open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Conradh maidir le Comhshocrú Fioscach

Ar 2 Márta 2012, shínigh ceannairí gach comhalta de limistéar an euro agus 8 mballstát eile den AE an **Conradh um Chobhsaíocht, Comhordú agus Rialachas san Aontas Eacnamaíoch agus Airgeadaíochta** (TSCG) nó an **'Cobhsaíocht fhioscach**' nó  an **Conradh maidir le Comhshocrú Fioscach**. Reáchtáladh reifreann in Éirinn ar 31 Bealtaine 2012. Tháinig an Conradh i bhfeidhm ar an 1 Eanáir 2013.
clé|mion|reifreann in Éirinn in 2012

## Baill
Tugtar “an Conradh maidir le Comhshocrú Fioscach” nó “an Conradh um Chobhsaíocht Fhioscach” go minic ar an gConradh.Baineann an Conradh go hiomlán leis na tíortha a dhaingnigh é agus arb é an euro an t-airgead a úsáideann siad. Baineann rialacha éagsúla leis na tíortha neamheuro.
clé|mion|comhlíonadh lag sa bhliain 2012, agus níos measa ó shin
Conradh idir-rialtasach is ea an Conradh agus ní conradh AE é, ach is gá institiúidí an AE a úsáid chun é a chur i bhfeidhm. Ní dhéanann sé conarthaí reatha an AE a leasú. Cé nach bhfuil sé féin mar chuid de na conarthaí a rialaíonn an AE, cuirtear i bhfeidhm é agus baintear ciall as i gcomhréir le conarthaí an AE agus le dlí an AE.

## Cuspóirí
Tá sé de chuspóir ag an Conradh disciplín fhioscach a threisiú i limistéar an euro trí riail chothromaithe bhuiséid agus trí mheicníocht uathoibríoch cheartaithe.

Déileálann an Conradh le 3 phríomhcheist:

* Cobhsaíocht fhioscach, is é sin, na rialacha ar leibhéil easnaimh agus fiachais an rialtais (tugtar “an Comhshocrú Fioscach” go minic ar na rialacha fioscacha sa Chonradh)
* Comhordú geilleagrach san AE
* Conas a rialaítear limistéar an euro

Tá rialacha sonracha AE ann cheana féin faoi na ceisteanna seo, go háirithe maidir le cobhsaíocht fhioscach. Luaitear cuid de na rialacha seo athuair sa Chonradh, agus déantar cuid díobh a atreisiú agus tugtar roinnt rialacha nua isteach.

## Níos déanaí
Is é an cuspóir atá ag na páirtithe leis an gConradh ná chun substaint an chonartha a chorprú isteach i gconarthaí an AE a luaithe is féidir. Ach tháinig an pholaitíocht agus na géarchéimeanna salach ar an gcuspóir seo  Bhí comhlíonadh lag ann sa bhliain 2012, agus tá an comhlíonadh níos measa ó shin ar an mórgóir (go dtí  2023 ar aon nós) ach in aghaidh an tsrutha, bhí comhlíonadh a hoibleagáidí níos fearr in Éirinn.

## Féach freisin

* Comhairle Chomhairleach Bhuiséadach na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach
Catagóir:Conarthaí na hÉireann
Catagóir:Conarthaí an Aontais Eorpaigh
Catagóir:2013
Catagóir:Beartas fioscach
Catagóir:Limistéar an euro
Eoiripidéas

Údar traigéidí de chuid na hAithne clasaicí a bhí in **Eoiripidéas** (Sean-Ghréigis: *Eŭριπίδης Mνησαρίδου Φλυες*, *Eurīpídēs Mnēsarchídou Phlyeús*). In éineacht le hAescaileas  agus Sofaicléas, tá sé ar cheann de na trí údar traigéidí Sean-Ghréagacha ar tháinig aon dráma óna bpeann slán go hiomlán. Chuir roinnt scoláirí ársa nócha is cúig dráma ina leith, ach deir an t*Souda* nach raibh ach nócha is a dó ar a mhéad ann. Díobh seo, tháinig ocht nó naoi déag slán don lá atá inniu ann, ina n-iomláine a bheag nó a mhór (tá amhras ann faoi *Rhesus*). Tá go leor blúirí (cuid acu substaintiúil) ann den chuid is mó dá dhrámaí eile. Tá níos mó dá chuid drámaí slánaithe ná mar a tháinig ó Aeschylus agus Sophocles le chéile, i bpáirt toisc gur mhéadaigh an tóir a bhí air de réir mar a tháinig laghdú ar a gcuid siúd — bhí sé, san Aois Heilléanaíoch, ina bhunchloch d'oideachas liteartha ársa, chomh maith le Hóiméar, Déamastainéas, agus Meineándar.

## Tagairtí


Catagóir:Breitheanna 480í BC
Catagóir:Básanna 400í BC
Catagóir:Drámadóirí na Sean-Ghréige
Catagóir:Filí na Sean-Ghréige
Catagóir:Aithnigh na 5ú haois BC
Catagóir:Cúirtéirí d'Archaláis I na Macadóine
Catagóir:Scríbhneoirí an 5ú haois BC
Catagóir:Filí tragóideacha
Catagóir:Daoine ó Shalamas
GAAGO

[mion|[Páirc an Chrócaigh]]
Aip, seirbhís IPTV agus 'ardán íoc ar amharc' is ea **GAAGO**, agus RTÉ agus an CLG mar scairshealbhóirí.

Tá 180+ cluichí le fáil in 2023 chomh maith leis an gcainéal GAAGO TV. Deir CLG go ndéanfar clúdach iomlán, le tráchtaireacht agus anailís, ar 25 cluiche ar a laghad le linn na bliana. Déanfar 22 cluiche i gcomórtas Chorn Mhig Uidhir, naoi gcluiche i gcomórtas Chorn Mhic Cárthaigh agus seacht gcluiche i gCorn Tailteann a shruthú ar GAAGO amháin.

Tá costas €12 i gceist le cluiche amháin a cheannach.

## Stair
Sa bhliain 2022, shocraigh Sky Television gan a gcearta CLG 9 mbliana  a athnuachan. Agus deireadh tagtha leis an gconradh a bhí idir CLG agus Sky chun roinnt áirithe cluichí a chraoladh, d’fhógair CLG socrú nua craoltóireachta agus na cluichí á sruthú ar an tseirbhís GAAGO.  

Dúirt Virgin  "Nuair a shocraigh Sky Television gan a gcearta CLG a athnuachan, ní dheara an Cumann Lúthchleas Gael teagmháil le craoltóirí eile lena fháil amach an mbeadh suim acu na cluichí a chraoladh, ach chinn siad gan aon chúis na cluichí a chur taobh thiar de bhalla íocaíochta." Ach bhí bhí leagan eile den scéal ag CLG. iarr CLG ar Virgin Media léiriú spéise a chur faoina mbráid maidir le cearta craolta, ach go ndearna an craoltóir neamhspleách soiléir gur i gcearta do chluichí a bhí "réidh le craoladh" a bhí a spéis.

## Conspóidí
Tarraingíonn **GAAGO** conspóid, mar is spórt amaitéarach é Gaelic, srl. Ach tuairiscítear go dtuillfidh RTÉ agus CLG €10 milliún ar GAAGO i mbliana.

Agus praghas á ghearradh ar na cluichí, tá leatrom á dhéanamh ar na daoine nach bhfuil na hacmhainní acu íoc as an tseirbhís, nó orthu siúd nach bhfuil ceangal leathanbhanda sách maith acu don chraoladh. Dúirt an Tánaiste Micheál Martin ag tús na seachtaine go mba cheart go mbeadh na cluichí le feiceáil ar stáisiún atá ar fáil saor in aisce. Dúirt an feisire Eorpach Seán Kelly go raibh CLG ag dul róthapa leis an teicneolaíocht, agus go bhfuil imní air faoi na daoine atá fágtha ina dhiaidh aige. Luaigh sé chomh maith an cleachtas ag cluichí CLG gan glacadh le hairgead tirim

Cuireadh i leith CLG go raibh ag teip orthu an iománaíocht a chur chun cinn go náisiúnta.

Dúirt Jarlath Burns, uachtarán CLG, in 2024 nach bhfuil aon dul ar ais ann; chuir sé in iúl cén fáth a bhfuil GAAGO ann, cén fáth a bhfuil gá leis agus cén fáth nach bhfuil sé ag imeacht.

## Gaeilge
Dúirt Ardstiúrthóir TG4, Alan Esslemont níos luaithe gur cheart go mbeadh dualgas ann cluichí móra amhail cluichí ceannais na hÉireann a chraoladh i nGaeilge agus ar an gcaighdeán céanna is a chraoltar i mBéarla iad.

## Féach freisin

* An CLG

## Naisc sheachtracha

* GAAGO

## Tagairtí

Catagóir:Cumann Lúthchleas Gael
Catagóir:Stáisiúin teilifíse na hÉireann
Catagóir:IPTV
Catagóir:Aipeanna
Sieffre o Fynwy

Cléireach agus staraí as Trefynwy na Breataine Bige ab ea **Sieffre o Fynwy** (, Béarla: *Geoffrey of Monmouth*; c. 1095 – c. 1155). Ba dhuine mór le rá i bhforbairt stair na Breataine é, agus bhí sé freagrach as an tóir a bhí ar na scéalta Artúraíochta. Is fearr aithne air as a chroinic *[[Historia Regum Britanniae]]*  (Béarla:*The History of the Kings of Britain*; Gaeilge: *Stair Ríthe na Breataine*) a raibh an-tóir air lena linn. Aistríodh go teangacha eile é ón Laidin inar scríobhadh é. Tugadh údarás stairiúil dó go dtí an 16ú haois féin, ach meastar anois nach bhfuil sé iontaofa mar fhoinse stairiúil.

## Féach freisin
* Geoffrey of Monmouth (leabhar)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 11ú haois
Catagóir:Agaistínigh
Catagóir:Angla-Normannaigh
Catagóir:Antraipeolaithe
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Filí Breatnacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Scríbhneoirí Breatnacha
Catagóir:Staraithe
Patrick Kielty

Is láithreoir teilifíse agus fuirseoir Éireannach é **Patrick Kielty** (a rugadh ar 31 Eanáir 1971). Is as Dún Droma (an Dún) ó dhúchas do Kielty. Maraíodh a athair le linn na dTrioblóidí sna Sé Chontae.

Sa bhliain 2023, nuair a d'éirigh Ryan Tubridy as mar láithreoir den Late Late Show, ceapadh Kielty mar láithreoir nua. Measadh go mbeadh sé in ann dul i ngleic le topaicí tromchúiseacha chomh maith le hábhair éadroma.  Chuir sé tús le séasúr nua ar 15 Meán Fómhair 2023.

## Féach freisin

* The Late Late Show (RTÉ)

## Tagairtí

Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Fuirseoirí Éireannacha
Catagóir:The Late Late Show (RTÉ)
Galar athlasta putóige

Buaileann **galar athlasta putóige** an drólann agus an stéig bheag, bainte le galar Crohn agus drólainníteas othrasaithe. 

Ceiliúrtar Lá Domhanda Galar Athlasta Putóige ar 19 Bealtaine gach bliain.
[clé|mion|[Galar athlasta putóige agus galar Crohn agus  drólainníteas othrasaithe.]]

## Féach freisin

* Galar Crohn
* Drólainníteas othrasaithe
* Siondróm putóige greannaithí

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Athlasadh
Catagóir:Galair uath-imdhíonachta
Catagóir:Síolta a bhaineann le sláinte
Troye Sivan

Is amhránaí, cumadóir agus aisteoir as an Astráil é **Troye Sivan Mellet** (Fuaimniú: ) (a rugadh ar an 5ú Meitheamh 1995 i Johannesburg, an Afraic Theas). Bhí sé ina chruthaitheoir ar YouTube agus tá 7.8 milliún leantóirí aige ar YouTube agus breis is 1.5 billiún radhairc. 

D'eisigh sé a chéad albam *[[Blue Neighbourhood (albam Troye Sivan)|Blue Neighbourhood]]* sa bhliain 2015. Chuaigh an singil "Youth" ón albam sin sa top 40 ar an gcairt *Billboard Hot 100*. Shroich a dara halbam *[[Bloom (albam Troye Sivan)|Bloom]]* (2018) uimhir a trí san Astráil agus uimhir a ceathair ar chairt an *Billboard* 200.

Mar aisteoir, bhí páirt aige in *X-Men Origins: Wolverine* (2009) agus bhí sé mar an príomhcharachtar sa tríológ *Spud*. Sa bhliain 2018, fuair sé ainmniúcháin Golden Globe le haghaidh "Best Original Song" leis an amhrán "Revelation", ón scannán *Boy Erased*. I 2022, bhí sé sa scannán *Three Months*. 

## Saol Pearsanta
Rugadh Sivan i Johannesburg san Afraic Theas. Is bean an tí agus iarmhainicín í a mháthair, Laurelle Mellet, agus is fiontraí agus gníomhaire eastáit é a athair, Shaun Mellet. D'fhás Sivan suas i bPerth, an Astráil Thiar lena thuismitheoirí agus a thriúr deartháireacha. 

Tháinig Sivan amach mar duine aerach i bhfíseán ar YouTube ar an 7ú Lúnasa 2013, trí bhliain i ndiaidh teacht amach lena chlann. Tá foirm éadrom de shiondróm Marfan aige.

## Dioscliosta

### Albaim
* Blue Neighbourhood (2015)
* Bloom (2018)
* Something To Give Each Other (2023)

### Ceirníní leathfhada
* Dare to Dream (2007)
* June Haverly (2012)
* TRXYE (2014)
* Wild (2015)
* In a Dream (2020)

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Amhránaithe
Catagóir:Fir aeracha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1995
Mauser Model 1871

Ba é Peter Paul Mauser a dhear an raidhfil a ainmníodh as. Ba é a chéad raidhfil cartúis é ag Arm na Prúise sa bhliain 1872. Dearadh réabhlóideach a bhí ann do na 1870idí.

## Tagairtí

Catagóir:Gunnaí
E. Jean Carroll v. Donald J. Trump

Ar 9 Bealtaine 2023, fuair giúiré i Nua-Eabhrac go ndearna Trump mí-úsáid ghnéis ar an iriseoir E. Jean Carroll  sa bhliain 1995 / 1996 sa Bergdorf Goodman, siopa ilrannach i Nua Eabhrac. Níor chuir sin as do Trump, áfach, agus lean sé ar aghaidh ag clúmhilleadh Carroll go minic le linn 2023-2024.clé|mion|Donald Trump, E Jean Carroll agus a fear céile, agus Ivanka Trump, 1987. Dúirt Trump go dtí Bealtaine 2023 nár chas sé riamh le EJ Carroll.

### Mí-úsáid ghnéis agus clúmhilleadh
clé|mion|E. Jean Carroll  sa bhliain 2006
Chuir E. Jean Carroll i leith  iar-uachtaráin na Stát Aontaithe, Donald Trump, go ndearna sé ionsaí gnéasach uirthi i seomra gléasta i siopa sna 1990idí.   

Ar 21 Meithteamh 2019, scríobh Carroll alt don iris New York inar nocht sí gur éignigh Trump í sa bhliain 1996. Spreag an feachtas #metoo í chun a scéal a insint.  

Thug E. Jean Carroll cás amháin sa bhliain 2019 ach caitheamh amach é.mar gheall ar cheist nós imeachta (E. Jean Carroll v. Donald J. Trump, 2019I).  

Thug Carroll cás eile. Dúirt Trump nár chas sé riamh le EJ Carroll ach tugann an fhianaise le fios nach raibh an ceart aige (an grianghraf ar chlé mar shampla). 

In 2023, ghlac an giúiré leis go ndearna Trump mí-úsáid ghnéis ar Carroll agus go ndearna Trump clúmhilleadh ar Carroll. Gearradh pionós $5m ar an Iar-Uachtarán. Ach os rud é gur cás sibhialta a bhí ann, níor cuireadh sa phríosún é.

### Damáistí nua
Níor ghlac Trump leis an bhreithiúnas, níor chuir an  fíorasc ciontachta as do Trump, ní raibh sé in ann fanacht ina thost agus lean an  Iar-Uachtarán ar aghaidh ag clúmhilleadh Carroll, agus ag maígh go raibh feachtas géarleanúna ar siúl. Ar 11 Bealtaine 2023, mhaígh Trump i 'Town Hall' ar CNN  gurb iad cúrsaí polaitíochta ba chúis leis an triail, agus gur goideadh vótaí sa toghchán uachtaránachta in 2020. In ainneoin na bhfadhbanna dlí a bhí Trump, measadh go raibh a lán leantóirí fós aige i measc na vótálaithe.

Ar 22 Bealtaine 2023, thionscain  E. Jean Carroll caingean chlúmhillte nua in aghaidh Trump. Dúirt Carroll  gur chaill sí a post mar gheall ar an eachtra sna 1990idí agus go raibh náire uirthi. D'éiligh Carroll damáistí $10m.  

Ar 26 Eanáir 2024 i Nua Eabhrac, chinn an giúiré go ndearna Trump clúmhilleadh ar Carroll  nuair a shéan sé go ndearna sé mí-úsáid ghnéis uirthi.  Gearradh pionós eiseamláireach air,  a bheadh ina eiseamláir do dhaoine eile agus bronnadh $83.3m ar Carroll ina cás clúmhillte. Tá sí le fáil $18.3m mar chúiteamh as damáistí, chomh maith le $65m mar chúiteamh pionósach. Níor ghlac Trump leis an bhreithiúnas, agus mhaígh sé aon uair amháin eile go raibh feachtas géarleanúna ar siúl.

## Féach freisin

* Feachtas MeToo
* Harvey Weinstein
* Jeffrey Epstein

## Tagairtí

Catagóir:Donald Trump
Catagóir:Cásanna dlí
Catagóir:2023
Catagóir:Mí-úsáid ghnéis
Catagóir:Gluaiseacht MeToo
Catagóir:Scannail sna Stáit Aontaithe
Maurizio Cattelan

Is ealaíontóir Iodálach é **Maurizio Cattelan** (a rugadh ar 21 Meán Fómhair 1960) a dhéanann suiteáin hipir-réalaíocha. Leanann conspóid i gcónaí é. Tugtar bobaire air uaireanta, a dhéanann gníomh gríosaithe ó am go ham. Rinne Maurizio Cattelan a chuid saothar is tábhachtaí i lár stairiúil Milano i Viale Bligny, áit ar chónaigh sé ar feadh i bhfad.

Is dealbhóir mór le rá é Cattelan chomh maith. Tá féinphortráid déanta aige - anois sa Museum Boijmans Van Beuningen - i bhfoirm dealbhóireachta agus é ag breathnú aníos as poll san urlár.
clé|mion|Ghreamaigh Cattelan banana den bhalla le téip.

### ''Comedian'' (2019)
Sa bhliain 2019, chruthaigh Cattelan píosa ealaíne bunaithe ar bhanana ... ghreamaigh sé banana den bhalla le téip. *Comedian* an t-ainm a thug sé ar an bpíosa ealaíne. Dhíol sé an phíosa ealaíne ar phraghas €120,000.

In 2019, chuir David Datuna físeán in airde ar an idirlíon inar ith sé an banana.  Bhí banana nua curtha in airde. Is cosúil go gcuireann siad banana nua in airde gach trí lá ar aon nós.  

Sa bhliain 2023, bhí Noh Huyn-soo ag tabhairt cuairte ar an Leeum Museum of Art, i Seoul, Chóiré. D’ith sé an banana ó Comedian. Chuir sé an craiceann ar ais ar an mballa faoin téip.

I mí na Samhna 2024, cheannaigh Justin Sun ón tSín leagan den phíosa ealaíne ar €5.9 milliún. Fuair sé ceadúnas leagan den phíosa ealaíne a chruthú é féin le téip. Rinne sé é sin agus ina dhiaidh sin, ar an 29 Samhain 2024, d’ith sé an banana. Dúirt sé go raibh blas réasúnta maith air.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíontóirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Scannail
Giúdachas Leasaitheach

Is sainchreideamh mór Giúdach é **an Giúdachas Leasaitheach**, ar a dtugtar freisin an **Giúdachas Liobrálach** nó an **Giúdachas Forásach**, a leagann béim ar nádúr éabhlóideach an Ghiúdachais, ar fheabhas a ghnéithe eiticiúla i gcomparáid lena chuid deasghnátha, agus an creideamh i gcuardach leanúnach ar fhírinne agus ar an eolas, atá fite fuaite go dlúth le réasúnaíocht dhaonna agus gan a bheith teoranta don diafanacht ag Sliabh Shíonáí. Snáithe an-liobrálach den Ghiúdachas, bíonn béim níos lú ar urramú deasghnátha agus pearsanta, breathnaítear ar *halakha* (dlí Giúdach) mar neamhcheangailteach agus ar an nGiúdach aonair mar uathrialach, agus bíonn a lucht leanúna leathanaigeanta roimh thionchair sheachtracha agus luachanna forásacha. 

Tá bunús an Ghiúdachais Leasaithigh le fáil sa Ghearmáin sa 19ú haois, áit ar chuir Raibí Abraham Geiger agus a chomhghleacaithe a phrionsabail luatha le chéile. Ó na 1970idí i leith, ghlac an ghluaiseacht le beartas cuimsitheachta agus inghlacthachta, ag tabhairt cuireadh don oiread agus is féidir páirt a ghlacadh ina pobail seachas cloí le soiléireacht dhian theoiriciúil. Aithnítear go láidir é le cláir oibre forásacha agus liobrálacha i dtéarmaí polaitiúla agus sóisialta, go príomha faoin rúibric thraidisiúnta Ghiúdach *tikkun olam* ("deisiú an domhain"). Is mana lárnach de chuid an Ghiúdachais Leasaithigh é *Tikkun olam*, agus tá gníomh dearfach a dhéanamh ar a shon féin ar cheann de na príomhbhealaí do lucht leanúna a gcuid cleamhnachta a chur in iúl. Tá an lárionad is suntasaí ag an ngluaiseacht inniu i Meiriceá Thuaidh.

## Tagairtí
Liopadaileap

Úsáidtear an t-ainm *liopadaileap* ar dhá speiceas éagsúla:

* Liamhán gréine (*Cetorhinus maximus*)
* Iasc gréine (*Mola mola*)

## Tagairtí

Catagóir:Idirdhealáin
Cruidín

Is fine éan iad **na cruidíní**, ar a dtugtar na h**Alcedinidae** san ord Coraciiformes. Éin bheaga nó mheánmhéide iad a bhfuil dathanna geala orthu. Tá dáileadh cosmapolaiteach acu, an chuid is mó de na speicis le fáil i réigiúin trópaiceacha na hAfraice, na hÁise, agus na hAigéine, cé go bhfaightear iad san Eoraip freisin. Bíonn siad le feiceáil i bhforaoisí doimhne in aice le linnte ciúine agus aibhneacha beaga. Tá 116 speiceas san fhine, i dtrí fhofhine agus 19 géineas. Cloigne móra, goba fada bioracha, cosa gearra, agus eireabaill giortacha. Bíonn clúmh feiceálach ar fhormhór na speiceas, gan ach difríochtaí beaga idir na hinscní.

De ghnáth, is é an “cruidín coitianta”, *[[Murlach mara|Alcedo atthis]]* (ar a dtugtar an “murlach mara” freisin), atá i gceist nuair a úsáidtear an téarma “cruidín” i nGaeilge. 
Catagóir:Éin
Helianthus

Is géineas plandaí bláthanna bliantúla agus ilbhliantúla san fhine Asteraceae (na nóiníní) é **Helianthus**. Tá thart ar 70 speiceas sa ghéineas, ar a dtugtar **lusanna na gréine** de ghnáth. Is é *[[Helianthus annuus]]* an speiceas is cáiliúla; de ghnáth is é an speiceas seo atá i gceist nuair a úsáidtear an téarma lom “lus na gréine” i nGaeilge. Seachas trí speiceas ó Mheiriceá Theas, tá na speicis *Helianthus* dúchasach do Mheiriceá Thuaidh agus Meiriceá Láir. Saothraítear *H. annuus* agus speicis eile, go háirithe an bliosán gréine (*H. tuberosus*), in aeráidí measartha agus i roinnt réigiún trópaiceach, mar bharra bia do dhaoine, d'eallach agus d'éanlaith chlóis, agus mar phlandaí ornáideacha. Is gnách go bhfásann an speiceas *H. annuus* i rith an tsamhraidh agus go luath san fhómhar, agus is é lár an tsamhraidh an buaicshéasúr fáis.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Barra
Justin and the Knights of Valour

Is scannán beochana fantaisíochta Spáinneach é ***Justin and the Knights of Valour*** ón bhliain 2013.

## Carachtair

* Freddie Highmore — Justin
* Saoirse Ronan — Talia
* James Cosmo — Blucher
* Charles Dance — Legantir
* Tamsin Egerton — Lara
* Antonio Banderas — Clorex
* Rupert Everett — Sota
* Barry Humphries — Braulio
* Alfred Molina — Reginald
* Mark Strong — Heraclio
* David Walliams — Melquiades / Karolius
* Julie Walters — Mamó Lilly
* Olivia Williams — Banríon na Gablóine
* Richard O'Brien — an tÓstóir
* Lloyd Hutchinson — Champ
* Stephen Hughes — Copas
* Matt Wilkinson — Slamski
* Michael Culkin — Sebastien

## Ceol

* "Justin"
* "The Quest Begins"
* "Lara & Justin"
* "Sota's Prison Break"
* "Talia & Melquiades"
* "Justin's Journey"
* "The Kinight's Game"
* "Training Begins and Heraclio's Army"
* "Sir Clorex"
* "Training Ends"
* "The Hall of Heroes"
* "Heraclio's Army Trains"
* "Gustav (Enter the Dragon)"
* "Lara's Party"
* "Lara & Clorex"
* "Sat Nav"
* "The Battle"
* "Justin Vs Heraclio"
* "Justin Knighted"

## Athbhreithnithe
Thug Rotten Tomatoes 13% don scannán seo ó 15 léirmheas.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* 
* ''Justin and the Knights of Valour'' ar AllMovie
* ''Justin and the Knights of Valour'' ar FilmAffinity

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin 2013
Catagóir:Scannáin beochana 2013
Doire Chuais

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Doire Chuais** air:
* Doire Chuais, Contae Mhaigh Eo (Ceara): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* Doire Chuais, Contae Mhaigh Eo (Cill Cheallaigh): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* Doire Chuais, Contae Mhuineacháin: baile fearainn i gContae Mhuineacháin
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Putóg bheag

clé|mion|Anatamaíocht

Is ionann an **phutóg bheag**, nó an **stéig bheag**, agus an chuid den chóras díleáite ón ghoile ar aghaidh go dtí an an phutóg mhór.

Tarlaíonn an chuid is mó de dhíleá is ionsú na dtáirgí cothaithe, na vitimíní is na sreabhán (idir shreabháin ionghafa is iad sin a thál an chonair ghastraistéigeach féin) sa stéig bheag.   Tá trí chuid ann ː an dúidéineam, an t-aoineán, agus an t-iléam.

Bíonn an stéig bheag timpeall 6 m ar fhad sa duine.

## Féach freisin
* Conair ghastraistéigeach

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Córas díleáite
Catagóir:Orgáin
Catagóir:Putóga
Saor-raoin

[mion|[Domhnach an Eich (Donaghanie), Contae Thír Eoghain ]]
Ar fheirmeacha **saor-raoin**, ligtear d’ainmhithe am a chaitheamh amuigh faoin aer. Díoltar uibheacha, feoil, agus táirgí déiríochta saor-raoin i siopaí agus ollmhargaí ar fud na tíre. Cuirtear an lipéad saor-raoin orthu nuair ó fheirmeacha saor-raoin a thagann siad.
[mion|[Muc|muca saor-raoin]]
Mar shampla, tá cead ag sicíní saor-raoin siúl agus scríobadh lasmuigh sa chré ar fheirmeacha saor-raoin. Coinnítear sicíní nach bhfuil  saor-raoin istigh mar beirtear níos mó uibheacha díobh ansin. Is iad na feirmeacha seo na cinn is coitianta in Éirinn mar gheall ar an éileamh mór ar fheoil agus uibheacha. Bíonn na feirmeacha  saor-raoin níos lú. Mar gheall ar sin, bíonn feoil agus uibheacha  saor-raoin níos costasaí. Bíonn caighdeán sláinteachais agus cúram imshaoil ag an dá shaghas feirmeacha in Éirinn.

## Féach freisin

* Cearta ainmhithe

## Tagairtí

Catagóir:Feirmeoireacht
Catagóir:Cearta ainmhithe
HTTPS

Is éard atá i gceist leis an b**Prótacal Slánaistrithe Hipirtéacs** (as Béarla, *HyperText Transfer Protocol Secure*, nó HTTPS) ná an modh is sábháilte a úsáidtear chun sonraí a iompar ar an nGréasán Domhanda. Úsáideann níos mó ná 80% de láithreáin gréasáin an domhain an modh HTTPS.

## Tagairtí

Catagóir:Gréasán Domhanda
Linda Ronstadt

Is amhránaí Meiriceánach í **Linda Maria Ronstadt** (rugadh 15 Iúil, 1946) a sheinn agus a thaifead i seánraí éagsúla lena n-áirítear rac-cheol, ceol tíre, mion-cheoldráma, an Great American Songbook, agus ceol Laidineach. 

Thuill sí 11 Ghradam Grammy, trí 3 American Music Awards, 2 Ghradam Academy of Country Music, Gradam Emmy, agus Gradam ALMA. Deimhníodh go leor dá halbaim ór, platanam nó ilplatanam sna Stáit Aontaithe agus go hidirnáisiúnta. 

Tá ainmniúcháin faighte aici freisin do Ghradam Tony agus do Ghradam Golden Globe. Bhronn  *Academia Latina de la Grabación/* *Academia Latina da Gravação (Gaeilge: Acadamh Taifeadta na Laidine)*, an gradam 'Grammy Lifetime Achievement Award' uirthi in 2011 agus bhronn 'The Recording Academy' an gradam 'Grammy Lifetime Achievement Award' uirthi in 2016. 

Ionduchtaíodh í isteach san 'Rock and Roll Hall of Fame' i mí Aibreáin 2014. Ar an 28 Iúil 2014, bronnadh Bonn Náisiúnta na nEalaíon agus na nDaonnachtaí uirthi. 

Sa bhliain 2019, fuair sí réalta i gcomhpháirt le Dolly Parton agus Emmylou Harris ar an Hollywood Walk of Fame as a gcuid oibre mar an grúpa Trio. Bhí Ronstadt i measc cúigear onóraí a fuair 'Kennedy Center Honors' 2019 as éachtaí ealaíne ar feadh an tsaoil.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Pairilis fhornúicléach fhorásach

Is galar meathlúcháin a thosaíonn déanach é **Pairilis fhornúicléach fhorásach** (**PFF**) a bhaineann le meathlú de réir a chéile agus bás méideanna sonracha den inchinn. Mar thoradh ar an riocht, bíonn comharthaí lena n-áirítear caillteanas cothromaíochta, moilliú gluaiseachta, deacracht na súile a bhogadh, agus lagú cognaíoch. Féadfar PFF a a dhiagnóisiú trí dhearmad mar chineál eile galair  néaraimheathlúcháin cosúil le galar Parkinson, néaltrú na maothán tosaigh agus uisinne, agus galar Alzheimer. Tá cúis an reachta éiginnte, ach baineann sé le carnadh na próitéine tau laistigh den inchinn.
## Tagairtí

Catagóir:Siondróim
Toghchán uachtaránachta na Tuirce, 2023

Reáchtáladh toghchán uachtaránachta na Tuirce ar 14 agus 28 Bealtaine 2023; eagraíodh toghchán parlaiminte chomh maith  ar 14 Bealtaine 2023, in aon bhabhta amháin.  
clé|mion|Kilicdaroglu agus Erdogan

### Cúlra
clé|mion
Nuair a toghadh Erdogan ar dtús in 2003, bhí tréimhse fáis ann ó thaobh na heacnamaíochta ach de réir a chéile mhéadaigh ar an gcáineadh a dhéantaí air, go háirithe mar gheall ar a chur chuige uathlathach ó na 2010idí ar aghaidh.

Bhí gach sórt salachair ar siúl le linn an fheachtais roimh an 14 Bealtaine. Chuir ceannairí an fheachtais, an tUachtarán  Recep Tayyip Erdogan agus  a chéile comhraic Kemal Kilicdaroglu, ceannaire an fhreasúra, i leith a chéile go raibh daoine á gcur amú acu trí eolas míchruinn a scaipeadh
clé|mion|boscaí ballóide

### 14 Bealtaine
Sa chéad bhabhta vótála, bhí 49.5% den vóta ag Erdogan agus beagáinín faoi bhun 45% ag Kilicdaroglu. Ní mór os cionn 50% den vóta a fháil chun an uachtaránacht a bhuachan.

Ag an am céanna, d’éirigh le comhghuaillíocht Erdogan móramh a fháil sa pharlaimint. Bhí an móramh seo ina údar spreagtha ag Erodogan roimh an vóta réitigh.
D'éirigh páirtí Erdogan, an AKP, an príomhpháirtí sa rialtas aon uair amháin eile.

### 28 Bealtaine
Reáchtáladh vóta réitigh ar an 28 Bealtaine, an chéad uair gur tharla a leithéid de vóta sa Tuirc,  Sna laethanta deireanacha an fheachtais, bhí sé soiléir go raibh Erdogan chun cinn. 

Ar an 3 Meitheamh 2023,  cuireadh Recep Tayyip Erdogan faoi mhionn na huachtaránachta don tríú huair.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:2023
Catagóir:Stair na Tuirce
Catagóir:Polaitíocht na Tuirce
Panghnéasacht

Is éard is **panghnéasacht** ann ná mealladh gnéasach, rómánsúil nó mothúchánach i dtreo daoine de gach inscne, nó fiú beag beann ar a bhféiniúlacht ghnéis nó inscne.

## Féach freisin
* Ilghnéasacht

## Tagairtí

Catagóir:Gnéasacht
Catagóir:LADT
Blaisín (scannánaíocht)

mion|blaisín. ''The African Queen'' (1951)
I réimse na scannánaíochta, cnuasach beag seatanna is ea **blaisín** (trailer nó teaser i mBéarla);  eisítear blaisíní mar ábhar poiblíochta do scannán, chun lucht féachana a mhealladh.

Mar shampla, is é BREAK-OUT PICTURES dáileoir an scannáin *[[An Cailín Ciúin|An Cailín Ciúin,]]*  agus chuir siad blaisín ar fáil chun lucht féachana a mhealladh chuig an scannán.

## Féach freisin

* Scannánaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Fógraíocht
Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Eurylaimus ochromalus

Is speiceas éan é ***Eurylaimus ochromalus*** san fhine Eurylamaimidae.

Cosúil leis na héin san fhine seo, is éan méith é seo, thart ar 16 cm ar fad le gob mór leathan.

Is speiceas beag sainiúil é le ceann dubh, banda cíche, agus sna páirteanna uachtaracha aige, banda muineál bán, stríoc buí ar a chúl agus ar na sciatháin, agus sa chuid uachtarach - pháirteanna dúdhearg - bándearg a théann buí i dtreo an bhoilg. Tá an gob geal gorm, le barr glas go dtí na himill uachtaracha mandible agus imill dhubha. Taispeánann sé roinnt  démhorfachta gnéasacha, agus an banda cíche dubh neamhiomlán i measc na mbaineannach

Dúchasach do Brúiné, an Indinéis, an Mhalaeisia, Maenmar, Singeapór, agus an Téalainn, cónaíonn sé i bhforaois shíorghlas, foraois dipterocarpach, seascann foraoise, foraois fraoigh, agus ciumhais fhoraoise, mar aon le foraois thánaisteach agus fáschoill ina bhfuil crainn mhóra. Den chuid is mó ina gcónaí sna hísealchríocha, tá an speiceas le fáil suas go dtí  airdí de 1,220 m. Is ainmhí feithiditeach é den chuid is mó, ach beathaíonn sé ar moilisc agus tógann sé torthaí go teagmhasach.
## Tagairtí

Catagóir:Eurylaimus ochromalus
Catagóir:Éin na Mailíse
Eurylaimus ochromalus
Catagóir:Ailt tacsanomaíochta cruthaithe ag Polbot
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Thomas Stamford Raffles
Tubaiste staid Heysel

...

Tharla **tubaiste staid Heysel** ar 29 Bealtaine 1985, Bhí cluiche ceannais coirn na hEorpa ar tí tosú nuair a chuir lucht tacaíochta Liverpool an ruaig ar lucht leanúna fhoireann Juventus. Tharla plódú agus maraíodh 39 duine - Iodálaigh an chuid is mó, fear mí-ámharach as Béal Feirste san áireamh, Patrick Radcliffe, san áit mhícheart ag an am mícheart.

### Imeachtaí
Lucht leanúna fhoireann Juventus uilig a maraíodh sa phlódú. Faoi dheireadh, briseadh balla sa staid agus bhí na hIodálaigh in ann éalú. 

Uair amháin níos déanaí, chinn UEFA agus na póilíní dul ar aghaidh leis an chluiche, cinneadh a tharraing conspóid ollmhór. Ansin chinn an chuid is mó de na stáisiúin teilifíse an chluiche a chraoladh (seachas sa Ghearmáin) agus bhí an lucht féachana sásta breathnú ar an gcluiche, agus bhí a fhios acu ag an am sin gur tharla tragóid ollmhór. 

D’aimsigh Michel Platini cic éirice do Juventus chun an cluiche a bhuachan do na hIodálaigh.

### Iarmhairtí
Dhá lá níos déanaí, ar 31 Bealtaine 1985 chuir UEFA (Aontas Chumainn Sacair na hEorpa) cosc ar na Sasanaigh imirt ar an Mór-Roinn de bharr tubaiste Heysel agus amhais an tsacair i Sasana ag an am. Cuireadh deireadh leis an gcosc sa bhliain 1990/91 ach ba mheasa a raibh i ndán do Liverpool mar cuireadh cosc orthu páirt a ghlacadh i gcomórtais Eorpacha ar feadh sé shéasúr (bhí Learpholl FC in ann imirt sa Léig UEFA arís an bhliain d1991/92).

Sa bhliain 1988, cúisíodh 26 as Learpholl agus an Bheilg i ndúnorgain. An bhliain dár gcionn, fuarthas 14 ciontach.

## Féach freisin

* Liverpool Football Club
* Amhsóireacht sacair
* Tubaiste Hillsborough, 1989

## Tagairtí

Catagóir:1985
Catagóir:Liverpool F.C.
Catagóir:Stair sacair
Catagóir:Tubaistí de dhéantús an duine
Catagóir:Amhsóireacht sacair
Catagóir:Táinrití daonna
Catagóir:Sacar i Sasana
Catagóir:Stair na Beilge
Olltoghchán na Spáinne, 2023

Reáchtáladh **Olltoghchán na Spáinne** ar an 23 Iúil 2023. I mí na Samhna 2023, bhí dóthain tacaíochta faighte ag Pedro Sánchez (Sóisialach) le fanacht ina phríomh-aire ar an Spáinn agus margadh déanta aige a raibh iarratas ar stádas oifigiúil san Aontas Eorpach don Chatalóinis, Gailísis agus Bascais mar chuid de.
[clé|mion|[Pedro Sanchez]]

### Cúlra
D'fhógair Príomh-aire na Spáinne Pedro Sanchez olltoghchán tobann ar 29 Bealtaine 2023, an lá tar éis dá Pháirtí Sóisialach (PSOE) buille mór a fhulaingt sna toghcháin áitiúla agus réigiúnda.  Chaill na Sóisialaigh (PSOE) agus a gcomhghuaillithe (Podemos go háirithe) sa rialtas náisiúnta an líon is mó suíocháin. Treisíodh an Eite Dheis - an Partido Popular (PP) agus an páirtí Vox.  Ghnóthaigh an PP an líon is mó suíocháin sna toghcháin agus thóg an PP seilbh ar 6 réigiún a bhíodh faoi cheannas Sóisialach. Ach bhí an PP i dtuilleamaí Vox le rialú sna réigiúin sin.

### Comhrialtas nua
Theip ar pháirtithe na heite clé agus páirtithe na heite deise móramh a fháil san olltoghchán ar an 23 Iúil 2023.

Ach ar 10 Samhain 2023, tháinig comhrialtas conspóideach le chéile,agus na Sóisialaigh faoi Pedro Sánchez le dul i bpáirt le páirtí neamhspleáchais na Catalóine. D'fhág toradh toghchán na Spáinne go raibh *Sanchez* ag braith ar pháirtithe ón gCatalóin, ó thír na mBascach *agus* dreamanna eile chun comhrialtas a chur le chéile. D’fhógair an Páirtí Sóisialach agus Junts, an páirtí scarúnaithe ón gCatalóin, go raibh sé ina mhargadh eatarthu.

Ghéill na Sóisialaigh  dlí nua a thabharfadh pardún don uile dhuine a raibh baint acu le reifreann neamhspleáchais na Catalóine in 2017 (reifreann ar theip air). D’fhéadfadh go mbronnfaí pardún faoin dlí nua ar 1,500 duine a ciontaíodh nó atá ar a dtriail faoin mbaint a bhí acu leis an reifreann nó le gníomhartha eile.

## Féach freisin

* Toghcháin réigiúnacha na Spáinne, 2023

## Tagairtí

Catagóir:Olltoghcháin
Catagóir:Polaitíocht na Spáinne
Catagóir:2023
Populus

Is géineas plandaí duillsilteacha é ***Populus***. Tá 25–30 speiceas sa ghéineas, an chuid is mó acu  dúchasach don Leathsféar Thuaidh. Tugtar **poibleog** ar fhormhór na speiceas seo, cé go bhfuil an crann creathach (*Populus tremula*) san áireamh.

## Samplaí
* *Populus alba* — Poibleog gheal (nó poibleog bhán)
* *Populus nigra* — Poibleog dhubh
* *Populus nigra var. italica* — Poibleog Lombardach
* *Populus tremula* — Crann creathach
* *Populus trichocarpa* — Poibleog bhalsaim
* *Populus × canadensis* — Poibleog ghallda
* *Populus × canescens* — Poibleog liath
* *Populus × jackii* — Poibleog Ghileád

## Tagairtí

Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Catagóir:Crainn
Pagellus bogaraveo

Is speiceas iasc ga-eiteach san fhine Sparidae é ***Pagellus bogaraveo***. Tá ainmneacha éagsúla Gaeilge ar an iasc seo, ina measc: **an deargán**, **an garbhánach**, agus **an sléibhín**. Tá sé forleathan san Atlantach Thoir ón Iorua go dtí an Mháratáin, an Mhacarainéis agus an Mheánmhuir thiar san áireamh.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Veronica

Is é ***Veronica*** an géineas is mó san fhine Plantaginaceae, fine na bplandaí bláthanna, le thart ar 500 speiceas. Tugtar **lus cré**, **seamair chré**, nó **niamhscoth** ar speicis éagsúla.

Roghnaigh Carl Linnaeus an t-ainm *Veronica* san ainmníocht dhéthéarmach bunaithe ar úsáid choitianta i go leor teangacha Eorpacha do phlandaí sa ghrúpa seo. Bhí an focal in úsáid i mBéarla chomh luath leis an mbliain 1572. Is dócha go léiríonn an t-ainm nasc leis an Naomh Véaranaice.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cárta líonra

Is cárta leictreonach é **cárta líonra** nó **cárta cuibheora líonra** a úsáidtear chun gléas ríomhaireachta a cheangal le líonra sreangaithe. Úsáidtear an téarma *cárta comhéadain líonra*, nó *NIC* (*Network Interface Card*) as Béarla, chun cur síos ar an bpíosa trealaimh céanna. Tugann an cárta rochtain don ghléas ríomhaireachta ar sheirbhísí ar an líonra.

Catagóir:Ríomhaireacht
Catagóir:Líonraí ríomhaireachta
Síonchaitheamh feabhsaithe

mion
Is próiseas é **síonchaitheamh feabhsaithe** a bhfuil sé mar aidhm aige borradh a chur faoin síonchaitheamh nádúrtha trí charraig shileacáite mhínmheilte, amhail basalt, a scaipeadh ar dhromchlaí a chuireann dlús le himoibrithe ceimiceacha idir carraigeacha, uisce agus aer. Baineann sé dé-ocsaíd charbóin (CO2) as an atmaisféar freisin, agus é á stóráil go buan i mianraí carbónáite soladacha nó in alcaileacht aigéin. Moillíonn an dara ceann aigéadú aigéin freisin.

Is cur chuige ceimiceach é síonchaitheamh feabhsaithe chun dé-ocsaíd charbóin a bhaint, a bhaineann le teicnící talamhbhunaithe nó aigéinbhunaithe. Sampla amháin de theicníc shíonchaitheamh feabhsaithe talamhbhunaithe is ea carbónáitiú sileacáite in situ. Tá an poitéinseal ag carraig ultramafach, mar shampla, astaíochtaí CO2 a stóráil ó luach na gcéadta go dtí na mílte bliain, de réir meastachán. Baineann teicnící aigéanbhunaithe le feabhsú alcaileachta, amhail olaivín, aolchloch, sileacáití, nó hiodrocsaíd chailciam a mheilt, a scaipeadh agus a thuaslagadh chun aghaidh a thabhairt ar aigéadú aigéin agus ar cheapadh carbóin.

Cé gur féidir fuíll mhianaigh, nó mianraí sileacáit thionsclaíocha alcaileach (amhail slaigí chruach, dramhaíl tógála & scartála, nó luaith ó loscadh bithmhaise) a úsáid ar dtús, d’fhéadfadh go mbeadh gá le tuilleadh basailt a baint chun athrú aeráide a theorannú.

## Féach freisin

* Síonchaitheamh 

## Tagairtí

Catagóir:Abhaint dé-ocsaíd charbóin
Catagóir:Innealtóireacht aeráide
Catagóir:Síonchaitheamh
Catagóir:Síonchaitheamh feabhsaithe
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Dé-ocsaíd charbóin
Muirín

Ainm coitianta ar speicis éagsúla de mhoilisc mara dhébhlaoscacha laistigh den fhine tacsanomaíochta Pectinidae.  Ní ionann go hiomlán na muiríní agus *scallops* an Bhéarla; mar shampla, tugtar *[[cluaisín]]* ar *Aequipecten opercularis*, *queen scallop* i mBéarla.

## Samplaí
* *Argopecten gibbus* — muirín ceaileacó
* *Argopecten irradians* — muirín bá
* *Chlamys islandica* — muirín Íoslannach
* *Pecten fumatus* — muirín Astrálach
* *Pecten maximus* — muirín mór
* *Pecten sulcicostatus* — muirín Deas-Atlantach

## Tagairtí

Catagóir:Moilisc
Mionladhrán buí

Is éan cladaigh meánmhéide é an **mionladhrán buí** (*Tringa flavipes*). Póraíonn sé i bhforaoisí tuaisceartacha Mheiriceá Thuaidh.

## Féach freisin
* Ladhrán buí

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Graham Knuttel

Ba dhealbhóir agus péintéir é **Graham Knuttel** (1954 – 27 Bealtaine 2023). Tá sé áirithe ar dhuine de shárdhealbhóirí na hÉireann agus tá a chuid saothar le feiceáil in áiteanna poiblí ar fud na tíre agus thar lear. Is i mBaile Átha Cliath a chaith sé an chuid is mó dá shaol, áit ar chruthaigh sé saothair ealaíne a bhain clú agus cáil náisiúnta agus idirnáisiúnta amach i gcaitheamh na mblianta.

### Saol
Rugadh Graham Knuttel i mBaile Átha Cliath in 1954 agus oileadh é sa dealbhóireacht agus sa phéintéireacht i gColáiste Ealaíne agus Deartha Dhún Laoghaire.

Is leis an dealbhóireacht a chuaigh sé ar an gcéad dul síos. Ach thiontaigh sé ar an bpéintéireacht ina dhiaidh sin, athrú ar bhain sé tairbhe mhór as.

Bhí cáil air i dtús a shaoil ghairmiúil as na dealbha móra a chruthaigh sé agus ina dhiaidh sin as gealdathanna a chuid pictiúr.

Bhí an-tóir ar a chuid saothar i measc bónna móra fearacht na n-aisteoirí Robert De Niro agus Sylvester Stallone.

Shaothraigh sé a lán airgid freisin as cead a thabhairt a chuid pictiúr a chur ar fáil ar bhonn tráchtála agus tá cuid de na híomhánna is cáiliúla leis le feiceáil ar leithéidí mataí boird agus mar sin de.

Bhí Knuttel 69 bliain d'aois nuair a d'éag sé ar 27 Bealtaine 2023.

## Féach freisin

* Clíodna Cussen
* Institiúid Ealaíne, Deartha agus Teicneolaíochta Dhún Laoghaire

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Catagóir:Péintéirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Dealbhóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Alumni Institiúid Ealaíne, Deartha agus Teicneolaíochta Dhún Laoghaire
Charles Lawson

Is aisteoir de chuid Thuaisceart na hÉireann é **Quintin Charles Devenish Lawson** () nó **Charlie**. Rugadh ar 17 Meán Fómhair 1959 in Inis Ceithleann í. Tá cáil bainte amach aige mar an carachtar Jim McDonald ar an gclár teilifíse *[[Coronation Street]]*.

## Saol pearsanta
Tá sé ina chónaí i mBéal Feirste. Is Aontachtaí é.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*  ar IMDb

 
Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Contae Fhear Manach
Catagóir:Aisteoirí teilifíse Éireannacha
Donald Knuth

Is ríomheolaí, matamaiticeoir agus ollamh emeritus in Ollscoil Stanford é an Meiriceánach **Donald Ervin Knuth** a rugadh ar 10 Eanáir 1938. Bronnadh an ACM Turing Award air i 1974, duais a mheastar mar dhuais Nobel na ríomheolaíochta. Tá aithne air mar athair na hanailíse algartam. 

Is údar an leabhair cháiliúil il-imleabhar *The Art of Computer Programming* é. D'oibrigh sé ar mhaithe le forbairt diananailís ríomhchastacht na n-algartam agus leag sé amach córas le teicnící foirmiúla matamaitice dó. I mbun na hoibre sin, scaip se an nodaireacht asamtóiteach freisin. Chomh maith le bunábhair a chur ar fáil i mbrainsí ar leith sa ríomheolaíocht theoiriciúíl, is é cruthaitheoir an ríomhchórais clóchuradóireachta TeX é, an teanga sainmhínithe um chlónna agus córas rindreála METAFONT agus an tacar cló-aghaidheanna gaolmhara *Computer Modern*.

Mar scríbhneoir agus scoláire, chruthaigh Knuth na córais ríomhchlárúcháin WEB agus CWEB a dhear sé chun ríomhchlárúchán léannta a ghríosú agus a éascú, agus dhear sé na hailtireachtaí tacar treoracha MIX/MIXX. Tá Knuth go láidir i gcoinne paitinn a chur ar bhogearraí, tar éis a thuairim féin a thabhairt don Oifig um Phaitinní agus Trádmharcanna sna Stáit Aontaithe agus don Eagraíocht Eorpach um Phaitinní.
Deargéadan

Is géineas éan beag pasaireach é ***Acanthis*** ar a dtugtar **na deargéadain**, a bhfuil marcanna  dearga sainiúla ar a gceann. Tagann ainm an ghéinis *Acanthis* ón tSean-Ghréigis *akanthis*, ainm ar éan beag nach féidir a aithint anois.

### Speicis

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Gallinago

Is géineas éan é ***Gallinago*** san fhine Scolopacidae (na lapairí), ina bhfuil 18 speiceas.

Thug an míoleolaí Francach Mathurin Jacques Brisson an t-ainm *Gallinago* isteach sa bhliain 1760 mar fhoroinn den ghéineas *Scolopax*. Níor bhain Brisson úsáid as córas déthéarmach ainmníochta Carl Linnaeus, agus cé gur ghlac éaneolaithe le go leor géineas de chuid Brisson, rinneadh neamhaird  ar a chuid foranna den chuid is mó. Ina áit sin, bhí cruthú an ghéinis *Gallinago* curtha síos don míoleolaí Gearmánach Carl Ludwig Koch i leabhar a foilsíodh sa bhliain 1816. Ach i 1920 fuarthas amach gur leag an nádúraí Gearmánach Johann Samuel Traugott Frenzel an géineas *Capella* amach do na naoscacha sa bhliain 1801. Thosaigh Aontas Éaneolaithe Mheiriceá ag baint úsáide as *Capella* sa bhliain 1921 agus i 1934 d’úsáid an t-éaneolaí Meiriceánach James L. Peters *Capella* do na creabhair ina leabhar clúiteach *Check-list of Birds of the World*. Sa bhliain 1956, rialaigh an Coimisiún Idirnáisiúnta um Ainmníocht Zó-eolaíochta gur cheart go mbaintear úsáid as *Gallinago* Brisson 1760 ar an ngéineas agus an naoscach coiteann mar speiceas tíopúil. 

Is focal Nua-Laidine ar chreabhar nó naoscach é *gallinago*, ón Laidin *gallina*, “cearc” agus an iarmhír *-ago*, "cosúil le".

Tá 18 speiceas sa ghéineas:

* *Gallinago solitaria*
* *Gallinago hardwickii*
* *Gallinago nemoricola*
* *Gallinago stenura*
* *Gallinago megala*
* *Gallinago nigripennis*
* *Gallinago macrodactyla*
* *Gallinago magellanica*
* *Gallinago media* — naoscach mhór
* *[[Gallinago gallinago]]*
* *Gallinago delicata* — naoscach Wilson
* *Gallinago paraguaiae*
* *Gallinago andina*
* *Gallinago nobilis*
* *Gallinago undulata*
* *Gallinago stricklandii*
* *Gallinago jamesoni*
* *Gallinago imperialis*

## Tagairtí

Catagóir:Géinis Éan
Daonáireamh na hÉireann 2016

mion|Daonáireamh na hÉireann go dtí 2000; bhí beagnach 7 milliún duine ina gcónaí in Éirinn, thuaidh agus theas, sa bhliain 2016
Reáchtáladh **Daonáireamh na hÉireann** ar 24 Aibreán 2016. Cuntas cuimsitheach faoi leith ar dhaonra an Stáit a bhí ann.

### Gaeilge
Drochscéal amach is amach don Ghaeilge a bhí i nDaonáireamh 2016 a léirigh gur tháinig laghdú suntasach ar líon na gcainteoirí laethúla Gaeilge lasmuigh den chóras oideachais sa Ghaeltacht.

Laghdú 11% a bhí i gceist ar líon na gcainteoirí laethúla i gceantair Ghaeltachta idir 2011-2016 agus laghdú 1% a bhí i gceist lasmuigh den Ghaeltacht.

Bhí laghdú i gceist i ngach ceantar Gaeltachta, ach amháin Port Láirge.

Ba i Maigh Eo (-23.6%), Ciarraí (-18%) agus Dún na nGall (-15.8%) a bhí an laghdú is mó.

## Féach freisin

* Daonáireamh Phoblacht na hÉireann 2022
* Príomh-Oifig Staidrimh na hÉireann

## Naisc sheachtracha

* An Imirce - Foras na Gaeilge (2017)

## Tagairtí

Catagóir:Daonáirimh
Catagóir:Poblacht na hÉireann
Catagóir:2016
Catagóir:Déimeagrafaic na hÉireann
Catagóir:An Ghaeilge
Arkle

Capall folaíochta Éireannach, agus capall léimrása den chéad scoth, ba ea **Arkle** (19 Aibreán 1957 – 31 Bealtaine 1970), a bhuaigh Corn Óir Cheltenham trí huaire, éacht nach ndearnadh arís sa lá atá inniu ann gur tháinig réimeas Best Mate i dtús na mílaoise. Bhuaigh Arkle 27 rásaí amach as 35 rásaí ina shaol. 

Tom Dreaper a thraenáil an capall i gCo. na Mí agus is é Pat Taaffe a bhí ar dhroim Arkle nuair a bhuaigh sé an Corn Óir ag Cheltenham trí gheábh as a chéile idir 1964 agus 1966. 

### Gairm
Ainmníodh Arkle tar éis na gcnoc Arkle in Albain. 

Sa bhliain 1964 bhuaigh sé a chéad chorn óir i féile rásaí Cheltenham. 6 bliana a bhí Arkle nuair a thug sé Seilgrás na Núíosach leis i Cheltenham 1963.

An bhliain dár gcionn bhí grád na Núíosach fágtha ina dhiaidh ag Arkle agus bís ar lucht rásaíochta go bhfeicfí é féin agus Mill House, capall eile den chéad scoth, ag iomaíocht in aghaidh a chéile i gCorn Óir Hennessy i Newbury. Trí léim ón deireadh agus gan de thús ag Mill House air ach fad amháin capaill, sciorr Arkle. Ghlac sé tamall air Pat Taaffe lánluas a shroichint arís agus ba sa 3ú háit a chríochnaigh sé i rása a bhuaigh Mill House.

Le teacht na bliana 1965 bhain Arkle díoltas amach sa Hennessy; i gCorn Óir Cheltenham bhí sé 20 fad chun cinn ar Mill House. Agus nuair a bhuaigh sé an Whitbread in Sandown, bhí ar a laghad 2½ cloch níos mó de mheáchan ar a dhroim ná a bhí ar aon cheann den leathdhosaen capall eile sa rása.

### Cuimhneachán
Cuireadh Arkle chun suain ar 31 Bealtaine 1970. Anois tá cnámharlach Arkle ar thaispeáint sa Chomhlacht Graí Náisiúnta na hÉireann i gContae Cill Dara.

## Féach freisin

* Comhlacht Graí Náisiúnta na hÉireann, INS nó Irish National Stud, Iarsmalann capall in bhfuil creatlach Arkle

## Naisc sheachtracha

* *Arkle,* clár faisnéise TG4  faoin gcapall, 2015
* 'Laochra na Rásaíochta', Scéal Arkle, an capall rásaíochta ab fhearr riamh, 2021.

## Tagairtí

Catagóir:Capaill
Catagóir:Rásaíocht chapall
Tove Skutnabb-Kangas

Teangeolaí agus oideachasóir Fionlannach ab ea **Tove Skutnabb-Kangas** (a rugadh ar an 6 Iúil 1940 i Heilsincí na Fionlainne í agus a fuair bás ar an 29 Bealtaine 2023 i Lund na Sualainne). Bhí cáil uirthi as a cuid taighde ar mhionteangacha, an dátheangachas, agus cearta teanga.

## Saol
Tar éis di oideachas scoile a fháil i Heilsincí, d’oibrigh sí ar feadh tamaill ghairid sa choláiste oiliúna múinteoirí. I 1967 agus 1968 bhí sí sna Stáit Aontaithe, áit ar oibrigh sí i Roinn na dTeangacha Nordacha in Ollscoil Harvard. Ina dhiaidh sin, d’oibrigh sí ar feadh tamaill mar mhúinteoir i Heilsincí. Ó 1970 i leith, bhí sí ina heolaí in ollscoileanna san Fhionlainn agus sa Danmhairg. Fuair sí a céad chéim dhochtúireachta i Heilsincí sa bhliain 1976;  ba é an dátheangachas ábhar a tráchtais. Ó 1995 go 2000, mhúin sí in Ollscoil Roskilde sa Danmhairg, áit a raibh sí ina haoithaighdeoir ó 1979 go 2007. As sin go dtí a bás, bhí sí ina hollamh gradaim.

Staidéar ar choinníollacha an dátheangachais ab ea an príomhábhar taighde aici. I dtús na 1980idí, d'fhorbair sí coincheap ar ar thug sí *linguicism* (“teangamharú”, nó “teangaicíd”) — leatrom in aghaidh teangacha mionlaithe. Cháin sí an fhaillí a dhéantar i dtacaíocht a thabhairt do pháistí a labhraíonn máthairtheangacha nach bhfuil dúchasach sa tír ina bhfuil cónaí orthu (mar shampla leanaí le Tuircis sa Ghearmáin) chomh maith le hísliú stádas an dátheangachais. Thug Kangas an sainmhíniú seo ar an teangaicíd: “idé-eolaíochtaí agus struchtúir a úsáidtear chun roinnt éagothrom cumhachta agus acmhainní (idir ábhartha agus neamhábhartha) idir grúpaí a shainmhínítear ar bhonn teanga a dhlisteanú, a chur i bhfeidhm agus a chothú.”

Sa bhliain 2000, foilsíodh leabhar dar teideal “Rights to language: equity, power and education; celebrating the 60th birthday of Tove Skutnabb-Kangas”, curtha in eagar ag Robert Phillipson.

## Saothar
* 
* 
* 
*  (478 leathanach).
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Teangeolaithe
Catagóir:Oideachasóirí
Catagóir:Daoine Fionlannacha
Wally the Green Monster

Sonóg oifigiúil na Boston Red Sox is ea **Wally the Green Monster** (Gaeilge: *Wally an tArracht Glas*). Tagann a ainm ón leasainm atá ar an mballa ard (37 troigh nó 11.3m ar airde) sa pháirc amuigh ar chlé in Fenway Park. Cuireadh Wally os comhair an phobail den chéad uair ar 13 Aibreán 1997. Cé gur thaitin sé go mór le leanaí ón tús, níor ghlac an lucht leanúna níos sine chomh maith leis. Glacann níos mó daoine, idir óg agus aosta, le Wally anois, go páirteach mar gheall ar scéalta a cheap an craoltóir Red Sox, Jerry Remy (nach maireann), fear a raibh an-ghean air ag lucht leanúna na foirne, le linn cluichí teilifíse.

## Beathaisnéis fhicseanúil
De réir na Boston Red Sox, tá Wally ina chónaí in Fenway Park, laistigh den Green Monster féin, le fada an lá, ó 1947 i leith. Tháinig sé amach as an mballa den chéad uair sa bhliain 1997, agus dá bharr sin, caitheann sé geansaí Red Sox #97.  Caitheann sé caipín (méid 37) arna eisiúint ag an bhfoireann i gcónaí.

## Tagairtí

Catagóir:Bostún
Catagóir:Arrachtaí
Catagóir:Daorchluiche