open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sparra sróil

Foirm thromábhal shnáithíneach gipsim a úsáidtear i gcomhair snoíodóireachta maisithe. 

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Spás cuarach

Coincheap de chuid Einstein ina theoiric ghinearálta coibhneasachta, ina bhfuil na 4 thoise den spás-am cuarach. De réir na teoirice seo, nuair atá damhna ann athchumann sé an spás mórthimpeall air, á dhéanamh cuarach. Taispeánadh chomh luath le 1919 go lúbtar gathanna solais a fhorleathann gar do réimse dian imtharraingthe, cosúil le réimse imtharraingthe na Gréine. Glactar an chosúlacht seo chun an iarmhairt seo a shamhlú: má ritear leathán fairsing rubair go cothrománach is má chuirtear ualach trom i lár baill, cruthaítear ísleán sa leathán rubair. Ansin nuair a rolltar liathróid trasna an leatháin, lúbtar rian na liathróide i dtreo an ualaigh. Má bhíonn an t-ualach an-trom gabhtar an liathróid in ísleán an ualaigh, agus timpeallóidh an liathróid an t-ualach roimh thitim isteach air. Ar an modh seo, athchumann is lúbann reanna móra spéire an spás féin.

## Tagairtí

Catagóir:Cosmeolaíocht
Catagóir:Geoiméadracht
Spásárthach

Feithicil atá deartha chun feidhmiú i bhfolús, dímheáchan, comhshaol ardradaíochta mar atá sa spás, chun foireann a choinneáil slán ag lainseáil, ag eitilt is ag teacht i dtír arís, chun turgnaimh, taighde, is oibríochtaí fónta a dhéanamh. Ba é Sputnik 1 an chéad spásárthach a lainseáladh (1957). Bíonn gá le córais ardiontaofa rialaithe (maidir le comhshaol, téamh, seasamh, teiliméadracht, is próiseáil sonraí) agus tiomána ann. Baineann gnéithe ar leith le dearadh spásárthaigh atá chun filleadh ar ais san atmaisféar (mar shampla, na tílí frith-théite ar thointeálaí spáis NASA) nó feidhmiú in atmaisféir eile ar phláinéid eile.

## Tagairtí

Catagóir:Spáseitilt
Charles Spearman

Síceolaí Briotanach a rugadh i Londain ab ea **Charles Edward Spearman** (10 Meán Fómhair 1863 – 17 Meán Fómhair 1945). Ceannródaí in úsáid anailís fachtóirí mar theicneolaíocht staitistiúil, agus ról láidir aige go luath i bhforbairt mheasúnú na hintleachta.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1863
Catagóir:Básanna i 1945
Catagóir:Síceolaithe Sasanacha
John Speed

mion|300px|Léarscáil den Domhan, John Speed, 1626
Ársaitheoir is cartagrafaí a rugadh i Cheshire Shasana ab ea **John Speed** (1552 – 28 Iúil 1629). D'fhoilsigh sé 54 léarscáil de Shasana is an Bhreatain Bheag i 1608–1610.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1552
Catagóir:Básanna i 1629
Catagóir:Cartagrafaithe Sasanacha
Speiceas i mbaol

mion|Tíogar Malaech, speiceas atá i mbaol
Is éard is **speiceas i mbaol** ná ainmhí, planda nó eile atá i mbaol dul in éag go hiomlán. Sainmhíníonn an tAontas Idirnáisiúnta do Chaomhnú an Nádúir is Acmhainní Nádúrtha (IUCN) go bhfuil speiceas in éag nuair nach bhfeictear sa nádúr le 50 bliain é. Éiríonn an baol seo do speicis mar thoradh ar chailliúint is suaitheadh gnáthóg ag gníomhaíochtaí daonna, róshaothrú agus, go minic, truailliú. 

De réir liosta dheirg an IUCN, tá 3,079 speiceas d'ainmhithe agus 2,655 speiceas de phlandaí i mbaol.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht
Catagóir:Speicis
Speictream

[200px|mion|deas|[Tuar ceatha]]
An raon tonnfhad a tháirgtear nuair a anailísítear aon radaíocht leictreamaighnéadach. Mar shampla, nuair a théann solas na Gréine trí phriosma gloine, faightear banda dathanna — dearg, flannbhuí, buí, glas, gorm, vialait — ag teacht amach ón taobh eile. Tá na tonnfhaid is mó agus na minicíochtaí is lú ag an dearg, na tonnfhaid is lú agus na minicíochtaí is mó ag an vialait. Newton a chonaic den chéad uair speictream sholas na Gréine a léiríonn an priosma. Inniu anailísítear raon iomlán an fhuinnimh leictreamaighnéadaigh, agus ní amháin an raon teoranta infheicthe, le hionstraimí éagsúla, brathadóirí teasa, grianghrafadóireacht, speictreascóip is a lán eile.

## Tagairtí

Catagóir:Optaic
Speictream leictreamaighnéadach

Saghas trastoinne is ea radaíocht leictreamaighnéadach ina bhfuil ascalú tréimhsiúil, ina dtarlaíonn luascadh réimse mhaighneadaigh i dtreo amháin is luascadh réimse leictrigh sa treo ingearach leis sin, iad araon ingearach le treo forleata na toinne. Bíonn an luascadh maighnéadach is an luascadh leictreach seo ceangailte go doscaoilte le chéile ar feadh na toinne, ingearach lena chéile an t-am ar fad. Tugtar *an speictream leictreamaighnéadach* ar an raon leathan tonn leictreamaighnéadach, le raon tonnfhad, a shíneann ó na gáma-ghathanna le tonnfhaid níos lú ná 10-11 m, trí na X-ghathanna, radaíocht ultraivialait, solas infheicthe, radaíocht infridhearg, tonnta raidió, go dtí radaíochtaí le minicíochtaí fíorísle (MFI) le tonnfhaid timpeall 107 m ag minicíocht 50 Hz is níos lú fós. Ag tonnfhad idir 4 × 10-4 m is 7.6 × 10-4 m (400-760 nm) is féidir an radaíocht seo a fheiceáil le radharc na súl, agus tugtar *solas infheicthe* air sin. Ar imeall amháin den raon infheicthe tá raon 400-100 nm ar a dtugtar *solas ultraivialait*, agus ag an imeall eile raon 760-1,000,000 nm (1 mm) ar a dtugtar *radaíocht infridhearg*. Trí bhíthin na radaíochta seo a radaítear teas ó áit go háit. Úsáidtear an radaíocht leictreamaighnéadach sa raon tonnfhad níos mó ná 1 mm i gcúrsaí teileachumarsáide. Forleathann na tonnta seo go léir tríd an aer gan mórán maolaithe ag luas forleata an tsolais, 3.0 × 108 m s-1. I gcúrsaí áirithe tugtar *[[micreathonnta]]* ar na tonnta seo le tonnfhaid ar imeall an raoin infridheirg. Déantar comharthaí raidió is teilifíse a tharchur i dtonnta leictreamaighnéadacha iompair, ach amháin le tonnfhaid níos faide ná na micreathonnta. Gintear an-chuid tonnta leictreamaighnéadacha i bpróisis nádúrtha, mar shampla sa Ghrian is na réaltaí, agus tá an-spéis sna micreathonnta sa radaíocht chosmach cúlra chun teacht ar thuiscint ar an Ollphléasc.

## Tagairtí
Speictreascópacht

Staidéar ar na leibhéil fuinnimh in adaimh is móilíní, ag baint feidhm de ghnáth as radaíocht leictreamaighnéadach asúite nó astaithe. Táirgeann leictreoin ó sceallaí inmheánacha an adaimh speictrim sa réigiún X-ghathach. Táirgeann na leictreoin sheachtracha speictrim solais infheicthe. Táirgeann rothlú is crith móilíní speictrim infridhearga. Tugann luainíocht móimintí maighnéadacha núicléacha speictrim tonn raidió. Baintear feidhm as an-chuid saghsanna speictreascópachta, go minic chun struchtúr ábhair anaithnid a dhéanamh amach nó láithreacht ábhair aithnid a bhrath.

## Tagairtí
Spástaiscéaladh

Thosaigh ré thaiscéaladh an spáis i ndáiríre leis an gcéad satailít shaorga (Sputnik an Aontais Shóivéadaigh, 1957) agus an chéad eitilt spáis le foireann dhaonna ar bord (Yuri Gagarin ón Aontas Sóivéadach, 1961). Thosaigh eitiltí fithiseacha i 1962 (Mariner 2 na Stát Aontaithe). Faoi seo tá cuid mhaith d'úsáidí fónta an spástaiscéalta i ngnáthúsáid: teileachumarsáid, meitéareolaíocht, réalteolaíocht, cianbhrath an Domhain. I dtaiscéaladh an Ghrianchórais, tá staidéar grinn na bpláinéad leathnaithe chomh fada amach le Neiptiún, agus an-dul chun cinn déanta i staidéar na Gealaí is daoine curtha i dtír uirthi i gclár Apollo (1969-1972). Saothraíodh feithiclí a dtugtar *stáisiúin spáis* orthu (Skylab, Salyut, Mir, an Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta) chun foirne a choimeád orthu ar feadh tréimhsí fada. Ar dtús bhí an tAontas Sóivéadach chun cinn, ansin na Stáit Aontaithe. Tá an Rúis láidir go leor i gcónaí, agus an tAontas Eorpach, an tSeapáin, is an tSín ag cur lena n-iarrachtaí. Tá comhlachtaí príobháideacha ag éirí gnóthach san earnáil seo, agus i 2004 d'eitil an chéad spásárthach príobháideach le foireann ar bord suas go barr an atmaisféir. Braithfidh forbairtí sna blianta amach romhainn ar chostais agus smachtú na bhfadhbanna fiseolaíochta a bhaineann le spástaisteal thar thréimhsí fada. 

## Tagairtí
Spéaclaí mionpholl

mion|Spéaclaí mionpholl
Spéaclaí le lionsaí teimhneacha, ach an-chuid mionpholl a ligeann solas isteach sa tsúil. Saothraíodh iad ar dtús sa Ghearmáin go déanach sa 19ú céad. Tairgtear go ndéanann siad fócasú níos éasca agus go bhfeabhsaíonn an radharc i ndaoine le héalanga éagsúla radhairc, gearr-radharc, fadradharc is aistiogmatacht ina measc.

## Tagairtí
Speictreascópacht fhótaileictreonach

Teicníocht chun staidéar a dhéanamh ar struchtúr adamh is móilíní. Dírítear radaíocht leictreamaighnéadach ar shampla chun go n-astaíonn sé leictreoin, a bhraitear. Más X-ghathanna a úsáidtear, is féidir staidéar a dhéanamh ar na leictreoin inmheánacha. Le húsáid gathanna ultraivialaite, déantar staidéar ar na leictreoin sheachtracha nasctha.

## Tagairtí
Speictreascópacht ianúcháin athshondaigh

Teicníocht an-íogair anailísithe chun méid ábhair an-teirc (chomh héadlúth le cuid amháin i 1014 nó níos lú) a thomhas. Baintear feidhm as dhá ruaimléasar thiúnta chun móilíní nó adaimh a ianú i sampla galach. Aithnítear is áirítear na hiain seo i mais-speictriméadar. 

## Tagairtí
Speictream astúcháin

Tacar ar leith minicíochtaí radaíochta leictreamaighnéadaí, solas de ghnáth, a astaíonn nó a ionsúnn adaimh de chineál ar leith. Comhfhreagraíonn líne speictreach ar leith do thrasdul leictreoin idir dhá leibhéal fuinnimh ar leith. Faightear speictrim astaíochta nuair a chuirtear fuinneamh leis na hadaimh, mar shampla trí théamh nó díluchtú leictreach, a ardaíonn na hadaimh go dtí leibhéal fuinnimh níos airde. Astaíonn na leictreoin fhlosctha solas nuair a fhilleann siad don staid neamhfhlosctha. Táirgtear speictrim ionsúite nuair a chuirtear solas trí ábhar agus dealaíonn an t-ábhar tonnfhaid, sainiúil don ábhar, ón solas sin. Comhfhreagraíonn speictrim infridhearga do chreathanna is rothluithe móilíneacha. Comhfhreagraíonn speictrim X-ghathacha do thrasdulta go domhain in adaimh throma. Tugtar *[[speictreascópacht]]* ar staidéar ar speictrim, agus is teicníocht bhunúsach anailíse anois í sa cheimic is an fhisic. Ba chéim thábhachtach i bhforbairt na meicnice candamaí an taighde a rinne an fisiceoir Eilvéiseach Johann Balmer (1825-1898) ar speictrim hidrigine. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisic núicléach
Speictriméadracht

Eolaíocht ina mbaintear feidhm as speictriméadar chun solas is tonnta leictreamaighnéadacha eile a anailísiú agus a speictrim a thomhas. Glacann an gléas seo an solas atá le tomhas trí scoiltín, cuireann trí lionsa é chun léas aontreoch a chruthú, cuireann trí phriosma nó gríl díraonta é chun an solas a spré ina ghathanna de dhathanna scoite, tomhaiseann déine gach datha, agus ar deireadh tarraingíonn graf de dhéine an tsolais i gcoinne an tonnfhaid nó an datha. Speictream atá sa ghraf seo. Astaíonn gach dúil speictream sainiúil ag gach teocht, agus mar sin is féidir comhdhéanamh foinse solais is a teocht a dhíorthú ó speictream an tsolais. Baineann réalteolaithe feidhm as speictriméadar chun na dúile atá i réalta nó réaltra i bhfad i gcéin a dhéanamh amach agus teocht rinn spéire a ríomh. Is féidir aistrithe i speictrim, mar dheargaistriú nó gormaistriú, a thomhas, agus uaidh sin gluaisne choibhneasta rinn spéire uainn nó chugainn.

## Tagairtí
Spéid

Bracht mór cumhdaigh a thimpeallaíonn an bláthra speisialta a dtugtar *[[spáideog]]* air. Go minic geal ildaite.

## Tagairtí
Speirm

mion
An ghaiméit fhireann in ainmhithe. De réir cineáil, cill bheag inghluaiste a aimsíonn is a threánn an ghaiméit bhaineann (an t-ubhán). Níl mórán cíteaplasma inti.

## Tagairtí

Catagóir:Gnéas
Spéirthumadóireacht

Is éard is **spéirthumadóireacht** ann ná titim go saor ó aerárthach go dtí airde timpeall 600 m, agus uaidh sin titim le paraisiút chun teacht i dtír. 

Uaireanta, déanann an parasiútaí cleasanna le linn na saorthitime. Uaireanta eile in imeachtaí foirne, déanann an fhoireann patrúin éagsúla ag coinneáil greim láimhe ar a chéile. 

Mar spórt, titeann an t-iomaitheoir go saor faoin domhantarraingt trí 1,000 m nó mar sin roimh oscailt an pharaisiúit, de ghnáth timpeall 750 m in airde. 
[clé|mion|Irish Parachute Club, [Cluain Bolg *(*Clonbullogue)]]
Bíonn an t-iomaitheoir ag iarraidh tuirlingt taobh istigh d'fhairsinge réamhshocraithe targaide. Aerloingseoir Francach, André-Jacques Garnerin (1769-1823), a rinne an chéad tuirlingt le paraisiút i bPáras i 1787 tar éis a bheith scaoilte as balún.

## Tagairtí

Catagóir:Spórt
John Hanning Speke

Taiscéalaí a rugadh i mBideford Shasana ab ea **John Hanning Speke** (4 Bealtaine 1827 - 15 Meán Fómhair 1864). Le Richard Burton, tháinig sé ar Loch na Tangainíce (1858), an chéad uair ag duine geal ar an taifead, agus ansin thaistil sé ina aonar gur tháinig ar loch ar thug sé Loch Victeoiria air. Mhaígh sé go raibh sé tar éis foinse na Níle a aimsiú, ach níor creideadh é. Eagraíodh aistear eile (1860-1863), ach fuair sé bás roimh a fhionnachtain a chruthú.

## Tagairtí

thumb|clé|John Hanning Speke, timpeall 1863

Catagóir:Taiscéalaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1827
Catagóir:Básanna i 1864
Basil Urwin Spence

Ailtire a rugadh i Mumbai na hIndia ab ea **Basil Urwin Spence** (1907-1976). An príomhailtire Briotanach díreach i ndiaidh an dara cogadh domhanda. I measc a shaothar bhí pailliún i gcomhair Féile na Breataine (1951) agus ardeaglais nua Coventry (1951).

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Básanna i 1976
Catagóir:Daoine a rugadh i 1907
Catagóir:Ailtirí
Spiara

Oscailt, ciorclach is inchoigeartaithe (maidir le trastomhas nó fairsinge) de ghnáth, a rialaíonn an oiread solais a théann isteach tríd an lionsa i gcóras optúil, cosúil le ceamara.

## Tagairtí
Spícín

Struchtúr ar leith i mbláthra féar, roinnt bláthanna laghdaithe timpeallaithe le sraith brachtanna beaga. Is féidir go mbeidh siad eagraithe ar chuid mhaith bealaí chun an bláthra a dhéanamh.

## Tagairtí
Spina bifida

Éalang comhbheirthe i veirteabra amháin nó veirteabraí éagsúla, ionas nach bhforbraíonn áirse an veirteabra. Tarlaíonn leibhéil éagsúla géire. I spina bifida occulta ní bhíonn corda an dromlaigh ná a scannán clúdaithe díláithrithe, agus ní bhíonn aon drochiarmhairt ann. I gcásanna níos troime, is féidir go ngobfaidh an scannán clúdaithe, nó an scannán is an corda, amach as an droim, agus bíonn an corda gan chosaint so-ghonta. Cuireann an éalang seo isteach ar an droim, agus má dhéantar dochar don chorda beidh pairilis ar na géaga íochtaracha. Níl na cúiseanna ar eolas, ach meastar gur dócha go bhfuil ceangal aige le heaspa aigéid fhólaigh sa bhféatas is é ag fás sa bhroinn. Uaireanta, tugtar breis aigéid fhólaigh do mhná torracha chun an riocht a sheachaint. Déantar diagnóis réamhbheirthe trí thiúchan ard próitéine ar leith sa sreabhán aimníneach nó le híomháú ultrafhuaime. 

## Tagairtí
Spinéad

Gléas ceoil le méarchlár atá cosúil le cruitchorda, ach le sraith amháin sreang ag rith go trasnánach i leith an mhéarchláir. An-choitianta sa 17ú céad.

## Tagairtí
Spinéal

Tugtar **spinéal** ar bhall ar bith de ghrúpa mianraí ar ocsaídí dúbailte iad de mhiotail dhéfhiúsacha is thrífhiúsacha. Is iad na baill is tábhachtaí ná crómaít (FeCr2O4), an phríomhfhoinse cróimiam, maighnéidít (Fe3O4), agus spinéal (MgAl2O4) atá luachmhar mar sheoid, go príomha nuair a bhíonn dath dearg air de bharr mioneisíontas. Faightear iad mar mhianraí breise i gcarraigeacha doigheartha is meiteamorfacha. 

[200px|mion|clé|Spinéal dubh as Franklin, [New Jersey]]

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Spíonán

Tom duillsilteach é an **spíonán** a fhásann timpeall 1 m ar airde, dúchasach don Eoraip is tuaisceart na hAfraice. Na gais is na géaga spíonach, 3-5 mhaothán ar na duilleoga, na bláthanna scothghlas le daithín corcra in aonta nó péirí ar ghais ascalacha shleabhctha. Na caora inite ubhchruthach, suas le 4 cm ar fhad, glas nó scothdhearg, guaireach nó mín. Saothraítear é ar son na dtorthaí. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Crainn
Spioróg mhór

Seabhac scothbheag le sciatháin ghearra chruinne is eireaball fada is ea an **spioróg mhór**. Faightear an spioróg mhór thuaisceartach sa chuid is mó den leathsféar thuaidh. Tá cineálacha eile dúchasach don Afraic, deisceart is oirdheisceart na hÁise, agus an Astráil. Áitríonn sí coillearnach, agus itheann veirteabraigh is feithidí.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Spéir ronnach

Is éard is **spéir ronnach** ann ná patrún scamaill ciorracumalais is altacumalais a bhíonn cosúil leis na dathanna ar iasc, ronnach ach go háirithe. Faightear na scamaill seo níos airde ná 5 km. 

## Tagairtí

Catagóir:Scamaill
Spireacaet

Baictéar inghluaiste bíschruthach. Maireann cuid de na spireacaeit saor i ngnáthóg uisciúil, cuid eile i gconair stéigeach is réigiún na mbaill ghiniúna in ainmhithe. Cuireann siad tús le galair cosúil le sifilis is fiabhras athiompaithe i ndaoine. 

## Tagairtí
Spireaplasma

Miceaplasma inghluaiste bíschruthach atá seadánach i bhfeithidí is plandaí. Cuimsíonn sé an t-oibreán a chuireann tús le galar buí i bplandaí.

## Tagairtí
Spirigíre

Cineál alga ghlais fhiliméadchruthaigh san ord Zygnematales a fhaightear in uisce úr. Bíonn an clóraplast mar bhanda ar dhéanamh ríbín bhísigh ar feadh na cille. San atáirgeadh gnéasach tarlaíonn comhchuingriú idir dhá fhiliméad, rud a chruthaíonn siogóit fhrithsheasmhach.

Ainmníodh as an leagan amach héiliciúil nó bíseach a bhíonn le feiceiceáil in a gclóraplasit agus úsáidtear seo mar chritéar fáthmheasa an ghéinis. Is minic a fhaightear é i limistéir fhionnuisce, agus tá níos mó ná 400 speiceas den *Spirogyra* ar fud an domhain. Bíonn *Spirogyra* thart ar 10 go 100μm ar leithead agus féadfaidh a fhad bheith ina cheintiméadair. 

## Tréithe Ginearálta
Bíonn *Spirogyra* neamhchraobhach len a chealla sorcóireacha ceangailte ó cheann go ceann i bhfiliméidí glasa fada. Bíonn dhá shraith sa chillbhalla: an balla seachtrach comhdhéanta de cheallalós agus an balla istigh de pheictin.

## Tagairtí

Catagóir:Zygnemataceae
Catagóir:Charophyta
Splanc leictreonach

Is éard is **splanc leictreonach** ann ná foinse solais i gcomhair grianghrafadóireachta a tháirgeann solas láidir an-ghairid nuair a dhíluchtaítear toilleoir trí fheadán folúsaithe le rian xeanóin ann. Níl an feadán seoltach go ndéantar toilleoir eile a dhíluchtú tríd an 3ú leictreoid atá mórthimpeall an fheadán splaince is a spreagtar ag tadhaill i gcomhla an cheamara. Is amhlaidh a ianaíonn an ghníomhaíocht seo an xéanón sa bhfeadán, á ullmhú ina sheoltóir don phríomhsplanc. Maireann an splanc 0.001 soicind (1/1000 s) de ghnáth. Athraítear an t-aschur solais don nochtadh go leanúnach uathoibríoch le monatóiriú an tsolais le fótaichill agus fad na splaince a athrú le feiste tíreastóra síos go dtí timpeall 0.00002 soicind. 

## Tagairtí
Benjamin Spock

An Dochtúir Spock, leanbhlia a rugadh i New Haven, Connecticut ab ea **Benjamin McLane Spock** (2 Bealtaine 1903 – 15 Márta 1998). D'fhoilsigh sé an leabhar cáiliúil, *Common Sense Book of Baby and Child Care* (Leabhar na Céille Ceannaithe ar Chúram Leanaí, 1946).

## Tagairtí
mion|clé|Benjamin Spock agus Susannah, gariníon leis, 1968

Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Básanna i 1998
Josiah Spode

Potaire a rugadh i Stoke-on-Trent Shasana ab ea **Josiah Spode** (1755-1827). I 1770 bhunaigh sé comhlacht a rinne potaireacht, poirceallán is earraí crua-chré, agus ba é an príomhdhéantóir cré-earraí lena linn. 

## Tagairtí

Catagóir:Potairí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1755
Catagóir:Básanna i 1827
Spíosra

clé|250px|mion|Spíosra
Planda le blas géar a úsáidtear chun blas a chur ar bhia nó é a chaomhnú. Úsáidtear an téarma go príomha ar chodanna crua, cosúil le torthaí triomaithe is síolta, ach cuimsíonn sé codanna eile, cosúil le bachlóga na mbláthanna. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Plandaí
Méarchlár

Tá níos mó ná brí amháin ann leis an bhfocal **méarchlár**:
* Méarchlár (ríomhaire)
* Méarchlár (gléas ceoil)
Louis Spohr

Cumadóir, veidhleadóir is stiúrthóir a rugadh i mBraunschweig na Gearmáine ab ea **Louis (Ludwig) Spohr** (5 Aibreán 1784 – 22 Deireadh Fómhair 1859). Cáil air mar chumadóir don veidhlín: scríobh sé 17 coinséartó dó. Bhí áit thábhachtach ag a chuid saothar idir an clasaiceachas agus an rómánsachas. I gCassel na Gearmáine a fuair sé bás.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1784
Catagóir:Básanna i 1859
Catagóir:Cumadóirí Gearmánacha
Spól

I sníomh, an fheiste a mbíonn an t-eiteán inti, a bhíodh in úsáid chun na snáithí trasna (an t-inneach) a iompar trí na snáithí ar an bhfad (an dlúth) sa bhfíodóireacht. Ní bhíonn sé in úsáid in innill fíodóireachta an lae inniu. 

## Tagairtí
Sponc

Planda ilbhliantúil le riosóim fhada scothbhána atá dúchasach don Eoraip, iarthar is tuaisceart na hÁise, agus tuaisceart na hAfraice is ea **sponc** (nó **Gallán greanchair**). Na duilleoga uile bunata, suas le 15 cm ar leithead, cruinn go dtí rud beag maothánach, le feilt bhán ar an taobh thíos. Na bláthchinn geal buí, aonarach ar ghas suas le 15 cm ar airde, a thagann amach roimh na duilleoga. Seanleigheas luibhe ar an tinneas cliabhraigh.

## Tagairtí
Spondailíteas ancalósaithe

Galar athlasta forchéimneach, a chuireann isteach ar fhir óga go príomha, a ionsaíonn na coirp veirteabracha is na hailt eatarthu, ionas go bhfaigheann duine stalcacht is pian sa droim. Na veirteabraí ceirbheacsacha is lumbacha (is é sin, an dromlach sa mhuineál is in íochtar an droma) is mó a bhíonn thíos leis. Uaireanta, cuireann sé isteach ar ailt eile sna guaillí is na cromáin, agus go hannamh na súile, na scamhóga is comhlaí an chroí. Ní fios cad is cúis leis.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Spór

Is éard is **spór** ann ná cill atáirgthe planda atá in ann forbairt ina hindibhid nua go díreach nó trí chónascadh le spór eile. De ghnáth feidhmíonn spóir mar mheáin scaipthe, agus uaireanta mar staid fhrithsheasmhach a ligeann don phlanda maireachtáil trí choinníollacha deacra neamhfhabhracha. Ní bhíonn suth sa spór, agus mar sin is éagsúil ó shíol é.

## Tagairtí
Spórasóin

Rang prótasón seadánach a fhaightear in ainmhithe óstacha. De ghnáth ailtéarnaíonn an t-atáirgeadh idir pas neamhghnéasach (eamhnú ilchodach) is pas gnéasach. Mar thoradh ar atáirgeadh gnéasach, cruthaítear cisteanna frithsheasmhacha ina mbíonn staideanna ionfhabhtaithe. Tá cineálacha éagsúla a chuireann tús le galair throma i ndaoine is ainmhithe ceansaithe. 

## Tagairtí
Spota Mór Dearg

An t-airí stoirme is mó atá ar eolas agus is fadsaolaí, meastar, in atmaisféar Iúpatair. Airí scothdhearg ubhchruthach sa leathsféar theas, timpeall 30,000 km ar leithead, a braitheadh den chéad uair 300 bliain ó shin. Rinne na ceamaraí ar an spásárthach Voyager grinnstaidéar air ar feadh cuid mhaith laethanta, agus rinneadh amach gur réigiún go hard san atmaisféar atá ann. Tá sé ag casadh go tuathal le tréimhse timpeall 6 lá. Bhraith Voyager airíonna cosúla, ach níos lú (timpeall 10,000 km ar leithead) ag domhanleithid eile, ubhchruthanna bána. Is éard atá i scamaill Iúpatair ná comhdhlúthuithe bána, agus mar sin tagann dath dearg an Spota is scamall eile ar Iúpatar as ceimiceán cosúil le sulfar is fosfar san atmaisféar.

## Tagairtí

Catagóir:Iúpatar
Spré (optaic)

San optaic, tugtar **spré** ar scaradh na gcomhdhathanna i solas nuair a théann sé trí phriosma nó gíl díraonta.

## Tagairtí

Catagóir:Optaic
Spré (ailtireacht)

San ailtireacht, ascaill i bhfoirgneamh le haghaidh fuinneoige. Úsáidtear an téarma céanna ar oscailt spréite idir aon dá chuid, uchtbhalla nó balla le cíor lámhaigh air, atá ina seasamh. 

## Tagairtí
Spreagadh leictreach na néaróg fochraicneach

Bealach chun pian a mhaolú, pian áitiúil go háirithe. Cuirtear leictreoidí dromchlacha ar an gcraiceann, agus ritear sruth leictreach bíogtha le minicíocht íseal trí na fíocháin mar a bhfuil an phian. Uaireanta, leagtar na leictreoidí ar phointí snáthaidphollta ar leith. Meastar go bhfeidhmíonn an modh oibre seo ar aon dul le snáthaidpholladh. Úsáidtear é ar anailgéise cnáimhseachais, agus le pian iarobráide a mhaolú. 

## Tagairtí
Spreagthach

Is éard is **spreagthach** ann ná druga, cosúil le hamfataimíní, a dhéanann duine dúisithe airdeallach lúcháireach, in ann a mheabhair a chruinniú. Is spreagthach séimh é an chaiféin. Ainneoin barúil na coitiantachta, ní spreagthach an t-alcól.

## Tagairtí
Spóraifít

Géin neamhghnéasach (dioplóideach nó spóirghéineach) i dtimthriall beatha planda, a tháirgtear trí chónacsadh dhá ghaiméit haplóideacha. I raithneach is plandaí a bhláthaíonn, is í seo an phríomhpháirt sa timthriall beatha, níos speisialaithe ná an ghaiméitifít agus in ann maireachtáil i raon níos leithne coinníollacha. I mbrífítí, is í an ghlúin is lú tábhacht í, agus braitheann ar an ngaiméitifít chun maireachtála.

## Tagairtí
Spóragán

Orgán ina gcruthaítear spóir i gcineálacha áirithe plandaí. In algaí is fungais bíonn siad aoncheallach; i mbrífítí is raithneach, ilcheallach.

## Tagairtí
Spriúchadh

Teilgean adamh amach as dromchla miotail de bharr a thurrainge le hiain. Is féidir an próiseas a úsáid chun dromchla ultraghlan a tháirgeadh, nó mar fhoinse adamh i ndeascadh folúsach scannán fíorthanaí, mar shampla in ullmhú samplaí i gcomhair leictreonmhicreascópacht scanta. I spriúchadh maighnéatróin, baintear feidhm as réimsí maighnéadacha chun cur le plasma ag an spriocábhar, áit a ndeasctar ansin é mar scannán tanaí. 

## Tagairtí
Sprattus

Iasc beag le colainn thanaí atá forleathan, go minic i mbáirí móra cois cladaigh ón Iorua go dtí an Mheánmhuir. Suas le 15 cm ar fhad, airgeadach le dromchla uachtarach glas. Déantar iascaireachtaí tábhachtacha trádálacha air agus díoltar é úr nó stánaithe, na héisc óga mar bhánbhaoite. 

## Tagairtí
Spúinse

Ainmhí ilcheallach le colainn gan aon eagrú i bhfíocháin is orgáin. An cholainn pollta ag córas casta feadán inmheánach a dtiomáineann cealla lasctha uisce tríothu. De ghnáth téann uisce isteach trí phóir (ostia) agus téann amach trí phóir níos mó (oscula). Itheann sé trí bhia a scagadh ón uisce taobh istigh de chóras seo na gcanálacha. Go minic tacaíonn creatlach de struchtúir mhianraithe bhídeacha bhioracha (spícíní) nó de shnáithíní orgánacha leis an gcolainn. Faightear den chuid is mó é sa bhfarraige, idir an crios idirthaoide is an duibheagán, ach uaireanta in uisce úr.

## Tagairtí
Spuirse

Aon bhall de ghné mhór plandaí atá le fáil ar fud an Domhain agus a tháirgeann laitéis is ea **spuirse**. Is plandaí bliantúla cuid acu, plandaí ilbhliantúla cuid eile, agus toim cuid eile fós. Is cosúil le cachtais cuid acu, a mhaireann i réigiúin thirime is iad tar éis oiriúnuithe cosúla a éabhlóidiú go neamhspleách. Nuair nach bhfuil siad ag bláthú, ní féidir iad a idirdhealú ó chachtais ach ar bhonn na laitéise. Tugtar *cyathium* ar a bhláth sainiúil, bláthra dlúite laghdaithe ina mbíonn ubhagán amháin (an bláth baineann), roinnt staimíní (na bláthanna fireanna), 4 fhaireog mhór, agus fáinne brachtanna geala daite atá cosúil le hiombhláthanna. 

## Tagairtí

Catagóir:Euphorbia
Sputnik 1

mion|clé
Ba í **Sputnik 1** an chéad satailít shaorga a lainseáladh ón domhan. Sheol an tAontas Sóivéadach Sputnik sa spás ar 4 Deireadh Fómhair 1957. 84 cg meáchain a bhí inti, agus lean sí ag tarchur comhartha raidió ar feadh 21 lá.  

Mí ina dhiaidh sin lainseáil siad Sputnik 2, ar mheáchan 508 kg.  Tarchuireadh tomhais fhiseolaíocha is bhithcheimiceacha uaidh ar feadh seacht lá. 

Ar bord bhí an madra Laika. Dúirt na Rúisigh ag an am go maraíodh an madra le hinstealladh nimhe.  Creid daoine áirithe níos déanaí go bhfuair Laika bás sa spás nuair a d'fheall ar a sholáthar ocsaigine. Ach théigh an t-inneall an iomarca, a léiríodh sa bhliain 2002. 
clé|mion|1957-10-04

## Cúlra
Thosaigh spásrás idir na Stáit Aontaithe agus an tAontas Sóivéadach i lár na gcaogaidí, iad ag iarraidh an lámh in uachtar a fháil ar a chéile sa taiscéalaíocht sa spás. Bhí an tAontas Sóivéadach ag déanamh an-dul chun cinn i gcúrsaí eolaíochta agus teicneolaíochta sna 1950idí.   

## Tagairtí
 

Catagóir:Sputnik
Catagóir:An Cogadh Fuar
Sraith (ceol)

[mion|Na Pláinéid de chuid [Gustav Holst|Holst]]
Is éard atá i gceist le **sraith**, nó ***suite***, ná coincheap i réimse an cheoil.

* I gceol Barócach, sraith damhsaí, uaireanta le réamhdhréacht rompu. 
* Faoin 18ú céad bhí 4 dhamhsa caighdeánach i gceist. 
* Ón 19ú céad úsáidtear an téarma ar shraith píosaí ceoil atá scoite ach b'fhéidir gaolmhar (mar atá i *The Planets* (Na Pláinéid) de chuid Holst), agus roghnuithe píosaí ceolfhoirne ó cheoldrámaí, an bailé is saothair fhada eile. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceol
Spreagthóir

Réigiún neamhchódaithe ar an ADN díreach taobh le géin, a fheidhmíonn mar a bheadh lasc ann a ligeann don tras-scríobh dul ar aghaidh. Nascann próitéiní éagsúla (fachtóirí tras-scrioptáise) leis na seichimh ADN spreagthóra, agus ar deireadh earcaíonn an einsím polaiméaráis RNA. Ansin tosaíonn sí seo ar thras-scríobh na géine.

Tá spreagthóirí le fáil in aice le láithreáin tosaithe tras-scríofa, ar an dual céanna agus suas i dtreo réigiún 3′ den dual frithchéadfach. 

Is féidir le spreagthóirí a bheith timpeall 100-1000 péire bunanna ar fad. 

## Léargas ginearálta

Chun tras-scríobh a chur i bhfeidhm, caithfidh an einsím a shíntéisíonn RNA nascadh leis an ADN láimh le géin. Tá seichimh ADN istigh i spreagthóirí a sholáthraíonn láithreán nasctha do pholaiméaráis RNA agus do phróitéin darb ainm fachtóirí tras-scríofa a earcaíonn polaiméaráis RNA. Tá seichimh mhúsclóra nó shriantóra de núicléitidí comhfhreagracha ag na fachtóirí úd, seichimh a nascann le spreagthóirí ar leith agus a rialann léiriú na ngéinte.

Tá tábhacht ar leith le spreagthóirí mar eilimintí a fhéadann dul i gcomhar le réigiúin rialaithe eile (feabhsaitheoirí, ciúnadóirí, inslitheoirí) chun leibhéal an tras-scríofa ar ghéin a stiúradh.

Spreagtar spreagthóirí de thoradh athruithe ar fhlúirse nó ar chonformáil na bpróitéiní rialaithe i ngéin, athruithe a mhúsclaíonn fachtóirí tras-scríofa chun go n-earcóidís polaiméaráis RNA.

## Ionad coibhneasta a shainaithint

De ghnáth tá spreagthóirí an-ghar don ghéin atá i gceist, agus ainmnítear ionaid sa spreagthóir de réir an láithreáin tosaithe tras-scríofa, mar a dtosaíonn tras-scríobh an ADN i gcomhair géin áirithe: uimhreacha diúltacha a luaitear leis na hionaid úd suas an bealach, ag comhaireamh siar ó -1. Ionad atá 100 péire bunanna suas an bealach is ea -100.

## Ionad coibhneasta i núicléas na cille

Dealraíonn sé go ndáiltear spreagthóirí go fabhrach ar chiumhais na gcríoch crómasómach, agus is dócha go gcuidíonn sé seo le chomhléiriú na ngéinte ar chrómasóim dhifriúla. Chomh maith leis sin, tá airíonna struchtúracha áirithe ag spreagthóirí a oireann do gach crómasóm sa duine.

## Nótaí

Catagóir:Géineolaíocht
Spriongboc

Gasail atá dúchasach don Afraic Theas is ea an **spriongboc** (*Antidorcas marsupialis*). Scothdhearg/donn le geadán bán is líne leathan dhubh ar feadh an dá thaobh. Adharca gearra lirchruthacha. Na cinn iompaithe isteach. Áitríonn sé tír thirim oscailte. Is féidir leis léim suas 3.5 m san aer nuair a chuirtear scéin air.

## Tagairtí
Sraith (planda)

Bealach síolraithe plandaí trí ghas a chur sa talamh is é ceangailte leis an bplanda fós. Cruthaíonn an chuid faoin talamh fréamhacha, agus faoi dheireadh planda nua.

## Tagairtí
Srannadh

mion|"Snoring" le Hyman Katz
mion|muc ag srannadh
mion|Duine ag srannadh (rithimeach ar dtús)
Is éard atá i gceist le **srannadh** ná torann a thagann as an scornach le linn codlata ó bheith ag análú tríd an mbéal, agus b'fhéidir tríd an tsrón. 

Déanann 20% de phobal na Stát Aontaithe, níos mó ná 40 milliún duine, srannadh gach oíche is iad ina gcodladh. 55% de na daoine sin, is daoine fásta iad, 68% de na fir is 48% de na mná. 

### Mí-ord
Cuireann callán na srainne isteach go mór ar chodladh pairtnéara. Is mí-ord codlata é, ach ní galar amach is amach é. Go minic bíonn galair mar ardbhrú fola, neamhchodladh is priacal stróic thar an ngnáth comhcheangailte leis nó mar thoradh air. 

Ainneoin na gnáth-thuisceana, ní mór an pháirt a ghlacann an tsrón ann. Is iad seo na fíocháin is mó a chritheann is a chuireann leis an bhfuaim: an fharaing (píobán cónchruthach a cheanglaíonn an béal leis an bpíobán garbh), an coguas (fíochán bog ag cúl an charbaid), agus an tsine siain (píosa fíocháin bhoig atá ar crochadh ag cúl na scornaí). Is amhlaidh a bhogann siad nuair a thiteann duine ina chodladh, agus critheann siad le sreabhadh an aeir tharstu. 

Má chritheann siad an iomarca, agus an-challán á dhéanamh acu, is féidir go mbeidh aipnia codlata ar dhuine. Neamhanálú is ea í seo, a bhuaileann 20 milliún de shrannairí na Stát Aontaithe. Tarlaíonn sí de bhrí go ndúnann an t-aerphasáiste nuair a bhogann na struchtúir ann an iomarca. Neamhanálú neamhbhuan a bhíonn ann de ghnáth, ach tarlaíonn easpa ocsaigine sa bhfuil is an cholainn i gcoitinne dá bharr. 

I gcásanna cinniúnacha is féidir go leanfaidh deacrachtaí cairdisiothíocha an easpa ocsaigine sin. 

### Maolú
Is féidir srannadh a mhaolú trí obráidí. Ach roimhe sin, is inmholta gan alcól a ól roimh chodladh (cuireann sé sin le bogadh na struchtúr san aerphasáiste), gan luí ar an droim (is fusa an t-aerphasáiste a dhruidim sa suíomh sin) agus roinnt meáchain a chailliúint (is mór an priacal srannta an raimhre).

## Féach freisin

* Aipnia chodlata
* Easuan
* Cógais suain
* Codladh

## Tagairtí

Catagóir:Codladh
Srathú

Téarma geolaíoch ar chruthú na gciseal de charraigeacha dríodair ina sonraíonn bristí sa leagan síos nó athruithe i nádúr an ábhar dríodair sna plánaí difriúla srathaithe. An téarma céanna in úsáid chun cur síos ar ord na sreabhanna láibhe i gcarraigeacha doigheartha.

## Tagairtí
Srathú teirmeach

Is gá d'údarás áitiúil uisce inolta ardchaighdeáin a sholáthar do thomhaltóirí, ach is féidir go gcuirfidh feiniméan a tharlaíonn i dtaiscumar oscailte sa samhradh isteach air: srathú teirmeach. Cruthaítear 3 chrios scoite san uisce: an t-eipilimnian, an teirmeachlaonas, agus an hipilimnian. Téitear an chéad 10 m ag barr an uisce leis an ngrianfhuinneamh, agus is é seo an t-eipilimnian. Tarlaíonn comhiompar is gluaisne sa chrios seo. Idirdhealaíonn an teirmeachlaonas uisce dea-shruthlaithe an eipilimniain ó uisce fuar an hipilimniain. Ní bhíonn an teirmeachlaonas ach 2 m ar tiús ar éigin, gan ghluaisne, agus difríocht teochta timpeall 15&nbsp;°C ar a fhud. Faoina bhun sin, bíonn an t-uisce domhain sa hipilimnian ag teocht 3 nó 4&nbsp;°C, uisce marbh gan ocsaigin. Faoi na cúinsí sin tuaslagtar iarann, mangainéis, amóinia is suilfídí ón dríodar ag bun an taiscumair, rud a chuireann le costas íonaithe an uisce. Ní féidir le héisc maireachtáil ann, ach fasann algaí gormghlasa san uisce te ag barr an taiscumair, rud a chuireann isteach ar chaitheamh aimsire ar an uisce, agus caidéil is scagairí sa chóras soláthar uisce. Ansin nuair a fhuaraíonn an aimsir tarlaíonn meascadh tapa idir na creasa, rud a laghdaíonn tiúchan na hocsaigine sa taiscumar ina iomláine agus a dhíothaíonn na héisc. Ar ámharaí an tsaoil, is féidir an srathú teirmeach a sheachaint ar bhealach an-simplí. Cruthaítear cuirtín aeir san uisce trí aer comhbhrúite a sholáthar do phíobán pollta ag bun an taiscumair. Cuireann sé seo leis an ocsaigin thuaslagtha san uisce, agus corraíonn na bolgáin aeir an t-uisce de réir mar a éiríonn siad go dtí a bharr. Níl an tseift seo saor in aisce, ach tá buntáiste breise ag baint leis, go laghdaíonn sé go mór ar thruailliú le mianraí is fás na n-algaí. Tá taighde ar siúl chun an próiseas a dhéanamh níos éifeachtaí, mar shampla, tríd an teocht ag doimhneachtaí éagsúla a thomhas chun gur féidir soláthar an aeir chomhbhrúite a lascadh as ag amanna nach bhfuil an srathú ag tarlú.

## Tagairtí
Sreabhán

mion
Is éard is **sreabhán** ann ná ábhar a shníonn is a líonann an soitheach ina bhfuil sé. Is sreabháin iad gás, leacht, is plasma. 

Ní féidir le sreabhán fosaithe fórsaí trasnacha nó casta a sheasamh. Rialaíonn dlíthe na meicnice sreabhánaí airíonna meicniúla sreabhán.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Sreabhán scáineach

Is éard is **sreabhán scáineach** ann ná an chuid den sreabhán eachtarcheallach atá taobh amuigh den chóras soithíoch agus a thimpeallaíonn cealla na bhfíochán in ainmhithe. Tugtar **an sreabhán fíochánach** air freisin, agus **an sreabhán idircheallach**. 

Ina chomhdhéanamh tá sé cosúil le plasma na fola, ach amháin nach bhfuil ach tiúchan beag próitéiní ann (de bhrí go bhfuil tréscaoilteacht an-íseal do phróitéiní an phlasma ag na ribeadáin).

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Sreabhán scáineach ar *[http://www.britannica.com/ Encyclopædia Britannica]*(*[[Béarla]]*)


Catagóir:Sreabháin choirp
Catagóir:Fiseolaíocht
Catagóir:Anatamaíocht
Sreabhán trascheallach

Comhábhar den sreabhán eachtarcheallach. Scartha amach ón gcuid eile ag ciseal ceall (mar shampla, an t-eipitéiliam). Samplaí suntasacha is ea an sreabhán ceirbrispíonach, na sreabháin taobh istigh de na súile, an sreabhán sionóibheach sna hailt is toilleadh na conaire gastraistéigí.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht cheallach
Catagóir:Sreabháin choirp
Sreabhánaic

Staidéar ar chórais rialaithe is braite atá bunaithe ar shreabháin ag sreabhadh. I measc na bhfeistí atá ar fáil, tá aimplitheoirí sreabhánacha ina modhnaíonn sreabhadh beag sreabhadh mór eile, ciorcaid loighce is lasca. Ní bhíonn aon pháirteanna soladacha inghluaiste sna feistí seo, bíonn siad láidir, agus ní bhíonn aon bhaol leictreach leo. Sampla is ea an comhla cuilithe sreabhánach, ina mbionn sruth rialaithe a athraíonn an príomhshreabhadh trí chuilithe a chruthú. Baintear feidhm as seo i gcórais caidéalaithe sa tionscal núicléach chun fuíoll radaighníomhach a chaidéalú, agus i mianadóireacht chun draoib scríobach a chaidéalú.

## Tagairtí
Sreabhchairt

Léiriú mínithe ar ord eachtraí. I gcúrsaí ríomhaireachta cuireann sreabhchairt sonraí síos ar oibríochtaí ginearálta an chóras iomlán próiseála sonraí — mar shampla, córas cuntasaíochta — gan dul isteach i mionphointí na gcláir ríomhaire. Cuireann sreabhchairt cláir síos ar ord na n-oibríochtaí loighciúla sa chlár sin. Baintear feidhm as siombailí aitheanta chun cur síos ar na hoibríochtaí éagsúla ar leith. 

## Tagairtí
Teaghrán cosmach

Filiméid hipitéiseacha mhaisiúla damhna, suas le 1019 kg cm-1, a éilíonn teoiric na forshiméadrachta mar chomhábhar tábhachtach sa luath-Chruinne.

## Tagairtí

Catagóir:An Chruinne
Sreabhán eachtarcheallach

Sreabhán a thimpeallaíonn cealla na colainne is ea **sreabhán eachtarcheallach** (*ECF* i mBéarla). I nduine fástá bíonn timpeall 14 lítear de ann, agus cuimsíonn sé plasma na fola, sreabhán scáineach na bhfíochán, is sreabháin thrascheallacha. Chomh maith le huisce, is iad na príomh-chomhábhair ann ná iain sóidiam, clóiríde is décharbónáite, agus próitéiní. Thug an fiseolaí Francach Claude Bernard (1813-1878) an coincheap isteach go raibh cealla na colainne á gcosaint, ó chomhshaol seachtrach a bhí ag síorathrú is go minic naimhdeach, ag a comhshaol inmheánach féin, sreabhán de thoirt is comhdhéanamh tairiseach. Bíodh is go bhfuil a fhios againn anois go n-athraíonn an sreabhán eachtarcheallach, meastar go bhfuil an coincheap seo oiriúnach fós, ach taobh istigh de theorainneacha cúnga.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Sreabháin choirp
Catagóir:Bitheolaíocht cheallach
Sreabhán ceirbreadhromlaigh

I veirteabraigh, tugtar **sreabhán ceirbreadhromlaigh** (nó **sreabhán ceirbrispíonach**) ar shreabhán soiléir, gan dath gan phróitéiní, a imshruthaíonn i méadailíní na hinchinne, canáil lárnach chorda an dromlaigh, agus an spás fo-aracnóideach. Tugtar *CSF* air i mBéarla. Timpeallaíonn sé an inchinn is corda an dromlaigh, agus soláthraíonn tacaíocht mheicniúil is cothaithigh dóibh. I ndaoine, bailítear CSF uaireanta (trí pholladh lumbach) le hanailísiú i gcomhair diagnóise. Má bhíonn farasbarr CSF timpeall inchinn an fhéatais is an naíonáin (trí rótháirgeadh nó bac sa chóras imshruthaithe) tarlaíonn hidriceifileas muna ndéantar é a dhraenáil amach.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Sreabháin choirp
Catagóir:Néareolaíocht
Sróladhmad

Is crann duillsilteach a fhásann 30 m ar airde é an **sróladhmad** (*Chloroxylon swietenia*), dúchasach do dheisceart na hIndia agus Srí Lanca. Na duilleoga 60 cm ar fhad, cleiteach le 10-20 péire duilleoigíní neamhshiméadracha. Na bláthanna le cúig pheiteal uachtarúil bán i gcrobhaingí. Soláthraíonn sé adhmad buí trom an-chrua atá luachmhar as a loinnir, cosúil le sról.

## Tagairtí
Sruth moirtiúlachta

Sruth ina mbíonn páirteagail moirte crochta san uisce, a ritheann go tapa síos claonán faoin bhfarraige. Meastar gur bealach tábhachtach é chun dríodar tanaí sa bhfarraige a iompar amach sa duibheagán, ag gearradh amach foithreacha lena linn. De réir mar a laghdaíonn a luasanna ar na claontaí séimhe ar na plánaí duibheagánacha, fágann siad dríodair a dtugtar *moirtiúlachtaí* orthu.

## Tagairtí
Sruthlíne

Is éard is **sruthlíne** ann ná riocht sreafa, nuair nach dtarlaíonn aon suaiteacht ann. Is téarma é freisin ar dhearadh cruthanna struchtúr (mar shampla gluaisteán, aerárthach, lián, long) chun suaiteacht an aeir nó an uisce mórthimpeall orthu a laghdú oiread agus is féidir. Luaitear an téarma freisin i leith aon chruth struchtúrtha seasta a sheasann i sreabhadh an aeir nó an uisce chun an tsuaiteacht in aice leis a laghdú.

## Tagairtí
Stadaireacht

Neamhord aclaíochta sa chaint. Bíonn deacracht ag duine rithim is tomhas ama a chuid cainte a rialú, agus teipeann air scéal a riaradh ar dhaoine eile go héasca tapa leanúnach. Uaireanta athdheireann sé fuaimeanna go neamhghnách, fadaíonn iad, nó teipeann air iad a fhuascailt. Síneann an neamhord ó éadrom go dian. Ní fios cad is cúis leis, ach meastar go mbíonn fachtóirí géiniteacha, fiseolaíocha is síceolaíocha san áireamh. Úsáidtear modhanna éagsúla teiripe urlabhra, ina measc teicníochtaí nua cainte a mhúineadh, feistí leictreonacha fuaimiúla a chaitheamh chun cabhrú le caint leanúnach, agus traenáil i ndearcadh nua chun páirt a ghlacadh i gcomhluadar cainte. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Staphylococcus

Baictéar sféarúil, timpeall miocrón (1 μm) ar trastomhas is ea ***Staphylococcus***. 

De ghnáth tarlaíonn sé i gcrobhaingí, agus is gá dóibh ocsaigin i gcomhair fáis. Faightear i scannáin mhúcasacha é, agus ar chraiceann daoine is ainmhithe eile. 

Cuireann sé tús le heaspaí ar dhromchla amuigh, agus ionfhabhtuithe córasacha a fhéadfaidh a bheith ainsealach, fiú marfach.

## Tagairtí

Catagóir:Baictéareolaíocht
Staid trasdula

In imoibriú ceimiceach, is éard is **staid trasdula** ann ná eagar éagobhsaí na n-adamh, sainiúil don fhuinneamh is airde is gá do na hadaimh dul tríd chun an t-imoibriú a chur i gcrích.

## Tagairtí

Catagóir:Adaimh
Catagóir:Fuinneamh
Staidéar cáis rialaithe

mion
Modh oibre, a úsáidtear go minic sa mhíochaine, chun cúis ghalair a aimsiú is ea **staidéar cáis rialaithe.**   

Mar shampla, maidir le sláinte phoibl, déantar anailís ar dhá ghrúpa, ceann amháin a bhfuil an galar faoi scrúdú orthu, an ceann eile nach bhfuil, féachaint ar nochtaíodh an grúpa ionfhabhtaithe d'oiread níos suntasaí ó thaobh staitistice de ná an grúpa normálta fachtóirí a bhfuil amhras ann gur priacal é don ghalar.  

Mar shampla, maidir le caitheamh toitíní is ailse na scamhóg, fuarthas i staidéir mar seo gur mó de stair caitheamh toitíní a bhí ag na daoine a raibh an galar orthu. 
## Féach freisin

* Anailís amshraitheanna
* Anailís thrasghearrthach
## Tagairtí

Catagóir:Anailísiú sonraí
Catagóir:Staidreamh
Catagóir:Sláinte phoiblí
Staidéar cohóirt

Modh eolaíoch a úsáidtear i gcúrsaí leighis chun cúis galair a dhéanamh amach. Déantar staidéar ar dhíorma daoine a nochtadh d'fhachtóir a mheastar a bheith amhrasach. Rianaítear iad thar am, agus déantar comparáid le díorma inchurtha nár nochtadh dó, féacaint an bhfuil difríocht staitistiúil idir na codáin den dá dhíorma a tholg an galar atá faoi scrúdú. Mar shampla, i staidéir mar seo fuarthas gur tharla rátaí ailse na scamhóg níos airde i measc caiteoirí toitíní.
## Féach freisin

## Tagairtí

 

*
Sruthanna guairneáin

mion
Is éard atá i gceist le **sruthanna guairneáin** (Eddy current) ná sruthanna leictreacha a ionduchtaítear i seoltóir toirtiúil ag réimsí athraitheacha maighnéadacha mórthimpeall air, nó ag gluaisne an tseoltóra féin i réimse maighnéadach. 

Is de bharr ionduchtaithe leictreamaighnéadaigh iad. Is cailliúint fuinnimh, agus mar sin mí-éifeacht, an téamh sa chroíleacán i dtrasfhoirmeoirí is mótair leictreacha de bharr na sruthanna seo, agus déantar na croíleacáin seo a lannú chun an chailliúint a laghdú.

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
Staighre creasa

Staighre inghluaiste a iompraíonn daoine is earraí ó leibhéal amháin go leibhéal eile i siopaí ilranna, aerfoirt, stáisiúin traenach is eile. Thug Jesse W. Reno isteach é i gConey Island sna Stáit Aontaithe i 1892. Bíonn na céimeanna suite ar chrios leanúnach, ag luí go cothrománach ag an mbun is an barr chun gur féidir le daoine dul air is teacht amach as, agus lámhráille inghluaiste air. Gluaiseann sé ag uillinn 30° ar luas suas le 35 m sa nóiméad. Téann na céimeanna trí chíor ag an mbun is an barr chun rudaí a bhaint uathu. Tugtar *taistealach* ar fhánán inghluaiste, crios leanúnach gan na céimeanna a bhíonn sa staighre creasa.

## Tagairtí
Stáirse

(C6H10O5)n, carbaihiodráit, polaiméir comhdhlúthúcháin glúcóis atá isiméireach le ceallalós, a fhaightear mar ábhar cúlchiste i gcealla beo. Trí pháirthidrealú, táirgeann sé amalós (olaigiméir) agus maltós (démhéir). Feidhmeanna aige nach feidhmeanna bianna iad, mar shampla mar ghreamachán, líonach piollairí, is bián i bpáipéar. 

## Tagairtí
Stáisiún spáis

[mion|deas|An [Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta á thógáil]]
Spásárthach i bhfithis íseal os cionn an Domhain a gcónaíonn an fhoireann ann ar feadh tréimhse réasúnta fada. Samplaí is ea Skylab na Stát Aontaithe agus Mir an Aontais Shóivéadaigh/na Rúise. 

Úsáidtear a leithéid chun cleachtadh eitiltí fada a charnadh, agus taighde ábhartha bithleighis is réalteolaíochta a dhéanamh. I 1993 athraíodh clár oibre NASA is ESA ar stáisiún spáis chun comhoibriú leis an Rúis.

## Féach freisin
* Skylab 
* Mir
* Spásárthach

## Tagairtí

Catagóir:Stáisiúin spáis
Catagóir:Spáseitilt
Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta

Stáisiún spáis atá ag fithisiú an Domhain ag airde 400 km is ea an **Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta** (ISS). Thosaigh NASA ar an bpleanáil sna 1980idí, ach d'fhás an scéim mar chomhoibriú idirnáisiúnta leis an Rúis, Ceanada, an tSeapáin, an Bhrasaíl, is an ESA. Tosaíodh an tógáil nuair a cuireadh dhá mhodúl le chéile sa spás i 1998. Tá timpeall 88 aistear déanta ag tointeálaí spáis Mheiriceá, agus feithiclí Soyuz is Progress na Rúise le hábhair tógála, teicneoirí is eolaithe don obair tógála is taighde. Beidh an obair tógála críochnaithe i 2011. Timpeall 350 tonna meáchain atá ann anois, é 109 m ar leithead, 20 m ar airde, 73 m ar fhad. 136 siúlóid spáis oibre (849 uair oibre taobh amuigh den stáisiún) a rinne spásairí Meiriceánacha, Rúiseacha is Eorpacha (ó 15 tír ina n-iomláine) sa tógáil. 6 shaotharlann ann, dírithe ar thaighde ar mhíochaine spáis, bitheolaíocht imtharraingteach, eolaíochtaí faoi mhicreadhomhantarraingt, fás criostal, ábhareolaíocht, eolaíocht an dócháin. Ina dhiaidh sin tá coilíneacht spáis le tógáil a bheidh fuinnmhithe ag grianfhuinneamh, a rothlóidh tapa go leor chun a dhomhantarraingt féin a chruthú, ina soláthrófar solas go hailtéarnach chun macasamhail den timthriall lae is oíche a dhéanamh.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:NASA
Catagóir:Stáisiúin spáis
Catagóir:Gníomhaireacht Spáis na hEorpa
Catagóir:Gníomhaireacht Spáis na Rúise
Stánphláta

mion|Tá stánphláta le feiceáil ar an taobh istigh seo de channa 
Is éard is **stánphláta** ann ná leathán tanaí cruach, clúdaithe le stán trí thumadh i stán leáite, nó leictreaphlátáil. Úsáidtear é chun boscaí éadroma láidre agus tógálacha cosanta a dhéanamh. Ar eolas ó dheireadh an 17ú céad, ach níor baineadh mórán feidhme as gur ceapadh cannú go luath sa 19ú céad, agus is tábhachtach an tionscal cannaithe ar fud an Domhain faoi seo. 

## Tagairtí
Starraiceacht gréine

Scamaill ábhar cosúil le lasracha i gcrómaisféar na Gréine, spreagtha ag grianbhladhmanna uaireanta, ag éirí chomh hard le 1,000,000 km os cionn dromchla na Gréine. Le feiceáil le hionstraim cosúil le corónagraf, agus le linn urú iomlán na Gréine.

## Tagairtí
Starrmhaide

San ailtireacht, gné chothrománach tógála a bhfuil cuid di taobh istigh den fhoirgneamh, ionas go bhfuil ualach an fhoirghnimh os a cionn anuas uirthi agus an chuid eile ag síneadh amach gan tacaíocht sheachtrach, mar a bheadh sí féiniompartha. Is minic a úsáidtear gné mar seo i bhfoirgnimh nua-aoiseacha le himeartas drámata a bhaint amach.

## Tagairtí
Hermann Staudinger

Ceimicí a rugadh i Worms na Gearmáine ab ea **Hermann Staudinger** (23 Márta 1881 – 8 Meán Fómhair 1965). Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1953 ar a shaothar taighde ar cheimic mhacramóilíneach a bhí bunúsach d'fhorbairt na bplaisteach.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1881
Catagóir:Básanna i 1965