open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stad luas Baile an Locháin

Is stad ar Líne Uaine chóras tramanna Luas i nDún Laoghaire-Ráth an Dúin, Contae Átha Cliath, Éire é **Baile an Locháin**. Soláthraíonn an stad rochtain ar an mbruachbhaile in aice láimhe de Chábán tSíle.

## Stair
Osclaíodh an stad in 2010 mar stad ar shíneadh an Líne Uaine ó dheas ó Áth an Ghainimh go Gleann Bhríde. Bhí sé i gceist freastal ar bhruachbhaile nua a bhí á forbairt le linn an Tíogair Cheiltigh. Mar gheall ar easpa forbartha sa chomharsanacht ina dhiaidh sin ba é Baile an Lacháin an stad is lú úsáid ar an Líonra Luas. Ó 2022, tá an talamh thart ar an stad á fhorbairt arís agus tá bóithre nua tógtha gar don stad.

## Suíomh agus rochtain
Tá Baile an Lacháin gar do cuid theas de Chábán tSíle agus iarthuaisceart Choill na Silíní. Tá páirceanna féir agus crann timpeallaithe ar an stad. Is é an bóthar is gaire ná Bóthar Bhaile na Leamhan atá nóiméad siúil ón stad agus in aice leis an suíomh mar a raibh Tully Crossing ar líne iarnróid Shráid Fhearchair. Tá bóthar na Paráid Mhór á leathnú faoi láthair feadh an Luas in aice leis an stad.

## Seirbhísí
Stopann tramanna ag an stad ag teacht ón dhá treo gach 10-18 nóiméad.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Stad Luas
Gleann an Chairn

Is stad  ar chóras tramanna iarnróid éadroim Luas i nDún Laoghaire-Ráth an Dúin, Contae Átha Cliath, Éire é **Gleann an Chairn**. Osclaíodh é in 2010 mar stad ar shíneadh an Líne Uaine ó dheas ó Áth an Ghainimh go Gleann Bhríde.

## Suíomh agus rochtain
Tá an stad suite ar thaobh Bhealach Bhaile Uí Mhurchú, in aice le Teach Ghleann an Chairn, áit chónaithe oifigiúil ambasadóir na Breataine go hÉirinn.

Ó dheas ón stad, leanann an líne ar aghaidh i gcuid áirithe ar thaobh an bhóthair. Ó thuaidh, gearrann sé trí limistéar coillteach nach bhfuil forbartha ar bhealach eile, trasnaíonn sé mótarbhealach an M50 ar dhroichead, agus leanann sé ó thuaidh.

## Iompar ar aghaidh
Tá bealaí 47 agus 118 de Bhus Átha Cliath ag freastal ar an stad, ag soláthar naisc go dtí An Chéim agus Bheallairmín, chomh maith le cinn scríbe eile ar nós Stigh Lorgan agus An Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Stad Luas
Caiseal Thír Dhá Ghlas

Is caisleán agus Séadchomhartha Náisiúnta i gContae Thiobraid Árann, Éire is ea **Caisleán Thír Dhá Ghlas**, ar a dtugtar an **tSeanchúirt** freisin.

## Suíomh
Tá Caisleán Thír Dhá Ghlas suite sa chúinne thoir thuaidh de Loch Deirgeirt.

## Stair
Bhunaigh Colm Cille mainistir luath-Chríostaí anseo sa 6ú haois, a fuair bás timpeall 552 AD.

Tá sé liostaithe ar Chaisleán Thír Dhá Ghlas a chuidigh le cánachas na deoise i 1302-1307 agus tá saingeal clúdaithe aige i gCuairt Ríoga 1615, cé nach luaitear ach reilig i Suirbhéireacht Shibhialta 1654–56.

## Foirgneamh
Daingean ceithre thúr is ea Caiseal Thír Dhá Ghlas a thóg an teaghlach Marshall. Tógadh an caisleán idir 1219 agus 1232 ag John Marshall. Faoi 1232, liostaíodh John Marshall mar dhuine a raibh fiacha suntasacha aige do Rí Anraí III, a d’úsáid an caisleán agus na tailte máguaird mar urrús in aghaidh na bhfiacha.

Is iomaí uair a d’athraíodh an caisleán agus é ag dul go Nicholas Dunheaued i 1275–76, Theobald le Botiller, 2ú Príomhbhuitléir na hÉireann i 1289, William Marshall i 1290, Risteard Óg de Burgh, 2ú Iarla Uladh i 1323 agus James Butler i 1589.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Marina Ní Dhubháin

Is drámadóir agus gníomhaí ealaíona í **Marina Ní Dhubháin** ó Chorca Dhuibhne i gContae Chiarraí. Le blianta beaga anuas tá sí ag feidhmiú mar chomhordaitheoir agus mar thaighdeoir ealaíona ar thogra ‘Cumas Ceantar Uíbh Ráthaigh’ — clár forbartha de chuid na Comhairle Ealaíon. Mar léachtóir agus taighdeoir i réimse taighde sna healaíona agus san amharclannaíocht fheidhmeach le hOllscoil na Gaillimhe, d’fhorbair sí saineolas ar na modhanna ealaíona a threisíonn forbairt pobail. Ina cleachtas mar dhéantúsóir amharclainne agus mar chomhairleoir scripte, oibríonn sí idir na hearnálacha gairmiúla agus pobail. Is ball í de Gharraí an Ghiorria, comhchoiteann a dhéanann forbairt ar ghréasáin uasoiliúna do dhrámadóirí na Gaeilge chomh maith le hiniúchadh a dhéanamh ar mhúnlaí nua oibre san amharclann. Tá céim mháistreachta aici sa Scríbhneoireacht Chruthaitheach agus gradam PhD san Amharclannaíocht Fheidhmeach le hOllscoil na Gaillimhe.

## Tagairtí
Tiomáint faoi thionchar drugaí

mion
Is éard atá i d**tiomáint faoi thionchar drugaí** ná tiomáint faoi thionchar drugaí aindleathacha agus / nó mí-úsáid drugaí ar oideas. Ní hamháin go gcuireann tiomáint faoi thionchar drugaí an tiománaí i mbaol ach cuirtear paisinéirí agus daoine eile atá ar an mbóthar i mbaol chomh maith. Is féidir le méid beag de dhrugaí áirithe difear mór a dhéanamh ar scileanna luaile an tiománaí, chomh maith lena chothromaíocht agus comhordú tiománaithe, grinneas, aird, am frithghnímh, agus breithiúnas ar na bóithre. Féach ar an mbileog eolais seo um Cheisteanna Coitianta maidir le conas a oibríonn réamhthástáil drugaí.

## Féach freisin

* Mí-úsáid substaintí
* Tiomáint ar meisce

## Tagairtí

Catagóir:Drugaí mídhleathacha
Catagóir:Drugaí gan stádas dlíthiúil
Catagóir:Mí-úsáid substaintí
Catagóir:Tiomáint
Catagóir:Tiomáint ar meisce
Einceifealaíteas eachaí oirthearach

Is galar é **einceifealaíteas eachaí oirthearach** (**EEO**), ar a dtugtar **suanghalar** freisin (gan a mheascadh le tripineasómóis Afracach dhaonna),  arb í an Alfavíreas zónóiseach muiscít-veicteoireach is cúis leis, a fhaightear i Meiriceá Thuaidh, Láir agus Theas, agus i Muir Chairib.  Aithníodh EEO den chéad uair in Massachusetts, Stáit Aontaithe Mheiriceá, in 1831, nuair a fuair 75 capall bás go mistéireach d'einceifealaíteas víreasach. Tarlaíonn  eansótaigh d'EEO i gcapaill go rialta sna Stáit Aontaithe. Is féidir é a aithint freisin in asail agus séabraí. Go hannamh, is féidir leis daoine a ionfhabhtú freisin. Mar gheall ar neamhchoitiantacht an ghalair, d’fhéadfadh tionchar eacnamaíoch níos mó ná costas capaill agus éanlaithe a bheith mar thoradh air. Faightear EEO inniu in oirthear na Stát Aontaithe agus is minic a bhaineann sé le machairí cósta. Is gnách é a fháil i stáit an Chósta Thoir agus Chósta na Murascaille. I Florida, tuairiscítear thart ar cheann nó dhó chás dhaonna in aghaidh na bliana, cé go dtuairiscítear níos mó ná 60 cás d’einceifealaíteas eachaí. Sna blianta ina bhfuil na coinníollacha fabhrach don ghalar, tá líon na gcásanna eachaí os cionn 200. Tá sé dúshlánach einceifealaíteas eachaí a dhiagnóisiú mar go bhfuil go leor de na hairíonna roinnte le tinnis eile agus is féidir le hothair a bheith aisiomptómach. D'fhéadfadh sé go mbeadh sampla de shreabhán ceirbreadhromlaigh nó d'fhíochán inchinne ag teastáil le haghaidh deimhnithe, cé go n-úsáidtear scanacháin CT agus scanacháin ÍAM chun einceifealaíteas a bhrath. D'fhéadfadh sé seo a bheith ina léiriú go bhfuil gá le tástáil le haghaidh EEO. Má ghlactar bithóipse den sreabhán ceirbreadhromlaigh, seoltar chuig saotharlann speisialaithe í lena tástáil.

Tá dlúthbhaint ag víreas einceifealaíteas eachaí oirthearach (VEEO) agus le víreas einceifealaíteas eachaí Veiniséalach agus víreas einceifealaíteas eachaí an iarthair.

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird
Catagóir:alfavíris
Catagóir:Vacsaíní ainmhithe
Catagóir:Galair víreasacha ainmhithe
Catagóir:Airm bhitheolaíocha
Catagóir:Galair éan
Catagóir:Galair capaill
Catagóir:Seadáin éan
Catagóir:Einceifilíteas víreasach
Catagóir:Ionfhabhtuithe víreasacha an lárchórais néaróg
Maria Sibylla Merian

Ba fheithideolaí, nádúraí agus maisitheoir eolaíochta Gearmánach í **Maria Sibylla Merian** (2 Aibreán 1647 – 13 Eanáir 1717 ).   Bhí sí ar dhuine de na nádúraithe Eorpacha ba luaithe a dhoiciméadaigh breathnuithe faoi fheithidí go díreach. Ba de shliocht chraobh Frankfurt de theaghlach Merian na hEilvéise í Merian.

Fuair Merian a cuid oiliúna ealaíne óna leasathair, Jacob Marrel, mac léinn leis an bpéintéir d'ábhar neamhbheo Georg Flegel . D’fhoilsigh Merian a céad leabhar de léaráidí nádúrtha sa bhliain 1675. Thosaigh sí ag bailiú feithidí agus í ina ógánach. Ag aois 13, thóg sí seiriceáin. Sa bhliain 1679, d'fhoilsigh Merian an chéad imleabhar de shraith dhá imleabhar ar bhoilb; an dara himleabhar ina dhiaidh sin sa bhliain 1683 . Bhí 50 pláta i ngach imleabhar a rinne sí greanta agus eitseáilte. Dhoiciméadaigh Merian fianaise ar phróiseas na meiteamorfóise agus ar phlandaí óstacha de 186 speiceas feithidí Eorpacha. In éineacht leis na léaráidí chuir Merian síos ar a saolréanna.
## Tagairtí
Catagóir:Básanna i 1717
Conradh Aigun

Ba chomhaontú é **Conradh Aigun** (Rúisis:Айгунский договор, Sínis:
璦琿條約)  a síníodh sa bhliain 1858 idir ionadaithe Impireacht na Rúise agus Yishan, oifigeach ríshliocht Qing na Síne. Bhunaigh sé Bhunaigh an Conradh cuid mhaith den teorainn nua-aimseartha idir Cianoirthear na Rúise agus an tSín, trí chuid mhaith den  Mhanchúir (tír dhúchais shinsearach mhuintir na Manchúrach), ar a dtugtar Oirthuaisceart na Síne anois.  Thosaigh na hidirbheartaíochtaí tar éis don tSín a bheith faoi bhagairt cogaidh ar an dara fronta ag Gobharnóir Ginearálta an Chianoirthir Nikolay Muraviev, nuair a bhí an tSín ag cur an Éirí Amach Taiping faoi chois .  D’aisiompaigh sé Conradh Nerchinsk (1689) tríd an talamh a aistriú idir Raon Stanovoy agus an Amur, ó ríshliocht Qing go hImpireacht na Rúise. Fuair an Rúis os cionn 600,000 ciliméadar cearnach ar tugadh an Mhanchúir  Sheachtrach uirthi.   Cé gur dhiúltaigh rialtas Qing bailíocht an chonartha a aithint ar dtús, dearbhaíodh gnóthachain na Rúise faoi Chonradh Aigun mar chuid de Choinbhinsiún Sín-Rúiseach na Bhéising 1860 . 
## Tagairtí
Catagóir:Conarthaí éagothroma
Catagóir:Stair na Manchúire
Catagóir:19ú haois in Impireacht na Rúise
Catagóir:Conarthaí lena mbaineann athruithe críochach
Catagóir:1858 sa tSín
Catagóir:Conarthaí na Síne-Rúise
Catagóir:Conarthaí teorann
Catagóir:Teorainn na Síne-na Rúise
Catagóir:Conarthaí 1858
Catagóir:Conarthaí Impireacht na Rúise
Catagóir:Conarthaí an Ríshleachta Qing
Catagóir:Imeachtaí Bealtaine 1858
Catagóir:Caidreamh idir an tSín agus Impireacht na Rúise
Aon Scéal (féile)

Is féile bhliantúil deiridh seachtaine í **Aon Scéal** i nGaeltacht Uíbh Ráthach mar a dhéantar ceiliúradh ar fhilíocht, ar ealaín, ar cheol, ar dhúlra agus ar oidhreacht agus é fréamhaithe i dteanga dhúchais na hÉireann.

## Naisc sheachtracha
* Aon Scéal 2024

## Tagairtí

Catagóir:Na hEalaíona in Éirinn
Catagóir:Féilte Éireannacha
Catagóir:Féilte Gaeilge
Catagóir:Féilte Ceilteacha
Catagóir:Féilte ceoil
Catagóir:Filíocht na Gaeilge
Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe na Gaeilge
Catagóir:Gaeltacht Chontae Chiarraí
Catagóir:Uíbh Ráthach
Conradh

mion| Creidtear gurb é conradh síochána na hÉigipte- Hiteach, atá ar taispeáint ag Músaem Seandálaíochta Iostanbúl, an sampla is luaithe d’aon chomhaontú idirnáisiúnta scríofa de chineál ar bith.|clé
Comhaontú foirmiúil i scríbhinn, ceangailteach ó thaobh dlí é **conradh** arna thabhairt i gcrích ag stáit cheannasacha sa dlí idirnáisiúnta .  Féadfaidh eagraíochtaí idirnáisiúnta a bheith páirteach i gconradh idirnáisiúnta freisin.  Tá conradh ina cheangal faoin dlí idirnáisiúnta.

Sa saol atá ann inniu, tá conarthaí tagtha in áit na mionnaí mar bhealach chun gealltanais fhoirmeálta a thabhairt.

## Tagairtí


Catagóir:Coincheapa dlíthiúla
Catagóir:Gnó
Svae cultúrtha

[deas|mion|319x319px| D’fhorbair an t-intleachtóir Marxach [Antonio Gramsci (1891–1937) svae cultúrtha chun struchtúir rialaithe sóisialta na sochaí a mhíniú, ag áitiú go gcaithfidh aos eagna an lucht oibre idé-eolaíocht an lucht oibre a ghiniúint chun cur i gcoinne radharc domhanda (svae cultúrtha) an aicme rialaithe.]]
I bhfealsúnacht na Marxach, is éard is **svae cultúrtha** ann ná an cheannasacht ar shochaí atá ilghnéitheach ó thaobh cultúir de ag an aicme rialaithe, a mhúnlaíonn cultúr na sochaí sin — na creidimh agus na mínithe, na braistintí, na luachanna, agus na béasa — ionas go mbeidh radharc domhanda na haicme rialaithe ina chultúrtha inghlactha, sé sin an norm.  Mar an idé-eolaíocht cheannasach uilíoch, tugann cruinneshamhail na haicme rialaithe míléiriú ar an status quo sóisialta, polaitiúil, agus eacnamaíoch mar dhálaí sóisialta nádúrtha, dosheachanta agus buana a théann chun sochair gach aicme sóisialta, seachas mar thógáin shóisialta shaorga a théann chun tairbhe don aicme rialaithe amháin. 
## Tagairtí

Catagóir:Coincheapa sóisialta
Catagóir:Marxachas
Caisleán Fhearta Ghearr

Túr teach agus Séadchomhartha Náisiúnta atá suite i gContae na Gaillimhe, Éire is ea **Caisleán Fhearta Ghearr**, ar a dtugtar **Caisleán Jennings** freisin.
## Suíomh
Tá Caisleán Fhearta Ghearr ina luí ar chnoc 2.3 km (1.4 mhíle) soir ó Chill Chonla agus 8.4 (5.2 mhíle) siar ó thuaidh ó Thuaim, in aice le hAbhainn an Ainí.

## Stair
Tógadh an teach túir sa 15ú–17ú haois ag na de Burgos. Sliocht William de Burgh (c. 1160 – 1205/06), ridire Angla-Normannach agus dlúthchara don Rí Eoin, bhí na Búrcaigh i gceannas ar Chonnachta leis na céadta bliain. Díshealbhaíodh iad sa bhliain 1651 le concas Chromail ar Éirinn. Tháinig an caisleán i seilbh na Blakes de Tuam ina dhiaidh sin.
mion| Geata isteach
[mion| [Bartasán]]

## Cur síos
Túr teach cúig stór, 12 × 10 m ag an mbonn (39 × 33&nbsp;tr). Áirítear ar na gnéithe bartasán ar gach cúinne, poll lámhaigh os cionn an dorais agus fánán leithris. Tá an dara hurlár boghta agus tá dhá staighre chloiche ann.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Caisleáin i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Orla Comerford

Is rábálaí parailimpeach Éireannach í **Orla Comerford** a rugadh ar 29 Meán Fómhair 1997. Bhuaigh Orla Comerford bonn cré-umha sa rás ráibe 100m T13 sa Stade de France. Chríochnaigh bean Bhaile Átha Cliath i 11.94, í chun deiridh ar Lamiya Valieya na hAsarbaiseáine a thug léi an bonn óir le curiarracht dhomhanda nua – 11.76 – agus Rayan Soares da Silva ón Brasaíl a tháinig sa dara háit (11.78). 
[clé|mion|[Cluichí Parailimpeacha 2024: Bhuaigh Comerford bonn cré-umha (T13 100M)]]

## Saol Pearsanta
Is as Baile Átha Cliath í. Tá Galar Stargardt uirthi. Rinne sí staidéar ar na meáin mínealaíne ag Coláiste Náisiúnta Ealaíne is Deartha.

## Féach freisin

* Cluichí Parailimpeacha 2024

## Naisc sheachtracha
* Orla Comerford ag an *Coiste Parailimpeach Idirnáisiúnta*
* Orla Comerford ag *Cumann Parailimpeach na hÉireann*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1997
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Lúthchleasaithe Éireannacha
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Reathaithe
Catagóir:Cluichí Parailimpeacha
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Gretchen Dutschke-Klotz

Údar agus iar-ghníomhaí Gearmánach-Mheiriceánach is ea **Gretchen Dutschke-Klotz** (rugadh Gretchen Klotz; 3 Márta, 1942 Oak Park, Illinois). I mBeirlín Thiar agus san Ghearmáin Thiar sna 1960í, bhí sí gníomhach lena fear céile Rudi Dutschke in Aontas na Mac Léinn Sóisialach (Gearmáinis: *Sozialistische Deutsche Studentenbund* (*SDS*) ) agus san fhreasúra seach-pharlaiminteach (Gearmáinis:*Außerparlamentarische Opposition*) níos leithne de chuid Phoblacht Chónaidhme na Gearmáine.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Daoine ó Oak Park, Illinois
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Stad Luas Baile Amhlaoibh

Is stad é ar chóras tramanna iarnróid éadroim Luas i nDún Laoghaire-Ráth an Dúin, Contae Átha Cliath, Éire é **Baile Amhlaoibh**. D'oscail sé i 2004 mar stad ar an Líne Uaine agus thugann sé seirbhís tramanna do Ionad Siopadóireachta Dún Droma, ar an gceantar theas i nDún Droma agus ar na bruachbhailte in aice láimhe Baile Amhlaoibh agus Baile na nGabhar.
clé|mion| Ag breathnú ó thuaidh ón ardán ag Baile Amhlaoibh

## Iompar ar aghaidh
Déanann bus bhealach Bus Átha Cliath L25 an stad, a nascú le Stigh Lorgan, Baile na Manach agus Dún Laoghaire.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Stad Luas
Cluichí Parailimpeacha 2024

Cuireadh tús leis na **Cluichí Parailimpeacha 2024** ar an 28 Lúnasa 2024 agus 4,400 lúthchleasaí ar shlí an Champs-Elysees go Place de la Concorde i bPáras. Bhí thart fá 65,000 duine i lucht féachana an tsearmanais. Thosaigh na cluichí iad féin ar an 29 Lúnasa agus tháinig deireadh leo ar an 8 Meán Fómhair 2024. 

B'é an chéad uair ar tharla Cluichí Parailimpeacha an tsamhraidh sa Fhrainc. Bhí 549 bonn le bronnadh i 22 imeacht parailimpeach, le linn 11 lá. Tríocha cúig lúthchleasaí a bhí ar scuad na hÉireann, i measc toscaireacht de 184 duine. agus na lúthchleasaithe san iomaíocht thar naoi spórt.[clé|mion|2024: Bhuaigh [Orla Comerford bonn cré-umha (T13 100M)]]

## Boinn
Ghlac 35 lúthchleasaí as Éirinn páirt i naoi spórt agus bhuaigh siad sé bhonn: bonn óir amháin, trí bhonn airgid, agus dhá bhonn cré-umha.
* Bhuaigh na rothaithe Katie-George Dunlevy agus Linda Kelly bonn óir i dTriail Ama Aonair B na mban i bPáras. B'é seo an tríú huair ag Dunlevy bonn óir a bhuachan sa gcomórtas agus í sa gcéad áit in Rio de Janeiro agus i dTóiceo nuair a bhí Eve McCrystal mar phíolóta aici.
* Bhuaigh Katie-George Dunlevy agus Eve McCrystal bonn airgid i rás tóraíochta 3,000m B na mban sa velodrome., Bhí seacht gcinn de bhoinn ar fad buaite ag Dunlevy ag na Cluichí Parailimpeacha, sé cinn aici-se agus ceann i dteannta McCrystal. 
* Bhuaigh Róisín Ní Riain, iardhalta Ghaelcholáiste Luimnigh, bonn airgid sa snámh droma 100m S13 agus bhuaigh sí a dara bonn nuair a chríochnaigh sí sa tríú háit sa mheascra aonair 200m sa rannóg SM13. 
* Bhuaigh Orla Comerford bonn cré-umha sa rás ráibe 100m T13 sa Stade de France. Chríochnaigh bean Bhaile Átha Cliath i 11.94, í chun deiridh ar Lamiya Valieya na hAsarbaiseáine a thug léi an bonn óir le curiarracht dhomhanda nua – 11.76 – agus Rayan Soares da Silva ón Brasaíl a tháinig sa dara háit (11.78).
I mí na Nollag 2024, b'iad Katie-George Dunlevy agus Linda Kelly a thug leo gradam RTÉ d’Foireann Spóirt na Bliana ó tharla gur bhuaigh siad bonn óir agus bonn airgid sa rothaíocht bhóthair ag Cluichí Parailimpeacha 2024 agus ós rud é gur curaidh dhomhanda faoi dhó iad.

## Féach freisin

* Cluichí Parailimpeacha

## Tagairtí

Catagóir:2024
Catagóir:Cluichí Parailimpeacha
Catagóir:Spóirt Oilimpeacha
Catagóir:Míchumas
Ionsaí diúracán ar Poltava, 2024

Maraíodh 51 duine agus gortaíodh os cionn 200 in **ionsaí diúracán de chuid na Rúise ar Poltava s**an Úcráin ar an 3 Meán Fómhair 2024. Gortaíodh suas le dhá chéad, ceann de na hionsaithe is fuiltí ó cuireadh tús le hionradh na Rúise dhá bhliain go leith ó shin.

Buaileadh institiúid mhíleata i gcathair Poltava i lár na tíre.

Tháinig Uachtarán na hÚcráine, Volodymyr Zelensky os comhair na meán ag cáineadh ionsaí na Rúise.
[clé|mion|Uachtarán na Rúíse, [Vladímír Pútín|Vladimir Putin agus Ukhnaagiin Khurelsukh, Uachtarán na Mongóile, 2024]]

### Cúlra
Sa Mhongóil a bhí Uachtarán na Rúíse, Vladimir Putin ag an am, é beag beann is léir ar an mbarántas idirnáisiúnta atá amuigh lena ghabháil i dtaca le coireanna cogaidh. Cé go bhfuil tacaíocht na Mongóile ag an gCúirt Choiriúil Idirnáisiúnta i bprionsabal, tá eacnamaíocht na tíre ag braith cuid mhór ar bhreosla na Rúise, rud a chiallaíonn nach ise a chuirfidh aon bhuarach ar Vladimir Putin.

## Féach freisin

* Ionradh na Rúise ar an Úcráin

## Tagairtí

Catagóir:2024
Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Dopa-Mean Girl

Is dráma aonair grinn dátheangach é ***[[Dopa-Mean Girl]]*** de chuid Louisa Ní Éideáin. Leagan péacach ard-fhuinnimhe atá ann i stíl cheabairé de scéal dhiagnóis Ní Éideáin le NEAH (Neamhord an Easnaimh Airde agus na Hipirghníomhaíochta) agus í ina duine fásta. Dar le Ní Éideáin áfach, an té a fhaigheann diagnóis de NEAH, ní gá dóibh é a insint don saol mór. Níl sé riachtanach dhul ar an stáitse le hamhráin a chanadh faoi in aird a gcinn is a ngutha – is breiseán roghnach é sin.

## Forbairt
Rinneadh forbairt ar an seó agus é ina obair idir lámha mar chuid d'Fhéile Scene&Heard 2023, mar a díoladh amach gach ticéad dó, agus léiríodh é mar chuid d'Fhéile Imill BhÁC 2023, mar a bhain sé Gradam First Fortnight. Bhí Franziska Detrez mar stiúrthóir ar an seó agus Sarah Murphy mar léiritheoir. Rinne Matt Burke dearadh ar na soilse agus thacaigh Gorilla Design leis an togra.

## Glacadh
Moladh an seó as a ghreann, as a chur i láthair ionraic ó chroí, as amhráin a ghreamódh i d'aigne, as a nuálaíocht agus as a beocht. Leanadh le léirithe an duaisdhráma seo in a bhfuil an Ghaeilge agus an Béarla fite fuaite ina chéile in Éirinn agus thar lear, m.sh. mar chuid d'Fhéile First Fortnight 2024 agus d'Fhéile Imill Dhún Éidinn 2025 in Albain.

## Féach freisin
* Louisa Ní Éideáin
* *[[PerfectionisTÁ]]*

## Tagairtí

Catagóir:Seónna aonair grinn
Catagóir:Seónna aonair grinn i nGaeilge
Catagóir:Seónna aonair grinn Éireannacha
Catagóir:Drámaí aonair Ghaeilge
Catagóir:Drámaí aonair
Catagóir:Ceoldrámaí grinn i nGaeilge
Catagóir:Ceoldrámaí i nGaeilge
Catagóir:Ceoldrámaí Éireannacha
Catagóir:Ceoldrámaí grinn
Catagóir:Drámaíocht ghrinn i nGaeilge
Catagóir:Drámaíocht ghrinn
Catagóir:Drámaí Gaeilge
Catagóir:Drámaí
Réabhlóid 1905-1907 sa Rúis

Bhí **Réabhlóid 1905-1907 sa Rúis** ina rabharta ollmhór polaitiúil ar fud réimsí móra d'Impireacht na Rúise a thosaigh i rith na bliana 1905. Díríodh cuid de na hathruithe i gcoinne an rialtais, ní raibh i gcuid eile ach éilimh an-sonrach an lucht oibre nó an tuathánaigh. Bhí cásanna sceimhlitheoireachta, stailceanna na n-oibrithe, círéibeacha tuathánach agus ceannaircí míleata ann, iad go léir de bharr míshástacht choitianta fhorleathan orthu le réimeas an tSáir Nioclás II na Rúise. Mar thoradh ar an réabhlóid bunaíodh monarcacht bhunreachtúil theoranta agus Duma Stáit Impireacht na Rúise.

#### Réamhtheachtaí

Ní raibh sa bhfuascailt ach mar chuid amháin de shraith athruithe polaitiúla, dlíthiúla, sóisialta, agus eacnamaíochta a thosaigh sna 1860idí agus an Impireacht ag aistriú go mall ó absalóideachas feodach go caipitleachas, faoi réimeas an uathlathas na sár. Cé gur léirscaoileadh struchtúir eacnamaíocha, sóisialta agus cultúrtha de bharr na leasuithe seo, d'fhan an córas polaitiúil beagnach gan athrú. Dhiúltaigh an mhonarcacht agus an maorlathas go géar d'iarrachtaí éagsúla athchóirithe. Bhí scóip choibhneasta ag na hathruithe comhthoiliúla fiú; mar shampla, bhí *zemstva* (comhairlí tuaithe) ag níos lú ná daichead cúigí, caoga bliain tar éis dóibh reachtaíocht a thabhairt isteach. Chuir na hionchais, agus iad cúitithe ag dul chun cinn teoranta na n-athchóirithe, leis an bhfrustrachas, as a dtáinig an t-éirí amach, nuair a tháinig an t-am. Ba é an mothú ina measc siúd a d'éirigh amach ná nach bhféadfaí an t-éileamh ar “talamh agus saoirse” a shásamh ach trí réabhlóid.

## Tagairtí

Catagóir:Réabhlóidí cumannacha
Réabhlóid 1905-1907 sa Rúis
Catagóir:Réabhlóid na Rúise
Catagóir:An Rúis i 1905
Catagóir:Stair Impireacht na Rúise
Catagóir:Coinbhleachtaí i 1905
Catagóir:Stair pholaitiúil na Fionlainne
Catagóir:Stair pholaitiúil na hEastóine
Catagóir:Stair pholaitiúil na Laitvia
Catagóir:Réabhlóidí an 20ú haois
Dlí an Aontais Shóivéadaigh

[mion|D.F. 1924:  [Boris Savinkov, ceannaire an *SR Combat Organisation* sa chúirt *Military Collegium of the Supreme Tribunal*]]
Le linn beagnach trí cheathrú céid, bhíodh réimeas na Sóivéadach ag streachailt le cuntas a thabhairt ar an bhfeidhm ag bhí ag an dlí i sochaí shóisialach, ar an leibhéal teoiriciúil agus ar an leibhéal praiticiúil araon. 

Faightear dea-shampla den mhearbhall i lucht ceannais na Sóivéadach maidir le ról an dlí sa tsochaí nua i gconair gairme a bhí ag Evgeny Pashukanis (1891-1937). Is comhartha gur cuireadh deireadh le gach díospóireacht phoiblí dháiríre maidir leis na ceisteanna seo gur chloígh sé leis an dearcadh Stailíneach i ndiaidh 1930. Faoi dheireadh maraíodh é sa Phurgú Mór sa bhliain 1937. 

Sna 1980idí, theip ar iarrachtaí Mikhail Gorbachev an réimeas Sóivéadach a athstruchtúrú mar stát bunaithe ar fhorlámhas an dlí de bharr easnamh mar sin.

## Féach freisin

* Evgeny Pashukanis
* Scaradh cumhachtaí
* An tAontas Sóivéadach nó Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha (APSS)

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha
Catagóir:Ollsmachtachas
Catagóir:Scaradh cumhachtaí
Catagóir:Dlí de réir tíre
Molly Maguires

Bhí cumann ar a nglaotaí na **Molly Maguires**, a d’eascair ó na Ríbínigh, ag feidhmiú sa chuid is mó den leath thuaidh d’Éirinn ó na 1840í ar aghaidh, agus i Learpholl agus na Stáit Aontaithe, Pennsylvania ach go háirithe, níos déanaí. An chuspóir a bhí ag na Molly Maguires ná seasamh suas i gcoinne an Oird Oráistigh, agus aon dream eile a bhí ag déanamh leatroma ar Chaitlicigh, agus tacaíocht a thabhairt dóibh siúd a bhí ar an ghannchuid.

## Féach freisin

* Na Ríbínigh

## Tagairtí

Catagóir:19ú haois in Éirinn
Catagóir:19ú haois sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Cumainn in Éirinn
Catagóir:Learpholl
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Stair Pennsylvania
Catagóir:Stair Shasana
Smidiríní (seó grinn)

Seó aonair ghrinn is ea ***Smidiríní*** de chuid an fhuirseora Julie Jay.

Chuir sí ar siúl é mar chuid d'Fhéile Imill Bhaile Átha Cliath 2024 agus deir sí go mbaineann sé le troid mhná mhílaoisigh amháin agus í ag iarraidh fanacht tábhachtach... ach is leor sin fé J Lo!

"Dáiríre, bíodh an fheamainn ag na ‘haters’, a deir Julie Jay linn!"

Chaith an seó le téamaí éagsúla a bhain le sochaí an lae inniu ar nós a dheacra is atá sé lóistín a fháil in Éirinn agus scéalta faoina saol gnéis "go glic greannmhar agus í iomlán ar a compord. [...] Ní seó gan teachtaireacht a bhí ann ach oiread".

Chuir Julie caint ar an slua "ar bhealach nádúrtha greannmhar" agus rinne an méid a chuala sí a chumasc lena scéalta féin. "Ní raibh an té atá thíos á bhualadh ina cuid jócanna ach oiread chomh fada lena bhfaca mé – léiriú ar chumas maith grinn."

## Naisc sheachtracha
* Ticéid do *[https://web.archive.org/web/20240815202945/https://www.fringefest.com/festival/whats-on/smidirini Smidiríní]* (sa chartlann)
* Léirmheas: "Seó grinn as Gaeilge den scoth ag Julie Jay"

## Féach freisin
* Julie Jay

## Tagairtí

Catagóir:Seónna aonair grinn
Catagóir:Seónna aonair grinn i nGaeilge
Catagóir:Seónna aonair grinn Éireannacha
Stáisiún Traenach Iúr Cinn Trá

Is stáisiún traenach é **Stáisiún Traenach Iúr Cinn Trá** atá suite in Iúr Cinn Trá, Tuaisceart na hÉireann

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Iúr Cinn Trá
Stáisiún Mhór-Shráid Victoria

Ba stáisiún traenach é **Stáisiún Mhór-Shráid Victoria** a bhí suite i mBéal Feirste, Tuaisceart na hÉireann. Dhún sé go buan ar 10 Bealtaine 2024.

## Stair
Osclaíodh an chéad stáisiún traenach i gCúige Uladh ar shuíomh Stáisiún Mhór-Shráid Victoria  sa bhliain 1839.

## Féach freisin

* Mórstáisiún Bhéal Feirste
* Iarnróid Thuaisceart Éireann

## Gailearaí

Íomhá:GNR_(i.e._Great_Northern_Railway)_Station,_Belfast_(33983057401).jpg|alt=The original Great Victoria Street railway station.|Stáisiún iarnróid ar Shráid Victoria.
Íomhá:Great_Victoria_Street_railway_station_-_interior_-_geograph.org.uk_-_2413375.jpg|alt=Interior of the original Great Victoria Street Station.|Taobh istigh 
Íomhá:Great_Victoria_Street_railway_station_-_geograph.org.uk_-_2413363.jpg|alt=The west wing outlasted the rest of the original building.
Íomhá:Gt_Victoria_Street_station_-_last_day_-_geograph.org.uk_-_2471510.jpg|alt=An Enterprise service departs the original railway station on its last day.|Seirbhís *Enterprise*  ar a lá deiridh.
Íomhá:Gt_Victoria_Street_bus_station,_Belfast_(1)_-_geograph.org.uk_-_1478992.jpg|alt=The station continued to be served by buses after the railway left in 1976|stáisiún bus. 1976
Íomhá:Ulsterbus_coach_in_Great_Victoria_Street_Bus_Station,_Belfast_5_July_1976.jpg|alt=An Ulsterbus coach departing the station in July 1976|Cóiste Bus Uladh ag fágáil an stáisiúin i mí Iúil 1976
Íomhá:Gt_Victoria_Street_station,_Belfast_(3)_-_geograph.org.uk_-_1177924.jpg|alt=The 'new' railway station, which opened in 1995, under construction.|an stáisiún traenach 'nua', a osclaíodh i 1995, á thógáil.
Íomhá:Great_Victoria_Street_station,_Belfast.jpg|alt=The current-day Great Victoria Street.|Sráid Mhór Victoria sna 2010idí
Íomhá:Goldliners_at_the_Europa_Bus_Station,_Belfast_-_geograph.org.uk_-_2908798.jpg|alt=The present-day Europa Buscentre.|An stáisiún bus sna 2010idí


## Tagairtí

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Béal Feirste
Catagóir:Stáisiúin iarnróid
Catagóir:Iarnróid Thuaisceart Éireann
Stáisiún Traenach Lios na gCearrbhach

Is stáisiún traenach é **Stáisiún Traenach Lios na gCearrbhach** atá suite i Lios na gCearrbhach, Contae an Dúin. D'oscail sé i 12 Lúnasa 1839 agus atógadh an foirgneamh i 1878.

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Lios na gCearrbhach
Vestmannaeyjar

**Vestmannaeyjar** an t-ainm atá ar oileánra beag amach ó chósta theas na hÍoslainne.  Rugadh agus tógadh Heimir Hallgrímsson ann.

### Stair
‘Oileáin Fhir an Iarthair’ is ciall don logainm agus is do Ghaeil na hÉireann agus na hAlban atá an mhír ‘Vestmann’ ag tagairt. Is é sin an t-ainm a thug na Lochlannaigh ar na Gaeil ag an am mar gurbh as an Iarthar iad i gcomparáid le Críoch Lochlann féin.

Dar le lámhscríbhinní ársa na Lochlannach, bhí manaigh Éireannacha san Íoslainn sular bhain siad féin an t-oileán amach sa 9ú céad ach is cosúil gur le hÉireannaigh eile, sclábhaithe Gaelacha le bheith beacht, a bhaineann na Vestmannaeyjar.

Ingólfur Arnarson ab ainm don chéad Lochlannach a lonnaigh san Íoslainn agus bhí bráthair gaoil aige darbh ainm Hjörleifur. Mar ba dhual do na Lochlannaigh ag an am, bhí tráileanna, nó sclábhaithe, ag Hjörleifur – Gaeil a bhí iontu a fuadaíodh ar cheann de na ruathair a thug Hjörleifur ar Éirinn.

Tharla sé áfach gur mharaigh na sclábhaithe Gaelacha seo Hjörleifur i ndeisceart na hÍoslainne in 875 sular theith siad go dtí na hoileáin bheaga amach ón chósta, áit ar maraíodh a bhformhór tamall ina dhiaidh sin. Léiríonn an scéal seo an dlúthnasc idir na Gaeil agus muintir na hÍoslainne, agus tá an tionchar sin go fóill le brath in ainm an oileanrá agus i stair an cheantair.

## Féach freisin

* Réicivíc
* Heimir Hallgrímsson

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha san Íoslainn
Oisín (idirdhealú)

* Oisín mac Finn — mac Fhinn Mhic Chumhaill san Fhiannaíocht
* Oisín (filíocht) — saothar Béarla le James Macpherson a scríobhadh sa 18ú haois
* Oisín Mac — rapálaí Gaeilge as Cill Mhantáin
* CLG Oisín — club CLG i Manchain
Samhradh beag

[mion|[luí na gréine, An Glasach (Glassagh)]]
Tréimhse bhreá aimsire san fhómhar, nó faoi Shamhain, is ea **samhradh beag** (**na ngéanna**), nó go fileata "**fómhar beag na ngéanna**' mar a thugtar ar an feiniméan uaireanta.

Tharla samhradh beag sa bhliain 2023, agus ócáid stairiúil fiú ar an 8 Meán Fómhair, nuair a taifeadadh an teocht ab airde riamh in Éirinn i rith mhí Mheán Fómhair, agus an teocht ab airde sa bhliain 2023, 29.1 C sa Loilíoch Mhór i gCo Chill Dara.  Oícheanta teo ar fud na tíre, spéir scamallach agus an aimsir á rialú ag an ardbhrú cuid den tsiocair a bhí ag an mbrothall mífhéiltiúil a bhí ann.

## Féach freisin

* An Fómhar

## Tagairtí

Catagóir:Aimsir
Catagóir:Fómhar
Narodnaja Volja

mion|Beirt narodnik (Kviatkovsky agus Presniakov) á gcur chun báis sa bhliain 1880 i nDaingean Pheadair agus Phóil i gCathair Pheadair|clé
Eagraíocht réabhlóideach Rúiseach sna 1880idí luatha ab ea ***Narodnaja volja*** (Rúisis:  **', 'Toil an Phobail'). 

Tháinig Narodnaya Volya chun cinn i bhFómhar 1879, tar éis scoilteadh ó eagraíocht réabhlóideach níos luaithe darbh ainm **' ("Talamh agus Saoirse").
## Tagairtí

Catagóir:Stair Impireacht na Rúise
Catagóir:Pobalachas na heite clé
Catagóir:Sceimhlitheoireacht sa Rúis
Catagóir:An Rúis sa bhliain 1879
Catagóir:Stair na Rúise
Máire Mhic Aonghais

Is oideachasóir Albanach í **Màiri T NicAonghais**. Is iomaí ról a bhí aici a bhaineann leis an oideachas,  leis an teanga Ghaelach, agus leis an bhfoghlaim aosach.

## Saol
Is as Uibhist a Deas í NicAonghais..

## Saol Oibre

### Oideachas
Bhí sí ina Ceann ar Sgoil an Ìochdair. . 

### Comhalta Boird
Bhí sí ina comhalta boird ar roinnt eagraíochtaí in Albain, mar Chomhairle Ealain na h-Alba agus Comataidh Craolaidh Gàidhlig . 

#### Bòrd na Gàidhlig
Thosaigh  NicAonghais mar Bhall de Bhòrd na Gàidhlig i mí an Mhárta 2016.  Ainmníodh í mar Chathaoirleach Eatramhach ar Bhòrd na Gàidhlig ag cruinniú an Bhoird in Inbhir Nis ar an 6 Nollaig 2018 agus thosaigh sí sa phost an 1 Eanáir 2019.  Ghlac sí an post tar éis d’Ailean Dòmhnallach  bogadh le bheith ina Chathaoirleach ar MG ALBA .

#### Ceòlas
Bhí sí ina Cathaoirleach ar Ceòlas. 

## Tagairtí


Catagóir:Oideachasóirí
Catagóir:Daoine Albanacha
Buamáil Guildford (1974)

Maraíodh ceathrar saighdiúirí agus sibhialtach amháin agus gortaíodh 65 duine de bharr na mbuamaí a leagadh sa bhliain 1974 i dhá theach tábhairne i nGuildford, Surrey, ina mbíodh saighdiúirí de chuid na Breataine go rialta. Idir 17 agus 21 bliain d'aois a bhí na daoine a cuireadh den tsaol.

Tharraing an t-uafás aird na cruinne i ngeall ar an iomrall ceartais a bhain leis; ciontaíodh ‘ceathrar Guildford’ agus ‘seachtar Maguire’ san éagóir agus chaitheadar blianta i bpríosún sular cuireadh a gciontuithe ar neamhní.

clé|mion|Horse and Groom, Guildford, 2023
clé|mion|Swan Lane Guildford, áit a raibh an Seven Seas

## Imeachtaí
Ar an 5 Deireadh Fómhair 1974, phléasc dhá bhuama ag an *Horse and Groom* agus an *Seven Stars*, dhá theach tábhairne sa bhaile Sasanach Guildford, Surrey, ina mbíodh baill d'Arm na Breataine go rialta. 

Maraíodh cúigear san ionsaí a rinne an tIRA ar thábhairne, ceathrar saighdiúirí sna déaga, beirt bhan agus beirt fhear agus sibhialtach 22 bliain d’aois. Gortaíodh 57 agus in ionsaí eile in aice láimhe gortaíodh ochtar eile. Ba iad sin Caroline Slater, 18, William Forsyth 18, John Hunter 17 agus Ann Hamilton, 19, agus sibhialtach a bhí ina shuí in aice leo, plástrálaí Paul Craig, 22.  Gortaíodh 57 eile, cuid acu go dona.

Tamall gearr i ndiaidh an uafáis phléasc buama i dtábhairne eile sa chomharsanacht inar gortaíodh ochtar. Coicís ina dhiaidh sin maraíodh beirt saighdiúirí in ionsaí buamála in Woolwich. Ba iad na hionsaithe sin an chéad racht d’fheachtas buamála de chuid Shealadaigh an IRA i Sasana.

## Cóir agus éagóir
Ceathrar as Tuaisceart Éireann agus Sasana a fritheadh ciontach go héagórach as ionsaí buamála de chuid an IRA sa bhliain 1974. Thug na meáin Ceathrar Guildford orthu.

Níor cúisíodh na daoine a d’admhaigh an t-ionsaí, cuid de ‘Balcombe St gang’ an IRA agus ní bhfuair gaolta na marbh ná na daoine a gortaíodh freagraí ariamh.

### 2024
Rinneadh 10 dteaghlach iarratas ar an gcomhlacht oidhreachta i dTuaisceart Éireann tabhairt an athuair faoi fhiosrúchán faoi ionsaithe inar maraíodh daoine le linn na dTrioblóidí. Ina measc bhí iarratas faoi bhuamáil tithe ósta i nGuildford.

## Féach freisin

* Ceathrar Guildford
* Seisear Birmingham
* Michael Havers, Barún Havers

## Tagairtí

Catagóir:1974
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Stair Londan
Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta
Catagóir:Surrey
Where Greater Men Have Fallen

Is é ***Where Greater Men Have Fallen*** an t-ochtú halbam stiúideo leis an mbanna miotail trom Primordial. Eisíodh an t-albam ar 25 Samhain, 2014, trí Metal Blade Records. Eisíodh físeán ceoil don amhrán 'Babel's Tower' ar 24 Samhain, 2014.

## Traicliosta

# "Where Greater Men Have Fallen" - 8:06
# "Babel's Tower" - 8:15
# "Come the Flood" - 7:16
# "The Seed of Tyrants" - 5:32
# "Ghosts of the Charnel House" - 7:29
# "The Alchemist's Head" - 6:08
# "Born to Night" - 8:55
# "Wield Lightning to Split the Sun" - 7:04

## Pearsanra
Creidiúntí oiriúnaithe ó AllMusic.

### Primordial

* Alan Averill – Gutha, liricí
* Ciárán Mac Uilliam – Giotár
* Mícheál Ó Floinn – Giotár
* Pól MacAmhlaigh – Dord
* Simon O'Laoghaire – Drumaí

### Táirgeadh agus ealaín

* Jaime Gomez Arellano – Léiritheoir, Innealtóir
* Costin Chioreanu – Saothar Ealaíne, Leagan Amach
* Jesko Mägle - Grianghrafadóireacht
* Marco Manzi - Grianghrafadóireacht
* John Gallardo – Grianghrafadóireacht
* Miluta Flueras – Grianghraf Clúdaigh Cúil, Grianghraf Clúdaigh

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Primordial
Catagóir:Miotail Ceilteach
Catagóir:Albaim a eisíodh in 2014
Catagóir:Albaim
Ciapadh

mion
Is éard atá i gceist le **ciapadh** ná aon chineál iompair nach dteastaíonn agus a bhfuil d’aidhm nó d’éifeacht aige dínit duine a shárú agus timpeallacht imeaglaithe, naimhdeach, táireach, náirithe nó maslach a chruthú do dhuine. Is féidir teagmhais aonuaire a mheas mar chineál ciaptha.

## Féach freisin

* Graostacht
* Bulaíocht, cibearbhulaíocht, ciníochas

## Tagairtí

Catagóir:Ciapadh agus bulaíocht
Catagóir:Oideachas Saoránach Sóisialta Polaitiúil
Liagchiorcal an Droma Bhig

Is liagchiorcal é **Liagchiorcal an Droma Bhig** atá suite 2.4 km (1.5 mhíle) soir ó Cuan Dor, Contae Chorcaí, Éire.

Cé nach sampla suntasach é, tá an Droma Bhig ar cheann de na suíomhanna meigiliteacha is mó a dtugtar cuairt air in Éirinn, agus tá sé cosanta faoi Acht na Séadchomharthaí Náisiúnta. Tochlaíodh é i 1958, nuair a thángthas ar iarsmaí créamtha ógánaigh i bpota i lár an chiorcail.

## Gnéithe
clé|mion| Suíomh ag an Droma Bhig
Ba é a bhí sa liagchiorcal ar dtús ná seacht gcloch déag a bhfuil spásáil eatarthu agus tá 13 díobh ann fós. Tá na clocha déanta as gaineamhchloch áitiúil. Ta an chiorcal 9.3 m (31 tr) ar trastomhas. Mar liagchiorcal aiseach nó "Corcaigh-Ciarraí", tá dhá chloch iontrála níos airde suite os comhair cloch aiseach chuimsithigh. Tá a ais dírithe siar ó dheas i dtreo na gréine.

Is í an chloch is faide siar (1.9m ar fad) an dronuilleog fhada agus tá dhá mharc cupáin ubhchruthacha uirthi, ceann amháin le fáinne timpeall uirthi.  Liagchiorcal aiseach, ar a dtugtar liagchiorcal “cineál Corcaigh-Ciarraí” freisin, tá péire de chlocha tairsí aiseacha 1.8m ar airde ar gach taobh dó, a mharcálann an bealach isteach chuig an gciorcal cloiche, agus a aghaidh ar an gcloch altóir luí seoil. Cruthaíonn an socrú seo ais thiar theas, agus treoraíonn sé an séadchomhartha i dtreo na gréine ag dul i rith ghrianstad an gheimhridh.

In aice leis an liagchiorcal, timpeall 40m siar, tá dhá bhoth cruinn réamhstairiúil le ballaí cloiche agus fulacht fiadh. Tugann fianaise le fios go raibh an fulacht fiadh in úsáid go dtí timpeall an 5ú haois AD. Den dá bhothán, bhí díon adhmaid ar an gceann is mó agus cuaillí adhmaid mar thaca acu. Tá taisí d'ionad cócaireachta ar an taobh thoir den bhothán níos lú. Téann cabhsa ó na botháin go dtí an fulacht fiadh, a bhfuil teallach, tobar agus umar uisce ann.

## Tochailtí
Tar éis roinnt suirbhéanna go luath sna 1900idí, rinneadh an suíomh a thochailt agus a athchóiriú i 1957. Tugann dhátú radacarbóin ar shamplaí a tógadh ón suíomh le fios go raibh sé gníomhach c. 1100–800 R.Ch. I bpota inbhéartaithe, a fuarthas i lár an chiorcail, bhí iarsmaí créamtha ógánach óg fillte le héadach tiubh. Fuarthas an pota cóngarach do lár an chiorcail agus thángthas air taobh le sligí briste agus cnuasach scuabtha ó breocharn.

## Gailearaí


Íomhá:Drombeg_Stone_Circle_Portal.jpg|alt=Portal stones| Clocha tairseach
Íomhá:Drombeg_Stone_Circle_East.jpg|alt=Slabs on the west side| Leaca ar an taobh thiar
Íomhá:Drombeg_Stone_Circle_Fireplace.jpg|alt=Cooking place| Áit chócaireachta
Íomhá:Drombeg_dwelling_remains.jpg|alt=Dwelling remains| Fanann teaghais


## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Megalithic Ireland - Photographs of Drombeg
* Megalithomania - Site plan and photographs of Drombeg
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chorcaí
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Liagchiorcail
Stáisiún Traenach Phort an Dúnáin

Is stáisiún traenach é **Stáisiún Traenach Phort an Dúnáin** atá suite i bPort an Dúnáin, Contae Ard Mhacha. 

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Port an Dúnáin
Scoil Shráid Synge

Meánscoil sheanbhunaithe i lár dheisceart na cathrach atá sa **Scoil Shráid Synge** nó **CBS** **Shráid Synge.** Scoil na mBráithre Críostaí a bhí ann nuair a osclaíodh é sa bhliain 1864.  Chuaigh go leor daoine aitheanta ann.  

I mí Mheán Fómhair 20XX déanfar Gaelscoil de Scoil Bhéarla na mBráithre Críostaí ar Shráid Synge, is cosúil.

clé|mion|Bunscoil Sancta Maria.  Osclaíodh Sruth Lán Ghaeilge i Meán Fómhair 2017.

## Gaelcholáiste
Bhí feachtas ‘Baile Átha Cliath 2,4,6,8’ ar bun le fada ag iarraidh go mbunófaí scoil lán-Ghaeilge nua i ndeisceart Bhaile Átha Cliath chun freastal ar dhaltaí Ghaelscoileanna an cheantair. Go dtí seo, is beag an rogha Gaelcholáiste atá ar fáil do dhaltaí i gceantar Chathair Bhaile Átha Cliath Theas, i ndiaidh dá mbunoideachas i nGaelscoil teacht chun críche. 

I mí Feabhra 2025, dúirt an Roinn Oideachais  "go dtacaíonn an Roinn hiomlán le bunú Gaelcholáiste i gceantar Chathair Bhaile Átha Cliath Theas agus tá sí tiomanta go hiomlán dó sin. Tá an Roinn ag obair faoi láthair le hIontaobhas Scoileanna Éamainn Rís lena chinntiú go bhfuiltear i mbun plé - go leanúnach agus go soiléir - le CBS Shráid Synge."  Dúirt an Roinn go raibh sé ag iarraidh a chinntiú go dtiontófar an scoil go rathúil ina Gaelcholáiste comhoideachais ar bhonn céimnithe ó mhí Mheán Fómhair 2026.

Chinn Iontaobhas Scoileanna Éamainn Rís, pátrún na scoile, an scoil an iompú ina scoil lán-Ghaeilge, nó sin a bhí an scéal in 2024.  Ach in 2025 ní raibh bord bainistíochta CBS Synge sásta leanacht ar aghaidh leis an socrú. Dúirt pobal na scoile - na múinteoirí agus an bord bainistíochta - gur tháinig an fógra gur Gaelcholáiste a bheadh sa scoil ón mbliain 2026 aniar aduaidh orthu. Níor insíodh dóibh faoin tiontú go dtí lá amháin roimh an bhfógra poiblí, a dúirt siad. 

Bhí Cumann na Meánmhúinteoirí (an ASTI)  ag tacú le seasamh bhord bainistíochta na scoile. I ráiteas a d’eisigh múinteoirí na scoile tríd an ASTI ar maidin, dúradh go raibh “an-imní” ar na múinteoirí faoin bplean.

## Bunscoil Shráid Synge / Bunscoil Sancta Maria
In 2017, thug Bunscoil Shráid Synge sruth lán-Ghaeilge isteach agus cuirtear oideachas trí Ghaeilge ar fáil do gach bliain ann.

## Iarscoláirí cáiliúla
**Na meáin**

* Eamonn Andrews
* Deaglán de Bréadún, Irish Times 
* Gay Byrne, RTÉ
* Pearse Hutchinson, file
* Eoghan Ó hAnluain
* Brian O'Nolan,aka Flann O'Brien
* Cathal Ó Sándair

**Polaiteoirí agus breithimh**

* David Andrews, Fianna Fáil  
* Harry Boland, ina Theachta ar an Chéad Dáil
* Eric Byrne, TD
* Liam Cosgrave, Príomh-aire na hÉireann
* John Crown, Seanadóir agus lia
* Michael Hayes, Ceann Comhairle, Dáil Éireann
* Liam Lawlor, Fianna Fáil  
* Con Lehane, Clann na Poblachta
* Aindrias Ó Caoimh, breitheamh
* Cearbhall Ó Dálaigh, Uachtarán na hÉireann
* Richie Ryan, Fine Gael

## Féach freisin

* Gaelcholáistí
* Daoine léannta i Scoil Synge

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh
Catagóir:Meánscoileanna na mBráithre Críostaí in Éirinn
Catagóir:Gaelcholáistí
Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn
Catagóir:Bunscoileanna i gContae Átha Cliath
Catagóir:Meánscoileanna i gContae Átha Cliath
Catagóir:Sráid Synge
Catagóir:Scoil Shráid Synge
Lichess

Is freastalaí fichille Idirlín saor agus oscailte é **Lichess**  atá á reáchtáil ag eagraíocht neamhbhrabúis den ainm céanna. Is féidir le húsáideoirí an tsuímh fichille a imirt ar líne gan ainm agus cuntas a chlárú go roghnach chun cluichí rátáilte a imirt. Tá Lichess saor ó fhógraí agus tá na gnéithe go léir ar fáil saor in aisce, mar go bhfuil an suíomh maoinithe le síntiúis ó phátrúin. I measc na ngnéithe tá puzail fichille, comórtais agus leaganacha fhichille.

## Stair
alt=Thibault Duplessis|mion| Bunaitheoir Thibault Duplessis sa bhliain 2021
Bhunaigh an ríomhchláraitheoir Francach Thibault Duplessis Lichess sa bhliain 2010. Boearraí saora agus foinse oscailte den chuid is mó a ritheann Lichess agus an dearadh faoi cheadúnas AGPT agus ceadúnais eile saor in aisce agus neamhshaor. Tagann an t-ainm *Lichess* ó “ *live/light/libre and chess*"” .

Ar 11 Feabhra, 2015, eisíodh aip mhóibíleach oifigiúil Lichess le haghaidh gléasanna Android. Eisíodh aip le haghaidh gléasanna móibíleacha ag rith iOS ar 4 Márta 2015.

Ón 28 Aibreán, 2022, bhí rangú domhanda de 683 ag lichess.org ag Alexa, agus tháinig formhór a chuairteoirí ó na Stáit Aontaithe, ón India, agus ón tSín. De réir Alexa, tá Lichess sa dara háit ar Chess.com mar cheann de na freastalaithe fichille idirlín is mó tóir ar domhan.

I mí Aibreáin 2021, d’fhógair Cónaidhm Fhichille na Stát Aontaithe a fhormhuiniú oifigiúil ar mhodheolaíocht chothrom na féinne de chuid Lichess, a bhraitheann caimiléirí soiléire go huathoibríoch, bunaithe ar anailís ar an gcluiche.

mion| Seasamh deiridh den 'Arena', Márta 2021

## Tagairtí
Natura 2000

Is é **Natura 2000** ná líonra limistéar san Aontas Eorpach (AE) lena mbaineann ardluach bithéagsúlachta. Limistéir faoi Chosaint Speisialta arna mbunú faoin “Treoir maidir le hÉin” (1979) agus Limistéir Chaomhantais Speisialta arna mbunú faoin “Treoir maidir le Gnáthóga” (1992) atá i Natura 2000.

Chlúdaigh líonra Natura 2000 níos mó ná 18 % de limistéar talún an Aontais Eorpaigh agus níos mó ná 7 % dá limistéar muirí in 2022. 

## Stair
I mí na Bealtaine 1992, ghlac rialtais na gComhphobal Eorpach le reachtaíocht a ceapadh chun na gnáthóga agus na speicis is mó atá faoi bhagairt ar fud na hEorpa a chosaint. Comhlánaíonn an "Treoir maidir le Gnáthóga” an Treoir maidir le hÉin  a glacadh sa bhliain 1979, agus le chéile is ionann iad agus líonra Natura 2000 de limistéir faoi chosaint.

Éilíonn an Treoir maidir le hÉin go mbunófar Limistéir faoi Chosaint Speisialta d'éin. Éilíonn an Treoir um Ghnáthóga mar an gcéanna go n-ainmneofaí láithreáin a bhfuil Tábhacht Chomhphobail leo ar chomhaontú ón gCoimisiún Eorpach chun bheith ina Limistéir Chaomhantais Speisialta do speicis seachas éin, agus do chineálacha gnáthóg (m.sh. cineálacha áirithe foraoise, tailte féaraigh, bogaigh, agus araile. Le chéile, cruthaíonn Limistéir faoi Chosaint Speisialta agus Limistéir Chaomhantais Speisialta an líonra Natura 2000 de limistéir chosanta.

Ainmníonn Ballstáit an AE Limistéir faoi Chosaint Speisialta le haghaidh speiceas éan imirceach agus neamhchoitianta faoin Treoir maidir le hÉin. Ina theannta sin, molann siad láithreáin chosanta faoin Treoir maidir le Gnáthóga le haghaidh speiceas fauna agus flora agus le haghaidh gnáthóg sainleasa, toisc gur speicis neamhchoitianta nó leochaileacha iad, nó toisc go bhfuil baol ann go rachaidh siad in éag. Glacann an Coimisiún Eorpach le láithreáin a bhfuil tábhacht Chomhphobail leo bunaithe ar na moltaí seo agus laistigh de chreat naoi réigiún bhithgheografacha in AE (Alpach, Atlantach, na Mara Duibhe, Bóireach, Críochach, Macrainéiseach, na Meánmhara, Panónach agus Steipeach). Bíonn sé bliana ag na Ballstáit chun na limistéir sin a ainmniú mar limistéir faoi chosaint speisialta.

Is é Natura 2000 an líonra comhordaithe is mó ar domhan de limistéir chosanta agus is ionann é agus beagnach an cúigiú cuid de limistéar talún an AE agus breis is 250  000 ciliméadar cearnach de dhromchla muirí.

FÉACH FOSTA

## Tagairtí
Natura 2000
Catagóir: Limistéir faoi chosaint na hEorpa
Gnéaschiapadh

mion|"Cúirtéireacht''"'' le Thomas Rowlandson, 1756–1827
Is éard atá i gceist le **gnéaschiapadh** ná aon chineál iompair bhriathartha, neamhbhriathartha nó coirp de chineál gnéasach nach dteastaíonn a bhfuil d’aidhm nó d’éifeacht aige dínit duine a shárú agus timpeallacht imeaglach, naimhdeach, táireach, náirithe nó maslach a chruthú do dhuine.

## Féach freisin

* Daoine cúisithe as coireanna gnéis
* Graostacht
* Ciapadh, bulaíocht, cibearbhulaíocht, stalcaireacht

## Tagairtí

Catagóir:Gnéaschiapadh
Catagóir:Mí-úsáid ghnéis
The Burning Season

Is é ***The Burning Season*** an chéad CL leis an mbanna miotal trom Éireannach Primordial, a eisíodh i 1999. Bheadh an traic teidil le feiceáil ar a albam *[[Spirit the Earth Aflame]]* chomh maith.

## Traicliosta
# "The Calling" - 4:54
# "Among the Lazarae" - 7:53
# "The Burning Season" - 8:45
# "...And the Sun Set on Life Forever" - 9:17

## Creidmheasanna

* A.A. Nemtheanga - Gutha
* Ciáran Mac Uilliam - Giotár
* Pól MacAmhlaigh - Dord
* Simon O'Laoghaire - Drumaí

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Primordial
Catagóir:Miotail Ceilteach
Catagóir:Albaim a eisíodh in 1999