open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ciaran Carson

File, úrscéalaí, aistritheoir agus ollamh ba ea **Ciaran Carson** (rugadh 1948 i mBéal Feirste), áit a raibh cónaí air go deireadh a shaoil. Cailleadh é an 6 Deireadh Fómhair 2019 in aois a 70 bliain.

## Saol
Gaeilgeoirí ab ea a thuismitheoirí agus tógadh é le Gaeilge. D'fhreastail sé ar *St. Marys CBSG* sular fhreastail sé ar Ollscoil na Banríona i mBéal Feirste áit ar bhain sé céim amach sa Bhéarla. Tar éis fhágaint na hollscoile dó chaith sé fiche bliain mar Oifigeach na hEalaíona Traidisiúnta i gComhairle Ealaíona Thuaisceart na hÉireann. Ceapadh mar Ollamh sa rannóg Bhéarla in Ollscoil na Banríona sa bhliain 1998 é mar a raibh sé ina Stiúrthóir ar Ionad Filíochta Seamus Heaney. Taobh amuigh dá scríbhneoireacht bhisiúil, ba cheoltóir cumasach é freisin.

## Saothar

### Filíocht
* The New Estate, 1976 
* The Lost Explorer, 1978 
* The Irish for No, 1987 
* The New Estate and Other Poems, 1988 
* Belfast Confetti, 1990 
* First Language: Poems, 1993 
* Opera Et Cetera, 1996 
* The Alexandrine Plan, 1998 
* The Ballad of HMS Belfast: A Compendium of Belfast Poems, 1999 
* The Twelfth of Never, 1999 
* Breaking News, 2003 
* For All We Know, 2008 
*2008: Collected Poems, Gallery Press, 2008, Wake Forest University Press, 2009
*2009: On the Night Watch, Gallery Press; Wake Forest University Press 2010
*2010: Until Before After, Gallery Press; Wake Forest University Press
*2012: In the Light Of, Gallery Press

### Úrscéalta
* Irish Traditional Music, 1986 
* Last Night's Fun: About Time, Food and Music, 1996 
* The Star Factory, 1997 
* Fishing for Amber, 1999 
* Shamrock Tea, 2001 
*2009: The Pen Friend, a web of memory.
*2012: Exchange Place, a novel.

### Aistriúcháin
* The Inferno of Dante Alighieri (2002) 
* The Midnight Court le Brian Merriman, 2005 
* The Táin, 2007

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Básanna in 2019
Tom Stoppard

Ba dhrámadóir agus scríbhneoir scannán Briotanach é **Sir Tom Stoppard** (3 Iúil 1937 - 29 Samhain 2025). Rugadh in Zlín na Seicslóvaice é. Sa bhliain 2008, rangaigh an *[[The Daily Telegraph]]* é mar uimhir 11 ar a liosta sin acu "na 100 duine is cumhachtaí i gCultúir na Ríochta Aontaithe".

D'éirigh le teaghlach Stoppard éalú ón tSeicslóvaic an lá a rinne na Naitsíoch ionraic ar an tír sa bhliain 1939. Thug siad aghaidh ar Shingeapór. D'fhan athair Tom, ar dhochtúir é, chun cuidiú le arm na Breataine sa choimhlint i gcoinne na Seapánaigh. Fuair a athair bás ag na Seapánaigh, i gcampa géibhinn dar le Tom. Chuir an teaghlach fúthu san Astráil ar feadh tamaill, ansin d'aistrigh siad go dtí an India agus chaith siad na blianta 1943–1946 sa tír úd. D'fhreastail sé ar scoil ilchine in Darjeeling agus tugadh ainmneacha i mBéarla dósan agus dá dheartháir Petr, chomh maith le sloinne Sasanach. Ag deireadh an chogaidh, sa bhliain 1946, chuaigh siad go Sasana. D'fhreastail sé ar scoileanna in Nottingham agus in Eabhrac.

Agus é ina fhear óg, d'oibrigh sé ar dtús mar iriseoir, ansin mar léirmheastóir drámaí agus ansin, sa bhliain 1960, mar dhramadóir.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Básanna in 2025
Catagóir:Drámadóirí Sasanacha
Clare sa Spéir

Is gearrscannán é ***Clare sa Spéir***. Tá sé ar an gcuraclam Ardteistiméireachta. Ar na haisteoirí sa scannán tá Bríd Ní Neachtain (Clare, an príomhcharachtar) agus Seán McGinley (Eoin, a fear céile).

## Foireann
* Scríbhneoir/Stiúrthóir: Audrey O’Reilly
* Léiritheoir: Donna Eperon
* Eagarthóir: Gráinne Gavigan
* Foireann Aisteorí: Sean McGinley, Bríd Ní Neachtain, Medbh Ní Mhaonaigh, Niall Ó Maonaigh, Darren Ó Maonaigh
* Comhlacht Léiriúcháin: Zanzibar Productions

## Plota
Bhí Clare bréan dá saol. Bhíodh a clann i gcónaí ag argóint le chéile agus í ag déanamh a seacht ndícheall rudaí a chur i gceart. Níor tugadh aon aitheantas dá cuid iarrachtaí. Maidin amháin, chuala sí gur sháraigh fear amháin an churiarracht dhomhanda. B'inspioráid é seo di. Shocraigh sí dul suas i dteachín crainn ar feadh 32 lá chun curiarracht dhomhanda fanacht sa chrann a shárú. Ar dtús, bhí Eoin an-mhíshásta léi ach tar éis tamaill d'fhoghlaim Eoin go raibh sí ag lorg buíochas dá cuid iarrachtaí. Thug sé cabhair di agus chaith sé am léi sa teachín crainn.

Chuaigh sí amach den teachín crainn tar éis 32 lá. Níor sháraigh sí an churiarracht dhomhanda mar bhí 32 bliain i gceist. Mar sin féin, bhí gach duine go sona sásta ag an deireadh.

## Tagairtí

Catagóir:Gearrscannáin i nGaeilge
Catagóir:Scannáin 2001
Snow Patrol

Grúpa rac-cheoil is ea **Snow Patrol**. Bunaíodh an grúpa i nGlaschú. Is baill den grúpa iad Gary Lightbody Jonny Quinn, Nathan Connolly, Paul Wilson agus Tom Simpson faoi láthair. Ba bhall é Mark McClelland ó 1994 go 2005, agus ba bhall é Mike Morrison ó 1994 go 1995.

## Albaim
* *[[Songs for Polarbears]]* (1998)
* *[[When It's All Over We Still Have to Clear Up]]* (2001)
* *[[Final Straw]]* (2003)
* *[[Eyes Open (albam)|Eyes Open]]* (2006)
* *[[A Hundred Million Suns]]* (2008)
* *[[Fallen Empires]]* (2011)
* *[[Wildness]]* (2018)
* *The Forest Is the Path* (2024)

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Albanacha
Catagóir:Racghrúpaí Éireannacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1994
1401

## Eachtraí

## Breitheanna
* 30 Nollaig — Masaccio, péintéir Iodálach
* Gan dáta — Shoko, impire na Seapáine

## Básanna

Catagóir:Blianta
1400

## Eachtraí

## Breitheanna
* 25 Mí na Nollag - John Sutton, Fear Ionaid Rí Shasana in Éirinn
* *timpeall na bliana seo* – Guillaume Dufay, cumadóir ceoil Francach (b. 1474)
* *sa bhliain seo nó roimhe* – Fra Angelico, ealaíontóir Iodálach (b. 1455)

## Básanna
* 14 Feabhra — Risteard II Shasana
* 7 Bealtaine — Baldus de Ubaldis, dlí-eolaí agus scríbhneoir Iodálach
* 25 Deireadh Fómhair — Geoffrey Chaucer, file Sasanach (r. 1343)
* *dáta anaithnid* - Narayana Pandit, matamaiticeoir Indiach

Catagóir:Blianta
1402

## Eachtraí

## Breitheanna
* Leonor, banríon na Portaingéile

## Básanna
* Jianwen, impire na Síne

Catagóir:Blianta
1406

## Eachtraí

## Breitheanna
* timpeall na bliana seo – Fra Filippo Lippi, péintéir Iodálach (b. 1469)

## Básanna
* 13 Aibreán — Roibeard III, Rí na hAlban

Catagóir:Blianta
1407

## Eachtraí

## Breitheanna
* Ashikaga Yoshikagu, seogan

## Básanna
* Francesco I Gonzaga

Catagóir:Blianta
1404

## Eachtraí

## Breitheanna
* 23 Feabhra — Leon Battista Alberti, ailtire Iodálach
* Murad II

## Básanna
* 10 Deireadh Fómhair — Pápa Boniface IX, Pápa agus Easpag na Róimhe ó 1389 go 1404
* *Timpeall na bliana seo* – Jean Froissart, croinicí agus cúirteoir as Hainaut (r. t. 1337)

Catagóir:Blianta
1405

## Eachtraí

## Breitheanna
* 6 Bealtaine — Skanderbeg, uasal agus ceannaire míleata Albánach
* 27 Deireadh Fómhair — Pápa Pius II, Pápa ó 1458 go 1464
* Gan dáta:
** Constantine XI, impire Biosántach
** Juan II na Caistíle

## Básanna
* Timur Bacach

Catagóir:Blianta
1408

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna
* Taejo
* Ashikaga Yoshimitsu, shogun
* John Gower, 'céad fhile an Bhéarla'

Catagóir:Blianta
1409

## Eachtraí

## Breitheanna
* Séarlas VIII, na Sualainne

## Básanna
* Máirtín II na Sicile

Catagóir:Blianta
1411

## Eachtraí

## Breitheanna
* Richard Plantagenet
* Juan de Mena, file Spáinneach

## Básanna
* Khalil Sultan

Catagóir:Blianta
1416

## Eachtraí

## Breitheanna
* Piero di Cosimo de' Medici

## Básanna
* 31 Nollaig — Art Óg mac Murchadha Caomhánach, rí Éireannach
* Owain Glyndŵr, prionsa Breatnach

Catagóir:Blianta
1417

## Eachtraí

## Breitheanna
* An Pápa Pól II

## Básanna
* 27 Deireadh Fómhair — Pápa Gréagóir XII, Pápa ó 1406 go 1415

Catagóir:Blianta
1414

## Eachtraí

## Breitheanna
* An Pápa Sixtus IV
* Jami, file Peirseach

## Básanna
* Ladislas, rí Napoli
* Tewodros I, rí na hAetóipe
* John Stanley, Fear Ionaid Rí Shasana in Éirinn agus Rí Mhanainn

Catagóir:Blianta
1415

## Eachtraí

## Breitheanna
* Vasili II na Rúise
* Feardorcha III, Impire Naofa Rómhánach

## Básanna

Catagóir:Blianta
An Chéad Chloch

Is cnuasach gearrscéalta leis an scríbhneoir Éireannach Pádraic Ó Conaire é ***An Chéad Chloch***, a foilsíodh den chéad uair sa bhliain 1914. Ocht ngearrscéal atá ann, cuid acu atá bunaithe ar eachtraí ón Tiomna Nua agus cuid eile ata lonnaithe i dtír fhicseanúil na nAibitíneach.

Meastar go bhfuil *An Chéad Chloch* ar cheann de na leabhair is tábhachtaí sa Nua-Ghaeilge. Mar sin féin, tharraing téamaí rúndiamhra agus earótacha an leabhair conspóid nuair a foilsíodh é i gcéaduair.

## Na Gearrscéalta
# *An Chéad Chloch* 	 
# *An Coimhthíoch a raibh aghaidh an Bháis air* 	 
# *Teatrarc na Gaililí* 	 
# *Baintreach an Fhíona agus a Mac* 	 
# *Aba-Cána-Lú* 	 
# *Cleamhnas san Oirthear* 	 
# *Díoltas na mBan* 	 
# *Ná Lig Sinn i gCathú*

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Pádraic Ó Conaire
Catagóir:Leabhair ghearrscéalta Ghaeilge
Catagóir:Ficsean stairiúil na Gaeilge
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1914
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1910idí
Maol Hosae

Is sráidbhaile beag í **Maol Hosae** (*Mulhussey* as Béarla) i gContae na Mí. 

Léiríonn daonáireamh 2006 go bhfuil 62% de na háitritheoirí 3 bliana d'aois agus níos mó ábalta Gaeilge a leabhairt- sin 177 iomlán. 33 a labhraíos í go laethúil, 26 go seachtainiúil, 61 go hannamh, agus ní labhraíonn 51 duine ariamh í. Cé nach bhfuil aon fhoinsí oifigiúla ann maidir le creidimh reiligiúnacha mhuintir na háite, glactar leis go ginearálta go bhfuil an daonra beagnach go hiomlán ina gCaitlicigh Rómhánacha le roinnt leanaí ar baill iad de Eaglais na hÉireann ag freastal ar scoil na háite fosta.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae na Mí
Dlíthe Kepler

[thumb|[Johannes Kepler. ]]
Sa réalteolaíocht, déanann **Dlíthe Kepler** cur síos ar na príomh-airíonna a bhaineann le ghluaisní na bpláinéad timpeall na gréine, ach gan iad a léiriú dúinn. D'aimsigh Johannes Kepler na dlíthe seo agus é ag staidéir na hoibre a bhí déanta roimhe sin ag an réalteolaí agus ailceimiceoir Tycho Brahe. 

## Fionnachtana
Téann na pláinéid i bhfithisí éilipseacha thart ar an ngrian, agus an ghrian ag fócas amháin den éilips. Sciurdann an líne idir an pláinéad is an grian thar an bhfairsinge chéanna i ngach tréimhse chéanna ama (mar sin, nuair a bhíonn an pláinéad i bhfad amach ón ngrian, bíonn sé ag gluaiseacht níos moille ná nuair a bhíonn sé gar di). 

Bíonn an meánfhad idir an pláinéad is an ghrian ciúbaithe i gcomhréir le cearnóg an tréimhse ama i gcomhair fithis iornlán den phláinéad (mar sin, is tairiseach an cóimheas idir ciúb mheánfhad aon phláinéid ón ngrian agus ceamóg a thréimhse timpeall na gréine).  

### Trí Dlíthe Kepler
#### An Chéad Dlí
right|thumb|Fíor 1:Pláinéid ag dul thart timpeall an ghrianchórais i bhfithis eilipseach.
Is i bhfithisí eilipseacha a théann pláinéid timpeall an ghrianchórais s'againne agus is í an ghrian fócas na n-éilipsí. (Fíor 1)

#### An Dara Dlí

Scuabann líne dhíreach idir pláinéad agus an ghrian an t-achar céanna, de réir an aonaid ama a bhíonn i gceist.

Mar gheall ar sin, nuair a bhíonn pláinéad i bhfad amach ón ngrian, is moille a bhíonn sé ag gluaiseacht ná mar a bhíonn agus é i ngaireacht don ghrian.(Fíor 2)

#### An Tríú Dlí

Sular tháinig Newton ar Dhlí na hImtharraingthe, tuigeadh go raibh cearnóg pheiriad na fithise i gcóimhréir dhíreach le ciúb gha na fithise, maidir leis an nGealach agus na pláinéid. An Tríú Dlí Kepler a tugadh air sin. 

Maidir leis an meánfhad idir an phláinéad agus an ghriain agus an peiriad fithiseach nó an t-achar ama a thógann sé ar phláinéad fithis iomlán a dhéanamh, bíonn ciúbú an mheánfhaid i gcomhréir le ceathrú am achar ama.

Go siombalach:

: {P^2} \propto  {a^3} 

nuair is P peiriad fithiseach an phláinéid agus a ais leathmhór na fithise.

## Tionchar
Bhí Newton in ann a léiriú gur lean An Tríú Dlí  go matamaiticiúil óna Dhlí Imtharraingthe féin – rud a thaispeáin go raibh gach seans ann go raibh a Dhlí féin ceart.

Ansin rinne Newton amach teoiric na hImtharraingthe ó réamhobair Bhrahe agus Kepler.  Mar a dúirt Newton féin, "Más rud é go bhfaca mé níos faide, rinneas é trí sheasamh ar ghuaillí fathach." Lean coincheapanna Newton mar chroílár na heolaíochta ar feadh 300 bliain.

## Naisc sheachtracha
* Dan O'Regan. Fisic don Ré Nua. ISBN: 978-1-85791-749-9
*Kepler do Mhuinteoirí (JCT)
*Ciclipéid na hOllchruinne: Cóiméad - D
* University of Tennessee's Dept. Physics & Astronomy: Astronomy 161 page on Johannes Kepler: The Laws of Planetary Motion 

## Féach freisin

* Johannes Kepler

* Spásteileascóp Kepler
* Córas héiIealárnach na gréine

## Tagairtí

Catagóir:Johannes Kepler
Catagóir:Meicnic neamhaí
Catagóir:Cothromóidí
Catagóir:Dlíthe eolaíocha
Tycho Brahe

[thumb|left|Séadchomhartha de Tycho Brahe agus [Johannes Kepler i Prág]]

Réalteolaí ón Danmhairg ab ea **Tycho Brahe** (Tyge Ottesen Brahe) agus duine de bhunaitheoirí na réaltaíochta grinnithe, dá ngairtear 'an tUasal Danmhargach' nó 'fear na sróine órga' (14 Nollaig 1546 - 24 Deireadh Fómhair 1601). 

B'as Skåneland, réigiún stairiúil na Danmhairge é, ach atá anois in chuid den Sualainn. Le linn a shaol, bhain Brahe clú amach mar réalteolaí agus ailceimiceoir.

## Féach freisin

* Johannes Kepler

## Tagairtí

Brahe, T
Brahe, T
Brahe, T
Apaigí

thumb|229px
Is éard atá in **apaigí** ná an pointe ar a fhithis éilipseach ag a bhfuil an Ghealach, nó aon satailít, ag a chianphointe ón Domhan.

## Tagairtí

Catagóir:Meicnic neamhaí
Catagóir:Réalt-dinimic
Catagóir:Domhan
Ciarán Ó Con Cheanainn

Ba scoláire Gaeilge agus amhránaí ar an sean-nós é **Ciarán Ó Con Cheanainn** (Iúil 1981 - 3 Feabhra 2009). Shaothraigh sé cáil i measc lucht na Gaeilge nuair a bhuaigh sé Comórtas Chorn Uí Riada agus é ar an duine ab óige riamh chun a gradam sin a bhuachan. Cailleadh go tobann agus é ina fhear óg.

## Óige
Rugadh agus tógadh Ciarán Ó Con Cheanainn i Sail Chuanna sa Spidéal, i nGaeltacht na Gaillimhe. Cuireadh oideachas air i Scoil Sailearna agus i gColáiste Cholm Cille in Indreabhán. Bhain sé céim amach ansin i gColáiste na hOllscoile, Gaillimh sa bhliain 2002, sa Ghaeilge agus sa Tíreolaíocht. Anuas air sin, bhain sé MA agus MLitt amach i UCD agus bhí sé ag obair ar a dhochtúireacht le linn dó a bheith ag obair mar léachtóir Gaeilge ansin, go dtí go bhfuair sé bás gan choinne.

Is iomaí comórtas amhránaíochta ar an sean-nós a bhuaigh Ciarán, ina measc; Fleadh Cheoil na hÉireann; Corn Mháire Mhic Dhonnchadha; Sean-Nós na bhFear.

## Corn Uí Riada
Buaiteoir ar Chorn Uí Riada, bpríomhchomórtas sean-nóis na hÉireann ag Oireachtas na Gaeilge, ba é sa bhliain 2008, tar éis dó teacht sa dara háit sna blianta 1999 agus 2003. Ba é an duine ab óige ag an am le Corn Uí Riada a bhuachan nuair a thug sé leis an corn ag Oireachtas na Samhna sa bhliain 2008.

## Corn Uí Chon Cheanainn
Bunaíodh comórtas amhránaíochta ar an sean-nós do mhic léinn tríú leibhéal in ómós do Chiarán sa bhliain 2015 sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath. Corn Uí Chon Cheanainn a glaodh ar an gcomórtas. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Agallamh le Ciarán Ó Con Cheanainn ar ''Beo.ie''
* Físeán faoi Chiarán Ó Con Cheanainn, in ómós dó tar éis a bháis

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Básanna in 2009
Skåneland

thumb|250px|Deisceart na Sualainne, mar a bhfuil Skåneland suite.
**Skåneland**, nó Skånelandskapen, is ea na hainmluachanna eolaíocha Sualannacha a úsáidtear chun sainaithint a dhéanamh ar na tailte stairiúla i ndeisceart na Sualainne a bhí i seilbh Danair san 800ú aois.

Catagóir:Réigiúin stairiúla
Catagóir:HStair na Danmhairge
Catagóir:Tiarnais na Sualainne
Catagóir:Götaland
Catagóir:Críoch Lochlann
Milléad

Is fine iasc ga-eiteach é an **milléad** nó an **lannach glas ** (nó liath) (Mugilidae) a aimsítear i ngnáthóga ar an gcósta, in aigéin thrópaiceacha agus mheasartha an domhain agus i gcásanna áirithe aimsítear roinnt speicis i bhfíoruisce freisin.

Is féidir milléad a aithint toisc a dhá eite droma faoi leith agus a bhéal beag triantánach, ach bíonn easpa an orgáin líne an taoibh aige. 
Itheann siad drámh, sé sin, substaintí orgánacha neamhbheo, agus bíonn goilí matánacha acu de ghnáth agus faraing choimpléasc a chuidíonn le díleá.

## Aicmiú agus gnás ainmnithe
Pléann tacsanomaithe leo mar bhaill aonair den Ord **Mugiliformes**, ach mar a dúirt Nelson “ bhí a lán easaontais faoi ghaolmhaireachtaí na fine seo”. 

De réir gur iasc spíon-eiteach é, tugann seo le fios dúinn go bhfuil ballraíocht san sárord Acanthopterygii ag an bhfine seo, agus sa bhliain 1960, bhí siad rangaithe mar luath-perciforms, cé gur ghrúpáil daoine eile iad i measc na Atheriniformes.


Catagóir:Éisc
Edgar Allan Poe

Duine de scríbhneoirí móra Béarla na Stát Aontaithe is ea **Edgar Allan Poe**, a rugadh ar an 19 Eanáir 1809 i mBostún agus a fuair bás ar an 7 Deireadh Fómhair 1849 i mBaltimore. Bhí Poe ina fhile, ina ghearrscéalaí, ina léirmheastóir litríochta agus ina eagarthóir. Áirítear ar fhir mhóra an Rómánsachais é i stair na litríochta Meiriceánaí.

## Litríocht
Is iad na scéalta uafáis is mó a thabhaigh a chlú dó, is dócha, ach thairis sin, bhain sé triail as na scéalta bleachtaireachta, agus is féidir a rá gur duine de cheannródaithe an fhicsin eolaíochta a bhí ann chomh maith. Chuaigh sé leis an scríbhneoireacht mar shlí bheatha roimh aon duine eile féin i stair na litríochta Meiriceánaí, ach dá dheasca sin, bhí saol an-deacair aige.

## Saol
Rugadh a seanathair, David Poe, in aice le Cill an Seanrátha i gContae an Chabháin. Chuaigh David go Meiriceá i 1750. 

Cailleadh tuismitheoirí Poe nuair a bhí sé óg. Is é an t-ainm baiste a fuair sé ná Edgar Poe.  

Ba iad John agus Frances Allan a ghlac leis mar mhac altrama ina dhiaidh sin, cé nár uchtaigh siad go foirmeálta riamh é. Uathu siúd a fuair Poe an t-ainm Allan. Bhí cónaí orthu i Richmond, Virginia. 

D'fhág Poe slán ag muintir Allan tar éis dó seal a chaitheamh in Ollscoil Virginia agus seal eile sna saighdiúirí. 
clé|mion|Virginia Poe, col ceathrar leis agus a bhean chéile
Is é an chéad leabhar a tháinig i gcló ó pheann Phoe ná *Tamerlane and Other Poems* sa bhliain 1827, faoin ainm cleite *A Bostonian*. 

Ina dhiaidh sin, thosaigh Poe ag scríobh aistí léirmheastóireachta do na hirisí liteartha, agus a stíl phearsanta féin aige san obair seo. Chaithfeadh sé cuid mhaith taistil a dhéanamh idir Baltimore, Philadelphia, agus Cathair Nua-Eabhrac le freastal ar riachtanais a oibre. 

Sa bhliain 1835, phós sé Virginia Clemm, a chol ceathrar féin, nach raibh ach trí bliana déag d'aois san am. 

I Mí Eanáir 1845, d'fhoilsigh Poe an dán úd *The Raven* ("An Fiach Dubh"), a bhí i mbéal an phobail ar an toirt. Dán gan a leithéid eile atá ann a bhfuil a mheadaracht féin aige.
mion|Dán, 1900
Dhá bhliain ina dhiaidh sin, fuair a bhean chéile bás. Bhí an lánúin an-doirte dá chéile riamh, agus chuaigh an bhris seo go mór mór i bhfeidhm ar Phoe, rud atá le haithint ar a chuid scríbhneoireachta.

## Bás
Thosaigh Poe ag pleanáil a irise liteartha féin. *The Penn* a thug sé uirthi ar dtús, agus ina dhiaidh sin, *The Stylus*. Ní raibh sé i ndán dó an iris a lainseáil riamh, nó fuair sé bás faoi imthoscaí doiléire i mBaltimore ar an 7 Deireadh Fómhair, agus é dhá scór bliain d'aois san am. Níltear cinnte cad é ba thrúig bháis dó, ach luadh alcólachas, calar, confadh, féinmharú agus a lán cúiseanna eile leis.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1809
Catagóir:Básanna i 1849
Catagóir:Daoine as Bostún
Catagóir:Drámadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Ficsean eolaíochta
Catagóir:Filí Meiriceánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Gearrscéalaithe Meiriceánacha
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
Catagóir:Úrscéalaithe Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí scéalta bleachtaireachta
Liza (géineas)

***Liza*** an t-ainm atá ar ghéineas amháin, i measc seacht géineas déag, ina bhfuil timpeall ochtó speiceas d'iasc ga-eiteach na fine Mugilidae (*nó na Milléid*).

Tá 24 speiceas sa ghéineas *Liza*.
## Speicis
* *Liza abu*
* 	*Liza parmata*
* *Liza alata*
* 	*Liza affinis*
* 	*Liza argentea*
* 	*Liza aurata*
* 	*Liza parsia*
* 	*Liza subviridis*
* 	*Liza dumerili*
* 	*Liza carinata*
* 	*Liza klunzingeri*
* 	*Liza macrolepis*
* *Liza grandisquamis*
* 	*Liza saliens*
* 	*Liza melinoptera*
* *Liza persicus*
* *Liza ramsayi*
* 	*Liza falcipinnis*
* 	*Liza richardsonii*
* 	*Liza vaigiensis*
* 	*Liza tricuspidens*
* 	*Liza tade*
* *[[Liza ramada]]* — lannach caol-liopach
* *Liza mandapamensis*

## Tagairtí

Catagóir:Mugilidae
Catagóir:Éisc
Lannach caol-liopach (Liza ramada)

Tá an **lannach caol-liopach** (*Liza ramada*, nó *Mugil capito* roimhe seo) (nó milléad) (Laidin: *Liza ramada*) ar fáil coitianta go leor sa Mheánmhuir, ar chósta iartharach na Fraince. Sa samhraidh bíonn an t-iasc seo ina chuairteoir chuig chóstaí thiar agus theas na hÉireann agus deisceartach na Breataine. Druideann sé isteach san fhionnuisce sa samhraidh. Síolraíonn san fharraige sa gheimhreadh.

## Tagairtí

Catagóir:Mugilidae
Catagóir:Éisc
Acta Sanctorum Hiberniae

thumb|upright|Naomh Bréanainn
thumb|upright|Naomh Pádraig
Is é ***Acta Sanctorum Hiberniae*** an teideal gairid atá ar leabhar tábhachtach faoi shaol na naomh. Seán Mac Colgáin, Proinsiasach, a scríobh i Lobháin é sa bhliain 1645. An teideal iomlán:
:**

## Saol
Rugadh Mac Colgáin in Inis Eoghain sa bhliain 1592, agus oirníodh mar shagart é i Lobháin sa bhliain 1618. Tháinig sé i gcomharba ar Aodh Mac an Bháird mar ghairdian (uachtarán) ar Choláiste Naomh Antaine i Lobháin sa bhliain 1635. 

Bhailigh sé lear mór cáipéisí le cabhair ó Aodh Mac an Bháird OFM, Stiofán de Faoite SJ agus Micheál Ó Cléirigh OFM. Tar éis mionscrúdú agus scagadh a dhéanamh ar na bhfoinsí ar feadh tríocha bliain, chuir sé Acta Sanctorum Hiberniae i gcló. Níor chuir an leabhar síos ach ar naoimh a raibh baint acu le Mí Eanáir, Mí Feabhra agus Mí Mhárta. Níor éirigh leis an chuid eile den saothar a chur i gcló sular cailleadh é sa bhliain 1658.

Catagóir:Naoimh Éireannacha
1386

## Tarluithe
* 4 Márta - Tháinig Władysław II Jagiełło (Jogaila) i gcoróin mar Rí na Polainne

## Breitheanna
*
## Básanna
*

Catagóir:Blianta
Séamus de Barra-Ó Murchú

Duine spóirt Éireannach as Contae Chorcaí é **Séamus de Barra-Ó Murchú** (Béarla: *Jimmy Barry-Murphy*), a rugadh i mBaile an Easpaig ar an 2 Lúnasa, 1954.  

"Dé-imreoir" a bhí ann, a d'imir le foirne iomána agus peile Chorcaí agus an club Naomh Fionnbarra. Tá sé ar dhuine de na himreoirí is rathúla agus cáiliúla a tháinig as an gcontae riamh, agus is iomaí duaiseanna atá buaite aige sa dá spórt. Feictear air mar laoch spóirt an chontae, mar gheall ar an méid atá bainte amach aige mar imreoir. 

## Tagairtí

Catagóir:Iománaithe Chorcaí
Catagóir:Peileadóirí Chorcaí
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
1420

## Eachtraí
* Conradh Troyes
* Chaill Sigismund, Impire Naofa Rómhánach, Cath Vysehrad.

## Breitheanna
* Antoinette de Maignelais
* Tomás de Torquemada

## Básanna

Catagóir:Blianta
Bissau

Príomhchathair Ghuine-Bhissau is ea **Bissau**. Sa bhliain 2007 bhí timpeall is 407,424 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Bissau suite i ngar don Aigéan Atlantach. Bhunaigh na Portaingéalaigh í sa bhliain 1687. Ba í Bissau príomhchathair Ghuine na Portaingéile.

Catagóir:Cathracha Ghuine-Bissau
Catagóir:Guine Bhissau
1422

## Eachtraí
* Cath Nemeckny Brod
* Tháinig Anraí VI Shasana i gcoróin.

## Breitheanna

## Básanna
* Anraí V Shasana
* Séarlas VI na Fraince

Catagóir:Blianta
1421

## Eachtraí
* Bhuaigh na Francaigh ar na Sasanaigh i gCath Baugé sa Normainn.
* Tháinig Murad V i gcoróin. 

## Breitheanna
* Anraí VI Shasana
* Ponhea Yat

## Básanna

Catagóir:Blianta
1425

## Eachtraí

## Breitheanna

## Básanna
* Ashikaga Yoshikagu, shogun
* Hongxi, Impire na Síne
* Manuel IV Palaeologus, Impire Biosántach
* Séarlas III Navarre

Catagóir:Blianta
1423

## Eachtraí
* Cath Horic
* Cath Cravant

## Breitheanna
* Laoiseach XI na Fraince

## Básanna

Catagóir:Blianta
1424

## Eachtraí
* Cath L'Aquila
* Cath Verneuil - bua de chuid na Sasanach in aghaidh fórsaí na Fraince.

## Breitheanna
* Abu Sa'id

## Básanna
* Go-Kameyama, Impire na Seapáine
* 2 Bealtaine – Yongle, tríú himpire an rítheaghlach Ming sa tSín (r. 1360)

Catagóir:Blianta
João Bernardo Vieira

Ba pholaiteoir é **João Bernardo Vieira** (27 Aibreán 1939 - 2 Márta 2009). Ghlac sé mionn oifige mar Uachtarán Ghuine-Bhissau ar an 29 Meán Fómhair 1994.

Dúnmharaíodh é i mBissau ar an 2 Márta 2009, tar éis ionsaí ar a theach.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Elections in Guinea-Bissau 

Catagóir:Básanna in 2009
Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Polaiteoirí
Paul Auster

Scríbhneoir Meiriceánach ba ea **Paul Benjamin Auster** (3 Feabhra 1947 – 30 Aibreán 2024). Tógadh é i South Orange i New Jersey. Chuaigh sé ar scoil i Columbia High School i Maplewood. Scríobh sé neart leabhar; mar shampla *The New York Trilogy* (1987), *Moon Palace* (1989) agus *The Brooklyn Follies* (2005). Scríobh Auster na scripteanna do na scannáin *The Music of Chance* (1993), *Smoke* (1995), *Blue in the Face* (1995), *Lulu on the Bridge* (1998) agus *The Inner Life of Martin Frost* (2007). D'úsáideadh Auster an t-ainm cleite Paul Benjamin.

## Saothar
### Ficsean
* *[[The New York Trilogy]]* (1987)
** *City of Glass* (1985)
** *Ghosts* (1986)
** *The Locked Room* (1986)
* *[[In the Country of Last Things]]* (1987)
* *[[Moon Palace]]* (1989)
* *[[The Music of Chance]]* (1990)
* *[[Leviathan (1992 novel)|Leviathan]]* (1992)
* *[[Mr. Vertigo]]* (1994)
* *[[Timbuktu (Book)|Timbuktu]]* (1999)
* *[[The Book of Illusions]]* (2002)
* *[[Oracle Night]]* (2004)
* *[[Brooklyn Follies|The Brooklyn Follies]]* (2005)
* *[[Travels in the Scriptorium]]* (2007)
* *[[Man in the Dark (novel)|Man in the Dark]]* (2008)
* *[[Invisible]]* (2009) 
* Sunset Park (2010)

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Básanna in 2024
Ais leathmhór

thumb|Ais leathmhór
Má tá éilips againn, tugaimid ais mhór an éilips ar an ais a ritheann trí lárphointe an éilips ó cheann den dá phointe is faide ó chéile ar an éilips. Is í an ais mhór an trastomhas is faide atá ag an éilips, mar sin. Is ionann **ais leathmhór** an éilips agus leath na haise móire. Is ionann an ais leathmhór agus meánfhad na satailíte ón bpríomhach, agus an tsatailít ag timpeallú an phríomhaigh ar fhithis éilipseach. Tabhair faoi deara nach bhfuil an príomhach suite i lárphointe an éilips, ach i gceann de dhá fhócas an éilips.

Catagóir:Meicnic neamhaí
Liosta logainmneacha i mBaile Átha Cliath agus ina timpeall

Taispeánann an liosta seo roinnt logainmneacha i mBaile Átha Cliath agus i dtimpeallacht na cathrach.

* An Barda (*Ward*)

* An Carnán (*Dolphin's Barn*) 

* An Port Thoir (*East Wall*)

* An Port Thuaidh (*North Wall*)

* An Rinn (*Ringsend*)

* Áth an Ghainimh (*Sandyford*)

* Baile an Alabhóidigh (*Hollystown*)

* Baile an Mhuilinn (*Milltown*). Tabhair faoi deara go bhfuil an t-ainm céanna ar roinnt áiteanna eile in Éirinn - tá Baile an Mhuilinn/*Milltown* sa Chabhán, in Aontroim agus i gCill Chainnigh, ar a laghad.

* Baile an Tirialaigh (*Tyrellstown*)

* Baile Baodáin (*Ballyboden*)

* Baile Bhlainséir (*Blanchardstown*)

* Baile Graí (*Belgree*)

* Baile na Móna (*Mooretown*)

* Baile Pheire (*Perrystown*)

* Baile Phib (*Phibsborough*)

* Ballaí Robac (*Robswalls*)

* Barra an Teampaill (*Temple Bar*)

* Beaumont (úsáidtear an t-ainm Fraincise seo sa dá theanga, idir Ghaeilge agus Béarla)

* Binn Éadair (*Howth*)

* Cill Bharróg (*Kilbarrack*)

* Cill Fhionntain (*Sutton*)

* Cill Mhaighneann (*Kilmainham*. Tabhair faoi deara gur leagan mícheart nó neamhoifigiúil í *Cill Mhaighneáin*, a fheictear ó am go ham.)

* Cill Mhártain (*Kilmartin*)

* Cill Sheáin (*Kilshane*)

* Cluain Saileach (*Clonsilla*)

* Cluain Sceach (*Clonskeagh*)

* Cluain Tarbh (*Clontarf*)

* Cnoc Shióin (*Sion Hill*)

* Cnocán Doirinne (*Dollymount*)

* Coill an Droma (*Ridgewood*)

* Coill an Rí (*Kingswood*)

* Coláiste na Tríonóide (*Trinity College*)

* Crois Araild (*Harold's Cross*)

* Cromghlinn (*Crumlin*). Tá áit eile arb ionann a hainm i gContae Aontroma.

* Deilginis (*Dalkey*)

* Domhnach Broc (*Donnybrook*)

* Droichead na Dothra (*Ballsbridge*)

* Droichead na hInse (*Islandbridge*)

* Droim Cluana (*Meadowmount*)

* Droimeanach (*Drimnagh*)

* Dún Laoghaire

* Faiche Stiabhna (*St Stephen's Green*)

* Gairdíní Uíbh Eachach (*Iveagh Gardens*)

* Glas Naíon (*Glasnevin*)

* Inse Chór (*Inchicore*)

* Leamhcán (*Lucan*)

* Léim an Bhradáin (*Leixlip*)

* Marino

* Na Líbeartaí (*The Liberties*)

* Páirc an Chrócaigh (*Croke Park*)

* Páirc an Fhionnuisce (*Phoenix Park*)

* Port Mearnóg (*Portmarnock*)

* Raghnallach (*Ranelagh*)

* Ráth Fearnáin (*Rathfarnham*)

* Ráth Garbh (*Rathgar*)

* Ráth Maonais (*Rathmines*)

* Scioból an Bhrúnaigh (*Brownsbarn*)

* Seantrabh (*Santry*)

* Sord (*Swords*)

* Stigh Lorgan (*Stillorgan*)

* Tamhlacht (*Tallaght*)

* Tír an Iúir (*Terenure*)

* Tor an Bhacaigh (*Beggar's Bush*)

Catagóir:Baile Átha Cliath
Catagóir:Liostaí
John Michael Talbot

Amhránaí, ceoltóir, cumadóir Meiriceánach agus manach Caitliceach is ea **John Michael Talbot** (rugadh ar an 8 Bealtaine, 1954 i gCathair Oklahoma, Oklahoma sna Stáit Aontaithe é). Is é Talbot bunaitheoir *The Brothers and Sisters of Charity* in Eureka Springs, Arkansas, Stáit Aontaithe.

## Dioscliosta
* *Reborn* (1972)
* *John Michael Talbot* (1976)
* *The New Earth* (1977)
* *The Lord's Supper* (1979)
* *Beginnings / The Early Years* (1980)
* *Come to the Quiet* (1980)
* *The Painter* (1980)
* *For the Bride* (1981)
* *Troubadour of the Great King* (1981)
* *Light Eternal* (1982)
* *Songs For Worship Vol. 1* (1982)
* *No Longer Strangers* (1983)
* *The God of Life* (1984)
* *Songs For Worship Vol. 2* (1985)
* *The Quiet* (1985)
* *Be Exalted* (1986)
* *Empty Canvas* (1986)
* *The Heart of the Shepherd* (1987)
* *Quiet Reflections* (1987)
* *The Regathering* (1988)
* *Master Collection* (1988)
* *The Lover and the Beloved* (1989)
* *Come Worship the Lord Vol. 1* (1990)
* *Come Worship the Lord Vol. 2* (1990)
* *Hiding Place* (1990)
* *The Birth of Jesus* (1990)
* *The Master Musician* (1992)
* *Meditations in the Spirit* (1993)
* *Meditations from Solitude* (1994)
* *Chant from the Hermitage* (1995)
* *The John Michael Talbot Collection* (1995)
* *The Talbot Brothers Collection* (1995)
* *Brother to Brother* (1996)
* *Our Blessing Cup* (1996)
* *Troubadour for the Lord* (1996)
* *Table of Plenty* (1997)
* *Hidden Pathways* (1998)
* *Pathways of the Shepherd* (1998)
* *Pathways to Solitude* (1998)
* *Pathways to Wisdom* (1998)
* *Quiet Pathways* (1998)
* *Spirit Pathways* (1998)
* *Cave of the Heart* (1999)
* *Simple Heart* (2000)
* *Wisdom* (2001)
* *Signatures* (2003)
* *City of God* (2005)
* *Monk Rock* (2005)
* *The Beautiful City* (2006)
* *Living Water 50th* (2007)
* *Troubadour Years* (2008)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* ''Suíomh oifigiúil John Michael Talbot'' 
* ''The Brothers and Sisters of Charity''

Talbot, John Michael
Talbot, John Michael
Catagóir:Daoine beo
Frank Stockwell

Ba pheileadóir Éireannach as Tuaim i gContae na Gaillimhe é **Frank Stockwell** a rugadh sa bhliain 1929 agus a fuair bás ar an 9 Márta 2009. D'imir sé le foireann peile na Gaillimhe sna caogaidí, ag buachaint Craobh na hÉireann leo sa bhliain 1956. Ghnóthaigh sé dhá chúl agus cúig chúilín i gcluiche ceannais na bliana seo, curiarracht a seasann fós do chluiche seasca nóiméad. 

Bhí Stockwell ar dhuine den bheirt ar a dtugtaí na "Terrible Twins", in éineacht le Seán Puirséil. Bhain an bheirt rath nach beag amach le foireann an chontae agus a gclub Réalta Thuama sna caogaidí.

Cailleadh Stockwell sa bhaile i dTuaim. 

Stockwell, Frank
Stockwell, Frank
Stockwell, Frank
Stockwell, Frank
1427

## Eachtraí
* Cath Tachov
* Tháinig Minrekyansa i gcoróin in Ava (Burma inniu}.

## Breitheanna
* Zhengtong, Impire na Síne

## Básanna
* Chimalpopoca, rialtóir Astacach in Tenochtitlán, i Meicsiceo

Catagóir:Blianta
1428

## Eachtraí
* Rinne na Sasanaigh ionsaí ar Orléans.

## Breitheanna
* Jingtai, impire na Síne

## Básanna
* Shoko, Impire na Seapáine

Catagóir:Blianta
1429

## Eachtraí
* Tháinig Charles VII na Fraince i gcoróin.

## Breitheanna
* 17 Eanáir? - Antonio del Pollaiolo

## Básanna
* Yeshaq I, Impire na hAetóipe

Catagóir:Blianta
Damien Hayes

Is iománaí Éireannach é **Damien Hayes**. As Contae na Gaillimhe dó, agus imríonn sé le foireann an chontae. Rugadh Hayes i bPort Omna sa bhliain 1982 agus imríonn sé le foireann an chlub sin chomh maith. Is tosaí é. Tá Craobh na hÉireann buaite aige lena chlub cé nach bhfuil an t-éacht céanna déanta aige le foireann an chontae. Tá gradam All-Star aige.

## Tagairtí

Hayes, Damien
Hayes, Damien
Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Daoine beo
Aodán Mac Gearailt

Is peileadóir é **Aodán Mac Gearailt**, a rugadh ar an 29 Deireadh Fómhair 1978. As Contae Chiarraí dó. D'imir sé le foireann an chontae ar feadh tamaill agus bhuaigh sé Craobh na hÉireann. Imríonn sé lena chlub, An Ghaeltacht, fós. Bhí Joe Fitzgerald, a bhuaigh Craobh na hÉireann le foireann Átha Cliath sa bhliain 1942, gaolta leis, agus imríonn a dheartháir Rob Mac Gearailt leis an nGaeltacht freisin. Imríonn Aodán Mac Gearailt mar thosaí de ghnáth. 

Catagóir:Peileadóirí Chiarraí
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
1430

## Eachtraí
* Tháinig Švitrigaila i gcoróin sa Liotuáin.

## Breitheanna
* 16 Deireadh Fómhair — Séamas II, Rí na nAlbanach

## Básanna
* 27 Deireadh Fómhair - Vytautas Mór na Liotuáine

Catagóir:Blianta
Facebook

Is láithreán líonraithe shóisialta é **Facebook**, a bhunaigh Mark Zuckerberg ar an 4 Feabhra, 2004.  Is féidir le duine ar bith cuntas a chruthúí agus tá sé faoi úinéireacht phoiblí Meta Inc. 

## Stair
Sna 2000idí, bhí Facebook in iomaíocht dhíreach le láithreáin líonraithe shóisialta eile, ar nós Bebo agus MySpace. Dar le Facebook, sa bhliain 2008 bhí breis is 60 milliún duine cláraithe ar an suíomh  agus bíonn breis is 50% acu ag logáil isteach go laethúil.

D'fhógair phríomhfheidhmeannach Meta, Mark Zuckerberg, ar an 8 Eanáir 2025 go gcuirfí "deireadh le seiceáil fíricí" ar Facebook. Ní córas cuimsitheach fiosrúcháin a bhí ar intinn Zuckerberg, ach córas faoinar baineadh amach sciar den ábhar a bhí mídhleathach, bagrach, maslach, ciníoch, frithghiúdach (nó frith-Iosraelach fiú), nó fuafar ar mhná, ar thrasdaoine agus ar ghrúpaí áirithe eile.

## Facebook in Éirinn
Dé réir staidrimh in 2018,  tá cuntas Facebook ag 65% na ndaoine in Éirinn.

## An Ghaeilge ar Facebook
Labhraítear agus úsáidtear an Ghaeilge ar Facebook. Sa bhliain 2023, thug an Coiste Gaeilge agus Gaeltachta i dTeach Laighean cuireadh d’ionadaithe ó chomhlachtaí Meta agus Facebook chun plé a dhéanamh ar conas a d’fhéadfaí an Ghaeilge a chur chun cinn a thuilleadh ar an ardán.

Is féidir an Ghaeilge a roghnú mar theanga ar Facebook.

## Féach freisin

* Meta agus Instagram
* Frances Haugen

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Gaelach Facebook

Catagóir:Facebook
Catagóir:Láithreáin líonraithe shóisialta
Catagóir:Láithreáin oiriúnaithe don Ghaeilge
Catagóir:Teicneolaíocht oiriúnaithe don Ghaeilge
Catagóir:Líonraí sóisialta
Catagóir:Meta Platforms
Peadar Ó Fiannachta

Is iariománaí Éireannach é **Peadar Ó Fiannachta**, nó *Pete Finnerty* mar a thugtar air i mBéarla. Rugadh Ó Fiannachta sa Mhullach i gContae na Gaillimhe, sa bhliain 1964. D'imir sé le foireann iomána na Gaillimhe sna 1980í agus sna 1990í. Duine de na hiománaithe is fearr a d'imir le foireann na Gaillimhe ab ea é. Bhuaigh sé Craobh na hÉireann dhá bhliain as a chéile, sa bhliain 1987, agus arís sa bhliain 1988. Bronnadh cúig ghradam *All-Star* air freisin. 

## Tagairtí

Catagóir:Iománaithe na Gaillimhe
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
John Hayes

Is imreoir rugbaí é **John James "The Bull" Hayes**. Rugadh Hayes ar an 2 Mí na Samhna 1973 sa Cheapach Mhór i gContae Luimnigh. Imríonn sé le Cúige Mumhan agus le foireann náisiúnta rugbaí na hÉireann. B'iománaí é Hayes le club CLG An Cheapach Mhór agus é óg. Níor imir sé rugbaí ar chor ar bith go dtí go raibh sé ocht mbliana déag d'aois, nuair a d'imir sé leis an mBrú in aghaidh an Chaisleáin Nua Thiar. Chaith sé tamall ag imirt rugbaí sa Nua-Shéalainn agus nuair a d'fhill sé ar Luimneach thosaigh sé ag imirt le foireann na Mumhan. D'imir sé a chéad chluiche idirnáisiúnta sa bhliain 2000, in aghaidh na hAlban. Bhuaigh sé Corn na hEorpa le foireann na Mumhan sna blianta 2006 agus 2008.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Imreoirí rugbaí
Catagóir:Daoine beo
1432

## Eachtraí
* 1 Meitheamh - Cath San Romano

## Breitheanna
* 15 Eanáir - Afonso V, Rí na Portaingéile

## Básanna
* An tEaspag Ard Mac Cathmhaoil

Catagóir:Blianta
1431

## Eachtraí
* Chuir na Sasanaigh Jeanne d'Arc chun báis.

## Breitheanna
* 10 Eanáir — Pápa Alastar VI, Pápa ó 1492 go 1503
* 10 Aibreán — François Villon, file Francach

## Básanna
* An Pápa Máirtín V

Catagóir:Blianta
Club de Gimnasia y Esgrima La Plata

Club peile atá suite i La Plata, an Airgintín is ea **Club de Gimnasia y Esgrima La Plata**.

Gimnasia y Esgrima La Plata
Áicsin

[thumb|right|[Iondóilaigéad aicéiteach (IAA) a dtugtar ar an mball is tábhachtaí i rang na n-áicsin.]]

I bhfiseolaíocht plandaí, is é rud is **áicsin** ann fíteahormón a bhíonn riachtanach i gcomhair fáis agus forbartha na bplandaí. Tá an t-ainm áicsin díorthaithe ón tSean-Ghréigis αυξανω ("auxano" -- "fásaim").

Tugtar áicsiní ar aon substaint a thaispeánann na hairíonna céanna i bhforbairt agus rialú na bplandaí. Is cuma iad nádúrtha nó sintéiseach. 

Is iad áicsin, gibrilin agus cíticinin na hormóin mhóra de chuid na bplandaí.

Is é Fritz Went (1903-1990) an t-eolaí Ísiltíreach a thug faoi deara don chéad uair feidhm an hormóin i bhfás na bplandaí. Iondóilaigéad aicéiteach (IAA) a dtugtar ar an mball is tábhachtaí i rang na n-áicsin.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Scéala báis Fritz Went. 

Catagóir:Fiseolaíocht plandaí
Catagóir:Áicsin
Catagóir:Fíteahormón
Sléacht Jallianwala Bagh

right|thumb|Leac chuimhneacháin i Jallianwala Bagh ar son na marbh
Tugtar **Sléacht Jallianwala Bagh** nó **Sléacht Amritsar** ar an eachtra a tharla san Jallianwala Bagh (páirc an phobail), i gcathair Amritsar sa Phunjab, an 13 Aibreán, 1919, nuair a scaoil buíon de chuid Arm Briotanach na hIndia, faoi cheannas an Briogáidire-Ghinearál Reginald Dyer, ar shlua daoine, idir pháistí, fhir agus mhná agus iad neamharmtha.  

Lean tréanbhabhta lámhaigh ar feadh 10 nóiméad. Caitheadh -  is cosúil - 1650 piléar amach, nó 33 piléar do gach saighdiúir, de réir fhigiúirí an rialtais.  
clé|mion|An Tobar

### Básanna agus fiosrúcháin
De réir foinsí oifigiúla an Raj Briotanach maraíodh 379. De réir foinsí neamhoifigiúla maraíodh níos mó ná 1000, agus goineadh níos mó ná 2000. Thug an Dr. Smyth (máinlia sibhialta) le fios go raibh 1,526 taismeach. 

Shocraigh an Coiste Fiosrúcháin maidir le hAinrialacha (Coimisiún Hunter) d'aon ghuth go ndearna Col Dwyer earráid thromchúiseach nuair a lean sé leis an scaoileadh leis an slua ar feadh tréimhse chomh fada sin; chuir na baill Indiacha den Choimisiún tuairisc mhionlaigh amach, a cháin an chaoi an-lochtach ar láimhseáil sé an scéal ó thús deireadh agus a chuid gníomhaíochtaí mar "mídhaonna agus neamh-Bhriotanach". clé|mion
Go nuige seo sheachnaigh rialtas na Breataine leithscéal sainráite a thabhairt maidir leis an sléacht, cé gur chuir Príomhairí i ndiaidh a chéile síos air mar eachtra “náireach”. 

### Baint le hÉirinn
Bhí Dyer oilte i gCorcaigh mar oifigeach airm.  

Bhí an leifteanantghobharnóir i bPuinseáb ag an am, Michael O'Dwyer, as Baile an Bharúin, Tiobraid Árann.

### Iarmhairtí
Ní raibh ar Dyer aghaidh ar thabhairt ar ghníomh araíonachta nó ceartas sibhialta nó míleata, ach amháin go bhfuarthas ciontach i bhfaillí dualgais, baineadh a cheannas de agus athghaireadh chun na Breataine é. Fuair Dyer fáilte an ghaiscígh nuair a d'fhill sé abhaile. Bhí go leor síntiús á dtabhairt, GBP 26,000 in iomlán, méid ollmhór airgid ag an am.
## Séadchomhartha agus oidhreacht
Sa bhliain 1920, bunaíodh iontaobhas chun cuimhneacháin a thógáil ar an suíomh, tar éis a ritheadh rún ag an gComhdháil Náisiúnta Indiach. Sa bhliain 1923, cheannaigh an t - iontaobhas talamh don tionscadal. Tógadh cuimhneachán, a dhear an t-ailtire Meiriceánach Benjamin Polk, ar an suíomh agus chuir Uachtarán na hIndia Rajendra Prasad tús leis ar an 13 Aibreán 1961, i láthair bhí Jawaharlal Nehru agus ceannairí eile. Cuireadh lasair leis an suíomh ina dhiaidh sin. 

Fanann na marcanna piléar ar na ballaí agus ar na foirgnimh in aice leo go dtí an lá atá inniu ann. Is é an tobar inar léim go leor daoine agus inar bádh iad ag iarraidh iad féin a shábháil ó na hurchair ná séadchomhartha cosanta taobh istigh den pháirc.

Rinne Uifham Singh (a bhí i láthair nuair a tharla an sléacht) An Ridire Mícheál Ó Dubhuir (a bhí ina Leifteanant-Ghobharnóir ar Phuinseáb ag am an tsléachta) a fheallmharú i Londain sa bhliain 1940. Crochadh é.

## Féach freisin

* Reginald Dyer

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hIndia
Fótatrópacht

[thumb|Rialaíonn solas [gorm go solas ultraivialait an tailís *[[Arabidopsis thaliana]]* ]]
Claonadh chun fáis i dtreo áirithe mar fhreagairt ar sholas is ea an **fhótatrópacht**.

Catagóir:Bitheolaíocht
Reginald Dyer

B'é an Briogáidire-Ghinearál **Reginald Edward Harry Dyer** CB (9 Deireadh Fómhair, 1864 – 23 Iúil, 1927) an t-oifigeach Briotanach san India a bhí freagrach as sléacht Jallianwala Bagha (maraíodh  379 – 1000+).(Bhí an leifteanantghobharnóir i bPuinseáb ag an am, Michael O'Dwyer, as Tiobraid Árann).mion|leacht cuimhneacháin, Jaliyalwalabagh|clé

### Beatha
Cuireadh oideachas ar Dyer i Mainistir na Corann i gCo Chorcaí. Ansin d'fhreastail sé ar an RCSI i mBaile Átha Cliath ar feadh tamall gearr. Bhí Dyer oilte i Sandhurst mar oifigeach airm. Chaith sé an bhliain 1886 i mBéal Feirste mar leifteanant*;*  tréimhse an-chorrach a bhí ann.

## Féach freisin
* Sléacht Jallianwala Bagh

Dyer, Reginald
Dyer, Reginald
Beinséin

Is í an **bheinséin** an ceann is simplí de na hidreacarbóin aramatacha, leis an bhfoirmle mhóilíneach C6H6. Is é struchtúr na beinséine, nó an fáinne aramatach, is comhartha sóirt do na hidreacarbóin seo go léir. 

Tá fáinne sé adamh carbóin i móilín na beinséine, agus aon adamh hidrigine amháin ag gobadh amach as gach adamh carbóin. Ós rud é go gcaithfidh gach adamh carbóin ceithre nasc comhfhiúsach a cheangal le hadaimh eile, chuaigh sé rite leis na luathcheimiceoirí ciall cheart a bhaint as an bhfáinne beinséine. De réir na gnáth-thuisceana ba chóir go mbeadh gach dara nasc san fháinne ina nasc dúbailte agus na cinn eile ina naisc shingil, ach ní raibh modh imoibrithe na beinséine cosúil leis na hidreacarbóin eile a raibh naisc dhúbailte iontu. Nó bíonn na hidreacarbóin sin an-fhonnmhar imoibriú leis an hidrigin, abair, leis na naisc bhreise a oscailt. Maidir leis an mbeinséin, áfach, bíonn sí ag imoibriú cosúil leis na hidreacarbóin nach bhfuil ach naisc shingil iontu - is é sin, glacann sé le malartaí (adamh de chineál eile, nó grúpa d'adaimh) in áit ceann de na hadaimh hidrigine, ach tá an-teacht aniar san fháinne féin.

Is é an tuiscint atá againn ar an bhfáinne aramatach inniu ná nach bhfuil naisc dhúbailte ann ar aon nós, ach go scaiptear na leictreoin bhreise ar fud an fháinne ina bhfithiseán móilíneach. Deirtear go bhfuil na naisc dhúbailte dílogánaithe, is é sin, nach féidir a rá cé acu de na hadaimh charbóin a bhfuil nasc dúbailte eatarthu agus cé acu nach bhfuil. 

Ba é an ceimiceoir Gearmánach Friedrich August Kekulé, thiar sa bhliain 1865, ba thúisce a mhol go raibh struchtúr an fháinne ag an mbeinséin. Dúirt sé gur taibhríodh nathair dó agus í ag baint greama as a heireaball féin, agus gurb é an taibhreamh seo a chuir an smaoineamh ina cheann an chéad uair.

Tá boladh láidir milis as an mbeinséin, cosúil lena lán hidreacarbón aramatach eile - sin é an tuige go dtugtar "hidreacarbóin aramatacha" orthu, le fírinne. Leacht geal gan dath atá ann a lasfaidh suas ar an toirt má thugann tú bladhaire tine ina aice. Bíonn an bheinséin le fáil san artola go nádúrtha, agus is amhábhar tábhachtach í don tionsclaíocht cheimiceach.

Ábhar ailse (carcanaigin) agus nimh atá ann freisin.

Catagóir:Comhdhúile aramatacha
Trópacht

[thumb|right|An fungas ''[Phycomyces* ag taispeáint fótatrópachta.]]

Is é rud is *'trópacht*' (ón tSean-Ghréigis *tropos'' = iompaigh) ann feiniméan bitheolaíoch, a chuireann in iúl fás nó gluaiseacht iompála an orgánaigh, de ghnáth planda, de réir na spreagthaí a bhíonn sa timpeallacht.

## Cineálacha trópachtaí
Athraíonn treo fáis i bplandaí de réir na spreagthaí nó na trópachtaí a théann i bhfeidhm orthu.

* Ceimeatrópacht, gluaiseacht nó fás mar fhreagairt ar cheimiceán nó cheimiceáin.
* Geotrópacht gluaiseacht nó fás mar fhreagairt ar an domhantarraingt.
* Hidreatrópacht, gluaiseacht nó fás mar fhreagairt ar thaise nó uisce. 
* Fótatrópacht, gluaiseacht nó fás mar fhreagairt ar sholas na Gréine.
* Tigmeatrópacht, gluaiseacht nó fás mar fhreagairt ar thadhall.

Catagóir:Trópacht
Catagóir:Fiseolaíocht plandaí
Gibrilin

[thumb|252px|GA452D, An [móilín is coitianta de na gibriliní.]] 
Is é rud is **gibrilin** ann: ceann de hormóin na bplandaí a rialaíonn fás agus a théann i gcion ar phróisis forbraíochta éagsúla, lena n-áirítear fadú ar na cealla, péacadh, suanacht na mbaclóg, bláthú, léiriú gnéasach,ionduchtú einsímeach agus aosú duillí agus torthaí.

Catagóir:Fiseolaíocht plandaí
Catagóir:Hormóin na bPlandaí
Catagóir:Teirpéiní agus Teirpéinóidigh
Catagóir:Agranamaíocht
Feanaintréin

Hiodracarbón aramatach í an **fheanaintréin** a bhfuil a mhóilín comhdhéanta as trí fháinne beinséine. Isiméir de chuid na hantraicéine atá ann. Tá struchtúr na feanaintréine le haithint i móilíní na stéaróideach, ach ní bhaineann orgánach an duine aon úsáid chiallmhar as an bhfeanaintréin féin. A mhalairt ar fad: is ceimiceán greannach é agus é ar fáil i ndeatach na dtoitíní. Le teocht an tseomra, tá an fheanaintréin ina púdar geal a bhfuil loinnir ghorm ann.

Tá struchtúr trí fháinne na feanaintréine le haithint i móilíní a lán ceimiceán úsáideach. Mar sin is amhábhar coitianta sa tionsclaíocht cheimiceach í.

Catagóir:Comhdhúile aramatacha
Cíticinin

[mionsamhail|deas|122px|Ainmnítear an chíticinin [zeatin i ndiaidh *[[Teosinte|Zea]]* an géineas d'arbhair ina chéad fionnadh í.]]
Is é an rud is **cíticinin** ann ná rang hormón sna plandaí a spreagann an ráta chilldheighilte. 
Bíonn sí bainteach ach go háirithe le fás ceallach, difreáil cheallach, agus próisis fiseolaíocha eile.
B'é Adicott a chéad thug faoi deara éifeacht na cíticiní tré feidhm a bhaint as bainne cnó cócó, le linn dó bheith in Ollscoil Wisconsin-Madison sna naoi déag daichidí.

Catagóir:Hormóin na bplandaí
Catagóir:Cíticinin
Catagóir:Fiseolaíocht plandaí
Stanisław Ignacy Witkiewicz

Scríbhneoir, ealaíontóir, grianghrafadóir, drámadóir agus fealsamh ón bPolainn ab ea **Stanisław Ignacy Witkiewicz**, nó **Witkacy**. Rugadh i Vársá ar an 24 Feabhra 1885 é, agus chuir sé lámh ina bhás féin i Jeziory in Oirthear na Polainne (inniu, Великі Озера/Velyki Ozera san Úcráin) ar an 18 Meán Fómhair 1939.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1885
Catagóir:Básanna i 1939
Catagóir:Fealsúna
Catagóir:Scríbhneoirí Polannacha
1426

## Eachtraí
* Cath Usti nad Labem
* Cath Chirokitia 
* Tógadh Castello Orsini-Odescalchi i mBresciano san Iodáil

## Breitheanna
* Christian, Rí na Danmhairge, na hIorua agus na Sualainne

## Básanna
* Tezozomoc

Catagóir:Blianta