open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hendrik Casimir

Fisiceoir a rugadh sa Háig ab ea **Hendrik Casimir** (1909-2000). I 1934 chabhraigh sé le saothrú theoiric ghinearálta na forsheoltachta. 

Níos déanaí d'fhorbair Bardeen is daoine eile an teoiric seo. 

Tugtar an iarmhairt Casimir ar an bhfórsa lag aomtha idir dhá phláta chomhthreomhara sheoltacha i bhfolús, a réamhinis sé ó phrionsabail na leictridinimice candamaí i 1948.

## Féach freisin

* Fisiceoirí na hÍsiltíre

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1909
Catagóir:Básanna in 2000
Catagóir:Fisiceoirí na hÍsiltíre
Casmhóimint

deas|250px|thumb|Casmhóimint
Sa mheicnic, an pointe nuair is féidir le fórsa rothlú a chur ar siúl. Is ionann casmhóimint an fhórsa agus iolrú an fhórsa is fhad an ingir ón ais rothlaithe le treo feidhmithe an fhórsa. Úsáidtear an tsiombail Γ uirthi, agus tomhaistear í i méadair niútan (N m).

## Tagairtí

Catagóir:Meicnic
Teileascóp Cassegrain

Teileascóp a dhear an t-eolaí Francach Louis Cassegrain (c 1629-1693) i 1672. Anois is é an córas optúil is coitianta i gcomhair teileascóip. Príomhscáthán parabólóideach ann, agus poll ina lár. Bíonn scáthán tánaisteach hipearbolóideach suite taobh istigh d'fhócas an phríomhscátháin, agus an súilphíosa taobh thiar den phríomhscáthán. Baineann an chuid is mó de na teileascóip ollmhóra optúla ar Domhan feidhm as an eagar seo. Is athraitheach air teileascóp Schmidt-Cassegrain, ina bhfuil lionsa ceartaithe freisin, a úsáidtear i réalteolaíocht amaitéarach den chuid is mó. 

## Tagairtí
Giovanni Domenico Cassini

Réalteolaí a rugadh i bPerinaldo na hIodáile ab ea **Giovanni Domenico Cassini** (8 Iúil 1625 – 14 Meán Fómhair 1712). Ceapadh é mar an gcéad stiúrthóir ar an réadlann i bPáras sa bhliain 1669. Ainmníodh deighilt Cassini, an bhearna idir dhá fháinne de chuid Satairn, as. Thairg sé dlíthe Cassini i 1693 chun cur síos ar rothlú na Gealaí.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1625
Catagóir:Básanna i 1712
Catagóir:Réalteolaithe Iodálacha
John Cary

mion|clé|Léarscáil den Bhreatain Mhór agus d'Éirinn le John Cary, 1807
Greanadóir is cartagrafaí Sasanach ab ea **John Cary** (c 1754 – 1835). D'fhoilsigh sé an *New and Correct English Atlas* (Atlas Nua Ceart Shasana, 1787) agus an *New Universal Atlas* (Atlas Nua an Domhain, 1808). 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1754
Catagóir:Básanna i 1835
Casabhach

Is bia planda é **casabhach**. Meastar gurb iad na Máighigh i Meicsiceo a shaothraigh den chéad uair é, ach fástar mar bharr tábhachtach ar fud na dtrópaicí anois é. Is féidir leis a bheith ina luibh íseal, ina thom nó ina chrann caol, le fréamhacha méithe tiúbracha is 5-9 duilleog fheanchruthach. Bíonn na fréamhacha nimhiúil mar go bhfuil siúcra a tháirgeann ciainíd iontu, agus is gá iad a mhilleadh trí phróiseas casta scríobtha, comhbhrúite is téite. Ina dhiaidh sin is féidir raon leathan earraí a dhéanamh as, ina measc plúr casabhaigh, arán, taipióca, stáirse níocháin is deoch alcólach.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Glasraí fréimhe
Aistear Cassini-Huygens

clé|250px|mion|Aistear Cassini-Huygens
Aistear spásárthach comhoibríoch idir NASA, ESA agus eagraíochtaí acadúla is tionsclaíocha Eorpacha eile le dul go Satarn is Tíotán. Dhá chomhpháirt a bhí i gceist: spásárthach a dhéanfadh fithisiú thart ar Shatarn (Cassini, a sholáthair NASA, fuinnmhithe le córas RTG, gineadóir teirmileictreach radaiseatóip), agus an taiscéalaí (Huygens, a sholáthair ESA) a threáfadh atmaisféar Tíotáin is a rachadh i dtír air. Lainseáladh i 1997 é, agus bhain sé feidhm as cabhair imtharraingteach an Domhain, Véineas is Iúpatair chun díriú ar Shatarn. I 2004 tharchuir Cassiní na chéad phictiúir den ghealach Phoebe, agus cúpla mí ina dhiaidh sin bhí sé i bhfithis timpeall Satairn. D'aimsigh sé dhá ghealach nua nár braitheadh riamh roimhe. Scaoil Cassini-Huygens i dtreo Tíotáin, agus i 2005 tháinig i dtír ar Thíotán, an tuirlingt is faide amach ón Domhan riamh ag árthach de dhéanamh daonna. Fuarthas na chéad phictiúir den dromchla ar ais go luath ina dhiaidh sin. 

## Tagairtí
Hugh Casson

Ailtire a saolaíodh i Londain ab ea **Hugh Maxwell Casson** (1910-1999). Stiúraigh sé an ailtireacht d'Fhéile na Breataine i 1951. 

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1910
Catagóir:Básanna i 1999
Andrea del Castagno

Péintéir a rugadh i gCastagno na hIodáile ab ea **Andrea del Castagno** (Andrea di Bartolo de Simone, c 1421-19 Lúnasa 1457). Tá cáil ar *Ultima Cena* (An Suipéar Déanach), pictiúr a rinne sé d'Eaglais na hApollóine Naofa. Sraith thábhachtach pictiúr leis is ea *Ciclo degli uomine i donne illustri* (Fir is Mná Cáiliúla).

deas|200px|mion|''Niccolò da Tolentino'', freascó

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Catagóir:Básanna i 1457
Castainéid

deas|100px|thumb|Castainéid
Péire teasc adhmaid (castán de ghnáth), rud beag cuasach, a chaitear ar an ordóg is a chniogtar le chéile go rithimiúil chun damhsa a thionlacan, sa Spáinn go príomha. Bíonn castainéid ceolfhoirne suite ar bhata adhmaid de ghnáth.

## Tagairtí
Castán Eorpach

An castán Spáinneach (*Castanea sativa*), crann duillsilteach a fhásann 30 m ar airde, dúchasach do réigiún na Meánmhara is iarthar na hÁise, ach a shaothraítear in an-chuid áiteanna eile. Na duilleoga ubhchruthach fiaclach lonrach, na caitíní fada le bláthanna glasa baineanna faoi bhun na mbláthanna fireanna buí, na cnónna lonrach donn, agus 3 cheann imchlúdaithe i gcás tiubh spíonach. Déantar na cnónna a róstadh chun castáin rósta a tháirgeadh. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Crainn
Cat breac

Cat tí gearrfholtach Briotanach. A fhionnadh breac, dubh, dúdhearg is gealdearg (gan aon bhán). Tugtar *an cat ceaileaco* air freisin. Is deacair é a atáirgeadh de bhrí gur annamh a shaolaítear fireannach, agus bíonn siad seasc go minic.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cait
Catagóir:Féilínigh
Catagóir:Ainmhithe tí
Cat órga

200px|mionsamhail|deas|Cat órga na hÁise
Ball de chlann na gcat. Faightear sna foraoisí é den chuid is mó. Itheann sé fianna, ainmhithe baile is éin. Dhá chineál: cat órga na hAfraice (*Caracal aurata*) atá aonarach is a thochlaíonn poll dó féin, agus cat órga na hÁise (*Pardofelis temminckii*) a sheilgeann i bpéirí.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cait
Cat sinsile

Pór de chat tí fadfhionnaidh. An ceann cruinn is an aghaidh ghearr. An fionnadh bán an-tiubh. Barr dubh (nó gormliath i gcás an tsinsile ghoirm) ar gach ribe gruaige. Tugtar *cat geal*, nó *cat geal Peirseach*, air freisin.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cait
Catagóir:An Pheirs
Cat Turcach

Saghas cat teaghlaigh le gruaig fhada a d'eascair ó réigiún Loch Van sa Tuirc. An fionnadh bán tiubh, marcanna scothdhearga/donna ar an gceann, eireaball scothdhearg/donn. Is breá leis snámh.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cait
Catagóir:An Tuirc
Catacól

C6H4(OH)2, 1, 2-déhiodrocsaibeinséín, solad gan dath le leáphointe 105&nbsp;°C. Is féidir leis coimpléisc láidre a dhéanamh le miotail trí chrágadh. I measc na ndíothaíoch tábhachtach uaidh, tá aidréanailín is dopa.

## Tagairtí

Catagóir:Alcóil
Catacólaimín

deas|150px|thumb|Catacólaimín
Grúpa comhábhar atá suntasach sa bhitheolaíocht, a fhaightear go forleathan i bplandaí is ainmhithe. Is iad na samplaí a tharlaíonn i bhfíocháin mhamacha dopaimín, noraidréanailín is aidréanailín, agus tá róil thábhachtacha acu i bhfeidhmiú an nearchórais lárnaigh is an néarchórais shimpitigh. Bunúsach i rialú bhrú na fola, agus an freagairt teitheadh nó troid. 

## Tagairtí
Castán uisce

Is planda uisciúil bliantúil a shnámhann go saor é an **castán uisce**. Dúchasach do réigiúin theo san Eoraip, an Áise is an Afraic, agus tógtha isteach i réigiúin eile. Na fréamhacha glas, na bláthanna bán ina gcnotaí 4 pheiteal, an lann rombach, an gas le seomra aeir ann. Na torthaí adhmadach triantánach le 2-4 dhealg. Fásann sé go tapa, agus déanann mataí tiubha a shnámhann is a choisceann bealaí uisce. Is bunbhia in an-chuid den Áise an toradh, lán de stáirse is saill. Na castáin inite a dhíoltar san Eoraip, is minic nach fíorchastáin uisce iad ach torthaí na cíbe.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Próiseas Castner-Kellner

Próiseas chun hiodrocsaíd sóidiam is clóirín a dhéanamh trí sháile a leictrealú in umar le baic a roinneann an t-umar ina ranna scoite. Luíonn an sáile os cionn umar mearcair a fheidhmíonn mar chatóid, agus is féidir a shreabhadh ó roinn go roinn. Fuasclaítear clóirín ag anóidí iarainn agus bailítear é. Déanann an sóidiam a fhuasclaítear ag an gcatóid mearcair malgam, a shreabhann isteach i roinn eile mar a n-imoibríonn le huisce chun hiodrocsaíd sóidiam a dhéanamh gan aon chlóiríd sóidiam a bheith ann.

## Tagairtí
Cataileipse

deas|250px|thumb|Cataileipse
Cuma colainne, míchompordach neamhinmharthanach de ghnáth, a dtugtar *solúbthacht céarach* uirthi, a ghlacann duine le drochghalar síocóiseach nó i bhfrithghníomh histéireach.

## Tagairtí
Luíne (Contae na Mí)

Is barúntacht suite i gContae na Mí é **Luíne**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae na Mí
Catagóir:Barúntachtaí Chontae na Mí
Cataitéar

deas|250px|thumb|Cataitéar
Is éard is **cataitéar** ann ná feadán mín, déanta as rubar nó ábhar sintéiseach, le cur isteach i gcuais colainne cosúil leis an lamhnán, na fuileadáin, seomraí an chroí, agus conairí na riospráide. Stíleas sreinge istigh ann chun é a dhéanamh docht le cur isteach is a dhíriú don ionad ceart, go minic faoi íomháú fluarascópach X-ghathach. Úsáidtear é chun sreabháin nó drugaí a sholáthar, fuil nó sreabhán eile nó bithóipse a tharraingt amach le tástáil, nó tomhais éagsúla — brú, ráta sreafa is eile — a dhéanamh chun galair a dhiagnóisiú. 

## Tagairtí
Çatal Hüyük

Lonnaíocht réamhstairiúil cois abhann timpeall 6500-5500 RC i ndeisceart na Tuirce is ea **Çatal Hüyük**, 50 km soir ó dheas ó Konya, agus an lárionad Neoiliteach is mó atá ar eolas sa Mheánoirthear.  

Tá tulach ann, 20 m ar airde, a chlúdaíonn fairsinge 13 heicteár, agus 12 urlár ann, gach ceann lán de thithe dronuilleogacha, clóis is scrínte.  

Meastar go raibh timpeall 5,000 duine ina gcónaí ann. I measc na maisiúchán reiligiúnda atá fós ann tá múrmhaisithe, rilífeanna plástair, agus cuid mhaith samhlacha cinn tairbh. 

## Féach freisin

* An Tuirc

## Tagairtí

Catagóir:An Tuirc
Catagóir:Neoiliteach
Catagóir:An Chlochaois
Catalaíoch

deas|200px|thumb|Catalaíoch
Ábhar nach mbíonn ach rian de i gcóras ceimiceach, go príomha sa cheimic orgánach, a mhéadaíonn ráta imoibrithe cheimicigh agus nach n-athraítear in aon chor sa phróiseas. De réir dealraimh, feidhmíonn na clórafluaracarbóin (CFCanna) mar chatalaígh sna himoibrithe a mhilleann ózón san atmaisféar. De bhrí nach n-athraítear iad sa phróiseas, fanann gach móilín CFC san atmaisféar chun dochar a dhéanamh do na mílte móilín ózóin. 

## Tagairtí

Catagóir:Imoibrithe ceimiceacha
Catóid

deas|200px|thumb|Catóid
I leictrealú is feadáin díluchtúcháin, is éard is **catóid** ann ná an leictreoid dhiúltach a dtéann na leictreoin uaithi isteach sa bhfeadán nó an chill leictricheimiceach. I mbataire, an teirminéal dearfach a dtéann na leictreoin isteach sa bhataire tríthi. I gciorcad atá ceangailte le bataire, ritheann an sruth ó chatóid dhearfach an bhataire tríd an gciorcad go dtí anóid dhiúltach an bhataire. Is ian dearfach an caitian a ghluaiseann i dtreo na catóide diúltaí i leictrealú. Baintear miotail (a dhéanann caitiain) ón anóid, agus deasctar iad ar an gcatóid i leictrealú.

## Tagairtí
Henry Cavendish

Fealsamh agus eolaí nádúrtha Sasanach ab ea Henry Cavendish FRS (10 Deireadh Fómhair 1731 – 24 Feabhra 1810) a bhí ina cheimiceoir agus ina fhisiceoir tábhachtach turgnamhach agus teoiriciúil. Bhain sé cáil amach as hidrigin a fhionnadh. Tugtar faoi deara é mar tháinig sé ar an dúil cheimiceach hidrigin, a thug sé *inflammable air* (Gaeilge: "aer inlasta") air. Rinne sé cur síos ar dhlús an aeir inlasta, a chruthaigh uisce ar dhó, i bpáipéar 1766, "*On Factitious Airs*". D'athchruthaigh Antoine Lavoisier turgnamh Cavendish ina dhiaidh sin, agus roghnaigh sé an téarma 'Hidrigin' don dúil.

Ina fhear cúthail, ba dhuine mór le rá é bhí Cavendish ina dhaoine mór le haghaidh cruinnis agus beachtais iontach ina chuid taighde ar chomhdhéanamh an aeir atmaisféaraigh, airíonna na ngás éagsúil, sintéis an uisce, an dlí a rialaíonn aomachán agus éaradh leictreach, teoiric meicniúil teasa, agus áirimh dhlús (agus dá bhrí sin an mhais) an Domhain. Tá a thurgnamh chun dlús an Domhain a thomhas (a cheadaíonn, ar a seal, tairiseach na himtharraingthe a ríomh) ar a dtabharfar anois 'Turgnamh Cavendish'.

## Luathshaol
Rugadh Cavendish ar an 10 Deireadh Fómhair 1731 i Nice, áit a raibh a chlann ina gcónaí ag an am.[2] Ba í an Bhantiarna Anne de Grey, ceathrú iníon Henry Grey, 1ú Diúc Kent, a mháthair agus ba é an Tiarna Charles Cavendish, an tríú mac ag William Cavendish, 2ú Diúc Devonshire, a athair.[2] Rianaigh an teaghlach géad a ginealaigh trasna ocht gcéad bliain go dtí aimsir na Normannach, agus bhí dlúthcheangal aige le go leor teaghlach uasaicmeach de chuid na Breataine Móire. Fuair máthair Henry bás sa bhliain 1733, trí mhí tar éis bhreith a dara mac, Frederick, agus go gairid roimh dara breithlá Henry, rud a d'fhág go raibh ar Charles Cavendish a bheirt mhac a thógáil. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1731
Catagóir:Básanna i 1810
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:Ceimiceoirí Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha
William Caxton

An chéad chlódóir Sasanach, a rugadh i Weald Shasana, meastar ab ea **William Caxton** (c 1422-c 1491). Ar cuairt go Köln na Gearmáine (1471-1472) a d'fhoghlaim sé ceird na clódóireachta, is dócha. Chuir sé cló ar an gcéad leabhar Béarla, *The Recuyell of the Historyes of Troye* (Bailiúchán Scéalta na Traí, aistriúchán ar leabhar Fraincise) i 1475. I 1476 bhunaigh sé a ghnó clóbhuailte le clóphreas adhmaid. Chlóbhuail sé timpeall 100 leabhar, ach ní mhaireann ach trian nó mar sin díobh, cuid mhaith díobh i mblúirí.

## Tagairtí

Catagóir:Clódóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh sna 1420idí
Catagóir:Básanna sna 1490idí
Arthur Cayley

Matamaiticeoir a rugadh i Richmond, Shasana ab ea **Arthur Cayley** (16 Lúnasa 1821 – 26 Eanáir 1895). Bhunaigh sé matamaitic na neamhathraitheach is na gcomhathraitheach. Shaothraigh sé teoiric na maitrísí, geoiméadracht anailíseach is réalteolaíocht theoiriciúil. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1821
Catagóir:Básanna i 1895
Catagóir:Matamaiticeoirí Sasanacha
George Cayley

Eitleoir ceannródaíoch a rugadh in Scarborough Shasana ab ea **George Cayley** (1773-1857). I 1808 thóg is d'eitil sé faoileoir, an chéad aerárthach níos troime ná aer. I 1853 thóg sé an chéad eitleoir rathúil a d'iompair duine.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1773
Catagóir:Básanna i 1857
Catagóir:Ceapadóirí Sasanacha
Catagóir:Eitleoirí Sasanacha
Catagóir:Eolaithe Sasanacha
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Céachta léime stocán

deas|250px|thumb|Céachta léime stocán
Ilchéachta a dearadh san Astráil i 1881 le níos mó ná deimheas amháin. Feidhmíonn na deimhis neamhspleách ar a chéile, agus is féidir talamh le stocáin is clocha móra a shaothrú leis. Bristear is milltear gnáthchéachta i gcoinníollacha mar sin. Baineadh feidhm as an gcéachta seo chun na tailte eocalaipe in oirdheisceart na hAstráile a oscailt is a shaothrú. 

## Tagairtí
Catalú

deas|250px|thumb|Catalú
Géarú nó moilliú imoibrithe cheimicigh trí ghníomhaíocht ábhair (an catalaíoch) a fhaightear ar ais gan athrú ag deireadh an imoibrithe. Tá fíorthábhacht leis an ngníomhaíocht seo sa cheimic is an bhitheolaíocht chun imoibrithe a ghéarú a rachadh rómhall ar chaoi eile, fiú is iad fabhrach ó thaobh fuinnimh de. I measc na gcatalaíoch tábhachtach, tá iarann i bpróiseas Haber-Bosch chun amóinia a tháirgeadh ó nítrigin an aeir, agus clóraifill a bhrostú sa bhfótaisintéis a thógann dé-ocsaíd charbóin ón aer chun hidreacarbóin choimpléascacha a chruthú i bplandaí. Nuair a tharlaíonn catalú taobh istigh de phas amháin, mar a tharlódh i dtuaslagán, tugtar *catalú aonchineálach* air. Catalú ilchineálach a tharlaíonn nuair a bhíonn níos mó ná pas amháin i gceist.

## Tagairtí
Catamarán

clé|200px|mion|Catamarán
Soitheach dhá chabhail de bhunús Tamalach ar féidir ardluas a bhaint amach le han-chobhsaíocht leis is ea an **catamarán**. Tiomáintear le seolta nó inneall iad na laethanta seo. Is dearadh an-choitianta luaimh le blianta anuas é, agus de réir a chéile tá an dearadh céanna á thabhairt isteach do bháid is longa farantóireachta freisin. 

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Longa
Catagóir:Seoltóireacht
Ceadaíocht

Is éard is **ceadaíocht** ann ná tomhas ar an oiread a pholaraíonn (a ailíníonn) na móilíní in ábhar faoi iarmhairt réimse leictrigh. Úsáidtear an tsiombail ε uirthi, agus an t-aonad farad in aghaidh an mhéadair (F m-1). Is ionann ceadaíocht an fholúis is 1/(μ0 c2), nuair is é μ0 tréscaoilteacht mhaighnéadach folúis, agus c luas tairiseach forleata solais i bhfolús: mar sin ε0 = 8.854 × 10-12 F m-1, tairiseach uilíoch a thagann san áireamh arís is arís eile sa leictreachas. Maidir le hábhair thréleictreacha, braitheann ε ar chomhdhéanamh an ábhair is na coinníollacha fisiciúla, agus luaitear mar iolraí ar ε0 í. Tugtar *an tairiseach [[tréleictreach]]* ar na hiolraí seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
Céadchosach

Artrapód feoiliteach domhanda, a fhaightear de ghnáth in ithir, dramhaíl duilleog, agus adhmad lofa. Suas le 30 cm ar fhad, ceann le hadharcáin is codanna béil, cabhail iltheascánach le péire cos ar gach teascán. Timpeall 2,500 speiceas, cuid acu nimhiúil. 

## Tagairtí
Gentiana

Géineas plandaí is ea **Gentiania** (nó **ceadharlaigh** sa Ghaeilge), a bhíonn ilbhliantúil den chuid is mó, agus a fhaightear i ngach tír, beagnach, ach amháin san Afraic. Cuid mhaith díobh, is alpaigh iad a fhásann go híseal. Na duilleoga urchomhaireach iomlán. Na bláthanna roinnt ceintiméadar ar fhad, tonnadóirchruthach nó clogchruthach, go minic le feadáin fhada is 5 mhaothán leata, de ghnáth dúghorm ach uaireanta bán, buí nó dearg. Úsáidtear na fréamhacha le searbháin a dhéanamh. I measc na speiceas is mó aithne orthu tá an ceadharlach buí (*Gentiana lutea*, lus), lus an chrúbáin (*G. campestris*) agus an muilcheann (*G. amarella*). 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Aiteal pinn luaidhe

Speiceas crann atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh a tháirgeann adhmad dearg is ea **an t-aiteal pinn luaidhe** (*Juniperus virginiana*). Úsáidtear an t-adhmad go minic i ndéanamh peann luaidhe.

## Tagairtí

Catagóir:Crainn
Céadar bán

[mion|Dáileadh an chéadair bháin i [Meiriceá Thuaidh]]
[mion|clé|''Chamaecyparis thyoides'' ar chiúmhais phortaigh, [New Jersey, SAM]]
Cineál crainn ar speiceas den ghéineas *Chamaecyparis* é is ea an **céadar bán**. Tá sé dúchasach d'oirthear Mheiriceá Thuaidh. Táirgeann sé adhmad bán nó leathbhuí.

## Tagairtí

Catagóir:Crainn
Ceallailíteas

Athlasadh an fhíochán tacaíochta a thacaíonn le horgáin is struchtúir na colainne, mar thoradh ar ionfhabhtú baictéarach de ghnáth. Is féidir go dtarlóidh sé i ndiaidh gortaithe nó obráid máinliachta. Is féidir go mbeidh sé baolach, mar shampla má théann an t-ionfhabhtú isteach in imshruthú na fola nó má ionfhabhtaíonn orgáin chóngaracha. Is gá é a chóireáil le frithbheathach cuí.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Ceallalóid

deas|150px|thumb|Ceallalóid
An plaisteach cumarsáideach is luaithe a tháinig ar an margadh (c 1865-1869). Níotráit cheallalóis, plaistithe le camfar, ab ea é. An-chobhsaí ó thaobh toisí de, agus úsáideadh ar feadh i bhfad é le haghaidh scannán fótagrafach, in ainneoin a inlastachta baolaí, fiú nuair a bhí plaistigh nua in oiriúint don ghnó sin. Faoi dheireadh ceapadh aicéatáit cheallalóis a bhfuil a toisí an-chobhsaí is nach bhfuil inlasta, agus cuireadh í seo in ionad na ceallalóide i scannáin fhótagrafacha.

## Tagairtí
Ceallalós

Is é is **ceallalós** ann ná polaisiúicríd struchtúrtha (C6H10O5)n a fhaightear den chuid is mó i mballaí na gceall in ábhar adhmadach is plandúil, cosúil le cadás. Is polaiméir comhdhlúthucháin glúcóis í atá isiméireach le stáirse. Príomhamhábhar páipéir. Cruthaítear díorthaigh thábhachtacha de trí eistearúchán, cuid de na grúpaí hiodrocsaile, ina measc réón (aicéatáit cheallalóis), gunnachadás (níotráit cheallalóis nó nítriceallalós). Foirm ceallalóis, sínte i leatháin thanaí thrédhearcacha, is ea ceallafán, a úsáidtear chun bia is earraí somhillte eile a phacáil. 

## Tagairtí
Céalóm

deas|250px|thumb|Céalóm
An príomhchuas i gcolainneacha ainmhithe ilcheallacha is ea an **céalóm** (coelom), a thagann chun cinn le linn na forbartha sutheolaíche agus a dhéanann, de ghnáth, an cuas timpeall ar an bputóg i bpéisteanna ainilide, eicínideirmeacha is veirteabraigh. Tá an céalóm i láthair i moilisc is artrapóid freisin, ach laghdaithe go mór i dtoirt.

## Féach freisin

* Conair ghastraistéigeach

## Tagairtí

Catagóir:Conair ghastraistéigeach
Catagóir:Orgáin
Ceamara bosca

deas|170px|thumb|Ceamara bosca
Ceamara an-simplí a bhí an-suntasach ag tús an 20ú céad chun eolas is cleachtadh praiticiúil ar an ngrianghrafadóireacht a scaipeadh i measc an phobail. Bosca dronuilleogach, ag cuimsiú rolla scannáin fhótagrafaigh, cúlaithe le páipéar is castóir seachtrach chun an scannán a chur ar aghaidh. Lionsa amháin ann le fócasú fosaithe, agus comhla don nochtadh láithreach. Ceamara mar seo ab ea ceamara bunúsach Kodak a táirgeadh den chéad uair i 1888, agus an Box Brownie a tháinig ar an margadh i 1900.

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Ceamara frithchaithimh aonlionsa

deas|250px|thumb|Ceamara frithchaithimh aonlionsa
Ceamara ina dtaispeántar íomhá an radhairc a bhfuil grianghraf á dhéanamh de trí scáthán ar scáileán lorgán radhairc. I gceamara frithchaithimh aonlionsa (SLR) bíonn an scáthán ag 45° taobh thiar de lionsa an cheamara, agus castar i leataobh é go huathoibríoch díreach roimh an nochtadh. I gceamara athfhillteach délionsa bíonn dhá lionsa chomhoiriúnaithe is iad cúpláilte i gcomhair fócasaithe, ceann amháin don lorgán radhairc, agus an ceann eile don chomhla is an spiara sa bhfíorcheamara. 

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Céadar Seapánach

[mion|Céadras Seapánach a fásadh mar [bonsaí|bhonsaí]]
Cónaiféar síorghlas, dúchasach don tSeapáin is ea an **céadar Seapánach** (*Cryptomeria japonica*). Caol coirceogach. Na duilleoga lannach le bioranna fada, eagraithe ina mbís. Crann tábhachtach foraoise sa tSeapáin, agus úsáidtear go forleathan i ngairdíní is teampaill é. Tábhachtach mar fhoinse adhmaid i gcuid mhaith tíortha eile.

## Tagairtí

Catagóir:Crainn
Ceallailít

deas|200px|thumb|Ceallailít
Saill thibhreach a bhíonn ar cheathrúna is leath deiridh duine ramhair. De réir na gcomhairleoirí áilleachta is lucht margaíochta aistí costasacha speisialta bia, ní théann gnáthaiste bia i bhfeidhm go rathúil uirthi. Ach léiríonn an taighde is an cleachtadh go gcailltear saill ó gach deascán saille sa cholainn nuair a chloíonn duine leis an aiste bia is an aclaíocht riachtanach.

## Tagairtí
Ceamara imrothlach

[deas|350px|thumb|Lánléargas ó Lookout Mountain in [Tennessee, tógtha le ceamara imrothlach. Priontaí albaimín, Feabhra, 1864, le George N. Barnard]]
Is éard atá i g**ceamra imrothlach** ná ceamara a tháirgeann pictiúr atá caol fada, is é sin le cóimheas amhairc (fad/ leithead) an-mhór, cosúil le scannán leathanscáileáin. Sa ghnáthcheamara bíonn geata an scannáin ar an gcóimheas céanna leis an bpictiúr, agus é inroghnaithe le masc inghluaiste nó tríd an gcúl scannáin a athrú. I gceamara inrothlach bíonn leagan amach dílis rothlaithe de lionsa rothlaithe agus scoiltchomhla in ann uillinn chothrománach suas le 120° a chlúdach le linn nochtadh an scannáin sa gheata cuarach. I ndearthaí eile, úsáidtear ceamara rothlaithe is an scannán á bhogadh an t-am ar fad thar scoilt i bplána an fhócais, nó leagan amach le priosma rothlaithe os comhair an lionsa. 

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Ceamara uisce

deas|250px|thumb|Ceamara uisce
Gnáthcheamara i gcumhdach frithbhrú chun gur féidir é a úsáid ag doimhneacht fhiúntach faoin uisce. Bíonn rialaitheoirí seachtracha ceangailte le rialaitheoirí an cheamara len é a fheidhmiú. Féachann lionsa an cheamara amach trí fhuinneog mhaol, nó cruinneachán gloine nó plaistigh thrédhearcaigh. Déanann an fhuinneog mhaol díchumadh pioncáis ar an íomhá, agus méadaítear fad fócasach an lionsa faoi 1.33 de bharr comhéifeacht athraonta an uisce a bheith níos mó ná an luach in aer. Mar mhalairt air sin, is féidir ceamaracholainn shéalaithe a úsáid agus na lionsaí ar leith, oiriúnaithe le húsáid faoin uisce, is an eilimint thosaigh i dteagmháil leis an uisce. 

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Ceamseafta

deas|250px|thumb|Ceamseafta
Is seafta rothlaithe agus ceamanna feistithe air é **ceamseafta**. Is é atá i gceam ná pláta leata, gearrtha i gcruth ar leith, a rothlaíonn thar ais atá ingearach le plána an phláta. Rialaíonn cruthanna na gceamanna ar an gceamseafta gníomhachtú is am gníomhachtaithe na gcomhlaí mar chuid de thimthriall innill.

## Tagairtí
Ceamthaifeadán

deas|250px|thumb|Ceamthaifeadán
Físcheamara beag iniompartha agus téipthaifeadán caol mar chuid dhílis de. Tugtar *CCR (taifeadán ceamara caiséid)* air seo freisin. Is féidir an t-ábhar taifeadta a athsheinm ar an toirt ar theilifíseán baile.

## Tagairtí
Ceangailteacht

Folmhú annamh is deacair na putóige. Athraíonn an tréímhse idir folmhuithe go mór i ndaoine sláintiúla. Má bhíonn níos mó ná 3 lá gan folmhú, agus go príomha má bhíonn an folmhú deacair ansin, is féidir go bhfuil ceangailteacht ag duine. Tarlaíonn sí mar thoradh ar thrasdul moillithe an fhaecais tríd an stéig mhór (an drólann) nó a choinneáil sa reicteam de bharr snáithín uireasach cothaithe, doghluaiseachta, galar stéige (cosúil le díbhéartaiclíteas), nó neamhord eile cosúil le hipitíoróideacht. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Ceannas (géinitic)

deas|200px|thumb|Ceannas
Sa ghéinitic, téarma a d'úsáid Mendel i 1866 chun cás a chur in iúl nuair a léiriónn ailléil amháin a hiarmhairt is a cheileann iarmhairt na hailléile eile. Mar shampla, nuair a bheirtear páiste d'fhuilghrúpa O do mháthair d'fhuilghrúpa A, ní mór go bhfuil géinte fhuilghrúpaí A is O aici. Ní féidir géin O a bhrath nuair a dhéantar tástáil ar tháirge na géine (an fuilghrúpa) sa mháthair mar go bhfuil géin A i gceannas, ach is féidir í a bhrath trí thástáil an DNA.

## Tagairtí
Eriophorum angustifolium

Is speiceas de phlanda bláthanna san fhine cíb nó seisc, Cyperaceae is ea *** Eriophorum angustifolium***, ar a dtugtar **ceannbhán** nó **ceannbhán caolduilleach.** Dúchasach do Mheiriceá Thuaidh, an Áise Thuaidh, agus an Eoraip, fásann sé ar mhóin nó ar ithreacha aigéadacha, i mbogaigh oscailte, fraochmhá nó móinteán. Tosaíonn sé ag bláthú i mí Aibreáin nó i mí na Bealtaine agus, tar éis toirchithe go luath sa samhradh, forbraíonn na bláthanna beaga, neamhshuntasacha donna agus glasa chinn síolta shainiúla atá cosúil le toim cadáis; in éineacht lena hoiriúnacht éiceolaíoch don phortach, is iad na tréithe seo is cúis le hainm eile an phlanda, ceannbhán. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Ceannruán

Clann mhór iasc beag a mhaireann ar an ngrinneall gar don chladach. Faightear ar fud an Domhain i bhfarraigí trópaiceacha is measartha é, ach uaireanta i locha. Áitríonn sé sa chrios idirthaoideach i locháin is faoi charraigeacha. An cholainn ramhar, gan lanna. Cuid mhaith fiacla beaga sna gialla.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Cearbhas

Planda an-ghéagach bliantúil a fhásann 1 m ar airde  é **cearbhas** atá dúchasach don Eoraip. Na duilleoga roinnte go mion i maotháin chaola lansa-chruthacha. Na bláthanna iompartha in umbail 2-4 cm ar leithead, na peitil scothbhán, go domhain eangach. Na torthaí (na síolta cearbhais) 3-6 mm ar fhad, féitheach, le boladh láidir nuair a chomhbhrúitear iad. Úsáidtear na torthaí go forleathan mar spíosra, agus chun blas a chur le harán, cácaí is cáis. Is comhábhar riachtanach i licéar Kümmel na torthaí freisin. 

## Tagairtí

catagóir:Plandaí
catagóir:Síolta inite
catagóir:Spíosraí
Cearc ghuine

Éan téagartha a mhaireann ar an talamh, dúchasach don Afraic, is ea an **chearc ghuine** (nó **éanlaith ghuine**; fine **Numididae**). An clúmh breac liath. An ceann is an muineál beagnach nocht, go minic le craiceann fillte, daite nó garbh. Uaireanta bíonn cíor cleití nó caitheamh adharcach (clogad) ar bharr an chinn.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Cearc mhachaire

Is cearc fhraoigh atá dúchasach do lár na Stát Aontaithe é an **chearc mhachaire**. An t-eireaball in airde, cleití fada ingearacha ar an gceann, saic inséidte fhlannbhuí sa mhuineál. Áitríonn sí na machairí, agus itheann torthaí, síolta is feithidí.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Catagóir:Phasianidae
Catagóir:Galliformes
Ceann bán

Galar seadánach a ionsaíonn fréamhacha cruithneachta, eorna is seagail. Tarlaíonn cailliúintí móra dá bharr nuair a fhástar na barra tógálacha i ndiaidh a chéile ar an talamh chéanna. Cuireann an galar cosc ar na soithigh flóéime sna fréamhacha, rud a mharaíonn na plandaí nó a spreagann aibiú anabaí (cinn bhána) sa bharr. Is mó an seans go dtarlóidh an galar más alcaileach an ithir, agus má thiteann báisteach thar an ngnáth sa gheimhreadh roimhe sin. Chun smacht a chur air, is inmholta briseadh cúpla bliain idir barra cruithneachta nó eorna, 3 bhliain as a chéile de chruithneacht nó eorna ar thalamh ar leith a sheachaint, agus gan cruithneacht a chur díreach i ndiaidh eorna. Ní éiríonn le fungasnimheanna ina choinne. 

## Tagairtí

Catagóir:Fungais
Ceann ordóige

Iasc beag a mhaireann ar thóin locha is aibhneacha ar fud tuaisceart na hEorpa is ea an **ceann tairbh**, nó **ceann ordóige** (*Cottus gobio*). An cholainn téagartha, suas le 10 cm ar fhad, le ceann leathan leata. Beirtear na huibheacha faoi chlocha, agus déanann an fireannach cosaint orthu. Itheann sé inveirteabraigh, crústaigh go háirithe. Tugtar an t-ainm seo ar éisc mara eile is anglaití Meiriceánach freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Cearc mhailí

Is éan mórchosach í an **chearc mhailí** (*Leipoa ocellata*) atá dúchasach don Astráil. Donn le spotaí bána ar na sciatháin. Áitríonn sí scrobarnach thirim, scrobarnach mhailí go háirithe. Itheann sí síolta, bláthanna, feithidí is laghairteanna. Ní gá di ól.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Cearnaíocht

deas|250px|thumb|Cearnaíocht
Nuair a bhíonn an fad uilleach idir pláinéad nó an Ghealach agus an Ghrian, tomhaiste ón Domhan, cothrom le 90°, deirtear go bhfuil sé **i gcearnaíocht**. Bíonn an Ghealach ag a leathphas, leath gealaí, agus í i gcearnaíocht. 

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaíocht
Cearnú an chiorcail

deas|200px|thumb|Cearnú an chiorcail
Ceann d'fhadhbanna clasaiceacha na geoiméadrachta: cearnóg a tharraingt cothrom le fairsinge ciorcail, gan feidhm a bhaint ach as corr dhíreach is compás chuige. Cruthaíodh nach féidir an fhadhb a réiteach leis na huirlisí seo, agus aimsíodh cuid mhaith réiteach. Fuair na hÉigiptigh ceann go luath le cearnóg de thaobh (8/9) d, sa chás gurb é d trastomhas an chiorcail. Tugann sé seo (64/81) d2 d'fhairsinge na cearnóige, in ionad (π/4) d2, agus uaidh sin, π ≈ 3.160…. Úsáideadh "cearnú an chiorcal" mar mheafar barrúil do thasc dodhéanta chomh fada siar le hArastaifainéas ar a laghad, timpeall 400 RC.

## Tagairtí
Céasadh

deas|250px|thumb|Céasadh
De réir dlí, gearradh fulaingthe déine fisiciúla nó meabhraí ar dhuine, is cuma an mar phionós, imeaglú nó iachall air é féin a chiontú i gcoir. Coisceann Fógra Uilechoiteann na gCearta Daonna de chuid na Náisiún Aontaithe (1948) aon chéasadh, agus cáintear go huilíoch é. Coisceadh an céasadh ar fud na hEorpa go luath sa 19ú céad, ach déantar fós é in an-chuid tíortha ar fud an Domhain. Ní hamháin go n-úsáidtear na modhanna traidisiúnta chun pian fhisiciúil a thabhairt, ach modhanna síceolaíocha is cógaseolaíocha, cosúil le toirmeasc ar chórais na colainne le pian a mhaolú. 

## Tagairtí
Ceatánuimhir

Comhéifeacht a shainíonn cáilíocht inlasta breosla i gcomhair inneall dócháin inmheánaigh díosail. Is í an uimhir an céatadán ceatáin i meascán le alfa-mheitiolnaftailéin atá inchomórtais, ó thaobh inlastachta de, leis an mbreosla atá á tástáil.

## Tagairtí
Ceathrú dhubh

deas|200px|thumb|Ceathrú dhubh
Galar éinirtithe eallach is caorach ina n-atann na géaga. Is féidir go mbeidh sí marfach d'ainmhí.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Tréidliacht
Céatón

deas|150px|thumb|Céatón
Is éard is **céatón** ann ná comhdhúil orgánach ina bhfuil grúpa carbóinile (C=O) nasctha le dhá adamh carbóin eile. Is é aicéatón, CH3COCH3, an sampla is simplí.

## Tagairtí
Ceatsal

Éan ó Mheiriceá Láir a áitríonn foraoisí sléibhtiúla is ea an **ceatsal**. Itheann sé torthaí, feithidí, froig, laghairteanna is seilidí. An fireannach le páirteanna íochtaracha dearga, ceann is droim glas, eireaball an-fhada reatha. Tugtar *an ceatsal lonrach* air freisin. Bhíodh urraim ag na hAstacaigh is na Máighigh dó. Éan náisiúnta Ghuatamala is ea é, ach tá a lion laghdaithe go tubaisteach faoi seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Thomas Cech

Bithcheimicí Meiriceánach is ea **Thomas Robert Cech**, a rugadh ar 8 Nollaig 1947 i Chicago. An chéad duine a thaispeáin gur féidir le RNA feidhmiú mar einsím, catalaíoch bitheolaíoch. D'aimsigh sé cineálacha RNA a d'fheidhmigh mar seo is a d'athraigh iad féin sa phróiseas, agus cineálacha eile nár athraigh iad féin, ar tugadh ribisímí orthu. Roinn sé Duais Nobel sa cheimic le Sidney Altman i 1989 as seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Bithcheimiceoirí Meireacánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Daoine beo
Ceefax

deas|200px|thumb|Ceefax
Córas alfa-uimhriúil teilitéacs atá an BBC ag feidhmiú ó 1974. Craobhscaoiltear é mar chuid dá seirbhís nuachta is cúrsaí reatha ar an teilifís.

## Tagairtí
Ceifid

Réalta athraitheach a n-ascalaíonn a gile thar thréimhse 1-50 lá, díreach i gcomhréir lena sainmhéid, agus a gile ag fad caighdeánach amach uaithi. Is ionann a méid fhollasach agus cé chomh geal is a dhealraíonn sí. Más féidir luach a chinneadh don tsainmhéid ón tréimhsiúlacht seo agus má thomhaistear an ghile fhollasach, is féidir fad na réalta amach uainn a ríomh. Tá réalta mar seo iontach áisiúil chun na faid go dtí réaltraí atá gar dúinn a dhéanamh amach agus scálaí faid sa Chruinne a aimsiú. Ar an drochuair, ní féidir é seo a dhéanamh i gcás na réaltraí i bhfad uainn de bhrí go bhfuil an solas uathu chomh lag sin. Tá na faid go dtí réaltraí i bhfad níos faide amach intomhaiste le spásteileascóp Hubble, atá i bhfithis 170 km os cionn na talún. 

## Tagairtí

Catagóir:Réaltaí
An Tréimhse Cheathartha

deas|200px|thumb|Ceathartha
Is tréimhse ghéolaíoch sa ré Chaenasóch é **an Tréimhse Cheathartha**. Thosaigh sí dhá mhilliún bliain ó shin is atá fós againn. Roinntear ina fo-thréimhsí í: an Pléisticéineach ar dtús, agus an Holaicéineach atá againn anois. Sa tréimhse seo a tharla na hoighrithe forleathana tréimhsiúla sa leathsféar thuaidh, agus a tháinig an cine daonna chun tosaigh.

## Tagairtí
Ceathairnín

deas|200px|thumb|Ceathairnín
San ailgéabar, is éard is **ceathairníon** (iolra *ceathairnín*) ann ná eagar ceithre réaduimhir, ordaithe de réir dlíthe áirithe ceaptha. Léirítear na dlíthe ceaptha mar seo:

* (a, b, c, d) + (p, q, r, s) = (a+p, b+q, c+r, d+s)
* (a, b, c, d) \cdot (p, q, r, s) = (ap-bq-cr-ds, aq+bp+cs-dr, ar+cp+dq-bs, as+br+dp-cq).

Is sampla é d'ailgéabar neamhchomhalartach de bhrí nach bhfuil an t-iolrú malartach. Tugadh an t-ainm “na ceathairnín” ar an ailgéabar seo mar gheall ar an ceathair uimhir i ngach ord. Bhain na fisiceoirí an chuid choimpléascach (b, c, d) amach as chun oibriú le veicteoirí.

Ba é an matamaiticeoir Éireannach William Rowan Hamilton a d'fhionn na ceathairnín agus a shaothraigh an réimse seo matamaitice i dtús báire. Ar 16 Deireadh Fómhair 1843 i mBaile Átha Cliath, bhí Hamilton ag siúl ó Réadlann Dhún Sinche chuig Acadamh Ríoga na hÉireann, áit a raibh sé le bheith i gceannas ar chruinniú comhairle. Agus é ag siúl feadh na Canála Ríoga in éineacht lena bhean chéile, bhí na coincheapa taobh thiar de na ceathairnín ag teacht chun cinn ina intinn. Nuair a tháinig an freagra chuige, ghrean sé foirmle na gceathairníon i gcloch ar Dhroichead Brougham:


\mathbf {i} ^{2}=\mathbf {j} ^{2}=\mathbf {k} ^{2}=\mathbf {i\,j\,k} =-1


Cé nach bhfuil an greanadh infheicthe a thuilleadh, bíonn oilithreacht go dtí an áit gach bliain ar a dtugtar an *Hamilton Walk*. Siúlann grúpa eolaithe agus matamaiticeoirí ó Réadlann Dhún Sinche go Droichead na Canálach Ríoga i gcuimhne ar fhionnachtain Hamilton.

## Féach freisin

* Ailgéabar
* William Rowan Hamilton 

## Tagairtí

Catagóir:Ailgéabar
Céileantráit

Ainmhí simplí ilcheallach le plean colainne ina bhfuil dhá phríomhchiseal scartha ag ciseal ábhair gheilitínigh. Is annamh a fhaightear iad i bhfionnuisce, agus is muirí an chuid is mó díobh, ach is feoiliteach iad uile. Bíonn siméadracht ghathach ag an gcuid is mó díobh. Bíonn cealla loiscneacha acu chun creach a ghabháil, agus mar chosaint. De ghnáth cuimsíonn timthriall na beatha dhá phas, polaip ghreamaithe a fhéadfaidh a bheith aonarach, agus meadúsa teasc-chruthach. Cuimsíonn siad na coiréil, an bundún leice, agus na smugairlí róin.

## Tagairtí

Catagóir:Céileantráit
Ceileiste

Gléas ceoil is ea an **cheileiste**, cosúil le pianó díreach beag, ach plátaí miotail in ionad na sreang agus réim níos lú (5 ochtach). Cheap an déantóir gléasanna Francach August Mustel (1842-1919) é i 1886. Go luath ina dhiaidh sin bhain Tchaikovsky úsáid as ina bhailé *Shchelkunchik* (An Cnóire), i n‘Damhsa na Síóige Milse’.

## Tagairtí
Ceimeaghabháil

deas|250px|thumb|Ceimeaghabháil
Brath spreagthaí ceimiceacha ag orgánaigh bheo. Déanta de ghnáth ag cealla nó orgáin gabhdóra ar leith. Cuimsíonn ceimeaghabháil brath boltanach bolaí agus brath blastachta blasanna. 

## Tagairtí
Ceimealuadar

Is éard is **ceimealuadar** ann ná próiseas ina ngluaiseann cealla nó orgánaigh mar fhreagairt ar spreagadh ceimiceach i dtreo an réigiúin is cuí dá gcomhshaol. Mar shampla, gluaiseann leocaicítí in imshruthú na fola chuig ionaid athlasta, ionfhabhtaithe nó gortaithe, agus gluaiseann baictéir chuig réigiúin atá lán de chothaithigh dóibh.

## Tagairtí
Ceimiceáin talmhaíochta

deas|250px|thumb|Ceimiceáin talmhaíochta
Táirgí an tionscail cheimicigh a úsáidtear i gcúrsaí talmhaíochta. Ina measc tá leasuithe neamhorgánacha, feithidicídí, luibhicídí, cógais ainmhithe is eile. De bhrí go mbíonn baol ann go bhfaighidh na hábhair seo bealach isteach i mbia daoine, tá imní ag fás mar gheall ar a n-úsáid fhlúirseach. Mar fhreagairt, tá talmhaíocht orgánach ag teacht chun cinn go mall le glúin anuas. 

## Tagairtí
Ceimiteiripe

deas|200px|thumb|Ceimiteiripe
Cóireáil le drugaí ar othair le galair ionfhabhtaithe (le frithbheathaigh), galair sheadánacha, agus ailse. I gcás ceimiteiripe ailse, bíonn manglam drugaí cíteatocsaineacha (drugaí a mhilleann cealla) in úsáid. Deartar an meascán chun go n-ionsóidh siad cealla mearfháis an tsiada go fabhrach, ach is fíor go n-ionsaíonn siad cealla normálta sláintiúla freisin (cealla an smeara go príomha), rud a laghdaíonn frithghníomh normálta na colainne i gcoinne ionfhabhtuithe, agus a chuireann tús le cailliúint gruaige is aimride. Tá cóireálacha forlíontacha ar fáil anois chun na fo-iarsmaí seo a mhaolú. Le ceimiteiripe is féidir go dtarlóidh masmas géar is urlacan d'othar, agus bíonn drugaí sa mhanglam chun bac a chur leis na fo-iarsmaí seo. Úsáidtear oibreáin ailcilithe cosúil le ciosplaitin, frithmheitibilítí cosúil le meititreacsáit, agus alcalóidigh mar dhrugaí cíteatocsaineacha. Úsáidtear hormóin freisin chun srian a chur ar fhás siadaí áirithe. 

## Tagairtí
Ceintrimír

deas|200px|thumb|Ceintrimír
An pointe ar chrómasóm, ag caolú de ghnáth, a cheanglaítear leis an bhfearsaid le linn deighilt núicléas na cille. Mar sin, cuidíonn an cheintrimír le deighilt an chrómasóim ina dhá chrómasóm iníne. 

## Tagairtí
Céir bheach

deas|250px|thumb|Céir bheach
Céir a thálann beacha ar leith (bumbóga, beacha meala, agus beacha gan chealg, ar a laghad). Táirgtear i bhfaireoga faoi na plátaí colainne boilg í, agus úsáideann na beacha í lena neadacha a thógáil.

Is éard atá i céir bheach eistir aigéid shailleacha agus éagsúla alcóil slabhra fada.   

## Tagairtí
Ceilp

Feamainn mhór dhonn atá coiteann i gcreasanna ísle idirthaoide is fo-thaoide i bhfarraigí fuara. I dtimthriall a beatha, athraíonn sí ó fhoirm shnáithíneach go foirm mhór fholláin ina bhfuil gas caol greamaitheach is lann leata.

## Tagairtí

Catagóir:Eocaróit
Catagóir:Feamainn
Catagóir:Chromalveolata
Céim (matamaitic)

Sa mhatamaitic, an 360ú cuid de rothlú iomlán. Úsáidtear an tsiombail ° di. Mar sin 1° = π/360 rad, dronuillinn 90° = π/4 rad, agus 180° = π rad.

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Céir phairifín

deas|250px|thumb|Céir pharaifín
Is éard is **céir phairifín** ann ná céir sholadach hidreacarbóin a táirgeadh ar dtús ó sceallaí ó 1850, ach anois faightear ó pheitriliam í. Úsáidtear í i gcoinnle, uiscedhíonadh, oiriúnú uigí, snasanna is ungthaí. Cuid dá hairíonna meicniúla, is de bharr a struchtúr micreachriostalta iad.

## Tagairtí
Ceirbheacs

Trian barrchaol íochtarach na broinne is ea an **ceirbheacs**. Síneann an chuid leathan íochtarach isteach sa bhfaighin. Téann an barr isteach i gcorp na broinne trí chúngú éadrom (an chuing). 

Bíonn an chuid sa bhfaighin dlúth sa bhroinn neamhthoirchithe, agus réasúnta bog sa bhroinn thoirchithe. Ligeann oscailt bheag ag bun an cheirbhics bealach isteach idir cuas na broinne is an fhaighin.

## Féach freisin

* Broinn (útaras)

## Tagairtí

Catagóir:Abdóman
Catagóir:Orgáin
Catagóir:Toircheas
Catagóir:Córas atáirgthe na mban
Ceirbream

clé|250px|mion|Ceirbream
An chuid is mó den inchinn, a shealbhaíonn an chuid is mó de chuas na blaoisce. Roinnte ina leath deas is a leath clé (na leathsféir cheirbreacha), ceangailte le corp snáithíní néarógacha (an corpus callosum). Roinntear gach leathsféar i 4 mhaothán, gach ceann ainmnithe as an gcnámh blaoisce is gaire dó: maothán tosaigh, maothán pairiatach, maothán na huisinne, agus maothán ocsapatach. Bíonn dromchla gach leathsféir cumtha as ciseal liathábhair (an choirtéis cheirbreach) ina bhfuil cillchoirp na néarón atá freagrach as feidhmeanna an cheirbrim. Taobh istigh den choirtéis, toirt mhór bánábhair atá sna leathsféir a chuimsíonn, den chuid is mó, acsóin néaróin na coirtéise ceirbrí. Bíonn dromchla an cheirbrim ina shraith filltí (gyri) scartha le dabhcha (sulcais). Scarann an sulcas cliathánach maothán na huisinne ón maothán tosaigh is an maothán pairiatach, scarann an sulcas lárnach an maothán tosaigh ón maothán pairiatach, agus scarann an sulcas pairiatoscapatach an maothán pairiatach ón maothán ocsapatach. Díreach chun tosaigh ón sulcas lárnach atá an choirtéis luadrach, ina bhfuil samhlú bun os cionn den taobh urchomhaireach den cholainn. Tá samhlú na haghaidhe ag an gcuid is íochtaraí, ansin samhlú na láimhe a shealbhaíonn fairsinge réasúnta mór den choirtéis, agus ansin an ghéag uachtarach, an chabhail, agus ar an gcuid is uachtaraí, an chos. Má spreagtar cuid den choirtéis luadrach seo, crapann na matáin dheonacha sa chuid ábhartha de thaobh urchomhaireach na colainne. Faoin gcuid den inchinn a shamhlaíonn an aghaidh, ar an taobh clé, tá an chuid den inchinn a rialaíonn an urlabhra (réigiún Broca). Díreach taobh thiar den sulcas lárnach, tá an choirtéis chéadfach a ghlacann eolas céadfach ón taobh urchomhaireach den cholainn trí shoc na hinchinne is an talamas. Baineann an maothán ocsapatach le radharc na súl. Bíonn an maothán pairiatach freagrach go ginearálta as feidhmeanna céadfacha cosúil le brath tadhaill, brú, ionad na colainne, aireachtáil thríthoiseach, anailís íomhánna radharc, teanga, geoiméadracht is áirimh. Rialaíonn an maothán tosaigh na feidhmeanna luadracha, agus cur i bhfocal na hintleachta is na pearsantachta. Bíonn an chuid uachtarach de mhaothán na huisinne i bhfeighil brath fuaimeanna, agus an t-iarmhar freagrach as cuimhne is feidhmeanna éagsúla mothúcháin. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Inchinn
Ceirbrín

clé|250px|mion|Ceirbrín
Cuid den inchinn atá suite sa taobh thiar íochtarach den chuas cráineach sa bhlaosc. Cuimsíonn sé dhá leathsféar nasctha sa mheánlíne leis an veirmis. Bíonn sé ceangailte le stoc na hinchinne le 3 phéire struchtúr a dtugtar *sealgóga* orthu, agus soláthraíonn cuid de bhalla an 4ú méadailín. Is iad a phríomhfheidhmeanna rialú staidiúire, gluaiseachtaí athdhéanta, agus cruinneas geoiméadrach gluaiseachtaí deonacha. De réir dealraimh, tá ról suntasach aige i bhfoghlaim. Má tharlaíonn damáiste don cheirbrín i ndaoine nó ainmhithe eile, tarlaíonn neamhluail cheirbríneach (neamhchomhordú gluaiseachta). 

## Tagairtí

Catagóir:Orgáin
Ceireatóis

Loit bheaga dhorcha lannacha ar chodanna nochtaithe den chraiceann, a fhaightear go coiteann ar dhaoine os cionn 60 bliain d'aois, agus daoine geala níos óige ná sin i dtíortha grianmhara. I mionlach de na cásanna, athraíonn sí ina siad urchóideach (ailse chraicinn).

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Ceirisín

deas|150px|thumb|Ceirisín
Is éard is **ceirisín** ann ná táirge a fhaightear ó dhriogadh peitriliam ina mbíonn móilíní níos mó ná i bpeitreal, agus mar sin galaitheacht níos lú aige. Tugtar *pairifín* air freisin. Bhíodh sí in úsáid go forleathan tráth i gcomhair soilsiú baile. Anois tá sé tábhachtach mar fhoinse teas baile, agus is é an príomhbhreosla do scairdinnill in eitleáin. Foinse shuntasach, ó lár an 19ú céad i leith, is ea sceallaí ola. 

## Tagairtí
Ceirtlis

clé|150px|mion|Ceirtlis
Deoch alcólach a dhéantar trí choipeadh úll, go traidisiúnta sa Normainn Fraince, iardheisceart Shasana, agus Éirinn. Tugtar *leann úll* uirthi freisin. Bíonn 3-9% alcóil inti. De ghnáth carbónáitear ceirtlis nua-aoiseach go saorga. Déantar deoch den saghas céanna as piorraí is torthaí eile freisin. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Deochanna
Céislín

Cnuasaigh d'fhíocháin liomfóideacha a tharlaíonn ag bealaí isteach do chonair na riospráide is conair an díleá. Tá 4 chrios ar an dá thaobh den cholainn ar féidir go bhfásfaidh na cnuasaigh seo iontu. Bíonn na céislíní carballacha (a luaitear go coiteann mar na céislíní) taobh le bealach isteach fharaing an bhéil; na céislíní teangacha faoin eipitéiliam ar an gcuid cúil den teanga (gar d'fharaing an bhéil); na céislíní feadánacha i bhfaraing na sróine, gar d'oscailt fheadán na haireachteála; na céislíní faraingeacha gar do bhun na blaoisce os cionn an fheadán aireachtála agus taobh thiar de chuas na sróine (tugtar *[[Adanóidí|na hadanóidí]]* orthu seo de ghnáth). Cruthaíonn an 4 phéire céislíní fáinne cosanta fíochán arbh í a phríomhfheidhm ná cosc a chur ar ionfhabhtuithe ar eite dul isteach sa cholainn.

## Tagairtí
Ceirmeacht

deas|250p0|thumb|Ceirmeacht
Táirgí a fhaightear ó bhácáil cré, a dhéanann ábhair chrua láidre neamhsheoltacha bhriosca theasdíonacha. Bíonn úsáidí teicniúla ag na hábhair seo (mar shampla, scríobaigh, uirlisí gearrtha, líneálacha teasfhulangacha) agus úsáidí maisiúcháin. Tá plaisteacht na cré áisiúil ar dtús, mar is féidir cruthanna de gach saghas a dhéanamh aisti trí mhúnlú, teilgean, guairneáil nó comhbhrú. Úsáidtear an-chuid saghsanna cré, ó chré gharbh le haghaidh brící go dtí cré mhín bhán le haghaidh poircealláin. Is féidir ceirmeachtaí a bhácáil i gcéimeanna. Mar shampla, chun glónrú a tháirgeadh, cuirtear brat cré nó ábhair ghloiniúil ar an earra agus bácáiltear athuair é chun an cheirmeacht a dhéanamh neamhthréscaoilteach (i ndéanamh píobán) nó dathanna maisithe a chur uirthi.

## Tagairtí
Ceirtleán

deas|250px|thumb|Ceirtleán
Carraig gharbh bholcánach is ea **ceirtleán**, meascán de bhlúirí den iliomad méid is cruth. Bíonn sé fosaithe de ghnáth mar chuid de chón an bholcáin, díorthaithe ó na carraigeacha ar thaisteal an magma tríothu ar a bhealach tríd an maintlín don dromchla.

## Tagairtí

Catagóir:Bolcánacht
Céislíníteas

Is éard is **céislíníteas** ann ná athlasadh géar nó ainsealach na gcéislíní, de bharr ionfhabhtuithe le streipteacocas de ghnáth. Bíonn cóireáil le frithbheathaigh rathúil ina choinne. Is annamh a bhaintear na céislíní amach anois, ach nuair a tharlaíonn ionfhabhtú an-trom nó ionfhabhtú arís is arís eile. 

## Tagairtí
Céitidid

Is feithid mhór, cosúil le dreoilín teaspaigh, ina bhfuil cumarsáid trí fhuaim forbartha go mór í **céitidid**. Tá feadán claíomhchruthach ubh-bheirthe aici go háirithe. Tugtar *[[dreoilín]] teaspaigh fadadharcach* uirthi freisin. Itheann sí plandaí den chuid is mó.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí