open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cearnach mac Conghalaigh

Rí Bhreá de chlann  Uí Chonaing as Cnóbha, de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Cearnach mac Conghalaigh** (Sean-Ghaeilge **Cernach mac Congalaig**) (bás 818). Congalach mac Conaing (bás 778) ba ea a athair, agus Flann mac Congalaig (na 812) a dheartháir, iar-ríthe beirt.  Bhí sé i réim ón mbliain 812 go dtí 818.

Go luath san 8ú haois, bhíodh achrann is iomaíocht idir Uí Chonaing thuaidh agus Uí Chearnaigh theas.  Chuir teacht bhagairt chomhchoiteann an Clann Cholmáin as Uisneach isteach ar an iomaíocht seo, ach i rith réimeas Chearnaigh Thuaidh sí arís.  Insítear sna hannála gur tharla coimheascar sa bhliain 817 idir na Ciannachta agus fir dheisceart Bhreá, inar thit go leor na gCiannacht.

Le linn na tréimhse seo, glaoití 'ríthe na gCiannacht' ar ríthe Uí Chonaing, tar éis dóibh an dream úd a smachtú go luath san 8ú haois.  Ina thásc i nAnnála Uladh don bhliain 818, is suntasach é ámh go dtugtar do Chearnach an teideal *rex Cnodhbai*.

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Cumascach mac Conghalaigh

Rí Bhreá de chlann  Uí Chonaing as Cnóbha, de rítheaghlach Síl nÁedo Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Cumascach mac Conghalaigh** (Sean-Ghaeilge **Cummascach mac Congalaig**) (bás 839). Congalach mac Conaing (died 778) ba ea a athair, agus Flann (bás 812) agus Cernach (bás 818) a dheartháireacha, iar-ríthe beirt. Bhí sé i réim in mbliain 818 go dtí 839.

Bhí críocha na gCiannacht ó dheas na Bóinne íochtaraí tógtha faoina smacht ag clann Uí Chonaing, agus thugtaí go minic dóibh dá bharr an teidil 'rí na gCiannacht'. Sa bhliain 822, chloígh Cumascach fuílleach an dráma seo, Ard Ciannacht i gContae Lú), ag Cath Charn Conain, agus mharaigh a rí, Eudus mac Tigernaig. Tharla coimheascar ansin sa bhliain 824 idir Cumascach agus gaol iomaíochta leis, Dúnchadh, inar bhuaigh Dúnchadh agus d'éalaigh Cumascach. Is amhlaidh go d'fhan Cumascach fós ina rí, ámh, agus ní fios cinniúint Dúnchadha.

Bhí na Lochlannaigh gníomhach i lár na tíre le linn réimeas Chumascaigh. Sa bhliain 827, rinne siad creach ar na Ciannachta, agus sa bhliain 828, mharaigh siad rí Ard Ciannacht, Cináed mac Cummascacig.  Sa bhliain 832, rinne siad creach ar Dhamhliag agus eaglaisí go léir na gCiannacht'.  Rinne suas creach freisin ar chill tSláine sa bhliain 834.

Sa bhliain 837, tháinig cabhlach ar an mBóinn agus scrios mhaigh Bhreá, ag cloí Uí Néill i gCath Inbhear na mBárc. Bhuaigh na Ciannachta i ndeireadh na dála in éadan na Lochlannach, agus Mariah suas a gceannaire, Saxolb.

Fuair Cumascach bás sa bhliain 839 agus tugtar an teideal *rex Ciannactai* ina thásc.

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Ó Cróinín, Dáibhí (2005), *A New History of Ireland*, Volume One, Oxford: Oxford University Press
* Ó Corráin, Donnchad (1972), *Ireland Before the Normans*, Baile Átha y: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Maine mac Néill

:Do mhac le Niall Naoighiallach, féach *[[Máine Tethbae]]*

Rí Dheisceart Bhreá de chlann Uí Chearnaigh as Loch Gabhair, de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Maine mac Néill** (bás 712). He was the son of Niall mac Cernaig Sotal (bás 701) ba ea a athair, agus an tArdrí Diarmait mac Áedo Sláine (bás 665) a shin-seanathair.

Feictear Maine mar ráthóir ar Cháin Adhamhnáin le Naomh Adhamhnán socraithe ag Sionad Bhiorra sa bhliain 697 agus a athair fós beo.

Le linn shaol Mhaine, tharla coimhlint idir clanna Uí Chearnaigh sa deisceart, Uí Chonaing as Cnóbha sa tuaisceart agus Síol Dlúthaigh as Fir Cúl Bhreá.  Bhí a athair, Niall, maraithe ag rí Uí Chonaing Bhreá, Iorghalach mac Conaing Choirre (bás 702), sa bhliain 701.

Bhí a dheartháir Fógartach mac Néill (bás 724) i gcoróin i mar rí Bhreá uile.  Chloígh sé i gCath Claenath (gar do Chlaonadh, Contae Chill Dara) ag rí Laigean, Ceallach Chualann (bás 715), sa bhliain 704.  In ainneoin seo, d'fhan Fógartach ina rí.

Maraíodh Maine féin ag Flann mac Aodha (bás 714) de Shíol Dlúthaigh i mbun chatha sa bhliain 712, mar chuid den achrann cathartha Shíol Aodha Sláine.

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Cathal mac Néill

Rí Bhreá de chlann  Uí Chearnaigh as Loch Gabhair, de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Cathal mac Néill** (bás 729), nó **Cathal Cearr** nó **Cathal Corc**.  Niall mac Cernaig Sotal (bás 701) ba ea a athair, an tArdrí Diarmaid mac Aodha Sláine (bás 665) a shin-seanathair.  Tháinig sé i gcomharbacht ar a dheartháir, an tArdrí Fógartach mac Néill (bás 724), agus bhí sé i réim ón mbliain 724 go dtí 729.

Bhí athair Mhaine maraithe ag Iorghalaigh (bás 702), rí Uí Chonaing Bhreá, ag tosú achrainn idir an dá chlann de Shíol Aodha Sláine a mhair tamall fada.  Maraíodh Cathal féin sa bhliain 729 ach ní thugtar cur síos ar na cúrsaí.  Tugtar an teideal *ríg Desceirt Breagh* i nAnnála Tiarnaigh, an chéad uair an fheictear an teideal úd sna hannála.  Ní thugtar ann teideal seo dó, áfach, sa phríomhfhoinse, Annála Uladh.

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Cathal mac Áeda

:*Féach freisin [[Cathal mac Áedo|Cathal mac Aodha]], [[ríthe na Mumhan|rí Mumhan]]
[[Ríthe Bhreá|Rí Dheisceart Bhreá]] de chlann  [[Uí Chearnaigh]] as [[Loch Gabhair]], de rítheaghlach [[Síl nÁedo Sláine|Shíol Aodha Sláine]], géag d'[[Uí Néill an Deiscirt]], ba ea *'Cathal mac Aodha** ([[Sean-Ghaeilge]] **Cathal mac Áeda*') (bás 737).  Aodh Laighean mac Néill (bás 722) ba ea a athair, agus an tArdrí, [[Diarmait mac Áedo Sláine|Diarmaid mac Aodha Sláine]] (bás 665), a shín-sin-seanathair.  Maraíodh a athair i g[[Cath Alúine]], nuair a cloíodh go dona muintir [[Uí Néill]] ag fir na [[Laigin|Laighean]].  Fo-chlann Uí Chearnaigh ba ea [[Síl Áeda Laigen|Síol Aodha Laighean]],  mhuintir de shliocht Aodha Laighean.  Bhí Cathal i réim ón mbliain 729 go dtí 737.

Feictear lua éigin i[[Annála Uladh]] don bhliain 733:

Tá comhaontú idir staraithe gur Cathal [[Cathal mac Finguine|Chathal mac Finghin]] (bás 742), rí Mumhan, an té atá luaite.  Molann an staraí, Charles-Edwards ámh Cathal mac Aodha.  Luann sé nach ndéantar trácht ar an eachtra seo i n[[Annála Inis Faithlinn]], iad dírithe ar an Mumhain, agus molann fosta go ndearna Domhnall ruathar ar Chathal ag Tailte, an baile ina  bhíodh príomh[[aonach]] ardríthe Uí Néill ar siúl.    Chloígh Cathal ámh [[Clann Cholmáin Bicc|clann Colmáin Bhig]] faoi cheannas [[Fallomon mac Con Congalt|Fhallomoin mhic Con Congalt]] ag Tlachta, suíomh eile ina eagraítí aonach Uí Néill.

Bhíodh achrann ar siúl idir Uí Chearnaigh agus Uí Chonaing as of [[Cnóbha]] i dtuaisceart Bhreá ó dhúnmharú sheanathair Chathail, [[Niall mac Cernaig Sotal|Niall mac Cearnaigh Sotal]] (bás 701) ag [[Írgalach mac Conaing|Iorghalach mac Conaing]] (bás 702).  Sa bhliain 737, chloígh rí Uí Chonaing Bhreá, [[Conaing mac Amalgado|Conaing mac Amhalaí]] (bás 742), Cathal agus ghaol, [[Cernach mac Fogartaig|Cearnach mac Fógartaigh]] (bás 738), ag [[Cath Lia Ailbe]] ar [[Maigh nAilbhe|Mhaigh nAilbhe]], [[Contae na Mí]], agus maraíodh Cathal.

Insítear bás dheartháir Chathail, Domhnall, sna hannála don bhliain 759.

==Féach freisin==
* [[Ríthe Bhreá]]

==Foinsí==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** [[Annála Tiarnaigh]]
** [[Annála Uladh]]
** [[Leabhar Laighneach]], [[Flann Mainistrech|Flann Mainistreach]]: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland'', Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Cearnach mac Fógartaigh

Rí Dheisceart Bhreá de chlann  Uí Chearnaigh as Loch Gabhair, de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Cearnach mac Fógartaigh** (Sean-Ghaeilge **Cernach mac Fogartaig**) (bás 738).  An tArdrí, Fógartach mac Néill (died 724), ba ea a athair.  Feictear é mar cheannaire Uí Chearnaigh sna blianta 737-738.

Bhíodh achrann cathartha idir na clanna Uí Chearnaigh agus Uí Chonaing as Cnóbha i dtuaisceart Bhreá ó dhúnmharú sheanathair Chearnaigh, Niall mac Cearnaigh Sotal (bás 701) ag Iorghalaigh mac Conaing (bás 702).  Sa bhliain 737, chloígh rí Uí Chonaing Bhreá, Conaing mac Amhalaí (bás 742), Cearnach agus a ghaol, Cathal mac Aodha ag Cath Lia Ailbe ar Mhaigh nAilbe, agus maraíodh Cathal.

Is amhlaidh go raibh droch-cháil ag Cearnach agus insítear i nAnnála Uladh ina thásc don bhliain 738:

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Domhnaill Ó Bearáin

[clé|mion|Na [Na Ceithre Cúirteanna|Ceithre Cúirteanna, BÁC]]
Breitheamh Éireannach ab ea **Donal Barrington** nó **Domhnaill Ó Bearáin**  (28 Feabhra 1928 – 3 Eanáir 2018), Bhí sé ina bhreitheamh den Ard-Chúirt (1979-89), de Chúirt Chéadchéime na gComhphobal Eorpach (An Chúirt Ghinearálta (Aontas Eorpach) inniu) (1989-96) agus den Chúirt Uachtarach (1996-2000).

## Saol
Agus é ina neach léinn i gCOBÁC, bhí sé ina Reachtaire ar an gCumann Dlí sa bhliain acadúil 1949-50. Glaodh chun an Bharra air an bhliain dár gcionn. 

Sa bhliain 1967 rinneadh abhcóide sinsearach de. I rith a shaoil gairme fhada mar dhlíodóir, phléideáil sé roinnt cásanna ríthábhachta, cosúil le 

* ***Byrne v Ireland*** (deireadh le díolúine an stáit), 
* ***McGee v Attorney General*** (ceart na lánúineacha pósta chun frithghiniúna) agus 
* an cás a thug An tAthair PX Ó Máirtín i gcoinne Bhardas Bhaile Átha Cliath maidir le tógáil Oifigí na Cathrach ag Cé an Adhmaid.

Chomh maith le bheith ina dhlíodóir agus ina bhreitheamh, ba intleachtóir tábhachtach é in Éirinn sa tríú ceathrú den fhichiú haois, go mór mór mar gheall ar an bpáirt a ghlac sé sa ghrúpa Tuairim. Rinne sé cuid mhaith den réiteach i gcomhair athrú dearcaidh náisiúnaithe na hÉireann maidir le Tuaisceart Éireann agus le hAontachtaithe Uladh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Breithiúna Éireannacha
Cliff Burton

Ceoltóir Meiriceánach ab ea **Clifford Lee Burton** (10 Feabhra 1962 – 27 Meán Fómhair 1986) a bhí ina dhordghiotáraí sa bhanna trom-mhiotail Metallica ó 1982 go dtí a bhás sa bhliain 1986. Sheinn sé ar *Kill 'Em All* (1983), *Ride the Lightning* ( 1984), agus *Master of Puppets* (1986), na chéad trí albam stiúideo de chuid an bhanna. Fuair Burton creidiúint iarbháis freisin ar *...And Justice for All* (1988) don amhrán “To Live Is to Die”.

Agus é ar camchuairt sa bhliain 1986, fuair Burton bás tar éis timpiste bus sa tSualainn. Tá meas ar Burton mar cheoltóir cumasach agus tábhachtach, agus bhí sé sa naoú háit ar liosta de na dordghiotáraithe is fearr riamh, de réir pobalbhreithe ar léitheoirí Rolling Stone sa bhliain 2011. Insealbhaíodh é sa Rock and Roll Hall of Fame mar bhall de Metallica sa bhliain 2009.

## Tagairtí

Catagóir:Dord-ghiotáraithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Básanna i 1986
SD Compostela

Is club peile Spáinneach é **Sociedad Deportiva Compostela**, S.A.D. Bunaíodh an club sa bhliain 1962. Imríonn sé sa chathair Santiago de Compostela (An Ghailís) sa pháirc *San Lázaro* a bhfuil áit le haghaidh 16,666 lucht féachana.
An Seanbhaile

Tá go leor leor áiteanna in Éirinn darb ainm **An Seanbhaile** — níos mó ná céad go leith acu. Féach, mar shampla:

* An Seanbhaile, Contae Dhún na nGall (Leitir Ceanainn)
* An Seanbhaile, Contae Ros Comáin

## Féach freisin
* An Seanbhaile Mór
* An tSeanbhuaile

## Tagairtí

## Nasc seachtrach
Liosta ar logainm.ie

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Ard-Raibíneacht Iosrael

mion| Tá Balla an Iarthair (''"ha-kotel ha-ma'aravi"'' san Eabhrais) faoi mhaoirseacht Ard-Raibíneacht Iosrae
Aithnítear le dlí   **Ard-Raibíneacht Iosrael** (Eabhrais: הָרַבָּנוּת הָרָאשִׁית לְיִשְׂרָאֵל, Ha-Rabanut Ha-Rashit Li-Yisra'el) mar údarás uachtarach na raibithe don Ghiúdachas in Iosrael. Cuidíonn Comhairle na h**Ard-Raibíneachta** leis an dá phríomh-raibí, a mhalartaíonn  na huachtaránachta. Tá údarás dlíthiúil agus riaracháin aicí socruithe reiligiúnacha a eagrú do Ghiúdaigh Iosrael. Freagraíonn sí freisin do cheisteanna Halacha (Dlíthe Giúdacha) a chuireann comhlachtaí poiblí Giúdacha isteach sa Diaspóra. Déanann an Chomhairle gníomhaireachtaí laistigh dá húdarás a shocrú, a threorú agus a mhaoirsiú.  

Tá Ard-Raibíneacht Iosraell comhdhéanta de dhá Phríomh-Raibí: rabbi Aisceanásaíoch agus rabbi Safáratach, tugtar an Rishon leZion ar an dara ceann acu freisin. Toghtar na Príomh-Raibí ar feadh téarmaí 10 mbliana. Is é Yitzhak Yosef an Príomh-Raibí Safáratach atá ann faoi láthair agus is é David Lau Príomh-Rabbi Aisceanásaíoch, thosaigh  an bheirt acu tús lena dtéarmaí in 2013.
## Tagairtí


Catagóir: Giúdaigh agus Giúdachas in Iosrael
Catagóir: Eagraíochtaí Raibíneacha
Rose Heilbron

clé|mion|333x333px
Ceannródaí ar son na mban i measc abhcóidí agus breithiúna Shasana agus na Breataine Bige ab ea **Rose Heilbron** (19 Lúnasa 1914 – 8 Nollaig 2005),agus an chéad bhreitheamh mná ina suí sa Sean-Bhábhún (sa bhliain 1972).
clé|mion|Gray's Inn

## Saol
Rugadh Rose Heilbron i Learpholl ar (19 Lúnasa 1914. Óstánaí Giúdach ab ea a hathair, Max Heilbron. 

D'fhreastail sí ar Ollscoil Learphoill, agus ba ea í an chéad bhean a bhain céim sa Dlí amach le céadonóracha, sa bhliain 1935. 

Bhí sí mar dhuine den chéad bheirt bhan ar ar glaodh chun an Bharra Laistigh riamh, agus an chéad bhean a bhí ina príomhabhcóide (ar son an chosantóra) i dtriail dúnmharaithe ab ea í. 
clé|mion|Old Bailey - An Seanbhábhún
Sa bhliain 1956 a ceapadh ina Cláraitheoir í (an chéad bhean a raibh an post sin aici). Ansin sa bhliain 1957 ceapadh ina Coimisinéir Seisiúin (an chéad bhean arís). 

Baineadh garsprioc ríthábhachtach i stair dhlí Shasana amach ar 4 Eanáir 1972 nuair a bhí Heilbron ina suí sa Sean-Bhábhún, an Phríomh-Chúirt Choiriúil le haghaidh Shasana agus na Breataine Bige, an chéad bhreitheamh mná san áit sin riamh. Ceapadh ina breitheamh den Ard-Chúirt dhá bhliain dár gcionn. 

Bhí Heilbron ina breitheamh ceannais ar an gCuaird Thuaisceartach ó 1979 go 1982. Chuaigh sí ar scor sa bhliain 1988.

## Tagairtí

Catagóir:Breithiúna
Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Catagóir:Básanna in 2005
Catagóir:Breithiúna Sasanacha
Wayne Brady

Is aisteoir agus stiúrthóir Meiriceánach é **Wayne Alphonso Brady**, a rugadh ar an 2 Meitheamh 1972.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Columbus
Estadio Multiusos de San Lázaro

Is staidiam ilchuspóireach é an Staidiam Bardasach **Verónica Boquete de San Lázaro,** suite i San Lázaro i gcathair Santiago de Compostela, i gCúige La Coruña, sa Spáinn.
Joe Slovo

Dlíodóir agus polaiteoir san Afraic Theas ab ea Joe Slovo (a rugadh Yossel Mashel Slovo; 23 Bealtaine 1926 – 6 Eanáir 1995). Bhí sé ar na daoine is mó tionchair in aistriú na hAfraice Theas ón apairtéid go dtí an daonlathas ilchiníoch.  

## Saol
[clé|mion|Bhí na Slovo ina gcónaí i g[Camden idir 1966-1978.]]
Fuair Slovo céim sa dlí (le gradam) de chuid Ollscoil Witwatersrand (áit a raibh sé in aon rang le Nelson Mandela).  

Bhí Slovo ansin ar thús cadhnaíochta na ndlíodóirí a bhí ag troid i gcoinne dhaingniú an réimis apairtéid sna 1950idí agus sna 1960idí. Dúirt sé nár ullmhaigh a chéim go maith é le dlí a chleachtadh ach go bhfuair sé deis ar "creativity and some self-expression" tríd an ghairm. 

Agus é ina bhall de Pháirtí Cumannach na hAfraice Theas sna 1950idí (a bhí faoi choim ag an am), chomhoibrigh sé go dlúth leis an gComhdháil Náisiúnta Afracach sa troid in éadan na cinedheighilte agus bhí an-tionchar aige ar Chairt um Saoirse de chuid an CNA, a chuir béim ar neamhchiníochas mar bhunús do thodhchaí na tíre. 
clé|mion|Ruth First
Sa bhliain 1961, bhí sé ar na daoine a bhunaigh Umkhonto we Sizwe, eite mhíleata an CNA. Bhí sé ina ceann foirne air idir 1985 agus 1987. 

Bhí Slovo ar deoraíocht ó 1963 go dtí 1990. Bhí sé ina chónaí i gCamden idir 1966-1978.

Feallmharaíodh a bhean, Ruth First, i Maputo sa bhliain 1982, Giúdach chomh maith.

Mar ardrúnaí (1986-91) agus cathaoirleach ar Pháirtí Cumannach na hAfraice Theas, bhí sé go mór chun cinn san idirbheartaíocht ba chúis leis an aistriú go dtí an daonlathas. Bhí sé ina Aire Tithíochta i gcomh-aireacht Nelson Mandela ó 1994 go dtí go bhfuair sé bás le hailse ar an  6 Eanáir 1995.
[clé|mion|Uaimh Joe Slovo, [reilig Avalon, Soweto]]

## Féach freisin

* Nelson Mandela
*Comhdháil Náisiúnta Afracach

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hAfraice Theas
Catagóir:Dlíodóirí as an Afraic Theas
Catagóir:Básanna i 1995
Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Díothú dramhaíola

mion| Táirgí athúsáidte dumpáilte ag athchúrsálaí dramh-mhiotail
Is sraith prionsabal é **Díothú Dramhaíola** atá dírithe ar dhramhaíl a chosc agus a spreagann athdhearadh saolré acmhainní ionas go n- athúsáidfear gach táirge. Is é an sprioc nach seolfar bruscar chuig láithreáin líonta talún, loisceoirí nó an cuan. I ndáiríre, faoi láthair, ní athchúrsáiltear ach 9% den phlaisteach. Ní athchúrsáiltear ach níos lú ná aon trian den dhramhaíl phlaisteach san Eoraip.  I gcóras um díothú dramhaíola, athúsáidfear ábhar go dtí an leibhéal tomhaltais is fearr. Is é an sainmhíniú a ghlac an *an Comhaontas Idirnaisiúnta um Dhíothú Dramhaíola* (CIDD)  : **Díothú Dramhaíola**: Caomhnú na n-acmhainní go léir trí tháirgeadh, thomhaltas, athúsáid agus aisghabháil freagrach na dtáirgí, an  phacáistithe agus na n-ábhar go léir, gan iad a dhó, agus gan sceitheadh ​​chuig talamh, uisce nó aer a a d’fhéadfadh bagairt ar an gcomhshaol nó ar shláinte an duine.Tagraíonn Díothú Dramhaíola do dramhaíola a sheachaint seachas bainistíocht dramhaíola ag deireadh an phíopa.  Is cur  chuige córas iomlán é a dhíríonn ar athrú ollmhór ar an mbealach a shreabhann ábhair tríd an tsochaí, agus nach mbíonn aon dramhaíl mar thoradh air.  Cuimsíonn díothú dramhaíola níos mó ná le deireadh a chur le dramhaíl trí athchúrsáil agus athúsáid. Díríonn sé ar chórais táirgeachta agus dáilte a athstruchtúrú chun dramhaíl a laghdú.Is sprioc nó cuspóir é seachas targaid chrua. Soláthraíonn díothú dramhaíola treoirphrionsabail chun oibriú go leanúnach i dtreo deireadh a chur le dramhaíl. 

Bíonn abhcóidí ag súil go mbeidh gá le rialáil rialtais chun tionchar a imirt ar roghanna tionsclaíocha maidir le dearadh táirgí agus pacáistiú, próisis déantúsaíochta, agus roghnú ábhair.
Nuair a fhaightear réidh le dramhaíl, laghdaítear truailliú, agus laghdaítear costais freisin mar ní bhíonn an méid chéanna amhábhair ag teastáil.

## ó chliabhán go cliabhán, ó chliabhán go cróchar
Is samhail líneach é an cliabhán go cróchar d’ábhair a thosaíonn le eastóscadh acmhainní, a ghluaiseann chuig déantúsaíocht táirgí, agus a chríochnaíonn le cróchar (nó uaigh), áit a fhaightear réidh leis an táirge. Tá an chliabhán go cróchar i gcodarsnacht díreach le hábhair nó táirgí ón gcliabhán go cliabhán, a athchúrsáiltear i dtáirgí ag deireadh a saoil, ionas nach mbeidh aon dramhaíl ann sa deireadh.

## Tagairtí

Catagóir:Athchúrsáil
Catagóir:Timpeallacht
Catagóir:Dramhaíola
Judith Kaye

Breitheamh Meiriceánach ab ea **Judith Ann Kaye** (**Smith** roimh phósadh di; 4 Lúnasa 1938 i  Monticello, NY– 7 Eanáir 2016) agus duine de na breithiúna is mó le rá i Stát Nua-Eabhrac agus i Stáit Aontaithe Mheiriceá ar fad. 
clé|mion|Cúirt Achomharc Stát Nua-Eabhrac

## Saol
clé|mion|an Chúirt Uachtarach, Nua-Eabhrac
Bhí **Kaye** ina  mac léinn oíche i Scoil Dlí Ollscoil Nua-Eabhrac. Bronnadh céim uirthi sa bhliain 1962, tráth nach raibh ach scata beag ban ag an mbarra. 

Bhí sí ag dlíodóireacht i Nua-Eabhrac ó 1962 go 1983. Ghnóthaigh sí cáil mar dhlítheoir tráchtála oilte. 

Sa bhliain 1983 ceapadh ina breitheamh de Chúirt Achomharc Stát Nua-Eabhrac í, an chéad bhean le bheith ina ball den chúirt sin. Bhí sí ina Príomh-Bhreitheamh ar Stát Nua-Eabhrac ó 1993 go dtí gur éirigh sí as i 2008.

## Naisc sheachtracha
Chuir An Cumann Stairiúil de chuid Chúirteanna Nua-Eabhrac an gearrchuntas beathaisnéise seo amach sa bhliain 2007.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1938
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:Breithiúna
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Caisleán Mequinenza

Is caisleán sa Spáinn é **caisleán Mequinenza** ar bharr cnoic, suite i mbaile Mequinenza na hAragóine.  

clé|mion|231x231px|Amharc ar na haibhneacha Ebro, Segre agus Cinca ó Chaisleán Mequinenza.
Galileo (loingseoireacht satailíte)

link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Galileo_logo.svg|mion|221x221px
Galileo an t-ainm atá ar chóras satailíte na hEorpa (nó "Córas Domhanda Loingseoireacht Satailíte an Aontais").  Tá sé ainmnithe as Galileo, an t-eolaí cáiliúil a rugadh i bPisa san Iodáil sa bhliain 1564.

Ar 21 Deireadh Fómhair 2011, le lainseáil an chéad satailít oibríochta de chuid an chláir Galileo, thóg an tAontas Eorpach céim mhór i dtreo córas loingseoireachta satailíte dá chuid féin a bheith aige.
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Galileo_sat_constallation.gif|mion|réaltbhuíon Galileo sa spás
Inniu úsáidtear Galileo gach aon lá san iliomad cásanna, ina measc éigeandálaí  ar na farraigí móra, turais bóthair, ar fhóin phóca agus fiú ag imeachtaí spóirt. Cuidíonn Galileo le hiompar, seirbhísí tarrthála, idirbhearta baincéireachta agus soláthar leictreachais a fheabhsú.

## Féach freisin

* Satailít loingseoireachta
* Galileo Galilei

## Tagairtí

Catagóir:Loingseoireacht
Catagóir:Satailítí shaorga
Scott Oser

Rugadh is tógadh an dochtúir **Scott Oser** sna Stáit Aontaithe, agus bhain sé dochtúireacht amach sa bhfisic i Chicago, áit ar fhoghlaim sé an Ghaeilge mar chaitheamh aimsire.

Bhain sé duais an Oireachtais in 2019, as a aistriúchán ar *[[An Dhammapada: Nathanna an Bhúda|An Dhammapada]]: Nathanna an [[An Búda|Bhúda]]*. Tá sé pósta le Rachel Hartman.

Tá an t-úrscéal *[[Seraphina]]* le Rachel Hartman, bean chéile Scott, aistrithe go Gaeilge ag Scott agus d’fhoilsigh Coiscéim é sa bhliain 2021.

## Gairmréim
Baineann a chuid taighde le fisic na gcaithníní fo-adamhacha, agus bhí ról nach beag aige sa Sudbury Neutrino Observatory, a bhfuair leath den Duais Nobel i 2015, as ascalaithe neoidríonónna a aimsiú. 
Tá Scott ina ollamh le fisic in Ollscoil na Colóime Briotanaí i gCeanada ó 2003.

Tá an damhna dorcha á lorg aige le cúig bliana anuas, ach tásc ná tuairisc air níl faighte aige fós.

## Féach freisin
**[[Seraphina]]* – úrscéal le Rachel Hartman (suíomh an fhoilsitheora)
*''Meanmanra II''
*Lón machnaimh agus an lón féin ar fáil ag Meanmanra! Scríofa ag Aonghus Ó hAlmhain
## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Aistritheoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine beo
The Hemlock Cup

Is leabhar staire é ***The Hemlock Cup: Socrates, Athens, and the Search for the Good Life***  foilsithe sa bhliain 2011 faoi shaol Shócraitéas agus dá bharr sin stair daonlathais na linne sin.  Bettany Hughes a scríobh agus d'fhoilsigh Vintage Books an leabhar.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair
10ú milaois RC

[mion| Ealaín ó Anakom, an [An Nígir|Nígir.]]
Cuimsíonn an **10ú mílaois RC** na blianta 10,000 RC go 9001 RC (c. 12 ka go c. 11 ka). 

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Category:Aonaid ama
Catagóir:Category:Stair
Catagóir:Pages with unreviewed translations
Norberto Bobbio

Fealsamh dlí agus polaitíochta agus staraí smaointeoireacht na polaitíochta ab ea **Noberto Bobbio** (18 Deireadh Fómhair 1909 – 9 Eanáir 2004),

## Saol
Céimí de chuid Ollscoil Turin san Iodáil ab ea Bobbio sa bhliain 1931. Ar an fhealsamh dlí a rinne sé a thráchtas, le "*Filosofia e dogmatica del Diritto"*.

Go mór faoi anáil Hans Kelsen, duine de na teoiricithe is tábhachtaí maidir le saghas sóisialachais dhaonlathaigh.  Chuir  Bobbio béim ar fhorlámhas an dlí, scaradh cumhachtaí agus cearta an duine. Mar sin, chuir sé cineál posaitíbheachais dlí agus cosaint láidir ar pholaitíocht fhorásach le chéile.

Sa bhliain 1979 a ceapadh ina Sheanadóir ar feadh saoil é.

## Féach freisin

* Hans Kelsen

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúna Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1909
Catagóir:Básanna in 2004
Catagóir:Saineolaithe dlí
Catagóir:Fealsúna dlí
Cinedhíothú na gCambódach

[mion|Blaoscanna i Tuol Sleng, [campa géibhinn i Phnom Penh|clé]]
Tharla cinedhíothú na gCambódach le linn na mblianta 1975-1979 nuair a bhí Pol Pot agus na Ciméaraigh Dhearga i gcumhacht.  Ach i ndáiríre, bhí an bharbarthacht i réim sa tír san am.  

[mion|[Músaem|Iarsmalann Tuol Sleng|clé]]
Tá sé ina ábhar conspóide i gcónaí cé mhéad daoine a fuair bás sa chogadh cathartha, i mblianta na Campúise Daonlathaí, agus i rith an chogaidh a d'éirigh idir Vítneam agus an Champúis Dhaonlathach sa deireadh.

D'admhaigh an Champúis Dhaonlathach  gur básaíodh trí mhilliún duine sna blianta 1975 agus 1979.
clé|mion|Pol Pot sa bhliain 1978
[mion|Grianghraf san [Músaem|Iarsmalann Tuol Sleng|clé]]
Thug Ponchaud le fios gur éag dhá mhilliún is trí chéad míle, iad siúd san áireamh, na céadta míle acu, a maraíodh sula ndeachaigh na Cumannaigh i gceann na tíre i ndiaidh do Phnom Penh titim leis na Ciméaraigh Dhearga.

Is é an meastachán a thug an Tionscadal um Chinedhíothú na Cambóide, Ollscoil Yale, ná milliún agus seacht gcéad míle. Ghlac eagraíocht idirnáisiúnta chosanta na gceart daonna, Amnesty International, leis go raibh milliún agus ceithre chéad míle ann, agus is é an uimhir a thug Roinn Gnóthaí Eachtracha na Stát Aontaithe ná milliún agus dhá chéad míle. 
[mion|Grianghraf san [Músaem|Iarsmalann Tuol Sleng|clé]]
Maidir le Pol Pot féin agus Khieu Samphan, agus iad ag déanamh a bheag den chinedhíothú is dócha, is iad na huimhreacha a tháinig uathu ná ocht gcéad míle (Pol Pot) agus aon mhilliún amháin (Khieu).

## Féach freisin

* Cinedhíothú
* Pol Pot

## Tagairtí

Catagóir:An Chambóid
Catagóir:Cinedhíothú
Catagóir:1975
Catagóir:Cinedhíothú san Áise
Sealbhú teanga

Is éard is **sealbhú teanga** ann ná an próiseas trína bhfaigheann daoine an cumas teanga a bhrath agus a thuiscint (is é sin le rá, a bheith feasach ó thaobh na teanga de agus í a thuiscint), chomh maith le focail agus abairtí a tháirgeadh agus a úsáid chun cumarsáid a dhéanamh le duine.

Bíonn struchtúir, rialacha, agus léiriú i gceist le sealbhú teanga. Teastaíonn an duine raon uirlisí a shealbhú le cumas teanga a úsáid go rathúil lena n-áirítear foghareolaíocht, moirfeolaíocht, comhréir, séimeantaic, agus foclóir fairsing. Is féidir teanga a ghuthú mar atá sa chaint, nó de láimh mar atá sa teanga chomharthaíochta. Léirítear cumas teanga an duine san inchinn. Cé go bhfuil cumas teanga an duine finideach nó teoranta, is féidir le duine líon gan teorainn abairtí a rá agus a thuiscint, atá bunaithe ar phrionsabal comhréire ar a dtugtar athchúrsáil. Tugann fianaise le fios go bhfuil trí mheicníocht athchúrsacha ag gach duine aonair a ligeann d'abairtí dul ar aghaidh gan teorainn. Is iad na trí mheicníocht seo ná: *coibhneasú*, *comhlánú* agus *comhordú*.

## Tagairtí


Catagóir:Teangeolaíocht fheidhmeach
Catagóir:Foghlaim
Catagóir:Teanga
Abadas

Is sraith theilifíse é ***Abadas*** a craoladh ar tús ar CBeebies ó 2011 go dtí 2012. Bhí leaganacha sa Bhreatnais agus i nGaeilge na hAlban ar fáil.

## Tagairtí

Catagóir:Sraitheanna teilifíse
Wilder Penfield

Néareolaí Meiriceánach-Ceanadach ab ea **Wilder Graves Penfield** OM CC CMG FRS (26 Eanáir, 1891 - 5 Aibreán, 1976). Leathnaigh sé modhanna agus teicnící máinliachta inchinne, lena n-áirítear feidhmeanna réigiúin éagsúla den inchinn a mhapáil mar an duinín coirtéiseach. Leathnaíonn a chuid taighde eolaíochta ar spreagadh néarach ar fud ábhair éagsúla lena n-áirítear siabhránachtaí, seachmaill, agus déjà vu. Chaith Penfield cuid mhaith dá smaointeoireacht ar phróisis mheabhracha, lena n-áirítear machnamh an raibh aon bhunús eolaíoch ann le hanam an duine a bheith ann.ref name=pbs/>

## Beathaisnéis

## Luathshaol agus oideachas
mion| Penfield in Ollscoil Princeton i 1913
## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1976
Catagóir:Daoine a rugadh i 1891
Catagóir: Néar-síceolaithe
Raa Raa an Leon Glórach

Sraith theilifíse don pháistí is ea ***Raa Raa an Leon Glórach*** (), a craoladh ar tús ar CBeebies ó 2011 go dtí 2018.

Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine
Catagóir:Cláir BBC
Catagóir:Cartúin
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2011
Galair dholeigheasta

[mion|clé|[George Washington ag fáil bháis, le Junius Brutus Stearns (1851)]]
Is galair dholeigheasta iad nach bhfuil leigheas orthu. Uaireanta is is galair iad nach bhfuil inleighis, tá tinneas foirceanta ar na hothair agus tá siad ag fáil bháis. 

## Liosta na ngalar doleigheasta

* Galar amalódóis (Martin McGuinness)

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Cúram maolaitheach
Flann mac Conaing

Rí Bhreá de chlann  Uí Chonaing as Cnóbha, de rítheaghlach Síl nÁedo Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Flann mac Conaing** (bás 868). Bhí sé i réim ón mbliain 851 go dtí 868.

An mac is óige le Conaing mac Flainn ba ea Flann. Tháinig sé i gcomharbacht ar a dheartháir, Cináed, maraithe de bháite ag Ardrí na hÉireann, Mael Seachnaill mac Mael Ruanaid, agus Tigernach mac Fócartai, a chéile comhraic as Loch Gabhair 

Chun a dheartháir a chúiteamh, rinne Flann comhaontas sa bhliain 860 le Áed Findliath as Aileach, rídhamhna na Teamhrach. Sa bhliain 862, rinne sé creach ar Ríocht na Mí i dteannta le hAodh agus *riga Gall*.

Bhailigh Flann, ar a glaodh anois *rí Brega* uile, fir Bhreá, na  Laigean agus na ngall as Cill Ó nDaighre, arm 5,000 fear, in éadan a iar-chomhghuaillí Áed Findliath, nach raibh ach 1,000 fear aige, ina measc Conchobar mac Taidg Mór, rí na gConnacht.  

Troideadh an cath:

Maraíodh Flann;  Diarmaid mac Eidirscéil, rí Loch Gabhair; agus Carlus mac Amlaíb Conung, rí na nGall. Maraíodh ar an taobh eile Fachtna mac Maol Dúin, rídhamhna an Tuaiscirt.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Jesús Moncada

**Jesús Moncada Estruga** (Mequinenza; 1 Mí na Nollag, 1941, do - Barcelona, 13 mí an Mheithimh, 2005 bhí) Spáinneach scríbhneoir i an teanga Gaeilge. Mheas sé go raibh sé ar cheann de na húdair Catalónacha ba thábhachtaí dá chuid ama, fuair sé roinnt dámhachtainí as a chuid oibre, i measc daoine eile Gradam Chathair Barcelona nó an Gradam Náisiúnta Criticeoirí i 1989 do *Camí de sirga*  nó Creu de Sant Jordi, bronnta ag Generalitat na Catalóine i 2001. I 2004 fuair sé Gradam Litríochta na hAragóine a bhailigh sé cúpla mí roimh a bhás

Tá Jesús Moncada ar cheann de na húdair is fairsinge a aistríodh i litríocht chomhaimseartha na Catalóine. Aistríodh *Camí de sirga* go cúig theanga dhéag, an tSeapáinis agus an Vítneaimis san áireamh. D’aistrigh Moncada go leor saothar sa Chatalóinis i Spáinnis, i bhFraincis agus i mBéarla, ag údair mar Guillaume Apollinaire, Alexandre Dumas, Jules Verne agus Boris Vian.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2005
Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Scríbhneoirí Spáinneacha
Máel Dúin mac Fergusa

Rí Dheisceart Bhreá de chlann  Uí Chearnaigh as Loch Gabhair, de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Maol Dúin mac Fearghasa** (Sean-Ghaeilge **Máel Dúin mac Fergusa**) (bás 785).  Fearghas mac Fógartaigh (bás 751), iar-rí, ba ea a athair, Fógartach mac Néill (bás 724), Ardrí, a sheanathair.  Bhí sé i réim ón mbliain 778 go dtí 785.

Bhí feachtas déanta ag an Ardrí, Donnchadh na Mí (bás 797), éadan na Laigean sa bhliain 780, agus ansin rinne sé síocháin.  An bhliain dár gcionn, tharla Cath Rig idir Síol Aodha Sláine agus the Uí Garrchon na Laigean agus maraíodh a rí, Cú Chongelt mac Con Mella.  Bhí Breá curtha faoina smacht ag Donnchadh sa bhliain 778, ach ní insítear sna annála Éireann an é go raibh chuid de fheachtas Donnchadha a bhí i gceist, nó dúshlán ar thaobh fhir Bhreá, iad sin nó aighneas teorann ach amháin.  Tá sé suntasach go raibh an dá chlann Shíol Aodha Sláine, Uí Chearnaigh agus Uí Chonaing, ag troid le chéile.  Bhí Maol Dúin agus a chol ceathrar, Fógartach mac Cumascaigh (bás 786) ina gceannairí mhuintir Uí Chernaig sa chath úd.

Tugtar an teideal rí Loch Gabhair (*rex Locha Gabor*) ar Mhaol Dúin ina thásc sna hannála, an chéad uair a fheictear an teideal seo iontu.  Rinneadh ríthe Loch Gabhair fosta dá mhic, Aonghas (bás 825) agus Cairbre (bás 836).

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Fógartach mac Cumascaigh

Rí Dheisceart Bhreá de chlann Uí Chearnaigh as Loch Gabhair, de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Fógartach mac Cumascaigh** (Sean-Ghaeilge **Fogartach mac Cummascaig**) (bás 786).  Fógartach mac Néill (bás 724), ardrí, ba ea a sheanathair.  Bhí sé i réim ón mbliain 785 go dtí 786.

Bhí Fógartach ar an bhfód ag Cath na Rig sa bhliain 781 idir Síol Aodha Sláine agus Uí Garrchon na Laigean.  Throid ann fosta a chol ceathrar, Maol Dúin mac Fearghasa (bás 785), rí Loch Gabhair ag an am.  Ba rud suntasach é gur throid le chéile an dá chlann, Uí Chearnaigh agus Uí Chonaing.

Sa bhliain 786, maraíodh *Febordaith*, abb Thuiléin, is aghaidh ag Síol Aodha Sláine.  Bhain an tArdrí, Donnchadh na Mí (bás 797), díoltas as an dúnmharú seo, ag cloí arm Shíol Aodha Sláine, Uí Chearnaigh agus Uí Chonaing dís, ag Cath Lia Finn. Maraíodh Fógartach i dteannta lena mhuintir.

Tugtar an teideal rí Loch Gabhair ar Fhógartach ina thásc sna hannála.  Rinneadh rí Dheisceart Bhreá fosta dá mhac, Cumascach (bás 797).

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Ailill mac Fergusa

Rí Dheisceart Bhreá de chlann Uí Chearnaigh as Loch Gabhair, de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Ailill mac Fearghasa** (Sean-Ghaeilge **Ailill mac Fergusa**) (bás 800).  Fearghas mac Fógartaigh (bás 751) ba ea a athair, agus Maol Dúin (bás 785) a dheartháir, iar-ríthe beirt.  Bhí sé i réim ón mbliain 797 go dtí 800.

Insítear sna hannála gur éag sé tar éis dó bheith caite dá chapall.  Tugtar an teideal *rex Deisceirt Bregh* dó.

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Tiarnach mac Fógartaigh

Rí Loch Gabhair ba ea **Tiarnach mac Fógartaigh** (Sean-Ghaeilge **Tigernach mac Fócartai**) (bás 865).

## Stair
Ba bhall é Tiarnaigh de chlann Uí Chearnaigh, géag de Síol Aodha Sláine a bhí cumhacht tráth, cuid d'Uí Néill an Deiscirt.  Bhí a shin-sin-seanathair Fógartach mac Néill ina Ardrí na hÉireann.  Faoi lár na hochtú haoise, bhí ríocht Bhreá, faoi cheannas tráth Síol Aodha Sláine, roinnte in dhá leath nó níos mó.  Thugtaí an teideal rí Loch Gabhair, agus/nó rí Dheisceart Bhreá ar ríthe Uí Chearnaigh.  Molann fianaise sheandálaíochta ón gcrannóg i Loch Gabhair gur lárionad na ríthe úd a bhí go deimhin ann.  Bhí Cnoc na Teamhrach suite laistigh dá ríocht, agus d'fhéadfadh é go raibh tábhact níos mó acu dá bharr, cé gur mionríocht a bhí inti.

## Beatha
Le linn réimeas Tiarnaigh, bhí lár mar tíre faoi cheannas a ghaol i bhfad, an tArdrí, Maol Seachlainn mac Rúnaí de Chlann Cholmáin.  Is dócha gurb é an tagairt is luaite ar Thiarnach sna hannála ná an bua a bhain sé amach in éadan Mhaoil Seachnaill agus an rí Laigean, Ruarc mac Brain, sa bhliain 846.

Sa bhliain 848, probably as part of a broad alliance of Irish kings, bhuaigh Tiarnach in éadan na Lochlannach ag *Dísert Do-Chonna*, áit gan aithint ach is dócha gar den chósta oirthear.  Níorbh an phríomhbhagairt ar Thiarnach iad na Lochlannaigh, ámh, ach a ghaol i dTuaisceart Bhreá, Cináed mac Conaing uaillmhianach agus a dheartháir, Flann.  Rinne Cináed, rí Thuaisceart ón mbliain 849 ar aghaidh, comhaontas leis na Lochlannaigh sa bhliain 850 agus, dar le hAnnála Uladh, "rinne creach ar chríocha Uí Néill ón Sionainn go dtí an mhuir".  Rinne sé ruathar ar an gcrannog ag Loch Gabair, a dódh agus an chill ag Treoid in aice láimhe le seachtó duine laistigh.  Insítear i nAnnála Uladh conas a bhain Tiarnach a dhíoltas amach.  Bhuail Cináed le Maol Seachnaill agus Tiarnach am bhliain dár gcionn.  In ainneoin choimirce aistir dearbhaithe ag an eaglais, rinneadh feall air agus "bádh é go cruálach i linn".

Insítear i nannála Éireann gur tharla Cath idir Tiarnach agus Flann sa bhliain 854, ag Domhnach Mór (Contae Laoise), inár bhain Flann bua amach.  Ní insítear rud ar bith eile maidir le Tiarnach go dtí a bhás sa bhliain 865.  Tugtar na teidil  *rí Locha Gabor* agus *lethrí Breg* dó ina thásc.

## Sliochtaigh
Maíonn clann Uí Thiarnaigh as Contae na Mí gurb é Tiarnach a sinsear.

## Foinsí
* 
* 
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Fergus mac Fogartaig

Rí Dheisceart Bhreá de chlann  Uí Chearnaigh as Loch Gabhair, de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Fearghas mac Fógartaigh** (Sean-Ghaeilge **Fergus mac Fogartaig**) (bás 751) (nó Fearghal).  An tArdrí, Fógartach mac Néill (bás 724), ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 738 go dtí 751.

Ní fheictear sna hannála tuairisc ar bith maidir le Fearghas, ach amháin a thásc.  Feictear ámh go suntasach i nAnnála Uladh go n-úsáidtear an teideal *[rí] Deisceird Breg* don chéad.

I measc a mhac, bhí: Maol Dúin (bás 785) agus Cearnach (bás 805), ríthe Loch Gabhair beirt; chomh maith le hAilill (bás 800), rí Dheisceart Bhreá.

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Niall mac Conaill

Rí Dheisceart Bhreá de chlann Uí Chearnaigh, de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea **Niall mac Conaill** (bás 778).  Conall Grant mac Cearnaigh (bás 718), a bhí in iomaíocht le haghaidh ardcheannais sa Bhreá uile sna 710í, ba ea a athair.  Bhí sé i réim ón mbliain 771 go dtí 778.

Tar éis bhás Chairbre mhic Fhógartaigh Uí Chearnaigh sa bhliain 771, tháinig Uí Chonaing as Cnóbha ar ais i gceannas i mBreá le Conghalach mac Conaing (bás 778).  Tháinig Niall i gceannas ansin i nDeisceart Bhreá.

Ba bhall é Niall de Shíol Chonaill Ghraint, fochlann Uí Chearnaigh bunaithe ag Galltroim, ach bhí an phríomhchlann i gceannas mhuintir an Ardrí, Fógartach mac Néill (bás 724), bunaithe ag Loch Gabhair.  Tháinig éilitheoir, Cumascach mac Fógartaigh, chun a dhúshlán Niall a thabhairt.  Sa bhliain 777, tharla Cath Ghalltroim eatarthu, inar maraíodh rí na Déise Bhreá, *Échtgus mac Baeth*.

Sean-rí ba ea Niall nárbh aon bhagairt ar an Ardrí, Donnchadh na Mí (bás 797), a bhí i mbun a sheacht a chur ar Bhreá ag an am sin.  Ní raibh sé ar an bhfód ag Cath Forchalad sa bhliain 778, inar maraíodh Conghalach Bhreá.

Glaoitear rí Dheisceart Bhreá ar Niall ina thásc.  Rinneadh fosta ríthe Dheisceart Bhreá dá mhic, Conall (bás 815) agus Diarmaid (bás 826).

## Féach freisin
* Ríthe Bhreá

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Tiarnaigh
** Annála Uladh
** Leabhar Laighneach, Flann Mainistreach: *Síl Aeda Sláne Na Sleg*
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 

## Naisc sheachtracha
* CELT: Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Bhreá
Léigear Mequinenza

[mion|[Mequinenza.]]
I **Léigear Mequinenza** (15 Bealtaine go 8 Meitheamh 1810) d’infheistigh cór Impiriúil Francach 16,000 fear faoi cheannas Louis Gabriel Suchet garastún Spáinneach 1,000 duine faoin gCòirneal Carbóin. Ghlac na Francaigh Mequinenza agus a chaisleán tar éis obráid a mhair thart ar thrí seachtaine. Tharla an gníomh le linn an Chogaidh Leithinis, a bhí mar chuid de Chogaí Napoleon. Tá Mequinenza suite ag cumar Aibhneacha Ebro agus Segre thart ar 131 mi siar ó Barcelona.

Bhí balla baile Mequinenza sean agus lag, ach bhí a chaisleán suite ar spor sléibhe os cionn an bhaile in áit iontach. Thóg sé dhá sheachtain d’innealtóirí míleata Suchet bóthar zig-zag a thógáil suas an sliabh. Nuair a bhí an bóthar réidh, tharraing na Francaigh a gcuid gunnaí léigear go barr agus d’oscail siad tine ar an gcaisleán. D'éirigh leis an mbaile a stoirm ar 5 Meitheamh. Tar éis ocht lá de bhuamáil bhí an caisleán ina fhothrach agus géilleadh Carbón. Ó bhí Mequinenza ag ceann na loingseoireachta ar an Ebro, bhí Suchet in ann an baile a úsáid mar bhonn soláthair ina chuid oibríochtaí ina dhiaidh sin le linn Léigear Tortosa i ngeimhreadh 1810 agus 1811.

## Cúlra
Le linn an Dara Léigear de Zaragoza, chuir a chosantóirí Spáinneacha in aghaidh na Fraince go géar ar feadh roinnt míonna. Thit an chathair sa deireadh an 20 Feabhra 1809 agus maraíodh nó gabhadh a garastún mór. Agus an chuid is mó de chosantóirí Aragon scriosta, rinne Cór na Fraince III faoi Ghinearál na Rannóige Jean-Andoche Junot agus V Corps faoi Marshal Édouard Mortier constaic ghleann Abhainn Ebro go tapa. Ghéill dún cumhachtach Jaca go bog do Mortier an 21 Márta 1809 agus áitíodh bailte Monzón agus Fraga go luath. Dhiúltaigh caisleán Mequinenza géilleadh, áfach, nuair a thoghairm colún Francach é. Tar éis do Mortier teacht os comhair an chaisleáin go pearsanta le briogáid coisithe, dhiúltaigh a cheannasaí caipitliú arís. Tharraing marsal na Fraince siar, ag pleanáil filleadh tar éis dó an chuid eile d’oirthear Aragon a cheansú. D'eisigh an tImpire Napoleon orduithe, áfach, an 5 Aibreán don V Corps tarraingt siar go Tudela. Bhí Cogadh na Cúigiú Comhrialtas ar tí tosú agus bhí a fhios ag an impire go bhféadfadh go mbeadh trúpaí Mortier ag teastáil uaidh chun a arm sa Ghearmáin a threisiú. D’fhág sé seo ar an gCór III Aragon a shealbhú gan ach 15,000 trúpa ann. Ag an am céanna chuir an t-impire ionad Ghinearál na Rannóige Louis Gabriel Suchet in ionad Junot. 

## Nótaí


## Tagairtí

* Gates, David (2002). *The Spanish Ulcer: A History of the Peninsular War.* London: Pimlico. ISBN 0-7126-9730-6.
* Oman, Charles (1995). *A History of the Peninsular War Volume II.* Mechanicsburg, Pennsylvania: Stackpole. ISBN 1-85367-215-7.
* Oman, Charles (1996). *A History of the Peninsular War Volume III*. Mechanicsburg, Pennsylvania: Stackpole. ISBN 1-85367-223-8.
* Smith, Digby (1998). *The Napoleonic Wars Data Book.* London: Greenhill. ISBN 1-85367-276-9.
Radhabinod Pal

clé|mion|1946
Bhí **Radhabinod Pal** (27 Eanáir 1886 – 10 Eanáir 1967)  ina dhlíodóir, acadóir agus breitheamh de chuid na hIndia (na Beangáile, go sonrach). 

## Saol

Is fearr aithne ar Phal mar gheall ar an ráiteas easaontach a thug sé mar bhall den Bhinse Míleata Idirnáisiúnta don Chianoirthear (tá ardmheas sa tSeapáin air dá bharr). D'éigiontaigh Pal gach cosantóir i ngach cúis, ag rá nach raibh ach saghas "ceartas an bhuaiteora" sa Bhinse.

Breitheamh d'Ard-Chúirt Chalcúta ó 1941, bhí Pal ina bhall den Choimisiún Dlí Idirnáisiúnta ó 1952 go dtí go bhfuair sé bás.

Bhí Pal ina ollamh i gColáiste Dlí Ollscoil Chalcúta ó 1923 go 1936. Rinneadh Leas-seansailéir na hOllscoile de sa bhliain 1944.
 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1886
Catagóir:Básanna i 1967
Catagóir:Dlíodóirí Indiacha
Catagóir:Breithiúna Indiacha
Tanka

mion|Takuboku Ishikawa in Bunkyo, Tóiceo
Is seánra filíochta de chuid na Seapáine é an **tanka** (短歌, gearrdán).

## Foirm
Cúig líne atá ann de ghnáth leis an bpatrún siollaí seo a leanas. 

5-7-5-7-7.

Seo é líon na siollaí in aghaidh na líne in tanka.

Tugtar an *kami-no-ku* ar an na chéad trí líne, agus tugtar an *shimo-no-ku* ar dheireadh na línte.

## Filí

* Ochiai Naobumi ( 1861-1903 )
* Masaoka Shiki (1867–1902)
* Yosano Akiko (1878–1942)
* Ishikawa Takuboku (1886–1912)
* Saitō Mokichi (1882–1953)
* Itō Sachio (1864–1913)
* Kitahara Hakushū (1885–1942)
* Nagatsuka Takashi (1879–1915)
* Okamoto Kanoko (1889–1939)
* Wakayama Bokusui (1885–1928)
* Orikuchi Shinobu (1887–1953) faoin ainm bréige Shaku Choku
* Meitheamh Fujita (1888-1963)
* Terayama Shuji (1935–1983)
* Tawara Machi (rugadh 1962)
* Yukio Mishima (1925–1970)
* Akiko Baba
* Fumiko Nakajō
* Saitō Fumi [斎 藤 文]
* Nakajima Utako (1844–1903)

Catagóir:Litríocht na Seapáine
Catagóir:Filíocht
Hazel Cosgrove, Lady Cosgrove

clé|mion|uaschúirteanna na hAlban
Bhí **Calltainn Bean MhicCosgraigh, An Bantiarna MhicCoscraigh**,  nó Hazel Cosgrove, Lady Cosgrove (a rugadh ar 12 Eanáir 1946) an chéad bhean a ceapadh ina breitheamh buan d'uaschúirteanna na hAlban.

## Saol
Céimí de chuid Scoil Dlí Oilthigh Glaschú (LLB 1966) is ea Cosgrove. Sa bhliain 1968 ligeadh í isteach i nDàmh an Luchd-tagraidh. Sa bhliain 1991 a glaodh chun an bharra laistigh uirthi.

Bhí Cosgrove ina Siorraidh ó 1979 go 1996 agus ina breitheamh sealadach d'Àrd-Chùirt a 'Cheartais agus de Chùirt an t-Seisein ó 1992 go 1996. 

Sa bhliain 1996 ceapadh Cosgrove ina Seanaiche de Cholaiste a' Cheartais agus sa bhliain 2003 ar an Taigh a-staigh de Chùirt an t-Seisein. 

Chuaigh Cosgrove ar scor in 2006.

## Tagairtí

Catagóir:Breithiúna
Catagóir:Daoine Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Dlíodóirí Albanacha