Aodh Allán

:*le haghaidh rí den 7ú haois darb ainm Aodh Allán, féach [[Áed Uaridnach|Aodh Fuariodhnach]]


[[Ríthe Ailigh|Rí Ailigh]] agus [[Ard-Rí na hÉireann]] ba ea  *'Aodh mac Fearghail*' () (bás 743), ar a glaodh Aodh Allán (*Áed Allán*) air. [[Fergal mac Máele Dúin]], Ard-Rí, ba ea a athair. Ba bhall an rítheaghlach de [[Cenél nEógain]], géag d'[[Uí Néill an Tuaiscirt]].

==Teacht i réim==
Mharaigh a athair, Fearghal, sa bhliain 722 ag [[Cath Alúine]], in éadan Murchadh mac Brain [[Uí Dhúnlainge]].  Bhí [[Flaithbertach mac Loingsig|Flaithbheartach mac Loingsig]] de [[Cineál Chonaill|Chineál Chonaill]] ina rí Uí Néill an Tuaiscirt ag an am sin.  Cloíodh Aodh Allán i mbinn chatha in aghaidh Flaithbheartaigh ag *Cath Mag nÍtha* sa bhliain 734.  In ainneoin sin, d'éirigh nó cuireadh Flaithbheartach as a choróin go gairid ina dhiaidh sin, agus chuaigh sé sa joined the [[mainistir|mhainistir]] ag [[Ard Mhacha]] isteach.

Chun freastal ar riachtanais bheith ina Ard-Rí, b'éigean don té bheith rathúil i mbun catha.  Chuaigh Aodh in aghaidh na [[Ulaid|nUlad]], a chéilí comhraic san a oirthear, faoi cheannas [[Áed Róin|Aodha Róin]] den [[Dál Fiatach]] ag [[Fochaird]].  Chloígh Aodh Allán na hUlaid, agus mharaigh sé Aodh Róin agus ríking of [[Uí Echach Cobo|Uí Eachach Chobha]], agus bhain sé ceannas ar [[Conaille Muirthemne|Chonaille Muirthemhne]] amach.

==Cathal mac Finghin==
Sa bhliain 737, bhuail Aodh Allán le Cathal rí na [[Eoghanachta|nEoghanacht]] ag [[Tír Dhá Ghlas]], is dócha ar thalamh neodrach don bheirt.  Deir Byrne nach dócha é gur aithin Cathal údarás Aodha — ba bheag an tionchar a bhí ag Uí Néill sa deisceart — ach dá mbeadh Cathal ag súil le leas éigin ón gcruinniú, bheadh díomá air.

Is amhlaidh ámh go raibh cléirigh [[Ard Mhacha]] rí-shásta, óir go n-insítear i n[[Annála Uladh]], san iontráil i ndiaidh tuairisc an chruinniú, go raibh Cáin [[Naomh Pádraig|Phádraig]] i bhfeidhm in Éirinn.  Is dócha dá bharr gur shocraigh siad áit speisialta i gcaitheamh na heaglaise, a cuid tailte agus tionóntaí, mar atá ordaithe sa Cháin.

==Cath Átha Seanaigh==
Sa bhliain 738, throid Aodh Allán in éadan airm na Laigean i g[[Cath Átha Seanaigh]] &mdash; Cath na Groans.  Gortaíodh Aodh Allán agus maraíodh rí na Laigean, [[Áed mac Colggen|Aodh mac Colgan]] [[Uí Chinnsealaigh]].  Maraíodh fosta Bran Beag [[Uí Dhúnlainge]], mac [[Murchad mac Brain Mut|Mhurchadha mhic Bhrain Mut]] a chloígh athair Aodha Alláin sa bhliain 722.   Déantar cuir síos fada sna h[[Annála Éireann]] faoin gcath seo, mar shampla i n[[Annála Uladh]]:
:... *in tali bello tantos cecidisse ferunt quantos per transacta retro secula in uno subcubuisse impetu & feroci ruisse conflictu non conperimus
:... tuairiscítear gur thit an oiread sin fear sa mhórchath seo nach bhfaightear a leithéid d'eirleach in aon ionsaí agus comhrac fíochmhar amháin i gcaitheamh na réanna uile roimhe sin.

Is amhlaidh gur treascraíodh Uí Chinnsealaigh leis an maidhm seo, óir go raibh Uí Dhúnlainge i gceannas sa Laigin le trí chéad bhliain ina dhiaidh.

## Bás agus comharba
D'éag Aodh Allán sa bhliain 743, i mbun catha ag *Seredmag*, clóite ag Domhnall na Mí de Clann Cholmáin.  Faightear rann sna hannála a chum Aodh Allán mar dhea ar lá an chatha:
:*anomm-ansed mo Dia dil
:*for bru Locha Sailcedain,
:*iarum dia m-beinn-si fri col,
:*ropadh main ar modh m' anacol
:An ainice mé mo Dhia dil
:ar bhruach Loch Sailcheadáin,
:iaramh dá mbeinn faoi chol,
:ba mhaoin (uaim) ar mhodh m'anacal.

Tháinig Domhnall Mí i gcomharbacht ar Aodh Allán mar Ard-Rí.  De réir Réine ríliostaí, tháinig Niall Frasach i gcomharbacht air mar Rí Ailigh, ach séanann foinsí eile.  Ina thásc sa bhliain 764, tugadh an teideal 'rí an Tuaiscirt' ar Aodh Muindearg mac Flaithbheartaigh, rud a chuireann in iúl gur phríomhrí Uí Néill é, agus b'fhéidir ionadaí is Domhnaill ann.  Rinneadh rí Ailigh de Mhaol Dúin mac Aodha Alláin (bás 788) in am trátha.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, *Part 1 (431–1201)*, G100001A
** Annála Tiarnaigh, G100002 
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T.M., *Early Christian Ireland.* Cambridge University Press, Cambridge, 2000. 
* Ó Cróinín, Dáibhí, *Early Medieval Ireland: 400&ndash;1200.* Longman, Londain, 1995. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh