open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dúidéineam

[mion|clé|
'''1''' [Béalchuas
**4** Teanga
**6** Faireoga seileacha
**7** Fotheangach
**8** Fomhandabail
**9** Paróitid
**10** Faraing
**11** Éasafagas 
**12** Ae
**13** Máilín domlais
**14** Comhdhucht domlais 
**15** Goile
**16** Paincréas
**17** Ducht paincréasach
**19** Dúidéineam
**21** Iléam 
**22** Aipindic 
**23** Drólann
**24** Drólann thrasnach
**25** Drólann ardaitheach
**26** Caochán(anatamaíocht) 
**27** Drólann íslitheach
**29** Reicteam
**30** Anas]]

Is é an **dúidéineam** an chéad chuid den stéig bheag sa chuid is mó de na hard-veirteabraigh, lena n-áirítear mamaigh, reiptílí, agus éin. Sna héisc, ní bhíonn rannáin an stéig bhig chomh soiléir agus is féidir na téarmaí stéig thosaigh nó stéig neasach a úsáid in ionad an dúidéinim. Sna mamaigh féadfaidh an dúidéineam a bheith ar an phríomhsuíomh le haghaidh ionsúite an iarainn. 
Tagann an dúidéineam roimh an aoineán agus an iléam agus is é an chuid is giorra den stéig bheag é, agus is ann a tharlaíonn an díleá ceimiceach is mó. tagann an t-ainm *dúidéineam* ón Laidin *duodenum digitorum* nó 12 méar de leithead.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Córas díleáite
An Ghaeilge in Albain

[deas|250px|thumb|[Drochaid an Chóta, Albain|Drochaid an Chóta]]
Tá stair fhada ag an nGaeilge in Albain. Meastar gur thug coilínigh Éireannacha an Ghaeilge leo go hAlbain den chéad uair sa cheathrú céad. Sin mar a thosaigh stair na Gaeilge in Albain. I ndiaidh na Meánaoise, tháinig meath ar an nGaeilge in Albain, ach tá Gaeilge na hAlban fós beo. Sa 19ú haois bhain faoi 500,000 Éireannach amach an tír sin, a bhformhór as Contae Dhún na nGall, agus Gaeilge na hÉireann á labhairt ag cuid mhaith de na daoine seo.

## Glaschú
Tá ranganna Gaeilge ar fáil sa Daisy Street, Cnoc a' Ghobhainn . 

## Féach freisin
* An Ghaeilge i Sasana
* Pobal Éireannach na Breataine

## Tagairtí

Catagóir:Albain
Catagóir:An Ghaeilge de réir áiteanna
Egon Erwin Kisch

Scríbhneoir agus iriseoir Gearmáinise de phór Ghiúdach a bhí in **Egon Erwin Kisch**, a rugadh i bPrág ar an 29 Aibreán 1885 agus a fuair bás san áit chéanna ar an 31 Máirta 1948. Chaith sé tréimhse fhada dá shaol sa tSeicslóvaic neamhspleách, agus Seicis líofa aige, ach is trí mheán na Gearmáinise a scríobh sé a chuid saothair. Bhí sé ar na daoine ba mhó a d'fhorbair modhanna oibre na hiriseoireachta iniúchaí, agus is é an leasainm a bhí air ná *Der rasende Reporter* - "An Tuairisceoir ar Buile".
Seamhan

[mion|238x238px|[Coiscín le seamhan]]
Is sreabhán nó leacht bán é **seamhan** a iompraíonn na milliúin milliúin ceall beag bídeach speirme de ghnáth. Mar sin, leacht orgánach is ea seamhan a mbíonn spermatozoa ann go hiondúil. 

Déantar é a thál ag faireoga gnéis an fhireannaigh sna hainmhithe agus is féidir leis uibheacha an bhainneanaigh a thoirchiú. Seolann an fireannach isteach sa bhainneanach é ag súnás.
clé|mion|155x155px|seamhan ar mbord

## Tagairtí

Catagóir:Sreabháin choirp
Catagóir:Gnéas
Reicteam

Is é an **reicteam** (Laidin: *rectum intestinum*, a chiallaíonn stéig dhíreach) an chuid deiridh den stéig mhór i roinnt mamach, agus an phutóg i gcásanna eile, agus tagann sé chun críche san anas. 

### Reicteam an duine
Luíonn an reicteam i dteagmháil le dromchla peilbheach an tsacraim, pollann an scairt pheilbheach chun an chanáil anasach a dhéanamh, agus osclaíonn an chanáil seo ag an anas.  Bíonn a chailibre cosúil leis an drólann shiogmóideach ag a thosach, ach bíonn a fhoirceann leata, agus comhdhéanann sé an ampaill reictim. 

Bíonn reicteam an duine timpeall 12 cm ar fhad. 
[clé|mion|[Galar athlasta putóige agus galar Crohn]]

## Féach freisin

* Conair ghastraistéigeach

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Córas díleáite
Faireog sheileach

Is faireoga eisicríneacha iad na **faireoga seileacha** i mamaigh, faireoga le duchtanna, a tháirgeann seile. Tálann siad freisin amaláis, einsím a bhriseann síos stáirse go dtí Maltós. In orgánaigh eile cosúil le feithidí, is minic a úsáidtear na faireoga seo chun próitéiní le héifeachtacht bhitheolaíochta tábhachtacha mar síoda nó gliúnna a tháirgeadh, agus faightear an crómasóm polaitéineach i bhfaireoga na cuile a bhíonn úsáideach sa taighde géiniteach.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Faireoga
Catagóir:Córas díleáite
Catagóir:Faireoga
An Magnificat

deas|250px|thumb|An MagnificatIs cantáil Chríostaí ársa é an ***Magnificat*** (Laidin: “*Méadaíonn m’anam an Tiarna*”), ar a dtugtar freisin *Amhrán Mhuire*. Tá an téacs bunaithe ar Soiscéal Lúcáis (1:46–55), agus deir Muire é le linn a Cuairte ar a col ceathrar Eilís. Sa sliocht seo molann Muire Dia as a thrócaire, as na cumhachtaí a leagan íseal agus as na daoine uiríseal a ardú.

Tá an *Magnificat* ar cheann de na hiomainn Chríostaí is sine agus is mó tionchair. Úsáidtear é go rialta i liotúirge na hEaglaise Caitlicí, na hEaglaise Ortadósaí, agus i dtraidisiúin Anglacánacha agus Liútaracha. I gCríostaíocht an Iarthair canfar nó léifear é de ghnáth ag Véispear, agus sa traidisiún Oirthearach canfar é ag Maidineacha.


:Mórann m'anam an Tiarna,
:agus rinne mo spiorad gairdeas i nDia mo Shlánaitheoir.
:Óir dhearc sé le fabhar ar ísle a bhanóglaigh;
:mar féach, déarfaidh na glúine uile feasta gur méanar dom.
:Óir rinne an Té atá cumhachtach nithe móra dom agus is naofa a ainm,
:agus tá a thrócaire ó ghlúin go glúin
:dóibh seo ar a mbíonn a eagla.
:Thaispeáin sé neart a láimhe:
:scaip sé an dream a bhí uaibhreach i smaointe a gcroí.
:Leag sé prionsaí óna gcathaoireacha,
:agus d'ardaigh sé daoine ísle;
:Líon sé lucht an ocrais le nithe fónta,
:agus chuir sé na saibhre uaidh folamh.
:D'fhóir sé ar Iosrael a sheirbhíseach,
:ag cuimhneamh dó ar a thrócaire -
:de réir mar gheall sé dar n-aithreacha -
:d'Abrahám agus dá shliocht go brách.

:Amen


## Naisc Sheachtracha

* 'An Magnificat' ar Youtube

Magnificat
Magnificat
Biáide

deas|250px|thumb|Na Biáide

## Na hOcht mBiáide (Matha 5:3-12)

*1. “Is méanar dóibh seo atá bocht ó spiorad, óir is leo ríocht na bhflaitheas.”
*2. “Is méanar do lucht an dobróin, óir sólásófar iad.”
*3. “Is méanar dóibh seo atá ceansa, óir gheobhaidh siad an talamh mar oidhreacht.”
*4. “Is méanar dóibh seo a bhfuil ocras agus tart chun na fíréantachta orthu, óir sásófar iad.”
*5. “Is méanar do lucht na trócaire, óir déanfar trócaire orthu.”
*6. “Is méanar dóibh seo atá glan ó chroí, óir feicfidh siad Dia.”
*7. “Is méanar do lucht síochána a dhéanamh, óir glaofar clann Dé orthu.”
*8. “Is méanar dóibh seo a d’fhulaing géarleanúint mar gheall ar an bhfíréantacht, óir is leo ríocht na bhflaitheas.”
## Tagairtí

Catagóir:Íosa Críost
Catagóir:Tiomna Nua
Scréachán

Is éan é an **scréachán**, ón Seandomhan den chuid is mó, an Afraic go háirithe. Is ball d'fhine na *Laniidae* é. An gob láidir le barr crúcach, na cosa greamaitheach le hingne. Itheann sé feithidí is mamaigh bheaga, agus crochann go minic ó spíonta is craobhóga. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Laghairt shúilíneach

Ainmhí feoiliteach is ea an **laghairt shúilíneach**. Reiptíl atá ann. Tá siad nimhiúil. 

## Tagairtí

Catagóir:Laghairtí
Meirleach (éan)

Is grúpa éan mara creiche iad **na meirligh** le seacht speiceas a fhoirmíonn an géineas ***Stercorarius***, an t-aon ghéineas san fhine Stercorariidae agus seacht speiceas atá ar marthain.

## Tuairisc
Is éin iad na meirligh de mheánmhéid agus níos mó (41 go 64 cm), cosúil le faoileán, le gob láidir agus cluimhreach dhonn, nó donn agus bán go ginearálta; is éin chreiche agus cleipteaseadánacha iad araon.
## Gnáthóga agus dáileadh
I éin iltíreacha iad, atá le fáil i ngach aigéan ach go háirithe ag domhanleithid arda. Is éin mhuirí iad den chuid is mó ach maireann siad sa tundra le linn an tséasúir phóraithe.
Chonacthas aonán ar strae ag an bPol Theas.
## Liosta na speiceas
De réir an aicmithe tagartha (leagan 5.1, 2015) den Chomhdháil Éaneolaíoch Idirnáisiúnta (Coimisiún Aigéaneolaíochta Idir-Rialtasach EOECNA):
* *[[Stercorarius chilensis]]* – Meirleach Shileach
* *[[Stercorarius maccormicki]]* – Meirleach maccormicki
* *[[Stercorarius antarcticus]]* – Meirleach  Antartach
* *[[Stercorarius skua]]* – Meirleach mór
* *[[Stercorarius pomarinus]]* – Meirleach pomairíneach
* *[[Stercorarius parasiticus]]* – Labbe parasite
* *[[Stercorarius longicaudus]]* – Labbe à longue queue

## Féach freisin

* Faoileán scadán, faoileán scadán cosbhuí, geabhróg, faoileán

## Naisc sheachtracha
* Skua videos on the Internet Bird Collection


Catagóir: Éin mhara
Catagóir: Tacsóin ainmnithe ag Mathurin Jacques Brisson

## Tagairtí

Catagóir:Faoileáin
QWERTY

thumb|Méarchlár QWERTY

Is é **QWERTY** ( /kwɜrti/) an leagan amach méarchláir is mó a úsáidtear sa lá inniu ann. Tá an dearadh QWERTY bunaithe ar leagan amach cruthaithe ag Christopher Latham Sholes sa bhliain 1873 do chlóscríobhán Sholes agus Glidden, agus tá sé fós in úsáid ar an méarchlár leictreonach inniu.

Is é an DVORAK an méarchlár is mó eile atá ann.

thumb|Dearadh Christopher Sholes (QWERTY 1878)

Catagóir:Ríomhaireacht
Gearmánaigh

Is grúpa eitneach Eorpach iad na **Gearmánaigh**. Is í an Ghearmáinis a bpríomhtheanga. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:An Ghearmáin
Catagóir:Grúpaí eitneacha i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Grúpaí eitneacha san Eoraip
Rúisigh

Is dream eitneach Eorpach iad na **Rúisigh**. Is í an Rúisis a bpríomhtheanga.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúis
Catagóir:Grúpaí eitneacha i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Grúpaí eitneacha sa tSín
Catagóir:Grúpaí eitneacha san Áise
Catagóir:Grúpaí eitneacha san Eoraip
Siscín

thumb|''Carduelis spinus''

Is éan é an **siscín**. Is baill d'fhine na Fringillidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Claude Debussy

Ba chumadóir Francach **Claude Debussy** (IPA: [klod aʃil dəbysi]) (22 Lúnasa 1862 – 25 Márta 1918). In éineacht le Maurice Ravel, ba cheann de mhór-chumadóirí na linne ar an stíl 'impriseanaíoch" é.
clé|mion|1884
clé|mion|Debussy san atelier Nadar, 1908
Tá Debussy ar cheann de na cumadóirí Francacha is tábhachtaí sa 19ú/20ú haois. Ach ní bhfuair sé an t-aitheantas a bhí ag dul dó, fiú ag deireadh a shaoil. Bronnadh an 'Chevalier de la Légion d'honneur' air sa bhliain 1903, onóir bheag.  Ach níor ligeadh isteach in *Institut de France* é riamh.

### Beatha
Amach sna daichidí a bhí Debussy nuair a tháinig galar díblithe air. Diagnóisíodh é le hailse na drólainne in 1909. Rinneadh colastóime air sa bhliain 1915. Ní faoiseamh a fuair sé ach a mhalairt. Fuair sé bás, cúpla bliain níos déanaí, ar 25 Márta 1918 i bPáras. Ní raibh ach 55 bliain d'aois aige. 

Bhí sochraid an-bheag air, agus an Cogadh Mór faoi lánseol.
clé|mion|Clair de lune (Claude Debussy) Suite bergamasque

### Ceol
D'úsáid Debussy cordaí bunaithe ar cheathracha go minic ina chuid ceoil.

Tréithe eile ː Cordaí; “armóin doiléir”; scálaí neamhghnácha; gach nóta cothrom; easpa lár-nóta tonúlachta, srl. 
clé|mion|Claude Debussy - Première Arabesque - Patrizia Prati
clé|mion|Après midi d'un faune

### Rince
Nuair a thug sé an deis do Nijinsky píosa a chruthú le ceol de chuid Debussy – “Prélude à l’après-midi d’un faune” – thóg an cur chuige avant-garde racán agus scannal dochreidte.
clé|mion|Debussy ː Après midi d'un faune

## Féach freisin

* Maurice Ravel

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1862
Catagóir:Básanna i 1918
Is é do Bheatha, a Mhuire

[deas|250px|thumb|[Muire]]
Paidir thraidisiúnta Chaitliceach Rómhánach agus Cheartchreidmheach Oirthearach is ea '''Is é do Bheatha, a Mhuire
(). 

:Is é do bheatha, a Mhuire,
:atá lán de ghrásta,
:Tá an Tiarna leat.
:Is beannaithe thú idir mhná,
:Agus is beannaithe toradh do bhroinne, Íosa.
:A Naomh-Mhuire, a Mháthair Dé,
:guigh orainn na peacaigh,
:anois, agus ar uair ár mbáis.
:Áiméan.

## Naisc Sheachtracha

* 'Is é do Bheatha, a Mhuire' ar Youtube

Catagóir:Muire
Catagóir:Paidreacha
Catagóir:Paidrín Páirteach
Cré na nAspal

Paidir de chuid na Críostaíochta is ea **Cré na nAspal**. 

:Creidim i nDia, an tAthair Uilechumhachtach, Cruthaitheoir Nimhe agus Talún, 
:agus i nÍosa Críost a Aonmhac san ár dTiarna,
: do gabhadh ón Spriod Naomh, do rugadh ó Mhuire ógh, 
:d'fhulaig páis fé Phointeas Píolóid, do céasadh ar an gcrois, 
:fuair bás agus d'adhlacadh, chuaigh síos go hifreann, 
:d'aiséirigh an treas lá ó mhairbh, chuaigh suas ar neamh, 
:tá ina shuí ar dheasláimh Dé an tAthair Uilechumhachtach, 
:as san tiocfaidh ag tabhairt bhreithiúntais ar bheo is ar mhairbh.
:Creidim sa Spriod Naomh, sa naomh-Eaglais Chaitliceach, 
:i gComaoine na Naomh, i Maithiúnachas na bPeacaí, 
:i nAiséirí na Colla, is sa Bheatha Shíoraí. áiméin.

## Naisc sheachtracha

* 'Cré na nAspal' ar Youtube

Catagóir:Urnaí na Críostaíochta
Catagóir:Paidreacha
Síolta gheal

Is éan beag, cineál tumaire, é an **síolta gheal** nó an **smiú** (*Mergellus albellus*). Tá sé dúchasach do thuaisceart an tSeandomhain. Ball de d'fhine na *Anatidae* agus an speiceas amháin atá fós beo sa ghéineas *Mergellus*. Cíor ghliobach ar chúl an chinn. An fireannach bán le droim is eireaball dubh, agus paistí dubha faoi na súile is ar chúl an chinn. An baineannach donn den chuid is mó. Áitríonn sé uiscí úra nó uiscí foscúla cladaigh.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Cangarú crainn liath

Ainmhí is ea an **cangarú crainn liath** (*dendrolagus inustus*). 

Aimsítear i bhforaoisí bunchnoic i dtuaisceart agus in iarthar na Nua-Ghuine é, agus tá sé dúchasach do roinnt de na hoileáin amach ón gcósta.

Fásann siad 75-90 cm (30-35 orlach) ar airde, le meáchan idir 8 agus 15 kg (18-33 punt). Tá na cinn fhireannacha i bhfad níos mó ná na mná.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Cangarúnna
Guilbnín gobghearr

Is éan é an **guilbnín gobghearr**. Is baill d'fhine na Scolopacidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Salve Regina

[deas|250px|thumb|[Muire]]
Paidir de chuid na Críostaíochta is ea **Salve Regina**.

:Go mbeannaíthear duit, a Bhanríon Naofa, a Mháthair na Trócaire, 
:is tu ár mbeatha, ár mílseacht is ár ndóchas, go mbeannaíthear duit.
:Is ort-sa a screadaimíd, clann bhocht dhíbeartha Éabha,
:is chughat-sa suas a chuirimíd ár n-osnaithe,
:ag caoineadh is ag gol sa ghleann so na ndeor.
:Iompaigh orainn, dá bhrí sin, a Choimirce, a chaomh-uasail,
:do shúile atá lán de thrua,
:is nuair a bheidh deireadh lenár n-íobairt ar an saol seo,
:tabhair radharc dúinn ar thoradh do bhroinne, Íosa,
:a Mhaighdean Mhuire ró-thrócaireach, ró-ghrámhar, ró-mhilis.
:Guigh orainn a naomh-Mháthair Dé, 
:ionas gur fiú sinn gealltanais Chríost a fháil. áiméin.
 
:A Athair Shíoraí, gur cheannaigh t'Aonmhac dúinn,
:lena bheatha, lena bhás, is lena aiséirí,
:aoibhneas síoraí na bhFlaitheas, 
:tabhair dúinn, achnaímíd ort, do ghrásta,
:ionas ag machnamh dúinn ar na mistéiribh seo na Corónach Mhuire,
:go dtiocfadh linn do thoil naofa a dhéanamh agus an t-aoibhneas síoraí sin do shroisint,
:trí Íosa Críost ár dTiarna. áiméin.
 
## Naisc Sheachtracha

* 'Salve Regina' ar Youtube

Catagóir:Urnaí na Críostaíochta
Catagóir:Deabhóidí le Mhuire
Catagóir:Coróin Mhuire
Catagóir:Paidreacha
Soiscéal Eoin

[thumb|280px|clé|Soiscéal Eoin, [Leabhar Cheanannais]]
Is leabhar sa Bhíobla agus sa Tiomna Nua é **Soiscéal [[Eoin Soiscéalaí|Eoin]]**.

## Tagairtí
  

## Naisc Sheachtracha

* 'Eoin 3 - 16' ar Youtube
* 'Eoin 14 - 23' ar Youtube

Catagóir:Tiomna Nua
Eoghan Cóir

Amhrán scríofa ag Riocard Baireád (1740–1819) is ea ***Eoghan Cóir***.

## Téacs

1.
:Nach é seo an scéal deacrach sa tír seo,
:In anacair chroí agus bróin,
:Ó fhagas sé Creagán an Líne
:Go dté sé go dtí an Fál Mór
:A leithéid de screadadh 's de chaoineadh
:Níor cluineadh sa tír seo fós,
:Cé nach bhfuil again aon ionadh
:Ó cailleadh, faraor! Eoghan Cóir.

2.
:Bhí gnaoi agus gean ag gach n-aon air,
:An seanduine críon 's an t-óg,
:Bhí an saibhir 's an daibhir I ngrá leis
:Mar gheall ar a chroí maith mór;
:Le togha agus rogha na tíre
:Do chaitheadh sé píosaí óir
:Is le daoine bocht' eile níor spíd leis
:Buidéal on síbín d'ól.

3.
:Tá Antaine Ó Gabhain ag caoineadh
:'S ní bheidh Seán Ó Baoill I bhad beo,
:Ó cailleadh a gcaraid sa tír seo
:'Sé d'fhága a gcroí faoi bhrón;
:In anacair chatha níor síneadh,
:'Sé mheasaim, faoi liag ná fhód
:Aon neach ba mheasa don dís seo
:Ná an duine bocht maol Eoghan Cóir.

4.
:Ba rómhaith ag tógáil an chíos' é
:Ba bheag aige mí nó dhó
:Go ndíoltaí an bhó ar an aonach
:Nó an giota do bhíodh sa seol.
:'Sé dúirt Séamas Pheadair Mhic Riabhaigh,
:Is é ag agairt ar Rí na nDeor –
:De réir mar bhí seisean le daoine
:Gurb amhlaidh bheas Críosta dhó.

5.
:Aon agus seacht insa líne 
:Agus oct do cuir síos faoi dhó
:Trath ghlac seisean cead lena dhaoine,
:Agus níor labhair sé gíog níos mó.
:Tá sé go dearfa scríofa
:Gur talamh is críoch gach beo
:Is chomh fada is bheimid sa saol seo
:Ca miste dhúinn braon beag d'ól.

Catagóir:Dánta
Catagóir:Amhráin Ghaeilge
Urnaí na Fatima

[deas|250px|thumb|[Muire]]
Paidir traidisiúnta Chaitliceach Rómhánach is ea **Urnaí na Fatima**.

:Ó a Íosa, maith dhúinn ár bpeacaí,
:saor sinn ó thine ifrinn, 
:agus stiúir anam gach n-aon go flaithis Dé,
:go háirithe iad súd atá i bhfíor-ghéarghá do thrócaire. 
:áiméin.

Catagóir:Urnaí na Críostaíochta
Catagóir:Urnaí Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Deabhóidí le Mhuire
Catagóir:Coróin Mhuire
Catagóir:Paidreacha
Domlas

[thumb|upright|Domlas (an t-ábhar buí) i mbithóipse ae i gcás na [colastáise. Ruaimniú haemataixiolóin agus eosin.]]

Is éard is **domlas** ann ná sreabhán a bhíonn searbhbhlasta, le dath dúghlas go buídhonn, a thaltar as an ae sa chuid is mó de na veirteabraigh, agus a chuidíonn go mór le saillte a dhíleá sa stéig bheag. I go leor speiceas, stóráiltear an domlas sa mháilín domlais agus nuair a theann bia isteach sa stéig bheag siltear an domlas isteach sa dúidéineam. Is chomhdhéanamh é an domlas de na hábhair seo a leanas: Uisce (85%), salainn domlais (10%), múcas agus líocha (3%), saillte (1%), salainn neamhorgánacha (0.7%) agus colaistéaról (0.3%).

Catagóir:Heipiteolaíocht
Catagóir:Sreabháin choirp
Catagóir:Córas díleáite
Catagóir:Démhóilíní
Naoscach

*Baineann an t-alt seo leis an speiceas coitianta *Gallinago gallinago*. Má tá spéis agat sna héin ghaolmhara ar a dtugtar “naoscach” freisin, féach [[Gallinago]] agus [[Naoscach bhídeach]].*
  
Is lapaire beag téagartha é **an naosach** (*Gallinago gallinago*), agus is as an Sean-Domhan ó dhúchas é. Tugtar **gabhairín reo**, **gabhar oíche**, agus **meannán aeir** air freisin.  Ciallaíonn an t-ainm eolaíoch *gallina*, "cearc" agus an iarmhír -*ago*,  "cosúil le" sa Nua Laidin.
Is baill d'fhine na Scolopacidae iad. 

Is í an ghnáthóg phóraithe a bhíonn acu ná riasca, portaigh, tundra agus móinéir fliucha ar fud thuaisceart na hEorpa agus thuaisceart na hÁise. Éin imirceacha is ea iad, agus caitheann éin Eorpacha an geimhreadh i ndeisceart agus in iarthar na hEorpa agus san Afraic (ó dheas go dtí an Meánchiorcal), agus bogann imircigh na hÁise] go dtí deisceart trópaiceach na hÁise. Ceapadh tráth gur an speiceas céanna é an naoscach Wilson (*Gallinago delicata*) ó Mheiriceá Thuaidh, ach tá sé liostaithe mar sin i réimse sean-treoirleabhar.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Catagóir:Gallinago
Catagóir:Éin chladaigh
Catagóir:Éin na hÁise 
Catagóir:Éin na hEorpa
Catagóir:Éin na hÍoslainne
Catagóir:Éin ghéim
Catagóir:Éin na Afraice fho-Shahárach
Coinleach Glas an Fhómhair

Amhrán is ea ***Coinleach Glas an Fhómhair***, a d'eisigh an grúpa ceoil Clannad sa bhliain 1982. Ba amhrán é ón albam *Magical Ring*. Tá na liricí uilig i nGaeilge. 

Is iad na focail ná:

:Ar chonnlaigh ghlais an Fhómhair
:A stóirín gur dhearc mé uaim
:Ba deas do chos i mbróig
:'Sba ró-dheas do leagan siubhail.
:Do ghruaidh ar dhath na rósaí
:'Sdo chúirníní bhí fighte dlúith
:Monuar gan sinn 'ár bpósadh
:Nó'r bórd luinge 'triall 'un siubhail.

:Tá buachaillí na háite seo
:A' gartha 'gus ag éirghe teann
:Is lucht na gcochán árd
:A' deánamh fáruis do mo chailín donn
:Dá ngluaiseadh Rí na Spáinne
:Thar sáile 's a shlóighte cruinn
:Bhrúighfinn féar is fásach
:'S bhéinn ar láimh le mo chailín donn.

:Ceannacht buaibh ar aontaigh'
:Dá mbínn agus mo chailín donn
:Gluais is tar a chéad-searc
:Nó go dtéidh muid thar Ghaoth-Bearra 'nonn
:Go sgartar ó n-a chéile
:Bárr na gcraobh 's an eala ón tuinn
:Ní sgarfar sin ó chéile
:'S níl ach baois díbh á chur 'n mur gcionn.

## Naisc Sheachtracha

* 'Coinleach Glas an Fhómhair' ar Youtube

Catagóir:Amhráin Ghaeilge
Corra leitheadacha

**Corra leitheadacha** is ainm dúchasach do na 6 speiceas den ghéineas *Platalea*, lapairí den fhine Threskiornithidae. Is í an t-aon ghéineas atá ag an bhfofhine Plataleinae.

## Speicis agus dáileadh
Tá na sé speiceas le fáil go forleathan thar cuid mhaith den domhan.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Faireog pharóitideach

Is í **an fhaireog pharóitideach** (*nó an pharóitid*) an ceann is mó de na faireoga seileacha. Tá sí ar fáil fillte thart ar ramus an mhandabail agus tálann sí seile tríd an ducht paróitideach (*nó ducht Stensen*) isteach i gcuas an bhéil, le haghaidh coganta agus sloigthighe á héascú.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Faireoga
Catagóir:Córas díleáite
Catagóir:Faireoga
Faireog fhomhandabail

Is faireoga seileacha iad an bheirt **fhaireog fomhandabail** (ar a dtugtar freisin** faireoga fhomhascailleacha**). Tá siad suite faoi bhun urlár na bhéal. I ndaoine, bíonn siad freagrach as 70% den thoirt sheileach agus bíonn meáchan thart ar 15 gram acu. 

Neamhspreagtha (ar fos), seo a leanas céatadán na ranníocaíochta maidir le táirgeadh na seile sa bhéal an duine; ~ 25% Paróitid, Fhomhandabail agus Fotheangach ~ 67% agus 8% ~ mionfhaireoga múcasacha. Le linn na bhfaireog a bheith spreagtha tálann an paratóid an chuid is mó den seile.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Béal
Catagóir:Faireoga
Catagóir:Córas díleáite
Catagóir:Faireoga
Faireog fhotheangach

Is faireoga seileacha iad na **faireoga fhotheangacha** sa bhéal.
Luíonn siad chun tosaigh ar an bhfaireog fhomhandabail faoin teanga, faoi bhun an scannán múcasach ar urlár na bhéal. Sileann 8-20 duchtanna eisfheartha Rivinus iad. Ceanglaíonn an ducht is mó, an ducht fotheangach (Bartholin) leis an ducht fomhandabail chun draenáil tríd an charancail fhotheangach.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Faireoga
Catagóir:Córas díleáite
Catagóir:Faireoga
Catagóir:Béal
Táin Bó Cúailnge

Is cuid de chnuasach laochscéalta na Rúraíochta é **Táin Bó Cúailnge**, nó **An Táin**. Scríobhadh na scéalta ón 6ú haois ar aghaidh. Baineann na scéalta le himeachtaí i gCúige Uladh nuair a bhí Conchúr mac Neasa ina rí, agus cogadh curtha orthu ag Banríon Chonnacht Méabh. Déanann sise agus a fear Ailill mac Máta ionradh ar Ulaidh agus iad sa tóir ar an nDonn Cúailnge - graí-tarbh thar a bheith torthúil - ach éiríonn an laoch óg Cú Chulainn ina n-éadan.

[clé|mion|177x177px|[Donn Cuailnge, An Ráth Corr]]
Scríobhadh na scéalta sa tSean-Ghaeilge. Is iad na scéalta *Táin Bó Cuailgne* agus *Oidheadh Chlainne Uisnigh* na scéalta is tábhachtaí den Rúraíocht. Aicmítear de ghnáth mar eipic é, cé go bhfuil sé scríobtha mar phrós in áit filíochta.

## Naisc sheachtracha
* CODECS
** Táin bó Cúailgne
** Táin bó Cúailgne, recension II
* Táin Bó Cúalnge ar *Irish Sagas Online*
* CELT
** Táin Bó Cúailnge Recension I
** Táin Bó Cúalnge from the Book of Leinster

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta na Rúraíochta
Eamhain Mhacha

Séadchomhartha ársa Éireannach é **Eamhain Mhacha**, nó **Eṁaın Ṁacha** mar a dtugadh air sa tSean-Ghaeilge, atá suite i gContae Ard Mhacha an lae inniu. Suíomh lárnach i sean-stair an oileáin agus miotaseolaíocht na nGael atá ann, agus é ar cheann de na bunáiteanna ba mhó le rá i laethanta réamh-Chríostaí na tíre. 

Cé go dtugtar "dúnfort" ar Eamhain Mhacha, meastar inniu gur shuíomh págánach deasghnách a bhí ann.

Príomhchathair Uladh ab ea é, agus luaitear go minic é sa Rúraíocht. Creideadh go raibh sé bunaithe ag an mbandia Macha sa chúigiú nó seachtó aois roimh Chríost, agus go raibh sé mar shuíomh ríoga Conchúr mac Neasa i scéalta na Rúraíochta. Deirtear go raibh trí theach aige ag Conchúr in Eamhain Mhacha, mar atá:
* an Chraobh Rua, áras an rí
* an Chraobh Dhearg, áit inar bailíodh duaiseanna cogaidh
* an Taisce Bhreac, áit inar stóráladh airm na laochra

Tá baint ag Eamhain Mhacha le cuid de na daoine is cáiliúla i miotaseolaíocht na hÉireann, mar shampla:
* an file Amergin
* an sárlaoch Cú Chulainn
* Eimear, bean álainn agus ceanndána Chú Chulainn
* Conall Cernach, deartháir altrama agus dlúthchara Chú Chulainn
* Lóegaire, laoch eile
* Conchúr mac Neasa, rí Uladh
* Cathbad, an príomhdraoi
* Fergus mac Róich, sárlaoch agus rí eile
* Deirdre, an bhean is áille in Éirinn agus a fhear cróga Naoise
* Leabharcham, an bhean chríonna

Tréigeadh Eamhain Mhacha sa bhliain 331 AD nuair a dódh chun talamh é, de réir Annála na gCeithre Máistrí.

## Tagairtí

Catagóir:An Iarannaois
Catagóir:Suíomhanna ríoga Éireann
Catagóir:An Rúraíocht
Catagóir:Contae Ard Mhacha
Catagóir:Músaeim i dTuaisceart Éireann
Oileáin Galápagos

Oileánra de oileáin bholcánacha iad **Oileáin Galápagos** (Ainm oifigiúil: *Archipiélago de Colón*; ainmneacha Spáinise eile: *Islas de Colón* nó *Islas Galápagos*) atá lonnaithe timpeall an mheánchiorcail san Aigéan Ciúin 972 km (525 míle) siar ó Eacuadór ilchríochach, a bhfuil siad mar chuid de. An fiadhúlra spéisiúil atá acu an ghné is suntasaí faoi na hoileáin.

## Nádúr
Tá a lán ainmhithe ar na hOileáin Galápagos agus níl siad ar fáil in aon áit eile. Is Láithreán Oidhreachta Domhanda UNESCO iad na hoileáin anois.

Sa 19ú haois, rinne Charles Darwin an-chuid taighde ar na hoileáin, ag féachaint ar na hainmhithe agus ar an timpeallacht, nuair a bhí a theoiric ar an éabhlóid á forbairt aige.

Sa bhliain 2022, thug taighdeoirí faoi deara go bhfuil DNA difriúil ag na toirtísí atá ar na hoileáin anois, i gcomparáid leis an DNA a bhí ag na toirtísí in 1906.

## Turasóireacht
Tugann suas le 330,000 duine cuairt an na hoileáin Galápogos gach aon bhliain. Tá táille $200 an duine á ghearradh orthu (in 2024) in iarracht an ghnáthóg speisialta a chosaint.

## Féach freisin

* Glasáin Darwin
* Lonesome George.  Olltoirtís ab ea **Lonesome George** (nó **''El Solitario Jorge''),** as Páirc Náisiúnta Oileáin Galápagos (ar Oileán Pinta). Bhásaigh Lonesome George ar 24 Meitheamh 2012. Ba é an t-ainmhí ba theirce ar domhan é ag an am.

## Meáin

File:Sphyrna_lewini_galapagos.jpg
File:Galapagos iguana1.jpg
File:The Galápagos tortoise or Galápagos giant tortoise (Chelonoidis nigra) - Santa Cruz Island.jpeg
File:Waved Albatross (Phoebastria irrorata) -Espanola -Punta Suarez3.jpg
File:Tour of the Galapagos.OGG



File:Lava rocks on Tortuga Bay in the Galapagos a photo by Alvaro Sevilla Design.JPG|(Grapsus grapsus) Bahía Tortuga
File:(Pelecanus occidentalis) Tortuga Bay on the Island of Santa Cruz, Galápagos.JPG|(Pelecanus occidentalis) Bahía Tortuga
File:(Amblyrhynchus cristatus) Galápagos Islands at Tortuga Bay Santa Cruz Island.JPG|(Amblyrhynchus cristatus) Bahía Tortuga



## Tagairtí

Catagóir:Eacuadór
Catagóir:Oileáin Galápagos
Catagóir:An tAigéan Ciúin
Meánchiorcal

250px|thumb|Meánchiorcal|clé
Timpeall lár an domhain a théann an **meánchiorcal**. Deirtear gurb é 0° an domhanleithead a bhaineann leis. Is é an meánchiorcal an líne dhomhanleithid is faide dá bhfuil ann.  Roinneann an líne shamhalta seo timpeall na cruinne an domhan ina leathsféir, an leathsféar theas agus an leathsféar thuaidh.

## Féach freisin

* Córas comhordanáide geografaí
* Domhanleithead 
* An leathsféar theas 
* An leathsféar thuaidh
* Iarmhairt CorioIis: Gluaiseann ponc ar dhromchla an Domhain ag an meánchiorcal níos tapa ná 40 meigiméadar (milliÚll méadar) gach 24 uair.

## Tagairtí

Catagóir:Loingseoireacht
Catagóir:Geodasaíocht
Scodalach dubheiteach

thumb|''Himantopus himantopus''

Is éan é an **scodalach dubheiteach**. Is baill d'fhine na Recurvirostridae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Cangarú crainn Matschie

Ainmhí is ea an **cangarú crainn Matschie**. Mamach agus Marsúipiach atá ann. Tá sé dúchasach do Leithinis Huon in oirthuaisceart Nua-Ghuine, agus tugtar **cangarú crainn Huon** air freisin. Tá sé ainmnithe i ndiaidh Paul Matschie, bitheolaí Gearmánach. De réir rangú an IUCN, is speiceas i mbaol é.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Cangarúnna
Condar na nAindéas

Is éan é **condar na nAindéas**. Is baill d'fhine na Cathartidae iad. Tá sé ina chónaí i Sléibhte na nAindéas. Is scroblachóir é agus itheann sé ainmhithe marbha.   

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Cangarú crainn aondathach

Ainmhí is ea an **cangarú crainn aondathach** *(Dendrolagus dorianus)*. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Cangarúnna
Glacaireacht

Is éard is **glacaireacht** ann ná duine ag tabhairt pléisiúr gnéis dóibh féin. 

Is rud coitianta í an ghlacaireacht i measc fear agus ban, cuma cén aois. Ní fios aon ghaol a bheith idir an ghlacaireacht agus aon chineál neamhord meabhrach nó fisiciúil. I saol an Iarthair, meastar go ginearálta gur gnáthchuid sláintiúil agus taitneamhach é sult a bhaint as glacaireacht go príobháideach nó le comhpháirtí. 
thumb|Glacaireacht
[thumb|left|[Johann Nepomuk Geiger, uiscedhath, 1840. Beirt ag comhghlacaireacht]]

## Téarmaíocht
Glaoitear freisin "faoiseamh láimhe", "féinphléisiúr", "féintruailliú", "lámhadóireacht", "lámhchartadh", "maistreadh", "ponndáil", "bualadh boid" (i gcás na bhfear), agus "sniogadh an dochtúra"  is araile ag brath ar an gcomhthéacs. 

Feictear "féintruailliú" i bhfoclóir De Bhaldraithe.  Tá drochíomhá ag roinnt leis an bhfocal seo: tá an chuma ar an scéal go bhfuil an duine á "t(h)ruailliú" féin. Is é is dóigh gur lomaistriúchán ón mBéarla *self-pollution* is bunús leis.

## Comhghlacaireacht
Is éard is **comhghlacaireacht** ann ná nuair atá beirt nó a thuilleadh daoine ag tabhairt pléisiúir ghnéis dá céile,lena lámha de ghnáth.

## Tagairtí

Catagóir:Nósanna
Catagóir:Earótachas
Catagóir:Gnéasacht an duine
Louis Walsh

Bainisteoir ceoil Éireannach is ea **Louis Walsh** (rugadh é faoin ainm **Michael Louis Vincent Walsh** ar an 5 Lúnasa 1952, i gCoillte Mách, Contae Mhaigh Eo i bPoblacht na hÉireann. Tá bainistíocht déanta aige ar iliomad ceoltóirí agus bannaí ceol, ina measc; Boyzone agus Westlife. Ba bhreitheamh é ar The X Factor ó 2004 go 2014. Is breitheamh é ar *[[Ireland's Got Talent]]* agus *[[The X Factor (RA)|The X Factor]]*.

## Bainisteoir

## Gradaim
*2009 Mayo Person of the Year

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Breithiúna The X Factor
Catagóir:Daoine beo
Ródháileog drugaí

mion|meitiolamfataimín
Is éard is **ródháileog drugaí** ann ná méid áirithe de dhruga a ghlacadh, méid a bhféadfadh drochimpleachtaí a bheith leis. Is féidir go gcúiseodh seo bás an othair, an duine nó an ainmhí atá tar éis an druga a ghlacadh.

Mar shampla,  is féidir le ródháileog moirfín a bheith marfach de bhrí go gcuireann sí cosc ar an riospráid.

I gcás pireadocsaín (B-vitimín B6), is féidir go bhfuil baint ag ródháileoga thar thréimhse fhada le neamhoird mheabhracha.

## Féach freisin

* Beinsidhé-asaipíní
* Cógais suain
* Drugaí thar an gcuntar
* Moirfín

## Tagairtí

Catagóir:Leigheas éigeandála
Catagóir:Sláinte
Catagóir:Mí-úsáid substaintí
Catagóir:Drugaí
Catagóir:Nimh
Cnagchócaon

Is éard is **Cnagchócaon** ann ná an cineál cócaoin a chaitear. Druga sóisialta atá ann.

## Tagairtí

Catagóir:Drugaí
Méabh

[deas|200px|thumb|Meascán Méabha ar Chnoc na Ré, [Contae Shligigh]]
Banríon Chonnacht sa Rúraíocht is ea **Méabh** (sean-Ghaeilge: **Medb**, meán-Ghaeilge: **Meḋḃ**, **Meaḋḃ** nó **Meadhbh** sa luath-Ghaeilge nua-aimseartha, **Méibh** leagan eile sa Nua-Ghaeilge). Sna scéalta is mó cáil, tá Banríon Méabh pósta le hAilill mac Máta agus tá a cúirt ríoga suite i Ráth Cruachan, Contae Ros Comáin an lae inniu. Tá fir chéile eile aici sna scéalta, ríthe Chonnacht eile an chuid is mó dóibh. An namhaid is mó atá aici ná a hiarfhear chéile agus rí Uladh Conchúr mac Neasa agus briseann an *[[Táin Bó Cúailnge]]* amach eatarthu nuair a dhéanann Méabh iarracht an tarbh is fearr in Ulaidh a ghoid.

## Tagairtí

Catagóir:Bandéithe na nGael
Catagóir:An Rúraíocht
Catagóir:Cúige Chonnacht
Stróc

mion|clé|Póstaer ó Fhundúireacht Croí na hÉireann a thugann comharthaí strócanna, an feachtas FAST|311x311px
Fabht sa chóras fola a bhaineann den inchinn is den cholainn i bhfoirm máchaile é **stróc** (**teagmhas ceirbreashoithíoch** an téarma teicniúil). 

Tá dhá phríomchineál stróic ann; stróc de bharr iscéime (tarlaíonn seo nuair a bhlocáiltear feadán fola tábhachtach agus cuimsíonn seo 87% de strócanna) agus stróc de bharr rith fola (cuireann an rith fola brú ar an gcuid den inchinn atá ina aice). 

An tríú cineál stróic is coitianta ná rith fola fo-aracnóideach.

Scríobh Matt Husseyː

Dochar don inchinn de bharr soláthar easnamhach fola don inchinn, agus mar sin soláthar easnamhach ocsaigine is aistriú easnamhach dé-ocsaíd charbóin is táirgí meitibileachta eile amach as an inchinn.

Is féidir leis tarlú trí cheann de na heachtraí seo: scoilteadh artaire taobh istigh den inchinn nó ar an mbealach isteach inti, rith fola, bacadh artaire le heambólacht, cnapán fola nó bolgán aeir, nó caolú artaire de bharr plaic steanóise a bheith leagtha síos taobh istigh de bhallaí an artaire. 

Braitheann déine an stróic ar an oiread den inchinn a scriostar, agus an chuid ar leith den inchinn a scriostar. Is féidir le stróc a bheith marfach. 

Muna marfach é, is féidir go mbeidh damáiste déanta don radharc nó an guth, deacracht i dtuiscint urlabhra, agus easpa mothúchán is feidhmiúchán sna géaga, de ghnáth ar thaobh amháin den cholainn. 

Ag brath ar dhéine an stróic, is féidir go dtiocfaidh feabhas ar na riochtaí seo taobh istigh de nóiméid, nó de réir a chéile de bharr teiripe thar mhíonna, nó nach dtiocfaidh feabhas go bás. Má dhéanann an bunstróc dochar do na láir análaithe i stoc na hintinne, seans go bhfaighidh duine bás go luath.

### Teicneolaíocht
Is gléas é "cueStim-Stroke" (teicneolaíocht inchaite) ar féidir le hothair a chaitheamh atá ag fulaingt tar éis dóibh stróc a bheith buailte orthu. In 2025, bronnadh  €2.1 milliúin ar chuibhreannas faoi stiúradh ag Fortis Medical, cliantchomhlacht d’Údarás na Gaeltachta, chun  borradh a chur faoi fhorbairt cueStim-Stroke.

## Féach freisin

* Stróc teasa

## Tagairtí


Catagóir:Máchailí
Catagóir:Neamhoird néarógacha
Catagóir:Iscéime
Úll brád

[mion|clé|Úll brád i [Fia buí|bhfia.]]
Gnáthstruchtúr a ghobann amach as an muineál, agus atá níos feiceálaí sna fir, atá i gceist le h**úll brád** nó le h**úll na brád**. **Úll na scornaí** agus **úll na slugaide** a thugtar air freisin. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Eolas faoi laraing  (*[[Béarla]]*)


Catagóir:Saintréithe gnéis tánaisteacha i bhfear
Catagóir:Saintréithe gnéis tánaisteacha
Catagóir:Anatamaíocht
Catagóir:Corp an duine
Catagóir:Anatamaíocht na scornaí
Catagóir:Struchtúir sa mhuineál
Catagóir:Ádhamh agus Éabha
Catagóir:An ceann agus an muineál
Meitibileacht

Is ionann **meitibileacht** agus na próisis cheimiceacha a tharlaíonn sa chill is san orgánach a choinníonn beo iad trí fhuinneamh agus ábhair riachtanacha a chur ar fáil.
MDMA

Druga dearthóra é **3,4-Meitiléindé-ocsaimeitiolamfataimín** (**MDMA**) nó **eacstais** a dtugtar *E* nó *X* nó *3CAG* air chomh maith. Is siabhraigin éadrom í. Amfataimín atá ann agus úsáidtear mar dhruga sóisialta é go forleathan. Tuairiscítear go gcuireann sí le céadfaí tadhaill agus mar sin go bhfeidhmíonn mar afraidíseach. Forthéann sí an cholainn ar bhealach ar féidir bás duine a chúisiú. I dtaighde a rinneadh san Astráil fuarthas amach gurbh í an MDMA ba chúis le 392 bhás sa tréimhse ama idir an bhliain 2000 agus 2018, nó 3 bhás sa bhliain a d'éirigh as MDMA amháin, i dtír ina raibh thart ar 25 milliún duine ina gcónaí. Tuairimíonn roinnt gur measa an tionchar a bhíonn ag alcól.

## Tagairtí

Catagóir:Amfataimíní
Catagóir:Drugaí áineasa
Catagóir:Mí-úsáid substaintí
Catagóir:Drugaí gan stádas dlíthiúil
3,4-Meitiléindé-ocsaimeitiolamfataimín
Cist

[mion|clé|'''Cist''' ar an [scornach]]
Is éard is **Cist** ann ná mála neamhghnách a bhfuil ábhar leachtach, gásach nó leathsholadach ann sa duine nó san ainmhí.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ollphaiteolaíocht
Catagóir:Deirmeolaíocht
Scanadh ultrafhuaime

Is éard is **scanadh ultrafhuaime** ann ná úsáid na dtonnta ultrafhuaime le scanadh a dhéanamh ar an gcolainn bheo. Baintear leas as le diagnóis a dhéanamh.

Catagóir:Ultrafhuaim
Catagóir:Leigheas
Paiteolaí

Is ionann **paiteolaí** agus cineál dochtúra a dhéanann staidéar ar phróisis na ngalar.

## Tagairtí

Catagóir:Speisialtachtaí leighis
Catagóir:Gairmeacha cúraim sláinte
Hormóin shintéiseacha

Is éard is **hormóin shintéiseacha** ann ná hormóin a cruthaíodh agus a chruthaítear go saorga.

## Tagairtí

Catagóir:Hormóin
Ainglis

Is éard is **Ainglis** (Laidin: *gutteria*, *struma*) ann ná meall neamhghnách sa mhuineál.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Inchríneolaíocht
Scanadh

* Scanadh (filíocht)
* Scanadh (íomhá)
* Scanadh (míochaine)
** Scanadh CT
** Scanadh ultrafhuaime

## Féach freisin
* Aithint optúil carachtar
Hipitíoróideacht

Is éard is **Hipitíoróideacht** ann ná nuair nach gcruthaítear a dóthain hormón tíoróideach sa duine. An galar is mó a tharlaíonn dá bharr seo ná Galar Graves. Má chuirtear isteach ar feidhmeanna an tíoróidigh trí easpa hormón a chuir ar fáil is féidir bheith ag súil go mbeidh daoine traochta, is go mbeidh siad mall ó thaobh luas na hintinne. 

## Diagnóisiú
Déantar galar sa tíoróideach a dhiagnóisiú le tástáil fola do na leibhéil T4 agus T3 atá san fhuil a fháil amach. Déantar íomháú ar an bhfaireog ar nós scanadh ultrafhuaime le méid is cruth na faireoige a fhiosrú. Déantar bithóipse chomh maith, ach go háirithe i gcásanna ailse. Breathnóidh paiteolaí ar an sampla fíocháin seo.

## Cóir Leighis
Ó thaobh cóir leighis tugtar cógas leis an oiread hormón a scaoiltear a mhéadú nó cuirtear hormóin shintéiseacha ar fáil do dhaoine de réir mar is gá. Téitear i muinín na máinliachta nuair a bhíonn an fhaireog rómhór. Chomh maith is féidir radaíocht a úsáid leis an bhfaireog a scrios má tá sé rómhór.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair inchríneolaíochta
Catagóir:Inchríneolaíocht
Catagóir:An fhaireog thíoróideach
Galar Graves

Is galar a bhaineann le neamhord na faireoige tíoróidí é **Galar Graves**. Is minice a fheictear an galar seo i measc na mban agus iad siúd atá amach sna blianta, agus bíonn sé ar dhuine nó beirt as thart faoi gach míle duine. An cineál is coitianta den ghalar a fheictear ná ainglis nó meall mór a ghobann as muiníl daoine. As Robert James Graves, dochtúir Éireannach, a ainmníodh an galar seo.

Catagóir:Galair Thíoróideacha
Bithóipse

Is éard is **Bithóipse** ann ná nuair a bhaintear cuid de fhíochán duine agus iad beo ar mhaithe leis an diagnóisiú.

Catagóir:Bithóipse
Catagóir:Leigheas
Ailill mac Máta

Rí Chonnacht agus fear céile na Banríona Méabh sa Rúraíocht is ea **Ailill mac Máta**, atá bunaithe i gCruachan (Ráth Cruachan, Contae Ros Comáin sa lá atá inniu ann). Is eisean atá i gceannas ar fhórsaí Chonnacht nuair a ionsaíonn siad Ulaidh sa laochscéal Táin Bó Cúailnge.

Insítear sna scéalta go bhfuil ainm a mháthar aige, Máta Muirisc, iníon Mhága de chuid na bhFir Ol nÉcmacht, ceann de treibheanna na ríochta. Tá a athair Rus Ruad ina Rí Laighean, agus i measc na mic eile atá aige ná Cairbre Nia Fer, Rí Theamhair na Rí, Find Fili, a ghlacann áit a athar mar rí Laighean agus Cathbad, príomh-draoi Rí Uladh Conchúr mac Neasa, dar le foinsí áirithe. Deirtear sa Táin gur roghnaigh Méabh mar fhear céile é ós rud é gurb eisean an duine amháin astu gan cruálacht, éad nó faitíos.

Saolaíodh seachtar mac ag Rí Ailill agus Banríon Méabh, agus Maine tugtha ar gach duine dóibh. Baisteadh ainmneacha eile orthu ar dtús, ach athainmníodh iad nuair nuair a d'iarr Méabh ar dhraoi éigean cé acu a mharódh Conchúr Mac Neasa, agus ní bhfuair sí mar fhreagra ach "Maine":
* tugadh Maine Athramail ("cosúil lena athair") ar Fedlimid
* tugadh Maine Máthramail ("cosúil lena mháthair") ar Cairbre 
* tugadh Maine Andoe (an duine tapaidh") ar Eochaid
* tugadh Maine Taí ("taoi") ar Fergus 
* tugadh Maine Mórgor ("an dualgais mhóir") ar Cet
* tugadh Maine Mílscothach ("caint mhil") ar Sin 
* tugadh Maine Móepirt ("thar chur síos") ar Dáire

Catagóir:An Rúraíocht
Catagóir:Ríthe na gConnacht
Hipeatalamas

Is faireog san inchinn é an **hipeatalamas** a thálann hormóin a mbíonn éifeacht acu ar an bhfaireog thíoróideach.

## Tagairtí

Catagóir:Faireoga
Catagóir:Hormóin
Catagóir:Inchríneolaíocht
Catagóir:Anatamaíocht na hinchinne
Catagóir:An inchinn
Paridae

Is fine d'éin pasaireacha  iad na **Paridae, i**na bhfuil 14 géineas agus 64 speiceas, ar a dtugtar meantáin orthu go léir. Faightear iad den chuid is mó sa leathsféar thuaidh agus san Afraic.  

Sanasaíocht  

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Snag (éan)

Is fine éan ar a dtugtar **na snaganna** é **Certhiidae** (Béarla: *treecreepers*). Áitríonn siad coillte le crainn fhásta is coirt gharbh orthu. Gob fada cuarach aige, agus crúba fada atá oiriúnach chun greim a fháil ar an gcoirt. Itheann sé na feithidí a bhíonn istigh i ngága sa choirt, agus is féidir leis siúl suas an choirt á gcuardach, an t-aon éan in Éirinn ar féidir leis an cleas seo a dhéanamh. Téann sé ar an bhfara, a bholg brúite i log sa choirt is a chrúba greamaithe leis an gcoirt taobh amuigh. Déanann sé a nead i bpoll sa chrann as slaitíní le cleití mar líneáil taobh istigh. Tógann sé dhá ál sa bhliain.

Tá aon speiceas déag ann in dhá ghéineas, *[[Certhia]]* agus *[[Salpornis]]*. 

## Féach freisin
* Snag coiteann — *Certhia familiaris*

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Nazarat

Is cathair in Iosrael é **Nazarat** nó **Nasair** (, ). Tá breis is 72,000 duine ina gcónaí ann. *Príomhchathair Arabach Iosrael* a thugtar mar leasainm air, mar is Arabaigh iad formhór mhuintir na cathrach. Cuirtear síos sa Bhíobla ar Nazarat mar bhaile dúchais Íosa, Mhuire agus Iósaf, agus, dá réir sin, is áit oilithreachta atá ann inniu.

mion|clé|Nazarat sa bhliain 1912

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha
Catagóir:Iosrael
Geabhróg Artach

Is éan a fhaightear ar fud an Domhain í an **gheabhróg Artach**. Is ball d'fhine na Sternidae í. Déanann sí imirce níos faide ná aon éan eile, suas le 36,000 km sa bhliain. Caitheann sí samhradh an leathsféir thuaidh san Artach, agus geimhreadh an leithsféir thuaidh san Antartach.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Praslacha

Is éan í an **phraslacha** (*Anas crecca*). Is ball d'fhine na nAnatidae í. Caitheann siad séasúr an ghoir in áiteanna san Eoráise ina mbíonn an aeráid measartha, agus eitlíonn siad an geimhreadh sna bólaí níos faide ó dheas.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Valbaí

Is ainmhí beag nó meánmhéide san fhine Macropodidae é **an valbaí** atá dúchasach don Astráil agus don Nua-Ghuine, le daonraí a tugadh isteach sa Nua-Shéalainn, Haváí, Éire (ar Reachrainn), an Ríocht Aontaithe agus tíortha eile. Níl an téarma “valbaí” go hiomlán soiléir ó thaobh tacsanomaíochta; úsáidtear é ar aon bhall den fhine Macropodidae atá níos lú ná cangarú agus nach bhfuil ainm eile air.

## Speicis Roghnaithe
* *[[Lagorchestes hirsutus]]* — valbaí giorria ruadhonn
* *[[Lagostrophus fasciatus]]* — valbaí giorria bandach
* *[[Macropus rufogriseus]]* — valbaí Bennett nó valbaí droimrua
* *[[Onychogalea fraenata]]* — valbaí sporearrach spéaclach
* *[[Onychogalea lunata]]* — valbaí sporearrach corráin
* *[[Petrogale]]* (géineas) — valbaí carraige

## Tagairtí

Catagóir:Marsúipiaigh
Favela (leabhar)

Foilsíodh ***Favela***, an chéad leabhar neamhfhicsin ón iriseoir agus scríbhneoir Alex Hijmans sa bhliain 2009, ag Cois Life. 'Bruachbhaile bocht' an chiall atá leis an teideal i bPortaingéilis. Sa leabhar, cuireann Hijmans síos ar shaol an bhruachbhaile bhoicht Tancredo Neves, ar imeall chathair Salvador i oirthuaisceart na Brasaíle, cathair ina bhfuil cónaí ar Hijmans ó 2007. Bronnadh duais aitheantais sa rannóg 'Prós' ar *Favela* ag Oireachtas 2009. Bhí an leabhar ar ghearrliosta Ghradam Uí Shúilleabháin na bliana 2010.

## Léirmheasanna
Chuir lucht léirmheastóireachta na meán Gaeilge fáilte mhór roimh *Favela*. "I measc na ndírbheatháisnéisí is suimiúla dár scríobhadh i nGaeilge riamh," a bhí le rá ag Robert McMillen ar The Irish News. " "Leabhar a choinníonn ag tiontú na leathanach thú," a scríobh Matt Mac Anna ar Nuacht24.

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalta Gaeilge
Catagóir:Úrscéalta Éireannacha
Catagóir:Úrscéalta Brasaíleacha
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2009
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2000idí
Aiséirí (leabhar)

Is é ***Aiséirí*** an chéad úrscéal ó pheann Alex Hijmans, foilsithe ag Cois Life sa bhliain 2011. An tréimhse a raibh an t-údar ina bhainisteoir ar theach caife, Bananaphoblacht, i gcathair na Gaillimhe a spreag an t-úrscéal seo, ach is ficsean atá sa leabhar seachas dírbheathaisnéis.

## Scéal
Nuair a théann bean óg as an Ísiltír, Rebekka, ag obair sa teach caife 'Aiséirí' i gcathair na Gaillimhe, athraíonn a saol ó bhonn. Ealaíontóir í, ach de réir a chéile cailleann sí í féin in obair an chaife. Teaghlach cathrach comhaimseartha, idirnáisiúnta, soghluaiste atá i bpobal 'Aiséirí' agus is ina measc siúd a chaitheann sí léargas níos iomláine a fháil uirthi féin agus ar an méad a thug go Gaillimh an chead uair í.

## Naisc sheachtracha
* www.alexhijmans.com suíomh an údair.
* https://www.coislife.ie/  suíomh fhoilsitheoirí an leabhair.

## Féach freisin

* Bananaphoblacht (caifé)

## Tagairtí

Catagóir:Úrscéalta Gaeilge
Catagóir:Úrscéalta Éireannacha
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2011
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2010idí
Ficsean

Is éard atá i bh**ficsean** sa chiall is leithne den fhocal ná téacs ar bith a bhaineann le heachtraí nach eachtraí fírinneacha iad. Samhlaíocht an údair (nó na n-údar) bunús an téics. I gcomhthéacs na litríochta scríofa is minicí a úsáidtear an téarma ficsean, ach úsáidtear é maidir i réimsí na scannánaíochta agus na teilifíse freisin. Malairt fhicsin ná neamhfhicsean, réimse sa litríocht de shaothair a phléann eachtraí fírinneacha.

## Formáidí éagsúla
An t-úrscéal an seánra is coitianta san fhicsean, ach áirítear gearrscéalta, drámaíocht agus fiú filíocht ar réimsí an fhicsin freisin.
Neamhfhicsean

Is éard atá i **neamhfhicsean** na téacs ar bith a chuireann an t-údar i láthair mar insint fhírinneach, .i. bunaithe ar fhíricí seachas ar a s(h)amhlaíocht. 

## Formáidí éagsúla
Beathaisnéis, dírbheathaisnéis, litríocht thaistil, aistí, leabhair staire agus leabhair oideachasúla cuid de na réimsí is coitianta sa neamhfhicsean.

## Féach freisin
* Ficsean

Catagóir:Litríocht
Catagóir:Litríocht de réir seánra
Dírbheathaisnéis

[mion|Bhí [Peig Sayers ar dhuine de na mná ba luaithe in Éirinn a fhoilsíodh scéal a beatha mar dhírbheathaisnéis]]
Is éard atá i n**dírbheathaisnéis** ná téacs nó leabhar faoi shaol dhuine, scríofa ag an duine sin féin. (Más duine eile a scríobh, beathaisnéis atá i gceist.)

## Dírbheathaisnéis i litríocht na Gaeilge
Réimse í an dírbheathaisnéis a bhí faoi bhláth tráth i litríocht na Gaeilge. Tá leabhair ar nós *[[Peig]]* le Peig Sayers, '*Rotha Mór an tSaoil*' le Micí Mac Gabhann, '*[[Mo Bhealach Féin]]*' le Seosamh Mac Grianna agus '*Mise*' le Colm Ó Gaora ar chuid de na samplaí is aitheanta. D'imigh an dírbheathaisnéis as faisean sa dara leath den fhichiú haois, cé go bhfuil samplaí ann, ar nós '*An Nollaig Thiar*' le Breandán Ó hEithir. Tá tréithe dírbheathaisnéiseacha ag baint le cuid de nua-scríbhneoireacht na Gaeilge freisin, mar shampla leis na leabhair '*Manchán ar Seachrán*' agus *'Baba-Jí agus TnaG*' le Manchán Magan agus an leabhar '''Favela''' le Alex Hijmans.

Catagóir:Litríocht