open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leòdhas

Tá **Leòdhas** nó **Eilean Leòdhais** ina pháirt d'Inse Ghall, Comhairle nan Eilean Siar. Is é Leòdhas an t-oileán is mó sna h-Eileanan Siar. Is é Steòrnabhagh an t-aon baile ar an oileán, le níos mó ná 5,000 duine air.

Tá Leòdhas ina pháirt den oileán céanna is atá na Hearadh. *Eilean an Fhraoich* a thugtar ar Leòdhas i gcomhthéacsanna cultúrtha áirithe.

## Bailte agus sraidbhailte

* An t-Acha Mór, Adabroc, Aiginis, Áird an Rubha, Airidh a' Bhruaich, Ath Transa, Àrnol
* Am Bac, Baile an Truiseil, Barabhas, Bràgar, Bráigh na h-Aoidhe, Bréascleit, Brocair, Brú, Bruach Máiri, Bail' Úr Tholastaidh, Baile an Truiseil, Borghastan, Borgh, Breacleit, Bréibhig, Bréinis
* Calanais, Càrlabhagh, Cníp, An Cnoc, Col, Crosabost, Na Cóig Peighinnean, Ceann nam Buailtean, Cabharstaigh, Calabost, An Cnoc Árd
* Dail bho Thuath, Dail-bho-Dheas
* Eórapaidh, Eadar Dhá Fhadhail
* Na Fleisirean
* Gearraidh na h-aibhne, An Gleann Úr, Grabhar, Griais, Na Gearrannan, Garrabost
* Lacasdal, Líonal, Liúrbost
* Mealasta, Mealabost
* Nis
* A' Pháirc, Port nan Giúran, Port Mholair, Pabail
* Rèinigeadal
* Sanndabhaig, Siabost, Siadar an Rubha, Sgiogarstaigh, Steinnis
* Tábost, Tolm, Tolastadh bho Thuath, Tunga, An Taobh Siar, Tuimisgearraidh
* Úig

## Cultúr
clé|200px|thumb|Leòdhas
* Comhairle nan Eilean Siar, Cnoc Ceann á Gharaidh, Cnoc Filibhir Bheag, Ceann Hulavig, Crann-nan-gad, Caisteal Leòdhais, Colaisde a' Chaisteil, Clach an Truiseil
* Na Dromannan, Dún Chárlabhaigh, Dùn Èistean
* Fir Fichille Leódhasach
* Rudha Tiompan
* Seonaidh, Stac Dhómhnaill Chaim, Sgoth Niseach, Stein-a-Cleit
* Tursachan Chalanais, Tursachan, Teampull Mholuaidh, Tí dubh

## Tíreolaíocht

* Camas Úig, An Cuan Sgíth
* Éireasort
* Gleann Bhaltois
* Loch Shiphoirt, Langabhat, Na Lochan a Tuath, Loch Róg
* Port Stoth
* An Rubha, Rubha Robhanais
* Steall Abhainn na Cloich

## Oileáin

* Beárnaraigh Mór, Beárnaraigh Beag, Bearasaigh, Bhacsaidh 
* Campaigh, Ceabhaigh, Cealasaigh
* Eilean Chaluim Chille, Eilean Liubhaird, Eilean Stocainis, Na h-Eileanan Seunta, Eilean Phabail, Eilean Chearstaidh, Eilean Mhealasta
* Fuaigh Beag, Fuaigh Mór, Flodaigh, Flodaigh, Loch Róg
* Pabaigh Mór
* Rainis Eilean Mór
* Seanna Chnoc

## Daoine aitheanta
* Sìne NicFhionnlaigh (Jean Finlayson), a chum an t-amhrán "Fear a' bhàta" .
* Màiri Anna NicLeòid, 1912–2000 (Mary Anne MacLeod), máthair an fhír ghnó agus Uachtarán na Stát Aontaithe Donald Trump
* Alasdair White, an fidléir

## Naisc Sheachtracha

* Leòdhas 

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Leódhais
Barraigh

[right|200px|thumb|Radharc ar [Bàgh a' Chaisteil|Bàgh a' Chaisteil]]
Tá **Barraigh** nó **Eilean Bharraigh** suite ar an taobh ó dheas d'Inse Ghall, Comhairle nan Eilean Siar, agus is oileán beag é atá seacht míle ar fhad. Céiliúrann ainm an oileáin misinéir Éireannach, darbh ainm Naomh Fionnbarra. De réir traidisiúin, tháinig Fionnbarra go hAlbain le Colm Cille.

Tá caladh maith ag Bàgh a' Chaisteil ar thaobh deas an oileáin, ar a bhfuil cairéal agus droichead tógála. Fuair an cuan a ainm ó Chaisteal Chiosmuil, seanchathair Mhic Néill.

De réir daonáireamh 2011 bhí 761(62%) cainteoirí Gaeilge na hAlban.

## Bailte

* Allathasdal, Aird Mhór
* Bàgh a' Chaisteil, Bágh-a-Tuath, Bréibhig

## Stair

* Caisteal Chiosmuil, Clan MacNeil

## Cultúr

* Féis Bharraigh
* Sgoil Bágh a Chaisteil
* Whisky Galore
 
## Tíreolaíocht

* Arnamuil
* Bioruaslam, Beárnaraigh
* Sheabhal

## Oileáin

* Bhatarsaigh 
* Calbhaigh, Ceann a' Gháraidh
* Eirisgeidh
* Flodaigh, Fúideigh, Fiaraidh
* Gioghaigh
* Lingeigh
* Maol Dómhnaich, Miughalaigh 
* Orasaigh
* Pabaigh
* Sanndraigh 
* Theiliseigh

## Tagairtí

 
## Naisc Sheachtracha

* Barraigh 

Catagóir:Na hOileáin Siar
*
Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Volapük

Is teanga shaorga í **Volapük** nó **Volapúicis**, a chum an sagart Caitliceach Johann Martin Schleyer idir 1879 agus 1880. De réir Schleyer, d'iarr Dia air i mbrionglóid teanga idirnáisiúnta a chruthú. 

## Stair

mion|clé|200px|Suaitheantas Volapük

Bhí trí choinbhinsin Volapük ann:-
* 1884 Friedrichshafen
* 1887 München
* 1889 Paris
Labhraíodh Gearmáinis sa chéad dá choinbhinsin ach níor labhair siad ach Volapük ag an tríú coinbhinsin. 

Meastear go raibh 283 chlub, 25 iris i Volapük nó faoin teanga agus 316 théacsleabhar i 25 theanga sa bhliain 1889. Meastar anois (2009) go bhfuil idir 20 agus 30 chainteoirí Volapük ar domhan. Díríodh aird an phobail ar theangacha eile ag deireadh an 19ú céad agus ar aghaidh, go háirithe ar Esperanto, Ídis and Interlingua - teangacha le níos lú gutaí agus le fuaimniú atá níos éasca do chainteoirí Béarla agus Spáinníse.

## Volapük nulik 'Volapük nua-aimsireach'
Sna 1920í, rinne Arie de Jong leasuithe ar an teanga, le deoin na gceannairí den ghrúpa beag de chaointeoirí Volapük, agus d'fhfoilsigh sé na leasuithe sin i 1931. Ghlacadh leis na leasuithe sin ag na cainteoirí. Rinne de Jong an gramadach níos simpí; scrios sé foirmeacha briathrach nach raibh in úsáid, agus d'ahtraigh sé na forainmneacha agus iarmhíreanna briathartha chun gnéasachas a sheachaint. Thug sé ar ais an foínéim  agus d'úsáid sé é chun roinnt moirféim níos inaitheanta a dhéanamh. Mar shampla, d'athraíodh *lömib* 'báisteach' go *rein*.

Bhí athbheochán gairid ag Volapük san Ísiltír agus sa Ghearmáin faoi stiúradh de Jong, ach cuireadh an teanga faoi choisc (in éineacht le teangacha cruthaithe eile) i dtíortha faoi smacht na Naitsíoch, agus níor athghabh sí.

## Litriú agus fuaimniú

Nóta: Ní féidir *ä*, *ö*, ná *ü* a athrú go foirmeacha mar *ae*, *oe*, agus *ue* mar is féidir a dhéanamh sa Ghéarmáinis.

Níl défhoghar ar bith i Volapük; tá fuaim ag gach guta.

## Eiseamláir

### [[Ár nAthair]] (paidir)

## Naisc sheachtracha
* Flenef bevünetik Volapüka / Muintearas Idirnáisiúnta na Domhanteanga

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha idirnáisiúnta shaorga
Muile

Is oileán é **Muile**, nó **An tOileán Muileach**, atá sna hOileáin Istigh, Earra-Ghàidheal agus Bòd. Is é an ceathrú hoileán is mó amach ó chósta na Breataine Móire. Is é Tobar Mhuire a phríomhbhaile, agus is é Creag an Iúir an dara baile is mó ann. Tá Muile gar d'Í Chaluim Chille, Tiriodh, Ulbha, agus Cola.

## Bailte

* Áird Tunna, Aiseag Ulbha
* Bun Easain
* Calgarraidh, Creag an Iubhair, Cnoc na Fennaig, An Cnocan, Ceann na Trágha
* Fionnphort, Finnsinis
* Locha Buidhe
* An Sàilean
* Tobar Mhoire
* Uisgean

## Sleibhte
* 
## Tíreolaíocht

* Beinn Mhór 
* Camas Tuath, Colbhasa Beag
* Dún da Ghaoithe, Dubh Artach
* Eas an Stocair, Eas Dubh, Eas Fors, Eas Mór, Eas na Dabhaich, Easan Labhar, Eileán Earraid, Eòrsa
* Gòmastra
* Inis Choinnich, Í Chaluim Chille
* Loch Na Caol
* Loch-a-Tuath
* An Ros Mhuileach
* Stafa, An Sgeir Mhór
* Na Torrain

## Stair

* Caisteal Dhubhairt 

## Gailearaí


File:Duart Castle.jpg|Caisteal Dhubhairt.
File:TobermoryMull.jpg|Tobar Mhoire.
File:Mull.jpg|Sunda Muile.


## Naisc Sheachtracha

* Muile 

Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Catagóir:Muile
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Diùra

Is oileán é **Diùra** in Earra-Ghàidheal agus Bòd na hAlban agus is ceann de na hOileáin Istigh é.
Is é Taigh na Creige a phríomhbhaile. De réir dhaonáirimh na bliana 2001 bhí 188 daoine ina gcónaí ann.

## Bailte

* Taigh na Creige

## Tíreolaíocht

* Beinn an Óir, Beinn a' Chaolais, Beinn Shiantaidh
* Coire Bhreacain, Caol Íle
* Eas Allt an Tairbh, Eas an Fhamhair, Eas nan Coireachan 
* Feolin
* An Linne Rosach
* Sgurr na Cíche, Sgarba

## Gailearaí


File:Papsofjura1.jpg|Caol Íle.
File:Beinn Shiantaidh from the south.jpg|Beinn Shiantaidh.
File:SunsetOverThePaps.jpg|Beinn an Óir agus Beinn Shiantaidh.


## Naisc sheachtracha

* Leir-chunntas na h-Alba 
* Diùra 

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Istigh
Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Catagóir:Diùra
Hedd Wyn

B'é **Hedd Wyn** an t-ainm fileata a bhí ar an bhfile Breatnach **Humphrey Ellis Evans** (13 Eanáir 1887 – 31 Iúil 1917). Dhealródh sé gur "Síocháin Bhán" an t-aistriúchán Gaeilge is gaire don ainm.

## Saol agus saothar
B'as Trawsfynydd/Sír Feirionydd i dTuaisceart na Breataine Bige ó dhúchas do Hedd Wyn. Rugadh é i 1887, mac le Máire agus Evan Evans. Tar éis freastal ar an scoil áitiúil, d'oibrigh sé sa bhaile lena athair, a bhí ina fheirmeoir. Ghlac Hedd Wyn páirt sa Chéad Chogadh Domhanda agus maraíodh sa chogaíocht é ar an 31 Iúil 1917. Bhuaigh sé Eisteddfod Náisiúnta na Breataine Bige i mBirkenhead i 1917 d'Óid a scríobh sé, cé gur maraíodh sé mhí roimhe sin in Ypres é.

## Oidhreacht
Scríobh an file Roibeard Williams sraith ar leith i gcuimhne do Hedd Wyn, ag tosú leis an líne "Y bardd trwm dan bridd tramor" ("an file faoi ithir eachtrannach trom"). Cuireadh suas cuimhneachán dó, a nocht a mháthair, i lár Trawsfynydd i 1923. Dealbh práis atá sa séadchomhartha.

## An scannán ''Hedd Wyn''
Rinne an stiúrthóir Paul Turner scannán faoi Hedd Wyn den teideal céanna i 1992 agus ainmníodh é le haghaidh Oscar don chatagóir "Scannán Eachtrannach is Fearr". Is ag an aisteoir Huw Garmon a bhí an príomhról sa scannán sin. Taispeánadh an scannán ar TG4 roinnt blianta ó shin.

Catagóir:Scríbhneoirí Breatnacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1887
Catagóir:Básanna i 1917
Packie Bonner

Iar-chúl báire sacair is ea **Patrick Joseph Gary "Packie" Bonner**, a tháinig ar an saol i gContae Dhún na nGall ar an 24 Bealtaine 1960. D'imir sé a chuid peile don fhoireann Albanach Celtic F.C. agus bhí gairmréim fhada agus rathúil aige ag imirt le foireann idirnáisiúnta Phoblacht na hÉireann chomh maith. Bhí sé ina chnámh droma na bhfoirne a shroich Euro '88 agus na Coirn Domhanda sna blianta 1990 agus 1994. Cuimhnítear é ach go háirithe don chluiche in aghaidh na Rómáine sa bhliain 1990 inar shábháil sé an cic pionóis cinniúnach, rud a chuir an fhoireann tríd go dtí an babhta ceathrúcheannais chun aghaidh a thabhairt ar an Iodáil. 

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Daoine beo
Glenn Whelan

mion|clé|Glenn Whelan
Is imreoir sacair é **Glenn Whelan**, a rugadh ar an 13 Eanáir 1984 i mBaile Átha Cliath. Imríonn se sacar le Stoke City sa Premier League i Sasana agus le foireann náisiúnta Phoblacht na hÉireann. Sular bhog sé go Stoke d'imir sé le Manchester City (cé nár imir sé cluiche sraithe ar bith ann) agus le Sheffield Wednesday. I lár na páirce a imríonn sé de ghnáth.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Daoine beo
Paul Schuster

Scríbhneoir Gearmáinise ón Rómáin ab ea **Paul Schuster**. Rugadh i Sibiu (Gearmáinis: *Hermannstadt*) sa bhliain 1930, agus fuair sé bás i mBeirlín ar an 5 Bealtaine 2004. Scríobh sé mór-úrscéal, nó sraith úrscéalta beaga, faoin teideal *Fünf Liter Zuika*, inar chardáil sé saol an mhionlaigh Ghearmánaigh sa Rómáin ó na laethanta i ndeireadh an Chéad Chogadh Domhanda, nuair a thit an cúige leis an Rómáin, go deireadh an Dara Cogadh Domhanda. 

Bhí sé cairdiúil leis an scríbhneoir Lucsamburgach Josy Braun, agus é den bharúil go raibh a chanúint - canúint Shacsanach na Trasalváin - iontach cosúil leis an Lucsambuirgis. I ndiaidh dó aistriú go Beirlín, ba mhinic a thagadh Schuster ar cuairt go Lucsamburg.

## Tagairtí

## Léigh freisin
* Schuster, Paul: *Fünf Liter Zuika*. Roman in sieben Teilen. Schiller Verlag, Hermannstadt/Sibiu, An Rómáin 2009. ISBN 978-3-941271-14-2

Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna in 2004
Catagóir:Scríbhneoirí Gearmánacha
Alexander Hamilton

Ba theoiricí polaitiúil agus státaire Meiriceánach é **Alexander Hamilton ** (11 Eanáir 1755 [a cheaptar] – 11 Iúil 1804). 

## Luathshaol
Rugadh Hamilton ar oileán Nimheas, coilíneacht Bhriotanach i Muir Chairib. 
mion|300x300px|"Alexander Hamilton (1757-1804) in the Uniform of the New York Artillery" by Alonzo Chappel (1828-1887)
Chuaigh sé san arm Meiriceánach nuair a bhris an Cogadh Réabhlóideach amach. Tháinig sé ar an tuairim go mbeadh rialtas lárnach láidir de dhíth ar an phoblacht nua. 

Bhí Hamilton ar na húdair a scríobh na Páipéir Fheidearálacha, a chabhraigh go mór le cúis an bhunreachta nua a bhaint amach. 

## Rialtas
Faoin Uachtarán George Washington, rinneadh an chéad rúnaí ar státchiste Mheiriceá de. 

Bhí tionchar mór ag Hamilton ar fhorbairt an náisiúin nua ach chuaigh sé i gcoimhlint le Thomas Jefferson, a bhí go láidir ar son cearta na stát aonar, agus ansin le hAaron Burr, polaiteoir uaillmhianach as Nua-Eabhrac. 
clé|mion|277x277px

## Bás
Fuair Hamilton bás i ndiaidh a bheith gortaithe i gcomhrac aonair le Burr.
mion

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1755
Catagóir:Básanna i 1804
Catagóir:Airí Rialtais na Stát Aontaithe
Catagóir:Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Eolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Fealsúna Meiriceánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Náisiúnaithe
Catagóir:Preispitéirigh
Catagóir:Réabhlóidithe
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí as Cathair Nua-Eabhrac
Bro Gozh ma Zadoù

Is é ***Bro Gozh ma Zadoù*** (nó "Seantír m'Aithreacha") amhrán náisiúnta na Briotáine. Tá an fonn céanna leis is atá le hamhrán náisiúnta na Breataine Bige. B'é an file Briotánach Taldir Jaffrenou a scríobh an roscamhrán sa bhliain 1897 in aois a 18 bliana. Rugadh Taldir Jaffrenou sa Bhriotáin sa bhliain 1879. Mac le dlíodóir ab ea é.

## Na Focail

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*  Cáithníní ar lucht tacaíochta na Breataine Bige!

Catagóir:Stair na Breataine Bige
Catagóir:Amhráin Náisiúnta
Catagóir:An Bhriotáin
Live at the Point

Albam beo leis an gceoltóir Éireannach Christy Moore is ea **Live at the Point**, a rinneadh os comhair lucht féachana mór in Áras an Phointe i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1994. Tógadh na rianta as sraith de cheolchoirmeacha a sheinn sé sa bhliain seo.

## Clár
# Welcome To The Cabaret
# Natives
# Fairytale Of New York
# Delirium Tremens
# Black Is The Colour
# Missing You
# Cliffs Of Dooneen
# Well Below The Valley
# Go Move Shift
# Casey
# Ride On
# Knock
# Joxer Goes To Stuttgart
# Nancy Spain

## Ceoltóirí
* Christy Moore: giotár fuaimiúil, guth, bodhrán

Catagóir:Albaim beo
Catagóir:Ceol traidisiúnta na hÉireann
Páirtí Náisiúnta Daonlathach Forásach

Páirtí polaitiúil Éireannach ab ea an **Páirtí Náisiúnta Daonlathach Forásach** *(Béarla: National Progressive Democrats)*. Páirtí beag den eite chlé a bhí ann.

### Stair
Bhunaigh Nollaig de Brún agus Jack McQuillan an páirtí ar bhunús sóisialach sa bhliain 1958. 

Chuireadar an-bhrú ar rialtas Fhianna Fáil ag cur ceisteanna agus ag iarraidh díospóireachtaí go dtí gur athraíodh na rialacha d’aon turas chun a leithéid a chosc ar aon pháirtí nach raibh seachtar teachtaí acu.  Pléadh 9 rún in am comhaltaí príobháideacha sa Dáil idir 1958 agus 1961, 7 dóibh ón mbeirt. Chuir siad 1400 ceisteanna sa Dáil sna blianta 1961 agus 1962, 17% den iomlán. Thug Seán F. Lemass an "fíor-fhreasúra" orthu. Ach ba mhinic an masla ‘Ask Khrushchev’ a chaitheamh leo sa Dáil – tagairt do cheannaire an Aontais Shóivéadaigh.

Níor tháinig méadú ar thacaíocht an pháirtí d'ainneoin na hoibre a chuir an bheirt i gcrích sa Dáil. Áth-thoghadh an bheirt in olltoghchán 1961. Díscoireadh an páirtí sa bhliain 1963 nuair a chuaigh an bheirt isteach i bPáirtí an Lucht Oibre.

## Féach freisin

* Nollaig de Brún 
* Jack McQuillan

## Tagairtí

Catagóir:Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1958
An Réabhlóid Nicearaguach

[mion|Cothrom deich mbliana deireadh an [deachtóireacht i Managua]]

Tugtar **an [[Réabhlóid]] Nicearaguach** (*Revolución Nicaragüense*) ar an troid in aghaidh an deachtóireacht Somoza i rith na 1960í agus na 1970í agus obair an rialtas Sandinista i rith na 1980í. Bhí an Frente Sandinista de Liberación Nacional (FSLN) an páirtí is mó san réabhlóid. Thug rialtas na Stáit Aontaithe go leor cabhair go na Contras, a bhí ag troid in aghaidh an réabhlóid.

mion|left|Brat an FSLN

## Tagairtí

Catagóir:Nicearagua
*

Catagóir:Réabhlóidí cumannacha
An Phatagóin

Ceantar tíreolaíoch i Meiriceá Theas is ea **an Phatagóin** a shíneann ón tSíle ar fud na nAindéis agus tríd an Airgintín freisin. 

## Tíreolaíocht
Ar thaobh na Síle de na hAindéis Phatagónacha, leathnaíonn sí ó dheas de dhomhanleithead 42° Theas, agus áirítear léi an chuid theas de roinn pholaitiúil Los Lagos agus ceantracha Aysén agus Magallanes (seachas an chuid sin den Antartach atá á éileamh ag an tSile). Ar thaobh na hAirgintíne de na hAindéis Phatagónacha, leathnaíonn sí ó dheas de na haibhneacha Neuquén agus Río Colorado, lena n-áirítear na stáit Neuquén, Río Negro, Subut, Santa Cruz, an Tír Fhuar agus an chuid theas de Chúige Buenos Aires. Díorthaítear "Patagóin" ó na Patagones, an t-ainm a bhí ar na chéad daoine a shroich an áit na mílte bliain ó shin.

San Airgintín, roinntear an Phatagóin i gceithre cúigí:
# Neuquén: 94,078 km ², idir na haibhneacha Limay agus Nequen, a leathnaíonn ó dheas feadh an chladaigh thuaidh go Loch Nahuel-Huapi, agus beagán ó thuaidh chun na habhann Colorado.
# Río Negro: 203,013 km ² idir an Atlantach agus na hAindéis, idir Nequen agus domhanleithead 42 ° Theas.
# Subut: 224,686 km ², idir 42 ° agus 46 ° Theas.
# Santa Cruz: 243,943 km ², ar an teorainn idir Chubut agus an tSile.

Idir 1865 agus 1912, tháinig daoine ón mBreatain Bheag chun lonnaithe sa Phatagóin. "Y Wladfa" ("An Choilíneacht") a thugtar ar an togra sin. Tá roinnt cainteoirí Breatnaise fós i gcúige Subut sa lá atá inniu ann. Déantar iarrachtaí leis an mBreatnais a choinneáil beo san áit.

## Íomhánna

File:Glaciar Perito Moreno (Argentina).jpg|Oighearshruth Perito Moreno (an Airgintín)
File:Base del Cerro Catedral en Bariloche. (Patagonia Argentina) 01.JPG|Cerro Catedral (ionad saoire geimhridh)
File:Ballenas en Península Valdès.jpg|Leithinis Valdes 
File:Ushuaia6a (js).jpg|Ushuaia, Tierra del Fuego


## Tagairtí

Catagóir:An Phatagóin
Uibhist a Tuath

[mion|clé|180px|[Landsat Uibhist a-Tuath]]

Is é** Uibhist a Tuath** an deichiú hoileán Albanach is mó agus an tríú hoileán déag is mó mórthimpeall na Breataine Móire. Tá achar de 117 míle cearnach (303 km2) aige, mar sin. tá sé beagán níos lú ná Uibhist a Deas. Tá Uibhist a Tuath ceangailte le Beinn na Faoghla le cabhsa trí Eilean Ghriomasaigh agus le Beàrnaraigh agus leis a' Bhaile Shear le cabhsa eile.
Tá an t-oileán mín réidh, ach amháin san oirdheisceart, agus tá flúirse portach, cnoc agus lochanna ann.
Tá níos mó ná leath an oileáin clúdaithe le uisce. Tá meascán d' fhíor-uisce agus de sháile ins an chuid is mó de na lochanna agus tá seo ag soláthair gnáthóige ilchineálaí do na héin agus d'ainmhithe eile. Is é Uibhist a-Tuath suite i gComhairle nan Eilean Siar. I 2011 bhí 887 (61%) cainteoirí Gaeilge na hAlban.

## Sráidbhailte

* Cáirinis
* Loch nam Madadh
* Port nan Long
* Solas

## Oileáin

* Beárnaraigh na Hearadh
* Eilean Chirceboist 
* Oileán Dómhnuill

## Tíreolaíocht

* Loch Sgadabhagh

## Stair

* Barpa Langais 
* Dún Scolpaig 
* Fir Bhreige
* Pobull Fhinn
* Teampull na Trionaid

## Naisc sheachtracha
* Uibhist a-Tuath 
* Raon-glèidhteachais Bhaile Raghnaill
* Taigh Chearsabhagh
* Uist Outdoor Centre 

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Uibhist a Tuath
Vladimir Vysotsky

thumb|228px|
Amhránaí, scríbhneoir amhrán, file agus aisteoir Sóivéadach agus Rúiseach ba ea **Vladimir Semyonovich Vysotsky** (Rúisis:Влади́мир Семёнович Высо́цкий, 25 Eanáir 1938 i Moscó - 25 Iúil 1980 Moscó). Bhí tionchar ollmhór aige ar chultúr na Rúise. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1938
Catagóir:Básanna i 1980
Catagóir:Aisteoirí Rúiseacha
Catagóir:Amhránaithe Rúiseacha
Catagóir:Amhránaithe Rúisise
Catagóir:Amhránaithe is scríbhneoirí
Catagóir:Cumadóirí Rúiseacha
Catagóir:Daoine as Moscó
Catagóir:Daoine Sóivéadach
Catagóir:Filí Rúiseacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Giotáraithe
Bàgh a' Chaisteil

Is é **Bàgh a' Chaisteil** príomh-bhaile Bharraigh, Comhairle nan Eilean Siar. Tá Caisteal Chiosmuil suite ar chreig sa bhá.

## Tagairtí

Catagóir:Barraigh
Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
An Áise Bheag

250px|thumb|Léarscáil na Tuirce, lena n-áirítear an AnatólGo clasaiceach, is í **an Áise Bheag** an t-ainm a tugadh don chuid sin de mhór-roinn na hÁise gurb ionann é agus críocha na Tuirce sa lá atá inniu ann. Tá sé suite idir an Muir Dhubh sa tuaisceart, an Mheánmhuir sa deisceart agus an Mhuir Aegea san iarthar agus sléibhte Chordastán.

Catagóir:An Áise
Catagóir:An Tuirc
Catagóir:Tíreolaíocht
Èirisgeigh

Is oileán é **Eirisgeigh** sna hOileáin Siar, Comhairle nan Eilean Siar, de chuid thuaisceart na hAlban. Tá ainm an oileáin díorthaithe ón tSean-Lochlannais i gcomhair "Inis Eric". Luíonn sé idir Uibhist a Deas agus Barraigh agus é ceangailte le Uibhist a Deas le cabhsa a osclaíodh sa bhliain 2001. Sa bhliain chéanna rinneadh teirminéal farantóireachta as i gcomhair taistil idir Uibhist a Deas agus Barraigh. Taistealaíonn long fharantóireachta Caledonian MacBrayne idir Ceann a' Gháraidh in Eirisgeigh agus Aird Mhór i mBarraigh. Tógann an trasnú thart ar 40 nóiméad. Bhí 133 duine ag cur fúthu ar an oileán sa bhliain 2001. Bhí Gaoluinn na hAlban ag 79% don daonra ag an am. 

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Stair na hAlban
Catagóir:Seacaibíteachas
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Hiort

Is oileánra iargúlta iad na hoileáin a nglaoitear ** Hiort** orthu, agus tá siad suite 41 mìle (68 ciliméadar) siar amach ó Beinn na Faoghla in Inse Ghall na hAlban.
Is ann atá na hoileáin is faide siar sna hOileáin Siar. Is é Hiort an t-oileán is mó díobh, agus tá a aillte mara níos airde ná na haillte eile sa Ríocht Aontaithe. Tá na hoileáin seo i limistéar riaracháin Chomhairle nan Eilean Siar. 
 
Bhí daoine ina gcónaí go buan san oileán le dhá mhíle bliain ar a laghad.
Níor fhás a dhaonra níos mó ná 180 is dócha agus is cinnte nach mó ná 100 tar éis na bliana 1851). Aistríodh an daonra iomlán amach as an oileán sa bhliain 1930. Faoi láthair, ní bhíonn ach pearsanra míleata lonnaithe ann.

## Oileain

* Boraraigh
* Dùn
* Hasgeir
* Soaigh

## Tíreolaíocht

* Stac an Àrmainn
* Stac Biorach 
* Stac Leibhinis, Stac Lì

## Íomhánna

File:Saint Kilda.PNG|Suíomh
Image:St Kilda Village Bay.jpg|Bàgh a’ Bhaile, Hiort
Image:St Kilda Stac Lee.jpg|Stac Lì


## Naisc sheachtracha
* Hiort - Urras Nàiseanta na h-Alba Làrach Dhualchas na Cruinne 
* Eachdraidh Hiort  bho GRD Stòr-dàta

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin na hAlban
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Í Cholm Cille

thumb|right|Í Cholm Cille - Suíomh
Oileán de chuid na nOileán Istigh in Inse Ghall, Earra-Ghàidheal agus Bòd, na hAlban is ea ** Í Cholm Cille** nó **Oileán Í** (Gaeilge na hAlban: *Ì Chaluim Chille*).

Tá áit faoi leith aige i stair na Críostaíochta in Albain agus tá clú air toisc go bhfuil suaimhneas agus áilleacht nádúrtha ag baint leis.

## Sanasaíocht
Bhí Inse Ghall faoi fhorghabháil ag cainteoirí ag a raibh ar a laghad ceithre theanga acu. Mar thoradh ar seo, tá níos mó ná brí amháin do roinnt mhaith d'ainmneacha an oileáin.

Mar sin féin, más ann, is beagán díobh a bhailigh an méid ainmneacha éagsúla thar na céadta bliain mar an oileán ar a dtugtar i Béarla "Iona". Thug na foirmeacha is luaithe d'ainm an oileáin deis don scoláire logainm William J Watson a thaispeáint go raibh i gceist leis an ainm, ar dtús, ná rud éigin cosúil le "Iúr-áit." An ghné Ivo-, ag sainchiallú "Iúr", tarlaíonn sí i scríbhinn Ogham (Iva-cattos [ginideach], Iva-geni [ginideach]) agus i n-ainmneacha Gallach (Ivo-rix, Ivo-magus) agus d'fhéadfadh gurb é a bhí mar bhun do na luath-ainmneacha Gaeilge, mar Eogan (Ogham: Ivo-genos). [5] Is féidir go bhfuil baint ag an ainm leis an duine miotaseolaíoch, Fer hÍ mac Eogabail, mac altrama Mhanannán mac Lir, an réamhainm leis an mbrí "fear an Iúir." .

Sa bhliain 563 tháinig bád i dtír ar Oileán Í. istigh sa churach bhí imircigh ó Éirinn - manaigh a bhí ann agus ina measc bhí duine a bhíodh an-tábhachtach ag baint leis i stair na Breataine ná aon duine eile a bhí beo sna Meánaoiseanna.thumb|Ardchros

## Tíreolaíocht

* Camas Cuil an t-Saimh

## Stair

* Clann-an-oistir 

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Istigh
Catagóir:Stair na hAlban
Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Uibhist a Deas

Is ceann d'Oileáin Siar, Comhairle nan Eilean Siar, é **Uibhist a Deas**. Thug daonáireamh 2001 le fios go raibh daonra cónaitheach de ghnáth de 1,818 aige. Tá anaclann dúlra agus roinnt láithreacha seandálaíochta suimiúla ann, lena náirítear an t-aonú suíomh sa Bhreatain Mhór inar aimsíodh mumaithe.

## Teanga
Rinne Máirtín Ó Murchú obair pháirce chomh maith in Uibhist a Deas i dtús na 1960idí le haghaidh Shuirbhé Teangeolaíochta na hAlban.

## Áiteanna

* Bana Thighearna nan Eilean
* Dalabrog
* An t-Íochdar
* Loch Baghasdail
* Togh Mór
 
## Daoine aithnidiúla

* Angus McPhee
* Fionnghal NicDhómhnaill

## Tíreolaíocht

* Beinn Mhór, Bun Sruth
* Easabhal
* Uisinis

## Seandálaíocht

* Cladh Hallan

## Naisc sheachtracha

* Uibhist a Deas 

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Inse Ghall
Beinn nam Fadhla

Oileán de chuid na nOileán Siar, Comhairle nan Eilean Siar, is ea **Beinn nam Fadhla**, idir Uibhist a-Tuath agus Uibhist a Deas, ar chósta thiar na hAlban, san Aigéan Atlantach.

Thug daonáireamh 2001 le fios go raibh daonra cónaitheach de 1,249 aige, agus an tromlach díobh ina gCaitlicigh Rómhánacha. Tá an oileán ina chuid den limistéar a riarann Comhairle nan Eilean Siar é.

## Sráidbhailte
* Baile a' Mhanaich
* An t-Uachdar

## Cultúr

* Caisteal Bhuirgh 

## Oileáin

* Am Baile Sear, Bhuia 
* Ceallasaigh Mór, Eileanan Iasgaich
* Eileanan Chearabhaigh
* Flodaigh, Flodaigh Mór, Fraoch-eilean
* Griomasaigh, Griomasaigh 
* Rónaigh

## Naisc Sheachtracha

* Beinn nam Fadhla 

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Ratharsair

Tá **Ratharsair** ina oileán fada caol ar thaobh oirthearach an Oileáin Sgitheanaich, Comhairle na Gàidhealtachd. Tugann daoine áirithe *Ratharsaigh* air, ach níl ann ansin ach cruth Gaelach ar an ainm Béarla (*Raasay*).

Is é Inbhir Árais príomhbhaile an oileáin agus tá timpeall is 185 duine ina gcónaí ar an oileán. Rugadh agus tógadh an file Somhairle MacGill-Eain anseo.

Catagóir:Bailte in Albain
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Oileáin na hAlban
Catagóir:Na hOileáin Istigh
Inbhir Nis

Is cathair i dtuaisceart na hAlban í **Inbhir Nis** (Béarla: *Inverness*). Tá an chathair ina lárionad riaracháin do Chomhairle na Gàidhealtachd, agus tá sí aitheanta mar phríomhbhaile na Gàidhealtachd. Tá an chathair suite in aice le suíomh Bhlár Chúil Lodair, áit ar troideadh an cath mór sa bhliain 1745, agus ag béal an Ghleanna Mhóir, san áit a sreabhann Abhainn Nis amach chuig an Cuan Moireach. Tá a suíomh ina mhol nádúrtha i gcomhair nasc iompair éagsúil. Is í an chathair is faide ó thuaidh sa Ríocht Aontaithe í. Bunaíodh lonnaíocht ann sa 6ú haois agus bhronn an rí Daibhidh I an chéad chairt ríoga uirthi sa dara haois déag.

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

* Inbhear Nis 

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Bailte in Albain
Fir Fichille Leòdhais

Is éard atá i gceist le **Fir Fichille Leòdhais** ( [fiɾʲˈhaːlɪʃkʲ loː.ɪʃ]) ná grúpa fear fichille suntasach ón 12ú haois a aimsíodh in Leòdhas sa bhliain 1831. Snoíodh an chuid is mó acu as eabhar rosuailt. Nuair a thángthas orthu, bhí 78 fear fichille, 14 píosa táiplise (nó cluiche cosúil leis), agus búcla creasa amháin sa taisce. Sa lá atá inniu ann, tá 82&nbsp;píosa faoi úinéireacht Mhúsaem na Breataine i Londain, tá 11 i Músaem Náisiúnta na hAlban i nDún Éideann, agus tá fear fichille amháin ag úinéir príobháideach.

## Gailearaí

File:UigChessmen SelectionOfPieces.jpg
File:UigChessKing rightfront.jpg
File:UigChessmen SelectionOfKings.jpg


## Tagairtí

Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Catagóir:Ficheall
Calanais

Is sráidbhaile in Albain é **Calanais**. Tá an sráidbhaile suite trí mhíle déag thiar ó Steòrnabhagh in aice le cósta thiar Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar. Tá láithreán seandálaíochta ann a bhfuil go leor gallán seasta suntasach ann.
 
## Naisc sheachtracha
* Calanais Visitor Centre
* Breasclete Community Association) 

## Tagairtí

Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Leamhán

Crann duillsilteach is ea an **leamhán** nó an **ailm** (Laidin: *ulmus campestris*). 
Tháinig siad chun cinn don chéad uair sa sealadh Méicéineach, thart ar 40 milliún bliain ó shin. Tionscnaíodh iad i lár na hÁise, bhí rath agus bláth ar na chruinn agus bhunaigh siad iad féin thart ar an chuid is mó den Leathsféar Thuaidh, ag trasnáil an Mheánchiorcail san Indinéis. I rith an 19ú haois agus an 20ú haois, cuireadh go leor speiceas mar mhaisiúcháin san Eoraip, Meiriceá Thuaidh, agus i gcuid den Leathsféar Theas, go háirithe Astraláise.

Luaitear an 'ailm', i bhfoclóirí na Gaeilge, mar an chéad litir den aibítir.

## Féach freisin
* Leamhan — feithid eitilte

## Tagairtí

Catagóir:Ulmaceae
Catagóir:Plandaí íocshlaínte
Catagóir:Crainn
Catagóir:Litreacha (carachtair)
Eilean Arainn

:*Baineann an t-alt seo leis an oileán Albanach; an raibh tú ag lorg [[Oileáin Árann]]?*
Tá **Eilean Arainn** suite i Linne Chluaidh idir Cinn Tíre is Inbhir Áir, i gComhairle Shiorrachd Áir a Tuath. Ní cuid d'Innse Gall é. 

An cnoc is airde san oileán ná Gaoda Bheinn, atá 874m (2,866 troigh) os cionn na mara.

Breadhaig an t-ainm atá ar phríomhbhaile an oileáin.

## Bailte

* An Aoirinn
* Breadhaig, Bun na Dubh Abhann
* Catagal, An Cladach, An Coire, Cill Donnain
* Eadar Dhá Rubha
* An Dipinn
* An Lag, Loch Raonasa
* Am Machaire, Muileann nam Piúirneachan
* An t-Seasgann, Sannaig, Slaodraidh

## Tíreolaíocht

* Beinn Tarsuinn
* Caisteal Abhail, Cír Mhór, Creag Ghlas Laggan
* Eas a’ Chrannaig, Eilean MoLaise
* Gaoda Bheinn, Gleann Ruasaidh
* Pladaigh

## Naisc
* An t-oileán

## Gailearaí

File:M.V. Caledonian Isles.jpg|Breadhaig.
File:Lochranza, Aran.jpg|Loch Raonasa.
File:MachrieMoorStones.jpg|Am Machaire.


Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Comhairle Shiorrachd Áir a Tuath
Catagóir:Oileáin na Cluaidh
Catagóir:Bód
Restaurant Patrick Guilbaud

Bialann is ea **Restaurant Patrick Guilbaud**, atá suite i mBaile Átha Cliath. Is é Patrick Guilbaud an t-úinéir. Chef gairmiúil Francach atá ann, ach tá cónaí air in Éirinn anois. Bhunaigh Guilbaud an bhialann sa bhliain 1981 i bPlás San Séamas Thoir, BÁC 2, ach bhog sé go hÓstán Mhuirfean, i Sráid Mhuirfean Uachtarach, BÁC 2. Ba é Restaurant Patrick Guilbaud an chéad bhialann i mBaile Átha Cliath ar bronnadh dhá réalta Michelin uirthi, agus mhol foilseacháin mar The New York Times é.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Bialanna le Réaltaí Michelin
Catagóir:Bialanna i mBaile Átha Cliath
Nóra Dheas na gCraobh-Fholt Ní Bháidhidh

Is amhrán traidisiúnta é ***Nóra Dheas na gCraobh-Fholt Ní Bháidhidh*** a bhaineann le hOileán Acla. Ba é Pádraic Daeid, An Táilliúir Gorm, a chum an t-amhrán. File cáiliúil a bhí ann.

## Scéal
Tráth dá raibh ocras ar an bhfile agus é ar a bhealach chun aonaigh, thug Nóra béile dó. Mar sin, chum sé dán molta in ómós di.

## An t-amhrán
Bhí mé lá breá gréine, 
‘S mé triall a’ dhul ‘un aonaigh, 
‘S casadh liom an réalta gan smál. 
D’fhiafraigh mé den spéir-bhean, 
A mba banríon óg ón Ghréig í, 
Arbh í Juno, Pallas nó Venus í nó aingeal. 

Tá a grua ar dhath na gcaortha, 
‘S a leaca bhí dá réir sin, 
Mar ‘tá an eala ‘s í ag éirí den tsnámh, 
‘Sé a dúirt sí liom go céillí, 
“Ní neach ar bith den méid sin, 
Ach Nóra dheas na grcaobh-fholt Ní Bháidhidh. 
‘S a mhaighdean mhaiseach mhúinte, 
‘S a bhéilín tanaí ró-dheas, 
‘S a chúilín mar an ómar go sáil, 
Cé gur milis blas do phóigín, 
Ná mil na mbeach a reofadh, 
‘S go dtabharfá na sluaite ón mbás. 

An té ‘chífeadh siúl a’ bóthar thú, 
‘S tú ‘bheith in do chóiriú, 
‘Sé is samhail duit réalt eolais gan smál, 
Is tú mian gach buachaill óig, 
Is tú grá gach fear a phósfadh thú, 
Is tú Nóra dheas na gcraobh-fholt Ní Bháidhidh. 

Dá mbeinnse in mo Iulas Caesar, 
Nó in mo cholainn éifeacht, 
Do mholadh ní fhéadaim-sa amháin, 
Mar bhí tú múinte céillí, 
‘Sé is samhail duit ga gréine, 
Nó réalt na maidne ag éirí gach lá. 

Saibhreas Rí na Gréige, 
‘S fáighim é uilig le chéile, 
‘S go scaipfeadh sí le féile a dá láimh, 
‘S a Dhia nárbh ait na béasa, 
‘Bhí ag ainnir an chúil chraobhaigh, 
Nóra dheas na gcraobh-fholt Ní Bháidhidh. 

Níl teanga dá raibh ag saoithe, 
Nach raibh déanamh iontu ag Caesar, 
Is cumhra deas a léifeadh sí an clár, 
Mar bhí Fraincis, Spáinnis ‘s Gréigis, 
Laidin ‘s oideas Gaeilge aici, 
‘S teangaidh bhlasta Béarla gan tláith, 
Sheinnfeadh sí na téadra, 
Le meabhair cinn is méara, 
Fidil ‘s fliút ar aon staid amháin, 
‘S riarfadh sí na céadta, 
Gan gruaim a chur ina héadan, 
Nóra dheas na gcraobh-fholt Ní Bháidhidh.
Catagóir:Amhráin Ghaeilge
Catagóir:Acaill
Northampton

Baile sa Bhreatain is ea **Northampton**. Tá an baile suite i Northamptonshire, Sasana, sa Lár-Réigiún Thoir.

## Tagairtí

Catagóir:Northamptonshire
Beith

Is crann í an **bheith** (Sean-Ghaeilge: *beithe*, Breatnais: *bedw*, Briotáinis: *bezuenn*, Ceiltis: *betvâ*, Laidin: *betula*, Fraincis: *boule*) san fhine Betulacaeae sa ghéineas Betula. Ní fhásann siad rómhór, ach bíonn siad níos mó ná sceacha. Tá siad gaolta leis an teaghlach Fagaceae, ina bhfuil na daracha agus na fáibhilí.

Cuirtear an t-ainm “Beith” ar an dara litir den tsean-aibítir Ghaeilge.

## Tagairtí

Catagóir:Betula
Catagóir:Betulaceae
Catagóir:Crainn
Catagóir:Litreacha (carachtair)
Cathair Luail

Cathair sa Bhreatain is ea **Cathair Luail** (  ). Tá an chathair suite in Cumbria, Iarthuaisceart Shasana.

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cumbria
Lincoln

Cathair i Lincolnshire sa Bhreatain is ea **Lincoln**. Tá an chathair suite i Sasana, sa Lár-Réigiún Thoir.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Lincolnshire
Coll

Is géineas é **an coll** (Corylus) de chrainn duillsilteacha agus de thoir mhóra dúchasacha an leathsféir thuaidh, ina bhfuil aeráid mheasartha ann. Cuirtear an géineas, de ghnáth, sa bhfine Betulaceae, cé go roinneann roinnt luibheolaithe na coill *(le na [[Crann sleamhain|crainn sleamhain]] agus géinis ghaolmhara eile)* i bhFine ar leith eile, na Corylaceae. 

Luaitear **[[Coll (ogham)|Coll]]**, i bhfoclóirí na Gaeilge, mar an tríú litir den aibítir.

## Féach freisin
* Coll (ogham)

## Tagairtí

Catagóir:Crainn
Catagóir:Litreacha (carachtair)

Catagóir:Betulaceae
Catagóir:Plandaí
Dair

Is crann nó tor í an **dair** sa ghéineas ***Quercus*** (Laidin *crann darach*), ar ina leith tá timpeall 400 speiceas ann. Tá an géineas dúchasach sa leathsféar thuaidh, agus folaíonn sé crainn dhuillsilteacha agus shíorghlasa a shíneann ón leithead fuar go dtí an Áise thrópaiceach agus Críocha Mheiriceá.

Cuirtear an t-ainm “Dair” ar an gceathrú litir den tseanaibítir Ghaeilge.

## Féach freisin
* Dair (ogham)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Flora Europaea: ''Quercus''

Catagóir:Quercus
Catagóir:Crainn
Catagóir:Litreacha (carachtair)
Cathair Alastair

Is í **Cathair Alastair** an dara cathair is mó san Éigipt. Tá 4.1 milliún duine ina gcónaí sa chathair. Bhunaigh Alastar Mór í timpeall na bliana 331 R.C. 

## Gailearaí

File:Sphinx Alexandria.jpg
File:Alexandria in Sunset.JPG
Egypt, Alexandria, The Corniche of Alexandria, Mediterranean Sea.jpg
Egypt, Alexandria and the Mediterranean Sea.jpg
Alexandria, Mole, Egypt.jpg
Road in Alexandria, Egypt.jpg
Alexandria train station (2007-05-002).jpg


## Tagairtí

Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha san Éigipt
Muir Aidriad

Tá **Muir Aidriad** suite sa Mheánmhuir, taobh thoir den Iodáil agus taobh thiar de na Balcáin. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Mara
Catagóir:An Mheánmhuir
Deighiltraon Mór

thumb|280px|right|An Deighiltraon Mór
Tugtar **an Deighiltraon Mór** ar na sliabhraonta is mó san Astráil. 

Deighiltraon Mór
1135

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* Maimonides, raibí agus fealsamh (b. 1204)

## Básanna
* Anraí I Shasana, Rí Shasana agus Diúc na Normainne (r.1068/69)

Catagóir:Blianta
Síota

Ainmhí feoiliteach is ea an **síota**. Ball d'fhine na gcat (Felidae) atá ann. Tá síotaí le fáil san Afraic agus in iardheisceart na hÁise. Bíonn na síotaí, de ghnáth, 1.15 - 1.35 méadar ar fad, agus 40 - 65 cileagram ar mheáchan. Tá an baineannach beagán níos lú ná an fireannach. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Eadhadh

Is speiceas crann é **an t-eadhadh** (*Populus tremula*), nó **an t-eabhadh** i litriú an lae inniu. Tugtar **an crann creathach** air freisin. Tá sé dúchasach d'aeráidí measartha na hEorpa agus na hÁise, ón Íoslainn, Éire, agus an Bhreatain Mhór soir go Kamchatka, ó thuaidh go dtí taobh istigh den Chiorcal Artach i gCríoch Lochlann agus i dtuaisceart na Rúise, agus ó dheas go lár na Spáinne, an Tuirc, an Tian Shan, an Chóiré Thuaidh, agus tuaisceart na Seapáine. Tá sé le fáil freisin in áit amháin in iarthuaisceart na hAfraice san Ailgéir. I ndeisceart a raoin, tá sé le fáil ar airde mhór sna sléibhte.

Na duilleoga scothliath/glas, cruinn nó ubhchruthach, le gais leata a ligeann do na lanna crith sa leoithne gaoithe is lú. Le dealrú taobh íochtarach na lainne bíonn an corraí níos suntasaí fós, agus an chuma air go bhfuil gluaiseacht leanúnach ar siúl. 

Luaitear an focal 'Eadhadh', i bhfoclóirí na Gaeilge, mar an chúigiú litir den aibítir.

## Féach freisin
* Eadhadh (ogham)

## Naisc sheachtracha
* Bioimages: Populus
* grandidentata
* 

## Tagairtí

Catagóir:Flóra na hEorpa
Catagóir:Crainn
Catagóir:Salicaceae
An Colasaem

Amfaitéatar Rómhánach ársa is ea **an Colasaem**. Tá sé lonnaithe sa Róimh san Iodáil. 

## Féach freisin

* Airéine Verona
* Paintéón na Róimhe

## Gailearaí

File:Rom (IT), Kolosseum -- 2024 -- 0610.jpg
File:Roman Colosseum With Moon.jpg
File:Kolosseumbannen.jpg


*
Catagóir:Ionaid turasóireachta
Catagóir:An tSean-Róimh
Seangán

Is feithid é an **seangán**. Ball d'fhine na Formicidae atá ann. Tá siad gaolta leis na beacha agus leis na foichí.

Tháinig an seangán ar an bhfód idir 110 agus 130 milliún bhliain ó shin. Tá seangáin ina gcónaí i ngach cuid den domhan ach amháin Antartaice agus oileáin áirithe.

Tá ról an-tábhachtach ag an seangán sa ghairdín. Bogann siad tríd an gcré, agus mar sin, cuireann siad aer ann. Cabhraíonn sé seo le fás na bplandaí.

Sa bhliain 2022, rinne taighdeoirí staidéar chun líon na seangán ar an bpláinéad a mheas. Is cosúil go bhfuil ar a laghad 20 cuaidrilliún seangán ar Domhan. Ciallaíonn seo go bhfuil ar a laghad 20,000,000,000,000,000 acu ann.

## Féach freisin
* Foiche

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Seangáin
Eidhneán

Is géineas é **an tEidhneán** (*Hedera*) den bhFine Araliaceae. Tá 15 speiceas ann san fhine seo, ina measc, plandaí adhmadacha duillsilteacha dreapadóireachta nó talamh-téaltaithe. Tá na plandaí seo dúchasach sna hOileáin Atlantaigh, in iarthar, i lár agus i ndeisceart na hEorpa, in iarthuaisceart na hAfraice agus thar lár-dheisceartach na hÁíse anoir ón tSeapáin.

Cuirtear an t-ainm “Gort” ar an seachtú litir den tseanaibítir Ghaeilge. Tugtar** eidhneán** nó** eidheann** ar an ngort sa nua-Ghaeilge.

## Féach freisin
* Gort (ogham)

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Eidhneán
Catagóir:Crainn
Catagóir:Litreacha (carachtair)
Catagóir:Araliaceae
Catagóir:Plandaí ghairdín
Catagóir:Siombailí Dhinísis
Gort (ogham)

Is í an seachtú litir den aibítir oghaim an **Gort**.  Is í an dara litir den Aicme Mhuine.  Tugtar eidhneán nó eidheann ar an ngort sa nua-Ghaeilge.  Is é [g] a luach foghraíochta.

## Sanasaíocht
Gaolta is ea ainm na litreach le *garth* 'garraí' na Breatnaise  agus *hortus* na Laidine.  Athchruaíodh an focal sa Ghaeilge Chianach mar **gorto-s*.  Fréamhaithe ón bPróit-Ind-Eorpais **gher-, *ghort-* 'iniaigh; clós, iamh' is ea í.

## Briatharoghaim
Is iad a leanas na nathanna meafaracha (*kennings*) d' ainm na litreach le fáil sna Briatharoghaim:

* *milsiu féraib* (is milse féar)
* *ined erc* (ionad bó)
* *sásad ile* (sásamh uile)

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Catagóir:Litreacha (carachtair)

frameless|center|30px
Damhán alla

Is araicnid í an **damhán alla**. Is ball d'ord na n-Araneae í. Tá na damháin alla flúirseach go maith i ngach ilchríoch ach amháin Antartaice. Tá tuairim is 40,000 speiceas ann. Is creachadóirí iad go léir, ach amháin speiceas a fuarthas i Meicsiceo sa bhliain 2008. Tá ocht gcos agus ocht súil acu.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Araicnidí
Dobhareach

Ainmhí mór is ea an **dobhareach** (*Hippopotamus amphibius*). Mamach atá ann agus is ball d'fhine na Hippopotamidae é. Tá dobhareacha le fáil san Afraic fho-Shahárach. Is luibhiteoir é, ach tá sé an-chontúirteach. Caitheann siad an chuid dá saol san aibhneacha agus lochanna. Le linn na hoíche, tagann siad amach agus cothaíonn siad ar phlandaí ar na bruacha. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Fearn

Is ainm coitianta é **an fhearnóg** (nó **an fearn**) ar chrainn agus toir sa ghéineas *Alnus*, taobh istigh den fhine Betulaceae. Cuimsíonn an géineas thart ar 30 speiceas de chrainn agus toir moinéiciacha. Ní bhaineann mórán díobh méid mór amach. Fásann siad sa Chrios Measartha ó Thuaidh agus i gCríocha Mheiriceá chomh maith, sna hAindéis ó dheas go dtí an Airgintín.

Cuirtear an t-ainm “fearn” ar an séú litir den tseanaibítir Ghaeilge.

Tá ainm an chrainn le feiceáil san logainmneacha, féach Fearna (idirdhealú).

## Féach freisin
* Fearn (ogham)

Catagóir:Crainn
Catagóir:Litreacha (carachtair)
Nuacht TG4

Clár nuachta Gaeilge is ea **Nuacht TG4**, a chraoltar go beo gach lá ar an stáisiún TG4. Cuirtear an bhéim ar nuacht agus tuairiscí a bhaineann leis an nGaeltacht agus an Ghaeilge araon, chomh maith le cuntais ar nuacht náisiúnta agus idirnáisiúnta. 

Taispeántar cláir a mhaireann tríocha nóiméad ag 19:00 idir Luain agus Aoine, agus cláir níos giorra ag an deireadh seachtaine.

## Eagraíocht
Is cuid de *Nuacht agus Cúrsaí Reatha RTÉ* é Nuacht TG4, an chraobh den craoltóir náisiúnta atá freagrach as cúrsaí nuachta. 

Bhí TG4 ag iarraidh sna 2020idí go mbeadh ceannaireacht neamhspleách eagarthóireachta ag TG4 féin.

## Stair
Cuireadh tús le Nuacht TG4 ar an 31 Deireadh Fómhair 1996, faoin ainm **Nuacht TnaG** agus le Gráinne Seoige mar láithreoir. 

Rinneadh “cónascadh” le Nuacht RTÉ in 2009.  Seirbhís ann féin a bhí i *Nuacht TG4* sula ndearnadh an cónascadh sin. Cé gurbh é RTÉ a chuir an tseirbhís nuachta ar fáil do TG4 i gcónaí, níorbh ionann an dá fhoireann nuachta a bhí ag plé le seirbhís Gaeilge RTÉ féin agus an tseirbhís a bhí á craoladh ar TG4. Sa bhliain 2009, cuireadh an dá sheirbhís le chéile agus aistríodh *Nuacht RTÉ* siar go Baile na hAbhann.

Is ar mhaithe le RTÉ a bhí an cinneadh sin agus rinne sé dochar don chur chuige neamhspleách a bhí ag *Nuacht TG4*. Mar shampla, nuair atá scéal á bhriseadh, bristear i mBéarla é ar RTÉ News Now nó ar RTÉ Radio One. Ní raibh nuacht eisiach ar *Nuacht TG4* a thuilleadh.

Bhí lucht féachana de 35-40,000 ag an gclár sna 2010idí.

## Láithreoirí
Is í Eimear Ní Chonaola a chuireann an clár i láthair don chuid is mó, le Maolra Mac Donnchadha ina háit ar laethanta áirithe eile. Feictear daoine de na tuairisceoirí ann anois agus arís, mar shampla Ailbhe Ó Monacháin. Is é Rónán Ó Domhnaill an comhfhreagraí polaitiúil, agus bíonn Ruairí Mac Con Iomaire ann leis an tuairisc spóirt. 

* 1996-1998: Gráinne Seoige agus Gillian Ní Cheallaigh
* 1998-2002: Ailbhe Ó Monacháin
* 2002-2004: Siún Nic Gearailt 
* 2004-inniu: Eimear Ní Chonaola

### Tuairisceoirí
I measc na dtuairisceoirí atá ag obair ar Nuacht TG4 ná Seán Mac a tSíthigh, Irene Ní Nualáin, Rónán Mac Con Iomaire, Áine Lally, Máire T. Ní Mhadaoin, Catherine Ní Ghuairim, Tomás Ó Mainnín, Caoimhe Ní Laighin agus Áine Ní Bhreisleáin.

## Féach freisin
* Nuacht RTÉ

## Tagairtí

Catagóir:Cláir TG4
Catagóir:Físiriseoireacht na Gaeilge
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1996
*
Catagóir:Cláir Cúrsaí reatha‎
Rosualt

Is ainmhí mór é an **rosualt**. Mamach atá ann. Tá dhá fhiacail fhada aige, darbh ainm starrfhiacla, a thagann síos óna bhéal. Bhain an-chuid cultúr úsáid as eabhar a bhfiacla i seodra tráth.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Gráinneog

Ainmhí beag is ea an **ghráinneog.** Is mamach feithideach í. Tá sí spíonach. Tá 17 speiceas ann san Eoraip, san Áise, san Afraic agus sa Nua-Shéalainn.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Seilmide

Is éard atá i **seilmide** (nó **seilide**), a bheag nó a mhór, ná gastrapód a bhfuil sliogán air. Tugtar *poigheachán* ar shliogán an tseilmide go traidisiúnta. Úsáidtear an téarma *seilmide* is minice ar sheilmidí talún, ach tugtar an t-ainm ar go leor ball den ord *Gastropoda* a bhfuil sliogán seachtrach corntha orthu atá sách mór lenar féidir leis an ainmhí tarraingt go hiomlán isteach ann. Nuair a úsáidtear an focal *seilmide* sa chiall níos leithne seo, cuireann sé roinnt speiceas a chónaíonn san fharraige nó i bhfíoruisce san áireamh, mar shampla an seilmide fionnuisce agus an seilmide cladaigh (*Littorina littorea*). De ghnáth, tugtar drúchtín ar ghastrapód nach bhfuil sliogán go nádúrtha air, nó nach bhfuil ach sliogán inmheánach acu, ach úsáidtear *seilide drúchta* sa chás seo freisin.

Ní beag an bhaint atá ag seilmidí leis an saol daonna, mar shampla mar fhoinse bia, mar lotnaidí, agus mar veicteoirí galair, agus úsáidtear sliogáin seilmide mar mhaisiúcháin nó i seodra. Baintear úsáid freisin as an seilide i gcora cainte a dhéanann tagairt do rud nó do dhuine mall: *chomh mall le seilmide*, *is é teacht an tseilide atá aige*.

Is minic seilmidí cladaigh á n-ithe ag daoine a mbíonn cónaí orthu cois cladaigh nó cósta in Éirinn.

## Tagairtí

Catagóir:Moilisc
Coinín

Is mamach beag é an **coinín**. Tá níos mó ná caoga speiceas éagsúla coiníní agus giorriacha ann. Tá coiníní, piocaí, agus giorriacha san ord *Lagomorpha*, le coiníní agus giorriacha amháin san fhine *Leporidae*. Laistigh de na Leporidae, tá deich ngéineas ann; cuimsíonn an géineas *Lepus* na giorriacha, agus de ghnáth tugtar *coinín* ar na speicis sa naoi ngéineas eile. Dá bharr sin, ní clád tacsanomaíochta iad na coiníní.

Tá coiníní ina gcónaí ar fud an domhain. Bíonn siad ina gcónaí ina dteaghlaigh agus itheann siad glasraí agus féar. Sa dúiche fhiáin, bíonn coiníní ina gcónaí i bpoill a thógann siad dóibh féin ar a dtugtar rapacha. Tá an t-ainm coinicéar ar scata coiníní ina gcónaí le chéile. Tá cáil ar choiníní as a bheith ag bocléim agus ag ithe cairéad.

Tá tréimhse iompair timpeall 31 laethanta ag coiníní. Is féidir 12-13 coiníní óga a bheith ag an mbaineannach, is annamh ál chomh mór le 18 nó chomh beag le ceann amháin. Coimeádtar coiníní mar pheataí ag daoine áirithe. Tógtar coiníní feola freisin. 

Mar gur creach d'ainmhithe eile iad coiníní, bíonn siad cúramach sa pháirc. Má bhraitheann siad contúirt, seasann siad ina staic agus faireann siad. Tá réimse radhairc an-leathan ag coinín, scanadh lastuas ina theannta sin. Is iad a naimhde ná sionnaigh agus madraí; béir, racúin, minceanna, easóga agus nathracha. Tógann éin chreiche coiníní uaireanta. Bíonn daoine ag scaoileadh coiníní freisin. Ritheann siad chuig a bpoill, ina bhfuil tá siad slán sábháilte go hiondúil. 

Tá struchtúr sóisialta casta acu agus, mar mhadraí, tá ordlathas acu. Bíonn coiníní sona nuair a sheasann a gcluasa. Nuair a shileann a gcluasa síos, níl siad ar a suaimhneas.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh