo Ruiz Picasso**, (25 Deireadh Fómhair, 1881 – 8 Aibreán, 1973). Bhí sé i measc máistrí ealaíne an 20ú haois. D’éirigh Picasso ina dhuine ba mhó a raibh tionchar aige ar ealaín nua-aimseartha sa chéad leath den fhichiú céad.

Ba bhunaitheoir, in éineacht le Georges Braque, den ghluaiseacht Ciúbachas é.

## Luathshaol
Rugadh é i Málaga i réigiún Andalucía.

Bhí a athair Don José Ruiz y Blasco (1838–1913) ina phéintéir, go háirithe i dtaobh an nádúir. Chomh maith leis sin, bhí sé ina mháistir sa scoil ceardaíochta agus ina choimeádaí ar an iarsmalann áitiúil.

Bhog an teaghlach go A Coruña sa bhliain 1891, ionas go mbeadh Ruiz in ann obair sa scoil ba bhaile sin.

Tá scéal apacrafúil ann gur uair amháin, chonaic Ruiz a mhac ag péintéireacht. Cheap athair Picasso go raibh teicnic níos fearr ag a mhac óg agus gheall Ruiz go stopfadh sé a chuid oibre féin. Ach lean Ruiz ag péintéireacht ar aon nós ar feadh na mblianta ina dhiaidh sin!

I ndiaidh bás deirfiúr Pablo, bhog an teaghlach uair amháin eile go Barcelona.

## Tréimhse Ghorm, 1901-1904
Bhí Picasso ag obair in Barcelona nuair a bhí a thréimhse dhúchroíoch, an *Tréimhse Ghorm* aige.
## Tréimhse Rósach, 1904-1906
Lonnaigh Picasso i bPáras i 1904, ag glacadh stiúideo i dtionóntán Montmartre ar a dtugtar *le Bateau-Lavoir*.
## Ciúbachas, 1907-1914
[clé|mion|225x225px|Pablo Picasso, le [Juan Gris (1912)]]
I 1907 phéinteáil Picasso an píosa réabhlóideach, *Les Demoiselles d'Avignon*, faoi thionchar phrimitíbheachas na hAfraice. Mar sin, le Georges Braque, chruthaigh Picasso "Ciúbachas Anailíseach"(1907-1914), a chuir dúshlán faoi réalachas optach an Impriseanachais, ag iarraidh buanstruchtúr an ábhair a léiriú mar shraith plánaí, lena thaispeáint ó roinnt ionad amhairc.

Ba i bPáras a thug Picasso an Ciúbachas ar an saol, in éineacht le Georges Braque, ealaíontóir Francach. Ba é a mhol an ghluaiseacht nua-aimseartha seo ná struchtúr ruda a bhriseadh síos i sraith píosaí a fheictear in éineacht a chéile ó amharcphointí éagsúla. Chaith Picasso samhradh 1924 in Juan-les-Pins, ar chósta na Meánmhara, ag péinteáil pictiúir d’ábhair neamhbheo i stíl dhásachtach Chiúbach.
clé|mion|177x177px

## Saothair
* Tá cáil ar an bpictiúr, Guernica (pictiúr). Phéinteáil Picasso é i 1937, nuair a tharla buamáil ón aer i n''Gernika'' le linn Chogadh Cathartha na Spáinne.

## Saol
Bhí aois mhór aige, 91, nuair a fuair sé básː bhuail taom croí é ar an 8 Aibreán, 1973mion|Dealbh gan teideal le Picasso, Chicago, 1967|236x236px|clé

## Féach freisin
* Guernica (pictiúr)

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Spáinneacha
Catagóir:Andalucía
Catagóir:Daoine as Málaga
Catagóir:Daoine a rugadh i 1881
Catagóir:Básanna i 1973
Catagóir:Ciúbachas
Ciúbachas

mion|''La Ville'' uimh. 2, de chuid Robert Delaunay, ola ar chanbhás, Musée National d'Art Moderne, Centre Georges Pompidou, Páras 
Ba é a bhí i gceist le **Ciúbachas** ná gluaiseacht phéintéireachta de chuid na Fraince a thosaigh go gairid tar éis bhás Paul Cézanne i 1906 agus ar a raibh buaicphointe idir na blianta 1906 – 1914. Ba thúsphointe ag an gCiúbachas moladh Cézanne do pheintéir óg féachaint ar an dúlra i dtéarmaí sféar, cón agus sorcóirí.

Tá tionchar Cézanne le feiceáil ar dtús ar shaothar Pablo Picasso (1881-1973) agus Georges Braque (1882–1963) a d'oibrigh le chéile chun an córas nua a bhunú. Tá an tionchar céanna le feiceáil freisin níos deireanaí ar ealaíontóirí eile ar nós Delaunay, Villon agus Gris a bhí ar imeall na gluaiseachta. 

Tháinig an spéis i gcuma athraíoch dromchlaí ón Impriseanachas ach go bunúsach ba mhó riamh a bhí an Ciúbachas ina ghluaiseacht intleachtúil ná an Impriseanachas. Shíl go leor ealaíontóirí go raibh an Ciúbachas i dtiúin leis an eolaíocht agus leis an innealtóireacht agus gur ann a bhí an t-aon stíl chun timpeallacht na nua-aoise a chur i bpictiúir.

## Tagairtí

Catagóir:Péintéireacht
Catagóir:Ciúbachas
Innealtóireacht

mion|Kitty Joyner,  innealtóir,  Langley  1952.
Is éard atá i gceist le **innealtóireacht** ná feidhmiú eolas teicniúil chun fadhbanna daonna a reáchtáil. Síolraíonn an focal ón bhfréamh Laidine *ingeniosus*, a chiallaíonn "oilte". Is é "innleadaireachd" leagan an fhocail seo i nGaeilge na hAlban ar innealtóireacht.
 
## Réimsí na h-innealtóireachta
* Innealtóireacht aeraspáis
* Innealtóireacht bhithleighis
* Innealtóireacht bogearraí
* Innealtóireacht déantúsaíochta
* Innealtóireacht leictreach
* Innealtóireacht leictreonaice
* Innealtóireacht mheicniúil
* Innealtóireacht struchtúr
* Innealtóireacht talmhaíochta

Tugtar an téarma *Product Lifecycle Management (PLM)* ar fheidhmiú ríomhairí le haghaidh innealtóireacht déantúsaíochta.

## Tagairtí

*
Roimh Chríost

Tugtar **Roimh Chríost** (RCh) ar gach bliain roimh dháta traidisiúnta bhreith Íosa Críost. Tosaíonn an féilire **[[Anno Domini]]** le 1 AD. 

Thugtaí **a.C.n.** (**Ante Christum Natum**/*sular rugadh [[Críost]]*) ar bhlianta roimh 1 AD. De réir a chéile tháinig **BC/B.C.**, téarma Béarla, i bhfeidhm seachas **a.C.n.**. 

is minic anois a úsáidtear BCE ("Before Christian/Common Era") in ionad BC. Úsáidtear é i gcaint idirchreidmheach, rud a bhaineann an nimh as an scéal.

## Féach freisin
* Anno Domini

Roimh Chríost
Friedrich Engels

Ba bhainisteoir monarchan, eolaí sóisialta agus réabhlóidí Gearmánach é **Friedrich Engels** (Barmen, 28 Samhain 1820 - Londain, 5 Lúnasa 1895). Chuir sé a chroí is a anam i gcúis an tsóisialachais ar feadh leathchéad bliain  

Ba chara agus comhghleacaí le Karl Marx é. Chomhscríobh Engels na saothair ba thábhachtaí den ghluaiseacht shóisialach sa 19ú haois le Marx. 

## Saol
Thug athair Engels jab dó i Manchain. Ceapadh é ina bhainisteoir ar mhonarcha. 

Bhí bean ag Engels, Mary, de shliocht Éireannach (as Tiobraid Arainn). Bhí dearcadh an-liobrálach acu ar an bpósadh agus ní raibh siad pósta riamh.  Bhí Mary ina gníomhaí díbhirceach ar son na haicme oibre.  Thug sí misneach dó agus bhí tionchar láidir aici ar a chuid saothair,. 

Nuair a d'éag Mary (taom croí) sa bhliain 1863, luigh Engels lena deirfiúr Lizzie.  Phós siad ar an 11 Deireadh Fómhair 1878, agus bhásaigh Lizzie cúpla uair níos déanaí.

Thug Engels cuairt ar Éirinn dhá uair (ar a laghad); bhí an-suim aige sa Ghaeilge, ag iarraidh í a fhoghlaim. 

## Féach freisin

* Karl Marx

## Naisc sheachtracha
* Coiscéim.ieː Friedrich Engels - Saothar a Shaoil, le Aindrias Ó Cathasaigh

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1820
Catagóir:Básanna i 1895
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:Básanna de bharr ailse
Catagóir:Cumannaithe
Catagóir:Eacnamaithe
Catagóir:Fealsúna Gearmánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Iriseoirí Gearmánacha
Catagóir:Lucht gnó na Gearmáine
Catagóir:Marxachas
Catagóir:Réabhlóidithe
Catagóir:Saighdiúirí
Catagóir:Scríbhneoirí Gearmáinise
Catagóir:Scríbhneoirí neamhfhicsin Gearmánacha
Catagóir:Staraithe Gearmánacha
Pernambuco

deas|mion|250px|Bratach Pernambuco
Is stát sa Bhrasaíl é **Pernambuco**. Tá sé suite sa Réigiún Thoir Thuaidh. Is í Recife a phríomhchathair. Is é Eduardo Câmara Gobharnóir an stáit. Tá 7,918,344 duine ina gcónaí sa stát.

Catagóir:Stáit na Brasaíle
Gaimbia

Is tír í **Poblacht na Gaimbia** atá suite san Afraic Thiar. Is é Banjul an phríomhchathair. Fuair sí neamhspleáchas ó Impireacht na Breataine sa bhliain 1965.

## Polaitíocht
Roimh an coup d'État i Iúil 1994, b'é an Ghaimbia ceann de na tíortha daonlathacha ilpháirtí is sine san Afraic. Ritheadh toghchán gach 5 bliana ó fuair sí neamhspleáchas ón Bhreatain. Ó aimsir an coup go dtí Iúil 2001, bhí cosc ar pholaiteoirí as páirtí an Iar-Uachtaráin Jawara agus oifigigh shinsearacha eile a rith i dtoghcháin.

I ndiaidh an coup d'état, bhí toghchán don uachtaránacht i Meán Fómhair, 1996 agus bhuaigh an Coirnéal Yahya Jammeh an rás. Ghlac ceithre pháirtí freasúra páirt i dtoghchán uachtaránachta ar 18 Deireadh Fómhair, 2001 agus bhuaigh Jammeh arís. Choimeád an APRC a dtromlach sa Chomhthionól Náisiúnta san olltoghchán in Eanáir 2002.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

*
Acre, an Bhrasaíl

Is stát de chuid na Brasaíle é **Acre** atá suite in iarthuaisceart na tíre. Is é Rio Branco príomhchathair an stáit, agus is é Tião Viana (PT) an gobharnóir. Tá 758,786 duine ina gcónaí sa stát (2012). 

## Stair
Bhí an Bholaiv i gceannas ar an stáit ó 1867 go dtí 1903. Chuir an Gobharnóir Neri as Amazonas José Plácido de Castro, saighdiúir Brasaíleach, go dtí Acre. D'fhógair sé an tríú Poblacht Acre ar 27 Eanáir 1903. Ar 25 Feabhra 1904, rinne dúiche na cónaidhme d'Acre agus rinne stát de sa bhliain 1962.

thumb|left|Acre

Catagóir:Stáit na Brasaíle
Dan ar Wern

Is scríbhneoir agus file Briotánach é **Dan ar Wern**. Rugadh é ar an 14 Deireadh Fómhair 1952 i Gwern-Porc'hoed, i Morbihan, sa Bhriotáin. 

Rinne sé a chuid staidéar i Nice na Fraince. Tá dúil mhór aige sa taisteal, sa cheol agus sa litríocht, chomh maith le teangacha agus cultúir iasachta. Tá finscéalta Ceilteacha mar bhunús do chuid dá shaothar.

## Naisc
* Dan Ar Wern Official Website

Ar Wern, Dan
Arm na hÉireann

Is cuid d'Óglaigh na hÉireann (Fórsaí Cosanta na hÉireann) é **Arm na hÉireann**. Tá sé roinnte ina dhá pháirt, na Buan-Óglaigh agus Cúltaca an Airm (roimh Meán Fómhair 2005, thugtaí an Fórsa Cosanta Áitiúil ar an gCúltaca). Tá 8,500 fear agus bean san arm faoi láthair. 

## Eagraíocht
Dá Briogáid Chosaithe atá i struchtúr an Airm, arna n-eagrú in eagair ilairm, a mbíonn ceanncheathrú briogáide, aonaid chomhraic, aonaid tacaíochta comhraic agus aonaid tacaíochta seirbhísí comhraic i ngach ceann acu. Is iad na Briogáid:
* Céad Bhriogáid an Deiscirt
* Dara Briogáid an Tuaiscirt

Tacaíonn "Airmheáin Traenála Óglaigh na hÉireann" (ATÓÉ) agus Bunáit Lóistíochta an Churraigh leis na feidhmeanna traenála agus lóistíochta do na Buan-Óglaigh agus do na hÓglaigh Chúltaca.

Naoi gCór Seirbhíse atá ag an Arm faoi láthair, gach ceann acu sannaithe, faoi seach, mar chór comhraic, tacaíochta nó tacaíochta seirbhíse comhraic:
* An Cór Coisithe (Aonaid Chomhraic)
* An Cór Airtléire (Aonaid Tacaíochta Comhraic)
* An Cór Marcra (Aonaid Tacaíochta Comhraic)
* An Cór SCE (Aonaid Tacaíochta Comhraic)
* Cór na nInnealtóirí (Aonaid Tacaíochta Comhraic)
* An Cór Ordanáis (Aonaid Tacaíochta Seirbhíse Comhraic)
* An Cór Liachta (Aonaid Tacaíochta Seirbhíse Comhraic)
* An Cór Iompair (Aonaid Tacaíochta Seirbhíse Comhraic)
* Cór Póilíní an Airm (Aonaid Tacaíochta Seirbhíse Comhraic)

## Naisc sheachtracha
* Mileata.ie - Seoladh an phríomhleathanaigh idirlín atá ag Fórsaí Chosanta na hÉireann (as Gaeilge)
** Mileata.ie/army - Leathanach Baile - Arm na hÉireann  (idirlín *Na Buan-Óglaigh*)
** Mileata.ie/reserves- Leathanach Baile na hÓglaigh Cúltaca  (idirlín *Cúltaca an Airm*)
* www.62cis.org- Suíomh idirlín an 62 Cathlán CIS.
Musée du Louvre

Is ceann de na músaeim is mó agus is cáiliúla ar an domhan í an **Musée du Louvre** nó **Louvre**  i bPáras, an Fhrainc. Tá sé suite i lár Pháras idir an tSéin agus an Rue de Rivoli. Tá an lár-clós ar an *[[Axe historique]]*. 

## Stair
Osclaíodh an Palás de Louvre don phobal ar dtús ar 8 Samhain, 1793 i rith Réabhlóid na Fraince.
Ar an 21 Lúnasa 1911, goideadh an Mona Lisa, pictiúr de chuid Leonardo da Vinci, ó Louvre.

## Féach freisin

* Francofonia (scannán sa bhliain 2015)

## Tagairtí

Catagóir:Páras
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
Catagóir:Louvre (Páras)
Talamh an Éisc (oileán)

Oileán mór ar imeall thiar an Aigéin Atlantaigh is ea **Talamh an Éisc** (Béarla: *Newfoundland*, Fraincis: *Terre-Neuve*). Tá sí suite i gcúige Thalamh an Éisc agus Labradar, i gCeanada.

Labhraítear trí theanga ar an oileán maorga seo - mar atá - Gaeilge, Béarla agus an Fhraincis. Faigheann an t-oileán a ainm ó iascairí Éireannacha a raibh eolas acu ar an oileán le fada an lá. Chuir a lán Éireannach fúthu san oileán seo i dtús an chéid seo caite agus sa réim timpeall na príomhchathrach, Baile Sheáin. Le fada an lá, ba í an Ghaeilge an teanga ba choitianta a d'airítí á labhairt i gceantair áirithe ar an oileán. Ar 3 Meitheamh 1948 bhí olltoghchán ann agus léirigh na daoine gur mhian leo ceangal buan le Ceanada a bheith acu. Rinneadh cúige de chuid Cheanada de ar an 3ú lá de mhí Mhárta 1949. Le himeacht ama tháinig meath ar an méid Gaeilge, Gàidhlig agus Fraincise a bhí á labhairt ann. Sa lá atá inniu ann, is é an Béarla an phríomhtheanga a labhraítear ar an oileán.

mion|275px|clé|Sléibhte Long Range ar chósta thiar an oileáin

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht Cheanada
Catagóir:Oileáin
Catagóir:Talamh an Éisc
Jimmy Cricket

**Jimmy Cricket**. Ceann de na fuirseoirí is fearr a tháinig as Éirinn. Rugadh ar an gCorr Chríochach (Contae Thír Eoghain) é.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fuirseoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain
Gernika

Is cathair bheag í **Gernika** (Bascais), nó *Guernica* as Spáinnis, i dTír na mBascach i dtuaisceart na Spáinne. Tugtar *Gernika-Lumo* go hoifigiúil ar an gcathair mar gheall ar a haontas le baile Lumo. 

Tá an chathair lonnaithe i gcúige *Bizkaia* (Bascais) nó *Vizcaya* (Spáinnis). Suíonn *Junta* nó parlaimint Bizkaia ann. Tá dlúthbhaint idir an chathair, príomhchathair ársa Thír na mBascach, agus náisiúnachas na mBascach mar bhailíodh Comhthionóil traidisiúnta Bizkaia ann faoi dhair, an* Gernikako Arbola*.

## Stair
Taobh amuigh den Spáinn tá cáil ar an gcathair mar gheall ar an bpictiúr a pheinteáil Pablo Picasso i 1937 den aerbhuamáil an Léigiúin Condor den Luftwaffe ar an gcathair le linn Chogadh Cathartha na Spáinne.

Scriosadh trí cheathrú den bhaile agus maraíodh na céadta (ar a laghad) ar an lá fuilteach úd, an 26 Aibreán 1937. Níl mórán den seanbhaile ársa fágtha sa lá atá inniu ann, taobh amuigh de chúpla foirgneamh mar an tseaneaglais i lár an bhaile, a sheas go dúshlánach in éadan bhuamadóirí Hitler agus Mussolini.

## Féach freisin
* Guernica (pictiúr)
* Buamáil Guernica (1937)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Oifigiúil  i mBéarla, Bascais agus Spáinnis
* Íomhá ''Guernica'', pictiúr Phicasso 

Catagóir:Cogadh Cathartha na Spáinne
Catagóir:Tíreolaíocht Thír na mBascach
Catagóir:Cathracha agus Bailte i dTír na mBascach
Catagóir:Tír na mBascach
Hugues Capet

Ba rí na bhFranc ó 987 go 996 agus bunaitheoir an rítheaghlaigh Capet é **Hugues Capet** (~ 940 - 24 Deireadh Fómhair 996), rítheaghlach a mhair go dtí Lauis XVI sa 18ú haois.

## An Fhrainc sa 10ú haois
Ní raibh sliocht Shéarlais Mhóir (*[[Séarlas Mór|Charlemagne]]*), impire na bhFranc san 8ú haois, in ann teorainneacha ríocht na bhFranc a chosaint, go háirithe san iarthar. Thóg na tiarnaí móra caisleáin láidre ina ndúichí féin. Uaireanta ba iad na heaspaig a bhí i gceannas chun an eaglais is an creideamh Críostaí a chosaint. 

Ag deireadh na dála, ní raibh duine ó sliocht Shéarlais Mhóir, nó na *Carolingiens* as Fraincis, fágtha tar éis bás Laoiseach V i mí na Bealtaine sa bhliain 987 agus bhuail na tiarnaí le chéile i Noyon chun rí nua a thoghadh. Ba é Hugues, ab cróga a thóg páirt i gcathanna agus diúc na bhFranc ón mbliain 960, an fear ba threise acu. Bhí clóca naoimh Tours, Máirtín, ag Hugues ina mhainistreach agus tháinig a ainm *Capet* ón fhocal Laidine *cappa*, an duine a raibh an clóca aige. Beannaíodh mar rí in ardeaglais Reims é ar an 3 Iúil sa bhliain 987. Ba é sin tús ríocht na Fraince, nó ríocht Francach an Ghaill.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 940
Catagóir:Básanna i 996
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Laochra
Catagóir:Ríthe na bhFranc
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Tomás Mac Donnchadha

right|thumb|220px| Tomás Mac Donnchadha gléasta ina éide chomhraic
Náisiúnaí Éireannach ab ea **Tomás Mac Donnchadha** (1 Feabhra, 1878 – 3 Bealtaine, 1916), a ghlac páirt in Éirí Amach na Cásca. Múinteoir agus scíbhneoir a bhí ann agus duine de seachtar sínitheoirí Fhorógra na Poblachta.

## Saol
Ba as Cloch Shiurdáin, Tiobraid Árann ó dhúchas é Mac Donnchadha, agus chaith sé an chéad chuid dá shaol ag múineadh. Bhog sé go Baile Átha Cliath le staidéar a dhéanamh agus ba é an chéad mhúinteoir é ar fhoireann Scoil Éanna, an scoil ar thug sé cúnamh lena bunú in éineacht le Pádraig Mac Piarais. Bhí eolas maith ag Mac Donnchadha ar an litríocht, agus bhain a chuid dúthrachta agus léinn áit amach dó i roinn an Bhéarla i gColáiste na hOllscoile i mBaile Átha Cliath. Léiríodh an dráma a scríobh sé *When the Dawn is Come* in Amharclann na Mainistreach. 

Ceapadh é ina stiúrthóir oiliúna ar Óglaigh na hÉireann in 1914, agus chuaigh sé isteach san IRB ina dhiaidh sin. Ceapadh Mac Donnchadha ar Chomhairle Mhíleata an IRB in 1916. Ba é a bhí mar cheannasaí ar an Dara Cathlán de Dhrong Bhaile Átha Cliath a thóg seilbh ar mhonarcha brioscaí Jacob agus na tithe thart san áit sin le linn an Éirí Amach. 

Cuireadh chun báis é an 3 Bealtaine 1916.

## Saothar
Rogha óna chuid saothar:
* April and May
* When the Dawn is Come
* Songs of Myself
* Lyrical Poems
* Thomas Campion and the Art of English Poetry
* Literature in Ireland

Seo mar a scríobh sé:
:Mise Gael
:Agus ní heol dom cúis ach bróid
:gur mhair mo náisiún beo
:in ainneoin feall na nGall anseo.
:Diúltaíonn sé géilleadh 
:fiú amháin don díomá.
:Agus éiríonn sé tréan inniu
:le neart nua ina ghéag
:agus amhrán nua ar a liopaí.
:i bhfocail an teanga nua
:a bhfuil ina teanga aosta
:ag glaoch go fóill
:ó haois go haois.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1878
Catagóir:Básanna i 1916
Catagóir:Baill de BPÉ
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Filí Béarla
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Lucht Chonradh na Gaeilge
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Oifigigh Óglaigh na hÉireann
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Sínitheoirí Fhorógra na Poblachta
Catagóir:Sufragóirí
An Mhotúis Hírí

Teanga is ea **an Mhotúis Hírí** nó an **Hírí-Mótúis** a labhraítear i Nua-Ghuine Phapua. Leagan simplithe, nasctheangaithe den teanga Motu, ceann de na teangacha bundúchasacha, atá ann. Teanga oifigiúil i Nua-Ghuine Phapua í, in éineacht leis an mBéarla agus leis an teanga Tok Pisin. 

## Forbairt na teanga Hiri Motu

Tá an teanga Motu á labhairt ag cúig mhíle fichead de dhaoine timpeall Port Moresby inniu. B'as measc lucht a labhartha a d'earcaítí na póilíní nuair a bhí Nua-Ghuine Phapua ina coilíneacht go fóill. Mar sin, d'fhoghlaim cainteoirí na dteangacha eile faoin tuath go gcaithfidís Motu a labhairt leis na húdaráis, agus, de réir an riachtanais, tharraing siad orthu féin cibé blúirín den teanga sin a bhí acu. Sin mar a d'fhorbair an teanga Hiri Motu - nó Police Motu, is é sin, "Motu na bpóilíní", mar a thugtaí uirthi freisin.

Siúd is gur léir do chách an chosúlacht atá idir an teanga Hiri Motu agus an teanga bhundúchasach as ar eascair sí, is léir inniu gur dhá theanga éagsúla iad, agus níl sé furasta mórán adhmaid a bhaint as teanga amháin acu mura bhfuil agat ach an ceann eile. Rinneadh an-simpliú ar ghramadach na teanga Motu, nuair a múnlaíodh an teanga Hiri Motu, agus dáiríre, sin é an rud is dual do na nasctheangacha ar fad. Thairis sin, tá stór focal na teanga Hiri Motu difriúil leis an teanga Motu, ós rud é gur fháiltigh an teanga Hiri Motu isteach gach cineál iasachtaí ón mBéarla agus ó na teangacha áitiúla. Mar sin féin, is focail de bhunadh Motu iad nócha faoin gcéad de stór focal na teanga Hiri Motu.

Inniu, tá an teanga Hiri Motu ag 120,000-200,000 duine i Nua-Ghuine Phapua. Tá 6 % de dhaonra na tíre in ann í a léamh is a scríobh. Níl sí ó dhúchas ach ag fíorbheagán, agus dealraíonn sé go bhfuil sí ag géilleadh don teanga Tok Pisin agus don Bhéarla mar fhrancbhéarla. Mar sin féin, is teanga oifigiúil í i gcónaí, agus úsáid á baint aisti i bparlaimint Nua-Ghuine Phapua, ar an teilifís agus ar an raidió. 

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na hAigéine
Catagóir:Nua-Ghuine Phapua
Taillinn

Is í **Taillinn** (Eastóinis: *Tallinn*) príomhchathair na hEastóine. Is é achar na cathrach ná 159.2 km² le líon pobail um 418,582. Tá an chathair suite ar chósta thuaidh na tíre, ar chósta de chladach Mhurascaill na Fionlainne, 80cm ó dheas ó Heilsincí, soir ó Stócólm agus siar ó Chathair Pheadair. Tá Seanbhaile Thaillinn i liosta na Suíomh Oidhreachta Domhanda ag UNESCO. Áirítear gur cathair dhomhanda í Taillinn, agus í ar cheann de na deich gcathair dhigiteach is fearr sa domhan. Bhí Tallinn ina príomhchathair chultúrtha Eorpach sa bhliain 2011, in éineacht le Túrcú san Fhionlann.

## Tíreolaíocht

Tá Taillinn suite ar chladach theas Mhurascaill na Fionlainne i Lárthuaisceart na hEastóine. Is é Loch Ülemiste an loch is mó i dTaillinn, nó tá sé 9.6 km² ar achar. Tagann an chuid is mó d'uisce óil na cathrach as an loch sin. Is é Loch Harku an dara loch is mó taobh istigh de chríocha Thaillinn, agus é 1.6 km² ar achar. 

## Íomhánna

Image:Flag of Tallinn.svg|Bratach
Image:Tallinn wapen.svg|Armas


## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Tíreolaíocht na hEastóine
Catagóir:Taillinn
San Juan

Príomhchathair Phórtó Ríce is ea **San Juan**. Tá an chathair suite in oirthuaisceart an oileáin. Bhunaigh coilínigh Spáinneacha í sa bhliain 1521.

De réir an daonáirimh is déanaí, tá 342,259 duine ina gcónaí sa chathair (2020). 

Is í San Juan an lonnáiocht Eorpach is sine sna Stáit Aontaithe. 

Catagóir:Príomhchathracha na Cairibe
Catagóir:Pórtó Ríce
Léim an Bhradáin

Baile is ea **Léim an Bhradáin** atá suite ar an teorainn idir Contae Chill Dara agus Contae Átha Cliath. Bhí daonra 15,504 i Léim an Bhradáin sa bhliain 2016. 

## Stair
Is sa bhaile Léim an Bhradáin a bhí an chéad ghrúdlann Arthur Guinness, 1756.

## Iompar
### Bus
Freastalaíonn Bus Átha Cliath ar Léim an Bhradáin.

### Iarnród
Tá dhá stáisiún traenach i Léim an Bhradáin, Stáisiún traenach Léim an Bhradáin, Droichead Louisa agus Stáisiún Léim an Bhradáin Confaí.

## Oideachas
Tá dhá meánscoil i Léim an Bhradáin, Coláiste Phobal Confey agus Coláiste Chiaráin.

## Tionscal
Is fostóir áitiúil é Intel. Bunaíodh an campas i Léim an Bhradáin sa bhliain 1989. Fostaíonn Intel níos mó ná 4,500 duine sa bhaile. Ba é an príomh-fhostóir áitiúil eile Hewlett-Packard, ach dúnadh an gnó sa bhliain 2017.

## Comhchathracha
Tá Léim an Bhradáin nasctha le na háiteanna seo a leanas:
* Bressuire, An Fhrainc
* Niles, Illinois, Stáit Aontaithe Mheiriceá

## Tagairtí


Catagóir:Bailte i gContae Chill Dara
Alagoas

Is stát beag sa Bhrasaíl é **Alagoas** atá suite in oirthuaisceart na tíre. Is é Maceió príomhchathair an stáit, agus is é Teotônio Vilela an gobharnóir. Tá 2,822,621 duine ina gcónaí sa stát (2000).

## Cathracha
* Arapiraca
* Coruripe
* Maceió
* Maragogi 
* Palmeira dos Indios
* Santana do Ipanema
* União dos Palmares

Catagóir:Stáit na Brasaíle
An Níl

Is abhainn í an **Níl** (Araibis chaighdeánach: النيل‎‎, an-Nīl ; Coptais: ⲫⲓⲁⲣⲱ, P(h)iaro;) atá san Afraic. Is iad an Amasóin agus an Níl na haibhneacha is faide ar domhan. Tosaíonn an Níl Bhán in Uganda agus an Níl Ghorm san Aetóip. Tagann an dá abhainn le chéile leis an Níl a chruthú i gCartúm, príomhchathair na Súdáine. Tá an abhainn an-tábhachtach don Éigipt: níl aon abhainn mhór eile sa tír. Tá Caireo cois Níl. Cruthaíodh Conradh Uisce na Níle idir tíortha na Níle chun uisce na habhann a roinnt amach eatarthu. 

thumb|left|240px|An Níl san Éigipt

## Tagairtí

Níl, An
Níl, An
Jim Talent

B'é **James Matthes "Jim" Talent** Seanadóir na Stát Aontaithe shóisearach ó Missouri. Is ball den Pháirtí Poblachtach é. Rugadh ar 18 Deireadh Fómhair, 1956 i St. Louis é. Thosaigh sé a shlí bheatha polaitiúil sa bhliain 1984 nuair a toghadh go Teach na nIonadaithe Missouri é. Chaith sé ceithre théarma ansin.

I 1992 bhuaigh Talent an toghchán don Comhdháil. Bhuaigh Claire McCaskill, an iarrthóir ón bPáirtí Daonlathach, an suíomh Talent sa toghchán 2006.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Preispitéirigh
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe