open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1876

## Tarluithe
* 7 Márta – Tugadh paitinn do Alexander Graham Bell sna Stáit Aontaithe ar an teileafón.
* 25 Meitheamh – Cath na Little Bighorn sna Stáit Aontaithe inar scrios 5,000 Indiach fórsa 300 saighdiúir de chuid na Stát Aontaithe
* 12 Meán Fómhair – Cuireadh tús le Comhdháil Gheografaíochta na Bruiséile faoi urraíocht Rí Leopold II na Beilge chun coilíniú agus taiscéaladh an Afraic Láir a phlé. 
mion|Cath na Little Bighorn sna Stáit Aontaithe

## Breitheanna
* 5 Eanáir — Konrad Adenauer, seansailéir ar an nGearmáin Thiar (b. 1967)
* 21 Eanáir — Séamas Ó Lorcáin, polaiteoir agus ceardchumannaí Éireannach
* 23 Eanáir — Otto Paul Hermann Diels, ceimiceoir Gearmánach
* 11 Feabhra — George Barnett, staraí Éireannach
* 19 Feabhra — Constantin Brâncuși, dealbhóir Rómánach
* 2 Márta — Pápa Pius XII, Pápa ó 1939 go 1958
* 7 Lúnasa — Mata Hari, rinceoir coimhthíoch Dúitseach agus spiaire, curtha chun báis (b. 1917)
* 31 Lúnasa — Violet Gibson, bean Angla-Éireannach a rinne iarracht Mussolini a mharú (b. 1956)
* 6 Meán Fómhair — John James Rickard Macleod, fiseolaí Albanach (b. 1935)
* 16 Meán Fómhair — Marvin Hart, dornálaí Meiriceánach
* 18 Meán Fómhair — James Scullin, polaiteoir Astrálach agus 9ú Príomh-Aire na hAstráile
* 22 Deireadh Fómhair — Feardorcha Ó Conaill, scríbhneoir Éireannach
* 18 Samhain — Eddie Connolly, dornálaí Ceanadach
* 25 Nollaig — Muhammad Ali Jinnah, polaiteoir agus bunaitheoir na Pacastáine

## Básanna
* 24 Feabhra — Joseph Jenkins Roberts, Uachtarán na Libéire
* 5 Márta — Marie d'Agoult, scríbhneoir Francach (b. 1805)
* 8 Meitheamh — George Sand, scríbhneoir Francach (r. 1804)
* 25 Meitheamh — George Armstrong Custer, oifigeach in Arm na Stát Aontaithe
* 15 Iúil — Juan Pablo Duarte, bunaitheoir na Poblachta Doiminicí

Catagóir:Blianta
1877

## Tarluithe
* 10 Bealtaine - D'fhógair an Rómáin a neamhspleáchas
* 12 Lúnasa - D'fhionn Asaph Hall an ghealach Deimos
* 19 Nollaig - Ligeadh saor Mícheál Dáibhéad agus na príosúnaigh pholaitíochta eile (na fíníní) amach faoi choinníollacha áirithe.
* Chríochnaigh Ré na hAtógála ina dhiaidh Cogadh Cathartha Mheiriceá nuair a aithníodh Rutherford B. Hayes mar an t-uachtarán tofa.
* D'aimsigh réalteolaí Meiriceánach Asaph Hall an ghealach Phobos.
* Bhunaigh Mícheál Ó Cíosóig a scoil féin, chun stát sheirbhísigh a réiteach do scrúduithe chun post a fháil le Stát Sheirbhís na Breataine. 
mion|''Rue de Paris, temps de pluie'', 1877, péintéireacht de chuid Gustave Caillebotte

## Breitheanna
* 16 Eanáir — Micheál Ó hAnnracháin, reibiliúnach Éireannach
* 21 Eanáir — Donnchadh Ó Laoghaire, scoláire Éireannach
* 7 Feabhra — Godfrey Harold Hardy, matamaiticeoir Briotanach
* 9 Márta — Emil Abderhalden, bithcheimiceoir agus fiseolaí Eilveiséach
* 17 Márta — George Gardner, dornálaí Meiriceánach
* 20 Bealtaine — William Broderick, polaiteoir Éireannach
* 24 Bealtaine — Hanna Sheehy-Skeffington, shufraigéid agus náisiúnaí Éireannaigh
* 31 Bealtaine — Gabrielle Renaudot Flammarion, réalteolaí Francach
* 3 Meitheamh — Raoul Dufy, ealaíontóir Francach
* 2 Iúil — Hermann Hesse, scríbhneoir Gearmánach
* 20 Iúil — Tom Crean, taiscéalaí Éireannach (b. 1938)
* 20 Lúnasa — Ned Maddrell, iascaire Manannach
* 1 Meán Fómhair — Daniel O'Leary, polaiteoir Éireannach
* 2 Meán Fómhair — Frederick Soddy, radaicheimicí Sasanach
* 11 Meán Fómhair — James Hopwood Jeans, matamaiticeoir agus réalteolaí Briotanach
* 11 Meán Fómhair — Rosika Schwimmer, gníomhaí Ungárach
* 25 Deireadh Fómhair — Henry Norris Russell, réalteolaí Meiriceánach
* 22 Samhain — Joan Gamper, bunaitheoir an chlub sacair F.C. Barcelona (b. 1930)

## Básanna
* 12 Eanáir — Wilhelm Friedrich Benedikt Hofmeister, luibheolaí Gearmánach
* 7 Feabhra — Seán Ó Mathúna, polaiteoir náisiúnach Éireannach agus scoláire
* 14 Márta — Juan Manuel de Rosas, polaiteoir Airgintíneach
* 6 Bealtaine — Johan Ludvig Runeberg, file náisiúnta na Fionlainne (r.1804)
* 29 Lúnasa — Brigham Young, an dara huachtarán ar Eaglais Naoimh na Laethanta Deireanacha
* 5 Meán Fómhair — Capall Mearaí, taoiseach Suach
* 23 Meán Fómhair — Urbain Le Verrier, réalteolaí Francach
* 31 Nollaig — Gustave Courbet, péintéir Francach

Catagóir:Blianta
1878

Gnáithbhliain ab ea **1878**
## Tarluithe
*

## Breitheanna
* 1 Eanáir — James FitzGerald-Kenney, polaiteoir Éireannach
* 10 Eanáir — Diarmuid Lynch, polaiteoir Éireannach
* 14 Eanáir — Patrick O'Driscoll, polaiteoir Éireannach
* 17 Eanáir — Philadelphia Jack O'Brien, dornálaí Meiriceánach
* 25 Eanáir — Domhnall Ó Baoighill, múinteoir, aistritheoir, agus fear gnó Éireannach
* 1 Feabhra — Tomás Mac Donnchadha, file, drámadóir, agus réabhlóidí Éireannach
* 14 Feabhra — Daniel Corkery, scoláire Éireannach (b. 1964)
* 23 Feabhra — Pádraic Ó Máille, polaiteoir Éireannach
* 2 Márta — Éamon Ó Dugáin, dlíodóir agus polaiteoir Éireannach
* 13 Márta — Pádraig Mac Artáin, poblachtánach agus polaiteoir Éireannach
* 31 Márta — Jack Johnson, dornálaí Meiriceánach
* 11 Aibreán — Kathleen Clarke, polaiteoir Éireannach
* 3 Meitheamh — Sinéad de Valera, bean chéile Eamon de Valera, polaiteoir Éireannach
* 5 Meitheamh — Pancho Villa, réabhlóidí Meicsiceach
* 30 Iúil — Letitia Marion Hamilton, ealaíontóir Éireannach
* 9 Lúnasa — Eileen Gray, ailtire agus dearthóir troscáin Éireannach (b. 1976)
* 10 Lúnasa — Alfred Döblin, scríbhneoir Gearmánach
* 17 Lúnasa — Oliver St. John Gogarty, scríbhneoir, lúthchleasaí agus máinlia Éireannach
* 24 Lúnasa — Margaret Mary Pearse, polaiteoir Éireannach
* 15 Meán Fómhair — Martin Sexton, polaiteoir Éireannach
* 22 Meán Fómhair — Lilian Bland, eitleoir Sasanach
* 23 Meán Fómhair — Denis Cullen, polaiteoir Éireannach
* 23 Meán Fómhair — John Byrne, polaiteoir Éireannach a rugadh in 1878
* 23 Meán Fómhair — Mike "Twin" Sullivan, dornálaí Meiriceánach
* 13 Deireadh Fómhair — Patrick Joseph Hartigan, file Astrálach
* 21 Samhain — Gustav Radbruch, polaiteoir Gearmánach
* 27 Samhain — William Orpen, ealaíontóir Éireannach
* 7 Nollaig — Akiko Yosano, file tanka Seapánach
* 18 Nollaig — Ióisiaf Stailín, ceannaire na Rúise

## Básanna
* 10 Eanáir — William Stokes, lia Éireannach (r. 1804)
* 18 Eanáir — Antoine César Becquerel, Fisicí Francach
* 26 Eanáir — Ernst Heinrich Weber, síceolaí Gearmánach
* 26 Eanáir — Kirkpatrick Macmillan, ceapadóir Albanach
* 7 Feabhra — Pápa Pius IX, Pápa ó 1846 go 1878
* 27 Márta — George Gilbert Scott, ailtire Sasanach (r. 1811)
* 19 Aibreán — Władysław Tarnowski, cumadóir Polannach
* 13 Bealtaine — Joseph Henry, eolaí Meiriceánach
* 28 Bealtaine — John Russell, státaire Sasanach, Príomh-Aire na Breataine faoi dhó

Catagóir:Blianta
1870

## Tarluithe
* 2 Márta: Maraíodh Francisco Solano Lopez i gcath Cerro Cora. Deireadh leis an gcogadh idir Paragua agus an Comhaontas Triarach.
* 12 Bealtaine - Cruthaíodh cúige Manitoba i gCeanada
* 19 Iúil - Fógraíodh an Fhrainc cogadh ar an Phrúis.
* 24 Lúnasa - Deireadh le héirí amach Louis Riel.
* 2 Meán Fómhair - Cath Sedan. Bhuaigh fórsaí na Prúise ar na Francaigh agus rinne siad príosúnaigh den Impire Napoleo III agus 100,000 dá chuid saighdiúirí.
* 4 Meán Fómhair - Fógraíodh an Tríú Phoblacht sa Fhrainc.
* 30 Meán Fómhair - Athaontú na hIodáile. Ghabh saighdiúirí Bersaglieri an Róimh, agus cuireadh Stáit an Phápa ar ceal.
* 6 Deireadh Fómhair - Rinneadh príomhchathair na hIodáile den Róimh.
[mion|Príomhleathanach ó eagrán de "La Nación", nuachtán [An Airgintín|Airgintíneach, ón bhliain 1870]]

## Breitheanna
* 8 Eanáir — Miguel Primo de Rivera y Orbaneja, ginearál agus deachtóir míleata Spáinneach (b. 1930)
* 7 Feabhra — Alfred Adler, síciatraí Ostarach (b. 1937)
* 28 Feabhra — William Thrift, scoláire agus polaiteoir Éireannach
* 5 Márta — Rosa Luxemburg, réabhlóidí Gearmánach (b. 1919)
* 31 Márta — Tommy Ryan, dornálaí Meiriceánach
* 22 Aibreán — Vlaidímír Leinín, réabhlóidí Cumannach as an Rúis
* 16 Bealtaine — Lilla Vanston, ealaíontóir Éireannach
* 22 Bealtaine — Eva Gore-Booth, scríbhneoir agus gníomhaí Éireannach
* 11 Meitheamh — Chief Red Fox, aisteoir Meiriceánach
* 13 Meitheamh — Jules Bordet, fiseolaí Beilgeach (b. 1961)
* 25 Meitheamh — Robert Erskine Childers, Náisiúnaí agus údar Éireannach
* 2 Iúil — Fanny Inama von Sternegg, péintéir Ostarach
* 4 Iúil — Batt O'Connor, polaiteoir Éireannach
* 8 Iúil — Robert Alexander Stewart MacAlister, seandálaí Éireannach
* 16 Iúil — Láimhbheartach Mac Cionnaith, scoláire Éireannach
* 27 Iúil — Hilaire Belloc, scríbhneoir
* 7 Lúnasa — Gustav Krupp, tionsclaí a rugadh sa Háig
* 31 Lúnasa — Maria Montessori, oideolaí Iodálach (b. 1952)
* 6 Meán Fómhair — Frederick George Donnan, ceimiceoir Éireannach (b. 1956)
* 30 Meán Fómhair — Jean Baptiste Perrin, fisiceoir Francach
* 10 Deireadh Fómhair — Frank Lawless, polaiteoir Éireannach
* 22 Deireadh Fómhair (seanstíl) – Ivan Bunin, scríbhneoir Rúiseach (b. 1953)
* 27 Samhain — Juho Kusti Paasikivi, seachtú uachtarán na Fionlainne
* 14 Nollaig — Karl Renner, polaiteoir Ostarach
* 17 Nollaig — Micheál Ó Síothcháin, ardeaspag Éireannach

## Básanna
* 21 Eanáir — Aleksandr Herzen, scríbhneoir agus réabhlóidí Rúiseach (r. 1812)
* 6 Meitheamh — Ferdinand Petrovich von Wrangel, taiscéalaí Rúiseach
* 9 Meitheamh — Charles Dickens, scríbhneoir Sasanach (r. 1812)
* 28 Iúil — Elish Lamont, péintéir Éireannach (r. 1800 nó 1816)
* 30 Iúil — Aasmund Olavsson Vinje, údar agus iriseoir Ioruach
* 23 Meán Fómhair — Prosper Mérimée, scríbhneoir Francach (r. 1803)
* 12 Deireadh Fómhair — Robert E. Lee, ginearál Meiriceánach (r. 1807)
* 12 Samhain — Edward Hayes, scoláire Gaeilge agus náisiúnach Éireannach
* 22 Nollaig — Gustavo Adolfo Bécquer, file agus scríbhneoir Spáinneach

Catagóir:Blianta
1879

## Tarluithe
*

## Breitheanna
* 1 Eanáir — E. M. Forster, úrscéalaí Sasanach
* 17 Eanáir — Máire Ní Chinnéide, riarthóir CLG
* 1 Feabhra — Brook Brasier, polaiteoir Éireannach
* 8 Márta — Otto Hahn, ceimiceoir Gearmánach
* 13 Márta — Róise Mhic Ghrianna, amhránaí Éireannach
* 14 Márta — Albert Einstein, fisiceoir a rugadh sa Ghearmáin
* 27 Márta — Edward Jean Steichen, grianghrafadóir, ealaíontóir, agus coimeádaí Meiriceánach
* 28 Márta — Traolach Mac Suibhne, drámadóir, údar, agus polaiteoir Éireannach
* 13 Aibreán — Andrew Fogarty, polaiteoir Éireannach
* 16 Aibreán — Patrick Burke, polaiteoir Éireannach
* 25 Bealtaine — Max Aitken, polaiteoir Angla-Cheanadach
* 29 Bealtaine — Eibhlís Uí Chróinín, amhránaí Éireannach
* 11 Iúil — Hugh Kennedy, abhcóide, breitheamh, agus polaiteoir Éireannach
* 8 Lúnasa — Emiliano Zapata, réabhlóidí Meicsiceach (b. 1919)
* 13 Lúnasa — Frank Drohan, polaiteoir Éireannach
* 14 Meán Fómhair — Margaret Sanger, gníomhaí breithrialaithe Meiriceánach (b. 1966)
* 15 Meán Fómhair — Joseph Lyons, polaiteoir Astrálach agus 10ú Príomh-Aire na hAstráile
* 5 Deireadh Fómhair — Francis Peyton Rous, eolaí Meiriceánach
* 9 Deireadh Fómhair — Max von Laue, fisiceoir Gearmánach
* 25 Deireadh Fómhair — Art Ó Cléirigh, polaiteoir agus gníomhaí Éireannach
* 7 Samhain — Leon Trotscaí, réabhlóidí Marxach Rúiseach
* 10 Samhain — Pádraig Mac Piarais, réabhlóidí Éireannach a cuireadh chun báis i 1916, file, agus scríbhneoir
* 18 Samhain — Richard Curran, polaiteoir Éireannach
* 7 Nollaig — Aibhistín de Staic, poblachtánach Éireannach
* 11 Nollaig — Caitlín Brugha, polaiteoir Éireannach
* 18 Nollaig — Paul Klee, péintéir Eilvéiseach (b. 1940)
mion|330px|Cath Isandhlwana i Natal sa hAfraice Theas, ceann de na cathanna sa bhliain 1879 inar throid na Sasanaigh i gcoinne na Súlúch.

## Básanna
* 1 Eanáir — Thomas Stevenson Drew, polaiteoir Meiriceánach
* 16 Aibreán — Bernadette Soubirous, naomh Francach
* 5 Bealtaine — Isaac Butt, polaiteoir (r. 1813)
* 21 Lúnasa — Frances Browne, scríbhneoir Éireannach
* 10 Deireadh Fómhair — Seán Pádraig Ó Raghallaigh, saighdiúir Éireannach
* 27 Lúnasa - Sir Rowland Hill, aireagóir agus leasaitheoir sóisialta Sasanach (r. 1795)
* 17 Meán Fómhair — Eugène Emmanuel Viollet-le-Duc, ailtire Francach
* 10 Deireadh Fómhair — John Riley, saighdiúir Éireannach

Catagóir:Blianta
Ceol-Acadamh Ríoga na hÉireann

Is *colaiste nasctha* de chuid Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath é **Ceol-Acadamh Ríoga na hÉireann**. 

### Stair
Bhunaigh grúpa díograiseoirí ceoil i mBaile Átha Cliath é sa bhliain 1848. Bhog sé go dtí a sheoladh reatha i 1871 agus bronnadh an ceart air an teideal "Ceol-Acadamh Ríoga" (nó "Royal Academy of Music") a úsáid an bhliain ina dhiaidh sín.

## Tagairtí

Catagóir:Ceol
Catagóir:Ollscoil Chathair Átha Cliath
An Sahára

Is fásach mór te é **an Sahára** (Araibis: الصحراء الكبرى  Aṣ-ṣaḥrāʾ al-Kubrā, "an fásach mór") atá suite sa chuid thuaidh de mhór-roinn na hAfraice. Síneann sé os cionn 5,000 km ó iarthar go hoirthir, ón Aigéan Atlantach go dtí an Mhuir Rua, agus clúdaíonn sé níos mó ná 8.5 milliún km (nó beagnach 30% de dhromchla mhór-roinn na hAfraice), atá ar an bpíosa talún tirim is mó ar domhan. 

Is féidir an Sahára a leathnú níos faide ná an Mhuir Rua fiú, le tíreolaithe ag labhairt faoin "fásach mór an tSahára-na hAraibe" (Fraincís:*désert saharo-arabique*). Tríd is tríd, níos leithne, is éard atá sa Sahára an chuid thiar de thrasnán ollmhór tirim a shíneann ó bhruach Abhainn na Seineagáile go dtí an Mhongóil.

An fásach te is mó ar domhan, roinneann sé an mhór-roinn ó thoir go hiarthar. Clúdaíonn sé limistéir ollmhóra agus leathnaíonn sé thar deich stát: an Ailgéir, an Éigipt, Maracó, an Libia, an Túinéis, an Mháratáin, an Nígir, Mailí, Sead, an tSúdáin, chomh maith leis an Sahára Thiar.

Ní chlúdaíonn an fásach gainimh ach 20% dá limistéar, is éard atá sa 80% eile ná dromchlaí creagacha agus carraigeacha dríodair ina ghné is suntasaí sa tírdhreachatá. Áirítear ar an limistéar geografach roinnt tírdhreacha agus aeráidí; tá gaineamhlaigh (Grand Erg Oirthearach agus Grand Erg Iartharach), sléibhte (Hoggar, Tassili n'Ajjer, Massif du Tibesti), hamadaí (ardchláir chreagacha chrua) agus fásaigh phábhálacha ar nós Tanezrouft.

## Féach freisin
* Fairsingiú fásaigh
* an Níl
* An Magraib
* An tSaiheil

## Tagairtí


Catagóir:An Mhagraib
Catagóir:An Afraic
Catagóir:Fásaigh
Bill Gates

clé|mion|1977

Fear gnó Meiriceánach agus ceannródaí ríomhaireachta is ea **William Henry Gates III** (rugadh ar 28 Deireadh Fómhair, 1955 é), ar a dtugtar **Bill Gates** go leathan.  Is ríomhchláraitheoir agus aireagóir é a chomhbhunaigh Microsoft, an chuideachta bogearraí ríomhaireachta is mó ar domhan, in éineacht le Paul Allen sa bhliain 1975.

## Saol
mion|2006|cléRugadh i Seattle, Washington é. 
Tá sé ar cheann de na daoine is saibhre ar domhain, agus dar leis an iris *[[Forbes]]* i 2005 is eisin an té is saibhre, le US$45.3 billiún aige.  
## Microsoft
Bhunaigh Gates an corparáid Microsoft in éineacht le Paul Allen. Is eisean cathaoirleach agus príomh-ailtire bogearraí Microsoft.  
## Tagairtí

Catagóir:Microsoft
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Snúcar

Is saghas spóirt é **snúcar**. Beirt a bhíonn á imirt agus gnóthaítear pointí nuair a chuirtear liathróid chuí isteach sna pócaí ar an mbord snúcair. Buailtear an liathróid bhán le cleathóg snúcair nó ciú, agus buaileann an liathróid bhán na liathróidí eile. Tá sé phóca ar an mbord, cúig liathróid dhearga déag agus ansin sé dhath eile - buí, donn, glas, gorm, bán-dearg agus dubh. Is é an duine leis an líon pointí is airde an buaiteoir. 

Is é an Embassy World Championship an príomhchomórtas snúcair dá bhfuil ann agus reáchtáiltear an comórtas seo ar bhonn bliantúil, i gcónaí san Amharclann Crucible, i Sheffield, Sasana.

## An imirt
### Rialacha Snúcair
Is é aidhm an chluiche níos mó pointe a fháil ó chur na liathróidí sna pócaí san ord ceart. Ach is féidir pointe a fháil freisin má bhrisinn an freasúra na rialacha. Gheobhainn tú pointe amháin má chuireann tú liathróid dearg i bpóca go dleathach. Is iad luach na liathróidí eile ná buí(2), glas(3), donn(4), gorm(5), bán-dearg(6) agus seacht don dubh. Tosaíonn an cluiche mar a fheiceann tú san pictiúr thuas. Bíonn an triantán de liathróidí dearga chomh cóngarach don bán-dearg is féidir, gan iad a buaileadh.

mion|250px|Bord snúcair (tús)
Tá seans ag an imreoir an liathróid bán a díriú ar na dearg, agus é mar aidhm ceann a chur sa póca. Má éiríonn leis, roghnaíonn sé dath (eile) agus arís thriallainn sé é a chur san póca. Leanann sé seo go dtí go dteipeann air, ansin athríonn siad, agus tá seans ag an imreoir eile. Tar éis a téann 'dath'(Liathróid nach bhfuil dearg) i póca, cuirtear é ar ais ar an tábla san áit as a tháinig sé. Leanainn siad go dtí go bhfuil na dearga go léir imithe, ansin tá orthu na dathanna a chur sna pócaí san ord ceart (mar atá luaite thuas).

Má bhristear na rialacha, faigheann an t-imreoir eile (do fhreasúra) pointí. Má buailtear an liathróid mí-ceart, faigheann an t-imreoir luach na liathróide, ar a laghad ceithre phointe.

## Imreoirí cáiliúla
Tá go leor imreoirí cáiliúla thar na blianta. Tá aithne ar Ray Reardon mar príomhimreoir na 70idí, Steve Davis sna 80idí agus Stephen Hendry sna 90idí. Bhuadar 6, 6 agus 7 craobh an domhain. Is é Ronnie O'Sullivan an buaiteoir i 2008, agus é sin a ceathrú craobh an domhain. Tá cáil ar áfach tar éis 147 pointí a fháil i cúig nóiméid. Ba é Joe Davis an chéad imreoir cáiliúil, agus bhuaigh sé craobh an domhain na snúcar trí na 20idí. 

Is é Ken Doherty príomhimreoir snúcair na hÉireann.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil snúcair

Catagóir:Spórt
Fuascailt Dheiridh

B'í an **Fhuascailt Dheiridh** - nó *Fuascailt Dheiridh na Ceiste Giúdaí* (Gearmáinis: *Endlösung der Judenfrage*) an t-ainm a bhí ag Adolf Hitler agus ag an rialtas Naitsíoch ar an bplean a bhí acu Giúdaigh na hEorpa a mharú. Ba chuid lárnach é de pholasaí na Naitsithe i rith an Dara Cogadh Domhanda ón mbliain 1939 go dtí bás Hitler sa bhliain 1945. B'é Adolf Eichmann a chum is a cheap an téarma úd *Endlösung*. B'í Oibríocht Reinhard, nó marú na nGiúdach i nGobharnóireacht Ghinearálta na Polainne, sa bhliain 1942 an chéad mhóroibríocht a raibh baint aici leis an bhFuascailt Dheiridh. B'é an tUileloscadh, ina bhfuair ocht milliún Giúdach bás, príomhthoradh na scéime seo.

## Féach freisin

* Adolf Hitler

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Stair na Gearmáine
Catagóir:An tUileloscadh
Catagóir:Frith-Ghiúdachas
Catagóir:Gearmáin na Naitsithe
Seattle, Washington

Is í **Seattle** an chathair is mó in Washington, SAM agus príomhbhaile Chontae King í. Tá daonra 3.98 milliún ag Mhórcheantar Seattle, an cúigiú mhórcheantar déag is mó sa tír. Tá sí suite ar chuing idir Sunda Puget agus Loch Washington.

## Stair
Bhí cónaí ar Mheiriceánaigh dúchasacha sa réigiún ar feadh 4000 bliain sular lonnaigh coilínithe Eorpacha ann.
 
Bhunaigh Arthur A. Denny cathair Seattle sa bhliain 1851.

## Cultúr
Is ceoltóir rap ó Seattle é Macklemore.

## Tagairtí

*
Catagóir:Sunda Puget
Catagóir:Réigiún Sunda Puget
Catagóir:Achar cathrach Seattle
Catagóir:Cathracha sa réigiún Sunda Puget
Catagóir:Washington (stát)
Catagóir:Cathracha in Washington
Catagóir:Lárionaid daonra in Washington
Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Cathracha i gContae King, Washington
Catagóir:Contae King, Washington
Manchain

Is cathair in iarthuaisceart Shasana í **Manchain** (Béarla: Manchester). Tháinig borradh gasta ar an chathair i rith na Réabhlóide Tionsclaí san ochtú aois déag, agus is cathair thionsclaíoch í fós. Tá cáil idirnáisiúnta ar Mhanchain mar bhaile dhúchais fhoireann sacair Manchester United agus Manchester City.

## Ceantair
mion|clé|Manchester, 1947
* Abbey Hey, Ancoats, Ardwick, Ardwick Green
* Baguley, Barlow Moor, Belle Vue, Benchill, Beswick, Blackley, Bradford, Bradford-with-Beswick, Brooklands, Burnage
* Castlefield, Cheetham Hill, Chorlton-cum-Hardy, Chorlton-on-Medlock, Chorltonville, Collyhurst, Crumpsall
* Didsbury
* Fallowfield
* Gorton, Great Heaton
* Harpurhey, Highfield Country Park, Hulme
* Ladybarn, Levenshulme, Longsight
* Manchain Lár na Cathrach, Miles Platting, Moss Side, Moston
* New Islington, New Moston, Newall Green, Newton Heath, Northenden, Northern Moor, Northern Quarter
* Openshaw
* Parrs Wood, Peel Hall
* Sharston, Spinningfields
* Victoria Park
* Whalley Range, Withington, Woodhouse Park, Wythenshawe

## Nithe is díol spéise do thurasóirí

* Ardeaglais Manchain 
* Ceantar Síneach
* City of Manchester Stadium
* Mainistir Gorton 
* The Hidden Gem
* Old Trafford


Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Liosta úrscéalaithe Sasanacha

## A - C
* Peter Ackroyd (rugadh 1949) 
* Douglas Adams (1952 - 2001)
* Richard Adams (rugadh 1920)
* Kingsley Amis (1922 - 1995)
* Jeffrey Archer (rugadh 1940)
* Jane Austen 1775 - 1817}
* J.G. Ballard (1930-2009)
* Anne Bronté (1820 - 1849) 
* Charlotte Bronté (1816 - 1855) 
* Emily Bronté (1818 - 1848)
* Anthony Burgess (1917 - 1993)
* G.K. Chesterton (1874 - 1936)
* Agatha Christie (1890 - 1976)
* Bernard Cornwell (rugadh 1944)

## D - G
* Daniel DeFoe (1660 - 1731)
* Charles Dickens (1812 - 1870) 
* Daphne Du Maurier (1907 - 1989)
* George Eliot (1819 - 1880)
* Ben Elton (rugadh 1959)
* Henry Fielding (1707 - 1754)
* E.M. Forster (1879 - 1970) 
* Frederick Forsyth (rugadh 1938)
* Elizabeth Gaskell (1810 - 1865)
* William G. Golding (1911 - 1993)
* Graham Greene (1904 - 1991)

## H - N
* Thomas Hardy (1840 - 1928)
* Aldous Huxley (1884 - 1963)
* Rudyard Kipling (1865 - 1936) 
* D.H. Lawrence (1885 - 1930) 
* C.S. Lewis (1898 - 1963)
* A.A. Milne (1882 - 1956) 

## O - S
* George Orwell (1903 - 1950)
* Terry Pratchett (rugadh 1948)
* Ruth Rendell (rugadh 1930)
* Salman Rushdie (rugadh 1947)
* Will Self (rugadh 1955}
* Tom Sharpe (rugadh 1928)

## T - Z
* J. R. R. Tolkien (1892 - 1973)
* Sue Townsend (rugadh 1946)
* Evelyn Waugh (1903 - 1966)
* Fay Weldon (rugadh 1931)
* H.G. Wells (1866 - 1946)
* P.G. Wodehouse (1881 - 1975)
* Virginia Woolf (1882 - 1941)

Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Urscealaithe Sasanacha
Catagóir:Úrscéalaithe Sasanacha
Luke Kelly

B’amhránaí Éireannach agus amhránaí ceol tíre é **Luke Kelly**, *Lúcás Ó Ceallaigh* as Gaeilge, (17 Samhain, 1940 - 30 Eanáir, 1984) as Baile Átha Cliath agus an ball is cáiliúla den ghrúpa The Dubliners.

Ba é an duine is mó sa ghluaiseacht ceol tíre in Éirinn sna seascaidí agus sna seachtóidí. B’as tuaisceart na cathrach é agus d’fhreastail sé ar Scoil Uí Chonaill sular imigh sé ar eisimirce go dtí an Bhreatain i 1958. B’ansin, ar dtús, a bhí sé bainteach le gluaiseacht idirnáisiúnta an cheoil tíre ina raibh Ewan McColl mar phríomhphearsa agus, ina theannta sin, chuaigh sé isteach i bPáirtí Cumannach na Breataine.

I 1962, tháinig Luke ar ais go Baile Átha Cliath agus gan mhoill bhí sé mar chroílár phobal an cheoil tíre, ag seinm i seisiúin i dteach tábhairne O’Donoghues ar Rae Mhuirfean le leithéidí Ronnie Drew, Barney McKenna agus The Fureys. Ina dhiaidh sin, chuir sé grúpa le chéile le Drew, McKenna, Ciarán Bourke agus John Sheehan agus The Dubliners an t-ainm a thug sé orthu. I 1965, phós sé Deirdre O’Connell, duine de bhunaitheoirí Amharclann an Focus.

I lár na seascaidí, d’aistrigh Luke go dtí an Bhreatain ar feadh tamaill. Nuair a tháinig sé ar ais, sheinn sé le The Dubliners arís. B’éachtaí móra ceolmhara iad a chuid leaganacha de ‘Raglan Road’ (an dán le Patrick Kavanagh) agus ‘Scorn not his Simplicity’ agus is pointí tagartha sainiúla iad i gceol tíre na hÉireann. Lean Luke air ag feidhmiú mar cheoltóir polaitiúil agus bhain go leor de na hamhráin a rinne sé le cúrsaí sóisialta, na hairm agus cogaí, cearta oibrithe agus an náisiúnachas Éireannach. (Is samplaí maithe iad ‘The Springhill Disaster’, ‘Second World Song’ ‘When Margaret was Eleven’ agus ‘God Save Ireland’ de na rudaí inar chreid sé). An t-ainm a bhí ar cheann de na ceirníní is tábhachtaí ná *Revolution*. Bhí sé seo suntasach ag an am san atmaisféar coimeádach a bhí i gceist i bPoblacht na hÉireann, go sóisialta agus go polaitiúil.
[mion|Luke curtha i [Reilig Ghlas Naíon]]
Tughtha don ól, fuair sé amach go raibh sceachaill air sa bhliain 1980 agus fuair sé bás i 1984. 

Is íocón é i mBaile Átha Cliath agus áirítear a chuid amhránaíochta mar cheann de sheoda cultúrtha na cathrach.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Básanna i 1984
Ella Mae Morse

mion|Ceirnín Ella Mae Morse agus Freddie Slacks, "House of Blue Lights"

B’amhránaí mór le rá Meiriceánach í **Ella Mae Morse** (12 Meán Fómhair 1924 – 16 Deireadh Fómhair 1999). Rugadh Ella i Mansfield, Texas.

D’fhostaigh Jimmy Dorsey í nuair a bhí sí 14 bliana d’aois. Bhí Dorsey den tuairim go raibh sí 19 mbliana d’aois, agus nuair a chuir an bord scoile in iúl dó go raibh sé freagrach as a cúram, fuair sé réidh léi. I 1942, nuair a bhí sí in aois a 17 mbliana, chuaigh sí le banna Freddie Slack. An bhliain chéanna thaifid sí “Cow Cow Boogie” le Freddie - an chéad cheirnín singil órga ag Capitol Records.

I 1943 thosaigh sí ag taifeadadh go haonarach. Chas sí amhráin i stíleanna éagsúla agus bhí amhráin aici i gcairteanna “pop” agus “rhythm and blues” araon. Níor éirigh léi bheith ina réalt mór le rá riamh, áfach. “Blacksmith Blues” (1952) an t-amhrán solo ba mhó cáil a d’eisigh sí. Níor thaifid sí aon rud i ndiaidh 1957 ach choinnigh sí uirthi ag déanamh ceoil go dtí 1987. Phós sí dhá uair agus bhí seisear páistí aici.

Fuair sí bás de thairbhe easpa anála i Bullhead City, Arizona.

Morse, Ella Mae
Morse, Ella Mae
Morse, Ella Mae
Tracy Chapman

Is amhránaí agus cumadóir amhrán Afra-Mheirceánach í **Tracy Chapman** (rugadh 30 Márta 1964) a bhfuil clú agus cáil bainte amach aici mar gheall ar na hamhráin ‘Fast Car’, ‘Talkin’ Bout a Revolution’ agus ‘Give Me One Reason’.

Thosaigh Chapman ag seinnt an ghiotáir agus ag cumadh amhrán agus í ina páiste. Bronnadh scoláireacht uirthi, tríd A Better Chance, a thug deis di freastal ar Wooster School i gConnecticut agus ansin glacadh léi in Ollscoil Tufts, Bostún. Is i gCambridge a thosaigh Chapman ag seinm ar na sráideanna agus i gcaifí agus tar éis di céim a bhaint amach ón gcoláiste, shínigh sí conradh le SBK agus d’eisigh sí *Tracy Chapman* (1988). Scríobhadh léirmheasanna lúcháireacha faoin albam agus chuaigh sí ar an mbóthar agus ag bailiú lucht leanúna. I ndiaidh di seinnt ag 70ú breithlá Nelson Mandela, thosaigh 'Fast Car' ag ardú sna cairteanna sna Stáit Aontaithe. Bhí an-díol ar an albam agus ar an singil agus d’éirigh leis an albam ceithre Grammy a bhaint amach.

Níor éirigh chomh maith céanna leis an gcéad albam eile, *Crossroads* (1989). I 1992, agus albam nua, *Matters of the Heart*, bhí Chapman ag seinnt os comhair lucht leanúna beag agus dílis. Baineadh geit as lucht leanúna an cheoil nuair a d’eisigh Chapman albam eile, *New Beginnings* (1995) agus an singil ‘Give Me One Reason’, a bhuaigh Grammy i 1996 don amhrán raic ab fhearr. I 2000 eisíodh *Telling Stories*. Craoladh an singil 'Telling Stories' go minic ar stáisiúin raidió na hEorpa. Chuaigh Chapman ar chamchuairt timpeall na hEorpa agus na Stát Aontaithe i 2003.

I Meán Fómhair 2005 eisíodh an seachtú halbam uaidh, *Where You Live*.

## Dioscliosta
*1988: *Tracy Chapman*
*1989: *Crossroads*
*1992: *Matters of the Heart*
*1995: *New Beginning*
*2000: *Telling Stories*
*2002: *Let It Rain*
*2005: *Where You Live*
*2008: *Our Bright Future*

## Gradaim

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí tíre Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Catagóir:Cumadóirí amhrán Meiriceánacha
Liosta buaiteoirí Chraobh na hÉireann sa Pheil

* 2021 - Tír Eoghain
* 2020 - Baile Átha Cliath
* 2019 - Baile Átha Cliath
* 2018 - Baile Átha Cliath
* 2017 - Baile Átha Cliath
* 2016 - Baile Átha Cliath
* 2015 - Baile Átha Cliath
* 2014 - Ciarraí
* 2013 - Baile Átha Cliath
* 2012 - Dún na nGall
* 2011 - Baile Átha Cliath
* 2010 - Corcaigh
* 2009 - Ciarraí 
* 2008 - Tír Eoghain
* 2007 - Ciarraí 
* 2006 - Ciarraí 
* 2005 - Tír Eoghain
* 2004 - Ciarraí
* 2003 - Tír Eoghan
* 2002 - Ard Mhacha
* 2001 - Gaillimh
* 2000 - Ciarraí
* 1999 - An Mhí
* 1998 - Gaillimh
* 1997 - Ciarraí
* 1996 - An Mhí
* 1995 - Baile Átha Cliath
* 1994 - An Dún
* 1993 - Doire
* 1992 - Dún na nGall
* 1991 - An Dún
* 1990 - Corcaigh
* 1989 - Corcaigh
* 1988 - An Mhí
* 1987 - An Mhí
* 1986 - Ciarraí
* 1985 - Ciarraí
* 1984 - Ciarraí
* 1983 - Baile Átha Cliath
* 1982 - Uíbh Fhailí
* 1981 - Ciarraí
* 1980 - Ciarraí
* 1979 - Ciarraí
* 1978 - Ciarraí
* 1977 - Baile Átha Cliath
* 1976 - Baile Átha Cliath
* 1975 - Ciarraí
* 1974 - Baile Átha Cliath
* 1973 - Corcaigh
* 1972 - Uíbh Fhailí
* 1971 - Uíbh Fhailí
* 1970 - Ciarraí
* 1969 - Ciarraí
* 1968 - An Dún
* 1967 - An Mhí
* 1966 - Gaillimh
* 1965 - Gaillimh
* 1964 - Gaillimh
* 1963 - Baile Átha Cliath
* 1962 - Ciarraí
* 1961 - An Dún
* 1960 - An Dún
* 1959 - Ciarraí
* 1958 - Baile Átha Cliath
* 1957 - An Lú
* 1956 - Gaillimh
* 1955 - Ciarraí
* 1954 - An Mhí
* 1953 - Ciarraí
* 1952 - An Cabhán
* 1951 - Maigh Eo
* 1950 - Maigh Eo
* 1949 - An Mhí
* 1948 - An Cabhán
* 1947 - An Cabhán
* 1946 - Ciarraí
* 1945 - Corcaigh
* 1944 - Ros Comáin
* 1943 - Ros Comáin
* 1942 - Baile Átha Cliath
* 1941 - Ciarraí
* 1940 - Ciarraí
* 1939 - Ciarraí
* 1938 - Gaillimh
* 1937 - Ciarraí
* 1936 - Maigh Eo
* 1935 - An Cabhán
* 1934 - Gaillimh
* 1933 - An Cabhán
* 1932 - Ciarraí
* 1931 - Ciarraí
* 1930 - Ciarraí
* 1929 - Ciarraí
* 1928 - Cill Dara
* 1927 - Cill Dara
* 1926 - Ciarraí
* 1925 - Gaillimh
* 1924 - Ciarraí
* 1923 - Baile Átha Cliath
* 1922 - Baile Átha Cliath
* 1921 - Baile Átha Cliath
* 1920 - Tiobraid Aránn
* 1919 - Cill Dara
* 1918 - Loch Garman
* 1917 - Loch Garman
* 1916 - Loch Garman
* 1915 - Loch Garman
* 1914 - Ciarraí
* 1913 - Ciarraí
* 1912 - An Lú
* 1911 - Corcaigh
* 1910 - An Lú
* 1909 - Ciarraí
* 1908 - Baile Átha Cliath
* 1907 - Baile Átha Cliath
* 1906 - Baile Átha Cliath
* 1905 - Cill Dara
* 1904 - Ciarraí
* 1903 - Ciarraí
* 1902 - Baile Átha Cliath
* 1901 - Baile Átha Cliath
* 1900 - Tiobraid Aránn
* 1899 - Baile Átha Cliath
* 1898 - Baile Átha Cliath
* 1897 - Baile Átha Cliath
* 1896 - Luimneach
* 1895 - Tiobraid Aránn
* 1894 - Corcaigh
* 1893 - Loch Garman
* 1892 - Baile Átha Cliath
* 1891 - Baile Átha Cliath
* 1890 - Corcaigh 
* 1889 - Tiobraid Aránn
* 1888 - *Ní raibh amn comórtas críochnaithe*
* 1887 - Luimneach

Buaiteoirí Chraobh na hÉireann sa Pheil
Gregor Mendel

clé|mion
Luibheolaí is manach ó Heinzendorf na hOstaire ab ea **Gregor Johann Mendel** (20 Iúil, 1822 – 6 Eanáir, 1884). Tá cáil air anois mar "athair na Géineolaíochta" mar gheall ar a staidéar ar oidhreacht tréitheanna idir píseanna.  link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Gregor_Mendel_-_characteristics_of_pea_plants_-_english.png|clé|mion|444x444px
## Saol
Ba bhráthair Ostarach de chuid na hAgaistínigh é 
## Géineolaíocht
clé|mion|460x460pxRinne Mendel taighde cuimsitheach ar thras-síolrú piseanna. D'fhoilsigh sé dlíthe Mendei ar an oidhreacht sa bhliain 1866 (d'fhoilsigh Darwin *On the Origin of Species* sa bhliain 1859).

Ba é Mendel an chéad duine le cuntas eolaíochta a thabhairt ar na géinte, nó ar 'na fachtóirí' mar a thug sé orthu, agus an chéad duine a chuir síos ar fhachtóirí i bpiseanna glasa a thugann tréithe don phlanda (dath, méid, uimhir, agus mar sin de).

Thaispeáin sé go gcuirtear tréithe ar aghaidh ó thuismitheoir go dtí a shliocht trí bhíthin aonad scoite, ar thug sé fachtóirí, bunaonaid an dúchais. 

Thaispeáin sé gur trí na géinte sin a bhronntar cuid de thréithe an athar nó na máthar ar a gclann. Aonad scoite is ea an ghéin. Is í an ghéin aonad bunaidh an dúchais. 

Bhí an tadh ar Mendel gu bhain sé feidhm as an bpis ghlas chun a théis mhór aige a léiriú (cás simplí atá ann). 

Ba é a shaothar sin a chuir dúshraith faoi ghéineolaíocht an lae inniu. Níos déanaí, aithníodh na fachtóirí mar ghéinte taobh istigh de na cealla. Is é sin bunús na géinitice nua-aoisí.

## Féach freisin

* Charles Darwin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1822
Catagóir:Básanna i 1884
Catagóir:Agaistínigh
Catagóir:An Ostair-Ungáir
Catagóir:Bitheolaithe Seiceacha
Catagóir:Eolaithe Ostaracha
Catagóir:Géineolaithe
Catagóir:Luibheolaithe
Catagóir:Matamaiticeoirí
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Francis Galton

thumb|Francis Galton|clé|240x240px
Eolaí Sasanach ba ea an Ridire **Francis Galton** (16 Feabhra 1822 – 17 Eanáir 1911). Ba antraipeolaí é chomh maith le bheith ina thaiscéalaí, staitisticeoir, cheannródaí san eoiginic, agus imscrúdaitheoir mheon an duine. 

Eisean freisin bunaitheoir na heolaíochta a thomhasann acmhainní meabhracha, .i. síceamhéadracht. Rinne sé taighde ar oidhreacht is na héagsúlachtaí i gcumais daoine.

## Eoiginic agus antrapaiméadracht
Chum Francis Galton an coincheap "eoiginic" sa bhliain 1883. Bhí sé i gceist daoine nach raibh oiriúnach a chosc ó shíolrú, agus a mhalairt maidir le daoine a bhí oiriúnach.
clé|mion|deirfiúracha a rinne Dalonː deirfiúracha agus íomhánna curtha le chéile|239x239px
Bhunaidh Galton an chéad saotharlann antrapaiméadrachta i Londain sa bhliain 1884.

Thaispeáin Francis Galton go bhfanann patrún na mbuaiceanna ar bharr na méire buan i rith saol duine, agus nach ionann an patrún seo d'aon bheirt. Tá an fíoras seo á chruthú arís is arís eile thar na blianta, agus mar sin tá teicníocht an mhéarloirg in úsáid ag póilíní le fada.

## Aitheantas
Ba bhall den Royal Society é agus rinneadh ridire de sa bhliain 1909. Ba chol ceathrair é le Charles Darwin.

## Tagairtí

Galton, Francis
Galton, Francis
Galton, Francis
Galton, Francis
Galton, Francis
Hugo de Vries

**Hugo Marie de Vries** (16 Feabhra 1848-21 Bealtaine 1935), bitheolaí Ollannach a bhí i measc an triúir (féach freisin ar Carl Correns agus Erich von Tschermak) - a tháinig ar obair Gregor Mendel ar ghéineolaíocht i 1900 don athuair. Fuair De Vries a chuid oideachais in ollscoileanna Leiden, Heidelberg agus Würzburg. Ba ollamh le luibheolaíocht é in Ollscoil Amsterdam in 1878.

Catagóir:Eolaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1848
Catagóir:Básanna i 1935
George H. W. Bush

B'é **George Herbert Walker Bush** (12 Meitheamh 1924 - 30 Samhain 2018) 41ú hUachtarán na Stát Aontaithe (Poblachtach). Tháinig sé i gcomharbacht ar Ronald Reagan sa bhliain 1989. 

## Saol
D’fhreastail Bush ar Ollscoil Yale. Phós sé a bhean chéile Barbara sa bhliain 1945. 

Bhí Bush ina theachta comhdhála i Texas (1967-1971), agus ansin an t-ambasadóir chuig Na Náisiúin Aontaithe (1971–1973). Bhí sé i gceannas ar an C.I.A (Central Intelligence Agency) 1976–1977.

Toghadh é mar leas-Uachtarán faoi Reagan sa bhliain 1980.

B'é Bush an t-uachtarán i rith Chogadh na Murascaille sa bhliain 1990.

Níor atoghadh ina uachtarán é sa bhliain 1992;  tháinig Bill Clinton i gcomharbacht air i 1993.

Mar sin d'éirigh Bush as an bpolaitíocht sa bhliain 1993. 

Ba é athair an uachtaráin George W. Bush. Bhí a mhac ina Uachtarán ar Mheiriceá ó 2001 go dtí 2009. 
clé|mion|223x223px|1977,   i gceannas ar an C.I.A

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Daoine as Massachusetts
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Fir
Catagóir:Leasuachtaráin na Stát Aontaithe
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Taidhleoirí Meiriceánacha
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
Contae Korçë

Contae atá suite in oirthear na hAlbáine is ea **Contae Korçë** ().

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Contaetha na hAlbáine
Loch Pangong

Loch sna Himiléithe is ea **Loch Pangong**, atá suite 4,500 méadar os cionn cothrom farraige. Tá sé suite san India agus sa Tibéid (An tSín). Sa gheimhreadh, reonn an loch d'ainneoin a ard-leibhéal salainn.

Catagóir:Lochanna
Robert Fisk

Iriseoir ab ea **Robert Fisk** (a rugadh ar 12 Iúil 1946 i Maidstone, Kent - 30 Deireadh Fómhair 2020). Bhí cáil ar Robert Fisk go hidirnáisiúnta mar iriseoir a chuir a bheatha i mbaol in áiteanna a raibh coimhlint ar siúl iontu ar mhaithe le léargas cruinn a thabhairt don domhan ar a bhfuil ag tarlú ansin.[mion|Robert Fisk ag Ollscoil Carleton, [Ceanada i 2004|clé]]

clé|mion|2004, Cairo

## Saol
Tháinig Robert Fisk ar an saol i 1946 i Maidstone, Kent. Bhí an teaghlach go maith as – ba Chisteoir Buirge é an t-athair sa bhaile agus chaith sé an cineál óige a léifeá faoi i leabhair Bhéarla na haoise seo caite. Mar shampla, bhí dúil mhór aige i dtraenacha gaile, agus léadh sé *Biggles* agus *Dan Dare*.

Nuair a bhí sé naoi mbliana d’aois, cuireadh chuig scoil chónaithe é.

Rinne Fisk céim – an Léann Clasaiceach agus an Teangeolaíocht - in Ollscoil Lancaster.

### Fisk in Éirinn
Scríobh sé a thráchtas dochtúireachta ar neodracht na hÉireann le linn an Dara Cogadh Domhanda i gColáiste na Tríonóide i mBaile Átha Cliath

Scríobh Fisk leabhar dar teideal *In Time of War: Ireland, Ulster and the Price of Neutrality, 1939-1945* fán Éigeandáil ó dheas le linn an dara Cogadh Domhanda. Mar sin, bhí seantaithí aige ar Éirinn ón seal sin sa choláiste agus, ar ndóigh, bhí sé ina thuairisceoir don *Times* sna Sé Chontae ó 1972-1975.

### Fisk sa Mheán Oirthear
Bhí Fisk ina chomhfhreagraí don Meán Oirthear don nuachtán *[[The Independent]]* i Londain. Rinne Fisk tuairisceoireacht ar an réabhlóid san Iaráin, an cogadh idir an Iaráin agus an Iaráic, agus an choimhlint san Ailgéir. D’fhan sé féin i mBéiriút le linn an chogaidh chathartha sa tír sin.
clé|mion|2010
Bhí an clú ar Fisk go gcuir sé tuairiscí níos fearr ar fáil mar go raibh sé féin i lár an aonaigh ag na láithreáin uafáis, i gcroílár na contúirte. Bhí Araibis ar a thoil aige agus mheas sé féin nach dtuigeann iriseoirí cad é mar a mhothaíonn gnáth-Arabaigh siocair nach mbíonn siad ag caint leo ar na sráideanna.

### Saol pearsanta
Bhí cónaí air tráth i mBeirut, sa Liobáin agus i mBaile Átha Cliath níos déanaí.

Phós Fisk an t-iriseoir Lara Marlowe sa bhliain 1994 agus fuair siad colscaradh in 2006. Phós Fisk Nelofer Pazira níos déanaí.

Bhuail stróc é agus d'éag sé ar an 30 Deireadh Fómhair 2020  i mBaile Átha Cliath.

## Saothair
* *Pity the Nation: Lebanon at War* (3ú eagrán 2001). London: Oxford University Press; 727 leathanach. ISBN 0-19-280130-9
* *In Time of War: Ireland, Ulster and the Price of Neutrality, 1939-1945* (1996). Londain: Gill & Macmillan. ISBN 0-7171-2411-8
* *The Point of No Return: the strike which broke the British in Ulster* (1975). Londain: Times Books/Deutsch. ISBN 0-233-96682-X
* *The Great War for Civilisation - The Conquest of the Middle East*; (Deireadh Fómhair 2005) Londain. Fourth Estate, 1168 leathanach. ISBN 1-84115-007-X

## Tagairtí

Fisk, Robert
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Iriseoirí Sasanacha
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Nellie Melba

290px|thumb|Portráid an Dáma Nellie Melba GBE (Henry Walter Barnett)
clé|mion|375x375px|''The Times'', 27 M.F. 1910.
Ba shoprán ceoldráma clúiteach ón Astráil í an Dáma **Nellie Melba**, GBE (19 Bealtaine 1861 - 23 Feabhra 1931), nó **Helen Porter Mitchell** mar a tugadh uirthi ag tús a saoil. Ba bhean de na sopráin is iomráití i saol na ceoldrámaíochta í agus ba í an chéad Astrálach í a tháinig iomrá idirnáisiúnta uirthi san ealaín sin. Bhí Nellie Melba agus May Whitty ar na chéad siamsóirí a bhain amach DBE, rud a tharla sa bhliain 1918.
clé|mion|293x293px

## Gairm
Tháinig Melba os comhair an phobail den chéad uair in Melbourne i Mí na Bealtaine 1884 agus chan sí i gCovent Garden i Londain, Sasana, dhá bhliain níos déanaí. Sa Bhruiséil ba thúisce a chuaigh sí i gceann oibre agus í ag déanamh páirt Gilda i Rigoletto, ceoldráma le Verdi sa bhliain 1887. D’éirigh thar cionn léi lom láithreach. 

Bhain Melba amach buaic a réime i bPáras mar Lucia in Lucia di Lammermoor, ceoldráma le Donizetti ar 24 Bealtaine 1888, in Covent Garden mar Lucia in La Traviata, ceoldráma le Verdi, agus mar Mimi in La Boheme.

Shiúil Melba an Eoraip agus Meiriceá agus ardrathúnas uirthi. Moladh í as a guth glébhinn glan agus as a críochnúlacht ceirde.  

Bhí Melba ar an gcéad amhránaí a chraol clár ceoil ó stáisiún Marconi in Chelmsford, rud a rinne sí ar 15 Meitheamh 1920.  

Rinne Melba a páirt dheireanach mar Mimi in La Boheme in Melbourne agus in Garraí Covent sa bhliain 1926.  
[mion|ar an gcéad amhránaí a chraol clár ceoil ó stáisiún [Guglielmo Marconi|Marconi in Chelmsford, ar 15 Meitheamh 1920]]
clé|mion|249x249px|1896

## Saol pearsanta
Phós Melba Charles Armstrong, mac grásaera ó Queensland, sa bhliain 1882. Scar siad óna chéile sa bhliain 1900 de bharr an chaidrimh chollaí a bhí idir í féin agus Philippe, Diúc Orléans. 

Bhí sé de chlú ar Melba gur dhuine deacair spadhrúil í i gcuideachta a comhamhránaithe. Os a choinne sin, thug sí lámh chúnta do roinnt amhránaithe óga, agus chuidigh sí le ceoldrámaí Puccini a chur á léiriú nuair nach raibh cáil mhór fós air. 

Tháinig  dírbheathaisnéis Melba, “Melodies and Memories,” amach sa bhliain 1925. 

Fuair sí bás le seipticéime sa bhliain 1931. 

## Naisc sheachtracha

* Beathaisnéis ar an ''Australian Dictionary of Biography''  
* [''I am Melba'' - tionscadal Ann Blainey, 2008

[Íomhá:Nellie Melba 1892 (cropped).jpg|clé|mion|241x241px|1892]

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Astrálacha
Catagóir:Ceoldráma
Catagóir:Daoine a rugadh i 1861
Catagóir:Básanna i 1931
Catagóir:Raidió
Catagóir:Amhránaithe
Peadar Ó Cearnaigh

Cumadóir agus náisiúnaí Éireannach ab ea **Peadar Ó Cearnaigh** (1883–1942), a chum na liricí d'Amhrán na bhFiann.

## Saol
B'as Contae Lú a athair, Sean Ó Cearnaigh, grósaeir, agus as Contae na Mí a mháthair, Caitlin Nic Aonghusa. Rugadh Peadar féin in 11 Bóthar Dromchonnrach Íochtarach, i mBaile Átha Cliath, 12 Nollaig 1833. Chuaigh sé go dtí Scoil na mBráthar gCríostúil i Muirinne go dtí gur chuir bás tobann a athar, Lá Nollag, 1897 d’fhiacha air post oibre a lorg. Printíseach péintéara a bhí ann faoin mbliain 1900. D’oibrigh sé in Amharclann na Mainistreach ó 1904 go dtí Éirí Amach na Cásca 1916. Phós sé Éamha Ní Flannagáin, ógbhean as Baile Átha Cliath i rith 1914.

Mar óglach ghabh sé páirt i Smugláil Gunnaí Bhinn Éadair, agus ar ball throid sé i Monarchian Jacob faoin Maor Seán Mac Giollabhríde, agus faoin gceannfort Tomás Mac Donnchadha). Cuireadh é faoi ghlas i gcampa Géibhinn Bhaile Cionnláir, Contae an Dúin, é i rith 1920. Ansiúd dó chum sé an Mháirseáil Chliútach úd “Éirígí”, agus rinne sé veidhlín shéisbhinn ó thús go deireadh. Fuair sé bás i 25 Sráid Ó Donnchadha, Inse Caor, Samhain 23 1942, agus cuireadh i Reilig Ghlas Naíon é.

## Saothar
Cailleadh Ó Cearnaigh, údar rosc-amhráin náisiúnta na hÉireann, sula raibh sé 59 mbliain d’aois. Mar sin féin d’fhág sé díolaim bhreá amhrán is bailéad dá chuid féin mar oidhreacht dá shliocht. 

Foilsíodh na dánta ba luaithe uaidh i bpáipéar Liam Mhic Ghobhann Uí Bhriain, An Naomh Pádraig, ní raibh ann ach déagóir nuair a chum sé dán diaga cuanna faoin teideal “Ave Maria”:
:Ave Maria, a Mháthair fíor álainn,
:A Bhanríon na n-aingeal, tabhair cluas dom ‘ghuí,
:Peacúil is suarach chúgar-sa a thagaim,
:D’fhonn do chloca ‘chur tharam,
:‘s mé shlánú gan díth.

Bíodh gur cúitíodh go suarach é mar phéintéir, bhí an fhilíocht agus cultúir na nGael mar phríomh-udar a chuid spéise i rith a shaoil. Spreag dánta Liam Uí Mhaolrunai é go mór. Chláraigh sé i gCraobh Lorcáin Uí thuathail de Chonradh na Gaeilge dá bharr. Ar buor chun an Ghaeilge a labhairt go líofa, thairg sé dá dheoin féin dul mar péintéir go dtí Teach Solais Oileáin Tóraí i 1910. Ansiúd d’oibrigh sé go cionn seacht mí, agus d’fhill sé abhaile ina chainteoir líofa.

Bhí sé leata ar fhocail Gaeilge a sheoladh isteach in a chuid dánta as sin amach – mar atá in “Slán Libh” nó “Amhrán na bhFiann”, gan trácht ar a leagan Gaeilge féin de “Ar Thaobh Ghlas A ‘Ghleanna”. Nochtann “Amhrán an Chamáin” agus “Fís” dá chuid saothair a dhíograisí is bhí sé faoi iománaíocht agus faoi ár gcluichí náisiúnta freisin.

Catagóir:Cumadóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1833
Catagóir:Básanna i 1942
BBC

deas|250px|thumb|British Broadcasting Corporation
Is é an **British Broadcasting Corporation** (**BBC**) an craoltóir stáit náisiúnta Ríocht Aontaithe. Cuireann sé stáisiúin teilifís analóg BBC One, agus BBC Two, ar fáil agus stáisiúin teilifís digiteach BBC Three, BBC Four, BBC News 24, CBBC, agus CBeebies ar fáil.

## Conspóid
Ar an 9 Samhain 2025, sheol Donald Trump trína dhlíodóirí litir chuig an BBC inar ghlac sé col leis an eagarthóireacht a rinneadh ar chuid d'óráid a rinne sé in 2021 agus a craoladh ar chlár *Panorama* in 2024.   Bhí Trump ag bagairt dlí ar stáisiún craolta an BBC agus billiún dollar mar chúiteamh i gceist leis an gcás dlí.   D'éirigh beirt fheidhmeannach sinsearacha sa BBC as a bpostanna de bharr na conspóide, an tArd Stiúrthóir Tim Davie san áireamh.

## Stáisiúin
### Teilifís
;BBC RA
* BBC One (1936-)
** BBC One HD (2010-)
* BBC Two (1967-)
** BBC Two HD (2013-)
* BBC Three (2003-)
** BBC Three HD (2013-)
* BBC Four (2002-)
** BBC Four HD (2013-)
* BBC News (1997-)
* BBC Parliament (1992-)
* CBBC (2002-)
* CBeebies (2002-)
* BBC Alba (2008-)

;BBC Ar fud an domhain
* BBC America (1998-)
* BBC Entertainment (2006-)
* BBC Canada (2001-)
* BBC Kids (2001-)
* BBC Arabic Television (2008-)
* BBC Persian Television (2009-)
* BBC Urdu
* BBC World News (1991-)
* BBC HD (2006-)

### Raidió
*BBC Radio 1
**BBC Radio 1Xtra
*BBC Radio 2
*BBC Radio 3
*BBC Radio 4
*BBC Radio 4 Extra
*BBC Radio 5 Live
*BBC Radio 5 Live Sports Extra
*BBC Radio 6 Music
*BBC Asian Network
*BBC Radio Scotland
*BBC Radio nan Gàidheal
*BBC Radio Wales
*BBC Radio Cymru
*BBC Radio Ulster
*BBC Radio Foyle

## Naisc sheachtracha

* bbc.co.uk
* BBC Tuaisceart Éireann - Gaeilge ar an BBC

## Tagairtí


Catagóir:Stáisiúin teilifíse
Catagóir:Stáisiúin teilifíse na Breataine
1692

## Eachtraí
* Bunaíodh Coláiste Liam agus Mháire

## Básanna
* 22 Aibreán — James Stirling, matamaiticeoir Albanach
## Breitheanna

Catagóir:Blianta
1616

## Tarluithe
* 20 Iúil - Bás Uí Néill sa Róimh: deireadh le hImeacht na nIarlaí

## Breitheanna
* 18 Deireadh Fómhair — Nicholas Culpeper, astralaí is lia Sasanach
*
## Básanna
* 23 Aibreán — Miguel de Cervantes Saavedra, scríbhneoir Spáinneach
* 23 Aibreán — William Shakespeare scríbhneoir Sasanach
* 20 Iúil — Aodh Mór Ó Néill
* 23 Samhain — Richard Hakluyt, geografaí Sasanach

Catagóir:Blianta
Miguel de Cervantes

Scríbhneoir Spáinneach ba ea **Miguel de Cervantes Saavedra** (Alcalá de Henares, 29 Meán Fómhair 1547 - Maidrid 23 Aibreán 1616). 
[clé|mion|[Maidrid inniu]]
Tá aithne air mar gheall ar a leabhar cáiliúil Don Quixote nó *[[Don Quixote|El ingenioso hidalgo Don Quijote de la Mancha]]*, an chéad úrscéal nua-aimseartha agus ceann de mhór-shaothair na litríochta domhanda.

## Beatha
"Saol buile eachtraíochta dathannach a chaith Cervantes a d'éirigh aníos ina chuid scríbhneoireachta le fíoch éifeachta. Úrscéal ann féin is ea cúrsa a bheatha, nó níos fearr ná sin féin, script de chuid scannáin eipiciúil."

B'éigean do Cervantes teicheadh óna chuid staidéir de dheasca comhraic aonair nuair ba mhac léinn é nó theascfaí an lámh de. 

Ba shaighdiúir é i seirbhís na Spáinne. Throid Cervantes ag cath Lepanto, áit ar leonadh go dona é.

Chaith Cervantes cúig bliana i bpríosún san Ailgéir; chaith sé ansin tamall mar oifigeach bailithe cánach

Theip ar Cervantes mar dhrámadóir agus mar fhile, ach d'éirigh go seoigh leis mar úrscéalaí.
clé|mion|Banco de España 1878
Rud íorónta atá bainteach le saol Cervantes ná go bhfuair seisean agus Shakespeare, beirt aithreacha na litríochta comhaimseartha, bás ar an dáta ceannann céanna, 23 Aibreán 1616.

## Féach freisin

* Don Quixote

## Tagairtí

Cervantes, Miguel de
Cervantes, Miguel de
Cervantes, Miguel de
1690

## Tarluithe
* 1 Iúil nó 12 Iúil de réir an fhéilire Ghéagóraigh - Cath na Bóinne
* 7 Lúnasa - Thosnaigh Léigear Luimnigh

## Breitheanna
*

## Básanna
*

Catagóir:Blianta