Gluais de théarmaí seoltóireachta

Ag seo **téarmaí seoltóireachta** a bhaineann le longa adhmaid agus le báid. 

Ní bhíodh de cheangal idir Éire agus tíortha eile ach na longa, agus tá Éire féin lán de lochanna agus d’aibhneacha. Fágann seo go bhfuil an teanga breac le téarmaíocht seoltóireachta agus loingseoireachta agus cuid di tugtha isteach ón Lochlainnis agus ón mBéarla trí lonnaitheoirí ón iasacht. 

Tá tagairt déanta in *Adamnani Vita S. Columbae* (“Beatha Cholm Cille”), saothar Laidine de chuid an 7ú haois, do “longa fada” a bhí déanta d'adhmad giúise agus d'adhmad darach agus do choití agus do churacha a thug adhmad chun Oileán Í chun soithí a thógáil. Nuair a chuir na Lochlannaigh fúthu in Éirinn sa 9ú haois bhunaigh siad bailte móra ar an gcósta agus lean siad orthu ag déanamh a gcuid long féin. I measc na bhfocal a thug na Lochlannaigh don Ghaeilge tá ancaire <*akkeri*, scód <*skaut* agus stiúir <*stýri*.

Bhí trádáil mhara ar siúl ag na hÉireannaigh ar feadh na meánaoiseanna agus longa ag dul siar is aniar idir Éire, Sasana agus áiteanna eile: faoin 15ú haois bhí ceannaithe i mBriostó agus in Chester ag trádáil le Port Láirge, Loch Garman, Cionn Sáile, Corcaigh agus Baile Átha Cliath. Bhí iascaireacht mhara ar siúl timpeall chósta na hÉireann riamh agus tá úsáid éigin á baint as an bpúcán agus as an gcurach fós. Théadh báid Éireannacha chomh fada le Talamh an Éisc.

Bhíodh Éireannaigh ina mairnéalaigh ar longa Sasanacha agus Meiriceánacha, agus admhaíodh i ndeireadh an 18ú haois go raibh na táinte acu le fáil i gCabhlach na Breataine.  

Ón stair seo a d’eascair na téarmaí seoltóireachta atá le fáil thíos.

### Trá agus farraige
thumb|deas|300px|Göke (1495), long cheannais Kemal Reis, aimiréal Turcach
**Bristeach** *fir1*, gu: bristigh, iol: bristeacha nó bristí – tonnta móra coipthe a bhriseann ar an gcósta. *Breakers*.
: "Bristeacha le taobh an chladaigh" – *Breakers along the shore*
: "Bristí romhainn!" – *Breakers ahead!*

**Cé** *bain4* – ardán adhmaid nó caladh cuain a shíneann amach san fharraige mar áit díluchtaithe agus feistithe ag báid nó ag longa. *Quay, wharf, pier, jetty*. 
:Ceann *fir1* cé – an pointe is faide amach de ché. *Pier-head*.

**Caladh** *fir1* – áit chun teacht i dtír. *Landing place*.
:Caladh *fir1* cuain – cé. *Pier, jetty*.

**Clagfharraige** *bain4* – farraige atá corraithe nó coipthe. *Lumpy, choppy sea*.

**Lag** *fir1* trá – an leibhéal taoide is ísle. *Low tide*. 

**Lamairne** *bain4* – cé bheag, caladh beag. *Jetty, landing*.

Lán *fir1* trá – an leibhéal taoide is airde. *High tide*.

**Maoltaoide** *fir4* – uisce ciúin den saghas a bhíonn ann nuair a chasann an taoide agus lag trá ann. *Slack water*.

**Mórtas** *fir1* farraige – tonnta a bhfuil oibriú mór iontu; farraige shuaite nó bhainte. *Swell*.

**Taoide** *fir4* – ardú agus ísliú na farraige de bharr tharraingt na gealaí agus na gréine. De ghnáth bíonn dhá lán mara agus dhá lag trá ann gach lá gealaí. *Tide*.

### Cabhail

**Adharc** *bain2* an gheaifil – ladhar i sáil an gheaifil a ligeann dó siúd greim a fháil ar an gcrann. *Jaw*.

**Barr** – tairne a bhualadh isteach ón taobh amuigh de chlár agus a bharr a bhualadh ar ais ar an taobh istigh. *Clinch/clench*.

**Barrchaidhp** *bain2* – clúdach adhmaid os cionn na gunaile a chlúdaíonn na strácaí uachtair, an fráma agus na maidí ceangail/rungála. *Capping*. 

**Bíoma** *fir4* rungála – clár a théann ar fhad na deice go dtí haiste, etc.. *Carling*.

**Buinne** *fir4* – maide a nascann na heasnacha feadh an stráca uachtair. *Wale*, *inwale*. 

**Bulcaid** – spiara i gcabhail soithigh. *Bulkhead*.

**Bun** *fir1* baill – an ceann tosaigh den chíle. *Forefoot*.

**Caipín** *fir4* na stiúrach – barr an phosta stiúrach. *Rudderhead*.

**Calc** – siúnta a shéalú le hócam agus pic leáite. *Caulk*.

**Ceannphláta** *fir4* an chrainn íochtair – pláta iarainn atá ceangailte de bharr crainn íochtair agus méara (cróbhloic) nasctha leis chun rigín an chrainn uachtair agus barra na scriútaí meáneasnacha a dhaingniú. *Futtock plate*.

**Ceap** *fir1* ancaire – clár adhmaid a iompraíonn ancaire lasmuigh den ghualainn. *Cat*. 

**Ceap** *fir1* treo – bonn láidir a bhfuil bun an chrainn suite air. *Mast step*.

**Ceivil** *bain2* – bíoma a ghobann thar taobh amach mar áit feistithe. *Cavil*.

**Cíle** *bain3* – bíoma fada ar a fhad faoi bhun soithigh agus maidí ceangailte de. *Keel*.

**Cílbhanna** *fir4* – bíoma ar a fhad os cionn na cíle lena daingniú. *Keelson*. 

**Clár** *fir1* boinn – *féach* clár scriútaí. 

**Clár** *fir1* ancaire – clár fána ar chúl na croiche ancaire. D’iompraíodh sé bosa na seanancairí. *Billboard*.

**Clár** *fir1* scriútaí – clár cothrom ar an taobh amuigh den long chun na scriútaí íochtair a leathadh. *Chain wale/channel*.

**Cléata** *fir4* – crúca ar dhealramh T a gceanglaítear áilléir, táclaí, téada feistithe etc. de. *Cleat*.

**Clinse** *fir4* – cláir rádail agus iad daingnithe le tairní barrtha. *Clinker*. 

**Croch** *bain2* – deiric nó craein bheag chun báid, ancairí agus eile a thógáil. *Davit*.

**Croch** *bain2* ancaire – ceap adhmaid a iompraíonn ancaire. *Cathead*.

**Creatlach** *bain2 *– fráma agus é déanta de na heasnacha agus den chíle. *Frame*. 

**Cuitéir** *fir4* - bád a bhfuil seol cleithe uirthi, in éineacht le barrsheol, seol tosaigh agus jib. *Cutter*.

**Cuntar** – an chuid den deireadh a shíneann siar os cionn an uisce. *Counter*.

**Deireadh** *fir1* - an chuid is faide siar den soitheach. *Stern*.
:Chuaigh sí síos ar lorg a deiridh. *She went down by the stern.*

**Dual** *fir1* – pionna adhmaid a úsáidtear in áit tairne. *Trenail*. 

**Earrainne** *bain4* – an chuid den tosach atá os cionn an uisce. *Cutwater*.

**Easna** *bain2* – maide a théann síos ón deic i leith na cíle mar chuid den fhráma. *Rib*. 

**Fáschíle** *bain4* – bíoma fada atá leagtha os cionn na cíle. *False keel*. 

**Fásghunail** *bain2*/garda *fir4* – stráca a chosnaíonn an chabhail ar chuimilt na cé. *Rubbing strake*.
thumb|right|250px|Cuitéir faoi sheol geaifil.

**Fuiteac** *fir4* – féach *meáneasna*. 

**Géarmhaidí** *fir4* – maidí i dtosach agus ndeireadh loinge agus iad ar fiar leis an gcíle. *Cant frames*.

**Gualainn** *bain2* – an taobh is faide ar aghaidh den chabhail. *Bow*. 

**Gustún** *fir1* – lúb ar thransam a bhfuil pionna stiúrach sáite inti. *Gudgeon*. 

**Halmadóir** *fir3* - maide atá feistithe ar phosta stiúrach chun an stiúir a chasadh. *Tiller*.
:An halmadóir a shá fút ar fad – é a chasadh chomh fada i leataobh agus is féidir leat. *Put the tiller hard over*. 

**Ladhar** *bain3* an gheaifil – *féach* adharc an gheaifil. 

**Líméar** *fir1* - poill i gclais sa chreatlach agus san urlár mar a gcruinníonn uisce chun go dtaoscfar le caidéal é. *Limber*.

**Lispin** *fir4* crainn – pionna mór adhmaid i sáil an chrainn bhairr. *Fid*.

**Lorga** *bain4* ancaire - lann ar ghéag ancaire. *Shank*.

**Luiseag** *bain2* - *féach* lorga. 

**Maide** *fir4* - bíoma a théann síos ón ngunail go dtí an ruma nó an chíle. Déanann roinnt maidí creatlach. *Rib*.

**Maide** *fir4* stiúrach - *tiller*: féach *halmadóir*. 

**Marbhéirí** *fir4* - an uillinn a dhéanann na cláir íochtair leis an gcothromán. *Deadrise*.

**Meáneasna** *bain4* – maide cuar atá ina chuid íochtair d’easna. *Futtock*. 

**Míndéanta** - cláir chabhlach atá ar chothrom a chéile. *Carvel*.

**Naprún** *fir1* - píosa adhmaid atá le fáil taobh thiar den tosach agus a bhfuil ceann tosaigh na gclár ceangailte de. *Apron*. 

**Pionna** *fir4* stiúrach – pionna ar stiúir atá sáite i ngustún chun go gcasfadh an stiúir. *Pintle*. 

**Planc** *fir1* fuiteac - planc i dtóin na broinne, in aice an chílsin. *Futtock plank*.

**Posta** *fir4* stiúrach - posta ar chiumhais tosaigh na stiúrach. *Rudderpost*.

**Ráille** *fir4* béalbhaí – ráille timpeall crainn chun pionnaí ceangail a choinneáil. *Fiferail*, *pinrail*. 

**Ráille** *fir4* bun crainn – *féach* ráille béalbhaí. 

**Rangás** *fir1* – stráca caol atá ina theanntán ar fhad na loinge. *Stringer*. 

**Ruma** *fir4* - áit a dtagann an fráma, an mheáneasna agus an clár uachtair le chéile; an áit is ísle a síothlaíonn uisce. *Bilge*.

**Rungáil** *bain3* sparrach – maidí ar fhad na loinge atá ina gcuid de chreatlach na deice. *Carlings*. 

**Sail** *bain2* - píosa tiubh adhmaid trasna na deice agus é ceangailte den chreatlach nó de na maidí ceangail. *Beam*. 

**Sáil** *bain2* - sáil crainn, cíle nó stiúrach. *Heel*.

**Seanal** *fir1* - *féach* clár scriútaí.

**Stiúir** *bain5* - lián ingearach ar mhaighdeog ag deireadh báid nó loinge agus é faoi smacht halmadóra nó rotha. *Rudder*.

**Stopadóir** *fir3* crúcach – ladhar agus scriúnasc ar shlabhra ancaire chun an t-ancaire a choinneáil sa hásphiopa. *Devil’s claw*.

**Stráca** *fir4* – ceann de shraith clár ar thaobh loinge. *Strake*. 

:stráca íochtair – an stráca is gaire don chíle. *Garboard strake*.

:stráca uachtair – an stráca is airde ar an gcabhail. *Sheer strake, saxboard*. 

**Taca** *fir4* tochta – taca a iompraíonn tochta. *Rising*. 

**Teanntán** *fir1* crann seoil – píosa adhmaid a thacaíonn le crann os cionn ceap treo. *Mast fish*.

**Tile** *fir4* deiridh – urlár atá siar ón tochta deiridh. *Poop*. 

**Tile** *fir4* tosaigh - urlár os comhair an phríomhthochta. *Foresheets*.

**Tochta** *fir4* – suíochán nó maide trasna loinge nó báid. *Thwart*. 
:tochta deiridh
:tochta láir 
:tochta crainn, seoil
:tochta tosaigh

**Tosach** *fir1* – gob soithigh. *Stem, prow*. 
:Tosach le farraige - aghaidh an tsoithigh ar na tonnta. *Head to wind*.
:Soitheach agus a tosach fúithi - an chuid tosaigh de shoitheach a bheith tumtha san fharraige. *Down by the head*.

**Transam** *fir1* – deireadh soithigh, é déanta de chlár nó de roinnt clár agus é ingearach nó beagnach ingearach. Áit a mbíonn an stiúir. *Transom*. 

**Treorán** *fir1* - ding a dtugtar téada feistithe tríthi chun na ceivile; píosa cruinn adhmaid ar deic agus poll ann chun scód a threorú chun cléata. *Fairlead*.

**Uchtán** *fir1* – glúine tiubha trasna an taoibh istigh de thosach báid nó loinge idir na bindeanna chun an tosach a neartú. Cuma thriantánach air, a bheag nó a mhór. *Breast-hook*. 

**Urlár** *fir1* - bíomaí a nascann bun na bhfuiteacaí clé agus deasa le chéile. *Floor*.

### Seol
thumb|right|300 px|''Flying Fish'', clipéar Meiriceánach faoi choirneoga agus sheol geaifil.

**Aighre** *bain2* - téad atá fite i gciumhais seoil ar eagla go stróicfí an canbhás. *Bolt rope*. 

**Coirneog** *bain2* – seol cearnógach. *Square sail*.

:coirneog íochtair. *Lower (square) sail*.

:coirneog uachtair. *Upper (square) sail*. 

**Cringleach** *fir1* – fáinne téide in aighre seoil. *Cringle*. 

:Cringleach *fir1* scód coirneoige. *Bowline cringle*. 

**Jib** *bain2* – seol cinn. *Jib*.

**Leithead** *fir1* tosaigh – an chiumhais den seol is gaire don ghaoth. *Luff*. 

**Leithead** *fir1* deiridh – an chiumhais den seol is faide ón ngaoth. *Leach*.

**Píce** *fir4* – an cúinne uachtair de sheol atá ceangailte de gheaifil nó de shlat atá crochta ar fiar ar an gcrann. *Peak*. 

**Ribín** *fir4* cluaise – láinnéirín atá ceangailte de chluas seoil.* Clew gasket*. 

**Seol** *fir1* – éadach a úsáidtear chun neart na gaoithe a ghabháil agus atá ceangailte de chleith etc.. *Sail*. 

**Seol** *fir1* cleithe – seol ceathairshleasach gan bhumaile a bhfuil a íochtar níos leithne ná a bharr. É ceangailte de chleithe atá crochta ar fiar. *Lugsail*
280px|thumb|Macasamhail loinge Lochlannaí.
**Seol** *fir1* cleithe seasta - seol ceathairshleasach gan bhumaile a bhfuil a íochtar níos leithne ná a bharr. É ceangailte de chleithe atá crochta ar fiar agus an taca feistithe i ngar don chrann. *Standing lug*.

**Seol** *fir1* cinn – seol triantánach atá feistithe chun tosaigh ón gcrann tosaigh. *Jib*.

:mórsheol *fir1* cinn – an seol cinn is mó agus is gaire don chrann. *Main jib*.

:eiteagán *fir1* – an seol cinn is faide ar aghaidh. *Flying jib*. 

**Seol** *fir1* deiridh – seol ar fhad na loinge ar an gcrann deiridh. *Mizzen sail*. 

**Seol** *fir1* geaifil - seol ceathairshleasach ar fhad loinge. Tá taca agus trót an tseoil ceangailte den cheann den gheaifil is gaire don chrann, agus an cluaisín agus an stuaic ceangailte den cheann amuigh. Tógtar an seol le háilléar píce agus le háilléar tróit. *Gaff sail*.

**Seol** *fir1* lug - féach *seol cleithe*.

**Seol** *fir1* mór – an seol is mó atá ar chrann. *Mainsail*.

**Seol** *fir1* púcáin - seol cleithe gan bhumaile. Caithfear an tslat a tharraingt timpeall an chrainn agus bordáil á déanamh, mar a leanas: an háilléar a scaoileadh; an taca a scaoileadh; an tslat a thabhairt síos go dtí go bhfuil sí ina seasamh agus a stuaic ar an deic; an téadán cluaise a bhaint den scód agus an seol a thabhairt timpeall an chrainn. Ansin déantar an scód a nascadh, an háilléar a aistriú, an tslat a thógáil arís agus an stuaic ag dul in airde, an taca a athnascadh agus an háilléar a theannadh. *Dipping lug*. 

**Seol** *fir1* spreoide - coirneog a bhíodh á hiompar ar shlat faoi lár an bhuma jibe ar longa anuas go dtí an 19ú haois. *Spritsail*  

**Spangaire** *fir4* – seol fad loinge ar an gcrann deiridh. *Spanker*. 

**Tácla** *fir1* cluaise – tácla atá ceangailte de fhrídeoir chun cluas an tseoil a tharraingt aníos. *Clew garnet*.

### Leagan amach na seolta
thumb|deas|280px|Leagan amach na seolta
Is beag nach féidir bunphatrún na seolta ar gach crann a dhéanamh amach ó phatrún na seolta ar an gcrann mór:

;Crann mór

**Coirneog** *bain2* mhór – an choirneog is ísle. *Main course*.

**Barrsheol** *fir1* mór – an dara coirneog is ísle. *Main topsail*.

:barrsheol mór íochtair. *Main lower topsail*.

:barrsheol mór uachtair. *Main upper topsail*.

**Seol** *fir1* mór mullaigh – an choirneog atá os cionn an bharrsheoil. *Main topgallent*.

**Rísheol** *fir1* mór – an seol is airde. *Royal*.

**Staghsheol** *fir1* mór – seol triantánach atá feistithe ar an stagh mór. *Main staysail*. 

**Seol** *fir1* (mór) geaifil. *Main gaffsail*.

;Crann cinn

**Coirneog** *bain2* chinn – an choirneog is ísle. *Fore-course*.

:barrsheol cinn íochtair. *Main lower topsail*.

:barrsheol cinn uachtair. *Main upper topsail*.

**Seol** *fir1* cinn mullaigh. *Main topgallent*.

**Rísheol** *fir1* cinn. *Royal*.

**Staghsheol** *fir1* mór – seol triantánach atá feistithe ar an stagh cinn. *Main staysail*. 

**Staghsheol** *fir1* an chrainn bhairr chinn – seol triantánach atá feistithe ar stagh an chrainn bhairr chinn. *Fore-topmast staysail*. 

;Seolta an chrainn deiridh

**Seol** *fir1* an chrainn deiridh/seol beag – coirneog ar an gcrann deiridh. *Mizzen (sail)*.

:barrsheol íochtair an chrainn deiridh. *Main lower topsail*.

:barrsheol uachtair an chrainn deiridh. *Main upper topsail*.

**Seol** *fir1* mullaigh an chrainn deiridh. *Main topgallent*.

**Rísheol** *fir1* an chrainn deiridh. *Royal*.

**Seol** *fir1* deiridh laidineach – seol triantánach ar shlat atá crochta ar bharr crann íseal. *Mizzen lateen*. 

**Seol** *fir1* deiridh cleithe. *Mizzen lug*.

;Jibeanna

**Eiteagán** *fir1* – an jib is faide amach. *Flying jib*.

**Jib** *bain2* amuigh. *Outer jib*. 

**Jib** *bain2* istigh. *Inner jib*.

**Mórsheol** *fir1* cinn. *Main jib*.

### Crainn agus sparraí
**Banda** *fir4* fuiteac - banda iarainn timpeall an chrainn íochtair, é cothrom leis an tslat íochtair agus coiléar na slaite ceangailte de. Daingníonn sé bun na scriútaí meáneasnacha. *Futtock band*.

**Bobstagh** *fir4* - téad/sreang/slabhra a ritheann ó bharr an chrainn spreoide go dtí an taobh tosaigh den tosach ag an tslat. *Bobstay*.

**Boghspriot** *fir4* – féach *crann spreoide*.

**Bum** *fir3*, bumaile *fir4* - slat a choinníonn íochtar seoil teann agus a bhfuil an ceann istigh di ceangailte de chrann. *Boom*.

**Bum** *fir3* spangaire – bumaile atá ceangailte d’íochtar spangaire. *Spanker boom*.

**Ceannphláta** *fir4* an chrainn íochtair - pláta iarainn timpeall bharr an chrainn íochtair. Ceann íochtair rigín an bharrchrainn agus ceann uachtair na scriútaí meáneasnacha ceangailte de. *Futtock plate*.

**Cleith** *bain2* scóide - bumaile gearr atá ag gobadh amach ón deic chun frídeoirí an téadáin mhóir slaite a cheangal nó chun ciumhais íochtarach an tseoil tosaigh a shíneadh amach. *Boomkin, bumkin, outlicker*. 

**Cleith** *bain2* uachtair – geaifil seoil. 

**Coiléar** *fir1* – fáinne chun slat a tharraingt isteach leis an gcrann. Téad ar a chúl agus í ag rith síos chun na deice. *Parrel, truss*.

**Crann** *fir1* – cuaille nó cleith ingearach chun slata nó rigín a iompar. *Mast*.

**Crann** *fir1* bairr – an crann atá díreach os cionn an chrainn íochtair agus arb é an crann is airde é le rigín fad loinge. *Topmast*. 

**Crann** *fir1* cinn – an crann is gaire don tosach. *Foremast*.

**Crann** *fir1* deiridh – an crann is faide siar i long trí chrann. *Mizzen mast*.

**Crann** *fir1* mór – príomhchrann báid nó loinge a bhfuil dhá chrann nó níos mó inti. *Mainmast*. 

**Crann** *fir1* mullaigh – an crann atá díreach os cionn an chrainn bhairr. *Topgallant mast*.

**Crann** *fir1* spreoide - slat atá ag síneadh amach ón tosach agus taca na jibe ceangailte di. *Bowsprit*. 

**Crannóg** *bain2* – léibheann thuas ar chrann le haghaidh fear faire. *Crow’s-nest*. 

**Geaifil** *fir4* – bumaile atá crochta siar ón gcrann agus seol fad loinge air. Ladhar agus teanga air. *Gaff*. 

**Giordán** – féach *slat *.

**Gúsnaic** *fir4* – alt uilíoch i sáil bumaile. *Gooseneck*.

**Lúb** *bain2* chleithe - fáinne timpeall crainn agus téad ceangailte de ar a chúl atá ag rith síos go dtí an chrannóg nó an deic: ar an dóigh seo is féidir an lúb a theannadh nó a scaoileadh. *Truss-parrel*. 

**Rádal** *fir1* – an áit a luíonn an crann íochtair agus an crann uachtair thar a chéile idir na garmana crainn. *Doubling*.

**Rámh** *fir3* – sáfach fada agus lann air a thumtar san uisce chun bád a chur ag imeacht. *Oar*. 

**Rige** *fir4* geaifil – slat ar crochadh laistiar de chrann agus seol ceathairshleasach air. *Gaff rig*.
thumb|deas|260px|"Fifie" - bád iascaireachta de chuid de hAlban a bhfuil seol púcáin ar an gcrann mór agus seol púcáin seasta ar an gcrann deiridh.

**Rige** *fir4* púcáin – slat ar crochadh laistiar de chrann, seol ceathairshleasach gan bhumaile uirthi agus í in ann bogadh timpeall an chrainn. *Dipping lug rig*. 

**Scrogall** *fir1* – *féach* gúsnaic. 

**Sparra** *fir4* – cleith a úsáidtear mar shlat, geaifil etc.. *Spar*. 

**Sparra** *fir4* deilfe - sparra gearra ingearach faoin mbum jibe a shíneann saorscód an sparra deilfe agus a chúitíonn claonadh an bhuma jibe chun ardú. *Dolphin striker*.

**Sparra** *fir4* lochlannach – *beitass*, nó slaitín a choinníonn cúinne seoil sínte amach.

### Rigín

;Rigín seasta

**Coiléar** *fir1* stagh – fáinne téide ar bharr crainn a chosnaíonn na staghanna ar chuimilt na ngarmana crainn. *Collar*. 

**Cróbhloc** *fir1* - frídeoir cruinn a bhfuil banda téide nó miotail ina thimpeall agus trí pholl ann le haghaidh láinnéir. Tá sé sin nasctha leis na poill i gcróbhloc eile mar thácla chun scriútaí agus staghanna a choinneáil teann. Tá an cróbhloc uachtair nasctha le bun scriúta agus an ceann íochtair nasctha leis an gceannphláta. *Deadeye*. 

**Cúlstagh** *fir4* - téad atá ag dul ó bharr crainn go dtí an post deiridh nó go dtí an trasnán. Má théann an bumaile thar trasnán amach, baintear feidhm as péire cúlstaghanna atá ceangailte de chúinní an trasnáin agus táclaí orthu. *Backstay*.

**Iarann** *fir1* scriúta – slabhra nó slat iarainn a cheanglaíonn an mhéar den chabhail. *Chainplate*.

**Lúbóg** *bain2* - píosa téide nó miotáil atá socraithe chun go gceanglófaí téad de. *Becket*.

**Pláta** scriúta – *féach* iarann scriúta.

**Scód** *fir1* coirneoige – *féach* téad ghraidhpe. 

**Scriúta** *fir4* – téad láidir a thacaíonn le taobh an chrainn. *Shroud*. 

**Scriútaí** *fir4* meáneasnacha – scriúta a ritheann ó imeall na crannóige síos chun ball ar an gcuid uachtair den chrann nó ar na scriútaí íochtair agus a dhaingníonn na scriútaí a éiríonn ó imeall na crannóige suas. *Futtock shrouds*. 

**Seac** *fir1* – treorán i mbéalbhach nó i ráille le haghaidh hás. *Chock*.

**Stagh** *fir4* – téad láidir a thacaíonn le crann ar fhad na loinge. *Stay*.

:stagh tosaigh. *Forestay*.

:cúlstagh. *Backstay*.

**Téad** *bain2* ghraidhpe - téad atá ceangailte de chiumhais na gaoithe de choirneog chun an chiumhais a choinneáil teann.  *Bowline*.  

**Téadán** *fir1* pléimeannach – coistéad gearr ag ceann slaite. *Flemish horse*.

**Teanntóg** *bain2* scriútaí – téad ghearr a theannann na scriútaí isteach leis an gcrann chun nach mbacfaidís na slata. *Catharpin*.

;Rigín reatha
thumb|deas|330px|Lugair ó Étretat na Fraince

**Bloc** *fir1* agus tácla – bloc/frídeoir agus téada áirithe a úsáidtear chun rudaí a thógáil.* Block and tackle*.

**Bloc** *fir1* ulóige – féach *frídeoir*. 

**Bráille** *fir4* - téada a bhailíonn bun agus cúinní seoil aníos. *Brails*.

**Ceannrópa** *fir4* - an chuid uachtair den aighre. *Headrope*.
:Ceannrópa coirneog íochtair - láinnéar slaite coirneog íochtair. *Course brace*.

**Cnó** *fir4* fáinne cleithe - ceann de na píosaí cruinne adhmaid a éascaíonn gluaiseacht an fháinne chleithe. *Parrel truck*.

**Cuibhreach** *fir1* – téad a úsáidtear chun rud atá á thógáil a choinneáil socair. *Guy tackle*. 

**Fáinne** *fir4* cleithe - fáinne téide gan dlús a nascann cleith agus crann le chéile. Is féidir an chleith a ligeann aníos agus anuas an crann dá bharr. *Parral*, *parrel*.

**Frídeoir** *fir3* – bosca a bhfuil ulóg nó ulóga ann. *Block*.

**Háilléar** *fir1* - téad chun seolta, slata etc. a thógáil. *Halyard*.

**Háilléar** *fir1* píce – háilléar atá ceangailte den gheaifil lena thógáil. *Peak halyard*. 

**Háilléar** *fir1* teap an gheaifil mhóir – téad a úsáidtear chun barr an gheaifil a thógáil. *Main gaff topping lift*.

**Háilléar** *fir1* tróit – téad a thógann an ceann den gheaifil is gaire don chrann. *Throat halyard*. 

**Hás** *fir4* - poll sa tosach le haghaidh cábla ancaire nó cábla feistithe. *Hawse*.

**Láinnéar** *fir1* slaite – téad atá ceangailte de cheann slaite chun an tslat a chlaonadh mar is cuí. *Brace*. 

**Láinnéar** *fir1* cleithe – tácla láidir a úsáidtear chun barr an gheaifil nó an bhumaile a thógáil. *Lift*.

**Saorscód** *fir1* an sparra deilfe - slabhra nó cábla ag rith ó cheann an bhuma jibe go dtí an sparra deilfe chun tarraingt an rigín sheasta a chúiteamh.  *Martingale*.

**Scód** *fir1* – téad atá ceangailte de chluas seoil ar thaobh na fothana. *Sheet*. 

**Síobh** *fir3* – roth eangach: féach *ulóg*. *Sheave*. 

**Stríocán** *fir1* – téad a úsáidtear chun slat nó seol a tharraingt síos. *Downhall*.

**Taca** *fir4* - téad atá ceangailte de chluas seoil ar thaobh na gaoithe. *Tack*. 

**Tácla** *fir4* – na téada agus na frídeoirí a úsáidtear chun long a ainliú; téad a ritheann thar shíobh nó thar roinnt síobh. *Tackle*. 

**Tácla** *fir4* ancaireachta, grinnill – téada agus fearas eile a bhaineann leis na hancairí nó a úsáidtear chun feistiú a dhéanamh. *Ground tackle*.

**Tácla** *fir4* cleithe - comhghléas táclaí a úsáidtear chun slata troma a thógáil nó a chóiriú. *Jeers*. 

**Tácla** *fir1* rífeála – téad a ritheann ón deic go dtí barr an chrainn agus uaidh sin go dtí frídeoir eile ar shlat an tseoil uachtair, áit a bhfuil sé nasctha le láinnéirín rífeála a ritheann síos trí pholl sa tslat chomh fada le cringleach rífeála. *Reef tackle*.
 
**Tácláil** *bain3* teannta – tácla a bhfuil frídeoir dúbailte air thuas agus frídeoir amháin air thíos. *Luff tackle*. 

**Téadán** *fir1* cluaise – téad a tharraingíonn cúinne (cluas) íochtair seoil. *Clew line*. 

**Téadán** *fir1* coirneoige – téad a tharraingíonn bun coirneoige suas chun na slaite. Í ag rith trí fhrídeoirí thuas agus anuas as sin thar bholg an tseoil chun na haighre. *Buntline*. 

**Téadán** *fir1* leithid - téad a tharraingíonn leithead coirneoige suas chun na slaite. *Leech line*.

**Trót** *fir1* – an ceann istigh den gheaifil, an ceann is gaire don chrann. *Throat*. 

**Ulóg** *bain2* – roth atá feistithe i bhfrídeoir agus a bhfuil imeall eangach air chun téad a iompar. *Pulley*.

**Veang** *fir4* – téad a dhaingníonn an chleith agus í ag síneadh ó phíce na cleithe síos go dtí an gunail nó go dtí crann. *Vang*.

**Veang** *fir4* buma – téad a tharraingíonn an bumaile anuas. De ghnáth téann sí ó bhun an chrainn siar feadh an tríú cuid d’fhad an bhumaile. Ulóga ceangailte de. *Boom vang*, *kicking strap*.

### Seoltóireacht
thumb|Pointí seoltóireachta. A. Idir dhá ghaoth (in éadan na gaoithe). B. Teann. C. Fairsing ar a bíoma. D. Fairsing ar a ceathrú. E. Ag imeacht le scód.

**Ar an ngualainn dheas**. *On the starboard bow*.

**Ar an gceathrú dheas** – i dtreo an chuid den long atá i leith an deiridh. *On the starboard quarter*.

**Bain an ghaoth de** - seol chomh mór sin in éadan na gaoithe go mbaintear an ghaoth den seol, a bheag nó a mhór. *Luff*.

**Bain den ghaoth** – seol i leith na gaoithe. *Beat to windward*.

**Beaiceáil** - seol a chasadh i dtreo go séidfidh an ghaoth ar an taobh eile de. *Back (a sail)*. 

**Bog amach na seolta** - ag iarraidh bád a mhoilliú trí na seolta a scaoileadh (agus a smut á cur sa ghaoth más gá). *Slacken sail*.

**Bord** *fir1* - tamall de sheoladh i dtreo áirithe. *Tack*. Féach *bordáil* agus *leathbhord*. 
:Thógamar an charraig ar an gcéad bhord. *We cleared the rock on the first tack*. 

**Bordáil** – bád nó long a chur ar mhalairt treo in éadan na gaoithe. *Tack*. Féach *Leathbhord a thógáil/a chaitheamh*. 

**Bordáil deisil** – seoladh i dtreo na láimhe deise. *On a starboard tack*.

**Buail chuige** - seoladh i leith na gaoithe. *Beat to windward*. 

**Cas deiseal** – cas i dtreo na láimhe deise. *Turn to starboard*.

**Crap**, **corn** – seol a bhailiú aníos agus a cheangal. *Furl*. 

**Cuir thart tóin le gaoth** - bordáil a dhéanamh trí thosach loinge a chur thart nó go bhfuil sí tóin le gaoth agus í a chur chun na gaoithe arís ar an taobh eile. *Wear ship*

**Cúlaigh** - soitheach a chur ag bogadh siar. *Back*. 
:Chúlaigh sí amach. *It (the boat) backed out*. 

**Deasbhord** *fir1* – taobh na láimhe deise. *Starboard*.

**Díreach in éadan/i súil na gaoithe**. *Head to wind*. 

**Fairsing** – seoladh i dtreo éigin roimh an ngaoth. *Sailing large*.

**Fairsing ar a bíoma** – an gaoth ag séideadh i dtreo thaobh an bháid. *Beam reach*.

**Fairsing ar a ceathrú** – an gaoth ag séideadh idir taobh agus deireadh an bháid. *Broad reach*.

**Fairsing ar a gualainn** – an ghaoth ag séideadh idir taobh agus tosach an bháid. *Close reach*. 

**Feistigh** - soitheach a dhaingniú nó a shocrú ina háit le téad nó le hancaire. *Berth, moor*.
:Bád a fheistiú as a deireadh - deireadh báid a shocrú le hancaire. *Anchor by the stern*.

Gaoth *bain2*:
:Gaoth bhíoma - gaoth ar an mbíoma. *Beam wind*.
:Gaoth cheathrúnach - gaoth ar an gceathrú. *Quarter wind*.
:Gaoth chórach - cóir *bain3*. *Fair wind*.
:Gaoth ghann - gaoth chinn. *Head wind*.
:Gaoth thíre, thalún - gaoth ón tír: *Bhí gaoth ón talamh orainn*. *Land-wind*. 

**Grúntáil** – doimhne na farraige a thomhas. *Sound (depth), take soundings*.
:Céard é do dhoimhne/do ghrúnta? – Céard é toradh do thomhais? *What were your soundings? *

**Idir dhá ghaoth** – an bád in éadan na gaoithe agus gan cor aisti. *In irons*. 

**Imigh le scód** – an bád ag rith roimpi. *Running*.

**Jaidhbeáil** - seol ar fhad loinge ag bogadh ó thaobh taobh nuair a bheireann cóir chúil ar an leithead deiridh. *Gybe, jibe*.

**Leathbhord a thógáil/a chaitheamh** - bád nó long a chur ar mhalairt treo in éadan na gaoithe. *Tack*. Féach *bordáil*.

**Leathbhord**, ar - ag seoladh i dtreo nua. *On a tack*.

**Líon an stiúir** - í a chasadh chomh fada i leataobh agus is féidir. *Put the tiller hard over*. 

**Lom isteach na seolta** - socraigh na seolta chun gur féidir seoladh lom ar an ngaoth. *Haul the wind*.

**Lufáil** - seoladh chomh fada sin in éadan na gaoithe go mbaintear an ghaoth den seol. *Luff*. Féach *Bain an ghaoth de*. 

**Luigh amach ón talamh** – an talamh a fhágáil i do dhiaidh. *Bear off*.

**Luigh isteach le talamh** – druidim i leith an talaimh. *Bear in*. 

**Rith cladaigh: tabhair rith cladaigh do bhád** – bád a thiomáint i gcoinne an chladaigh. *Beach (a boat)*.

**Pinseáil** - *luff*: féach *seol gann ar an ngaoth*.

**Seol ar a bogha** – seoladh ar aghaidh. *Fore-reach*.

**Seol chun na gaoithe** – seol i mbéal na gaoithe ach gan gluaiseacht an tsoithigh a mhaolú go rómhór. *Sail to windward*.

**Seol díreach ar an aighre** – seol díreach roimh an ngaoth. *Straight before the wind*.

**Seol gann ar an ngaoth** – seol beagnach i gcoinne na gaoithe. *Luff*.

**Seol géar (lom) ar an ngaoth **– cas an bád beagnach díreach i gcoinne na gaoithe. *Point up into the wind*. 

**Seol glan ar** – coinneáil amach ó. *Sail clear of*. 

**Seol i súil na gaoithe** - seol lom ar an ngaoth. *Sail close-hauled*. 

:Coinnigh i súil na gaoithe í!

**Seol lom lán** – seol roimh an ngaoth. *Sail full and by*.

**Seoladh bog, seoladh cóir** - seoladh réidh suaimhneach. *Fair sailing*.

**Stad** – an siúl a bhaint de bhád trí na seolta a chur ag oibriú i gcoinne a chéile, i.e. éadan seoil amháin ar a laghad a thabhairt ar an ngaoth agus seolta eile a chasadh i dtreo eile. *Heave to*.

**Stiúir ar deasbhord** – stiúir ar thaobh na láimhe deise. *Starboard rudder*.

**Tá sí íseal ina diaidh** - tá a deireadh tumtha san fharraige. *Down by the stern*. 

**Teann seol** – scód a scaoileadh chun nach bhfaigheadh an ghaoth greim ar sheol. *Luff a sail*.

**Tóg leathbhord** – long nó bád a chur ag seoladh i malairt treo. *Tack*.

**Trimeáil (truimeáil)** - seol a athrú de réir na gaoithe. *Trim (a sail)*.

### Rámhaíocht
thumb|260px|Mionsamhail de rámhlong Mháltach de chuid an 16ú haois.
**An t-aon mhaide** *fir4*: féach "maide stiúrach". 

**Bád** *fir1* rámhaíochta - bád a bhrúitear chun cinn le rámha. *Row-boat*.

**Bád** *fir1* scaobtha: féach "Crann snámha". 

**Bos** *bain2* maide rámha - an chuid leata de rámh a thumtar san uisce. *Blade of oar*.

**Buille** *fir4* rámha - buille de rámh san uisce. *Oar stroke*.

**Cnoga** *fir4* ladhrach - ladhar atá ina thaca ag rámh agus é á úsáid. *Oar crutch*.

**Coite** *fir4* - bád traidisiúnta Éireannach atá déanta d'aon chrann amháin. *Cot, wherry*. 

**Crann** *fir1* snámha - bád a bhfuil a cabhail déanta d'aon chrann amháin, agus feistiúcháin eile (fearacht suíochán) curtha léi go minic. *Dugout (canoe)*. 

**Glamba** *fir4* - teanntán roillice a bhfuil greim aige ar rámh. *Oar clamp*.

**Iomair** (iomramh, iomartha) - bád nó long a choinneáil ag imeacht le buillí rámha. *Row*. 

**Leaba** *bain5* iomartha - *rowlock*: féach "roillic".

**Maide** *fir4* claba - rámh atá feistithe i dteanntán. *Clamped oar*.

**Maide** *fir4* stiúrach - rámh a úsáidtear i ndeireadh báid nó loinge mar ghléas stiúrtha. *Steering oar*.

**Rámh** *fir3* - sáfach fada agus bos leata air chun bád a thiomáint. *Oar*. 

**Roillic** *bain2* - gléas ar ghunail báid a gcasann rámh air. *Rowlock*.

## Tagairtí

## Féach freisin

Mac Cárthaigh, Críostóir (eag.) (2008). *Traditional Boats of Ireland*. Cork: The Collins Press. ISBN 139781905172399

http://www.tearma.ie Téarma.ie: foclóir ar líne a bhfuil liosta cuimsitheach téarmaí seoltóireachta Gaeilge ann.

http://www.jans-sajt.se/contents/Navigation/Rigging/Rigging4Landlubbers.htm Suíomh: 'Rigging explained'

http://www.woronorafire.org.au/maritime/Glossary.html  Maritime glossary 1814 

http://southseas.nla.gov.au/refs/falc/contents.html Falconer, William, *An Universal Dictionary of the Marine, or, a Copious Explanation of the Technical Terms and Phrases employed in the Construction, ...of a Ship..*. London: Thomas Cadell, eagrán 1780.

https://books.google.com.au/books?id=9RkEAAAAQAAJ&pg=PR13&dq=The+Art+of+Rigging:+Containing+an+Explanation+of+Terms+and+Phrases+and+the+...+By+George+Biddlecombe&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=The%20Art%20of%20Rigging%3A%20Containing%20an%20Explanation%20of%20Terms%20and%20Phrases%20and%20the%20...%20By%20George%20Biddlecombe&f=false Biddlecombe, George (1848). *The Art of Rigging*. Charles Wilson.

*Fá Bhruach an Chladaigh, Taisce Téarmaíochta Farraige* le Cormac Mac Giolla Easpaig.

## Naisc

Curach choirte na hAstráile

Long fhada na hÉireann

Catagóir:Seoltóireacht