open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mainistir Bhuithe

mion|clé|Ardchros Mhuireadhaigh. Féach na radhairc mhionsomracha a snoíodh ina screamh.
Is fothrach mainistreach í **Mainistir Bhuithe** (Béarla: *Monasterboice*) i ndeisceart Chontae Lú, díreach ó thuaidh ó Dhroichead Átha. Bunaíodh lonnaíocht Chríostaí ann ag deireadh an chúigiú chéad. Ceaptar gurb é Baoithe Mac Brónach, a fuair bás timpeall na bliana 521, cléir de shliocht ríthe na Mumhan, a bhunaigh é. Bhí clú agus cáil air mar naomh a rinne míorúiltí ar na heasláin agus fiú ar na mairbh. Bhí an Mhainistir ina lárionad léinn sa cheantar go dtí gur bhunaigh na Cistéirsigh An Mhainistir Mhór) (*Béarla: Mellifont Abbey*) sa bhliain 1142. 

thumb|left|Ecce Homo nó Gabháil Íosa, Tá Íosa i lár báire agus beirt shaighdiúir taobh leis.
Tá dhá séipéal i measc na bhfothrach, tógtha sa cheathrú haois déag nó níos déanaí agus cloigtheach níos luaithe, ach tá clú ar an áit mar gheall ar a cuid ardchros, tógtha san deichiú haois. Tá an cloigtheach 35 méadar in airde, agus cuma mhaith air, cé nach féidir dul isteach ann. Creidtear go raibh sé tógtha mar tearmann faoi choinne na manach in aghaidh ionsaí na Lochlannach, cé nach bhfuil gach duine sásta leis an míniúchán seo. Dódh an mhainistir sa bhliain 1079.

Áirítear Cros Mhuirígh i Mainistir Bhuíthe (c.923 A.D.) mar shárshaothar na n-ardchros uile. Cros le colún ard agus géaga measartha gairid le ciorcal lárnaithe ar an bpointe a ngearrann siad trasna a chéile atá ann (i.e. cros rothlach.). Bhí Muiredach Mac Domhnaill, a fuair bás sa bhliain 923 ina ab ar an mhainistir. Tá os cionn 250 cros in Éirinn. Ní fhaightear ardchrosa san Eoraip ach in Éirinn agus sna tíortha a bhí faoi thionchar na hÉireann ag an am, Alba, Manainn agus Sasana.

thumb|clé|An Cloigtheach. Mar chosaint ar ruathair na Lochlannach a tógadh na cloigthithe. B'áiteanna faire agus tearmainn do mhuintir na mainistreach iad. Bhíodh an doras de ghnáth 15-20 troigh os cionn na talún agus dréimire inaistrithe suas chuige. Bhíodh ceithre úrlár nó tuilleadh á roinnt laistigh. Tá an cloigtheach 110 troigh in airde inniu. Tá an talamh ina thimpeall ardaithe anois agus tá an caipín coirceogach ar iarraidh.
Léiríonn na h-ardchrosa gaol áirithe le dealbhóireacht ón tSeoirsia agus ón Airméin a d’fhéadfaí a thréithriú mar anáil an mhanachais Cheartcheidmhigh. Ach d’ainneoin sin léiríonn íocónagrafaíocht na gcros nasc le sarcafagais Luath-Chríostaí na Róimhe. Tugtar Crosa Screaptra orthu chomh maith mar gheall ar sin. Is cosúil gur athchruthú oilithreacht don Róimh a bhí iontu. 

Tá radhairc dealbhaithe ar Chros Mhuirígh as an Sean-Tiomna agus as an Nua-Tiomna. Tá creimeadh na haimsire ar dhromchla na gcros eile, an Chros Thuaidh agus an Chros Thiar. 

## Naisc sheachtracha

* Ardchros Mhuireadaigh
* An Chros Thiar

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Contae Lú
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Ardchrosa
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gcontae Lú
An Mheánaois

clé|250px|mion|An Mheánaois
Is éard atá i gceist leis **an Mheánaois** ná an tréimhse idir an tSeanaois Chlasaiceach (is é sin, ré na Sean-Róimhe agus na Sean-Ghréige) agus an Nua-aois (an *[[An Renaissance|Renaissance]]* agus ar tháinig ina dhiaidh). Thosaigh an Mheánaois faoi lár na chéad mhílaoise i ndiaidh bhreith Chríost (~500 AD) agus tháinig deireadh léi míle bliain níos déanaí (~1500 AD), i ré an *Renaissance* agus an Reifirméisin. I dtús na Meánaoise, chaill Impireacht na Róimhe a seantábhacht, agus scoilteadh ina dhá leath í. Ba iad na stáitíní beaga feodacha a tháinig chun tosaigh ansin, agus an Eoraip go léir lán pobail bheaga agus treibheacha - Teotanaigh, Rómánsaigh, Ceiltigh, agus Slavaigh. Bhí sochaí na Meánaoise dealaithe ina haicmí a raibh teorainneacha soiléire eatarthu, agus b'í an Eaglais Chríostaí croílár an chultúir, an léinn agus na litríochta. In Iarthar na hEorpa, bhí an Laidin á saothrú mar chomhtheanga chultúrtha. Maidir leis an eacnamaíocht, bhí sí bunaithe ar an seirfeachas agus ar an bhfeodachas.

Sa lá atá inniu, is fearr le staraithe agús a chur leis an réab idir an seansaol agus an Mheánaois agus ionas go mbíonn idir an tríú agus ochtú haois tréimhse a tugtar, go minic, an tSeandacht Dhéanach air, a bhí ina aistriú mór i ngach réimse: i réimse na heacnamaíocha leis an modh daortáirgthe in ionad an mhodha fheodach; i réimse sóisialta, le dul as radharc coincheap na saoránachta Rómhánaí agus sainmhíniú na n-eastát meánaoiseanna, go polaitiúil le chliseadh ar struchtúir láraithe Impireacht na Róimhe agus dá bharr sin, d'eascair scaipeadh na cumhachta (nó na díláraithe); agus i réimse na idé-eolaíocha agus an chultúir, ionsú agus malartú an chultúir chlasaicigh i gcomhair na gcultúr dialárnach Críostaí nó Ioslamach (gach ceann ina spás féin).

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois
Sarah Palin

Is polaiteoir Meiriceánach í Sarah Louise Heath Palin (rugadh ar 11 Feabhra 1964) agus is iar-ghobharnóir Stáit Alasca í. Is ball den Pháirtí Poblachtach í. 

Ba bhall de Chomhairle Cathrach Wasilla in Alasca í ó 1992 go 1996 agus toghadh í mar Mhéara Wasilla dhá uaire ó 1996 go 2002. Rinne sí iarracht post mar Leas-Ghobharnóir Alasca a bhaint amach sa bhliain 2002 ach theip uirthi. Ba Chathaoirleach ar Choimisiún Caomhantais Ola agus Gáis, Alasca í ó 2003 go 2004 agus ba Mhaoirseoir Eitice an Choimisiúin í ag an am céanna.

Toghadh í mar Ghobharnóir Alasca i Mí na Samhna, 2006. Ba í an chéad bhean agus an duine is óige riamh chun na hoifige sin a bhaint amach. Bhuaigh sí ar an sealbhóir Poblachtach, Frank Murkowski, sa réamhthoghchán agus bhuaigh sí ar iarrthóir an Pháirtí Dhaonlathaigh, Tony Knowles, san olltoghchán. Fuair sí 48.3% de na vótaí i gcomparáid le 40.9% ag Knowles.

D'fhógair John McCain ar 29 Lúnasa, 2008 gurb í iarrthóir an Pháirtí Phoblachtaigh le haghaidh phost an Leas-Uachtaráin sa toghchán 2008. Ainmníodh í ag Comhdháil Náisiúnta na bPoblachtach i St. Paul, Minnesota sa bhliain 2008.

D'éirigh sí as mar ghobharnóir ar 26 Iúil, 2009. Scríobh sí (le cabhair) leabhar sár-dhíola faoin a saol féin, *Going Rogue: An American Life*.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alasca
Catagóir:Dírbheathaisnéisithe
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Idaho
Catagóir:Méaraí mná
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Síónaigh
Noel Fielding

Is fuirseoir, aisteoir agus ealaíontóir Sasanach é **Noel Fielding**. Rugadh é ar an 21ú de mhí Bealtaine 1973 i Westminster, Londain. D'fhéadadh a rá go bhfuil sé aithnidiúil dá pháirt sa tsraith theilifíse *[[The Mighty Boosh]]* a scríobhann sé freisin le a phairtnéir grinn, Julian Barratt.

## Tagairtí

Catagóir:Fuirseoirí Sasanacha
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Julian Barratt

Is fuirseoir, aisteoir agus ceoltóir Sasanach é **Julian Barratt** a rugadh ar 4 Bealtaine 1968 in Leeds. D'fhéadadh a rá go bhfuil sé aithnidiúil dá pháirt sa tsraith theilifíse *[[The Mighty Boosh]]* a scríobhann sé freisin lena phairtnéir grinn, Noel Fielding.

## Tagairtí

Barratt, Julian
Barratt, Julian
Barratt, Julian
Barratt, Julian
Catagóir:Daoine beo
The Mighty Boosh

Is sraith teilifíse grinn Sasanach é **The Mighty Boosh**. Sna príomhpháirteanna tá Julian Barratt agus Noel Fielding, a scríobhann é freisin. Meascann an clár greann neamhghnách, ceol agus beochan. Scríobhann Barratt gach píosa ceol sa seó agus dearann Fielding an ealaín agus na grafaicí. Craoltar trí sraith den chlár ar BBC3 go dtí seo agus eisítear gach ceanna dóibh ar DVD freisin.

## Sraith 1
Bhí an chéad sraith lonnaithe i Zú darbh ainm *The Zooniverse*, áit a oibríonn Vince Noir agus Howard Moon, ach ní gnáth-zú atá ann agus téann an bheirt chara ar líon mór eachtraí, taistlíonn siad chuig an Tundra Arctach, Limbó agus fiú 'Monkey Hell'. Craoladh é ar BBC3 ó an 18ú Bealtaine 2004 go dtí an 6ú Iúil 2004, bhí sé déanta suas de 8 chlár agus bhí DVD de eisithe ar Lúnasa 24 2005.

## Sraith 2
Don dara sraith, bhog Vince agus Howard go árasán i nDalston, Sasana le seasman misteach darbh ainm Naboo agus Bollo, ápa a labhraíonn. Fad is atá siad ag iarraidh rath a bhaint amach mar ceoltóirí tarlaíonn go leor eachtraí aisteacha, déanann siad iarracht teacht ar an 'Fountain of Youth' agus bíonn siad i mbaol bás ó Yeti agus Nana olc! Mhair an tsraith 6 chlár ó mí Iúil go Lúnasa 2005. Bhí an tsraith eisithe ar DVD i bhFeabhra 2006.

## Sraith 3
Thosaigh an tríú sraith i Mí na Samhna 2007, an uair seo bhí Vince agus Howard ag obair i siopa Naboo, darbh ainm 'The Nabootique'.

## Carachtair
* Howard Moon (Julian Barratt)
* Vince Noir (Noel Fielding)
* Naboo (Michael Fielding) 
* Bollo (Peter Elliot (2004), Dave Brown (2005–2007)) 
* Bob Fossil (Rich Fulcher) 
* The Moon (Noel Fielding) 
* The Hitcher (Noel Fielding) 
* Tony Harrison (Noel Fielding) 
* Saboo (Richard Ayoade) 
* Dixon Bainbridge (Matt Berry) 
* Rudi van DiSarzio (Julian Barratt) 
* Lester Corncrake (Rich Fulcher) 
* Dennis (Julian Barratt) 
* Kirk (Kirk Gaitskell-Kendrick) 
* Old Gregg (Noel Fielding) 

### Asteorí aoi
* Dee Plume agus Sue Denim ("Mutants", "Electro", "Nanageddon") 
* Razorlight ("The Priest and the Beast") 
* The Horrors ("The Chokes") 
* Gary Numan ("The Power of the Crimp") 
* Roger Daltrey ("The Priest and the Beast")

## Tagairtí

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2004
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2007
Catagóir:Cláir BBC
Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine
Catagóir:Cláir Ghrinn
An Feabhal

Is abhainn é an **Feabhal** in iarthuaisceart na hÉireann, idir Contae Dhún na nGall agus Contae Dhoire. Tá Doire Cholmcille scoilte ag an abhainn.

## Tagairtí

Catagóir:Aibhneacha na hÉireann
Catagóir:Teorainn Phoblacht na hÉireann–na Ríochta Aontaithe
Lily Allen

Is aisteoir Sasanach í **Lily Rose Beatrice Cooper** (née Allen, a rugadh ar 2 Bealtaine 1985) nó **Lily Allen**. Is iníon le Keith Allen agus léiritheoir scannán Alison Owen í. D'fhág Allen scoil nuair a bhí sí 15 chun díriú ar fheabhsú a cuid scileanna ceoil agus cumadóireachta. In 2005, chuir sí taifeadtaí dá cuid suas go poiblí ar MySpace agus mar gheall ar an bpoiblíocht a tháinig as sin, craoladh a hamhráin ar BBC Radio 1 agus fuair sí conradh le Regal Recordings.

In 2009, d'fhógair Allen go mbeadh sí ag tógáil briseadh ó ghníomhaíochtaí ceoil. D'oscail sí siopa faisin in 2010 lena deirfiúr, Sarah, darb ainm *Lucy in Disguise*, agus in 2011 thosaigh sí a lipéad ceoil féin darb ainm In the Name Of.

## Luathshaol
Rugadh Allen i Hammersmith, Iarthar Londan. Tá deirfiúr níos sine aici, Sarah; deartháir níos óige, Alfie Allen, (ábhar a hamhráin *Alfie*) agus deirfiúr níos óige, Rebecca. Tá cúpla leathshiblíní aici chomh maith. Is iníon bhaistí Angela McCluskey, amhránaí na Wild Colonials, í. 

Ag aois a trí, bhí Allen ar eipeasóid de *[[The Comic Strip Presents...]]* a chomhscríobh a hathair. Nuair a raibh Allen ceithre bliana d'aois, d'fhág a hathair an chlann. I rith a hóige, bhí cónaí ar Allen lena clann ar eastát chomhairle. Shocraigh siad níos déanaí i gceantar i Tuaisceart Londan darb ainm Islington. Ar feadh tamaillín chónaigh a clann leis an bhfear grinn Harry Enfield nuair a bhí a máthair ag siúl amach leis. Bhí amhránaí agus giotáraí an Clash, Joe Strummer, cairdiúil le hAllen. Tá cuimhneachán maith ag Allen ar an tseachtain go leith a chaith siad le chéile ag Féile Glastonbury.

## Dioscliosta

* *[[Alright, Still]]* (2006)
* *[[It's Not me, It's You]]* (2009)
* *[[Sheezus]]* (2014)
* *[[No Shame (albam Lily Allen)|No Shame]]* (2018)

## Camchuairteanna
* Still, Alright? (2007)
* It's Not Me, It's You World Tour (2009–10)
* Sheezus Tour (2014)

## Scannánliosta

*

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* lilyallenmusic.com
* 
* Wilson, Beth. *Smile: The Story of Lily Allen*. Omnibus Press, 2010. ISBN 978-1-84938-061-4


Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
The Corrs

Is banna ceoil tíre iad **The Corrs** ó Dún Dealgan, Co. Lú, Éire. Tá an grúpa déanta suas de na siblíní Corrs, Jim (giotár, méarchlár agus gutha), Andrea (gutha, feadóg stáin), Caroline (bodhràn, cnagadh agus gutha) agus Sharon (veidhlín agus gutha).

Tá cúig albam eisithe acu go dtí seo, bhí an-rath acu lena ndara albam *Talk On Corners* a bhain stádas platanaim amach in Éirinn agus thar lear.

## Dioscliosta
**Forgiven, Not Forgotten* (1995)
**Talk on Corners* (1997)
**In Blue* (2000)
**Borrowed Heaven* (2004)
**Home* (2005)
**White Light* (2015)
**Jupiter Calling* (2017)

## Gradaim agus ainmniúcháin
Tá 24 gradam buaite ag The Corrs. Tá 48 ainmniúchán faighte acu.

## Tagairtí

Corrs, The
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1990
Corrs, The
Ranunculus

Is géineas mór é **Ranunculus**, (Gaeilge: **fearbán**, **crobh préacháin**, nó **cam an ime**) agus cuid mhór speiceas ann, thart faoi 400 speiceas de phlandaí. San áireamh tá cam an ime, an ghlasair léana, an néal uisce agus lus na gcnapán ach ní an gharra bhuí gur Papaveraceae í agus atá mar chuid de chlann na bpoipíní. 

thumb|280px|left|''Ranunculus

Catagóir:Bláthanna
Grand Champion International de Course

Is é **Grand Champion International de Course** an dara halbam le *[[Les Trois Accords]]*, banna as Québec. Scaoileadh é ar an 5 Meán Fómhair 2006.

## Rianta
# "Bing Bing"
# "St-Cyrille-de-Wendover"
# "Grand Champion"
# "M'as-tu Dit"
# "Gratte-moi"
# "Tout Nu sur la Plage"
# "Jean"
# "Ton Avion"
# "Louis-Félix-Antoine"
# "Pièce de Viande"
# "Youri"
# "Bac à Fleurs"
# "Tu"
# "Je T'ai Vu me Voir
# "Mégaphotocopie"

### Singil
* Lúnasa 2006: *Grand Champion*
* Deireadh 2006: *Tout Nu sur la Plage*
* 2007: *Ton Avion*
* Iúil 2007: *Youri*

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2006
Gros Mammouth Album

Is é **Gros Mammouth Album** an chéad albam leis an mbanna *[[Les Trois Accords]]*. Tá dhá leagan den albam seo ar fáil. Is é *Gros Mammouth Album Turbo* ainm an leagain nua. Tá dhá amhrán bhreise ar an dara leagan, *Turbo Sympathique* agus *Loin D'ici*.

## Rianta
# "Gros Mammouth Chanson"
# "Lucille"
# "Hawaïenne"
# "Manon"
# "Laisse-moi"
# "Saskatchewan"
# "L'Eusse-Tu Cru?"
# "Montagne de Fumier"
# "Turbo Sympathique"
# "Bateau"
# "Ho Ma Jolie"
# "Loin D'ici"
# "Une Minute"
# "Super Bon"
# "Vraiment Beau"

### Singil
* Samhradh 2004: *Hawaïenne*
* Meán Fómhair 2004: *Loin D'ici*
* Nollaig 2004: *Saskatchewan*
* Aibreán 2005: *Lucille*
* Iúil 2005: *Turbo Sympathique*
* Eanáir 20006: *Vraiment Beau*

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2003
Roman Pavlyuchenko

Is imreoir sacair é **Roman Anatolevich Paylyuchenko** (r.15 Nollaig, 1981 i Mostovsky, An Rúis). Imríonn sé faoi láthair le Tottenham Hotspur. 

D'imir sé le Dynamo Stavropol, Rotor Volgograd agus Spartak Moscow roimhe sin. 

Chuaigh sé go dtí Londain i 2008.
Aaron Lennon

Is imreoir sacair Sasanach é **Aaron Justin Lennon** (r.16 Aibreán, 1987 i Leeds, Sasana). Imríonn sé faoi láthair le Tottenham. D'imir sé le Leeds United ó 2003 go 2005.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Sóchán

thumb|320px|Léaráid ag taispeáint sócháin ghéinitigh.
Sa bhitheolaíocht, is éard atá i ** sóchán** ná athrú tobann a thagann ar sheicheamh núicléitíde d'ábhair géiniteach an orgánaigh bheo. 

Is féidir le hathrú tobann teacht ar ghéin aonarach, nó fiú ar chrómasóm iomlán. Earráid i gcóipeáil na géine is brí leis an sóchán go minic: earráid a tharlaíonn i rith na cilldeighilte, abair, má nochtar an chill don tsolas ultraivialaite nó don radaíocht ianúcháin (is é sin, na x-ghathanna nó an cineál radaíochta a thagann as iseatóip radaighníomhacha), do cheimiceáin so-ghineacha nó do víris áirithe.

Tá a leithéid de rud ann freisin agus hipearshóchán. Is éard atá i gceist leis an hipearshóchán ná meicníocht na cille leis an gcóras imdhíonachta a chur in oiriúint do na miocróib atá díreach á ionsaí. Próiseas é nach dtéann i bhfeidhm ach amháin ar réigiúin áirithe sna cealla glóbailine imdhíonachta, agus is cuid nádúrtha é d'fhrithionsaí an orgánaigh bheo ar na miocróib.

Is minic a shíltear go ndéanann gach sóchán dochar don orgánach agus don speiceas go léir, ach níl an scéal chomh simplí sin. Aithnítear sócháin bhuntaistiúla, sócháin mhíbhuntaistiúla agus sócháin neodracha, ach is dócha go ndéanann an chuid is mó de na sócháin neodracha féin dochar *éigin* don orgánach. Tá sócháin mharfacha ann freisin a thugann bás an orgánaigh.

## Tagairtí

Catagóir:Sóchán
Catagóir:Bitheolaíoch éabhlóideach
Catagóir:Géineolaíocht
Catagóir:Guais sláinte radaíochta
Dean Ashton

Is imreoir sacair Sasanach é **Dan Ashton** (a rugadh 24 Samhain, 1983 i Swindon, Sasana). Imríonn sé faoi láthair le West Ham United. D'imir sé le Crewe Alexandra ó 2000 go 2005. D'imir sé le Norwich City ar feadh séasúir amháin.

[thumb|left|Ashton v [Everton F.C.|Everton (Nollaig 2007)|140px]]
Villarrobledo

Bardasacht i gcúige Albacete, Castile-La Mancha, sa Spáinn is ea **Villarrobledo**. Tá thart ar 25,417 daoine ina gcónaí ann.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte i gCaistíl-La Mancha
Luka Modrić

Is imreoir sacair é **Luka Modriċ** (r.9 Meán Fómhair, 1985 i Zadar, An Chróit). Imríonn sé faoi láthair le Real Madrid. Roimhe sin d'imir sé le Tottenham HotspurÓó 2008 go 2012. Bhí sé ag imirt le Dinamo Zagreb sa Chróit roimhe sin.
Marquis de Saint Ruth

Ba ghinearál Francach é **Charles Chalmont, Marquis de Saint Ruth** (a fuair bás 12 Iúil 1691), a bhí i gceannas ar thrúpaí Francacha an Rí Louis XIV, a throid ar son chúis na Seacaibíteach in Éirinn, le linn Chogadh an Dá Rí (nó Cogadh Rí Liam).

## Tagairtí

{{DEFAULTSORT:Saint Ruth, Marquis de
Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Básanna i 1691
Catagóir:Francaigh an 17ú haois
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Saighdiúirí
Darren Fletcher

Is imreoir sacair Albanach é **Darren Barr Fletcher** a rugadh ar an 1 Feabhra 1984 i nDún Éideann. Imríonn sé faoi láthair le Manchester United. 

thumb|left|Darren Fletcher|200px

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí Príomhroinn Shasana
Catagóir:Daoine as Dún Éideann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Daoine beo
Michael Dawson

Is imreoir sacair Sasanach é **Michael Richard Dawson** (r.18 Samhain, 1983 i Northallerton, Sasana). Imríonn sé faoi láthair le Tottenham Hotspur: Is é Dawson an t-imreoir is faide ag imirt leo. D'imir sé le Nottingham Forest ó 2000 go 2005.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí Phríomhroinn Shasana
Godert de Ginkell, Céad Iarla Átha Luain

Ba ghinearál Dúitseach é **Godert de Ginkell**, nó **Godart van Ginkel, Céad Iarla Átha Luain agus Baron van Reede** (1644 – 11 Feabhra, 1703) i seirbhís Shasana.

Bhí sé ina bhall den uasalaicme, agus d'iompaigh sé an teideal 'Baron van Reede', agus é ina mhac ba shine de Godart Adrian van Reede, Baron Ginkel. Ina a óige, liostáil sé isteach in arm na hÍsiltíre, agus sa bhliain 1688, lean sé William (nó Liam sa Ghaeilge), Prionsa Oráiste, ar a shluaíocht go Sasana - an "Réabhlóid Ghlórmhar" a díchur Rí Séamas 11. 

Sa bhliain dár gcionn, bhain sé clú amach as éacht meabhrán, tóraíocht, scrios agus gabháil reisimint Albanach a rinne frithcheilg agus a thaobhaigh leis an Rí Séamas ag Ipswich, agus a bhí ag máirseáil tríd na "*fens*" (nó "riasc" sa Ghaeilge).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1644
Catagóir:Básanna i 1703
Catagóir:Daoine as an Ísiltír
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Uma Thurman

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Uma Thurman** a rugadh ar an 29 Aibreán 1970 i mBostún, Massachusetts

## Scannáin
* Dangerous Liaisons (1988)
* Pulp Fiction (1994)
* Gattaca (1997) 
* Kill Bill Vol I & II (2003–04)

## Tagairtí
[mion|clé|Uma Thurman sa bhliain [2009.]]

Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí gradaim Golden Globe
Catagóir:Daoine as Bostún
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Soissons

Is común í **Soissons** sa département de l'Aisne in Picardie i dtuaisceart na Fraince.

Tá sé suite cois Aisne, timpeall 100 ciliméadar soir ó thuaidh ó Pháras. Tá sé ar na bailte is sine sa Fhrainc, agus de réir dealraimh ba é príomhchathair na Suessonaí é.

## Nascthaí
*  Eisenberg
*  Stadthagen
*  Câmpulung
*  Banamba
*  Berkane
*  Tibouamouchine

## Féach freisin
*Ceantair sa Fhrainc

## Tagairtí

Catagóir:Ceantair sa Fhrainc
Catagóir:Commune na hAisne
Catagóir:Bailte i bPicardie
Catagóir:Bailte agus cathracha Rómhánacha sa bhFrainc
Childericus I

B'é **Childericus I** (c. 440– c. 481) ina rí na bhFranc Sailíneach
ó 457 go dtí go bhfuair sé bás, agus b'athair Chlodovechus I é.

Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair Merovech (*Meroveus* nó *Merovius* sa Laidin), mar rí, de réir na staraithe sa bhliain 457 nó 458.

In éineacht lena ghaiscígh, bhunaigh sé a phríomhchathair i dTournai ar talamh a ghéill na Rómhánaigh dó mar *[[Foederati|foederatus]]* chun socrú síochána a chur i bhfeidhm.

Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na bhFranc
Catagóir:Ríshliocht na Meirvínseach
Chlotarius I

B'é **Chlotarius I** (Sean-Ghearmáinis: 'Arm ghlórmhar') glaoite *Clotaire le Vieux* (Fraincis: an tSean) (497 – 561), Rí na bhFranc, ceann de na ceithre mhac a bhí ag an Rí Clóbhis. Rugadh é timpeall na bliana 497 i Soissons (atá anois mar chuid den 'Département d'Aisne', i bPicardie, na Fraince). 

thumb|left|An chaoi ar rinneadh Ríocht na Meirvínseach nuair a fuair Clotaire I bás.
Tar éis bás a athar, sa bhliain 511, bhronnadh an baile Soissons air mar oidhreacht trí chomhroinnt na ríochta, maille le cathracha eile, siad sin Laon, Noyon, Cambrai, agus Maastricht agus an cúrsa íochtarach d'abhann na Meuse.

Ba dhuine íonacht uaillmhianach é Clotaire agus bhí fonn air a oidhreacht a mhéadú. B'é an príomhdhuine a thionscain dúnmharú pháistí a dhearthár Chlodomer sa bhliain 524, agus fuair sé na cathracha Tours agus Poitiers mar a luach saothair. 

Ghlac sé páirt i sluaíochtí i gcoinne na Burgúine agus, tar éis léirscriosta na ríochta sa bhliain 534, ghnóthaigh sé Grenoble, Die, agus cuid de na cathracha eile sa cheantair.

Nuair a ghéill na hOstró-Ghóit Provence do na Francaigh, ghlac sé na cathracha Orange, Carpentras, agus Gap. Sa bhliain 531 d'ionsaigh seisean agus a nia Theudebert I na Thuringii agus sa bhliain 542, in éineacht le a dheartháir Childebert I d'ionsaigh sé na Visi-Ghóit sa Spáinn. Tar éis bás a nia mór Theodebald sa bhliain 555, nasc-ghabh Clotaire a chríocha. Tar éis bás 
Childebert sa bhliain 558, b'é a bhí ina rí amháin ar Ríocht na bhFranc. Bhí sé ag rialú an chuid is mó den Ghearmáin freisin,, chuaigh sé ar sluaíocht isteach i dtír na Sacsaine, agus bí sé ag súil le cíos de 500 bó. Ag deireadh a réimis marcáilte le easaontais inmheánacha, throid a mhac Chram ina gcoinne níos mó ná uair amháin.
Lean sé a mhac isteach sa Bhriotáin, áit a raibh na reibiliúnacha ag lorg tearmainn, dhó Clotaire Charm, a bhean chéile agus a pháistí tar éis iad a chimigh i dteachín tuaithe. Fuair doilíos an ceann is fearr air, agus chuaigh sé ar oilithreacht chuig Tours ag lorg maithiúnas ag tuama Shan Mártan, agus fuair sé bás go gairid ina dhiaidh sin,

Catagóir:Daoine a rugadh i 497
Catagóir:Básanna i 561
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Laochra
Catagóir:Ríshliocht na Meirvínseach
Catagóir:Ríthe na bhFranc
Asif Ali Zardari

Is polaiteoir Pacastánach é **Asif Ali Zardari** (), a rugadh ar an 26 Iúil 1955 in Karachi. Is leascheannaire an *PPP* é - oifig a bhain sé amach tar éis gur feallmharaíodh a bhean chéile, Benazir Bhutto, sa bhliain 2007. Bhuaigh sé toghchán na huachtaránachta sa bhliain 2008.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Zardari, Asif Ali
Zardari, Asif Ali
Zardari, Asif Ali
Catagóir:Daoine beo
Childebert I

B'é **Childebert I**, Rí Pháras ó 511 go dtí 558 agus Rí Orléans ó 524 go dtí 558. B'é an ceathrú mac Chlodovechus I é, agus an tríú as ceithre pháistí a bhí ag an Rí Clóbhis le Chlotilde a bhean chéile.

[mion|clé|upright|Dealbh de Childebert I, atá san [Louvre faoi láthair.]]

Tar éis bás a athair, roinneadh an ríocht idir na deartháireacha. Fuair Childebert 1 an baile Páras, an dúiche taobh ó thuaidh chomh fada leis an Somme, san iarthar, siar chuig Muir nIocht, agus leithinis Armorica nó an Bhriotáin. 

Chuaigh a deartháireacha i gceannas i bpáirteanna eile den ríocht: Theuderich (Fraincis: Thierry I) i Metz, Clodomir in Orléans, agus Clotaire I in Soissons.

Sa bhliain 523, ghlac Childebert páirt i gcogaidh i gcoinne Godomar, mac Rí na Burgúine. 

Maraíodh Chlodomer i gcath Vézeronce. 

Sa bhliain 524, tar éis gur dúnmharaíodh páistí Chlodomer, ghabh Childebert na cathracha Chartres agus Orléans.

## Tagairtí

Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na bhFranc
Catagóir:Ríshliocht na Meirvínseach
Conselh de la Lenga Occitana

Is é **Conselh de la Lenga Occitana** nó **CLO** (Gaeilge: *Comhairle na hOcsatáinise*) an comhlacht atá freagrach as caighdeán don Ocsatáinis a fhorbairt agus a chur chun cinn. Bunaíodh an chomhairle i 1996-1997. Aicmítear na comhaltaí i trí aicmí - na comhaltaí tofa, na comhaltaí a chomhfhreagraíonn agus comhaltaí an choiste gnó.

Catagóir:Ocsatáinis
Bord na Breatnaise

Is comhlacht reachtúil é **Bord na Breatnaise** (*Bwrdd yr Iaith Gymraeg* sa Bhreatnais) a bhunaigh Rialtais na Breataine mar chuid de Reacht na Breatnaise 1993. Tá sé faoi chúram Tionól na Breataine Bige anois. Is é Meirion P. Jones Ardfheidhmeannach an bhoird faoi láthair.

Faigheann an Bord deontas £12m ón rialtas Breatnach chun an Bhreatnais a chur chun cinn agus a héascú.

Tá an Bord freagrach as Reacht na Breatnaise a riaradh agus a chur i bhfeidhm agus deimhniú go comhlíonann comhlachtaí poiblí sa Bhreatain Bheag a gcuid dualgais faoin reacht. Socraíodh ar os cionn 350 bearta don Bhreatnais cheana féin le réimse fhairsing comhlachtaí a ainmníodh i Reacht na Breatnaise.

## Féach freisin
* Liosta rialtóirí na dteangacha

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh idirlín Bord na Breatnaise  **(ga)**

Catagóir:An Bhreatnais
Forógra neamhspleáchais

[mion|1916ː [Forógra Neamhspleáchais na hÉireann]]
Is nós é **forógra neamhspleáchais** a mbaineann pobail faoi leith feidhm as chun a neamhspleáchas a léiriú nó a fhoilsiú don saol mór. De ghnáth, gairtear na háiteanna seo ó fhearann tír eile nó chuid de, nó is cúige iad a scarann ó stát. Ní éiríonn le gach forógra neamhspleáchais agus uaireanta bíonn ar stáit a neamhspleáchas a fhógairt níos mó ná uair amháin amhail an Chosaiv. Uaireanta ní éiríonn leis an bhfeachtas chun neamhspleáchas a ghnóthú agus fanann na daoine sin faoi smacht an tír ar theastaigh uathu scaradh ó.

De ghnáth, fógraítear neamhspleáchas gan cead ó na stáit óna fhógraítear neamhspleáchas, agus glaoitear forógra neamhspleáchais aontaobhach orthu sinn. Glaoitear sin orthu chun léiriú nach bhfuil cead nó bunús ag an fhorógra agus dá bharr is gníomh neamhdhleathach é.

## Féach freisin
* Forógra na Poblachta (Éire)
* Forógra Neamhspleáchais na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Caidreamh idirnáisiúnta
Catagóir:Réabhlóidí
Catagóir:Cáipéisí
Windows Vista

Is córas oibriúcháin de chuid Microsoft é **Windows Vista** atá deartha le rith ar ríomhairí pearsanta. Tá Windows 7 an comharba Windows Vista

Tá 6 leagan de Vista ann:
* *Starter*
* *Home Basic*
* *Home Premium*
* *Business*
* *Enterprise*
* *Ultimate*

## Féach freisin
* Microsoft Windows

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Microsoft
Catagóir:Córais oibriúcháin
Makemake

Is é **Makemake** (siombail: ) an tríú abhacphláinéad is mó sa ghrianchóras, agus é suite i gCrios Kuiper. Níl satailítí dá chuid féin ag an abhacphláinéad seo. Tá meánteocht an dromchla timpeall 30 K, agus an dromchla clúdaithe le meatán, eatán agus nítrigin i bhfoirm sholadach.

B'iad Michael Brown agus a fhoireann a tháinig ar Makemake ar an 31 Márta 2005. I mí Iúil 2008, sainaithníodh Makemake mar abhacphláinéad, atá ag timpeallú na Gréine níos faide amuigh ná Neiptiún.

## Tagairtí

Catagóir:Abhacphláinéid
Middlesbrough Football Club

Club peile atá suite i Middlesbrough, Sasana is ea **Middlesbrough Football Club**. Tá an fhoireann ag imirt sa Championship i Sasana, agus is é Riverside Stadium a staid bhaile. Bhuaigh an fhoireann an Corn League i 2004.

## Imreoirí
; An scuaid faoi láthair (2008 - 2009)
Ó Meitheamh, 2009:

## Liosta trófaí
**Corn Sraithe**: 1 
* 2004

## Naisc sheachtrachta
* Suíomh Gréasáin Oifigiúil An Chlub

Catagóir:Clubanna sacair Shasana
Riverside Stadium

Is staid na foirne sacair Middlesbrough é **Riverside Stadium**, atá suite in Yorkshire Thuaidh, Sasana. Is é 35,100 toilleadh an staid.

Catagóir:Staideanna spóirt i Sasana
Catagóir:Yorkshire Thuaidh
Clodomir I

Ba Rí na bhFranc i ríocht Orleans, ó 511 go 524, é **Clodomir I**. Rugadh é timpeall na bliana 495 agus fuair sé bás ar an 25 Meitheamh, 524 i gCath Vézeronce.

## Ginealach
Ba mhac Chlodovechus I agus Chlotilde é. Phós sé Gondioque (v.495-v. 532). B'é athair *inter alia* Théodebald, Ghunthar agus Chlodoald é.

## Beathaisnéis
Nuair a fuair a athar bás roinn sé Ríocht na bhFranc lena triúr deartháireacha : Theuderic I, Childebert I, agus Clotaire I. Cé go raibh éileamh críche níos fearr ag Theuderic I, an duine is sine, chuaigh Clodomir I ar aghaidh le socrú a d'fhág leath na críocha i láimhe an triúr eile díobh. B'é sin Ríocht Orléans, bainte ón sean ríocht Syagrius. San áireamh san ríocht seo bhí easpagóideacht Tours, Poitiers agus Orléans.

Catagóir:Daoine a rugadh i 497
Catagóir:Básanna i 561
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Laochra
Catagóir:Ríshliocht na Meirvínseach
Catagóir:Ríthe na bhFranc
Grianfhuinneamh

thumb|Frithchaiteoir parabóileach
**Grianfhuinneamh** nó **fuinneamh gréine** a thugtar ar fhuinneamh a thagann ón ngrian. An comhleá eithneach i gcroíleacán na gréine, cruthaíonn sé fuinneamh tonnach leictreamaighnéadach den fhuinneamh eithneach sin. Radaítear an fuinneamh sin amach as an grian, agus sin í an fhoinse leis an gcuid is mó den fhuinneamh a mbaineann daoine feidhm as ar domhan. 

Breoslaí iontaise is iad an ola, an mhóin, an gual, an gás aiceanta, agus is iontu a thaisctear an grianfhuinneamh sin. Déantar grianfhuinneamh a thaisc i gcruth indóite chomh maith in adhmad freisin. Na hábhair eithneacha agus na dúile radaighníomhacha, is le meath i gcroíleacán an domhain a ghineann siad sin teas. Is ó fhoinsí réaltacha iad sin chomh maith, ach ní ón ngrian iad. Ba linn don domhan a bheith á chruthú a bailíodh isteach iad. An fuinneamh a fhaightear ón ngaoth, nó ó uisce an domhan, is grianfhuinneamh taiscithe é sin leis.

Fuinneamh na dtaoidí áfach, ní grianfhuinneamh é sin. Ar an gcuid is mó de, is é aomadh imtharraingteach na gealaí is mó is ciontach le fuinneamh na dtaoidí; agus an gluaiseacht uilleach de bharr rothlú an domhan ar a ais - tá baint bheag aige sin leis an scéal chomh maith.

An fuinneamh atá i dtaisce i bplandaí - is le fótaisintéis a dhéantar é. Tá cealla fótavoltacha ann agus baintear leas astu sin chun grianfhuinneamh a athrú díreach ina fhuinneamh aibhléiseach. Is é an cineál seo fuinneamh aibhléiseach is gnáiche i satailítí a ghabhann timpeall an domhain. Maidir le tithe a théamh de; is é rud a dhéantar grianfhuinneamh a thiomsú le gairis tiomsaithe; agus é a athrú ina theas. De réir a chéile is mó an glacadh atá leis an tslí sin téite ar fud an domhain, go mór mór sna tíortha teo.

Is féidir aibhléis a ghiniúint díreach ó solas na gréine. Nuair a bhuaileann gathanna an gréine dromchla grianphainéil ina bhfuil cealla fótavoltacha ann, cuireann sé na leictreoin ag gluaiseacht i sruth agus séard atá ná aibhléis.

## Tagairtí

Catagóir:Fuinneamh
Catagóir:Grian
Horslips

Is banna rac-cheoil as Éirinn é **Horslips**. Bhí Horslips gníomhach in Éirinn sna 1970idí. Mheasc Horslips an ceol traidisiúnta le rac-cheol don chéad uair.

Catagóir:Racghrúpaí Éireannacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1970
Frank-Walter Steinmeier

Is polaiteoir Gearmánach é **Frank-Walter Steinmeier** (rugadh i nDetmold 5 Eanáir 1956). Is ball de Pháirtí Sóisialta Daonlathach na Gearmáine (SPD) é. 

Bhí sé ina Leas-Seansailéar ar an Ghearmáin i rialtas Angela Merkel ó d'eirígh Franz Müntefering as, sa bhliain 2007. 

Ba é aire ghnóthaí eachtra na Gearmáine ón bhliain 2005 go dtí 2009. Toghadh é ar an 18 Meán Fómhair 2008 ag an SPD le dul in iomaíocht le Angela Merkel sa toghcháin don Seansailéaracht sa bhliain 2009. 

Bhí toradh uafásach ag an SPD sa toghcháin sin, an toradh ba mheasa acu ó dheireadh an Dara Chogadh Domhanda, rud a d'fhág Steinmeier mar cheannaire an fhreasúra sa Bhundestag. Toghadh é mar aire gnóthaí eachtra arís sa chomhrialtas idir an CDU agus an SPD i mí na Nollag 2013. 

Insealbhaíodh é mar Uachtarán na Gearmáine ar an 19 Márta 2017.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Polaiteoirí na Gearmáine
Catagóir:Daoine beo
Volta

Is éard is **volta** ann ná an t-aonad (i gCóras Idirnáisiúnta na nAonad) a thomhaiseann an poitéinseal leictreach, an difríocht sa phoitéinseal leictreach, agus an fórsa leictreaghluaisneach. Fuair an volta a ainm ó Alessandro Volta, a chéadcheap an "carn voltach", an chéad bhataire leictreach ceimiceach. 

## Sainmhíniú
Is é an volta an difríocht sa phoitéinseal leictreach idir dhá cheann na sreinge leictrí, agus í faoi shruth leictreach aon aimpéar amháin, más ionann an chumhacht a scaiptear agus aon vata amháin. Is féidir an volta a shainmhíniú ar dhóigheanna eile freisin: má tá dhá phlána faoi aon mhéadar dá chéile, agus iad ag gineadh réimse leictreach niútan amháin in aghaidh an chúlóim, is ionann an difríocht sa phoitéinseal leictreach idir an dá phlána agus aon volta amháin. Is féidir an bhaint atá ag an volta leis na haonaid eile sa chóras SI a aithint ar an bhfoirmle seo:

:\mbox{V} = \dfrac{\mbox{W}}{\mbox{A}} = \dfrac{\mbox{J}}{\mbox{C}} = \dfrac{\mbox{N} \cdot \mbox{m} }{\mbox{A} \cdot \mbox{s}} = \dfrac{\mbox{kg} \cdot \mbox{m}^2}{\mbox{A} \cdot \mbox{s}^{3}}

San fhoirmle seo, is ionann:
* V agus an volta (aonad an voltais, nó an phoitéinsil leictrigh)
* W agus an vata (aonad na cumhachta)
* J agus an giúl (aonad an fhuinnimh)
* C agus an cúlóm (aonad an luchta leictrigh)
* A agus an t-aimpéar (aonad an tsrutha leictrigh)
* N agus an niútan (aonad an fhórsa)

Catagóir:Fisic
Catagóir:Leictreachas
Alessandro Volta

Ba eolaí agus fisiceoir é **Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Volta**, ó Lombardia, an Iodáil (18 Feabhra 1745 – 5 Márta 1827). Ba é a thionscain an cadhnra aibhléiseach. As Volta a ainmníodh an volta.

Catagóir:Fisiceoirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1745
Catagóir:Básanna i 1827
Georg Ohm

Ba eolaí ón Ghearmáin é **Georg Simon Ohm**, agus tá dlí Ohm ainmnithe ina onóir. 
clé|mion|271x271px
Riail bhunúsach i gcúrsaí srutha leictrigh is ea dlí Ohm.  De réir an dlí, ní mór foinse voltais a bheith ar fáil chun sruth leictreach a bhrú trí fhriotaíocht seoltóra ar bith. Athraíonn an fhriotaíocht de réir mar a athraíonn fad, achar trasghearrach, agus teocht.

Le haghaidh roinnt seoltóirí (miotail ach go háirithe) bíonn an voltas idir dhá fhoirchinn seoltóra i gcomhréir díreach leis an sruth atá eatarthu ag teocht tairiseach.
## Saol
Chaith Ohm a shaol ag obair le aibhléis.

Fuair Ohm bás sa bhliain 1854.
clé|mion|260x260px

## Féach freisin

* Foinsí voltais
* Forsheoltacht
* Óm
* Sruth leictreach
* Ciorcad leictreach

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1780
Catagóir:Básanna i 1854
Néalsoitheach

Soitheach gloine is ea **néalsoitheach**. Aer a bhíonn ann agus é sáithithe le gal uisce. Agus cáithníní fo-adamhacha ag gabháil tríd an néalsoitheach bíonn rian na mbraonta uisce le feiceáil, agus rian na gcaithíní le brath sa néalsoitheach dá réir sin. Is é rud á dhéantar grianghraif de na rianta seo. Ach réimse maighnéadach a dhíriú trasna na tsoithigh, déantar rianta na gcáithníní luchtaithe a fhiaradh, agus bíonn sé le léamh ar fhiaradh gach uile riain cén cineál cáithnín a bhíonn i gceist. Chomh maith leis sin, leithead riain ar bith, tugann sé leid ar mhéid an cháithnín.

Catagóir:Fisic núicléach
Catagóir:Soithigh
Abhac donn

Rinn neimhe níos mó ná pláinéad agus níos lú ná réalta, is **abhac donn** é. An tslí a gcruthaítear abhac donn, chuirfeadh sé cruthú réalta i gcuimhne duit ar shlí, ach de cheal maise ní thagann a dhóthain teasa san abhac donn riamh chun go dtosódh an hidrigin ar chomhleá ann. Is deacair abhac donn a bhrath, agus go dtí seo níl ach líon beag reann neimhe aimsithe i mBealach na Bó Finne ar féidir gur abhaic dhonna iad. Mar gheall ar a laghad mais atá iontu é sin, agus iad a bheith ina n-aonar.

Catagóir:Réaltaí
Catagóir:Réalteolaíocht
Abhacréalta

[mion|Léaráid ó [NASA ag taispeáint pláinéad ag gluaiseacht ar fithis timpeall abhacréalta ]]
Séard atá in **abhacréalta** ná réalta ar aon mhais leis an nGrian, nó níos lú ná sin. Dá dtarraingeofá graf de theocht dhromchlach réaltaí éagsúla i gcoinne dhearbhmhéid na réaltaí sin, formhór na réaltaí, is i réimse cúng go maith a bheidís, idir fionnuartas doiléir agus teocht gheal. Is é an príomhsheicheamh a thugtar ar an réimse seo, agus tharla gur réalta measartha mór an Ghrian seo againne, is i lár an réimse sin a bheadh sí.

Tá réaltaí ann nach bhfuil sa phríomhsheicheamh. Is réaltaí ollmhóra fuara iad na fathachréaltaí dearga nó 'na fathaigh dhearga', mar a thugtar orthu. Ídíonn siad seo a gcuid breosla go tapa agus ní fada a mhaireann siad. Taobh amuigh den phríomhsheicheamh tá réaltaí níos lú ná sin, 'na habhacréaltaí bána' mar a thugtar orthu, réaltaí nach n-ídíonn a gcuid breosla ach go mall. Is fada a mhaireann siad. Na habhacréaltaí bána is lú mais, is lú ceann ar bith díobh ó thaobh maise de ná 1% de mhais na Gréine. Dá mba lú ná sin ó thaobh maise iad, an teocht sa chroíleacán acu, ní bheadh sí ard go leor chun comhleá a chur ar siúl, agus is rud a bheadh ann: abhac donn nó pláinéad.

Catagóir:Réaltaí
Suth

clé|250px|thumb|Suth
Orgánach beo, planda nó ainmhí, i mbun a fhorbartha is ea an **suth**. Suth an phlanda - is istigh i gclúdach síl an phlanda a bhíonn sé ag forbairt. Chomh fada le forbairt an duine de, is i mbroinn na máthar a iompraítear an suth. *[[Siogót]]* a thugtar ar an suth nuair a choimprítear é. Forbraíonn sé leis go dtí deireadh an dara mí. Féatas a thugtar as sin amach air go dtí go mbeirtear é.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Sreabhán scáineach ar *[http://www.britannica.com/ Encyclopædia Britannica]*(*[[Béarla]]*)


Catagóir:Bitheolaíocht fhorbarthach
Catagóir:Fiseolaíocht
Catagóir:Anatamaíocht
Pépin Gearr

Ba é **Pépin III**, nó **Pépin Gearr** ( ) Méara an Pháláis agus Diúc na bhFranc ón bhliain 741, agus Rí na bhFranc ó 751 go 768. Ba é Pépin athair Shéarlais Mhóir agus mac Shéarlais Mhartel. 

Rugadh é sa bhliain 715 in Austrasie i mBardas Jupille-sur-Meuse (atá anois ina chuid de chathair Liège na Beilge. Fuair sé bás 24 Meán Fómhair 768 i Saint-Denis (i dtuaisceart Pháras).

Catagóir:Daoine a rugadh sa 8ú haois
Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Laochra
Catagóir:Ríshliocht Cairilínseach
Catagóir:Ríthe na bhFranc
U-luach

Is mór i gceist le **U-luach** ná an teasdíonadh i dtógáil tithe. Is amhlaidh a dhéanann sé siúd an fuinneamh teasa a chaomhnú taobh istigh den teach féin. Mar shampla, fágtar log aeir i lár na mballaí, agus is teasdíontóir an uair sin an ciseal aeir. Chomh maith leis sin cuirtear cisil de ghloine shnáithíneach nó de chúr polúireatáin isteach sa log chun an teasdíonadh a fheabhsú. Lonnaítear cisil de na hábhair sin ar urlár an áiléir sa teach chomh maith. Is chun teasdíonadh a dhéanamh ar bharr an tí é sin. Is é an tU-luach an t-ainm a thugtar ar luach seoltachta an chisil le linn an oibrithe seo. U-luach ar chiseal ábhair - is é rud é féin: an teaschumhacht a shreabhadh trasna an chisil trí mhéadar cearnach, agus laghdú teochta 1 chéim Celsius idir an dá thaobh den chiseal air. Cuir i gcás go méadófaí ar thiús an ábhair teasdíonta, le cisil bhreise a chur i mballa. Ní hamháin go laghdófaí an uair sin ar an U-luach ba chomhthoradh air sin, ach mhéadófaí an an teasdíonadh chomh maith.

Gloine fuinneoige - is seoltóir maith teasa í. Cailleann teach an-chuid teasa ar an tslí sin - amach trí na fuinneoga. Is minic mar sin gur fuinneoga faoi ghloiniú dúbailte a chuirtear ar theach. Bíonn teasdíonadh le fáil ansin ón aer sa log idir an dá phána, agus laghdaíonn sé sin ar U-luach na fuinneoige.

## Foirmle
:: R=\frac{1}{U}

Catagóir:Insliú teirmeach
Catagóir:Innealtóireacht foirgníochta
Giúl

Is aonad domhanda an fhuinnimh é **giúl** (nó **joule**), sa chóras SI. D'eascair ainm an aonaid ó James Prescott Joule, eolaí Sasanach. Mar shampla ní mó giúl fuinnimh a sholáthar chun mais 0.1kg a chrochadh méadar amháin i gcoinne na domhantarraingthe. Sampla eile is ea é nuair a ritheann sruth aibhléiseach d'aimpéar amháin trí fhriotaíocht d'óm amháin ar feadh soicind amháin. Giúl teasa - sin an méid teasa a sholáthraíonn an ciorcad sin don timpeallacht.

## Foirmle
:\, 1\, \mathrm{J}=1\, \mathrm{kg} \cdot \frac{\mathrm{m}^{2}}{\mathrm{s}^{2}}

Catagóir:Aonaid fhuinnimh
Rinn (réalteolaíocht)

mion
I gcúrsaí réalteolaíochta, tugtar **rinn** ar an bpointe thuas ar an spéir (is é sin, ar an sféar neamhaí) a bhfuil réad áirithe ag gluaiseacht ina threo. Tá rinn an Ghrianchórais, nó an pointe is rinn don Ghrianchóras, suite i réaltbhuíon Earcail.

Is é is *frithrinn* ann ná an pointe den sféar neamhaí atá contrártha leis an rinn.

## Tagairtí

Catagóir:Grian
Anders Celsius

Réalteolaí ón tSualainn ba ea **Anders Celsius** (27 Samhain 1701 – 25 Aibreán 1744), fear a rinne amach scála teochta mór le rá. Is de Chelsius a ainmníodh an scála sin dár ndóigh. Luach 0&nbsp;°C a bhíonn ar an scála sin ar reophointe an uisce (an teocht a reonn uisce agus leánn oighear inti). Luach 100&nbsp;°C a bhíonn ar fhiuchphointe an uisce (an teocht a bhfiuchann an t-uisce inti). Agus 100 céim cothrom a bhíonn idir an dá phointe sin. Is amhlaidh a dhéantar an scála a leanúint sa dá threo ina chéimeanna ionanna teochta - os cionn 100&nbsp;°C, agus faoi bhun 0&nbsp;°C.

Celsius
Celsius
Celsius
Cónocht

mion|clé
Ciallaíonn **cónocht**  go bhfuil an méid céanna dorchadais agus solais an lae ann, nó go sonrach, aon cheann den dá phointe ar an sféar neamhaí mar a dtrasnaíonn an t-éiclipteach an meánchiorcal neamhaí.  Ar an lá seo, tá dhá uair an chloig déag de sholas an lae ann agus dhá uair an chloig déag den dorchadas. 

mion|clé|Físeán:  Bliain amháin
[clé|mion|Físeán: féach ar an [solasteorainn]]
Go fisiciúil, is iad seo na pointí ag a dtrasnaíonn an ghrian an meánchiorcal neamhaí ina gluaisne bhliantúil:
* idir 19 Márta agus 21 Márta sa leathsféar thuaidh, *Cónocht an Earraigh*, nó Lá Leathach an Earraigh, nuair a 'thrasnaíonn' an ghrian an meánchiorcal, 'ag dul' ó thuaidh (tá síneadh 4n+ de sholas an lae gach lá in Éirinn timpeall an ama seo)

agus
* idir 21 Meán Fómhair agus 24 Meán Fómhair, *Cónocht an Fhómhair,* nó "Lá Leathach an Fhómhair"

[mion|clé|An [tuaisceart]]

Ar na laethanta sin, is díreach os cionn an mheánchiorcail a bhíonn an ghrian. Titeann an oiread céanna solais agus teasradaíochta ón ngrian ar an leathchruinne thuaidh is a thiteann ar an leathchruinne theas. Bíonn an lá agus an oíche chomh fada lena chéile - go díreach - ag an am seo. 

Tógtar cónocht an earraigh mar phointe nialais i gcórais comhordanáidí neamhaí.  

## Féach freisin

* Cónocht an earraigh
* An solasteorainn

* Pointe foghréine

## Tagairtí

Catagóir:Am
Catagóir:Grian
Catagóir:Féilire
Catagóir:Séasúir
Catagóir:Earrach
Catagóir:Fómhar
Catagóir:Réalteolaíocht sféarúil
Cruinne oscailte

Sa chosmeolaíocht, is éard atá i gceist le **cruinne oscailte** ná samhail spás-ama ina bhfuil an chuaire spásúil níos lú ná 0. Sa chás seo, leanfaidh an Chruinne uirthi ag fairsingiú go deo, agus is féidir a chruthú nach raibh ach Ollphléasc amháin ann san am atá caite. Ní ionann é seo agus an coincheap *ilfhillteán oscailte* sa toipeolaíocht, rud atá ina chúis mhearbhaill anois is arís: is féidir leis na sliseanna spásúla i gcruinne oscailte a bheith ina n-ilfhillteán dúnta.
Damhna dorcha

Ábhar é **damhna dorcha** sa Chruinne a chreidtear a bheith ann ach nach bhfuil sé aimsithe fós ag eolaithe. Is tríd an méid seo a leanas a thomhas a dhéantar amach an mhais a bhíonn i réaltra: luas na réaltaí ina bhfithisí thart ar lár an réaltra. Ar an tslí chéanna a fhaightear amach mais braisle réaltraí: .i. ó luas na réaltraí thart ar lár na braisle. 

Trí na meastacháin sin a dhéanamh a fhaightear amach mais iomlán na Cruinne: is amhlaidh a bhíonn sí seo idir cúig huaire agus deich n-uaire chomh mór le suim mhais na réaltaí infheicthe sa Chruinne. Déantar amach dá bhrí sin go bhfuil an-chuid de mhais na Cruinne atá dofheicthe. Seans gur dúphoill agus abhacréaltaí donna atá i gcuid den damhna dorcha sin, agus meastar freisin gur féidir gur cáithníní fo-adamhacha nár aithníodh fós, an chuid eile de.
## Naisc sheachtracha
*Maíonn staidéar go soláthraíonn sé an chéad fhianaise dhíreach ar ábhar dorcha (I mBéarla)

*
Catagóir:Fisic
Catagóir:Meicnic neamhaí
Déréalta

[thumb|Córas déréalta ''[Sirius* - Sirius A agus Sirius B]]
Córas réaltach is ea *'déréalta'''. Dhá réalta, nó réalta agus dúpholl a bhíonn inti; is é comh-aomadh imtharraingteach na reann sin a bhíonn á nascadh le chéile.

*
Réalta

mion
Is réad réalteolaíoch í **réalta** a chuimsíonn sféaróideach lonrach plasma atá coinnithe le chéile ag a himtharraingt. Is í an réalta is gaire don Domhan an Ghrian.

Meastar go bhfuil idir 1022 agus 1024 réalta sa chruinne inbhraite. Níl ach tuairim is 4,000 de na réaltaí seo le feiceáil ag an tsúil nocht, iad ar fad laistigh de réaltra Bhealach na Bó Finne.

## Foirmiú agus éabhlóid
Comhdhlúthaíonn na réaltaí ó réigiúin spáis ina bhfuil dlús ábhar níos airde, ach níl na réigiúin sin chomh dlúithe ná laistigh de sheomra folúis. Is éard atá sna réigiúin seo—ar a dtugtar *[[Scamall móilíneach|scamaill móilíneacha]]*—hidrigin den chuid is mó, le thart ar 23 go 28 faoin gcéad héiliam agus cúpla faoin gcéad d'eilimintí níos troime. Sampla amháin de réigiún a fhoirmíonn réalta dá leithéid is ea Réaltnéal Oiríon. Cruthaíonn an chuid is mó de na réaltaí i ngrúpaí dosaenacha go dtí na céadta mílte réalta. Féadfaidh réaltaí ollmhóra sna grúpaí seo na scamaill sin a shoilsiú go cumhachtach, an hidrigin a ianú, agus réigiúin H II a chruthú. D'fhéadfadh éifeachtaí aiseolais den sórt sin, ó fhoirmiú réalta, cur isteach ar an scamall ar deireadh agus cosc a chur ar fhoirmiú réalta eile.

## Fisic
Ní réaltaí iad na pláinéid, na hastaróidigh, ná na gealacha. Ní ghineann siad seo solas. Nuair a dhéanann solas na gréine imbhualadh leo sin, is é rud a dhéanann siad: an solas sin a fhrithchaitheamh.  

Is liathróidí de ghás te iad na réaltaí, déanta as hidrigin agus héiliam. Is í a gcuid imtharraingthe féin a bhíonn á gcoinneáil le chéile.  

Is réalta sa mheánmhéid í an Ghrian. Is mó faoi mhilliún í ná an Domhan, nó mar sin.  
mion|W1906+40
Cuid de na réaltaí - is lú ná an deichiú cuid de mhéid na gréine, agus tá réaltaí eile ann agus is mó faoi sheasca iad ná méid na gréine. Timpeall 6,000&nbsp;°C an teocht atá ar dhromchla na gréine, agus meastar gur 15,000&nbsp;°C de theocht a bhíonn ina lár. 

Dath dearg a bhíonn ar na réaltaí is fuaire, dath buí ar réaltaí i meánraon na teochta, ar an ngrian abair, agus dath gorm nó bán ar na réaltaí níos teo fós.

Ina réaltbhuíonta a bhíonn na réaltaí. Idir deich gcinn agus deich míle réalta a bhíonn sa bhuíon. Ina réaltraí a bhíonn na réaltbhuíonta seo.
clé|mion|Crab Nebula
mion|Proxima Centauri (2Mass)

## Na réaltaí is gaire
Is iad seo na réaltaí is gaire don Domhan, lena bhfad amach i solasbhlianta:

* Proxima Centauri 4.24
* Alpha Centauri A 4.34
* Alpha Centauri B 4.34
* Réalta Barnard 5.97
* Wolf 359 7.80
* Lalande 2 1 1 85 8.19
* UV Ceti A 8.55
* UV Ceti B 8.55
* Sirius A 8.67
* Sirius B 8.67

## Féach freisin

* réalta an bháis (Neimisis)
* réalta athraitheach
* réalta bhíogach
* an Réalta Thuaidh
* réaltbhitheolaíocht

## Tagairtí

*
Theudoricus I

B'é **Theuderich** (nó *Thierry Ier* i bhFraincis) an mac ba shine a bhí ag an Clóbha I, Rí na bhFranc. Rugadh é idir na blianta 485 go 490 agus fuair sé bás sa bhliain 534. Níl eolas ar bith againn maidir ó thaobh a mháthair de. Fuair sé Metz sa bhliain 511 mar oidhreacht tar éis bás a athair. De réir nós na Sailíneach, roinneadh an Ríocht idir na ceithre mic a bhí fágtha agus dá réir sin, fuair na mic eile: Clodomir in Orléans, Childebert i bPáras, Clotaire i Soissons.

Go luath ina réimeas, chuir sé a mhac Théodebert chun troid in aghaidh an Rí Lochlannach Chlochilaich (nó Hygelac de réir Béowulf).

Catagóir:Daoine a rugadh i 490
Catagóir:Básanna i 534
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Laochra
Catagóir:Ríshliocht na Meirvínseach
Catagóir:Ríthe na bhFranc