Henry Docwra, 1ú Barún Docwra na Cúile Móire

Ba shaighdiúir agus státseirbhíseach Sasanach é **Henry Docwra, 1ú Barún Docwra na Cúile Móire** (1564 – 18 Aibreán 1631), a bhí ina shaighdiúir agus ina státseirbhíseach mór le rá in Éirinn ag tús an seachtú haois déag. Is minic a thugtar "bunaitheoir Dhoire " air, mar gheall ar a ról i mbunú na cathrach.

## Cúlra
Rugadh Henry Docwra i Chamberhouse Castle, Crookham, in aice le Thatcham, Berkshire, i dteaghlach beag uasal, na Docwras (tá roinnt litrithe éagsúla ar an ainm, lena n-áirítear Dockwra agus Dowkra), a tháinig ó Yorkshire ó dhúchas. Baisteadh Docwra ar an 30 Aibreán 1564.

clé|mion|Crookham, Berkshire, áit bhreithe Henry

Ba é (chomh fada agus is eol dúinn) an t-aon mhac a mhair de chuid Edmund Docwra, Teachta Parlaiminte, agus a bhean chéile Dorothy Golding, iníon le John Golding as Halstead, Essex, agus deirfiúr an aistritheora aitheanta Arthur Golding. Ba pholaiteoir mór le rá áitiúil é a athair, a shuigh i dTeach na dTeachtaí mar Theachta Parlaiminte do Aylesbury i bParlaimint 1571, agus do New Windsor i bParlaimint i 1572. B’éigean dó Chamberhouse a dhíol níos déanaí mar gheall ar dheacrachtaí airgeadais. B’fhéidir gurb iad fadhbanna airgid an teaghlaigh ba chúis lena mhac gairm mhíleata a leanúint. 

Is cosúil nach raibh gaolta mór le rá ag na Docwras, agus ba dheacracht mhór é seo do Henry ar feadh a shlí bheatha, i ré ina raibh tábhacht mhór ag baint le naisc teaghlaigh. Fuair Henry roinnt tailte i mBerkshire mar oidhreacht, a dhíol sé timpeall 1615, dá théarnamh dóchúil go hÉirinn agus chuig oifig phoiblí a mhaoiniú, rud a raibh súil aige leis.

## Gairm mhíleata
Tar éis dó roinnt blianta a chaitheamh mar shaighdiúir gairmiúil san Ísiltír agus sa Fhrainc, chuir Coróin Shasana Docwra, nach raibh ach ina luathfhichidí fós, go hÉirinn timpeall na bliana 1584. Rinneadh constábla Chaisleán Dhún Garbhán de, agus rinne sí seirbhís faoi Sir Richard Bingham, gobharnóir Chonnacht, Ba iad an tóir agus an scrios a rinneadh ar tholaigh Thomáis de Búrca i gCaisleán na Cailleach ar Loch Corra agus ansin ar Loch Measca, gníomhartha deiridh fheachtas Bingham i Maigh Eo sa bhliain 1586, a tharla i mí Mheán Fómhair na bliana sin. Ní raibh sé in ann clann *de Búrca*, an fórsa polaitiúil ceannasach i Maigh Eo, a chur faoi chois, agus níor chríochnaigh an feachtas go cinnte.

### Seirbhís le hEssex agus Vere
D’fhág Docwra Éire timpeall na bliana 1590. Cosúil le go leor cúirtéirí óga uaillmhianacha ag an am, chuaigh sé i seirbhís Iarla Essex, an fear ba thaitneamhaí leis an rí, agus throid sé taobh leis sa chogadh in aghaidh na Spáinne. Ghlac sé páirt i Léigear Rouen i 1591-2, agus i nGabháil Cádiz i 1596 áit ar bronnadh Essex go pearsanta ridireacht air as a "ghníomhartha crógachta". An bhliain dár gcionn, rinne sé seirbhís mhíleata faoi Sir Francis Vere i bhfeachtais  i mBrabant, agus chaith sé cuid mhór de dheireadh na 1590idí san Ísiltír áit ar bhain sé clú agus cáil amach i gCath Turnhout. Níor ghlac sé páirt i dturas tubaisteach mí-ádhúil Essex ar na hOileáin Asóir i 1597.

mion|Robert Devereux, 2ú Iarla Essex

### Filleadh go hÉirinn
Sa bhliain 1599, chun a "unspeakable contentment", cuireadh ar ais go hÉirinn é chun seirbhís a dhéanamh le Essex le linn Chogadh na Naoi mBliana, ag gníomhú mar a phríomhchomhairleoir ar chúrsaí míleata na hÉireann. Le linn iarrachtaí tubaisteacha Essex chun Éire a thabhairt chun cíochána, bhí Docwra gnóthach den chuid is mó ag iarraidh clann Uí Bhroin a chur faoi chois i gContae Chill Mhantáin. Níor ghlac sé páirt i gcaibidlíochtaí conspóideacha Essex le hAodh Ó Néill, a bhí ina cheannaire foriomlán Éireannach le linn Chogadh na Naoi mBliana. Mar thoradh ar na caibidlíochtaí seo, tháinig sraith téarmaí ar a dtugtar an Scor ( the Cessation), a ndearna naimhde Essex ionsaí air mar ghéilleadh iomlán Shasana do na hÉireannaigh. Ba é freagairt na Banríona ná a rá go géar le Essex dá mba mhian léi Éire a thréigean go hiomlán, gur ar éigean a bheadh gá é a chur ann ar chor ar bith. Bhí Docwra tar éis filleadh ar Shasana le Essex i bhfómhar na bliana 1599. Sa bhliain 1600 cuireadh ar ais go hÉirinn é mar cheannasaí ar arm de 4000 fear agus ghabh sé láthair scriosta Dhoire i mBealtaine 1600. Lean an troid ar aghaidh go dtí 1603. 

Go gasta, mar thoradh ar an Scor, náiríodh Essex, agus dá bharr, ba chúis lena éirí amach i gcoinne na Banríona Eilís I, rud a chríochnaigh nuair a cuireadh chun báis é mar bhrathadóir i mí Feabhra 1601. Níor cuireadh amhras ar bith ar Docwra, a d’fhan go stuama in Éirinn ar feadh na géarchéime, go raibh baint aige le comhcheilg Essex, agus go gasta, ghnóthaigh sé muinín chomharba Essex Muinseo, Fear Ionaid na hÉireann faoin mBanríon Eilís I, cé gur argóint a bhí eatarthu níos déanaí faoi bheartas Docwra in Ultaibh. Deir a bheathaisnéisí, cé nach raibh ardmheas air mar pholaiteoir, go raibh instinn an fhíorpholaiteora do mharthanas ag Docwra ar a laghad.

## Concas Uladh
I mí Aibreáin 1600, tugadh arm de 4200 fear do Dhocwra chun Uladh a chur faoi chois. Tháinig sé i dtír ag Carraig Fhearghais, agus chuaigh sé ar aghaidh go dtí an Chúil Mhór, áit ar dhaingnigh sé an caisleán a bhí ina fhothrach ansin agus Flogh, in aice le hInis Eoghain, Contae Dhún na nGall. Ag dul ar aghaidh go dtí an áit ar a dtugtar Doire anois, dhaingnigh sé an cnoc agus leag sé amach céad shráideanna na cathrach nua. Níos faide suas Abhainn na Feabhail, dhaingnigh sé Dún na Long, suíomh a roinn Contaetha Dhún na nGall agus Thír Eoghain, i mí Iúil 1600. Thóg sé dúnta réaltchruthacha, spreagtha ag na Dúitsigh, gach ceann acu le balla láidir créafóige, timpeallaithe ag díog, ag trí shuíomh An Chúil Mhór, Doire agus Dún na Long. Ghlac sé páirt i roinnt círéibeacha leis na Gaeil. Deirtear gur éirigh leis meas a fháil óna leithéidí mar gheall ar a mhisneach agus a chlisteacht. Ghoin Aodh Dubh Ó Domhnaill, col ceathrar d’Aodh Ruadh Ó Domhnaill, taoiseach Chlann Uí Dhónaill é. Mar sin féin, sna chéad mhíonna aige in Ulataibh, léirigh sé cineál áirithe scáfaireachta, rud a rinne dochar dá chlú i measc rialtas Shasana. Go háirithe, cáineadh é as a chuid fear a chomhchruinniú i nDoire, áit a raibh eipidéim go rábach ann: thit an oiread sin daoine tinn gur laghdaíodh a fhórsa éifeachtach go 800 fear.

Le linn a shlí bheatha in Ultaibh, léirigh sé scileanna suntasacha maidir le deighilt a chothú i measc na gclanna Gaelacha ceannasacha, agus fuair sé tacaíocht ó roinnt taoiseach Gaelach suntasach, lena n-áirítear baill de na clanna ceannasacha Uí Néill agus Uí Dhónaill. Ba é an bua taidhleoireachta ba shuntasaí aige ná dílseacht Niall Gairbh Uí Dhomhnaill, col ceathrar agus deartháir céile d’Aodh Ruadh, a bhuachan don Choróin, a ghnóthú don Choróin, ar feadh tréimhse ar a laghad. Cúiseamh a luaití go minic in aghaidh Docwra ag a naimhde ná a soineantacht agus é ag creidiúint i ngealltanais dílseachta na dtaoiseach Gaelach, agus ba é difríochtaí faoin mbeartas comhréitigh seo ba chúis le troid níos déanaí idir Docwra agus Muinseo. Déanta na fírinne, ní raibh súil ag Docwra, a bhí ina fhear ciallmhar, go bhfanfadh aon cheann de na taoisigh dílis "if the Spaniards should approach these shores", nó dá mbeadh aon bhua míleata cinntitheach ar na Sasanaigh ag na Gaeil. Ba é a dhearcadh ná go raibh tacaíocht daoine cosúil le Niall Garbh ina mhaoin pholaitiúil, chomh fada agus a mhairfeadh sé, ar chóir na Sasanaigh leas a bhaint aisti go hiomlán.

Chaith sé geimhreadh na bliana 1600/1601 ar thurasanna míleata breise, agus ar chaibidlíocht leis na Gaeil. Sa bhliain 1602, d’éirigh leis Caisleán Dhún Geimhin a fháil ó Dhómhnall Ballach Ó Catháin, príomhvasáilleach nó 'uriaght' Aodha Úa Néill. Thug sé seo smacht dó ar an gcuid is mó de Chontae Dhoire anois, agus mar thoradh air sin, d'athraigh Ó Catháin taobh, rud a bhain cuid mhór dá fhórsa a bhí fágtha de Ó Néill. Chuaigh sé i gcomhar le Muinseo chun Aodh Ó Néill a a bhascadh sa deireadh, a ghéill do Muinseo ag Mellifont i mí an Mhárta 1603. Deirtear gur feachtas thar a bheith borb a bhí sa fheachtas míleata, agus gur maraíodh na mílte sibhialtach Gaelach dá bharr.

Ar bhás na Banríona Eilís I, ba é gníomh daingean Docwra a chuir cosc ar éirí amach i dtuaisceart na hÉireann ag a phríomh-chomhghuaillí Gaelach, Niall Garbh Ó Domhnaill, a raibh fearg air nár deineadh Iarla Thír Chonaill de, teideal a bronnadh ina ionad sin ar a chol ceathrar, Ruairí Ó Domhnaill. Sa ghearrthéarma, cuireadh ina luí ar Niall muinín a bheith aige i gealltanas tuilleadh luach saothair a fháil ón gCoróin. Is léir nach bhféadfaí brath ar a dhílseacht i bhfad níos faide, ach ní raibh muinín ag Docwra riamh as dílseacht bhuan na dtaoiseach Gaelach.

## Bunaitheoir Dhoire
[mion|Tá an léarscáil seo de [Doire|Dhoire c. 1607 ar cheann de na híomhánna is luaithe den chathair atá ar eolas againn.]]

Tá clú Docwra mar "bhunaitheoir Dhoire" bunaithe ar a chuid iarrachtaí luatha Doire a fhorbairt mar chathair, cé nár éirigh lena chuid iarrachtaí sa ghearrthéarma, mar gur dódh an lonnaíocht nua go talamh sa bhliain 1608.

Bhí súil ag Docwra go dtabharfadh a sheirbhísí don Choróin i gCogadh na Naoi mBliana luach saothair flúirseach, agus is cosúil gur shocraigh sé go gcruthófaí é ina Thiarna Uachtarán ar Uladh; ach ní raibh an-tóir air riamh, fiú amháin i measc a shaighdiúirí féin is cosúil. Rinneadh dochar breise dá shlí bheatha mar gheall a throid leis an Ridire Arthur Chichester, an Leas-Rí ceanntréan ar Éirinn. Chomh maith leis sin, ní raibh cairde cumhachtacha aige sa chúirt, áit a measadh gur cineál núise é. Dúradh nach raibh aon rud a raibh eagla níos mó air roimh an mBanríon agus a Comhairle ná litir fhoclach eile ó Docwra, ag freagairt go feargach d’aon cháineadh ar a iompar; agus in ainneoin a rath míleata níos déanaí, d’fhan cáil áirithe air as a bheith cúthail agus neamhchinnte. Cuireadh an sean-dlúthghaol le Essex ina choinne, go héagórach ós rud é go raibh comhaontú uilíoch ann nár ghlac sé páirt san éirí amach. Chinn Sir Robert Cecil sa deireadh gan cur isteach ar an mBanríon lena litreacha, agus a mhéid is féidir, rinneadh neamhaird de. Ghlac sé le ceapachán Máistir an Chruinnithe do Dhoire gan a cheadú ná a chomhairle a iarraidh mar mhasla pearsanta, ag argóint go searbh le Humphrey Covet, an chéad Mháistir, agus níos géire fós lena chomharba Reynolds.

B’éigean dó a bheith sásta le bheith ceaptha mar an chéad phropast agus mar *Ghobharnóir Londaindoire agus na Cúile Móire*. Thug chéad chairt na cathrach cumhacht dó margaí agus aonach a reáchtáil. Ba dhualgas air na sirriamaí, an cláraitheoir agus na giúistísí a cheapadh agus cúirt chontae a reáchtáil.

Bhí Docwra ag tosú ag éirí tuirseach den saol in Éirinn, cé nár fhill sé ar Shasana go dtí 1608. Sa bhliain 1606, cheannaigh Sir George Paulet as a oifigí poiblí é, agus ní raibh a chaidreamh le ceannairí Gaelacha Uladh, agus go háirithe le rialóir Inis Eoghain, Sir Cahir O'Doherty, a raibh Docwra ag iarraidh a dhílseacht a bhaint amach, chomh cairdiúil céanna. 

Le linn Éirí Amach Uí Dhochartaigh ina dhiaidh sin sa bhliain 1608, mharaigh athair altrama Uí Dhochartaigh, Feidhlimidh Riabhach Mac Dhaibheid, Paulet sa chath agus dódh Doire. Anois, bhí míchlú iomlán tarraingthe ar pholasaí Docwra maidir le huaisle Ghaelacha Uladh a mhealladh. Cuireadh ina leith faillí dualgais agus trócaire mhíchuí i leith na nÉireannach dúchasach, agus d’imigh sé ar ais go Sasana faoi smál sealadach. I ndiaidh Theitheadh na nIarlaí, agus Éirí Amach Uí Dhochartaigh, ní fhaca Coróin Shasana aon bhuntáiste a thuilleadh i réiteach a dhéanamh le taoisigh Uladh: scriosadh comhghuaillithe Gaelacha Docwra, agus fuair go leor acu, lena n-áirítear Donnchadh Ó Catháin, Niall Garbh Ó Domhnaill, agus a mhac Neachtain, bás mar phríosúnaigh i dTúr Londan.

## Gairmréim níos déanaí
Le linn dó dul ar scor i Sasana, rinne Sir Henry Docwra agóid shearbh leis an Rí Séamas I go raibh sé cúisithe go héagórach de bharr neamhinniúlacht, agus as a luach saothair suarach as a chuid seirbhísí don Choróin: go háirithenach ndearnadh Uachtarán Uladh de. Sa bhliain 1614, d'fhoilsigh sé a *Narrative* (Insint), ar cur síos é araon ar a ghníomhartha míleata in Éirinn, agus a fhírinniú. Cé gur léir gur chun a leasa féin a scríobhadh é, is foinse luachmhar eolais  don tréimhse é an *Narrative*.

Thug a fheachtas deich mbliana chun filleadh ar fhostaíocht rialtais, go háirithe in Éirinn, toradh faoi dheireadh. Sa bhliain 1616, tar éis aisghairm Leas-Ionadaí Chichester, a raibh droch-théarmaí aige leis, ceapadh ina Chisteoir Cogaidh d'Éirinn é agus d’fhill sé chun cónaí ann.tar éis an Fear Ionaid Chichester a thabhairt chun cuimhne, lena raibh sé in árach leis, rinneadh "Cisteoir Cogaidh d'Éirinn" de agus d'fhill sé chun cónaithe ann. Sa bhliain 1621,  rinneadh tiarna de, le deontas measartha talún ag Raghnallach, bruachbhaile atá anois ann, ach ansin ina shráidbhaile ar an taobh theas de chathair Bhaile Átha Cliath, agus eastát eile ag Domhnach Broc, i ndeisceart Bhaile Átha Cliath freisin.

In ainneoin a theidil, ba fhear sách bocht é, go páirteach toisc nár tugadh oifig an Leaschisteora in Éirinn dó, oifig a bhíodh ceangailte den ghnáth le hoifig an Chisteora Chogaidh roimhe sin, agus dá bharr ní raibh le teacht isteach ag Docwra ach leath an méid a bheadh súil aige leis. Tháinig deireadh le gealltanais go mbronnfaí tailte ar fiú £5000 iad air, cé go bhfuair sé roinnt tailte eile ina dhiaidh sin i gContae Chill Mhantáin. Tar éis a bháis mhol a chomhghleacaithe go léir é mar "an honest man who died poor".  Mar Chisteoir sheachain sé don chathú, ar ghéill an oiread sin dá chomhaoisigh dó, ar a oifig a úsáid chun é féin a shaibhriú; Sa bhliain 1618, mhol Comhairle Shasana é do Leas-Ionadaí na hÉireann as a chúram agus a dhícheall agus a chuid dualgas á gcomhlíonadh aige. Ba é an locht tromchúiseach amháin a bhí air mar Chisteoir, dar le cách, ná an moill eisceachtúil a bhí air agus a chuid cuntas á gcur le chéile aige. Sna blianta deireanacha aige, d'admhaigh sé go bhfuair sé ualach na hoifige beagnach dofhulaingthe, agus bhí sé sásta a oifig a dhíol ar £ 4000.

Sa bhliain 1628 bhí sé ar dhuine de 15 phiara curtha ar phainéal chun Edmond Butler a chuir faoi thriail, Tiarna Dhún Búinne as dúnorgain tar éis do Butler a chol ceathrar, James Prendergast, a mharú i racán faoi cheart oidhreachta chuig barúntacht fheodach Éireannach. Ba é Docwra an t-aon duine a vótáil "ciontach ", agus fuarthas Dún Búinne  neamhchiontach mar ba cheart le 14 vóta in aghaidh 1.

D'éag an Tiarna Docwra as Cúil Mhór bás ar 18 Aibreán 1631 i mBaile Átha Cliath, go gairid tar éis dó dul ar scor óna oifigí poiblí, agus cuireadh é in Ardeaglais Theampall Chríost, Baile Átha Cliath. Chuir a chomhchomhairleoirí Éireannacha achainí chuig a gcomhghleacaithe Sasanacha, á mholadh mar "*an excellent civil servant*", a fuair bás (réasúnta) bocht, agus mhol siad a bhaintreach agus a leanaí marthanacha faoina gcúram.

## Teaghlach
Phós sé Anne Vaughan, iníon le Sir Francis Vaughan ó  Sutton-on-Derwent, Yorkshire, agus a bhean Anne Boynton, iníon le Sir Thomas Boynton ó *Bharmston*, *East Riding of Yorkshire*, agus Frances Frobisher. Bhí beirt mhac acu, Theodore agus Henry. Tháinig Theodore, an mac ba shine, i gcomharbacht ar an mbarúntacht ach fuair sé bás gan sliocht. Is beag atá ar eolas faoi ach amháin go raibh sé de dhualgas air a eastát Raghnallach a dhíol agus go raibh sé ag maireachtáil i mbochtanas nuair a fuair sé bás i Sasana sa bhliain 1647: ó bhí a dheartháir Anraí tar éis báis roimhe, chuaigh an teideal in éag. Bhí triúr iníonacha ag an 1ú Barún freisin, Anne, Frances, a fuair bás go hóg, agus Elizabeth. Phós Anne an Captaen  Shore as Fear Manach. Phós Elizabeth ar an gcéad dul síos i 1640 Andrew Wilson ó Choill an Iúir (*Wilson's Fort*), in aice le Conmhaigh in oirthear Chontae Dhún na nGall, ach is cosúil nach raibh aon shliocht mharthanach aici, agus ar an dara dul síos, mar a tríú bean chéile, Sir Henry Brooke ó Achadh Lon agus bhí sliocht aici, George ina measc.

Mhair an Bhantiarna Docwra as Cúil Mhór i ndiaidh a fir chéile agus a beirt mhac, go dtí 1648: cosúil lena mac ba shine, bhí sí ina cónaí faoi bhochtaineacht áirithe ina blianta deiridh, in ainneoin oidhreacht a fháil ón 1ú Iarla Chorcaí, a bhí ina dhlúthchara agus ina chomhghuaillí ag a fear céile nach maireann ina bhlianta deireanacha.

## Carachtar
Mar shaighdiúir, ba dhuine cróga, oilte agus dian é Docwra; fiú na hÉireannaigh  de réir ráitis, bhí meas acu air mar admired reportedly dó mar "*an illustrious knight of wisdom and prudence, a pillar of battle and conflict.*  Léirigh sé scileanna suntasacha agus é ag idirbheartaíocht le clanna Gaelacha Uladh, agus bhí cáil air as achrann a spreagadh eatarthu chun seasamh na Corónach a neartú.  Tá ráite ag staraithe go gcuirfeadh na cúisimh a rinne a naimhde polaitiúla in aghaidh Docwra maidir le "leniency" iomarcach i leith na nGael iontas ar naGaeil féin, agus deirtear go bhfuair na mílte acu bás, go díreach nó go hindíreach, de thoradh a ghníomhartha. Mar Chisteoir Cogaidh, bhí lucht cáinte aige, ach bhí clú agus cáil aige freisin mar dhuine díograiseach, coinsiasach agus ionraic, cé go raibh sé sách mall, ar aon nós, i mbun gnó.

Ina shaol príobháideach, bhí cáil air as a bheith ionraic, le dea-mhianta poiblí, agus ina fhear a raibh breithiúnas neamhspleách aige. I gcúrsaí creidimh deirtear, de réir chaighdeáin na linne, go raibh sé fulangach go leor. Cé nach bhfuil aon amhras ach gur mharaigh trúpaí Sasanacha a bhí faoina cheannas roinnt sagart, áitíonn a bheathaisnéisí nár ordaigh Docwra na dúnmharuithe seo agus nár aontaigh sé leo ach oiread.

## Tuilleadh léitheoireachta
*
* 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1564
Catagóir:Básanna i 1631
Catagóir:Bairúin i bPiaráis na hÉireann
Catagóir:Piaráis na hÉireann cruthaithe ag Séamas I
Catagóir:Daoine ó Thatcham
Catagóir:Daoine ó Bradfield, Berkshire
Catagóir:Ginearál Sasanacha
Catagóir:Daoine Angla-Éireannacha den 16ú haois
Catagóir:Cogadh na Naoi mBliana (Éire)
Henry
Catagóir:Daoine Angla-Éireannacha den 17ú haois
Catagóir:Pearsanra míleata ó Berkshire