open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Triteacál

Is éard is **triteacál** ann ná hibrid shaorga cruithneachta is seagail a thugann toradh is caighdeán gráinne gar dóibh siúd a bhaineann cruithneacht amach, ach i gcreasa fuara nach bhfásfadh ach seagal ann roimhe. A shaothrú ag leathnú sa Pholainn agus sa Rúis. De réir dealraimh, oiriúnaithe d'aeráid the thirim freisin. 

## Tagairtí

Catagóir:Talmhaíocht
Catagóir:Feirmeoireacht
Catagóir:Bia
Tritheamh

mion|300x300px|, ''« Les convulsionnaires de Saint-Médard »'' le Catherine-Laurence Maire
Crapadh ainneonach na matán uile sa cholainn is ea **tritheamh** (iolra, **trithí**), le frangaí ar fud na colainne, meallta na súl ag rolladh, riospráid shéideánach, agus fiacla teannta le chéile go daingean.  

Is féidir go dtarlóidh sé mar thoradh ar thitimeas nó suaitheadh meitibileach, nó mar fhreagairt ar fhiabhras i bpáistí. 

## Féach freisin

* Taom titimis 

## Tagairtí
 

Catagóir:Tinneas
Catagóir:Matáin
Tritiam

deas|250px|thumb|Tritiam
Iseatóp trom hidrigine a bhfuil prótón is dhá neodrón sa núicléas aige in ionad aon phrótón amháin is ea an **tritiam**. Núiclíd radaighníomhach é an tritiam agus is í an leathré atá aici ná 12.3 bliain. Ní bhfaightear sa nádúr é ach ar éigean, ach cruthaítear é in imoibrithe núicléacha, ina measc imoibrithe comhleáite is buamaí núicléacha. Úsáidtear cuid mhaith i dtaighde bitheolaíoch é.

## Stair

Ba iad Ernest Rutherford, Mark Oliphant agus Paul Harteck a d'aithin an tritiam an chéad uair riamh, sa bhliain 1934, agus iad ag bombardú deoitéiriam (iseatóp trom nádúrtha na hidrigine) le deoitéaróin (is é sin, le núicléis deoitéiriam). Ní raibh siad in ann tritiam a aonrú, áfach: níor éirigh an t-éacht sin ach le Luis Alvarez agus Robert Cornog cúig bliana ina dhiaidh sin, agus ba iadsan a d'aithin gur núiclíd radaighníomhach a bhí sa tritiam. Rith sé le Willard Libby go bhféadfaí úsáid a bhaint as an tritiam le haois an uisce nó an fhíona a shocrú (dátú radaiméadrach, mar a thugtar air).

## Meath radaighníomhach

Tá cúpla luach éagsúla turgnamhacha socraithe do leathré an tritiam, ach is é an luach oifigiúil a thugann Institiúid Náisiúnta na gCaighdeán agus na Teicneolaíochta (NIST, saotharlann eolaíochta Roinn na Trádála sna Stáit Aontaithe) ná 4,500 ± 8 lá (12.32 ± 0.02 bliain). Nuair a thiocfaidh meath radaighníomhach ar an tritiam, is éard a gheofar ná héiliam-3 (dhá phrótón agus aon neodrón amháin), leictreon agus leictreon-fhrithneoidríonó. Mar sin, is é an cineál meath atá i gceist ná béite-mheath den chineál is coitianta. Is é an fuinneamh a scaoilfear sa phróiseas seo ná 18.6 keV. Glacann an leictreon a chuid féin den fhuinneamh seo mar fhuinneamh cinéiteach (fuinneamh gluaiseachta), 5.7 keV ar meán, agus is é an leictreon-fhrithneoidríonó a iompróidh leis an chuid eile de. De ghnáth ní féidir leis na leictreoin (na béite-cháithníní) a thagann as an tritiam ach fad sé mhilliméadar a chur díobh san aer, agus ní rachaidís tríd an tsraith is faide amach den chraiceann ach an oiread, an tsraith atá comhdhéanta as cillíní marbha. Chomh híseal is atá leibhéal an fhuinnimh i mbéite-mheath an tritiam, tá an núiclíd seo oiriúnach d'iarrachtaí le dearbhmhais an neoidríonó a thomhas (núiclíd eile a úsáidtear ar an dóigh chéanna is ea réiniam-187).

Chomh lag is a bhíonn fuinneamh radaíochta an tritiam is deacair an radaíocht a thagann as comhdhúile tritiam a aithint gan dul i dtuilleamaí áiritheora leachtaigh dhrithlíochtaí.

## Táirgíocht

Is é an modh táirgeachta tritiam is mó a úsáidtear ná gníomhachtú litiam-6 le neodróin. Nuair a bhuailfidh neodrón núicléas de chuid iseatóp seo an litiam, is éard a gheofar ná núicléas gnáth-héiliam (héiliam-4), núicléas tritiam agus neodrón. Sórt eamhnú atá i gceist mar sin. Is féidir an tritiam seo a scaoileadh agus a idirleathadh taobh istigh den chineál ceirmeachta ar a dtugtar ceirmeacht phórúcháin, agus is cuma faoi fhuinneamh an neodróin ansin. Imoibriú eisiteirmeach é eamhnú seo an litiam, is é sin táirgeann sé fuinneamh - 4.8 MeV in aghaidh an núicléis.

## Tagairtí

Catagóir:Iseatóip
Tríú Sruth

Saghas ceoil a bhfuil sé mar aidhm ag lucht a chleachtaithe stíleanna ardcheol an iarthair, an snagcheoil is ceolta eitneacha éagsúla a thabhairt le chéile. I measc na gcumadóirí a bhaineann leis tá André Hodeir (1921-), John Lewis (1920-2001) agus Günther Schuller (1925-2015).

## Tagairtí
Triuch

Broincíteas dian géar de bharr bachaillín ar leith, *Bordatella pertussis*, a tharlaíonn do pháistí den chuid is mó. Is iad na saintréithe ná sraith casachtaí diana agus ionanálú domhain (an triuch) díreach ina dhiaidh sin. An-tógálach, agus scaiptear é le braoiníní ionfhabhtaithe a chruthaíonn an chasacht. Déantar an diagnóis le maipíní ó fharaing na sróine agus saothrú baictéireolaíoch a dhéanamh ar na bachaillíní orthu sin. Is minic a fhaigheann naíonán bás ón ngalar seo, agus is inmholta vacsaíniú ina choinne.

## Siomptóim an treacha
De ghnáth, tagann na comharthaí chun cinn 7 go 10 lá tar éis an ionfhabhtaithe, ach d'fhéadfaidís teacht chun cinn chomh déanach le 21 lá ina dhiaidh sin:

*Ar dtús, tá na siomptóim cosúil an slaghdán (sraothartach, srón silte, fiabhras éadrom agus casacht éadrom).

*Laistigh de dhá sheachtain, éiríonn an chasacht níos déine agus is sainairíonna é eipeasóidí casachta tapa iomadúla, agus ina dhiaidh sin glaodh nó ‘Hórú’ géar.  Is minic a chríochnaíonn na tarluithe seo le díchur d’ábhar múcasach atá tiubh agus soiléir, agus ina dhiaidh sin bíonn urlacan ann. Tarlaíonn siad ar dtús san oíche agus ansin bíonn siad níos minice i rith an lae agus d'fhéadfaidís teacht ar ais ar feadh mí nó dhó.
*I naíonáin óga, b'fhéidir nach dtiocfaidh an ‘Hórú’ tipiciúil chun cinn riamh, agus b'fhéidir go leanfaidh tréimhsí gearra uair a stopann análú a theacht tar éis na dtarluithe castachtaí. Tar éis na céime seo, ní bhíonn na dtarluithe casachtaí chomh minic nó chomh dian, agus tagann biseach ar an naíonán de réir a chéile (b’fhéidir go nglacfaí suas le trí mhí leis seo).

De ghnáth, bíonn siomptóim níos éadroime nó beagnach difriúil ar ógánaigh, ar dhaoine fásta, nó ar leanaí a bhí imdhíonta i bpáirt. Sna grúpaí seo, agus i naíonáin an-óg, tá sé níos deacra an triuch a dhiagnóisiú.

## Tagairtí

Catagóir:Galair riospráide
Catagóir:Broincíteas
Catagóir:Galair thógálacha
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Trom (crann)

Crann nó tor duillsilteach den chineál *Sambucus*, a fhásann 10 m ar airde. An-fhorleathan. An choirt eitreach, cosúil le corc. Na duilleoga urchomhaireach cleiteach, na duilleoigíní fiaclach. Na bláthanna bánbhuí i gcrobhaingí móra barrleata, 10-20 cm ar leithead. Na caora scothchorcra/dubh ag deireadh an tsamhraidh, agus déantar fíon is glóthach astu. Gach cuid eile den chrann nimhiúil. Sa sean-am is iomaí leigheas a dheantaí as codanna éagsúla de.

Tá Baile Átha Troim ainmnithe dó.

## Tagairtí

Catagóir:Crainn
Mailp fhuinseoige

Speiceas mailpe le duilleoga roinnte go cleiteach i 3-5 dhuilleoigín scoite is ea **an mhailp fhuinseoige** (*Acer negundo*). Na bláthanna fireanna is baineanna ar chrainn dhifriúla, na bláthanna fireanna le hantair dhearga fheiceálacha. Dúchasach d'oirthear Mheiriceá Thuaidh. Crann coitianta sráide foirmeach le duilleoga ilbhreaca buí is glasa. 

## Tagairtí
Trombóis

Cruthú téachtán fola taobh istigh d'fhuileadán de bharr bac codánach nó iomlán. An chéad chéim a tharlaíonn is ea cruthú na próitéine fibrin ón réamhtheachtaire intuaslagtha fibrinigin, Déanann an fibrin mogall ina mbíonn cealla dearga fola is pláitíní gafa, agus déanann sé sin dallán a chuireann stop le rith na fola. Gníomhachtaítear an t-athrú ó fhibrinigin go fibrin trí shraith einsimí, 13 fachtóirí téachta is ian cailciam, a thiomáineann na himoibrithe easa ar aghaidh. Tosaíonn an próiseas casta seo le tadhall na fola le hionad damáiste don fhuileadán nó fíochán, nó le paiste artairiscléaróise. Is féidir le trombóis tarlú taobh istigh d'aon artaire nó féith sa cholainn. Tarlaíonn stróc de bharr trombóise sna hartairí ceirbreacha is ionfharchtadh miócairdiach de bharr trombóise in artairí corónacha sa chroí. Má tharlaíonn trombóis i bhféith, is féidir go mbrisfidh sí saor agus eambólas a dhéanamh. 

## Tagairtí

Catagóir:Haemaiteolaíocht
Catagóir:Trombóis
Catagóir:Téachtadh
Trombóis dhomhainfhéitheach

Téachtán fola i bhféitheacha doimhne na gcos is ea **trombóis dhomhainfhéitheach**. Ní bhíonn sí marfach inti féin, ach má ghluaiseann an trombóis suas chuig an gcroí, féadfaidh sí cuid d'artaire corónach a chosc agus taom marfach croí a thosú. Féadfaidh sí dul isteach in artaire inchinne chun tús a chur le stróc. 

Féadfaidh sí dul isteach in artaire sna scamhóga chun a n-éifeacht a laghdú agus tús a chur le taom croí. 

Meastar go n-éascaíonn eitiltí fada ar eitleán an téachtadh is bun leis. Ní haon chabhair go mbíonn paisinéir fáiscthe róghar don suíochán os a chomhair amach is na cosa gan bogadh ar feadh i bhfad, go mór mór má thiteann sé ina chodladh. 
clé|mion
Bíonn an t-aer sa chábán tirim, rud a bhaineann uisce, mar allas is gal san anáil, as an gcolainn, a thiubhaíonn an fhuil, agus a éascaíonn an téachtadh fola freisin. Go minic ní bhíonn an gnáthchodán ocsaigine san aer céanna, agus ní maith é sin ach an oiread. 

Déanann ól alcóil an scéal níos measa fós. Is fearr má bhogann an paisinéir a chosa ó am go chéile, nó má shiúlann sé mórthimpeall an chábáin anois is arís. Cabhraíonn dáileog bheag aspairín sa ghnó cosanta seo, agus uisce úr a ól.

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird fola
Trópastad

An teorainn idir an trópaisféar is an strataisféar, an dá chiseal is lú d'atmaisféar an Domhain. Tarlaíonn an trópastad ag an airde a dtosaíonn an teocht, a bhí ag laghdú de réir na hairde ar dtús, ag fanacht tairiseach agus ansin ag méadú leis an airde. Is é an ciseal ózóin os a chionn is bun go príomha leis an inbhéartú teochta sa trópastad.

## Tagairtí
Trosc Murray

Iasc mór uisce úir a fhaightear in aibhneacha is locha na hAstráile. Suas le 1.8 m ar fhad, an cholainn téagartha le ceann mór is gialla láidre, dúghlas breactha le gorm. Iasc maith spóirt.

## Tagairtí
Truailliú

Cur isteach ábhar dochrach, go díreach nó go hindíreach, sa chomhshaol is ea **truailliú**. Braitheann déine an truaillithe ar nádúr is méid an truailleáin, agus an láthair ina dtarlaíonn sé.  

Éiríonn leasuithe talún ina dtruailleáin nuair a úsáidtear farasbarr díobh agus a bhíonn siad tiubhaithe i rith uisce isteach i srutháin, ionas go maraítear éisc ann.  

Bíonn saghsanna éagsúla truaillithe ann, ina measc,  

* truailliú an aeir (mar shampla, báisteach aigéadach, deatach san aer, sceithgháis inneall, astitim radaighníomhach), 
* truailliú an uisce úir (mar shampla, scaoileadh eisiltigh cheimicigh nó radaighníomhaigh ó thionscail isteach in aibhneacha, rith leasuithe talún i srutháin is locha), 
* truailliú na mara (mar shampla, doirteadh ola ó thancaeir, dumpáil ábhar plaisteach ó loingseoireacht), 
* truailliú torainn (mar shampla, torann aerárthach is tógála), 
* truailliú na talún (mar shampla, dumpáil ábhar tocsaineach nó baolach sa talamh), truailliú radharcach (tógáil i láthair álainn), 
* truailliú an spáis (mar shampla, satailítí ídithe is blúirí satailíte ina mílte i bhfithisí timpeall an Domhain), 

agus a lán eile.

## Féach freisin

* Truailliú aeir
* Truailliú ola

## Tagairtí

Catagóir:Truailliú
An Teochrios

deas|250px|thumb|An Treochris
Reigiún aeráideach mórthimpeall an mheánchiorcail is ea **An Treochris** (malairt leagan:*Na Trópaicí*). Síneann an réigiún ó Thrópaic an Phortáin (23.5° ó thuaidh) go Trópaic an Ghabhair (23.5° ó dheas). Ag grianstad an tsamhraidh bíonn an Ghrian díreach os cionn na trópaice thuaidh, ag dul isteach faoi chomhartha stoidiacach an Phortáin. Mar an gcéanna maidir leis an trópaic theas ag grianstad an tsamhraidh ó dheas (is an gheimhridh ó thuaidh). Go ginearálta bíonn an teocht ard sa chrios seo, thar 20&nbsp;°C ar an meán. Sna trópaicí taise, bíonn báisteach bhliantúil níos mó ná 2,000 mm, sa mhí is tirime chomh beag le 50 mm. Foraoisí báistí an fásra is coitinne iontu. Sna trópaicí fliucha/tirime bíonn níos mó séasúrachais ann, báisteach mheánach níos mó ná 1,000 mm sa bhliain agus thar 50 mm sa mhí ar feadh 5 mhí ar a laghad. Is é an sabhána an gnáthfhásra sna réigiúin seo. 

## Tagairtí
Trópaisféar

An ciseal is ísle d'atmaisféar an Domhain, ón dromchla suas go dtí airde 8-16 km. Sa trópaisféar laghdaíonn an teocht de réir mar a mhéadaíonn an airde, síos go dtí timpeall -72&nbsp;°C ar an meán idir shamhradh is gheimhreadh. Sa trópaisféar a mhairimíd agus a tharlaíonn an aimsir: báisteach, sneachta, gaotha, scairdsruthanna, stoirmeacha. Tarlaíonn meascadh ceartingearach go gasta ann agus sruthlú tapa den aer is truailliú san aer ann. De bharr an mheasctha is na haimsire seo, de ghnáth is féidir leis an trópaisféar aon truaillithe a ghlanadh amach taobh istigh de sheachtain nó mar sin. 

## Tagairtí
Truailliú ola

mion
[mion|[Exxon Valdez]]
Go mór mór, an dochar don fharraige is an cósta de bharr doirteadh ollmhór as tancaeir ola. 

* I 1967 scoilt an tancaer Torrey Canyon ar chósta Chorn na Breataine agus dhoirt 100,000 tonna ola sa bhfarraige. 
* I 1978 shuigh an Amoco Cadiz ar chósta na Briotáine agus dhoirt 220,000 tonna. I 1979 phléasc an tancaer Betelgeuse i gCuan Bheanntraí: cailleadh 49 duine is doirteadh suas le 120,000 tonna ola sa chuan.
* I 1989 shuigh an t-olltancaer Exxon Valdez ar sceir gar do chósta Alasca agus dhoirt 45,000 tonna sa réimse luachmhar iascaireachta i gCaolas an Phrionsa Liam. Tharla doirteadh do-mheasta ollmhór i Murascaill na Peirse is Cúáit tar éis an chéad chogadh san Iaráic i 1991. 
* I 1993 chuaigh an tancaer Braer ar na carraigeacha ar Inse Shealtainn in Albain agus dhoirt 85,000 tonna ola. 
* Tharla an eachtra ola is measa fós i 2010 i Muir Chairib amach ó chósta New Orleans nuair a phléasc rige ola de chuid comhlacht BP ar an ngrinneall ag doimhneacht 1.5 km. Cailleadh 13 duine sa phléasc, agus meastar gur sceitheadh timpeall 500,000 tonna ola aimhe isteach sa mhuir. 

Bíonn na drochthorthaí ar eachtraí mar seo an-fhadtéarmach de bhrí go dtruaillíonn siad an slabhra bia chomh hiomlán sin.

## Tagairtí

Catagóir:Truailliú
Catagóir:Peitriliam
Trumpa sliogáin

Seilide mór muirí a fhaightear i bhfarraigí éadoimhne thart ar sceireacha coiréil. Bíonn an sliogán banríona flúirseach i Muir Chairib: bailítear é mar bhia, agus díoltar an bhlaosc mar dheismireán.

## Tagairtí
Daniel Chee Tsui

Fisiceoir a rugadh i Henan na Síne is ea **Daniel Chee Tsui**, a rugadh ar 28 Feabhra 1939. Bhronn Ollscoil Chicago dochtúireacht air sa bhliain 1967. Tá sé ag obair ag Bell Labs in Princeton, New Jersey ón mbliain 1968 i leith. Le Robert Laughlin is Horst Störmer, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1998 as a shaothar chun iarmhairt chodánach Hall a fhionnadh sa bhliain 1982. 

## Nascanna seachtracha
*Dírbheathaisnéis Tsui ag suíomh an Choiste Nobel

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Fisiceoirí Síneacha
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Tua-iasc

Iasc beag, comhdhlúite go láidir, le colainn dhomhain cosúil le tua. Dhá chineál ann: an tua-iasc domhainuisce (fine Sternoptychidae), agus an tua-iasc fionnuisce eitilte (fine Gasteropelecidae) ó Mheiriceá Láir is Theas ar féidir leis fíoreitilt a dhéanamh le bualadh a n-eití móra brollaigh. 

## Tagairtí
Tuairimíocht

Sa mhatamaitic, is éard is **tuairimíocht** ann ná toradh a chreidtear a bheith fíor ach nach bhfuil cruthú aimsithe fós air agus a thairgtear mar dhúshlán fiúntach. De ghnáth bíonn cuid mhaith fianaise ar fáil gur féidir go bhfuil sé fíor, agus uaireanta bíonn sé fíor i gcuid mhaith cásanna ar leith. Uaireanta baineann so-chreidteacht mhaith intreach leis an gcoincheap. Uaireanta eile, aidhmeanna clár uaillmhianach taighde a bhíonn i gceist, a dtuigtear go mb'fhéidir go mbeadh mionathruithe suntasacha de dhíth chun an toradh ceart fíor a aimsiú. Ba thuairimíocht cháiliúil teoirim dheireanach Fermat, a cruthaíodh sna 1990aidí, ach is tuairimíocht cháiliúil eile hipitéis Riemann, nár aimsíodh cruthú fós uirthi. 

## Tagairtí


Catagóir:Coincheapa matamaitice
Catagóir:Taighde
Catagóir:Eolas
Catagóir:Eipistéimeolaíocht
Catagóir:Cumarsáid
Tuama seomrach

[mion|Bealach isteach i dtuama seomrach i Vementry, i [Inse Shealtainn|Sealtainn na hAlban]]
Séadchomhartha meigiliteach ón réamhstair san Eoraip agus áiteanna eile atá i d**tuama seomrach** (tuama pasáiste) agus é tógtha de ghnáth le carraigeacha díreacha (ortastait) is clocha dín, faoi mhullach ithreach, le huaimh choirbéalta os cionn an tseomra adhlactha. Tugtar *dolmain* air freisin. Thosaigh na tógálacha sa ré neoiliteach, ach rinneadh adhlacthaí iontu thar na glúinte. Tá samplaí mórthaibhseacha i Sí an Bhrú, agus Maes Howe ar Inse Orc na hAlban.

## Féach freisin

* Brú na Bóinne
* Maes Howe ar Inse Orc na hAlban

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Eolas breise as Gaeilge faoi Shí an Bhrú ar shuíomh gréasáin 'Oidhreacht Éireann'

Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:An Ré Neoiliteach
Tuaradh

Baint an datha amach ó theicstílí, páipéar nó ábhair eile. Rinneadh go traidisiúnta ar theicstílí é trí nochtadh do sholas na Gréine go dtí an 18ú céad. Tar éis fionnadh an chlóirín ag Carl Scheele (1742-1786) i 1774 agus cumas tuartha an chlóirín ag Berthollet i 1785, rinneadh tuaradh le ceimiceáin den chuid is mó. Baineadh feidhm as méid ollmhór púdar tuartha thar na blianta gur cuireadh clóirín íon saor is fochlóirít sóidiam ina ionad sna 1920idí. Tá tuarthóirí optúla ann freisin: ní bhaineann siad seo an dath chun siúil, ach is amhlaidh a chuireann siad astaíocht fhluaraiseach le bundath na teicstíle.

## Tagairtí
Tuarthóir

Glantóir a úsáidtear nuair nach féidir smál a thuaslagadh. Feidhmíonn sé ar na móilíní a chinneann dath an smáil, baineann iad chun an smál a fhágáil gan dath, ach ar an éadach fós.

## Tagairtí
Tuaslagán

Pas aonfhoirmeach, leachtach de ghnáth, ina bhfuil níos mó ná comhábhar amháin. Nuair a bhíonn barraíocht de chomhábhar amháin i láthair, tugtar *an [[tuaslagóir]]* air sin. Tugtar *tuaslagáití* ar na mionchomhábhair. Is tuaslagáin sholadacha cuid mhaith cóimhiotal ina mbíonn adaimh miotal éagsúil scaipthe go randamach ar fud struchtúr an bhunmhiotail. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic Fhisiceach
Tuaslagóir

mion
An phríomhchuid de thuaslagán is ea tuaslagóir. Go minic luaitear uisce mar thuaslagóir uilíoch, ach luaitear an téarma céanna maidir le hábhair orgánacha sho-ghalaithe, cosúil le haicéatón is aicéatáit eitile, a úsáidtear i bpéinteanna is greamacháin.

### Mí-úsáid tuaslagóirí
Is nós é mí-úsáid tuaslagóirí a bhíonn ag ógánaigh go hiondúil nuair a dhéanann siad múiche agus gal ó tuaslagóirí a análú. Samplaí de tuaslagóirí is ea díbholaíoch, caolaitheoirí péinte agus breosla lastóirí. Tá níos lú caill air anois ná mar a bhíodh de bharr dlíthe níos geire díolacháin agus de bharr go bhfuil sé níos éasca teacht ar dhrugaí eile anois.

## Féach freisin

* Íonanálach

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic Fhisiceach
Catagóir:Mí-úsáid substaintí
Intuaslagthacht

Sa cheimic, is éard is **Intuaslagthacht** ann ná an oiread d'ábhar amháin (an tuaslagáit) is féidir a thuaslagadh in ábhar eile (an tuaslagóir). Tomhaistear é mar an mais uasmhéideach nó an oiread mól den tuaslagáit a thuaslagann in aonad toirte den tuaslagóir.

## Tagairtí

Catagóir:Airíonna ceimiceacha
Tuiltreach

Ábhar atá fosaithe ag abhainn ach neamhtháite. Bíonn raon méide inti, ó chré trí ghlár is gaineamh go dtí gairbhéal. De ghnáth bíonn sí sraithrannaithe ina cisil de gach méid, agus páirteagail an ábhair cruinn sféarúil.

## Tagairtí
Comhairle Baile Ghlaschu

Ceantar chomhairle de chuid na hAlban an Ríocht Aontaithe is ea **Comhairle Baile Ghlaschu**.

## Príomhbhaile

* Glaschú

## Bailte

* Áirdan, Achadh an t-Seagail, Áth Bruic, Allt an Fhuairainn
* Baile Aindrea, Both Lobharnaig, Baile Bháillidh, Barr a' Mhullaich, Baile Úistein, Baile a' Cháirn, Baile na Drochaid, Baile Chreig, Bun a' Chroit, Baile Cruic, Baile a' Ghobhainn, Baile MacUisdein, Brae na Partaig, Buthan Phollaig, Baile Raibeart Ruadh, Baile Nighean Sheadna, Baile Samhraidh, Bruach Chluaidh
* Cnoc Dubh, A' Challtainn, Camadh Láthaich, Cair Dhómhnaill, Cathair Mhanach, An Cárn Maol, Cárn an Teine, A' Chloch, Caisteal Mheilc, Coille Chart, Cnoc Chorcair, Coille Challtainn, Crois Mo Liubha, An Cnoc Garbh, Cnoc a' Ghobhainn, Cnoc na Caillich, Ceann a' Chnuic, Cnoc Iòrdain, Ceann Ceanais, Cnoc Mhoire, Cnoc Florida, Cnoc nan Cnóthan, Cealbhainn a Tuath, Cnoc an t-Sagairt, Cnoc nan Cnóthan a Deas, Ceann a' Bhaile, Cnoc Vernon
* Dail Mheárnaig, Druim a' Chapaill, Druim Ruighe, An Dún Breac, Drochaid Chaol-Aibhne, Dail Chealbhainn
* An Eochair
* Fearann Anna, Fearann na Doire
* Gart Sgadan, Gort a' Bhaile, Glaschú Lár na Cathrach
* Hileantan
* Innis Bhán
* An Leathad Fada
* Mór-Ghlaschú
* Páirc a' Chnuic, Páirc Rígh, Páirc na Móna, Pártaig, Parkhead, Pollag, Páirc na Banríghinn, Páirc Choinein
* An Ruadh Ruigh
* Seasnag
* An Taigh Sean, An Taigh Sear, Toll na Croise

## Tíreolaíocht

* Abhainn Cheilbhinn 
* Baile Phádraig
* An Chluaidh, Crois Tearain, Cnoc Ghille-Seoch, Cnoc Baile nan, Crois Naoimh Sheórsa
* Druim Ruigh, Drochaid Chaol-Aibhne
* Fearann na h-Éilde
* Sráid na Banrighinn, Sráid Earra-Ghàidheal, Sráid an Diúic

## Cultúr

* Árd-Shráid
* Conservatoire Ríoghail na h-Alba, Canál Foirthe agus Cluaidh, Coille Phollaig an Iar, Cnoc an t-Sagairt & Darnlaidh
* Doire Fhuath-Mhuc
* Gailearaidh Ealaín Úr-nósach, Gailearaidh Ealain is Taig-tasgaidh Kelvingrove, Gárradh Lusan Ghlaschú
* Hileantan an Ear, Hileantan an Iar
* Lúchairt a' Phobaill
* Ollscoil Ghlaschú, Oilthigh Cailleannach Glaschú, Oilthigh Srath Chluaidh
* Pàirc Hampden, Páirc na Banríghinn, Páirc Kelvingrove, Pàirc Dùthcha na Pollaige, Páirc Phosail & Taigh a' Pháirc
* Port-adhair Eadar-náiseanta Ghlaschú, Port-adhair Ghlaschú Phreastabhaig, Pairéad Alexandra, Páirc Mhic Suail
* Rathad Bhuthain
* Seómraichean na Cathrach, Stéisean Sráid na Banríghinn, Sgoil Gháidhlig Ghlaschú, Stéisean Meadhan Ghlaschú, Stéisean Bhusaichean Bochanan, Sráid na Drochaid
* Talla Consairt Ríoghal Ghlaschú, Taigh-tasgaidh Taobh na h-Aibhne, Talla Chaol-Aibhne

## Tagairtí

Catagóir:Ceantair chomhairle na hAlban
Catagóir:Comhairle Baile Ghlaschu
Tuin chainte

Is éard is **tuin chainte** ann ná séis urlabhra a chruthaítear trí phatrúin shainiúla airde in abairtí. Bíonn feidhmeanna éagsúla aici, le struchtúir gramadaí a bhéimniú (ag ardú i gceisteanna, mar shampla, ag ísliú i ráitis), seasamh an chainteora a chur in iúl (mar shampla, a ghanfhiosaíocht, a chomhbhrón, a íoróin), agus a chanúint a bhéimniú. 

## Tagairtí
Tuinnín buí

Speiceas tuinnín atá forleathan in uiscí dromchlacha na farraige trópaicí is measartha te is ea **an tuinnín buí** (*Thunnus albacares*). Suas le 2 m ar fhad, stráice órga ar feadh taobh na colainne, na heití droma is an eite thimpireach buí. Itheann sé éisc dhromchlacha, ina measc éisc eitilte is preabairí chomh maith le scuideanna is crústaigh. Iascaireacht an-trom á déanamh air. 

## Tagairtí
Tuirbín

Go bunúsach, roth cothromaithe le líon maith lann ar thrasghearradh eiteoige, suite go gathach ar a fhleasc. Nuair a ritheann sreabhán go haiseach thar na lanna sin, cuireann sé sin an roth ag rothlú ar a sheafta. Is féidir an rothlú seo a úsáid chun obair fhóinteach sheachtrach a dhéanamh. Nuair is galuisce an sreabhán, tugtar *tuirbín gaile* ar an inneall. Le huisce mar shreabhán, is tuirbín uisce é. In eitleán turbascairde, suitear an gástuirbín ionas go bhfaightear sá chun tosaigh ó dhíbirt na sceithghás ar gcúl. In eitleán turbailiáin, tiomáineann na sceithgháis tuirbín le comhsheafta le lián, rud a fheabhsaíonn a éifeacht ag luasanna ísle thar éifeacht na scairde amháin. 

## Tagairtí
Tuirmiric

Is éard atá i gceist le **tuirmiric** ná planda ilbhliantúil atá dúchasach d'oirdheisceart an India. Tá gaol aige le sinséar is ararút oirthear na hIndia. Fásann an gas 1 m ar airde. Na bláthanna le liopaí buí, iompartha go tiubh ar spíce le brachtanna bána is bándearga. Saothraítear í i gcomhair a riosóm méith cumhra, a mheiltear chun boladh is dath ar leith a thabhairt do phúdar curaí. Táirgtear dath buí uaithi freisin. 
clé|mion|''Curcuma longa''

## Tagairtí

Catagóir:Spíosraí
Tuirpintín

Tom nó crann beag duillsilteach a fhásann 10 m ar airde, dúchasach do réigiún na Meánmhara is iardheisceart na hÁise. Na duilleoga leathrúil cleiteach le 3-9 duilleoigín, na bláthanna bídeach i gcleití ascallacha, na torthaí coiréalach/dearg. Tálann sé ábhar roisíneach leathleachtach a shileann as sú-adhmad cónaiféar, meascán d'ola tuirpintín is roisín. Úsáidtear mar thuaslagóir is gníomhaí triomaithe i bpéinteanna is vearnaisí é. Agus é an-íon, úsáidtear sa mhíochaine é.

## Tagairtí
Túis

deas|250px|thumb|Túis
Crann nó tom síorghlas is ea **túis**, a fhásann suas le 6 m ar airde, dúchasach don tSomáil. 

### Tréithe
Na duilleoga cleiteach le duilleoigíní ubhchruthacha, brúite le chéile i dtreo cinn na gcraobhóg, na bláthanna bán le 5 pheiteal. 

Faightear roisín cumhra ó ghearrthacha sa choirt. Tugtar an t-ainm céanna ar mheascán gumaí is spíosraí a thugann boladh cumhra is í ag dó. 

Úsáidtear go forleathan iad araon i ndeasghnátha reiligiúnda.

## Féach freisin

* Féile na dTrí Ríthe

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Triúr Saoithe
Túlairéime

Galar a tharlaíonn de bharr baictéir ar leith a ionfhabhtaíonn géim, atá in ann maireachtáil ar feadh seachtainí in ithir is uisce, an-ionfhabhtaíoch. Galraíonn sé daoine, sealgairí is gaisteoirí den chuid is mó, trí thadhall díreach leis an gcraiceann, greameanna sceartán a ionmhíolaíonn ainmhithe fiáine, nó feoil nó uisce ionfhabhtaithe a ionghabháil. Is iad na siomptóim ná tuirse, fiabhras, nóid limfeacha ata, niúmóine, othrais ar an gcraiceann, agus gastaireintríteas. Is féidir go leathfaidh an t-ionfhabhtú ar fud na colainne, agus gan chóireáil bíonn sé marfach i 10% de na cásanna. Cuid mhaith taighde á dhéanamh air de bhrí gur féidir é a úsáid i gcogaíocht bhitheolaíoch. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Jethro Tull (talmhaí)

Talmhaí a saolaíodh i mBasildon Shasana ab ea **Jethro Tull** (1674 – 21 Feabhra 1741). Thug sé isteach cuid mhaith modhanna nua feirmeoireachta.  

Mar shampla, cheap sé síoladóir i 1701 chun síolta a chur i línte sa ghort.   

Cheap sé gléas an-simplí sna 1730idí a chuidigh go mór leis an churaíocht. Bhí druilire síl Tull ábalta an síol a chur ina línte. Mar sin bhí sé furasta na lustain idir na sraitheanna a bhaint le grafán. D'fhás an barr níos fearr mar thoradh. Chlúdaigh druilire síl Tull an síol i bhfad níos fearr, rud a dfhág go mbíodh sé slán ó na héin agus ó na seilidí. Bhí dhá oiread cruithneachta agus coirce ar fáil san fhómhar gach bliain. 

## Féach freisin

* Curaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1674
Catagóir:Básanna i 1741
Catagóir:Curaíocht
Catagóir:Talmhaithe
Catagóir:Talmhaíocht
Tumadóir mór

Ciaróg mhór shnasta a fhaightear i ngnáthóga uisciúla mar larbhaí is ciaróga fásta is ea an **tumadóir mór**. An chiaróg fhásta suas le 38 mm ar fhad. Sáinníonn sé aer faoina chumhdaigh sciathán chun gur féidir leis análú faoin uisce. Na cosa deiridh cosúil le céaslaí. Creachadóir ar fheithidí, larbhaí, moilisc is éisc bheaga.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Tumadóireacht domhainfharraige

mion|deas|Tumadóir
Is éard is **tumadóireacht domhainfharraige** ann ná dul síos go grinneall na farraige agus fanacht ann ar feadh tréimhsí réasúnta fada le haghaidh taiscéalta, tarrthála nó tógála. 

Cheap Augustus Siebe (1788-1882) an chulaith aerdhíonach tumadóireachta i 1837. I gcultacha nua-aoiseacha tumadóireachta, bíonn clogaid snáithínghloine le fuinneoga radhairc, agus bróga ualaithe le haghaidh cobhsaíochta. 

Análaíonn an tumadóir aer, nó meascán ocsaigine is héiliam, a chaidéalaítear síos dó ón mbád ar an dromchla. Le cultacha armúrtha tumadóireachta, is féidir le tumadóir a bheith ag obair ar a chompord chomh domhain le 700 m agus brú an aeir timpeall gnáthbhrú an atmaisféir. 

De ghnáth oibríonn tumadóirí i bpéirí, gach duine ag faire ar a chompánach. Tá teileachumarsáid idir an bheirt faoin uisce agus leis na daoine sa bhád fíorthábhachtach. Baintear feidhm as clog tumadóireachta i gcomhair oibre fadtéarmaí faoin uisce, cosúil le cothabháil bhunstruchtúr ardán rige ola. 

## Tagairtí

Catagóir:Tumadóireacht
Tumadóireacht scúba

Is éard atá i gceist le **tumadóireacht scúba** ná snámh faoin uisce le cabhair gaireas glanscartha riospráide faoin uisce (uathscamhóg). Oifigeach Francach cabhlaigh, Jacques Yves Cousteau, agus innealtóir, Emil Gagnan (1900-1979), a shaothraigh an chéad cheann i 1943. Bunaíodh Cónaidhm Dhomhanda na nGníomhaíochtaí Faoi Uisce i 1959.

## Tagairtí
Tundra

Crios fásra gan chrainn ó thuaidh i dtreo an Mhoil Thuaidh ó na foraoisí (an taiga) i Meiriceá Thuaidh, an Eoraip agus an Áise. Den chuid is mó, bíonn sé foleagtha le buanreo, agus is é a bhíonn sa bhfásra ná caonaigh, crotail, ilbhliantóga luibheacha, toim chranda, agus féir. Bíonn an séasúr fáis an-ghairid, ach te a dhóthain chun an sneachta a leá agus ciseal gníomhach an bhuanreo a choscairt. Bíonn na logáin sheascannacha a tharlaíonn ansin ina ngnáthóga an-fhabhracha do phóraithe na muiscítí. 

## Tagairtí
Tungstáit iarnúil

Mianrach d'iarann is mangainéis, (Fe, Mn)WO4. An príomh-mhianrach tungstain. Faightear mar chriostail thablacha nó cnaipí donna i bpeigmeataítí is féitheacha hidriteirmeacha í.

## Tagairtí
Teagmhas Tunguska

Pléascadh an-chumasach nádúrtha, a tharla go híseal san atmaisféar os cionn na Sibéire i ngleann Tunguska, ab ea **Teagmhas Tunguska**, ar an 30 Meitheamh 1908.
clé|mion|Scrios, 1908

## Scrios
clé|mion|Empire State Building, Túr Eiffel Tower, Chelyabinsk (CM) agus Tunguska (TM)
Leagadh b’fhéidir 80 milliún crainn go talamh. Leacaigh an phléasc beagnach 3,000 ciliméadar cearnach den fhoraois,  agus adhnadh dóiteáin thar achar níos mó fós, i réimse iargúlta den tSibéir. Meastar go raibh an pléascadh coibhéiseach le pléascadh buama núicléach dhá mheigeatonna, nó pléasc a bhí cothrom le maidhm 15 mhilliún tonna TNT.  

Ar ámharaí an tsaoil, ní raibh duine ar bith ina chónaí in Tunguska an uair sin sa bhliain 1908 (ach maraíodh triúr, b'fhéidir).  [clé|mion|Tháinig [Leonid Koulik ar an tubaiste]]
## Cúis
Phléasc dreigít san aer is cosúil. Ní bhfuarthas aon rian de smionagar astaróidigh ann, rud a mhúsclódh an smaoineamh gur ábhair sho-ghalaithe a bhí ann.

Tuigtear anois gur imbhualadh dreigíte (nó núicléas cóiméid bhig nó astaróidigh) leis an atmaisféar a bhí ann.
## Féach freisin

* Teoiric na catastróife 
* Dreigeoideach 2030 nó astaróideach 2000 SG344
* Astaróideach 

## Tagairtí

Catagóir:Dreigeoidigh

Catagóir:1908
Catagóir:Tubaistí nádúrtha
Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:An tSibéir
Turbard

Leathóg Eorpach atá forleathan ar ghrinnill ghaineamhacha chladaí thoir thuaidh an Atlantaigh is ea an **turbard**. Suas le 1 m ar fhad, bándonn le paistí is spotaí dorcha. Itheann sé éisc bheaga den chuid is mó. An-mhaith mar iasc inite, agus gabhtar é le línte is i líonta.

## Tagairtí
Turbhior

Modh clóbhuailte inghearrtha (intaglio) ina n-inghearrtar an pláta miotail le brú díreach le bior cruach. Ba é Rembrandt an sármháistir, a chuingrigh greanadh turbheara le gnátheitseáil go minic. 

## Tagairtí
Túrmailín

Mianra coimpléascach bóraisileacáite a chuimsíonn sóidiam, cailciam, iarann, maignéisiam is miotail eile, a fhaightear i gcarraigeacha doigheartha is meiteamorfacha. Cruthaíonn sé criostail phriosmacha chrua dhlútha. Úsáidtear é i gcriostail phísileactreacha, mar ghníomhaí scríobach, agus mar sheoid. 

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Turcaid

thumb|right|250px
Fosfáit hidriúil alúmanaim is copair a chumtar ar dhromchla carraige le cuid mhaith alúmanaim inti. Úsáidtear mar sheoid í. Ní minic i bhfoirm chriostalta í. A dath idir glas is gorm na spéire, ina maiseanna nó ina bhféitheacha, agus í teimhneach le breo céiriúil.

## Tagairtí
Turraing

Téarma ginearálta ar staid shíceolaíoch imeagla nó cumha a tharlaíonn i ndiaidh taisme tobainne, tubaiste nó báis. Sa mhíochaine, is staid chliniciúil í ina mbíonn brú is imshruthú na fola róbheag chun an inchinn is na horgáin eile a choinneáil ag feidhmiú. Is féidir go dtarlóidh sí mar gheall ar chailliúint fola, caidéalú easnamhach na fola ag an gcroí, nó toilleadh na bhfuileadán a mhéadú go tobann chun gur féidir leo i bhfad níos mó fola a chuimsiú ná mar is gnách. Má tharlaíonn cur trom fola i ndiaidh tráma, is féidir go dtarlóidh turraing mar nach leor gnáthchrapadh na bhfuileadán chun an chailliúnt i dtoirt na fola a chúiteamh. Is féidir go dtarlóidh teip i gcoinneáil an bhrú fola is gá mar thoradh ar theip ghéar an chroí de bharr ionfharchtaidh mhiócairdiach. Uaireanta tarlaíonn leathadh mínormálta na bhfuileadán de bharr seipticéime, agus titeann brú na fola dá thoradh. 

## Tagairtí
Turtar (ríomhaireacht)

Sa ríomhaireacht, gaireas leictrimheicniúil línithe. Rialaíonn an ríomhaire a mhionghluaiseachtaí. De ghnáth bíonn an teanga chláraithe LOGO bainteach lena úsáid, i gcomhthéacs bunoideachais de ghnáth. 

## Tagairtí
Turraing anaifiolachtach

Frithghníomh ailléirgeach, chomh láidir sin go bhféadfaidh duine bás a fháil uaidh is ea **turraing anaifiolachtach**. 

Corrábhar próitéine nó eile a itheann duine nó a fhaigheann sé trí instealladh, mar shampla, feidhmíonn sé mar antaigin. Bíonn antasubstaintí ar fud na colainne: imoibríonn an antaigin leo siúd, agus spreagann sé seo an frithghníomh. Anois is arís bíonn an frithghníomh seo an-láidir. 

mionsamhail|clé|Frithghníomh ailléirgeach

Luaitear cnónna áirithe is anlann soighe, mar shampla, mar antaiginí a bhféadfaidh sé tarlú mar thoradh orthu. Ní tharlaíonn an frithghníomh céanna i ngach duine, nó ní tharlaíonn sé in aon chor in an-chuid daoine. De réir a chéile táthar ag lipéadú bianna a fhéadfaidh é seo a dhéanamh, chun rabhadh a thabhairt.

## Tagairtí

Catagóir:Galair riospráide
Catagóir:Ailléirgeolaíocht
Catagóir:Éigeandálaí leighis
Turtar blaoscbhog

mion|Bostami (''Nilssonia nigricans''), turtar blaoscbhog
Fine de **thurtair bhlaoscbhoga** is ea na **Trionychidae**. Tá roinnt speiceas díobh ann, iad dúchasach d'oirthear na Stát Aontaithe, an Afraic is deisceart na hÁise. An bhlaosc bheag clúdaithe le craiceann leathrúil (gan phlátaí adharcacha), na polláirí ar cheann starrtha caol, 3 ionga ar gach cos. Áitríonn sé uisce úr (ach uaireanta inbhir).

## Tagairtí

Catagóir:Turtair
Turtar boscach

Is tiripín ó Mheiriceá Thuaidh nach gcaitheann mórán ama san uisce é an **turtar boscach**. Tá sé speiceas de ann sa ghéineas *Terrapene*. Itheann sé inveirteabraigh is torthaí. Tá insí ar fhoircinn an dromchla íochtaraigh, ionas gur féidir an dromchla seo a dhúnadh i gcoinne na blaoisce uachtaraí nuair a aistarraingítear na géaga is an ceann (chun bosca iata a dhéanamh). Tá sampla eile sa Mhalaeisia. 

## Tagairtí

Catagóir:Toirtís
Turtar droimleathair

mion
Turtar farraige atá scaipthe ar fud an Domhain sna farraigí teo is ea an **turtar droimleathair**. An turtar is mó, suas le 1.5 m ar fhad. 

Níl aon bhlaosc air, ach sa turtar fásta tá plátaí beaga cnámhacha leabaithe i gcraiceann leathrúil. 7 n-iomaire ar feadh an droma, na cosa tosaigh fada (os cionn 2.5 m ar fhad) gan ingne. 

Itheann sé smugairle róin den chuid is mó.

## Tagairtí

Catagóir:Reiptílí
Turtar fadmhuineálach

Turtar le muineál ar leataobh, dúchasach do Mheiriceá Theas is an Astraláise. An muineál an-fhada caol. Áitríonn sé uisce úr nó taobh leis. Feoiliteach de ghnáth.

## Tagairtí
Turtar frithghobach

Is turtar mara atá dúchasach do na haigéin thrópaiceacha é an **turtar frithghobach**.

An ceann caol le gob crúcach, an droim le himlíne shábhfhiaclach mar gheall ar phlátaí na blaoisce a bheith ag luí thar chiumhais a chéile. 

Táirgeann sé an bhlaosc toirtíse den chaighdeán is airde. 

I mbaol de bharr rósheilge.

## Tagairtí

Catagóir:Reiptílí
Turtar glas

[mion|Turtar glas i bPáirc Náisiúnta Biscayne i bh[Florida, Stáit Aontaithe Mheiriceá ]]
Is é an **turtar glas** (*Chelonia mydas*) an t-aon turtar mara atá feoilséantach planditeach. Maireann sé ar fud an Domhain mar a bhfuil an fharraige te. 
An ceann caol, le gialla cosúil le sábha. Den chuid is mó, itheann sé féar mara is feamainn. Déantar anraith turtair as an gcineál seo. 

Tá sé i mbaol de bharr rósheilge.

## Tagairtí

Catagóir:Reiptílí
Turtar sclamhach

Ainmhí atá dúchasach do Mheiriceá Thuaidh is Láir. An ceann mór, nach féidir a tharraingt ar ais sa bhlaosc. Na gialla láidir cam, an t-eireaball fada. Áitríonn sé uisce úr, agus itheann ainmhithe a mhaireann san uisce nó a théann ann. Tá dhá chineál ann: an turtar scleamhach, agus an turtar scleamhach ailigéadair.

## Tagairtí
An tOrd Tuscánach

An ceann is simplí den 5 phríomhord ailtireachta clasaicí. Is dócha gur díorthaíodh é ó na teampaill Éatruscacha. An-chosúil leis an ord Dórach, bunanna, stoic is taibhléadain uile simplí.

## Féach freisin
* An tOrd Dórach
* An tOrd Iónach
* An tOrd Corantach
* An tOrd Cumasc (ailtireacht)

## Tagairtí

Catagóir:Oird na gColún
Túsphointe an Reithe

An pointe nialais sa chóras neamhaí comhordanáidí, a shainmhínítear mar phointe trasnaithe an mheánchiorcail neamhaí is an éicliptigh, nó an cónocht earrachúil. Nuair a bhain an réalteolaí Gréagach Hipparchos feidhm as an gcoincheap in allód bhí an pointe seo i mbraisle an Reithe sa spéir thuaidh, ach le luainíocht na gcónocht idir sin is an lá inniu, tá sé i mbraisle na nIasc in aice láimhe anois. 

## Tagairtí
Tyrannosaurus rex

mion|Creatlach tyrannosaurus in iarsmalann
An t-ainmhí feoiliteach tíre is mó riamh ar Domhan, dineasár a bhí i mbarr a réime sa tréimhse Chailceach, 140-65 milliún bliain ó shin. Timpeall 12 m ar fhad, blaosc ollmhór air, le gialla doimhne is fiacla cosúil le miodóga. A eireaball matánach trom. Mionghéaga tosaigh air, gan ach dhá mhéar orthu araon. Ghluaiseadh sé go mall, 4 km u-1 ar a mhéid. Meastar gur chartóir é seachas sealgaire gníomhach. B'fhéidir go raibh cóta cleití aige ar chuid dá chorp ar a laghad. Bhí cónaí air i Meiriceá Thuaidh agus mhair sé ann le dineasar eile ar nós Trícheireatóp agus Ankylosaurus. Bhí na hainmhithe seo creiche don tyrannosaurus, go háirithe an Trícheireatóp.    

## Tagairtí

Catagóir:Dineasáir
John Tyndall

Fisiceoir a saolaíodh i Leithghlinn an Droichid, Contae Cheatharlach, ab ea **John Tyndall** (2 Lúnasa 1820 - 4 Nollaig 1893). Rinne sé taighde suntasach ar an iliomad ábhar tábhachtach sa 19ú haois.  
clé|mion|c. 1850
clé|mion|175x175px|c. 1860

## Saol
Bhí Tyndall ina bhall den tSeirbhís Ordanáis in Éirinn (1839) agus Sasana (1842), agus níos déanaí ina innealtóir iarnróid (1844-1847). Ceapadh ina Chomhalta den Chumann Ríoga é i 1852, agus ina ollamh san Institiúid Ríoga i 1853. Ba chomhghleacaí ansin le Michael Faraday é, agus tháinig sé i gcomharbacht air mar stiúrthóir (1867). 

* Rinne sé taighde suntasach ar an iliomad ábhar tábhachtach, ina measc iompar criostal i réimse maighnéadach is faoi bhrú, radaíocht teasa, teocht is radaíocht na gréine, na himoibrithe idir solas na gréine agus na gáis san atmaisféar, agus scaipeadh solais le páirteagail san atmaisféar. 
* Mhínigh sé cén fáth go bhfuil an spéir gorm, agus an iarmhairt cheaptha teasa (iarmhairt an teach gloine) san atmaisféar de thoradh an dé-ocsaíd charbóin ann. 
* Thaispeáin sé go bhfuil páirteagail deannaigh is páirteagail bheo san aer, agus thug isteach iarmhairt Tyndall is scaipeadh Tyndall. 
* Chabhraigh sé le bunú an iris cháiliúil eolaíochta *Nature* (An Dúlra) i 1869. 
* Bhí Tyndall ina cheannródaí sa scríbhneoireacht eolaíochta do ghnáthdhaoine. Scríobh sé beathaisnéis Faraday, *Faraday as a Discoverer* (Faraday mar Fhionnachtaí, 1868), *Glaciers of the Alps* (Oighearshruthanna na nAlp, 1860) agus *Fragments of Science for Unscientific People* (Blúirí Eolaíochta do Dhaoine gan Eolaíocht, 1871).

## Féach freisin

* Michael Faraday

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Cheatharlach
Catagóir:Daoine a rugadh i 1820
Catagóir:Básanna i 1893
Uaigheanna sloic

Dhá ghrúpa tuamaí ríoga a fuarthas ag ceann thiar dhaingean na cathrach i Mícéiné na Gréige, na príomhshamplaí fionnta i 1876 ag Heinrich Schliemann (1822-1890). 6 sheomra dronuilleogach, timpeall 4.5 m × 6.4 m, gearrtha as an gcarraig, le díonta adhmaid. Gach ceann acu le 2-5 adhlacadh mórthaibhseach ón 16ú céad RC, le maisc bháis óir, seodra, soithigh óil is airm. Cheap Schliemann gurbh iad uaigheanna Agaimeimneoin is Chlítiméastra as Íliad is Odaisé Hóiméir iad, ach níl aon bhunús leis sin.

## Tagairtí
Uaimh (líméar)

mion|Uaimh Mary Todd, Lincoln
Cuid d'fhoirgneamh faoin bpríomhurlár, faoin talamh de ghnáth, is ea **uaimh**, nó **líméar** nó **lusca** *(crypt* i mBéarla). Go hiondúil, is cuid d'eaglais faoin talamh í, a chuimsíonn uaigheanna is taisí daonna (b'fhéidir taisí naomh agus mairtíreach agus leabhair naofa srl.). 

## Féach freisin
* Pluais
* Seandálaíocht 
* Adhlacadh uaimhe 
* Ealaín uaimhe, nó péintéireacht uaimhe  
* Uaimh charraige, mar shampla uaimh aolchloiche 

* Uaimh Chumrán

## Tagairtí

Catagóir:Bás
Catagóir:Reiligí

Catagóir:Eaglais
Uainíocht barr

Córas feirmeoireachta ina bhfástar barra in uainíocht. Is iad na haidhmeanna atá léi ná lotnaidí is fiailí a smachtú agus torthúlacht na talún a chaomhnú. Mar shampla, san 18ú céad i Norfolk Shasana, bhíodh uainíocht dhocht 4 bliana á cleachtadh: glasra fréimhe, eorna, seamair, cruithneacht, glasra fréimhe arís, agus mar sin ar aghaidh. Le spraeanna nua-aoiseacha is leasuithe ceimiceacha, is féidir feirmeoireacht rathúil a dhéanamh gan uainíocht, ach is féidir go ndéanfar damáiste do struchtúr na hithreach. Baineann an chuid is mó d'fheirmeoirí feidhm as roinnt uainíochta.

## Tagairtí
Uathchóras na néaróg

Cuid den néarchóras a thugann seirbhís do na faireoga (mar shampla, na faireoga seileacha is allais), matán an chroí, agus an matán mín (mar atá i mballaí na bhfuileadán is an lamhnáin). Cuimsíonn sé grúpaí néarcheall taobh amuigh de lárchóras na néaróg, idir an córas sin is na spriocorgáin. Roinntear an t-uathchóras ina chóras simpiteach (S) atá dáilte ar fud na colainne ach ar na fuileadáin go príomha, agus ina chóras paraisimpiteach (P) atá dáilte ar an gcóras gastraistéigeach, an córas riospráide, an córas úirigéiniteach, is na súile. Nuair a bhíonn an dá fho-chóras seo, S is P, araon ceangailte le córas ar leith, is minic a bhíonn a n-iarmhairtí i gcoinne a chéile chun gur féidir cothromaíocht ilréimnithe a bheith i gceist. Mar shampla, méadaíonn gníomhaíocht S ráta buailte an chroí, ach moillíonn gníomhaíocht P an croí; bolgann S mac imrisc na súile, agus crapann P é. Den chuid is mó, ullmhaíonn fo-chóras S an cholainn i gcomhair gníomhaithe, agus feidhmíonn P chun fuinneamh a chaomhnú is scíth a ligean. 

## Tagairtí
Uathalú

Cliseadh is meath fíochán is ceall de bharr oibriú a n-einsímí féintuaslagtha (uathalaithe). Tarlaíonn sé tar éis d'orgánach bás a fháil, agus uaireanta i riochtaí paiteolaíocha cosúil le paincréitíteas i ndaoine.

## Tagairtí
Uasadh

Sa tsíciatracht, an próiseas síceolaíoch ina dtreoraítear fuinneamh is iompar do-ghlactha isteach i bpatrúin inghlactha iompair. Bíonn sochar leis seo, seachaint neamh-chomhfhiosach na himní a bhaineann le hiompar do-ghlactha is inghlactha. Sampla is ea fear óg le fuinneamh foghach a thógann páirt rathúil i spórt iomaíoch: bíonn glacadh leathan sóisialta lena éachtaí spóirt, agus seachnaíonn sé gníomhartha foghacha do-ghlactha. 

## Tagairtí
Uathfhócas

Fócasú ceamara go huathoibríoch i réigiún ar leith den radharc chun íomhá ghéar a fháil. Baintear feidhm as teicníochtaí éagsúla chuige seo. Mar shampla, tá córas fuaimraonaithe ann ina dtomhaistear an fad ama a thógann sé ar bhíog ultrafhuaime taisteal amach ón gceamara agus ar ais. I gceamara frithchaithimh aonlionsa, tarchuirtear léas cónach solais ón gceamara le ceann an chóin ar an radharc, agus dhá lionsa bheaga os comhair eagair luchtchúpláilte, gabhtar dhá íomhá cheann an chóin isteach san eagar. Ón difríocht pas idir an dá íomhá seo, tiomáineann mótar beag an príomhlionsa chun an fócasú a cheartú. 

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Uathghireán

Aerárthach nach bhfuil na sciatháin fosaithe air, a fhaigheann ardú ó liáin chothrománacha nach bhfuil cumhacht tiomána acu ach a chuirtear ar siúl ag sá cothrománach chun tosaigh don aerárthach, soláthraithe ag inneall. Coitianta sna 1930idí, ach faoi seo is i gcomhair spóirt is caitheamh aimsire is mó a úsáidtear é. 

## Tagairtí
Uathmheaisín bainc

220px|mion|Uathmheaisín bainc
Is é **uathmheaisín bainc** an t-ainm oifigiúil ar na scipéid seirbhíse a chuirtear os comhair banc is i gcuid mhaith áiteanna eile chun gur féidir airgead a aistarraingt is seirbhísí bainc eile a fháil de lá is d'oíche. Is é **ATM** (ón ghiorrúchán Béarla) an gnáth-théarma i measc phobal na Gaeilge sa lá atá inniu ann. Bíonn sé ceangailte le ríomhaire an bhainc chun gur féidir leis an gcustaiméar a chuntas a mhonatóiriú go díreach lena chárta is a uimhir aitheantais phearsanta (PIN).

## Tagairtí
Uathoibreán

mion|Mionsamhail é an t-uathoibrí seo de bhean atá ag riar tae. Tá an trealamh istigh di le feiceáil ar dheis
Is é is **uathoibreán** (nó **uathoibrí**) ann ná trealamh meicniúil a dhéanann aithris ar ghníomhaíochtaí créatúir bheo, duine nó ainmhí. Tógadh a leithéid sa sean-am agus an Mheánaois. Tháinig feabhas orthu nuair a feabhsaíodh oibrithe cloig go mór sa 17ú céad. Déantar cuid acu mar bhréagáin, cuid eile le haghaidh taighde nó rialú córas, nó chun ábhair bhaolacha a chianláimhseáil.

## Féach freisin
*Róbaitic

## Tagairtí

Catagóir:Gléasanna
Uathghiniúint

Bealach anaithnid spontáineach a cheaptaí a bheith ann, roimh ré an mhicreascóip is na micribhitheolaíochta, a dtiocfadh larbhaí cuileog ar fheoil lofa nó beacáin is fungais eile chun cinn. Déanach sa 17ú céad thaispeáin Francesco Redi (1626-1694) go dtagann larbhaí cuileog ar an saol as uibheacha, bíodh is gur uibheacha bídeacha iad. Louis Pasteur (1822-1895) a thaispeáin nárbh ann don uathghiniúint maidir leis na fungais is na frídíní galair. Bhain sé feidhm as fleascán le muineál fada is cor i bhfoirm U ag barr an mhuiníl. Chuir sé tuaslagán saothrúcháin, arbh fhéidir fungais a fhás ann, sa bhfleascán seo, agus bhruith é le pé fungais a bhí ann a mharú is an tuaslagán a dhéanamh aimrid. D'fhág sé i leataobh é ansin, agus bealach ag an aer dul isteach sa bhfleascán gan a leithéid a bheith ag spóir fhrídíní na bhfungas, de bharr an choir sa mhuineál. Níor fhás aon fhungas sa tuaslagán. Ach tar éis do Pasteur an fleascán a chur ar a thaobh i dtreo is gur shnigh cuid den tuaslagán isteach sa chor i muineál an fhleascáin, mar a bhféadfadh spóir fungais a bheith, is an fleascán a fhágaint ina sheasamh arís, d'fhás fungais sa tuaslagán. Ní raibh na horgánaigh seo in ann teacht ar an saol ach ó orgánaigh eile, agus chuir sin críoch le coincheap na huathghiniúna.

## Tagairtí
Uathoibriú oifige

Úsáid ríomhairí chun gnáthobair na hoifige a dhéanamh is ea **uathoibriú oifige**: ullmhú cáipéisí, bainistiú dialainne, bainistiú simplí comhad, is eile. Go minic bíonn na ríomhairí i ngrúpa oifigí ceangailte le chéile i líonra ceantair logánta, agus is féidir cáipéisí a roinnt go héasca is cruinnithe a eagrú. 

Is féidir an rud céanna a dhéanamh ar bhonn domhanda leis an Idirlíon.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Bogearraí
Uathoibriú

Próiseas teicniúil a rialú gan idirghabháil dhaonna chun cinntí a dhéanamh. Aisfhothaítear eolas ar thoradh oibríochta chun an chéad oibríocht eile a rialú. Córas mar seo is ea an téamh lárnach: is braiteoir an teirmeastat a chuireann eolas ar ais don téitheoir, a mhionathraíonn go huathoibríoch, ag lascadh is ag múchadh de réir mar is gá. Is uirlisí cumasacha uathoibrithe na ríomhairí a dhéanann rialú tapa ar chórais fhorleathana choimpléascacha a bheadh an-deacair am-íditheach do dhaoine. Sampla ríthábhachtach eile is ea an píolóta uathoibríoch ar eitleán, a thugann faoiseamh don phíolóta ar eitiltí idirilchríocha. 

## Tagairtí
Uathradagrafaíocht

Teicníocht chun ionaid adamh radaighníomhach i sampla a thaifeadadh. Cuirtear an sampla ar leathán eibleachta míne fótagrafaí. Cruthaíonn an radaíocht ón sampla íomhá fholaigh d'ionaid na bhfoinsí radaíochta. Léiríonn an eibleacht réalta toilleadh radaighníomhach an tsampla: mar shampla, dáileadh iseatóip radaighníomhaigh i bhfíochán bitheolaíoch. 

## Tagairtí
Uathsóim

Crómasóim nach X-crómasóim ná Y-crómasóim (gnéaschrómasóim) iad. Cumadh an téarma i 1906 nuair nár tuigeadh ról an dá chrómasóm seo i gcinneadh gnéas duine. Ach tríd an scaradh seo a dhéanamh, réitíodh an bealach chun raon meicníochtaí a chabhraíonn i gcinneadh gnéas duine a anailísiú agus tuiscint orthu a chur chun cinn go mór.

## Tagairtí