open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ainmuire mac Sétnai

Ard-Rí na hÉireann, agus an chéad Ard-Rí de chuid Cenél Conaill Uí Néill, ba ea **Ainmuire mac Sétnai** (bás 569). Fionnó Chonaill Ghulbain (bás 464), bunaitheoir eapainmneach na géige, ba ea é.  Bhí sé i réim ó 566 go 569.

Sula rinneadh Ard-Rí de, feictear Ainmuire i gcomhghuaillíocht le taoisigh eile Uí Néill an Tuaiscirt, mar a bhí *[[Forggus mac Muirchertaig]]* agus a dheartháir his brother Domhnall (bás 566) of de Cenél nEógain, chomh maith le Cill ceathrar Ainmuire, *Ninnid mac Dauach* (ball de *[[Cenél nDuach]]*).  Chuaigh Uí Néill an Tuaiscirt i gcomhrac in éadan na gConnacht i gCath Shligigh sa bhliain 544/547 agus mharaigh siad an rí Eoghan Béal.

Sa bhliain 561, rinne taoisigh Uí Néill an Tuaiscirt comhaontas le Aéd mac Echach (bás 577) na gConnacht in éadan an Ard-Rí, Diarmaid mac Cearbhaill (bás 565) d'Uí Néill an Deisceart. De réir na n-annál, d'eagraigh Naomh Colm Cille an comhaontas. Chloígh siad Diarmaid i gCath Chúl Dreimhne (Contae Shligigh). Is dóigh gurbh é cuspóir an chatha ná an t-ard-ríogacht chur in áirithe ar son Uí Néill an Tuaiscirt.

Sa bhliain 563, throid na taoisigh úd an Tuaiscirt *[[Cath Móin Dairi Lothair]]* in éadan na gCruithne agus chloígh siad iad. Mar thoradh an bhua, leath siad i gContae Dhoire isteach go dtí An Bhanna. De réir na n-annál, fuair Ainmuire ar ais gabháltais a athar, Sétnai.

Tháinig Ainmuire i gcomharbacht mar Ard-rí ar Domhnall tar éis a bháis sa bhliain 566. Sna ríliostaí Meán-Ghaeilge, tá a réimeas as áit, agus fágadh ar lár é as liosta ríthe na Teamhrach, an dán den 7ú haois, Buile Choinn.

Mharaigh *[[Fergus mac Néilléne]]* (bás 570) de Chineál Eoghain Ainmuire sa bhliain 569.  Maraíodh Fergus féin an bhliain dár gcionn ag mac Ainmuire, Aodh (bás 598), a bhí freisin ina Ard-Rí.  De réir Céitinne, spreag Báetán mac Ninnedo de Cenél nEógain an dúnmharú. Deir *[[Chronicum Scotorum]]* faoina bhás:
:*Femen an tan rombui a rí,
:*Nirbó mernot nach dedlai;
:*Aniú as fordearg a lí
:*La h-Ainmire mac Sennai.
:Feimhen, an tan ba é rí,
:níorbh áitreabh nach suarach;
:inniu, corcradhearg a lí
:le hAinmhire mac Seanna.

Phós Ainmuire *Brigid ingen Cobthaig* Uí Chinnsealaigh. Máthair a mhic, Aodh, ba ea í.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, *Part 1*, G100001A
** Annála Tiarnaigh, G100002
** Chronicum Scotorum,  G100016
** Seathrún Céitinn, *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*, G100054
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:6ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Uí Néill
Colmán mac Baotáin

Ard-Rí na hÉireann de réir roinnt ríliostaí ba ea **Colmán mac Baotáin** (), aitheanta fosta mar Colmán Ríomhaí (*Colmán Rímid*) (bás 604). Ball de Chineál Eoghain ba ea é, agus bhí sé i gcoróin i nAileach ón mbliain 578 go dtí 602.  Báetán mac Muirchertaig (bás 572), a mheastar freisin gurbh Ard-Rí é, ba ea a athair.
 
Dáileadh ard-ríogacht na hÉireann rotated idir Cineál Eoghain agus Cineál Chonaill i ndeireadh na 6ú haoise.  Deirtear gur roinn sé an tArd-Ríogacht le hAodh Sláine, taifeadta sna hannála don bhliain 598.  Fágtar ar lár iad áfach sa ríliosta is luaite, *[[Baile Chuinn Chétchathaig|Buile Choinn Chéadchathaigh]]*, dán den 7ú haois.  D'fhéadfadh é go raibh Fiachna mac Baotáin na nUlad i ndáiríre an tArd-Rí ag an am.

Sa bhliain 602, chloígh Colmán a céile comhraic den Chineál Chonaill, Conall Cú mac Aodha (bás 604) ag Cath Cúl Sleamhna (i Ráth Bhoth) agus theith Conall.  Maraíodh Colmán sa bhliain 604 ag duine dá mhuintir, Lochán *Dialmana*.  Insítear i nAnnála Uladh fair seo:
:*Cedu righe, cedu recht
:*ce(du) nert for righradha,
:*inid Colman Rimidh ri
:*ro-m-bi Lochan Dithnadha
:Cén dú ríocht, cén dú reacht
:cén dú neart ar ríora
:óir is é Colmán Ríomhaí rí
:a mharaigh Lochán Dithnadha

Máthair Aldfrith mac Oswiu ba ea a iníon, nó b'fhéidir a ghariníon, Fín.  Ceann Faoladh mac Ailealla (bás 679), file, ba ea a nia.  Throid a dheartháir Maol Umha (bás 610) ag Cath Degsastan, áit a deirtear gur mharaigh sé rí Æthelfrith Bernicia.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, *Part 1*, G100001A
** Annála Tiarnaigh, G100002
* Charles-Edwards, T.M., *Early Christian Ireland.* Cambridge University Press, Cambridge, 2000. 
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Dublin: Four Courts Press, 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh
Báetán mac Ninnedo

Rí Cenél Conaill de chlann Uí Néill an Tuaiscirt, agus i roinnt foinsí Rí na Teamhrach, ba ea **Baodán mac Ninneadha** () (bás 586). Ninnidh mac Duach (beo 561–563) ba ea a athair, agus Conall Gulban (bás 464) a shin-sean-athair. Ba bhall é de Cenél Duach.

Dáileadh ríogacht na Teamhrach idir Cineál Eoghain agus Cineál Chonaill i ndeireadh na 6ú haoise. Is deacair é réimeas Bhaodáin a fhuascailt ó réimeas a chol seisir níos óige, Áed mac Ainmuireach (bás 598). Tugtar achair éagsúla le réimeas Aodha sna ríliostaí, a chuireann in úil uile go raibh tús a réimis roimh bhás Bhaodáin. Fágtar an bheirt ríthe ar lár as Buile Choinn, an ríliosta is luaite as deireadh na 7ú haoise, ach is dóigh gur dréacht claonpháirteach é seo.  D'fhéadfadh é nach raibh Baodán i ndáiríre ina ard-rí, ach gur thug bréagstaraí níos deireanaí an teideal dó chun leithscéal a thabhairt faoin bhfíor-réimeas Báetán mac Cairill (bás 581) de Dhál Fhiatach mar ardrí. Pé scéal é, níor tugadh dó ach réimeas aon bhliain sna ríliostaí. Cé acu an raibh ardrí é Baodán nó nach raibh, bhí an chumhacht i ndáiríre ag Aodh mac Ainmhireach ón mbliain 572 ar aghaidh.

Maraíodh Baodán sa bhliain 586 ag Léim an Eich, spreagtha ag Colmán Beag (bás 587), rí Uisnigh Uí Néill an Deiscirt, a raibh súil aige ar an ard-ríogacht.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, *Part 1*, G100001A
** Annála Tiarnaigh, G100002
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Uí Néill
Aodh Fuariodhnach

Ardrí na hÉireann ba ea **Aodh Fuariodhnach** (), nó Aodh mac Domhnaill (*Áed mac Domnaill*) (bás 612). Glaoitear ar scaití *Áed  Allán*, ach tugtar an t-ainm sin de ghnáth ar an rí den 8ú haois leis an ainm céanna, dubhó Aodha Fhuariodhnaigh.

 

Domhnall Ilchealgach (bás 566) ba ea athair Aodha, agus Eochaidh (bás 572) a dheartháir, a mheastar de réir roinnt foinsí gurbh Ardríthe iad. Ba bhall é de Cenél nEógain, cuid de mhuintir Uí Néill an Tuaiscirt. Bhí sé ina rí Ailigh ón mbliain 604 go 612.

Tháinig Aodh i gcomharbacht ar an gcomhríogacht d'Aodh Sláine agus Colmán Ríomhaí. Bhí sé i gcoróin ón mbliain 604 go 612. Feictear Aodh sa ríliosta is luaite, *[[Baile Chuinn Chétchathaig|Buile Choinn]]*, dán den 7ú haois Irish. Sa bhliain 605, bhuaigh Aodh in éadan rí na Laighean, Brandubh mac Eachach (bás 605) ag Cath Slabhra.  Go minic é a bhíodh na Laigin á target an muintir Uí Néill le haghaidh ruathair thionscnaimh agus cáin bhóraimhe a ghearradh.  Insítear i *nAnnála Tiarnaigh* gur thosaigh a réimeas tar éis na himeachta seo.

Ní fios cúis bhás Aodha, ach is amhlaidh nár fhoréigneach é. De réir athleagain amháin de *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*, "d'éag sé den phlá ag Teamhraigh".  

Sháraigh *Cenél Feradach*, i gceannas mhuintir Shuibhne Mheann, géag Aodha de Chineál Eoghain &mdash; Cenél mhic Earca &mdash; agus ní dhearnadh Ardrí de bhall dá chineál go dtí am a fhionnó, *[[Fergal mac Máele Dúin|Fergal mac Máele Dúin]]* (bás 722).  Idir an dá linn, rí Ailigh ba ea mac Aodha, Maol Fithrigh (bás 630).

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, *Part 1*, G100001A
** Annála Tiarnaigh, G100002
* 
* 
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts
* TLH: Thesaurus Linguae Hibernicae ag University College Dublin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh
Maol Cobha mac Aodha

Ardrí na hÉireann ba ea **Maol Cobha mac Aodha** () (bás 615). Aodh mac Ainmhireach (bás 598) ba ea a athair, agus Domhnall mac Aodha (bás 642) a dheartháir, Ardríthe beirt a mheastar. Na bhall iad de Cenél Conaill Uí Néill an Tuaiscirt.  D'éirigh Maol Cobha ina thaoiseach Cenél Conaill tar éis bhás a dhearthár, Conall Cú mac Aodha, sa bhliain 604.

Dáileadh an ardríocht idir Cenél nEógain agus Cenél Conaill ó lár na 6ú haois ar aghaidh. Ba é Aodh Fuariodhnach réamhtheachtaí Mhaoil sna ríliostaí the king lists, agus tháinig seisean i gcomharbacht ar Shuibhne Meann, an bheirt de Cenél nEógain, cé go rítheaghlaigh iomaíochta. Bhí sé i réim ó 612 go 615.

Sa bhliain 615, cloíodh agus maraíodh Maol Cobha ag Suibhne Meann i gCath Shliabh Troim, Tír Eoghain.  Insítear i dtéacsanna níos deireanaí, ámh, gur tháinig sé slán as an gcath, rinneadh file agus easpag Clochair de, agus ansin díseartach ag Droim an Iolair, Béal Leice, Contae Fhear Manach, agus i ndeireadh na dála fuair sé bás den phlá.  Is amhlaidh gur insealbhaigh Suibhne Meann Aonghas mac Colmáin mar Ardrí, in ainm ar a laghad.

Bhí beirt mhac aige a rinneadh Ardríthe díobh de réir roinnt foinsí, Ceallach (bás 658) agus Conall (bás 654). Insítear gur gharmhac Mhaoil é *[[Dúnchad mac Cinn Fáelad]]*, ab Oileán Í, (bás 717).

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, *Part 1*, G100001A
** Annála Tiarnaigh, G100002
* Byrne, Francis John, *Irish Kings and High-Kings.* Batsford, Londain, 1973. 
* Charles-Edwards, T.M., *Early Christian Ireland.* Cambridge University Press, Cambridge, 2000. 
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
* 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Uí Néill
Haem

mion|420x420px| Móilín ocsaigine ag ceangal le haemghrúpa próistéiteach.
Coimpléasc comhordanáidithe is ea **haem** d'ian iarainn comhordanáidithe le porfairin  ag gníomhú mar liogann theitridhéadach, agus le ceann amháin nó dhá cheann de lioganna aiseacha.  Tá an sainmhíniú scaoilte, agus fágann go leor léirithe na lioganna aiseacha a fhágáil ar lár. Tá go leor meitileapróitéiní a bhfuil porfairin iontu mar a ngrúpaí próistéiteacha ; tugtar haemaphroteiní orthu seo. Is gnách go n-aithnítear haeim mar chomhpháirteanna de haemaglóibin, an lí dearg san fhuil, ach tá siad le fáil freisin i roinnt haemapróitéiní eile atá tábhachtach ó thaobh na bitheolaíochta de amhail mióglóibin,  cíteacróim, cataláisí, heme sárocsaíodáise,  agus siontáis ocsaíde nítrí intéilí.

*Faightear an* focal *haem* ón nGréigis   *haima a* chiallaíonn "fuil". 
deas|mion|207x207px| Múnla  líonta spáis den fho-aonad Fe-prótaphorfairin IX de heme B. lioganna aiseacha fágtha  ar lár. Scéim dathanna: liath = iarann, gorm = nítrigin, dubh = carbón, bán = hidrigin, dearg = ocsaigin

## Feidhm
[deas|mion| An haemghrúpa de  sucsainéit dihidrigionáise  atá ceangailte le histidín, [slabhra iompar leictreon|iompróir leictreon sa slabhra iompar leictreon mhiteacoindrigh. Léiríonn an sféar mór leath-trédhearcach suíomh an ian iarainn.  ]]
## Tagairtí

Catagóir:Haemaiteolaíocht
Catagóir:Fuil
Catagóir:Iarann
Géilleadh na Seapáine

[mion|clé|Ar an [2 Meán Fómhair  1945, shínigh an tSeapáin géilleadh gan chomha, ar bord na loinge *USS Missouri*]]
Chuir **Géilleadh na Seapáine** ar an 15 Lúnasa 1945 stop leis an Dara Cogadh Domhanda. D'fhógair an tImpire Hirohito gur ghlac an tSeapáin fógra Potsdam. 

Ghéill an tSeapáin  tar éis do Mheiriceá buamaí adamhacha a scaoileadh anuas ar Hiroshima (6 Lúnasa 1945) agus ar Nagasaki (9 Lúnasa 1945).  Chinntigh an dá eachtra seo géilleadh na Seapáine sa Dara Cogadh Domhanda.

Ar an 2 Meán Fómhair  1945, shínigh an tSeapáin géilleadh gan chomha, ar bord na loinge *USS Missouri*, ag cur deireadh leis an gCogadh.

## Tagairtí

Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Stair na Seapáine
Adrian Diaconu

Dornálaí Rómánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Adrian Diaconu**, a rugadh ar 9 Meitheamh 1978 i bPloiești, an Rómáin. 

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Rómánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Jean Pascal

Dornálaí Háítíoch, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Jean-Thenistor Pascal**, a rugadh ar 28 Deireadh Fómhair 1982 i bPort-au-Prince, Háítí. 

Catagóir:Dornálaithe Háítíocha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Rue McClanahan

B'aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach í **Eddi-Rue McClanahan** (21 Feabhra, 1934 – 3 Meitheamh, 2010), a bhfuil an-cháil uirthi mar gheall ar a róil ar an teilifís mar Vivian Harmon ar an tsraith theilifíse grinn suímh *Maude* (1972 -78), Aunt Fran Crowley ar *Mama's Family* (1983 -84), agus Blanche Devereaux ar *The Golden Girls* (1985 -92), ar bhuaigh sí *[[Duais Emmy]]* do *Outstanding Lead Actress in a Comedy Series* i 1987.

Cailleadh sí ar Meitheamh 3, 2010, tar éis rith fola ceirbreach.

## Luathshaol
Rugadh Eddi-Rue McClanahan i Healdton, Oklahoma, ar an 21 Feabhra 1934. Ba iníon í le Dreda Rheua-Nell  (née Medaris), sciamheolaí, agus William Edwin "Bill" McClanahan, conraitheoir tógála. Tuairiscíodh gur athrú ar shloinne na Portaingéile nó na Gailíse 'Medeiros' ab ea ainm a máthar roimh phósadh (focal a tháinig ón bhfocal Portaingéilise, "medeiro", a chiallaíonn "*a place where shocks of maize are gathered*")."

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Básanna in 2010
Catagóir:Mná
Liogann theitridhéadach

Lioganna a cheanglaíonn le ceithre deon-adamh go dtí adamh lárnach chun coimpléasc comhordanáidithe a dhéanamh is ea **lioganna  teitridhéadacha**. Tugtar déadacht ar líon na ndeon-adamh seo a cheanglaíonn agus is bealach é chun lioganna a aicmiú. Tá  lioganna  teitridhéadacha coitianta sa nádúr i bhfoirm clóraifill a bhfuil croí-liogann ar a dtugtar clóirin, agus haem le croí-liogann ar a dtugtar porfairin. Cuireann siad cuid mhaith den dath a fheictear i bplandaí agus i ndaoine. Is liogann  theitridhéadach shaorga mhacrafháinneach é tailichiainín a úsáidtear chun líocha gorma agus glasa a dhéanamh.     

## Cruth
Is féidir lioganna teitridhéadacha a aicmiú de réir toipeolaíochta na nasc idir na deon-adaimh. Tá foirmeacha líneacha coitianta  (ar a dtugtar seicheamhach freisin), fáinneacha nó tríchosacha. Tá ceithre chos ag liogann theitreachosach atá teitridhéadach freisin le deon-adaimh, agus ceann droichid nach deontóir é. Ar cheangal le hadamh lárnach tá roinnt socruithe ann ar a dtugtar isiméirí gheoiméadracha.
### Lioganna líneacha
Tá na ceithre deon-adamh i líne ag liogann teitridhéadach, gach deon-adamh ina dhiaidh sin ceangailte le ceann de thrí dhroichead.

Ní féidir le liogann líneach teitridhéadach atá ceangailte le miotail i gchomhordúchán teitridhéadach ceangal ach ar bhealach amháin. Má tá an liogann neamhshiméadrach ansin tá dhá shocrú ciriúil ann.

Liogann líneach teitridhéadach ceangailte le miotail i gchomhordúchán cearnphlánach ar bhealach amháin. Is ionann socruithe tuathalacha nó ar deiseal.
### Lioganna líneacha i gchomhordúchán ochtaihéidreach

Tá  deon-adaimh na liogainne líní teitridhéadaí socraithe ar feadh nó i slabhra, ionas go gcaithfidh gach deon-adamh cóngarach a bheith cóngarach don adamh lárnach. Tá trí thoradh steiréicheimiceach de bharr an tsocraithe seo. Is féidir leis na ceithre dheonghrúpa a bheith comhchothromach (*co-equatorial* sa Bhéarla). Tugtar 'trasach' (*trans* sa Bhéarla) ar an gheoiméadracht seo toisc go bhfuil na suíomhanna neamhshealbhaithe atá fágtha ar an ochtaihéidrón urchomhaireach don dá thaobh.

## Tagairtí

Catagóir: Lioganna
Catagóir: Lioganna teitridhéadacha
Ráta malairte

[mion|277x277px|'''Ráta malairte''', EUR USD 1999-2017. Mar shampla, fágadh drochbhail ar an dollar ar na [Margadh airgeadraí|margaí airgeadra 2002-2008.]]
Praghas airgeadra amháin i dtéarmaí airgeadra eile is ea **ráta malairte**.

## Tagairtí

Catagóir:Margadh airgeadraí
Catagóir:Airgeadra
Anselme Payen

Ceimiceoir Francach ab ea **Anselme Payen** (6 Eanáir 1795 &#x2013; 12 Bealtaine 1871) a raibh aithne air as an einsím diastáis, agus an charbaihiodráit ceallalós a fhionnadh. 

## Beathaisnéis
Rugadh Payen i bPáras. Thosaigh sé ag staidéar na heolaíochta lena athair nuair a bhí sé 13 bliana d’aois, agus ina dhiaidh sin rinne sé staidéar ar Cheimic ag an École Polytechnique faoi na ceimiceoirí Louis Nicolas Vauquelin agus Michel Eugène Chevreul. 

Ag 23 bliana d’aois, tháinig Payen chun bheith ina bhainisteoir ar mhonarcha  scagtha  bóráis, áit ar fhorbair sé próiseas chun bóráis a shintéisiú ó shóid agus aigéad bórach. Roimhe seo, bhí an bórás uile iompórtáilte ó na hIndiacha Thoir ag na Dúitsigh go heisiach. Lig modh nua Phayen chun  an bhóráis a shintéisiú dó an mianra a dhíol ar aon trian den phraghas reatha, agus monaplacht na nDúitseach a bhriseadh. 

D’fhorbair Payen próisis freisin chun siúcra a bheachtú, mar aon le bealach chun stáirse agus alcóil ó phrátaí a bheachtú, agus modh chun nítrigin a thomhais. Cheap Payen eiseadathmhéadar, a dhéileáil le hanailís, eiseadathú, tuaradh, agus criostalú siúcra. 

D'aimsigh Payen an chéad einsím, diastáis, sa bhliain 1833.  Tá sé ar eolas freisin as an charbaihiodráit  ceallalós a aonrú agus a ainmniú. 

Sa bhliain 1835, rinneadh Payen ina ollamh ag an École Centrale Paris. Toghadh é ina ollamh ina dhiaidh sin ag an Conservatoire National des Arts et Métiers. D’éag sé i bPáras an 13 Bealtaine 1871.

## Oidhreacht
Tá dámhachtain bhliantúil in onóir Payen, an Anselme Payen Award, bunaithe ag an Rannán Ceallalóis agus Ábhair Inathnuaite  

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Francacha
Catagóir:Daoine as Páras
Catagóir:Básanna i 1871
Catagóir:Daoine a rugadh i 1795
Dara Dáil

[mion|an Dara Dáil, i d [Teach an Ardmhéara|Teach an Ard-Mhéara i mBaile Átha Cliath ar an 26 Lúnasa (?)]]
Ar an 16 Lúnasa 1921, tháinig **an Dara Dáil** le chéile (Béarlaː Second Dáil). Thug an Dáil Cogadh na Saoirse chun deiridh, nuair a ritheadh an Conradh Angla-Éireannach in Eanáir 1922 le 64 vóta go 57, in ainneoin na conspóide a bhain leis. 

## Cúlra
Chuir rialtas na Breataine an tAcht um Rialtas na hÉireann i bhfeidhm ar 23 Nollaig 1920.  Leis an Acht rinneadh Éire a chríochdheighilt feadh na línte céanna a bhí leagtha amach ag Lloyd George i 1916 agus rinneadh foráil do dhá rialtas Rialtais Dúchais in Éirinn. [clé|mion|300x300px|[Éamon de Valera, Uachtarán Dháil Éireann, 1921-1922]]
Dhiúltaigh an Dáil don Acht um Rialú na hÉireann, ach shocraigh sí socruithe an toghcháin a úsáid chun teachtaí a thoghadh don dara Dáil. Gan aon fhreasúra i 124 thoghcheantar de na 128 dtoghcheantar nua, bhuaigh Sinn Féin gach suíochán iontu. 

## Gnó
I measc na chéad mhíreanna gnó, bhí plé le déanamh ar an sos cogaidh. Bhí toscaireacht le ceapadh le dul anonn go Londain agus caibidlíocht a dhéanamh ar son conradh ceangailteach. 

**Conradh Angla-Éireannach**

Shínigh na toscairí an Conradh Angla-Éireannach ar an 6 Nollaig 1921, ach bhí sé faoi réir a dhaingnithe ag an Dáil. I sraith suíonna den Dáil a thosaigh an 14 Nollaig – sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath ar Ardán Phort an Iarla an t-am seo – rinne na Comhaltaí díospóireacht ar an gconradh. Dhaingnigh an Dáil an conradh le 64 vóta in aghaidh 57 vóta ar an 7 Eanáir 1922 agus d’fhógair Uachtarán Dháil Éireann, Éamon de Valera, go raibh sé i gceist aige éirí as.
[mion|Arthur Griffith,  [Uachtarán Dháil Éireann, 1922]]

## Eagraíocht
Ba é Teach an Ard-Mhéara i mBaile Átha Cliath an t-ionad ar dtús. 

Mar gheall ar an sos cogaidh ar 12 Iúil, bhí deis ag an dara Dáil nua-thofa suí níos minice agus go hoscailte agus bhí deis ann na himeachtaí a fhoilsiú ar bhealach níos iomláine. 

## Baill shuntasacha

* Éamon de Valera, Uachtarán Dháil Éireann, 1921-1922
* Art Ó Gríofa, Uachtarán Dháil Éireann, 1922
* Mícheál Ó Coileáin
* Liam Tomás Mac Cosgair
* An Cunta Pluincéad
* Eoin Mac Néill
* Cathal Brugha
* Caoimhín Ó hUiginn

## Féach freisin
* Críochdheighilt na hÉireann
* An tAcht um Rialtas na hÉireann (1920)
* Olltoghchán na hÉireann, 1921
* Conradh Angla-Éireannach

## Tagairtí

Catagóir:Cogadh na Saoirse in Éirinn
Catagóir:Dáil Éireann
Catagóir:Cogadh Cathartha na hÉireann
Stair na Bithcheimice

Is féidir a rá gur thosaigh **stair na bithcheimice** leis na Gréagaigh anallód, a raibh suim acu i gcomhdhéanamh agus i bpróisis an tsaoil, cé gur cuireadh tús le bithcheimic mar dhisciplín go luath ag tús an 19ú haois. Mhaígh roinnt daoine go mb’fhéidir gurb é tús na bithcheimice ná nuair a thángthas ar an chéad einsím, diastáis (ar a dtugtar aimileáis inniu), sa bhliain 1833 ag  Anselme Payen, bíodh is gur mheas cuid eile gurb í breith na bithcheimice ná an chéad léiriú ag Eduard Buchner den phróiseas bithcheimiceach casta ar choipeadh alcólach, in  úisc gan chill.. B’fhéidir go ndéarfadh cuid acu obair thionchar Justus von Liebig ó 1842, *Chimie organique appliquée à la physiologie animale et à la pathologie*, (Gaeilge: *Ceimic orgánach ina fheidhmeanna maidir le fiseolaíocht agus paiteolaíocht.*) a chuir teoiric cheimiceach mheitibileachta i láthair, nó níos luaithe fós, i staidéir an 18ú haois ar choipeadh agus riospráid le Antoine Lavoisier.
## Tagairtí

Catagóir:Bithcheimic
Sans (carachtar)

Is carachtar ficseanúil é **Sans** a chruthaigh Toby Fox don fhíschluiche rólimeartha *Undertale* a tháinig amach sa bhliain 2015. Is carachtar cairdiúil ríomhrialaithe é ar dtús, ach, má roghnaítear an “cosán cinedhíothaithe”  inar gá don imreoir na harrachtaí go léir sa chluiche a dhíothú, is é Sans an “bas mór” ag deireadh an chluiche.  Tagann a ainm ón gcló Comic Sans, a úsáidtear den chuid is mó dá chomhrá sa chluiche. Mhol léirmheastóirí an carachtar as a chuid comhráite agus as an troid ina aghaidh; meastar gurb í an troid is dúshlánaí sa chluiche. Thaitin Sans leis an bpobal chomh mór sin gur spreag sé roinnt modhnuithe a chruthaigh úsáideoirí, agus tionscadail éagsúla eile.

## Tagairtí

Catagóir:Físchluichí
Adonis Stevenson

Dornálaí Háítíoch, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Stevenson Adonis**, a rugadh ar 22 Meán Fómhair 1977 i bPort-au-Prince, Háítí. 

Catagóir:Dornálaithe Háítíocha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Oleksandr Gvozdyk

Dornálaí Úcránach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Oleksandr Serhiyovych Gvozdyk**, a rugadh ar 15 Aibreán 1987 i Kharkiv, an Úcráin.

Catagóir:Dornálaithe Úcránacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Catagóir:Daoine beo
An Murlach Gorm (spá geoiteirmeach)

thumb|Radharc ar an gcuid tírdhreachaithe den láithreán.
mion| Linnte an  Mhurlaigh Ghoirm os comhair an ghléasra gheoiteirmigh.
Spá geoiteirmeach é **An Murlach Gorm** (Íoslainnis: *Bláa lónið*) in iardheisceart na hÍoslainne. Tá an spá suite i bpáirc laibhe in aice le Grindavík agus os comhair an tsléibhe  Þorbjörn ar Leithinis Reykjanes, in áit atá fabhrach d'fhuinneamh gheoiteirmeach, agus soláthraítear é le huisce a úsáidtear i gcumhachtstáisiún geoiteirmeach Svartsengi in aice láimhe. Tá an Murlach Gorm timpeall 20 km ó Aerfort Idirnáisiúnta Keflavík, agus tá sé ar cheann de na nithe is mó a bhfuil cuairt á tabhairt air san Íoslainn.
## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Faisnéis ón eagraíocht turasóireachta i Reykjavik
* Blue Lagoon panoramic virtual tour 
* Blue Lagoon Discover Iceland Tours

Catagóir: Foinsí teo na hÍoslainne
Catagóir: Nithe is díol spéise do thurasóirí san Íoslainn
Catagóir: Reykjanes
Aidan Quinn

Is aisteoir Gael-Mheiriceánach é **Aidan Quinn** a rugadh ar an 8 Márta, 1959 i Rockford, Illinois. 

Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Acht um Dhliteanas Sibhialta, 1961

mion|clé
Achtaíodh an t**Acht um Dhliteanas Sibhialta**, **1961**, in Éirinn ar an 17 Lúnasa 1961. Tá an reachtaíocht an-tábhachtach fós maidir le nós imeachta sibhialta.

D'ullmhaigh an Coimisiún um Athchóiriú an Dlí Acht Athbhreithnithe, sa bhliain 2017.
## Achoimriú an Achta
"*Acht d'athchóiriú an dlí a bhaineann le dliteanas sibhialta, do dhéanamh socrú go sonrach faoi mhaireachtáil cúiseanna caingne tar éis bháis, faoi imeachtaí i gcoinne éagóiritheoirí comhthráthacha agus ranníoc eatarthu, agus faoi dhliteanas i gcásanna faillí rannpháirteach, do dhéanamh socrú le haghaidh damáistí chun tairbhe do chleithiúnaithe aon duine dá ndéanfar díobháil mharfach trí ghníomh éagórach, faillí nó mainneachtain ag duine eile, agus do dhéanamh socrú i dtaobh ábhar eile a bhaineann leis na nithe sin roimhe seo.*"
## Féach freisin

* Dliteanas dlíthiú

## Tagairtí

Catagóir:Dlí na hÉireann
Catagóir:Dliteanas dlíthiú
Cali

Is é **Santiago de Cali** nó **Cali**, príomhchathair na Ranna Valle del Cauca, agus í mar an chathair is mó ó thaobh daonra de in iardheisceart na Colóime; tá thart ar 2,227,600 daoine ina gcónaí ann. Mar sin, is í an tríú chathair is mó sa tír de réir daonra agus le thart ar 600 km² is í an dara chathair is mó de réir achar. 

Is í an t-aon chathair mhór ar chósta an Aigéin Chiúin. Mar sin is í an príomhlárionad uirbeach agus eacnamaíocht i ndeisceart na tíre.
[clé|mion|Bhunaigh an [Taiscéalaíocht|taiscéalaí Sebastián de Belalcázar an chathair]]

## Stair
Bhunaigh an taiscéalaí Sebastián de Belalcázar an chathair sa bhliain 25 Iúil, 1536.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha sa Cholóim
Artur Beterbiev

Dornálaí Seisniach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Artur Asilbekovich Beterbiev** (Seisnis: Бетербиев Асильбекан Артур), a rugadh ar 21 Eanáir 1985 i Khasavyurt, an Dagastáin. 

Catagóir:Dornálaithe Seisniacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Vicente Rondón

Dornálaí Veiniséalach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea **Vicente Paúl Rondón**, a rugadh ar 29 Iúil, 1938 i San José de Barlovento, Veiniséala agus a fuair bás ar an 28 Nollaig, 1992.

Catagóir:Dornálaithe Veiniséalacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1938
Catagóir:Básanna i 1992
Tommy Cooper

Fuirseoir Breatnach ab ea **Thomas Frederick Cooper** a rugadh  i gCaerffili, Sir Forgannwg ar an 19 Márta 1921 agus a fuair bás ar an 15 Aibreán 1984. 

Fuair Cooper bás beo ar an teilifís. Ar 15 Aibreán 1984, bhí sé ar London Weekend Television (ITV) agus cuireadh na sceitsí i láthair lucht féachana beo. Bhuail taom croí an créatúr bocht. Thit sé ina chnap ar an stáitse agus bhí an lucht féachana sna trithí gáire, aineolach ar fad faoin méid a bhí ag titim amach os a gcomhair amach. 

## Tagairtí

Catagóir:Fuirseoirí Breatnacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1921
Catagóir:Básanna i 1984
Catagóir:Sceitsí grinn
Catagóir:Fuirseoirí
Seán Ó hEinirí

Ba sheanchaí mór le rá é **Seán Ó hEinirí** (nó Seán Ó hInnéirghe, 26 Márta 1915 - 26 Iúil 1998). *John Henry* a thugtaí air i mBéarla. Ba sheanchaí é, agus Cill Ghallagáin (in Iorras in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo) a áit dhúchais. 

## Saol
[clé|mion|[Cill Ghallagáin i gContae Mhaigh Eo]]
Rugadh Ó hEinirí i gCill Ghallagáin i gContae Mhaigh Eo, agus b'iad Mícheál Ó hEinirí agus Máire (Connolly) a thuistí nó Bríd Mhór Ní Choineóil (Conole) (de réir ainm.ie). Scéalaí iomráiteach ba ea a mháthair agus feirmeoir ba ea a athair.

Bhí sé mar aidhm aige agus é ina bhuachaill óg an méid seanscéalta agus finscéalta agus a d'fhéadfadh sé a bhailiú. Iascaire a bhí ann a bhain úsáid as curach. Bhí sé ina rámhaí oilte.

Níos déanaí, aithníodh mar sheanchaí cumasach é, ach ní ghlacadh sé páirt san Oireachtas ná in aon chomórtas scéalaíochta. Bhailigh Proinnsias de Búrca ábhar uaidh do Choimisiún Béaloideasa Éireann (1935 - 1971). Ina dhiaidh sin, thaifead an Dochtúir Séamas Ó Catháin ó Roinn Béaloideas Éireann (COBÁC) ábhar uaidh ón mbliain 1975 ar feadh níos mó ná deich samhradh. 

Foilsíodh cuid mhór den saothar seo i "Scéalta Chois Cladaigh" i 1983 ag Comhairle Bhéaloideas Éireann. Chuir Ó hEinirí líon mór focail chomh maith le nathanna cainte ar fáil don fhoclóir Tomás de Bhaldraithe, a bhí á n-ionchorprú san Fhoclóir Béarla-Gaeilge a foilsíodh i 1959. Ina theannta sin, thug sé os cionn 800 logainm do Phatrick O'Flanagan ón gCoimisiún Béaloideas don leabhar *The Living Landscapes, Kilgalligan, Erris* i 1974. 

Rinneadh taifead físe ar Ó hEinirí don chlár faisnéise de chuid BBC *In Search of the Trojan War* ar shraith 6 chlár í a craoladh sa bhliain 1985. De réir na faisnéise, bhí sé neamhliteartha. Bhí sé le clos ar thuairisc *Morning Ireland* a craoladh ar an 25 Iúil an bhliain sin fosta. 

I 1986, bhí Ó hEinirí le feiceáil in eipeasóid den tsraith *The Story of English* a bhuaigh *Emmy*, a craoladh ar an BBC. D'fhan sé i gCill Ghallagáin, áit ar tugadh seanfhonduaire air. 

D'éag sé ar an 26 Iúil 1998. D'éag a bhean, Máire, i 2001. Tá sé curtha i Reilig Chill Ghallagáin.
mion|Cill Chomáin, Erris

## Cúlra
Rinne Whitney Stokes meastachán go raibh thart ar 800,000 cainteoir Gaeilge aonteangach sa bhliain 1800. Tháinig laghdú ar an uimhir seo go thart ar 320,000 ag deireadh an Ghórta Mhóir, agus go raibh níos lú ná 17,000 sa bhliain 1911. Mhair cainteoirí aonteangacha sna 1950idí, ach tháinig laghdú ar líon na gcainteoirí aonteangacha sna blianta idir 1980 agus 1990. Ní raibh an Béarla ar a thoil aige agus ba chainteoir aonteangach Gaeilge é Séan.

## Naisc Sheachtracha

* Monolingual Irish Speaker Youtube

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1915
Catagóir:Básanna i 1988
Catagóir:Seanchaithe Gaeilge
Catagóir:Daoine as Gaeltachtaí Mhaigh Eo
Francesco Cossiga

Bhí **Francesco Cossiga** (26 Iúil 1928 - 17 Lúnasa 2010) ina ochtú Uachtarán ar an Iodáil (1985-1992), ar an eite dheas.

## Saol
Céimí de chuid Ollscoil Sassari sa tSairdín, bhí sé ina ollamh le dlí bunreachtúil san ollscoil sin freisin.

Bhí sé ina Dhaonlathaí Críostaí gníomhach ó bhí sé sna déaga. Toghadh chun Theach na dTeachtaí é sa bhliain 1958. Bhí sé ina bhall de ar feadh na ceathrún céid ina dhiaidh sin. 

Bhí sé ina Aire an Riaracháin Phoiblí agus na Réigiún (1974-76) agus ina Aire Gnóthaí Baile (1976-78.) D'éirigh sé as an dara post mar gheall ar an gconspóid maidir le dóthanacht na mbearta ar thug sé faoi ionas go seachnófaí go marófaí a chomhghleacaí Aldo Moro ag a chuid fuadaitheoirí.
clé|mion
Bhí Cossiga ina Phríomh-Aire ó Lúnasa 1979 go Deireadh Fómhair 1980.

Tugadh tacaíocht mhór dó, mar iarrthóir don uachtaránacht, cúig bliana dár gcionn, agus é an chéad duine a toghadh ar an gcéad bhallóid riamh.

Sa dá bhliain dheireanacha a bhí sé ina Uachtarán, d'éirigh sé ní ba cháintí maidir le córas na bpáirtithe polaitíochta san Iodáil (ní i bhfad ina dhiaidh sin a thit an tóin as) agus maidir le gnéithe eile de shaol poiblí na tíre, ar nós polaitiú iomarcach na mbreithiúna. 

Mar Sheanadóir saoil, bhí páirt thábhachtach i bpolaitíocht na hIodáile aige go dtí go bhfuair sé bás beagnach, cé gur mhinic nach raibh sé ach ag iarraidh corraí a chur ar dhaoine d'aon ghnó.

Ar bhealaí, mar sin, bhí roinnt cosúlachtaí idir a ghairm polaitíochta agus gairm phoiblí An Ollaimh Sheáin Uí Cheallaigh, a bhí ina chomhaoiseach leis. 

D'éag Francesco Cossiga ar 17 Lúnasa 2010.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Básanna in 2010
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht comhcheilge
Catagóir:Príomh-Airí na hIodáile
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Uachtaráin na hIodáile
Anailís íogaireachta

mion|samhail ionsamhlúcháin
Teicníc chun neamhchinnteacht a mheas is ea **anailís íogaireachta**; is amhlaidh a ionchuirtear féidearthachtaí éagsúla chun torthaí féideartha a chinntiú.

## Féach freisin

* Anailís ar chnámha scéil

## Tagairtí

Catagóir:Anailísiú sonraí
Catagóir:Gnó
Catagóir:Teicneolaíocht
Catagóir:Innealtóireacht
Slabhra iompair leictreon miteacoindreach

[mion|300x300px| Is é atá sa slabhra iompair leictreon  miteacoindreach ná suíomh an fhosfairilithe  ocsaídiúcháin sna heocaróit. Déantar ocsaídiú ar an dénúicléitíd adainín nicitíonaimíde (DAN) agus ar an [Aigéad sucsanach|sucsainéit a ghintear i dtimthriall an aigéid chitrigh, ag soláthar fuinnimh chun cumhachta a sholáthair don einsím TFA siontáis  . ]]

Catagóir:Riospráid cheallach
Robin Llwyd ab Owain

Is údar agus file é **Robin Llwyd ab Owain** (rugadh Meitheamh 1958; ainm cleite:*Robin Llwyd*). Ghnóthaigh sé an 'chathaoir' ag  Eisteddfod Náisiúnta na Breataine Bige sa bhliain 1991, in yr Wyddgrug, as an óid a chum sé ""Merch Ein Amserau"  (*Cailín ár linne*).   Scríobhadh an óid Merch ein Amserau ar bhealach nua-aimseartha agus dar le duine den na léirmheastóirí Eirian Davies bhí an óid "torri tir newydd"  (*ceannródaíoch*). 

Tá liricí amhrán scríofa aige freisin e.g. *Pedair Oed* (Rhys Meirion) agus *Brenin y Sêr* (Bryn Terfel). 
Scríobh sé liricí scripte agus amhrán na gceoldrámaí Ceidwad y Gannwyll (1985), Rhys a Meinir (1987), Iarlles y Ffynnon (1992-3) agus Pwy bia'r Gân?(2003).  

Níl imleabhar (páipéar) dá shaothar foilsithe aige, ach foilsíodh  *Rebel ar y We* ar an nGréasán Domhanda i mí na Nollag 1996; ba é seo an chéad imleabhar sa Bhreatnais a cuireadh ar an nGréasán Domhanda. Athraíodh teideal an imleabhair dhigitigh seo ar an 22 Bealtaine 2006 go 'Rhedeg ar Wydr'.
    
thumb|200px|right|Robin Llwyd ab Owain ag searmanas na cathaoireach ag an Eisteddfod i mBro Delyn, 1991

## An Fhondúireacht 'Wikimedia'

Ar an 1 Iúil 2013, cheap Wikimedia UK agus Wiki Cymru Robin mar chéad Bhainisteoir na Breataine Bige. Is é an ról atá aige ná ábhar  Vicipéid na Breataine Bige (Wicipedia Cymraeg. https://cy.wikipedia.org/wiki/Hafan) agus ábhair de chuid na Breataine Bige a leathnú amach ar Wikipedia an Bhéarla. Mar chuid den scéim seo, tugann Senedd Cymru (Gaeilge: Parlaimint na Breataine Bige) tacaíocht airgeadais le haghaidh eagarthóirí nua a oiliúint. Ag labhairt dó faoi cheapachán Robi, dúirt Jon Davies, Príomhfheidhmeannach Wikimedia UK: "Is cuid riachtanach dár straitéis for-rochtana é ceapachán Robin mar Bhainisteoir na Breataine Bige. Is é Wikipedia na Breataine Bige an suíomh Gréasáin Breatnaise is mó éilimh ar domhan agus táimid bródúil as tacú leis an Bhreatnais.

## Leabharliosta

* *Ceidwad y Gannwyll* Casgliad o 10 o ganeuon i blant rhwng 8 a 14 oed; 
* *Gwin Beaujolais* gyda Robat Arwyn Eanáir 1991 (Y Lolfa)
* *Ceidwad y Gannwyll a Chaneuon Eraill* (Robat Arwyn, Eanáir 1995 (Y Lolfa)
* *Iarlles y Ffynnon* gyda Robat Arwyn Iúil 1997 (Y Lolfa)
* *Posteri Poeth* (Steve Eaves, Robat Gruffudd, Robin Llwyd ab Owain, Dewi Pws) Lúnasa 2001 (Y Lolfa)
* *Pedair Oed/Mae'r Gân yn ein Huno* (Robat Arwyn a Robin Llwyd ab Owain) Nollaig 2006 (Cwmni Recordiau Sain)    

### Rhannau o fewn cyfrolau
**Er Hwylio'r Haul* Comisiynwyd gan Eisteddfod Genedlaethol Eryri a'r Cylch 2005
**Wyth Cân, Pedair Sioe*; Gwasg y Lolfa. Cerddoriaeth Robat Arwyn; geiriau gan Hywel Gwynfryn a Robin Llwyd.
**Pedair Oed/Mae'r Gân yn ein Huno* Dwy gân gan Robat Arwyn a Robin Llwyd; Trefniant SATB i 'Pedair Oed'. Trefniant deulais i 'Mae'r gân yn ein huno'.

## Tagairtí

Catagóir: Filí na Breataine Bige
Catagóir: Filí Leanaí
Catagóir: Foilsitheoirí Breatnaise
Catagóir: Scríbhneoirí Breatnaise
Catagóir: Scríbhneoirí Breatnaise an 20ú haois
Catagóir: Scríbhneoirí Breatnaise an 21ú haois
Catagóir: Scríbhneoirí leanaí na Breataine Bige
Catagóir: Daoine as Gwynedd
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Iarracht ar coup d'état san APSS i 1991

mion|clé|D'fhógair Boris Yeltsin ar an 22 Lúnasa 1991 go raibh an coup thart

Rinneadh iarracht ar coup d'état san Aontas Sóivéadach (APSS) ar 19 Lúnasa 1991.  Bhí na réabhlóidí ag iarraidh sóisialachas lomtheagascach a chur i bhfeidhm.

mion|clé|Tancanna T-80 le linn an coup

## Cúlra
Sa bhliain 1985, ghlac Míchail Gorbaitseov ceannaireacht an pháirtí. B'iad na focail 'peireastráice" (*[[perestroika]]*, "atógáil, athstruchtúrú") agus "gleasnast" (*glasnost*', "neamhbhailbhe") a tharraing Gorbachev chuige ag iarraidh a chuid leasuithe a shainmhíniú. 

Ní raibh Gorbachev féin ag súil leis an seachthoradh, áfach, gur thosaigh na poblachtaí Sóivéadacha éagsúla ag éileamh forlámhais ar a gcuid tailte, nó fiú neamhspleáchas, de réir mar a cheadaigh Alt a 72 i mBunreacht an Aontais Shóivéadaigh, cé nár ghlac aon duine an fhoráil sin dáiríre roimhe sin.
mion|clé|Bhí na daoine i mbun na mbaracáidí,
Is iomaí poblacht a chóirigh an chéad toghchán saor leis an bparlaimint náisiúnta a vótáil isteach sa bhliain 1990. Na parlaimintí a toghadh san am sin, thosaigh siad ag achtú dlíthe nach raibh ag teacht le reachtaíocht an Aontais Shóivéadaigh, agus thosaigh "Cogadh na nDlíthe" idir an tAontas agus na poblachtaí seo.

Sa bhliain 1989, tháinig Comhdháil nua Ionadaithe an Phobail le chéile i bPoblacht Shóisialach Fheidearálach Shóivéadach na Rúise. Toghadh Boris Yeltsin ina Chathaoirleach ar an gComhdháil seo. Ar 12 Meitheamh 1990, d'fhógair an Chomhdháil seo forlámhas na Rúise ar thailte na Rúise.

Mhair an éiginnteacht dhlíthiúil seo ar feadh na bliana 1991.
## Coup
Sa bhliain 1991, bhí an geilleagar go fóill i ngéarchéim agus ba chosúil go raibh an tsochaí ag titim as a chéile. Bhí an Rúis roinnte idir iad siúd a shíl go raibh barraíocht athruithe ann agus an mhuintir a shíl nach raibh go leor ann go fóill. [clé|mion|Bhain [Boris Yeltsin|Yeltsin dea-cháil amach]]

Ar 19 Lúnasa 1991, thug dochtairí nó antoiscigh pholaitiúla iarraidh Gorbaitseov a chur dá bhuille. Chuir trúpaí a bhí dílis do Ghorbaitseov an coup faoi chois agus ba ghairid gur insealbhaíodh ar ais in oifig é. 

Theip ar na ceannaircí. D'fhógair Boris Yeltsin ar an 22 Lúnasa 1991 go raibh an coup thart.  Bhain sé dea-cháil amach. 
[clé|mion|[Comhlathas na Stát Neamhspleách]]

## Iarmhairtí
Laistigh de cheithre mhí eisreachtaíodh an Páirtí Cumannach sa Rúis agus Thit an rialtas Sóivéadach as a chéile. Bhí a neamhspleáchas fógartha ag gach ceann de na 15 poblacht san APSS. Chruthaigh triúr de na stáit ba mhó, an Rúis, an Úcráin agus an Bhealarúis aontas nua darb ainm Comhlathas na Stát Neamhspleách.

## Tagairtí

Catagóir:Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha
Catagóir:Réabhlóidí
Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:1991
Rhys Ifans

Is aisteoir agus amhránaí Breatnach é Rhys Ifans (rugadh Rhys Owain Evans: 22 Iúil 1967 ). Rugadh é in Hwlffordd, Sir Benfro, bhog an teaghlach go Rhuthun i Sir Ddinbych,  áit a bhfuair sé a bhunoideachas i Ysgol (''Scoil'') Pentrecelyn agus a chuid meánscolaíochta i Ysgol Maes Garmon, yr Wyddgrug. Bhí a mháthair, Beti Wyn, ina múinteoir naíscoile i nDinbych go dtí go ndeachaigh sí ar scor ag deireadh na 90idí agus bhí a athair Eurwyn ina  bhunmhúinteoir i mBwcle.  Bhí a athair ina bhall de Chuideachta Drámaíochta John Owen i Rhuthun agus bhí Rhys mar phrintíseach ar a athair. Bhí an deis aige freisin ag aois óg gníomhú ag Theatr Clwyd, Yr Wyddgrug. Tá a dheartháir níos sine Llŷr Ifans ina aisteoir freisin.

Is Breatnaiseoir ó dhúchas é, bhí sé le feiceáil i réimse clár teilifíse Breatnaise, mar shampla Swig o ..., *Sdwnsh, Mwy Na Phapur Newydd* agus *Pobl y Chyff* de chuid S4C sular thug sé faoi ghairm bheatha i dtionscal na scannán idirnáisiúnta. 

I Meán Fómhair 2012 ceapadh é mar Uachtarán Oinigh (patrún) ar 'Cymdeithas Wici Cymru'  (*Cumann Vici na Breataine Bige*).
## Gairmréim
Sheinn sé san 'Theatr Frenhinol Genedlaethol, Llundain (*Amharclann Náisiúnta Ríoga, Londain*) agus in 'Theatr Frenhinol y Gyfnewidfa, Manceinion' (*Amharclann an Royal Exchange, Manchain*). Bhí sé mar phríomhamhránaí ar na 'Super Furry Animals' ag aon am amháin, sular tháinig siad chun suntais. I mí an Mheithimh 2008 bhunaigh sé banna nua darb ainm *The Peth*; is é príomhamhránaí an ghrúpa é. Tagraíonn ceann dá gcuid amhrán do sheanchara dá chuid, Sienna Miller, a chonacthas le Rhys i Rhuthun, Nollaig 2007.

Fuair ​​sé Céim Onóracha ó 'Prifysgol Bangor' (Ollscoil Bhangor) i mí Iúil 2007 as a chuid oibre scannánaíochta.

I measc a chuid drámaí stáitse tá: 'Accidental Death Of An Anarchist', a léiríodh in Amharclann Donmar, Londain, 2003, 'Hamlet' in Amharclann Clwyd, 'A Midsummer Night's Dream' ag Regent's Park Theatre agus 'Under Milk Wood' agus 'Volpone’san  Royal National Theatre (*Amharclann Náisiúnta Ríoga*, Londain.
## Scannánliosta

## Naisc sheachtracha

Catagóir: Daoine a rugadh i 1967
Catagóir: Aisteoirí Teilifíse na Breataine Bige
Catagóir: Aisteoirí scannáin na Breataine Bige
Catagóir: Aisteoirí amharclainne Breatnaise
Catagóir: Daoine as an Bhreatain Bheag
Olivia Colman

Is aisteoir Sasanach í  **Sarah Caroline Olivia Sinclair** a rugadh **Sarah Caroline Olivia Colman** ar an 30 Eanáir 1974 i Norwich, Norfolk. 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
Catagóir:Daoine beo
Víctor Galíndez

Dornálaí Airgintíneach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, ab ea **Víctor Emilio Galíndez**, a rugadh ar 2 Samhain 1948 i Vedia, Buenos Aires agus a fuair bás ar an 25 Deireadh Fómhair 1980.

Catagóir:Dornálaithe Airgintíneacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Básanna i 1980
Mike Rossman

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Mike Rossman**, a rugadh **Michael Albert DePiano** ar 1 Iúil, 1955 i dTurnersville, Nua-Gheirsí. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Daoine as New Jersey
Liosta churaidh snúcair an domhain

deas|250px|thumb|Joe Davis (1927–40 & 1946)
## Liosta churaidh snúcair an domhain

Catagóir:Snúcar
Forggus mac Muirchertaig

Ard-Rí na hÉireann de réir na coda is mó de ríliostaí ba ea **Forgas mac Muircheartaigh** (**Forggus mac Muirchertaig** (bás c. 566), aitheanta fosta mar Forgas mac Mhic Earca.  

Muircheartach mac Muireadaigh (ar a glaodh fosta Mac Erca) ba ea a athair. Domhnall Ilchealgach, *with whom he is said to have ruled jointly*, ba ea a dheartháir.  Tháinig Diarmaid mac Cearbhaill i gcomharbacht air.

Tuairiscítear a bhás sa *[[naomhsheanchas|Vita]] [[Colm Cille|Columbae]]* le hAdhamhnán.

Tuairiscítear sna hannála Éireann níos lú iontaofa gur chloígh Domhnall agus é féin Eoghan Béal garmhac Ailealla Mhoilt, agus c. 550, mac Eoghain, Ailill Inbanda, thart ar Chuan Mó (Contae Mhaigh Eo an lae inniu).  I gcomhghuaíocht le Ainmhire mac Seanna, throid siad fosta in éadan Diarmaid.

## Foinsí
* 
* 
* 
* 

## Tagairtí

[Catagóir:An Mheánaois in Éirinn]
[Catagóir:An Mheánaois Luath]
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh
Cathair Niall Ó Dochartaigh

Ollamh *emeritus* le Ceiltis in Ollscoil Ghlaschú ab ea **Cathair Ó Dochartaigh**, ar a a dtabharfaí a chomhghleacaithe Cathal air.
Rugadh i nDoire é ar an 4 Nollaig 1942 agus fuair sé bás ar an 14 Feabhra, 2015 i nGlaschú.

Ag 3 bliana d’aois bhog a theaghlach go Béal Feirste, áit ar fhreastail Cathair ar St Joseph's Elementary Public School (1947-53) agus ar St Malachy’s College (*[[Coláiste Naomh Maolmhaodhóg]]*), Béal Feirste (1953-60) sula ndeachaigh sé isteach in Ollscoil na Banríona i mBéal Feirste i 1960, agus bhain sé Baitsiléir Ealaíon (BA) amach san Léann Ceilteach i mí Iúil 1965. Ghlac sé saoire staidéir bliana i 1963-64 chun Gaeilge na hAlban agus an Bhreatnais a fhoghlaim, agus chaith sé ceithre mhí in Uibhist a Deas, Eilean Bharraigh agus Èirisgeigh, áiteanna ar bhailigh sé ábhar béaloidis agus canúna (ag obair i mbeár an óstáin in Èirisgeigh freisin), agus roinnt míonna in Aberystwyth.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Básanna in 2015
Bibi Baskin

Is iarchraoltóir raidió agus teilifíse le Raidió Teilifís Éireann (RTÉ) í Olive “Bibi” Baskin.mion|Príomhshráid Ard an Rátha, Co. Dhún na nGall|clé
## Saol
Is as Ard an Rátha, Contae Dhún na nGall í. D'oibrigh Baskin mar mhúinteoir Gaeilge ag tús a gairme.  

Bhí sí ina heagarthóir ar an nuachtán Gaeilge Anois ó 1984 go 1986, sular thosaigh sí ag obair le RTÉ. Chuir Baskin an clár ‘Evening Extra’ (1986-88) i láthair chomh maith le ‘Bibi’ agus ‘It’s Bibi’. D'fhág sí RTÉ sa bhliain 1994 ar feadh tréimhse chun obair i Nua-Eabhrac agus Sasana.  

Sa bhliain 1998 chuir sí an clár ‘The Saturday Show’ i láthair. Mar aon leis an obair aici le RTÉ, d'oibrigh sí mar iriseoir agus scríbhneoir le hirisí agus nuachtáin éagsúla.  
[clé|mion|Alleppey, [Kerala]]
D'fhág Baskin RTÉ arís agus shocraigh sí ar dhul go Sussex Thiar, Sasana, áit ar fhan ar feadh cúig bliana ag obair ar thograí éagsúla, is ag scríobh leabhair.

Bhí suim mhór aici san Ayurveda. Chuaigh sí ar thuras chuig Kerala sa bhliain 2001. D'fhan sí ann ar feadh 15 bliana,  mar bhainisteoir ar óstán sómasach in Alleppey, Kerala, an India. 

Ba mholtóir í ar chlár RTÉ, Fáilte Towers, sa bhliain 2008. 

## Tagairtí

catagóir:Gaeilgeoirí

Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Baniriseoirí
Catagóir:Óstánaithe
Speiceas is lú imní

Is éard is speiceas **is lú imní** (LI) ann, ná speiceas atá rangaithe ag an tAontas Idirnáisiúnta do Chaomhnú an Dúlra (AICD) a mheas nach fócas  caomhnaithe speiceas é. Ní cháilíonn sé go bhfuil siad i mbaol, cóir a bheith i mbaol, nó (roimh 2001) caomhantas-spleách. 

Ní féidir an catagóir **is lú imní** (Béarla: *Least Concern*) a shannadh do speiceas mura ndearnadh meastóireacht ar a stádas daonra. Is é sin, tá faisnéis leordhóthanach ag teastáil chun measúnú díreach, nó indíreach, a dhéanamh ar riosca a dhíothaithe, bunaithe ar a dháileadh nó ar a stádas daonra. 

Ó 2001 tá an giorrúchán "LC" (ón Bhéarla 'Least-concern) sa chatagóir, 'Categories & Criteria' (version 3.1) de chuid an AICD. Mar sin féin, úsáideann thart ar 20% den tacsóin "is lú imní" (3261 de 15636) i mbunachar sonraí AICD an cód "LR / lc", a thugann le fios nach ndearnadh athmheastóireacht orthu ó 2000. Roimh 2001 bhí  “LI” ( "is lú imhí" nó of "least-concern" sa Bhéarla) mar fhochatagóir den chatagóir “Riosca Íochtarach” ("Lower Risk" sa Bhéarla) agus sannadh an cód “LR / lc” nó "lc" dó. 

Cé nach measann an AICD "imní is lú" mar chatagóir sa *liosta dearg*, sannann Liosta Dearg an AICD 2006 an catagóir do 15636 tacsón fós. Is é líon na speiceas ainmhithe atá liostaithe sa chatagóir seo ná 14033 (lena n-áirítear roinnt speiceas neamhléirithe mar fhrog ón ngéineas *Philautus*  ). Tá 101 fospeiceas ainmhithe liostaithe agus 1500 tacsón plandaí (1410 speiceas, 55 fospeiceas, agus 35 cineál). Níl an t-aicmiú ag aon fhungas ná protista, cé nach ndearna an AICD ach ceithre speiceas sna ríochtaí sin a mheas. Cáilíonn daoine don chatagóir seo, agus in 2008 rinne an AICD measúnú foirmiúil orthu . 

## Nótaí agus tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Liosta de na speicis is lú imní mar atá aitheanta ag Liosta Dearg IUCN de Speicis faoi Bhagairt


Catagóir: Bithra de réir stádais chaomhnaithe
Catagóir: Liosta Dearg an AICD
Eddie Mustafa Muhammad

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Eddie Mustafa Muhammad**, a rugadh **Edward Dean Gregory** ar an 30 Aibreán, 1952 i mBrooklyn, Nua-Eabhrac. 

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Ryūnosuke Akutagawa

Scríbhneoir Seapánach ab ea **Ryūnosuke Akutagawa** (1 Márta 1892 – 24 Iúil 1927). **Chōkōdō Shujin** (澄江堂主人) an t-ainm ealaíne a bhí air, agus scríobh sé haiku faoin ainm Gaki. Aithnítear é mar "athair an ghearrscéil Sheapánaigh". Tá an Duais Akutagawa, an duais liteartha is tábhachtaí sa tSeapáin, ainmnithe ina dhiaidh.
 

Catagóir:Scríbhneoirí Seapánacha
Catagóir:Daoine as Tóiceo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1892
Catagóir:Básanna i 1927
Leslie Stewart

Dornálaí as Oileán na Tríonóide agus Tobága, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Leslie Stewart**, a rugadh ar an 21 Márta 1961 i Laventille, Oileán na Tríonóide agus Tobága. 

Catagóir:Dornálaithe ó Oileán na Tríonóide agus Tobága
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Ben Cross

Aisteoir Sasanach de phór na hÉireann ab ea **Harry Bernard "Ben" Cross** a rugadh ar an 16 Nollaig 1947 i bPaddington, Londain. Fuair sé bás ar an 18 Lúnasa 2020.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Catagóir:Diaspóra Éireannach