open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Léasar

**Léasar** is ea gléas chun solas glan monacrómatach nó comhleanúnach (le tonnfhad amháin) a ghiniúint. 

Tagann an t-ainm mar acrainm ó aimpliú solais trí astú spreagtha radaíochta (*Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation: laser*). Bíonn raon tonnfhad in aon ghnáthsholas, agus deirtear gur neamh-chomhleanúnach atá a leithéid de sholas. 

Is é a bhíonn sa léasar ná cuas ina bhfuil gás nó ábhar leathsheoltóra áirithe agus cinn an chuais scáthánach is comhthreomhar lena chéile. Bíonn ceann de na scátháin seo leathscáthánach, is é sin go dtarchuireann sé suas le 50% den solas a ionsaíonn é. 

Tosaítear plasma sa ghás istigh sa chuas le sruth leictreach a sheoladh idir leictreoidí ann, rud a mhéadaíonn fuinneamh na leictreon sna hadaimh ghásacha ón mbunleibhéal go dtí leibhéil cheadaithe eile. Nuair a fhilleann na hadaimh go dtí an bunleibhéal, astaítear candaim solais ar thonnfhad atá ceangailte leis na laghduithe fuinnimh. 

Spreagann an solas seo níos mó solais ar feadh a gcúrsaí sa chuas trí fhuinneamh na n-adamh a ionsaíonn é a mhéadú, a bheag nó a mhór. Bíonn an solas seo a spreagtar i gcomhphas leis an solas is cúis leis, agus ar an mbealach seo gintear léas comhleanúnach istigh sa chuas. Múchtar aon solas nach bhfuil ag taisteal ar feadh na líne dírí idir na cinn scáthánacha le péint dhubh ionsúch ar na ballaí eile. 

Frithchaitear an solas ag an scáthán ag gach ceann den chuas, agus sa tslí seo cruthaítear tonn chónaitheach solais ar thonnfhad amháin, a bhraitheann ar fhad an chuais. Neartaítear gile an tonnfhaid sin, agus ligtear cuid den solas sin amach tríd an gceann leathscáthánach. 

Coimeádann an sruth leictreach idir na leictreoidí an próiseas seo ar siúl an t-am ar fad, agus mar sin astaíonn an léasar léas leanúnach solais mhonacrómataigh. 

Meascán de héiliam is neon is coitianta a d'úsáidtí mar ghás i léasair, ach feidhmíonn go leor meascán eile, leachtanna áirithe, agus ábhair leathsheoltóra ar leith mar ábhair chuí i gcuas an léasair freisin. 

I ngach cás, bíonn an tonnfhad a chruthaítear sainiúil don ábhar atá sa chuas. Baintear feidhm as léasair a dhéanann solas infheicthe i dtaifeadadh digiteach agus córais teileachumarsáide thar shnáithíní optúla. 

Tá léasair infridhearga ann lenar féidir miotail a ghearradh is a pholladh. Baintear feidhm as léasair excimer, a chruthaíonn léas bíogtha agus nach ngineann mórán teasa, i máinliacht súl is ball eile.

## Féach freisin

* Charles Townes :. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice le Nikolai Basov is Alexandr Prokhorov sa bhliain 1964 as a shaothar chun an méasar agus an léasar a fhorbairt.
* Theodore Maiman:  Rinne sé cuid mhaith saothar forbartha ar an méasar, agus i 1960 thóg an chéad léasar praiticiúil a d'oibrigh go rathúil.

## Tagairtí

Catagóir:Gléasanna ginte solais
Catagóir:Acrainmneacha
Catagóir:Léasar
Léasar adamhach

Feiste a chruthaíonn léas adamh, le hairíonna cosúil le léas solais ó léasar. Go príomha, bíonn na tonnta a bhaineann leis na hadaimh comhleanúnach nó i bpas le chéile, agus bíonn an léas ó léasar adamhach níos gile ná gnáthléas neamh-chomhleanúnach adamh. Thaispeáin foireann Wolfgang Ketterle in Institiúid Teicneolaíochta Massachusetts an chéad léasar adamhach, a chruthaigh bíoga adamh, i 1997. Táirgeadh an chéad léasar adamhach le léas leanúnach adamh ag foireann Theodor Hänsch i München na Gearmáine i 1999. Meastar go mbeidh tionchar mór ag na léasair seo ar optaic adamhach, liteagrafaíocht adamhach, agus tomhais bheachta le trasnamhéadair adamhacha.

## Tagairtí

Catagóir:Léasar
Léasar ceimiceach

Léasar ina soláthraíonn imoibriú ceimiceach an fuinneamh do ghníomhú an léis air. Mar shampla, i léasar a chuimsíonn dé-ocsaíd charbóin le hidrigin is fluairín, tharlódh gníomhú an léasair sa dé-ocsaíd charbóin, fuinnmhithe ag an imoibriú idir hidrigin is fluairín, a tháirgeann fluairín hidrigine. Is féidir léasair cheimiceacha le cumhacht níos mó ná 106 W a thógáil.

## Tagairtí
Léasar leathsheoltóra

thumb|250px|Léasair leathsheoltóra  (dearg, 650 nanaiméadar; uaithne, 532 nm; corcraghorm, 405 nm)
Is léasar bídeach é **léasar leathsheoltóra**, nó **dé-óidléasar leathsheoltóra**, atá chomh beag le gráinne salainn, agus atá tábhachtach i dteileachumarsáid le snáithíní optúla agus athsheinnteoirí dlúthdhiosca. Tarlaíonn astú solais de bharr seoladh srutha leictrigh trí cheapaire de chisil ábhar leathsheoltach. Léiríodh sampla simplí de den chéad uair i 1962. Braitheann cumarsáid optúil ar léasair a fheidhmíonn sa gharinfridhearg ag tonnfhaid 1-2 μm. Rinneadh léasair leathsheoltóra a d'fheidhmigh ar thonnfhaid ghorma den chéad uair i 1995, agus léasair a tháirg solas ultraivialait den chéad uair i 1996. Is féidir iad seo a úsáid chun córais optúla stórála sonraí le toilleas ollmhór a tháirgeadh. Fionnadh léasair a bhí bunaithe ar chascáid chandamach i 1994, atá in ann i bhfad níos mó léasarchumhachta a ghiniúint ná gnáthléasair leathsheoltóra. 

## Tagairtí

Catagóir:Léasair
Léasar X-ghathach

Arm a bhí á shaothrú mar chuid den Tionscnamh Cosanta Straitéisí de chuid na Stát Aontaithe chun diúracáin ionsaitheacha a phléascadh is iad fós go hard sa spéir. Is é a bhí i gceist ná pléascán núicléach a mhadhmadh ar dtús, rud a d'fhuinnmheodh leictreoin i mbarra cuí léasair, agus uaidh sin sholáthrófaí léas cumhachtach dírithe X-ghathanna. Léirigh Jorge Rocca is a chomhghleacaithe modh eile i 1994, léasair bíogtha iomadúla ísealfhuinnimh, nó díluchtuithe leictreacha, a úsáid chun léasarphlasma X-ghathach a fhuinnmhiú. Tá sé in ann léas comhtháite X-ghathanna le tonnfhaid timpeall 10 nm a chruthú i gcomhair micreascópachta X-ghathaí, agus holagram de chealla beo sa cholainn, mar shampla, a chruthú. Foinse X-ghathanna monacrómatacha atá réasúnta saor, ní hionann is sincreatóin atá i bhfad níos costasaí de bharr gur gá imbhuailteoir mór cáithníní chuige.

## Tagairtí
Léaslíne

mion|Léaslíne
An plána a luíonn ag uillinn 90° le buaic spéire an bhreathnóra. Trasnaíonn an léaslíne seo an sféar neamhaí i gciorcal mór a dtugtar *an léaslíne réalteolaíoch* air.

## Tagairtí
Leasú (talmhaíocht)

mion
[mion|[Arramara Teo i gConamara, leasachán nádúrtha ]]
Is éard is **leasú**, nó **leasachán**, ann ná ábhar a sholáthraíonn cothú do phlandaí nuair a chuirtear leis an ithir é. 

Úsáidtear an téarma de ghnáth chun tagairt do cheimiceáin neamhorgánacha ina bhfuil ceann nó níos mó de na cothuithe bunúsacha plandúla nítrigin, fosfar nó potais. Clúdaíonn sé comhdhúile ina bhfuil riandúile cosúil le bórón, cóbalt, copar, iarann, mangainéis, molaibdéineam is sinc. 

Clúdaíonn sé aol freisin, chun aigéadacht na hithreach a cheartú, agus ábhair tiubhaithe orgánacha, cosúil le fuil thriomaithe is min chnámh. Níos ginearálta, cuimsíonn an téarma ábhair orgánacha cosúil le múirín is aoileach eallaigh. 

Cuirtear leasuithe san ithir i bhfoirm leachtach, gráinneach, nó púdair, agus is féidir iad a instealladh go díreach sa talamh nó a leathadh ar an dromchla. De ghnáth, tagann nítrigin i bhfoirm níotráití nó comhdhúile amóiniam, tagann fosfar i bhfoirm fosfáití, agus potais i bhfoirm clóiríd photaisiam nó sulfáit photaisiam. 

### Truailliú
Ó dheireadh an dara cogadh domhanda tá méadú mór tagtha ar an oiread leasuithe saorga a úsáidtear chun táirgeadh na ngrán a mhéadú. Cáintear inniu an úsáid leitheadach a bhaintear as leasachán.  Má úsáidtear farasbarr leasuithe nítrigineacha, go háirithe, is féidir sruthanna uisce is soláthairtí uisce inólta a thruailliú, agus mar sin, leagtar síos teorannuithe i dtíortha áirithe ar an méid leasaithe a cheadaítear a úsáid ar an talamh gach séasúr. 

## Tagairtí

Catagóir:Talmhaíocht
Catagóir:Feirmeoireacht
Catagóir:Truailliú uisce
Catagóir:Leasú (talmhaíocht)
Leasú glas

Barr a threabhtar isteach san ithir agus é fós glas chun a toilleadh úmais is a cumas coinneála uisce a fheabhsú. Baintear úsáid as mustard is féar mar bharra chuige seo, agus feidhmíonn toim, luibheanna is géaga crann ar leith go maith chuige freisin.

## Tagairtí
Leátán

Iarmhairt thrasdultach i scannáin reatha is físeáin ina n-imíonn íomhá amháin as radharc de réir a chéile agus an chéad íomhá eile ag teacht ina hionad. Forluíonn an dá íomhá ar a chéile le linn an leátáin. Tugtar *meascán* air freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Teicnící cineamatacha
Leathadh ghrinneall na mara

Próiseas geolaíoch a tharlaíonn faoi na mara is ea **Leathadh ghrinneall na mara**. 
De bhrí go bhfuil na plátaí teicteonacha i screamh an Domhain ag gluaiseacht amach ó na sceireacha meánaigéanacha, tá screamh nua á cruthú an t-am ar fad ag carraig dhoigheartha bhasaltach, a bhrúnn isteach sna gága a dhéanann na plátaí atá ag druidim amach ó chéile. Tá an próiseas ar siúl i ngach imchuach mór aigéanach, agus i ngach cás téann an grinneall in aois de réir a fhaid ón ais sceireach. 
mion|Leathadh ghrinneall na mara

## Tagairtí

Catagóir:Teicteonaic phlátaí
Leathadh is cúiréadadh

Mionobráid ghínéiceolaíoch a dhéantar chun cúiseanna neamhord míostraithe a iniúchadh, carcanóma na broinne a dhiagnóisiú, fiú siada beaga a bhaint. Úsáidtear ladar speisialta don ghnó, cúiréad (lúb le himeall géar ar cheann slaite agus an tslat mar chos an chúiréid). Leatar an ceirbheacs, cuirtear lúb an chúiréid isteach, agus scríobtar líneáil na broinne go breá bog. Déantar an fíochán a fhaightear mar seo a scrúdú le micreascóp chun an diagnóis a dhéanamh.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Máinliacht
Leathar

mion
Seithe mamaigh, reiptíle nó éin, coirtithe chun í a chaomhnú is a dhéanamh solúbtha crua, is ea **leathar**. Bíonn leathar frithsheasmhach i gcoinne meathlaithe, fiú nuair a fhliuchtar is a thriomaítear arís is arís eile é, tréith a bhraitheann ar a struchtúr snáithíneach póiriúil. 

## Déantús
Sa phróiseas coirtithe, baintear an ghruaig den tseithe ar dtús, coirtítear í le tainnin, cróm nó alúm, déantar solúbtha í le geir,.Ar deireadh críochnaítear an dromchla le glónrú, dathú, laicearú, cabhradh is/nó svaeidiú. Scoiltear an tseithe le meaisín ina dhá chiseal, ciseal colainne is ciseal seachtrach, chun tiús cuí leathair a fháil. 

## Sóirt
Déantar leathar Mharacó as seithe gabhair, a shnastar go críochnaithe. 

Dhéantaí leathar seamaí as seithe fiaghabhair, ach anois úsáidtear seithí eile a scoiltear is a choirtítear chun a mboige a fheabhsú. 
mion|Green Alley Award 2019 Gelatex
Déantar ábhair shaorga anois le struchtúr póiriúil cosúil le leathar. Mar shampla, cruthaíonn Gelatex Technologies ábhar as geilitín atá cosúil le leathar traidisiúnta. Is féidir an t-ábhar a úsáid in éadaí, bróga, agus taobh istigh de charranna. Tá an t-ábhar seo níos fearr don timpeallacht toisc go mbaineann siad úsáid as ábhar nádúrtha ó phróisealú feoil. Is ábhar orgánach é freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Éadaí
Catagóir:Ainmhithe
Catagóir:Fabraicí
Leathchapall

mion|Leathchapall Normannach
Saghas capaill a fhaightear nuair a chrosphóraítear capall cairte le capall rása is ea **leathchapall**. 1.5-1.6 m ar airde. An cholainn domhain gearr. Béasach socair, gan luas ard. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh

Catagóir:Capaill
Leathóg mhín

Is éard is **leathóg mhín** ,**sól geal**, **sól sleamhain** nó **leith bhallánach** (*Microstomus kitt*) ann ná leathóg a fhaightear sna farraigí scairbhe ó thuaisceart na hIorua go Bá na Bioscáine. An cholainn ubhchruthach, suas le 65 cm ar fhad. An béal beag. Donn le mósáic de phaistí buí is glasa. Itheann sí péisteanna mara den chuid is mó. Bia-iasc luachmhar a ghabhtar le líonta agus trálaeirí. Tugtar **sól geal**, **sól sleamhain**, agus **leith bhallánach** air freisin.

## Tagairtí
Leathscáil

Sa réalteolaíocht, is éard is **leathscáil** ann ná limistéar a bhfuil scáil air, ach a fhaigheann roinnt solais ón bhfoinse solais agus nach mbíonn chomh dorcha le lánscáil, nach bhfaigheann aon solas. Le linn urú na Gréine ag an nGealach, bíonn limistéar amháin ar Domhan nach dtiteann aon solas ó chuid ar bith den Ghrian air: lánscáil agus lánurú a bhíonn ansin. Ach mórthimpeall air sin, bíonn limistéar a dtiteann solas ó chuid éigin d'fhoinse leathan na Gréine air. Ní bhíonn an limistéar seo chomh dorcha leis an lánscáil, agus is leathscáil nó leathurú a bhíonn ann. Bíonn limistéar eile taobh amuigh den dara limistéar ar a dtiteann solas ó gach cuid den Ghrian, agus ní bhíonn aon scáil ansin (ná ní fheictear an t-urú ann). 

## Tagairtí
Henrietta Swan Leavitt

Réalteolaí a saolaíodh i Lancaster, Massachusetts ab ea **Henrietta Swan Leavitt** (4 Iúil 1868 – 12 Nollaig 1921). Rinne sí taighde ar fhótaiméadracht fhótagrafach agus, i 1912, léirigh an gaol idir lonrachas is a thréimhsiúlacht sna réaltaí athraitheacha Ceifide. Ba bhunúsach an saothar seo i ndéanamh amach scála faid don Chruinne.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1868
Catagóir:Básanna i 1921
Catagóir:Réalteolaithe Meiriceánacha
Nicholas Leblanc

Ceimicí Francach ab ea **Nicholas Leblanc** (6 Nollaig 1742 – 16 Eanáir 1806). Shaothraigh sé próiseas Leblanc chun sóid a tháirgeadh ó ghnáthshalann ar bhonn trádálach. Measctar aigéad sulfarach le salann chun sulfáit sóidiam a dhéanamh. Nuair a mheasctar seo le carbón, cruthaítear suilfíd sóidiam, agus imoibríonn sí seo le haolchloch chun carbónáit sóidiam (sóid) a tháirgeadh. Níos déanaí, tháinig próiseas Solvay a bhí níos éifeachtaí.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1742
Catagóir:Básanna i 1806
Joshua Lederberg

Bitheolaí is géineolaí a rugadh i Montclair, New Jersey ab ea **Joshua Lederberg** (23 Bealtaine 1925 – 2 Feabhra 2008). Rinne sé obair ar ghéineolaíocht bhaictéar, ag léiriú gur modh gnéasach a bhíonn i gceist. Ba thús é seo leis an ngéinitic bhaictéarach. Sa bhliain 1958 in aois a 33 bliana bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le George Beadle is Edward Lawrie Tatum. Níos déanaí d'fhionn sé an próiseas a thug treoir don innealtóireacht ghéiniteach. Rinne sé taighde freisin ar an intleacht shaorga agus ar an gclár spáis do NASA.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna in 2008
Catagóir:Bitheolaithe Meiriceánacha
Leon Max Lederman

Fisiceoir a saolaíodh ar 15 Iúil 1922 i Nua-Eabhrac ab ea **Leon Max Lederman**. Agus é ag obair le Melvin Schwartz is Jack Steinberger i Saotharlann Náisiúnta Luasairí Fermi i mBatavia, Illinois i 1962, chruthaigh sé go raibh dhá fhocháithnín ag an muón, an neoidríonó-mhuón is an leictreonmhuón, rud a thaispeáin gur dhócha go raibh na cáithníní bunúsacha ina nglúinte, agus neoidríonónna gaolmhara ag an leictreon, an muón, is an tó-leaptón. Roinn an triúr Duais Nobel na Fisice i 1988 as an obair seo. Ina dhiaidh sin d'fhionn sé an céón neodrach fadsaolach is an bunchuarc. Fuair sé bás ar an 3 Deireadh Fómhair 2018.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Claude Nicolas Ledoux

Ailtire a rugadh i nDormans-sur-Marne sa bhFrainc ab ea **Claude Nicolas Ledoux** (21 Márta 1736 - 19 Samhain 1806). Mar phríomhailtire don Rí Louis XVI, dhear sé Caisleán Louveciennes do Madame du Barry (1771-1773) agus na hOibreacha Salainn in Arc-et-Senans (1775-1780).

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1736
Catagóir:Básanna i 1806
David Morris Lee

Fisiceoir a rugadh i Rye, Nua-Eabhrac ar an 20 Eanáir 1931 is ea **David Morris Lee**. Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhfisic lena chomhghleacaithe Robert Richardson is Douglas Osheroff i 1996 as forshreabhacht He-3 a fhionnadh sna 1970idí. Ritheann ábhar forshreabhach gan slaodacht trí phóireanna an-bheaga, agus má rothlaítear é, cruthaítear mionchuilithí ann a fhreagraíonn do rialacha candamacha. Thaispeáin Pjotr Kapitza i 1937 gur forshreabhach é príomhiseatóp héiliam, He-4, nuair a fhuaraítear go 2.7 K é. D'éirigh le Lee is a chomhghleacaithe He-3 a fhuarú go dtí .002 K, rud nach ndearnadh roimhe sin. Mar fhotháirge agus trí thimpiste, chruthaigh siad gur forshreabhán He-3 ag an teocht fhíoríseal seo.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Tsung-Dao Lee

Fisiceoir Síneach-Mheiriceánach a saolaíodh i Shang-hai ba ea  **Tsung-Dao Lee** (Sínis 李政道:; pinyin: **Lǐ Zhèngdào**; 24 Samhain 1926 - 4 Lúnasa 2024). Tá cáil air as a shaothar ar shárú paireachta, an teoirim Lee-Yang, fisic na gcáithníní, fisic ian trom choibhneasta, solatóin neamhthoipeolaíocha, agus réaltaí solatón. Bhí sé ina ollamh ollscoile emeritus in Ollscoil Columbia i gCathair Nua-Eabhrac, áit ar mhúin sé ó 1953 go dtí gur éirigh sé as sa bhliain 2012. D'fhoilsigh sé a chuid saothar leis an ainm **T. D. Lee**. Bhain a phríomhshaothar le bréagnú dhlí na paireachta (a thairg go bhfuil frithcháithnín comhionann áit éigin sa Chruinne do gach cáithnín fo-adamhach, ach le cruth íomhá scáthánaí) sa bhfórsa núicléach lag. 

Sa bhliain 1957, agus é 30 bliain d'aois, bhuaigh Lee Duais Nobel na Fisice, i gcomhpháirt le Chen-Ning Yang. Ceann de na daoine ab óige a bhfuair Duais Nobel riamh.

## Saol pearsanta agus bás
Phós Lee agus Jeannette Hui-Sun Chin sa bhliain 1950 agus bhí beirt mhac acu: James Lee (Sínis 李中清; pinyin: Lǐ Zhōngqīng)) agus Stephen Lee (Sínis 李中汉:; pinyin: Lǐ Zhōnghàn). Fuair a bhean chéile bás sa bhliain 1996.

Fuair Tsung-Da Lee bás i San Francisco ar an 4 Lúnasa 2024, agus é 97 bliain d'aois.

## Naisc sheachtracha
*Scéala báis Tsung-Dao Lee
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Adrien-Marie Legendre

Matamaiticeoir a rugadh i bPáras na Fraince ab ea **Adrien-Marie Legendre** (18 Meán Fómhair 1752 – 10 Eanáir 1833). Rinne sé saothar ceannródaíoch ar uimhirtheoiric, agus feidhmeanna éilipseacha. Ba chéile iomaíochta agus comhghleacaí leis Pierre Simon Laplace. Fuair Legendre bás in Auteuil, sa Fhrainc.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1752
Catagóir:Básanna i 1833
Catagóir:Matamaiticeoirí Francacha
Anthony Leggett

Fisiceoir a saolaíodh ar 26 Márta 1938 i Londain is ea **Sir Anthony "Tony" James Leggett**. Treoraí domhanda i bhfisic na hísealteochta. Sa bhliain 2003, le hAlexei Abrikosov is Vitaly Ginzburg, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice as a thaighde ceannródaíoch ar fhorsheoltóirí agus forshreabhacht. Tá sé ina ollamh le fisic ag Ollscoil Illinois, Urbana-Champaign ón bhliain 1983 i leith. Tá saoránacht Bhriotanach agus Mheiriceánach aige.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1938
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha
Legionella

Baictéar a tharlaíonn go nádúrtha i ngnáthóga fionnuisce, ag maireachtáil is ag atáirgeadh taobh istigh d'aiméibí. Is féidir leis a bheith ionfhabhtaíoch do dhaoine, agus nuair a ionanálaítear é is féidir leis tús a chur le galar na Léigiúnach.

## Tagairtí
Leictreacharballagrafaíocht

Staidéar ar na bealaí a ndéanann an teanga tadhall leis an gcarball le linn urlabhra. Cuirtear carball saorga, oiriúnaithe le leictreoidí, i mbéal duine. Nuair a dhéanann an teanga tadhall leis na leictreoidí, tarchuirtear ríoga leictreacha don ghléas monatóirithe. Nuair a labhraíonn duine, is féidir an patrún athraitheach tadhall a léiriú le soilse nó ar scáileán.

## Tagairtí
Leictreacardagrafaíocht

[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:SinusRhythmLabels.png|mion|ECG / [Leictreachardagrafaíocht]]
Is éard atá i gceist le **leictreacardagrafaíocht** ná scrúdú ar ghníomhaíocht leictreach an chroí le leictreoidí ar an gcraiceann. 

Taifeadtar voltais leictreacha athraitheacha thréimhsiúla a tharlaíonn le bualadh tréimhsiúil an chroí, a dtugtar *an ECG* nó *EKG* (an leictreacardagram) orthu. 

Greamaítear leictreoidí ar na géaga is ionaid shainiúla ar an gcliabhrach, agus taifeadtar na voltais idir grúpaí caighdeánacha na leictreoidí seo. 

Tugann an leictreacardagram léargas luachmhar ar shláinte an chroí agus an-chuid galair croí.

## Féach freisin

* Neamhrithimeacht 

## Tagairtí

Catagóir:Croí
Leictreafón

Aon ghléas ceoil ina ndéantar an fhuaim le hascaltóirí meicniúla nó leictreonacha (mar shampla, sintéiseoirí) nó inar gá creathanna fuaimiúla a aimpliú go leictreonach chun go gcloisfear iad (mar shampla, an giotár leictreach). Is iad na leictreafóin an 5ú rang gléasanna, ag cur leis an 4 cheann i rangú caighdeánach Hornbostel is Sachs.

## Tagairtí
Leictrealarangagrafaíocht

Bealach chun creathanna théada an ghutha a thaifeadadh go leictreonach. Greamaítear leictreoidí ar an muineál ar dhá thaobh an loingeáin thíoróidigh, agus léirítear gníomhaíocht théada an ghutha mar rianú ar an scáileán (nó ar páipéar). Is féidir ardú is ísliú na bunmhinicíochta sna creathanna (ag freagairt go maith do thuin an ghutha) a fheiceáil go héasca. Tháinig an teicníocht seo chun cinn sna 1970idí, agus úsáidtear í go forleathan in eolaíocht an ghutha chun a shláinte a mheasúnú is riochtaí mínormálta a anailísiú. 

## Tagairtí
Leictreafóibe

Smaoineamh gur féidir go bhfuil baol ann ó na réimsí leictreamaighnéadacha a bhaineann le conduchtóirí leictreacha. Nuair a bhíonn sruth ailtéarnach (SA) ag rith i sreanga, tarchuirtear tonnta leictreamaighnéadacha de mhinicíocht an tsrutha ailtéarnaigh san aer mórthimpeall. Bíonn minicíochtaí ó 50 Hz an tsoláthair choitianta suas go dtí meigiheirts is níos mó (i gcás na micreathonn is na dtonnta raidió eile). De bhrí go mbánn na tonnta seo fíocháin na colainne, a bheag nó a mhór, féadfaidh drochthorthaí tarlú má bhíonn déine an réimse leictreamhaighnéadaigh ró-ard. Leagann na húdaráis síos rialacha chun déine na réimsí seo gar do dhaoine a choimeád íseal. 

## Tagairtí

Catagóir:Leictreamaighnéadas
Leictreafóiréis

Ascnamh páirteagal luchtaithe faoi thionchar réimse leictrigh, i dtuaslagáin de ghnáth. Ascnaíonn na caitiain i dtreo an phoil dhiúltaigh, agus na hainiain i dtreo an phoil dhearfaigh. Is féidir aimíonaigéid a scaradh óna chéile ach aigéadacht (pH) an tuaslagáin a mhionathrú ionas gur caitiain cuid acu is ainiain an chuid eile.

## Tagairtí
Leictreinceifealagrafaíocht

[mion|[Leictreinceifealagrafaíocht|leictreinceifileagram (EEG), céim 2]]
Is éard is **leictreinceifealagrafaíocht** ann ná scrúdú ghníomhaíocht leictreach na hinchinne le leictreoidí a ghreamaítear leis an gcloigeann, a thaifeadtar de ghnáth mar rianú ar pháipéar a dtugtar *EEG (leictreinceifealagram)* air. 

Athraíonn an EEG le gníomhaíocht mheabhrach an duine, agus faightear patrúin shainiúla sa ghníomhaíocht dhromchlach leictreach (mar shampla, duine ina chodladh, i gcóma nó i dtaom titimeach). Faightear an alfa-rithim (timpeall 10 Hz) nuair a ligeann duine a scíth is a dhúnann a shúile, agus faightear an deilte-rithim (1-4 Hz) nuair a thiteann duine i gcodladh trom. 

## Tagairtí

Catagóir:Codladh
Catagóir:Leictreinceifealagrafaíocht
Catagóir:Cóma
Leictreoin chroíleacáin

Na leictreoin san adamh atá níos gaire don núicléas ná na leictreoin fiúsachta. De ghnáth, ní bhíonn aon pháirt acu in imoibreacha ceimiceacha.

## Tagairtí
Leictreonaic

Staidéar eolaíochtúil ar ghluaisní leictreon, agus feidhmiú an eolais seo. D'fhás an disciplín as turgnaimh sa 19ú céad ar leictreachas, a raibh ceapadh an fheadáin fholúsaigh theirmianaigh mar thoradh orthu. Tháinig an trasraitheoir in ionad an fheadáin theirmianaigh sa dara leath den 20ú céad tar éis ceapadh an trasraitheora i Saotharlanna Bell sna Stáit Aontaithe i 1948. Laghdaíodh méid na gcomhbhall leictreonach as cuimse, mar a tharla leis an slisne sileacain agus an ciorcad iomlánaithe. Faoi seo is réabhlóideach amach is amach tionchar na leictreonaice ar bheagnach gach gné de shaol na ndaoine sa bhaile agus i ngnó, le raidió, teilifís, ríomhairí is a bhfeidhmeanna, físchluichí, feistí míochaine cosúil le séadairí, córais íomháithe is eolais, spásárthaigh, teileafóin iniompartha, ríomhairí, agus an iliomad feidhmeanna eile. 

## Tagairtí
Leictreonaic ardchumhachta

Gléasanna leathsheoltacha chun sruthanna móra leictreacha a lascadh ann nó as, cosúil le tíreastóirí nó coigeartóirí sileacain rialaithe. Déantar an fheidhm seo i líonra náisiúnta leictreach nuair a bhaintear stáisiún ginte as feidhm, a chuirtear stáisiún ar siúl, nó a theipeann ar aon chuid den líonra. Go dtí le déanaí bhaintí úsáid as gnáthlascanna meicniúla, ach iad ollmhór. Nuair a dhéanann na lascanna seo tadhall chun sruth a lascadh ann, agus a bhriseann siad an tadhall chun an sruth a lascadh as, tarlaíonn splancanna a ídíonn fuinneamh is a dhéanann dochar dóibh de réir a chéile. Is éifeachtaí ar fad tíreastóir, rud nach n-ídíonn mórán fuinnimh le linn lasctha. Tá tíreastóirí ar fáil le sruth de na céadta aimpéar a lascadh go héifeachtach agus cumhacht níos mó ná 100 kW a rialú. Ní hionann seo is an scéal sa leictreonaic ar feadh 40 bliain, mar a mbíodh sruthanna beaga de mhicrea-aimpéir nó millea-aimpéir, agus leibhéil cumhachta sna vataí is níos lú, á rialú ag dé-óideanna, trasraitheoirí is ciorcaid iomlánaithe chun gnónna ar leith a chur i gcrích i ríomhairí, teilifíseáin, taifeadáin is eile.

## Tagairtí
Leictreonghabháil

Meath radaighníomhach ina nascann leictreon le prótón sa núicléas chun neodrón (a fhanann sa núicléas) agus neoidríonó a chruthú. Imchoimeádtar uimhir na núicléón, agus laghdaítear an líon prótón faoina 1. Sampla is ea meath fluairín go dtí ocsaigin, mar seo: 9F17 + e- → 8O17 + ν. 

## Tagairtí
Leictreascóp

Feiste chun lucht leictreach a bhrath agus meastachán a thabhairt ar a mhéid. Sa bhfoirm is simplí, bíonn dhá órdhuille a éarann a chéile nuair a luchtaítear é, agus is comhartha ar an méid luchta an uillinn idir na duillí. Úsáidtear é chun radaíocht ianaíoch a thomhas go hindíreach, mar léiríonn an uillinn an ráta ligean luchta mar thoradh ar an radaíocht a thaistealaíonn thar na duillí. 

## Tagairtí
Leictreaphlátáil

Deascadh miotail, airgead nó nicil de ghnáth, ar mhiotal eile trí leictriliú. Úsáidtear an réad atá le plátáil mar chatóid i vóltaiméadar, agus is ón anóid a thagann an miotal a dheascfar. Déantar an próiseas seo mar mhaisiúchán, nó cosaint i gcoinne creimthe. Mar shampla eile, má bhíonn leictreoidí copair is leictrilít chaolaithe sulfáit chopair sa voltaiméadar, nuair a sheoltar sruth isteach san anóid, ascnaíonn na hiain chopair Cu++ amach ón anóid sa tuaslagán go dtí an chatóid. Ag an am céanna, athchomhcheanglaítear na hiain chopair le leictreoin ag an gcatóid chun adaimh chopair a chruthú. Plátáiltear an copar adamhach ar an gcatóid diaidh ar ndiaidh mar seo. Tugtar *deascadh leictriceimiceach* nó *leictreaphlátáil* ar an bpróiseas seo. Ag an am céanna, dianscaoileann is tuaslagann an anóid copair de réir a chéile.

## Tagairtí
Leictreonghunna

Feiste chun léas leictreon a tháirgeadh. Táirgeann sé catóid théite leictreoin inti trí astú teirmianach, agus aomann anóid dhiúltach, atá fad éigin amach ón gcatóid, na leictreoin seo. Éartar cuid acu seo ar ais le leictreoid ghreille in aice leis an gcatóid atá luchtaithe go diúltach, agus rialaíonn sí seo an líon leictreon a leanann ar aghaidh, is mar sin déine an léis. Luasghéaraíonn agus fócasaíonn leictreoidí dearfacha eile an léas roimh an anóid. Is feiste bhunúsach é seo sa luascóp ga-chatóideach, an leictreonmhicreascóp, agus an feadán teilifíse. 

## Tagairtí
Leictreonvolta

Aonad fuinnimh a úsáidtear i bhfisic adamhach, fisic núicléach, agus fisic na gcáithníní. Is é eV an tsiombail dó. Is ionann 1 eV agus an t-athrú i bhfuinneamh leictreoin nuair a aistríonn sé trí dhifríocht poitéinsil 1 V. 1 eV = 1.602 × 10-19 J (giúl). In úsáid go forleathan sna foirmeacha keV (103 eV), MeV (106 eV), agus GeV (109 eV).

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
Catagóir:Aonaid fhuinnimh
Leictridhiúltacht

[thumb|Déphol buan den [Móilín|mhóilín uisce]]
Is éard is **leictridhiúltacht** ann ná tomhas cáilíochtúil ar an gclaonadh chun leictreoin a ghabháil, nó taobh diúltach déphoil a chruthú i nasc le hadaimh eile. Bíonn sí i gcomhréir, a bheag nó a mhór, le suim fhuinneamh gníomhachtúcháin is fhuinneamh leictreonfhiníochta an adaimh. Thairg Linus Pauling scála garbh luachanna mar seo: F (4.0), O (3.5), Cl (3.2), N, Br (3.0), S, I (2.7), C (2.5), neamh-mhiotail eile (2.2-2.0), miotail (1.8-1.0).
## Naisc sheachtracha
* Khan Academy. Electronegativity. https://www.khanacademy.org/science/ap-chemistry/chemical-bonds-ap/types-chemical-bonds-ap/v/electronegativity-trends
* Khan Academy. Eectronegativity and bonding. https://www.khanacademy.org/science/ap-chemistry/chemical-bonds-ap/types-chemical-bonds-ap/v/electronegativity-and-chemical-bonds
## Tagairtí
Leictridinimic

mion|leictreamaighnéad
Is éard is **leictridinimic** nó **leictreamaighnéadas** ann ná  brainse den bhfisic theoiriciúil a dhéanann  staidéar ar ghluaisní luchtanna leictreacha a chuirtear ar siúl ag réimsí leictreacha is maighnéadacha.

## Tagairtí
Leictridinimic chandamach

Teoiric ar idirghníomhuithe leictreamaighnéadacha a shaothraigh na fisiceoirí Meiriceánacha Richard Feynman is Julian Schwinger (1918-1994), an fisiceoir Seapánach Sinichiro Tomonaga (1906-1979), agus daoine eile sna 1940idí. Tugtar *QED* uirthi freisin. Idirghníomhaíonn cáithníní fo-adamhacha luchtaithe trí fhótóin, candaim na radaíochta leictreamaighnéadaí. Réamhinsíonn an teoiric g-fhachtóir an leictreoin agus na leibhéil fuinnimh adamhaigh go han-chruinn. Is tomhasteoiric fréamhshamhla í seo, agus bunaíodh teoiricí na bhfórsaí núicléacha ar an tsamhail seo. 

## Tagairtí
Leictrifíl

Aon rud le heasnamh leictreon a mbíonn claonadh aige imoibriú le hionad atá luchtaithe go diúltach. Is caitiain an chuid is mó díobh.

## Tagairtí
Leictrilít

Is éard is **leictrilít** ann ná córas, tuaslagán de ghnáth, ina dtarlaíonn imoibrithe leictriceimiceacha. Is gá go mbeidh sé seoltach a dhóthain chun sruth leictreach a ligean tríthi, agus baintear seo amach le tiúchan ard ian atá támh ó thaobh na leictriceimice de.

## Tagairtí
Leictrimíografaíocht

Staidéar ar chrapadh matáin trí leictreoidí a ghreamaítear ar an gcraiceann go hoiriúnach gar don mhatán. Tarlaíonn gníomhaíocht bheag leictreach nuair a chrapann an matán, agus taifeadtar an ghníomhaíocht ag an dromchla mar rianú ar scáileán nó páipéar nó i bhfoirm dhigiteach i ríomhaire.

## Tagairtí

Catagóir:Néareolaíocht
Léim Bhuabhall an Chinn Bhasctha

Ionad tábhachtach seandálaíochta in Alberta i gCeanada. Ó timpeall 4000 RC go dtí an 19ú céad, dhéanadh daoine dúchasacha ár ar thréada móra buabhall trí iad a thiomáint ina dtáinrith thar imeall aille 10 m ar airde. Láthair oidhreachta domhanda anois.

## Tagairtí
Léimneach buinsí

Léimneach ó ionad ard a bhfuil an léimneoir ceangailte leis trí cháblaí láidre rubair, greamaithe lena rúitíní. Ríomhtar fad is teannas an chábla chun déanamh cinnte de go n-aisléimeann an léimneoir roimh an talamh a shroichint. D'éirigh an ghníomhaíocht an-choitianta sna 1990idí, agus is spórt í i gcuid mhaith tíortha anois. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Spórt
Léimneoir (féileacán)

Féileacán le réise réasúnta beag sciathán, ceann mór agus colainn mhór. Na hadharcáin cleithchruthach go minic, scartha go maith ag a mbun. Itheann na cruimheanna féar.

## Tagairtí
Leintivíreas

Víreas atá cosúil le baill eile de chlann na reitrivíreas, ó thaobh deilbheolaíochta is ceimice, ach nach gcuireann tús le siad. Fuarthas go bhfuil baint ag cuid mhaith leintivíreas le galair ainsealacha, cosúil le hairtríteas, niúmóine a éiríonn níos measa de réir a chéile, agus galair mhalla néareolaíocha.

## Tagairtí
Leipididéandran

Garbhógach iontaisithe a bhíodh scaipthe go forleathan go déanach sa ré Phailéasóch (590-250 milliún bliain ó shin). An-ard, suas le 30 m ar airde, agus craobhtha in dhá aicme. Ar na plandaí fuarthas coilm duilleog muileatach is cóin mhóra.

## Tagairtí
Lepidoptera

mion|300px|Léipidiptire
Ord mór feithidí a chuimsíonn 186,000 speiceas féileacán is leamhan, na **Léipidiptirí**, nó **Lepidoptera**. Bíonn dhá phéire sciathán scannánach clúdaithe le lanna ar na feithidí fásta. Bíonn na sciatháin thosaigh is dheiridh ceangailte le chéile. An béal modhnaithe ina phrobasc caol diúil. Itheann na larbhaí cruimh chabáiste plandaí, agus a mbéil oiriúnaithe chun coganta. 

## Tagairtí

Catagóir:Lepidoptera
Léiritheacht

Is é rud is **léiritheacht** ann ná an méid d'iarmhairt ghéine a fheictear i bhféinitíopa. Bíonn an ghéin iomlán léiritheach má bhíonn a hiarmhairt le feiceáil i ngach indibhid leis an ngéin, mar a tharlaíonn in abhcacht acondraplaisteach. Bíonn léiritheacht laghdaithe nuair nach mbíonn iarmhairt shofheicthe i gcuid de na hindibhidí a iompraíonn an ghéin, mar a tharlaíonn i mbracadactaile (giorracht mhínormálta sna méara láimhe is coise). Mar shampla eile, is féidir go gcuirfidh an ghéin don scléaróis thiúbrach tús le heipileipse, moilliú meabhrach agus gríos cnis i nduine ar leith, ach le gríos cnis amháin i nduine eile. Is cásanna iad seo de léiritheacht athraitheach nach eol cén fáth a dtarlaíonn sí. 

## Tagairtí

Catagóir:Géineolaíocht
Léiriú leanúnach

San ealaín, cleachtadh ina gcuimsítear staideanna leanúnacha scéil i bpictiúr amháin is ea **léiriú leanúnach**. Mar shampla, i radharc de bhreith Chríost, is féidir go mbeidh na haoirí sa réamhionad, agus i leataobh i gcéin freisin ag tabhairt aire dá dtréad.

## Tagairtí
Léirmhínitheoir

Ríomhchlár a léann cód foinseach a scríobhadh i dteanga ríomhaire ardleibhéil, ráiteas amháin i ngach iarraidh, agus a chuireann na treoracha sa ráiteas sin i bhfeidhm láithreach bonn roimh dhul ar aghaidh don chéad ráiteas eile. Mar sin, ní hionann é is tiomsaitheoir, a dhéanann seiceáil ar is a aistríonn an cód iomlán foinseach go dtí tacar treoracha i dtreoirchód (an cód aidhme).

## Tagairtí
Leispiachas

thumb|Cúpla leispiach
Aomadh is feidhmiú gnéasach idir mná is ea leispiachas, a fhágann fir amach mar phairtnéirí gnéasacha.  Is leispiach í bean a bhfuil caidreamh grámhar aici, nó ar mhaith léi caidreamh grámhar a bheith aici, le bean eile.

Cosúil le hómaighnéasachas fireann, is ábhar é atá ag éirí níos polaitiúla le blianta anuas, nasctha go minic le feimineachas.

## Féach freisin
* Homaighnéasachas
* Aerach

## Tagairtí

Catagóir:Leispiachas
Catagóir:Socheolaíocht
Leith uisce

Planda beag ilbhliantúil feoiliteach ascaideach, dúchasach don leathsféar thuaidh agus sléibhte Mheiriceá Theas. Na duilleoga i gcnota, ubhchruthach, fillte isteach rud beag. Na bláthanna aonair ar ghas gan duilleog, démhaothánach sporach, bán, liathchorcra nó vialait. Gabhtar feithidí ar chumhdach greamaitheach na nduilleog, scuabtar iad d'imill na nduilleog ag an mbáisteach, filleann na himill sin, táltar einsímí díleáite orthu, ionsúitear na torthaí, agus ar deireadh osclaíonn na duilleoga arís.

## Tagairtí
Léitheoir optúil carachtar

Meaisín atá in ann téacsanna caighdeánacha a léamh isteach i ríomhaire le cabhair teicníochtaí optúla is ríomhaireachta.

## Tagairtí
Leithphéisteanna

Is fíleam ainmhithe leata é **Platyhelminthes**. Tugtar **leithphéisteanna** ar na hainmhithe seo, atá cosúil le péisteanna, ina bhfuil grúpaí seadán (na péisteanna ribíneacha is na pucháin) agus ainmhithe a mhaireann go neamhspleách (na plánáraigh).

## Tagairtí
George Edouard Lemaître

Réalteolaí a rugadh i Charleroi na Beilge ab ea an Moinsíneoir **George Edouard Lemaître** (17 Iúil 1894 – 20 Meitheamh 1966). Sagart Caitliceach agus ollamh le fisic ag an Université catholique de Louvain a bhí ann. As a shaothar a tháinig coincheap na hOllphléisce mar bhunús na Cruinne.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1966
Catagóir:Daoine a rugadh i 1894
Catagóir:Fir
Catagóir:Réalteolaithe Beilgeacha
Philipp Lenard

Fisiceoir Gearmánach ab ea **Philipp Eduard Anton Lenard** (1862-1947). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice i 1905 as a thaighde ar ghathanna catóideacha.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1862
Catagóir:Básanna i 1947
Pierre Charles L'Enfant

Ailtire is dearthóir cathrach a rugadh i bPáras ab ea **Pierre "Peter" Charles L'Enfant** (9 Lúnasa 1754 &ndash; 14 Meitheamh 1825). Cónaí air i Meiriceá ó 1777 ar aghaidh. Ar chuireadh an Uachtaráin George Washington, dhear sé plean do phríomhchathair na Stát Aontaithe, eiseamláir chumasach do dhearadh cathracha as sin amach.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1754
Catagóir:Básanna i 1825
Catagóir:Ailtirí Meiriceánacha
André Le Nôtre

Bunaitheoir na garraíodóireachta pictiúrtha Francaí, a rugadh i bPáras ab ea **André Le Nôtre** (12 Márta 1613 – 15 Meán Fómhair 1700). Dhear sé na gairdíní i Versailles, agus leag amach Páirc Shéamais i Londain.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1613
Catagóir:Básanna i 1700
Catagóir:Garraíodóirí Francacha
Heinrich Lenz

Fisiceoir Gearmánach ab ea **Heinrich Lenz** (1804-1865). I 1833 fuair sé amach go ritheann sruth leictreach sa treo ceart chun cur i gcoinne foinse an ionduchtaithe. Tugtar *dlí Lenz* air seo. Coisceann an dlí seo ar mheaisín leictreach gluaiseacht gan stad. Is é bunús an fhéinchóirithe i mótair leictreacha. Murach sin, d'fhéadfaí meaisíní síorghluaiseachta a thógáil.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1804
Catagóir:Básanna i 1865
Leolach

Planda ilbhliantúil a fhásann 60 cm ar airde, dúchasach don Eoraip agus tuaisceart Artach Mheiriceá. Na duilleoga íochtaracha fadghasach bosach le 3-5 mhaothán. 3 mhaothán an-fhiaclach ar fad ar na duilleoga ar an ngas. Na bláthanna cruinn, 2-3 cm ar leithead, le suas le 10 seipeal cuartha isteach, buí, cosúil le peitil.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Leonadh

Gortú d'alt gan briseadh ná díláithriú na gcnámh. Tarlaíonn sé de ghnáth de bharr gluaiseachta casta ionas go stróictear ballnaisc is teannáin.

## Tagairtí
Leonaidí

Cith dreigí a bhíonn le feiceáil timpeall 17 Samhain gach bliain. Mórthaibhseach thar an ngnáth gach 35 bliain, agus na mílte in aghaidh na huaire le feiceáil. Iontach amach is amach i 1966 is 2001, agus is gá fanúint go dtí 2036 don chéad taispeantás mór eile.

## Tagairtí
Lepenski Vir

Coilíneacht bheag réamhstairiúil d'fhiagaithe/iascairí/cnuasaitheoirí ar bhruacha na Danóibe ag Mám na nGeataí Iarainn sa tSeirbia. Fuarthas 7 bpas cónaithe ann, agus suas le 136 foirgneamh ó timpeall 6500-5500 RC ó tosaíodh ar an tochailt sheandálaíoch i 1965. Go suntasach, fuarthas 53 dealbh gaineamhchloiche d'ainmhithe is daoine, cuid acu teibí agus cuid eile níos léirithe, an dealbhóireacht cuimhneacháin is ársa san Eoraip. 

## Tagairtí

Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:An tSeirbia
Pierre Lescot

Ailtire Athbheochana a rugadh i bPáras ab ea **Pierre Lescot** (c 1515 - 10 Meán Fómhair 1578). Ba é an Louvre a shárshaothar, agus thóg sé sciathán de as an nua.

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Francacha
Catagóir:Daoine as Páras
Catagóir:Daoine a rugadh i 1515
Catagóir:Básanna i 1578
Ferdinand Marie Lesseps

Innealtóir a saolaíodh i Versailles na Fraince ab ea **Ferdinand Marie Lesseps** (19 Samhain 1805 - 7 Nollaig 1894). I 1854 thosaigh sé ar na pleananna do Chanáil Suais, a tógadh i 1859-1869. I 1881 thosaigh sé ar a scéim do Chanáil Phanama, ach níor éirigh leis í a chríochnú.

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1805
Catagóir:Básanna i 1894
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Père Lachaise
Louis Le Vau

Ailtire Francach a rugadh agus a fuair bás i bPáras ab ea **Louis Le Vau** (1612 – 11 Deireadh Fómhair 1670). Ba mharc tábhachtach i stair ailtireacht na Fraince a dhearadh i gcomhair Vaux-le-Vicomte (1657-1661) a rinne sé i gcomhar le Le Nôtre agus an péintéir Le Brun. Chomhoibrigh an triúr ar Versailles tar éis 1661.

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1612
Catagóir:Básanna i 1670
Urbain Le Verrier

Réalteolaí a saolaíodh i St Lô na Fraince ab ea **Urbain Jean Joseph Le Verrier** (11 Márta 1811 – 23 Meán Fómhair 1877). Rinne sé staidéar ar fhithisí na bpláinéad, agus i 1846 réamhinis go raibh leithéid Neiptiúin ann sula bhfacthas an pláinéad.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1811
Catagóir:Básanna i 1877
Catagóir:Réalteolaithe Francacha
Rita Levi-Montalcini

Néarfhiseolaí a rugadh in Torino na hIodáile ab ea **Rita Levi-Montalcini** (22 Aibreán 1909 – 30 Nollaig 2012). Rinne sí taighde ina seomra codlata ar dtús ar néarashutheolaíocht an scalltáin. Agus í sna Stáit Aontaithe tar éis 1947 ag obair le Stanley Cohen, d'fhionn sí fachtóir fáis na néaróg. Bhuaigh siad Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1986 as. Ise an chéad duaiseoir Nobel dár shlánaigh céad bliain. Ina hárasán sa Róimh a d'éag sí in aois a 103 bliana.

mion|clé|Rita-Levi-Montalcini, 2008

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1909
Catagóir:Básanna in 2012
Catagóir:Néarfhiseolaithe Iodálacha
Edward Lewis

Bitheolaí a rugadh i Wilkes-Barre, Pennsylvania, ab ea **Edward B. Lewis** (20 Bealtaine 1918 - 21 Iúil 2004). I 1995, le Christiane Nüsslein-Volhard is Eric Francis Wieschaus, bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis as a thaighde ar na bealaí a rialaíonn na géinte forbairt is luathfhás sa suth daonna.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:Básanna in 2004
Gilbert Newton Lewis

Ceimicí fisiciúil a rugadh i Weymouth, Massachusetts ab ea **Gilbert Newton Lewis** (23 Deireadh Fómhair 1875 - 23 Márta 1946). Ceannródaí i bhfeidhmiú phrionsabail is mhodhanna oibre na fisice sa cheimic, agus dhírigh sé cuid mhaith dá thaighde ar eagar na leictreon sna scealla timpeall ar núicléis adamh.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1875
Catagóir:Básanna i 1946
Meriwether Lewis

Taiscéalaí a saolaíodh i Charlottesville, Virginia ab ea **Meriwether Lewis** (18 Lúnasa 1774 – 11 Deireadh Fómhair 1809). Ina chomhcheannaire le William Clark ar an gcéad aistear rathúil fillte trasilchríochach thar tír trasna na Stát Aontaithe ón Aigéan Atlantach go dtí an tAigéan Ciúin (aistear Lewis is Clark, 1804-1806).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1774
Catagóir:Básanna i 1809
Catagóir:Taiscéalaithe Meiriceánacha
Crúsca Leyden

deas|200px|thumb|Crúsca Leyden
An chéad ghaireas a ceapadh chun lucht leictreach a stóráil. Ceapadh in Ollscoil Leyden san Ollainn é i 1746. Crúsca gloine atá ann, clúdaithe taobh istigh is amuigh le scragaill miotail a gceanglaítear an scragall istigh le slat miotail tríd an stopallán inslithe. Dhéantaí an crúsca a luchtú le gineadóir leictreastatach de ghnáth. Luathfhoirm den toilleoir.

## Tagairtí
Cealla Leydig

deas|200px|thumb|Cealla Leydig
Cealla eincríneacha a fhaightear in uirí an veirteabraigh, agus gá leo i gcomhair na speirmeacha a chruthú is na tréithe fireanna tánaisteacha gnéasacha a fhorbairt is a choinneáil. Tugtar *cealla scáineacha* orthu freisin. Suite idir na feadáin iompartha seamhain. Is é téististéarón an príomh-hormón a thálann siad, ar andraigin chumasach é, agus athraíonn a spriocorgáin é chuig hormón níos cumasaí fós, déhidritéististéarón.

## Tagairtí
Liagán greanta

Sa Ghréig ársa, cloch dhronuilleogach ina seasamh díreach suas is í snoite nó greanta. D'úsáidtí é mar leac uaighe, cloch teorann, nó clár buan fógraí i gcomhair dlíthe nó cáipéisí poiblí. 

## Tagairtí
Siorc ceann casúir

mion|Siorc ceann casúir
Liamhán mór gníomhach, dúchasach don fharraige thrópaiceach is mheasartha, gar don chladach. A cheann leacaithe, agus maothán leathan ar an dá thaobh. Meastar go gcuireann siad seo lena inbheartaitheacht. A shúile is a phollairí scartha i bhfad amach ó chéile. Speiceas amháin san Atlantach trópaiceach, an liamhán mór ceann casúir, atá suas le 6 m ar fhad. 

## Tagairtí
Lián

mion|Liáin RMS ''Olympia''
Feiste a úsáidtear i longa agus eitleáin, den chuid is mó, is ea **lián**, chun fuinneamh rothlaithe an innill a mhalartú ina shá leanúnach chun tosaigh is ea **lián**. 

Chuige seo cuirtear 1-4 eiteog ar an lián, ag radú amach sa phlána ceartingearach ón mol lárnach, gach eiteog le trasghearradh aereiteoige. 

De réir mar a rothlaíonn an lián, luasghéaraítear an t-uisce (i gcás na loinge) nó an t-aer (i gcás an eitleáin) ar gcúl, rud a ghineann frithfhórsa chun tosaigh. Is sá nó fórsa tiomána an fórsa deireanach seo a tharchuirtear don soitheach.

## Féach freisin
* Eitleán
* Long

## Tagairtí

Catagóir:Eitlíocht
Catagóir:Innill
Catagóir:Loingeas
Liathán

Orgán bog íogair, réasúnta inghluaiste, is ea an **liathán** ar feidhm dó baictéir, prótasóin agus páirteagail nach bhfuil beatha iontu a ghlanadh amach as an gcolainn. Milleann sé cealla dearga fola, agus meitibilíonn sé iarann, saill is próitéiní. Faoi chosaint chás na n-easnacha ar an taobh clé den cholainn i dtreo na meánlíne ar chúl. Ní féidir é a bhrath ón taobh amuigh muna mbíonn sé ata suas le 3 oiread a mhéide normálta. Faigheann sé soláthar fola mór ón aorta, agus feidhmíonn mar thaiscumar chun gur féidir fuil a thabhairt ar ais don imshruthú ginearálta nuair is gá é. Is féidir é a bhriseadh le buillí láidre don chuid íochtarach ar clé den chás tóracsach. Má tharlaíonn a leithéid, cuireann sé fuil go trom, agus is gá é a thógaint amach go tapa nó líonfaidh an cuas boilg le fuil is gheobhaidh duine bás go tapa. Má chailleann duine fásta a liathán, ní tharlaíonn aon drochiarmhairtí dó de ghnáth.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Orgáin
Liathlus

Planda cumhra ilbhliantúil a fhásann 120 cm ar airde, dúchasach do chuid mhaith réigiún measartha. Na duilleoga roinnte go domhain, dúghlas ar barr agus airgeadach le ribí lomracha faoina mbun. Na bláthchinn scothdhearg/donn, líonmhar ach suarach, brúite ar ghais fhada dhuilleacha. Úsáidtear na duilleoga óga mar bhlastán ar ghé, lacha agus muiceoil.

## Tagairtí
Willard Libby

Ceimicí a rugadh i nGrand Valley, Colorado ab ea **Willard Frank Libby** (1908-1980). Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1960 as a shaothar in úsáid carbón-14 chun dátú i seandálaíocht, geolaíocht, geoifisic agus earnálacha eile eolaíochta.

## Féach freisin

* Dátú radacharbóin
* Carbón-14

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1908
Catagóir:Básanna i 1980
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Ceimice
Licéar

Biotáille, driogtha ó ghráinne de ghnáth, measctha le síoróip is torthaí, luibheanna nó spíosraí chun boladh is blas láidir a insileadh ann. Bíonn toilleadh mór alcóil i licéir, agus óltar iad mar dheochanna beaga tar éis béile. Is licéir iad Cointreau, Bénédictine, Chartreuse, Cherry Heering, Tia Maria agus Drambuie. 

## Tagairtí
Réadlann Lick

Réadlann ar Shliabh Hamilton gar do San Jose i gCalifornia. Dhá phríomhtheileascóp inti: teileascóp athraonta 91 cm ar trastomhas (1888), a bhfuil James Lick (1796-1876), a mhaoinigh an réadlann ar dtús, adhlactha ag a bhun, agus teileascóp frithchaiteach (scáthánach) atá 3 m ar trastomhas (1959).

## Féach freisin
* Jodrell Bank

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

Catagóir:Réadlanna réalteolaíochta
Catagóir:Réalteolaíocht
Catagóir:Teileascóip
Justus von Liebig

Ceimicí a saolaíodh in Darmstadt na Gearmáine ab ea **Justus von Liebig** (12 Bealtaine 1803 - 18 Aibreán 1873). Ollamh in Giessen (1824-1852) agus München (1852-1873). Rinne sé taighde ar ghnéithe éagsúla den cheimic orgánach, ainmhíoch is talmhaíochta. Shaothraigh sé modhanna nua anailíse cosúil le comhdhlúthadán Liebig, gaireas driogtha.****
## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1803
Catagóir:Básanna i 1873
Lile

Planda ilbhliantúil le bleib, déanta as duilleoga lannacha ata ag dul thar a chéile. Dúchasach do réigiúin mheasartha sa leathsféar thuaidh. An gas ag dul suas go díreach, neamhghéagach le cuid mhaith duilleog caol ailtéarnach nó bíseach. 6 theascán mór foirceanta iombhlátha ar na bláthanna, go minic ar crochadh. Trumpa-chruthach de ghnáth. nó an t-iombhláth rollta ar gcúl, cosúil le caipín Turcaigh. An-chuid dathanna, ach bán den chuid is mó, agus buí go dtí dearg is corcra, go minic ballach. Na staimíní fada ag gobadh amach. I gcuid mhaith saghsanna, tá na bláthanna an-chumhra. 

## Tagairtí
Lile na Cásca

Planda ilbhliantúil le gas méith, dúchasach don Afraic Theas, a tugadh isteach in an-chuid tíortha eile. Na duilleoga mór, ar chruth rinn saighde, snasta. An bláth foirmithe as spáideog bhuí shorcóireach, timpeallaithe le truaill. An spáidín bán 15 cm ar fhad. 

## Tagairtí
Lile na ngleanntán

Planda ilbhliantúil a fhásann 20 cm ar airde, dúchasach don Eoraip is an Áise is ea **lile na ngleanntán** (*Convallaria majalis*). Bíonn na duilleoga ubhchruthach agus i bpéirí, na gais mar a bheadh i dtruaill, an bláthra caol aontaobhach, na bláthanna bána cúmhra ag cromadh ina gcloig chruinne le 6 mhaothán gearr, na caora dearg. Saothraítear í mar mhaisiúchán agus foinse cumhráin.

## Tagairtí
Otto Lilienthal

Ceapadóir aerloingseoireachta a rugadh in Anklam na Gearmáine ab ea **Otto Lilienthal** (23 Bealtaine 1849 – 10 Lúnasa 1896). Rinne sé staidéar ar eitilt na n-éan chun meaisíní eitilte níos troime ná an t-aer a thógáil, cosúil le dearaí éanfhir da Vinci.

## Tagairtí

Catagóir:Eitleoirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1849
Catagóir:Básanna i 1896