open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tíotán (gealach)

Is é **Tíotán** an tsatailít is mó atá ag Satarn, agus é ar an dara gealach is mó sa ghrianchóras ar fad. Is é Tíotán an t-aon ghealach amháin a bhfuil atmaisféar substaintiúil aici, rud a choinnigh a dhromchla ceilte ar na réalteolaithe ar feadh i bhfad. Nítrigin, N2, is mó atá san atmaisféar (98.4%). Tá an fuíoll comhdhéanta as an meatán CH3 agus as hiodracarbóin eile, chomh maith le comhdhúile simplí hidrigine, nítrigine agus carbóin (cianaigin C2N2, abair, nó ciainíd hidrigine, HCN). Mar gheall ar dhlúithe an atmaisféir, is é an t-aon rinn néimhe sa ghrianchóras seachas an domhan ar a bhfuil aibhneacha, lochanna agus mara gníomhacha ar a dhromchla. Tá na gnéithe seo déanta as na hiodracarbóin céanna is atá an atmaisféar.

Tá Tíotán 50% níos mó ná ár nGealach féin ar trastomhas, agus 80% níos troime ná í. Is é Ganymede an t-aon satailít nádúrtha amháin sa ghrianchóras a sháraíonn méid Tíotán, agus tá Mearcair níos lú ná Tíotán, cé go bhfuil sé níos troime. Ba é an réalteolaí Ollannach Christiaan Huygens a chuir an chéad sonrú riamh i dTíotán, thiar sa bhliain 1655.

## Taiscéalaíocht

### Pioneer agus Voyager
Ba é Pioneer 11 an chéad spástaiscéalaí a thug cuairt ar Shatarn sa bhliain 1979. Ghlac an tóireadóir grianghraif den ghealach, ach ní raibh siad d'ardchaighdeán. I dtús na hochtóidí, bhain na tóireadóirí Voyager 1 agus 2 an Satarn amach, agus bhí siad in ann tuilleadh sonraí a fháil faoin ghealach is mó, agus faoin atmaisféar go háirthe. Bhí scamaill na gealaí ró-thiubh ag an am sin le feiceáil cad é a bhí fúthu, agus ní dheachaigh aon de na tóireadóirí luatha seo i bhfithis an phláinéid nó Tíotáin féin le bheith in ann fáil amach níos mó.

### Cassini-Huygens
Thimpeallaigh an taiscéalaí úd Cassini an phláinéid ón 1 Iúil 2004 go deireadh a mhisin sa mhí Mheáin Fómhair 2017. Mar chuid den mhisean, scaoileadh an miontóireadóir Huygens ó Cassini, agus seoladh go scamaill Tíotáin é. Ghlac Huygens grianghraif dá thitim agus den áit ar a thuirling sé, agus rinne sé taifead fuaime ó ghaotha an atmaisféir.

## Tagairtí

Catagóir:Gealaí Shatairn
Hull City Association Football Club

Club peile Sasanach is ea **Hull City Association Football Club** atá suite i Kingston upon Hull. Bunaíodh sa bhliain 1904 é. Tá an fhoireann ag imirt sa Premier League faoi láthair, agus is é an "KC Stadium" a staid baile. Is é Phil Brown an traenálaí atá aige.

## Imreoirí

Catagóir:Clubanna sacair Shasana
Meatánól

Is é an **meatanól**, nó an t-**alcól meitile**, an ceann is simplí de na halcóil, agus is í an fhoirmle cheimiceach atá aige ná CH3OH. Is minic a ghiorraítear an fhoirmle sin go MeOH, ina seasann Me don mheitilghrúpa CH3-.

Le teocht an tseomra, is dual don mheatanól bheith ina leacht éadrom soghalaithe nach bhfuil dath ar bith ann. Rachaidh sé trí thine go héasca, má thagann an gal i dteagmháil le tine oscailte. Tá boladh suntasach ann cé go bhfuil sé ábhairín níos séimhe agus níos milse ná boladh an eatánóil. 

Nimh atá sa mheatanól, toisc go gclaochlaíonn sé go formaildéad i meitibileacht an duine. Déanann an meatanól dochar ar leith do reitine na súile, agus mar sin, is minic a fhágtar iarmharáin an nimhiú meatanóil dall ar fad go lá a mbáis.

Catagóir:Alcóil
Catagóir:Bithbhreoslaí
Catagóir:Guaiseacha truailliú an aeir
Catagóir:Tuaslagóirí alcól
Catagóir:Caomhnú anatamaíoch
Catagóir:Ocsaigionáití
Pádraig Ó Donnagáin

Éireannach de Pháirtí Fhine Gael ab ea **Pádraig Sáirséal Ó Donnagáin** (nó i mBéarla, *Patrick Sarsfield (Paddy) Donegan*) (29 Deireadh Fómhair 1923 - 26 Samhain 2000).

Toghadh Ó Donnagáin don chéad uair san olltoghchán sa bhliain 1954 mar Theachta Dála do dháilcheantar Chontae Lú. Chaill sé a shuíochán ag an gcéad olltoghchán eile ach d'éirigh leis arís sa bhliain 1961 agus toghadh é i ngach olltoghchán ó shin go dtí 1977. D'éirigh sé as an bpolaitíocht sa bhliain 1981.

Ceapadh mar Aire Cosanta i gcomhrialtas 1973 é (idir Fhine Gael agus Pháirtí an Lucht Oibre). 

## Conspóid
clé|mion|Cearbhall Ó Dálaigh
Bhí an Dálach an-choinsiasach agus é ag comhlíonadh a dhualgas mar Uachtarán, rud a chuir lena aighneas leis an Rialtas (Fine Gael / Lucht Oibre) agus lena éirí as sa bhliain 1976.

I Meán Fómhair 1976, cuireadh Bille Cumhachtaí Práinne ina láthair le síniú. Ach shocraigh sé an tAcht Cumhachtaí Práinne a chur faoi bhráid na Cúirte Uachtaraí lena chuid bunreachtúlachta a thastáil, agus é ag iarraidh cearta an tsaoránaigh a chosaint.

Ba é breithiúnas na Cúirte ná nach raibh an tAcht ar neamhréir leis an mBunreacht agus ar an 18 Deireadh Fómhair 1976, shínigh Ó Dálaigh é.

Trí lá níos déanaí, ag ócáid airm i nDún Columb, Muileann gCearr, thug Aire Cosanta an Chomhrialtais, Paddy Donegan (Fine Gael) masla dó. Chuir sé ina leith "Thundering disgrace" (nó i bhfad níos graosta).  An rud is tábhachtaí agus is measa, bhí an tAire ag labhairt os comhair oifigeach Airm na hÉireann i Muileann gCearr.

Sáraíodh rún Dála ag an bhfreasúr ag iarraidh go n-éireodh an tAire (a ghabh a leithscéal idir an dá linn) as a phost, ar an 21 Deireadh Fómhair.

An 22 Deireadh Fómhair 1976, d'éirigh Ó Dálaigh as oifig mar uachtarán nuair nár ghlac an Taoiseach, Liam Mac Cosgair, le héirí as oifig Donegan. Dúirt an Dálach gurbh é "an t-aon bhealach le mo chuid ionracais agus neamhspleáchais pearsanta féin mar Uachtarán na hÉireann a dhearbhú agus le dínit agus neamhspleáchas na huachtaránachta mar institiúid a chosaint".

Ceapadh Pádraig Ó Donnagáin mar Aire na Talún ag deireadh na bliana 1976.

## Tagairtí

Catagóir:Baill den 15ú Dáil
Catagóir:Baill den 17ú Dáil
Catagóir:Baill den 18ú Dáil
Catagóir:Baill den 19ú Dáil
Catagóir:Baill den 20ú Dáil
Catagóir:Baill den 21ú Dáil
Catagóir:Daoine as Contae Lú
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2000
Catagóir:Baill Fhine Gael
Catagóir:Scannail
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Lú
Phil Brown

Is bainisteoir agus iarimreoir sacair Sasanach é **Phillip "Phil" Brown** (rugadh é ar an 30 Bealtaine, 1959 i South Shields, Sasana). Tá sé ina bhainisteoir ar Hull City sa Premier League. 

## Gaimréim imeartha
D'imir Brown le Hartlepool United ó 1978 go dtí 1985, agus ansin le Halifax Town ó 1985 go 1988. Cheannaigh Bolton Wanderers é sa bhliain 1988. Chaith sé na blianta idir 1994 go 1996 le Blackpool.

## Gaimréim bhainisteora

**Derby County**

Bhí George Burley ina bhainisteoir ar Derby County idir 2003 agus 2005, ach bhí droch-chaidreamh idir é féin agus an mbord, agus d'éirigh sé as i mí an Mheithimh, 2005. Bhí suim mhór ag Phil san obair agus rinneadh bainisteoir nua de. Ní raibh na torthaí go maith, áfach, agus briseadh é as a phost tar éis seacht mí.

**Hull City**

Tá Brown ina bhainisteoir ar Hull City inniu agus tá an fhoireann ag imirt sa Premier League. Bhí an club ag bun an Championship i mí na Nollag, 2006 agus tugadh an sac don bhainisteoir Phil Parkinson. Bhuaigh Hull craobh an Championship Play-Off Final sa bhliain 2008 agus d'imir siad sa Premier League don séasúr 2008-09. Íslíodh iad ag deireadh séasúr 2009-10 agus níor athnuadh a chonradh. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair Shasana
Catagóir:Traenálaithe sacair
Edmond Halley

Réalteolaí, geoifisiceoir, matamaiticeoir, meitéareolaí agus fisiceoir Sasanach ba ea **Edmond Halley** (8 Samhain, 1656 – 14 Eanáir, 1742).

Rugadh Halley in Haggerston, Shoreditch, Sasana. Bhí a athair siúd ina choire gallúnaí saibhir. 

Thaispeáin Halley óg an-suim sa mhatamaitic. D'fhoilsigh sé páipéir ar an ghrianchóras agus ar ghrianspotaí, agus é fós ina fhochéimí.

Tar éis dó Oxford a fhágáil, ó 1676 rinne sé staidéar ar fhithisí sa Ghrianchóras, agus fuair amach go raibh fithisí éilipseacha ag cuid de na cóiméid.

Sa bhliain 1676, thug Halley cuairt ar San Héilin, oileán atá suite san Atlantach Theas, agus rinne sé staidéar ar na réaltaí sa Leathsféar Theas.

Ón taighde seo, d'fhoilsigh sé  *Synopsis Astronomia Cometicae* sa bhliain 1705, agus réamhinis sé go cruinn filleadh an chóiméid a ainmníodh as. 

## Tuilleadh eolais
Cóiméad Halley

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaithe Sasanacha
Catagóir:Meitéareolaithe
Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha
Catagóir:Geoifisiceoirí
Catagóir:Matamaiticeoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1656
Catagóir:Básanna i 1742
Láimhbheartach Mac Cionnaith

Scoláire aithnidiúil Gaeilge agus eagarthóir ba ea an tAthair **Láimhbheartach Mac Cionnaith** (Béarla: *Lambert McKenna*). Chuir sé eagar "*English Irish Phrase Dictionary*" sa bhliain 1911 agus ar fhoclóir Gaedhilge-Béarla in 1935. 

Saolaíodh an tÍosánach Mhic Cionnaith sa bhliain 1870 i gCluain Tairbh i mBaile Átha Cliath. 

D'éag sé in 1956.

## Saothar
* *English-Irish Phrase Dictionary* (1911)
* *Dánta do chum Aonghus Fionn Ó Dálaigh* (1919)
* *Iomarbháigh na bhfileadh* (1918-20)
* *The Social Teachings of James Connolly* (1920)
* *Dán Dé* (1922)
* *Life and Work of Rev. Aloysius Cullen S.J.* (1924)
* *Philip Bocht Ó hUiginn* (1931)
* *English-Irish Dictionary* (1935)
* *Dioghluim Dána* (1938)
* *Athdioghluim Dána* (1939-40)
* *Bardic Syntactical Tracts* (1944)
* *Leabhar Méig Shamhradháin* (1947)
* *Leabhar Í Eadhra* (1951)

## Tagairtí

McKenna, Lambert
McKenna, Lambert
McKenna, Lambert
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Galen

Bhí **Galen as Péargamon** (rugadh timpeall na bliana 129 i bPéargamon, agus d'éag timpeall na bliana 199), ina lia Gréagach.

Rinne sé neart fionnachtana ar chúrsaí leighis trí mionscrúdú a dhéanamh ar ainmhithe áirithe cosúil le muca, madraí agus moncaithe. 

Glacadh lena thuairimí i leith ghníomhaíochtaí an chroí, na n-artairí agus na bhféitheacha, go dtí an bhliain 1628, nuair a tháinig teoiric William Harvey chun cinn, is é sin go sreabhann an fhuil timpeall na colainne de bharr imbhualadh an chroí a fheidhmíonn mar chaidéal. 

Ní fios go baileach cé mhéad alt léannta ar scríobh sé ach meastar go raibh níos mó ná 400 dóibh. Scríobhadh i nGréigis iad. Cailleadh cuid mhaith dóibh nuair a dódh Leabharlann Chathair Alastair agus le scrios Impireacht na Róimhe scaipeadh iad. 

Siad na cinn is mó atá le fáil anois ná na cinn a haistríodh go hAraibis agus ar bhunaigh na hArabaigh agus níos déanaí na hEorpaigh a léann leighis. Bhí tionchar ollmhór ag a chuid tuairimí sna Meánaoiseanna. I ndeireadh thír thall, agus an leigheas agus an eolaíocht ag forbairt, ba léir go raibh cuid mhaith dá chuid tuairimí míchruinn.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúna Gréagacha
Catagóir:An tSean-Ghréig
Catagóir:Daoine a rugadh i 129
Catagóir:Básanna i 199
Catagóir:Lianna Gréagacha
Sanasaíocht

Staidéar stair na bhfocal is ea **sanasaíocht**. Baineann an staidéar seo le cá huair ar tháinig focal isteach i dteanga, cá háit ónar tháinig sé agus cad é mar a d'athraigh sé trí am maidir lena fhoirm agus a chiall. Tá an tsanasaíocht bunaithe ar dhlíthe na foghraíochta stairiúla agus an éabhlóid shéimeantach de na téarmaí atá i gceist.

Toisc go bhfuil teangacha éigine ró-shean le heolas díreach a aimsiú fúthu (eolas scríofa mar shampla), is minic a bhaintear úsáid as teangeolaíocht chomparáideach le heolas a athchruthú. Trí úsáid teicníce a thugtar an "modh comparáideach" uirthi, is féidir le teangeolaithe fios a bhaint amach faoi mhatháirtheangacha roinnte agus iad ag amharc ar theangacha gaolta.

## Naisc sheachtracha
* Bunadas – bunachar d’fhocail ghaolmhara i dteangacha éagsúla


Catagóir:Teangeolaíocht
Lia

Duine a bhfuil údarás aige/aici míochaine a chleachtadh is ea **dochtúir leighis** nó **lia,** tar éis cúrsa faofa traenála a chríochnú go rathúil, a dtugtar dochtúir air sa ghnáthchaint. 

## Stair
Bhunaigh Thomas Linacre Coláiste Ríoga na Lianna i Londain i 1518, chun cúrsa traenála caighdeánach a leagan síos is a mhonatóiriú i gcomhair lianna sa Bhreatain. 

## Gairmeacha
Déantar idirdhealú idir lia is máinlia: sa mháinliacht a bhíonn a thraenáil siúd. Bíonn 'an Dochtúir' mar theideal ag lia, ach 'an tUasal' ag máinlia.

Tá dochtúirí ann a thugann aire ghinearálta ar fud na tíre, agus tugtar dochtúirí teaghlaigh orthu siúd. 

Tá dochtúirí eile ar shaineolaithe iad, agus is gnách dóibh freastal a dhéanamh ar a gcuid othar i mbailte móra. Tá cuid acu seo araon a dhéanann an-chuid múinteoireachta agus taighde, go háirithe sna cathracha.

## Oideachas
I ndiaidh sé bliana i ndámh an leighis in ollscoil i bPoblacht na hÉireann, nó cúig bliana i dTuaisceart Éireann, cáilíonn an mac léinn mar dhochtúir leighis, nuair a bhronntar céim ollscoile air agus nuair a bhronnann an Chomhairle Leighis in Éirinn no an GMC sa Bhreatain ceadúnas teoranta leighis air. Ar feadh bliain is féidir leis obair mar intéirneach in ospidéal.

I ndiaidh sín, ní sé dianstaidéar ar ghné den leigheas, cuid acu mar lianna teaghlaigh, cuid eile sna *speisialtachtaí* leighis.  

Bíonn air nó uirthi scrúdaithe bhreise a bhaint amach i ndiaidh oibriú sa ghné chéanna den leigheas, chun cáilíocht a bhaint amach ó cheann des na coláistí saineolaithe. mar sh, le aitheantas mar lia chomhairleathach a bhaint amach, bíonn ar dhochtúir leighis scrúdaithe Choláiste Ríoga um Máinliachta in Éirinn , Sasana nó ceann des na Coláistí Albanacha a bhaint amach.

## Tagairtí

Catagóir:Lianna
Killian Brennan

Is imreoir sacair Éireannach é **Killian Brennan** (r.31 Eanáir, 1984 i nDroichead Átha, Éire). D'imir sé le Bohemians agus faoi láthair is leis na Shamrock Rovers atá sé ag imirt. 

D'imir sé le Dublin City ó 2003 go 2004. Bhí sé ag imirt le Cathair Doire ó 2004 go 2007 agus d'imir sé sa chluiche leatcheannais i gCorn FAI sa bhliain 2005 agus i gCorn UEFA sa bhliain 2006.

Cheannaigh Bohemians é sa bhliain 2007 agus chaith sé geansaí uimhir a seacht. Bhuaigh sé an FAI League of Ireland leo.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí League of Ireland
Hermann Göring

Ba pholaiteoir Naitsíoch agus ceannaire míleata Gearmánach é **Hermann Wilhelm Göring** (nó Goering, mar a litrítear é freisin) (12 Eanáir 1893 – 15 Deireadh Fómhair 1946), duine de na ceannairí ba thábhachtaí i bPáirtí Náisiúnta Sóisialach Lucht Oibre na Gearmáine (na *Naitsithe*). 

Bhí sé ina cheannasaí ar an Luftwaffe, aerfhórsa na Gearmáine, agus an duine a bhí roghnaithe ag Adolf Hitler chun teacht i gcomharbacht air.

## Triail agus bás
Tar éis an Dara Cogadh Domhanda, cuireadh Göring ar a thriail as coireanna cogaidh. Daoradh chun báis é ag na Trialacha Nuremberg. Ach chuir sé lámh ina bhás féin an oíche dár gcionn. Shlog an bithiúnach capsúl ciainíde ...bheadh an chroch ró-náireach dó.
clé|mion|300x300px|corp Goering

## Tagairtí

Catagóir:Naitsithe
Catagóir:Polaiteoirí na Gearmáine
Catagóir:Daoine a rugadh i 1893
Catagóir:Básanna i 1946
Catagóir:Daoine a ciontaíodh i gcoireanna cogaidh
Baile Choitín

Baile in Éirinn is ea **Baile Choitín**. Tá an baile suite i gContae Chorcaí.

## Teach solais
Tógadh teach solais ar an oileán ar an mbá i 1851. Leictríodh é i 1975 agus rinneadh uathoibriú air i 1992.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Catagóir:Tithe Solais na hÉireann
Baile Garbháin

Baile in Éirinn is ea **Baile Garbháin**. Tá an baile suite i gContae Chorcaí, 9 km ó dheas ó Chathair Chorcaí. Is é an chuid thoir de pharóiste Bhéal Átha an Cheasaigh é. Tá 556 duine ina gcónaí ann (2016). 

Sa bhliain 1921, chuir fórsaí Briotanacha an teach scoile i mBaile Garbháin le tine, mar dhíoltas as ionsaí a rinne Óglaigh na hÉireann gar don bhaile i mBéal Átha Cheasaigh. Tá an CLG an-ghníomhach sa bhaile. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Osmóis

thumb|Próiseas na hosmóise insamhlaite ar ríomhaire
Is próiseras é an **Osmóis** ina idirleathann tuaslagóir (go minic uisce) trí scannán leaththréscaoilteach, ó tuaslagán le 
tiúchan tuaslagáite íseal (poitéinseal uisce ard) go dtí tuaslagán le tiúchan tuaslagáite ard (poitéinseal uisce íseal), 
suas grádán tiúchana tuaslagáite.

Is próiseas fisiceach é ina ngluaiseann tuaslagóir, ó thaobh amháin go taobh eile, gan inchur fuinnimh, trí scannán leaththréscaoilteach (tréscaoilteach don tuaslagóir, ach ní don tuaslagáit) a indhealaíonn dhá tuaslagán 
le tiúchanaí difriúil.

Catagóir:Idirleathadh
Catagóir:Teicneolaíocht Uisce
Baile na Martra

Baile in Éirinn is ea **Baile na Martra** (Béarla: *Castlemartyr*). Tá an baile suite in oirthear Chontae Chorcaí. Tá cónaí ar timpeall is 500 duine ann.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Béal Átha an Cheasaigh

Baile in Éirinn is ea **Béal Átha an Cheasaigh**. Tá an baile suite i gContae Chorcaí. is baile beag agus tá Béal átha an cheasaigh suite in aice le Baile Garbháin. tá an ofig poist agus an siopa sa baile.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Béal Átha Leice

Baile in Éirinn is ea **Béal Átha Leice**. Tá an baile suite i gContae Chorcaí. Tá an baile sin agus Beanntraí an-chóngrach dá chéile. Tá ionad campála den chéad scoth ann; Eagle Point an t-ainm atá ar an ionad sin.

Daoine

Rugadh Seán Ó Sé i mBéal Átha Leice, láimh le Beanntraí, , áit a raibh a bheirt tuismitheoirí ina múinteoirí sa scoil náisiúnta.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Mainistir Fhear Maí

Baile in Éirinn is ea **Mainistir Fhear Maí** (Béarla: *Fermoy*). Tá an baile suite i gContae Chorcaí, ar an Abhainn Mhór.

### Michael Flatley
Cheannaigh an damhsóir agus fear gnó Michael Flatley teach mór  i gCarraig an Éidigh, Mainistir Fhear Maí  timpeall 1999-2001, "Chaisleán de hÍde" (a tógadh in 1760).  D’infheistigh sé 50 milliúin euro ann idir 2001 agus 2017, a mhaígh sé, le hathchóiriú agus athbheochan a dhéanamh air – teach Seoirseach stairiúil é a bhí i ndeireadh na feide nuair a cheannaigh sé é.  
clé|mion|220x220px|Eaglais Naomh Pádraig, Mainistir Fhear Maí.
Thosaigh Flatley (48 ag an am) ag dul amach leis an damhsóir Niamh O'Brien (32 ag an am) i mí an Meithimh 2006. Reáchtáladh an bhainis ar an 14 Deireadh Fómhair 2006 san Eaglais Naomh Pádraig, Mainistir Fhear Maí.

Rinne Flatley iarrachtaí a theach a dhíol ó 2015 ar aghaidh.  Cé gur laghdaíodh an praghas ina dhiaidh sin, níor díoladh é.

Bhí fadhbanna tromchúiseacha ag Flatley lena theach sna 2020idí.  Mhaígh sé go raibh truailliú ceimiceach ann.  Dúirt sé go raibh a chroí briste go caitheadh sé "cónaí in óstáin" nuair a bhíonn sé in Éirinn.  Ach bhí air iasacht €6.9 milliún a íoc ar ais chun an teach a choinneáil ó ghlacadóirí.   Chuir Flatley an dlí a chur ar Austin Newport Group agus árachóirí i leith damáistí suntasacha, €30 milliún.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Mala

Baile in Éirinn is ea **Mala**. Tá an baile suite i gContae Chorcaí. Bhí 7,864 duine ina gcónaí i Mala sa bhliain 2006.
clé|mion|Droichead Mhala

### Tuirlingt éigeandála, 1983
Ar 18 Aibreán 1983, thuirling eitleán as Meicsiceo ar ráschúrsa Chorcaí, Mala, Bhí ar an Gulfstream, eitleán príobháideach, tuirlingt éigeandála a dhéanamh. Tógadh rúidbhealach agus d'éirigh an t-eitleán san aer 39 lá níos déanaí, ar 27 Bealtaine 1983.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Ros Ó gCairbre

Baile in Éirinn is ea **Ros Ó gCairbre**. Tá an baile suite i gContae Chorcaí.
mionsamhail|left|Ardeaglais|293x293px

## Aitheantas
Ainmníodh Ros Ó gCairbre mar an Sráidbhaile is Slachtmhaire in Éirinn in 2025.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Catagóir:Bailte le ardeaglaisí in Éirinn
Catagóir:Ros Ó gCairbre
Catagóir:Bailte is Slachtmhaire in Éirinn
An Sciobairín

Baile in Éirinn is ea **an Sciobairín**. Tá an baile suite i gContae Chorcaí.
mion|Foirgnimh i lár an Sciobairín

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
An Seangharraí

Baile in Éirinn is ea **An Seangharraí**. Tá an baile suite i gContae Chorcaí.
## Tagairtí

Seangharraí
Sráid an Mhuilinn

Baile in Éirinn is ea **Sráid an Mhuilinn**. Tá an baile suite i gContae Chorcaí.

Reachtáladh comórtas Eurofíse na bliana 1993 sa bhaile.

Tá an baile ar an líne traenach idir Mala agus Trá Lí.
## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Carraig Uí Leighin

Baile i gContae Chorcaí in Éirinn is ea **Carraig Uí Leighin**, suite ar an Abhainn Bhuí. Tá sé thart ar 14 km ó dheas de chathair Chorcaí ar bhóthar réigiúnach an R611, a théann tríd an mbaile, agus díreach ón bpríomhbhealach náisiúnta N28 go Rinn an Scidígh. D'fhás Carraig Uí Leighin go tapa sa 20ú haois, ó shráidbhaile le cúpla céad duine isteach i mbaile comaitéireachta rathúil, cé go bhfuil go leor daoine áitiúla fós ag tagairt dó mar "an sráidbhaile". Is é an baile ceann de na príomhbhealaí go Iarthar Chorcaí, iad siúd a thagann ar bhád farantóireachta ón bhFrainc.
## Geilleagar

Bhí an Potaireacht Carrigaline, atá suite ar an bPríomhshráid, sa bhaile a dhún i 1979, ach a athosclaíodh agus a reáchtáladh mar chomharchumann le blianta fada ina dhiaidh sin. Go neamhghnách do shráidbhaile Éireannach den mhéid sin, bhí pictiúrlann beag aige, a bhí faoi úinéireacht agus á reáchtáil ag teaghlach Cogan. Níl an photaireacht ná an phictiúrlann ann inniu. Foilsítear nuachtán seachtainiúil Carrigdhoun i gCarraig Uí Leighin.

Tá ceithre bhainc agus comhar creidmheasa sa bhaile. Tá ollmhargadh fadbhunaithe Supervalu ann, chomh maith le Dunnes Stores agus Lidl. Tá Óstán Carrigaline Court ceithre réalta suite trasna ó Eaglais Chaitliceach Rómhánach Mhuire agus Naomh Eoin. Tá rogha tithe tábhairne agus bialanna ag an bPríomhshráid, chomh maith le siopaí miondíola éagsúla. Tá Superstore Co-op Dairygold suite ar Bhóthar Kilmoney.
## Déimeagrafaic
Mar a bhí i ndaonáireamh 2016, bhí daonra de 15,770 i gCarraig Uí Leighin. As an daonra seo, ba Éireannaigh bhána iad 83% díobh, níos lú ná 1% de lucht siúil na hÉireann bán, 11% eitneacht bhán eile, 2% dubh, 1% na hÁise, 1% eile, agus níor luaigh níos lú ná 1% a n-eitneacht. I dtéarmaí reiligiúin is é an baile 81% Caitliceach, 8% reiligiún luaite eile, 11% gan reiligiún ar bith, agus níos lú ná 1% aon chreideamh luaite
## Spórt
I measc na n-eagraíochtaí spóirt áitiúla tá clubanna peile comhlachais (sacar) FC FC Avondale agus CLG Charraig Uí Leighin, club an Chumainn Lúthchleas Gael CLG Charraig Uí Leighin, club rugbaí Carrigaline RFC, agus leadóg eile, badmantan, cispheil, gailf, agus clubanna ealaíon comhraic
## Caidreamh idirnáisiúnta
Tá comhaontuithe nasctha bailte ag Carraig Uí Leighin le commune Guidel sa Bhriotáin, an Fhrainc, agus le baile Kirchseeon, sa Bhaváir, an Ghearmáin.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Erwin Rommel

Bhí **Erwin Johannes Eugen Rommel** (rugadh 15 Samhain 1891 agus d'éag 14 Deireadh Fómhair 1944) ina cheannasaí ar an arm Gearmánach i rith an Dara Cogadh Domhanda.

Thóg sé páirt in san Chéad Chogadh Domhanda.

## El Alamain
Bhain Rommel an cháil is mó amach mar cheannasaí ar an arm Gearmánach a throid in aghaidh na Sasanaí san fhásach i dtuaisceart na hAfraice. De bharr a dul chun chinn in aghaidh Montgomery, an ceannaire Sasanach, ghlaodh "*[[Sionnach]] an Fhásaigh*" air. (Gearmáinis: ). Faoi dheireadh bualadh é ag cath El Alamain.

D'fhill sé ar an Ghearmáin ach bhí amhras ar na Naitsithe go raibh sé bainteach leis an iarracht Adolf Hitler a mharú sa chomhcheilg ar an 20 Iúil 1944.

clé|mion|177x177px|Uaimh Erwin Rommel in Herrlingen

## Féinmharú
Chuir Rommel lámh ina bhás fhéin tar éis brú millteanach air ó na Naitsithe.  D'fhéach Rommel le Hitler a mharú, is cosúil. Bhí na SS ar tí Rommel a dhúnmharú. Ach b’fhearr le Rommel lámh a chur ina bhás fhéin. Níor dhúirt duine ar bith focal faoi agus adhlacadh Rommel le chuile onóir.

## Tagairtí

Catagóir:Naitsithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1891
Catagóir:Básanna i 1944
Catagóir:Stair na Gearmáine
Catagóir:Daoine Gearmánacha
Catagóir:Ginearáil
Bonn (cathair)

Is cathair sa Ghearmáin í **Bonn**. Tá an chathair suite ar bhruacha na Réine, fiche ciliméadar ó dheas de Köln i stát Nordrhein-Westfalen. Ba phríomhchathair na Gearmáine Thiar í Bonn ón mbliain 1949 go 1990. Bhí sí mar shuíomh rialtas na Gearmáine aontaithe ó 1990 go 1999. Thosaigh institiúidí rialtais ag bogadh ó Bhonn go Berlin sa bhliain 1998. Bogadh an dá theach de pharlaimint, an Bundestag agus an Bundesrat chomh maith leis an tseansailéireacht agus áit chónaithe an Uachtaráin.

Is lárionad polaitíochta agus riaracháin í Bonn fós mar d'fhan timpeall leath de rinn an rialtais sa chathair agus athlonnadh roinnt gníomhaireachtaí rialtais ó áiteanna eile sa tír go Bonn freisin. Bronnadh an teideal "Cathair Chónaidhme" uirthi chun aitheantas a thabhairt dá stádas.

Tá 16 institiúid de na Náisiúin Aontaithe lonnaithe i mBonn faoi láthair.

Rugadh Ludwig van Beethoven i mBonn sa bhliain 1770.
## Féach freisin
* Ollscoil Bonn
* Rudolf Thurneysen
## Naisc sheachtracha
* Wikivoyage - Bonn (en)
* Bonn - Suíomh oifigiúil 

Catagóir:Bailte sa Ghearmáin
Catagóir:Cathracha na Gearmáine
Baile Uí Bheacháin

Sráidbhaile in Éirinn is ea **Baile Uí Bheacháin**. Tá an baile suite i gContae an Chláir. Tá na foilsitheoirí leabhair Moinín lonnaithe i mBaile Uí Bheacháin.

## An nGaelainn i Bhaile Uí Bheacháin

I 2011 dúirt 184(40.1%) duine a bhfuil cónaí orthu i mBaile Uí Bheacháin go raibh an nGaelainn acu. Dúirt deichniúr(2.1%) go n-úsáideadar an nGaelainn go laethúil lasmuigh den córas oideachas. 

## Féach freisin

* Cuan na Gaillimhe

## Tagairtí

http://census.cso.ie/sapmap2011/Results.aspx?Geog_Type=ED&Geog_Code=16010&CTY=16 

Catagóir:Bailte i gContae an Chláir
Catagóir:Cuan na Gaillimhe
Baile Uí Bheoláin

Sráidbhaile in Éirinn is ea **Baile Uí Bheoláin**. Tá an baile suite i gContae an Chláir. Bhí cónaí ar 152 dhuine i mBaile Uí Bheoláin sa bhliain 2011. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Chláir
Carraig an Chabhaltaigh

Sráidbhaile in Éirinn is ea **Carraig an Chabhaltaigh** (Béarla : Carrigaholt). Tá an baile suite i gContae an Chláir.

Rugadh Eoghan Ó Comhraí ag Dún Átha in aice le Carraig an Chabhaltaigh.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Chláir
Emmy Rossum

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Emmanuelle Grey "Emmy" Rossum** (a rugadh ar an 12 Meán Fómhair 1986 i Nua-Eabhrac). Is ban-aisteoir í a bhfuil cáil uirthi mar gheall ar a ról sa scannán *[[The Day After Tomorrow]]*.

## Naisc sheachtracha
* Bunachar IMDB 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Cill Chaoi

mion|1880idí ?
Baile in Éirinn is ea **Cill Chaoi**. Tá an baile suite in iarthar na tíre i gContae an Chláir.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Chláir
Eidhneach

Is sráidbhaile in Éirinn í **Eidhneach**. Tá an baile suite in iarthar na tíre i gContae an Chláir. I 2011 bhí cónaí ar 204 duine i sráidbhaile Eidhní. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Chláir
Lios Ceannúir

thumb|Lios Ceannúir
Sráidbhaile in Éirinn is ea **Lios Ceannúir** (nó **Lios ua Concobhair**). Tá an baile suite ar chósta thiar na tíre i gContae an Chláir. Tá sé lonnaithe ar bhóthar an R478 idir an Leachtagus Dúlainn. Sa chéad leath den fhichiú haois bhí sé i nGaeltacht an Chláir. Tá Aillte an Mhothair 5km (trí mhíle) siar ón sráidbhaile. Rugadh John Philip Holland sa cheantar. Bhí cónaí ar 129 duine i shráidbhaile Lios Ceannúir sa bhliain 2011. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Chláir
An Scairbh

Baile in Éirinn is ea **an Scairbh**. Tá an baile suite in oirthear na tíre i gContae an Chláir. Bhí cónaí ar 816 duine i Scairbh sa bhliain 2011. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Chláir
Kampala

Cathair in Uganda is ea **Kampala**. Príomhchathair na tíre atá ann. Bhí daonra 1,208,544 ag Kampala sa bhliain 2002.

Catagóir:Príomhchathracha na hAfraice
Catagóir:Uganda
An Bháinseach

Baile is ea **an Bháinseach** in Éirinn. Tá an baile suite i gContae Thiobraid Árann.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Thiobraid Árann
Cloch Shiurdáin

Sráidbhaile is ea **Cloch Shiurdáin** (*Cloughjordan* as Béarla) in Éirinn. Tá sé suite i gContae Thiobraid Árann, ar comhfhad ó An tAonach, Ros Cré agus Biorra. Níl sé i bhfad ón abhainn is faide in Éirinn, An tSionainn, nó Loch Deirgeirt. Is chuid de barúntacht Urumhain Íochtarach é
agus is é Maigh Drithne a pharóiste dlí.

Ba as Cloch Shiurdáin, ó dhúchas é Tomás Mac Donnchadha, an file agus tírghráthóir.

## Daoine
* Pádraig Ó hAoláin  a raibh ag obair le hÚdarás na Gaeltachta le 40 bliain.

## Nótaí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil
* The Village – Éiceaphobal Chloch Shiurdáin 
* Cuairt ar Éiceaphobal Chloch Shiurdáin

Catagóir:Bailte i gContae Thiobraid Árann
An Teampall Mór

Baile is ea **an Teampall Mór** in Éirinn. Tá an baile suite i gcontae Thiobraid Árann Thuaidh.

## Tagairtí

Teampall Mór, An
Teiteanas

Galar is ea **teiteanas** (nó ‘**glas fiacla**’) as a dtagann freangaí pianmhara matán, trithí agus deacracht anála.  Galar de bharr ionfhabhtú leis an mbaictéar *Clostridium tetani*, is ea é, a bhíonn i láthair san ithir, agus putóg an duine is ainmhithe eile. 

Téann an teiteanas i bhfeidhm ar na néarmhatáin agus a d'fhéadfadh cur isteach ar an anáil. Is minic leis a bheith marfach.

mion|clé|350px|Tuairiscí staide ar chásanna teiteanais ar fud an Domhain (1990-2004). Diall maidir le raon: céatadán an-ard (i ndeargdorcha) go dtí céatadán an-íseal (i ngealbhuí) (i liath, gan sonraí)

## Cúiseanna
[clé|mion|[Saicín (bitheolaíocht agus ceimic)|saicín agus néaratharchuradóir, roimh ionfhabhtú agus i ndiaidh]]
Frídíní san ithir agus in aoileach a théann isteach sa cholainn trí ghearradh oscailte nó dó is cúis leis. Faightear na baictéir is cúis le teiteanas san ithir go coitianta. Mar sin, cuireann an teiteanas isteach go príomha ar fheirmeoirí is garraíodóirí. 

Tá an néartocsain teitataomain (sa Bhéarla: *tetanospasmin*), táirgthe ag an bhaictéar *[[Clostridium tetani]]*, freagrach as príomh-airíonna an ghalair, sé sin an ríog dhoshrianta. Téann an t-ionfhabhtú isteach sa cholainn trí ghortú sa chraiceann de bharr taime nó sceilpe. 

Táirgeann na baictéir tocsain a chuireann isteach ar na néarchealla luadracha is corda an dromlaigh, agus cuireann tús le trithí is ríoga na matán. 
clé|mion|Opisthotonus, le Sir Charles Bell - 1809

## Leigheas
Téann teiteanas i bhfeidhm ar an néarchóras agus tig leis an duine a mharú. 

"Is fearr cosc ná leigheas", agus vacsaíniú a fháil.  Is féidir an galar a sheachaint trí vacsaíníu gníomhach.  

Déantar cóireáil air le frith-thocsain is peinicillin. Baintear feidhm as séiream ina bhfuil na hantasubstaintí cuí chun cosaint a thabhairt i gcoinne galar sainiúil, cosúil le teiteanas. 

## Stair
Baictéareolaí ab ea **Emil Adolf von Behring** sa 19ú haois agus d'fhionn sé antatocsainí don teiteanas (is an diftéire).

## Féach freisin

* teitine 

## Tagairtí

Catagóir:Galair bhaictéaracha
Catagóir:Vacsaíniú
Catagóir:Galair
Catagóir:Néarchóras
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
An Sealad Holaicéineach

Sealad geolaíoch is ea an **Holaicéineach**, a thosaigh 11,700 bliain ó shin, agus atá fós ar siúl. Tá an Holaicéineach san Tréimhse Cheathartha, agus tháinig sé tar éis an tSealaid Phléisticéinigh. Is tréimhse idiroighreach é.
Tagann a ainm ó na focail Gréigise ὅλος (holos, *go hiomlán nó ar fad*) agus καινός (kainos, *nua*), a chiallaíonn "go hiomlán úrnua". Aithnítear é, leis an tréimhse the reatha, ar a dtugtar Croineolaíocht iseatópach, agus is féidir é a mheas mar thréimhse idiroidhreach san Oighearaois reatha, bunaithe ar an fhianaise sin.

Cuimsíonn an Sealad Holaicéineach freisin fás agus tionchar na speiceas daonna fud fad an domhain, lena n-áirítear a stair scríofa, forbairt na sibhialtachtaí móra, agus an trasdul suntasach foriomlán i dtreo an tsaoil uirbigh. Táthar den tuairim go mbíonn tionchar an-tábhachtach ag an duine ar Dhomhan na linne seo, agus a chuid éiceachórais, agus ar éabhlóid na speiceas, lena n-áirítear fianaise litisféarach, nó níos déanaí fianaise atmaisféireach ar thionchair an duine. Mar gheall ar seo, beartaíodh go sonrach téarma nua, an Sealad Antrapoicéineach, agus úsáidtear é go neamhfhoirmiúil le haghaidh an chuid is déanaí den stair nua-aimseartha agus an tionchair shuntasaigh daonna ón Réabhlóid Neoiliteach (thart ar 12,000 bliain roimhe seo)

Catagóir:Geolaíocht
Catagóir:Tíreolaíocht
Holaicéineach
Galair agus ionfhabhtaithe ghnéas-tarchurtha

Raon galar ionfhabhtaíoch a tharchuirtear de ghnáth trí thadhall gnéasach, ach uaireanta ar bhealaí eile, is ea **galair veinéireacha** nó **ionfhabhtaithe ghnéas-tarchurtha.**

Ina measc tá 
* SEIF, 
* heipitíteas víreasach B (agus C uaireanta), 
* sifilis,
* gónairith,
* heirpéas, 
* clamaidia
* agus seancar srl.
[mion|clé|220px|Póstaer [Cogadh Cathartha na Spáinne|Chogadh Cathartha na Spáinne, foilsithe ag Rialtas na Poblachta; "Seachain galair véinéireach&nbsp;... Chomh dainséarach le philéir an namhad."]]

## Trais-seoladh

clé|mion|US Dept. of Health and Human Services.

Is é atá sna galair ghnéas-tarchurtha (GGT) ná ionfhabhtú a spréitear ó dhuine go duine trí chaidreamh collaí. Baictéir, víris, agus orgánaigh micreascópacha atá san fhuil, sa tseamhan, i sreabháin na colainne, nó a lonnaíonn sa réimse púbasach is cúis leis na GGT. 

Ach amháin i gcás SEIF, is féidir cóir leighis a dhéanamh ar thromlach na GGT, chomh luath agus a dhéantar fáthmheas orthu. Is tábhachtach an rud é cóir leighis a fháil go luath mar is féidir leis na GGT buandochar trom a dhéanamh. 

Uaireanta eascraíonn riochtaí mar ionfhabhtú peilbheach ainsealach, riochtaí urchóideacha, neamhthorthúlacht, toircheas eachtópach, agus ionfhabhtú ar linbh nuabheirthe ó GGT gan chóireáil.
[mion|clé|[Sifilis.]]

## Rangú agus téarmeolaíocht
Go dtí na 1990idí, bhí aithne fhorleathan air GGT mar ghalair véinéireacha: sa Laidin is é 'Veneris' an tuiseal ginideach an fhocail 'Venus' (Gaeilge 'Véineas'), bandia an ghrá a bhí ag na Rómhánaigh. Bhí frása 'galar sóisialta' úsáidte freisin mar sofhriotal.

B'iad na hoifigí sláinte poiblí a thóg isteach an téarma 'ionfhabhtú gnéas-tarchurtha' (nó IGT) i dtosach.

## Stair
Go dtí go raibh fáil ag an phobal ar chógais ghnásúla, de ghnáth bhí na galair agus ionfhabhtaithe ghnéastarchurtha doleigheasta, agus ní raibh i gceist i gcóir leighis ach fuascailt na siomptóm. Ba é an *"London Lock Hospital"* an chéad ospidéal deonach, a bunaíodh sa bhliain 1746, le haghaidh na galair seo a rialú agus a scriosadh

## Tagairtí


Catagóir:Gnéas
Catagóir:Galair
Bulla- agus béarmhargadh

thumb|240px|Tarbh (bulla-) agus béar (béar-) os comhair an stocmhalartáin i bhFrankfurt - ''Frankfurter Wertpapierbörse'' (FWB)
Tugtar **bullamhargadh** agus **béarmhargadh** ar an dá chineál treocht ar an stocmhalartán nó ar an margadh.

## Bullamhargadh
Is é is **bullamhargadh** ann ná margadh ina bhfuil na praghsanna ag dul in airde. *"Bulla"* a thugtar ar an amhantraí atá ag iarraidh airgead a shaothrú ar an mbullamhargadh. I nGaeilge na Gaeltachta, déarfaí freisin go bhfuil *"fuadach ar an margadh"*. Níl stádas oifigiúil ag an leagan seo, áfach. Chloisfeá ar aonach an bheostoic é, sna laethanta a bhí.

Ar an stocmhalartán, bíonn an bullamhargadh ann nuair a bhíonn na hinfheisteoirí dóchasach as an todhchaí agus iad ag súil le tuilleadh ardú ar na praghsanna. Mar sin, bíonn siad ag iarraidh scaireanna a cheannach le go bhféadfaidís iad a dhíol níos daoire níos déanaí, sin nó airgead a shaothrú ar na díbhinní.

## Béarmhargadh
Is éard is **béarmhargadh** ann ná margadh ina bhfuil praghsanna na scaireanna nó na dtráchtearraí ag titim. Tugtar *"béar"* ar an amhantraí atá ag iarraidh airgead a shaothrú ar an mbéarmhargadh. Téarma Béarla is ea an focal sin "béarmhargadh" a haistríodh focal ar fhocal go Gaeilge. *Aonach briosc* an téarma dúchasach, ach dealraíonn sé nach bhfuair na téarmadóirí an leagan seo sách soiléir le stádas oifigiúil a bhronnadh air. Téarma traidisiúnta de chuid na n-aontaí beostoic é.

Ar an mbéarmhargadh, tá gach infheisteoir ag dul in éadóchas faoin todhchaí, agus é ag iarraidh fáil réitithe dá chuid scaireanna ar phraghas chomh buntáisteach agus is féidir, sula gcaillfidh siad a bhfuil fágtha den luach iontu. Dá thoradh sin, leathfaidh an dearcadh duairc ar fud an mhargaidh, agus sa deireadh, is féidir go n-iompóidh an béarmhargadh ina chliseadh mhór agus na hinfheisteoirí ag iompairc le chéile ag iarraidh na scaireanna a dhíol uathu.

## Léim an chait mhairbh

Má thagann feabhas beag gearrshaolach ar na praghsanna i ndiaidh dóibh titim fhada a chur díobh, tabharfaidh na hanailiseoirí stocmhalartáin **léim an chait mhairbh** air, más é an tuairim atá acu nach leor é le deireadh a chur leis an mbéarmhargadh. Tá an leagan cainte seo bunaithe ar an meafar "go léimfeadh an cat marbh féin dá dtitfeadh sé ó airde mhór anuas."

Catagóir:Stocmhargadh
Catagóir:Margaí airgeadais
Kaspar Capparoni

Aisteoir Iodálach is ea **Gaspare "Kaspar" Capparoni** (rugadh 1 Lúnasa, 1964 sa Róimh). 

## Scannáin
* *Phenomena* (1984)
* *Colpi di luce* (1985)
* *Gialloparma* (1999)
* *Encantado* (2002)
* *Il ritorno del Monnezza* (2005)
* *Two families* (2007)
* *Il sole nero* (2007)

## Sraitheanna teilifíse
* *Addio e ritorno* (1995)
* *Tequila e Bonetti* (2000)
* *La casa delle beffe* (2000)
* *Ricominciare* (2000-2001)
* *Piccolo mondo antico* (2001)
* *Incantesimo 4* (2001)
* *Elisa di Rivombrosa* (2003)
* *La caccia* (2005)
* *Provaci ancora Prof* (2005)
* *Capri* (2006)
* *Donna Detective* (2007)
* *Inspector Rex* (2008)
* *Capri 2* (2008)

## Naisc sheachtracha
* Capparoni ag an IMDB 

Capparoni, K
Capparoni, K
Catagóir:Daoine beo
Martin Weinek

Is aisteoir agus fear gnó é **Martin Weinek**. Saolaíodh é sa bhliain 1964 i Leoben san Ostair. Bhain sé cáil amach sa tsraith theilifíse *[[Inspector Rex]]*.

## Scannáin
* 1989: Calafati Joe (clár teilifís)
* 1999-2004, 2008- : Inspector Rex (clár teilifís)
* 2004: Silentium
* 2005: Grenzverkehr
* 2006: Unter weißen Segeln (Eipeasóid *Träume am Horizont*)
* 2007: Die Rosenheim-Cops (Eipeasóid *Liebe bis zum Ende*)

## Naisc sheachtracha

* Weinek ag an IMDB 

Catagóir:Aisteoirí Ostaracha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Studs Terkel

Iriseoir clúiteach Meiriceánach ab ea **Louis "Studs" Terkel** (16 Bealtaine 1912 – 31 Deireadh Fómhair, 2008) a bhí ina aisteoir, ina staraí, agus ina chraoltóir ar feadh na mblianta fada i Chicago. 

Bhí suim ar leith aige i stair béil SAM agus stairsheanchas an náisiúin. Bhain sé clú amach ar son a chuid agallamh le gnáthmhuintir na tíre.  Bhí sé in ann an scéal aonair a shuíomh mar chuid de scéal an phobail i gcoitinne agus a chur in iúl le stíl phaiteanta, shimplí. Cheil an tsimplíocht sin cé chomh snasta is a bhí.

thumb|Studs Terkel sa bhliain 2007|cléGníomhaí ar son chearta an duine ab é chomh maith agus bhí cáil  ar a sheasamh neamhbhalbh ar son cearta daonna.

## Féach freisin

* Donncha Ó Dúlaing

## Tagairtí

Terkel, Studs
Terkel, Studs
Terkel, Studs
Sum (An Mhongóil)

thumb|
Is éard is **sum** (Mongóilis: сум, «saighead») ann ná dara leibhéal roinn riarcháin sa Mhongóil. Roinnfear na hAimags i sum (315 acu).

Go ginearálta riarann gach sum réigiún 4,200 cm² le thart ar 5,000 daoine, pobal fáin den chuid is mó. 

Roinnfear gach sum arís i *bags*. De ghnáth níl na bags seo úsáideach ach le haghaidh chlainn fanaí a chuir i ngrúpa agus ní bhíonn daonra buan iontu.

Go hoifigiúil agus uaireanta ar léirsceáil, bíonn ainm difriúil ag lár an sum ón sum é féin. Go praicticiúl, áfach, tugann gach duine an ainm céanna, fiú na daoine áitiúla, ainm an sum ar lár an sum.
Norðurland vestra

Ceann de réigiúin na hÍoslainne is ea **Norðurland vestra** agus leathantas 12,737cm² aici. Tá sé suite sa tuaisceart. 

Is é Sauðárkrókur an chathair is mó atá sa réigiún agus 3,000 daoine ann.
 
## Tagairtí

Catagóir:Réigiúin na hÍoslainne
Sóifia

Is í **Sóifia** (Bulgáiris: София) príomhchathair Phoblacht na Bulgáire. Is í an chathair is mó freisin í le daonra 1,395,568. Tá sí suite in iarthar na tíre, ag bun an Sliabh Vitosha, agus is í craoílár riartha, cultúir, eacnamaíochta, agus oideachais na tíre í.

Tá an chathair an-sean, téann stair na cathrach (Serdica-Sredets-Sofia) chomh siar agus 7000 bliain; tá lonnaíocht réamhstairiúil tochailte i lár na cathrach in aice an pháláis ríoga chomh maith agus in áiteanna níos faide amach Slatina agus Obelia. Tá na ballaí caomhnaithe ón 7ú haois RC, nuair a bhunaigh na Tráicigh an chathair in aice an fhuaráin thábhachtaigh atá fós ag obair inniu.

## Tagairtí

Catagóir:Príomhchathracha na Bulgáire
Catagóir:An Bhulgáir
Springfield, Illinois

Is cathair i Stáit Aontaithe Mheiriceá í **Springfield**. Príomhchathair Illinois is ea Springfield. Bhí daonra 116,482 ag an gcathair sa bhliain 2006.

Catagóir:Illinois
Catagóir:Cathracha in Illinois
Catagóir:Príomhchathracha na SAM
Catagóir:Lárionaid daonra in Illinois
Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Scarlett Johansson

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Scarlett I. Johansson** (a rugadh ar an 22 Samhain 1984 i Nua-Eabhrac).

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Bunachar IMDB

Johansson, Scarlett
Johansson, Scarlett
Johansson, Scarlett
Catagóir:Daoine beo
Novosibirsk

Is é **Novosibirsk** (Rúisis: *Новосибирск*) príomhchathair chúige Novosibirsk agus is é an tríú cathair is mó sa Rúis. Is é an chathair is mó sa tSibéir agus is é croílár riaracháin Ceantar Cónaidhme na Sibéire, tá sé suite in iardheisceart na cónaidhme.

Bunaíodh an chathair sa bhliain 1893 mar shuíomh a thrasnódh droichead an Iarnróid Thras-Sibéaraigh an abhainn mhór Ob. Tugadh Novonikolayevsk air do Naomh Niocláis, ainm céanna den sár ag an am, Niocláis II, ab ea é. D'oscail an droichead sa bhliain 1897. Bhí an áit níos tábhachtaí fós nuair a chríochnaíodh Iarnród Turcastáin-Sibéarach a chruthaigh bealach idir Novosibirsk agus Lár na hÁise agus Muir Chaisp.

Catagóir:Cathracha
Catagóir:Cathracha na Rúise
Catagóir:An Rúis
Michelle Obama

Is dlíodóir Meiriceánach í **Michelle Obama** (rugadh *Michelle LaVaughn Robinson* ar an 17 Eanáir, 1964 i Chicago, Illinois) atá pósta le iar-uachtarán na tíre Barack Obama. Bhain sí céim amach in Ollscoil Princeton agus Harvard Law School, sular ghlac sí post ina cathair dúchais leis an gcomhlacht Sidley Austin, áit ar bhuail sí lena fear céile. Tá beirt chailíní acu; Malia Ann agus Natasha (Sasha, a tugtar uirthi).

Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Bandlíodóirí
Catagóir:Céadmhná na Stát Aontaithe
Catagóir:Daoine as Chicago
Catagóir:Daonchairde
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Dírbheathaisnéisithe
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Gníomhaithe Meiriceánacha Afracacha
Catagóir:Oideachasóirí
Catagóir:Podchraoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Réabhlóid Bholavarach

Gluaiseacht shóisialta agus próiseas polaitiúil Veiniséalach is ea an **Réabhlóid Bholavarach** (Spáinnis: **). Is é Simón Bolívar, ceannaire sa troid ar son neamhspleáchais Mheiriceá Laidinigh ón Spáinn, an inspioráid don Réabhlóid Bholavarach seo cé go gcuirtear craiceann sóisialach ar a chuid smaointe. Is é cuspóir na Réabhlóide Bolavaraí réimeas sóisialach a chur ar siúl i Veiniséala agus i dtíortha eile i Meiriceá Laidineach. Cuireadh tús leis an tionscadal polaitiúil seo sa bhliain 1998 nuair a tháinig Hugo Chávez chun cumhachta mar uachtarán ar an tír úd.

## Tagairtí

*
Catagóir:Sóisialachas
Catagóir:Veiniséala
Na Meirvínsigh

[thumb|[Ríocht na bhFranc, bunaithe ag rítheaghlach na Meirvínsigh ]]

Mhair tréimhse **na Meirvínseach** ón 5ú haois go dtí an 8ú haois AD, an chéad tréimhse staire in iarthar na hEorpa tar éis mheath impireacht na Róimhe. Is iad ba ríthe ar thailte na Fraince agus na Beilge, mar aon le cuid de thailte na hIsiltíre, na Gearmáine, agus na hEilvéise. Is é Clóbhis (Clovis, AD 466-511) an chéad duine díobh a baisteadh ina Chríostaí.
[mion|Baineadh an rí [Childéric III  den choróin,  pictiúr  de chuid Evariste-Vital Luminais ,1884]]

## Stair
B'é an chéad ionadaí stairiúil de chuid na Meirvínseach ná Childéric I (c. 440– c. 481), mac Mhéró agus athair Chlóbhis. Bhí sé mar Rí na bhFranc Saileach, ceann de na treibheanna a mhair ar ghabháltas taobh thiar den Réine Íochtaraí.  

B'iad Tournai agus Cambrai lárionaid na Sailíní i gceantar Toxandria, atá anois ar teorann na Fraince agus na Beilge, bunaithe ar na bhfearainn a bhfuair sé ó na Rómánaigh mar *[[Foederati|fhoederatus]]*. 

### Clóbhis
Tháinig Clóbhis i gcomharbacht ar a athar Childeric I, sa bhliain 481  B'é Clóbhis, de dheasca feachtas míleata, a mhéadaigh i ndáiríre Ríocht na bhFranc (Laidin *regnum francorum*) ar dtús san oirthear, i dtailte na nAlmánach. Chloígh Clóbhis na treibheanna Francacha máguaird agus bhunaigh sé é féin mar rí aonair orthu. Ansin ghabh sé an Acatáin san iardheisceart (a bhí i lámha na Viseagotach).

Tháinig  triúr de shliocht Clovis i gcumhacht; sin iad Teuderich II (†613), Teudebert (†612) agus Clotaire (†629). Is iadsan ba ríthe ar Burgundes, Austrasia, agus Neustria faoi seach .i. ar na trí thrian a bhí i ríocht na Meirvínseach.

#### Sochaí
Faoi aimsir na Meirvínseach, bhí críocha agus tuatha Críostaí ann laistigh de limistéar na ríochta agus na heaglaise, agus bhí críocha agus tuatha páganacha ann a bhí laistigh agus lasmuigh den limistéar sin.

Leis an ríocht a neartú, agus teorainn na ríochta a dhaingniú agus a bhrú soir, bhí an Chríostaíocht  le teagasc do na tuatha págánacha sin. Is manaigh as Éirinn, as an mBreatain agus as an mBriotáin a rinne cuid mhaith den teagasc sin.

### Meath
Bhí craobhacha an teaghlaigh ríoga in adharca lena chéile go minic. Nuair a bhí réimeas na Meirvínsigh ag teacht chun deiridh san ochtú haois, diaidh ar ndiaidh ní raibh fágtha ag an rí ach cumhachtaí deasghnátha. 

Cuireadh deireadh ar fad le ríshliocht na Meirvínsigh sa bhliain 751; d'éirigh coup d’état  de chuid Pépin Gearr, a bhris an tsean-ríshliocht Meirvínseach. Baineadh an rí Childéric III  den choróin agus bunaíodh ríshliocht na gCairilínseach.

## Féach freisin

* *[[Ceallach - Cín Lae Fíréin AD590-620]]*
* Clóbhis I
* Ríshliocht na gCairilínseach

## Tagairtí
Méró

De réir finscéil, b'é **Méró** (411-457) (Laidin: *Meroveus* nó *Merovius*; Fraincis: *Mérovée* Gearmáinis Merovech) bunaitheoir ríshliocht Meirvínseach na bhFranc Sailíneach, treibh a bhain ardcheannas amach i measc na bhFranc níos déanaí ar aghaidh. Is í an chiall atá leis an bhfocal 'Marwig' sa tsean Ghearmáinis ná 'troid (wi-g) iomráiteach (ma-ri)'. Cuir seo i gcomparáid le "mare" (Gaeilge: cáiliúil) agus "vecht" (Gaeilge: troid), san Ollainnis nua-aimseartha. Thug an chéad ríshliocht ríoga de chuid na bhFranc "Meirvínsigh" ("sliocht Mhéró") orthu féin.

Is beag an t-eolais ata ar fáil mar gheall air ina dhiaidh sin i stair na bhFranc. D'ainmhígh Gregorius Turonensis é, ach uair amháin, mar athair Childéric I agus ag an am céanna ag cur amhras ar a shliocht ó Chlodio. Admháiltear sa lá atá inniu ann go bhfaigheann an míniú seo a fhoirmiú i bhfinscéal arna dtuairisciú ag Frédégaire. Idirshuigh sé ar thagairt Ghregorius, ag rá gurb é Méró mac an bhanríon, bean Chlodio; ach go raibh a athair ina dhia-farraige, bistea Neptuni. Níl aon fhianaise stairiúla eile ann gur mhair Méró riamh. Tá roinnt taighdeoirí den tuairim go raibh Méró ina dhia nó ina leath-dhia ag na bhFrainc roimh iad a bheith iompaithe ina gCríostaithe. Bhí sé molta go dtagraíonn Méró d'abhainn "Merwede" na hOllainne, sa lá atá inniu ann atá mar chuid den deilt "Réin-Meus-Scheldt" ach go stairiúil a bhí ina phríomh fhochuideachta na Réine, sa cheantar ina raibh, de réir na staraithe Rómhánach, áit chónaithe na bhFranc Sailíneachan ann uair amháin. Tugann teoiric eile le fios gur finscéal é seouilig a chruthaíodh chun stair mhiotaseolaíoch a thabhairt mar thacaíocht do riail na bhFranc in Iarthar na hEorpa.

Catagóir:5ú haois
Catagóir:Fir
Catagóir:Laochra
Catagóir:Ríshliocht na Meirvínseach
Catagóir:Ríthe na bhFranc
Comhrialtas

Is ionann **comhrialtas** agus dhá pháirtí nó ghrúpa pholaitiúla ag teacht le chéile i bparlaimint chun móraimh rialtais a chruthú. Is minic go dtarlaíonn sé seo nuair nach bhfuil sé de chumas ag páirtí nó grúpa ar bith móramh a bhaint amach leo féin. Is modh rialtais coitianta é seo i gcuid mhaith de thíortha daonlathacha an domhain.

## Comhrialtais in Éirinn

Cruthaíodh an chéad chomhrialtas in Éirinn nuair a tháinig scata páirtithe éagsúla le chéile chun Fianna Fáil a chur as cumhacht i 1948, rud a mhair ar feadh trí bliana. Ó tháinig Fianna Fáil i gcumhacht an chéad uair leo féin i 1933, ba iad an t-aon pháirtí a bhí in ann móramh rialtais a chruthú sa Dáil gan comhrialtas a chruthú. Bhí sé ina phrionsabal acu gan dul i gcomhrialtas, ach bhí orthu an riail sin a chaitheamh i dtraipisí sa bhliain 1989 agus Cathal Ó hEochaidh mar cheannaire acu, nuair ab é rogha an dá dhíogha acu glacadh le dul i gcomhrialtas leis an bPáirtí Daonlathach nó cumhacht a chailleadh. Bhí gach uile rialtas i bPoblacht na hÉireann ina chomhrialtas ó shin i leith.

Catagóir:Polaitíocht
Catagóir:Córais rialaithe