open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
U-Bhád

Is gnáthainm ar fhomhuireán Gearmánach é **U-bhád** (nó **U-fhomhuireán**), giorrú ar *Unterseeboot*. Bhí cabhlach cumasach fomhuireán ag an nGearmáin sa dá chogadh domhanda, agus is ar éigean nár bhuaigh a gcabhlach.

## An Chéad Chogadh Domhanda (1914-1918)

Le linn an chogaidh, chuir U-bháid thart ar 5,000 long go tóin poill, ag cailleadh 178 bád agus thart ar 5,000 fear.

## An Dara Cogadh Domhanda (1939-1945)

Le linn an chogaidh, chuir U-bháid thart ar 3,000 long go tóin poill. 

## Tagairtí
Uaimh

* Pluais
* Uaimh (líméar), go hiondúil, cuid d'eaglais faoi thalamh, a chuimsíonn uaigheanna is taisí daonna
* Uaimh, Siorrachd Pheairt
* An Uaimh, Contae na Mí
Ubhán

deas|250px|thumb|Ubhán
An chill aibí atáirgthe bhaineann in ainmhithe is plandaí. Sna hardainmhithe, is mó í ná an chill atáirgthe fhireann, an speirm, mar tá sí lán de bhia stóráilte, agus doghluaiste. Chun teacht le bheith aibí cilldeighleann an bhunchill, an t-ubhán, trí phróiseas a dtugtar *méóis* air. Scarann na díseanna crómasóm óna chéile agus cruthaítear dhá fho-chill, dhá ubh aibí, is leath na gcrómasóm i ngach ceann. Nuair a thoirchíonn an speirm an ubh seo, bíonn líon iomlánaithe na gcrómasóm san ubh, agus tosaíonn an ubh thoirchithe ag cilldeighilt trí phróiseas a dtugtar *[[miotóis]]* air. Sa chás seo atáirgtear na crómasóim go léir roimh an gcilldeighilt, ionas go mbíonn an líon iomlán díobh sa dá fho-chill. Ar an mbealach seo méadaíonn na cealla ina bhfíocháin. Tarlaíonn próisis den saghas céanna i bplandaí. 

## Tagairtí

Catagóir:Atáirgeadh
Ubhúlach

An ghnéaschill bhaineann i síolphlandaí a dhéanann an síol tar éis a thoirchithe. I ngimnispeirmeacha, luíonn an t-ubhóirín nochtaithe ar an gcón baineann. I bplandaí bláfara, bíonn sé clúdaithe san ubhagán.

## Tagairtí
Ubhthoradh

mion|Ubhthorthaí
Planda tomach ilbhliantúil le bláthanna tonnadóirchruthacha vialaite agus caora móra inite, dúchasach do na trópaicí sa Domhan Úr. Cruthanna is dathanna éagsúla ar na torthaí, ach ubhchruthach corcra de ghnáth. Saothraítear go forleathan é mar ghlasra bliantúil i réigiúin mheasartha. 

## Tagairtí
Ucailéile

Gléas ceoil téadach níos lú ná an giotár is ea **ucailéile**, le 4 théad caoláin nó níolóin a mhéaraítear le hingne nó barra na méar. Ó Haváí ar dtús. In úsáid ó am go chéile le tionlacan amhránaí i gceol coitianta.

150px|mion|clé|Ucailéile nua-aimseartha

## Tagairtí

Catagóir:Giotar
Paolo Uccello

Péintéir a rugadh i bPratovecchio na hIodáile ab ea **Paulo Uccello** (Paulo di Dono) (1397-1475). 

## Saol
Ba iad na Medici na pátrúin ba fhlaithiúla agus ab aithnidiúla sa tréimhse seo, an 15ú haois, i bhFlórans. Chuidigh a bpátrúnacht le stádas ealaíontóra a ardú agus tháinig na mórealaíontóirí ar nós Uccello chun cinn faoina gcoimirce. 
clé|mion|''Cath San Romano - La Battaglia di San Romano'', le Paolo Uccello, 1436-1440

## Ealaín
Rinneadh ealaín na peirspictíochta a fhorbairt le linn an Luath-Renaissance i bhFlórans agus ba é Uccello an chéad ealaíontóir a bhain feidhm as prionsabail na peirspictíochta ina phéintéireacht. Bhí gafa go mór leis an bpeirspictíocht mhatamaiticiúil san am, ach bhí an phointeáilteacht imithe chomh mór sin i bhfeidhm air agus go bhfuil uireasa mothúcháin agus brí le brath ar a shaothar.
### ''Scéal Naoi''
mion|méadú ː ''Cath San Romano - La Battaglia di San Romano'', le Paolo Uccello, 1436-1440|cléI bpictiúr cáiliúil dá chuid, *Storio di Noè* (*Scéal Naoi,* 1447-1448), bhain Uccello feidhm as réamhghiorrú chun toradh dian réalaíoch a bhaint amach.

### ''Cath San Romano''
Tá cuma adhmadúil mharbhánta ar na capaill ina phictiúr, *Cath San Romano* (thíós) agus níl atmaisféar ar bith ann a bhainfeadh corraí as duine. Is léir ar an bhfíor réamhghiorraithe atá ina luí ar an talamh cén fhoirfeacht a d'fhéadfadh Paolo Uccello a bhaint amach. Ach níl aon chur le chéile idir gnéithe éagsúla an phictiúir, áfach.
clé|mion|''Storio di Noè'' (Scéal Naoi), circa 1447-1448

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1397
Catagóir:Básanna i 1475
Catagóir:An Athbheochan
Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Údarás Fuinnimh Inmharthana na hÉireann

Is éard atá i gceist le **Údarás Fuinnimh Inmharthana na hÉireann**, nó **ÚFIÉ** (Béarla:  Sustainable Energy Authority of Ireland) ná údarás reachtúil náisiúnta fuinnimh. Tá an ÚFIÉ ag iarraidh struchtúir fuinnimh, teicneolaíochtaí is cleachtaí maidir le fuinneamh a athrú chun a bheith inmharthana.  

Tá iarrachtaí ar bun ag an UFIE úsáid fuinnimh a dhéanamh níos éifeachtaí, ag méadú úsáid foinsí fuinnimh nach bhfuil bunaithe ar charbón, ag spreagadh iarrachtaí cuimsitheacha chun na haidhmeanna seo a bhaint amach, agus ag soláthar deontas cuí ón rialtas is an tAontas Eorpach. 
clé|mion|Giniúint leictreachais in Éirinn, 2015=2018,  foinse : UIFE

### Taighde
De réir ÚIFÉ, bhí méadú 5.4% ar an méid leictreachais a caitheadh in Éirinn trí chéile sa bhliain 2021. Méadú 16%, ámh, a bhí i gceist idir 2015 agus 2021. Athrú ábhalmhór atá ann go deimhin nuair a chuirtear figiúirí ráithiúla na mblianta 2015 agus 2021 le hais a chéile.

## Féach freisin

* An Ghníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil
* Forbairt inbhuanaithe
* Eirgrid

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí Stáit in Éirinn
Catagóir:Athrú aeráide in Éirinn
Catagóir:Fuinneamh Inmharthana
Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann
Údarás Náisiúnta Caighdeán na hÉireann

Eagraíocht reachtúil (*NSAI* i mBéarla) le dualgais maidir le caighdeáin phróiseas, earraí, seirbhísí is eagraíochtaí in Éirinn. Soláthraíonn sé deimhniúcháin chaighdeáin a nglactar leo ar fud an Domhain, meabhrúcháin ar chaighdeáin, buntomhais chaighdeánacha, monatóireacht leanúnach ar chur i bhfeidhm na gcaighdeán, agus traenáil ar na hábhair seo do lucht gnó is tionsclaíochta.

## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaireachtaí Rialtas na hÉireann
Catagóir:Caighdeáin idirnáisiúnta
Úilít

Is éard atá i gceist le h**úilít** ná aolchloch ina bhfuil úilití, gráinní cruinne déanta as cisil chomhlárnacha le snáithíní gathacha de charbónáit (cailcít nó aragónaít). Cruthaítear na húilití trí dheascadh is fás na gciseal leanúnach thart ar núicléis de ghráinní gainimh nó blúirí sliogáin agus iad ar ghrinneall te farraige éadoimhne.

## Féach freisin

* Véineas as Willendorf

## Tagairtí

Catagóir:Carraigeacha dríodair
Catagóir:Aolchloch
Uiliteoir

Is éard is **uiliteoir** ann ná ainmhí nó duine a mbíonn feoil ainmhithe is ábhair phlandúla ina chothú. Is féidir go mbeidh sainfhiacla aige chun déileáil leis na bianna éagsúla. Tá an téarma seo i gcontrárthacht le feoiliteach don ainmhí (cosúil leis an leon) a itheann feoil amháin, féiriteach don ainmhí (cosúil leis an mbó) a itheann féar amháin, agus planditeach don ainmhí a itheann ábhair phlandúla amháin. Duine nach n-itheann feoil, tugtar *feoilséantóir* air. 

## Tagairtí
Uillinn (matamaitic)

Sa gheoiméadracht Eoiclídeach, is féidir le huillinn tagairt a dhéanamh don fhíor a dhéanann dhá líne dhíreach a thagann le chéile ag pointe. Go foirmiúil, is fíor í an uillinn atá suite i bplána cruthaithe ag dhá ghath, ar a dtugtar taobhanna na huillinne, a roinneann foirceann comónta, ar a dtugtar rinn na huillinne. Níos ginearálta, cruthaítear uillinneacha freisin in áit ar bith a dtagann dhá líne, ghath nó mhírlíne le chéile, mar shampla ag cúinní triantán agus polagán eile. Is féidir uillinn a mheas mar réigiún an phlána atá teorainnithe ag na taobhanna.  Is féidir uillinneacha a chruthú freisin trí thrasnú dhá phlána nó trí dhá chuar a thrasnaíonn a chéile, agus sa chás sin sainmhínítear an uillinn leis na gathanna atá suite ag tadha an bpointe trasnaithe.

Úsáidtear an téarma 'uillinn' freisin chun cur síos a dhéanamh ar mhéid, ar airde nó ar chainníocht na gcruthanna geoiméadracha seo, agus sa chomhthéacs seo, is éard atá i gceist le huillinn ná uimhir agus aonad tomhais. Úsáidtear ‘**tomhas uilleach**’ nó ‘**uillinnthomhas**’ uaireanta chun idirdhealú a dhéanamh idir an tomhas féin agus an cruth.  Tá an tomhas na n-uillinneacha nasctha go bunúsach le ciorcail agus le rothlú. Maidir le gnáthuillinn, is minic a shamhlaítear nó a shainmhínítear í seo trí úsáid a bhaint as stua ciorcail dírithe ag an rinn agus atá suite idir na taobhanna.

Tomhaistear uillinneacha i rothluithe (go príomha in aghaidh an nóiméid nó an tsoicind nuair a bhíonn an luas uilleach i gceist), dronuillinneacha, céimeanna (°), raidiain (rad), nó graid. 1 rothlú = 4 dhronuillinn = 360° = 2 π rad = 400 grad.

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Uillinn leadóige

Pian in aghaidh sheachtrach na huillinne mar thoradh ar thráma arís is arís eile, mar a fhéadfaidh tarlú agus duine ag imirt leadóige. Meastar go dtarlaíonn sí tar éis cuid mhaith strócanna beaga i matáin sa réigiún sin den ghéag.

## Tagairtí
Uimhir aitheantais phearsanta

Uimhir atá uathúil d'úsáideoir córas ríomhaireachta, dáilte air chun gur féidir leis a aitheantas a dhaingniú roimh chead a fháil an córas a úsáid. Is é *UAP* an gnáthgiorrúchán air i nGaeilge, *PIN* i mBéarla. Baintear feidhm as a leithéid i gcórais baincéireachta nua-aoiseacha inar féidir le húsáideoir airgead a aistarraingt ó uathmheaisíní bainc nuair a chuireann sé a chárta bainc is a PIN isteach ann. 

## Tagairtí
Candamuimhir

Uimhir shimplí nó veicteoir a shainíonn staid chórais chandamaigh is na luachanna breathnaithe ar an gcóras sin. Bíonn na luachanna scoite de ghnáth. Uimhir chandamach shimplí is ea an lucht. Uimhir chandamach veicteoireach is ea an ghuairne. Rangaítear na cáithníní fo-adamhacha is na staideanna adamhacha de réir a n-uimhreacha candamacha.

## Tagairtí
Uimhir dhénártha

Is uimhir í an **uimhir dhénártha** atá bunaithe ar an dá shiombail 0 is 1, a úsáidtear i ríomhairí. I ngnáthuimhir dheachúlach baintear feidhm as 10 siombail—0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9—chun seasamh d'aon uimhir ar leith. I gcórais ríomhaireachta, áfach, baintear feidhm as feistí leictreonacha déstaideacha chun uimhreacha a stóráil is a láimhseáil. Tugtar *giotáin* (digití dénártha) ar na siombailí seo 0 is 1. Is féidir aon uimhir a scríobh sa bhfoirm seo ach dóthain giotán a úsáid: 0 = 00000000, 1 = 00000001, 2 = 00000010, 3 = 0000011, 4 = 00000100, 5 = 00000101, 6 = 00000110, 7 = 00000111, 8 = 00001000, 9 = 00001001. De ghnáth úsáidtear aonad 8 ngiotán i ríomhairí, agus tugtar *beart* air. Baintear feidhm as foirm dhénártha chun seasamh do litreacha is chomharthaí eile in ASCII, an cód a úsáidtear go forleathan i ríomhairí.

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Catagóir:Ríomhaireacht
Uimhir fhoirfe

Sa mhatamaitic, is uimhir í an **uimhir fhoirfe** a bhfuil suim a roinnteoirí cothrom leis an uimhir féin. Mar shampla is iad roinnteoirí 6 ná 1, 2, 3, agus 1 + 2 + 3 = 6. Is iad roinnteoirí 28 ná 1, 2, 4, 7, 14, agus 1 + 2 + 4 + 7 + 14 = 28. Is í 496 an chéad uimhir fhoirfe eile. Thug Eoiclídéas an fhoirmle seo ina Uraiceacht chun uimhreacha foirfe a aimsiú: más uimhir phríomha í 2n - 1, is uimhir fhoirfe 2n-1 (2n - 1). Is ré-uimhreacha iad na huimhreacha foirfe ar fad a aimsíodh go dtí seo, níl a fhios an bhfuil a leithéid de rud agus corruimhir fhoirfe ann.

## Tagairtí

Catagóir:Uimhreacha
Uimhir ochtáin

Tomhas ar chumas breosla cur in aghaidh cnagadh de bharr adhainte anabaí in inneall dócháin inmheánaigh. Déantar comparáid idir airíonna an bhreosla le tástáil is airíonna meascán d'iosoctán (a chuireann i gcoinne cnagtha) is heaptán (a chnagann go héasca). Cinneann comhdhéanamh an mheascáin sin is congaraí d'iompar an bhreosla an tomhas don bhreosla sin. 

## Tagairtí
Uimhir randamach

Sa mhatamaitic, uimhir a roghnaítear as tacar ar leith uimhreacha ionas go bhfuil an dóchúlacht chéanna ag gach ceann acu a bheith roghnaithe. Más é an tacar uimhreacha ar leith an tacar slánuimhreacha 0-9, bíonn dóchúlacht 0.1 ag gach ceann acu go roghnófar í. Is é is tábla uimhreacha randamacha ann ná tábla digití a roghnaítear go randamach, gach digit le dóchúlacht 0.1 go roghnófar í, agus gach roghnú déanta go neamhspleách ar gach roghnú eile. Chun na huimhreacha i gcomhair duaiseanna i gcrannchur náisiúnta a roghnú go neamhchlaonta, is féidir uimhreacha randamacha a roghnú le ríomhaire.

## Tagairtí

Catagóir:Uimhreacha
Uimhirlíne

Sa bhunmhatamaitic, pictiúr de líne dhíreach chéimithe is ea **uimhirlíne ** a fheidhmíonn mar teibíocht i gcomhair réaduimhreacha, sainchiallaithe ag \mathbb{R}. Glactar leis go bhfreagraíonn gach pointe san uimhirlíne do réaduimhir, agus gach réaduimhir do phointe.

Is minic a thaispeántar na slánuimhreacha mar phointí marcáilte go speisialta atá spásáilte go cothrom ar an líne. Cé nach léiríonn an íomhá seo na slánuimhreacha ach ó -9 go 9, cuimsíonn an líne na réaduimhreacha go léir, ag leanúint go deo i ngach treo, agus uimhreacha nach bhfuil marcáilte atá idir na slánuimhreacha. Is minic a n-úsáidtear iad mar áiseanna teagaisc le haghaidh suimithe agus dealaithe simplí a mhúineadh, bainteach go háirithe le huimhreacha diúltacha.

## Tagairtí
Uimhríocht

Disciplín ina ríomhtar le huimhreacha, mar mhalairt ar uimhirtheoiric. Sainmhínítear 4 oibríocht — suimiú, dealú, iolrú, roinnt — thar thacar na réaduimhreacha uile, agus baintear feidhm astu chun torthaí praiticiúla a fháil.  

Mar shampla, chun costas iomlán dhá earra a dhéanamh amach, ceann amháin ar €23 is an ceann eile ar €56 (suimiú: 23 + 56 = €79), chun an tsóinseáil a gheobhfar as €100 má cheannaítear an dá earra a dhéanamh amach (dealú: 100-79 = €21), chun costas 6 kg d'ábhar a chosnaíonn €8 an kg a ríomh (iolrú: 6 × 8 = €48), nó chun an oiread ábhair ar €15 an kg a fhéadfar a cheannach le €180 (roinnt, 180/15 = 12 kg). 

## Naisc sheachtracha
* Eólas ar Áireamh, leis an Athair Peadar Ua Laoghaire, 1900

## Tagairtí

Catagóir:Uimhreacha
Catagóir:Uimhríocht
Uimhirtheoiric

mion
Staidéar teibí ar an ngaol idir uimhreacha cóimheasta dearfacha is ea **uimhirtheoiric**. Sampla de na fadhbanna a phléitear is ea an fhadhb seo le Diafantas, matamaiticeoir a mhair i gCathair Alastair go déanach sa 3ú céad RC: faigh 3 uimhir ar uimhir chearnach a suim, agus ar uimhir chearnach suim aon phéire acu (mar shampla, 41, 80, 320). 

Sa 17ú céad d'aimsigh an matamaiticeoir Pierre de Fermat cuid mhaith fadhbanna mar seo, ach fágadh teoirim dheireanach cháiliúil Fermat neamhréitithe gur réitigh an matamaiticeoir Sasanach Andrew Wiles í i 1993-1994. 

Fadhb a raibh Fermat an-tugtha di ab ea an ceann seo a leanas. Is féidir na huimhreacha príomha atá níos mó ná 3 a rangú in dhá rang: rang amháin, 5, 13, 17, 29, 37, … den fhoirm 4 n + 1, mar is slánuimhir í n, agus an dara rang, 7, 11, 18, 23, 31, … den fhoirm 4 n + 3. Is féidir gach uimhir phríomha den chéad rang a scríobh mar shuim dhá chearnach, mar seo: 5 = 12 + 22, 13 = 22 + 32, 17 = 12 + 42 …, ach cén fáth mar sin nach féidir é seo a dhéanamh le huimhir phríomha sa dara rang?

## Féach freisin

* Pierre de Fermat
* Uimhreacha caoimhiúla
* Uimhir phríomha
* Teoirim dheireanach Fermat
* Teoiric na dóchúlachta

## Tagairtí

Uimhirtheoiric
Uimhreacha caoimhiúla

Aon dá uimhir arb ionann gach ceann agus suim roinnteoirí na huimhreach eile. Is caoimhiúil 220 is 284, mar is iad roinnteoirí 220 ná 1, 2, 4, 5, 19, 11, 20, 22, 44, 55 is 110, arb é 284 a suim, agus is iad roinnteoirí 284 ná 1, 2, 4, 71, 142, le suim 220. Píotágarás a d'fhionn uimhreacha caoimhiúla, ach is dóigh nár aimsigh sé ach an dá cheann seo.  

D'aimsigh Fermat dhá cheann eile sa bhliain 1636 —17,296 is 18,416—agus ó shin aimsíodh tuilleadh, le ríomhairí go príomha.  

In úsáid leis na céadta i gcleasa draíochta. 

## Féach freisin

* Pierre de Fermat
* Uimhirtheoiric
* Teoiric na dóchúlachta
* Teoirim dheireanach Fermat

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Úiréadraíteas

Is é atá i gceist leis an **úiréadraíteas** ná athlasadh an úiréadra. Is féidir go dtarlóidh sé ar chúiseanna éagsúla, ina measc na galair ghnéasacha gónairith is claimidé. Is iad na siomptóim a bhaineann leis ná mothú dóite nuair a bhíonn duine ag múnadh, agus múnadh níos minice ná is gnách.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Uirlis feaga

mion|clé|Dhá uirlis feaga á seinnt, mar atá trumpa (clé) agus sacsafón (dheis)
Aon ghaothuirlis ceoil ina ngintear an fhuaim trí shreabh aeir a dhéanamh chun giolcach (déanta as cána, miotal nó plaisteach) a chur ag crith. Is féidir giolcach shingil (mar atá sa chlairinéad) nó dé-ghiolcach (mar atá san óbó) a úsáid. Is féidir í a chrith go saor (mar a tharlaíonn san orgán béil) nó a rialú ag liopaí an tseinnteora (mar a tharlaíonn i ngléasanna uile na ceolfhoirne). Bíonn a tondath oirirc ag gach saghas, agus braitheann sé ar mhéid is cruth na huirlise. Is iad na príomhuirlisí giolcaí sa cheolfhoireann ná an t-óbó, an corn Sasanach, an clairinéad, an dordchlairinéid, an basún, agus an dordbhasún.

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Uirlis ghléasaistrithe

mion
Is éard atá i gceist le **uirlis ghléasaistrithe** ná gléas ceoil a fhuaimníonn ag airde níos mó nó níos lú ná an airde ag a bhfuil an ceol nodaithe. 

Bíonn cúiseanna stairiúla is praiticiúla leis seo, ach is í an ceann is mó chun méarú gaothuirlisí a thabhairt chun rialtachta le gur féidir le seinnteoir athrú ó ghléas de mhéid amháin (is airde amháin) chuig gléas eile gan córas méaraithe eile a thoghadh. 

Sa cheolfhoireann nua-aoiseach, is iad seo na príomhuirlisí gléasaistrithe: an fhliúiteog (ochtach os cionn na hairde scríofa), an corn Sasanach (cúigeach foirfe os a cionn), an clairinéad in A (tréach beag faoina bun), an clairinéad in B maol (déach mór faoina bun), an ceileiste (ochtach os a cionn), an t-olldord (ochtach faoina bun).

## Tagairtí

Catagóir:Ceol
Úiréime

Is éard atá i gceist le h**úiréime** ná méadú i dtiúchan na húiré sa bhfuil. Ceann de na mínormáltachtaí ceimiceacha is luaithe a bhraitear i gcliseadh na nduán. Déanann sí an craiceann liomóidbhuí. Faoi seo cuimsíonn an téarma na mínormáltachtaí ceimiceacha go léir sa bhfuil le linn cliseadh na nduán. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Uirlis

deas|250px|thumb|Uirlisí
Aon fhearas a mbaintear feidhm as chun saothar a chur i gcrích is ea **uirlis**. Anallód dhéantaí na tuanna luatha trí fhaobhar a chur ar phíosa cloch thine. 

Tá ilghnéitheacht uirlisí nua-aoiseacha ann anois, go minic fuinnmhithe le leictreachas is stiúrtha ag ríomhairí, agus iad oiriúnaithe d'obair ar scálaí éagsúla, ó na holltochaltóirí a úsáidtear sa mhianadóireacht is tochailt tollán síos go dtí an scála adamhach sna meaisíní lenar féidir adaimh aonaracha a aistriú is a chur in ionad ar leith chun ábhair a thógáil adamh i ndiaidh adaimh.

## Stair
Timpeall 4000 RC cuireadh uirlisí cré-umha in ionad na n-uirlisí cloiche, agus ina dhiaidh sin fós uirlisí iarainn. 

Baineadh feidhm astu seo chun ionstraimí is meaisíní simplí a dhéanamh. Sa Réabhlóid Thionsclaíoch tháinig uirlisí meaisín chun cinn agus d'éirigh an t-olltáirgeadh indéanta de réir a chéile. 

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí láimhe
Catagóir:Tionscal
Uirlis mhéarchláir

Gléas ceoil ina rialaítear na hairdí éagsúla le méarchlár, sraith luamhán atá eagraithe in dhá líne, de ghnáth. Seinneann an líne thosaigh nótaí an scála dhiatonaigh ar C mór, is an líne chúil na hairdí eatarthu siúd. Nuair a sheinntear in ord ó chlé go deas iad, déanann siad scála crómatach 12 nóta ardaitheach. Ar mhéarchláir nua-aoiseacha pianó, bíonn na gléis thosaigh bán is na gléis chúil dubh. In uirlisí luatha mhalartaítí na dathanna seo go minic. In orgáin, ní bhíonn aon difreálú sa chlár troitheán de ghnáth. Tá an méarchlár lárnach in aerafóin (an cairdín, mar shampla), cordafóin (an pianó, mar shampla) agus leictreafóin (an sintéiseoir, mar shampla). Cnuasainm ar na huirlisí leictreonacha méarchláir go léir (an pianó leictreach, an t-orgán leictreach, an sintéiseoir) a úsáideann popghrúpaí. 

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Uirlis phráis

Gléas ceoil atá déanta as prás nó cóimhiotal eile, ina gcuirtear an t-aer ag crith trí liopaí is anáil an tseinnteora, trí bhéalóg chúng de ghnáth. I ngléasanna simplí, cosúil leis an mbuabhall, ní bhíonn ar fáil ach nótaí ag bun sraithe amónaí. I ngléasanna práis eile, le cabhair comhlaí is sleamhnán lenar féidir an fréamhnóta a athrú, bíonn an-chuid airdí le fáil. Is iad na príomhuirlisí ceolfhoirne práis an corn, an trumpa, an trombón, agus an tiúba. 

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Uiscerian

Is cainéal saorga le huisce a iompar é **uiscerian**. Thóg na Rómhánaigh na mílte ciliméadar d'uiscerianta chun uisce a thabhairt dá mbailte. I bhfoirm droichead atá cuid acu, agus maireann samplaí mórthaibhseacha fós, cosúil leis an bPont du Gard i Nîmes na Fraince.

## Tagairtí
Uisceadán

Foirgneamh atá oiriúnaithe chun ainmhithe is plandaí uisciúla a léiriú. Osclaíodh an chéad cheann i 1853 i ngairdín na n-ainmhithe i bPáirc an Leasrí i Londain. Tá uisceadáin faoin spéir ina léirítear deilfeanna coitianta, agus uisceadáin mhóra le tolláin thrédhearcacha faoin uisce ar féidir siúl tríothu chun breathnú níos fearr ar na hainmhithe is plandaí san uisce. Úsáidtear umair bheaga thrédhearcacha le haghaidh uisceadáin baile, agus coinnítear éisc thrópaiceacha iontu. 


File:Baltimore_Aquarium_-_Big_tank.jpg
File:Aquarium_in_shopping_mall,_Kaunas.jpg
File:Churaumi_Aquarium_main_tank_'Kuroshio_Sea'.jpg
File:Al_Mahara_Burj_al_Araba_Dubai_March_2008pano.jpg
File:Dubai Mall.jpg


## Tagairtí
Uiscedhath

[mion|Mionphortráid de [Robert Emmet, uiscedhath ar eabhar]] 
Péinteáil ina n-úsáidtear dathanna atá measctha le meán atá intuaslagtha in uisce, cosúil le guma arabach. D'úsáidtí é sa tsean-Éigipt, an tsean-Sín, agus i léiriú lámhscríbhinní sa Mheánaois. Ní ghlactar le teampara ná guais mar fhíoruiscedhathanna, de bhrí go mbraitheann siad ar leachtdathanna tréshoilseacha ar pháipéir throma speisialta, bíodh siad bán nó bándaite go héadrom. Máistrí uiscedhatha ab ea Thomas Girtin (1775-1802), John Cotman (1782-1842) agus Joseph Turner (1775-1851). 
[mion|Cloigtheach Cluana, uiscedhath le [Edward Fanshawe, 1856]]
mion|Foireann péinteála uiscedhath

## Tagairtí

Catagóir:Péintéireacht
Uiscíoch

Sraitheanna carraigeacha a iompraíonn uisce, de ghnáth as gaineamhchloch nó cailc a mbíonn póiriúlacht is tréscaoilteacht ard inti. Uathu a fhaightear cuid mhaith de sholáthar uisce inúsáidte an Domhain, trí thobar a thochailt nó an t-uisce a chaidéalú i dtaiscumar. Is suntasach an t-uiscíoch cailce faoi Londain i soláthar uisce don chathair mhór sin, agus an t-uiscíoch ollmhór gaineamhchloiche i nDakota sna Stáit Aontaithe. 

## Tagairtí
Uisciú

Cur uisce le hithir is barra ar bhealach saorga, a rinneadh den chéad uair sa tSín i 560 RC. Tógtar an t-uisce chuige amach as loch, abhainn, sruthán nó tobar. I réigiúin fhásúla is féidir gach riachtanas fliuchrais a sholáthar d'fhás na bplandaí trí uisciú, agus an t-uisce tugtha chuig na goirt trí líonra canálacha is cainéal. In áiteanna eile, úsáidtear uisciú chun fás barréifeachtach a fháil is torthaí den chéad scoth a tháirgeadh, sa ghairneoireacht go háirithe. I réigiúin thirime soláthraítear an t-uisce trí bhá nó cainéil idir na línte. Bealaí eile chun an t-uisce a dháileadh is ea gunnaí báistí, croiteoirí, agus píobáin silte ar leith do gach planda nó crann ar leith. Is féidir an modh uiscithe deireanach seo, atá an-chostasach, a úsáid chun cothuithe is ceimiceáin eile a sholáthar maraon leis an uisce do na plandaí.

## Tagairtí

Catagóir:Talmhaíocht
Úitseach

Luch sléibhe mhór ionsaitheach, dúchasach do Mheiriceá Thuaidh is ea Úitseach.  

Uaireanta tochlaíonn sé brocais sa choill don gheimhreadh. Tugtar *collach talún* air freisin. 
clé|mion

## Féilire
Ceiliúrtar Lá an Úitsigh i bPennsylvania iartharach ar an 2 Feabhra sna Stáit Aontaithe, nó lá Philib Phunxsutawney (Punxsutawney Phil).Traidisiún Gearmánach is mó atá i gceist.  Réamhinsint aimsire atá ar siúl ar Lá an Úitsigh, cosúil le réamhinsint aimsire a bhíodh ar siúl ar Lá Fhéile Bríde (1 Feabhra) chomh maith.  

## Tagairtí
 

Catagóir:Creimirí
Catagóir:Mamaigh
Ukiyo-e

Gluaiseacht i bpéintéireacht is clóbhualadh sa tSeapáin, faoi bhláth sa 16ú-19ú céad. Chuir sé béim ar stíl is aeistéitic, agus ba iad na téamaí is mó ná ábhair amharclannacha, aisteoirí, striapacha is radhairc tire. Chuir Masonobu (1686-1764) dathanna san áireamh is peirspictíocht, faoi thionchar na nOllannach. Tionchar ag radhairc tíre dhaite i ngreanadóireacht adhmaid Hokusai is Hiroshige (1797-1858) ar ealaíontóirí Francacha an 19ú céad. Chónasc Kiyochika (1847-1915) an modh oibre seo le modhanna iartharacha, ag cur solais is scátha san áireamh.

## Tagairtí
Ulchabhán éisc

Ulchabhán atá oiriúnaithe chun maireachtáil gar don uisce, a fhaightear san Áise (4 speiceas) is an Afraic (3 speiceas). Piocann sé éisc ón uisce lena ingne is é ag eitilt. Itheann sé cráifisceanna, froig, feithidí is mamaigh bheaga. A eitilt níos callánaí ná ulchabháin eile. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Ulchabhán scopach

Cineál ulchabháin le 59 speiceas (géineas *Otus*), an-choitianta, dúchasach don Seandomhan is ea **an t-ulchabhán scopach** (Béarla: *scops owl*). Áitríonn sé coillearnach nó talamh oscailte thirim, agus itheann feithidí is uaireanta éin bheaga. 

## Samplaí
* *Otus ireneae* — ulchabhán scopach Sokoke
* *Otus scops* — ulchabhán scopach Eoráiseach

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Uiscimir

Foirm eitseála a thugann cuma thonúil, cosúil le líníocht leachtdatha (scáthú le dúch nó uiscedhath caolaithe a chuirtear ar an líníocht le scuab). Clúdaítear pláta copair le ciseal tanaí roisín phúdraithe, a ghreamaítear leis an miotal trí théamh. Nuair a thumtar an pláta in aigéad, polltar gach cuid den dromchla leis an iliomad smál bídeach scaipthe. Is féidir réimniú tondatha ó liath éadrom go dtí dubh trom (nach soladach é) a bhaint amach tríd an am tumtha a rialú. D'fhorbair Jean-Baptiste le Prince (1734-1781) an teicníocht seo sa bhFrainc i 1768, agus ba é Goya sármháistir na teicníochta mar a léiríonn a shaothar *Los Caprichos* (Na Teidheanna, 1799). Sa 20ú céad thug Picasso, André Masson (1896-1987), agus ealaíontóirí eile an teicníocht ar ais go rathúil. 

## Tagairtí
Uiscí mianraí

Screamhuiscí a tharlaíonn go nádúrtha, a mbíonn tiúchan láidir mianraí iontu, tuaslagtha as na carraigeacha a sreabhann siad tríothu. Creidtear go mbíonn airíonna míochaine acu, agus is féidir iad a ól nó folcadh iontu, ag brath ar a gcomhdhéanamh. 

## Tagairtí
Ulchabhán seabhaic

Gnáthulchabhán atá dúchasach do thuaisceart an leathsféir thuaidh is ea an t-**ulchabhán seabhaic** (*Surnia ulula*). Tugtar **ulchabhán seabhaic tuaisceartach** ar an speiceas céanna freisin. Na sciatháin gearr biorach, an t-eireaball fada. Cosúil leis an seabhac agus é ag eitilt is ag tuirlingt. Áitríonn sé foraoisí, agus itheann mamaigh is éin. Seilgeann sé le solas an lae.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Ulchabhán sneachtúil

Gnáthulchabhán atá dúchasach do thuaisceart an leathsféir thuaidh is ea an t-**ulchabhán sneachtúil**. An clúmh bán den chuid is mó. Áitríonn sé tundra, riasca is oileáin Artacha. Seilgeann sé i rith an lae, agus itheann mamaigh chomh mór le giorria Artach is éin chomh mór le lacha. Neadaíonn sé ar an talamh.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Ulchabhán uachasach

Ulchabhán beag atá dúchasach do Mheiriceá ó iardheisceart Cheanada síos go Tierra del Fuego is ea **an t-ulchabhán uachasach** (*Athene cunicularia*). Áitríonn sé réigiúin leathfhásúla, ag maireachtáil i bpoill a fhágann marmait machaire nó mamaigh eile. Itheann sé feithidí móra is veirteabraigh bheaga.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Úll custaird

Crann duillsilteach é an t-**úll custaird** (*Annona reticulata*). Fásann sé 6 m ar airde, agus tá sé dúchasach do Mheiriceá trópaiceach. Na duilleoga lansa-chruthach, na bláthanna le 6 pheiteal scothghlasa/buí. Na torthaí 10 cm ar leithead, croíchruthach a bheag nó a mhór, scothghlas, cuma blaosc toirtíse orthu is an iliomad síol leabaithe sa bhia milis. Saothraítear go forleathan é ar son an toraidh inite.

## Tagairtí

Catagóir:Crainn
Catagóir:Torthaí
Charles Ulm

Eitleoir ceannródaíoch a rugadh i Melbourne na hAstráile ab ea **Charles Thomas Philippe Ulm** (18 Deireadh Fómhair 1898 – 3 Nollaig 1934). Le Charles Kingford Smith (1879–1935), rinne sé aistir thaiscéalaíocha eitleoireachta i 1927–1931. D'iompair sé an chéad aerphost idir an Astráil, an Nua-Shéalainn is an Nua-Ghuine i 1934. An bhliain chéanna agus é ag taiscéaladh eitiltí rialta aerphoist trasna an Aigéin Chiúin le beirt chompánach in eitleán innill chúplaigh, cailleadh é gar do Haváí.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1898
Catagóir:Básanna i 1934
Catagóir:Eitleoirí Astrálacha
Ulóg

Meaisín simplí, roth le clais ar feadh na himlíne gur féidir rópa a rith ann. Is féidir treo fórsa a athrú leis agus, mar shampla, ualach trom a ardú trí tharraingt anuas.

## Tagairtí
Ultrafhuaim

250px|mionsamhail|deas|Íomhá ultrafhuaime d'fhéatas sa bhroinn
Eolaíocht a bhaineann le hultrafhuaim, fuaim ar mhinicíocht thar an raon inchloiste, is é sin níos mó ná 20,000 heirts (20 kHz). Is féidir le madraí ultrafhuaim suas go dtí timpeall 25 kHz a chloisteáil. Baineann an ialtóg feidhm as minicíochtaí i bhfad níos mó chun treorú san aer istoíche is a creach a aimsiú. Baineann deilfeanna feidhm as ultrafhuaim ar an modh céanna faoin bhfarraige. 

Is féidir ultrafhuaim a ghiniúint go saorga má dhéantar dromchla nó struchtúr a chrith le minicíocht ultrafhuaime. Déantar a leithéid le criostal písileictreach go hiondúil. Léiríonn criostal mar seo an iarmhairt phísileictreach, ionas go n-athchumtar é nuair a chuirtear voltas trasna air is go ngintear voltas trasna air nuair a athchumtar go meicniúil é. Má chuirtear voltas ailtéarnach ar mhinicíocht ultrafhuaime trasna air, critear an criostal ag an minicíocht sin agus gintear ultrafhuaim san aer mórthimpeall. Is féidir ultrafhuaim a bhrath le criostal písileictreach freisin. 

Is féidir léas aontreoch ultrafhuaime a chruthú, agus tá an-chuid d'fheidhmeanna na hultrafhuaime bunaithe ar an airí seo: íomháú sa mhíochaine, tomhas sreabhadh fola sa mhíochaine, tástáil neamh-mhillteach, rabhaidh buirgléara is eile. In íomháú le hultrafhuaim, tarchuirtear léas bíogtha isteach sa cholainn agus frithchaitear cuid bheag den bhíog ag gach teorainn idir fíocháin na colainne. Filleann na bíogmhacallaí go luath ó theorainneacha éadoimhne, níos déanaí de réir doimhneacht na teorann, agus déantar doimhneacht gach teorann a áireamh ón aga ama go bhfilleann an macalla. Déantar na tomhais seo ar feadh gach líne i bplána ar bith, agus uathu sin déantar íomhá den phlána scanaidh sin a thógáil. 

Is maith í an ultrafhuaim chun bogfhíocháin na colainne a íomháú, agus de bhrí nach bhfuil aon bhaol ag baint leis an modh íomháithe seo, úsáidtear é go huilíoch anois chun an féatas sa bhroinn a scrúdú, an croí is a chomhlaí, na horgáin uile sa bholg, an tíoróideach, na súile is a lán eile a iniúchadh ón taobh amuigh. Tá na modhanna chun an sreabhadh fola a thomhas le hultrafhuaim bunaithe ar iarmhairt Doppler a tharlaíonn don ultrafhuaim a imbhuaileann le teorainneacha is fíocháin inghluaiste sa cholainn. 

Sa rabhadh buirgléara, cruthaítear léas aontreoch ultrafhuaime san aer idir gineadóir is brathadóir ultrafhuaime: má théann an buirgléir isteach sa léas, ní bhraitheann an brathadóir aon ultrafhuaim, agus is comhartha é sin chun clog rabhaidh a chur ar siúl. 

Tá feidhmeanna comónta go leor ag ultrafhuaim dhian chomh maith. Is féidir ábhair phlaisteacha a chomhtháthú le chéile le hultrafhuaim dhian. Úsáidtear glantóirí ultrafhuaime chun seodra is trealaimh saotharlainne áirithe a ghlanadh. Tá gléasanna ultrafhuaime a úsáidtear chun plaic sholadach a bhaint d'fhiacla, agus córas ina ndéantar léasanna diana ultrafhuaime a fhócasú ar chlocha sa duán nó mála an domlais chun iad a bhriseadh is a bhaint ina bpúdar sa ghnáthmhodh eisfheartha.

## Tagairtí

Catagóir:Ultrafhuaim
Crotharnach

Planda dreaptha ilbhliaintúil le tiúbar mór dubh is ea **crotharnach** (*Dioscorea communis*; tugtar **unach dhubh** nó **uranach dhubh** air freisin), gaolmhar leis an ionam. Dúchasach don Eoraip, iarthar na hÁise agus tuaisceart na hAfraice. Fásann na gais 4 m ar airde go féithleannach. Na duilleoga croíchruthach dúghlas snasta le féitheacha starraiceacha lúbtha, na bláthanna bídeach séliopach buíghlas, fireannaigh is baineannaigh ar phlandaí difriúla. An chaor 12 mm ar leithead, dearg.

## Tagairtí
Umbal

Saghas bláthaithe atá sainiúil do chlann na gcairéad, ina bhfásann gais na mbláthanna go léir as barr an phríomhghais, agus na gais imeallacha níos faide ná na cinn eile chun crobhaing bláthanna i gcruth scáth báistí le barr maol a dhéanamh.

## Tagairtí
Umbriel

An 3ú satailít is mó de chuid Úránais, a fionnadh i 1851. 1,170 km ar trastomhas, le tréimhse fithise 4.1 lá.

## Tagairtí
Unach gheal

Planda ilbhliaintúil le bun mór bán cosúil le tiúbar is ea an **unach gheal** nó **uranach gheal** (*Bryonia alba*). Dúchasach don Eoraip, iarthar na hÁise agus tuaisceart na hAfraice. Na gais fada caol, ag dreapadh le teannóga, na duilleoga trí- nó cúigliopach bosach fiaclach. Na bláthanna glasbhán, le 5 pheiteal, na fireannaigh 12-18 mm ar leithead, na baineannaigh níos lú agus ar phlandaí difriúla. An chaor 5-8 mm ar leithead, agus athraíonn a dath ó ghlas go bán, flannbhuí, is ar deireadh, dearg.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
U-oibríoch

An chéad fhístéipthaifeadán caiséid le scanadh héiliciúil, a thug comhlacht Sony isteach i 1970, don mhargadh gairmiúil taobh amuigh den chraoltóireacht ar dtús. Bhí an caiséad mór, le huair amháin athsheanma. In úsáid i dtáirgeadh físeán sa chomhthéacs tionsclaíoch. Le forbairtí i bhformáid is bandaleithead (tugtar *BVU* nó *U-fhormáid SP* ar na foirmeacha feabhsaithe), is féidir an caighdeán is gá i gcomhair craoltóireachta a bhaint amach leis.

## Tagairtí
Úráininít

Ocsaíd úráiniam, UO2, príomh-mhianach úráiniam. Crua an-dlúth radaighníomhach. Faightear i bhféitheacha ardteochta i gcarraigeacha doigheartha í. 

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Catagóir:Radaighníomhaíocht
Upsalón Andraiméide

An chéad réalta, diomaite den Ghrian, arb eol go bhfuil córas ilphlainéadach aige. Cruthaíodh i 1999 go bhfuil 3 phláinéad, ar a laghad, timpeall air. Tá gach ceann acu níos mó troime ná an Domhan, suas le 5 oiread mhais Iúpatair. Tá an réalta seo níos teo mó gile ná an Ghrian, agus níos óige de 2,600 milliún bliain, meastar. 44 solasbhliain amach uainn.

## Tagairtí
Harold Clayton Urey

Ceimicí Meiriceánach a saolaíodh i Walkerton, Indiana ab ea **Harold Clayton Urey** (29 Aibreán 1893 – 5 Eanáir 1981). Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1934 as uisce trom is hidrigin throm (deoitéiriam, an t-iseatóp hidrigine le dhá phrótón) a ullmhú. Rinne sé saothar ar an mbuama adamhach, scaradh iseatóip úráiniam óna chéile, agus cruthú na Gealaí is na bpláinéad, obair a bhí mar bhunús le taiscéaladh eolaíochta an Ghrianchórais.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1893
Catagóir:Básanna i 1981
Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Ursain

Is éard is **ursain** ann ná an múnla ceartingearach ar thaobh dorais, fuinneoige nó oscailte eile, nach bhfuil colún ná piléar balla eile ann. Nuair a bhíonn sí báite sa mballa, mar a bhíonn in ailtireacht Ghotach, tugtar *spré* nó *giall* uirthi. Maidir leis an bhfráma Clasaiceach dorais nó fuinneoige a ghobann amach ón mballa, tugtar *fordoras* air sin uaireanta.

## Tagairtí
Úpas

mion|Úpas
Crann síorghlas atá dúchasach don Mhalaeisia is ea an t-**úpas** (*Antiaris toxicaria*). A dhuilleoga ubhchruthach, a bhláthanna bídeach glas i gcinn sféarúla. Tálann sé laitéis lachtach a d'úsáidtí mar nimh chumasach ar rinn saighde. Cheaptaí san 18ú céad go raibh an crann nimhiúil don cheantar máguaird mar gur tháinig an nimh amach ón gcrann chun gach rud beo a mharú. 

## Tagairtí

Catagóir:Crainn
Urtacáire

Is frithghníomh ailléirgeach a bhaineann leis an gcraiceann agus a léirítear mar riastaí is cloig dhearga tochais í **urtacáire** nó **aodh thochais**. Is féidir go dtarlóidh sí de bharr teagmháil dhíreach leis an ngreannaitheoir, nó freagairt ghinearálta ailléirgeach ar ailléirgin. 

## Tagairtí

Catagóir:Córas imdhíonachta
USENET

Ar dtús, téarma ar líonra ríomhairí a bhí ag rith córas oibriúcháin UNIX, ag déanamh cumarsáide lena chéile. Le teacht an Idirlín, is í ciall an téarma anois ná an tsraith dhomhanda nuachtghrúpaí.

## Féach freisin
* Nuachtghrúpa
* Clár fógraí Idirlín

## Tagairtí

Catagóir:Meáin dhigiteacha
Catagóir:Idirlíon
Catagóir:Gréasán Domhanda
James Ussher

Scoláire is ardeaspag Ard Mhacha, a saolaíodh i mBaile Átha Cliath, duine de na fo-chéimithe tosaigh i gColáiste na Tríonóide ab ea **James Ussher** (1581-1656). Diagacht Chailvíneach a bhí aige, agus cáineadh é de bhrí gur cheadaigh sé iolrachas is gur chuir i gcoinne aistriú Gaeilge Bedell ar an mBíobla.

Scríobh sé go fairsing ar stair eaglasta, diagacht is luathstair na hÉireann. Ina phríomhshaothar *Annales Veteris et Novi Testamenti* (Annála an tSean-Tiomna is an Tiomna Nua, 1650-1654) shaothraigh sé córas cróineolaíochta ón mBíobla a d'áirigh dáta na Cruthaíochta mar 4004 RC, agus glacadh leis seo ar feadh cúpla céad bliain.

Tar éis a bháis chinn an Rí Searlás II go gcuirfí a stór leabhar i gColáiste na Tríonóide. 

## Tagairtí

Catagóir:Ardeaspaig
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Staraithe Éireannacha
Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 17ú haois
Kitagawa Utamaro

Péintéir is máistir an chló dhaite a rugadh i dTóiceo (Edo ag an am) na Seapáine ab ea **Kitagawa Utamaro** (Kitagawa Nebsuyoshi, 1753-1806). Rinne sé speisialtacht ar phortráidí mhná na cúirte is pictiúir bláthanna, éan is iasc. D'fhorbair sé modh oibre ukiyo-e mar bharrmhaitheas ealaíonta. 

## Tagairtí
Útóipe

[mion|
leabhair le [Thomas More 
]]
Stát idéalach is ea **útóipe**, mar a bhfuil gach rud in eagar ar mhaithe leis an gcine daonna i gcoitinne, gan rian de dhrochrudaí cosúil le bochtanas ná ainnise.  Tugadh an teideal mar ainm ginearálta ar gach coincheap den saghas ag fealsaimh nó aislingigh.

## Stair
Teidil leabhair le Thomas More (1478-1516) ba ea *Utopia* (1516).

Roimhe sin bhí a leithéid de choincheap ag Platón i b*Politeia* (An Phoblacht, c 380 RC) 

Bhí an coincheap ag Naomh Agaistín (354-430) ina *De Civitate Dei contra Paganos* (Cathair Dé i gCoinne na bPágánach, c 410). 
[clé|mion|Thomas More, Utopia, eagrán 1777, [An Ísiltír]]
Ina dhiaidh bhí 
* *La Città del Sole* (Cathair na Gréine, 1623) le Campanella (1568-1639), 
* *The New Atlantis* (An tAtlantas Nua, 1627) le Francis Bacon (1561-1626) agus 
* *The Commonwealth of Oceana* (Comhlathas na hAigéana, 1656) le James Harrington (1611-1677). 
clé|mion|''Utopia, Limited'', ó Gilbert & Sullivan agus an D'Oyly Carte Opera Co.

## Cur i gcoinne
Rinne  Aldous Huxley  agus George Orwell  ionsaí aorach ar an gcoincheap.
* Scríobh Aldous Huxley (1894-1963) *Brave New World* nó *Domhan Nua Dána* sa bhliain 1932.
* Scríobh  George Orwell (1903-1950) *Animal Farm* nó *[[Animal Farm|Feirm na nAinmhithe]]* (1945) agus *Nineteen Eighty-Four* nó *[[Nineteen Eighty-Four|Naoi gCéad Ochtó Ceathair]]* (1949).

## Tagairtí

Catagóir:Eoiginic
Catagóir:Útóipe
Catagóir:Fealsúnacht polaitíochta
Scoil Utrecht

Grúpa péintéirí Ollannacha a chuaigh go Páras sa 17ú céad is a tháinig go mór faoi thionchar Caravaggio. Ina measc bhí Dirck van Baburen (c 1595-1624), Gerrit van Honthorst (1592-1656), is Hendrik Terbrugghen (1588-1629).

## Tagairtí
Vergeltungswaffe-2

Diúracán balaistíoch treoraithe a shaothraigh arm na Gearmáine faoi stiúir Wernher von Braun (saineolaí roicéad) i 1937. Thaistil sé go han-tapa ionas nárbh fhéidir teacht roimhe le heitleán ná lámhach gunnaí. Níorbh fhéidir é a stopadh, ach bhí sé an-neamhchruinn. I 1944-1945 thit 1054 díobh ar an mBreatain Mhór.

## Tagairtí

Catagóir:Naitsíochas
Catagóir:Diúracáin
Vaimpír (ialtóg)

Is ialtóg í an **vaimpír** atá dúchasach do na trópaicí sa Domhan Úr. Clárfhiacla géara bioracha aici. Gan eireaball. Eitlíonn sí go híseal os cionn na talún. Ólann sí fuil. Tuirlingíonn sí ar talamh gar d'ainmhí agus siúlann chuige. Uaireanta bearrann sí gruaig nó cleití lena fiacla, déanann gearradh éadomhain lena clárfhiacla, gan cur isteach ar an gcreach, agus ólann suas an fhuil. Tá claiseanna ar a teanga chun an fhuil a iompar isteach ina béal. Cuireann a seile cosc ar théachtadh na fola, agus féadfaidh an créacht fuil a chur ar feadh 8 n-uair nó mar sin. Ólann sí ar feadh cúpla uair, suas le 20 ml san oíche. 3 shaghas ann: an ghnáthvaimpír, an vaimpír bhánsciathánach, an vaimpír chlúmhchosach. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Creasa Van Allen

deas|250px|thumb|Creasa Van Allen
Dhá fháinne cáithníní luchtaithe mórthimpeall ar an Domhan. Meastar gur tháinig siad ón nGrian agus go gcoimeádann an domhantarraingt ann iad. Sa chrios inmheánach, timpeall 300 km os cionn dromchla an Domhain, tá na cáithníní níos fuinniúla ná sa chrios seachtrach timpeall 16,000 km in airde. Tagann siad san áireamh i dteileachumarsáid agus stiúradh satailítí. 

## Tagairtí
Maurice Utrillo

Péintéir torthúil a rugadh i bPáras na Fraince ab ea **Maurice Utrillo** (26 Nollaig 1883 – 5 Samhain 1955). Tháirg sé an iliomad cárta poist le radharc de shráideanna Pháras, sean-Montmartre go háirithe. A mháthair, Suzanne Valadon, a rinne an phortráid de ar dheis sa bhliain 1925.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1883
Catagóir:Básanna i 1955
Catagóir:Péintéirí Francacha
Catagóir:Daoine as Páras
James Van Allen

Fisiceoir is réalteolaí a saolaíodh i Mount Pleasant, Iowa ab ea **James Alfred Van Allen** (7 Meán Fómhair 1914 – 9 Lúnasa 2006). Pleanálaí tábhachtach do Bhliain Idirnáisiúnta na Geoifisice (1957–1958), agus d'eagraigh staidéar chuici sin ar shonraí ó shatailítí Explorer I is Pioneer III ar an maighnéadaisféar os cionn an atmaisféir. Fuair sé amach go raibh dhá chrios radaíochta i gceist, agus tugtar *[[creasa Van Allen]]* orthu anois. Ina phríomhthaighdeoir ar 23 taiscéalaí spáis ina dhiaidh sin. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Réalteolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Catagóir:Básanna in 2006
An néaróg lúbach

Is í **an néaróg lúbach**, ar a dtugtar freisin **an néaróg neomaghastrach**, **an néaróg pharaisimpiteach** nó **an néaróg chairdiach**, an deichiú néaróg chráiniach (Laidin: *nervus vagus*).
Is conair an-tábhachtach í d'uathchóras na néaróg (díleá, ráta croí, srl.) agus rialú luailchéadfach ar na larainge, agus mar sin don fhoghraíocht. Tagann sí síos an muineál, soláthraíonn matáin na larainge is na farainge, téann tríd an tóracs agus isteach sa bholg. Sa tóracs soláthraíonn sí an t-éasafagas, an traicé, na scamhóga, an croí is na fuileadáin mhóra, agus sa bholg soláthraíonn sí an goile, an stéig bheag is cuid den stéig mhór, an paincréas is an t-ae. Déanann sí raon leathan feidhmeanna rialaithe, ina measc laghdú ráta an chroí is spreagadh tál aigéid ghastraigh.
## Struchtúr
Nuair a fhágann earr na hinchine (Laidin: *medulla oblongata*)  an *oliva medullae oblongata* agus an sealgóg cheirbríneach íochtarach, síneann an néaróg lúbach tríd an *foramen jugulare*, ansin téann sí isteach sa truaill charotid idir an t-artaire caratach inmheánach (Laidin: *arteria carotis interna*) agus an fhéith chuingealach inmheánach síos go dtí an muineál, tóracs, agus abdóman, áit a cuireann sí le hin-néarógú  an ionathair,  ag sroicheadh an bhealaigh go léir chun na drólainne.

## Tagairtí
Gineadóir Van de Graaff

Inneall chun ardvoltas a chruthú a d'fhionn Robert Van de Graaff i 1931. Tá beilt rubair ann ag rothlú ar dhá rollán, rollán plaisteach ag an mbarr is rollán miotalach ag an mbun. Luchtaítear an bheilt go diúltach ag an mbarr de bharr cuimilt i gcoinne an rolláin phlaistigh, agus luchtaítear an rollán sin go dearfach. Nuair a thagann an bheilt chun deireadh a taistil, léimeann na leictreoin dhiúltacha ón mbeilt go dtí sraith biorán talmhaithe gar don bheilt, agus díluchtaíonn sé seo an bheilt. Ansin is an bheilt ag imeacht ón rollán miotalach, éiríonn sí dearfach (trí leictreoin a chailliúint don rollán miotalach) de bharr cuimilt leis an rollán sin. Ag an mbarr arís tá sraith biorán ceangailte trí shreang sheoltach le cruinneachán miotalach inslithe, agus léimeann leictreoin ón gcruinneachán trí na bioráin chun an bheilt a dhíluchtú arís. Ach cruinníonn lucht dearfach ar an gcruinneachán, agus mar sin méadaíonn voltas an chruinneacháin i leith na talún. Is féidir voltas de na milliúin volta a ghiniúint leis an inneall seo, a saothraíodh ina luasaire a úsáidtear i dtaighde núicléach.

## Tagairtí
Simon van der Meer

mion|Simon van der Meer (clé)
Fisiceoir agus innealtóir a rugadh sa Hág ab ea **Simon van der Meer** (24 Samhain 1925 – 4 Márta 2011). 

Ó 1956, bhí sé ina innealtóir sinsearach sa bhfoireann i mbun an imbhuailteoir proton/frithphrótón i CERN sa Ghinéiv. 

Cheap sé an próiseas a dtugtar *fuarú stocastach* air chun déine na léas cáithníní imbhuailte a mhéadú, rud a bhí bunúsach i bhfionnadh na gcáithníní W is Z0, iompróirí an fhórsa núicléach laig. 

Le Carlo Rubbia, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1984 as seo.

## Féach freisin

* Fisiceoirí na hÍsiltíre

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna in 2011
Catagóir:Fisiceoirí na hÍsiltíre
Catagóir:Innealtóirí Ísiltíreacha
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fisice
Johannes Diderik van der Waals

Fisiceoir a saolaíodh i Leyden na hOllainne ab ea **Johannes Diderik van der Waals** (23 Samhain 1837 – 8 Márta 1923). 

Leathnaigh sé cothromóid chlasaiceach staid na ngás mar chothromóid staide van der Waals, a chuimsíonn dlíthe Boyle is Charles. D'fhoilsigh sé í i 1873 le cur síos ar staideanna cothromaíochta damhna aonchineálaigh faoi chúinsí ina luaitear an brú, an toirt is an teocht i dtéarmaí tairiseach criticiúil maidir le gach damhna ar leith. 

Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice in 1910 as. Ainmnítear ceann den dá nasc idiradamhacha thánaisteacha laga as (arb é an nasc hidrigine an ceann eile).

## Féach freisin

* Fisiceoirí na hÍsiltíre

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1837
Catagóir:Básanna i 1923
Catagóir:Fisiceoirí na hÍsiltíre
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fisice
Fórsa van der Waals

Is éard is **fórsa van der Waals** ann ná nasc an-lag idir adaimh neodracha.  Mar sin, ar bhonn logánta tarlaíonn fórsaí éartha is aomtha idir na hadaimh seo, agus fórsa glan an-lag eatarthu. Laghdaíonn fórsa seo van der Waals go géar in aghaidh an fhaid idir na luchtanna. Bíonn na naisc laga seo freagrach as leachtú héiliam is na dtriathghás eile  

Arna ainmniú i ndiaidh an fhisiceora Ollannach Johannes Diderik van der Waals, tá ról bunúsach ag fórsaí van der Waals i réimsí chomh héagsúil le cheimic fhormhóilíneach, bitheolaíocht struchtúrach , eolaíocht pholaiméireach, nanaitheicneolaíocht, eolaíocht  dhromchla, agus fisic ábhair chomhdhlúite. Cuireann sé bonn freisin faoi go leor airíonna comhdhúil orgánach agus solad móilíneach, lena n-áirítear a dtuaslagthacht i meáin pholacha agus neamhpholacha.a n-intuaslagthacht sna meáin pholach agus neamhpholach.

Is iad seo an t-aomachán idir déphoil mheandracha agus déphoil ionduchtaithe ar mhóilíní in aice lena chéile. 

De réir mar a bhogann leictreoin go gasta i bhfithiseáin, bíonn a suíomh ag athrú de shíor; áit ar bith in adamh. Beidh an fhéidearthacht ann go mbeidh níos mó leictreon ag taobh amháin den adamh ná ag an taobh eile. Mar gheall air seo, bíonn déphol ann a ionduchtaíonn déphoil ar adaimh in aice leis. Tá na hadaimh aomtha i dtreo a chéile anois ag fórsa lag.

Dá mhéad é líon na leictreon san adamh nó sa mhóilín, is amhlaidh is mó na déphoil ionduchtaithe agus is láidre fórsaí van der Waals. Tá sé seo soiléir nuair a chuirtear fiuchphointí na dtriathghás i gcomparáid lena chéile:

Dá mhéad é líon na leictreon san adamh nó sa mhóilín, is amhlaidh is mó na déphoil ionduchtaithe agus is láidre fórsaí van der Waals. Tá sé seo soiléir nuair a chuirtear fiuchphointí na
dtriathghás i gcomparáid lena chéile; féach an tábla **Triathghás	Fiuchphointe/°C**;

Tá idirghníomhuithe buana déphol-déphol ann le cois fórsaí van der Waals agus tá siad níos láidre ná
fórsaí van der Waals.

## Tagairtí

Catagóir:Fórsaí idirmhóilíneacha
Fórsa
John Hasbrouck Van Vleck

Fisiceoir a saolaíodh i Middletown, Connecticut ab ea **John Hasbrouck Van Vleck** (13 Márta 1899 - 27 Deireadh Fómhair 1980). Bhunaigh sé teoiric nua-aoiseach an mhaighnéadais, bunaithe ar an teoiric chandamach. Shaothraigh sé teoiric iompar maighnéadach criostal. 

Scríobh sé an leabhar clasaiceach *The Theory of Electric and Magnetic Susceptibilities* (Teoiric na So-Ghabháltachtaí Leictreacha is Maighnéadacha, 1932) agus tugadh athair an mhaighnéadais nua-aoisigh air. 

Le Philip Anderson is Nevil Mott, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain  1977 as a staidéir bhunúsacha theoiriciúla ar struchtúr leictreonach córas maighnéadach is córas ar mhí-eagar.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Catagóir:Básanna i 1980