Forfeda

Litreacha sa bhreis san aibítir oghaim is ea na ***Forfeda***, i dteannta leis an bunliosta le fiche litir.  Cumadh iad i ré na Sean-Ghaeilge, roinnt céadta tar éis bhuaic an Oghaim.  Is amhlaidh go seasaidís d'foghair a measadh a bhí ar iarraidh sa bhunaibítir, mar shampla *é(o)*, *ó(i)*, *ú(i)*, *ch* agus *p*.

## Aicme ''Forfeda''
ᚕ ᚖ ᚗ ᚘ ᚙ
Cuireadh na *forfeda* is tábhachtaí ina n-aicme féin: Éabhadh, Óir, Uilleann, Pín agus Eamhancholl.

### Luach foghraíochta
Is iad a leanas luachanna foghraíochta na *bhforfid*, a mbunluachanna agus iad a cumadh níos deireanaí &mdash; féach thíos. 

### Sanasaíocht

* Is amhlaidh go bhfuil an t-ainm 'Éabhadh' bunaithe ar *[[Eadhadh (ogham)]]* agus *[[Iodhadh (ogham)]]*.
* Tá an t-ainm *Oir* gar don fhocal ór (gaolta le *aurum* na Laidine).
* Luann an t-ainm *Uilleann*, do chruth na litreach.
* Is é is brí le hEamhancholl ná Cúpla-C, ag lua do chruth na litreach, &#x1689;

### Briatharoghaim
Is iad a leanas briatharoghaim na litreacha (nathanna meafaracha dhá-fhoclach nó *kennings*) sna lámhscríbhinní *[[Auraicept na n-Éces]]*, *[[De Dúilib Feda na Forfid]]* agus An Leabhar Oghaim:

* Chuireann na nathanna don litir *Éabhadh* an foghar *eo* (bradán fosta) i gcuimhne.
* Sa Bhriatharoghaim *Con Culainn*, ní fhaightear nath ach don *forfid* Éabhadh; *caínem éco* is caoine iach/éisc
* Luann an briatharogham "groan of a sick person" d'fhoghar litreach Eamhaincholl, .i. *ch* [x].

### Córas na gCrann
Ó thaobh ainmneacha na *bhforfid* de, níl ann ach ceann amháin a d'fhéadfadh bheith ina chrann nó tom (.i. pín).  San *Auraicept* ámh, tugtar ainmneacha crann mar ghluais do cheithre litir:
* *éabhadh*: *crithach* (crann creathach)
* *oir*: *feorus nó edind* (feoras nó eidhneán)
* *uilleann*: *edleand* (féithleann)
* *iphín*: *spínán nó ispín* (spíonán nó spíon).

### Inscríbhinní
Seachas an chéad litir *Éabhadh*, ní fheictear go minic na *forfeda* in inscríbhinní Oghaim ortadocsacha.  Ní fheictear Óir, Uilleann agus Pín ach go hannamh, agus ní fheictear Eamhaincholl riamh. 

Scríobhtaí *Éabhadh* go minic le haghaidh an fhocail fhoirmle KOI ᚕᚑᚔ, leis an bhfoghar /k/ nó /x/.   Ciallaíonn KOI 'Seo é' nó a leithéid, amhail is 'Hic iacit' as Laidin (McManus §5.3, 1991).  Feictear é ámh leis a luach gutha in inscríbhinní ortadocsacha níos deireanaí.

Tá na *forfeda* eile chomh gann sin sna hinscríbhinní gur fiú é iad go léir a léiriú (uimhriú de réir Macalister):

* *Óir*. A dó. 
*# Cill Ó gCróin, Co. Chiarraí (235)
*#: ᚛ᚐᚅᚋ ᚋᚖᚂᚓᚌᚖᚋᚏᚔᚇ ᚋᚐᚉᚔ ᚍᚓᚉᚒᚋᚓᚅ᚜
*#: ANM M**Ó**LEG**Ó**MRID MACI VECUMEN
*# Formaston, Aberdeenshire
*#: ᚛ᚋᚐᚊᚊᚖ ᚈᚐᚂᚂᚒᚑᚏᚏᚆ ᚅᚓᚆᚆᚈᚍ ᚏᚑᚁᚁᚐᚉ ᚉᚓᚅᚅᚓᚃᚃ᚜
*#: MAQQ**Ó** TALLUORRH NÉHHTV ROBBAC CÉNNEFF
* *Uilleann*. A haon. 
*# Tír Ó Maoil, Co. Chiarraí (240)
*#: ᚛ᚋᚑᚉᚒᚏᚏᚓᚈᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚍᚂᚔᚄᚐᚉᚓᚄᚗᚉᚋᚔᚏ᚜
*#: MOCURRETI MAQI VLISACES**UI**CMIR
* *Pín*. A dó, b'fhéidir a trí.
*# An Chúil Thoir, Dairbhre, Co. Chiarraí (231)
*#: ᚛ᚂᚑᚌᚔᚈᚈᚔ ᚋᚐᚊᚔ ᚓᚏᚘᚓᚅ᚜
*#: LOGITTI MAQI ER**P**ENN
*#: Scríobhadh an letter *pín* mar x-cruth in ionad x-faoi-dhó, is amhlaidh toisc gurbh deacair é an cruth cruinn a .
*# Crickowel, Breconshire, Breatain Bheag (327)
*#: ᚛ᚈᚒᚏᚘᚔᚂᚔ ᚋᚑᚄᚐᚉ ᚈᚏᚐᚂᚂᚑᚅᚔ᚜
*#: TUR**P**ILI MOSAC TRALLONI
*#: Arís, scríobhadh x-cruth don litir.
*# Margam, Glamorganshire, Breatain Bheag (409)
*#: ᚛ᚘᚐᚋᚘᚓᚄ᚜
*#: **P**AM**P**ES
*#: Tá cuid mhaith den inscríbhinn   Oghaim scriosta, agus tá cuma rinn saighde ar an gcuid ar marthain.  Tá leagan as Laidin ina theannta ámh a dhearbhaíonn an foghar.

## ''Forfeda'' eile
Thar na cúig *forfeda* pléite thuas, tá cuid mhaith leaganacha eile ann, le fáil idir lámhscríbhinní agus inscríbhinní "scolaí" (iar-6ú haois), ar a dtugtar le chéile "Forfeda".  Téann siad siar go dtí réanna  Sean-Ghaeilge, Meán-Ghaeilge nó fiú nua-aimseartha moch.

### Peith
 
ᚚ
Óir nach scríobhtaí na *forfeda* aicmiúil ach go hannamh, d'éiligh na hOghamaithe níos deireanaí (de bharr a "scéimreachas" (McManus 1988:167)) gur ghuthaí iad na príomh-*fhorfeda*.  B'éigean dóibh ansin litir nua a chruthú don fhoghar [p], mar mhionathrú de [b], ar a taobh, ar a nglaoitear *[[peith (ogham)|peith]]* nó beith bhog.

### Lámhscríbhinní
I measc leaganacha an Oghaim among le fáil in *[[Auraicept na n-Éces]]* den 7ú-12ú haoiseanna, aithnítear thuilleadh litreacha mar *fhorfeda* (uia. 79, 80 agus 81).

[mion|center|350px|''Forfeda'' an Oghaim i [Leabhar Bhaile an Mhóta, uia. 79, 80 agus 81 ]]

### Inscriptions
Ar Chloch Bressay ar Inse Shealtainn (Celtic Inscribed Stones Project (CISP) BREAY/1) feictear cúig *forfid*, trí díobh le feiceáil ar leachtanna cuimhneacháin eile na hAlban agus i lámhscríbhinní Gaelacha araon, agus dhá cheann a fhaightear i mBressay amháin.
# dearadh "coinín-chluaise", a mheastar gur D-athraithe de chineál éigin é, is amhlaidh *spirant* glórach.
# guta uillinne, is amhlaidh a A-athraithe.
# cros-haitseáil ceithre-stríoc.  Feictear seo san Ogham agus siollabra as Bern den 8ú-9ú haois, faoi theideal léití tráth mar 'RR', ach moltar freisin gur*SS' atá ann.  Tá sé le fáil i [[Leabhar Bhaile an Mhóta]], ui. 64.
# Tá ceann desna litreacha ar leith déanta le cúig stríoc tonnta claonta siar trasna na stoclíne, I-athraithe b'fhéidir.
# B'fhéidir gur ceartúchán bhotún  snoíodóireachta é an litir ar leith eile, agus ní ceaptha mar *fhorfid*.

==Foinsí==
* Kelly, Fergus, 'The Old Irish Tree-list' *Celtica* 11 (1976) ll. 122–3
* Macalister, Robert A.S. *Corpus inscriptionum insularum celticarum*. Céad cló. Baile Átha Cliath: [[Oifig an tSoláthair]], 1945-1949. OCLC 71392234
* McManus, Damian.  *Ogam: Archaizing, Orthography and the Authenticity of the Manuscript Key to the Alphabet*, Ériu 37, 1988, ll. 1-31. Baile Átha Cliath: [[Acadamh Ríoga na hÉireann]]. OCLC 56088345
* &mdash;, *Irish letter-names and their kennings*, Ériu 39 (1988), ll. 127-168.
* &mdash;, *A Guide to Ogam*, Maigh Nuad, 1991.   OCLC 24181838
* Sims-Williams, P. *The additional letters of the Ogam Alphabet'', Cambridge Medieval Celtic Studies, 23, ll. 29-75 (1992).

## Naisc sheachtracha
* The Ogam Scales from the Book of Ballymote, le B. Fell

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim