open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ted "Kid" Lewis

Dornálaí Sasanach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Ted "Kid" Lewis**, a rugadh **Gershon Mendeloff** ar 28 Deireadh Fómhair 1893 i St George in the East, Londain agus a fuair bás ar an 20 Deireadh Fómhair 1970.

Catagóir:Dornálaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1893
Catagóir:Básanna i 1970
Breith Véineas

Is olaphictiúr ón 1480ú haois de chuid Sandro Botticelli (Iodáilis: *Nascita di Venere*) é **Breith Véineas**.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Péintéireacht
Rafta an Meadúsa

Is olaphictiúr ón 1818 - 1819 de chuid Théodore Géricault (An Fhraincis: *Le Radeau de la Méduse*) é **Rafta an Meadúsa**.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Péintéireacht
Tom Petty and the Heartbreakers (albam)

Is albam ón bhanna Tom Petty and the Heartbreakers é **Tom Petty and the Heartbreakers**, a bhí eisithe ar an 9 Samhain, 1976.

## Traicliosta
### Taobh 1
#"Rockin' Around (With You)" (Petty, Campbell) - 2:29
#"Breakdown" - 2:43
#"Hometown Blues" - 2:14
#"The Wild One, Forever" - 3:03
#"Anything That's Rock 'n' Roll" - 2:24

### Taobh 2
# "Strangered in the Night" - 3:34 
#"Fooled Again (I Don't Like It)" - 3:50
#"Mystery Man" -3:03
#"Luna" - 3:58
#"American Girl" - 3:34

Gach amhrán le Tom Petty. (ach amháin iad le nótaí).

## Singlí

*"Breakdown" - Samhain 1976
*"American Girl" - Feabhra 1977
*"Anything That's Rock 'n' Roll" - Aibreán 1977 (RA)
*"Rockin' Around (With You)" - Lúnasa 1977 (Ghearmáin)

## Foireann

*Tom Petty -  Giotár, giotár leictreach,  giotár acústach, Fonnadóireacht, Sintéiseoir
*Mike Campbell –  Giotár, giotár leictreach, giotár acústach,
*Benmont Tench – pianó, orgán, Sintéiseoir
*Ron Blair – dordghiotár (traic 1–2, 4–5, 7–10), dordveidhil (traic 4)
*Stan Lynch – drumaí (traic 1–2, 4–5, 7–10), Sintéiseoir (traic 9)

### Breise
*Jeff Jourard – giotár leictreach (traic 2, 6, 7, 8)
*Donald "Duck" Dunn – dordghiotár (traic 3)
*Emory Gordy – dordghiotár (traic 6)
*Randall Marsh – drumaí (traic 3)
*Jim Gordon – drumaí (traic 6)
*Noah Shark – Maracas, tambóirín, cloigíní carr sleamhnáin
*Charlie Souza – sacsafón (traic 3)
*Phil Seymour – fonnadóireacht taca (traic 6, 10)
*Dwight Twilley – fonnadóireacht taca (traic 6)

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1976
Taisteal

[mion|Taisteal cultúrtha ar siúl sa [An Chambóid|Chambóid ]]
Is éard is **taisteal** ann ná díláithriú nó aistriú duine nó daoine óna áit chónaithe go háit eile. Fáth amháin le taisteal is ea an turasóireacht, ach is forbairt sách nua-aimseartha é sin. Ó luathstair an chine dhaonna go dtí an dara leath den 19ú haois ba chúiseanna praiticiúla a spreag daoine chun bóthair: trádáil sa chuid ba mhó, agus ina dhiaidh sin taiscéalaíocht, coilíniú tíortha agus staidéir eolaíochta. 
[mion|Thaistil [Alexander von Humboldt agus Bonplant i réigiún na hAmasóine sa 19ú haois chun eolas faoin dúlra agus samplaí de a bhailiú.]]

Catagóir:Taisteal
Catagóir:Turasóireacht
Catagóir:Taiscéalaíocht
Joe Dundee

Dornálaí Iodálach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Joe Dundee**, a rugadh **Samuel Lazzaro** ar 6 Lúnasa, 1903 i bPalermo, an tSicil agus a fuair bás ar an 31 Márta, 1982. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Dornálaithe Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Básanna i 1982
Jackie Fields

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Jackie Fields**, a rugadh **Jacob Finkelstein** ar 9 Feabhra, 1908 in Chicago, Illinois agus a fuair bás ar an 3 Meitheamh, 1987. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1908
Catagóir:Básanna i 1987
Peter Weller

Is aisteoir Meiriceánach é **Peter Frederick Weller** a rugadh ar an 24 Meitheamh, 1947 i Stevens Point, Wisconsin. 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Daoine beo
Pete Latzo

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Pete Latzo**, a rugadh ar 1 Lúnasa, 1902 in Atlantic City, New Jersey agus a fuair bás ar an 7 Iúil, 1968. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1902
Catagóir:Básanna i 1968
Eugene Levy

Is aisteoir é **Eugene Levy** a rugadh ar an 17 Nollaig, 1946 i Hamilton, Ontario. 

Catagóir:Aisteoirí Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Famke Janssen

Is aisteoir Dúitseach í **Famke Beumer Janssen** a rugadh i 1964 in Amstelveen. 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí na hÍsiltíre
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Pietà (Michelangelo)

Is dealbh de chuid Michelangelo ó na 1490idí í **Pietà**.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Dealbhóireacht
Tommy Freeman

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Tommy Freeman**, a rugadh ar 22 Eanáir, 1904 in Hot Springs, Arkansas agus a fuair bás ar an 20 Feabhra, 1986. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1904
Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Tierra del Fuego

Is oileánra é **Tierra del Fuego** [ˈtjera ðel ˈfweɣo] ('Tír na Tine' i Spáinnis) atá suite i ndeisceart na hAirgintíne. Tá achar 48,100 ciliméadar cearnach (18,572 míle cearnach) ag an óilean is mó, Isla Grande de Tierra del Fuego, agus na nOileán Diego Ramírez agus Rinn an Choirn san oileánra chomh maith.
clé|thumb|Tierra del Fuego

Tá na críocha roinnte idir an tSile agus an Airgintín, len t-oirthear den óilean mór ag an Airgintín, agus an t-iarthar agus na hoileáin ó theas ag an tSíle.

## Stair
Bhí an chéad lonnaíocht i dTierra del Fuego thart 8,000 RCh. Ba iad na Yaghan i measc na chéad daoine a bíodh ina gcónaí i dTierra del Fuego.
Thug Ferdinand Magellan 'Tierra del Fuego' ar an oileánra, nuair a chonaic sé tinte na Yaghan ar na chnoic.

## Aeráid
Cf. aicmiú aeráide Köppen.

## Tagairtí

Catagóir:An Airgintín
Billy Backus

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Harold William Backus**, a rugadh ar 5 Márta, 1943 i gCanastota, Nua-Eabhrac, Nua-Eabhrac. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
José Nápoles

Dornálaí Cúbach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **José Ángel Nápoles**, a rugadh ar 13 Aibreán, 1940 i Santiago de Cúba, Cúba agus a fuair bás ar an 16 Lúnasa, 2019. 

Catagóir:Dornálaithe Cúbacha
Catagóir:Básanna in 2019
Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Cúba
An Oíche Réaltach

Is olaphictiúr ón 1889 de chuid Vincent van Gogh é **An Oíche Réaltach**.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Péintéireacht
Jack Thompson

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Cecil Lewis "Jack" Thompson**, a rugadh ar 17 Lúnasa, 1904 in Los Angeles, California agus a fuair bás ar an 11 Aibreán, 1946. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1904
Catagóir:Básanna i 1946
Lusanna gréine

Is olaphictiúrí ón 1880ú haois de chuid Vincent van Gogh (An Fhraincis: *Tournesols*) iad **Lusanna gréine**.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Péintéireacht
Blanca Castellón

File Nicearagánach iomráiteach is ea **Blanca Castellón** a rugadh i Managua, Nicearagua sa bhliain1958. Is údar í de 'Ama del espíritu' (filíocht, 1995), 'Flotaciones' (filíocht, 1998) agus 'Orilla opuesta' (filíocht, 2000). Bhronn an 'Instituto de Estudios Modernistas' i València na Spáinne duais filíochta uirthi. Faoi láthair, tá sí ina Leas-Uachtarán ar Centro Nicaragüense de Escritores (***Lárionad na Scríbhneoirí Nicearaguacha***). Tá sí pósta le Luis Baez, agus tá triúr leanaí aici: Luis, Carlos agus Javier. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Fotografía de Blanca Castellon

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Liosta d'Fhilí na Spáinnise
The Bluest Eye

An chéad úrscéal  le Toni Morrison ab ea ***The Bluest Eye***. Foilsíodh é sa bhliain 1970. Bhí sé lonnaithe i Lorain, Ohio i dtuaisceart na Stát Aontaithe, áit ar fhás Morrisson í fhéin aníos. Is faoin gciníochas, préamhaithe i sochaí SAM sna daichidí den chéad seo chaite, go háirithe ó thaobh na mban ghorma de, é. Tá fearg agus díomá léirithe ann agus ar shlí éigean déanann sí leithscéal ar son na bhfear gorm de bharr a easpa smachta ar an domhan ina bhfuil siad beo. Glacadh é mar thráchtas feimineach ag roinnt daoine ach is faoin gclaonadh i gcoinne mná ghoirm ó thús go deireadh é. 

Catagóir:Úrscéalta
Stair Bharcelona

alt=Puerto de Barcelona|mion|329x329px| Calafort Bharcelona, ​​greanta ag Joseph Friedrich Leopold  (c. 1720).
Síneann **stair [[Barcelona|Bharcelona]]** níos mó ná 4000 bliain, ó dheireadh na Neoilití, agus fuarthas na chéad iarsmaí i gcríoch na cathrach go dtí an lá atá inniu ann. Tugann an tsubstráit dá áitritheoirí le chéile na pobail Iberian, Rómhánach, Giúdach, Viseagotach, Moslamach agus Críostaí. Mar phríomhchathair na Catalóine agus an dara cathair is tábhachtaí sa Spáinn, tá Barcelona tar éis a ríthábhachtach a chruthú le himeacht ama, ó bheith ina choilíneacht bheag Rómhánach go dtí gur cathair ar a bhfuil meas idirnáisiúnta uirthi  i réimsí mar a geilleagar, a hoidhreacht ealaíonta, a cultúr, a spórt agus a saol sóisialta.   

Tá beagán iarsmaí ar fáil anois ón am roimh bhunú na cathrach ag na Rómhánaigh sa chéad céad R.C. Tá iarsmaí de mhachaire Barcelona agus na ceantair máguaird fós mar chuid den mhainistir Neoiliteach déanach agus den chéad Chalcolithic.Tá iarsmaí den Neoiliteach déanach agus den luath-Chailciteach fós ar fáil i limistéar mhachaire Bharcelona agus na gceantar máguaird. Ina dhiaidh sin, d’fhorbair cultúr na Laietani, muintir Ibéarach. Ba choilíneacht rathúil í an chathair Rómhánach, a bunaíodh in aimsir Ágasta, cé go raibh sí beag. Ón tríú céad ar aghaidh, tugadh isteach an Chríostaíocht agus, idir an cúigiú agus an t-ochtú haois, bhí sí mar chuid den ríocht na Viseagotach. Tar éis **forghabhála gairide na** Moslamach, chuaigh Barcelona isteach i bhfithis Impireacht na gCairilínseachI, go dtí gur tháinig sí chun bheith ina contae agus gur bhain sí neamhspleáchas amach sa 10ú haois.

## Tíreolaíocht agus suíomh

mion|250x250px| Léarscáil de Bharcelona.
Is í Barcelona príomhchathair réigiún Barcelona agus cúige Barcelona, agus is í an t-ionad uirbeach is tábhachtaí sa Chatalóin ag leibhéal déimeagrafach, polaitiúil, eacnamaíoch agus cultúrtha. Is é suíomh an rialtais réigiúnaigh agus Pharlaimint na Catalóine, chomh maith leis an gcomhairle cúige, an t-ardeaspag agus an Réigiún Míleata IV, agus tá calafort, aerfort agus gréasán tábhachtach iarnróid agus bóithre aige.  Le daonra de 1 &nbsp; 604 &nbsp; 555 áitritheoir in 2015, an dara cathair is mó daonra sa Spáinn tar éis Maidrid, agus an t-aonú haois déag san Aontas Eorpach.  

## Dinnseanchas
[mion| Steil mharmair Rómhánach leis an ainm Barcino (   ), [:es:Museo_de_Historia_de_Barcelona|Museo de Historia de Barcelona.  ]]

## Siombailí

mion|176x176px| Bratach Santa Eulalia.

## Seaniarsmaí

### Réamhstair
[mion|250x250px| Críoch na [Na Laientani|Laietanach.  ]]

## Naisc sheachtracha
* Historia de Barcelona. Web oficial del Ayuntamiento
* Libro Verde de Barcelona - Versión digital de almanaque histórico publicado en 1848


Catagóir:Stair na Spáinne
Catagóir:Stair na hEorpa
Young Corbett III

Dornálaí Iodálach-Mheiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Young Corbett III**, a rugadh **Raffaele Giordano** ar 27 Bealtaine 1905 i Rionero in Vulture, an Iodáil agus a fuair bás ar an 15 Iúil 1993 in Auberry, California. Tugadh go Meiriceá agus é ina naíonán. Ciotóg a bhí ann, duine de na dornálaithe ciotógacha ab fhearr riamh. Ní raibh an oiread sin cumhachta aige mar dhornálaí, ach comhraiceoir an-sciobtha a bhí ann.

Catagóir:Dornálaithe Iodálacha
Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1905
Catagóir:Básanna i 1993
Dr. Seuss

Ba údar Meiriceánach é **Dr. Seuss**, a rugadh **Theodor Seuss Geisel** ar an 2 Márta, 1904i Springfield, Massachusetts agus a fuair bás ar an 24 Meán Fómhair, 1991.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1904
Catagóir:Básanna i 1991
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Básanna de bharr ailse
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Pulitzer
Catagóir:Cartúnaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Massachusetts
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Filí Meiriceánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Maisitheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Scríbhneoirí scannáin Meiriceánacha
You're Gonna Get It!

Is albam ón bhanna Tom Petty and the Heartbreakers é ***You're Gonna Get It!***, a eisíodh ar an 2 Bealtaine 1978.

## Traicliosta
### Taobh 1
#"When the Time Comes" - 2:47
#"You're Gonna Get It" - 3:01
#"Hurt"	(Petty, Campbell) - 3:16
#"Magnolia" - 3:03
#"Too Much Ain't Enough" - 2:56

### Taobh 2

# "I Need to Know" - 2:24
#"Listen to Her Heart" - 3:04
#"No Second Thoughts" - 2:41
#"Restless" - 3:24
#"Baby's a Rock 'n' Roller" (Petty, Campbell) - 2:53

Gach amhrán le Tom Petty. (ach amháin iad le nótaí).

## Singlí

*"I Need to Know/No Second Thoughts" 1978
*"Listen to Her Heart" - 30 Lúnasa, 1978

## Foireann

*Tom Petty -  Giotár, giotár leictreach, giotár rithime, giotár acústach, Fonnadóireacht, pianó
*Mike Campbell –  Giotár, giotár leictreach, giotár acústach, cairdín
*Benmont Tench – pianó, orgán, Sintéiseoir, fonnadóireacht taca
*Ron Blair – dordghiotár, giotár acústach, fonnadóireacht taca
*Stan Lynch – drumaí, fonnadóireacht taca

### Breise
*Phil Seymour –  fonnadóireacht taca ar "Magnolia"
*Noah Shark – cnaguirlisí

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1978
Barney Ross

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Barney Ross**, a rugadh **Dov-Ber "Beryl" David Rosofsky** ar 23 Nollaig, 1909 in Nua-Eabhrac, Nua-Eabhrac agus a fuair bás ar an 17 Eanáir, 1967. 

## Tagairtí

clé|250px|mion|Barney Ross

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1909
Catagóir:Básanna i 1967
Fritzie Zivic

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Fritzie Zivic**, a rugadh **Ferdinand Henry John Zivcich** ar 8 Bealtaine, 1913 in bPittsburgh, Pennsylvania agus a fuair bás ar an 16 Bealtaine, 1984. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1913
Catagóir:Básanna i 1984
Oileán Southampton

Is oileán é **Oileán Southampton** atá suite i dtuaisceart Cheanada. 

Catagóir:Tíreolaíocht Cheanada
Purgadóir Naomh Pádraig

deas|250px|thumb|Purgadóir Naomh Pádraig
Is suíomh ársa oilithreacht site ar an Station Island i Loch Dearg, Contae Dhún na nGall é **Purgadóir Naomh Pádraig**.

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Jimmy McLarnin

Dornálaí Éireannach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **James Archibald McLarnin** a rugadh ar an 19 Nollaig 1907 Cromghlinn, Contae an Dúin agus a fuair bás ar an 28 Deireadh Fómhair 2004. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1907
Catagóir:Básanna in 2004
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Cartún

Is éard is **cartún** ann ná scannán gearr greannmhar bunaithe ar léaráidí, nó léaráid ghrinn in iris nó i nuachtán.

## Féach freisin
* Beochan
* Greannáin

## Tagairtí



*
Catagóir:Tarraingeoireacht
Catagóir:Iriseoireacht
Damn the Torpedoes

Is albam ón bhanna Tom Petty and the Heartbreakers é ***Damn the Torpedoes***, a eisíodh ar an 19 Deireadh Fómhair 1979.

## Traicliosta
### Taobh 1
#"Refugee" (Petty, Campbell) - 3:22
#"Here Comes My Girl" (Petty, Campbell) - 4:27
#"Even the Losers" - 3:59
#"Shadow of a Doubt (A Complex Kid)" - 4:25
#"Century City" - 3:45

### Taobh 2

# "Don't Do Me Like That" - 2:44 
#"You Tell Me" - 4:35
#"What Are You Doin' in My Life?" - 3:27
#"Louisiana Rain" - 5:54

Gach amhrán le Tom Petty. (ach amháin iad le nótaí).

## Singlí

*"Don't Do Me Like That" - 5 Samhain, 1979
*"Refugee" - 11 Eanáir, 1980
*"Here Comes My Girl" - 7 Aibreán, 1980
*"Even the Losers" - Iúil 1980 (an Astráil)

## Foireann

*Tom Petty -  Giotár, Fonnadóireacht, orgán béil
*Mike Campbell –  Giotár, méarchlár
*Benmont Tench – méarchlár, fonnadóireacht taca
*Ron Blair – dordghiotár
*Stan Lynch – drumaí, fonnadóireacht taca

### Breise
*Donald "Duck" Dunn –  dordghiotár ar "You Tell Me"
*Jim Keltner – (ní luaite sna creidiúintí) - cnaguirlisí ar "Refugee"

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1979
Robert Baden-Powell

Oifigeach in Arm na Breataine Móire, scríbhneoir agus bunaitheoir Ghluaiseacht na nGasóg, ab ea **Robert Stephenson Smyth Baden-Powell** (**Chéad Bharún Baden-Powell**; 22 Feabhra 1857&nbsp;– 8 Eanáir 1941). mion|Robert Baden-Powell, timpeall 1919|clé|398x398px
## Saol
Rugadh Baden-Powell i Londain Shasana. Oileadh é sa Charterhouse School in Surrey, i Sasana. Bhí sé ar seirbhís san Arm Briotanach ó 1876 go 1910 san India agus san Afraic.

Scríobh Baden-Powell an leabharín, *[[Scouting for Boys]]*, a spreag gluaiseachtaí na ngasóg.  Scríobh sé chomh maith sna 1900idí ar chultúr na seanridirí, ag iarraidh é a athbheochan i measc na mbuachaillí.  Chreid sé go láidir gur buille é seo ar son na moráltachta. Spreag sé an Piarsach, dúghafa freisin le laochas fireann.

In éineacht lena dheirfiúr, Agnes, bhunaigh Badeɲ-Powell Gluaiseacht domhanda na mBanghasóg chomh maith.

Fuair Baden-Powell bás in Nyeri, sa Chéinia.

## Féach freisin

* Gasóga na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1857
Catagóir:Básanna i 1941
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Fir
Catagóir:Gasógaíocht
Catagóir:Ginearáil Arm na Breataine
Catagóir:Oideachasóirí
Catagóir:Polaiteoirí na Ríochta Aontaithe (gan Tuaisceart na hÉireann)
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Spiairí
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Freddie 'Red' Cochrane

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Freddie 'Red' Cochrane**, a rugadh ar 6 Bealtaine, 1915 in Elizabeth, New Jersey agus a fuair bás ar an 1 Eanáir, 1993. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1915
Catagóir:Básanna i 1993
Marty Servo

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Mario Severino, "Marty Servo"**, a rugadh ar 3 Samhain, 1919 in Schenectady, Nua-Eabhrac agus a fuair bás ar an 9 Feabhra, 1969. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1919
Catagóir:Básanna i 1969
Culann

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, gabha ab ea **Culann** a raibh gadhar faire fíochmhar aige chun a theaghlach a chosaint.

Coileán ag cú Chealtchair, *Dael*, ab ea cú Chulainn.  Aimsíodh é i mblaosc *[[Congachnes]]*, i dteannta le dá coileán eile.  Thóg Culann an coileán breac, thóg while Cealtchar an dubh agus Mac Dathó an liath.

Thug Culann cuireadh do Chonchúr mac Neasa, rí na nUladh, agus a lucht coimhdeachta go fleá ag a thighse.   Ar an slí, chonaic Conchúr a nia óg Séadanda (Sean-Ghaeilge Sétanta) ag imirt iománaíochta, agus was so impressed he gur thug sé cuireadh don bhuachaill go dtí an fleá.  Dúirt Séadanda leis go dtiocfadh sé agus an cluiche thart.

Thosaigh an fleá, agus d'fhiafraigh Culann de Chonchúr an raibh sé ag súil le héinne eile.  Bhí Séadanda dearmadta ag Conchúr, agus dúirt sé nach raibh.  Scaoil  Culann a ghadhar faire.  Nuair a tháinig Séadanda, b'éigean dó an gadhar a mharú dá fhéinchosaint.  Mar chúiteamh, thairg sé é féin ina ionad, go dtí go dtógfaí coileán nua, agus dá bharr tugadh an leasainm *[[Cú Chulainn]]* dó.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Hard Promises

Is albam ón bhanna Tom Petty and the Heartbreakers é **Hard Promises**, a eisíodh ar an 5 Bealtaine 1981.

## Traicliosta
### Taobh 1
#"The Waiting" - 3:58
#"A Woman in Love (It's Not Me)" (Petty, Campbell) - 4:22
#"Nightwatchman" - (Petty, Campbell) - 3:59
#"Something Big" - 4:44
#"Kings Road" - 3:27

### Taobh 2
# "Letting You Go" - 3:24
#"A Thing About You" - 3:33
#"Insider" - 4:23
#"The Criminal Kind" - 4:00
#"You Can Still Change Your Mind" (Petty, Campbell) - 4:15

Gach amhrán le Tom Petty. (ach amháin iad le nótaí).

## Singlí
*"The Waiting / Nightwatchman" - 20 Aibreán, 1981
*"A Woman in Love (It's Not Me)" - 29 Meitheamh, 1981

## Foireann
*Tom Petty -  Giotár, Fonnadóireacht, 
*Mike Campbell –  Giotár, cairdín
*Benmont Tench – pianó, orgán, fonnadóireacht taca
*Ron Blair – dordghiotár
*Stan Lynch – drumaí, fonnadóireacht taca

### Breise
*Donald "Duck" Dunn –  dordghiotár ar "A Woman in Love"
*Sharon Celani - fonnadóireacht taca ar "You Can Still Change Your Mind"
*Phil Jones – cnaguirlisí
*Lori Nicks - fonnadóireacht taca ar  "Insider"
*Stevie Nicks – fonnadóireacht taca ar  "Insider" agus "You Can Still Change Your Mind"
*Alan "Bugs" Weidel – pianó ar "Nightwatchman"

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1981
Samantha Mumba

Is amhránaí, cumadóir, rinceoir, aisteoir, mainicín agus láithreoir teilifíse Éireannach í **Samantha Tamania Anne Cecilia Mumba**  (a rugadh 18 Eanáir, 1983). Bhain sí cáil amach i 2000 agus a céad singil "Gotta Tell You" a scaoileadh aici, a éirigh leis chomh fada leis an gcúigiú singil ar bharr na gcairteacha in Éirinn, sa Ríocht Aontaithe agus sna Stáit Aontaithe. Tá sé ainmnithe ar '100 Catchiest Choruses of the 21st Century' de chuid *Billboard*. 

Go déanach sa bhliain 2000, agus í 17 bliain d'aois, scaoileadh Mumba a céad albam darb ainm *Gotta Tell You*. D'éirigh leis an albam uimhir 4 a bhaint amach in Éirinn agus uimhir a naoi sa RA. Tá seacht ceirníní mórdhíola aici a bhain an 5ú spota amach sna cairteacha in Éirinn agus sé ceirníní mórdhíola aici a bhí ag uimhir a 10 sa Ríocht Aontaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Eric Bana

Aisteoir agus fuirseoir Astrálach is ea **Eric Banadinović** nó **Eric Bana** mar a aithnítear é go gairmiúil. Rugadh ar 9 Lúnasa 1968 é in Melbourne na hAstráile de shliocht Chróiteach. D'éirigh le Bana mar aisteoir san Astráil ar feadh 10 mbliana nó mar sin. Ansin tharraing sé aird Hollywood. D'éirigh leis chomh mór céanna i scannáin Mheiriceánacha dírithe ar an lucht féachana domhanda agus a rinne sé san Astráil. Páirteanna in *Black Hawk Down* (2001) agus *Troy* (2004, mar Hector) a thuill clú idirnáisiúnta dó. 

Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Daoine beo
Solas (Grúpa Ceoil)

Banna ceoil traidisiúnta na hÉireann é **Solas** a raibh bunaithe i Stáit Aontaithe Mheiriceá sna nóchaidí.

## Dioscliosta
### Albam
* 1996: *Solas*
* 1997: *Sunny Spells and Scattered Showers*
* 1998: *The Words That Remain*
* 2000: *The Hour Before Dawn*
* 2002: *The Edge of Silence*
* 2003: *Another Day*
* 2005: *Waiting for an Echo*
* 2006: *Reunion: A Decade of Solas*
* 2008: *For Love and Laughter*
* 2010: *The Turning Tide*
* 2013: *Shamrock City*
* 2016: *All These Years*

## Tagairtí

Catagóir:Ceol traidisiúnta na hÉireann
Fouenant

Ceantar is ea **Fouenant** (ar a dtugtar freisin sa Bhriotáinis **Fouen**, Fraincis: *Fouesnant*) ar chósta iarthar na Briotáine. Común de chuid Penn-ar-Bed is ea é.

Catagóir:An Bhriotáin
Josefina Pla

File, drámadóir, scéalaí, aisteoir, scríbhneoir aistí, léirmheastóir ealaíne, péintéir agus iriseoir ón Spáinn  ba ea **Josefina Plá**  (Lobos, an Spáinn, 9 Samhain 1903 - Asunción, Paragua, 11 Eanáir 1999).   

Bhí tionchar mór ag Pla ar na glúnta intleachtacha de chuid Paragua.  Chosain sí chomh maith cearta an duine agus an comhionannas idir fir agus mná. Le linn a saoil ​​fuair Pla go leor duaiseanna agus gradam as a cuid oibre liteartha.  

## Blianta tosaigh
Cé go bhfuil a fhios againn gur rugadh í ar oileán Lobos, oileáinín in aice le Fuerteventura sna hOileáin Chanáracha (an Spáinn), agus gur iníon Leopoldo Plá (de shliocht Alicante) agus Rafaela Guerra Galvani í, níl aon sonraí iontaofa ann faoina dáta breithe. 

Tugann garbhaill dá teaghlach le fios gur rugadh í sa bhliain 1903. Deir an tOllamh Raúl Amaral, ceann dá beathaisnéisí is mó, gur rugadh í ar 9 Samhain sa bhliain 1903. Is cosúil gurb é Mary Josefa Teodora Plá Guerra a hainm, de réir an taifid baiste.  

Chaith sí a hóige i gcathracha éagsúla sa Spáinn in éineacht lena hathair, oifigeach sna cúigí. 

Sa bhliain 1924 bhuail sí le Villajoyosa (Alicante) an t-ealaíontóir Paraguach Andrés Campos Cervera, a chruthaigh a ainm bréige ealaíne neamhbhásmhaireacht Julián de la Herrería, agus an té leis ar phós sí dhá bhliain ina dhiaidh sin. Thug Rialtas na Spáinne an t-idirdhealú “Dama de la Orden de Isabel la Católica” di, an bhliain chéanna a bhfuair sí dámhachtain «Mujer del Año». 

## Saol i bParagua
Sa bhliain 1926 tháinig Pla go Paragua agus shocraigh sí síos i gcomharsanacht Villa Aurelia agus ansin i lár Asunción. An bhliain chéanna, chuir sí a céad fhógraí i dtimpeallacht na healaíne, mar a bheadh a dtír dhúchais, ansin chuir sé a scríbhinní i láthair san iris *Juventud*, a léirigh tuairimí na nglúnta scríbhneoirí Paraguacha iar-nua-aoiseacha.  

Ón am sin go dtí 1938 thaistil sí faoi dhó go dtí an Spáinn lena fear céile agus, sa dá linn, chuir sí dánta, ailt agus téacsanna liteartha eile i roinnt nuachtán agus irisí i bParagua. 

## Filíocht

## Saothar


## Leabharliosta

**Diccionario Biográfico Forjadores del Paraguay*, Buenos Aires: Distribuidora Quevedo de Ediciones, 2000.
* Varios autores, *Oficio de mujer. Homenaje a Josefina Plá en el centenario de su nacimiento*, coordinado por Juan Luis Calbarro, La Oliva y Puerto del Rosario: Calco, 2003.
*Diccionario Biográfico "FORJADORES DEL PARAGUAY", Primera Edición Enero de 2000. Distribuidora Quevedo de Ediciones. Buenos Aires, Argentina.

## Naisc sheachtracha
* Centro Cultural de la República 
* Inagotable tejedora de sueños Por Francisco Corral
* JOSEFINA PLÁ

*Centro Cultural de la República 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Básanna i 1999
Catagóir:Paragua
Catagóir:Filí
Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna
Tobias Smollett

Úrscéalaí agus file Albanach ab ea **Tobias George Smolett**. Rugadh é in Dalquhurn (ceantar ar chuid de Renton anois é) agus baisteadh é ar 19 Márta 1721. Fuair sé bás in Livorno, san Iodáil, ar 17 Meán Fómhair 1771. Bhí tóir lena linn ar a chuid úrscéalta rógaireachta mar *The Adventures of Roderick Random* (1748), *The Adventures of Peregrine Pickle* (1751), agus *The Expedition of Humphry Clinker* (1771). Chuaigh na leabhair seo i gcion ar Charles Dickens agus úrscéalaithe eile a tháinig i ndiaidh Smolett.

Catagóir:Úrscéalaithe Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1721
Catagóir:Básanna i 1771
Long After Dark

Is albam ón bhanna Tom Petty and the Heartbreakers é **Long After Dark**, a eisíodh ar an 2 Samhain 1982.

## Traicliosta
### Taobh 1
#"A One Story Town" - 3:06
#"You Got Lucky" - (Petty, Mike Campbell) - 3:37
#"Deliver Me" - 3:28
#"Change of Heart" - 3:18
#"Finding Out" (Petty, Campbell) - 3:36

### Taobh 2

#"We Stand a Chance" - 3:38
#"Straight into Darkness" - 3:49
#"The Same Old You" (Petty, Campbell) - 3:31
#"Between Two Worlds" (Petty, Campbell) - 5:12
#"A Wasted Life" - 4:35

Gach amhrán le Tom Petty. (ach amháin iad le nótaí).

## Singlí
*"You Got Lucky" 22 Deireadh Fómhair, 1982
*"Change of Heart" Feabhra 1983

## Foireann
*Tom Petty -  Giotár, Fonnadóireacht, sintéiseoir
*Mike Campbell –  Giotár, orgán ar "We Stand a Chance"
*Benmont Tench – pianó, orgán, sintéiseoir, fonnadóireacht taca
*Howie Epstein – dordghiotár, fonnadóireacht taca
*Stan Lynch – drumaí, fonnadóireacht taca

### Breise
*Ron Blair –  dordghiotár ar "Between Two Worlds"
*Phil Jones – cnaguirlisí

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1982
Yankees Nua-Eabhrac

Is foireann daorchluiche phroifisiúnta Mheiriceánach iad **Yankees Nua-Eabhrac** nó **New York Yankees** agus iad suite sa Bhronx i gCathair Nua-Eabhrac. Imríonn na Yankees mar chlub sa roinn thoir den American League (AL), cuid de Major League Baseball (MBL). Tá an dá chlub den MLB i gCathair Nua-Eabhrac: is iad na Mets an dara club. Tháinig na Yankees ar an saol faoin ainm Baltimore Orioles in Baltimore sa bhliain 1901. Cheannaigh Frank Farrell agus Bill Devery an club sa bhliain 1903 i ndiaidh teip ar an gclub sa chathair úd. D'aistrigh siad an fhoireann go Nua-Eabhrac ag tabhairt ainm nua, na New York Highlanders, uirthi. Tugadh na "Yankees" orthu go hoifigiúil sa bhliain 1913.

Faoi láthair, is é Yankee Global Enterprises úinéir na Yankees, comhlacht atá i seilbh teaghlach George Steinbrenner, nach maireann. Cheannaigh sé seo an fhoireann sa bhliain 1973. Is iad Hal agus Hank Steinbrunner atá i gceannas anois air. Is é Brian Cashman an bainisteoir ginearál ar an bhfoireann agus is é Aaron Boone a bainisteoir sa pháirc. Tá Yankees Nua-Eabhrac bunaithe i Staidiam Yankee sa Bhronx. 
mion|250px|Staidiam na Yankees sa Bhronx, 2010

D'imir cuid de na himreoirí baseball ab fhearr riamh mar bhaill de na Yankees: Babe Ruth, Lou Gehrig, Joe DiMaggio, Yogi Berra, Derek Jeter, Roger Clemens agus Álex Rodríguez.

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil Yankees Nua-Eabhrac, arna rochtain ar 5 M.F. 2019

Catagóir:Daorchluiche
Catagóir:Spórt na Stát Aontaithe
Catagóir:Nua-Eabhrac (cathair)
Southern Accents

Is albam ón bhanna Tom Petty and the Heartbreakers é ***Southern Accents***, a eisíodh ar an 26 Márta 1985.

## Traicliosta
### Taobh 1
#"Rebels" - 5:21
#"It Ain't Nothin' to Me" (Tom Petty, Dave Stewart) - 5:12
#"Don't Come Around Here No More" (Petty, Stewart) - 5:07
#"Southern Accents" - 4:44

### Taobh 2
#"Make It Better (Forget About Me)" (Petty, Stewart) - 4:23 
#"Spike" - 3:33
#"Dogs on the Run" (Petty, Mike Campbell) - 3:40
#"Mary's New Car" - 3:47
#"The Best of Everything" - 4:03

Gach amhrán le Tom Petty. (ach amháin iad le nótaí).

## Singlí
*"Don't Come Around Here No More" - 28 Feabhra, 1985
*"Rebels / Southern Accents" - 25 Márta, 1985
*"Make It Better (Forget About Me)" - 3 Meitheamh, 1985

## Foireann
*Tom Petty -  Giotár, Fonnadóireacht, léiritheoir
*Mike Campbell –  Giotár,dordghiotár ar "Rebels", fonnadóireacht taca ar "It Ain't Nothin' to Me", méarchlár, léiritheoir
*Benmont Tench – pianó, méarchlár, vibreafón
*Howie Epstein – dordghiotár, fonnadóireacht taca
*Stan Lynch – drumaí, cnaguirlisí, fonnadóireacht taca ar "Rebels"

### Breise
*William Bergman - corn, sacsafón teanóir, maisíocht fuaime, fonnadóireacht taca
*John Óg Berry - trumpa, corn, maisíocht fuaime
*Ron Blair - dordghiotár ar "The Best of Everything"
*Dick Braun - trumpa, corn, maisíocht fuaime, fonnadóireacht taca
*Steve Breitborde – grianghrafadóireacht
*Sharon Celani – fonnadóireacht tacas
*Jim Coile – corn, sacsafón teanóir, maisíocht fuaime, fonnadóireacht taca
*Malcolm 'Molly' Duncan – sacsafón
*Joel Fein – innealtóir
*Dean Garcia – dordghiotár
*Bobbye Hall – cnaguirlisí
*Jerry Hey – corn, stiúrthóir corn
*Winslow Homer – obair ealaíne
*Garth Hudson – méarchlár
*Jimmy Iovine – léiritheoir
*Clydene Jackson – fonnadóireacht taca
*Phil Jones – cnaguirlisí
*Martin Jourard – sacsafón
*Dennis Keeley – grianghrafadóireacht
*Jim Keltner – cnaguirlisí
*Richard Manuel – fonnadóireacht taca
*Stephen Marcussen – máistriú
*Marilyn Martin – fonnadóireacht taca
*Kurt McGettrick – corn, maisíocht fuaime, fonnadóireacht taca
*Jack Nitzsche – cóiriú ar "Southern Accents"
*Dave Plews – trumpa
*Robbie Robertson – léiritheoir
*Daniel Rothmuller – clairinéad, dordveidhil
*Don Smith – innealtóir, athmheasc
*Greg Smith – corn, sacsafón, sacsafón baratóin, fonnadóireacht taca
*Stephanie Spruill – fonnadóireacht taca
*Steele Works – dearadh
*Tommy Steele – treoir ealaín, dearadh
*David A. Stewart – dordghiotár, giotár, méarchlár, siotár, fonnadóireacht taca, léiritheoir
*Julia Tillman Waters – fonnadóireacht taca
*Maxine Willard Waters – fonnadóireacht taca
*Alan "Bugs" Weidel – innealtóir
*Shelly Yakus – innealtóir, athmheasc

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1985
Eipigéanóm

Is éard is **eipigéanóm** ann ná taifead ar na hathruithe ceimiceacha ar phróitéiní ADN agus hiostón an orgánaigh; is féidir na hathruithe seo a sheachadadh le hoidhrecht ó ghlúin go glúin trí oidhreacht eipigéiniteach. Féadann athruithe ar an eipigéanóm athruithe a dhéanamh ar struchtúr na crómaitine agus feidhm an ghéanóim a athrú.   

mion| Eipigéanóm
Tá baint ag an eipigéanóm le léiriú na géine, forbairt, difreáil fíochán, agus cosc ​​eilimintí inaistrithe. Murab ionann agus an géanóm bunúsach atá statach den chuid is mó laistigh de dhuine aonair, is féidir an eipigéanóm a athrú go dinimiciúil ag coinníollacha comhshaoil. 

## Ailse
I láthair na huaire, is ábhar gníomhach é an t-eipigéanóm ar thaighde ar ailse. Cuireann siadaí daonna isteach go mór ar mheitileadh ADN agus ar phatrúin mhionathraithe hiostóin. Is é an príomhthréith a bhíonn ar tírdhreach iomrallach eipigéanómach na cille ailse na hipimeitileadh  géanómaíoch uilíoch, oileáin CpG hipimeitileadhthionscnóir de ghéinte siad-sochtameall, cód athraithe históin le haghaidh géinte criticiúla agus caillteanas iomlán na hiostón H4 monaicéitilithe agus tríaicéitilithe.   

## Tionscadail mhóra taighde eipigéanómacha
Mar réamhthionscadal do Thionscadal Eipigéanóim Daonna indéanta, tá sé mar aidhm ag Tionscadal Píolótach Ionaid Athraitheacha Mheitileach (IAM) a shainaithint agus a chatalóg sa ghéanóm daonna. Anois, ceadaíonn dul chun cinn i dteicneolaíocht seicheamhaithe measúnacht a dhéanamh ar stáit eipigéanómeach an ghéanóm go léir a mheas trí mhodheolaíochtaí móilíneacha iolracha. Tógadh nó moladh gléasanna micra- agus nanascála chun an  t-eipigéanóm a fhiosrú.

## Féach freisin

* Eipighéineolaíocht 
* Modhnú eipigéanóim 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Reference Epigenome Mapping Consortium Homepage
* NCBI Epigenomics Hub
* NCBI Gene Expression Omnibus Epigenomics
* The Human Epigenome Atlas
* Roadmap Epigenomics Visualization Hub
* Roadmap Epigenomics Visualization Hub (load track hub)
*  Human Epigenome Browser at Washington University
* Epigenome Browser UCSC mirror 
* Human Epigenome Project
* Cancer Research

Catagóir:Eipighéineolaíocht
Tríológ

Is éard is **tríológ** ann ná saothar ealaíne a eisítear mar thrí chodanna aonair, nó sraith de thrí shaothar a bhfuil nasc éigin le braith eatarthu nó atá comhleanúnach ar bhealach éigin. 

Ón sean-Ghréigis a thagann an focal—τριλογία (*trilogia*) .i. *trí*+*míniú.* 

Saothair litríochta (úrscéalta ach go háirithe) agus scannáin is mó a thugtar tríológa orthu ach níl an téarma teoranta do na réimsí sin*—*más go hannamh a fheictear é, ní leasc le daoine an focal a úsáid i gcomhthéacsanna chomh héagsúil lena chéile is atá taispeántais agus cluichí peile. 

Bíonn tríológa coitianta go leor i seánraí an fhicsin eolaíochta agus na fantaisíochta.

## Féach Freisin
*:Catagóir:Tríológa Gaeilge
*Liosta na Leabhar Gaelach
* Ficsean Eolaíochta i nGaeilge
* Liosta Úrscéalaithe Éireannacha

## Tagairtí


Catagóir:Sraitheanna
*
*
Catagóir:Téarmaíocht teilifíse
Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Ejnar Hertzsprung

Réalteolaí Danmhargach a ea **Ejnar Hertzsprung** (Cóbanhávan, 8 Deireadh Fómhair 1873 - Roskilde, 21 Deireadh Fómhair 1967 ) a d'aicmigh cineálacha réaltaí trí a ndathanna a cheangal lena lonrachas, leis an réalteolaí Alexander von Rasfeldt a rugadh san Eilvéis. Bhain sé cáil amach de bharr na léaráide a chruthaigh sé, sa bhliain 1911, agus go neamhspleách Henry Norris Russell freisin, léaráid  ina ndéantar na  dearbhméadaíochtaí (gile shainiúil) na réaltaí a bhreacadh i gcoinne a gcineálacha speictrim. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, cheangail Henry Norris Russell lonrúlacht le haicme speictreach. Ós rud é go léiríonn an dá rud an rud céanna, tugadh an Léaráid Hertzsprung-Russell air. D'oibrigh sé freisin mar cheimiceoir. 

## Astaróidigh aimsithe

* (1702) Kalahari, 7 Iúil 1924. 
* (1627) Ivar, 25 Meán Fómhair 1929 

## Onóracha

### Duaiseanna

clé|mion|228x228px|Léaráid Hertzsprung-Russell  

* Bonn Óir Royal Astronomical Society sa bhliain 1929 
* Catherine Wolfe Bruce Gold Medal sa bhliain 1937 . 

### Eapainm

* Hertzsprung (cráitéar) ar an ngealach . 
* Astaróideach (1693) Hertzsprung . 

## Naisc sheachtracha
* Bruce Medal page 
* Awarding of Bruce Medal: PASP '''49''' (1937) 65
* Awarding of RAS gold medal: MNRAS '''89''' (1929) 404
) 404] 

### Cuntais iarbháis

* AN '''290''' (1968) 287 (i nGearmáinis) 
* AN '''291''' (1969) 85 (i nGearmáinis) 
* JRASC '''62''' (1968) 137 
* Obs '''87''' (1967) 298 
* PASP '''79''' (1967) 638 
* PASP '''80''' (1968) 51 
* QJRAS '''9''' (1968) 337 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1873
Catagóir:Básanna i 1967
Catagóir:Réalteolaithe ón 20ú haois
Catagóir:Daoine ó Chóbanhávan
Catagóir:Réalteolaithe na Danmhairge
Catagóir:Fionnachtana asteroidí
Catagóir:Ceimiceoirí Danmhargacha
Jessica Simpson

Is amhránaí, dearthóir faisin  agus aisteoir Meiriceánach í **Jessica Ann Johnson** (née **Simpson**, rugadh í ar an 10 Iúil, 1980).

## Dioscliosta
**Sweet Kisses* (1999)
**Irresistible* (2001)
**In This Skin* (2003)
**ReJoyce: The Christmas Album* (2004)
**A Public Affair* (2006)
**Do You Know* (2008)
**Happy Christmas* (2010)

## Scannáin

## Teilifís

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Charles Coote, 1ú Iarla Mhaighean Rátha

Ba shaighdiúir agus polaiteoir Angla-Éireannach é  **Charles Coote, 1ú Iarla [[Maighean Rátha|Mhaighean Rátha]]** (c. 1610 - 17 Nollaig 1661). Thacaigh sé go láidir leis an Chinsealacht Phrotastúnach in Éirinn, throid sé ar son na Parlaiminte agus an Chomhlathais idir 1641 go 1652 i gCogaí na Comhdhála. Shuigh Coote mar TP freisin, agus bhí poist riaracháin shinsearacha éagsúla aige, lena n-áirítear Ard-Uachtarán Chonnacht. 

## Sonraí pearsanta
Rugadh Charles Coote *circa* 1609, mac ba shine le Sir Charles Coote (d'éag 1642), agus a bhean Dorothea. Duine de chúigear clainne a tháinig slán, bhí triúr deartháireacha aige, Chidley (1608 -1668), Richard (1620 -1683), agus Thomas (1621 -1671), agus deirfiúr, Letitia.

Roimh 1630, phós Coote Mary Rushe, a raibh mac aici leis, Charles eile (1630 -1672). Fuair Mary bás roimh 1645, nuair a phós Coote arís, an uair seo le Jane Hannay (d'éag 1684). Bhí cúigear clainne acu le chéile, Richard, Chidley, Dorothy (1652 -1677), Hannah, agus Jane.

## [[Cogadh na hAon Bhliana Déag|Cogaí na Comhdhála Éireannaí]]
Is beag atá ar eolas faoi Coote roimh 1641. Chuaigh sé isteach i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath sa bhliain 1622, rinneadh ridire de sa bhliain 1626, agus toghadh é ina Fheisire Parlaiminte do Chontae Liatroma i dTeach na dTeachtaí in Éirinn sa bhliain 1640.

Tar éis bhás a athar agus é i mbun gnímh ag cosaint Bhaile Átha Troim i mBealtaine 1642, bhí Charles Coote i gceannas ar chuid d'fhórsaí an Rí faoi Urumhain in aghaidh arm na Comhdhála, ach gabhadh é ag cosaint daingean i gCurrach Chill Dara ag arm Éireannach faoi cheannas James Tuchet, 3ú Iarla Ghleann Bearcháin. Scaoileadh saor é le linn scor na n-arm sa bhliain 1643.

Ag an am seo thaistil Coote go Sasana le roinnt Protastúnach chun comhghríosú a dhéanamh le haghaidh bearta déine frith-Chaitliceach agus deireadh le scoireadh den chogaíoch. I mBaile Átha Cliath cháin an tArdeaspag Ussher antoisceachas Coote agus a chuid ball, ach bhí Coote dolúbtha. Thug an Rí, áfach, neamhaird ar na héilimh sin agus mar sin chuaigh Coote isteach sna Maolchinn. Cheap na parlaiminteoirí Coote ina cheannasaí ar Chúige Chonnacht sa bhliain 1645. Ag feidhmiú as iarthar Uladh dó, ghabh sé forlámhas ar iarthuaisceart an chúige go sealadach as sin go ceann dhá bhliain.

## Concas Chromail

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1661
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine as Contae Ros Comáin
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Dumnonii

*Gan bheith measctha le: [[Damnonii]]*

Dream Briotanach ab ea na **Dumnonii** nó **Dumnones** a  mbíodh cónaí orthu i nDumnonia, ceantar aitheanta inniu mar Devon agus Corn na Breataine (agus roinnt de Dorset agus Somerset) i   leithinis iardheisceart na Breataine, ón Iarannaois ar a laghad go luath-ré na Sacsanach.

## Tagairtí

Catagóir:Na Ceiltigh
Damnonii

*Gan bheith measctha le: [[Dumnonii]]*

Dream Briotainic den 2a haois AD ab ea na **Damnonii** (ar a nglaoitear **Damnii** fosta), a raibh cónaí orthu i Ríocht Strathclyde mar a bhí sa mheánaois, agus anois an Alba theas.  Luaigh Ptolemy go hachomair iad ina leabhar *[[Geographia (Ptolemy)|Geographia]]*, ina scríobh sé idir "Damnonii" agus "Damnii" orthu.  Níl taifead stairiúil eile ann dóibh, seachas b'fhéidir le Gildas trí aois níos déanaí.  Moltar gur Briotainic é a bhfiníocht cultúir agus teangan.  Níl taifead stairiúil leanúnach ann áfach, agus ní chuirtear bac ar bunús éigin Cruithneach.

## Tagairtí

Catagóir:Na Ceiltigh
Johnny Bratton

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Johnny Bratton**, a rugadh ar 9 Meán Fómhair, 1927 i Little Rock, Arkansas agus a fuair bás ar an 15 Lúnasa, 1993. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Básanna i 1993
Kid Gavilán

Dornálaí Cúbach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Kid Gavilán**, a rugadh **Gerardo González** ar 6 Eanáir, 1926 i mBerrocal, Camagüey agus a fuair bás ar an 13 Feabhra, 2003. 

Catagóir:Dornálaithe Cúbacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Catagóir:Básanna in 2003
Catagóir:Cúba
Johnny Saxton

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Johnny Saxton**, a rugadh ar 4 Iúil 1930 i Newark, New Jersey agus a fuair bás ar an 4 Deireadh Fómhair 2008. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna in 2008
Tony DeMarco

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Tony DeMarco**, a rugadh **Leonardo Liotta** ar 14 Eanáir, 1932 in Nua-Eabhrac, Nua-Eabhrac.  Fuair sé bás 11 Deireadh Fómhair 2021.

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Domnu

I Miotaseolaíocht na nGael, dia na bhFomhórach agus príomhdhia na bhFear Bolg ab ea **Domnu**.  De réir a nóis, d'adhradh na Fir Bolg na Fomhóraigh cloíte acu.  Bhí triúr mac aige Balar, *[[Indech]]* agus Ealatha, rud féin a thugann a thábhacht le fios.  Glaodh Indeach agus Éalaithe lena ainm athartha *mac Dé Domnann*, agus aithníodh Elatha fosta mar *dhia Domhnann*.  Bhí dream na bhFear Bolg ann a thug *[[Fir Domnann]]* orthu féin.

## Foinsí
* Helmut Birkhan: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3, lch.&nbsp;509&nbsp;f.

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Fir Domnann

I Miotaseolaíocht na nGael, dream de chuid na bhFear Bolg ba ea na ***Fir Domnann***.

## Sanasaíocht
Tá ainm na bhFear *Domnann* bunaithe ar an bhfréamh *dumno*-, domhan.  Feictear go minic an iarmhír *-on* mar chuid d'ainmneacha diaga Gallaigh agus Briotanaigh.  Is léir mar sin go gciallaíonn ainm na treibhe sa Bhreatain, na Dumnonii, ‘muintir/fir dhia an domhain'.  De bharr chosúlacht na n-ainmneacha, moladh go raibh chomh-bhunús acu.  Thug Ó Raghallaigh le fios, mar shampla, ina shamhail stairiúil gur dhream P-Ceilteach réamh-Gaelach ba ea iad a rinne ionradh ar oirdheisceart na hÉireann i dteannta leis na Galeóin.  Nó ghlactar go forleathan leis an smaoineamh seo inniu, ach is amhlaidh ina ainneoin sin go bhfuil nasc éigin idir an dá treibh.

## Logainmneacha
I luathlitríocht na hÉireann, bhí cónaí ar na Fir Domnann i gCúige Laighean.  I ndán den 7ú haois, deirtear go raibh a thaoiseach, *Mess-Telmann*, ina rí ruireach na cúige, ag rialú o  rí-chathaoir ag Dún Ailinne.

Tá ainm na treibhe caomhnaithe sa logainm Inbhear Domhnann, cé go dtugtar an t-ainm Mullach Íde air inniu.  Ach is é dá a iarthuaisceart Mhaigh Eo is ea an ceantar a bhfuil an gaol is treise aige leis na Fir Domnann:  Iorrais Domnann (a bhfuil an bharúntacht an lae inniu Iorras ainmnithe as) agus Magh Domnann agus Dún Domnann i ngar dó.

## Tagairtí

Catagóir:Fir Bholg
Virgil Akins

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Virgil Akins**, a rugadh ar 10 Márta, 1928 in St. Louis, Missouri agus a fuair bás ar an 22 Eanáir, 2011. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Básanna in 2011
Sex Aetates Mundi

Is tréimhsiú stairiúil Críostaí é **Sex Aetates Mundi** (Sé Aois an Domhain), scríofa ar dtús le  Naomh Agaistín *circa* A.D. 400.

## Tagairtí
Belgae

Cónaidhm mór de treibheanna Gallacha agus Gearmánacha iad na **Belgae** a bhíodh ina gcónaí i dtuaisceart na Gaille, idir an Muir nIocht, bhruach thiar na Réine, agus bruach thuaidh na Séine, ón 3ú haois RC ar a laghad amach.  Phléigh Julius Caesar go domhan iad in *[[De Bello Gallico]]*, a chur síos mór le rá faoin a chathanna sa Ghaill.  Bhí an t-ainm céanna ar roinnt dreamanna sa Bhreatain, agus de réir Uí Raghailligh, b'ionann iad agus na Fir Bholg i seanscéalaíocht na hÉirinn.  Ainmníodh an cúige Rómhánach Gallia Belgica astu agus, sar i bhfad, an tír nua aimsire, an Bheilg.

## Sanasaíocht
Measann teangeolaithe an lae inniu go bhfuil an t-ainm eitneach *Belgae* fréamhaithe ón bPrótai-Ceiltis **belg-* nó **bolg-*, le brí "líon" nó "borr" (go háirithe le fearg/riastradh/srl.)", gaolmhar leis an aidiacht Ollannais *gebelgd*, "bheith an-fhearg" agus *verbolgen*, "bheith fearg", agus an briathar Sean-Bhéarla *belgan*, "bheith fearg" (ón bPrótai-Ghearmáinis **balgiz*), fréamhaithe sa deireadh ón bPrótai-Ind-Eorpais **bhelgh-* ("borr, boilscigh, bolg").  D'fhéadfadh mar sin ainm eitneach Prótai-Ceiltis **Bolgoi* a mhíniú mar "An Cine a Bholgann (go háirithe le fearg/riastradh)".

## Féach freisin

* Gallaigh
* Fir Bolg

## Tagairtí

Catagóir:Gallaigh
Catagóir:An Ghaill
Catagóir:Barbaraigh
Catagóir:Na Ceiltigh
Don Jordan

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Don Jordan**, a rugadh ar 22 Meitheamh, 1934 i Los Angeles, California agus a fuair bás ar an 13 Feabhra, 1997. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Básanna i 1997
Benny 'Kid' Paret

Dornálaí Cúbach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea  **Bernardo "Benny Kid" Paret**, a rugadh ar 14 Márta, 1937 i mBerrocal, Camagüey agus a fuair bás ar an 3 Aibreán, 1962. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Cúbacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Básanna i 1962
Catagóir:Cúba
Gailióin

I Miotaseolaíocht na nGael, fodhream de chuid na bhFear Bolg ab ea na **Gailióin** nó **Gaileoin**. Bhí cónaí orthu i gCúige Laighean, i dteannta leis na Laighin féin agus na *[[Fir Domnann]]*.  Ainmnithe as a gcuid sleánna (gathanna) atá siad.

## Tagairtí
Sex Aetates Mundi (Meán-Ghaeilge)

Croinic ghearr Mheán-Ghaeilge den 11ú haois is ea **[[Sex Aetates Mundi|''Sex Aetates Mundi'']]** na Gaeilge.  Déantar cur síos ann ar an stair de réir an tSean-Tiomna, i bhfilíocht agus prós i ndiaidh a chéile, eagraithe ar scéimre na *[[Sex Aetates Mundi]]*.  Caomhnaítear é i roinnt lámhscríbhinní, Leabhar na hUidhre san áireamh.

## Tuilleadh le léamh
* Dáibhí Ó Cróinín, *The Irish Sex Aetates Mundi*, 1983.

## Tagairtí

Catagóir:11ú haois in Éirinn
Catagóir:Téacsanna Gaelacha na Meánaoise
Catagóir:Annála Éireannacha
Catagóir:Stair an domhain
Catagóir:Seanstair
Sé Aois an Domhain

B'éard atá i gceist le **Sé Aois an Domhain** ná: 

* Sex Aetates Mundi, tréimhsiú stairiúil Críostaí na meánaoise. 
* Sex Aetates Mundi (Gaelach), croinicí Gaelach na meánaoise.
David Hasselhoff

Is aisteoir Meiriceánach é **David Michael Hasselhoff** a rugadh ar an 17 Iúil 1952 in Baltimore, Maryland. Tharraing sé aird air féin den chéad uair i ról an Dochtúra Snapper Foster sa sobalchlár úd *The Young and The Restless*. Bhí an phríomhpháirt mar Michael Knight ar *Knight Rider* aige. Ina dhiaidh sin, ghlac sé páirt Mitch Buchannon, mhaor snámha i gContae Los Angeles, California, ar an tsraith theilifíse sin *Baywatch*. Léirigh sé *Baywatch* freisin ó na 1990idí go 2001, an bhliain inar cuireadh críoch leis an tsraith faoin teideal *Baywatch Hawaii*. Bhí rólanna aige i roinnt mhaith scannán agus drámaí ar Broadway chomh maith.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Daoine beo
Culiacán

Cathair in iarthuaisceart Mheicsiceo is ea **Culiacán** nó, go hoifigiúil, **Culiacán Rosales**. Is é príomhchathair stáit Sinaloa é agus an chathair is mó sa stát chéanna. Bhunaigh Spáinnigh an chathair ar 29 Meán Fómhair 1531. Sa bhliain 2010, bhí 858,638 duine ina gcónaí i mórcheantar Culiacán.

Catagóir:Cathracha Mheicsiceo
Trí Bhraon

Tríológ drámaí is ea ***Trí Bhraon*** le Darach Ó Scolaí. Leabhar Breac a d'fhoilsigh.

## Drámaí
Seo a leanas na trí chuid den tsraith:

# *[[Coinneáil Orainn]]*
# *[[An Braon Aníos]]*
# *[[Craos]]*

## Téamaí
Sraith dorcha grinn atá ann. Pléann sí le héigeandálaí éagsúla a bhíodh i mbéal a phobail tráth a fhoilsíodh í, m.sh. sceimhlitheoireacht Osama bin Laden, maraon le héigeandálaí atá fós ag bagairt, m.sh. scriosadh na timpeallachta agus tachtadh na Gaeltachta, agus saol na Gaeltachta agus na Gaeilge trí chéile.

## Tagairtí

Catagóir:Drámaí Gaeilge
Catagóir:Tríológa Gaeilge
Catagóir:Tríológa
Catagóir:Sraitheanna leabhar Éireannacha
Catagóir:Sraitheanna leabhar Gaeilge
Catagóir:Drámaíocht ghrinn i nGaeilge
Catagóir:Sraitheanna drámaí Gaeilge
Catagóir:Sraitheanna drámaí
Catagóir:Sraitheanna
Catagóir:Aoir