Edward Lhuyd

Ba nádúraí, luibheolaí, theangeolaí, thíreolaí agus ársaitheoir Breatnach é **Edward Lhuyd** (foghraithe mar [ˈɬuɪd] HLIUMH-ad; uaireanta litrithe mar *Llwyd* freisin) (1660 – 30 Meitheamh 1709).

Rugadh Lhuyd i Loppington, Shropshire, Sasana ar theorainn na Breataine Bige. Ba mhac tabhartha le hEdward Lloyd as Llandorda, Oswestry agus Bridget Pryse as Lann-ffraid, in aice le Tal-y-bont, Ceredigion é. Bhí sé ina mhac léinn agus níos deireanaí ina mháistir ar Scoil Ghramadaí Oswestry. Baill d’uaisle thiar theas na Breataine Bige a bhí ina mhuintir, agus cé gur dhaingnigh siad iad féin sa cheantar sin, ní raibh a theaghlach féin mórán de de mhaoin an tsaoil. Rinne a athair tástálacha le talmhaíocht agus tionscal, rud ba chúis lena bhaint le heolaíocht nua a linne. D’fhreastail sé ar scoil ghramadaí in Oswestry agus ar Choláiste Íosa, Áth na nDamh sa mbliain 1682, ach d’éirigh sé as sular bronnadh céim air. Sa mbliain 1684, ceapadh é ina chúntóir ag Robert Plot, coimeádaí Mhúsaem Ashmolean, agus cuireadh ina ionad mar choimeádaí é sa mbliain 1690 – post a bhí aige go dtí 1709.

Agus é ag obair do Mhúsaem Ashmolean, thaistil Lhuyd go fairsing. Tar éis dó cuairt a thabhairt ar Eryri sa mbliain 1688, bhí sé in ann liosta fhlóra an cheantair a chruthú do *Synopsis Methodica Stirpium Britannicorum* le John Ray. I ndiaidh na bliana 1697, thug Lhuyd cuairt ar chuile chontae sa mBreatain Bheag agus ansin thaistil sé ar Albain, Éirinn, Chorn na Breataine, an mBriotáin agus Oileán Mhanann. D’fhoilsigh sé *Lithophylacii Britannici Ichnographia*, catalóg na n-iontaisí a fuarthas in áiteanna timpeall Shasana, go háirithe in aice le hÁth na nDamh (agus atá i Múseam Ashmolean faoi láthair), le cúnamh airgeadais ó chara dá chuid Isaac Newton sa mbliain 1699. Ansin sa mbliain 1707, d’fhoilsigh sé an chéad imleabhar d’*Archaeologia Britannica: an Account of the Languages, Histories and Customs of Great Britain, from Travels through Wales, Cornwall, Bas-Bretagne, Ireland and Scotland*. B’fhear léinn Breatnach eile, Moses Williams, a chuidigh le Lhuyd leis an taighde a dhéanamh don saothar seo. Is foinse an-tábhachtach í an leabhar seo mar gheall ar an gcuntas teangeolaíochta ar an gCoirnis atá inti.

Rinne dream scoláirí, John Keigwin as Mousehole i gceannas orthu, teagmháil le Lhuyd go deireanach sa 17ú céad. Bhí siad ag iarraidh an Choirnis a chaomhnú agus a chur chun cinn agus ghlac Lhuyd leis an gcuireadh le dul go Corn na Breataine le staidéar a dhéanamh ar an teanga. Ba í an Nua-Choirnis Mhoch ábhar an staidéir a d’fhoilsigh sé sa mbliain 1702. Tá gramadach agus struchtúr na Nua-Choirnise Moiche i bhfad níos simplí ná mar a bhí sa meánaois.

Bhronn Ollscoil Átha na nDamh MA *honoris causa* ar Lhuyd sa mbliain 1701 agus toghadh é mar chomhalta den Chumann Ríoga in 1708. Fuair sé bás den phliúraisí in Áth na nDamh sa mbliain 1709. 

Tugadh a ainm ar Lile na Wyddfa *Lloydia serotina* (Breatnais: *Lili’r Wyddfa* nó *Brwynddial y Mynydd*) agus ar Chumann Náisiúnta Nádúraithe na Breataine Bige – *Cymdeithas Edward Llwyd*.

B’eisean a rinne an chéad chuntas eolaíoch agus a thug ainm ar rud ar a dtabharfaimis dineasár sa lá atá inniu ann: fiacail sárapóid *Rutellum implicatum* (Delair agus Sarjeant, 2002).

## Féach freisin
* Joe Mitchell

## Naisc sheachtracha

* Biography of Edward Lhuyd   ó Chanolfan Edward Llwyd, ionad le haghaidh taighde eolaíochta trí Bhreatnais. (Béarla agus Breatnais)

## Tagairtí

#### Nótaí

Catagóir:An Bhreatnais
Catagóir:Scríbhneoirí Breatnacha
Catagóir:Teangeolaithe Breatnacha
Catagóir:Foclóirithe Gaeilge
Catagóir:Foclóirithe
Catagóir:Scoláirí an Léinn Cheiltigh
Catagóir:Luibheolaithe
Catagóir:Pailé-ointeolaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1660
Catagóir:Básanna i 1709