open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Buirg Londan Hillingdon

Is Buirg Londan i Londain Thiar, Sasana é **London Borough of Hillingdon**. Tá a cheanncheathrú riaracháin ag Civic Centre, Uxbridge.

## Ceantair

* Cowley
* Drayton Thiar
* Eastcote
* Harlington, Hayes, Harefield, Harmondsworth, Hayes, Hillingdon
* Ickenham
* Longford
* Northwood
* Ruislip, Ruislip Gardens, Ruislip Manor, Ruislip Theas
* Sipson
* Uxbridge
* Yeading, Yiewsley

## Nithe is díol spéise do thurasóirí

* Heathrow
* Battle of Britain Bunker
* The Chimes
* Hillingdon Court
* Manor Farm

Catagóir:Sasana
Catagóir:London Borough of Hillingdon
Catagóir:Buirgí na Londan
Lus mór

Is speiceas plandaí nimhiúla é an **lus mór** (*Digitalis purpurea*). Tugtar **méaracán dearg**, **méirín dearg**, agus **méirín púca** air freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
An Tulaigh (Cois Fharraige)

Baile fearainn in iarthar Chois Fharraige i gContae na Gaillimhe is ea **An Tulaigh** (*Tully* as Béarla).

## Foinsí
* logainm.ie/An Tulaigh
* An Tulaigh/mionghnéithe
* An Tulaigh/locha

Catagóir:Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Mallorca

Is é **Mallorca** an t-oileán is mó sa Spáinn. Tá sé suite sa Mheánmhuir agus tá sé mar chuid den oileánra Bailéarach. Tagann ainm an oileáin ón Laidin *insula maior*, "oileán mór"; agus ansin Maiorica.

Is é Palma príomhchathair an oileáin agus príomhchathair an chomhphobal fhéinrialaithe. Is é *La Balanguera* amhrán náisiúnta an oileáin.

Tá clú ar an áit mar ionad turasóireachta i measc Eorpaigh mar na Sasanaigh, Gearmánaigh agus Éireannaigh.

## Tagairtí

Catagóir:Na hOileáin Bhailéaracha
Catagóir:Turasóireacht sa Spáinn
Dana

Is amhránaí, ceoltóir agus polaiteoir Éireannach í **Dana** nó **Dana Rosemary Scallon**. Rugadh í faoin ainm *Rosemary Brown* ar 30 Meitheamh 1951. Bhuaigh sí comórtas na hEoraifíse sa bhliain 1970 leis an amhrán *All Kinds of Everything*. 

Bhí sí mar iarrthóir neamhspleách, i bhfad amach ar an eite dheis, i dtoghchán uachtaránachta na hÉireann sa bhliain 2011.

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Iarrthóirí i dtoghchán uachtaránachta na hÉireann
Catagóir:Buaiteoirí Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn
Catagóir:Gníomhaithe ar son an reiligiúin
Neodraipéine fhiabhrasach

Is éard is **Neodraipéine fhiabhrasach** (**febrile neutropenia** i mBéarla) ann ná forbairt an fhiabhrais, go minic le comharthaí eile ionfhabhtaithe, in othar le neodraipéine, líon thar íseal de ghranalaicítí neodraifileacha (cineál de choirpíní fola bána) san fhuil.

clé|mion|Othar le neodraipéine

Cuirtear an téarma ** [[Seipticéime|seipsis]] neodraipéine** i bhfeidhm chomh maith, cé gur minic a mbíonn othair le breoiteacht níos measa i gceist. Is cúis le hionfhabhtú an fiabhrais iarbhír i 50% de na cásanna, agus is féidir leis an bhaictéiréime (baictéar san sruth fola) a bheith i láthair i go leor othar, suas le 20% de gach othar le líon iomlán neodraifilí faoi 1.0.

Is féidir le neodraipéine fhiabhrasach a fhorbairt i bhfoirm ar bith neodraipéine, ach go ginearálta éiríonn an chuid is mó díobh mar aimhréidh na gceimiteiripe nuair is sochtóirí mialómacítí (an smior a shochtadh ó tháirgeadh cealla fola) a bhíonn in úsáid.  

Go ginearálta, tugtar antaibheathaigh eimpíreacha d'othair le cóireáil a chur ar an ngalar, go dtí go mbíonn biseach ar a gcomhaireamh neodraipéine agus laghdú ar an bhfiabhras. Mura mhéadaíonn líon na neodraipéine, de réir mar is cuí, d'fhéadfadh gur gá cóireáil leanúint ar aghaidh ar feadh dhá sheachtain nó níos mó. 

Moltar sna Treoirlínte a eisíodh sa bhliain 2002 ag an *Infectious Diseases Society of America* go núsáidfear péirí áirithe antaibheathaigh i suímheanna ar leith.

## Naisc sheachtracha
* Febrile neutropenia  iontráil san fhoclóir fearainn phoiblí 'NCI Dictionary of Cancer Terms' 

## Féach freisin

*Seipticéime

## Tagairtí

Catagóir:Haemaiteolaíocht
Catagóir:Oinceolaíocht
Catagóir:Fuil
Bratach na Polainne

Is í an bhratach bán agus dearg **Bratach na Polainne**. Bhí an bhratach glactha mar na dathanna náisiúnta sa bhliain 1831. Tá an bhratach sainithe i mBunreacht na Polainne mar an bhratach náisiúnta.

## Naisc sheachtracha
* 

## Tagairtí

Catagóir:An Pholainn
Catagóir:Bratacha
Armas na Polainne

[right|250px|thumb|Armas náisiúnta don [An Pholainn|Phoblacht na Polainne.]]
Is é an t**Iolar Bán** (Polainnis: *Orzeł Biały*) armas náisiúnta na Polainne. Is iolar bán é le gob agus crúba órga air, agus coróin órga ar a cheann, ar sciath dhearg.

Catagóir:An Pholainn
Péacóg

:*Baineann an t-alt seo leis an éan; féach freisin [[Péacóg (idirdhealú)]].*

Dhá speiceas piasúin, iad araon ó fhoraoisí na hIndia is oirdheisceart na hÁise, an phéacóg Indiach níos suntasaí ná an ceann eile. Tá cineál eile ó iarthar na hAfraice a dtugtar an t-ainm céanna air. Tugtar *an [[coileach]] péacóige* ar an bhfireannach, *cearc phéacóige* ar an mbaineannach. Cáil ar an gcoileach péacóige as a scrofall lonrach (suas le 1.5 m ar fhad) ina mbíonn súil, ciorcal gealdaite, ar fhoirceann gach cleite. Taispeánann sé an t-eireaball trí é a oscailt is a ardú os a chionn. Bíonn na fireannaigh gormghlas nó glas/cré-umha, na baineannaigh glas nó donn gan scrofall. Bíonn na héin seo cantalach. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Teocht

Is furasta a mheas go mbíonn réada áirithe níos teo, **teocht** níos mó acu, ná réada eile. Chun an teocht a thomhas go hoibiachtúil, áfach, is gá scála teochta a shocrú agus gléas a dhearadh chun í a thomhas go cruinn. 

Scála coitianta amháin is ea scála Celsius. Bíonn tomhas teochta bunaithe ar an bhfíoras go n-athraítear airíonna áirithe reada, a thoisí mar shampla, nuair a athraitear a theocht. Aon airi ar féidir é a úsáid mar seo, tugtar airí teirmiméadrach air. 

Ní athraíonn toisí gach ábhair an oiread céanna de réir athrú teochta, agus mar sin ní hionann go cruinn na scálaí teochta a bhunaítear ar ábhair éagsúla.

## Féach freisin

* Teas
* Scála teochta Celsius ( °C))
* Córas Idirnáisiúnta na nAonad (SI)
* Ceilvin (K)
* Fahrenheit (°F))
* Dearbhnialas
* Teocht drúchtphointe

## Tagairtí

Catagóir:Teirmidinimic
Catagóir:Cainníochtaí fisiceacha
Catagóir:Coincheapa bunúsacha na fisice
Catagóir:Teocht
Catagóir:Aonaid teochta
Heipitíteas B

Is víreas é** Heipitíteas B** a théann i bhfeidhm ar an ae sna hominoidae, lena n-áirítear daoine. Ba chúis leis an víreas eipidéimí a leathadh i gcodanna na hÁise agus na hAfraice, agus tá sé eindéimeach sa tSín. 

Bhí an tríú chuid de phobal an domhain, níos mó ná 2 bhilliún duine, ionfhabhtaithe leis an víreas heipitíteas B. 

Áirítear leis seo 350 milliún iompróirí ainsealach an víris. Scaiptear é trí theagmháil le fuil nó
sreabháin choirp an duine atá ionfhabhtaithe.

Is iad na daoine a raibh ina gcónaí sna réigiúin úd tráth na daoine is dóichí a d’iompródh an galar agus d’fhéadfaidís é a thógáil am ar bith óna mbreith ar aghaidh le linn na tréimhse a raibh cónaí orthu ansiúd. 

Is víreas é Heipitíteas B, a théann i bhfeidhm ar an ae agus bíonn sé in ann fíor-dhrochthinneas a chur ort. Is cúis leis an tinneas géar athlasadh an ae, urlacan, agus buíochán- agus go hannamh - an bás. 

Féadfaidh heipitíteas B ainsealach bheith ina chúis sa deireadh thiar le ciorróis ae agus ailse ae-galar marfach le freagra an-dona tar éis ceimiteiripe reatha.

## Tagairtí

B
Catagóir:Galair agus ionfhabhtuithe gnéas-tarchurtha
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Catagóir:Cneasriochtaí atá bainteach le víris
Catagóir:Víris
Jalisco

Ceann de stáit Mheicsiceo atá i **Jalisco**, nó *Saorstát Flaithiúnais Jalisco* (Spáinnis: *Estado Libre y Soberano de Jalisco*). Tá an stát seo suite ar chósta thiar Mheicsiceo, chois an Aigéin Chiúin, agus é ag críochantacht le hAguascalientes, Zacatecas, San Luis Potosí, Nayarit, Guanajuato, Michoacán, agus Colima. Is í Guadalajara príomhchathair an stáit, agus is é an ceantar timpeall Guadalajara an dara ceantar uirbeach is mó daonra i Meicsiceo - is é an ceantar timpeall na príomhchathrach an ceann is mó, ar ndóigh.

Fuair an stát a ainm ó na hAstacaigh. Is é is brí leis ina dteanga siúd (Nahuatl) ná "machaire gainimh" (*xalli-ixtli-co*: *xalli* = gaineamh, *ixtli* = aghaidh, *-co* = áit). 

Deirtear gurb as Jalisco a tháinig dhá ghné thábhachtacha de chultúr Mheicsiceo - an *[[tequila]]* agus an *[[mariachi]]*. Is éard atá i gceist leis an *tequila* ná deoch láidir alcólach a dhriogtar as sú coipthe (*pulque*) an chineál agáibhe ghoirm (*Agave tequilana*) a bhíonn ag fás go flúirseach in ithir bholcánach Jalisco. Fuair an deoch a hainm ó chathair Tequila i Jalisco. Maidir le *mariachi*, is éard atá i gceist leis ná banna ceoltóirí a sheinneann ceol bíoga bríomhar. Is féidir banna *mariachi* a fháil ar cíos le haghaidh fleánna agus féastaí, agus bíonn na ceoltóirí seo in ann amhráin a chanadh freisin. Is iad na hionstraimí is minice a bhíonn acu ná trumpaí, veidhlíní agus giotáir éagsúla. Is iad an *guitarrón* (cineál dordghiotáir) agus an *vihuela* (giotár ardairde a bhfuil cúig théad ann) a dhéanann *mariachi* den bhanna ceoil.

Is í an Spáinnis an teanga is mó a labhraítear. Níl teanga bhundúchasach ach ag 1 % de mhuintir an stáit, agus is iad na teangacha is tábhachtaí acu seo ná an teanga *Nahuatl* - seanteanga na nAstacach arb í an teanga bhundúchasach is tábhachtaí i Meicsiceo inniu féin - an teanga *[[Huichol]]* - teanga a bhfuil lúb ghaoil aici leis an teanga *Nahuatl* - agus an teanga *[[Purepecha]]*, nach bhfuil gaolta ar bith aici.

Daoine cáiliúla ó Jalisco iad an scríbhneoir Juan Rulfo agus an ceoltóir Pedro Dimas atá ag iarraidh stíl cheoltóireachta na b*Purepecha* a chaomhnú agus a chraobhscaoileadh. Rugadh Dimas féin i mbaile beag iargúlta nach raibh ach an teanga *Purepecha* le cloisteáil ansin, agus bhí an cheoltóireacht i ndúchas a mhuintire.
mion|clé|Trá in Jalisco, baile beag iascaigh sa chúlra

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Jalisco
Catagóir:Meicsiceo
Catagóir:Stáit Mheicsiceo
Catagóir:Tíreolaíocht Mheicsiceo
Catagóir:Tíreolaíocht Mheicsiceo de réir stáit
Hebe Camargo

Láithreoir teilifíse, aisteoir agus amhránaí Brasaíleach ab ea **Hebe Maria Camargo** (8 Márta, 1929 - 29 Meán Fómhair, 2012). "Rainha da tv brasileira" ("Banríon theilifís na Brasíle") a dtugtar uirthi. 

Catagóir:Láithreoirí teilifíse
Catagóir:Daoine Brasaíleacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Básanna in 2012
Manuel Rivas

Is é **Manuel Rivas**, a rugadh ar an 24 Deireadh Fómhair 1957 in A Coruña, an scríbhneoir comhaimseartha is tábhachtaí a dhéanann a chuid oibre trí mheán na Gailísise. Scríobhann sé prós, filíocht, aistí agus gné-ailt, agus is í an Ghailísis príomhtheanga a chuid saothair, cé go bhfuil colún aige ar an nuachtán mór Spáinnise *[[El País]]* freisin. Is é an t-úrscéal úd *O lapis do carpinteiro* ("Peann luaidhe an chearpantóra") an saothar is cáiliúla dár scríobh sé, agus é aistrithe gona lán teangacha coimhthíocha, an Béarla ina measc. Tháinig sé i gcló sa bhunteanga an chéad uair sa bhliain 1998.'

Rivas, Manuel
Rivas, Manuel
Rivas, Manuel
Catagóir:Daoine beo
Andes (Antioquia)

Cathair bhardais san Cholóim is ea **Andes**, atá lonnaithe san fhoréigiún 'Suroeste Antioqueño' (Gaeilge: Antioquia Thiar Theas) den Roinn 'Antioquia'. Tá teorainn aici sa tuaisceart leis na bardais Betania, Hispania agus Pueblo Ríco, san oirthear leis na bardais Jardín agus Jerichó, sa deisceart leis an Roinn Risaralda agus san iarthar leis na Ranna Chocó agus Risaralda. Tá Andes suite 126 km ó chathair Mhedellin, príomhchathair na roinn Antioquia agus tá achar 444 ciliméadar cearnach aici. Tá cáil ar 'Andes' mar áit bhreithe Gonzalo Arango, a bhí ina an scríbhneoir, fealsúnaí agus iriseoir, agus bunaitheoir 'Nadaísmo', gluaiseacht liteartha Cholómach.

## Naisc sheachtracha
* Web Oficial de Andes
* Mapa de la Gobernación de Antioquia del municipio de Andes, sus corregimientos y veredas
* Pagina oficial del honorable concejo del municipio de andes

Catagóir:Bardasachtaí Antioquia
Catagóir:Antioquia
Catagóir:An Cholóim
Antioquia (Roinn)

Ceann amháin de 32 Roinn (*Spáinnis: Departamentos*) de chuid na Cholóime is ea **Antioquia**, agus tá sí lonnaithe in iarthuaisceart na tíre. Bhí sí ar cheann de na naoi stát bunaidh i Stáit Aontaithe na Cholóime (*Spáinnis:Estados Unidos de Colombia* ). Is í Medellín a phríomhchathair, an dara chathair is mó de réir daonra [4] agus eacnamaíochta  sa tír.
Tá teorainn aici ar an taobh ó thuaidh leis an Mhuir Chairib agus an Roinn Cordoba (*Spáinnis: El departamento de Córdoba* ), san iarthar leis an Roinn Chocó, san oirthear leis na ranna Bolívar, Santander agus Boyacá, agus ó dheas leis na ranna Caldas agus Risaralda.

Tá Antioquia ar cheann de na haonán críochach is sine sa Cholóim. Bunaíodh í sa bhliain 1576 faoin ainm Provincia de Antioquia (* Gaeilge: Cúige na hAntioquia*) , a lean go dtí 1856 nuair a rinne Stát ceannasach aisti darbh ainm 'Estado Soberano de Antioquia' (* Gaeilge: Stát Ceannasach na hAntioquia*). Ina dhiaidh sin rinneadh Roinn na hAntioquia aisti (1886). 
Tá an roinn seo roinnte i 125 bardas, agus tá ceann acu siúd , (Turbo) ina Distrito Especial Portuario.(Gaeilge: Calafort Speisialta an Cheantair). 

## Tagairtí

Catagóir:Bardasachtaí na Cholóime
Catagóir:Antioquia
Catagóir:An Cholóim
Amazonas (Roinn)

Ceann amháin de 32 Roinn (Spáinnis: Departamentos) de chuid na Cholóime is ea **Amazonas**, de dhroim í a bheith cruthaithe sa Bhunreacht nua ar an 4 Iúil, 1991. Tá cuid de ina chuid den réigiúin Amasóine ar a dtugtar 'El Trapecio Amazónico', ina bhfuil teorainneacha an Cholóim, an Bhrasaíl agus Peiriú thart timpeall uirthi. 
Tá an Roinn ina chuid d'abhantrach mhór na hAmasóine, in éineacht leis an Bholaiv, Peiriú, Eacuadór, an Cholóim, Veiniséala agus an Bhrasaíl.
Is í an Roinn Cholómach is faide ó dheas ón Mheánchiorcal í. Tá sí freisin ar cheann de na limistéir foraoise is mó de chuid na tíre agus tá sí suite ar abhainn na hAmasóine, a thug an teideal 'Patria de los tres mares' (*Gaeilge: Dúiche na dtrí fharraige*) don tír. Is í Leticia príomhchathair na Rinne.

## Naisc sheachtracha
* Sitio web oficial de la Gobernación del Amazonas 
* Información ambiental de la Amazonia colombiana 

Catagóir:Bardasachtaí Antioquia
Catagóir:Amazonas
Catagóir:An Cholóim
Newark, New Jersey

Is é ** Newark** an chathair is mó i stát New Jersey i Stáit Aontaithe Mheiriceá. Priomhbhaile Chontae Essex atá ann chomh maith. Tá an chathair suite i ngar do Chathair Nua-Eabhrac, timpeall ocht míle slí (13 km) siar ó Manhattan agus 2 mhíle slí (3.2 km) ó thuaidh ó Oileán Staten. Níl Newark rófhada ón Aigéan Atlantach ach oiread. Tá Port Newark, calafort na cathrach, suite ar Bhá Newark, áit atá nasctha le Cuan Nua-Eabhrac. Láimhseáiltear níos mó coimeadán lasta ann ná in aon áit eile sa réigiún uirbeach sin. Tá roinnt comhlachtaí móra lonnaithe i Newark, leithéidí Prudential Financial, comlacht árachais. Tá Newark Liberty International Airport ar cheann de na trí aerfort mhóra i réigiún uirbeach Nua-Eabhrac agus ar an gceann is sine díobh. Is í "Cathair na mBrící" (The Brick City) leasainm na cathrach.

## Stair
Bunaíodh Newark sa bhliain 1666 nuair a lonnaigh grúpa Piúratánach ann faoi cheannas Robert Treat. B'as Coilíneacht New Haven in Connecticut dóibh. Tharla seo dhá bhliain tar éis do na Sasanaigh an réigiún a bhaint de na hOllannaigh. D’fhás an chathair go mór sa 19ú haois agus sa chéad leath den 20ú haois mar gheall ar bhorradh na tionsclaíochta.

Sa dara leath den 20ú haois tháinig meath suntasach ar an chathair agus an tionsclaíocht ag dul i léig. Chuaigh fadhbanna ciníocha in olcas, go háirithe sna 1960í agus sna 1970í, agus sa bhliain 1967 bhí círéibí i gcomharsanachtaí bochta gorma. Fuair sé dhuine is fiche bás iontu agus scriosadh na céadta gnólacht. D’imigh an mheánaicme, idir ghorm agus bhán, de réir a chéile, agus aghaidh a bhformhóir ar na fo-bhailte. Laghdaigh an daonra ó 442,337 sa bhliain 1930 go dtí 405,220 sa bhliain 1960, agus go dtí 273,546 sa bhliain 2000. Leagadh roinnt bloic mhóra árasán sa dara chuid den tréimhse seo.

Thosaigh feabhas ag teacht ar Newark sna 1990í. Sa bhliain 2006 tháinig beocht i stiúradh na cathrach nuair a toghadh Cory Booker mar mhéara, cé go bhfuil méid mór coireanna á ndéanamh fós. De réir mheastachán Bhiúró an Daonáirimh, bhí 278,980 duine sa chathair sa bhliain 2008.

Catagóir:Cathracha a bhfuil calafoirt
Catagóir:Cathracha in New Jersey
Beirmiúda

Críoch thar lear de chuid na Breataine is ea **Beirmiúda** agus é lonnaithe san Atlantach Thuaidh. Tá sé suite thoir ó chósta na Stát Aontaithe. Is é Beirmiúda príomhchathair na críche.

Is é Beirmiúda an chríoch Bhriotanach is sine. Lonnaíodh Sasanaigh ann céad bhliain roimh Acht an Aontais agus bunú Ríocht na Breataine. Tá daoine ina gcónaí i mbaile St. George, céad phríomhchathair Bheirmiúda, ón bhliain 1612 anuas.

Tá flúirse ar gheilleagar Bheirimúda; tá rannán an airgeadais an-tábhachtach dó chomh maith leis an turasóireacht. Sa bhliain 2005 bhí an OTI is airde ar domhan ann. Tá aeráid fho-theochriosach ann.

## Tagairtí

Catagóir:Ríocht Aontaithe
Corey Haim

Aisteoir Ceanadach ab ea **Corey Ian Haim** (23 Nollaig, 1971 – 10 Márta, 2010), a bhain cáil dhomhanda amach mar aisteoir óg sna 1980idí i scannáin móra Hollywood, amhail *The Lost Boys*, *Lucas*, *Murphy's Romance*, *License to Drive* agus *Dream a Little Dream*.  

As Toronto ó dhúchas dó, bhí an-cháil air mar dhuine de na "*Two Coreys*" in éineacht le Corey Feldman, agus an bheirt acu ag obair le chéile go minic. Bhí fadhbanna móra aige le drugaí i gcónaí, agus tuigtear gur ródháileog a chur deireadh leis. Fritheadh a chorp ina árasán i Los Angeles sa bhliain 2010. 

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil
* Eolas faoi ar IMDB.com

Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Básanna in 2010
Catagóir:Aisteoirí Ceanadacha
Catagóir:Daoine as Toronto, Ontario
Catagóir:Diaspóra Giúdach i Meiriceá Thuaidh
Catagóir:Fir
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Leabhar na Salm

deas|250px|thumb|Salm 23
Leabhar i mBíobla na nEabhrach is ea na **Sailm** (Eabhrais: Tehillim, תְהִלִּים, nó "moltaí"). Cuireann a 150 dán naofa in iúl dúinn raon iomlán mheon na nGiúdach. 

## Sanasaíocht

Tá 150 sailm i Leabhar na Salm, gach ceann acu ina amhrán reiligiúnach, cé go bhfuil ceann amháin nó dhó acu siúd sách fada agus is féidir gurb ionann iad le sraith cantaireachtaí gaolmhara. Nuair a roinneadh amach an Bíobla i caibidlí, sannadh a chaibidil féin do gach salm. Tagraítear uaireanta orthu mar caibidlí, in ainneoin gur tharla a leithéid 1500 míle bliain (circa) ina dhiaidh na salm "canónta" a bheith cumtha. Cé go gcreidtear go raibh sé i gceist an chuid is mó de na sailm a bheith canta (fiú, tá ionstraimíochta agus ainmneacha na bhfonn luaite le roinnt acu), ach níl aon chineál nodaireacht cheoil san áireamh, mar sin tá sé dodhéanta a bheith cinnte an raibh nó nach raibh foinn ag dul leo. (Ní eol dúinn aon saghas nodaireacht cheoil a bheith ag na hEabhraigh.)
## Naisc
* Sailm Dháibhidh
* Sailm Dháibhidh
* Leabhar na Salm
* Amharc ar Leabhar na Salm

## Naisc Sheachtracha

* 'Salm 22' ar Youtube
* 'Salm 103' ar Youtube

Catagóir:Na Sailm
Solange Pierre

Ba oibrí cearta sibhialta í **Solange Pierre,** nó **Sonia Pierre** mar a thugtar uirthi de ghnáth (a rugadh sa Phoblacht Dhoiminiceach ar 4 Meitheamh 1963; d'éag 4 Nollaig, 2011). Chaith sí a saol ag troid i gcoinne *antihaitianismo*, nó naimhdeas do dhaoine de shliocht Háítí sa tír sin. Bronnadh gradaim éagsúla uirthi ar son na hoibre seo. [mion|Sonia Pierre  ag ''International Women of Courage Awards, 2010'' sa Roinn Stáit [SAM, 3 Márta, 2010|clé|284x284px]]
## Saol
Rugadh Pierre sa Phoblacht Dhoiminiceach do thuismitheoirí de shliocht Háítí. Ba dhuine í de dháréag clainne, agus tógadh í i gcampa oibre do inimircigh (*Batey*), mar a mbíonn cónaí ar chuid mhór den 650,000 duine de shliocht Háítí sa Phoblacht Dhoiminiceach. Solain Pie an t-ainm atá ar a teastas baiste, agus dúirt sí gur botún é seo a rinne cléireach rialtais.

Nuair a bhí sí trí bliana déag d'aois, d'eagraigh sí agóid cúig lá d'oibrithe siúcra i gceann de na *Batey*, agus gabhadh í dá bharr sin. Ach tugadh cuid mhór poiblíochta don agóid agus géilleadh d'éileamh na n-oibrithe - go bpéinteálfaí a gceathrúna oibre, go dtabharfaí uirlisí níos fearr dóibh agus ardú pá.
 
## Saothar
Bhíodh Pierre ag obair mar stiúrthóir ar eagraíocht neamh-rialtais darbh ainm *Gluaiseacht na mBan Doiminiceach-Háíteach* (Mouvement des femmes dominicano-haïtiennes" (MUDHA) (i Spáinnis "El Movimiento de Mujeres Dominico-Haitiana") a bhfuil sé d'aidhm acu deireadh a chur leis an leithcheal i gcoinne daoine de bhunadh Háítí sa Phoblacht Dhoiminiceach  clé|mion|Sonia Pierre sa bhliain 2010Sa bhliain 2005, rinne Pierre achainí ar an gCúirt Idir-Mheiriceánach um Chearta Daonna ar son leanaí de bhunadh Háítí ar séanadh teastais bhreithe Dhoiminiceacha orthu. Yean agus Bosco v. An Phoblacht Dhoiminiceach a tugadh ar an gcás agus glacadh le héileamh na leanaí go ndearnadh éagóir chiníoch orthu ó thaobh náisiúntachta agus saoránachta.  

D'ordaigh an Chúirt do Rialtas na Poblachta teastais bhreithe a thabhairt do na leanaí. Rialaigh Cúirt Uachtarach na Poblachta Doiminicí áfach nach raibh buanchónaí ar bhunadh Háítí sa tír agus nach raibh cearta saoránachta ag na leanaí dá réir sin.[p876wq 

Labhair grúpaí cearta daonna amach ina aghaidh seo, ach chuir oifigigh an rialtais an locht ar Pierre mar gheall ar an trioblóid a dhéanadh sí, chaith siad amhras ar a náisiúntacht agus rinne iarracht í a dhíbirt as an tír.

Cailleadh í ar an 4 Nollaig, 2011, tar éis taom croí, is í ar an tslí chun an ospidéil sa Phoblacht Dhoiminiceach.
## Gradaim
Ghnóthaigh Pierre *Duais Cearta Daonna Robert F. Kennedy* sa bhliain 2006, agus i mí Mhárta 2010 bronnadh an "Women of Courage Award" uirthi in Washington na Stáit Aontaithe. 

Ghnóthaigh sí Gradam Cearta Daonna Chiste Ginetta Sagan sa bhliain 2003, agus ainmníodh í féin agus a heagraíocht MUDHA do Dhuais Oideachais Chearta Daonna UNESCO sa bhliain 2002.

## Tagairtí

Pierre, Sonia
Pierre, Sonia
Pierre, Sonia
Catagóir:Háítí
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna
Druid

Is éan í an **druid**. Is baill d'fhine na Sturnidae iad. *Dred* a deirtear i mBriotáinis.

Tá cáil ag an druid mar aithriseoir; is féidir léi aithris a dhéanamh ar fhuaimeanna difriúla, nádúrtha agus saorga. Éan tréadúil is ea an druid, agus tagann siad le chéile in ealtaí móra le haghaidh fáitill, go háirithe sa gheimhreadh.

Tógann an druid a nead de ghéaga agus phlándaí, nó na acmhainní eile atá ar fáil, lena chleití mar chlúdach ann. Beireann an t-éan seo idir ceithre agus sé ubh i ngach éillín, le héillín amháin nó dhá éillín i rith an tsamhraidh. Maireann siad ar feadh cúig bliana ar meán.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Caróg liath

Is éan í an **charóg liath**. Is baill d'fhine na Corvidae iad. Cónaíonn sé timpeall na hEorpa, go háirithe in Éirinn. Tá sé cosúil leis an gcaróg dhubh i nósanna.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Cricklewood

Is baile é **Cricklewood** atá suite sa bhuirg London Borough of Brent, Londain thiar. Tá pobal Éireannach ann. 
 
## Stair

Ba lonnaíocht beag ar an acomhal Cricklewood Lane agus Edgware Road le 1294, a bhíodh an t-ainm Cricklewood air le 1321. 

Catagóir:London Borough of Barnet
Féithleann

Tor nó planda féithleanta sa ghéineas ***Lonicera*** is ea **féithleann**. Tá sé dúchasach don chrios measartha i Meiriceá Thuaidh agus san Eoráise. Tá thart ar 180 speiceas féithleann ar eolas ar an dá mhór-roinn. I measc na speiceas ar fearr aithne orthu, tá *Lonicera periclymenum* (féithleann coitianta), *Lonicera japonica* (féithleann Seapánach) agus *Lonicera sempervirens* (féithleann trumpa). Is speiceas coimhthíoch an-ionrach é *L. japonica* a mheastar a bheith ina lotnaid shuntasach áiteanna éagsúla i Meiriceá Thuaidh, san Eoraip, i Meiriceá Theas, san Astráil agus san Afraic.

Tá roinnt speiceas thar a bheith cumhra agus ildaite, agus mar sin saothraítear iad mar phlandaí ornáideacha. I Meiriceá Thuaidh, meallann na bláthanna dordéin, go háirithe *L. sempervirens* agus *L. ciliosa* (féithleann oráiste). Tagann an t-ainm Béarla *honeysuckle* ón neachtar milis inite atá ar fáil óna bhláthanna. Tagann an t-ainm *Lonicera* ó Adam Lonicer, luibheolaí de chuid na hAthbheochana.

## Tagairtí

Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Catagóir:Plandaí
Mykola Azarov

Is polaiteoir Úcránach é Mykola Azarov (), a rugadh faoin ainm *Nikolay Yanovich Pakhlo* (Rúisis Николай Янович Пахло), ar 17 Nollaig 1947. Ceapadh mar phríomh-aire na tíre é ar 11 Márta 2010. Ball de Pháirtí na Réigiún a bhí ann.

## Saol
I gKaluga na Rúise a saolaíodh Nikolay Yanoviich Pakhlo (fuair sé an sloinne Azarov óna bhean, Ljudmyla Mykolajiwna Asarowa). Ghnóthaigh sé céim ollscoile i Moscó sa bhliain 1971. Thug sé tamall ag obair mar inealtóir agus bainisteoir i mianach guail i dTula, 193 ciliméadar slí ó Mhoscó. Sa bhliain 1976 ghlac sé post in institiúid mhianadóireachta i Moscó. 

D'aistrigh sé go dtí an Úcráin sa bhliain 1984, agus ghnóthaigh PhD sa gheolaíocht agus sa mhianreolaíocht sa bhliain 1986. Sa bhliain 1991 ghnóthaigh sé ollúnacht.

Chuaigh sé leis an bpolaitíocht sna 1990í mar bhall de Pháirtí an Lucht Oibre, ar a dtugtar Páirtí na Réigiiún anois. Sa bhliain 1994 toghadh mar bhall den Verkhovna Rada, parlaimint na hÚcráine, é.

## Teanga
Ós rud é nár aistrigh sé chun na hÚcráine go dtí go raibh sé sé bliana is tríocha d'aois, níl Úcráinis mhaith aige. Gheall sé do mhuintir na tíre ar 10 Márta 2010 go n-úsáidfeadh sé féin agus a rialtas an Úcráinis agus é ina phríomh-aire, áfach.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Azarov, Mykola
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine Úcránacha
Val Noone

Tá an Dochtúir **Val Noone** ar dhuine de na scoláirí is mó a rinne taighde ar stair na nÉireannach san Astráil, agus tá suim ar leith aige i stair na Gaeilge sa tír sin. Tá mórán foilsithe aige agus is minic é ina chainteoir ag ócáidí léinn san Astráil agus sa Nua-Shéalainn. 

Tá an Dr Noone ina chomhalta onórach den Roinn Staire in Ollscoil Melbourne in Victoria. Ghnóthaigh sé céim sa léann Bíoblach, san fhealsúnacht agus sa diagacht i gColáiste Corpus Christi in Melbourne, agus rinne sé taighde dochtúireachta ar thuairimí lucht creidimh faoin gcogaíocht. Thug sé tamall maith ina shagart Caitliceach, agus tá suim aige fós i gcúrsaí sóisialta na hEaglaise. 

Tá baint aige le Cumann Gaeilge na hAstráile, agus anuas go dtí an bhliain 2007 ba é eagarthóir *Táin* (iris an Australian Irish Network) é. 

Tá mórán taighde déanta aige ar stair na Gaeilge i Stát Victoria go háirithe. Tá roinnt páipéar scríofa aige faoin ábhar seo, in éineacht le halt a chomhscríobh sé don iris Feasta ar an Dochtúir Nioclás Ó Domhnaill, athbheochanóir nótáilte Gaeilge in Melbourne i dtús an 20ú haois. Ar na saothair is tábhachtaí agus is bunúsaí dá chuid tá *Hidden Ireland in Victoria*, stair na Gaeilge in oirdheisceart na hAstráile.
      
Bronnadh Ord na hAstráile air sa bhliain 2009.

I 2013 bhronn Ollscoil Náisiúnta na hÉireann Céim Dhoctúir Litríochta *honoris causa* air de bharr a ndearna sé ar son an léinn Éireannaigh san Astráil.  

## Rogha foilseachán
* 'Nioclás Ó Domhnaill: Laoch na Gaeilge san Astráil' (le Colin Ryan) in *Feasta*, Bealtaine 2009
* 'Ór agus Adhmad: Éireannaigh Bungaree' (le Mary Doyle agus Colin Ryan) in *Feasta*, Márta 2012.
* 'An Irish Rebel in Victoria: Charles Gavan Duffy, Selectors, Squatters and Aborigines' in *Echoes of Irish Australia - Rebellion to Republic*, J. Brownrigg, C. Mongan, R. Reid (eds.), National Library of Australia (Canberra) 2007
* 'Michael Davitt, Melbourne and the Labour Movement', in *Australian Journal of Irish Studies*, Vol. 6, lgh 25-42
* 'Printers and New Technology around 1980: an *Age* Proof Reader's View' in *The Time of Their Lives - The Eight Day and Working Life*, J. Kimber, P. Love (eds.), Australian Society for the Study of Labour History (Canberra) 2007 
* *Disturbing the War: Melbourne Catholics and Vietnam*, Melbourne, Spectrum 1993
* *Hidden Ireland in Victoria*, Ballarat Heritage Services 2012

## Féach freisin
* An Ghaeilge san Astráil
* Eoghan Ó Riain 
* Niall Ó Ciosáin
* Nicholas M. Wolf
* Nioclás Ó Domhnaill
* Séamas Ó Duibhir

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Daoine Astrálacha
Scuid

Is moileasc í an **scuid** nó an **mháthair shúigh**. Ball d'ord na Teuthida atá inti. 

## Tagairtí

Catagóir:Moilisc
Catagóir:Scuideanna
Máthair shúigh mhór

Is moileasc í an **mháthair shúigh mhór** (**an scúid mhór**). Ball d'ord na Teuthida atá inti. Is ball den ghéineas é agus ceaptar anois nach bhfuil ach an t-aon speiceas amháin de, is é sin *Architeuthis dux*. Tá an mháthair shúigh mhór ar na hainmhithe is mó ar Domhan ach mar sin féin níor tógadh grianghraf de cheann díobh ina timpeallacht nádúrtha go dtí an bhliain 2004. Taighdeoirí sa tSeapáin a thóg an grianghraf sin chomh maith leis an chéad fhístéip di sa bhliain 2012. 

## Tagairtí

Catagóir:Scuideanna
Órang-útan

Is ápa é an **t-órang-útan**, dúchasach do na foraoisí i Sumatra is Boirneo, a fhásann go dtí 1.5 m. Clúdach gann gruaige deirge doinne mosaí air. Siúlann sé ar 4 chos. Réise na ngéag tosaigh níos mó ná 2 m. Bíonn smig mhór dhúbailte ar an ainmhí fásta, agus fillte móra saille mórthimpeall ar aghaidh an fhireannaigh freisin. Codlaíonn sé i gcrainn.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Ápaí
Liamhán gréine

Is iasc é an **liamhán gréine** (*Cetorhinus maximus*), an dara iasc beo is mó ar Domhan, i ndiaidh liamhán an rnhíl mhóir (suas le 12 rn ar fhad, agus timpeall 6 thonna meáchain).  Tugtar **ainmhí na seolta**, **cearbhán**, **liopadaileap**, agus **seoltóir** ar an iasc seo freisin.
clé|mion|220x220px|timpeall an domhain
clé|mion|220x220px
clé|mion|220x220px|triomaithe
clé|mion|220x220px|Inishowen Maritime Museum & Planetarium, Contae Dhún na nGall

## Tréithe
Bíonn cuid acu suas le dhá mhéadar dhéag ar fad, ach liarnhán nearnhurchóideach atá ann.   Planctóin a itheann an liamhán gréine. Níl suim ag an liamháin i ndaoine - is ar phlanctóin a mhaireann sé agus sin an fáth a mbíonn a chlab oscailte aige in íomhánnna agus i léaráidí. 

Maireann na liamháin in uiscí dromchlacha na farraige agus cruinníonn siad  i bhfáinne gar don dromchla, ach thíos futhú sin arís bíonn fáinne eile agus faoi sin arís an tríú fáinne agus iad uilig ag suirí le chéile.

## Amach ó chósta na hÉireann
Tá an ceantar farraige amach ó chósta thiar na hÉireann ar cheann de na limistéir is mó liamhán gréine ar domhan.  Tá an oiread sin de na liamháin gréine le feiceáil anois ar chósta thiar na hÉireann, go háirithe idir Ceann Léime an Chláir agus na hoileáin Árann i gContae na Gaillimhe, go bhfuil an ceantar áirithe i measc na limistéir mara is líonmhaire ar fud an domhain.  Léiríonn rianú satailíte, clibeáil, sampláil ghéineolaíochta agus cineálacha eile modhanna taifeadaithe go mbíonn na liamháin san fharraige idir Ceann Léime agus na hOileáin Árann agus iad mbun suirí agus póraithe.   Tagann siad san Earrach le bheith ag cothú ar an bplanctón agus ansin filleann siad arís sa samhradh chun dul ag suirí agus ag pórú.

Tá na céadta - nó fiú os ceann míle - liamhán sa cheantar seo. Tá sé ag cur go mór leis an turasóireacht muirí agus daoine ag dul ar thurasanna báid ag súil radharc a fháil orthu.

I mí Lúnasa 2025, cuireadh samhail lánmhéide - 10 méadar ar fad - den liamhán ar taispeáint ar an Phóirse Caoch i nGaillimh, seans ag an phobal an t-ainmhí mór seo a fhiosrú agus a bhreathnú.  Fráma cruaiche atá inti a bhfuil sraith de stuáil anuas air, agus é cuachta le plaisteach chlúdaigh agus cóta ceaileacó péinteáilte ina mhullach sin uilig.

### Stair
Tá oileáin Árann, agus an Cladach Dubh i dtuaisceart Chontae na Gaillimhe aitheanta le seilg na liamhán san am atá thart. Ach is in Acaill i gContae Mhaigh Eo atá rian na sealgaireachta agus na próiseála go fóill go láidir i gcuimhne na ndaoine. Idir 1950 agus 1964 tugadh suas le 9,000 liamhán i dtír as Cuan Mó. Bhí luach mór ar an ola a dhéantaí le h-ae an ainmhí nuair nach raibh mórán airgid ag daoine agus nuair a bhí costas na hola ard.

Bhí líon mór liamháin gréine le feiceáil thart ar Oileán Mhanainn i Muir Éireann i dtús an 21ú haois ach nach bhfuiltear á bhfeiceáil níos mó. Bhíodh siad líonmhar amach ó Inse Gall in Albain chomh maith ach tá siad imithe i léig ansin le blianta beaga.

### Caomhnú
Tá stádas cosanta dlíthiúil faoin Acht Fiadhúlra ag an liamhán gréine anois le trí bliana.

## Féach freisin

* Míol mór

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Catagóir:Siorcanna
Béabhar

Creimire mór is ea an **béabhar**, cosúil leis an iora rua, ó Mheiriceá Thuaidh, tuaisceart na hEorpa is an Áise.

Leathuisciúil. Na cosa cúil scamallach, an t-eireaball leathan leata lannach. Tógann sé lóiste le cearchaillí is láib i lochán coilleamaí. 

Go minic déanann sé damba ar shruthán le lochán a dhéanamh. Uair dá raibh,sheilgtí é le haghaidh a fhionnaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Creimirí
Céir

[deas|250px|thumb|[Coinneal ar lasadh]]
deas|250px|thumb|Céir leáite
Is éard is **céir** ann ná ábhar ramhar buí a thálann beacha le cíor mheala a dhéanamh. Úsáidtear céir chun coinnle a dhéanamh.

## Tagairtí

Catagóir:Céir
Geac

Ainmhí mór is ea an **geac**.  Maireann iad i lár na hÁise, sna Himiléithe, ar Ardchlár na Tibéide, agus chomh fada ó thuaidh leis an Mhongóil agus áiteanna sa Rúis. Is beithígh cheansaithe iad sa chuid is mó agus *Bos grunniens* an t-ainm eolaíoch a thugtar orthu. Tá grúpa beag fiáin ann agus iad i mbaol; *Bos mutus*, nó *an [[geac fiáin]]* a thugtar orthu seo. Mar bhaill den ghéineas *Bos*, tá siad gaolta leis na ba ach is dócha nach ró-ghar an gaol sin. B'fhéidir go bhfuil gaol níos giorra acu leis na bíosúin.

## Tagairtí

 

Catagóir:Mamaigh
Leathóg bhallach

Is iasc í an **leathóg** nó an **leathóg bhallach**. Is iasc leata é agus tá spotaí oráiste ar an leathóg. 

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Leonel Fernández

Uachtarán na Poblachta Doiminicí is ea **Leonel Fernández**. 

Rugadh i Santo Domingo é, ar an 26 Nollaig, 1953. Ba iad José Antonio Fernández Collado agus Yolanda Reyna Romero a thuismitheoirí. Chuaigh an teaghlach go dtí na Stáit Aontaithe agus chaith sé a óige in Washington Heights, Nua-Eabhrac.

Nuair a bhí sé réidh leis an ardscoil d'fhill sé ar a thír dhúchais agus rinne sé staidéar ar an dlí ag Universidad Autónoma de Santo Domingo. Chuaigh sé le polaitíocht agus chláraigh leis an PLD nuair a bunaíodh é sa bhliain 1973, nuair a d'éirigh Juan Bosch as an PRD chun páirtí nua a bhunú. Bhí Fernández ina dhalta ag Bosch agus sheas sé leis mar iarrthóir don leas-uachtaránacht i dtoghchán na huachtaránachta sa bhliain 1994. Toghadh é féin ina uachtarán dhá bhliain ina dhiaidh sin agus dhírigh sé ar leasuithe polaitiúla agus eacnamaíocha a dhéanamh. 

Mhéadaigh sé rannpháirtíocht na tíre i bhfóraim ar nós Eagraíocht na Stát Meiriceánach agus an "Miami Summit". D'fhás an geilleagar Doiminiceach a seacht faoin gcéad sa bhliain ar an meán le boilsciú íseal agus cuireadh tús le han-chuid tógála ar fud na tíre. Chuir sé fáilte roimh infheistíocht ón iasacht ach ba bheag a rinne sé chun leasuithe sóisialta a chur ar bun. Níor cheadaigh an bunreacht dó rith arís sa chéad toghchán eile, sa bhliain 2000, agus toghadh Hipólito Mejía ón PRD ina áit. 

Bhí Fernández ar ais i gcumhacht áfach tar éis an toghcháin a tionóladh ar an 16 Bealtaine 2004 agus tromlach mór ag a pháirtí. Atoghadh é mar nár éirigh le Mejía bail mhaith a chur ar an ngeilleagar. Meastar gur mar gheall ar mhéadú i bpraghas ola agus teip na heacnamaíochta tar éis an ionsaí ar Nua-Eabhrac ar an 11 Meán Fómhair 2001 a thiontaigh an pobal in aghaidh an rialtais. Bhí i bhfad barraíocht airgid faighte ar iasacht ag Mejía agus theip ar na bancanna ba mhó sa tír mar gheall ar a gcuid caimiléireachta. 

Tháinig Fernández i gcumhacht arís ar an 16 Lúnasa 2004. Is cosúil go bhfuil muinín ag daoine as ó thaobh an gheilleagair de ach go gceapann siad gur cuma leis faoi cheisteanna sóisialta. Níl formhór an phobail ag baint leasa rómhóir as fás na heacnamaíochta. Cuirtear ina leith nach bhfuil go leor infheistíochta á dhéanamh aige i soláthar bia, fuinnimh, leictreachais, oideachais agus leasú na gcúirteanna. Is beag dul chun cinn atá déanta i gcoinne na caimiléireachta.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Polaiteoirí na Poblachta Doiminicí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine beo
Pocaire gaoithe

Is ainm coitianta ar roinnt speiceas laistigh den ghéineas *Falco* é **pocaire gaoithe** (Béarla: *kestrel*). Cónaíonn pocairí gaoithe ar creaga, aillte, nó foirgnimh arda.

## Speicis
I measc na speiceas atá ann:
* *Falco araea* — pocaire gaoithe Séiséalach
* *Falco newtoni* — pocaire gaoithe Newton
* *Falco newtoni aldabranus* — pocaire gaoithe Aldabra
* *Falco punctatus* — pocaire gaoithe Oileán Mhuirís
* *Falco tinnunculus* — pocaire gaoithe coiteann

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Geabhróg

Is éan mara í an **gheabhróg.**   

### Tréithe
Éan beag farraige, cosúil le faoileán. An clúmh bán de ghnáth, le caipín dubh is eireaball gabhlánach. 

An ceann le cíor (geabhróg chíríneach) nó mín. 

Cuid de na saghsanna níos dorcha (geabhróg uisce), le heireaball dingchruthach go minic.

## Féach freisin

* Faoileán scadán, faoileán scadán cosbhuí, faoileán, meirleach

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Catagóir:Faoileáin
Pyrrhocorax pyrrhocorax

Is éan san fhine Covidae é ***Pyrrhocorax pyrrhocorax***, ar a dtugtar **an cág gobdhearg**, **an cág cosdearg**, **an cág deargchosach** nó **an préachán cosdearg** i nGaeilge, atá ar cheann de dhá speiceas sa ghéineas *Pyrrhocorax,*  mar aon le *Pyrrhocorax graculus* (Gaeilge: an cág gob-bhuí).

Maireann a hocht bhfospeiceas ar shléibhte agus ar aillte cósta ó Éirinn agus iarthar na Breataine go dtí lár na hÁise, an India agus an tSín, trí dheisceart na hEorpa agus an Afraic Thuaidh.

Tá cluimhreach dhubh snasta ag an éan seo, gob fada dearg cuartha, cosa dearga, agus glao ard clingireacht. Tá eitilt ghleacaíoch bhuacach aige le príomhchleití scaipthe go forleathan. Péireálann na cága seo ar feadh an tsaoil agus taispeánann siad dílseacht (fileapatracht) dá láithreán pórúcháin, atá de ghnáth ina uaimh nó scoilt in aghaidh aille. Tógann sé nead maide a bhfuil líneáil ola uirthi agus leagann sé trí ubh. Cothaíonn sé, go minic i dtréada, ar fhéarthalamh ar a mbíonn ba ag innilt, ag glacadh creiche inveirteabraigh den chuid is mó.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Falcóg

Is fine éan mara í **Alcidae**, fine na bh**falcóg**. Tá thart ar 25 speiceas in 11 géineas san fhine, na forachain, na puifíní, agus an crosán (*Alca torda*) san áireamh.

Seachas an fhalcóg mhór atá díofa, bíonn gach ceann acu iomráiteach as a gcumas "eitilte" faoin uisce móide san aer. Cé go bhfuil siad sármhaith ag snámh agus ag tumadóireacht, tá a gcumas siúlóide thar a bheith ciotach.

Tá cosúlacht acu leis na piongainí, cé nach bhfuil siad ón fhine chéanna. Éabhlóid inréimneach ba chúis leis.

## Tagairtí

Catagóir:Éin mhara
Edward Plunkett, 18ú Barún Dhún Samhnaí

Scríbhneoir scéalta fantaisíochta a bhí in **Edward John Moreton Drax Plunkett, ochtú barún déag Dhún Samhnaí**, nó, **Lord Dunsany**, mar is aithin do lucht léite a chuid leabhar é. Is féidir a ainm a aistriú go Gaeilge mar *Éamann Pluincéid*. Saolaíodh ar an 24 Iúil 1878 i Londain é, agus fuair sé bás le haipindicíteas i mBaile Átha Cliath ar an 25 Deireadh Fómhair 1957. D'fhoilsigh sé breis agus ceithre scór leabhar, idir ghearrscéalta (na céadta acu), dhrámaí, úrscéalta agus aistí.

Bhí cónaí air i gCaisleán Dhún Samhnaí i gContae na Mí, agus bhí aithne aige ar mhaithe agus ar mhóruaisle an chultúir Éireannaigh, ar nós Augusta Gregory agus Liam Buitléarach de Gheata. Bhronn Coláiste na Tríonóide dochtúireacht oinigh air. Fear mór taistil agus sealgaireachta a bhí ann, agus rug sé craobh na hÉireann leis sa lámhach piostail agus san fhicheall araon. Bhí suim mhór aige ina lán cineálacha lúthchleasaíochta eile.

Fear míleata a bhí ann chomh maith, agus é dílis do Shasana. Ar dtús, chuaigh sé sna saighdiúirí le páirt a ghlacadh i gCogadh na mBórach, agus sa Chéad Chogadh Domhanda, chuidigh sé le hOifig Chogaidh na Ríochta Aontaithe ag tabhairt oiliúna do na hearcaigh agus ag scríbhneoireacht thar cionn na hOifige Cogaidh. Sa Dara Cogadh Domhanda, liostáil sé sna fórsaí cosanta áitiúla in Éirinn agus sa Ríocht Aontaithe araon, agus bhí sé gníomhach i Shoreham, Kent, ach go háirithe.

Bhí sé mór leis na scríbhneoirí móra Éireannacha agus Sasanacha araon: idir Phádraic Colum agus Rudyard Kipling. D'fhág sé a chaisleán ag a mhac le socrú síos i Shoreham, cóngarach dá sheanchara Kipling. Is léir go raibh suim aige i ngach sórt dea-litríochta, beag beann ar an bpolaitíocht.

Is é an cineál scéalta a scríobhadh sé féin ná fantaisíocht, agus bhí an-tionchar aige ar scríbhneoirí an tseánra seo ó Lovecraft go hUrsula Le Guin. Mar sin féin, is iomaí craiceann a chuir sé de i rith a ghairmréime liteartha ó thaobh na stíle de. Ba é *The Gods of Pegana* an chéad leabhar fantaisíochta a d'fhoilsigh sé, thiar sa bhliain 1905.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1878
Catagóir:Básanna i 1957
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Filí Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Gearrscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Imreoirí cruicéid
Catagóir:Imreoirí fichille
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Catagóir:Úrscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Úrscéalaithe Sasanacha
Catagóir:Ficsean tuairimeach Éireannach
Catagóir:Ficsean tuairimeach
Catagóir:Ficsean eolaíochta Éireannach
Catagóir:Ficsean eolaíochta
Catagóir:Fantaisíocht Éireannach
Catagóir:Fantaisíocht
Catagóir:Ficsean uafáis Éireannach
Catagóir:Ficsean uafáis
Cuach

Is éan í an **chuach**. Is baill d'ord na Cuculiformes (Cuculidae) iad.

### Éan imirceach
Is éin imirceacha iad na cuacha.  Seoladh Tionscadal Rianaithe Cuach in Éirinn i rith an tsamhraidh 2023.   Ba é cuspóir an tionscadail ná pictiúr soiléir a fháil ar thuras bliantúil na cuaiche agus conas is féidir iad a choinneáil sábháilte.

Sa bhliain 2024, tháinig cuach Éireannach ar ais ina tír dhúchais tar éis aistear éachtach thar sáile. Chaith an chuach an geimhreadh i bhforaoisí báistí an Chongó agus thuirling sé ar ais i bPáirc Náisiúnta Chill Áirne i gCiarraí le linn mhí na Bealtaine 2024, áit ónar eitil sé in 2023. Bhí an t-éan, darb ainm Cuach KP, ar cheann de thriúr a feistíodh le clibeanna satailíte mar chuid de Thionscadal Rianaithe Cuach.

## Tagairtí

Catagóir:Éin imirceacha (leathsféar an iarthair)
Catagóir:Imirce éan
Arauca (Roinn)

Ceann amháin de 32 Roinn (Spáinnis: Departamentos) de chuid na Colóime is ea **Arauca**. Tá sé suite i bhfad ó thuaidh ón réigiún Orinoco sa Cholóim. Tá a hainm díorthaithe ó ainm an éin ar a dtugtar Arauco, agus tugtar an t-ainm céanna ar phríomhbhaile na Ranna freisin.

Is é 23,818 km ² achar an limistéir agus tá teorainn aici sa tuaisceart agus san oirthear le Veiniséala, sa deisceart scoilteann na haibhneacha Río Casanare agus Río Meta í ó na ranna Vichada agus Casanare. San iarthar tá teorainn aici le Boyacá. Tá Arauca roinnte ina seacht mbardas: Arauca (an phríomhchathair), Arauquita, Cravo Norte, Fortul, Puerto Rondón, Saravena agus Tamea.
## Stair
Tháinig an chéad *conquistador* Nicholas de Federman go dtí an dúiche seo sa bhliain 1539, in éineacht le Jorge de Espira, agus iad ag dul trí sléibhte an oirthir (*la cordillera oriental*). Sa bhliain, bhog misean na nÍosánachna isteach san bhforaois i tailte treibhe na mbundúchasach, sé sin, na Guahibos, Tunebos, Aericos agus Chiricoas, agus bhunaigh siad bailte nua.

San ochtú haois déag, dhíbir Fear Ionad an Rí, Pedro Mesía de la Zerdat, na hÍosánaigh as an réigiún agus chuir sé misinéirí Agaistíneacha ina n-áit agus bhunaigh siad cúig ionad caiticeasma: Soledad del Cravo, San Javier de Cuiloto, San José del Ele, San Joaquín de Lipa agus San Fernando de Arauca.
## Nótaí

Catagóir:Bardasachtaí na Colóime
Catagóir:Arauca
Catagóir:An Cholóim
Kouvola

Cathair in Oirdheisceart na Fionlainne í **Kouvola**, agus 88,193 duine ina gcónaí ansin i ndeireadh Mhí Eanáir na bliana 2010. Cuireadh cúig cheantar eile leis an gcathair i ndeireadh na bliana 2009, mar atá, Kuusankoski, Valkeala, Anjalankoski, Jaala, agus Elimäki. 

Bunaíodh Kouvola mar cheantar tuaithe ar leith sa bhliain 1922, agus bronnadh ainm na cathrach uirthi sa bhliain 1960. Roimh an mbliain 1922, ní raibh ann ach ceann de na sráidbhailte i gceantar Valkeala. Dealraíonn sé go raibh áitreabh éigin i sráidbhaile Kouvola ón meánaois i leith, ach níor thosaigh an áit ag forbairt i gceart sular tógadh an bóthar iarainn ó Riihimäki go Cathair Pheadair sna 1870idí, nó bhí stáisiún traenach Valkeala suite i Kouvola. Sna 1880idí, tógadh tuilleadh línte iarnróid in oirthear na Fionlainne, agus rinneadh acomhal tábhachtach de stáisiún Kouvola.

Sa bhliain 1918, nuair a bhí cogadh cathartha na Fionlainne á chur, maraíodh a lán daoine sa Sceimhle Dhearg agus sa Sceimhle Bhán araon i Kouvola agus sna ceantair timpeall.

Catagóir:Cathracha agus bailte san Fhionlainn
Atlántico (Roinn)

Ceann amháin de 32 Roinn (Spáinnis: *Departamentos*) atá roinnte go polaitiúil i bPoblacht na Colóime, is ea an Roinn **Atlántico**. Tá sí suite ar chósta an Mhuir Chairib sa Cholóim, ar an bhruach thiar d'Abhainn Mhagdalena (*Río Magdalena*). Tá teorainneacha aici sa tuaisceart leis an Mhuir Chairib, sa deisceart agus san iarthar leis an Roinn Bolivar. Tá achar de 3,319 km ² agus daonra de 2,166,156 aici. Is í Barranquilla príomhchathair na Rinne.

## Logainmníocht
Tugadh an t-ainm 'Roinn an Atlantaigh' uirthi toisc go bhfuil Muir Chairib ina theorainn thuaidh di.

## Stair
Shíolraigh an daonra bundúchasach réamh-Easpáinneach ó dhá mór-theaghlach: na Cairibigh agus na hAruacaigh. Ba iad na Mocaná an treabh is suntasaí acu, agus bhí bhí siad scaipthe i réimsí áirithe agus, de réir na n-áiteanna ina raibh siad lonnaithe, iadsan a thug na logainmneacha do na réigiúin áirithe ar dtús báire, agus tá cuid mhaith díobh in úsáid fós, mar shampla Tubará, Usiacurí, Piojó, Galapa, Malambo agus Baranoa, idir eile.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Gobernación del Atlántico
* Alcaldía de Barranquilla 
* Biblioteca Luis Ángel Arango/Atlántico 

Catagóir:An Cholóim
Tóin an tSeanbhaile

Sráidbaile in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo is ea **Tóin an tSeanbhaile** (*The Valley* as Béarla). Tá sí suite ar Acaill, ar an taobh thoir den oileán. Tá Tóin an tSeanbhaile taobh le Bun an Churraigh, Dún Ibhir agus Dú Goirt. Tá scoil amháin ann, bunaithe i 1914, agus séipéal nach bhfuil in úsáid a thuilleadh.

Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Acaill
Mike Tyson

Is iardhornálaí Meiriceánach é **Mike Tyson**. Saolaíodh ar an 30 Meitheamh 1966 i mBrooklyn i Nua-Eabhrac é. Dornálaí trom-mheáchain a bhí ann agus bhí sé ina churadh domhanda trom-mheáchain.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Éigneoirí Mheiriceánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Moslamaigh
Catagóir:Réiteoirí spóirt
Catagóir:Scríbhneoirí as Brooklyn, Nua-Eabhrac
Catagóir:Podchraoltóirí Meiriceánacha
Uaimh-Binn

Is pluais í **Uaimh-Binn** ar an oileán neamháitrithe an Stafa, sna hOileáin Istigh, Earra-Ghàidheal agus Bòd. 

Catagóir:Uaimh-Binn
Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Catagóir:Pluaiseanna
Ceadúnas Ginearálta Poiblí GNU

Is ceadúnas bogearra é an **Ceadúnas Ginearálta Poiblí GNU** (**GNU General Public License** nó **GPL** sa bhunleagan Béarla). Scríobh Richard Stallman an chéad leagan den GPL sa bhliain 1989 le haghaidh bogearraí éagsúla a cuireadh amach faoi scáth a thionscadal GNU.

Catagóir:Cearta úinéireachta intleachtaí
Catagóir:Bogearraí saora
Once (scannán)

Scannán Éireannach is ea ***Once***, eisithe sa bhliain 2007 agus cruthaithe ag an stiúrthóir/scríbhneoir John Carney. Titeann an scéal amach i mBaile Átha Cliath, áit ina bhfuil beirt cheoltóir - Glen Hansard ón bhanna Éireannach The Frames agus an Seiceach Markéta Irglová - ag iarraidh dul chun cinn a dhéanamh sa thionscal ceoil. Tosaíonn siad ag casadh rianta le chéile, agus thaifeadann siad ceirnín d'amhráin nua. Tá an ceol seo mar cnámh droma an scannáin. 

Sular cuireadh tús leis an scannánaíocht, chum an bheirt gach amhrán atá le cloisteáil sa scannán agus bhuadar Duais Acadamh sa chatagóir Amhrán is Fearr sa bhliain 2008 don amhrán *Falling Slowly*. Chomh maith leis sin, fuair siad ainmniúchán eile don fhuaimrian ar fad. Chuaigh siad amach ar chamchuairt domhanda, ag seinm na rianta seo.

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Ceol na hÉireann
Catagóir:Scannáin na hÉireann