open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pointe Lagrange

mion|Pointí Lagrange sa chóras Grian-Domhain (gan scála). Tá fithis an Domhain anseo tuathalach.
mion| Plota comhrianach den phoitéinseal éifeachtach mar gheall ar imtarraingt agus an fórsa lártheifeach de chóras dhá chorp i bhfráma tagartha rothlach. Léiríonn na saigheada na grádáin síos le fána den phoitéinseal timpeall na gcúig phointe Lagrange, i dtreo (<span style="color:red;">dearg</span> ) agus amach uathu (<span style="color:blue;">gorm</span>). Go frith-hiomasach, is iad na pointí L<sub>4</sub> agus L<sub>5</sub> na pointí arda den phoitéinseal. Ag na pointí iad féin tá na fórsaí seo cothrom.
deas|mion|Sampla de spásárthach ag L2 Domhain-Gréine
Sa mheicnic neamhaí, is pointí cothromaíochta iad na **pointí Lagrange** nó na **pointí guagtha** le haghaidh réad le mais bheag faoi thionchar imtharraingteach dhá réad ollmhór ar fithis. Ó thaobh na matamaitice de, baineann sé seo le réiteach na faidhbe srianta trí chorp.
## Naisc sheachtracha
*What are Lagrange Points? We Asked a NASA Scientist

## Tagairtí

Catagóir:Traígh (réalteolaíocht)
Pointe
BYD Deilf

Is carr cúlhaiste leictreach ceallraí é an **BYD Dolphin** (Gaeilge:**BYD Deilf**) arna dtáirgeadh ag an monaróir Síneach BYD Auto ó 2021 i leith. Is carr cúlhaiste fo-dhlúth (B-deighleog) é ina thír dhúchais, agus tá an Deilf suite os cionn an BYD Seagull (Gaeilge: BYD Faoileán) i margadh na Síne. Onnmhairíodh an Deilf chuig margadh thar lear mar an Eoraip, an Astráil agus an Téalainn ó 2023, le toisí fadaithe chun caighdeáin sábháilteachta timpiste níos déine a shásamh, agus é a chur sa spás dlúth nó C-deighleog.
mion|Radharc cúil.

## Naisc sheachtracha
*Tá súil go bhféadfadh seoladh carr leictreach nua praghaschoimhlint a spreagadh san Astráil.  (i mBéarla) 

## Tagairtí

Deilf
Catagóir:Gluaisteáin leictreacha ar tháirgeadh
Catagóir:Gluaisteáin tugtha isteach in 2021
Catagóir:Feithiclí tiomána tosaigh
Catagóir:Gluaisteáin dhlútha
Catagóir:Gluaisteáin chúlhaiste
Cormac Ó Dúlacháin

Tá **Cormac Ó Dúlacháin** ina abhcóide ón mbliain 1986 i leith. Roimhe sin, bhí sé ag obair le *Connemara West* agus *Threshold*. Tá sé ina Abhcóide Sinsearach ó 2002 i leith agus é i mbun cleachtas ilghnéitheach. Tá suim aige i gcúrsaí cultúir agus timpeallachta. Chaith sé seal ar an stáitse le hAisteoirí Bulfin. Bíonn sé ag plé, le fada an lá, leis an tsléibhteoireacht, an gcadhcáil agus an rothaíocht. Bhain sé MA sa Ghaeilge amach mí Mheán Fómhair na bliana 2022. Tá sé ina Chathaoirleach ar Chumann Barra na Gaeilge.

## Tagairtí

catagóir:Abhcóidí Éireannacha
Máirín Mhic Lochlainn

Scéalaí, scríbhneoir agus aisteoir í **Máirín Mhic Lochlainn**.

Tógadh Máirín Mhic Lochlainn i Ros a' Mhíl, i gceantar Chois Fharraige, agus fuair sí a cuid scéalta óna hathair, Beairtlín Shéamuis Rua Ó Maoileoin. Chaitheadh sí oícheanta fada an gheimhridh ag éisteacht leis agus é ag inseacht scéalta beaga agus scéalta móra a chuala sé féin cois teallaigh óna mháthair, Baba Tom Bheairtle as an gCaorán. Bhíodh scéalta aige faoin gceantar féin — Cén Chaoi a dTáinig Colmcille as Árainn go dtí an Bhántracht, Scéal Chonáin Maol agus Cailleach na Boirne, mar shampla — chomh maith le scéalta faoin Maighdean Mhara, faoin nGadaí Capaill, faoi Thriúr Iníon na Baintrí agus araile. Ach b'iad na Scéalta Fiannaíochta, nó na Scéalta Gaisce, ab fhearr le Máirín. Seo scéalta a leanadh ar aghaidh ar feadh seachtaine, faoi éacht éigin a rinne Mac Rí as Éirinn. 

Tá roinnt gradam scéalaíochta buaite ag Máirín, ina measc Corn Neidí Frainc ag Féile an Oireachtais. Tá Máirín tiomanta chun ceird na scéalaíochta a fhorbairt agus tá ceardlanna scéalaíochta á stiúradh aici ar fud na hÉireann, na Breataine Bige agus na Danmhairge.

Ceapadh í mar Ealaíontóir Cónaithe Scéalaíochta in Ollscoil na Gaillimhe sa bhliain 2023. Chuir an tOllamh Louis de Paor, Stiúrthóir Ionad Léann na hÉireann fáilte mhór roimh an gceapachán: “Deis iontach is ea é seo dúinne chun ealaín na scéalaíochta béil a aithint agus cumas neamhchoitianta Mháirín sa réimse sin den gcultúr dúchais a cheiliúradh. Táimid ag súil go mór le bheith ag obair ina teannta as seo go ceann bliana.” 

## Tagairtí

Catagóir:Seanchaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Yersinia pestis

Is cocabhachaillín gram-dhiúltach, neamhghluaisteach, gan spóir é an baictéar ***Yersinia pestis*** (*Y. pestis*; *Pasteurella pestis* roimhe seo) a bhaineann le *Yersinia pseudotuberculosis* agus *Yersinia enterocolitica* araon. Is orgánach anaeróbach ilacmhainneach é ar féidir leis daoine a ionfhabhtú tríd an dreancaid francaigh Oirthearach (*Xenopsylla cheopis*). Is é ba cúis leis an bplá bhúbónach, agus leis an bPlá Mhór, an phaindéim ba mharfaí sa stair taifeadta. Tá trí phríomhchineál i gceist leis an bplá: plá niúmóineach, plá sheipticéimeach, agus plá bhúbónach. Is seadán dá óstach é *Yersinia pestis*, an dreancaid francaigh, ar seadán francaigh é faoi seach, mar sin is *hipearparaisít* é *Y. pestis*.

## Tagairtí
Impireacht na Mógal

Impireacht Ioslamach luath-nua-aimseartha a bhí in **Impireacht na Mógal**, a rialaigh cuid den Áise Theas idir an 16ú agus an 19ú haois.  Ar feadh dhá chéad bliain, shín an Impireacht ó imeall abhantrach na hIondúise san iarthar, i dtuaisceart na hAfganastáine san iarthuaisceart, agus an Chaismír sa tuaisceart, go hardchríocha Assam agus an Bhanglaidéis san oirthear mar atá siad inniu ann, agus tailte arda Ardchláir Deccan i nDeisceart na hIndia.
 
## Tagairtí

Catagóir:An Bhangladéis
Catagóir:Iar-thíortha
Catagóir:Impireachtaí
Catagóir:Stair na hAfganastáine
Catagóir:Stair na hIndia
Catagóir:Stair na Pacastáine
Mianach na Teamhrach

Is é **Mianach na Teamhrach**, nó **Tara Mines**. an mianach since is mó san Eoraip. Táthar ag tochailt go tionsclaíoch ann ó na 1970idí.
clé|mion|Lárionad Bolden agus traein de chuid Tara Mines, BÁC

### Stair
[clé|mion|traein de chuid Tara Mines, [Contae na Mí|Co na Mí]]
Osclaíodh an mianach san Uaimh i 1977. D'éirigh Teamhair  an mianach since is mó san Eoraip de réir a chéile.

Ghlac an chuideachta Sualannach Bolinden seilbh ar an ngnó i 2004.

Sa bhliain 2023, ligeadh 650 lucht oibre chun siúil, i bhfianaise "caillteanais shuntasacha neamh-inbhuanaithe". Bhí 2,000 duine eile i gceantar na hUaimhe a raibh baint acu leis an mianach, leithéidí conraitheoirí agus soláthróirí.

De réir Bolinden, bhí an gnó ag cailleadh airgid de bharr praghas since a bheith ag titim, de bharr costas ard fuinnimh agus de bharr an bhoilscithe i gcoitinne. Bhí an margadh since luaineach sa bhliain 2022/2023 agus thit an praghas ó $3,500 go $2,500 in aghaidh an unsa idir Meitheamh 2022/2023.

## Féach freisin

* Sinc

## Tagairtí

Catagóir:Contae na Mí
Catagóir:Mianaigh
Catagóir:Sinc
Catagóir:Comhlachtaí Éireannacha
Yersiniaceae

Is fine de bhaictéir Gram-dhiúltacha iad na **Yersiniaceae**, a chuimsíonn roinnt pataiginí coitianta. Mar shampla, cuimsíonn an géineas tíopa *Yersinia* *[[Yersinia pestis]]*, oibreán cúiseach na plá. Tá an fhine seo ina ball den ord Enterobacterales san aicme Gammaproteobacteria den fhíleam Pseudomonadota.

Díorthaítear an t-ainm Yersiniaceae ón téarma Laidine *Yersinia*, ag tagairt don ghéineas tíopa den fhine agus don iarmhír "-aceae", críoch a úsáidtear chun fhine a léiriú. Le chéile, tagraíonn Yersiniaceae d'fhine arb é an géineas *Yersinia* a tíopa ainmníochta.

## Saintréithe bithcheimiceacha agus  móilínsínithe
Tá na baictéir seo gluaisteach, cataláis-dearfach, agus ní tháirgeann siad déshuilfíd hidrigine.

D'aithin anailísí ar sheichimh ghéanóim ó speicis Yersiniaceae trí ionsánna nó scriostaí sínithe caomhnaithe (nó 'CSIs' sa Bhéarla) atá i láthair go sainiúil san fhine seo, i rialtán tras-scríbhinn d'fhine na bpróitéiní TetR agus próitéin hipitéiseacha. Soláthraíonn na CSIs seo modh móilíneach iontaofa chun baill den fhine seo a idirdhealú ó fhinte eile laistigh den ord Enterobacterales agus na baictéir eile go léir.
## Tagairtí

Catagóir:Baictéir Ghram-dhiúltacha
Yersinia aldovae

Is speiceas baictéir é *** Yersinia aldovae*** ar tugadh Grúpa X2 *Yersinia enterocolitica* air ar dtús.  Is é a tíopa cineáil ná CNY 6005 (= CDC 669-83 = ATCC 35236). Aonraíodh *Y. aldovae* amach ó thimpeallachtaí uisceacha agus ithir, ach ní raibh baint aige le tinnis ainmhithe nó daonna. I

## Sanasaíocht
NL gen. fem. n. aldovae, de Aldova, ainmnithe in ómós do Eva Aldova, an micribhitheolaí Seicslóvacach a d'aonraigh an baictéar ar dtús. 

## Tuilleadh léitheoireachta

* 

## Naisc sheachtracha

* LSPN lpsn.dsmz.de
* "Yersinia aldovae"  
* Cineál brú ''Yersinia aldovae'' ag Bac ''Dive'' - an Bunachar Sonraí Éagsúlachta Baictéarach 
## Tagairtí
aldovae
Catagóir:Baictéir le cur síos orthu in 1984
Taoscadh (Prátaí)

Is éard atá i gceist le **taoscadh** nó *lánadh* (*lánú*) nó *trínseáil* ná créafóg ó na glaiseacha a chur ar na barraí le borradh a chur faoin bhfás, rud a dhéantar le prátaí go minic, mar shampla.

catagóir:Feirmeoireacht
Teach Farmleigh

An t-áras fáiltithe Stáit is ea **Teach Farmleigh**, nó **Teach Bhán na Feirme**, buailte ar Áras an Uachtaráin i bPáirc an Fhionnuisce.
mion

## Stair
Tógadh Farmleigh ag deireadh an ochtú haois déag ach rinneadh é a athdhearadh ó bhonn sna 1880-1890idí.

Cheannaigh Edward Cecil Guinness Farmleigh sa bhliain 1873. Tugadh faoin gcéad mhórchlár tógála sa tréimhse 1881-84 de réir dhearaí James Franklin Fuller (1832-1925), ailtire Éireannach, a shín an teach níos faide siar, a d’athchóirigh an teach a bhí ann cheana, agus a chuir tríú stór leis an teach. Cuireadh sciathán an Bhálseomra leis an teach sa bhliain 1896, rud ar dhear William Young (1843-1900), ailtire Albanach, é.
mion
Tar éis grianán nua a chur isteach in aice leis an mBálseomra sa bhliain 1901, ba ag Teach Farmleigh, faoi na luathbhlianta den fhichiú haois, a bhí na nithe uile a bhí de dhíth le haghaidh maireachtáil mhaorga agus siamsaíocht stíliúil. Is le heicléicteachas an mhaisiúcháin intí a bhaineann mórdhraíocht an Tí, agus stíleanna de chineál clasaiceach, Seacaibíneach, Louis XV, Louis XVI agus Seoirseach le fáil ann.

## Féach freisin

* Áras an Uachtaráin
* Edward Cecil Guinness 

## Tagairtí

Catagóir:Rialtas na hÉireann
Catagóir:Tithe móra in Éirinn
Catagóir:Páirc an Fhionnuisce
Dáileoir scannán

Comhlacht is ea **dáileoir scannán** a bhfuil sé mar ghnó aige scannáin a dhíol do chainéil teilifíse agus do phictiúrlanna. Sula bhfeiceann an pobal an scannán sa phictiúrlann, baineann an dáileoir leas as ábhar margaíochta agus poiblíochta de chineálacha éagsúla chun aird an phobail a dhíriú ar an scannán.

## Féach freisin

* Scannánaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Gnó
Catagóir:Scannánaíocht
Leithinis Chonhar

Is leithinis í **Leithinis Chongar** nó (Çonğar) atá suite sa chuid thuaidh den Mhuir Shirvach. Tá sí suite i mbaile Chongar i gCúige Kherson, an Úcráin.

Tá an leithinis mar chuid den mhórthír, Oblastan Kherson, ach nascann droichid agus dambaí í le Leithinis na Crimé, agus trasnaíonn ceann de thrí bhóthar í, a nascann an Crimea le mórthír na hEorpa. tá droichid agus dambaí ceangailte le Leithinis na Crimé, agus trasnaíonn ceann de thrí bhóthar é, a nascann an Chrimé le mórthír na hEorpa. 
## Naisc sheachtracha
*Cúisíonn an Rúis an Úcráin as diúracáin a thug an Ríocht Aontaithe dóibh chun ruathar a dhéanamh ar droichead na Crimé ( I mBéarla)
## Tagaartí
Catagóir:Tíreolaíocht Oblast Kherson
Catagóir:Leithinis na hÚcráine
Conach (idirdhealú)

Tá níos mó ná brí amháin leis an bhfocal **Conach** i nGaeilge:

## Logainmneacha
* Conach, Contae Chorcaí: baile fearainn i gContae Chorcaí
* Conach, Contae Loch Garman: baile fearainn i gContae Loch Garman

## Eile
* Conach (leamhan): fine mhór leamhan ina bhfuil thart ar 1450 speiceas
* Conach (galar): galar eallaigh (Béarla: *murrain*)

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Baile Riobaird

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Baile Riobaird** air:
* Baile Riobaird, Contae Aontroma: sráidbhaile i gContae Aontroma
* Baile Riobaird, Contae Chill Chainnigh: baile fearainn i gContae Chill Chainnigh
* Baile Riobaird, Contae Chill Dara: baile, toghroinn, agus baile fearainn i gContae Chill Dara
* Baile Riobaird, Contae Chorcaí: baile fearainn i gContae Chorcaí
* Baile Riobaird, Contae Luimnigh: baile fearainn agus paróiste dlí i gContae Luimnigh
* Baile Riobaird, Contae na Mí (Ceanannas Íochtarach): baile fearainn i gContae na Mí
* Baile Riobaird, Contae na Mí (Ráth Tó): baile fearainn i gContae na Mí

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Baile an Chláir

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Baile an Chláir** air:
* Baile an Chláir, Contae Ard Mhacha: ionad daonra agus paróiste i gContae Ard Mhacha agus Contae Lú
* Baile an Chláir, Contae Chiarraí: baile fearainn i gContae Chiarraí
* Baile an Chláir, Contae Chill Chainnigh: baile fearainn i gContae Chill Chainnigh
* Baile an Chláir, Contae Chill Mhantáin: baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* Baile an Chláir, Contae Loch Garman: baile fearainn i gContae Loch Garman
* Baile an Chláir, Contae Lú: baile fearainn i gContae Lú
* Baile an Chláir, Contae Ros Comáin: baile fearainn i gContae Ros Comáin

## Féach freisin
* Baile Chláir: áit lonnaithe i gContae na Gaillimhe

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Droim na hUinseann

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Droim na hUinseann** air:
* Droim na hUinseann, Contae Ard Mhacha (An Chill Mhór): baile fearainn i gContae Ard Mhacha
* Droim na hUinseann, Contae Ard Mhacha (Loch Goilí): baile fearainn i gContae Ard Mhacha
* Droim na hUinseann, Contae Mhuineacháin: baile fearainn i gContae Mhuineacháin
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Achadh na Cloiche

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Achadh na Cloiche** air:
* Achadh na Cloiche, Contae an Longfoirt: baile fearainn agus ionad daonra i gContae an Longfoirt
** Achadh na Cloiche (tuama ursanach): tuama ursanach sa bhaile fearainn seo
* Achadh na Cloiche, Contae Shligigh: baile fearainn i gContae Shligigh
* Achadh na Cloiche, Contae Thír Eoghain: baile i gContae Thír Eoghain

## Féach freisin
* Achadh na Cloiche (Albain)
* Áth na Cloiche

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Baile Uí Aodha

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Baile Uí Aodha** air:
* Baile Uí Aodha, Contae an Chláir (baile fearainn): baile fearainn i gContae an Chláir
* Baile Uí Aodha, Contae an Chláir (toghroinn): toghroinn i gContae an Chláir
* Baile Uí Aodha, Contae Chiarraí: baile fearainn i gContae Chiarraí
* Baile Uí Aodha, Contae Luimnigh (Cróch): baile fearainn i gContae Luimnigh
* Baile Uí Aodha, Contae Luimnigh (Ráth Caola): baile fearainn i gContae Luimnigh
* Baile Uí Aodha, Contae na Gaillimhe: baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Baile Uí Aodha, Contae Thiobraid Árann: baile fearainn i gContae Thiobraid Árann

## Féach freisin
* Baile Uí Aodha Theas
* Baile Uí Aodha Thuaidh

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Caonach (idirdhealú)

Tá níos mó ná brí amháin leis an bhfocal **Caonach**:

## Logainmneacha
* Caonach, Contae an Chabháin: baile fearainn i gContae an Chabháin
* Caonach, Contae an Longfoirt: baile agus baile fearainn i gContae an Longfoirt
* Caonach, Contae Dhoire: baile fearainn i gContae Dhoire

## Eile
* Caonach: Planda spórach a fhásann i bhfoirm mata nó adhartáin
* Caonach liath: Ainm malartach ar “múscán”.

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Xanthoria parietina

Is léicean duilliúil é ***Xanthoria parietina***  san fhine Teloschistaceae. Tá dáileadh leathan air, agus go leor ainmneacha coitianta ar nós **léicean flannbhuí coiteann** sa Ghaeilge**. Is** féidir é a fháil in aice leis an gcladach, ar charraigeacha nó ar bhallaí (mar sin an buafhocal *parietina* a chiallaíonn "ar bhallaí"),  agus freisin ar charraigeacha intíre, ballaí, nó coirt.  Roghnaíodh é mar shain-orgánach le haghaidh seicheamhú géanóm (arna phleanáil in 2006) ag an Joint Genome Institute (JGI) de chuid an US Department of Energy.
mion| ''X.&nbsp;parietina'' ag fás ar bhríce. . .
[mion| ... ar bhrainse de ''[Coirnéilean (planda)|Cornus mas* . . .]]
[[Íomhá:P1060196w2_Xanthoria_parietina.jpg|mion| ... agus ar bhrainse marbh.]]

== Tacsanomaíocht ==
Chuir [[Carl von Linné|Carl Linnaeus]] síos go heolaíoch ar an speiceas den chéad uair i 1753, mar *Lichen parietinus'' .
## Tagairtí
Catagóir:Teloschistales
Catagóir:Speicis léicin
Catagóir:Lichíní na hAstráile
Catagóir:Liocain le cur síos orthu i 1753
Catagóir:Laistíní na hAfraice
Catagóir:Lichen na hAfraice Thuaidh
Catagóir:Lichens Mheiriceá Thuaidh
Catagóir:Lichíní na hÁise
Catagóir:Lichíní na hEorpa
Catagóir:Tacsón ainmnithe ag Carl Linnaeus
Baile na Lorgan (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Baile na Lorgan** air:
* Baile na Lorgan, Contae Aontroma (Droim Málla): baile fearainn i gContae Aontroma
* Baile na Lorgan, Contae Aontroma (Dún Dá Éan): baile fearainn i gContae Aontroma
* Baile na Lorgan, Contae Lú: baile fearainn i gContae Lú
* Baile na Lorgan, Contae Mhuineacháin: baile i gContae Mhuineacháin
* Baile na Lorgan, Contae na Mí: baile fearainn i gContae na Mí
* Baile na Lorgan, Contae Thír Eoghain: baile fearainn agus baile i gContae Thír Eoghain

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Cill Náile

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Cill Náile** air:
* Cill Náile, Contae an Chabháin: paróiste dlí agus toghroinn i gContae an Chabháin
* Cill Náile, Contae Fhear Manach: ionad daonra, paróiste dlí, agus baile fearainn i gContae Fhear Manach
* Cill Náile, Contae Thiobraid Árann: baile fearainn, baile, paróiste dlí, agus toghroinn i gContae Thiobraid Árann
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Spórt fola

[mion|Throid gliairí go héag sa t[An tSean-Róimh|SeanRóimh]]
Is éard atá i gceist le **spórt fola** ná doirteadh fola d'aon ghnó le linn imeachtaí spóirt nó siamsaíochta.
[mion|Bíonn an b[Brocaireacht|rocaireacht fós ar siúl in Éirinn]]
Bíonn ainmhithe ag fulaingt nó go maraítear iad le haghaidh siamsaíocht, mar shampla brocaireacht, fiach sionnaigh nó seilg giorria.

Throid gliairí go héag sa tSeanRóimh. Tarraingíonn spóirt mar UFC / MMA srl conspóid sa lá atá inniu ann.

## Féach freisin

* Brocaireacht
* Conor McGregor 

## Tagairtí

Catagóir:Spórt
Catagóir:Siamsaíocht
Catagóir:Cearta ainmhithe
Catagóir:Drochíde d'ainmhithe
Baile Raghnaill

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Baile Raghnaill** air:
* Baile Raghnaill, Contae Aontroma: baile fearainn agus baile i gContae Aontroma
* Baile Raghnaill, Baile Átha Cliath: baile fearainn i gContae Bhaile Átha Cliath
* Baile Raghnaill, Contae Lú: baile fearainn i gContae Lú

## Féach freisin
* Baile Raghnaill (Uibhist a Tuath): Bá agus eastát in Uibhist a Tuath, Albain

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Béal an Átha Móir (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Béal an Átha Móir** air:
* Béal an Átha Móir, Contae an Longfoirt: baile fearainn i gContae an Longfoirt
* Béal an Átha Móir, Contae Aontroma: sráidbhaile i gContae Aontroma
* Béal an Átha Móir, Contae Dhún na nGall: ionad daonra agus baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* Béal an Átha Móir, Contae Liatroma: baile agus toghroinn i gContae Liatroma
* Béal an Átha Móir, Contae Mhaigh Eo (Gaileanga): baile fearainn agus toghroinn i gContae Mhaigh Eo

## Féach freisin
* Béal an Átha Mhóir: baile fearainn i gContae Thiobraid Árann

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
An Léim (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Léim** air:
* An Léim, Contae Chorcaí: baile i gContae Chorcaí
* An Léim, Contae Chorcaí (Baile an Teampaill): baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Léim, Contae Laoise: baile fearainn i gContae Laoise
* An Léim, Contae Mhaigh Eo: baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Léim, Contae Ros Comáin: baile fearainn i gContae Ros Comáin
* An Léim, Contae Loch Garman: toghroinn i gContae Loch Garman
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
An Chrois

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Chrois** air:
* An Chrois, Contae an Chláir (Maigh Fhearta): ionad daonra agus baile fearainn i gContae an Chláir
* An Chrois, Contae an Chláir (Inse Uí Chuinn): baile fearainn i gContae an Chláir
* An Chrois, Contae an Longfoirt (Ardach): baile fearainn i gContae an Longfoirt
* An Chrois, Contae an Longfoirt (Ráth Claon): baile fearainn i gContae an Longfoirt
* An Chrois, Contae Chiarraí: fo-bhaile i gContae Chiarraí
* An Chrois, Contae Chill Dara: baile fearainn i gContae Chill Dara
* An Chrois, Contae Chill Mhantáin (Baile Coimín): baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* An Chrois, Contae Chill Mhantáin (Cill Chomáin): baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* An Chrois, Contae Chill Mhantáin (Bailte Bhuí): baile fearainn agus ionad daonra i gContae Chill Mhantáin
* An Chrois, Contae Dhoire: ionad daonra i gContae Dhoire
* An Chrois, Contae Laoise: baile fearainn i gContae Laoise
* An Chrois, Contae Luimnigh (Seanaid): baile fearainn i gContae Luimnigh
* An Chrois, Contae Luimnigh (Uí Chuanach): baile fearainn i gContae Luimnigh
* An Chrois, Contae Mhaigh Eo (Buiríos Umhaill): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Chrois, Contae Mhaigh Eo (Cill Mheáin): ionad daonra i gContae Mhaigh Eo
* An Chrois, Contae Mhaigh Eo (Iorras): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Chrois, Contae Mhaigh Eo (Muraisc): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Chrois, Contae na Gaillimhe: baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Chrois, Contae Phort Láirge (Cill Mochuma): baile fearainn i gContae Phort Láirge
* An Chrois, Contae Phort Láirge (Cill San Niocláis): baile fearainn i gContae Phort Láirge
* An Chrois, Contae Shligigh: baile fearainn i gContae Shligigh

## Féach freisin
* A' Chrois: sliabh in Albain
* An Chros: réaltbhuíon

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Fíonach

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Fíonach** air:
* Fíonach, Contae an Chláir (Boirinn): baile fearainn i gContae an Chláir
* Fíonach, Contae an Chláir (Bun Raite Íochtarach): paróiste dlí i gContae an Chláir
* Fíonach, Contae an Chláir (Bun Raite Uachtarach): baile fearainn i gContae an Chláir
* Fíonach, Contae Aontroma: baile fearainn i gContae Aontroma
* Fíonach, Contae Liatroma (Carraig Álainn): paróiste dlí, ionad daonra, agus toghroinn i gContae Liatroma
* Fíonach, Contae Liatroma (Droim Dhá Thiar): baile fearainn i gContae Liatroma
* Fíonach, Contae Liatroma (Ros Clochair): baile fearainn i gContae Liatroma
* Fíonach, Contae Luimnigh: baile fearainn, ionad daonra, agus toghroinn i gContae Luimnigh
* Fíonach, Contae na Gaillimhe: baile fearainn i gContae na Gaillimhe
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
An Scrín (idirdhealú)

* An Scrín, Contae Loch Garman: paróiste dlí agus ionad daonra i gContae Loch Garman
* An Scrín, Contae na Mí: baile fearainn, paróiste dlí, ionad daonra, agus toghroinn i gContae na Mí
* An Scrín, Contae na Mí (barúntacht): barúntacht i gContae na Mí
* An Scrín, Contae Ros Comáin: baile fearainn i gContae Ros Comáin
* An Scrín, Contae Shligigh: ionad daonra, paróiste dlí, agus toghroinn i gContae Shligigh
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Schizoporella japonica

Speiceas caonaigh san fhine Schizoporellidae is ea ***Schizoporella japonica*** nó an **Bríosón Seapánach flannbhuí** .  D'fhoilsigh Arnold Edward Ortmann ainm eolaíoch an speicis den chéad uair i 1890.
## Dáileadh
Is brífít ardchailcithe é *Schizoporella japonica* atá dúchasach don Aigéan Ciúin Thiar Thuaidh, ón tSín go Tuaisceart na Seapáine. Is eol dúinn na líonta a tugadh isteach, ó chósta thiar Mheiriceá Thuaidh ó Alasca go Point Conception i California. Tá raon iomlán na líonta dúchasacha agus iad siúd a tugadh isteach éiginnte, mar gheall ar an deacracht a bhaineann le speicis amháin a idirdhealú ó speicis eile, amhail *S. unicornis*, *S. errata* srl. 

Is truailleáin choitianta iad na speicis *Schizoporella* agus is minic a bhíonn an lámh in uachtar acu ar na horgánaigh eile a fhásann ar struchtúir shaorga, mar chabhlacha long agus dugaí. Breathnaíodh an speiceas andúchasach seo den chéad uair in Iarthar na hEorpa sa bhliain 2014. 
## Tagairtí
Catagóir:Schizoporellidae
Cill Bhríde

Tá go leor áiteanna in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Cill Bhríde** orthu, níos mó ná 60 de réir Logainm.ie. Mar shampla:

* Cill Bhríde, Contae Cheatharlach: baile fearainn agus ionad daonra i gContae Cheatharlach
* Cill Bhríde, Contae Chill Mhantáin (Baile Uí Dhonnagáin): ionad daonra i gContae Chill Mhantáin i ngar don Inbhear Mór
* Cill Bhríde, Contae Mhaigh Eo (Buiríos Umhaill): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* Cill Bhríde, Contae Phort Láirge: paróiste dlí agus bailte fearainn i gContae Phort Láirge

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
An Mullach Dubh

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Mullach Dubh** air:
* An Mullach Dubh, Contae an Chabháin: baile fearainn i gContae an Chabháin
* An Mullach Dubh, Contae Liatroma: baile fearainn i gContae Liatroma
* An Mullach Dubh, Contae Lú: cnoc i gContae Lú
* An Mullach Dubh, Contae Mhuineacháin (An Triúcha): baile fearainn i gContae Mhuineacháin
* An Mullach Dubh, Contae Mhuineacháin (Críoch Mhúrn): baile fearainn i gContae Mhuineacháin
* An Mullach Dubh, Contae Mhuineacháin (Muineachán): baile fearainn i gContae Mhuineacháin

## Féach freisin
* Mullach Dubh: dhá bhaile fearainn i gContae Dhún na nGall

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Inphléascadh fhomhuireán Titan

Mion-fhomhuireán ba ea an **Titan**, a phléasc san Atlantach Thuaidh, in aice le Talamh an Éisc (Ceanada), ar 18 Meitheamh 2023.  Bhí an Titan ag tabhairt turas faoin raiceáil RMS Titanic nuair a gearradh an chumarsáid idir í agus lucht a stiúrtha ar bharr na farraige. Tharla inpléascadh tubaisteach is cosúil.

clé|mion|an comhlacht turasóireachta OceanGate Expeditions i mbun

### Imeachtaí
clé|mion|Stockton Rush, i mbun Oceangate agus píolóta ar an Titan
Ar 23 Meitheamh 2023, aimsíodh píosaí den fhomhuireán ceithre chiliméadar faoin uisce agus leathchiliméadar ó ghualainn raiceáil an Titanic (atá 690 km amach ó chósta Thalamh an Éisc agus chomh fada síos le 3,800 méadar). Dealraíonn sé gur inphléasc cuasán brú an fhomhuireáin agus gur inphléasc an t-árthach go gairid tar éis di a bheith ligthe síos san uisce ag an long stiúrtha.
[clé|mion|an Titan déanta as [snáithín carbóin, athchúrsáilte *ó* Boeing agus rogha conspóideach]]
Tharla an timpiste ar 18 Meitheamh. Bhraith gléasra sonóra Chabhlach na Stát Aontaithe troimpléasc sa limistéar farraige gar don Titanic ar an lá sin   Ina theannta sin, bhí baoithe sonóra san uisce ar feadh cúpla lá sular aimsíodh smionagar an fhomhuireáin inné agus ní raibh aon torann mór ná troimpléasc braite acu i gcaitheamh an achair sin.

### Cúlra
B'é an comhlacht turasóireachta OceanGate Expeditions a d'eagraigh an turas. Reáchtálann an comhlacht turasanna go dtí dromchla na farraige timpeall an domhain  Chosnaigh ticéad ar an Titan go dtí raiceáil an Titanic beagnach 250,000 euro.

Ní raibh an Titan i gcruth maith farraige is cosúil.  Ní bhfuair an soitheach Deimhniú Mhuiracmhainneachta riamh. Bhí an Titan déanta as snáithín carbóin, athchúrsáilte *ó* Boeing, rogha a tharraing conspóid. 

Bhí an fear gnó, Stockton Rush, ar a chomhairle féin amháin. In uiscí idirnáisiúnta, bhí OceanGate in ann na rialacháin sábháilteachta a shárú.

B'iad an cúigear a bhí san fhomhuireán 

* an toicí as an mBreatain Hamish Harding, 58 bliain; 
* an fear gnó as an bPacastáin Shahzada Dawood, 48 bliain agus a mhac Sulaiman, 19; 
* an taiscéalaí as an bhFrainc Paul-Henry Nargeolet, 77 bliain;
* agus bunaitheoir an chomhlachta ar leis an t-árthach, OceanGatem  agus píolóta, Stockton Rush, 61 bliain.

## Féach freisin

* RMS Titanic 
* Snáithín carbóin 

## Tagairtí

Catagóir:Fomhuireáin
Catagóir:2023
Catagóir:Eachtraí muirí
Euplectes franciscanus

Éan beag pasaireach san fhine Ploceidae is ea ***Euplectes franciscanus*** nó an **t-easpag flannbhuí**. Tá sé mar chuid den ghéineas is mó san fhine seo, le níos mó ná 60 speiceas éagsúil. Is é  *Euplectes orix* (an t-easpag dearg) an comhspeiceas atá aige. Tá an speiceas inaitheanta ag an chluimhreach a bhíonn ar taispeáint ag an éan goir, a mbíonn dath flannbhuírua geal agus dubh i gcodarsnacht aige. Tá sé coitianta ar fud na hAfraice Thuaidh ach tugadh isteach é freisin i gceantair sa leathsféar thiar.

Is é an gaol is gaire dó, seachas an t-easpag dearg, ná an t-easpag dubh (*Euplectes gierowii*), atá dúchasach don Afraic fho-Shahárach. Níl aon fhospeiceas curtha síos go dtí seo den easpag dearg thuaidh. Tá tuairimíocht déanta go raibh an t-éan mar chuid de shárspeicis leis an easpag dearg  (*Euplectes orix* ) agus *Euplectes nigroventris*), ach ní thacaíonn sonraí móilíneacha leis an ráiteas seo.
## Tagairtí

easpag fir1 flannbhuí
Catagóir:Éin na hAfraice Fho-Shahárach
easpag flannbhuí
Tionscadal Logainmneacha Thuaisceart Éireann

Tionscadal taighde in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste a dhíríonn ar logainmneacha i dTuaisceart Éireann is ea **Tionscadal Logainmneacha Thuaisceart Éireann**. Bunaíodh an tionscadal i 1987 nuair a chuir an Roinn Comhshaoil maoiniú ar fáil do Roinn an Léinn Cheiltigh in Ollscoil na Banríona. Sa lá atá inniu ann, tá bunachar sonraí an tionscadail, ina bhfuil eolas faoi níos mó ná 30,000 logainm, ar fáil ar an suíomh placenamesni.org. Idir 1992 agus 2004, foilsíodh torthaí an taighde in ocht n-imleabhar:

* 1. *County Down I, Newry and Southwest Down* / Gregory Toner agus Mícheál B. Ó Mainnín
* 2. *County Down II, The Ards* / A.J. Hughes agus R.J. Hannan
* 3. *County Down III, The Mournes* / Mícheál B. Ó Mainnín
* 4. *County Antrim I, the baronies of Toome* / Pat McKay
* 5. *County Derry I, the Moyola Valley* / Gregory Toner
* 6. *County Down IV, North-West Down/Iveagh* / Kay Muhr
* 7. *County Antrim II, Ballycastle and North-East Antrim* / Fiachra Mac Gabhann
* 8. *County Fermanagh I, Lisnaskea and District, the parish of Agalurcher* / Patrick McKay

## Stiúrthóirí
* Gerard Stockman (1987–1996)
* Nollaig Ó Muraíle (1996–2003)
* Dónall P. Ó Baoill (2003–2009)
* Mícheál B. Ó Mainnín (2009–)

## Tagairtí

Catagóir:Tuaisceart Éireann
Catagóir:Logainmneacha
Na Luaithe (cruicéad)

Reáchtálfar **The Ashes**, nó **Na Luaithe**, gach dhá bhliain, mórchluiche cruicéid, nó cruicéad tástála, idir an Astráil agus Sasana. Ní mheallann aon chomórtas na meáin sna tíortha sin mar a dhéanann ceann na Luaith;. tarraingíonn an an mórchluiche suim ollmhór i gcónaí.

clé|mion|Foireann Sasanach, 1883
clé|mion|Foireann Sasanach, 2015

### Stair
Ba sa mbliain 1877 a d’imir an Astráil agus Sasana a chéile den chéad uair ariamh i dteist chruicéid agus bhuaigh na Sasanaigh ar bheagán dua i Melbourne.
clé|mion|The Sporting Times Londain, 2 MF 1882
Cúig bliana dár gcionn thugadar aghaidh ar a chéile san Oval i Londain, agus cé go mba bheag súil a bhí leis, ba iad na hAstrálaigh a bhuaigh. Ní bréag a rá gur chuir a raibh tarlaithe alltacht orthu siúd a chéadcheap an cluiche agus a mheas go mba leo é ar chuile bhealach. I nuachtán a raibh *The Sporting Times* mar ainm air foilsíodh tuairisc bháis fhonóideach ag fógairt bás an chluiche i Sasana. ‘The body will be cremated and the ashes taken to Australia,’ a dúradh sa bhfógra.

Níor imríodar a chéile arís go dtáinig Nollaig/Eanáir/Feabhra 1882-1883 nuair a thug na Sasanaigh cuairt chun na hAstráile. Bhaist na meáin ‘the quest to regain the ashes’ ar an turas. Nuair a thugadar an bua leo bronnadh próca ina raibh luaithe an chruicéid ann, mar ó Dhia.

Níor bronnadh an chéad phróca sin (nó corn)  ó 1883, ach ó shin beagnach chuile uair a dtagann deireadh leis an iomaíocht idir na tíortha ardaíonn an captaen buacach próca beag de chineál éicint in airde

### An corn
Próca beag atá ann (10.5cm nó 4’) agus ó thug captaen na Sasanach Ivo Bligh abhaile leis é in 1883, tá sé ar taispeáint in iarsmalann an MCC i Lord’s. Tá sé ráite gur luaithe bata a dódh atá ann, ach níl aon chruthúnas air sin agus ní chuirtear an cheist.

## Féach freisin

* Cruicéad

## Tagairtí

Catagóir:Cruicéad
Catagóir:Comórtais spóirt
Catagóir:Stair na hAstráile
Cíos (oileán)

Is é **Cíos** (, ar a dtugtar **Scio** i mBéarla go traidisiúnta) an cúigiú oileán is mó de chuid na Gréige. Tá sé suite i dtuaisceart na Mara Aeigéiche, agus is é an deichiú oileán is mó sa Mheánmhuir ar fad. Luíonn Caolas Chíos idir an t-oileán agus an Tuirc. Tá clú agus cáil ar Chíos as an méid guma maisteoige a easpórtálann sé, agus is é “an tOileán Maisteoige” leasainm an oileáin. I measc na nithe is díol spéise do thurasóirí iad, tá a chuid sráidbhailte meánaoiseacha agus mainistir Nea Moni ón 11ú haois, Suíomh Oidhreachta Domhanda de chuid UNESCO.

## Tagairtí

Catagóir:Cathairstáit Ghréagacha
Breac donn

Is speiceas Eorpach iasc é an **breac donn** nó **breac rua** (***Salmo trutta***) a tugadh isteach i dtimpeallachtaí oiriúnacha ar fud an domhain. Cuimsíonn sé daonraí fíoruisce, dá ngairtear an t-éicitíopa abhann, *Salmo trutta* morpha *fario*, éicitíopa locha, *S. trutta* morpha *lacustris*, ar a dtugtar freisin an **breac loch** nó an **dúlachán**, agus foirmeacha anadromacha ar a dtugtar an breac geal, *S. trutta* morpha *trutta*. Téann an breac geal ar imirce go dtí na haigéin ar feadh cuid mhaith dá saol agus ní fhilleann sé ar an bhfionnuisce ach chun sceitheadh a dhéanamh.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc fhionnuisce
Giorria na Rinne

Is giorria é **giorria na Rinne** (*Lepus capensis*) atá dúchasach don Afraic, don Araib agus chomh fada soir leis an India.

Is lú giorria na Rinne agus donnrua a bhíonn fionnadh an bhrollaigh is na dtaobhanna. Is lú an giorria sléibhe agus geal a bhíonn a eireaball uile. Is lú an coinín agus is giorra a chosa; ní dubh a bhíonn barr a chluasa ach a oiread. Tá giorria na rinne le fáil ina lán áiteanna san Afraic agus sa Mheánoirthear.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh na hAfraice
Elizabeth Bleynat

Ealaíontóir í **Elizabeth Bleynat**.

Bailíonn Bleynat plaistigh ildaite mhara agus í amuigh ar shiúlóidí rialta cois trá i gContae an Chláir. Is iad na plaistigh seo príomhábhair a cleachtais ealaíne. Cleachtas é atá tiomnaithe do chaomhnú agus do mhaoirseacht chósta na hÉireann. Trína cuid saothair, déanann Bleynat gach iarracht fiúntas a chur ar ais in ábhar dramhaíola; ag maíomh gur chóir áilleacht agus feidhm a bhaint as nithe atá ann cheana féin le truailliú plaisteach a athrú. Úsáideann sí teicnící ceardaíochta amhail fíodóireacht agus fuáil chun taipéisí balla agus dealbhóireacht a d’fhéadfaí a chaitheamh a chruthú. Ina cuid saothar, déanann sí machnamh ar shaothar daonna agus ar eiticí timpeallachta, agus í ag déanamh comparáide idir indiúscarthacht earraí agus saothar daonna. Na saothair mhionsonraithe ealaíne lámhdhéanta atá aici, molann siad an deisiú agus an t-athchóiriú, agus molann siad gur chóir dúinn maireachtáil go réidh leis an bpláinéad, agus an t-athchóiriú mar sprioc seachas an dúshaothrú. Bhain Bleynat Máistreacht sna Mínealaíona i gColáiste Ealaíne Bhoirne in Aibreán 2022.

Sa bhliain 2023 taispeánadh saothar leis an ealaíontóir i nDánlann Dillon i gCultúrlann McAdam Ó Fiaich. Ba *Elizabeth Bleynat: Paisteáilte le Bruscar* a céad taispeántas aonair.

catagóir:Ealaíontóirí
Tiffani Love

Ealaíontóir í **Tiffani Love**.

Taispeántas de shaothair nua leis an ealaíontóir Tiffani Love is ea *Ciúnú* nó ‘Hushing’. A cuid siúlóidí a spreag saothair an taispeántais agus leagann pictiúir ola agus saothar lionsa-bhunaithe Love béim shéimh ar na spásanna tairseachúla taobh istigh de thírdhreach na hÉireann. Agus í ag siúl cois cósta go háitiúil feadh chladaí mealltacha an Atlantaigh i gContae an Chláir agus i gContae na Gaillimhe, agus feadh na dtailte atá buailte leis an gcósta ina bhfuil aibhneacha, sruthanna, turlaigh agus lochanna, cíorann a cuid saothair na spásanna sin ina meascann an t-uisce, an talamh agus an t-atmaisféar le chéile. Scrúdaíonn an taispeántas an dóigh a dtéann na háiteanna seo i bhfeidhm ar chéadfaí an duine agus é nó í ag dul tríothu. Is é atá ag croílár ‘Hushing’ ná sraith de phictiúir bheaga ola dar teideal ‘Field Notes’ a shoiléiríonn tionscadal leanúnach Love; is staidéir bheo iad ar áiteanna agus ar bhomaití ar leith, ach iad pearsanta ag an am céanna. Leantar sna saothair seo den scrúdú a dhéanann sí ar an dóigh ar féidir le péinteáil tírdhreacha feidhmiú mar bhealach le háit a chaomhnú, agus ar an dóigh a n-airíonn muid ár dtimpeallachtaí agus mar a théann siad i gcion orainn.

Sa bhliain 2023 taispeánadh saothar leis an ealaíontóir ar na Ballaí Bána i gCultúrlann McAdam Ó Fiaich.

catagóir:Ealaíontóirí
Dáirine Ní Mheadhra

Rugadh **Dáirine Ní Mheadhra** i gCorcaigh, Éire, agus thosaigh sí ar cheachtanna ceoil nuair nach raibh aici ach ceithre bliana d'aois. Thosaigh sí ag seinnt le Ceolfhoireann Shiansach Náisiúnta na hÉireann mar dordveidhileadóir in aois a 17 di. Rinne sí staidéar ag Conservatoire Marseille tar éis spéis a chur sa stiúradh. Bhunaigh sí ensemble ceoil comhaimseartha, Nua Nós, sa bhliain 1990 in éineacht le Rosie Elliott agus Michael Taylor.   Rinne sí staidéar freisin ag Scoil Pierre Monteux sula ndeachaigh sí ar imirce go Ceanada sa bhliain 1993, áit ar phós sí an pianódóir John Hess.

Chomhbhunaigh an lánúin Amharclann Ceoil Queen of Puddings sa bhliain 1995 agus é mar sprioc acu ceoldrámaí bunaidh Ceanadacha a choimisiúnú, a fhorbairt agus a léiriú.  Rinne an compántas roinnt ceoldrámaí ceannródaíocha a léiriú. Áiríodh leis seo saothar 1999 *Beatrice Chancy* (1999), an chéad cheoldráma faoi sclábhaíocht Cheanadach (le libretto le George Elliott Clarke, ceol le James Rolfe, agus seoladh gairme an amhránaí Measha Brueggergosman), chomh maith le *The Midnight Court* (2005), bunaithe ar an dán cáiliúil Gaelach (agus ceol le Ana Sokolovic). Nuair a cuireadh faoi agallamh í faoi na dúshláin a bhaineann le bunshaothar a chur le chéile, dúirt Ní Mheadhra: "Ní léireodh muid saothar ar bith gan smaoineamh ar an saol a bheadh aige amach anseo."  Ainmníodh í do Ghradam Dora in 2009 le haghaidh Treorach Ceoil den Scoth, agus comhainmníodh í féin agus Hess in 2012 don saothar Ana Sokolovic *Svadba-Wedding*. 

Dúnadh an compántas sa bhliain 2013, agus d’eisigh Ní Mheadhra agus Hess ráiteas:Mothaíonn deireadh an tséasúir i mí Lúnasa 2013 ar nós pointe trá an-nádúrtha ó thaobh na healaíne de, agus mar sin braithimid gurb é an tráth ceart chun an compántas a scor. Ba mhaith linn é a scor i mbliain mar a bhí againn i mbliana, bliain a bhí lán de phléisiúir ealaíonta, de bhuaicphointí, agus de spriocanna a comhlíonadh, chomh maith le cobhsaíocht airgeadais leanúnach de bharr nach raibh aon chaillteanas déanta againn. Lean Ní Mheadhra ar aghaidh ag obair mar stiúrthóir ceoil i gcomhpháirtíocht le compántais amharclainne eile a bhí lonnaithe in Toronto, *All But Gone: a Beckett Rhapsody* ina measc in 2016. 

Ba í Stiúrthóir Ealaíne Thionscadal na nAmhrán Ealaíne Gaeilge, bailiúchán de 50 amhrán nua ealaíne Gaeilge, a coimisiúnaíodh le cumadóirí Éireannacha agus idirnáisiúnta araon.

## Gradaim

* Duais Molson, Comhairle Ealaíon Cheanada, 2012 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Agallamh le Dáirine Ní Mheadhra agus John Hess faoina léiriú ''Beckett: Feck it!''
* Amharclann Ceoil Queen of Puddings (The Canadian Encyclopedia)

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
C/2022 E3 (cóiméad ZTF)

Cóiméad is ea **C/2022 E3 (ZTF)**. Bhí an cóiméad le feiceáil sa spéir le linn Eanáir-Feabhra 2023.     

Ní raibh sé le feiceáil ón domhan le 50,000 bliain anuas. Tá dath glas air agus bhí daoine ábalta féachaint air gan teileascóp.

## Féach freisin

* Cóiméad

## Tagairtí

Catagóir:Cóiméid
Catagóir:2023 sa spás
Dee Forbes

Bean ghnó is ea **Deirdre Anne** "**Dee**" **Forbes** (a rugadh 1 Feabhra 1967), agus Ardstiúrthóir RTÉ ó Aibreán 2016 go Meitheamh 2023  D'éirigh sí as a post sin de bharr na conspóide faoi na híocaíochtaí faoi cheilt a déanadh leis an gcraoltóir. Ryan Tubridy.

## Saol
I nDrom Dhá Liag in iarthar Chorcaí a rugadh Forbes. Bhain sí céim sa stair agus sa pholaitíocht amach in UCD in 1988.

### Londain
Bhí Dee Forbes lonnaithe i Londain, áit ar chaith sí níos mó ná 27 bliain idir 1989-2016, ag obair do chraoltóirí agus don ghníomhaireacht fógraíochta Young and Rubicam. 

Stiúir Forbes gnónna Turner Broadcasting sa Ríocht Aontaithe agus in Éirinn sna 2000idí. Chaith sí roinnt blianta ag obair le Turner i róil éagsúla tráchtála. Ba í Ceann na nDíolachán Fógraíochta don Eoraip freisin í. 

Thosaigh Forbes ag obair le Discovery Networks Northern Europe  in 2010 mar Cheann oibríocht na Ríochta Aontaithe/ na hÉireann. Chuir sí lena cuid freagrachtaí de réir a chéile go dtí go raibh sí i gceannas ar réigiún Thuaisceart na hEorpa. D'éirigh sí ina hUachtarán agus ina Stiúrthóir Bainistíochta.
clé|mion|Forbes sa bhliain 2015

### RTÉ
Ceapadh Dee Forbes ina Príomh-Stiúrthóir ar RTÉ le héifeacht ón 11 Iúil 2016. 

Faoi cheannasaíocht Dee Forbes sa bhliain 2017, bhí atheagar iomlán curtha ar struchtúr na heagraíochta. Faoin bplean ‘Aon RTÉ Amháin’, tháinig "ré nua teicneolaíochta" i bhfeidhm "lena mbaineann léiriúchán ilardán agus comhdhlúthú na meán."
clé|mion|Ryan Tubridy, 2018

#### Scannal Tubridy
Bhí Forbes i gceannas ar na comhráití leis an ngníomhaire a bhí ag Ryan Tubridy, i dteannta feidhmeannaigh shinsearacha eile de chuid RTÉ i rith 2017-2022. Dúirt sí gur lorg siad socrú leis an láithreoir a choinneáil ach conradh nua a réiteach le 15% de choigilt a aimsiú, agus "tagadh ar shocrú a chinntigh laghdú ar chostas RTÉ". 

D'admhaigh RTÉ gur íoc RTÉ €345,000 faoi cheilt le Ryan Tubridy, airgead sa mbreis ar a thuarastal nár tuairiscíodh don phobal ná don Oireachtas. Tháinig an scannal chun solas tar éis fiosrú ón iniúchóir Deloitte.

Níos déanaí, dhiúltaigh RTÉ conradh fostaíochta Forbes a sholáthar do Choiste na gCuntas Poiblí i nDáil Éireann, agus eolas a sholáthar maidir leis na pacáistí airgeadais scoir a tugadh dí agus d'iar-Stiúrthóir Tráchtála an chraoltóra,Geraldine O'Leary agus  iar-Phríomh Oifigeach Airgeadais, Breda O'Keefe.

### Eile
Bhí Forbes ina stiúrthóir neamhfheidhmiúcháin ar bhord The Irish Times tráth agus bhí sí ar bhord Munster Rugby 

## Féach freisin

* Ryan Tubridy, Kevin Bakhurst

## Tagairtí

Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Catagóir:Alumni COBÁC
 
Catagóir:Scannail Pholaitiúla in Éirinn
Ceannairc de chuid an ghrúpa Wagner

Rinne fórsaí gallóglach Wagner ceannairc ar an 23–24 Meitheamh 2023 i gcoinne stát na Rúise. Níor mhair an cheannairc ach lá amháin sular stopadar a dturas go Moscó. Le linn an lae, ghlac na fórsaí seilbh ar an mbunáit a bhí ag Arm na Rúise i Rostov na Donu agus chonacthas iad 200km ó Mhoscó nuair a stopadh an cheannairc.

clé|mion|Físeán: Wagner ar a shlí go Moscó

### Imeachtaí
Saighdiúirí tuarastail de chuid na Rúise ba ea an ghrúpa Wagner, a bhí i mbun éirí amach ar an 23–24 Meitheamh 2023. Ghlac na ceannaircí seilbh ar an mbunáit a bhí ag Arm na Rúise i gcathair Rostov-ar-an-Don. Cúpla uair níos déanaí, bhí fórsaí Wagner 200 km ó Moscó, nuair a fógraíodh go raibh deireadh leis an gceannairc.
[clé|mion|Putin agus [Yevgeny Prigozhin sa bhliain 2010, am nuair a bhí Yevgeny Prigozhin ag obair mar lónadóir ]]
Ag labhairt i ndiaidh na ceannairce, dúirt ceannaire Wagner, Yevgeny Prigozhin nach raibh sé mar aidhm aige Vladimir Putin, Uachtarán na Rúise, a chur de dhroim seoil ach gur theastaigh uaidh a chinntiú go nglacfadh ceannairí na tíre "freagracht as na botúin atá déanta" sa chogaíocht. Ní coup d'état i Moscó a bhí súil aige a bhaint amach ach agóid a léireodh easpa dul chun cinn fheachtas armtha na Rúise san Úcráin.   

Cháin Prigozhin fórsaí slándála na Rúise go tréan an athuair agus thug le fios go mbeadh deireadh tagtha i bhfad roimhe sin leis an gcogadh in aghaidh na hÚcráine dá mbeadh an Grúpa Wagner i gceannas ar an ionradh.  

### Iarmhairtí
Sheachain an bhunaíocht i Moscó an grúpa Wagner a bhí ar a thóir, ach an am céanna, buille mór do Putin ab ea an t-éirí amach.

Ba é an dúshlán is mó i gcoinne Putin le linn a cheannaireachta. Chuaigh Yevgeny Prigozhin – ceannasaí fhórsaí Wagner – ar deoraíocht san Bhealarúis. Mhaígh sé nach raibh coup d’état i gceist ach agóid chun a mhíshásamh le ceannairí an airm a léiriú. 

### Iarmhairtí
I mí Iúil, bhí sé maíte ag ginearál de chuid Arm na Rúise, Maorghinearál Ivan Popov, gur tugadh bata agus bóthar dó mar gur inis sé an fhírinne do na ceannairí míleata i Moscó. Dúirt sé  gur thug sé solas ar fhadhbanna lena n-áirítear easpa airtléire agus saighdiúirí a bheith gortaithe nó maraithe in ionsaithe ón Úcráin. Is cosúil gur chuir Popov na teipeanna seo i leith Valery Gerasimov, Ceannaire an Airm, agus Sergei Shoigu, Aire Cosanta na Rúise, gan a n-ainm a úsáid go neamhbhalbh. Bhí an Chreimil ag iarraidh cur in iúl go bhfuil ceannairí ar fad na tíre ina seasamh gualainn ar ghualainn i ndiaidh an mhéid a thit amach leis an eagraíocht Wagner. Ach ba léir go raibh siad scoilte ar cheist ráth an chogaidh san Úcráin. 

### Cúlra
Bhí an Grúpa Wagner ag troid ar son na Rúise san Úcráin agus bhí buanna móra acu, go háirithe i mBakhmut, ach tá siad freagach as coireanna cogaidh chomh maith, de réir roinnt tuairiscí.

## Féach freisin

* Grúpa Wagner
* Yevgeny Prigozhin 

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:2023
Catagóir:Réabhlóidí
Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Teredo

Géineas breallach sáile is ea ***Teredo*** a thochlaíonn adhmad agus a chónaíonn laistigh de na tolláin a chruthaíonn siad. Tugtar **rincs**, **giúrann**, nó **gríorac** orthu go coitianta. Is moilisc dhébhlaoscacha mhara (fíleam *Mollusca*) san fhine thacsanomaíoch *Teredinidae* iad. Is é *Teredo navalis* an speiceas tíopúil.

Cosúil leis an gcuid is mó de dhébhlaoscaigh mara, is scagbheathóirí iad, is é sin le rá go n-itheann siad cáithníní beaga ar snámh san uisce. Itheann siad adhmad freisin mar bhia tánaisteach le cúnamh ó bhaictéir taobh istigh dá gcealla. Mar sin féin, ní cuid riachtanach dá n-aiste bia é an t-adhmad, agus is féidir leo maireachtáil ar dhromchlaí atá déanta as ábhar seachas adhmad.

Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an ngiúrann (scríobh sé “an giúirlinn”) ina leabhar *[[Cladaí Chonamara]]*:

## Speiceas
I measc na speiceas laistigh de ghéineas *Teredo*:

* *[[Teredo aegypos]]* Moll, 1941
* *[[Teredo bartschi]]* Clapp, 1923
* *[[Teredo bitubula]]* Li, 1965
* *[[Teredo clappi]]* Bartsch, 1923
* *[[Teredo fulleri]]* Clapp, 1924
* *[[Teredo furcifera]]* Martens in Semon, 1894
* *[[Teredo johnsoni]]* Clapp, 1924
* *[[Teredo mindanensis]]* Bartsch, 1923
* *[[Teredo navalis]]* Linnaeus, 1758
* *[[Teredo poculifer]]* Iredale, 1936
* *[[Teredo portoricensis]]* Clapp, 1924
* *[[Teredo somersi]]* Clapp, 1924
* *[[Teredo triangularis]]* Edmondson, 1942

## Tagairtí

Catagóir:Débhlaoscaigh
John B. Goodenough

Eolaí ábhar Meiriceánach, fisiceoir  soladstaide, agus buaiteoir Dhuais Nobel na Ceimice ba ea **John Bannister Goodenough** (25 Iúil 1922 – 25 Meitheamh 2023).  Bhí sé ina ollamh le hEolaíocht Mheicniúil,  Ábhar, agus Innealtóireacht Leictreach in Ollscoil Texas in Austin. Tugtar creidiúint fhorleathan dó as sainaithint agus forbairt na gceallraí ian litiam, as rialacha Goodenough-Kanamori a fhorbairt chun comhartha an fhormhalartaithe mhaighnéadaigh in ábhair a chinneadh, agus as forbairtí ceannródaíocha i gcuimhne randamrochtana ríomhaire. 
## Tagairtí

Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Ceimice
Catagóir:Aireagóirí Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha an 20ú haois
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine in aois a chéid
Catagóir:Daoine disléicseacha
Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha