open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Larry Gogan

Craoltóir Éireannach de chuid RTÉ ab ea **Lorcan 'Larry' Gogan** (3 Bealtaine 1934 – 7 Eanáir 2020). Láithreoir raidió agus teilifíse as Teach Mealóg i mBaile Átha Cliath a bhí ann. Thosaigh Gogan amach in 1961 ar Raidió Éireann. Níos déanaí, bhí sé mar chuid de chéad fhoireann 2FM, agus chríochnaigh sé ar an raidió digiteach (RTÉ Gold) i ndeireadh na bliana 2019..  Tugadh ‘fear an ghlóir bhinn’ air.agus 'guth den phopraidió' in Éirinn.

## Gairm
Chuir sé barr feabhais ar a cheird trí bheith ag éisteacht le Radio Luxemburg agus ag déanamh staidéar ar stíl na láithreoirí. Seo é an t-aon deis a bhíodh ag daoine in Éirinn sna 1950í éisteacht le racanról. 

Le linn dó a bheith ina dhioscmharcach le RTÉ, agus go háirithe ag obair ar RTÉ 2Fm, chuir Gogan i láthair clár raidió ina raibh meascán tarraingteach de shingil a bhain na cairteacha amach, ceol as Éirinn agus ceol as na seanchairteacha.  Agus é ag obair ar an bpopraidió bhí Gogan ag baint amach sprioc a chuir sé roimhe agus é fós ina pháiste – éisteacht le ceol, é a sheinm agus é a chur ar fáil do phobal mór raidió. Is é an mana a bhí aige ná ‘más aoibhinn leat do chuid oibre ní dhéanfaidh tú lá oibre le do shaol.’ 

De réir mar a bhí na blianta ag dul thart is ea is mó dul chun cinn a rinne sé ó thaobh a ghairme agus an tóir a bhí air ag an bpobal, de bharr na scileanna craoltóireachta a tháinig ón gcroí, a ghuth lách agus a eolasaí agus a bhí sé ar chúrsaí ceoil. Ó thaobh an cheoil de bhí Gogan i gcónaí ábhartha  agus bailí.

Thug sé an-tacaíocht do cheol agus do ceoltóirí nua na hÉireann ó Bhob Geldof go Brendan Shine agus gach rud idir eatarthu.

### ''Just a'' ''Minute''
Bhí Gogan i mbun, *Just a* *Minute*, tráth na gceist. a bhain amach stádas  cultais, go háirithe de bharr na bhfreagraí aisteacha a thugadh na hiomaitheoirí go minic, ar nós go raibh an Taj Mahal trasna ón Ospidéal Fiaclóireachta nó gur i gCromghlinn a bhí Balla Mór na Síne. Ligfeadh Gogan an créatúr chun bealaigh, go minic leis an mana sólásach sin a bhíodh aige: *“they didn’t suit you today”.*

### Bás agus oidhreacht
An lá deiridh a raibh sé ag obair ar 2FM, athraíodh ainm an stáisiúin go dtí Larry Gogan FM don lá mar aitheantas ar a chuid oibre.

Bhásaigh Gogan in 2020 ag 85 bliain d’aois tar éis gairm raidió a mhair beagnach 70 bliain.  Bhásaigh bean chéile Larry - Florrie - sa bhliain 2002. Maireann a gcúigear clainne - Gerard, Orla, Gráinne, David agus Sinéad (fuair Florrie bás sa bhliain 2002).

Gairm bheatha thar a bheith suntasach a bhí aige, ar an raidió agus ar an teilifís araon. Bhí aithne rímhaith ag lucht éisteachta agus lucht féachana ar fud na tíre air mar gheall ar a dhíograis thógálach agus a ghnaíúlacht.

Bronnadh Gradam Hall of Fame IMRO air.

## Féach freisin

* Gerry Ryan

## Tagairtí

Catagóir:Craoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Dioscmharcaigh
Catagóir:Láithreoirí RTÉ 2fm
Aigéad domlais

Is aigéid stéaróideacha iad **[[Aigéad|aigéid]] dhomlais** atá le fáil den chuid is mó i ndomlas mamaigh agus veirteabraigh eile. Is féidir le speicis éagsúla foirmeacha móilíneacha éagsúla d'aigéid dhomlais a shintéisiú san ae. Comhchuingítear aigéid dhomlais le tauerín nó le glicín san ae, agus tugtar salainn dhomlais ar shalainn shóidiam agus photaisiam na n-aigéad comhchuingeach sin..   
## Tagairtí

Catagóir:Heipiteolaíocht
Catagóir:Aigéad domlais
An tSeic i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Eolas

Ghlac **An tSeic** (nó **Poblacht na Seice**) páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 2007.

## Iomaitheoirí
alt=|mion|Mikolas Josef ag cur i láthair i 2018 (6ú)

## Pointí

Seo iad na haon tír déag ba mhó a thug pointí sa *teileavóta* don tSeic i mbabhtaí ceannais idir 2016, nuair a cuireadh an córas vótála reatha i bhfeidhm, agus 2024:

Leis sin, seo iad na deich dtír déag ba mhó gur thug a *ngiúiréithe* pointí don tSeic le linn na tréimhse céanna:

## Tagairtí
Quanah Parker

Taoiseach de chuid na gCómáinsí ab ea **Quanah Parker** (Cómáinsí: kwana, "boladh") (timpeall 1845 nó 1852 – 20 Feabhra 1911). Tháinig sé ar an saol mar dhuine de na Nokoni (“Fánaithe”), mac an taoisigh Chómáinsí Peta Nocona agus Cynthia Ann Parker.  Angla-Mheiricéanach a bhí ina mháthair, a fuadaíodh ina cailín óg agus a shocraigh go hiomlán mar chuid den treibh. Bhí Quanah ina thaoiseach ar an ngrúpa siúd Quahadi ("Antalóp").

Agus cuid mhaith de thaoisigh na treibhe curtha faoi chois, tháinig Quanah go mór chun cinn mar cheannaire nuair a ghlac sé páirt lárnach i gCogadh na hAbhann Deirge sa bhliain 1874 i gcoinne lonnaitheóirí ón oirthear. Theip orthu an ceann is fearr a fháil ar na Meiriceánaigh, áfach, ach bhí Quanah in ann an treibh a stiúiradh slán sábháilte go dtí an tearmann i bhFort Sill, Oklahoma. Agus mórmah mór de bhuabhaill na machairí móra bánaithe d’aon turas ag na Meiriceánaigh, ghéill Quanah go síochánta. "Taoiseach Deireanach na gCómáinsí" a thugtar go minic air.

Ní raibh sé riamh de nós ag na gCómáinsí duine a roghnú chun taoiseach a dhéanamh de, agus b'é an rialtas Meiricéanach a cheap Quanah ina cheannaire ar náisíun uile na gCómáinsí. Chuaigh sé leis an bhfeirmeoireacht as seo amach, agus níorbh fhada go raibh sé ar duine de na bocanna bó ba mhó sa chontae Cache, Oklahoma. Toghadh ina leas-shirriam é ar an gcathair síud Lowton, Oklahoma sa bhliain 1902. Rinne sé a chuid chomh maith chun cloígh le hEaglais na Meiriceánach Dúchasach. Chuir na dúchasaigh béim ar leith ar thábhacht agus naofacht an pheyote i nósanna spioradáltachta, agus bhí Quanah thar a bheith gníomhach i gcúrsaí consanta agus chur chun cinn.

Tá Quanah curtha ar Mhaolchnoc an Taoisigh i bhFort Sill. Tá a rian fágtha go tréan aige ar a fhód dúchais ("Comancheria" a thugtaí air leis na gcianta) agus is iomaí baile agus bóthar atá ainmnithe in ómós dó, in iardheisceart Oklahoma agus tuaisceart Texas ach go háirithe. 

## Tuilleadh léitheoireachta
*Weston La Barre, *The Peyote Cult*, New Haven, CT: Yale University Press, 1938
*Paul H. Carlson and Tom Crum, *Myth, Memory and Massacre: The Pease River Capture of Cynthia Ann Parker*, Texas Tech University Press, 2011
*Pekka Hamalainen, *Comanche Empire*, New Haven, CT: Yale University Press, 2008
* Jo Ann Powell Exley, *Frontier Blood: the Saga of the Parker Family*, Texas A & M University, 2001
* William T. Hagan, *United States-Comanche Relations: The Reservation Years*, New Haven, CT: Yale University Press, 1976
* William T. Hagan, *Quanah Parker, Comanche Chief*, Norman, OK: University of Oklahoma Press, 1993
* Clyde L. and Grace Jackson, *Quanah Parker, last chief of the Comanches; a study in Southwestern Frontier history*, New York, Exposition Press, 1963
* Bill Neeley, *The Last Comanche Chief: The Life and Times of Quanah Parker*, New York: John Wiley and Sons, 1995
* Jack K. Selden, *Return: The Parker Story*, Clacton Press, 2006

Catagóir:Cómáinsí
Catagóir:Ceannairí na Meiriceánach Dúchasach
Catagóir:Básanna i 1911
Síomóin I na Bulgáire

Ríaltóir na Bulgáire i rith Céad Impireachta na Bulgáire.

Catagóir: Básanna 927
Catagóir: Monarcaí Iarthar na hEorpa
Catagóir: Daoine a Rugadh sna 860í
Catagóir: Rialtóirí san Eoraip sa 9ú hAois
Catagóir: Rialtóirí san Eoraip sa 10ú hAois
Catagóir: Impirí agus Banimpirí
An Iúgslaiv i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac **An Iúgslaiv** páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1961.

## Iomaitheoirí

## Tagairtí

Catagóir:Tíortha i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Iosrael i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac **Iosrael** páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1973.

## Iomaitheoirí

## Tagairtí
Sennacieca Asocio Tutmonda

thumb|Bratach an SAT
Cumann neamhspleách cultúrtha domhanda Esperanto a bhfuil claonadh ginearálta den eite chlé aige is ea **Sennacieca Asocio Tutmonda** (**SAT**; Gaeilge: Cumann Neamhnáisiúnta Domhanda). Tá a cheanncheathrú i bPáras. Dar le Jacques Schram, cathaoirleach an Choiste Feidhmiúcháin, b'ionann an bhallraíocht agus 881 i 2003. I 2006 bhí 724 ball ag SAT. 

Baineann SAT úsáid as Esperanto mar theanga oibre agus tá sé mar aidhm aige Esperanto a úsáid chun cur ar chumas daoine aonair, eagraíochtaí agus oibrithe forásacha i ngach tír smaointe a mhalartú agus teacht le chéile ar bhonn comhionannais beag beann ar  bhacainní náisiúnta. Tá baill den SAT páirteach i ngníomhaíochtaí sóisialacha, síochána, ceardchumainn, frith-náisiúnaithe, feimineach agus comhshaoil, i measc nithe eile. 

## Stair
Bhunaigh Eugène Lanti (ainm cleite de Eugène Adam) SAT i 1921 agus daoine eile mar eagraíocht de ghluaiseacht Esperanto na n- oibrithe. Bhí sé ar a chuid is gníomhaí agus is mó idir an dá Chogadh Domhanda.  Ag an bpointe is airde sa bhliain 1929-1930 bhí 6524 ball i 1674 pobal i 42 tír. D’fhulaing sé laghdú  trom go gairid ina dhiaidh sin, áfach, nuair a thosaigh an ghéarleanúint ar ghníomhaíochtaí ilchultúrtha san Aontas Sóivéadach tar éis na ré Stailíneachais, agus tar éis cosc a bheith curtha  ar ghluaiseacht Esperanto na n-oibrithe sa Ghearmáin a tháinig i bhfeidhm díreach tar éis gabháil cumhachta na Naitsithe i 1933. Ba iad an tAontas Sóivéadach agus an Ghearmáin na tíortha, ina raibh an líon is mó comhaltaí ag SAT. Bhain siosmaí inmheánacha spreagtha ó thaobh na hidé-eolaíochta de, a raibh baint acu le hainrialaithe, le cumannaithe agus le daonlathaithe sóisialta ag amanna éagsúla go leor astu.

## Aidhmeanna
Bhí an dearbhú aidhmeanna seo a leanas mar chuid den Reacht ag bunú SAT i 1921, agus tá sé fós bailí go dtí an lá atá inniu ann: 

"a) an teanga idirnáisiúnta Esperanto a úsáid chun aidhmeanna aicmeacha an lucht oibre a chur chun cinn; b) caidreamh idir dhaoine a chur chun i measc comhaltaí sa tslí is fearr agus is fiúntaí gur féidir, chun tuiscint láidir ar dhlúthpháirtíocht an duine a spreagadh iontu; c) na baill a threorú, a oiliúint agus a chur ar an eolas ar bhealach a dhéanfaidh na daoine is cumasaí agus is fearr de na hidirnáisiúnaithe; d) fónamh mar idirghabhálaí i gcaidreamh i measc eagraíochtaí a úsáideann teangacha eile ach a bhfuil aidhmeanna acu atá comhchosúil le haidhmeanna SAT; e) a bheith ina idirghabhálaí agus ina thacadóir i gcruthú litríochta Esperanto ina bhfuil aistriúcháin agus téacsanna bunaidh araon, agus a léiríonn idéalach ár gcomhlachais. " 

Sa bhliain 1928 rinneadh soiléiriú breise air san aguisín seo a leanas:

## Tagairtí

Catagóir:Esperanto
Simon Brown

Dornálaí Iamácach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Simon Brown**, a rugadh ar an 15 Lúnasa, 1963 i gClarendon Paróiste, Iamáice. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Dornálaithe Iamácacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Buddy McGirt

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **James Walter "Buddy" McGirt**, a rugadh ar 17 Eanáir 1964 i mBrentwood, Nua-Eabhrac. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Pernell Whitaker

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Pernell Whitaker Sr.**, a rugadh ar 2 Eanáir 1964 in Norfolk, Virginia agus a fuair bás ar an 14 Iúil 2019.

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Básanna in 2019
Ilnáisiúnach gan fréamhacha

Nath cainte díspeagúil  Sóivéadach ab ea **ilnáisiúnach gan fréamhacha** (  (*bezrodnyi kosmopolit*)), a úsáideadh go forleathan le linn an fheachtais frith-Shemitaigh i 1948 &#x2013; 1953, agus ba é an toradh a bhí air sin ná "nochtadh" an phlota Cás na ndochtúirí nach ann dó. Bhain an téarma 'ilnáisiúnach gan fréamhacha' dá dtagraítear den chuid is mó d'intleachtaithe Giúdacha, mar líomhain ar a n-easpa tírghrá, ie, easpa dílseachta iomlán don Aontas Sóivéadach. Thosaigh an feachtas i gcoinne "ilnáisiúnach gan fréamhacha'  i 1946, nuair a thug Iósaf Stailín ina óráid i Moscó ionsaí ar scríbhneoirí a bhí ina nGiúdaigh eitneacha.  Ba é an léirmheastóir liteartha Rúiseach Vissarion Belinsky a chum an nath cainte sa 19ú haois chun cur síos a dhéanamh ar scríbhneoirí nach raibh carachtar náisiúnta na Rúise iontu.
## Tagairtí
Maurice Blocker

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Maurice "The Thin Man" Blocker**, a rugadh ar 15 Bealtaine 1963 in Washington, D.C.. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2022

Reáchtáladh **Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2022**  i dTorino san Iodáil (tar éis bua ag an mbanna Iodálach Måneskin leis an amhráin "Zitti e Buoni" sa bhliain 2021).
clé|mion|Kalush Orchestra

## Comórtas
Ar deireadh thug muintir na hEorpa a gcuid vótaí don Úcráin, rud a léirigh comhbhá na mór-roinne don tír a bhí i gcruachás ag an am.  Bhí an Kalush Orchestra, banna ceoil tíre san Úcráin, ag seasamh an fhóid don Úcráin sa chomórtas. Ghnóthaigh siad 631 pointe i ndiaidh na vótála uilig agus d'éirigh leo a bheith chun cinn ar éigin ar an Ríocht Aontaithe,an tSualainn agus an Spáinn. 

Bhí Éirinn i measc na dtíortha a thug 12 pointe (an líon is airde)don Úcráin agus ba léir lucht vótála a bheith tógtha leis an mbealach ar chan Kalush Orchestra a leagan féin den amhrán 'Stefania'.

Gheall Uachtarán na hÚcráine Vlodymyr Zelenskyy go dtarlódh an comórtas sa chathair Mariupol am éigin.

Níor éirigh le hÉirinn cáiliú don bhabhta ceannais.

## Rannpháirtithe
Chuir na tíortha seo a leanas in iúl go bhfuil uathu páirt a ghlacadh sa chomórtas:

### Babhta leathcheannais 1
Bhí babhta leathcheannais 1 ar siúl ar an 10ú Bealtaine. Ar dtús, bhí áit ag an Rúis le páirt a ghlacadh sa dara leath den bhabhta seo ach coisceadh í ón gcomórtas de bharr Ionradh na Rúise ar an Úcráin 2022.

Ag vótáil freisin: An Fhrainc agus an Iodáil.

### Babhta Leathcheannais 2
Bhí babhta leathcheannais 2 ar siúl ar an 12ú Bealtaine 2022. 

Ag vótáil freisin: An Ghearmáin, an Ríocht Aontaithe agus an Spáinn.

### Finale
Bhí an finale ar siúl ar an 14ú Bealtaine 2022. Bhí 25 tír ann: an "Big Five" agus 10 de na tíortha a fuair an scór is airde i ngach ceann den dá babhta leathcheannais. 
 
 

## Féach freisin
*Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

## Tagairtí

Catagóir:Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Catagóir:2022 sa teilifís
Catagóir:Stair na hÚcráine
Imchlúdach víris

[deas|mion|250x250px|Sceitse de [cítimeigilivíreas|chítimeigilivíreas]]
Bíonn **imchlúdach víris** ag roinnt víreas (e.g. VEID agus go leor víreas ainmhithe) a chlúdaíonn a gcuid caipsidí próitéine cosantacha. Is iondúil go bhfaightear na himchlúdaigh ó chodanna de na cillscannáin óstacha (fosfailipidí agus próitéiní), ach go gcuimsíonn siad roinnt gliceapróitéiní víreasacha. D'fhéadfadh siad cabhrú le víris córas imdhíonachta an óstaigh a sheachaint. Is féidir le gliceapróitéiní ar dhromchla an imchlúdaigh suíomhanna gabhdóra a aithint agus a cheangal ar scannán an óstaigh. Comhtháthaíonn an t-imchlúdach víris ansin le scannán an óstaigh, rud a ligeann don chaipsid agus an géanóm víreasach an t-óstach a iontráil agus a ionfhabhtú.  

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* 

Catagóir:Víreolaíocht
Philip Pullman

Is údar Briotanach ficsin í **Philip Pullman** (19 Deireadh Fómhair 1946 a rugadh í), uirthi don chuid is mó.

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh oifigiúil Philip Pullman

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Terry Jones

Aisteoir, stiúrthóir agus scríbhneoir Breatnach ab ea **Terence Graham Parry Jones**, nó **Terry Jones** mar ab fhearr aithne air (1 Feabhra 1942–21 Eanáir 2020). Rugadh é in Bae Colwyn, i dtuaisceart na Breataine Bige, agus fuair sé bás i Londain Shasana. Ba bhall den ghrúpa Monty Python é.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Breatnacha
Catagóir:Daoine ón mBreatain Bheag
Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Básanna in 2020
Sinéad Ní Uallacháin

Is iriseoir, aisteoir, ealaíontóir, podchraoltóir agus láithreoir raidió Éireannach í **Sinéad Ní Uallacháin**.Tá podchraoladh aici darbh ainm Beo ar Éigean a chuireann sí í i láthair le hÁine Ní Bhreisleáin agus Siún Ní Dhuinn. 

## Beathaisnéis
Rugadh Sinéad Ní Uallacháin i mBaile an Éanaigh, Contae Chiarraí. Rinne sí staidéar ar ealaín agus ar ailtireacht in Institiúid Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath i Sráid Bolton. Tar éis sin, shocraigh sí dul chun bheith ina léiritheoir raidió agus ina craoltóir le RTÉ Raidió na Gaeltachta.

Cuireann Ní Uallacháin seó na seachtaine *Sinéad ar Maidin* i láthair, agus oibríonn sí ar *Cormac ag a Cúig.*

Tá sí fós ag úsáid a cuid scileanna ealaíne agus rinne sí na léaráidí sa leabhar *An Tíogar agus a Mhadra* le Mícheál Ó hUanacháin i measc saothair eile.

Bhí Ní Uallacháin ina breitheamh ar an tsraith *Réalta agus Gaolta* ar TG4. Feidhmíonn Ní Uallacháin san amharclann chomh maith agus sheinn sí i roinnt seónna stáitse. San amharclann bíonn sí ag obair go príomha le hAisteoirí Bulfin. Tá sí ar bhord stiúrthóirí Chomharchumann Raidió Átha Cliath Teoranta (CRÁCT).

## Oibreacha

### Leabhair maisithe
* An Tíogar agus a Mhadra, 2014
* *Fighting Words*, 2014
* Sin Scéal Eile: Gearrscéalta Nuascríofa, 2010
* NÓS
* The Children of the Finca Florencia

### Drámaí
* An Campa
* Biffo Béar
* Gur Eile
* Le Luí na Gealaí
* Na Leabhra

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Craoltóirí Gaeilge
Catagóir:Podchraoltóirí Éireannacha
Catagóir:Podchraoltóirí na Gaeilge
Falscaí

deas|250px|thumb|Falscaí
Is tine scriosach mhór a scaipeann go sciobtha thar coillearnach nó caschoill í **falscaí**.

## Féach freisin

* Falscaithe

## Tagairtí

Catagóir:Tine
Séasúir na bhfalscaithe san Astráil

* Falscaithe san Astráil
* Falscaithe san Astráil, 2019-2020
* Falscaithe san Astráil, 2009
Catagóir:Idirdhealáin
Catagóir:Falscaithe
Catagóir:Stair na hAstráile
Philip Reeve

Is údar Briotanach ficsin é **Philip Reeve** (ar 28 Feabhra 1966 a rugadh é). Scríobhann sé leabhair do pháistí don chuid is mó.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil Philip Reeve

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine beo
Caschoill

deas|250px|thumb|Caschoill
Is talamh a dhéantar de fásra scrobarnach í **caschoill**.

Catagóir:Plandaí
Carlos Sánchez

Is imreoir sacair Colómach é **Carlos Alberto Sánchez Moreno** a rugadh ar an 6 Feabhra 1986 i gQuibdó. Imríonn sé faoi láthair le West Ham.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir:Imreoirí sacair na Colóime
Catagóir:An Cholóim
Carlos Valderrama

Is iarimreoir sacair Colómach é **Carlos Alberto Valderrama Palacio** a rugadh ar an 2 Meán Fómhair 1961 i Santa Marta. **El Pibe Valderrama** an leasainm a bhí air.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Imreoirí sacair na Colóime
Catagóir:Daoine beo
Shane Mosley

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Shane Andre Mosley**, a rugadh ar 7 Meán Fómhair, 1971 i Lynwood, California. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Vernon Forrest

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh marcmheáchain, ab ea **Vernon Forrest**, a rugadh ar 12 Feabhra, 1971 in Augusta, Georgia agus a fuair bás ar an 25 Iúil, 2009. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Básanna in 2009
Ricardo Mayorga

Dornálaí Nicearaguach, a bhí ina churadh marcmheáchain, is ea **Ricardo Antonio Mayorga Perez**, a rugadh ar 3 Deireadh Fómhair, 1973 i Managua. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Nicearaguacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
An Íoslainn i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse

Ghlac **An Íoslainn** páirt i gComórtas Amhránaíochta na hEoraifíse don chéad uair sa bhliain 1986.

## Iomaitheoirí
[alt=|mion|287x287px|Hatari ag cur i láthair i [Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 2019|2019 (10ú).]]

## Tagairtí
Rinnín

Is baile beag atá suite in iarthar an Chláir í Rinnín. Tá sé suite cúig chiliméadar ó Shráid na Cathrach agus seacht gciliméadar ón sráidbhaile na Leathinse.
Tá scoil ann darbh ainm Scoil Náisiúnta Rinnín ar a bhfuil tuairim is daichead scoláirí ag freastal.
Bhíodh Oifig an Phoist san áit seo ach tá sé dúnta anois.
Is é an bóthar mór a théann tríd an áit seo ná an N67. Téann an bóthar seo go cathair na Gaillimhe.
Tharla luíochán san áit seo, tugtar 'Luíochán Rinnín' air.
Tá aillte móra suite san áit agus is féidir éin mhara (mar faoláin agus broighill) a fheiscint ó bhruach na haille.
Mairearaid nighean Lachlainn

File i nGaeilge na hAlban ba ea **Mairearaid (Maighread) nighean Lachlainn** (c. 1660–?). Fuair sí bás am éigin san 18ú haois. 

Bhí sí ina cónaí ar Oileán Mhuile, ar thailte chlann Ghill-Eain, agus chum sí amhráin faoin anachain a tháinig ar a muintir de thoradh threascairt thaoisigh chlann Ghill-Eain agus teacht na gCaimbeulach ina n-áit.

Is dócha gurbh fhear de Dhòmhnallach a hathair ach gur bhain a máthair le clann Ghill-Eain. Deir an béaloideas go raibh sí pósta le fear de chlann Ghill-Eain agus go raibh clann mhór acu. Bhí sí ina banaltra ag sé dhuine dhéag de dhaoine uaisle Oileán Mhuile, ach fuair siad bás roimpi, mar a rinne a clann féin. Deirtear gur minic a théadh sí chun uaigh an duine dheireanaigh díobh siúd a bhí oilte aici. Faoin am sin bhí sí an-sean agus í crom dá réir.

Déanann sí tagairt do Bhliain an Phrionsa (éirí amach na Seacaibíteach in 1745) ina cuid filíochta.

## Cuid dá filíocht
* *Cha choma leam fhìn co dhiù sin* (c. 1698)
* *Dh' fhalbh mo chadal a' smaointinn*
* *Gaoir nam ban Muileach* (1716)
* *Gun d' fhuair mi sgeul 's chan àicheam e*
* *Mo cheist an Leathanach mòdhar*

## Nótaí

## Tagairtí
* Black, R. (eag.) (2001). *An Lasair: An Anthology of Eighteenth-Century Gaelic Verse*. Edinburgh: Birlinn: lgh 60-71

Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Filí Gaeilge
Eochaid mac Muiredaig Muinderg

Rí na nUladh ba ea **Eochaidh mac Muireadaigh** () den Dál Fiatach. Muiredach Muinderg ab ea athair.

Tugtar bliain a bháis mar 509 sna hAnnála Tiarnaigh.  Tugtar dó sna hannála úd réimse 20 bliain, 489–509.  De réir an Leabhair Laighnigh, bhí réimse 22 bliain aige, agus 23 bhliain de réir na *[[Laud 610|Sioncronachtaí Laud]]*.

I ndiaidh léirscrios Eamhain Mhacha, tar éis na bliana 450, tháinig an Dál Fiatach i gceannas ar athbheochan na *nUlad*, agus a athair Muireadach ar an chéad rí stairiúil.  Is amhlaidh go raibh an ríchathaoir i nOchtar Cuillche, Collon, taobh ó dheas de Bhaile Átha Fhirdhia, Contae Lú.  Deirtear gur roinn a shleachta a n-oidhreacht anseo sa luath-6ú haois.  Sa bhliain 496/498, faightear sna hannála an ruathair déanta ar Dhún Leathglaise (Dún Pádraig, Contae an Dúin), arbh fhéidir bheith ina fhianaise de theacht i gceannas an Dáil Fhiataigh.

Tá scéal ann sa Bheatha Trípháirteach Naoimh Phádraig gur chuir Naomh Pádraig mallacht ar mhuintir a dhearthár,  Eochaidh, agus gur thug sé a bheannacht ar mhuintir Chairill, óir gur thug Eochaidh ord go mbáitear beirt mhaighdean arbh mhaith leo freastal ar Dhia.  Chaith bean chéile Eochada í féin agus í torrach os comhair Pádraig, agus baisteadh í chun a mac sa bhroinn a shábháil ar an mallacht.  Is fíor gur ghlac muintir Chairill an ríogacht chucu féin.

## Foinsí
* CELT
** *[[Annála Tiarnach]]*, G100002
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Dáibhí Ó Cróinín (2005), *A New History of Ireland*, Imleabhar 1, Oxford: Oxford University Press
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts ag Coláiste na hOllscoile, Corcaigh

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:6ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Kobe Bryant

Imreoir cispheile gairmiúil Meiriceánach ab ea **Kobe Bean Bryant** (23 Lúnasa 1978 – 26 Eanáir 2020). Garda caithimh a bhí ann ar an gcúirt. D'imir Bryant 20-séasúr ar fad, an t-am ar fad leis na Los Angeles Lakers san National Basketball Association (NBA). Imreoir cispheile gairmiúil leis an NBA ab ea a athair freisin agus chuaigh sé féin isteach san NBA go díreach ón ardscoil, ag baint amach cúig chraobh NBA. Áirítear é mar dhuine de na himreoirí cispheile is fearr riamh. Dar leis an iriseán *Forbes*, bhí $350 milliún d'acmhainn aige sa bhliain 2016. Fuair sé bás ar 26 Eanáir 2020 i dtimpiste héileacaptair ina maraíodh ochtar eile, ina measc iníon leis darbh ainm Gianna.

Rugadh Kobe do Joe Bryant agus a bhean chéile in Philadelphia, Pennsylvania. Nuair a d'éirigh a athair ón NBA thosaigh sé ag imirt chispheile san Iodáil, agus chaith Kobe tamall ansin agus é ag fás aníos. Ar ais i Meiriceá dó, d'fhreastail sé ar Lower Merion High School i bPennsylvania, mar ar aithníodh é mar an t-imreoir cispheile meánscoile ab fhearr sa tír. 

Catagóir:Cispheileadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Básanna in 2020
Vita tripartita Sancti Patricii

Scéal dhátheangach beatha Naoimh Phádraig is ea ***Vita tripartita Sancti Patricii*** (Sean-Ghaeilge: **Bethu Phátraic**, Gaeilge: *Beatha Thrípháirteach Naoimh Phádraig*), scríofa i ndeireadh na 9ú haois as (Sean-)Gaeilge agus as Laidin.  Luaitear scaití mar údar Naomh Mac Dhuibhín.  Is é an eiseamláir is luaite as Gaeilge de bheathaisnéis naoimh.  Ba chóir go léifí é ina thrí chuid le linn féile trí lá an naoimh.

## Eagráin agus aistriúcháin
* 
** Universität Frankfurt, ceithre chuid: Cuid 1, Cuid 2, Cuid 3, *[http://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/celt/mir/vitatrip/vitat004.htm Lorica]*
* 

## Féach freisin
* Tíreachán

## Tagairtí

Catagóir:Naomh Pádraig
Ceimic orgánach

[thumb|Struchtúr móilíneach clasaiceach na ceimice orgánaí - foirmle [Beinséin|bheinséin le Friedrich Kekulé, a léirítear ar stampa poist ón bhliain 1964]]
Is é is **ceimic orgánach** ann ná staidéar ar chomhdhúile carbón-bhunaithe. Is féidir le
hadaimh charbóin naisc chomhfhiúsacha láidre a fhoirmiú le hadaimh eile carbóin, rud a chruthaíonn
slabhraí agus fáinní adamh carbóin ar a dtugtar an cnámharlach carbóin. Is féidir leis an charbón naiscshingile, naisc dhúbailte agus naisc thriaracha a fhoirmiú leis féin. Bíonn hidrigin nasctha le hadaimh charbóin fosta sa chnámharlach seo agus tugtar hidreacarbón ar an chomhdhúil a dhéantar, rud a chiallaíonn nach bhfuil ann ach carbón agus hidrigin. Adaimh eile ar nós ocsaigin,
nitrigin agus sulfar, is féidir iad a cheangal le naisc chomhfhiúsacha leis an chnámharlach carbóin (ag glacadh áit na n-adamh hidrigine). Na comhdhúile a bhíonn ann dá thoradh seo, is gnách leo bheith
níos imoibríche ná an hidreacarbón bunúsach. Tugtar feidhmghrúpaí ar ghrúpaí dá leithéid agus is iad na grúpaí seo a chinneann imoibrithe cheimiceacha an mhóilín. Lena rá ar dhóigh eile, tá an cheimic a bhaineann le comhdhúil orgánach á cinneadh ag a feidhmghrúpa agus is é an feidhmghrúpa an grúpa imoibríoch taobh istigh de chomhdhúil. Móilíní orgánacha a bhfuil an feidhmghrúpa céanna iontu, is baill iad den tsraith homalógach chéanna. I sraith homalógach, tá comhdhúile ann a bhfuil an fhoirmle ghinearálta chéanna acu; léiríonn airíonna comhchosúla ceimiceacha grádú maidir le hairíonna fisiceacha agus bíonn gach ball difriúil leis an cheann ina dhiaidh le haonad CH2. 
## Tagairtí


Catagóir: Ceimic
Ceimic
Watership Down

Is úrscéal leis an údar Sasanach Richard Adams é ***Watership Down***. D'fhoilsigh Rex Collings Ltd. i Londain an leabhar sa bhliain 1972. Tá sé suite i dtuaisceart Shasana, timpeall Hampshire, agus díríonn an scéal ar dhornán beag coiníní. Cé go bhfuil siad ina gcónaí ina ngnáthóg fiáin nádúrtha, lena gcuid poll, tá siad antrapamorfach lena gcuid cultúr, teanga, seanfhocail, filíocht agus miotaseolaíocht féin acu.

Ag dúiseacht téamaí eipiciúla, leanann an t-úrscéal na coiníní agus iad ag éalú an scrios á dhéanamh ar a gcoinicéar. Déanann siad cuardach ar áit nua le baile a chruthú (ag *Watership Down*), nuair atá siad ag dul i ngleic le contúirtí agus cathuithe ar an bhealach.

Ba é *Watership Down* an chéad úrscéal le Richard Adams. Dhiúltaigh go leor foilsitheoirí é sular ghlac Collings leis an lámhscríbhinn. Bhain an leabhar an Bonn Carnegie, an Duais Guardian agus go leor gradam leabhar eile. Cóiríodh an úrscéal mar scannán lánfhada sa bhliain 1978, agus ina dhiaidh sin mar shraith teilifíse, a craoladh ó 1999 go dtí 2001.

## Tagairtí

Catagóir:Litríocht Shasana
Catagóir:Úrscéalta fantaisíochta
Muiredach Muinderg

Rí na nUladh de Dhál Fhiatach ba ea **Muireadhach Muindearg** (Sean-Ghaeilge *Muiredach Muinderg*) mac Forgga mhic Dhalláin.

De réir na nAnnál Tiarnaigh, fuair sé bás sa bhliain 489.  Sa Leabhar Laighneach, deirtear go raibh réimeas 24 bliain aige.  Ní deirtear aon rud eile faoi sna hannála.

I ndiaidh léirscrios Eamhain Mhacha, tar éis na bliana 450, tháinig Dál Fhiatach i gceannas ar athbheochan na *nUlad* agus Muireadhach ar an gcéad rí stairiúil.

De réir ghinealach Dhál Fhiatach, bheannaigh Naomh Pádraig é.

Is amhlaidh go raibh ríchathaoir ag a theaghlach i nÓchtar Cuillche, taobh ó dheas de Bhaile Átha Fhirdhia, Contae Lú.  Deirtear gur roinn a shleachta a n-oidhreacht anseo sa luath-6ú haois.

Luaitear sna hannála cúigear mac Mhuireadhaigh, san áireamh Eochaidh agus Caireall, ríthe na nUladh araon.

## Foinsí
* CELT
** *[[Annála Tiarnaigh]]*, G100002
** *[[Leabhar Laighneach]]*, *Rig Ulad*, G800011A 
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Dublin: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Dáibhí Ó Cróinín (2005), *A New History of Ireland*, Imleabhar 1, Oxford: Oxford University Press
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts ag Coláiste na hOllscoile, Corcaigh

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na nUladh
Of Mice and Men

Nóibhille de chuid John Steinbeck is ea ***Of Mice and Men***.
## Plota
Bíonn dhá imirceach allamuigh i gCalifornia ag obair ar an plandáil i rith an Spealadh Mór - George Milton, fear cliste ach gan oideachas, agus Lennie Small, fear toirtiúil, láidir é ach tá sé faoi mhíchumas meabhrach. Tá siad i Soledad ar á mbealach go dtí cuid eile de California. Tá súil acu gur bhainfidh siad a aisling amach agus bheidh ábalta socraigh síos ar a bpíosa talún féin. Tá cuid aisling Lennie le bheidh ach tabhairt aire do na coiníní mar go raibh grá aige bheidh ag theaghmaigh ainmhithe bog, cé go mharíonn sé i gcónaí de thaisme iad. Tá an aisling seo ceann de na scéalta is fearr le Lennie agus aithinsíonn George an scéal i gcónaí. Theith siad ó Weed nuair a cuir Lennie a lámha ar gúna bean agus ní ligfeadh sé dí dul, rud as ar tháinig cúiseamh éignithe. Tháinig sé chun solais go luath go raibh George cosantóir Lennie agus tá siad mór le chéile in ainneoin amaidí Lennie.
An Garbhán

mion
Is leabhar do pháistí é ***An Garbhán*** (Béarla: *The Gruffalo*) le scríbhneoir agus drámadóir Julia Donaldson. Tá an leabhar mhaisithe ag Axel Scheffler chomh maith. Sa leabhar seo, insíodh scéal faoi luchóg, atá mar phríomhcharachtar an leabhair, ag glacadh siúlóide tríd na coillte agus na rudaí a tharlaíonn dó agus é ar an tsiúlóid seo. Díoladh níos mó ná 13 milliún cóip den leabhar, bhuaigh an leabhar roinnt duaiseanna do litríocht na bpáistí, agus forbraíodh é mar dráma ar an West End agus ar Broadway agus fiú scannán beoite a bhí ainmnithe le haghaidh duais Oscar.  

Bhí an Garbhán foilsithe ar dtús sa bhliain 1999 sa Ríocht Aontaithe ag Macmillan Children’s Books mar eagrán faoi chlúdach crua le 32 leathanach san iomlán, ina dhiaidh sin, eagrán faoi chlúdach bog sé mhí ina dhiaidh, agus tar éis sin, eagrán leabhair le boird i bhformáid bheag, a scríobhadh do léitheoirí idir trí bliana d'aois agus seacht mbliana d'aois. Tá thart fá 700 focal ann san iomlán sa leabhar. Tá sé scríofa i gcúpláin ríme, le véarsaí athchleachtach le mionathrú iontu.

Garbhán, an
Matilda

Úrscéal do pháistí de chuid an scríbhneora mórcháile Roald Dahl is ea **Matilda**. D'fhoilsigh Jonathan Cape i Londain é sa bhliain 1988, le Quentin Blake. 

Tá closleabhar le fáil ón aisteoir Kate Winslet; rinneadh scannán de sa bhliain 1996 faoi stiúir Danny DeVito; rinne BBC Ráidió 4 clár  le Lauren Mote mar Matilda, Emerald O'Hanrahan mar Miss Honey, Nichola McAuliffe mar Miss Trunchball agus Lenny Henry mar an scéalaí. 

Tá leagan Gaeilge, aistrithe ag Muiris Ó Raghallaigh Matilda, le fáil ó Leabhar Breac ó 2021 ar aghaidh.

## Scéal
Is scéal é  faoi chailín a léann gach uile leabhar thart uirthi agus atá in ann rudaí a bhogadh lena hintinn! 

## Féach freisin

* Roald Dahl
* Charlie agus Monarcha na Seacláide
* Danny, the Champion of the World
* Na Gamail
* Boy (leabhar)
* Na Cailleacha

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair do pháistí
Catagóir:Roald Dahl
An tIasc Ildathach

Is leabhar do phaistí é 'An tIasc Ildathach' (The Rainbow Fish) a scríobh agus a mhaisigh Marcus Pfister. Tá cáil ar an leabhar mar gheall ar an teachtaireacht a thugann sé do pháistí maidir lena bheith ag roinnt le chéile.

## Plota
Baineann an leabhar seo le hiasc a dtugtar an t-iasc ildathach air mar go bhfuil gainní lonrach ildathach air. Thaitin na gainní seo leis na héisc eile agus iarrann siad air iad a roinnt amach. Ní bhíonn fonn roinnt ar an t-iasc ildathach, cuireann seo as do na héisc eile agus stadann siad a bheith ag súgradh leis. Iarann an t-iasc ildathach chomhairle ar an t-ochtapas feasa agus deir sé gur chóir dó a chuid gainní a roinnt leis na héisc eile. Deir an t-ochtapas nach mbeidh sé ar an t-iasc is dóighiúla níos mó ach go mbeidh sé sásta. Roinnean an t-iasc á ghainní faoi dheireadh agus feiceann sé go bhfuil lúcháir ar an héisc eile. Ag deireadh an scéal, cé nach bhfuil ach gainne ildathach amháin fágtha aige, bíonn an t-iasc ildathach sásta.

## Clár teilifíse
Cruthaíodh clár teilifíse bunaithe ar an leabhar. Bhí sé léirithe ag Decode Entertainment agus Sony Wonder. Níl baint ag plota an chláir teilifíse le plota an leabhair, tá cuid charachtair difriúla ann agus freastalaíonn siad ar 'scoil na n-iasc'. Craoladh an clár seo ar neart cainéal ar fud an domhain, TG4 san áireamh.

## Conspóid
Tá neart conspóide ag baint leis an leabhar seo mar go bhfuil roinnnt daoine den bharúil go spreagann sé an cumannachas i bpáistí agus go spreagann sé drochnósanna maidir lena bheith ag ceannacht an chairdis.

Catagóir:Leabhair
Boy (leabhar)

mion|Roald Dahl M.F. 1990
Is leabhar dírbheathaisnéiseach ó pheann Roald Dahl é ***Boy*** nó ***Gasúr*** (1984).

Déanann an leabhar cur síos ar a shaol, idir a bhreith agus deireadh a chuid laethanta scoile, sa Bhreatain sna fichidí agus sna tríochaidí, an córas scoile phoiblí ag an am, agus na chéad céimeanna i dtreo na scríbhneoireachta.

Críochnaíonn an scéal nuair a bhfaigheann sé a chéad phost; ag obair le Royal Dutch Shell. 

Leanann a dhírbheathaisnéis ar aghaidh sa leabhair "Going Solo". D'fhoilsíodh eagrán eile darbh ainm "More about Boy" i 2008; bhí an bunscéal iomlán ann, léaráidí, scéalta breise, agus pictiúir ina measc.
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Roald%20Dahl%20Bibliotheek.JPG|mion

### Sinsearacht Dahl
B'Ioruaigh a bhí ina chónaí i gCaerdydd iad tuismitheoirí Roald Dahl; Harald Dahl agus Sophie Hesselberg. Scar Harald óna dheartháir, agus d'imigh sé ar a bhealach féin.

## Féach freisin

* Roald Dahl
* Na Cailleacha
* Charlie agus Monarcha na Seacláide
* Danny, the Champion of the World
* Na Gamail
* Matilda

## Tagairtí

Catagóir:Roald Dahl
The Bad Beginning

Ba é ***The Bad Beginning*** an chéad úrscéal ón sraith úrscéal do phaistí darbh ainm *[[A Series of Unfortunate Events]]* a d'fhoilsigh Lemony Snicket. Insíonn na leabhair scéal triúir páistí, Violet, Klaus agus Sunny Baudelaire, a fhágtar ina ndílleachtaí i ndiaidh tine agus chuirtear iad le bheith ina gcónaí le Count Olaf, a dhéanann iarracht oidhreacht s'acu a ghoid. 

D'fhoilsigh Scholastic Inc. an leabhar ar 10ú Meán Fómhair, 1999. Is é Brett Helquist a rinne na maisiúcháin. Cuireadh amach closleabhar in 2003. Tá roinnt eagrán déanta den leabhar agus aistríodh an leabhar i gcuid mhór teangacha difriúla.  

Catagóir:úrscéalta
Danny Seaimpín an Domhain

Is úrscéal do pháistí é **Danny Seaimpín an Domhain** nó **Danny, the Champion of the World** a scríobh an t-údar Breatnach Roald Dahl sa bhliain 1975 (d'fhoilsigh  an comhlacht Alfred A Knopf, inc. an leabhar na Stáit Aontaithe agus Jonathan Cape sa Ríocht Aontaithe). Tá Danny, Seaimpín an Domhain ar cheann de na leabhair is mó aistriúcháin ar domhan agus ar cheann de na leabhair is cáiliúla le Roald Dahl. 

I 1989 rinne Thames Television scannán de. 

D'fhoilsigh leabharbreac.com  aistriúchán ar an leabhar a rinne Muiris Ó Raghallaigh.

## Scéal

Insítear scéal Danny, gasúr óg Sasanach, agus a athar William a phléann leis an ngrá speisialta idir athair agus mac — scéal a bhaineann le roghanna morálta.  Bíonn siad ag deisiú carranna agus ag seilg piasún.

Taispeánann Dahl dúinn cé mar a dhéanann daoine ‘maithe’ drochrudaí, nó go gcuirtear daoine i gcás go mbíonn orthu roghanna deacra a dhéanamh. Ina dhiaidh sin féin, tugann an leabhar seo dóchas do dhaoine óga. Taispeánann sé gur féidir leo céimeanna beaga a thógáil in aghaidh daoine atá ag déanamh gearleanúna orthu, agus cathanna beaga a bhuachaint trí chlisteacht agus obair chrua.

## Féach freisin

* Roald Dahl
* Na Cailleacha
* Charlie agus Monarcha na Seacláide
* Na Gamail
* Matilda
* Boy (leabhar)

## Tagairtí

Catagóir:Roald Dahl
Catagóir:Leabhair do pháistí
Louise Crisp

File Astrálach is ea **Louise Crisp** (rugadh 1957).

Tá sí ina cónaí in Gippsland Thoir in Victoria lena fear céile agus beirt iníonacha. Bhí poist aici mar fhaireoir ar thúr tine, mar mhairnéalach boird agus eile. Tá an chéad chnuasach dánta aici, *The luminous ocean*, le fáil mar chuid den chomhfhoilseachán *In the Half-Light* (1988, Friendly Street Poets) le Valery Wilde (*Mad moon alight*).  

Bhí an leabhar úd ar liosta Dhuais Filíochta C.J. Dennis. Bhí a cnuasach *Yuiquimbiang* (2019) ar liosta Dhuais Filíochta Phríomh-Aire Victoria in 2020.

## Leabhair
* *The luminous ocean*. (Friendly Street Poets, 1988)
* *Pearl & sea fed*. (New Zealand: Hazard Press, 1994) 
* *Ruby Camp: A Snowy River series*. (Melbourne: Spinifex Press, 1998) 
* *Three golden fish*. (Wind and Water Press, 2004) 
* *Uplands: poems*. (Five Islands Press, c.2007) 
* *Yuiquimbiang*. (Cordintebooks, 2019) 

## Sliocht

## Nótaí

## Naisc sheachtracha
* Trí dhán
* Sé dhán
* River Dán ag *Deep South*

Catagóir:Scríbhneoirí Astrálacha
Catagóir:Filí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Meanmanra

Comhdháil fealsúnachta é **Comhdháil Meanmanra**. Bunaíodh í sa bhliain 2015. I mBaile Átha Cliath is iondúil a bhíonn sé ar siúl.

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúnacht
Catagóir:Irisí léannta
Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge
Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Tréimhseacháin neamhrialta
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2015
Catagóir:Bunaithe sna 2010í
Tithíocht inacmhainne

[mion| Tithíocht inacmhainne nó tithíocht ar phraghas réasúnta ag [:en:St._James_Town|St. James Town, comharsanacht i Toronto, Ontario, Ceanada . ]]
Is éard is **tithíocht inacmhainne** ann ná tithíocht a mheastar a bheith ar phraghas réasúnta dóibh siúd a bhfuil ioncam meánach teaghlaigh acu nó níos lú mar atá aicmithe ag an rialtas náisiúnta nó ag rialtas áitiúil trí innéacs aitheanta inacmhainneachta tithíochta. Baineann formhór na litríochta ar thithíocht inacmhainne le morgáistí agus le líon na bhfoirmeacha atá ann feadh chontanaim - ó scáthláin éigeandála, ó thithíocht idirthréimhseach, ó chíos neamh-mhargaidh (ar a dtugtar freisin tithíocht shóisialta nó fóirdheonaithe), go cíos foirmiúil agus neamhfhoirmiúil, tithíocht dhúchasach, agus ag críochnú le húinéireacht tí inacmhainne. 

San Astráil, d'fhorbair an **National Affordable Housing Summit Group** a sainmhíniú ar thithíocht inacmhainne mar thithíocht atá *.....reasonably adequate in standard and location for lower or middle income households and does not cost so much that a household is unlikely to be able to meet other basic needs on a sustainable basis.* 

Cuimsíonn tithíocht inacmhainne sa Ríocht Aontaithe *social rented and intermediate housing, provided to specified eligible households whose needs are not met by the market.*

Bhí an coincheap faoi inacmhainneacht tithíochta forleathan sna 1980í san Eoraip agus i Meiriceá Thuaidh. I bhfocail Alain Bertaud, ó Ollscoil Nua-Eabhrac agus iar-phríomhphleanálaí ag an mBanc Domhanda, 

*"It is time for planners to abandon abstract objectives and to focus their efforts on two measurable outcomes that have always mattered since the growth of large cities during the 19th century’s industrial revolution: workers’ spatial mobility and *'housing affordability"*'.*

"Housing choice is a response to an extremely complex set of economic, social, and psychological impulses.
Roghnaítear tithíochta mar fhreagairt ar shraith an-chasta spadhar eacnamaíoch, sóisialta agus síceolaíoch. Mar shampla, d'fhéadfadh go roghnódh roinnt teaghlach níos mó a chaitheamh ar thithíocht mar go mbraitheann siad gur féidir leo, cé go mb'fhéidir nach bhfuil rogha ag daoine eile..

## Féach freisin
## Tagairtí
    
Catagóir:Tithíocht
Dál mBuinne

Dream agus fo-ríocht nó tuath na gCruithne ab ea an **Dál Buinne** (Sean-Ghaeilge **Dál mBuinne**).  De shliocht an Dáil Araidhe as Magh Line i ríocht na nUlad ab ea é.  Mac rí seanscéalach na nUladh, Fergus mac Róich, ab ea a shinsear eapainmneach, Bruinne.  Tríocha céad ab ea méid a chríoch.

Taoiseach an Dáil Bhuinne ab ea máistir sclábhaithe Naoimh Phádraig, *Míliuc mac Buan* (aitheanta fosta mar Miolchú).

## Suíomhanna ríoga
Bhí Dún ríoga *Eachdach* suite i nDál mBuinne.  Bunaíodh an dún úd faoin 9ú haois ag an Dál Fiatach.  Sa bhliain 1010 AD, de réir Annála na gCeithre Máistrí, rinne *[[Flaithbertach Ua Néill]]* den Chineál Eoghain ionradh ar *Ulaid* agus dhóigh sé Dún *Eachdach*.  Taobh ó dheas de Dhún Eachdach tá abha Ráth Bhearnait, an teorainn idir an Dál Buinne agus *[[Uí Echach Cobo]]*.

Suite freisin i nDál Buinne bhí an suíomh insealbhaithe ríoga Craobh Tealcha, gar do Lann Abhaigh, Contae Aontroma.  Is amhlaidh go raibh an Dál Araidhe ann ar dtús, sular tháinig an Dál Fiatach i gceannas ann faoin 9ú haois.

## Géaga
Seo a leanas géaga an Dáil Bhuinne:
* *Galini*, b'fhéidir as cúige Laighean, de shliocht na  *n[[Galeóin]]*
* an Cineál Éarann (*Cenél nErnain*>
* Dál Coirb — aitheanta fosta mar Dál Corb na hUaimhe agus Dál Coirbin — clann dá chúig phríomh-thuatha an Dáil Bhuinne.
** Bhíodh muintir *Uí Choltaráin* cuid den Dál Coirb.

## Naoimh agus bunaithe eaglasta
De réir seanchais éigin, bhí clann mar a leanas ag Brónach iníon Mhiolchú mhic Bhuinne:
* Naoimh Fursa, a shíol an creideamh Críostaí ar fud na hÉireann agus na Breataine Móire
* Mo Chaoi (ainm ceana ar Naomh Caolán), a bhunaigh Mainistir Naondroma ar Inis Mochaoi i Loch Cuan.  Faightear sna hannála go bhfuair sé bás sa bhliain 496.
* Colmán Comraire as Cnoc Uisnigh
* Colmán Muilinn, bunaitheoir Eaglais Dhoire Caocháin i nDál Riada
* An tEaspag Mac Earca, a deirtear gur bhunaitheoir eaglais  Dhomhnaigh Mhóir, Maigh Cobha, Contae an Dúin
* Damhnad, bunaitheoir eaglais Chúil Damhnada ag Sliabh Beatha, Contae Mhuineacháin.
Deirtear ámh gur ficseanúil é an ginealach seo, ach amháin naisc le Naomh Pádraig i gcoiteann.

## Foinsí
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Ulaid
Catagóir:Cruithne
Uí Blathmaic

Ainm roinnt teorainneacha stairiúla éagsúla i gContae an Dúin is ea **Uí Blathmaic** ).  Tuath ársa i gceannas clann *Uí Blathmaic* ab ea é, chomh maith le barúntacht, báillcheantar agus contae.

## Blathmac
Ball den  Dál Fiatach ab ea Blathmac.  Deirtear gur mhac é Blathmac d*'[[Áed Róin mac Bécce Bairrche]]*, rí na *[[Ulaid|nUlad]]*, a fuair bás sa bhliain 735.

## Báillcheantar agus contae
Tar éis concas na nUladh ag John de Courcy, cuireadh le chéile na ceantar in aice láimhe, *[[Aird Uladh]]* agus *Uí Blathmaic*,  i gcontae aontaithe, darbh ainm "Comitatus de Arde" agus "Comitatus Novae Villae".  Roinneadh an chontae seo ina dhá bháillcheantar: "Balliva del Art" agus "Balliva de Blathewick", le príomhchathair ag *Nove Ville de Blathwyc* (Baile Nua na hArda an lae inniu).

Sa bhliain 1345, ceapadh Roberta de Halywode ina shirriam "Comitatus Nove Ville de Blawico" ag Edward III.

## Tagairtí

Catagóir:Ulaid
Uí Echach Arda

Ainm roinnt tuath nó ceantar stairiúil éagsúil is ea **Aird Uladh**, go léir suite san Aird i gContae an Dúin, Tuaisceart Éireann, an lae inniu.

mion

## Luathstair
Tuath ársa Gaelach ab ea an Aird, a bhí tráth i seilbh dreama darbh ainm *Uí Echach Arda*, agus ba é sin an na haite le linn na 7ú agus 8ú haoiseanna as *Aird Ua nEchach*, agus *na hArda* i Leabhar na gCeart den 10ú haois.   Ba chuid de riocht na *[[Ulaid|nUlad]]* é na críocha úd, agus mhaígh a lonnaitheoirí gurbh iad de shliocht *[[Eochaid Gonnat]]* an Dáil Fiataigh.  Sa 9ú haois, scrios na Lochlannaigh cumhacht *Uí Echach* san Aird, glaodh ach *Aird Uladh* orthu.  Níos deireanaí, chloígh clann Mhic Ghiolla Mhuire an Aird.

Insítear i nAnnála na gCeithre Máistrí go ndearna *[[Cenél nEógain]]* ionsaithe agus creacha ar na hArda sna blianta 1011 agus 1130.  Timpeall na bliana 1172, tharla cath *Doire-Ceite* idir rí na *nUlad*, Cuailgne Ó *Flathri*, agus Donnsléibhe an Dáil Fiataigh, inár maraíodh daoine an Aird Uladh agus *Uí Blathmaic*.

De réir Leabhar na gCeart, b'éigean do rí *na hArda* cáin a íoc mar a leanas : "Ochtar gall, ocht n-each fierce, ocht gcorn óil, ocht mbrat *ring-clasps' agus ocht long fíoráille.".

Fuarthas sa cheantar in aice láimhe, *Uí Blathmaic*, cuid bheag de bharúntacht Arda le teacht, mar atá cuid de [[Beannchar, Contae an Dúin|Bheannchar]] agus [[Baile Nua na hArda]] an lae inniu.

==Contae na hArda==
Tar éis concas na nUladh ag [[John de Courcy]], cuireadh le chéile na ceantar in aice láimhe, *Aird Uladh* agus *Uí Blathmaic*,  i gcontae aontaithe, darbh ainm "Comitatus de Arde" agus "Comitatus Novae Villae".  Roinneadh an chontae seo ina dhá bháillcheantar: "Balliva del Art" agus "Balliva de Blathewick", le príomhchathair ag *Nove Ville de Blathwyc'' (Baile Nua na hArda an lae inniu). Tugadh faoi ndeara go raibh an contae úd, litrithe "del Art", ar cheann desna seacht gcontaetha in Iarlacht Uladh.

Sa bhliain 1345, ceapadh Roberta de Halywode ina shirriam "Comitatus Nove Ville de Blawico" ag Edward III.  Ceapadh Robert Savage ina shirriam ar "de Arte in Ultonia" ag Henry IV ina chéad bhliain mar rí (1399).

## Barúntacht na hArda
Ag deireadh na 16ú haoise, is amhlaidh gur roinneadh an bharúntacht ina dá leath &mdash; "Great Ardes" agus "Little Ardes".

## Tagairtí

Catagóir:Ulaid