open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Máire Ní Chéileachair

Is amhránaí ar an sean-nós as Contae Chorcaí í **Máire Ní Chéileachair**.

Is as an bhFearann i gContae Chorcaí di ó dhúchas. Bhí a thuismitheoirí as Cill na Martra i nGaeltacht Mhúscraí, agus mhúscail siad a suim san amhránaíocht thraidisiúnta agus sa Ghaeilge. Oileadh í mar mhúinteoir i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh agus d’oibrigh sí i Scoil Ashton i nDúcharraig i ngar do Chathair Chorcaí. Níos déanaí bhí Ní Chéileachair ina léachtóir le hamhránaíocht sean-nóis in UCC. Thosaigh sí ag canadh go poiblí in 1993. Ghlac sí páirt sa chomórtas ag Oireachtas na Samhna den chéad uair in 1997. Bhuaigh sí Corn Mháire Nic Dhonnchadha agus Corn na mBan. Ghnóthaigh sí an dara háit i gCorn Uí Riada seacht n-uaire sular bhuaigh sí an Corn in 2018. Bhronn TG4 gradam “Amhránaí na Bliana” uirthi in 2018 freisin. Tá dhá albam taifeadta aici, agus glacann sí páirt i bhféilte ceoil i dtíortha éagsúla ar fud an domhain, ina measc an Ríocht Aontaithe, an Ghearmáin, an Fhrainc, Ceanada agus na Stáit Aontaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Daoine beo
Stiofán Ó Cualáin (amhránaí)

Is feirmeoir agus amhránaí ar an sean-nós as Baile na Cille, Leitir Mealláin é **Stiofán Ó Cualáin**. Bhuaigh sé Corn Uí Riada ag Oireachtas na Gaeilge in 2006.

## Naisc sheachtracha
* TG4 Cartlann Sean-Nóis
* Comhrá na Seachtaine ar Iris Aniar, 21 Nollaig 2023

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Buaiteoirí Chorn Uí Riada
Catagóir:Daoine beo
Stiofán Ó Cualáin

* Stiofán Ó Cualáin (amhránaí) — amhránaí sean-nóis as Baile na Cille, Leitir Mealláin
* Stiofán Ó Cualáin (damhsóir) — múinteoir agus damhsóir sean-nóis as Carna
* Steve Ó Cualáin — iar-Phríomhfheidhmeannach Údarás na Gaeltachta
Limistéar Aonair d'Íocaíochtaí Euro

mion
mion
Tá an **Limistéar Aonair d'Íocaíochtaí Euro** (Béarla: **SEPA** nó **Single Euro Payments Area**) comhdhéanta de 28 ballstát an Aontais Eorpaigh, chomh maith leis an Íoslainn, Liechtenstein, An Iorua, An Eilbhéis agus Monaco. Sa limistéar seo is féidir íocaíochtaí a dhéanamh agus a fháil in euro, faoi na bunchoinníollacha, cearta agus oibleagáidí céanna, cibé áit ina bhfuil siad, idir teorannacha náisiúnta nó laistigh díobh.

## Féach freisin

* IBAN,  BIC

## Tagairtí

Catagóir:Baincéireacht
Catagóir:Banc Ceannais Eorpach
Catagóir:Euro
Stiofán Ó Cualáin (damhsóir)

Múinteoir scoile agus damhsóir ar an sean-nós as Carna ab ea **Stiofán Ó Cualáin**. Thosaigh sé ag múineadh scoile ar Inis Bearachain sa bhliain 1952, agus mhúin sé damhsa “i ngach scoil ó Leitir Mealláin go Ros a' Mhíl”. 

D'fhág sé a cheantar dúchais in 1969 chun cúrsa traenála a dhéanamh i Luimneach, ansin tréimhsí ag múineadh i gClaí Bán i nGaillimh, i Scoil na hAirde Móire, agus ar an gCaiseal mar phríomhoide ar feadh seacht mbliana déag. Chuaigh sé ar scor in 1985.

Bhí sé pósta le Caitlín Ní Dhúbháin as Cill Rícill, agus thógadar naonúr clainne ar an Leic, Leitir Móir, ansin i gCarna féin.

## Nasc seachtrach
* Taifead de Stiofán ag damhsa a rinne Alan Lomax in 1951

## Tagairtí

Catagóir:Damhsóirí
Leabharlann na Laidine

Is suíomh Gréasáin í **an Leabharlann Laidineach** (Béarla: ***The Latin Library***) a bhailíonn téacsanna Laidine atá san fhearann poiblí. Tá sí á reáchtáil ag William L. Carey, ollamh cúnta le Dlí Laidine agus Rómhánach in Ollscoil George Mason. Tá na téacsanna tarraingthe ó fhoinsí éagsúla, níl siad ceaptha chun críocha taighde ná in ionad eagráin chriticiúla, agus d'fhéadfadh earráidí a bheith iontu  Níl aon aistriúcháin ar an suíomh.

## Féach freisin

* Litríocht na Laidine
* Corpus Corporum

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Cearnóg an Mhéara - CNÉ (Stad Luas)

clé|mion
Ceann de na stadanna tramanna sa chóras Luas i mBaile Átha Cliath is ea **Cearnóg an Mhéara - CNÉ** (). Is stad ar an Líne Dhearg é. Osclaíodh é sa bhliain 2009, nuair a síneadh an Líne Dhearg trí Cheantar Dugaí Átha Cliath. Tá sí suite ar Shráid an Mhéara Íochtarach, in aice le Coláiste Náisiúnta na hÉireann.

Tá dhá ardán ag an stad. Fágann tramanna gach 10 nóiméad agus téann siad go Tamhlacht, Teach Saggard, nó Iosta na Rinne.

Stadann seirbhísí Bus Átha Cliath 33D, 33X, 53A, 90, 142, 151, agus 757 ag Cearnóg an Mhéara - CNÉ;

## Tagairtí

Catagóir:Luas
An Oder

Abhainn i Lár na hEorpa is ea an Oder. Is í an dara abhainn ar fhad iomlán í sa Pholainn agus an tríú abhainn is faide laistigh dá teorainneacha tar éis an Vistula agus Warta .  Éiríonn an Oder i bPoblacht na Seice agus sreabhann sí 742 ciliméadar trí iarthar na Polainne, agus í ina 187 ciliméadar den teorainn idir an Pholainn agus an Ghearmáin ina dhiaidh sin. mar chuid den líne Oder-Neisse .  Sa deireadh, sreabhann an abhainn isteach sa Mhurlach Szczecin, lastuaidh de Szczecin agus ansin isteach i dtrí ghéag (an Dziwna, Świna agus Peene) a fholmhaíonn isteach i mBá Pomerania den Mhuir Bhailt.
## Ainmneacha

Tugtar ainmneacha éagsúla ar an abhainn i dteangacha éagsúla, ach tá na cinn nua - aimseartha an-chosúil lena chéile: Béarla agus Gearmáinis: Oder; Seicis, Polainnis, agus Sorbais Íochtarach: Odra, Sorbais Uachtarach: Wódra; Caisiúibis : Òdra (csb); Laidin Mheánaoiseach: Od (d)ré; Laidin na hAthbheochana: Viadrus (a cumadh sa bhliain 1534).

Bhí cur amach ag Tolamaes uirthi mar Συήβος 'Suebos', ainm a dhíorthaítear de réir dealraimh ó na Suebi, muintir Ghearmánach. Cé go dtagraíonn sí freisin don sceithbhealach sa cheantar, sé sin an Οὐιαδούα 'Ouiadoua' (nó Οὐιλδούα 'Ouildoua'; Laidin Viadua nó Vildua), is cosúil gurb é seo an Wieprza nua-aimseartha, mar a dúradh go raibh sí ar an tríú cuid den achar idir an Suebos agus an Vistula.. Seans gur caomhnaíodh an t - ainm in ainm Suebos in ainm nua - aimseartha na habhann 'Świna' (Gaeilge: An Mhuc), sceithbhealach ón Lagún Szczecin go dtí an Mhuir Bhailt.nua - aimseartha na habhann Świna (an Mhuc Ghearmánach), sceithbhealach ón Mhurlach Szczecin go dtí an Mhuir Bhailt.
## Tagairtí

Catagóir:Aibhneacha teorann
Catagóir:Uiscebhealaí Cónaidhme sa Ghearmáin
Catagóir:Teorainn na Gearmáine-na Polainne
Catagóir:Aibhneacha idirnáisiúnta na hEorpa
Catagóir:Aibhneacha Brandenburg
Catagóir:Aibhneacha na Gearmáine
Catagóir:Aibhneacha Réigiún Olomouc
Catagóir:Aibhneacha na Polainne
Catagóir:Aibhneacha Voivodeship Pomeranian Thiar
Catagóir:Aibhneacha Mecklenburg-Pomerania Thiar
Catagóir:Uiscebhealaí sa Pholainn
Lár na hEorpa

Réigiún geografach de chuid na hEorpa is ea **Lár na hEorpa** idir Oirthear, Deisceart, Iarthar agus Tuaisceart na hEorpa. . Tá cáil ar Lár na hEorpa mar gheall ar a héagsúlacht chultúrtha;  tá cosúlachtaí stairiúla agus cultúrtha áirithe ag tíortha sa réigiún seo freisin, áfach..

Cé go bhfuil sainmhíniú éagsúil ar an réigiún, is minic a chuimsíonn sé an Ostair, an Chróit, an tSeicia, an Ghearmáin, an Ungáir, an Liotuáin, an Pholainn, an tSlóvaic, an tSlóivéin agus an Eilvéis. Ó thús an 16ú haois go dtí tús an 18ú haois, bhí codanna den Chróit agus den Ungáir an lae inniu faoi riail Otamánach. Le linn an 17ú haois, d'fhorghabh an impireacht codanna theas den tSlóvaic na linne seo freisin. Le linn na tréimhse Nua-Aimseartha Luath, bhí críocha na Polainne agus na Liotuáine mar chuid den Chomhlathas Polannach- Liotuánach. Faoi dheireadh an 18ú haois, bhí Teaghlach Hapsburg tar éis a thiarnas a leathnú agus teacht i réim ar chríocha na hOstaire, na Boisnia agus na Heirseagaivéine, na Cróite, na Seice, na hUngáire, na Slóvaice agus na Slóivéine, in éineacht le codanna den tSeirbia, den Ghearmáin, den Iodáil, den Pholainn agus den Eilvéis.Tar éis an Chéad Chogadh Domhanda, rinneadh cuid den Iúgslaiv de chríocha na Cróite agus na Slóivéine, inar fhan siad go dtí 1991.
## Tagairtí

Catagóir:Réigiúin na hEorpa
Lár na hEorpa
Litríocht na Laidine

Cuimsíonn **Litríocht na Laidine** na haistí, na startha, na dánta, na drámaí, agus na scríbhinní eile a scríobhadh sa Laidin. Téann tús litríocht fhoirmiúil na Laidine siar chomh fada le 240 RC, nuair a léiríodh an chéad dráma stáitse sa Laidin sa Róimh. Bheadh borradh faoi litríocht na Laidine as seo go ceann sé chéad bliain eile. Is féidir ré chlasaiceach litríocht na Laidine a roinnt, a bheag nó a mhór, sna tréimhsí seo a leanas: Luathlitríocht na Laidine, An Ré Órga, An Tréimhse Impiriúil agus An tSeandacht Dhéanach.

Ba í an Laidin teanga na sean-Rómhánaigh chomh maith le bheith mar *[[Francbhéarla|lingua franca]]* Iarthar agus Láir na hEorpa feadh na Meánaoise . Saothar na n-údar Rómhánach, mar Cicearó, Virgil, Óivid agus Horáit, is ea litríocht na Laidine, ach áirítear léi freisin saothar scríbhneoirí na hEorpa tar éis thitim na hImpireachta; idir scríbhneoirí creidimh cosúil le Tomás Acain (1225 -1274), agus scríbhneoirí saolta cosúil le Francis Bacon (1561 -1626), Baruch Spinoza (1632 -1677),  agus Isaac Newton (1642–1727).

## Stair

### Luath-Litríocht na Laidine
Cé gur tháinig forbairt leanúnach ar litríocht na Laidine ar feadh na gcéadta bliain, cuireadh tús le litríocht fhoirmiúil na Laidine le taibhiú rialta coiméide agus tragóidí sa Róimh sa bhliain 240 RC, bliain amháin tar éis don Chéad Chogadh Púnach a bheith críochnaithe.  Chuir Livius Andronicus, príosúnach cogaidh Gréagach a tugadh chun na Róimhe ina sclábhaí in oiriúint do na coiméide  agus na tragóidí tosaigh seo ó dhrámaíocht Ghréagach. D'aistrigh Andronicus *[[An Odaisé|Odaisé]]* Hóiméir go Laidin ag baint úsáide as foirm thraidisiúnta véarsaí Laidine ar a dtugtar méadar Satarnach . Sa bhliain 235 R.Ch., lean Gnaeus Naevius, saoránach Rómhánach, leis an traidisiún seo maidir  le drámaí a tháirgeadh a bhí ina n-athoibrithe de bhunleaganacha Gréagacha, nó *fabula palliata*, nó tragóidí a tháirgeadh bunaithe ar mhiotais agus stair na Róimhe, ag tosú sa bhliain 222 RC. Níos déanaí sa saol, chum Naevius dán eipiciúil i  méadar Satarnach  ar an gcéad Chogadh Púnach, inar throid sé.. 

## Tagairtí


Laidin
*
Laidin
Deisceart na hEorpa

[mion| Is iad teorainneacha geografacha agus eitnea-chultúrtha dheisceart na hEorpa ná na [Na Piréiní|Piréiní, na hAlpa, agus na Sléibhte Balcánacha ó thuaidh agus an Mheánmhuir ó dheas.]]
Is éard is **Deisceart na hEorpa** ann ná réigiún theas na hEorpa. Tugtar **Eoraip na Meánmhara** air freisin, toisc go bhfuil a thíreolaíocht marcáilte ag an Mheánmhuir. I measc na sainmhínithe ar dheisceart na hEorpa, cuirtear cuid de na tíortha agus na réigiúin seo nó iad go léir san áireamh: an Albáin, Andóra, An Bhoisnia-Heirseagaivéin, an Bhulgáir, an Chróit, an Chipir, Giobráltar, an Ghréig, an Iodáil, an Chosaiv, Málta, Monacó, Montainéagró, an Mhacadóin Thuaidh, an Phortaingéil, San Mairíne, an tSeirbia, an tSlóivéin, deisceart na Fraince, an Spáinn, an Tuirc (an Tráicia Thoir), agus Cathair na Vatacáine.
## Tagairtí

Catagóir:Réigiúin na hEorpa
Mike Roman

Is oibrí polaitiúil Meiriceánach agus taighdeoir freasúra é **Michael Roman** .   Bhí Roman ina bhall foirne don Uachtarán Donald Trump ó 2017 go 2018.    Ina dhiaidh sin d'oibrigh sé d'fheachtas Trump 2020 mar stiúrthóir oibríochtaí lá an toghcháin.  Sular thosaigh sé ag obair do Trump, reáchtáil Roman aonad faisnéise inmheánach do na deartháireacha Koch . 

Tá sé tugtha do ráitis mhíthreoracha gan bhunús a dhéanamh faoi chalaois vótála. Ar Lá an Toghcháin in 2020, phostáil sé eolas cealgach faoi chalaois vótála gan aon bhunús leis. Thug sé liosta na dtoghthóirí bréagacha do Mhichigan agus Wisconsin d'Ionadaí na Stát Aontaithe Mike Kelly a chuir ar fáil don Seanadóir Ron Johnson sna Stáit Aontaithe iad. Rinne foireann Ron Johnson iarracht na liostaí seo a chur chuig Leas-Uachtarán Mike Pence roimh chomhaireamh na vótaí toghcháin an 6 Eanáir 2021. 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Sainchomhairleoirí polaitiúla Meiriceánacha
Catagóir:Pearsanra riaracháin Trump
Catagóir:Taighde freasúra
Catagóir:Poblachtánaigh Phennsylvania
Seán Ó Súilleabháin

Tá níos mó ná duine amháin darb ainm **Seán Ó Súilleabháin** ann:
* Seán Ó Súilleabháin (saighdiúir) (c.1700–c.1760): saighdiúir Éireannach
* Seán Ó Súilleabháin (file) (c.1867–1910): file agus mianadóir Éireannach
* Seán Ó Súilleabháin (Conraitheoir) (1882–1957): gníomhaí ar son na Gaeilge a bhí ina chónaí in Butte, Montana
* Seán Ó Súilleabháin (béaloideasóir) (1903–1996): béaloideasóir Éireannach
* Seán Ó Súilleabháin (ealaíontóir) (1906–1964): ealaíontóir Éireannach

## Féach freisin
* Seán O'Sullivan: imreoir peile Gaelaí

## Tagairtí

Catagóir:Idirdhealáin
Gealra

mion|Gealra
Caithréimeanna lonracha agus frithchaiteacha, déanta as micreaphlaistigh go minic, is ea **gealra**. Baintear úsáid as gealra sna healaíona maisiúla.
mion|Gealra mar mhaisiúchán ar theach i Sasana.

### Truailleán
Ní bhíonn an gealra in-bhithmhillte de ghnáth. Beag bídeach, b'fhéidir 0.05 go 0.35 mm, agus déanta as PVC nó PET roimh na 2020idí**,** is truailleán é agus tá an clúdach sna meáin sách diúltach faoi anois. 

Tugadh isteach cosc ar ghealra plaisteach san Aontas Eorpach sa bhliain 2023 chun bruscar micreaplaisteach a laghdú. Bíonn sé an-dainséarach do na hainmhithe agus na héin nuair a théann sé isteach san fharraige. Ní bhaineann an riail ach le gealra plaisteach.

## Féach freisin
* Ealaíona maisiúla

## Tagairtí

Catagóir:Truailliú
Catagóir:Plastics industry
Catagóir:Plaistigh
Catagóir:Plaistigh agus an comhshaol
Catagóir:Ealaíona maisiúla
Vera Rubin

Réalteolaí Meiriceánach ab ea **Vera Florence Cooper Rubin**  (25 Iúil, 1928 – 25 Nollaig 2016). Ba cheannródaí luath í ag obair ar rátaí rothlaithe na réaltraí. Nocht sí an neamhréireacht idir gluaisne uilleach réamh-mheasta agus bhreathnaithe ar réaltraí trí staidéar a dhéanamh ar chuair rothlaithe réaltraí. Trí fhadhb rothlaithe an réaltra a aithint, chuir a cuid oibre fianaise ar fáil maidir le damhna dorcha a bheith ann.  Deimhníodh na torthaí sin ina dhiaidh sin.

Ag tosú ar a gairm acadúil mar an t-aon fhochéimí sa réalteolaíocht i gColáiste Vassar, chuaigh Rubin ar aghaidh chuig staidéar iarchéime in Ollscoil Cornell agus in Ollscoil Georgetown, áit ar bhreathnaigh sí diallais ó shreabhadh Hubble i réaltraí agus ar chuir sí fianaise ar fáil go raibh sárbhraislí réaltracha ann. Tugadh onóracha di i rith a gairme as a cuid oibre, ina measc Bonn Bruce, Bonn Óir Chumann Ríoga na Réalteolaíochta, Bonn Náisiúnta na hEolaíochta, agus gradaim éagsúla eile.

Chaith Rubin a saol ag abhcóideacht ar son na mban san eolaíocht, agus bhí cáil uirthi mar gheall ar a meantóireacht ar réalteolaithe mná éirimiúla. Chuir *[[The New York Times|an New York Times]]* síos ar a hoidhreacht mar "ushering in a Copernican-scale change" i dteoiric na cosmeolaíochta.

## Féach freisin
*State-of-the-art telescope in Chile to offer best view yet of universe
## Tagairtí

Catagóir:Damhna dorcha
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Réalteolaithe
Catagóir:Réaltfhisiceoirí
Catagóir:Eolaithe pláinéadacha
Bob Burke

Múinteoir Gaeilge Meiriceánach agus ball gníomhach den eagraíocht NAACLT ab ea **Bob Burke** (18 Meán Fómhair 1940 – 4 Aibreán 2020).

Chaith Bob an chuid is mó dá shaol fásta ag obair mar fhiaclóir i ngar do Baltimore, Maryland. Oileadh é mar fhiaclóir nuair a bhí sé i gCabhlach na Stát Aontaithe sna 1960idí. Bhí suim aige i gcónaí ina oidhreacht Éireannach, ach níor thosaigh sé ag foghlaim na Gaeilge go dtí go raibh beagnach leathchéad bliain slánaithe aige. Is minic a ghlac sé páirt i gceardlanna do mhúinteoirí a reáchtáil Daltaí na Gaeilge in Esopus, Nua-Eabhrac. Nuair a bunaíodh NAACLT in 1995, ghlac Bob páirt ghníomhach san eagraíocht, agus bhí sé i láthair ag beagnach gach comhdháil de chuid na heagraíochta. In 2015, d'eagraigh sé an chomhdháil bhliantúil in Portland, Oregon.
 
Tar éis dó dul ar scor ón obair fiaclóireachta in 2002, bhog Bob agus a bhean chéile go Camas, Washington, i ngar do Portland. Thosaigh Bob ag múineadh na Gaeilge ag deirí seachtaine in Portland agus áiteanna eile timpeall na Stát Aontaithe.  Mhúin sé ranganna Gaeilge i gColáiste Clark in Vancouver, Washington, i gColáiste Pobail Portland, agus in Ollscoil Marylhurst.

Bhí Bob ina oifigeach de NAACLT go minic thar na blianta:

* Rúnaí/Cisteoir 1998-2000
* Uachtarán 2002-2003
* Cisteoir 2008-2011
* Leas-Uachtarán 2012-2013
* Uachtarán 2013-2015

Fuair sé bás ar an 4 Aibreán 2020.

## Tagairtí

Catagóir:Múinteoirí Gaeilge
Camas, Washington

Baile i gContae Clark, Washington sna Stáit Aontaithe is ea **Camas**. Bhí 26,065 duine ina gcónaí ann in 2020. Ar an taobh thoir den bhaile tá teorainn le Washougal, Washington, agus ar an taobh thiar, le Vancouver, Washington. Tá Camas suite ar bhruach na habhann Columbia, trasna ó  Troutdale, Oregon, agus is cuid de mhórcheantar cathrach Portland, Oregon é.

## Tagairtí

Catagóir:Achar cathrach Portland, Oregon
Catagóir:Cathracha in Washington
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Dessie Grew

Óglach de chuid an IRA agus ball de Bhriogáid Thír Eoghain Thoir ab ea **Desmond “Dessie” Grew** (14 Meán Fómhair 1953 – 9 Deireadh Fómhair 1990). In 1990, mharaigh saighdiúirí Briotanacha, baill den SAS, Grew agus óglach eile, Martin McCaughey, a bhí ina chomhairleoir de chuid Shinn Féin.

## Luathshaol
Ba é an dara páiste ba shine i dteaghlach ina raibh seachtar cailíní agus ceathrar buachaillí. D'fhreastail sé ar Bhunscoil Chnoc an Chonnaidh agus Scoil na mBráithre Críostaí áitiúil ag an dara leibhéal, áit ar bhain sé na marcanna is fearr amach ag leibhéil “O” agus “A”. Bhí an-suim ag Grew i gcultúr na hÉireann: bhí Gaeilge líofa aige, agus d'imir sé peil Ghaelach sa scoil agus ar fhoireann an pharóiste.

Ar dtús, bhí muintir Grew ina gcónaí i gceantar dílseach, agus rinneadh ionsaí ar a dteach arís is arís eile. Sa deireadh, dódh go talamh é in 1972. Bhog muintir Grew ansin go teach nua ar imeall Achadh an Dá Chora, Contae Ard Mhacha, sráidbhaile soir ó dheas ón Maigh, ach dódh an teach go talamh freisin in ionsaí buama a ghortaigh seisear de chlann Grew.

## Gairm pharaimíleata
Mar dhuine fásta, bhí Grew ina bhall an-ghníomhach d'Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann agus den IRA. D'eisigh póilíní sa Ghearmáin barántas gabhála dó, ar amhras gur dhúnmharaigh sé gníomhaire cumarsáide de chuid an RAF,  Maheshkumar “Mick” Islania agus a iníon, sé mhí d'aois, sa Ghearmáin Thiar in 1989.

Scaoileadh Grew agus McCaughey marbh in oibríocht a chuir saighdiúirí rúnda i ngníomh. Bhí aonad rúnda faisnéise de chuid Arm na Breataine ag faire ar trí ghunna AK-47 i bhfoirgneamh feirme sa cheantar tuaithe seo i gContae Ard Mhacha. Bhí a fhios acu go raibh Grew agus McCaughey ar tí na gunnaí a bhogadh.

Agus an bheirt acu ag dul i dtreo botháin talmhaíochta a bhí in úsáid chun beacáin a fhás, agus b'fhéidir mar thaisce arm de chuid an IRA, scaoileadh suas le 200 urchar leo. Léirigh torthaí an scrúdú iarbháis 48 créacht philéir ar Grew agus 12 ar McCaughey. Dúirt tuairisc Arm na Breataine gur fhág an bheirt fhear an bothán agus dhá raidhfil acu. Deir foinsí poblachtánacha nach raibh airm ar bith acu.

Maraíodh a dheartháir Seamus Grew in 1982 i gcás a raibh aighneas ann faoi freisin. Dúirt Dessie roinnt seachtainí sula bhfuair sé bás gur mhian leis a bheith curtha in aice le Seamus i gcás a bháis. Cuireadh é i reilig Chathair Ard Mhacha i mí Dheireadh Fómhair 1990. Thug Gerry Adams an óráid adhlactha, agus dúirt sé gur “trodaí ar son na saoirse, tírghráthóir agus saoránach Éireannach macánta é”.

## Tagairtí

Catagóir:Baill den IRA Sealadach
Catagóir:Daoine as Contae Ard Mhacha
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Poblachtánaigh na hÉireann
Catagóir:Básanna i 1990
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Diarmaid Ó Muirithe

Foclóirí, iriseoir, agus údar Éireannach ab ea **Diarmaid Ó Muirithe** (11 Samhain 1935 – 11 Iúil 2014).

## Beathaisnéis
Rugadh Ó Muirithe i Ros Mhic Thriúin, Contae Loch Garman. D'fhreastail sé ar Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath agus ar Ollscoil na hÉireann. D'oibrigh sé mar mhúinteoir bunscoile, mar shaoririseoir, agus mar iriseoir sa seomra nuachta in RTÉ. Ina dhiaidh sin, bhí sé ina léachtóir sinsearach le Gaeilge sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, agus ina chathaoirleach ar an Léann Éireannach in Ollscoil Mhuire, Halifax, Ceanada. Rinne Maurice Manning cur síos ar Ó Muirithe mar “saineolaí a bhfuil meas idirnáisiúnta air ar chanúintí, bunaithe ar a chuid eolais ar chanúintí an Bhéarla, agus ar Bhéarla na hÉireann (*Hiberno-English*) atá aitheanta anois mar réimse staidéir ar leith.”

In 1991, d'iarr eagarthóir an Irish Times, Conor Brady, ar Ó Muirithe “roinnt píosaí” a scríobh faoin Ghaeilge, as ar fhás an colún rialta *Words We Use.* Bailíodh na colúin le chéile i sraith ghearr leabhar ina dhiaidh sin. Mhair an colún go dtí mí na Nollag 2013. Dhírigh sé ar shanasaíocht na bhfocal a úsáidtear in Éirinn.

Fuair sé bás agus cuireadh  i Vín é, áit a raibh cónaí air lena dhara bean chéile.

Thug an file Séamus Heaney “[k]eeper of Ireland's word-hoard” air.

## Rogha leabhar
* *The Dialect of Forth and Bargy*, le Terence Dolan 
* *The Wexford Carols*, 1982 https://www.irishcatholic.com/the-wexford-carols-the-music-of-worship/ 
* *The Folklore of County Wexford*, le Deirdre Nuttall 
* *A-Z of Irish Names for Children*, 2007
* *From the Viking word-hoard: A dictionary of Scandinavian words in the languages of Britain and Ireland*, 2010
* *Words We Don't Use (Much Anymore)*, 2012
* *A supplement to the dictionary of Scandinavian words in the languages of Britain and Ireland*, 2013
* *A dictionary of Anglo-Irish: Words and phrases from Gaelic in the English of Ireland*, 2013
* *Last Words*

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2014
Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Iriseoirí The Irish Times
Catagóir:Teangeolaithe Éireannacha
Catagóir:Foclóirithe Éireannacha
Coláiste Eoghain Uí Chomhraidhe

Coláiste samhraidh Gaeilge a bunaíodh in 1912 i ngar do Charraig an Chabhaltaigh, Contae an Chláir is ea **Coláiste Uí Chomhraidhe** (nó **Coláiste Eoghain Uí Chomhraidhe**; litriú caighdeánach **Coláiste Eoghain Uí Chomhraí**). Ba í Neilí Ní Bhriain a bhunaigh an coláiste le cúnamh ó Sheán Tóibín agus Conradh na Gaeilge.

Dúnadh an coláiste in 2017 mar gheall ar fhadhbanna sábháilteachta.  Faoi láthair, in 2026, tá pobal na háite ag iarraidh airgead a bhailiú chun an seanfhoirgneamh a athchóiriú agus tionscal nua a chur ar bun.

## Daoine a d'fhreastail ar an gcoláiste
* Seoirse Mac Clúin
* Risteard Mac Siacuis
* Mainchín Seoighe
* Sadhbh Trinseach

## Múinteoirí
* Pádraig Ághas
* Tomás de Bhál
* Donnchadh Ó Briain
* Pádraig Ó hAichir
* Seán Ó Murchadha
* Seán Tóibín

## Naisc sheachtracha

* Suíomh idirlín
* Feachtas tiomsaithe airgid

## Tagairtí

Chomhraidhe
Catagóir:Contae an Chláir
Catagóir:Cultúrlanna
Catagóir:Ionaid saoire cois trá de réir thír
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i gContae an Chláir
Pádraig Ághas

Tá níos mó ná duine amháin darb ainm **Pádraig Ághas** ann:
* Pádraig Ághas (1885-1966) — múinteoir agus polaiteoir
* Pádraig Ághas — amhránaí ar an sean-nós

## Tagairtí

Catagóir:Idirdhealáin
Cuinneog

Is éard is **cuinneog** nó **meadar** ann ná gabhdán ina ndéantar im. Loine a thugtar ar an maide atá istigh ann lena ndéantar an t-im. Claibín cuinneoige nó claibín meidre a thugtar ar bharr na loine ina bhfuil poill de ghnáth. Cuigeann a dhéanamh, maistreadh nó meadráil na téarmaí a thugtar ar an bpróiseas.

Catagóir:Déiríocht
Catagóir:Bia bán
Catagóir:Ullmhú an bhia
Catagóir:Im
Oskar Kokoschka

Is duine d'ealaíontóirí móra Vín na hOstaire a bhí in **Oskar Kokoschka** (1886-1980). Is i dtús an fhichiú haois a tháinig sé in inmhe. Tá cail air as na portráidí agus na tírdhreacha eispriseanaíocha a rinne sé. Tá péintéireachtaí leis i Músaem Leopold cois Danóibe.

## Féinphortráid 1948

Rinne Kokoschka féinphortráid sa bhliain 1948. Dar leis an scríbhneoir Diarmuid M. Johnson *go bhfuil loinnir na fiosrachta sna súile - agus rian den méid a d'fhulaing sé sa g[[An Chéad Chogadh Mór|Céad Chogadh Mór]] (1914-1918). D'aithneofaí cuid d'aeistéitic na linne sin i saothar [[J. B. Yeats]] chomh maith, beagán den alltacht atá sa duine agus í á hídiú le tréanbhuillí na scuaibe.*

## Féach freisin

* An t-eispriseanaíochas

Catagóir:Ealaíontóirí na hOstaire
Meaisín Turing

Is samhail mhatamaiticiúil den ríomhaireacht é **Meaisín Turing**, i bhfoirm meaisín teibí a ionramhálann siombailí ar théip éigríochta de réir tábla rialacha a thugtar don mheaisín. In ainneoin shimplíocht na samhla, tá sé ábalta algartam ar bith a chur i bhfeidhm.

Chruthaigh Alan Turing an Meaisín Turing i bpáipéar a d'fhoilsigh sé in 1936. Thug sé “a-machine” (meaisín uathoibríoch) air.

## Tagairtí

Catagóir:Ríomheolaíocht
Sonaí Choilm Learaí Ó Conghaile

Ceoltóir agus iascaire Éireannach as Cora Bhuí, Leitir Mealláin is ea **Sonaí Choilm Learaí Ó Conghaile**, nó **Sonaí Choilm Learaí** mar is fearr aithne air.

## Saol
Rugadh i gCora Bhuí é sa bhliain 1945, agus tógadh é ann, cé gur chaith sé tréimhsí ag obair i gContae an Chláir agus i Sasana sular fhill sé ar a áit dúchais in 1974. Bhain sé clú agus cáil amach ag seinm ar an mbosca ceoil, go minic lena bhanna Ceann Gólaim. D'eisigh Cló Iar-Chonnacht dlúthdhiosca dá chuid cheol in 2006 dar teideal *Irish Traditional Accordion Music*.  

## Gradaim
Ba é an chéad duine a bhuaigh an *Pat Willie Perpetual Cup* in 1995. Bronnadh Gradam ‘Ceol na nOileán’ air ar an 8 Meitheamh 2023.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* “Tráth Dá Saol” — gearrscannán faoina shaol a craoladh ar RTÉ in 1993

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Pat Cheoinín

Iascaire agus déantóir seolta as Fínis i ngar do Charna, Contae na Gaillimhe ab ea **Pat Cheoinín** (1915–2008). Phós sé Nóra Joyce (Nóra Bhaibín) as Inis Bearachain agus thógadar deichniúr iníonacha agus cúigear mac i bhFínis, ansin, tar éis 1953, ar an mBalla Fada i gCathair na Gaillimhe, áit ar chaith sé blianta deireanacha a shaoil.  Bhí sé fós ag dul amach ina bhád iascaireachta agus na ceithre scór slánaithe aige.

Cheannaigh sé an bád seoil *Columbia* in 1940, agus chuir sé inneall leis in 1948. Cheannaigh sé an *Ros na Rí* in 1953 nuair a bhog sé a chlann go Gaillimh, ansin an *Star of Faith* in 1965.

Máthair Johnny Mháirtín Learaí Mhic Donnchadha ab ea a dheirfiúr Nan Cheoinín.  Ba chol ceathrair leis Séamus Mac an Iomaire, údar *[[Cladaí Chonamara]]*.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Pat Cheoinín ag caint le Maidhc P. Ó Conaola faoi na saortha báid, Cathasaigh Mhaínse agus rinne sé cur síos ar bhád Chonroy chomh maith
* Pat Cheóinínn: "Star of Faith"; clár beathaisnéise a craoladh ar TG4

Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Básanna in 2008
Catagóir:Daoine a rugadh i 1915
Daonpháirc Uladh-Mheiriceá

Iarsmalann faoin aer i gContae Thír Eoghain atá in **Daonpháirc Uladh-Mheiriceá** (Béarla: *Ulster American Folk Park*; Ultais: *Ulstèr Merikay Fowk Pairk* ). Tá an músaem suite 5 míle thuaidh ón Ómaigh. Tá sé ar na ceithre mhúsaem de chuid Músaeim Náisiúnta, Tuaisceart Éireann.

## Féach freisin
*Iarsmalann Uladh
*Músaem Daonchultúir agus Iompair Uladh
*Músaeim Náisiúnta, Tuaisceart Éireann
*Oifig Taifead Poiblí Thuaisceart Éireann (OTPTÉ)

## Naisc sheachtracha
*Suíomh gréasáin

## Tagairtí

Catagóir:Músaeim i dTuaisceart Éireann
An tAcadamh Ibeirneach Ríoga

Is institiúid ealaíne in Éirinn é **An tAcadamh Ibeirneach Ríoga** (Béarla: **Royal Hibernian Academy of Arts**, nó **RHA**), a bunaíodh i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1823. Cosúil le go leor institiúidí Éireannacha eile, ar nós Acadamh Ríoga na hÉireann, choinnigh an tAcadamh an focal “Ríoga” ina ainm tar éis bhunú an tSaorstáit i mí na Nollag 1922.

## Stair
Bunaíodh an RHA tar éis do 30 ealaíontóir Éireannach achainí a chur faoi bhráid an rialtais le haghaidh cairt chorpraithe. De réir na litreacha paitinne ar an 5 Lúnasa 1823, bunaíodh *The Royal Hibernian Academy of Painting, Sculpture, and Architecture*, a chuimsigh Scoil Náisiúnta Ealaíne chomh maith. Ba é William Ashford, an péintéir tírdhreacha, an chéad uachtarán. Sa bhliain 1824, toghadh an t-ailtire Francis Johnston ina uachtarán. Chuir Johnston ceanncheathrú ar fáil don Acadamh ar Shráid na Mainistreach Íochtarach ar a chostas féin. D'eagraigh an tAcadamh taispeántas ealaíne den chéad uair i mBealtaine 1825, agus lean siad ar aghaidh go bliantúil as sin amach. Tháinig rath ar na taispeántais agus ar an Acadamh, agus faoi dheireadh an 19ú haois ba é an phríomhinstitiúid ealaíne in Éirinn. Dódh Teach an Acadaimh go talamh in 1916 le linn Éirí Amach na Cásca; cailleadh breis is 500 píosa ealaíne, ina measc, píosaí leis na healaíontóirí Jack Butler Yeats, Madeline Green, agus John Lavery.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ealaín
Catagóir:Músaeim in Éirinn
Baile Liam

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Baile Liam** air:
* Baile Liam, Contae Bhaile Átha Cliath (An Chúlóg): baile fearainn i gContae Bhaile Átha Cliath
* Baile Liam, Contae Bhaile Átha Cliath (Baile an Bhóthair): ionad daonra agus baile fearainn i gContae Bhaile Átha Cliath
* Baile Liam, Contae Cheatharlach: baile fearainn agus toghroinn i gContae Cheatharlach
* Baile Liam, Contae Chorcaí (Baile an Teampaill): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Baile Liam, Contae Chorcaí (Cineál Aodha): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Baile Liam, Contae Chorcaí (Cionn tSáile): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Baile Liam, Contae Chorcaí (Eochaill): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Baile Liam, Contae Loch Garman: ionad daonra agus baile fearainn i gContae Loch Garman
* Baile Liam, Contae Lú: baile fearainn i gContae Lú
* Baile Liam, Contae Luimnigh: baile fearainn i gContae Luimnigh
* Baile Liam, Contae na Gaillimhe (Béal Átha Mó): ionad daonra i gContae na Gaillimhe
* Baile Liam, Contae na Gaillimhe (An Spidéal): sráidbhaile i gContae na Gaillimhe
* Baile Liam, Contae na Mí: baile fearainn i gContae na Mí
* Baile Liam, Contae Phort Láirge (An Ghailltír): baile fearainn i gContae Phort Láirge
* Baile Liam, Contae Phort Láirge (Na Déise): baile fearainn i gContae Phort Láirge
* Baile Liam, Contae Thiobraid Árann (Sliabh Ardach): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* Baile Liam, Contae Thiobraid Árann (Uíbh Eoghain): baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* Baile Liam, Contae Uíbh Fhailí (An Eaglais): baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí
* Baile Liam, Contae Uíbh Fhailí (Baile Átha Buí): baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí
* Baile Liam, Contae Uíbh Fhailí (Cluain Leisc): baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí
* Baile Liam, Contae Uíbh Fhailí (Eiteach): baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí
* Baile Liam, Contae Uíbh Fhailí (Ros Chorca Mrua): baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Feistí Ó Conluain

Ceoltóir feadóige as Baile Liam, an Spidéal ab ea **Feistí Ó Conluain** (1925–2001).

## Saol
Mac le Cáit Ní Choisdealbha, amhránaí clúiteach ó Bhaile an tSagairt, an Spidéal a fuair bás in 1973, agus Micheál Ó Conluain, timire agus múinteoir Gaeilge as an Muileann gCearr. Chaith sé níos mó ná fiche bliain ag obair le Otis Lifts in áiteanna éagsúla timpeall na hÉireann. Chas sé le hEibhlín Standún (deirfiúr Mháirtín Standún) i bPáirc an Chrócaigh ag cluiche leathcheannais na hÉireann in 1949 idir Gaillimh agus Laois, agus phósadar ina dhiaidh sin. Fuair Eibhlín bás in 1992.

## Ceol
Sheinneadh Ó Conluain go minic le linn dó a bheith ag taisteal timpeall na tíre, agus bhain sé cáil amach as a chuid amhrán beoga agus foinn mhalla go háirithe.
I dtuairisc bháis le M. P. Ó Conaola in *[[Foinse]]* ar an 10 Meitheamh 2001, scríobh sé “Bhí a fhios ag Festy na focail — bheadh a fhios agat é agus é ag casadh na feadóige. B'in é an fáth nárbh fhéidir é a shárú ar an bhfonn mall, mar bhí ciall agus tuiscint taobh thiar de na focail agus an ceol istigh ina chroí.” 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Feistí ag seinm ar an gclár ''Beo Go Deo''
Johnny Connolly

Ceoltóir as Inis Bearachain i gConamara ba ea **Johnny Connolly** (nó **Johnny Phádraic Phíotair**; 1944–2019), duine de na boscadóirí ba mhó cáil in Éirinn. 

In agallamh a rinne sé le TG4 in 2008, mhínigh sé an bealach ar thosaigh sé ag seinm an bhosca, nuair a bhí sé thart ar 10 mbliana d'aois. Bhí a thuismitheoirí ag dul amach chuig Féile na gCurachaí i Leitir Móir agus bhí Johnny ag iarraidh dul ina dteannta. Sa chaoi go bhfanfadh sé sa bhaile, thaispeáin a dheirfiúr dó an áit inar choinnigh a thuismitheoirí an bosca ceoil. Chaith sé an chuid eile den lá á sheinm, agus nuair a tháinig siad abhaile, bhí Johnny in ann roinnt port a chasadh cheana.

Tugtar “rí an mhileoidin” air, agus deirtear gurbh é duine de na ceoltóirí traidisiúnta ab fhearr lena linn.

Phós sé Patricia Sweeney as Coillte Mach i gContae Mhaigh Eo, agus bhí triúr clainne acu: Jimmy, Johnny Óg, agus Mary Ellen. Is boscadóir cáiliúil é féin Johnny Óg.

## Dioscliosta

* *An tOileán Aerach* (1993)
* *Drioball na Fáinleoige* (1998)
* *An Mileoidean Scaoilte* (2004)

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Básanna in 2019
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Optamú innill cuardaigh

mion|chun an mhistéir a bhaint d'optamú innill cuardaigh
Is éard is **optamú innill cuardaigh** nó OIC (Béarla: search engine optimization) ná an próiseas ina ndéantar rátáil ar leathnaigh gréasáin agus inneachar eile ar líne cosúil le físeanna. Cuireann OIC feabhas ar an toradh is fearr is féidir a fháil ar an infheictheacht atá ag suíomh gréasáin (nó leathanach gréasáin) sna torthaí cuardaigh orgánacha a bhíonn ag inneall cuardaigh.

Tá an-tábhacht ag baint le OIC  ar chúiseanna fónta tráchtála agus tá seirbhísí go leor ann i dtaca le OIC le fáil.

## Féach freisin

* Google

## Tagairtí

Catagóir:Gréasán Domhanda
Catagóir:Idirlíon
Catagóir:Google
Màiri NicAilein

Is polaiteoir Albanach í **Màiri NicAilein** (Béarla: *Màiri McAllan*) (a rugadh ar an 14 Feabhra 1993) atá ag feidhmiú mar Rúnaí Comh-Aireachta um Neodracht agus Aistriú Cóir ó 2023, tar éis di a bheith ina hAire Comhshaoil, Bithéagsúlachta agus Athchóirithe Talún roimhe seo ó 2021 go 2023. Ina ball de Pháirtí Náisiúnta na hAlban (SNP),  tá sí ina Feisire de Pharlaimint na hAlban (BPA) Ball de Pharlaimint na hAlban do Dhail Chluaidh ó 2021 i leith. Is iar-aturnae faoi oiliúint í NicAilein, a d’fheidhmigh mar chomhairleoir speisialta don Chéad-Aire Nicola Sturgeon sular toghadh í do Pharlaimint na hAlban. 

## Luathshaol
Tógadh NicAilein agus fuair sí a cuid oideachais i Biggar, Siorrachd Lannraig a Deas ansin rinne sí staidéar ar dhlí na hAlban ag Ollscoil Ghlaschú, chaith sí tamall ag Ollscoil Ghent sa Bheilg freisin. 

Is polaiteoir é a hathair Ian freisin a bhí ina chomhairleoir áitiúil do bharda Clydesdale East (a chlúdaíonn Biggar) ó 2017 i leith. Is polaiteoir é a hathair Ian freisin atá ag feidhmiú mar chomhairleoir áitiúil do bharda Dail Chluaidh an Ear (a chlúdaíonn Biggar) ó 2017.

Sula ndeachaigh sí isteach sa pholaitíocht, chomhbhunaigh NicAilein an eagraíocht chearta daonna RebLaw Scotland, a bhfuil sé mar aidhm aige an dlí a úsáid mar uirlis sa chomhrac ar son an cheartais shóisialta agus a thionóil a chéad chomhdháil sa bhliain 2017, d'oibrigh sí mar dhlíodóir faoi oiliúint agus bhí sí ina stiúrthóir ar Chúnamh do Mhná Àir an Ear *(East Ayrshire's Women's Aid*) .

## Gairmréim pholaitiúil
Sheas sí ach sháraigh uirthí i Siorrachd Dhùn Phris, Dail Chluaidh agus Srath Thuaidh in olltoghchán na Ríochta Aontaithe 2017, áit ar tháinig sí sa dara háit ar an sealbhóir Coimeádach David Mundell .

Bhí NicAilein mar chomhairleoir speisialta i Rialtas na hAlban ar chúrsaí timpeallachta. Ar dtús don Rúnaí Comhshaoil Roseanna Cunningham agus ansin don Chéad Aire Nicola Sturgeon. 

An 6 Bealtaine 2021 toghadh í mar Bhall de Pharlaimint na hAlban (BPA) do Dhail Chluaidh. 

An 19 Bealtaine 2021, ceapadh NicAilein chuig an rialtas nua mar Aire Comhshaoil, Bithéagsúlachta agus Athchóirithe Talún .

## Nótaí

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Baill Pharlaimint na hAlban:  https://www.parlamaid-alba.scot/msps/current-and-previous-msps/m%C3%A0iri-mcallan
* They Work For You: Màiri NicAilein (Béarla)
Tairngreacht

Is éard is **[[Tairngreacht|tairngreacht]]** ann ná fáistine. Baineann tairngreachtaí le rudaí a shamhlaítear a tharlóidh san am atá le teacht. Níl aon bhunús eolaíochta lena leithéid. Chum Nostradamus an t-astralaí Francach (r. 1503) go leor tairngreachtaí cáiliúla.

## Tairngreachtaí Gaeilge
* Tiocfaidh an lá a mbeidh bóthar ar gach logán, Teach mór ar gach cnocán, Droichead thar gach feadán, Cóiste faoi gach breallán, Béarla i ngach bothán, Is an saol ina bhrachán.

* "Tiocfaidh an t-am a mbeidh bóthar ar gach logán, Teach mór ar gach cnocán, Droichead ar gach sruthán, Béarla ag gach blocán, Cóiste faoi gach breallán, Is an saol uilig ina bhrochán".

Maitiú na Tamhnaí (1847-1923) - Diansaothraí agus Scoth Seanchaí · An Béaloideas in ''Iris an Phléaráca'' · Cartlann Ghaeltacht Chonamara (amuigh.ie)

## Tagairtí

*
Catagóir:An t-osnádúr
Catagóir:An Todhchaí
Dail Chluaidh (sgìre Phàrlamaid na h-Alba)

Is toghcheantar nó sgìre de chuid Pharlaimint na hAlban é **Dail Chluaidh** ( Béarla : *Clydesdale* ). 

Tá Srath Athainn Lannraig agus Dùghlas sa toghcheantar seo.  Tá sé teorannaithe le Cille Mheàrnaig agus Srath Irbhinn, A' Choille Shear, Cille Bhrìghde an Ear,Hamilton, Taigh na h-Uiseig agus an Taigh Cloich, Tobar na Màthar agus Wishaw, An t-Àrd Ruigh agus Shotts, Gleann Iucha, Lodainn Mheadhanach a Deas, Srath Thuaidh agus Srath Labhdair, Siorrachd Dhùn Phris agus Carraig, Cumnaig agus Srath Dhùn.

## Stair
Cruthaíodh é i 1999 ar na teorainneacha céanna le ceantar Westminster. Ba í Karen Gillon, ball de Pháirtí Lucht Oibre na hAlban, an chéad BhPA don cheantar, agus lean Aileen Chaimbeul í in 2011.

## Baill na Parlaiminte

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na hAlban
Srath Anann, Dùn Phris is Gall-Ghaidhealaibh

Is srath i gComhairle Dhùn Phris is Ghall-Ghàidhealaibh, Albain, é ***Srath Anann*** a ainmníodh as gleann Abhainn *Anann*. Ritheann sé thuaidh-theas trí *Na Monaidhean a Deas* ó Cheann Annan (ó thuaidh de Mofad) go hInbhir Anainn ar an Linne Shalmhaigh, agus ina réimsí uachtair, scarann sé na cnoic Mhofad ar an taobh thoir ó chnoic Lowther ar an taobh thiar. Osclaíodh bealach siúlóide fad-achair 85 km ar a dtugtar Bealach Srath Anann a ritheann trí Srath Anann (ó fhoinse Abhainn Anann go dtí an fharraige) i Meán Fómhair 2009.
## Tagairtí

Catagóir:Srath Anann agus Eisgeadal
Aire Comhshaoil, Bithéagsúlachta agus Athchóirithe Talún

Ba phost  sóisearach aireachta i Rialtas na hAlban é an t**Aire Comhshaoil, Bithéagsúlachta agus Athchóirithe Talún** . Mar thoradh air sin, níor fhreastail an tAire ar Chomh-aireacht na hAlban, ach thacaigh sé/sí leis an Rúnaí Comh-Aireachta um Neodrach, Fuinnimh agus Iompar a leanann de bheith ag freastal ar an gcomh-aireacht. 

Ba í Màiri NicAilein an tAire Comhshaoil, Bithéagsúlachta agus Athchóirithe Talún is déanaí.

## Forbhreathnú

### Freagrachtaí
Bhí freagracht shonrach ar an Aire Comhshaoil, Bithéagsúlachta agus Athchóirithe Talún as: 

* athchóiriú talún & úsáid talún
* Gairdín Ríoga na Lus
* cáilíocht comhshaoil
* acmhainní nádúrtha, tailte móna agus tuilte
* Coimisiún Talún na hAlban
* Hidrea-náisiún
* Rialtóir Cáilíochta Uisce Óil
* uisce príobháideach
* foraoiseacht & coillearnacha
* Foraoiseacht agus Talamh na hAlban
* Foraoiseacht na hAlban
* Tacaíocht AE agus seirbhísí gaolmhara
* Taighde Foraoise (seirbhísí trasteorann)
* ceartas comhshaoil agus aeráide
*  a' 
* pleanáil mara
* páirceanna náisiúnta agus oidhreacht nádúrtha
* sláinte plandaí
* GM

Ón bhliain 2021 i leith, roinn an tAire freagracht as bithéagsúlacht leis an Aire Scileanna Glasa, Geilleagar Ciorclach agus Bithéagsúlachta .

## Liosta de shealbhóirí oifige

## Féach freisin

* Parlaimint na hAlban

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Aire Gnóthaí Tuaithe agus Comhshaoil Nádúrtha  ar shuíomh Gréasáin Rialtas na hAlban
Jervis (Stad Luas)

Ceann de na stadanna tramanna sa chóras Luas i mBaile Átha Cliath is ea **Jervis**. Is stad ar an Líne Dhearg é agus osclaíodh é sa bhliain 2004. Tá an stad suite ar Shráid na Mainistreach i lár Bhaile Átha Cliath, in aice leis an ionad siopadóireachta Jervis.

Tá dhá ardán ann agus fágann tramanna gach 2-10 nóiméad, ag dul go dtí Tamhlacht, Teach Saggard, Conghaile nó Iosta na Rinne.

Sa bhliain 2014, bhuail tram bean as Baile Átha Cliath ar Shráid na Mainistreach. Fuair sí bás.

## Tagairtí

Catagóir:Luas
Na Ceithre Cúirteanna (Stad Luas)

clé|mion
Ceann de na stadanna tramanna sa chóras Luas i mBaile Átha Cliath is ea **Na Ceithre Cúirteanna** (). Osclaíodh é sa bhliain 2004, leis an gcuid eile den Líne Dhearg.. Tá an stad suite ar chúl na gCeithre Cúirteanna, áit ina bhfuil an Chúirt Uachtarach, an Ard-Chúirt, agus an Phríomh-Chúirt Choiriúil le fáil. Tá sí in aice le Halla na Cathrach fosta.  

Tá dhá ardán agus fágann tramanna gach 2-10 nóiméad, ag dul go dtí Tamhlacht, Teach Saggard, Conghaile nó Iosta na Rinne.

## Tagairtí

Catagóir:Luas
BBC Gaeilge

Is é **BBC Gaeilge** an eagraíocht taobh istigh de BBC Thuaisceart Éireann a chuireann cláracha raidió agus teilifíse ar fáil trí mheán na Gaeilge.

Ar BBC Raidió Uladh tá clár raidió i nGaeilge, *Blas*, a chraoltar ón Luain go dtí an Déardaoin gach seachtain, ó 7.30 i.n. go 8.00 i.n. Bíonn 'Blas Ceoil' á chraoladh gach Déardaoin ó 8.00 i.n. go 9.00 i.n.

Díríonn Blas ar scéalta atá i mbéal an phobail á bplé ag painéal na seachtaine. Léiríonn BBC Gaeilge an clár, le láithreoirí éagsúla gach seachtain. Is iad na príomhláithreoirí ná Fearghal Mag Uiginn, Máire Bhreathnach, Dáithí Ó Muirí, agus Caoimhe ‘Chats’ Ní Chathail. Láithríonn Caoimhe ‘Ceol’ Ní Chathail an clár 'Blas Ceoil' gach Déardaoin ó 8.00 i.n. go dtí 9.00 i.n. 

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr Thuaisceart Éireann
Catagóir:Stáisiúin teilifíse na hÉireann
Catagóir:BBC
Catagóir:BBC Thuaisceart Éireann
Lig Sinn i gCathú

Is úrscéal le scríbhneoir Gaeilge Breandán Ó hEithir é ***Lig Sinn i gCathú***. Is fáthscéal tábhachtach é faoi shaol an mhic léinn agus tá sé ar na húrscéalta is fearr sa seánra Künstlerroman.

Is tagairt don Ár nAthair é teideal an leabhair:

: Agus maith dúinn ár bhfiacha,
: Mar a mhaithimidne dár bhféichiúna féin,
: Agus ná **lig sinn i gcathú**
: Ach saor sinn ó olc.

Tá an scéal suite i mbaile ficseanúil darb ainm “Baile an Chaisil”, cé gur léir gurb é cathair na Gaillimhe atá i gceist. Tarlaíonn an scéal um Cháisc in 1949, an bhliain ar fógraíodh Poblacht na hÉireann agus ar fhág an tír an Comhlathas. Tá Máirtín Ó Méalóid, mac léinn ollscoile, agus na rógairí atá ina gcairde aige róthógtha leis an ragairne agus leis an gcraiceann le mórán airde a thabhairt ar an eachtra thábhachtach stairiúil sin. Tá Máirtín ag iarraidh idir shaol an mhic léinn agus saol an drabhláis a chleachtadh. Is deireadh seachtaine cinniúnach é seo i saol Mháirtín. Ní fios an ndéanfaidh sé athmhuintearas lena mhuintir nó an gcromfaidh sé choíche ar an staidéar. Úrscéal greannmhar é ó dhuine de na hiriseoirí ba mhó cáil lena linn. Thug Alan Harrison tour de force ar *Lig Sinn i gCathú* agus oilithreacht ar bun ag an bpríomhcharachtar ann ‘ó mhíshuaimhneas a laethanta ollscoile go dtí an tuiscint agus an léargas searbh a shaorann é ónar bhain lena shaol go dtí sin’.

Aistríodh an t-úrscéal go Béarla faoin teideal *Lead Us Into Temptation* agus go Gearmáinis ina dhiaidh sin.

Cuireadh ar a laghad trí leagan amharclainne den úrscéal ar stáitse.

Maítear go minic gurb é *Lig Sinn i gCathú* an t-aon leabhar Gaeilge riamh a bhí ag barr liosta na leabhar is mó díol, cé go mb'fhéidir nach bhfuil sé sin fíor.

## Féach freisin

* Breandán Ó hEithir

## Tagairtí

Catagóir:Litríocht na Gaeilge
Catagóir:Gaillimh
Pearsa Theilifíse na Bliana

Gradam a bhronntar gach bliain ag Oireachtas na Gaeilge is ea **Pearsa Theilifíse na Bliana**. Sna luathbhlianta, thugtaí **Craoltóir Teilifíse na Bliana** air.

## Buaiteoirí
* 1999 — Seán Ó Tuairisg
* 2000 — Pat Butler
* 2001 — Macdara Ó Fátharta
* 2002 — Hector Ó hEochagáin
* 2003 — Páidí Ó Lionáird
* 2004 — Hiúdaí
* 2005 — Brian Tyers
* 2006 — Aoife Ní Thuairisg
* 2007 — Dáithí Ó Sé
* 2008 — Síle Ní Bhraonáin
* 2009 — Dáithí Ó Sé
* 2010 — Eimear Ní Chonaola
* 2011 — Eimear Ní Chonaola
* 2012 — Páidí Ó Lionáird
* 2013 — Dara Ó Cinnéide
* 2014 — Róisín Ní Eadhra
* 2015 — Seán Mac an tSíthigh
* 2016 — Síle Nic Chonaonaigh
* 2017 — Eoin Warner
* 2018 — Caitlín Nic Aoidh
* 2019 — Síle Nic Chonaonaigh
* 2020 — Eoghan Mac Diarmada
* 2021 — Máire Bhreathnach
* 2022 — Niamh Ní Chróinín
* 2023 — Sinéad Ní Uallacháin

## Tagairtí

Catagóir:Oireachtas na Gaeilge
Pearsa Raidió na Bliana

Gradam a bhronntar gach bliain ag Oireachtas na Gaeilge is ea **Pearsa Raidió na Bliana**. Sna luathbhlianta, thugtaí **Craoltóir Raidió na Bliana** air.

## Buaiteoirí
* 2000 — Máirtín Mac Donnchadha
* 2001 — Máirtín Tom Sheáinín Mac Donnacha
* 2002 — Rónán Mac Aodha Bhuí
* 2003 — Neasa Ní Chualáin agus Seán Bán Breathnach
* 2004 — Séamus Mac Géidigh
* 2005 — Áine Ní Chuirreáin
* 2006 — Gemma Ní Chionnaith
* 2007 — Rónán Mac Aodha Bhuí
* 2008 — Mícheál Ó Sé
* 2009 — Rónán Mac Aodha Bhuí
* 2010 — Rónán Mac Aodha Bhuí
* 2011 — Eibhlín Ní Chonghaile
* 2012 — Gearóid Mac Donncha
* 2013 — Cormac Ó hEadhra
* 2014 — Helen Ní Shé
* 2015 — Máirín Ní Ghadhra
* 2016 — Rónán Mac Aodha Bhuí
* 2017 — Cormac Ó hEadhra
* 2018 — Helen Ní Shé
* 2019 — Gormfhlaith Ní Thuairisg
* 2020 — Áine Ní Bhreisleáin
* 2021 — Dáithí Murray
* 2022 — Seán Ó Dubhchon
* 2023 — Neansaí Ní Choisdealbha

## Tagairtí

Catagóir:Oireachtas na Gaeilge
Buaic-Ghradam Cumarsáide an Oireachtais

Is éard is **Buaic-Ghradam Cumarsáide an Oireachtais** ann ná gradam a thugann aitheantas do shaothar saoil in earnáil na meán cumarsáide Gaeilge a bhronntar gach bliain ag Oireachtas na Gaeilge.

## Buaiteoirí
* 1999 — Mícheál Ó Muircheartaigh
* 2000 — Proinsias Mac Aonghusa
* 2001 — Ciarán Mac Mathúna
* 2002 — Pádraic Ó Gaora
* 2003 — Foireann Lá
* 2004 — Éamon de Buitléar
* 2005 — Diarmuid Mac an Adhastair
* 2006 — Liam Mac Con Iomaire
* 2007 — TG4
* 2008 — Nollaig Ó Gadhra
* 2009 — Seán Bán Breathnach
* 2010 — Foireann Foinse
* 2012 — Cathal Póirtéir
* 2013 — Pat Butler
* 2015 — Tomás Mac Con Iomaire
* 2016 — TG4
* 2017 — Séamus Mac Géidigh
* 2018 — Pádhraic Ó Ciardha
* 2019 — Mícheál Mac Donnchadha
* 2020 — Áine Ní Chuirreáin
* 2021 — Póilín Ní Chiaráin
* 2022 — Mártan Ó Ciardha
* 2023 — Eoghan Ó Néill

## Tagairtí
Iriseoir na Bliana

Gradam a bhronntar gach bliain ag Oireachtas na Gaeilge is ea **Iriseoir na Bliana**. Idir 2013 agus 2016, cuireadh an gradam seo agus Colúnaí na Bliana le chéile mar ghradam amháin. Rinne athbheochan ar Colúnaí na Bliana mar chatagóir neamhspleách in 2021.

## Buaiteoirí
* 1999 — Liam Ó Muirthile
* 2000 — Eoghan Ó Néill
* 2001 — Foireann Foinse
* 2002 — Cathal Mac Coille
* 2003 — Timlín Ó Cearnaigh
* 2004 — Máirín Ní Ghadhra
* 2005 — Tomás Ó Mainnín
* 2006 — Rónán Mac Con Iomaire
* 2007 — Seán Tadhg Ó Gairbhí
* 2008 — Seán Tadhg Ó Gairbhí
* 2009 — Eoghan Ó Néill
* 2010 — Breandán Delap
* 2011 — Eoghan Ó Néill
* 2012 — Orla Bradshaw
* 2013 — Seán Tadhg Ó Gairbhí
* 2014 — Alan Titley
* 2015 — Seán Tadhg Ó Gairbhí
* 2016 — Alan Titley
* 2017 — Maitiú Ó Coimín
* 2018 — Seán Mac an tSíthigh
* 2019 — Tomás Ó Mainnín
* 2020 — Seán Mac an tSíthigh
* 2021 — Peadar Mac Gaoithín
* 2022 — Cóilín Ó Neachtain
* 2023 — Méabh Ní Thuathaláin

## Tagairtí

Catagóir:Oireachtas na Gaeilge
Cód Aitheantais Bainc

Is cód uathúil é an **Cód Aitheantais Bainc,** **seoladh SWIFT**,  **cód ISO 9362**  nó i mBéarla **Business Identifier Code****e (BIC)**, mar a thugtar air chomh maith). Aithnítear an cód an banc nó comhlacht atá rannpháirteach i mbearta airgeadais go cruinn. Nuair a úsáidtear é i gcomhar leis an IBAN, ainmníonn sé an banc ina bhfuil cuntas an tairbhí.

mar shampla BIC do Bhanc na hÉireann, Faiche an Choláiste i mBÁC na  ***BOFIIE2D***, nó  BOFI IE 2 D (BOFI=an banc agus  IE = ÉIre)

## Féach freisin

* SEPA, IBAN

## Tagairtí

Catagóir:Baincéireacht
Catagóir:Euro
Dries van Agt

Polaiteoir, dlíodóir agus taidhleoir Ollannach ab ea **Andreas Antonius Maria "Dries" van Agt**;( 2 Feabhra 1931 – 5 Feabhra 2024). Bhí sé ina Phríomh-Aire ar an Ísiltír ón 19 Nollaig 1977 go dtí an 4 Samhain 1982. Bhí sé ina cheannaire mór le rá ar Pháirtí an Phobail Chaitlicigh (Ollainnis:*Katholieke Volkspartij*, (KVP) agus ina dhiaidh sin ar a pháirtí comharba, an tAchomharc Daonlathach Críostaí (*Christen-Democratisch Appèl*,(CDA))

Catagóir:Básanna de bharr eotanáis
Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Uachtaráin na Comhairle Eorpaí
Catagóir:Príomh-airí na hÍsiltíre