open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Caisleán an tSlaoid

Túrtheach agus Séadchomhartha Náisiúnta i gContae Loch Garman, Éire is ea **Caisleán an tSlaoid**. Tá sé suite sa Slaod ar Leithinis Rinn Duáin agus baineann sé go príomha leis an 15ú haois nó tús an 16ú haois.

## Suíomh
Tá Caisleán an tSlaoid suite in aice le barr Leithinis Hook, 1.7 km (1.1 mhíle) soir ó thuaidh ó Theach Solais Rinn Duáin.

## Stair
Ba iad muintir Laffin (Laffan) a thóg an caisleán ag deireadh an 15ú haois. Cuireadh an halla daingnithe dhá stór leis sa 16ú haois agus chuireadh forbhalla leis freisin. Bhí eastát Laffin beag go leor, . Tugann sé seo le tuiscint go gcaithfidh foinsí eile ioncaim, mar shampla iascaireacht nó trádáil, an caisleán a mhaoiniú.

Chaill muintir Laffin Slaod tar éis Éirí Amach 1641. Bhí sé in úsáid le haghaidh stórála ag na hoibreacha salainn go dtí an 19ú haois, nuair a athraíodh an caisleán ina thithíocht tionóntáin. Nuair a ghlac Oifig na nOibreacha Poiblí seilbh ar an gcaisleán sna 1940idí, rinneadh an caisleán a athchóiriú mar a bhí roimhe.

## Foirgneamh
[clé|mion| Radharc eile ar an gcaisleán, le go leor [poll lámhaigh.]]
Is é an túr ceithre stór an chuid is luaithe den chaisleán.  Tá uasteorainneacha boghtach ar an talamh agus ar an tríú hurlár, le forbhalla Éireannacha ar an uchtbhalla, óna bhfuil radhairc ar Bhá Banú agus Cuan Phort Láirge, tábhachtach don chosaint. Tá an doras isteach cosanta ag poll lámhaigh agus poll an uafáis. Maireann teallach agus losáin ar an dara leibhéal. Ní féidir dul isteach sna trí sheomra ar an urlár na talún ón áit chónaithe thuas agus féadfar iad a úsáid mar stórais.

Tá an halla dhá stór ar airde, agus tá a bhealach isteach cosanta ag poll dúnmharaithe. Tá teallach mór ar an taobh thiar agus doinsiún sa bhalla theas. Téann staighre múrmhaisithe chuig an urlár uachtarach.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caisleáin i gContae Loch Garman
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Loch Garman
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Lá Idirnáisiúnta um Dhíothú na Bochtaineachta (17 Deireadh Fómhair)

[mion|clé|Leacht de chuid  Joseph Wresinski  i bPort Louis ([Morbihan)]]
mion|An bochtanas ː % daonra agus $2/lá nó níos lú acu
Ón mbliain 1992 i leith, tá an 17 Deireadh Fómhair ceaptha ag na Náisiúin Aontaithe mar an **Lá Idirnáisiúnta um Dhíothú na Bochtaineachta** (International Day for Eradication of Poverty), nó an **Lá Idirnáisiúnta chun an Fhíorbhochtaineacht a Dhíothú**.  Is é an aidhm atá ann deireadh a chur leis an mbochtaineacht, nó éalú ó chuing na bochtaineachta. Ba mhaith leis na Náisiúin Aontaithe an fhís sin a fhíorú ar deireadh thiar.  Is Lá é chomh maith chun aitheantas a thabhairt d’iarrachtaí agus do streachailt na ndaoine atá beo bocht agus chun deis a thabhairt dóibh a n-ábhair bhuartha a chur chun tosaigh. 
mion|Leacht i Libourne (An Fhrainc)

### Stair
Bhuna an tAthair Joseph Wresinski an ghluaisecht International Movement ATD Fourth World sa bhliain 1957. Chuir sé tús leis an Lá Idirnáisiúnta um Dhíothú na Bochtaineachta ar 17 Deireadh Fómhair 1987. Ar an lá sin, nocht sé plaic i gCearnóg Trocadero, Páras, leis an inscríbhinn, "Wherever men and women are condemned to live in extreme poverty, human rights are violated. To come together to ensure that these rights be respected is our solemn duty." Agus ón mbliain 1992 i leith, tá an 17 Deireadh Fómhair ceaptha ag na Náisiúin Aontaithe mar fhéile.
mion|an tAthair Joseph Wresinski
Bhí os cionn billiún duine faoi réir ag fíorbhochtaineacht sa bhliain 2011, thart ar 14.5 faoin gcéad de dhaonra an domhain.

### In Éirinn
Tá méid teoranta cistithe ar fáil ón Roinn Coimirce Sóisialaí gach bliain, chun tacú le grúpaí frithbhochtaineachta a deagródh gníomhaíochtaí áitiúla, réigiúnacha nó náisiúnta chun feasacht a chothú ar Lá Idirnáisiúnta na Náisiún Aontaithe maidir le Díothú na Bochtaineachta.  Eagraíochtaí frithbhochtaineachta agus grúpaí a thacaíonn ar leibhéal náisiúnta nó áitiúil le daoine atá buailte leis an mbochtaineacht, is dóibhsean an cistiú seo.

## Féach freisin

* Bochtanas
* Cúnamh Éireann (Irish Aid)
*Lá Domhanda na mBocht (bhunaigh an Pápa Proinsias Lá Domhanda na mBocht sa bhliain 2016)

## Tagairtí

Catagóir:Féilte idirnáisiúnta
Catagóir:Bochtaineacht
Domhnall Donn

Rí Dhál Riada in iarthar na hAlban ba ea  **Domhnall Donn** (bás 696). Conall Crannomhna ba ea a athair.

Tuairiscítear a thásc i nAnnála Uladh, ach ní thugtar teideal ann dó.  Feictear é sa Duan Albanach, i ndiaidh a athar agus Dúnchadha mhic Conaing.  Tugtar réimeas trí bliana déag ann do, rud a bhfuil docreidte ámh.  B'fhéidir e go raibh sé ina leath rí lena dheartháir, Maol Dúin, é sin ní go raibh sé i gcoróin ach le trí bliana, dá mba fhíor ó 693&ndash;696 go garbh.

Dá mbeadh sé ina rí Dhál Riada, (seachas ach Cineál Ghabhráin as Cinn Tíre), tháinig dá mba fhíor Fearchar Fada de Chineál Loairn i gcomharbacht air.  Ba é  Eochaid mac Domangairt an chéad rí eile de Chineál Ghabhráin a bhfuil fianaise dó ann.

## Foinsí
* Anderson, Alan Orr, *Early Sources of Scottish History A.D 500&ndash;1286*, imleabhar 1. Athchló le ceartúcháin. Paul Watkins, Stamford, 1990. 
* Bannerman, John, *Studies in the History of Dalriada.* Scottish Academic Press, Dún Éadain, 1974. 

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts
**Annála Uladh
**''Duan Albanach''

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Fearchar Fada

Rí Chineál Loairn is dócha agus Rí Dhál Riada b'fhéidir ba ea **Fearchar Fada** () (bás c. 697).  Feareadhach mac Fearghasa ba ea a athair.  Deirtear go raibh sé sa séú glúin amach ó Loarn mac Eirc.

Feictear Fearchar sin chéad uair i nAnnála Tiarnaigh sin bhliain 678, nuair a bhí sé i gceannas Chineál Loairn in éadan na "Britonés" as Tiriodh, is amhlaidh as Alt Clut.  Tuairiscítear an Cath i nAnnála Uladh, cá nach ndéantar trácht ar Fhearchar.  Ní fheictear Fearchar arís ach ina thásc sa bhliain 697.

Tugtar réimeas 21 bliain dó sa Duan Albanach, agus dá mba fhíor, bhí Fearchar i gcoróin mar rí Dhál Riata óna 670í ar aghaidh.  É sin, nó ní dhearnadh rí Dhál Riata de tar éis bás Domhnaill Dhoinn sa bhliain 696.

Rinneadh ríthe Dhál Riada dá mhic Ainbcellach agus Sealbhach.

## Foinsí
* Anderson, Alan Orr, *Early Sources of Scottish History A.D 500&ndash;1286*, imleabhar 1. Athchló le ceartúcháin. Paul Watkins, Stamford, 1990. 
* Broun, Dauvit, *The Irish Identity of the Kingdom of the Scots in the Twelfth and Thirteenth Centuries.* Boydell, Woodbridge, 1999. 

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts
**Annála Uladh
**''Duan Albanach''

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Eochaidh mac Domhanghairt

Rí Dhál Riada  in iarthar na hAlban de Chineál Ghabhráin ba ea **Eochaidh mac Domhanghairt** () (bás c. 697). Bhí sé i gcoróin timpeall na bliana 697. Domangart mac Domnaill ba ea a athair agus Eochaidh a mhac. B'fhéidir é go raibh Alpín mac Eochaidh a gharmhac.

Feictear é i rí-liostaí Dhál Riada, sa Duan Albanach agus na Sioncronachtaí le Flann Mainistreach. Glaoitear Eochaidh *Riannamail* air i roinnt foinsí, ach creidtear anois gur míléamh é seo ar Fhianamhail ó Dúnchadha.

Tuairiscítear bás 'Eoch[ach] nepos Domnaill [Bhric]' i nAnnála Uladh don bhliain 697, maraithe ag Fiannamail.

## Foinsí
* Anderson, Alan Orr, *Early Sources of Scottish History A.D 500&ndash;1286*, imleabhar 1. Athchló le ceartúcháin. Paul Watkins, Stamford, 1990. 
* Bannerman, John, *Studies in the History of Dalriada.* Scottish Academic Press, Dún Éadain, 1974. 

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts
**Annála Uladh
**''Duan Albanach''

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Ainfhaichilleach mac Fearchair

Rí Chineál Loairn agus b'fhéidir Rí Dhál Riada in iarthar na hAlban ba ea **Ainfhaichilleach mac Fearchair** ().  Bhí sé i gcoróin sna blianta 697 agus 698, nuair a cuireadh as é agus chuaigh ar deoraíocht go hÉirinn.

Fearchar Fada ba ea a athair.  Tugtar an buafhocal ** an Good ** sa Duan Albanach, dán molta de chuid na 11ú haoise.

Ní fios cé chomh fada is a bhí sé ar deoraíocht.  Tá tuairiscí ann go raibh airgead ann i nDál Riada go luath sa 8ú haois, b'fhéidir idir might be a conflict between Ainfhaichilleach agus a dheartháir, Sealbhach, nó idir Cineál Loairn agus Cineál Ghabhráin.  Bhí sé gan dabht ar ais faoi Mheán Fómhair 719, nuair a maraíodh é ag troid in éadan Sealbaigh i "bhFinnglen" (gar do Loch Fìne b'fhéidir).

Rinneadh rí Chineál Loairn dá mhac  Muireadhach.  Rianaigh Mormaír Moireibh a sinsearacht ar ais go hAinfhaicilleach trína mac, Ruairí.

## Foinsí
* Anderson, Alan Orr, *Early Sources of Scottish History A.D 500&ndash;1286*, imleabhar 1. Athchló le ceartúcháin. Paul Watkins, Stamford, 1990. 
* Bannerman, John, *Studies in the History of Dalriada.* Scottish Academic Press, Dún Éadain, 1974. 
* Broun, Dauvit, "Pictish Kings 761&ndash;839: Integration with Dál Riata or Separate Development" in Sally M. Foster (eag.), *The St Andrews Sarcophagus: A Pictish masterpiece and its international connections.* Four Courts, Baile Átha Cliath, 1998. 

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts
**Annála Uladh
**Annála Tiarnaigh
**''Duan Albanach''

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Fianamhail ó Dúnchadha

Rí Dhál Riada in iarthar na hAlban ba ea ** Fianamhail ó Dúnchadha ** () ag deireadh na 7ú haoise.  Ní fios ach fíor bheag faoi seachas a thásc don bhliain 700.  Tuairiscítear gur maraíodh é i dteannta le *Cind-fâelad* de Ciannachta Ghleann Geimhin, Contae Dhoire.

Feictear a thásc i nAnnála Uladh ina dtugtar an teideal rí Dhál Riada dó.  I nAnnála Tiarnaigh, deirtear gur rí Dhál Araí é, cé nach bhfuil sé ann ina nginealaigh sa Leabhar Laighneach.  B'fhéidir gurb ionann é agus an *Fiannamail mac Osseni* luaite sa bhliain 699.  Bhí sé cinnte i láthair mar riarthóir Cháin Adhamhnáin sna blianta 696&ndash;697, ina raibh *Fiachrae Cosalach* ann mar rí na gCruithne de Dhál Araí.  Cuireann sé seo in úil nach i ndáiríre rí Dhál Araí é Fianamhail.

Ní fios go cruinn cérbh é a sheanathair Dúnchadh, cé go meastar go coitianta gur mhac Conaing mhic Aodháin mhic Gabhráin é.  Creidtear go bhfeictear roinnt dá mhuintir sna hannála, ina measc deartháir nó col ceathrar darb ainm *Béc* agus uncail darbh ainm Conall.  D'fhéadfadh é go raibh gaol ann idir Fianamhail agus Dúnchadh Beag.

Deirtear go raibh ar a laghad beirt mhac ag Fianamhail, Indreachtach agus Conall, a maraíodh sa bhliain 741 i gCath *Forboros*, ag troid b'fhéidir in éadan na gCruithneach i gceannas Aonghasa mhic Fhearghasa.  Deirtear uaireanta go raibh Indreachtach ina athair Thomaltaigh, rí Dhál Araí agus na nUladh.  Sa Leabhar Laighneach and, deirtear gur *Lethlobar* é athair Indreachtaigh, rud a chuireann an lasair sa bharrach.

## Foinsí
* Anderson, Alan Orr, *Early Sources of Scottish History A.D 500&ndash;1286*, imleabhar 1. Athchló le ceartúcháin. Paul Watkins, Stamford, 1990. 
* Bannerman, John, *Studies in the History of Dalriada.* Scottish Academic Press, Dún Éadain, 1974. 
* 

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts
**Annála Uladh
**Duan Albanach, *Appendix 5*.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Domhanghart mac Domhnaill

Rí Dhál Riada san Albain ba ea **Domhanghart mac Domhnaill** () (bás 673). Domhnall Breac ba ea a athair. Ní fios go cruinn arbh rí Dhál Riada é nó rí Cenél nGabráin ach amháin.

Ní fheictear Domahnghart sa Duan Albanach ach tá sé ann i bhfoinsí eile, amhail is ginealaigh William I na hAlban agus Causantín mac Cuilén i Seanchas Fear Alban. Deirtear anseo go raibh sé ina athair le Eochaidh.

Dar le roinnt rí-liostaí, scar Cenél Comgaill ó Cenél nGabráin le linn a réimis.

Tuairiscítear i nAnnála Uladh gur maraíodh é sa bhliain 673.

Ní fios go cruinn cé a tháinig i gcomharbacht air, nó mar Rí Dhál Riada, dá mba amhlaidh é, nó mar rí Cenél nGabráin. I measc ríthe a bhfuil eolas againn ó orthu i ndiaidh Dhomhanghairt, tá Maol Dúin mac Conaill agus Domhnall Donn de Cenél nGabráin, agus Fearchar Fada de Cenél Loairn. Tugtar dó siúd réimeas 21 bliain sa Duan Albanach agus rí-liostaí, rud a chuirfeadh in úil gur tháinig sé i gcoróin gar do bhás Dhomhanghairt.

## Foinsí
* Anderson, Alan Orr, *Early Sources of Scottish History A.D 500&ndash;1286*, imleabhar 1. Athchló le ceartúcháin. Paul Watkins, Stamford, 1990. 
* Bannerman, John, *Studies in the History of Dalriada.* Scottish Academic Press, Dún Éadain, 1974. 
* Broun, Dauvit, *The Irish Identity of the Kingdom of the Scots in the Twelfth and Thirteenth Centuries.* Boydell, Woodbridge, 1999. 

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts
**Annála Uladh
**''Duan Albanach''

## Tagairtí

Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Maol Dúin mac Conaill

Rí Dhál Riada in iarthar na hAlban ba ea **Maol Dúin mac Conaill** () (bás 688).

Conall Crannomhna bás ea a athair.  Tuairiscítear a bhás i nAnnála Uladh, ach gan teideal.  Feictear é sa [Duan Albanach]], i ndiaidh a dhearthár, Domhnall Donn.  Tugtar ann dó réimeas seacht mbliana déag, ach ní dócha gur fíor é seo.

De bharr an mhearbhaill sna foinsí, is deacair a rá go cruinn an raibh seisean, nó fiú a dheartháir, Domhnall Donn, ina rí Dhál Riada.  I dteannta sin, ní féidir a rá go cruinn an raibh críocha Chineál Ghabhráin faoi smacht nó subject Ecgfrith de Northumbria nó Fearchar Fada de Chineál Loairn

Is é Eochaid mac Domangairt an chéad rí eile de Chineál Ghabhráin a bhfuil fianaise ann dó.

## Foinsí
* Anderson, Alan Orr, *Early Sources of Scottish History A.D 500&ndash;1286*, imleabhar 1. Athchló le ceartúcháin. Paul Watkins, Stamford, 1990. 
* Bannerman, John, *Studies in the History of Dalriada.* Scottish Academic Press, Dún Éadain, 1974. 

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts
**Annála Uladh
**''Duan Albanach''

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Sealbhach mac Fearchair

Rí Chineál Loairn agus rí Dhál Riada in iarthar na hAlban ba ea ** Sealbhach mac Fearchair ** () (bás 730).  Déantar trácht go minic air i nannála Éireann.

Fearchar Fada ba ea a athair.  Bhí sé ina rí Chineál Loairn ón mbliain c. 698 go dtí gur éirigh sé as a choróin sa bhliain 723.  B'fhéidir é nach raibh sé i réim gan freasúra mar rí Dhál Riada ach faoi dheireadh a réimis.

Cé nach bhfeictear Sealbhach ar dtús ach tar éis bhás Fianamhala uí Dhúnchadha (bás 700), is dócha é ámh go raibh a dheartháir Ainfhaichilleach curtha as aige sa bhliain 698.  Scrios sé Caisleán Dún Olaigh sa bhliain 701, ach ní fios an é seo in éadan Ainfhaichilligh; nó rí a chomhrac, Cineál Ghabhráin; nó naimhde eile.  

Tuairiscítear roinnt cathanna agus Dál Riada páirteach ann le linn ré Sealbhaigh: cliseadh i *nGlen Lemnae* in 704; agus buanna in éadan  na mBriotanach ag *Lorg Ecclet* sa bhliain 711 agus arís ag Carraig *Minuirc* sa bhliain 717, ach níl Sealbach ann.  Sa bhliain 712, chuir Sealbach *Aberte* (Dunaverty, gar do Ceann mu Dheas, Cinn Tíre, i gcríocha Chineál Ghabhráin) faoi léigear.  Rinne sé Dún Olaigh a atógáil sa bhliain 714.

I mí Mheán Fómhair 719, throid Sealbach in éadan a dhearthár Ainfhaichilleach ag *Finnglen* (gar do Loch Fine b'fhéidir).  Maraíodh Ainfhaichilleach sa chath.  Mí ansin i ndiaidh sin, chuaigh sé i mbun chath mara amach ó *Ard Nesbi* in éadan Dúnchadha Bhig, rí Chinn Tíre.  Cloíodh Sealbach, ach fuair Dúnchad Beag bás sa bhliain in 721, agus b'fhéidir é go raibh Sealbach ansin ina rí gan freasúra Dhál Riada.

Sa bhliain 723, d'éirigh Sealbach as a choróin mar rí Dhál Riada agus chuaigh sé ar scor chuig mainistir.  Tháinig a mhac Dúnghal i gcomharbacht air, agus tháinig Eochaid mac Echdach ina ionadsa sa bhliain 726.  Feictear Sealbach ar an bhfód sa bhliain 727, ag troid in éadan lucht leanúna Eochach ag *Irros Foichnae*.

Bhí beirt mhac as Sealbhach a bhfuil eolas orthu, Dúngal agus Feredach. Feictear athair despair agus Nia Shealbhaigh mar réamhtheachtaí Mhaoil Colm III mac Donnchadha sa dán molta, Duan Albanach, acu ní Sealbhach féin.  B'fhéidir gur *[[damnatio memoriae]]* é seo.

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts
**Annála Tiarnaigh
**Annála Uladh
**''Duan Albanach''

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Dúnghal mac Sealbhaigh

Rí Dhál Riada in iarthar na hAlban ba ea **Dúnghal mac Sealbhaigh**().  Is dócha é gur tháinig sé i gcoróin sa bhliain  723 nuair a d'éirigh a athair Sealbhach mac Fearchair as agus chuaigh ó mainistir isteach.  Tháinig a réimeas chun críocha le teacht chun cinn Eochach mhic Eochach de Chineál Ghabhráin timpeall na bliana 726.  Sa dán molta Duan Albanach glaoitear 'dian' ar Dhúnghal, agus deirtear ann go raibh sé i réim le seacht mbliana.

Le breis agus glúin roimh réimeas Dúnghail, bhí a Chineálsa Loairn agus Cineál Ghabhráin in achrann faoi cheannas Dál Riada.  Is amhlaidh gur éirigh le hathair Dhúnghail a chéile comhraic a chloí go gairid sular éirigh sé as.  Gan mhoill ámh, tháinig Cineál Ghabhráin chun cinn arís.  D'fhág a athair an mhainistir agus rinne iarracht a mhac a chur ar ais, ach theip air. 

Cé nach raibh Dúnghal ina rí Dhál Riada tar éis na bliana 726, d'fhéadfadh é go raibh sé fís ina rí Chineál Loairn, agus go cinnte a chuid lucht leanúna féin.  Sa bhliain 731, dhóigh sé *Tairpert Boitir*, is dócha An Tairbeart, Loch Fine, i gcríocha Chineál Ghabhráin.

Sa bhliain 733, tuairiscítear i nAnnála Uladh gur mhaslaigh Dúngal oileán Toraí nuair a d'fhuadaigh sé Bruí mac Aonghasa I na gCruithneach.  Sa bhliain chéanna, d'éirigh Cill ceathrar Dhúnghail, Muireadhach mac Ainfhaichilligh, ina rí Chineál Loairn.  Is dócha go bhfuil nasc an idir buafhocal Dúnghail agus teacht chun cinn Mhuireadhaigh, agus 'séard a rinne Dúnghal ar Toraigh.

Theith Dúnghal go hÉirinn sa bhliain 734 cinn cumhachta  Aonghasa a éalú.  D'fhill Dúnghal ar ais go hAlbain, ach ghabh Aontas éa dheartháir Feareadhach.  Ní fios céard a tharla dóibh i ndiaidh sin.

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts
**Annála Uladh
**''Duan Albanach''

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Eochaidh mac Eochach

Rí Dhál Riada in iarthar na hAlban ba ea **Eochaidh mac Eochach** () ón mbliain 726 go dtí 733. Eochaidh mac Domhanghairt ba ea a athair. 

Is dócha gur tháinig Eochaidhi gcoróin tar éis dó Dúnghal mac Sealbaigh a chur as. B'fhéidir é go ndearna Sealbhach iarracht a mac a chur ar ais ach is léir nár éirigh leis. Bhí Cath eatarthu ag *Irros Foichnae* sa bhliain 727.

Níltear ar aon ghuth sna annála ar seoladh cabhlach go hÉirinn chun cabhrú le Flaithbheartach mac Loingsigh in éadan Aodh Allán le linn réimeas Eochach nó a chomharba.

Ina thásc sa bhliain 733, tugtar an teideal rí seachas tuatha Dhál Riada ar Eochaidh, rud a thugann le fios b'fhéidir go raibh sé i réim gan freasúra tar éis cliste Dúnghail agus Sealbhach. Rinneadh níos deireanaí rí Dhál Riada dá mhac, Aodh Fionn.

Ríocht neamhspleách a bhí Dál Riada go dtí an bhliain 736 ar a laghad, mar sin is cinnte é go raibh chomharba (nó chomharbaí) ag Eochaidh, b'fhéidir Muireadhach mac Ainfhaichilligh, a bhí tagtha ina chomharba ar Dúnghal mac Sealbaigh mar rí Chineál Loairn.

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts
**Annála Tiarnaigh
**Annála Uladh
**''Duan Albanach''

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Ailpín mac Eochach

Rí a mheastar Dhál Riada in iarthar na hAlban ba ea ** Ailpín mac Eochach ** ().

## Muintir
Níl trácht ar bith ar athair Ailpín, Eochaid IV mar a mheastar, in aon fhoinse comhaimseartha.  Deirfiúr agus oidhre Causantín mhic Fhearghasa, rí na gCruithneach ba ea a máhthair.  Phós sé le 'banfhlaith Albanach' agus bhí beirt mhac acu. 

Feictear Alpín i nginealach déanta sa 10ú haois chun ríthe na hAlban a nascadh le sinsearacha Dhál Riada agus Éireannacha.  Sa ghinealach seo, is iad mic Ailpín ná Cináed (Cionnaoth) agus Domhnall.

## Réimeas
Dar le hAlison Weir, tháinig Ailpín i gcomharbacht ar a athair Eochaid mac Áeda Find mar rí Alban (.i. Dál Riata), agus d'éirigh fosta ina rí Chinn Tíre i mí Mhárta/Lúnasa 834.

Sa Chroinic leis an staraí Albanach John of Fordun, insítear gutháin "*Alpin the son of Achay*" i gcoróin sa bhliain 831, go raibh sé i réim le trí bliana agus gur cloíodh é ag na Cruithnigh ar an "20ú Iúil".

San *[[Cronica Regum Scottorum]]* de chuid na 12ú haoise, deirtear "*Alpin filius Eochal venenosi iii, Kynedus filius Alpini primus rex Scottorum xvi…*" mar ríthe sa 9ú haois.

Ní deirtear cé hiad tuistí Ailpín sna foinsí níos luaite.

## Bás
D'éag Ailpín ar an 20ú Iúil nó Lúnasa 834 nuair nó a maraíodh i mbun catha in éadan na gCruithneach i Gall-Ghàidhealaibh nó a baineadh a cheann de tar éis an chatha.  Ní fios cár adhlacadh.  Tháinig a mac Chionnaith i gcomharbacht air.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 8ú haois
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:9ú haois in Éirinn
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Caisleán Fhiodh Ard

Tugadh an talamh anseo do Richard de Londres sa bhliain 1200 ar an gcoinníoll go dtógfadh sé caisleán chun a réadmhaoin a chosaint. Ceaptar gur dóchúla gurb é an struchtúr a thóg de Londres anseo an móta, nó an caisleán
créfoirt, atá suite ar chúl an tsuímh seo. Tógadh an caisleán mór cloiche ina dhiaidh sin, sa 14ú nó sa 15ú haois.

## An Móta Normannach

Tulán cré de dhéantús an duine é móta ar tógadh struchtúr cosanta adhmaid ar a bharr. Is minic go raibh talamh chothrom taobh leis an móta, ar a dtugtar bábhún, ina raibh foirgnimh - hallaí, cistin, stóir, stáblaí, séipéal agus ceardlanna san áireamh. Bhí claí agus múr cré timpeall ar an móta agus an bábhún,
chomh maith le díog oscailte a bhí líonta le huisce go minic.

## An Caisleán Cloiche

Tógadh an caisleán cloiche anseo ag Fiodh Ard i roinnt céimeanna i rith na 14ú agus na 15ú haoise. Teach geata é an chuid is luaithe den chaisleán atá suite ar thaobh thoir an fhoirgnimh. Ceaptar gur thóg Easpag Fhearna an caisleán mar
áit chónaithe sa samhradh agus bhí fráma clog ar bharr ar an túr ciorclach starrach. Chónaigh roinnt easpag níos déanaí sa  mheánaois ag Fiodh Ard chun ionsaithe a sheachaint a rinne na hÉireannaigh dhúchasacha i dtuaisceart Loch Garman.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Loch Garman‎‎
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Muireadhach mac Ainfhaichilligh

Rí Chineál Loairn agus Rí Dhál Riada in iarthar na hAlban ba ea **Muireadhach mac Ainfhaichilligh** () ón mbliain 733 go dtí 736. 

Ainfhaichilleach mac Fearchair ba ea a athair.  Tuairiscítear a theacht i réim sa bhliain 733, cé nach follasach é sna hannála Éireann ar tháinig sé i gcomharbacht ar Eochaidh mac Eochach, rí Dál Riada.  Níl sé soiléir ach oiread cé ar tháinig sé i gcomharbacht air mar rí Chineál Loairn, ach d'fhéadfadh é gurbh é  a chol ceathrar, Dúngal mac Sealbhaigh, a bhí i gceist.  Feictear Muireadhach sa dán molta den 11ú haois, Duan Albanach.

Is dócha gur tháinig deireadh leis tar éis do Dhál Riada bheith cliste ag na Cruithneach faoi cheannas Aonghasa I.  Tuairiscítear fosta go ndeachaigh Talorgan deartháir Aonghasa ar tóir 'mhic Ainfhaichilligh', ach ní deirtear ar mharaigh sé é.

Is é Aodh Fionn de Chineál Ghabhráin an chéad rí eile ainmnithe sna hannála, don bhliain 768.  De réir roinnt foinsí Albanacha, *[[Chronicle of Melrose]]* ina measc, tháinig Eoghan mac Muireadhaigh i gcomharbacht air.

Feictear tásc Mhuireadhaigh i nAnnála na gCeithre Máistrí faoin mbliain 771, a fhreagraíonn le c. 776, nó chomh déanach le 778, óir go bhfeictear tásc Aodha Fhionn don bhliain chéanna.

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts
**Annála Uladh
**Annála Tiarnaigh
**''Duan Albanach''

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Eoghan mac Muireadhaigh

Feictear ** Eoghan mac Muireadhaigh ** () i roinnt foinsí na hAlban mar rí Dhál Riada, sna 730í is dócha.

Meastar gurbh é Muireadhach mac Ainfhaichilligh agus dá bharr ball de Chineál Loairn.  Níl Eoghan ann sna hannála Éireann atá ar marthain, agus ní fheictear é sa Duan Albanach, a théann ó  Muireadhach go hAodh Fionn.  Tá sé sna rí-liostaí le fáil i * Chronicle of the Kings of Dál Riata * agus *[[Chronicle of Melrose]]*.  Rianaíonn Mormair Moireibh a nginealach trí Ruairí éigin, deartháir le hathair Eoghain.

Bhí Eoghan beo nuair a rinne na Cruithnigh faoi cheannas Aonghasa mhic Fhearghasa ionsaí ar Dhál Riada agus chloígh siad é.  Ní fios cá a tháinig i gcomharbacht air.  Is é  Aodh Fionn Find de Cenél nGabráin an chéad rí eile a fheictear sna foinsí, tríocha bliain i ndiaidh ré Eoghain.

## Foinsí
* Anderson, Alan Orr, *Early Sources of Scottish History A.D 500&ndash;1286*, imleabhar 1. Athchló le ceartúcháin. Paul Watkins, Stamford, 1990. 
* Bannerman, John, *Studies in the History of Dalriada.* Scottish Academic Press, Dún Éadain, 1974. 

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe Dhál Riada
Brendan Kennelly

File agus ollamh as Contae Chiarraí ba ea **Brendan Kennelly** (17 Aibreán 1936 – 17 Deireadh Fómhair 2021).

## Saol
Rugadh Kennelly i mBéal Átha Longfoirt i gCiarraí i 1936 agus gur fhoghlaim sé ón traidisiún láidir filíochta a bhí sa bhaile agus i gCiarraí Thuaidh trí chéile. Bhí teach tábhairne i lár an bhaile ag athair Kennelly agus  gur “as na bailéid a chloiseadh sé ann” a d’fhás filíocht Kennelly.

Bhí suim ag Kennelly i gcúrsaí peile agus go gcumfadh sé  dán nó amhrán aon uair go ndéanfadh foireann Bhéal Átha Longfoirt nó foireann Chiarraí gaisce ar pháirc na himeartha. Peileadóir cumasach a bhí i Kennelly freisin agus é mar chuid d’fhoireann mhionúir Chiarraí a chaill cluiche ceannais na hÉireann in aghaidh Átha Cliath i 1953. 
[clé|mion|[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]]

### Scoláire
[clé|mion|Arts Building, [Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|TCD]]
Chaith Kennelly na blianta 1961-2016 mar scoláire sinsearach i gColáiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath. Ollamh le Nua-Litríocht i Scoil an Bhéarla a bhí ann. Fear so-ranna cuideachtúil ab ea é a roinneadh a chuid eolais leis an bpobal i gcló agus ar na meáin chraolta.  

D'fhill Kennelly ar a bhaile dúcháis, Béal Átha Longfoirt, in Oireacht Uí Chonchúir sa bhliain 2016.  Tháinig galar Alzheimer air agus cailleadh é inné in ionad altranais i Lios Tuathail, Co Chiarraí, mar a raibh cónaí air le dhá bhliain.

### Saothar
Tá bailiúchán saothar ollmhór fágtha ag Kennelly. Foilíodh os cionn 30 cnuasach filíochta leis i gcaitheamh na mblianta agus bronnadh an draoi gradam air.  

Tá filíocht Kennelly lán le mionsonraí agus le huigeacht na beatha, a cuid neamhréitigh agus a tráthanna ceiliúrtha, lena n-áirítear taithí thráthúil na peile agus na polaitíochta. Sna drámaí agus sna dánta a ndeachaigh an domhan clasaiceach i ngleic leo, bhí sé mar aidhm ag Kennelly saolta inmheánacha na bpearsana ón miotaseolaíocht agus ón stair a cheistiú agus a gcéasadh a cheangal le braistint an chaillteanais a mhair go dtí an chuimhne agus an taithí chomhaimseartha.  Rinne sé ceiliúradh freisin ar ghreann na diabhlaíochta sa chaidreamh collaí agus sa ghnéasúlacht le carachtair mar Maloney in ‘Up and At It’.

Ba chumadóir bailéad a bhí ann chomh maith, a d’agair seancheird na bailéadaíochta agus a chuir léi lena bhuanna fileata ar leith. 

#### Gaeilge
D'aistrigh Kennelly dánta as Gaeilge, mar shampla "A Drinking Cup" (1970) agus "Mary" (1987). Foilsíodh cnúsach níos déanaí, "Love of Ireland: Poems from the Irish" (1989).

## Féach freisin

* Filí na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Scoláirí
Concórdia

Cathair i stát Santa Catarina sa Bhrasaíl  is ea **Concórdia**. Bhunaigh coilínithe ón Stát Rio Grande do Sul í; ba de shliocht na hIodáile agus na Gearmáine iad, a chuaigh ar imirce chun na Brasaíle sa 19ú haois. Tá sí suite 480 km siar ó Fhlorianópolis. Is é an daonra ná 75,167 (*sa bhliain 2020*) i limistéar 799.88 km².

Freastalaíonn Aerfort Olavo Cecco Rigon ar an gcathair.

Sa bhardas seo tá an pháirc *[[Parque Estadual Fritz Plaumann]]*, a cruthaíodh sa bhliain 2003. 

## Daoine Cáiliúla
* Leonardo Boff (1938): Sagart agus diagaire.

## Tagairtí
 
Catagóir: Bardais i Santa Catarina (stát)
Margaret Hassan

Oibrí cabhrach, de shliocht Éireannach, ab ea **Margaret Hassan** (18 Aibreán 1945 – 8 Samhain 2004). Rugadh í i mBaile Átha Cliath agus d'fhás sí suas i Londain.

Bhí sí ag obair le CARE International san Iaráic sna 2000idí.

Fuadaíodh í san Iaráic, le linn Chogadh na hIaráice, ar an 19 Deireadh Fómhair 2004. Seoladh físeán le Hassan, ag impí, "The British people, tell Mr Tony Blair to take the troops out of Iraq and not bring them here to Baghdad" (thosaigh an Cogadh i mí na Márta 2003).

Dúnmharaíodh í go brúidiúil tamall ina dhiaidh, ar an 8 Samhain 2004 is cosúil. Seoladh físeán agus í á gcur chun báis.

Chuir CARE International  deireadh lena ghníomhaíochtaí san Iaráic ina dhiaidh an eachtra seo.

## Féach freisin

* Cogadh na hIaráice

## Tagairtí

Catagóir:Cogaí a bhaineann leis an Iaráic
Catagóir:Básanna in 2004
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Fuadaigh
Catagóir:Daoine dúnmharaithe
Catagóir:Daoine fuadaithe
Teach Solais Rinn Duáin

Is teach solais meánaoiseach é **Teach Solais Rinn Duáin** atá fós in úsáid i gContae Loch Garman. 
Is é an teach solais is sine ar domhan atá fós i bhfeidhm é agus tá sé os cionn 800 bliana d’aois. Bhí rabhchán tine ann ón 6ú haois, faoi chúram mhanaigh.

## Stair
An ridire cumhachtach William Marshall a thóg an teach solais idir 1210 agus 1230 chun longa a threorú chuig a chalafort sa Ros. D’fhéadfadh gur tháinig Marshal ar an smaoineamh chun túr solais a thógáil sa Mheánmhuir, cosúil leis an teach solais i Pharos in Alexandria, a d’fhéadfadh go bhfaca sé ar chrosáid chuig an Tír Bheannaithe. Tá dearadh an túir bunaithe ar chaisleáin chiorclacha a bhí coitianta sa Fhrainc, áit ar chaith Marshal neart blianta. Rabhchán de thine guail a bhí sa chéad solas go dtí gur cuireadh lampa a dhóigh ola míol mór ina áit i 1791. Ansin cuireadh soilse gáis ina áit sin i 1871 agus aistríodh go dtí soilse leictreachais i 1972. Rinneadh teach solais iomlán uathoibrithe de agus d’fhág an coimeádaí tí solais deireanach i 1996.

## Tagairtí

Catagóir:Tithe Solais na hÉireann
Catagóir:Contae Loch Garman
An Chéad Chath Ypres (1914)

Troideadh an **Chéad Chath Ypres** idir 19 Deireadh Fómhair - 22 Samhain 1914 le linn an Chogaidh Mhóir.

Tháinig fórsaí Francacha, Beilgeacha agus Briotanacha i gcoimhlint le hArm na Gearmáine timpeall ar bhaile Ypres sa Bheilg. 

D’éirigh Ypres ina cheantar tábhachtach beartach le linn an Chogaidh agus is ansin a troideadh roinnt cathanna móra thar na blianta.

mion|airtléire throm de chuid na Breataine in Ypres|cléI mí Dheireadh Fómhair 1914, socraíodh na líní chatha a bheag nó a mhór, chuaigh na hairm in abar agus thosaigh an chogaíocht trinsí. Sáinníodh 'an Fronta Thiar' sa láib go dtí 1918. mion|Ypres sa bhliain 1914|cléBa é an cath ba mhó a troideadh riamh ar thalamh é go dtí an pointe sin. Bhí níos mó ná 200,000 taismeach in iomlán (básanna agus daoine a bhí gortaithe)ː

* An Fhraincː 50,000–85,000 
* R. Aontaitheː 58,155 
* An Bheilg 21,562 ?
* An Ghearmáinː 80,000-130,000

Scriosadh an t-arm Beilgeach.

## Féach freisin

* An Chéad Chath an Marne
* An Chéad Chogadh Domhanda

## Tagairtí

Catagóir:1914
Catagóir:Cathanna a bhain leis an Fhrainc
Catagóir:Cathanna a bhaineann leis an Bhreatain Mhór
Catagóir:Cathanna sa Chéad Chogadh Domhanda
An Chéad Chath den Marne (1914)

Tugadh an **Chéad Chath den Marne** (An Fhraincis: *Première bataille de la Marne*) sa Chéad Chogadh Domhanda ar an 6–10 Meán Fómhair 1914, nó mar a bhfuil aithne air freisin **Míorúilt an Marne** (*Le Miracle de la Marne*).

mion|an Chéad Chath den Marne|cléAr bhruacha an Marne, chuir Arm na Fraince, in éineacht le Fórsaí Sluaíochta na Breataine, an ruaig ar fhórsaí na Gearmáine, ag cur stad lena ngluaiseacht i dtreo Pháras. 

clé|mion

Bhrúigh bua na gComhghuaillithe Arm na Gearmáine siar ó thuaidh agus i mí Dheireadh Fómhair 1914, socraíodh na líní chatha a bheag nó a mhór, chuaigh na hairm in abar agus thosaigh an chogaíocht trinsí. Sáinníodh 'an Fronta Thiar' (an líne thosaigh) sa láib go dtí 1918.

## Féach freisin

* An Chéad Chath Ypres (1914)

## Tagairtí


Catagóir:1914
Catagóir:Cathanna sa Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Cathanna a bhain leis an Fhrainc
Caisleán Bhaile na Manach

Tá **Caisleán Bhaile na Manach** suite i mbruachbhailte Bhaile Átha Cliath. 
clé|mion
clé|mion

clé|mion

## Stair
Sa mheánaois bhí feirm mhór timpeall ar an gcaisleán seo a bhí ag na manaigh Cistéireacha ó Mhainistir Mhuire i gcathair Bhaile Átha Cliath.
clé|mion
Nuair a díscaoileadh Mainistir Mhuire sa bhliain 1540 bronnadh an caisleán i mBaile na Manach ar John Travers a tháinig go hÉirinn as Corn na Breataine. Bhí Travers ina Mháistir Ordanáis agus ina Fheidhmeannach Seomra don Rí.  

Le linn ré Chromail, bronnadh an caisleán ar an nGinearál Edmund Ludlow, Máistir Eachra Chromail in Éirinn, agus duine de shínitheoirí bharántas báis Shéarlas I.  

Tá a fhios againn ó sheanphéintéireachtaí gur chaisleán mór a bhí anseo le roinnt mhaith foirgneamh ann.  Tá go leor acu sin imithe le fada áfach.

## Inniu
Sa lá atá inniu ann, tá an bunteach geata fós ann le boghta mór lastuas, chomh maith le túr mór trí stór a bhí mar chuid de halla mór atá imithe le fada.

## Féach freisin

* Baile an Mhanaigh (BÁC)

## Tagairtí

Catagóir:Caisleáin i gContae Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Contae Átha Cliath
Catagóir:Baile an Mhanaigh (BÁC)
Moráltacht

Ar leibhéal bunúsach, deirtear uaireanta go mbaineann an **mhoráltacht** le ceart agus mícheart, le maith agus olc nó le maitheas agus olcas.  Mar sin is leis na bearta a dhéanann duine a bhaineann an mhoráltacht.  Ach chun a bheith morálta dá bhrí sin, caithfear a mheas cad tá maith/ceart agus gníomhú ar an mbreithiúnas sin. Tá tionchar ar ár mbearta ag an tuiscint atá againn ar cad is moráltacht ann.

Is é is brí le bheith morálta mar sin ná an rud ceart/maith a aithint agus feidhmiú de réir an bhreithiúnais seo. Is iomaí ní a imríonn tionchar ar an duine agus é ag teacht ar bhreithiúnas. Tá cuid acu sin, is dócha, uilí go maith. Bíonn breithiúnas an-chuid daoine, mar shampla, faoi cad is maith agus olc ann faoi anáil dhlí na tíre. Ar na tionchair eile tá: tionchar an chultúir ina maireann an duine, an teaghlach inar tógadh é, a chuid oideachais, cúrsaí creidimh agus eachtraí suaithinseacha a shaoil. Tharlódh, mar shampla, go measfadh duine rud áirithe a bheith mícheart amach is amach ní hamháin toisc é a bheith mícheart i súile an dlí, i súile thraidisiún a theaghlaigh, a chultúir agus a chreidimh ach toisc chomh maith gur tharla rud éigin dó féin

### Aibíocht na moráltachta
Baineann aibíocht na moráltachta le tuiscint an duine ar a chuid roghanna agus a chuid gníomhartha – ina leith féin agus i leith daoine eile. Bíonn tuiscint ag an duine atá aibí i dtéarmaí moráltachta ar a fhreagracht ina leith féin agus i leith na ndreamanna a bhfuil baint aige leo. 

Is mó an tionchar ar an moráltacht a bhíonn ag cúrsaí intreacha (e.g. tuairimí pearsanta, creideamh reiligiúnach, agus an tábhacht a bhaineann le caidreamh le Dia agus le daoine eile) seachas ag cúrsaí seachtracha (e.g. luach saothair/pionós nó moladh/cáineadh).

Is mó gur mothálacht mhorálta seachas rialacha a chomhlíonadh atá i gceist sa mhoráltacht – “Cén bealach is fearr atá ann dom chun maireachtáil sa saol seo, agus caidreamh a dhéanamh le daoine eile?”

## Féach freisin

* Fealsúnacht
*Coinsias 

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúnacht
Catagóir:Reiligiún
Catagóir:Creideamh
Catagóir:Moráltacht
Gliwice

Cathair sa tSiléis Uachtarach é **Gliwice** (Gearmáinis: *Gleiwitz*), agus é suite faoi 25 ciliméadair de Katowice, príomhchathair an réigiúin Shiléisigh. Bhí cónaí ar 177,049 duine sa chathair sa bhliain 2020.
Ionsaithe antraisc (SAM, 2001)

[mion|seoladh litreacha amach ina raibh [antrasc ann]]
Tharla **ionsaithe antraisc** sna Stáit Aontaithe i rith an fhómhair 2001.  Ar 18 Meán Fómhair 2001, seachtain amháin i ndiaidh na n-ionsaithe 9/11, seoladh litreacha amach ina raibh antrasc ann, agus an teachtaireacht, "DEATH TO AMERICA, DEATH TO ISRAEL, ALLAH IS GREAT", srl. 

### Na litreacha
Seoladh litreacha le antrasc i mí Meán Fómhair agus ar an 5 agus 9 Deireadh Fómhair. Ar 21 Deireadh Fómhair 2001, bhásaigh an tríú duine sna Stáit Aontaithe de bharr na litreacha. Fuair cúigear bás in iomlán le linn na tréimhse seo (beirt Seanadóirí san áireamh) agus thit i bhfad níos mó tinn. 
Níos déanaí, bhí litreacha bréige eile seolta ach ní raibh aon dochar iontu. Ach mhúscail siad imní i measc an phobail, agus taom sceimhle fiú.
mion|seoladh litreacha amach

### Iarmhairtí
Tamall i ndiaidh 9/11, chuir scéala an antraisc scanradh ar go leor daoine sna Stáit Aontaithe ag an am.  Bhí Meiriceá dulta i dtaithí ar dhrochscéalta - an 11 Meán Fómhair, na hionsaithe antraisc, caint faoi ionsaithe eile sceimhlitheoireachta, agus caint faoi chogadh thar lear (san Afganastáin agus san Iaráic).   
Chuir na meáin go mór leis an sceon lena dtuairisceoireacht éigrinn. Ba neamartach an mhaise dóibh scéalta a scaipeadh gan tabhairt le fios nach raibh iontu ach ráflaí. 

Mar sin bhíothas scanraithe mar gheall ar na litreacha tamall maith fada. Le linn an ama seo, rinne an tUachtarán Bush an cinneadh chun ionradh a dhéanamh ar an Afganastáin.

### Eolaí ar mire
mion|Bruce Ivins sa bhliain 2003
Eolaí san United States Army Medical Research Institute of Infectious Diseases (USAMRIID), Fort Detrick, Maryland, a bhí freagrach as na hionsaithe, is cosúil. Bruce Ivins an t-ainm a bhí air agus bhí meabhairghalar air, is cosúil. Bhí an cás á fhiosrú fós sa bhliain 2008 nuair a chuir Ivins lámh ina bhás féin.  

## Féach freisin

* Sceimhlitheoireacht
* Antrasc

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta
Catagóir:2001
Catagóir:Stair na Stát Aontaithe
Catagóir:Cogadh na hAfganastáine (2001 - 2021)
Mainistir Fhearna

Sa bhliain 1162, bhunaigh Diarmait Mac Murchada mainistir nua Agaistíneach i bhFearna, **Mainistir Fhearna**. Níl ach cuid den séipéal agus den saingeal boghtach ina seasamh inniu.

Ar chúl an tsaingil tá sacraistí beag, áit a mbíodh éadaí agus soithí beannaithe á gcoinneáil. Téann staighre suas ón sacraistí chuig seomra an tsacraisteora ar an gcéad urlár. Is í an ghné is neamhghnáiche ná an clogás ar thaobh thiar an tséipéil. 

Tá bonn cearnógach faoin gclogás, ach tá an chuid thuas den túr cruinn agus níos cosúlaí le clogáis eile atá le feiceáil ag suíomhanna eile séipéal.

## Féach freisin

* Mainistreacha Agaistíneacha

## Tagairtí

Catagóir:Contae Loch Garman
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Loch Garman
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Mainistreacha Agaistíneacha
Catagóir:Séadchomharthaí agus cuimhneacháin in Éirinn
Sintashta

mion
Láithreán seandálaíochta is ea **Sintashta** (Rúisis Синташта́)  agus é suite in Chelyabinsk Oblast sa Rúis. Tá iarsmaí lonnaíochta daingnithe ann a bhaineann leis an gCré-umhaois, c. 2800-1600 RCh agus is é láithreán cineáil an chultúir Sintashta é.
mion|carbad (suíomh d'Arkaim)

## Suíomh
mion
mion
Tá Sintashta le fáil ar an steip Eoráiseach díreach soir ó Shléibhte na hÚraile. Ainmnítear an laithreán as Abhainn Sintashta, craobh-abhainn de chuid an Tobol. D’athraigh srutha na habhann le himeacht aimsire agus scriosadh leath an láithreáin dá bharr; tá teach is tríocha ar marthain fós as caoga nó seasca a bhí ann roimhe seo.   

Bhí tithe dronuilleogacha ann agus iad leagtha amach mar fháinne a bhí 140 m trasna agus múr cré ina thimpeall a bhí daingnithe le hadhmad, túir gheata aige agus díog dhomhain laistigh ann. Ní bhfuarthas riamh roimhe sin daingnithe a bhí chomh mór leo siúd a fuarthas in Sintashta agus i lonnaíochtaí eile dá leithéid i réigiún na steipeanna. Tá fianaise ann go raibh copar agus cré-umha á ndéanamh i ngach teach a tochlaíodh in Sintashta, rud nach bhfuarthas a leithéid roimhe sin sa steip. Chuaigh earraí luatha criadóireachta ón gcultúr Abashevo i bhfeidhm ar earraí criadóireachta Sintashta. 

Is léir ó iarsmaí seandálaíochta i léaslíne a bhaineann leis an ré úd gur comhshamhlaíodh a lán treibheanna i réigiún na hÚraile, agus is dócha nár chóir Sintashta a lua le foinse Airianach amháin.

Fuarthas cúig reilig ar an láithreán agus daichead uaigh sa cheann ba mhó. Bhí roinnt carbad ann – cuid de na carbaid is sine ar domhan - agus fuarthas capaill a maraíodh mar íobairt, suas le hochtar in uaigh amháin. Bhí airm chloiche, chopair agus cré-umha ann, agus ornáidí óir agus airgid. 

Léiríonn dátú radacarbóin gur mhair an lonnaíocht agus na reiligí os cionn míle bliain, rud a thugann le fios go raibh lonnaíocht níos luaithe ann a bhain leis an gcultúr Poltavka. Ach baineann formhór na ndátaí leis an tréimhse 1800-2100 RCh, rud a thaispeánann achar áitrithe atá ag teacht le háiteanna eile de chuid an chultúir.

## Féach freisin

* Cultúr Iamna

## Naisc sheachtracha

* 

## Liosta leabhar
* Генинг, В. Ф.; Зданович, Г. Б.; Генинг, В. В. (V. F. Gening, G. B. Zdanovich, V. V. Gening): *Синташта: археологические памятники арийских племен Урало-Казахстанских степей* (Sintashta: archaeological sites of the Aryan tribes of the Ural-Kazakhstan Steppe) 1992, Южно-Уральское книжное изд-во (Chelyabinsk) ISBN 5-7688-0577-X

## Tagairtí

Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:Réamhstair na hEorpa
Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:Láithreáin seandálaíochta
Caisleán Anraí Aimhréidh

Tá **Caisleán Anraí Aimhréidh** (Béarla: *Harry Avery's Castle*) suite *circa* 800 méadar (leathmhíle) siar ó dheas ó Bhaile Úr an Stíobhardaigh (Béarla: *Newtownstewart*), i gContae Thír Eoghain, Éire. Is sampla neamhchoitianta é de chaisleán cloiche a thóg taoiseach Ghaelach in Ultaibh, cé go bhfuil a bhunús agus a stair neamhchinnte.

Tá baint aige le hAnraí Aimhréidh Ó Néill (d'éag 1392) agus ainmníodh ina dhiaidh é. Luadh bás Anraí Aimhréidh in Annála na gCeithre Máistrí (M1392.1):

*Enrí Aimhreidh mac Neill Móir Uí Néill rioghdamhna Cenél n-Eoghain, & degh-adhbhar aird-righ Erenn do chert, d'uaisle, & d'einech d'écc, fo fhel Brénoinn iar m-buaidh n-ongtha, & n-aithrighe.*

Tá sé suite i mbaile fearainn Pháirc na bhFianna Uachtaracha nó Úra, i gceantar Chomhairle Chathair Dhoire agus Cheantar an tSratha Báin, ag eangach thagartha H3915 8527. Is Séadchomhartha Cúraim Stáit (Béarla: *State Care Monument*) iad iarsmaí an chaisleáin, faoi Ghníomhaireacht Comhshaoil Thuaisceart Éireann.
## Tagairtí

## Féach freisin

Catagóir:Contae Thír Eoghain
Anraí Aimhréidh
Ráth Aireagail

Is lios agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Ráth Aireagail**, ar a dtugtar **Fort William** freisin, atá suite i gContae an Chabháin, Éire.

## Suíomh
Tá Ráth Earagail suite timpeall 1.6 km (0.99 mhíle) siar ó dheas ó Mhuinchille, díreach lastuaidh d'Abhainn na hEoghancha.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae an Chabháin
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Andrew Graham (réalteolaí)

Réalteolaí Éireannach agus fionnachtaí an astaróidigh 9 Metis ab ea **Andrew Graham** (8 Aibreán 1815 - 5 Samhain 1908), a rugadh i gContae Fhear Manach Baile an Irbhinigh, Éire.    

## Réalteolaí ag Réadlann Mharcréidh, Contae Shligigh
Sa bhliain 1842 ceapadh Graham chun oibre i Réadlann Mharcréidh i gContae Shligigh in Ultaibh. Bhunaigh an Coirnéal Edward Cooper (1798-1863) an réadlann sa bhliain 1830, mar institiúid phríobháideach ar a eastát tuaithe. Chuir Cooper gléasanna réalteolaíochta den scoth ar fáil dó. Bhí Graham ina bhreathnadóir fuinniúil ag Marcréidh. 

D’aimsigh Graham an t-astaróideach 9 Metis ó Mharcréidh an 25 Aibreán 1848 agus é ag breathnú le teileascóp leathanréimse  le chró 3 orlach a mhonaraigh an ionstraimeoir Gearmánach Ertel. 

Ní raibh ach ocht mionphláinéad ar eolas roimh sin, agus fuarthas na chéad ceithre cinn sa tréimhse 1801-1807, agus dá bhrí sin tharraing fionnachtain Ghraham aird nach beag. Lig a chumas matamaiticiúil dó fithis an mhionphláinéid a ríomh agus a shuíomh dealraitheach a thuar don am atá le teacht, lena n-áirítear éifeachtaí imtharraingthe pláinéid ar a bhfithis timpeall na Gréine.
D'oibrigh Graham ina dhiaidh sin ar an Chatalóg Mharcréidh, a chuimsigh breathnuithe ar thart ar seasca míle réalta ar an éiclipteach a tógadh idir 8 Lúnasa 1848 agus 27 Márta 1856, agus a foilsíodh i gceithre imleabhar sna blianta 1851, 1853, 1854 agus 1856 faoi seach. Agus é ag obair air seo, d’fhorbair sé an microméadar barra cearnach, a mhéadaigh go mór an éifeachtúlacht maidir le suíomhanna (dronairde agus diallas) réada neamhaí a chinneadh.  Le linn dó a bheith ag obair air seo, d’fhorbair sé an microméadar barra cearnach, a mhéadaigh go mór an éifeachtúlacht maidir le suíomhanna (dronairde  agus diallais) réada neamhaí a chinneadh. 

Ríomh Graham fithisí líon mór cóiméad.   D'úsáideadh iad seo i leabhar a fhostóra *Cometic Orbits*.

D'éirigh Graham as a phost i Réadlann Mharcréidh agus thosaigh sé ag obair i gCambridge i Márta 1864.

## Tagairtí

## Cúntóir ag Réadlann Cambridge
D'oibrigh Graham mar Chéad Chúntóir ag Réadlann Cambridge, Sasana, ó 1864 go 1903. 

D’oibrigh sé ansin ar Chatalóg 'Cambridge Zone', ionchur na Faireachlainne le catalóg na réaltaí níos gile ná an mhéadaíocht 9.5, a d’eagraigh an Astronomische Gesellschaft sa Ghearmáin. Leathnú ar a chuid oibre ag Réadlann Mharcréidh ab ea é seo ar go leor bealaí, ach do réaltaí achar fada ó thuaidh ón éiclipteach. Foilsíodh an chatalóg de 14,464 réalta idir díochlaontaí 24 ° agus 31 ° ó thuaidh sa bhliain 1897. 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Fhear Manach
Catagóir:Básanna i 1908
Catagóir:Daoine a rugadh i 1815
Abhantrach dhraenála

mion|abhainn Latorita
An talamh a shileann abhainn is ea **abhantrach**, mar shampla abhantrach na hAmasóine. Abhantrach draenála go ginearálta is ea an talamh a shileann uisce (i loch, portach, abhainn srl).
mion|abhainn Latorita

## Féach freisin

* Abhantrach na hAmasóine
* Dobharcheantar abhann
* Samplaíː Cuarbhóthar N6 Chathair na Gaillimhe / Tuarascáil ar Mheasúnacht Tionchair Timpeallachta

## Tagairtí

Catagóir:Abhantracha
Catagóir:Aibhneacha
Caisleán Charraig Fhearghais

clé|mion
Caisleán de chuid an 12ú haois atá suite i gContae Aontroma in Éirinn is ea **Caisleán Charraig Fhearghais**. 
clé|mion

## Stair
Tháinig an Normannach mór le rá John de Courcy go Cúige Uladh sa bhliain 1177, agus thosaigh sé a thógáil an chaisleáin seo go luath ina dhiaidh sin. Thóg de Courcy roinnt mhaith caisleán le muintir na tíre a choinneáil faoi smacht. Is iad Caisleán Charraig Fhearghais agus Caisleán Dhún Droma an dá cheann is mó. 

Ag an am chéanna, bhí comhaontas ag de Courcy leis an tuath a dtugtar Ulaidh orthu. Mar ba nós lena gcuid ríthe, phós sé Affreca, iníon rí Mhanann.
clé|mion

## Iarsmalann
Tá Caisleán Charraig Fhearghais oscailte don phobal.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Aontroma
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Músaeim i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Carraig Fhearghais
Abairt (teangeolaíocht)

[mion|Abairtí i [An tSeapáinis|Seapáinis]]
Focail i ndiaidh a chéile a dhéanann ráiteas iomlán is ea **abairt** (mar shampla, 'tá siad ag teacht', 'fág ansin é', 'cá bhfuil siad anois?'  agus mar sin de).

## Féach freisin

* Teangeolaíocht
* Gramadach na Gaeilge

## Tagairtí

Catagóir:Gramadach