open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Seicheamh

Sa mhatamaitic, tacar ordaithe uimhreacha ionas gur féidir an *n*-ú téarma a scríobh i gcónaí mar fheidhm de *n*. I seicheamh comhbhreise, más é *a* an chéad téarma is *d* an comhbhreis, is é an *n*-ú téarma ná *a + (n-1) d*. Is sraith í suim na dtéarmaí sa seicheamh. Mar sin, is í an tsraith easpónantúil ná 1 + x/1! + x2/2! + x3/3! + x4/4! + …. 

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Seicheamh geoiméadrach

Seicheamh uimhreacha ina bhfuil cóimheas tairiseach idir aon téarma is an téarma ina dhiaidh. Déanann na téarmaí 1, 2, 4, 8 seicheamh geoiméadrach. Is sraith gheoiméadrach í 1 + 2 + 4 + 8. Más é a an chéad téarma is r an cóimheas tairiseach, is é an nú téarma ná arn-1, agus is é suim na dtéarmaí sa seicheamh ná a[(rn-1-1)/(r-1)]. Más r < 1 bíonn an tsuim cothrom le a/(1-r) nuair a éiríonn n an-mhór.

## Tagairtí
Seicheamh uimhríochtúil

Seicheamh ina mbíonn difríocht thairiseach idir gach aon téarma is an chéad téarma eile. Tugtar *sraith uimhríochtúil* ar shuim na dtéarmaí i seicheamh uimhríochtúil. Mar sin, is seicheamh uimhríochtúil 2, 5, 8, 11, 14, agus is í an tsraith uimhríochtúil chomhfhreagrach 2 + 5 + 8 + 11 + 14. Go ginearálta, más é a an chéad téarma i seicheamh uimhríochtúil agus d an chomhdifríocht idir na téarmaí leanúnacha, is é an seicheamh a, (a + d), (a + 2d) ... + (a + (n-1) d) ..., agus is í sraith na n téarmaí n [2 a + (n-1) d]/2.

## Tagairtí
Seile

Tál na bhfaireog seileach i bhfeithidí is veirteabraigh tíre. Sna veirteabraigh is tuaslagán soiléir salann is próitéiní í, go minic greamaitheach. Bíonn múicin inti, rud a ghreamaíonn bia le chéile is a bhealaíonn an scornach chun slogadh siar a éascú. Uaireanta, i ndaoine go háirithe, bíonn an einsím alfa-amaláis inti, a chabhraíonn le díleá stáirsí. Bíonn frith-théachtáin i láthair i seile feithidí fuilsúiteacha. 

## Tagairtí
SECAM

Córas códaithe i gcomhair teilifíse daite, a saothraíodh sa bhFrainc sna 1960idí, a cuireadh i bhfeidhm in oirthear na hEorpa freisin. Gintear dhá chomhartha difríocht datha agus tarchuirtear iad ar línte ailtéarnacha. Bíonn moill-líne sa ghlacadóir chun gur féidir an dá chomhartha seo a chur le chéile arís roimh an íomhá a léiriú, ach le laghdú éigin sa ghéire datha. 

## Tagairtí
Seasmain

Tom caol nó dreapaire adhmadach, uaireanta síorghlas. Na bláthanna feadánach, le liopaí ag leathadh amach. Caor an toradh uirthi. Sa tseasmain geimhridh, tom síorghlas de dhúchas Síneach, tá 3 dhuilleoigín ar gach duilleog is bláthanna geala, buí sa gheimhreadh. Ar sheasmain an tsamhraidh, dreapaire duillsilteach de dhúchas Áiseach, tá duilleoga cleiteacha is bláthanna bána, cumhra sa samhradh.

## Tagairtí
Seileaic

Roisín a fhaightear ó thál na feithide *Tachardia lacca*. Baintear úsáid as tuaslagáin de mar vearnaisí agus i snasán Francach. 

## Tagairtí
Seimilín

Is é is **seimilín** ná tuaslagán téite de phlúr na cruithneachta crua, dúram. Baintear feidhm as chun pasta is milseán ar bhainne a dhéanamh.

## Tagairtí

Catagóir:Cruithneacht
Seipsis

Láithreacht is méadú baictéar in imshruthú na fola is ea **seipsis** nó **seipticéime** (sepsis nó septicemia i mBéarla). Tugtar **nimhiú na fola** go coitianta uirthi chomh maith. Is é an chéad chéim ná Siondróm Freagairt Athlastach Shistéamach (SIRS i mBéarla nó Systemic Inflammatory Response Syndrome). 

mion|clé|Céimeanna

Is féidir go dtarlóidh sí mar chuid d'ionfhabhtú ginearálta cosúil le tíofóideach, nó mar aimhréidh ionfhabhtaithe áitiúil cosúil le niúmóine nó ostaemiailíteas de bharr raon baictéar difriúil.  
clé|mion|333x333px|Siondróm Freagairt Athlastach Shistéamach (SIRS nó Systemic Inflammatory Response Syndrome)
Bíonn duine atá thíos léi an-tinn le fiabhras mór, agus muna bhfaightear cóireáil chuí, téann an riocht in olcas trí thurraing sheipteach go dtí an bás féin. 

## Íospartaigh

mion|clé

* Dáma Nellie Melba, amhránaí
*Camille Pissaro, ealaíontóir

## Féach freisin

*Neodraipéine fhiabhrasach

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Fuil
Seirbheachóras

Córas atá rialaithe ag seirbhimheicníocht, fearas aschuir ardchumhachta atá rialaithe ag comhartha ordaithe ó fhearas ísealchumhachta ionchuir. Ceartaíonn an seirbheamótar an difríocht idir an t-aschur éilithe is an fíoraschur, ag baint feidhm as siarchothú. Dá thoradh sin aimplítear an iarracht. Samplaí is ea coscadh is stiúradh cumhachtchúnta. De réir a chéile tá micrifhearais nó micrimheaisíní ag teacht in úsáid mar ghníomhróirí i seirbheachórais chun réada in innill, tionsclaíochtaí is obráidí máinliachta a bhogadh go cruinn trí fhaid an-bhídeacha.

## Tagairtí
Seirbheal

Ball oíchí de chlann na gcat, dúchasach don Afraic Theas. An muineál caol fada is an t-eireaball gearr. Mílítheach le spotaí dorcha (uaireanta beag, uaireanta mór). Dubh ar uaire, aonarach. Áitríonn sé an sabhána gar do shrutháin, agus itheann creimirí, éin is antalóip bheaga. 

## Tagairtí
Seirbhís Eolais Comhshaoil

Oifig phoiblí eolais de chuid an Roinn Comhshaoil, Oidhreachta is Rialtais Áitiúil (ENFO).

## Tagairtí
Seirbhís Idirnáisiúnta Lascadh Paicéad

mion
Seirbhís a chuireann údaráis teileafóin ar fáil chun gur féidir le ríomhaire paicéad sonraí a sheachadadh go dtí ríomhaire eile in áit ar bith ar Domhan, gan sreang fhisiciúil lántiomnaithe cumarsáide a bheith socraithe eatarthu (*IPSS* i mBéarla). 

Ní chosnaíonn sé ar an seachadóir ach praghas líon na bpaicéad i leith a gceann scríbe, seachas an fad ama a mbíonn an seachadóir is an glacadóir ceangailte le chéile.

## Tagairtí

Catagóir:Teileafónaíocht
Catagóir:Teileachumarsáid
Seirbil

Is éard is **seirbil** inti ná saghas luiche atá dúchasach don Afraic, an meánoirthear is lár na hÁise. Na cosa deiridh fada, an t-eireaball fada fionnaitheach. 

Maireann sí i ngrúpaí sóisialta, áitríonn tír oscailte thirim, tochlaíonn poill le maireachtáil iontu. Itheann sí síolta, fréamhacha is bianna eile (itheann cuid acu ainmhithe eile, péisteanna is creimirí). Is peata coitianta cineál amháin, an tseirbil Mhongólach.

## Tagairtí

Catagóir:Múirídigh
Catagóir:Mamaigh
Séinne

Is éard is **séinne** ann ná druga scaoilteach a fhaightear ó fhaighneoga is duilleoga triomaithe cineálacha ar leith de *Cassia*, grúpa mór crann is tom atá dúchasach don Afraic is an Áise, a shaothraítear i réigiúin eile. Ar na cineálacha is forleithne a fhástar. Foinse séinne Alastair is ea *Cassia acutifolia*, tom a fhásann níos mó ná 90 cm ar airde, dúchasach don Afraic ón Éigipt go dtí an Nigéir. Na duilleoga le 3-7 péire duilleoigín ubhchruthach, na bláthanna le 5 pheiteal buí le féitheacha dearga i gcrobhaingí fada.

## Tagairtí
Seipeal

deas|250px|thumb|Seipeal
Is é is **seipeal** ann ná ceann de na fáinní is seachtraí de na codanna bláfara, a dtugtar *an chailís* ar an struchtúr iomlán. Glas de ghnáth, saor nó uaireanta cónasctha, tugann na seipil cosaint don bhláth agus é ag teacht i mbláth. Róil eile aige uaireanta, ag méadú is ag éirí geal, agus ag feidhmiú mar pheiteal.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Bláthanna
Catagóir:Plandaí garraí
Catagóir:Moirfeolaíocht phlandaí
Catagóir:Gnéasacht phlandaí
Catagóir:Córas atáirgthe
Catagóir:Pailniú
Séiream

Iarmhar aon leacht ainmhí tar éis na comhpháirteanna soladacha a dheighilt is a bhaint. Úsáidtear an téarma go príomha do shéiream na fola daonna, sreabhán trédhearcach scothbhuí, deighilte ó phlasma téachtaithe. Baintear feidhm as séiream ina bhfuil na hantasubstaintí cuí chun cosaint a thabhairt i gcoinne galar sainiúil, cosúil le tífeas is teiteanas.

## Tagairtí
Seireardú

Próiseas chun cruach a chosaint ar chreimeadh, ainmnithe as a cheapadóir Sasanach Sherard Cowper-Coles (1866-1935). Téitear an réad cruach i bpúdar mín since go dtí teocht atá rud beag faoi bhun leáphointe na since. Cruthaítear malgam ar an dromchla ionas gur sinc íon ciseal seachtrach an réada, ag céimniú chuig cóimhiotal iarainn/since, greamaithe leis an gcruach. Is dromchla an-fhrithchreimthe é seo, an-oiriúnach i gcomhair péinteála.

## Tagairtí
Séireatoinin

Ceimiceán, ar monaimín é, atá dáilte go forleathan sa cholainn, go háirithe sa bhfuil, an inchinn is cealla ar leith sa phutóg. Sintéisítear é ón aimíonaigéad tripteafan. Ról suntasach aige in hoiméastáis, agus dealraíonn sé go bhfeidhmíonn sé mar néaratharchuradóir sa néarchóras lárnach. Tagann sé san áireamh i gcodladh, fonn, tál prólachtaine, agus na rithimí laethúla.

## Tagairtí
Séireolaíocht

mion|SARS-CoV-2 agus  tástáil shéireolaíoch
Brainse den mhíochaine ina ndéantar anailísiú ar shéiream, ar thóir fianaise ar ionfhabhtú trí antasubstaintí nó miocrorgánaigh a bhrath.

Déantar tástáil shéireolaíoch nó tástáil antasubstainte uaireanta ar shampla fola ó dhuine. I gcás mar shampla, Covid-19, is cosúil go n-inseoidh an tástáil fola má bhí Covid-19 ort agus é curtha díot agat. Má bhí, meastar go mbeidh imdhíonacht éigin agat go ceann tamaill ar an ngalar.

## Tagairtí

Catagóir:Fuil
Catagóir:Cúram sláinte
Seiriceán

Larbha an leamhan síoda (*Bombyx mori*) is ea an **seiriceán**. Sníomhann sé an cocún síoda a ndíorthaítear síoda tráchtála uaidh. Itheann na larbhaí duilleoga maoildeirge. Chun an síoda a dhéanamh, bogtar an cocún le huisce agus díchornaítear é go meicniúil. Is féidir suas le 3 km de shnáithín síoda a fháil as. Ní bhfaightear an leamhan síoda ceansaithe sna réigiúin fhiáine sa nádúr a thuilleadh. Tugtar **leamhan seiriceáin** ar an leamhan fásta.

## Tagairtí
Seirt

Foirm mhínghráinneach silice, SiO2, ina bhfuil na criostail grianchloiche chomh bídeach sin nach bhfuil siad infheicthe le micreascópacht optúil. Cruthaitear go sainiúil í ar ghrinneall na farraige trí charnadh is athchriostalú blaoscanna na ndiatóm is na Radiolaria. Faightear freisin í coincréitithe in aolchloch. 

## Tagairtí
Seiseamhán

Ionstraim optúil chun fad uilleacha a thomhas, go háirithe uillinn airde na Gréine os cionn bun na spéire ag meán lae chun domhanleithead áite a dhéanamh amach. Braitheann an féachadóir bun na spéire trí theileascóp, agus ag an am céanna, an Ghrian trí scáthán atá greamaithe le géag ar stua grádaithe. Is féidir an scáthán a bhogadh thar an stua chun go dtarlaíonn comhthitim íomhá na Gréine is bhun na spéire. Nuair a úsáidtear ar tír é, baintear feidhm as linn mearcair mar bhun saorga spéire. In aerárthaigh, baintear úsáid as leachtleibhéal.

## Tagairtí
Séis

mion|Sampla: "Pop Goes the Weasel"
mion|"Pop Goes the Weasel", séis
Is éard atá i gceist le **séis** ná bunghné ceoil, leanúint airdí, eagraithe in ord éigin intuigthe. I gceol an iarthair, ní fhaightear an tséis neamhspleách ar na bunchodanna eile, an armóin is an rithim, ach amháin i gcantaireacht eaglasta is cuid de na hamhráin béaloidis. 

Idir timpeall 1675 is 1925 tháinig inspioráid shéiseach, an cumas foinn mhaithe a chumadh, le bheith níos tábhachtaí luachmhaire mar chomhartha éagoitinne an chumadóra. 

Déanann cuid mhaith cumadóirí a bpearsantacht cheolmhar a chur in iúl ar bhealaí eile, le húsáid innigh, rithime is eile.

## Féach freisin

* Scála

## Tagairtí

Catagóir:Ceol
Seismeagraf

Sonraí a thaifeadtar mar ghrafanna le seismeaméadar, ionstraim a bhraitheann is a thomhaiseann tonnta seismeacha ó chrith talún i bhfad i gcéin, nó pléascthaí i screamh an Domhain. Rinneadh an chéad seismeagraf sa tSín i 132 AD. 

## Tagairtí
Seismeolaíocht

Eolaíocht ina ndéantar staidéar ar na tonnta seismeacha faoi thalamh a ghineann creathanna talún, brúchtaí bolcán nó pléascthaí eile ar an talamh nó faoina bun. Baineann siad sin go bunúsach le gluaiseacht na n-ilchríoch, ina snámhann plátaí ollmhóra teicteonacha go mall ar an maintlín ar bharr croíleacán te leachtach an Domhain. Imbhuaileann siad le chéile agus fodhuchtann ceann amháin faoi bhun an chinn eile. De réir mar a chuimlíonn siad i gcoinne a chéile, cuirtear tús le creathanna talún, agus go minic tarlaíonn bolcáin ag áiteanna mar sin freisin. Is féidir tonnta mar seo a bhrath le seismeagraif íogaire i bhfad i gcéin óna bhfoinse, agus baintear feidhm astu chun pléascthaí trialacha núicléacha faoin talamh a fháil amach, is i sirtheoireacht mhianach ag geolaithe. Trí staidéar ar thonnta seismeacha is mó a fhaighimid eolas ar an taobh istigh den Domhan. 

## Tagairtí

Catagóir:Seismeolaíocht
Seitse

Cuileog bheag a fhaightear i réigiúin thrópaiceacha na hAfraice. Déanann a béal próboscas cosúil le snáthaid. Beireann sí greim béil ar veirteabraigh agus maireann ar a bhfuil. An-suntasach i míochaine daoine is tréidliacht, mar iompraíonn sí suanghalar na hAfraice (do dhaoine) agus an galar géar nó ainsealach nagana i mbeithígh is capaill. Tharla eipidéimí tábhachtacha go luath sa 20ú céad, agus ráigeanna eile go minic ó shin. Ba bhac mór seo ar úsáid capaill is daimh tarraingthe i dtaiscéaladh na hAfraice ag Eorpaigh. 

## Tagairtí
Sellafield

Is ionad núicléach i gCumbria Shasana ar chósta Mhuir Éireann é **Sellafield**, ar a dtugtaí **Windscale** lá dá raibh.  Taobh leis tá an stáisiún núicléach ginte leictreachais Calder Hall (le himoibreoir gásfhuaraithe a bhí i bhfeidhm i 1956-2003). Déanann sé próiseáil is athphróiseáil ar fhuíoll núicléach, agus stóráil ar fhuíoll radaighníomhach ardfhuinnimh is ardbhaoil. Tosaíodh ar a dhíchoimisiúniú i 2005, ach i 2009 fógraíodh go dtógfar stáisiún núicléach nua ann.

lár|550px|Sellafield, Muir Éireann sa chúlra

## Tagairtí

Catagóir:Cumbria
Catagóir:Tíreolaíocht Shasana
Nikolai Semenov

Ceimicí a rugadh i Saratov na Rúise ab ea **Nikolai Nikolayevich Semenov** (Rúisis: Никола́й Никола́евич Семёнов; 15 Aibreán 1896 – 25 Meán Fómhair 1986). Rinne sé taighde ar iarmhairtí drugaí ar chealla baictéar, cinéitic imoibrithe ceimiceacha (maidir le himoibrithe slabhrúla go háirithe), pléascthaí is dó, agus lasracha. Roinn sé Duais Nobel na Ceimice le Cyril Hinshelwood i 1956 as an saothar ar chinéitic imoibrithe. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Rúiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1896
Catagóir:Básanna i 1986
Ignaz Semmelweis

Rugadh **Ignaz Phillipp Semmelweis** i 1818 san Ungáir. 
Bhí sé ag obair i gclinic máithreachas a raibh sa bhfoirgneamh ceanna le corpáin. Go minic chuaigh na dochtúirí o dioscadh go dtí bean le haghaidh clainne gan a lámha a nigh. Mar sín fuair a lán máthar bás ó fiabhras "puerperal" no 'fiabhras breith clainne'. 

D'oibrigh sé ar a teoiric sa 1840ú nuair a raibh sé mar stiúrthóir den gclinic máithreachas i Vienna General Hospital san Ostair. 

Dúirt sé le gach duine a thanaigh isteach sa chlinic go gcaithfidh siad a lámha a nigh. 

Nuair a tharla sé seo, thit uimhir na máthair a bhí ag fail bháis. Fuair sé bás i 1865 i bhforas meabhairghalar mar bhuail an fhoireann é agus fuair sé bhás de bharr a ghortuithe.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1818
Catagóir:Básanna i 1865
Catagóir:Lianna Ungáracha
Aloys Senefelder

Ceapadóir, aisteoir agus drámadóir Gearmánach a rugadh i bPrág ab ea **Johan Aloys Senefelder** (6 Samhain 1771 – 26 Feabhra 1834). De thaisme a d'fhionn sé teicníocht na liteagrafaíochta nuair a scríobh ar aolchloch le peann bealaidh (1796).

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Gearmánacha
Catagóir:Aisteoirí Gearmánacha
Catagóir:Drámadóirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1771
Catagóir:Básanna i 1834
Seoilítí

Mianraí alúmanaisileacáite hidriúla, déanta as iathchloch. Cuimsíonn siad sóidiam, potaisiam, cailciam is bairiam. Sainstruchtúir cabhail oscailte ar féidir le gáis, iain is móilíní idirleathadh go héasca tríothu. Déantar criathair mhóilíneacha astu agus ianmhalartóirí chun uisce a bhogadh. Tábhachtach mar chatailísí in imoibrithe orgánacha.

## Tagairtí
Seol láimhe

Seol fíodóireachta a oibrítear de láimh. I dtíortha forbartha tionsclaíocha, bíonn a leithéid in úsáid beagnach go hiomlán ag fíodóirí ceirde is dearthóirí, ach i dtíortha níos lú forbartha is tábhachtach é ó thaobh eacnamaíochta de.

## Tagairtí
Seol

Tá níos mó ná brí amháin ann leis an bhfocal **seol**:
* Seol (bád seoil)
* Seol (fíodóireacht)
Seol (fíodóireacht)

[thumb|Seol cumhachta á chur ar taispeáint in iarsmalann i [Massachusetts, 1999]]
[thumb|Úsáideann bean i [Konya, An Tuirc seol ingearach]]
Is gléas a úsáidtear chun éadach a fhí é **seol**.
Seol (bád seoil)

thumb|200px|Seol laidineach
Sa tseoltóireacht, is éard atá i **seol** ná píosa mór fabraice a cheanglaítear le crann seoil chun bád a chur chun cinn trí chumhacht na gaoithe.
Seoltóir leictreach

Ní mór luchtanna leictreacha inghluaiste a bheith in ábhar ar a dtugtar **seoltóir leictreach**.. I struchtúr criostalta na miotal bíonn na leictreoin dhiúltacha i scamall inghluaiste timpeall ar na hiain dho-ghluaiste, agus feidhmíonn an scamall leictreon mar fhoinse luchta inghluaiste. Tá na leictreoin fíorbheag, agus is féidir leo gluaiseacht go héasca tríd an miotal. Mar sin, nuair a ghluaiseann na leictreoin dhiúltacha seo go haontreoch, is sruth díreach a chomhdhéanann siad, agus deirtear go sreabhann an sruth sa treo eile os comhair treo na leictreon. In ábhair criadóireachta bíonn go leor leor luchtanna leictreacha dáilte thart san ábhar, ach iad go léir doghluaiste. Ní féidir sruth leictreach a sheoladh trí ábhar den saghas seo, agus is inslitheoir maith é. Sna hábhair pholaiméireacha ní bhíonn aon lucht inghluaiste san ábhar ach an oiread, agus mar sin is inslitheoir é. Is féidir sruth leictreach a sheoladh in ábhair leachtacha má sholáthraítear iompróirí inghluaiste luchta iontu. Mar shampla, i dtuaslagán leictrilíte bíonn iain dhearfacha is dhiúltacha go flúirseach ann agus iad go léir inghluaiste go maith, ionas gur féidir sruth leictreach a iompar go héasca ann. Muna mbíonn aon saghas luchta inghluaiste sa leacht, inslitheoir is ea é. I ngás simplí ní bhíonn aon lucht inghluaiste, agus mar sin is inslitheoir é. Ach is féidir sruth a sheoladh trí ghás má instealltar iain nó leictreoin sa ghás, nó má ianaítear móilíní an gháis féin, mar a tharlaíonn i splanc thintrí. Ansin feidhmíonn na luchtanna inghluaiste seo mar iompróirí luchta, agus iompaíonn an gás ina sheoltóir maith. Is féidir fiú folús atá ina shárinslitheoir a athrú ina sheoltóir trí leictreoin a instealladh ann.
## Naisc sheachtracha
*Seoladh Leictreachas
## Tagairtí
Seoltóir tintrí

mion|Dealbh ar fhoirgneamh sa Ghearmáin, í feistithe le seoltóir tintrí
Bealach chun foirgnimh is struchtúir arda a chosaint ar splancanna tintrí. Tugtar *slat tintrí* air freisin. Stiall nó slat chopair a bhíonn ann, ceann amháin de ag gobadh suas ón bpointe is airde den fhoirgneamh. Bíonn an ceann íochtarach ceangailte leis an talamh trí chábla le friotaíocht an-íseal. Aon splanc thintrí a bhuaileann ceann uachtarach an tseoltóra, seoltar go sábháilte í ar feadh an bhealach ísealfhriotaíochta seo don talamh. 

## Tagairtí
Seomra neamh-mhacallach

Seomra ina mbíonn gach dromchla líneáilte le struchtúir is ábhair a ionsúnn fuaim is nach bhfrithchaitheann an fhuaimthonn. Tugtar *seomra marbh* air freisin. Aon fhuaim a ghintear sa seomra seo, ní fhaightear aon mhacalla uaithi. Áisiúil chun turgnaimh fhuaimiúla a dhéanamh a gcuirfeadh fuaimeanna frithchaite isteach ar na torthaí. 

## Tagairtí
Septoria

Dhá ghalar cruithneachta atá gaolmhar le chéile agus a laghdaíonn an cumas fótaisintéise (i nduilleoga an phlanda maidir le galar amháin díobh, sna diasa sa chás eile), rud a chuireann tús le cailliúint mhór toraidh. Scaipeann an dá ghalar trí stealladh na spór ó fhíocháin ionfhabhtaithe, agus bíonn siad níos troime i gcineálacha le gais ghearra. Smachtaítear iad le spraeanna fungaicídeacha, ach is gá an spraeáil a dhéanamh ag an am ceart. 

## Tagairtí
Cealla Sertoli

Feadáin iompartha seamhain sna huiríocha is ea na **cealla Sertoli**. Feidhmíonn siad chun timpeallacht bharrmhaith a sholáthar i gcomhair forbairt na speirmeacha. Glacann siad ról tábhachtach i bhfás is caomhnú an bhaic idir uirí is fuil freisin.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cealla daonna
Catagóir:Úireolaíocht
Georges Seurat

mion|''Un dimanche après-midi à l'île de la Grande Jatte'', (Tráthnóna Dé Domhnaigh ar oileán La Grande Jatte)
mion|''Une Baignade, Asniéres'', (Ag Snámh, Asnières)
Péintéir a rugadh agus a fuair bás i bPáras na Fraince ab ea **Georges-Pierre Seurat** (2 Nollaig 1859 – 29 Márta 1891). Ghnóthaigh sé cáil as a theicníocht péinteála, pointíleachas nó deighilteachas dathanna, inar thóg sé an pictiúr leis na mílte spotaí bídeacha datha. Sampla cáiliúil uaidh is ea *Une Baignade, Asniéres* (Ag Snámh, Asnières, 1883-1884). 

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1859
Catagóir:Básanna i 1891
Sèvres

Monarcha ríoga Fhrancach phoircealláin, a bunaíodh i Vincennes timpeall 1740 is a bhog go Sèvres i 1756. Tháirg sí poirceallán sómasach bogtaois, agus poirceallán cruathaos ó 1769. Ar dtús tháirg sí figiúir áille i ngréithre briosca bána neamhghlónraithe, ach ba é speisialtacht na monarchan gréithre le painéil a péinteáileadh go fíorálainn ar chúlraí a bhí daite go saibhir le hórú greanta. 

## Tagairtí
Carl Keenan Seyfert

Réalteolaí ó na Stáit Aontaithe ab ea **Carl Keenan Seyfert** (11 Feabhra 1911 - 13 Meitheamh 1960). An chéad duine a thug faoi deara, i 1943, go raibh réaltraí ann le núicléis lonracha.

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1911
Catagóir:Básanna i 1960
Sfalairít

Mianra suilfíd since (ZnS), gan dath más íon í. Go minic bíonn iarann ann, rud a dhorchaíonn an dath. Faightear i bhféitheacha hidriteirmeacha í, de ghnáth i gcomhar le gailéin is mianraí airgid. An príomh-mhianach since.

## Tagairtí
Sféar bráisléadach

Cruinneog neamhaí, a d'úsáid na réalteolaithe Gréagacha den chéad uair, ina léirítear an spéir le creatlach lom de chiorcail thrasnaíocha, agus an Domhan i lár baill. Tábhachtach anallód chun ionaid réaltaí a thomhas. Tógadh an chéad cheann Síneach sa 4ú céad RC, agus bhí ceann ar 20 tonna meáchain acu san 11ú céad. D'fhéadfadh go raibh eolas air san Eoraip faoin mbliain A.D. 1300. Forbraíodh échun buntús na réalteolaíochta a theagasc; níor measadh riamh é a bheith ina uirlis chruinn ach bhí meas ar a cháilíochtaí maisiúla. Is é atá ann creatchruinneog de linte samhailteacha a sheasann don domhan agus dá fhadlinte.

mion|Sféar bráisléadach

## Tagairtí
Sféar neamhaí

mion|deas|An Domhan taobh istigh den sféar neamhní
Is éard is **sféar neamhaí** ann ná sféar samhailteach mórthimpeall ar an Domhan a úsáidtear mar fhráma tagartha chun ionad reann neamhaí sa spéir a shainiú.

Luíonn a mhoil thuaidh is theas díreach os cionn Moil Thuaidh is Theas an Domhain, agus is ionann plána mheánchiorcal an Domhain is plána mheánchiorcal an sféir neamhaí.

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaíocht sféarúil
Sfigmeamanaiméadar

Gaireas chun brú na fola a thomhas go hindíreach. Cuirtear cufa inteannta rubair timpeall na géige (an ghéag uachtarach de ghnáth) agus teanntar é go dtí nach féidir an chuisle a bhrath (leis an steiteascóp) a thuilleadh. Glactar an brú sa chufa ansin mar an mbrú siostólach (brú na fola nuair a chrapann na matáin sna méadailíní). Tráitear an cufa go mall ansin go gcloistear an chuisle arís, agus is é an brú sa chufa ansin an brú diastólach (an brú fola sna hartairí idir buailtí an chroí). Léitear an brú sa chufa ó airde colún mearcair nó le manaiméadar leictreonach.

## Tagairtí
Sfumato

[mion|Naomh Anne, de chuid [Leonardo da Vinci|Léonardo de Vinci ]]
[mion|[An Mona Lisa|Mona Lisa]]
Teicníc i réimse na péintéireachta is ea **sfumato,** ag déanamh imlínte na bpictiúr doiléir le scáthanna doiléire. Mar shampla, tá an teicnic seo le feiceáil timpeall na súl agus an bhéil sa ''Mona Lisa'' nó *Naomh Anne* de chuid Léonardo de Vinci. 

Ba dhul ar aghaidh teicniúil é seo ar na himlínte géara i bpéintéireacht an 15ú céad (mar shampla, i gcás Botticelli, Correggio is Mantegna), agus chabhraigh sé le sármháistrí an 16ú céad nádúrachas feabhsaithe a bhaint amach.

## Féach freisin

* Cangiante
* Chiaroscuro
* Unione

## Tagairtí

Catagóir:An Athbheochan
Catagóir:Teicnící péintéireachta
Catagóir:Leonardo da Vinci
Gairdíní Shalimar

Gairdín cáiliúil a dhear ardmhógal na hIndia, Nur Jahan, dá bhean chéile i 1616. Leagtha amach ar 4 lochtán taobh le loch Dal i gCaismír na hIndia.

## Tagairtí
Sgraffito

Teicníocht san ealaín ina leagtar dath amháin anuas ar dhath eile agus a scríobtar dearadh tríd. Mhaisítí foirgnimh Meánaoise is Athbheochana le dhá chiseal plástair, ceann bán is ceann daite, agus chuirtí an maisiúchán scríobtha leis sin. Uaireanta dhéanadh ealaíontóirí meánaoiseacha péinteáil anuas ar órdhuille chun iarmhairtí den saghas céanna a bhaint amach. 

## Tagairtí
Shah Jahan

Ardmhógal (impire) na hIndia (1628-1658) a rugadh i Lahore (i bPacastáin an lae inniu) ab ea **Shah Jahan** (1592-1666). I measc a chuid foirgneamh tá an Taj Mahal (1632-1654). 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1628
Catagóir:Básanna i 1658
Catagóir:Daoine Indiacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Moslamaigh
Catagóir:Impirí
Ravi Shankar

Seinnteoir siotáir a rugadh i mBenares na hIndia ab ea **Ravi Shankar** (7 Aibreán 1920 - 11 Nollaig 2012). Trí thaifid is coirmeacha ceoil in an-chuid tíortha, rinne sé éacht chun ceol clasaiceach na hIndia a chur in iúl do phobal an Domhain.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Indiacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1920
Catagóir:Básanna in 2012
Claude Shannon

Matamaiticeoir feidhmeach a saolaíodh i nGaylord, Michigan ab ea **Claude Shannon** (30 Aibreán 1916 - 24 Feabhra 2001). D'fhoilsigh sé páipéar ceannródaíoch, *A Symbolic Analysis of Relay and Switching Circuits* (Anailís Shiombalach ar Chiorcaid Athsheachadta is Lasctha, 1938) ar conas eolas a láimhseáil le meaisín, mar is féidir le cainníochtaí eile. Ba bhunúsach a thionchar ar fhorbairt ríomhairí is a struchtúr, agus teoiric an eolais. I gcomhar le Warren Weaver, d'fhoilsigh sé leabhar cáiliúil, *The Mathematical Theory of Communication* (Teoiric Mhatamaiticiúil na Cumarsáide, 1949).

## Tagairtí

Catagóir:Matamaiticeoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna in 2001
Alan Shepard

An chéad spásaire de chuid na Stát Aontaithe, a rugadh in East Derry, New Hampshire ab ea **Alan Bartlett Shepard** (1923-1998). Tharla a eitilt fho-fhithiseach i spáschochall Mercury, Freedom 7, i 1961. Bhain sí airde 185 km amach, agus mhair 15 nóiméad. Ceannasaí ar fhoireann Apollo 14 a tháinig i dtír ar an nGealach i 1971. 

## Tagairtí

Catagóir:Spásairí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna i 1998
Catagóir:Clár Apollo
Thomas Sheraton

Caibinéadaire a rugadh i Stockton-on-Tees Shasana ab ea **Thomas Sheraton** (1751 – 22 Deireadh Fómhair 1806). Tháirg sé raon dearaí nua-chlasaiceacha a d'fhág rian láidir ar stíl chomhaimseartha troscáin. Duine den triúr dearthóirí troscáin i Sasana san 18ú haois é: Thomas Sheraton, Thomas Chippendale agus George Hepplewhite.
mion|Cathaoireacha a dhear Thomas Sheraton

## Tagairtí

Catagóir:Dearthóirí troscáin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1751
Catagóir:Básanna i 1806
Charles Scott Sherrington

Fiseolaí a rugadh i Londain ab ea **Charles Scott Sherrington** (27 Samhain 1857 – 4 Márta 1952). Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1932 le Edgar Adrian as a thaighde ar fheidhmeanna na néarón sa néarchóras.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1857
Catagóir:Básanna i 1952
Catagóir:Fiseolaithe Sasanacha
Hideki Shirakawa

Ceimicí a rugadh i dTóiceo ar an 20 Lúnasa 1936 is ea **Hideki Shirakawa**. Tháinig sé, de thimpiste, ar pholaicéitiléin, polaiméir sheoltach, i 1967. Le Alan MacDiarmid is Alan J. Heeger, bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice sa bhliain 2000 as a shaothar chun polaiméirí seoltacha a fhionnadh is a fhorbairt.

## Naisc sheachtracha
* Beathaisnéis Dhuais Nobel
* A léacht Duais Nobel

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ceimiceoirí Seapánacha
William Shockley

Fisiceoir a rugadh i Londain, a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe ab ea **William Bradford Shockley** (13 Feabhra 1910 – 12 Lúnasa 1989). I 1947 chuidigh sé le ceapadh an trasraitheoir pointe teagmhála, rud a chuir tús le réabhlóid sa leictreonaic —cúrsaí raidió, teilifíse, teileachumarsáide is ríomhaireachta — agus réabhlóid iarmharach sa saol. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice le Bardeen is Brattain i 1956.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as California
Catagóir:Daoine a rugadh i 1910
Catagóir:Básanna i 1989
Karl Barry Sharpless

Ceimicí a rugadh i Philadelphia is ea **Karl Barry Sharpless** (1941-). Le Ryoji Noyori is William Knowles, bhuaigh sé Duais Nobel sa cheimic i 2001 as saothar ar chatalú ciriúil chun drugaí croí, frithbheathaigh, is drugaí frithathlasta a fheabhsú go mór. D'fhorbair sé modh simplithe iontaofa chun comhdhúile cógaseolaíochta a shintéisiú, a dtugtar *cniogcheimic* air. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Daoine beo
Richard Norman Shaw

Ailtire a rugadh i nDún Éideann ab ea **Richard Norman Shaw** (1831-1912). Treoraí sa chlaonadh ón stíl Victeoireach ar ais don dearadh Seoirseach níos traidisiúnta. Samplaí dá chuid saothair is ea New Scotland Yard (1888) agus Óstán Piccadilly (1905) i Londain.

## Tagairtí
Clifford Shull

Fisiceoir a rugadh i bPittsburgh, Pennsylvania ab ea **Clifford Glenwood Shull** (1915 – 2001). 

Rinne sé taighde ceannródaíoch ar scaipeadh is díraonadh neodrón agus, as an saothar seo, roinn sé Duais Nobel na Fisice le Bertram Brockhouse sa bhliain 1994.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1915
Catagóir:Básanna in 2001
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Siabhraigin

Is éard is **siabhraigin** ann ná druga a spreagann siabhránacht, cosúil le deannach na n-aingeal, aimíd dé-eitile aigéid liséirgigh (LSD), beacáin draíochta, agus meascailín (péóité). Ainm eile orthu is ea drugaí sícideileacha. Tá cuid acu a fhaightear sa nádúr is a bhíodh in úsáid i seanleighis is searmanais reiligiúnda ón seaman, cuid eile in úsáid go neamhdhleathach, go forleathan sna 1960idí-1970idí. 

## Tagairtí
Cóiméad Shoemaker-Levy 9

Cóiméad a d'imbhuail Iúpatar i 1994. D'fhionn an réalteolaí Carolyn Shoemaker (1929-), a fear céile an réaltgheolaí Eugene Shoemaker (1928-1997), agus an réalteolaí amaitéarach David Levy (1948-) an cóiméad ag réadlann Palomar i gCalifornia i 1993. De réir dealraimh, tharla dó dul róghar d'Iúpatar ionas gur aomadh isteach go hiomlán é ag imtharraingt láidir an phláinéid, an ceann is mó i gcóras na Gréine, 12 oiread thrastomhas an Domhain is níos mó maise ann ná na pláinéid uile eile le chéile. D'imbhuail sé an pláinéad i níos mó ná 20 píosa, agus steall siad atmaisféar daite Iúpatair. Tharla sin ar an taobh thall den phláinéad uainn, ach d'éirigh le spásteileascóp Hubble íomhánna iontacha de na hionaid imbhuailte ar dhromchla Iúpatair a fháil is a chraoladh ar ais ar Domhan. Ba é an chéad uair a bhfacthas a leithéid de dhíothú cóiméid.

## Tagairtí

Catagóir:Cóiméid
Henry Shrapnel

Oifigeach den airtléire Bhriotanach ab ea **Henry Shrapnel** (3 Meitheamh 1761 - 13 Márta 1842). Timpeall na bliana 1793, cheap sé pléascán frithdhaonna a phléascadh le linn a eitilte le gráin mharfacha luaidhe agus píosaí miotail eile a scaoil amach de chásáil an teilgeáin.

## Tagairtí

Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1761
Catagóir:Básanna i 1842
Siabhránacht

**Siabhránacht** (nó **bréagchéadfa**) a thugtar ar aireachtáil chéadfach gan aon spreagadh don orgán cuí céadfach. Is féidir aon cheann de na céadfaí a bheith i gceist — radharc, éisteacht, boladh, blas, tadhall — agus siabhránacht dúlagair freisin. Tarlaíonn siabhránacht le linn meabharghalair ar nós scitsifréine, le linn mearbhaill, le linn tinnis coirp no úsáid drugaí nó biotáille, nó le nimhiú. Sa chás is soiléire, bíonn duine ina lándúiseacht agus an aireachtáil taobh amuigh den cholainn. Ciallaíonn sé seo cailliúint teagmhála le réaltacht, ach is féidir lena leithéid tarlú nuair a bhíonn duine faoi chumha, mar shampla. Thug an lia Francach Jean-Étienne Esquirol (1772-1840) an téarma isteach den chéad uair. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Neamhoird
Siansa

mion|9ú Siansa de chuid Beethoven
Is éard is **siansa** ann ná saothar ceolfhoirne, a thosaigh san 18ú céad bíodh is go raibh an téarma in úsáid roimhe sin le ciall eile. 

## Stair
Sna siansaí clasaiceacha de chuid Haydn, Mozart, Beethoven is Schubert, bhí 4 ghluaiseacht, gluaiseacht mhear i bhfoirm sonáide, gluaiseacht mhall, minit nó scherzo, agus an críochcheol, go minic i bhfoirm sonáide cosúil leis na gcéad ghluaiseacht. 

Sa 19ú céad athraíodh an struchtúr seo cuid mhaith. Mar shampla, tá 5 ghluaiseacht i siansa fantaiseach de chuid Berlioz, mar a rinne Beethoven ina 9ú Siansa inar bhain sé feidhm as cór is amhránaithe aonair. Rinne cumadóirí eile a leithéid, Mahler go háirithe. 

Sa 20ú céad rinne cumadóirí athruithe móra eile sa struchtúr, agus chum Sibelius siansa aonghluaiseachta (a 7ú Siansa, 1924) ag an am céanna a bhí Stravinsky ag tabhairt an tsiansa chlasaicigh ar ais. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceol clasaiceach
Catagóir:Ceol foirne
Jean Sibelius

Cumadóir ceoil a rugadh i Hämeenlinna (Sualainnis: *Tavastehus*) na Fionlainne ab ea **Jean (Johan Julius Christian) Sibelius** (1865–1957). Náisiúnach díograiseach, a chum sraith mhór dánta siansacha a bhí bunaithe ar mhioneachtraí as eipic na Fionlainne, an Kalevala. I measc a shárshaothar tá 7 siansa (mhill sé féin an 8ú ceann), dánta siansacha, Finlandia (1899) go háirithe, agus coinséartó don veidhlín.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1865
Catagóir:Básanna i 1957
Catagóir:Daoine as Hämeenlinna
Catagóir:Cumadóirí Fionlannacha
Sibhéid

Clann mamach feoiliteach ina bhfuil 17 speiceas, an chuid is mó díobh san Áise. Faightear eastóscadh muscach ó tháil fhaireogacha speiceas ar leith, agus úsáidtear é i gcumhráin chun seasmhacht an bholaidh a fhadú. 

## Tagairtí
Síocanailís

mion|250x250px
Is foirm den tsíciteiripe atá i gceist le **síocanailís** a chruthaigh an néareolaí ón Ostair Sigmund Freud. Teoiric is cleachtadh cliniciúil sa bhfoirm síceolaíochta a leagann béim ar na gnéithe neamh-chomhfhiosacha de bheatha mheabhrach an duine. 

## Stair
Sa chóireáil, arbh é Freud an ceannródaí inti, déantar iarracht deireadh a chur le comhrac trí phearsantacht duine a athrú i dtreo dearfach. Thug Freud an coincheap isteach chun feidhm a bhaint as brionglóidí duine le tuiscint níos fearr a fháil ar na mothúcháin is doimhne aige. Leag sé béim ar staidéar inbhreithnitheach an duine féin. 
clé|mion|Sigmund Freud, 1905
Thairg sé Freud, Alfred Adler is Jung moltaí ar na próisis shíceolaíocha normálta is mhínormálta.  

Bunaíodh an chéad Chumann Sícanailíse san Ostair, ach de réir a chéile d'éirigh an tsícanailís i bhfad níos cumasaí údarásaí sna Stáit Aontaithe ná san Eoraip. 

## Na laigí
Seo na laigí a bhaineann le síocanailís a úsáid leis an dúlagar a chóireáil: 
* Tá an teiripe ag brath ar chuimhní an chliaint ar aois an pháiste – is féidir iad seo a bheith míchruinn nó curtha as a riocht, rud ar a dtugtar ‘bréagchuimhní”. 
* Tá am de dhíth leis an tsíocanailís a dhéanamh thar thréimhse fhada ama, mar sin de tá sé costasach cionn is gur féidir go mbeidh a lán seisiún i gceist sula mothaíonn cliaint go bhfuil siad ag éirí níos fearr.

## Tagairtí
Sícea-chógaseolaíocht

Is éard is **sícea-chógaseolaíocht** ann ná an eolaíocht a phléann le meicníochtaí, úsáidí is fo-iarsmaí drugaí a athraíonn feidhmeanna síceolaíocha is iompair.

## Tagairtí
Síceapaiteolaíocht

Is éard is **síceapaiteolaíocht** ann ná staidéar ar mheabhairghalar agus ar na comharthaí agus siomptóim a bhaineann le neamhoird mheabhrach. Cuimsíonn an réimse cognaíocht neamhghnách, iompar mí-oiriúnaitheach, agus eispéiris atá difriúil de réir gnásanna sóisialta. Is éard atá i gceist leis an disciplín seo ná breathnú domhain ar shiomptóim, iompraíochtaí, cúiseanna, cúrsa, forbairt, catagóiriú, cóireálacha, straitéisí, agus go leor eile.

Is éard atá i gceist le *[[síceapaiteolaíocht bhitheolaíoch]]* ná staidéar ar cognaíochtaí, iompraíocht, agus eispéiris mínormálta a dhéantar ar bhonn bitheolaíochta. Tugtar *[[síceapaiteolaíocht leanaí]]* ar an speisialtóireacht a chuirtear i bhfeidhm ar leanaí agus ar dhéagóirí.

## Stair
Bhí tionchar ag creideamh reiligiúnach agus pisreoga ar na míniúcháin luatha ar mheabhairghalair. Chuirtí riochtaí sláinte síceolaíochta a rangaítear anois mar neamhoird mheabhrach i leith spioraid urchóideacha, deamhain, nó an diabhal. Glacadh go forleathan leis an smaoineamh seo suas go dtí an séú agus an seachtú haois déag.

## Tagairtí


Catagóir:Síceolaíocht neamhghnách
Catagóir:Paiteolaíocht
Sianaít

Carraig dhoigheartha gharbhghráinníneach a chuimsíonn iathchloch is cornbhleind, agus roinnt bitíte. 

## Tagairtí
Sial

An chuid uachtarach de screamh an Domhain, atá lán de shilice is alúmana. Comhdhéanann sé an chuid is mó den screamh, agus luíonn ar an sioma.

## Tagairtí
Síceolaíocht chognaíoch

Is éard atá i gceist le **síceolaíocht chognaíoch** ná brainse síceolaíochta ina ndéantar staidéar ar na próisis mheabhracha arda (cuimhne, aire, teanga, réasúnú is eile). Bítear ag saothrú meicníochtaí cosúil le stóir chuimhne is lascthaí aire, agus baintear feidhm go minic as meafar an ríomhaire.

## Tagairtí

Catagóir:Cognaíocht
Catagóir:Síceolaíocht
Síceolaíocht chomparáideach

Staidéar ar na difríochtaí idir speicis ainmhithe, daoine ina measc, maidir le hiompar is cumais shíceolaíocha. Go traidisiúnta, dhéantaí iarracht grúpaí veirteabrach a rangú de réir intleachta, agus an gaol idir intleacht is méid na hinchinne is airíonna eile a mheasúnú. Ach glactar leis anois nach féidir na speicis éagsúla a chur in ord ar scála amháin intleachta, go mbraitheann cumais speicis ar leith cuid mhaith ar oiriúnuithe sainiúla do chúinsí comhshaoil ar leith. 

## Tagairtí
Síceolaíocht forbartha

Brainse den tsíceolaíocht ina ndéantar staidéar ar fhorbairt bhitheolaíoch, shóisialta is intleachtach haoine ón am roimh bhreith is i rith na beatha. Tugtar aird ar leith ar fhorbairt pháistí óga mar a mbíonn na hathruithe tuisceana an-soiléir. Leagtar béim ar fheidhm na forbartha, na hathruithe a bhíonn coitianta do gach duine ag staideanna éagsúla na beatha.

## Tagairtí
Síceolaíocht mhínormálta

Staidéar ar nádúr is bunús staideanna mínormálta síceolaíocha chun teoiricí ginearálta ar neamhoird a aimsiú in ábhair mar phearsantacht, intleacht is iompar sóisialta. I gcontrárthacht leis seo, bíonn an bhéim i síceolaíocht is síciatracht chliniciúil ar mheasúnú is cóireáil an duine aonair.

## Tagairtí

Catagóir:Síceolaíocht mhínormálta
Síceolaíocht oideachais

Saothraíodh í seo sa 20ú céad chun modh oibre síceolaíoch a fheidhmiú le foghlaim a thuiscint. Ar dtús bhí síciméadracht lárnach sa scéal, agus tástáil páistí chun páistí malla a aithint is oideachas speisialta a sholáthar dóibh. Ach níl glacadh le hoideachas scartha a thuilleadh, agus anois bíonn an disciplín seo i mbun cabhair a thabhairt do mhúinteoirí cláir oideachais a dhearadh do pháistí aonair is comhairle a thabhairt do scoileanna i bpleanáil a seirbhísí.

## Tagairtí
Síceolaíocht fhiseolaíoch

Staidéar ar na próisis fhiseolaíocha san inchinn is an cholainn a bhíonn mar bhun leis an iompar is an aireachtáil shíceolaíoch. Cuimsíonn sé seo fiseolaíocht na gcéadfaí, staidéar ar ghníomhaíocht leictreach is cheimiceach na hinchinne, iarmhairtí drugaí is hormón, na ceangail idir neamhoird fhiseolaíocha is shíceolaíocha, agus torthaí damáiste don inchinn.

## Tagairtí
Síciatracht bhitheolaíoch

Brainse den tsíciatracht a chuireann béim ar neamhoird sa chóras fiseolaíoch mar chúis le galar meabhrach, agus airíonna bithcheimiceacha, cogaseolaíocha is néaréolaíocha an ghalair is na cóireála air.

## Tagairtí
Sícifisic

Modhanna oibre a bhunaigh Gustav Fechner i 1860 chun na gaolta idir spreagadh fisiciúil is mothúcháin a mhíniú i bhfoirm dlíthe. Forbraíodh tomhais ar íogaireacht ina dteicníochtaí diana, bunaithe ar theoiric brath comharthaí, agus léiríonn siad teorainneacha na haireachtála a éiríonn as airíonna an ghairis chéadfaigh. Níl na saineolaithe ar aon intinn faoi na modhanna grádaithe sna tomhais seo, a dhéanann iarracht méid na hiarmharta a thomhas de réir méid an spreagtha. Baintear feidhm as an dá mhodh oibre chun cumais aireachtála a thomhas maidir le haireachtáil na haghaidhe, an ghutha, an cheoil, íomhánna is eile. 

## Tagairtí
Síciméadracht

Brainse den tsíceolaíocht is ea an t**síciméadracht** ina ndéantar tomhais ar airíonna síceolaíocha, intleacht, cumais, pearsantacht, staideanna foinn go príomha. Déantar is caighdeánaítear na tástálacha síciméadracha go han-chúramach chun go mbeidh na torthaí chomh hiontaofa éifeachtach agus is féidir.

## Tagairtí
Síciteiripe

mion
Is éard atá i gceist le **síciteiripe** ná cóireáil ar fhadhbanna mothúchánacha chun na mothúcháin is na hiompair mhí-oiriúnaitheacha a athrú nó a stopadh, agus fás is forbairt phearsanta a chur chun cinn. Is féidir go mbeidh síciteiripe phearsanta, comhairliú pósta, síciteiripe clainne, nó síciteiripe grúpa i gceist. Go minic, mar shampla i ngalair shíceasómatacha, is éifeachtaí síciteiripe i gcomhair le cóireálacha eile. Bhí an néareolaí ón Ostair, Sigmund Freud, ina theiripeoir.

Is féidir le síciteiripe a bheith níos doimhne ná cineálacha eile teiripe. Tugann sé le tuiscint dá lú an fhaisnéis atá agat ar do chuid cúiseanna, mothúcháin agus gníomhartha, is amhlaidh is mó a rialaíonn siad tú agus is mó a fhanann tú i bhfostú i seanphatrúin a d’fhéadfadh dochar a dhéanamh duit.

Is féidir le síceiteiripeoir cabhrú le smaointe fo-chomhfhiosacha a scrúdú, trí do chuid cúiseanna, faitíos agus mothúcháin gan aithne a chur in iúl duit agus déileáil leo chun faoiseamh a fháil ó do chuid comharthaí. Is iondúil go leanann síciteiripeoirí oiliúint iarchéime fhada agus ní mór d’oiliúnaithe dul faoi theiripe lena linn.

## Tagairtí

Catagóir:Síciteiripe
Catagóir:Teiripe
Síceolaíocht thurgnamhach

Brainse den tsíceolaíocht a bhraitheann ar thurgnaimh chun fadhbanna taighde a réiteach. Tháinig sí chun cinn ar dtús ag deireadh an 19ú céad chun fianaise thurgnamhach ar fheiniméin mheabhracha a chur in ionad tuairimíochta mar bhunús leis an tsíceolaíocht.

## Tagairtí

Catagóir:Síceolaíocht
Réadlann Siding Spring

I sléibhte New South Wales faoi riaradh Ollscoil Náisiúnta na hAstráile. Tá an comhteileascóp Angla-Astrálach 3.9 m, teileascóp Schmidt na Breataine 1.2 m, agus teileascóip eile ann.

## Tagairtí

Catagóir:Réadlanna
Sícmháinliacht

Máinliacht ar an inchinn i gcás a bhfuil histeolaíocht na hinchinne normálta, chun cur isteach ar chúrsa neamhord iompair. Chum an néareolaí Meiriceánach Walter Freeman (1895-1972) is an néaramháinlia Meiriceánach James Winston Watts (1904-1994) an téarma i 1942, ach rinneadh an mháinliacht den chéad uair i 1935. Déantar lot san inchinn a bhaineann smaointe is mothúcháin phaiteolaíocha chun siúil ach a chaomhnaíonn na gnáthfheidhmeanna. *Lóbatóime* a thugtar ar an obráid seo sna Stáit Aontaithe, agus leocatóime san Eoraip. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Máinliacht
Catagóir:Síciatracht
Síceolaíocht fhóiréinseach

Feidhmeanna síceolaíochta sa dlí. I measc na gceisteanna a bhíonn idir camáin, tá folláine intinne cosantóirí is daoine eile a bhaineann le cásanna dlí, cúram leanaí is seandaoine, sláinte intinne phríosúnach, agus cosaint an phobail ar choirpigh atá ar mire. 

## Tagairtí
Ernst Werner von Siemens

Innealtóir a rugadh i Lenthe na Gearmáine ab ea **Ernst Werner von Siemens** (13 Nollaig 1816- 6 Nollaig 1892). Shaothraigh sé an córas teileagrafaíochta sa Phrúis, dhear cuid mhaith saghsanna galbhánaiméadar, agus thomhais friotaíocht leictreach ábhar éagsúil. Deartháir le Karl Wilhelm Siemens (1823-1883) a cheap teicníocht nua chun cruach a dhéanamh i Sasana i 1861

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1816
Catagóir:Básanna i 1892
Sifilis

Galar ainsealach gnéas-tarchurtha de bharr an ghníomhaí *Teponema pallidum* í an t**sifilis** nó **an bholgach Fhrancach** nó an **ghallbholgach** uaireanta. 

Tosaíonn an tsifilis le príomhlot ar na baill ghiniúna nó an t-anas. Cuid mhaith seachtainí ina dhiaidh sin, tarlaíonn ionfhabhtú ginearálta le fiabhras is gríos. 
Is féidir go bhfanfaidh an riocht suanach ansin thar bhlianta. Fásann cnapáin sa chraiceann is na scannáin mhúcasacha, agus briseann siad le hothrais mhóra.

Ina dhiaidh sin, cuireann an galar isteach ar an gcóras cairdiascamhógach is an néarchóras, agus déanann damáiste do chomhlaí an chroí. Atann an t-aorta, agus cuirtear tús le heaspa comhordaithe, cailliúint mothúcháin is gealtachas: gealtachas ginearálta an duine atá as a mheabhair.

mion|clé|249x249px|Sifilis ó bhroinn

Deirtear gurb as an Oileán Úr a tháinig an tsifilis go dtí an Eoraip. An chéad ráig sifilise a chuaigh in annála na staire tharla sí i Napoli, an Iodáil, faoi dheireadh na cúigiú haoise déag, go gairid i ndiaidh do Chríostóir Colambas filleadh ón gcéad chuairt a thug sé ar na tíortha thar sáile. Bhí an Fhrainc ag cur cogaidh ar ríocht Napoli san am, agus saighdiúirí Spáinneacha ag troid sna trúpaí Francacha: glactar leis go raibh an tolgadh ó Mheiriceá á scaipeadh acu. Tá teoiricí eile ann, áfach, a deir go raibh an galar ar fáil san Eoraip roimhe sin féin: mar shampla, deirtear nach lobhra a bhí i gceist leis an ngalar a luaitear mar lobhra sa Bhíobla, ach sifilis. Níl ann ach tuairimíocht, áfach, agus is dóigh leis an gcuid is mó de na heolaithe go bhfuil an teoiric "Mheiriceánach" níos inchreidte, ós rud é go bhfaigheann sí tacaíocht ó fhianaise na bitheolaíochta nua-aimseartha (na géineolaíochta).

clé|mion|261x261px|Nua-Eabhrac, 1936 - 1938

Is é an leigheas is mó a chleachtaítear inniu ná na hantaibheathaigh, cosúil leis an bpeinicillin. Sna laethanta a bhí, bhí na leigheasra bunaithe ar an mearcair, ach is nimh dhainséarach é an mearcair, agus bhí an-phriacail ag baint leis na cógais mhearcair.

## Tagairtí

Catagóir:Galair agus ionfhabhtuithe gnéas-tarchurtha
Paul Signac

Ealaíontóir a rugadh i bPáras ab ea **Paul Signac** (11 Samhain 1863 - 15 Lúnasa 1935). Le Seurat, d'fhorbair sé an deighilteachas — ach bhain sé féin úsáid as paistí dathanna íona, cosúil le mósáic, ní hionann is spotaí pointíleacha Seurat — agus rinne radhairc mara den chuid is mó.

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Francacha
Catagóir:Daoine as Páras
Catagóir:Daoine a rugadh i 1863
Catagóir:Básanna i 1935
Igor Sikorsky

Innealtóir aerloingseoireachta a rugadh i gCív na hÚcráine ab ea **Igor Ivan Sikorsky** (25 Bealtaine 1889 – 26 Deireadh Fómhair 1972). De chúlra eitneach Rúiseach é a chuir faoi sna Stáit Aontaithe agus a ghlac saoránacht Mheiriceánach. Thóg agus d'eitil sé an chéad eitleán 4 inneall i 1913 agus, i 1939, an chéad héileacaptar rathúil.

## Féach freisin

* Paul Cornu

## Tagairtí

 

Catagóir:Innealtóirí Rúiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1889
Catagóir:Básanna i 1972
Sileacóis

Is éard is **sileacóis** ann ná galar tionsclaíoch a bhain le slite beatha cosúil le mianadóireacht ghuail, cóiriú cloiche, greanroiseadh, is tionscal na ceirmeachta. Tarlaíonn sí mar thoradh ar ionanálú na mionpháirteagail silice a dhéanann coilm ar dhromchla inmheánach na scamhóg.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Sileacón

Is é is **sileacón** ann ná polaiméir shlabhroscailte nó chioglach leis na haonaid athfhillteacha - SiR2- O- , ar grúpa ailcile é R-. Gan bholadh gan dath, dothuaslagtha in uisce is neamhimoibríoch leis, le splancphointí arda. Úsáidtear na sileacóin mar bhealuithe ardteochta is sreabháin hiodrálacha, agus i vearnaisí.
mion|Struchtúr ceimiceach polydimethylsiloxane (PDMS), cineál sileacóin

## Tagairtí

Catagóir:Sileacóin
Catagóir:Greamacháin
Karl Siegbahn

Fisiceoir a rugadh in Örebro na Sualainne ab ea **Karl Manne Georg Siegbahn** (3 Nollaig 1886 – 26 Meán Fómhair 1978). Rinne sé taighde ceannródaíoch ar chruthú X-ghathanna le tonnfhaid éagsúla. D'éirigh leis fianaise ar sceallsamhail Neils Bohr don adamh a aimsiú, agus d'fhorbair sé an speictreascópacht X-ghathach. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain 1924 as an saothar seo. Athair Kai Siegbahn é, a fuair Duais Nobel freisin.

## Tagairtí

 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1886
Catagóir:Básanna i 1978
Catagóir:Fisiceoirí Sualannacha
Kai Siegbahn

Fisiceoir a rugadh i Lund na Sualainne, mac le Karl Siegbahn, ab ea **Kai Mann Börje Siegbahn** (20 Aibreán 1918 – 20 Iúil 2007). Rinne sé taighde bunúsach ar idirghníomhú X-ghathanna le hábhair, agus shaothraigh an speictreascópacht leictreon i gcomhair anailíse ceimicí, teicníocht chumasach chun fuinneamh leictreon timpeall ar adaimh i solaid, leachtanna is gáis a thomhas is a scrúdú. 

Roinn sé Duais Nobel na Fisice le Arthur Schawlaw is Nicolaas Bloembergen sa bhliain 1981 as.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:Básanna in 2007
Catagóir:Fisiceoirí Sualannacha