open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aicsím

Tairiscint a ghlactar a bheith fíor agus ar féidir staidéar eile a bhunú uirthi. Is iad aicsímí gheoiméadracht Eoiclíd na haicsímí is cáiliúla, mar atá: (a) is féidir líne dhíreach a tharraingt ó phointe amháin go pointe eile; (b) is féidir líne chríochta dhíreach a shíneadh ag an dá cheann; (c) is féidir ciorcal a tharraingt i gcónaí le pointe ar bith mar lárphointe is le ga ar bith; (d) is comhionann aon dá dhronuillinn; (e) má bhuaileann líne dhíreach le dhá líne dhíreacha eile ionas go bhfuil an dá uillinn ar thaobh amháin di níos lú ná dhá dhronuillinn nuair a shuimítear iad, tiocfaidh an dá líne eile le chéile ar an taobh sin den chéad line. Shaothraigh Hilbert sraith aicsímí níos iomláine déine don gheoiméadracht Eoiclídeach i 1899. Is comhghnásach bunús aicsímeach a bheith faoi gach cineál matamaitice anois.

## Tagairtí
Aidréanailín

deas|250px|thumb|Aidréanailín
Hormón ie ea **aidréanailín** a thálann meideall na faireoige aidréiní mar fhreagairt ar strus, agus faoi chúinsí eile freisin. Tugtar eipinéifrín air sna Stáit Aontaithe. Méadaíonn sé ráta an chroí is brú fola, agus fuasclaíonn siúcra isteach sa bhfuil óna stórais san ae, athruithe a ullmhaíonn an cholainn chun frithghníomh teite nó troda. Úsáidtear mar chóir leighis é i gcásanna plúchta, taom croí is frithghníomhartha troma ailléirgeacha. 

## Tagairtí

Catagóir:Hormóin
Catagóir:Broncaileathóirí
Aiféilean

deas|250px|thumb|Aiféilean
An pointe ar a fhithis éilipseach ag a bhfuil an Domhan, nó aon phláinéad nó cóiméad, ag a chianphointe ón nGrian.

## Tagairtí
Aifid

Feithid bogcholainne is ea an **aifid** (*Aphidoidea*) a itheann súlach plandaí. Timthriall casta beatha aici. De réir cineáil, bíonn cuid mhaith glún a atáirgeann go neamhghnéasach ina mbeireann na baineannaigh feithidí beo, agus glúin amháin in aghaidh na bliana a atáirgeann go gnéasach. Táirgeann cuid mhaith speiceas céir mar chumhdach cosanta. Táirgeann cuid eile acu drúcht meala, agus tugann seangáin aire dóibh. Tá timpeall 4,000 speiceas ar eolas, an chuid is mó díobh sa leathsféar thuaidh. Ina measc tá lotnaidí suntasacha (mar shampla, an chuileog ghlas is an chuil dhubh). 

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Aigéad aicrileach

An t-aigéad carbocsaileach is simplí is ea **aigéad aicrileach**. Bunábhar i ndéanamh meataicrileáit meitile is poiliméar eile a úsáidtear i bpéinteanna, greamacháin agus gloine sábháilteachta.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aigéid orgánacha
Aigéad aracadónach

Aigéad sailleach polaineamhsháithithe is ea **aigéad aracadónach** le 20 adamh carbóin is 4 nasc neamhsháithithe. Bíonn sé stóráilte i gcillscannáin, agus nuair a fhuasclaítear é cuireann sé bun le prostaglaindiní is leocaitríéiní. Sintéisítear é sa cholainn as aigéad líonoiléach (le 18 adamh carbóin is 2 nasc neamhsháithithe), comhábhar riachtanach sa chothú mar nach féidir leis an gcolainn dhaonna é a shintéisiú.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aigéid orgánacha
Aicne

Galar na bhfaireog geireach is ea **aicne**, go mór mór le linn óigeantachta. Puchóidí bándearga is goiríní dubha ina dtimpeall a bhíonn ann, is iad ar an aghaidh, an droim is an cliabhrach. Ainsealach uaireanta, ach den chuid is mó is féidir í a choimeád faoi smacht le cothú ceart is glaine dhaingean.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Deirmeolaíocht
Aicéitiléin

clé|250px|thumb|Aicéitiléin

Gás gan dath is ea **aicéitiléin** (C2H2) a fhiuchann ag -84&nbsp;°C. Boladh aerga aisti. Déanann sí meascán pléascach le haer. Pléascach agus í leachtaithe An dá adamh carbóin sa mhóilín ceangailte le nasc triarach. Déantar é trí imoibriú uisce le cairbíd chailciam. Úsáidtear í mar bhreosla, go príomha sa tóirse ocsaicéitiléin chun miotail a ghearradh is a tháthú, agus mar bhunús i sintéis orgánach.

## Tagairtí

Catagóir:Gáis
Aigéad ascorbach

Is comhdhúil orgánach é **aigéad ascorbach**; Vitimín C a fhaightear den chuid is mó i dtorthaí citris, glasraí glasa agus prátaí. Feidhmíonn sé sa cholainn chun iomláine na bhfíochán a chaomhnú. Má tharlaíonn uireasa, beidh scorbach mar thoradh. Tairgtear go gcuirfidh dáileoga móra bac ar an slaghdán coiteann agus fiú ar ailse, ach níl fianaise láidir leis seo.

## Tagairtí

Catagóir:Aigéid orgánacha
Aigéad bórach

Aigéad lag is ea **aigéad bórach** (H3BO3) le hairíonna antaiseipteacha. Bíonn pH timpeall 6 ag tuaslagáin chaolaithe, timpeall 9 ag tuaslagán páirtneodraithe. Tugtar bóráití ar shalainn aigéid bhóraigh. Tugtar aigéad bórásach ar ocsaíd bóróin hiodráitithe, B2O3.

## Tagairtí

Catagóir:Comhdhúile neamhorgánacha
Catagóir:Antaiseipteáin
Loch gCál

Is baile suite i gContae Ard Mhacha é **Loch gCál**.

## Stair
mion|clé
Tharla luíochán Loch gCál ar 8 Bealtaine 1987, inar mharaigh SAS na Breataine ochtar ball den IRA, chomh maith le sibhialtach amháin a thiomáin isteach san eachtra ar a bhealach óna chuid oibre, i gcomhluadar duine eile a gortaíodh go dona.

Ba é seo an líon ba mhó óglaigh a chaill an tIRA in aon oibríocht mhíleata amháin le linn na coimhlinte idir 1969 agus 1998.
link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Loughgall_police_station_-_geograph_-_1796947.jpg|alt=|clé|mion|an stáisiún póilíní sa bhliain 2010 (dúnta anois)

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Ard Mhacha
Ráth Caola

Is baile suite i gContae Luimnigh é **Ráth Caola**.mion|1900idí luath|clé|220x220px

## Stair
Bhí dúil ag William Danaher, sa ghrianghrafadóireacht agus chuir seisean bailiúchán iontach d’íomhánna ar phlátaí gloine le chéile den saol ar fheirm teaghlaigh i Ráth Caola idir na blianta 1904-1932.

## Féach freisin

* Na Cnoic Arda
* Palaitínigh

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Luimnigh
Tigh Moling

Baile in Éirinn is ea **Tigh Moling**. Tá an baile suite in oirdheisceart na tíre i gContae Cheatharlach.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Cheatharlach
Áth Fhád

Paróiste in Éirinn is ea **Áth Fhád**. Tá sé suite in oirdheisceart na tíre i gContae Cheatharlach.

## Tagairtí
An Bearnán

Is baile suite i gContae Thiobraid Árann é **An Bearnán**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Baile Cora

Is sráidbhaile i gContae Aontroma é **Baile Cora** suite faoin tuath idir Lathara agus Carraig Fheargais.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Aigéad carbónach

Comhdhúil is ea **aigéad carbónach** (H2CO3); an fhoirm hiodráitithe de dhé-ocsaíd charbóin (CO2). Aigéad lag a dhíthiomsaíonn ina dhá chéim chun ian carbónáit hidrigine HCO3- is ian carbónáite CO32- a tháirgeadh. Bíonn uiscí nádúrtha sáithithe le dé-ocsaíd charbóin, agus cinneann an tiúchan ian décharbónáite is ian carbónáite an pH iontu. In uisce báistí le haigéad carbónach íon, bíonn an pH timpeall 5. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aigéid
Aigéad fíteach

Stór fosfair atá i láthair i ngránaigh is léagúim is ea **aigéad fíteach**. Tugtar *heicseafosfáit ionóisitóil* air freisin. Is féidir leis nascadh le mianraí cosúil le cailciam, iarann is sinc lena mbithinfheidhmeacht siúd a laghdú. Mar thoradh, is féidir nach mbeidh an t-iarann chomh hinfheidhme ó fhoinsí plandúla is a bheadh ó fhoinsí ainmhíocha. Is féidir a infheidhmeacht a mhéadú, áfach, trí vitimín C a ionghabháil ag an am céanna.

## Tagairtí

Catagóir:Fiseolaíocht plandaí
Aigéad fólach

Vitimín B a fhaightear san ae agus ón gcuid is mó de na glasraí glasa, atá riachtanach i sintéisiú is feidhmiú chealla dearga na fola. Má bhíonn uireasa de ann, rud a tharlaíonn go hannamh i dtíortha forbartha, baineann ainéime don duine. Tugtar é, chomh maith le hiarann, mar ghnáthchóireáil chun ainéime a sheachaint, mar a dhéantar le linn toirchis. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aigéid orgánacha
Aigéad fosfarach

Aigéad mianrach is ea **aigéad fosfarach** (H3PO4); aigéad 3 bhun le 3 shraith salann. De ghnáth, is leacht síorópach é atá an-tais-scópach. Trí dhíhiodráitiú, táirgeann sé peantocsaíd fosfair (P2O5), oibreán an-mhaith triomaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Aigéid
Aigéad fúmarach

Comhdhúil is ea **aigéad fúmarach** (C2H2(COOH)2) le leáphointe 300&nbsp;°C. Aigéad décharbocsaileach neamhsháithithe a úsáidtear i ndéanamh roisíní poileistear atá ann. Tugtar fúmaráití ar a shalainn, agus úsáidtear go minic iad i ndéanamh drugaí. Is isiméir gheoiméadarach de chuid aigéid mhailéigh é.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aigéid orgánacha
Aigéad lachtach

Aigéad orgánach gan dath is ea **aigéad lachtach** (CH3-CH(OH)-COOH). I láthair i mbainne géar. Cruthaítear é i matáin tar éis a gcraptha, agus mar staid inmheánach i meitibileacht carbaihiodráití. Déantar ar bhonn trádalach é trí choipeadh glúcóis le baictéir. In úsáid i súdaireacht, ruaimneoireacht agus míochaine. Tá dhá fhoirm eanaintiméireacha de sa nádúr. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aigéid orgánacha
Aigéad líseirgeach dé-eitilimíde

Siabhraigin, druga coitianta mí-úsáide sna 1960idí-1970idí is ea **Aigéad líseirgeach dé-eitilimíde** nó **LSD**.  

Thógtaí i bhfoirm micreaphoncanna é, agus thugtaí ‘aigéad’ air. I 1943 tháinig an ceimicí Eilvéiseach Albert Hoffman (1906-2008) ar iarmhairt chumasach an druga nuair a thóg dáileog de i rith a chuid oibre i gcomhlacht Sandoz.  

Mhol síceolaithe áirithe an druga mar chabhair i síciteiripe. Chuir an síceolaí cliniciúil Timothy Leary (1920-1996) mí-úsáid an druga chun cinn go mór, agus briseadh as a phost in Ollscoil Harvard é mar gheall air i 1963.  

## Féach freisin

* Mí-úsáid substaintí

## Tagairtí

Catagóir:Mí-úsáid substaintí
Catagóir:Drugaí
Aigéad mailéach

C4H4O4, a leáphointe 139&nbsp;°C. Isiméir gheoiméadrach de chuid aigéid fhúmaraigh, ach ós rud é go bhfuil na grúpaí carbocsaile ar an taobh céanna den nasc dúbailte, foirmíonn sé nasc inmheánach hidrigine, mar a léiríonn an fhoirmle thuas. Mar sin, is lú go mór a leáphointe ná leáphointe an aigéid fhúmaraigh. Cruthaíonn sé ainhidríd go héasca trí mhóilín uisce a chailliúint, agus ansin cruthaíonn móilín fáinne.

## Tagairtí
Aigéad malach

Comhdhúil is ea **aigéad malach** (HOOC-CH2-CH(OH)-COOH) le leáphointe 100&nbsp;°C. Aigéad a fhaightear i dtorthaí glasa, úlla go háirithe. De réir mar a chailleann sé móilíní uisce, táirgeann aigéad mailéach is aigéad fúmarach.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aigéid orgánacha
Aigéad nicitíneach

Vitimín B atá tábhachtach i dtáirgeadh fuinnimh taobh istigh de chealla. Bíonn sé ann i bhfoirm nicitínimíde go ginearálta, agus is féidir é a shintéisiú ón aimíonaigéad tripteafan, ach ag ráta íseal. Mar sin féin, luaitear a leibhéal i mbianna ina choibhéis aigéid nicitínigh (aigéad nicitíneach + 0.017 tripteafan). Bíonn aigéad nicitíneach i láthair i ngránbharra mar niacaitín, foirm atá neamhghníomhach sa bhitheolaíocht. Éiríonn sé infhaighte nuair a théitear an gránbharr le haol, nós a ghlac na hIndiaigh i Meiriceá Theas chucu féin agus a chuir bac ar pheallagra.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aigéid orgánacha
Achadh Dubhthaigh

Is baile suite i gContae Dhoire é **Achadh Dubhthaigh**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Dhoire
Aigéad hidricianach

Ciainíd hidrigine, HCN, nó tuaslagán uisciúil di. Tugtar *aigéad prúiseach* air freisin. Is leacht fíornimhiúil é, le fiuchphointe 26&nbsp;°C agus boladh almóinní. Is aigéad lag é. I dtuaslagán atá páirtneodraithe bíonn an pH > 9, agus bíonn tiúchan réasúnta ard de i dtuaslagáin salainn ciainíde. Is cumasach an múchghlantóir é, agus tá sé tábhachtach mar imoibrí i sintéisithe orgánacha.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic neamhorgánach
Comhairle Contae an Longfoirt

Is comhairle i gContae an Longfoirt í **Comhairle Contae an Longfoirt**. 

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Longfoirt
Catagóir:Údaráis áitiúla in Éirinn
Baile Átha an Urchair

Is baile suite i gContae na hIarmhí é **Baile Átha an Urchair**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae na hIarmhí
Scoil Mhuire

Is meánscoil suite i gContae an Longfoirt í **Scoil Mhuire**.

Catagóir:Bailte i gContae an Longfoirt
Aigéad pailmíteach

C15H31COOH, aigéad sailleach sáithithe le leáphointe 63&nbsp;°C. Faightear ó chuid mhaith foinsí é, ainmhithe is plandaí, bainne is ola phailme (tagann an t-ainm uaithi seo) go háirithe.

## Tagairtí
Aigéad pangamach

Is comhábhar an-chuid síolta é **aigéad pangamach**. Moltar mar vitimín B15 é, ach níl aon fheidhm cothaithe aige atá ar eolas chuige seo.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aigéid orgánacha
Aigéad pantaitéineach

Vitimín B a fheidhmíonn mar chomhfhachtóir i gcuid mhaith imoibrithe einsímeacha is ea **aigéad pantaitéineach**. De bhrí go bhfaightear go forleathan sa nádúr é, níor braitheadh a uireasa i gcothú daonna fós.

## Tagairtí

Catagóir:Aigéid
Aigéad salaicileach

Druga a ullmhaíodh ar dtús as eastóscadh airgead luachra, agus ansin i 1838 ó choirt na sailí. D'úsáidtí a shalann, salaicioláit sóidiam, mar theiripe ar phianta réamatacha is slaghdáin fhiabhrasacha ar dtús i 1875. Cuireadh an t-aigéad acéitiolsalaicileach (aspairín), a fuarthas a bheith níos cumasaí mar dhruga, ina ionad i 1899.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Patrick Smyth

Bhí an tAthair **Patrick Smyth** (Pádraig Mac Gabhann) (1824 – 1865) ina scoláire clasaiceach agus Gaeilge a bhí páirteach i gceannairc Eureka in órcheantar Ballarat in Victoria na hAstráile sa bhliain 1854. 

Rugadh Smyth i mBéal an Átha i gContae Mhaigh Eo. Bhain sé Melbourne amach ina shagart sa bhliain 1852 agus cuireadh é chun Ballarat sa bhliain 1854, trí bliana roimh an éirí amach a tharla san órcheantar mór ann. Bhí na sluaite mianadóirí ann as gach cearn den domhan agus mórán Éireannach ina measc. Bhí siad míshásta le costas na gceadúnas mianadóireachta agus le drochiompar na bpóilíní: tugadh drochíde do Gregorius, searbhónta martraithe Airméanach Smyth féin. Bhí muinín ag na mianadóirí as Smyth agus toghadh é mar dhuine den triúr a chuaigh chun cainte le Robert Rede, ceann an Choimisiúin Ríoga a ceapadh sa bhliain 1854 chun cúiseanna gearáin na mianadóirí a phlé. 

thumb|right|Cath Eureka. J. B. Henderson (1854)
Theip ar Rede an scéal a réiteach agus d’ullmhaigh a lán mianadóirí iad féin chun catha i gceantar Eureka faoi cheannas an Éireannaigh Peter Lalor. Tar éis do na saighdiúirí an cheannairc a chur faoi chois thug Smyth Lalor chun a thí féin faoi choim. Bhí Lalor gortaithe agus bhain dhá mháinlia an lámh de i dteach an tsagairt: ansin d’éalaigh sé ó dheas go dtí Geelong. 

Nuair a scríobh Raffaello Carboni, ceannaire eile, cuntas ar eachtra Eureka luaigh sé Smyth mar ‘Latin and Celtic scholar’.

Fuair Smyth bás gan iomrá in Sydney ar an 14 Deireadh Fómhair 1865 agus é 42 bliain d'aois.

## Nótaí

## Tagairtí
* Noone, Val (2012). *Hidden Ireland in Victoria*, lch 42. Ballarat Heritage Services. ISBN 978-1-876478-83-4

## Naisc
* Liosta stairiúil lucht Gaeilge san Astráil

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Aigéad sorbach

Leasaitheach ceadaithe bia a choisceann fás caonaigh léith is ea **aigéad sorbach**. Tá leasaithigh mar seo frithmhíocóiseach. Faightear ó thorthaí glasa an chaorthainn é.

## Tagairtí
Aigéad stéarach

Is aigéad sailleach sáithithe é **an t-aigéad stéarach** le slabhra 18-carbóin. Is é an t-ainm molta ag AIGCF ná **an t-aigéad ochtaideacánóch**. Is solad céiriúil é agus is é C17H35COOH a fhoirmle cheimiceach. Tagann a ainm ón bhfocal Gréigise στέαρ "stéar ", a chiallaíonn 'geir'. Tugtar stéaráití ar shalainn agus eistir an aigéid stéaraigh. Mar eistear, is é an t-aigéad stéarach ceann de na haigéid shailleacha sháithithe is coitianta a fhaightear sa nádúr, i ndiaidh an aigéid phailmítigh. Tugtar stéirin ar an tríghlicríd a dhíorthaítear ó thrí mhóilín den aigéad stéarach.

Baintear feidhm as i ndéanamh gallúnaí is coinnle.
Aigéad sucsanach

HOOC-CH2-CH2-COOH, solad gan dath a leánn ag 188&nbsp;°C. Faightear i gcána siúcra agus déantar le linn coipthe é. I measc a dhíorthuithe tábhachtacha tá ainhidríd chioglach, a úsáidtear i roisíní, agus a imíd, a úsáidtear mar dhíghalrán.

## Tagairtí
Aigéad tartarach

C4H6O6, comhdhúil le 3 stéiré-isiméir. Dhá cheann acu, is íomhánna scáthánacha dá chéile iad. An ceann eile, is íomhánna scáthánacha dá chéile an dá leath den mhóilín, agus tugtar *aigéad méiseatartarach* air. Faightear isiméir amháin, agus a shalainn potaisiam is cailciam, go fairsing i bplandaí. Úsáidtear tartráit photaisiam hidrigine — gealtartar — mar aigéad i bpúdar bácála. Déshalann potaisiam is antamóin atá in urlacach tartarach.

## Tagairtí
Aigéad picreach

C6H2(NO2)3OH, 2,4,6-trínítrifeanól le leáphointe 122&nbsp;°C. Solad buí a dhéantar trí níotráitiú feanóil. Aigéad lag, ach níos láidre ná feanól. Is ábhar datha buí é, agus ábhar pléascach.

## Tagairtí

Catagóir:Aigéid
Aigéad piorúvach

CH3-CO-COOH, táirge neamhchiriúíl ocsaídiú aigéid lachtaigh is ea **aigéad piorúvach**. Tarlaíonn sé i gcuid mhaith conairí imoibrithe meitibileacha.

## Tagairtí
Aigéad úrach

Is é rud is **aigéad úrach** an ná aigéad orgánach lag bán criostalta, gan bholadh gan bhlas, leis an fhoirmle cheimiceach C5H4N4O3. Díorthaítear ó phúirín é. 

Cruthaítear é trí mheitibileacht na bpróitéiní i ndaonnaí agus cuid mhaith veirteabrach eile. Bíonn oiread an-bheag de sa bhfuil is an fual daonna. Cosúil le húiré, úsáideann ainmhithe é chun nítrigin a eisfhearadh. Is cúis gúta is scoilteacha é fosú criostal den aigéad seo is dá shalainn in ailt is fíocháin eile. 

Faightear i bhfoirm íon é ó lobhadh guanó.
[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Tophaceous%20gout.jpg|alt=|clé|mion|[Gúta]]

## Féach freisin

* Gúta

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic orgánach
Aigéadacht

Tomhas ar thiúchan an ian hidrigine i dtuaslagáin. Úsáidtear an scála logartamach pH ó 0 (tiúchan an-ard) go dtí 14 (an-íseal). Nuair is beag an pH, is aigéadach an tuaslagán. Tá pH 7 ag uisce driogtha, pH 7.4 ag an bhfuil, agus deirtear go bhfuil tuaslagáin le pH 5.5-8.5 neodrach. Timpeall pH 3.5 atá ag fínéagar, agus pH 1 ag aigéad bataire. Deirtear gur alcaileach nó bunata tuaslagán le pH níos mó ná 7: bíonn pH 10 ag bainne maignéise, pH 12 ag tuarthóir, suas le pH 13 ag hiodrocsaíd sóidiam, NaOH.

## Tagairtí
Aigéad núicléasach

[mion|Léiriú tríphlánach de [ADN.]]

Is éard is **aigéid núicléasacha** ann ná bithpholaiméirí, nó na bithmhóilíní beaga, atá riachtanach do gach rud beo. Is é an téarma *aigéad núicléasach* an t-ainm foriomlán ar an aigéad dí-ocsairibeanúicléasach (ADN), agus aigéad ribeanúicléasach (ARN).
Bíonn an dá shaghas ADN agus ARN i núicléas na cille, agus ARN atá sa núicléas is i gcíteaplasma na cille.
As ADN a thógtar na géinte, agus stiúrann ADN déanamh an ARN. Ar a seal, stiúrann RNA déanamh na bpróitéiní.Tá siad comhdhéanta de núicléitídí, arb iad na monaiméirí atá déanta as trí chomhpháirt: peantós, grúpa fosfáite agus bonn nítrigineach. Más riobós comhdhúileach é an siúcra, is ARN (aigéad ribeanúicléasach) an pholaiméir; má tá an siúcra díorthaithe as riobós mar dí-ocsairiobós, is é ADN (aigéad dí-ocsairibeanúicléasach) an pholaiméir.

Is iad na haigéid núicléasacha na cinn is tábhachtaí de na bithmhóilíní go léir. Tá siad seo le fáil go flúirseach i ngach rud beo, mar a chruthaíonn, ionchódálann agus stórálann siad faisnéis ar gach cill bheo de gach orgánach beo ar an Domhan. Ina dhiaidh sin, feidhmíonn siad chun an fhaisnéis sin a tharchur agus a léiriú taobh istigh agus taobh amuigh den núicléas cille — d'oibríochtaí inmheánacha na cille agus ar deireadh thiar don chéad ghlúin eile de gach orgánach beo. Tá an t-eolas ionchódaithe cuimsithe agus tíolactha tríd an seicheamh aigéid núicléasaigh, a sholáthraíonn ord na núicléitídí 'an dréimire taca' laistigh de mhóilíní ARN agus ADN.
Aigéid shailleacha il-neamhsháithithe

Saill sa chothú a chuimsíonn gliocról cuingrithe le 3 aigéad sailleach, ar tríghlicríd an móilín iomlán. Is féidir le haigéid shailleacha a bheith sáithithe, monaineamhsháithithe, nó il-neamhsháithithe, ag brath ar líon na nasc carbón-carbón iontu nach bhfuil sáithithe le hadaimh hidrigine. De réir mar a mhéadaíonn líon na nasc mar seo atá neamhsháithithe, is amhlaidh a éiríonn an tsaill níos il-neamhsháithithe. Bíonn saill il-neamhsháithithe leachtach ag teocht an tseomra, agus déantar í a hidriginiú ar bhonn tionsclaíoch chun saill chrua níos sáithithe a tháirgeadh le húsáid i gcuid mhaith margairíní. Má tá dóthain den tsaill il-neamhsháithithe sa chothú, cabhraíonn sé leis an leibhéal colaistéaróil sa bhfuil a choimeád i gceart. Bíonn na holaí muirí is an chuid is mó de na holaí plandúla lán d'aigéid shailleacha il-neamhsháithithe (ach eisceachtaí is ea ola phailme is ola cnó cócó). Is é aigéad líonailéach an príomhaigéad sailleach mar seo sa nádúr, agus is comhábhar bunúsach é seo sa chothú daonna (ceann de na haigéid riachtanacha shailleacha). Tá gá leis i sintéisiú an aigéid aracadónaigh is na bprostaglaindiní, agus ní fhaightear é ach ó olaí plandúla. Is gá go mbeidh timpeall 3% den ionghabháil laethúil dhaonna aigéid shailligh i bhfoirm aigéid líonailéigh. 

## Tagairtí
Ailbéideacht

mion|solas na gréine fhrithchaite
Cóimheas an tsolais a fhrithchaitheann an Domhan, nó pláinéad ar bith eile, agus sholas na Gréine a ionsaíonn an Domhan, is ea **ailbéideacht** (nó **albedo** i mBéarla). 
[mion|athrú na hailbéideachta  sa [An Ghraonlainn|Ghraonlainn ː  2011 versus meán  2000 - 2006]]
Nuair a fhrithchaitear an solas ionsaitheach iomlán, bíonn luach 1 aici. Bíonn luach 0 aici nuair nach bhfrithchaitear aon solas. 

### Athrú aeráide
Tagann an ailbéideacht  go mór san áireamh in aon athrú aeráide. Mar shampla, frithchaitheann leac oighir suas le 90% den solas ionsaitheach, ach ní fhrithchaitheann cré is carraigeacha ach 10% ar éigin. Faoi seo, clúdaíonn leac oighir 10% den chuid sholadach de dhromchla an Domhain. 

Dá méadófaí achar an leac oighir, mhéadófaí an ailbéideacht, laghdófaí an fuinneamh glan a ghabhfadh an Domhan, agus laghdófaí meánteocht an Domhain. 

Má leanann an forthéamh domhanda mar atá á thuar de bharr méadú san iarmhairt cheaptha teasa san atmaisféar, leáfar a lán den leac oighir, laghdófar an ailbéideacht, laghdófar frithchaitheamh an tsolais, agus méadófar teocht an Domhain a thuilleadh fós ar mhodh aischothaithe dhearfaigh. 

Dá thoradh seo, tá an ailbéideacht an-tábhachtach i gcúrsaí aeráide gearrthéarmaí is fadtéarmaí.

## Féach freisin

* Athrú aeráide
* Téamh domhanda
* Iarmhairt cheaptha teasa

## Tagairtí

Catagóir:An Domhan
Catagóir:Téamh domhanda
Catagóir:Solas
Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Aeráid
Catagóir:Grian
Ailcéin

[mion|Samhaltán d'[eitiléin, an ailcéin is simplí]]
Sraith homalógach 
hidreacarbóin ina bhfuil, ar a laghad, nasc dúbailte carbóin-charbóin is ea **ailcéin.** Tugtar *olaifíní* orthu freisin. 
Tá líon na n-adamh hidrigine in ailcéin dhá oiread líon na n-adamh carbóin, agus mar sin is í a bhfoirmle ghinearálta ná CnH2n. Mar shampla, is í an fhoirmle mhóilíneach d'eitéin ná C2H4 , agus i gcás  próipéine is í C3H6.

Imoibritheach go príomha trí shuimiú.

## Tagairtí

Catagóir:Ailcéiní
Ailbíneachas

Neamhord lítheach dúchasach atá coitianta go leor i measc na veirteabrach uile, daoine san áireamh. Easpa lí sa chraiceann a bhíonn ag an duine a bhuaileann sé. I ndaoine, easpa meilinine a bhíonn ann, agus féadfaidh sí sin a bheith baolach mar ní bhíonn an oiread sin cosanta i gcoinne na dtonnfhad ultraivialaite sa ghrianradaíocht. Bíonn an ghruaig bán, an craiceann is na hinteacháin bándearg. Fuarthas i 1990 gur géin ar chrómasóm 11 atá freagrach as an neamhord seo, agus mar thoradh air seo bíonn easpa tirisíonáise, an einsím is gá é chun meilinin a thál.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Deirmeolaíocht
Ailcín

Is éard atá in **Ailcín** ná hidreacarbón ina bhfuil, ar a laghad, nasc treasach amháin. Tugtar *aicéitiléiní* orthu freisin. Le nasc treasach amháin, is é a bhfoirmle ghinearálta ná CnH2n-2.

## Tagairtí
Ailcil

Grúpa leis an bhfoirmle ghinearálta CnH2n+1 -, díorthaithe ó alcán cosúil le meitil (CH3-), eitil (C2H5 -), is próipil (C3H7 -).

## Tagairtí
Ailgionáit

Is éard is **ailgionáit** ann ná salann cailciam an aigéid ailginigh a fhaightear i bhfeamainn. Cruthaíonn ailgionáití tuaslagáin shlaodacha a choinníonn toirt an-mhór uisce. Úsáidtear iad i ndéantúsaíocht bianna mar oibreáin tiubhaithe i dtáirgí cosúil le huachtar reoite is iógart. Ní dhíleátar iad sa stéig bheag, ach coiptear iad ag micreafhásra sa stéig mhór. 

## Tagairtí
Ailléirge

Frithghníomh imdhíonach de bharr tadhall le hábhair choimhthíocha áirithe, neamhurchóideach de ghnáth, nach spreagann aon fhreagairt i ndaoine normálta é **Ailléirge**. 

Is ailléirginí na hábhair seo. I ndaoine íogaire, imoibríonn siad seo le hantasubstaintí a tháirgtear taobh istigh den cholainn ag cealla sa chóras imdhíonach. 

Fuasclaíonn an t-imoibriú idir an ailléirgin is na hantasubstaintí ábhair a dhéanann dochar do chealla is fíocháin na colainne, ina measc hiostaimín, hiodrocsaitrioptaimín is braidicinín. 

Tá an-chuid ábhar sa nádúr — pailin, mar shampla — a fheidhmíonn nó a fhéadfaidh feidhmiú mar ghreannaitheoirí nó ailléirginí agus raon leathan galar a spreagadh, plúchadh is deirmitíteas ina measc.

## Tagairtí

Catagóir:Córas imdhíonachta
Catagóir:Asma
Ailléirge bia

Fíorfhrithghníomh ailléirgeach d'ábhar bia éigin, fianaise ar fhreagairt mhínormálta imdhíoneolaíoch. Cuirtear tús leis an bhfrithghníomh le déanamh imdhíonaglóbailiní (IgE, IgG nó IgM) a chuireann tús le fuascailt ábhar (a dtugtar *cininí* orthu) a chuireann tús ar a seal le hathlasadh is damáiste d'fhíocháin. Is féidir go mbeidh coimpléisc imdhíonacha in imshruthú na fola tar éis an bia a ithe, agus is féidir an riocht a dhiagnóisiú go héasca trí ardú i leibhéal imdhíonaglóbailine (IgE) sa bhfuil nó, roimh an mbia a ithe, an craiceann a thástáil is freagairt imdhíonach a mhúscailt air leis an ábhar bia. 

## Tagairtí

Catagóir:Ailléirgí bia
Ailse bhrollaigh

Is ailse í **ailse bhrollaigh** nó **ailse chíche** a fhorbraíonn ó fhíochán cíche.  D'fhéadfadh go n-áireofaí le comharthaí ailse chíche cnap sa bhrollach, athrú ar chruth an bhrollaigh,  loigíní ar an chraiceann, eiteachas bainne, sreabhach ag teacht ón tsine, sine nua thiontaithe, nó paiste dearg nó gainneach ar an chraiceann.  I measc na ndaoine sin a bhfuil an galar á scaipeadh i bhfad i gcéin, d'fhéadfadh pian chnáimhe, níoid limfeacha ata, giorra anála, nó craiceann buí a bheith ann.
clé|mion|Carcanóma a baineadh amach trí obráid

Tarlaíonn leathadh trí imshruthú na fola freisin do na cnámha, na scamhóga, an t-ae is orgáin eile. Mar chóireáil, déantar an siad a bhaint, nó fiú an chíoch iomlán (maisteachtóime), agus/nó meascán drugaí hormónacha frithailseacha. 

I dtíortha áirithe déantar mná a scagthástáil go rialta le mamagraim (íomhánna X-ghathacha a léiríonn fíocháin na cíche).
## Naisc sheachtracha
*Ailse bhrollaigh an cineál ailse is coitianta ar domhan
*Airgead á bhailiú ag bean Ghaeltachta ar mhaithe le seirbhísí ailse
*Léiríonn Ollscoil na Gaillimhe go bhfuil Gealladh faoin nGéanómaíocht Beachtais sa Chóir Leighis d’Ailse
## Tagairtí

Catagóir:Ailse
Catagóir:Brollach
Ailse chraicinn

Galar sa chraiceann a gcuireann radaíocht ultraivialait tús leis. Tá dhá shaghas ailse mar seo ann. Tarlaíonn meileanóma do dhaoine atá 30-50 bliain d'aois den chuid is mó. 

Tá an laghdú sa chiseal ózóin ag cur go mór lena minicíocht, ionas gur gá do dhaoine an oiread luí faoin nGrian is a dhéanann siad a laghdú, agus feidhm a bhaint as lóis baic chun an craiceann a chosaint i gcoinne UV-B. 

An saghas nach meileanóma í a fhaigheann daoine cuíosach aosta, is de bharr carnadh dáileoga radaíochta thar na blianta é, agus is féidir í a aithint is a chóireáil go maith.

## Tagairtí

[clé|mion|Léarscáil - [Eipidéimeolaíocht]]

Catagóir:Ailse
Catagóir:Deirmeolaíocht
Catagóir:Craiceann
Ailse ghoile

Ailse a thosaíonn i líneáil bhalla an ghoile. Cuireann sí isteach ar dhaoine meánaosta, agus tá claonadh ann gan í a aithint go dtí staid dhéanach, tar éis di ionradh a dhéanamh trí bhalla an ghoile is insíothlú isteach in orgáin chóngaracha eile. Scaipeann sí freisin in imshruthú na fola don ae.  

Is iad na siomptóim ansin ná cailliúint meáchain, pian sa bholg, agus masmas. Is féidir go gcuirfidh an lot bac ar ghabháil an bhia tríd an ngoile agus go dtarlóidh urlacan dá bharr, nó go mbeidh duine ag cur fola go mall thar thréimhse fhada agus go dtarlóidh ainéime mar thoradh air sin.  
[clé|mion|[Eipidéimeolaíocht]]
Sa chóireáil máinliachta, baintear cuid den ghoile amach, ach ní bhíonn an phrognóis go maith de ghnáth. 

## Tagairtí

Catagóir:Ailse
Catagóir:Abdóman
Seamair Alsike

Saghas seimre a mheastar a bheith dúchasach don Eoraip is ea **seamair Alsike** nó **seamair Lochlannach**. Fástar mar bharr foráiste anois í i gcuid mhaith tíortha measartha. Ilbhliantóg a fhásann suas le 60 cm in airde, 3 dhuilleoigín ar na duilleoga is iad leathan ag a mbarr, na pisbhláthanna bán nó bándearg i gcinn chruinne scaoilte, suas le 3 cm ar leithead. Tá an Ailsice ainmnithe i ndiaidh Alsike, baile beag sa tSualainn. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Bealach an Tirialaigh

Is baile suite i gContae na hIarmhí é **Bealach an Tirialaigh**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae na hIarmhí
Ailtéarnú na nglún

deas|250px|thumb|Ailtéarnú na nglún
Dul chun cinn timthriall beatha planda trí dhá fhoirm atáirgthe. Sa ghlúin ghnéasach (an ghaiméitifít), táirgtear gaiméití haplóideacha. Comhcheanglaíonn siad seo chun spóraifítí dhioplóideacha a dhéanamh. Sa ghlúin neamhghnéasach, táirgeann siad seo spóir haplóideacha, agus uathu sin fasann gaiméitifítí nua. In algaí is í an ghaiméitifít an phríomhghlúin a shealbhaíonn mórchuid den timthriall bheatha, bíodh is go bhfuil an dá ghlúin do-aitheanta óna chéile ó thaobh struchtúir. I mbrifítí bíonn an ghaiméitifít ceannasach freisin, ach bíonn struchtúir na ngaimifítí is na spóraifítí éagsúil amach is amach óna chéile. I raithneach, gimnispeirmeacha is plandaí bláfara, bíonn an spóraifít ceannasach, agus i bplandaí bláfara léiríonn an pailinfheadán is sac an tsutha an ghaiméitifít. Tarlaíonn ailtéarnú na nglún in ainmhithe ar leith. Mar shampla, i gcéileantráití ailtéarnaíonn an staid ghnéasach meadúsa le staid neamhghnéasach cosúil le polaip.

## Tagairtí

Catagóir:Atáirgeadh
Catagóir:Plandaí
Ailgéabar

deas|250px|thumb|Ailgéabar
An brainse den mhatamaitic é an t-**ailgéabar** ina seasann litreacha is siombailí eile do chainníochtaí anaithnide. Ag eascairt as teicnící ríofa shibhialtacht ársa na Bablóine, is bealach smaointeoireachta anois é atá le feiceáil ar fud beagnach gach réimse den mhatamaitic.

San ailgéabar clasaiceach, oibrithe uimhríochúla a bhíonn i gceist. San ailgéabar teibí a saothraíodh sa 19ú-20ú céad, sainmhínítear oibrithe eile, mar shampla ailgéabar nach bhfeidhmeodh an dlí cómhalartach ann, is é sin nach ionann A¤B is B¤A, ina seasann ¤ don oibriú. Ceannródaí i saothrú ailgéabar mar seo ab ea William Rowan Hamilton a d'fhorbair teoiric na gceathairníon. Shaothraigh Arthur Cayley is daoine eile ailgéabar maitríseach, agus shaothraigh George Boole an tacarailgéabar atá ainmnithe as. Tá ailgéabair neamh-chomhthiomsaitheacha ann freisin, nach bhfeidhmíonn an dlí comhthiomsaitheach iontu, is é sin go mbraitheann toradh oibrithe ar an ord ina ndéantar é. Is iad an grúpa, an fáinne agus an réimse ceann de na réad teibí is bunúsaí san ailgéabar nua-aimseartha. 

Sa ghnáthuimhríocht is comhthiomsaitheach suimiú is iolrú, ach is neamh-chomhthiomsaitheach iad dealú is roinnt. I measc na n-ailgéabar seo tá ailgéabair Jordan, ainmnithe as an matamaiticeoir Gearmánach Pascual Jordan, is ailgéabair Lie a úsáidtear go forleathan sa bhfisic nua-aoiseach.

## Sanasaíocht
Tá an focal "ailgéabar" díorthaithe ó theideal saothair a scríobhadh timpeall na bliana 825 CE, *Kitāb al-mukhtaṣar fī ḥisāb al-jabr wa-l-muqābala* (“Coimre staitisticí trí chomhlánaithe agus chomhardaithe”), ag an matamaiticeoir Peirseach Al-Khwarizmi. Bhí cuspóirí praiticiúla ag an leabhar seo: oidhreacht, suirbhéireacht, malartuithe tráchtála, srl.., agus bhí sé mar chuid de ré órga na n-eolaíochtaí Ioslamacha.

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Cill Liúcainne

Is baile suite i gContae na hIarmhí í **Cill Liúcainne**. Téann an bóthar réigiúnach R156 tríd an mbaile, agus tá sé cúig chiliméadar déag (9.3 míle) ón Muileann gCearr. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae na hIarmhí
An Chúil, Contae na hIarmhí

Is baile suite i gContae na hIarmhí í **an Chúil**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae na hIarmhí
Ailtireacht chliaint/freastalaí

Sa ríomhaireacht, téarma ar ghnáthleagan amach an lae inniu, mar a ndéanann ríomhaire áitiúil ríomhaireacht — mar shampla, ar phá duine (an cliant) — le sonraí atá faighte ó ríomhaire sa roinn acmhainní daonna (an freastalaí), mar mhalairt ar an gcóras a bhíodh i réim agus gach feidhm á déanamh ag ríomhaire lárnach amháin. 

## Tagairtí

Catagóir:Prótacail shraith na feidhme
Catagóir:Ailtireacht líonraí
Catagóir:Cliaint
Catagóir:Freastalaithe
Ailtireacht Mhionóch

300px|mionsamhail|deas|Pálás an Rí i gCnósas
Foirm ailtireachta sa Mhuir Aeigéach timpeall 2500-1100 RC, tógáil saoirseachta a bhí bunaithe ar phoist is lindéir gan aon mhoirtéal. Ba shainmharcanna iad na fallaí ramhra, clúdaithe le stucó, agus an dearadh neamhshiméadrach. Mar shampla, sraith seomraí, pasáistí is clós, cosúil le cathair gríobháin, a bhí i bpálás an Rí Míonós i gCnósas na Créite, ar scrios crith talún é i 1450 RC.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:An tSean-Ghréig
Mhionóch
Ailtireacht Ghotach

An fhoirm ailtireachta, reiligiúnda de ghnáth, a bhí forleathan in iarthar na hEorpa ón 12ú céad go dtí déanach sa 15ú céad. Bhíodh airíonna sainiúla aici, ina measc an áirse bhiorach, an boghta iomaireach, an taca crochta, taobhanna maorga istigh, agus fairsinge uasmhéideach fuinneog le gloine dhaite shofaisticiúil. Saothraíodh cuid mhaith stíleanna éagsúla. Tháinig ailtireacht Ghotach chun cinn sa Fhrainc i lár an 12ú céad. Shroich sí Éire go luath sa 13ú céad. Is í an áirse rinneach sainchomhartha na hailtireachta Gotaí (ba í an áirse chruinn sainchomhartha na hailtireachta Rómhánúla). Mar a luadh thuas, ba í an aolchloch rogha na dtógálaithe Gotacha, cé go raibh sé níos deacra í a shnoí ná gaineamhchloch. Is iad an dá Ardeaglais i mBaile Átha Cliath, Ardeaglais Chríost agus Ardeaglais Phádraig, an dá shampla tógála is fearr ón 13ú céad. Is sampla maith eile í an Ardeaglais ar Charraig Phádraig i gCo. Thiobraid Árann.

Bhí stíl níos simplí den ailtireacht Ghotach in úsáid go forleathan ar fud na hÉireann sa 15ú agus 16ú céad. Is í an áirse chíme sainchomhartha na stíle seo; d’úsáidtí an áirse chíme i gcinn fhuinneoige den chuid is mó. rith an 15ú agus 16ú céad, tógadh líon mór eaglaisí paróiste ar fud na tíre. Tá leagan amach simplí orthu: cruth dronuilleogach, agus corp agus saingeal na heaglaise san áireamh, nó saingeal a bhí níos faide agus níos caoile ag an gceann thoir. B’annamh croslann ná pasáiste a bheith san eaglais. Tá an doras isteach gar do cheann thiar an bhalla theas. Ba mhinic go raibh lochta don sagart ag an gceann thiar - is féidir é a aithint ón bhfuinneog ard sa bhinn thiar agus ó na coirbéil chloiche a thugann tacaíocht do na maidí urláir sna taobh-bhallaí. Roinneadh an chuid istigh idir corp, ag an gceann thiar don phobal, agus saingeal ag an gceann thoir, ina raibh an altóir. Bhíodh scáthlán adhmaid mar dheighilt idir an corp agus an saingeal. Bhíodh an fhuinneog ba mhó i lár an bhalla thoir, os cionn na haltóra.

## Tagairtí

G
Catagóir:Ealaín Ghotach
Ailtireacht Ioslamach

300px|mionsamhail|deas|Si-o-se-Pol san Iaráin
Foirm a díorthaíodh ar dtús ó fhoirgnimh Chríostaí nó phágánacha, oiriúnaithe don reiligiún. Tháinig a gnéithe sainiúla — áirsí ar chruth crú chapaill, boghtaí tollánacha i saoirseacht cloiche, maisiúchán saibhir snoite ar dhromchlaí, mósáicí is péint — chun cinn san 8ú céad. Sa chéad ina dhiaidh sin forbraíodh na miontúir taobh leis na moscanna, chun daoine a ghlaoch don mhosc le haghaidh paidreoireachta.

## Tagairtí

I
Catagóir:Ioslam
Ailtireacht na Gréige

[300px|mionsamhail|deas|[An Partanón san Aithin sa lá inniu]]
Ailtireacht a shaothraigh cathairstáit na Gréige sna tréimhsí Ársa is Clasaiceacha (8ú-4ú céad RC) agus a d'fhorbair na ríochtaí Heilléanacha (4ú-2ú céad RC). Sainítear í le húsáid cloiche nó marmair i dtógáil poist agus lindéir i modh a chloígh le prionsabail agus  foirmeacha na bhfoirgneamh adhmaid a bhíodh ann roimhe sin. Is iad seo na bunghnéithe: an colún, an taibhléadan is an díon claonta, le mionsonraí feabhsaithe thar na blianta go raibh aontacht dhána shimplí sa dearadh. Baineadh úsáid as maisiúchán chun cur leis an dearadh, ach ní chun an dearadh a cheilt. Threoraítí an dearadh de réir ord amháin den 3 ord ailtireachta, Dórach, Iónach, nó Corainteach (ní raibh an t-ord Tuscánach ná an t-ord cumaisc ag na Gréagaigh). Ba í an Partanón san Aithin (447-438 RC) an buaicphointe. Tionchar thar na bearta aici ar chuid mhór d'ailtireacht an iarthair síos go dtí an lá inniu.

## Tagairtí

G
Catagóir:An tSean-Ghréig
Ailtireacht na hIndia

200px|mionsamhail|deas|Teampall Khajuraho
Roimh an 16ú céad, ba iad na teampaill pluaise is stúpaí Búdacha na foirgnimh ab ársa dá raibh san India. Níos déanaí tháinig na teampaill Hiondúcha le dealbhóireacht ghreanta mar mhaisiúchán, agus iad sin roinnte i 3 shaghas geografach: tuaisceartach, Cailiúcach is Dráivideach. Le teacht i réim ríshliocht na Mógal i 1526, thosaigh tógáil na séadchomharthaí móra Ioslamacha, ina measc an chathair mhionchruinn shaibhir Fatehpur Sikri (1568-1575). Le gabháil na hIndia ag impireacht na Breataine, tugadh foirmeacha ailtireachta ón iarthar isteach, agus sampla éalárnach aisteach de seo is ea clasaiceas Edwin Lutyens i ndearadh is leagan amach Dheilí Nua (1913-1931). Foirgnimh shonracha ón 20ú céad iad siúd a dhear Le Corbusier sa phríomhchathair réigiúnda Chandigarh a tógadh sna 1950idí. Ailtireacht nua-aoiseach níos bunúsaí oiriúnaí do chúinsí na hIndia, b'fhéidir, atá á cur i bhfeidhm anois ag ailtirí dúchasacha mar Charles Correa.

## Tagairtí

India
Catagóir:An India
Ailtireacht na Peirse

[mion|Radharc oíche ar Dhroichead Siose in [Isfahan, "droichead na 33 áirse". Tógadh timpeall na blianna 1600 é.]]
mion|275px|Iarsmaí Peirsipilise
Ailtireacht na hIaráine seanda, ag tosú le foirgnimh dhaingnithe sa 8ú-7ú céad RC. Ina dhiaidh sin bhí colúin is ballaí ramhra, déanta as cloch is brící láibe, maisithe go lonrach le rilífí, brící glónraithe is stucó snoite. Sampla iontach is ea Pálás Peirsipilise (c 518–460 RC) le halla an chéad colún mar sheomra na ríchathaoireach. As an bPeirs a tháinig an dearadh croschruthach don mhosc san ailtireacht Ioslamach, ón mosc in Isfahan (1612–1638).

## Tagairtí

Catagóir:Stair Ailtireachta
Ailtireacht na Róimhe

deas|250px|thumb|Ailtireacht na Róimhe
Foirm ailtireachta clasaicí a tháinig in ionad úsáid shoiléir na gcolún is na gcothromán ag na Gréagaigh, inar forbraíodh úsáid phlaisteach le foirmeacha cruinne cosúil leis an áirse, an boghta is an cruinneachán. Ba mhó an iontaoibh as ballaí ná roimhe sin, agus ba mhó úsáid mhaisithe na n-oird ailtireachta. Forbraíodh an choincréit is a húsáid le brící sa tógáil agus scileanna ábhartha innealtóireachta. Mar thoradh bhí na Rómhánaigh in ann foirgnimh cosúil leis an gColasaem (72-80) is Paintéón na Róimhe le cruinneachán 43 m ar leithead (100-125) a thógáil. I measc na bhfoirgnimh teaghlaigh bhí an domus, teach cathrach aon stór, bunaithe timpeall ar aitriam, an insula, bloc tionóntáin cathrach ilstórach, agus an villa, teach cónaithe tuaithe a bhí sómasach go minic is a bhain a bharrchéim amach i villa Haidriain i dTivoli (123). Foirgnimh shamplacha Rómhánacha eile is ea an áirse caithréime, an pálás baislí is na folcadáin phoiblí (thermae) lena bpleanáil chasta ag cuimsiú a bpluiméireachta is a dtéamh.

## Tagairtí

Catagóir:Stair Ailtireachta
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Ailtireacht na hAthbheochana

300px|mionsamhail|deas|Teach na Banríona
Athfhionnadh is athfheidhmiú fhoirmeacha is phrionsabail na hailtireachta clasaicí, an ailtireacht Rómhánach go háirithe, in iarthar na hEorpa sa 15ú-16ú céad. Tharla sé san Iodáil ar dtús is go príomha, mar ar oibrigh na hailtirí cáiliúla Alberti, Bramante, Brunelleschi, Michelangelo, Palladio, Raphael, Giulio Romano, Giuliano da Sangallo, agus Vignola. Tá samplaí suntasacha i Sasana (Teach na Banríona i nGreenwich (1616) is saothair Inigo Jones), an Bheilg, an Fhrainc, an Ghearmáin, an Ollainn, agus an Spáinn.

## Tagairtí

A
Catagóir:An Athbheochan
Ailtireacht na Síne

deas|250px|thumb|Ailtireacht na Síne
Go dtí an 20ú céad bhí ailtireacht na Síne bunaithe ar an gcolún, le ballaí mar scáthláin is ní mar struchtúir iompartha ualaigh. Seachas na pagódaí, as adhmad a bhíodh na foirgnimh den chuid is mó. Is ó rítheaghlach Tang (618-907 AD) na foirgnimh is seanda, cosúil le pagóda na gé fiáine i Chang'an (701-5). Is ó rítheaghlach Ming (1368-1644) is ina dhiaidh sin an chuid is mó de na seanfhoirgnimh sa tír, ina measc an Chathair Impiriúil is an Chathair Thoirmiscthe i mBéising lena bpleananna siméadracha coimpléascacha, a bpailliúin dhaite is a ndíonta cuartha. Ón réabhlóid i 1911 is stíleanna Eorpacha le struchtúir ilstóracha atá á dtógáil, agus le déanaí is sa stíl Idirnáisiúnta le béim ar ilstóraigh atá an-chuid tógála. 

## Tagairtí

Catagóir:Stair Ailtireachta
Ailtireacht Normannach

deas|250px|thumb|Ailtireacht Normannach
Ailtireacht a bhí chun tosaigh i Sasana sa 11ú-12ú céad, a d'fhreagair don Rómhánúlacht Eorpach. Is samplaí sonracha na hardeaglaisí i nDurham, Ely, Winchester is Worcester. 

## Tagairtí

Catagóir:Stair Ailtireachta
Ailtireacht na Seapáine

deas|250px|thumb|Ailtireacht na Seapáine
Bunaithe, cosúil le hailtireacht na Síne, ar cholúin is frámaí adhmaid, le spiaraí neamhstruchtúrtha neamhualaithe adhmaid nó páipéir, maisiúcháin nádúraíocha fhíneálta achrannacha, díonta ceannasacha starracha as ábhair éagsúla, eagar ordaithe de cholúin, cuaillí, braic coirnise is rachtaí coirnise. Na foirgnimh is ársa atá fós ina seasamh, is foirgnimh reiligiúnda iad, cosúil leis an mainistir Bhúdach i Hōryū-ji ón 7ú céad. Tógadh cuid mhaith caisleán sa 16ú-17ú céad. Na gnáth-thithe, is tithe aon stór iad le dearadh dronuilleogach. Rinne Frank Lloyd Wright is Antonin Raymond obair sa tSeapáin sa chéad leath den 20ú céad agus chuir tús le tionchar iartharach ar ailtireacht sa tír. Bailchríocha air sin ab ea an Staid Spóirt Oilimpeach i dTóiceo (1963-1964), dearadh a lean sampla Le Corbusier, saothar Kenzo Tange (1913-2005), agus saothar Meitibilíoch Kisho Kurosawa is Arata Isozaki ó na 1960idí ar aghaidh. 

## Tagairtí

Catagóir:Stair Ailtireachta
Ailtireacht Rómhánúil

deas|250px|thumb|Ailtireacht Rómhánúil
Foirm ailtireachta a bhí leitheadúil in iarthar na hEorpa ón 10ú-12ú céad, a fuair an t-ainm de bhrí gur úsáideadh gnéithe Rómhánacha cosúil le colúin is áirsí cruinne, bíodh is gur úsáideadh iad ar bhealaí neamh-Rómhánacha chun cúlbhánna, aghaidheanna, túir is coirp le han-chuid sraitheanna stuabhealaí a mhaisiú. Ag druidim chun deireadh na ré sin, ba chomhartha é úsáid na mboghtaí iomaireacha go raibh tús le foirmeacha Gotacha ailtireachta. Is iad na heaglaisí ollmhóra boghtacha atá maisithe go hiontach le dealbhóireacht, cosúil leis na hardeaglaisí i nDurham Shasana is i Santiago de Compostela na Spáinne, na séadchomharthaí is fearr ollásaí san ailtireacht seo.

## Ailtireacht Rómhánúil in Éirinn
Is é Séipéal Chormaic, ar Charraig Phádraig, Co. Thiobraid Árann, a coisriceadh sa bhliain 1134, an ceann is luaithe agus is fearr díobh seo in Éirinn. I measc na nuálaíochtaí ag Séipéal Chormaic, tá: ballaí d’eisléir (clocha cóirithe) gaineamhchloiche; áirsí leathchiorclacha ar fhuinneoga agus ar dhoirse; sraith ord-áirsí mar mhaisiúchán ar na doirse seo; corp agus saingeal sa leagan amach (féach thíos); réimse móitífeanna tipiciúla - fiarláin, rachtáin agus scrollaí ar mhullach colún. Ní raibh roinnt mhaith de na gnéithe atá le feiceáil i Séipéal Chormaic le feiceáil sna séipéil a tógadh ina dhiaidh sin. Roghnaigh na saoir chloiche líon teoranta de na gnéithe agus d’úsáid siad iad i stíl nua Rómhánúil-Ibeirneach. Leagadh amach corp agus saingeal eaglaise; snoíodh réimse leathan de mhóitífí Rómhánúla i ngaineamhchloch; ba mhinic a rinneadh sraith de shnoíodóireacht fhíorchasta ar an doras isteach, a bhíodh i lár na binne thiar. Is é an doras isteach ar Ardeaglais Chluain Fearta in oirthear Cho. na Gaillimhe an sampla is fearr de seo. 

deas|250px|thumb|Séipéal Chormaic

## Tagairtí

Catagóir:Stair Ailtireachta
Ailtireacht na hÉigipte

deas|250px|thumb|Ailtireacht na hÉigipte
Sa tsean-Éigipt, sainithe ag úsáid cloiche ar scála tromábhal, curtha le chéile le pirimidí dubhacha. Is é an sampla is luaithe an leacht céimnithe ag Sacára (2650-2600 RC). Tháinig na pirimidí rialta ina dhiaidh sin, ina measc an ceann ag Giza (2600-2480 RC). Tá na teampaill tromábhal freisin, cosúil le teampall Amóin i gCarnac (1570-1085 RC), atá tógtha ar fhoirmithe nádúrtha carraige, le ballaí réabtha, hallaí le colúin, colúnáidí is fánáin. Airíonna eile atá uathúil don Éigipt is ea an oibilisc, an stoc barrchaol monailiteach cloiche, an piolón, agus an túr pirimidiúil barrscoite. Bhí an ailtireacht baile neamhbhuan, déanta as cré is fiú paipír. 

## Tagairtí

Catagóir:Stair Ailtireachta
Catagóir:An Éigipt
Aimhíostrú

Easpa míostraithe a fhéadfaidh tarlú ar chúiseanna fiseolaíocha roimh nó i ndiaidh an tsos míostraithe (mar shampla, i dtoircheas) nó tar éis cailliúint shuntasach meáchain. Is féidir go dtarlóidh sé mar thoradh ar neamhoird, cosúil le bac fisiciúil ar rith na fola míosta nó suaitheadh i rialú hormónach na broinne, na n-ubhagán nó na faireoige piotútaí.

## Tagairtí
Fostú candamach

deas|250px|thumb|Fostú candamach
Airí bunúsach córais chandamaigh, ar chuir Erwin Schrödinger síos air den chéad uair, inar féidir le dhá chóras chandamacha idirghníomhú ar bhealach nach féidir sa bhfisic chlasaiceach. Coinníonn an dá chóras an comhghaol seo, faoi chúinsí áirithe, ionas gur féidir go mbeidh impleachtaí ag gníomhú ina dhiaidh sin ar chóras amháin díobh ar thoradh tomhais sa chóras eile. Léirfhíoraíodh é seo i dturgnaimh, agus cuimsíonn a fheidhmeanna ríomhaireacht chandamach is teileachumarsáid trí chripteagrafaíocht chandamach. Tugann an aimhréidh míniú ar mhilleadh an phatrún trasnaíochta i dturgnamh na scoiltíní dúbailte nuair a dhéantar monatóireacht ar cheann den dá rian, iarmhairt a mheastaí go hearráideach a bheith mínithe le prionsabal éiginnteachta Heisenberg. Deirtear go bhfuil dhá chóras scoite in aimhréidh nuair nach féidir an tonnfheidhm a chuireann síos ar chuingriú an dá chóras a fhachtóiriú in dhá thonnfheidhm scoite, ceann le haghaidh gach ceann den dá chóras scoite.

## Tagairtí

Catagóir:Meicnic chandamach
Aimíd

deas|250px|thumb|Aimídí
Tugtar **aimíd** ar shalainn neamhorgánacha amóinia (mar shampla, aimíd sóidiam, NaNH2, atá láidir bunata is a hidrealaíonn uisce go dtí NH3 is OH-. Úsáidtear an téarma céanna i gcomhair comhdhúl orgánach ina bhfuil an fheidhm -CO.NR2, a dtugtar *alcánaimídí* orthu freisin. Díorthaítear iad seo ó aigéid charbocsaileacha trí NR2 a mhalartú le OH (is é atá in R ná H nó aon ghrúpa ailcile). Cuimsíonn na polaimídí próitéiní agus cuid de na polaiméirí saorga cosúil le níolón.

## Tagairtí
Aimil

CH3CH2CH2CH2CH2-, peintil i scéim IUPAC. Grúpa a dhíorthaítear ó pheantán trí adamh amháin hidrigine a bhaint. Is codán stáirse le meáchan íseal adamhach í amalós. Is codán ola fiúsail é alcól aimile, meascán de chuid mhaith isiméirí de C5H11OH le boladh bréan is fiuchphointe timpeall 130&nbsp;°C. Is amalóideach é an meascán próitéiní is polaisiúicrídí a fhosaítear mar ábhar snáithíneach in orgáin ainmhithe nuair a bhíonn galair áirithe acu.

## Tagairtí
Áimín

Is é atá i gceist le **áimín** ná amóinia chomhordaithe nó comhdhúile di. Aithníodh na háimíní go luath mar chomhdhúile comhordaithe nó iain choimpléascacha (mar shampla, heicsáimíncóbalt, [Co(NH3)6]3+). 

## Tagairtí

Catagóir:Comhdhúile ceimiceacha