Dán díreach

**Dán díreach** a thugtar ar fhilíocht Ghaeilge i meadarachtaí siollacha mar a bhí sí á scríobh ag filí oilte gairmiúla in Éirinn agus in Albain idir na blianta 1200 agus 1600. 

Is iomaí ábhar a bhíodh á gcíoradh sa dán díreach ach ba iad an dán adhmholta agus an marbhna is mó a bhíodh á gcumadh. Tá aortha agus dánta pearsanta ar marthain ach ní mór an méid acu a tháinig slán. Tá sé maíte go mb’fhéidir gur iarsma den phágántacht a bhí sa dán adhmholta agus é de chumhacht aige rath a chur ar an bhflaith. Tá sé maíte freisin gurbh oifigeach i gcúirt an taoisigh é an file agus go dtugtaí ómós dó dá réir. Bhí súil ag an bhfile i gcónaí go bhfaigheadh sé cúiteamh fial as a shaothar.

Bhí scoileanna dá gcuid féin ag an aos dána agus bhí ar an dalta máistreacht a fháil ar chastacht na healaíne agus eolas a fháil ar stair agus ar litríocht na hÉireann. B'éigean don dalta freastal ar an scoil ar feadh sé nó seacht de bhlianta sula n-éireodh leis an chéim ab airde a bhaint amach - an tOllamh.

Canúint chaighdeánta liteartha a bhí á húsáid ag na filí, canúint a mhair gan athrú anuas go dtí lár an 17ú haois, d’ainneoin na n-athruithe a bhí ag teacht ar chaint na ndaoine.

## Fuaimniú
  
Tá na meadarachtaí casta go leor agus tá fuaimniú ársa traidisiúnta acu a bhí an-difriúil le caint na ndaoine fiú sa tréimhse mheánaoiseach. Déantar consain shéimhithe a fhuaimniú idir gutaí agus ag deireadh focail mar a fhuaimnítear iad ag tús focail. Focail dháshiollacha is ea *aghaidh*, *croidhe* agus *nighe*; focail thríshiollacha is ea *fiodhbhaidhe* agus *fleadhughadh*. Coinnítear bunfhuaim an chonsain agus coinnítear fuaim an ghutha roimhe dá bharr, i dtreo go bhfuil rím iomlán idir na bpéirí seo: *aghaidh* & *anaidh* |* croidhe* & *goile* |*cumha* & *dula* | *fiodhbhuidhe* & *ionmhuine* | *fleadhughadh* & *seanUladh* | *éinionadh* & *réidhioghadh*.

Rud eile atá ag teastáil chun *dán díreach* ceart a chumadh is é an *dúnadh* é. Caithfear an dán a chríochnú leis an líne thosaigh nó, ar a laghad, leis an gcéad fhocal.

Caithfidh consain a bheith ar aon rang chun rím a dhéanamh le chéile. Tá sé rang consan ann:

1. Rang “b”: déanann *b*, *g* & *d* rím le chéile (mar shampla: *gad* & *lag* | *foda* & *coda*| *géag* & *séad* | *leanab* & *sealad*).
 
2. Rang “c”: déanann *c*, *p* & *t* rím le chéile (mar shampla: *cnoc* & *sop* | *maca* & *slata*).
 
3. Rang “ch”: déanann *ch*, *ph* & *th* rím le chéile (mar shampla: *sgeach* & *cleath* | *Life* & *ithe* | *eich* & *beith*).
 
4. Rang “bh”: déanann *bh*, *gh*, *dh*, *l*, *mh*, *n* & *r* rím le chéile (mar shampla: *neamh* & *feadh* | *taraidh* & *adhaigh* | *ionadh* & *iodhan* | *teagh* & *treabh* | *eibhe* & *meile*).
 
5. Rang “ll”: déanann *ll*, *m*(*m*), *ng*, *nn* & *rr* rím le chéile (mar shampla: *mall* & *barr* & *crann* & *am* | *long* & *fonn* & *corr* | *druim* & *tuill* | *cluineam* 
& *fuigheall*). Nuair a thagann consain den rang seo idir gutaí (i lár focail) nó guta fada a bheith rompu, is féidir leo rím a dhéanamh le rang “bh” (mar shampla: *cruinne* & *buille* | *cruinne* & *uile* | *ciall* & *iarr* | *ciall* & *rian* | *féin* & *céim*).
 
6. Rang “s”: déanann *s* rím leis féin amháin.

Tá seacht siolla i ngach líne sa chuid is mó de na meadarachtaí. Ní mór siolla a bhá más gá é a dhéanamh ar son na huimhreach cuí siollaí. 

## Meadrachtaí

Tá cuid de na meadarachtaí is coitianta le fáil mar a leanas.

### Deibhidhe

*Úsáidtear *rinn* agus *airdrinn* – i.e. déanann focal deiridh línte 1 agus 2 rím le siolla neamhaiceanta i bhfocal deiridh línte 2 agus 4.   
*Ní mór dhá rím inmheánacha a bheith idir línte 3 agus 4.
*Caithfidh dhá fhocal i ngach líne uaim a dhéanamh le chéile.
*Caithfidh focal deireanach líne 4 uaim a dhéanamh leis an bhfocal aiceanta roimhe.

Sampla:

::Tugtha d’Albain na sreabh sea*ng*
::a cóir féin d’inis Éiri*nn*,
::críoch aimhréidh na n-eas mba*nna*,
::suil bheas aimhréidh eata*rra*.

(*Ba cheart d’Albain na sruthán seang a cóir féin a thabhairt d’inis na hÉireann, críoch aimhréidh na n-easanna lonracha, sula mbeidh aighneas eaturtha*.)

### Rannaigheacht Mhór agus Rannaigheacht Bheag
                  
I Rannaigheacht baintear feidhm as *aicill* (*b2*): rím idir an focal deiridh i líne amháin agus focal i dtús nó i lár an chéad líne eile. 

*Caithfidh focail deiridh línte 2 agus 4 rím a dhéanamh le chéile.
*Caithfidh focail deiridh línte 1 agus 3 a bheith comhfhoghrach leo siúd (i.e. baineann an consan deiridh leis an rang céanna ach tá a mhalairt de ghuta ann).
*Caithfidh dhá rím inmheánacha ar a laghad a bheith i ngach leathrann. 
*Caithfidh focal deiridh líne 3 rím a dhéanamh le focal i lár líne 4 (*aicill*). 
*Caithfidh dhá fhocal i ngach líne uaim a dhéanamh le chéile.
*Caithfidh focal deiridh líne 4 uaim a dhéanamh leis an bhfocal aiceanta roimhe. 

Sampla:

::Éistidh riomsa, a Mhuire mhó*r*,
::do ghui*dh*e is liomsa badh lú*dh*,
::do dhruim réd bhráthair na bío*dh*
::a Mháthair Río*gh* dui*nn* na ndú*l*.

(*Éist liomsa, a Mhuire Mhór, do ghuí is liomsa ba lú, do dhroim led' bhráthair ná bíodh, a Mháthair Rí dúinn na ndúl*.)

### Séadna

*Caithfidh dhá rím inmheánacha a bheith idir línte 3 agus 4.
*Caithfidh focail deiridh 2 agus 4 rím a dhéanamh le chéile.
*Caithfidh focal deiridh líne 3 rím a dhéanamh leis an bhfocal aiceanta roimh an bhfocal deiridh i líne 4.
*Caithfidh focal deiridh líne 1 uaim a dhéanamh leis an bhfocal aiceanta ina dhiaidh i líne 2.
*Caithfidh dhá fhocal i ngach líne uaim a dhéanamh le chéile.
*Caith an focal deiridh i líne 4 uaim a dhéanamh leis an bhfocal aiceanta roimhe.

Sampla:

::Ní fhuil a nÉirinn ná a nAlbain
::Aonghas mar thusa, a thaobh sea*ng*:
::Aonghais fháid *bh*raonghlais an *Bh*rogha,
::láid, a Aonghais, comha ad chea*nn*.

(*Níl Aonghus mar thusa in Éirinn ná in Albain, a thaobh seang: cuireann na hAonghuis atá ina gcónaí ar fhód braonghlas an Bhrú, a Aonghuis, bronntanais chugat*.)

## Nótaí

## Tagairti

Meyer, Kuno. *A Primer of Irish Metrics with a glossary, and an appendix containing an alphabetical list of the poets of Ireland*. Dublin. School of Irish Learning. Hodges, Figgis, & Co., Ltd, 1909 https://www.google.com/search?q=irish+syllabic+metres&oq=irish+syllabic+metres&aqs=chrome..69i57.9239j0j7&sourceid=chrome&ie=UTF-8

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Filí na hÉireann