open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Feithid

Artrapód a bhaineann leis an rang orgánach is mó éagsúla atá beo ar domhan is ea **feithid**.  

clé|mion|328x328px
clé|mion|220x220px|Físeán:  feithid ag siúl is ag eitilt
clé|mion|220x220px|Físeán'': Hercostomus rogenhoferi'' ar ''Parnassia palustris'' san Ostair
clé|mion|220x220px|Físeán:  duilleog

## Tréithe
De réir cineáil,

* Dhá adharcán ar an gceann agus dhá shúil chumasctha. 
* Dhá chos ar gach ceann de na 3 theascán den tóracs, 
* Dhá sciathán ar an dá theascán dheireanacha. 
* Na hoscailtí giniúnacha ag cúl an bhoilg
* Eiseachnámharlach, is é sin go mbíonn sliogán crua ar an taobh amuigh seachas cnámha inmheánacha mar a bhíonn ag mamaigh agus éin. Bíonn trí chuid sa cholainn, an ceann le péire adharc, an tóracs a bhfuil trí phéire cos air, agus an abdóman.

## Gnáthóg
Meastar go bhfuil 1,000,000 speiceas ar a laghad ann.  

Fuarthas iontaisí feithidí ón tréimhse Dheavónach, timpeall 345-400 milliún bliain ó shin. Bíonn gnáthóga éagsúla ag feithidí, agus tá siad tábhachtach chun plandaí a phailniú, mar lotnaidí, is mar iompróirí galar.

Is iad na ciaróga na feithidí is coitianta agus is forleithne ar domhan, an ceathrú cuid de speicis bheo an domhain ar fad. Is beag cineál a mhaireann sa bhfarraige ach tá siad beagnach gach áit eile. Bíonn a lán acu níos lú ná 1 milliméadar ar fhad. Bíonn siad uafásach líonmhar: Thomhais saineolaí sa Bhreatain go raibh 400 milliún feithidí ina gcónaí ar acra amháin talún in aice le Cambridge i 1943. 

## Féach freisin

* Foiche, aifid, bádóir uisce, blatóg choiteann,  boghdóir, caipsid, céitidid, ciaróg, ciocáid,cipíneaeh, cuil Bhealtaine, cuileog, dreancaid, dreoilín teaspaigh, duiIlíneach, earr ghuaireaeh, féileacán, feithid ghainneach, feithid leaice, feithiditeach  ...
* Feithideolaíocht
* Adharcán (artrapóid)
* Feithidicíd

## Tagairtí

*
Catagóir:Artrapóid
Arizona

Is stát é **Arizona** i Stáit Aontaithe Mheiriceá, in iardheisceart na tíre. Is é Phoenix príomhchathair an stáit, agus is é freisin an 5ú cathair is mó daonra sa tír, mar araon an chathair is mó sa stát. Úsáidtear an giorrúchán **AZ** don phost.

Tá achar 295,000 ciliméadar cearnach in Arizona agus 7,016,270 duine ina gcónaí inti (de réir meastacháin daonra 2017). Is é Arizona an 16u stát is mó daonra. Tá 21.7 duine sa chiliméadar cearnach. Is ann atá an Grand Canyon, cainneoin atá ar cheann de mhóriontaisí tíreolaíochta an domhain. Sléibhte agus fásaigh atá i gcuid mhór den talamh. Is é Sliabh Humphreys Peak (3,857m) an pointe is airde in Arizona agus tá cainneoin dhomhaine sna habhanntrachtaí. Is í an Colorado an abhainn is mó.

Is iad baill na Meiriceánaigh Dhúchasacha timpeall 6% den daonra, agus is iad na Navajo, Mohave, Apache, Hopi, agus Paiute na príomhnáisiúin.

## Stair

Ní fios i ndáiríre cad as d'ainm an stáit, ach meastar go bhfuil baint ag airgead, an mianra, leis. Tá daoine sa cheantar le timpeall 20,000 bliain agus iarsmaí d'áitribh in uamhanna le fáil sa bhfásach. Tháinig na dúchasaigh atá sa stát faoi láthair, na Apache agus Navajo chun na háite timpeall seacht gcéad bliain ó shoin as Ceanada. Thosaigh na Spáinnigh ag teacht chun na háite sa séú haois déag, ach ba bheag a spéis ann mar go raibh talamh níos fearr in áiteanna eile. Bhí an ceantar faoi smacht Mheicsiceo nuair a fuair an tír sin a saoirse ón Spáinn in 1821. Thosaigh Meiriceánaigh ag teacht mar shealgairí ach ba bheag duine a chuir faoi sa réigiún. Tar éis an chogaidh idir na Stáit Aontaithe agus Meicsiceo, sa bhliain 1848, ghabh SAM seilbh ar chuid mhór den tír agus ceannaíodh tailte eile. Thosaigh mianadóirí ag teacht isteach chun ór, airgead agus copar a bhaint as an talamh. Bhí cogaí éagsúla idir na Meiriceánaigh agus na Apache a bhí faoi cheannas Cochise agus Geronimo, ach faoi 1886 ghéill na dúchasaigh do na saighdiúirí geala. Aithníodh mar chríoch de chuid na Stát Aontaithe é sa bhliain 1863, agus rinneadh stát de sa bhliain 1912. Tá an phríomhchathair i Phoenix ó 1889 i leith.

Sa 20ú haois rinneadh uisciú ar thailte sa stát agus d'fhás an talmhaíocht. Táirgtear cuid mhaith glasraí agus feola sa stát anois. Tháinig an déantúsaíocht chun cinn le linn an Dara Chogaidh Dhomhanda.

## Tíreolaíocht

### Contaetha

* Contae Apache
* Contae Cochise
* Contae Coconino
* Contae Gila
* Contae Graham
* Contae Greenlee
* Contae La Paz
* Contae Maricopa
* Contae Mohave
* Contae Navajo
* Contae Pima
* Contae Pinal
* Contae Santa Cruz
* Contae Yavapai
* Contae Yuma

## Gailearaí

Íomhá:Flag of Arizona.svg|deas|200px|Bratach an stáit
Íomhá:Map of USA highlighting Arizona.png|frame|Suíomh Arizona sna Stáit Aontaithe
Íomhá:Scottsdale cityscape4.jpg|mion|clé|Tithíocht nua i Scottsdale, Arizona


## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Stáit Mheiriceá
Catagóir:Stáit SAM a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu
Catagóir:Áiteanna a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu
An tSráid

Sráidbhaile i gContae Mhaigh Eo is ea **An tSráid** (*Strade* as Béarla). Tá cáil air mar áit breithe Mícheál Dáibhéad, a rugadh ann i mbothán. I dtús thosaigh sé ag obair ar son tionóntaí bochta na dtiarnaí talún i Maigh Eo, agus ina dhiaidh sin bhunaigh Conradh na Talún mar eagras náisiúnta.

## Tagairtí

Sráid
Partraí

Baile beag i ndeisceart Chontae Mhaigh Eo is ea **Partraí** (i mBéarla, **Partry**) ar theorainn na Gaillimhe. Idir Loch Carra agus Loch Measca atá sé, agus mar sin tá radharcanna breátha thar uisce amach ar na ceantair sléibhtiúla in iarthar na gcontaethe sin. Tá iascaireacht mhaith sa cheantar, freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Cathair na Mart

Is baile í **Cathair na Mart** (Béarla: *Westport* agus *Cahernamart*) atá in iarthar Chontae Mhaigh Eo. Gar do Chuan Mó atá an baile.  clé|mion|236x236px|Fairgreen
## Stair
Tógadh Teach Chathair na Mart ar dtús ag Richards Cassels, ailtire Gearmáinis, sna 1730idí. Tá  doinsiúní an caisleán Uí Máille fós ann inniu. 

Is baile neamhchoitianta í Cathair na Mart in Éirinn, mar is baile pleanáilte í.  Rinne James Wyatt, ailtire cáiliúil Sasanach, plean don bhaile sna 1780idí. Chríochnaigh sé Teach Chathair na Mart, baile don Marquess den Sligeach. Ba le muintir Browne an teach le fada an lá, agus tá sé scailte don phobal óna 1960idí.
clé|mion|177x177px|Teach Chathair na Mart
Cuireadh Teach Chathair na Mart ar an margadh i mí Feabhra 2016 agus luach €10m luaite leis. Is le comhlacht áitiúil gnó faoi úinéireacht mhuintir Hughes atá sé anois.[clé|mion|236x236px|Tá teach tábhairne ag Matt Molloy (as "[The Chieftains") ar Sráid an Droichead]]
## Cultúr
Tugtar an t-ainm "Covies" ar na daoine áitiúla. Bhí an chanúint "Covey" ann .. Go dtí an lá seo, tugann daoine in aice Cathair na Mart (Caisleán an Bharraigh san áireamh) an t-ainm "Covey" ar dhuine as an mbaile.

Tá teach tábhairne ag Matt Molloy (as "The Chieftains") ar Sráid an Droichead, i gcroí an bhaile.
## Féilte
Tá roinnt féile ar siúl i rith na bliana:

* Feabhra: **Seachtain Sláinte Cathair na Mart**  
* Meitheamh: **Féile Capall agus Pónaí Cathair na Mart**. 
* Meitheamh: **Féile Iascaireacht Slaite Farraige**. Tá cáil idirnáisiúnta ar an fhéile. 
* Iúil:  **oilithreacht go Cruach Phádraig**. Téann timpeall 15,000  go dtí barr an chnoic ar Dhomhnach na Cruaiche. 
* Meán Fómhair:  **Féile na hEalaíon**.
* Deireadh Fómhair:   **Féile Bia Farraige Cathair na Mart**. 

[thumb|Radharc: [Cruach Phádraig (ar chlé) agus Oileán Clár (ar dheis).]]
## Na Meáin Chumarsáide
Tá  nuachtán seachtainiúil saor in aisce ann, an Mayo News, a bunaíodh sa bhliain 1892.  

## Turasóireacht
Radharcanna is mó a mheallann daoine chun Cathair na Mart. I gcóngar: Conamara, Oileán Acla, Cuan Mó agus Cruach Phádraig. 

Tá cúrsa gailf le 18 poill ag Cathair na Mart.

Tá Cathair na Mart nasctha le Plougastel Daoulas sa Fhrainc agus Aror sa Chéinia

[mion|Holy Trinity ([Eaglais na hÉireann), sráid Newport,  1872 le Sir Thomas Newenham Deane.]]

## Religiún
Tá dhá séipéal i gCathair na Mart, Séipéil Holy Trinity (Eaglais na hÉireann) agus Séipéil Naomh Muire (Caitliceach). Bhí séipéal Modhach sa bhaile, ach is bialann é anois.

## Daoine
An tAthair Micheál Mac Gréil, SJ

## Naisc sheachtracha
* Turasóireacht Chathair na Mart
* Suíomh Turasóireachta
* An Mayo News

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Catagóir:Cathair na Mart
Asgard (luamh)

:*Baineann an t-alt seo leis an luamh cáiliúil i stair na hÉireann. Má tá suim agat san áit a luaitear i miotaseolaíocht na Lochlannach, féach [[Ascar]].*
Is luamh le rige geaifil é **an tAsgard** (nó an *Asgard* i mBéarla), sé mhéadar déag ar a fhad. Bhí cáil ar an Asgard ó thabhairt i dtír na ngunnaí i mBinn Éadair sa bhliain 1914. Colin Archer, an t-ailtire cabhlaigh cáiliúil as an Iorua, a thóg.

Tógadh an luamh an tAscar i 1904/5. Tugadh é mar bhronntanas pósta do Molly (Mary) Osgood, óna tuismitheoirí, nuair a phós sí Erskine Childers i 1905, Sasanach a bhí an-dílis don impireacht ag an am, agus údar an leabhair *[[Riddle of the Sands]]*.

## Tabhairt i dtír na ngunnaí i mBinn Éadair
Nuair a chonaic Childers go raibh Óglaigh Uladh á n-armáil féin agus ag bagairt foréigin in aghaidh Rialtas Dúchais d'Éirinn, thug Childers aird ar éileamh na nÓglach Náisiúnta. Bheartaigh sé cabhrú leo roinnt gunnaí a fháil mar fhreagra ar an mbagairt ó na dílseoirí.

Ar an 26 Iúil 1914 thug Erskine agus Mary, agus ceathrar eile, lastas de 900 raidhfil agus 25,000 piléar leo as Hamburg na Gearmáine go Binn Éadair, tar éis dóibh turas garbh a chur díobh tríd an Mhuir Thuaidh agus Muir Éireann.  

Níós déanaí, timpeall 4pm, rinne arm na Breataine iarracht na hairm a ghabháil i mBinn Éadair.  

Timpeall 6pm, bhris círéib amach i lár na cathrach, agus na saighdiúirí ag filleadh ar ais go dtí a mbeairicí. Maraíodh triúr sa scliúchas, ar Shiúlán Bhaitsiléir, i mBaile Átha Cliath.

* ***Féach freisinː [[Tabhairt i dtír na ngunnaí i mBinn Éadair]]*** agus ***[[Sléacht Shiúlán Bhaitsiléir]]***

clé|mion|An tAsgard, 1960, duga tirim

## Mír iarsmalainne
Dhíol bean Childers an Asgard i 1926 agus bhí úinéirí éagsúla aige go dtí gur cheannaigh Rialtas na hÉireann é i 1961, le húsáid mar bhád traenála. Bunaíodh Coiste an Asgard i 1968 agus leanadh ar aghaidh dá úsáid chun an tseoltóireacht a theagasc do dhaoine óga na hÉireann go dtí 1974. Cuireadh an seanbhád ar taispeáint in Iarsmalann Stairiúil Phríosúin Chill Mhaighneáin i 1979.

## ''Asgard II''
mion|clé|''An tAsgard II'', 23 Iúil 2008
Bhí bád eile ag Coiste an Asgard, ar a dtugtar an *Asgard II* a coimisiúnaíodh i 1981.  Baineadh úsáid as mar chéad shoitheach náisiúnta oiliúna seolta na hÉireann. Chuaigh an *Asgard II* go tóin poill ar an 11 Meán Fómhair 2008 i mBá na Bioscáine. Ar an 23 Feabhra 2009, d'fhógair rialtas na hÉireann nach n-ardófar arís é.

## Féach freisin

* Tabhairt i dtír na ngunnaí i mBinn Éadair (1914)

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Báid
Caitheamh aimsire

## Liosta
* bádóireacht
* bailiú stampaí
* cártaí
* ceol
* cluichí
* cumadh don Vicipéid
* drámaíocht
* dúcheisteanna
* éaneolaíocht
* fiach
* grianghrafadóireacht
* gluaisteáin agus tiomáint
* iascaireacht
* marcaíocht
* ríomhairí
* rothair gluaiste
* scríbhneoireacht
* spórt
* stair
* turasóireacht agus taisteal 

*
Catagóir:Cultúr
Catagóir:Fóillíocht
Parsifal

Opera a chum Richard Wagner atá lonnaithe i Spáinn na meánaoiseanna is ea ***Parsifal***. Chum sé idir 1865 agus 1882 é, agus cuireadh i láthair don chéad uair é i 1882. Tá sé ar bhonn eipic meánaoiseach Wolfram von Eschenbach, *[[Parzival]]*, go scaoilte.

Catagóir:Ceoldrámaí
Der Ring des Nibelungen

Sraith de cheithre opera a scríobh Richard Wagner is ea **Der Ring des Nibelungen**. Tá ceithre chinn acu ann, agus ba é Wagner é féin a chum idir cheoil agus liricí. Baineann siad le sean miotaseolaíocht na Gearmáine agus Chríoch Lochlann don chuid is mó, cé go bhfuil meascán de thréithe ón gCríostaíocht le sonrú ins na saothair seo freisin. Bhí trí roinn sa chruinne sa seanaimsir - Walhall nó Valhalla (neamh na sean-déithe Gearmánacha), Niebelheim faoi thalamh, mar ar mhair na Nibelungen, sort leipreacháin a chleacht obair miotail, agus na daoine ar dhromchla an domhain, ag a raibh saol teoranta. Baineann an scéal, arbh é Wagner féin a chuir cuid mhór de le chéile, leis an tslí ar bhain na Nibelungen ór na Réine (Rhine) ó mhaighdeana na Réine. Ina dhiaidh sin, fuair Wotan, ceann na ndéithe seilbh ar ar Rhinegold (ór na Réine). Ach idir an dá linn, bhí go leor suime aige i ngnóthaí na ndaoine, go háirithe Siegmund, agus a mhac ina dhiaidh, Siegfried.
Is iad na ceithre h-opera sa tsraith ná:
* das Rheingold
* die Walküre
* Siegfried
* Götterdämmerung

Catagóir:Ceoldrámaí
Iasar Arafat

Bhí **Yasser Arafat** (nó **Iasar Arafat)** (24 Lúnasa 1929 – 11 Samhain 2004) a rugadh faoin ainm **Mohammed Abdel-Raouf Arafat al-Qudwa al-Husseini** () ina uachtarán ar Údarás na Palaistíne.  

### Polaitíocht
Bhí Arafat ina bhunaitheoir agus ina cheannaire ar FATA, chomh maith le bheith ina chathaoirleach ar Eagraíocht Shaoirse na Palaistíne (ó 1969 ar aghaidh). 
[clé|mion|260x260px|[Gamal Abdel Nasser|Nasser, an rí Faisal agus Yasser Arafat (ar dheis) 1970]]

Chomhbhuaigh sé Duais Nobel na Síochána sa bhliain 1994.

Ar an 20 Eanáir 1996, toghadh Arafat ina uachtarán ar an Údarás Palaistíneach (Palestinian National Authority). 

Labhair Paddy Monaghan, Cathaoirleach *Irish Christian Friends of Israel*, faoi sa bhliain 2012ː 'Rinne Arafat idirbheartaíocht ar Chomhaontú Osló, ach níor chur sé i bhfeidhm é. An aidhm a bhí aige ná bogadh ar ais ón Libia go dtí an Bruach Thiar lena chuid tacadóirí. ... Rinneadh taifead rúnda air agus é ag labhairt i Mosc san Afraic Theas trí mhí tar éis Chomhaontú Osló agus dúirt sé, “ná bí buartha faoin gconradh síochána seo, is ionann é agus traein ag stopadh ag stad. Bainfidh muid amach an sprioc atá againn, chun deireadh a chur le hIosrael. Ardán a bheas anseo chun é sin a dhéanamh”.' [clé|mion|200x200px|1994ː Yasser Arafat,  [Shimon Peres, agus Yitzhak Rabinː Bronnadh Duais Nobel na Síochána  orthu as a gcuid saothar i bpróiseas na síochána.]]
[clé|mion|231x231px|ar dheis, in [Amman, 1970]]

Níl aon taifead ann den saghas sin is cosúil. Ach sé bliana níos déanaí, in 2001, labhair Arafat san Afraic Theas agus tá cuma eile ar a chuid tuairimí ag an am anseo, mar shampla...  "This brutality and arrogance [of Israel] are moved by a mentality of superiority that practises racism and racial discrimination, that adopts ethnic cleansing."
clé|mion|200x200px|1999

### Bás
Tháinig tinneas dona air i nDeireadh Fómhair 2004.

Fuair sé bás in ospidéal míleata i bPáras na Fraince ar an aonú lá déag de Dheireadh Fómhair 2004 agus cuireadh ina cheanncheathrú é in Ramallah tar éis sochraide i gCaireo na hÉigipte. 
clé|mion|200x200px|másailéam inniu i Ramallah

### Raflaí go leor
Is beag duine a chreidfeadh inniu go mbeadh aon bhaint ag bás Yasser Arafat le monarcha i gConamara. Ar ócáid a bháis, bhí tuairisc ag Nuacht TG4 ar na scaireanna a bhí ag Údarás na Palaistíne agus baill de theaghlach Arafat i gcomhlacht as Ceanada a bhí mar phríomhaí ag an am sa chomhlacht Bioniche in Indreabhán, creid nó ná creid.

Tharraing na tosca a bhain lena bhás conspóid chom maith. Nimhíodh é nó chreid daoine áirithe sin ag an am. Ach níl fianaise chomhthacaíoch ann; níor cruthaíodh go raibh na ráflaí fíor, a dúirt eolaithe agus na cúirteanna sa Fhrainc sa bhliain 2015.

## Féach freisin

* Aerfort Idirnáisiúnta Iasar Arafat

## Tagairtí

Arafat, Iasar
Arafat, Iasar
Arafat, Iasar
Catagóir:An Phalaistín
Ollscoil

[mion|[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide|alt=|300x300px]]
Is institiúid ardoideachais agus taighde í an **ollscoil**, a bhronnann céimeanna acadúla. Cuireann ollscoil oideachas tríú leibhéal agus ceathrú leibhéal ar fáil. 

## Stair
D´fhéadfaí a rá gurbh í an chéad ollscoil san iarthar an tAcadamh a bhunaigh Pláto, an fealsamh Gréagach, ar bun i 387 RC i gcoill Academos lámh le hAtain, mar ar thug sé ceachtanna fealsúnachta, matamaitice agus lúthchleasaíochta dos na mic léinn.

Cuireadh na céad ollscoileanna Eorpacha sna meánaoiseanna ar bun i mBologna na hIodáile agus i bPáras (an Fhrainc) sna meánaoiseanna le haghaidh staidéar ar dhlí, ar leigheas, agus ar dhiagacht.

I bhfad roimhe sin, bhí a leithéidí d'institiúidí cheana féin sa Pheirs agus sa domhain Ioslamach, go háirithe Acadamh Gundishapur agus níos deireanaí freisin in ollscoil Al-Azhar Chairó, arb í an ollscoil is faide i mbun léinn ar domhan. Tá Nalanda, i mBihar India, ar cheann de na hollscoileanna is tábhachtaí san Áise, seachas Acadamh Gundishapur, áit a raibh an fealsamh Búdíoch Nagarjuna i mbun léinn sa dara hAois tar éis Chríost. 

San Eoraip, lean fir óga ar aghaidh don ollscoil nuair a chríochnaigh siad staidéar ar an dtrivium: na healaíona ullmhúcháin arbh iad an gramadach, an reitric, agus an loighic; agus an quadrivium: uimhríocht, geoiméadracht, ceol, agus réalteolaíocht

## Dlí
[mion|Grande école ([École nationale des chartes, Paris.)]]
Cuirtear ollscoileanna ar bun de ghnáth de réir dlí nó cairte. 

Sa bhFrainc, téann mic léinn freisin chuig na *cours prepartoires* agus *grandes écoles*, a bhfuil an-mheas agus clú orthu, agus a bhfuil comórtais an-déine le h-iontráil acu. . mion|Terry Pratchett ag ól Guinness i gColáiste na Tríonóide, BACSna Stáit Aontaithe, aithnítear ollscoil de réir dlí mar chorparáid ar nós aon chorparáid eile, cé go gcuireann stáit áirithe freagracht áirithe orthu maidir le leas na mac léinn. Mar nach gcuireann rialtas cónaidhme Mheiriceá eagar nó riaradh díreach ar na hollscoileanna, thosaigh eagrais réigiúnaí d'institiúidí ardléinn córais meastúcháin dá gcuid féin. Is eagrais neamh-shocair formhór mór ollscoileanna príobháideacha agus poiblí Mheiriceá, ach ó na 70í ar aghaidh, cuireadh go leor coláistí agus ollscoileanna le sochar ar bun chun tairbhe a bhaint as athraithe áirithe i gcláracha cúnaimh an rialtais chónaidhme.

Ó na 1980idí ar aghaidh, cuireadh roinnt oll-ollscoileanna ar bun, a thugann teagasc le córais múineadh ó i bhfad.

## Gnáthúsáid
De ghnáth, úsáidtear an téarma *ollscoil*, nó *university* sa Bhéarla, le tagairt don tréimhse sin i saol duine, ach i Meiriceá Thuaidh, úsáidtear an téarma *coláiste*, nó, as Béarla, *college*.

## Féach freisin
* oideachas
* taighde
* Ollscoileanna in Éirinn
* 
* 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh gréasáin faoi Ollscoil Nalanda  
* Léaráidí d'fhothraigh Nalanda 

Catagóir:Oideachas
Guaire

Is baile margaidh i dtuaisceart Chontae Loch Garman é **Guaire** (Béarla: *Gorey*), ar bhóthar N11 idir Baile Átha Cliath agus Loch Garman. Tá ceangal bóthar iarann freisin comhthreomhar leis seo. Dar le daonáireamh 2022, bhí   duine ina gcónaí ann.

Cúig chiliméadar ón mbaile tá Baile na Cúirte, ionad saoire le trá dheas, a dtagann cuairteoirí chuige as Baile Átha Cliath agus as bailte móra eile sa taobh sin tíre.
clé|mion|1894, b'fhéidir
Bhí cónaí ar an údar Diarmaid Ó Súilleabháin sa bhaile ar feadh na mblianta go dtí gur éag sé i 1985. Bhí sé ina mhúinteoir i Scoil na mBráithre. Ba é Baile na Cúirte an múnla a bhí aige do Bhailethaca san úrscéal Maeldún, aor géar faoi staid na tíre sna seascaidí. 

Is as Guaire freisin do Paul Funge  ealaíontóir a rinne cuid de na clúdaigh ar leabhair Dhiarmada Uí Shúilleabháin.

Is iomaí áis atá ar fáil sa bhaile tá cúig bhunscoil Gaelscoil Moshíológ Guaire, Scoil Naomh Íosaif Guaire, Scoil Foghlaim Le Chéile Guaire, Scoil Loreto agus an 'central school'. 

Freisin tá dhá scoil dara leibhéil sa ￼￼bhaile. Pobalscoil Guaire atá mar an scoil is mó sa tír le breis is 1,600 dalta inti. De bharr an ró phlódú sa phobalscoil oscalaíodh coláiste an chraobhaí I 2011 tá thart ar 600 dalta inti. Freisin freastalaíonn roinnt mic léinn ar scoileanna eile sa cheantar ina measc Meánscoil Gharman in Inis Córthaidh, Gaelcoláiste na Mara san inbhear Mhór, Coláiste Bríd I gcarn an bhua agus an gairmscoil I gcill mhucraise. Freisin tá scoil ealaíne ar fáil  sa bhaile ar lána Mary Ward in aice leis an bpobalscoil.

I ndiaidh na blianta de ￼feachtais oscalaíodh leabharlann nua-aimseartha in 2011.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Óglaigh Uladh

mion|Ulster Volunteer Force
Eagraíocht mhíleata a bunaíodh sa bhliain 1912 chun cur i gcoinne an Rialtais Dúchais d'Éirinn is ea **Óglaigh Uladh** (**UVF**, nó as Béarla, na *Ulster Volunteers*, agus le linn na dTrioblóidí an *Ulster Volunteer Force*).  

## Stair

### 1910idí
mion|1914
Bhunaigh an dlíodóir Edward Carson, James Craig, agus ceannairí aontachtaithe agus dílseacha i gCúige Uladh Óglaigh Uladh an chéad uair agus bhagair siad éirí amach fuilteach dá mbunófaí parlaimint i mBaile Átha Cliath. 

*Home Rule is Rome Rule* ("is é Rialtas na Róimhe an Rialtas Dúchais") agus *Ulster will fight and Ulster will be right* ("cuirfidh Ulaidh troid agus beidh an lá ag Ultaibh") na manaí a bhí acu. 
Shínigh breis is dhá chéad míle duine Cúnant Uladh lena dtacaíocht a léiriú d'Óglaigh Uladh, agus tháinig an eagraíocht ar an bhfód agus eagar míleata uirthi. Ceannaíodh na mílte gunnaí agus armlón as Hamburg sa Ghearmáin agus tugadh isteach go Latharna iad. Dhiúltaigh oifigigh de chuid Arm na Breataine in Éirinn gníomhú in éadan na bparaimíleatach seo, agus mar sin, cuireadh bun le Óglaigh na hÉireann faoi cheannas cheannaire an Pháirtí Náisiúnta, John Redmond, mar fhreagra ar Óglaigh Uladh agus an dóigh a raibh siad ag bagairt an fhéinriail a chur ar ceal. 

### 1920idí
Nuair a ceadaíodh an fhéinriail faoi dheireadh i 1920 rinneadh críochdheighilt ar Éirinn agus tugadh a bparlaimint féin d'aontachtóirí Uladh, agus flaitheas aici ar shé chinn de chontaetha Chúige Uladh.

### Na Trioblóidí
Tháinig eagraíocht sceimhlitheoireachta sheicteach chun cinn sna 1960idí faoin ainm Ulster Volunteer Force (UVF), agus lucht leanúna na heagraíochta ag áitiú gurb ionann í agus sean-Óglaigh Uladh.

Bhí an tUVF go mór mór i mbun feallmharfóireachta agus pléascánaíochta leis an bpobal Caitliceach a chéasadh is a ghéarleanúint. Cuid de na hÓglaigh seo, bhí an-lámh acu i ngnáthchoirpeoireacht chomh maith, agus iad ag smuigleáil is ag díol drugaí.

#### Eachtraí

*Sléacht Annie's Bar
* Buamálacha Bhaile Átha Cliath agus Mhuineacháin
* Sléacht Thulaigh Álainn (1975)
* Ionsaithe ar Donnelly's Bar agus Kay's Tavern (1975)
* Dúnmharú an Miami Showband (1975)
* Ráig foréigin de chuid an UVF (Deireadh Fómhair 1975, Tuaisceart Éireann)
* Maruithe Reavey agus O'Dowd (1976)
* Buamáil Hillcrest Bar (1976)

### 21ú haois
Inniu  tá na paraimíleataigh gníomhach agus ag earcú ball nua. Sceith bhéil is ea daoine san UVF (agus sa CCU agus an Red Hand Commando) as coiriúlacht, mangaireacht drugaí, sracadh airgid ó lucht gnó agus imeaglú. Scáth eagraíocht do na paraimíleataigh dhílseacha an LCC, nó an Chomhairle Pobal Dílseach, a bunaíodh in 2015. Ba é cuspóir na heagraíochta cuidiú leis na grúpaí sin cúl a thabhairt le lámh láidir agus coiriúlacht. Inniu, is léir go bhfuil teipthe ar an bpróiseas claochlaithe.

Glactar leis gurb é an Páirtí Aontachtach Forásach an grúpa polaitiúil is cóngaraí don UVF sna 2010idí-2020idí.

## Féach freisin

* CCU

## Tagairtí

Catagóir:Na Trioblóidí
Catagóir:Óglaigh Uladh
Catagóir:Dílseachas Uladh
Panu Petteri Höglund

Tá **Panu Petteri Höglund** (17 Mí na Samhna 1966 a rugadh é) ina ghníomhaí teanga agus litríochta de chuid na Gaeilge agus teangacha eile. Fionlannach ó dhúchas é, ach baineann cuid dá mhuintir leis an mionlach Sualannach, agus é féin ag glacadh páirt ghníomhach i saol cultúrtha an mhionlaigh.  

## Luathshaol
In Kalvola in aice le Hämeenlinna na Fionlainne a rugadh é, ach is in Varkaus in oirthear na Fionlainne a chaith sé a óige. Chaith sé roinnt blianta ag staidéar ceimice; ina dhiaidh sin, rinne sé staidéar ar an léann Gearmánach, Polannach agus Rúiseach in ollscoil Åbo Akademi ina thír féin go dtí gur bhain sé amach céim M.A. sa bhliain 1997. 

Aistritheoir gairmiúil atá ann. Tá Fionlainnis, Sualainnis, Gearmáinis, Polainnis, Íoslainnis, Gaeilge, Rúisis agus Béarla aige, agus Fionlainnis curtha aige ar cheithre úrscéal Íoslainnise le hEinar Kárason.[clé|mion|2004ː An Feisire Eorpach [Seán Ó Neachtain i gcuideachta Phanu Höglund, Aoife Ní Scolaí agus Phádraig Uí Laighin. Shínigh ochtó míle duine an achainí Idirlín ag éileamh stádas oifigiúil iomlán don Ghaeilge san Aontas Eorpach.]]
## Gaeilge
mion|Séipéal i Kalvola
D'fhoghlaim sé an Ghaeilge as a stuaim féin agus tá an-eolas ar litríocht agus ar chanúint Chúige Uladh aige. Tá suíomh idirlín fairsing ilteangach aige ina gcuireann sé cúis na Gaeilge chun cinn. Chomh maith lena chuid aistí faoi stair agus litríocht na Gaeilge tá úrscéal *Tachtaimis an Grá Sin*, gearrscéalta, cuimhní cinn, aistriúcháin agus aistí i dteangacha éagsúla scríofa aige. I Mí na Samhna, 2009, tháinig an t-úrscéal agus trí ghearrscéal i gcló faoi chlúdach aon leabhar amháin, *[http://www.evertype.com/books/sciorrfhocail.html Sciorrfhocail]*.

Bhí an-bhaint aige leis an bhfeachtas poiblíochta chun stádas oifigiúil a bhaint amach don Ghaeilge san Aontas Eorpach.

## Foilseacháin

* ''Sciorrfhocail: Scéalta agus úrscéal*. Cathair na Mart, Co. Mhaigh Eo, Éire: [http://www.evertype.com/books/sciorrfhocail.html Evertype.com], 2009. ISBN 978-190-4-80831-2.  [http://www.amazon.co.uk/Sciorrfhocail-Sc%C3%A9alta-Panu-Petteri-H%C3%B6glund/dp/190480831X Amazon - see inside], *
* *[http://www.evertype.com/books/leabhar-nimhe.html An Leabhar Nimhe: Scéalta agus aistriúchán]*. Cathair na Mart, Co. Mhaigh Eo, Éire: Evertype, 2012. ISBN 978-1-78201-021-0.
* *[http://www.evertype.com/books/leabhar-craicinn.html An Leabhar Craicinn: Scéalta earótacha]*. Cathair na Mart, Co. Mhaigh Eo, Éire: Evertype, 2013. ISBN 978-1-78201-027-2.
* *[http://www.evertype.com/books/slavenia-ga.html An tSlaivéin]*. Cathair na Mart, Co. Mhaigh Eo, Éire: Evertype, 2013. ISBN 978-1-78201-043-2.
*''Tine Sa Chácóin''. Dún Déagh, Alba: Evertype, 2018. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Gníomhaithe teanga
Catagóir:Úrscéalaithe Gaeilge
Catagóir:Gearrscéalaithe
Catagóir:Aistritheoirí
Catagóir:Aistritheoirí Gaeilge
Catagóir:Ficsean eolaíochta i nGaeilge
Catagóir:Ficsean uafáis i nGaeilge
Catagóir:Ficsean uafáis
Catagóir:Ficsean tuairimeach i nGaeilge
Catagóir:Ficsean tuairimeach
Ríomhphost

deas|200px|thumb|Ríomhphost - sampla.
Is éard is **ríomhphost** ann ná seirbhís a chuirtear ar fáil thar an Idirlíon (is seirbhísí eile iad an Gréasán Domhanda, FTP, srl.). Is féidir teachtaireachtaí a sheoladh ó ríomhaire ar bith atá ceangailte leis an Idirlíon go dtí ríomhaire eile atá ceangailte leis.

## Seoladh Ríomhphoist
Teastaíonn seoladh ríomhphoist ó dhuine má tá siad ag iarraidh teachtaireachtaí ríomhphoist a sheoladh agus a ghlacadh. Bíonn an chuma seo a leanas ar sheoladh ríomhphoist:
* ainm@seoladh
Is féidir seoladh ríomhphoist a fháil ó Sholáthraí Seirbhísí Idirlín (ISP) má chruthaíonn tú cuntas leo, nó is féidir seoladh ríomhphoist a fháil ó sheirbhís ríomhphoist gréasáin ar nós Yahoo Mail, Hotmail nó Gmail.

## Cliant Ríomhphoist
Is feidhmchlár é cliant ríomhphoist a húsáidtear le teachtaireachtaí ríomhphoist a chumadh, a sheoladh, a ghlacadh agus a bhainistiú. Seo a leanas roinnt samplaí de chliaint ríomhphoist: Microsoft Outlook Express, Microsoft Outlook, Eudora, Netscape Messenger. Bíonn gnéithe breise ag cuid de na cliaint seo a chuireann ar do chumas iad a úsáid mar eagraí pearsanta (m.sh. liosta teagmhálaithe, féilire, srl.). 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Idirlíon
*
Acht an Aontais

mion|Ríocht na hÉireann, 1542 – 1800
Tugtar **Acht na hAontachta** ar:

* Acht an Aontais 1536 a cheangail Sasana agus an Bhreatain Bheag (*Sasana* a tugadh ar an aontas)
* Acht an Aontais 1707 a cheangail Albain agus Sasana (*Ríocht na Breataine Móire* a tugadh ar an aontas)
* Acht an Aontais 1800 a cheangail Éire agus an Bhreatain Mhór (Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Éireann a tugadh ar an aontas)
* Acht an Aontais 1840 a cheangail Ceanada Uachtair agus Ceanada Íochtair (Cúige Cheanada nó *Province of Canada* a tugadh ar an aontas).
* Acht an Aontais 1814 a bhunaigh aontas pearsanta idir an tSualainn agus an Iorua
Binn Éadair

300px|deas|thumb|Ceann Bhinn Éadair.
Sráidbhaile cois farraige ar an taobh thuaidh de Bhaile Átha Cliath í **Binn Éadair**. Tá an chuid is mó den bhaile suite ar leithinis i gCuan Bhaile Átha Cliath, ar a dtugtar Ceann Bhinn Éadair. Cuid de Fine Gall atá ann. Dar le daonáireamh 2016, bhí 8,277 duine ina gcónaí ann.

Tá calafort iascaireachta agus seoltóireachta ann.

clé|mion|teach solais

## Tíreolaíocht
Tá Binn Éadair suite 13 ciliméadar (8.1 míle) soir ó thuaidh ón ardchathair. Tá an sráidbhaile féin lonnaithe ar an bpointe den leithinis is faide ó thuaidh. Níl ach baile amháin eile in aice leis - mar atá, Cill Fhionntáin.
clé|mion|an trá

## Stair
Tá caisleán de chuid an 15ú haois ann agus tuama réamhstairiúil a dtugtar Uaigh Aoidín air.  
[clé|mion|[caisleán]]
Tugadh 900 gunna isteach anseo chun na hÓglaigh a armáil i mí Iúil 1914. 

## Tagairtí

Binn Éadair
Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Limistéar an euro

mion|Limistéar an euro (1999/2002)
mion|upright=1.6|Limistéar an euro, '''2023'''
Is críoch airgeadra í **limistéar an euro** a thugann le chéile tíortha an Aontais Eorpaigh a ghlac leis an eoró mar airgeadra coitianta. Cruthaíodh an chríoch i 1999 le aon tír déag, agus tugadh isteach an Ghréig i 2001 mar gur lean siadsan *i bprionsabal* na treoracha a leagadh amach i Maastricht de easnamh poiblí (a mheasann roinnt tíortha lasmuigh de chaiteachas mhíleata) teoranta ag 3 % de Tháirgeadh Imtíre Brutto agus fiacha poiblí nach sáraíonn 60 % de Táirgeadh Imtíre Brutto .

I mí Eanáir 2002, ba iad na 12&nbsp;ballstáit ar chríoch an euro ná:
# an Bheilg,
# an Ghearmáin,
# an Ghréig,
# an Spáinn,
# an Fhrainc,
# Poblacht na hÉireann,
# an Iodáil,
# Lucsamburg,
# an Ísiltír,
# an Ostair,
# an Phortaingéil agus
# an Fhionlainn.

Cuir 
# an tSlóivéin,
# Málta,
# an Chipir,
# an tSlóvaic,
# an Eastóin,
# an Laitvia,
# an Liotuáin
# an Chróitis agus
# an Bhulgáir isteach níos déanaí.

Chomh maith leo sin, tá ceithre "mhion-stát", atá ceangailte leis an gcríoch mar gheall ar chonraí airgidis lena gcomharsain:
# Andóra,
# Monacó,
# San Mairíne agus
# an Vatacáin.
Tá an scéal chéanna sa Chosaiv agus i Montainéagró, a bhaineann feidhm as an euro mar airgead dlistineach. Bhaineadh sí feidhm as Mark na Gearmáine roimhe sin mar airgeadra.

Tá cúpla tír san Aontas Eorpach nach mbaineann feidhm as an euro:
* imeasc na stát a tháinig isteach san Aontas roimh 2004, tá an Danmhairg (ag a bhfuil cead leanúnach fanacht as, ach ag a bhfuil a cuid airgeadra ceangailte leis an euro le córas malartúcháin ar a dtugtar MCE&nbsp;II), an Ríocht Aontaithe (ag a bhfuil cead leanúnach fanacht as) agus an tSualainn (a d'fhógair go dtiocfadh sí isteach san aontas airgeadra i 2003, ach nach bhfuil cead leanúnach aici fanacht as agus a chaithfidh iarracht a dhéanamh na cuspóirí a shroichint sa téarma ghearr).
* an 4 bhall nua san Aontas Eorpach, ag a bhfuil an chuid is mó ag iarraidh dul i gcríoch an euro chomh luath agus ar féidir leo é: an Ungáir, an Phoblacht Sheiceach, an Rómáin agus an Pholainn. 

Is é treoir-cháin chríocha an euro, a shocraíonn Banc Ceannais na hEorpa, 3.25 %.

## Féach freisin
* Conradh maidir le Comhshocrú Fioscach, 2013

## Tagairtí

Catagóir:Airgead
Catagóir:Limistéar an euro
Đồng Nai

Is cúige de chuid Vítneam é **Đồng Nai**. Tá Đồng Nai suite taobh thoir thuaidh de Cathair Hô-Chi-Minh in oirdheisceart na tíre. Is é Biên Hòa an chathair is mó in Đồng Nai.

Tá achar 5,895 km2 ag an gcúige. 2,838,600 duine an daonra sa bhliain 2014. Is iad dúichí an chúige ná: Cẩm Mỹ,Định Quán,Long Thành,Nhơn Trạch,Tân Phú,Thống Nhất,Trảng Bom,Vĩnh Cửu, agus Xuân Lộc

Catagóir:Vítneam
Bình Thuận, Lâm Đồng, Bình Dương and Bình Phước, Bà Rịa–Vũng Tàu,
Stát (polaití)

mion|Na stáit

Is polaití é **stát** faoi chóras rialachais. Níl aon sainmhíniú gan chonspóid ar stát. Sainmhíniú a úsáidtear go forleathan, tagann sé  ón socheolaí Gearmánach Max Weber a dúirt gur "polaití" is ea "stát" a choinníonn monaplacht ar úsáid dlisteanach an fhoréigin, cé nach bhfuil sainmhínithe eile neamhchoitianta.
Is féidir leis an téarma tír a bheith mar thagairt do stát ceannasach agus d'aonáin pholaitiúla eile, mar shampla Cathair na Vatacáine, agus uaireanta eile ní féidir léi tagairt ach do stáit.

Mar gheall ar chúinsí éagsúla na staire, tá an-éagsúlacht tíortha ar domhan. Tá cuid acu bunaithe ar náisiún nó treabh amháin, dream daoine a bhfuil teanga, creideamh nó cultúr ar leith acu. Samplaí díobh sin is ea an Íoslainn, an tSeapáin, Vítneam, Leosóta.  

Ach bíonn meascán go minic i dtíortha eile, an Eilvéis mar shampla mar a labhraítear ceithre theanga oifigiúla, nó an Bheilg mar a bhfuil trí theanga agus tháinig ann do na tíortha sin de bharr na hiomaíochta idir impireachtaí nó tíortha níos mó ná iad ina labhraítear teangacha náisiúnta na tíre.  

Cruthaíodh teorannacha idir tíortha de bharr na gcoimhlintí idir náisiúin éagsúla, agus mar sin is minic a bhíonn mionlach i dtír nach bhfuil an teanga, creideamh nó cultúr céanna acu is atá an mhóraimh acu - lucht labhartha na Sualainnise sa bhFionlainn mar shampla, a thugann a ndílseacht don tír ina bhfuil siad in ainneoin na ndifríochtaí sin. 

Is minic a labhraítear an teanga chéanna i dtíortha difriúla, Ceanada agus na Stáit Aontaithe mar shampla, nó an Phortaingéil agus an Bhrasaíl, ach cuirtear an-bhéim ar neamhspleáchas na dtíortha sin óna chéile. 

Sa bhliain 2004, bhí tuairim is 180 tíortha ann, de réir na Náisiún Aontaithe.

## Féach fosta
* Liosta tíortha

## Tagairtí
An Chríostaíocht

[thumb|upright|Íomhá den [Croí Rónaofa. Is minic a bhíonn an íomhá seo le feiceáil i dtithe Críostaí, go háirithe i dtithe Caitliceacha.]]
Is creideamh aondiach í **an Chríostaíocht** atá bunaithe ar shaol agus ráitis Íosa Chríost sa Tiomna Nua. 

Na trí dreamanna sa domhan Críostaí ná an Eaglais Chaitliceach Rómhánach, na eaglaisí Ceartchreidmheachas agus na sainchreidimh éagsúla Protastúnachas. 

## Creidimh
Creideann Críostaithe gurb é Íosa an Slánaitheoir. Mar thoradh air sin, tugann siad an t-ainm *An Críost* air. Teagasc an Chríostaíocht go raibh Íosa ina Mhac Dé le linn a bheatha dhaonna, de shliocht Dháibhí, agus ina Mhac Dé le cumhacht ag a aiséirí, agus le spiorad na naofachta.  

## Stair
clé|mion|288x288px|AD 600

### An Luath-Eaglais

Thosaigh an Chríostaíocht sa chéad aois mar sheict Ghiúdach. Roinneann sí a lán téacsanna reiligiúnacha leis an Ghiúdachas, go háirithe an Sean Tiomna. Cosúil leis an Ghiúdachas agus Ioslam, aicmítear an Chríostaíocht mar reiligiún Abrahámach ós rud é go bhfuil na trí chreideamh bunaithe ar an traidisiún faoi Abrahám.

Bhí an t-ainm "Críostaí" (Gréigis: Χριστιανός) curtha ar na deisceabail don chéad uair in Antiógh, de réir Aicteanna 11:26. Deirtear gurb é Iogna ón Antiógh a bhain úsáid as an téarma "Críostaíocht" (Gréigis Χριστιανισμός) i dtús.
mion|288x288px|daoine a d'iompaigh ar an gCríostaíocht ba ea iad go léir

### Na Meánaoiseanna

Leis an meath agus titim den Impireacht na Róimhe san iarthar, d'éirigh an phápacht sáite sa pholaitíocht, ag tosú leis an taidhleoireacht a rinne an Pápa Leo leis na Hunaigh agus na Vandail.  

Scoilt an Eaglais Chaitliceach Rómhánach agus Ceartchreidmheachas na Oirthear as a chéile sa Siosma Mór na 1054 AD. 

### An Reifirméisean
Tháinig Protastúnachas ina saol i rith an Reifirméisean Protastúnach sa 16ú haois, ag scoilteadh as an Eaglais Chaitliceach Rómhánach. 

## Sacraimintí
[clé|150px|thumb|An [Eocairist]]
Samplaí sacraimintí ná an baisteadh, an Aifreann agus an Eocairist. Tháinig an focal as an Laidin *sacramentum*, cé a raibh é úsáidte a aistriú an focal Gréigis den 'rúndiamhair'.

## Ballraíocht
mion|322x322px|Ballraíocht  inniu
Tá tuairim is 2.1 billiún Críostaí timpeall an domhain, rud a fhágann gurb í an chreideamh is mó sa chruinne í. Is í an príomhreiligiún i Meiriceá Thuaidh, i Meiriceá Theas, san Eoraip, sna hOileáin Fhilipíneacha, san Aigéine agus i gcuid mhaith den Afraic. Tá an Chríostaíocht ag fás go tapa san Áise, go háirithe sa tSín, sa Chóiré Theas, agus san Afraic Thuaidh.

## Tagairtí
 

*
Daniel O'Hara

Is é **Daniel O'Hara** stiúrthóir an scannáin Yu Ming Is Ainm Dom agus scannáin eile. Is as Baile Átha Cliath ó dhúchas é O'Hara agus chaith sé tréimhse ina chónaí sa Ghearmáin tar éis dó céim a bhaint amach sa Staidéar Gnó le Gearmáinis i lár na nóchaidí. Is é Fluent Dysphasia (2004), ina bhfuil an príomhról ag an aisteoir Stephen Rea, an scannán gearr is déanaí uaidh. Sa saothar seo, insítear scéal fir a dhúisíonn ar maidin tar éis oíche ar an drabhlás nach féidir leis ach teanga amháin, an Ghaeilge, a labhairt. Braitheann sé frustrachas as cuimse de bhrí nach dtuigeann aon duine ach a iníon céard atá á rá aige. Taispeánadh Fluent Dysphasia ag Féile Scannán Chorcaí i mí Dheireadh Fómhair 2004 agus bhuaigh sé gradam an lucht féachana don ghearrscannán is fearr Éireannach.

Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Éireannacha
Turas Teanga

thumb|right|Clúdach leabhair ''Turas Teanga''.
Is scannán agus cúrsa oideachais é **Turas Teanga** a seoladh sa bhliain 2004, le Sharon Ní Bheoláin mar láithreoir. Tá dhá DVD agus leabhar amháin ann, agus craoladh na cláir atá sa scannán ar an teilifís ar TG4 agus Radio Telefís Éireann/RTÉ a hAon.

## Clár
Tá an cúrsa roinnte ina 19 "clár na seachtaine," agus tá ábhar nua ag gach ceann acu. I ngach clár seachtainiúil, tugann an láithreoir cuairt ar dhuine in áit éigin sa Ghaeltacht, nó áit sa Ghalltacht ina bhaintear úsáid as mar phríomhtheanga.

Mar shampla, sa 10ú chlár, cuireann Sharon agallamh ar Bhreandán de Gallaí (rinceoir cáiliúil an Riverdance) in dTír Chonaill.

## Naisc
* Leathanach oifigiúil do Turas Teanga ag www.rte.ie

## Tagairtí

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2004
Catagóir:Cláir theilifíse
Catagóir:Cláir RTÉ
Catagóir:Cláir TG4
Catagóir:Cláir oideachais‎
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Cláir oideachais
Sharon Ní Bheoláin

[mion|Sharon Ní Bheoláin ar chlúdach leabhair ''[Turas Teanga*.|clé]]
Is láithreoir cláir í *'Sharon Ní Bheoláin*' (rugadh [[15 Feabhra]] [[1971]]) ar [[RTÉ]], [[TG4]], *srl'', go háirithe do chláir i nGaeilge. Sa bhliain 2004, chuir sí an chlár oideachais Turas Teanga i láthair, atá foilsithe mar DVD, dlúthdhiosca agus leabhar.

I dtús a saol ghairmiúil, scríobh Sharon téacsanna do irisleabhair Gaeilge ar nós 'Anois' agus 'Comhar'. Rinne sí staidéar i gColáiste na Tríonóide agus bhain sí amach céim onóracha sa Ghaeilge. Anois tá sí ag cur fúithi, lena hiníon, i mBaile Átha Cliath.

## Naisc
* Leathanach do Sharon Ní Bheoláin ag RTÉ

## Tagairtí

Bheolain, Sharon Ni
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Vicí

Saghas feidhmchláir Gréasáin is ea **vicí** a cheadaíonn do na húsáideoirí ábhar a chur leis (ar nós fóram Idirlín), agus a cheadaíonn dóibh an t-ábhar a chur in eagar chomh maith. Tugtar an téarma *vicí* ar na bogearraí chomhoibríocha a úsáidtear chun an saghas suímh Gréasáin sin a chruthú (féach ar bogearraí vicí).

Tagann an focal ón Haváis *wiki wiki*, a chiallaíonn "mear" nó "neamhfhoirmiúil". Úsáidtear an téarma sin go leathan in Haváí i Stáit Aontaithe Mheiriceá mar chuid den nasctheanga Haváíoch.

Chruthaigh Ward Cunningham an chéad vicí sa "Portland Pattern Repository" ar 25 Márta, 1995.

## Tagairtí

Catagóir:Idirlíon
Catagóir:Bogearraí
An Protastúnachas

Tugtar **Protastúnachas** ar an dtréith sin den Chríostaíocht a tháinig ar an saol i ndiaidh an tAthleasú Creidimh, agus go ginearálta ar na heaglaisí a thagann ón am sin agus ina dhiaidh. Tugtar tús áite, go hiondúil, do Mairtín Liútar, manach Aibhistíneach sa Ghearmáin a bhí ag iarraidh athraithe a chur ar bun laistigh den eaglais Chaitliceach maidir le díol loghanna agus lochtanna eile a bhí le feiscint go trom san am sin ar an eaglais chéanna. I 1517, deirtear gur cheangail Martin Luther liosta de 95 gearán a bhí aige i gcoinne na hEaglaise le tairní ar dhoras Ardeaglais Wittenberg na Gearmáine, agus uaidh sin bhí scoilt le sonrú idir a lucht leanúna agus iadsan a chuir ina choinne. Bheadh ríochtaí na hEorpa roinnte óna chéile ar feadh blianta ina dhiaidh sin maidir leis na creidimh a bhí á gcur ar aghaidh iontu faoi seach, agus bheadh cogaí fada ar nós Chogaidh na dTríocha Blian bunaithe cuid mhaith ar theorannacha agus ar ghearáin creidimh.

[clé|250px|mion|[Martin Luther|Máirtín Liútar]]

Lean díograsóirí eile mar Eoin Cailvín i Zürich, Ulrich Zwingli, John Knox in Albain, agus John Huss sa Ríocht Sheiceach Luther, go minic ag cur d'iallach ar lucht a leanta saol an-simplí a leanúint. Mar shampla, ní cheadaítí ólachán, obair ar an Domhnach, nó aon sórt droch-chainte sna cathracha a bhí faoina smacht. 

## Liosta Eaglaisí Protastúnach

* Anabaisteachas, Anglacánachas, Ateachtaigh an tSeachtú Lá 
* Baisteachas, Cailvíneachas, Cincíseachas, Cumann na gCarad (nó *na Caecair*) 
* Mormannachas
* Finné Iáivé
* Liútarachas
* Modhachas
* Preispitéireachas
* Protastúnachas Shoiscéalach
Yu Ming Is Ainm Dom

Tháinig an gearrscannán íorónta ***Yu Ming Is Ainm Dom*** ar an scáileán an chéad uair sa bhliain 2003. Ba é Daniel O'Hara stiúrthóir an scannáin.

## Carachtair
*Diyu Daniel Wu mar Yu Ming
*Frank Kelly mar sean fhear
*Paddy C. Courtney mar freastalaí bheár
*Richard Morton mar Lenny

## Naisc sheachtracha
* An Leathanach ag IMDB faoin scannán.
* An scannán iomlán ag AtomFilms 
## Scéal
 
Tá Yu Ming (Daniel Wu) ag obair ina ghiolla siopa sa tSín, agus é tinn tuirseach den obair. Lá amháin, buaileann sé isteach sa leabharlann, agus nuair nach bhfuil an leabharlannaí ann, cuireann sé an chruinneog ag casadh le ceann de na tíortha coimhthíocha a roghnú mar cheann scríbe.
 
left|thumb|160px|Yu Ming ag gliúcaíocht isteach sa teach tábhairne
left|thumb|160px|Obair leadránach Yu Ming sa tSín
 
Buaileann a mhéar Éire, agus cinneann sé ar theanga na tíre a fhoghlaim. Léann sé ar leabhar na mapaí gurb í an Ghaeilge an teanga oifigiúil in Éirinn, agus faigheann sé téacsleabhar Gaeilge leis an teanga a fhoghlaim. Feictear ag labhairt Gaeilge lena scáth scáileáin féin é, agus é ag bearradh a fhéasóige.
 
Ansin, tugann sé a aghaidh ar Bhaile Átha Cliath, agus feicimid an t-eitleán ag tuirlingt ar an aerfort ansin. Ar dtús, tá sé breá sásta na fógraí Gaeilge a fheiceáil ina thimpeall agus é in ann iad a thuiscint. Baineann sé amach lár na cathrach - agus an-áthas air nuair a aithníonn sé an focal *An Lár* ar an mbus - ach ansin, tosaíonn na deacrachtaí. Téann sé ag lorg leapa agus bricfeasta i dteach lóistín, agus an fáilteoir óg an-chairdiúil leis, ach is é an Béarla an t-aon teanga amháin atá aige, agus ní féidir le Yu Ming bun ná barr a dhéanamh den teanga sin. Ní aithníonn an fáilteoir go bhfuil Yu Ming ag labhairt Gaeilge, agus síleann sé gur Sínis atá i gceist. Iarrann sé ar fhear óg Áiseach teanga a dhéanamh dó, ach is as an Mongóil don stócach, agus é dall ar fad ar an tSínis.
 
Dóchasach is uile mar a bhí Yu Ming as Éirinn mar cheann scríbe i dtús an scéil, tá mealladh bainte as anois. Cuireann sé an locht air féin nach bhfuil sé in ann a dhath a thuiscint de chaint na ndaoine, cé go ndearna sé staidéar chomh dúthrachtach sin ar an teanga. Ansin, buaileann sé isteach i dteach tábhairne, agus faigheann sé an fhoireann ansin chomh dall céanna ar an nGaeilge agus muintir eile na cathrach. Ansin, áfach, labhraíonn seanfhear lách (Frank Kelly) leis as Gaeilge. Tá dreas deas comhrá ag an mbeirt acu le chéile, agus faigheann Yu Ming amach anois nach bhfuil an Ghaeilge á labhairt ach sa chorr-áit in Éirinn.
 
I ndeireadh an scannáin, feicimid Yu Ming ag fáiltiú turasóirí isteach i dteach tábhairne i gConamara, meangadh mór gáire trasna a aghaidhe, agus an Ghaeilge go líofa ar bharr a theanga.
 
Chuaigh príomhaisteoir an scannáin, Daniel Wu, ar aghaidh go Coláiste na Tríonóide chun staidéar a dhéanamh ar an Dlí. Eisíodh an scannán ar dhlúthdhiosca físeáin (DVD) in éineacht le cúig ghearrscannán Gaeilge eile. Cuireadh cóip den dhlúthdhiosca ar fáil do gach scoil in Éirinn

## Tagairtí

Yu Ming Is Ainm Dom
Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Sínise
Catagóir:Gearrscannáin ghrinn i nGaeilge
Catagóir:Greann na Gaeilge
Valéry Giscard d'Estaing

Uachtarán na Fraince idir 1974-1981 ab ea **Valéry Giscard d'Estaing** (2 Feabhra 1926 – 2 Nollaig 2020).clé|mion|1940idíUachtarán an Choinbhinsiúin AE ar an mBunreacht, agus duine de mhórúdair an Bhunreachta, nó an Conradh Liospóin, ab ea é,
clé|mion|2015
Toghadh é d'Acadamh na Fraincise (Académie française) sa bhliain 2003.

Bhuail Covid-19 é agus d'éag 2 Nollaig 2020.

### Pearsanta
Bhí Giscard d’Estaing oilte ar an bpianóchairdín, agus bhain sé lán-úsáid as a scil i gcúrsaí cumarsáide, agus féinphoiblíochta. Sheinn sé duet le Yvette Horner, Banríon an Chairdín ag féile idirnáisiúnta ceoil, uair dá raibh. ‘Dá seinnfeadh gach aon pholaiteoir an pianóchairdín,’ a dúirt d'Estaing ‘réiteoimis go léir i bhfad níos fearr lena chéile.’

## Féach freisin

* Conradh Liospóin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Andóra
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Catagóir:Fir
Catagóir:Méaraí
Catagóir:Monaracaí
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Uachtaráin na Fraince
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Liosta ollscoileanna in Éirinn

Liosta is ea é seo d'ollscoileanna agus de choláistí atá suite in Éirinn. Cuirtear comh-choláistí san áireamh.

## Poblacht na hÉireann
* Ollscoil Átha Cliath
** Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
** Institiúid Oideachais Marino
** Scoil Éacúiméinice na hÉireann
* Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath
* Ollscoil na hÉireann
** Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath
*** Coláiste Náisiúnta Ealaíne is Deartha
** Coláiste na hOllscoile, Corcaigh
** Ollscoil na Gaillimhe
*** Coláiste Ósta na Sionainne
** Ollscoil Mhá Nuad
* Coláiste Ríoga na Máinleá in Éirinn
* Ollscoil Luimnigh
** Coláiste Mhuire gan Smál
** Coláiste Phádraig, Dúrlas Éileis
* Ollscoil Teicneolaíochta an Atlantaigh
** Coláiste San Aingeal, Sligeach
* Ollscoil Teicneolaíochta na Mumhan
** Coláiste Náisiúnta Mara na hÉireann
* Ollscoil Teicneolaíochta an Oirdheiscirt
* Ollscoil Teicneolaíochta Bhaile Átha Cliath
* Ollscoil Teicneolaíochta na Sionainne: Lár Tíre, an tIarthar Láir
* Coláiste Phádraig, Maigh Nuad

## Tuaisceart Éireann
* Ollscoil Uladh
* Ollscoil na Banríona, Béal Feirste

## Féach freisin
* Liosta ollscoileanna agus coláistí de réir tíre
* Ollscoileanna Éireann

Catagóir:Ollscoileanna in Éirinn
Catagóir:Ollscolaíocht in Éirinn
Ollscoileanna in Eirinn
Fisic

300px|deas|thumb|Samplaí de feiniméin fhisiceacha
Is éard is **fisic** ann (ón tSean-Ghréigis, φύσις (*physis*), "nádúr") ná eolaíocht nádúrtha a bhfuil mar chuspóir aici imscrúdú a dhéanamh ar dhamhna agus gluaisne an damhna trí spás agus am, mar aon le coincheapa atá bainteach leis amhail fuinneamh agus fórsa. Ag caint go forleathan, anailís an nádúir atá inti, chun teacht ar thuiscint ar iompar na cruinne.

Tá an fhisic suite idir an mhatamaitic is an cheimic. Déanann sí mionscrúdú ar dhlíthe na gluaiseachta mar a bhaineann siad le píosaí ábhar ag druidim faoi thionchar forsaí éagsúla. Meicnic a ghlaoitear ar an scrúdú seo. San fhisic, meastar nach bhfuil ann ach ceithre fhorsa - an leictreachas, an forsa núicléach lag, an forsa núicléach láidir, agus an imtharraingt. Déantar staidéar freisin ar adaimh agus a gcomhpháirtithe, na núicléóin is na leaptóin.

Fuaimnítear í mar [fɪʃəc]. Is botún coitianta é í a rá mar an Béarla, [fizɪk].

## Tagairtí

*
Pim Fortuyn

Ba pholaiteoir san Ísiltír é **Wilhelmus Simon Petrus Fortuijn** (19 Feabhra, 1948 – 6 Bealtaine 2002), fear a dtugtar **Pim Fortuyn** air go forleathan, agus a maraíodh le linn feachtas toghchánaíochta ar an 6 Bealtaine 2002. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Básanna in 2002
Catagóir:Daoine as Rotterdam
Catagóir:Daoine LADT
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Polaiteoirí Ísiltíreacha