open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
James Watson Cronin

Fisiceoir a rugadh i Chicago ab ea **James Watson Cronin** (29 Meán Fómhair, 1931 – 25 Lúnasa, 2016). Sa bhliain 1964, ag obair le Val Logsdon Fitch, léirigh sé nach n-imchoimeádtar comhshiméadracht na paireachta is an chomhchuingriú luchta i meath lag céón neodrach. Roinn an bheirt Duais Nobel na Fisice i 1980 as an léargas bunúsach seo i bhfisic na gcáithníní..

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Crosbhogha

clé|250px|mion|Crosbhogha
Foirm bhogha a bhíodh suite ar stoc, le cromán chun an bogha a lúbadh is truicear chun an tsaighead nó an t-urchar a scaoileadh. Níos maille ná bogha fada a ullmhú is a scaoileadh, ach an-áisiúil i léigear ar chaisleán nó baile. Bhí an t-arm seo ag na Sínigh sa 4ú céad RC.

## Tagairtí
Cromluí

deas|300px|thumb|Cromluí
Is gluaiseacht na rí ina ndírítear bos na láimhe ar gcúl agus an ordóg i dtreo na colainne. Sa suíomh seo, luíonn an ga trasna an ulna.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Anatamaíocht
Catagóir:Téarmaí gluaiseachta san anatamaíocht
Catagóir:Cinéiseolaíocht
Crómatagrafaíocht

mion|150 px|Na comhábhair in eastóchán planda scartha óna chéile, iad á léiriú ag na dathanna difriúla
**Crómatagrafaíocht** is ea an téarma a úsáidtear chun cur síos a dhéanamh ar theicníc deighilte ina mbogtar pas silteach (soghluaiste) atá ag iompar cumaisc le pas ionsúiteach roghnach seasta. Tá roinnt cineálacha éagsúla crómatagrafaíochta ann, a bhfuil difríocht eatarthu sa phas silteach nó sa phas seasta a úsáidtear. I gcrómatagrafaíocht pháipéir is tuaslagóir é an pas silteach agus is céim sheasta é an t-uisce atá coinnithe i snáithíní an pháipéir chrómatagrafaíochta. I gcrómatagrafaíocht cholúin is tuaslagóir é an pas silteach arís agus is soladach
míndeighilte, amhail glóthach shilice nó alúmana, é an pas seasta. I gcrómatagrafaíocht chaolchisil, is tuaslagóir é an pas silteach freisin agus is caolchiseal solaid mhíndeighilte, amhail glóthach shilice nó alúmana, atá tacaithe ar
ghloine nó ar alúmanam é an pas seasta.

Tá feistí eastósctha pas soladaigh ina bhfoirmeacha neamhchostasacha de chrómatagrafaíocht cholúin a cheadaíonn do dheighiltí an-ghasta ábhar.

Bíonn an chrómatagrafaíocht chaolchisil úsáideach go háirithe in obair fhóiréinseach, mar shampla, i ndeighilt na ruaimeanna ó shnáithíní.

Is teicnící crómatagrafaíochta níos forbartha iad an chrómatagrafaíocht gháis agus an chrómatagrafaíocht leachta ardfheidhmíochtaBíonn an chrómatagrafaíocht gháis agus an chrómatagrafaíocht leachta. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic
Crosghearradh

I dturgnaimh sa bhfisic adamhach, an fhisic núicléach, agus fisic na gcáithníní go ginearálta, déantar léas cáithníní a imbhualadh le targaid d'ábhar ar leith agus anailísítear scaipeadh thorthaí an imbhuailte, an fhairsinge a léiríonn adaimh, núicléis nó cáithníní fonúicléacha an ábhair sin don léas cáithníní. Braitheann sé ar fhuinneamh na gcáithníní ionsaitheacha is na hidirghníomhaíochtaí a tharlaíonn. Úsáidtear an tsiombail σ dó, agus san aonad m2 a thomhaistear é. Tá seanaonad ann a úsáidtear uaireanta fós, an barn (1 barn = 10-28 m2). 

## Tagairtí
Cruach dhomheirgthe

deas|250px|thumb|Cruach dhomheirgthe
Nuair a cuireadh níos lú ná 1% de charbón le hiarann sa 19ú céad, fuarthas amach gur cóimhiotal an-láidir a bhí mar thoradh air. Cruach ab ea é sin, ábhar a bhí go mór san áireamh i Réabhlóid Thionsclaíoch an 19ú céad. Is é míbhuntáiste iarainn is cruach go meirgeann siad de réir a chéile nuair a nochtar d'uisce iad. Ní mór iad a chosaint air sin le clúdach iomlán péinte. Ach má bhíonn ar a laghad 10% de chróimiam sa chóimhiotal cruach, bíonn a leithéid domheirgthe. An cróimiam ar dhromchla na cruach domheirgthe, imoibrithe le hocsaigin ón aer, cruthaíonn sé brat fíorthanaí atá fíorsheasmhach d'ocsaíd chróimiam, CrO2. Is é an brat seo a dhéanann domheirgthe í. Fiú nuair a ghearrtar an t-ábhar, cruthaítear an brat cumhdaithe ar an dromchla nua-nochtaithe nuair a thagann sé i dteagmháil leis an aer. Ábhar láidir buan aeistéitiúil.

## Tagairtí
Cruachghreanadóireacht

deas|250px|thumb|Cruachghreanadóireacht
Is éard is **cruachghreadadóireacht** ann ná teicníocht greanadóireachta chun cló a dhéanamh, a tugadh isteach sa 19ú céad, agus plátaí cruach á n-úsáid in ionad na seanphlátaí copair. Chun freastal ar an éileamh mór ar phictiúir an-choitianta a atáirgeadh a tugadh isteach iad, mar bhí siad níos crua fadsaolaí ná na seanphlátaí traidisiúnta. Ach bhí siad ródheacair a ghearradh is a ghreanadh. Faoi dheireadh, rinneadh na plátaí copair a leictreaphlátáil le cruach chun cuid de shochar na cruach a fháil. 

## Tagairtí
Crosóg bhriosc

Inveirteabrach muirí atá cosúil le méadail mhéarach (crosóg mhara), de ghnáth le 5 ghéag sheang, idirdhealaithe go suntasach ón teasc lárnach. Timpeall 2,000 speiceas ar eolas. Faightear iad ón gcrios idirthaoideach amach go dtí an fharraige dhomhain. Itheann an chuid is mó díobh mar scroblachóirí. 
## Tagairtí

Catagóir:Echinoidea
Cruachré

deas|250px|thumb|Cruachré
Saghas ceirmeachta idirmheánaí idir cré-earraí is poircealláin, a dhéantar as cré is cloch inchomhleáite. Faghraítear é go ngloinítear é a dhóthain go mbeidh sé díonach ar leachtanna, ach ní hionann is poircealláin, ní bhíonn sé tréshoilseach ach ar éigin de ghnáth.

## Tagairtí

Catagóir:Potaireacht
Cruadhiosca

Diosca docht stórais mhaighnéadaigh le haghaidh sonraí ríomhaire. I ríomhairí móra bíonn cruacha cruadhioscaí chun cuimhne ollmhór inrochtana a sholáthar.

## Tagairtí
Cruan

deas|250px|thumb|Cruan
Meán maisiúil chun dromchla ardghloinithe a chur ar mhiotal. Tosaítear le flosc bog gloine a phéinteáiltear ar dhromchla an mhiotail. Cuirtear dathanna (ábhair neamhorgánacha nó mhianracha de ghnáth, cosúil le hocsaídí miotal) ar an bhflosc mar phatrún nó pictiúr, agus ansin bácáiltear an t-iomlán i bhfoirnéis. Baintear feidhm as teicníochtaí den saghas céanna sa tionsclaíocht chun umair chruanta (mar shampla, babhlaí is uirlisí cistine) agus cabhalra cruanta d'innealra (mar shampla, oighinn is cuisneoirí) a tháirgeadh. 

## Tagairtí
Cruanadóireacht

Úsáid ábhar ildaite, cosúil le gloine, a bhácáiltear ar mhiotal nó ceirmeacht mar mhaisiúchán. Is iad na teicníochtaí a úsáidtear ar mhiotail ná basse taille, champlevé, cloisonné, agus péintéireacht. Táirgeadh cruain phéinteáilte ar chopar den chaighdeán is airde i Limoges sa 16ú céad, agus baineadh feidhm as an teicníocht chéanna ar fud na hEorpa sa 18ú céad chun boscaí snaoise is giuirléidí beaga eile a dhéanamh. I maisiú ceirmeachta le cruan, cuirtear an cruan ar an mbunghloiniú bácáilte agus déantar bácáil nó dhó eile ag teocht níos lú. 

## Tagairtí
Crúbach

Mamach a gcríochníonn méara a choise ina gcrúba in ionad ingne. Tá crúbaigh chorrmhéaracha ann le corruimhreacha méar, agus crúbaigh rémhéaracha. Agus tá na crúbaigh bhunaidh ann (an eilifint, an hiorax, is an t-ardmharc) a bhíonn planditeach.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Crúibín cait

Planda bliantúil nó débhliantúil atá dúchasach don Eoraip, an Áise is tuaisceart na hAfraice is ea an **crúibín cait**. Go minic bíonn boladh uaidh cosúil le féar nua-bhainte ag triomú. 3 dhuilleoigín fiaclach ar na duilleoga. Na pisbhláthanna beag, buí nó bán, i mbláthraí fada caola cosúil le spící. Fástar cuid mhaith cineálacha mar fhoráiste d'ainmhithe, agus úsáidtear é chun blas a chur ar cháis.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Crotal coille

Planda ilbhliantúil is ea an **crotal coille** a fhásann 30 cm ar airde, le riosóm dreapaire, dúchasach don Eoraip. Cuireann na luibheolaithe san fhine Boragincae é. Tá idir 10 agus 18 speiceas de ann; tá éiginnteacht ag na saineolaithe i dtaobh cuid mhaith de na speicis ar a dtugtar crotal coille. Na duilleoga ubhchruthach go ginearálta, le spotaí bána go minic. Na bláthanna 1 cm ar leithead, feadánach nó tonnadóirchruthach, bándearg nó scothdhearg, ag athrú go dtí gorm le haois.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cruachóip

Aschur ríomhaire a dhéantar a phriontáil ar pháipéar le gur féidir leis an úsáideoir é a léamh is a thuiscint. Ar an taobh eile den scéal, is bogchóip an t-eolas ar dhiosca nó i gcuimhne an ríomhaire nach féidir a thuiscint ach le meaisín le scáileán.

## Tagairtí
Cruimh

deas|250px|thumb|Cruimh
Staid larbhach i dtimthriall beatha féileacán is leamhan. De ghnáth itheann sí plandaí, cabáiste mar shampla. Uaireanta úsáidtear an téarma seo do larbha na sábhchuile.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Cruinneachán geodasach

deas|250px|thumb|Cruinneachán geodasach
Cruinneachán atá cobhsaí ó thaobh struchtúir de, a thógtar as greille de bhaill dhíreacha, ceangailte le chéile chun dromchla leanúnach de thriantáin bheaga a chruthú. D'fhionn Buckminster Fuller é sna 1950idí.

## Tagairtí
Cruimh chadáis

Ciaróg bheag (*Anthonomus grandis*) í an **chruimh chadáis**. Cuireann bac ar fhás normálta na mbláthanna cadáis de bharr a gníomhaíochtaí ite. Is lotnaid an-suntasach ó thaobh eacnamaíocht an chadáis í. Creidtear go bhfuil sí dúchasach do lár Mheicsiceo, ach de réir a chéile chuaigh sí isteach sna Stáit Aontaithe agus i Meiriceá Theas. Déanann an chruimh an-damáiste do na barra cadáis.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Cruinneachán

deas|250px|thumb|Cruinneachán
San ailtireacht, aon díon cuartha ar fhoirgneamh le plean ciorclach. Tugtar *cobar* air freisin. I gcruinneachán clasaiceach na hAthbheochana, bíonn leathsféar rud beag biorach, cosúil le Baisleac Pheadair sa Róimh. I measc na gcruthanna eile, tá an mhias níos leata atá ar an bPainteon sa Róimh, agus an t-oinniún bolgach ar Ardeaglais Mharcais sa Veinéis. Cuimsíonn an téarma an t-iomlán le chéile, an chuid shorcóireach faoi bhun an chruinneacháin (an druma) is an laindéar os a chionn féin san áireamh. 

## Tagairtí

Catagóir:Ailtireacht
Cruinniú Mullaigh na Cruinne 1992 i Rio de Janeiro

Tionóladh **Comhdháil na Náisiún Aontaithe ar an gComhshaol agus an Fhorbairt**, nó **Cruinniú Mullaigh na Cruinne** (**Earth Summit** nó **ECO-92**), i Rio de Janeiro na Brasaíle  ar 3-14 Meitheamh 1992, an chéad Cruinniú fMullaigh na Cruinne riamh. Bhí beagnach gach ceann rialtais ar Domhan i láthair, ina measc Taoiseach na hÉireann, John Bruton.mion|Centro de convenções Riocentro

Pléadh gnéithe éagsúla de na fadhbanna bagracha comhshaoil. I measc na n-ábhar a pléadh bhí an iarmhairt cheaptha teasa san atmaisféar is an forthéamh domhanda, an poll sa chiseal ózóin san atmaisféar, astitim radaighníomhach, truailliú aeir is uisce le ceimiceáin thocsaineacha, leathadh na bhfásach de bharr an iomarca feirmeoireachta, dífhoraoisiú, díothú gnéithe plandaí is ainmhithe, an fás géaraithe i ndaonra an Domhain, agus a lán eile. 

Rinneadh comhaontuithe is fógraí go ndéanfaí bearta chun deireadh a chur le han-chuid de na míchleachtaí tionsclaíochta is iompair is bun leis na saghsanna truaillithe uile. Chomh maith leis na cruinnithe oifigiúla, tharla i bhfad níos mó taobhchruinnithe neamhoifigiúla ag eagrais dheonacha as tíortha ar fud an Domhain. 

Imeacht ollmhór ab ea é, aitheantas gur ceisteanna polaitiúla, eacnamaíochta, teicniúla iad na fadhbanna comhshaoil, ceisteanna uiledhomhanda, go deimhin, nach féidir tabhairt fúthu i gceart ach ar bhonn uiledhomhanda. 

Cinneadh go laghdófaí tiúchan na ngás san atmaisféar a chuireann leis an iarmhairt cheaptha teasa go dtí leibhéal na bliana 1990 faoin mbliain 2000. 

Rinneadh an t-uafás poiblíochta nuair a seoladh an Creat-Choinbhinsiún na Náisiún Aontaithe maidir leis an Athrú Aeráide (an CCNAAA nó United Nations Framework Convention on Climate Change  nó UNFCCC).

Maidir leis an smaoineamh ar "Lá Uisce" a cheiliúradh ar fud an domhain, pléadh é den chéad uair le linn Chomhdháil Rio sa bhliain 1992. Ghlac Comhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe rún ansin lenar dearbhaíodh gurbh é an 22 Márta Lá Domhanda an Uisce.

### Agóid
Tháinig Severn Cullis-Suzuki**,**  an "Greta Thunberg roimh am", ar an bhfód mar ghníomhaí timpeallachta in 1992 agus í 12 bliain d'aois.

## Féach freisin

* Severn Cullis-Suzuki
* Creat-Choinbhinsiún na Naisiún Aontaithe maidir leis an Athrú Aeráide (CCNAAA)
* Prótacal Kiótó, 1997
* Comhdháil na Náisiún Aontaithe ar an gComhshaol agus an Fhorbairt, 2009 i gCobanhávan
* Comhdháil na Náisiún Aontaithe maidir leis an athrú aeráide, 2021 (COP26), Glaschú

## Tagairtí

Catagóir:1992
Catagóir:An Bhrasaíl
Catagóir:Rio de Janeiro (cathair)
Catagóir:Comhdhálacha na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Téamh domhanda
Cruitchorda

deas|200px|thumb|Cruitchorda
Uirlis cheoil mhéarchláir, in úsáid sa tSín faoin 8ú céad, san iarthar ón 15ú céad. Laghdaigh a úsáid sa 19ú céad, ach tá sé in úsáid arís le haghaidh ceoil luaith. Nuair a bhrúitear gléas gluaistear seac adhmaid, feistithe le figín leathair, cleite nó plaistigh (in uirlisí nua-aoiseacha), agus baineann sé seo stoitheadh as an tsreang (síneann na sreanga taobh thiar den mhéarchlár). Maolaítear creathanna na sreinge nuair a thiteann an seac ar ais ina áit.

## Tagairtí
Crústach

Artrapód uisciúil coitianta le péire giall (mandabail), agus dhá phéire adharcán chun tosaigh ar an mbéal san ainmhí fásta. Timpeall 40,000 speiceas, muirí den chuid is mó, ach cuid acu a áitríonn gnáthóga fionnuisce is domhanda. An-chuid foirmeacha. Cuimsíonn an timthriall beatha staid larbhach le 3 phéire géag.

## Tagairtí

Catagóir:Deiceapóid
Cú

Pór madra a ritear anois ar son spóirt, ach a bhíodh in úsáid leis na mílte bliain chun giorriacha, sionnaigh is fianna a sheilg. Caol le fionnadh gearr. Na cosa, an t-eireaball is an soc fada. Is mionphór an cú Iodálach. Tarlaíonn rásaíocht con ar chúrsa fálaithe ciorclach nó ubhchruthach, agus mealltar na cúnna timpeall an chúrsa le giorria meicniúil. Tógadh an chéad chúrsa mar seo in Emeryville, California i 1919.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Cú faoil Rúiseach

mion|clé|220px|Cú faoil Rúiseach
Pór madra a saothraíodh sa Rúis chun an mac tíre a sheilg i gconairtí. Pór aclaí ard caol. An soc fada caol, an t-eireaball fada, an fionnadh fada díreach nó catach. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Cú Faró

Pór madra ar meánmhéid a saothraíodh san Éigipt. Cosúil ina sheasamh le cú (rásaíochta), ach le cluasa móra leathana bioracha a choinníonn sé in airde. An fionnadh gearr, scothdhearg/donn nó bán le paistí liatha nó scothdhearga.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Cuachfhungas

Fungas a tháirgeann corp torthaithe cupánchruthach, a osclaíonn agus é aibí chun an ciseal torthúil a nochtadh. Fásann an chuid is mó díobh ar ábhar orgánach lofa, agus tá cuid acu seadánach.

## Tagairtí

Catagóir:Fungais
Cuaga

Cineál séabra ab ea an **cuaga** atá imithe in éag. Bhí sé dúchasach don Afraic Theas. Stríoca ar an gceann is ar na guaillí amháin. An cholainn donn, na cosa is an t-eireaball bán. Fuair an cuaga deireanach bás i zú Amstardam i 1883. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Cuaifeach uisce

deas|250px|thumb|Cuaifeach uisce
Coibhéis farraige an tornádó. Leathann tonnadóir aeir atá ag rothlú go han-tapa ó bhun na scamall go dromchla an uisce, ag bailiú uisce an t-am ar fad. Tarlaíonn comhdhlúthú taobh istigh den tonnadóir freisin. Nuair a shroicheann cuaifeach uisce an talamh, fuasclaítear an t-uisce ann go tapa.

## Tagairtí
Paul Jozef Crutzen

Ceimicí a rugadh in Amstardam ar an 3 Nollaig 1933 agus a fuair bás ar an 28 Eanáir 2021 ab ea **Paul Jozef Crutzen**. Rinne sé taighde ar fhótaiceimic an ózóin san atmaisféar, agus léirigh i 1970 go raibh ról ag CFCanna (clórafluaracarbóin) in ídiú an ózóin sa chiseal ózóin.  

Chruthaigh sé go bhfeidhmíonn siad mar chatalaígh is nach n-ídeofaí iad sna himoibrithe dochracha in aon chor. Mar sin, féadfaidh oiread beag de CFC dochar as cuimse a dhéanamh don chiseal ózóin.  

Bhí an obair seo ina siocair leis an gcinneadh stop a chur le húsáid na CFCanna i gcuisneoirí is trealamh eile de réir a chéile.  

Roinn sé Duais Nobel na Ceimice 1995 le Mario Molina is Sherwood Rowland.

## Naisc sheachtracha
*Beathaisnéis Paul Crutzen ag an suíomh Nobel. 24 Aib. 2015 an dáta rochtana.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Daoine as Amstardam
Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:Ceimiceoirí na hÍsiltíre
Cuaire spás-ama

deas|250px|thumb|Cuaire spás-ama
Slonn a chuireann síos ar iarmhairt maise is fuinnimh ar an spás-am. I meicnic Newton, is nialas í seo, rud a chomhfhreagraíonn do spás-am leata neamhchuartha. Ach is eol ón mbreathnú ar chuaradh chúrsa an tsolais ó réaltaí ag ár nGrian nach leata atá an spás-am. I dteoiric ghinearálta na coibhneasachta, is de bharr go bhfuil mais i láthair atá an spás-am cuartha. Tairgtear go bhfuil réigiúin le cuaire éigríochta (i ndúphoill, mar shampla). Ag fad an-mhór amach ó reanna maisiúla spéire, bíonn an spás-am ionann is leata, rud a chomhfhreagraíonn d'imtharraingt lag. 

## Tagairtí
Droichead Chuan Sydney

Ceann de chomharthaí suntasacha na hAstráile is ea an **'Droichead Chuan Sydne**y, an droichead stuach is airde ar domhan sa 20ú haois. Tá an phríomháirse 503 m ar fhad, agus an pointe is airde 134 m os cionn na farraige. Tá  trácht feithiclí agus iarnród air.
mion|clé
Is breá leis na hAstrálaigh leasainmneacha a thabhairt ar ghnéithe poiblí, agus tugtar ‘An Crochadán Cóta’ go forleathan ar an ndroichead.

## Stair
* Tógadh an droichead idir 1923-1932.  
* Thóg sé go dtí 1985 a chostas a íoc ach tá dolaí ann i gcónaí.
* Osclaíodh tollán trasna an chuain i 1992.

## Féach freisin
* Bá Botany
* Sydney

## Tagairtí
Cuas (anatamaíocht)

San anatamaíocht, aon spás taobh istigh den cheann nó ball colainne eile. Ceanglaíonn na cuasa atá ar thosach na haghaidhe os cionn na sróine le cuas na sróine féin, atá lán le haer agus líneáilte le heipitéiliam riospráide. Laghdaíonn siad meáchan na blaoisce, agus feidhmíonn mar sheomraí athshondacha i ndéanamh fuaime. Athraíonn cáilíocht an ghutha nuair a bhíonn slaghdán ar dhuine, rud a ionfhabhtaíonn na cuasa seo: líonann siad le sreabhán agus athraíonn a n-airíonna athshondacha go mór. Faightear na cuasa ionchráiniacha a bhíonn lán le fuil idir cisil den scannán seachtrach (an dura mater) a chlúdáionn an inchinn, agus draenálann siad an fhuil fhéitheach ón inchinn go dtí an fhéith chuingealach inmheánach. Úsáidtear an téarma cuas sa phaiteolaíocht freisin d'oscailt mhínormálta le bun dall ar dhromchla eipitéiliach. 

## Tagairtí
Cuasacháithníní

deas|200px|thumb|Cuasacháithníní
Floscthaí a fheidhmíonn mar a bheadh cáithníní iontu, nó fíorcháithníní go gcuireann a dtimpeallacht isteach orthu chun a n-iompar a athrú. Sampla den chéad saghas is ea an fónón, crith na laitíse criostalta. Sampla den dara saghas is ea gluaiseacht leictreon i solaid, agus sa chás seo is féidir go mbeidh an chuma ar na leictreoin go bhfuil mais i bhfad níos mó ná an saorleictreon acu. Cuasacháithníní tábhachtacha eile is ea floscáin is magnóin. 

## Tagairtí
Cuaisíteas

Is éard is **cuaisíteas** ann ná ionfhabhtú sa líneáil i gceann amháin nó níos mó de na cuasa i gcnámha na haghaidhe os cionn na sróine. Tarlaíonn sé uaireanta de thoradh ionfhabhtú na n-aerphasáistí uachtaracha (is é sin, slaghdán). Faigheann duine pian dhian os cionn an chuais, tinneas cinn, agus fiabhras.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Cualarach

Iasc le colainn chaol a mhaireann sa bhfarraige is uisce úr, de chlann atá dúchasach don leathsféar thuaidh. Déanann sé imirce chuig uisce úr le pórú. Suas le 30 cm ar fhad. Faightear é sa bhfarraige cois cladaigh, agus aibhneacha ón Iorua go Bá na Bioscáine.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Cúcamar

Féithleog dreaptha nó reatha le teannóga. Is dócha go bhfuil sé dúchasach don Afraic, ach saothraítear in áiteanna eile le fada fada mar ghlasra sailéid é. Na duilleoga croíchruthach, maothánach go bosach. Na bláthanna fireanna is baineanna 2.5 cm ar trastomhas, buí tonnadóirchruthach. Na torthaí níos mó ná 45 cm ar fhad, glas méith sorcóireach nó ubhchruthach.

## Tagairtí

Catagóir:Glasra
Súmaire cladaigh

Inveirteabrach mara ispínchruthach le colainn bhog is ea **an súmaire cladaigh**. An béal ag ceann amháin, timpeallaithe ag suas le 30 adharcán, an t-anas ag an gceann eile. An craiceann leathrúil le struchtúir bheaga chnámhacha ann (cnáimhíní). 

Is ainmhí é a mhaireann ar ghrinneall na farraige nó gar dó, ó uisce tanaí cois cladaigh go dtí doimhneacht na farraige. Bíonn corp fada aige atá mar a bheadh ispín ann de ghnáth. Tá breis agus 1,000 speiceas díobh ar fud an domhain. Ag brath ar an speiceas atá i gceist bíonn siad chomh gearr le 2.5 cm nó chomh fada le 1 mhéadar ar fad! Craiceann tiubh righin a bhíonn ar an súmaire. Faoi mar a bhíonn ar an gcrosóg mhara tá béal, anas agus braiteoga air. Fásann féasóg de bhraiteoga timpeall a bhéil a úsáideann sé chun bia a scagadh amach as an sáile. Úsáideann an súmaire cladaigh braiteoga eile ar a dtugtar tiúbchosa agus é ag gabháil timpeall ar an ngrinneall. Tá greamáin súcháin ar na braiteoga a chuidíonn leis greim a fháil ar rudaí. Téann neart creachadóirí sa tóir ar an súmaire cladaigh – portáin, éisc agus turtair mhara ina measc, gan trácht
ar dhaoine. Chun iad féin a chosaint sceitheann súmairí áirithe snáithíní greamaitheacha amach as an anas. Nuair a théann an creachadóir i bhfostú sna snáithíní sin bíonn seans ag an súmaire éalú leis chomh tapa agus is féidir.

Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an súmaire cladaigh ina leabhar *[[Cladaí Chonamara]]*:

## Tagairtí

Catagóir:Echinodermata
Cufróg

deas|250px|thumb|Cufróg
Is gnáthainm ar go leor speiceas cónaiféar síorghlas san fhine Cupressaceae é **cufróg**. Tá cufróga dúchasach do réigiúin mheasartha sa leathsféar ó thuaidh. Na duilleoga beag, cosúil le lanna. Na buaircíní cosúil le ceann máis agus 4-12 lann adhmadach nasctha ar a n-imill, ag fanacht ar na géaga ar feadh blianta uaireanta. Ruaigeann an t-adhmad feithidí, ach bíonn sí íogair d'fhuacht dhomhain.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cufróg bhréige

Cónaiféar síorghlas, dúchasach do Mheiriceá Thuaidh, an tSeapáin, agus Téaváin. Cosúil le cufróg, ach le duilliúr i gcraobhacha leata. Táirgeann sí adhmad, ach is crainn mhaisiúcháin cuid mhaith dá foirmeacha.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cufróg Leyland

Crann hibrideach idiraicmeach idir fíorchúfróg is cufróg bhréige, a saothraíodh ar dtús i 1888. Braitheann a chruth ar an speiceas den dá cheann a bhíonn ina thuismitheoir baineann, ach bíonn siad colúnach i gcónaí, crua bríomhar. Bíonn na clóin le duilliúr liath nó glas níos coitinne ná na clóin eile. Úsáidtear go minic í chun fál a fhás go tapa.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cúgar

Is ball de chlann na gcat a fhaightear i Meiriceá ó Cheanada aneas é an **cúgar**. Liath nó scothdhearg/donn. Aonarach ceantrach, áitríonn sé gnáthóga éagsúla. Itheann sé fianna den chuid is mó. Tá ainmneacha eile air: *leon sléibhe*, *púma*, *pantar*, is eile.

## Féach freisin
* Pantar
* Púma oirthearach

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Cuasaichriostail

deas|200px|thumb|Cuasaichriostail
Ábhair sholadacha a léiríonn siméadrachtaí (cosúil le criostail) ar scálaí beaga ach nach mbíonn an struchtúr foirfe ordúil ginearálta acu a bhíonn ag fíorchriostail. Braitheadh a leithéid den chéad uair i 1984 nuair a taifeadadh siméadracht faoina 5 nach raibh súil leis sa chóimhiotal Al6Mn. 

## Tagairtí
Cuaschlaonas

deas|250px|thumb|Cuaschlaonas
Sa gheolaíocht, struchtúr fillte i bhfoirm loig nó áirse inbhéartaithe. Cumtar é nuair a fhilleann carraigeacha dríodair síos. Malairt an dronnchlaonais.

## Tagairtí
Cúigmhéarach

Speicis éagsúla de *Potentilla* le bláthanna cúigpheitealacha bána, buí nó corcra.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cuil ghorm

Cuileog mhór le bolg niamhghorm is ea **cuil ghorm** (*Calliphora vomitoria*). Beireann uibheacha ar ábhar lofa ainmhi. Itheann na larbhaí gan chosa trí bhia a leachtú: mar shampla, úscann na cuileoga fásta súlaigh dhíleáite ar an mbia agus ólann an t-ábhar tuaslagtha.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Cuil Spáinneach

Ciaróg gheal dhaite, ó réigiúin theo thirime de ghnáth is ea an **cuil Spáinneach**. Na larbhaí bídeach, le hingne, a itheann mar sheadán nó ar neadacha nó bianna stóráilte feithidí. Táirgeann na ciaróga fásta ceimiceán a dhéanann cloig ar an gcraiceann: ainm eile uirthi is ea ciaróg cloig.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Cuileann

Crann nó tom síorghlas is ea **cuileann** a fhásann 10 m ar airde, dúchasach don Eoraip. 

### Tréithe

* An choirt airgeadach liath. 
* Na duilleoga leathrúil snasta ar an taobh uachtarach le himill thonnacha spíonacha. 
* Na bláthanna ceathairpheitealach bán, caora dearga ina ndiaidh, agus fireannaigh is baineannaigh ar chrainn dhifriúla. 
* Bíonn duilleoga ildathacha nó caora buí ar chuid mhaith de na crainn shaothraithe.

[clé|mion|[An Nollaig]]

### Nollaig
Fástar go forleathan é mar mhaisiúchán, don Nollaig go háirithe. 

Bhaineadh na Rómhánaigh leas as an gcuileann agus iad ag comóradh Saturnalia (lean na Críostaithe an nós ar a mbealach féin).

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Nollaig
Cuileog ghlas

Aifid bhogcholainne a itheann trí shúlach plandaí a shú. Colainn ramhar ghlas ag an mbaineannach, gan sciatháin; an fireannach níos dorcha. Tálann sí drúcht meala, agus uaireanta déanann seangáin freastal uirthi. Timthriall casta beatha aici, agus táirgtear suas le 10 nglúin gach bliain ar mhodh neamhghnéasach. Is lotnaid an-suntasach í nuair a bhíonn sí an-fhlúirseach.

## Tagairtí
Cuilghaiste Véineas

Is planda beag ilbhliantúil ascnaideach é **cuilghaiste Véineas**. Tá sé dúchasach do na coillte neamhthorthúla péine in oirdheisceart na Stát Aontaithe. Na duilleoga i gcnotaí. Na bláthanna bán le 5 pheiteal, i spící caola suas le 15 cm ar airde. Gach duilleog ina dhá leath, cuid íochtarach sciathánach is cuid uachtarach (an gaiste) ina dhá liopa leathsféarúla le 3 thruicearghruaig i ngach ceann agus fiacla mar imeall air. Má spreagann feithid na gruaigí seo, dúnann na liopaí go daingean de phreab, tálann faireoga dearga ar dhromchlaí na liopaí einsímí, agus díleánn an planda an chreach go hiomlán roimh athoscailt na duilleoige. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cuília

Éan Afracach fíodóra a áitríonn talamh féaraigh, coillearnach is riasc. Itheann sé síolta. Is lotnaid shuntasach talmhaíochta an cuília gobdearg, a chiapann barra gráin. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Cuil Bhealtaine

Feithid sciathánach le beatha ghairid fhásta. Maireann sí 4 bhliain mar larbha, agus ansin tagann amach mar chuil fhásta eitilte, nach n-itheann is nach maireann ach 2-72 uair. I rith na tréimhse gairide sin cúplálann sí is beireann uibheacha. Tugann sí féasta do na héisc an t-am sin bliana, agus spórt do na hiascairí. 

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Cuil dhubh

Míol dúcholainneach plandaí a itheann trí shúlach plandaí a ionsú isteach.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Cuilithe

deas|200px|thumb|Cuilithe
Foirm rothlach sreafa i sreabháin. Bíonn na sruthlínte cuartha, agus fiú ina lúba iata. Samplaí dá leithéid is ea cuilithí guairneáin, camanfaí is iomghaotha, agus guairneáin in abhainn de thoradh bac ar an tsreabh. 

## Tagairtí
Cuimhne

deas|250px|thumb|Cuimhne
Cumas teacht ar eolas san intinn mar gheall ar eachtraí a tharla san am atá caite is an **chuimhne**. Sna teoiricí ar an gcuimhne, pléitear cén fáth go ndéantar dearmad (meath nó trasnaíocht le hábhair eile) agus an féidir go bhfuil dhá stór san intinn ina ndéantar dearmad ar rátaí difriúla (cuimhní gearrthéarma is fadtéarma). Déantar iarracht cuimhne eipeasóideach (cuimhne ar eachtraí ar leith a tharla do dhuine) is cuimhne shéimeantach (eolas) a thuiscint, agus conas a idirghníomhaíonn eolas nua atá ag teacht isteach le heolas a bhí ag duine roimh ré, maidir le tuiscint teanga is réiteach fadhbanna (cuimhne oibrithe). I measc na bhfadhbanna praiticiúla, tá iontaofacht cuimhne finné súl, mar is eol go bhfuil sé éasca finné súl a chlaonadh le heolas a fhaigheann sé i ndiaidh na heachtra. 

## Tagairtí
Cuimhne bholgánach

deas|200px|thumb|Cuimhne bholgánach
Saghas cuimhne ríomhaire a saothraíodh ar dtús sna 1970idí. Cuimhne inléite inscríofa an cineál cuimhne seo, a fheidhmíonn trí mhionbholgáin mhaighnéadaithe pholaraithe, a sheasann do ghiotáin, a chasadh. Is struchtúir an-storrúla ón taobh meicniúil iad seo, agus feidhmíonn siad go maith thar raon mór teochta. Ach is mall costasach iad i gcomparáid le cuimhní leathsheoltacha. Baintear feidhm astu i gcomhshaolta garga.

## Tagairtí
Cuimhne inléite amháin

deas|250px|thumb|Cuimhne inléite amháin
Cuimhne leathsheoltóra i ríomhaire nach scriostar a bhfuil de shonraí stóráilte ann nuair a chuirtear an ríomhaire as (*ROM* i mBéarla). Ní féidir na sonraí i gcuimhne ROM a athrú, agus mar sin baintear feidhm aisti chun ríomhchláir oibriúcháin i ríomhaire, a mbaintear feidhm astu go minic, a stóráil.

## Tagairtí
Cuimhne inléite amháin inríomhchláraithe

Saghas ar leith cuimhne inléite amháin ar chiorcad iomlánaithe leathsheoltóra is ea **Cuimhne inléite amháin inríomhchláraithe** (PROM). Is féidir leis an úsáideoir sonraí a insealbhú ann ach nach féidir aon athruithe eile a dhéanamh air tar éis na sonraí a chlárú.

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhaireacht
Cuimín

Planda caol bliantúil is ea **cuimín** a fhásann 50 cm ar airde, dúchasach do thuaisceart na hAfraice is iardheisceart na hÁise. Na duilleoga roinnte ina maotháin chaola, cosúil le snáithí. Na bláthanna bán nó bándearg, na peitil eangach. Na torthaí ubhchruthach le heitrí caola. Saothraítear é ar son na dtorthaí cumhra a úsáidtear mar spíosra, mar chomhábhar i bpúdar curaí, agus i gcócaireacht Mheicsiceach.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cuimhne ríomhaire

200px|mion|clé|Feadáin chruafholúis ar chúl painéil ríomhaire ENIAC
Tugtar **cuimhne ríomhaire** ar an chuid de ríomhaire a stórálann cláir is sonraí, go buan nó go neamhbhuan. Tá dhá chineál bhunúsacha ann: cuimhne randamrochtana (RAM), agus cuimhne inléite amháin (ROM). I bhfoirm ciorcad iomlánaithe a fhaightear iad, agus is féidir sonraí a léamh, nó a aistriú astu nó iontu go han-tapa leis an láraonad próiseála.
mion|Úsáidtear gléas mar an Modúl DDR4 SDRAM seo i gcomhair chuimhne i ríomhairí deisce an lá atá inniu ann.

## Tagairtí

## Féach freisin

* Láraonad próiseála
* cuimhne randamrochtana (RAM)
* cuimhne inléite amháin (ROM)

Catagóir:Ríomhaireacht
Catagóir:Ailtireacht ríomhairí
Cuineoilín

C9H7N, bun orgánach atá gaolmhar le piridín. Leachtanna olúla is ea é féin agus a isiméir iseacuineoilín, ar comhábhair tarra guail iad. Díorthaítear cuineon is alcalóidigh eile as.

## Tagairtí
Cuineon

deas|150px|thumb|Cuineon
C6H4O2, ceann de dhá isiméir a dhíorthaítear ó bheinséin. Tá siad an-daite, agus is minic grúpa cuineonach mar chrómafór i ruaimeachán. 

## Tagairtí
Cuinín

Druga a úsáidtear chun an mhaláire a sheachaint, agus uaireanta mar chóireáil uirthi. I láthair i gcoirt crann áirithe atá dúchasach do na hAindéis is a shaothraítear i Srí Lanca, an India is Iáva. Aonraíodh cuinín íon ón gcoirt seo den chéad uair i 1820, agus ba é an t-aon druga frithmhaláire go dtí na 1920idí. Ós rud é gur fhás frithsheasmhacht na mbaictéar i gcoinne na ndrugaí nua saorga, tá cuinín coitianta fós.

## Tagairtí
Cuirín dubh

Saghas cuirín chumhra atá dúchasach don Eoraip is an Áise is ea an **cuirín dubh**. Saothraítear go forleathan é. Fásann na caora dubha inite ar adhmad nua. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cuisle (fiseolaíocht)

mion
deas|250px|thumb|Cuisle
Brúthonn a ghineann bualadh an chroí, an méadailín clé go háirithe, chun an fhuil a dhíchur isteach i gcóras na bhfuileadán. Is ionann an oiread frithbhuailtí sa nóiméad is ráta an chroí. I ndaoine, is é 70-90 é le linn suaimhnis, ag méadú le linn aclaíochta, feirge is fiabhrais, ag laghdú le linn dúlagair. Is féidir na forbairtí is na crapthaí ailtéarnacha sna hartairí gar do dhromchla na colainne a mhothú (agus a fheiceáil, uaireanta) mar chuisle. Braitear an ráta bíogtha de ghnáth le barra na méar a chur go bog ar thaobh istigh na rí go díreach os cionn an rosta (an bualadh gathach). 

## Tagairtí
Cuisliú

Claiseanna tanaí ingearacha ar fhoirgneamh, de ghnáth ar stoc colúin nó piléir balla. Faightear iad san ord Dórach, san ord Iónach, san ord Corantach is sa Chomhord, ach ní fhaightear san ord Tuscánach. 

## Tagairtí

Catagóir:Gnéithe ailtireachta
Cuisniú

deas|250px|thumb|Cuisniú
Fuarú, trí ghalú den chuid is mó. Feidhmíonn an cuisneoir is córais aerchóirithe ar an bprionsabal seo. I gcóras mar seo, bíonn leacht cuisnithe (Freon, mar shampla) istigh i gcóras iata píobán. Brúitear gal an leachta seo le caidéal isteach i gcomhdhlúthadán, áit a gcomhdhlúthaíonn sí ina leacht the. Bíonn an comhdhlúthadán taobh amuigh den chuisneoir agus cailleann sé teas go dtí timpeallacht an tseomra, rud a fhuaraíonn an leacht ann. Ansin ritheann an leacht fhuar trí chomhla leata isteach i bpíobán ar thrasghearradh níos mó, áit a ngalaíonn an leacht is a dtógann an teas folaigh galaithe ón timpeallacht. Mar seo, fuaraítear timpeallacht an ghalaitheora, a bhíonn taobh istigh de bhosca teasdíonta an chuisneora. Uaidh sin téann an ghal tríd an gcaidéal agus timpeall an chiorcaid arís is arís eile.

## Tagairtí
Cuitéar

clé|200px|mion|Cuitéar
Long seoil le crann amháin, rigeáil ó thosach go deireadh, agus níos mó ná seol amháin ar an gcrann. Crann spreoide ag gobadh amach chun tosaigh de ghnáth, agus rópaí ó na seolta ceangailte leis. Neamhchoitianta na laethanta seo. 

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Longa
Cuirín

Tom duillsilteach, dúchasach do réigiúin mheasartha sa leathsféar thuaidh is na hAindéis. Na duilleoga maothánach go bosach. Na bláthanna iompartha i gcrobhaingí ar phéacáin ghearra chliathánacha, 4-5 sheipeal is 4-5 pheiteal, na peitil rud beag níos giorra is cruinn. Na caora súmhar. Saothraítear iad mar mhaisiúchán agus ar son na dtorthaí (is fíonchaora i ndáiríre iad na cuiríní tirime a úsáidtear i gcácaí torthaí). 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cuirín dearg

Cuirín atá dúchasach d'iarthar na hEorpa, a tháirgeann caora dearga inite ar sheanadhmad is ea an **cuirín dearg**. Is é atá sa chuirín bán ná foirm bhán den chuirín céanna. 

## Tagairtí

Catagóir:Caora
Catagóir:Torthaí inite
Cúlbhá

deas|250px|thumb|Cúlbhá
San ailtireacht, ascaill bhoghtach leathchiorclach nó pholagónach in eaglais, ag ceann séipéil nó córlainne de ghnáth. Ó bhunús, is ann a bhíodh cathaoir an phraetóra i mbaisleac Rómhánach.

## Tagairtí

Catagóir:Ailtireacht
Cúlchros-síolrú

deas|200px|thumb|Cúlchros-síolrú
Sa ghéineolaíocht thurgnamhach, cúpláil hibride den chéad ghlúin le haonán le comhdhéanamh géiniteach comhionann le ceann dá thuismitheoirí. Déantar turgnaimh mar seo chun naisc idir géinte a aimsiú.

## Tagairtí

Catagóir:Géineolaíocht
Culicidae

Is fine de [d'fheithidí] iad na '''Culicidae''', ar a dtugtar '''muiscítí''' ina bhfuil timpeall is 3,600 speiceas. Is cuileog bheag chaol le próboscas polltach é an mhuiscít, le fáil ar fud an Domhain. Tá cuid mhaith de na speicis suntasach don mhíochaine is an tréidliacht mar gur iompróirí galar iad, cosúil le maláire, fiabhras buí, fiabhras deingí, is eilifintiáis. Uaireanta, tugtar corrmhíol uirthi freisin, cé go n-úsáidtear an t-ainm sin freisin ar na feithidí a dtugtar gnats orthu i mBéarla. Itheann na baineannaigh fuil, agus na fireannaigh súlaigh plandaí. Beirtear na huibheacha in uisce. Na larbhaí uisciúil, ag ithe trí phlanctóin a scagadh ón uisce. An pupa camógchruthach gníomhach, ag maireachtáil faoi scannán dromchlach, crochta lena fheadán riospráide. Feidhmíonn na baineannaigh mar iompróirí na maláire, an fhiabhrais bhuí, na fioláiriáise, an fhiabhrais dheingigh, agus orgánach eile galar.

Tá ceithre chéim i saolré na muiscítí: [Ubh|ubh, larbha, pupa, agus aosach. Leagtar uibheacha ar dhromchla an uisce; tagann larbhaí gluaisteacha as na huibheacha a bheathaíonn ar algaí uisceacha agus ábhar orgánach. Is foinsí tábhachtacha bia iad na larbhaí seo do go leor ainmhithe fionnuisce, mar shampla nimfeacha snáthaide móire, go leor iasc, agus roinnt éan. Bíonn baill an bhéil ag go leor speiceas aosach baineann in oiriúint chun craiceann na n-óstach a pholladh agus beathaíonn siad ar fhuil raon leathan óstach veirteabrach, agus roinnt inveirteabrach, go príomha artrapóid eile. Ní bheireann roinnt speiceas uibheacha ach amháin tar éis béile fola.

### In Éirinn
Is léir do na heolaithe gur úsáid muintir na hÉireann 'raideog' leis an ruaig a chur ar feithidí agus iad ag obair ar an bportach fadó fadó in Éirinn.  Tá na heolaithe sa tóir ar leacht nua ionas gur féidir leo daoine a chosaint ó phlaic na muiscíte.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Diamant Cullinan

deas|250px|thumb|Diamant Cullinan
An diamant is mó a fuarthas riamh, meáchan 0.65 kg (3,255 carat). Fuarthas sa Phríomh-Mhianach Diamant san Afraic Theas i 1905 é, agus ainmníodh é as Thomas Cullinan a d'fhionn an mianach ar dtús. Gearradh i 9 gcloch mhór is 96 cloch bheag é, agus suíodh an ceann is mó (Réalta Mhór na hAfraice) sa ríshlat i seoda corónach na Breataine. 

## Tagairtí
Cúlóm

Aonad SI an luchta leictrigh leis an tsiombail C. Ainmnithe as Charles Augustin de Coulomb. 

Sainmhínítear é mar an méid luchta a iompraíonn aimpéar amháin i soicind amháin.

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
Culaith spáis

[200px|mionsamhail|deas|Culaith spáis á chaitheamh ag an spásaire Meiriceánach [Buzz Aldrin ar dhromchla na Gealaí]] 
Culaith ar leith chomh maith le córas chun beatha a chothú do spásaire amuigh sa spás. Sa bhunchulaith, tá bríste le bróga ceangailte de, geansaí, caipín le micreafón is cluasáin i gcomhair cumarsáide, lámhainní, agus clogad le fuinneog thrédhearcach. Taobh istigh, caitheann an spásaire ball inmheánach éadaigh a chlúdaíonn an chuid is mó dá cholainn. Ritheann 90 m de phíobáin tríd sin chun uisce fuaraithe/téite a iompar agus an spásaire a choimeád compordach. Cuid mhaith ciseal san ábhar a ndéantar an chulaith as. Ar an taobh istigh tá éadromán chun an ocsaigin a choimeád sa chulaith. Timpeall air sin tá ciseal dacróin, fabraic láidir a choimeádann srian ar an éadromán faoi bhrú na hocsaigine. Timpeall air sin tá ciseal den phlaisteach Mylar ach é clúdaithe le ciseal alúmanaim chun teasdíonadh a sholáthar. Taobh amuigh de sin tá cisil eile d'uigí láidre mar chosaint ar radaíochtaí cosmacha is ultraivialaite agus micreadhreigeoidigh. Sa chóras cothaithe beatha, tá umair ocsaigine agus gaothaire le mótar chun an ocsaigin a shéideadh isteach sa chlogad. Tá rialtán ocsaigine ann is cartús de hiodrocsaíd litiam is gualach chun dé-ocsaíd charbóin a bhaint as an ocsaigin asanálaithe sa chóras. Tá néalaitheoir san imshruthú ocsaigine chun galuisce a bhaint aisti. Tá raidió, gléas rabhaidh, agus mála dí sa chóras freisin. Ar eagla na heagla, caitheann an spásaire maonairt chun a fhual a ghabháil. Léi seo, is féidir le spásaire timpeall 7 n-uaire a chaitheamh amuigh i dtimpeallacht chontúirteach spáis.

## Tagairtí

Catagóir:Spáseitilt
Catagóir:Teicneolaíocht spáis
Catagóir:Cianspás
Cúltarraingt

deas|250px|thumb|Cúltarraingt
Is éard is **cúltarraingt** ann ná fórsa a chuireann bac ar ghluaiseacht réada trí shreabhán. Tarlaíonn sí de bharr frithchuimilte idir an réad is an sreabhán ag sreabhadh thar dhromchla an réada (cúltarraingt shlaodach nó fhrithchuimilteach) agus na difríochtaí brú de bharr an tsreafa mórthimpeall an réada (cúltarraingt foirme nó phróifíle). Tugtar *friotaíocht aeir* ar an gcúltarraingt ar réad i sruth aeir. 

## Tagairtí
Cúlteilgean

deas|250px|thumb|Cúlteilgean
Córas chun íomhá a theilgean ar scáileán tréshoilseach chun gur féidir í a fheiceáil ón taobh eile. Is áisiúil a leithéid nuair nach féidir an áit a bhfuil an lucht féachana a dhorchú, mar shampla i músaeim nó taispeántas, agus le teilifís ollscáileáin. I bhfoirm ar leith de chineamatagrafaíocht chumaisc tógann na haisteoirí a bpáirteanna os comhair a leithéid de scáileán agus radharc inghluaiste cúlteilgthe air seo mar chúlra don dráma. 

## Tagairtí

Catagóir:Cineamatagrafaíocht
Cultúr (bitheolaíocht)

deas|200px|thumb|Cultúr
Sa bhitheolaíocht, pobal miocrorgánach nó ceall, díthiomsaithe ó fhíochán, a choinnítear go saorga is a fhástar i meán cothaitheach trí dheighilt neamhghnéasach. Baintear feidhm as an teicníocht i dtaighde turgnamhach sa mhicribhitheolaíocht agus feidhmeanna diagnóisithe (is cóireála, uaireanta) sa mhíochaine.

## Tagairtí
Nicholas Culpeper

Astralaí is lia a rugadh i Londain ab ea **Nicholas Culpeper** (1616-1654). I 1649 d'fhoilsigh sé an chéad aistriúchán Béarla ar Pharmocopoeia Choláiste na Lianna i Londain, lámhleabhar údarásach na ndrugaí ceadaithe, a dtréithe, a n-úsáidí, a bhfo-iarsmaí, a n-ullmhúcháin is a ndáileoga molta: *A Physical Directory* (Eolaí Fisiciúil) a thug sé air. I 1652 d'fhoilsigh sé *The English Physician* (An Lia Sasanach) agus i 1653 *The Complete Herbal* (An Leabhar Críochnúil Luibheolaíochta).

## Tagairtí

Catagóir:Astralaithe
Catagóir:Lianna
Catagóir:Básanna i 1654
Catagóir:Daoine a rugadh i 1616
Catagóir:Fir
Cumadóireacht

[300px|mionsamhail|deas|Píosa ceoil ó pheann [Johann Sebastian Bach|J. S. Bach]]
Is éard is **cumadóireacht** ann ná an próiseas ina gcruthaítear píosa ceoil ionas gur féidir é a sheinm arís is arís eile thar na blianta, agus an píosa ceoil a chruthaítear sa phróiseas. 

Déantar idirdhealú idir cumadóireacht is féidir a athsheinm agus tobchumadh nach féidir a sheinm arís. Déanann córas casta nodaireacht ceoil cinnte go bhfuil an chumadóireacht inathsheinnte de réir rún an chumadóra. In aoiseanna roimhe seo, agus fós i gcuid mhaith de cheol an oirthir, bíonn iarmhairt chriticiúil ag an traidisiún béil. 

## Tagairtí

Cumadóireacht
Catagóir:Ceol
An Bealach Caoin Theas

Is barúntacht suite i gContae Loch Garman é **an Bealach Caoin Theas**.

## Liosta lonnaíochtaí

* An Bealach
* Baile Uí Mhurúin
* An Abhainn Dubh

## Tagairtí

Catagóir:Contae Loch Garman
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Loch Garman
Tréith chúlaitheach

deas|200px|thumb|Cúlú
Sa ghéinitic, tréith a éiríonn follasach nuair a fhaigheann an indibhid dhá chóip de na hailléilí cosúla nó comhionnana. Ní ceart an téarma a lua maidir le géinte ná ailléilí. I ngalair ghéiniteacha dhaonna atá uathsómach cúlaithe (cosúil le fiobróis chisteach), féadfaidh gach tuismitheoir gan siomptóim aon ailléil athruithe a thabhairt ar aghaidh dá bpáiste go bhfaighidh an páiste an neamhord. I ngalair chúlaithe X-nasctha, féadfaidh an mháthair gan siomptóim X-ailléil athruithe a thabhairt ar aghaidh dá mac, le X-chrómasóm amháin, go bhfaighidh sé an neamhord. 

## Tagairtí

Catagóir:Géineolaíocht
Beanntraí, Barúntacht, Contae Loch Garman

Is barúntacht suite i gContae Loch Garman é **Beanntraí**.

## Liosta lonnaíochtaí

* Maigh Arnaí
* Baile Liam
* Brí
* Cluain an Róistigh
* Cill Anna
* Ros Mhic Thriúin
* An Ráithín
* Ráth an Iúir

## Tagairtí

Catagóir:Contae Loch Garman
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Loch Garman
Síol Bhroin

Is barúntacht suite i gContae Loch Garman é **Síol Bhroin**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Loch Garman
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Loch Garman
Baile na Trá, Contae Loch Garman

Is ceantar suite i gContae Loch Garman é **Baile na Trá**. Cuimsíonn sé dhá bhaile fearainn, Baile na Trá Íochtarach agus Baile na Trá Uachtarach.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Loch Garman
Cumalainimbeas

deas|250px|thumb|Cumalainimbeas
Tugtar **cumalainimbeas** ar scamaill de chlann na gcumalas a éiríonn an-ard (suas le 10 km). Go minic bíonn cuma dhorcha bhagrach orthu ón talamh, agus bíonn siad bainteach le stoirmeacha toirní is teacht fronta fhuair le linn do lagrach dul thart. Ar barr is féidir go gcruthóidh an scamall cruth inneonach. 

## Tagairtí

Catagóir:Meitéareolaíocht
Catagóir:Scamaill
Comhairle na Gàidhealtachd

Ceantar comhairle de chuid na hAlban is ea **Comhairle na Gàidhealtachd** (Béarla: *The Highland Council*). Tá sé suite i dtuaisceart na tíre agus is é an ceantar comhairle is mó sa Ríocht Aontaithe. Tá an chuid is mó di suite ar mhórthír na hAlban, áit a raibh na contaetha traidisiúnta Gallaibh, Cromba, Inbhir Nis, Inbhir Narann, Siorrachd Rois, Cataibh, agus an chuid thiar ó thuaidh d'Earra-Ghàidheal. Cuimsíonn an chomhairle cuid de Na h-Eileanan a-staigh freisin. Tá sí timpeallaithe ag Comhairle Pheairt is Cheann Rois, Comhairle Shiorrachd Obar Dheathain, agus Earra-Ghàidheal agus Bòd.

## Ceannas polaitiúil
I ndiaidh thoghchán 2022, ba iad Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba an páirtí ba mhó agus 22 as 74 suíochán acu. Ba é seo an chéad uair ó cruthaíodh an ceantar comhairle nárbh iad na comhairleoirí neamhspleácha an grúpa ba mhó ann. Chuir Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba agus roinnt de na neamhspleáigh le chéile le dul i gceannas ar an gcomhairle. 

## Ceanncheathrú
Tá ceanncheathrú na comhairle lonnaithe in Inbhir Nis. Ba iad Comhairle Contae Shiorrachd Inbhir Nis a cheannaigh an suíomh seo sna 1930idí agus a chuir síneadh leis sna 1960idí, cé go mbíodh a gcruinnithe féin acu i gCaisleán Inbhir Nis. Nuair a cruthaíodh Comhairle na Gàidhealtachd i 1975, cinneadh go raibh an seomra cruinnithe sa gcaisleán róbheag, agus chruinnítí i sean-cheanncheathrú Chomhairle Rois agus Chromba in Dingwall. I 1986 a tógadh an seomra comhairle atá anois in úsáid in Inbhir Nis.

Catagóir:Ceantair chomhairle na hAlban
Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Cumalas

Clann scamall le hairde leathan agus bun réasúnta cothrománach. Cuimsíonn sé scamaill bheaga chlúmhacha, mar a bheadh ann tráthnóna samhraidh, agus ag foirceann eile, scamaill dhubha bhagracha stoirme is cumalainimbis. Comhiompar is cúis lena bhfaid cheartingearacha. Bíonn a mbun timpeall 450-2,000 m ar airde. 

## Tagairtí

Catagóir:Meitéareolaíocht
Catagóir:Scamaill
Cumann Náisiúnta Audubon

Eagraíocht phríobháideach sna Stáit Aontaithe, ainmnithe as an ealaíontóir is nádúraí Meiriceánach John James Audubon. Stiúrann sé níos mó ná 60 tearmann d'ainmhithe is éanlaith fhiáin.

## Tagairtí
Cumann Náisiúnta Geografach

left|250px|thumb|National Geographic Explorer ar cuairt chuig Antartaice
Is é atá i gceist leis an g**Cumann Náisiúnta Geografach** ná eagraíocht eolaíochta is oideachais sna Stáit Aontaithe, a bunaíodh sa bhliain 1888. Foilsíonn sé torthaí an taighde is na staidéir a mhaoiníonn an cumann ina iris cháiliúil mhíosúil *[[National Geographic]]*. Bhí 10 milliún ball ann i 2006. 

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí
Catagóir:Tíreolaíocht
An Cumann Ríoga

Eagraíocht cháiliúil eolaíochta sa Bhreatain is ea **An Cumann Ríoga**. Tharla an chéad chruinniú i 1660, agus i 1662 thug an Rí Séarlas II cairt dó chun eolas nádúrtha a chur chun cinn. Ba é Isaac Newton an chéad uachtarán air.

## Tagairtí

Catagóir:Cathair Westminster
Catagóir:Clubanna agus cumainn
Catagóir:Domhan na hacadúlacha
Comhairle Siorrachd Rinn Friù

Ceantar chomhairle de chuid na hAlban is ea **Comhairle Shiorrachd Rinn Friù**. 

## Bailte
 
* Achadh an t-Sruthain, Ach na Feárna, Arascain 
* Baile na h-Eaglais , Baile an Easbaig, Baile Chlarc, Baile Iain, Baile Nèill, Baile Ùr na Maoirne, Bagh nan Uaimhean
* Ceann a' Bhárra, Cille Pheadair, Coille an Dail, Cill Bhearchain 
* Dail Bhaile Dhealgaiche, Dún Matilda
* Grianaig, Giofnag, Guireag 
* Innis Fhionghain, Inbhir Chip 
* Loch Uinneach 
* Pàislig, Port Ghlaschú 
* Ralston, Rinn Friù, Rann Feóirling

## Cultúr

* Cart
* Oilthigh na h-Alba an Iar
* Páirc Mhaolagain, Port-adhair Eadar-náiseanta Ghlaschú 
* Srath Ghriobhaidh

Catagóir:Ceantair chomhairle na hAlban
Catagóir:Comhairle Shiorrachd Rinn Friù
Baile an Bharúnaigh

Is baile fearainn suite i gContae Loch Garman é **Baile an Bharúnaigh**.

## Tagartí

Catagóir:Contae Loch Garman
An Ráithín, Contae Loch Garman

Is baile fearainn suite i mbarúntacht Uí Dheá i gContae Loch Garman é **an Ráithín**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Loch Garman
Cnoc Fhiodh na gCaor

Is cnoc suite i gContae Loch Garman é **Cnoc Fhiodh na gCaor**.

## Féach freisin
* Cath Chnoc Fíodh na gCaor

## Tagairtí

Catagóir:Contae Loch Garman
Rinn Duáin

Is ceann tíre suite i gContae Loch Garman é **Rinn Duáin**. Tá an ceann tíre seo lonnaithe taobh leis an inbhear de chuid Cumar na dTrí Uisce. Tá Teach Solais lonnaithe ar an ceann tíre seo.  

## Geolaíocht
Is éard atá sa bhuncharraig ná dhá chineál carraige dríodraí: sean-ghaineamhchloch rua agus aolchloch. Tá sraith sean-ghaineamhchloch rua ag dul trasna na leithinse idir Broomhill agus
Carnivan. Baineadh í seo as cairéal ag Herrylock ar feadh na gcéadta agus úsáideadh í chun clocha muillinn, trachanna uisce agus nithe eile a dhéanamh. Tá aolchloch charbómhar atá déanta as iontaisí ag ceann tíre Rinn Duáin féin. Dódh an aolchloch i go leor de na háitheanna aoil is féidir a fheiceáil ar fud na leithinse. Baineadh leas as an bpúdar aolchloiche chun caighdeán na hithreach a fheabhsú. Ina theannta sin, meascadh í le gaineamh chun moirtéal aoil a dhéanamh ar mhaithe le ballaí agus tithe a thógáil.

Catagóir:Contae Loch Garman