Cogadh na hAfganastáine (2001 - 2021)

Thosaigh **Cogadh na hAfganastáine**  ar 7 Deireadh Fómhair 2001 nuair a rinne na Stáit Aontaithe ionradh ar an Afganastáin. Cuireadh an Talaban as oifig ar an 17 Nollaig 2001. Fuair an Talaban seilbh arís ar an tír ar 15 Lúnasa 2021. Bhí an cogadh san Afganastáin an cogadh is faide i stair na Stát Aontaithe.  
[mion|17 Samhain 2008ː  [an tSualainn ag seoladh saighdiúirí]]
Scriosadh an tír le linn an chogaidh; fágadh na cathracha loite agus an tuath dothaistil agus doghabhála.  Fuair níos mó ná 250,000 bás le linn na mblianta 2001-2021.  D'éalaigh a lán daoine ón tír le linn na tréimhse seo, agus rinneadh tír teifeach den Afganastáin. 

mion|clé|"Obama Taliban" le Carlos Latuff, 2009

## Tús
Rinne fórsaí na Stát Aontaithe agus a comhghuaillithe ionradh ar an Afganastáin i mí Dheireadh Fómhair 2001, mar chuid den fhreagra idirnáisiúnta ar na hionsaithe sceimhlitheoireachta ar na Stáit Aontaithe ar 11 Meán Fómhair 2001. Chuir George W. Bush tús leis ‘an gCogadh in éadan na Sceimhlitheoireachta', cé gur tháinig na sceimhlitheoirí 9/11 go léir as tíortha eile (an Araib Shádach ach go háirithe).  Faomhadh an misean ar bhonn dépháirteach de bharr go raibh "beannacht' na Náisiúin Aontaithe air ag an am (ach ní raibh gach duine ar aon fhocal faoin tuairim sin).

Chuir fórsaí Mheiriceá agus ECAT (agus tíortha eile nach iad, An Astráil mar shampla) an ruaig ar an Talaban go gasta le linn 2001/2002. Ach chuir an Talaban agus dreamanna feachtas treallchogaíochta i bhfeidhm.mion|Obama sa bhliain 2009, "Yes we can"
Luadh cearta daonna go rialta sna haithisc a thug príomhairí éagsúla ag an am, agus iad ag maíomh go raibh misean na Stát Aontaithe agus na tíortha eile cóir agus ceart. Leag siad béim faoi leith ar oideachas, ar oideachas na gcailíní go sonrach, sa chosaint seo.

## Tarraingt amach
Glactar leis go forleathan sna 2000idí nach féidir bua míleata a bhaint amach agus go raibh comhréiteach polaitiúil ag teastáil. Ba léir freisin nach mbeadh aon chomhréiteach buan fadtéarmach muna mbíonn na Talaban istigh leis.

Bhí na "fórsaí idirnáisiúnta" ag "tarraingt amach" as an tír ó 2002 ar aghaidh. Ach bhí an Taliban ag láidriú gach uair a tharraing siad amach agus é mar aidhm aige rialtas na tíre (a bhí ar teaghrán ag na Meiriceánaigh) a chur de dhroim seoil.
mion|cnámh spairne pholaitiúil is an tír le fada ... mar shampla, sa bhliain 1878ː an Emir Sher Ali agus a "chairde", an Rúis agus an Ríocht Aontaithe
mion|agóid (an-bhead) sa bhliain 2010 i Washington D.C.
Sa bhliain 2010, reáchtáladh cruinniú mullaigh d’Eagraíocht Chonradh an Atlantaigh Thuaidh (ECAT) i Chicago  inar chíor na ceannairí straitéis scoir a dtrúpaí as cogadh na hAfganastáine.

Sa bhliain 2014. bhí tarraingt amach sách mór.

### Dénouement
Thosaigh cainteanna síochána i ndáiríre idir an Taliban agus Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 2019, faoi stiúir Donald Trump. Nuair a tháinig Joe Biden isteach in Eanáir 2021, cuireadh deifir leis na cainteanna. Thángthas ar chomhthuiscint, ina measc siúd a bhí i mbun cogaíochta, go n-imeodh fórsaí an iarthair as an tír faoi cheann cúpla mí. 
mion|Cuimhneachán, Veterans Memorial Park, Reidsville, Tattnall County, Georgia
Sa bhliain 2021, bhí an rialtas áitiúil an-lag, agus ar teaghrán ag na Stáit Aontaithe.  I mí Lúnasa, thréig na saighdiúirí de chuid an rialtais ina mílte agus ní raibh rún daingean acu a throid níos mó. Mar sin, bhí an bealach ar oscailt do na Talaban an tír a ghabhadh, fiú agus fórsaí an-bheag acu. Faoi dheireadh thiar thall, bhí an ceart féinchinntiúcháin agus an náisiúnachas i réim.

I mí Lúnasa, thug Joe Biden, le fios nach bhfuil aon aiféala air faoi chinneadh Mheiriceá tarraingt amach as an tír.

Tháinig an Talaban ar ais i gcumhacht ar 15 Lúnasa 2021. Le linn 2021, tuairiscaíodh go raibh suas le 400,000 duine aslonnaithe,

Tugadh taidhleoirí agus sibhialtaigh amach as an Afganastáin ar eitleáin mhíleata. Bhí sé ina chíor thuathail timpeall i mí Lúnasa ag an aerfort i gCabúl agus an draoi daoine ag féachaint le teitheadh ón tír. 

## Iarmhairtí
Bhí breis agus $800 billiún caite ag na Stáit Aontaithe ar an gcogadh, 2001-2021 ($2,000 billiún a dúirt Joe Biden nó níos mó), agus níos mó ná 2,400 trúpa caillte acu. 

D'éag b'fhéidir 175,000 - 215,000 ar gach taobh san iomlán, díreach agus indíreach.

Ina theannta sin, bhí uirísliú déanta ar Mheiriceá mar gheall ar a dteip san Afganastáin (mar a tharla don APSS rompu sa 20ú haois). Ba fhollasaí don saol mór laige ná cumhacht Mheiriceá. Mar sin chinn Putin ionradh a dhéanamh ar an Úcráin sé mhí níos déanaí.

Bhí an chaoi a raibh ar Mheiriceá imeacht go maolchluasach as an Afganastáin sa bhliain 2021 feicthe ag an saol mór. 'Teip thubaisteach ab ea é seo i bpolasaí gnóthaí eachtracha na Breataine agus na Stát Aontaithe'.

Níos tábhachtaí fós, b'fhéidir, ba ea leathnú an Bhunúsaíochais Ioslamaigh ar fud an réigiúin in aghaidh sheasmhacht SAM. D'fhás an seicteachas, mar shampla Sunnaíochas  v Siach, Talaban v Al Qaeda srl. 

I bhfianaise ar tharla do shean-impireacht na Síne san Afganastáin fadó, do na Sasanaigh sa 19ú haois, don Aontas Sóivéadach sa 20ú haois, agus do Mheiriceá sa bhliain 2021, ba chóir athsmaoineamh a dhéanamh faoina leithéid.

## Eachtraí le linn an chogaidh

* 2016ː bhí saighdiúir Gael-Mheiriceánach le feiceáil san Afganastáin agus é ag casadh ‘Go on home, British soldiers’, amhrán poblachtánach ar cumadh le linn na dTrioblóidí é.
* 2017ː Maraíodh ar a laghad 80 nuair a phléasc buama le linn brú tráchta na maidine i gCabúl
* 2021ː Ionsaí buamála ar scoil i gCabúl 
*2021ː Ionsaí buamála ar Aerfort Chabúl (2021) 

## Féach freisin

* An Afganastáin
*An Talaban
*Cogadh na hAfganastáine (1979-1989)
*Ionradh ar an Úcráin, Feabhra 2022
*Donald Rumsfeld
*An 'Cogadh in éadan na Sceimhlitheoireachta' de chuid George W. Bush

## Tagairtí

Catagóir:Cogaí
Catagóir:Stair na Stát Aontaithe
Catagóir:Stair na hAfganastáine
Catagóir:Cogadh na hAfganastáine (2001 - 2021)