open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
The Substance (scannán 2024)

Is scannán corpuafáis é ***The Substance***, a tháinig amach sa bhliain 2024. Cuireann an scannán spot-solas ar an mbrú a chuirtear ar mhná a bheith óg, álainn, tarraingteach agus 'foirfe' sa tsochaí ina mairimid agus i saol Hollywood go háirithe.

clé|mion|Demi Moore, 2010
clé|mion|Margaret Qualley, 2020

## Scéal
Cuirtear ar dtús an príomhcharachtar, Elisabeth Sparkle (Demi Moore) in aithne dúinn agus feicimid í ag dul in aois – gan súil a leagan ar an mbean féin – nuair a dhírítear ar a réalta ar an tsráid ar Hollywood Boulevard a bhfuil cuma ghlan, lonrach agus nua uirthi ar dtús ach a théann i léig le himeacht ama, díreach cosúil leis an mbean féin.

Tuigimid gur dhuine mór le rá í nuair a bhí sí óg ach gur bean í anois a bhfuil an leathchéad bainte amach aici. Cailleann sí a post mar theagascóir corp acmhainne ar an teilifís ar a breithlá, toisc go síleann a léiritheoir graosta, Harvey (Dennis Quaid), go bhfuil sí róshean chun an scór féachana teilifíse atá uaidh a fháil.

Agus Elisabeth ag an bpointe íseal seo ina saol, tugtar deis di triail a bhaint as druga mistéireach, druga atá ar an margadh dubh amháin, a mhaíonn gur féidir leis leagan eile di a chruthú atá níos óige, níos tarraingtí agus níos áille. Níl ach aon choinníoll amháin i gceist: beidh uirthi seachtain amháin a chaitheamh ina corp féin agus an chéad seachtain eile a chaitheamh ina corp óg nua. Caithfidh sí babhtáil ó chorp amháin go corp eile gach uile sheachtain. Chomh fada is a chloíonn Elisabeth leis na rialacha, beidh gach rud go breá. Ach an gcloífidh?

## Staid na mban
Is scannán é a scrúdaíonn an choimhlint fhoréigneach inmheánach atá ar siúl in intinn an-chuid ban mar gheall ar an nóisean den ‘bhean idéalach’ atá cruthaithe ag an tsochaí ina mairimid. Chomh luath is a osclaíonn an scannán, ardaítear ceisteanna ábhartha faoi íomhá na mban sa tsochaí sa lá atá inniu ann. Cuirtear in iúl dúinn go soiléir go mbraitheann luach na mban, i saol Hollywood go háirithe, ar a n-aois, a n-áilleacht agus a dtorthúlacht i súile na bhfear.

Tá tréithe an chorpuafáis go mór chun tosaigh sa scannán. Scrúdaítear an choimhlint idir an óige agus an tseanaois tríd an gcaidreamh idir Elisabeth agus a alter ego, Sue. Éiríonn le Sue an post atá caillte ag Elisabeth a fháil gan stró agus cuireann sé go mór isteach ar Elisabeth Sue a fheiceáil ar an teilifís ina háit féin.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin uafáis
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Catagóir:2024
Catagóir:Feimineachas
Seanaois

Is céim saoil í an t**seanaois** (daoine atá amach sna blianta, ag druidim leis an aois, daoine aosta, breacaosta nó críonna, in earr a saoil srl).

Le linn an 21ú haois, tá athrú ollmhór ag teacht ar an tuiscint ar an ‘seanaois’, faoi thiomáint ionchas saoil níos faide agus saibhreas méadaitheach na ndaoine níos sine. Tá níos mó tionchair eacnamaíochta agus tionchar sóisialta ag daoine breacaosta, rud atá ag cur deireadh leis na teorainneacha traidisiúnta a chuirtear ar dhaoine breacaosta. Agus an domhan uilig ag dul in aois, tá níos mó tionchair eacnamaíochta agus tionchar sóisialta ag daoine breacaosta, rud atá ag cur deireadh leis na teorainneacha traidisiúnta a chuirtear ar dhaoine breacaosta.   

Is cuid den daonnacht í an tseanaois agus an bás, ar ndóigh agus is é deireadh an tsaoil an t-am is costasaí i saol an duine de ghnáth.

## Féach freisin

* Aosú,   Leigheas seanaoise, Geiriatraic,   Dul in aois‎,  Ionchas saoil

## Tagairtí

Catagóir:Seanaois
Catagóir:Ionchas saoil
Catagóir:Geiriatraic
Caisleán Uí Fhionáin

Is fothrach de túrtheach agus Séadchomhartha Náisiúnta atá suite i Luimneach, Éire é **Caisleán Uí Fhionáin**.

## Suíomh
[clé|mion| Radharc ar an taobh istigh, le fuinneoga [chíoma]]
Tá Caisleán Uí Fhoináin suite amach ó Lána na Craobhaigh agus Sráid Mhuire, os comhair an halla bhaile, ar Oileán an Rí.

## Stair
Tógadh Caisleán Fanning c. 1641 le Méara Luimnigh Dominic Uí Fhionáin.

## Foirgneamh
Is bloic aolchloiche de mhéideanna éagsúla iad ballaí an túrthí. Bhí sé cúig stór ar airde ar dtús, ach níl ach ceithre stór le feiceáil anois os cionn leibhéal na talún. Taispeánann na fuinneoga chíoma agus muileann.

Bhí staighre túirín agus forbhallaí sa túrtheach.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí náisiúnta i gContae Luimnigh
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Caisleáin i gContae Luimnigh
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Uaimh thalún

[mion| Uaimh thalún ar [Canaigh|Chanaigh in Inse Ghall]]
[mion| Radharc lánléargais ar uaimh thalún comhaimseartha le lios ag dul go timpeall 700&nbsp;AD, a tógadh laistigh de reilig tulach i bhfad níos luaithe, i [Contae Ard Mhacha|gContae Ard Mhacha, Tuaisceart Éireann]]
Is ainm é ***uaimh thalún*** a thugann seandálaithe ar chineál struchtúir faoi thalamh a bhaineann go príomha le Iarannaois an Atlantaigh Eorpaigh.

## Tógáil agus feidhm molta
[mion| Plean agus codanna de theach cré ag [Cionn Droma, Siorrachd Obar Dheathain]]
Áiléir faoi thalamh is ea uaimheanna talún agus, ina gcéimeanna tosaigh, bhí baint acu i gcónaí le lonnaíocht. Rinneadh na áiléir a thochailt agus ansin iad a líneáil le leaca cloiche nó le hadhmad sular adhlacadh iad. I gcásanna ina raibh siad gearrtha i gcarraig ní raibh sé seo riachtanach i gcónaí. Ní cosúil gur úsáideadh iad i gcomhar feidhme adhlactha nó deasghnátha agus tá sé tugtha le fios gur stórais bia nó áiteanna folaithe a bhí iontu le linn amanna achrann, cé go mbeadh bealaí isteach an-soiléir ag cuid acu.

### Uaimheanna thalún na hÉireann
Is minic a thagraítear d’uaimheanna talún in Éirinn go simplí mar ‘uaimheanna’. D’fhoilsigh A. T. Lucas, béaloideasóir agus stiúrthóir ar Ard-Mhúsaem na hÉireann sna 1960idí, sraith alt ar na tagairtí d’uaimheanna talún i luath-annála na hÉireann. Is iad Uaimh thalún an Dhomhnaigh Mhóir, a thángthas air i gContae Lú i 1960, agus Uaimh thalún Dhroim Locháin i gContae Phort Láirge na huaimheanna talún amháin atá ina Séadchomhartha Náisiúnta Éireannach.

In Éirinn, is minic a fhaightear uaimheanna talún laistigh nó gar do lios agus mar sin meastar go bhfuil siad comhaimseartha den chuid is mó leo, rud a fhágann go bhfuil siad beagán níos déanaí ó thaobh dáta ná i dtíortha eile. Treisítear an dáta seo ag go leor samplaí inar athúsáideadh clocha oghaim ó thart ar an 6ú haois mar lindéir dín nó cuaillí dorais, go háirithe ag an scoilte aolchloiche nádúrtha leathnaithe ag ‘Uaimh na gCat’ i Ráth Cruachan. Tá dáileadh na n-uaimheanna talún an-míchothrom in Éirinn, agus tá na comhchruinnithe is mó i dtuaisceart Lú, i dtuaisceart Aontroma, i ndeisceart na Gaillimhe, agus in iarthar Chorcaí agus Chiarraí. Faightear líon níos lú i gcontaetha na Mí, na hIarmhí, Mhaigh Eo, thuaisceart Dhún na nGall, agus Port Láirge. Tá samplaí beagnach go hiomlán in easnamh i contaetha eile, mar Luimneach, Ceatharlach, agus Loch Garman.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Uaimh thalún Raitts, timpeall dhá mhíle bliana d'aois, i cheantar Bàideanach, Na Garbhchríocha
Le Capital au XXIe siècle

Is leabhar eacnamaíocht é **''Le Capital au XXIe siècle**' a scríobh Thomas Piketty agus a foilsíodh sa bhliain 2013, arna fhoilsiú ag Editions du Seuil .

Déanann an leabhar seo staidéar ar dhinimic an ioncaim agus ar dháileadh an rachmais i dtíortha forbartha ón ochtú haois déag i leith. Don údar, is fadhb bhunúsach pholaitiúil é dáileadh an rachmais do chobhsaíocht na sochaithe daonlathacha nua-aimseartha agus is rómhinic a phléitear an cheist seo gan figiúirí beachta. Tá an staidéar seo bunaithe ar ar chnuasach de shonraí stairiúla éagsúla atá ar fáil, mar shampla i gcartlanna cánach na Fraince.

D'éirigh go maith leis an leabhar fud fad an domhain, le níos mó ná 2,5 milliún cóip díolta ag deireadh 2017.   Ar dtús, d'éirigh thar barr leis i measc an phobail sa Fhrainc, sular éirigh leis sna Stáit Aontaithe. Ansin, fuair a leagan Béarla glacadh criticiúil fabhrach nuair a foilsíodh é sa bhliain 2014. . Tá timpeall daichead conradh díolacháin sínithe ag an bhfoilsitheoir ar fud an domhain, «* record quasi absolu* » (Gaeilge: “curiarracht bheagnach iomlán” d’aiste thoirtiúil den chineál seo  .

Eisíodh scannán den ainm céanna in 2020, arna stiúradh ag Justin Pemberton. .

## Ábhar

### Dhá dhlí bhunúsacha an chaipitleachais

## Tagairtí

Catagóir:Caipitleachas
Heartstopper (úrscéalta grafacha)

Is sraith úrscéalta grafacha agus greannán é ***[[Heartstopper (úrscéal grafach)|Heartstopper]]*** le Alice Oseman, a tháinig amach don chéad uair sa bhliain 2016.  

## Scéal

### Leabhar 1
Beirt bhuachaillí aeracha, Charlie agus Nick, atá i gcroílár an scéil. Tá siad ag freastal ar an scoil chéanna, ach níl aon aithne acu ar a chéile… go dtí lá amháin nuair a chuirtear ina suí in aice lena chéile iad agus cuireann siad aithne ar a chéile diaidh ar ndiaidh. Cé go bhfuil siad an-difriúil óna chéile, fásann cairdeas eatarthu agus ní fada go mbíonn splanc an ghrá san aer. Ach tá orthu iad féin a shaoradh ó shrianta sóisialta más mian leo an cairdeas eatarthu a fhorbairt le bheith ina leannáin. 

Cuirtear an caidreamh idir Charlie agus Nick in iúl mar rud nádúrtha agus speisialta, agus caitear leis na carachtair mar ghnáthdhaoine óga atá ag fás aníos agus ag dul i ngleic leis an saol ó lá go lá. Tá siad beirt ag dul i ngleic le gnáthdhúshláin na hóige, mar atá gach a bhfuil mórthimpeall orthu. Tá an scéal lán le heispéiris uilíocha – cúrsaí scoile, cairdeas, grá, féinmhuinín, imní agus spraoi.

### Leabhar 2
Sa dara leabhar, éiríonn an scéal "níos doimhne agus níos pearsanta". Níl cinnteacht Charlie ag Nick. Pléann an leabhar le saincheisteanna cosúil le "meabhairshláinte, muinín i gcairde, agus an tábhacht a bhaineann le glacadh leat féin agus leis na daoine atá gar duit.
[clé|mion|[Heartstopper (sraith theilifíse)|''Heartstopper'' (sraith theilifíse): Aisteoirí Kit Connor agus Joe Locke]]

## Gaeilge
Tháinig leagan Gaeilge den chéad leabhar sa tsraith amach sa bhliain 2024, aistrithe ag Eoin Mc Evoy agus foilsithe ag Futa Fata. Fanann an leabhar dílis don bhunleagan.

Tháinig an leagan Gaeilge den dara leabhar sa tsraith amach sa bhliain 2025. Scéal bog é faoi bheirt bhuachaillí meánscoile atá ag titim i ngrá agus ag foghlaim fúthu féin, faoin ngrá agus faoin gcairdeas agus iad ag fás aníos le chéile. Aistríodh "go paiseanta" é ag Mc Evoy.

## Féach freisin
* ''Heartstopper'' (sraith theilifíse)

## Léitheoireacht bhreise
* Mc Evoy, Eoin (Meitheamh 2025). "Bronntanas Heartstopper". *[[Comhar]]*.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair Bhéarla
Catagóir:Úrscéalta grafacha
Catagóir:Úrscéalta grafacha i nGaeilge
Catagóir:Déaglitríocht
Catagóir:Déaglitríocht na Gaeilge
Catagóir:Sraitheanna greannán
Catagóir:Sraitheanna leabhar Gaeilge
Catagóir:Sraitheanna na Gaeilge
Catagóir:LADT
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2016
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2010idí
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2024
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2020idí
Córas an Dá Sheomra Parlaiminte in Éirinn

Tá Córas dhá sheomra parlaiminte ann in Éirinn le fada an lá.

## Roimh Acht an Aontais

Bhí Teach na dTeachtaí agus Teach na dTiarnaí i bParlaimint na hÉireann, ar cuireadh deireadh léi le hAcht an Aontais in 1800. Na trí Bhille Rialtais Dúchais go léir a tionscnaíodh idir 1886 agus 1912, beartaíodh leo parlaimint dhá sheomra a chur ar bun d’Éirinn. 

## An Dáil agus an Seanad

Aon seomra amháin a bhí sa Chéad Dáil, a bunaíodh in 1919, agus is é an cuspóir a bhí ag lucht a bunaithe Éire agus a cuid institiúidí a idirdhealú óna macasamhla sa Ríocht Aontaithe.

Beartaíodh sa *Government of Ireland Act*, 1920 parlaimintí dhá sheomra a chur ar bun do Thuaisceart Éireann agus do Dheisceart Éireann araon.

Sa bhliain 1921, thaistil ionadaithe de chuid aontachtaithe an deiscirt go Londain le linn na hidirbheartaíochta a bhain leis an gConradh Angla-Éireannach. Bhain siad gealltanas d’Art Ó Gríofa go labhródh sé ar son Seanad a chur ar bun agus go rachadh sé i gcomhairle le haontachtaithe an deiscirt i dtaobh a mbeadh ann.

Rinneadh foráil le Bunreacht Shaorstát Éireann, 1922 maidir le hOireachtas dhá sheomra a chur ar bun. An Seanad a cuireadh ar bun leis, is ar na Príomhranna Comhaontaithe, príomhranna a bhí dréachtaithe ag cruinniú den rialtas sealadach agus d’ionadaithe de chuid aontachtaithe an deiscirt, a bunaíodh d’fhormhór é.

Cuireadh deireadh le Seanad Shaorstát Éireann in 1936 tar éis easaontas trom leis an Dáil i dtaobh an Seanad a bheith ag úsáid a chumhachta chun moill a chur ar reachtaíocht. Is amhlaidh a chuir an Seanad bac ar rialtas de Valera agus iad ag iarraidh mionn na dílseachta a bhaint den Bhunreacht agus an Bille um Éide do Chaitheamh (Srian), 1934 a chur ar neamhní.

Cuireadh Seanad nua ar bun le Bunreacht na hÉireann, 1937, agus laghdú déanta ar a chuid cumhachta. Bhí a chuid Comhaltaí le hionadaíocht a dhéanamh ar son gairmeacha beatha, coincheap a pléadh le linn Bunreacht 1922 a dhréachtú.

Sa bhliain 2013, seoladh reifreann chun deireadh a chur leis an Seanad. Dhiúltaigh tromlach na vótálaithe don togra, agus tá an tOireachtas fós ina pharlaimint dhá sheomra.

## Córas an Dá Sheomra Parlaiminte go Domhanda

Tá 193 thír ar domhan agus parlaimintí dhá sheomra atá ag 79 gcinn acu agus parlaimintí aon seomra amháin atá ag 113 cinn acu, rud a fhágann go bhfuil 272 sheomra parlaiminte ann ina bhfuil breis agus 46,000 comhalta parlaiminte.

Tá 48 bParlaimint san Eoraip, ar parlaimintí dhá sheomra 17 gcinn acu agus ar parlaimintí aon seomra amháin iad 31 cheann acu.

catagóir:Tithe an Oireachtais
catagóir:Polaitíocht na hÉireann
catagóir:Seanad Éireann
Catagóir:Dáil Éireann
Ionad altranais

[mion|[An Cnoc Maol (Knockmoyle), sráidbhaile i gContae Thír Eoghain]]
Cuirtear **ionad altranais** (nó **teacht altranais**) ar bun do dhaoine nach féidir leo ach an-bheagán aire a thabhairt dóibh féin, daoine bhreacaosta an chuid is mó.

## Ionaid altranais in Éirinn
Bhí thart ar 22,300 duine ina gcónaí in ionaid altranais sa Phoblacht in 2024. Idir 2018-2024, dhún 77 ionad altranais sa Stát le sé bliana mar gheall ar chostais arda. Is i gceantair thuaithe is mó a bhí na hionaid altranais sin, a dúradh.

### Scéim Chothrom na Féinne
Faoi Scéim Chothrom na Féinne sa Phoblacht, a bunaíodh sa bhliain 2009, íocann daoine méid áirithe as a gcúram agus íocann Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte an chuid eile. Dá mhéid sócmhainní atá ag daoine is ea is mó a íocann siad agus, a mhalairt sin go cruinn, dá laghad sócmhainní atá acu is ea is lú a íocann siad. Cuirtear coigilteas agus réadmhaoin san áireamh nuair atá cúinsí airgeadais daoine á measúnú.

Faigheann gach ionad altranais €1,000 ar a laghad as gach áitritheoir in aghaidh na seachtaine.

## Féach freisin

* Ospís,  Geiriatraic, Seanaois, Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte

## Tagairtí

Catagóir:Ionaid altranais
Catagóir:Ospidéil
Catagóir:Ospís
Catagóir:Seanaois
Catagóir:Geiriatraic
Córás moltaí

mion
Molann algartaim, ar a dtugtar **córas moltaí**,  ábhar nua do dhaoine de réir an chineál ábhair atá ceadaithe acu cheana in aon turas, de thaisme nó dála an scéil ar líne, agus de réir an aois atá acu agus an áit a bhfuil cónaí orthu agus mar sin de.

### Conspóidí
I réimse na meán shóisialta, táthar imníoch ó tháinig an t-idirlíon ar an bhfód go gcothaíonn algartaim áirithe iompar diúltach agus antoisceach den uile chineál, go háirithe i measc daoine óga.

## Féach freisin

* Algartam

## Tagairtí

Catagóir:Teicneolaíocht faisnéise
Catagóir:Algartaim
Catagóir:Meáin shóisialta
Stáisiún Traenach Dhúbhearna

Is stad traenach é **Stáisiún Traenach Dhúbhearna** () atá suite i n**Dúbhearn**, Contae Aontroma. D'oscail sé ar 10 Feabhra 1969.

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Óráidíocht

[mion|Dealbh [James Larkin, Sráid Uí Chonaill]]
Is éard atá i gceist le **óráidíocht** ná scileanna cainte agus argóna, nó caint phoiblí chun cúis speisialta éigin a chur chun cinn de ghnáth.

Ó thús na staire, tá sé aitheanta gur gléas cumhachtach cumarsáide an óráid phoiblí. Bíonn feidhm le briathra a deirtear os comhair slua — le daoine a ghríosú chun gnímh, leis an éagóir a chur ina ceart, le cath a chur ar an tíoránacht, leis an ngrá a chraobhscaoileadh, le misneach a chur ar dhaoine a bhfuil cruatan rompu, le tuairimí nua a nochtadh nó le heolas a thabhairt. Bíonn feidhm níos suaraí leo freisin — le holc agus bréaga a scaipeadh, leis an dubh a chur ina gheal, le paisin fhuafara a chorraí.

## Stair
Sa domhan clasaiceach, bhí an óráidíocht ar na healaíona is mó meas.

## Modhanna
Tá iliomad teicnící agus coinbhinsiúin ann agus daoine i mbun óráide a scríobh. Cuid mhaith acu, táid chomh sean le scoileanna óraidíochta agus reitric ársa na Gréige agus na Róimhe.  Tá ár gcumarsáid bunaithe ar scéalta, bíodh scéal le hinsint agat mar sin.

Is cóir go gcuireadh óráid cumasach ag smaoineamh tú agus ar a laghad miongháire a spreagadh ionat. Nó gáire fiú.  Agus ba chóir go ngríosfadh ard-óráid ag ceannaire spreagúil chun gnímh tú, mar sh. ótá a chaitheamh, nó ul i mbun feachtais.

## Óráidí
* Aitheasc Gettysburg, 1863
* I Have a Dream, óráid de chuid Martin Luther King, 1963
* Ich bin ein Berliner, JFK, 1963

## Féach freisin
* Speakers' Corner,  suite i Hyde Park, Cathair Westminster

## Naisc sheachtracha

* An leabhar, *[https://leabharbreac.com/en/shop/non-fiction/oraidi-a-chuaigh-i-gcion/ Óráidí a Chuaigh i gCion]*, le Aibhistín Ó Duibh (Leabhar Breac)  Sa chnuasach seo, tá os cionn leathchéad óráid, óráidí a tugadh ó aimsir Mhaois anuas go dtí Éire na linne seo. Tá idir mhór-óráidí ann — ó leithéidí ó leithéidí Pheiricléas, Abraham Lincoln, Éamon de Valera, Franklin D. Roosevelt, srl

## Tagairtí


*
Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe
Acht um Nuachóiriú Seirbhísí Airgeadais, 1999 (Acht Gramm–Leach–Bliley)

Ritheadh an t**Acht um Nuachóiriú Seirbhísí Airgeadais** de chuid na Stát Aontaithe, nó an t**Acht Gramm–Leach–Bliley** ar an 12 Samhain 1999. Chuir an reachtaíocht seo deireadh, go bunúsach, le rialú ar an earnáil airgeadais a bhí ann ó chuir an tUachtarán Franklin D. Roosevelt a lámh leis an Acht Glass-Steagall i 1933, mar fhreagra ar amhantraíocht neamhrialaithe de chuid lucht Wall Street. Ba é an amhantraíocht neamhrialaithe sin ba chúis le teip os cionn 5,000 banc ó Chliseadh tubaisteach Wall Street i 1929.

Is amhlaidh go raibh lucht Wall Street ag iarraidh seirbhísí airgeadais a dírialú ó na hochtóidí i leith. Agus nuair a ceapadh Alan Greenspan i 1987 - fear a bhíodh roimhe sin ina stiúrthóir le banc J.P. Morgan - ina chathaoirleach ar an mBanc Cúlchiste Feidearálach, ghríosaigh sé Comhdháil na Stát Aontaithe chun Glass-Steagall a aisghairm. Mhol sé é mar ‘réabhlóid in airgeadas.’ D’éascaigh aisghairm Glass-Steagall áfach, an réabhlóid urraithe is cúis leis an ghéarchéim airgeadais 2007-2008.

## Féach freisin

* Reachtaíocht Glass-Steagall, 1932-1933
* Géarchéim airgeadais 2007-2008

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Catagóir:Baincéireacht
Catagóir:Mórchúlú Eacnamaíochta, 2007-2009
Catagóir:Dlí na Stát Aontaithe
Séipéal an tSlánaitheora, Cathair Phort Láirge

Is teach pobail é **Séipéal an tSlánaitheora**, atá suite ar Shráid an Droichid i gCathair Phort Láirge. Bhí Séipéal an tSlánaitheora faoi chúram na mBráthar Doiminiceach ar dtús. Ó mhí na Samhna 2022 i leith tá sé faoi chúram *Servant priests of the Home of the Mother*, tar éis do na Doiminicigh Port Láirge a fhágáil.
## Stair
Dhear George Goldie an teach pobail sa stíl Iodálach, idir na blianta 1874 agus 1876 agus choisric John Power Easpag Phort Láirge agus an Leasa Móire é an 2ú Nollaig 1877 le cúnamh ón Ardeaspag Tomás Cróc Ardeaspag Chaisil (a thug a ainm do Pháirc an Chrócaigh) agus William FitzGerald, Easpag Anglacánach Chill Dalua agus Chluain Fearta. 

Tháinig na Doiminicigh go Port Láirge den chéad uair sa bhliain 1226, agus thóg siad a séipéal agus a mhainistir i 1235 ar a dtugtar Mainistir na mBráithre Dubha. Tá Cloigtheach Mhinistir na mBráithre Dubha fós ann inniu tar éis don mhinistir a bheith bainte de na Doiminicigh, sa 16ú hAois le linn an Reifirméisin. D’athbhunaigh na Doiminicigh iad féin i bPort Láirge sa 19ú hAois i Sráid an Droichid.
## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Contae Phort Láirge
Catagóir:Deoise Chaitliceach Rómhánach Phort Láirge agus Leasa Móire
Catagóir:Na nithe is díol spéise do thurasóirí i bPort Láirge (cathair)
Catagóir:Eaglaisí Caitliceacha Rómhánacha i bPort Láirge (cathair)
Óglaigh na hÉireann (1922–1969)

D'eascair **Óglaigh na hÉireann** as an arm a raibh an t-ainm céanna air le linn Chogadh na Saoirse ó 1919 go 1922. Bhí siad go láidir i gcoinne an Chonartha Angla-Éireannaigh. Mhair an grúpa nua ó 1922 go dtí 1969, nuair a scoilt siad arís, agus bunaíodh an tIRA Sealadach agus an tIRA Oifigiúil.

## Tagairtí

Catagóir:Poblachtánaigh na hÉireann
Catagóir:Tuaisceart Éireann
Catagóir:Óglaigh na hÉireann
Comhairle Pobal Dílseach

mion|Alex Kane, de chuid an CPD
Scáthghrúpa  do na paraimíleataigh dhílseacha is ea an **Chomhairle Pobal Dílseach** nó an **CPD** a labhraíonn thar ceann an UVF agus an UDA. Bunaíodh an CPD in 2015 mar scátheagras don UVF, CCU agus Red Hand Commando, chun cuidiú leo scor ó pharaimíleatachas, nó "claochlú" mar a tugadh air ag an am.  Ach  is ionadaithe na ngrúpaí paraimíleatacha dílseacha iad i gcónaí. 

Inniu tá na paraimíleataigh gníomhach agus ag earcú ball nua. Sceith bhéil is ea daoine sa CCU (agus san UVF) as coiriúlacht, mangaireacht drugaí, sracadh airgid ó lucht gnó agus imeaglú. Ba é cuspóir na CPD cuidiú leis na paraimíleataigh cúl a thabhairt le lámh láidir agus coiriúlacht. Inniu, is léir go bhfuil teipthe ar an bpróiseas claochlaithe.

## Eachtraí
Sa bhliain 2021, d'fhógair an CPD nach dtacaíonn siad le Comhaontú Aoine an Chéasta níos mó i ngeall ar an bPrótacal iarBhreatimeachta., nó Creat Windsor.

Dúirt an SPTÉ in 2024 go raibh daoine fós á n-earcú ag na paraimíleataigh agus daoine ann a úsáideann lipéid an UDA agus UVF gníomhach mar mhangairí drugaí, ag sracadh airgid ‘chosanta’ ó lucht gnó agus coiriúlacht eile. Dúirt an SPTÉ in 2024 nach mbuailfeadh siad leis an CPD agus dúirt an Státrúnaí nua Hilary Benn an rud céanna.

Tá an CPD ag cur go láidir in aghaidh bunscoil Ghaeilge a bhunú in oirthear Bhéal Feirste. Bhuail Aire Oideachais Stormont, Paul Givan leis an LCC i mí Mheán Fómhair 2024.  Tuigtear gur chuir an LCC a ndearcadh ar an gceist in iúl do Givan sa chruinniú. I mí Dheireadh Fómhair 2024, bhí cáineadh déanta ar Aire Pobal Stormont, Gordon Lyons ón DUP, faoi chruinniú a bheith aige leis an CPD tar éis gur dhiúltaigh sé cruinniú a bheith aige le Conradh na Gaeilge.

## Féach freisin

* UDA,  Óglaigh Uladh

## Tagairtí

Catagóir:UDA
Catagóir:Óglaigh Uladh
Catagóir:Páirtithe polaitíochta i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Dílseachas Uladh
Catagóir:Red Hand Commando
Diana Armstrong

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann í **Diana Armstrong**. Is ball den Pháirtí Aontachtach Uladh í. Is Comhalta den Tionól Reachtach í d'Fhear Manach agus Tír Eoghain Theas, ó Meán Fómhair 2024 ar aghaidh.

## Naisc sheachtracha
* Diana Armstrong ar Tionól Thuaisceart Éireann

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh
Stáisiún Traenach Phort Rois

Is stáisiún traenach é **Stáisiún Traenach Phort Rois** atá suite i bPort Rois, Contae Aontroma. D'oscail sé ar 4 Nollaig 1855.

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Seán Ó Murchú

* Seán Ó Murchú (craoltóir) (? – 1982)
* Seán Ó Murchú (easpag) (1772 – 1847)
* Seán Ó Murchú (peileadóir) (1932 –)
* Seán Ó Murchú (sagart) (1753 – 1798)

## Tagairtí
Bithmhais (fuinneamh)

[mion|[millíní adhmaid]]
Is éard atá i gceist le bithmhais, i réimse an fhuinnimh, ná ábhar plandaí nó ainmhí amhail adhmad agus dramhbhia. Is féidir é a úsáid mar fhoinse breosla. Mar shampla, is bithmhais iad millíní adhmaid is féidir a úsáid chun teach a théamh.

## Féach freisin

* **[[Bithmhais (éiceolaíocht)]]**

## Tagairtí

Catagóir:Bithmhais
Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite
Benjamin Netanyahu

Príomh-aire Iosrael agus ceannaire Likud is ea **Benjamin Netanyahu** (a rugadh ar an 21 Deireadh Fómhair 1949), náisiúnaí, Síónach agus ar dheis ar fad.  Tá fios a ghnó aige agus in ann teacht aniar cúpla uair.

clé|mion|Netanyahu sa bhliain 1967
[clé|mion|Chas Netanyahu le [Iasar Arafat|Yasser Arafat don chéad uair, mar phríomh-aire, sa bhliain 1996.]]
[clé|mion|[Cinedhíothú|díothú a dhéanamh: Benjamin Netanyahu (sa bhliain 2018)]]

### Polaitíocht
Chuaigh Netanyahu i mbun cheannasaíocht an pháirtí Likud i mí an Mhárta 1993.

Chas Netanyahu le Yasser Arafat don chéad uair, mar phríomh-aire, sa bhliain 1996. Cháin Netanyahu na Comhaontuithe Osló níos déanaí sna 1990idí agus thug a rialtas neamhaird orthu.

### Éillitheacht
Tá smál na caimiléireachta in Iosrael ag baint le Netanyahu le fada.
### Coireanna cogaidh agus coireanna in aghaidh na daonnachta
Ar an 20 Bealtaine 2024, d'eisigh an Chúirt Choiriúil Idirnáisiúnta barántais do Netanyahu (agus ceannairí de chuid Hamas). Dúirt príomh-ionchúisitheoir na cúirte Karim Khan go raibh iarratas déanta aige ar bharántais ghabhála mar gheall ar chúiseanna a bhain le coireanna cogaidh agus coireanna in aghaidh na daonnachta. 

Tá roinnt cúiseanna á gcur i leith Netanyah;  ar na cúiseanna sin tá díothú a dhéanamh, úsáid a bhaint as an ngorta mar uirlis chogaidh, stop a chur le cabhair dhaonnúil, agus targaidí a dhéanamh d’aon ghnó de shibhialtaigh. Cuirtear ina leith freisin go bhfuil uirlis chogaidh den ocras déanta aige.

### Síónachas
Ar an 27 Meán Fómhair 2024, ag labhairt os comhair Chomhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe, chuir Netanyahu i leith na Náisiún Aontaithe gur "eanach frith-Ghiúdach" atá ann. Chuir sé fainic ar an Iaráin gan ionsaí a dhéanamh ar a thír agus bhí sé doiléir ina chuid cainte maidir le toilteanas Iosrael leanúint le cainteanna maidir le sos cogaidh a thabhairt i bhfeidhm in Gaza ná sa Liobáin.

### Pearsanta
Fear mór ban atá i Netanyahu; phós sé trí uair agus bhí caidrimh sheachphósta go leor aige thar na blianta. Ba mhíchuibhiúil mar a fuarthas é lena chomhairleoir Ruth Bar, sa bhliain 1993 agus rinneadh físeán graosta de.  In ainneoin sin, chuaigh sé i mbun cheannasaíocht an pháirtí Likud i mí an Mhárta 1993.

Maraíodh deartháir Netanyahu (Lt. Col.  Yonatan Netanyahu) sa ruathar tarrthála "Oibríocht Entebbe" sa bhliain 1976. 

## Féach freisin

* Coimhlint Iosrael-Hizbollah
* Cogadh Iosrael - Gaza
* Imscrúdú na Cúirte Coiriúla Idirnáisiúnta sa Phalaistín
* Scrúdú na Cúirte Bhreithiúnais Idirnáisiúnta maidir le forghabháil na hIosrael ar chríocha Palaistíneacha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Cogadh Iosrael-Gaza
Catagóir:Cogadh Iosrael–Iaráin
Catagóir:Cogadh na hIaráine 2026
Catagóir:Fir
Catagóir:Giúdaigh Iosraelacha
Catagóir:Náisiúnaithe
Catagóir:Pobalóirí
Catagóir:Polaiteoirí Iosraelacha
Catagóir:Príomh-airí
Catagóir:Saighdiúirí
Catagóir:Scríbhneoirí Giúdacha
Catagóir:Scríbhneoirí Iosraelacha
Catagóir:Síónaigh
Catagóir:Taidhleoirí
Stáisiún Traenach na hOllscoile

Is stad traenach é **Stáisiún Traenach na hOllscoile** () atá suite i gCúil Raithin, Contae Dhoire. Freastalaíonn sé Ollscoil Uladh i gCúil Raithin.  D'oscail sé ar 12 Meitheamh 1968.

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Cúil Raithin
Hairicín Helene, 2024

Spéirling ollmhór a bhuail deisceart na Stáit Aontaithe Mheiriceá i mí Mheán Fómhair 2024, ab ea **Hairicín Helene**.  Ní raibh aon choinne ag muintir North Carolina, go háirithe, leis an scrios agus an t-uafás a lean Hairicín Helene.  Bhí sí ar cheann amháin de na stoirmeacha is cumhachtaí riamh a bhuail Carolina agus bhí go leor damáiste déanta aici.
clé|mion|bealach

### Imeachtaí
clé|mion
Tháinig an spéirling i dtír i Florida. Bhain gaotha na spéirlinge 225 ciliméadar san uair amach in Florida. Chuaigh sí i léig i ndiaidh tamaill. Bhí rabhadh tornádó eisithe níos faide ó thuaidh.   

Ba iad Florida, Georgia, South agus North Carolina na stáit ina raibh formhór den damáiste déanta. Fuair níos mó ná 160 duine bás agus bhí i bhfad níos mó ar iarraidh.  

### Cnámh spairne pholaitiúil
Agus  Feachtas Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024 faoi lánseol, chuir Donald Trump ina leith Joe Biden agus Kamala Harris gur ag cur i gcéill a bhí siad.  Ní raibh na seirbhísí tarrthála in ann teacht i gcabhair ar dhaoine go ceann roinnt mhaith uaireanta.  Mar bharr ar an donas ní raibh práinnfhreagairt na n-eagraíochtaí stáit agus feidearálacha thar mholadh beirte. Fágadh muintir North Carolina in umar na haimléise go háirithe. 

### Spéirling Milton
Bhuail Spéirling Milton Florida timpeall 9/10 Deireadh Fómhair.  Is cinnte go marófaí tuilleadh daoine murach gur ordaíodh do na milliúin aslonnú agus murach haistí a bheith sparrtha le hucht na stoirme. Ach aon uair amháin eile, d'éirigh Milton ina chnámh spairne pholaitiúil.

## Tagairtí

Catagóir:Spéirlingí
Catagóir:2024
Catagóir:Teagmhais aimsire
Catagóir:Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024
Catagóir:Carolina Thuaidh
Sabino Arana

Scríbhneoir agus cainteoir Bascach ab ea **Sabino Policarpo Arana Goiri** (i Spáinnis), **Sabin Polikarpo Arana Goiri** (i mBascais), nó **Arana ta Goiri'taŕ Sabin**, mar a thug sé air féin. (26 Eanáir 1865 – 25 Samhain 1903), agus bunaitheoir Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ) (Gaeilge: Páirtí Náisiúnach na mBascach). Meastar gurb é Arana athair an náisiúnachais Bhascaigh.

Fuair sé bás i Sukarrieta agus é 38 bliain d'aois tar éis dó a bheith tinn le galar Addison, le linn ama a chaitheamh sa phríosún. Bhí tréas curtha ina leith as iarracht a dhéanamh teileagram a chur chuig an Uachtarán Theodore Roosevelt, inar mhol sé na Stáit Aontaithe as cuidiú le Cúba neamhspleáchas a fháil ón Spáinn.

## Cúlra
[mion| Dealbh in [Abando, in aice le Sabin-Etxea]]
Ar cheann de na hiarmhairtí a bhain leis an gCéad Chogadh Cairlíoch bhí neamhspleáchas teoranta ach fós ábhartha a chur in ionad *Ancien Régime* na mBascach. Thacaigh tromlach Nafarroa agus an chuid eile de na ceantair Bhascacha le Carlos V, éilitheoirí ar choróin na Spáinne, as a thacaíocht dá n-institiúidí agus dá ndlíthe (a shaintréithe a bheith níos liobrálaí ná in aon áit eile sa Spáinn). Mar sin féin, buaileadh iad sa bhliain 1839, agus rinneadh Nafarroa, Bizkaia, Araba agus Guipúzcoa a chomhtháthú le córas custaim na Spáinne. Bhain tionsclóirí Bascaise leas as príobháidiú dúshaothraithe agus as margadh gabhála na Spáinne leis an amhiarainn agus leis an tiontaire Bessemer. Mealladh oibrithe ón Spáinn ar fad chun an cheantair mar oibrithe don tionscal a bhí ag dul i méid.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1903
Catagóir:Daoine a rugadh i 1865
Catagóir:Daoine as Tír na mBascach
Catagóir:Cultúr Thír na mBascach
Catagóir:An Bhascais
Catagóir:Dearthóirí bratacha
Catagóir:Príosúnaigh agus coimeádaithe Bascacha
Catagóir:Príosúnaigh na Spáinne
Catagóir:Básanna ó ghalar Addison
Catagóir:Gníomhaithe neamhspleáchais na mBascach
Catagóir:Teangeolaithe Bascaise
Stáisiún Traenach Adelaide (Béal Feirste)

Is stad traenach é **Stáisiún Traenach Adelaide** atá suite i mBéal Feirste. Freastalaíonn sé Bóthar Lios na gCearrbhach agus Bóthar Boucher. 

## Stair
D'oscail sé ar 1 Samhain 1897. **Stáisiún Traenach Adelaide agus Windsor** a bhí air go 1935. Tá sé gan foireann ó 1996.

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Béal Feirste
Sukarrieta

Is baile agus bardas é **Sukarrieta** (Spáinnis: *Pedernales*) atá suite i mBizkaia, i bpobal féinrialaitheach na mBascach, i dtuaisceart na Spáinne .

## Naisc sheachtracha
* SUKARRIETA in the Bernardo Estornés Lasa - Auñamendi Encyclopedia (Euskomedia Fundazioa) 

## Tagairtí

Catagóir:Bardais i mBizkaia
Catagóir:Cathracha agus Bailte i dTír na mBascach
Lann Bheag

Is sráidbhaile i gContae Aontroma é **Lann Bheag** (Béarla: *Lambeg*). Roinneadh an sráidbhaile ina dhá bhaile fearainn: Lann Bheag Thuaidh agus Lann Bheag Theas.

## Iompar
* Stáisiún Traenach Lann Bheag

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Kevin McAleer

Is fuirseoir Éireannach é **Kevin McAleer** (a rugadh in 1956). Tháinig sé chun suntais ar an gclár teilifíse de chuid RTÉ *[[Nighthawks (clár)|Nighthawks]]*, a thosaigh ag craoladh go déanach sna 1980idí. Bhain McAleer clú amach lena chuid sceitsí trí nóiméad de scéalta osréalacha tuathúla, á n-insint faoina bhlas malltriallach Eoghanach. Dúirt léirmheastóir amháin gur chuir McAleer an *“dead back into deadpan*”. In 2022 thug sé a sheó aonair *Why am I Here* ar camchuairt agus bhí páirt an fhir rí-leadránaigh Uncail Colm aige in *[[Derry Girls]]* ar Channel 4.

D'fhógair sé sa bhliain 2024 go raibh sé ag éirí as an bhfuirseoireacht ar a bhoinn, le seónna deiridh i mBaile Átha Cliath agus i mBéal Feirste.

## Saol pearsanta agus an scríbhneoireacht
Tá cónaí ar McAleer san Ómaigh, Contae Thír Eoghain; creideann sé gur tháinig borradh ar a chuid buanna grinn agus é sa seomra ranga, agus bhí sé ina chónaí in Barcelona na Catalóine ar feadh tréimhse.

I mí Iúil 2009, dúirt McAleer go raibh an chéad dréacht de leabhar faoi John F. Kennedy críochnaithe aige. Tá an leabhar gan chríochnú go dtí seo. Scríobhann sé ina oifig san Ómaigh, agus ar na daoine a d'imir tionchar air luann sé Flann O’Brien, James Joyce, Don DeLillo, Umberto Eco agus Nikolai Gogol.

Scríobhann McAleer píosaí grinn ó am go chéile don *[[The Irish Times|Irish Times]]*, ag tabhairt a fhreagra d’imeachtaí reatha ar nós na Breatimeachta.

## Aisteoireacht

### Scannáin

* *Resurrection Man* (1998) arna stiúradh ag Marc Evans
* *The Gossip Show* (2008) le Andrew Janet
* *A Christmas Star* (2017) arna stiúradh ag Richard Elson

### Teilifís

* *Nighthawks* - sraith teilifíse, 298 eipeasóid (1988 - 1992)
* *[[Derry Girls]]* - sraith teilifíse, 6 eipeasóid (2018 - 2022)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Kevin McAleer ar IMDb
* Mír grinn: An Clogad – ''Tá siad sa tóir air ...''

Catagóir:Fuirseoirí Éireannacha‎
Catagóir:Fuirseoirí le Gaeilge‎
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Colúnaithe Éireannacha‎
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain
Catagóir:Sceitsí grinn
Théodore Claude Henri, vicomte Hersart de la Villemarqué

Fileolaí agus fear léannta Briotánach ab ea **Théodore Claude Henri, vicomte Hersart de la Villemarqué** (6 Iúil 1815 – 8 Nollaig 1895).

## Beathaisnéis
Rugadh La Villemarqué in Quimperlé, Finistère ar an 6 Iúil 1815. Ba de shliocht seanteaghlach Briotánach é, agus áiríodh i measc an teaghlaigh duine a bhí tar éis dul in éineacht le Saint Louis go dtí na Crosáidí, agus duine eile a bhí ina chomadaí catha ag Bertrand du Guesclin. Chaith La Villemarqué dúthracht a shaoil le mórshaothair litríocht na Briotáinise a thabhairt chun léire. Thug Jakob Grimm isteach é mar chomhfhreagraí de chuid Acadamh Bheirlín sa bhliain 1851, agus sa bhliain 1858 ceapadh é ina bhall d'Acadamh na nInscríbhinní. D’éag sé i gCaisleán Keransker in aice le Quimperlé ar an 8 Nollaig 1895. 

## Saothair
I measc a shaothar tá: *Contes populaires des anciens Bretons* (1842), ar cuireadh aiste ar bhunús scéalta rómánsacha an Bhoird Chruinn mar réamhrá leis; *Essai sur l’histoire de la langue bretonne* (1837); *Poèmes des bardes bretons du sixième siècle* (1850); *La Légende celtique in Irlande, in Cambrie et in Bretagne* (1859). Rinne sé leasú suntasach ar na hamhráin mhóréilimh Bhriotáinise a d’fhoilsigh sé in 1839 sa leabhar *Barzaz Breiz*. Tá saothar scoláirí níos déanaí tagtha in ionad shaothar La Villemarqué, ach tá de cháil air go ndearna sé go leor chun suim an phobail a san ábhar a mhúscailt.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1895
Catagóir:Daoine a rugadh i 1815
Ioma CLG

Is club Peil Ghaelach Chumann Lúthchleas Gael é **Ioma CLG** in Ioma, Contae Laoise, Éire.

## Stair
Bunaíodh an club sna 1950idí agus tá dathanna an chlub bán le fonsa dearg.

I measc na n-imreoirí cáiliúla san am atá caite agus faoi láthair tá Gabriel Lawlor, Mick Lawlor agus Paddy Brophy.

## Imreoirí suntasacha

* Darren Strong
* Paul Lawlor
* Mick Lawlor (peileadóir Gaelach)

## Tagairtí

Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Stáisiún Traenach Phas an Phointe

Is stad traenach é **Stáisiún Traenach Phas an Phointe** atá suite i Pas an Phointe, Contae Ard Mhacha. 

## Stair
D'oscail an stáisiún ar 6 Eanáir 1862. Dhún sé i 1965 ach athosclaíodh sé i 1984.

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Seán Mac Dhonnagáin

Is scríbhneoir agus aisteoir ó Bhaile Átha Cliath é **Seán Mac Dhonnagáin**. I measc na ndrámaí atá scríofa aige tá *[[An Chos Eile (dráma)|An Chos Eile]]* (AerachAiteachGaelach) agus *[[ALVA (dráma)|ALVA]]* (Polliwog Theatre Collective). Bhuaigh a dhrámaí *[[Ar Snámh (dráma)|Ar Snámh]]* agus *An Chos Eile* an chéad duais do Dhráma Aonghnímh i gcomórtas liteartha Oireachtas na Gaeilge (2018, 2023) agus bhuaigh a dhráma raidió *[[Séasúr Oscailte (closdráma)|Séasúr Oscailte]]* an dara duais i gcomórtas liteartha Oireachtas na Gaeilge (2023). Bronnadh sparántacht air ó Axis Bhaile Munna sa bhliain 2020, agus bhí a dhráma *An Chos Eile* ar stáitse an Axis i mí na Samhna 2023.

Le déanaí, rinne Seán aisteoireacht sa cheoldráma *[[Shauna Carrick Wants a Dog (ceoldráma)|Shauna Carrick Wants a Dog]]* (Amharclann Aon Scéal, Féile Imill Bhaile Átha Cliath), a bhí ainmnithe do ghradaim mar an léiriúchán is fearr ag Féile Imill Bhaile Átha Cliath. Is ball é Seán de AerachAiteachGaelach, comharghrúpa ealaíon a thugann tacaíocht d’ealaíontóirí aiteacha atá ag obair trí mheán na Gaeilge.

## Naisc sheachtracha

* Próifíl AAG

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Amharclannaíocht na Gaeilge
Catagóir:Aisteoirí
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Aisteoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Hilary Bowen-Walsh

Is aisteoir, stiúrthóir agus scríbhneoir í **Hilary Bowen-Walsh**.

## Pearsanta
D'fhás Hilary Bowen-Walsh i mBaile Easa Dara, Contae Sligeach.

Bhí suim ag Hilary i gcúrsaí amharclannaíochta ó bhí sí an-óg. Is cuimhin léi a céad ról ar stáitse, páirt na caillí i léiriú den scéal Sneachta Bán ar ghlac sí páirt ann agus í ina dalta réamhscoile.  D’fhás a suim i ndrámaíocht na Gaeilge agus í ag staidéar do bhunchéim san amharclannaíocht agus sa drámaíocht i gColáiste na hOllscoile Corcaigh, áit a raibh sí an-ghníomhach leis an gCumann Drámaíochta.

## Saothar
I measc na saothar amharclainne a luaitear lena hainm tá ‘*[[Mise, Mollser]]*’ (Amharclann na Mainistreach, 2020-2021), ‘*[[The Travels of Jonathan Swift]]*’ (Best Ensemble, Irish Times Theatre Awards 2020), ‘*[[Amazing Grace]]*’ (Mumbro Top), *[[I am BABA]]* (Anna Newell, Amharclann an Gheata), agus ‘*[[Sruth na Teanga]]*’ (Branar), *Ar Snámh*, 2024.

I measc na saothar físe a luaitear lena hainm tá ‘*[[Clean Sweep]]*’ (RTÉ, Shinawil), ‘*[[Resistance]]*’ (RTÉ), ‘*[[Jack Taylor]]*’ (Telegael), ‘*[[Bonsoir Luna]]*’ (Féile Scannán Cannes), agus ‘*[[Tír na nÓg (sraith teilifíse)|Tír na nÓg]]*’ (RTÉJr).

## Naisc sheachtracha
* Sketchimíní (sraith físeán gearr grinn)
* Agallamh ar NÓS faoi Sketchimíní

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Amharclannaíocht na Gaeilge
Murchad mac Briain

Ba é **Murchad mac Briain** mac agus oidhre Briain Bóramha, Ard-Rí na hÉireann. Bhí sé ina cheannaire de facto ar arm a athar, a maraíodh ar 23 Aibreán 1014 ag Cath Chluain Tarbh.

## Beathaisnéis
Sa bhliain 1013 bhí éirí amach ag Máel Mórda, Rí Laighean, agus ag Sitric II, rí Lochlannach Átha Cliath in aghaidh Briain Bóramha in Éirinn. Do cuireadh Murchadh ó Brian chun déileáil leis an éirí amach. Do réir *[[Annála Uladh]]* do "rinne creach mór ar Laigin, do hairgeadh an tír go Gleann dá Locha agus Cell Maignenn, do losc an tír uile, do ghabh creach mór do cimí."

Dheirtear gur theith roinnt Lochlannach roimh chath Chluain Tarbh "toisc go raibh faitíos orthu roimh neart Murchad agus na Dál gCais go ginearálta" Deirtear gur iompar sé dhá chlaimhte san gcath. Deir roinnt cuntas go bhfuair sé bás i gcath lena athair Brian, cé go dtuairiscíonn formhór na gcuntas nár throid Brian riamh sa chath, is é sin an leagan a nglactar leis d'eachtraí ag staraithe. Cuireadh é in Ard Mhacha in éineacht lena athair agus gaolta eile. Bhí mac aige darbh ainm Toirrdelbach mac Murchada meic Briain.

## Tagairtí

Catagóir:Ríshliocht Uí Bhriain
Catagóir:Básanna i 1014
Liosta de cheoltóirí miotail Cheilteach

Seo liosta de na ceoltóirí agus bannaí a sheinneann miotal Ceilteach, foirm de mhiotal tíre a nascann rac Ceilteach le stíleanna éagsúla ceoil mhiotail throm.

## Tagairtí
An Eachrais

Is stad ar chóras tramanna iarnróid éadroim Luas i nDún Laoghaire-Ráth an Dúin, Contae Átha Cliath, Éire é **An Eachrais**. Osclaíodh é in 2010 mar stad ar shíneadh an Líne Uaine ó dheas ó Áth an Ghainimh go Gleann Bhríde. Soláthraíonn an stad rochtain ar an sráidbhaile in aice láimhe le An Chéim. Tá an stad ainmnithe mar gheall ar an eastát tithíochta in aice láimhe (a tógadh sna 1990í), atá ainmnithe mar gheall ar a shuíomh in aice le Ráschúrsa Bhaile na Lobhar.

## Suíomh agus rochtain
Tá an stad suite ar thaobh Bhóthar Bhaile Uí Ógáin. Ó dheas ón stad, leanann an líne ar aghaidh i gcuid de rian in áirithe in aice leis an mbóthar. Ó thuaidh, cromann an rian feadh Bhealach Bhaile Uí Mhurchú.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Stad Luas
Ruathar Jameson

In 1895, chuir an polaiteoir Briotanach, Dr. Leander Starr Jameson, fórsa beag le chéile san Afraic Theas agus rinne sé ionradh ar an Transvaal; tugadh an **Ruathar Jameson** air (29 Nollaig 1895 – 2 Eanáir 1896).  Chuaigh an ruathar ar fad ina phraiseach agus buadh go trom ar na Briotanaigh.

clé|mion|Leander Starr Jameson

### Cúlra
Nuair a thángthas ar ór sa Transvaal, tháinig na Sasanaigh isteach ina dtáinte thar an teorainn ó Choilíneacht na Rinne. D'fhás cathair Johannesburg as an talamh thar oíche, agus na h*uitlanders* (na strainséirí nó na heachtrannaigh, mar a thugadh na Bóraigh orthu ina dteanga féin, ag socrú síos in aice le foinsí an óir (muintir na Breataine agus na hÉireann a bhí ag obair in aice le Johannesburg go háirithe).

Bhí dhá phoblacht neamhspleách ag na Bóraigh, mar atá, an Saorstát Oráisteach agus Poblacht Transvaal (Poblacht na hAfraice Theas) a bhí mar naimhde ag an Impireacht Bhriotanach. Bhí Paul Kruger ina uachtarán ar an Transvaal ag an am, ceann de na ceantair a bhí ag iarraidh deireadh a chur le ceannas na Breataine ansiúd.

I ndiaidh tamaill, fuair na Bóraigh iad féin ina mionlach i gcroílár a bpoblachta féin. Ní raibh siad sásta leis an bhforbairt seo, agus le deachú na lonnaitheoireachta a ghearradh de na h*uitlanders*, d'éiligh siad cánacha arda ar thionsclaíocht an óir. Ní thabharfadh Paul Kruger cearta vótála dóibh ach an oiread. Mar sin, thosaigh na h*uitlanders* ag lorg cabhrach ón rialtas Briotanach, agus iad den tuairim gur chóir Poblacht Transvaal a chur de dhroim an tsaoil.
mion|Mafikeng, 1899

### Imeachtaí
Sa bhliain 1895, thosaigh ain Cecil Rhodes é ag maoiniú *[[coup d'état]]* i bPoblacht na hAfraice Theas  (an Transvaal). Bhí Rhodes an-mhór leis an bpolaiteoir Briotanach, Dr. Leander Starr Jameson, agus cheap siad go dtiocfadh na Uitlanders ar a thaobh. Ach níor tharla sé seo. 

Theip go hiomlán ar an iarracht seo, áfach. San Eoraip bhí raic ann faoin ionradh. Shéan Rialtas na Breataine go raibh aon eolas acu faoin ionradh. Bhí ar Rhodes éirí as a phost mar Phríomh-Aire ar an Rinn. Chuir Kaiser na Gearmáine sreangscéal chuig Kruger ag déanamh comhghairdeachais leis. Chuir sé seo olc ar na Briotanaigh agus mhéadaigh sé an teannas idir an Bhreatain agus an Ghearmáin.

Ghlac na Bóraigh leis an iarracht mar thús le cogadh. Thosaigh Kruger agus Martinus Theunis Steyn ag déanamh téisclime don chogadh sin, agus d'ordaigh siad raidhfilí *Mauser* ón nGearmáin le haghaidh a n-airm i dtús na bliana 1896.

### Níos déanaí
Chuaigh an caidreamh idir na Bóraigh faoi Paul Kruger (Príomh-Aire an Transvaal) agus na Briotanaigh sa Rinn in olcas i ndiaidh ionradh Jameson. In 1899, d’fhógair Kruger cogadh ar na Briotanaigh. Bhí súil aige go mbeadh an bua aige sar a mbeadh breis saighdiúirí tagtha ón mBreatain.

## Féach freisin

* Dara Chogadh na mBórach

## Tagairtí

Catagóir:1895
Catagóir:1896
Catagóir:Stair na hAfraice Theas
Catagóir:Cogadh na mBórach
Bongo Flava

mion|Sampla:  MP MERI
Stíl cheoil é an **Bongo Flava** sa Tansáin. Tá go leor i gcoitinne ag an Bongo Flava le Hip-Hop Mheiriceá.  Sa Svahaílis a chastar mórchuid na liricí. Ach seánra ann féin é. Ceol agóide atá sa Bongo Flava chomh maith, bealach d’ógánaigh sa Tansáin cur i gcoinne réimeas an pháirtí shóisialaigh, i gcoinne thuairimí na nglúnta a tháinig rompu.

## Féach freisin

* An Tansáin

## Tagairtí

Catagóir:An Tansáin
Catagóir:Popcheol
Catagóir:Ceol de réir séanra
An tAeón Aircéach

Is é **an tAeón Aircéach** (nó **an tAeón Aircéasóch** i bhfoinsí níos sine) an dara haeón geolaíoch as na ceithre aeón i stair an domhain, an tréimhse idir 4031 milliún agus 2500 milliún bliain ó shin, tar éis an Aeón Háidéach agus roimh an Aeón Prótarasóch. Tharla an tOighriú Úrónach ag deireadh an aeóin seo.

Bhí an chuid is mó den domhan faoi uisce le linn an aeóin Aircéigh; bhí screamh ilchríochach ann, ach bhí an chuid is mó de faoi aigéan a bhí níos doimhne ná aigéin an lae inniu. Bhí atmaisféar an Domhain an-difriúil ag an am freisin: bhí go leor meatán san atmaisféar, agus easpa ocsaigine saoire.

Thosaigh na foirmeacha beatha is luaithe san Aeón Aircéach, chomh maith leis na céad phróisis fhótaisintéiseacha.

## Tagairtí

Catagóir:Amscála geolaíoch
Stáisiún Traenach Bhaile Mhoireil

Is stad traenach é **Stáisiún Traenach Bhaile Mhoireil** atá suite i mBaile na gCamán, Deisceart Bhéal Feirste. 

## Stair
D'oscail an stáisiún ar 1 Samhain 1858. Tá sé gan foireann ó 1966.

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Béal Feirste
Herbert Kickl

Is ceannaire an FPÖ ("Páirtí na Saoirse") san Ostair é **Herbert Kickl** (a rugadh ar an 19 Deireadh Fómhair 1968), Tá Kickl an-fhada amach ar an eite dheis. Is páirtí frithimirceach é  an FPÖ, fréamhaithe san idé-eolaíocht Naitsíoch.

Deir Kickl go ndéanfadh sé ‘daingean’ den Ostair agus gur mhaith leis a bheith ina *Volkskanzler*  (seansailéir na ndaoine), teideal a shamhlaítear le Adolf Hitler. Tá dlúthbhaint ag Kickl le Viktor Orbán, an pobalóir de chuid na heite fíordheise atá ina cheannaire ar an Ungáir.

### 2024
In Olltoghchán na hOstaire 2024, fuair Kickl agus an FPÖ breis is 29% den vóta agus iad chun cinn ar Pháirtí Mhuintir na hOstaire (ÖVP), páirtí ar dheis ón lár, nó 56 suíochán sa bparlaimint ina bhfuil 183 suíochán.

## Féach freisin

* Viktor Orban (an Ungáir),  Robert Fico (An tSlóvaic), Andrzej Duda (An Pholainn)
* Jörg Haider

## Tagairtí

Catagóir:Daoine i bhfad amach ar an eite dheis
Catagóir:Pobalóirí

Catagóir:Polaiteoirí Ostaracha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Freiheitliche Partei Österreichs

Is páirtí polaitiúil Ostarach an **Freiheitliche Partei Österreichs** (**FPÖ)** nó "**Páirtí na Saoirse**".  Is páirtí frithimirceach é  an FPÖ, fréamhaithe san idé-eolaíocht Naitsíoch.
clé|mion|Postaer FPO, "Soziale Sicherheit", 2008

### 2024
In Olltoghchán na hOstaire 2024, fuair an FPÖ breis is 29% den vóta agus iad chun cinn ar Pháirtí Mhuintir na hOstaire (ÖVP), páirtí ar dheis ón lár, nó 56 suíochán sa bparlaimint ina bhfuil 183 suíochán.

## Féach freisin

* Herbert Kickl
* An PVV, "Páirtí na Saoirse" san Ísiltír, páirtí eile atá an-fhada amach ar an eite dheis

## Tagairtí

Catagóir:Páirtithe polaitíochta ar an bhfíordheis
Catagóir:An Ostair
Catagóir:Polaitíocht na hOstaire
An tAeón Háidéach

Is é **an tAeón Háidéach** an chéad aeón geolaíoch as na ceithre aeón i stair an domhain, ó thart ar 4.6 billiún bliain ó shin, nuair a foirmíodh an domhan féin, go  dtí 4.031&nbsp;billiún bliain ó shin, agus tús an aeóin Aircéigh. Tharla an t-imbhualadh idirphláinéadach a chruthaigh an Ghealach go luath san aeón seo. Tagann an t-ainm ó Háidéas, dia an domhain thíos i miotaseolaíocht na Gréige.

Tá carraigeacha Háidéacha an-annamh ar fad; is siorcóin ghráinneacha ó áit amháin in Iarthar na hAstráile an chuid is mó acu. Níl geolaithe ar aon intinn maidir le samhlacha geoifisiceacha an aeóin Háidéigh; d'fhéadfadh sé gur thosaigh teicteonaic phlátaí le linn an aeóin, ach tá an scéal fós conspóideach.

## Tagairtí

Catagóir:Amscála geolaíoch