open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
An Ghráinseach Iontach

Is séadchomhartha é **an ghráinseach iontach** i dtailte Theach Bhaile an Chaisleáin i nCill Droichid.

Bá i Katherine Conolly, tiarna talún an cheantair agus baintreach William Conolly, Spéicéir Theach na gComónach in Éirinn, a chuir an Ghráinseach Iontach a tógáil, agus ba é John Glin a thóg e 1743. Duine de sheanteaghlach tógalaithe i mBaile Átha Cliath ab ea Glin. Chónaigh sé san  áit a bhfuil Teach na Gléibe ar an bPríomhshráid, Léim an Bhradáin.

Struchtúr cúig urlar i bhfoirm chónúil atá ann, agus cúig sheomra arda bhoghtacha laistigh. Tiús 60–90 cm atá sna ballaí as brící dearga Sasanacha le clúdach aoluisce atá an taobh istigh déanta agus as aolchloch gearrtha le cóta stroighne an taobh amaigh. Greamaíodh sclátaí don taobh nochta chun é a chosaint ar an mbáisteach a thagann ón iardheisceart go príomha. Airde 22.25 méadar atá sa ghráinseach agus gheofar radharc uaithi ar an tuath mórthimpeall air agus ar Theach Bhaile an Chaisleáin in aice láimhe. Ní mór dul suas staighre bíseach ar an taobh amuigh den struchtúr chun an t-ardán radhairc le forbhallaí a shroicheadh.

Tá dhá mhacasamhail bheaga den ghráinseach (colmlanna) ar an láthair chéanna; coimeádadh colúir iontu a d'itheadh an grán doirte. Mharaítí iad sa gheimhreadh lena n-ithe.

Le Comhairle Contae Chill Dara a bhaineann an Ghráinsesch Iontach ó 2005 i leith. Tá airgead mór caite ag an gComhairle chun an ghráinseach a chaomhnú agus chun deisiúcháin struchtúrtha a dhéanamh ar na brící agus ar an tsaoirseacht chloiche, agus ar dhíon na sciathán.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Dara
Teach Bhaile an Chaisleáin

Teach mór Pallaidiach i gCill Droichid, Contae Chill Dara is ea **Teach Bhaile an Chaisleáin**.

Tógadh an teach thart ar an mbliain 1722 do William Conolly, Spéicéir Theach na dTeachtaí in Éirinn, agus rinne roinnt ailtirí mór le rá é a dhearadh. Bhí sé i gceist gur léiriú a bheadh ann ar an gcumhacht a bhí ag Conolly agus go mbeadh sé mar ionad chun siamsaíocht ar mhórscála a chur ar fáil do pholaiteoirí. Nuair a tógadh Baile an Chaisleáin, bhí tráchtairí ag súil ‘go mbeadh sé mar eiseamláir den Ríocht, agus de na rudaí annamha go léir a bhí ar a hacmhainn’.

## Féach freisin

* An Ghráinseach Iontach
* Baois Uí Chongaile

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Eolas breise as Gaeilge

Catagóir:Contae Chill Dara
Catagóir:Tithe móra in Éirinn
John L. Murray (breitheamh)

Príomh-Bhreitheamh na hÉireann (2004-2011) agus Ard-Aighne na hÉireann (1982 agus 1987-1991) ab ea **John L. Murray** (27 Meitheamh 1943 - 18 Eanáir 2023).[clé|mion|[Na Ceithre Cúirteanna]]
## Saol
Rugadh Murray ar 27 Meitheamh 1943 i Luimneach.  Fuair sé a chuid oideachais ag Coláiste Crescent, Coláiste Rockwell, Coláiste na hOllscoile Baile Átha Cliath agus Óstaí an Rí. Ag an ollscoil, bhí sé gníomhach i gcúrsaí mac léinn agus ceapadh é faoi dhó mar Uachtarán Aontas Mac Léinn na hÉireann (U.S.I.).

I 1967 ligeadh isteach i mBarra na hÉireann é. In 1981 rinneadh Abhchóide Sinsearach de tar éis dó a ghlao chun Bharra na Sinsear sa Chúirt Uachtarach. Bhí sé ina abhcóide cosanta, do Neil Blaney sna 1970idí. 

Bhí Murray ina Ard-Aighne na hÉireann ó Lúnasa-Nollaig 1982 agus arís ó 1987-1991.

Bhí sé ina bhall de Chúirt Bhreithiúnais na gComhphobal Eorpach i Lucsamburg ó 1991-1999.

Ceapadh Murray ina ina bhall den Chúirt Uachtarach sa bhliain 1999. Ansin ceapadh é ina Phríomh-Bhreitheamh na hÉireann in Iúil 2004. Ba é an deichiú Príomh-Bhreitheamh ó bunaíodh an Stát i 1922.

### Gaeilge
Rialaigh an Chúirt Uachtarach (agus Murray ina chuid de) ar an 6 Bealtaine 2010 nach bhfuil aon dualgas Bunreachta ann, go ginearálta, ionstraimí reachtúla a bheith ar fáil i nGaeilge.

### Muintir
Bhí sé pósta (1969) ar Gabrielle Walsh, agus beirt pháistí orthu, Catriona agus Brian.

## Féach freisin

* Ard-Aighní na hÉireann
* Triail na n-arm

## Tagairtí

Catagóir:Breithiúna Éireannacha
Catagóir:Ard-Aighní na hÉireann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh
Catagóir:Alumni COBÁC

Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Triail na n-arm
Catagóir:Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh
Coláiste na nGael (Salamanca)

Ionad foghlama sa Spáinn ab ea **Coláiste na nGael**. Bunaíodh Coláiste na nGael in Salamanca faoi choimirce Pilib II na Spáinne, fear a bhí chun tosaigh i bhfeachtas an Fhrith-Reifirméisin. Oideachas agus oiliúint ábhar sagairt a bhí le fáil in Salamanca. Bhí ar na mic léinn móid a ghlacadh go bhfillfidis ar Éirinn tar éis oirnithe dóibh

## Tagairtí

Catagóir:Coláistí na hÉireann
Faolán Mac an Ghabhann na Scéal

File agus ginealeolaí Éireannach ba ea ** Faolán Mac an Ghabhann na Scéal** (bás 1423). Duine de dheich scríobhaí de Leabhar Uí Mhaine, ar ordú Mhuircheartaigh Uí Cheallaigh (bás 1407), ardeaspag Thuama.  Scríobh Ádhamh Cúisín amach sa leabhar dán le Faolán, *Adham ar n-athair uile*.  Níl eolas ar bith eile le fáil faoi.

## Féach freisin
* An Leabhar Muimhneach
* Leabhar Ádhaimh Uí Chianáin
* Leabhar Cloinne Maoil Ruanaidh
* Leabhar na nGinealach
* Leabhar Ginealach Uí Chléirigh
* Rawlinson B 502

## Naisc sheachtracha
* *Some of those associated with the Book of Uí Mhaine, c. 1390-1690*, Nollaig Ó Muraíle, ARÉ
** Fuaim (soundcloud.com)
** Nótaí (pdf) 

## Foinsí
* *The Book of Uí Maine*, le réamhrá agus innéacs le R.A.S. Macalister, Baile Átha Cliath, 1941
* R.A. Breatnach, *The Book of Uí Mhaine*, in *Great books of Ireland*, Baile Átha Cliath, 1967
* Nollaig Ó Muraíle, *The Ó Cellaigh Rulers of Uí Maine - A Genealogical Fragment, c.1400*, (Cuid 1), Journal of the Galway Archaeological and Historical Society, ll.&nbsp;32–77, imleabhar 60, 2008
* John Carey, *Compilations of lore and legend: Leabhar na hUidhre and the Books of Uí Mhaine, Ballymote, Lecan and Fermoy*, in Bernadette Cunningham agus Siobhán Fitzpatrick (eag), *Treasures …* Baile Átha Cliath, 2009, ll.&nbsp;17–31.

## Tagairtí
Maol Mhuire mac Céileachair

Scríobhaí agus cléireach i mainistir Chluain Mhic Nóis na Mí ea ** Maol Mhuire mac Céileachair ** (Meán-Ghaeilge **Máel Muire mac Céilechair**) (bás 1106).  Bhí sé ina phríomhscríobhaí ar Leabhar na hUidhre.

Insítear i Annála na gCeithre Máistrí gur maraíodh é le linn ruathair Lochlannach ar Chluain Mhic Nóis sa bhliain 1106.

## Tagairtí

Catagóir:Ginealas Éireannach
Forbidden Stories

Is eagraíocht neamhbhrabúis í** Forbidden Stories **(Gaeilge:*Scéalta coiscthe*) leis an misean "*obair iriseoirí eile, atá i mbaol bagairtí, príosúin nó dúnmharaithe, a leanúint agus a fhoilsiú.*" Chun é seo a bhaint amach, tugann sé deis d’iriseoirí a gcuid oibre a sheoladh chuig Forbidden Stories, ionas go mbeidh rochtain ag iriseoirí eile ar an ábhar ar eagla nach mbeidh an t-imscrúdaitheoir bunaidh in ann é a leanúint níos mó. Comhoibríonn sé le heagraíochtaí mar Reporters sans frontières  agus Freedom of the Press Foundation.

Go hidirnáisiúnta mhol an Columbia Journalism Review, Daily Times (an Phacastáin), Deutschlandfunk, The Guardian,  Le Monde,  agus RTBF.

I mí an Mhárta 2018, fuair sé duais mhór “tionscadal iriseoireachta na bliana” ag Cruinniú Mullaigh Iriseoireachta Bliantúla na Fraince  agus bhí sé ar ghearrliosta an European Press Prize i gcatagóir na nuálaíochta sa bhliain 2019.
## Tagairtí

Catagóir: Eagraíochtaí a bunaíodh in 2017
Catagóir: Iriseoireacht imscrúdaitheach
Catagóir: Eagraíochtaí iriseoireachta idirnáisiúnta
Catagóir: Eagraíochtaí idirnáisiúnta atá lonnaithe sa Fhrainc
Catagóir: Eagraíochtaí iriseoireachta na Fraince
Catagóir: Iriseoirí a feallmharaíodh
Charles Bianconi (fiontraí)

Fiontraí as an Iodáil, a bhunaigh gnóthaí in Éirinn, ab ea **Charles Bianconi** (24 Meán Fómhair 1786 – 22 Meán Fómhair 1875). 'Rí na mBóithre" a tugadh air.
clé|mion|The Creamery, Bunratty;  áit stad sa 19ú haois

## Saol
Sé bliana déag d’aois a bhí Carlo Bianconi nuair a tháinig sé go hÉirinn ina aonar sa bhliain 1802.  Ní raibh ach cúpla pingin ina phóca ag Bianconi nuair a shroich sé Baile Átha Cliath. Ach ba bhuachaill aigeanta é. Bhí sé toilteanach tabhairt faoi aon sort oibre. Fuair sé post mar mhangaire pictiúr do fhoilsitheoir éigin cé nách raibh ach cúpla focal Béarla aige.  
[clé|mion|[Bialann "Bianconi" inniu, Ciarraí]]
Thug sé bliain go leith ag siúl bóithre Dheisceart Éireann ag díol pictiúr. Bhíodh bosca ar a ghualainn aige a mbíodh céad punt meáchain ann go minic agus é ag dul ó dhoras go doras. Shiúladh sé suas le tríocha míle sa lá. Blianta ina dhiaidh sin nuair a chuir duine an cheist air; "Cad a thug i do cheann cóistí a chur ar na bóithre?" – b’é an freagra a thug sé ná "guaillí tinne."

Níos déanaí,bhí siopa ag Bianconi i gCarraig na Siúire agus ceann eile i bPort Láirge, agus gnó eile ar siúl aige i gCluain Meala. 

### Córas iompar poiblí in Éirinn
Ní raibh aon chóras iompair náisiúnta in Éirinn ag an am. Bhí Cóiste an Phoist ag rith idir na bailte móra ach bhí formhór na mbailte gan chóras poiblí taistil ar bith. Agus na cóistí a bhí ag obair idir na bailte móra, bhíodar thar acmhainn an ghnáthdhuine. 

Bhí eolas maith ag Bianconi ar na bóithre agus chonacthas dó go raibh géar-ghá le córas iompair éigin orthu.  Ar 15 Iúil, 1815, chuir Bianconi cóiste amháin ag obair ar an mbóthar idir Cluain Meala agus an Chathair — deich míle slí. Níor éirigh go rómhaith le Bianconi i dtús. Chuir sé cóiste eile mar dhea ag iomaíocht leis an gcéad cheann agus ba ghearr go rabhadar araon ag déanamh go maith. Faoi 1816 bhí cóistí buí dearga an Iodálaigh ag freastal ar fhormhór na mbailte i dTiobrad Arann. "Bians" a thugaidís orthu.  

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Fiontraithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1786
Catagóir:Básanna i 1875
Catagóir:Daoine Iodálacha
Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
James Ware

Staraí Éireannach ba ea **Sir James Ware** (26 Samhain 1594 – 1 Nollaig 1666).

## Féach freisin
* James Ussher
* Thomas Wentworth
* Mícheál Ó Cléirigh
* Seán Mac Colgáin
* Luke Wadding
* Robert Cotton
* Conall Mag Eochagáin
* Dubhaltach Mac Firbhisigh
* Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh
* Séarlas mac Conchobair Doinn
* Eugene O'Curry
* Seán Ó Donnabháin
* Charles Richard Elrington

## Foinsí
* Bernadette Cunningham and Raymond Gillespie, 'James Ussher and his Irish Manuscripts', *Studia Hibernica*, no. 33 (2004-2005), ll. 81–99
* Mark Empey, 'Value-free' history? The scholarly network of Sir James Ware', *History Ireland*, 20:2 (2012), ll. 20–3
* &mdash;, 'A real credit to Ireland, and to Dublin': the scholarly achievements of Sir James Ware' in Kathleen Miller and Crawford Gribben (eds), *Dublin: Renaissance city of literature* (Manchester, Manchester University Press, 2017), ll. 119–38
* &mdash;, 'Creating a usable past: James and Robert Ware' in Mark Empey, Alan Ford and Miriam Moffitt (eds),*The Church of Ireland and its Past: History, Interpretation and Identity* (Dublin, Four Courts Press, 2017), ll. 36–56
* Alan Ford, *James Ussher: Theology, History, and Politics in early-modern Ireland and England* (Oxford, Oxford University Press, 2007)
* &mdash;, ‘The Irish historical renaissance and the shaping of Protestant history’ in Alan Ford and John McCafferty (eag.), *The Origins of Sectarianism in Early Modern Ireland* (Cambridge, Cambridge University Press, 2005), ll. 127–57
* Michael Herity, 'Rathmulcah, Ware and MacFirbisigh', *Ulster Journal of Archaeology*, 33 (1970), ll. 49–53
* Diarmaid MacCulloch, 'Foxes, Firebrands, and Forgery: Robert Ware's Pollution of Reformation History', *The Historical Journal*, 54:2 (2011), ll. 307–46
* Nollaig Ó Muraíle,*The Celebrated Antiquary: Dubhaltach Mac Fhirbhisigh (c. 1600–1671), his lineage, life and learning* (Maigh Nuad, 1996).
* William O'Sullivan, 'A finding list of Sir James Ware's manuscripts', *Proceedings of the Royal Irish Academy*, Cuid C 97:2 (1997), ll. 69–99
* Graham Parry, *The Trophies of Time: English Antiquarians of the Seventeenth Century* (Oxford, Oxford University Press, 1995), pp 153–6
* Mark Williams, 'Lacking Ware, withal': finding Sir James Ware among the many incarnations of his histories' in Jason McElligott and Eve Patten (eag.), *The Perils of Print Culture : Book, Print and Publishing History in theory and practice* (Basingstoke, Palgrave Macmillan, 2014), ll. 64–81
* &mdash;, 'History, the Interregnum and the Exiled Irish' in Mark Williams and Stephen Paul Forest (eag.), *Constructing the Past: Writing Irish History, 1600-1800* (Woodbridge, Boydell Press, 2010), ll. 27–48

## Naisc sheachtracha
* Webb, Alfred (1878). "Ware, Sir James" . A Compendium of Irish Biography. Baile Átha Cliath: M. H. Gill & son.
* 'Value-free' history? The scholarly network of Sir James Ware, History Ireland
* Mise Pádraig (*Confessio*)
* https://web.archive.org/web/20090819161839/http://members.cox.net/wdegidio/ware/WaresofIreland.htm

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Kaarlo Juho Ståhlberg

clé|mion|1880idí
An chéad Uachtarán ar an bhFionlainn (1919-1925) ab ea **Kaarlo Juho Ståhlberg** (28 Eanáir 1865 – 22 Meán Fómhair 1952).
clé|mion

## Saol
clé|mion
Céimí de chuid Ollscoil Heilsincí, a bhronn BA sa dlí (1889) agus dochtúireacht sa dlí (1893), chaith Ståhlberg níos mó ná deich mbliana mar chomhairleoir dlí do Sheanad Ard-Diúcacht na Fionlainne.  Ansin bhain sé post an rúnaí um phrótacal ina fho-roinn um ghnóthaí sibhialta amach sa bhliain 1898. Briseadh as an bpost sin é sa bhliain 1902 toisc gur chuir sé in éadan chur isteach an tSáir ar stádás féinrialaitheach na Fionlainne laistigh d'Impireacht na Rúise.

Ball de Dhiat na Fionlainne (1904-1905) agus den Seanad (1905-1907), chuidigh Ståhlberg le dréachtú na reachtaíochta a chuir Parlaimint na Fionlainne ar bun. 

Sa bhliain 1908 chuaigh Ståhlberg ar ais chun na hOllscoile, chun ollúnacht sa dlí riaracháin a ghlacadh (post a choimeád sé go dtí 1918.) Le linn na tréimhse sin, scríobh sé tráchtas maidir le dlí riaracháin na Fionlainne a raibh tionchar mór aige.
clé|mion|50 mark
Bhí Ståhlberg ina bhall de Pharlaimint na Fionlainne fós ag an am sin (1908-18). Sna blianta 1917 agus 1918 bhí sé ina cheannaire ar an gComhairle Bunreachtúil, a dhréachtaigh Bunreacht na Fionlainne, ar glacadh leis sa bhliain 1919. Sa bhliain 1918 ceapadh ina Uachtarán ar an gCúirt Riaracháin Uachtarach é.
Ós rud é go raibh dearcadh poblachtach bunreachtúlach liobrálach aige, tháinig Ståhlberg chun cinn sa bhliain 1919 mar an t-iarrthóir ba shásúla tríd is tríd ó thaobh post nua Uachtarán na Fionlainne de. Bhí sé ina Uachtarán ar feadh sé bliana, tráth a raibh an tír scoilte ina dhá leath agus a raibh an pholaitíocht guagach de bharr Chogadh Cathartha na Fionlainne a tharla ó Eanáir go Bealtaine 1918. In ainneoin sin, moladh go forleathan é as a chuid cumhachtaí a fheidhmiú ar bhealach measartha agus as an tacaíocht a thug sé do dhul chun cinn geilleagrach agus sóisialta agus don athmhuintearas náisiúnta. 

Shocraigh Ståhlberg gan iarraidh go n-atoghfaí é ina Uachtarán sa bhliain 1925 agus chuaigh sé ar ais chuig a chuid oibre mar dhréachtóir reachtach agus feisire parlaiminte (1930-33).

Bhí Ståhlberg ina iarrthóir ar phost an Uachtaráin faoi dhó níos mó (1931 agus 1937) agus bhí sé i bhfoisceacht dhá vóta den bhua sa chéad cheann de na hiarrachtaí sin. Agus é ag tarraingt ar dheireadh a shaoil bhí sé ina chomhairleoir dlí don Uachtarán Juho Kusti Paasikivi.

## Féach freisin

* Cogadh Cathartha na Fionlainne

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1865
Catagóir:Básanna i 1952
Catagóir:Polaiteoirí na Fionlainne
Catagóir:Cogadh Cathartha na Fionlainne
Huila (Roinn)

Tá **Huila** ar cheann de na 32 chúige sa Cholóim  . Tá Huila i ndeisceart na tíre. Is é Neiva  príomhchathair na roinne. Tá 37 cathair sa réigiún.

## Bailte i Huila

* Agrado 
* Campoalegre
* Elías
* Rivera

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Léarscáil oifigiúil na roinne 
Catagóir:An Cholóim
Stóchas

Scoil fhealsúnacht  Ghréag-Rómhánach, a bhunaigh Zeno ó Chitium i gCathair na hAithne sa tríú haois roimh Íosa Críost, is ea **an Stóchas** Díríonn an Stóchas ar eitic phearsanta - atá faoi thionchar ag córas loighciúil - agus smaointe faoin domhan nádúrtha. De réir an méid atá ráite ag na Stóigh, mar chréatúir shóisialta, má ghlacaimid leis an méid atá amach romhainn mar a fheicimid anois é, agus gan a bheith á rialú ag an dúil i leith pléisiúir nó eagla an duine féin, agus ár n-intinn a úsáid chun an domhan a thuiscint, agus trí oibriú le daoine eile agus caitheamh leo leis an gceartas, gheobhaimid an bealach chun *eudaimonia* (aoibhneas / sonas). 
## Prìomh-phrionsabail
*Ceartas:
*Righneas:
*Gliocas:
*Measarthacht:

## Baill

* Zeno à Citium (332–262&nbsp;BC), a stèidhich an sgoil aig an *Stoa* ann am Baile na h-Aithne
* Aristo à Chios (mu 260&nbsp;BC), a bha na oileanach fo Zeno;
* Herillus à Cartago (treas linn ro Ìosa Crìosd)
* Cleanthes (330–232&nbsp;BC), dàrna cheannard na sgoile
* Chrysippus (280–204&nbsp;BC), treas cheannard na sgoile
* Diogenes (230–150&nbsp;BC)
* Antipater (210–129&nbsp;BC)
* Panaetius (185–109&nbsp;BC)
* Posidonius (mu 51 BC)
* Diodotus (mu –59 BC), a theagasg Cicero
* Cato Òg (94–46&nbsp;BC)
* Seneca Òg (4 BC – 65 AD)
* Gaius Musonius Rufus (A' chiad linn AD)
* Rubellius Plautus (33–62 AD)
* Publius Clodius Thrasea Paetus (A' chiad linn AD)
* Lucius Annaeus Cornutus (Dàrna linn AD)
* Epictetus (55–135 AD)
* Hierocles (Dàrna linn AD)
* Marcus Aurelius (121–180 AD)

## Tagairtí


Catagóir: An tSean-Ghréig
Catagóir: An tSean-Róimh
Catagóir: Stair na fealsúnachta
Catagóir: Fealsúnacht na beatha
Catagóir: Suáilce
Catagóir: Eitic na suáilce
Maigh Eo (Contae Mhaigh Eo)

Baile beag i lár Chontae Mhaigh Eo is ea **Maigh Eo**, **Muigh Eo**, nó **Maigh Eo na Sacsan** (*Mayo*, *Mayo Abbey*, nó *Mayo of the Saxons* as Béarla). Is uaidh a ainmníodh an contae. Bhí mainistir mór sa cheantar uair, agus tá na fothraigh le feiscint fós. Thóg naomh Gael ach a chomhghuallaithe leis as Lindisfarne i dtuaisceart Shasana tar éis easaontais san eaglais, agus is uaidh sin a thugtar *Maigh Eo na Sacsan* ar an mbaile. 

Is iad na *Mayo Gaels* foireann peile an bhaile.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Brabús

mion
Is éard atá i gceist le **brabús** (nó **brabach**, nó *proifid* uaireanta), ná i gcás idirbheart amháin, farasbarr phraghas díola an earra (nó na seirbhíse) atá ar díol thar chostas a soláthar.

I dtéarmaí ginearálta, do thréimhse trádála, barrachas na nglansócmhainní ag tús na tréimhse sin, coigeartaithe mar is cuí de réir an mhéid caipitil a chuir na húinéirí isteach sa ghnó nó a tharraing siad as.

### Caillteanas
An gannchion idir an t-ioncam díolacháin a fhaigheann gnólacht ar a tháirgí a dhíol agus na costais iomlána a bhí air de bharr a aschur a tháirgeadh.

## Féach freisin

* Cuntasaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Cuntasaíocht
Francis John Byrne

Staraí Éireannach ba ea **Francis John Byrne** (1934 – 30 December 2017).

Rugadh é in Shanghai áit a bhí a athair, as Dún Dealgan ó dhúchas, ina chaptaen báid ar an Abhainn Bhuí.  D'aslonnaigh Byrne lena mháthair go dtí an Astráil nuair a bhris an Dara Cogadh Domhanda amach.  Tar éis an chogaidh, d'fhill idir a athair, a tháinig slán as imtheorannú, agus a mháthair ar ais go hÉirinn.  D'éirigh a athair ina mháistir cuain.

Chuaigh Byrne mar dhalta chuig Coláiste na Carraige Duibhe i gContae Bhaile Átha Cliath.  D'fhoghlaim sé ann Laidin agus Sean-Ghréigis, chun chur leis an Sínis a bhí aige óna óige.   Ghabh sé céim chéad onóracha amach i LuathStair na hÉireann ag An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath.  Rinne sé pailéagrafaíocht agus Laidin mheánaoiseach sa Ghearmáin, agus i ndiaidh sin then lectured ar teangacha Ceilteacha sa tSualainn.  D'fhill sé ar ais go hÉirinn sa bhliain 1964 chun éirí ina ollamh ag UCD.

Is é *Irish Kings and High-Kings* (1973) an saothar is mó le rá le Byrne.  Bhí sé ina chomheagarthóir *New History of Ireland* (9 imleabhar) foilsithe ag Acadamh Ríoga na hÉireann.  Foilsíodh festschrift ina onóir sa bhliain 1999 faoi stiúir a iar-dhalta, Alfred Smyth. 

Chuaigh Byrne ar scor sa bhliain 2000.  Fuair sé bás i mí na Nollag, 2017.

## Leabharliosta
* *Irish Kings and High-Kings.* 3ú eagrán athbhreithnithe, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 2001. 
* Alfred P. Smyth (eag.), *Seanchas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and Literature in Honour of Francis J. Byrne.* Baile Átha Cliath: Four Courts, 1999. 

## Naisc sheachtracha
* UCD President's Report 2000, fógra faoi scoir Francis J. Byrne agus nóta beatha

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2017
Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Ardeaglais Mhuire, Luimneach

Is é **Ardeaglais Mhuire** Eaglais na hÉireann cathair Luimnigh.

850 bliain go ham seo a tógadh Ardeaglais Mhuire ar Shráid an Droichid agus tá pobal dílis ag triall uirthi i gcónaí.

Brú le Rí Thuamhan - Dónall Mór Ó Briain (Dónall Mór Ua Briain) - a bhí san fhoirgneamh sular thug sé ar láimh don Eaglais é. Meastar gur láthair comhdhála de chuid na Lochlannach a bhí ann roimhe sin.

Duine de shliocht Bhriain Bhóraimhe ab ea Dónall Mór agus adhlacadh san Ardeaglais é ag deireadh an dara haois déag. Sa chúlbhá in aice an altóra atá a thuama.

Is le hEaglais na hÉireann an Ardeaglais ó aimsir an Reifirméisin agus deir an déan An Ró-Oirmhinneach Niall Sloane gur áit an-speisialta í do mhuintir Luimnigh.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ardeaglaisí Anglacánacha in Éirinn
Catagóir:Luimneach
Osborn Bergin

Scoláire Gaeilge agus luath-litríocht na Gaeilge ba ea **Osborn Joseph Bergin** (26 Samhain 1873 – 6 Deireadh Fómhair 1950).  Tháinig sé ar Dlí Bergin.

## Naisc sheachtracha
* 
* ''Binchy and Bergin and Best''  le Brian O'Nolan
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1950
Catagóir:Daoine a rugadh i 1873
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Richard Irvine Best

Scoláire Éireannach a raibh suim ar leith aige i Léann Ceilteach ba ea **Richard Irvine Best** (1872 – 25ú Meán Fómhair 1959), aitheanta go minic mar R. I. Best.

## Saothair
**The Irish Mythological Cycle and Celtic Mythology*, (1903)
**Bibliography of Irish Philology and of Printed Irish Literature* (1913)
**Bibliography of Irish Philology and Manuscript Literature, Publications*, 2 Iml, (1913–1941)
**The Martyrology of Tallaght*, eag., (1931)
**The Book of Leinster, formerly Lebar na Nuachongbála*, co-eag., (1954–67)

## Naisc sheachtracha
*''Binchy and Bergin and Best'' le Flann O'Brien

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
James Carney

Scoláire Ceilteach ar leith ba ea **James Patrick Carney** (17ú Bealtaine 1914 – 7ú Iúil 1989).

Rugadh é i bPort Laoise, Contae Laoise.  Cuireadh oideachas air leis na Bráithre Críostaí i Sráid Synge, Baile Átha Cliath.  Bhain sé a chéim amach ag Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath sa bhliain 1935.  Chuaigh sé ansin go hOllscoil Bonn chun staidéar a dhéanamh le Rudolf Thurneysen.

Ar ais i mBaile Átha Cliath, d'oibrigh Carney le Osborn Bergin, Gerard Murphy, Richard Irvine Best agus T. F. O'Rahilly. 

## Bás
Bhí sé pósta le Maura Morrissey, scoláire agus ball d'Acadamh Ríoga na hÉireann, a d'éag roimh féin sa bhliain 1975. Bhí mac amháin acu, Paul, ina bhreitheamh ar An Ard-Chúirt.

## Saothair
* *Topographical Poems by [[Seán Mór Ó Dubhagáin]] and [[Giolla na Naomh Ó hUidhrín]]*, eag., (1943)
* *Poems on the Butlers of Ormond, Cahir and Dunboyne, AD 1400-1650*, eag., (1945)
* *A Genealogical History of the O’Reillys, from Irish of [[Eoghan Ó Raghallaigh]]*, eag., (1950)
* *Studies in Irish Literature and History* (1956)
* *The Problem of St Patrick* (1961)
* *Early Irish Poetry* (1965)
* *Medieval Irish Lyrics* (1967)
* *The Irish Bardic Poet* (1967)
* *Poems on the O’Reillys*, editor, (1970)

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
John Carey

Scoláire i Léann Ceilteach is ea an Meiriceánach **John Carey**.  Déanann sé speisialtóireacht i luathlitríocht, reiligiún agus miotaseolaíocht na Gaeilge agus na Breatnaise.

Fuair sé a chéim amach ó Harvard University, agus rinneadh ollamh comhlach de sa Department of Celtic Languages and Literature.  Bronnadh comhaltachtaí air ag an Warburg Institute, an Institute of Irish Studies ag Ollscoil na Banríona, Béal Feirste agus ag an Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath.  Chuaigh sé chun múineadh ansin go Roinn na Sean- agus na Meán-Ghaeilge ag Coláiste na hOllscoile, Corcaigh (UCC).  Is comhalta é ag Temenos Academy agus ina eagarthóir ar an *[[Temenos Academy Review]]*.

## Saothair
* 1982. "The Location of the Otherworld in Irish Tradition." *[[Éigse (iriseán)|Éigse]]* 19 (1982): 36-43.
* 1984. "Nodons in Britain and Ireland." *[[Zeitschrift für celtische Philologie|ZCP]]* 40 (1984): 1-22.
* 1987. "Time, Space, and the Otherworld." *Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium* 7: 1-27.  
* 1989-90. "Myth and Mythography in *Cath Maige Tuired*." *Studia Celtica* 24-5: 53-69. 
* 1991. "A British Myth of Origins?" *History of Religions* 31: 24-38. 
* 1994. *The Irish National Origin-Legend: Synthetic Pseudohistory*. Quiggin Pamphlets on the Sources of Mediaeval Gaelic History 1. Cambridge, University of Cambridge.
* 1994 (eag. le John T. Koch). *The Celtic Heroic Age. Literary Sources for Ancient Celtic Europe and Early Ireland and Wales*. Malden, Massachusetts: Celtic Studies Publications. Includes translations by John Carey. 
* 1994. "An Edition of the Pseudo-Historical Prologue to the Senchas Már." *[[Ériu (iriseán)|Ériu]]* 45: 1-32.
* 1996. "The Narrative Setting of *[[Baile Chuinn Chétchathaig]]*." *Études Celtiques* 32: 189-201.
* 1997. "The Three Things Required of a Poet." *Ériu* 48: 41-58.
* 1998 (1d eag.), 2000 (2a eag.). *King of Mysteries. Early Irish Religious Writings*. Baile Átha Cliath: Four Courts Press.
* 1999. *A Single Ray of the Sun. Religious Speculation in Early Ireland*. Andover and Aberystwyth. 
* 2002. "The Lough Foyle Colloquy Texts." *Ériu* 52 (2002): 53-87.
* 2002. "Werewolves in Medieval Ireland." *Cambrian Medieval Celtic Studies* 44 (Geimhreadh 2002): 37-72.
* 2004. "The Encounter at the Ford: Warriors, Water and Women." *Éigse* 34 (2004): 10-24. 
* 2005. "Tara and the Supernatural." In *The Kingship and Landscape of Tara*, eag. Edel Bhreathnach. Bhaile Átha Cliath. 32-48.
* 2007. *Ireland and the Grail*. Aberystwyth: Celtic Studies Publications. 
* 2007. "*In Tenga Bithnua* and the Days of Creation." *Apocrypha* 18: 231-46.

## Naisc sheachtracha
*Articles in PDF, Celtic Digital Initiative.
*Publications, UCC.

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Edel Bhreathnach

Scoláire agus staraí Éireannach is ea **Edel Bhreathnach**, agus iar-POF den Discovery Programme.

Bhí Bhreathnach ina Tara Research Fellow do the Discovery Programme ón mbliain 1992 go dtí 2000.  Sa bhliain 2005, ceapadh í ina Comhalta Iar-Dochtúireachta ag Institiúid Míchíl Uí Chléirigh um léann Stair agus Sibhialtacht na hÉireann, aag an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath.  Sa bhliain 2013 go dtí 2019, chuaigh sí ar ais go dtí an Discovery Programme mar POF.

Tá suim ar leith aici i stair na Teamhrach, agus polaitíocht na rítheaghlach i riochtaí na Mí agus na Laighean.  Faoi láthair, tá sí i mbun obair a dhéanamh le Monastic Ireland network agus ag staidéar ar mhanachas in Éirinn, AD 900-1250.

## Altanna
* *Killeskin: An Irish Monastery Surveyed* in *Cambridge/Cambrian Medieval Celtic Studies*, ll.&nbsp;33–47. 1994. 
* *Tara: A Select Bibliography,* in *Discovery Programme Reports No. 3*. 1995.
* *Temoria: Caput Scotorum?* in *[[Ériu (iriseán)|Éiru]]* No. 47, ll.&nbsp;67–88. 1996. 
* *Topographical note: Moynagh Lough, Nobber, Co. Meath* in *Ríocht na Midhe* No. 9, ll. 16-19, 1998.
* *Authority and supremacy in Tara and its Hinterland c.950-1200* in *Discovery Reports Programme No. 5*, ll. 1-23. 1999. 
* *Kings, the kingship of Leinster and the regnal poems of 'Laídshenchas Laigen': A reflection of dynastic politics of Leinster, 650-1150* in *Seachas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and Literature in Honour of [[Francis J. Byrne]]*, eag. Alfred P. Smyth, Four Courts Press, Baile Átha Cliath, ll. 299-312. 2000. . 
* *Abesses, minor dynasties and kings 'in clericatu': Perspectives of Ireland 700-850* in *Mercia: An Anglo-Saxon kingdom in Europe,* M.P. Brown agus C.A. Farr (eag.), ll.&nbsp;113–125, Leicester University Press, 2001. 
* 'Two contributors to the Book of Leinster: Bishop Finn of Kildare and Gilla na Náem Úa Duinn' in Michael Richter and Jean-Michel Picard (eag.) *Ogma: essays in Celtic studies in honour of Próinséas Ní Chatháin* (Baile Átha Cliath, 2002) ll.&nbsp;105–111
* *Medieval sub-kingdoms of [[ríthe Bhreá|Brega]]: The kingships of Calatruim, Déssi Breg, Mugdornae Breg and Uí maic Uais Breg* in *The Island of St. Patrick: Church and ruling dynasties in [[Fine Gall|Fingal]] and [[ríocht na Mí|Meath]], 400-1148,* ll.&nbsp;38–51, Ailbhe Mac Shamhráin, Four Courts Press, Baile Átha Cliath, 2005. .
* *The Kingship and Landscape of Tara.
**  *'Níell cáich úa Néill nasctar géill': The political context of 'Baile Chuinn Chétchthaig,* ll. 49-68;
** *Baile Chuinn Chétchthaig*: Eagrán i dteannta le Kevin Murray, ll. 73-94.
** *The Airgíalla Charter Poem: The political context*, ll. -157.
** *The Airgíalla Charter Poem*: Eagrán i dteannta le Kevin Murray, ll. 124-158.
** *The Medieval Kingdom of Brega,* ll. 410-422.

== Saothair ==
* *The Kingship and Landscape of Tara,* (eag.), Four Courts Press ar son an Discovery Programme, Baile Átha Cliath, 2005.
* *Ireland in the medieval world, AD400–1000. Landscape, kingship and religion'' Four Courts Press, Baile Átha Cliath, 2014  

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Ardeaglais Theampall Chríost, Port Láirge

Is é **Ardeaglais Theampall Chríost** nó **Ardeaglais na Tríonóide Naofa, Ardteampall Chríost** Eaglais na hÉireann cathair Phort Láirge.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ardeaglaisí Anglacánacha in Éirinn
Catagóir:Contae Phort Láirge
Ayman Asfari

Is fear gnó Briotanach a rugadh sa tSiria é **Ayman Asfari** (rugadh é 8 Iúil 1958), agus príomhfheidhmeannach Petrofac, cuideachta seirbhísí ilnáisiúnta olacheantar, cláraithe i Jersey a fhreastalaíonn ar na tionscail táirgeachta agus próiseála ola, gáis agus fuinnimh.

## Luathshaol
Rugadh Asfari sa tSiria, mac taidhleora, ach tógadh é lasmuigh den tír. Bhí a chéad phost in Óman, mar innealtóir comhairleach ag déanamh tástála ithreach. 

Is céimí de chuid Ollscoil Villanova i Pennsylvania sna Stáit Aontaithe é, agus tá MSc aige san Innealtóireacht Shibhialta agus Uirbeach ó Ollscoil Pennsylvania .  D’fhreastail sé ar Scoil Wharton in Ollscoil Pennsylvania dá MBA.

## Gairmeréim
Sula ndeachaigh sé le Petrofac, bhí Asfari ina stiúrthóir bainistíochta ar mhórghnó tógála sibhialta agus meicniúil atá bunaithe in Óman.  Thosaigh sé le Petrofac i 1991 nuair a bhí gléasra amháin aige i Tyler, Texas. Cheannaigh sé an chuideachta i 2001, agus chuir sé ar fáil é ar Stocmhalartán Londain i 2005.

I mí Feabhra 2015, *[[Forbes|ríomh Forbes]]* glanfhiúchas Asfari ag $ 1.2 billiún. Bhuaigh Asfari catagóir na RA de Ghradaim Ernst Young Fiontraí Óg na Bliana i 2011.

Sa bhliain 2019, gearradh párolla Asfari ó Phetrofac faoi 45% go £ 980,000, síos ó £ 1.8 milliún in 2018.

## Tabhartais pholaitiúla agus charthanúla
Bhunaigh Ayman agus Sawsan Asfari an Fhondúireacht Asfari sa bhliain 2006 agus tá sí lonnaithe i Londain. Tá sí maoinithe ag teaghlach Asfari agus tá cúigear iontaobhaithe ann. Tacaíonn an fhondúireacht tionscadail a spreagann forbairt na sochaí sibhialta agus a sholáthraíonn faoiseamh daonnúil éigeandála, agus a thairgeann scoláireachtaí acadúla freisin.

I mí na Bealtaine 2017, thug Asfari agus a bhean chéile £ 100,000 d’ fheachtas toghcháin Pháirtí Coimeádach na Breataine, laethanta sula raibh Asfari beartaithe le bheith faoi agallamh ag an Oifig um Chalaois Thromchúiseach maidir lena fiosrúchán ar Unaoil.  Thug Ayman agus Sawsan Asfari £ 794,000 san iomlán don pháirtí idir 2009 agus 2017. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
SpaceX

mion|clé
Comhlacht aeraspás is ea **Space Exploration Technologies Corporation**, nó **SpaceX** de ghnáth. Bhunaigh an fiontraí Elon Musk an comhlacht sa bhliain 2002 (is é Elon Musk an t-úinéir do Tesla). 

mion|clé|SpaceX-4 Falcon 9, 2014

Sa bhliain 2021, chuir Space X an chéad fhoireann de spásairí neamhghairmiúla chuig an spás le haghaidh trí lá ag dul timpeall an domhain. Bhí ceathrar paisinéirí san iomlán, idir mhná agus fhir. Nuair a tháinig na spásairí ar ais chuig an domhan, thug Elon Musk $20 milliún d’Ospidéal St Jude do pháistí, mar chomhartha buíochais.  Bhí an turas an-chostasach, thart ar $28 milliún, agus costasach don timpeallacht chomh maith.

## Féach freisin

* Tesla Motors
* Elon Musk
* NASA
* Virgin Orbit

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha
Catagóir:Spás
Catagóir:Spásárthaí
Catagóir:Aeraspás
Catagóir:SpaceX
Mamie Eisenhower

Bean chéile Dwight D. Eisenhower í **Mamie Geneva Doud Eisenhower**, (14 Samhain 1896 - 1 Samhain 1969). Ba chéadbhean na Stát Aontaithe í sna blianta 1953–1961 agus a fear céile ina uachtarán ar an tír. 

## Beathaisnéis
Rugadh Mamie Doud in Boone, Iowa. D'oibrigh a hathair don ghnólacht próiseála feola a chuir a athair féin ar siúil agus d'éirigh chomh maith leis sa tionscadal úd go raibh sé ábalta dul ar scor agus é 36 bliana d'aois. Imircí ón tSualainn ab ea a seantuismitheoirí ar thaobh a máthar. Chuir siad tuismitheoirí Mamie fúthu in Denver, Colorado nuair a bhí sí 10 mbliana d'aois, cé gur ba ghnách lena teaghlach an geimhreadh a chaitheamh in San Antonio, Texas, mar ar casadh ise agus Dwight Eisenhower lena chéile. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1896
Catagóir:Básanna i 1969
Catagóir:Céadmhná na Stát Aontaithe
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Preispitéirigh
John T. Koch

Scoláire, staraí agus teangeolaí Meiriceánach is ea **John T. Koch** a bhfuil suim ar leith aige i Léann Ceilteach, go háirithe réamhstair agus an luath-mheánaois.  Tá sé ina eagarthóir ar *Celtic Culture. A Historical Encyclopedia* (2006, ABC Clio), cúig imleabhar.  Tá sé ina phríomhthacadóir an hipitéise, Ceilteach ón Iarthair (*Celtic from the West*).

## Saothair
* Comh-eagarthóir: 
* 
* Comh-eagarthóir: 
* 
* Comh-eagarthóir: 
* Comh-údar:  (2 iml.).
* 
* 
* Eagarthóir:  (4 iml.).
* Comh-eagarthóir:  (2 vols.).
* Comh-eagarthóir: 
* Comh-eagarthóir: 
* 
* Comh-eagarthóir: 

## Naisc sheachtracha
*John Koch , University of Wales.

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Éigse (iriseán)

Iris acadúil is ea ***Éigse: A Journal of Irish Studies***, tiomanta don Ghaeilge agus litríocht na Gaeilge.

Tosaíodh é sa bhliain 1923 mar chuid de thogra ag Seanad Ollscoil na hÉireann chun Ciste Adam Boyd Simpson a úsáid um iriseán faoi Léann Ceilteach a fhoilsiú.  Tháinig an iris seo, darb ainm ***Lia Fáil***, amach don chéad uair sa bhliain 1926, eagraithe ag Douglás de hÍde, ollamh na Nua-Ghaeilge ag an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath (UCD).  Foilsíodh an dara imleabhar sa bhliain 1932, nuair a chuaigh Hyde ar scor ó UCD.

Nuair a cuireadh an ciste go heisiach i leataobh don iris sa bhliain 1938, d'éirigh Gerard Murphy ina eagarthóir de.  D'athraigh sé an t-ainm go ***Éigse: A Journal of Irish Studies***, agus d'fhoilsigh sé a chéad imleabhar sa bhliain 1939, agus go rialta as sin amach.  Is é Liam Mac Mathúna an príomheagarthóir reatha.

## Naisc sheachtracha
*''Éigse''
*Stair ''Éigse''
*''Éigse'' ar CODECS

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoil na hÉireann
Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla
Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Irisí léannta
Catagóir:Irisí liteartha
Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha
Catagóir:Tréimhseacháin neamhrialta
Catagóir:Léann na Nua-Ghaeilge
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1939
Catagóir:Bunaithe sna blianta 1930idí
Celtica (iriseán)

Iris acadúil is ea ***Celtica: Journal of the School of Celtic Studies***, tiomanta do Léann Ceilteach, agus béim ar leith ann ar litríocht na Gaeilge, teangeolaíocht agus logainmneacha.

Bunaíodh é sa bhliain 1946 agus foilsíodh é as sin amach ag 'School of Celtic Studies' ag Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath. I measc iar-phríomheagarthóirí tá T.F. O'Rahilly (1946–1950) agus Fergus Kelly. Eagraíodh an t-imleabhar is déanaí (33) ag Barry J. Lewis agus Ruairí Ó hUiginn.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Ábhar, PDFs iml. 20-25 (1988-2007)
* Scoil an Léinn Cheiltigh, Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, PDFs iml. 33… (2021…)

Catagóir:Irisí léannta
Catagóir:Irisí
Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha
Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla
Catagóir:Bliantáin
Catagóir:Léann Ceilteach
Catagóir:Litríocht na Gaeilge
Catagóir:Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1946
Catagóir:Bunaithe sna 1940í
Epictetus

Tráill agus fealsamh ó Impireacht na Róimhe a ghlac leis an Stóchas ab ea **Epictetus** (,  *Epíktētos*; c.50 – c.135 AD). Rugadh é sa Fhrigia, ríocht na Gréige, san Anatóil. Ba thráill a mháthair agus díoladh í le fear saibhir sa Róimh darb ainm Epaphroditos, rúnaí Néaró. Ciallaíonn an t-ainm *ceannaithe* sa Ghréigis. Cé go raibh sé ina thráill, tugadh cead dó freastal ar ranganna fealsúnachta a chum Gaius Musonius Rufus. Chuir sé sin feabhas ar a stádas. Scaoileadh Epictetus timpeall 68 agus thosaigh sé ag múineadh fealsúnachta, an tImpire Hadrianus ina measc. Cuireadh iallach ar Epictetus an Róimh a fhágáil chun dul anonn go Nicopolis i 94 nuair a dhíbir Domitianus gach uile fhealsamh. Bhí tionchar an-láidir aige ar Marcas Áiréilias.

## An rud a dúirt sé

Tá smacht orainn ar chorr rud, agus corr rud nach bhfuil. Tá tuairimí, impleachtaí, mianta agus aimhréidhe faoin ár gcumhacht; agus go dearbh, gach uile rud a ní sinn.  Chan fhuil rogha againn i dtaobh an choirp, airgid, glóir nó  rialtais. A mhalairt ar fad, na rudaí nach ndéanann sinn féin.


## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúna Gréagacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Guairdeall

Is éan mara é an **guairdeall** (*Hydrobates pelagicus*). Tugtar **gearr róid**, **gearr róid bandaphrompach**, **gearr úisc**, agus **peadairín na stoirme** ar an speiceas seo freisin. Úsáidtear an téarma *guairdeall* ar speicis éin eile sna géinis *Hydrobates*, *Macronectes*, *Oceanites*, agus *Oceanodroma* freisin, ach is é *Hydrobates pelagicus* an ceann is coitianta in Éirinn.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Oileán Caorach

Is oileán Éireannach é **Oileán Caorach.** 

## An t-éiceachóras
lóma mór

gé giúrainn

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Chláir
Catagóir:Oileáin na hÉireann
Catagóir:Oileáin Chontae an Chláir
Cumann Ceol Eaglasta na hÉireann

Is é **Cumann Ceol Eaglasta na hÉireann** (as Béarla *the Irish Church Music Association*) eagraíocht ceoil reiligiúnach. lonnaigh siad an oifig in Coláiste Phádraig Maigh Nuad, Éire. Cuireann siad cóitseáil ar fáil do dhaoine sa ceol seirbhís reiligiúnach. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*  Eolas breise as Béarla
Cathal Ó Conchubhair

Scríbhneoir, staraí agus ársaitheoir Éireannach ba ea ** Cathal Ó Conchúir ** (*Cathal Ua Conchubhair*) (1d Eanáir 1710 – 1d Iúil 1791), as Béal Átha na gCarr.  Bhí an-tionchar aige mar phríomhcharachtar ar chaomhnú chultúr agus stair na hÉireann san 18ú haois.  Lena chuid eolais chéadaigh de lámhscríbhinní Éireannacha agus cultúr na nGael, chuir sé deireadh lena lán smaoineamh agus tuairimí mealltacha maidir le stair na hÉireann.

## Saothair
* *Dissertations on the ancient history of Ireland* (1753)
* *Principles of the Roman Catholics* (1756)
* *Introduction to Dr. Curry’s Civil Wars* (1756)
* *The Protestant Interest of Ireland considered* (1757)
* *Dissertations on the ancient history of Ireland. To which is subjoined, a dissertation on the Irish colonies established in Britain. With some remarks on Mr. Mac Pherson’s translation of Fingal and Temora.* (1766)
* *A dissertation on the origin and antiquities of the antient Scots, and notes, critical and explanatory, on Mr. O’Flaherty’s text* – i *The Ogygia vindicated: against the objections of Sir George Mackenzie, king’s advocate for Scotland in the reign of king James II*, le Roderic O’Flaherty (1775)
* *On the Heathen State and Topography of Ancient Ireland* (1783)

## Féach freisin
* Tadhg Óg Ó Cianáin
* Cú Choigríche Ó Duibhgeannáin
* Lughaidh Ó Cléirigh
* Mícheál Ó Cléirigh
* Sylvester O'Halloran
* James Ussher
* James Ware
* Mary Bonaventure Browne
* Dubhaltach Mac Firbhisigh
* Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh
* Uilliam Ó Duinnín
* Eoghan Ó Comhraí
* Seán Ó Donnabháin
* James MacLagan
* Bellanagare

## Sources
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Naisc sheachtracha
* https://archive.org/stream/irishecclesiast02recogoog#page/n740/mode/2up

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 18ú haois
Catagóir:Staraithe Éireannacha
Catagóir:Staraithe
Buntáiste comparáideach

[mion|an sampla a thug  [David Ricardo  sa *[[:en:On_the_Principles_of_Political_Economy_and_Taxation|On the Principles of Political Economy and Taxation]]* (1817)]]
Buntáiste coibhneasta tíre i leith earraí agus seirbhísí a tháirgeadh is ea buntáiste comparáideach. D'fhorbair David Ricardo an teoiric atá taobh thiar de sa 19ú haois.

## Féach freisin

* *[[:en:On_the_Principles_of_Political_Economy_and_Taxation|On the Principles of Political Economy and Taxation]]* (1817), le David Ricardo 

## Tagairtí

Catagóir:Eacnamaíocht
Torna Éices

File seanscéalach den 5ú haois ba ea ** Torna Éices.**  Deirtear gurbh é an príomhfhile deireanach as Éirinn págánach.

Athair áiteanna ba ea Torna desna ríthe Corc agus Niall Naoighiallach. Luaitear é mar údar an dán * Caoineadh Choirc agus Néill Naoighiallaigh.*  Sa scéal the tale *Suidigud Tellaig na Cruachna* (Suí/Lonnú Teallach Chruachan), déanann sé cur síos ar fhir agus mhná cáiliúla adhlactha i reilig Ráth Cruachan.

## Foinsí
* Kathleen Hoagland, *1000 Years of Irish poetry*, Nua-Eabhrac, 1947, pll.&nbsp;6–8. .

## Tagairtí
Máel Muire Othna

File agus Ollamh Éireann ba ea ** Maol Mhuire Fhathna ** (Meán-Ghaeilge ** Máel Muire Othna**) (bás 887).

Ball bhall é de Mhainistir Othna, Fathain anois i gContae Dhún na nGall.  Scríobh sé agus luath-staraithe eile codanna éagsúla de Leabhar Gabhála na hÉireann.  Déanann Edward O'Reilly cur síos ar a chuid saothar ina leabharsa, * Irish Writers.*

## Tásca
* Annála Uladh, AU 887.5: * Mael Mura, righfiled Erenn, mortuus est.
* [[Chronicon Scotorum]], CS 887: * Maolmuire an file eolach Gaoidel quieuit.
* Annála na gCeithre Máistrí, ACM 884.12: '' Maol Mura an file foircthe fior-eolach, staraidhe eargna an bherla Scoitegdha, d'écc

## Naisc sheachtracha
* http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/index.html

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Adna mac Uthidir

File agus Ollamh Éireann seanscéalach ba ea ** Adna mac Uthidir**, (beo 1d aois AD), le linn ré rí Uladh, Chonchúr mac Neasa.  Deirtear gur phríomh-ollamh Uladh na ea é freisin.

Deirtear gurbh iad na héigse Adhna, Forchern agus Atharne na chéad daoine a bhailigh le chéile in aon imleabhar amháin bunphrionsabail an Fhéineachais.  Caomhnaítear míreanna de dhlíthe luaite le hAdna sa Leabharlann i gColáiste na Tríonóide. 

Déanann Edward O'Reilly teacht ar ina shaothar * Irish Writers.*  Insítear scéal a bháis sa scéal Sean-Ghaeilge, *[[Immacallam in dá Thuarad]].*

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Torpaid mac Taicthich

File agus Ollamh Éireann ba ea **Torpaid mac Taicthich** (bás 913).

Feictear é sna ginealaigh i Rawlinson B 502 agus é mar bhaill de chlann Uí Dhaighre:
:*Torpaid m. Taicthich m. Échtgusa m. Cáechthuile m. Aimre m. Doaltair m. Fínáin m. Áedloga m. Doborgin m. Finnchon m. Maellrach m. Fáeláin m. Dorbo m. Fáelgine m. Conath m. Luigdech m. Daigri.”

Feictear a thásc i n[[Annála Inis Faithlinn]], AIF 913.2:
:*Quies Torptha m. Thaicthich, ardfile h-Erend.

## Naisc sheachtracha
* Annála Inis Faithlinn< CELT

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Uallach ingen Muinecháin

File agus Ollamh Éireann ba ea ** Uallach ingen Muinechain ** (bás 934).

Corca Dhuibhne as Contae Chiarraí ba ea muintir Uallaigh.  Deirtear gur *banfile h-Erend* í ina tásc i nAnnála Inis Faithlinn.  Ní fheictear banfhilí ach go rí-annamh sna foinsí Gaelacha, agus níl aon rud eile ar eolas fúithi nó a cuid saothar.

## Foinsí
* Máire Ní Dhonnchadha, *Uallach ingen Muinechain*, in *The Encyclopaedia of Ireland*, lch.&nbsp;1087, Baile Átha Cliath, 2003.

## Naisc sheachtracha
*Annals of the Four Masters

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Catagóir:Filí na hÉireann
Cormacán Éigeas

File agus Ollamh Éireann ba ea ** Cormacán Éigeas ** (bás 946).

Ardfhile i seirbhís Mhuircheartaigh mhic Néill, rí Ailigh, a bhí sé.  Chum sé dán chun a cheiliúradh turas tíre an rí sna blianta 941–942.  Tugann Éadbhard Ó Raghallaigh cur síos ar siúd ina shaothar, *Irish Writers*.

## Tásc
* Annála na gCeithre Máistrí, ACM 946.7:'' Cormacan, mac Maoil Brighde, an t-áird-fhile, fear cúmtha Néill Glúnduibh, d'ég.

## Naisc sheachtracha
*Annála na gCeithre Máistrí, Iml. 2, Corpus of Electronic Texts.

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Cinaedh Ua hArtagáin

File agus ollamh ba ea ** Cionaoth Ó hArtagáin ** (Meán-Ghaeilge ** Cináed ua hArtacáin**) (bás 975).  Ina ard-ollamh Leath Choinn a bhí sé de réir Annála Tiarnaigh, agus ollamh Éireann uile de réir Annála Uladh.

Cuireann nóta ar imeall Annála Uladh gur bhall de Shíol Aodha Sláine, clann d'Uí Néill an Deiscirt, é Cionaoth.  Seachas bliain a bháis, níl aon rud eile ar eolas againn faoi.  Déanann Edward O'Reilly chur síos ar a chuid saothar in 'Irish Writers', LXXXVIII.

Scríobh Cináed dinnseanchas maidir le ríthe Bhreá.  Is é a dhán is uaillmhianaí ná cur síos ar uaigheanna de ghaiscígh suntasacha, faoin teideal ‘Fianna bátar i nEmain’.  Cinn sé adhmholadh ar Chongalach mac Mael Mithig (bás 956), rí Bhreá.  Is amhlaidh go raibh sé fostaithe freisin ag rí Lochlannach Agus Cliath, Olaf Cuarán (Olaf Sihtricson).

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Eochaidh Ua Floinn

File agus Ollamh Éireann ba ea **Eochaidh Ua Floinn** (bás 984). 

Caomhnaítear a chuid dánta i Leabhar Mór Leacáin, Leabhar Gabhála na hÉireann i measc lámhscríbhinní eile.  Faightear ina measc dánta faoi na hionraí éagsúla ar Éirinn. Déanann Edward O'Reilly cur síos orthu ina leabhar, *Irish Writers*.

Deir Seathrún Céitinn maidir leis:
:*... deir Eochaidh Ua Floinn 'sna rannaibh seo; agus fá hé árd-ollamh Éireann re filidheacht é i n-a aimsir:
::* Ceathrar mac ba gríobhdha glór,
::* Do phríomh-chlainn ag Partholón;
::* Do ghabh le' chéile fa sheol
::* Treabha Éireann gan aithcheodh. * srl.

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Urard mac Coise

File agus Ollamh Éireann ba ea ** Urard mac Coise ** (bás 990).  Rugadh é i gClárach, Contae na hIarmhí.

Chum Urard dánta ar ríthe Chonnacht, i eile.  Déanann Edward O'Reilly cur síos orthu siúd ina shaothar, 'Irish Writers'.

## Tásca
* Annála Tiarnaigh, AT 990.1: *Urard mac Coisse, prím-éces Góidhel, in penitentia mortuus est a Cluain Maic Noís [[Cluain Mhic Nóis|Cluain Maic Noís]]

* [[Annála Uladh]], AU 990.2: *Airard m. Coissi, prim-eces Erenn, mortu[us est]

* Chronicon Scotorum, CS 990: * Erard mac Coisi prímhéges Gaoidel in penitentia a g-Cluain M Nois moritur.

== Naisc sheachtracha ==
* [http://www.ucc.ie/celt/published/G100005B/ Annála na gCeithre Máistrí]
* [https://archive.org/stream/journal15irelgoog#page/n381/mode/1up Elegy of Erard Mac Coise, Chief Chronicler of the Gaels, Pronounced Over the Tomb of Fergal O'Ruairc, Chief of Brefny, at Clonmacnoise], [[Seán Ó Donnabháin]] in *The Journal of the Kilkenny and South-East of Ireland Archeological Society'', Iml. 1, 1856-57

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Clothna mac Aenghusa

File agus Ollamh Éireann ba ea ** Clothna mac Aonghasa ** (Meán-Ghaeilge ** Clothna mac Aenghusa**), (bás 1008).

Caomhnaítear roinnt dá chuid dánta i Leabharlann Choláiste na Tríonóide.

## Tásca
* Annála Uladh, AU 1009.10: * Clothna m. Aengusa, prim-fhile Erenn, moritur.
* [[Chronicon Scotorum]], CS 1009: * Clothna mac Aongusa primfile Eirenn moritur.
* Annála na gCeithre Máistrí, ACM 1008.11: '' Clothna, mac Aonghusa, prímh-file Ereann ina aimsir, d'écc.

## Naisc sheachtracha
* Annála Uladh, CELT

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Óengus mac Óengusa

File agus Ollamh Éireann ba ea ** Aonghas mac Aonghasa ** (Meán-Ghaeilge ** Óengus mac Óengusa**) (bás 930).

## Tásca
* Annála na gCeithre Máistrí, ACM 930.9: * Aongas mac Anghusa primh-file Ereann, d'écc.

* [[Annála Inis Faithlinn]], AIF 932.1: * Mors Oengussa m. Angussa, *[príomhfhile]* .... h-Erend

## Naisc sheachtracha
* Annála na gCeithre Máistrí, CELT

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Bard Boinne

File agus Ollamh Éireann ba ea ** Bard Boinne ** (bás 931).  Rinneadh ollamh de sa bhliain 930.

## Tásca
* Annála na gCeithre Máistrí, ACM 931.13: * Bard Boinne primh-fhile Ereann do mharbhadh d'Uibh Corbmaic [[Uí Echach Cobo|Ua n-Ethach Cobha]].

* [[Chronicon Scotorum]], CS 933: * Bard Bone primfile Eirenn do marbadh do Ibh Cormaic h. nEchach.

## Féach freisin
* Uí Echach Cobo

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann