open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Uí Fhailí

Dream ársa lonnaithe sa Laighin ba ea **Uí Fhailí** (Sean-Ghaeilge **Uí Failgi**).  Ainmnithe as an rí seanscéalach *[[Failge Berraide]]* (*fl.* AD&nbsp;507–514) atá siad, agus tugtar Uíbh Fhailí ar a gcríocha. 

Ó lár na haonú aoise déag, ghlac a rítheaghlach an sloinne Ó Conchúir Fhailí (*Ua Conchobhair Failghi*).  Bhí a gceanncheathrú suite i Ráth Iomgháin ó dhúchas, ach bogadh é go Daingean le teacht na Normannach.

I ndiaidh bhás an rí dheiridh, Brían mac Chathaoir Uí Chonchúir Fhailí, c. 1556, rinneadh contaetha nua d'Uíbh Fhailí le linn plandáil Éireann de chuid Máire I Shasana.

Luann Céitinn na géaga a leanas de bhall Uí Fhailí: Uí Chaomhánaigh, Uí Thuathalaigh, Uí Bhranaigh, Mhic Giolla Phádraig, Uí Dhuinn, Uí Dhíomasaigh, Uí Dhuibhir agus Muintir Riain

## Ríocht Uíbh Fhailí

Is dóigh go raibh Uíbh Fhailí an mar ríocht ó thús na ré stairiúla.  D'éirigh leo cúnguithe Uí Néill, na nEoghanacht agus na Normannach a a chur díobh, cé gur chaill siad tailte:
:*"[sa] choimhlint sa chúigiú haois idir Uí Néill agus Laigin i mBreá agus Mí ...  is cinnte é gurbh iad Uí Failgi a ndearnadh an dochair is mó dóibh, agus tailte i nUíbh Fhailí agus san Iarmhí caillte acu.

I rith phlandáil Mháire, roinneadh an ríocht idir Queen's County agus King's County, agus tugadh cuid de i g[[Contae Chill Dara]] isteach.  Le teacht neamhspleáchas na hÉireann, athainmníodh 'King's County' go [[Contae Uíbh Fhailí]], i gcomórtas Uí Fhailí.

Déanann O'Donovan cur síos ar sheanchríocha Uíbh Fhailí sna hOrdnance Survey Letters dá chuid, leis na barúntachtaí a leanas:
* [[Géisill]], [[An Daingean Íochtarach]] agus [[An Daingean Uachtarach|Uachtarach]], [[Baile an Bhairínigh]], agus [[Baile an Chúlaígh]], in King's County
* [[Uíbh Fhailí Thoir]]/[[Uíbh Fhailí Thiar|Thiar]] i gContae Chill Dara
* [[Port na hInse, Contae Laoise|Port na hInse]] agus [[Tigh na hInse, Contae Laoise|Tigh na hInse]] i gContae Laoise.

Luann O'Donovan O'Heerin go raibh Uíbh Fhailí roinnte ar dtús ina seacht d[[tríocha céad]]:
* Tuath Géisille
* Uí Regan (Tigh na hInse)
* *Clann Maoilughra* (An Daingean agus Port na hInse)
* Clár Cholgáin
* Tuath Maighe  (Baile an Chúlaígh agus Baile an Bhairínigh)
* *Magh Aoife*, nó *Fearann Uí Mhurcháin*, (tuaisceart Uíbh Fhailí)
* Tuath Leighe (deisceart Uíbh Fhailí).

Más fíor, tá cruth go garbh triantánach ag an ríocht, le cúinne iardheiscirt ag [[Sliabh Bladhma]], cúinne oirdheiscirt ag [[Dún Ailinne]], agus [[An Bhóinn]] agus a craobh-aibhneacha ([[Abhainn Bhaile an Mhuilinn]], [[An Abhainn Bhuí, Contae Uíbh Fhailí|An Abhainn Bhuí]]) ó thuaidh.

==Féach freisin==
* *Ríthe Uí Fhailí
* *[[Loígis]]

==Foinsí==
* [[Francis John Byrne]] "Irish kings and High Kings", Baile Átha Cliath: Four Courts, 2001, 2a heagrán
* [[Nollaig Ó Muraíle]], *Uí Fhailghe, Uíbh Fhailí, etc.; The Name of Offaly*, in *Offaly Heritage:Journal of the Offaly Archaeological and Historical Society*, imleabhar 1, 2003, ll.&nbsp;9–11
* Alfred P. Smyth, *Hui Failgi relations with the Hui Neill in the century after the loss of the plain of Mide*, *Études Celtiques'', 1975, ll.&nbsp;501–523.

## Tagairtí

Catagóir:Laigin
Stiogmata

[deas|250px|thumb|Stiogmata ar [Naomh Pío da Pietrelcina|San Pío]]
Is cneácha ar chorp é **stiogmata,** ar aon dul leis na cinn ar chorp Chríost.  Ba stiogmatach é San Proinsias Assisi.

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Naoimh
Cath Cherbourg

mion|clé|Cath Cherbourg
Le linn an Dara Cogadh Domhanda, troideadh **Cath Cherbourg** ó 6 Meitheamh 1944 (an “Lá L”) go dtí an 30 Meitheamh 1944, nuair a cloíodh na Naitsithe. Nuair a d’fhuascail fórsaí na gComhghuaillithe an chathair, fuair siad amach go raibh an  calafort domhain plódaithe le mianaigh. Mar sin níor oscail a port roimh an 15 Lúnasa 1944.
clé|mion

Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Stair na Fraince
Pelecaniformes

Ord d'éin uisce mheánmhéide agus mhóra, a bhíonn le fáil ar fud an domhain is ea na **Pelecaniformes**. Mar a shainmhínítear go traidisiúnta - ach go hearráideach - cuimsíonn siad gach éan a bhfuil a cheithre ladhar go léir scamallach.  Tá paiste lom ar a bpíoba (paiste gúlach) ag an gcuid is mó díobh, agus tá na polláirí forbartha ina scoilteanna mífheidhmiúla, ag cur iallach orthu análú trína mbéal. Tá ionga pheictiniúil acu freisin ar a ladhar is faide. Múnlaítear é seo cosúil le cíor agus úsáidtear é chun a gcuid cleití a scuabadh agus a scaradh. Itheann siad iasc, scuid, nó fiadhúlra muirí dá samhail. Neadaíonn siad i gcoilíneachtaí, ach bíonn éin aonair monagamach. Tá na cinn óga altramach, ag goir ón ubh gan chuidiú agus nocht sa chuid is mó. Ní bhíonn paiste goir acu . 

Cruthaíonn na peileacáin, na bróg-ghoba agus na cinn chasúir  clád laistigh den ord, agus is iad na chéad ghaolta is gaire dóibh ná clád ina bhfuil na corra, na híbisí agus na leitheadaigh. Go traidisiúnta cuireadh na Fregatidae (frigéid), Sulidae (gainéid agus búbaíthe), Phalacrocoracidae (broighill agus seagaí), Anhingidae (sciobairí), agus Phaethontidae (éin trópaice) sna Pelecaniformes, ach tugann staidéir mhóilíneacha agus mhoirfeolaíocha le fios nach dlúthghaolta iad. Tá siad curtha ina n-ord féin, Suliformes agus Phaethontiformes, faoi seach.
## Tagairtí
Neognathae

Is éin iad na **Neognathae** (ón tSean-Ghréigis *neo-* "nua" + *gnáthos* "giall) laistigh d'fho-aicme Neornithes den rang Aves. Cuimsíonn na Neognathae beagnach gach éan beo; eisceachtaí is ea a ndeirfiúr thacsón (Palaeognathae), ina bhfuil na tinamiformes agus na ess ratites nach bhfuil in ann eitilt. Tá beagnach 10,000 speiceas de na neognathae ann.
## Tagairtí
Thomas Francis Meagher

Náisiúnach Éireannach ba ea **Thomas Francis Meagher** (3 Lúnasa 1823 – 1 Iúil 1867). Bhí sé ina cheannaire ar na hÉireannaigh Óga agus i gceannas éirí amach na bliana 1848.
## Saol
Ba phoblachtaigh iad na hÉireannaigh Óga agus theastaigh suaitheantas ar leith uathu a chuirfeadh a gcuid poblachtachais in iúl go soiléir. Bhronn Meagher bratach trí dhathach, Bratach na hÉireann inniu, ar chruinniú i mB.Á.C. I bPort Láirge, D'ardaigh Meagher an bhratach thrídhathach den chéad uair ar an 7 Márta 1848. 
 
Bhunaigh sé féin agus William Smith O’Brien an Chónaidhm Éireannach i Mí Eanáir 1847. I Mí Mhárta 1848 d’fhógair sé go raibh gá le Garda Náisiúnta agus thug faoi éirí amach a chur ar bun.  Ciontaíodh é as tréas ar 15 Bealtaine 1848 ach níor daoradh é.  

Cuireadh ar long go dtí Van Diemen’s Land é (an Tasmáin inniu).  Phós sé ann Catherine Bennett i 1851. D’éalaigh sé as Van Diemen’s Land an bhliain dár gcionn. 

Throid Meagher i gCogadh Cathartha Mheiriceá. 

Bádh Meagher in abhainn an Missouri, is cosúil 1 Iúil 1867 (níl muid ró-chinnte céard a tharla),  

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1823
Catagóir:Básanna i 1867
Catagóir:Baill de BPÉ
Catagóir:Básanna de bharr a mbáite
Catagóir:Daoine i gCogadh Cathartha na Stát Aontaithe
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Éire Óg
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Failge Berraide

Rí agus sinsear eapainmneach Uí Fhailí ba ea **Failghe Bearraí** (Sean-Ghaeilge **Failge Berraide**) (fl. 507-514).

Ní fios go cruinn cérbh é.  D'fhéadfadh gurbh é *Rus Failge*, mac an Ard-Rí, Cathair Mór, a mhair a mheastar sa 2a haois de réir na nginealach, ach ní féidir seo ó thaobh chroineolaíochta de. Sa Leabhar Laighneach, feictear sna ríliostaí luathrí darbh ainm *Failge Rot mac Cathair*.

Is amhlaidh go raibh Uí Fhailí i gceannas i measc luathfhinte na Laighean. Tugtar é seo le fios le fianaise an dáin *Timna Cathaír Máir* (Tiomna Chathrach Mhóir), ina dtagann *Rus Failge* i gcomharbacht ar a athair.  

Céile comhraic Fhiacha mhic Néill, bunaitheoir Cenél Fiachach, ba ea *Failge*. Sa bhliain 507, cloígh sé Fiacha i gCath Fhréamhainn (gar den Mhuileann gCearr, Contae na hIarmhí). Bhí bréagthairngreacht tugtha d'Fhiacha go mbuafadh sé an cath, agus bhí fonn díoltais air. Sa bhliain 514, bhain sé a chúiteamh amach, agus *Failge* clóite aige i gCath Droma Dheirg. Mar thoradh an chliste seo, chaill na *[[Laigin]]* a gcuid críoch ar mhaigh na Mí, agus tháinig Fiacha i gceannas i dtailte ó Bhiorra go hUisneach, san Iarmhí an lae inniu.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** *[[Annála Uladh]]*
** *[[Annála Tiarnaigh]]*
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* *[http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm McCarthy's synchronisms] *, eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí
Sciorradh talún

deas|250px|thumb|Sciorradh talún
Is titim lab mór ithir nó carraig as sliabh nó aill é **sciorradh talún**.

Catagóir:Tíreolaíocht
Brian Jones

Giotáraí agus amhránaí rac ab ea **Brian Jones** (a rugadh ar 28 Feabhra 1943 agus a d'éag ar 3 Iúil 1969). Bhunaigh sé an racbhanna The Rolling Stones  i Londain sa bhliain 1962, in éineacht le l Mick Jagger agus Keith Richards 

B'é Jones a roghnaigh ainm an bhanna, tar éis líne i amhrán de chuid Muddy Waters.  

B'é Jones an príomh-chumadóir sa bhanna ar dtús. Ach tháinig meath ar a shláinte. Meisceoir ba ea é agus bhí na baill eile den tuairim gur méiseálaí ba ea é i ndeireadh na dála.

## Bás
I 1969, iarradh ar Jones an banna a fhágáil.  Cúpla seachtain níos déanaí, ar an 3 Iúil, báthadh é tar éis drugaí agus alcól a thógáil.
[clé|mion|177x177px|1967 i [Amstardam]]

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Básanna i 1969
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Racghrúpaí Sasanacha
Strix (géineas)

Is géineas d'ulchabháin é ***Strix*** i bhfine na Strigidae, ceann den dá fhine bheo a nglactar leo go ginearálta, agus is é an ceann eile na Tytonidae. Uaireanta cuirtear éin nuathrópaiceacha sa ghéineas *Ciccaba* san áireamh i *Strix*. 

Is ulchabháin mheánmhéide go mhóra iad, tógtha go breá láidir agus cumhachtach. Níl coirníní cluaise acu agus is éin choillearnaí an- oíche iad a bhformhór. Itheann an chuid is mó díobh mamaigh bheaga, éin agus reiptílí. 

Guthaíonn an chuid is mó de na hulchabháin sa ghéineas *Strix* trí scréacha a ligint agus níl cluasa infheicthe acu - seo an chaoi a ndéantar idirdhealú orthu ó ghéinte eile ulchabhán. 

Thagair an t-ainm ghéineas Laidineach *Strix* d'ollphéist fhinscéalaíoch, vaimpíreach  a chreidtear a tarraingíonn fuil na naíonán.  Cé gur bhunaigh Linnaeus an géineas *Strix* do na h-ulchabháin gan chluas sa bhliain 1758, go dtí deireadh an 19ú haois, chuir go leor údar é i bhfeidhm ar ulchabháin eile - eadhon ulchabháin *Tyto*.  

## Speicis in ord tacsanomaíoch

* *S. seloputo* 
* *S. ocellata* 
* *S. leptogrammica* 
** *S. (leptogrammica) bartelsi* 
** *S. (leptogrammica) newarensis* 
* *S. aluco* 
* *S. mauritanica* 
* *S. nivicolum* 
* *S. butleri*  
* *S. hadorami*   

deas|mion| '''An t-ulchabhán mínlíneach''' (''Strix leptogrammica'')

* *S. occidentalis* 
** *S. o. caurina* 
**  *S. o. occidentalis* 
** *S. o. lucida* 
* *S. varia* 
* *S. sartorii* 
* *S. fulvescens* 
* *S. hylophila* 
* *S. rufipes* 
* *S. chacoensis* 
* *S. uralensis* 
* *S. davidi* 
* *S. nebulosa* 
* *S. woodfordii* 

Uaireanta cuirtear an méid seo a leanas san áireamh sa ghéineas *Ciccaba*. 

* *Strix virgata* 
*  *Strix nigrolineata* 
* *Strix huhula* 
*  *Strix albitarsis* 

### Speicis iontaise
Tá ionadaíocht mhaith ag an ngéineas *Strix* sa taifead iontaise.  Toisc gur cineál ulchubhán measartha cineálacha iad, is dócha gurbh iad na chéad Strigidae fíor-nua-aimseartha a tháinig chun cinn. Mar sin féin, níl sé cinnte an mbaineann cuid de na speicis a chuirtear sa ghéineas seo anseo ceart. 

*Strix* a nglactar leis go ginearálta: 

* *S. dakota*  
* *Strix* sp. (Miocene Déanach Nebraska, SAM) 
* *Strix* sp. (Piocene Déanach de Rębielice Królewski, an Pholainn) cosúil leis an ulchabhán mór liath  
* *Féadfaidh Strix intermedia* (Pleistocene Luath - Meán-CE na hEorpa) - a bheith ina paleosubspecies de *S. aluco* 
* *Strix brea* (Pleistocene Déanach i Meiriceá Thuaidh) 
* *Strix* sp. (Pleistocene Déanach na mBan, SAM)
Ulchabhán mínlíneach

Faightear an t-**ulchabhán mínlíneach** (*Strix leptogrammica* ) san India, sa Bhanglaidéis, i Srí Lanca, san Indinéis, sa Téaváin agus i ndeisceart na Síne. Is póraitheoir cónaitheach é an t-ulchabhán mínlíneach ndeisceart na hÁise. Is cuid den fhine Strigidae iad, ina bhfuil an chuid is mó de na speicis ulchabhán. Baineann sé leis an ngéineas *Strix*.
Curaçao

Tír bheag oileánda i ndeisceart Mhuir Chairib is ea **Curaçao** (Papiamento: *Kùrsou*). Tá *Cúrasó* tugtha ar an áit i nGaeilge i gcáipéis nó dhó de chuid an Aontais Eorpaigh. 

Go hoifigiúil tá Curaçao ina chomhthír de chuid ríocht na hÍsiltíre. Tá 444 ciliméadar cearnacha d'achar ann, agus bhí 160,000 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2018, iad go léir ar an bpríomhoileán ar a dtugtar Curaçao freisin. 

Tá an dara oileán, Klein Curaçao ("Curaçao beag") ann ach tá an t-oileán úd neamháitrithe. Is é Willemstad an phríomhchathair.
mion|clé|Willemstad|220x220px
Tá aeráid an-tirim ann.

## Féach freisin

* Arúba agus Sint Maarten
* Suranam

## Tagairtí

Catagóir:Mion-Aintillí
Catagóir:Oileáin Ísiltíreacha Mhuir Chairib
Na hOileáin

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Na hOileáin** air:
* Na hOileáin, Contae an Chláir: barúntacht i gContae an Chláir
* Na hOileáin, Contae Chill Chainnigh (Crannach): baile fearainn i gContae Chill Chainnigh
* Na hOileáin, Contae Chill Chainnigh (Gabhalmhaigh): baile fearainn i gContae Chill Chainnigh
* Na hOileáin, Contae Mhuineacháin: baile fearainn i gContae Mhuineacháin
* Na hOileáin, Contae na Gaillimhe (Cill Liatháin): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Na hOileáin, Contae na Gaillimhe (Tigh Dachoinne): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Na hOileáin, Contae Thiobraid Árann: baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Na Sraithíní

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Na Sraithíní** air:
* Na Sraithíní, Contae Mhaigh Eo (Buiríos Umhaill): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* Na Sraithíní, Contae Mhaigh Eo (Coistealaigh): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* Na Sraithíní, Contae Mhaigh Eo (Gaileanga): ionad daonra agus baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* Na Sraithíní, Contae Shligigh: baile fearainn i gContae Shligigh
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Tytonidae

Ceann den dá  fhine de na Strigiformes is ea na *Tytonidae*', na Strigidaean is ea an ceann eile. Is éin mheánacha go mhóra iad le cinn mhóra agus aghaidheanna   sainiúla  croíchruthacha. Tá cosa fada láidre acu le gríobha cumhachtacha. Tá siad difriúil freisin ó na Strigidae i mionsonraí struchtúracha a bhaineann go háirithe leis an steirneam  agus na cosa. 

Is fine fhairsing iad na Tytonidae, cé go bhfuil siad as láthair ó thuaisceart Mheiriceá Thuaidh, ón Afraic Shahárach, agus ó cheantair mhóra san Áise. Tá cónaí orthu i raon leathan gnáthóg ó fhásach go foraoisí, agus ó chriosanna measartha go trópaicí. Is beag eolas atá againn ar fhormhór na speiceas beo. Is ar éigean a chonacthas nó a ndearnadh staidéar ar chuid acu, cosúil leis an ulchabhán dearg, ó fuarthas iad, i gcodarsnacht leis an scréachóg reilige choitianta, atá ar cheann de na speicis ulchabháin is cáiliúla ar domhan.  

Mar sin féin, b’fhéidir gur speicis ar leithligh iad roinnt fospeicis den scréachóg reilige, ach is beag  atá ar eolas againn fúthu.

Tá cúig speiceas den  scréachóg reilige faoi bhagairt, agus tá roinnt speiceas oileáin díofa le linn  

na Tréimhse Holaicéiní nó níos luaithe (m.sh. *<a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Tyto_pollens" rel="mw:ExtLink" title="Tyto pollens" class="cx-link" data-linkid="97">Tyto pollens</a>*, ar eolas ó thaifead iontaise ón Oileán Andros sna Bahámaí, agus b’fhéidir bunús an Chickcharnie miotasach ). Den chuid is mó is éin oíche na scréachóga reilige, agus neamhimirceach den chuid is mó, ina gcónaí i mbeirteanna nó ina n-aonar.

## Tacsanomaíocht agus córasaíochtaí
Tá dhá fho-fhine ar marthain sna scréachóga reilige: na Tytoninae (lena n-áirítear an  scréachóg reilige) agus na Phodilinae. Aontaíonn tacsanomaíocht Sibley-Ahlquist na Caprimulgiformes le hord na n-ulchabhán; anseo, is fo-fhine iad na Tytoninae. Ní thacaíonn taighde níos déanaí leis seo (féach Cypselomorphae), ach tá caidrimh na n-ulchabhán i gcoitinne fós gan réiteach. 

### Géinte atá ar marthain
Aithnítear dhá ghéineas atá ar marthain:  

* An géineas *Tyto* - fíor-scréachóga reilige, ulchabháin  fheirceacha agus ulchabháin mhasctha (17 speiceas)
* Géineas *Phodilus* - ulchabháin chuain (3 speiceas) 

### Géinis mharbha
Téann taifead iontaise na scréachóg reilige ar ais go dtí an Eoicéineach, agus sa deireadh ag snámh in aghaidh easa in aghaidh  na  **Strigidae** tar éis radaithe na gcreimirí agus na n-ulchabhán le linn an sealaid Neoiginigh. Níl ach dhá fho-fhine ar eolas againn ón taifead iontaise: na Necrobyinae agus na Selenornithinae. Tá cur síos déanta  ar cheithre ghéineas díofa de scréachóga reilige ar a laghad: 

* Géineas *Nocturnavis*  
* *Cuimsíonn* Géineas *Necrobyas*- *Bubo arvernensis* agus *Paratyto* 
* Géineas *Selenornis* - áirítear *Asio henrici* 
* Géineas *Prosybris*  

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

*
* Scréachóga reiligel ar an Internet Bird Collection
Strigiformes

Go traidisiúnta, cuimsíonn an t-ord Strigiformes na creachadóirí oíche go léir agus tá sé comhdhéanta de dhá fhine ina bhfuil 250 speiceas ann.
Agus iad ag cur fúthu i nideoga éiceolaíocha éagsúla, is iondúil go roinneann na héin aonaracha seo, (seachas an t-ulchabhán tochailte), gur ainmhithe oíche iad den chuid is mó, tréithe coitianta i dtéarmaí anatamaíocha agus iompraíochta. Is gnách go mbíonn nósanna laethúla ag an ulchabhán seabhaic (*Surnia ulula*), an ulchabhán mór liath (*Strix nebulosa*), an ulchabhán sneachtúil (*Bubo scandiacus*) agus ag an ulchabhán réisc (*Asio flammeus*).

De réir an aicmithe chlasaicigh, déantar idirdhealú idir an t-ord seo agus na Falconiformes agus na hAccipitriformes a ngrúpálann na héin chreiche laethúla.
## Tagairtí


Catagóir: Éin iltíreacha
Comharchumann

mion|266x266px
Eagras pobail é **comharchumann** a dheineann saol gnó, eacnamaíochta agus sóisialta i gceantair áitiúla (de ghnáth) a fhorbairt is a fheabhsú.

Ceiliúrtar Lá Idirnáisiúnta na gComharchumann i mí íúil gach bliain.
[clé|mion|[Siopa co-op áitiúil i mBradford]]

## Comharchumainn in Éirinn
Tá comharchumainn agus comhlachtaí pobalbhunaithe mar eagrais forbartha pobail áitiúla i gcuid mhaith ceantar Gaeltachta.  Cuireann Údarás na Gaeltachta maoiniú reáchtála ar fáil do 32 eagras pobail, idir chomharchumainn agus chomhlachtaí pobalbhunaithe, chun cur ar a gcumas tabhairt faoi chlár forbartha pobail ina gceantar feidhme atá dírithe ar riachtanais an phobail áitiúil.

## Tagairtí

Catagóir:Comharchumainn
Deamán mac Cairill

Rí Dhál Fiatach agus fosta Rí na nUladh ba ea **Deatmán mac Cairill** () (bás 572). Caireall mac Muireadaigh Muindhearg (bás 532), iar-rí Ulad, ba ea a athair, agus Baotán mac Cairill (bás 581) a dheartháir.  Bhí sé i gcoróin ó 557 go 572. 

De réir na nginealach, cuireadh amach ar altramas é le *Domangart mac Predai* éigin, *[[Domangart Réti]]*, rí Dhál Riada, b'fhéidir.  Tháinig sé i gcoróin na nUlad agus Feargna mac Aonghasa Iobhdaigh maraithe aige ag Cath Dhroim Cléithe (Cill Chléithe, Contae an Dúin), le tacaíocht ó *[[Uí Echach Arda]]*.  “[B]achlachaibh Boirne” (aoirí Boirne) a mharaigh é féin.

Pósta le *Garbae ingine Néilléne* den Cineál Eoghain a bhí sé.  Bhí cúigear mac aige, ina measc Fiachnae mac Demmáin (bás 627), rí Ulad nua deireanaí.  Bhí a mhuintir, Clann Deamáin, i gceannas ina dhiaidh ar ríogacht an Dáil Fhiatach.  Bhí a dhún, Ráth Deamáin, suite taobh thiar den Chrois Ghearr i bparóiste na Cille Móire, Contae an Dúin.

## Féach freisin
* Ulaid
* Ríthe na nUladh
* Dál Fiatach

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, at G100001A
** Annála Tiarnaigh, G100002
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
* Dáibhí Ó Cróinín (2005), *A New History of Ireland*, Imleabhar 1, Oxford: Oxford University Press

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 532
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Eochaidh mac Connla

Rí na nUladh den *[[Dál nAraidi]]* ba ea **Eochaidh mac Connla** () (bás 553)  Rí Dhál *Araidi* ba ea a athair,  Connla mac Caolbhadha, agus Ard-Rí agus Rí na nUlad, Caolbhadh mac Croinn Dhá Dhraoi a sheanathair.  Ba bhall é de rítheaghlach an Dáil *Araidi* darbh ainm Uí Chóelbad, bunaithe i Magh Line, taobh ó thoir de bhaile Aontroma.

Bhí an Dál Fiatach i gceannas san *Ulaid* ó dheireadh na 5ú haoise, agus ba é Eochaidh an chéad rí *Ulad* dá chlann ó aimsir a sheanathar.  De réir na ríliostaí sa Leabhar Laighneach, tháinig sé i gcomharbacht ar a uncail *[[Fíachna Lonn mac Cóelbad]]* mar rí an Dáil *Araidi*; agus ar Chaireall mac Muireadaigh Muindhearg den Dál Fiatach mar rí na *nUlad*.  Bhí sé i réim ó 532 go 553. 

B'fhéidir é gur rí an Dáil *Araidi* é a mhac Baotán Caoch, a bhí féin athair rí na nUlad, Fiachna mac Baotáin (bás 626).

De réir na hannála, sinsear chlann Uí Eachach ba ea Eochaidh.  Ní fhaightear ámh fianaise a thugann tacaíocht don tuairim seo sa ghinealaigh i Rawlinson 502.  Is dócha go bhfuil an dreama úd síolraithe ó dheartháir Chaolbhadha (sheanathair Eochach), ar a glaodh *Eochu*.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** *[[Annála Uladh]]*, G100001A
** *[[Annála Tiarnaigh]]*, G100002 
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Catagóir:Ríthe na nUladh
Feargna mac Aonghasa Iobhdaigh

Rí na nUladh den Dál Fiatach ba ea **Feargna mac Aonghasa Iobhdaigh** () (bás 557).  Nia Mhuireadaigh Mhuindheirg mhic Fhorga (bás 489) ba ea é, agus garmhac Fhorga mhic Dhalláin, iar-ríthe uile. 

Tháinig sé i gcoróin mar rí Dhál Fiatach sa bhliain 532.  Tháinig sé i gcomharbacht ar Eochaidh mac Connla den *[[Dál nAraidi]]* mar rí *Ulad* sa bhliain 552, agus bhí sé i réim go dtí 556. 

Maraíodh é i gCath *Druim Cleithe* (Cill Chléithe, Contae an Dúin) ag a Cill ceathrar, Deamán mac Cairill (bás 572), tacaithe ag *[[Uí Echach nÁrda]]*, géag eile den Dál Fiatach.  Mar thoradh an chatha seo, caitheadh a mhuintir *Uí Ibdaig* amach as an ríogacht.

Tugtar cialla éagsúla ar an ainm, Iobhdach, *Uí Ibdaig*.  Molann roinnt gur ainm mháthair athair Feargna é, ach de réir eile, is leasainm a athair é, as Inse Ghaill, sinsear eapainmneach Chineál Aonghasa as Ìle.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** *[[Annála Uladh]]*, G100001A
** *[[Annála Tiarnaigh]]*, G100002
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath : Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* 
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
* Dáibhí Ó Cróinín (2005), *A New History of Ireland*, Imleabhar 1, Oxford: Oxford University Press

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Fiachra Caoch

Sinsear chlann Uí Chaolbhadha, géag den Dál nAraidi ba ea **Fiachra Caoch** (Sean-Ghaeilge **Fíachra Cáech**) (bás 608). Deartháir Fiachna Lorgan, rí Dháil Araidi agus rí Ulad.

Bhí géag Uí Chaolbhada, aitheanta in am trátha mar *[[Dál nAraidi in Tuaiscirt]]*, i gceannas sa tuath, Eilne.

## Tagairtí

Catagóir:Cruithne
Catagóir:Ulaid
Fiachna mac Deamáin

Rí na nUladh den Dál Fiatach ba ea **Fiachna mac Deamáin** () (bás 627), aitheanta scaití faoin ainm *Fiachnae Dubtuinne*,  Demmán mac Cairill (bás 572), rí Ulad ba ea a athair, Baotán mac Cairill (bás 581) a uncail.  Tháinig sé i gcomharbacht ar a uncail mar rí Dhál Fiatach sa bhliain 581.  Bhí sé i gcoróin mar rí na nUlad ó 626 go 627.

Bhíodh comhrac idir an dá Dhál, Fiatach agus Araí, le haghaidh ríogacht na nUlad.  Feictear Fiachna don chéad uair sna hannála ag Cath Chúl Caoil (Cill Chaoil, Contae an Dúin, b'fhéidir) sa bhliain 601, áit a chloígh Fíachnae mac Báetáin den Dál nAraidi é.  Is amhlaidh go raibh Fiachna mac Baotáin an ionsaitheoir sa chás seo.  Sa bhliain 626, troideadh Cath *Leithit Midind* (Cnoc Leithid, Contae Aontroma an lae inniu) eatarthu, inár bhuaigh Fiachna mac Deamáin agus maraíodh Fiachna mac Baotáin.  

Rinneadh rí Ulad d'Fhiachna ansin, ach cloíodh é féin agus maraíodh é ag rí Dhál Riada, Connadh Cearr, ag Cath Ard Corainn sa bhliain 627.  Insítear i nAnnála Chluain Mhic Nóis go ndearnadh seo mar dhíoltas ar dhúnmharú Fhiachna mac Baotáin.

Ba iad a leanas a mhná céile:
* *Cumne Dub*, iníon *Furudráin mhic Bhéicce* Uí Tuirtri.  Máthair Dhúnchadha mhic Fhiachna (bás c. 644), rí Ulad ba ea i; agus iníne darbh ainm Dubh Lacha, a phós Mongán mac Fiachna mhic Bhaotáin (bás 625).
* *Cumne Find*, iníon Bhaotáin Chaoch de  Dál nAraide agus deirfiúr Fhiachna mhic Bhaotáin.  Máthair Mhaoil Chobha mhic Fhiachna (bás 647), a king of Ulaid, ba ea i; agus mic darbh ainm Suibhne.

Sinsear gach rí Dhál Fiatach a tháinig ina dhiaidh ba ea Fiachna.

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, G100001A
** Annála Tiarnaigh, G100002
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
* Dáibhí Ó Cróinín (2005), *A New History of Ireland*, imleabhar 1, Oxford: Oxford University Press

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Connadh Cearr

Rí an Dáil Riada go luath sa seachtú haois ba ea **Connadh Cearr** (, le brí ciotóg).  Mac nó Chonaill mhic Comhghaill nó Eochach Bhuí ba ea é.  I rith na 620idí, is amhlaidh gur chomh-rí ba ea é le hEochaidh Buí.

Sa bhliain 627, chloígh sé na hUlaid faoi cheannas Fiachna mhic Dheamáin, ag Cath Ard Corann.  Maraíodh Connadh féin i gCath Fiodh Eoghain, ag troid in éadan an *[[Dál nAraidi|Dáil Araidi]]* faoi cheannas Mhaoil Chaoch, deartháir Chongaile Chaoch.  Insítear i nAnnála Uladh tharla an cath sa bhliain 629, ach i nAnnála Tiarnaigh, sa bhliain 630; deir dís ámh go bhfuair Connadh bás roimh Eochaidh Buí.  

Rinneadh rí níos deireanaí de mac Chonnaidh, Fearchar. 

De réir iontrála i entry in the Leabhar Bhaile an Mhóta, bhí gaol idir mhuintir Chonnaidh agus "fir Fìobha".

## Foinsí
* Anderson, Alan Orr, *Early Sources of Scottish History A.D 500&ndash;1286*, imleabhar 1. Átha athchló le ceartúcháin. Paul Watkins, Stamford, 1990. 
* Bannerman, John, *Studies in the History of Dalriada.* sin Éadain: Scottish Academic Press, 1974. 

* Corpus of Electronic Texts 
** Annála Uladh
** Annála Tiarnaigh
** Annála na gCeithre Máistrí
** Annála Inis Faithlinn
** *[[Chronicon Scotorum]]
** *Leabhar Breathnach'' (agus Duán Albanach san áireamh)
** Ginealaigh
** Naomhsheanchais éagsúla

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Aodh Dubh mac Suibne

Rí an Dáil Araí, agus b'fhéidir rí Ulad, ba ea **Aodh Dubh mac Suibne** () (bás c. 588).  Tháinig a ghar-nia, Fiachna mac Baotáin, i gcomharbacht air.

Mharaigh Aodh Dubh Diarmaid mac Cearbhaill, Ard-Rí deireanach na hÉireann a rinneadh rí de le deasghnáth réamhChríostaí.  I leaganacha áirithe, ba mhac altrama Dhiarmada é Aodh.  Insítear i nAnnála Tiarnaigh gur mharaigh Aodh Diarmaid sa bhliain 565 ag Ráith Bheag, ar Mhaígh Line (gar do Latharna), i gcríocha an Dáil Araí.

In *Vita sancti [[Colm Cille|Columbae]]* le *[[Adomnán|Adhamhnán]]*, insítear go ndearnadh sagart d'Aodh Dubh, oirniú bréige de réir Adhamhnáin mar gheall ar a chlú foréigin.  Nuair a chuala Colm Cille an scéala, thug sé tairngreacht: "fillfidh sé mar mhadra chuig a mhúisc; beidh sé arís ina dhúnmharfóir fuilteach; agus faoi dheireadh, marófar é le sleá, titfidh sé ó adhmaid i n-uisce isteach agus báfaidh sé."  Is sampla é seo den bhás miotasach faoi thrí.

Insíonn Adhamhnán fosta gur leannán sagairt darbh ainm *Finchan*, bunaitheoir mainistreach ar Thiriodh, ba ea Aodh Dubh.  Bhí dúil ag an mbeirt fhear  "go collaí".

Is amhlaidh ó chur síos Adhamhnáin gur cuireadh Aodh as a choróin (nó b'fhéidir gur éirigh sé as), agus chaith sé tréimhse i mainistir sa Bhreatain sular fhill sé go hUlaid, ag iarraidh a choróin a thógaint ar ais.  Mar a tuairiscítear é sna hannála, tá nod den tuar ann, nuair a deirtear gur maraíodh Aodh ar bord loinge, rud a mheastar a tharla ar Loch nEathach.

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh
* Ríthe an Dáil Araí

## Foinsí
* Adomnán, *Life of Saint [[Colm Cille]]*, Richard Sharpe. Penguin, Londain, 1995. 
* Byrne, Francis John, *Irish Kings and High-Kings.* Batsford, Londain, 1973. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Araí
Catagóir:Ríthe na nUladh
Dúnchadh mac Fiachna

Rí na nUladh den Dál Fiatach ba ea **Dúnchadh mac Fiachna** () (bás c. 644) Iar-rí na nUlad ba ea a athair Fiachna mac Deamáin (na 627).  Bhí ríogacht na nUlad bainte ar ais ag an Dál Fiatach i ndiaidh Cath Mhagh Roth in 637, agus choinnigh siar í go dtí 674.  Bhí Dúnchadh i gcoróin ó 637 &ndash; c.644.

Bhíodh imreas clainne i measc an Dáil san aimsir sin.  Bhí máthair Dhúnchadha, *Cumne Dub ingen Furudráin* de mhuintir Uí Thoirtre as Oirialla, pósta tráth lena sheánuncail, Báetán mac Cairill (bás 581), agus bhí clann aici leis.  Mharaigh deartháir Dhúnchadha, Maol Dúin mac Fiachna, an chlann seo, sa bhliain 605.  Cuireadh, bac ar Mhaol Dúin, ámh, óir go deimhin gur mharaigh Dúnchadh féin é, i n*Óenach Deiscirt Maige* (is dóigh i ndeisceart Mhuirtheimhne, i gContae Lú an lae inniu). 

Rí Ulad freisin ba ea a mhac, Congal (bás 674).

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** *[[Annála Uladh]]*, G100001A
** *[[Annála Tiarnaigh]]*, G100002
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
* Dáibhí Ó Cróinín (2005), *A New History of Ireland*, Imleabhar 1, Oxford: Oxford University Press

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Maol Cobha mac Fiachna

Rí na nUladh den Dál Fiatach  ba ea **Maol Cobha mac Fiachna** () (bás 647).  Fiachna mac Deamáin (bás 627) ba ea a athair agus Dúnchadh mac Fiachna (bás c. 644) a leasdeartháir, iar-aríthe beirt.  Bhí sé i réim ó c. 644 go 647.

Bhain an Dal Fiatach ríogacht na nUlad amach arís tar éis bhás Congal Caoch ag Cath Mhagh Roth sa bhliain 637 agus choinnigh siad orthu í go dtí 674.  Bhíodh imreas clainne i measc an Dáil san aimsir sin.  Maraíodh Maol Cobha féin ag a nia, Congal Ceannfada (bás 674) sa bhliain 647.

Ba iad a mhic ná: Blathmac (bás 670), rí Ulad; agus Aonghas, a raibh a gharmhac Cathal mac Muireadaigh ina shinsear chlann Leath Cathail.

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** *[[Annála Uladh]]*, G100001A 
** *[[Annála Tiarnaigh]]*, G100002 
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Blathmac mac Máele Cobo

Rí na nUladh den Dál Fiatach ba ea **Blathmac mac Maoil Chobha** () (bás 670)  Maol Cobha Mac Fiachna (bás 647) ba ea a athair.  Bhí sé i réim ó 647 go 670.

Bhí an Dál Fiatach i gceannas i nUlaid ó 637 go 674.  Bhíodh imreas clainne i measc an Dáil san aimsir sin.  Maraíodh a athair ag col ceathrair Bhlathmaic, Congal Ceannfhada mac Dúnchadha sa bhliain 647.  Insítear i n-annála Éireann go bhfuair Blathmac bás roimh Chongal, dá bharr is féidir a rá gur éirigh Blathmac ina rí in ainneoin dúnmharú a athair ag Congal.

Sa bhliain 668, tharla Cath Feirste (gar do Bhéal Feirste) idir na nUlaid agus na Cruithne, inar maraíodh rí na gCruithne, Cathussach mac Luirgén.

Bhí seachtar mac ag Blathmac, ina measc Béic Bairrche mac Blathmaic, rí Ulad.

## Féach freisin
* Ríthe na nUladh

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** *[[Annála Uladh]]*, G100001A 
** *[[Annála Tiarnaigh]]*, G100002 
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Conghal Ceannfhada mac Dúnchadha

Rí na nUladh den Dál Fiatach **Congal Ceannfhada mac Dúnchadha** () (bás 674).  Dúnchadh mac Fiachna (bás c. 644), iar-rí, ba ea a athair.  Bhí sé i gcoróin ó 670 go 674.

Bhí an Dál Fiatach i gceannas sna hUlaid idir na blianta 637 agus 674.  Bhíodh imreas clainne i measc an Dáil san aimsir sin.  Sa bhliain 647, mharaigh Congal a uncail Maol Cobha mac Fiachna, rí na nUlad.  Is amhlaidh sna hannála, ámh, gur tháinig Blathmac mac Maoil Chobha i gcomharbacht ar a athair, agus nár tháinig Congal i gcoróin go dtí go bhfuair Blathmac bás sa bhliain 670.  Ba é an deireadh céanna a bhí le Congal mar a bhí lena uncail, óir gur mharaigh mac a chol ceathrair, *[[Bécc Bairrche mac Blathmaic|Bécc Bairrche]]* é sa bhliain 674.

Bhí iníon ag Congal ainm *Conchenn ingen Congaill*, a bhí pósta ar dtús le hArd-Rí, *[[Fínsnechta Fledach]]* (bás 695) den Síol Aodha Sláine, atá d'fhéadfadh é dá bharr go bhfuair Congal tacaíocht ó chlann Ui Neill.  Níos deireanaí, bhí *Conchenn* pósta le married secondly *Bécc Bairrche.

==Féach freisin==
* [[Ríthe na nUladh]]

==Foinsí==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** *Annála Uladh* at [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/index.html G100001A] 
** *Annála Tiarnaigh*, [http://www.ucc.ie/celt/published/G100002/index.html G100002]
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press,  
* Gearoid Mac Niocaill (1972), *Ireland before the Vikings'', Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na nUladh
Acht na nGiúirithe, 1927

mion|clé|Scannánː "The First Woman Jury in America" (1912)
Achtaíodh **Acht na nGiúirithe, 1927** ar 26 Bealtaine 1927. Ba é Caoimhín Ó hUiginn, an tAire Dlí agus Cirt a bhí freagrach as Acht na nGiúirithe, 1927. Ar dtús, d'áitigh an Uiginneach go dian nár chóir cead a thabhairt do mhná seirbhís ghiúiré a dhéanamh ar chor ar bithː  féach  

"CUID II.  Daoine ata Saor ach a bheidh i dTeideal Fónamh ar a Iarraidh sin dóibhː Mná"  

Bhí foráil ann a chuir deireadh leis an dualgas a bhí ag mná seirbhís ghiúiré a dhéanamh, ag baint díobh an deis a bheith ina ngiúróirí, go bunúsach, go dtí lár na 1970idí, tráth ar shocraigh an Chúirt Uachtarach go raibh sé sin in aghaidh an bhunreachta.   Achtaíodh an dlí nua ar 2 Márta, 1976.

## Tagairtí

Catagóir:Dlí na hÉireann
Catagóir:Cúirteanna na hÉireann
Catagóir:Cearta na mban
Frithbheartaíocht na bhFrancach

Gluaiseacht Fhrancach ab ea **Frithbheartaíocht na bhFrancach** (Fraincis: *La Résistance*) a throid in aghaidh na Naitsithe i rith an Dara Cogadh Domhanda.  

## Tagairtí

Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Stair na Fraince
Círéib Toxteth, 1981

mion|clé|Foirgnimh thréigthe le chéile i Toxteth, 2006
Tharla **Círéib** **iToxteth**, Learpholl, Sasana, ar 5 Iúil 1981, nuair a gabhadh fear óg den chine gorm, Leroy Alphonse Cooper, ar 3 Iúil .

Gortaíodh suas le 30 póilín. Bhris creachadh amach chomh maith.

## Féach freisin
Círéib Bhrixton 1981

## Tagairtí

Catagóir:Círéibeacha
Catagóir:Stair Shasana
Catagóir:Eachtraí ciníocha
An Gleann Mór

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Gleann Mór** air:
* An Gleann Mór, Contae an Chláir (Cluain idir Dhá Lá): baile fearainn i gContae an Chláir
* An Gleann Mór, Contae an Chláir (toghroinn): toghroinn i gContae an Chláir
* An Gleann Mór, Contae an Longfoirt (An Longfort): baile fearainn i gContae an Longfoirt
* An Gleann Mór, Contae an Longfoirt (Maigh Dumha): baile fearainn i gContae an Longfoirt
* An Gleann Mór, Contae Chiarraí (Cill Gobáin): baile fearainn i gContae Chiarraí
* An Gleann Mór, Contae Chiarraí (Dún Chaoin): baile fearainn i gContae Chiarraí
* An Gleann Mór, Contae Chiarraí (Dún Ciaráin Theas): gleann agus ionad daonra i gContae Chiarraí
* An Gleann Mór, Contae Chiarraí (Gleann Ó Ruachta): baile fearainn i gContae Chiarraí
* An Gleann Mór, Contae Chiarraí (toghroinn): toghroinn i gContae Chiarraí
* An Gleann Mór, Contae Chill Chainnigh (Cnoc an Tóchair): baile fearainn i gContae Chill Chainnigh
* An Gleann Mór, Contae Chill Chainnigh (Uí Dheá): ionad daonra i gContae Chill Chainnigh
* An Gleann Mór, Contae Chill Dara: baile fearainn i gContae Chill Dara
* An Gleann Mór, Contae Chill Mhantáin (An Caisleán Nua): gleann i gContae Chill Mhantáin
* An Gleann Mór, Contae Chill Mhantáin (Ráth an Dúin): gleann i gContae Chill Mhantáin
* An Gleann Mór, Contae Lú: baile fearainn i gContae Lú
* An Gleann Mór, Contae Luimnigh: baile fearainn i gContae Luimnigh
* An Gleann Mór, Contae Mhaigh Eo: teach i gContae Mhaigh Eo
* An Gleann Mór, Contae Mhuineacháin: baile fearainn i gContae Mhuineacháin
* An Gleann Mór, Contae na Gaillimhe (Baile Chláir): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Gleann Mór, Contae na Gaillimhe (Maigh Cuilinn): fo-bhaile i gContae na Gaillimhe
* An Gleann Mór, Contae Phort Láirge (Cois Abha Móire): baile fearainn i gContae Phort Láirge
* An Gleann Mór, Contae Phort Láirge (Gleann na hUidhre): sruthán i gContae Phort Láirge
* An Gleann Mór, Contae Phort Láirge (Na Déise): baile fearainn i gContae Phort Láirge

## Féach Freisin
* An Gleann Mòr, Comhairle na Gàidhealtachd

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Arúba

Tír bheag oileánda i ndeisceart Mhuir Chairib is ea **Arúba**. Go hoifigiúil tá Arúba ar na ceithre chomhthír de chuid ríocht na hÍsiltíre (is é sin, an Ísiltír féin, Arúba, Curaçao agus Sint Maarten. [mion|[Cachtas|Cachtais ag fás thart timpeall ar Charraigeacha Ayo ar Arúba|clé|220x220px]]

Tá 179 ciliméadar cearnacha d'achar ann, agus tá 116,600 duine ina gcónaí ann de réir meastachán a rinneadh sa bhliain 2018. Is é Oranjestad an phríomhchathair. 

Tá aeráid an-tirim ann.

## Féach freisin

* Curaçao agus Sint Maarten
* Na Mion-Aintillí
* Suranam

## Tagairtí

Catagóir:Mion-Aintillí
Catagóir:Oileáin Ísiltíreacha Mhuir Chairib
Moninne Chill Shléibhe

Bhí **Moninne  Chill Shléibhe** ar dhuine de chéad ban-naoimh na hÉireann (timpeall 435 - 517 AD). Thug "sagart teagasc" di faoi bhunphrionsabail na beatha chrábhaidh. D’éirigh léi comhthionól rialta a bhunú ag Sliabh gCuilinn i gContae Ard Mhacha (inniu Cill Shléibhe nó Killevy nó Killeavy), a raibh ochtar maighdean, agus baintreach lena naíonán ina mbaill de. 
[clé|mion|[Uaimh (foirgneamh)|Uaimh]]
Chaith siad saol díthreabhach a bhí bunaithe ar shampla Éilias agus Eoin Bhaiste.  

D’éag sí sa bhliain 517/518. Ceiliúrtar a lá féile ar 6 Iúil.

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Ban-naoimh na hÉireann
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Mná rialta
Ógra Fhianna Fáil

Is gluaiseacht pholaitíochta don óige é **Ógra Fhianna Fáil**.   
Bhunaigh iarcheannaire an pháirtí Seán Ó Loingsigh RIP an eagraíocht sa bhliain 1975 faoi threoir rúnaí ginearálta an pháirtí, Séamus Ó Braonáin (Séamus Brennan). Tá sé gníomhach ar bhonn uile-Éireann,  le craobhacha (ar a dtugtar cumainn) in institiúidí móra tríú leibhéal agus i dtoghcheantair pharlaiminteacha i bPoblacht na hÉireann . I dTuaisceart Éireann. Eagraítear é ar bhonn contae agus cathrach, in éineacht le craobhacha tríú leibhéal in Ollscoil Uladh agus Ollscoil na Banríona, Béal Feirste. I mí Dheireadh Fómhair 2014 d'éirigh Ógra le bheith ina bhall iomlán den eagraíocht **European Liberal Youth** ag a gcomhdháil bhliantúil i mBeirlín. 

## Ballraíocht
Tá ballraíocht d’Ógra Fhianna Fáil oscailte d’aon duine idir sé bliana déag agus tríocha bliain d’aois a thacaíonn le haidhmeanna agus idéil na heagraíochta agus iad siúd an pháirtí ghinearálta féin. 

## Uachtarán
Ó bunaíodh an eagraíocht go dtí 2011 bhí an Teachta Dála is óige d' Fhianna Fáil ina chathaoirleach air. Ó 2011 tá Ógra tar éis uachtarán na heagraíochta a thoghadh. Ba é Eamon Quinlan an chéad Uachtarán ar Ógra a toghadh ina dhiaidh sin, sa bhliain 2015 ina mhéara ar Chomhairle Phort Láirge.

## Oifigeach Gaeilge agus Cultúrtha d’Ógra Fhianna Fáil
Tá Caoimhe NicGabhann ag feidhmiú mar Oifigeach Gaeilge agus Oifigeach Cultúrtha d’Ógra Fhianna Fáil. Ghlac sí páirt in Ógra don chéad uair sa bhliain 2017 agus anois is  rúnaí do Chumann Caoimhín de Barra i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath í. 

## Tagairtí

Catagóir:Fianna Fáil
Catagóir: Eagraíochtaí óige a bunaíodh i 1975
Catagóir: bunaíochtaí 1975 in Éirinn
Catagóir: Eagraíochtaí Uile-Éireann
Mary Mallon

Cócaire Éireannach ab ea **Mary Mallon**, a rugadh ar an 23 Meán Fómhair, 1869 sa Chorr Chríochach, Contae Thír Eoghain.

Bhuail fiabhras tíofóideach í am éigin, gan fhios di féin, is cosúil. Tháinig Mallon slán as, agus d'éirigh sí ina iompróir ainsealach ag an ngalar, ag eisfhearadh na baictéir ina fhaecas an t-am ar fad.

Cócaire ba ea Mallon ach níor nigh sí í féin riamh, is cosúil. Ní raibh a fhios ag daoine ag an am go raibh an sláinteachas pearsanta thar a bheith tábhachtach chun ionfhabhtú a chosc. Mar sin, iompróir ionfhabhtaíoch ba ea í, agus aisiomptómach (ní raibh aon chomhartha den ghalar le brath uirthi). 
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Mallon-Mary%2001.jpg|clé|mion

Bhí Mallon curtha ar coraintín dhá uair in éadan a tola. Bhí uirthi fanacht ar oileán North Brother ó 1915 go dtí lá a bháis sa bhliain 1938.

Niúmóine a chniog Mallon faoi dheireadh agus fuair sí bás ar an 11 Samhain 1938, in aois 69 dí. Créamadh a chorp.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain
Catagóir:Daoine a rugadh i 1869
Catagóir:Básanna i 1938
Catagóir:Cócaireacht
Catagóir:Galair Bhaictéaracha
Thomas Hobbes

Ba fhealsamh Sasanach é **Thomas Hobbes**, a rugadh ar an 5 Aibreán 1588 i Wiltshire agus a fuair bás ar an 4 Nollaig 1679.[clé|mion|[an Leiviatan (Leviathan), deachtóir ollchumhachtach, le Thomas Hobbes, 1651]]

## Fealsúnacht
Tuairim gur chóir do dhuine gníomhú i gcónaí chun a leas féin a chur ar aghaidh is ea féinspéiseachas, is gurb é féinleas tuisceanach bunús na gnáthmhoráltacha. Moltóir cáiliúil na tuairime seo ab ea Thomas Hobbes. 

Cheap sé go raibh an saol an-dearóil. 

## Féach freisin

* An Leiviatan 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1588
Catagóir:Básanna i 1679
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Diagairí
Catagóir:Fealsúna dlí
Catagóir:Fealsúna Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha
Catagóir:Matamaiticeoirí Sasanacha
Catagóir:Wiltshire
Simon Shelton

Aisteoir Sasanach ab ea **Simon Shelton** (13 Eanáir 1966 – 17 Eanáir 2018).

## Féach freisin
* Teletubbies

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Básanna in 2018
Gé Hutchins

Is éan í an ghé Hutchins (*Branta hutchinsii*), a thagann as Meiriceá Thuaidh den ghéineas *Branta*, gur (ghéanna dubha iad  a chuimsíonn  an **ghé Hutchins**. Bíonn cluimhreach dhubh orthu den chuid is mó, a dhealaíonn iad ón speiceas liath *[[Gé ghobghearr|Anser]]*. 

## Cur síos
Déanann an ceann dubh agus an phíb dhubh le "smigiall" bhán idirdhealú idir an ghé seo agus na géanna eile go léir ach amháin an ghé Cheanadach (*Branta canadensis* ) ní ba mhó agus  an ghé ghiúrainn  (*B. leucopsis* ) den mhéid chéanna. Tá suas le 5 fhospeiceas de ghé Hutchins ann, de mhéideanna éagsúla agus sonraí na gclúmh. Breathnaíonn an baineannach beagnach mar an gcéanna ach tá sí beagán níos éadroime agus tá guth difriúil aici. Tá sé deacair idirdhealú a dhéanamh ar chuid acu ón ghé Cheanadach, ar glacadh leis le fada gur speiceas amháin é agus an ghé Hutchins, thugtaí an ghé Cheanadach bheag ar an ghé Hutchins chomh maith leis an fhospeiseas an ghé Cheanadach a bhíonn níos lú.    

Bíonn na géanna Hutchins is lú  1.4 kg (*B. h. Minima*) i bhfad níos lú ná aon ghé Cheanadach, ach fásann na fospeicis *B. h. Hutchinsii*, ag suas le 3 kg, ar an méid céanna le roinnt géanna Ceanadacha.  Is ábhar conspóide é sainiúlacht na ndaonraí atá díofa sna hOileáin Komandorski agus Kuril *B. h. Asiatica*.     

clé|mion| ''B. h. minima'' ar uibheacha

## Raon

## Beathú

## Stádas
deas|mion| Teaghlach de ''B. h.''  ''minima''

## Systematics

## Tuilleadh léitheoireachta

* Stackhouse, Marcas. An Gé Nua . 
* Angus, Wilson. Sainaithint agus raon na bhfo-speicis laistigh de Choimpléasc Gé Ceanada agus Cackling (''Branta canadensis'' & ''B. hutchinsii'' )  . 
* Moser, Timothy J., Craven, Scott R. agus Miller, Brian K. géanna Ceanada sa Mississippi Flyway: A Guide for Goose Hunters and Goose Watchers . 
* Martin Garner Fócas ar: géanna ‘bán-cheeked’ .
## Tagairtí
Richard Brinsley Sheridan

clé|mion
Drámadóir as Baile Átha Cliath ab ea **Richard Brinsley Sheridan** (a rugadh ar 30 Deireadh Fómhair  1751 -a d'éag 7 Iúil 1816), agus úinéir na hamharclainne Drury Lane i Londain ó 1776 go dtí 1811.

Ba den fhíorfhuil éː a athair, Tomáis, aisteoir, agus a sheanathair, an Dr Thomas Sheridan (1687–1738), múinteoir cáiliúil agus cara mór Swift.
clé|mion|231x231px|1788 - 1792

## Londain
Fuair sé post san amharclann Drury Lane, áit a raibh Bleá Cliathach eile - an teanór Michael Kelly ag obiar.

Is léir freisin gurbh fhear mór grinn é Sheridan., Oíche ar fhág Michael Kelly a theach faoi Sheridan agus beirt cairde leis, d'ól siad cúig bhuidéal póirt, dhá bhuidéal fíona Maidéarach agus buidéal branda, agus bhí Sheridan chomh tinn sin ina dhiaidh nach bhféadadh sé éirí go dtí a seacht a chlog tráthnóna an lae dár gcionn. 

De réir Kelly, "***tomorow*** was his day of business" agus deir sé go raibh an cúigiú mhír de ***Phizarro*** á scríobh ag Sheridan agus an dráma sin ar siúl ar an stáitse.clé|mion|296x296px|Stafford

Tá a lán eolais i gcuimhní cinn Kelly faoi Sheridan. Is léir gur cuireadh an-bhéim ar an seó iontu agus go mbíodh fíormheascán sna ceoldrámaí. Tráth dá raibh Sheridan ag lorg ceoldráma a thuillfeadh airgead don amharclann, mhol Kelly sean-cheoldráma ***Cymon*** dó. "***Cymon***, my good Sir, would not bring sixpence to the treasury," arsa Sheridan leis.

### Bás
Bhí Sheridan ite ag fiacha nuair a d'éag sé, in aois 64 bliain dó ar 7 Iúil 1816. 

## Féach freisin

* Michael Kelly (teanóir agus fear amharclainne)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1751
Catagóir:Básanna i 1816
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Cnóshnag Neumayer

Is éan é an **Cnóshnag Neumayer** (*Sitta neumayer*). Is ball d'fhine na Sittidae é. Tá sé dúchasach i réigiún a shíneann ón gCróit soir go dtí an Iaráin. Itheann sé feithidí agus damháin alla, chomh maith le síolta sa gheimhreadh.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Pápa Innocentius IX

Ba Phápa ar an Eaglais Chaitliceach é **an Pápa Innocentius IX**. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1519
Catagóir:Básanna i 1591
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Frith-Phrotastúnachas
Catagóir:Pápaí Iodálacha