open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Quantum of Solace

Scannán ón bhliain 2008 is ea **Quantum of Solace**.

## Carachtair
* Daniel Craig : *[[James Bond]]* 
* Olga Kurylenko : *Camille Montes*
* Mathieu Amalric : *Dominic Greene*
* Gemma Arterton : *Strawberry Fields*
* Anatole Taubman : *Elvis*
* Joaquin Cosio : *General Medrano*
* Jesus Ochoa : *Lieutenant Orso*
* Giancarlo Giannini *[[René Mathis]]*
* Judi Dench : *M*
* Jesper Christensen : *Mr. White*
* Jeffrey Wright : *[[Felix Leiter]]*
* Rory Kinnear : *[[Bill Tanner]]*
* Neil Jackson : *Mr. Slate*
* David Harbour : *Gregg Beam*
* Simon Kassianides : *Yusuf*
* Stana Katic : *Corinne Veneau*

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Béarla
Quantum of Solace
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Armia Krajowa

mion|clé|Séadchomhartha cuimhneacháin, Rzeszów, An Pholainn
Ba é ***Armia Krajowa***, nó *An tArm Intíre*, an ghluaiseacht frithbheartaíochta ba mhó sa Pholainn i rith an Dara Cogadh Domhanda. Ba é *Związek Walki Zbrojnej* ("Aontas na Gleice Armtha") ba chéadsíol leis an Arm Intíre, agus fuair sé an t-ainm nua i Mí Feabhra 1942. Ina dhiaidh sin, chuaigh an chuid ba mhó de na gluaiseachtaí frithbheartaíochta leis an Arm Intíre. D'fhan an tArm dílis don rialtas *émigré* i Sasana, agus is gnách dearcadh air mar arm na Polainne Rúnda i rith an chogaidh. Is deacair a rá cé mhéad treallchogaithe a bhí ann ar fad, ach is dócha go raibh líon na saighdiúirí rúnda seo idir 200,000 agus 600,000. Scoireadh an tArm Intíre ar an 20 Eanáir 1945, nuair a bhí an chuid ba mhó de na Gearmánaigh bailithe leo agus iad ag teitheadh roimh an Arm Sóivéadach.

Ba é an *Kotwica* suaitheantas agus siombail an Airm. Siombail is ea é atá ag breathnú cosúil le hancaire (*kotwica* as Polainnis), agus í curtha le chéile as na litreacha P agus W a sheasann do na focail *Polska Walcząca* - "An Pholainn ag Troid".

Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Stair na Polainne
Katharine Hepburn

Ban-aisteoir Meiriceánach ab ea **Katharine Houghton Hepburn** (12 Bealtaine, 1907 - 29 Meitheamh, 2003).  Bhí níos mó gradam Oscar bainte amach ag Hepburn ná aon aisteoir eile. Bhí seasca bliain caite aici ar an scáileán mór agus clú agus cáil uirthi dá bharr a pearsantacht láidir. 
clé|mion|177x177px|1937

## Saol
Mar pháiste bhí sí ina cónaí i Connecticut, agus thosaigh sí ag aisteoireacht nuair a bhí sí ag freastal ar an ollscoil. 
clé|mion|210x210px|The Philadelphia Story, 1940
Tar éis tréimhse a chaitheamh ar an stáitse, d'éirigh léi Gradaim an Acadaimh a bhaint amach dá ról ina tríú phictúir "Morning Glory" sa bhliain 1933. Ach faraor, tar éis é seo, níor éirigh rómhaith lena scannáin ar feadh tamaill. Ach bean cliste a bhí inti, agus nuair a cheannaigh sí *The Philadelphia Story* díol siad é ar an gcoinníoll go raibh sí chun a bheith mar an bpríomhaisteoir sa scannán. D'éirigh thar barr leis an scannán, agus rinneadh ceolchoirm as (an scannán *High Society)*.

Bhuaigh sí trí Oscar eile le haghaidh *Guess Who's Coming to Dinner* (1967), *The Lion in Winter* (1968) agus *On Golden Pond* (1981). 

Thosaigh sí ag déanamh scannáin teilifíse sna 70dí, agus lean sí a dhéanamh iad go dtí a blianta deireanacha. Rinne sí a scannán deireanach sa bhliain 1994. 
clé|mion|177x177px|1975, ''Rooster Cogburn''

### Bás
Tar éis tréimhse gan obair agus lena sláinte ag ísliú, fuair Hepburn bás i 2003 in aois 96 di. Bhuaigh Cate Blanchett Gradaim an Acadaimh dá bharr a ról mar Katharine Hepburn sa scannán *The Aviator*, faoi saol Howard Hughes (Leonardo DiCaprio).

## Scannánliosta

## Naisc
* Katharine Hepburn ag ''IMDB.com''

## Tagairtí

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1907
Catagóir:Básanna in 2003
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Kim Basinger

Is aisteoir í **Kim Basinger** (a rugadh ar an 8ú Nollaig, 1953), a raibh an-rath uirthi i scannáin Hollywood sna 1980í agus sna 1990í, i ndiaidh di seal a chaitheamh mar mhainicín fhaisean.

Bhí sí pósta leis an aisteoir cáiliúil Alec Baldwin ar feadh naoi mbliana, agus stádas ard acu mar lánúin i Hollywood. Bhí iníon amháin acu, darbh ainm, Ireland.

## Scannáin

## Naisc
* Kim Basinger ag ''IMDB.com''

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Mainicíní
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine beo
Patrice de Mac Mahon

Ba é **Marie Edme Patrice Maurice de Mac-Mahon** (13 Meitheamh 1808 - 17 Deireadh Fómhair 1893) Uachtarán na Fraince idir 1873 agus 1879. Throid sé in aghaidh na Prúise sa bhliain 1870. Scrios sé Común Pháras tar éis an cogadh leis an bPrúis. Rinneadh Uachtarán na Fraince de i ndiaidh an chogaidh. Níor thacaigh sé leis an bpoblacht agus  b'fhearr leis dá mbeadh an Fhrainc faoi na ríthe arís. Ach dhiúltaigh sé a thionchar a úsáid chun iallach a chur ar athrú sa bhunreacht, agus d'fhan an Fhrainc ina poblacht.   

Catagóir:Daoine a rugadh i 1808
Catagóir:Básanna i 1893
Catagóir:Andóra
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Monarcaí
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Uachtaráin na Fraince
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
The Fratellis

Is banna ceoil Albanach é **The Fratellis**. Tá dhá albam acu: *Costello Music* (2006) agus *Here We Stand* (2008).

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil 

## Tagairtí

Fratellis, The
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2005
Bella Swan

Is carachtar ficseanúil í **Isabella "Bella" Marie Swan** (13 Meán Fómhair, 1987 a rugadh í) sa tsraith leabhar Twilight.

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Stephenie Meyer - Suíomh oifigiúil

Catagóir:Carachtair i Twilight
Catagóir:Carachtair fhicseanúla
Ron Weasley

Carachtar draíodóir ficseanúil a chruthaigh an scríbhneoir Sasanach, J. K. Rowling, is ea **Ronald Bilius "Ron" Weasley**.

## Tagairtí

Catagóir:Carachtair i Harry Potter
Catagóir:Arm Dumbledore
Catagóir:Lucht Gryffindor
Jorge Luis Borges

Scríbhneoir scéalta fantaisíochta ón Airgintín ab ea **Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo**, nó **Jorge Luis Borges** ( audio), mar a shínigh sé a chuid scéalta. Tháinig sé chun saoil in Buenos Aires ar an 24 Lúnasa 1899, agus cailleadh sa Ghinéiv é ar an 14 Meitheamh 1986. Tógadh go dátheangach é le Béarla agus le Spáinnis araon. Sa bhliain 1914, d'aistrigh an teaghlach go dtí an Eilvéis, agus chuaigh sé ar scoil ansin. Ina dhiaidh sin, thug siad turas ar fud na Spáinne. D'fhill Borges go dtí an Airgintín sa bhliain 1921, agus ansin, thosaigh sé ag scríobh. Tháinig an chéad chúpla scéal leis i gcló ar irisí de chuid lucht leanúna an osréalachais. Chuaigh sé le leabharlannaíocht mar shlí bheatha. Nuair a tháinig Juan Perón i gcumhacht san Airgintín, b'éigean do Borges post an leabharlannaí a fhágáil agus cur suas le géarleanúint pholaitiúil. Bhí sé ábalta, áfach, léachtanna a thabhairt go poiblí.

Nuair a bhí sé ag druidim chun cnagaoise, chaill sé radharc a shúl de dheasca galar oidhreachtúil. Sa bhliain 1955, ceapadh ina stiúrthóir ar Leabharlann Náisiúnta na hAirgintíne é, agus rinneadh Ollamh le Litríocht de in Ollscoil Buenos Aires. Sa bhliain 1961, bhain sé amach clú agus cáil ar fud an domhain, nuair a bronnadh *Prix Formentor*, duais idirnáisiúnta na bhfoilsitheoirí, air. Ansin, cuireadh a lán teangacha ar a chuid saothar, agus foilsíodh iad sna Stáit Aontaithe agus ar fud na hEorpa.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Catagóir:Básanna i 1986
Catagóir:Scríbhneoirí Airgintíneacha
In Bruges

Scannán ón bhliain 2008 is ea **In Bruges**.

## Carachtair
* Colin Farrell - *Ray*
* Brendan Gleeson - *Ken*
* Ralph Fiennes - *Harry Waters*
* Clémence Poésy - *Chloë*
* Jordan Prentice - *Jimmy*
* Thekla Reuten - *Marie*
* Jérémie Renier - *Eirik'
* [[Anna Madeley]] - *Denise*
* [[Elizabeth Berrington]] - *Natalie''

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil 

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Béarla
In Bruges
Catagóir:Scannáin na Breataine
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Vincent Auriol

B'é **Jules-Vincent Auriol** (27 Lúnasa 1884 - 1 Eanáir 1966) Uachtarán na Fraince idir 1947 agus 1954.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1884
Catagóir:Básanna i 1966
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:Andóra
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcaí
Catagóir:Sóisialaithe
Catagóir:Uachtaráin na Fraince
Edward Cullen (Twilight)

Is carachtar cumtha é **Edward Cullen** (20 Meitheamh, 1901 a rugadh é) sa tsraith leabhar Twilight.

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Stephenie Meyer - Suíomh oifigiúil

Catagóir:Carachtair i Twilight
Catagóir:Carachtair cumtha
Emma Watson

Ban-aisteoir Sasanach is ea **Emma Charlotte Duerre Watson** (15 Aibreán 1990 a rugadh í).

## Luathshaol
Is as Sasana iad a thuismitheoirí. Jacqueline Lusby is ainm dá máthair agus Chris Watson is ainm dá hathair. 

Rugadh Emma Watson i bPáras na Fraince. Bhog sí go hOxfordshire nuair a bhí sí cúig bliana d’aois. Chuaigh sí go Scoil Headington. 

## Aisteoireacht
I 1999, bhí an pháirt Hermione Granger aici sa scannán Harry Potter. Fuair sí gradaim go leor níos déanaí:
* Bhuaigh sé an gradam ‘*Young Artist Award for Leading Young Actresses in a movie*’. 
* Bhí sí ainmhithe sa ‘*Nickelodeon Kids Choice Awards*’ I 2011. 

* I 2013, bhuaigh sí an ‘*Trailblazer Award*’ i rith an *MTV Movie Awards*. 
* Thug Vivenne Westwood an ‘*British Elle’s Style Icon Award*’ do Emma Watson.
Ó shin, ghlac Emma Watson páirt sa scannáin ‘Perks of Being a Walflower’, ‘Bling Ring’, ‘Noah’ agus *Beauty and the Beast* i 2017.

## Oideachas
D’fhreastail sí ar Ollscoil Brown in Rhode Island, sna Stáit Aontaithe (agus ar Worcester College, Ollscoil Oxford, ar feadh tamaill). Fuair sí céim i litríocht i mBealtaine 2014.

## Saol
Bhí sí ina mainicín do *Burberry* sa bhliain 2009.

Is *Goodwill Ambassador* leis na Náisiún Aontaithe í Emma Watson. 

## Scannáin

## Naisc sheachtracha
* EmmaWatsonOfficial.com Suíomh oifigiúil 

Watson, Emma
Watson, Emma
Catagóir:Daoine beo
Clint Eastwood

Is aisteoir agus stiúrthóir scannáin é **Clint Eastwood** a rugadh ar an 31 Bealtaine 1930) agus a bhfuil an clú is mó air mar gheall ar a charachtar íocónach sa scannán *[[Dirty Harry]]*.

## Scannáin stiúrtha ag Eastwood
* Piano Blues (2004) 
* Million Dollar Baby (2004) 
* Mystic River (2003) 
* Blood Work (2002) 
* Space Cowboys (2000) 
* True Crime (1999) 
* Midnight in the Garden of Good and Evil (1997) 
* Absolute Power (1997) 
* The Bridges of Madison County (1995) 
* A Perfect World (1993) 
* Unforgiven (1992) 
* The Rookie (1990) 
* White Hunter, Black Heart (1990) 
* Bird (1988) 
* Heartbreak Ridge (1986) 
* Pale Rider (1985) 
* Sudden Impact (1983) 
* Firefox (1982) 
* Honkytonk Man (1982) 
* Bronco Billy (1980) 
* The Gauntlet (1977) 
* The Outlaw Josey Wales (1976) 
* The Eiger Sanction (1975) 
* Breezy (1973) 
* High Plains Drifter (1973) 
* Play Misty for Me (1971)

## Naisc
* Clint Eastwood ar ''IMDB.com''
"

Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha as California
Catagóir:Cumadóirí
Catagóir:Daoine as San Francisco
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Méaraí
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Baile Mhic Íre

Sráidbhaile beag in Éirinn is ea **Baile Mhic Íre**. Tá an baile suite in iardheisceart na tíre i ngleann an tSuláin i gContae Chorcaí, ar an bpríomhbhóthar N22 i ngar do Chontae Chiarraí. Cuid de Gaeltacht Mhúscraí is ea Baile Mhic Íre. 

Tá an Garden View Hostel agus Norville House suite ann. Is tábhairní sa bhaile iad Tigh Uí Chonaill agus Tigh Uí Scanaill. Is féidir tobar beannaithe agus dumha adhlactha Naoimh Gobnatan a fheiceáil idir Baile Mhic Íre agus Baile Bhuirne.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Hutchinson (Kansas)

Is í **Hutchinson** príomhbhaile Contae Reno, Kansas, Stáit Aontaithe Mheiriceá, agus é ar an gcathair is mó ann freisin. Tá an chathair suite 63 chiliméadar (39 míle) thiar thuaidh ó Wichita cois Arkansas. An leasainm a thugtar ar Hutchinson ná *The Salt City* (Cathair an tSalainn).

## Naisc sheachtracha
* www.hutchgov.com - Suíomh idirlín oifigiúil.

Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Kansas
Cléire

Oileán is ea **Cléire** nó **Oileán Chléire** i ngar do Chontae Chorcaí in Éirinn. Tá breis is 100 duine ina gcónaí ar an oileán. Gaeltacht oifigiúil is ea é.mion|Dún an Óir, Cléire|clé

## Tíreolaíocht
Is é Oileán Chléire, atá 7 km ar fhaid agus 2 km ar leithead, an t-oileán is faide ó dheas in Éirinn a bhfuil cónaí ann. Tá sé 15 ciliméadar siar ó Dhún na Séad i gCo. Chorcaí. Tá Carraig Aonair léi féin 3 mhíle siar ón oileán. Síneann Carn Uí Néid, an pointe is faide ó dheas ar an mórthír, siar ó thuaidh. clé|mion|Tithemion|clé[clé|mion|An [séipéal ]]

## Áiseanna
Tá tábhacht ar leith ag baint le teach solais Charraig Aonair, atá siar ón oileán, i ngnóthaí turasóireachta an oileáin. Tá an-suim ag turasóirí dul amach leis an Charraig a fheiceáil ar thuras báid. 

In 2024, d'fhógair Fáilte Éireann agus Údarás na Gaeltachta infheistíocht  nua; caithfear €1 milliún ar Ionad Cuairte agus Oidhreachta Chléire agus Charraig Aonair. Beidh taispeántas 3 Thoiseach san Ionad.

## Féilte
Sa bhliain 2023, chothaigh AerachAiteachGaelach nasc le pobal an oileáin nuair a d'eagraigh Ruairí Ó Donnabháin agus a chomhghleacaithe Bród Chléire 2023, an chéad fhéile LADTAIÉ+ ar an oileán.

## Gaeilge Chléire

Is féidir staidéar a dhéanamh ar chanúint an oileáin sa leabhar *Seanchas Chléire* le Conchúr Ó Síocháin agus sa leabhar *Céad Fáilte go Cléire*. Ceann de na shean-dírbheathaisnéisí Gaeltachta é an chéad cheann acu, agus cnuasach béaloidis ón oileán an dara ceann acu.
## Daonáireamh 2011
De réir daonáireamh Poblacht na hÉireann 2011 tá cónaí ar 124 (fir, 63; mná, 61) duine ar oileán Chléire. Dúirt 88 duine (74.6% den daonra trí mbliana d'aois nó níos aosta) go raibh an Ghaelainn acu. Dúirt 40 duine (33.6%) go n-úsáidfidís an Ghaelainn go laethúil lasmuigh den chóras oideachais.

## Bailte fearainn
* Baile Iarthach Theas
* Baile Iarthach Thuaidh
* Cnocán an Choimthigh
* Gleann Iarthach
* Gleann Meánach
* Gleann Oirtheach
* Coinnlín
* Crathach Thiar
* Crathach Thoir
* Cill Leice Fórabhain
* Lios Ó Móine
* Cnocán na mBairneach
* Gort na Lobhar
* An tArdghort
* Ceathrúna
* Comalán

## Naisc sheachtracha
* http://oilean-chleire.ie/index 
* Coláiste Phobal Chléire 
* http://census.cso.ie/sapmap2011/Results.aspx?Geog_Type=SA&Geog_Code=047068001&CTY=18 
* Logainmneacha Chléire, Co. Chorcaí, Iml I, tráchtas PhD le Éamon Lankford, 1995
*Logainmneacha Chléire, Co. Chorcaí, Iml II, tráchtas PhD le Éamon Lankford, 1995

## Tagairtí

Catagóir:Gaeltacht Chontae Chorcaí
Catagóir:Oileáin Ghaeltachta
Catagóir:Oileáin Chorcaí
Catagóir:An Fhíor-Ghaeltacht
Catagóir:Cléire
Portland, Oregon

Is cathair í **Portland** atá suite in iarthuaisceart na Stát Aontaithe in aice le comhchumair na naibhneacha Willamette agus Columbia. Is é Portland suíomh Chontae Multnomah, Oregon.

Tá an fairsinge máguaird na cathrach seo suntasach mar gheall ar phleanáil láidir na húsáide talún chomh maith leis an infheistíocht an iarnróid éadrom. Aithnítear de bharr an tionscail mhicreaghrúdlainne é.

Catagóir:Oregon
Catagóir:Cathracha in Oregon
Catagóir:Lárionaid daonra in Oregon
Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Grúinse

Is éard atá i gceist le **grúinse** nó **ceol grúinse** (nó uaireanta feictear an téarma **Fuaim Seattle** sna meáin) ná fosheánra rac-malartaigh a tháinig ar an bhfód i lár na 1980idí i stát Washington in iarthuaisceart Stáit Aontaithe Mheiriceá, agus an réigiún mórthimpeall Seattle ach go háirithe. Meascann grúinse fuaimeanna ó phunc-rac, miotal trom agus rac neamhspleách le chéile, chun stíl nua a chruthú atá lán le giotáir troma agus a bhraitheann go mór ar an gcodarsnacht a chruthaítear le hathruithe tobann sa cheol. De ghnáth, bíonn frustrachas agus fuarchúis le cloisteáil sna liricí.

Thosaigh grúinse ag forbairt timpeall Sub Pop, lipéad ceoil neamhspleách ag deireadh na hochtóidí. Tháinig borradh mór i rath tráchtála an ghrúinse ag tús na 1990idí, le cabhair ó na ceirníní móra *[[Nevermind]]* le Nirvana agus *[[Ten]]* le Pearl Jam. An toradh a bhí ann ná fás mór i gcáil an rac-malartaigh, agus bhí grúinse ar an seánra den rac-cheol ba chlúití ag an am.

Ní raibh a lán de na bannaí ar a gcompord leis an borradh seo, áfach, agus dhiúltaigh cuid acu é go borb. Cé go raibh an chuid is mó de na bannaí seo imithe ag deireadh na mílaoise, maireann a dtionchar fós sa rac-cheol nua-aimseartha. 

## Bunús an fhocail
Creidtear go dtagann an focal Béarla "grunge" ón aidiacht "grungy", béarlagair Meiriceánach a chiallaíonn "salach" nó "cáidheach". Glactar leis inniu gurb é Mark Arm (amhránaí le Green River agus níos déanaí Mudhoney) an chéad duine chun úsáid a bhaint as an focal chun cur síos a dhéanamh ar an saghas ceoil seo, agus é ag déanamh trácht ar cheol a bhanna mar "pure grunge" i litir a fhoilsíodh san iris Desperate Times. B'é Bruce Pavitt ó Sub Pop a chuir an téarma i mbéal an phobail go forleathan timpeall 1987-88, agus é ag díoladh ceoil Green River. Tar éis tamaill, thosaigh daoine ag tabhairt "grúinse" ar an seánra nua seo.

## Tréithí
Go minic, úsáidtear fuaim ghiotár atá salach le leibhéal ard saofa, agus aischothú ag teacht ó na haimplitheoirí. Athraítear fuaim an ghiotáir go tobann le troitheáin, cleas a ndéantar chun codarsnacht a cruthú. Cé go meascann grúinse punc-rac crua agus miotal trom le chéile, is minic a chuireann bannaí éagsúla an bhéim ar cheann amháin acu. Bíonn fuaim lom agus borb, mar atá sa phunc-rac, ach ar an taobh eile bíonn luas mall, armóiní díshondacha agus ionstraimíocht casta mar atá sa mhiotal trom.

## Grúpaí mór le rá
### Seattle
* 7 Year Bitch
* Alice in Chains
* Blood Circus
* Green River
* Gruntruck
* Hammerbox
* Love Battery
* Mad Season
* Malfunkshun
* The Melvins
* Mono Men
* Mother Love Bone
* Mudhoney
* My Sister's Machine
* Nirvana
* Pearl Jam
* Screaming Trees
* Skin Yard
* Soundgarden
* Tad
* Temple of the Dog
* Truly
* The U-Men

### Taobh amuigh de Seattle
* Babes in Toyland (Minneapolis, Minnesota)
* The Fluid (Denver, Colorado)
* Hole (Los Angeles, California)
* L7 (Los Angeles, California)
* The Nymphs (Los Angeles, California)
* Paw (Lawrence, Kansas)
* Pond (Portland, Oregon)
* Stone Temple Pilots (San Diego, California)

## Tagairtí

Catagóir:Rac malartach
Eoin Liostún

Peileadóir Éireannach a bhain cáil amach le foireann sinsir Chiarraí idir na 1970idí agus na 1990idí is ea **Eoin Liostún**, nó ***Eoin Liston*** as Béarla, a rugadh ar an 16 Deireadh Fómhair 1957 i mBaile an Bhuinneánaigh, Contae Chiarraí. "The Bomber" (an Buamadóir) a thugtaí ar fhear na féasóige sin.

Cuimhnítear é mar dhuine de laochra peile na Ríochta, imreoir cáiliúil a bhain amach gach duais atá le fáil sa spórt. Peileadóir an-ard a bhí ann, ach bhí scil aige chomh maith agus níor bhraith sé ar an mbuntáiste seo ar fad.

## Tagairtí

Liostun, Eoin
Liostun, Eoin
Liostun, Eoin
Catagóir:Daoine beo
Karl XII

Rí na Sualainne ab ea **Karl XII** ó 1697 go 1718. Tháinig sé i gcoróin nuair nach raibh sé ach cúig mbliana déag d'aois. Bhuaigh sé ar Pheadar Mór na Rúise ag Cath Narva sa bhliain 1700, ach chaill sé Cath Poltava sa bhliain 1709. Ina dhiaidh sin, tháinig deireadh le hImpireacht na Sualainne.
 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1682
Catagóir:Básanna i 1718
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Daoine Sualannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht Naofa Rómhánach
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Catagóir:Protastúnaigh
Cath Tampere

I gCogadh Cathartha na Fionlainne, mhair **Cath Tampere** ón 16 Márta go dtí an 6 Aibreán 1918. De thoradh an chatha, shealbhaigh na Gardaí Bána an áit ba mhó tionsclaíochta sa tír ó na Gardaí Dearga. Ullmhúcháin don chath faoi Tampere ab ea an briseadh tríd an bhfronta a rinne na Bána i Länkipohja i gceantar Längelmäki taobh thoir thuaidh den chathair, chomh maith leis na cathanna lastuaidh agus taobh thiar thuaidh de Tampere ar feadh na líne a rith trí Vilppula, Kuru, Kyröskoski agus Suodenniemi. Nuair a bhuaigh na Bána na cathanna i Lempäälä ar an 24 Márta agus i Siuro ar an 26 Márta, bhí Tampere imdhruidte ag na Bána.

Bhí cath Tampere ar an gcath ba mhó a cuireadh i gCríoch Lochlann riamh, agus 16,000 saighdiúir páirteach ann ar an taobh Bán, 14,000 ar an taobh Dearg. Faoin am seo, bhí na Dearga ag éirí cleachta ar an gcogadh, agus iad dáigh dána dásachtach ag cosaint na cathrach. Níor thaise do na Bána ach an oiread, nó chuir siad rogha a dtrúpaí sa chath. Ar Dhéardaoin Mandála na Fola, an 28 Márta, bhí na Dearga ábalta fanacht ar foscadh agus aimsiú ceart a fháil, agus d'éirigh leo an-éirleach a dhéanamh ar na Bána. Maraíodh leathchéad fear de na hóglaigh a fuair oiliúint sa Ghearmáin, agus chaill aonaid áirithe san Arm Bán níos mó ná fear as gach beirt.

thumb|240px|left|Reilig Kaleva tar éis Chath Tampere (Aibreán 1918)
An t-ionsaí a shocraigh an scéal sa deireadh, cuireadh tús leis le lámhach láidir airtléire a bhí dírithe ar lár na cathrach, ar an 3 Aibreán 1918. Bhí trúpaí an dá thaobh ag cur troda faoi gach teach, mar is dual do chathanna cathrach. San am seo, freisin, ní raibh mórán eachtrannach páirteach sa chathair, nó bhí an chuid ba mhó de na Rúisigh glanta as an tír, agus ní raibh teacht na nGearmánach ach ar na bacáin.

Maraíodh 700-900 duine de na Gardaí Bána. Chaill na Gardaí Dearga 1,000-1,500 duine, ina measc Hugo Salmela, duine de na hoifigigh ab fhearr dá raibh acu. Cimíodh 11,000-12,000 Garda Dearg. Fuair 71 sibhialtach bás, an chuid ba mhó acu faoi chith na n-urchar as na gunnaí móra airtléire. Chuaigh cuid mhór de na sibhialtaigh ar lorg foscaidh sna teampaill, ar nós Ard-Eaglais Tampere agus in Eaglais Alastair (*Aleksanterinkirkko*). Chuaigh ceantair áirithe den chathair, go háirithe Tammela agus Kyttälä, de dhroim an tsaoil go hiomlán.

I ndiaidh chath Tampere, thréig na Dearga iarthar na tíre. Bhí cathanna móra á gcur in oirthear na Fionlainne i gcónaí, go háirithe timpeall Viipuri. Ghabh na Bána an chathair sin ar an 29 Aibreán. Bhí 18,500 saighdiúir Bán agus 7,000 duine de na Gardaí Dearga páirteach sa chath seo. Fuair leathchéad fear de na Bána bás sa chath seo, agus dealraíonn sé gur bhásaigh deichniúr nó dáréag ar an taobh Dearg in aghaidh gach Garda Bán acu siúd. Cimíodh na mílte Dearga freisin, agus tháinig na Bána i seilbh an-chreiche: trí chéad gunna mór airtléire, dhá chéad inneallghunna, traein armúrtha, agus cuid mhór bia agus lón cogaidh.

Catagóir:Cathanna Chogadh Cathartha na Fionlainne
Catagóir:Stair na Fionlainne
An tSicilis

Teanga Rómánsach í **an tSicilis** a labhraítear sa tSicil. Tá an chanúint sin le cloisteáil ar fud na Sicile agus na n-oileán beag ina timpeall. Thairis sin, labhraítear canúintí gaolmhara i gcodanna de réigiúin Puglia agus Calabria ar an mórthír. Ar ndóigh, is féidir teacht trasna ar imircigh ón tSicil i dtíortha móra an Bhéarla, na Stáit Aontaithe ach go háirithe, a bhfuil an teanga go líofa acu i gcónaí.

Fuair an tSicilis cuid mhaith focal ar iasacht ón nGréigis, ón Araibis, ón tSean-Fhraincis. Is deacair a rá, áfach, cathain a thosaigh sí á forbairt. Níl na teangeolaithe cinnte, ar mhair aon leagan den Laidin thruaillithe á labhairt nuair a bhí na hArabaigh i seilbh an oileáin, nó ar cuireadh an chéad síol leis an tSicilis i ndiaidh bhlianta an Arabachais. Tá sé sábháilte a rá nach bhfuil an tSicilis leath chomh sean leis an tSairdínis, ach mar sin féin, maireann cúpla focal sa teanga a bhfuil an-seanchuma orthu. Más fíor nár tháinig an Laidin thruaillithe, as ar fáisceadh an tSicilis, - más fíor nár tháinig sí go dtí an tSicil ach i ndiaidh imeacht na nArabach, b'as Cúige Campania ba mhó a tháinig sí, agus blas na gcríoch sin uirthi. 

Ní úsáidtear mórán Sicilise i litríocht inniu, ach amháin ar mhaithe leis an gcanúnachas. Ina dhiaidh sin féin, tá traidisiún liteartha ag an gcanúint a théann siar a fhad leis an dara nó an tríú haois déag. Sna blianta sin, bhí scoil filíochta ag cumadh dánta agus laoithe Sicilise san oileán in aithris ar fhilíocht na dtrúbadóirí i nDeisceart na Fraince.

Bhí an-tionchar ag an tSicilis ar an Máltais. Araibis ab ea an Mháltais ar dtús, ach ghlac sí leis na mílte iasachtaí ón tSicilis, i gcruth is nach bhfuil ann inniu ach focail Sicilise agus iad fáiscthe isteach i bhfráma na gramadaí Araibise. Fiú na focail a fuair an Mháltais ón Iodáilis chaighdeánaithe, is dual don Mháltach iad a fhuaimniú mar a d'fhuaimneodh an Sicileach iad, agus a chuma sin ar an litriú Máltaise. Mar shampla, *teatru* is ea an focal Máltaise ar an "amharclann", agus ní *teatro*. 

Níltear cinnte, an bhfuil mórán todhchaí i ndán don tSicilis, áfach. De réir mar atá an scoil ag cur na hIodáilise caighdeánaithe i mbéal na ndaoine óga, tá an tSicilis ag imeacht. Is dócha gurb é Mafia an chosaint is fearr atá ag an teanga, íorónta go leor. Nó is léir go bhfuil sé ag teacht isteach úsáideach ag na coirpeoirí teanga rúnda a bheith acu nach bhfuil intuigthe ag na péas.

### Sna meáin
Tá roinnt mhaith den chaint i gcuid a dó den tríológ  The Godfather i Sicilianu. Chaith Robert De Niro agus roinnt de na haisteoirí eile roinnt míonna sa tSicil ag foghlaim na canúna sular cuireadh tús leis an scannánú.

## Féach freisin

* The Godfather

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha Ind-Eorpacha
Catagóir:An tSicil
An tSairdínis

Labhraítear **Sairdínis** sa tSairdín. Is í an Iodáilis teanga oifigiúil na Sairdíne cosúil leis an gcuid eile den Iodáil, ach úsáideann muintir dhúchasach an oileáin canúintí atá difreáilte go mór ón Iodáilis. Mar sin, is féidir a rá go bhfuil a leithéid de theanga ann agus an tSairdínis, nó *Sardu*. 

Tá an teanga roinnte ina dhá príomhchanúint, mar atá, an Logudóiris agus an Champadáinis, agus iad chomh difriúil le chéile is go bhfuil sé beagnach dodhéanta aon teanga liteartha amháin a chaighdeánú don bheirt acu. Leis an scéal a dhéanamh níos casta fós, labhraítear dhá chanúint eile sa tSairdín nach ndearcann lucht a labhartha orthu mar Shairdínis, is é sin, an tSasáiris agus an Ghalúiris. Le fírinne, is fearr a rá gur canúintí Corsaicise iad seo, más fíor nach canúintí Iodáilise iad. Thairis sin, is í an Chatalóinis teanga Chathair Alghero.

mion|clé|Teangacha sa tSairdín

## Naisc sheachtracha
* Figiúirí i gcomhar úsáid na Sairdínise, arna rochtain ar 28 N 2015

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na hIodáile
Catagóir:Teangacha Rómánsacha
Catagóir:An tSairdín
Pachacuti

Ba rí Inceach é **Pachacuti**, nó "An Talamhchroitheadóir". Níor thosaigh Impireacht na nInceach ag leathadh ach le linn Pachacuti. Bhí sé ar an naoú Sapa Inca a rialaigh ríocht Cuzco, agus tháinig sé i dtreis sa bhliain 1438. 

Saighdiúir den chéad scoth a bhí ann, de réir scéalaíocht na nInceach, agus tháinig a éirim chun solais ina fhear óg dó. Deirtear go raibh na *Chankas* ag ionsaí Cuzco, agus idir athair agus dheartháir Pachacuti ag teitheadh lena n-anam. (Ba iad na *Chankas* an treibh is mó a bhí ag déanamh scime do na hIncigh ag an am, agus cónaí orthu i réigiún Apurimac.) Ba é Pachacuti a spreag arm na nInceach chun a ndúiche féin a chosaint, agus faoi dheireadh fuair siad an ceann is fearr ar an namhaid. Chuaigh Pachacuti i dtáin na laochra, agus deireadh na scéalaithe ina dhiaidh sin gur éirigh na clocha féin amach le troid a chur ar na *Chankas*.

Le cuidiú a mhic, Tupac Yupanqui, d'éirigh le Pachacuti impireacht a dhéanamh den chathairstát. Sa bhliain 1471, nuair a fuair sé bás, bhí Peiriú agus an Bholaiv (de réir theorainneacha an lae inniu) sealbhaithe aige do na hIncigh, chomh maith le cuid den tSile, d'Eacuadór, agus de thuaisceart na hAirgintíne. 

Bhí ciall aige do chúrsaí riaracháin freisin, nó ba eisean a dhealaigh an Impireacht ina ceithre chúige. Chuir sé gobharnóir nó *apo* os cionn gach cúige, agus miontaoisigh, *t'oqrikoq* os cionn na gceantar agus iad dílis don *apo*. Mar sin féin, d'fhéach sé chuige nach mbeadh smacht ag an *apo* ar na sagairt áitiúla ná ar na saighdiúirí a bheadh ar garastún sa chúige. Nuair a tháinig na Spáinnigh chun na hImpireachta bhí timpeall 15 *t'oqrikoq* faoi gach *apo*, ach is dócha nach raibh an oiread sin acu ann agus Pachakuti á gcur ar bun.

Creidtear freisin gurbh é Pachacuti a bhunaigh na *mitimaes*, agus iad cosúil le plandálacha Gallda in Éirinn - coilínithe a chuirtí ina gcónaí i gceantair fhorghafa le go bhfoghlaimeodh muintir na háite teanga agus nósanna na nInceach.

D'ainneoin a raibh d'eolas ag Pachacuti ar chúrsaí riaracháin, ní dhearna sé rialacha a bheartú le comharbas an *Sapa Inca* a shocrú. Is mór a bhí an Impireacht thíos leis, nó mura mbeadh clann mhac an *Sapa Inca* umhal do cheann aitheanta, ba bhaolach go mbeadh sé ina chogadh eatarthu leis an scéal a réiteach.

Cailleadh Pachacuti sa bhliain 1471. Ba é a mhac, an ginearál éirimiúil Tupac Inca Yupanqui, a fuair céim *Sapa Inca* ina dhiaidh.

Catagóir:Meiriceá Theas
Catagóir:Daoine a rugadh i 1438
Catagóir:Básanna i 1471
Catagóir:Incigh
Aman

Tír shamhailteach sa Mheán-Domhan is ea **Aman**.

In Aman a bhí cónaí ar na *Valar*, is é sin, ar na "miondéithe" nó na hardaingil a bhí cosúil le déithe na miotaseolaíochtaí Gréagacha, Rómhánacha agus Gearmánacha. Ós rud é gur Caitliceach cráifeach ab ea Tolkien, ba leasc leis ollchruinne mhiotasúil a chruthú nach mbeadh aon Dia amháin os a cionn, agus mar sin, chuir sé Eru Ilúvatar ag rialú Arda. Ón taobh eile de, bhí dúil aige riamh sna miotaseolaíochtaí réamh-Chríostaí agus ina gcuid déithe freisin, agus chruthaigh sé na *Valar*. B'as Aman ó dhúchas do na síóga, na h*Eldar*, chomh maith.

Catagóir:J. R. R. Tolkien
Númenor

Oileán samhailteach sa Mheán-domhan is ea **Númenor**. Bhí an t-oileán úd *Númenór* suite san Fharraige Mhór - nó sna Farraigí Dealaitheacha, *The Sundering Seas* - idir Aman agus an Meán-Domhan. Bhronn na *Valar* ar na Daoine é, ó tháinig na Daoine chun fortachta do na hEilbh le linn Chogadh na Seod, cogadh a chuir na hEilbh ar Morgotħ, an *Vala* a d'iompaigh ina "dhiabhal". Mar sin, thug muintir Númenór *Yôzâyan*, nó Tír an Bhronntanais, ar Númenór ina dteanga féin, an teanga *Adûnaic*. Bhí teangacha na nEalbh, an teanga *Sindarin* agus an teanga *Quenya*, á labhairt is á staidéar go forleathan i Númenór.

Bhí déanamh na réalta ar Oileán Númenór, agus é roinnte ina shé réigiún: an cúig leithinis (Andustar, Hyarnustar, Hyarrostar, Orrostar agus Forostar) agus an séú réigiún i lár an oileáin (Mittalmar). I lár Mittalmar a bhí sliabh Meneltarma, agus ar mhullach an tsléibhe, thagadh slua mór de mhuintir an oileáin le chéile trí huaire in aghaidh na bliana, le h*Erukyermë* (teacht an Earraigh), *Erulaitalë* (lár an tsamhraidh) agus *Eruhantalë* (altú an fhómhair) a cheiliúradh agus buíochas is urraim a thabhairt d'Eru Ilúvatar. B'é Armenelos príomhchathair Númenór, agus bhí an cuan úd Rómenna in oirthear an oileáin suite taobh istigh de chríocha Mittalmar, idir an dá leithinis úd Orrostar agus Hyarrostar. 

D'iompaigh muintir Númenór ina seoltóirí agus ina mairnéalaigh mhóra, go háirithe faoi cheannas Vëantur, a bhí ina cheannasaí ar chabhlach an rí (tá cur síos air seo le léamh sa scéal *Aldarion and Erendis*, sa leabhar *Unfinished Tales*). Bhí sé de gheasa orthu, áfach, gan seoladh chomh fada siar leis an Ríocht Bheannaithe. I rith an ama, thosaigh an cosc seo ag cur isteach orthu, ó shíl siad go mbeadh neamhbhásmhaireacht agus saol síoraí suthain ar fáil sna Tailte Neamhbhásmhara. Sa deireadh, d'éirigh siad as Eru Ilúvatar a urramú agus teangacha na nEalbh a labhairt. Ansin, ghléas an rí Ar-Pharazôn fórsa sluaíochta de longa leis an Ríocht Bheannaithe a ionsaí agus an neamhbhásmhaireacht a bhaint amach do na Daoine le lámh láidir. Nuair a chuaigh an fórsa sluaíochta i dtír thiar in Aman, áfach, tháinig feirg ar Eru Ilúvatar, agus bhain sé an Bronntanas de na Daoine: chuir sé Númenór i dtóin phoill leis an gcuid is mó de mhuintir an oileáin. 

Ar dtús, diosca mín leibhéalta ab ea Imbar. Nuair a chuaigh muintir Númenór in anuabhar air, áfach, chuir Eru Ilúvatar athrú cuma ar an domhan: bhain sé an Ríocht Bheannaithe de dhromchla an Domhain, agus rinne sé liathróid de: anois, má chuaigh longa na ndaoine ar lorg Aman, níor tháinig siad sa deireadh ach ar an áit ar imigh siad.

Catagóir:Tiarna na bhFáinní
Gramadach na Fionlainnise

Tá **gramadach na Fionlainnise** bunaithe ar an táthú. Is é sin, is gnách iarmhíreanna éagsúla a úsáid in áit na bhfocal scoite.

Is féidir an prionsabal seo a ghléiniú le cúpla sampla:

* Fionlainnis: "*Olen kirjoittamaisillani artikkelin Wikipediaan*"
* Gaeilge: "Tá mé ar tí alt a scríobh ar an Vicipéid"

Anailís ar an sampla: 
* *ol-* tá
* *-en* mé
* *kirjoitta-* scríobh
* *-ma-* a
* *-isi-* tí
* *-lla-* ar
* *-ni* mé
* *artikkeli* alt
* *-n* iarmhír a thaispeánann gurb é an tuiseal cuspóireach - cuspóir an ghnímh - atá againn anseo
* *Wikipedia-* (an) Vicipéid
* *-an* ar (nó "isteach i", le bheith beacht barainneach).

Tá saibhreas ar leith ag baint leis an mbriathar, a bhfuil an dúrud foirmeacha infinideacha aige:

* *juosta* rith

* *juostakseen* le rith, le bheith ábalta rith

* *juoksemaisillaan* ar tí rith

* *juosten* agus mé/tú/...ag rith

agus leis an ainmfhocal, agus an oiread tuiseal atá aige:

* *auto* gluaisteán

* *auton* gluaisteáin, an ghluaisteáin (tuiseal ginideach)

* *autoa* (cuid) den ghluaisteán

* *autolla* ag an ngluaisteán, ar an ngluaisteán

* *autolta* ón ngluaisteán

* *autolle* don ghluaisteán, i dtreo an ghluaisteáin

* *autoksi* (le bheith) ina ghluaisteán, (ag iompú) ina ghluaisteán, (ag claochlú) go gluaisteán

* *autona* (tá sé) ina ghluaisteán, i ról an ghluaisteáin

* *autossa* istigh sa ghluaisteán

Cé go bhfuil sé deacair ag an bhfoghlaimeoir na míreanna seo uile a úsáid, is gá cuimhne a choinneáil air gur imir na teangacha Ind-Eorpacha, go háirithe na teangacha Gearmáinice ina timpeallacht an-tionchar ar úsáid na Fionlainnise, agus, ainneoin shaibhreas na bhfoirmeacha, níl sé dodhéanta cuid mhór de ghramadach na Fionlainnise a mhíniú i dtéarmaí na gramadaí traidisiúnta atá bunaithe ar ghramadach na Laidine.

Catagóir:An Fhionlainnis
Catagóir:Gramadach
Gebhard Leberecht von Blücher

Marascal machaire Prúiseach ab ea **Gebhard Leberecht von Blücher** (16 Nollaig 1742 – 12 Meán Fómhair 1819. Rugadh é i Rostock i dtuaisceart na Gearmáine. Bhí sé i gceannas ar airm na Prúise le linn Chogaí Napóilean. Fuair sé bás in Krieblowitz, in Schlesien.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1742
Catagóir:Básanna i 1819
Mikael Agricola

Easpag Fionlannach ab ea **Mikael Agricola** (t.1510 – 9 Aibreán 1557). Bhí baint láidir aige leis an an Reifirméisean Protastúnach sa tSualainn agus san Fhionlainn. Ba é Mícheál Agricola a chruthaigh an chéad cheartlitriú don Fhionlainnis, cé go raibh focail Fhionlainnise curtha ar pár roimhe sin i lámhscríbhinní Laidine san Fhionlainn, logainmneacha ach go háirithe. 

Bhunaigh Agricola an litriú sin ar an tSualainnis, ar an nGearmáinis, agus ar an Laidin. Ina dhiaidh sin, áfach, is iomaí craiceann a chuir an Fhionlainnis scríofa di go fóill.

Catagóir:An Fhionlainnis
Catagóir:Scríbhneoirí Fionlannacha
Catagóir:Eolaithe Fionlannacha
Catagóir:Easpaig Fionlannacha
Catagóir:Aistritheoirí Fionlannacha
Catagóir:Básanna i 1557
Catagóir:Daoine a rugadh sna 1510í
Hemminki Maskulainen

Cé gurbh é Iacób Finno a scríobh an chéad leabhar d'iomainn eaglasta as Fionlainnis, is mó a choinnítear cuimhne ar **Hemmingius Henrici** (1550–1619) (nó *Hemminki Hollo* - is minic a thugtar "Maskun Hemminki" nó "Hemminki Maskulainen" air freisin, is é sin, Hemminki ó Masku, ó b'as Masku in iardheisceart na Fionlainne dó) mar fhile eaglasta. 

I dtús na seachtú haoise déag, d'fhoilsigh sé an bailiúchán d'iomainn *Yxi Wähä Suomenkielinen Wirsi-kirja* ("Leabhar beag amháin d'amhráin eaglasta Fionlainnise"). Cantar cuid mhaith de na hamhráin i dteampaill na Fionlainne inniu féin.

Maskulainen, Hemminki
Maskulainen, Hemminki
Maskulainen, Hemminki
Ericus Erici Sorolainen

Easpag Fionlannach ab ea **Ericus Erici Sorolainen** (1546 - 1625). Bhí baint aige leis an bpolaitíocht agus le litríocht na Fionlainnise. Easpag ab ea é ó 1583 ar aghaidh. Sna 1620idí, chuir sé in eagar díolaim seanmóireachta. Scríobh sé caiticiosma Fionlainnise freisin. Maidir le Paavali Juusten, b'as Laidin ba mhó a bhí sé ag scríobh, ach scríobh seisean caiticiosma sa teanga dhúchais freisin.

## Saothair
* *Catechismus* (1614)
* *Postilla* (Eagrán I 1621, Eagrán II 1625)
* *Kirkkokäsikirjan suomennos* (1614)

Catagóir:An Fhionlainn
Catagóir:Daoine a rugadh i 1546
Catagóir:Básanna i 1625
Juhana Cajanus

Scríbhneoir Fionlannach ab ea **Juhana Cajanus** (27 Nollaig 1655 – 27 Meitheamh 1681). Scríobh sé an t-iomann mór faoi ghiorra an tsaoil *Yxi Hengellinen Weisu* ("Amhrán Spioradálta Amháin"), a aithnítear freisin mar *Katoovaisuudesta* ("Faoi Neamhbhuaine an tSaoil") nó ar na chéad fhocail, *Etkös ole ihmisparka aivan arka* ("Nach bhfuil tú scanraithe amach, a dhuine bhoicht"):

Catagóir:Scríbhneoirí Fionlannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1655
Catagóir:Básanna i 1681
Cath Poltava

mion|clé
clé|mion|Poltava inniu
Throid fórsaí na Rúise agus na Sualainne in aghaidh a chéile i g**Cath Poltava** ar an 27 Meitheamh 1709 san Úcráin. Bhuaigh Peadar Mór na Rúise ar Karl XII sa chath seo. I ndiaidh an chatha, thit Impireacht na Sualainne as a chéile.

## Tagairtí

Catagóir:Cathanna
Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:Stair na Sualainne
Mattias Salamnius

Ba scríbhneoir Fionlannach é **Mattias Salamnius** (1650-1691). Sa bhliain 1690, chríochnaigh sé a dhán fada eipiciúil faoi bheatha Íosa Críost, *Ilo-laulu Jesuxesta* ("An tAmhrán Suairc faoi Íosa"):

Catagóir:Scríbhneoirí Fionlannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1650
Catagóir:Básanna i 1691
Daniel Juslenius

Scríbhneoir Fionlannach ab ea **Daniel Juslenius** (10 Meitheamh 1676 – 17 Iúil 1752). Ba é Juslenius a bhreac síos an chéad fhoclóir Fionlainnise, *Suomalaisen sana-lugun coetus*. Tháinig an foclóir amach sa bhliain 1745. San am sin, ní raibh ach litríocht reiligiúnda á saothrú as Fionlainnis. 
clé|mion|261x261px|Suomalaisen Sana-Lugun Coetus

## Saol
Bhí Juslenius an-díograiseach faoin teanga, ach is dócha go ndeachaigh sé thar fóir ó am go ham. Mar shampla, sa bhliain 1700, scríobh sé *Aboa vetus et nova*, tráchtas Laidine faoi chultúr na Fionlainne, agus is é an rud a d'áitigh sé sa saothar seo ná gurbh as an bhFionlainn do na Gréagaigh agus do na Rómhánaigh ar dtús! 

Ba é Juslenius a scríobh *Vindiciae Fennorum ("Suomalaisten puolustus")* freisin, sa bhliain 1703.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Fionlannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1676
Catagóir:Básanna i 1752
Đồng Hới

Is cathair í **Dong Hoi** (nó *Đồng Hới*) i Vítneam. Príomhchathair Chúige Quang Binh is ea í. Tá breis is 100,000 duine ina gcónaí sa chathair.

## Féach freisin
* Aerfort Dong Hoi

250px|left|thumb|Abhainn Nhat Le, Dong Hoi

Catagóir:Vítneam
Catagóir:Cathracha
An Mheán-Ghaeilge

[mion|clé|Labhair [Brian Bóramha (Ború) an Mheán-Ghaeilge]]
Ba í **an Mheán-[[Gaeilge|Ghaeilge]]** (*Gaoidhealg* as Mheán-Ghaeilge) príomhtheanga na hÉireann, hAlban agus Mhanann ón 10ú haois go dtí an 12ú haois.

De réir a chéile, tháinig meath ar thraidisiún scríofa na Sean-Ghaeilge, agus an Mheán-Ghaeilge ag teacht ina háit. Teanga cineál measctha is ea an Mheán-Ghaeilge, nó is deacair aon chaighdeán nó norm ceart a leagan amach di. Tá idir chaint na ndaoine agus ghramadach chasta na Sean-Ghaeilge ag dul trí chéile sa Mheán-Ghaeilge, agus thairis sin, is féidir forcheartú a fheiceáil ansin - is é sin, iarrachtaí teipthe ar chloí le caighdeán na Sean-Ghaeilge nach bhfuil ceart de réir an chaighdeáin sin *ná* de réir chaint na ndaoine.

Tabhair faoi deara go dtugann téacsleabhair áirithe "Meán-Ghaeilge" ar an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach freisin. Ní botún é seo go díreach, ach cleachtas a d'imigh as úsáid idir an dá linn.

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Stair na hAlban
Catagóir:Stair na Gaeilge
Helen Hunt

Is ban-aisteoir agus stiúrthóir í **Helen Hunt** (a rugadh ar an 15 Meitheamh, 1963), a bhfuil clú uirthi mar gheall ar an tsraith theilifíse *Mad About You*, agus scannáin Hollywood.

## Scannáin
* 1973 — * Pioneer Woman*
* 1975 — *Death Scream*
* 1975 — *All Together Now*
* 1976 — *Having Babies*
* 1977 — *The Spell*
* 1977 — *Rollercoaster*
* 1979 — *Transplant*
* 1981 — *Child Bride of Short Creek*
* 1981 — *I Think I’m Having a Baby*
* 1981 — *The Best Little Girl in the World*
* 1981 — *Angel Dusted*
* 1981 — *The Miracle of Kathy Miller*
* 1982 — *Desperate Lives*
* 1983 — *Bill: On His Own*
* 1983 — *Quarterback Princess*
* 1983 — *Choices of the Heart*
* 1984 — *Sweet Revenge*
* 1985 — *Trancers*
* 1985 — *Waiting to Act*
* 1985 — *Girls Just Want to Have Fun*
* 1986 — *The Nativity*
* 1986 — *Peggy Sue Got Married*
* 1987 — *Project X*
* 1988 — *Shooter*
* 1988 — *Miles from Home*
* 1988 — *Stealing Home*
* 1988 — *The Frog Prince*
* 1988 — *Stealing Home*
* 1989 — *Incident at Dark River*
* 1989 — *Next of Kin* 
* 1991 — *Murder in New Hampshire: The Pamela Wojas Smart Story*
* 1991 — *Trancers 2*
* 1991 — *Into the Badlands*
* 1992 — *Only You*
* 1992 — *The Waterdance*
* 1992 — *Mr. Saturday Night*
* 1992 — *Bob Roberts*
* 1992 — *Trancers 3*
* 1992 — *In The Company Of Darkness*
* 1993 — *Sexual Healing*
* 1994 — *Friends* 
* 1995 — *Kiss of Death*
* 1996 — *Twister*
* 1997 — *As Good as It Gets* 
* 1998 — *Twister: Ride it Out*
* 1998 — *Twelfth Night*
* 2000 — *Dr. T & the Women*
* 2000 — *What Women Want*
* 2000 — *Pay It Forward*
* 2000 — *Cast Away*
* 2001 — *Timepiece*
* 2001 — *The Curse of the Jade Scorpion*
* 2005 — *A Good Woman*
* 2006 — *Bobby*
* 2007 — *Then She Found Me*

## Tagairtí

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Faye Dunaway

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Faye Dunaway** (a rugadh ar an 14 Eanáir, 1941), a bhí i scannáin mór le rá sna 1960idí agus sna 1970idí, mar shampla *Bonnie and Clyde*, *Chinatown* agus *Network*.

## Scannáin

## Tagairtí

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Halle Berry

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Halle Berry** (a rugadh ar an 14 Lúnasa 1966), a tháinig chun cinn go mór i Hollywood nuair a bhain sí Gradam an Acadamh don phríomhpháirt a bhí aici sa scannán *Monster's Ball* i 2001.

## Scannánliosta
### Scannán

### Teilifís

## Naisc
* Suíomh oifigiúil 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Ban-aisteoir is Fearr' (Oscars)
Catagóir:Buaiteoirí gradaim Golden Globe
Catagóir:Daoine as Ohio
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Mainicíní
Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Julia Roberts

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Julia Roberts** (a rugadh ar an 28 Deireadh Fómhair, 1967), a tháinig cáil uirthi i dtús na 1990idí le scannáin grinn rómánsúil ar nós *Pretty Woman* (1990).

Deirtear gur bhfiú $140 milliúin í agus dúirt an irisleabhar *People*, gurbh í Roberts ceann de na daoine is dathúla ar an domhan.

## Scannáin

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Cameron Diaz

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Cameron Diaz** (a rugadh ar an 30 Lúnasa, 1972), tá clú uirthi mar gheall ar a cuid rólanna i scannáin grinn is mó, ar nós *There's Something About Mary* agus *My Best Friends Wedding*. Is í an ban-aisteoir is rathúla i Hollywood ó thaobh tuarastal de. Saothraíonn sí thart ar 25$ milliúin do gach scannán a dhéanann sí.

## Scannánliosta
### Scannán

### Teilifís

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Mainicíní
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Shirley MacLaine

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Shirley MacLaine** (a rugadh ar an 24 Aibreán, 1934), a bhfuil ní amháin meas leitheadach uirthi i Hollywood ar son a gcuid aisteoireachta, ach ar son a cuid scríbhneoireachta, gníomhachas, damhsa agus creideamh spioradálta. Tá sí ina dheirfiúr ag an aisteoir Warren Beatty.

## Scannáin roghnaithe

* The Trouble with Harry (1956)
* Around the World in 80 Days (1956)
* Ask any Girl (1959)
* Ocean's 11 (1960)
* The Apartment (1960)
* The Children's Hour (1961)
* Irma la Douce (1963)
* Two Mules for Sister Sara (1969)
* The Other Half of the Sky: A China Memoir (1975)
* The Turning Point (1977)
* Being There (1979)
* A Change of Seasons (1980)
* Terms of Endearment (1983)
* Cannonball Run II (1984)
* Madame Sousatzka (1988)
* Steel Magnolias (1989)
* Postcards from the Edge (1990)
* Defending Your Life (1991)
* Used People (1992)
* Guarding Tess (1994)
* The Evening Star (1996)
* Mrs. Winterbourne (1996)
* Bewitched (2005)
* Coco Chanel (2008)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Damhsóirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Keira Knightley

Is ban-aisteoir Sasanach í Keira Knightley (26 Márta 1985 a rugadh í).
  
## Scannáin

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Keira Knightley ar IMDB

Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Daoine beo
Geoffrey Rush

Is aisteoir Astrálach é **Geoffrey Roy Rush** (6 Iúil 1951 a rugadh é).
  
## Scannáin

## Naisc sheachtracha
* Geoffrey Rush ar an IMDB

Rush, Geoffrey
Rush, Geoffrey
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Finding Nemo

Scannán de chuid Disney is ea ***Finding Nemo*** (2003). Ba é Andrew Stanton an scríbhneoir agus ba iad Stanton agus Lee Unkrich na stiúrthóirí. Rinne Pixar Animation Studios agus Walt Disney Pictures é. Ghlac Albert Brooks, Ellen DeGeneres, Alexander Gould, Willem Dafoe, Brad Garrett, Joe Ranft, Allison Janney, Austin Pendleton, Stephen Root, Geoffrey Rush, Nicolas Bird, Erica Beck, LuLu Ebeling, agus Barry Humphries páirt ann.

Baineann an scéal le hiasc (gairéadach) darb ainm Marlin. Athair róchosantach é agus nuair a fhuadaítear a mhac, Nemo, téann sé sa tóir air, chomh fada le cuan Sydney san Astráil. Téann iasc eile leis, tang gorm darb ainm Dory. Agus é ar lorg a mhic, fhoghlaimíonn Marlin conas dul i riosca agus conas a ghlacadh le neamhspleáchas agus ábaltacht Nemo. 

Is é *Finding Nemo* an scannán is mó díol mar DVD agus breis is 40 milliún cóip de ceannaithe ag daoine. Thuill an scannán níos mó airgid ná aon scannán G4 eile go dtí gur tháinig amach Pixar le *[[Toy Story 3]]*.

## Carachtair
* Albert Brooks - Marlin
* Ellen DeGeneres - Dory
* Alexander Gould - Nemo
* Willem Dafoe - Gill
* Brad Garrett - Bloat
* Allison Janney - Peach
* Austin Pendleton - Gurgle
* Stephen Root - Bubbles
* Vicki Lewis - Deb/Flo
* Joe Ranft - Jacques
* Geoffrey Rush - Nigel
* Andrew Stanton - Crush
* Elizabeth Perkins - Coral
* Nicolas Bird - Squirt
* Bob Peterson - Mr. Ray
* Barry Humphries - Bruce
* Eric Bana - Anchor
* Bruce Spence - Chum
* Bill Hunter - Fiaclóir
* Lulu Ebeling - Darla
* Rove McManus - portán - *Caimeo*

## Ceol
# "Wow"
# "Barracuda"
# "Nemo Egg (Príomh Teideal)"
# "First Day"
# "Field Trip!!"
# "Mr. Ray, Scientist (I'm a scientist)"
# "The Divers"
# "Lost"
# "Short-Term Dory"
# ""Why Trust a Shark?""
# "Friends Not Food"
# "Fish-O-Rama"
# "Gill"
# "Mt. Wannahockaloogie"
# "Foolproof"
# "Squishy"
# "Jellyfish Forest"
# "Stay Awake"
# "School of Fish"
# "Filter Attempt"
# "The Turtle Lope"
# "Curl Away My Son"
# "News Travels"
# "The Little Clownfish from the Reef"
# "(Níl aon ainm)"
# "Lost in Fog"
# "Scum Angel"
# "Haiku"
# "Time to Let Go"
# "Sydney Harbour"
# "Pelicans"
# "Drill"
# "Fish in My Hair!"
# ""All Drains Lead to the Ocean""
# "P. Sherman, 42 Wallaby Way, Sydney"
# "Fishing Grounds"
# "Swim Down"
# "Finding Nemo"
# "Fronds Like These"
# "Beyond the Sea" (Robbie Williams)

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil Disney 
* Finding Nemo ar IMDb

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin 2003
Catagóir:Scannáin beochana 2003
Catagóir:Scannáin Disney