open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leasú pinsin sa Fhrainc 2023

mion|agóid i Chambéry ar 11 Feabhra 2023
Sa Fhrainc, fógraíodh **leasú pinsin** ina dhlí ar 14 Aibreán 2023, chun an pinsin a athchóiriú le go mbeadh ar dhaoine dul ar scor ag ceithre bliana is seasca d'aois, in ait  dhá bhliana is seasca  Thug an Chomhairle Bhunreachtúil cead a thabhairt don don Rialtas a leasú a ritheadh ar an lá céanna.

Tharraing an leasú conspóid ollmhór le linn 2023. Dúirt an rialtas go raibh air an aois scoir a ardú chun an ciste a mhaoiniú. Dúirt na ceardchumainn go raibh slí eile chun cothromaíocht a fháil ar chóras an phinsin.
mion|graifítí agus póstaeir, 19 Eanáir 2023
Bhí agóidí i gcoinne an athchóirithe ar siúl i bPáras agus i mbailte eile timpeall na tíre ar feadh cúpla mí. Bhí daoine ar buile leis an Uachtarán, Emmanuel Macron, as an tslí a chuir sé an t-athchóiriú tríd. Bhain an rialtas úsáid as Airteagal 49.3 de Bhunreacht na Fraince ; tugann an tAirteagal  sin cead  don rialtas dlí a thabhairt isteach gan vóta ó pholaiteoirí san *Assemblé*. 

Nuair a chuaigh an bille tríd ar dtús ar an séú lá déag de mhí an Mhárta, bhailigh slua mór daoine le chéile le bheith i mbun agóide. Cuireadh isteach ar sceideal na n-eitleán, na dtraenacha agus an bhailiúcháin dramhaíola. 

## Féach freisin

* Emmanuel Macron

## Tagairtí

Catagóir:2023
Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:Pinsin
Catagóir:Dlíthe na Fraince
Bannau Brycheiniog

*Is alt é seo faoin sliabhraon 'Bannau Brycheiniog'. Maidir leis an bpáirc náisiúnta, féach Páirc Náisiúnta na mBeach Bhreac.*

Is sliabhraon nó grúpa cnoc iad **Bannau Brycheiniog**  atá scaipthe ar fud codanna de Sir Powys (nó Brycheiniog, a bhí ann tráth) agus Sir Fynwy in oirdheisceart na Breataine Bige, agus a shíneann trasna na teorann náisiúnta isteach go  Herefordshire, Sasana.  Tá na beanna suite i lár na páirce náisiúnta 'Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog'  . Tá na beanna comhdhéanta as sean-ghaineamhchloch rua. I measc na mbeann tá Pen y Fan (886 m),   an bheann is airde i nDeisceart na Breataine Bige, ó dheas de Chader Idris.
## Beanna
*Pen y Fan (886 m)
*Corn Du (873 m)
*Cribyn (795 m)
*Fan y Bîg (719 m)

## Tagairt

Catagóir:Tírghnéithe Chontaebhuirg Merthyr Tudful
Catagóir:Réimsí sléibhe na Breataine Bige
Zenvo Automotive

Is monaróir gluaisteán Danmhargach é **Zenvo** a bhunaigh Troels Vollertsen in 2007.

Táirgeann an chuideachta gluaisteáin spóirt ardfheidhmíochta. I measc cuid de na samhlacha tá Zenvo ST1 agus Zenvo TS.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Oifigiúil

Catagóir:Comhlachtaí
Catagóir:Brandaí Carranna
Eoghan an Mhéirín Mac Cárthaigh

File agus staraí Éireannach ab ea **Eoghan an Mhéirín Mac Cárthaigh** (1691–1756). Rugadh san Eatharla (i bparóiste Chill Mhathnáin) i gContae Chorcaí é. Seacaibíteach ab ea Mac Cárthaigh agus scríobh sé i dtacaíocht le Cormac Spáinneach Mac Cárthaigh le linn Chogadh an Dá Rí in Éirinn.

## Féach freisin

* Diarmuid mac Sheáin Bhuí Mac Cárthaigh, bás 1705
* Dónall na Buile Mac Cárthaigh
* Liam Rua Mac Coitir, 1675/90?–1738.
* Donnchadh Ruadh Mac Conmara, 1715–1810.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1756
Catagóir:Daoine a rugadh i 1691
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Filí na hÉireann
Eoghan Mac Cormaic

Is údar, file, agus iarchime poblachtach as Cathair Dhoire é **Eoghan “Gino” Mac Cormaic**.
[mion|Cuimhneachán H-Bloc, [An Cheis Fhada]]

## Beatha
Chaith sé cúig bliana déag i bpríosún, ó 1976 go 1991, na blianta 1976–1981 i mbun agóide sna Blocanna H sa Cheis Fhada. In éindí leis na céadta cime eile, dhiúltaigh sé éadaí an phríosúin a chaitheamh ná obair an phríosúin a dhéanamh, ag iarraidh stádas mar chimí polaitiúla a bhaint amach.

Bhí sé ag obair leis an eagraíocht Glór na nGael idir 2005 agus 2023 mar leascheannaire agus bainisteoir for-rochtana. Bhí sé gníomhach freisin ag forbairt cluichí boird éagsúla as Gaeilge.

Ceapadh é ar Bhord Fhoras na Gaeilge in 2006 agus bhí sé ina leaschathaoirleach idir 2007 agus 2015.

## Saothar
Sa bhliain 2022, d'fhoilsigh Mac Cormaic leabhar cuimhní cinn ar an tréimhse a chaith sé “ar an phluid”. Bronnadh an chéad duais i gComórtas Liteartha an Oireachtais ar an leabhar.

Tháinig *Gaeil agus Géibheann* amach in 2025*,* ar an gcéad leabhar, a fhéachann le dáimh na gcimí poblachtánacha leis an nGaeilge a mheas thar thréimhse fhada– tréimhse 150 bliain ó aimsir na bhFíníní go tréimhse na réabhlóide, ó bhlianta na hÉigeandála go dtí Dúnadh na mBlocanna H sa bhliain 2000..

### Leabharliosta
* *Caibín an Phápa*, Coiscéim, 1992 (úrscéal greannmhar)
* *Cúpla Míle Ceist*, Glór na nGael, 2006 (tráth na gceist)
* *Nodanna Don Eolach*, Glór na nGael, 2007 (leabhar crosfhocal)
* *On the Blanket: An A to Z of Prison Resistance*, An Fhuiseog, 2022
* *Pluid: Scéal na mBlocanna H 1976–1981*, Coiscéim, 2022, a dhírbheathaisnéis
* *Macallaí Cillín: Dánta Príosúin 1982–1991*, Coiscéim, 2023
* *The Pen behind the Wire: A Decade of Prison Poems* (Verlag). 
* *Captive Columns: An Underground Prison Press 1865–2000,* Island Press*,* 2024, leabhar a chuireann síos ar os cionn 60 sampla d’irisí, nuachtáin agus tréimhseacháin a foilsíodh – nó a scríobhadh de láimh – sa phríosún.
* *Gaeil agus Géibheann: Cimí Poblachtánacha agus an Ghaeilge,* Coiscéim, 2025 (ISBN 6660012240081)

## Féach freisin

* An Cheis Fhada

## Naisc sheachtracha
* Léirmheas ar “Pluid” le hEoin P. Ó Murchú

## Tagairtí

Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Poblachtánaigh na hÉireann
Air France Eitilt 447

Ar an 1 Meitheamh 2009, thuairt eitleán A330 de chuid Air France, AF Eitilt 447, san Aigéan Atlantach agus í ar a bealach go Páras as Rio de Janeiro 

Maraíodh 228 duine in iomlán, triúr Éireannach ina measc.Maraíodh gach uile dhuine a bhí ar bord an eitleáin, triúr dochtúirí óga as Éirinn ina measc. B'in iad Aisling Butler, 26 bliain, as Ros Cré, Co Thiobraid Árann; Jane Deasy, 27 bliain, as Baile Átha Cliath; agus Eithne Walls, 28 bliain, as Béal Feirste.
clé|mion|220x220px

clé|mion|Smionagar an eitleáin A330|220x220px
clé|mion|220x220px|Cuimhneachán, Rio de Janeiro

## Cúiseanna
Ní bhfuarthas taifeadáin an eitleáin go ceann dhá bhliain i ndiaidh na tubaiste. In 2012 chinn imscrúdaitheoirí eitlíochta gur earráidí a rinne na píolótaí ba chúis leis an tubaiste. 

Mar sin féin, dúradh gur cuireadh na píolótaí dá dtreoir mar gheall ar fhabht a bhí sa trealamh monatóireachta luais.

## Dlí
**2021**

Sa bhliain 2021 cuireadh Airbus agus Air France ar a thriail faoi dhúnorgain neamhdheonach. Phléadáil an dá chomhlacht neamhchiontach sa chúis choiriúil, arbh é fíneáil €225,000 an pionós ba dhéine a d'fhéadfaí a ghearradh orthu faoi.

**2023**

Ar 17 Aibreán  2023, i gcúirt choiriúil sa Fhrainc, fuarthas an comhlacht déantúsaíochta eitleán Airbus agus an aerlíne Air France neamhchiontach i ndúnorgain neamhdheonach i dtaca leis an tubaiste. Rialaigh an chúirt nach bhféadfaí a chruthú gur ar Airbus ná ar Air France a bhí an milleán faoin tubaiste. 

Cé gur ghlac an chúirt leis go raibh faillí i gceist dúirt an breitheamh nárbh ionann sin agus freagracht gan agó nó freagracht choiriúil. Ní leor nasc cúisíoch dóchúil le cion a chruthú, a dúirt an breitheamh.

**2025**

Ba léir ón tús go raibh freagracht shibhialta ar Airbus agus Air France.   Cuireadh tús le imeachtaí sibhialta ar an 29 Meán Fómhair 2025. Sa triail seo, bhí dlíodóirí theaghlaigh na marbh ag féachaint le cur ina luí ar an gcúirt go raibh baint dhíreach ag an bhfaillí úd leis an tubaiste. 

## Féach freisin

* Teagmhais eitlíochta

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:2009
Catagóir:Stair na Brasaíle
Catagóir:Teagmhais eitlíochta
Catagóir:2009 sa Fhrainc
An Chúirt Choiriúil Speisialta

Is éard atá i gceist leis **an Chúirt Choiriúil Speisialta (Éire)** ná cúirt gan giúiré. Triúr breithiúna. Pléann sé le cásanna a síltear go ndéanfaí imeaglú ar fhinnéithe iontu. Bunaíodh é le dul i ngleic leis an IRA. Pléann sí anois le coirpigh eagraithe.

## Scéal a bunaithe

Sa bhliain 1970, cheap an Taoiseach Jack Lynch Deasún Ó Máille ina Aire Dlí agus Cirt. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, agus cúrsaí sa Tuaisceart ag dul in olcas (na Trioblóidí), bhunaigh an Máilleach an Chúirt Choiriúil Speisialta i 1972. Cinneadh thar a bheith conspóideach a bhí ann ag an am.

## Tagairtí

Catagóir:Cúirteanna na hÉireann
Catagóir:Dlí agus Ceart in Éirinn
Aero Lyons

Maraíodh **Timothy Aero Lyons**, Óglach Ciarraíoch ar 18 Aibreán 1923. Chuir fórsaí an tSaorstáit Aero agus a chomrádaithe faoi léigear trí lá agus oíche, gan bia ná deoch, ag Pluais Dunfort. Rinne Aero iarracht géilleadh agus na fir eile a shábháil, chaith na Státairí rópa síos chuige, ach ghearr siad an rópa agus maraíodh é ar na carraigeacha. Cuireadh triúr Óglach a bhí leis chun báis ar 25 Aibreán, tar éis go ndearnadh droch-chéasadh orthu, Óglach Jim McEnery, Óglach Rudge Hathaway agus Óglach Greaney. Báthadh Óglaigh Patrick O'Shea agus Tom McGrath san fharraige. Tá cur síos ar an eachtra uafásach ag Dorothy McArdle in *Tragedies of Kerry*.

## Tagairtí

Catagóir:Óglaigh na hÉireann
Oibiacht (fealsúnacht)

Is téarma san fhealsúnacht é **oibiacht** a úsáidtear go minic i gcodarsnacht leis an téarma *[[Suibiacht (Fealsúnacht)|suibiacht]]*. Is breathnóir í an tsuibiacht agus is rud í a mbreathnaítear uirthi an oibiacht. I gcás fealsúna nua-aimseartha cosúil le Descartes, is staid chognaíoch é an comhfhios a chuimsíonn an tsuibiacht (rud nach féidir a bheith in amhras faoi riamh toisc gurb í an tsuibiacht amháin atá in ann a bheith in amhras) agus roinnt oibiachtaí a d'fhéadfaí a mheas nach bhfuil eiseadh iomlán acu neamhspleách ar an tsuibiacht a bhreathnaíonn orthu. Tá difríocht idir creatlacha meitifisice freisin maidir leis an ngaol idir oibiachtaí agus a gcuid airíonna, agus an féidir le oibiacht a bheith ann neamhspleách ar a cuid airíonna.

Sainmhíníonn an pragmatach Charles S. Peirce oibiacht mar rud ar bith ar féidir linn smaoineamh nó labhairt faoi. Go ginearálta, is aonán ar bith í: Pirimidí na hÉigipte, na déithe, Sócraitéas, Alpha Centauri, uimhir a seacht, easpa creidimh sa réamhchinniúint, nó eagla roimh chait. Go beacht déanann sí tagairt d'aon eiseach cinnte.

## Tagairtí

Catagóir:Ointeolaíocht
Catagóir:Eipistéimeolaíocht
Catagóir:Meitifisic
Pen y Fan

Is é **Pen y Fan** (886m) an sliabh is airde i ndeisceart na Breataine Bige atá suite sna Bannau Brycheiniog idir Llanymddyfri agus Threfynwy. Tá sé suite ar an iomaire is airde de na mBannau Brycheiniog, idir y Gribyn agus Corn Du.

Rangaítear beanna na Breataine Bige, agus an chuid eile den Bhreatain, i liostaí speisialta de réir airde agus de réir starraiceach na mbeann; sainmhínítear beanna 'Maryln' mar bheanna le suntasacht de 150 méadar nó níos mó. Is í an 'suntasacht' ná an airde a ardaíonn an bhuaic os cionn an tsléibhe is gaire. Déanann go leor cumann na liostaí seo a thomhas, a sheiceáil agus a bhailiú agus tagann siad iad le chéile ar an suíomh Gréasáin " Database of British and Irish hills ".  Is é airde Phen y Fan ó leibhéal na farraige go dtí mullach an tsléibhe 886 méadar. Rinneadh an airde a thomhas agus a dhearbhú an 28 Deireadh Fómhair 2001.

## Ceann Scríbe
Tá an mullach ar cheann de na   príomhmhullaí ar Ffordd y Bannau (Gaeilge: Slí na nBeann), cosán a ritheann ó Oirthear go hIarthar trasna na masaífe, agus atá oscailte do gach siúlóir. Tá cosán grádaithe an-mhaith ón Storey Arms ar an A470, atá 457 m   thíos. Tá an cosán seo, agus cosáin eile ar an sliabh, faoi réir a dheisithe agus a chothabhála ag *Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol* (Gaeilge: An tIontaobhas Náisiúnta)  chun teorainn a chur leis an gcreimeadh a dhéanann na céadta agus na mílte siúlóirí a théann ar aghaidh gach bliain. Tá príomhbhealach ann freisin ó Cribyn, buaic in aice láimhe go dtí an tOirthear.

## An Storey Arms
Is ionad oideachais faoin aer é an Storey Arms, in aice leis an A470, an príomhbhealach idir Tuaisceart agus Deisceart na Breataine Bige i *Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog*, gar don Libanus, Sir Powys, sa Bhreatain Bheag. Arna reáchtáil ag *Cyngor Caerdydd* (Comhairle Caerdydd) ó 1971 i leith, is féidir leis an ionad cónaithe cóiríocht a thairiscint do 58 duine. I measc na ngníomhaíochtaí tá uaimheadóireacht agus curachóireacht, ailleadóireacht, dreapadóireacht carraige agus raftú bánuisce. Tá an t-ionad 440 méadar os cionn leibhéal na farraige, feadh an bhóthair idir Pen y Fan agus Fan Fawr, ag bun 'Corn Du'. Tagann sé a ainm ó theach tábhairne le díon sclátaí (a ainmníodh i ndiaidh úinéir talún áitiúil, Storey Maskelyne), a leagadh i 1924. Tá suíomh an tí tábhairne bunaidh lastoir den lár, ar imeall thoir thuaidh charrchlós 'Pont ar Daf'.

## An logainm
Is éard atá san logainm 'Pen y Fan' ná na focail Breatnaise 'pen' (' barr, ceann, buaic, cruinniú, mullaigh ', srl.), 'y'  (agus) agus 'fan' leagan **claochlaithe** de  '*ban*' (beann, buaic, iomaire, rabhchán, círín, sliabh', srl. ). Tá an t-ainmfhocal céanna, ina fhoirm iolra bannau (beanna), le fáil san ainm Breatnaise : Bannau Brebreiniog.

## Féach freisin

* Bannau Brycheiniog
* Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog

## Naisc sheachtracha
*Crwydro Pen y Fan a Chorn Du (Iniúchadh ar 'Pen y Fan' agus 'Corn Du')
* Club Sléibhteoireachta na Breataine Bige
* Suíomh ar shuíomh Gréasáin Streetmap  Archifwyd   
* Suíomh ar shuíomh Gréasáin Get-a-mapa  Archifwyd
## Tagairtí
Llys Rhosyr

Reáchtáladh cúirt Twysogion Gwynedd (Gaeilge: Taoisigh Gwynedd), ag **Llys Rhosyr**, in aice le sráidbhaile Niwbwrch, in iardheisceart Ynys Môn. Is é seo *maenor* *(téarma Breatnaise a chiallaíonn an chúirt áitiúil agus na foirgnimh agus an talamh timpeall uirthi*) 'Cantref Rhosyr', ó dheas ón chantref ríoga Aberffraw. 

Dála gach *maenor*  agus  *cantref* eile sa ríocht, bheadh  a chuid oifigeach réidh i gcónaí chun fáilte a chur roimh chuairt an taoisigh nuair a bhí sé ar chuaird i nGwynedd. Bhí an chúirt féin i lár baile beag i ngleann Menai a chothaigh é ar son an taoisigh.

## Tagairtí

Catagóir:Láithreáin seandálaíochta in Anglesey
Catagóir:Séadchomharthaí Sceidealta in Anglesey
Catagóir:Comóit
Catagóir:An Bhreatain Bheag Mheánaoiseach
Catagóir:Rhosyr
Muirghis Cananach Ua Conchobhair

Ba phrionsa Chonnacht é **Muirghis Cananach Ua Conchobhair** a fuair bás i 1224.

Ba mhac de chuid Ruaidhrí Ua Conchobhair, rí Gaelach deireanach na hÉireann, é. Bhí Muirghis ina mhanach, agus ba fhile agus amhránaí iomráiteach é freisin.

Luadh a bhás in Annála Loch Cé:

*Muirges cananach, mac Ruaidhri .H. Conchobhair, duine is comdeisi tainic do Gaoidealaibh riam il-leigend & i cantairecht, & h-i uers dénmhuidhecht, do ég is in bliadain si, & a adhlucadh a Cunga Feichin iar m-buaidh ongta & aitrighe.*

(*Muirghis cananach, mac Ruairí .H. Conchobhair, duine is comhdheise a tháinig de Ghaeil riamh i léann agus i gcantaireacht, agus i véarsaíocht, d'éag sa bhliain seo, agus a adhlacadh i g[[Cúnga Fheichín]] i ndiaidh bua ungtha agus aithrí.*)

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Filí na hÉireann
Rudy Giuliani

Is polaiteoir agus dlíodóir Meiriceánach é **Rudolph William Louis Giuliani** (a rugadh ar an 28 Bealtaine 1944) a bhí ina 107ú Méara ar Chathair Nua-Eabhrach ó 1994 go 2001. Roimhe seo bhí sé ina Ard-Aighne Comhlach sna Stáit Aontaithe ó 1981 go 1983 agus ina Aturnae Stáit do Cheantar Theas Nua-Eabhrac ó 1983 go 1989..

Bhí Giuliani i gceannas ar ionchúiseamh feidearálach na 1980í ar cheannairí mafia Chathair Nua-Eabhrac mar Aturnae SAM do Cheantar Theas Nua-Eabhrac. Tar éis feachtas teipthe ar son Mhéara Chathair Nua-Eabhrac i dtoghchán 1989, d’éirigh leis i 1993, agus atoghadh é i 1997, ag feachtasaíocht ar ardán “dian ar choiriúlacht”.  Bhí sé i gceannas ar "*civic cleanup*" chonspóideach Nua-Eabhrac mar mhéara air ó 1994 go 2001.  Cheap an Méara Giuliani duine ón taobh amuigh, William Bratton, mar choimisinéir póilíneachta nua i gCathair Nua-Eabhrac. Ag athchóiriú cleachtais riaracháin agus póilíneachta na roinne póilíneachta, chuir siad 'Teoiric na bhFuinneog Briste' i bhfeidhm, a luann mí-ord sóisialta, cosúil le drochbhail agus loitiméireacht, mar chúis le handúiligh, bacaigh, agus striapacha a bheith ag crochadh thart, agus ina dhiaidh sin coirpigh tromchúiseacha agus foréigneacha a mhealladh. Mar shampla, bhain Giuliani bacaigh agus clubanna gnéis ó Times Square. De réir mar a thit rátaí coireachta go géar, i bhfad chun tosaigh ar an meánluas náisiúnta, tugadh creidiúint go forleathan do Ghiuliani, cé go luann léirmheastóirí níos déanaí fachtóirí eile a chuireann leis.. Sa bhliain 2000, bhí sé in iomaíocht i gcoinne Hillary Clinton, Céadbhean na Stát Aontaithe, le haghaidh suíochán Seanad na Stát Aontaithe ó Nua-Eabhrac, ach d'fhág an rás nuair a fuair sé amach go raibh hailse próstatach air. As a cheannaireacht méara tar éis an Ionsaithe 11 Meán Fómhair, glaodh *"America's mayor"* air.. Ainmníodh é mar Phearsa na Bliana ag an iris *"*Time*"* do 2001   agus thug Banríon Eilís II na Ríochta Aontaithe ridireacht oinigh dó i 2002 . 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hIodáile
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Ionchúisitheoirí
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Méaraí
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Scríbhneoirí as Brooklyn, Nua-Eabhrac
Kevin Bakhurst

Is iriseoir agus feidhmeannach meán Briotanach é **Kevin Bakhurst** (a rugadh i mí na Nollag 1965). D'éirigh sé ina ardstiúrthóir ar RTÉ ar 9 Iúil 2023. 

Bhí Bakhurst ina stiúrthóir grúpa ar bheartas ábhair agus meán ag rialtóir na RA Ofcom ó Dheireadh Fómhair 2016. Roimhe seo, bhí sé ina stiúrthóir bainistíochta nuachta agus cúrsaí reatha agus ina leas-ardstiúrthóir ag an gcraoltóir náisiúnta Éireannach  RTÉ .
clé|mion|Kevin Bakhurst sa bhliain 2017

## Gairmréim
D'fhreastail Bakhurst ar an scoil " Haberdashers Aske's  School, in Elstree agus ansin ar Choláiste Naomh Eoin, Cambridge, áit ar léigh sé Fraincis agus Gearmáinis. Tar éis seal gairid ag obair ag Price Waterhouse chuaigh sé isteach sa BBC i 1989, ar dtús mar thaighdeoir agus ansin mar léiritheoir cúnta ag Aonad Gnó agus Eacnamaíochta.

Sa bhliain 1990 tugadh ardú céime dó ina léiritheoir ar an BBC Nine O'Clock News, áit  ar fhan sé go dtí gur bhog sé go dtí an Bhruiséil i 1994  chun tuilleadh taithí a fháil do BBC News. I 1996, tar éis dhá bhliain sa Bhruiséil, d’fhill sé ar an Ríocht Aontaithe le bheith ina eagarthóir cúnta ar an BBC Nine O’Clock News, d’fhan sé leis an gclár nuair a rinneadh an BBC Ten O’Clock News de. Ó 2001 go 2003 bhí sé ina eagarthóir ar an gcainéal BBC News, agus ina dhiaidh sin ainmníodh é mar eagarthóir gníomhach ar an BBC Ten O'Clock News. 

Deimhníodh ansin é mar bhuaneagarthóir an chláir i Márta 2004. Le linn a dhá bhliain mar eagarthóir ar an BBC Ten O'Clock News bhuaigh sé dhá Baftas as a gclúdach ar Bhuamáil Maidrid agus ar bhuamáil London Tube i 2005, agus gradam ón "Royal Television Society" do Chlár Nuachta na Bliana. Bhí sé ina rialtóir ar chainéil BBC News roimhe seo, post a bhí aige ó mhí na Nollag 2005 go dtí Meán Fómhair 2012, agus bhí sé ina rialtóir ar an bhfeasachán BBC News at One freisin. I mí na Bealtaine 2010 rinneadh leas-cheannaire ar Seomra Nuachta an BBC de.

Ó Mheán Fómhair 2012 go Deireadh Fómhair 2016, bhí Bakhurst ina stiúrthóir bainistíochta nuachta agus cúrsaí reatha ag craoltóir náisiúnta seirbhíse poiblí RTÉ. D’fhreastail sé freisin mar Ard-Stiúrthóir gníomhach ar feadh tréimhse sé mhí. "D’fhág Bakhurst a phost mar cheannasaí nuachta agus cúrsaí reatha in RTÉ in 2016 chun dul ag obair le Ofcom, rialtóir cumarsáide na Ríochta Aontaithe.

Le linn a thréimhse ceithre bliana le RTÉ sna 2010idí, bhí caidreamh maith ag Bakhurst le roinnt mhaith d’iriseoirí agus de lucht bainistíochta Nuacht TG4 agus RTÉ Raidió na Gaeltachta agus ba mhinic é ar cuairt sa dá stáisiún. Chaith sé cuid mhaith ama ó dheas i nGaeltacht Chorca Dhuibhne, go háirithe."
I mí Aibreáin 2023, d'fhógair RTÉ ceapachán Bakhurst mar an chéad Ard-Stiúrthóir eile do RTÉ ó mhí Iúil tar éis próiseas earcaíochta fairsing agus iomaíoch..

## Féach freisin

* Dee Forbes,  Ryan Tubridy

## Naisc sheachtracha
*Fáiltíonn an tAire Martin roimh cheapachán Kevin Bakhurst mar Ardstiúrthóir RTÉ
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Iriseoirí Sasanacha
Catagóir:Lucht BBC
Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Colm Bairéad

Is scannánóir as Baile Átha Cliath é **Colm Bairéad** (a rugadh sa bhliain 1981).  Bhronn Cuallacht Stiúrthóirí Scáileáin na hÉireann duais ar Bhairéad in 2012 as a chuid sároibre trí Ghaeilge, agus bronnadh céim dochtúra oinigh air in 2024.

## Saol
Tógadh Colm Bairéad i dteaghlach dátheangach i dtuaisceart chathair Átha Cliath. Níor labhair a athair Béarla leo ariamh ach is é an Béarla a labhair a mháthair leo. Bhunaigh athair Choilm Gaelscoil Míde – agus is ansin a chuaigh siad ar scoil. Agus é ar an meánscoil, bhí Colm ina dhalta i gColáiste Eoin. 

Bhí an-suim ag a mhuintir sna scannáin ‘chlasaiceacha’ agus é ag fás aníos. Cheannaigh fear an tí meaisín VHS don teaghlach sa bhliain 1990, agus shocraigh sé ar iarracht a dhéanamh scannáin fhiúntacha a chuir faoina mbráid. “Bhí meascán iontach i gceist, gach rud ó na seanscannáin thostacha, leithéidí *Modern Times* le Chaplin go seónna ceoil na 30idí, 40daí agus na 50idí in Hollywood, go scannáin Ernst Lubitsch, John Huston, Akira Kurosawa, David Lean, Sidney Lumet srl."

Fuair Colm Bairéad  céim ó Scoil Scannán Ollscoil Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath.

Tá Colm Bairéad pósta le Cleona Ní Chrualaoi, léiritheoir scannáin.

Sa bhliain 2024, bhí céimeanna dochtúra oinigh bronnta ag Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath ar  Colm Bairéad agus a bhean Cleona Ní Chrualaoi, léiritheoir an scannáin Ghaeilge *An Cailín Ciúin*.
mion|tréiléar
## Saothar

* Cláir faisnéise staire do TG4 ar nós *Murdair Mhám Trasna*  agus  *Finné*
* Scannán faisnéise faoi *[[Mise Éire (scannán)|Mise Éire]]*
* Sraithchlár faisnéise do TV3 suite i bPríosún Mhuinseo.
* Sraithchlár ''An Ceoldráma'' do TG4 faoi cheithre Ghaelscoil a bhí páirteach sa bhFéile Scoildrámaíochta.
* Gearrscannán as Gaeilge: *An tÁdh*.
* Tháinig a chéad fhadscannán amach sa bhliain 2022, *[[An Cailín Ciúin]]*. Bronnadh Gradaim* IFTA don Stiúrthóir is Fearr agus Gradam Réalta Nua Fís Éireann air. Ainmnithe do: Ghradaim BAFTA agus Gradam Oscar don Scannán Idirnáisiúnta is Fearr, 2022.

## Féach freisin

* An Cailín Ciúin
* Cleona Ní Chrualaoi

## Tagairtí

Catagóir:Stiúrthóirí scannán Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Alumni Ollscoil Teicneolaíochta Átha Cliath
Dictionary of the Irish Language

Príomhfhoclóir na Gaeilge a chlúdaíonn an tréimhse roimh c. 1700, mar sin, an tSean-Ghaeilge, an Mheán-Ghaeilge, agus an Nua-Ghaeilge Mhoch is ea ***Dictionary of the Irish Language: Based Mainly on Old and Middle Irish Materials*** (ar a dtugtar “**DIL**” freisin). Is é Acadamh Ríoga na hÉireann a d'fhoilsigh an foclóir. Sa bhliain 1852 a shamhlaigh an bheirt teangeolaithe Gaeilge ba mhó le rá ag an am, Seán Ó Donnabháin agus Eoghan Ó Comhraí, foclóir cuimsitheach na Sean-Ghaeilge; áfach, bhí sé breis agus seasca bliain go dtí gur foilsíodh an chéad fhascúl (an litir D chomh fada leis an bhfocal *degóir*; Carl JS Marstrander a thiomsaigh) i 1913. Bhí breis is seasca bliain ann arís go dtí gur foilsíodh an fascúl deiridh i 1976 faoi stiúir E. G. Quin.

Tá thart ar 2500 leathanach san fhoclóir iomlán, ach foilsíodh dlútheagrán (ceithre leathanach laghdaithe ar aon leathanach amháin) i 1983 (), agus rinneadh cinneadh gan dul ar aghaidh le priontáil an eagráin lánmhéide.

## eDIL
Mar thoradh ar thionscadal ar cuireadh tús leis in 2003, seoladh eagrán ar líne den fhoclóir, ar a dtugtar ***electronic Dictionary of the Irish Language***  (nó “**eDIL**”), in Acadamh Ríoga na hÉireann ar an 27 Meitheamh 2007. Foireann Fhoclóir na Nua-Ghaeilge san Acadamh a d’eagraigh an seoladh.

## Naisc sheachtracha
* eDIL, electronic Dictionary of the Irish Language

## Tagairtí

Catagóir:Foclóirí Gaeilge
Catagóir:Foclóirí Béarla
Catagóir:Acadamh Ríoga na hÉireann
Catagóir:Stair na Gaeilge
Catagóir:Leabhair Éireannacha
Catagóir:Leabhair Bhéarla
Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1976
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1970idí
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1976
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1970idí
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1913
Uilliam Ó Domhnaill

Ministir de chuid Eaglais na hÉireann ab ea **Uilliam Ó Domhnaill,** DD. Ba é Ard-Easpag Thuama ó 1609 go dtí a bhás sa bhliain 1628.

I gCill Chainnigh a rugadh é. Bhí sé ar dhuine de na chéad Scoláirí a ceapadh i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, agus ina dhiaidh sin, duine de na chéad Chomhaltaí de chuid an choláiste. Le linn a thréimhse i gColáiste na Tríonóide, chuaigh sé i mbun pinn ag aistriú *an [[Tiomna Nua]]* go Gaeilge. Nicolás Bhailís (Easpag Osraí), Seán Ó Cearnaigh (Cisteoir Ardeaglais Naomh Pádraig, Baile Átha Cliath), agus Fearganainm Ó Domhnalláin (Ardeaspag Thuama) a chuir tús leis an saothar seo agus cuireadh i gcló sa bhliain 1602 é. Chuir Ó Domhnaill Gaeilge ar Leabhar na hUrnaí Coitinne freisin, aistriúchán a foilsíodh sa bhliain 1608.

Ceapadh ina phreibindire in Ardeaglais Naomh Pádraig, Baile Átha Cliath i 1591 é, agus ina Chisteoir ar an ardeaglais i 1609. Ainmníodh é ina Ardeaspag ar Thuaim ar 28 Meitheamh agus coisriceadh é i mí Lúnasa 1609. Tar éis dó a bheith ina ardeaspag, lean sé ina ról mar chisteoir *in commendam.* Fuair sé bás i dTuaim ar 11 Iúil 1628, agus cuireadh é sa tuama céanna leis an ardeaspag go díreach roimhe, Fearganainm Ó Domhnalláin, in Ardeaglais Naomh Muire, Tuaim.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Ardeaspaig
Giolla na Naemh Ua Dúnabhra

Ba é **Giolla na Naemh Ua Dúnabhra** Ollamh (príomhfhile) Chonnacht. Fuair sé bás sa bhliain 1101 de réir Annála na gCeithre Máistrí: “*Giolla na naemh Ua Dúnabhra, ollamh Connacht, do écc.*”

Fuair an t-ollamh roimhe, In Druth Ua Carthaigh, bás sa bhliain 1097.

Níl dánta ar bith ó pheann Ua Dunabhra ar marthain. Níl tuilleadh eolais againn faoina shaol ná cár as dó.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Máirín Uí Dhálaigh

Scoláire aitheanta Gaeilge ab ea **Máirín Anne Uí Dhálaigh** nó **Máirín O’Daly** (née Nic Dhiarmada; 30 Samhain 1908 – 25 Eanáir 1994). Bhí sí pósta ar Chearbhall Ó Dálaigh, cúigiú Uachtarán na hÉireann.

## Luathshaol agus oideachas
Ba í an páiste ba shine de cheathrar clainne, d'athair as Baile Átha Cliath agus máthair as Corcaigh. Rugadh i Mussoorie na hIndia í, áit a raibh a hathair ina mhúinteoir le Fiúsailéirí Ríoga na Mumhan. Nuair a bhí sí dhá bhliain d'aois, cuireadh í chuig deirfiúr a hathar i dTrá Lí, Contae Chiarraí. Fuair sí a cuid oideachais i scoileanna éagsúla i mBaile Átha Cliath, agus rinne sí staidéar ar an Laidin agus ar an nGaeilge sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath. Agus í sa choláiste i 1931, thug sí aitheasc ar “Women in Irish life long ago”, léacht a ndearna Philip O’Leary cur síos air in 2004 mar “unapologetically feminist”. D’oibrigh sí mar mhúinteoir sular bhain sí céim mháistreachta amach sa tSean-Ghaeilge.

## Saol gairmiúil
Thosaigh sí le Dámh na nEalaíon i COBÁC, agus níos déanaí (ó 1965 ar aghaidh) bhí sí ar an mbord rialaithe. Chuir sí *[[Cath Maige Mucrama]]* in eagar ar son an Irish Texts Society, agus chuir sí gluais le chéile do *Beatha [[Aodh Rua Ó Dónaill|Aodha Ruaidh Uí Dhomhnaill]]*. Chuidigh sí freisin leis an *Dictionary of the Irish Language* faoi stiúir Acadamh Ríoga na hÉireann.

Chuir sí aithne ar Chearbhall Ó Dálaigh i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, tríd an gCumann Liteartha agus Stairiúil, Conradh na Gaeilge, agus an cumann cnocadóireachta; phós siad sa bhliain 1934. Ní raibh aon chlann acu.

Ó 1979 go 1985, bhí sí ina leas-seansailéir ar Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath. I 1985, rinneadh comhalta oinigh de Choláiste na Tríonóide di freisin.

Bhronn sí cartlann phearsanta fhairsing a fir chéile ar COBÁC in dhá bhronntanas mór i 1980 agus 1981, rud a d’oscail a ghairm phoiblí ar feadh breis agus dhá scór bliain. Sa bhliain 1983, cúig bliana tar éis bhás a fir chéile, cheap a chomharba, an tUachtarán Pádraig Ó hIrighile, ar an gComhairle Stáit í. Chaith sí a cuid blianta deireanacha in easláinte. Tá sí curtha lena fear céile sa tSnaidhm, Contae Chiarraí.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Básanna i 1994
Catagóir:Daoine a rugadh i 1908
Cardi B

Is rapálaí Meiriceánach í **Belcalis Marlenis Almánzar Cephus**, aitheanta go gairmiúil mar **Cardi B**. Rugadh í ar 11 Deireadh Fómhair1992 i gCathair Nua-Eabhrac.  Tá cúpla amhrán cáiliúil aici, mar shampla *Bodak Yellow*, *I Like It*, *WAP*, agus *Up*. Tá sí aitheanta go domhanda as a cuid sreabhadh ionsaitheach rapála agus liricí cliste den scoth, agus tá Cardi B tar éis í féin a bhunú mar dhuine de na healaíontóirí mná is rathúla sa cheol comhaimseartha. Ó 2015 go dtí tús 2017 ar aghaidh, fuair sí aitheantas ar na meáin sóisialta Vine agus Instagram. 

Tá sí aitheanta ag Forbes mar dhuine de na rapálaithe ban a bhfuil an tionchar is mó aici ar thionscal an cheoil, tá curiarrachtaí éagsúla ag Cardi B i measc na mban i hip hop; is í an rapálaí baineann a bhfuil an líon is mó singil uimhir a haon aici (cúig cinn) ar an Billboard Hot 100, an chéad rapálaí baineann le níos mó ná amhrán ag uimhir a haon ina haonar, agus an t-aon duine shingil uimhir a haon a thuilleamh i dhá dheichniúr as a chéile (2010í agus 2020í).

## Dioscliosta
* *[[Invasion of Privacy]]* (2018)

## Scannánliosta

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh gréasáin 

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1992
Catagóir:Rapcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath

Is ollscoil atá suite i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath í **Ollscoil Chathair Átha Cliath** nó **OCBÁC** (Béarla: *Dublin City University* nó *DCU*). Freastalaíonn thart ar 10,000 mac léinn uirthi. Is é uachtarán na hollscoile an tOllamh Ferdinand von Prondzyski.

## Stair

Cruthaíodh an institiúid in 1975;,ar  18 Meitheamh 1975 toghadh an Dr Danny O'Hare mar stiúrthóir.  

Tháinig na chéad mic léinn isteach i 1980. Bunaíodh an ollscoil in 1980 faoin ainm **An Foras Náisiúnta um Ard-Oideachas, Baile Átha Cliath** nó *National Institute for Higher Education, Dublin* (NIHE) as Béarla, mar chuid den Fhoras Náisiúnta um Ard-Oideachas, in éineacht le hinstitiúid eile i Luimneach. Tugadh stádas ollscoile di in 1989 agus athbhaisteadh í.  

## Áiseanna
Tá leabharlann, lárionad taighde agus innealtóireachta, stiúideonna teilifíse agus fuaime, saotharlanna ríomhaireachta, saotharlanna teanga agus ateangaireachta, rannóg físchomhdhála, saotharlanna cló agus grafaicí ann. Chomh maith leis sin tá trí bhialann, ionad na mac léinn (*The Hub*) agus lóistín ar champas do 1,000 mac léinn. Tá ionad *The Helix* ann ón mbliain 2002.

Mhaoinigh Tony O'Reilly an *John and Aileen O`Reilly Library* san Ollscoil.

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoileanna in Éirinn
Róisín Uí Mhadagáin Ní Raghallaigh

Bhí **Róisín Uí Mhadagáin Ní Raghallaigh** () (21 Eanáir 1903 – 13 Feabhra 1974), ina ball de Chumann na mBan agus ceannródaí fuaime agus raidió a bhí inti.

## Beathaisnéis
Rugadh Róisín O’Reilly i mBaile Átha Cliath ar 21ú Eanáir 1903. E. O’Reilly, léachtóir le Litríocht na Gaeilge agus E. Hessler, gobharnóir a rugadh sa Ghearmáin a tuistí. Thug sí an Ghearmáinis, an Ghaeilge agus an Béarla léi ón óige. Chaith sí am freisin le teaghlach a máthar in Potsdam. Chreid an teaghlach go láidir i bPoblacht na hÉireann. Scríobh a hathair ailt agus filíocht don nuachtán *[[An Claidheamh Soluis]]*. Chuaigh O'Reilly isteach i gCumann na mBan nuair a bhí sí 13 bliana d'aois agus bhí sí ar an mball ab óige san eagraíocht. Bhí a máthair ina ball freisin. Ba í ba thúisce a thug clóscríobhán do Winifred Carney.

Rinne Madigan O'Reilly staidéar i Scoil Ealaíne Chathair Bhaile Átha Cliath áit ar dhírigh sí ar litreoireacht mhaisiúil, peannaireacht agus soilsiú. Chruthaíodh sí ** agus colláis le heilimintí focal de shaothair a hathar. Thug an grúpa foilsitheoireachta Gearmánach Potsdam: Müller and Co. Verlag a cuid oibre faoi deara. Tríd an nasc sin a chéadteagmhaigh sí le saothar Kurt Schwitters, saothar a chuaigh i bhfeidhm ar a cuid tionscadal féin ina dhiaidh sin, go háirithe an t-aistriúchán go Gaeilge a rinne sí ar a shaothar *Ursonate* sa bhliain 1926.

Sa bhliain 1925 thosaigh Madigan O’Reilly ag obair do Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath i roinn a athraíodh ina Rannóg um Chosaint agus Caomhnú i Leabharlann na Tríonóide. D’oibrigh sí ar thionscadail éagsúla, ina measc Leabhar Aicill agus Dlíthe Brehon a athcheangal. Sa bhliain 1930 phós sí Edmund Madigan. Bhí baint aige le craoltóireacht raidió. Ní raibh aon chlann orthu. Fuair a fear céile bás sa bhliain 1950. Sna 1930idí thug Madigan O’Reilly tacaíocht theicniúil dá cara Máire Ní Chinnéide nuair a thaistil sí go dtí na Blascaodaí chun scéalta Pheig Sayers a thaifeadadh. Bhí sí ina hoibreoir raidió cumasach, ina cumadóir, agus ina healaíontóir fuaime. Tá seans gur spreag an dúil a bhí ag a fear céile sa raidió cuid de na spéiseanna seo. Creidtear gur dhuine de bhunaitheoirí an Irish Radio Transmitters Society í sa bhliain 1932. Cé gur bhronn sí cnuasach mór cartlainne ar an BBC creidtear gur scriosadh iad i ndóiteán Alexandra Palace. 

Chuaigh Madigan O'Reilly ar scor sa bhliain 1958 agus bhog sí go dtí an Daingean. D'oibrigh sí ann ar *Irisches Traumbuch von Róisín O'Reilly*. Dhírigh sí ar fhuaimeanna éagsúla ina cuid saothar, ina measc gutaí na Gaeilge chomh maith le fuaim na gaoithe agus na farraige. Is beag cuid dá saothair atá ar marthain fós ach maíonn *Sisters Akousmatica* go raibh sí mar inspioráid acu. Feictear í mar nuálaí a phléigh le fuaimeanna avant-garde na hÉireann. 

D’éag sí sa Daingean ar an 13 Feabhra 1974.

## Saothair

* Os Ard
* PrimAUDial Language Performances
* Voweling the Heaviside
* Irisches Traumbuch von Róisín O’Reilly

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1974
Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Baill Chumann na mBan
Catagóir:Ealaíontóirí fuaime
Catagóir:Gaeilgeoirí
Thomas Pope

Bhí an Tiarna **Thomas Pope** (c. 1507 – 29 Eanáir 1559), ina sheirbhíseach poiblí mór le rá i Sasana i lár an 16ú haois, ina Fheisire Parlaiminte, ina úinéir talún saibhir, agus ina bhunaitheoir Choláiste na Tríonóide, Oxford .

## Luathshaol
Rugadh Pope ag Deddington,  in aice le Banbury, Oxfordshire, is dócha sa bhliain 1507, mar go raibh sé timpeall sé bliana déag d'aois nuair a fuair a athair, gíománach, bás sa bhliain 1523. Fuair sé a chuid oideachais i Scoil Banbury agus i gColáiste Eton, agus chuaigh sé isteach i gCúirt na Seansaireachta.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1507
Catagóir:Básanna i 1559
Catagóir:Dlíodóirí Shasana
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht ollscoile
Catagóir:Ridirí
Asaf Jah I

Ba é **Mir Qamaruddin Khan Siddiqi, Chin Qilich Khan, Nizám-ul-Mulk, Asaf Jah I** (Agra, 20 Lúnasa 1671 - Barhanpur, 1 Meitheamh 1748) an chéad nizám (prionsa) de Hyderabad, a bhí i gceannas go neamhspleách agus bunaitheoir ríshliocht na nAsaf Jahi. Ar dtús bhí sé ina fhear uasal mór le rá,  i gcúirt an impire Mhógalaigh Aurangzeb, a chonacthas mar cheannaire na n-éimírí (uaisle) Turani. Faoi Aurangzeb, d'fhreastail sé ar feadh tamaill mar leasrí ar an Deccan.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1671
Catagóir:Daoine Indiacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcaí
Catagóir:Moslamaigh
Impiriúlachas teanga

Sainmhínítear **an t-impiriúlachas teanga** mar “ "teanga cheannasach a aistriú chuig daoine eile ". Tarlaíonn  "an t-aistriú"  teanga seo (nó forchur aontaobhach) mar gheall ar an impiriúlachas. Meastar gur comhartha cumhachta é an t-aistriú; cumhacht mhíleata go traidisiúnta ach freisin, sa domhan comhaimseartha, cumhacht eacnamaíoch. De ghnáth, aistrítear gnéithe den chultúr ceannasach in éineacht leis an teanga. I dtéarmaí spásúla, úsáidtear teangacha dúchasacha mar theangacha oifigiúla (stáit) san Eoráise, agus níl ach teangacha neamhdhúchasacha impiriúla (Eorpacha) sa "Rest of the World". Sa saol comhaimseartha, féadfar an t-impiriúlachas teanga a mheas freisin i gcomhthéacs na forbartha idirnáisiúnta, a dhéanann difear don chaighdeán trína ndéanann eagraíochtaí amhail an Ciste Airgeadaíochta Idirnáisiúnta agus an Banc Domhanda meastóireacht ar iontaoibh agus luach na n-iasachtaí coigeartaithe struchtúracha. 

Ó thús na 1990idí, tharraing an t-impiriúlachas teanga aird i measc scoláirí na teangeolaíochta feidhmí. Go háirithe, tá díospóireacht shuntasach mar thoradh ar leabhar 1992 Robert Phillipson, 'Linguistic Imperialism', faoina fhiúntas agus a easnaimh. Ó na 1990idí luatha, tharraing an impiriúlachas teanga aird i measc scoláirí na teangeolaíochta feidhmeacha. Go háirithe, is cúis le leabhar Robert Phillipson ó 1992, *Linguistic Imperialism*, go leor díospóireachta faoina bhuanna agus a easnaimh. Fuair Phillipson cáintí ar an impiriúlachas teanga a chuaigh siar go dtí léirmheasanna Naitsíoch ar an British Council  (bhí uasaicme na hEorpa ag aontú, ag an am, ar úsáid an Bhéarla), agus ar anailísí Sóivéadacha ar an mBéarla mar theanga an chaipitleachais de chuid an domhain agus an forlámhas an domhain. Ar an mbealach seo, is minic a bhíonn cáineadh an Bhéarla mar theanga dhomhanda fréamhaithe san fhrithdhomhandachas .

## Sainmhíniú
Tagraíonn an téarma 'impiriúlachas' do cheannasacht. In impiriúlachas teanga, gníomhaíonn teanga mar fhoinse cumhachta. 

Tá go leor cineálacha impiriúlachais teanga ann agus go leor cúiseanna leis. I measc na gcúiseanna tá inimirce, concas, trádáil agus barr feabhais chultúrtha. Is féidir le scaipeadh reiligiúin a sháraíonn cultúir agus teangacha áitiúla an t-impiriúlachas teanga a chur chun cinn freisin. Is féidir athruithe den sórt sin i dteanga a chur i bhfeidhm nó is féidir iad a chur i bhfeidhm trí athruithe nádúrtha. 

## Tagairtí

Catagóir:Sochtheangeolaíocht
Catagóir:Impiriúlachas
Seán Ó Ceallaigh

Tá níos mó ná duine amháin darb ainm **Seán Ó Ceallaigh**:

* Seán Ó Ceallaigh (Sceilg): 1872–1957, polaiteoir agus scríbhneoir
* Seán T. Ó Ceallaigh: 1882–1966, dara hUachtarán na hÉireann
* Seán Ó Ceallaigh (polaiteoir Cláiríneach): 1896–1994, polaiteoir as Contae an Chláir
* Seán Ó Ceallaigh: 1908–1975, Ard-Rúnaí Chonradh na Gaeilge, mac le Sceilg
* Seán Ó Ceallaigh: 1916–2003, múinteoir agus scoláire as Contae na Gaillimhe
* Seán Ó Ceallaigh: 1934–2014, feirmeoir agus scríbhneoir as Contae an Chláir
* Seán Ó Ceallaigh (Fine Gael): 1952–, polaiteoir agus Feisire de Pharlaimint na hEorpa

## Féach freisin
* John Kelly

## Tagairtí
Eoin P. Ó Murchú

Scoláire, scríbhneoir, aistritheoir, agus gníomhaí ildánach ar son na Gaeilge is ea **Eoin P. Ó Murchú**. Is as Baile Átha Cliath dó ó dhúchas.

## Scríbhneoireacht
Tá go leor altanna, scéalta, agus léirmheasanna foilsithe aige i nuachtáin agus irisí Gaeilge: 
Tuairisc.ie,
RTÉ,
*[[Comhar]]*,
''NÓS'',
agus *[[Léann Teanga: An Reiviú]]*. Déanann sé físeáin ar YouTube agus TikTok ar bhonn rialta freisin.

Sa bhliain 2020, d'fhoilsigh Leabhar Breac *[[Tinte na Farraige Duibhe]]*, aistriúchán Gaeilge a rinne Ó Murchú ar úrscéal le Tim Armstrong dar teideal *[[Air Cuan Dubh Drilseach]]* — an chéad úrscéal ficsin eolaíochta i nGaeilge na hAlban. Ainmníodh an t-aistriúchán ar ghearrliosta Ghradam de Bhaldraithe sa bhliain 2021.

## Obair acadúil
Cháiligh Ó Murchú mar dhochtúir leighis sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath in 2013.
Sa bhliain 2016, bhain sé céim mháistreachta amach sa Scríobh agus Cumarsáid na Gaeilge, le tráchtas dar teideal *‘Nach do reub an cuan’ Inneall hibrideach aistriúcháin a úsáid mar chéim réamhaistriúcháin chun prós cruthaitheach a aistriú ó Ghaeilge na hAlban go Gaeilge na hÉireann*, faoi stiúir an Ollaimh Máire Ní Annracháin.
Tá sé i mbun dochtúireachta san aistriúchán liteartha faoi láthair
in Ollscoil Mhaigh Nuad, faoi stiúir an Ollaimh Fionntán de Brún.

## Gníomhaíochtaí eile

Bhí Ó Murchú ar dhuine de bhunaitheoirí an chlub CLG Na Gaeil Óga in 2010, cumann lán-Ghaeilge i mBaile Átha Cliath.

Bhí sé ina bhall den fhoireann a d'aistrigh Gmail go Gaeilge in 2014..

Sa bhliain 2013, bhunaigh Ó Murchú agus Andy Ó Faoláin GaelGÁIRÍ, oíche fhuirseoireachta Ghaeilge. Eagraítear GaelGÁIRÍ i mBaile Átha Cliath de ghnáth, ach cuirtear ar siúl é i bhféilte éagsúla timpeall na tíre freisin.
Sa bhliain 2014, ghlac Ó Múrchú páirt sa gcomórtas teilifíse
An Gaeilgeoir is Greannmhaire ar TG4, ag críochnú sa dara háit.

In 2022, fuair sé páirt i ndráma teilifíse Gàidhlig ar BBC Alba darb ainm *An Clò Mòr*.

## Duaiseanna
* Duais Uí Dhoibhlin agus Scoláireacht do mháistreacht san Aistriúchán agus san Eagarthóireacht
* Duais de Bhaldraithe do Léann na Gaeilge agus Scoláireacht do chúrsa máistreachta, COBÁC
* Bonn Óir na Gaeilge agus Buanghradam Gaeilge an Bhráthair Uí Dhúgáin, Coláiste Eoin, Stigh Lorgan
* Duais Oireachtais d’Aiste Leighis

## Féach freisin

* Na Gaeil Óga
* GaelGÁIRÍ
* Eoin Ó Murchú (iriseoir le Tuairisc.ie agus ''An Páipéar'')

## Naisc sheachtracha
* Scríbhinní Fánacha — blag Uí Mhurchú
* site:.ga.wikipedia.org  "Eoin P. Ó Murchú"
* Próifíl ASG: Eoin P. Ó Murchú
* Scríbhneoireacht in Comhar: Eoin P. Ó Murchú

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Scoláirí Éireannacha
Catagóir:Aistritheoirí Gaeilge
Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Fuirseoirí le Gaeilge
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Aisteoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Caitlín Ní Mhaolchróin

Scoláire Sean-Ghaeilge ab ea **Caitlín Ní Mhaolchróin** ().

Rugadh i gCill Bheagáin, Co. na hIarmhí í ar 22 Samhain 1895. Ba í an duine ab óige de thriúr iníonacha í le Patrick Mulchrone, sáirsint de chuid Chonstáblacht Ríoga na hÉireann, as Contae Mhaigh Eo ó dhúchas, agus Mary Mulchrone (née Spain) as Contae Thiobraid Árann. D’fhreastail sí ar an mbunscoil i mBaile Fhobhair, Contae na hIarmhí agus ansin ar Chlochar Loreto sa Mhuileann gCearr. De bharr a cuid torthaí i scrúdú na hardteistiméireachta i 1913, fuair sí scoláireacht chun freastal ar an gColáiste Ollscoile, Baile Átha Cliath. Bhain sí BA amach i 1916, H.Dip.Ed. i 1917, agus MA i 1918.

Bronnadh scoláireacht taistil ar Ní Mhaolchróin ansin chun staidéar a dhéanamh do D.Phil. in Bonn na Gearmáine faoi stiúir an Ollaimh Rudolf Thurneysen. Bhí an-mheas acu ar a chéile, agus deirtear gurbh í an scoláire ab ansa leis. D’fhoilsigh sí a saothar iarchéime ar Naomh Pádraig in *Zeitschrift für Celtische Philologie* (1926–1927), a foilsíodh ansin mar an leabhar *Bethu Phátraic: the tripartite life of St Patrick* sa bhliain 1939. Scríobh Osborn Bergin gurbh é an leabhar seo “the best of its kind that has appeared for many years.”

Mhúin Ní Mhaolchróin in institiúidí éagsúla, ar dtús mar Theagascóir Gairmoideachais le Gaeilge le Comhairle Contae na hIarmhí ó 1925 go 1927, agus ansin i nGairmscoil Ráth Maonais ó 1928 go 1938. Mhúin sí in COBÁC mar léachtóir cúnta ó 1931 go 1938, ag obair le Coimisiún Lámhscríbhinní na hÉireann in Acadamh Ríoga na hÉireann ó 1928 go 1938. Idir 1926 agus 1970, bhí sí ina húdar nó ina comhúdar ar 14 as na 27 fascúl den *Catalog of Irish Manuscripts* a d'fhoilsigh Acadamh Ríoga na hÉireann. D'fhoilsigh sí aistí i roinnt imleabhar: *Measgra i gcuimhne Mhichíl Uí Chléirigh* (1944), *Studies in early Irish law* (1936), agus *The Book of Lecan: Leabhar Mór Mhic Fhir Bhisigh Leacain* (1937). Foilsíodh a cuid páipéir in irisí léannta ar nós *Studia Hibernica*, *Journal of the Galway Historical and Archaeological Society*, *Irish Ecclesiastical Record*, agus *[[Celtica (iriseán)|Celtica]]*.

Ceapadh í ina hollamh le Sean-Ghaeilge, Meán-Ghaeilge, agus focleolaíocht Cheilteach i gColáiste na hOllscoile, Gaillimh nuair a cruthaíodh an ollúnacht sin i 1938, agus thug sí go leor dá cuid léachtaí trí Ghaeilge. D’fhan sí sa phost sin go dtí gur scoir sí i 1965. Fuair Ní Mhaolchróin bás ina teach cónaithe ar Shráid Phádraig, an Muileann gCearr ar 13 Meitheamh 1973 agus cuireadh sa Bhaile Glas, Co. na hIarmhí í. Tá bailiúchán dá cuid páipéar acadúil in Acadamh Ríoga na hÉireann.

## Naisc sheachtracha
* Beathaisnéisín ainm.ie

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae na hIarmhí
Catagóir:Básanna i 1973
Catagóir:Daoine a rugadh i 1895
Ceallach - Cín Lae Fíréin AD590-620

Is leabhar de chuid Dhiarmuid Johnson é ***Ceallach - Cín Lae Fíréin AD590-620***.

### Achoimre
Sa bhliain 591, chuaigh buíon manach as Beannchar ar eachtra go 'himeallchríocha na Críostaíochta' ag craobhscaoileadh bhriathar Dé. Is é Naomh Columbán ba cheann feadhna orthu. I measc na ndeisceabal a thug cúl le dúchas in éineacht leis, bhí cléireach darbh ainm Ceallach. (*Gall* nó *Gallus*), Manach, deoraí, díthreabhach, bunaitheoir mainistreacha ba ea Ceallach a thug a ainm do Sankt Gallen san Eilvéis.

## Féach freisin
* Diarmuid Johnson
* Ceallach. (Sankt Gallen)

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Catagóir:Ficsean stairiúil na Gaeilge
Catagóir:Ficsean stairiúil
Catagóir:Stair na hEilvéise
Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Manaigh
Seán Ó Tuairisg

Iriseoir agus craoltóir in RTÉ agus Raidió na Gaeltachta ba ea **Seán Ó Tuairisg** (1944 - 19 Aibreán 2023), ar dhuine de na chéad chraoltóirí a raibh a nglórtha le cloisteáil ar Raidió na Gaeltachta i 1972, agus ar dhuine de na craoltóirí Gaeilge raidió agus teilifíse ba cháiliúla lena linn.   

### Beatha
B'as an Lochán Beag, Indreabhán, i gCois Fharraige Seán Ó Tuairisg. Bhí sé ar dhuine de sheisear mac agus beirt iníonacha a bhí ag Máirtín Mór Ó Tuairisg agus a bhean Moya.

Rinne sé BA agus teastas i dteagasc na Gaeilge i gColáiste na hOllscoile, Gaillimh agus thug sé tréimhse ag múineadh in Ollscoil Ruhr in Bochum na Gearmáine agus tréimhse eile ag teagasc i gColáiste Mhuire ar Chearnóg Pharnell i mBaile Átha Cliath.

Bhí sé páirteach san fheachtas ar son raidió Gaeltachta sna 1960idí agus 1970idí  agus i nGluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta. Ghlac sé páirt ghníomhach san fheachtas toghchánaíochta ar son Pheadair Mhic an Iomaire, iarrthóir na gluaiseachta, i 1969.

Ba le Saor-Raidió Chonamara a thosaigh sé ag craoladh den chéad uair. Bhí sé ina chathaoirleach ar dhíospóireacht a craoladh ar an stáisiún bradach mí na Samhna 1970 faoi éileamh ar údarás neamhspleách Gaeltachta.

### RnaG agus RTÉ 1
25 bliain d’aois a bhí sé ar nuair a bhí sé ar dhuine den seachtar fear is mó a luaitear le bunú Raidió na Gaeltachta um Cháisc 1972. Chaith sé tamall ina cheannaire ar chúrsaí nuachta sa stáisiún agus i 1977 ceapadh ina Leascheannaire é.

Bhí Seán Ó Tuairisg ar an gcéad láithreoir ag an gclár nuachta agus cúrsaí reatha Adhmhaidin ar RnaG i 1986. Is iomaí polaiteoir, náisiúnta agus áitiúil, a chuir sé faoi agallamh ar Raidió na Gaeltachta. Bhíodh sé géarchúiseach ina chur chuige agus bhí sé de cháil air go gcuireadh sé ceisteanna crua ar pholaiteoirí na linne.

Chuaigh sé ag obair ina dhiaidh sin don chlár teilifíse *Cúrsaí*, a bhí faoi stiúir Chathail Goan agus a chraoltaí ar RTE 1 ceithre oíche sa tseachtain. Bhíodh tóir ar *Cúrsaí*, agus leis an gclár sin is mó a shamhlaítear tréimhse Sheáin Uí Thuairisg mar láithreoir teilifíse.  Chuaigh sé timpeall na tíre agus an domhain mhóir leis an gclár*,* obair a thuill Gradam Jacobs dó  i 1992 .  Riamh roimhe ní bhfuair aon chraoltóir nuachta agus cúrsaí reatha a bhí ag déanamh a chuid oibre go hiomlán trí Ghaeilge a leithéid d’aitheantas.

Bhí drochshláinte ag Seán Ó Tuairisg le roinnt blianta anuas agus cúram á dhéanamh dó in Áras Chois Fharraige. D'éag 20 Aibreán 2023 in aois 78 bliain dó.

## Féach freisin

* Adhmhaidin 
* Peadair Mac an Iomaire
* Saor-Raidió Chonamara 
## Naisc sheachtracha
*Oidhreacht Sheán Uí Thuairisg
## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta
Catagóir:Lucht Raidió na Gaeltachta
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Músaem Beag Bhaile Átha Cliath

Tá **Músaem Beag Bhaile Átha Cliath** suite ag 15 Faiche Stiabhna. Is foirgneamh Seoirseach ón 18ú haois é faoi úinéireacht Chomhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath. Tá iarsmaí a bhaineann le stair áitiúil na cathrach curtha ar taispeáint sa mhúsaem.

## Tagairtí

Catagóir:Músaeim i gContae Átha Cliath
Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath
Owen Teague

Is aisteoir Meiriceánach é **Owen William Teague** (rugadh 8 Nollaig 1998).

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine a rugadh i 1998
Catagóir:Daoine beo