open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
RS (rapálaí)

Ba é **RS** an t-ainm stáitse a bhí ar **Jay-Ronne Grootfaam**, rapálaí “druilcheoil” ón Ísiltír. Ba dhuine tábhachtach é i domhan an druilcheoil in Amstardam. Is cineál rapcheoil é druilcheol, agus deirtear go gcuireann an seánra seo an foréigean chun cinn.

## Ceol
Scríobh Grootfaam faoi fhoréigean, faoi choireacht agus faoina shaol féin in Amstardam.

## Bás
Ar 3 Meán Fómhair 2019, maraíodh Grootfaam le scian. Mharaigh ball de ghrúpa naimhdeach é.

Ba é seo an chéad uair i stair na hÍsiltíre a fuair duine bás mar thoradh ar achrann idir rapálaithe druilcheoil.

## Foinsí
Ráig foréigin i dTuaisceart Éireann, Bealtaine 1974

Ar 7 Bealtaine 1974 thosaigh Óglaigh Uladh nó an "Drong Ghleann Anna” ag marú daoine neamhchiontacha as éadan i dTuaisceart Éireann le linn na dTrioblóidí..

### Cúlra
Bhí feidhmeannas comhroinnte cumhachta (Comhaontú Sunningdale) i réim san am sin.  Bhí na dílseoirí glan ina haghaidh; rinne an daonlathú agus an próiseas síochána dochar do sheasamh na dílseoirí, agus a gcuid pribhléidí faoi bhagairt. Bhí an teannas ag cur thar maoil i dTuaisceart Éireann. Bhí an fuath seicteach taobh thiar den slad chomh maith.  

Phléasc ceanastarbhuama ag an teach tábhairne, Rose & Crown, ar 2 Bealtaine 1974 i mBéal Feirste. Maraíodh seisear (Caitlicigh go léir). Ciontaíodh beirt níos déanaí, déagóirí in aois 16 dóibh ag an am. Dúradh leo ionsaí a dhéanamh ar Chaitlicigh. 

Tharla Buamálacha Bhaile Átha Cliath agus Mhuineacháin seachtain níos déanaí, ar 17 Bealtaine 1974.

[mion|Bhí an [Drong Ghleann Anna bunaithe ar fheirm Glenanne, Co Ard Mhacha]]

### Imeachtaí
* Ar 7 Bealtaine 1974, scaoileadh James Devlin (45) agus a bhean, Gertrude Devlin (44), beirt sibhialtach Caitliceach, marbh ag Óglaigh Uladh agus iad ag tiomáint isteach i lána a dtí, sa Chongó, Éadán na dTorc (Edendork), Contae Thír Eoghain. Bhí an t-ionsaí nasctha le “drong Ghleann Anna”. Gortaíodh a n-iníon, Patricia. Ciontaíodh fear as an UDR, William Thomas Leonard (20).  Bhí mírialtachtaí ollmhóra sa phróiseas agus glacadh leis go raibh na húdaráis sáite ann.

* Ar an lá céanna, lámhachadh Patrick Jago (55) agus Frederick  Leonard (19), tógálaithe agus Caitlicigh ag obair ar Bhóthar Bhaile Dubh, Carn Monaidh, Contae Aontroma.
* An lá dár gcionn, scaoileadh Francis Rowe, (40) Caitliceach, ar bhóthar Kingsmoss, i nGleann Ghormlaithe.
* Ar 10 Bealtaine, mharaigh an IRA beirt as an RUC, John  Ross (40) agus Brian Bell (29), ar phatról coise i mBéal Feirste.

## Féach freisin

* Drong Ghleann Anna
* Buamáil Rose & Crown (1974)
* Buamálacha Bhaile Átha Cliath agus Mhuineacháin, 1974

## Naisc sheachtracha

* Cartlann Coimhlinte TÉ ar an Idirlíon 

## Tagairtí

Catagóir:1974
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Stair Chontae Thír Eoghain
Catagóir:Drong Ghleann Anna
Aurel Stein

Seandálaí Briotanach a rugadh san Ungáir ab ea **Sir Marc Aurel Stein**, KCIE, FRAS, FBA   (Ungáiris: *Stein Mark Aurél*; 26 Samhain 1862 – 26 Deireadh Fómhair 1943), a raibh aithne air go príomha as a chuid taiscéalaíochta agus fionnachtana seandálaíochta san Áise Láir. Bhí sé ina ollamh freisin ag ollscoileanna Indiacha.
## Naic sheachtracha
*First modern novel – oldest language’: Sanskrit translation of Don Quixote rescued from oblivion
## Tagairtí
Indiach .

Catagóir:Básanna i 1943
Catagóir:Daoine a rugadh i 1862
Uber

clé|mion| Tiománaí Uber i Bogotá, an Cholóim leis an aip Uber ar fhón cliste atá suite ar an deais
Soláthraí seirbhíse iompair is ea **Uber Technologies, Inc.** (**Uber**), a ligeann d’úsáideoirí carr agus tiománaí a chur in áirithe chun iad a iompar ar bhealach cosúil le tacsaí. Tá sé lonnaithe i San Francisco le hoibríochtaí i thart ar 72 tír agus 10,500 cathair in 2021. Áirítear ar a chuid seirbhísí taisteal-glaoiteach, seachadadh bia (Uber Eats and Postmates), seachadadh pacáiste, seirbhís cúiréireachta, iompar lasta, rothar leictreach agus scútar mótair ar cíos trí chomhpháirtíocht le Lime, agus iompar farantóireachta i gcomhpháirtíocht le hoibreoirí áitiúla. Níl aon fheithiclí ag Uber; ina ionad sin, faigheann sé coimisiún ó gach áirithint. Luaitear táillí don chustaiméir roimh ré ach athraíonn siad ag baint úsáide as samhail praghsála dinimiciúil atá bunaithe ar an soláthar agus éileamh áitiúil ag am na háirithinte.

## Naisc sheachtracha
*How global media covered the Uber law-breaking revelations

## Tagairtí

Catagóir:Brandaí Meiriceánacha
David Plouffe

Straitéisí polaitiúil Meiriceánach é **David Plouffe** (rugadh 27 Bealtaine 1967) is fearr aithne mar bhainisteoir feachtais uachtaránachta rathúil Barack Obama sa bhliain 2008. Bhí sé ina chomhairleoir feachtais don Pháirtí Daonlathach le fada, bhí sé ina chomhpháirtí ag an ngnólacht comhairliúcháin feachtais páirtí-ailínithe AKPD Message and Media, ón bhliain 2000.

Bhí Plouffe ina chomhairleoir sinsearach seachtrach do Obama ó chéad lá an Uachtaráin in oifig agus ceapadh ansin é mar Chomhairleoir Sinsearach don Uachtarán (laistigh den Teach Bán) sa bhliain 2011 tar éis do David Axelrod éirí as oifig, a chuaigh ar aghaidh le feachtas atoghcháin Obama a thosú.  I mí Mheán Fómhair 2014, rinneadh é ina Leas-Uachtarán Sinsearach ar Bheartas agus Straitéis do Uber.

## Luathshaol
Rugadh agus tógadh Plouffe i Wilmington, Delaware. Is de theaghlach Caitliceach Rómhánach den aicme oibre é (is Easpagóideach é anois), mac le Frances (née Vincent), máthair a d'fhan sa bhaile, agus James Everett “Jim” Plouffe, oibrí monarchan a d'oibrigh san earnáil mhargaíochta níos déanaí. 

## Conspóid
Tá cáineadh déanta ar Plouffe faoina ghníomhartha cainte íoctha thar lear agus é ar briseadh ó chomhairle a thabhairt d'Obama. Go luath sa bhliain 2009, labhair Plouffe i Baku, Asarbaiseáin, i gcomhair $50,000. Bhí naisc ag urraitheoir na hócáide le rialtas údarásach na hAsarbaiseáine. Tar éis gearáin ó ghrúpaí cearta daonna, bhronn Plouffe a tháillí cainte don Institiúid Náisiúnta Daonlathach.

## Naisc sheachtracha
*The Uber campaign: how ex-Obama aides helped sell firm to world
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Repo Man (scannán)

Scannán dúghrinn ficsin eolaíochta Meiriceánach is ea ***Repo Man*** a tháinig amach sa bhliain 1984. Scríobh agus stiúraigh Alex Cox é, a chéad scannán mar stiúrthóir. Ba le Harry Dean Stanton agus Emilio Estevez na príomhpháirteanna, le Tracey Walter, Olivia Barash, Sy Richardson, Vonetta McGee, Fox Harris, agus Dick Rude i measc na foirne tacaíochta. Baineann an plota le punc-racaire óg (Estevez) i Los Angeles atá earcaithe ag gníomhaireacht athshealbhaithe gluaisteán agus atá tarraingthe isteach i dtóraíocht Chevrolet Malibu mistéireach a d'fhéadfadh a bheith ceangailte le neacha eachtardhomhanda. Is aoir é ar an tomhaltachas, ar an Ré Adamhach, agus ar na Stáit Aontaithe faoi rialtas Reagan.

D'fhorbair Cox *Repo Man* i gcomhar le comhchéimithe dá chuid ó scoil scannánaíochta UCLA, Jonathan Wacks agus Peter McCarthy. Fuair Cox a chuid inspioráide óna thaithí féin ag obair leis an ngníomhaire athshealbhaithe Mark Lewis. Ceapadh *Repo Man* mar “scannán bóthair” ar dtús, ach d'athscríobh Cox an scéal le bheith ar siúl go príomha i gcathair Los Angeles féin chun é a chur i gcrích laistigh dá bhuiséad teoranta. Tháinig Michael Nesmith (iarbhall de The Monkees) ar bord an tionscadail mar léiritheoir feidhmiúcháin, agus bhain sé amach comhaontú le Universal Pictures. Rinneadh an phríomhghrianghrafadóireacht i rith samhraidh 1983. Spreag Cox tobchumadh ón bhfoireann agus bhí difríocht shuntasach idir deireadh an scannáin agus an méid a scríobhadh ar dtús sa script.  Aithnítear an fhuaimrian, a bhfuil príomhthéama le Iggy Pop air, mar léargas ar phunc crua na 1980idí. Bhí Cox ag iarraidh go gcuirfeadh an ceol béim ar shaol na bhfear athshealbhaithe.

In ainneoin trioblóidí nuair a eisíodh *Repo Man* i dtús báire mar gheall ar amhras Universal ar indíoltacht an scannáin, moladh go hard na spéire é, agus mheas léirmheastóirí go raibh sé ar cheann de na scannáin is fearr i 1984. D'fhás saghas cultais bunaithe ar an scannán ó shin i leith, go háirithe ar an leagan atheagarthóireachta den scannán a rinne Cox don teilifís mar gheall ar an dubáil osréalach a cuireadh in áit na mionnaí móra (“melon farmer!”, srl.). Foilsíodh scéal leantach bunaithe ar script le Cox nach raibh léirithe riamh, *Waldo's Hawaiian Holiday*, mar úrscéal grafach in 2008, agus eisíodh “comharba spioradálta”, *Repo Chick*, in 2009.

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 1984
Catagóir:Scannáin fhicsean-eolaíochta
Catagóir:Scannáin ghrinn
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Rhosneigr

Sráidbhaile i bpobal Llanfaelog, Ynys Môn is ea **Rhosneigr** .(). Tá sé suite ar chósta thiar an oileáin, ar mhórbhealach an A4080 .Ón gclog i lár an tsráidbhaile is féidir RAF Fali  agus Mynydd Twr a fheiceáil. Tá na príomhbhailte Caergybi agus Llangefni agus cathair Bangor go léir laistigh d’achar taistil éasca. Seo an áit is costasaí le cónaí in Ynys Môn ó thaobh praghsanna tithe de.

Tá trá bheag in aice leis an sráidbhaile féin, agus dhá thrá níos mó, Traeth Cymyran agus Thraeth Llydan, in aice láimhe. Tá stáisiún traenach ann, chomh maith le roinnt óstán agus bialann. Is í an turasóireacht an príomhthionscal, cé go n-oibríonn cuid de mhuintir na háite san aerfort Y Fali in aice láimhe, agus do roinnt comhlachtaí eile cuid  eile féinfhostaithe. Tá Llyn Maelog in aice láimhe agus ritheann an cosán Llwybr Arfordirol Ynys Mônthar an an sráidbhaile. Tá thart ar 65 acra san iomlán i Llyn Maelog .

Tá Bunscoil i Rosneigr. I measc na ngníomhaíochtaí fóillíochta tá: snámh, tonnmharcaíocht, clársheoltóireacht, sciáil uisce, galf, leadóg agus tumadóireacht scúba. Tá Club Gailf Ynys Môn sa sráidbhaile.

Tá trí phríomhthrá ann:

* **Traeth Cymyran ** Tá Traeth Cymyran suite ag an taobh thiar de stráice dhá mhíle gainimh a shíneann ón shráidbhaile Rhosneigr. Teorannaítear Cymyran ó Thraeth Crigyll in aice láimhe ag lomán carraigeach ar a dtugtar Ynys Feurig. Is trá í a bhfuil an-tóir uirthi i measc cuideachtaí spóirt uisce, go háirithe mairnéalaigh agus seoltóirí gaoithe
* **Pwll Cwch** - trá bheag chreagach ina bhfanann báid thar oíche.
* **Traeth Llydan** – taobh ó dheas de Rosneigr tá Traeth Llydan. Tá an trá ghainmheach le dumhcha agus sruthán a ritheann ó Lyn Maelog chun na trá a roinnt.

Tá an trá foirfe chun siúl, surfáil agus curachóireacht. Buaiteoir rialta Gradam an Chósta Ghlais é.

Tá go leor áiteanna le hithe ag Rhosneigir, mar shampla píotsa Aydin, caifí toinne, iasc agus sceallóga Scarlett agus go leor eile.

Bhí an-tóir ar an sráidbhaile le linn na ré Éadbhardaí, agus tá an-tóir air fós mar  shráidbhaile cois farraige i gceann de na háiteanna is áille ar Ynys Môn, i dtuaisceart na Breataine Bige.

## Caomhnú
Tá Cósta Rhosneigr ainmnithe mar Shuíomh Sainspéise Eolaíochta .

## Seoltaí

Catagóir:Llanfaelog
Catagóir:Sráidbhailte Ynys Môn
José Eduardo dos Santos

Ba pholaiteoir Angólach é **José Eduardo dos Santos** (28 Lúnasa 1942 – 8 Iúil 2022) a bhí ina uachtarán ar Angóla ó 1979 go 2017.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Daoine Angólacha
Gillette

Is comhlacht cosmaidí Meiriceánach é **Gilette**. Is le Procter & Gamble é.

Catagóir:Brandaí cosmaidí
Catagóir:Brandaí Meiriceánacha
Leabhar Ghinealaigh Uí Chléirigh

Scríobhadh ** Leabhar Ghinealaigh Uí Chléirigh ** ag Cú Choigcríche Ó Cléirigh, duine desna Ceithre Máistrí, a tógadh sna 1650í go Baile Chruaich, Contae Mhaigh Eo, "faoi chosaint Ruairí mhic Maghnasa Uí Dhomhnaill, a maraíodh ag An mBinn Bhorb, 1646."

Tar éis a bháis sa bhliain 1664, d'fhág sé le huacht a leabhair agus a lámhscríbhinní ag a mhic, Diarmaid agus Seán.  Sa bhliain 1817, bhogSeán Ó Cléirigh (de shliocht diarmada), go Baile Átha Cliath, ag tógaint leis a lámhscríbhinní de Leabhar Gabhála na hÉireann, Leabhar Ghinealaigh Uí Chléirigh, Beatha Aodha Rua Uí Dhomhnaill agus na dánta ginealaigh le Seán Mór Ó Dubhagáin (bás 1372) agus Giolla na Naomh Ó hUidhrín (bás 1420), scríofa uile ag Cú Choigcríche.

Tar éis tréimhsí gearra i seilbh Patrick Lynch (bás 1817) a agus Patrick Vincent FitzPatrick, díoltóir leabhar, Sráid Chéipil,  Cheannaigh an scríbhneoir Éadbhard Ó Raghallaigh (bás Lúnasa 1830) an Leabhar Ghinealaigh.  Cheannaigh Acadamh Ríoga na hÉireann é i Mí na Samhna 1829, áit a bhfuil siad anois faoin uimhir catalóige **LS 23 D 17**.  D'eagraigh agus d'fhoilsigh Seamus Pender é sa bhliain 1951.

## Féach freisin
* Leabhar na nGinealach
* Seanchas Fear Alban
* Leabhar Cloinne Maoil Ruanaidh
* An Leabhar Muimhneach
* Leabhar Mór Leacáin
* Foras Feasa ar Éirinn
* Annála na gCeithre Máistrí

## Foinsí
* *Analecta Hibernica*, ui. 18, eag. Seamus Pender, 1951.

## Tagairtí

Catagóir:Lámhscríbhinní Éireannacha
Catagóir:Ginealas Éireannach
Catagóir:17ú haois in Éirinn
Catagóir:Teaghlaigh na hÉireann
Soiscéalta Mhic Thornáin

Lámhscríbhinn dhathmhaisithe agus leabhar Soiscéalach is ea ** Soiscéil Mhic Thornáin ** (Béarla **Mac Durnan Gospels**) (Londain, Lambeth Palace MS 1370). Scríobhadh é i nÉirinn sa 9ú nó 10ú haois, sampla sách déanach d'Ealaín na nOileán.  Tháinig an saothar go Sasana go gairid i ndiaidh a scríofa.  Caomhnaítear anois éi mbailiúchán Leabharlann Pálás Lambeth Library i Londain.

Faightear ann ná ceithre Soiscéalta le Matha, Marcas, Lúcás agus Eoin gan an réamhábhar ba ghnách.  Tá ann portráidí lánleathanaigh de gach Soiscéalaí.  Tá ann ag tús an leabhair gar-leathanach cairpéid le siombailí na gceithre soiscéalaí thart timpeall croise, agus roinnt leathnaigh incipit maisithe go mion.

mion|200px|Marcas 1:1, Soiscéil Mhic Thornáin



Mac Durnan Gospels - Lambeth Palace Lib MS1370 f4v (Matthew).jpg|Portrait of Saint Matthew, f.4v.
Mac Durnan Gospels - Lambeth Palace Lib MS1370 f70v (Mark).jpg|Portrait of Saint Mark, f.70v.
Mac Durnan Gospels - Lambeth Palace Lib MS1370 f115v (Luke).jpg|Portrait of Saint Luke, f.115v.
Mac Durnan Gospels - Lambeth Palace Lib MS1370 f170v (John).jpg|Portrait of Saint John, f.170v.


## Foinsí
* Dodwell, C.R. *The Pictorial Arts of the West 800-1200*. New Haven: Yale UP, 1993. 
* 
* Ó Cróinín, Dáibhí. *Early Medieval Ireland, 400-1200*. Longman History of Ireland. London, 1995.
* Alexander, J.J.G. *Insular manuscripts 6th to the 9th century*. Survey of manuscripts illuminated in the British Isles 1. London, 1978. No. 70, plate 325.
* McNamara, Martin. "The Echternach and Mac Durnan Gospels: some common readings and their significance." *[[Peritia]]* 6-7 (1987–88): 217–22.
* Robinson, J. Armitage. *The Times of St. Dunstan*. Oxford, 1933. 55–9.

## Naisc sheachtracha

*Images from Lambeth Palace Library
**Illustration in Mac Durnan Gospels, f. 115v 

## Tagairtí

Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise
Catagóir:Tiomna Nua
Catagóir:Téacsanna reiligiúnacha
Loch Airigh na Saorach

mion|Droichead thar  Allt Àirigh na Suiridhe
Is loch in Albain é **Loch Airigh na Saorach** nó **Loch Airigh na Suiridhe** freisin. Tá sé suite ar an Eilean Sgitheanach idir Caol Àcainn agus an t-Àth Leathann. Tá sé laistiar den A851 a théann go hArmadal.

Clúdaíonn an loch seo achar 1.9 ha. Tá sé 0.7km ina imlíne agus timpeall 235 m ar fad ag an bpointe is dírí. Níl ach dhá oileán sa loch seo. Tá dromchla uisce an locha timpeall 48m os cionn leibhéal na farraige agus timpeall 2.6 km ón bhfarraige. Sileann an t-uisce amach as an loch seo trí Allt Àirigh na Suiridhe.

Níl duine ar bith ina chónaí in aice le Loch Airigh na Saorach.

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna na hAlban
Mynydd Hiraethog

Is ceantar sléibhe é **Mynydd Hiraethog** (Béarla:*Denbigh Moors* ), idir 400m agus 500m den chuid is mó, idir Afon Conwy agus Afon Clwyd, i Sir Ddinbych agus i Sir Conwy.

Is móinteán é, agus tá roinnt gleannta ag gearradh trasna air. Tá móinteach tiubh fraoch i gcodanna de Mynydd Hiraethog, rud atá fíor-annamh sa Bhreatain Bheag. Rinneadh an móinteach seo a bhainistiú le haghaidh fhoghlaeireacht cearc fraoigh sa chéad leath den 20ú haois, ach tá laghdú suntasach tagtha ar líon na gcearc fraoigh anseo anois. Cuimsíonn  an chuid thoir de Mhynydd Hiraethog plandálacha foraoiseachta atá mar chuid d’fhoraois Coedwig Clocaenog, áit a bhfuil ceann de na pobail dheireanacha d’ioraí rua sa Bhreatain Bheag chomh maith.

Is é Mwdwl-eithin (532 méadar) an bhuaic is airde. Is buaic eile é Meol Seisiog (467 méadar) as a dtosaíonn uisce ón Afon Elwyag ag sileadh.

Tá clú is cáil ar an gceantar mar gheall ar iarsmaí réamhstairiúla, go háirithe ón gCré-Umhaois. Dealraíonn sé go raibh daonra suntasach ina gcónaí anseo sa tréimhse seo, nuair a bhí an aeráid beagán níos teo ná mar atá faoi láthair. Tá roinnt taiscumair anseo; is iad na cinn is mó ná Llyn Alwen, Llyn Brenig agus an taiscumar Chronfa Aled Isaf.

Tá fothracha lóiste seilge ar ardchríocha Mynydd Hiraethog, agus is féidir iad a fheiceáil ón mbóthar A543 in aice láimhe.

## Beanna
clé|mion| Sléibhte Mynydd Hiraethog
[clé|mion| Moel Fenlli, [:cy:Bryniau_Clwyd|Bryniau Clwyd.]]
Catagóir:Sléibhte agus cnoic Conwy
Catagóir:Sléibhte agus cnoic Sir Ddinbych
Loch Teimheil

Is loch i Siorrachd Pheairt, Albain, é **Loch Teimheil**. Tá sé 11km ar fad, 44m ar doimhneacht, agus is é 579ha a achar.

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna na hAlban
Lochan na h-Achlaise

mion| Radharc ón mbóthar ar Loch na h-Achlaise. Taobh thiar tá Loch Buí sa lár agus Lochan na Stainge ar dheis
Is loch in Albain é **Lochan na h-Achlaise** nó **Lochan na Hachlich** Tá sé suite i Mòinteach Raineach, sna Garbhchríocha. Tá sé teorantach ó thuaidh le Loch Bà agus ar an taobh thiar thuaidh tá Lochan na Stainge agus Loch Buidhe.
## Tagairtí

Catagóir:Lochanna na hAlban
Catagóir: Comhairle na Gàidhealtachd
Leabhar Mholing

Leabhar Soiscéalach póca Éireannach den 8ú haois is ea ** Leabhar Mholing ** (Baile Átha Cliath, Leabharlann Choláiste na Tríonóide MS 60 (A. I. 15)).  Tá ann san áireamh sa téacs na ceithre Soiscéil, seirbhís liotúirgeach le Cré na nAspal, agus sa cholafan, plean mar dhea de mhainistir Mholing laistigh de dhá chiorcal chomhlárnacha.

Ainmníodh an lámhscríbhinn as an gcreideamh gurbh é an scríobhaí ná Naomh Mo Ling (bás 697), bunaitheoir Tigh Moling, Contae Cheatharlach. Feictear a leanas ag bun soiscéal Eoin: *[N]omen scriptoris Mulling dicitur*.  Is níos óige í an lámhscríbhinn, áfach, agus is féidir trí scríobhaí a fheiceáil ann: duine amháin dosna réamhráite, duine eile dosna soiscéalta sionoptacha (Matha, Marcas agus Lúcás) agus triúr duine do Shoiscéal Eoin.  D'fhéadfadh é fós g go ndearnadh an leabhar as cóip de lámhscríbhinn Mholing.

Scríobhadh an leabhar le mionscript chaol.  Is í seo ar cheann desna lámhscríbhinní deireanacha ina feictear ardstíl lámhscríbhinn dhathmhaisithe, ina measc túslitreacha agus trí phortráid soiscéalaithe: Maths, Marcas agus Eoin.  Caomhnaítear a cumhdach seodmhar i dteannta léi i gColáiste na Tríonóide.

## Tionscadal ''Early Irish Manuscripts''
Mar chuid den tionscadal *Early Irish Manuscripts*, táthar ar bun i gColáiste na Tríonóide a gcuid lámhscríbhinní a chaomhnú agus a digitiú, san áireamh Codex Usserianus Primus, Leabhar Mholing, Leabhar Dhioma agus Ceithre Leabhar Bhinn Éadair.  Baineadh san obair leas as ainilís ábhar datha neamhscriosach.

## Féach freisin
* Liosta de lámhscríbhinní NuaThiomna Laidine
* Leabhar Dhioma

## Foinsí
* Doyle, Peter. "The Text of Saint Luke's Gospel in the Book of Mulling." *Proceedings of the Royal Irish Academy* 73 C 6 (1973). 177–200.
* Henry, Franciose. *Irish Art in the Early Christian Period.* Londain: Methuen & Co. Ltd., 1940.
* Henry, Francoise and Genevieve Marsh-Micheli, *Studies in Early Christian and Medieval Irish Art,* Iml. II. Manuscript Illumination. Londain: The Pindar Press, 1984.
* Lawlor, Hugh Jackson. *Chapters on the Book of Mulling*. Dún Éadain, 1897.  Le fáil iaInternet Archive
* Nees, Lawrence. "The Colophon Drawing in the Book of Mulling. A Supposed Irish Monastery Plan and the Tradition of Terminal Illustration in Early Medieval Manuscripts." *[[Cambridge Medieval Celtic Studies]]* 5 (1983). 67–91.
* Sterick, Robert D. "The plan of the evangelist portrait pages in the 'Book of Mulling'." *Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland* 121 (1991): 27–44.

## Naisc sheachtracha
* Nasc díreach den lámhscríbhinn dhigitithe, Leabharlann Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath.
* Earlier Latin Manuscripts, NUIG
* Early Irish Manuscripts Project, Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath.

## Tagairtí

Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise
Catagóir:Lámhscríbhinní Éireannacha
Catagóir:Leabharlann Choláiste na Tríonóide
An Abhainn, Warwickshire

Go ginearálta, sníonn **An Abhainn** (*River Avon*) i lár Shasana siar ó dheas agus is craobh-abhainn shuntasach ar bhruach clé abhann na Sabhrainne í, a bhfuil sí ar an taobh is oirthearaí di. Tugtar an **Warwickshire Avon** nó **Shakespeare's Avon** air freisin, chun idirdhealú a dhéanamh idir í agus roinnt aibhneacha eile den ainm céanna sa Ríocht Aontaithe.
Ceithre Leabhar Bhinn Éadair

Leabhar Soiscéalach as Laidin de chuid na 8ú go 10ú haoiseanna is ea ** Ceithre Leabhar Bhinn Éadair, ** aitheanta fosta mar **Codex Usserianus Secundus**.  I gcóras Beuron, ainmnítear é **r<sup>2</sup>** nó **28**.  Scríobhadh é i mainister Inis Mhic Neasáin, Baile Átha Cliath, agus choinnítí é san eaglais pharóiste i mBinn Éadair ina aice láimhe.  Caomhnaítear anois é i gColáiste na Tríonóide faoin uimhir catalóige MS 56 (A. IV. 6).

Tá ann sa lámhscríbhinn phárpháipéir seo téacs na gceithre Soiscéil, ach ann ámh lacunae; mar shampla, níl ann ach 5:12-10:3 de Shoiscéal Eoin.  Níl ar marthain inniu ach 86 fóilió.  Feictear ann script "diminuendo" ina túslitreacha, saintréith desna lámhscríbhinní scríofa le Cló na nOileán, amhail is Cathach Cholm Cille.  Meastar go bhfuil obair go leor scríobhaithe le feiceáil ann, duine ar bith acu áfach den chéad aicme.

Ó thaobh na teangan de, faightear ann meascán de *[[Vetus Latina]]* i soiscéal Mhatha, agus teanga an-ghar den Vulgáid i Marcas, Lúcás agus Eoin.

Rinne T. K. Abbott comhthiomsú den saothar, agus d'eagraíodh é agLawlor, Hoskier agus Jülicher.

## '' Garland of Howth ''
As Béarla, tugtar don leabhar an teideal * Garland of Howth.*   Truailliú atá ann san fhocal *garland* ar an nGaeilge "Ceithre Leabhair".

## Féach freisin
* Liosta lámhscríbhinní NuaThiomna Laidine
* Codex Usserianus Primus
* Leabhar Dhioma
* Leabhar Mholing
* Würzburg Universitätsbibliothek Cod. M. p. th. f. 67

## Foinsí
* *Literature in Ireland*, by James Carney, in *A New History of Ireland*, iml. 2, ll.&nbsp;527, 531.
* T. K. Abbott, *Evangeliorum Versio antehieronymiana ex codice Usseriano*, iml. II (Baile Átha Cliath, 1884), ll.&nbsp;819–963. 
* A. Jülicher, *Itala. Das Neue Testament in Altlateinischer Überlieferung*, Walter de Gruyter, Berlin, Nua-Eabhrac, 1976.

## Naisc sheachtracha
* Direct link to the digitised manuscript, Library of Trinity College Dublin
* Howth history
* The City and the Book - detail on textual contents of Irish MS
* Early Irish Manuscripts Project, Library of Trinity College Dublin
* Earlier Latin Manuscripts, NUIG

## Tagairtí

Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise
Catagóir:Lámhscríbhinní Éireannacha
Catagóir:Leabharlann Choláiste na Tríonóide
Catagóir:Téacsanna reiligiúnacha
Catagóir:Téacsanna na Laidine
Catagóir:Binn Éadair
Strictly Come Dancing (sraith 20)

Is comórtas damhsa teilifíse é ***[[Strictly Come Dancing]]***, a thosaigh sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2004. Tá sé ar BBC One. Cuirfidh tús leis an bhfichiú sraith i 23 Meán Fómhair, 2022, agus chríochnóidh sé ar 17 Nollag 2022.

Is iad Shirley Ballas, Craig Revel Horwood, Motsi Mabuse agus Anton du Beke na breithiúna don sraith seo.

## Cúplaí

## Cairt Scórála

## Tagairtí

Catagóir:Strictly Come Dancing
Catagóir:2022 séasúir teilifíse
Máire Ní Ghuairim

Múinteoir, scríbhneoir, amhránaí sean-nóis agus gníomhaí ar son na Gaeilge ab ea **Máire Ní Ghuairim** (6 Iúil 1896 – 15 Deireadh Fómhair 1964).

Rugadh i Roisín na Mainiach, Carna, Co. na Gaillimhe í, an iníon ba shine le Máirtín Gorham agus Catherine de Búrca. Ba í Sorcha Ní Ghuairim a deirfiúr níos óige. Fuair sí a cuid oideachais go háitiúil, sa Chlochán agus i dTuaim, ansin bhog sí go Baile Átha Cliath chun Gaeilge a mhúineadh i gcoláiste oiliúna múinteoirí Carysfort sa Charraig Dhubh. Le linn di a bheith ina cónaí i mBaile Átha Cliath, bhí sí gníomhach i ngluaiseacht na Gaeilge, ag dul isteach i gConradh na Gaeilge agus i gComhairle an Fháinne thart ar 1924.

Ó 1919 i leith, d’fhoilsigh sí scéalta agus aistí i bhfoilseacháin ar nós *Stoc*, *[[Fáinne an Lae 1898-1900|Fáinne an Lae]]*, *An Lóchrann,* *[[An tÉireannach (iris)|An t-Éireannach]]*, *An Scuab,* agus *An Chearnóg*. Bhí sí ag craoladh mar amhránaí ar 2RN agus ar Raidió Éireann, agus thaifead sí cúrsa Gaeilge do Linguaphone.

Phós sí Seán Mac Bradaigh, TD, ar 12 Meán Fómhair 1929, agus bhí beirt iníonacha agus beirt mhac acu. Fuair sí bás ina teach féin i Raghnallach sa bhliain 1964.

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Básanna i 1964
Catagóir:Daoine a rugadh i 1896
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Iorras Aithneach
Mitsubishi Motors

Is monaróir carranna Seapánach é **Mitsubishi Motors Corporation** (Seapáinis: 三菱自動車工業株式会社, *Mitsubishi Jidōsha Kōgyō KK),* giorraithe go dtí **Mitsubishi Motors** go minic. Is i Minato, Tóiceo, an tSeapáin atá ceanncheathrú é.

## Tagairtí

Catagóir:Brandaí Carranna
Catagóir:Brandaí Seapánacha
Catagóir:Mitsubishi Motors
Substaintí sár- agus polafhluarailcile

mion|Tá SSPFA le fáil i rudaí coitianta,mar shampla ar chóta atá uiscefhriotaíoch
Is comhdhúile ceimiceacha sintéiseacha orgánafluairín iad ** substaintí sárfhluarailcile agus polafhluarailcile** (**SSPF**) (Béarla: *perfluoroalkyl  and polyfluoroalkyl substances,* *PFAS,* *PFASs* *nó fiú PFASanna*) a bhfuil adaimh iolracha fluairín acu ceangailte le slabhra ailcile. Tá na mílte SSPF ann ach tá ar a laghad earra sárfhluarailcile amháin iontu,–C n F 2n –.  
De réir na hEagraíochta um Chomhar agus Fhorbairt Eacnamaíochta (ECFE): *PFASs are defined as fluorinated substances that contain at least one fully fluorinated methyl or methylene carbon atom (without any H/Cl/Br/I atom attached to it), i.e. with a few noted exceptions, any chemical with at least a perfluorinated methyl group (–CF3) or a perfluorinated methylene group (–CF2–) is a PFAS.*

## Truailliú
Is substaint thocsaineach iad na SSPF agus is guais don tsláinte iad. Tá an leathré an-fhada ar fad agus mar sin tugtar "truailliú buan" orthu.  Agus na SSPF ag carnadh go deo, foilsíodh taighde ar an 2 Lúnasa 2022 ag fógairt go bhfuil na SSPF ag éirí uileláithreach timpeall an domhain.   Níor tuigeadh go maith na contúirtí roimh na 2020idí. Ach anois  tá feachtais ann le daoine a chur ar an eolas faoi na SSPF.

## SSPF in Éirinn
Tá an tSaotharlann Stáit ag tacú leis an nGníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil faireachán a dhéanamh ar na SSPF in Éirinn. Mar shampla, déanann sí anailís ar na samplaí éisc chun a shuí an bhfuil aon substaintí SSPF iontu, chun tacú le clár nua faireacháin bithraí in uiscí dromchla intíre.

## Naisc sheachtracha
*Cancer fears plague residents of US region polluted by ‘forever chemicals’
* Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFAS) at the National Toxicology Program
* Per- and Polyfluoroalkyl Substances and Your Health at the Agency for Toxic Substances and Disease Registry
* Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFAS) at the United States Environmental Protection Agency
* Perfluoroalkyl chemicals (PFAS) at the European Chemicals Agency
* by the Environmental Working Group
## Tagairtí

Catagóir:Organafhluairídí
Catagóir:Truailleáin
Catagóir:Gníomhaithe dromchánacha
Catagóir:Comhshaol agus sláinte
Catagóir:Sábháilteacht agus sláinte ceirde
Catagóir:Truailleáin aeir ghuaiseacha
Catagóir:Truailliú
Catagóir:Comhshaol
Féinphortráid le moncaí

Pictiúir a rinne Frida Kahlo is ea **''Féinphortráid le moncaí** (Autorretrato con mono)'', péinteáilte don chéad uair sa bhliain 1938, agus le fáil inniu sa músaem Albright-Knox in Buffalo, Nua-Eabhrac.

Thaitin sé le Kahlo a bheith ag déanamh cur síos uirthi féin agus mhínigh sí go raibh seo amhlaidh mar gur chaith sí an oiread sin ama ina haonar agus go raibh aithne níos fearr aici uirthi féin ná ar dhuine ar bith eile. 

Sa phictiúr seo, taispeánann sí í féin i bhforaois thrópaiceach agus moncaí thart ar a muineál. 

Baintear feidhm as an mhoncaí i mbéaloideas Mheicsiceo mar chomhartha drúise (ar nós an choinín abhus faoi bhualadh craicinn, b’fhéidir), ach léiríonn sí mar ainmhithe boga, cosantacha iad.

Cheannaigh Madonna leagan eile, a rinneadh i 1940.

## Féach freisin

* Frida Kahlo

## Tagairtí

Catagóir:Meicsiceo
Catagóir:1938
Catagóir:Pictiúir
Catagóir:Frida Kahlo
Catagóir:Moncaithe
Catagóir:Féinphortráidí
Catagóir:Madonna
Sic

Cuirtear an dobhriathar Laidine ***sic*** (“mar seo”, “díreach mar atá”; ina iomláine: **, “mar seo a scríobhadh é”) isteach tar éis focal nó sliocht athfhriotail a thugann le fios go bhfuil an t-ábhar tras-scríofa nó aistrithe go díreach mar a bhí sé sa mbuntéacs, gan ceartúchán nó athrú ar bith ar bhotúin litrithe nó ghramadaí, nó aon ghné eile neamhchaighdeánach. Úsáidtear é freisin i ndiaidh ráiteas aisteach, réasúnaíocht lochtach, nó ábhar eile a d’fhéadfaí a thuiscint mar earráid tras-scríofa.

Go ginearálta cuirtear é taobh istigh de lúibíní cearnacha le léiriú nach cuid den sliocht athfhriotail é.

Uaireanta, úsáidtear *sic* ar bhealach searbhasach nó fonóideach, chun aird a dhíriú ar bhotúin litrithe nó ar loighic lochtach an bhunscríbhneora.

## Tagairtí

Catagóir:An Laidin
Catagóir:Eagarthóireacht
Áine Ní Fhoghludha

Náisiúnaí Éireannach agus scríbhneoir Gaeilge ab ea **Áine Ní Fhoghludha** (10 Samhain 1880 – 14 Aibreán 1932).

## Saol
Rugadh sa Rinn i gContae Phort Láirge do mhúinteoirí scoile Micheál Ó Foghludha agus Eibhlín de Bron. Gníomhaí ar son na Gaeilge ab ea a hathair, agus bhain Áine céim amach sa Ghaeilge i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh. Mhúin sí i nDún Garbhán, Contae Phort Láirge, ach briseadh as a post í tar éis Éirí Amach na Cásca. Deirtear gurbh é a cuid náisiúnachais sa seomra ranga ba chúis leis seo.

Úsáideadh a leabhar *Brosna* (cnuasach scéalta do leanaí a foilsíodh sa bhliain 1922) i scoileanna na hÉireann.

Fuair sí bás i gCathair Saidhbhín agus cuireadh sa Rinn í.

## Leabharliosta

* *Idir na fleadhanna* (1922)
* *Brosna* (1925)
* *Díthreabhach an tobair* (1934)
* *Breacadh an lae* (1934)
* *Bréag-riocht Apollo agus cúiteamh .i.* *Dhá dhráma i gcóir na ngasóg* (1934)
* *Róis dhearga agus buadhann Críost* (1934)

## Naisc sheachtracha

* https://nccb.tcd.ie/catalog/x633h592d 
* http://recirc.nuigalway.ie/2016/08/curious-case-catherine-burke/

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine as Contae Phort Láirge
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Básanna i 1932
Catagóir:Daoine a rugadh i 1880
Charli D'Amelio

Is pearsantacht agus rinceoir meán sóisialta Meiriceánach é **Charli D'Amelio** a rugadh 1 Bealtaine, 2004. Bhí sí ina rinceoir iomaíoch le breis agus 10 mbliana sular thosaigh sí ar a gairm bheatha ar na meáin shóisialta in 2019, nuair a thosaigh sí ag postáil físeán rince ar an ardán comhroinnte físeáin TikTok. D'fhás a lucht leanúna go tapa agus ina dhiaidh sin ba í an cruthaitheoir ba mhó ar an ardán go dtí gur sháraigh Khaby Lame í in 2022.
École supérieure de physique et de chimie industrielles de la ville de Paris

Is ollscoil í **École supérieure de physique et de chimie industrielles de la ville de Paris** atá suite i bPáras na Fraince. Bunaíodh í sa bhliain 1882.

## Tagairtí

## Naisc
* Láithreán Gréasáin espci.psl.eu

Catagóir:Páras
Catagóir:Ollscoileanna sa Fhrainc
Agóidí i Srí Lanca, 2022

I mí an Mhárta 2022, thosaigh oll-léirsithe i Srí Lanca maidir le géarchéim eacnamaíochta an oileáin.

mion|clé|'Gotagogama' nó "Gota Go Village"

Ar 13 Iúil, theith an tUachtarán, Gotabaya Rajapaksa, lena theaghlach go hOileáin Mhaildíve, chun éalú ó lucht agóide sa tír. D'eitil sé an lá dár gcionn go Singeapór agus d'éirigh sé as a phost.

Fógraíodh staid éigeandála sa tír.

Ceapadh Príomh-Aire na tíre Ranil Wickremesinghe ina Uachtarán eatramhach. Ach ar 13 Iúil, thug léirsitheoirí ruathar faoi oifig an Phríomh-aire i bpríomhchathair Shrí Lanca, Colombo. Bhí na léirsitheoirí ag éileamh go n-éireodh Ranil Wickremesinghe as.
 
De réir na léirsitheoirí, bhí Wickremesinghe, Rajapaksa agus a theaghlach éillitheach agus forlámhach. Bhí na léirsitheoirí ag iarraidh ruaig a chur ar Wickremesinghe freisin. Is tír dheighilte í Srí Lanca go hiondúil ach dúirt tráchtairí go bhfuil daoine ag teacht le chéile in aghaidh a naimhde coiteanna.

Ar 20 Iúil, thogh an Pharlaimint  Ranil Wickremesinghe mar Uachtarán.

## Féach freisin

* Buamáil na Cásca i Srí Lanca, 2019

## Tagairtí

Catagóir:2022
Catagóir:Srí Lanca
Catagóir:Agóidí
Qandeel Baloch

Réalt na meán sóisialta agus tionchaire sa Phacastáin ab ea **Qandeel Baloch** nó **Fouzia Azeem** (1 Márta 1990 – 15 Iúil 2016),   

Dúnmharaíodh í in Multan i bPuinseáb ar 15 Iúil 2016. Thacht a deartháir, Muhammad Waseem, í, “Marú onóra” de bharr "mhí-iompar" a dheirféar.

Bhí a shaol millte ag saol drabhlásach a dheirféar, a dúirt Waseem le linn a thrialach. Gearradh príosúnacht saoil air sa bhliain 2019.  

Rinne Waseem achomharc in aghaidh an chinnidh. Thug a thuistí pardún dó. Níor chuir an Stát i gcoinne an achomhairc agus scaoileadh saor é i mí Feabhra 2022.

## Féach freisin
* Fuath ban

## Tagairtí

Catagóir:Tionchairí ar líne
Catagóir:Daoine as an bPacastáin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:Fuath ban
Catagóir:2016
Catagóir:Daoine dúnmharaithe
Adoxaceae

Tá an fhine **Adoxaceae** comhdhéanta de phlandaí bláthanna déchotailéadónacha san ord Dipsacales, agus cuimsíonn sí 5 géineas agus thart ar 150-200 speiceas.

Is toir nó plandaí beaga luibheacha riosómacha iad ó chasarnach réigiúin theomheasartha. 

Duilleoga fiaclacha urchomhaireacha, cúig nó níos mó bláthanna beaga peitealta, níos annaimhe le ceithre pheitil, i mbláthraí *cymose*, agus na torthaí ina ndrúp atá mar chomhartha sóirt acu.  Mar sin tá siad cosúil le go leor Cornaceae.

I rangú níos sine, bhí an fhine ar fad seo mar chuid de na Chaprifoliaceae, nó na féithlinn. Ba é *Adoxa moschatellina* an chéad phlanda a bogadh chuig an ngrúpa nua seo. I bhfad níos déanaí, chuir an *Angiosperm Phylogeny Group* na géinis *Sambucus* (féithlinn) agus *Viburnum* leis tar éis anailís chúramach moirfeolaíoch agus tástálacha bithcheimiceacha. Tá géineas monathíopa breise *Sinadoxa* curtha leis bunaithe ar chomparáid mhóilíneach le *Adoxa*.

Déileálann foinsí le déanaí, lena n-áirítear Láithreán Gréasáin Angiosperm Phylogeny, leis an fhine seo mar **Viburnaceae Raf**.,nom. cons.

Is planda luibheach beag ilbhliantúil é *Adoxa*, ag bláthú go luath san earrach agus ag dul i léig síos go leibhéal na talún sa samhradh, díreach tar éis na a bheith caora aibí; tá na duilleoga comhdhuilleach.

Is toir den chuid is mó iad na féithlinn, ach is plandaí luibheacha móra iad dhá speiceas; tá comhdhuillí acu go léir. Is toir iad na  viobarnaim  go léir, le duilleoga simplí.
## Gailearaí

Image:Viburnum davidii.jpg|*[[Viburnum davidii]]* duilliúr agus torthaí
Image:Sambucus racemosa2.jpg|*[[Sambucus racemosa]]* bláthanna
Image:Sambucus nigra0.jpg|*[[Sambucus nigra]]* bláthanna
Image:Elderberryfruit5081.JPG|*[[Sambucus canadensis]]* duilliúr agus torthaí
File:Viburnum grandiflorum I IMG 7005.jpg| *[[Viburnum grandiflorum]]*


## Naisc sheachtracha
* Adoxaceae of Mongolia in FloraGREIF 
* Adoxaceae in BoDD &ndash; Botanical Dermatology Database

## Tagairtí


Catagóir:Finte astaróideacha
Catagóir:Flóra na Pacastáine
Slánfhearann

Sa matamaitic, go háirithe san ailgéabar teibí, is éard is **slánfhearann** (Béarla: *integral domain*) ann ná fáinne cómhalartach ina bhfuil iolrach ball neamhnialasach fós neamhnialasach; is é sin le rá, má tá xy = 0, ansin tá x=0 nó y=0. Is féidir “cealúchán” a dhéanamh i slánfhearann: má tá ab=ac agus a \neq 0, ansin b=c. Is é fáinne na slánuimhreacha \mathbb{Z} an sampla is tábhachtaí de shlánfhearann.

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Cú Connacht Ua Dálaigh

File agus Ollamh Éireann ba ea ** Cú Chonnacht Ua Dálaigh ** (afm * Cú Chonnacht na Scoile*), bás 1139.

## Beatha
Bhí Cú Chonnacht ina bhall den bhard chlann Uí Dhálaigh, as Contae na hIarmhí ó dhúchas. Tá craobhacha den teaghlach lonnaithe ar fud na tíre. Is é an duine is mó a luaitear ar thaifead leis an sloinne Ó Dálaigh.

Fuair Cú Chonnacht bás i gCluain Eraird sa bhliain 1139. Tá sé luaite in Annála na gCeithre Máistrí;

:*Cu Chonnacht Ua Dálaigh, ard-ollamh lé dán, d'écc i c-Cluain Eraird. O Leacain Mídhe doi-sidhe.

== Craobh ghinealaigh ==
San eagrán le [[Seán Ó Donnabháin]] de *The Tribes of Ireland'' le hAonghus Ruadh na nAor Ó Dálaigh, tugtar an chraobh ghinealaigh a leanas:

## Féach freisin
* Máel Íosa Ua Dálaigh, bás 1185
* Donnchadh Mór Ó Dálaigh, bás 1244
* Muireadhach Albanach, beo 1228
* Gofraidh Fionn Ó Dálaigh, bás 1387
* Aonghus Fionn Ó Dálaigh, bás 1570
* Lochlann Óg Ó Dálaigh, beo c. 1610
* Cearbhall Óg Ó Dálaigh, beo 1630

## Naisc sheachtracha
* Aonghas Rua na nAor Ó Dálaigh, The Tribes of Ireland, Seán Ó Donnabháin (eag.), 1852
*The Ó Dálaigh Bardic Poets: Their Poetry and their Patrons
## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Gillamaire Ua Conallta

File agus Ollamh Éireann ba ea ** Gillamaire Dall Ua Conallta **, bás 1166.

Tugtar a thásc i nAnnála na gCeithre Máistrí mara leanas:
:''An Dall Ua Con Allta .i. Giolla Maire, rígh-druth Ereann d'ég. Do Uibh Briúin a chenél.

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Scanradh Lavender

[mion| [Joseph McCarthy agus Roy Cohn le linn éisteachtaí an Airm–McCarthy]]
Ba scaoll morálta é **An Scanradh Lavender** faoi dhaoine homaighnéasacha i rialtas na Stát Aontaithe a d’fhág gur ollbhriseadh na sheirbhís rialtais seo go léir i lár an 20ú haois. Chuir sé seo leis an bhfeachtas frith-chumannach ar a dtugtar McCarthyism agus An Dara Scanradh Dearg, agus bhí sé ar aon dul leis. Dúradh gur rioscaí slándála náisiúnta iad lucht leispiach agus aerach agus gur comhbhádóirí cumannacha iad, rud a d'eascair feachtas géar ina n-aghaidh agus iad a bhaint ó fhostaíocht stáit  Ceapadh go raibh daoine aeracha níos so-ghabhálaí i leith ionramhála, rud a d’fhéadfadh a bheith ina bagairt don tír.

An Scanradh Lavender –freagra oifigiúil an rialtais feidearálach ar phobal leispiacha agus aerach infheicthe agus ar bhagairt homaighnéasach a braite mar bhagairt – géarleanúint normalaithe ar homaighnéasaigh trí institiúidiú maorlathach na homafóibe. Scríobh iar-Sheanadóir SAM Alan K. Simpson:

"The so-called 'Red Scare' has been the main focus of most historians of that period of time. A lesser-known element ... and one that harmed far more people was the witch-hunt McCarthy and others conducted against homosexuals." 

## Sanasaíocht

Bhí tóir ar an téarma don ghéarleanúint seo i leabhar 2004 David K. Johnson a rinne staidéar ar an bhfeachtas frith-homaighnéasach seo, *The Lavender Scare*. Tharraing an leabhar a theideal ón téarma “lavender lads”, a d’úsáid an Seanadóir Everett Dirksen arís agus arís eile mar chomhchiall d’fhir homaighnéasach. Sa bhliain 1952, dúirt Dirksen go gciallódh bua Poblachtach i dtoghcháin na Samhna go ndíbrítear "the lavender lads"  as Roinn Stáit na Stát Aontaithe.  Bhí an frása in úsáid freisin ag an iris *Confidential*, tréimhseachán a bhfuil aithne air as bheith ag cúlchaint faoi ghnéasacht na bpolaiteoirí agus na réaltaí Hollywood mór le rá.

## Stair

I bhfad roimh imscrúduithe de chuid na Comhdhála sa bhliain 1950, bhí córas casta agus éifeachtach rialacháin,  teaicticí agus pearsanra forbartha ag institiúidí na SA cheana féin chun homaighnéasach a aimsiú a bheadh ​​ina meicníochtaí forfheidhmithe le linn an Scanraidh Lavender. Bhain sé seo le leathnú ginearálta ar an stát maorlathach le linn deireadh an naoú haois déag, le hinstitiúidí a rinne catagóiriú níos córasaí ar dhaoine mar dhaoine mí-oiriúnacha nó oiriúnacha, lena n-áirítear homaighnéasaigh sa chatagóir mí-oiriúnach mar aon le daoine a ainmníodh mar "díobhálach go coireachta" nó "truaillithe go morálta" cé nach ndearna siad gníomhaíocht rialála go comhsheasmhach ina leith seo go dtí níos déanaí.

## Tagairtí

Catagóir:1950idí i stair LADT
Catagóir:I ndiaidh an Dara Cogadh Domhanda sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Frith-chumannachas sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Cinsireacht ar shaincheisteanna LADT
Catagóir:Idirdhealú in aghaidh daoine LADT sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Stair chearta sibhialta LADT sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Homafóibe
Catagóir:Stair LGBT sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Teoiricí comhcheilge a bhaineann le LADT
Catagóir:McCarthyism
Catagóir:Scaoll morálta
Catagóir:Stair pholaitiúil na Stát Aontaithe
Catagóir:Scanraí
Tadhg Ua Dálaigh

File agus Ollamh Éireann ba ea ** Tadhg Ua Dálaigh,** bás 1181.

Cú Chonnacht (bás 1139) na ea a athair.  Dar le hAnnála Loch Cé ina thásc:
:''Tadhg O Dálaigh, ollam Erenn & Alpan, in Cristo quieuit.
Luathbhall de chlann Uí Dhálaigh, filí, ba ea é agus an dara duine dá mhuintir a rinneadh Ollamh Éireann de.  Meastar gur sinsear Uí Dhálaigh ar marthain é a mhac, Aonghas.

## Naisc sheachtracha
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Máel Íosa Ua Dálaigh

File agus Ollamh Éireann ba ea ** Maol Íosa Ó Dálaigh ** (Meán-Ghaeilge **Máel Íosa Ua Dálaigh**), bás 1185.

## Beatha
Ba bhall é Maol Íosa de bhardchlann Uí Dhálaigh.  Tá fianaise ann ar tuairim is daichead duine dá mhuintir idir i nÉirinn agus san Albain, idir na 12ú agus 17ú haoiseanna.  Bhí sé ina thiarna na tuaithe Corca Raidhe i gContae na hIarmhí.

Deirtear ina thásc i nAnnála Loch Cé:
:*Mael Isa O Dalaigh, ollam Erenn & Alban, & ard dux Corca Raoidhe, & aon rogha Erenn ar rath, ar dheilbh, & ar maith, do ég a g-[[Cluain Eraird|Cluáin Iraird]] agá ailitri.

Is amhlaidh gur thaoiseach de phríomhghéag Uí Dhálaigh ba ea Máel Íosa, bunaithe ina áit dúchais san Iarmhí.

== Féach freisin ==
* [[Cú Connacht Ua Dálaigh]], bás 1139
* [[Donnchadh Mór Ó Dálaigh]], bás 1244
* [[Muireadhach Albanach]], beo 1228
* [[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]], beo 1387
* [[Aonghus Fionn Ó Dálaigh]], beo 1570
* [[Lochlann Óg Ó Dálaigh]], beo c. 1610
* [[Cearbhall Óg Ó Dálaigh]], beo 1630

== Naisc sheachtracha==
* *Irish Texts: Bardic Poetry,'' Donnchadh Mór Ó Dálaigh, ar CELT

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
BTEC

Is soláthróir de cháilíochtaí oideachais dara leibhéal agus breisoideachais i Sasana, sa Bhreatain Bheag agus i dTuaisceart Éireann é an **Business and Technology Education Council (BTEC)**.

Is fochuideachta de chuid **Pearson plc** atá lonnaithe i Londain é BTEC.

Is féidir staidéar ar chúrsaí tríú leibhéal aitheanta ag BTEC i gColáiste Dhúlaigh, Coláiste Breisoideachais agus Coláiste Breisoideachais Bhaile Formaid i mBaile Átha Cliath.

Catagóir:Oideachas in Éirinn
Baitsiléir Ealaíon

Is céim oideachais fochéime é **Baitsiléir Ealaíon** (**BA**; ón Laidin *baccalaureus artium*, *baccalaureus in artibus* nó *artium baccalaureus*) a dhéantar staidéar inti sna dána nó i gcásanna áirithe i ndisciplíní eile. Déantar staidéar chun baitsiléir ealaíon á chríochú thar thréimhse trí nó ceithre bliana go ginearálta, ag brath ar an dtír agus ar an institiúid oideachais.

## Féach freisin

* Ollscoil
Maquis

Grúpaí treallchogaíochta faoin tuath a throid in aghaidh na Naitsithe mar chuid de Ghluaiseacht Frithbheartaíochta na Fraince sa Dara Cogadh Domhanda ab ea na **Maquis** (Fraincis: [maˈki]). Tugtar *maquisards* ar na saighdiúirí a ghlac páirt sa ghluaiseacht seo; ar dtús, fir óga, den lucht oibre den chuid is mó, a bhí ann. D'éalaigh siad isteach sna sléibhte agus sa choill chun coinscríobh a sheachaint faoin pholasaí *Service du travail obligatoire* (“Seirbhís Oibre Éigeantach”) de chuid Rialtas Vichy na Fraince. Chun gabháil agus díbirt go dtí an Ghearmáin a sheachaint, d'éirigh siad níos eagraithe ina ngrúpaí gníomhacha frithbheartaíochta.

## Téarmaíocht
Ar dtús tháinig an focal *maquis* ón gcineál tír-raoin ina ndeachaigh na grúpaí armtha frithbheartaíochta i bhfolach: talamh ard in oirdheisceart na Fraince faoi scrobarnach ar a dtugtar *maquis*.

Sa Chorsaic, úsáidtear an frása *prendre le maquis* (‘dul isteach sa choillte iargúil’) chun cur síos a dhéanamh ar dhaoine a fhágann an sráidbhaile chun cónaí sa díthreabh, ag fanacht leis an am ceart díoltas a bhaint amach, nó le linn do dhaoine eile a bheith sa tóir orthu.  Níl a fhios ag staraithe conas a tháinig an téarma ón Chorsaic go mórthír na Fraince, ach tugann siad faoi deara:

the Italian-derived word "*maquis*" is commonly used to describe woods and scrubland on the island, and evokes an all-encompassing image of woods and mountains, whereas the more limited word "*garrigue*" used in the south of France indicated [...] an inhospitable terrain, and the words "*bois*" ('wood'), "*foret*" ('forest') and "*montagne*" ('mountain') were too bland.


## Tagairtí

Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Giolla Ernain Ó Martain

File agus Ollamh Éireann ba ea **Giolla Ernain Ó Martain**, a fuair bás sa bhliain 1218.

Feictear tásc mionsonraithe do Ghiolla i nAnnála Loch Cé:
:*Gill Aernáin .H. Martain, ollamh Erenn, & sói il-dánachta, iar cinnedh a bhetha ag na manchaibh, in pace quieuit.

Tá tásc eile faoi le feiceáil i n[[Annála Uladh]]: 
:*Gilla Arnain h-Ua Martain, ollum Erenn i m-breitheamhnacht, mortuus est

De shliocht Soghan agus as ríocht Uí Mhaine ba ea clann dá mhuintir.

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Tuairt eitleáin John F. Kennedy Jr.

D'fhág John F. Kennedy Jr. Essex County Airport, Nua-Gheirsí,  ar bord Piper Saratoga, ag 20ː48, 16 Iúil 1999, ar a bhealach go Martha's Vineyard, Massachusetts.  Tharla tuairt eitleáin 63 nóiméad níos déanaí  agus Kennedy ina phíolóta. 

Thuairteáil an t-eitleán san fharraige. D’éag John F. Kennedy Jr., a bhean chéile Carolyn Bessette agus a deirfiúr. Lauren. Thángthas ar na coirp ar 21 Iúil ar ghrinneall na farraige. 
clé|mion|Piper Saratoga
Drochléargas a bhí ann (ceobhránach ag bun na spéire) agus ní mó ná go bhféadfaí dada a fheiceáil san oíche. Bhí Kennedy curtha dá threoir agus bhí mearbhall air, Bhí easpa oiliúna ar Kennedy agus b'fhéidir go raibh sé rómhuiníneach.

## Féach freisin

* EgyptAir Eitilt 990, 1999

## Tagairtí

Catagóir:1999
Catagóir:Massachusetts
Catagóir:Stair na Stát Aontaithe
Catagóir:Teagmhais eitlíochta
Catagóir:Teaghlach Uí Chinnéide
Seantalamh

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Seantalamh** air:
* Seantalamh, Contae Chiarraí: baile fearainn i gContae Chiarraí
* Seantalamh, Contae Dhoire: ionad daonra agus baile fearainn i gContae Dhoire
* Seantalamh, Contae Mhaigh Eo: baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* Seantalamh, Contae na Gaillimhe (Ard Raithin): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Seantalamh, Contae na Gaillimhe (Baile Átha an Rí): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Seantalamh, Contae na Gaillimhe (Baile Chláir): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Seantalamh, Contae na Gaillimhe (Béal Átha Mó): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Seantalamh, Cathair na Gaillimhe: ionad daonra, baile fearainn, agus toghroinn i gContae na Gaillimhe
* Seantalamh, Contae na Gaillimhe (Tigh Dachoinne): baile fearainn i gContae na Gaillimhe

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin