open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ernst Abbe

Fisiceoir a saolaíodh in Eisenach na Gearmáine ab ea **Ernst Abbe** (23 Eanáir 1840 – 14 Eanáir 1905). Réitigh sé matamaitic na lionsaí sa mhicreascóp. Uaidh seo bhí sé in ann, i gcomhar le Otto Schott, lionsaí den chaighdeán is airde a tháirgeadh i gcomhair taighde san eolaíocht. Ina phairtnéir le Carl Zeiss ina chomhlacht cáiliúil optaice siúd, ina úinéir air tar éis bhás Zeiss i 1888.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1840
Catagóir:Básanna i 1905
Catagóir:Ceapadóirí Gearmánacha
Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Aberfan

Baile beag i gceantar mianach guail in Merthyr Tudful sa Bhreatain Bheag is ea **Aberfan**. Tharla tubaiste ann ar an 21 Deireadh Fómhair 1966 nuair a shlog sciorradh talún d'fhuíoll mianadóireachta scoil is tithe: maraíodh 144 duine, 116 páiste ina measc.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte na Breataine Bige
Abhac bán

deas|250px|thumb|Abhac bán
Réalta bheag dhoiléir ag druidim chun deireadh a héabhlóide is ea **abhac bán**. Timpeall 1.4 oiread mhais na Gréine i gcás gach cinn atá ar eolas. Réalta mharbh atá tite isteach uirthi féin, timpeall trastomhas an Domhain, ionas go bhfuil sí buanaithe, a cuid leictreon mar ghás caillte, le brú a chothromaíonn a fórsa imtharraingthe.

## Tagairtí

Catagóir:Damhna dorcha
Catagóir:Réaltaí
Abhacád

Crann síorghlas a fhásann 18 m ar airde, clúdaithe le faireoga ola cumhra, is ea an **abhacád**. Meastar go bhfuil sé dúchasach do Mheiriceá Láir. Na duilleoga ubhchruthach leathrúil; na bláthanna 2 cm ar leithead, scothghlas/bán sémhaothánach; na caora piorra-chruthach leathrúil, ag fás suas le 15 cm ar fhad, glas, buí nó scothchorcra, le bia ramhar scothbhuí/glas inite timpeall ar chloch mhór amháin iontu. Saothraítear ar scála ollmhór é i gcuid mhaith réigiún teo cosúil le Meicsiceo is tíortha na Meánmhara. Is lú tomaí na crainn shaothraithe ná na crainn nádúrtha, le torthaí ar dhathanna is méideanna éagsúla a aibíonn ag tréimhsí éagsúla i rith na bliana.

## Tagairtí

Catagóir:Crainn


Catagóir:Crainn
Catagóir:Dathanna
Ábhair ghuaiseacha

Ábhair shaorga, den chuid is mó, ar féidir go mbeidh iarmhairtí dochracha acu ar shláinte daoine. Má chuirtear de láimh iad go mícheart, éillíonn is truaillíonn siad an comhshaol. Samplaí is ea ábhair thocsaineacha, miotail throma (cosúil le luaidhe, mearcair, caidmiam), fuíoll radaighníomhach ó stáisiúin núicléacha is déanamh arm núicléach. Is ábhar imní maidir leis an gcomhshaol is sláinte daoine i gcuid mhaith tíortha cur de láimh na n-ábhar seo.

## Tagairtí

Catagóir:Sábháilteacht
Ábhar cliste

Is é ata in **ábhar cliste** ná ábhar a fhreagraíonn ar bhealach sainiúil meicniúil do thruicear ar leith. Athrú brú, teochta, réimse leictrigh nó réimse mhaighnéadaigh a fhéadfaidh a bheith mar thruicear. Athrú i méid, cruth, righneas, dath, trédhearcacht nó poitéinseal leictreach a fhéadfaidh a bheith mar fhreagairt. 

Is miotail iad cóimhiotail cruthchuimhne (SMA) a fhilleann ar a mbunchruthanna déanta nuair a théitear iad. Rinneadh aeróga satailítí as SMAs agus nuair a sheoltar sruth leictreach tríothu len iad a théamh, leathann siad amach ina n-aeróga feidhmeacha. Baintear feidhm as criostail chliste, a ghineann comhartha leictreonach nuair a dhíchumtar iad, mar bhraiteoirí. Athraíonn cinn eile a ndath nuair a athraíonn an teocht, agus is féidir iad a úsáid mar rabhaidh. Tá ceimicí cliste a leathnaíonn nó a chrapann mar fhreagairt ar chomhartha leictreach, agus is féidir iad a úsáid mar mhatáin shaorga. Is féidir leachtanna cliste, a théachtann nuair a chuirtear réimse maighnéadach i bhfeidhm orthu, a úsáid chun creathanna i meaisíní a mhaolú, nó mar chosaint i réigiúin a fhulaingíonn creathanna talún.

## Tagairtí

Ábhair chliste
Ábhar inbhithmhillte

Aon ábhar is féidir a dhianscaoileadh trí phróisis nádúrtha, lobhadh miocróbach go príomha, chun a chomhábhair a chur ar fáil taobh istigh den éiceachóras. Tá cuid mhaith ábhar nua-aoiseach neamhinbhithmhillte, agus mar sin carnann siad san éiceachóras.

## Féach freisin
* Bithdhíghrádú

## Tagairtí

Catagóir:Éiceachórais
Iain Banks

Údar Albanach ab ea **Iain Menzies Banks** (16 Feabhra 1954 – 9 Meitheamh 2013) a scríobh ficsean faoin ainm **Iain Banks** agus ficsean eolaíochta faoin ainm **Iain M. Banks**.

Ba é *The Wasp Factory* (foilsithe sa bhliain 1984) an chéad úrscéal dá chuid a thabhaigh clú agus iomrá dó agus chuaigh sé leis an scríbhneoireacht lánaimseartha dá bharr.

## Saothair
### Uscéalta Iain Banks
* The Wasp Factory (1984)
* Walking on Glass (1985)
* The Bridge (1986)
* Espedair Street (1987)
* Canal Dreams (1989)
* The Crow Road (1992) 
* Complicity (1993) 
* Whit (1995)
* A Song of Stone (1997)
* The Business (1999)
* Dead Air (2002)
* The Steep Approach to Garbadale (2007)
* Transition (2009) - foilsithe sna Stáit Aontaithe faoin ainm Iain M. Banks.

### Ficsean eolaíochta mar Iain M. Banks
* Consider Phlebas (1987)
* The Player of Games (1988)
* Use of Weapons (1990)
* The State of the Art (1991)
* Against a Dark Background (1993)
* Feersum Endjinn (1994)
* Excession (1996)
* Inversions (1998)
* Look to Windward (2000)
* The Algebraist (2004)
* Matter (2008)
* Surface Detail (2010)

### Leabhair eile
*Raw Spirit (2003) (uisce-beatha)

## Naisc sheachtracha
* Líonláithreán oifigiúil
* Internet Movie Database entry 
* The Banksonian  - Fanzine
* The Culture Data Repository 

Catagóir:Scríbhneoirí Albanacha
Catagóir:Ficsean eolaíochta
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Básanna in 2013
Luamh

thumb|upright|An ''Nordische Folkeboot''
Is éard is **luamh** ann, (*ón Sean-Ghaeilge 'luam' ("píolótach, stiúireóir"*) ná bád nó long áineasa. Ar dtús báire, sainmhíníodh é mar shoitheach-seoil a bhí éadrom, agus a bhí in ann dul go tapa. D'úsáideadh cabhlach na hÍsiltíre iad, i gcomhair tóraíochta píoráidí agus tairmtheacht eile, ar fud agus isteach sna huiscí éadoimhne de chuid na hÍsiltíre. Tar éis é a bheith roghnaithe ag Séarlas II mar an t-árthach a d'iompródh é go dtí an Bhreatain ón Ísiltír, i gcomhair na hathghairme, d'úsáidtí an téarma nuair a bhí iompar daoine tábhachtacha i gceist.

Sa lá atá inniu ann, sonraíonn an téarma dhá rang éagsúil de dobhararthaí, báid seoltóireachta agus mótarbháid. Bíonn luaimh difriúil ó longa oibre, go príomha mar gheall ar a n-fheidhmeanna fóillíochta, agus ní go dtí borradh an ghalbháid agus cineálacha eile de mhótarbháid gur bhraitheadh ar soithí seoltóireachta i gcoitinne mar earraí só, nó soithí áineasa. Níos déanaí, chuimsigh an téarma mótairbháid, go príomha, chun críocha áineasa príobháidí chomh maith.

De ghnáth, bíonn faid na luamh i raon idir 10 méadar (33 troigh) suas go dtí na dosaenacha de mhéadair (na céadta troithe). Tugtar cúrsóir cábáin nó cúrsóir ar shoitheach só níos lú ná 12 méadar (39 tr).
Tagraíonn sár-luamh, go ginearálta, do luamh ar bith (le seol nó le hinneall) atá chomh faide le 24 m (79 tr) agus tagraíonn meagaluamh, go ginearálta, do luamh ar bith atá níos mó ná 50 méadar (164 tr). Is beag an méid seo i ndáil le línéar farraige móire tipiciúil agus tancaeir ola.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Luaimh
Catagóir:Aireagáin na hÍsiltíre
Catagóir:Báid
Catagóir:Seoltóireacht
Crois na Rae

Is baile suite i gContae Thiobraid Árann é **Crois na Rae**.

### Paróiste
Tá an sráidbhaile i bparóiste Caitliceach Chill Chuimín a' tSléibhe. Is amhlaidh go bhfuil baint ag an sráidbhaile le Cumann Sheáin Uí Threasaigh san iomáint. Séipéal miotail atá sa bhaile, a allmharaíodh ón mBreatain - áit ina raibh an foirgneamh in úsáid mar shéipéal Protastúnach.

Tá bunscoil agus reilig san áit. Tá sé ar an sráidbhaile is mó sa pharóiste, níos mó na Cluain Mhurchaidh agus Cill Chuimín.

Tá cumann sacair san áit. 

### Tírdhreach
Ceantar sléibhtiúil is ea é. Bhí an seanbhóthar idir Dhurlas agus Luimneach ag rith tríd an sráidbhaile seo. Tá iarsmaí stairiúla ar an taobh ó dheas den sráidbhaile ag Seanbhaile Éamoinn, áit ina bhfuil tuama cloiche ann.

### Logainm
Go stairiúil Rae nó Réidh Ardnóige a bhí ar an áit. Botún cló ar chomhartha Béarla a crochadh os cionn na bunscoile (ionad pobail sa lá atá inniu ann) a thug *Rearcross* ar an áit don chéad uair i mBéarla, agus dá bharr san le himeacht aimsire glacadh le *Rearcross* agus an leagan Gaelaithe "Crois na Rae" i ngnóthaí oifigiúla. Is minic a chloistear Rae fós i gcaint na ndaoine ann.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Bóchoinneal

Débhliantóg a fhásann 20-120 cm ar airde is ea an **bhóchoinneal** nó an **ghairleog fáil**. *Alliaria petiolata* a hainm eolaíochta. Dúchasach don Eoraip is an Áise. A duilleoga bánghlas croíchruthach, ceann bláthanna beaga bána i gcruth croise. Boladh na gairleoige as an bplanda, nuair a bhrúitear é go háirithe. Faightear i bhfáil sceach í.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
An Chloichín

Is baile suite i gContae Thiobraid Árann í **an Chloichín** nó *Cloichín an Mhargaidh*. 

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Polathollán

Is éard is **polathollán** ann ná tollán déanta as poileitiléin, de ghnáth leathchiorclach, cearnógach nó fadaithe i gcruth. Éiríonn an taobh istigh den pholathollán níos teo toisc go dtéann radaíocht ag teacht isteach ón ngrian plandaí, ithir, agus rudaí eile laistigh den fhoirgneamh níos tapúla ná mar is féidir leis an teas éalú ón struchtúr. Coinníonn an díon agus an balla an teas istigh san fhoirgneamh.

## Tagairtí
Cloch an Mhíle

Baile suite i gContae Thiobraid Árann ab ea **Cloch an Mhíle**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Gerardus 't Hooft

Fisiceoir a rugadh i nDen Helder na hOllainne is ea **Gerardus 't Hooft** (1946-). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice le Martinus Veltman i 1999 as a thaighde ar struchtúr candamach na n-imoibrithe leictrealaga. D'fhoilsigh sé *In Search of the Ultimate Building Blocks* (Sa Tóir ar na Brící Bunúsacha Tógála, 1995), agus le Wei Chen, *Introduction to General Relativity* (Buntús na Coibhneasachta Ginearálta, 2001).

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí na hÍsiltíre
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
An Chúirt Dóite

Teach daingnithe agus Séadchomhartha Náisiúnta i gContae Thiobraid Aránn, Éire is ea **An Chúirt Dóite**.

## Suíomh
mion| Radharc eile ar An Chúirt Dóite
Tá An Chúirt Dóite suite 5.4&nbsp;km (3.4 mhíle) thiar thuaidh de Béal Átha Póirín, ar bruach siar den Teara.

## Stair
Caisleán Everard a tugadh ar an gcaisleán ar dtús, agus ba é Risteard Everard, an 1ú Barún (b. 1650), mac polaiteoir agus breitheamh Sir John Everard a thóg é. Nuair a phós Risteard Catherine Plunkett sa bhliain 1620, bhronn a athair eastát mór timpeall ar An Teara air.

Timpeall na bliana 1639 cuid dá thalamh agus thosaigh sé ar theach daingnithe a thógáil. Bhí sé críochnaithe i 1641, agus bhí 26 beanna agus seacht simléir ann. D'aimsigh imscrúdú seandálaíochta cnámharlach bó i gclais a shíneadh faoi bhalla thoir an chaisleáin. Bhí an chuma ar an scéal gur maraíodh agus gur díbríodh an bhó agus gur fágadh mar thabhartas cosantach é – cuireadh na cliatháin in aice lena chéile agus an ceann curtha ar an gcnámh droma uachtarach.

Chuaigh muintir Everard i mbun cónaithe díreach mar a thosaigh Éirí Amach na hÉireann 1641. Sa bhliain 1642 chuaigh Sir Risteard isteach sna Comhdháil Caitliceacha i gCill Chainnigh agus rinneadh ball den Ard-Chomhairle de. D'fhan bean chéile Sir Richard Catherine ag an gcaisleán.

Sa bhliain 1649, agus Maolchinn Oilibhéar Chromail ag dul chun cinn ar an chaisleáin, dhóigh an Bhantiarna Catherine é, agus fuair sé an t-ainm an Chúirt Dóite.

Chuaigh Sir Richard Everard ar throid ag Léigear Luimnigh (1650–51), ach gabhadh agus crochadh é i 1651 ag Henry Ireton. Tréigeadh An Chúirt Dóite. De réir an tseanchais bhí An Chúirt Dóite seacht mbliana i mbun tógála, mhair seacht mbliana agus seacht lá dó.

Go luath san 18ú haois, thóg an péintéir Anthony Chearnley teach in aice le fothrach An Chúirt Dóite.

Thaispeáin an tochailt freisin nach raibh aon smionagar fágtha ón gcaisleán ar lasadh, rud a chiallaigh go ndearnadh na sclátaí dín agus na gealáin luaidhe a tharrtháil/scriosta le húsáid in áiteanna eile.

## Foirgneamh
Tá bloc lár dronuilleogach ag an gcaisleán agus túir mhóra cearnacha ag gach cúinne.

Tá líne fhada coirbéil thar an mbealach isteach ar an taobh theas agus móitífeanna bláthanna ar an gcochall thar an doras.

Is teach mór beannach daingnithe é Caisleán Dhún na nGall, le bloc lárnach ceithre bhá ar fhad agus ceithre stór ar airde lena n-áirítear íoslach agus áiléir.

Tá ceithre thúr móra cliathánach cearnacha ann, cúig stór ar gach ceann díobh. Ar an tosach tá coirbéil le haghaidh machoiliú a ritheann fad iomlán an bhloic láir. Tá doras breá lárnach ann le múnla cochall agus stopann lipéad maisithe. Tá fuinneoga muiliúin agus transam sa chaisleán le múnlaí cochaill maithe cearnacha. Tá teallaigh sa bhalla thoir, sa bhalla thuaidh agus laistigh de na túir chliathánach.

Is féidir codanna den bhábhún, le túirín cúinne, a fheiceáil fós in aice láimhe.

Clúdaíodh urlár an tsiléir le clocha duirle de mhéideanna neamhrialta, agus clúdaíodh 71.6 m cearnach (771 tr cearnach) le uasteorainn 2.37 m (7 tr 9 inse) in airde.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Thiobraid Árann
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Acanthus

Planda le duilleoga tiubha colgacha is ea **acantas** (géineas ***Acanthus***). Tá sé á mhúnlú nó á shnoí mar mhaisiúchán ó aimsir na nGréagach sa 5ú céad RC. Cuireadh ar mhullach colún Corantach é.

## Sanasaíocht
Maítear go minic gur mhion-charachtar i miotaseolaíocht na Gréige í Acanthe (Gréigis:Ἀκάνθα nó *Akantha*), agus gur as a meiteamorfóis siúd a ainmníodh an planda *acanthus*. De réir an mhiotais seo, bhí Acantha ina nimfeach agus bhí Apalló i ngrá léi. Diúltaigh Acantha dó áfach agus scríob sí a aghaidh nuair a rinne sé le banéigean di. Mar thoradh air sin, d'athraíodh ó bhonn í isteach ina planda le duilleoga spíonacha.

## Speicis roghnaithe
**[[Acanthus balcanicus]]* Heywood & I.Richardson (Syn. *Acanthus hungaricus* (Borbás) Baenitz, *Acanthus longifolius* Host)
**[[Acanthus dioscoridis]]* Willd.
**[[Acanthus ebracteatus]]* Vahl;>; Tarlaíonn sé seo speiceas san Áise Theas, lena n-áirítear Brúiné Dárasalám, an tSín, an Téaváin Theas, an India, an Mhalaeisia, Na hOileáin Fhilipíneacha, Singeapór, An Téalainn, Vítneam, an Chambóid, agus an Indinéis. San Astraláise tá sé le fáil in oirthuaisceart na Astráile, thiar thuaidh na hAstráile, sa Nua-Ghuine Phapua, agus in Oileáin Sholomón. 
**[[Acanthus eminens]]* C.B.Clarke;Nádúrtha san Afraic thrópaiceach.
**[[Acanthus hirsutus]]* Boiss.
**[[Acanthus ilicifolius]]* L.;>; Nádúrtha san India agus Srí Lanca
**[[Acanthus mollis]]* L.;>; Nádúrtha san Eoraip Mheánmharach
**[[Acanthus montanus]]* T.Anders.; Nádúrtha in Iarthar agus Láir na hAfraice, ó Ghána san iarthar go dtí Angóla agus Poblacht Dhaonlathach an Chongó.
**[[Acanthus pubescens]]* Thomson ex Oliv.; Ainm eile ar A. polystachyus (EOL.org)
**[[Acanthus polystachyus]]* Delile; dúchasach sa Bhurúin, Ruanda, DRC, Uganda, sa tSúdáin, san Aetóip, sa Chéinia, agus sa Tansáin.
**[[Acanthus spinosus]]* L.
**[[Acanthus syriacus]]* Boiss.
## Saothrú agus úsáidí

Fástar roinnt speiceas, mar phlandaí ornáideacha, go háirithe* [[Acanthus balcanicus |A. balcanicus]] *, *[[Acanthus spinosus |A. spinosus]]* agus *[[Acanthus mollis |A. mollis]]*.

Baineadh úsáid as duilleoga acantais ar bhonn aeistéitiúil don Chaipiteal (sé sin, ball mullaigh den cholún nó den phiara ar a bhfuil an taibhléadan nó stua ina luí) san Ord Corantach. Tagann an téarma 'Caipeateal' ón Laidin *capitellum*, a chiallaíonn 'ceann beag'. Ceann de 5 phríomhord na hailtireachta clasaicí is ea an tOrd Corantach. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Muire Mháthair Guadalupe

deas|210px|thumb|Muire Mháthair Guadalupe
Is teideal a thugtar ar an Maighdean Mhuire mar thoradh a taispeánadh ar an gCnoc Tepeyac, Meicsiceo ar an 9 Nollaig 1531 í **Muire Mháthair Guadalupe**. 

Ceiliúrtar a lá féile ar 12 Nollaig. 
clé|mion|PARROQUIA DE SAN LUCAS XOCHIMANCA, Monte Carmelo

## Tagairtí

Catagóir:16ú haois
Catagóir:Muire
Catagóir:Meicsiceo
Sátan

Is pearsa sna creidimh Abrahámacha é **Sátan**, ar a dtugtar **Lúicifir** sa Chríostaíocht freisin. Ligeann Sátan daoine i gcathú, agus cuireann sé ar bhóthar a n&#8209;aimhleasa iad. Sa Ghiúdachas, creidtear go bhfuil Sátan faoi shotal do Dhia, agus breathnaítear air mar mheafar don *yetzer hara*, nó “claonadh olc”. Sa Chríostaíocht agus in Ioslam, creidtear de ghnáth gur aingeal uabhair nó *jinn* é a rinne ceannairc in aghaidh Dé, cé gur thug Dia cumhacht shealadach dó ar an domhan thíos agus ar shlua deamhan. Sa Chórán, is aonán déanta as tine é *Shaitan* (ar a dtugtar *Iblis* freisin), a díbríodh as Neamh toisc gur dhiúltaigh sé sléachtadh roimh Ádhamh agus toisc go ligeann sé daoine i gcathú trí  *waswās* (“drochmholtaí”) a chur ina n-intinn.

Cé nach bhfuil Sátan luaite i Leabhar Gheineasas, creideann go leor Críostaithe gurb é Sátan an nathair nimhe i nGairdín Éidin (Gein. 3). Sna Soiscéil Shionoptacha, cuireann Sátan cathú ar Íosa sa bhfásach (Matha 4:1–11). In Apacailipsis Eoin, is “dragan mór dearg” é Sátan (Apac. 12:3). Sáraíonn Mícheál an tArdaingeal é, ansin “teilgeadh chun na talún é, agus teilgeadh a aingil mar aon leis.” (Apac. 12:9).  Níos déanaí, cuireadh faoi chuibhreacha é ar feadh míle bliain (Apac. 20.2).

Sa Mheánaois, ní raibh ach ról beag ag Sátan sa diagacht Chríostaí, agus úsáideadh é mar charachtar grinn i rúndrámaí an lae. Sa Nua-Aois Luath, tháinig méadú mór ar thábhacht Shátain de réir mar a tháinig borradh faoin líon daoine a chreid san asarlaíocht agus i ndeamhain. Le linn Ré na hEagnaíochta, cháin smaointeoirí ar nós Voltaire na daoine a chreid i Sátan. Mar sin féin, creideann go leor daoine i Sátan sa lá atá inniu ann, go háirithe daoine i Meiriceá Thuaidh agus Meiriceá Theas.

Cé go mbreathnaítear ar Shátan go ginearálta mar dhroch-charachtar, tá tuairimí an-difriúla ag grúpaí áirithe. Sa Sátanachas diachúil, tugtar urraim do Shátan mar dhia. I Sátanachas LaVey, is carachtar a bhfuil tréithe suáilceacha aige é Sátan, agus siombail den tsaoirse chomh maith.

Ní dhearnadh cur síos ar chuma Shátain sa Bhíobla riamh, ach, ón naoú haois ar aghaidh, léirítear é go minic san ealaín Chríostaí le hadharca, crúba scoilte, cosa an-ghruagacha, agus eireaball; bíonn píce ina sheilbh go minic freisin. Is meascán de thréithe a tháinig ó dhéithe págánacha éagsúla iad seo, mar shampla Pan, Poiséadón, agus Bes. Is minic a bhíonn Sátan ina charachtar sa litríocht, go suntasach san *Inferno* le Dante Alighieri, i ngach leagan den scéal clasaiceach Faust, in *Paradise Lost* agus *Paradise Regained* le John Milton, agus i ndánta de chuid William Blake. Bíonn sé fós le feiceáil i scannáin agus i gcláir teilifíse sa lá atá inniu ann.

## Tagairtí

Catagóir:An Bíobla
Catagóir:Deamhain
Catagóir:Aingil
Catagóir:Sátan
Catagóir:Críostaíocht
Catagóir:Giúdachas
Catagóir:Ioslam
Lothra

Baile suite i gContae Thiobraid Árann is ea **Lothra**.
clé|250px|thumb|Caisleán Leac Fhinn, i ngar do Lothra

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Lewiston, Maine

Is cathair de chuid stát Maine, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í **Lewiston**. Tá Lewiston suite i gContae Androscoggin, 55km ó thuaidh de Portland, príomhchathair Stát Maine.

De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, bhí 36,592 duine ina gcónaí sa chathair. 
clé|mion|Leathanradharc ar  Lewiston

### Stair
Bunaíodh an chathair sa bhliain 1795.

Tharla an troid cáiliúil Muhammad Ali vs. Sonny Liston sa chathair sa bhliain 1965.

Bhí Robert E. Macdonald ina mhéara sna 2000idí.

Toghadh Margaret Craven, polaiteoir de bhunadh Chonamara, ina hionadaí Stáit Maine sa bhliain 2008 agus arís in 2018.  Tugtar Mairéad Mhattie Sheáinín uirthi sa mbaile i Leitir Ard i gCarna i gConamara.

Tharla Lámhaigh Lewiston ar 25 Deireadh Fómhair 2023; dúnmharaíodh 18 nduine, an lámhach gunnaí i Meiriceá is measa ó maraíodh 21 duine i Lámhach Robb Elementary sa bhliain 2022.

## Féach freisin

* Muhammad Ali vs. Sonny Liston, 1964-1965
* Lámhaigh Lewiston, 2023

## Naisc sheachtracha
* www.ci.lewiston.me.us - Suíomh idirlín oifigiúil.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha i Maine
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Drom Inbhir

Is baile suite i gContae Thiobraid Árann é **Drom Inbhir**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
An Eaglais, Contae Thiobraid Árann

Is baile suite i gContae Thiobraid Árann í **an Eaglais**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Lios Ruanach

Sráidbhaile i gContae Thiobraid Árann is ea **Lios Ruanach**. Tá 12.4 ciliméadar cearnach ann agus seacht mbaile fearainn ag baint leis: Carraig an Mhuilinn, Cathair Chloch, An Chill Mhóir, Lios Ruanach, An Mhóin Rua, Muileann an Fhraincigh, An Seanbhaile.
 
Is éard atá i “Ruanach” ná leagan díshamhlaithe (*r-r-* > *r-n-*) de Ruarach (*< Ruadhrach*), foirm ghinideach an ainm Ruaraí (*< Ruadhraí*). Ón bhliain 1493 atá an tagairt in *-n- is luaithe. Tá “Lisrodrach” (*Lios Ruadhrach*) luaite in 1260. 

## Gaeilge
Tá Lios Ruanach suite i mBarúntacht Uíbh Eoghain agus Uíbh Fhathaidh Thoir. Bhí an Ghaeilge láidir i gContae Thiobraid Árann san 18ú haois, ach bhí meath ag teacht uirthi sa 19ú haois, agus sa bharúntacht úd agus in áiteanna eile i ndeisceart an chontae ba láidre í. I nDaonáireamh 1851 dúirt 10,976 duine (28.2%) i mBarúntacht Uíbh Eoghain agus Uíbh Fhathaidh Thoir go raibh Gaeilge acu. In 1891 bhí Gaeilge ag 3,402 duine (15.9%) ann. 

## Stair
Tá daoine ina gcónaí i Lios Ruanach ó na luathmheánaoiseanna ar a laghad agus bhí sé i seilbh muintir de Burgh ó aimsir Anraoi II amach. Tá cáipéis uathúil ó 1333 ann, liosta tionóntaí mhainéar Lios Ruanach, agus cur síos ann ar thailte an tiarna, ar an gcíos a íocann tionóntaithe agus ar chearta mhuintir an tsráidbhaile. Thóg na Buitléaraigh caisleán sa sráidbhaile sa 16ú haois agus é ar marthain fós ina fhothrach. Tá stair múrach le feiceáil fós ann agus iarsmaí pholl an uafáis.

Faoi thús an 19ú haois bhí 981 duine ina gcónaí ann.

## Nótaí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Bhaile an Phaoraigh agus Lios Ruanach 

Catagóir:Bailte i dTiobraid Árann
Catagóir:Seandálaíocht na hÉireann
Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Paireacht ghradaim

Is frása é **paireacht ghradaim** a úsáidtear sa bhfealsúnacht pholaitiúil, chun teoiric faoi 'choimhlint idir-phobail a shárú' a mhíniú. Áitíonn tionscnóirí na teoirice go n-ofrálann an téarma "paireacht ghradaim" teanga dúinn le haghaidh caibidlíochta, i gcomhthéac na cothromaíochta iarchoinbhleachta. Tosaíonn an idirbheartaíocht leis na pobail ag aithint go bhfuil leamhsháinn acu. 

Seachas leanúint ar aghaidh ag iarraidh an ceann is fearr a fháil ar a chéile, ba chóir dos na pobail iarracht a dhéanamh dul i mbun caibidlíochta, i gcomhair cómhaireachtála síochánta i spás fisiciúil roinnte, in ainneoin a gcuid difríochtaí cultúrtha.

Is féidir cur síos ar "phaireacht ghradaim" mar teoiric iar-Eagnaíochta, toisc go bhfuil sé difriúil go suntasach ó réasúnachas liobrálach nó Marxach agus tá sé contrártha do smaointe na féinchinntiúcháin, de chuid an fichiú céad, nó smaointe an 19ú haois faoin náisiúnstát. Bhí súil ag go leor daoine le "feo an náisiúnachais", uair a thiocfadh mionlaigh laistigh den náisiúnstát. Is iad na coincheapa seo, na cinn is coitianta, sa lá atá inniu ann, sa teoiric pholaitiúil chomhaimseartha. 
Mar a scríobhann Ernest Gellner, "tá mór-thábhacht agus údarás, nach raibh riamh roimhe seo i stair an chine dhaonna, leis an smaoineamh go gcaithfidh teorainneacha polaitiúla a bheith comhthreomhaireach leis na cinn eitneacha, agus nach mór do rialtóirí gan a bheith inaitheanta ó thaobh eitneachais de, ó a ngéillsinigh" 

Nuair a dhírigh teoiricí na hEagnaíochta le shaincheisteanna coinbhleachta idir-phobail, rinne sé amhlaidh trí chur chun cinn "neamh-seicteachas" in aghaidh "treibheachais" (liobrálachais) nó trí bhéim a chur ar "pholaitíocht aicmeach" in aghaidh "náisiúnachais bhuirgéisigh" (Marxachas). Níor thug ceachtar de na cineálacha cur chuige seo aitheanta ar bith do traidisiúin lucht na cogaíocha i coimhlintí idir-phobail. Ar an láimh eile, is féidir le "phaireacht ghradaim" glacadh le traidisiún na náisiúnaithe éagsúla agus iad taobh istigh de stát amháin.

## Tagairtí

Catagóir:Teoiricí polaitiúla
Catagóir:Leithcheal
Catagóir:Fealsúnacht shóisialta
Bangor, Maine

Is cathair de chuid stát Maine, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í **Bangor**. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 33,039 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Bangor suite i gContae Penobscot. Tugadh stádas mar chathair do Bangor sa bhliain 1834.

## Naisc sheachtracha
* www.bangormaine.gov - Suíomh idirlín oifigiúil.

Catagóir:Cathracha i Maine
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Alexei Alexeyevich Abrikosov

Fisiceoir a saolaíodh i Moscó ba ea **Alexei Alexeyevich Abrikosov** (25 Meitheamh 1928 – 29 Márta 2017). D'fhionn sé forsheoltóirí de chineál II agus léirigh a n-airíonna maighnéadacha. Sa bhliain 2003 bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic, le Anthony Leggett is Vitaly Ginzburg, as a thaighde ceannródaíoch ar fhorsheoltóirí is forshreabhacht.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Rúiseacha
Catagóir:Daoine as Moscó
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Básanna in 2017
Acaicia

Grúpa crann is tor, dúchasach don Astráil is réigiúin thrópaiceacha eile is ea **Acacia** (Gaeilge: **acaicia**). Caol an t-ainm atá orthu san Astráil. Tá siad pischineálach, sa tslí is go dtógann siad nítrigin go díreach ón aer. Bíonn na duilleoga roinnte san iliomad duilleoigíní bídeacha, nó i ngnéithe ar leith, laghdaithe ina ngais duilleoige leacaithe, cosúil le duilleog-lanna. Bíonn na bláthanna buí den chuid is mó, beag líonmhar i gcrobhaingí cruinne nó caitínchruthacha. Saothraítear go leor gnéithe i gcomhair scátha, maisithe nó daingniú na hithreach gainmhí. Bíonn an duilliúr in úsáid mar fhoráiste. Tá go leor freisin a dhéanann adhmad an-chrua trádálach. Úsáidtear an choirt is na cochaill sa tsúdaireacht. Tálann cuid acu guma arabach. Saothraítear an t-acaicia gormdhuilleogach is an t-acaicia airgeadach, crainn bheaga, mar go dtáirgeann siad bláthanna don mhargadh.

## Tagairtí

Catagóir:Crainn
An Phléadach

300px|mionsamhail|deas|Íomhá de chuid an Digitized Sky Survey
Braisle oscailte réaltaí sa Tarbh is ea **an Phléadach**. Go coitianta tugtar **an Seachtar Deirfiúracha** orthu, bíodh is nach bhfuil ach 6 cinn infheicthe don tsúil. Tá ainmneacha traidisiúnta eile i nGaeilge orthu freisin: **an Streoillín**, **an tÉillín**, agus **an Tréidín** mar shampla. An bhraisle oscailte is feiceálaí, agus luadh í i litríocht is miotaseolaíocht chomh fada siar le 2357 RC. Tá an bhraisle ann le timpeall 50 milliún bliain, is na céadta réaltaí inti. 116 parsoic amach uainn.

Is í an Phléadach réad uimhir a 45 i gCatalóg Messier (M45 an giorrúchán). Is iad na réaltaí is gile sa Phléadach ná Sterope, Merope, Electra, Maia, Taygeta, Celaeno agus Alcyone. Is iad seo Seachtar Deirfiúracha na miotaseolaíochta Gréagaí. Tá tuismitheoirí na nDeirfiúracha le haithint sa Phléadach fosta: Pleione agus Atlas

## Príomhréaltaí na Pléadaí

### Sterope

Tá Sterope, Asterope, nó 21 Tauri de réir chóras ainmníochta Flamsteed, suite faoi 430 solasbhliain dínn, a bheag nó a mhór. Is réalta phríomhsheichimh í, agus í aicmithe ina B-réalta, is é sin, réalta bhánghorm. Tá comhbhall ag Sterope, mar atá, Sterope II nó 22 Tauri, agus is A-réalta í.

### Merope

Tá Merope, nó 23 Tauri, suite faoi 440 solasbhliain dinn. B-réalta atá inti.

### Electra

17 Tauri an t-ainm atá ar Electra de réir chóras Flamsteed. Fathachréalta agus B-réalta í, agus í suite faoi 400 solasbhliain dinn. 

### Maia

B-réalta eile í Maia, agus is fathach gorm í. Réalta athraitheach de chineál ar leith í, agus tá grúpa iomlán de realtaí athraitheacha ann a dhealraítear léi - réaltaí athraitheacha de thíopa Maia. Feictear gásnéal ar leith ina timpeall, Réaltnéal Maia nó NCG 1432.

### Taygeta

Déréalta í Taygeta, agus ís gnách 19 Tauri A agus 19 Tauri B a thabhairt ar an dá chomhbhall i gcóras Flamsteed. Ní mór cuimhne a choinneáil air go bhfuil 19 Tauri A féin comhdhéanta as dhá réalta: 19 Tauri Aa agus 19 Tauri Ab. Le fírinne, is é cleachtas Chumann Idirnáisiúnta na Réalteolaithe (IAU) gan "Taygeta" a thabhairt ach ar 19 Tauri Aa.

B-réalta is ea Taygeta (sa chiall chúng). 

### Celaeno

Fo-fhathachréalta í Celaeno. 16 Tauri an t-aimn de réir Flamsteed. 

### Alcyone

Is í Alcyone, nó Eta Tauri, an ceann is gile de réaltaí na Pléadaí. B-réalta agus fathach bánghorm í cosúil le réaltaí eile na Pléadaí. 

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaíocht
Acaicia bhréige

Crann duillsilteach a fhásann 25m ar airde, dúchasach d'oirthear is lár Mheiriceá Thuaidh, is ea an **acaicia bhréige** nó an **crann lócaiste** (*Robinia pseudoacacia*). Na duilleoga cleiteach le 3-10 péire duilleoigín, le gruaig airgeadach is é óg. Na pisbhláthanna cumhra bán le himeall buí, i gcrobhaingí ilbhláthanna suas le 20 cm ar fhad, ar crochadh síos. Tugtar an crann lócaistí uirthi freisin. Fástar go minic mar mhaisiúchán i Meiriceá is an Eoraip é. Táirgeann sé adhmad crua fadsaolach.

## Féach freisin
* Gleditsia triacanthos

## Tagairtí

Catagóir:Crainn
Dáthabha

Planda is ea **dáthabha** (nó **dáthabha dubh**) sa ghéineas *Aconitum*. Ilbhliantóg le fréamhacha tiúbracha leathdhubha, dúchasach don Eoraip is iarthar na hÁise. Bíonn na duilleoga fíor-roinnte, na bláthanna liathchorcra, le clogad i bhfoirm cochaill. Tugtar **acainít** ar an eastóscán a fhaightear ó dháthabha. Úsáidtear í mar thámhshuanach is pianmhúchán, ach tá sí an-nimhiúil mar go bhfuil alcalóidigh inti, ina measc acainítin.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Franz Karl Achard

Ceimicí Gearmánach, ceannródaí i dtáirgeadh siúcra ó bhiatas ab ea **Franz Karl Achard** (28 Aibreán 1753 - 20 Aibreán 1821). Shaothraigh sé bealach chun platanam a phróiseáil.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1753
Catagóir:Básanna i 1821
Catagóir:Ceimiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Biatas siúcra
Aclaíocht isiméadrach

mion
Aclaíocht ina gcrapann na matáin ach nach ligtear do na hailt ghaolmhara bogadh. Is mar seo a tharlaíonn nuair a bhrúnn duine i gcoinne dorais dhúnta nó ar bharra fosaithe. 

Baintear feidhm as aclaíocht mar seo chun matáin nach mbíonn i ngnáthúsáid a láidriú.

## Tagairtí

Catagóir:Aclaíocht
Acmhainní géiniteacha plandaí

deas|250px|thumb|Acmhainní géiniteacha plandaí
An raon iomlán éagsúlachta géinití atá le fáil i bhfoirmeacha nádúrtha is saothraithe de speiceas ar bith. Is iad na plandaí sa raon seo a chuimsíonn foinse bhunúsach na n-ábhar a úsáidtear i bpórú plandaí. Coinnítear speicis thábhachtacha faoi chúinsí rialaithe i ngéinbhainc faoi stiúir an Bhoird Idirnáisiúnta um Acmhainní Géiniteacha Plandaí, nó i lárionaid náisiúnta stiúrtha.

## Tagairtí

Catagóir:Acmhainní nádúrtha
Catagóir:Géineolaíocht
Acmhainní in-athnuaite

300px|mionsamhail|deas|Feirm ghaoithe sa Spáinn
Is éard atá i gceist le **acmhainní inathnuaite** ná acmhainní le torthaí inmharthanacha is féidir a úsáid gan baol a n-ídithe. Samplaí is ea cumhacht na Gréine, fuinneamh na gaoithe is cumhacht hidrileictreach, gach ceann acu ag teacht ó radaíocht na Gréine go bunúsach. 

Bíonn acmhainní áirithe in-athnuaite sa bhfadtéarma, cosúil le barra, adhmad is éisc, ach is gá bainistíocht chúramach chuige sin chun nach bhforshaothrófar iad trí róbhearradh, ró-iníor nó ró-iascaireacht, nó nach mbainfear mí-úsáid astu sa ghearrthéarma.

## Tagairtí

Catagóir:Acmhainní nádúrtha
Catagóir:Acmhainní in-athnuaite
Acraidín

Bun tarra guail, gaolmhar le hantraicéin ó thaobh struchtúir. Faightear raon suntasach líocha uaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Gual
Loch Ceann

Is baile suite i gContae Thiobraid Árann é **Loch Ceann**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
An Muileann Caoch

Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann é **an Muileann Caoch**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Mainistir na Croise Naofa

Mainistir Chistéirsteach athchóirithe atá láimh le Dúrlas Éile i gContae Thiobraid Árann is ea **Mainistir na Croise Naofa** agus í suite ar bhruach na Siúire. Tá sí ainmnithe as taise de chuid na Croise Naofa a coinníodh i dtaisce ann. 

Thug an Bhanríon Isibéal ó Angoulême, Plantagenet, an taise chun na hÉireann in 1233. Ba í baintreach Sheoin Rí Shasana í, agus d’atóg í an mhainistir.

De thoradh na taise rinneadh áit mhór oilithreachta den mhainistir, agus rinne an Ridire Henry Sydney í a ghearán leis an mBanríon Eilís I in 1567.

Thug Aodh Rua Ó Domhaill cuairt ar Mhainistir na Croise Naofa ar an 30 Samhain 1601 roimh dó dul chun an chogaidh arís in éadan fhórsaí na Banríona. 

::Do ríacht chuca i lithlaithe fheile Andreas sainredh an Chroch Naomh Úachtarlámann dia sénadh & snadhadh co ndruincc do manchaibh Mainistre na Croiche Náoimh occa hiomchur & ro hioradh iaittsidhe d’edbartaibh d’ofralaibh & d’almsanaibh iolardhaibh gomdar buidig.

:::*Tháinig sé lá fhéile Aindrias de shonra chun Croch Naomh Uachtar Lámhan d’fhonn séanadh [beannacht] agus coimirce a fháil, le drong de mhanaigh Mhainistir na Croiche Naoimh á iompar, agus d’fhear orthu íobairtí, ofrálacha agus almsan a rabhadar buíoch astu.*

Ba í an bhliain 1632 an uair dheireanach a nochtadh an taise don phobal, agus chuaigh an mhainistir chun raice tar éis chogadh Chromail, cé gur lean ar bhunadh na háite ag cur a muintire i measc na bhfothracha i ndiaidh 1740. 

Rinneadh séadchomhartha náisiúnta de Mhainistir na Croise Naofa in 1880 “to be preserved and not used as a place of worship”. Rith an Dáil dlí speisialta ar an 21 Eanáir 1969, ag comóradh a caogadú bliain, chun a cheadú go n-úsáidfí an mhainistir mar ionad adhartha Caitlicí arís, rud nach gnách agus séadchomhartha i gceist.  Sholáthair Sacraisteoir Bhaisleac Naomh Peadar sa Vatacáin tais dhearbhaithe den Chros Naofa, agus cuireadh caoi nua ar chomhartha Chros na gCrosáidirí sa mhainistir.

Tá cuntas ar Mhainistir na Croise Naofa sa bhéaloideas: 
  
:: *Tháinig an buachaill seo go hÉirinn ag bailiú airgid i gcomhair an Phápa. Maraíodh in áit uaigneach é agus goideadh an t-airgead uaid. Cuireadh san áit é. Bhí manach dall san mainistir. Oíche amháin deineadh taibhreamh dó. Cheap sé go raibh fáinne ag an bPrionsa, agus go bhfaigheadh sé a radharc dá gcuireadh sé a lámh ar an bhfáinne sin. Bhí an taibhreamh aige trí oíche i ndiaidh a chéile. Chuaigh sé féin agus manach eile ag cuardach na háite. Chonacadar lámh á sá féin aníos as an dtalamh agus fáinne uirthi. Chuir an manach dall a lámh ar an bhfáinne agus fuair sé a radharc. Sa tslí seo fuaradar corp an Prionsa agus cuireadh i reilig na mainistreach é.*

## Gailearí

File:Holy Cross Abbey02.jpg
File:Holy Cross Abbey01.jpg
File:Holy Cross Abbey03.jpg
File:Holy Cross Abbey05.jpg


## Nótaí

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Cistéirseach
Hangzhou

Is í **Hangzhou** (Sínis: ****, pinyin: *Hángzhōu* nó *Hangdeo*) an phríomhchathair agus an chathair is mó sa chúige Zhejiang, i nDaon-Phoblacht na Síne. Tá sí ar cheann de na cathracha is cáiliúla is rathúla sa tSín ar feadh cuid mhaith de mhíle bliain anuas, i bpáirt mar gheall ar a radhairc áille nádúrtha. Meallann Loch an Iarthair mórán go dtí an ceantar. Tá sí suite cois na hIaing-tsí, 180 ciliméadar taobh thiar theas de Shang-hai. 

## Aeráid

## Naisc sheachtracha
* Rialtas Hangzhou
* Foirgnimh stairiúla (as Sínis) 

Catagóir:Cathracha na Síne
Keiren Westwood

Imreoir sacair is ea **Keiren Westwood** a rugadh ar 23 Deireadh Fómhar, 1984. Is cúl báire é agus d'imir sé le Manchester City chomh maith le Carlisle United agus Coventry City. Faoi láthair tá sé ag imirt le Sunderland agus le foireann sacair náisiúnta na hÉireann chomh mhaith. Cé gur rugadh i Manchain e, tá cead aige imirt do fhoireann na hÉireann de bharr a seantuistí a tháinig ó Loch Garman.

Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Loch an Iarthair

Is loch fíoruisce sa cheantar stairiúil Hangzhou i nDaon-Phoblacht na Síne é **Loch an Iarthair** nó **Xī Hú** (Sínis: 西湖; go litriúil “Loch an Iarthair”). Tá go leor teampall, pagódaí, gairdíní, agus oileán saorga laistigh den loch.

## Naisc sheachtracha
* Rialtas Hangzhou
Chongqing

Is cathair i nDaon-Phoblacht na Síne é **Chongqing** (as Sínis: 重庆, pinyin: *Chóngqìng*, giorraithe 渝 (Yú)). Tá sé ar cheann de na cathracha is mó sa tSín, agus tugtar “an Chathair Cheomhar” (雾都) air. 

## Aeráid

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Rialtas Chongqing

Catagóir:Cathracha na Síne
Guangxi

Cúige agus réigiún féinrialaitheach i nDaon-Phoblacht na Síne is ea **Guangxi** (Sínis: 广西壮族自治区; Pinyin: *Guǎngxī Zhuàngzú Zìzhìqū*, “Réigiún Féinrialaitheach Guangxi na daoine Zhuang"). Tá an cúige suite in iardheisceart na tíre. Is í Nanning príomhchathair Guangxi.

Catagóir:Cúigí na Síne
Ningxia

Cúige agus réigiún féinrialaithe i nDaon-Phoblacht na Síne is ea **Ningxia** (Sínis: 宁夏回族自治区, Pinyin: *Níngxià Huízú Zìzhìqū*, “Réigiúin Féinrialaithe Ningxia an Phobail Hui”; Dungáinis: Нинщя Xуэйзў Зыҗычү, *Ninshya Hueizû Z’izh’ichü*). Tá an cúige suite i lárthuaisceart na tíre. Is í Yinchuan príomhchathair Ningxia.

Catagóir:Cúigí na Síne
An Ion-Mhongóil

Cúige agus réigiún féinrialaitheach de chuid Daon-Phoblacht na Síne is ea **an Ion-Mhongóil** (Sínis: 内蒙古自治区, Pinyin: *Nèi Měnggǔ Zìzhìqū*). Tá an cúige suite i dtuaisceart na tíre. Is í Hohhot príomhchathair na hIon-Mhongóile.

## Tagairtí

Catagóir:Cúigí na Síne
Xinjiang

Cúige agus réigiún féinrialaitheach i nDaon-Phoblacht na Síne is ea **Xinjiang** (Sínis: 新疆维吾尔自治区, Pinyin: *Xīnjiāng Wéiwú'ěr Zìzhìqū*, “Réigiún Uigiúrach Féinrialaitheach Xinjiang”). Tá an cúige suite in iarthuaisceart na tíre. Is é Ürümqi príomhchathair Xinjiang. Ciallaíonn Xinjiang “*Teorainn Nua*”.

Catagóir:Cúigí na Síne
Bratach na Síne

Is bratach dhearg le cúig réalta órga í **bratach Daon-Phoblacht na Síne**. Tá réalta mhór amháin sa chúinne ar chlé, agus ceithre réalta níos lú á timpeallú i leathchiorcal. Is ionann an dearg agus an réabhlóid chumannach, agus seasann na ceithre réalta do cheithre mhíle bliana na sibhialtachta Síní.

Corruair, tugtar “Bratach Rua na Cúig Réalta” uirthi (Sínis simplithe: 五星红旗; Sínis traidisiúnta: 五星红旗; Pinyin: *Wǔ Xīng Hóng Qí*).

Ba é Zeng Liansong, saoránach ó Rui'an, Zhejiang, a dhear an bhratach.

De bharr rialacháin rialtais, níl cead ag cathracha nó cúigí a gcuid bratach féin a bheith acu.

## Naisc sheachtracha
* 

## Tagairtí

Catagóir:An tSín
Catagóir:Bratacha
Teangacha Máigheacha

Is grúpa teangacha é na **Teangacha Máigheacha** a labhraítear i Meiriceá Láir den chuid is mó. Labhraíonn 6 milliún Máighigh ar a laghad na teangacha Máigheacha, go príomha i nGuatamala, i Meicsiceo, sa Bheilís agus in Hondúras. Sa bhliain 1996, d'aithin Guatamala go foirmiúil 21 teanga Mháigheach de réir ainm, agus d'aithin Meicsiceo ocht gcinn níos mó. 

## Caidreamh le teaghlaigh eile
Níl aon cheangal géiniteach soiléir idir na teangacha Máigheacha agus aon fhine teanga eile.

## Fo-Ranna
Tá na teangacha Máigheacha doiciméadaithe go han-mhaith, agus glactar leis scéim rangaithe inmheánach go forleathan, ach amháin i gcás roinnt miondifríochtaí neamhréitithe. Na fotheangacha a aithnítear:

* Huastecanis
* Yucatecanis
* Ch'olanis
* Q'anjobalanis
* Mameanis
* Quicheanis

## Tagairtí

Catagóir:Finte teangacha
Catagóir:Teangacha
Catagóir:Teangacha Mheiriceá Thuaidh
Catagóir:Meicsiceo
Yedermann Verlag

Bhunaigh Oliver Brauer agus Sebastian Myrus an comhlacht foilsitheoireachta **yedermann** sa bhliain 2000. Tá an comhlacht suite in Reimerling in München, agus tá sé ar cheann d’fhoilsitheoirí neamhspleácha na Gearmáine. 

Tá sé d’aidhm ag *yedermann* litríocht chomhaimseartha a fhoilsiú, idir fhilíocht (agus na húdair Gerald Fiebig, Herbert Hindringer, Sabine Imhof, Adrian Kasnitz, Achim Wagner agus Christoph Wenzel san áireamh) agus phrós (saothair le Gunter Gerlach, Lou A. Probsthayn agus Volker Strübing). Chuir *yedermann* dhá dhuanaire d’fhilíocht “Slam” amach, a bhuíochas sin ar Ko Bylanzky agus Rayl Patzak, beirt de lucht eagraithe “Slam” in München (*Planet Slam* 1+2). 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh ''yedermann''

Catagóir:Comhlachtaí foilsitheoireachta
Manchester, New Hampshire

Is í **Manchester** an chathair is mó i stát New Hampshire, i Stáit Aontaithe Mheiriceá. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 110,209 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Manchester suite i gContae Hillsborough. Tá Ted Gatsas ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1781.

## Comhchathracha
*  Neustadt an der Weinstraß, An Ghearmáin
*  Taichung, An Téaváin

## Naisc sheachtracha
* www.manchesternh.gov - Suíomh idirlín oifigiúil.

Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1846
Catagóir:Cathracha in New Hampshire
Catagóir:Príomhbhailte na gContaetha sna Stáit Aontaithe
Tuaim Uí Mheára

Is baile suite i gContae Thiobraid Árann í **Tuaim Uí Mheára**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
An Teampall Uachtarach

Is baile suite i gContae Thiobraid Árann é **an Teampall Uachtarach**. Tá Bunscoil, Eaglais, ionad pobail agus tithe tábhairne sa bhaile. Tá an Comhlacht breosla Mid West Oil lonnaithe sa cheantar freisin. 

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Coill na Manach Uachtarach

Is barúntacht suite i gContae Thiobraid Árann í **Coill na Manach Uachtarach**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Thiobraid Árann
Aigéad ribeanúicléasach

Aigéad núicléasach is ea **aigéad ribeanúicléasach** (nó *ARN*) a fhaightear ar fud na cille (is é *RNA)* an gnáthghiorrúchán i mBéarla). Difriúil ó ADN sa mhéid go gcuirtear úraicil (bun pirimidín) in ionad tímidín, agus comhábhar siúcra, riobós, in ionad dé-ocsairiobóis. 

Baint lárnach aige in an-chuid próisis géibheannacha cille, sintéisiú próitéiní thar aon cheann eile. Sintéisítear an RNA mar dhual comhlántach de roinnt na mbunseicheamh sa ADN trí fheidhmiú rang einsímí a dtugtar polaimeiréisí ARN orthu. Déantar cóipeanna ARN (cóipeanna comhlántacha) de na géinte a chódaíonn don phróitéin (agus na hiontróin gearrtha amach ag próiseas casta ina mbíonn RNA ar leith gníomhach, RNA beag núicléach, ARNnb, i gcoimpléisc le próitéiní ar a dtugtar ARNnb), chun teachtaire ARN (tARN) aibí a tháirgeadh. 

Iompraítear an tARN trasna an scannáin núicléach chuig na ribeasóim sa chíteaplasma. Déantar cóip iomlán den mRNA ar an ribeasóm, a fhanann ann mar RNA ribeasómach (tARN). Uaidh sin déantar cóipeanna RNA traschuir (tRNA) (giotaí ARN, cóipeáilte ó chódón amháin ar an ADN go bunúsach, is é códaithe d'aimíonaigéad amháin) ó na géinte ar an tARN, agus bailíonn an tARN aimíonaigéid chuí sa chíteaplasma is iompraíonn iad don ribeasóm. 

Le cabhair an tARN ansin, cuirtear na giotaí tARN (is na haimíonaigéid ar leith atá ceangailte leo) i líne chun gur féidir leis na haimíonaigéid nascadh le chéile i líne, san ord cuí ceart, ina slabhra polaipeiptíde a dhéanann an phróitéin.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht mhóilíneach
Nashua, New Hampshire

Is cathair de chuid stát New Hampshire, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í **Nashua**. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 86,494 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Augusta suite i gContae Hillsborough. Tá Donnalee Lozeau ina méara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1746.

## Naisc sheachtracha
* www.nashuanh.gov - Suíomh idirlín oifigiúil.

Catagóir:Cathracha i New Hampshire
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
An Trian Meánach, Contae Thiobraid Árann

Is barúntacht suite i gContae Thiobraid Árann é **an Trian Meánach**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Thiobraid Árann
Uaithne agus Ara

Is barúntacht suite in iarthuaisceart Chontae Thiobráid Árann iad **Uaithne agus Ara**. Is ceann de 12 bharúntacht an chontae iad. Is í an Tulach Sheasta (Port Nua) an baile is mó sa bharúntacht.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Thiobraid Árann
Na hAcraí Clochacha

Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann iad **na hAcraí Clochacha**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Antaiginí leocaicíte daonna

deas|200px|thumb|Antaiginí leocaicíte daonna
Antaiginí a fuarthas ar dtús ar dhromchla cealla bána fola (leocaicítí) daonna, ach is eol anois go bhfuil siad ar na cealla uile núicléatacha, pláitíní is limficítí (*HLA* i mBéarla). Tá níos mó ná 100 antaigin difriúil ann, agus bíonn a chomhlánú ar leith ag gach duine. Faightear le hoidhreacht iad ón mbeirt tuismitheoirí, agus ní bhíonn an patrún céanna HLA ach ag cúplaí comhionanna. Tháinig a dtábhacht chun solais ar dtús i réamhinsint toradh trasphlandú orgáin, ach tuigtear anois go bhfuil baint láidir idir HLA is claonadh chun galar ar leith, galair uath-imdhíonachta go háirithe.

## Tagairtí

Catagóir:Imdhíoneolaíocht
An tAontas Idirnáisiúnta do Chaomhnú an Dúlra

Eagraíocht idirnáisiúnta í **an tAontas Idirnáisiúnta do Chaomhnú an Dúlra** (**AICD**), a bunaíodh i 1948, lonnaithe san Eilvéis, chun úsáid inmharthanach is caomhnú acmhainní nádúrtha a chur chun cinn. Faoi 2011 bhí níos mó ná 1,000 institiúid is eagraíocht as 160 tír mar bhaill. Tá níos mó ná 11,000 saineolaí ar a choimisiún. Foilsíonn sé leabhair dhearga sonraí go rialta a chuireann síos ar na speicis plandaí is ainmhithe atá i mbaol dul in éag. Riarann sé an Coinbhinsiún ar Thrádáil Idirnáisiúnta i Speicis i mBaol.

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Ceallra

deas|250px|thumb|Ceallraí
Le blianta anois tá an-fhás tagtha ar an éileamh ar fhoinsí so-iompartha fuinnimh leictrigh. Na gléasanna leictreonacha so-iompartha — teileafóin, raidiónna, teilifíseáin, téipthaifeadáin, ceamaraí, téipcheamaraí is ríomhairí — níorbh ann dóibh gan **ceallraí leictreacha**. De ghnáth in aon cheallra mar seo, bíonn méid éigin de chealla leictreacha. Más cealla príomhúla iad, bíonn méid áirithe fuinnimh lonnaithe iontu, agus ídítear an fuinneamh sin le húsáid na cille. Agus an chill ídithe, ní bhíonn sí le hathúsáid arís. Is é seo a bhíonn sa gnáthbhataire since i gcomhair raidió sho-iompartha. Más cealla tánaisteacha atá sa bhataire, is féidir iad a athluchtú nuair a bhíonn a gcuid fuinnimh ídithe. Mar seo a bhíonn i mbataire luaidhe in-athluchtaithe an ghluaisteáin. Den chuid is mó is maith an bataire muna bhfolamhaíonn sé róthapa, is é sin má iompraíonn sé lucht mór fuinnimh leictrigh. De réir mar a théann an fuinneamh is féidir a luchtú sa cheallra i méid, téann a mheáchan i méid freisin. Más gléas so-iompartha atá i gceist, ní maith an scéal é sin. I gcás ceallra luaidhe, is féidir 260 aimpéar-uair in aghaidh an chileagraim (A-u kg-1) a stóráil ann. 820 A-u kg-1 is féidir a stóráil i mbataire since, agus suas le 3,860 A-u kg-1 sa cheallra litiam. I gcomparáid leis na gnáthbhatairí, is iontach an réiteach é an ceallra litiam chun an meáchan a choimeád íseal ach dóthain fuinnimh a bheith ar fáil mar sin féin.

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
Baile Uí Artaíle

Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann é **Baile Uí Artaíle**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Scála Beaufort

Scála gaoithe a thairg Francis Beaufort don Chabhlach Ríoga a shonraíonn na raonta luais is airde toinne a fhreagraíonn do ghaotha éagsúla is ea **Scála Beaufort**.

## Tagairtí

Catagóir:Gaoth
Catagóir:Stoirmeacha
Catagóir:Spéirlingí
Colún strataghrafaíoch

Ord na gcisil carraigeacha is ea **colún strataghrafaíoch**, de réir mar a leag na geolaithe/strataghrafadóirí amach é sa 19ú céad:

## Tagairtí

Catagóir:Geolaíocht
Cruas

deas|200px|thumb|Cruas
Tomhas ar fhriotaíocht ábhair do dhingeadh is scríobadh is ea **cruas**. Tá sé gaolta go ginearálta le géillstrus, neart teanntachta, agus neart comhbhrúiteachta an ábhair. Déantar an tomhas (i dtástálacha Brinell is Vickers) trí dhingeadh a dhéanamh go caighdeánach sa dromchla, agus leithead nó doimhneacht na dinge a thomhas. I dtástáil Mohs, atá níos cáilíochtúla, déantar iarracht an dromchla a scríobadh le gach ceann de na hábhair seo a leanas go ndéantar scríobadh air, agus luaitear cruas Mohs an ábhair scríobtha sin leis an dromchla:

Mianreolaí Gearmánach ab ea Friedrich Mohs (1773-1839), agus cheap sé an tástáil seo i 1812.

## Tagairtí

Catagóir:Damhna
Deicibeil

Aonad ina dtomhaistear leibhéal déine fuaime is ea **deicibeil**. Scála logartamach is ea é seachas dearbhscála. Is brúthonn í fuaim, ina dtarlaíonn buaiceanna brú is loig brú i ndiaidh a chéile de réir mar a fhorleathann an fhuaim tríd an aer. De ghnáth tomhaistear leibhéal déine nó glóraí fuaime nó torainn i ndeicibeilí. Is é 0 dB tairseach aireachtála na cluaise, agus is deacair fuaimeanna níos lú ná 10 dB a chloisint, ach is pianmhar fuaimeanna níos mó ná 120 dB. Bíonn timpeall 60 dB i ngnáthchomhrá, agus timpeall 100 dB i gcoirm raic-cheoil. Léiríonn an tábla seo na luachanna a bhíonn ag fuaimeanna éagsúla:

## Tagairtí

Catagóir:Fuaim
Catagóir:Aonaid tomhais