open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kilimanjaro

Is é **Kilimanjaró** (nó **Cilimeaindearó**) an sliabh is airde san Afraic. Tá an sliabh 5895 méadar ar airde. Tá Kilamanjaro sa Tansáin, san Afraic Thoir. 

Is ceann scríbe turasóireachta é Kilimanjaro, agus tá 6 bhealach chuig an mullach: Lemosho, Machame, Marangu, Umbwe, Rongai agus Circuit an Tuaiscirt.

## Geolaíocht
Is bolcán suanach é ach níor phléasc sé le 360,000 bliain anuas.  Stratabholcán neamhghníomhach is ea Kilimanjaró. 

[thumb|left|300px|[Oighearshruth Furtwängler gar do bharr an tsléibhe]]thumb|left|300px|Kilimanjaro ón aer

## Tagairtí

Catagóir:An Tansáin
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAfraice
Prócarót

mion|clé|300px|Bunstruchtúr baictéir, ceann den dá chineál prócarót.
Tugtar **prócaróit** ar orgánaigh nach bhfuil fíornúicléas ná orgánaidí eile faoi scannán acu.

Tá siad éagsúil leis na heocaróit, orgánaigh a bhfuil a gcuid ceall le fáil i struchtúir chasta faoi scannán
agus a bhfuil núicléas acu. Tá formhór na bprócarót aoncheallach agus níl a gcuid ábhar géineach bailithe faoi scannán. Tagann an t-ainm ó Shean-Ghréigis: *πρό* (pro) = roimh agus *κάρυον* (karyon) = cnó, agus an iarmhír *ώτης* (-ōtēs). 

Tá na procaróit roinnte ina dhá bhfearann: na baictéir agus na haircéigh nó *archaea*. Síleadh tráth nach bhfaighfeá aircéigh ach amháin in áiteanna doicheallacha a raibh an-chuid teasa, pH (tomhas aicíde) nó radaíochta iontu. Aithnítear anois go maireann aircéigh i ngnáthóga de gach saghas. 

## Naisc sheachtracha
* Prokaryote versus eukaryote, BioMineWiki 

Catagóir:Prócaróit
Fearann (bitheolaíocht)

right|180pxSa tacsanomaíocht bitheolaíochta, is éard is **fearann** ann ná aicme tacsanomaíoch níos airde ná ríocht. De réir “Córas na dTrí Ríocht”, ceaptha ag Carl Woese sa bhliain 1990, tá 'Crann na Beatha' comhdhéanta de na trí fhearann seo a leanas: Aircéigh, Eobaictéir agus Eocaróit.
Léiríonn leagan amach na dtacsón na bundifríochtaí éabhlóideacha sna géanóim.
Tá roinnt aicmiúchán malartach beatha ann:
* An Córas Dhá Ríocht, ina bhfuil impireacht na bPrócarót(nó Monera) agus na nEocarót ann ag an mbarrleibhéal. 
* An Córas Sé Ríocht ina bhfuil sé ghrúpa mar a leanas luaite: Protista, Archaebacteria, Eubacteria, Fungi, Plantae, and Animalia.

Catagóir:Aicmiú eolaíoch
Carl Woese

Micribhitheolaí Meiriceánach ab ea **Carl Richard Woese** (15 Iúil 1928 - 30 Nollaig 2012). Rugadh é i Syracuse, Nua-Eabhrac) agus d'fhreastail é ar Deerfield Academy agus Amherst College. Eolaí aithnidiúil é toisc gur shainmhínigh sé Archaea (fearann úr nua nó ríocht na mbeatha) i 1977 trí tacsanomaíocht fíliginiteach ar 16S RNA ribeasómach, teicníc cheannródaíocht Woese agus í in úsáid go fóill mar chleachtas caighdeánach. Cailleadh é i 2012 tar éis deacrachtaí ó ailse briseáin..

## Naisc sheachtracha
* Woese's homepage 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2012
Catagóir:Micribhitheolaíocht
Catagóir:Bitheolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Meiriceá Laidineach

deas|350px|thumb|Meiriceá Laidineach.
Tugtar **Meiriceá Laidineach** (Portaingéilis: *América Latina*; Spáinnis: *Latinoamérica* nó *América Latina*; Fraincis: *Amérique latine*) ar an réigiún sna Críocha Mheiriceá ina bhfuil na teangacha Rómánsúla á labhairt mar phríomhtheangacha.

## Na tíortha

## Tagairtí

Catagóir:Meiriceá Laidineach
Aircéigh

:*Baineann an t-alt seo leis na miocrorgánaigh aoncheallacha; má tá suim agat san aeón geolaíoch, féach [[An tAeón Aircéach]].*

Is éard atá i gceist leis na **haircéigh** ná miocrorgánaigh aoncheallacha a bhfuil cuma na mbaictéar orthu ón taobh amuigh cé nach baictéir iad. Is prócaróit iad, rud a chiallaíonn nach bhfuil núicléas ceart ná orgánaidí eile iontu a bheadh á gcoinneáil le chéile ag seicní. Ríocht iontu féin iad na haircéigh, ar aon leibhéal leis na baictéir féin.

## Eolas breise
* Howland, John L. *The Surprising Archaea: Discovering Another Domain of Life* ISBN 0-19-511183-4
* Martinko JM, Madigan MT Brock *Biology of Microorganisms* ISBN 0-13-144329-1
* Garrett RA, Klenk H : Evolution, *Physiology and Molecular Biology* ISBN 1-40-514404-1

## Naisc sheachtracha
* ArchaeaWeb - le UNSW - Eolas faoi Archaea 
* Introduction to the Archaea, ecology, systematics and morphology

Catagóir:Archaea
Catagóir:Prócaróit
MP3

Is formáid ionchódaithe fhuaime í **MP3** (nó **MPEG-1, Sraith 3** mar a thugtar uirthi go foirmeálta). Stóráiltear fuaim chomhbhrúite i gcomhaid MP3. Baineann MP3 úsáid as algartam comhbhrúite le cailliúint sa phróiseas comhbhrúite. Éiríonn leis an bpróiseas seo cóimheas comhbhrúite de tuairim agus 10:1 amach gan mórán titim i gcaighdeán na fuaime. Tá clú agus cáil ag baint le MP3 mar mhodh le comhaid fhuaime a chomhbhrú, go háirithe len iad a híoschóipeáil ón Idirlíon.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Fraunhofer IIS
* Scéal MP3 — le Fraunhofer IIS (i mBéarla)

Catagóir:Ceol taifeadta
Catagóir:Fuaim
Comhbhrú fuaime

Is sampla de chomhbhrú sonraí é **comhbhrú fuaime**. Is é an aidhm atá leis ná méid comhaid fhuaime a laghdú. Cuirtear algartaim chomhbhrúite fuaime i bhfeidhm i mbogearraí fuaime trí comhbhrú/dí-chomhbhrú fuaime (*audio codec* i mBéarla) sna bogearraí.

## Comhbhrú Fuaime gan Cailliúint
Is samplaí iad Monkey's Audio, FLAC agus Shorten d'fhormáidí comhbhrúite fuaime gan cailliúint.

## Comhbhrú Fuaime le Cailliúint
Is samplaí iad MP3 agus Vorbis d'fhormáidí comhbhrúite fuaime le cailliúint.

## Tagairtí

Catagóir:Ceol taifeadta
Catagóir:Fuaim
Cóimheas comhbhrúite sonraí

Is coincheap ríomheolaíochta é an **cóimheas comhbhrúite sonraí** a úsáidtear leis an laghdú i méid na sonraí a stóráiltear i gcomhad a mheas, nuair a chuirtear algartam comhbhrúite sonraí i bhfeidhm air.

**Cóimheas comhbhrúite sonraí = Méid díchomhbhrúite/Méid comhbhrúite**

Mar shampla, is é 10:1 an cóimheas comhbhrúite sonraí atá ag an fhormáid fhuaime MP3.

Catagóir:Ríomheolaíocht
Comhbhrú sonraí

Sa ríomheolaíocht is ionann **comhbhrú sonraí** agus an próiseas ina dhéantar ionchódú ar eolas ag baint úsáide as níos lú giotán ná mar a d'úsáidfeadh leagan neamhionchódaithe. Úsáidtear scéim ionchódaithe éigin leis seo a chur i bhfeidhm. Sampla de scéim ionchódaithe is ea dá n-úsáidfeadh an t-alt seo an giorrúchán "ion." in ionad "ionchódú/ionchódaithe". Is samplaí iad MP3 agus ZIP de chomhaid ina chuirtear comhbhrú sonraí i bhfeidhm orthu.

## Comhbhrú sna hIlmheáin
De bharr go n-úsáideann na meáin dhigiteacha an-chuid spáis, is minic a chuirtear comhbhrú sonraí i bhfeidhm orthu. Tá modhanna ar leith ann le comhbhrú íomhá, comhbhrú fuaime agus comhbhrú físe a chur i bhfeidhm.

Is féidir na modhanna comhbhrúite seo a roinnt ina dhá chuid:
* Comhbhrú gan cailliúint
* Comhbhrú le cailliúint

Catagóir:Ríomheolaíocht
Fosúchán nítrigine

Is é is **fosúchán nítrigine** ann ná an próiseas ina dtiontaítear nítrigin atmaisféarach (N2), a bhíonn neamh-imoibríoch agus nach féidir le formhór na neacha beo í a úsáid, go comhdhúile níotráite (mar shampla, amóinia NH3, níotráit (NO3−) agus dé-ocsaíd nítrigine(NO2) )
Is próiseas nádúrtha é seo do roinnt prócarót éagsúla, baictéir san áireamh, achtanabaictéir, agus cineálacha áirithe baictéir anaeróbacha. Glaoitear *dé-asatrófaigh* ar na miocrorgánaigh atá in ann nítrigin an atmaisféir (N2) a fhosú.

## Naisc sheachtrascha
* Nitrogen Fixation
* http://lupins-bk.blogspot.com/2006/07/nitrogen-fixation.html

Catagóir:Nítrigin
Amóinia

Is í an **amóinia** an ceann is tábhachtaí de chomhdhúile dénártha na hidrigine is na nítrigine. Is í a foirmle cheimiceach ná NH3  (móilín pirimidiúil, le nascuillinneacha timpeall 107°, bun lag. Bíonn pH timpeall 9.5 ag a tuaslagáin atá páirtneodraithe le haigéid láidre). Is gás í le teocht an tseomra faoi ghnáthbhrú an atmaisféir. 

Is furasta an amóinia a aithint ar a boladh bréan sainiúil.  

Nuair a thuaslagfar amóinia san uisce, gheofar tuaslagán bunata atá in ann aigéid a neodrú. Is é an t-ian amóiniam NH4+ is toradh d'imoibriú na hamóinia is an uisce, agus é á iompar sna comhdhúile mar a bheadh ian miotail ann. Mar sin, is féidir salainn éagsúla amóiniam a chruthú agus iad an-chosúil le salainn mhiotail. Samplaí de seo iad an chlóiríd amóiniam agus an níotráit amóiniam.  

Úsáidtear an chlóiríd amóiniam mar spíosra - cuirtear le liocras í le blas níos géire a thabhairt dó. Maidir leis an níotráit amóiniam, is leasú talún agus ábhar pléasctha í. 

Is nimh é an gás amóinia a oibríonn go dona ar na scamhóga, ach san am chéanna, is amhábhar tábhachtach í don tionsclaíocht. 

Bíonn an amóinia ar fáil go nádúrtha i mún an duine agus na n-ainmhithe, go háirithe má fhágtar an mún sin ag iompú, agus mar sin, is féidir le seanfhual na n-ainmhithe feirme an dúlra a thruailliú go dona. 

Is í an amóinia an pointe tosaigh dá lán craobhacha den tionsclaíocht cheimiceach. 
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Bundesarchiv_Bild_183-S13651,_Fritz_Haber.jpg|clé|mion|251x251px|Haber sa bhliain 1905

## Stair
Chruthaigh Claude Louis BerthoIIet  gur comhdhúil hidrígine is nítrigine í amóinia.

Bhí sé an-deacair an nasc idir an dá adamh i móilín na nítrigine N2 a bhriseadh leis an nítrigin sin a cheapadh i gcomhdhúile ceimiceacha.

Sa bhliain 1904, thosaigh an ceimiceoir Fritz Haber sa Ghearmáin ag forbairt an phróisis a thabhaigh clú agus cáil dó, is é sin, déantús na hamóinia. D'éirigh leis nítrigin an atmaisféir a chlaochlú go hamóinia sa tsaotharlann. 
:
\begin{align}
\ce{H2} & \ce{ 2H_{ad}} \\
\ce{N2} & \ce{ N2_{,~ad}  2N_S} \\
\ce{N_{S} {+} H_{ad}} & \ce{ NH_{ad}} \\
\ce{NH_{ad} {+} H_{ad}} & \ce{ NH2_{,ad}} \\
\ce{NH2_{,ad} {+} H_{ad}} & \ce{ NH3_{,ad}} \\
\ce{NH3_{,ad}} & \ce{ NH3}
\end{align}


Sa bhliain 1909, d'éirigh le Haber agus Carl Bosch an próiseas seo a fhorbairt is a fhoirfiú—"modh oibre Haber agus Bosch", nó *Haber-Bosch-Verfahren* mar a deir an Ghearmáinis.

Bhí an t-aireagán seo chomh tábhachtach is gur thuill sé Duais Nobel na Ceimice do Haber.

## Féach freisin

* Is iomaí caint a tharraing saol Fritz Haber.
* amóiniam nó NH4

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* International Chemical Safety Card 0414 (anhydrous ammonia)
* International Chemical Safety Card 0215 (aqueous solutions)
* National Pollutant Inventory - Ammonia
* Emergency Response to Ammonia Fertilizer Releases (Spills) for the Minnesota Department of Agriculture
* National Institute for Occupational Safety and Health - Ammonia Page

Catagóir:Comhdhúile ceimiceacha
Loch Deán

Loch i gContae Chill Mhantáin is ea **Loch Deán** atá suite go príomha ar mhaoin phríobháideach, i Sléibhte Chill Mhantáin in Éirinn. Tá loch Loch Deán suite ag bun sléibhte Lug an Lá 595 m (1,952 tr) agus Cnoc na Clochóige 534 m (1,752 tr). Tá an loch á chothú ag an Chlochóg (ag draenáil Loch Té ), agus aibhneacha Inse Gaobhair, agus déanann an Abhainn Mhór draenáil air. Tá cuid de Loch Deán mar chuid d’Eastát Guinness ag Luggala, agus tá rochtain teoranta ag an bpobal air.

## Gasóga
Tá láthair champála náisiúnta Gasóga na Éireann (S.A.I), atá anois ar cheann de go leor a bhaineann le Gasóga na Éireann, suite in aice leis an loch. Sa bhliain 1997, ba é Loch Deán suíomh jamboree do Ghasóga na hÉireann, *Loch Deán '97*, ag láthair champála náisiúnta an S.A.I, arna chomheagrú ag Cónaidhm Chumann Gasóga na hÉireann. Tréigeadh an Jamboree ar an Déardaoin de bharr drochaimsire agus tuilte.

## Gailearaí

Íomhá:Lough_Dan_snow_(389434714).jpg|alt=Snow around Lough Dan|Sneachta timpeall Loch Deán
Íomhá:Lough_Dan_looking_north_May_2015_01.JPG|alt=Looking north from west bank|Ag breathnú ó thuaidh ón mbruach thiar
Íomhá:Lough_Dan_looking_south-east_May_2015_02.jpg|alt=Looking south-east from west bank|Breathnú soir ó dheas ón mbruach thiar
Íomhá:Looking_into_the_valley_into_Lough_Dan_and_Lough_Tay.jpg|alt=Cloghoge River between Lough Tay and Lough Dan|Abhainn na Clochóige idir Loch Té agus Loch Deán


## Féach freisin

* Liosta locha na hÉireann
* Liostaí sléibhte in Éirinn
* Slí Chill Mhantáin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Páirc Náisiúnta Shléibhte Chill Mhantáin leathanach
* Cuid de dhreach na hÉireann ar Loch Dána
* Mountain Views eolas faoi cheantar Chnoc na Cloiche
* Treoir dreapadóireachta ar líne do shuíomh Loch Dána
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Lochanna Chontae Chill Mhantáin
Acaill Bheag

Oileán beag ar chósta theas Acla is ea **Acaill Bheag**. Tá teach solais ar a chósta theas. Níl pobal seasta ann ó na 1960í ar aghaidh, ach anois bíonn daoine ina gcónaí ann ar feadh a chuid laethanta saoire.

## Tagairtí

Catagóir:Acaill
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Oileáin na hÉireann
Catagóir:Oileáin Mhaigh Eo
Catagóir:Tithe Solais na hÉireann
An Mhuaidh

[thumb|300px|An Mhuaidh i m[Béal an Átha]]
Abhainn in iarthar Chontae Shligigh agus oirthuaisceart Chontae Mhaigh Eo is ea an **Mhuaidh**. Téann sí ón Sliabh Gamh go Cuan Chill Ala. Bíonn go leor bradán ann.

## Tagairtí

Catagóir:Aibhneacha na hÉireann
Inis Arcáin

Oileán amach ó chósta Iarthar Chorcaí í **Inis Arcáin** (*Sherkin Island* as Béarla). Bíonn báid farantóireachta ag taisteal anonn is anall idir an t-oileán agus Dún na Séad. Tá pobal beag ina gcónaí ann agus braitheann geilleagar an oileáin go mór ar an turasóireacht. 

## Naisc Sheachtracha

* Suíomh gréasáin an oileáin

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin na hÉireann
Catagóir:Oileáin Chorcaí
Catagóir:Contae Chorcaí
Gníomhas aonpháirtí

Is éard is **[[gníomhas]] aonpháirtí** ann ná dearbhú a chuireann an duine chuig na húdaráis faoina ainm féin le cur in iúl go bhfuil sé de rún aige rud éigin a dhéanamh, go háirithe ainm a athrú. An duine a athróidh a ainm trí ghníomhas aonpháirtí, caithfidh sé, go bunúsach, ráiteas faoi mhionn nó mionnscríbhinn a bhreacadh síos ina bhfuil sé ag tabhairt le fios go bhfuil sé meáite ar a sheanainm a thabhairt suas agus an t-ainm seo eile a tharraingt air féin.

Is é an gníomhas aonpháirtí an t-aon bhealach amháin le d'ainm a athrú go dlíthiúil in Éirinn. Ina dhiaidh sin féin, is gá cuimhne a choinneáil air go bhfuil córas dlí na hÉireann bunaithe ar dhlí coiteann Shasana, agus cuireann an dlí coiteann béim mhór ar an ngnáthamh, seachas ar leabhar na reacht. Mar sin, is iad an úsáid agus an t-iomrá is bun leis an "gceartainm", agus más mian leat ainm ar leith a tharraingt ort, caithfidh tú féachaint chuige, thar aon rud eile, gurb é sin an t-ainm a thugann do chuid cairde ort agus a n-aithnítear thú air.

Le haitheantas a fháil do do ghníomhas aonpháirtí, caithfidh tú dul i dtuilleamaí Choimisinéir na Mionn. 

## Naisc

* Athrú ainm de réir an ghníomhais aonpháirtí, ó CitizensInformation.ie  

Catagóir:Dlí
Coimisinéir Mionn

Is duine é **Coimisinéir na Mionn** a bhfuil cead agus aitheantas na n-údarás aige mionnscríbhinní agus ráitis faoi mhionn a dheimhniú. De ghnáth, is dlíodóir é an Coimisinéir seo, agus is é an Príomh-Bhreitheamh a cheapann é. Mar sin féin, is féidir le haon duine a bhfuil dintiúir dhlí agus teastas dlíodóra aige cúis an Choimisinéara a dhéanamh. 

Má chaitheann tú fianaise a chur os comhair na cúirte i bhfoirm mionnscríbhinne, ní mór duit dul i muinín an Choimisinéara seo. Ansin, féachfaidh an Coimisinéir chuige go dtabharfaidh tú an fhianaise chuí - seiceálfaidh sé an t-ábhar i ndréachtleagan na mionnscríbhinne -, agus go dtuigeann tú an rud atá tú a rá sa mhionnscríbhinn. Sa deireadh, tabharfaidh tú na mionna ina fhianaise agus síneoidh tú an ráiteas. An duine a ghlacfaidh dualgaisí na mionn air féin, is gnách dó *an leabhar a thabhairt*, is é sin, an lámh a chur ar an Tiomna Nua nó, más Giúdach é, ar an Sean-Tiomna le linn na mionn.

Is é an dóigh cheart leis na mionna a chur i bhfocail ná: 
:*Dearbhaím faoi Dhia Uilechumhachtach gurb é seo m'ainm agus mo chuid scríbhneoireachta agus go bhfuil na sonraí i mo mhionnscríbhinn fíor*. 

Más fearr leis gan tagairt a dhéanamh do Dhia, déarfaidh sé: 
:*Dearbhaím go sollúnta agus go dílis gurb é seo m'ainm agus...*

Gearrfaidh an Coimisinéir táille ort as a chuid seirbhísí de réir rialacha na gcúirteanna.

Catagóir:Dlí
Toghairm

thumb|300px|Toghairm ón bhliain 1726
Is éard is **toghairm** ann ná cáipéis a sheachadtar chuig an duine lena chur in iúl dó go bhfuil an dlí le cur air agus go gcaithfidh sé teacht os comhair na cúirte. Is gnách a rá go *seirbheáiltear* an duine, nó go seirbheáiltear an toghairm air. Focal liteartha amháin é "toghairm" nach gcluintear sa ghnáthchaint. **Gairm dlí** an téarma a úsáidtear i gcaint na ndaoine, chomh maith le leaganacha Gaelaithe den téarma Béarla (*sumans*, mar shampla). An duine a dhréachtóidh an toghairm, caithfidh sé na pointí eolais seo a bhreacadh síos:

* ainm an chúisitheora nó an ghearánaí

* ainm agus seoladh an chúisí, is é sin, an duine a bhfuil an dlí á chur air

* eolas i dtaobh na coire a bhfuil sé á chúiseamh faoi, i gcaint na ndaoine chomh maith le béarlagair an dlí. Ní mór mionsonraí a bheith ann faoin ócáid áirithe atá i gceist, chomh maith leis an dlí a bhfuil an t-ionchúiseamh bunaithe air

* eolas i leith áit na cúirte agus an t-am a chaithfidh tú a bheith i láthair

Ní mór don chléireach nó don bhreitheamh a ainm a chur leis an gcáipéis chomh maith.

Catagóir:Téarmaí dlí
Mionnscríbhinn

Is éard is **mionnscríbhinn** ann ná ráiteas nó cáipéis a thugtar faoi mhionn. Go tipiciúil, is é an rud a bhíonn i gceist le mionnscríbhinn ná fianaise a chuireann an finné ar fáil don chúirt. 

Le go mbeadh an mhionnscríbhinn bailí ó thaobh an dlí de, ní mór do Choimisinéir na Mionn a bheith i láthair agus an finné ag tabhairt na fianaise uaidh. Caithfidh an finné an leabhar a thabhairt, is é sin, lámh a chur ar an mBíobla (nó ar an Sean-Tiomna, más Giúdach é), agus focail an mhionna a labhairt i ndiaidh an choimisinéara. Mura ligfidh a chuid barúlacha i leith an chreidimh dó an leabhar a thabhairt, is féidir leis an bhfinné a chuid fianaise a thabhairt gan baint don Bhíobla. Sa chás sin, ní thugtar mionnscríbhinn ar an doiciméad, ach **dearbhascadh**.

Catagóir:Téarmaí dlí
Géineas

right|180pxSa tacsanomaíocht bitheolaíochta, is éard is **Géineas** ná aicme tacsanomaíoch faoi Fhine agus os cionn Speiceas. Tagann an focal ón Laidin *genus* (i.e. "sliocht, teaghlach, cineál, inscne"), agus is rang tacsanomaíoch íseal-leibhéil é a n-úsáidtear in aicmiú na n-orgánach beo agus iontaisí.

Cosúil le mórchuid na n-aonad tacsanomaíocht eile, is féidir na géinis bheith roinnte ina fho-ghéinis (uimh.uatha- fo-ghéineas) Tá díospóireacht ag dul ar aghaidh faoi láthair maidir leis an mbealach is fearr gur féidir géineas a shainmhíniú go cruinn.

Catagóir:Aicmiú eolaíoch
Réiteach dlí

Is éard is **réiteach dlí** ann ná an dóigh a gcuireann an chúirt cearta nó pionóis i bhfeidhm trí ordú cúirte a eisiúint. Mar shampla, má chaill tú suim áirithe airgid de dheasca na coire a rinneadh ort, is é an réiteach dlí ná go n-ordóidh an chúirt don chiontóir an tsuim chéanna airgid a íoc leat.

Catagóir:Téarmaí dlí
Gearánaí

Is é an **gearánaí** (nó an **gearánach**) an páirtí i gcúis dlí a bhfuil an chaingean tionscanta aige - is é sin, an duine a "chuir an dlí" ar an gcosantóir. Mar shampla, is féidir go bhfuil sé thíos le coir, agus é ar lorg réiteach dlí. Má éiríonn leis, beidh breithiúnas na cúirte fabhrach dó, agus ansin, tabharfaidh an chúirt an t-ordú cúirte is cuí.

Catagóir:Téarmaí dlí
Urghaire

Is éard is **urghaire** ann ná ordú cúirte a éilíonn ort rud éigin ar leith a chur i gcrích nó staonadh ó rud éigin ar leith a chur i gcrích nó a chleachtadh. Má dhéanann tú neamhshuim den urghaire, féadfar pionós a ghearradh ort. I dteanga an dlí, deirtear go n-*eisíonn* an chúirt urghaire. 

Samplaí de na hurghairí is féidir leis an gcúirt a eisiúint ná:

* Urghaire a chuireann cosc le táirgí a bhfuil damáiste iontu do na tomhaltóirí.

* Urghaire a thugann ar do thiarna talún tú a ligean isteach i d'árasán, mura bhfuil cúis dhleathach aige le tú a chaitheamh amach. Leis an tionónta a dhíshealbhú, caithfidh an tiarna talún cloí leis an nós imeachta dlíthiúil.

* Má tá monarcha éigin ag truailliú, is féidir leis na húdaráis áitiúla urghaire a lorg ón gcúirt leis an monarcha a dhúnadh chomh luath agus is féidir. 

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaí dlí
Leabharlann Náisiúnta na hÉireann

Leabharlann Éireannach í **Leabharlann Náisiúnta na hÉireann** (National Library of Ireland) atá suite i mBaile Átha Cliath, i bhfoirgneamh a bhí deartha ag an ailtire Thomas Newenham Deane. 

Ní thugann an Leabharlann leabhair ar iasacht, agus is sna seomraí léitheoireachta éagsúla a dhéantar an léitheoireacht. 

## Eagraíocht
mion|clé
Is é misean na Leabharlainne an taifead doiciméadach agus intleachtach ar shaol na hÉireann a bhailiú, a chaomhnú, a chur chun cinn agus a chur ar fáil agus cur le rochtain a sholáthar ar an domhan mór d’eolas taifeadta.

An tAire Ealaíon, Spóirt agus Turasóireachta atá freagrach as inniu.

### Seirbhísí
mion|clé
Is cuid den Leabharlann Náisiúnta iad an Oifig Ginealais, Oifig an Phríomh-Arailt ar Shráid Chill Dara, agus an Chartlann Náisiúnta Ghrianghrafadóireachta i mBarra an Teampaill.

## Stair
mion|clé
Bhunaigh an Dublin Science and Art Museum Act, 1877, Leabharlann Náisiúnta na hÉireann. Bhí foráil san Acht gur chóir móramh na mbailiúchán a bhí i seilbh Chumann Ríoga Bhaile Átha Cliath a dhílsiú sa Roinn Eolaíochta agus Ealaíon, mar a bhí ann ag an am, ar mhaithe leis an bpobal agus leis an gCumann, agus chun críocha an Achta.

Ar 29 Lúnasa 1890, osclaíodh an Leabharlann nua, le seó agus le ceiliúradh nach bhfacthas roimhe. Dhear Thomas Newenham Deane an foirgneamh ar Shráid Chill Dara. Baineadh úsáid as chun an ceardaíocht nua-aoiseach na hÉireann, na Breataine agus na Mór-Roinne a thaispeáint sa tógáil.
mion|clé|Raymond le Gros, ''Expugnatio Hibernica'' le Giraldus de Barr

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil as Gaeilge 

## Féach freisin

* Sráid Chill Dara

## Tagairtí

Catagóir:Leabharlanna
Catagóir:Músaeim i gContae Átha Cliath
Catagóir:Sráid Chill Dara, Baile Átha Cliath
Cosantóir (dlí)

I gcúrsaí dlí is é an **cosantóir** an páirtí ar cuireadh an dlí air nó atá á chúiseamh. Tugtar **cúisí** air más coir atá i gceist.

## Féach freisin
* Gearánaí

Catagóir:Téarmaí dlí
Feileonacht

Téarma dlí é **feileonacht** a thagraíonn do choireanna tromchúiseacha. Ní téarma oifigiúil i ndlí na hÉireann é a thuilleadh. Is é an téarma a úsáidtear inniu ná *tromchion* (mar a deirtear san Acht um Bhannaí ón mbliain 1997) agus *cion inghabhála* (mar a deirtear san Acht um Dhlí Choiriúil ón mbliain 1997). De réir na n-achtanna seo, is ionann mar rud é an tromchion agus an cion inghabhála - is é sin, cion a ngearrtar príosúnacht cúig bliana nó níos faide don duine a rinne é. Sa ghnáthchaint, is féidir an dá choincheap sin a chur in iúl leis an seantéarma sin "feileonacht", cé nach n-úsáidtear i leabhar na reacht é.

Má chuirtear an dlí ar an duine toisc go bhfuil sé faoi amhras feileonachta (tromchiona), nó má chreidtear go bhféadfadh sé tuilleadh feileonachtaí (tromchionta) a dhéanamh dá dtabharfaí cead a chos dó, is féidir leis an gcúirt bannaí a dhiúltú, de réir an Achta um Bhannaí.

Má chreidtear ar chúiseanna réasúnacha go bhfuil feileonacht (cion inghabhála) déanta ag an duine, féadfaidh na Gardaí é a ghabháil gan bharántas gabhála agus a choinneáil faoi ghabháil i stáisiún na nGardaí ar feadh dhá uair déag, le go gcuirfear ceastóireacht air. 

An cion nach bhfuil chomh tromchúiseach leis an bhfeileonacht, tugtar oilghníomh (neamh-thromchion, cion neamh-inghabhála) air.

Catagóir:Coirpeacht
Catagóir:Téarmaí dlí
Oilghníomh

Seantéarma dlí é **oilghníomh** nach n-úsáidtear i ndlí na hÉireann a thuilleadh, ach is é is brí leis ná coir nach bhfuil chomh tromchúiseach leis an bhfeileonacht. Is iad na téarmaí a d'fheicfeá i ndlí na hÉireann inniu ná *neamh-thromchion* agus *cion neamh-inghabhála*. Is ionann an dá rud mar choincheap, áfach, agus is féidir "oilghníomh" a thabhairt ar na neamh-thromchionta nó na cionta neamh-inghabhála sa ghnáthchaint.

Tá a leithéid de théarma ann freisin agus **mionchion**. Úsáidtear an téarma seo go hoifigiúil i mBunreacht na hÉireann, ach níl sé soiléir cad é atá i gceist leis. Is é cleachtas na gcúirteanna ná go ndearctar ar an gcion mar mhionchion, mura féidir príosúnacht níos faide a ghearradh don chiontóir ná dhá mhí déag. Mar sin, is oilghníomh (neamh-thromchion, cion neamh-inghabhála) gach mionchion, ach ní mionchion gach oilghníomh.

Catagóir:Coirpeacht
Catagóir:Téarmaí dlí
Dúnorgain

mion|Scannán 'Manslaughter', 1922
Is éard is **dúnorgain** ann ná marú duine nach dúnmharú é, nó 'marú duine go neamhthoiliúil in aghaidh an dlí'. Dúnorgain atá i gceist mura bhfuil mailís réamhcheaptha ag baint leis an marú, mar shampla má mharaigh an ciontóir duine a bhí ag spochadh faoi. 

Focal baininscneach é dúnorgain - is é an ginideach ná dúnorgaine nó dúnoircne.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaí dlí
Catagóir:Dúnorgain
Dúnmharú

Is é is **dúnmharú** nó **murdar** ann ná marú duine le mailís réamhcheaptha. An duine a mharóidh duine eile agus fearg air, is dócha nach mbeidh dúnmharú déanta aige ach dúnorgain. Má bhí rún nó plean ag an marfóir roimh ré an duine áirithe sin a mharú, nó má rinneadh an marú ar dhóigh chruálach - agus an marfóir, abair, ag céasadh an íobartaigh agus ag baint suilt as - is é an dúnmharú a rinne sé. I dtíortha an Dlí Choitinn, áfach, glacfar leis an dúnbhású tionóisceach mar dhúnmharú, mas féidir a rá go ndearna an ciontóir neamhshuim ghlan den dainséar a tharraing sé ar na daoine eile. Mar shampla, má bhíonn tú ag láimhseáil tréanphléascáin gan aird ar bith a thabhairt ar na rialúcháin slándála, is dócha go gcúiseofar i ndúnmharú thú má mharaíonn do chuid pléascán duine éigin.

I ndlínsí an Dlí Choitinn, is iad comharthaí sóirt an dúnmharaithe ná:

* marú an duine, is é sin, an gníomh féin (*actus reus*, mar a deir an Laidin), agus

* toil an mharfóra (*mens rea*), an mhailís réamhcheaptha - is é sin, bhí an ciontóir meáite dírithe ar an duine áirithe seo a mharú d'aon ogham, nó - i sampla na dtréanphléascán - ní raibh an ciontóir ag iarraidh an duine áirithe seo a mharú, ach bhí sé chomh siléigeach i leith na slándála is gur mailís réamhcheaptha de chineál eile a bhí ann.

thumb|360px|Dúnmharuithe in aghaidh gach 100,000 áitritheoir sna tiortha éagsúla
Is iad na fir a dhéanann an chuid is mó (nócha faoin gcéad) de na dúnmharuithe ar fud an domhain, go háirithe na fir óga (17-30 bliain d'aois). Tá Éire, an Íoslainn agus an tSeapáin ar na tíortha is lú dúnmharuithe. Cé gur gnách leis na meáin chumarsáide an-challán a tharraingt faoi gach dúnmharú, is iad na tíortha forbartha an chuid is sábháilte ar domhan ó thaobh na ndúnmharuithe de. Tá an Bhrasaíl (agus Meiriceá Theas go ginearálta), an Rúis agus an Afraic Theas ar na tíortha is mó dúnmharuithe amuigh.

## Féach freisin
*Catagóir:Dúnmharfóirí
*Catagóir:Dúnmharuithe
*Sraithmharfóir
*Dúnorgain


Catagóir:Téarmaí dlí
Catagóir:Coireanna
Catagóir:Bás
Catagóir:Foréigean
Cúlpháirtí

**Cúlpháirtí** a thugtar ar an duine a chabhraíonn leis an gcoirpeach an cion a dhéanamh go hindíreach, mar shampla tríd an gcion a phleanáil nó a mhaoiniú.

Catagóir:Téarmaí dlí
Comhchoirí

Is é an **comhchoirí** nó an **neartaitheoir** an duine a chabhraíonn go díreach leis an gcoirpeach an cion a dhéanamh. Is é an difríocht idir an comhchoirí agus an cúlpháirtí ná go bhfuil an comhchoirí i láthair na coire.

Catagóir:Téarmaí dlí
Ordú urchoisc

Is éard is **ordú urchoisc** ann ná ordú cúirte a choisceann ar an duine fanacht sa bhaile, toisc go bhfuil sé de chlaonadh ann foréigean a dhéanamh ar a theaghlach. In Éirinn, tá eisiúint an ordaithe urchoisc bunaithe ar an Acht um Fhoréigean Baile ón mbliain 1996. Is í an chúirt dúiche a eisíonn na horduithe urchoisc. An duine a bhíonn á bhualadh nó á chéasadh ag a chéile nó ball eile dá theaghlach go tráthrialta, caithfidh sé freastal ar éisteacht cúirte le hordú urchoisc a bhaint amach don duine fhoréigneach. 

Má théann an duine atá faoi ordú urchoisc, má théann sé i gcóngar dá theaghlach, is féidir leis na Gardaí é a ghabháil láithreach bonn. Thairis sin, is cion coiriúil ann féin é an t-ordú a shárú, agus is féidir príosúnacht dhá mhí déag a ghearradh don chiontóir.

## Féach freisin
* Ordú sábháilteachta
* Urghaire

## Naisc sheachtracha
* CitizensInformation.ie - Orduithe Urchoisc, Sábháilteachta agus Cosanta  

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaí dlí
Ordú sábháilteachta

Ordú cúirte is ea an t-**ordú sábháilteachta** a eisíonn an chúirt le srianta a chur le duine a bhfuil de chlaontacht ann foréigean a dhéanamh ar bhaill a theaghlaigh féin. An duine a bhfuil ordú sábháilteachta i bhfeidhm ina dhiaidh, tá cead aige fanacht sa bhaile lena theaghlach, ach is féidir leis na Gardaí é a ghabháil is a chúiseamh i gcion coiriúil má dhéanann sé foréigean ar bhall dá theaghlach nó má bhagraíonn sé a leithéid a dhéanamh.

In Éirinn, tá eisiúint na n-orduithe seo bunaithe ar an Acht um Fhoréigean Baile ón mbliain 1996.

## Féach freisin
* Ordú urchoisc
* Urghaire

## Naisc
* CitizensInformation.ie - Orduithe Urchoisc, Sábháilteachta agus Cosanta  

Catagóir:Téarmaí dlí
Cleamhnas

[mion|[Lios Dúin Bhearna|Lios Duin Bhearna ]]
[mion|[Lios Dúin Bhearna|Lios Duin Bhearna ]]
Is éard is brí le **cleamhnas** ná fear agus bean a thabhairt in araicis a chéile le lánúin a dhéanamh díobh agus le pósadh a shocrú dóibh. Ba nós le muintir na Gaeltachta - agus le muintir na tuaithe i nGalltacht na hÉireann féin - cleamhnas a dhéanamh do na cailíní óga beag beann ar a dtoil féin i bhfad ní ba deireanaí ná sa chuid eile d'Iarthar na hEorpa. 

Rinneadh trácht ar na nósanna cleamhnais ina lán leabhar Gaeilge faoi sheansaol na hÉireann - *Peig* le Peig Sayers, mar shampla. Ón taobh eile de, is éard is ábhar don úrscéal úd *Tae le Tae* le Maidhc Dainín Ó Sé ná ceannairc na ndaoine óga in aghaidh an chleamhnais agus na bpóstaí socraithe den tseanchineál.

## An Cleamhnas Gaelach

An fear a raibh bean chéile ag teastáil uaidh, thabharfadh sé aghaidh ar theach an chailín le clapsholas. De ghnáth, bheadh buidéal uisce beatha ("buidéal cúig naigín") aige, agus fear eile ina chuideachta - cara leis a bheadh sásta é a mholadh os comhair athair na brídeoige. Nuair a bhainfidís teach an chailín amach, thabharfaidís an buidéal d'fhear an tí, agus ansin, shocródh an triúr fear acu an scéal eatarthu agus iad ag ól an uisce beatha. Ní chuirfidís ceist ar bith ar an gcailín. Go bunúsach, ní bheadh ach an cailín ba sine de chlann iníonacha an tí ar fáil le haghaidh pósadh - an iníon a bhí "in aice an dorais", mar a déarfá. Má bhí iníon eile ag teastáil ón gcuairteoir, chaithfeadh sé fanacht go mbeadh na hiníonacha eile pósta cheana féin.

Ní raibh mórán bainte ag an ngrá rómánsúil leis an gcleamhnas, ar ndóigh. Ba é an rud ba mhó ba suim le fear an tí, an raibh an suiríoch ag saothrú sách maith le bia agus beatha a choinneáil le teaghlach, an raibh feirm mhaith talún nó maoin shaolta eile aige. Ón taobh eile de, is léir go raibh an spré (nó an *crodh* i nGaeilge Uladh) ar ceann de na clocha ba mhó ar phaidrín an ghrúim.

D'fhéadfaí an cleamhnas a fhágáil faoin duine a dtugtaí **basadaeir** nó **babhdóir** air, is é sin, duine a raibh sé mar phroifisiún aige cleamhnaisí a dhéanamh do dhaoine óga. Ba é Dan Pheaidí Aindí Ó Súilleabháin ó Chiarraí an basadaeir ba chlúití in Éirinn riamh, agus deirtear go ndearna sé ceithre chéad cleamhnas.

I Lios Dúin Bhearna i gContae an Chláir, is gnách Féile an Chleamhnais a cheiliúradh inniu féin, i Mí Mheán Fómhair. Is ar éigean is féidir a rá gur ócáid shocraithe cleamhnaisí atá ann - thar aon rud eile, is ócáid pléaráca é a tharraingíonn turasóirí go dtí an áit.

## Féach freisin

* Lios Dúin Bhearna

## Tagairtí

Catagóir:Gaoil idirphearsanta
Catagóir:Pósadh
Giulio Natta

Ceimiceoir Iodálach ab ea **Giulio Natta** (26 Feabhra 1903 Imperia - 2 Bealtaine 1979 Bergamo) a ghnóthaigh Duais Nobel sa Cheimic i 1963 le Karl Ziegler ar son a chuid oibre ar ardpholiméirí.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Básanna i 1979
Catagóir:Ceimiceoirí Iodálacha
Béowulf

Seandán eipiciúil sean-Bhéarla is ea ***Béowulf*** [ˈbeːəwʊlf] nach fios cé a chum. Cumadh an saothar litríochta Angla-Sacsanach seo idir an 8ú agus an 11ú haois, agus ba timpeall na bliana 1010 a scríobhadh an lámhscríbhinn is sine atá ar fáil.

Dán fada le 3183 líne atá ann a thug spreagadh do scríbhneoirí go leor le míle bliain auas.

## Tagairtí

Catagóir:Dánta
Catagóir:Seanscéalta
Dorothea Jordan

Ban-aisteoir ab ea **Dorothea Jordan** (21 Samhain 1761 – 5 Iúil 1816) a bhí ina compánach cáiliúil (cúirtéiseánach nó bean luí) ag an Duke of Clarence, an Rí Liam IV na Ríochta Aontaithe níos déanaí.  
clé|mion|Mrs. Dorothea Jordan, le John Hoppner

### Beatha
Dorothea nó Dorothy / Dora Bland an t-ainm a baisteadh uirthi, agus ba as Port Láirge ó dhúchas í.

Bhí Jordan ina cúirtéiseánach ar feadh 20 bliain.  Rugadh deichniúr clainne beo agus neamhdhlisteanach dóibh. Thug na lánúin scannal do mhuintir na tíre uile. 

Fuair an diúc réidh léi faoi nuair a phós sé banphrionsa. 

D’éag Jordan - agus gan pingin ina póca - ar 5 Iúil 1816 i Saint Cloud sa Fhrainc.  Bhain a hiníon is sine airgead di le calaois roimh a bhás.

## Tagairtí

Jordan, Dorothea
Jordan, Dorothea
Jordan, Dorothea
Catagóir:Daoine as Contae Phort Láirge
Catagóir:Scannail
Catagóir:Cúirtéiseánacha
Samuel de Champlain

Rugadh **Samuel de Champlain** (ar a dtugtar "*athair na Fraince Nua*" c.1580-1635) i dteaghlach Protastúnach timpeall na bliana 1580 agus bhí cónaí air i mbaile Brouage, calafort ar chósta thiar na Fraince. Rinne sé turas trí Cheanada sular éag sé i Québec sa bhliain 1635. Mairnéalach agus loingseoir den scoth a bhí ann agus ba é a bhunaigh Cathair Québec. Thaiscéal sé an Loch Champlain agus chuir sé a ainm féin uirthi. Chuir sé tús leis an trádáil idir an Fhrainc agus Meiriceá Thuaidh, go háirithe an trádáil fionnaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe Francacha
Catagóir:Ceanada
Catagóir:Daoine a rugadh i 1580
Catagóir:Básanna i 1635
Diego Velázquez

Bhí **Diego Rodríguez de Silva y Velázquez** (6 Meitheamh, 1599 – 6 Lúnasa, 1660), ar ar tugadh Diego Velázquez go coitianta, ina phéintéir Spáinneach. Ba é a bhí ina phríomhealaíontóir i gcúirt an rí Felipe IV.

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Spáinneacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1599
Catagóir:Básanna i 1660
Tommy Makem

Ceoltóir, amhránaí agus scéalaí Éireannach ab ea **Thomas Patrick 'Tommy' Makem** (4 Samhain, 1932 – 1 Lúnasa, 2007). Thuill sé aitheantas ar dtús mar bhall den ghrúpa *The Clancy Brothers and Tommy Makem*.

### Gairm
Chuaigh Makem ar imirce chuig na Stáit Aontaithe sa bhliain 1955.

Thosaigh na deartháireacha Clancy (Tom, Paddy agus Liam) agus Tommy Makem ag seinm amhráin tíre na hÉireann le chéile sna i lár na 1950idí.  Tháinig an chéad albam, ' *The Rising of the Moon*' amach sa bhliain 1956. Ar dtús, bhíodh an ceathrar acu ag canadh le chéile, go hiondúil in armóin /i gcomhcheol, le giotár agus faoi dheireadh le tionlacan bainseó Tommy Makem.

Bhí an cóiriú agus an canadh níos cosúla le grúpaí Meiriceánacha ná le grúpaí traidisiúnta in Éirinn. Ach bhí tionchar nach beag acu ar  na hamhránaithe tíre timpeall an ama seo. 

Níor aontaigh go leor ceoltóirí traidisiúnta in Éirinn leis an gceol a bhí ar siúl ag na muintir Clancy agus Tommy Makem.  Ach sna Stáit Aontaithe, bhí Bob Dylan agus amhránaithe tíre eile faoi gheasa ag éisteacht agus ag faire orthu. Nuair a bhog Bob Dylan go dtí Greenwich Village, Nua-Eabhrac, i dtús na seascaidí agus é ina fhear óg, chas ségo rialta leo. 

Sna 1960idí, bhí na Clancy Brothers agus Tommy Makem in ard a réime i Meiriceá. 

In Éirinn, bhí athbheochan an cheoil traidisiúnta faoi lán tseoil. Sheinn Ciarán Mac Mathúna a gcuid amhrán ar an raidió náisiúnta agus d’éirigh Makem agus na Clancy Brothers níos clúití in Éirinn.  

De réir mar a chuaigh na 1960idí ar aghaidh, thosaigh grúpaí eile ag déanamh aithrise ar an stíl a bhí ag na deartháireacha Clancy agus Tommy Makem.  

### Ceol
Ba ar an amhránaíocht is mó a bhí an bhéim i gceol na ndeartháireacha Clancy agus Tommy Makem agus thug siad inspioráid do ghrúpaí cosúil leis na Dubliners, Na Furey Brothers agus Sweeney’s Men.

Tá roinnt dá n-amhráin ón albam ‘The Boys Won’t Leave The Girls Alone’ fós le cloisteáil, mar shampla, ‘I’ll Tell Me Ma’, ‘As I Roved Out’, 'Will You Go Lassie Go?' agus ‘The Old Woman From Wexford’.

### Beatha
Trom ar an tobac nuair a bhí sé óg, bhuail ailse scamhóg é. Cailleadh Tommy Makem ar an 1 Lúnasa 2007 i New Hampshire, in aois 74 bliain dó.

## Féach freisin

* The Clancy Brothers

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Básanna in 2007
Catagóir:Daoine as Contae Ard Mhacha
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Ceoltóirí tíre Meiriceánacha
Catagóir:Na Deartháireacha Clancy
Apusozoa

Tá **Apusozoa** (*ó na focail Gréigise ἄπους- gan chosa, agus ζώο- ainmhí*) comhdhéanta de ghéinis éagsúla phrótasónaí lascnaideacha. Bíonn meánmhéid na nApusozoa idir 5-20 μm, agus iad aimsithe in ithreacha agus gnáthóga uiscíochta, ina n-itheann siad baictéir. Tá trí ord díobh; apusomonadida, ancyromonadida, agus hemimastigidida.

## Tagairtí

Catagóir:Eocaróit
Paul Scholes

Is imreoir sacair é Paul Scholes a rugadh ar an 16 Samhain 1974, atá ag imirt faoi láthair le Manchester United. Tá 96 cúl scóráilte aige le United.
Ron Atkinson

Iar-imreoir agus traenálaí sacair is ea **Ron Atkinson**. Bhí sé ag obair mar thraenálaí le Kettering Town, Cambridge United agus West Brom ón bhliain 1971 go 1981.  D'oibrigh sé le Manchester United ón bhliain 1981 go 1986. Bhuaigh sé an FA Cup sa bhliain 1983. Ansin, bhí sé ag obair mar thraenálaí ar West Brom, Atlético de Madrid, Sheffield Wednesday ón bhliain 1987 go 1991. Bhí sé ag obair le Aston Villa F.C. ón bhliain 1991 go 1994. 

D'oibrigh sé le Coventry City, Sheffield Wednesday arís agus Nottingham Forest ón bhliain 1995 go 1999. Bhí Atkinson ina thraenálaí ar Peterborough ón bhliain 2006.

Atkinson, Ron
Duncan Edwards

B'imreoir sacair Sasanach é Duncan Edwards (1 Deireadh Fómhair 1936 – 21 Feabhra 1958). D'imir sé le Manchester United ón bliain 1953 go 1958, nuair a d'éag sé sa tubaiste ar a dtugtar *Tubaiste Aeir München*.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Básanna i 1958
Gary Pallister

Iar-pheileadóir sacair is ea **Gary Andrew Pallister** (r. 30 Meitheamh 1965, Kent, Sasana). D'imir sé le Manchester United ó 1989 go 1998 agus Middlesbrough F.C. ó 1998 go 2001.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daione beo
Rio Ferdinand

Is imreoir sacair Sasanach é Rio Ferdinand (r.7 Samhain 1978). Imríonn sé faoi láthair le Manchester United agus le foireann idirnáisiúnta Shasana. D'imir sé le Leeds United agus West Ham United roimhe sin. 

Ferdinand, Rio
Ferdinand, Rio
Catagóir:Daoine beo
Michael Carrick

Is iarimreoir sacair Sasanach é Michael Carrick. D'imir sé le Manchester United ar feadh 12 bliana i lár na páirce agus tá sé ar na himreoirí Sasanacha is mó gradam bronnta orthu. D'imir sé le West Ham United ó 1998 go 2004. D'imir sé le Tottenham Hotspur roimhe sin. Is bainisteoir cúnta le Manchester United anois é. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Imreoirí sacair Shasana
Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Daoine beo
Steve Bruce

Is iarimreoir agus traenálaí peile é **Stephen Roger "Steve" Bruce**. Tá sé ina thraenálaí ar an bhfoireann sacair Sunderland. Roimhe sin bhí sé ina thraenálaí ar Birmingham City (2001-2007) agus Wigan Athletic. D'imir sé le Manchester United ón bhliain 1987 go dtí 1996.

thumb|left|Steve Bruce (t.1986)

Bruce, Steve
Bruce, Steve
Catagóir:Daoine beo
Carlos Tévez

Is imreoir sacair Airgintíneach é **Carlos Tévez**, a rugadh ar 5 Feabhra 1984. Imríonn sé mar thosaí le Boca Juniors i láthair na huaire. D'imir sé le Manchester City ar feadh tamaill. Bhí sé ag imirt le Boca Juniors agus Corinthians ón bhliain 2001 go 2006. Bhí sé ag imirt le West Ham United ón séasúr 2006 go 2007 agus ansin le Manchester United go dtí an bhliain 2009, Juventus sa bhliain 2006 agus i 2015 d'fhill sé ar Boca Juniors. Imríonn sé d'fhoireann náisiúnta na hAirgintíne.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na hAirgintíne
Catagóir:Daoine as Buenos Aires
Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Daoine beo
Andrew Johnson (peileadóir)

Is imreoir sacair é **Andrew Johnson**. Imríonn sé faoi láthair le Fulham. D'imir sé le Crystal Palace agus Everton roimhe sin.
Nemanja Vidić

Is imreoir sacair é **Nemanja Vidić**. Imríonn sé sacair le Manchester United. D'imir sé le Spartak Moscow roimhe sin.
Phil Jagielka

Is imreoir sacair é Phil Jagielka a rugadh ar an 17 Lúnasa 1982, atá ag imirt faoi láthair do Everton F.C. D'imir sé sacair le Wigan Athletic ón bhliain 2002 go 2007.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Daoine beo
Victor Anichebe

Is imreoir sacair é Victor Anichebe a rugadh ar an 23 Aibreáin 1988, atá ag imirt faoi láthair le Everton F.C. 

Catagóir:Imreoirí Príomhroinn Shasana
Tim Howard

Is imreoir sacair Meiriceánach é Tim Howard, a bhí ag imirt le Manchester United F.C. (2003-2007) ach atá ag imirt le Everton F.C. anois.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:Daoine beo
Leon Osman

Is imreoir sacair é Leon Osman (r.17 Bealtaine, 1981 i Wigan, Sasana). Imrionn sé faoi láthair le Everton F.C. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
[{Catagóir:Daoine beo]]
Joseph Yobo

Is iarpheileadóir sacair é Joseph Yobo. D'imir sé le Everton F.C.. Bhí sé san iris *Match!* sa bhliain 2007 leis an ainm “Yobo Cop” air.

Catagóir:Imreoirí sacair
Catagóir:Daoine beo
Leighton Baines

Is imreoir sacair é **Leighton John Baines**, a rugadh ar an 11 Nollaig 1984. Tá sé ag imirt faoi láthair le Everton F.C., agus Wigan Athletic níos túisce.
Andy Cole

Is peileadóir sacair é Andy Cole. Imrionn sé sacair do Sunderland faoi láthair. Bhí sé ag imirt le Arsenal, Fulham, Manchester City, Portsmouth, agus Manchester United roimhe sin.
Danny Welbeck

Is imreoir sacair é Danny Welbeck (a rugadh sa bhliain 1990). D'imir sé le Manchester United, agus imríonn sé faoi láthair le Arsenal. De ghnáth is tosaí ar an bpáirc é ach uaireanta is cliathantaí clé é. Rugadh é i Sasana do thuismitheoirí as Gána.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Catagóir:Daoine beo
Tim Cahill

Is imreoir sacair Astrálach é **Tim Cahill** a rugadh 6 Nollaig 1979, atá ag imirt faoi láthair le New York Red Bulls. D'imir Cahill ar feadh tamall le Millwall F.C.

Cahill, Tim
Cahill, Tim
Cahill, Tim
Catagóir:Daoine beo
Mikel Arteta

Is imreoir sacair é Mikel Arteta (r. 26 Márta, 1982 i nDonostia, Gipuzkoa, i dtír na mBascach sa Spáinn). Imríonn sé faoi láthair le Everton F.C. Imreoir lár páirce atá ann. 

D'imir sé le F.C. Barcelona, Rangers agus Real Sociedad roimhe sin. 
 

Catagóir:Daoine as Tír na mBascach
Catagóir:Sacar
Yakubu Aiyegbeni

Is iarimreoir sacair é Yakubu Aiyegbeni, a rugadh ar 22 Samhain 1982 I gCathair Benin sa Nigéir. D'imir sé le Coventry City mar bhuailteoir, agus roimhe sin do Everton F.C., Middlesbrough agus Portsmouth. Sna blianta 2000–2012, d'imir sé ar fhoireann náisiúnta Nigeria.

Catagóir:Imreoirí Príomhroinn Shasana
Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Daoine beo
Nuno Valente

Is iarimreoir sacair é **Nuno Jorge Pereira Silva Valent** (Foghraíocht sa Phortaingéilis: ˈnunu vɐˈlẽt(ɨ)). D'imir sé le Everton ón mbliain 2005 go 2009, agus le Porto roimhe sin. Mar chúlaí ar chlé a d'imir sé. Rugadh é ar 12 Meán Fómhair 1974 i Liospóin na Portaingéile.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Peileadóirí Portaingéalacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
Catagóir:Daoine beo
Roy O'Donovan

Is imreoir sacair Éireannach é **Roy O'Donovan** a rugadh 10 Lúnasa 1985, atá ag imirt faoi láthair le Coventry City. D'imir O'Donovan le Cork City F.C. ó 2005 go 2007 agus le Sunderland go 2010.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Daoine beo
Phil Neville

thumb|Phil Neville
Is imreoir sacair é **Philip (Phil) Neville**, atá ag imirt faoi láthair le hEverton F.C. sa Premier League. Bhí sé ag imirt le Manchester United roimhe sin ón bhliain 1994 go dtí 2005. Tá a dheartháir Gary ag imirt fós le Manchester United.

## Onóracha
* Premier League: 1999, 2000, 2001, 2003
* Corn FA: 2004
* UEFA Champions League: 1999

Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Joleon Lescott

Is imreoir sacair Sasanach é **Joleon Lescott** a rugadh 16 Lúnasa 1982, atá ag imirt faoi láthair le Manchester City. Bhíodh sé ag imirt le hEverton F.C. agus ar feadh tamall le Wolverhampton Wanderers roimhe sin. Cúlaí ar chlé atá ann.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Daoine beo
Lee Carsley

Bainisteoir agus iarimreoir sacair is ea **Lee Carsley**, a rugadh in Birmingham Shasana ar 28 Feabhra 1974. D'imir sé le roinnt clubanna sacair, mar atá, Derby County F.C., Blackburn Rovers F.C., Coventry City F.C., Everton F.C. agus Birmingham City F.C.. D'imir Carsley le foireann náisiúnta sacair Phoblacht na hÉireann chomh maith. Imreoir lár páirce a bhí ann. Is leas-bhainisteoir na foirne úd Sasana U21 é.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair Shasana
Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
Catagóir:Daoine as Birmingham
Catagóir:Daoine beo
Anthony Gardner

Is imreoir sacair é Anthony Gardner a rugadh 19 Meán Fómhair 1980, atá ag imirt faoi láthair le Hull City. D'imir sé le Tottenham Hotspur ó 2000 go 2007. Roimhe sin, bhí sé ag imirt le Everton.
John Ruddy

Is imreoir peile é John Ruddy, a rugadh 24 Samhain 1986, atá ag imirt faoi láthair le Norwich City. D'imir sé cheana le Everton F.C. Is coimeádaí cúil é.
Manuel Fernandes

Is peileadóir sacair é **Manuel (Manny) Henrique Tavares Fernandes**. Imríonn sé faoi láthair do Everton F.C.. Rugadh 5 Feabhra 1986 i Liospóin, An Phortaingéil. 

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
James Vaughan

Is imreoir sacair é **James Vaughan** a rugadh 14 Iúil 1988, atá ag imirt faoi láthair le Everton F.C.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1988
Catagóir:Daoine beo
Andy van der Meyde

Is imreoir sacair Dúitseach é Andy van der Meyde (r. 30 Meán Fómhair 1979). Imríonn sé faoi láthair le WKE in Emmen, san Ísiltír. D'imir sé cheana le Everton F.C. agus le PSV Eindhoven.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na hÍsiltíre
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:Daoine beo
Dan Gosling

Is imreoir sacair é Dan Gosling a rugadh ar an 2 Feabhra 1990, a bhí ag imirt le Everton F.C. ón mbliain 2008 go 2010. Tá sé ag imirt le Newcastle United faoi láthair.
John Irving (Peileadóir)

Is imreoir sacair é **John Irving** a rugadh 19 Meán Fómhair 1989. Bhí sé ag imirt le Everton F.C., ach ón mbliain 2009 bhí sé ag imirt le Bala Town F.C. sa Bhreatain Bheag.

## Tagairtí
Patrick Boyle

Is imreoir sacair é Patrick Boyle a rugadh 20 Márta 1987, atá ag imirt faoi láthair do Dumbarton. D'imir sé cheana le Everton F.C.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Catagóir:Daoine beo
John Paul Kissock

Is peileadóir sacair é John Paul Kissock. Tá sé gan club faoi láthair, d'imir sé cheana do Everton F.C., Hamilton Academical an club deireanach a bhí aige.
Jack Rodwell

Is imreoir sacair Sasanach é Jack Rodwell, a rugadh ar 11 Márta 1991 in Southport. Imríonn sé faoi láthair le Blackburn Rovers F.C.. D'imir sé le hEverton F.C., Manchester City, agus Sunderland roimhe sin. Ghlac sé pháirt i dtrí chluiche leis an bhfoireann náisiúnta Sasanach.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1991
Catagóir:Daoine beo
Iain Turner

Is imreoir sacair é Iain Turner. Imríonn sé faoi láthair le foireann Everton F.C. mar cúl báire.
Scott Spencer

Is imreoir sacair é Scott Spencer (rugadh 1 Eanáir 1989). Imríonn sé faoi láthair le Southend United. D'imir sé cheana le Everton.
Stefan Wessels

Is imreoir sacair Gearmánach é **Stefan Wessels**. Ón mbliain 1998 i leith, d'imir sé as a chéile le FC Bayern München, FC Köln, FC Everton, agus VfL Osnabrück. Tá sé le FC Basel san Eilvéis faoi láthair.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Bjarni Viðarsson

Is peileadóir sacair é **Bjarni Þór Viðarsson**. Imríonn sé faoi láthair do KV Mechelen. D'imir sé cheana le Everton F.C..
Lukas Jutkiewicz

Is imreoir sacair é **Lukas Jutkiewicz**. Imríonn sé faoi láthair le Coventry City. D'imir sé cheana le Everton F.C..
Éric Cantona

Iar-imreoir sacair ón Fhrainc is ea **Éric Cantona** (a rugadh ar an 24 Bealtaine 1966 i Marseille). Bhí rath ag Cantona ina thacaí sna foirne Leeds United agus Manchester United i Sasana. Tháinig cáil ar leith air tar éis gur thug sé cic do dhuine de lucht leanúna Crystal Palace Richard Shaw ar an 25 Eanáir sa bhliain 1995.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair na Fraince