open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rebellion

Clár faisnéise atá á chraoladh ar RTÉ a hAon ó 3 Eanáir, 2016 é **Rebellion**. Bhí sé faoi Éirí Amach na Cásca.

## Foireann
* Ruth Bradley - Frances O'Flaherty
* Paul Reid - Stephen Duffy Lyons
* Brian McCardie - Séamus Ó Conghaile
* Tom Turner - Charles Hammond
* Michelle Fairley - Dolly Butler
* Michael Ford-FitzGerald - Harry Butler
* Lydia McGuinness - Peggy Mahon
* Ian McElhinney - Edward Butler
* Andrew Simpson - George Wilson
* Gus McDonagh - Monsignor Mulcahy
* Jaeylynne Wallace Ruane - Sadie Mahon
* Jordanne Jones - Minnie Mahon
* Millie Donnelly - Gracie Mahon
* Steve Wall - Detective Coleman
* Brian Gleeson - Jimmy Mahon
* Sarah Greene - May
* Charlie Murphy - Elizabeth Butler
* Marcus Lamb - Pádraig Mac Piarais
* Barry Keoghan - Cormac McDevitt
* Barry Ward - Arthur Mahon
* Laurence O'Fuarain - Desmond Byrne
* Sopie Robinson - Ingrid Webster
* Jason Cullen - Peter Mahon
* Joanne Brennan - Dr. Kathleen Lynn
* Niamh Cusack - Nelly Cosgrave
* Michael Feast - Sir Matthew Nathan
* Ryan McAllister - Sylvester the Butler
* Perdita Weeks - Vanessa Hammond
* Sebastian Thommen - Mícheál Ó Coileáin
* Lalor Roddy - Tomás Ó Cléirigh
* Sean Fox - Seán Mac Diarmada
* Stefan Dunbar - Corporal Stewart
* Ruairí Heading - Fusilier McGarry
* Jane Herbert - Gretta the Maid
* Kieran O'Reilly - Captain Robert Barton
* Camille O'Sullivan - Constance Gore-Booth Markiewicz
* Jack Shepherd - General William Lowe
* James Craze - Blimey O'Connor
* Barry Barnes - Constable James O'Brien
* John Connors - Michael Molloy
* Barry McGovern - Archbishop William Walsh
* Paul McCloskey - Sergeant McAuley
* Keith Patrick Byrne - Barman
* Adrian Hudson - Lofty Lloyd
* Charlie Bonner - William Wylie
* Mark Lambert - Brigadier Blackader
* Ann Skelly - Biddy Lambert
* Edwin Mullane - Brophy
* Charlie Kelly - Fusillier O'Hanlon
* Patrick Buchanan - Captain Bowen-Colthurst
* Eemeli Louhimies - Milo
* Andrei Alen - Captain Heathcote
* Stephen Mullan - Éamon de Valera
* Paul Kealyn - ICA Man
* Dylan Kelly - Second ICA Man
* Lynn Rafferty - Prostitute
* Elva Trill - Ms. Esme Quinn
* Ian Toner - Lieutenant Mick Malone
* Fintan Phelan - Driver
* Jack Hickey - Seán Connolly
* Jed Murray - British lieutenant
* Hilary Vesey - Woman at tenenements
* Paul Booth - Captain Lee-Wilson
* Norma Sheahan - Sister Patrick
* Terry O'Neill - Looting Man
* Brendan McCormack - DMP Sergeant
* Emer O'Grady - Housewife
* Stephen O'Brien - Volunteer
* Dan Siron - Liverpool soldier
* Graham Dodd - Van driver
* Manus Halligan - Northamptonshire soldier
* Faolan Morgan - Tall fusilier
* Rory Corcoran - Dying man
* Una Carroll - Frances's friend
* Alice Stands - Secretary
* James Jake Martinez - Soldier

## Eipeasóidí

## Tagairtí

Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2016
Catagóir:Cláir RTÉ
Catagóir:Cláir dráma
Catagóir:Ficsean stairiúil
Inis Oirthir

Is oileán beag amach ó chósta Ghaoth Dobhair í **Inis Oirthir**.

## Féach freisin

* Gaoth Dobhair agus an ceantar máguaird

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Chontae Dhún na nGall
Catagóir:Gaoth Dobhair agus an ceantar máguaird
Erik Bruhn

Damhsóir, cóiréagrafaí agus aisteoir Danmhargach ab ea **Erik Beltan Evers Bruhn** (3 Deireadh Fómhair 1928 – 1 Aibreán 1986). I gCóbanhávan na Danmhairge a saolaíodh é. Thosaigh sé ag foghlaim damhsaíochta agus é 7 mbliana d'aois. Áirítear é mar dhuine de na damhsóirí ab fhearr den 20ú haois. Leannán, comráda agus cosantóir Rudolf Nureyev a bhí ann ó 1961 go dtí bás Bruhn den ailse scamhóg sa bhliain 1986. I dTorontó Cheanada a d'éag sé.

D'éirigh go maith le Bruhn agus é ag damhsa le Den Kongelige Ballet ("An Bailé Ríoga") i gCóbanhávan. Ansin, ar 1 Bealtaine 1955 dhamhsaigh sé leis an Ballet Theatre i Nua-Eabhrac, ócáid ar ar imir sé ról Albrecht in *Giselle* os comhair Alicia Markova, damhsóir a bhí 20 bliain níos sine ná é. Thóg a chuid damhsaíochta callán an lá sin agus bheoaigh a saol gairmiúil go hidirnáisiúnta. D'éirigh Bruhn as Den Kongelige Ballet sa bhliain agus i mí na Bealtaine chuaigh sé leis an Ballet Theatre. D'fhan sé leosan ar feadh 10 mbliana, cé gur chothaigh sé caidreamh le compántais bailé mhóra eile, san Eoraip go háirithe, sna blianta céanna.
mion|175px|Bruhn ag damhsa le Maria Tallchief, 1961

Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Básanna i 1986
Catagóir:Damhsóirí
Gal of Constant Sorrow

Craoladh "**Gal of Constant Sorrow**", an ceathrú heipeasóid déag den seachtú sraith is fiche de *[[The Simpsons]]* ar an 21 Feabhra 2016. Scríobh Carolyn Omine an eipeasóid seo. D'fhéach 3.10 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 27)
Tony Burton

Aisteoir Meiriceánach ab ea **Anthony "Tony" Burton**, a rugadh ar an 23 Márta 1937 agus a fuair bás ar an 25 Feabhra 2016.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Básanna in 2016
Flannery O'Connor

Scríbhneoir Meiriceánach a rugadh i Savannah, Georgia ab ea **Mary Flannery O'Connor** (25 Márta 1925 – 3 Lúnasa 1964). 

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna i 1964
Henry David Thoreau

Scríbhneoir, file, fealsamh, gníomhaí, agus daonuasclóir Meiriceánach a rugadh i gConcord, Massachusetts ab ea **Henry David Thoreau** (12 Iúil 1817 – 6 Bealtaine 1862). Bhí an tarchéimnitheachas tábhachtach i smaointeoireacht Thoreau. Is é *Walden* an leabhar is fearr aithne dár tháinig uaidh. Is é atá sa leabhar úd ná machnamh ar an saol simplí i dtimpeallacht nádúrtha. Saothar eile dá chuid a chuaigh i bhfeidhm ar dhaoine ná an aiste leis "Resistance to Civil Government" (ar a dtugtar "Civil Disobedience" freisin), ina mholann sé easumhlaíocht in aghaidh rialtais éagóirigh. Scríobh Thoreaux 20 imleabhar san iomlán sula bhfuair sé bás in aois a 44 bliana.  

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1817
Catagóir:Básanna i 1862
Eoin Ó Broin

Is scríbhneoir, smaointeoir polaitíochta, polaiteoir agus Teachta Dála do cheantar Baile Átha Cliath Thiar-Meán é ** Eoin Ó Broin** (a rugadh ar an 11 Meán Fómhair 1972). Tá sé ina bhall de Shinn Féin agus ina TD ón mbliain 2016. Roimhe sin bhí sé ina chomhairleoir áitiúil i mBaile Átha Cliath.

Tá Ó Broin ar dhuine de na hurlabhraithe is cumasaí atá ag Sinn Féin sa Dáil.  Urlabhraí tithíochta Shinn Féin ba ea é, 2020-2024.

Fuair sé a chuid oideachais i gColáiste na Carraige Duibhe.   Is í Lynn Boylan a pháirtí. 

### Eoin Ó Broin (DS)
Tá Gaeilge mhaith ag Eoin Ó Broin (DS), rud nach bhfuil ag Eoin Ó Broin (SF)

## Leabhair
**Matxinada - Basque Nationalism and Radical Basque Youth Movements*
**Sinn Féin and the Politics of Left Republicanism*  Pluto Press, 2009 

## Féach freisin

* Polaiteoirí i mBÁC Thiar Meán
* Baile Átha Cliath Thiar-Meán (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar-Meán
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath

Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Colúnaithe Éireannacha
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Eagarthóirí Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Iriseoirí The Irish Times
Catagóir:Polaiteoirí Thuaisceart na hÉireann
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Catherine Martin

Is polaiteoir Éireannach í **Catherine Martin** () (rugadh í i 1972). Bhí sí ina ball den Chomhaontas Glas agus ina leascheannaire ar an bpáirtí agus ina TD ón mbliain 2016 go 2024. Roimhe sin bhí sí ina comhairleoir áitiúil i mBaile Átha Cliath. Múinteoir Béarla a bhí inti roimhe seo. Chaill sí a suíocháin i 2024.

Seas Martin i gcoinne Éamon Ryan do cheannaireacht an pháirtí in 2020 ach chaill sí, 994 vóta in aghaidh 946. Ach in 2024, d'fhógair sí nach mbeadh sí ag cur a hainm chun cinn le teacht in áit Ryan mar cheannaire an pháirtí nuair a d'éirigh sé as. Bhí Martin rogha na coitiantachta le teacht i gcomharbacht ar Ryan mar cheannaire.
clé|mion|2020

### Aire
Ceapadh Martin mar Aire Turasóireachta, Cultúir, Ealaíon, Gaeltachta, Spóirt & Meán in 2020.

Bhí sí ina aire nuair a bhris Scannal íocaíochta RTÉ amach in 2023.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Ráth an Dúin  
* Baile Átha Cliath Ráth an Dúin (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Baile Átha Cliath Ráth an Dúin

Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann
Catagóir:Alumni Choláiste Phádraig, Má Nuad
Catagóir:Baill an Chomhaontais Ghlais
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Daoine as Contae Mhuineacháin
Catagóir:Teachtaí Dála mná
Danny Healy-Rae

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála do Dheisceart Chiarraí é **Danny Healy-Rae**. Tá sé ina pholaiteoir neamhspleách.  

Is mac leis an bpolaiteoir Jackie Healy-Rae agus deartháir do Michael Healy-Rae é. Bhí ríshliocht polaitiúil fágtha ina dhiaidh ag Jackie Healy-Rae le beirt dá chlann mhac, Michael Healy-Rae agus Danny Healy-Rae    

Toghadh Danny Healy-Rae mar TD don chéad uair in Olltoghchán 2016 agus bhain a dheartháir suíochán chomh maith. Atoghadh é in 2020 agus 2024. 

### Pearsanta
Tháinig an dara cuid dá shloinne ón mbaile fearainn – Ré Chaisleach (Reacashlagh) i bparóiste Chill Garbháin – inar saolaíodh é. Bhíodh nós ann teaghlaigh áirithe a lua go sonrach lena n-áit dhúchais le hiad a aithint ó theaghlaigh den sloinne céanna a bhí coitianta sa chomharsanacht agus is as sin a tháinig an sloinne dúbailte Healy-Rae.

## Féach freisin

* Ciarraí (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i gCiarraí
* Jackie Healy-Rae   agus Michael Healy-Rae 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Fir
Catagóir:Ciarraí (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chiarraí
Catagóir:Teachtaí Dála neamhspleácha
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
John Brady

Is Teachta Dála do cheantar Chill Mhantáin é **John Brady**, a rugadh ar 18ú Iúil 1973 i mBré. Tá sé ina bhall de Shinn Féin. Sheas sé in Olltoghchán 2016 agus d'éirigh leis ann le 16.2% de na vótaí céad rogha.  Atoghadh  é in 2020 agus 2024.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i gCill Mhantáin

* Cill Mhantáin (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Daoine as Contae Chill Mhantáin
Catagóir:Fir
Catagóir:Cill Mhantáin (Dáilcheantar)
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Maria Bailey

Is polaiteoir Éireannach agus iarTheachta Dála do cheantar Dhún Laoghaire í **Maria Bailey**, a tharraing conspóid go minic. Tá sí ina ball d'Fhine Gael. Sheas sí in Olltoghchán 2016 agus d'éirigh léi ann le 18% de na vótaí céad rogha.

## Naisc sheachtracha
*A próifíl ar shuíomh Fhine Gael. Arna rochtain ar 25-Aibr.-2016 
## Féach freisin

* Dún Laoghaire (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i nDún Laoghaire
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Dún Laoghaire (Dáilcheantar)
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill Fhine Gael
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Fir
Catagóir:Teachtaí Dála mná
Taj Connemara

Is óstán suite i Chennai, san India, é **Taj Connemara**.

Tógadh agus osclaíodh an foirgneamh faoin ainm The Imperial Hotel sa bhliain 1854 faoi úinéireacht Triplicane Rathinavelu Mudaliar, athbhaisteadh é mar an Albany i 1886 faoi bheirt eile de na deatháireacha Mudaliar, agus athbhunaíodh é mar The Connemara i 1890. Roghnaíodh an t-ainm le honóir a thabhairt do Robert Bourke, barún of Chonamara, i gContae na Gaillimhe.  Áirítear an Taj Connemara mar an t-óstán is sine i Chennai agus mar óstán oidhreachta na hIndia.

## Tagairtí

Catagóir:An India
Catagóir:Óstáin
Bríd Rodgers

Is iar-pholaiteoir Éireannach í **Bríd Rogers** a rugadh i nGaoth Dobhair, Contae Dhún na nGall, ach a bhí gníomhach ó thaobh na polaitíochta de i dTuaisceart Éireann, áit a raibh sí ina Leas-Cheannaire ar an Pháirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre (PSDLO nó SDLP) agus ina Ball de Thionól Thuaisceart Éireann don  Bhanna Uachtarach.

## Gníomhréim pholaitiúil
Cuireadh oideachas foirmiúil uirthi i Muineachán agus i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, agus bhí chónaí uirthi i dTuaisceart Éireann ó 1960ar aghaidh. Bhí baint aici leis an Ghluaiseacht Chearta Sibhialta ó 1965.

Bhí sí ar dhuine de bhunaitheoirí an PSDLO, agus ceapadh ina Cathaoirleach í sa bhliain 1978 agus ina hArd-Rúnaí sa bhliain 1981. Sa bhliain 1983 d'ainmnigh an Taoiseach Gearóid Mac Gearailt í chuig Sheanad Éireann, agus d'fhreastail sí ann go dtí 1987. Bhí Rodgers ina ceannaire ar fhoirn an PSDLO sna cainteanna a ba chúis le Chomhaontú Aoine an Chéasta.

Toghadh í do Thionól Thuaisceart Éireann do toghcheantar na Banna Uachtaraí i Meitheamh 1998. Ceapadh í do chéad Fheidhmeannacht Thuaisceart Éireann i mí na Samhna 1999 mar Aire Talmhaíochta agus Forbartha Tuaithe, agus d'fhan sí sa phost sin go dtí gur cuireadh an Fheidhmeannacht ar fionraí, Deireadh Fómhair 2002.

Ceapadh í ina leascheannaire ar an pháirtí i mí na Samhna 2001. sheas sí siar mar Chomhalta den Tionól Reachtach ag toghcháin an Tionóil, Samhna 2003, agus mar leas- cheannaire i mí Feabhra 2004, nuair a tháinig a hionadaí Alasdair McDonnell i gcomharbacht uirthi.

## Saol pearsanta
Tá Rodgers pósta agus seisear páistí aici. Tá cianghaol aici leis an drongadóir Gael-Mheiriceánach Uinseann Ó Colla. Labhraíonn sí Gaeilge, Béarla agus Iodáilis.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Baill den 17ú Seanad
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha
Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann
Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre
Catagóir:Tír Eoghain Thiar (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann
Patsy McGlone

Is polaiteoir Éireannach ó Bhaile an Doire é **Patsy McGlone** . Is Ball é de Pháirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre (PSDLO).
Is Comhalta den Tionól Reachtach (Tuaisceart Éireann) é do Lár Ulaidh, agus ina iar-Leas- Cheannaire ar an PSDLO ( 2010-11 ). Tá sé ina Chomhalta den Tionól Reachtach (CTR) ón bhliain 2003 ar aghaidh.

Ó 1993 go dtí 2009, bhí McGlone freisin ina Comhairleoir i Chomhairle Ceantair na Coirre Críochaí. Bhí sé ina chathaoirleach ar an gcomhairle ó 2002-03 agus ó 2005-06. Ba thoscaire é ag na cainteanna a ba chúis le Chomhaontú Aoine an Chéasta agus bhí sé ina thoscaire chuig Fóram um Shíocháin agus Athmhuintearas i mí na Nollag 2002.

Le linn dó a bheith ag mangaireacht ó dhoras go doras i gcomhair McGlone sna toghcháin áitiúla agus tionóil, d'ionsaigh dílseoirí gluaisteán de chuid na n-oibrithe toghchán le buama peitril san Chuach

Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Fir
Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha
Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre
Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann
Luzech

Is baile beag in iardheisceart na Fraince é **Luzech**, suite ar Abhainn Lot. Tá thart ar 1750 duine ina gcónaí sa bhaile. Tá sé lonnaithe i gcroílár Cahors, an ceantar déanta fíona mór le rá, timpeall is 200km laistiar de Bordeaux. Tógadh cearnóg an bhaile ar shuíomh seanchanála, a cruthaíodh ar son loingseoireachta sa bhliain 1840, ach a líonadh isteach idir 1940 agus 1950.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte Francacha
Stachys

Tá ***Stachys*** ar cheann de na géinis is mó san fhine úd Lamiaceae, grúpa mór plandaí blátha. Meastar idir 300 agus 450 speiceas a bheith sa ghéineas *Stachys*. Tá taighde le déanamh fós ar na naisc ghéiniteacha eatarthu.

Planda bliantúil nó ilbhliantúil a fhaightear ar fud an Domhain. An gas cearnach díreach; na duilleoga i bpéirí urchomhaireacha; na bláthanna déliopach, de ghnáth bán, bándearg nó corcra le spotaí dorcha. Seanúsáid luibheolaíochta in ungadh le cur ar chréacht. D'úsáidtí duilleoga giobacha ó ghnéithe ar leith mar líonolann. Tálann gnéithe eile tiúbar inite.

mion|''Stachys sylvatica'' nó créachtlus, speiceas sa ghéineas ''Stachys''

Áirítear *Stachys sylvatica* nó an créachtlus, mar eiseamláir tipiciúil an ghéinis. Speiceas eile sa ghéineas ná an lus beatha (*Stachys officinalis*), leigheas comónta sa Mheánaois san Eoraip.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Gino Kenny

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é **Gino Kenny**. As Baile Néill i dtuaisceart Chluain Dolcáin dó, tá sé ina bhall de Pobal seachas Brabús/Dlúthpháirtíocht.

## Féach freisin

* Pobal seachas Brabús
* Polaiteoirí i mBÁC Thiar Meán
* Baile Átha Cliath Thiar-Meán (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar-Meán
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath

Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Fir
Catagóir:Baill den Chomhaontas Pobal seachas Brabús
Mick Barry

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é **Mick Barry**. Tá sé ina bhall de Dlúthpháirtíocht agus Pobal seachas Brabús/Dlúthpháirtíocht,

## Féach freisin

* Dlúthpháirtíocht (páirtí polaitíochta)
* Corcaigh Thuaidh-Lár (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Fir
Catagóir:Baill den Chomhaontas Pobal seachas Brabús
Catagóir:Corcaigh Thuaidh-Lár (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí
Balley Drine

Is baile beag in oileán Mhanann é **Balley Drine** (, ) i ngar do Laksaa.

Catagóir:Bailte in Oileán Mhanann
Bunscoill Anagh Coar

Is bunscoil in Doolish, Oileán Mhanann í **Bunscoill Anagh Coar** (). Bunaíodh an scoil sa mbliain 1976 agus inniu tá 117 dalta ann.

## Tagairtí

Catagóir:Scoileanna ar Oileán Mhanann
An Ostrabóitne Thuaidh

Ceann de réigiúin na Fionlainne is ea **an Ostrabóitne Thuaidh** (Fionlainnis: *Pohjois-Pohjanmaa*; Sualainnis: *Norra Österbotten*; Rúisis: Северная Остроботния). Tá sé ag críochantacht leis na réigiúin eile Laplainn na Fionlainne, Kainuu, an tSabhóin Thuaidh, Lár na Fionlainne agus Lár na hOstrabóitne, chomh maith le Poblacht na Cairéile sa Rúis.

## Bardais
Tá an Ostrabóitne Thuaidh roinnte ina 30 bardas.
Monopoly

mion
Is cluiche cláir nó cluiche boird é ***Monopoly***. 
mion

## Stair
Dhear Elizabeth Magie *The Landlord's Game* sa bhliain 1904. Ní raibh cloigeann gnó uirthi áfach agus ní raibh rath  ar a chuid iarrachtaí an chluiche a dhíol*.*

Sna 1930idí, rinne Charles Darrow, fear díolacháin dífhostaithe agus caimiléir faille, dearadh nua den  *Landlord's Game*. Athruithe cosmaideacha a bhí ann i ndáiríre; rinne Darrow aithris iomlán ar shaothar Magie, den rialacha. Sa bhliain 1933, thug Darrow ainm nua ar an gcluiche, *Monopoly,* agus fuair sé cóipcheart. Cheannaigh Parker Brothers na cearta uaidh ar 18 Márta 1935. Cúpla mí níos déanaí, d'íoc Parker Brothers ̰$500 do Elizabeth Magie, ar eagla go dtabharfadh sé cás ag líomhain sárú paitinne.

### Stair na leaganacha Éireannacha

Foilsíodh eagráin éagsúla de "Monopoly" in Éirinn thar na blianta. 

* Tháinig an chéad leagan amach sa bhliain 1936, is cosúil, tráth an tSaorstáit Éireannaigh, agus coinnítear sampla i Músaem Beag Bhaile Átha Cliath. Baineadh úsáid as amharclanna in ionad na stáisiún a bhí in eagráin na Stát Aontaithe agus na Breataine. 
* Sna 1970idí tháinig iompar in ionad amharclanna agus athraíodh roinnt bóithre freisin. 
* In 2010/2011 tugadh isteach ionaid siopadóireachta,chomh maith le heagráin do Chorcaigh agus Gaillimh. 
* Seoladh leagan as Gaeilge ar 18 Aibreán 2015.

## Féach freisin

* Scrabble

## Tagairtí

Catagóir:Cluichí
Catagóir:Gnó
Gabriel Orozco

Is ealaíontóir as Meicsiceo é **Gabriel Orozco** (a rugadh 27 Aibreán 1962). Rinne sé staidéar ag an Escuela Nacional de Artes Plásticas idir 1981 agus 1984, agus ag an Circulo de Bellas Artes i Maidrid idir 1986 agus 1987. Bhain sé clú is cáil amach go luath sna 1990idí as a chuid saothar líníochta, grianghrafadóireachta, agus dealbhóireachta.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine beo
Perwenan

Is común sa *département* Francach Aodoù-An-Arvor sa Bhriotáin in iarthuaisceart na Fraince é **Perwenan** (). 

Tugtar an t-ainm Fraincise *Penvénannais* ar mhuintir na háite.
Talisman (sraith leabhar)

Sraith de cheithre leabhar do leanaí is ea **Talisman** agus é scríofa ag Allan Frewin Jones. Foilsíodh sa bhliain 2005 iad. Is iad Olivia (Oli), Christie agus Josh Welles na príomhcharachtair atá ina gcónaí le hathair Olly agus deartháir Josh, atá ina seandálaíithe. Baineann an plota leis an bhfiach le haghaidh 'talismanaí na gealaí'.

Cé nach bhfuil ach ceithre leabhar sa tsraith faoi láthair, tá níos mó ná ceithre cinn de 'Talismans an Ghealach' ann.

## Na Deora d’Isis

Tá Olly agus Josh san Éigipt, ag cuardaigh le haghaidh na 'Deora na Isis', an chéad cheann de na talismanaí na gealaí. Is iad na deora d’Isis saifirí, curthar i bhfolach i bpirimid ársa na hÉigipte. Ach an bhfuil duine éigin eile ar rian na Deora? Cé a bhaint amach dóibh ar dtús?

202 leathanach

## Císte Ghealach na Chango

An uair seo, tá Olly agus Josh sa tSín, ar fiach le haghaidh an dara talisman na gealaí, an císte Ghealach na Chango. Tá siad ann ag an am ceart chomh maith! Is Bhliain Nua na Síne é! Ach beidh an ceiliúradh ag cabhrú nó cuireadh cosc ar na cairde maidir leis an misean?

201 leathanach

## Briocht na Quilla

Tá Olly agus Josh á lorg a dtríú talisman na gealaí, 'Briocht na Quilla' san fhothracha Mheiriceá Theas. Tá Comharthaí le feiceáil timpeall orthu go léir, ach cad iad na comharthaí a leanúint?

200 leathanach

## Eilifint na Parvati

Tá Olly agus Josh ar rian talisman eile na gealaí-An Eilifint na Parvati san India. Mar sin féin, is cosúil  go bhfuil duine éigin eile a bheith i gcónaí céim amháin chun tosaigh acu ar a lorg...

202  leathanach

## Naisc
* Na Deora d’Isis
* An Císte Ghealach na Chango
* Briocht na Quilla
* Eilifint na Parvati

## Tagairtí

Catagóir:Ficsean eolaíochta
Catagóir:Leabhair Bhéarla
An Nualainn

Ceann de réigiúin na Fionlainne is ea **an Nualainn** (Fionlainnis: *Uusimaa*; Sualainnis: *Nyland*). Tá sé ag críochantacht leis na réigiúin eile Iardheisceart na Fionlainne, Bun na Tabhastlainne, Päijät-Häme agus Gleann Kymi. 

Is ann atá an dá chathair is mó sa tír - mar atá an phríomhchathair Heilsincí agus Vantaa.

## Bardais
Roinntear an Nualainn ina 26 bardas. 

**Foréigún Heilsincí:** 
*  **[[Heilsincí]]** (Helsinki, Helsingfors)
*  **[[Vantaa]]** (Vanda)
*  **[[Espoo]]** (Esbo)
*  **[[Karkkila]]** (Högfors)
*  **[[Kauniainen]]** (Grankulla)
*  **[[Hyvinkää]]** (Hyvinge)
*  **[[Järvenpää]]** (Träskända)
*  **[[Kerava]]** (Kervo)
*  Kirkkonummi (Kyrkslätt)
*  **[[Lohja]]** (Lojo)
*  Mäntsälä
*  Nurmijärvi
*  Pornainen (Borgnäs)
*   Sipoo (Sibbo)
*  Siuntio (Sjundeå)
*  Tuusula (Tusby)
*  Vihti (Vichtis)

**Foréigún Raseborg:**
*  **[[Hanko, Finland|Hanko]]** (Hangö)
*  Ingå (Inkoo)
*   **[[Raseborg]]** (Raasepori)

**Foréigún Porvoo:**
*  Askola
*  Myrskylä (Mörskom)
*   Pukkila
*   **[[Porvoo]]** (Borgå)

**Foréigún Loviisa:**
*   Lapinjärvi (Lappträsk)
*   **[[Loviisa]]** (Lovisa)
Teangacha na mBeirbeireach

Is iad **teangacha na mBeirbeireach** (nó **na teangacha Beirbeireacha**) teangacha bundúchasacha an tSahára, agus iad á labhairt ag dhá scór milliún duine sna tíortha timpeall an tSahára. Labhraítear iad ag daonraí móra san Ailgéir agus i Maracó, agus ag daonraí níos lú sa Libia, sa Túinéis, i dtuaisceart Mhailí, iarthar agus tuaisceart na na Nígire, tuaisceart Bhuircíne Fasó, san Mháratáin, agus in ósais Sioua san Éigipt. Tá pobail imirceacha a labhraíonn teangacha na mBeirbeireach ina gcónaí in Iarthar na hEorpa ó na 1950í. Sa bhliain 2001, bhain teangacha na mBeirbeireach stádas amach mar theanga náisiúnta bhunreachtúil na hAilgéire, agus sa bhliain 2011 bhain an teanga stádas oifigiúil bunreachtúil amach i Maracó, tar éis blianta de ghéarleanúint.

Teangacha Afráiseacha iad, is é sin tá gaol acu leis na teangacha Seimíteacha agus na teangacha Cúiseacha, ach san am chéanna tá siad an-difriúil leis na teangacha Afráiseacha eile. Maidir leis na teangacha Beirbeireacha féin tá dlúthghaol acu le chéile, agus is iomaí teangeolaí a deir nach bhfuil ach canúintí aon teanga amháin iontu. Is iad na príomhtheangacha Beirbeireacha ná *Tacelhit*, *Taqbaylit*, *Tamazight*, *Tmazight*, *Tacawit* agus *Tamahaq*. Na Beirbeirigh a bhfuil oideachas orthu, tá siad ag forbairt comhtheanga scríofa do na canúintí go léir, agus is éard a thugann siad ar an teanga chaighdeánach seo ná *Tamazight*.

Is í an ghné is feiceálaí de ghramadach na dteangacha Beirbeireacha ná an dá t a chuirtear timpeall an ainmfhocail más focal baininscneach é. Samplaí de seo iad ainmneacha na dteangacha, mar a fheicimid ar ainmneacha na dteangacha Beirbeireacha féin. *Tirlandit* an t-ainm Beirbeireach ar an nGaeilge.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha Afra-Áisice
Catagóir:Teangacha na mBeirbeireach
Catagóir:An Mhagraib 
Catagóir:Teangacha na Ailgéire 
Catagóir:Teangacha Mharacó
Catagóir:Teangacha Mhailí
Catagóir:Teangacha na Nígire
Catagóir:Teangacha na Máratáine
Catagóir:Teangacha na Túinéise
Catagóir:Teangacha Ghiobráltar
Douelle

Is sráidbhaile beag sa cheantar uirbeach Cahors é **Douelle** atá suite thart ar deich gciliméadar ó Cahors ar an seanlíne Monsempron Libos, idir Cahors Fumel agus Cahors i bhfíonghort na Cahors.

## Naisc sheachtracha
* Douelle website (Luzech) 
* Douelle Mairie
Bartonella bacilliformis

Is próitéabhaictéar Gram-dhiúltach, aeróbach, pléimhorfach, gluaisteach, lascnaideach, agus cocabhachaillíneaché ***Bartonella bacilliformis***. Tá sé 2-3 m ar fad agus 0.2-0.5 m ar leithead  agus ina bhaictéar ilacmhainneach  incheallach.
## Stair
D'aimsigh an micribhitheolaí Peiriúch Alberto Barton an baictéar sa bhliain 1905, ach níor foilsíodh é go dtí 1909. D'aithin Barton iad ar dtús mar struchtúir ion-chruinneogacha, a bhí i ndáiríre na baictéir ina gcónaí taobh istigh de chealla fola dearga. Go dtí 1993, ní raibh ach géineas amháin sa speiceas *Bartonella*; tá breis agus 23 speicis sainaitheanta anois, gach ceann acu laistigh den fhine Bartonellaceae.
## Tagairtí

Catagóir:Rhizobiales
Catagóir:Baictéar curtha síos sa bhliain 1913
Mariano Rajoy Brey

Polaiteoir Spáinneach ab ea **Mariano Rajoy Brey** a rugadh i Santiago de Compostela ar 27 Márta 1955). Ceannaire ar an Partido Popular é ó 2004 go 5 Meitheamh 2018. Príomh-aire na Spáinne é ó 2011 go dtí an t-aonú lá de mhí an Mheithimh 2018. Pedro Sánchez a tháinig i gcomharbacht air.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Polaiteoirí na Spáinne
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Daoine beo
Susan McKenna-Lawlor

Is réaltfhisiceoir Éireannach í **Susan McKenna-Lawlor** a rugadh ar 3 Márta 1935. Is ollamh emeritus le fisic thurgnamhach í in Ollscoil na hÉireann, Má Nuad.

## Luathshaol agus gairm
Rugadh Susan i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1935. Rinne sí staidéar ar an bhfisic thurgnamhach sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath.

Scríobh McKenna-Lawlor an t-alt suirbhé: **' (“Réalteolaíocht in Éirinn ó 1780”) do **' in 1968.

## Space Technology Ireland Ltd
Ba í McKenna-Lawlor an príomhthaighdeoir do thurgnamh ar an misean *Giotto* faoi scáth Ghníomhaireacht Spáis na hEorpa. Sa bhliain 1986, bhunaigh sí an comhlacht ionstraimíochta spáis Space Technology Ireland Ltd (STIL), leis an gcaipitlí fiontair Dermot Desmond. Táirgeann STIL ionstraimí do mhisin spáis agus is í McKenna-Lawlor an stiúrthóir bainistíochta.

Bhí McKenna-Lawlor i gceannas ar fhoireann idirnáisiúnta d'eolaithe a thóg brathadóir na gcáithníní go raibh in ann fuinneamh a bhrath idir 30 cilileictreonvolta agus roinnt meigi-leictreonvoltaí don spásárthach Sóivéadach Phobos in 1988. De thoradh an rath a bhí air seo, d’iarr na heolaithe Sóivéadacha gléas den chineál céanna a chur ar aghaidh chun misean Mars sa bhliain 1994.

D'fhorbair sí ionstraimí chun monatóireacht a dhéanamh ar an ngaoth gréine ar Mhars don mhisean ESA Mars Express. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* McKenna-Lawlor ag Má Nuad

Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fisiceoirí Éireannacha
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Norman Mailer

Scríbhneoir Meiriceánach a rugadh in Long Branch, New Jersey ab ea **Norman Kingsley Mailer** (31 Eanáir 1923 – 10 Samhain 2007). Údar bisiúil a bhí ann agus 11 leabhar leis ar na liostaí móréilimh sna Stáit Aontaithe, ceann amháin ar an laghad gach re deich mbliana ag tosnú sna 1940idí. Áirítear é mar dhuine de na scríbhneoirí Meiriceánacha ba nuálaí sna blianta úd, go mór mhór mar scríbhneoir neamhfhicsin chruthaithigh.

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2007
Ronan Keating

Is amhránaí Éireannach é **Ronan Patrick John Keating** (3 Márta 1977 a rugadh é)

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Andrea Corr

Is amhránaí Éireannach í **Andrea Jane Corr** MBE. Rugadh i nDún Dealgan ar an 17 Bealtaine 1974 í. Is ball den bhanna The Corrs í.

## Dioscliosta

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mná Éireannacha
Washington Irving

Scríbhneoir Meiriceánach a rugadh i Nua-Eabhrac cathair, Nua-Eabhrac ab ea **Washington Irving** (3 Aibreán 1783 – 28 Samhain 1859). 

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1783
Catagóir:Básanna i 1859
Erik an Dearg

Taiscéalaí Lochlannach ab ea **Erik an Dearg** (950 – 1003). Bhunaigh sé an chéad lonnaíocht Lochlannach san Ghraonlainn.  

Catagóir:Taiscéalaithe
Catagóir:Na Lochlannaigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 950
Catagóir:Básanna i 1003
Nathaniel Hawthorne

Scríbhneoir Meiriceánach a rugadh i Nua-Eabhrac ab ea **Nathaniel Hawthorne** (4 Iúil 1804 – 19 Bealtaine 1864). 

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1804
Catagóir:Básanna i 1864
Margaret Mitchell

Scríbhneoir Meiriceánach a rugadh in Atlanta, Georgia ab ea **Margaret Munnerlyn Mitchell** (8 Samhain, 1900 – 16 Lúnasa, 1949). 

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1900
Catagóir:Básanna i 1949
Imre Kertész

Scríbhneoir Ungárach de shliocht Giúdach ab ea **Imre Kertész** [ˈimrɛ ˈkɛrte:s]. Do rugadh é ar an 9ú lá de Shamhain sa bhliain 1929 i mBúdaipeist na hUngáire. Mar a tharla do go leor Giúdach i rith an Dara Cogadh Domhanda, cuireadh Kertész i sluachampa géibhinn. Ba chuig Auschwitz a cuireadh é ar dtús, nuair a bhí sé ceithre bliana déag d'aois, agus chuig Bhuchenwald ina dhiaidh. Do moladh Duais Nobel na Litríochta dó sa bhliain 2002, mar aitheantas ar a chuid scríbhneoireachta a "chosnaíonn taithí leochaileach an duine ar aondeonacht dhanartha na Staire".

Fuair Kertész bás ar an 31 Márta, 2016.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:Scríbhneoirí Ungáracha
Doris Lessing

Úrscéalaí, file, drámadóir, leabhrógaí, beathaisnéisí agus gearrscéalaí ab ea **Doris May Lessing** CH (née **Tayler**). Do rugadh í ar an 22ú lá de Dheireadh Fómhair sa bhliain 1919 i gcathair Kermanshah na hIaráine agus do fuair sí bás ar an 17ú lá de Shamhain sa bhliain 2013 i Londain Shasana.

Do bronnadh go leor duaiseanna uirthi, Duais Chuimhneacháin James Tait Black (1995), Duais David Cohen (2001) agus Premio Príncipe de Asturias (2001) ina measc. Do moladh Duais Nobel na Litríochta di sa bhliain 2007 agus ba í an duine is críonna a fuair an duais seo riamh. 

Is dócha gurb iad na húrscéalta *[[The Grass is Singing]]* (1950) agus *[[The Golden Notebook]]* (1962) na saothair is iomráití dá cuid.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Scríbhneoirí Siombábacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1919
Catagóir:Básanna in 2013
Tomas Tronströmer

File, aistritheoir agus síceolaí Sualannach ab ea **Tomas Gösta Tranströmer**, a rugadh ar an 15ú lá d'Aibreán sa bhliain 1931 i gcathair Stócólm na Sualainne agus a fuair bás sa chathair chéanna ar an 26ú lá de Mhárta sa bhliain 2015. Do chum Tranströmer breis is cúig cnuasach filíochta déag agus aistríodh a chuid filíochta, filíocht ina bhfuil tionchar geimhrí fada na Sualainne agus áilleachta an dúlra le feiscint go soiléir, go breis is seasca teanga. Do moladh Duais Nobel na Litríochta dó sa bhliain 2011.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Básanna in 2015
Mo Yan

Úrscéalaí agus gearrscéalaí Síneach is ea **Guan Moye** (Sínis shimplithe: 管谟业; Sínis thraidisiúnta: 管謨業; pinyin: Guǎn Móyè), nó **Mo Yan** (Sínis: 莫言; pinyin: *Mò Yán*) mar is fearr aithne air. Do rugadh é ar an 17ú lá d'Fheabhra i nGaomi (Sínis: 高密; pinyin: Gāomì) na Síne sa bhliain 1955. Do moladh Duais Nobel na Litríochta dó sa bhliain 2012.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Scríbhneoirí Síneacha
Catagóir:Daoine beo
Ionúitigh

Is dream eitneach Meiriceánaigh Dhúchasacha iad na ** Ionúitigh**, cuid acu a labhraíonn Ionúitis. 

clé|250px|thumb|Ionúitigh

## Féach freisin

* Ionúitis

## Tagairtí

Catagóir:Alasca
Catagóir:An Ghraonlainn
Catagóir:An Rúis
Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá
Catagóir:Ceanada
Catagóir:Grúpaí eitneacha i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Eanón

Is éard is **eanón** ann, ar a dtugtar freisin α, β-carbóinile neamhsháithithe, ná cineál de chomhdhúile orgánach comhdhéanta de ailcéin comhchuingithe le céatón. Tugtar céatón meitile vinile (bútánón) nó CH2 = CHCOCH3 ar an t-eanón is simplí. Is é an t-éanal an β-aildéad neamhsháithithe comhfhreagrach, mar shampla acroiléin (CH2 = CHCHO).

Catagóir:Feidhmghrúpaí
Catagóir:Céatóin
Comhdhúil orgánach

Aon bhall d'aicme mhór de na comhdhúile cheimiceacha ghásacha, leachtacha, nó sholadacha, ina mbíonn carbón sna móilíní s'acu tugtar **comhdhúil órgánach** air. Ar chúiseanna stairiúla a phléitear thíos, bíonn roinnt cineálacha de chomhdhúile ina mbíonn carbón iontu, ar nós cairbídí, carbónáití, ocsaídí shimplí de charbón (ar nós CO agus CO2), agus de na ciainídí, a mheastar mar neamhorgánach.An t-idirdhealú idir comhdhúil orgánach  agus neamhorgánach charbóin, cé go bhfuil sé "*úsáideach le haghaidh na Ceimice a cur in ord nó in eagar... tá sí beagán treallach*". .

Bíonn an cheimic orgánach ag plé le gach gné de na comhdhúile orgánacha. Tugtar 'sintéis orgánach' ar an mhodheolaíocht len iad a n-ullmhú.

## Tagairtí


Catagóir:Ceimic orgánach
L. Frank Baum

Scríbhneoir Meiriceánach a rugadh i Chittenango, Nua-Eabhrac ab ea **Lyman Frank Baum** (15 Bealtaine 1856 – 6 Bealtaine 1919). Scríobh sé leabhair do pháistí. Tá clú faoi leith ar an leabhar sin leis *The Wonderful Wizard of Oz*. 

Ba as Cúige Uladh dá mhuintir siar. Cheannaigh a athair meaisín beag clóbhuailte agus thosaigh sé féin agus a dheartháir ag dó a nuachtáin féin, The Rose Lawn Home Journal, agus é cúig bliana déag d'aois. Bhí spéis nach beag aige san amharclannaíocht agus thóg a athair amharclann dó agus é 20 bliain d'aois. Ba é an chéad saothar liteartha a scríobh sé dráma dar teideal Man of Arran, ceoldráma a bhunaigh sé ar an leabhar Princess of Thule agus a lonnaigh sé in Éirinn. Léiríodh an dráma sin ina amharclann féin agus é ag aisteoireacht ann. Foilsíodh The Wonderful Wizard of Oz sa bhliain 1900 i gcomhar leis an maisitheoir leabhar W. W. Denslow. Bhí an-ráchairt ar an leabhar agus scríobh sé seacht gcinn déag de leabhair eile faoin áit sin ar ar thug sé Oz. Scríobh sé go leor leabhar eile nach raibh aon bhaint acu le Oz, go leor díobh faoi ainmneacha cleite. Cailleadh é sular bhain sé trí bliana agus trí scór d'aois amach.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1856
Catagóir:Básanna i 1919
Epimetheus (gealach)

mion|clé|Epimetheus
Is saitilit congarach do Satarn í **Epimetheus**. Glaotar Satarn X1 air fosta. Geibheann sé a ainm ó Epimetheus a bhí ina dheartháir ag Prometheus sa mhiotaseolaíocht gréagach.

## Fionnadh

Tá Epimetheus ar aon fhithis leis an saitleog Janus.  Cheap réalteolaithe ar dtús nach raibh ach réad amháin san fhithis sin agus de bharr sin ba dheachair leo a gcailíochtaí a aithint. Thug Audouin Dollfus a ainm do Janus ar an 15ú mí na Nollag 1966  Ar an 18ú lá mí na Nollag bhreathnaigh Richard Walker Epimetheus ach níorbh eol dó nach Janus é. Sa bhliain 1978 i mí Deireadh Fómhair thuig Stephen Larson agus John Fountain gur dhá shaitheoga a bhí i gceist ar aon fhithis agus mar sin aithníodh Epimetheus mar saitleog don chéad uair.  Dearbhaíodh an tuiscint seo ag Voyager 1 sa  bhliain 1980. Fuair Epimetheus a ainm go hoifigiúil sa bhliain 1983 agus faomhadh an t-ainm Janus ag an IAU san am céanna. Roinn Walker fionnadh Epimetheus le Larson agus Fountain.

clé|mion|Fithis

## Fithis

Tá Epimetheus agus Janus ar aon fhithis le chéile. Bhí Janus níos goire do Shatarn de mhéid 50 cileméadar ná tá Epimetheus sa bhliain 2006.  De bharr Dlíthe Newton tá an fhithis ghearr ina fhithis níos tapaidh. Tósaíonn an dá read ag athrú fithis agus ag fanacht faoi níos mó ná 10,000 ciliméadar óna céile. Tá Janus níos troime ná Epimetheus faoi cheathair. Mar sin athraíonn an péire a bhfithis gach ceithre bliana.  Ní dhéantar a leithid seo de fhithisin áit ar bith eile sa Ghrianchóras.

## Tréithe fisiceacha

Tá a lán cráitéir ar Epimetheus a bhfuil lárlíne níos mó ná 30 ciliméadar acu mar aon le heanganna agus buaiceanna  a bheag nó a mhór.  Noctann seo go dócha é go bhfuil Epimetheus a lán aosta.  Is féidir gur tháinig an dá shaitleog ón tuismitheoir céanna ach más amhlaidh an cás é caithfidh gur tharla an briseadh go luath i stair córas na saitleoga.  Suaithnaíonn a dhlús íseal agus a fhriothamh geal gur dócha go réad  sgacach,oighreata é Epimetheus a bhfuil saibhir  in oighear uisciúil.

## Fáinne
Tá fainne lag de dheannach timpeall na fithise a bhfuil ag Janus agus Epimetheus.  Síneann an fáinne go 5,000 ciliméadar on fhithis.  Is cúis leis an fáinne gur pléascadh cáithníní ó dhromchlá na saitleoga de thoradh turraingí dreige agus cumadh ,mar sin,  fáinne spréite timpeall a slí fithise

## Tagairtí

Catagóir:Satarn
Epimetheus

Tá níos mó ná brí amháin leis an ainm **Epimetheus**:

* Eipiméitéas (miotaseolaíocht):  Tíotán i miotaseolaíocht na Gréige.
* Epimetheus (gealach): gealach de chuid Satairn
* 1810 Epimetheus: astaróideach

## Féach Freisin
* *[[Epimitheus]]*: bailé le Russell Ducker
Tréimhse gheolaíoch

Ceann de na foranna éagsúla d'amscála geolaíoch is ea **tréimhse gheolaíoch**.  Cuireann siad ar ár gcumas  crostagairt a dhéanamh ar charraigeacha agus teagmhais gheolaíocha ó áit go háit.
Cruthaíonn na tréimhsí seo gnéithe de chéimiúlach roinnteán in scoilteann geolaithe stair an Domhain.
Foranna níos mó ná tréimhsí is ea na haeóin, cé gur féidir na tréimhsí iad féin a roinnt ina sealaid agus n-aoiseann.

Catagóir:Geocroineolaíocht
Catagóir:Aonaid ama in ord tosaíochta
Prometheus

Is satailít inmheánach ag Satarn é **Prometheus**.  Fionnadh é sa bhliain 1980 ám éigin roimh 25ú Deireadh Fómhair as íomhánna curtha ag Voyager 1 agus tugadh S/1980 S 27 dó mar ainm sealadach.
Go mall sa bhliain 1985 bronnadh an t-ainm Prometheus – ceann de na Tíotáin sa mhiotaseolaíocht ghréagach. Glaotar Satarn XVI (16) air fréisin.
Tá Prometheus fíor-shínte, ag tomhas 136 km x 79 km x 59 km  (85 mi x 49 mi x 37 mi).  Tá cuid mhaith droimeanna agus gleannta aige agus tá uimhir de cráitéir iombualaí de mhéid timpeall 20 km (12 mi) le feiceáil ach tá níos lú cráitéir aige na tá ag a chomharsana Pandora,Epimetheus agus Janus. Is dócha óna dlús an íseal agus óna bhánacht ard go bhfuil Prometheus ina réad go h-an scagach, oighreata.

## Tagairtí

Catagóir:Satarn
Pirkanmaa

Ceann de réigiúin na Fionlainne is ea **Pirkanmaa** (Sualainnis: *Birkaland*). Tá sé ag críochantacht leis na réigiúin eile Satakunta, Bun na Tabhastlainne, Päijät-Häme, an Ostrabóitne Theas, Lár na Fionlainne agus Iardheisceart na Fionlainne.

## Bardais
Tá Pirkanmaa roinnte ina 22 bardas. Tá stádas cathrach ag aon cheann déag dóibh (sa chló trom).
Kainuu

Ceann de réigiúin na Fionlainne is ea **Kainuu** (Sualainnis: *Kajanaland*; Rúisis: Кайнуу). Tá sé ag críochantacht leis na réigiúin eile seo a leanas: an Ostrabóitne Thuaidh, an Chairéil Thuaidh, an tSabhóin Thuaidh agus teorainn na Rúise. 

Thugtaí Kvenland air sna sean-shágaí Lochlainnise.

## Bardais
Tá an Ostrabóitne Thuaidh roinnte ina 8 bardas.
Pandóra

Is satailít inmheánach de chuid Shatarn é **Pandóra**.  Fionnadh é sa bhliain 1980 ó íomhaí glactha ag an tóireadóir Voyager 1 agus tugadh an t-ainm sealadach 1980S26 dó. Níos déanaí sa bhliain 1985 ainmníodh é go hoifigiúil mar “Pandóra”, duine sa mhiotaseolaíocht Gréagach. Tá ainm eile aige freisin, mar atá Satarn XVII. Measadh go raibh Pandóra ina shatailít aoireach ar Fainne F ach aithnítear inniu go bhfuil an mhortabháil sin ag a chomharsa Prometheus agus ní ag Pandóra é.  Tá Pandóra clúdaithe le cráitéir iombualaidh níos mó ná tá Prometheus agus tá dhá cráitéir móra ar a laghad, ar lárlíne 30 km (19 mi) aige.  Tá formhór na gcráitéar ar Phandóra éadomhain  de bharr iad bheith líonta isteach le smionagar.  Tá círíní agus claiseanna le feiceáil freisin ar an dromchla.  Tá a lán sráitheanna athshondais ag Pandóra lena chomharsana agus dá dheasca sin tá fithis éagruthach aige.  Gach 6.2 blianta tagann na hathruithe is mó ina bhfithisí nuair a bhíonn periapsis Pandóra ar line le apoapsis  Prometheus agus nuair a thagann an dís taobh istigh de 1,400 ciliméadair (870 míle) le chéile. Tá athshondas le Mimas freisin ag Pandóra. Dá thairbhe a dlús an íseal agus a bhánacht ard is dócha go réad an scagach, oighreata Pandóra.  Tá roinnt éideimhne sna sonraí seo agus tá sé le deimhniú go fóill.

Áiléar  -  Íomhá de Pandora ó Voyager 2  (Lúnasa 1981)
Pandóra ón tóireadóir Cassini sa bhliain 2005.  Tá fáinní Shatairn sa chúlra.  Tógadh an dlúthradharc  seo de Phandóra ag Cassini le linn eitilt-thart an spáslong ar an 3ú Meitheamh 2010.

## Tagairtí

Catagóir:Satarn
St. Fintan's High School

Is meánscoil bhuachaillí é **St. Fintans High School**, atá suite i mbruachbhaile de Sutton i gcontae Fhine Gall, Éire.

Is iad na spóirt: rugbaí, cluichí Gaelacha, cispheil, sacar, lúthchleasaíocht, badmantan, seoltóireacht, boghdóireacht, leadóg, leadóg bhoird, agus spóirt eile.

I measc na mac léinn suntasacha ate cat, is iad an t-údar Roddy Doyle, agus an t-amhránaí Ronan Keating. Ba é an suíomh ar cheann de na chéad léirithe ag an mbanna 'Feedback' a bhí ina dhiaidh sin a bheith U2. D'fhreastail Aaron, Issac, Michael ages Eric Westbrooks an scoile agus imir go léir le haghaidh an fhoireann cispheile náisiúnta na hÉireann. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* stfintanshs.ie 
* erst.ie - st-fintans-high-school-sutton-dublin-13  
* Education.ie - find-a-school - Roll 60370W
Zetes

Ceann den 24 cráitéir atá ainmnithe ag an IAU ar an ghealach Phoebe atá i bhfithis thart ar an bpláinéad Satarn.
Voyager 1

Is spás-tóireadóir é **Turasóir 1** agus é seolta ag NASA ar an 5ú Meán Fomhar 1977 chun staidéar a dhéanamh ar na pláinéid amuigh agus ar na gealacha sa Grianchóras imigéiniúil, agus eolas a chruinniú ar spás taobh amuigh den Ghrianchóras freisin. Seoladh é 16 lá tar éis a leathchúpla Turasóir 2.  Tár éis dó bheith ag obair níos mó ná 38 bliana tá an spás árthach ag cumarsáid go fóill le Líonra Spás Doimhin le h-orduithe a ghlacadh agus sonraí a chur ar ais. Ar fad 134 AU (2.00 x 1010 km) sa bhliain 2016 s’é an spás árthach is sia ón Domhain agus an t-aon cheann amháin atá i spás  idir-réaltach. B’é príomhchuspóir mhisin na toireadóra  foluain-thart a dhéanamh ar Iúpatar, Satarn agus Tíotán an ghealach mhór Shatairn.  Cé go raibh an spás-árthach in ann an turas go Plútón a dhéanamh cinneadh é a chur go Tíotán ina ionad  dá dheasca gurb’ eol go bhfuil atmaisféar nach beag é ar an ghealach a bhí níos suimiúla a bhreathnú agus a raibh tosaíocht air mar sin. Rinne sé staidéar ar aimsir, réimsí maighnéadaí agus fáinní an dá phláinéad agus b’é an céad tóireadóir é mion-íomhánna  a ngealach a chur ar áis.  Tar éis dó a chéad mhisean a chomhlíonadh le foluain-thart  ar Shatarn ar an 20ú Samhna 1980 thosaigh  Turasóir 1  misean sínte chun taiscéalaíocht a dhéanamh ar réimsí agus teorainn an im-ghriansféir.   Ar an 25ú Lúnasa 2012 thrasnaigh Turasóir 1 an Griansos agus rinneadh de an céad spásárthach dul isteach i spás idir-réaltach agus staidéar a dhéanamh ar an mheán idir-réaltach.  Meastar go leanfaidh Turasóir 1 lena mhisean shínte  go dtí tuairim is 2025 nuair nach mbeidh  cumhacht fágtha ag a ghineadóirí  teirmeanúicléach a uirlisí eolaíochtaí a oibriú níba mhó.

## Féach freisin

* NASA

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cláir NASA
Catagóir:Spásárthaí
Voyager 2

Is spástóireadóir é **Voyager 2** agus é seolta ag NASA ar an 20ú Lúnasa 1977 chun staidéar a dhéanamh ar na pláinéid amuigh. Lainseáladh é sé lá roimh a leathchúpla Voyager, ar chonair a thóg níos sia le hIúpatar agus Satarn a shroichint ach a chuir ar a chumas cuairt a thabhairt ar Úránas agus Neiptiún. Is é an t-aon spásárthach amháin a shroich aon cheann de na fathaigh reoite. Chríochnaigh a bhunmhisean le taiscéaladh ar Chóras Neiptiúin ar an 2ú Deireadh Fómhair 1989 agus tar éis dó cuairt a thabhairt ar chóras Úránais sa bhliain 1986, ar chóras Shatairn sa bhliain 1981 agus ar chóras Iúpatair sa bhliain 1979. Tá Voyager 2 anois sa dara ré dá mhisean, ag déanamh staidéir ar imeall amuigh an Ghrianchórais agus tar éis dó bheith ag taisteal go ceann níos mó ná 40 bliain, fanann sé i dteagmháil leis an Líonra Spáis Dhomhain. Ag scaradh de 108 Aonaid Réalteolaíochta (1.62 x 1010 km) ón ghrian i mí Aibreáin 2015, tá Voyager 2 ar cheann de na rudaí de dhéantús an duine is faide ón domhan, mar aon le Voyager 1, Pioneer 10 agus Pioneer 11. Ar shroichint spás idir-réaltach dó, beidh sé in ann na céad fíorthomhais de dhlús agus de theocht an phlasma idir-réaltaigh a dhéanamh.

## Féach freisin

* NASA

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cláir NASA
Catagóir:Spásárthaí
Arequipa

Is é **Arequipa** príomhchathair agus an chathair is mó i roinn Arequipa. Is é suíomh Chúirt Bhunreachta Pheiriú é freisin. Agus daonra de 861,145 ann is é an dara cathair is mó i bPeiriú, agus is é an tríú mórcheantar uirbeach é de réir na hInstitúide Náisiúnta um Shonraí agus Eolais (INEI).

Catagóir:Peiriú
Cassini

Is spásárthach gan duine é **Cassini-Huygens**, a chuireadh go dtí an pláinéad Satarn. Is robo spásárthach de chuid NASA-ESA-ASI é. Is é an ceathrú spás tóireadóir a thug cuairt ar Shatarn agus an céad cheann acu a d'imigh i bhfithis thart ar an bpláinéad. Tá sé i bhfithis go foill sa bhliain 2016 agus tá sé ag leanúint le staidéar a dhéanamh ar an bpláinéad agus a ghealaí nádúrtha ó shroich sé an córas sa bhliain 2004. Is é Cassini an spásárthach atá i bhfithis go fóill agus is Huyghens an tóireadóir a d'imigh isteach sa phláinéad go luath sa mhisean.
Úránas

Tá níos mó ná brí amháin leis an bhfocal **Úránas**:

* Úránas (pláinéad)
* Úránas (miotaseolaíocht na Gréige)
Carbhat cuachóige

Cineál carbhait is ea **carbhat cuachóige**. Tá sé comhdhéanta de ribín fabraice ceangailte thart ar bhóna léine, i slí siméadrach sa tslí is gur féidir lúb a chruthú as dá taobh eile. Bíonn carbhait chuchóige réamhcheangailte ar fáil, ina bhfuil an bogha sainiúil fuaite agus téann banda timpeall ar an mhuineál agus greamaithe le chéile le fáiscín. Faigheann roinnt t "fáiscíní" réidh leis an bhanna ar fad, ina ionad bíonn siad greamaithe díreach ar an bhóna.

Féadfar carbhait chuachóige a bheith déanta as aon ábhar fabraice, ach déantar an chuid is mó as síoda, phoileistear, chadás, nó meascán de fabraicí.

Catagóir:faisean  an seachtú haois déag
Catagóir:faisean an ochtú haois déag
Catagóir:faisean an naoú haois déag
Catagóir:faisean an fhichiú céad
Catagóir:éadaí foirmiúil
Catagóir:carbhait