open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Caipitleachas

[mion|230px|[Stocmhalartán São Paulo sa Bhrasaíl (Aibreán 2007).]]
Is córas eacnamúil é an **caipitleachas** nó **rachmasaíocht**.

## Stair
Tá formhór na staraithe ar aon tuairim gur i cathair-stáit na hIodáile i dtreo dheireadh na Meánaoise (roimh an Reifirméisean) a tháinig an caipitleachas chun cinn – bhí lámh mhór ag na mainistreacha i dteacht chun an chaipitleachais mar gheall ar an gcóras bainistíochta agus airgeadais a bhí acu, chomh maith leis an speisialú a rinne siad, rud a bhí ina bhunchloch den chóras caipitleach a réitigh an bealach don réabhlóid thionsclaíoch.

Ba dhul chun cinn mór é leathnú an Protastúnachais san Eoraip sa 16ú is 17ú haois, ó thaobh cúrsaí fealsúnachta, cúrsaí gnó agus cúrsaí eacnamaíochta cúrsaí eolaíochta.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Idé-eolaíochtaí polaitiúla
Catagóir:Caipitleachas
Báidín Fheilimí

Is seanamhrán ó Chontae Dhún na nGall é **Báidín Fheilimí**, agus is é is ábhar don amhrán ná an dóigh ar briseadh bád beag in Oileán Thoraí.

## Liricí i nGaeilge

:Báidín Fheilimí d’imigh go Gabhla,
:Báidín Fheilimí is Feilimí ann.
:Báidín Fheilimí d’imigh go Gabhla,
:Báidín Fheilimí is Feilimí ann.
        (curfá)
:Báidín bídeach, báidín beosach,
:Báidín bóidheach, báidín Fheilimí.
:Báidín díreach, báidín deontach,
:Báidín Fheilimí is Feilimí ann.
:Báidín Fheilimí d’imigh go Toraí,
:Báidín Fheilimí is Feilimí ann.
:Báidín Fheilimí d’imigh go Toraí,
:Báidín Fheilimí is Feilimí ann.
        (curfá)
:Báidín Fheilimí briseadh i dToraí,
:Iasc ar bord agus Feilimí ann.
:Báidín Fheilimí briseadh i dToraí,
:Báidin Fheilimí agus feilimi ann.
        (curfá)

## Liricí i mBéarla

:Phelim's boat went to Gola,
:Phelim's boat and Phelim in it.
:Phelim's boat went to Gola,
:Phelim's boat and Phelim in it.
          (curfá)
:A tiny boat, a lively boat,
:A charming boat, Phelim's boat.
:A straight boat, a willing boat,
:Phelim's boat and Phelim in it.
:Phelim's boat went to Tory,
:Phelim's boat and Phelim in it.
:Phelim's boat went to Tory,
:Phelim's boat and Phelim in it.
          (curfá)
:Phelim's boat broke on Tory,
:Fish on board and Phelim in it.
:Phelim's boat broke on Tory,
:Fish on board and Phelim in it. 
          (curfá)
 
Catagóir:Amhráin Ghaeilge
Miriam Makeba

B'amhránaí iomráiteach í **Miriam Makeba**, nó **Mama Afrika**, a rugadh in Johannesburg san Afraic Theas ar an 4 Márta 1932 agus a fuair bás ar an 10 Samhain 2008.  Chan sí amhráin a raibh meascán iontu den snagcheol agus de cheol traidisiúnta a tíre dúchais. 

## Saol
Sháraigh Makeba  go leor dúshlán le linn a saol. Ar a gannchuid agus í óg, buailte agus tréigthe, tháinig ailse bhrollaigh uirthi agus ansin ailse cheirbheacs.
Bronnadh Gradam Grammy uirthi sa bhliain 1966.

Fuair Makeba bás de thoradh taom croí ar an 10 Samhain 2008 tar éis ceolchoirme in Castel Volturno na hIodáile.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Básanna in 2008
The Burial at Thebes

Is dráma é ***The Burial at Thebes*** a scríobh an scríbhneoir clúiteach Éireannach Seamus Heaney, bunaithe ar an tragóid Ghréagach a chum Sofaicléas sa chúigiú céad roimh Chríost.

## Plota
Faigheann Antagana, iníon Oedipus, amach gur mharaigh a beirt deartháireacha a chéile ag troid i gcoinne a chéile i gcogadh. Ligeann Creon rí Thebes duine dóibh a adhlacadh de réir deasghnátha na h-ama agus caitear amach an duine eile gan adhlacadh mar fhealltóir. Téann Antigone a bhfuil geallta le mac Creon, Haemon, glan ina gcoinne agus tar éis di an dearthár náirithe a adhlacadh cuirtear faoi ghlas i bpluais í le bás a fháil. 

Faoin am a thagann athrú intinne ar Creon tá lámh curtha aici ina bás fhéin. Faigheann a mhaicín mhánla, Haemon agus a bhean chéile Eurydice básanna tubaisteacha freisin ag deireadh na tragóide chlasaiceach seo.

## Tagairtí

Catagóir:Drámaí
Leitir Mealláin

Oileán beag is ea **Leitir Mealláin** ar chósta thiar na hÉireann i gConamara, Contae na Gaillimhe. Tá an t-oileán suite sa Ghaeltacht timpeall 36 míle ó chathair na Gaillimhe i Loch Lurgan agus thart ar 14 míle ón gCeathrú Rua. Ceann de thrí oileán is ea Leitir Mealláin i nGarmna, agus tá na hoileáin eile, Tír an Fhia agus Leitir Móir, suite ar an taobh thoir de.
clé|mion
Ciallaíonn *Leitir* 'taobh cnoic'. Bhí Leitir Mealláin i seilbh Loingsigh Bhearna tráth. Ghlac na Comerford seilbh ar an áit thart ar an mbliain 1840. Bhí thart ar 1700 acra agus 77 teach ar an oileán ag an am. 
clé|mion
Tá Leitir Mealláin suite i gcróilár Ghaeltacht Chonamar agus tá an Ghaeilge fós mar theanga an phobail ann. I ndaonáireamh 2016 dúirt 93.8% de mhuintir an oileáin go raibh Gaeilge acu agus dúirt 85.3% den ndaonra go labhraíonn siad Gaeilge chuile lá. 

### Cuairt
Ní hé an cuairteoir thar droichead anoir amháin a bhainfidh sásamh agus stair as an ionad oidhreachta seo. Níor mhór cúpla uair a chaitheamh istigh sa tseodlann Ionad Oidhreachta. Ansin buail isteach go dtí Ionad na Feamainne agus sín siar ó chluais go drioball sa tobán feamainne.

## Daoine
I mí Dheireadh Fómhair 2025, phléadáil Patrick Grealish as eastát Gharraí an Choirce, Leitir Mealláin ciontach as bagairtí a dhéanamh ar Simon Harris agus a theaghlach tríd theachtaireacht ar na meáin shóisialta.

## Féach freisin
* Arracht (scannán)

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Ghaeltachta
Catagóir:Oileáin Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Bailte i gContae na Gaillimhe
Gary Doherty

Bhí **Gary Doherty** ina pheileadóir.  Rugadh é ar 31 Eanáir 1980 i gCarn Domhnach, Contae Dhún na nGall. Imreoir sacair ard a bhí ann agus é 6'1" ar airde. D'imir sé le Wycombe Wanderers, i Sraith Sacair 2. Tugtar "the Doc" agus "the Ginger Pele" air.

Thosaigh Gary Doherty ag imirt go gairmiúil le Luton Town sa bhliain 1997. D'imir sé 84 cluiche i dtrí shéasúr leo. Cheannaigh Tottenham Hotspurs é ar €1 milliún i mí Márta 2000. D'imir sé go maith an séasúr sin, ach an bhliain ina dhiaidh sin níor éirigh leis chomh maith sin. Bhris sé a chos sa chluiche in aghaidh "Torquay" i Meán Fómhair. Tháinig sé ar ais an bhliain sin, ach ní raibh sé ag imirt mar a bhíodh.

Ag Tottenham, shocraigh Gary Doherty isteach mar chosantóir. D'imir sé an-mhaith  i dtús sa bhliain 2004. Áfach bhris sé a chos.   

Díoltar Gary Doherty go "Norwich City".   

## Éire
D'imir sé go hiondúil d'Éirinn mar buailteoir. Thosaigh Doherty ag imirt d'Éirinn i gcluiche in aghaidh an Ghréig sa bhliain 2000.  

Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Daoine beo
Na Briogáidí Idirnáisiúnta

Bhí **Na Briogáidí Idirnáisiúnta** mar aonaid míleata poblachtánach a throid i Cogadh Cathartha na Spáinne. Bhunaigh óglaigh ó thíortha difriúla, gan baint ag stáit ar bith, iad agus thaistil siad go dtí an Spáinn le tacaíocht a thabhairt do Dara Poblacht na Spáinne agus a chuid fórsaí sa Cogadh Cathartha ó 1936 go dtí an bhliain 1939. Bhí thart ar 32,000 daoine ó 53 náisiún i measc na briogáidí seo. Throid siad i gcoinne fórsaí Náisiúnacha na Spáinne a d'éirigh amach faoi cheannas an Ginearál Francisco Franco le cabhair ón Ghearmáin agus an Iodáil.

## Sonraí

thumb|right|200px|Bratach na hIodáile Cathlán Garibaldi

## Tagairtí

Briogáidí Idirnáisiúnta, Na
Briogáidí Idirnáisiúnta, Na
Mo Mowlam

Ba pholaiteoir Briotanach í **Marjorie "Mo" Mowlam** Ph.D (18 Meán Fómhair 1949 - 19 Lúnasa 2005). Bhí sí ina ball de Pháirtí an Lucht Oibre agus chaith sí tréimhse mar Aire Stáit i dTuaisceart na hÉireann idir 1997 agus 1999.  [clé|mion|1 Summerhill Terrace, [Newcastle upon Tyne|Newcastle]]Bhí Mo Mowlam ina hAire Stáit sa Tuaisceart nuair a shíníodh Comhaontú Aoine an Chéasta sa bhliain 1998.  Bhí stíl ar leith ag Mo Mowlam, dírithe ar an gcuimsiú. clé|mion|"Press for Change", 1997

## Saol
clé|mion|Coventry Walk of FameBhain sí céim san eolaíocht pholaitiúil amach in Ollscoil Durham agus Ph.D ó Ollscoil Iowa.

### 1987-1998

Bhí ainm in airde aici go forleathan mar dhuine de na polaiteoirí ba mhó a raibh gean uirthi ón dream "New Labour" sa Ríocht Aontaithe. 

Bhíodh aithne uirthi mar dhuine a bhí cliste, léannta agus tarraingteach. Bhí sí in ann labhairt go díreach agus go neamhbhalbh ar chúrsaí. 
### 1999

Bhí seanchairdeas idir aire eile, Peter Mandelson agus Mo Mowlam. Sa bhliain 1999, gheall Mandelson go ndéanfadh sé idirbheartaíocht ar a son nuair a tuairiscíodh go raibh rún ag Tony Blair í a bhogadh go cúram eile. Ina áit sin, bhronn an Príomh-Aire an cúram ar Mhandelson féin. Ní nach ionadh, bhí Mo ar mire leis agus chuir sí ina leith go raibh sé ag iarraidh a post a ghoid uaithi. Cuirfidh sé iontas ar a lán, b’fhéidir, gur scríobh Mandelson – fear a bhfuil cáil Machivelliach air – ina dhiaidh sin chuig Blair ag impí air Mo a fhágáil san áit ina raibh sí. Mhaígh Blair, áfach, nach raibh muinín ag na hAontachtóirí inti agus gur beag meas a bhí ag an phobal náisiúnach uirthi a thuilleadh.
### Bás
D'éag sí ar an 19 Lúnasa 2005. Bhuail siad urchóideach í sa bhliain 1997, ach cheil sí an fhírinne ag an am.  Níos déanaí, thuill sí meas mar gheall ar a troid in aghaidh ailse inchinne.

## Féach freisin

* Comhaontú Aoine an Chéasta 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Básanna in 2005
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:Básanna de bharr ailse
Catagóir:Colúnaithe
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Mná
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Sóisialaithe
Catagóir:Státrúnaithe Thuaisceart Éireann
Catagóir:Alumni Ollscoil Durham
Catagóir:Alumni Ollscoil Iowa
Catagóir:Comhaontú Aoine an Chéasta
Na Viseagotaigh

Bhí na **Viseagotaigh** (Laidin: *Visigothi, Wisigothi, Vesi, Visi, Wesi,* nó *Wisi*) agus na hOstrogotaigh an dá ghrúpa den treibh Ghotach in oirthear na Gearmáine. Le chéile is iad seo na treibheanna a chuir isteach ar Impireacht na Róimhe i rith Tréimhse an Imirce (300-700). Throid na Viseagotaigh in aghaidh na Rómhánach i rith an 4ú haois, agus sa bhliain 410 d'ionsaigh siad an Róimh faoin Rí Alaric.

Faoi dheireadh lonnaigh siad i ndeisceart an Ghaill mar foederati na Róimhe. Thit siad amach leo agus bhunaigh siad a ríocht féin leis an bpríomhchathair i Toulouse. Go mall, shín siad a réim amach i dtreo na Spáinne, ag fáil réidh leis na Vandail. Sa bhliain 507 ag Cath Vouillé, bhris na Francaigh, faoin Rí Clóbhis I iad. Tar éis é sin ní raibh ach Septimania acu i ndeisceart na Fraince agus bhí a ríocht teorannaithe ag an Spáinn, bhris siad an cúige Biosantánach Spania agus Ríocht Suebeach an Ghailís agus bhí an leithinis iomlán tógtha acu.

Timpeall na bliana 589, thiontaigh na Viseagotaigh, faoi Rí Reccared I, ón Chríostaíocht Airiasach, go dtí an creideamh Nícé. Tá foinsí stairiúla na tréimhse scáinte. Sa bhliain 711 nó 712 bhris fórsaí Arabacha agus Beirbeireacha airm Viseagotacha ag Cath Guadalete agus cailleadh ceannairí tábhachtacha, ina measc Rí Roderick na Viseagotach. Ina dhiaidh sin, agus de bharr Ionradh na Moslamach, thit an ríocht as a chéile, tá staraí fós ag plé chúiseanna na titime. Lean féiniúlacht Ghotach ar aghaidh i ndiaidh titim na Ríochta, go háirithe i Ríocht Asturias agus an Marca Hispanica, ach d'imigh na Viseagotaigh mar threibh as.

Tá a lán fágtha ina dhiaidh ag na Viseagotaigh, ina measc eaglaisí agus cathracha móra (an t-aon grúpa a thóg cathair nua tar éis na Rómhánaigh agus roimh na Cairilínsigh. An oidhreacht is fearr a d'fhág siad ina dhiaidh ná an córas dlí, an Liber iudiciorum, a raibh mar bhunús don modh dlí go dtí deireadh na meánaoiseanna.

Catagóir:Stair na Spáinne
Madra

Ainmhí clóis is ea an **madra** (**madadh** nó **gadhar**) (*Canis lupus familiaris* nó *Canis familiaris*). Mamach atá ann.  

[mion|220x220px|[Cú Faoil|cú faoil]]
[mion|220x220px| [cú ar rásraon con]]

[mion|220x220px| [sotar rua]]

## Stair
D'eascair madraí an lae atá inniu ann ón mac tíre, an chéad ainmhí a ceansaíodh, timpeall 11,000-3,000 RC. Mar gheall ar an bpórú a rinne daoine is mór an éagsúlacht atá ann i measc na gcineál éagsúla. Tá na madraí flúirseach go maith ar fud an domhain. 

Tá timpeall 400 pór baile ann anois, a rangaítear mar mhadraí oibre, madraí spóirt, cúnna, brocairí, madraí neamhspóirtiúla, agus maidríní beaga bídeacha. Tugtar madra ar an bhfireannach, saith ar an mbaineannach, agus coileán ar an madra óg. 

## Seanfhocail
* Is teann gach madra gearr i ndoras a thí féin. 
* Má bhuaileann tú mo mhadra buailfidh tú mé féin.
* Is fearr madra beo ná leon marbh.
* Nuair atá do lámh i mbéal an mhadra, tarraing amach go bog é.
* Coinnigh an cnámh agus leanfaidh an madra thú.
* Is olc an cu nach fiú a liú.
* An té a luíonn le madraí, éiríonn sé le dreancaidí.
mion|391x391px|coileán ag éisteacht go géar

## Intleacht
Tá roinnt focail speisialta a bhfuil tionchar ar leith acu ar mhadaidh - ocras, páirc, siúl, agus, go deimhin, dinnéar! Ach tá grúpa cainíneach tallannach ann agus is dóigh go bhfuil cumas den scoth acu ag foghlaim stór focal an duine, agus iad ábalta teanga a fhoghlaim ag cúléisteacht, sa bhealach céanna ina ndéanann tachráin. 

Foilsíodh taighde san irisleabhar “Science”, a léiríonn go bhfuil na “foghlaimeoirí focal tallanacha” cainíneacha seo, atá in ann ainmnithe bréagán a fhoghlaim fríd traenáil cheana féin, in ann focail a thabhairt leo gan ach comhrá a chluinstin sa chúlra. 

Dúirt Clive Wynne, iompraí cainíneach ag Ollscoil Stáit Arizona go “ndearnadh go han-mhaith” an taighde, ach chuir sé comhairle ar dhaoine gur ainmhithe “fíor-eisceachtúla” a bhí iontu agus nár cheart dóibh a bheith ag tnúth le sárbhuanna ó pheataí teaghlaigh.

## In Éirinn
Bhí madra sléibhe Beirneach darb ainm 'Bród' ag Uachtaráin na hÉireann Micheál D. Ó hUigínn, a bhí leis formhór den am agus é ag obair in Áras an Uachtaráin. Bhíodh deirfiúr le Bród, Síoda, ach fuair sí bás i Meán Fómhair 2020.

## Féach freisin
* Madra rua
* Rásaí con

## Tagairtí


Catagóir:Ainmhithe tí
Siondróm Aagenaes

Is galar é an **Siondróm Aagenaes** arb é is promhthréith ann hipeapláise ó bhroinn na soithí limfe. Is cúis leis limféidéime na gcos agus colastáis athfhillteach na naonachta. Is féidir leis an ngalar seo éirí níos measa agus dul ar aghaidh gur chúis leis ciorróis heipiteach agus heipitíteas ollcheallach, maille le fhiobróis sna conairí iompracha.

Tá a chúis ghéiniteach anaithnid, ach tá sé faighte le hoidhreacht go huathshómach aonarach agus suíonn an ghéin i gcrómasóm 15q.

Bíonn aimhrialtacht ghinearálaithe limfeach mar ghné choitianta an reachta,
agus is féidir go bhfuil bunús na mácháile limfegéiniteach (Béarla: lymphangiogenetic)

## Tagairtí

Catagóir:Neamhord córas imdhíonachta
Catagóir:Galair
Catagóir:Siondróim
Mitch Mitchell

Ba dhrumadóir Sasanach é **John "Mitch" Mitchell** (9 Iúil, 1947 – 12 Samhain, 2008). Bhain sé cáil amach mar bhall den bhanna The Jimi Hendrix Experience, racghrúpa Jimi Hendrix, idir 1966 agus 1970. Drumadóir tréitheach a bhí ann, a mheasc rac-cheol agus snagcheol le chéile ina chuid drumadóireachta chun saghas ceoil nua a chruthú, ceol cumaisc (Béarla: *fusion*) a tugtar air.

Cailleadh Mitchell de bharr chúiseanna nádúrtha i bPortland, Oregon, cúig lá tar éis chamchuairt a chríochnú i Meiriceá. 

Catagóir:Drumadóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Básanna in 2008
Dlí Avogadro

Is éard is **Dlí Avogadro** ann (dá ngairtear uaireanta **hipitéis Avogadro** nó **Prionsabal Avogadro**) ná gásdlí turgnamhach, a deir; "Bíonn an líon céanna móilíní ag toirteanna comhionanna de gháis sna tosca teochta agus brú céanna.

I gcás maise ar leith de ghás idéalach, bíonn toirt agus méid (móil) an gháis comhréireach go díreach, má tá an teocht agus an brú tairiseach".


Ainmnítear an dlí i ndiaidh Amedeo Avogadro a thug an  hipitéis, in 1812, go bhfuil an líon céanna móilíní in dhá shampla áirithe de ghás idéalach, den toirt chéanna agus ag an teocht agus an brú céanna. Mar shampla, tá an líon céanna móilíní i méideanna comhionanna de hidrigin mhóilíneach agus nítrigin  nuair a bhíonn siad ag an teocht agus an brú céanna, agus leanann siad iompraíocht an gháis idéalaigh. Go praiticiúil, léiríonn fíorgháis dialltaí beaga ón iompar idéalach agus ní sheasann an dlí ach a bheag nó a mhór, ach is garmheastachán úsáideach é fós d’eolaithe.

## Sainmhíniú matamaiticiúil
Is féidir an dlí a scríobh mar:

:V \propto n\,

nó
:\frac{V}{n}=k

i gcás gurb é 

:*V*  toirt an gháis;
:*n*  méid shubstaint an gháis (arna thomhas i móil); 
:*k*  tairiseach le haghaidh teocht agus brú ar leith.

Déantar cur síos sa dlí seo, faoin riocht céanna teochta agus brú, go bhfuil an líon céanna móilíní i méideanna comhionanna de gach gás. Chun an tsubstaint chéanna a chur i gcomparáid faoi dhá shraith coinníollacha éagsúla, is féidir cur síos úsáideach a dhéanamh ar an dhlí mar seo a leanas:

:\frac{V_1}{n_1} = \frac{V_2}{n_2}

Taispeánann an chothromóid, de réir mar a mhéadaíonn líon na mól gáis, go méadaíonn méid an gháis i gcomhréir freisin. Ar an gcaoi chéanna, má laghdaítear líon na mól gáis, ansin laghdaíonn an toirt freisin. Dá bhrí sin, tá líon na móilíní nó na n-adamh i méid sonrach de ghás idéalach neamhspleách ar a méid nó ar mhais mholarach an gháis.

### Díorthú ón dlí gáis idéalach

Leanann díorthú dhlí Avogadro go díreach ó dhlí an gháis idéalaigh, .i.
:  PV = nRT ,

i gcás gurb é * R * an gástairiseach, is é * T * an teocht i gCeilbhiní, agus is é * P * an brú (i bpascail).

Ag réiteach do * V / n *, faighimid mar sin
:\frac{V}{n}=\frac{RT}{P}.
Déan comparáid idir sin agus
:  k = \ frac {RT} {P} 
atá tairiseach do bhrú seasta agus teocht sheasta.

Is féidir foirmliú coibhéiseach den ghásdhlí idéalach a scríobh trí  úsáide a bhaint as tairiseach Boltzmann * k *  B , mar
:  PV = Nk _ {\ rm B} T ,
i gcás gurb é * N * líon na gcáithníní sa ghás, agus go bhfuil an cóimheas * R * thar * k *  B  cothrom leis an tairiseach Avogadro.

San fhoirm seo, i gcás gur tairiseach é * V * / * N * tá
:\frac{V}{N}=k'=\frac{k_{\text{B}}T}{P}.
Má ghlactar le *T* agus *P* ag teocht agus brú caighdeánach (TBC), ansin tá *k*′ = 1/*n*0, áit a bhfuil *n*0 an tairiseach Loschmidt.

Catagóir:Gásdlíthe
Catagóir:Teirmidinimic
Cogadh an Dá Rí

B'é **Cogadh an Dá Rí** an cogadh a fearadh idir Séamus II Shasana agus Liam III Shasana ó 1689 go 1691. Ba Chaitliceach é Séamas agus mar sin ní raibh uaisle Shasana sásta glacadh leis mar rí. B'fhearr leo Liam, prionsa Ollannach. Bhí ar Shéamas teitheadh ó Shasana agus tháinig Liam go dtí an tír sin. Fearadh cuid den chogadh in Éirinn, agus bualadh fórsaí Shéamais, mar shampla i gCath na Bóinne agus i gCath Eachroma.

## Cathanna
* Briseadh an Droma Mhóir
* Léigear Dhoire
* Cath an Bhaile Nua
* Cath na Bóinne
* Cath Eachroma
* Léigear Luimnigh


Catagóir:17ú haois in Éirinn
Catagóir:17ú haois
Ros Neamhlach

Trá-bhaile agus ceantar in Éirinn is ea **Ros Neamhlach**. Tá an baile suite in iarthuaisceart na tíre i gContae Dhún na nGall.

Is as Ros Neamhlach é Mícheál Ó Cléirigh, duine a scríobh Annála na gCeithre Máistrí.

## Trá Ros Neamhlach

Tá brat gorm ag trá Ros Neamhlach, as is é ceann do na Trá is deise sa tír.

Tá cumann surf ann ag an trá, agus is minic a feictear comórtas ar an trá mar gheall ar na tonntracha a tagann isteach ón muir Atlantach. 

## Mainistir Proinsiasach

Tá stair thart ar 500 bliain ag na Proisiasach i Tír Chonaill, Oscail an Mainistir nua san bliain 1952. Tá músaem ar an ionad freisin.

## Ord Oráisteach

Is é Ros Neamhlach suíomh an t-aon mórshiúl Ord Oráisteach san Poblacht. Ní bíonn trioblóid ag an mórshiúl seo.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Loch Lao

Loch mór idirthaoideach is ea **Loch Lao**, ag béal Abhainn an Lagáin in oirthear Chúige Uladh. Ag a cheann tá cathair agus calafort Bhéal Feirste, a shuíonn ag béal Abhainn an Lagáin. Osclaíonn an loch isteach i Muir nIocht Thuaidh agus nascann sé Béal Feirste le Muir Éireann. 

Is réimse fada, leathan agus domhain uisce é Loch Lao, agus é beagnach saor ó thaoidí láidre. Tá sraith réileán láibe agus murlach sa chuid istigh den loch. Tá an loch seachtrach teoranta do chladaí carraigeacha den chuid is mó le roinnt bánna beaga gainimh. Is é teorainn sheachtrach an locha ná an líne a cheanglaíonn Pointe Orlock agus An Cionn Dubh.

Is iad Beannchar ar an gcladach theas (Contae an Dúin) agus Carraig Fhearghais ar an gcladach thuaidh (Contae Aontroma) na príomhbhailte cósta. I measc na lonnaíochtaí cósta eile tá Ard Mhic Nasca, Cuan Héilin (nó Cuan Bhaile na gCrot) , Inis Glas agus An Cionn Bán.
## Tagairtí

Catagóir:Uiscí Uladh
Catagóir:Lochanna na hÉireann
Roger Garland

Ba é **Roger Garland** (1933 a rugadh é) an chéad Teachta Dála de chuid an Chomhaontais Ghlais. Toghadh é in Olltoghchán 1989 i ndáilcheantar Bhaile Átha Cliath Theas agus chaill sé a shuíochán in Olltoghchán 1992. Cé gur theip air a bheith atofa san olltoghchán sin, d'éirigh le Trevor Sargent a bheith tofa i mBaile Átha Cliath Thuaidh ag an am céanna, rud a chiallaigh gur choinnigh an páirtí a n-ionadaíocht sa Dáil.

## Naisc Sheachtracha
* Stair thoghchánaíochta Roger Garland 

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Daoine beo
Clann na Poblachta

mion|13ú Dáil.  An Dáil ar an 18 Feabhra 1948.  Bhí seachtar i gClann na Poblachta (dath = bánghlas)
Páirtí polaitiúil Éireannach ab ea **Clann na Poblachta**. 

## Stair an pháirtí
Bhunaigh gníomhaithe poblachtaigh Seán Mac Giolla Bhríde *(Béarla: Seán MacBride)*, Nollaig Hartnett, Seán Mac Uighilín *(Béarla: Jack McQuillan)* agus Micheál Ó Ceallaigh an páirtí sa bhliain 1946. Ba é Mac Giolla Bhríde ceannaire an pháirtí. Thacaigh a lán daoine a bhí míshásta le Fianna Fáil leis an gClann agus d'fhás an páirtí go tapaigh. Bhuaigh an páirtí dhá fhothoghchán sa bhliain 1947. Ghair De Valera olltoghchán go luath sa bhliain 1948 chun cur isteach ar fhás an pháirtí nua. Fuair Clann na Poblachta 13.2% de na vótaí san olltoghchán agus 10 suíochán sa Dáil.

Bunaíodh an chéad rialtas idirpháirtí tar éis an olltoghcháin. Tháinig Fine Gael, Páirtí an Lucht Oibre, Páirtí an Lucht Oibre Náisiúnta, Clann na Poblachta, Clann na Talmhan agus roinnt Teachtaí neamhspleácha le chéile chun Fianna Fáil a chur as oifig. Ba é Seán A Mac Coisdealbha Taoiseach an rialtais nua mar níorbh fhéidir le Clann na Poblachta glacadh le ceannaire Fhine Gael, Risteard Ó Maolchatha. Fuair an Clann dhá áit sa chomh-aireacht - ceapadh Mac Giolla Bhríde mar Aire Gnóthaí Eachtracha agus ceapadh Nollaig de Brún mar Aire Sláinte. 

D'fhág Éire an Comhlathas Briotanach sa bhliain 1949.

D'éirigh de Brún as an rialtas agus as an gClann sa bhliain 1951 nuair nár thacaigh an rialtas leis an Scéim Máthar agus Linbh. Bhí easaontas sa Chlann maidir leis an scéim freisin - bhí an Eaglais go mór in éadan na scéime agus níor thacaigh Mac Giolla Bhríde le de Brún. 

Tháinig meath ar an bpáirtí tar éis na conspóide agus ní bhfuair an páirtí ach 4.1% de na vótaí agus 2 shuíochan sa Dáil sa chéad olltoghchán eile (níos déanaí sa bhliain 1951). Toghadh de Brún mar Theachta Dála neamhspleách.

Ghlac Clann na Poblachta páirt i dtoghcháin suas go dtí 1965 ach bhí an páirtí i gcónaí i bhfad níos laige na mar a bhí sé ar dtús. 

## Olltoghcháin (1948-1965)
Torthaí Chlann na Poblachta in olltoghcháin
* 1948 13.2% de na vótaí agus 10 dTeachta Dála
* 1951 4.1% de na vótaí agus 2 Theachta Dála
* 1954 3.8% de na vótaí agus 3 Theachta Dála
* 1957 1.6% de na vótaí agus 1 Theachta Dála
* 1961 1.1% de na vótaí agus 1 Theachta Dála
* 1965 0.8% de na vótaí agus 1 Theachta Dála

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* http://www.ucd.ie/archives/html/collections/clann-na-poblachta.html 
* http://www.electionsireland.org/results/general/byelectiondail.cfm 
* http://www.ark.ac.uk/elections/gdala.htm 

Catagóir:Clann na Poblachta
Reial Club Deportiu Espanyol de Barcelona

Is club spóirt Spáinneach é **Reial Club Deportiu Espanyol de Barcelona** a imríonn in Barcelona. Tá clú agus cáil ar an bhfoireann sacair. Imríonn sé sa staid Cornellá-El Prat. 

Cé go bhfuil níos mó cáil ar FC Barcelona, is é an séú foireann is rathúla sa tír. Tá iomaíocht fhíochmhar idir an Espanyol agus Barcelona. Tá nasc idir an fhoireann seo agus náisiúnachas na Spáinne. Go stairiúil, bhí lucht leanúna an chlub níos saibhre (go traidisiúnta ó bhruachbhaile Sarrià) le níos mó meas acu ar údarás lárnach na Spáinne i gcomparáid le lucht leanúna FC Barcelona, foireann a bhfuil gaol láidir aici le náisiúnachas na Catalóine.

E
Catagóir:Barcelona
Harald zur Hausen

Ba lia Gearmánach é **Harald zur Hausen** (a rugadh ar an 11 Márta 1936 agus a d'éag ar an 29 Bealtaine 2023). Bronnadh Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis air sa bhliain 2008.

## Saol agus Saothar
Rugadh é in Gelsenkirchen sa Ghearmáin, agus d'fhreastail sé ar mheánscoil (*Gymnasium*) Vechta sula ndearna sé staidéar ar leigheas i mBonn, Hamburg agus Düsseldorf. 

Tar éis tamaill mar chúntóir leighis sa Ghearmáin, bhog sé go Philadelphia, SAM áit ar chaith sé roinnt blianta sular fhill sé ar Ollscoil Würzburg mar ollamh i 1969. 

Sa bhliain 1977 bhog sé go Ollscoil Freiburg, áit a ndearna sé cur síos ar an mbaint idir HPV6 agus faithne na pite. Sa bhliain 1983 rinne sé an fionnachtain mhór go raibh dlúthbhaint idir HPV 16 agus 18 agus Ailse Muineál na Broinne. 

De bharr seo is ea a bronnadh an Duais Nobel air sa bhliain 2008. Lig an fionnachtain seo do thaighdeoirí an vacsaín in aghaidh ailse muineál na broinne a fhorbairt.

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Luc Montagnier agus Francoise Barré-Sinoussi a rinne fionnachtain ar an víreas atá taobh thiar de SEIF.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Daoine Gearmánacha
Catagóir:Lianna Gearmánacha
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis
Dún Geanainn

Baile i gContae Thír Eoghain is ea **Dún Geanainn** (*Dungannon* as Béarla). Is é an tríú baile is mó sa chontae (tar éis na hÓmaí agus an tSratha Báin) agus bhí daonra 11,139 ina gcónaí ann de réir dhaonáireamh 2001. Bhí dlúthbhaint stairiúil idir an baile seo agus muintir Uí Néill ó bhí dún nó caisleán acu ansin ar feadh na mblianta fada go dtí aimsir Aodha Uí Néill.

### Na Trioblóidí

* Buamáil Hillcrest Bar : 17 Márta 1976:   maraíodh ceathrar nuair a rinne Óglaigh Uladh **ionsaí buama ar an teach tábhairne Hillcrest Bar** ar Bhóthar Dhomhnach Mór, Dún Geanainn.

## Féach freisin

* Buamáil Hillcrest Bar 

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh gréasáin Chomhairle an Bhaile 

Catagóir:Bailte i gContae Thír Eoghain
Alexander Hleb

Is imreoir sacair Belarúsach é **Aliaksandr Paŭlavič Hleb**, nó *Alexander Hleb* as Béarla. Faoi láthair imríonn sé do fhoireann sacair Barcelona agus do fhoireann náisiúnta na Belarúise. B'fhearr leis ag imirt sa lár ag ionsaí nó sa "poill" taobh thiar desna ionsaithe ach uaireanta imríonn sé ar an taobh dheis sa lár.

## Tagairtí

[mion|clé|Hleb ag imirt le [Arsenal Football Club|Arsenal.]]

Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Daoine Bealarúiseacha
Catagóir:Daoine beo
Abakan

Is é **Abakan** (Rúisis: Абака́н; Cacáisis: Ағбан) príomhchathair Phoblacht na Cacáise. Tá an chathair suite i ndeisceart na Sibéire.

## Naisc Sheachtracha
*  Radhairc ar shráideanna in Abakan
*  http://www.pdx.edu/turkish_studies_center/books Beyaz Arif Akbas, "Khakassia: The Lost Land", Portland State Center for Turkish Studies, 2007.

Catagóir:Cathracha na Rúise
Baile Lifín

Baile in Éirinn is ea **Baile Lifín**. Tá an baile suite in oirthuaisceart Chontae Dhún na nGall, ar leithinis Inis Eoghain. Sa bhliain 2016, bhí 426 dhuine ina gcónaí ins an bhaile.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
An Baile Nua, Contae Dhún na nGall

Baile in Éirinn is ea **An Baile Nua** (*Newtowncunningham* as Béarla). Tá an baile suite in iarthuaisceart na tíre i gContae Dhún na nGall.

Sa bhliain 2016, bhí 1,080 duine ina gcónaí sa bhaile. Déantar cur síos ar athruithe ins an daonra ins na blianta anuas ins an tábla seo thíos:

200px|left|thumb|Séipéal Caitliceach

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Pat Gilroy

Is iar-pheileadóir Gaelach agus iarbhainisteoir Chontae Bhaile Átha Cliath é **Pat Gilroy** (rugadh 16 Lúnasa, Baile Átha Cliath). Bhí iarbhainisteoir Mickey Whelan, Paul Nugent agus Paddy O'Donoghue ag obair leis mar roghnaitheoirí i 2011. Bhuaigh sé Craobh na hÉireann mar bhainisteoir le Baile Átha Cliath in éadan Chiarraí i 2011 ag Páirc an Chrócaigh.

Bhuaigh Pat craobh na hÉireann le Baile Átha Cliath i 1995 mar fhear ionaid. Bhain sé Craobh na hÉireann na gClubanna i 2008, Craobh Laighean na gClubanna agus Craobh Bhaile Átha Cliath i 2007 le St Vincents CLG. 

D'imir a dhaid, Jackie Gilroy, le Baile Átha Cliath chomh maith. Bhuaigh sé craobh Laighean le Baile Átha Cliath i 1992, 1993, 1994 agus arís i 1995.

Catagóir:Peileadóirí Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Bainisteoirí peile Gaelaí
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Bealach Féich

Baile in Éirinn is ea **Bealach Féich**. Tá an baile suite in iarthuaisceart na tíre i gContae Dhún na nGall, agus é cois Abhann na Finne. Taobh eile den abhainn tá Srath an Urláir, agus lena chéile tugtar 'An Cúpla' (nó *The Twin Towns* as Béarla) ar an dá bhaile. Idir an dá bhaile, bhí 4,852 dhuine ina gcónaí sa bhliain 2016, an uimhir chéanna go díreach mar a bhí sa bhliain 2011.

## Daoine

* Joe Mulholland

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Bun Dobhráin

Baile in Éirinn is ea **Bun Dobhráin** (*Bundoran* i mBéarla), atá suite i ndeisceart Chontae Dhún na nGall. 
clé|mion|Bun Dobhráin

## Turasóireacht
Tá clú leitheadach ar Bhun Dobhráin de bharr na dtonnta arda agus dá bhrí sin, tá earnáil surfála mhór sa bhaile. Tagann na mílte daoine ó achan chearn den domhan le triail a bhaint as na tonnta agus tá clú ar an mbaile de bharr na gcasinoanna freisin.

## Stair
220x220px|left|thumb|Bun Dobhráin|alt=Ar an 8 Lúnasa 1980, chuaigh an t-ostán “Central Hotel” i mBun Dobhráin trí thine. Maraíodh cúigear duine fásta agus cúigear leanbh. Bhí sé ar cheann de na tubaistí  ba mheasa in Éirinn sa 20ú haois, sé mhí roimh an tine i gClub an Stardust.

## Féach freisin

* Contae Dhún na nGall.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Bun na hAbhann, Contae Dhún na nGall

Baile in Éirinn is ea **Bun na hAbhann** (Béarla: *Burnfoot*). Tá an baile suite in iarthuaisceart na tíre i gContae Dhún na nGall.

## Féach Freisin
* Bun na hAbhna
* Bun na h-Abhainn
* Bun na h-Aibhne

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Tonnfhad

thumb|200px|Tonnfhad: λ. Fad: d. Aimplitiúid: I
San fhisic séard is **tonnfhad** ann ná an fad idir aonaid athfhilteach tonn forleata ag minicíocht áirithe. Úsáidtear an litir Gréagach lambda (λ), le cur síos a dhéanamh air. 

Samplaí de rudaí bainteach le tonnta ná solas, tonn uisce, agus tonn fuaime. Ag úsáid an foirmle matamaitice tá tonnfhad = luas toinne / minicíocht:
:\lambda = \frac{v}{f},

Mar sin, tá gaol comhréireach inbhéartach idir tonnfhad agus minichíocht, ciallaíonn sin go bhfuil an tonnfhad beag nuair atá an minichíocht ard, leis an luas chéanna ciallaíonn minichíocht ísle go bhfuil an tonnfhad níos faide.

Catagóir:Fad
Catagóir:Tonnta
Fínis

Is oileán é **Fínis** atá suite ceathrú míle amach ó chósta Roisín na Mainiach, agus ar féidir siúl amach an trá chuige nuair a bhíonn an taoide amuigh nó dul isteach ann i gcurach. Iomaire íseal talún atá ann agus é ag síneadh siar ó dheas, é míle agus ceathrú ar fad agus ceathrú míle ar leithead. Is ón bhfocal "fiodh", a chiallaíonn coill, agus "inis", a chiallaíonn oileán, a tháinig an t-ainm Fínis. 

Sna 1890idí, roinn Bord na gCeantar Cúng an t-oileán ina gharranta fada caola agus tógadh claíocha fada trasna an oileáin. Faoi láthair tá na garranta nochta síos go cloch beagnach, agus tá an gaineamh carntha suas in aghaidh na gclaíocha. Níl le feiceáil ach barr na gclaíocha ag gobadh aníos as dumhcha fada gainimh agus gleannta caola clochacha eatarthu.

## Tagairtí

Catagóir:Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Oileáin Ghaeltachta
Catagóir:Oileáin Chontae na Gaillimhe
Catagóir:Iorras Aithneach
Conor McPherson

Drámadóir agus stiúrthóir Éireannach is ea **Conor McPherson** (6 Lúnasa 1971 a rugadh é).

## Cúlra agus Óige
Rugadh i mBaile Átha Cliath é agus rinne sé staidéar ar fhealsúnacht agus ar an mBéarla sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, áit ar thosaigh sé ag scríobh agus ag stiúradh drámaí. Bhain sé máistreacht amach san fhealsúnacht sa bhliain 1993, in éineacht lena bhunchéim.

## Drámaí
* *Rum and Vodka* (1992)
* *The Good Thief* (1994)
* *This Lime Tree Bower* (1995)
* *Saint Nicholas* (1997)
* *The Weir* (1997)
* *Dublin Carol* (2000)
* *Port Authority* (2001)
* *Come On Over* (2001)
* *Shining City* (2004)
* *The Seafarer* (2006)

## Teilifís agus Scannáin
* *I Went Down* (1997) (scríbhneoir scannáin)
* *Endgame* (2000) (Stiúrthóir)
* *Saltwater* (2000) (Stiúrthóir)
* *The Actors* (2003) (Stiúrthóir)
* *The Running Mate* (2007) (Cruthaitheoir scéil)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Conor McPherson ag IMDB

McPherson, Conor
McPherson, Conor
McPherson, Conor
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Cuasár

thumb|Cuasár
Is éard is **cuasár** nó **réad cuasairéaltach** ann (d'fhéadfá "réad réaltchosúil" a thabhairt air freisin) ná réad réalteolaíoch a aithnítear sa teileascóp mar phonc (cosúil le réalta), agus é faoi dheargaistriú láidir. Is é is brí leis an deargaistriú ná an dóigh a n-aistrítear na línte speictreacha i dtreo an deirg faoi thionchar iarmhairt Doppler. Is é an chiall is gnách a bhaint as an scéal ná go bhfuil na cuasáir ag druidim uainn go gasta agus iad suite i bhfad bhfad uainn.
Seán Ó Mainnín

mion
Dornálaí ab ea **Seán Ó Mainnín** nó **Rocky Ros Muc** (*Sean Mannion*) a rugadh i Snámh Bó, Ros Muc i gContae na Gaillimhe ar an 6 Deireadh Fómhair 1956 agus duine de na dornálaithe Éireannacha is fearr a sheas riamh i bhfáinne. 

Throid sé 57 uair, ag buachan 42 (14 "knock-out"), chaill sé 14 (3 knock-out"), agus troid amháin a bhí ar chomh-scór. Mar sin throid sé i 440 babhta, le céatadán "knock out" de 24.56%. Chaith Seán go leor dá shaol idir Bostún, Mheiriceá agus Ros Muc. Faoi láthair tá sé ar ais i Ros Muc mar thraenálaí ar chlub dornálaíochta Mike Flaherty.

Ba é an troid i gcoinne Mike McCallum ar an 19 Deireadh Fómhair 1984, i Madison Square Garden, Nua-Eabhrac, an troid ba mhó i saol dornálaíochta Sheáin. Ba le haghaidh an chraobh mheánmheáchain an troid seo. Chaill sé an troid, áfach, ach tugtar creidiúint do Sheáin Ros Muc a chuir ar an mapa. Bhí ainm Ros Muc scríofa go hornáideach ar bhásta a dhráir dhornála agus ainm Ros Muc os comhair an tsaoil mhóir.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
J. M. W. Turner

Ba ealaíontóir Rómánsúil Sasanach é **Joseph Mallord William Turner**. Rugadh é i Maiden Lane in Covent Garden, Londain, ar an 23 Aibreán 1775. William Gay Turner ab ainm dá athair agus Mary Marshal ab ainm dá mháthair.

Tháinig tinneas intinne ar a mháthair agus é óg, b’fhéidir de bharr bhás a dheirféar óige agus iníon a mháthar, Helen Turner. Fuair sí siúd bás in Bedlam, teach na ngealt.

D'fhág an scéal seo an teaghlach chomh suaite sin gur cuireadh Turner go dtí teach a uncail ar thaobh a mháthar in Brentford, baile a bhí tamall siar ó Londain ar bhruach Abhainn an Támais. Is anseo a tháinig suim aige sa phéintéireacht. An bhliain dár gcionn chuaigh sé ar scoil in Margate ar chósta Kent.

Chuaigh sé isteach i scoil ullmhúcháin Acadamh Ríoga n hEalaíona sa bhliain 1789 agus é ceithre bliana déag d’aois, agus ghlac an tAcadamh leis an bhliain dár gcionn. Ar dtús chuir sé suim san ailtireacht, ach d'áitigh an t-ailtire Thomas óg Hardwick air leanúint den phéintéireacht. An bhliain dár gcionn taispeánadh an chéad uiscedhath ag Turner ag an Taispeántas Samhraidh. Sa bhliain 1796 taispeánadh an chéad phictiúr ola a rinne sé, *Iascairí ar an bhFarraige*.

thumb|"''The Fighting Téméraire tugged to her last Berth to be broken up''", 1838
In ainneoin a ndearna Turner de phictiúir iontacha ola, is iad a chuid uiscedhathanna tírdhreacha na saothair is mó clú dá chuid. Tugtar "ealaíontóir an tsolais" air. Tá an-cháil ar fad ar na bpictiúr a rinne sé den *Téméraire* agus í á tarraingt chun áit a briste, pictiúr atá le feiceáil i nDánlann Náisiúnta Shasana, Londain.

Shiúil Turner an Eoraip, taisteal a thosaigh sa Fhrainc agus san Eilvéis sa bhliain 1802, agus chuaigh sé ag déanamh staidéir sa Louvre i bPáras an bhliain chéanna. Is iomaí cuairt a thug sé ar an Veinéis freisin.

Is mór an cúnamh a fuair é ó Walter Ramsden Fawkes, cara maith leis a bhí ina chónaí in Farnley Hall in aice le Otley in Yorkshire. Chuaigh Turner go dtí Otley den chéad uair sa bhliain 1797 in aois a fhiche bliain. Chuaigh áilleacht an cheantair i bhfeidhm go mór air agus is minic a thug sé cuairt air ina dhiaidh sin. Fuair sé spreagadh chun *Hannabal ag Trasnú na hAlpa* a dhéanamh ó stoirm a chonaic sé agus é ag Farnley Hall.

Ba mhinic Turner ar cuairt ag George O’Brien Wyndham, an Tríú Iarla Egremont, i dTeach Petworth in West Sussex. Rinne sé pictiúir den cheantar máguaird agus de cheantar Sussex ar fad.

Nuair a chuaigh Turner in aois d’éirigh sé saghas aisteach. Is beag dlúthchara a bhí aige seachas a athair, a bhí in aontíos leis le tríocha bliain. D'fhág bás a athar sa bhliain 1822rian an-trom air, agus ó shin amach thagadh babhtaí gruaime air. Níor phós sé riamh ach bhí beirt iníon aige le Sarah Danby, iníon a rugadh sa bhliain 1801 agus iníon eile a rugadh sa bhliain 1811.

Fuair sé bás i dteach Danby ar an naoú lá déag de Nollag 1851.

## Foinse
* http://en.wikipedia.org/wiki/J.M.W._Turner

Turner, JMW
Turner, JMW
Turner, JMW
Buí

Feiceann tú an dath **buí** nuair a fheiceann tú solas le tonnfhad ceannasach idir 570–580 nm. Príomhdhath dealaitheach is ea é. 

Catagóir:Dathanna
John Key

Polaiteoir na Nua-Shéalainne is ea **John Phillip Key** (r. 9 Lúnasa 1961). 38ú Príomh-Aire na Nua-Shéalainne a bhí ann (2008–2016) chomh maith le ceannaire Pháirtí Náisiúnta na Nua-Shéalainne (2006–2016). Rugadh é in Auckland sa bhliain 1961 ar an naoú lá de mhí Lúnasa. Toghadh é mar bhall de Theach na nIonadaithe sa bhliain 2002. Tháinig sé i gcomharbacht ar an bpolaiteoir Don Brash mar cheannaire an Pháirtí Náisiúnta sa bhliain 2006. Toghadh é mar phríomh-aire na Nua-Shéalainne i mí na Samhna, 2008.

## Tagairtí

Key, John
Key, John
Key, John
Catagóir:Daoine beo
Coláiste an Eachréidh

Is Gaelcholáiste é **Coláiste an Eachréidh** atá suite i mBaile Átha an Rí i gContae na Gaillimhe. Bunaíodh an scoil i mí Lúnasa sa bhliain 2006 faoi choimirce Choiste Gairmoideachais Chontae na Gaillimhe. Scoil chomhoideachais agus ilchreidmheach is ea í. Síneann an scoilcheantar ó Órán Mór go Baile Locha Riach, ó Bhaile Átha na Sluaighe go Tuaim, agus ó dheas go dtí Gort Inse Guaire.

Eachréidh, Coláiste an
Cnoc na gCaiseal

Sráidbhaile in iardheisceart na hÉireann is ea **Cnoc na gCaiseal**. Tá an sráidbhaile suite i dtuaisceart Chiarraí. Bhí 721 duine ina gcónaí i gCnoc na gCaiseal sa bhliain 2006.

## Bailte fearainn
* Athán
* Athán Buí 
* Baile an Aitinn 
* Barr an Earraigh 
* Baile na hAbhann 
* Baile Bán 
* Baile Dubh
* Baile na Ceártan
* Beithíneach 
* An Bruachán 
* Buaile
* Bun a' Bhaile
* Clais na gCuach 
* Cnoc Breac
* Cnoc an Ridire
* Cnoicín Cruinn
* Cnoc na gCaiseal Thiar
* Cnoc na gCaiseal Thoir
* Cumar 
* Féith Bháite 
* Gort Rua 
* Leacht Bhruadair
* Mín 
* Mín na hAille 
* Mínleatroim 
* Moing an Fhéir 
* Raithíneach 
* Scairt
* Tuaírín Ard 
* Tuaírín Mór 
* Tuaírín na nGamhan 

## Peil
Bunaíodh cumann peile Chnoc na gCaiseal sa bhliain 1932. D'imir Jack McElligott, Eddie Walsh, Eddie Roche, Seán O Connor, Seán McElligott, Jack O Connell, Éamonn Walsh agus Mike Brosnan le foireann Chiarraí. D'imir Bertie agus Jack Murphy le hÁth Cliath (agus Cúige Laighean), John Fitzgerald le Cill Dara, Tim O Connor le Loch Garman agus Denis Roche le Tiobraid Árann.

## Tagairtí

## Naisc
* CLG Chnoc na gCaiseal (i mBéarla)

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Baile an Mhuilinn

Tá go leor leor áiteanna in Éirinn darb ainm **Baile an Mhuilinn** — beagnach céad acu. Tá áit a bhfuil an t-ainm seo uirthi i 29 as na 32 contae.  Mar shampla:

* Baile an Mhuilinn (Baile Átha Cliath)
* Baile an Mhuilinn, Contae Chiarraí (Cill Cholmáin)
* Baile an Mhuilinn, Contae Chill Dara
* Baile an Mhuilinn, Contae na Gaillimhe

## Albain
* Baile a’ Mhuilinn, Ros an Ear
* Baile a' Mhuilinn, Gleann Urchadain
* Baile a' Mhuilinn, Comhairle Shruighlea

## Tagairtí

## Nasc seachtrach
Liosta ar logainm.ie

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Brosnach

Sráidbhaile in iardheisceart na hÉireann is ea **Brosnach**. Tá an sráidbhaile suite i dtuaisceart Chiarraí i ngar d'Oileán Chiarraí. Cuid de Shliabh Luachra atá ann. Faoi láthair, tá timpeall is 1200 duine ina gcónaí i mBrosnach. Tá dhá eaglais, dhá scoil, oifig poist agus cúig thigh tábhairne suite sa pharóiste. Tá sé suite gar do chontaetha Chorcaí agus Luimnigh agus do na bailte seo a leanas: Cnoc na gCaiseal agus Oileán Ciarraí i gContae Chiarraí, Mainistir na Féile agus Cnoc Uí Choileáin i gContae Luimnigh, Baile Deasumhan agus Séipéal na Carraige i gContae Chorcaí.

## Bailte Fearainn
* Áthán
* Brosnach Thiar
* Brosnach Thoir
* Carraigín
* Coill an Charraigín
* Doire
* An Gleanntán Loiscthe
* Na Gníomha
* Innse an Lín
* Cill Mhainchín Thiar
* Cill Mhainchín Thoir
* Cnoc a' Phréacháin 
* Cnoc a' Mhuine
* Cnoc Breac
* An Cnoicín Cruinn
* Cnoc Ognoe
* An Chnapóg
* Mín Uí Bhuacháin
* Tuairín na Bláiche

## An Ghaelainn Thraidisúinta i mBrosnach
Bhí cainnteoirí dúthchasacha Gaeiilge fós le cloisint i mBrosnach agus sa cheantar timpeall uirthi san fhichiú haois: aon trian de mhuintir an pharóiste sa bhliain 1911. Bhí Gaolainn le cloisint ann fiú sna 1930í agus tháinig an tOllamh Ó Cuív ar chainteoirí Gaolainne cóngarach go leor don sráidbhaile ina dhiaidh sin arís, sa mbliain 1949.

## Tagairtí

## Naisc
* Brosna GAA 
* Lewis's Topographical Dictionary of Ireland, 1837: Brosna 
* Mapa
* Griffiths Valuation of Ireland - Brosna, County Kerry
* Dioceese of Kerry: Brosna
* The Story of Brosna

## Féach freisin
* Séamas Ó Catháin, file as an gceantar

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Smithsonian Institution

[mion|clé|An "''Smithsonian Building''", [Washington, D.C.|Washington D.C.]]
Is ionad taighde agus oideachais de chuid SAM é an **Smithsonian Institute**.  Tá ocht n-iarsmalann déag, chomh maith leis an nGáirdín Ainmhithe Náisiúnta, ina mbaill den Smithsonian. Mar sin, 'sé sin an coimpléasc iarsmalainne is mó ar domhan é. Bhí níos mó ná 142 milliún nithe faoina gcúram sa bhliain 2005. 

Cruthaíodh é ar an 10 Lúnasa 1846 go reachtúil, as oidhreacht an eolaí Shasanaigh James Smithson a fágadh ina uacht ag an stát Meiriceánach sa bhliain 1829. Bunaíodh é in Washington, D.C. chun "eolas domhanda a threisiú agus a scaipeadh'. 

Tá ról lárnach aige sa taighde, oideachas, ealaíon, stair, fisic, seandálaíocht, bitheolaíocht, agus neart réimsí eile. Déanann an Institiúid urraíocht ar chuid mhaith taighde i réimsí leathana eolais.

Tá naoi roinn den iarsmalann Smithsonian lonnaithe ar an dá thaobh den National Mall in Washington DC.

## Iarsmalanna agus Ionaid Taighde de chuid an Smithsonian

mion|clé|An "''National Air and Space Museum''"

* American Art Museum 
* Anacostia Museum 
* Archives of American Art[1] 
* Arts and Industries Building 
* Carrie Bow Marine Field Station 
* Center for Folklife and Cultural Heritage 
* Center For Earth and Planetary Studies 
* Conservation and Research Center (National-Zoo) 
* Cooper Hewitt Museum 
* Freer Gallery of Art 
* Figge Art Museum 
* Hirshhorn Museum 
* National Air and Space Museum 
* National Gallery of Art 
* National Museum of African Art 
* National Museum of American History 
* National Museum of the American Indian 
* National Museum of Natural History 
* National Portrait Gallery (Washington) 
* National Postal Museum 
* National World War II Museum 
* National Zoological Park 
* Arthur M. Sackler Gallery 
* Smithsonian Institution Building 
* Smithsonian Institution Libraries 
* Smithsonian Tropical Research Institute 
* Smithsonian Environmental Research Center 
* Smithsonian Astrophysical Observatory 
* Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics 
* Marine Station at Fort Pierce 
* Migratory Bird Center (National-Zoo) 
* Museum Conservation Institute 
* Woodrow Wilson International Center for Scholars

Catagóir:Músaeim
Droimeanach

Is bruachbhaile de chuid Bhaile Átha Cliath é **Droimeanach**. Tá sé suite i ndeisceart na cathrach agus é ag críochantacht le Baile Bhailcín, le Cromghlinn, le hInse Chór agus leis an gCanáil Mhór. Tá an bruachbhaile i gceantar poist Bhaile Átha Cliath 12.

Tá caisleán de chuid na Normannach, *Caisleán Dhroimeanaigh*, suite sa cheantar.

Tá *Ospidéal Mhuire na Leanaí, Cromghlinn* suite i nDroimeanach (d'ainneoin a ainm).

## Daoine

Daoine a tógadh i nDroimeanach:
* Michael Carruth, dornálaí
* Eamonn Coghlan, lúthchleasaí 
* Kevin Moran, peileadóir 
* Gabriel Byrne agus Patrick Bergin, aisteoirí 
* Ailéin de Diúc, polaiteoir
* Brian Kerr, iarbhainisteoir fhoireann náisiúnta sacair Phoblacht na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Réaltmhéadracht

thumb|right|300px|Learáid ar úsáid trasnamhéadracht tonnfhaid optaice le suíomh na réaltaí a aimsiú go cruinn. ''NASA/JPL-Caltech''.

Baintear feidhm as an **réaltmhéadracht** chun tomhas cruinn agus míniú a dhéanamh ar shuíomh agus ar ghluaiseachtaí na réaltraí agus coirp neamhaí eile. 

Sa lá atá inniu ann bíonn an t-eolas a aimsítear trí thomhais réaltmhéadrachta an-tábhachtach le haghaidh taighde sa chinéimitic agus i mbunús ár nGrianchórais agus ár réaltra, Bealach na Bó Finne.
An Iáivis

Is í an **Iáivis** an teanga a labhraítear sna ceantair i lár agus in oirthear Iáva. Tá an teanga seo ó dhúchas ag níos mó ná 84,300,000 duine.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Teangacha na hÁise
Catagóir:An Iáivis
Catagóir:Iáva
Jos

Cathair is ea **Jos** sa Nigéir atá suite ar Archlár Jos. Tá 510,000 duine ina gcónaí sa chathair.

## Stair
Fuair an chathair a hainm ó shráidbhaile darbh ainm Gwosh a bhí suite ann. Chuir coilínigh Bhriotanacha Jos an lae atá inniu ann ar bun san fhichiú haois toisc go raibh stán le fáil sa cheantar. Tháinig borradh agus fás sciobhtha ar an gcathair. Baile turasóireachta atá ann. Le linn na 2010í, áfach, maraíodh go leor daoine mar gheall ar chíréibeacha idir Moslamaigh agus Críostaithe an réigiúin.

## Daoine
* John Obi Mikel, imreoir sacair
* Victor Nsofor Obinna, imreoir sacair 
* 2Face Idibia, ceoltóir

## Foinsí
* Vincent C. Ihemegbulem, Anthony O. Nyong: *Jos.* In: *Atlas du Nigeria.* Les éditions J. A., Paris 2003, S. 142f., ISBN 2-86950-364-4.
* Lizzie Williams: *Nigeria: The Bradt Travel Guide*. Bradt Travel Guides, Chalfont St. Peter 2005, ISBN 1-84162-124-2.

## Naisc
* Plateau State Website
* Map of Jos
* FallingRain Map - elevation = 1217m (Red dots are railways)

Catagóir:Cathracha
Seán Ó Céin

Iománaí rathúil ab ea **Seán Ó Céin**, nó *John Keane* as Béarla (18 Feabhra, 1917 - 1 Deireadh Fómhair, 1975), a d’imir iomáint lena chlub áitiúil Cnoc Sióin i gContae Phort Láirge agus le foireann idirchontae Phort Láirge le linn na 1930idí agus na 1940idí. 

Meastar go bhfuil sé ar dhuine de na himreoirí ab fhearr sa spórt riamh, agus tá áit buaite aige ar Fhoireann Iománaíochta na Mílaoise.

## Tagairtí

Catagóir:Iománaithe Phort Láirge
Catagóir:Daoine as Contae Phort Láirge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna i 1975
Villalbos

Bruachbhaile i mBurgos, Castilla y León is ea **Villalbos**

Rugadh laoch mór i stair na Spáinne, Abolmondar Albo, ann sa bhliain 922. 

## Déimeagrafaic

## Íomhánna

Image:Villalbos_desde_Villanasur_2.JPG|Villalbos sa bhliain 2008
Íomhá:Puente_viejo.JPG|Droichead
Íomhá:Iglesia_de_Villalbos.jpg|Eaglais 


## Naisc sheachtracha

'''Villalbos''' 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte sa Spáinn