open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Loch Eyre

Tá **Loch Eyre**, nó **Kati Thanda–Lake Eyre** go hoifigiúil, in oirthuaisceart na hAstráile Theas, tuairim is 700 ciliméadar ó thuaidh as Adelaide, príomhchathair an stáit, agus ní bhíonn ann ach réileán salainn de ghnáth. Tá achar timpeall ar 9690 ciliméadar cearnach ar an réileán agus nuair a líontar é bíonn sé ar an loch is mó san Astráil. Bhíodh cáil ar an réileán mar an áit inar sháraigh daoine éagsúla an churiarracht domhanda luais ar thalamh. Sháraigh an Ridire Donald Campbell an churiarracht luais ann sa bhliain 1964.
mion|Loch Eyre

Catagóir:Lochanna
Catagóir:An Astráil
Les Paul

Ceoltóir, ceapadóir agus ceannródaí giotáir ab ea **Lester William Polsfuss** (9 Meitheamh, 1915 — 13 Lúnasa, 2009) nó **Les Paul** mar a bhí aithne níos fearr air. Meiriceánach a bhí ann, bhí páirt lárnach aige i bhforbairt an ghiotáir leictrigh agus tá ceann de na giotáir is cáiliúla ar domhain ainmnithe in ómós dó, an *Gibson Les Paul*. Giotáraí an-chumasach ab ea é chomh maith, a d'fhág a rian go soiléir ar na glúine a tháinig ina dhiaidh.

## Tagairtí

200px|mion|clé|Les Paul ag seinm an ghiotáir sa bhliain 2004.

Catagóir:Giotáraithe Meiriceánacha
Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1915
Catagóir:Básanna in 2009
Catagóir:Daoine as Wisconsin
Miro

Is feidhmchlár é **Miro** (ar a ghlaodh *Democracy Player* tráth) lenar féidir breathnú ar fhíseáin ar an ngréasán domhanda. D'fhorbair eagras darbh ainm an Participatory Culture Foundation é. Creideann siad gur chóir go mbeadh saoirse ag gach duine pé rud is mian leo a fheiceáil, a fheiceáil.

Feidhmíonn sé ar Microsoft Windows, Mac OS X, agus Linux. Seinneann sé formhór na comhaid fhíse atá ann agus seinneann sé comhaid ardghléine freisin. Tá an suíomh www.getmiro.com aistrithe go Gaeilge agus tá Miro féin aistrithe go Gaeilge.

Tá Miro ar fáil saor in aisce le ceadúnas Ceadúnas Coitianta Poiblí GNU.

## Gnéithe
Is féidir le Miro físeáin a íosluchtú go huathoibríoch ó bhealaí RSS-bhunaithe, iad a bhainistiú agus iad a sheinm. Seinneann Miro na comhaid fhíse seo a leanas: Quicktime, WMV, MPEG, AVI agus XVID. Is féidir leis plé le comhaid BitTorrent.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Miro

Catagóir:Bogearraí saora
The Lion King II: Simba's Pride

Scannán de chuid Disney is ea ***The Lion King II: Simba's Pride*** a seoladh (mar fhíseán) sa bhliain 1998. Leanann sé ar aghaidh le scéal *[[The Lion King]]* (1994).

## Carachtair
* Matthew Broderick - Simba
* Neve Campbell - Kiara
* Liz Callaway - Kiara (ag canadh)
* Jason Marsden - Kovu
* Michelle Horn - Kiara (óg)
* Ryan O'Donohue - Kovu (óg)
* Suzanne Pleshette - Zira
* Nathan Lane - Timon
* Ernie Sabella - Pumbaa
* Andy Dick - Nuka
* Jennifer Lien - Vitani
* Lacey Chabert - Vitani (óg)
* Robert Guillaume - Rafiki
* Moira Kelly - Nala
* Edward Hibbert - Zazu
* James Earl Jones - Mufasa
* Jim Cummings - Scar

## Ceol
* "He Lives In You"
* "We Are One"'
* "Upendi"
* "One Of Us"
* "Love Will Find a Way"

## Féach Freisin
* Liosta Príomhscannáin Disney

## Naisc sheachtracha
* The Lion King II: Simba's Pride ar IMDB

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Disney
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Fliú na muc (galar)

mion|clé|Víreas H1N1
Galar coitianta is ea **fliú na muc** a tharchuirtear ó mhuc go muc. Ní minic a tharchuirtear ó mhuc go duine é, áfach. Is fochineálta iad flú C agus cineálta áirithe fhliú A (H1N1, H1N2, H3N1, H3N2, and H2N3)

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Fliú
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Jimmy Connors

Iar-imreoir leadóige is ea **James Scott "Jimmy" Connors**. Rugadh in East St. Louis, Illinois é (in aice le St. Louis) ar an 2ú Meán Fómhair, 1952.

Catagóir:Imreoirí leadóige fear
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Daoine beo
Aeraidinimic

Is é rud is **aeraidinimic** ann: eolaíocht i dtaobh na bhfrithfhórsaí dinimicúla a bhíonn idir réad na gluaisne agus an t-aer mórthimpeall air sin. Is é rud is mó a bhíonn i dtreis ag lucht aeraidinimice: gluaisne feithiclí iompartha; iarracht ar laghdú ar na frithfhórsaí a chuireann leis an gcomhéifeacht cúltarraingthe; agus laghdú ar an méid breosla a bhíonn siad a chaitheamh. Maidir le hárthaí ag gluaiseacht ar an uisce de, is í an hídridinimic a thugtar ar an eolaíocht choibhéiseach an uair sin.

*
Galar Parkinson

Galar meathlaithe néareolaíoch é **Galar Parkinson**.  Meathann cuid ar leith den inchinn ar a dtugtar an substantia nigra. An comhartha is mó a bhíonn orthu ná creathán sna matáin. 

## Fiseolaíocht
Is amhlaidh a thagann meath ar chuid ar leith den inchinn, an substantia nigra, mar a thugtar uirthi.  Táirgeann na fíocháin seo dopaimín, a ndéanann an cholainn na horrnóin eipineifrín is nóreipineifrín as. 

Is néaratharchuradóir é an dopaimín freisin, agus éiríonn na matáin a soláthraíonn na nearóin mheata iad stalctha (cailltear dreach athraitheach aghaidhe, mar shampla) agus is deacair leo gluaiseacht a thosú. 
clé|mion

## Cúiseanna
Ar sheandaoine a thagann an aicíd seo den chuid is mó. Cuireann sé isteach ar suas le 2.5% de dhaoine os cionn 70 bliain d'aois  i Meiriceá.

Buaileann an aicíd seo roinnt daoine a bhaineann úsáid as drugaí áirithe mídhleathacha agus as cogais leighis freisin. 

Bhí an aicíd seo ag cuid mhaith daoine thart fán domhan tar éis dóibh bheith buailte leis an galar fliú na muc ag deireadh an Chéad Chogaidh Dhomhanda agus is féidir é a fháil mar chuid den ghalar SEIF.

Is féidir é a tholgadh freisin de bharr bheith buailte sa chloigeann arís agus arís eile cosúil le Muhammad Ali. 

## Leigheas
Ainneoin an-chuid taighde, níl leigheas go fóill ar an aicíd seo.
mion|clé

## Stair
Ainnmithe as an lia Briotanach James Parkinson (1755-1824). 

Rinne Arvid Carlsson taighde ar an néaratharchuradóir dopaimín agus a róI i ngalar Parkinson.

## Tagairtí

Parkinson, Galar
Catagóir:Néareolaíocht
Wadih Saadeh

File agus iriseoir Liobánach-Astrálach is ea **Wadih Sa'adeh** (Araibis: وديع سعادة), a rugadh sa bhliain 1948.

## Saol

Rugadh Wadih Sa'adah san Liobáin sa bhliain 1948. Agus é ina fhear óg, d'oibrigh sé mar iriseoir i mBéiriút, Londain, i bPáras agus Nicosia, sular bhog sé go dtí an Astráil sa bhliain 1988. Thosaigh sé ag obair ansin mar eagarthóir bainistíochta do ‘Annahar’, nuachtán Liobánach a foilsítear i Sydney. 

Tá dhá leabhar déag filíochta foilsithe aige in Araibis, cuid acu aistrithe go Béarla, Fraincis, Gearmáinis, Spáinnis agus teangacha eile. Glacann sé páirt i bhféilte filíochta, minic go leor, san Astráil agus go hidirnáisiúnta (Kholn, Beirlín agus Lodeve san áireamh). Measann léirmheastóirí go bhfuil guth sainiúil ag Wadih Sa'adeh i réimse filíochta Araibis nua-aimseartha.

## Naisc sheachtracha
* Dánta aistrithe go Spáinnis
* Suíomh Wadih Sa'adeh
* Mír ionstraimeach faoi anáil an dáin le Saadih Wadih

Catagóir:Filí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Daoine beo
Callaire

Is rud a dhéantar le **callaire**: fuaim a chruthú as comharthaí leictreonacha. Is mór i gceist callaire i ngléasanna raidió agus teilifíse, i dtaifeadáin agus i gcóracha aithrise (.i. corn ceoil).

Bíonn réimse maighnéadach ag baint le sreang iompartha srutha, agus nuair a chuirtear in aice le buanmhaighnéad í, feidhmíonn an fórsa mótair ar an tsreang sin. Is mar sin a oibríonn an gnáthchallaire luailchorna.

Bíonn an buanmhaighnéad mar a bheadh cupán ann agus sorcóir ina sheasamh ina lár. Bíonn réimse gathach maighnéadach sa bhearna aeir idir an N-phol sorcóireach agus an S-phol fáinneach comhlárnach. Bíonn eiteán píobáin sa bhearna aeir agus sreang bhíseach casta uirthi. Nuair a ritheann sruth leictreach tríd an tsreang chopair sin feidhmíonn fórsa ar an tsreang - é dírithe isteach ar an maighnéad nó amach uaidh. Is amhlaidh a bhíonn an t-eiteán greamaithe de scairt chónach chairtchláir, agus an fórsa thuas, déanann sé luasghéarú isteach nó amach ar an scairt iomlán. An sruth a sheoltar tríd an tsreang, más sruth malartach closmhinicíochta é, is i bpas leis an sruth sin a ghluaiseann an scairt. Dá dheasca sin cruthaíonn crith na scairte fuaim san aer os a comhair amach. Is í minicíocht an tsrutha a shocraíonn minicíocht na fuaime, agus aimplitiúid an tsrutha, aimplitiúid na fuaime.

Catagóir:Teicneolaíocht
Catagóir:Fuaim
Catagóir:Teileachumarsáid
Catagóir:Ríomhaireacht
Catagóir:Leictreonaic
Catagóir:Ceol
Lúb

Agus ríomhaire á chlárú, déantar treoracha a dhearadh uaireanta nach foláir a oibriú arís agus arís eile. Is i bhfoirm lúibe a bhíonn an athobair i sreabhléaráid den chlár. Is é rud a chiallaíonn **'lúb**' mar sin: athdhéanamh ar shraith treoracha ar ríomhchlár.
Luchóg (ríomhaireacht)

Gaireas rialaithe ríomhaire is ea **luchóg** nó **luch ríomhaire**. Liathróid le rolladh a bhíodh inti, agus bíonn lasc-chnaipí uirthi. Na lasc-chnaipí sin, tabharfaidh siad ar an ríomhaire oibríochtaí áirithe a dhéanamh. An dromchla a rolltar an liathróid air, ní foláir dó a bheith cothrománach. Ach an luchóg a aistriú timpeall, gintear an dá chineál comhartha: x-chomhartha agus y-chomhartha. Le cabhair na gcomharthaí seo aistrítear an cúrsóir soilsithe go tapa sa treo céanna ar an scáileán, agus roghnaítear orduithe ar roghchlár ansin. Tá bogearraí ann atá an-inláimhsithe le luchóg. Ní oirfeadh méarchlár leath chomh mór ina gcomhair seo.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Ríomhaireacht
Minicíocht

mion|clé|Modhnú minicíochta
Nuair a athraíonn paraiméadar go tréimhsiúil, mar a tharlaíonn i dtonn ar bith, bíonn a oiread sin ciogal in aghaidh an tsoicind. **Minicíocht** a thugtar ar an rud sin. 

Aonad minicíochta is ea an heirts agus is é *Hz* an nod air. 

Tréimhse T a thugtar ar an am a thógann aon chiogal amháin, agus más í *f* an mhinicíocht, tá *T = 1/f*.

Forleathann an tonn agus is é an fad a ghluaiseann sí i dtréimhse amháin: an tonnfhad λ. Is ionann í sin agus *c T = c/f = λ*, nuair is é *c* |luas forleata na toinne. 

Mar sin dá mhéad an mhinicíocht is ea is lú an tonnfhad.

Catagóir:Fuaimeolaíocht
Catagóir:Fisic
Catagóir:Tonnmheicnic
Heirts

Is rud é **heirts** (*hertz*) ann: aonad minicíochta, agus é cothrom le ciogal in aghaidh an tsoicind. *Hz* an giorrúchán ar heirts. Is mar seo a chuirtear síos ar thonn nó ar radaíocht: i dtéarmaí an tonnfhaid (λ an fad ó bhuaic amháin go dtí an chéad bhuaic eile); agus i dtéarmaí na minicíochta f (an méid buaiceanna in aghaidh an tsoicind). Bíonn λ = c/f, nó f = c/λ, sa chás gurb é c luas forleata na radaíochta. *kHz* an giorrúchán ar chiliheirts, is é sin míle heirts, agus is ionann meigiheirts *(MHz)* agus milliún heirts.

Catagóir:Aonaid minicíochta
Faighin

Is mar chuid dos na baill atáirgthe baineann í **an fhaighin**. Is ann a shleamhnaíonn an bod isteach is amach i rith comhriachtain agus is tríd an fhaighin a shaolaítear leanaí, mura bhaintear amach as an mbroinn iad trí ghearradh Caesarach. Is í an fhaighin an ball is ansa le fir i gcoirp mná agus bíonn siad i gcónaí bheith ag comhriachtain le mná chun a bhoid a shleamhnú isteach i bhfaighin.

## Ball G
Tá an Ball G le fáil ar taobh tosaigh na faighne, thart ar 5 ceintiméadair isteach ó bhéal na faighne. Is ball faoi leith é an Ball G a thugann a lán sámhas agus sásamh do mhná nuair a dhéantar é a fhaghairt agus a chuimilt. Is féidir le mná súnás a bheith acu trí an mBall G a fhaghairt.

## Breith Clainne
Is ball faoi leith í an fhaighin. Is féidir léi fairsingiú mar is gá. Tá sí soshínte. Is tríd an fhaighin a bhogann leanbh atá ar tí saolú. Ní mór don fhaighin fairsingiú ionas gur féidir leis an leanbh bogadh amach as chorp na máthar. Glaotar *conair na breithe* ar an bhfaighin fad is atá leanbh ag saolú.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Achoimre agus íomhánna (*[[Béarla]]*)


Catagóir:Corp an duine
Catagóir:Córas atáirgthe
Catagóir:Anatamaíocht
Catagóir:Córas atáirgthe na mban
Catagóir:Anatamaíocht
Catagóir:Gnéasorgáin
Fliú na muc (idirdhealú)

* Fliú na muc (galar): galar tógálach a tharchuirtear ó mhuc go muc.
* Paindéim A (H1N1) 2009: briseadh amach domhanda de phór nua den víreas fliú A fochineál H1N1 a sainaithníodh in Aibreán 2009 agus ar a dtugtar "fliú na muc" go coitianta. Tarchuirtear ó dhuine go duine é.
Ailearán

thumb|Ailearáin
Cuid de sciathán eitleáin nó faoileora is ea **an t-ailearán**, chuid inchorraithe. Is é an toradh a bhíonn, mar shampla, ar na hailearáin ar an sciathán clé a chasadh síos nó aníos: an t-eitleán nó an faoileoir féin a chasadh ar clé nó ar deis faoi seach.

## Tagairtí

Catagóir:Aerárthach
Ball G

An **Ball G**, nó **Ball Gräfenberg** a ghlaotar ar áit i bhfaighneacha atá an-íogair ar fad agus má chuimiltear an ball áirithe seo, tugann sé a lán sámhas do mhná agus is féidir leo súnáis láidre a bheith acu. Creideann daoine áirithe nach bhfuil a leithéid ann agus tá taighde idir láimhe fós chun an fhírinne a aimsiú.

## Bunús an ainm
Ceapadh an t-ainm "Ball G" sa bhliain 1981 de bharr na hoibre a rinne Ernst Gräfenberg, gínéiceolaí ón nGearmáin a mheas go raibh a leithéid ann sa bhliain 1950.

## Suíomh an Bhaill
Tá an Ball G ar fáil thart ar chúig cheintiméadar ó bhéal na faighne.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Gnéasorgáin
Peadar III na Rúise

Bhí **Peadar III** (Rúisis: Пётр III Фёдорович, Pyotr III Fyodorovitch) ina impire ar an Rúis ar feadh sé mhí sa bhliain 1762. Bhí sé pósta le Caitríona II agus tháinig sise isteach ina áit nuair a ruaigeadh é ar an 9 Iúil. D'éag sé agus é faoi ghlas sa bhaile Ropsha, ach cuireadh i gCathair Pheadair é.

## Tagairtí

Catagóir:Impirí na Rúise
Catagóir:Daoine a rugadh i 1728
Catagóir:Básanna i 1762
Linda Bhreathnach

Duine de na haisteoirí is gnóthaí agus is aitheanta atá ag saothrú trí mheán na Gaeilge is ea **Linda Bhreathnach**. Bíonn sí le feiceáil ar chláir mar Ros na Rún, The Running Mate agus Seacht. 

## Luathshaol
Rugadh Linda Bhreathnach sa bhliain 1983 i Ros Muc i nGaeltacht Chontae na Gaillimhe. Ba thábhairneoir é a hathair. 

## Gairm
Bhain sí ról Róise de Búrca amach ar *Ros na Rún* tar éis di an Ardteist a chríochnú, nuair nach raibh ach seacht mbliana déag slánaithe aici. Bhain sí an chéad áit i gcomórtas Miss Galway 2007 agus an dara háit i gcomórtas Miss Ireland sa bhliain sin.

Maidir le rólanna, deir sí go mba “bhreá liom an deis a fháil ar stáitse chun bean láidir, fhiáin, a léiriú. Bean neamhspleách, lena cuid smaointe féin, agus duine a bheadh mar inspioráid do mhná eile,” ar sí. “Nílim i ndiaidh an deis sin a fháil go fóill, i ndáiríre, ach b’fhéidir go dtiocfadh sé lá éigin.”
É sin is maith léi carachtair dhifriúla a léiriú freisin. 

Ról Eithne atá aici i *Seacht*. Dar léi
“Caithfidh mé a admháil go raibh díomá orm ar dtús nuair a léigh mé an script,” ar sí. “Bhí Eithne i gcónaí ina cailín maith, nár chuir isteach ar éinne, agus thaitin an ról sin liom. Bhí mé sásta a bheith ag aisteoireacht mar Eithne, go háirithe mar gur thaitin sí liom mar dhuine. Thuig mé í agus bhí áthas orm nár tharraing sí trioblóid uirthi féin agus nach raibh sí ina duine gránna. Mar sin, bhí mé amhrasach nuair a fuair mé amach go raibh history ag Eithne, agus nach raibh sí chomh soineanta nó chomh deas agus a shamhlaigh muid ar fad ón tús. Is dócha nach raibh ann ach go raibh mé i ndiaidh aithne a chur ar mo charachtar agus go tobann, bhí sí difriúil, agus bhí sin deacair ar dtús. De réir mar a d’éirigh mé cleachtach ar an script, áfach, d’éirigh mé níos compordaí leis an Eithne nua seo, agus tá mé breá sásta leis an ról nua atá agam sa tsraith.”

Taitníonn ióga agus scríbhneoireacht léi.

Tháinig Linda sa dara háit ar *[[An Ríl Deal]]*, comórtas damhsa ar TG4. Ar an gcéad clár, roghnaíodh í mar an damhsóir is fearr agus mar thoradh bhí sí slán go dtí an tríú seachtain. Ar an gcúigiú seachtain bhí sí sa bhunbheirt le Micheál Ó Ciaraidh.

## Naisc sheachtracha
* Sunday Independent
* Sunday Independent
* The Running Mate
* http://www.tg4.ie/bearla/clar/seac/eith.asp ("Eithne")
* IMDB

Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Ban-aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Muintir Ros na Rún
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Daoine beo
Soilsiú

mion|''Search for Enlightenment'' (2011) le Simon Gudgeon, One Hyde Park, Londain.
Is bealach é **soilsiú** nó **léargas spioradálta** le cur síos ar shoilsiú spioradálta, sé sin le rá an léargas spioradálta a thagann ar dhuine agus é tagaithe ar an tuiscint gur cineál de rud meafarach é an saol seo, nach bhfuil go hiomlán fíor mar a thuigtear i gcoitinne é. 

Deirtear gur tháinig a leithéid de shoilsiú ar Bhúda, fear a mhair in India fadó agus ar dhaoine eile. 

Tá go leor leabhar de théama spioradálta, go háirithe spioradálacht ón Domhain Thoir, ar fáil faoi láthair a chuireann síos ar a leithéid d'eispéireas agus conas é a bhaint amach tú féin, b'fhéidir.

## Féach freisin

* Eipeafáine

## Tagairtí

Catagóir:Spioradachas
Catagóir:Spioradáltacht
Dún Chaocháin

Ceantar Gaeltachta in Iorras in iarthuaisceart Chontae Mhaigh Eo is ea **Dún Chaocháin**. 

## An t-ainm
Tá Dún Chaocháin ainmnithe as seandún cinn tíre inar chónaigh fathach darbh ainm Caochán a bhí ar leathshúil, de réir an tseanchais. Níl an dún le feiceáil anois mar mhill creimeadh mara é.

## An ceantar
Dar le beo.ie,
:*Chuir sé Gleann Cholm Cille i gcuimhne dom, leis na sléibhte móra donna, na tithe beaga bána scaipthe lena dtaobh agus trá gheal ghalánta i gcruth corráin. Ach seo Gleann Cholm Cille gan forbairt ar bith, más féidir é sin a shamhlú.

:Cosúlacht eile idir an dá áit ná blas cainte na ndaoine. Tá baint idir muintir an dá cheantar ó tháinig daoine as Cúige Uladh anseo in aimsir Chromaill, nuair a díshealbhaíodh iad faoin pholasaí ar a tugadh "Go hIfreann nó go Connachta". Níos déanaí, chas siad ar a chéile agus iad thall in Albain ag toghadh phrátaí, nó nuair a chuaigh muintir Dhún na nGall go Maigh Eo ag iascaireacht.*

Ceantar fiáin iargúlta atá ann. Is siúlóirí iad an chuid is mó de na turasóirí a thagann anseo. Tagann tumadóirí, iascairí, seandálaithe agus geolaithe ann freisin. 

## Comhar Dun Chaocháin Teo
Sa bhliain 1995 a bunaíodh an comharchumann forbartha pobal seo. Tá réimse leathan tograí pobal- agus teanga-bhunaithe forbartha aige. Tá sé lonnaithe sa tSeanscoil i gCeathrú Thaidhg. Reachtáileann an eagraíocht naíonraí, seirbhís iar-scoile, féiltí, seirbhísí aistriúcháin Ghaeilge, scéimeanna timpeallachta, cúrsaí oiliúna, campaí samhraidh, imeachtaí turasóireachta agus ar uile, agus foilsíonn sé nuachtlitir pobail. Cuireann sé eolas/cuidiú ar fáil do choistí deonacha atá ag feidhmiú i bparóiste Chill Chomáin ar chonas ba cheart tograí a fhorbairt agus a bhainistiú, foinsí maoinithe agus ar uile.

## Féach freisin
* Ceathrú Thaidhg
* Ros Dumhach

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* http://www.gaeltacht.info/igaeltacht.html

Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
Brioscáin phrátaí

Is éard atá i gceist le **brioscáin phrátaí** nó *criospaí* ná sliseoga tanaí de phrátaí atá domhainfhriochta go dtí go n-éiríonn siad briosc. Itear mar scroid iad de ghnáth. Cuirtear mar mhaisiúchán iad in aice ceapairí i mbialanna. Díoltar i málaí beaga iad de ghnáth, ach is féidir iad a cheannach i bhfeadán freisin, Pringles go háirithe. Bíonn blasanna éagsúla ar bhrioscáin phrátaí. Brioscáin phrátaí le salann orthu an blas is bunúsaí, ach is iomaí blas eile atá ar fáil amhail cáis agus oinniúin, salann agus fínéagar, gairleog, oinniún, síobóid, sillí, blas bagún, blas na mara is araile. Níl teorainn le líon na mblasanna.

## Bunús
De réir an bhéaloidis, ba é an cócaire George Chum a chruthaigh brioscáin phrátaí den chéad uair ar an 24 Lúnasa, 1853. Bhí fear ag iarraidh béile a chaitheamh sa bhialann *Moon's Lake House* gar do Saratoga Springs, Nua-Eabhrac. Níor thaitin na gnáthphrátaí leis an bhfear clamhsánach áirithe seo. D'éirigh an tUasal Chum bréan den fhear nuair a sheol sé na prátaí ar ais chuige arís agus arís eile, ag áitiú go raibh na prátaí ró-thiubh agus go raibh siad báite. Ghearr Chum na prátaí go han-tanaí ar fad agus rinne sé iad a fhriochadh i gcorcán lán le hola te. Thaitin na prátaí friochta seo go mór leis an bhfear, cé nach raibh Chum ag súil leis. Bhí na brioscáin phrátaí ar fáil sa bhialann as sin amach. *"Saratoga Chips"* a thugtaí orthu.

## Tagairtí

Catagóir:Prátaí
Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:Smailceanna
Gabhlóg

Is uirlis í **gabhlóg** chun greim a fháil ar bhia. Sáitear na beanna géara isteach sa bhia ionas gur féidir le duine é a bhogadh ó áit amháin go áit eile ar nós ó mhias go dtí béal an duine. De ghnáth itear béile le scian agus gabhlóg. Ionas gur féidir le daoine mír a ithe, sáinn duine an ghabhlóg isteach sa bhia chun é a choimeád socair, ansin gearrann siad an mhír leis an scian agus ar deireadh bogann siad an mhír go dtí an béal leis an ghabhlóg. Sceanra a thugtar ar chnuasach sceana, gabhlóg agus spúnóga.

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:Cócaireacht
Súnás

mion|
Timthriall gnéasach (Masters agus Johnson)
Buaicphointe an spreagtha ghnéasaigh is ea súnás. Tarlaíonn **súnás** nó **orgasam**  mar bhuaic na comhriachtana nó nuair a bhíonn duine (is cuma más fear nó bean atá ann) ag tabhairt sámhais dóibh féin. De ghnáth, bíonn drithlíní ar chraiceann agus áiteanna eile ar an gcorp, mothúcháin de shuaimhneas, áthas, agus dea-shláinte; é sin ar fad mar thoradh ar chaidreamh collaí.

## Súnás Baineann
Nuair a bhíonn bean ar tí súnás a bheith aicí, éiríonn a faighin an-fhliuch. Luisníonn a haghaidh agus méadaíonn a cíocha agus éiríonn a siní crua, uaireanta. Braitheann sí sámhas iontach ag spalpadh trína corp go han-tapa. Critheann a faighin uaireanta.

Cabhraíonn súnás (brú matánach) chun seamhan a bhrú suas chuig ceirbheacs na mná

## Súnás Fireann
Nuair a bhíonn fear ar tí súnás a bheith aige, éiríonn a bhod níos crua, teannann a chadairne agus teannann a thóin agus na matáin ina ucht. Nuair a shroicheann fear súnás, seadtar nó tiomáintear seamhan ón bpéineas. Díreach nuair a tharlaíonn an súnás, scaoiltear steall mór síl amach go tapa as barr a bhoid. Leanann trí nó ceithre steall eile an chéad cheann. Braitheann an fear sámhas iontach ina bhod ag an dtráth sin agus braitheann sé sámhas ar fad a choirp chomh maith.
mion|réigiún na mball giniúna agus mealladh gnéasach
Is é an seadadh  buaicphointe an spreagtha ghnéasaigh do na fir. Má tá caidreamh collaí ann idir fear agus bean, cuirtear an péineas i bhfaighin na mná agus scaoileadh seamhan isteach san fhaighin in aice leis an gceirbheacs.

## Tagairtí

Catagóir:Córas atáirgthe
Catagóir:Caidreamh collaí
Cadairne

Is sa **chadairne** atá na magairlí ar gach beith fireann. Is ag bun an bhoid atá sé suite. Tá sé cosúil le mála beag somhúnlaithe. An fáth a bhfuil sé ann ná mar chaithfear na magairlí a choimeád beagáinín níos fuaire ná teocht an choirp. Déanann teocht díobháil dos na síolta a ghintear sna magairlí. Fásann clúmh ar an gcadairne. Teannann an cadairne má tá an teocht fuar nó nuair a bhíonn éirí ar fhear agus nuair atá sé ar tí súnás a bheith aige. Má bhuailtear fear nó ainmhí fireann sa chadairne, gortaíonn sé go dona é. Glaoitear **bosán** ar an gcadairne freisin.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Atáirgeadh daonna
Catagóir:Gnéasorgáin
Uirí

mion|clé
Is sa chadairne a fhaightear **na huiríocha** nó **na magairlí**. Bíonn dhá ceann ag fir agus ainmhithe fireann. Gineann siad na síolta a scaoileann fear nó ainmhí fireann nuair atá comhriachtain ar siúl acu chun comhtháthú le ubhán i gcorp baineann chun tús a chur le saol nua. Tá cruth ubhchruthach ar na magairlí.

## Tagairtí

Catagóir:Atáirgeadh daonna
Catagóir:Gnéasorgáin
Catagóir:Faireoga
Catagóir:Córas inchríneach
Díbholaíoch

thumb|100px|Díbholaíoch de chuid ''Rexona''.
Is leacht nó ábhar é **díbholaíoch** a chuirtear ar an gcorp, go háirithe sna hascaillí, chun tuth an allais a laghdú nó chun é a mhúchadh.

Níl boladh nó tuth ar allas a eascraíonn ó chorp duine. Bíonn boladh míchumhra air nuair a thosaíonn baictéir ag oibriú an allas. Rathaíonn an mionachar seo in áiteanna teomhara agus tais. Is iad na hascaillí ceann dos na háiteanna is teo de ghnáth ar chorp an duine. Solathraíonn faireoga allais maothas agus maireann an mionachar sna háiteanna seo. Cothaíonn na baictéir ar an allas agus craiceann marbh san ascaill agus scaoileann siad aigéad ina gcac. Is é an t-aigéad seo bunús an boladh bréan nach thaitníonn le daoine. Seo an fáth a chaitear díbholaíoch.

Cáitear nó cuimlítear an díbholaíoch ar na hascaillí nó ar áiteanna eile. De ghnáth bíonn leacht cumhraithe sa dhíbholaíoch. Bíonn bolaithe ann oiriúnach d'fhir agus do mhná.

Catagóir:Sláinteachas pearsanta
Broim

Díchur gas ar a bhfuil boladh ar nós cac air as an tóin is ea **broim**. Déanann formhór na beith beo ar domhan é. 
* Ainm eile ar bhroim ná **ruagán**. 
* Ceann gan fhuaim is ea **tuthóg**.
Bíonn ná ruagáin glórach go hannamh mar go mbíonn iatóir an átháin ag tonnchrith fad is a bhrúitear an gas amach an t-áthán.

Is cúis gáire is ea broim go minic, ach is fuath le daoine iad nuair a bhíonn boladh láidir astu. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Córas díleáite
Scian

Uirlis chun rudaí a ghearradh is ea **scian**. Bíonn lann ghéar uirthi chun ábhar ar nós feola, torthaí, glasraí, leathair, éadaí, craicinn is araile a ghearradh.

Baintear feidhm as scian, i dteannta gabhlóige, chun bia a ghearradh i mhíreanna bheaga le gur féidir iad a chur i mbéal duine. Coimeádtar an bia socair leis an ngabhlóg agus gearrtar an bia leis an scian.

I nGaeilge deirtear "dul faoin scian" nuair is gá do dhuine obráid a bheith aige nó aici inar gá do mháinlia an craiceann a ghearradh.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Cócaireacht
Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:Uirlisí
Pálás Nymphenburg

thumb|220px|An radharc ar chúl na Bruíne.
Is bruíon nó rítheach í **Bruíon Nymphenburg** (*Schloss Nymphenburg* i nGearmáinis) suite i München, An Bhaváir, sa Ghearmáin. Ba teach samhraidh ag ríthe na Baváire í. Tá an bhruíon agus an fearann mórthimpeall uirthi ar cheann dos na radhairc is fearr i Munchen agus téann na mílte daoine ar chuairt ann gach bliain.

## Stair
[thumb|220px|An Bhruíon, thart ar 1760, mar a dhathaigh [Canaletto í.]]
Bheartaigh an rí agus an bhanríon, Ferdinand Maria agus Henriette Adelaide de Savoy, an bhruíon mar cheiliúradh ar bhreith a mac, Maximilian II Emanuel. Ba é an t-ailtire Agostino Barelli ón Iodáil a dhear sa bhliain 1664 í. Chríochnaíodh an chuid lárnach na bruíne sa bhliain 1675.

left|thumb|upright|Nymphenburg, thart ar 1730
Ag tosú i 1701, thosaigh Max Emanuel, ag fairsingiú an bhruíon. Tógadh dhá phailliúin an taobh ó thuaidh agus ar an taobh ó dheas de fhoirgneamh Barelli. Fairsingíodh an cliathán theas agus tógadh eachlanna ansin chun capaill a choimeád ann. Ar an dtaobh eile, tógadh teach oráistí chun cruth na bruíne a choimeád cothrom. Agus leis an feabhsú a chríochnú, thóg mac le Max Emanuel, Charles VII ciorcal mór le tithe *Baroque* (an *Schlossrondell*).

Athdhear Joseph Effner aghaidh an chuid lárnach i 1716. Chuir sé uaithní Fhrancacha air.

Ba é an bhruíon ba ansa le ríthe na Baváire. D'éag an rí Maximilian I na Baváire ansin i 1825 agus saolaíodh a gharmhac Rí Ludwig II na Baváire ansin sa bhliain 1845.

Sa lá atá inniu ann, tá an Nymphenburg ar oscailt don phobal, ach tá taoiseach an teaghlaigh Wittelsbach fós ina chónaí ann in árasán sa bhruíon.

thumb|220px|Pálás Nymphenburg

## Turasóireacht
Is í an bhruíon agus an fearann mórthimpeall uirthi ceann dos na háiteanna is mó a thugtar cuairt ar i Munchen, agus baineann muintir na háite sochar airgid aisti dá bharr. Tugann breis is 300,000 cuairt ar an mbruíon gach bliain, ach tugann níos mó daoine cuairt ar Neuschwanstein áfach.
Is féidir cuairt a thabhairt ar an mbruíon trí dul ar riancharr a 17 i dtreo Amalienburgstraße. Ritheann an rian seo trí lár na cathrach agus tógann sé thart ar 20 nóiméid taisteal ón lár go dtí an bhruíon ar an riancharr.

## Íomhánna



Image:Schloss Nymphenburg.jpg|An príomhbhealach isteach
Image:Schloss Nymphenburg2.jpg|An radharc tosaí
Image:Chinesisches Kabinett, Nymphenburg.jpg|An Cófra Síneach le earraí Síneacha, ceann dos na seomraí i mBruíon Nymphenburg
Image:Josef Wenglein Nymphenburg.jpg|Radharc ó Chois Fharraige, pictiúr de chuid Josef Wenglein, 1883
Image:Monopteros, Nymphenburg.jpg|Monopteros
Image:Badenburg, Nymphenburg.jpg|Badenburg, seomra folcadh ríoga
Image:Pagodenburg Nymphenburg-1.jpg|Pagodenburg, taetheach ríoga
Image:Nymphenburg Magdalenenklause - nach Lebschee, 1830.jpg|Magdalenenklause, díseart ríoga



## Naisc Sheachtracha

* Bruíon Nymphenburg 
* Lánléargas 360° Bruíon Nymphenburg
* Léirmheas den bhruíon

Catagóir:München
Briosca

[mion|clé|225px|Briosca breac le cnapóga [seacláide.]]
Is císte beag crua é **briosca** a dhéantar trí thaos milis a fhuineadh go dtí go bhfuil sé briosc. Is breá le daoine iad a ithe agus iad ag ól tae nó caife nó deochanna eile. Itear mar scroid iad de ghnáth.

Is féidir iad a cheannach i mbosca, i mbeartán nó i mála. Bíonn siad ar fáil i gcruthanna éagsúla ar nós cearnóga, dronuilleoga, triantáin, ciorcail agus cruthanna eile nach iad.

Is iomaí cineál briosca atá ann. Tá cinn neamhmhilis agus cinn milis. Bíonn siúcra, seacláid, torthaí, subha, uachtar agus ábhair eile mar chomhábhair iontu nó mar mhaisiúcháin ar bhrioscaí.

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
Pit

thumb|230px|clé|Piteanna
An chuid de bhaill atáirgthe baineann ar féidir a fheiceáil lasmuigh den chorp, glaotar **pit** uirthi. Na meallta nó an chuid fheolmhar ar féidir a fheiceáil, sin iad na beola (*labia* as Laidin). Tá na beola móra nó na *labia majora* ar an taobh amuigh agus cosnaíonn siad na baill eile taobh istigh amhail an breall, an fhaighin agus na beola beaga (*labia minora*). Clúdaíonn agus cosnaíonn na beola beaga an breall agus an fhaighin.

Go minic is ea an phit atá ar intinn ag daoine nuair atá siad ag labhairt faoin fhaighin.

## Tagairtí

Catagóir:Gnéasorgáin
Catagóir:Gínéiceolaíocht
Catagóir:Córas atáirgthe na mban
Liomfóma

Is ailse é an **liomfóma,** a thosaíonn sa líonra feadán a bhailíonn an limfe, an leacht gan dath a phúscann amach as na fíocháin sa cholainn. Tosaíonn an liomfóma ag fabhrú i limficítí an chóras imdhíonachta.  

[mion|clé|[an liomfóma]]

Ba é an paiteolaí Sasanach Thomas Hodgkin a thug an chéad chur síos ar aon chineál liomfóma, thiar sa bhliain 1832. Ó shin i leith, tugtar liomfóma Hodgkin  (10%) nó galar Hodgkin (90% den iomlán) ar an liomfóma. 
clé|mion|Córas limfeach

## Féach freisin

* Limficít
* Liomfóma Hodgkin  
* Liomfóma neamh-Hodgkin
* Liomfóma Burkitt

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird fola
Catagóir:Liomfómaí
Galar Hodgkin

Liomfóma, nó ailse i limficítí an chóras imdhíonachta, is ea **galar Hodgkin** nó **liomfóma Hodgkin**. Tá sé ainmnithe as an dochtúir Sasanach a thug an chéad chur síos air, thiar sa bhliain 1832 - Thomas Hodgkin, a bhain clú amach ina phaiteolaí agus ina shaineolaí ar mhíochaine choisctheach. Cruthaíonn liomfóma Hodgkin siadaí sna faireoga limfe, agus é ag ascnamh go hordúil ó fhaireog go faireog. Aithnítear an galar ar chealla móra míchumtha den chineál ar a dtugtar cealla Reed-Sternberg.

## Básmhaireacht
Cé gur galar dainséarach tromchúiseach é liomfóma Hodgkin, ní bhíonn sé chomh marfach inniu agus a bhíodh tráth. Le fírinne, tá sé ar ceann de na hailsí is soleigheasta amuigh. Is féidir é a leigheas le radaíocht nó le ceimiteiripe, agus tagann biseach ar 90 - 95 % de na hothair. An t-othar nár tháinig ar lorg cóireála sula raibh sé ar bhruach an bháis, is minic a bhí míochaine an lae inniu ábalta é a tharrtháil.

Ar na daoine óga ó 15-35 bliana d'aois is mó a shiúlann galar Hodgkin, ach is minic a thagann sé ar dhaoine scothaosta (os cionn 55 bliana d'aois) freisin. 

## Daoine a bhfuair bás ó liomfóma Hodgkin
* John Millington Synge, 1909.

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird fola
Catagóir:Ailse
An tOileánach

Leabhar Gaeilge leis an scríbhneoir Tomás Ó Criomhthain is ea ***An tOileánach***, cuntas ar shaol an údair agus é ag éirí aníos ar an mBlascaod Mór. Críochnaíodh sa bhliain 1923 é, agus foilsíodh sa bhliain 1929 é. Cín lae atá ann, bailithe le chéile ag an gCiarraíoch Brian Ó Ceallaigh ó litreacha a sheol Ó Criomhthain chuige sa phost. Féachtar air mar cheann de sároibreacha na Gaeilge, a thugann léargas ar saol na ndaoine ar an oileán iargúlta seo, atá tréigthe sa lá atá inniu ann, agus an saghas Gaeilge a bhí á labhairt acu.

## Spreagadh an Leabhar
Spreag Brian Ó Ceallaigh as Cill Airne Tomás chun cín lae a scríobh na blianta tar éis an Chéad Chogadh Domhanda - chruthaigh sé don oileánach go bhféadfadh tuairiscí faoi shaol na ngnáthdhaoine i gceantar iargúlta a bheith spéisiúil trí shampla de scéalta le Maxim Gorky agus Pierre Loti a thabhairt dó le léamh. Scríobh Ó Criomhthain litreacha gach lá chuig Ó Ceallaigh agus ba as na cuntais sin a cuireadh an leabhar *An tOileánach* le chéile. Thosaigh Tomás ag moladh do dhaoine óga dul i mbun scríbhneoireachta chomh maith. Sa bhliain 1923 bhí triúr i mbun pinn:- é féin, Míchael Ó Gaoithín agus Eibhlín (Neilí) Ní Shúilleabháin.

## Naisc sheachtracha
* An tOileánach ar WikiSource

## Tagairtí

Catagóir:Na Blascaodaí
Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Catagóir:Leabhair Ghaeltachta
Catagóir:Dírbheathaisnéisí
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1929
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1920idí
Siúcra

Grúpa carbaihiodráití milse is ea **siúcra** a rangaítear ar bhonn ceimiceach ina gcineálacha le haonad amháin (monaishiúicrídí) is dhá aonad (déshiúicrídí). clé|thumb|Cnuasach siúcraí éagsúla|220x220px

### Siúcraí
Glactar leis go coitianta gurb é siúcrós siúcra, ach bíonn siúcraí eile i láthair sa chothú, bíodh is go mbíonn a méid níos lú ná an siúcrós. 

I measc na siúcraí eile seo tá lachtós, an siúcra i mbainne, glúcós saor, agus fruchtós a bhíonn i dtorthaí is mil. Níl glúcós saor ach leath chomh milis le siúcrós, ach tá fruchtós timpeall 70% níos milse ná é.

### Bia
Is bia milis é **siúcra**. Cuireann daoine i dtae agus i gcaife é agus ina lán oideas eile chun blas milis a thabhairt do bhia. Tá mil agus torthaí lán le siúcra freisin.

## Féach freisin

* Biatas siúcra
* Cána siúcra

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:Siúcra
Catagóir:Siúcraí
Mil

Ábhar milis a chruthaíonn beacha is ea **mil**. Is í an t-aon bia ar domhan a mhaireann go deo. Baintear leas as in iomaí cineál bia.

De réir roinnt staidéir, d’fhéadfadh go mbeadh mil níos éifeachtaí i gcoinne comharthaí na n-ionfhabhtuithe víreasacha is cúis le slaghdáin, mar shampla casacht, ná na drugaí tipiciúla a fhorordaíonn gairmithe.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
Cac

[thumb|Díreach mar a chacfadh an t-[asal é]]

Sa Nua-Ghaeilge is ionann **cac**, nach mór, agus na haidiachtaí *crap*, *shit* ‘gan aon mhaith’ sa Bhéarla (faecas go foirmeálta). 

### Maslaí
[mion|[Séamas II agus VII|Shéamas II]]
Ghlaoití '*Séamas an Chaca a chaill Éire*' ar Shéamas II a chaill Cath na Bóinne, leasainm agus masla sa traidisiún Gaelach. 

### Logainmneacha
Uaireanta bhraitheadh muintir na háite go raibh na logainmneacha seo mídheas, gur leasadar an t-ainm (cf. an logainm Béarla *Leperstown* a hathraíodh go *[[Baile na Lobhar|Leopardstown]]*): sampla cáiliúil is ea *bf* Cnoc an Chaca “the hill of the excrement” i gContae Luimnigh, a d’aistrigh muintir na háite go *Sugarhill* le linn an athrú teangan go Béarla.  

Tá sampla againn sa Ghaeilge féin, leis: de réir gach dealraimh ba é Log an Chaca “the hollow of the excrement” bunfhoirm an logainm athmhínithe *bf* Log an Chatha “the hollow of the battle” i gCo. Shligigh. 

## Féach freisin

* Faecas

## Tagairtí

Catagóir:Faecas
Catagóir:Maslaí
Catagóir:Intriachtaí
Catagóir:Mallachtaí Gaeilge
Catagóir:Mallachtaí
Catagóir:Eascainí
Catagóir:Logainmneacha
Seán Ó Máirtín

Bhí **Seán Ó Máirtín** (Béarla: *John Martin*. 8 Meán Fómhair, 1812 - 29 Márta, 1875) ina náisiúnaí Éireannach. Ar dtús ba ghníomhaí míleatach é a thug tacaíocht do na heagraíochtaí *[[Éire Óg]]* (Béarla: *Young Ireland*) agus *Aisghairm an Aontais* (Béarla: *Repeal*). De réir a chéile, áfach, thug sé tacaíocht d'eagraíochtaí neamh-fhoréigneacha. D'oibrigh sé chun cearta a bhaint amach do na feirmeoirí tionónta agus é ina Fheisire Parlaiminte do Chontae na Mí. B'é Seán Ó Máirtín an chéad fheisire a bhain suíocháin amach do Léig an Rialtais Dúchais (Béarla: *Home Rule League*) i gContae na Mí.

## Tagairtí

[mion|clé|Méara na cathrach, an comhairleoir an tUasal John Feehan ag nochtadh phlaic chuimhneacháin i gcomhair Sheáin Uí Mháirtín agus Sheáin Mhistéil, ag 'Ivy Brook Lodge', [Iúr Cinn Trá, ar an 5ú M.Fómhair 2009. Ba le Seán Mistéil an teach seo agus fuair seisean agus Ó Máirtín bás ann, go luath i ndiaidh a chéile)]]

Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1812
Catagóir:Básanna i 1875
Frederiksberg Kommune

Is bardas é **Frederiksberg Kommune** ar oileán na Séalainne (*Sjælland*) sa Danmhairg. Cuid de chathair Cóbanhávan atá ann. Tá achar 8.7 km² agus daonra 95,029 (2009) aige: is é Frederiksberg an bardas is lú ó thaobh an achair agus an bardas leis an dlús daonra is airde sa tír. Is é Jørgen Glenthøj an maor. Is ball den Konservative Folkeparti é.

## Tagairtí

Catagóir:An Danmhairg
Odense

Is í **Odense** an tríú cathair is mó sa Danmhairg agus príomhchathair oileáin Fuen. Ciallaíonn *Odins Vé*, nó *Odense* mar a deirtear sa lá atá inniu ann, "Scrín Óidin". Dia de chuid na Lochlannach ba ea Óidin.

Tá 158,163 ina gcónaí sa chathair. Tá rialtas chontae Funen lonnaithe sa chathair agus is cuid de Réigiún Syddanmark é an contae.

Tá foireann sacair lonnaithe sa chathair freisin, Odense Boldklub (nó Odense BK nó fiú **OB**).

Catagóir:Cathracha na Danmhairge
Breall

Tá **breall** ag fir agus ag mná ach ní ionann iad in aon chor, cé gur eascair siad ón bhall céanna nuair a bhí an suth á fhorbairt sa bhroinn.

## An Bhreall Baineann
Níl an bhreall ann ach chun sámhas a thabhairt do mhná. Is ball beag é an bhreall bhaineann, lonnaithe sa phit, os cionn an fhaighin. Bíonn sí clúdaithe ag na beola móra agus na beola beaga sa phit, agus tá clúdach ag an mbreall féin ar a ghlaotar cochall na breille. Is ball an-íogair í an bhreall bhaineann agus músclaíonn sí mná nuair a chuimiltear nó nuair a litear an bhreall agus an háiteanna máguaird. Má theastaíonn ó mhná súnás a bheith acu, is fearr an bhreall a chuimilt. Nuair a bhíonn súnás ag mná, téann an bhreall i bhfolach.

## An Bhreall Fireann
thumb|An Bhreall Fhireann
Is ar bharr an bhoid atá an bhreall fhireann. Tá cruth ar nós beacán uirthi. Tá gola ar bharr na breille. Is as an ngola seo a scaoiltear mún nó fual agus síol an fhir nuair a bhíonn súnás aige. Clúdaíonn forchraiceann boid an bhreall de ghnáth, mura bhfuil an forchraiceann timpeallghearrtha. Tá barr na breille an-íogair dos na fir. Má fhaghrítear an chuid seo den bhreall, músclaíonn sé an fear agus bíonn éirí air. Má leantar ag faghairt an bhreall fhireann, beidh súnás ag an bhfear agus steallfar síol amach as an ngola sa bhreall.

## Tagairtí

Catagóir:Gnéasorgáin
Monál

Is cineál éin é an **Monál** den ghéineas *Lophophorus* den fhine *Phasiandiae*. Tá trí speiceas agus cúpla fospeiceas ann laistigh den ghéineas *Lophophorus*.

Is iad seo a leanas na trí chineál:

* Monál Himiléach / Piasún Impeyach *Lophophorus impejanus*
* Monál Sclater *Lophophorus sclateri*
* Monál Síneach *Lophophorus lhuysii*

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Éilís na Rúise

Bhí **Éilís** (Rúisis: Елизаве́та (Елисаве́т) Петро́вна, Elizaveta Petrovna) ina banimpire ar an Rúis ó 1741 go 1762. Fearadh Cogadh Chomharbas na hOstaire agus Cogadh na Seacht mBliana lena linn. Ba iad Peadar Mór agus Caitríona I a tuismitheoirí.

## Tagairtí

Catagóir:Banimpirí na Rúise
Catagóir:Daoine as Moscó
Catagóir:Daoine a rugadh i 1709
Catagóir:Básanna i 1762
Foclóir

mion|310x310px|Bishop John O'Brien,  "Focalóir Gaoidhilge Sacs-Bhéarla",  Irish English Dictionary, 1768-1769
thumb|Foclóir Laidine Egidio Forcellini|220x220px
mion|An taobh istigh d'fhoclóir le léaráidí: ''Petit Larousse'', foclóir Fraincise|220x220px 
Is éard atá i gceist le **foclóir** ná leabhar, suíomh idirlín nó aip ina liostaítear focail agus frásaí a bhaineann le teanga ar leith, chomh maith leis na cialla atá leo nó na haistriúcháin atá orthu i dteanga eile. 

Is cnuasach focal é foclóir atá leagtha amach de réir na haibítre le mínithe, sanasaíocht, fuaimniú, foghraíocht, gramadach agus eolas eile curtha ar fáil. 

Brí eile ar fhoclóir ná aistriúchán ar fhocail i dteanga amháin go dtí teanga eile. Is leabhair thagartha iad foclóirí atá fíorthábhachtach don litríocht. 

Go stairiúil ba leabhair iad foclóirí.  Ach sna 1990idí/2000idí, tháinig foclóirí digiteacha ar an bhfód. 

## Féach freisin

* Foclóirí

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Focloir.ie
* Teanglann.ie  Leabharlann Teanga agus Foclóireachta - *English-Irish Dictionary* (de Bhaldraithe, 1959), *Foclóir Gaeilge-Béarla* (Ó Dónaill, 1977), agus *An Foclóir Beag* (Ó Dónaill & Ua Maoileoin, 1991).

Catagóir:Foclóireacht
1087

## Tarluithe
* 

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 9 Meán Fómhair — Liam I Shasana, Rí Shasana agus Diúc na Normainne (r. 1020í)

Catagóir:Blianta
Sceanra

thumb|250px|Meascán sceanra.
**Sceanra** a thugtar ar chnuasach sceana, gabhlóga agus spúnóga agus roinnt uirlisí eile a bhaintear feidhm as chun bia a ullmhú agus a láimhseáil. Ní bhaintear feidhm as gach ceann ag gach béile. 

Is féidir sceanra a idirdhealú in dhá aicme - sceanra a bhaintear feidhm as chun bia a ullmhú agus sceanra a bhaintear feidhm as chun bia a ithe. Baintear feidhm as scian mór ar nós scian spólta, gabhlóg mhór, ladar, beangán, liach, teanchair is uirlisí eile nuair atá bia á ullmhú. Baintear feidhm as sceana, gabhlóga agus spúnóga chun béile a chaitheamh. Más béile é i rith an lae, de ghnáth baintear feidhm as scian agus gabhlóg. Má tá anraith nó milseog le n-ithe, baintear leas as spúnóg. Is féidir scian a bheith ann i gcóir im; spúnóg bheag chun siúcra a chaitheamh isteach i tae nó caife agus é a chorraí.

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:Cócaireacht
Coiscín

thumb|Coiscín neamhchorntha
mion
Clúdach a chuirtear ar an mbod sula dtosaíonn comhriachtain is ea **coiscín**. As laitéis is sileacón a dhéantar coiscíní.

Bailítear seamhan (nó síol) an fhir i mealbhóg ag barr an choiscín, ionas nach mbeidh sé in ann dul isteach i gcorp mná chun toircheas a sheachaint. 

Cuireann coiscín bac ar scaipeadh galar, amhail SEIF. Is cosaint mheicniúil an-éifeachtach é i gcoinne giniúna, agus i gcoinne SEIF is galar eile a tharchuirtear trí ghnéas. Is annamh a theipeann coiscíní. Mar sin, úsáidtear coiscíní go forleathan  san iarthar.
mion|220x220px|Coiscín|alt=
Is féidir blasanna éagsúla a bheith ar na coiscíní ar nós sú talún, banana, oráiste is araile. Cinntíonn sin go mbíonn blas deas ar an gcoiscín má tá duine ag diúl ar bhod agus coiscín á chaitheamh.

## Stair
Rinneadh cur síos ar an gcoiscín mar chosaint i gcoinne sifilise sa 16ú céad, nach raibh ann ach truaill lín. D'fhionn Charles Goodyear an bolcáiniú rubair sna 1840idí, bunús le tionsclaíocht an rubair, agus dhíol sé coiscíní.

In Éirinn sna 1980idí, ’éirigh leis na dlíthe frithghiniúna a dhéanamh ní ba shaoire. Ritheadh an tAcht Sláinte (Pleanáil Clainne) sa bhliain 1985. Dá bharr sin, bhí coiscíní le fáil in Éirinn don chéad uair!

## Tagairtí

Catagóir:Bod

Catagóir:Caidreamh collaí
Gasóga na hÉireann

Is cumann Éireannach é **Gasóga na hÉireann**, ball den *World Organization of the Scout Movement*. Is eagraíocht dheonach, neamhfhoirmiúil oideachais í agus tá níos mó ná 40,000 daoine ina bhaill dó.  Tá sé i láthair i mbeagnach gach pobal in Éirinn.  I dTuaisceart Éireann oibríonn sé taobh le The Scout Association, cumann gasóga na Ríochta Aontaithe. Tosaíonn a stair le bunú an chéad ghrúpa gasóga in Éirinn i 1908, agus an chéad chruinniú i dteach Richard P. Fortune ar Shráid an Dáma i gCathair Bhaile Átha Cliath.
 
Bunaíodh an eagraíocht ar an 1 Eanáir 2004 nuair a tháinig Gasóga Caitliceacha na hÉireann agus eagraíocht saolta, Cumann Gasógaíochta na hÉireann le chéile. 

Tá sé á stiúradh ag bord stiúrthóirí deonach. Is Príomh-Ghasóg ceannaire siombalach na heagraíochta. Is í Jill Pitcher Farrell an Príomh-Ghasóg. Toghadh í ag an mballraíocht in 2021 agus is í an chéad Phríomh-Ghasóg baineann de chuid na heagraíochta í.mion|clé|JamÓige - Beavers agus Cubs, 2016
[mion|clé|Gasóga as Éirinn, 2015 World Scout Jamboree sa t[An tSeapáin|Seapáin]]

### Dlí na nGasóg
a. Bíonn Gasóg iontaofa.

b. Bíonn Gasóg dílís.

c. Bíonn Gasóg cabhrach agus tuisceanach do chách.

d. Bíonn misneach ag Gasóg i ngach deacracht.

e. Baineann Gasóg leas as a c(h)uid ama agus tugann aire d’airí agus do mhaoin.

f. Bíonn meas ag Gasóg air/ uirthi féin agus ar dhaoine eile.

g. Bíonn meas ag Gasóg ar an dúlra agus ar an timpeallacht.

## Mí-usáid gnéis
Nochtaíodh líomhaintí stairiúla ag Coiste Oireachtais sa bhliain 2018 a bhain le mí-úsáid gnéis sa chumann idir na 1960idí agus na 1990idí don chuid is mó.  Aithníodh 356 duine go dtí 2020 a líomhnaíodh a d'fhulaing mí-úsáid gnéis 'sna gasóga. D'éirigh le daoine a raibh suim míchuí acu i ndaoine óga postanna sinsearacha a bhaint amach san eagraíocht in amanna.

Sa bhliain 2020, léirígh tuarascáil maidir le cásanna de mhí-usáid gnéis a tharla i nGasógaíocht Éireann go raibh forcheilt i gceist agus gur teipeadh an mhí-usáid a thuairisciú. Scríobh Ian Elliot nár chuathas i ngleic leis an mhí-usáid i slí a chosain an duine a raibh mí-usáid bainte astu nó ní raibh aon iarracht déanta an duine a rinne an mhí-úsáid a thabhairt chun cuntais.

Bhí leithscéal gafa ag Gasógaíocht Éireann leis na daoine a d'fhulaing an mhí-úsáid.

Sa bhliain 2022, bhí 2 bhliain sa bpríosún, ach bliain amháin ar fionraí, gearrtha ar iar-chinnire gasóga, a ciontaíodh in ionsaí mí-gheanasach a dhéanamh ar bhuachaill 13 bliain d'aois timpeall 2000.

## Naisc sheachtracha
* Scouts.ie
* ScoutingMatters.ie
## Tagairtí

Catagóir:Oideachas in Éirinn
Catagóir:Gasógaíocht
Catagóir:Péidifiligh
Alfred Russel Wallace

Nádúraí, taiscéalaí, tíreolaí, antraipeolaí agus bitheolaí Breatnach ba ea **Alfred Russel Wallace** (8 Eanáir 1823 - 7 Samhain 1913). Bhain sé clú amach dó féin mar gur mhol sé teoiric na héabhlóide go neamhspleách, rud a thug ar Charles Darwin a teoiric féin a fhoilsiú.

Catagóir:Nádúraithe Breatnacha
Catagóir:Bitheolaithe Breatnacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1823
Catagóir:Básanna i 1913
Aladdin (scannán 1992)

Scannán beochana fantaisíochta ceolmhar Meiriceánach de chuid Disney ón bhliain 1992 is ea ***Aladdin***. Tá an scannán bunaithe ar an scéal Arabach faoi Aladdin sa leabhar úd *Oíche is Míle*. Leaid bocht na sráideanna é Aladdin a thagann i seilbh ar bhuidéal ina gcónaíonn ginid draíochta. Bronann an ghinid achainí ar bith a iarann úinéir an bhuidéil, agus le gach feisteas na n-uasal aige déanann Aladdin iarracht le cead pósta  iníon an tsultáin a fháil. Ron Clements agus John Musker ab ea na stiúrthóirí. Ghlac Scott Weinger, Robin Williams, Jonathan Freeman, Linda Larkin, Frank Welker, Gilbert Gottfried, agus Douglas Seale páirt ann. D'éirigh go seoigh le *Aladdin*. I measc na táirgí a tháinig ón scannán, bhí *[[The Return of Jafar]]* (1994) agus *[[Aladdin and the King of Thieves]]* (1996) a bhí ar na chéad scannáin "díreach go físeán". Rinneadh leagan aicsin bheo den scannán beochana seo sa bhliain 2019.

## Carachtair
* **Aladin** — Scott Weinger
* **Jasmine** — Linda Larkin
* **Genie** — Robin Williams
* **An Sultan** — Douglas Seale
* **Jaffar, an draoi olc** — Jonathan Freeman
* **Iago [[pearóid]]** — Gilbert Godfried
* **Abu** — Frank Welker
* **Razoul** — Jim Cummings
* **Cairpéad**
* **Rajah** — Frank Welker

## Ceol
* *"Arabian Nights"*
* *"One Jump Ahead"*
* *"Friend Like Me"*
* *"Prince Ali"*
* *"A Whole New World"*

## Beochantóirí

## Teangacha eile
* Araibis: 
* Cóiréis: 
* Eabhrais: 
* Rúisis: 
* Seapáinis: 
* Seoirsis: 
* Sínis: 
* Téalainnis: 
* Vítneaimis - **

## Féach Freisin
* Liosta Príomhscannáin Disney

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* ''Aladdin'' ar IMDB

Catagóir:Scannáin 1992
Catagóir:Scannáin beochana 1992
Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Disney
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha