open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zainab Boladale

Is láithreoir teilifíse, gníomhaí Gaeilge agus file Éireannach í **Zainab Boladale**. Ba í an chéad bhean ón Nigéir a d’oibrigh i seomra nuachta RTÉ.

## Gairm
Fuair Boladale a céad phost mar iriseoir san *[[Irish Independent]]* in 2017. Ina dhiaidh sin chuaigh sí ag obair mar dhuine de láithreoirí an chláir leanaí *[[news2day]]* ar Theilifís RTÉ  – an chéad duine d’oidhreacht na hAfraice a bheith ina príomhláithreoir nuachta ar RTÉ. D’fhan sí ar an seó sin ó 2017 go 2019, agus in 2019 bhog sí go *Nationwide*.

Tá Boladale tar éis labhairt faoi na drochíde ciníoch a fuair sí tar éis di post a fháil in RTÉ. Tháinig a lán den mhaslú trí chainéal YouTube. D’iarr RTÉ go ndéanfaí a leithéid a chosc, agus cuireadh an cainéal as feidhm tar éis na dtuairiscí a rinneadh ar chás Boladale.

Bhí Boladale ar dhuine de na príomhchainteoirí ag an ócáid *Beyond Representation* i Meán Fómhair 2019, gluaiseacht a bhunaigh sí in éineacht le Jess agus Ola Majekodunmi. Is í Boladale údar *Braids Take a Day* agus tá sí tar éis bheith mar bhean an tí ag ócáid 'mic oscailte' dátheangach de chuid Áras Scríbhneoirí na hÉireann le scríbhneoirí Gaeilge.

## Saol pearsanta
Rugadh Boladale in Lagos sa Nigéir. Nuair a bhí sí ceithre bliana d'aois, bhog sí go hInis, Contae an Chláir, Éire lena máthair agus le daoine eile den chlann. Tá deartháir agus deirfiúr aici atá níos óige ná í. D’fhreastail sí ar Scoil Chríost Rí sa Chloch Liath agus ar Ghaelcholáiste an Chláir in Inis. Bhain sí céim BA amach san Iriseoireacht ó Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath in 2017. Bhuaigh sí Iriseoir na Bliana i nDuaiseanna Hibrideacha Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath in 2017

## Tagairtí

Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Craoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Daoine Nigéaracha
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Chathair Átha Cliath
Catagóir:Daoine beo
An Banc Idirnáisiúnta Athfhoirgníochta agus Forbartha

Is eagraíocht airgeadais idirnáisiúnta é an **Banc Idirnáisiúnta Athfhoirgníochta agus Forbartha** (BIAF). Bunaíodh an banc sa bhliain 1944 chun cabhrú le forbairt eacnamúil trí iasachtaí a sholáthar do thíortha.  

Tá an CFA cleamhnaithe leis an Comhlachas Forbartha Idirnáisiúnta agus an Banc Domhanda.    

Bíonn gach ball den CAI ina gcomhaltaí chomh maith den Chiste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta (IMF), agus vice versa.

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Catagóir:Airgeadas
Catagóir:Banc Domhanda
An Cheathrú Bheag

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Cheathrú Bheag** air:
* An Cheathrú Bheag, Contae an Longfoirt: baile fearainn i gContae an Longfoirt
* An Cheathrú Bheag, Contae Chiarraí: baile fearainn i gContae Chiarraí
* An Cheathrú Bheag, Contae Mhaigh Eo (An tEanach): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cheathrú Bheag, Contae Mhaigh Eo (Buiríos Umhaill): ionad daonra i gContae Mhaigh Eo
* An Cheathrú Bheag, Contae Mhaigh Eo (Cill Cholmáin): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cheathrú Bheag, Contae Mhaigh Eo (Cill Chon Duibh): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cheathrú Bheag, Contae Mhaigh Eo (Cill Lasrach): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cheathrú Bheag, Contae Mhaigh Eo (Cill Mhíona): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cheathrú Bheag, Contae Mhaigh Eo (Cill Mobhí): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cheathrú Bheag, Contae Mhaigh Eo (Crois Bhaoithín): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cheathrú Bheag, Contae Mhaigh Eo (Muraisc): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cheathrú Bheag, Contae Mhaigh Eo (Oileán Éadaí): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cheathrú Bheag, Contae na Gaillimhe: baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Cheathrú Bheag, Contae Phort Láirge: baile fearainn i gContae Phort Láirge
* An Cheathrú Bheag, Contae Ros Comáin: baile fearainn i gContae Ros Comáin
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
An Cheathrú Bhán

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Cheathrú Bhán** air:
* An Cheathrú Bhán, Contae an Chláir (An Tulach Íochtarach): baile fearainn i gContae an Chláir
* An Cheathrú Bhán, Contae an Chláir (Cluain idir Dhá Lá): baile fearainn i gContae an Chláir
* An Cheathrú Bhán, Contae an Dúin: baile fearainn i gContae an Dúin
* An Cheathrú Bhán, Contae Ard Mhacha: fo-bhaile i gContae Ard Mhacha
* An Cheathrú Bhán, Contae Lú: cnoc i gContae Lú
* An Cheathrú Bhán, Contae Mhaigh Eo (Buiríos Umhaill): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cheathrú Bhán, Contae Mhaigh Eo (Ceara): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cheathrú Bhán, Contae Mhaigh Eo (Coistealaigh): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cheathrú Bhán, Contae Mhaigh Eo (Gaileanga): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cheathrú Bhán, Contae Mhaigh Eo (Muraisc): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cheathrú Bhán, Contae na Gaillimhe (An Ros): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Cheathrú Bhán, Contae na Gaillimhe (Baile Locha Riach): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Cheathrú Bhán, Contae na Gaillimhe (Dún Mór): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Cheathrú Bhán, Contae na Gaillimhe (Tuaim): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Cheathrú Bhán, Contae Ros Comáin (An Caisleán Riabhach): baile fearainn i gContae Ros Comáin
* An Cheathrú Bhán, Contae Ros Comáin (Baile an Tobair Theas): baile fearainn i gContae Ros Comáin
* An Cheathrú Bhán, Contae Ros Comáin (Dún Gar): baile fearainn i gContae Ros Comáin
* An Cheathrú Bhán, Contae Ros Comáin (Mainistir na Búille): baile fearainn i gContae Ros Comáin
* An Cheathrú Bhán, Contae Thiobraid Árann: baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Le Marais

Is ceantar stairiúil é **le Marais** i bPáras sa Fhrainc. Tá go leor foirgneamh agus ailtireacht a bhfuil tábhacht mhór stairiúil leo ann. 

Tá an ceantar faiseanta anois agus tá go leor músaem, dánlann ealaíne agus díol spéise do thurasóirí ann.

Ó na 1980idí tá an ceantar i gcroílár an chultúir LADT i bPáras.
deas|mion| Hôtel de Sens
deas|mion| Hôtel de Guénégaud
alt=|mion|An Hôtel de Saint-Aignan, ina bhfuil Músaem Ealaíne agus Staire na nGiúdach
deas|mion| Bealach isteach an Hôtel d'Albret

## Tagairtí

Catagóir:Páras
Charlie Munger

Ba fhear gnó agus billiúnaí Meiriceánach é **Charlie Munger** (1 Eanáir 1924 - 28 Samhain 2023). Ba leaschathaoirleach an chomhlachta Berkshire Hathaway agus daonchara é chomh maith. Ba cara agus comhpháirtí gnó le Warren Buffett é Charlie le blianta fada.

Bhí suim láidir ag Charlie Munger i samhlacha meabhracha.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
An Choill Gharbh

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Choill Gharbh** air:
* An Choill Gharbh, Contae Chiarraí (Corca Dhuibhne): mionghné i gContae Chiarraí
* An Choill Gharbh, Contae Chiarraí (Gleann Ó Ruachta): baile fearainn i gContae Chiarraí
* An Choill Gharbh, Contae Liatroma: baile fearainn i gContae Liatroma
* An Choill Gharbh, Contae Luimnigh (Cois Sléibhe): baile fearainn i gContae Luimnigh
* An Choill Gharbh, Contae Luimnigh (Uí Chuanach): baile fearainn i gContae Luimnigh
* An Choill Gharbh, Contae Mhaigh Eo (Achadh Mór): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Choill Gharbh, Contae Mhaigh Eo (Ceara): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Choill Gharbh, Contae Mhaigh Eo (Cill Bheitheach): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Choill Gharbh, Contae na Gaillimhe (Baile Chláir): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Choill Gharbh, Contae na Gaillimhe (Baile Locha Riach): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Choill Gharbh, Contae na Gaillimhe (Maigh Charnáin): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Choill Gharbh, Contae Ros Comáin: baile fearainn i gContae Ros Comáin
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
An Coillín

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Coillín** air:
* An Coillín, Contae an Chláir (An Ráth): baile fearainn i gContae an Chláir
* An Coillín, Contae an Chláir (Bun Raite Íochtarach): baile fearainn i gContae an Chláir
* An Coillín, Contae an Chláir (Cill Chaoide): baile fearainn i gContae an Chláir
* An Coillín, Contae an Chláir (Na hOileáin): baile fearainn i gContae an Chláir
* An Coillín, Contae an Longfoirt (An Longfort): baile fearainn i gContae an Longfoirt
* An Coillín, Contae an Longfoirt (Gránard): baile fearainn i gContae an Longfoirt
* An Coillín, Contae Chorcaí: baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Coillín, Contae Dhún na nGall: baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* An Coillín, Contae Laoise: baile fearainn i gContae Laoise
* An Coillín, Contae Loch Garman (Fotharta): baile fearainn i gContae Loch Garman
* An Coillín, Contae Loch Garman (Síol Maoluír Thoir): baile fearainn i gContae Loch Garman
* An Coillín, Contae Mhaigh Eo: baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Coillín, Contae na Gaillimhe (An Carraigín): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Coillín, Contae na Gaillimhe (Iorras Aithneach): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Coillín, Contae na Gaillimhe (Béal Chláir): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Coillín, Contae na Gaillimhe (Clann Mhac nEoghain): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Coillín, Contae na Gaillimhe (Liatroim): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Coillín, Contae Shligigh: baile fearainn i gContae Shligigh
* An Coillín, Contae Thiobraid Árann (Baile Locha Caoin): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* An Coillín, Contae Thiobraid Árann (Buiríos Uí Chéin): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* An Coillín, Contae Thiobraid Árann (Cill Chomnaid): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* An Coillín, Contae Thiobraid Árann (Cill Ó Scolaí): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* An Coillín, Contae Thiobraid Árann (Dura): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* An Coillín, Contae Uíbh Fhailí (Baile an Chúlaígh): baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí
* An Coillín, Contae Uíbh Fhailí (Baile Mhic Comhainn): baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí

## Féach Freisin
* An Cillín: leathanach idirdhealaithe

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Buamáil Mhanchain (1996)

mion|clé|Na soilse tráchta, sráid Cross  agus sráid Market
Ar an 15 Meitheamh 1996, phléasc buama leoraí (1,500 cileagram) ollmhór i Manchain.   Scriosadh limistéar mór i lár na cathrach. 

Is cúis iontais é nár maraíodh aon duine. Ach gortaíodh 212 agus rinne damáiste ollmhór do struchtúr na bhfoirgneamh i gcathair Mhanchain

Ghlac na Sealadaigh freagracht as. B'é an t-ionsaí buamála ba mhó i stair na Breataine Móire i ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda.
clé|mion|Cuimhneachán
Bhí na seirbhísí éigeandála an-ghasta ag freagairt don réamhrabhadh teileafóin a tugadh don stáisiún áitiúil teilifíse, agus cé go rabhthas in ann líon na dtaismeach a íosmhéidiú, gortaíodh breis is dhá chéad duine mar sin féin, agus cuid acu taobh amuigh den teorainn slándála a cuireadh ar bun timpeall ar an áit dhainséarach.

### Cúlra
Ní raibh dhá bhliain imithe ó shíniú an tSos Cogaidh, nuair a chuir an tIRA ar ceal é ar an 9 Feabhra 1996. Níos deireanaí ar an lá céanna, phléasc buama leath-thonna i gceantar Canary Wharf i Londain.

### Níos déanaí
D'fhógair an IRA sos comhraic nua ar 19 Iúil 1997.

## Tagairtí

Catagóir:Manchain
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:1996
Jo Cox

mion|clé
Ba Fheisire Parlaiminte í **Jo Cox**  de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Bhreatain, a rugadh ar 22 Meitheamh 1974 . Feallmharaíodh í ina toghcheantar féin, i mBirstall, Yorkshire Thiar, tamall gearr roimh an reifreann ar imeacht na Ríochta Aontaithe as an Aontas Eorpach. 

Bhéic an t-ionsaitheoir,Thomas Mair, na focla "Túsáite don Bhreatain" nó 'Britain First' agus é á hionsaí. Chaith sé trí philéar leis an bhfeisire óg sular sháigh sé cúig uaire déag í.  Maraíodh í taobh amuigh den leabharlann ina raibh sí ag casadh le muintir an toghcheantair tráthnóna.
Ní raibh de chúis ag Mair an mháthair óg a ionsaí go fíochmhar le gunna agus scian ach gur theastaigh uaidh go bhfágfadh an Bhreatain an tAontas Eorpach agus go raibh an reifreann sin ar siúl ag an am. Bhí caint ainmheasartha san aer ag an am ag brú miotas na ríochta uilechumhachtaí agus bhí tionchar aige sin ar mheon an dúnmharfóra gan dabht.mion|alt=|clé
## Gairm
Toghadh Cox i dtoghchán na bliana 2015. D’fhreastail sí ar Ollscoil Cambridge agus bhíodh sí ina comhairleoir ag Sarah Brown, deirfiúr an iarPhríomh-Aire Gordon Brown, agus an Banbharún Kinnock sular toghadh ina feisire í.mion|clé

Bhí an feisire Cox ar dhuine den bheagán a labhair amach go hoscailte, bríomhar faoi na buntáistí a bhain an Bhreatain as inimirce. 

Chaith Cox a saol i mbun seirbhíse & feachtais ar son daoine eile sa bhaile agus i gcéin. Polaiteoir óg, ar sheol na braiche, máthair beirt chlainne, ba ea Cox. Bean 41 bhliain a bhí í Jo Cox a bhí pósta le Brendan Cox.
## Féach freisin

*Breaitimeacht
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:Breatimeacht
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Mná
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Sceimhlitheoireacht
Catagóir:Sóisialaithe
Colúr coille

Is éan é an **colúr coille** nó **colm coille**. Is baill d'fhine na Columbidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Mórcheolaire giolcaí

Is éan é an **mórcheolaire giolcaí**. Is baill d'fhine na Acrocephalidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Luther Vandross

Amhránaí Meiriceánach Afracach ab ea **Luther Ronzoni Vandross Jr. **  a rugadh ar 20 Aibreán, 1951 i Manhattan Nua-Eabhrac agus a fuair bás ar an 1 Iúil, 2005. 

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Básanna in 2005
Uí Eineachghlais

Rítheaghlach in Éirinn sa 5ú haois ba ea **Uí Eineachghlais** (Meán-Ghaeilge **Uí Enechglaiss**), a sholáthraigh roinnt luathríthe na *[[Laigin|Laigean]]*.

## Stair
Bhí Uí Eineachghlais bunaithe ar dtús ar mhánna Chill Dara that timpeall an Náis, ach cuireadh an ruaig orthu soir thar Shléibhte Chill Mhantáin sa céad leath den 6ú haois, de bharr ionraí agus concas Uí Néill.  D'éirigh siad ina ndream neamhthábhachtach ó thaobh na polaitíochta de, suite idir an Dál Messin Corb agus Uí Dega, ar chósta Chill Mhantáin thart timpeall An Inbhir Mhóir.  San 11ú haois, thug a dtaoisigh orthu féin an sloinne Ó Fiachraí

## Críocha
Creideann Devane: go raibh:
:croílár chríocha Uí Eineachghlais suite i gCairbre, Contae Chill Dara, siar chuir nó dislocation either by Cairbre mac Néill, nó a mhacasa, an ruaig orthu sa 5ú/6ú haois.
Deir sé fosta, faoi réir na bhfoinsí:
:bhí an Dál Messin Corb (géag Uí Eineachghlais) i gceannas i an dtuaisceart na *Laigean* sa 5ú haois, agus chun tosaí ag cosaint an chúige in éadan Cairbre mac Néill.  Tugann *[[Vita tripartita Sancti Patricii]]* tacú sin tuairim seo, inar bhuail Pádraig, nó níos dóichí Palladius, le muintir Uí Garrchon go gairid tar éis di teacht go hÉirinn.  Tharla an cruinniú gar den Nás, suite mar atá i *Mag Liphi* (Maigh na Life), croílár ansin de chumhacht pholaitiúil i dtuaisceart na *Laigean*.

## Pearsana mór le rá
Rí na *Laigean* ba ea Mac Cairthinn mac Coelboth, agus ar duine desna ríthe stairiúla is luaite a ndearnadh tagairt air.  Maraíodh é i gCath *Fremen* sa bhliain 446.

File de bhunadh Guaire ba ea *[[Dubhthach moccu Lughair]]* (cé go raibh sé ar marthain seasca bliain roimh theacht Uí Eineachghlais sa cheantar).

## Clanna
Is iad a leanas roinnt clann Ui Eineachghlais:

* Ui Chuanach - síolraithe ó Chuana mac Maoil *Aithgean*, a gar-fhionnó Fionnchadha mhic Bhreasail Eineachghlais
* Ui Thairmeisc - síolraithe ó Thairmeasc mac Scandláin, gar-fhionnó Fhionnchadha mhic Bhreasail Eineachghlais
* Uí Muireanaigh - síolraithe ó Emmal mac Breasail Eineachghlais
* Síol Diocholla mhic Eoghain - síolraithe ó *Dhicuill* mac Eoghain, gar-fhionnó Nath Í mhic Bhreasail Eineachghlais
* Uí Mhic Fhirithe - síolraithe ó Dhaurtheacht mac Breasail Eineachghlais
* Uí Ailealla - síolraithe ó Dhaurthecht
* Uí *Fergnae* - síolraithe ó Nannaidh mac Breasail Eineachghlais
* Uí Fhiachrach - síolraithe ó Fiachra mac Fionnsneachta, *fl.* 984, *a quo* Ó Fiachraí

## Ginealach

## Foinsí
* *Irish Kings and High Kings*, Francis John Byrne, Baile Átha Cliath, 1973; 3ú heagrán, 2001
* *Kings, Saints and Sagas*, Alfred P. Smyth, in *Wicklow:History and Society*, Baile Átha Cliath, 1994. Ll.&nbsp;42, 43, 47, 99.
* *Carbury, Co. Kildare - topographical and onomastic hypotheses*, Caitriona Devane, in *Above and beyond:Essays in memory of [[Leo Swan]]*, ll.&nbsp;187–122, eagraithe ag Tom Condit agus Christiaan Corlett, Wordwell, 2005. .

## Tagairtí
Mac Cairthinn mac Coelboth

Rí Laigean ba ea **Mac Caorthainn mac Caolbhadha** (Meán-Ghaeilge **Mac Cairthinn mac Coelboth**) (?-446?-530?) de mhuintir Uí Eineachghlais.

## Stair
Is é Mac Caorthainn ar dhuine desna ríthe is luaite arb fhéidir é a fhíorú.  Cé nach bhfaightear é in aon ghinealach ar bith atá ar marthain, tá taifead le feiceáil i nAnnála Inis Faithlinn, ag tuairisciú a bháis ag Cath Mhaigh *Femin* sa bhliain 446.  Go sách uathúil, tugtar tacú leis an tagairt neamh-indeimhnithe ach ab é sin ag inscríbhinn Oghaim, ar cloch gar do Bhaile Shláine ach suite i gContae Lú.  Léitear ann MAQI CAIRATINI AVI INEQAGLAS, 'sé sin *[cloch] Mhic Cairthinn Uí Eineachghlais.*  Dá mb'fhíor é, ar chomhaois le Níall Noígíallach ba ea é. 

Insítear i n-annála Éireann, agus Cath Maigh *Femen* á taifeadadh acu, gur de shliocht na gCruithne é Mac Caorthainn. Is amhlaidh áfach go bhfuil an maíomh seo bunaithe ar mhíthuiscint gur shinsear eapainmneach Uí Chaolbhadha an *[[Dál nAraidi|Dáil Araidi]]* ba ea a athair.  Is dóigh gur nasc foinsí déanacha agus neamhiontaofa eile Mac Caorthainn le hUí Néill, agus ag insint gurbh é Caolbhadh, mac Néill, a athair.

De réir Dháibhí Uí Chróinín, cuireann é seo uile in iúl cé chomh fad ó thuaidh a théadh tráth éilimh chríocha na *Laigean*, agus go ndeachaigh na *Laigin* agus Uí Néill i mbun comhraic i dtuaisceart na Breá agus ar mhánna chontaetha na Mí agus na hIarmhí mar atá inniu ann.  Chaill na *Laigin* na críocha úd do mhuintir Uí Néill san aois dár gcionn

## Dáta Chath Maigh ''Femin''
Tugtar mar dháta do Chath Mhaigh *Femin* an bhliain 446 i nAnnála Uladh agus 447 i nAnnála Inis Faithlinn.

Molann Devane ámh, go ndearnadh míléamh ar dháta an chatha, mar thoradh, go bhféadfadh é gur tharla é sa bhliain 530, rud a thugfadh tacú den tuairim gurbh é mac nó mic Chairbre, agus ní Cairbre féin, a chloígh Uí Eineachghlais.

## Foinsí
* Byrne, Francis John, *Irish Kings and High-Kings* Batsford, London, 1973. 
* Charles-Edwards, T.M., *Early Christian Ireland*, pp.&nbsp;453&ndash;458. 
* *Ireland, 400-800*, pp.&nbsp;188, by Dáibhí Ó Cróinín *A New History of Ireland*, Vol.I,  (edited Ó Cróinín).
* *Carbury, Co. Kildare - topographical and onomastic hypotheses*, Caitriona Devane, in *Above and beyond:Essays in memory of [[Leo Swan]]*, pp.&nbsp;187–122, edited by Tom Condit and Christiaan Corlett, Wordwell, 2005. .

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts at University College Cork includes: Gein Branduib (original & translation), Annals of Ulster, Annals of Tigernach, Annals of Innisfallen and others.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Laighean
Dál Messin Corb

Rítheaghlach na *[[Laigin|Laigean]]* ba ea ***Dál Messin Corb***, i dteannta le Dál Chormaic.  De shliocht *[[Messin Corb]]* ba ea iad, agus daoine deireanacha desna Fir Domhnann.  Sa cúigiú agus séú haoiseanna, cuireadh an ruaig orthu as a gcuid críoch ar an Life agus i gContae Chill Mhantáin isteach.

Uí Garrchon ba ea príomhghéag an rítheaghlaigh.  Deirtear go raibh Naomh Caoimhín de Ghleann Dá Loch síolraithe ó Uíbh Náir, mionghéag an dreama úd.

## Féach freisin
* Laigin
* Forthuatha

## Tagairtí

Catagóir:Laigin
Catagóir:Ríthe Laighean
Catagóir:Teaghlaigh ríoga na hÉireann
Uí Gharrchon

Príomhchlann an *[[Dál Messin Corb]]*, rítheaghlach na *[[Laigin|Laigean]]* le linn na 5ú haoise, ba ea **Uí Gharrchon** (níos sine **Uí Garrchon**).  Ba iad Uí Néill ag teacht chun cinn a bpríomhchéile comhraic laistigh den chúige.  

I measc a ríthe aitheanta tá a leanas:
* Driccriu
* Cilline mac Rónain
* Marcán mac Cilline
* Fincath mac Garrchu, bás 485
* Fráech mac Finchada, bás 495

## Féach freisin
* Uí Enechglaiss

## Foinsí
* Byrne, Francis John, *Irish Kings and High-Kings* Batsford, London, 1973. 
* *Ireland, 400-800*, pp.&nbsp;188, by Dáibhí Ó Cróinín *A New History of Ireland*, Vol.I,  (edited Ó Cróinín).
* *Carbury, Co. Kildare - topographical and onomastic hypotheses*, Caitriona Devane, in *Above and beyond:Essays in memory of [[Leo Swan]]*, pp.187-122, edited by Tom Condit and Christiaan Corlett, Wordwell, 2005. .

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts at University College Cork includes: Gein Branduib (original & translation), Annals of Ulster, Annals of Tigernach, Annals of Innisfallen and others.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Laighean
Fionchadh mac Garrchon

Rí na *Laigean* ba ea **Fionnchadh mac Garrchon** (Meán-Ghaeilge **Fincath mac Garrchu** nó **Findchad mac Garrchon**) (bás 485).  Bunaitheoir mhuintir Uí Gharrchon, príomhchlann an *[[Dál Messin Corb|Dáil Messin Corb]]* ba ea a athair.

Ní luaitear é mar rí sa Leabhar Laighneach, ach tuigtear an teideal úd do i nAnnála Inis Faithlinn.  Cloíodh agus maraíodh é sa chéad Chath Ghránaird, i gContae an Longfoirt, ag Uí Néill sa bhliain 485.  Tugtar mar bhuaiteoir an chatha sna hannála nó Cairbre mac Néill nó Muircheartach mac Earca.  Is dóigh é go raibh Cairbre an fíorbhuaiteoir, i rith chonas tuaisceart Tethbae.
 
Tháinig a mhac Fraoch i gcomharbacht air.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Gein Branduib 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Dublin: Four Courts Press, 
* *Ireland, 400-800*, ll.&nbsp;188, le Dáibhí Ó Cróinín *A New History of Ireland*, Iml. I, .

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Laighean
Uí Bairrche

Muintir Ghaelach ba ea **Uí Bhairrche ** (níos sine **Uí Bairrche**) a bhíodh tailte acu timpeall Cheatharlaigh i ndeisceart na *[[Laigin|Laigean]]* ársa.  Fothairt ba ea dream eile as deisceart Laighean gaolmhar le hUí Bhairrche.

Bhí an ceantar úd faoi cheannas Uí Chinnsealaigh san 8ú haois.  Agus iad ag síneadh, scaradh Uí Bhairrche.  Choinnigh ar dream amháin i ngleann na Bearú, ach cuireadh an ruaig ar dream eile i dtreo chósta Loch Garman.

mion|Láithreacha clann éagsúil, c. 1100.

Tá ainm an dreama caomhnaithe i mbarúntacht Uí Bhairrche.

## Stair
Más fíor iad na ginealaigh mheánaoiseacha (mar shampla  Rawlinson B 502, ff. 121-2) tá Uí Bairrche síolraithe ó Dháire Barrach mac Cathrach Mhóir, agus mar thoradh is de shliocht na *[[Laigin|Laigean]]* iad.  Chreid T. F. O'Rahilly, ámh, gur de shliocht na nÉarann agus a sinsir, Dáire (**Dārios*), iad ar dtús, agus ionadaí stairiúla na mBrigantes, lonnaithe i gContae Loch Garman sa *[[Geografaíocht (Tolamaes)|Geografaíocht]]* le Tolamaes.

I measc mainistreacha na Laighean faoi cheannas Uí Bairrche, bhí Cill Uasaille, Sléibhte, Cill Uisean, Banbha Mór, Cill Molapóg agus Teach Moshagard.

## Féach freisin
* Tiarnach Chluain Eois
* Aodha Sléibhte
* Naomh Fiach

## Foinsí
* 
* 
* Rawlinson B 502, ll. 46-48

## Naisc sheachtracha
* 
* 

## Tagairtí
Uí Dhúnlainge

Rítheaghlach na Laigin ba ea **Uí Dhúnlainge** (níos sine **Uí Dúnlainge**) a rianaigh a sinsearacht go Dúnlaing mac Énda Niada.  Dúradh é gur chol ceathrair é d'Éanna Cinnsealach, sinsear eapainmneach Uí Chinnsealaigh.

I ndiaidh bhás Aodha mhic Colgan I gCath Átha Seanaigh (738), bhí Uí Dhúnlainge ina Ríthe na Laighean gan fhreasúra.  Roinneadh an rítheaghlach ansin ina thrí chlann, a rinne uainíocht ar an ríogacht idir na bliana 738-1042.  Is neamhghnách é an socrú seo i luathstair na hÉireann, ach rinne na *h[[Ulaid]]* amhlaidh. 
* Ceithre rí déag Uí Mhuireadaigh,  bunaithe ag Máistín
* Naoi rí Uí Fhaoláin,  bunaithe An Nás/Nás na Ríogh
* Deich rí Uí Dhúnchadha,  bunaithe ag Cnoc Liamhna, gar do bhaile Átha Cliath.  Tá nasc idir an chlann úd agus na logainmneacha An Carnán agus Baile Formaid.  

Tar éis bhás an rí dhearanaigh de mhuintir Uí Dhúnlainge, Murchad mac Dúnlainge sa bhliain 1042, d'fhill an ríogacht ar Uíbh Chinnsealaigh bunaithe san oirdheisceart.

## Féach freisin
* Laigin

## Foinsí
* O'Brien, Michael A., eag. (1962). *Corpus Genealogiarum Hiberniae*. Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, ll. 12–14. *Genealogies for the Uí Dúnlainge of Leinster*, ISBN 0901282316.
* O'Brien, Michael A. "A Middle Irish poem on the Christian kings of Leinster." *[[Ériu (iriseán)|Ériu]]* 17 (1955), ll.&nbsp;35–51.

## Tagairtí
Uí Mháil

Ríshliocht na Laighean ba ea **Uí Mháil** (níos sine **Uí Máil**).  Síolraithe ó Mháine Mál, deartháir an ard-rí seanscéalaigh, Cathair Mór, ba ea iad.

Bhí muintir Uí Mháil i gceannas i Laighin sa 7ú haois, sular chuir Uí Dúnlainge an ruaig orthu.  Chúlaigh siad soir ó mhaigh na Life san 8ú haois, agus lonnaigh siad feadh bhunchnoc thiar de Shléibhte Chill Mhantáin.  Is amhlaidh go raibh Gleann Ó Máil, a raibh ainmnithe astu, croílár a gcuid cumhachta.

D'fhéadfadh é go bhfuil brí "uasal" le Mál.  I dteannta le seo, bhí acu roinnt rudaí a raibh thábhacht shiombalach ag baint leo ó thaobh ríogacht na Laigean.  Molann seo uile gur cheannairí dlisteanacha na Laigean iad, ar a laghad dá dtuairim féin.

Seo a leanas ríthe Laighean de chuid Ui Mháil:
* Áed Dibchine mac Senaig, bás 593
* Crimthann mac Áedo, bás 636
* Fiannamail mac Máele Tuile, bás 680, sinsear Uí Théig, raibh ó thuaidh de chríocha Uí Mháil.
* Cellach Cualann mac Gerthide, bás 715, sinsear Uí Cheallaigh Cualann ar theorainn Átha Cliath agus Cill Mhantáin.  Tugadh go minic an t-ainm Cuala ar bhunchnoic dheisceart Átha Cliath.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Ireland's History in Maps le Dennis Walsh
* T.M.Charles-Edwards, *Early Christian Ireland* 
* Francis J.Byrne, *Irish Kings and High-Kings* 
* *The Chronology of the Irish Annals*, Daniel P. McCarthy

## Tagairtí
Fiach (airgeadas)

[mion|Fiachas poiblí in [Éire|Éirinn]]
Suim atá dlite ar dhuine amháin do dhuine eile (nó comhlacht, gnó srl) is ea **fiach**.

Comhaontú iasachta ar dliteanas é don ghnólacht  is ea **fiachas**.
[clé|mion|Fiachas poiblí  per capita %  - ráta is mó in [Éire|ÉIrinn san AE - ECFE (an Eagraíocht  um Chomhar agus Fhorbairt Eacnamaíochta

2015)]]

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
George Benson

Amhránaí Meiriceánach Afracach is ea **George Washington Benson**  a rugadh ar 22 Márta, 1943 i Pittsburgh, Pennsylvania.. 

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Ceolaire bánlíoch

Is éan é an **ceolaire bánlíoch**. Is baill d'fhine na Acrocephalidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Uí Chinnsealaigh

Rítheaghlach na Laigean ba ea **Uí Chinnsealaigh** (Meán-Ghaeilge **Uí Ceinnselaig**), a rianaigh a sinsearacht ó Éanna Cinnsealach, ar chomhaois a dúradh le Níall Noígíallach.  Dúradh fosta gur gharmhac Bhreasail Bhéalaigh é Éanda, agus i dteannta sin col ceathrar le Dúnlaing mac Éanna Niadha, sinsear eapainmneach Uí Dhúnlainge.

Faightear Uí Chinnsealaigh ar dtús sa cheantar thart timpeall Ráth Bhile, Contae Cheatharlach, agus uiscí uachtair na Sláine, ach le himeacht aimsire, brúdh ó dheas iad.  Níos déanaí, faightear iad lonnaithe i bhFearna, suíomh mhainistir Naomh *[[Máedóc]]* (bás 626 nó 632).

I dtosach, roinntí ríogacht na Laigean idir Uí Chinnsealaigh agus Uí Dhúnlainge, ach le himeacht ama, tháinig Uí Dhúnlainge ina n-aonar i gceannas.  Tar éis bhás Aodha mac Colgan (738), ní bheadh rí Uí Chinnsealaigh i réim go dtí Diarmaid mac Maol na mBó, trí chéad bliain níos deireanaí (féach Ríthe Uí Chinnsealaigh).

Bhí géag amháin den chlann, de shliocht Mhurchadha mhic Dhiarmada mhic Mhaoil na mBó, a ghlac an sloinne *mac Murchada*.  Ón géag seo bhí Domhnall Caomhánach, bunaitheoir na gCaomhánach.  Bhí géag eile ann, síolraithe ó Dhomhnall Ramhar mac Maoil na mBó, a thóg an sloinne *Ó Domhnaill*.  Bhíodh an dá ghéag seo gcónaí san iomaíocht le chéile le haghaidh ríogacht Uí Chinnsealaigh.

I measc ríthe agus pearsana Uí Chinnsealaigh agus muintireacha gaolmhara tá a leanas: 
* Brandubh mac Eachach (bás 603)
* Aodh mac Colgan (bás 738)
* Diarmaid mac Maoil na mBó (died 1072)
* Murchadh mac Diarmada (bás 1070)
* Diarmaid mac Murchadha (bás 1171)
* Aoife mac Murchadha (bás 1188)
* Art Mór mac Murchadha Caomhánach (bás 1417)

## Féach freisin
* Laigin
* Ríthe Uí Chinnsealaigh
* Caomhánach

## Foinsí
* Byrne, Francis John, *Irish Kings and High-Kings.* Batsford, Londain, 1973. 

## Tagairtí
Fraoch mac Fionnchadha

Rí na Laighean ba ea **Fraoch mac Fionnchadha** (Meán-Ghaeilge **Fráech mac Finchada**) (died 495).  Ba é de mhuintir Uí Garrchon, príomhchlann an rítheaghlaigh, an *[[Dál Messin Corb]]*.  Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair, Fionnchadh mac Garrchon (bás 485).  Bhí sé i réim idir 485 agus 495.

Insítear sna hannála gur chloígh Coirpre mac Néill na *Laigin* i gCath Thaillte  sa bhliain 494.  Tharla seo is dóigh i rith choncas Bhreá agus ghabháil Thailte ag muintir Uí Néill.  Sa bhliain 495, cloíodh agus maraíodh Fraoch ag Eochu mac Cairbre i rith dhara Cath Ghránaird, i *d[[Tethba]]*.

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Inis Faithlinn
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* *Ireland, 400-800*, pp.188, by Dáibhí Ó Cróinín *A New History of Ireland*, Iml. I, .

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Laighean
An Cheathrú Gharbh

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Cheathrú Gharbh** air:
* An Cheathrú Gharbh, Contae Chorcaí (Cill Macaibí): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Cheathrú Gharbh, Contae Chorcaí (Cill na gCros): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Cheathrú Gharbh, Contae Mhaigh Eo (Clann Mhuiris): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cheathrú Gharbh, Contae Mhaigh Eo (Buiríos Umhaill): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cheathrú Gharbh, Contae Mhaigh Eo (Tír Amhlaidh): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Cheathrú Gharbh, Contae na Gaillimhe (An Ros): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Cheathrú Gharbh, Contae na Gaillimhe (Cill Tartan): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Cheathrú Gharbh, Contae Phort Láirge: baile fearainn i gContae Phort Láirge
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Vera Lynn

Amhránaí ab ea **Dame Vera Margaret Lynn** a rugadh **Vera Welch** ar an 20 Márta 1917 in East Ham, Essex agus a fuair bás ar an 18 Meitheamh 2020. 

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna in 2020
Ceolaire ictireach

Is éan é an **ceolaire ictireach**. Is baill d'fhine na Acrocephalidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Amhrán Mhuínse

Amhrán sean-nóis is ea **Amhrán Mhuínse**, ó pheann Ghaillimheach darb ainm Máire Ní Chlochartaigh. Bean ar leaba an bháis atá i gceist san amhrán, agus í ag súil le sochraid bhreá chroíúil ina baile dúchais Muínis (i ngar do Charna). 

## Focail
**S dhá mbeinn trí léig i bhfarraige''

''Nó i sléibhte i bhfad ó thír,''

**S gan aon neach beo i mo ghaobhar ann*

*Ach raithneach glas is fraoch,*

*An sneachta dhá shéideadh anuas orm*

*'S an ghaoth dhá fhuadach dhíom,*

*'S mé a bheith ag comhrá le mo Taimín Bán*

*'S níorbh fhada liom an oíche.*


*'S a Mhuire dhílis, céard a dhéanfas mé,*

*Tá an geimhreadh seo 'tíocht fuar,*

*'S a Mhuire dhílis, céard a dhéanfas*

*An teach seo is a bhfuil ann?*

*Nach óg, a stór, a d'imigh tú,*

*Le linn na huaire breá,*

*Le linn don chuach bheith ag seinm ceoil,*

*'S gach duilliúr glas ag fás.*


*'S má bhíonn mo chlann sa mbaile a'am*

*An oíche a bhfaighidh mé bás,*

*Ó tórróidh siad go groíúil mé*

*Trí oíche is trí lá;*

*Beidh píopaí deasa cailce a'am*

*'S na ceaigeannaí is iad lán,*

*'S beidh triúr ban óg ó shléibhte ann*

*Le mé a chaoineadh os cionn cláir.*


*Is gearraí amach mo chónra dhom*

*As fíorscoth geal na gclár,*

*'S má tá Seán Ó hEidhin i Muínis*

*Bíodh sé déanta ón a láimh;*

*Bíodh mo chaipín is mo ribín inti istigh,*

*'S iad go ridheas ar mo cheann,*

*'S tabharfadh Paidín Mór go Muínis mé*

*Nó is garbh a bhéas an lá.*


*Gabháil siar thar Inse Gaine dhom*

*Bíodh an bhratach insa gcrann,*

*'S ná cuir' i Leitir Caladh mé*

*Mar ní ann atá mo dhream;*

*Ach tugaí siar go Muínis mé,*

*'N áit a gcaoinfear mé go hard,*

*Beidh soilse ar na dúmhchannaí*

*'S ní bheidh uaigneas orm ann.''

## Leaganacha
* Liadán
* Máirtín Seoighe
* Áine Ní Dhroighneáin ar fhuaimrian an scannáin Cré na Cille

## Tuilleadh léitheoireachta
* Leabhar Mór na nAmhrán, Cló Iar Chonnacht
* Blas Meala, Irish Academic Press, 1985

## Tagairtí

Catagóir:Amhráin Ghaeilge
Catagóir:Amhráin ar an sean nós
Catagóir:Iorras Aithneach
Ian Holm

B'aisteoir Sasanach é **Sir Ian Holm Cuthbert** a rugadh ar an 12 Meán Fómhair 1931 i nGoodmayes, Essex agus a fuair bás ar an 19 Meitheamh 2020. 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Básanna in 2020
Fóram Thuaisceart Éireann

Fóram  a bunaíodh sa bhliain 1996, mar chuid de phróiseas idirbheartaíochta a ba chúis le Comhaontú Aoine an Chéasta i 1998, ab ea **Fóram Thuaisceart Éireann um Idirphlé Polaitiúil**. 

Toghadh an fóram, agus toghadh cúigear ball do gach toghcheantar Parlaiminte Westminster do Thuaisceart Éireann, faoin chóras ionadaíocht chionmhar D’Hondt, bunaithe ar liosta na bpáirtithe. Bhí “breisiú” de dhá shuíochán ann freisin do na deich bpáirtí a bhain an chuid is mó de na vótaí amach; chinntigh sé seo go raibh ionadaíocht ag dhá pháirtí dílseacha a raibh baint acu le grúpaí paraimíleata. 

Is féidir liosta ball a fháil amach anseo. 

## Torthaí

Ba iad torthaí an toghcháin: 
lár|mion|529x529px

*Gach páirtí a thaispeántar.*

Nóta: Liostáladh an Páirtí Aontachtach Daonlathach ar an bpáipéar ballóide mar " Páirtí Aontachtach Daonlathach an DUP Ian Paisley "

## Liostaigh iarrthóirí
Toghadh iarrthóirí breisithe ó liostaí a chuir gach páirtí ar fáil. Bhuaigh na hiarrthóirí is airde nár bhuaigh toghchán trí dháilcheantar cheana féin na suíocháin breisithe. Bhuaigh na hiarrthóirí is airde sa phost nár bhuaigh toghchán trí thoghcheantar cheana féin na suíocháin breisithe.  

Sa tábla thíos, taispeántar na hiarrthóirí breise a toghadh tríd an liosta réigiúnach i **gcló trom**, agus taispeántar iarrthóirí a toghadh i dtoghcheantair i *gcló iodálach*. Níor toghadh iarrthóirí i ngnáthchló. 

## Tagairtí
 
Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann
Ceolaire scothghlas

Is éan é an **ceolaire scothghlas**. Is baill d'fhine na Phylloscopidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Ceolaire mion

Is éan é an **ceolaire mion** (*Sylvia nana*). Is baill d'fhine na Sylviidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Lár Uladh (Toghcheantar Tionóil)

Is toghcheantar é **Lár Uladh** de Thionól Thuaisceart Éireann. Úsáideadh den chéad uair amháin é i dtoghchán do Thuaisceart Éireann sa bhliain 1973, a toghadh Tionól Thuaisceart Éireann ag an am sin. De ghnáth roinneann sé teorainneacha le dáilcheantar Pharlaimint Lár Uladh na RA. Mar sin féin, bhí teorainneacha an dá thoghcheantar beagán difriúil ó 1983 go 1986 (toisc nch raibh teorainneacha an Tionóil fós de réir na n-athruithe a bhí i bhfeidhm sna teorainneacha Parlaiminte) agus ó 1996 go 1997, nuair a toghadh baill d’ Fhóram Thuaisceart Éireann ó na toghcheantair Pharlaiminteacha nua-tharraingthe ach bhí an 51ú Parlaimint sa Ríocht Aontaithe, a toghadh i 1992 faoi theorainneacha na dtoghcheantar 1983-95, fós i seisiún.

Ansin toghadh comhaltaí ón dtoghcheantar chuig an Coinbhinsiún ar an mBunreacht, an Tionól 1982, an Fóram 1996 agus ansin chuig an Tionól reatha ó 1998

Is é Lár Uladh an t-aon toghcheantar i dTuaisceart Éireann a chuir an líon céanna comhaltaí Tionóil ó na páirtithe céanna i ngach toghchán roimhe an toghchán sa bhliain 2017 - 3 Shinn Féin (SF), 1 An Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre (PSDLO), 1 An Páirtí Aontachtach Uladh (PAU) agus 1 An Páirtí Aontachtach Daonlathach PAD

Le haghaidh tuilleadh sonraí ar stair agus teorainneacha an toghcheantair,, féach Lár Uladh (toghcheantar Pharlaimint na RA) .

## Baill
* * ón 5 Bealtaine 2022 amach*

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann
Pápa Iúil III

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é **an Pápa Iúil III**. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1487
Catagóir:Básanna i 1555
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Frith-Phrotastúnachas
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
John Bingham, Tiarna Lucan

[mion|clé|46 sráid Belgrave, [Londain]]
Piara Sasanach i dTeach na dTiarnaí ab ea **Richard John Bingham** (a rugadh ar 18 Nollaig 1934, a d'imigh as radharc ar 8 Samhain 1974). Is fearr aithne air mar **Thiarna Lucan**, 

Théaltaigh Bingham leis, is cosúil, tar éis dhúnmharú a bhuime, Sandra Rivett, agus ionsaí fíochmhar ar a bhean chéile ag 46 Sráid Belgrave, Londain ar 7 Samhain 1974.

Reáchtáladh triail le giúiré cúpla mí níos déanaí, Fuarthas Bingham, in absentia, ciontach ar an 19 Meitheamh 1975. Ach níl a fhios againn céard a tharla go díreach agus tá go leor seafóide scríofa faoi ag an am céanna.

Eisíodh deimhniú báis ar 3 Feabhra 2016.

## Tagairtí

Catagóir:Dúnmharfóirí
Catagóir:Polaiteoirí na Ríochta Aontaithe (gan Tuaisceart na hÉireann)
Catagóir:Scannail
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Spiderman

[clé|mion|[Donald Rumsfeld|Rumsfeld sa Phentagon  i mí Aibreáin 2005 ag tabhairt faoi fheachtas,  "America Supports You" in éineacht le Spiderman agus Captain America]]
Carachtar de chuid Marvel Comics is ea **Spider-Man** (**Peter Benjamin Parker**).

## Tagairtí

Catagóir:Spider-Man
Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Catagóir:Sárlaochra
Sesame Street

Clár teilifíse do leanaí de chuid Sesame Workshop a thosaigh i 1969 is ea ***Sesame Street***. Craoladh an clár sna Stáit Aontaithe don chéad uair ar 10 Samhain 1969. 

## As Gaeilge
Thosaigh TG4 ag craoladh *'Tar ag Spraoi Sesame*" (*Spraoi Liomsa Sesame* ar dtús, nó "Play with me Sesame" i mBéarla) ar 3 Samhain 2007.  Bhí athghuthú Gaeilge déanta ar 78 eipeasóid.
clé|mion

## Tagairtí

## Féach freisin
* Fíbín
* Cúla4
* Is Eolaí Mé

Catagóir:Cláir theilifíse
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1969
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Cláir TG4
Catagóir:Cláir do pháistí
Thomas & Friends

Clár teilifíse do leanaí a thosaigh i 1984 is ea ***Thomas & Friends***.

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1984
Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine
Ceolaire barrach

Is éan é an **ceolaire barrach  (''Curruca nisoria'')**. Is baill d'fhine na Sylviidae iad. 

### In Éirinn
Chonacthas an ceolaire barrach in Inis Bó Finne i nGaillimh sa bhliain 2025. Mheas lucht faire éan gur thug an Stoirm Amy roinnt éan go hÉirinn i bhfómhar na bliana 2025  nach bhfeictear anseo go hiondúil – an ceolaire barrach ina measc.  

## Tagairtí

Catagóir:Sylviidae
Catagóir:Éin Mheiriceá Thuaidh
Juneteenth

Is féile i Stáit Aontaithe Mheiriceá é **Juneteenth** nó “Lá na Fuascailte” agus cealú na sclábhaíochta ar an 19 Meitheamh 1865 in Texas.

Lean Delaware  agus Kentucky i Nollaig 1865 nuair a achtaíodh an Trí Leasú Déag ar an mBunreacht.
clé|mion|Cuimhneachán in Austin Texax

## Tagairtí

Catagóir:Féilte
Catagóir:Sclábhaíocht
Catagóir:Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe
Ceolaire Ménétries

Is éan í an **ceolaire Ménétries** (*Sylvia mystacea*). Is baill d'fhine na Sylviidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Neda Agha-Soltan

mion|clé|Uaimh Agha-Soltan
Bean Iaránach ab ea **Neda Agha-Soltan** (‎ – *Nedâ Âghâ-Soltân*) 23 Eanáir 1983 – 20 Meitheamh 2009) a maraíodh le linn agóidí i dTehran ar 20 Meitheamh 2009.  

Taispeánadh an dúnmharú ar Twitter .... rinneadh mearscaipeadh ar an bhfíseán fiú, agus rinneadh samhailchomhartha di. Bhain an lucht agóide úsáid as na meáin sóisialta mar uirlis agóide don chéad uair riamh, chun an teachtaireacht a scaipeadh. 

## Cúlra
Toghadh Mahmoud Ahmadinejad ina Uachtarán ar Iaráin i mí Meithimh 2009.  Ach mhaígh páirtithe an fhreasúra  go raibh caimiléireacht i gceist sa phróiseas vótála.

Tharla caismirtí, agóidí agus círéibeacha i dTehran ag an am céanna. Shocraigh na fórsaí slándála an lámh láidir a úsáid ar na hagóideoirí.

## Féach freisin

* Agóidí Mahsa Amini, 2022-2023

## Tagairtí

Catagóir:Conspóidí forfheidhmithe an dlí
Catagóir:Stair na hIaráine
Catagóir:Daoine Iaránacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Daoine dúnmharaithe
Sylviidae

Is fine d’éin phasaireacha iad na Sylviidae a chuimsíonn 
70 speiceas atá roinnte ina 20 genera: Le haghaidh tuilleadh sonraí, féach Liosta de na speicis Sylviidae

## Tacsanomaíocht agus córasaíochtaí
Ba é an zó-eolaí Sasanach William Elford Leach a chum an t-ainm eolaíoch Sylviidae i leabhar treorach ar ábhar Músaem na Breataine a foilsíodh in 1820. Roimhe seo, bhí an fhine mar chuid de chluichreán ar a dtugtar ceolairí an tSean-Domhain agus ba tacsón dramhpháipéir le níos mó ná 400 speiceas éan i mbreis agus 70 genera. Mar thoradh ar dhul chun cinn maidir le haicmiú, le cabhair go háirithe ó sonraí móilíneacha, roinneadh roinnt finte nua as an ngrúpa seo. Tá fianaise ann anois go bhfuil baint níos dlúithe ag na Sylvia “ceolairí” seo le Timaliidae an tseandomhain agus dá bhrí sin is fearr a thugtar tagairt do na héin seo mar Sylviidae.
## Liosta de na géinis
* *[[Myzornis]]* – monotypic
* *[[Parophasma]]* – monotypic
* *[[Pseudoalcippe]]* – (2 speiceas). Roimhe seo sna *Illadopsis* (Timaliidae)
* *[[Horizorhinus]]* – monaitíopach.  Roimhe seo sna Timaliidae
* *[[Lioptilus]]* – monaitíopach  Roimhe seo sna  Timaliidae
* *[[Sylvia (bird)|Sylvia]]* (28 speiceas)
* *[[Lioparus]]* – monaitíopach,  Roimhe seo sna *Alcippe* (Timaliidae)
* *[[Moupinia]] -monaitíopach,  Roimhe seo sna *Chrysomma*
* *Fulvetta* – typical fulvettas (8 speiceas). Formerly in *Alcippe* (Timaliidae)
* *Chrysomma* – (2 speiceas).  Roimhe seo sna Timaliidae
* *Rhopophilus* – (2speiceas).  Roimhe seo sna Cisticolidae
* *Chamaea* – monaitíopach,
* *Conostoma* –monaitíopach Roimhe seo sna Paradoxornithidae; 
curtha go triaileach anseo
* *Cholornis* – (2speiceas). Roimhe seo snaParadoxornithidae;
* *Sinosuthora* – (6 speiceas).Roimhe seo sna Paradoxornithidae;
* *Suthora* – (3 speiceas). Roimhe seo sna Paradoxornithidae;
* *Neosuthora* – monaitíopach, Roimhe seo sna Paradoxornithidae;
* *Chleuasicus* –monaitíopach, Roimhe seo sna Paradoxornithidae;
* *Psittiparus* – (4 speiceas). Roimhe seo sna Paradoxornithidae;
* *Paradoxornis'' – (3 speiceas).Roimhe seo sna Paradoxornithidae

## Tagairtí


Catagóir: Finte na n-éan
Pápa Marcellus II

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é **an Pápa Marcellus II** (6 Bealtaine 1501 - 6 Bealtaine 1555). 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1501
Catagóir:Básanna i 1555
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Frith-Phrotastúnachas
Catagóir:Pápaí Iodálacha
Willie Thorne

Iar-imreoir snúcair gairmiúil ab ea **William Joseph Thorne **, a rugadh ar an 4 Márta 1954 i Leicester, Sasana agus a fuair bás ar an 17 Meitheamh 2020.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí snúcair na Sasana
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Básanna in 2020
Xiang Zhongfa

Bhí **Xiang Zhongfa** ar cheann de na ceannairí sinsearacha luatha i bPáirtí Cumannach na Síne (PCS). (Sínis shimplithe:向忠发  Sínis thraidisiúnta: 向忠發 ; pinyin:  Xiàng Zhōngfǎ 1879 – Meitheamh 24, 1931 ) . 

## Luathshaol
Rugadh Xiang i 1879 do theaghlach bocht a bhí ina gcónaí i Hanchuan, Hubei. D'éirigh sé as an mbunscoil chun bogadh lena thuismitheoirí go teach a shinsear i Hubei. Nuair a bhí sé 14 bliana d’aois, rinneadh printíseach de i monarcha airm i gcontae Hanyang, i Wuhan. 

Nuair a dhún an mhonarcha, fuair Xiang obair mar sheirbhíseach i Jiangxi. Trí bliana ina dhiaidh sin, mhol a fhostóir dó obair do chuideachta lín i Wuhan. Fuair sé ardú céime go 'dara máta' agus ceithre mhí ina dhiaidh sin rinneadh 'príomh-mháta' de tar éis dhá bhliain. 

Tar éis roinnt blianta, d’aistrigh Xiang go long de chuid na cuideachta líneála mór Han Zhiping. Toghadh é mar cheannaire ceardchumann saothair mar gheall ar a litearthacht agus a ghníomhaíocht i ngluaiseachtaí oibrithe. I 1921, rinneadh Xiang mar Leas-Chathaoirleach ar aontas saothair Han Zhiping agus chuaigh sé isteach i bPáirtí Cumannach na Síne. 

## Mar a tháinig sé i gcumhacht
Le linn na Sluaíochta Tuaisceartaí, ghlac arm  

Pháirtí Náisiúnach na Síne (an Kuomintang nó KMT) seilbh ar chodanna áirithe de Hubei agus mháirseáil siad i dtreo Wuhan. D'eagraigh Xiang agus Xu Baihao oibrithe le haghaidh stailceanna i gcoinne na dtaoiseach cogaí áitiúil agus bhunaigh siad Aontas Saothair Chúige Hubei, ag cabhrú go mór leis an arm KMT. Tar éis do cheanncheathrú Pháirtí Chumannaigh  na Síne a bhogadh go Wuhan, toghadh Xiang ina bhall de Lárchoiste an  Pháirtí Chumannaigh as a obair mhór ar son na cúise. Bhí Xiang ansin i measc na ngníomhaithe oibrithe ba shuntasaí, in éineacht le Su Zhaozheng, Wang Hebo agus Deng Pei .

## Tagairtí

* *Doiciméid Lár-Choiste an chontrapháirtí lárnaigh* 
* *Litir Xiang chuig Bukharin* 
* Gao Meitheamh. *Roinnt saincheisteanna maidir le lochtú Xiang* 
* *Saothair Roghnaithe Zhou Enlai*

Catagóir:Básanna i 1931
Catagóir:Daoine a rugadh i 1879
Ríthe Uí Chinnsealaigh

Géag na *[[Laigin|Laigean]]* ba ea **Uí Chinnsealaigh** (Meán-Ghaeilge **Uí Cheinnselaig**) a bhí i gceannas i ndeisceart an chúige.  Leath-neamhspleách a bhí siad ar a dtiarnaí sa tuaisceart, agus sholáthraigh siad Ríthe na Laighean ó am go ham.

Seo a leanas páirt-liosta de ríthe Uí Chinnsealaigh, tiomsaithe ón Leabhar Laighneach agus Annála Uladh.

* Énnae Cennsalach 
* Crimthann mac Énnai (bás 483)
* ...
* Nath Í mac Crimthainn
* Óengus mac Feidlimid
* Fáelán Senchustul
* Éogan Cáech mac Nath Í 
* Muiredach mac Óengusa
* Fáelán mac Síláin
* Echu mac Muiredaig
* Forannán mac Máel Udir
* ...
* Brandub mac Echach (bás 605)
* Rónán mac Colmáin (bás 624)
* Crundmáel Bolg Luatha mac Áedo (bás 628)
* Colgu Bolg Luatha mac Crundmaíl (bás 647)
* Crundmáel Erbuilc mac Rónáin (bás 656)
* Cummascach mac Rónáin (bás 672)
* Bran Ua Máele Dúin (bás 712)
* Cú Chongelt mac Con Mella (bás 724?) 
* Laidcnén mac Con Mella (bás 727)
* Élothach mac Fáelchon (bás c. 734)
* Áed mac Colggen (bás 738)
* Sechnassach mac Colggen (bás 746/747)
* Cathal mac Cináeda (bás 758)
* Donngal mac Laidcnén (bás 761)
* Dub Calgaid mac Laidcnén (bás 769) 
* Cennselach mac Brain (died 770)
* Eterscél mac Áeda (bás 778)
* Cairpre mac Laidcnén (bás 793)
* Cellach Tosach mac Donngaile (bás 809)
* Cathal mac Dúnlainge (bás 819)
* Cairpre mac Cathail (bás 819)
* Echtigern mac Guaire (bás 844) 
* Cellach mac Guaire (bás 858)
* Tadg mac Diarmata (bás 865)
* Donnacán mac Cétfada (bás 869)
* Cairpre mac Diarmata (bás 876)
* Riacán mac Echtigern (bás 893)
* Fáelán mac Guaire (bás 894)
* Dub Gilla mac Etarscéoil (bás 903)
* Tadg mac Fáeláin (bás 922)
* Cináed mac Cairpri (bás 935)
* Bruatur mac Duibgilla (bás 937)
* Cellach mac Cináeda (bás 947)
* Echtigern mac Cináeda (bás 953)
* Donnchad mac Taidg (bás 965)
* Domnall mac Cellaig (bás 974)
* Muiredach mac Riain (bás 978)
* Bruatar mac Echtigern (bás 982)
* Diarmait mac Domnaill (bás 996)
* Donnchad Mael na mBó (bás 1006)
* Diarmait mac Máel na mBó (bás 1072)

## Féach freisin
* Ríthe na Laighean
* Leabhar Laighneach
* Annála Uladh

## Foinsí
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* *Leabhar Laighneach*, Iml. 1, *[https://celt.ucc.ie//published/G800011A/text027.html Rig Hua Cendselaig]*

## Tagairtí