open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Declan Costello

[mion|[Ard-Chúirt (Éire)|Ard-Chúirt]]
Dlí-eolaí agus iarpholaiteoir de chuid Fhine Gael ab ea **Deaglún Mac Coisdealbha**  nó **Declan Costello** de ghnáth (1 Lúnasa 1926 - 6 Meitheamh 2011) a bhí mar Theachta Dála ar feadh 20 bliain, mar Ard-Aighne ar feadh ceithre go leith bliain agus mar bhreitheamh san Ard-Chúirt ar feadh 20 bliain sular éirigh sé as.

Rugadh i mBaile Átha Cliath é, mac Sheán Mac Coisdealbha a bhí ina Thaoiseach dhá uaire. Toghadh é den chéad uair in olltoghchán na bliana 1951 i ndáilcheantar Bhaile Átha Cliath Thiar-Thuaidh agus atoghadh é ag gach olltoghchán ina dhiaidh sin go dtí gur éirigh sé as sa bhliain 1969. Sheas sé arís i ndáilcheantar Bhaile Átha Cliath Thiar-Theas ag olltoghchán 1973 agus toghadh arís é.  
clé|mion
Ní raibh Fine Gael i gcumhacht i rith na 1960í agus ba cheannaire é Mac Coisdealbha de ghlúin nua polaiteoirí a bhí ag iarraidh Fine Gael a bhogadh ar chlé. Ba phríomh-údar é den cháipéis *I dTreo Sochaí Cheart (Béarla: Towards a Just Society)* a bhí mar chlár Fhine Gael in olltoghchán 1965. Bhí tionchar mór ar an gcáipéis ar an bpáirtí sna blianta ina dhiaidh sin.

Ceapadh mar Ard-Aighne é sa chomhrialtas idir Fine Gael agus Páirtí an Lucht Oibre a bhuaigh olltoghchán 1973. 

D'éirigh sé as an bpolaitíocht nuair a ceapadh é mar bhreitheamh san Ard-Chúirt sa bhliain 1977. 

Bhí sé i gceannas ar an mbinse fiosrúcháin a scrúdaigh an tubaiste a tharla in Oileán Faoide sa bhliain 1979 nuair a phléasc long ola. Ceapadh é mar Uachtarán na hÁrd-Chúirte sa bhliain 1994 agus d'éirigh sé as sa bhliain 1997.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i mBÁC Thiar Theas
* Baile Átha Cliath Thiar Theas (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar Theas
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath

Catagóir:Baill den 14ú Dáil
Catagóir:Baill den 15ú Dáil
Catagóir:Baill den 16ú Dáil
Catagóir:Baill den 17ú Dáil
Catagóir:Baill den 18ú Dáil
Catagóir:Baill den 20ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Catagóir:Básanna in 2011
Catagóir:Baill Fhine Gael
Catagóir:Ard-Aighní na hÉireann
George Charles Beresford

[thumb|200px|right|George Charles Beresford (le [William Orpen)]]
Ba ghrianghrafadóir rathúil é **George Charles Beresford**, a rugadh i Droim Lias (baile fearainn atá gar do Dhroim dhá Thiar), i gContae Liatroma. Rugadh é ar an 10 Iúil 1864 agus cailleadh é ar an 21 Feabhra 1938. Ba dhuine é de mhuintir Beresford, mar atá muintir Mharquess Phort Láirge.

## Beathaisnéis
D'fhreastail Beresford ar an *United Services College* i Worstward Ho!, in Devon, i ndeisceart Shasana. Coláiste ullmhucháin do fhórsaí cosanta na Breataine a bhí ann, agus lean sé leis go Coláiste Ríoga Indiach na hInnealtóireachta, i Surrey, ina dhiaidh sin. Ar bhaint amach a chuid cáilíochtaí dó sa bhliain 1882, bheartaigh sé aghaidh a thabhairt ar an India, áit ina bhfuair sé post mar innealtóir sibhialta i Rannóg na nOibreacha Poiblí. Chaith sé ceithre bliana thall san India ach phill sé ar Shasana i ndiaidh dó fáil amach go raibh maláire air. Thosaigh sé ag déanamh staidéir ar an ealaín, agus níorbh fhada go raibh taispeántas dá shaothar le feiceáil in Acadamh Ríoga na hEalaíona i Londain Shasana.

Sna blianta idir 1902 agus 1932, bíodh Beresford ag obair sa stiúideo aige in Knightsbridge, áit inar chruthaigh sé portráidí de phearsaí móra an lae, leithéidí David Lloyd George, William Butler Yeats agus Virginia Woolf. Ba é platinotype, nó cló platanaim, an meán ab ansa leis de dheasca a ard-dílseachta.

Ba mhinic portráidí de chuid Bheresford bheith le feiceáil i bhfoilseacháin a raibh idir thóir is mheas orthu ag an am, ar nós *The World's Work*, *The Tatler* agus *The Illustrated London News*.

Bhí sé ina dhlúthchara de chuid William Orpen, arbh as Stigh Lorgan dó, agus de chuid Augustus John. Chruthaigh an triúr acu roinnt portráidí dá gcéile.

Tá an carachtar *M'Turk* sa leabhar *Stalky & Co.* le Rudyard Kipling bunaithe ar Gheorge Charles Beresford.

## Gailearaí
Ba iad na portráidí an rud ba mhó a tharraing aird ar George Charles Beresford mar ghrianghrafadóir, agus chruthaigh sé cuid de na portráidí is íocónaí riamh. Seo rogha íomhánna.

íomhá:Woolf by Beresford 2.jpg|Virginia Woolf
íomhá:David Lloyd George 1902.jpg|David Lloyd George
íomhá:William Butler Yeat by George Charles Beresford.jpg|William Butler Yeats
íomhá:Joseph Conrad, Fotografie von George Charles Beresford, 1904.jpg|Joseph Conrad


## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1864
Catagóir:Básanna i 1938
Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe

Is páirtí polaitíochta aontachtach é an **Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe** (Béarla: *Traditional Unionist Voice* nó *TUV*) i dTuaisceart Éireann. Bunaíodh an páirtí ar an 7 Nollaig 2007, nuair a scoilt an DUP. Ón lá ar tháinig an páirtí ar an bhfód, tá sé á stiúradh ag Jim Allister, a bhí ina theachta Neamhspleách i bParlaimint na hEorpa go dtí an bhliain 2009. Chaill sé an suíochán sin in 2009, nuair a bhí sé ina iarrthóir ag an TUV féin.

Is iad na príomhphrionsabail a gcloíonn an TUV leo ná:

* Aontacht Thuaisceart Éireann agus na Ríochta Aontaithe a choinneáil i bhfeidhm

* déabhlóid gan chomhrialtas éigeantach

* forlámhas an dlí ar fud Thuaisceart Éireann

* coimeádachas sóisialta

## Conspóidí

#### TUV agus an Ghaeilge
Tá seasamh láidir ag an bpáirtí i gcoinne na Gaeilge, agus tá cur síos déanta acu uirthi mar 'theanga leipreachán', seasamh a cáineadh go minic.

#### Ag Éileamh Saoirse do Torrens Knight

I Mí na Nollag 2009 bhí Trevor Collins, ball de chuid an pháirtí, ag déanamh promóisin d'achainí a bhí ag éileamh go scaoilfí saor le Torrens Knight. Sceimhlitheoir de chuid Troidaithe Saoirse Uladh (UFF) ab ea Knight a raibh téarma príosúin curtha isteach aige toisc gur ghlac sé páirt in Ár Ghlas-stéille agus i nDúnmharuithe Charraig Ceasail. Tugadh cead a chos do Knight de bharr Chomhaontú Aoine an Chéasta sa bhliain 1998. ach ina dhiaidh sin príosúnaíodh in athuair é nuair a d'ionsaigh sé beirt bhan i mbeár.

#### Ainghníomhartha Collaí in aghaidh Páistí

Ar an 28 Samhain 2012 ciontaíodh David Tweed, Comhairleoir de chuid an TUV sa Bhaile Meánach, i dtrí choir chollaí déag ar fad a rinne sé ar chailíní óga. 

## Féach freisin

* Jim Allister
* Alex Easton

## Tagairtí

Catagóir:Páirtithe polaitíochta i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 2007
Catagóir:Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe
Catagóir:Aontachtas Uladh
Hayden Panettiere

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Hayden Lesley Panettiere**, a rugadh ar an 21 Lúnasa 1989.

## Tagairtí

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1989
Catagóir:Daoine beo
Megan Fox

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Megan Fox**, a rugadh ar an 16 Bealtaine 1986.

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir:Daoine beo
Anoireicse néarógach

Is é atá i gceist le **anoireicse néarógach** nó **anorexia nervosa** ná neamhord itheacháin ina shéanann iad siúd atá thíos leis bia rialta chun meáchan coirp a laghdú, nó a choimeád faoi smacht. De ghnáth, ní meáchan coirp sláintiúil atá i gceist, ach ceann ró-íseal agus contúirteach. Ní chailltear an gnáth-ghoile, ach séantar an chuid is mó den bhia ar eagla go gcuirfeadh sé an meáchan in airde.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Neamhoird itheacháin
Catagóir:Síciatracht
Catagóir:Neamhoird mheabhracha
Catagóir:Meabhairghalair le rátaí arda mortlaíochta
Catagóir:Galair
Catagóir:Galair le rátaí arda mortlaíochta
Catagóir:Sláinte
Catagóir:Cúram sláinte
Toghchán uachtaránachta na hÉireann

Is éard is **toghchán uachtaránachta na hÉireann** ná toghchán a reáchtáiltear le hUachtarán na hÉireann a roghnú. Is iondúil go dtarlaíonn sé gach 7 mbliana nó tar éis pé tréimhse a d'éireodh Uachtarán reatha as.  

[220px|thumb|Brat [Uachtarán na hÉireann|Uachtarán na hÉireann.|clé]]

## Gnásanna
Is iad muintir na hÉireann a thoghann Uachtarán na hÉireann go díreach le haghaidh téarma 7 mbliana. Is féidir leis an Uachtarán dul san iomaíocht ansin go n-atoghfar iad do théarma 7 mbliana eile (rud a rinne Mícheál D. Ó hUiginn sa bhliain 2018) ach ní féidir leo fónamh ar feadh níos faide ná 2 théarma.

Le bheith incháilithe, caithfidh na hiarrthóirí a bheith ina saoránaigh Éireannacha agus a bheith 35 bliain d’aois nó níos sine. Caithfidh ceachtar díobh seo a leanas na hiarrthóirí a ainmniú:

• Ar a laghad 20 comhalta den Oireachtas

• Ar a laghad 4 údarás áitiúla

• Is féidir le hiar-Uachtaráin nó Uachtaráin atá ag dul ar scor iad féin a ainmniú

Tá ceart ag duine ón Tuaisceart seasamh don oifig ach níl an ceart ag muintir an Tuaiscirt vótáil dóibh féin.

## Toghcháin
thumb| Mícheál D. Ó hUiginn|60px**2025**

**2018**
Bhí an toghchán ar siúl ar an 26 Deireadh Fómhair 2018 agus toghadh Mícheál D. Ó hUiginn in athuair.

**2011**
Mícheál D. Ó hUiginn a toghadh ar 27 Deireadh Fómhair 2011 mar chomharba ar Mháire Mhic Ghiolla Íosa don phost.

thumb| Máire Mhic Ghiolla Íosa |60px**1997**

Toradh toghcháin:
* Máire Mhic Ghiolla Íosa, Fianna Fáil 45.2%; 
* Mary Banotti, Fine Gael ,29.3%; 
* Dana Rosemary Scallon, 13.8%; 
* Adi Roche Lucht Oibre, 6.9%; 
* Derek Nally, Neamhspleách, 4.7%. 

thumb||Máire Mhic Róibín|60px**1990**

Toradh toghcháin:
* Máire Mhic Róibín, Lucht Oibre, 38.9%; 
* Brian Ó Luineacháin, Fianna Fáil, 44.1%; 
* Austin Currie, Fine Gael, 17.0%. 

thumb|Erskine Childers |60px**1973**

Toradh toghcháin:
* Erskine Childers, Fianna Fáil 51.9%; 
* Tom O'Higgins Fine Gael 48.0%.
**1966**

Toradh toghcháin:
* Éamon de Valera, Fianna Fáil, 50.5%; 
* Tom O'Higgins, Fine Gael 49.5%. 

thumb|Éamon de Valera |60px**1959**

Toradh toghcháin:
* Éamon de Valera, Fianna Fáil, 56.3%; 
* Seán Mac Eoin, Fine Gael 43.7%. 

thumb|Seán T. Ó Ceallaigh |60px**1945**

Toradh toghcháin:
* Seán T. Ó Ceallaigh, Fianna Fáil 49.5%; 
* Seán Mac Eoin, Fine Gael 30.9%; 
* Patrick McCartan, Lucht Oibre agus Clann na Talmhan19.6%; 
**1938**

Ba é Dubhghlas de hÍde, a toghadh gan iomaíocht, an chéad Uachtarán sa bhliain 1938.

## Tagairtí

Catagóir:Uachtaráin na hÉireann
Catagóir:Toghcháin Uachtaránachta na hÉireann
Catagóir:Uachtaránacht na hÉireann
Kathleen Turner

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Mary Kathleen Turner**, a rugadh ar an 19 Meitheamh, 1954.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Michael Keaton

Is aisteoir Meiriceánach é **Michael John Douglas** nó **Michael Keaton**, a rugadh ar an 5 Meán Fómhair 1951.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Steve Irwin

Ba shaineolaí fiadhúlra Astrálach é **Stephen Robert "Steve" Irwin** (22 Feabhra 1962 – 4 Meán Fómhair 2006). 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Básanna in 2006
Barr Chlais Céim

Sliabh i gContae Mhaigh Eo is ea **Barr Chlais Céim** (722 m). 
Tá an sliabh thar cionn Dúloch. Is mullach é de chuid Cnoic Shíofra

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Cnoc na Riabh

Sliabh i gContae Shligigh is ea **Cnoc na Riabh** (327 m). 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Cnoc na Riabh
Wollongong

Cathair i New South Wales, An Astráil, is ea **Wollongong** (fuaimniú: /ˈwʊləŋɡɒŋ/). Bhí 292,190 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2010.

## Aeráid

## Daoine Cáiliúla
* 

## Tagairtí
Taree

Cathair i New South Wales, An Astráil, is ea **Taree**. Bhí 16,621 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2001.

## Aeráid

## Tagairtí
Niall Ó Donnghaile

Is polaiteoir Éireannach é **Niall Ó Donnghaile**, a rugadh agus a tógadh ar an Trá Ghearr, in oirthear Bhéal Feirste. 

Toghadh é ina Ard-Mhéara ar Bhéal Feirste ar an 26 Bealtaine 2011, in aois 25 dó, rud a chiallaíonn gurb é an tArd-Mhéara is óige dá raibh ag an chathair riamh. Tháinig Gavin Robinson mar chomharba air sa bhliain 2012. 

Toghadh chun Seanad Éireann é i mí Aibreáin 2016.
clé|mion|2012clé|mion|2017
clé|mion|2021

## Beathaisnéis
Rugadh Ó Donnghaile in oirthear Bhéal Feirste, agus fuair sé a chuid bunoideachais agus meanoideachais go léir trí mheán na Gaeilge.  Rinne sé céim sa pholaitíocht ar Ollscoil. 

Bhí sé ina bhall de Shinn Féin ó bhí sé 16 bliain d'aois agus toghadh chun Chomhairle Cathrach Bhéal Feirste i mí na Bealtaine 2011.

Ba ghníomhaithe poblachtacha iad tuismitheoirí Uí Dhonnghaile freisin, agus cuireadh sa phríosún iad le linn na dTrioblóidí.

### Seanad Éireann
Toghadh chun Seanad Éireann é i mí Aibreáin 2016 agus atofa in 2020.  I mí na Nollag 2023, d'fhógair sé go n-éireodh sé as an Seanad ar chúiseanna sláinte,  agus rinne sé amhlaidh ar an 22 Eanáir 2024 

I mí Dheireadh Fómhair 2024, thug sé le fios gurbh eisean an ball de Shinn Féin a cuireadh ar fionraí as teachtaireachtaí míchuí a sheoladh chuig beirt fhireannach sna déaga, idir 16 agus 18 mbliana d'aois. Rinneadh teagmháil le Seirbhís Phóilíneachta Thuaisceart Éireann; ní bhfuarthas aon ghearán foirmiúil ó dhuine ar bith, áfach. Ina ráiteas, d'admhaigh Ó Donnghaile gur éiligh a ghníomhartha go n-éireodh sé as an Seanad agus as an bpáirtí. I ráiteas a d'fhoilsigh *The Irish News*, dúirt sé: "*This would also give me the space to focus on improving my health and wellbeing, issues that I have been dealing with my doctor on since mid-2021*. Ar an lá céanna, dúirt ceannaire Shinn Féin Mary Lou McDonald leis an Dáil gur éirigh Ó Donnghaile as, tar éis líomhaintí faoi theachtaireachtaí míchuí a sheoladh chuig fear 17 mbliana d'aois.

I litir a d'fhoilsigh an *Sunday Independent* 20 Deireadh Fómhair, dúirt an déagóir go raibh sé 16 bliana d'aois ag an am, agus d'iarr sé leithscéal ó Mhary Lou as “*láimhseáil thubaisteach*” (*"disastrous handling"')* an pháirtí ar a chás, ag rá go raibh a hómós do Ó Donnghaile nuair a d'éirigh sé as *"cosúil le sá meabhrach".(" like a mental stab") *

Ar an 15 Deireadh Fómhair 2024, d'éirigh Ó Donnghaile as mar bhall de Shinn Féin mar gheall ar a chuid iompair. D'éirigh Ó Donnghaile as CLG Laochra Loch Lao chomh maith, mar uachtarán oinigh ar an gcumann.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ard-Mhéaraí Bhéal Feirste
Catagóir:Baill den 25ú Seanad
Catagóir:Baill den 26ú Seanad
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Fir
Catagóir:Scannail Pholaitiúla in Éirinn
Newcastle, New South Wales

Cathair i New South Wales, An Astráil, is ea **An Caistleán Nua** (). Bhí 288,732 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2006.

## Aeráid

## Tagairtí
Ruth Cracknell

Ba bhan-aisteoir Astrálach í **Ruth Cracknell** AM, a rugadh ar an 6 Iúil 1925 agus a d'éag sa bhliain 2002.

Catagóir:Ban-aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna in 2002
Chips Rafferty

mion
Ba aisteoir Astrálach é **Chips Rafferty** a rugadh faoin ainm *John William Pilbean Goffage* ar an 26 Márta 1909, agus a d'éag sa bhliain 1971.

Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1909
Catagóir:Básanna i 1971
Nóibhille

[mion|''The Dead'' le [James Joyce]]
Is éard is **nóibhille** (nó *úrscéal gearr* scaití) ann ná insint scríofa phróis ficseanúil, atá níos faide ná úrscéilín nó gearrscéal ach atá níos giorra ná úrscéal, "sáinnithe idir an gearrscéal agus an t-úrscéal".

Is féidir go mbeadh snáithe scéil amháin i nóibhille, príomhphearsa amháin, agus is féidir lena brí a theacht chun solais go díreach nó í a bheith léirithe gan dul i mbun na tarchéimnitheachta. Mar shampla, is nóibhille é *Foster* le Claire Keegan, ach is úrscéal é *Small Things Like These* léi de bharr go léirítear scéal bheatha Furlong féin chomh maith leis na heachtraí a tharlaíonn lena linn. Mura mbeadh a thaobh siúd againn den scéal, an cuntas faoi agus é ag fás suas, ba nóibhille a bheadh sa leabhar.

### Samplaí

*Fonn a Níos Fiach* le Pádraig Ua Maoileoin

*L’Attaque le h[[Eoghan Ó Tuairisc]]

*Hula Hul le Seán Mac Mathúna

*The Dead* le James Joyce

*Heart of Darkness* le Joseph Conrad,

*Hadji Murat* agus *The Death of Ivan Ilyich* le Tolstoy,

*The Turn of the Screw* le Henry James,

*The Late Bourgeois World* le Nadine Gordimer,

*The Valley of the Lagoons* le David Malouf,

*On Chesil Beach* le Ian McEwan,

*Heritage* le Eugene McCabe.

## Féach freisin

* Gearrscéal
* Úrscéilín 
* Úrscéal

## Tagairtí


## Naisc sheachtracha
Catagóir:Úrscéalaíocht
Catagóir:Litríocht
Catagóir:Cineálacha Leabhar
Catagóir:Leabhair
Idé

[right|thumb|250px|Bhí [Plato, ar cheann de na chéad Fhealsúnaí a phlé idéanna go mionchruinn.]]Sa chiall is caoile, is éard is **idé** ann ná an smaoineamh, is cuma cad é, a bhíonn ar intinn an duine agus é nó í ag machnamh.  Sainmhíniú eile ná an tuiscint céard é réaltacht ar leith.

Go minic, forléirítear idéanna nó smaointe mar íomhánna ionadaíochta; sé sin le rá, mar íomhánna de rud éigin. I gcomhthéacsanna eile, glactar le smaointe mar coincheapa, cé nach gá go mbíonn coincheapa teibí le feiceáil mar íomhánna. 

Measann go leor fealsúna gur bhun- chatagóir na neach iad idéanna nó smaointe de chuid na hointeolaíochta.

## Tagairtí

*

Catagóir:Cognaíocht
Catagóir:Ointeolaíocht

Catagóir:Machnamh
Dúibniam

Is é an **dúibniam** dúil cheimiceach uimhir a 105. Is í an tsiombail cheimiceach a sheasann dó ná **Db**, agus ainmníodh an dúil seo as Dubna, an baile mór in aice le Moscó sa Rúis, áit a bhfuil lárionad tábhachtach fisice. Is ansin a gineadh an chéad adamh dúibniam riamh, thiar sa bhliain 1974, ach ní raibh glacadh coitianta leis an éileamh a rinne na fisiceoirí Sóivéadacha, agus bhí ainm na dúile seo ina chnámh spairne ar feadh i bhfad, agus na Meiriceánaigh is na Rúisigh ag úsáid a n-ainmneacha féin uirthi. Sa bhliain 1997 bhaist Aontas Idirnáisiúnta na gCeimiceoirí (IUPAC) dúibniam ar an dúil. 

Cosúil leis na dúile trasúránacha eile, is dúil shintéiseach í an dúibniam. Is é sin, níl teacht air sa dúlra, agus ní bheadh súil agat lena mhalairt, ós rud é nach bhfuil ach iseatóip radaighníomhacha ghearrshaolacha aige: má bhí oiread is adamh amháin dúibniam ann nuair a fáisceadh an Domhan as gás-scamall an Ghrianchórais, tháinig meath radaighníomhach ar an adamh sin go gairid ina dhiaidh sin. Mar sin ní féidir meáchan adamhach a shainiú don dúibniam; ina áit sin úsáidtear maisuimhir an iseatóip is cobhsaí, mar atá, Db-268, ina áit. Tá an t-iseatóp sin 28 n-uaire ar leathré, agus is é an cineál meath a thagann air ná eamhnú spontáineach.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Cor pulmonale

Is éard is ***cor pulmonale*** (Laidin: *cor*, croí + Nua-Laidin *pulmōnāle*, scamhógach) (nó *galar croí scamhógach* ) ann ná méadú den mhéadailín dheis sa chroí mar fhreagra ar fhrithsheasamhacht ardaithe nó brú fola ard sna scamhóga.

mion|clé|Comparáid idir gnáthchroí (ar dheis) agus ''cor pulmonale'' (ar chlé)

## Tagairtí

Catagóir:Galair chroí scamhógach
Catagóir:Galair chroí
Catagóir:Galair
Flannbhuí (dath)

Is é **flannbhuí** an dath idir buí agus dearg, ach is iondúil go mbaintear úsáid as an téarma **oráiste** ina ionad, sa lá atá inniu ann, do speictream an tsolais infheicthe. Braitheann súile an duine flannbhuí nuair a bhreathnaíonn siad solas le tonnfhad ceannasach idir thart ar 585 agus 620 nanaiméadar. I dteoiric na ndathanna traidisiúnta, is dath tánaisteach na líocha é, a tháirgtear trí buí agus dearg a mheascadh le chéile. Sa tsamhail datha Dearg-Glas-Gorm, is dath treasach é.
Is é flannbhuí an 5,809ú focal is minice úsáid sa Ghaeilge.
Tagann sé chun cinn uair amháin i ngach 270,537 focal.

Tugtar 'dath oráiste' ar go leor torthaí agus glasraí, mar shampla cairéid,  puimcíní, prátaí milse, agus oráistí, ó charaitéiní, cineál lí fótaisintéisí. Tiontaíonn na líocha seo an fuinneamh solais a ionsúnn plandaí ón nGrian go fuinneamh ceimiceach le haghaidh fás na bplandaí. Ar an gcaoi chéanna, tá dath duilleoga an fhómhair ón lí céanna tar éis an clóraifill a bainte.

San Eoraip agus i Meiriceá, léiríonn suirbhéanna gurb é flannbhuí an dath is mó a bhaineann le siamsa, an neamhghnásúil, an easdhíritheacht, an teas, an tine, an fuinneamh, an ghníomhaíocht, an chontúirt, an blas agus an dea-bholadh, séasúir an fhómhair, srl., chomh maith le bheith ina ndath náisiúnta. dath na hÍsiltíre agus an Teaghlach Oráiste. Feidhmíonn sé freisin mar dhath polaitiúil den idé-eolaíocht pholaitiúil an daonlathais Chríostaí agus formhór na bpáirtithe polaitiúla daonlathacha Críostaí. San Áise, is dath siombalach tábhachtach é sa Bhúdachas agus sa Hiondúchas.

## An téarma Gaeilge
Má chuardaíonn tú “oráiste” mar dhath i de Bhaldraithe, ní bhfaighidh tú “oráiste” ach gheobhaidh tú "flannbhuí". Má 
chuardaíonn tú "oráiste" san Fhoclóir Gaeilge-Béarla (Ó Dónaill, 1977), gheobhaidh tú amach gur toradh é, ach ní dath é. Tá "dath oráiste", ceart go leor, ar an mbealach céanna go bhfuil "dath féir" nó "dath sneachta"..Deirtear uaireanta gur 'flannbhuí' an leagan ceart ar an dath agus gurb é an toradh atá i gceist le *oráiste*. Mar sin féin is coitianta i bhfad *oráiste* anois. Mar shampla, is é 'oráiste' an 3,105ú focal is minice úsáid sa Ghaeilge  agus is é 'flannbhuí' an 5,809ú focal, a thagann chun cinn uair amháin i ngach 72,639 focal.
## Féach freisin
*Léicean flannbhuí coiteann
*Balsaimín flannbhuí
* Bríosón Seapánach flannbhuí
* Caidhp fhlannbhuí chosvialait
* Easpag flannbhuí
*Fíodóir flannbhuí
*Gainneachán flannbhuí
*Garúpach flannbhuí
*Licean duilleach flannbhuí
*Léicean flannbhuí
*Léicean flannbhuí coiteann 
*Pearóid bholg-fhlannbhuí
* Síodghob liceann flannbhuí
* Stádas flannbhuí
* Fógra aimsire flannbhuí 
* Uaine, bán, agus flannbhuí, (an suaitheantas náisiúnta)
* Reábhlóide Flannbhuí
* Ord Flannbhuí

## Tagairtí

Catagóir:Dathanna
Murray Bridge

Cathair san Astráil Theas is ea **Murray Bridge**. Bhí 18,364 daoine ina gcónaí ann sa bhliain 2006.

## Aeráid

## Comhchathracha

*  Laredo, Stáit Aontaithe. 
*  Sanmenxia, An tSín.

## Tagairtí
BBC Raidió Uladh

Stáisiún raidió is ea **BBC Raidió Uladh**, atá bunaithe i mBéal Feirste, Contae Aontroma agus is cuid de BBC Thuaisceart Éireann é. Is é an stáisiúin is mó a bhfuil gnaoi an phobail air i dTuaisceart Éireann agus áirítear nuacht, caint, gnéchláir, ceol agus spórt i measc raon a gcuid clár. Craoltar feasacháin nuachta de ghnáth ar seacht lá na seachtaine ó 07:00 uair an chloig go dtí meán oíche, ach ní bhíonn siad ach i mBéarla amháin.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha‎
* BBC Raidió Uladh
* BBC - Cláir - ''Blas''
* BBC - Cláir - ''An tÁiléar Draoíchta''
* BBC - Scoileanna - Acmhainní

Catagóir:BBC
Catagóir:Stáisiúin raidió i dTuaisceart Éireann
Catagóir:BBC Thuaisceart Éireann
Bundaberg

Cathair i Queensland is ea **Bundaberg**. Bhí 59,768 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2006.

## Aeráid

## Comhchathracha

*  Cathair Settsu, An tSeapáin.
*  Nanning, An tSín.

## Tagairtí
Allatrópacht

Is éard is **allatróip** ann (ón tSean-Ghréigis ἄλλος (*allos*) 'eile', agus τρόπος (*tropos*) 'modh, foirm') ná struchtúir éagsúla móilíneacha nó criostalta a bhíonn ag aon dúil cheimiceach amháin, ionas gur dual don neamheolaí a chreidiúint gur dúile difriúla ar fad atá iontu. Is é is cúis leis an **allatrópacht** ná na hadaimh a bheith ceangailte dá chéile le naisc dhifriúla.

Ní thagraíonn an téarma *allatrópacht* ach do na dúile - ní bhíonn allatróip ag na comhdhúile go bunúsach. Más comhdhúile atá ann, tugaimid *polamorfacht* ar an bhfeiniméan. 

Bíonn cobhsaíocht na n-allatróp ag brath ar an teocht agus ar an mbrú. Mar shampla, is é an stán miotalach is cobhsaí os cionn 13.2 céim Celsius, ach faoi bhun na teochta sin tiocfaidh "plá" ar an stán, ionas go gclaochlóidh sé go hallatróp eile, stán neamh-mhiotalach nach bhfuil úsáid ann. 

Go tipiciúil, ní bhíonn na hallatróip éagsúla ar fáil ach sa phas soladach. Mar shampla, má leáitear fosfar - pé allatróp atá ann - gheofar leacht den chineál chéanna, P4, is é sin, leacht atá comhdhéanta as móilíní ceithre adamh. Ón taobh eile de, áfach, tá an trí phas - solad, gás agus leacht - ag an ózón, ar allatróp de chuid na hocsaigine é. Tá trí adamh i móilín an ózóin, O3, agus dhá adamh i móilín na gnáthocsaigine O2.

Chuala an saol mór iomrá ar dhá phríomhallatróp an charbóin, mar atá, graifít agus diamant. Tá struchtúr tríthoiseach ag an diamant, ionas go bhfuil na hadaimh ceangailte go daingean dá chéile, rud a fhágann an diamant an-chrua. Ón taobh eile de, tá an ghraifít comhdhéanta as macramóilíní déthoiseacha, cineál sraitheanna nach bhfuil ach lagnaisc eatarthu. Mar sin, bíonn an ghraifít bog sobhriste. Le déanaí, d'éirigh leis na saineolaithe allatróip nua charbóin a chruthú, ar nós fullairéiní agus nainfheadáin.

Dúil é an fosfar atá an-saibhir in allatróip. Is é an fosfar bán an ceann a gheofar nuair a fhuaróidh fosfar leáite. Substaint nimhiúil dhainséarach é an fosfar bán ar dual di uathadhaint a dhéanamh - is é sin, rachaidh sé trí thine uaidh féin. Tá an fosfar dearg níos cobhsaí, agus is é an fosfar dubh an t-allatróp is cobhsaí le teocht an tseomra, cé go bhfuil sé riachtanach an fosfar bán a théamh faoi bhrú an-ard lena chlaochlú go fosfar dubh. Thairis sin, sa bhliain 1865 d'éirigh leis an eolaí Gearmánach Johann Wilhelm Hittorf allatróp nua a chruthú, mar atá, fosfar vialait.
## Tagairtí
Nóbailiam

Is é an **nóbailiam** dúil uimhir a 102 sa tábla peiriadach, agus is é an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná** No**. Dúil shaorga radaighníomhach atá ann, nach bhfuil ar fáil sa dúlra, agus is ceann de na hachtainídí é.

## Airíonna
clé|mion|170x170px
Is é nóbailiam a 259 an t-iseatóp is cobhsaí dá bhfuil ag an dúil seo, agus é ocht nóiméad déag is dhá scór ar leathré - beagnach uair an chloig, is é sin. Is dócha gur miotal é an nóbailiam a bhfuil loinnir gheal ann, ach níl a fhios againn é dháiríre: ní bheadh sé praiticiúil smután infheicthe nóbailiam a tháirgeadh, ós rud é go mbeadh foinse mharfach mhillteanach radaíochta ann. 

mion|clé|204x204px

Ní féidir mórán a fháil amach faoi shaintréithe ceimiceacha an nóbailiam ach an oiread, ach dealraíonn sé go bhfuil dhá staid ocsaídiúcháin aige sa tuaslagán uisce, mar atá, +2 agus +3, agus an dá ian seo timpeallaithe ag sé mhóilín uisce sa tuaslagán.

## Stair
Glactar leis gurbh iad na saineolaithe Sóivéadacha in Dubna a chruthaigh na chéad adaimh nóbailiam sa bhliain 1966. 

Roimhe sin, mhaígh na Sualannaigh ó Institiúid Nobel agus na Meiriceánaigh ó Berkeley go raibh dúil uimhir a 102 aitheanta acu. Ach níor thug Cumann Idirnáisiúnta na Ceimice (IUPAC) ná Cumann Idirnáisiúnta na Fisice (IUPAP) faomhadh do na fionnachtana seo.

[mion|clé|[Jean Frédéric Joliot-Curie|Frédéric Joliot]]

Ba iad na Sualannaigh, agus ina ndiaidh sin na Meiriceánaigh, a mhol an t-ainm "nóbailiam", ach b'fhearr leis na Rúisigh "joilióitiam" a bhaisteadh ar an dúil, i ndilchuimhne ar na fisiceoirí aithnidiúla Frédéric Joliot agus a bhean chéile Irène Joliot-Curie (iníon Marie Curie). 

Nuair a shocraigh Cumann Idirnáisiúnta na Ceimice sna 1990idí gurbh iad na Rúisigh a rinne an fhionnachtain, ghlac sé leis an ainm "nóbailiam" go hoifigiúil, ó bhí an t-ainm sin in úsáid sa litríocht go forleathan le tríocha bliain anuas.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Achtainíd
Catagóir:Dúile sintéiseacha
Isabel Lucas

Is ban-aisteoir Astrálach í **Isabel Lucas**, a rugadh ar an 25 Eanáir, 1985.

Catagóir:Ban-aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Daoine beo
Cairns

Cathair in Queensland, san Astráil, is ea **Cairns** (fuaimniú: /ˈkɛərnz/, nó [ˈkeːnz] go háitiúil). Bhí an chathair ainmnithe i ndiaidh William Wellington Cairns, gobharnóir Queensland ag an am. Bhí sé bunaithe chun na mianadóirí ag triall go dtí an abhainn Hodgkinson órcheantar a bheith i seirbhís ag, ach mhothaigh sí maolú nuair a bhí cúrsa níos éasca faighte ó Port Douglas. Níos moille, d'fhorbair sí a bheith ceann iarnróid agus mórphort leis an onnmhairiú chána siúcra, ór agus miotail eile, mianraí agus táirgeanna talmhaíochta ó na ceantair chósta ag timpeallú agus an réigiún Atherton Tableland. Mar atá de Meitheamh 2011, bhí an daonra amuigh is istigh ar 156,169.

Tá Cairns suite timpeall 1,700km ó Brisbane. Is ceann scríbe taistil coitianta le turasóirí coimhthíoch mar gheall ar an aeráid theochreasach. Tá sé i seirbhís ag daoine ag iarraidh An Mhórsceir Bhacainneach agus ó thuaidh Queensland a thabhair cuairt ar mar pointe tosaigh.

## Aeráid

## Daoine cáiliúla

* Isabel Lucas, aisteoir

## Comhchathracha

*  Oyama, An tSeapáin.
*  Minami, An tSeapáin.
*  Zhanjiang, An tSín.
*  Scottsdale, Arizona, Stáit Aontaithe.
*  Ríge, An Laitvia.
*  Sidney, Colóim Bhriotanach, Ceanada.
*  Lae, Nua-Ghuine Phapua.

## Tagairtí
Láirinciam

Is é an **láirinciam** dúil cheimiceach uimhir a 103, agus is í an tsiombail cheimiceach a sheasann dó ná **Lr**. Ceann de na hachtanóidigh é, agus mar sin, is dúil throm thrasúránach é.

Ba é an fisiceoir Albert Ghiorso ba thúisce a chruthaigh adaimh láirinciam, ar an 14 Feabhra 1961. Fuair an dúil a hainm ón tsaotharlann ina raibh Ghiorso agus a fhoireann ag obair, mar atá, Saotharlann Náisiúnta Lawrence Berkeley in Ollscoil California. Is í an teicníocht a bhí in úsáid ag Ghiorso agus a chuid cúntóirí ná targaid trí mhilleagram a raibh trí iseatóp calafoirniam inti a bhombardú le núicléis bhóróin ar cuireadh luas fúthu i Luasaire Líneach na dTromian (*Heavy-Ion Linear Accelerator*). Ghiorso agus a fhoireann a cheap an t-ainm don láirinciam, agus is é an giorrúchán a mhol siad ná Lw; bhí Cumann Idirnáisiúnta na gCeimiceoirí (IUPAC) sásta leis an ainm, ach d'athraigh an cumann an tsiombail cheimiceach go Lr.

Níl ach iseatóip radaighníomhacha ag an láirinciam. Is é an ceann is cobhsaí atá ann ná láirinciam a 262, ach tagann an meath radaighníomhach ar an gceann sin féin sách sciobtha, nó tá sé timpeall ar 3.6 uair an chloig ar leathré. Mar sin, níl sé furasta taighde a dhéanamh ar shaintréithe ceimiceacha an láirinciam, ach is é an tátal a bhaineann na ceimiceoirí as go bhfuil sé cosúil go leor leis an lúitéitiam atá suite os a chionn i dtábla peiriadach na ndúl. Bhí na saineolaithe in ann ocsaíd láirinciam Lr2O3 a tháirgeadh, rud a thugann le fios gurb é +3 an uimhir ocsaídiúcháin is coitianta atá ag an láirinciam ina chuid comhdhúl. Ní thagann sin aniar aduaidh ar aon duine, ós é seo an uimhir ocsaídiúcháin is tipiciúla ag na lantanóidigh agus ag na hachtanóidigh araon.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Achtainíd
Catagóir:Dúile sintéiseacha
Michael Caton

Is aisteoir Astrálach é **Michael Caton**, a rugadh sa bhliain 1943.

Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Portia de Rossi

Is ban-aisteoir Astrálach í **Portia Lee James DeGeneres** nó **Portia de Rossi** (fuaimniú: /ˈpɔərʃə də ˈrɒsi/), a rugadh faoin ainm *Amanda Lee Rogers* ar an 31 Eanáir, 1973.

Catagóir:Ban-aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Cate Blanchett

Is ban-aisteoir Astrálach í **Catherine Élise "Cate" Blanchett** (fuaimniú: /ˈblɑːntʃ.ət/), a rugadh ar an 14 Bealtaine, 1969.

Catagóir:Ban-aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Olivia Newton-John

B'amhránaí agus ban-aisteoir Astrálach í **Olivia Newton-John**, a rugadh ar an 26 Meán Fómhair, 1948 agus a d'éag 8 Lúnasa 2022.

Bhí cáil uirthi mar amhránaí ceoil tuaithe agus mar aisteoir, agus dhíol sí na milliúin ceirnín ar fud an domhain.  Sa bhliain 1974, chan sí 'Long Live Love'  le linn Chomórtas na hEoraifíse.

Tháinig clú agus cáil uirthi go háirithe nuair a ghlac sí páirt sa scannán *Grease*, in éineacht le John Travolta. Tháinig athrú mór ar a híomhá le linn an scannáin.

### Bás
Fuair Newton-John diagnóis ailse chíche in 1992 agus chaith sí na blianta ó shin mar thacadóir don taighde ailse agus bhunaigh sí an Olivia Newton-John Foundation, a thiomsaigh na mílte punt don chúis.

## Féach freisin

* John Travolta

## Tagairtí

Catagóir:Ban-aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Básanna in 2022
Loch Ontario

Ceann de Lochanna Móra Mheiriceá Thuaidh is ea **Loch Ontario** (Fraincis: *Lac Ontario*) agus an loch is faide soir de na cúig loch fionnuisce atá suite in oirthear na Stát Aontaithe, ar an teorainn le Ceanada. 

## Tíreolaíocht
Faigheann sé uisce ó Loch Erie, tríd an Abhainn Niagara agus Eas Niagara agus folmhaíonn sé isteach san Abhainn San Labhrás. 6 bliana an t-am seadaithe ag uisce sa loch. Tá achar dromchla iomlán de 19,000 km² aige.

Tá sé suite ar an teorainn idir na Stáit Aontaithe (Nua-Eabhrac) agus Ceanada (Ontario), sa réigiún ar a dtugtar an 'crú capaill órga' (Fraincis: *fer à cheval doré*, Béarla: *Golden Horseshoe*) air, leis an cheannchathair Toronto, áit a fheidhmíonn sé mar chaidéil teasa, ach go háirithe i rith an tSamhraidh, i gcóir aerchóirithe d'foirgnimh oifige agus do na háitritheoirí.

## Dinnseanchas
Bhí ainmneacha éagsúla ar Loch Ontario thar na céadta bliain. Léiríonn léarscáil a tarraingíodh i leabhar leis an teideal "Relation des Jésuites" (1662-1663) an t-ainm "Loch Ontario" agus "Loch Iroquois".

Sa bhliain 1712, d'ullmhaigh an Francach, an tUasal Jean-Baptiste de Couagne léarscáil, a cuireadh i láthair *Musée canadien des Civilisations* (Gaeilge: Músaem Ceanadach na Seansibhialtachtaí), ina dtugtar an "Loch Frontenac" air.

Thug na Iroquois an t-ainm "Skanadario" air.
mion|Toronto cois Locha

Catagóir:Na Lochanna Móra
Glácóma

Ardú i mbrú an leanna uisciúil sa tsúil is ea **glácóma**. Is
féidir go ndéanfaidh brú ró-ard damáiste don néaróg optach is go
leanfaidh daille. Tarlaíonn glácóma géar (dúnadh uillinne) nuair
a bhíonn bac ar dhraenáil an leanna seo trí ionfhabhtú nó maidhm
catarachta. Tarlaíonn pian thobann sa tsúil a bhfuil an riocht seo uirthi,
agus cuirtear isteach ar radharc na súile méid beag nó mór ar brath ar an gcás. I ndaoine
áirithe is cealgaí fogha an ghlácóma (glácóma uillinne iata). Is moille
cailliúint an radhairc acu, agus is féidir nach dtabharfar faoi deara
í go mbíonn damáiste doleigheasta déanta don néaróg optach. Is
féidir an brú taobh istigh den tsúil a thomhas i gcuid mhaith ospidéal
le tonaiméadar. Tá sé tábhachtach go ndéanfaí scagthástáil ar dhaoine chun an
daille inseachanta seo a sheachaint.

## Othair a raibh glácóma orthu
Ghoill an glácóma ar James Joyce.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair na Súl
Catagóir:Oftailmeolaíocht
Catagóir:Lagú radhairc
Othras

Is éard is **othras** ann ná cneá oscailte atá mall ag cneasú, nó an braon a thagann aisti.

mion|Othras Marjolin

## Tagairtí

Catagóir:Cneánna
Catagóir:Tinneas
Catagóir:Breoiteacht
Catagóir:Neamhord gastraistéigeach
Mo Hat Mo Gheansaí

Is banna ceoil Éireannach é **Mo Hat Mo Gheansaí** as Cill Mhantáin a mheascann ceol traidisiúnta, rac-cheol agus ceol clasaiceach. Is deartháireacha iad Tadhg Walsh Peelo agus Oisín Walsh-Peelo, baill an bhanna, ar as Áth na Fuinseoige iad ó dhúchas, agus seinneann siad beirt meascán mór uirlisí; an pianó, an veidhlín, an chláirseach, an giotár, na drumaí agus mórán eile nach iad. Bhuaigh an banna Comórtas Chath na mBannaí le Raidió Rí-Rá sa bhliain 2010 lena n-amhrán *Ní Tú mo Ghrá*. Tá siad tar éis seinm ag an bhféile cheoil An Phicnic Leictreach. Canann siad a gcuid amhrán i nGaeilge agus i mBéarla. 

## Naisc sheachtracha
* ''Tar Chugam'' - Amhrán de chuid an bhanna

## Tagairtí

Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge
Catagóir:Racghrúpaí Éireannacha
Gregory Peck

Ba aisteoir Meiriceánach é **Eldred Gregory Peck** a rugadh ar an 5 Aibreán 1916, agus a d'éag sa bhliain 2003. 
clé|mion|220x220px|''The Yearling'', 1947
Bhuaigh Peck an gradam "Aisteoir is Fearr" sna Golden Globe sa bhliain 1947 (*The Yearling*) agus Oscar amháin ("To Kill a Mockingbird” 1962).

Bhuail niúmóine broinceach é agus fuair Peck bás “ina chodladh” ar an 12 Meitheamh 2003

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna in 2003
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha as California
Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Aisteoir is Fearr' (Oscars)
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as San Diego, California
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Guy Pearce

Is aisteoir agus ceoltóir Astrálach é **Guy Edward Pearce**, a rugadh ar an 5 Deireadh Fómhair, 1967.

Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Russell Crowe

Is aisteoir Astrálach é **Russell Ira Crowe**, a rugadh ar an 7 Aibreán, 1964.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Logán Qattara

thumb|200px| Léarscáil an logáin.
Is imchuach gaineamhlaigh é an **Logán Qattar**a (Araibis: منخفض القطارة‎ Munḫafaḍ al-Qaṭṭārah) laistigh de Ghaineamhlach na Libia de chuid Iar-Thuaiscirt na hÉigipte, sa Ghobharnóireacht Matruh. Tá an logán
133 m (436 troigh) faoi bhun leibhéal na farraige, is is é an dara pointe is ísle san Afraic (Loch Assal in Djibouti is ea an ceann is ísle). Clúdaíonn an Logán thart ar 19,500 km2 (7,500 míle cearnach), méid atá inchurtha le Loch Ontario, agus ag a uasmhéid tá sé 220 km (140 míle) ar fhad agus 120 ciliméadar (75 míle) ar leithead. Ag bun an logáin tá log salainn. Luíonn an Oasis Siwa roinnt fiche ciliméadar taobh thiar de i logan cosúil leis, ach níos lú.

## Tagairtí

Catagóir:An Éigipt
Catagóir:Gaineamhlaigh na hÉigipte
Catagóir:Logáin (geolaíocht)
Catagóir:Limistéir tirim faoi bhun leibhéal na farraige
Catagóir:Tírghnéithe na hÉigipte
Catagóir:Pointí is ísle
Sam Worthington

Is aisteoir Astrálach é **Samuel Henry J. "Sam" Worthington**, a rugadh ar an 2 Lúnasa, 1976.

Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Inchinn dhaonna

clé|200px|thumb|Inchinn Dhaonna
Is í **an inchinn** an t-orgán lárnach den néarchóras daonna, agus le corda an dromlaigh, déanann sí suas lárchóras na néaróg. Is éard atá san inchinn ná an ceirbream, stoc na hinchinne agus an ceirbrín. Rialaíonn sí an chuid is mó de ghníomhaíochtaí na colainne, ag próiseáil, ag comhtháthú, agus ag comhordú na faisnéise a fhaigheann sí ó na horgáin chéadfacha, agus cinntí a dhéanamh maidir leis na treoracha a chuirtear chuig an gcuid eile den chorp. Bíonn an inchinn san bhlaosc, agus cosnaítear í le cnámha cloigeann an chinn.

## Féach Freisin

* Inchinn
* Néaróga Cráiniacha

## Tagairtí

Catagóir:Orgáin


Catagóir:Corp an duine
Catagóir:Anatamaíocht an duine
An Sliabh Corcra

Sliabh i gContae Chiarraí is ea **an Sliabh Corcra** (832 m). 

## Tagairtí

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hÉireann
Dún Lóich

Is mám idir na Cruacha Dubha agus an Sliabh Corcra atá suite i gContae Chiarraí é **Dún Lóich**. 

Dún Lóich
Anthony LaPaglia

Is aisteoir Astrálach é **Anthony M. LaPaglia**, a rugadh ar an 31 Eanáir 1959.

Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
David Gulpilil

B'aisteoir Astrálach é **David Gulpilil Ridjimiraril Dalaithngu**, a rugadh ar an 1 Iúil 1953 agus a fuair bás ar an 29 Samhain 2021.

Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Básanna in 2021
Shaun Micallef

Is aisteoir agus fear grinn Astrálach é **Shaun Patrick Micallef**, a rugadh ar an 18 Iúil, 1962.

Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine beo
Barry Humphries

Ba fhear grinn agus aisteoir Astrálach é **John Barry Humphries**, a rugadh ar an 17 Feabhra 1934 agus a fuair bás 22 Aibreán 2023.

Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Drag
Hugh Jackman

Is aisteoir Astrálach é **Hugh Michael Jackman**, a rugadh ar an 12 Deireadh Fómhair, 1968.

Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Nick Giannopoulos

Is fear grinn agus aisteoir Astrálach é **Nick Giannopoulos**, a rugadh ar an 1 Iúil, 1963.

Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Bert Newton

Is láithreoir teilifíse agus aisteoir Astrálach é **Albert Watson "Bert" Newton** (23 Iúil 1938 - 30 Deireadh Fómhair 2021). Ba é Newton an fear a' tí ar na Logie Awards ar 19 ócáid. Bhí sé le feiceáil go minic in éineacht le Graham Kennedy agus Don Lane ar a gcuid seónna ilsiamsa teilifíse. Chonacthas ar an teilifís é lena bhean chéile, Patti Newton, amhránaí, go minic chomh maith.

Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1938
Catagóir:Básanna in 2021
Hugo Weaving

Is aisteoir Astrálach é **Hugo Wallace Weaving**, a rugadh ar an 4 Aibreán, 1960.

Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Daoine beo
Garry McDonald

Is aisteoir Astrálach é **Garry George McDonald**, a rugadh ar an 30 Deireadh Fómhair, 1948.

Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Daoine beo
Abbie Cornish

Is ban-aisteoir Astrálach í **Abbie Cornish**, a rugadh ar an 7 Lúnasa, 1982.

Catagóir:Ban-aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Daoine beo
Isla Fisher

Is ban-aisteoir Astrálach í **Isla Lang Fisher**, a rugadh ar an 3 Feabhra, 1976.

Catagóir:Ban-aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Rachel Griffiths

Is ban-aisteoir Astrálach í **Rachel Anne Griffiths**, a rugadh ar an 18 Nollaig, 1968. Bhí sí sa tsraith theilifíse *Six Feet Under* idir 2001 agus 2005.

Catagóir:Ban-aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Daoine beo
Townsville

Cathair i Queensland is ea **Townsville**. Bhí 143,328 daoine ina gcónaí ann sa bhliain 2006.

## Aeráid

## Daoine Cáiliúla

* Julian Assange, eagarthóir Wikileaks.
* Greg Norman, galfaire.

## Tagairtí
Quang Binh

Is ceantar de chuid Vítneam, suite thoir ó thuaidh de Cathair Hue é **Quang Binh** (nó *Quảng Bình* sa litriú Vítneaimis). Is í Dong Hoi an chathair is mó i gceantar Quang Binh.
* Achar: 8,895 km2
* Daonra (2002): 895,500
* Dúichí: Le Thuy, Quang Ninh, Bo Trach, Quang Trach, Minh Hoa, Tuyen Hoa.

Catagóir:Vítneam
Penélope Cruz

Is ban-aisteoir Spáinneach í **Penélope Cruz Sánchez**, a rugadh ar an 28 Aibreán 1974.

## Tagairtí

Catagóir:Ban-aisteoirí Spáinneacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
Catagóir:Daoine beo
Graham Kennedy

Ba láithreoir teilifíse agus aisteoir Astrálach é **Graham Cyril Kennedy**, a rugadh ar an 15 Feabhra, 1934, agus a d'éag sa bhliain 2005..

Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Básanna in 2005
Bud Tingwell

Ba aisteoir Astrálach é **Charles William "Bud" Tingwell** a rugadh ar an 3 Eanáir 1923, agus a d'éag sa bhliain 2009.

Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2009
Toowoomba

Cathair i Queensland is ea **Toowoomba**. Bhí 95,265 daoine ina gcónaí ann sa bhliain 2006.

## Aeráid

## Daoine Cáiliúla

* Frank Forde, Príomh-Aire na hAstráile.
* Geraint Jones, cruicéadaí Sasanach.
* Geoffrey Rush, aisteoir.

## Comhchathracha

*  Paju, An Chóiré Theas.
*  Wanganui, An Nua-Shéalainn
*  Takatsuki, An tSeapáin.

## Tagairtí
Sliabh Kosciuszko

Is sliabh é **Sliabh Kosciuszko**, atá suite i New South Wales na hAstráile. 

## Naisc sheachtracha
* mtkosciuszko.org.au 

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta
Catagóir:Tíreolaíocht na hAstráile
Mackay

Cathair i Queensland is ea **Mackay**. Bhí 72,847 daoine ina gcónaí ann sa bhliain 2006.

## Aeráid

## Daoine Cáiliúla

* Cathy Freeman

## Comhchathracha

*  Matsuura, An tSeapáin.
*  Kailua Kona, Hawaii, Na Stáit Aontaithe.
*  Honiara, Oileáin Sholaimh.

## Tagairtí
Hervey Bay

Cathair i Queensland is ea **Hervey Bay** (fuaimniú: /ˈhɑrvi ˈbeɪ/). Bhí 41,225 daoine ina gcónaí ann sa bhliain 2006.

## Aeráid

## Tagairtí
Leathsheoltóir

Is éard is **leathsheoltóir** ann ná ábhar a bhfuil a sheoltacht leictreach (an tseoltacht atá bunaithe ar shreabh na leictreon, seachas an tseoltacht ianach) níos ísle ná seoltacht na seoltóirí maithe, ach níos airde ná seoltacht na n-inslitheoirí. Is iad na leathsheoltóirí is bunús leis an leictreonaic nua-aoiseach: na raidiónna, na ríomhairí, na gutháin agus a lán sásanna eile tá siad i dtuilleamaí na leathsheoltóirí. Na comhchodanna leictreonacha a úsáidtear sna sásanna sin, cosúil leis na trasraitheoirí, na grianchealla, na dé-óideanna astaithe solais, na coigeartóirí sileacain rialaithe, agus na ciorcaid iomlánaithe, - ní fhéadfaí na comhchodanna seo a thógáil in uireasa na leathsheoltóirí.

Is solaid chriostalta iad na leathsheoltóirí is coitianta, ach tá leathsheoltóirí dímhorfacha agus leachtacha ann freisin. Samplaí iad an sileacan hidriginithe dímhorfach agus meascáin éagsúla arsanaice, seiléiniam agus teallúiriam. Cosúil leis na leathsheoltóirí eile, athraíonn seoltacht na gceann seo go tobann de réir athruithe na teochta, agus faoi imthoscaí ar leith, is féidir leo friotaíocht dhiúltach a léiriú. (Is éard is ciall leis an bhfriotaíocht dhiúltach ná go dtitfidh an voltas nuair a rachaidh an sruth leictreach i méadaíocht - i ngnáthfhriotóirí, is é sin, friotóirí ómacha, rachaidh an voltas i méadaíocht má mhéadaítear an sruth leictreach atá ag dul tríd an bhfriotóir.) Na leathsheoltóirí dímhorfacha, is féidir iad a úsáid i bhfoirm tanascannáin, is é sin, mar chiseal nach bhfuil ach cúpla scór nanaiméadar ar tiús. Mar sin, is féidir ciorcaid agus comhchodanna leictreonacha a dhéanamh iontach beag má bhaintear leas as leathsheoltóirí.

Is é an sileacan a úsáidtear sa chuid is mó de na leathsheoltóirí atá ar fáil ar an margadh tráchtála, cé go bhfuil a lán eile ann, cosúil leis an ngearmáiniam, an chairbíd sileacain agus an arsainíd ghailliam. Is féidir seoltacht an tsileacain agus na leathsheoltóirí eile a athrú trí "dhópáil", is é sin, iarsmaí beaga truailleáin ("dópáin") a chur leis an mbunábhar. 

Go bunúsach, is é is cuis le seoltacht íseal an tsileacain ná go bhfuil ceithre fhiúsleictreon ag an adamh sileacain, agus gach ceann acu ceangailte i leictreondís le leictreon de chuid adamh sileacain eile. Mar sin, tá ocht leictreon - ochtréad iomlán - timpeall ar gach adamh sileacain sa chriostal, agus is struchtúr cobhsaí é an t-ochtréad sin nach ligeann do na fiúsleictreon dul timpeall sa chriostal le lucht leictreach a iompar leo. Scéal eile, áfach, má "dhópáiltear" an sileacan le hiarsmaí beaga bóróin nó alúmanaim, nach bhfuil ach trí fhiúsleictreon acu. Ansin fágfar bearna san ochtréad, agus is dual do bhearnaí den chineál seo taisteal a dhéanamh sa chriostal, nuair a bhíonn leictreoin ag dul sna bearnaí agus ag fágáil bearnaí nua ina ndiaidh. Arís, má dhópáiltear an sileacan le fosfar a bhfuil cúig leictreon ar an sceall is faide amuigh aige, beidh leictreoin bhreise sa chriostal, agus iad ag taisteal timpeall agus ag iompar lucht leictreach.

Catagóir:Leictreonaic
Catagóir:Fisic
Sail éille

deas|mion| Saileanna éille
Is bata siúil adhmaid agus club nó smachtín é **sail éille** (Béarla: *shillelagh*) a dhéantar de ghnáth as maide draighin trom fadhbach a bhfuil cnap mór ar a bharr. Tá baint aige le hÉirinn agus le béaloideas na hÉireann.
Catagóir:Oiriúintí faisin
Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Liza Minnelli

Is ban-aisteoir agus amhránaí Meiriceánach í **Liza May Minnelli **, a rugadh ar an 12 Márta 1946 in Hollywood, California. Is iníon Judy Garland, ban-aisteoir, agus Vincente Minelli, stiúrthóir scannán, í. Mar dhuine fásta, chuir sí tús lena saol gairmiúil ag canadh i gclubanna oíche. Tharraing sí aird uirthi féin lena ról sna scannáin *The Sterile Cuckoo* (1969) agus *Tell Me That You Love Me og Junie Moon* (1970). Bhain sí clú idirnáisiúnta amach lena ról mar Sally Bowles sa leagan scannáin den dráma ceoil Broadway úd  Cabaret sa bhliain 1972, as ar bronnadh Oscar di. Ról suntasach eile a rinne sí ná sa scannán *Arthur* (1981) in éineacht le Dudley Moore agus John Gielgud.

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe