open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dáibhí Ó Cróinín

Staraí Éireannach agus saineolaí ar téacsanna as Laidin na hÉireann is ea ** Dáibhí Iarla Ó Cróinín ** (rugadh 29ú Lúnasa 1954).  Ollamh le Stair ag Ollscoil na hÉireann, Gaillimh agus ball d'Acadamh Ríoga na hÉireann is ea Ó Cróinín.

Tá clú aige as an lámhscríbhinn Éireannach, go dtí sin caillte, agus Computus 84-bliain na Cásca into, a d'aimsigh sé i bPadua i lár na 1980í.

## Beatha
Donncha Ó Cróinín (1919–1990), scoláire, ba ea a athair, agus Elizabeth Cronin (1879–1956), amhránaí ar an sean-nós, ba ea a sheanmháthair ar taobh a athar.

### Saol acadúil
Bhain Ó Cróinín amach B.A. i Luathtair Éireannach sa bhliain 1975 agus céim M.Feal. i Léann Meánaoiseach sa bhliain 1977, an dís acu ón gColáiste Ollscoile, Baile Átha Cliath.

Agus é ag siúl thar ar Padua i lár na 1980í, chas Ó Cróinín ar lámhscríbhinn caillte, agus an mar ábhar sampla de thábla 84-bliain Cásca Éireannach, ag baint leis an tréimhse idir 438 agus 521.  Mar thoradh a aimsithe, bronnadh céim PhD air sa bhliain 1985 ó Ollscoil na hÉireann, Gaillimh.  D'fhoilsigh Pontifical Institute of Mediaeval Studies ag University of Toronto alt faoi obair Uí Chróinín ar an lámhscríbhinn.  With Daniel McCarthy, Ó Cróinín published "The 'Lost' Irish 84-Year Easter Table Rediscovered" in the journal *[[Peritia]]* in the late 1980s.

Tháinig Ó Cróinín i gcomharbacht ar  mar eagarthóir an iriseáin *Peritia* sa bhliain 2016.

## Foilseacháin
* *[[Sex Aetates Mundi (Gaelach)|The Irish Sex Aetates Mundi]]*, Baile Átha Cliath (1982)
* *Cummian's letter 'De controversia Paschali' together with a related Irish compustical tract 'De rationae conputanti*', eagraithe i dteannta le Maura Walsh (Pontifical Institute of Medieval Studies; Studies and texts, lxxxvi), Toronto (1988)
* *An Cúigiú Díochlaonadh*, Indreabhan, Conamara (1994)
* *Early Medieval Ireland, 400–1200*, Londain agus Nua Eabhrac (1995)
* *The Songs of [[Elizabeth Cronin]], Irish Traditional Singer*, Baile Átha Cliath (2000)
* *Early Irish History and Chronology*, Baile Átha Cliath (2003)
* *A New History of Ireland*, imleabhar a haon, Baile Átha Cliath (2006)

## Gradaim agus onóracha
Bronnadh Ó Cróinín *Parnell Fellowship in Irish Studies* ag University of Cambridge ar Ó Cróinín don bhliain 2017–18.

## Naisc sheachtracha
* Iontráil ar ''Bibliography of Irish Linguistics and Literature'' (BILL), 1972-

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Lucht Ollscoil na Gaillimhe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Aedh Ua Conchobair

:* Féach freisin [[Áed in Gai Bernaig]]

Chomh-[[ríthe na gConnacht|rí]] go bhfreasúra na gConnacht, i dteannta lena uncail [[Toirdhealbhach mac Ruaidhrí Ua Conchobhair|Toirdhealbhach mac Ruairí]], ba ea *' Aodh mac Cathail Chrobhdheirg Ó Conchúir ** ([[Meán-Ghaeilge]]:  **Aedh mac Cathal Crobdearg Ua Conchobair''') (i réim 1224–1228).  Tháinig Aodh i gcoróin i gcomharbacht ar a athair Cathal Crobhdhearg, ach bhí air streachailt chun an chúige go léir a chur faoina smacht.  Matáin lena athair, bhí air Cogadh cathartha a throid gan toradh cinnte in éadan éilitheoir tacaithe ag cumhachtaí eachtrannacha.

## Clann
Bhí cúigear mac agus iníon amháin ina chlann ag Aodh, ina measc;
* Ruaidrí Ó Conchobair, seanathair Aodha Uí Chonchúir
* Úna Ní Chonchobair, bean chéile Robert de Gernon

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:13ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na gConnacht
Catagóir:Uí Bhriúin
Aedh mac Ruaidri Ua Conchobair

Rí Chonnacht ón mbliain 1228 go dtí 1233 ba ea ** Aodh mac Ruairí Ó Conchúir ** (Meán-Ghaeilge **Aedh mac Ruaidrí Ua Conchobair**).  Mac ba ea é le hArdrí deireanach na hÉireann a tugadh lán-aitheantas dó, Ruaidrí Ua Conchobair.  D'éiligh sé riachtanach na gConnacht tar éis di a dhearthár Toirdhealbhach a chur as, i ndiaidh bhás a gcéile comhraic, a gcol ceathrar agus iar-rí Aedh Ua Conchobair.  Maraíodh é sa bhliain 1233 ag gaiscígh a chol ceathrair agus chomharba, Féilim Ó Conchúir.  Ba eisean an duine deireanach de mhuintir Ruairí a ndearnadh rí Chonnacht de.

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:13ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na gConnacht
Catagóir:Uí Bhriúin
Uí Fergusa

:*Féach freisin [[Clann Fhergail|Clann Fhearghaile]], [[Contae na Gaillimhe]].

[[Tuath]] i nÉirinn na meánaoise suite gar do  ba ea *' Uí Fhearghasa ** ([[Meán-Ghaeilge]] ** Uí Fergusa*').

== Stair ==
Ainmnithe as a sinsear Fearghas mac Dúnlainge mhic Éanna Nia mhic Bhreasail Bhéalaigh na rá an tuath, agus dá bharr gaolta le clanna [[Uí Chinnsealaigh]] agus [[Uí Dhúnlainge]], [[ríthe na Laighean|ríthe Laighean]].

Deirtear i bhfoinse ansin is an [[Leabhar Laighneach]] agus [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] go raibh Uí Fhearghasa stáit idir an [[Life]] agus [[Cuala|Fir Cualan]].  Is dócha gur ghéill an ríocht dosna [[Lochlannaigh]] am éigin sa 9ú haois.  

Feictear i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] sin bhliain 887:
:*marbadh ... Suibhne, mic Dúnghusa, tighearna Ua Ferghusa"
Feictear iontráil eile i nAnnála Easpacha na hÉireann don bhliain 909:
:*Caireog mc. Dunog, rí .H. Feargusa [d'éag.
Ní fheictear iontráil ar bith eile faoin tuath tar éis an dáta seo.

== Naisc sheachtracha==
* *Leinster'' le Denis Walsh 

## Tagairtí

Catagóir:Laighin
Siesta

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3a/Die_H%C3%A4ngematte.jpg/280px-Die_H%C3%A4ngematte.jpg|deas|mion|''An ámóg'' (''Die Hängematte'') [Gustave Courbet (1844)]]
Is néal iarnóna gairid í an ***siesta*** (Spáinnis ar “néal”). Is traidisiún comónta í i roinnt tíortha, go háirithe i gceantair theo.

Catagóir:Codladh
Gustave Courbet

Ba phéintéir Francach é **Jean Désiré Gustave Courbet** (10 Meitheamh 1819 &#x2013; 31 Nollaig 1877).

Catagóir:Básanna i 1877
Catagóir:Daoine a rugadh i 1819
Catagóir:Péintéirí Francacha
Rásaí na Gaillimhe (sraith teilifíse)

Sraith grinn drámaíochta is ea **Rásaí na Gaillimhe**, de chuid TG4, faoi eachtraí agus imeachtaí a tharlaíonn le linn Rásaí na Gaillimhe, an fhéile spóirt is mó agus is mó le rá i nGaillimh.

## Féach freisin
* Rásaí na Gaillimhe (féile)
* Róisín Ní Chualáin
* Bríd Ní Neachtain

## Tagairtí

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2009
Catagóir:Rásaíocht chapall
Catagóir:TG4
Catagóir:Cláir TG4
Catagóir:Greann
Catagóir:Cláir dráma grinn suímh
Catagóir:Cláir dráma grinn suímh i nGaeilge
Catagóir:Cláir ghrinn i nGaeilge
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir Ghrinn
Catagóir:Cláir dráma
Catagóir:Cláir theilifíse
Catagóir:Greann na Gaeilge
Rásaí na Gaillimhe (féile)

An fhéile spóirt is mó agus is mó le rá i gCúige Connachta is ea **Rásaí na Gaillimhe**, agus gan dabht an Fhéile Rásaíochta is cáiliúla sa tír. Ach is ócáid shóisialta ollmhór ná aon rud eile í Seachtain na Rásaí i nGaillimh. Freastalaíonn suas le 150,000 duine ar na Rásaí i mBaile an Bhriotaigh gach bliain. Ní shárófar sin ach amháin ag an Melbourne Cup, in Cheltenham agus ag Royal Ascot.

Is iad Dé Céadaoin agus Déardaoin an dá lá mhóra, le rás mór, *Pláta na Gaillimhe* ar an gCéadaoin, agus an *Galway Hurdle* agus Lá na mBan ar an Déardaoin. Bíonn cúrsaí stíle go mór chun tosaigh ar Lá na mBan. Is fiú €10,000 an luach saothair don bhean is dea-ghléasta agus €3,000 don hata is craiceáilte.

mion|2007|clé
### Rásaíocht
Chomh maith leis an bhfaisean, bíonn cárta lán rásaí ann freisin. Bíonn duaischiste €2 milliún le buachan i mBaile an Bhriotaigh le linn na Seachtaine  (sa bhliain 2022) – rás amháin ar a laghad in aghaidh an lae a mbeidh €100,000 as.

An  Galway Hurdle Handicap an ceann ba shaibhre díobh sin (ó 1918 ar aghaidh) agus pota duaiseanna €300,000 le baint ann (sa bhliain 2022). 

Chomh maith leis sin, is é an rás Galway Plate (rás Seilige Náisiúnta, ó 1869 ar aghaidh) is luachmhaire, agus breis is €150,000 ag dul leis an bPláta.mion|Lá na mBan, 2004|clé
### Stair
Ritheadh an chéad rás sa bhliain 1869. Leagadh amach traic rásaíochta, tógadh seastán adhmaid. Nuair a tháinig an chéad lá rásaíochta ar an Mháirt an 17ú Lúnasa 1869 bhí campaí beaga ann a chlúdaigh a náire do na marcaigh agus iad ag athrú feistis agus pubaill mhóra dóibh siúd a raibh an tart le baint díobh.  Bhí seirbhís báid ghaile le muintir Mhaigh Eo a thabhairt as Conga go Barr an Chalaidh. Tháinig suas le 10,000 as Baile Átha Cliath ar thraenacha. Meastar gur fhreastail 40,000 ar an gcéad fhéile rásaíochta sin in 1869 – i bhfad an iomarca mar nach raibh na háiseanna i mBaile an Bhriotaigh ná go deimhin i gcathair na Gaillimhe faoina gcomhair.

Dhá lá rásaíochta a bhíodh i gceist idir 1869 agus 1959 nuair a cuireadh ceann eile leis. Cuireadh lá eile leis i 1971, ceann eile fós i 1974 agus bhí sé lá rásaíochta i gceist ó 1982 gur tháinig 1999, agus seacht lá ó shin. 

Bhí John Moloney ina bhainisteoir i mBaile an Bhriotaigh ó 1989 go dtí 2020,  gnó a raibh rath agus bláth air sa thréimhse seo.

## Féach freisin

* Rásaí na Gaillimhe (sraith theilifíse)

## Naisc

* galwayraces.com 
* Súil siar 2018  
* Súil siar 2017  
* Súi siar 2016

## Tagairtí


Catagóir:Rásaíocht chapall
Catagóir:Gaillimh
Catagóir:Féilte
Catagóir:Iúil
Renaissance (albam Beyoncé)

Is é ***Renaissance*** an seachtú halbam ó Beyoncé. Scaoileadh é ar an 29 Iúil, 2022. 

## Traicliosta
Is iad seo na hamhráin:

# "I'm That Girl" – 3:28
# "Cozy" – 3:30
# "Alien Superstar" – 3:35
# "Cuff It" – 3:45
# "Energy" (le Beam) – 1:56
# "Break My Soul" – 4:38
# "Church Girl" – 3:44
# "Plastic off the Sofa" – 4:14
# "Virgo's Groove" – 6:08
# "Move" (le Grace Jones agus Tems) – 3:23
# "Heated" – 4:20
# "Thique" – 4:04
# "All Up In Your Mind" – 2:49
# "America Has a Problem" – 3:18
# "Pure/Honey" – 4:48
# "Summer Renaissance" – 4:34

## Singlí

# "Break My Soul" - 20 Meitheamh 2022
# "Cuff It" - 28 Meán Fómhair 2022

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2022
Catagóir:Beyoncé Knowles
Yvonne McGuinness

Is amharc-ealaíontóir Éireannach í **Yvonne McGuinness** (a rugadh ar 12 Deireadh Fómhair 1972) a oibríonn i gcomhthéacsanna éagsúla, suiteán físeáin agus cló san áireamh. Rugadh í i gCill Chainnigh, Éire agus tá sí lonnaithe anois i mBaile na Manach, Co. Bhaile Átha Cliath. Léiríodh a saothair in Éirinn agus sa Ríocht Aontaithe, agus tá MA bainte amach aici ón gColáiste Ealaíne Ríoga i Londain.

Dar le heolas beathaisnéise a foilsíodh sa bhliain 2004, "Recent works have been preoccupied with notions of portrayal of the self and with deception, dealing with the sublimated desire for self-expression of the artist and the tension between revelation and concealment." 

Tá roinnt gearrscannán déanta aici, *This is between us* (2011), *Charlie’s Place* (2012), agus *Procession* (2012). 

## Saol pearsanta
Sa bhliain 2004, phós McGuinness Cillian Murphy, a raibh sí i gcaidreamh fadtéarmach leis roimhe sin. Tá beirt mhac acu, a rugadh i mí na Nollag 2005 agus i mí Iúil 2007 faoi seach.  Is é John McGuinness, polaiteoir de chuid Fhianna Fáil, a huncail. 

## Tagairtí

mion|Cillian Murphy, céile McGuinness
## Naisc sheachtracha

* Suíomh greasáin oifigiúil
* Físeán Procession (2012)
* Físeán This is between us (2011) 

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Mná Éireannacha
Joel Engel

Cumadóir, anailísí ceoil, tráchtaire agus múinteoir ó Iosrael, ba ea **Joel Engel** (rugadh *Yuliy Dmitrovich Engel* , ,  : ). Rugadh é i mBerdiansk an 28 Aibreán 1868 agus fuair sé bás i dTel Aviv ar 11 Feabhra 1927. Ar dtús, rinne Engel staidéar ar an dlí ag Ollscoil Kharkiv agus teoiric an cheoil le Andrejs Jurjāns ag an scoil theicniúil ann. Sa bhliain 1893 mhol Tchaikovsky dó dul go dtí an scoil cheoil i Moscó, áit ar chríochnaigh sé a chuid staidéir cheoil: cuireadh oiliúint air sa chumadóireacht faoi Mikhail Ippolitov - Ivanov agus san cuntraphointe  faoi Sergei Taneyev, agus bhain sé céim amach sa bhliain 1897

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1868
Catagóir:Básanna i 1927
Catagóir:Ceol
Catagóir:An Úcráin
Catagóir:Iosrael
Catagóir:Daoine ó Impireacht na Rúise
Catagóir:Daoine Úcránacha
Catagóir:An Úcráin
Catagóir:Ceol
Catagóir:Giúdaigh
Ionar

Is ball éadaigh é **ionar** (Béarla: *tunic*, ón Laidin *tunica*), de stíl shimplí de ghnáth, a shíneann ó na guaillí go dtí áit éigin idir na cromáin agus na glúine. Déanann an t-ainm Laidine *tunica* tagairt don bhall éadaigh a chaitheadh idir fhir agus mhná sa tSean-Róimh, agus a bhí bunaithe ar bhaill éadaigh Ghréagacha níos luaithe a chlúdaigh coim an duine.

## Tagairtí

Catagóir:Éadaí
Lá Taraimsithe an Domhain

Tarlaíonn **Lá Taraimsithe an Domhain (LTD)** lá amháin sa bhliain, an lá nuair is ionann tomhailt acmhainní éiceolaíochta na cine daonna an bhliain sin agus an méid a fhéadann an nádúr a dhéanamh i gcaitheamh 12 mhíosa. I bhfocail eile, is é an lá a n-ídíonn 'ár bpáphaicéad' agus a dtosaímid ag fáil iasachta ón bpláinéad.

### Coincheap

mion|LTD níos túisce i mbliana (seachas 2020)... ar 28 Iúil sa bhliain 2022, nó taifead nua

Is é Gréasán Domhanda an Lorg Éiceolaíochta, institiúid idirnáisiúnta taighde, a tháinig ar an dáta úd trí na laethanta sa bhliain nach bhfuil sé d’acmhainn ag an Domhan freastal ar lorg éiceolaíoch an chine dhaonna a chuntas.

Tagann an Gréasán ar dháta LTD trí bhithacmhainn an phláinéid a roinnt ar lorg éiceolaíoch an chine dhaonna agus an freagra úd a iolrú faoi 365.

### Stair
Rinneadh taraimsiú an bhuiséad acmhainní a thomhas den chéad uair sa bhliain 2006.
mion|taraimsiú de ëeir tíre & líon na laetha, 2021,
Is i mí Dheireadh Fómhair a thit Lá an Taraimsithe sa bhliain 2006.  Ba ar an 13 Lúnasa a thit Lá an Taraimsithe sa bhliain 2015, rud a léiríonn go raibh cúrsaí imithe in olcas in achar an-ghairid, 2006-2015. 

Tháinig feabhas  ar an scéal sa bhliain 2020 (mar gheall ar Covid). Ach sa bhliain 2022, thit an LTD ar 28 Iúil, taifead nua.

### An scéal sa bhliain 2022
I ráiteas a d’fhógair an Gréasán sa  bhliain 2022, dúradh go n-éilíonn daoine 68% níos mó acmhainní nádúrtha ón phláinéad ná mar a bhfuil sé de chumas aige athnuachan a dhéanamh orthu. Bunaithe ar an dóigh a bhfuil muid ag maireachtáil anois, bheadh 1.9 Domhan de dhíth orainn chun a bheith inmharthana. 

Dá mbeadh tíortha uile an Domhain ag maireachtáil mar atá muintir SAM, bheadh 5.1 Domhan ag teastáil uainn. Dá mbeadh an domhan uilig chomh beadaí ó thaobh tomhaltais agus atá Meiriceánaigh bheadh ár gcuid ídithe againn roimh Lá Fhéile Pádraig, an 13 Márta.

Táirgeadh bia an tionscal is déine ar acmhainn na cruinne agus ídíonn sé sin 55% d’acmhainn éiceolaíochta na cruinne.

Úsáidtear 63% de thalamh curaíochta na hEorpa le stoc a thógáil leis an duine a bheathú. Tá an earnáil sin dian ar an gcóras éiceolaíochta mar leagtar crainnte, scriostar an bhithéagsúlacht, cuirtear le gásanna ceaptha teasa agus ídítear cuid mhór uisce.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Téamh domhanda
Catagóir:Comhshaol
Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Acmhainní in-athnuaite
Catagóir:Acmhainní nádúrtha
Catagóir:Acmhainní neamh-inathnuaite
Oinisc

Cineál calcadóine, mianra sileacáite, a bhfuil bandaí comhthreomhara inti is ea **oinisc**. Is cineál calcadóine é agáit freisin; an difríocht amháin eatarthu ná foirm na mbannaí — tá bannaí cuartha in agáit agus bannaí comhthreomhara in oinisc. Go hiondúil, bíonn bandaí dubha agus/nó bána in oinisc. Tugtar an t-ainm “oinisc” freisin ar chlocha éagsúla a bhfuil bandaí comhthreomhara iontu: albastar, marmar, cailcít, obsaidian, agus ópal.

## Sanasaíocht
Tagann an focal “oinisc” ón tSean-Ghréigis ** , a chiallaíonn “ionga”, tríd an Laidin *onyx*. Uaireanta bíonn cosúlacht áirithe idir clocha oinisc a bhfuil bandaí ar dhath an chraicinn iontu agus ingne.

## Tagairtí

Catagóir:Clocha lómhara
An tSuáib

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/Modern_Swabia-map.PNG/250px-Modern_Swabia-map.PNG|mion|341x341px| Tá an Suáib sa lá atá inniu ann laistigh den Ghearmáin. Tá an Schwarzwald-Baar-Kreis (buí) ag an idirchrios de na canúintí Suáibeach, Reinis uachtarach  agus Loch fir3 Konstanz den Alemáinice. Ní mheastar gur cuid den Suáibe nua-aimseartha an ceantar Bodenseekreis thiar. Tá an líne deighilte idir [Baden-Württemberg (thiar) agus an Bhaváir (soir)]]
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/74/Coat_of_arms_of_Baden-W%C3%BCrttemberg_%28lesser%29.svg/170px-Coat_of_arms_of_Baden-W%C3%BCrttemberg_%28lesser%29.svg.png|mion| Armas Baden-Württemberg : ''Nó, trí leon passant sable'', armas  Diúcacht na Suáibe, armas de bhunús Thealach Hohenstaufen. Úsáidtear na trí bheann freisin d'armas Württemberg  le haghaidh na Suáibe (agus Württemberg-Baden, 1945 &#x2013; 1952)
Is réigiún cultúrtha, stairiúil agus teanga in iardheisceart na Gearmáine é **An tSuáib**  . Díorthaítear an t-ainm sa deireadh ó Dhiúcacht mheánaoiseach na Suáibe, ceann de na diúcachtaí treibhe Gearmánacha, a ionadaíonn críoch na n*[[Almannaigh|Alemanni]]* ar glaodh ar a áitritheoirí go hidirmhalartaithe *[[:en:Alemanni|Alemanni]]* *nó Suebi* sa Laidin.
## Tagairtí


Catagóir:Tíreolaíocht Baden-Württemberg
Catagóir:Tíreolaíocht na Baváire
Catagóir:Stair Impireacht Naofa Rómhánach de réir suímh
James Lovelock

Ba é **James Lovelock** an t-eolaí Sasanach (26 Iúil 1919 - 26 Iúil 2022) a chum an téis sna 1970idí gur orgánach comhdhéanta atá sa domhan ina maireann muid. "Gaia" a bhaist sé ar an hipitéis seo, ina samhlaítear an Domhan iomlán ina orgánach a mhionathraíonn a chomhshaol féin chun coimeád ina staid bharrmhaith.  
[clé|mion|Ghlac James Lovelock (ar chlé), an t-eolaí Briotanach a gcuirtear síos go minic air mar ‘fáidh an athraithe aeráide’, páirt i gcomhrá poiblí leis an Ollamh Frank Convery, Stiúrthóir an Earth Institute [An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|UCD, os coinne lucht éisteachta de níos mó ná 600 duine ag Halla O’Reilly UCD i mí Aibreáin 2009]]
Chuir Lovelock síos ar GAIA ina leabhar *GAIA: A New Look at Life on Earth* (GAIA: Léargas Nua ar an mBeatha ar Domhan, 1979). Bhunaigh Lovelock an coincheap ar gheolaíocht, geoicheimic, bitheolaíocht éabhlóideach, is aeráideolaíocht, agus phléigh sé na bealaí rialaithe siarchothaithe ina n-idiroibríonn na páirteanna éagsúla den Domhan óna chroíleacán amach go barr an atmaisféir. 

## Féach freisin

* Hipitéis Gaia

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1919
Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Eolaithe Sasanacha
Fred McGriff

Is iarimreoir daorchluiche Meiriceánach é **Frederick Stanley McGriff** (rugadh 31 Deireadh Fómhair 1963) a d’imir do sé fhoireann MLB ó 1986 go 2004. Bhí sé ina imreoir céad daoraidh agus ba shlacaí cumhachtach é, le 493 buille baile ina ghairmréim, an líon céanna a bhí ag Lou Gehrig. Bhí sé i measc Sárimreoirí na Bliana cúig huaire, agus bhí sé ar bharr an tábla buillí baile san American League i 1989 agus sa National League i 1992.  Bhuaigh sé craobh World Series mar bhall de na hAtlanta Braves sa bhliain 1995. Faoi láthair, oibríonn sé in oifig thosaigh na Braves mar Chúntóir Speisialta d’Oibríochtaí Daorchluiche.

Bhaist an craoltóir spóirt Chris Berman an leasainm “Crime Dog” ar McGriff  mar imeartas focal ar “McGruff”, madra cartúin a chruthaigh na gardaí i Meiriceá chun eolas faoi chosc na coireachta a scaipeadh i measc leanaí. Ar dtús, dúirt McGriff gurbh fhearr leis “Fire Dog”, tagairt do dhóiteán a tharla i mbosca na n-iriseoirí i Staid Atlanta-Fulton County ar an lá i 1993 a fuair na Braves ó na Padres é; go siombalach, bhí na Braves “trí thine” as sin amach sa séasúr, agus chuaigh siad thar na San Francisco Giants chun an chéad áit sa roinn a bhaint amach. Tá sé ráite aige ó shin go dtaitníonn an leasainm “Crime Dog” leis.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Imreoirí daorchluiche
Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Lisa Vanderpump

Is ban-aisteoir, bialannaí, dearthóir, pearsa theilifíse, údar, agus daonchara Sasanach í **Lisa Vanderpump** (a rugadh 15 Meán Fómhair 1960). Is fearr aithne uirthi as na cláracha suaracha teilifíse réaltachta *The Real Housewives of Beverly Hills,* *Vanderpump Rules*, agus *Vanderpump Dogs*.

Is bialannaithe iad Vanderpump agus a fear céile, Ken Todd, agus bhí ar a laghad 36 bialann, beár, agus club ar fud na Ríochta Aontaithe agus na Stát Aontaithe acu, The Shadow Lounge, Bar Soho, SUR Restaurant & Lounge, Villa Blanca, Pump Restaurant, Tom Tom Restaurant & Bar, Vanderpump Cocktail Garden, agus Vanderpump à Paris ina measc.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Woke

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Marcia_Fudge_with_Stay_Woke_Vote_t-shirt_in_2018.jpg/220px-Marcia_Fudge_with_Stay_Woke_Vote_t-shirt_in_2018.jpg|mion| Comhartha na Stát Aontaithe Marcia Fudge le T-léine ag léamh "Stay Woke: Vote" in 2018|259x259px

Is éard is brí le ***woke*** ná **múscailte**, i mBéarla na nAfrai-Mheiriceánach - *awake* sa Bhéarla caighdeánach. Le himeacht ama tháinig brí polaitiúil le *"Be woke"*  nó *"Bí múscailte*", a bheith comhfhiosach faoi chearta - i dtosach cearta na nAfrai-Mheiriceánach, ar ball cearta mionlaigh éagsúla. Ciallaíonn an aidiacht “airdeall ar chlaontacht chiníoch agus ar idirdhealú”. 

Ag tosú sna 2010í, tháinig sé chun feasacht níos leithne ar éagothroime shóisialta a chuimsiú, amhail gnéasachas. Baineadh úsáid as "woke" chomh maith mar luathscríbhneoireacht do smaointe Clé Mheiriceá a bhaineann le polaitíocht na féiniúlachta agus ceartas sóisialta, mar shampla coincheap phribhléid na ndaoine geala agus cúiteamh in éiric na sclábhaíochta do Mheiriceánaigh Afracacha.

### An frithradadh frithghníomhach
Sna 2020idí mhol an eite dheis an téarma *woke* mar mhasla tarcaisneach agus cuireadh feachtas ar bun in aghaidh na daoine *woke*, an chrosáid frith-*woke* (caomhach i gceisteanna sóisialta).

## Tagairtí

Catagóir: Téarmaíocht um Cheartas Sóisialta
Catagóir:Black Lives Matter
Catagóir: Béarla Coiteann Afrai-Mheiriceánach
Catagóir:Ceartas sóisialta
Catagóir:Cultúr na Stát Aontaithe
Catagóir:Féiniúlacht inscne
Barúntacht (Éire)

In Éirinn, is foroinn stairiúil de chontae í **barúntacht,** ar aon dul leis na céadta inar roinneadh contaetha Shasana. Cruthaíodh barúntachtaí le linn athghabháil na dTúdarach ar Éirinn, in ionad na dtríocha céad a bhí ann roimhe seo, a tugadh isteach tar éis chéad-ionradh na Normannach. Rinneadh roinnt de na barúntachtaí luatha a fhoroinnt ina leathbharúntachtaí ina dhiaidh sin agus an seasamh céanna acu le barúntachtaí iomlána.
Rubeus Hagrid

Carachtar ficseanúil sa tsraith *[[Harry Potter]]* le J. K. Rowling is ea **Rubeus Hagrid**. Tugtar "Hagrid" air go forleathan, fiú i measc a chairde agus tar éis a cheapadh mar mhúinteoir de chuid Hogwarts. Tá sé "dhá oiread chomh hard leis an ngnáthdhuine", dar leis an gcéad leabhar, agus nochtar sa cheathrú leabhar gur leath-fhathach é. Is é an maor é i Scoil Hogwarts, agus is é an teideal atá air ná "Coimeádaí Eochracha agus Tailte" ag Hogwarts. Is duine é atá dílis cairdiúil, ainneoin a bheith an-tógtha le hainmhithe dainséaracha ar nós dragan agus damhán alla ollmhór. 

Robbie Coltrane a rinne páirt Hagrid sna scannáin atá bunaithe ar na leabhair. Iar-imreoir rugbaí, Martin Bayfield, a bhí i bpáirt Hagrid i seatanna fada, áfach, chun airde an leath-fhathaigh a léiriú. Rinne Bayfield páirt Hagrid óig sa dara scannán freisin.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Carachtair i Harry Potter
Catagóir:Arm Dumbledore
Cisinscneach

Duine a bhfuil a f(h)éiniúlacht inscne ag teacht leis an gceann a tugadh dó/di nuair a rugadh é/í is ea duine **cisinscneach**.

## Féach freisin

* Féiniúlacht ghnéis
* Nuafhriotal
* Trasinscneach

## Tagairtí

Catagóir:Inscne
Catagóir:Claontacht gnéis
Catagóir:Trasghnéasachas
Catagóir:Focail nuachumtha
Pádraig Mac Con Midhe

Ba é **Pádraig Mac Con Midhe** (8 Meán Fómhair 1896 – 28 Márta 1975), arbh as Foirceal, Contae Ard Mhacha ó dhúchas é, an 13ú huachtarán ar Chumann Lúthchleas Gael idir 1938 agus 1943. Ba é an chéad uachtarán CLG as Cúige Uladh.

Bhí an-spéis aige sa Ghaeilge ar feadh a shaoil, agus d’oibrigh sé mar scrúdaitheoir do Bhord Oideachais Thuaisceart Éireann.

Is fearr cuimhne air mar uachtarán CLG ag an tráth a baineadh Dubhghlas de hÍde as mar phátrún CLG. Ba chinneadh deacair é sin, mar gheall ar an méid a rinne de hÍde chun an Ghaeilge a chur chun cinn, ceist a bhí gar do chroí Mhic Con Midhe.

Ina onóir, bronnann CLG Gradaim McNamee as sármhaitheas i réimsí na cumarsáide, an chaidrimh phoiblí agus na hiriseoireachta a bhaineann leis an CLG.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1975
Catagóir:Daoine a rugadh i 1896
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Nóra Ághas

Ba mhúinteoir, náisiúnaí Éireannach, agus gníomhaí ar son na Gaeilge í **Nóra Ághas** (15 Iúil 1882 – 20 Eanáir 1970).

## Luathshaol
Rugadh Nóra Ághas i gCinn Aird, Lios Póil, Co. Chiarraí ar 15 Iúil 1882. Ba í an tríú hiníon den deichniúr clainne ag Gregory Ashe, feirmeoir, agus Ellen (née Hanafin). Ba chainteoirí dúchais Gaeilge a tuismitheoirí, agus cé gurbh é an Béarla teanga an teaghlaigh, bhí Ághas dátheangach. Ba é Tomás Ághas a deartháir níos óige. Mar gheall ar thionchar a n-athar, bhí suim ag na páistí ar fad i gceol, i litríocht, agus i stair na hÉireann. D'fhreastail Ághas ar Scoil Loreto i gCill Airne. Mhúin sí i gClochar na Trócaire, Cill Rois, sula ndeachaigh sí ar aghaidh go Coláiste Dhún Carúin, áit ar mhúin Éamon de Valera í agus labhair sí Gaeilge leis go minic. Tar éis di a cuid oiliúna múinteoireachta a chríochnú, mhúin sí sa Cheapach Mhór, Co. Luimnigh.

Le linn Éirí Amach na Cásca, bhí Ághas sa Cheapach Mhór. Trína deartháir Tomás, bhí dlúthaithne aici ar Aibhistín de Staic, Seán Mac Diarmada, Mícheál Ó Coileáin, agus Seán Ó Cathasaigh. Le linn do Thomás a bheith i bpríosún in Éirinn agus ansin i Sasana tar éis an Éirí Amach, thug Ághas cuairt air agus scríobh sí chuige agus chuig roinnt dá chomhghleacaithe; ba tríthise a choinnigh Tomás i dteagmháil lena chairde in Éirinn. Thug sí teachtaireacht chuige ó Mhícheál Ó Coileáin nuair a bhí sé i bpríosún Lewes, agus chas sí le de Staic agus le roinnt ciontóirí eile chomh maith. Nuair a d’fhill Tomás ar Chiarraí tar éis é a scaoileadh saor i Meitheamh 1917, chuaigh sí in éineacht leis. Lean sí ar aghaidh ag tabhairt cuairte air tar éis dó a bheith i bPríosún Mhuinseo ó dheireadh an tsamhraidh 1917. Nuair a fuair Tomás bás ar 27 Meán Fómhair 1917 tar éis stailc ocrais, scríobh sí “ba é an rud deireanach a rabhamar ag súil leis a chloisteáil.” Ba í an chéad duine de theaghlach Ashe a shroich Ospidéal an Mater, agus bhí baint aici le léirsiú ag sochraid Thomáis.

## Gairm
Bhog sí go Baile Átha Cliath le bheith ina múinteoir sa Central Model School i Sráid Maoilbhríde. Ceapadh í ina príomhoide ar Scoil Mhuire, ag fanacht sa phost sin go dtí gur éirigh sí as. Ó bunaíodh é i 1926, bhí Ághas ina ball gníomhach d’Fhianna Fáil, agus bhí sí ina ball dá fheidhmeannach náisiúnta. Bhí baint aici le Conradh na Gaeilge ar feadh blianta fada, ag freastal ar ardfheiseanna, agus bhí sí ina hiontaobhaí ar an gCoiste Gnótha ó 1923 go 1941. Chabhraigh sí le bunú Chumann Drámaíochta na Scoile i 1934, agus bhí sí ina suí ar an gcoiste bunaithe. Chaith sí go leor ama ag caomhnú cuimhne a dearthár, go háirithe mar fhoinse eolais ar a shaol.

## Bás
Fuair Ághas bás i mBaile Átha Cliath ar 20 Eanáir 1970, agus cuireadh i dTeach Srafáin, Co. Chill Dara í. Coimeádann Leabharlann Chontae Chiarraí na grianghraif de mhuintir Ashe, agus tá roinnt dá cuid comhfhreagrais i Leabharlann Náisiúnta na hÉireann.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1970
Catagóir:Daoine a rugadh i 1882
Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Vicipéid na Manainnise

An leagan Manainnise den chiclipéid phoiblí ilteangach Vicipéid is ea **Vicipéid na Manainnise** (Manainnis: Wikipedia Mannin). Is í Vicipéid na Manainnise an 193ú Vicipéid is mó atá ann.

## Tagairtí

Catagóir:Oileán Mhanann
Catagóir:Vicipéid
Liosta rialtóirí na Sacsaine

Liostaíonn an t-alt seo diúic, toghthóirí agus ríthe a bhí i gceannas ar chríocha éagsúla darb ainm an tSacsain, ó thús Dhiúcacht na Sacsaine sa 6ú haois go deireadh na monarcachtaí Gearmánacha sa bhliain 1918.

Ba Liútarach iad toghthóirí na Sacsaine ó Johann der Beständige (Gaeilge:*Eoin Buanseasmhach* ) ar aghaidh go dtí gur iompaigh August der Starke na Sacsaine (Gaeilge: *Águstas Láidir*) ar an Chaitliceachas chun a bheith tofa mar Rí na Polainne agus Ard-Diúc na Liotuáine. BA Caitlicigh a shliocht (lena n-áirítear Ríthe na Sacsaine go léir) ó shin i leith.

## An tSean-Sacsain

Chuimsigh Diúcacht bhunaidh na Sacsaine tailte na Sacsaine in iarthuaisceart na Gearmáine mar atá inniu ann, eadhon, stát comhaimseartha Gearmánach na Sacsaine Íochtaraí (*Niedersachsen*) mar aon le *Westfalen* agus Iarthar na Sacsaine-Anhalt (Gearmáinis;Sachsen-Anhalt), nach ionann agus stát na Gearmáine  sa lá atá inniu ann.

Chuir Rí na bhFranc Séarlas Mór an tSacsain faoi smacht agus d'imeasc sé í isteach san Impireacht Chairilínseach. I ndeireadh na 9ú haoise, thosaigh an chumhacht ag aistriú ón rí Francach san Oirthear go dtí na rialtóirí Sacsanacha áitiúla, agus mar thoradh air sin tháinig an *Stammesherzogtum* (Gaeilge: *Diúcacht Threibheach*) chun cinn.

### An tSacsain Neamhspleách
*Hadugato (c. 531)
*Berthoald (c. 622)
*Theoderic (c. 743–744)
*Widukind (c. 777–785), ceannaire i gcoinne Shéarlais Mhór
*Albion (c. 785–811)
Barra Ó Donnabháin

Colúnaí leis an nuachtán Irish Echo i Nua-Eabhrac ab ea **Barra Ó Donnabháin** (1941 – 2003). Scríobh sé colún seachtainiúil i nGaeilge dar teideal *Macalla* a phléigh leis an nGaeilge agus pobal na Gaeilge in Éirinn agus sna Stáit Aontaithe. D'aistrigh agus d'fhoilsigh Hilary Mhic Suibhne agus Eibhlín Zurell rogha dá chuid alt in imleabhar dar teideal *Súil Siar: Cnuasach Aistí le Barra Ó Donnabháin* in 2008. Scríobh sé freisin do *Treoir*, irisleabhar Chomhaltas Ceoltóirí Éireann, agus do na nuachtáin Foinse agus Saol. Léadh sé a cholún Gaeilge ón Irish Echo ar an gclár raidió seachtainiúil *Míle Fáilte* ar WFUV. Mhúineadh sé an Ghaeilge freisin ag na deirí seachtaine a d’eagraigh Daltaí na Gaeilge.

Rugadh Ó Donnabháin in Iarthar Chorcaí, agus chuaigh sé go dtí na Stáit Aontaithe i 1963, áit ar oibrigh sé mar innealtóir bogearraí.

## Léachtaí Uí Dhonnabháin
In 2006, bhunaigh Glucksman Ireland House in Ollscoil Nua-Eabhrac Léacht Bliantúil Uí Dhonnabháin in ómós dá chuimhne agus an méid a rinne sé ar son na Gaeilge. Ba é an tOllamh Tomás Ó hÍde a thug an chéad léacht in 2006. I measc na gcainteoirí sna blianta ina dhiaidh sin bhí Éamon Ó Cuív, TD, Padraic Ó Ciardha, Nuala Ní Dhomhnaill, An tOllamh Alan Titley, An Dr. Louis de Paor, An tOllamh Brian Ó Conchubhair, agus an tOllamh Breandán Mac Suibhne.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Éireannacha den 20ú haois
Catagóir:Teangeolaithe Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Básanna in 2003
Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Colúnaithe Éireannacha
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Fada is Fairsing

mion|Diaspóra na hÉireann
Is í Lisa Nic an Bhreithimh láithreoir ***Fada is Fairsing***, podchraoladh agus clár raidió ar Raidió na Life a chuireann agallaimh ar dhaoine ó gach cearn den domhan trí Ghaeilge. á roinnt ar líne ó 2012 ar aghaidh. 

Bíonn ar a laghad beirt aíonna, Ghaeil ar fud na cruinne, ar an gclár seachtain i ndiaidh seachtaine le scéalta éagsúla, spéisiúla, faoina bpobal Gaeilge i ngach áit ó Bhéising go Perth go Páras go Dallas go Dún Éideann.  

## Tagairtí

Catagóir:Meáin na Gaeilge
Catagóir:Cláir raidió
Catagóir:Raidió na Life
Catagóir:Podchraoltaí
Catagóir:Podchraoltaí i nGaeilge
Catagóir:Podchraoltaí Éireannacha
Catagóir:Podchraoltaí chúrsaí reatha
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Unstrut

Is abhainn í **An Unstrut** sa Ghearmáin agus is fo-abhainn chlé. atá 192 km ar fad. den Saale í.

Éiríonn an abhainn Unstrut i dtuaisceart na Túrainge gar do Dhingelstädt (siar ó Kefferhausen i gceantar Eichsfeld) agus is é a dobharcheantar iomlán Abhantrach na Túrainge siar ó Heldrungen agus, ina réimsí íochtair, sníonn sí  tríd an tSacsain-Anhalt sula sileann an abhainn isteach sa Saale in aice le Naumburg. Is é fad iomlán an Unstrut ná 192 km. I measc na mbailte feadh na hUnstrut tá Mühlhausen, Sömmerda, Bad Frankenhausen, Artern, Roßleben, agus Freyburg. Is iad a fo-aibhneacha is mó ná  an Gera, an Wipper, an Helme, agus an Lossa,
## Tagairtí


Catagóir:Burgenlandkreis
Catagóir:Aibhneacha na Sacsaine-Anhalt
Catagóir:Aibhneacha na Túrainge
Catagóir:Aibhneacha na Gearmáine
Mainistir Quedlinburg

Teach banchanónach tuata (Gearmáinis: *Frauenstift*) i Quedlinburg sa Ghearmáin mar a bhfuil an tSacsain-Anhalt, ab ea **Mainistir Quedlinburg** (Gearmáinis: *Stift Quedlinburg* nó *Reichsstift Quedlinburg*). Bunaíodh í sa bhliain 936, ar thionscnamh Naomh Mathilda, baintreach Anraí Foghlaera, Rí na bhFranc Thoir, i gcuimhne air.
## Tagairtí

Catagóir:Eaglaisí sa Ghearmáin sa 11ú haois
Catagóir:Quedlinburg
Quedlinburg
Catagóir: Mainistreacha i tSacsain-Anhalt
Áine Murphy

Is polaiteoir de chuid Shinn Féin í **Áine Murphy** (). Is as Lios na Scéithe í. Is Comhalta den Tionól Reachtach í d'Fhear Manach agus Tír Eoghain Theas, ó 2021 ar aghaidh .

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Mná Éireannacha
Sorcha Richardson

Is amhránaí agus cumadóir Éireannach as Baile Átha Cliath í **Sorcha Richardson** (a rugadh 22 Meán Fómhair 1990 ).

## Go luath ina saol
Tógadh Sorcha Richardson i nDeilginis, Baile Átha Cliath. Bhunaigh sí a céad bhanna le cairde scoile agus í 10 mbliana d'aois.

Chuaigh sí go Brooklyn chun freastal ar The New School i Nua Eabhrac. Rinne sí staidéar ar an scríbhneoireacht chruthaitheach agus í ann.

## Gairm
D'fhill Richardson ar ais go Baile Átha Cliath sa bhliain 2017. Sheinn sí ag an Féile Longitude sa bhliain 2018 agus ainmníodh í ar liosta *Rising Artists* de chuid RTÉ 2FM, agus d’oibrigh sí leis an mbanna ceoil Éireannach All Tvvins.

Eisíodh a céad albam *First Prize Bravery* (leis an téama 'ag láimhseáil cairdeas agus caidreamh') sa bhliain 2019 agus ainmníodh í don Choice Music Prize. Chomhoibrigh sí le Soulé agus Elaine Mai ar an amhrán *Butterflies* in 2019 mar chuid den bhfeachtas *Made by Music* ag Three Ireland. Sheinn sí ag féile Other Voices sa bhliain 2019.

Fógraíodh go mbeidh a dara halbam *Smiling Like an Idiot* eisithe aici ar 23 Meán Fómhair 2022.

## Dioscliosta
**EPanna**

* *Sleep Will Set Me Free* (2012)
* *Last Train* (2013)
* *isolation home recordings* (2020)

**Albam stiúideo**

* *First Prize Bravery* (2019)
* *Smiling Like An Idiot* (2022)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil
* Sorcha Richardson ar Twitter  

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Thomas Picton

Oifigeach de chuid Arm na Breataine a throid i gCogaí Napoléon ab ea an Leifteanantghinearál Sir **Thomas Picton** (24 Lúnasa 1758 – 18 Meitheamh 1815). Dar leis an staraí Alessandro Barbero, bhí “meas ar Phicton as a mhisneach agus bhí faitíos roimhe mar gheall ar a mheon teasaí”. (Béarla; "*respected for his courage and feared for his irascible temperament*" ) Thug an Diúc Wellington "*a rough foul-mouthed devil as ever lived*", air, ach fós féin shíl sé go raibh sé cumasach.

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Thomas_Picton_birthplace.JPG/220px-Thomas_Picton_birthplace.JPG|mion|clé|Áit bhreithe Phicton i Sráid an Chnoic, [Hwlffordd, marcáilte le plaic ghorm chomórtha. Rinneadh an Óstán Dragon den teach ina dhiaidh sin.]]
Tharraing aird an phobail air ar dtús mar gheall ar a chruálacht líomhnaithe le linn dó a bheith ina ghobharnóir ar Oileán na Tríonóide (1797–1803), agus cuireadh ar a thriail i Sasana é dá bharr sin ar chéasadh neamhdhleathach Luisa Calderón, cailín 14 bliana d'aois, a cheadú. Cé gur ciontaíodh Picton ar dtús, cuireadh an ciontú ar ceal ina dhiaidh sin agus Picton ag maíomh go raibh Oileán na Tríonóide faoi réir dhlí na Spáinne le linn an ama sin, rud a cheadaigh úsáid an chéasta. Lean an chonspóid faoin gcéasadh agus faoi ról Phicton i dtrádáil na sclábhaithe coilíneacha. Sa bhliain 2020, vótáil Comhairle Caerdydd chun dealbh Phicton a bhaint as an ngailearaí “Laochra na Breataine Bige” i Halla na Cathrach, Caerdydd. Sa bhliain 2022, d’aistrigh Ard-Mhúsaem Caerdydd portráid Phicton óna gailearaí “Oriel Wynebau Cymru” (Gaeilge: *Aghaidheanna na Breataine Bige*) go dtí taobhsheomra, in éineacht le cur síos ar an gcaoi ar chaith sé go brúidiúil le muintir na Tríonóide.  

Cuimhnítear go príomha ar Phicton mar gheall ar a ghníomhartha faoi Wellington i gCogadh Saoirse na Spáinne (1807-1814), nuair a throid sé i go leor comhrac, ag taispeáint crógacht agus diongbháilteacht mhór. Maraíodh é sa bhliain 1815 agus é ag troid ag Cath Waterloo, le linn ruathair ríthábhachtaigh bheaignite inar chuir a rannán stop le hionsaí chór Erlon ar lár na gcomhghuaillithe ar chlé. Ba é an t-oifigeach is sinsearaí é a fuair bás ag Waterloo. Bhí sé ina Fheisire Parlaiminte tráth a bháis.

## Luathshaol

Catagóir:Básanna i 1815
Catagóir:Daoine a rugadh i 1758
AGM-114 Hellfire

Is diúracán aer go talamh   é an **AGM-114 Hellfire**, a forbraíodh den chéad uair le haghaidh úsáid fhritharmúir, ach forbraíodh samhlacha níos déanaí le haghaidh bheachtbuillí drón i gcoinne cineálacha targaidí eile, agus baineadh úsáid astu i roinnt gníomhaíochtaí a bhfuil sé mar aidhm leo “ targaidí ardluacha a scrios”. 

Forbraíodh é ar dtús faoin ainm *Heliborne laser, fire-and-forget missile*, rud a d'fhág gur tháinig an t-ainm  "Hellfire" sa ghnáthchaint mar ainm foirmiúil an diúracáin ar deireadh thiar. 

Tá cumas ilmhisean, il-targaid aige agus is féidir é a sheoladh ó ardáin iomadúla aeir, farraige agus talún, lena n-áirítear an drón 'Predator'.

## Tagairtí

Diúracáin aeir
Catagóir:Lockheed Martin
Catagóir:Aerfheithiclí gan foireann
Catagóir:Diúracáin
Speirsheabhac Seapánach

Is éan creiche é **an speirsheabhac Seapánach** (*Accipiter gularis*) san fhine Accipitridae, a chuimsíonn go leor raptór laethúil eile cosúil le hiolair, clamháin agus cromáin. 

Póraíonn sé sa tSín, sa tSeapáin, sa Chóiré agus sa tSibéir; geimhríonn sé san Indinéis agus na hOileáin Fhilipíneacha, agus é ag éitilt tríd an gcuid eile den Áise Thoir Theas. Is éan de limistéir oscailte agus coillteach é.

## Tagairtí
Speirsheabhac Seapánach
Speirsheabhac Seapánach
Catagóir:Éin na Seapáine
Catagóir:Éin na Cóiré
Catagóir:Éin Mhanchuria
Speirsheabhac Seapánach
Glasanas

Is cineál fógraíochta nó margaíochta é **glasanas** (comhfhocal atá múnlaithe ar "ceilteanas"), ar a dtugtar "**snas glas**", ina n-úsáidtear caidreamh poiblí glas agus margaíocht ghlas go mealltach, chun a chur ina luí ar an bpobal go bhfuil táirgí, aidhmeanna agus beartais na heagraíochta neamhdhíobhálach don chomhshaol. Is minic a dhéanann cuideachtaí a ghlacann le straitéisí cumarsáide glasa d'aon ghnó é sin a dhéanamh chun iad féin a scaradh ó na teipeanna comhshaoil atá acu féin nó ag a soláthróirí.
## Naisc sheachtracha
*Revealed: BP’s ‘greenwashing’ social media ads as anger over fuel costs rose 
## Tagairtí


Catagóir:An Comhshaol
Catagóir:Polaitíocht ghlas
Catagóir:Téarmaíocht chaidrimh phoiblí
Catagóir:Mealladh
Catagóir:Coincheapa na heolaíochta sóisialta comhshaoil
Catagóir:Nuafhocail na 1980idí
Caidreamh poiblí

Is éard atá i gceist le **caidreamh poiblí** (**CP**) ná an cleachtas maidir le faisnéis a bhainistiú agus a scaipeadh ó dhuine aonair nó ó eagraíocht (amhail gnó, gníomhaireacht rialtais, nó eagraíocht neamhbhrabúis) don phobal chun tionchar a imirt ar a n-aireachtáil phoiblí. Tá difríocht idir caidreamh poiblí (CP) agus poiblíocht sa mhéid is go ndéantar an CP a rialú go hinmheánach, ach nach bhfuil an phoiblíocht á rialú agus ní chuireann páirtithe seachtracha léi.
## Tagairtí


Catagóir:Dearadh cumarsáide
Catagóir:Eitic gnó
Teocht fhliuchbholgáin

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/09/Sling_psychrometer.JPG/220px-Sling_psychrometer.JPG|mion| '''Lúb sícriméadair'''. Tá an cochall fliuch le huisce driogtha agus castar an sícriméadar timpeall, ar feadh nóiméid nó níos mó, roimh é a léamh.
Is éard is **teocht fhliuchbholgáin** (**TFB**) ann ná an teocht a léitear le teirmiméadar atá clúdaithe in éadach, sáithithe in uisce ag teocht chomhthimpeallach, a gcuirtear aer thairis. Tugtar *teirmiméadar fliuchbholgáin* ar an ngléas seo. Ag bogthaise choibhneasta 100%, is ionann an teocht fhliuchbholgáin agus teocht an aeir (teocht an bholgáin thirim); ag bogthaise níos ísle tá an teocht fhliuchbholgáin níos ísle ná teocht an bholgáin thirim, mar gheall ar fhuarú galaithe.

## Naisc sheachtracha
*Why you need to worry about the ‘wet-bulb temperature’

## Tagairtí

Catagóir:Teocht
Novgorod

Is é **Veliky Novgorod** (Rúisis: *Великий Новгород*) príomhchathair Chúige Novgorod sa Rúis.
Liomfóma T-cheall

Is foirm annamh de liomfóma ailseach é an **liomfóma T-cheall** a théann i bhfeidhm ar T-chealla. Tagann liomfóma go príomha as iomadú neamhrialaithe T-cheall agus is féidir leis a bheith ailseach.

Déantar an liomfóma T-cheall a chatagóiriú faoi Liomfóma Neamh-Hodgkin (LNH) agus is ionann é agus níos lú ná 15% de na galair Neamh-Hodgkin go léir sa chatagóir. Is minic a dhéantar liomfómaí T-chealla a chatagóiriú bunaithe ar a bpatrúin fáis, ceachtar acu; ionsaitheach (ag fás go tapa) nó leasc (ag fás go mall). Cé nach bhfuil cúis an ghalair seo cinntitheach, tá baint aige le fachtóirí riosca agus víris éagsúla cosúil le víreas Epstein Barr (EBV) agus víreas leoicéime T-chealla Daonna-1 (HTLV1).
## Tagairtí

Catagóir:Ailse
Catagóir:Galair
Jemma Dolan

Is polaiteoir de chuid Shinn Féin í **Jemma Dolan** (). Is as Béal Leice, Contae Fhear Manach í. Is Comhalta den Tionól Reachtach í d'Fhear Manach agus Tír Eoghain Theas, ó 2017 ar aghaidh .

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Fhear Manach
Catagóir:Mná Éireannacha
Tom Elliott

Is  iarshaighdiúir agus polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Thomas Beatty Elliott** (). Rugadh ar 11 Nollaig 1963 in Inis Ceithleann é. Is ball agus iarcheannaire de Pháirtí Aontachtach Uladh é. Is Comhalta den Tionól Reachtach é d'Fhear Manach agus Tír Eoghain Theas, ó 2003 go 2015 agus 2022 ar aghaidh . Ba Theachta Parlaiminte é d'Fhear Manach agus Tír Eoghain Theas, ó 2015 go 2017.

## Saol pearsanta
Tá sé pósta le Anne. Tá beirt pháistí acu. Is ball den Ord Oráisteach, na Printísigh agus *The Royal Black Preceptory* é.

## Féach freisin

* Fear Manach agus Tír Eoghain Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Saighdiúirí
Catagóir:Fear Manach agus Tír Eoghain Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh
Robert Dwyer Joyce

File, scríbhneoir agus ceoleolaí traidisiúnta ba ea ** Robert Dwyer Joyce ** (1830–1883). 

Patrick Weston Joyce ba ea a dheartháir.

I measc a chuid saothar, tá a leanas:
* *The Wind that Shakes the Barley
** féach an [[The Wind that Shakes the Barley|scannán]] le [[Ken Loach]]
* *The Blacksmith of Limerick
* ''The Boys of Wexford

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1883
Catagóir:Daoine a rugadh i 1830
Catagóir:Filí na hÉireann
Deborah Erskine

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann í **Deborah Erskine** (née **Armstrong**, ). Is ball den Pháirtí Aontachtach Daonlathach í. Is Comhalta den Tionól Reachtach í d'Fhear Manach agus Tír Eoghain Theas, ó 2021 ar aghaidh.

## Saol pearsanta
Phós sé Robert Erskine ar 31 Deireadh Fómhair 2019.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Scríbhneoirí as Tuaisceart Éireann
Catagóir:Baniriseoirí
Trevor Joyce

File Éireannach as Baile Átha Cliath ó dhúchas is ea **Trevor Joyce** (rugadh 26 October 1947).

Is comh-bhunaitheoir é den New Writers' Press (NWP) sa bhliain 1967 agus bun-eagarthóir ar *[[The Lace Curtain]]; A Magazine of Poetry and Criticism* de chuid an NWP sa bhliain 1968..  Is comh-bhunaitheoir é fosta den bhFeis bhliantiúil SoundEye Festival a eagraítear i gcathair Chorcaí.

Ceapadh Joyce ina Chomhalta ar Cuairt Filíochta Judith E. Wilson in Ollscoil Cambridge sa bhliain acadúil 2009/10.  Bhí cónaitheachtaí aige ag Cill Rialaig, Contae Chiarraí, agus ag Ollscoil na hÉireann, Gaillimh.

## Beatha
Rugadh agus tógadh Joyce idir Sráid Mhuire i gcathair Átha Cliath agus sa Ghaeltacht sa Ghaillimh, áit dhúchais a chlainne. Is sin-sean-uncailí leis iad Patrick Weston Joyce agus Robert Dwyer Joyce. 

Rinne sé Fealsúnacht agus Béarla ag Coláiste na hOllscoile, BÁC.  Go luath sna 1980í, bhí léachtaí i mBaile Átha Cliath agus Oxford á reáchtáil aige faoi fhilíocht Chlaisiceach na Síne.  Sa bhliain, bhog sé go Corcaigh, áit a rinne sé Eolaíocht Matamaiticiúil ag Coláiste na hOllscoile, Corcaigh.  Tá cónaí air sa chathair anois.

## Tagairtí

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Daoine beo
Ayman al-Zawahiri

Ceannaire na heagraíochta sceimhlitheoireachta al-Qaeda, ab ea **Ayman al-Zawahiri** (10 Meitheamh 1951 - 31 Iúil 2022). Bhí baint mhór aige le 9/11, na hionsaithe sceimhlitheoireachta sna Stáit Aontaithe ar an 11 Meán Fómhair 2001 ar maraíodh beagnach 3,000 duine dá mbarr. Bhí sé ar dhuine de na daoine a bhí freagrach as na hionsaithe buamála ar ambasáidí na Stát Aontaithe sa Chéinia agus sa Tansáin i 1998 agus ar long Mheiriceánach in Éimin in 2000.

### Beatha
Máinlia de bhunadh na hÉigipte ab ea Ayman al-Zawahiri. 

Bhí Zawahiri ar troigh gan tuairisc ó 2001. Bhí luach $25 milliún á thairiscint ag na Meiriceánaigh i ndíol ar fhaisnéis ina leith.

Maraíodh bin Laden sa bhliain 2012. Bhí  Ayman al-Zawahiri  i mbun Al-Qaeda idir 2012-2022. Bhíothas riamh den tuairim go raibh sé ag cur faoi san Afganastáin nó sa Phacastáin. É sin ainneoin gur gheall an Talaban sa bhliain 2021 nach dtabharfaidís tearmann san Afganastáin do lucht al-Qaeda feasta choíche.
[clé|mion|Osama bin Laden ar chlé agus [Ayman al-Zawahiri 2001]]

### Feallmharú
Ar 31 Iúil 2022, mharaigh na Meiriceánaigh  Ayman al-Zawahiri, san Afganastáin (71 bliain d'aois ag an am). Scaoileadh dhá dhiúracán leis ó dhrón agus é ina sheasamh ar bhalcóin a árais chónaithe i bpríomhchathair na hAfganastáine Cabúl.  Bhí daoine muinteartha le Zawahiri san áras cónaithe ag an am ach nár maraíodh ná nár leonadh aon duine acu mar gheall ar an ionsaí.

## Féach freisin

* Al-Qaeda
* Ionsaithe 11 Meán Fómhair
* Osama bin Laden

## Tagairtí

Catagóir:Sceimhlitheoirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Moslamaigh
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh

Catagóir:Polaiteoirí na hÉigipte
Patrick Manson

Ba dhochtúir Albanach é **Sir Patrick Manson** GCMG FRS (3 Deireadh Fómhair 1844 – 9 Aibreán 1922) a rinne fionnachtana tábhachtacha sa tseadeolaíocht, agus ba bhunaitheoir réimse na míochaine trópaicí é. Bhain sé céim mháistreachta le Máinliacht, Dochtúireacht le Leigheas agus Dochtúireacht Dlí amach ó Ollscoil Obar Dheathain. Thrasnaigh  a ghairmréim leighis thar an Téaváin, an tSín, Hong Cong, agus Londain. Fuair sé amach gur féidir an fhioláiriáis a tharchur trí mhuiscítí. Is é seo bunús na míochaine trópaicí nua-aimseartha, agus cuireadh an buafhocal '"Athair an Leighis Thrópaicigh" lena ainm. Bhain a fhionnachtain go díreach leis an teoiric muiscíte-maláire, a bheadh ​​mar bhunús leis an mhaláireolaíocht. Sa deireadh bhí sé ina chéad Uachtarán ar an *Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene*. Bhunaigh sé an *Hong Kong College of Medicine for Chinese* (a rinneadh ina chuid d'Ollscoil Hong Cong ina dhiaidh sin) agus an *London School of Hygiene and Tropical_Medicine*. 

Ionfhabhtaíodh Manson leis an ghúta le linn a sheirbhíse sa tSín. Chuaigh a riocht athfhillteach in olcas le haois. Fuair sé bás sa bhliain 1922.

## Óige agus oideachas
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7e/Birthplace_of_Patrick_Manson_in_Oldmeldrum.jpg/220px-Birthplace_of_Patrick_Manson_in_Oldmeldrum.jpg|clé|mion| Áit bhreithe Sir Patrick Manson
## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1922
Catagóir:Daoine a rugadh i 1844