open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cónocht an earraigh

[deas|mion|300x300px| Soilsiú na [Domhan|Cruinne ag an nGrian ar lá an chónochta]]
Is éard is **cónocht an earraigh** (**eacaineacht an earraigh** uaireanta) nuair a mbíonn an lá agus an oíche ar chomhfhad, timpeall 19-23 Márta sa leathsféar thuaidh.  Tá muid leath bealaigh idir an lá is giorra sa mbliain agus an lá is faide sa mbliain.  

Sa leathsféar thuaidh tugtar 'cónocht an earraigh' air agus sa 'leathsféar theas' tugtar 'cónocht an fhómhair' air.       
[clé|mion|Físeán: féach ar an [solasteorainn ]]

### Cur síos
Bíonn an solasteorainn ar ais cheartingearach. 
Tá an cuma ar an scéal go bhfágann an pointe foghréine an leathsféar theas agus go dtrasnaíonn sé an meánchiorcal neamhaí, ag dul ó thuaidh mar a fheictear ón Domhan.  

### Béaloideas
De réir an bhéaloidis má bhíonn aimsir bhreá ann ar chónocht an earraigh, is mó seans ná a mhalairt go mbeidh an samhradh go breá. Is éard atá ann ná mura mbíonn aon stoirm ar an lá féin, ná na laethanta roimhe ná ina dhiaidh, is maith an seans go mbeidh an samhradh go breá. Má bhíonn stoirm ann,19-23 Márta, samhradh fliuch atá romhainn (píosa eolais é sin a cruinníodh i mBaile Ard i gcontae an Chláir i mBailiúchán na Scol).

### An t-earrach
Ag an tráth seo den bhliain, tagann na bláthanna amach ar na crainnte magnóilia is tá bachlóga beaga le feiceáil ar na crainnte silíní chomh maith. Tá an chuma air go bhfuil na feithidí iad féin ag dúiseacht arís i ndiaidh an gheimhridh.

## Féach freisin

* Cónocht
* An solasteorainn
* Pointe foghréine

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaíocht sféarúil
Catagóir:Dinimic an Ghrianchórais
Catagóir:Teagmhais réalteolaíocha an Ghrianchórais
Catagóir:Cónocht an earraigh
Catagóir:Márta
Catagóir:Earrach
Catagóir:Féilire
13ú Leasú ar Bhunreacht na hÉireann

mion|Tugadh cead do mhná in Éireann taisteal thar lear chun ginmhilleadh a fháil
Achtaíodh an **13ú Leasú ar Bhunreacht na hÉireann** ar an 23 Nollaig 1992.

### Cúlra
Ag an am, bhí Airteagal 40.3.3 den Bhunreacht ag tarraingt conspóid, a mhaígh, ‘Admhaíonn an Stát ceart na mbeo gan breith chun a mbeatha agus, ag féachaint go cuí do chomhcheart na máthar chun a beatha, ráthaíonn sé gan cur isteach ar an gceart sin agus ráthaíonn fós an ceart sin a chosaint agus a shuíomh lena dhlíthe sa mhéid gur féidir é.

Ar 5 Márta 1992, thug an Chúirt Uachtarach breith "Cás X", cás éigniú cailín 14 ½ bliana d’aois. Bhí sí ag iarraidh taistil go dtí an Bhreatain le ginmhilleadh a fháil. Bhí fianaise ann go raibh baol láidir go raibh an cailín ag smaoineamh ar lámh a chur ina bás féin de bharr an thoirchis. Bhí an AG ag lorg urghaire le stop a chur le aon taisteal thar lear de bharr 40.3.3. 

Chinn móramh an Chúirt go raibh ceart an mháthair chun taisteal thar lear, in easpa baol ar an saol aici, níos ísle ná ceart an beo gan breith chun beatha  Sa bhreis ar sin chinn an móramh go mbeadh an Chúirt in ann urghaire a chur ar bhean thorrach gan taisteal thar lear.

Agus é seo ar fad ag tarlú, tháinig Conradh Maastricht i bhfeidhm in 1992. Agus bhí tionchar láidir ag teacht ón Chúirt Eorpach um Chearta an Duine (CECD). Ba léir go mbeadh leasú eile ag teastáil.

### Leasuithe
Rinne an 13ú Leasú soiléiriú*,* a mhaígh*,* ‘Ní theorannóidh an fo-alt seo saoirse chun taisteal idir an Stát agus stát eile'. Mar sin, bhí cead ag mná dul thar lear chun deireadh a chur le toircheas.

Ritheadh an 14ú Leasú ar an mBunreacht ag an am céanna, a mhaígh*,* ‘Ní theorannóidh an fo-alt seo saoirse chun faisnéis a fháil nó a chur ar fáil sa Stát maidir le seirbhísí atá ar fáil go dleathach i stát eile ach sin faoi chuimsiú cibé coinníollacha a leagfar síos le dlí.’ Mar sin tugadh cead do mhná taisteal thar lear chun faisnéis a fháil faoi sheirbhísí taobh amuigh den Stát, d'ainneoin cheart na mbeo gan breith. 

Ar an lá céanna, dhiúltaigh an lucht vótála leis an Dóú Leasú Déag go raibh ag iarraidh láidriú a dhéanamh ar an gcosc ar ghinmhilleadh trí bhaol ar tsláinte mná seachas baol ar shaol mná a rialú amach. 

### 36ú Leasú
Sa bhliain 2018, tháinig an 36ú Leasú in áit an 8ú, 13ú agus 14ú. Cuireadh clásal nua in áit Airteagal 40.3.3 den Bhunreacht, nó an t-ochtú leasú mar a thugtar air go coitianta, a chuirfeadh ar chumas an Oireachtais reachtaíocht a thabhairt isteach a cheadódh ginmhilleadh in Éirinn,  clásal a mhaígh, ‘Féadfar socrú a dhéanamh le dlí chun foirceannadh toirchis a rialáil’.

## Féach freisin

* Scannal Ann Lovett (1984) ; Scannal  Naíonáin Chiarraí (1984) ; Scannal Savita Halappanavar, 2012
* 8ú Leasú ar Bhunreacht na hÉireann, 1983 ;  14ú Leasú ar Bhunreacht na hÉireann, 1992 ; 36ú Leasú ar Bhunreacht na hÉireann, 2018

## Tagairtí

Catagóir:Leasuithe ar Bhunreacht na hÉireann
Catagóir:Ginmhilleadh
Catagóir:Toircheas
Catagóir:1992
Pointe foghréine

mion| An pointe foghréine ag Honolulu le linn Lahaina Meán lae agus raon na bpointí foghréine féideartha scáthaithe i bándearg &#x2013; tá an uillinn idir an Ghrian agus an leibhéal cothrománach áitiúil díreach 90° ag an bpointe foghréine
Is é an **pointe foghréine** ar phláinéid an pointe ag a mbraitear a Ghrian a bheith lastuas go díreach (ag an forar );  is é sin, an áit a mbuaileann gathanna na Gréine an pláinéad go díreach ingearach lena dhromchla. Is féidir go gciallódh sé freisin an pointe is gaire don Ghrian ar réad réalteolaíoch, cé go bhféadfadh sé nach bhfuil an Ghrian infheicthe.

## Cur síos
Téann an pointe foghréine i dteagmháil le Trópaic an Phortáin ar ghrianstad an Mheithimh agus le Tropic an Gabhar ar ghrianstad na Nollag . Trasnaíonn an pointe foghréine an mheánchiorcal le linn chónochtaí an earraígh agus an fhomhair.[mion|Ar an teilgin comhfhaid asamatach seo atá dírithe ar [Meice|Mheice, nuair a bhíonn an pointe foghréine ar an Ka'bah, díríonn scáthanna cuaillí ingearacha ar phointe an leathsféir ghréine ata ar shiúl uaidh]]Do bhreathnóir ar phláinéad a bhfuil treoshuíomh agus rothlú aige, atá cosúil le treoshuíomh agus rothlú an Domhain, beidh an chuma ar an scéal go mbogfaidh an pointe foghréine siar le luas 1600 km/u, ag críochnú ciorcad amháin timpeall na cruinne gach lá, ag bogadh thart ar feadh an mheánchiorcail. Mar sin féin, bogfaidh sé ó thuaidh agus ó dheas idir na trópaicí thar thréimhse bliana, agus mar sin beidh an chuma ar an scéal go mbeidh sé bíseach mar a bheadh héilics ann.

## Comhordanáidí an phointe foghréine
Gluaiseann an pointe foghréine i gcónaí ar dhromchla an Domhain, ach d'aon am ar leith, is féidir a chomhordanáidí, nó domhanleithead agus domhanfhad, a ríomh mar seo a leanas: 

\phi_{s} = \delta,
\lambda_{s} = -15(T_\mathrm{GMT}-12+E_\mathrm{min}/60).


nuair; 

* \phi_{s} is é domhanleithead an pointe foghréine ina chéimeanna,
* \lambda_{s} is é domhanfhad an fhophointe ina chéimeanna,
* \delta is é meath na gréine i gcéimeanna,
* T_\mathrm{GMT} an Meán-Am Greenwich nó UTC, sna huaireanta deachúla ó 00:00:00 UTC ar an dáta ábhartha
* E_\mathrm{min} is é an chothromóid ama i nóiméid.

## Féach freisin

* Cónocht
* Cónocht an earraigh

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Day and Night World Map (taispeánann sé suíomh an phointe foghréine le haghaidh aon ama a shonraítear don úsáideoir)
Catagóir:Réalteolaíocht sféarúil
Catagóir:Domhain
Catagóir:Córais chomhordanáidí réalteolaíocha
Catagóir:Grianstadanna
Catagóir:Pointe (céimseata)
Catagóir:An Domhan
Réad réalteolaíoch

Is éard is **réad réalteolaíoch**, **rinn neimhe** nó **réad réaltach** ná aonán fisiciúil, comhlachas, nó struchtúr atá sa chruinne inbhraite, a tharlaíonn go nádúrtha.  Sa réalteolaíocht, is minic a úsáidtear na téarmaí *réad* agus *rinn* go hidirmhalartaithe. Mar sin féin, tá rinn réalteolaíoch nó rinn neimhe ina aonán singil, ceangailte go docht, comhtheagmhálach, agus is struchtúr casta, nach bhfuil chomh choimpléasc céanna é réad réalteolaíoch nó rinn neamhaí, a fhéadfaidh a bheith comhdhéanta d’ilchorp nó fiú réada eile le fostruchtúir.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí
Dúlachán

Is féidir gur neach samhalta ó bhéaloideas na hÉireann é an **dúlachán**, ach is féidir nach bhfuil ann ach cumadóireacht. Is féidir gur chineál de cholainn gan cheann a bhí ann, agus gur thiomáin sé “cóiste bodhar”.

Níl aon tagairt dó ar Dúchas.ie rud a chothaíonn amhras áirithe arbh ann dó i mbéaloideas na hÉireann dáiríre, nó an cumadóireacht níos déanaí é. https://duchas.ie/en/src?q=Dullahan

Sa leabhar *Fairy Legends and Traditions of the South of Ireland* (Croker) luaitear *The Dullahan* faoi *Fairy Legends*.

https://books.google.ie/books?id=2LpG

I Lámhleabhar Béaloidis Uí Shúilleabháin luaitear *dullahan*, colainn gan cheann agus béacadán.

## Féach freisin

* béacadán
* colainn gan cheann

## Tagairtí

Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Catagóir:Neacha Miotaseolaíocha
Catagóir:Colainneacha gan cheanna
Roy Rogers

Amhránaí, aisteoir, láithreoir teilifíse, agus taibheoir róidió Meiriceánach ab ea **Roy Rogers** (a rugadh **Leonard Franklin Slye**; 5 Samhain 1911 – 6 Iúil 1998). Bhí sé ar na réaltaí is mó sna scéalta buachaillí bó a raibh an-éileamh orthu sna 1940idí agus 1950idí.

Bhí páirt aige i mbeagnach 90 scannán. Idir 1951 agus 1957, bhí sé ina óstach ar an tsraith theilifíse *The Roy Rogers Show*. Is minic a bhí a bhean chéile, Dale Evans, a chapall bánbhuí, Trigger, agus a madra alsáiseach, Bullet, ar an tsraith theilifíse in éineacht leis. Is fearr a chuimhnítear ar Rogers as a amhrán aitheantais “Happy Trails”.

Ba é Rogers an t-aon amhránaí ceol tuaithe a insealbhaíodh  sa Country Music Hall of Fame faoi dhó. In éineacht le Bob Hope, Mickey Rooney, agus Tony Martin, bronnadh ceithre réalta air ar an Hollywood Walk of Fame.

Agus é ag dul in aois, ainmníodh sreang bialann saincheadúnais as, Roy Rogers Restaurants.

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1998
Catagóir:Daoine a rugadh i 1911
Catagóir:Fir
Catagóir:Láithreoirí teilifíse
Brúchtadh Sundhnúkur, 2023

clé|mion
Scoilteadh screamh an domhain san Íoslainn i rith mhí na Nollag 2023, agus bhrúcht bolcán nua san áit ar 18 Nollaig 2023, i Sundhnúkur in aice leis an mbaile Grindavik ar leithinis Reykjanes san Íoslainn. Lean an brúchtadh go dtí an 21 Nollaig.
clé|mion
Réabadh gág de thrí chiliméadar go leith sa screamh, ónár tháinig laibhe ag ráta thart ar chéad nó dhá chéad méadar ciúbach sa soicind ar dtús. Tharla an brúchtadh tar éis na mílte crith talún. Bhí gach duine de mhuintir Grindavik bogtha amach as an gceantar cheana. 

Toisc nach raibh an bolcán nua faoi oighearshruth, ní raibh baol ann go nginfidh Sundhnúkur scamall mór luatha.

### Cúlra
Is minic a chuir brúchtaí bolcáin san Íoslainn isteach ar Éirinn san am atá thart, ó thagairtí do “shneachta nimhneach” sna hAnnála, go 2010 nuair a phléasc an bolcán Eyjafjallajökull agus chuir a scamall luatha stop le haerthaisteal ar feadh breis agus seachtain.

## Féach freisin

* Brúchtadh Cumbre Vieja, 2021 (Oileáin Chanáracha)

## Tagairtí

Catagóir:Brúchtaí bolcánacha
Catagóir:An Íoslainn
Catagóir:2023
Peadar Ó Lochlainn

Fliúiteadóir, fidléir, agus píobaire Éireannach as Cill Mháille, Contae an Chláir ab ea **Peadar Ó Lochlainn** (6 Samhain 1929 – 22 Deireadh Fómhair 2017). Pearsa mór le rá sa cheol traidisiúnta ó dheireadh na 1940idí a bhí ann. Is fearr aithne air as seinm ar an gceirnín suntasach “All-Ireland Champions — Violin” (le Paddy Canny, P. Joe Hayes, agus Bridie Lafferty) sa bhliain 1959, a bhí ar cheann de na chéad fhadcheirníní de cheol traidisiúnta na hÉireann. Sheinn sé i mBanna Céilí na Tulaí agus i mBanna Céilí Chill Fhionnúrach, agus thaifead sé albaim leis an bpíobaire Rónán de Brún agus leis an bhfidléir Maeve Donnelly.

Bhain sé craobh na hÉireann amach faoi dhó i 1956 agus 1957.

## Dioscliosta

* *All-Ireland Champions - Violin*, 1959
* *The South West Wind* (le Rónán de Brún), 1988
* *Touch Me If You Dare* (le Rónán de Brún), 2002
* *The Thing Itself* (le Maeve Donnelly), 2004
* *The Legacy* (le Rónán de Brún), 2015
* *Peter O'Loughlin, A Musical Life*, 2016
* *Friends of Note* (le Paddy Canny, Paddy Murphy & Geraldine Cotter), 2019

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Básanna in 2017
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Ceol Traidisiúnta
Mahathir Mohamad

Polaiteoir agus státaire Malaeisiach a bhí ina Phríomh-Aire faoi dhó is ea **Mahathir Mohamad**. Bhí ról lárnach aige i bpolaitíocht na tíre ar feadh na mblianta fada. Bhí Mahathir ina Phríomh-Aire den chéad uair ó 1981 go 2003, an téarma is faide san oifig sin riamh.

Le linn a cheannaireachta, chuir Mahathir athchóirithe eacnamaíocha agus bonneagair éagsúla i bhfeidhm, ar a dtugtar “Míorúilt na Malaeisia”, a chuir le nuachóiriú tapa agus fás eacnamaíoch na tíre.

Chuaigh Mahathir ar scor ón bpolaitíocht in 2003 ach tháinig sé ar ais in 2018. In 2018, ag aois 92, bhí sé i gceannas ar chomhrialtas an fhreasúra, agus ba é an Príomh-Aire is sine ar domhan. D’éirigh sé as in 2020, áfach.

## Tagairtí
Siansa Fantaiseach

Chum Hector Berlioz an *Symphonie Fantastique* sa bhliain 1830, nuair nach raibh sé ach 26 bliana d’aois. Tá an siansa  difriúil ó shiansaí a bhí cumtha ag leithéidí Beethoven, Mozart nó Haydn mar gheall ar an struchtúr a bhaineann leis agus mar gheall ar an scéal atá taobh thiar den cheol.

mion|Finale
mion

### Scéal agus struchtúr
mion|an chuid  "passions"
mion
Ceol tuairisciúil nó léiritheach atá ann – ceol a insíonn scéal gan focail a úsáid - agus cé go raibh ceol léiritheach úsáidte i siansaí roimhe seo (mar shampla Siansa Uimhir 6 le Beethoven), bhí forbairt mhór déanta ar an bhunsmaoineamh sa siansa mór seo le Berlioz. Tá scéal an siansa bunaithe ar an ghrá leatromach a mhothaigh Berlioz don aisteoir Éireannach Harriet Smithson – bean a phós sé níos maille ina shaol. 

Úsáideann Berlioz téama ar a dtugtar “idée fixe” trí na gluaiseachtaí ar fad, agus tagann athrú ar an téama de réir mar a athraíonn mothúcháin an chumadóra. Tá cúig ghluaiseacht sa siansa seo – de ghnáth ní bhíodh ach ceithre ghluaiseacht i siansa clasaiceach. Tugann Berlioz teidil ar gach ceann de na gluaiseachtaí seo, le soiléiriú a dhéanamh ar an scéal :  

1. Rêveries, passions (brionglóidí, paisin) 

2. Un Bal (Damhsa, Bál) 

3. Scène aux champs (Radharc ar na páirceanna) 

4. Marche au Supplice (Máirseáil chun na Croiche) 

5. Songe d’une nuit du Sabbat (Brionglóid d’Oíche Shabóide na gCailleach) 

Is léir go bhfuil an scéal sa siansa seo bunaithe ar shaol Berlioz, agus déanann sé cur síos ar an ríméad, ar an éadóchas, ar an dóchas agus ar an eagla a shíolraíonn ón ghrá atá ag an chumadóir do bhean. Mar a léiríonn an t-ainm, is siansa fantaisíoch nó samhlaíoch é an siansa seo a insíonn faoi bhrionglóidí an chumadóra ina maraíonn sé a ghrá geal agus faoin bhealach ina ndaortar chun croiche é agus ar deireadh faoi mar a bhuaileann an bheirt le chéile ag fleá dhrabhlásach na gcailleach. Scríobh Berlioz an scéal seo ar fad i gclár a tugadh amach don lucht éisteachta ag ceolchoirmeacha ionas go dtuigfí gach ar tharla sa cheol.

### Ceol
Tá an siansa seo i ngléas C mór.

## Féach freisin

* Harriet Smithson agus Hector Berlioz

## Tagairtí

Catagóir:Hector Berlioz
Catagóir:Ceol clasaiceach
Coláiste na nÉireannach i bPáras

Tá **Coláiste na nGael, Páras** nó **Coláiste na nÉireannach** i bPáras suite ar 5 rue des Irlandais sa 5ú arrondissement de chuid Pháras, ar an mBruach Clé (Fraincis: *Collège des Irlandais*, Laidin: *Collegium Clericorum Hibernorum*,  Béarla: *Irish College in Paris*). Bhunaigh John Lee an Coláiste timpeall 1600 agus toghadh na foirgnimh atá ann anois sna 1770idí. 
clé|mion|5 rue des Irlandais, 75005 Paris|344x344px
clé|mion|220x220px

## Alumni
clé|mion|clós |220x220px

* MESSINGHAM, Thomas (*c.*1575–*c.*1638): Bhog sé go dtí an coláiste Éireannach agus bhain céim mháistir ann i 1613 agus fuair dochtúireacht ar ball ón Sorbón
* NARY, Cornelius (1658–1738): cuireadh go Coláiste na nÉireannach é
* Ó DUINNSHLÉIBHE, Aindrias (1680–1746): Chuaigh sé go Páras i 1710 agus i 1722 ceapadh é ina Mhaor ar Choláiste na nGael
* Ó GALLCHOBHAIR, Séamus (*c.*1684–1751): Fuair sé oideachas i gColáiste na nGael
* PAOR, Eoin (1764–1831): Fuair sé oiliúint sagairt i gColáiste na nGael
* LYONS, John (1836–1908): D’fhreastail sé ar chliarscoil Naomh Uinseann i gCorcaigh roimh dhul go Coláiste na nGael dó
* MAG FHLAINN, Seán (1843–1915):  Faoi 1863 bhí sé i gColáiste na nÉireannach
* NÍ SHÍTHIGH, David: Fuair sé oideachas i gColáiste na nGael lena dheartháir Eoghan sna 1860idí toisc nár theastaigh uathu mionn dílseachta a ghlacadh i Maigh Nuad. Cuireadh abhaile é nuair a bhí an calar forleata i bPáras in 1866
* Ó RIAIN, Mathúin (1844–1937): Fuair sé oideachas i gColáiste na nGael ar feadh ceithre bliana gur oirníodh é in 1871
* Ó LAOGHAIRE, Pádraig (1853–1932): Fuair sé oideachas i gColáiste na nGael mar ar oirníodh ina shagart é i Meitheamh 1879
* MAC GIOLLA SHEANAIGH, Tomás Eadbhard (1879–1931): Chuaigh sé go Coláiste na nGael in 1897
* DE BRÚN, Pádraig (1889–1960): Bhí a chúrsa diagachta críochnaithe aige i gColáiste na nÉireannach agus oirníodh ina shagart é i 1913
* Ó DOMHNAILL, Pádraig (1890–1953): bhuaigh sé scoláireacht dhá bhliain i gColáiste na nGael, mar a ndearna sé staidéar ar fhealsúnacht

## Féach freisin

* Coláiste Naomh Antaine, Louvain
* Coláiste Phádraig, Má Nuad

## Tagairtí

Catagóir:Páras
Catagóir:Coláistí na nÉireannach
Catagóir:Cultúr na hÉireann
Catagóir:Cliarscoileanna
Catagóir:Ollscoileanna Caitliceacha
Catagóir:Cultúrlanna
Prión

Is éard is **prión** ann ná próitéin mhífhillte a d'fhéadfadh mífhilleadh gnáth leaganacha den phróitéin chéanna a spreagadh agus bás ceallach a spreagadh. Bíonn prióin ina gcúis le *galair phrióin* ar a dtugtar einceifileapaití spúinseacha in-tarchurtha atá ina ngalar néar-mheathlúcháin mharfacha in-tarchurtha i ndaoine agus in ainmhithe.  Féadfaidh na próitéiní mífhilleadh anois is arís, mar gheall ar sócháin ghéiniteacha, nó trí nochtadh do phróitéin atá mífhillte cheana féin.   Bronnann an struchtúr neamhghnách treasach iarmhartach orthu an cumas a bheith ina chúis le mífhilleadh próitéiní eile.

Díorthaítear an focal Béarla *prion* ón téarma "proteinaceous infectious particle".   Seasann ról hipitéisithe próitéine mar oibreán tógálach i gcodarsnacht le gach oibreán ionfhabhtaíoch eile ar nós víoróidigh, víris, baictéir, fungais, agus paraisítí, a bhfuil aigéid núicléasacha (ADN, ARN, nó an dá rud) iontu go léir.
## Tagairtí

Catagóir:Príoin
Catagóir:Galair thógálacha
Catagóir:Aimileoideois
Catagóir:Géineolaíocht
Catagóir:Próitéiní
Catagóir:Próitéiní
Feargal Mac Amhlaoibh

Scríbhneoir, ceoltóir agus gníomhaí teanga ab ea **Feargal Mac Amhlaoibh** (8 Aibreán 1943 - 26 Nollaig 2023). Ba é cathaoirleach an Fheachtais Náisiúnta Teilifíse agus ba bhall de choiste bunaithe TG4/TnaG é. Fear pobail, fear Gaeltachta, fear feachtasaíochta, gníomhaí teanga, fidléir agus píobaire a bhí ann. Ba as Dumhach Thrá dó ó dhúchas. 

Bhí dhá bhliain caite aige ina shagart in Ard-Dheoise Miami sna Stáit Aontaithe chomh maith le tréimhsí in Éirinn sular chinn sé ar an tsagartóireacht a fhágáil. Bhí sé na bhainisteoir comharchumainn ansin in Inis Oírr agus i gCléire. Bhog Feargal go Dún Chaoin agus is ann a thóg sé féin agus a bhean chéile, an t-aisteoir, Áine Moynihan beirt chlainne, Malachí agus Muireann.

Bhí cónaí air i bParóiste Dhún Chaoin. Aithníodh é mar dhuine de Charachtairí na Leithinse sa tsraithín ‘Carachtairí na Leithinse’ le Sláine Ní Chathalláin. 
 ‘Nuair a bheidh gach rud foghlamtha agat, beidh tú marbh’ - Carachtairí na Leithinse: Feargal Mac Amhlaoibh.
Tháinig sé go Brú na Gráige sa bhliain 1959 agus é mar dhalta i gColáiste Dhroichead Nua. Tá alt dá chuid foilsithe ag Cruit Éireann, agus é ag trácht ar Phiaras Feiritéar agus ar chláirseach a fuair sé ó Éamonn Mac Dómhnaill Mhic an Daill.

## Saothair

* *An Lúb ar Lár*
Coiscéim 1999. Dírbheathaisnéis an cheoltóra a raibh cónaí air tráth a scríofa i nDún Chaoin ach a shiúil cuid mhór roimhe sin. Súil siar ar shaol na dtíortha inar chaith sé a shaol.

Seoladh leabhar leis 'Port na bPúcaí' (Ponc Press) in Eaglais Naomh Séamus.

## Féach freisin

* An Feachtas Náisiúnta Teilifíse

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Sui generis

Is frása Laidine é *sui generis* a chiallaíonn "dá chineál/dá gcineál féin" nó "in aicme leis féin ", dá bhrí sin "uathúil"..

Úsáideann roinnt disciplíní an téarma chun tagairt a dhéanamh d'eintitis uathúla. Áirítear orthu sin:

*Bitheolaíocht, do speicis nach féidir a rangú go néata i ngéineas a chuimsíonn speicis eile  (a ghéineas féin)
*Na healaíona cruthaitheacha, do shaothair ealaíne a théann níos faide ná gnáththeorainneacha an tseánra (a sheánra féin)
*Dlí, nuair is gá léirmhíniú speisialta agus uathúil a dhéanamh ar chás nó ar údarás (a chás speisialta féin)
** Cearta maoine intleachtúla, le haghaidh cineálacha saothar nach dtagann faoin dlí ginearálta cóipchirt ach a chosnaítear trí reachtanna ar leith.
* Fealsúnacht, chun smaoineamh, beith, nó réaltacht a chur in iúl nach féidir a laghdú go coincheap níos ísle nó a áireamh i gcoincheap níos airde (a chás speisialta nó chatagóir féin)
## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht dhlíthiúil na Laidine
Catagóir:Eisceachtúlachas
Na healaíona

Is raon an-leathan cleachtais dhaonna iad **na healaíona** – léiriú cruthaitheach, scéalaíocht agus rannpháirtíocht chultúrtha . Cuimsíonn siad iliomad modhanna éagsúla agus iolracha smaointeoireachta, a dhéanamh, agus a bheith, i raon meán thar a bheith leathan. Idir gné dhinimiciúil agus saintréith leanúnach de shaol an duine, d'fhorbair siad ina bhfoirmeacha nuálacha, stílithe agus casta uaireanta. Is minic a bhaintear é seo amach trí staidéar, oiliúint, agus/nó teoiriciú marthanach agus d'aon ghnó laistigh de thraidisiún ar leith, thar na glúnta, agus fiú idir sibhialtachtaí . Is feithicil iad na healaíona trína gcothaíonn an duine féiniúlachtaí sóisialta, cultúrtha agus aonair ar leith agus luachanna, tuairimí, breithiúnais, smaointe, físeanna, bríonna spioradálta, patrúin saoil, agus eispéiris á dtarchur trasna ama agus spáis.

I measc na samplaí is suntasaí de na healaíona tá:

* na hamharc-ealaíona ( lena n-áirítear ailtireacht, criadóireacht, líníocht, scannánaíocht, péinteáil, grianghrafadóireacht agus dealbhóireacht )
* na healaíona liteartha, (lena n-áirítear ficsean, drámaíocht, filíocht, agus prós )
* na taibh-ealaíona ( lena n-áirítear rince, ceol, agus téatar )

## Tagairtí

Na healaíona
Catagóir:Aeistéitic
Catagóir:Cultúr
Catagóir:Daonnachtaí
Anolis forresti

Is speiceas laghairtí san fhine Dactyloidae é ***Anolis forresti***. Faightear an speiceas i mBarbúda.

## Tagairtí

Catagóir:Laghairtí
Sléachtanna na nAirméanach sna 1890idí

Maraíodh b'fhéidir 100,000 0 300,000 le linn **Sléachtanna na nAirméanach sna 1890idí**. Bhí Sultán Abdul Hamid II i réim ag an am (i gcoróin 1876 - 1909) agus bhí An Impireacht Otamánach faoi bhrú ollmhór. Tugtar Sléachtanna de chui Hamid orthu freisin (Béarla: Hamidian masscares)

Ar 28/29 Nollaig 1895, tharla sléacht gráiniúil. Loisceadh ina mbeatha 3,000 Airméineach san ardeaglais in Urfa, Edessa (Sanlıurfa inniu). Chuaigh na trúpaí Otamánacha as a gcrann cumhachta ar fud an bhaile, 
clé|mion|1896
Sa bhliain 1896/1897, chuir an chruálacht a bhain leis na sléachtanna alltacht ar dhaoine timpeall an domhain, agus cuireadh brú ar an Sultán stop a chur leo.

## Féach freisin

* An Impireacht Otamánach

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Tuirce
Catagóir:Stair na hAirméine
Catagóir:1894
Catagóir:Impireacht Otamánach
Kenneth R. Sembach

Is réalteolaí Meiriceánach é **Kenneth R. Sembach**. Bhí sé ina stiúrthóir ar an Space Telescope Science Institute in Baltimore, Maryland idir 2015 agus 2022.

## Gradaim

* 2001 Duais Newton Lacy Pierce sa Réalteolaíocht

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* "Kenneth R. Sembach", *Scientific Commons*
* , *Google Scholar*
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Réalteolaithe Meiriceánacha
Aimoin de Fleury

Manach agus croiniceoir Francach ab ea **Aimoin de Fleury** (; c. 960 – c. 1010). Rugadh i Villefranche-de-Longchat in iardheisceart na Fraince é thart ar 960. Go luath ina shaol, chuaigh sé isteach i mainistir Fleury, áit ar chaith sé an chuid ba mhó dá shaol mar mhanach. Idir c. 980 agus 985 scríobh Aimoin faoi San Beinidict i Mainistir Fleury-sur-Loire. Is é *Historia Francorum*, nó *Libri V. de Gestis Francorum*, a phríomhshaothar, leabhar a phléann le stair na bhFranc ó thosach aimsire go 653, agus ar lean scríbhneoirí eile ag obair air go dtí lár an dara haois déag. Bhí an leabhar go mór san fhaisean le linn na Meánaoiseanna, ach ní chuirtear mórán muiníne ann mar fhoinse staire sa lá atá inniu ann. Chuir G. Waitz in eagar é agus foilsíodh é in *Monumenta Germaniae Historica: Scriptores*, Band xxvi (Hanover agus Beirlín, 1826–1892). 

Sa bhliain 1004, scríobh sé *Vita Abbonis, abbatis Floriacensis*, an leabhar deireanach i sraith beathaisnéisí ar abaí Fleury. Seachas beatha Abbo, tá siad go léir caillte anois. D'fhoilsigh J. Mabillon beatha Abbo in *Acta sanctorum ordinis sancti Benedicti* (Páras, 1668–1701).

An tríú saothar a chuir Aimoin i gcrích ná leabhair ii agus iii den *Miracula sancti Benedicti.* Scríobh manach eile de chuid Fleury, fear darbh ainm Adrevald (c. 818 – 878), an chéad leabhar. Tá an saothar seo ar fáil san *Acta sanctorum* freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Bliain báis anaithnid
Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Manaigh
Catagóir:Daoine Francacha
An Chuallacht Ghaelach

Is cumann mac léinn í **an Chuallacht Ghaelach** i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh. Tá an cumann tiomanta do chur chun cinn na Gaelainne san ollscoil sin. Bunaíodh an cumann sa bhliain 1912. Foilsíonn an Chuallacht irisleabhar bliantúil darb ainm *[[Breac (iris)|Breac]]* (bunaíodh 2021). Reáchtálann an cumann Pop-Up Gaeltachtaí, Ciorcail Chomhrá agus imeachtaí teangan eile. Tá an Chuallacht Ghaelach cláraithe mar chraobh de Chonradh na Gaeilge.

Tá ballraíocht saor in aisce. Faigheann baill an chumainn cártaí ballraíochta a dtugann lascainí dóibh i ngnólachtaí Gaelacha áirithe.

Chuirtí irisí eile i gcló go stairiúil, ina measc *[[Síol (iris)|Síol]]* agus *[[Craic (iris)|Craic]].*

### Coiste na Cuallachta Gaelaí
Ar choiste na Cuallachta Gaelaí, tá

* an Cathaoirleach
* an Leas-Chathaoirleach
* an Rúnaí
* Oifigeach Gaeilge Aontas na Mac Léinn
* an tOifigeach Airgeadais
* an tOifigeach Siamsaíochta
* an tOifigeach Caidreamh Poiblí
* an tOifigeach Forbartha agus Inrochtaineachta
* an tOifigeach Oideachais
* an tOifigeach Iarchéime
* Oifigeach na Chéad Bhliana
* Oifigeach na bhFochampas
* Oifigeach na nEalaíon Traidisiúnta (cruthaíodh an ról seo i 2024, nuair a fuaireadh réidh le ról an Oifigigh Chumarsáide)
* Gnáthbhaill

## Féach freisin
* *[[Breac (iris)|Breac]]*
* *[[Síol (iris)|Síol]]*
* *[[Craic (iris)|Craic]]*

## Tagairtí

Catagóir:Coláiste na hOllscoile, Corcaigh
Catagóir:Cumainn Ghaeilge
Catagóir:Grúpaí Gaeilge
Catagóir:Cumainn Mac Léinn in Éirinn
Breac (iris)

Irisleabhar is ea ***[[Breac (iris)|Breac]]*** a bunaíodh sa bhliain 2021. Is le Cuallacht Ghaelach COC an iris. Cuirtear eagrán amach go bliantúil, le linn Sheachtain na Gaeilge. Is í an Chuallacht a cheapann an t-eagarthóir. 

## Ábhar na hirise
Bíonn polaitíocht, cúrsaí reatha, cúrsaí taistil, spórt, filíocht, léirmheasanna liteartha, cúrsaí ceoil agus taighde faoi chaibidil san irisleabhar. Cuirtear an iris ar fáil saor in aisce. Sa bhliain 2023 a thosaigh an iris ag glacadh le fógraí tráchtála. 

Is é *[[Tuathal (iris)|Tuathal]]* i gColáiste na Tríonóide an t-aon irisleabhar ollscoile eile a fhoilsítear go hiomlán i nGaeilge. 

## Méid na hirise
Bhí 15 scríbhneoir foilsithe in eagrán 2022 agus 19 scríbhneoir foilsithe in eagrán 2023. Bhí 32 scríbhneoir foilsithe in eagrán 2024.

Is é eagrán 2026 an t-eagrán is mó riamh le 70 leathanach.

## Naisc sheachtracha
* ''Breac'' Eagrán 1
* ''Breac'' Eagrán 2

## Tagairtí

Catagóir:Meáin na mac léinn
Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Irisí liteartha
Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge
Catagóir:Irisí nuachta
Catagóir:Irisí nuachta i nGaeilge
Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge
Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha
Catagóir:Bliantáin
Catagóir:Coláiste na hOllscoile, Corcaigh
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2021
Catagóir:Bunaithe sna 2020í
Bréagchúirt Uí Dhálaigh

Comórtas dlí i nGaeilge a reáchtálann Gael Linn do mhic léinn dlí.

Comórtas bréagchúirte is ea é ina mbíonn cás ficseanúil curtha os comhair na n-iomaitheoirí. Troidtear an cás i gcúirt achomhairc ficseanúil. 

Imrítear na réamh-bhabhtaí in Óstaí an Rí agus bíonn an chraobh cheannais féin á reáchtáil sa Chúirt Uachtarach sna Ceithre Cúirteanna.

Is in ómós do Chearbhall Ó Dálaigh atá an comórtas ainmnithe. Bronntar duais ar an bhfoireann bhuach agus ar an bhfoireann a thagann sa 2ú áit. Tá baint le Dáithí Mac Cárthaigh lena eagrú.

## Naisc amach
* Suíomh oifigiúil

## Féach freisin
* Craobh Díospóireachta Gael Linn
* Comórtas Aistí Néill Uí Dhónaill

## Tagairtí

Catagóir:Gradaim na Gaeilge
Catagóir:Comórtais in ealaíona teangabhunaithe na Gaeilge
Catagóir:Comórtais sna healaíona teangabhunaithe
Catagóir:Comórtais do mhic léinn in Éirinn
Catagóir:Comórtais
Catagóir:Gael Linn
Catagóir:Óráidíocht
Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe na Gaeilge
Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe
Catagóir:Cúirteanna na hÉireann
Catagóir:Cúirteanna
Catagóir:Dlí
Mainistir Cholmcille

Mainistir ar an Maigh Rua i gCo. Luimnigh (Ard-Dheoise Chaitliceach Chaiseal-Imleach) is ea **Mainistir Cholmcille**.

Mainistir Bheinidicteach is ea é a bunaíodh nuair a tháinig manaigh anoir ón mBeilg. Cuireadh an mhainistir ar bun sa bhliain 1927. Is é an tAth. Brendan Coffey an t-ab reatha.

Tá meánscoil phríobháideach ar an suíomh.

Bíonn paidreacha na mainistreach á gcraoladh ar líne.

Tá tigh lóistín sa mhainistreach, inar féidir le hoilithrigh agus le cuairteoirí fanacht ann.

Bhí muintir Barrington i bhfeighil ar an talamh agus ar an dtigh ina bhfuil an mhainistir lonnaithe sular tháinig na manaigh.

## An Ghaeilge
Bhí an scoláire Gaelainne an tAth. Seán Ó Duinn ina mhanach anseo. 

## Irisleabhar
Foilsíonn an mhainistir iris gach ráithe darb ainm an *Glenstal Abbey Chronicle.*

## Amchlár na bPaidreacha
Paidreacha na Maidne: 6.35 rn (ach 7:00 rn Dé Domhnaigh)

Aifreann: 12.10 in (ach 10:00 rn Dé Domhnaigh)

Paidreacha Meánlae: 12:35 in (Dé Domhnaigh amháin)

Paidreacha an Tráthnóna (as Laidin): 6:00 in

Paidreacha na hOíche: 8.35 in (Bigil seachas paidreacha oíche Dé Sathairn)

Catagóir:Contae Luimnigh
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Mainistreacha Beinidicteach
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Scott Perry

Polaiteoir Meiriceánach is ea **Scott Gordon Perry** (27 Bealtaine, 1962 a rugadh é). D'éirigh sé as a phost mar bhriogáidghinearál de chuid Arm Náisiúnta na Stát Aontaithe, arb é ionadaí SAM é don 10ú toghlach comhdhála i bPennsylvania. Áirítear Harrisburg, York, agus an chuid is mó de na bruachbhailte istigh ina cheantar, a uimhríodh an 4ú ceantar ó 2013 go 2019. Feidhmíonn Perry ar na coistí Iompar, Bonneagar, agus Gnóthaí Eachtracha.

Ina bhall den Pháirtí Poblachtach, rinne Perry ionadaíocht ar an 92ú ceantar i dTeach na nIonadaithe i bPennsylvania ó 2006 go 2012, agus d'fheidhmigh sé ar na Coistí um Leithreasuithe, Gnóthaí Tomhaltóirí, Caidreamh Oibreachais, Gnóthaí na nIarshaighdiúirí, Ullmhacht Éigeandála, agus Rialacha. I mí na Samhna 2021, toghadh Perry ina chathaoirleach ar an *House Freedom Caucus*, an grúpa Poblachtach Tí is coimeádaí.  Tá sé ina bhall freisin den *Congressional Veterans Caucus*  agus an Second Amendment Caucus. 

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

* Judge orders Republican congressman to turn over 1,700 records from his phone for 2020 election interference investigation 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Daoine as Pennsylvania
Catagóir:Daoine as San Diego, California
Catagóir:Daoine de shliocht Easpáinneach agus Latino
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
Riail Bheinidict Naofa

Is riail do mhainsitreacha í Riail Bheinidict Naofa.

Scríobh San Beinidict an riail - naomh a mhair san Iodáil sa 5ú/6ú aois. 

I measc na dtreoracha a leagtar síos sa riail, tá

* rialacha maidir le cúram do mhanaigh breoite
* rialacha maidir le bia agus deoch láidir i mainistir
* structhúr molta maidir le paidreacha na mainistreach (mar shampla, ní foláir leabhar na salm a léamh ina iomláine gach seachtain)
* treoracha don ab.
* treoracha d'fhear na cistineach.
* rialacha maidir le humhlacht.

Catagóir:Mainistreacha na mBeinidicteach
Catagóir:Caitliceachas
Tort

Réimse den dlí coiteann is ea **tort**. Baineann dlí tort le héagóracha sibhialta.

Ní hionann é agus an dlí coiriúil (ina mbíonn an SIP (ionchúisitheoir an stáit) i mbun ionchúisimh) agus dlí conartha (ina mbíonn sárú ar chonradh faoi chaibidil).

Déanann tort iarracht damáistí airgid a bhronnadh ar dhuine a d'fhulaing éagóir. Is féidir le cás coiriúil agus cúis tort eascairt ón eachtra céanna.

I measc na dtort coitianta, tá

* clúmhilleadh
* neamart (faillí) - pléann an tort seo le dualgais chúraim (mar shampla an dualgas cúraim atá ar thiománaithe maidir le tiománaithe eile)
* foghail (treaspás) - mar shampla: ionsaí nó príosúnú mídhleathach

Catagóir:Dlí
Stiúrthóir na nIonchúiseamh Poiblí

Is é **Stiúrthóir na nIonchúiseamh Poiblí** (Béarla: Director of Public Prosecutions nó DPP) ionchúisitheoir an Stáit in Éirinn. Is é an SIP a riarann cúiseanna coiriúla in Éirinn.

Is i mBéarla a reáchtálann Stiúrthóir na nIonchúiseamh Poiblí a chuid cúiseanna. Níl dualgas dlíthiúil orthu a dtaobh den chás a rith i nGaeilge. Tá dualgas stáit de réir Acht na dTeangacha Oifgiúla ar chomhlachtaí stáit atá ag plé le cás sibhialta a dtaobh den chás a rith i nGaeilge, más é sin toil na bpáirtithe eile sa chás.

Tá ceart ag duine, áfach, Gaeilge a labhairt in aon chúirt i bPoblacht na hÉireann agus go mbeadh ateangaire curtha ar fáil dó de réir Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003.

Catagóir:Rialtas Phoblacht na hÉireann
Ionsaí na hAsarbaiseáine ar Nagorno-Karabakh, 2023

I mí Mheán Fómhair 2023, rinne an Asarbaiseáin ionradh ar 'Phoblacht Artsakh', nó **<nowiki/>'ionsaí' ar Nagarna-Carabaic** (Béarla: Nagorno-Karabakh) mar ab fhearr aithne uirthi. Ceantar a bhí timpeallaithe ag an Asarbaiseáin, ach ina mbíodh cónaí ar Airméanaigh le cuimhne na ndaoine, a bhí in Artsakh. Chuir na hAsarbaiseánaigh an ruaig ar na hAirméanaigh go léir (120,000 Airméanach a bhí ina cónaí sa chríoch)

clé|mion|na hAirméanaigh gruaigthe as áit
[clé|mion|bhí [Conair Lachin, an t-aon nasc talún idir an Nagarna-Carabaic agus Poblacht na hAirméine, blocáilte, a bheag nó a mhór, ag an Asarbaiseáin.]]

### Cúlra
Bhí an chuid is mó den chríoch á rialú ag 'Poblacht easaontach na hArtsakh', ar a dtugtar Poblacht Nagarna-Carabaic (PNC) freisin - ó dheireadh an chéad Chogaidh Nagarna-Carabaic idir an Airméin agus an Asarbaiseáin i 1994. Rinne an Grúpa *OSCE Minsk* idirghabháil orthu maidir le stádas díospóide an réigiúin.

Idir 27 Meán Fómhair 2020 - 10 Samhain 2020, ghabh fórsaí armtha ón Asarbaiseáin seilbh ar chuid den réigiún. Maraíodh cúpla míle nó níos mó.

Idir 2022-2023, bhí an réigiún nach mór faoi léigear ag na hAsaraigh agus bhí muintir na háite ar an ngannchuid dá bhíthin ar aon chuma.  Ó mhí na Samhna 2022, cuireadh isteach go mór ar ghluaiseacht rialta daoine, feithiclí agus lastais. Cuireadh saol 120 000 Airméanach, a bhí fós ina gcónaí sa Nagarna-Carabaic ag an am sin, i mbaol. Cuireadh bac ar a rochtain ar sholáthairtí úra agus ar shaorghluaiseacht, agus ciorraíodh a soláthairtí gáis agus leictreachais.  Ón 12 Nollaig 2022 ar aghaidh, bhí Conair Lachin, an t-aon nasc talún idir an Nagarna-Carabaic agus Poblacht na hAirméine, blocáilte, a bheag nó a mhór, ag an Asarbaiseáin.

### 2023
I mhí Meán Fómhair 2023, thosaigh an cogadh arís agus ghabh fórsaí armtha ón Asarbaiseáin seilbh go hiomlán ar Nagorno-Karabakh.  Cás an leoin agus na luiche a bhí ann.

#### Glanadh eitneach
Cuireadh an ruaig ar na hAirméanaigh ar fad a bhí fós ina gcónaí sa  Nagarna-Carabaic. Coicís tar éis ionradh na nAsarbaiseánach, ní raibh ach 1,000 den 120,000 Airméanach a mbíodh cónaí orthu in Artsakh fágtha sa cheantar; bhí an chuid eile tar éis teitheadh go dtí an Airméin – ceann de na cásanna is tromchúisí le tamall de bhlianta anuas, de réir na nAirméanach, den éagóir ar a dtugtar ‘glanadh eitneach’.

## Féach freisin

* An Nagarna-Carabaic

## Tagairtí

Catagóir:An Asarbaiseáin
Catagóir:Nagarna-Carabaic
Catagóir:2023
Catagóir:Glanadh eitneach
Catagóir:Stair na hAirméine
Cryptocephalus implacidus

Is speiceas ciaróg é ***Cryptocephalus implacidus*** san fhine Chrysomelidae (na ciaróga duille). Faightear i Meiriceá Thuaidh iad.
## Féach freisin
*Species Cryptocephalus implacidus
## Tuilleadh léitheoireachta

* 
* 
* 

## Tagairtí

implacidus
Catagóir:Feithidí
Hífe

[mion| Hífí  de ''[Penicillium*]]
[[Íomhá:HYPHAE.png|mion|Cealla Hífí Fungasacha: 1- Balla hífeach 2- Seipteam 3- Miteacoindre 4- Folúisín 5- Criostail eirgistéaróil 6- Ribeasóm 7- Núicléas 8- Líontán ionphlasmach 9- Corp lipide 10- Scannán plasma 11- Spitzenkörper  12- Coimpléasc Golgi]]
[[Íomhá:Hypha_on_rice.jpg|mion|Hífí ag fás ar anlann trátaí]]
[[Íomhá:Aspergillus_niger_01.jpg|mion| *Aspergillus niger*]]
[[Íomhá:Conidium.png|mion| Conidia ar choinideafór ]]

Is éard is *'hífe*' ann (ón tSean-Ghréigis ὑφή (huphé) ‘gréasán’; iolra: *hífí'') ná struchtúr fada, brainseach, filiméadach d'fhungas, úimícéit, nó achtanabaictéar. Sa chuid is mó de na fungais, is iad na hífí an príomh-mhodh fáis fásúil, agus tugtar mícéiliam orthu le chéile.

## Tagairtí

Catagóir:Moirfeolaíocht fhungasach agus anatamaíocht
Justin Welby

Is easpag Briotanach é **Justin Portal Welby** (6 Eanáir 1956 a rugadh é). Ó 2013 i leith, tá sé ag feidhmiú mar an 105ú Ardeaspag Canterbury. Roimhe sin, bhí Welby ina bhiocáire ar Southam, Warwickshire, agus ina Easpag ar Durham ina dhiaidh sin, agus é ag feidhmiú ar feadh beagán os cionn bliana. *Ex officio*, is é Príomháidh Uile Shasana é agus an ceann siombalach *primus inter pares* an Chomaoineach Anglacánach ar fud an domhain.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Easpaig Eaglais Shasana sa 21ú haois
Catagóir:Sasanaigh de shliocht Albanach
Catagóir:Alumni Halla Cranmer, Durham
Catagóir:Fir
Göbekli Tepe

Is láithreán seandálaíochta Neoiliteach i Réigiún Oirdheisceart  na hAnatóile san Tuirc é **Göbekli Tepe**' ('Cnoc Maróige';Coirdis: *Girê Mirazan* nó *Xirabreşkê*)  
Bhí daoine ina gcónaí sa lonnaíocht ó c. 9500 go 8000 RCR ar a laghad, le linn na ré Neoilití réamh-cheirmeachtí. Tá cáil air mar gheall ar a struchtúir mhóra chiorclacha a bhfuil colúin ollmhóra chloiche iontu - na meigilití is sine ar domhan a bhfuil eolas orthu. Tá go leor de na colúin seo maisithe le sonraí antrapamorfacha, éadaí, agus rilífí dealbhóireachta d'ainmhithe fiáine, ag soláthar léargas neamhchoitianta seandálaithe ar reiligiún réamhstairiúil agus ar íocónagrafaíocht ar leith na tréimhse. Tá an cnocán 15 m ar airde, 8 ha (20 - acra) clúdaithe go dlúth le struchtúir tí ársa agus foirgnimh bheaga eile, cairéil, agus dabhcha clochghearrtha ón Neoiliteach, chomh maith le roinnt rianta de ghníomhaíocht ó thréimhsí níos déanaí.
## Tagairtí
Göbekli Tepe
Catagóir:Láithreáin seandálaíochta in Oirdheisceart Anatolia
Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:Liagchiorcail
Coláiste Mhuire

* Coláiste Mhuire, An Chabrach — Gaelcholáiste a bhí suite i gCearnóg Pharnell ó 1933 go 2003
* Gaelscoil Choláiste Mhuire, Cearnóg Pharnell — bunscoil atá ceangailte le Coláiste Mhuire sa Chabrach, fós i gCearnóg Pharnell
* Coláiste Mhuire Loch an Iúir — coláiste Gaeltachta i Loch an Iúir, Contae Dhún na nGall
* Coláiste Mhuire gan Smál — coláiste ceangailte le hOllscoil Luimnigh
* Coláiste Mhuire Cois Abhainn — coláiste Muireach i nDroichead na Dothra, Baile Átha Cliath
* Coláiste Muire Cnoc Beag — coláiste i gContae Laoise
* Coláiste Mhuire, Tuar Mhic Éadaigh — coláiste i gContae Mhaigh Eo
Emeritus

Is teideal oinigh é ***emeritus***  a dheonaítear do dhuine a théann ar scor ó phost iomráiteach, go minic ó phost dáimhe acadúla, ach ceadaítear dó leanúint ar aghaidh ag baint úsáide as an teideal roimhe seo, mar atá in "ollamh emeritus". 
## Tagairtí
Catagóir:Gradaim acadúla
Catagóir:Téarmaíocht acadúil
Catagóir:Teidil shóisialta
Catagóir:Iarmhíreanna
14ú leasú ar Bhunreacht Stáit Aontaithe Mheiriceá

De réir an **14ú leasú ar Bhunreacht Stáit Aontaithe Mheiriceá**, is saoránach de chuid na Stát Aontaithe aon duine a shaolaítear sna Stáit nó a mbronntar saoránacht orthu.

Is iomaí sin tír a mbíonn ceart saoránachta ag aon duine a shaolaítear iontu, nó  *[[jus soli]]* mar a thugtar sa dlí air.

In 2018, bhí sé ráite ag Donald Trump go gcuirfeadh sé deireadh leis an gceart atá ag daoine a shaolaítear i Stáit Aontaithe Mheiriceá ar shaoránacht na tíre sin.

## Féach freisin

* Cáilitheacht Donald Trump don Uachtaránacht
* Bunreacht Stáit Aontaithe Mheiriceá
* *[[Jus soli]]*

## Tagairtí

Catagóir:Bunreacht na Stát Aontaithe
Catagóir:Inimirce
Jacques Prévert

File Francach ba ea **Jacques Prévert** (4 Feabhra 1900 – 11 Aibreán 1977). 

Tá clú agus cáil ar a shaothar;  "thug Prévert an fhilíocht amach sa tsaol, amach as an seomra plúchta agus isteach sa tsaol". 

Tháinig Liam Ó Muirthile (a chaith bliain sa Fhrainc) go mór faoi thionchar Jacques Prévert, rud a rinne INNTI fosta. 

## Féach freisin

* Arthur Rimbaud
* Liam Ó Muirthile,   INNTI

## Tagairtí

Catagóir:Filí Francacha
Catagóir:Básanna i 1977
Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
Catagóir:INNTI
John Pilger

clé|mion|2006
Iriseoir iniúchta de bhunadh na hAstráile ab ea **John Pilger** (9 Deireadh Fómhair 1939 - 30 Nollaig 2023), ar bronnadh go leor gradam air as ucht a chuid oibre.
clé|mion|2015
Bhí sé fostaithe ag tráthanna éagsúla ag nuachtán an Daily Mirror agus ag an ngníomhaireacht nuachta Reuters, agus rinne sé roinnt clár teilifíse do World In Action ITV. Nocht sé, cuir i gcás, go leor de na huafáis a rinneadh sa Chambóid aimsir Pol Pot agus an Khmer Rouge. Tharraing sé aird freisin ar an éagóir thar cuimse a rinneadh ar dhaoine a rugadh faoi smál an druga Thalidomide agus ar a dteaghlaigh.

Fuair Pilger bás in aois a cheithre bliana agus ceithre scór ar 30 Nollaig 2023.

## Féach freisin

* Pol Pot

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Iriseoirí Astrálacha
Catagóir:Iriseoirí Sasanacha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Poblacht na hÉireann (idirdhealú)

* Éire (Poblacht na hÉireann)
* Poblacht na hÉireann (1919)
* Poblacht na hÉireann (nuachtán)
* An Phoblacht (nuachtán)
* Éire,  oileán na hÉireann
Gujarat

clé|mion
Is í **Gujarat** ( Gujǎrāt) an stát is faide siar i bPoblacht na hIndia. Is í tír dhúchais lucht labhartha na Gujarati í. 

Cuimsíonn an stát láithreáin seandálaíochta ríthábhachtacha Ghleann na hIondúise, mar Lothal agus Dholavira. 

D'imir an Gujarat ról tábhachtach i stair eacnamaíoch na fo-ilchríche ar fud stair na hIndia. Is baile í do chalafoirt mhóra i stair ársa agus nua-aimseartha na hIndia, agus dá bharr sin tá sí ar cheann de phríomhionaid tráchtála agus trádála na hIndia. Tá Lothal, ceann de chéad calafoirt an domhain, lonnaithe sa Gujarat. Chomh maith sin, rugadh Mahatma Gandhi, athair náisiún na hIndia i nGujarat agus bhí Gluaiseacht Neamhspleáchas na hIndia i gcoinne na Breataine faoi a stiúir. 

Inniu, tá ráta fáis gheilleagar nua-aimseartha sa Gujarat ar cheann de na cinn is tapúla san India..

## Féach freisin
*Stáit na hIndia

## Tagairtí

Catagóir:Stáit na hIndia

Catagóir:Stáit agus críocha na hIndia
Poblacht na hÉireann (nuachtán)

Ar an 2 Eanáir 1922, foilsíodh an chéad eagrán de ***[[Poblacht na hÉireann (nuachtán)|Phoblacht na hÉireann]]***, bileog nuachta phoblachtach.

## Bolscaireacht
Bhí an bhileog an-láidir in aghaidh an Chonartha Angla-Éireannach. Foilsíodh í ar dtús agus idirbheartaíocht ar siúl i gcónaí idir  iad siúd a bhí ina aghaidh agus ar a shon. Thug an rialtas amach *[[An Saorstát (nuachtán)|An Saorstát: the Free State]]*, don chéad uair ar 25 Feabhra 1922. 

Bhris Cogadh na gCarad amach sé mhí níos déanaí nuair a bhris Cath Átha Cliath amach agus an t-ionsaí ar na Ceithre Cúirteanna. Ní gá a rá nár thaitin an bolscaireacht leis an Saorstát ar chor ar bith.

Ba é Erskine Childers, poblachtánach agus an bolscaire mór le rá, a chuir an bhileog in eagar go príomha go dtí gur gabhadh é. Cuireadh é chun báis ar 24 Samhain 1922.

Ní ba dhéanaí chuir Frank Gallagher agus daoine eile í in eagar. Le heagráin ní ba dhéanaí tugadh nuacht faoi eachtraí laethúla an Chogaidh Chathartha ó dhearcadh poblachtach. Tháinig deireadh leis an bhfoilseachán timpeall Feabhra 1923.

## Oidhreacht
Bunaíodh *[[An Phoblacht (nuachtán)|An Phoblacht]]* sa bhliain 1925.

## Féach freisin
* ''An Saorstát'' (nuachtán)
* ''An Phoblacht'' (nuachtán) de chuid Shinn Féin inniu.

## Tagairtí

Catagóir:1922
Catagóir:Nuachtáin in Éirinn
Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla
Catagóir:Seachtanáin
Catagóir:Poblachtachas na hÉireann
Catagóir:Cogadh Cathartha na hÉireann
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1922
Catagóir:Bunaithe sna 1920í
Reiptíl mhuirí

thumb|230px|''Plesiosaurus''

Is éard is **reiptílí muirí** ann ná reiptílí atá oiriúnaithe go tánaisteach do shaol uisceach nó leathuisceach i dtimpeallacht mhuirí.

Ba é *Mesosaurus* (gan é a mheascadh le *Mosasaurus*) an reiptíl mhuirí ba luaithe, rud a d'eascair san Tréimhse Pheirmeachré den Phailéasóch.  Le linn na Ré Méiseasóiche, 
cuireadh go leor grúpaí reiptílí in oiriúint don saol sna farraigí, lena n-áirítear cláid aithnidiúla ar nós Ichthyosauria, Plesiosauria (measadh uair amháin go raibh an dá ord seo aontaithe sa ghrúpa "Enaliosauria", bhí shíl uair amháin an dá ordú aontaithe sa ghrúpa "Enaliosauria ", aicmiú atá anois i léig), Mosasauroidea, Nothosauria, Placodontia, Chelonioidea, Thalattosauria agusThalattosuchia. Chuaigh formhór na reiptílí muirí in éag ag deireadh na Tréimhse Cailcí, ach bhí cuid acu fós ann le linn na Ré Caenasóí, go mór mór na turtair mhuirí. I measc na reiptílí mhuirí Chaenasócha eile bhí Bothremydidae,  Palaeophiidae, cúpla Choristodera ar nós *Simoedosaurus* agus Dyrosauridae de chuid an ghrúpa Crocodylomorpha. D'fhan cineálacha éagsúla crogaill (.i. Gavialidae) forleathan chomh déanaí leis an Méicéineach Déanach.
## Tagairtí
*
Cuireadh na Nollag

Is éard is **Cuireadh na Nollag** ann ná creideamh traidisiúnta Éireannach a bhaineann leis an mbás, i gCorca Dhuibhne go háirithe. Deirtear faoi dhuine a fhaigheann bás idir dhá Nollaig gur cuireadh na Nollag atá faighte acu. Chreidtí go raibh naofacht ag roinnt leis an mbás a tharla idir an dá Nollaig agus go dtógfaí an té a fuair cuireadh na Nollag cruinn díreach isteach i ríocht Dé. 

## Féach freisin

* An Bás in Éirinn
* Páidí Ó Sé
* Feargal Mac Amhlaoibh
* Filíocht Scoil Dhún Chaoin, Mícheál Ó Dubhshláine Comhar, Iml. 31, Uimh 5 (Bealtaine, 1972), lgh. 29-32 

## Tagairtí

Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Catagóir: Creideamh na hÉireann
Catagóir:Socheolaíocht na hÉireann