open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cath Fhoraois Teutoburg

Troideadh **Cath Fhoraois Teutoburg** (nó *clades Variana* ag staraithe Rómhánacha) sa bhliain 9 AD, nuair a chuir comhghuaillíocht de threibheanna Gearmánacha faoi cheannas Arminius (Gearmáinis: *Armin*; ar a dtugtar "Hermann"), mac Segimerus (Gearmáinis: *Segimer* nó *Sigimer*) na gCherusci, luíochan roimh agus scrios ar thrí léigiún Rómhánach, in éineacht lena bhfoireann chúnta, faoi stiúir Publius Quinctilius Varus.

Catagóir:Cathanna
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Stair na Gearmáine
Brian Mulroney

Bhí **Martin Brian Mulroney** (20 Márta 1939 – 29 Feabhra 2024) ina Phríomh-Aire ar Cheanada ó 1984 go dtí 1993. Bhí sé ina cheannaire ar an bPáirtí Coimeádach Forásach ó 1983 go 1993. 

Tháinig sé chun saoil i mbaile iargúlta Baie-Comeau i gcúige Québec. Ba iad Mary Irene (née O'Shea) agus Benedict Martin Mulroney, fear agus bean de phór na hÉireann, a thuismitheoirí.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí Cheanada
Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann
Vodca

Is deoch dhriogtha í** vodca** () agus ceann de na deochanna a bhfuil tóir ag an bpobal uirthi. Tá sé comhdhéanta go príomha d'uisce agus d'eatánól maille le rianta d'eisíontais agus blastáin. Déantar vodca as substaint coipthe, leithéidí gránach nó prátaí. Bíonn neart iarbhír alcóil an vodca de ghnáth idir 35-50% de réir toirte; 40% alcól de réir toirte (profa 80) sa Rúis, sa Liotuáin agus sa Pholainn.

Catagóir:Deochanna
Creag Ealasaid

Is oileán beag é **Creag Ealasaid** sa Chaolas Chluaidh (, ), in Albain, timpeall 16 ciliméadar amach ó Inbhir Gharbhain. Seo iad a chomhordanáidí; 55° 15′ 7″ ó thuaidh agus 5° 6′ 59″ siar.
Tá sé chomh fairsing le 99 heicteár agus tá a bharr chomh hárd le 338 méadar os cionn na mara. Cruthaíodh an chreig as phluga bolcánach ó bholcán marbh agus tá an chreig neamháitrithe faoi láthair.

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin na hAlban
Apollo 12

Ba é **Apollo 12** an séú eitilt le foireann sa chlár Apollo sna Stáit Aontaithe agus an dara ceann a bhain talamh na Gealaí amach (misean de chineál H). Seoladh é ar an 14 Samhain 1969, ceithre mhí i ndiaidh Apollo 11.

Chaith Charles "Pete" Conrad ceannasaí misin agus Alan L. Bean píolóta an mhodúil ghealaí beagáinín níos mó ná lá amháin agus seacht n-uaire a'chloig de ghníomhaíocht ar dhromchla na gealaí le linn don phíolóta Richard F Gordon fanacht i gceannas ar an mhodúl ceannasaíochta. 

Ba é Oceanus Procellarum (Gaeilge: *Aigéan na Stoirmeacha*) láithreán tuirlingthe an mhisin. Baineadh amach na príomhchuspóirí seo a leanas; tuirlingt níos cruinne (nach raibh bainte amach ag Apollo 11) agus cuairt a thabhairt ar an taiscéalaí Surveyor 3 chun codanna a bhaint amach as le haghaidh anailíse.

D'éirigh leis na spásairí ó Apollo 12 an ceamara is an scúp ó Suirbhéir 3 a fháil ar ais óna ionad tuirlingthe in Aigéan na Stoirmeacha

Chríochnaigh an misean ar 24 Samhain le stealltuirlingt rathúil, tar éis príomh-chuspóirí an mhisin a chur i gcrích.

## Féach freisin

* Surveyor

## Tagairtí

Catagóir:Clár Apollo
Linne Chluaidh

Is linn nó caoláire in iarthar na hAlban í an **Linne Chluaidh**. Tá sí suite idir Cinn Tìre agus mórthír na hAlban. Sníonn an Abhainn Chluaidh isteach ann.
Ag an mbealach isteach, tá an linne thart ar 42 km ar leithead.

Ritheann an Balla Antonine, balla ársa Rómhánach, idir Linne Chluaidh agus Linne Foirthe (nó Linn Giùdain).

## Tíreolaíocht
**Bailte ar an linne**
* Àird Rosain, An Leargaidh Ghallda, An Truthail 
* Baile an t-Salainn, Baile Bhòid, Baile Eilidh, Breadhaig
* Ceann Loch Chille Chiarain,
* Dùn Breatann, Dùn Omhain
* Guireag, Grianaig, 
* Inbhir Gharbhain, Inbhir Àir, Irbhinn
* Loch an Eilein, Loch Raonasa
* Port a' Mhuilinn, Port Ghlaschu, Preastabhaig

## Oileáin ar an Chluaidh
#### áitrithe
* Arainn
* Cumaradh Mòr
* Eilean Bhòid
* Eilean MoLaise

#### neamháitrithe
* Creag Ealasaid
* Cumaradh Beag
* Eilean Dà Bhàrr
* Innis Mheàrnaig
* Pladaigh
* Eilean Mhoire (Béarla:*Lady Isle*)
* Sgat Mòr is Sgat Beag
* Eilean a' Chaisteil
* Sandaigh

## Tagairtí

Catagóir:Caolais na hAlban
Catagóir:Earra-Ghàidheal agus Bòd
Catagóir:linnte na hAlban
Johan Huizinga

Staraí Ollannach a bhí i **Johan Huizinga** a chuir tús leis an stair chultúrtha mar chraobh léinn ar leith. Rugadh in Groningen é ar an 7 Nollaig 1872, agus fuair sé bás i mbraighdeanas Naitsíoch ar an 1 Feabhra 1945. Bhí tuiscint aeistéitiúil aige ar an stair, agus é ag cur béime ar an dráma agus ar an seó mórthaibhseach mar eochair do mheon na ndaoine a mhair fadó. 

Is féidir an tuiscint seo a aithint sa mhórleabhar a scríobh sé faoi dheireadh na Meánaoise, *Herfsttij der Middeleeuwen* ("Fómhar na Meánaoise" nó "Ag Druidim chun Deiridh don Mheánaois" - *The Waning of the Middle Ages* agus *The Autumn of the Middle Ages* atá ar na haistriúcháin Bhéarla). Is é an leabhar seo is mó a shamhlaítear le hainm Huizinga inniu, ach scríobh sé a lán eile freisin, ar nós *Homo ludens* ("An Duine ag Súgradh", nó saothar staidéir ar ról an tsúgartha is an chluiche sa chultúr) agus *Erasmus*, beathaisnéis Erasmus ó Rotterdam.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1872
Catagóir:Básanna i 1945
Catagóir:Staraithe Ollannacha
Piridín

Is comhdhúil heitreafháinneach é orgánach é **Piridín** leis an bhfoirmle cheimiceach C<sub>5</sub>H<sub>5</sub>N. Tá a struchtúr neasghaolmhar le struchtúr na beinséine, ach le hadamh nítrigine in ionad grúpa CH amháin. Úsáidtear é mar réamhtheachtaí le haghaidh agraicheimiceán agus táirgí cógaisíochta agus is tuaslagóir agus imoibrí tábhachtach é chomh maith. Is leacht é gan dath le boladh míthaitneamhach éisc ar leith. Tarlaíonn fáinne an phiridín i go leor comhdhúile tábhachtacha, lena n-áirítear na vitimíní, nicitíonaimídí agus pireadocsal
Stephen Rice

Is imreoir peile Éireannach é **Stephen Rice** (a rugadh ar an 6 Deireadh Fómhair 1984). As Baile Átha Cliath dó. Faoi láthair tá sé ag imirt faoi láthair mar imreoir lár páirce le Shamrock Rovers i Sraith na hÉireann. D'imir sé le Bohemians go dtí 2007.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí League of Ireland
BBC WebWise

Is suíomh gréasáin faoi chúrsaí an idirlín í **BBC WebWise**. Cruthaíodh sa bhliain 1998 é agus athsheoladh i Meán Fómhair na bliana 2010 é. Tá cúrsaí idirlín, colún seachtainiúil agus foclóirín téarmaíochta le fáil ann.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* BBC WebWise - Suíomh oifigiúil

Catagóir:Láithreáin gréasáin
Catagóir:BBC
José Antonio Labordeta

**José Antonio Labordeta Subías** (Zaragoza, 10 Márta 1935 - 19 Meán Fómhair 2010) - amhránaí, scríbhneoir agus polaiteoir Spáinneach, teachta de chuid an pháirtí Chunta Aragonesista (VII y VIII legislaturas).

## Saol
Mac le Miguel Labordeta agus Sara Subías, deartháir an fhile Miguel Labordeta, agus fear céile Juana de Grandes (neacht leis an Ghinearál Agustín Muñoz Grandes) a bhí ann. Bhí triúr iníonacha aige (Ana, Ángela y Paula).

Fuair sé a chuid oideachais sa Colegio Alemán de Zaragoza agus fuair cáilíocht sa Dlí agus sa bhFealsúnacht in Ollscoil Zaragoza, coláiste a bhronn Dochtúireacht Onórach air sa bhliain 2010. Chaith sé tamall ina mhúinteoir Tíreolaíochta, Staire agus Ealaíne. Sa bhliain 1972 bhunaigh sé an iris chultúrtha Andalán.

Bhí baint aige le bunú an pháirtí polaitíochta El Partido Socialista de Aragón sa bhliain 1976 agus níos déanaí sheas sé mar iarrthóir don Seanad ar son aontas na heite clé, Izquierda Unida. Mar bhall den Chunta Aragonesista (CHA), toghadh é mar theachta do Zaragoza sa bhliain 2000, agus ba é siúd ionadaí an pháirtí i gComhdháil na dTeachtaí go dtí an bhliain 2008.

Cé nár ghnóthaigh sé mórán vótaí riamh, tharraing sé go leor aird air féin lena fheachtas in aghaidh rannpháirtíocht na Spáinne san ionradh ar an Iaráic, No a la guerra, agus i gcoinne na scéime chun cúrsa abhainn an Ebro a athrú. Ba mhinic é i ngleic le teachtaí an Partido Popular agus chaith sé an masla seo leo: «A la mierda». Dúirt sé go bhféadfaí an mana sin a chur ar leac a uaighe.

D'éag sé den ailse go luath ar maidin ar an 19 Meán Fómhair 2010, in ospidéal Miguel Servet i Zaragoza.

## Filíocht

Chomh maith lena ghníomhaíocht pholaitiúil bhí aithne ar Labordeta mar fhile agus mhaígh sé gurb í an fhilíocht a phríomhghairm. Bhí a dhánta á bhfoilsiú ón mbliain 1959 ar aghaidh, tamall maith sular thosaigh sé ag cur ceoil leo. Foilsíodh a shaothar sna leabhair seo a leanas: 
* Sucede el pensamiento (1959)
* Las Sonatas (1965)
* Cantar y callar (1971)
* Treinta y cinco veces uno (1972)
* Tribulatorio (1973)
* Método de lectura (1980)
* Jardín de la memoria (1985)
* Diario de un náufrago (1988)
* Monegros (1994)

## Prós
Foilsíodh saothair éagsúla machnaimh agus a chuimhní cinn chomh maith le prós cruthaíoch i rith a shaoil chomh maith, agus bhí sé ina cholúnaí i nuachtáin éagsúla. 
## Amhránaí

Tugadh aitheantas do Labordeta mar dhuine de na hamhránaithe/údair ba mhó sa Spáinn lena linn. I measc na n-amhrán ba cháiliúla a scríobh sé agus a chan sé tá «Canto a la libertad», «Aragón», «Me dicen que no quieres» agus «Banderas rotas».

Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Básanna in 2010
Catagóir:Daoine Spáinneacha
CLG Gaeil Bhláth Gall

Is foireann peile Gaelaí í **Gaeil Bhláth Gall**, suite i gCoill Chluana agus i mBaile an Bhóthair i 
gContae na Mí. Imríonn daoine ó pharóiste Coill Chluana leis an fhoireann seo, agus go háirithe daoine ó Maol Hosae, Coill Chluana, agus Baile an Bhóthair. Bhuaigh Gaeil Bhláth Gall Comórtas Peile na Mí sa bhliain 2003.

## Tagairtí

Gaeil Bhláth Gall
Marisa Tomei

Is ban-aisteoir Meiriceánach de phór na hIodáile í **Marisa Tomei** (Nua-Eabhrac, 4 Nollaig 1964). Bhuaigh sí Gradam an Acadaimh sa bhliain 1992. Bhí sí páirteach sna scannáin iomráiteacha *[[What Women Want]]* (2000), *[[Anger Management (film)|Anger Management]]* (2003), *[[Wild Hogs]]* (2007). *[[Unhook the Stars]]* (1996), *[[Before the Devil Knows You're Dead]]* (2007) agus *[[The Wrestler (2008 film)|The Wrestler]]* (2008).

Tomei, Marisa
Tomei, Marisa
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine beo
Ríomhaire táibléid

[thumb|upright|An ríomhaire táibléid [Google Nexus 9]]
[thumb|upright|An ríomhaire táibléid [Apple Inc.|Apple iPad]]
Is éard is **ríomhaire táibléid**, nó go simplí "**táibléad**", ann ná ríomhaire atá go hiomlán i scáileán tadhaill a úsáideann stíleas, peann digiteach, nó barr méire mar phríomh-ghléas ionchurtha in ionad méarchláir nó luiche a d'fhéadfadh nó nach bhféadfadh a bheith san áireamh leis. Tagann an t-ainm ó tháibléid scríbhneoireachta mar go bhfuil cosúlachtí eatarthu, agus bíonn an comhéadan úsáideora níos nádúrthaí nuair a bhíonn an scáileán tadhaill comhtháthaithe leis an scáileán taispeánata, mar atá sé i gcás an táibléid.

Catagóir:Ríomhaireacht
Parma Football Club

Is club peile Iodálach é **Parma Football Club** a bunaíodh mar *Verdi Football Club* sa bhliain 1913. Imríonn an club i Serie A faoi láthair.

## Liosta trófaí
### Náisiúnta
* **[[Íomhá:Coccarda Coppa Italia.svg|19px]] [[Coppa Italia]]: 3**
:1991/92, 1998/99, 2001/02

* **[[Íomhá:Supercoppaitaliana.png|20px]]Supercoppa italiana: 1**
:1999

### Idirnáisiúnta
* **[[Íomhá:Coppacoppe.png|20px]] Corn na gcorn: 1**
:1992/93

* ** [[Corn UEFA]]: 2**
:1994/95, 1998/99

* **Supercorn UEFA: 1**
:1993

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an chlub 

Parma
Irish Village

Scannán is ea ***The Irish Village***. Rinneadh taifead air i mbaile an Chruacháin i gContae Chorcaí sa bhliain 1959. Ba é James Clark, stiúrthóir as an mBreatain, a stiúraigh é. Bhuaigh sé gradaim BAFTA agus Oscar ina dhiaidh sin. Cuireann sé síos ar an tsochaí agus saol sa cheantar sa bhliain 1959. Sa ghuthú deirtear nach bhfuil aon cheo speisialta faoin sráidbhaile ach go bhfuil sé ag dul i léig.

## Tagairtí

## Naisc
* TG4.tv - Irish Village

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin na hÉireann
Catagóir:Scannáin na Breataine
Gaisce

Is é **Gaisce — Gradam an Uachtaráin** an Gradam Náisiúnta Dúshláin a bhronnann an tUachtarán ar ógánaigh in Éirinn, idir 15 agus 25 bliain d’aois. Is é cuspóir an ghradaim chun luaíocht a bhronnadh ar ógánaigh a chuir dúshlán mór rompu féin agus a sháraigh é. Tá trí dhámhachtainí; cré-umha, airgead agus ór. 

Bunaíodh *Gaisce* ar an 28 Márta 1985, nuair a bhí Máire Mhic Róibín ina hUachtarán ar Éirinn.

## Forbhreathnú

Tá ceithre dhúshlán i ngach dámhachtain, a chaithfidh a bheith taobh amuigh den scoil uile (ach amháin CETR (Ceadúnas Eorpach Tiomána Ríomhairí)):

* Rannpháirtíocht an Phobail, m.sh.  ag cabhrú le daoine scothaosta nó garchabhair nó tarrtháil a fhoghlaim.
* Scil Phearsanta -  m.sh.  CETR, foghlaim ar theanga iasachta, gléas ceoil, scileanna ríomhaire srl.
* Áineas Fisiciúil -  m.sh.  siúl, rothaíocht, snámh, srl.
* Turas Eachtraíochta / Taighde -  m.sh.  grúpthuras rothaíochta, curachóireachta nó fánaíochta

## Tagairtí

Catagóir:Gradaim
Catagóir:Uachtaránacht na hÉireann
Catagóir:Duaiseanna
Aibítir Arabach

Is í an** Aibítir Arabach** (Araibis: أبجدية عربية‎ ’abjadiyyah ‘arabiyyah) an script a úsáidtear le haghaidh na scríbhneoireachta as Araibis. Úsáidtear roinnt aibítreacha a cruthaíodh ar bhunús na haibítre sin chun teangacha eile de chuid na hÁise a scríobh, go hiondúil i réigiúin a tháinig faoi anáil ardchultúr Arabach Ioslam. Ghlac an Pheirsis le leagan leasaithe den aibítir Arabach, a bhfuil ceithre litir bhreise inti, in áit a seanchórais scríofa nuair a tháinig Ioslam chun cinn san Iorán. Aibítir cosúil léi sin a úsáidtear don Urdúis fosta. I ndiaidh aibítir na Laidine, is í an aibítir Arabach an dara haibítir is mó a úsáidtear go forleathan ar fud an domhain.

## Tagairtí

Catagóir:Aibítrí
Catagóir:An Araibis
Michael Cronin

Scoláire agus scríbhneoir Éireannach é **Michael Cronin**, a rugadh sa bhliain 1960. Bhain sé amach BA ó Choláiste na Tríonóide (1982), MA ó UCD (1986) agus PhD ó Choláiste na Tríonóide (1991). Chaith sé seal sa Fhrainc, ag léachtóireacht ar an mBéarla in Université François Rabelais ó 1982 go 1983 agus in École Normale Supérieure ó 1983 go 1984. Chaith sé bliain ina léachtóir le Fraincis i gColáiste Phádraig, Droim Conrach sula bhfuair sé post in Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath sa bhliain 1986.

Ar na gradaim a bronnadh air agus na duaiseanna atá buaite ag Michael Cronin, tá an Prix du Québec (2002), ollúnacht onórach a bhronn an Universidad Ricardo Palma i bPeiriú air sa bhliain 2001 agus duais CATS Vinay Darbelnet don leabhar Across the Lines (Cork University Press, 2000) sa bhliain 2001. Toghadh é mar Bhall d’Acadamh Ríoga na hÉireann sa bhliain 2006 agus ceapadh é mar Officier de l’Ordre des Palmes Académiques (Rialtas na Fraince) sa bhliain 2007. Tá sé in Stiúrthóir ar an Ionad um Staidéar an Aistriúcháin agus Téacs in Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath.

## Saothar foilsithe
* An Ghaeilge san aois nua/Irish in the new century, Cois Life, 2005
* *Translation and Globalization*, Routledge, 2003.
* *Irish Tourism: Image, Culture and Identity*, Channel View Publications, 2003.
* *Time Tracks: Scenes from the Irish Everyday*, New Island, 2003.
* *The Languages of Ireland*, Four Courts Press, 2003.
* *Irish Tourism: Image, Culture and Identity*, Cork University Press, 2002.
* *The Languages of Ireland*, Four Courts Press, 2002.
* *Reinventing Ireland: Culture, Society and the Global Economy*, Pluto Press, 2002.
* *Translating Tomorrow: Translation, Technology and Interculturality in a Global Age [forthcoming]*, Routledge, 2002.
* *Across the Lines: Travel, Language, Translation*, Cork University Press, 2000.
* *Unity in Diversity? Current Trends in Translation Studies*, St Jerome Press, 1998.
* *Anthologie des nouvelles irlandaises*, L'Instant meme, 1997.
* *Translating Ireland: Translation, Languages and Identity*, Cork University Press, 1996.
* *Tourism in Ireland: A Critical Analysis*, Cork University Press, 1993.

## Nascanna seachtracha
* Official site 
* Home Page at Dublin City University 

## Tagairtí

Cronin, Michael
Cronin, Michael
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Géanómaíocht

Staidéar ar ghéanóim orgánach is ea **an ghéanómaíocht**. Áirítear iarrachtaí le seicheamh iomlán ADN orgánach a oibriú amach chomh maith le mapáil ghéiniteach ar an mionscála mar chuid de.

Catagóir:Géineolaíocht
Mícheál de Barra

Scríbhneoir Éireannach is ea **Mícheál de Barra**.

Rugadh agus tógadh Mícheál de Barra ar theorainn na Boirne gar do Chill Fhionnúrach i gCo an Chláir. D'fhreastail sé ar Scoil na mBráithre Críostaí in Inis Díomáin. Oileadh ina mhúinteoir bunscoile é i gColáiste Mhuire i mBÁC. Tá céim sa Ghaeilge agus sa Spáinnis aige ó Choláiste Ollscoile Bhaile Átha Cliath agus Máistreacht san Oideachas ó Choláiste na Tríonóide. Chaith sé a shaol oibre mar oideoir in Éirinn agus thar lear.

Ghnóthaigh ‘An Bóthar go Santiago’(Cois Life), a chéad leabhar foilsithe, Gradam Glen Dimplex 2007 i rannóg na Gaeilge. Tá ceithre leabhar eile scríofa aige: 'Gaeil i dTír na nGauchos’ (Coiscéim, 2009). ‘Gaeil faoi Bhratach Eureka’(Coiscéim, 2012), ‘Iúir Ársa agus Taibhsí Eile’ (Coiscéim, 2018) agus 'Trí Ghleanntáin is thar Mhóinteáin' (Coiscéim,2021).

## Naisc
* MichealDeBarra.com

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Breandán Delap

Iriseoir, léirmheastóir agus údar é **Breandán Delap**. Saolaíodh i nGaoth Dobhair é sa bhliain 1965. 

## Gairm
Bhain sé céim san Oideachas amach ó Choláiste Naomh Muire na Trócaire, Dún Carúin, agus Máistreacht sa Ghaeilge ó Ollscoil Náisiúnta na hÉireann, Má Nuad. Bhí Delap ina chéad eagarthóir ar nuachtán Gaeilge, *[[Foinse]]*, ó 1996 go 2003. 

Fuair sé post mar Chlár-Eagarthóir le Nuacht TG4 ina dhiaidh sin. 

Bronnadh Gradam ‘Iriseoir na Bliana’ air faoi bhrat duaiseanna náisiúnta iriseoireachta an BSL sa bhliain 2003 de bharr iniúchadh a rinne sé ar ionsaithe gnéis i gcoláistí samhraidh thar tréimhse 40 bliain. 

Sa bhliain 2000 bronnadh Gradam IFTA air don chlár faisnéise *Mad Dog Col* agus bhuaigh sé an phríomhdhuais don iriseoireacht chlóite in Oireachtas na bliana 1998. Tá sé ina léirmheastóir drámaíochta fosta ag *[[The Irish Times]]* in iarthar na hÉireann. 

Tá Delap ina chónaí sa Spidéal.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair
Catagóir:Iriseoirí The Irish Times
Catagóir:Iar-eagarthóirí ar iar-nuachtáin Ghaeilge
Catagóir:Eagarthóirí ar nuachtáin Ghaeilge
Catagóir:Údair Ghaeilge
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Catagóir:Alumni Ollscoil Mhá Nuad
Liam Mac Amhlaigh

Is scoláire agus scríbhneoir Éireannach é **Liam Mac Amhlaigh**. Rugadh i gContae Chill Mhantáin é ach i mBaile Átha Cliath a tógadh é. Bhain sé céimeanna amach sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath agus i gColáiste na Tríonóide. Tá sé ina Ollamh Comhlach le Nua-Ghaeilge in Ollscoil Mhá Nuad. Tá taighde déanta aige i bhfoclóireacht na Nua-Ghaeilge, ealaín an ghearrscéil Ghaeilge, saol agus saothar Mháirtín Uí Chadhain agus filíocht chomhaimseartha na Nua-Ghaeilge.

Tá ailt foilsithe aige ar fhilí comhaimseartha na Nua-Ghaeilge, leithéidí Mháire Mhac an tSaoi, Sheán Ó Ríordáin agus Mháirtín Ó Direáin. D'fhoilsigh Comhar úrscéal leis, Teach na gColúr, sa bhliain 2006. Bhuaigh an leabhar sin gradam i gComórtas Liteartha an Oireachtais. Sa bhliain 2008 d'fhoilsigh Cois Life Foclóirí agus Foclóirithe na Gaeilge, ina bhfuil spléachadh ar fhoclóireacht na Gaeilge ó Shanasán Uí Chléirigh (1643) go foclóir Néill Uí Dhónaill (1978).

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chill Mhantáin
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
An Cruachán

Sráidbhaile beag i gContae Chorcaí is ea **an Cruachán** (*Crookhaven* as Béarla).

## Tagairtí

Catagóir:Tithe Solais na hÉireann
Cruachán, An
Runrig

Is grúpa rac-cheol Ceilteach iad ** Runrig** a tháinig le chéile san Eilean Sgitheanach sa bhliain 1973 mar 'The Run Rig Dance Band'. Ba iad scríbhneoirí ceoil, an bheirt deartháireacha Ruaraidh Dómhnallach (giotár agus dord) agus Calum Dómhnallach (drumaí) ó Uibhist a Tuath agus Blair Dùghlais (ar an bhosca) ó Port Rìgh na bunaitheoirí. Ina dhiaidh sin, chuaigh Donaidh Rothach isteach sa ghrúpa mar cheoltóir agus mar ghiotáraí.

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Albanacha
Catagóir:Racghrúpaí Gaeilge
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1973
Catagóir:Ceol na hAlban
Catagóir:Ceol Ghaeilge na hAlban
Liosta ríthe na Scot

thumb|Armas Ríocht na hAlban go 1603
De réir an traidisiúin, ba é Coinneach Mac Ailpín an chéad rí ar Albain. Ba í Áine an monarc deireanach: aontaíodh ríocht na hAlban agus ríocht Shasana lena linn sa bhliain 1707 agus cruthaíodh ríocht na Breataine Móire.

## Síol Ailpín (848–1034)

## Ríshliocht Dhún Chailleann (1034–1286)

## Ríshliocht Sverre (1286–1290)
* Maighread, r. (1286-1290)

## Ríshliocht Bhailiol (1292–1296)

## Na Brúsaigh (1306–1371)

## Na Stiobhardaigh (1371–1567)

## Na Stiobhardaigh Lennox (1567–1651)
Às dèidh 1603 bha Ríghrean Alba nan Ríghrean Shasainn cuideachd:

## Síol Cheann Mór
* Maol Chaluim III Ceann Mor, r. (1058-1093)
* Domhnall III, r. (1093-1094) agus (1094-1097) (cuide ri Eamonn)
* Donnchadh II, r. (1094)
* Eagar, r. (1097-1107)
* Alasdair I, r. (1107-1124)
* Daibhidh I, r. (1124-1153)
* Maol Chaluim IV, r. (1153-1165)
* Uilleam I, r.(1165-1214)
* Alasdair II, r.(1214-1249)
* Alasdair III, r.(1249-1286)
* Mairead, r. (1286-1290)

## Bailiol
* John de Balliol (1292-1296)

## Na Brúsaigh
* Roibeard I, Rí na nAlbanach (1306-1329)
* Dáibhí II, Rí na nAlbanach (1329-1371)

## Na Seacaibítigh
* Roibeard II, Rí na nAlbanach (1371-1390)
* Roibeard III, Rí na nAlbanach (1390-1406)
* Séamas I, Rí na nAlbanach (1406-1437)
* Séamas II, Rí na nAlbanach (1437-1460)
* Séamas III, Rí na nAlbanach (1460-1488)
* Séamas IV, Rí na nAlbanach (1488-1513)
* Séamas V, Rí na nAlbanach (1513-1542)
* Màiri I, Banríon na nAlbanach (1542-1567)
* Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire (1567-1625)

* Séarlas I Shasana (1625-1649)
* Séarlas II Shasana (1649-1685)
* Séamas II Shasana (1685-1688)
* Séamus Proinsias Éadbhard Stiúbhart
* Máire II Shasana (1689-1694)
* Liam III Shasana (1689-1702)
* Áine na Breataine Móire (1702-1714)

Catagóir:Eachdraidh na h-Alba
Catagóir:Rìghrean
Cill Mhantáin

Príomhbhaile riaracháin Chontae Chill Mhantáin is ea **Cill Mhantáin** (Lochlainnis: *Víkingr-lág* "cluain na nUiginneach"; Béarla: *Wicklow*). Tá an baile suite ar chósta thoir na hÉireann, taobh ó dheas ó Bhaile Átha Cliath. Bhí 12,957 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2022.

Ritheann Abhainn Fheartraí tríd an mbaile agus istigh i Muir Éireann.

Tá Prióireacht Chill Mhantáin a bhí in úsáid ón 13ú go dtí an 16ú haois, suite sa bhaile.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chill Mhantáin
Féinchúl

I dtéarmaíocht na spórt foirne (go háirithe sacar), is éard is **féinchúl** (nó **cúl tuathail**) ann ná cúl a scóráiltear ar son na foirne eile. Úsáidtear an téarma i ngnáthchaint na ndaoine freisin, go háirithe i gcúrsaí polaitíochta.

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht spóirt
Chrzanów

Is baile sa Pholainn é **Chrzanów**, príombhaile chontae Chrzanów. Tá sé suite cois Chechło i réigiún na Polainne Beaga (Polainnis: *Małopolska*). Tá tuairim is 40,000 duine ina gcónaí ann.

## Naisc sheachtracha
* Chrzanovia Patria Parva  (An Béarla)
* Chrzanow.pl

Catagóir:Cathracha sa Pholainn
Denis Diderot

Ba fhealsamh Francach, léirmheastóir ealaíne, agus scríbhneoir é **Denis Diderot** (5 Deireadh Fómhair, 1713- 31 Iúil, 1784). Bhí sé ina phearsa shuntasach le linn Ré na hEagnaíochta. 
clé|mion|198x198px|Pensées sur l'interpretation de la nature, 1754
Tá sé aithnidiúil toisc go raibh sé ina chomh-bhunaitheoir agus chomheagarthóir ar an *Encyclopédie*, nó an chiclipéid chórasach ar na heolaíochtaí, na healaíona, agus ceardaíocht, foilseachán bunúsach d'Aois na Tuisceana san 18ú céad sa bhFrainc. 

Ba é Jean le Rond d'Alembert an príomhchomhoibritheoir le Denis Diderot i 1751-8 ar an Encyclopédie ar foilsíodh 36 imleabhar de faoi 1776, 
[clé|mion|220x220px|
an [ciclipéid 
]]
Chuidigh Diderot freisin le litríocht, go háirithe le Jacques le fataliste et son maitre (Gaeilge: *Jacques an cinniúnaí agus a mháistir*), a rinne aithris ar Laurence Sterne ag tabhairt faoi choinbhinsiúin maidir le húrscéalta agus a struchtúr agus a n-ábhar, agus ag scrúdú smaointe fealsúnachta chomh maith faoi shaorthoil.

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúna Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1713
Catagóir:Básanna i 1784
Bualadh

250px|right|thumb|Meaisín buailte sa bhliain 1881
Is éard is **bualadh** ann ná próiseas chun an chuid inite de ghránbharr (nó barr eile) a scaoileadh ón cháithleach do-ite a bhíonn thart timpeall air. Is í an chéim í in ullmhú gránaigh i ndiaidh an arbhair a shábháil agus roimh cháitheadh. Ní bhaineann bualadh an bran as an ghrán.

Catagóir:Ullmhú Gránaigh
Catagóir:Baint an Fhómhair
An Ghaill

[thumb|280px|An Ghaill go díreach roimhe [Cogadh na Gaille. Roinneann eitneagrafaíocht na Róimhe an Ghaill ina cúig chuid, Gallia Cisalpina, Gallia Narbonensis, Gallia Aquitania, Gallia Celtica (a fhreagraíonn do chúige Gallia Lugdunensis den chuid is mó) agus Gallia Belgica.]]
Is é “**An Ghaill**” an t-ainm stairiúil a úsáidtear i gcomhthéacs na Sean-Róimhe i dtagairtí do réigiún in Iarthar na hEorpa arb ionann iad agus an Fhrainc, Lucsamburg agus an Bheilg, an chuid is mó den Eilvéis, an chuid thiar de Thuaisceart na hIodáile, chomh maith le codanna áirithe den Ísiltír agus den Ghearmáin.

## Féach freisin
* Gallaigh
* Gallia Lugdunensis
* Gallia Aquitania
* Gallia Narbonensis
* Vercingetorix

## Tagairtí


Catagóir:Na Ceiltigh
Catagóir:Stair na hEorpa
Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:An tSean-Róimh
Teimisticléas

Polaiteoir agus ginearál Aithneach ab ea **Teimisticléas** (Gréigis: **Θεμιστοκλῆς**; "Glóir an Dlí"); c. 524-459 RC.

Bhí sé ar dhuine de phór nua pholaiteoirí, i dteannta a chéile comhraic Aristides, a tháinig chun tosaigh i mblianta luatha an daonlathais Aithnigh. 

Mar pholaiteoir, bhí Teimisticléas ina phobalóir, a bhí ag brath ar tacaíocht ó Aithnigh ísealaicmeacha, agus a bhí de ghnáth i gcoimhlint leis na huaisle Aithneacha. 

Tofa ina 'archon' (Gréigis: ἄρχων, 'Rialtóir' nó 'Tiarna') sa bhliain 493 RC, ghlac sé céimeanna chun cumhacht chabhlach na hAithne a mhéadú, agus a bhí ina nós athfhillteach ina shaol polaitiúil. 

Le linn chéad ionradh na bPeirseach ar an Ghréig, throid sé ag Cath Mharatóin, agus b'fhéidir gur cheann de na 10 *strategos* (Gréigis: στρατηγός, ginearál) sa chath é.

## Tagairtí

Catagóir:An tSean-Ghréig
Catagóir:Básanna i 459 RC
Catagóir:Daoine a rugadh i 524 RC
Catagóir:Polaiteoirí na Gréige
Catagóir:Pobalóirí
Cro-Magnon

[thumb|"An seanfhear bunaidh Crómagnónach", [Musée de l'Homme, Páras]]
thumb|upright 1.0|<center> Uirlis ó Cro-Magnon</center> 
Ba iad na **Cro-Magnon** (nó **na Crómagnónaigh**) na daoine nua-aimseartha is luaithe (*Homo sapiens sapiens*) de Phailéiliteach Uachtarach na hEorpa. Glactar leo i measc antraipeolaithe mar fhréamhshamhail de Homo sapiens an lae inniu. Tugann meastachán radaiméadrach ar na hiarsmaí is luaithe atá ar eolas againn le fios gur mhair na daoine seo san Eoraip 35,000 bliain ó shin, sa ré Phléisticéineach

## Sanasaíocht
Ainmnítear na Crómagnónaigh as na pluaiseanna *Abri de Crô-Magnon* (Fraincis: Carraig dídine Chrô-Magnon) in aice leis an común Les Eyzies-de-Tayac-Sireuil in iardheisceart na Fraince, áit a bhfuarthas a gcreatlaigh, chomh maith le huirlisí cloiche agus iarmhair ainmhithe Artacha atá imithe in éag anois. Daoine arda ab ea iad, sárshealgairí a mhair i bpluaiseanna is scáthláin carraigeacha, ní hamháin in iarthar na hEorpa ach lár na hEorpa is an Rúis. D'fhágadar deilbhíní, greanadóireacht agus pictiúir cháiliúla ar bhallaí na bpluaiseanna. Ba iad na Cro-Magnon na daoine (Homo sapiens) nua-aimseartha is sine ar eolas san Eoraip, agus ón tús ceanglaíodh iad leis an líníocht phluaise i Lascaux agus le cultúr Aurignach a d'fhás agus a tháinig i dtreis i nDeisceart na Fraince agus na Gearmáine. Mar a thángthas ar iarsmaí bhreis daoine nua-aimseartha i láithreáin seandálaíochta in Iarthar na hEorpa agus in áiteanna eile, rinneadh dul chun cinn i dteicníocht dátaithe sa 20ú haois, agus cuireadh fionnachtana nua leis an tacsanomaíocht.

## Tagairtí

Catagóir:Réamhstair
Catagóir:Antraipeolaíocht
Catagóir:Pailé-ointeolaíocht
Peter Sutherland

Polaiteoir agus Ard Aighne de chuid na hÉireann agus fear gnó idirnáisiúnta ab ea **Peter Denis Sutherland**, KCMG (onórach) (25 Aibreán 1946 – 7 Eanáir 2018). Rugadh i mBaile Átha Cliath) é. Fuair sé a chuid oideachais i gColáiste Gonzaga, sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, agus in Óstaí an Rí. 

Ba abhcóide é agus níos déanaí, Ard-Aighné na hÉireann. Ba chomhalta den pháirtí polaitíochta Éireannach Fine Gael é. Fográíodh a bháis ar an 7 Eanáir 2018 i mBaile Átha Cliath.

## Gairmréim
Bhí sé ina Ard-Aighne na hÉireann i gcomhrialtais i dtréimhsí 1981-1982 agus 1982-1984. Ba iad mórcheisteanna a thréimhsí ná cás fada eiseachadta agus dianchosc bunreachtúil ar ghinmhilleadh, ar chomhairligh sé don rialtas an fhoclaíocht a bhain leis a eiteach toisc a dhoiléir agus a bhí.

Tar éis tréimhse mar chomhalta den Coimisiún Eorpach, bhí sé ina stiúrthóir do roinnt cuideachtaí móra. Mar ard-stiúrthóir an Comhaontú Ginearálta um Tharaifí agus Thrádáil (an Eagraíocht Dhomhanda Trádála anois), rinne sé maoirseacht ar chomhaontú trádála nua idir Stáit Aontaithe Mheiriceá agus an Aontas Eorpach.

Bhí sé ina chomhchathaoirleach BP agus cathaoirleach Eorpach an Coimisiúin Tríthaobaigh.

Bhronn sé €4 mhilliún de dheontas ar an gColáiste Ollscoile, Baile Átha Cliath le scoil dlí nua a thógáil in áit an tseanchinn, Caisleán Ruabhoic. Scoil Dlí COBÁC Peter Sutherland a thugtar ar an scoil.

## Leabharliosta
* Brian Lalor, *The Encyclopaedia of Ireland*, Gill & Macmillan (Ireland 2003), ISBN 0-7171-3000-2

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Ard-Aighní
Catagóir:Coimisinéirí Eorpacha
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Baill Fhine Gael
Catagóir:Abhcóidí Éireannacha
Catagóir:Fir Ghnó Éireannacha
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Ard-Aighní na hÉireann
Gníomhaireacht Chomhshaoil Eorpach

Is í an **Ghníomhaireacht Chomhshaoil Eorpach** (GCE) an comhlacht san Aontas Eorpach (AE) atá tiomnaithe d’fhaisnéis iontaofa, neamhspleách a chur ar fáil maidir leis an gcomhshaol. 

Is í an príomhfhoinse faisnéise dóibh siúd a bhfuil baint acu le beartas comhshaoil a fhorbairt, a ghlacadh, a chur i bhfeidhm agus a mheas, chomh maith leis an bpobal i gcoitinne. 

Cuimsíonn ballraíocht an GCE Ballstáit an AE, ach is féidir le tíortha
nach Ballstát de chuid an Aontais Eorpaigh iad a bheith ina mbaill freisin. 

Tá 32 tír ina mbaill anois: an 27 Ballstát de chuid an AE i dteannta leis an Íoslainn, Lichtinstéin, an Iorua, an Eilvéis agus an Tuirc. Chuir an Albáin, an Bhoisnia agus an Heirseagaivéin, an Chróit, Poblacht Iar-Iúgslavach na Macadóine, Montainéagró agus an tSeirbia iarratas isteach ar bhallraíocht i gcomhpháirt agus táthar i mbun comhoibrithe cheana féin leis an GCE le roinnt blianta anuas.

Ghlac a tAontas Eorpach leis an rialachán chun an GCE a chur ar bun sa bhliain 1990. Tháinig sé i bhfeidhm go déanach sa bhliain 1993 díreach tar éis an chinnidh chun a ceanncheathrú a bheith lonnaithe i gCóbanhávan. Cuireadh tús le hobair i ndáiríre sa bhliain 1994.

Is é an tOllamh Jacqueline McGlade Stiúrthóir Feidhmiúcháin na Gníomhaireachta faoi láthair.

## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh
Catagóir:Comhshaol
Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Ed Miliband

Polaiteoir Briotanach is ea **Edward Samuel Miliband** (rugadh 24 Nollaig, 1969). Is é Ceannaire Pháirtí an Lucht Oibre é agus, mar sin, ceannaire an Fhreasúra sa Ríocht Aontaithe. Toghadh ina Fheisire Parlaiminte (FP) le haghaidh Doncaster Thuaidh sa bhliain 2005 agus ba bhall den Chomh-Aireacht faoi Gordon Brown é ón mbliain 2007 go dtí an bhliain 2010.
[clé|mion|[Máire Mhic Róibín|Mary Robinson (ar dheis) agus Ed Miliband ag COP29, 2024]]
Rugadh i Londain é, agus bhain sé céim amach ó Ollscoil Oxford agus ón London School of Economics, agus d'oibrigh ansin mar thaighdeoir do Pháirtí an Lucht Oibre. Tharraing sé aird an tSeansailéara Gordon Brown air féin go gairid ina dhiaidh agus ceapadh é mar Chathaoirleach Choiste na gComhairleoirí Eacnamaíochta de Státchiste na Banríona (Béarla: *Her Majesty's Treasury*).

Ceapadh Miliband mar Aire Fuinnimh na Ríochta Aontaithe sa bhliain 2024.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Giúdaigh
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Sóisialaithe
Catagóir:Podchraoltóirí Sasanacha
Naomh Séamus, mac Zeibidé

Duine den Aspal Déag Íosa ba ea **Naomh Séamus,** mac Zeibidé (San Séamas uaireanta). Tugtar Séamus Mór air toisc go raibh Séamus eile i measc an Dáréag, Séamas Beag, mac Alfaeus (Séamus Beag).

Comórtar Lá Fhéile San Séamas ar 25 Iúil.[thumb|Naomh Séamus, mac Zeibidé (le [Rembrandt Harmenszoon van Rijn)|clé]]
[mion|i Santiago Acutzilapan, Atlacomulco, [Meicsiceo|clé]]
## Saol
Aspal ab ea é, deartháir le hEoin agus mac Zeibidé.

Níl ach beagán eolais againn faoi thús a shaol.  Bhí Zeibidé ina iascaire agus seans gur chónaigh sé i mBéatsáide (Eoin 1:44) nó i gCafarnáúm.  Bhí roinnt fear ag obair dhó (Marcus 1:20). Ba bhean chráifeach í Salómae agus bhí sí mar bhall de lucht leanúna Íosa Críost (Matha 27:55,; Marcus 15:40, 16:1; Lúcás 8:2, 23:55-24:1). 

Shíltear nach bhfuair Séamas ná Eoin a gcuid oideachais i scoil raibíneach. Dá bharr sin, ní raibh siad aitheanta mar fhir oilte leis na Giúdaigh. Is cosúil gur bhfuair siad an caighdeán céanna oideachais a fuair daoine eile ina n-aicme, is é sin an gnáthoideachas Giúdach. Deirtear gur b'fhéidir go raibh na deartháireacha ina gcol ceathracha le Íosa Criost, eolas amhrasach. Bhí muintir na Gailíle cráifeach, crua, dícheallach, cróga agus b'iad na cosantóirí ab fhearr den náisiúin Giúdach.
mion|taisí naoimh, Catedral de Santiago de Compostela|clé

### Aspal
Iascaire ab ea San Séamas agus bhí ardmheas ag Íosa air, is cosúil. Bhí sé i láthair ag Claochlú an Tiarna (ar shliabh Tabor b'fhéidir) agus i nGairdín Getsemaní le linn allais fola Íosa. 

Cosúil leis na hAspail eile bhí San Séamas de dhualgas air Soiscéal Dé a scaipeadh agus an Eaglais a bhunú mar a d’ordaigh Íosa. Thug sé aghaidh ar Leithinis na hIbéire chun an obair seo a chomhlíonadh. 

Deirtear uaireanta gur chabhraigh San Séamas leis na Críostaithe an lámh in uachtar a fháil ar na *Moors* (a rinne ionradh ar an Spáinn sa bhliain 711). 
[clé|mion|Tá Séamas curtha i [Santiago de Compostela.]]

### Bású
Nuair a d’fhill San Séamas ar Iúdáia, chuir Rí Herod Agrippa 1 é chun báis sa bhliain 44 AD. Tógadh a chorp ar ais go dtí Galicia sa Spáinn. Tá sé curtha i Santiago de Compostela. Tá sé mar phatrún ar an Spáinn agus ar oilithrigh.  

Leis na céadta bliain tá oilithrigh ó gach aird den domhan ag siúl Camino de Santiago chuig a uaigh. Inniu meallann an Camino go Santiago na mílte oilithreach gach bliain as ceithre chreasa an domhain.  Is fada an bhaint atá ag na Gaeil leis an oilithreacht go Santiago de Compostela. 

## Féach freisin

* Camino de Santiago
* Naomh Séamas Beag
* Eoin Soiscéalaí
* Claochlú an Tiarna

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 44
Catagóir:Dáréag Aspal
Catagóir:Ceartchreidmheachas
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglais Ortadocsach Choptach
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Naoimh
El Greco

Ealaíontóir Gréagach ab ea **El Greco** nó **Doménikos Theotokópoulos**, 1541 – 7 Aibreán, 1614). Saolaíodh sa Chréit é. Bhog sé go dtí an Iodáil sa bhliain 1567. Tar éis deich bhliain a chaitheamh anseo, chuaigh sé ar aghaidh go dtí an Spáinn,  agus d’fhan sé ansin go dtí go bhfuair sé bás. Ciallaionn a leasainm *El Greco* "an Gréagach" i Spáinnis.

El Greco
El Greco
El Greco
Ságrab

Is é **Ságrab** (Cróitis: *Zagreb*) príomhchathair na Cróite agus é ar an gcathair is mó sa tír sin freisin. Tá sé suite in iarthuaisceart na tíre cois Sava. Téann an t-ainm siar go dtí an 11ú haois, ach níl sanasaíocht shoiléir ag baint leis. Tá breis is 800,000 duine ina gcónaí ann.

## Féach freisin

* Split

## Tagairtí

Catagóir:An Chróit
Catagóir:Ságrab
Catagóir:Cathracha agus Bailte sa Chróit
Catagóir:Príomhchathracha na hEorpa
Pionós an bháis

Is éard atá i gceist le **pionós an bháis** nó marú na ndaoine a bhfaightear ciontach as coireanna áirithe, trí próis bhreithiúnach. Tá stair an nóis seo ar fud an domhain ag dul i bhfad siar roimh thús na staire scríofa. Tá go leor conspóide ag baint leis anois, áfach. Is iomaí tír nach n-úsáideann pionós an bháis anois.

Dar le lucht tacaíochta an chleachtais, is pionós maith é agus díspreagann sé coireanna eile. 
clé|mion|333x333px|Pionós an bháis timpeall an domhain
Deir an lucht fhreasúra nach ceart pionós an bhás a ghearradh ar aon duine, nach mbíonn sé éifeachtach agus go maraítear daoine neamhchiontacha.

## In Éirinn
Ar 25 Márta 1964, chuir an t*Acht um Cheartas Coiriúil,* 1964 teorainn mhór ar phionós an bháis.

Ón lá sin amach in Éirinn, ní dhlífear duine a chur chun báis mar gheall ar aon chion seachas 

* tréas, dúnmharú comhalta den Gharda Síochána, nó dúnmharú oifigigh phríosúin
* nó dúnmharú arna dhéanamh, i gcúrsa, nó ag saothrú, ciona den *Acht um Chiontaí in Aghaidh an Stáit,* 1939
* nó dúnmharú, arna dhéanamh laistigh den Stát chun tucaide polaitiúla ar chomhalta de rialtas Stáit choigríche.

## Tagairtí

Catagóir:Pionós an bháis
Catagóir:Cearta daonna
Catagóir:Pionóseolaíocht

Catagóir:Ceartas coiriúil
Eaglais Cheartchreidmheach na Rúise

Is eaglais Chríostaí í **Eaglais Cheartchreidmheach na Rúise**. *Русская православная церковь* a thugtar uirthi i Rúisis. Tá 135 milliún ball aici.

Catagóir:An Rúis
Catagóir:Ceartchreidmheachas
Eaglais Cheartchreidmheach na Gréige

Is eaglais Chríostaí í **Eaglais Cheartchreidmheach na Gréige**. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:An Ghréig
Catagóir:Ceartchreidmheachas
Contaetha Shasana

deas|250px|thumb|Contaetha Shasana
Is roinn stairiúil cultúrtha i Sasana é an **contae traidisiúnta**. Tá 48 contae sa tír.

## Liosta na gContaetha

* Bedfordshire
* Berkshire
* Briostó
* Buckinghamshire
* Cambridgeshire
* Cheshire
* Contae Durham
* Corn na Breataine 
* Cumbria‎
* Derbyshire
* Devon
* Essex
* Gloucestershire
* Hampshire
* Herefordshire
* Hertfordshire‎
* Inis Iocht
* Kent
* Lancashire‎
* Leicestershire
* Lincolnshire
* Londain Mhór
* Manchain Mhór
* Merseyside‎
* Midlands Thiar
* Norfolk
* Northamptonshire
* Northumberland‎
* Nottinghamshire 
* Oxfordshire
* Rutland
* Shropshire
* Somerset
* Staffordshire
* Suffolk
* Surrey
* Sussex Thiar
* Sussex Thoir
* Tyne and Wear
* Warwickshire
* Wiltshire
* Worcestershire
* Yorkshire Theas
* Yorkshire Thiar
* Yorkshire Thoir
* Yorkshire Thuaidh

Catagóir:Contaetha i Sasana
Catagóir:Sasana
Agaiméamnón

Rí i miotaseolaíocht na Sean-Ghréige é **Agaiméamnón** nó **Agamamnón** (*Agamemnon* as Béarla). Bhí sé ina rí ar Mhicéine nó ar Argas. Bhí sé ina cheannaire ar fhórsaí na nGréagach i gCogadh na Traí. Gabhadh an chathair, ach dúnmharaíodh Agaiméamnón nuair a d'fhill sé ar an nGréig.
Agaiméamnón (ciallaíonn a ainm, Ἀγαμέμνων, “an-seasmhach”) : mac Aitréuis agus rí na nAchaiach. Fuaimnigh: Á-ga-mém-non/a.ɡa.mem.nɔn/. Tuiseal ginideach: Agaiméamnóin.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Mhicéiné
Purt Çhiarn

Is baile é **Purt Çhiarn** (nó **Purt Yiarn**) i ndeisceart Oileán Mhanann (Béarla: *Port Erin*). Tá 3369 duine ina gcónaí ann, de réir daonáirimh na bliana 2001.

## Stair
Ciallaíonn an t-ainm ‘Purt Yiarn’ *port an iarainn* agus ciallaíonn ‘Purt Çhiarn’ *port an tiarna*. Tógadh an tonnchosc seachtrach, atá le feiceáil ag lag trá amháin, sa bhliain 1863 ag baint úsáide as an 'Port Erin Breakwater Railway' agus chonaic an chéad inneall gaile a úsáideadh ar an oileán. Sa bhliain 1884 áfach scrios stoirm an tonnchosc agus níor atógadh é. Inniu, léiríonn baoi marcóir méid an thonnchoisc agus tá cuid de le feiceáil go soiléir fós ar thaobh na tíre.

Catagóir:Sráidbhailte in Oileán Mhanann
Yn Cholloo

mion|clé|Yn Cholloo
Is oileán 250 heicteár (beagnach 1 míle cearnach) é **Yn Cholloo** ([ə ˈxɑːlu]; Béarla: *Calf of Man*) amach ó chósta thiar theas Oileán Mhanann. Tá stráice cúng uisce ar a dtugtar *Yn Cheyllys* (Gaeilge na hÉireann: an Caolas) idir an t-oileán agus oileán Mhanann. Is cuid de Skeerey Rosien é Yn Cholloo, in éindí leis na hoileáin bheaga in aice leis, *[[Carrick ny Kylliu]]* agus *[[Famman Kitterland]]*. Bíonn beirt ag fanacht ann ar bhonn séasúrach. Tagann ainm an oileáin ón bhfocal *kalfr* sa tSean-Lochlannais, a chiallaíonn “oileán beag suite in aice le ceann níos mó”.

## Tagairtí

Catagóir:Oileán Mhanann
Balley Chashtal

Is baile é **Baile an Chaistil** (Béarla: *Castletown*) laistigh de pharóiste Malew in Oileán Mhanann ach tá sé á riaradh go leithleach. Tá sé suite ar an taobh ó dheas den oileán. Bhí sé ina phríomhchathair ar an oileáin tráth. Tá Caisleán Rosien, caisleán atá dea-chaomhnaithe, ina sheasamh go ceannasach i lár an bhaile.

Catagóir:Bailte in Oileán Mhanann
Volgograd

Is cathair sa Rúis í **Volgograd**. Tá breis is milliún duine ina gcónaí ann. 

## Stair
Bunaíodh cathair *Tsaritsyn* sa bhliain 1589. 

Sa bhliain 1925, tar éis don Aontas Sóivéadach teacht i gcomharbas ar Impireacht na Rúise, athainmníodh an chathair in ómós do Stailín. 

Fearadh cath mór i "Stalingrad" (*Cathair Stailín* nó *Stailínghort* i nGaeilge) sa Dara Cogadh Domhanda, bua tábhachtach do na Comhghuaillithe i gcoinne na Gearmáine. thumb|Volgograd|alt=|clé
Sa bhliain 1961, i ndiaidh bháis Stalin, baisteadh an t-ainm Volgograd ar an gcathair.

## Féach freisin

* Cath Stalingrad

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Rúise
Catagóir:An Rúis
Cív

Is í **Cív** () príomhchathair na hÚcráine agus an chathair is mó sa tír sin.  Is í Cív an t-ochtú cathair is mó san Eoraip. 

Tá an chathair suite ar dhá bhruach Abhainn an Dnieper, i lár thuaidh na hÚcráine.  

### Stair
Bunaíodh Cív sa dara leath den 9ú haois cé go dtugtar 456 go minic mar bhliain a bunaithe.  

I mí  Lúnasa 1941, chinn na Naitsithe, in ainneoin easpa soláthairtí, Panzer Grúpa 2 a sheoladh chuig an líne tosaigh san Úcráin agus i gcathair Leningrad. Bhí an t-ionsaí ar Kiev thar a bheith rathúil.  D'éirigh leis na fórsaí Gearmánacha na Sóivéadaigh sa chathair a thimpeallú agus a dhíothú.   

Sa bhliain 2022, mheas na Rúisigh go mbeadh seilbh glactha acu ar phríomhchathair na hÚcráine laistigh de thrí lá, tar éis thús an ionraidh. Ach bhí na hÚcránaigh in ann an fód a sheasamh timpeall Kyiv, agus iontas as domhan ar na hionróirí. Nuair a bhog na Rúisigh i dtreo chathair Kyiv, ní raibh córas soláthair cuí eagraithe acu toisc gur cheap siad go mbeadh an cath thart laistigh de thrí lá. Dhírigh na hÚcránaigh a n-ionsaithe ar na línte soláthair agus bhí tionchar nach beag ag na hiarrachtaí seo ar chinneadh na Rúise tarraingt siar ón gcath cúpla seachtain níos déanaí.  

## Féach freisin

* FC Dynamo Kyiv

## Tagairtí

mion|clé|Lár Chív

Catagóir:Cathracha san Úcráin
Catagóir:An Úcráin
Lúcás Soiscéalaí

Is údar Soiscéal Naofa Íosa Críost de réir Lúcáis é **Lúcás.**

## Féach freisin

* Matha Soiscéalaí
* Marcas Soiscéalaí
* Eoin Soiscéalaí

## Tagairtí
 
  

Catagóir:Ceartchreidmheachas
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglais Ortadocsach Choptach
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Lianna
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Naoimh
Catagóir:Scríbhneoirí na Sean-Róimhe
Langlais

Leithinis is ea **Langlais** (Béarla: *Langness*, Gaeilge Mhanann: *Langlish*) a ghobann amach beagnach dhá chiliméadar san fharraige ón taobh oirdheisceartach d'Oileán Mhanann. Ciallaíonn an t-ainm 'ceann tíre fada' sa tSean-Lochlannais. B'oileán é ar dtús báire, ach nascadh é leis an hórtír nuair a gluaiseadh agus nuair a sil-leagadh ábhar ar feadh Bhá Bhaile Chaistil, próiseas a chruthaigh tambaló. Tá an pobal beag Camys y Ree suite ar an stráice talún seo gar do Bhaile Chaistil.

Catagóir:Oileán Mhanann
Peirséas

Is pearsa a bhaineann le seanstair agus miotaseolaíocht na Gréige é **Peirséas**. 

Ba é Séas a athair agus ba í Danae a mháthair.
Ba í Andraiméide a bhean chéile.
Ba é Steinileas a mhac.

Ba mhaith le Polydectes Danaë a phósadh ach níor mhaith le Peirséas é seo. [1]

Bhain Peirséas ceann Mheadúsa di. [1]

Bhí Peirséas an bunaitheoir agus céad rí Mhicéanae. 

Ainmníodh réaltbhuíon Peirséas [2] agus na Peirsidí i gcuimhne ar Peirséas.

Tugtar é *Persée* sa Fhraincis [3] agus *Perseus* as Béarla.

## Naisc sheachtracha
* https://www.yumpu.com/en/document/view/14900704/teastas-soisearach/33
* https://fr.m.wiktionary.org/wiki/Peirs%C3%A9as

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na Gréige
BBC Alba

Craolann** BBC Alba** (nó *BBC Gàidhlig*) cláir i nGaeilge na hAlban, ó *Dotaman* go *Eòrpa* agus ó *Dè a-nis* go *Air ais air an Ran Dan*.

Bíonn BBC Alba freagrach as stáisiún raidió náisiúnta na hAlban BBC Radio nan Gàidheal. Bíonn BBC Alba freagrach freisin go comhpháirteach le MG Alba as an cainéal teilifíse i nGaeilge na hAlban, ar a dtugtar freisin BBC Alba.
I mí Iúil sa bhliain 2008, sheol BBC Alba suíomh gréasáin seirbhís nuachta a cheangal le seoladh a chainéal teilifíse digití.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh BBC Alba, arna rochtain ar 23 M.F. 2018

Catagóir:BBC
Catagóir:Gaeilge na hAlban
Polagán

thumb|400px|right|Polagáin éagsúla
Sa chéimseata, de ghnáth, is éard is** polagán** ann ná fíor dhéthoiseach a bhíonn cuimsithe le cosán dúnta nó ciorcad, comhdhéanta de sheicheamh críochta de mhírlínte díreacha (is é sin, le slabhra polagánach dúnta). Tugtar 'imill' nó 'taobhanna' ar na codanna seo, agus tugtar 'reanna' nó 'coirnéil' ar na pointí ina gcasann dá imeall le chéile. Is éard is **m-gán** ann ná polagán le 'm' taobh. Tugtar 'an corp' uaireanta ar taobh istigh de pholagán. Is sampla é an polagán déthoiseach de “pholatóp” gur féidir aon líon d'uimhreacha toisí a bheith aige.

Má bhíonn n taobh sa pholagón, is ionann suim na n-uillinneacha inmheánacha agus (2n-4) dronuillinn nó (n-2) π. I bpolagón rialta bíonn na taobhanna uile ar comhfhad, agus is ionann na huillinneacha inmhéanacha ag gach stuaic. Is triantán comhshleasach polagón rialta le 3 thaobh. Is cearnóg ceann le 4 thaobh. 

## Féach freisin
* Triantán (céimseata)
* Dronuilleog

## Tagairtí

Catagóir:Geoiméadracht
Loch Cairlinn

Is fiord oighreach nó góilín é **Loch Cairlinn** atá suite idir Contae an Dúin agus Contae Lú. Sreabhann an Rí agus Canáil an Iúir isteach ann, a nascann é go dtí an chathair Iúr Cinn Trá atá in aice láimhe (leanann Canáil an Iúir ar aghaidh chuig Abhainn na Banna agus Loch nEathach; faoin ainm 'an Rí', lúbann an abhainn thart ar Chontae an Dúin). Is iad na fiordanna oighreacha eile in Éirinn atá ar eolas againn ná Loch Súilí agus An Caoláire Rua.

Ar an taobh ó thuaidh, i gContae an Dúin, tá na bailte cósta an Pointe agus Ros Treabhair, cúlaithe le na Beanna Boirche. Ar an chósta theas tá Ó Méith, Cairlinn agus an Grianfort cúlaithe le Sléibhte Cuailgne, go léir ar Leithinis Chuailgne i gContae Lú.

I bhfoinsí níos sine, tugtar *Snám Aignech* (a chiallaíonn "cainéal sciobtha") ar Loch Cairlinn. 

## Tagairtí

Catagóir:Uiscí na hÉireann
Catagóir:Teorainn Phoblacht na hÉireann–na Ríochta Aontaithe
Richard Gere

Is aisteoir Meiriceánach é **Richard Gere** a rugadh ar an 31 Lúnasa 1949. 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
John Candy

B’aisteoir Ceanadach é **John Franklin Candy ** (31 Deireadh Fómhair 1950 &ndash; 30 Márta 1994). Bhí sé ina bhall de Second City, foireann fuirseoireachta in Toronto, Ceanada, agus bhíodh páirteanna go rialta aige ar an gclár teilifíse úd *Second City Television*. Bhí páirteanna aige freisin i scannáin mar *Spaceballs* (1987) agus *Uncle Buck* (1989). Bhí sé ag déanamh scannáin in Durango, Meicsiceo, sa bhliain 1994 nuair a bhuail taom croí é agus fuair sé bás. Tá sé curtha in Culver City, California.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Catagóir:Básanna i 1994
Eaglais Cheartchreidmheach na Fionlainne

Is eaglais Chríostaí í **Eaglais Cheartchreidmheach na Fionlainne**. 

Catagóir:An Fhionlainn
Catagóir:Ceartchreidmheachas