open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ollphéist

alt=Pictiúr d'arracht mar a bheadh nathair 50 troigh ar fad, ag snámh san fharraige in aice le long, agus báidín ag faire air|mion|Ollphéist nó nathair mhara

Is mar **ollphéist** a dhéantar tagairt do ghrúpa arrachta i bhfinscéalta agus i mbéaloideas na nGael. 'Ollphiasta' a thugtar orthu ó dheas. Is mar nathracha a dhéantar cur síos orthu go minic, agus iad millteach mór. Uaireanta bíonn sainchumhachtaí acu m.sh. bua na heitilte nó na cainte. I lochanna is mó a bhíonn siad ag cur fúthu agus, ní is annaimhe, in aibhneacha nó amuigh san aigéin mór.

## Cur Síos
De réir tagairtí áirithe, bíonn siad chomh mór sin go shughadh an ollphiast chúiche agus shéideadh uaithi crainn na coille trí n-a cuid sranntaraighe. Sa scéal is ársa, b'fhéidir, faoi laoch Gaelach ag cloí ollphéiste, .i. Eachtra Fhearghasa mhic Léite, deirtear go mbíonn an phéist uisce (nó 'mirdris') á méadú agus á laghdú féin ar nós bhoilg ghabha.

I leagan déanach de scéal Loch Dearg, ní hamháin go bhfuil an ollphéist (ar a bhaistiú "an Chaol" san insint seo) in ann loch iomlán a chur trí chéile lena himeacht, agus in ann eitilt go hárd sa spéir, ach is féidir léi méid mór d'ábhar éigin a theilgean as a béal amach mar chith gainnmhidhe cloichshneachta freisin. Sa leagan seo, luaitear an Chaol mar 'phéist', mar 'fheithide', mar 'iolphéist', agus mar 'nathair neimhe'.

Uaireanta, is mar 'phéist' a dhéantar cur síos ar onchoin. Mar sin, tá seans nach mbíodh de dhifir idir onchú agus ollphéist ach a dtomhas.

## Finscéalta

Is iomaí scéal mar a bhíonn Fionn mac Cumhaill nó laoch nó naomh eile i gcomhrac le hollphéist. Sampla tábhachtach is ea an laoi Seilg Sléibhe Truim, mar a bhfuil liosta fada de lochanna, aibhneacha agus gleannta a bhí torathar á áitreamh.

Dar le Dáithí Ó hÓgáin, b'ionann fadó ainsprideanna, plánna agus péisteanna ó thaobh feidhme de, sa chiall is gur dhualgas do laochra iad a chur faoi chos. Bhí sé den tuairim gur ó scéal a dhíothaithe na nollphéisteanna a tháinig an scéal níos déanaí gurb é Naobh Pádraig a dhíbir na nathracha ó Éirinn.

[alt=Radharc ar loch mín dorcha|mion|[Loch Dearg, a bhí dath na fola air ar feadh trí lá ⁊ mí ⁊ bliain i ndiaidh do na Fianna ollphéist a mharú ann]]

### Ollphéisteanna Mór le Rá
*Ollphéist Loch Nis (Niseag)
*Ollphéist Loch Dearg

### Buntéacsanna
Ní liosta críochnúil é seo a leanas.

*Eachtra Fhearghasa Mhic Léite (8ú Céad)
*An Táin Bó Fraích (8ú Céad)
*An Dinnseanchas Meadarach (11ú Céad)
*Agallamh na Seanórach (12ú Céad)
*Seilg Sléibhe Truim (15ú Céad)
*Seilg Locha Deirg (16ú Céad)

## Tionchar
[alt=Scata daoine ag ligint a scíth ar thaobh locha ar lá breá|mion|Turasóirí sna [Na Gaibhlte|Gaibhlte]]
Bhí an oiread fhaitís ag daoine roimh na harrachtaí seo, nuair a bhí scéim uisce a bhí beartaithe do Bhaile Thiobraid Árainn sa naoú haois déag a bhainfeadh uisce d'Ard-Loch, áit a bhí ollphéist in ainm is a bheith ann, gur chuir daoine i gcoinne an scéim ar eagla go dtiocfadh an ollphéist isteach sna píobaí.

## Féach Freisin

*Onchú
*Dobharchú
*Each Uisce
*Ollphéist Loch Nis

## Tagairtí

Catagóir:Arrachtaí
Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Stóráil sonraí ríomhaireachta

Is éard atá i gceist le **stóráil sonraí ríomhaireachta** ná úsáid crua-earraí is bogearraí ar leith chun rochtain ar shonraí a dhéanamh.  

Nuair a mbíonn ollstóráil i gceist, easpórtáiltear na sonraí go minic go dtí bunachar tánaisteach in ollstóráil, ionaid sonraí de ghnáth.

## Féach freisin

* Ionad sonraí
* Cuimhne ríomhaire

## Tagairtí

Catagóir:Stóráil sonraí ríomhaireachta
Catagóir:Ríomhaireacht
Frederick Law Olmsted

Ailtire radharc tíre a rugadh i Hartford, Connecticut ab ea **Frederick Law Olmsted** (26 Aibreán 1822 – 28 Lúnasa 1903). An príomhailtire in athchóiriú an Pháirc Láir i Nua-Eabhrac. Dhear sé suíomh an Taispeántais Dhomhanda Cholambaigh i Chicago, Páirc Jackson (Chicago), Prospect Park (Brooklyn), páirceanna in Washington, agus campas na hollscoile i mBerkeley, California. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1822
Catagóir:Básanna i 1903
Catagóir:Ailtirí Meiriceánacha
Ológ

Crann síorghlas fadsaolach, dúchasach do réigiún na Meánmhara, is ea **ológ**. 

## Tréithe
Sroicheann sí airde 15 m uaireanta. 

* Stoc airgeadach cnapánach le han-chuid log. 
* Na duilleoga os comhair a chéile, caol biorach leathrúil, dúghlas ar barr is éadrom faoina mbun. 
* Na bláthanna beag bán le 4 pheiteal. 
* Na torthaí súmhar olúil glas, ag aibiú thar bhliain go dtí dubh. 
* Craobhacha tomógacha dealgacha is torthaí beaga ar an bhfoirm fhiáin. 

Á saothrú leis na cianta mar fhoinse ola olóige, a fhaightear ón toradh aibí. Déantar na torthaí glasa is dubha a phicilt. Faightear adhmad ó na crainn.

## Tagairtí
Óm

mion|clé|Úsáidtear ilmhéadar leictreonach mar seo le ómanna a thomhais.
Is éard atá i gceist le **óm** ná aonad na friotaíochta leictrí, ar siombail dó Ω. Ionann is friotaíocht friotóra le voltas aon volta (1 V) idir a theirminéil a bhfuil sruth aon aimpéar (1 A) ag rith ann. Ainmnithe as Georg Ohm.

## Tagairtí

Catagóir:Aonaid tomhais
Catagóir:Leictreonaic
Óm-mhéadar

Ionstraim bheag sho-iompartha chun an fhriotaíocht i gciorcad leictreach a thomhas. Tá bataire is aimpmhéadar ann, chomh maith le dhá shreang cónaisc le ceangal leis an bhfriotóir anaithnid. Nuair a cheanglaítear leis an bhfriotóir é, bíonn an sruth a ritheann i gcomhréir inbhéartach leis an bhfriotaíocht, agus bíonn an t-aimpmhéadar grádaithe in aonaid óm. 

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
Ernest Oppenheimer

[mion|Ernest Oppenheimer (ar dheis) in [Amstardam, 1945]]
Boc mór mianadóireachta, polaiteoir is daonchara a rugadh i bhFreiburg na Gearmáine ab ea **Ernest Oppenheimer** (22 Bealtaine 1880 – 25 Samhain 1957).  

Ceannasaí ar thionscal na ndiamant in Kimberley na hAfraice Theas.  

Bhunaigh sé Corporáid Angla-Mheiriceánach na hAfraice Theas le John Pierpont Morgan i 1917, agus bhí smacht aige ar 95% de sholáthar domhanda na ndiamant ag deireadh a shaoil. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1880
Catagóir:Básanna i 1957
Catagóir:Daoine ón Afraic Theas
Catagóir:Lucht gnó na Gearmáine
J. Robert Oppenheimer

Fisiceoir núicléach a rugadh i Nua-Eabhrac i Stáit Aontaithe Mheiriceá ab ea **Julius Robert Oppenheimer** (22 Aibreán 1904 – 18 Feabhra 1967). Bhí sé ina stiúrthóir ar Thionscadal Manhattan an bhuama adamhaigh i Los Alamos (1943–1945).  Tugadh “athair an bhuama adamhaigh” air.
clé|mion|1947

### Beatha
Ollamh le fisic ag Ollscoil California, Berkeley i Meiriceá a bhí ann ag tosnú sa bhliain 1927. Mhúin sé fisic in Institiúid Teicneolaíochta Chalifornia nó Caltech freisin. 
clé|mion|le Einstein, timpeall 1950
Le linn an Dara Cogadh Domhanda, d'oibrigh sé ar an mbuama adamhach mar chuid den Tionscadal Manhattan i saotharlann rúnda sa bhaile iargúlta Los Alamos i stát Nua-Mheicsiceo. Ag an am, bhí na Naitsithe ag déanamh  géarleanúint ar Ghiúdaigh, ag spreagadh na n-eolaithe Giúdacha in Los Alamos chun gnímh. 

Sa bhliain 1947 agus an cogadh sin thart, ghlac sé post mar stiúrthóir an Advanced Studies Institute in Ollscoil Princeton. 

Chuir sé i gcoinne an H-bhuama (an buama comhleáite), agus rinneadh géarleanúint air ina dhiaidh sin. i 1953 baineadh ón taighde núicléach rúnda é agus ní raibh sé in ann obair a dhéanamh níos mó.  

Trom ar an tobac, ba in Princeton a fuair sé bás d'ailse scornach sa bhliain 1967, in aois 62 dó.
clé|mion|1964

## Féach freisin

* Oppenheimer (scannán) le Cillian Murphy

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1904
Catagóir:Básanna i 1967
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Optaic

[mion|San optaic déantar staidéar ar scaipeadh [Solas|solais.]]
Is éard is **optaic** ann staidéar ar sholas is na hionstraimí atá bunaithe air.  

## Stair
Ar siúl le 4,000 bliain ar a laghad. Bhí scátháin ag na hÉigiptigh. Bhí teoiricí ar an solas ag na Gréagaigh, agus lionsaí (gloiní dóite). Leag Eoiclídéas síos dlíthe an fhrithchaithimh timpeall 300 RC. B'ábhar staidéir é sa Choláiste Impiriúil Míochaine sa tSín ón 7ú céad. Tá úsáid lionsaí chun radharc na súl a cheartú luaite le Roger Bacon sa 13ú céad. Cheap Galileo ceann de na teileascóip is luaithe i 1609.  

Thóg Newton an chéad teileascóp frithchaite i 1668. Roimhe sin, timpeall 1590, cheap déantóir Ollannach spéaclaí, Zacharias Janssen (1588-1632), an micreascóp comhshuite le dhá eilimint optúil nó níos mó.  

Ón 17ú céad ar aghaidh tháinig optaic gheoiméadrach chun cinn chun cur síos ar fhrithchaitheamh is athraonadh trí sholas a shamhlú ina ghathanna a thaistealaíonn ina línte díreacha. Ach ag deireadh an chéid chéanna tugadh díraonadh solais faoi deara, rud a chiallaigh go raibh tréithe tonnacha ag solas.  

Cosantóir luath ar theoiric thonnach an tsolais ab ea an fisiceoir Ollannach Christiaan Huygens, ach chloígh Newton leis an tseanteoiric, an teoiric choirpíneach, go raibh solas déanta as páirteagail nó coirpíní. Faoi 1804 léirigh Thomas Young trasnaíocht solais, ag cruthú gur thonn é.  

Roimhe sin bhí Huygens is Newton tar éis polarú solais le criostal cailcíte a bhrath, ach níorbh fhéidir leo an feiniméan a mhíniú.  

Bhí an míniú le fáil ón tuiscint gur trasthonn ab ea solas. Faoi seo tuigtear gur áisiúil an dá dhearcadh ar nádúr an tsolais, an teoiric choirpíneach, cuimsithe san optaic gheoiméadrach, agus an teoiric thonnach, cuimsithe san optaic fhisiciúil.  

## Feidhmeanna
I measc na bhfeidhmeanna is nua-aoisí san optaic tá snáithíní optúla is a n-úsáidí sa teileachumarsáid, eilimintí optúla loighce, na ríomhairí optúla atá á bhforbairt is á dtuar, anailís Fourier i bpróiseáil is scagthástáil íomhánna, optaic oiriúnaitheach, léasair, holagrafaíocht, olltáirgeadh lionsaí casta plaisteacha, agus a lán eile. 

## Féach freisin

* Prionsabal Huygens 

## Tagairtí

Catagóir:Optaic
Oncaigéin

Is éard is **oncaigéin** ann ná géin a mbíonn baint aici le cilldeighilt, ach a chuireann tús le cill ailseach is sceachaill nuair a fheidhmíonn sí go mínormálta. Ciallaíonn an réimír onca(i)- baint le sceachaill i gcúrsaí míochaine. Tá géinte i ngach cill de gach gné bheo ar féidir iad a thiontú ina gcúis ailse trí athruithe dá laghad a dhéanamh orthu. Is próta-oncaigéinte iad seo, agus nuair atá siad athraithe is oncaigéinte iad. Is féidir an t-athrú seo sna géinte a bheith chomh beag le litir nó giotán amháin sa chód géiniteach ann. Is féidir nach mbeadh i gceist ach aistriú na géine ó chrómasóm amháin go crómasóm eile, ionas go n-éalaíonn sí ón meicníocht rialaithe a bhí á cóimeád faoi smacht. Mar shampla, i liomfóma Burkitt, aistriú próta-oncaigéin ó chrómasóm 8 go dtí ionad ar chrómasóm 14 gar don ghéin don imdhíonaghlóbailin is cúis leis an ailse.

## Tagairtí
Ópal

Foirm nádúrtha silice (SiO2) dímhorfaí (neamhchriostalta) a mbíonn roinnt uisce inti. Cruthaítear é ag teocht réasúnta íseal i dtuaslagáin de chomhábhair dhoigheartha, fortháite le silice. Bán de ghnáth, agus bíonn speictream sainiúil dathanna le feiscint ar dhromchla na seoide. Na samplaí is fearr ón Astráil.

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí

Catagóir:Mianraí
Optaic adamhach

Ionramháil léis adamh neodrach, ar bhealach atá cosúil le hionramháil solais i ngnáthchórais optúla, le heilimintí optaice adamhaí atá coibhéiseach le scátháin, lionsaí, léasdeighilteoirí is eile. Mar shampla, is féidir patrúin toinne seasta a úsáid mar lionsaí is léasdeighilteoirí optaice adamhaí. Úsáidtear optaic adamhach chun micreastruchtúir a thógáil go díreach, adamh ar adamh, trí liteagrafaíocht adamhach, mar mhicreascóp adamhach, agus mar bhunús i dtomhais fhíorbheachta ghíreascópacha is imtharraingteacha. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Optaic iomlánaithe

Staidéar ar mhionfheistí optúla nasctha ag treoraithe solais in aonaid fheidhmeacha le cuid mhaith comhbhall. Is féidir go mbeidh léasair leathsheoltóra, modhnóirí, lasca is eile curtha le chéile ar shlis amháin chun ciorcad optúil iomlánaithe mar seo a dhéanamh. Meastar go mbeidh cumas acu eolas a ionramháil níos fearr ar mheáchan níos lú ná slisní leictreonacha comhghnásacha, agus a chosaint níos fearr i gcoinne trasnaíochta. Tá na feistí seo trialach fós, ach is dócha go bhfeidhmeofar iad sa teileachumarsáid ar an gcéad dul síos. 

## Tagairtí

Catagóir:Leictreonaic
Catagóir:Optaic
Optaileictreonaic

Is éard atá i gceist leis an **optaileictreonaic** ná táirgeadh is rialú solais le feistí leictreonacha mar léasair leathsheoltóra, criostail leachtacha is dé-óideanna solasastaíocha. An teicneolaíocht taobh thiar de na taispeántais leictreonacha in uaireadóirí, ríomhairí, teilifíseáin scáileán leata, agus na hidirathruithe idir comharthaí optúla is leictreonacha i dteileachumarsáid le snáithíní optúla. 

## Tagairtí
Ór saorga

Cóimhiotal óraithe de chopar, sinc is stán a úsáidtear sa bhFrainc go príomha, ón 17ú céad ar aghaidh, i gcomhair clog, coinnealraí is rudaí sómasacha maisithe eile, agus i ndéanamh troscáin mhaisithe freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Cóimhiotail
Lus buí Albanach

Planda bliantúil nó ilbhliantúil a fhásann 70 cm ar airde is ea **lus buí Albanach** nó **ór Muire** (*Calendula officinalis*). Rud beag greamaitheach don tadhall. Na duilleoga liánchruthach, na bláthchinn aonaracha suas le 7 cm ar leithead, na bláthóga gathacha seachtracha flannbhuí nó buí, i gcuid mhaith línte go minic, an toradh bádchruthach. Is planda coitianta gairdín é. Tá sé á shaothrú chomh fada sin agus san oiread sin áiteanna nach bhfuiltear lánchinnte cárb as dó, ach ceaptar go bhfuil sé dúchasach do dheisceart na hEorpa. Bhaintí feidhm as na peitil thriomaithe chun im a dhathú agus úsáidtear iad chun sailéid a mhaisiú. Bíonn na duilleoga inite freisin ach dobhlasta go minic. 

## Tagairtí

Catagóir:Asteraceae
Oragán cumhra

Planda ilbhliantúil, rud beag tomach, dúchasach d'ithreacha aolchloiche is cailce san Eoraip, réigiún na Meánmhara is an Áise is ea **oragán cumhra**. Na gais cearnach, na duilleoga ubhchruthach i bpéirí urchomhaireacha, na bláthanna beag déliopach bán nó scothchorcra/bándearg i spící tiubha. Saothraítear é mar luibh cistine, go minic faoin ainm oragán (oregano). Bíonn na plandaí a fhástar i dtíortha teo níos cumhra ná iad siúd ó thíortha measartha.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Optaic oiriúnaitheach

I gcóras optach leis an áis seo, mar theileascóip, na hathruithe leanúnacha a dhéantar chun iarmhairtí na ndíchumthaí a tharlaíonn le linn do gach ga solais a bheith ag taisteal ón bhfrithne go dtí an córas íomháithe a cheartú. Déantar na ceartúcháin seo ar gach ga is i gcomhair gach eilimint den íomhá le cabhair ríomhaire is eolas ar na díchumthaí atá ag tarlú. Mar shampla, is féidir díchumadh de bharr suaiteacht an atmaisféir a chealú i dteileascóip atá suite ar an talamh is a dtaifeach a fheabhsú faoina 10. Tá sí insealbhaithe i dteileascóip thábhachtacha, ina measc teileascóp William Herschel i La Palma, an comhtheileascóp Ceanadach/Francach/Haváíoch ar Mauna Kea, agus spásteileascóp Hubble féin.

## Tagairtí

Catagóir:Optaic
Lochlainn Ó Raifeartaigh

Fisiceoir teoiriciúil a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea **Lochlainn Séamus Ó Raifeartaigh** (11 Márta 1933 – 18 Samhain 2000). Rinne sé taighde ceannródaíoch ar theoiric na mbuncháithníní. D’fhoilsigh sé *Group Structure of Gauge Theories* (Grúpstruchtúr na dTomhasteoiricí, 1991) ar an taighde seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna in 2000
Ord imoibrithe

Maidir le himoibriú ceimiceach, spleáchas ráta imoibrithe ar thiúchan imoibreáin. Má athraíonn ráta an imoibrithe díreach i gcomhréir le tiúchan imoibreáin ar leith, is imoibriú den chéad ord é i leith an imoibreáin sin. Má athraíonn sé i gcomhréir leis an tiúchan sin cearnaithe, imoibriú den dara hord i leith an imoibreáin is ea é. Is é an t-ord iomlán ná suim na n-ord i leith na n-imoibreán go léir. 

## Tagairtí
Orgán (ceol)

250px|mionsamhail|clé|Píborgán in Église Saint-Thomas i Strasbourg na Fraince
Gléas mór ceoil ina bhfuil cófra aeir, a choimeádtar lán le boilg, a ligtear amach faoi bhrú trí chomhlaí isteach i bhfeadáin éagsúla miotail is adhmaid d'fhaid is crónna éagsúla. Oibrítear na comhlaí le méara ar mhéarchláir a oibríonn méara agus/nó cosa an tseinnteora. Déanann gach feadán nóta ceoil ar leith, le hairde, tonndath is déine ar leith. Is féidir leis an orgán grúpaí feadán a sheinm ag an am céanna trí raon cnaipí, a dtugtar *stadanna* orthu, a bhrú isteach nó a tharraingt amach. Tugtar *clárú* ar raon stadanna ar leith. Go minic bíonn a dó nó a trí de mhéarchláir le hoibriú ag na lámha is ceann nó dhó ag na cosa. Tá orgáin leictreonacha ann freisin ina gcruthaítear na nótaí ceoil le leictreamaighnéid, ascaltóirí leictreonacha is callairí, atá an-dlúth i gcomparáid leis na horgáin mhóra mheicniúla.

## Tagairtí

Catagóir:Orgáin (ceol)
Catagóir:Uirlisí méarchláir
Orgán bairille

Gléas ceoil meicniúil. Trí lámh ar a thaobh a rothlú, séideann an seinnteoir aer isteach i mboilg agus rothlaíonn sorcóir atá feistithe le pionnaí a ligeann aer isteach i sraith píobán. Cinneann leagan amach na bpionnaí na píobáin a fhuaimníonn agus cathain le linn an rothlaithe a sheinneann siad. Gléas ársa atá ann: d'úsáidtí san 18ú-19ú céad é chun iomainn a sheinm in eaglaisí. Bhíodh sé in úsáid go dtí le déanaí mar ghléas sráide, uaireanta le peata moncaí ina shuí anuas air.


Íomhá:Mobiliário (12.0), Acervo do Museu do Colono (Santa Leopoldina).jpg|alt=
Íomhá:Mobiliário (12.2), Acervo do Museu do Colono (Santa Leopoldina).jpg|alt=
Íomhá:Mobiliário (12.3), Acervo do Museu do Colono (Santa Leopoldina).jpg|alt=
Íomhá:Mobiliário (12.5), Acervo do Museu do Colono (Santa Leopoldina).jpg|alt=


## Tagairtí
Orgán béil

Gléas ceoil ina bhfuil líne giolcach miotalach a chritheann ionanálú is eisanálú an tseinnteora trí phoill atá dírithe ar na giolcaigh sa bhunús adhmadach. Sa tsamhail chaighdeánach dhiatonach, bíonn an scála mantach (is é sin, cuid de na nótaí as láthair) agus ní bhíonn sé oiriúnach ach d'fhoinn shimplí. Ach sa tsamhail chrómatach bíonn meicníocht sleamhnán chun an dara líne giolcach, tiúnta leath-thon níos airde, a chur ag seinm. Ba iad Larry Adler (1914-2001) is Tommy Reilly (1919-2000) rímháistrí an ghléis seo. De réir na lámhscríbhinní, bhíodh orgáin béil in úsáid sa tSín roimh 600 RC. 

## Gailearaí

File:Cass-muha-1880.jpg|Orgán béil le C. A. Seydel Söhne (1880)
File:Mouth organ (or symphonium) (c.1830, London) by Charles Wheatstone, Museum of Fine Arts, Boston.jpg|Siansóiniam (c.1830) le Charles Wheatstone
File:M.Hohner Trumpet Call Harmonica in C.jpg|Orgán béil Hohner sa ghléas C (1906)
File:Mundharmonika.jpg|Orgán béil (cúl) agus *Blues harp* (aghaidh)
File:16-hole chrom 10-hole diatonic.jpg|Orgán béil crómatach 16-poll (barr) agus orgán béil diatonach 10-poll (bun)
File:Melodicas.jpg|*Melodica* de chuid Hohner
File:Ploong.jpg|*Ploong*, seinnte ag an bpobal Mru sa Bhanglaidéis agus i mBurma
File:Sheng (Chinese mouth organ).jpg|*Sheng*, orgán béil Síneach
File:Gifujyou5846.JPG|*Sho*, orgán béil Seapánach
File:Khene.jpg|*Khene* a úsáidtear san Áise Thoir Theas
File:Miao musicians.jpg|*Lusheng* a úsáidtear i Laos, i Vítneam, agus sa tSín Theas
File:Musicians playing kadedek mouth organs, Engkurai, Pak Bunau, Borneo.jpg|*Keluri* a úsáidtear i mBoirneo
File:Qeej, free reed gourd mouth organ of the Hmong people.jpg|*Qeej*, pobal Hmong


## Tagairtí
Orgán giolcach

Gléas ceoil ina bhfuil giolcacha a sheinntear le méarchlár amháin nó níos mó, rud a chuireann ag crith go saor iad faoi bhrú aeir ó na boilg. Tá saghsanna níos lú, cosúil leis an armóin, ina bhfuil méarchlár amháin is boilg fuinnmhithe le troitheán. San orgán mór bíonn dhá mhéarchlár is clár troitheán, na boilg oibrithe le luamhán eile nó mótar leictreach ag fuinnmhiú caidéil. Bhíodh na horgáin giolcach an-choitianta mar ghléasanna tí is in eaglaisí beaga de bhrí nach raibh siad chomh costasach le píoporgán ná nach raibh gá leis an oiread sin spáis dóibh. Sa 20ú céad tháinig orgáin leictreonacha chun ionad na n-orgán giolcach a thógáil.

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Orgánach géinmhodhnaithe

mion|agóid i mBÁC, 2015
Orgánach a bhfuil an cód géiniteach ann athraithe trí theicníocht innealtóireachta géinití, gan na modhanna nádúrtha atáirgthe a chur san áireamh, is ea **orgánach géinmhodhnaithe** nó **OGM**.  

De ghnáth táirgtear na horgánaigh thrasghéineacha seo ar chúiseanna trádálacha.  
mion|OGM timpeall an domhain

## Tréithe
Is féidir go mbeidh ainmhithe, plandaí nó miocrorgánaigh (baictéir, giostaí, fiú cealla mamacha saothraithe) i gceist. Maidir leis na trasghéinte a chuirtear sna horgánaigh seo, is minic a bhíonn meascán géinte iontu ó víris, planda is ainmhí, iad nasctha le réigiún códaithe d'einsím baictéir.  

Is féidir ainmhithe a athrú chun comhdhúile gníomhacha cógasacha a tháirgeadh sa bhainne, mar shampla, nó comhdhéanamh na bpáirteanna a itear a athrú, nó géinte a chur ann a dhéanfaidh na fíocháin oiriúnach le trasphlandú i ndaoine.  

Is féidir géinte a chur le baictéir, giostaí is cealla mamacha saothraithe a ligfidh dóibh cuid mhaith próitéiní ar leith a tháirgeadh: inslin, hormón fáis, fachtóirí téachtaithe fola agus eile.  

Is féidir biabharra a athrú chun gur féidir iad a spraeáil le luibhicídí a bheadh tocsaineach don bhunphlanda, nó próitéiní a dhéanamh a bheadh tocsaineach do lotnaidí áirithe.  

B'fhéidir go mbeidh torthaí feabhsaithe le fáil ó bhiabharra trí ghéinathrú amach anseo.  

## Conspóidí
Tá imní forleathan sa phobal maidir leis na GMOanna seo go bhfuil géinte á scaipeadh amach sa nádúr agus i mbianna ainmhithe is daoine a d'fhéadfadh a bheith dochrach sa mheántéarma, nach bhfuil tástáil chuimsitheach shásúil á déanamh orthu roimh iad a úsáid, nó ar a n-iarmhair sa nádúr. 

## Féach freisin

* Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil (Éire)

## Tagairtí

Catagóir:Orgánaigh
Catagóir:Innealtóireacht ghéiniteach
Catagóir:Orgánach géinmhodhnaithe
Uatrófach

Is éard is **uatrífach** ann ná orgánach atá in ann ábhair choimpléascacha orgánacha a shintéisiú ó shubstráití simplí neamhorgánacha. Cuimsíonn na horgánaigh seo plandaí glasa a úsáideann dé-ocsaíd charbóin ón atmaisféar mar phríomhfhoinse carbóin chun comhdhúile orgánacha a shintéisiú, agus miocrorgánaigh a fhaigheann fuinneamh le haghaidh a meitibileachta trí ocsaídiú substráití neamhorgánacha cosúil le hiarann, sulfar is nítrigin (na horgánaigh cheimeatrófacha).

## Tagairtí

Catagóir:Orgánaigh
Ortaipéide

Is éard is **ortaipéide** ann ná brainse den mháinliacht a phléann le gortuithe is neamhoird sa chreatlach, is é sin na cnámha, na hailt, na fíocháin táite, is teannáin na matán gaolmhar. Cuimsíonn sí diagnóisiú is cóireáil bristí is asaltuithe, ceartú míchumaí comhbheirthe is faighte, mínormáltachtaí staidiúire, athailíniú nó athshuíomh alt galraithe nó máchaileach le próistéis shaorga. Soláthraíonn sí cóireáil máinliachta is míochaine i leith ailsí is ionfhabhtuite sna cnámha, agus riochtaí cosúil le tinneas droma, sciaitíce, asaltú ailt idirveirteabraigh, agus neamhoird mheathlúcháin an dromlaigh. 

## Tagairtí
Orgán

Tá níos mó ná brí amháin ann leis an bhfocal **orgán**:
* Orgán (bitheolaíocht)
* Orgán (ceol)
Órú

mion|Leathanaigh óraithe ar leabhar
Ceird ársa ina ngreamaítear órdhuille (nó duille miotalach eile) ar dhromchla adhmaid, de ghnáth. Faoi bhláth sa Mheánaois i maisiú lámhscríbhinní is péinteáil painéal, ina dhiaidh sin ar fhrámaí pictiúr is troscáin.

## Tagairtí

Catagóir:Miotail
Osalat

Cat fiáin sa Domhan Úr, ó dheas ó Texas go Meiriceá Theas is ea **an t-osalat**. A fhionnadh ciarbhuí nó liath, agus pátrún de spotaí, stríoca is fáinní dubha air.

## Tagairtí
Ornáid stuaice

In ailtireacht Ghotach, an deireadh ornáideach a chuirtear ar fhoirm thriantánach ghéar mar bhinne nó stuaice. Go minic snoitear í i bhfoirm flór de lúis, agus uaireanta bíonn tortáin ornáideacha duilliúir snoite ar thaobh na stuaice faoina bhun.

## Tagairtí
Ortacan

Feadán leictreonach a d'úsáidtí go forleathan i gceamaraí luatha teilifíse, ach atá caite i gcártaí anois. Réitigh sé an bóthar don teilifís de bhrí gur thiontaigh sé an íomhá optúil ina comhartha leictreonach go tréimhsiúil, le minicíocht níos mó ná sainmhinicíocht chónascadh phreabadh na súl.

## Tagairtí
Douglas Osheroff

Fisiceoir a rugadh ar 1 Lúnasa 1945 in Aberdeen, Washington, is ea **Douglas Dean Osheroff**. 

Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain  1996 lena bheirt comhghleacaithe Richardson is Lee as forshreabhacht He-3 a fhionnadh go luath sna 1960idí.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Osmairidiam

Cóimhiotal oismiam (Os) agus níos lú ná 35% iridiam (Ir), a tharlaíonn go nádúrtha. Faightear le mianaigh platanaim (Pt) é.

## Tagairtí
William Kirby Sullivan

Ceimicí a rugadh sa Druipseach, Contae Chorcaí ab ea **William Kirby Sullivan** (1821–1890). Rinne sé staidéar le Justus Liebig in Ollscoil Giessen na Gearmáine, agus fuair dochtúireacht sa cheimic (1844). Ionadaí ar Thomas Antisell sa tsaotharlann ceimice i Músaem Tionsclaíochta na hÉireann, agus tháinig sé i gcomharbacht air i 1848. 

Thairg sé gurbh acmhainn luachmhar an mhóin, agus gurbh fhéidir tionscal a bhunú uirthi, rud nár chreid Robert Kane. 

Chuir sé toradh taighde eile dá chuid ar fáil sa leabhar *The Manufacture of Beet-Root Sugar in Ireland* (Déantúsaíocht Siúcra as Biatas in Éirinn, 1851) inar leag síos an cás ceimiceach is an cás eacnamaíoch don tionscal. 

Dhírigh sé aird ar an bhfuinneamh gan úsáid sna haibhneacha. Moladh láidir eile a rinne sé ná an gá le hoideachas is traenáil phraiticiúil chun tionsclaíocht mharthanach is fostaíocht a chur ar aghaidh. 

Nuair a d'éirigh Kane as uachtaránacht Choláiste na Banríona, Corcaigh i 1873, ceapadh O'Sullivan i gcomharbacht air.

## Féach freisin

* Biatas siúcra

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Éireannacha
Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann
Catagóir:Básanna i 1890
Catagóir:Daoine a rugadh i 1821
Othras gastrach

Othras peipteach a tharlaíonn sa ghoile.

mion|clé

## Tagairtí

Catagóir:Neamhord gastraistéigeach
Othras peipteach

Othrasú cuid de líneáil an ghoile nó an dúidéinim mar thoradh ar chnaí ag an aigéad gastrach. Is iad na siomptóim a fhéadfaidh tarlú ná mídhíleá éadrom suas go dtí eachtraí péine troime sa bholg uachtarach, masmas is urlacan. 

Aimhréidh is féidir leis tarlú is ea cur fola trom, nó bréifin a fhéadfaidh tús a chur le peireatóiníteas. 

I measc na bhfachtóirí a dhéanann an duine toghrach don riocht seo tá caitheamh tobac, alcól, strus, agus drugaí greannaitheacha cosúil le haspairín. 

I gcuid mhaith cásanna bíonn baint ag coilíniú na conaire stéigí uachtaraí ag an mbaictéar Helicobacter pylori leis.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Pacáiste Staitistiúil do na hEolaíochtaí Sóisialta

Pacáiste bogearraí do ríomhairí móra is pearsanta chun anailísí iomadúla staitistiúla a dhéanamh ar thacair mhóra sonraí (SPSS).
## Féach freisin

## Tagairtí

 

*
Frederick Handley Page

Innealtóir is dearthóir ceannródaíoch eitleán a rugadh i Cheltenham Shasana ab ea **Frederick Handley Page** (15 Samhain 1885 - 21 Aibreán 1962). Bhunaigh sé comhlacht innealtóireacht aerloingseoireacha i 1909. A eitleáin buamála Hampden is Halifax in úsáid sa dara cogadh domhanda.

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1885
Catagóir:Básanna i 1962
Elisha Graves Otis

Tionscnóir agus aireagóir Meiriceánach, a rugadh i Halifax, Vermont ab ea **Elisha Graves Otis** (1811-1861). Bhunaigh sé an *Otis Elevator Company*.  Dhear sé agus shuiteáil sé an chéad ardaitheoir le coscán uathoibríoch a chuireann cosc ar ardaitheoirí titim má theipeann ar an gcábla ardaithe. D'éascaigh sé sin an bealach d'fhorbairt an ilstórais. D'éascaigh sin an bealach d'fhorbairt an ilstóraigh.

## Tagairtí

Catagóir:Aireagóirí Meiriceánacha an 19ú haois
Pacáiste ríomhaire

Ríomhchlár nó grúpa ríomhchlár a dhíoltar mar phacáiste chun feidhmeanna ar leith a chur i gcrích. Mar shampla, i bpacáiste cuntasaíochta bheadh gnáthaimh is áirimh atá riachtanach chun cuntais a anailísiú, a ullmhú is a léiriú.

## Tagairtí
Galar Paget

Mí-ord ainsealach sa chnámharlach fásta nach eol a chúiseanna. Corraíonn sé gnáthfhás is gnáthathshuíomh. Ainmníodh as an máinlia Sasanach James Paget (1814-1899) é. Tagann cnámha áirithe le bheith róchailcthe dlúth, cnámha eile díchailcthe briosc. Bíonn pianta ag an duine sna cnámha corraithe agus claonadh acu briseadh. Uaireanta bíonn athruithe ailseacha sna cnámha.

## Tagairtí
Pailéapaiteolaíocht

Staidéar ar ghalair ársa dhaonna ó ábhar cnámharlach den chuid is mó, ach ó bhogfhíocháin a caomhnaíodh trí sheargadh nó i bportach dí-ocsaiginithe freisin. Is féidir airtríteas, eitinn, lobhra, sifilis, sceachaillí, galar fiacla, bristí, is míchumaí ón mbroinn a dhiagnóisiú, chomh maith le galair easpa cothaithe cosúil le raicíteas is fraimis. Is iontach an léargas ar dhéimeagrafaíocht na mílte bliain ó shin a fhaightear ó tharluithe coibhneasta na ngalar i measc na ndaoine an t-am sin is na faid saoil a baineadh amach.

## Tagairtí
An Ré Phailéasóch

570-230 milliún bliain ó shin. Thosaigh orgánaigh ilcheallacha is éisc ag teacht chun cinn. Roinntear an ré seo ina tréimhsí mar seo: an tréimhse Chaimbriach (570-500 milliún bliain ó shin) inar thosaigh ainmhithe mara gan chnámh droma; an tréimhse Ordaivíseach (500-435 milliún bliain ó shin) inar thosaigh na chéad éisc, fungais is feamainn; an tréimhse Shiolúrach (435-400 milliún bliain ó shin) inar tharla na chéad phlandaí ar thalamh thirim; an tréimhse Dheavónach (400-345 milliún bliain ó shin) inar mhéadaigh na héisc is ar thosaigh na feithidí is na hainmhithe tire; an tréimhse Charbónmhar (345-280 milliún bliain ó shin) inar thosaigh na reiptílí is na débheathaigh; an tréimhse Pheirmeach (280-230 milliún bliain ó shin) inar díothaíodh an-chuid de na hainmhithe gan chnámh droma is ar thosaigh na foraoisí cónaiféaracha.

## Tagairtí
Pailé-éiceolaíocht

Feidhmiú prionsabail is próisis éiceolaíochta chun na himghníomhuithe idir iontaisí mar chomhluadar is a gcomhshaol sa taifead iontaiseach a thuiscint. Bunaithe ar an smaoineamh gur mhair na hainmhithe is na plandaí i ngach ré gheolaíoch faoi na cúinsí céanna lena ngaolta comhaimseartha. Mar sin, tugann taighde ar fhlúirse choibhneasta gach speiceas iontaisithe fásra is ainmhithe i bhfosú geolaíoch léargas cuimsitheach ar éiceolaíocht is aeráid an ama gheolaíoch sin.

## Tagairtí
Pailéigeografaíocht

Staidéar ar thíreolas na réanna geolaíocha, trí na cúinsí geografacha a atógáil ó na hiontaisí is mínithe ar an gcomhshaol a bhí ann nuair a bhí na carraigeacha á bhfosú, maidir le gach ré ina seal.

## Tagairtí
Pailéamaighnéadas

Caomhnaítear maighnéadas i gcarraigeacha ina bhfuil mianraí le hiarann iontu, cosúil le maighnéidít is haemaitít. Bíonn na fearainn inmheánacha mhaighnéadacha sna carraigeacha treoshuite le treo réimse mhaighnéadach an Domhain ag an am a fosaíodh iad trí mhoirtiú, criostalú magma, nó imoibriú ceimiceach. Trí threo an mhaighnéadais iontaisithe seo a thomhas, is féidir domhanleithead na háite sin is ionaid na mol ar Domhan a dhéanamh amach don am a fosaíodh iad.

## Tagairtí

Catagóir:Maighnéadas
Pailin

deas|150px|thumb|Pailin
Is éard is **pailin** ann ná na gnéaschealla fireanna de shíolphlandaí a tháirgtear go flúirseach in antair na bplandaí bláfara is saic pailine na ngimnispeirmeacha. Nuair a shroicheann an gráinne pailine stiogma an bhlátha nó crotal an chóin bhaininn, fásann an phailin feadán ar féidir léi a thoilleadh a aistriú chun an t-ubhán a thoirchiú. 

Bíonn gráinní pailine an-éagsúil i méid, cruth, carachtar an dromchla, agus is féidir go gcabhraíonn siad seo uile ina ndáileadh. Bíonn pailin ghaothiompartha mín éadrom, na gráinní pailine a iompraíonn feithidí greamannach is níos troime. Bíonn cumhdach seachtrach an ghráinne (an t-eisín) an-fhrithsheasmhach i gcoinne meata, agus faightear pailin iontaisithe is déantar staidéar uirthi chun fásra an ama réamhstairiúil a anailísiú.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Ailléirgeolaíocht
Catagóir:Pailniú
Pailéichlíomeolaíocht

mion|staidéar ar an aeráid fadó
Is éard atá i gceist le **pailéichlíomeolaíocht** ná staidéar ar an aeráid a bhí ann na cianta ó shin, agus iarrachtaí mionsamhluithe na bpróisis aeráide a shaothrú. Braitheann sí ar a lán disciplíní acadúla.

Déanann an phailéichlíomeolaíocht staidéar agus cur síos ar na clíomaí ársa ag baint úsáide as eolas ó fhoinsí neamhbhitheacha, cosúil le dríodar ó ghrinneall locha agus croíocháin oighir agus as eolas bitheach cosúil le fáinní crainn agus coiréal.

### Aicmiú Köppen
Is é aicmiú aeráide Köppen ceann de na haicmí aeráide is forleithne a bhaintear úsáid as. B'é an t-aeráideolaí Gearmánach Wladimir Köppen a d'fhorbair é ar dtús, timpeall na 1900idí. Tá sé bunaithe ar an choincheap gurb é an fásra dúchasach an léiriú is fearr den aeráid.

## Tagairtí

Catagóir:Aeráid
Catagóir:Pailé-ointeolaíocht
Pailm dátaí

Crann a fhásann 30 m in airde, dúchasach don neasoirthear, saothraithe ó 6000 RC. An stoc ramhar, clúdaithe le seanbhuin spíonacha duilleog. Na duilleoga clúmhach, an bláthra mór. Táirgeann crann amháin suas le 250 kg de dhátaí dúfhlannbhuí siúcraithe in aghaidh na bliana, ar feadh 100 bliain nó níos mó. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Pailm ratáin

Ball de ghné mhór plandaí trópaiceacha dreapaire le gais an-fhada chaola suas le 180 m ar fhad. Dreapann siad trí spíonta crúcacha ag barra is ar mheáneasnacha na nduilleog cleiteach a ghreamaíonn don fhásra mórthimpeall agus do ghais tacaíochta is iad ag fás suas. Scamhtar na gais chun cánaí ratáin a dhéanamh, a úsáidtear i dtroscán, ciseáin is earraí eile. Úsáidtear iad i gcána láidir malacca i gcomhair bataí siúil.

## Tagairtí
Pailm siúcra

Is éard is **pailm siúcra** ann ná crann a fhásann 12 m ar airde, dúchasach don Mhalaeisia. Na duilleoga 1-1.5 m ar fhad, cleiteach airgeadach faoina mbun. Agus í fásta, fásann bláthraí ó bharr go bun an stoic, agus faigheann an stoc bás de réir mar a chailltear na bláthraí. Faightear siúcra ón sú a ritheann go flúirseach nuair a ghearrtar na bláthraí óga. 

## Tagairtí
Paul Painlevé

Matamaiticeoir is státaire Francach ab ea **Paul Painlevé** (5 Nollaig 1863 – 29 Deireadh Fómhair 1933). Príomh-aire i 1917. Tháinig sé le bheith ina cheannaire le Herriot ar an gcomhaontas clé i 1924, is ina phríomh-aire arís i 1925. Rinne sé saothar matamaiticiúil ar chothromóidí difreálacha. Rugadh i bPáras é agus fuair sé bás sa chathair sin freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1863
Catagóir:Básanna i 1933
Catagóir:Matamaiticeoirí Francacha
Catagóir:Polaiteoirí na Fraince
Catagóir:Daoine as Páras
Paipír

deas|250px|thumb|Paipír
Planda uisciúil ilbhliantúil, dúchasach do thuaisceart na hAfraice. Fásann na gais 4 m, is iad triantánach i gcrosghearradh. Na duilleoga cosúil le féar, na bláthanna bídeach scothbhuí, gan iombhláth, ina spícíní a dhéanann cinn mhóra sféarúla.  
[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Papyrus%20document%20containing%20signature%20of%20Cleopatra%20VII%20of%20Egypt.jpg|clé|mion|177x177px|paipír le síniú [Cléópatra|Cleopatra VII]]

Rinne muintir an tseansaoil páipéar (paipír) trí stiallacha fliucha na ngas laíonach a bhrú le chéile taobh le taobh. 

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hÉigipte
Catagóir:Páipéar
Catagóir:Scríbhneoireacht
Pailé-ointeolaíocht

[mion|[Bíosún Eorpach|bíosún, iarsmalann Azov|284x284px]]
Is é **pailé-ointeolaíocht** (AIF: [pˠalʲeːˌənʲˈtʲoːl̪ˠiːə̯xt̪ˠ, -iːɑ̯xt̪ˠ]) staidéar eolaíoch ar an saol a bhí ar an chruinne roimh thús na haoise Holoicéineaigh. Bíonn staidéar iontaisí cuid an chúrsa; déantar staidéar den sórt sin chun créatúir a rangú agus a gcaidrimh le chéile a scrúdú (**pailé-éiceolaíocht** is ainm di sin).   Cláraíodh barúlacha pailé-ointeolaíochta chomh fada ó shin leis an gcúigiú céad RC. Bunaíodh an staidéar san ochtú céad déag buíochais leis na saothair Georges Cuvier ar anatamaíocht comparáideach, agus d'fhorbair an staidéar go gasta sa naoú céad déag. Déantar an téarma ón Shean-Ghréigis *παλαιός ("palaiós", "sean, ársa"), ὄν ("on", (gin. "ontos"), créatúr, neach),* agus *λόγος ("logos", "caint, machnamh, staidéar").*
## Féach freisin

* Pailé-ointeolaithe
* Marie Stopes

## Tagairtí

Catagóir:Pailé-ointeolaíocht
Catagóir:Iontaisí
Pailineolaíocht

mion|pailin
Anailís na ngráinní pailine a fhaightear caomhnaithe i ndríodair is ithreacha ársa is ea **pailineolaíocht**, chun na hathruithe sa bhfásra thar am a atógáil. 

Soláthraíonn portach forleathan, podsail móinteach aigéadach, is dríodair lochanna sonraí sármhaithe den saghas seo. Faightear léargais uathu ar iarmhairtí daoine réamhstairiúla is a dtalmhaíochta ar an gcomhshaol.

Is féidir le seandálaithe go leor a fhoghlaim ón phailin (dusta éadrom de ghnáth) a thagann ó gach planda. Maireann pailin síos tríd na blianta agus nuair a dhéanann seandálaithe scrúdú air faoi mhicreascóp, is féidir leo foghlaim faoi na saghsanna éagsúla crann agus plandaí a bhí ag fás in áit éigin ag am faoi leith.

## Tagairtí
Paireacht

I meicnic chandamach, cainníocht, leis an tsiombail P, a dhéanann monatóireacht ar iompar an chórais faoin athrú ó chomhordanáidí ciotacha go comhordanáidí deisealacha. Is féidir uimhir iolraíoch paireachta a chur ar chórais chandamacha is cáithníní, agus imchoimeádann an fórsa leictreamaighnéadach is an fórsa núicléach láidir an uimhir chandamach seo, ach ní hamhlaidh maidir leis an bhfórsa núicléach lag. Bíonn meathluithe radaighníomhaíocha laga ciotach nó deisealach. Bíonn na neoidríonónna ciotach. 

## Tagairtí
Pairicrín

Teachtaire ceimiceach (cosúil le prostaglaindin, sómatastatain paincréasach, is cininí) a dhéanann cealla ar leith, a fhuasclaíonn isteach sa sreabhán eachtarcheallach iad le taisteal chuig cealla cóngaracha is feidhm rialaithe a dhéanamh ansin. Díghníomhachtaítear é go tapa ag einsímí áitiúla. Is féidir go bhfeidhmeoidh sé mar hormón, néarahormón nó néaratharchuradóir áit eile sa cholainn. De réir comhghnáis, ní rangaitear na néaratharchuradóirí mar phairicríní.

## Tagairtí
Pairilis cheirbreach

Neamhord is ea **pairilis cheirbreach** a tharlaíonn mar thoradh ar dhamáiste don inchinn le linn forbartha sa bhroinn nó le linn naíonachta. 

Tá grúpa riochtaí casta a ghoilleann ar ghluaiseacht agus staidiúir toisc go bhfuil damáiste nó teip ann i bhforbairt chuid den inchinn a rialaíonn gluaiseacht. Tarlaíonn sé seo sula mbeirtear an leanbh, le linn breithe nó le linn luath-óige sula sroicheann fás na hinchinne leibhéal aibíochta áirithe.

Ceiliúrtar an Lá Domhanda Feasachta ar Phairilis Cheirbreach ar 6 Deireadh Fómhair. mion|clé|220x220px|Lámh le pairilis cheirbreach|alt=
mion|clé|Cineálacha
mion|clé|Físeán

## Cúiseanna
Bíonn saghsanna éagsúla damáiste don inchinn taobh thiar den neamhord seo, galair na máthar le linn an toirchis, easpa ocsaigine le linn beirthe, ionfhabhtaithe víreasacha le linn naíonachta is eile ina measc. Ach ní bhíonn an chúis ar eolas de ghnáth.
## Siomptóim
[mion|Banna ceoil i m[Boston, Massachusetts|Bostún sna 1960idí agus pairilis cheirbreach ar na baill go léir|clé]]Tá éagsúlacht mhór sa tionchar a bhíonn ag pairilis cheirbreach ó dhuine go duine. D’fhéadfadh an duine óg bheith míshuaimhneach, corrach. Tugtar neamhluail air seo. D’fhéadfaí gur chúis deacrachtaí fisiceacha agus tearc-chaidrimh shóisialta í pairilis cheirbreach; is féidir difríochtaí ollmhóra a bheith idir beirt ógánach ar bith a bhfuil an riocht seo orthu. 

Go ginearálta, is iad seo na saintréithe a bhaineann le pairilis cheirbreach: gluaiseachtaí preabacha  agus easpa comhordú gluaiseachtaí ainneonacha, droch-chothromaíocht choirp, matáin spasmacha agus máchail chainte (agus uaireanta  pairilis, righneas). 

Aithnítear mórán cineálacha de phairilis cheirbreach anois agus déantar cur síos orthu mar seo:

### Cineálacha:

* Heimipléige – I bhfeidhm ar an taobh deas nó taobh clé den cholainn.
* Déipléige – I bhfeidhm ar an dá chos – gan bheith i bhfeidhm a oiread céanna ar na sciatháin .
* Ceathairphléige – I bhfeidhm ar chosa agus ar sciatháin. D’fhéadfadh tearcsmacht a bheith ar chloigeann agus ar cholainn.

## Cúram
Ní thagann athrú ar an bpairilis cheirbreach go hiondúil,. Ach bíonn daoine aonair in ann déileáil níos fearr lena gcuid deacrachtaí de réir mar a théann siad in aois, mar shampla Christy Brown sa 20ú haois in Éirinn.

## In Éirinn
Meastar go gcuireann pairilis cheirbreach isteach ar 1 as 400 dalta in Éirinn.

## Féach freisin
* Einceifealapaite iscéimeach hiopocsach
* Christy Brown

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Catagóir:Neamhoird
Catagóir:Péidiatraic
Catagóir:Iscéime
Catagóir:Ocsaigin
Catagóir:Pairilis cheirbreach
Catagóir:Neamhoird inchinne
Paistéarachán

Teaschóireáil chaoin a úsáidtear chun miocrorgánaigh i mbainne a mharú. Téitear an bainne go dtí 63-65&nbsp;°C agus coimeádtar ag an teocht sin ar feadh 30 nóiméad é, sin nó téitear an bainne go dtí 72&nbsp;°C agus coimeádtar mar sin é ar feadh 15 soicind. Milleann sé seo na baictéir phataigineacha agus fadaíonn seilfré an bhainne. D'fhionn an baictéareolaí Francach Louis Pasteur an próiseas seo, agus ainmníodh as é. 

## Tagairtí
Paitinn

[200px|mionsamhail|deas|Paitinn de chuid na [Stát Aontaithe]]
Cáipéis dhlíthiúil a thugann ceart toirmeascach do cheapadóir an táirge nó an próiseas a cheap sé a shaothrú ar feadh oiread áirithe blianta, faoina choimirce féin nó trí chead a dhíol le duine eile. Is cuid den reachtaíocht maidir le sealúchas intleachtúil an phaitinn, cosúil le trádmharc is cóipcheart. Chun paitinn a fháil ní mór don cheapadóir tuairisc ar an gceapachán a chur chuig Oifig na bPaitinní, ag léiriú a éagoitinne. Scrúdaíonn an Oifig an tuairisc, agus bronnann an phaitinn más é a breithiúnas gur táirge nó próiseas nua atá i gceist. Is féidir cosaint paitinne a fháil ar bhonn idirnáisiúnta freisin ach an táille a íoc. 

## Tagairtí

Catagóir:Dlí maoine intleachtúla
Catagóir:Dlí paitinne
Paitsiúilí

mion|Paitsiúilí
Is planda tomach ilbhliantúil cumhra é an **paitsiúilí** (*Pogostemon cablin*). Fásann sé 1 m in airde nó níos mó, dúchasach do na réigiúin thrópaiceacha is fhothrópaiceacha in oirdheisceart na hÁise. An gas cearnach, na duilleoga ubhchruthach fiaclach i bpéirí urchomhaireacha, na bláthanna bán feadánach déliopach i bhfáinní. Táirgeann sé bláthola chumhra a úsáidtear i gcumhráin.

## Tagairtí

Catagóir:Bláthanna
Catagóir:Cumhráin
Paiteolaíocht urlabhra

Staidéar is cóireáil ar gach foirm iompair theangeolaíoch atá mínormálta ón taobh cliniciúil de. Teiripe urlabhra is teanga a dhéanann cóireáil ar an riocht seo. 

## Féach freisin
* Paiteolaí
* Téarmaíocht mhíochaine

## Tagairtí

Catagóir:Urlabhra
Catagóir:Teangeolaíocht fheidhmeach
Catagóir:Cúram sláinte
Catagóir:Neamhoird mheabhracha
Catagóir:Neamhoird néarógacha
Catagóir:Néareolaíocht
PAL

Líne Pais Ailtéarnaithe, córas códaithe i gcomhair teilifíse daite a forbraíodh sa Ghearmáin is an Bhreatain ó 1965, a toghadh do tharchur teilifíse 625 líne 50 Hz san Eoraip agus cuid mhaith eile den Domhan. Difriúil ó chóras NTSC i Meiriceá, agus neamhfhreagrach dó. Bheadh gá le tiontaire scanta chun an comhartha i gcóras amháin a aistriú chuig comhartha a bheadh freagrach don chóras eile.

## Tagairtí
George Emil Palade

Bitheolaí a rugadh in Iaşi na Rómáine, a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe ó 1946 ab ea **George Emil Palade** (19 Samhain 1912 – 7 Deireadh Fómhair 2008). Rinne sé taighde ar chodánú ceall, agus chuir síos ar fheidhmeanna na miteachoindrí, an líontáin ionphlasmaigh, na ribeasóm, agus choimpléasc Golgi. Thaispeáin sé go sintéisítear próitéiní ar RNA sna ribeasóim. Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1974 le Christian de Duve is Albert Claude as an saothar seo.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2008
Catagóir:Daoine a rugadh i 1912
Catagóir:Fir
Catagóir:Bitheolaithe Rómánacha
Catagóir:Ceimiceoirí Rómánacha
Catagóir:Fiseolaithe Rómánacha
Catagóir:Fisiceoirí Rómánacha
Bernard Palissy

Potaire a saolaíodh in Agen na Fraince ab ea **Bernard Palissy** (c 1510-1589). Thosaigh sé mar phéintéir gloine, ach shaothraigh bealach nua chun cré-earraí a ghlónrú. Bhí sé in ann plandaí is ainmhithe, daite go nádúrtha, a chur i rilíf ard ar a chuid earraí, agus thabhaigh sé seo clú dó. Cuireadh i bpríosún é i 1562 de bhrí gurbh Úgónach é, ach saoradh é go luath agus lean sé lena a ghnó cáiliúil sna Tuileries. Ach caitheadh i bpríosún arís é i 1588 ar an gcúis chéanna, agus fuair sé bás. 

## Tagairtí

Catagóir:Potairí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1510
Catagóir:Básanna i 1589
Andrea Palladio

Ailtire a rugadh i bPadua na hIodáile ab ea **Andrea Palladio** nó **Andrea di Pietro della Gondola** (30 Samhain 1508 – 19 Lúnasa 1580), an t-ailtire is ceannasaí i stair an iarthair. Oileadh ar dtús é mar shaor cloiche. Chaith sé roinnt blianta sa Róimh ag déanamh staidéir is ag líniú na seanfhothrach. Rinne sé a chéad tionscnamh ailtireachta i Vicenza nuair a d'atóg an seanhalla tionóil is margaidh ansin ina fhoirgneamh taibhseach poiblí a dtugtar *an Bhaisleac* air. Thóg sé tithe móra is paláis baile d'uaisle na cathrach sin, ina measc an Villa Rotonda, an Villa Foscari, an Villa Emo, is an Villa Poiana. Bhain sé úsáid as colúnáidí le colúin chlasaiceacha, áiléir oscailte, cruinneacháin, áirsí, peidiméidí is na hairíonna go léir a chonaic sé i bhfothraigh na Róimhe, ach cumtha go siméadrach maorga álainn. D'fhoilsigh sé *I quattro libri dell'architettura* (Ceithre Leabhar na hAiltireachta, 1570) le cur síos go cuimsitheach ar a stíl Phallaidiach, monagraf bunaidh na hailtireachta nua-aoisí. Tinfeadh d'ailtirí ó shin i leith. 

mion|Dhear Andrea Palladio an Palazzo Chiericati.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1508
Catagóir:Básanna i 1580
Catagóir:Ailtirí Iodálacha
Pallaidiachas

mion|Léaráid ó ''I quattro libri dell'architettura'' (Ceithre leabhar na hailtireachta) le Andrea Palladio 
Stíl ailtireachta sa 17ú-18ú céad, díorthaithe ó fhoirgnimh Athbheochana is scríbhinní Andrea Palladio. Pleanáil shiméadrach is úsáid foirmeacha Rómhánacha a bhí mar chroí na stíle. Tháinig sé le bheith an-choitianta i Sasana tar éis d'Inigo Jones í a úsáid don Fhleiteach i Londain (1619-1622), agus don Tiarna Burlington í a chur chun cinn ina scríbhinní. Ag an am céanna baineadh úsáid as an stíl go forleathan san Iodáil, an Ghearmáin, an Ollainn, an Rúis, is na Stáit Aontaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Ailtireacht
Pampaí

Réigiún forleathan féaraigh (fásach féir) is iad na **pampaí** san Airgintín is Uragua mórthimpeall bhun Abhainn an Plata agus sa Bhrasaíl. Rainseoireacht eallaigh an príomhghnó a dhéantar iontu.

[mion|clé|380px|Na pampaí sa [Bhrasaíl ]]

## Tagairtí

Catagóir:Meiriceá Theas
Pampanó

Is éard is **pampanó** ann ná ball de ghrúpa iasc mór domhaincholainneach mara, gaolmhar le bolmán (géineas *Trachinotus*). An cholainn brúite de ghnáth, próifíl ghéar ag an gceann, an t-eireaball domhain gabhlánach. Forleathan sna huiscí doimhne aigéanacha, na farraigí teo go háirithe. Is éisc shuntasacha cuid acu chun spóirt is mar bhia.

## Tagairtí
Pan (gealach)

Satailít nádúrtha de chuid Satairn (an 18ú ceann) ar thángthas air i 1990 i ngrianghrafanna a tógadh 9 mbliain roimhe ag Voyager 2. Trastomhas 20 km aige.

## Tagairtí

Catagóir:Gealaí Shatairn
Panda

:*Tá níos mó ná brí amháin leis an bhfocal “Panda”; déan rogha ón liosta seo.*
* Ollphanda
* Panda rua
Pangaea

Is éard is **Pangaea** ann ná ainm a thugtar ar an aon mheall talún a bhí ar Domhan timpeall 200 milliún bliain ó shin, meastar, roimh scoilteadh na mór-ranna is deascadh na n-ilchríoch. Ciallaíonn Pangaea ‘na tíortha uile’, agus is bunchuid de theoiric dheascadh na n-ilchríoch an coincheap seo.

## Tagairtí
Réadlann Palomar

Ar Shliabh Palomar gar do San Diego, California. Inti atá teileascóp 5 m frithchaiteach Hale (1948). Baintear feidhm as teileascóp 1.12 m Schmidt inti chun suirbhéireacht fhótagrafach a dhéanamh ar an spéir. Thosaigh an chéad suirbhéireacht sna 1950idí, an príomhbhunachar sonraí do réadlanna ar fud an Domhain. Rinneadh suirbhéireacht nua sna 1980idí le heibleachtaí nua fótagrafacha. Anois táthar i mbun comparáidí a dhéanamh idir an dá shraith torthaí le gluaisní na mílte míle réalta a ríomh. 

## Tagairtí
Pantar

Ball de chlann na gcat, ach ní speiceas ar leith é. Tugtar an t-ainm ar an bhfoirm dhubh den liopard (an pantar dubh), agus mar ainm eile ar an gcúgar.

## Tagairtí
Pantonúlacht

Is éard is **pantonúlacht** ann ná tréith ceoil a athraíonn go tapa ó ghléas lárnach amháin go gléas eile, ionas nach féidir a rá go bhfuil sé i ngléas ar leith. Mar seo atá cuid de shaothar déanach Wagner is saothar luath Schoenberg.

## Tagairtí