open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Briain Mac Óda

Bainisteoir agus iarimreoir iománaíochta é **Briain Mac Óda** (Béarla: *Brian Cody*), a rugadh i gContae Chill Chainnigh, Poblacht na hÉireann sa bhliain 1954. Bhain sé cáil amach ina iománaí leis an bhfoireann idirchontae Chill Chainnigh sna 1970idí agus na 1980idí, agus ba bhainisteoir rathúil é ar an bhfoireann chéanna. Fógraíodh ar 23 Iúil 2022 go raibh Cody ag éirigh as a ról mar bhainisteoir Chill Chainnigh. 

## Tús a shaoil
Saolaíodh Briain Mac Óda sa bhliain 1954 i Sheestown, baile beag cúig chiliméadar ó chathair Chill Chainnigh. D'éirigh sé aníos i dteaghlach a bhí an-ghníomhach sa Chumann Lúthchleas Gael, agus bhí a athair ina chathaoirleach ar an gclub áitiúil Séamas Mac Stiofáin ar feadh seacht mbliana déag. D'fhreastail Mac Óda ar an scoil náisiúnta sa cheantar ar dtús, an scoil De La Salle níos déanaí agus ansin Coláiste Naomh Chiaráin. Ba scoil an-láidir é Naomh Ciarán i gcúrsaí spóirt, agus an iomáint go háirithe. Bhí sé ina dhalta sa choláiste seo nuair a fuair Mac Óda a chéad bhlas den iomáint, agus bhain sé a chéad bhonn amach i gCraobh Choláistí na hÉireann sa bhliain 1971. Cuireadh an rath seo tús ar a ghairmréim leis an bhfoireann idirchontae.

Bhain Mac Óda céim amach freisin, agus chaith sé tréimhse ag múineadh sa scoil De La Salle. Phós sé le hElsie Walsh as Contae Loch Garman, bean a d'imir camógaíocht san fhoireann idirchontae. Is iománaí leis na gCait é a mhac Donnacha Mac Óda, a bhris isteach san fhoireann sinsearach sa bhliain 2006.

## Ina iománaí dó
Chuaigh Mac Óda isteach san fhoireann idirchontae mionúrach sa bhliain 1972. Ina chaptaen a bhí sé an bhliain seo, agus bhuaigh an fhoireann Craobh Laighean agus Craobh na hÉireann chomh maith. Mar gheall ar an rath a bhí aige ina mhionúr dó, tógadh isteach sa scuaid sinsearach é an bhliain ina dhiaidh 1973. Foireann iontach a bhí ann sna laethanta seo, agus fuair Mac Óda seans imirt in éineacht leis na sár-iománaithe Nollaig Ó Sceacháin, Éadbhard Ó Cathaoir agus daoine eile. Ag an am céanna, bhí sé ag imirt san fhoireann faoi-21 freisin, agus bhuaigh siad Craobh na hÉireann dhá bhliain i ndiaidh a chéile idir na blianta 1974 agus 1975. Sna séasúir céanna, bhain Mac Óda amach a chéad bhoinn sinsearacha i gCraobh Laighean agus Craobh na hÉireann. Mar aitheantas ar an rath a bhí aige, bronnadh a chéad gradam Sárimreoirí na Bliana air sa bhliain 1975. Ní raibh an t-ádh ar na gCait sna blianta 1976 agus 1977, tréimhse ina raibh Loch Garman ag fáil an lámh in uachtar sa chúige.

## Tagairtí

Catagóir:Iománaithe Chill Chainnigh
Catagóir:Bainisteoirí iománaíochta
Catagóir:Iarmhic Léinn Choláiste Phádraig, Droim Conrach
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Daoine beo
Printísigh Dhoire

Cumann bráithriúil do Phrotastúnaigh is ea **Printísigh Dhoire** (Béarla: *Apprentice Boys of Derry*). Bunaíodh an t-eagras sa bhliain 1814'; tá a cheanncheathrú suite i nDoire, Tuaisceart Éireann. Is é is príomhchuspóir do na Printísigh ná léigear Dhoire sa bhliain 1688 a cheiliúradh agus a chuimhne a urramú. B'ansin a d'ionsaigh Séamus a' Chaca (an rí Sasanach Caitliceach) Doire, a bhí ina cathair an-Phrotastúnach san am, agus mar sin, tá an-tábhacht leis an léigear seo i siombalachas an Aontachtachais thuaidh. Bíonn na Printísigh ag máirseáil sna sráideanna faoina gcuid bratach i ndilchuimhne ar na himeachtaí staire sin, agus ba mhinic a tharraing siad círéibeacha, agus an chuma dhúshlánach a bhí ar a gcuid mórshiúlta i súile na gCaitliceach. Le déanaí, táthar ag iarraidh cosúlacht agus cur chuige níos síochánta a chleachtadh, le maolú ar an teannas idirphobail.

Bhí nasc idir na Printísigh agus Páirtí Aontachtach Uladh ón mbliain 1911 go dtí na 1970í.

Sa bhliain 1969, nuair a rinne Constáblacht Ríoga Uladh (RUC) iarracht paráid de chuid na bPrintíseach a chur trí Thaobh an Phortaigh (nó **Taobh an Bhogaigh**) le treise lámh, thosaigh Cath Thaobh an Phortaigh (nó **Cath Thaobh an Bhogaigh**). Measainn a lán daoine gurbh é seo a chuir tús leis Trioblóidí dháiríre.

Sa bhliain 1986, chuir rialtas na Breataine cosc ar pharáid i bPort an Dúnáin. D'éirigh círéibeacha idir lucht tacaíochta na paráide agus an Chonstáblacht. Sa teagmháil seo, fuair Keith White bás, agus é ar an chéad Phrotastúnach riamh a cailleadh le piléar plaisteach le linn na dTrioblóidí.

Tá dhá ócáid cheiliúrtha ag na Printísigh i rith na bliana, mar atá, *Dúnadh na nGeataí* agus *An Teacht chun Fortachta*.

Catagóir:Doire
Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann
Catagóir:Protastúnachas
Catagóir:Aontachtas Uladh
Réalteolaí

[mion|''[An Realteolaí (Vermeer)|An Realteolaí* le [[Johannes Vermeer]], 1668. Tá réalteolaí ag obair le feiceáil sa phictiúr.]]
Is é is *'réalteolaí''' ann ná duine a dhéanann staidéar agus taighde ar an réalteolaíocht, is é sin, ar na réaltaí, ar na reanna neimhe agus ar na dlíthe nádúrtha a stiúrann iad. An té a rachaidh leis an réalteolaíocht mar shlí bheatha, caithfidh sé an fhisic agus an mhatamaitic a fhoghlaim go maith freisin, ós rud é go mbeidh scileanna sna heolaíochtaí seo ag teastáil go géar uaidh.

Inniu, úsáidtear a lán gléasanna teicneolaíochta i dtaighde réalteolaíochta, ar nós teileascóp Hubble agus na ríomhairí, le maolú ar an strus a bhaineann leis an taobh matamaiticiúil den réalteolaíocht.

## Réalteolaithe tábhachtacha
1353

## Eachtraí
* Chuir Giovanni Boccaccio deireadh leis an *Decameron*.
* Lúnasa - Ghlac arm Pheadar III na Catalóine (*Pere el Cerimoniós* as Catalóinis) seilbh ar L'Alguer sa tSairdín.

## Breitheanna
* 

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
Oíche Chinn Bliana

Is í **Oíche Chinn Bliana** oíche dheireanach na bliana agus tosaíonn an bhliain nua ar a dó dhéag a bhualadh don chlog. "Oíche na Coda Móire" nó "Oíche Chaille" a thugtaí agus a thugtar air freisin.

Ba mhó an fhéile seo i measc Ghaeil na hAlban ná i measc na nÉireannach, ach bhí roinnt traidisiúin ag baint leis an oíche seo in Éirinn mar sin féin. Tugtar "Oíche na Coda Móire" ar an oíche mar gur síleadh gur cheart go leor bia (.i. "cuid mhór") a chaitheamh i rith na hoíche chun a chinntiú go mbeadh a dhóthain bia ag gach duine den teaghlach i rith na bliana seo chugainn. Ar ndóigh, ba gheas aon bhia a thabhairt amach as an teach i rith na hoíche.

Mar chuid den cheiliúradh, chaitheadh fear nó bean an tí císte--bairín breac de ghnáth--in aghaidh an phríomhdhorais tar éis don duine an rann seo nó a leithéid a rá:

:Fógraímid an gorta/
:Amach go tír na dTurcach/
:Ó anocht go bliain ó anocht/
:is ó anocht féin amach.

Leagan eile den rann seo, nach bhfuil chomh dian ar na Turcaigh, ná:

:An donas amach/
:A's an sonas isteach,/
:Ó anocht go bliain ó anocht,/
:In ainm an Athar agus an Mhic agus an Spioraid Naomh,
:Amen.

D'itheadh an teaghlach an císte briste i ndiaidh an tsearmanais bhig seo.

In áiteacha, tá an chuma ar an scéal go ndéantaí an bairín breac a chaitheamh in aghaidh an dorais ar Nollaig na mBan. D'éag an traidisiún seo thart ar lár na fichiú haoise, cé go bhfuil cuid de na nósanna ag teacht ar ais i measc teaghlaigh a bhfuil suim acu sa gcultúr dúchasach.

## Tagairtí

Catagóir:Féilire
An Oiséitis

Teanga Iaránach is ea an **Oiséitis**, agus í á labhairt ag seacht gcéad míle duine san Oiséit, limistéar ar shléibhte Chugais idir an Rúis agus an tSeoirsia. Tá cónaí ar an gcuid is mó acu i gcúige na hOiséite Thuaidh agus na hAláine, atá suite sa Rúis, in aice leis an tSeoirsia, ach thairis sin, tá aon chúigiú cuid de na hÓiséitigh lonnaithe ar an taobh Seoirsiach den teorainn, san Oiséit Theas, agus an tír sin ina cnámh spairne idir an Rúis agus an tSeoirsia faoi láthair.

Tugann na hÓiséitigh féin *Ирон ӕвзаг/Iron ævzag* nó *Иронау/Ironau* ar a dteanga. Is í an t-aon teanga amháin a úsáideann an litir úd *ӕ* san aibítir Choireallach. Creidtear gurb í an Oiséitis an t-iarsma deireanach de theangacha na Scitiach is na nAlánach a shealbhaigh deisceart na Rúise timpeall na mblianta 700-600 roimh bhreith Chríost. Tá abairtí Oiséitise le fáil i bhfoinsí stairiúla Gréigise ó thús na dara mílaoise i ndiaidh bhreith Chríost.

Tá dhá chanúint Óiséitise ann, mar atá, Iron agus Digor. Is í an chanúint Iron is tábhachtaí, agus is í is bun leis an teanga liteartha. B'é Kosta Khetagurov (1859-1906) file náisiúnta na nÓiséiteach a chuir tús le caighdeánú na teanga.

San Ungáir, bhí teanga ghaolmhar á labhairt ag treibh a dtugtaí *[[Jász]]* uirthi as Ungáiris. Chuaigh an teanga seo i léig le fada an lá, ach i bhfad ina dhiaidh sin féin, ba nós leis na hUngáraigh aitheantas áirithe a thabhairt don treibh seo mar dhream eitneach ar leith. D'fhág na *Jász* téacsanna ina ndiaidh ina seanteanga, agus bhí na saineolaithe in ann an Óiséitis a úsáid mar ghléas le ciall a bhaint astu.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

*
Catagóir:Teangacha Iaránacha
Catagóir:Teangacha na Rúise
Catagóir:Teangacha na Seoirsia
Catagóir:An Oiséit
Catagóir:Sarmátaigh
Geingeas Cán

Ba é **Geingeas Cán**, nó *Temüjin*, mar ab ainm dó ó thús a shaoil (1162? - 18 Lúnasa 1227), a d'aontaigh na Mongólaigh agus a bhunaigh Impireacht na Mongólach, an impireacht ab fhorleithne dá raibh riamh ann. 
## A Óige

Áiríodh mar uasal é toisc gur de shliocht na dtaoiseach é, rud a rachadh chun sochair dó agus é ag iarraidh cabhrach ar threibheanna eile. Rinneadh cleamhnas idir é agus cailín darbh ainm Börte nuair a bhí sé naoi mbliana d'aois. Ansin cailleadh a athair agus tháinig treabhchas eile i réim; ruaigeadh Temüjin, rud a d'fhág ag maireachtáil ón lámh go dtí an béal é le fada an lá, agus a rinne fear crua glic de. Ach bhí cairde aige, leithéid Bo'ortchu agus Djamuqa (cé gur fheall sé siúd air faoi dheireadh). 

## An Cán

[mion|clé|300px|[Impireacht na Mongólach]]

I ndiaidh a chéile tháinig Temüjin chun cinn sa saol. Timpeall na bliana 1181 phós sé Börte, agus bhí ceathrar mac acu. Thosaigh sé ag déanamh comhcheangail idir na dtreibheanna, agus tar éis roinnt cogaí agus caibidlí gairmeadh *Cán* de (cé gur thit sé amach le Djamuqa dá bharr). Chum sé dlíthe a raibh rian na seantraidisiún orthu agus a rachadh i bhfeidhm ar ar lean é. Bhuaigh sé ar a shean-naimhde na Tartaraigh sa bhliain 1202, agus sa bhliain 1206 gairmeadh Geingeas Cán (*Ĉingis Xaan* nó *Tiarna Aigéanach*) de. Chruinnigh treibheanna uile na Mongóile thart air agus bheartaigh sé ar thuaisceart na Síne a ghabháil. Chuir an Balla Mór moill dhá bhliain air, ach chreach sé an tuaisceart faoi dheireadh agus ghabh Beijing féin sa bhliain 1215, cé gur dhiúltaigh sé dul isteach ann.

Ina dhiaidh sin rinne sé ionradh ar an gcuid eile den Áise Lárnach, ag dul chomh fada le habhainn na hIndia agus leis an bPeirs. Lean sé air ag ionsaí na Síneach: ghabh sé stát na Siach (*Xia*) Thiar, agus bhí rún aige impireacht na Jin a scrios.

## A Bhás

Fuair Geingeas Cán bás de bharr titim de chapall agus é i mbun seilge. Tugadh a chorp ar ais chun na Mongóile, agus deirtear gur maraíodh gach duine a chonaic an tsochraid ar eagla go bhfeicfí cár cuireadh an Cán. 

## Leabhair

* 
* 
* 
* 

## Naisc Sheachtracha
* Léirmheas ar ''Genghis Khan'', leabhar le Leo De Hartog
* Genghis Khan and the Mongols
* The Realm of the Mongols

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1162
Catagóir:Básanna i 1227
Catagóir:Déithe Áiseacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht na Mongólach
Catagóir:Impirí na Síne
Contae Kent, Delaware

Contae sa stát Delaware, Stáit Aontaithe Mheiriceá atá suite i lár an stáit is ea **Contae Kent**. Tá an phríomhchathair stáit, Dover, suite ann agus is é Dover an phríomhbhaile contae freisín. Bhí 126,697 duine ina gcónaí amm sa bhliain 2000.

## Naisc
* co.kent.de.us - Suíomh Idirlín Contae Kent 

*
An Chorsaic

Is í **an Chorsaic** (Corsaicis: *Corsica*, Fraincis: *Corse*) an ceathrú hoileán is mó sa Mheánmhuir (i ndiaidh na Sicile, an tSairdín agus na Cipire). Tá sí suite amuigh ó chósta thoir na hIodáile agus thoir theas ón Fhrainc, agus taobh ó thuaidh d'oileán na Sardíne.

### Daonra
Bhí 339,000 duine ina gcónaí ar an oileán sa bhliain 2019. Is iad Ajaccio agus Bastia an dá chathair is mó san oileán.

### Stair
Rugadh Napoleon Bonaparte ann sa bhliain 1769, i bpríomhchathair an oileáin, Ajaccio. An teach ina raibh a mhuintir ina chónaí san am, is é sin *Maison Bonaparte*, is músaem é inniu. clé|mion|Droichead ar an D84 (abhainn Erco)

### Teangacha
Is í an Fhraincis is mó a labhraítear san oileán inniu, ach tá a dteanga féin ag muintir na Corsaice, an Chorsaicis, cé nach bhfuil sí ó dhúchas ach ag céatadán beag ag bunadh an oileáin inniu.  

Is iad na canúintí úd *Gallurese* agus *Sassarese* i dTuaisceart na Sairdíne na teangacha is mó gaol leis an gCorsaicis, agus deir cuid de na teangeolaithe go bhfuil siad - an teanga *Gallurese* ach go háirithe - níos cóngaraí don Chorsaicis ná don tSairdínis. 

Tá cosúlachtaí go leor idir cás na Gaeilge in Éirinn agus cás na Corsaicise sa gCorsaic.
### Riaracháin
Áirítear an Chorsaic ar réigiún de chuid na Fraince, cé gurb é an stádas atá ag an oileán sa dlí ná *collectivité territoriale*, is é sin, "tiomsaitheacht chríche". Ciallaíonn sin mar shampla go bhfuil "dáil" nó "parlaimint" na Corsaice, an *Assamblea di Corsica*, níos cumhachtaí ná mar a bhíonn na tionóil réigiúnacha sa Fhrainc de ghnáth. Náisiúnaithe den uile chineál is ea formhór na bhfeisirí i dTionól na Corsaice. Tá stádas theanga na Corsaicise ar cheann de na ceisteanna móra atá ag déanamh imní dóibh, chomh maith le talamh a bheith á cheannach ar an mórchóir ag eachtrannaigh. Thug Stát na Fraince cluas bhodhar nó alabhodhar riamh dóibh, áfach, i dtaca leis an dá cheist seo. Chuaigh roinnt náisiúnaithe i muinín an fhornirt ag amanna éagsúla ó na 1950í, tráth a fuair go leor tíortha eile neamhspleáchas ón bhFrainc, ach cur chuige éadairbheach a bhí riamh ann.

[mion|clé|alt=|suite amuigh ó [Cósta|chósta thoir na hIodáile agus thoir theas ón Fhrainc]]

Sna blianta 1975-2018 bhí an t-oileán roinnte ina dhá chúige, mar atá, *Haute-Corse* ("Uachtar na Corsaice") agus *Corse-du-Sud* ("Corsaic Theas"), agus ba í Bastia príomhchathair Haute-Corse. 

Tháinig deireadh leis an deighilt seo sa bhliain 2018, áfach, agus is aon aonad riaracháin amháin é an t-oileán arís.

#### Leasú
Sa bhliain 2023  i dTionól na Corsaice in Aiaccu, bhí sé molta ag Uachtarán na Fraince Emmanuel Macron "saghas éigin neamhspleáchais" a lamháil don Chorsaic, ach gur chuid den Fhrainc a bheadh sa Chorsaic i gcónaí faoin "saghas éigin neamhspleáchais" a bhí i gceist aige. D'iarr an tUachtarán Macron ar pholaiteoirí sa Chorsaic agus i Rialtas na Fraince dlí nua a dhréachtú i gcomhar le chéile le dúil stádas bunreachtúil na Corsaice a leasú.

## Féach freisin

* Réigiúin na Fraince

## Tagairtí

Catagóir:Réigiúin na Fraince
Catagóir:Oileáin sa Mheánmhuir
George Stroumboulopoulos

Is é **George Stroumboulopoulos** láithreoir an chláir teilifíse as Ceanada, *[[The Hour]]*. Rugadh i Mississauga, Ontario é, ar an 16 Lúnasa 1972.

Stroumboulopoulos, George
Stroumboulopoulos, George
Catagóir:Daoine Ceanadacha
Catagóir:Daoine beo
James Brown

B'amhránaí Meiriceánach é **James Brown** (3 Bealtaine, 1933 - 25 Nollaig, 2006) chomh maith le bheith ina chumadóir amhrán, léiritheoir ceirníní, dhamhsóir, agus ina mháistir banna, freisin. Saolaíodh é faoin ainm **James Joseph Brown, Jr.** i mBarnwell, Carolina Theas sa bhliain 1933, agus cailleadh é in ospidéal in Atlanta, Georgia ar Lá Nollag 2006. Bhí sé 73 bliain d'aois. Duine de na ceoltóirí is tábhachtaí san 20ú haois a bhí ann. Is seisean a chuir tús leis an seánra ceoil sin, **<big>Func</big>** agus is mórphearsa é i stair cheoil agus damhsa móréilimh an 20ú céad. Is minic a dtugtar “Ceannródaí an Soul“ air.[2] Bhí tionchar suntasach aige ar fhorbairt roinnt mhaith seánra ceoil éagsúla agus é ag cur faoin i ngairm a mhair timpeall seasca bliain.[3]

Nuair a cuireadh tús lena ghairm sa cheol b’amhránaí cheoil soiscéalach é in Toccoa, Georgia. Chuaigh sé leis an ngrúpa canta ghutaigh R&B, ***the Gospel Starlighters*** (an grúpa óna bhforbraíodh na  Flames), grúpa ina raibh ról an phríomhamhránaithe aige[4][5] Tharraingíodh aird an phobail air den chéad uair déanach sna 1950idí agus é ina bhall den ghrúpa amhránaithe **The Famous Flames** leis na bailéid a raibh an-ráchairt orthu "Please, Please, Please" agus "Try Me", agus tharraing sé teist taibheora beo dochloíte agus é ar stáitse leis na Famous Flames agus lena bhanna tacaíochta, arna tugadh the James Brown Band nó the James Brown Orchestra d’uaireanta. Bhain sé buaicphointe a ghairm amach sna 1960idí nuair a d’eisíodh an albam beo ***Live at the Apollo*** agus cnagshingilí dála **"Papa's Got a Brand New Bag"**, **"I Got You (I Feel Good)"** and **"It's a Man's Man's Man's World"**. Le linn an chuid ba dheireanaí de na 1960idí scair sé ó na foirmeacha ceoil a d’eascair go leanúnach ó na blues agus an ceol soiscéalach agus chuaigh sé le cur chuige "Africanized" amach is amach, ó thaobh an cumtha ceoil de, gníomh a d’fhág tionchar mór ar fhorbairt an cheoil func.[6] Faoi dheireadh chéad leath de na 1970idí, bhí fuaim lánfhorbartha an cheoil func leagtha amach ag Brown nuair a bhunaigh sé na J.B.s agus tá an fhuaim seo le cloisteáil i gceirníní dála **"Get Up (I Feel Like Being a) Sex Machine"** agus **"The Payback"**. Tugadh aird air, freisin, as amhráin a raibh  tráchtaireacht shóisialta iontu a chumadh, lena n-áirítear an chnagshingil **"Say It Loud – I'm Black and I'm Proud “** in 1968. Lean Brown ar aghaidh ag casadh ceol ar stáitse agus ag taifeadadh ceol go dtí go bhfuair sé bás ó chliseadh plúchtach croí in 2006.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Brown, James
Monarcacht

mion|MonarcachtaIs córas rialtais í **Monarcacht** ina mbíonn Monarc ina C(h)eann Stáit ar thír. De ghnáth, rialaíonn Monarc ar feadh a s(h)aoil. Mar chontrárthacht, i bpoblacht, toghtar an Ceann Stáit. Faoi láthair, tá 29 monarcacht ar domhan.

Is monarcachtaí bunreachtúla iad formhór na Monarcachtaí reatha, ach is monarcachtaí absalóideacha iad córais rialtais na tSuasalainn, Brúiné, na hAraibe Sádaí, Cathair na Vatacáine agus Cuáit.

Catagóir:Rialtas
Henry Grattan

150px|mion|Henry Grattan.|cléPolaiteoir Éireannach agus ball de Teach na gComóntach ab ea **Henry Grattan** (3 Iúil, 1746 - 6 Meitheamh, 1820). Bhí Grattan an-ghníomhach sa ghluaiseacht ar son saoirse don rialtas in Éirinn, agus throid sé i gcoinne Acht an Aontais a d'aontaigh an tír leis an Ríocht Aontaithe sa bhliain 1800.

## Tagairtí
[clé|250px|mion|Grattan ag labhairt i d[Teach na gComóntach.]]

Catagóir:Daoine a rugadh i 1746
Catagóir:Básanna i 1820
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Fuascailt na gCaitliceach

[deas|200px|thumb|[Dónall Ó Conaill, "an Fuascailteoir".]]
Gluaiseacht pholaitiúil in Éirinn agus an Ríocht Aontaithe ag deireadh an 18ú haois agus tús an 19ú haois ab ea **Fuascailt na gCaitliceach**. An cuspóir a bhí ann ná na srianta a bhí ar na gCaitlicigh a laghdú nó a scriosadh, mar shampla na Péindlíthe. 
clé|mion|scigphictiúr  ag an am: "Catholic petitioners" agus beannacht an phápa
Ba é ceannaire na gluaiseachta an polaiteoir Caitliceach Dónall Ó Conaill. 

Sheas an Conallach i bhfothoghchán i gContae an Chláir sa bhliain 1828. Bhuaigh sé, cé go raibh cosc air a shuíochán a thógáil suas i dTeach Theachtaí na Ríochta Aontaithe mar gheall ar an Mionn Ceannais. Ba é sin ba chúis leis an ngéarchéim ar tháinig Fuascailt na gCaitliceach ina diaidh.

Cuireadh dlí nua i bhfeidhm i dtreo go mbeadh cead ag an gConallach a shuíochán a ghlacadh mar bhí eagla ar an rialtas go mbeadh éirí amach eile ann in Éirinn.

Ritheadh an tAcht Faoisimh do Chaitlicigh sa bhliain 1829 nuair a bhí Arthur Wellesley (an chéad Diúc Wellington) ina phríomh-aire. Tugadh aontú an rí ar an 13 Aibreán 1829. Thug an t-Acht  cead d'fhir Chaitliceacha a bhí ábalta  vótáil dul isteach i bParlaimint Shasana agus post a bheith acu i seirbhís an stáit nó sna fórsaí armtha.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Stair na hÉireann
Páirtí Parlaiminteach na hÉireann

clé|mion|184x184px|Armas na hÉireann - Suaitheantas IPP
[mion|257x257px|[Charles Stewart Parnell, bunaitheoir.]]
Páirtí polaitíochta a bhí gníomhach in Éirinn agus an Ríocht Aontaithe ag deireadh an 19ú haois agus tús an 20ú haois ab ea **Páirtí Parlaiminteach na hÉireann** (Béarla: **Irish Parliamentary Party**, an **IPP**) nó **Páirtí an Rialtais Dúchais**.

Bhí an Páirtí ag iarraidh Rialtas Dúchais a bhaint amach in Éirinn. Theastaigh parlaimint i mBaile Átha Cliath uathu ach ní raibh aon locht acu ar an mBanríon Victoria a bheith ina banríon ar Éirinn.  

De ghnáth chabhraídís féin agus an Páirtí Liobrálach lena chéile i Westminster.  

Fuair an Páirtí Parlaiminteach  an chuid is mó dá dtacaíocht in Éirinn ó na Caitlicigh. 
[clé|mion|217x217px|[Seán Mac Réamainn|Sheáin Mhic Réamainn, 1917]]
[mion|200x200px|[Seán Diolún (John Dillon) 1900]]

## Stair
B'é Charles Stewart Parnell a bhunaigh an páirtí sa bhliain 1882, in áit Léig an Rialtais Dúchais,

Bhí scoilt sa pháirtí nuair a thit Parnell sa bhliain 1891, ach athaontaíodh é ar 30 Eanáir 1900 faoi cheannas Sheáin Mhic Réamainn (John Redmond) agus níos déanaí Seán Diolún. 

Tar éis Éirí Amach na Cásca sa bhliain 1916 agus an ghéarchéim choinscríobh i 1918, chaill siad a suíocháin ar fad sa rialtas mar bhog fabhar an phobail go dtí Sinn Féin. Bhí deireadh leis an bpáirtí seo beagnach sa Saorstát mar bhí Rialtas Dúchais as dáta mar choincheap. Lean sé ar aghaidh i dTuaisceart na hÉireann, áfach, mar pháirtí beag faoin ainm Páirtí na Náisiúnaithe.

## Ceannairí
* Charles Stewart Parnell (1882-1891)
* Seán Mac Réamainn (1891-1900)
* Justin McCarthy (1891-1892)
* Seán Diolún (1892-1900)
* Seán Mac Réamainn (1900-1918)
* Seán Diolún (1918)
* Seosamh Ó Doibhilin (1918-1921)

## Tagairtí

Catagóir:19ú haois in Éirinn
Catagóir:20ú haois in Éirinn
Catagóir:Athriar talúntais in Éirinn
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1882
Catagóir:Páirtithe polaitíochta in Éirinn
Catagóir:Páirtithe polaitíochta na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Rialtas Dúchais in Éirinn
Liam Gallagher

Is amhránaí agus ceoltóir Sasanach é **Liam Gallagher** (Gaeilge: *Liam Ó Gallachóir*). Rugadh é i Manchain ar an 21 Meán Fómhair, 1972. Rugadh a mháthair Peggy in Éirinn agus chuaigh sí agus a fear céile go Manchain mar ní raibh poist sa cheantar ina raibh siad ina gcónaí. Chan sé leis an mbanna ceoil Oasis lena dheartháir Noel. Tá trí albam eisithe faoina ainm féin : ''As You Were'' (2017), *Why Me? Why Not?* (2019) agus C'mon You Know (2022) . D'fhág Noel Oasis sa bhliain 2009 agus bhunaigh Liam agus na baill eile grúpa nua Beady Eye. Chuir sé dhá albam amach leo: *Different gear, still speeding* (2011) agus *BE* (2013), ach scoilt an banna sin sa bhliain 2014. Agus i 2024  Chuir sé albam amháin leis John Squire: Liam Gallagher & John Squire is ainm dó  

## Tagairtí

Gallagher, Liam
Gallagher, Liam
Gallagher, Liam
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Catagóir:Daoine beo
Seán Mac Réamainn

Ba pholaiteoir Éireannach é **Seán Éamonn Mac Réamainn** (Béarla: *John Edward Redmond*) (1 Meán Fómhair, 1856 – 6 Márta, 1918), a bhí ina cheannaire ar an bPáirtí Parlaiminteach na hÉireann idir na blianta 1900 agus a bháis sa bhliain 1918. 
## Saol
Saolaíodh Redmond i gContae Loch Garman. 
Ba theachtaí iad a athair William Archer Redmond agus a dheartháir William Hoey Kearney Redmond chomh maith.

Chaith Redmond a shaol ag iarraidh Rialtas Dúchais a bhaint amach in Éirinn, ach chuir Éirí Amach na Cásca sa bhliain 1916 agus fás Shinn Féin ina dhiaidh sin deireadh leis an iarracht.

Fiú sna sé chontae is fiche, tugadh an-tacaíocht don rialtas nuair a bhris an Chéad Chogadh Domhanda amach. Ó tharla gur bronnadh rialtas dúchais, cé go mbeadh moill air, mhol Mac Réamainn  do gach duine tacú leis an chomhar cogaidh.
mion|roimh 1905|alt=|cléAgus é ag tabhairt óráide ag an Droichead Adhmaid, Co. Chill Mhantáin, ar an 20 Meán Fómhair 1914, d'impigh Mac Réamainn ar na hÓglaigh liostáil le hArm na Breataine agus dul ag troid ar an Mór-Roinn.  D'iarr sé orthu sin a bhí i láthair a bheith fearúil agus an fód a sheasamh ː[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Woodenbridge.jpg|alt=|clé|mion|[An Droichead Adhmaid|Droichead Adhmaid, Co. Chill Mhantáin]]“Gabhaigí chuig cibé áit a bhfuil an líne thosaigh, leis an cheart, an tsaoirse agus an creideamh a chosaint sa chogadh seo. ”Bheadh a mhalairt d’iompar ina ábhar náire dár dtír go deo.”Chruthaigh tacaíocht Redmond don chogadh scoilt i ngluaiseacht na n-Óglach. Thaobhaigh tromlach na mball leis, agus thug siad na "hÓglaigh Náisiúnta" orthu féin. Choinnigh na baill a d’fhan sa bhaile an t-ainm Óglaigh na hÉireann agus bheadh ról tábhachtach acu in Éirí Amach na Cásca in 1916.

Bhí Mac Réamainn ag iarraidh go mbeadh na reisimintí Éireannacha go léir eagraithe in aon aonad troda amháin. Níos déanaí, mhaígh John Redmond go mbeadh na hÓglaigh réidh le hÉirinn a chosaint.  Ní raibh múinín ag an rialtas níos mó as, agus go háirithe saighdiúirí mar Kitchener.

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Rialtas Dúchais in Éirinn
Catagóir:Daoine as Contae Loch Garman
Catagóir:Daoine a rugadh i 1856
Catagóir:Básanna i 1918
An Tiarna Éadbhard Mac Gearailt

Uaslathaí Éireannach ab ea **an Tiarna Éadbhard Mac Gearailt** (15 Deireadh Fómhair, 1763 – 4 Meitheamh, 1798), nó **The Lord Edward FitzGerald** as Béarla. Mac le Séamas Mac Gearailt ab ea é, a rugadh agus tógadh i mBaile Átha Cliath. 

Bhí Mac Gearailt ina bhall de Chumann na nÉireannach Aontaithe, agus ghlac sé páirt san Éirí Amach 1798 in Éirinn.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1763
Catagóir:Básanna i 1798
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá
Catagóir:Cumann na nÉireannach Aontaithe
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Daoine as Maigh Nuad
Catagóir:Éirí Amach 1798 in Éirinn
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Ríshliocht Mhic Gearailt
Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha
Léig an Rialtais Dúchais

mion|203x203px|Isaac Butt le John Butler Yeats.
Páirtí polaitíochta Éireannach ab ea **Léig an Rialtais Dúchais**, nó **Páirtí an Rialtais Dúchais**, an t-ainm eile a úsáidtear uaireanta.  

B'é Isaac Butt a bhunaigh é sa bhliain 1873 chun Rialtas Dúchais a bhaint amach.  

Tar éis bás Bhutt sa bhliain 1879, tháinig William Shaw i gcomharbas air mar cheannaire, a bhí ina mhinistir Protastúnach agus ina Fhuig (Whig). 

Ar 17 Bealtaine 1880, toghadh Charles Stewart Parnell ina chathaoirleach  ar Léig an Rialtais Dúchais.  Bhí Cogadh na Talún ar tí briseadh amach. Sa bhliain 1881, cuireadh an "Rí gan choróin” faoi ghlas agusis 1882: Síníodh “Conradh” Kilmainham agus bhunaigh Parnell an Páirtí Parlaiminteach na hÉireann mar ainm nua ar an bpáirtíí, in áit Léig an Rialtais Dúchais,  
clé|mion|253x253px|Isaac Butt, Vanity Fair 3 Bealtaine 1873
mion|"The uncrowned king - the life and public services of Hon. Charles Stewart Parnell; comprising a graphic story of his ancestry; also family reminiscences, related by his aged mother, Delia Tudor"(14740896476)

## Ceannairí

* Isaac Butt 1873 - 1879
* William Shaw 1879 - 1880
* Charles Stewart Parnell 1880 - 1882

## Tagairtí

Catagóir:Rialtas Dúchais in Éirinn
Sorastar

B'é **Sorastar**, nó Zoróstar (Gréigis: *Ζωροάστρης, Zōroastrēs*) nó Zarathustra (Aivéistis: *Zaraθuštra*), nó *Zartosht* (Peirsis: زرتشت), an fáidh seanársa Iaránach a chuir tús leis an Sóróstarachas. B'é an Sóróstarachas reiligiún náisiúnta na Peirse nuair a bhí an rítheaghlach Sasánach á rialú. Inniu, is iad na Parsaigh san India is mó a urramaíonn Sorastar.

Glactar leis go coitianta gur pearsa stairiúil a bhí i Sorastar seachas laoch seanchais amháin, ach is ábhar conspóide é i gcónaí cén t-am a bhí sé beo. Is iomaí meastachán scolártha a shuigh é sna blianta timpeall ar 1200 r. Chr., ach is dóigh le scoláirí eile gur féidir go raibh sé ann in aon am idir an ochtú haois déag agus an séú haois r. Chr.

Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha
An Néamharais

Ceann de na teangacha móra i Neipeal is ea **an Néamharais**. Ní mór í a aithint thar an Neipeailis, nach bhfuil gaolmhar léi ar aon nós. Ceann de na teangacha Tibéideach-Burmacha is ea an teanga Nepal Bhasa, agus í gaolmhar leis an Tibéidis agus, fiú, leis an tSínis.

Is í an t-aon teanga amháin de chuid an ghrúpa sin a scríobhtar síos leis na litreacha Deiveanágracha, nó is le teangacha Ind-Eorpacha na hIndia is mó a shamhlaítear an aibítir sin. 

Ba í Nepal Bhasa teanga riaracháin Neipeal ón 14ú haois go dtí go déanach san 18ú haois. Ag tosnú ag tús an 20ú haois d'fhulaing an teanga géarleanúint oifigiúil Ón mbliain 1952 go 1991, thit céatadán na ndaoine i nGleann Kathmandu a labhair an teanga ó 75% to 44%, Tá bagairt ar chultúr agus teanga an phobal Newar. Liostálann UNESCO Nepal Bhasa mar theanga atá "i mbaol cinnte".

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na hÁise
Catagóir:Neipeal
Catagóir:An India
An Neipeailis

Is í an **Neipeailis** (*Nepali*) príomhtheanga Neipeal agus teanga oifigiúil na tíre. Tá sí á labhairt i Neipeal féin agus sna ceantair in aice leis an tír sin. Ceann de na teangacha Ind-Áiríocha is ea í, agus gaol dlúth aici, mar sin, leis an Hiondúis agus le cuid mhór eile de theangacha na hIndia. Tá an Neipeailis níos seanársa ná an Hiondúis, agus níl an oiread céanna d'fhocail Pheirsise in úsáid inti.

Is é *Nepali* an t-ainm oifigiúil ar an teanga sa teanga féin, ach tugtar *Khaskura* agus *Gurkhali* uirthi freisin. Is í teanga dhúchais na nGurcach í, dream eitneach ó Neipeal a bhí ag soláthar saighdiúirí d'arm coilíníoch na Sasanach i laethanta na hImpireachta Briotanaí.

Ní mór an Neipeailis a aithint thar an teanga Nepal Bhasa, nach bhfuil lúb ghaoil ar bith aici léi. Teanga thábhachtach í i Neipeal freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na hÁise
Catagóir:Neipeal
A1 (Tuaisceart Éireann)

Príomhbhóthar i dTuaisceart Éireann is ea an **A1**. Tosaíonn sé i lár Bhéal Feirste thart fá cheathrú míle siar ó Halla na Cathrach. Leanann sé frí dheisceart na cathrach ar Bhóthar Lios na gCearrbhach go Fionn Achaidh, Dún Muirígh, agus ina ndiaidh sin go Cathair Lios na gCearrbach féin. 

Críochnaíonn an cúrsa cóngarach do Bhaile an Chláir i ndeisceart Chontae Ard Mhacha, ag an teorainn le contae na Poblachta, Contae Lú. As sin leanann an bóthar ar aghaidh go Baile Átha Cliath darb ainm an N1.

I láthair na huaire, is é an M1 an t-ainm don mhótarbhealach, a bhfuil ina sheachbhóthar leis an A1 ó lár Bhéal Feirste go Sprucefield, suite míle i ndiaidh Lios na gCearrbhach. As sin go ceann thart fá scór mhíle, tá carrbhealach dúbailte déanta fá choinne mhéid na tráchta ar an bhóthar seo is gnóthaí ar Éire.

## Feabhsú

Téann an A1 thar Iúr Cinn Trá ar sheachbhóthar beag, ach tá an rialtas ó thuaidh ag súul go mbeidh an t-airgead curtha ar fáil dóibh ins na blianta beaga seo chugainn, agus go mbeidh siad in ann carrbhealach d’ardchaighdeán (le ceangail ar nós mótarbhealaigh srl) a dhéanamh in áit sheachbhóthar an Iúir síos go Dún Dealgan i gContae Lú. Cuirfidh an togra seo deireadh leis an tionscadal a bhí ag an dá rialtas, chun mótarbhealach/carrbhealach a dhéanamh idir Béal Feirste agus Baile Átha Cliath.

## Áiteacha ar an chúrsa

* Béal Feirste (ceangail leis an A11 agus an B23)
* Fionn Achaidh (A55)
* Dún Muirígh (B102 (deireadh Bhóthar Bhaile Andarsan), A512 (Seachbhóthar Dún Muirígh))
* Lann Bheag
* Lios na gCearrbhach (A3, A30, A49, B101, B104, B23)
* Cromghlinn (B177, B178)
* Droim Mór (B2, B25)
* Doichead na Banna (A26, A50, B10)
* Loch Bricleann (B3)
* Iúr Cinn Trá (A25, A27, A28, B8, B113, B133)
* Baile an Chláir (N1 ar aghaidh go BÁC)

## Féach freisin
* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
Ceardchumann Iompair agus Ilsaothair na hÉireann

Ceardchumann Éireannach ab ea **Ceardchumann Iompair agus Ilsaothair na hÉireann** (Béarla: Irish Transport and General Workers’ Union), a bhí bunaithe ag Séamas Ó Lorcáin i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1908. D’fhás sé go tapaidh, agus bhí an eagraíocht i lár Frithdhúnadh Mór Bhaile Átha Cliath sa bhliain 1913.

Mhair sé go dtí an bhliain 1990, nuair a aontaíodh é le Cumann Oibrithe na hÉireann chun an Ceardchumann Seirbhísí, Tionsclaíoch, Gairmiúil agus Teicniúil (SIPTU) a chruthú.

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Ceardchumainn na hÉireann
Teach na nIonadaithe, Stáit Aontaithe Mheiriceá

Is é **Teach na nIonadaithe** teach íochtarach Chomhdháil na Stát Aontaithe. An Seanad a thugtar ar an teach uachtarach.

### Cúlra
Nuair a socraíodh córas bunreachtúil na Stát Aontaithe, theastaigh ó ailtirí an chórais - Aithreacha Bunaithe na Stát Aontaithe, mar a thugann na Meiriceánaigh orthu - dhá sheomra parlaiminte a chur ar bun. Is é an ról a cheap siad do Theach na nIonadaithe ná toil na sluaite a chur in iúl. San am céanna, bhí siad den tuairim go mbeadh gá leis an Seanad le maolú ar na hathruithe a thiocfadh ar intinn na sluaite agus na n-ionadaithe.

### Eagraíocht
Tá ionadaíocht chionmhar ag muintir gach Stát de réir a dhaonra. Sa bhliain 2023, bhí ceithre chéad tríocha cúigear ionadaí ar an Teach, líon a socraíodh in Acht an Ath-Chionroinnte, nó an *Reapportionment Act*, sa bhliain 1929, ach más gá, tá na cumhachtaí ag an gComhdháil an líon seo a athrú. Caitheann gach ionadaí téarma dhá bhliain ar an Teach, agus is féidir é a atoghadh arís agus arís eile, gan teorannú ar bith. Is iad baill an Tí a thoghann Ceann Comhairle an Tí, nó an *Speaker*, mar a thugtar air as Béarla.

## Féach freisin

* Togchán an Chinn Comhairle chun Teach na nIonadaithe i Stáit Aontaithe Mheiriceá, 2023

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na Stát Aontaithe
Catagóir:Tionóil náisiúnta
Maria Cantwell

Is í **Maria E. Cantwell** (23 Deireadh Fómhair 1958 a rugadh í) Seanadóir na Stát Aontaithe sóisearach ó Stát Washington. Is ball den Pháirtí Daonlathach í. Toghadh go dtí an Seanad í sa bhliain 2001 agus arís sa bhliain 2006.

Rugadh in Indianapolis, Indiana í. Chuaigh sí go hOllscoil Miami in Oxford, Ohio tar éis na hardscoile. Bhain sí amach céim i riarachán poiblí. Thug sí aghaidh ar Seattle, Washington sa bhliain 1983. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Idirlín Seanaid

Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Mná
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Aifric

Ba sraith theilifíse Ghaeilge do dhaoine óga í **Aifric**. Thosaigh an tsraith ag craoladh ar an 31<sup>ú</sup> lá de Dheireadh Fómhair 2006. Clíona Ní Chiosáin a bhí sa phríomhról. Tá sé bunaithe ar shaol cailín a bhogann lena teaghlach ó Bhaile Átha Cliath siar go dtí Conamara.

Ba é Paul Mercier stiúrthóir na sraithe.

## Foireann aisteoirí
* *Aifric de Spáinn* - Clíona Ní Chiosáin
* *Tom de Spáinn* - Barry Barnes
* *Janis de Spáinn* - Mairéad Conneely
* *Traolach de Spáinn* - Kevin O'Dwyer
* *Sophie* - Gráinne Bleasdale
* *Claudia* - Sláine Hutchinson
* *Samantha* - Ceitilis Ní Bheaglaois
* *Muireann* - Máirín Ní Ghaora
* *Maidhc* - Josef Hrehorow
* *Bertie* - Eoin Ó Dubhghaill
* *Jimín* - Cárthach Bán Breathnach
* *Beartla* - Colin Ó Muirí

## Eipeasóidí
* Clár 1.1ː Codladh na hOíche (2006)
* Clár 1.2ː An Chéad Phóg (2006)
* Clár 1.3ː Tá Mo Chleamhnas Déanta (2006)
* Clár 1.4ː Banna Ceoil Daid (2006)
* Clár 1.5: An Salon (2006)
* Clár 1.6ː Aingil Chlaudia (2006)
* Clár 1.7ː Bíonn an Fhírinne Searbh (2006)
* Clár 1.8ː Mamma Mia (2006)
* Clár 1.9ː Saoirse (2006)
* Clár 1.10ː An Chraiceann Is a Luach (2006)
* Clár 1.11ː Sophie Mo Namhaid (2006)
* Clár 1.12ː Daid agus Marie (2006)
* Clár 2.1ː An Grá Faoi Bhláth (2007)
* Clár 2.2ː Clann ár gClainne (2007)
* Clár 2.3ːAn Ealaíon Í Seo (2007)
* Clár 2.4ː Gafa Le Mata (2007)
* Clár 2.5ː Taithí Oibre (2007)
* Clár 2.6ː Bróna an Kling-on (2007)
* Clár 2.7ː An tÉalú Mór (2007)
* Clár 2.8ː Cinder Eile (2007)
* Clár 2.9ː An Aimsir Fháistineach (2007)
* Clár 3.1ː Spáslong
* Clár 3.2ː Aifric agus Zara
* Clár 3.3ː An Lámh in Uachtar
* Clár 3.4ː CCTV

## Tagairtí

Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2006
Catagóir:Cláir TG4
Catagóir:Cláir Ghrinn
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Cláir dráma‎
Catagóir:Cláir dráma grinn suímh‎
Catagóir:Cláir dráma grinn suímh i nGaeilge
Catagóir:Cláir ghrinn i nGaeilge
Catagóir:Greann na Gaeilge
Catagóir:Sobalchlár‎
Catagóir:Cláir siamsaíochta‎
Catagóir:Cláir theilifíse
Scoil Chuimsitheach na Páirce Nua

Meánscoil chomhoideachais, chuimsitheach, gan táille, i gcúram Eaglais na hÉireann is ea **Scoil na Páirce Nua** (Béarla: *Newpark Comprehensive School*), atá suite ar Ascaill Pháirc an Bhaile Nua ar an gCarraig Dhubh, i gContae Átha Cliath, Éire.

Bunaíodh an scoil mar *Scoil Chuimsitheach na Páirce Nua* i 1972 tar éis *Scoil Bhaile an Rí* agus *Scoil Abhóca* a chónascadh le chéile, chun chomhoideachais gan táille a chur ar fáil do Phobal Eaglais na hÉireann in Áth Cliath Theas. Anois, tá an bhunaidhm chéanna ag an scoil. Ach, cé go bhfuil meon na hEaglaise ann, tá beartas oscailteachta ann maidir le traidisiúin agus le cultúir. Mar scoil chuimsitheach, cuireann Scoil na Páirce Nua fáilte roimh bhuachaillí agus roimh chailíní cibé creideamh nó eitneacht.

## An Campas
thumb|230px|Plean campais Scoil na Páirce Nua
Tá achar campais Scoil na Páirce Nua 32,375m² (8 acraí) i méid. Tá foirgneamh saintógtha lárnach don scoil, rud a bhí oscailte i 1974, ach baintear úsáid as dhá theach mhóra, "Melfield" agus "Belfort" (ar a dtugann na daltaí "the Red-Brick"), fortheach saintógtha ar Belfort (Foirgneamh F), teach geata agus seomraí coimhdeacha eile freisin.

### Áiseanna
* 25 Seomra Ranga
* Halla Léachtaí (C6/Téatar Hunter)
* Leabharlann agus dhá Sheomra IT (A2/D8)
* Bialann
* 2 chistin le haghaidh Eacnamaíochta Baile (B1/B3) agus Seomra Fuála (B5)
* 5 shaotharlann (C1, C3, D6, D7, E1)
* Seomra Ealaíne (C5/C7)
* Seomra Líníochta Teicniúla (C8)
* Ceardlann Adhmadóireachta/Staidéir Foirgníochta (C9/C11)
* Ceardlann Miotalóireachta agus Innealtóireachta (F6)
* Seomra Dorcha
* Seomra Ceoil (G4) (Is féidir leis na Mic Léinn an tIonad Ceoil a úsáid freisin).
* Seomra na Maor (E2)

## Spórt
Imríonn Scoil na Páirce Nua haca agus rugbaí go traidisiúnta. Le déanaí, tá cispheil á himirt sa scoil chomh maith.

#### Haca
thumb|230px|Na Laethanta Órga: Sinsir na Páirce Nua, Buaiteoirí ''Sraith Laighean'' 1995-96
San am atá thart, bhí clú ar Scoil na Páirce Nua mar mhórscoil haca. I dtaca le Club Haca Abhóca, bhuaigh siad roinnt comórtas náisiúnta ⁊ idirnáisiúnta. Ar an drochuair, mar gheall ar chúiseanna éagsúla, bhí haca ag Scoil na Páirce Nua tar éis titim chun raice ag deireadh na nóchaidí agus tá an cás ag an nóiméad fós i bhfad níos measa ná na laethanta órga. Tar éis oscailt páirce nua de chuid Chlub Haca Abhóca ar champas na scoile áfach, tá haca sa scoil ar a seanléim arís.

Imríonn buachaillí ⁊ cailíní ar gach aois haca i Scoil na Páirce Nua.
* Sinsearach
* Sóisearach
* Faoi 16
* Mionúr
* Faoi 13

## Iar-scoláirí
* Bryan Dobson, Nuacht RTÉ
* Jonathan Philbin Bowman, craoltóir
* Chris Horn, IONA Technologies

## Féach freisin
* An Charraig Dhubh
* Club Haca Abhóca
* Eaglais na hÉireann

## Naisc Sheachtracha
* Scoil na Páirce Nua - suíomh oifigiúil (as Béarla amháin)
* Ionad Spóirt na Páirce Nua - suíomh oifigiúil (as Béarla amháin)
* Ionad Ceoil na Páirce Nua  - suíomh oifigiúil (as Béarla amháin)
* Club Haca Abhóca - suíomh oifigiúil (as Béarla amháin)
## Tagairtí

Catagóir:Meánscoileanna i gContae Átha Cliath
Bunscoil an Iúir

Is Gaelscoil í **Bunscoil an Iúir** (Bunaithe sa bhliain 1989) do bhuachaillí agus chailíní atá in aois a 4 go dtí a 11.

Bhí éiteas treasphobail ag an scoil tráth ach anois ar an drochuair níl mórán fágtha de. Tá an scoil istigh i gceantar Bhord Oideachais agus Leabharlann an Deiscirt (BOLD).

## Naisc sheachtracha
* Bunscoil an Iúir – 20 bliain ar an fhód 
* COMHAIRLE NA GAELSCOLAÍOCHTA 
* Alt san Newry Democrat faoin Naíscoil 
* Cigireacht Scoile na Rinne Oideachais,2000 
* An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta agus Gaelscolaíochta 
* School Inspection Reports  

thumb|300px|An príomhoide agus na daltaí i mbun carúil na Nollag sa Chór Creidmheasa i lár an bhaile Mí na Nollag 2006.

Catagóir:Bunscoileanna in Éirinn
Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn
Haca

Is saghas spóirt é **Haca**. 

Catagóir:Cluichí liathróide
Catagóir:Cluichí foirne
Catagóir:Spóirt Oilimpeacha
Sali Berisha

Tá an **Dr. Sali Ram Berisha **(15 Deireadh Fómhair, 1944 a rugadh é) ina Phríomh-Aire ar an Albáin ó 3 Meán Fómhair, 2005. Bhí sé ina uachtarán ó 1992 go 1997. 

Rugadh i Vicidol, sráidbhaile gar do theorainn na Seirbia, i réigiún Tropojë é.

Berisha, Sali
Berisha, Sali
Arthur Schopenhauer

Fealsamh Gearmánach ab ea **Arthur Schopenhauer** (Danzig 22 Feabhra 1788 - Frankfurt am Main 21 Meán Fómhair 1860). 

### Saothar
Bhí sé ar dhuine de na fealsúna sa naoú haois déag ba thúisce a chuir an tuairim i bhfocail go raibh an domhan bunaithe ar phrionsabail mhíréasúnta.  Bhí tionchar láidir ag idéalachas tarchéimnitheach Kant ar Arthur Schopenhauer.

Cosúil le George Berkeley, bhí Schopenhauer barúlach nach mbeadh ollchruinne ar bith ann ach gurbh é go raibh an duine ann agus é ag tabhairt na hollchruinne faoi deara. Bhí dearcadh dorcha éadóchasach aige ar an saol, nach raibh ann, go bunúsach, ach gleann na ndeor. 

Maidir leis an moráltacht, bhunaigh sé í ar an trua agus ar an gcomhbhrón, a cheadódh don duine bua a fháil ar a fhéinspéis.

## Féach freisin

* George Berkeley
* Friedrich Nietzsche
* Emmanuel Kant

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1788
Catagóir:Básanna i 1860
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:Ceoltóirí Gearmánacha
Catagóir:Fealsúna Gearmánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Scríbhneoirí Gearmánacha
David Ervine

Ba pholaiteoir (MLA nó Comhalta Tionóil) agus ceannaire an Pháirtí Aontachtach Forásach é **David Ervine** (21 Iúil, 1953 - 8 Eanáir, 2007).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Básanna in 2007
Catagóir:Coirpigh Éireannacha
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann
An Charraig Dhubh

Is bruachbhaile saibhir de Bhaile Átha Cliath, Éire, 3 km (1.9 mi) siar ó thuaidh de Dhún Laoghaire é An **Charraig Dhubh** (Béarla: Blackrock). Tá sé ainmnithe as foirmiú carraige geolaíochta áitiúil atá le fáil i gceantar Pháirc na Carraige Duibhe. I ndeireadh an 18ú haois, ba áit choitianta é Bóthar na Carraige Duibhe le haghaidh robálacha mórbhealaigh. Tháinig an-tóir ar fholcadáin na Carraige Duibhe, a chuir an comhlacht iarnróid ar fáil dóibh in 1839, sa 19ú haois ach is ceann scríbe turasóireachta é an Charraig Dhubh anois.

## Féach freisin
* Club Haca Abhóca
* Scoil na Páirce Nua
* Éamon de Valera
* Coimisiún Sábháilteachta Iarnróid

## Tagairtí

Carraig Dubh
Jay Rockefeller

Is é **John Davison Rockefeller IV** (18 Meitheamh 1937 a rugadh é), Seanadóir na Stát Aontaithe sinsearach ó Virginia Thiar. Is ball den Pháirtí Daonlathach é. Toghadh go dtí an Seanad sa bhliain 1985 é. Bhí sé ina ghobharnóir ar Virginia Thiar ó 1977 go dtí 1985. 

Rugadh i gCathair Nua-Eabhrac é. Bhain sé amach céim ó Ollscoil Harvard i stair agus teangacha an Chian-Oirthir tar éis staidéar ar feadh trí bliana a bheith déanta aige ar an tSeapáinis i dTóiceo. Bhí sé páirteach i gCór na Síochána in Washington, D.C.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Idirlín Seanaid 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Daoine as Cathair Nua-Eabhrac
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Preispitéirigh
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Óglaigh Phrotastúnacha Uladh

Buíon pharaimíleatach dílseoirí ab ea **Óglaigh Phrotastúnacha Uladh, Ó.P.Ú**. (*Ulster Protestant Volunteers*, UPV, i mBéarla). Chuir Ian Paisley agus polaiteoirí aontachtacha eile ar bun í sna 1960í chun brú a chur ar Terence O'Neill, Príomh-aire Thuaisceart Éireann, stad a chur ar na leasuithe a bhí idir lámha aige. Bhí siad faoi smacht Choiste Cosanta Bhunreacht Uladh (*Ulster Constitution Defence Committee, UCDC*), a bhí faoi cheannas Paisley.  

Thosaigh an Ó.P.Ú. ar fheachtas buamála sa bhliain 1969. Phléasc buamaí ar an 30 Márta, agus 4, 20, 24 agus 26 Aibreán chun brú a chur ar rialtas Terence O'Neill. Thit an locht ar an IRA ar dtús.  

D'éirigh leis an Ó.P.Ú. rialtas O'Neill a thabhairt síos. Thóg na baill páirt freisin sna mórshiúlta a d'eagraigh Paisley i gcoinne na mórshiúlta de chuid Ghluaiseacht na gCearta Sibhialta, á n-ionsaí go minic. 

"Ar Son Dé agus Uladh" an mana a bhí acu. Bhí a lán de na hÓglaigh ina mbaill d'Óglaigh Uladh chomh maith.

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Tuaisceart Éireann
Dermot Morgan

mion|Cuimhneachán,  Baile Átha Cliath|clé
Ba fhuirseoir Éireannach é **Dermot Morgan** (Gaeilge: *Diarmaid Ó Muireagáin*) (3 Márta, 1952 - 28 Feabhra, 1998), a rugadh agus tógadh i mBaile Átha Cliath. Iar-mhúinteoir a bhí ann, a chuaigh isteach san fhuirseoireacht agus aisteoireacht tar éis cáil bainte amach aige ar fud na hÉireann ar RTÉ. Tháinig cáil idirnáisiúnta dó nuair a chuir sé i láthair Father Ted Crilly ar an tsraith theilifíse *[[Father Ted]]* sna 1990idí.

## Tagairtí

Catagóir:Fuirseoirí Éireannacha
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Básanna i 1998
Father Ted

clé|mion|Teach an pharóiste
Ba shraith teilifíse grinn é **Father Ted** léirithe ag Channel 4 na Breataine sna 1990idí le haisteoirí Éireannacha:

* Dermot Morgan le ról athair Ted Crilly, 
* Ardal O'Hanlon le ról Athair Dougal McGuire, 
* Frank Kelly le ról Athair Jack Hackett agus 
* Pauline McLynn le ról Mrs. Doyle. 

[clé|mion|Oileán ''Craggy'' ([Inis Oírr|Inis Oirr)]]
Is sagairt Chaitliceacha iad Ted, Dougal agus Jack agus is í Mrs. Doyle bean an tí. Tá siad ina gcónaí i dteach paróiste ar *Craggy Island* in iarthar na hÉireann. Is ceann de na sraitheanna teilifíse ó na 1990í ar a bhfuil an-mheas é an tsraith. 

Cuireadh amach Father Ted ar dtús ar Channel 4 ó Aibreán 1995 go Bealtaine 1998. Bíonn sé le féachaint go fóill ar chainéil sa Bhreatain is in Éirinn.

## Eipeasóidí

## Tagairtí

Catagóir:Cláir dráma grinn suímh
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1995
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 1998
Catagóir:Cláir Ghrinn
Catagóir:Cláir Channel 4
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine