open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
William Sherwood (easpag)

Eaglaiseach Sasanach ab ea **William Sherwood** (a d’éag i mBaile Átha Cliath, 3 Nollaig 1482). Bhí sé ina Easpag na Mí, agus ina Sheansailéir ar Éirinn ina dhiaidh sin.

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Creideamh i Sasana
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:Easpaig
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann
John Hely-Hutchinson

Dlíodóir, státaire agus Propast ar Choláiste na Tríonóide, BÁC, ab ea **John Hely-Hutchinson** (1724 – 4 Meán Fómhair 1794). Bhí sé gníomhach sna fiche nó tríocha bliain dheireanacha de Pharlaimint na hÉireann.

## Saol
Céimí de chuid Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath ba ea Hely-Hutchinson, a bhain  BA amach sa bhliain 1744. 

Glaodh chun Bharra na hÉireann air sa bhliain 1748. Go luath ina shaol oibre a rinneadh ard-abhcóide agus ríchomhairleoir de. Bhí sé ina Phríomh-Rúnaí Stáit ó 1777 go 1794. 

### Státaire
Bhí Hely-Hutchinson ina bhall de Theach na gComóntach d'Éirinn (thar ceann trí thoghcheantar ar leith) ó 1759 go dtí go bhfuair sé bás. 

Abhcóide an-rathúil agus parlaiminteoir agus riarthóir de scoth, bhailigh Hely-Hutchinson onóracha agus poist mar gheall ar an bpáirt ríthábhachtach a bhí aige agus é ag bainistiú Theach na gComóntach thar ceann an Rialtais. 

D'aontaigh Hely-Hutchinson  leis an ngluaiseacht i bhfabhar neamhspleáchas reachtach pharlaimint na hÉireann, cé gur chuir an oifig a bhí aige bac ar an méid a d'fhéadfadh sé a rá faoi. 
[clé|mion|Propast ar [Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Tríonóide, BÁC,]]

### Profast
Sa bhliain 1774 d'éirigh Hely-Hutchinson as mar ard-abhcóide agus thug sé tuarastal gan saothrú suas (a bhí aige ó 1769), ionas go mbeadh sé in ann a bheith ina Phrofast ar Choláiste na Tríonóide, post a bhí aige go dtí a bhás. 

Measadh den chuid is mó go raibh sé ina phrófast an-éifeachtach. Mhol sé go láidir go ligfí mic léinn Caitliceacha isteach sa choláiste. Ina theannta sin, thug sé tacaíocht láidir do shaorthrádáil (agus bhí sé ar dhuine de na chéad pholaiteoirí a ghlac le tuairimí Adam Smith maidir leis an ábhar seo agus ábhair ghaolmhara). 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1724
Catagóir:Básanna i 1794
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Dlíodóirí Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Leopold von Ranke

Staraí Gearmánach, staraí de chuid stát na Prúise, léachtóir ollscoile agus ríchomhairleoir (Gearmáinis:*Geheimrat*) na Prúise ab ea **Franz Leopold Ranke**, **von Ranke** ó 1865 (* 21 Nollaig, 1795 i Wiehe, † 23 Bealtaine, 1886 i mBeirlín).     

## Teaghlach
Rugadh Leopold von Ranke i  Wiehe, agus ba iad a thuismitheoirí ná an dlíodóir Gottlieb Israel Ranke (1762-1836) agus a bhean Friederike Ranke(1776–1836). Ba é an mac ba shine é sa teaghlach. Ba dheartháir leis an diagaire Friedrich Heinrich Ranke (1798-1876) agus an diagaire Ernst Ranke (1814-1888). Ba iad a nianna an fiseolaí agus an antraipeolaí Johannes Ranke, an dochtúir Heinrich von Ranke, a spreag í freisin i 1891, agus an sagart sinsearach Leopold Friedrich Ranke.  

Phós Ranke Helena Clarissa Graves (1808-1871) ó shean-theaghlach Sasanach in 1843: iníon le Coimisinéir Póilíní Bhaile Átha Cliath John Crosby Graves (1776-1835) agus Helena Perceval (1785-1835). Bhí triúr mac ag an lánúin Ranke; Otto (1844-1928), an Maorghinearál Friedhelm (1847-1917), a phós a chol ceathrar Selma von Ranke, agus Albrecht (1849-1850), agus iníon amháin Maximiliane (1846-1922). Ba mhór-nia le Leopold von Ranke an file agus scríbhneoir Briotanach Robert von Ranke-Graves. 

Bronnadh teideal uaisleachta air isteach in uaisle na Prúise  an chéim é chuig uaisle na Prúise (in den preußischen Adelsstand)  ar 22 Márta 1865 i mBeirlín.    

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1886
Catagóir:Daoine a rugadh i 1795
Suáilce

Is coincheap é **an tsuáilce** a trasnaíonn na tacair fealsúnachta, reiligiúin agus polaitíochta . 

San fhealsúnacht chlasaiceach, a ghlac an Giúdachas Heilléanaithe agus an Chríostaíocht, déantar idirdhealú i measc na suáilcí go léir le ceithre suáilce bunúsach nó ríthábhachtach; an chríonnacht, an mheasarthacht, an fhoirtile agus an ceartas.   

Catagóir:Reiligiún
Jacob de Wit

mion| "An Teaghlach Naofa agus an Tríonóid" (1726) le Jacob de Wit |alt=|clé|242x242px
Ealaíontóir Dúitseach agus maisitheoir intí ab ea **Jacob de Wit** (19 Nollaig 1695 - 12 Samhain 1754) a phéinteáil go leor radharc reiligiúnach. 

## Beathaisnéis

## Tagairtí
[clé|mion| Ball dorais san Oude stadhuis (An Háig) a léiríonn ''Audi alteram partem''  ([An Ghaeilge|Gaeilge: *Éist leis an taobh eile*.) |alt=|177x177px]]

Catagóir:Básanna i 1754
Catagóir:Péintéirí Ollannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1695
Charles Meynier

Péintéir nuachlasaiceach Francach ab ea **Charles Meynier**  (24 Samhain 1768 i bPáras  - 6 Meán Fómhair 1832 i bPáras). 

Dalta de chuid François-André Vincent ab ea Meynier. Sa bhliain 1789, fuair sé an dara háit sa chomórtas *Grand Prix de Rome*. Rinne Meynier na dearaí ar rilíf íseal  agus dealbha timpeall l'Arc de Triomphe du Carrousel. 

Bhí sé ina bhall de l'Académie des Beaux-Arts ón bhliain 1816 ar aghaidh.
## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Francacha
Catagóir:Básanna i 1832
François-André Vincent

Péintéir Francach ab ea **François-André Vincent**  (30 Nollaig 1746  i bPáras - 4 Lúnasa 1816 i bPáras). 

## Beathaisnéis
mion| ''Portráid de Pierre Rousseau'' (1774), Saint-Omer, Pmusée de l'hôtel Sandelin.|alt=|clé|216x216px
Bhí François-André Vincent ina dhalta dá athair, an péintéir miondealbh François-Élie Vincentan,   ollamh san Académie de Saint-Luc. Ansin rinne sé staidéar faoi stiúir Joseph-Marie Vien. 

Bronnadh Prix de Rome air i 1768. Bhí sé ina chónaí san Iodáil ó 1771 go 1775. Glacadh isteach san Acadamh Ríoga Péinteála agus Dealbhóireachta é i 1777 agus, ón dáta sin, thaispeáin sé go rialta ag an Salon.

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1746
Catagóir:Básanna i 1816
Beibut Shumenov

Dornálaí Casacstánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Beibut Amirhanoviç Shumenov**, a rugadh ar 19 Lúnasa 1983 i Shymkent, An Chasacstáin. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Casacstánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Jürgen Brähmer

Dornálaí Gearmánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Jürgen Brähmer**, a rugadh ar 5 Deireadh Fómhair 1978 i Stralsund, an Ghearmáin. 

Catagóir:Dornálaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Staireolaíocht

[mion| Allagóire ar scríbhneoireacht na staire le Jacob de Wit (1754). Coinníonn [Fírinne|an Fhírinne atá beagnach nocht súil ar scríbhneoir na staire. Tugann Pallas Aitéiné (an Eagna) ar chlé comhairle. ]]
Is éard is **staireolaíocht** ann ná staidéar ar mhodhanna staraithe chun an stair a fhorbairt mar dhisciplín acadúil, agus  dá réir sin is aon chuid d’obair stairiúil ar ábhar áirithe í. Clúdaíonn staireolaíocht ábhair ar leith an chaoi a ndearna staraithe staidéar ar an ábhar sin ag úsáid foinsí, teicnící agus cuir chuige teoiriciúla áirithe. Pléann scoláirí an staireolaíocht de réir ábhair - mar shampla stair na Ríochta Aontaithe, stair an Dara Cogadh Domhanda, Impireacht na Breataine, Ioslam luath, agus an tSín - agus cineálacha cur chuige agus seánraí éagsúla, mar shampla stair pholaitiúil agus stair shóisialta. Ag tosú sa naoú haois déag, le orbairt na staire acadúla, d’fhorbair corpas litríochta staire. Is ceist dhíospóireachta í i gcónaí *an dlúbhaint a bhí riamh, atá go fóill, agus a bheidh go brách, idir scríobh na staire agus polaitíocht na linne ina scríobhtar í*.     

## Tagairtí

Catagóir:Staireolaíocht
Eagna

Is coincheap í **an eagna** nó **an chríonnacht** (*coibhéis sa [[An tSean-Ghréigis|sean-Ghréigis]]*: σοφία / sophía) a úsáidtear chun iompar duine aonair a cháiliú, go minic de réir na heitice, a chomhcheanglaíonn comhfhios fút féin agus faoi dhaoine eile, stuamacht, críonnacht, dáiríreacht, géarchúis agus ceartas bunaithe ar eolas réasúnaithe.

I réimse na fealsúnachta, is ionann an eagna agus idéal na beatha a mbíonn claonadh ag na fealsúna ina leith, « amoureux de la sagesse » "leannáin na heagna", qui « pensent leur vie et vivent leur pensive»  a "smaoiníonn ar a mbeatha agus a mhaireann a gcuid smaointe", trí cheistiú agus tríd a suáilcí a cheistiú agus a chleachtadh. 

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúnacht
Laurence Fishburne

Is aisteoir Meiriceánach é **Laurence John Fishburne III** a rugadh ar an 30 Iúil, 1961 in Augusta, Georgia. 

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine beo
Ceallach mac Maoil Chobha

Deirtear gurbh Ard-Rí na hÉireann é **Ceallach mac Maoil Chobha** () (bás 658), ball de Cenél Conaill, Uí Néill an Tuaiscirt. Maol Cobha mac Aodha (bás 615) ba ea a athair. Bhí sé i gcoróin ó 643 go 654.

De réir annála Éireann bunaithe ar Chroinic na hÉireann, chomh Ard-Rí ba ea é lena dheartháir, Conall Caol, tar éis bhás a n-uncail, Domhnall mac Aodha sa bhliain 642.  Deirtear i *n[[Annála Uladh]]* don bhliain 643:
:*Hic dubitatur quis regnauit post Domhnall. Dicunt alii historiagraphi regnasse .iiii. reges, .i. Cellach & Conall Cael & duo filii Aedho Slane mc. Diarmada mc. Fergusa Cerrbheoil mc. Conaill Cremthainde mc. Neill Naoighiallaig, .i. Diarmait & Blathmac, per commixta regna.
:Tá amhras ann cé a bhí i réim i ndiaidh Domhnaill. Deir roinnt staraithe gur rialaigh ceathrar ríthe, .i. Ceallach agus Conall Caol agus beirt mhac [[Áed Sláine|Aodha Sláine]]..., .i. [[Diarmait mac Áedo Sláine|Diarmaid]] agus [[Blathmac mac Áedo Sláine|Blathmac]], i gcomhréimis a chéile.

Comhghuaillthe Dhomhnaill a bhí na ceithre chomharbaí uile, nuair a cloíodh [[Congal Cáech|Conall Caoch]] ag Cath mór Mhaigh Roth sa bhliain 637, agus d'fhéadfadh é dáiríre go raibh an ceathrar i réim le chéile.  De réir na ríliosta, bhí Ceallach agus Conall i gcoróin roimh Diarmaid agus Blathmac. Ní fheictear Ceallach nó Conall ámh sa ríliosta is luaite, *Buile Choinn*.

Sa tuaisceart, thug a gcol ceathrar a dhúshlán iad, ach chloígh Conall agus Ceallach é ag Cath Dhún Criomhthainn sa bhliain 650. Maraíodh Conall ag Diarmaid sa bhliain 654, agus fuair Ceallach bás sa bhliain 658, b'fhéidir i m[[Brú na Bóinne]]. B'fhéidir é gur ghabh Diarmaid Ceallach sa bhliain 654 agus gur éag sé i ngéibhinn.

Phós iníon Cheallaigh, Cacht (bás 681), [[Ríthe Ailigh|rí Ailigh]], [[Máel Dúin mac Máele Fithrich]].

==Foinsí==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** [[Annála Uladh]], *Part, 1*, [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/index.html G100001A]
** [[Annála Tiarnaigh]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100002/index.html G100002]
* [[Francis John Byrne|Byrne, Francis John]], *Irish Kings and High-Kings.* Batsford, Londain, 1973. 
* Charles-Edwards, T.M., *Early Christian Ireland.* Cambridge University Press, Cambridge, 2000. 
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings'', Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan
* 

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Uí Néill
John Tiptoft, 1ú Iarla Worcester

mion| Armas Sir John Tiptoft, 1ú Iarla Worcester, KG: ar ceathrúin 1 agus 4: ''Argent, sailtír gulesmhaisithe'' (Tiptoft); 2 agus 3: ''Nó, gules de leon ina cholgsheasamh'' (Powys)
**Fear** uasal agus scoláire Sasanach, Tiarna Ard-Chisteoir, Tiarna Ardchonstábla agus Fear Ionaid na hÉireann ab ea **John Tiptoft, 1ú Iarla Worcester** KG (8 Bealtaine 1427 &#x2013; 18 Deireadh Fómhair 1470). Tugadh "Búistéir Shasana" air. 

## Bunús
Rugadh é in Eversden i 1427, ba mhac é le John Tiptoft, 1ú Barún Tiptoft, agus Joyce Cherleton, comh-oidhre Edward Charleton, 5ú Barún Cherleton. Bhí sé suntasach as a chuid oideachais, ag staidéar i gColáiste na hOllscoile in Ollscoil Oxford ó aois 13 go 16.   

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 15ú haois
Catagóir:Básanna i 1470
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Coirpigh
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Coinbhinsiún maidir le Pobail Dhúchasacha agus Treibheacha, 1989

mion|pobal dúchais, "Caboclo" le Jean-Baptiste Debret 1834
Tháinig **An Coinbhinsiún maidir le Pobail Dhúchasacha agus Treibheacha, 1989** (C169) de chuid na hEagraíochta Idirnáisiúnta Saothair i bhfeidhm ar an 5 Meán Fómhair 1989. Is é an conradh idirnáisiúnta is tábhachtaí maidir le cearta na pobal dúchasach atá ann, go mór mór i dtaobh na féinrialach agus na sainiúlachta cultúrtha.

### Éire
Níl Éire i measc na dtrí pháirtí is fiche a dhaingnigh an Coinbhinsiún, murab ionann is ceithre thír eile atá ina mballstáit de chuid an Aontais Eorpaigh: an Danmhairg, an Ísiltír, Lucsamburg agus an Spáinn. Níl Éire ina páirtí sa Choinbhinsiún maidir le Muintireacha Dúchasacha agus Threibheacha, 1957 (C107) ach an oiread.

## Tagairtí

Catagóir:Dlí idirnáisiúnta
Catagóir:Cearta daonna
Uí Néill an Deiscirt

mion| Éire timpeall na bliana 900
Cineál de ríshliocht Uí Néil ab ea **Uí Néill an Deiscirt** a rinne ionradh agus a shocraigh síos i Ríocht na Míde agus na ríochtaí a ghabhann léi.

## Tagairtí

Catagóir:Uí Néill
Seachnassach mac Blathmaic

:*le haghaidh [[ríthe Uí Chinnsealaigh|rí Uí Chinnsealaigh]], féach [[Sechnassach mac Colggen]]

[[Ríthe Bhreá|Rí Bhreá]] agus [[Ard-Rí na hÉireann]] ba ea *'Seachnassach mac Blathmaic*' () (bás 671), a tháinig i gcomharbacht ar a athair [[Blathmac mac Áedo Sláine]] (bás 665) agus uncail [[Diarmait mac Áedo Sláine|Diarmaid mac Aodha Sláine]] (bás 665).  Ba bhall é de [[Síol Aodha Sláine|Shíol Aodha Sláine]] d'[[Uí Néill an Deiscirt]], ainmnithe as a sheanathair, [[Áed Sláine|Aodh Sláine]] (bás 604).

Deirtear gur éag athair agus uncail Sheachnassaigh de [[plá|phlá mór]] &mdash; the *buide Chonaill* &mdash; a tharla i [[Éire|nÉirinn]] ón mbliain 664 ní 665 ar aghaidh.

Cuireann comhaontais phósta Sheachnassaigh in iúl go raibh dlúthghaoil aige leis na [[Laigin]].  Le Fionndealbh ní Cheallaigh (*Findelb ingen Chellaig*), iníon b'fhéidir le *Ceallach Cualann* (bás 715) a bhí an t-aon phósadh amháin aige dá bhfuil tuairisc ann.  Phós a iníon, Bé Fáil (bás 741), in ann trátha Ceallach Cualann.  Tá eolas ar bheirt iníonacha eile, Murgal agus Mumhain, ach ar mhac ar bith.

Ní fhaightear ach pas beag sna hannála maidir le réimeas Sheachnassaigh seachas a bhás.  Maraíodh é i Mí na Samhna, November 671 ag Dubh Dúin, rí [[Cenél Coirpri|Chineál Cairbre]], mion-ríocht Uí Néill ar imill uachtaracha [[An Bhóinn|na Bóinne]] gar do [[Cluain Ioraird|Chluain Ioraird]].  Tháinig a dheartháir [[Ceann Faoladh]] i gcomharbacht air mar Ard-Rí, is dócha dá bhliain in 672.

Níl Seachnassach san áireamh mar Ard-Rí sa luath-ríliosta [[Baile Chuinn Chétchathaig|Buile Choinn]].  Is dócha gur fágadh ar lár é d'aon ghnó, óir gur tiomsaíodh an liosta le linn réimeas Fhíonsneachta, marfóir a dheartháir, Ceann Faoladh (bás 675).  Tá sé dáiríre san áireamh mar Ard-Rí i g[[Croinic na hÉireann]], an bunleagan d'[[annála Éireann]] eile. 

Insítear i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] maidir leis:
:*Ba srianach, ba h-eachlascach
:*in teach h-i m-bidh Seachnusach,
:*Ba h-imdha fuigheall for slaitt
:''h-istaigh i m-bidh mac Blatmaic.
:Ba sarianta, ba eachlasca
:i dtigh inár chónaigh Seachnasach
:b'iomaí fuigheall slada
:i dtigh inár chónaigh mac Bhlathmaic.

Feictear Seachnasach sna saothair, idir úrscéalta agus gearrscéaltá, Sister Fidelma mysteries le Peter Tremayne.

## Foinsí
* 
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Bhreá
Catagóir:Uí Néill
Ceann Faoladh mac Blathmaic

Rí Bhreá agus Ard-Rí na hÉireann ba ea **Ceann Faoladh mac Blathmaic** () (bás 675).  Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair Blathmac mac Aodha Sláine (bás 665) agus a dheartháir Seachnassach (bás 671).  Ball de Shíol Aodha Sláine d'Uí Néill an Deiscirt ba ea é, ainmnithe as a sheanathair.

Maraíodh é, is dóigh i mbun royal circuit na hÉireann, gar do Loch Deirgeirt ag a chol ceathrar, chéile comhraic agus chomharba, Fíonsneachta Fleách (bás 695).

Insítear i nAnnála Easpacha na hÉireann:
:*Ra iadhsad um Fhionnachta
:*fiana iarthar thíre;
:*ro maoladh—mór a choire—
:*um Cennfaoladh a ríghe.
:D'iaigh um Fhíonsneachta
:fianna iarthar tíre;
:maolaíodh - mór a rath -
:ó Cheann Faoladh a ríogacht.

Níl Ceann Faoladh san áireamh mar Ard-Rí sa luath-ríliosta *[[Baile Chuinn Chétchathaig|Buile Choinn]]*.  Is dócha gur fágadh ar lár é d'aon ghnó, óir gur tiomsaíodh an liosta le linn réimeas a mharfóra, Fíonsneachta.  Tá sé dáiríre san áireamh mar Ard-Rí i gCroinic na hÉireann, an bunleagan d'annála Éireann eile. 

Ní fheictear go suntasach níos déanaí a mhuintir, Uí Chinn Fhaoladh.

## Foinsí
* Byrne, Francis John, *Irish Kings and High-Kings.* Batsford, London, 1973. 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* 
* *Annals of Ulster* at CELT: Corpus of Electronic Texts at University College Cork
* *Fragmentary Annals of Ireland* at CELT: Corpus of Electronic Texts at University College Cork

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Bhreá
Catagóir:Uí Néill
Cenél

Is rannán de theaghlach é **cenél** (Nua-Ghaeilge: **cineál**), go háirithe de theaghlach Gaelach. Úsáidtear an téarma seo in Albain agus in Éirinn, ina bhféadfaí é a aistriú mar “sliocht” nó “síol”, srl. (mar shampla, “sliocht Néill Naoighiallaigh”).  

San fhoclóir sanasaíoch 'An etymological dictionary of the Gaelic language', tugann Alasdair MacGilleBhàin an méid seo a leanas le fios faoin fhocal *cineal*; "offspring, clan, Irish *cineul*, Old Irish *cenél*, Welsh *cenedl*, Old Welsh *cenetl*, Corl *kinethel*, **kenetlo-n*: Indo-European *qen*, begin; Greek *kainós*, new ( @G*kanjós*); Latin re-*cens*, English *recent*; Church Slavonic *koni*", beginning; Sanskrit *kaná*, young".

## Tagairt


Catagóir: Sochaí na hAlban
Catagóir: Sochaí na hÉireann
Dearbhfhine

Téarma do ghrúpaí athairlíneacha agus struchtúir chumhachta is ea **dearbhfhine** (Sean-Ghaeilge **derbfine**). Shainmhínítear é sna chéad chonairí scríofa san Fhéineachas (nó Dlí na mBreithiún).  Tá an focal fréamhaithe ón réimír "dearbh" (fíor-, dílis, cinnte) agus "fine" (gaol fola, treibh), mar sin go litriúil, fíor-ghaol.

Ba í an phríomhchuspóir a bhí leis ná mar institiúid oidhreachta maoine, le maoin a athdháileadh ar bhás comhalta do na baill eile den dearbhfhine.  Ó bhunús, thagadh an téarma le grúpa ceithre ghlúin a raibh sin-sheanathair coiteann acu.  D'imigh úsáid an téarma i léig de réir a chéile agus cuireadh ina áit an téarma *gealfhine* (Sean-Ghaeilge *gelfine*) i gcomhair ghrúpa le níos lú daoine, sé sin, grúpa ina raibh gaoil trí ghlúin ann.

## Tagairtí


Catagóir: Sochaí na hAlban
Catagóir: Sochaí na hÉireann
Henry Gray, 4ú (7ú) Barún Grey as Codnor

Fear uasal Sasanach ón gcúigiú haois déag ab ea **Henry Gray**, 4ú Barún Gray as Codnor (1435 - Aibreán 1496). Tar éis dó tacaíocht a thabhairt i dtosach do Theaghlach Lancaster le linn Chogaí na Rósanna, thug sé a dhílseacht don Rí buacach Éadbhard IV Shasana ina dhiaidh sin.  

D’ainneoin go raibh stair chonspóideach aige le baill eile de chuid na n-uaisle, bhí muinín an Rí aige, ceapadh é mar Fhear Ionad na hÉireann, oifig inar theip go suntasach air.  

Choinnigh sé fabhar dhá mhonarc ina dhiaidh sin, Risteard III agus Anraí VII, ar thug an bheirt acu talamh dó 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 15ú haois
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Cúrsaí Staire (leabhar)

Is leabhar é ***Cúrsaí Staire*** a scríobh an staraí, an Dochtúir Vincent Morley.

Cnuasach aistí ar staraithe agus ar scríobh na staire atá sa leabhar seo. Ar na húdair a bhfuil saothar faoi chaibidil ann, tá leithéidí Eric Hobsbawm, Jürgen Habermas, Daniel Corkery, Fernand Braudel agus Pierre Nora. Tá plé déanta ar thábhacht na ríomhaireachta, na teoirice agus na Gaeilge do shaothrú na staireagrafaíochta. Gheofar aistí sa chnuasach ar réimse leathan ábhar staire: náisiúnachas na Catalóine agus na hAlban, cúirteanna éigse an 18ú céad, gluaiseacht na nÉireannach Óg, polaitíocht Chonradh na Gaeilge, an Chéad Chogaidh Dhomhanda, imeacht na Breataine ón Aontas Eorpach, agus tuilleadh nach iad.

Tá 247 leathanach sa leabhar agus tá sé ar phraghas €10.
 
D'fhoilsigh Coiscéim an leabhar sa bhliain 2018. Valery Seery a dhear an clúdach agus Johnswood Press Teo a chuir an leabhar i gcló.

## Féach freisin
* Vincent Morley

## Naisc sheachtracha
* Suíomh (vmorley.org)
* Staff and Scholars (UCD)

Catagóir:Leabhair le Vincent Morley
Catagóir:Leabhair staire i nGaeilge
Catagóir:Leabhair staire
Catagóir:Leabhair neamhfhicsin
Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Catagóir:Stair na hÉireann
Eric Hobsbawm

Ba staraí Briotanach é **Eric John Ernest Hobsbawm** CH FRSL FBA ( 9 Meitheamh 1917 - 1 Deireadh Fómhair 2012) a raibh spéis faoi leith aige ins an chaipitleachas thionsclaíoch, an sóisialachas agus an náisiúnachas.      

Ba Mharxach é ar feadh an tsaoil, bhí tionchar ag a gcuid diongbháilteachta soch-pholaitiúla ar charachtar a chuid oibre.     

### Saothair
I measc a chuid saothar is cáiliúla, tá a thriológ faoin rud ar a thug sé "long 19th century"  (*[[:en:The_Age_of_Revolution:_Europe_1789–1848|The Age of Revolution: Europe 1789–1848]]*, *[[:en:The_Age_of_Capital:_1848–1875|The Age of Capital: 1848–1875]]* agus *[[:en:The_Age_of_Empire:_1875–1914|The Age of Empire: 1875–1914]]*), *[[:en:The_Age_of_Extremes|The Age of Extremes]]* ar an short 20th century, agus imleabhar curtha in eagar a thug isteach an smaoineamh ag a raibh tionchar ar "invented traditions"(Gaeilge: *traidisiúin chumtha*).
     
## Tagairtí

 
Catagóir:Básanna in 2012
Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir: Scoláirí an náisiúnachais
Catagóir: Daoine de shliocht Polannach-Giúdach
Catagóir: Daoine de shliocht na hOstaire
Catagóir: Scríbhneoirí Giúdacha na Breataine
Catagóir: Staraithe Marxacha
Heinrich Häberlin

Dlíodóir, breitheamh agus polaiteoir Eilvéiseach ab ea **Heinrich Häberlin** (6 Meán Fómhair 1868 – 26 Feabhra 1947). Bhí Häberlin ina uachtarán ar Chomhairle Chónaidhme na hEilvéise dhá uair, sa bhliain 1926 agus sa bhliain 1931.

## Saol
Bhí Häberlin **i**na mhac léinn in Ollscoil Zurich ó 1887 ar aghaidh, agus ansin in Ollscoil Leipzig agus in Ollscoil Humboldt i mBeirlín.  Rinneadh dlíodóir de sa bhliain 1891. Níorbh fhada go raibh sé i measc na ndlíodóirí ní ba rathúla ina chantún dúchais (Thurgau). Ba é a chliaint is cáiliúla ná Ferdinand Graf von Zeppelin. 

Bhí Häberlin ina uachtarán ar Chúirt Dúiche Frauenfeld ó 1899 go 1920.
[clé|mion|[Comhairle Chónaidhme na hEilvéise i mBeirn]]
Ball de Pháirtí Daonlathach Saor na hEilvéise, bhí Häberlin gníomhach i bpolaitíocht an chantúin agus an náisiúin ar feadh na mblianta fada. Bhí sé ar an gComhairle Náisiúnta ó 1904 go 1920  Bhí sé ina uachtarán uirthi, ó 1918-1919.

### Leasuithe náisiúnta
Bhí Häberlin ina bhall de Chomhairle Chónaidhme na hEilvéise ó 1920 go 1934, i gceannas ar an gceartas agus na príosúin. Le linn dó a bheith in oifig, glacadh le cód ceartais mhíleata nua, chomh maith le hathruithe ar an dlí riaracháin, ar an dlí maidir leis an gceannach éigeantach agus ar ghnéithe den dlí tráchtála. 

Ba é an rud is tábhachtaí a rinne sé ná gur ritheadh athchóiriú mór ar an dlí coiriúil. Mar sin féin, theip air nuair a rinne sé iarracht an dlí tráchta a chomhoiriúnú ar fud na hEilvéise, ar diúltaíodh dó i reifreann a tharla i mí Bealtaine 1927. 

Bhí baint ag Häberlin le dhá mholadh eile ar diúltaíodh dóibh i reifrinn (Lex Häberlin I sa bhliain 1922 agus Lex Häberlin II sa bhliain 1934) a neartódh cumhachtaí an stáit Eilvéisigh le dul in ngleic leis an antoisceachas, ón eite chlé agus ón eite dheis.

Bhí Häberlin ina uachtarán ar Chomhairle Chónaidhme na hEilvéise sa bhliain 1926 agus sa bhliain 1931. D'éirigh sé as Comhairle na Cónaidhme ar 30 Aibreán 1934. 

Ghlac Häberlin páirt ghníomhach i saol an phobail go dtí go gairid roimh a bhás i 1947.

## Féach freisin

* Rolf Soland: Heinrich Häberlin. In: Urs Altermatt (Hrsg.): Die Schweizer Bundesräte. Ein biographisches Lexikon. 2. Auflage. Artemis Verlag, Zürich/München 1991,  lch 361–365.

* Verena Rothenbühler: Heinrich Häberlin. In: Historisches Lexikon der Schweiz.

## Tagairtí

Catagóir:Dlíodóirí Eilvéiseacha
Catagóir:Breithiúna
Catagóir:Polaiteoirí Eilvéiseacha
Jürgen Habermas

B'fhealsamh agus socheolaí Gearmánach é **Jürgen Habermas** (18 Meitheamh 1929 - 14 Márta 2026) i dtraidisiún na teoirice criticiúla agus na pragmatachais. Phléigh a chuid oibre le réasúntacht chumarsáideach agus leis an réimse poiblí. 

Bhí baint aige le Scoil Frankfurt, dhírigh obair Habermas ar bhunsraitheanna na heisteolaíochta agus na teoirice sóisialta, an anailís ar ardchaipitleachas agus daonlathas, an forlámhas an dlí i gcomhthéacs an athraithe chriticiúil éabhlóidigh shóisialta, cé go bhfuil sé laistigh de theoranta thraidisiún an dlí nádúrtha, agus pholaitíocht chomhaimseartha, go háirithe polaitíocht na Gearmáine. Bhí córas teoiriciúil Habermas dírithe ar fhéidearthacht na réasúnaíochta, fuascailt agus cumarsáid réasúnach-chriticiúil a nochtadh in institiúidí nua-aimseartha agus i gcáil an duine leasanna réasúnacha a bheartú agus a shaothrú. Bhí aithne ar Habermas as a chuid oibre ar choincheap na nua-aoise, go háirithe maidir le díospóireachtaí an chuíchóirithe a leag Max Weber amach ar dtús. Bhí tionchar aige ar réadúlacht Mheiriceá, gníomhtheoiric, agus an t-iarstruchtúrachas.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2026
Catagóir:Socheolaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Páistí an Chinn Chaoch

Is é ***Paistí an Chinn Chaoch*** an leagan Gaeilge den leabhar Béarla dar theideal *Children of the Dead End: The Autobiography of an Irish Navvy* le Patrick MacGill (Pádraig Mac a' Ghoill).

I réamhrá an leabhair, sa bhliain 1914, scríobh an t-údar Pádraig Mac a' Ghoill an méid seo a leanas (*i mBéarla*);


*Sna leathanaigh seo a leanas anseo tá iarracht déanta agam scéal an náibhí a inse: an cineál saoil a chaitheann sé, na dainséir ina mbíonn sé, agus mar a bhíonn a bhás go minic. Tá mórán den scéal s'agamsa bunaithe ar daoine a raibh aithne agam orthu. Is gnáth-dhaoine iad Seòsamh an Mhuilscín & Dónall Rua, agus casadh orm iad ar oibreacha dainséartha nó i dtithe bréana aíochta... caithfear a rá gur tháinig mé tríd na heachtraí uile atá scríofa anseo, beagnach*.


D'fhás Pádraig Mac a' Ghoill suas i dTír Chonaill ag deireadh na naoú h-aoise déag. Bhí an saol iontach crua de bharr leatrom na dtiarnaí talún, cumhacht na cléire, agus saibhreas na dtoicí móra. B'éigean dó dul ag obair mar sclabhaí feirme agus é ina ógánach fós, agus ba ghairid gur thug sé aghaidh ar Albain. D'oibrigh se ina náibhí in áiteacha éagsúla ansin, obair an-mhaslach faoi dhroch-chúinsí.

Cruthaíonn a leabhar clasaiceach 'Children of the Dead End', a foilsíodh den chéad uair i 1914, pictiúr den saol sin dúinn. Tá léargas ann ar thréithe na ndaoine, ar an drochdhóigh ar caitheadh leo, agus ar an chaidreamh eatarthu. Cé gur dhoiligh dóibh é sheas cairde le chéile agus mhair an grá ina measc. Baineann an scéal críoch chorraitheach amach, de barr grá do chailín Éireannach a cuireadh dá treoir.

Nuair nach bhfuair sé oiliúint ar bith i léamh ná scríobh a theanga féin, ní i nGaeilge a scríobh Pádraig Mac a'Ghoill. Ach a bhuíochas ar Mhícheál Mac Giolla Easbuic, anois tá *Páistí an Chinn Chaoch* le fáil againn féin.

Mícheál Mac Giolla Easpuic a chuir an leabhar in eagar.
An comhlacht foilsitheoireachta Coiscéim a d'fhoilsigh an leabhar.
Clúdach: Bun an Easa, le Plunkett Smith
Tá 310 leathanach sa leabhar agus cosnaíonn sé 15 Euro.

## Naisc sheachtracha
* Scoil samhraidh Patrick MacGill
* Patrick MacGill ag ''Project Gutenberg''

Catagóir:Ficsean stairiúil
Catagóir:Ficsean stairiúil na Gaeilge
Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Catagóir:Leabhair Éireannacha
Catagóir:Leabhair neamhfhicsin
Catagóir:Leabhair do pháistí
Catagóir:20ú haois in Éirinn
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2020
Catagóir:leabhair a foilsíodh sna 2020idí
Palermo Football Club

Is club peile Iodálach é **Palermo Football Club**, ar a dtugtar Palermo níos simplí, atá lonnaithe i gcathair Palermo. Milita i Serie C.
Maidir le láithrithe i Cupaí na hEorpa, tá cúig lá ag an gclub i Corn UEFA / Europa League. I rangú suthain an chomórtais dheireanaigh seo, tá Palermo sa 221ú háit, an 11ú háit i measc fhoirne na hIodáile dá bharr.
Sa bhliain 2007 bhí an 51ú háit aige freisin sa rangú UEFA. ​​ De réir an rangú a dhréachtaítear go míosúil ag an IFFHS, áfach, ba é an 19ú rangú is airde a baineadh amach riamh áit, sroichte araon i mí Feabhra   de réir rangú eile den chomhlacht céanna, tá an club rosanero sa 121ú háit ar na foirne is fearr ar domhan ag smaoineamh ar an tréimhse ón 1 Eanáir 1991 go 31 Nollaig 2009. 
## Liosta trófaí
### Comórtais náisiúnta
Corn Bua na Sciathán. Craobh Serie B na hIodáile: 5
1931-1932, 1947-1948, 1967-1968, 2003-2004, 2013-2014
Serie Chorn na hIodáile C: 1
1992-1993

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an chlub 

Palermo F.C.
Cath Chnoc Dhongan

Tharla **Cath Chnoc Dungan** i gContae na Mí, in oirthear na hÉireann an 8 Lúnasa 1647. Coimhlint ghéar a bhí ann idir arm na Comhdhála Éireannaí agus Parlaimint Shasana le linn Chogadh na hAon Bhliana Déag.   

D'idircheapadh arm na nÉireannach ar mháirseáil i dtreo Bhaile Átha Cliath agus scriosadh é. Cé gur ócáid é nach bhfuil mórán eolais air, fiú in Éirinn, bhí an cath an-fhuilteach (le breis agus 3000 marbh) agus bhí iarmhairtí polaitiúla tábhachtacha aige.   

Scrios bua  bParlaiminteoirí Arm na Comhdhála i gCúige Laighean agus chuir sé le titim chúis na Comhdhála agus concas na hÉireann ag Arm na bParlaiminteoirí sa bhliain 1649.  
## Cúlra
Faoi 1647, bhí Comhdháil Chaitliceach na hÉireann ag rialú na hÉireann go léir ach amháin iamhchríocha na bParlaiminteoirí timpeall Bhaile Átha Cliath agus Chorcaí agus lonnaíocht iargúlta Albanach i gCúige Uladh. An bhliain roimhe sin, dhiúltaigh siad conradh le Ríogaithe Sasanacha, ina ionad sin bhí siad i bhfabhar deireadh a chur leis na fórsaí Briotanacha a bhí fágtha in Éirinn.

I mí Lúnasa, bhí arm Laighean na Comhdhála faoi Thomas Preston ag iarraidh Baile Átha Cliath a bhaint ó garastún Parlaiminte Shasana faoi Michael Jones, nuair a  d'idircheap na Maolchinn é agus bhí iallach orthu cath a thabhairt. Cheana féin, mháirseáil Jones 32 míle go Baile Átha Troim chun an garastún Parlaiminte ag Caisleán Bhaile Átha Troim a fhuaiscilt. Rinne Preston, a bhí ag leanúint gluaiseachtaí Jones, iarracht máirseáil ar Bhaile Átha Cliath sular fhill arm Jones, ach níor chlúdaigh sé ach 12 mhíle sular gabhadh é ag Cnoc Dungan, áit a raibh ar fhórsaí na Comhdhála cath a chur in eagar.

Troideadh an cath dhá mhíle ó dheas ó shráidbhaile Chnoc an Línsigh.

## Tagairtí

Catagóir:17ú haois in Éirinn
Catagóir:Cathanna in Éirinn
Breandán 'ac Gearailt

Is scríbhneoir agus polaiteoir Éireannach as Contae Chiarraí é **Breandán 'ac Gearailt**. 

Chaith sé na blianta fada mar chomhairleoir contae agus mar bhall de bhord Údarás na Gaeltachta, chomh maith le tamall ina mhéara ar Chiarraí. 

Ba mhúinteoir é a rinne fónamh i gcúrsaí oideachais ina chontae féin agus áiteanna eile.

Bhí sé gníomhach i nGluaiseacht Chearta Siabhialta na Gaeltachta ina cheantar dúchais, agus deirtear nach leasc leis a thuairimí neamhspleácha a chur in iúl riamh.

### Leabhair
Is é an seachtú leabhar uaidh i gcló ag Coiscéim *Seanfhocail gan Sárú agus nathanna eile*.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge

Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chiarraí
Aithreachas

mion|allagóire aithreachais, le Cornelis van Haarlem (1616)
Míshásamh a bheadh ar dhuine, faoi ghníomh mícheart a bheith déanta aige, is ea **aithreachas** (nó **aithrí**), maille le sástacht glacadh le pionós cuí, agus rún gan an gníomh a dhéanamh arís.

## Tagairtí

Catagóir:Diagacht
Thomas Preston, 1ú Bíocunta na Teamhrach

Saighdiúir Éireannach den 17ú haois ab ea **Thomas Preston, 1ú Bíocunta  na Teamhrach** (1585 - Deireadh Fómhair 1655). 

Tar éis seirbhís fhada mar amhas in Arm na Spáinne, d’fhill Preston ar Éirinn nuair a bhris Éirí Amach 1641 amach.  

Ceapadh é chun bheith i gceannas ar Arm Laighean de Chomhdháil na nÉireannach, agus d’éirigh go maith leis, chomh maith le roinnt treascairtí troma ar nós Chath Chnoc Dhongan i 1647, inar scriosadh a arm beagnach go léir. Cosúil le ceannairí Comhdhála eile, ba Ríogaí Caitliceach é Preston.  

D’fhan sé i ndlúth-theagmháil leis an Tiarna Leifteanant Séamus de Buitléir , 1ú Diúc Urumhan, agus thacaigh sé go láidir le comhghuaillíocht idir lucht na Comhdhála agus na Ríogaí i gcoinne na maolcheann. 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1655
Catagóir:Daoine a rugadh i 1585
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Idé-eolaíocht

[mion|Idé-eolaíocht pholaitiúil sna [Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]]
Iomlán na dtuairimí fealsúnacha agus polaitíochta a bheadh ag duine, aicme nó fiú ag náisiún áirithe is ea idé-eolaíocht. 

Uaireanta tá ciall drochmheasúil in úsáid an téarma "idé-eolaíoch"; is é sin, tuairimíocht gan beann ar an réaltacht, nó faoi thionchar.

In amanna éilíonn na húdaráis go mbeadh gach duine ag cloí leis an idé-eolaíocht chéanna agus iarrann siad lánghéilleadh dá dteagasc.

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht
Catagóir:Fealsúnacht
Cináed mac Írgalaig

Rí Bhreá agus Ard-Rí na hÉireann ba ea **Cainneach mac Iorghalaigh** () (bás 728), ar a glaodh Cainneach Caoch (*Cináed Cáech*) air.

## Tosca
Iorghalach mac Conaing (bás 702), iar-rí Bhreá, ba ea athair *Cináed*, agus Muireann (bás 748) a mháthair. Ba bhall é d'Uí Chonaing as Cnóbha, de chuid Síl nÁedo Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt. 

De réir an tsean-nóis, rugadh *Cináed* agus é leathchaoch, tar éis dó Naomh Adomnán maidir a chuir ar shliochtaigh a athar, or gur mharaigh sé Niall mac Cernaig Sotal (bás 701), ball de mhuintir a chéile comhraic, Uí Chear lomnaigh de Bhreá Theas.  Bhí Muireann trom ar *Chináed* ag an am, agus d'impigh sí ar an naomh géilleadh. Insítear i *n[[Annála Easpacha na hÉireann]]* go ndúirt an naomh:
:*’Búdh rí go demhin,’ ar sé, ‘an ghen fail id bhroinn, & as briste a leathshuil anossa tré easguine a athar.’
:’Beidh sé rí, go deimhin,’ ar sé, ’an leanbh id' bhroinn, ach leathshúil aige briste de bharr eascaine a athar.’

==Réimeas==
Bhí *Cináed* i gcoróin i mBreá Thuaidh ón mbliain 718, b'fhéidir tar éis bhás [[Amalgaid mac Congalaig|Amalgaid mac Congalaig]], agus i Breá iomlán ó 724 go 728. Bhain sé ríogacht Breá agus an ard-ríogacht amach, agus [[Fógartach mac Néill]] d'Uí Chearnaigh ag [[Cath Cheann Deilgean]] ([[Cill Dealga]] b'fhéidir).

Faightear imeachtaí dá réimeas i n[[Annála Tiarnaigh]], inar  asserted a cheannas ar fud na tíre, imeachtaí nach tuairiscítear i m[[Annála Uladh]]. Sa bhliain 725, ghabh sé na hUlaid, agus sa bhliain 726, chloígh sé na Laigin ag [[Cath Mhaíne]].

Insítear i nAnnála Uladh gur aistríodh corp Naomh [[Adhamhnán]] go hÉirinn, agus gur cuireadh [[Cáin Adomnáin]] i bhfeidhm an athuair, sa bhliain 727.

==Bás==
Sa bhliain 728, cloíodh agus maraíodh é le linn [[Cath Dhroim Corcainn|Chath Dhroim Corcainn]] (nó Druim Ciaráin, ní aithnítear an áit) ag [[Flaithbertach mac Loingsig]] de [[Cenél Conaill]], a chruthaigh féin mar Ard-Rí.

Molann an staraí [[T.M. Charles-Edwards]] gur tharla concas [[Ciannachta|Chiannachta]] Bhreá le linn réimeas *Cináeda*; idir [[an Bhóinn|an Bóinn]] agus [[an Dealbhna]] ag [[Uí Chonaing]], agus idir an Delvin agus [[an Life]] ag [[Uí Chearnaigh]]. Seachas [[Congalach Cnogba]] sa 10ú haois, Ard-Rí deireanach na hÉireann den Síol Aodha Sláine ba ea é. Maraíodh a mhac, Domhnall (bás 749) ag [[Cath Ard Ciannachta]].

==Féach freisin==
* [[Ríthe Bhreá]]

==Foinsí==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** [[Annála Uladh]], *Part 1 (431–1201)*, [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ G100001A]
** [[Annála Tiarnaigh]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100002/ G100002]
** [[Annála Easpacha na hÉireann]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/index.html G100017]
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T.M., *Early Christian Ireland.'' Cambridge University Press, Cambridge, 2000. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Bhreá
Catagóir:Uí Néill
Flaithbheartach mac Loingsigh

Ard-Rí na hÉireann ba ea **Flaithbheartach mac Loingsigh** ( (bás 765). Ba bhall é de Cenél Conaill d'Uí Néill an Tuaiscirt. Loingsigh mac Aonghasa (bás 703), iarArd-Rí, ba ea a athair. Bhí ar i gcoróin ón mbliain 728 go 734.

Meastar go ndearnadh Ard-Rí de tar éis dó an iar-rí, Cainneach mac Iorghalaigh de Shíol Aodha Sláine, a chloígh ag Cath Dhroim Corcáin sa bhliain 728, áit a maraíodh Cainneach.

Le cuid mhór dá réimeas, bhí a chéile comhraic Aodh Allán de Cenél nEógain go freasúra air Flaithbheartach's reign. Bhí sé mar chuspóir ag Aodh Magh Íotha (*Mag nÍtha*), i ngleann na Finne a théadh trí lár chríocha Chineál Chonaill, a ghabháil faoina cheannas. Sa bhliain 727, tharla Cath Dhroim Fornocht eatarthu. Sa bhliain 732, chloígh Aodh Flaithbheartach, agus maraíodh chol ceathar *Flann Gohan mac Congaile* sa chath úd. Tharla cath eile ar Mhaigh Íotha sa bhliain 733, inar maraíodh col ceathrar eile Fhlaithbheartaigh, *Conaing mac Congaile*.  Tharla cath eile fós ar an maigh sa bhliain 734.

De dheasca na maidhmeanna seo, d'iarr Flaithbheartach ar fhir an Dál Riada ach scriosadh a gcabhlach in inbhear na Banna sa bhliain 734.  Deir Annála na gCeithre Máistrí níos lú iontaofa gur tháinig na hAlbanaigh chun cuidiú le Flaithbheartach a namhaid a sháinniú. Deir siad fosta gur throid na hUlaid agus Ciannachta Ghleann Geimhin ar son Aodha sa chath úd.

Tar éis an tsraith chatha seo, cuireadh Flaithbheartach as a choróin, nó d'éirigh sé as, agus chuaigh sé i mainistir Ard Mhacha isteach, ar a fuair sé bás sa bhliain 765.

Ard-Rí deireanach na hÉireann de Cenél Conaill ba ea Flaithbertach, a mheastar de ghnáth, cé go maíonn mionlach d'fhoinsí gurbh Ard-Rí é Ruaidrí ua Canannáin (bás 950).

I measc mic Fhlaithbheartaigh bhí a leanas: Aodh Muindearg (bás 747) ar a glaodh Rí an Tuaiscirt air; agus Loingseach (bás 754) agus Murchadh (bás 767), ar a glaodh taoisigh Cenél Conaill orthu. Phós a iníon, Dunlaith (bás 798) an Ard-Rí Niall Frossach (bás 778).

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, *Part 1 (431–1201)*, G100001A
** Annála Tiarnaigh, G100002 
** Annála na gCeithre Máistrí, Iml. 1, M2242 (aois domhain) - M902 (d'aois Chríost), G100005A
** Seathrún Céitinn, *[[Foras Feasa ar Éirinn]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100054/index.html G100054]
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T.M., *Early Christian Ireland.'' Cambridge University Press, Cambridge, 2000. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 8ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Uí Néill
Conghal Ceannmhaghair

Ard-Rí na hÉireann ba ea **Conghal Ceannmhaghair** () (bás 710).  Ba bhall é Conghal de Cenél Conaill d'Uí Néill an Tuaiscirt. Bhí seanathair Chonghail, Domhnall mac Aodha (bás 642), ina Ard-Rí, cé nach raibh a athair, *Fergus Fanát*.

Tháinig Conghal i gcomharbacht ar a chol ceathrar Loingseach mac Aonghasa, a d'éag i mbun chatha sa bhliain 703. Bhí Conghal i gcoróin mar Ard-Rí ón mbliain from 703 go 710. 

Ráthóir ba é Conghal de Cháin Adhamhnáin, comhaontaithe ag Sionad Bhiorra sa bhliain 697.  Is é an dara ráthóir tuata ar an liosta tar éis Loingsigh, agus glaoitear rí Thír Chonaill dó, cé go bhféadfadh é gur cuireadh an teideal seo leis níos deireanaí.

Le réimis Loingsigh agus Conghail bhí buaicphointe Cenél Conaill, i ndiaidh sin urraithe ag a ngaol comhraic, Cenél nEógain. Is amhlaidh go ndearna an bheirt acu iarrachtaí tailte na gConnacht a ghabháil, le torthaí éagsúla.  D'éag Loingseach dá bharr, cé gur bhain Conghal cáil amach nuair a chloígh sé fíor na gConnacht sa bhliain 707 agus maraíodh a rí, Indreachtach mac Dúnchadha. Ní raibh Conghal féin ann ach bhí Fearghal mac  Loingsigh an ar an bhfód.  

An bhliain chéanna, chuaigh Conghal féin ar feachtas sna Laighin.  Insítear i bhForas Feasa ar Éirinn le Seathrún Céitinn gur dóigh sé cill Dara, ag tabhairt le tuiscint gurbh é sin cúis a bháis. 

D'éag Conghal féin go tobann sa bhliain 710. De réir ghluais i nAnnála Uladh, tharla sin de bharr taoma.   Mhair roinnt mac ina dhiaidh, duine ar bith dóibh i ndáiríre iomráiteach, ina measc: Flann Gohan (bás 732) agus Conaing (died 733), maraithe i mbun chogaidh idir Cenél Conaill agus Cineál nEógain; agus Donnghal (bás 731).  Tháinig tuaisceartach eile i gcomharbacht air mar Ard-Rí, Fearghal mac Maoil Dúin (bás 722) de Cenél nEógain.

## Foinsí
* Corpus of Electronic Texts
** Annála Uladh, *Part 1 (431–1201)*, G100001A
** Seathrún Céitinn, *[[Foras Feasa ar Éirinn]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100054/index.html G100054]
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T.M., *Early Christian Ireland.'' Cambridge University Press, Cambridge, 2000. 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Uí Néill
Fernand Braudel

Staraí Francach agus ceannaire ar Scoil Annales ab ea **Fernand Braudel** ( 24 Lúnasa 1902 - 27 Samhain 1985). Dhírigh a scoláireacht ar thrí phríomhthionscadal: *An Mheánmhuir* (1923-49, ansin 1949–66 ), *Sibhialtacht agus Caipitleachas* (1955–79), agus *Féiniúlacht na Fraince* (1970-85, neamhchríochnaithe).  

Eascraíonn a cháil i bpáirt óna chuid scríbhinní, ach níos mó fós ón rath a bhí air Scoil Annales a dhéanamh ina  inneall taighde staire is tábhachtaí sa Fhrainc agus i gcuid mhaith den domhan tar éis 1950. 

Mar cheannaire ceannasach Scoil staireolaíochta Annales sna 1950idí agus na 1960idí, bhí tionchar ollmhór aige ar scríbhneoireacht na staire sa Fhrainc agus i dtíortha eile.  

## Beathaisnéis
Rugadh Braudel i Luméville-en-Ornois (ó 1943, cumaiscthe le Gondrecourt-le-Château agus mar chuid de), i département an Meuse, an Fhrainc. Thug a athair, a bhí ina mhatamaiticeoir nádúrtha, cúnamh dó ina chuid staidéir.   

Rinne Braudel staidéar ar roinnt mhaith Laidine agus beagán Gréigise freisin. Ag aois 7, bhog a theaghlach go Páras. Cuireadh oideachas ar Braudel ag an Lycée Voltaire agus sa Sorbonne, áit ar bronnadh *agrégé* sa stair air ag aois 20. Bhí sé ina mhac léinn ag Henri Hauser (1866-1946).  

Le linn dó a bheith ag múineadh in Ollscoil Algiers idir 1923 agus 1932,  bhí sí faoi dhraíocht ag  an Mheánmhuir agus scríobh sé roinnt páipéar ar láithreacht na Spáinne san Ailgéir sa 16ú haois. Le linn na tréimhse seo, chuir Braudel tús lena thráchtas dochtúireachta ar pholasaí eachtrach Rí Pilib II na Spáinne. Ó 1932 go 1935 bhí sé ag múineadh in sna *lycées* seo a leanas i bPáras (meánscoileanna nó ardscoileanna): Pasteur, Condorcet, agus Henri-IV.  

## Tionchar
Meastar go bhfuil Braudel ar cheann de na staraithe nua-aimseartha is mó de na staraithe a leag béim ar ról na bhfachtóirí mórscála socheacnamaíocha  i ndéanamh agus i scríobh na staire    

Is féidir é a mheas freisin mar cheann de réamhtheachtaithe theoiric na gcóras domhanda. Ina chuid saothar léiríonn Braudel athrú réabhlóideach béime i gceird agus in anailís na staire ó dhaoine aonair nó imeachtaí go córais dhomhanda.    

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Père Lachaise
Catagóir:Básanna i 1985
Catagóir:Daoine a rugadh i 1902
Niall Frasach

Rí Ailigh agus Ard-Rí na hÉireann den 8ú haois ba ea **Niall mac Fearghail** () (718–778). Fearghal mac Maoil Dúin (bás 722), Ard-Rí, ba ea a athair, agus Aodh Allán (bás 743), Ard-Rí, a dheartháir. Ba bhall de Cenél nEógain, géag d'Uí Néill an Tuaiscirt, an rítheaghlach seo. Glaodh Niall Frasach (*Niall Frossach*) air mar leasainm, óir a deirtear gur tharla ceathanna airgid, meala agus cruithneachta ag uair a bhreithe ag Fathain ar Inis Eoghain. 

Tar éis bhás a dearthár, rinneadh rí Ailigh de, agus bhí sé i gcoróin ann ón mbliain 743 go 770.  Ceapadh an tArd-Rí nua, Domhnall Mí (bás 763) de the Chlann Cholmáin, céile comhraic Néill, Aodh Muindearg (bás 747) de Chineál Chonaill mar a ionadaí sa tuaiscirt. Sa bhliain 756, tharla coimhlint idir Niall agus   Domhnall, a tháinig le buíon mhór na Laigean chomh fada is Maigh Mhuirtheimhne, i gContae Lú An lár inniu, ceantar a bhí le déanaí gafa faoina cheannas ag Aodh Allán deartháir Néill, sa bhliain 735.

Tháinig Niall i gcomharbacht ar Dhomjnall na Mí mar Ard-Rí sa bhliain 763.  Meastar go suntasach go raibh síocháin i réim agus é i gcoróin. Cuireadh Cáin Naomh Pádraig i bhfeidhm arís sa bhliain 767. (Bhí Cáin Colm Cille curtha chun cinn ag Clann Cholmáin). Bhí Donnchadh Mí mac Domhnaill (bás 797) i mbun an t-ard-ríogacht a éileamh ón mbliain 770 ar aghaidh, agus é ar feachtas in éadan na Laigean. Sa bhliain 771, chuaigh Donnchadh ó thuaidh i gceannas slua mór sna blianta 771 agus 772. Meastar gur éirigh Niall as a choróin an éigin idir 772 agus 777, ach b'fhéidir chomh luath is 770*.  Fuair sé bás ar Oileán Í sa bhliain 778. 

Tháinig a nia [[Máel Dúin mac Áedo Alláin|Maol Dúin mac Aodha Alláin]] (bás 788) i gcomharbacht air mar rí Ailigh, agus Donnchadh na Mí de [[Clann Cholmáin|Chlann Cholmáin]] mar Ard-Rí.

Phós Niall Dunlaith (bás 798) de Chineál Chonaill, iníon an Ard-Rí, [[Flaithbertach mac Loingsig|Flaithbheartach mac Loingsigh]] (bás 765). Rinneadh Ard-Rí dá mac [[Áed Oirdnide|Aodh Oirdní]] (bás 819).

Déanann an file [[Tuileagna Ó Maoil Chonaire]] tagairt dá bhreithiúnais i ndán dá chuid darb ainm *Labhram ar iongnaibh Éireann*, a scríobh sé ocht gcéad bliain níos deireanaí.

==Foinsí==
* [[Corpus of Electronic Texts]]
** [[Annála Uladh]], *Part 1 (431–1201)*, [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ G100001A]
** [[Annála Tiarnaigh]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100002/ G100002] 
** [[Annála na gCeithre Máistrí]], Iml. 1, M2242 (aois domhain) - M902 (d'aois Chríost), [http://www.ucc.ie/celt/published/G100005A/index.html G100005A]
** [[Seathrún Céitinn]], *Foras Feasa ar Éirinn, G100054
* Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T.M., *Early Christian Ireland.* Cambridge University Press, Cambridge, 2000. 
* Mac Niocaill, Gearoid (1972), *Ireland before the Vikings*, Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 8ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Ailigh