open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maolán na nGabhar

Sráidbhaile beag atá leath slí idir Inis Córthaidh agus baile Loch Garman is ea **Maolán na nGabhar** nó **Bearna na hAille** (Béarla: 'Oilgate' nó  (go háitiúil) 'Oylegate'). Is é Naomh Dáibhí éarlamh an pharóiste. Bhí 358 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2016.

## Tagairtí

## Nasc seachtrach
*Stair Mhaolán na nGabhar–Gleann Bhriain. Dáta rochtana: 7 Bealtaine 2021

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Fearna

clé|mion
Baile beag i dtuaisceart Chontae Loch Garman is ea **Fearna**. 

Is é a phríomhcháil gur ann a bunaíodh Deoise Fhearna. Ach cé go bhfuil ardeaglais Protastúnach Eaglais na hÉireann ann i gcónaí, tá an ardeaglais Chaitliceach in Inis Córthaidh agus pálás an easpaig i mbaile Loch Garman.

## Féach freisin

* Mainistir Fhearna

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Ros Láir

mion|Calafort Ros Láir
Tá **Ros Láir** suite in oirdheisceart chontae Loch Garman, tuairim agus 20 chiliméadar ó dheas as baile Loch Garman. Is é a phríomhthábhacht ná an calafort a thugann paisinéirí agus gluaisteáin ar bord loinge go hAbertawe agus Penfro sa Bhreatain Bheag ar feadh na bliana, agus go dtí an Fhrainc cuid den bhliain.
Tá dhá shráidbhaile leis an ainm seo inniu, Calafort Ros Láir, mar a bhfuil an calafort, agus Trá Ros Láir, ar áit saoire é don chuid is mó.
I Ros Láir atá an Dr Ó Tuama, teachta dála (TD) neamhspleách dháilcheantar Loch Garman bunaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Louis Stein

Is é **Louis Stein** príomhcharachtar an úrscéil *An Uain Bheo* le Diarmaid Ó Súilleabháin (Sáirséal agus Dill, 1968). Bronnadh duais ar an leabhar in Oireachtas na Gaeilge i 1967, duais Acadamh Liteartha na hÉireann agus duais ón bhForas GaelMheiriceánach i 1969.

Mac léinn leithleasach macnasach é Louis, a athraíonn a phort nuair a thiteann sé i ngrá le hOrla Ní Cheallaigh, iníon le traenálaí capall as Currach Chill Dara. Spreagann an grá an t-idéalachas i Louis agus déanann sé iarracht a shaol a athrú. Faoi thionchar mhúinteoir Gaeilge as Béarra teann i dtreo an náisiúnachais cultúir agus teanga. Bánn sé Orla nuair a thiomáineann sé a charr isteach sa Life agus é ólta. Úrscéal casta é seo le duine de phríomhscríbhneoirí na hÉireann sa bhfichiú haois.

## Tagairtí

Stein, Louis
Loch Garman

Príomhbhaile chontae Loch Garman agus an baile is mó sa chontae é baile **Loch Garman**, le daonra tuairim is 15,000. Ar inbhear na Sláine atá sé, agus tá a chalafort leathan, cé nach bhfuil sé an-domhain.

## Iompar
Tá stáisiún traenach ar an líne as Ros Láir go Baile Átha Cliath sa bhaile. Níl calafort Ros Láir ach timpeall 15 chiliméadar as an mbaile. Tá an baile ar an N11, ceann de bóithre náisiúnta na tíre, a luíonn idir Baile Átha Cliath agus Ros Láir.

## Stair
Tógadh ar dtús Loch Garman in am na Lochlannach, agus sa Bhéarla, tagann a ainm *Wexford* ó *Waesfjord* na Lochlannaise, ar é a bhrí ná fíord nó *inbhear an lathaigh*. Nuair a tháinig Oilibhéar Cromail go hÉirinn, dhein sé slad ar an mbaile, agus tá an ghráin ag lucht an bhaile fós ar a chuimhne. Tá dealbh i lár an bhaile ag comóradh John Barry, fear a chuir cabhlach SAM ar bun.

## Sláinte
Ospidéal Ginearálta Loch Garman a chuireann seirbhís leighis ar fáil don chontae agus don cheantar máguaird. Ospidéal ginearálta atá ann a chludaíonn roinnt sainréimsí; cnáimseachas, péidiatraic, gínéiceolaíocht chomh maith leis an míochaine agus an mháinliacht ghinearálta.

## Caitheamh aimsire
Tá cáil ar an limistéar ar imeall an chuain as líon agus le raidhse an éanlaith atá ann. Is baile stairiúil é Loch Garman, le sráideanna cúnga. Gar don bhaile, tá caisleán Ferrycarrig. Tá John F Kennedy Memorial Park, arboretum mór, tuairim agus 36.7 km siar uaidh. Tá tránna breátha i ndeisceart an chontae.
Tá Feis Opera Loch Garman ag cur opera i láthair sa bhaile le hos cionn 30 bliain, le béim ar shaothair atá ligthe i ndearmad, nó gar dó.

## Tagairtí


Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Catagóir:Bailte contae i bPoblacht na hÉireann
Diarmaid Mac Murchadha

Rí Laighean idir na blianta 1126 agus bliain a bháis ba ea **Diarmaid Mac Murchadha** (1110 - 1 Eanáir, 1171). *"Fear bríomhar fuinniúil gan trua gan taise do dhuine ar bith - seo teist na n-údar ar Dhiarmaid Mac Murchadha"*. Bhí aighneas idir é féin agus Tighearnán Ua Ruairc, agus chaill sé a choróin sa bhliain 1166 dá bharr. Tháinig na Normannaigh go hÉirinn sa bhliain 1169, áfach, tar éis dó cuireadh a thabhairt do rí Shasana agus na Normainne Anraí II teacht i gcúnamh air. Mar gheall ar seo, tugtar **Diarmaid na nGall** air chomh maith. Gheall sé a iníon Aoife don Normannach Strongbow mar pháirt den bheart céanna.

## A shaol
Rugadh Diarmaid Mac Murchadha sa bhliain 1110 agus toghadh é ina rí ar Chúige Laighean nuair nach raibh sé ach sé bliana déag d'aois, ach ní raibh an tArd-Rí sásta leis agus chuir sé an Ruarcach go Cúige Laighean leis an ríocht a bhaint de. Bhí Mac Murchadha ag troid ar feadh na mblianta as sin amach agus d'éirigh leis a ríocht a athghabháil faoi dheireadh sa bhliain 1133, agus bhí síocháin ina ríocht ar feadh na mblianta. Ach thosaigh an seanaighneas le Tighearnán Ua Ruairc arís agus chreach Diarmaid tailte Thighearnáin sa bhliain 1152. Chuaigh Bean Uí Ruairc abhaile le rí caithréimeach Laighean agus lean an t-aighneas ar aghaidh mar gheall air sin. Díbríodh Diarmaid i 1166, agus theith sé chun na Breataine. Gheall sé go mbeadh an té a ghabhfadh a ríocht ar ais dó ina oidhre air agus thug sé saighdiúirí Normannacha leis abhaile chun a thailte a ghabháil ar ais. D'éirigh go seoigh leis na saighdiúirí Normannacha faoi cheannas Strongbow. Ghabhadar Baile Átha Cliath agus pósadh Strongbow agus iníon Dhiarmada, Aoife, i Ardeaglais Chríost, atá suite i bPort Láirge. Ón am sin ar aghaidh, d'fhan an chumhacht Ghallda in Éirinn, óir lean na Sasanaigh na Normannaigh i dtiarnas ar an bPáil, agus ar an tír ar fad ar deireadh.
[clé|400px|thumb|Pósadh a iníne Aoife le [Strongbow]]

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1110
Catagóir:Básanna i 1171
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Contae Loch Garman
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na Laighean
Catagóir:Uí Chinnsealaigh
Normannaigh

thumb|deas|220px|Ridire Normannach

Ó na Lochlannaigh a shocraigh síos sa Normainn i dtuaisceart na Fraince a shíolraigh na ** Normannaigh**, arbh í an Fhraincis a dteanga labhartha. 

Ar nós na Lochlannach rompu, tháinig siad i dtír in Éirinn, i Sasana agus i dtíortha eile san Eoraip. Ba é Liam Concar agus a arm Normannach a bhuail na Sasanaigh ag Cath Hastings i 1066. 

Tháinig na Normannaigh go hÉirinn níos déanaí, nuair a thug Diarmuid Mac Murchadha cuireadh do Strongbow teacht i gcúnamh air nuair a bhí aighneas idir é féin agus a chuid tiarnaí comharsanacha.

## Tagairtí


Catagóir:Grúpaí eitneacha
Catagóir:Stair na hÉireann
Rásaí Chaisleáin an Bharraigh

Ruaig ar fhórsaí Sasanacha i gCáisleán an Bharraigh, Contae Mhaigh Eo, i mbun Éirí Amach 1798 in Éirinn a bhí i **Rásaí Chaisleán an Bharraigh**, ar an 27 Lúnasa 1798.

Le linn Éirí Amach 1798, tháinig 1,000 saighdiúirí Francacha, faoin Ghinearál Humbert, i dtír ar an 22 Lúnasa 1798 i gCill Chuimín (Cill Ala), le cuidiú leis an éirí amach.

D'éirigh go maith ar dtús leis an gcomhaontas, agus tugadh *Rásaí Chaisleáin an Bharraigh* ar an éacht. Thosaidh an chath go luath sa mhaidin nuair tháinig na Gaedheil ’s na Franncaigh go na cnoiceann os cionn Caisleán Bharraigh. Mháirseáil siad ar an Barr na Gaoithe nó Bearna Gaoithe ’nn agus chonaic na cótaí dhearga acu thuas na sléibhte taobh amuigh an bhaile. Fógraíodh "Poblacht Chonnacht" agus ceapadh tiarna áitiúil, John Moore, ina uachtarán air. 

Ach ina dhiaidh sin, rinneadh scrios ar Ghaeil agus ar Fhrancaigh i mBéal Átha na Muice i gContae an Longfoirt agus i gCath Chill Ala ar 23 Meán Fómhair, an cath deireanach i gCúige Chonnachta le linn 'Bliain na bhFrancach'.

## Féach freisin

* Éirí Amach 1798 in Éirinn
* Cath Chill Ala
* Cath Bhéal Átha na Muc, 1798

## Tagairtí

Catagóir:Cathanna Éirí Amach 1798 in Éirinn
Catagóir:1798 in Éirinn
Catagóir:Stair Chontae Mhaigh Eo
Catagóir:Caisleán an Bharraigh
Catagóir:1798
Catagóir:Éirí Amach 1798 in Éirinn
Arm Cathartha na hÉireann

Eagraíocht mhíleata ab ea **Arm Cathartha na hÉireann** (Béarla: *Irish Citizen Army*, giorrúchán: *ICA*) ar bhunaigh James Larkin, Jack White, Séamus Ó Conghaile agus daoine eile í sa bhliain 1913 leis an lucht oibre a chosaint ar lámh láidir Phóilíní Chathair Bhaile Átha Cliath. Ba é 19 Samhain 1913 lá bunaithe na heagraíochta), le linn an Fhrithdhúnta.  [mion|An [Camchéachta (bratach)|Camchéachta, an bhratach shóisialach, Arm Cathartha na hÉireann|clé|220x220px]]
mion|Baill de chuid Airm Cathartha na hÉireann|clé|220x220px
mion|Grúpa d'Arm Cathartha na hÉireann, Halla na Saoirse, Baile Átha Cliath 1914|clé|220x220px[upright|thumb|[Séamas Ó Conghaile.|clé]]

## Eagraíocht
Tar éis an fhrithdhúnta, bhí an t-arm lonnaithe i bPáirc Croydon, agus iad ag druileáil agus ag máirseáil sa tréimhse roimh Éirí Amach na Cásca. Bhí 350 ball san eagraíocht, a bheag nó a mhór, agus baint ag a bhformhór le ceardchumann éigin. Ba é an mana a bhí acu ná *Ní don Rí ná don Kaiser a thugaimid dílseacht, ach d'Éirinn*, is é sin níor thug an mana aitheantas d'aon difríocht idir an Rí agus an *Kaiser* (is é sin, Impire na Gearmáine) - bhí an bheirt acu chomh coimhthíoch le chéile ó thaobh na hÉireann de, nó sin é an teachtaireacht a bhí ann.  

Bhí sainéide dá gcuid féin ag lucht an Airm seo agus iad ag déanamh a gcuid traenála go hoscailte. Mhaígh an Captaen Jack White, a bhí i bhfeighil ar dhruileáil na bhfear, go mbeadh meas acu orthu féin mar phobal.

Ba é an céachta an tsiombail a bhí le feiceáil ar bhrat Arm Cathartha na hÉireann. Sheas an Camchéachta mar shiombail don tSóisialachas Éireannach mar a tuigeadh don Chongaileach é, agus ba é ab impleacht don tsiombail ná, nuair a bhainfeadh Éire amach a saoirse, go mbeadh cumhacht aici agus ag a muintir ar a cinniúint féin ón talamh aníos go réaltaí na spéire féin.

Bhí roinnt gunnaí faighte faoi rún acu, a coimeádadh i gceanncheathrú an ITGWU (Ceardchumann Iompair agus Ilsaothair na hÉireann) i Halla na Saoirse, gar do Theach an Chustaim. 

## 1914–1916
Chuaigh Larkin go dtí na Stáit Aontaithe go luath sa bhliain 1914. 

Chuaigh Séamas Ó Conghaile i gceannas ar an Arm Chathartha sa bhliain 1914 agus rinne é a atheagrú le heagraíocht mhíleata réabhlóideach a dhéanamh de. Bhí an tArm Cathartha, faoin Chonghaileach, ina eagraíocht shóisialach phoblachtach a thacaigh le smaoineamh an éirí amach armtha agus bhí siad ag easaontú leis na daoine a bhí ag iarraidh moill a chur ar an Éirí Amach.

Bhí Michael Mallin ina Cheann Foirne i gceannas ar an Arm níos déanaí. Ba é a bhí i gceannas le linn Éirí Amach 1916.  Bhí an tArm Cathartha go mór i bhfách le gníomh armtha sa bhliain 1916.
## Féach freisin

* Ceardchumann Iompair agus Ilsaothair na hÉireann
* Constáblacht Ríoga na hÉireann
* An Camchéachta (Bratach)

## Tagairtí

Catagóir:Sóisialaithe Éireannacha
Catagóir:Éirí Amach na Cásca
Catagóir:Arm na hÉireann
Catagóir:Ceardchumainn na hÉireann
Catagóir:1910idí in Éirinn
Liosta áras ceoldrámaíochta

Is foirgneamh ina gcuirtear ceoldráma agus saghsanna eile ealaíona taispeántais i láthair é **áras ceoldrámaíochta**.

I measc na n-áras ceoldrámaíochta is cáiliúla, tá:

### [[An Airgintín]]
* Amharclann Colón, Buenos Aires

### [[An Astráil]]
* Teach Opera Sidní, Sidní

### [[an Bheilg]]
* La Monnaie (De Munt), an Bhruiséil

### [[an Chróit]]
* Vatroslav Lisinski, Ságrab
* Ivan Zajc, Rijeka

### [[Éire]]
Níl aon teach opera lánaimsireach in Éirinn faoi láthair, ach cuirtear Feis Opera Loch Garman i láthair i Loch Garman gach bliain san Amharclann Ríoga.

### [[an Fhionlainn]]
* Opera Náisiúnta na Fionlainne (I bhFionlannais: Kansallisooppera), Heilsincí

### [[an Fhrainc]]
* Opera Bastille, Páras
* Opera Garnier, Páras
* Opera-Grinn, Páras
* Opera Náisiúnta Lyon

### [[an Ghearmáin]]
* Feisamharclann Bhaighróit
* Opera Stáit Hambúrg
* Opera Stát Bheirlin
* Opera Grinn Bheirlin
* Opera Stáit na Baivéire
* Semper Oper (Dresden)
* Opera Laidhpsig
* Opera Francfúrt
* Opera Stáit Hainóver

### [[an Iodáil]]
* La Fenice, an Veinéis
* La Scala, Milano
* San Carlo, Napoli
* Amharclann Phobail Bhólonia
* Amharclann Ríoga Phárma
* Amharclann Ríoga Tórinó
* Aréin Verona

### [[an Ísiltír]]
* Opera na nÍsiltír, Amstardam

### [[Meicsiceo]]
* Palacio de las Bellas Artes, Cathair Mheisciceo

### [[Monacó]]
* Opera Monte-Carlo

### [[an Ostair]]
* Opera Stát Vín

### [[an Phortaingéil]]
* Amharclann Náisiúnta Naoimh Shéarlais

### [[an Ríocht Aontaithe]]
* Teach Opera Ríoga, Covent Garden, Londain
* Opera Náisiúnta Shasana, Londain
* Glyndebourne, East Sussex
* Opera na hAlban
* Opera Náisiúnta na Breataine Bige, Caerdíd

### [[an Rúis]]
* Mariinski, Cathair Pheadair
* Amharclann Bolshóí, Moscó

### [[an Phoblacht Sheiceach]]
* Amharclann Náisiúnta, Prág
* Amharclann Stát Phrág, Prág
* Amharclann na nEastát, Prág

### [[an tSeapáin]]
* Tokyo Kokuritsu Gekijou, Amharclann an Opera Nua, Tóiceo

### [[Daon-Phoblacht na Síne|an tSín]]
* Amharclann Mór Shanghai, Shang-hai
* Amharclann Opera Zheng Yici Bhéiging, Béising

### [[an Spáinn]]
* Liceu, Barcelona 

### [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]]
* Opera Baltimore
* Opera Lioracúil Boston
* Opera Dallas 
* Teach Opera Fulton, (Lancaster, Pennsylvania)
* Mór-Opera Houston
* Opera Lioracúil Chicago
* Opera Boston
* an Opera Meitreapólach, (Nua-Eabhrac)
* Opera Chathair Nua-Eabhrac
* Opera San Franciscó
* Opera Santa Fé
* Opera Washington

### [[an tSualainn]]
* Opera Ríoga na Sualainne
* Opera Gothenbúrg
* Amharclann Opera agus Ceol Mhalmó
* Opera Norrland
* Amharclann Pháláis Drottningholm

## Féach freisin
Féach freisin: Amharclann
Áras Ceoldrámaíochta Heilsincí

Tógadh **Áras Ceoldrámaíochta Heilsincí** sa bhliain 1993, i ngar do lár chathair Heilsincí na Fionlainne, le léargas bhreá ar an bpáirc poiblí agus an murlach atá ann. Tá sé fairsing ar a stáitse, ina chuid suíochán agus ina chuid spásanna poiblí, ina mbíonn deis taispeántais a chur ar bun. Tá compántas breá ceoldrámaíochta bunaithe ann, agus traidisiún láidir ceoil agus ceoldrámaíocht sa chathair.

Catagóir:Ceoldráma
Catagóir:Heilsincí
An Opera Meitreapólach

[mion|An Opera Meitreapólach ag [Ionad Lincoln]]
I dteach an **Opera Meitreapólach** tá complacht an Opera Meitreapólaigh agus Ceolfhoireann an Opera Meitreapólaigh. In Ionad Lincoln i Nua-Eabhrac atá sé, ar Broadway ag Sráid 63 i Manhattan. Tógadh Ionad Lincoln i 1962, agus tá ceannaireacht na complachta míshásta go maith leis an dteach, mar gheall ar an sórt scaipeadh fuaime atá ann, cúngas an tí le mór-opera, agus eile. Tá meas ginearálta ar ailtireacht an tí, mar sin féin. 

D'fhógair Joseph Volpe, bainisteoir ar éirigh go geal leis ó 1990 ar aghaidh, sa samhradh i 2004 go raibh sé le h-éirí as a phost ag deireadh mí Iúil 2005, agus go n-oibreodh sé lena chomharba, Peter Gelb, go dtí sin.

Tá an chomplacht ar cheann de mhór-chomhlachtaí opera an domhain. Tá James Levine tar éis éirí as a phost mar stiúrthóir ceoil, agus ´sé Zubin Mehta a chomharba.

Cuireann an chomplacht raidhse maith opera i láthair, gnás opera na hIodálaithe, na Fraincise, agus na Gearmáinise san áireamh.

Sa samhradh, bíonn *ballet* á chur i láthair fad agus a bhíonn an chomplacht opera ar saoire. Ach ní ar saoire ar fad a bhíonn siad - bíonn taispeántais opera i bpáirceanna poiblí ar fud na cathrach sa samhradh, agus iad saor in aisce.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an Opera Meitreapólaigh 

Catagóir:Ceoldráma
Catagóir:Ceolfhoirne
Cluiche

mion|Cluiche iomána nó cluiche iománaíochta
Tá **cluichí** (*cluiche* is ea an uimhir uathu) á n-imirt chomh fada siar agus a théann foinsí stairiúla agus seandálaíochta. Is iad na cluichí is simplí, ar ndóigh, ná comórtasaí nirt, luais, agus léimnigh, ar a dtugtar lúthchleasaíocht. Gaolmhar le rith agus léimnigh an duine, bíonn rásaí con agus rásaíocht chapall, seóléimneach chapall, rásaí snámha, seoltóireachta, iomramh agus rothar. Tugtar spórt orthu seo uilig, mar aon le cluichí eile aonair, beirte agus foirne.

Tá sórt eile cluichí ann, ar ndóigh, ar nós ficheall, táiplis, dartanna, júdó, mah jongg, Monopoly, agus iliomad cinn eile. Agus ar ndóigh, tá gach sórt cluiche cártaí le fáil ar fud an domhain. 

Tá glaoch i gcónaí ar chluichí cearrbhachais agus geall, agus féadtar geall a chur ar aon cheann de na cluichí thuas. Ach is i gcaisíní a chaitear agus a dhéantar airgid mór le cluichí mar Blackjack agus Roulette.

## Tagairtí


Catagóir:Fóillíocht
Stair

Cur síos ar an saol atá caite, agus ciall a bhaint aisti, atá i gceist le **stair**. Is ón Fhraincis "*Histoire*" a tháinig an focal go Gaeilge, agus tá a bhunús sa bhfocal Gréigise ἱστορία, *historia*, a chiallaíonn eolas a fuarthas trí imscrúdú.  Is féidir stair réigiúin leathain agus cultúir ar fad a chur síos agus staidéar a dhéanamh orthu, nó is féidir dian-staidéar a dhéanamh ar thír, ar bhaile, ar dhuine, nó ar cheird nó aon gné eile den saol thar am.

## Stair an domhain
[200px|deas|thumb|[Dineasár]]
:*Príomhalt: [[Stair an Domhain]]*
Baineann stair an Domhain leis na heachtraí agus tréimhsí i bhforbairt an phláinéid ar feadh na 4.6 billiún bliain idir cruthú na cruinne agus an lá inniu. 
* An Ollphléasc, cruthú na hollchruinne
* Aeón Prótarasóch
** Ré Phailéaprótarasóch
** Ré Mhéiseaprótarasóch
** Ré Neoprótarasóch
* Ré Phailéasóch
** An Pailéasóch
** An Méiseasóch
** An Céineasóch

## Réamhstair
deas|thumb|Stonehenge
:*Príomhalt: [[An Réamhstair]]*
Roinntear an réamhstair mar seo:

* An Chlochaois
* An Chré-umhaois
* An Iarannaois

## Aoiseanna idir an réamhstair agus an lá inniu
[deas|200px|thumb|[An Phlá Mhór]]
* An Ré Ársa
* An Ré Dhorcha
* An Mheánaois
* Ré na Lochlannach
* Ré na Fionnachtana
* Ré an Réasúin, nó Aois na hEagna
* Ré na hEagnaíochta, nó Ré an tSoilsithe
* Aois na Tionsclaíochta
* Aois na Faisnéise
* Aois an Spáis

## Gnéithe den stair acadúil
* Stair Áitiúil
* Stair Mhíleata
* Stair Shóisailta

## Féach freisin
* Stair na hÉireann

## Tagairtí


Catagóir:Cultúr
Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta
Spórt

mion|Cispheil cathaoireacha rothaí, spórt ina dtéann luthchleasaithe i gcathaoireacha rothaí in iomaíocht
Is éard is **spórt** ann ná cluiche nó gníomhaíocht fisiciúil, a bhíonn iomaíocht i gceist leis go minic, a dhéantar ar mhaithe le scileanna fisiciúla a fhorbairt, aclaíocht nó féin-fhorbairt. Is minic go mbíonn siamsaíocht i gceist freisin, go háirithe nuair bhreathnaíonn lucht féachana nó lucht tacaíochta ar spórt. 

Tá iliomad cineálacha agus formáidí spóirt ann. Mar shampla, tá spórt aonair agus spórt foirne ann, agus bíonn comórtas áirithe oscailte (ina mbíonn cead ag duine ar bith páirt a ghlacadh) nó dúnta (ina gcuirtear srian ar luthchleasaí páirt a ghlacadh mura gcomhlíonann siad coinníollacha áirithe).  

Go ginearálta, bíonn gníomhaíocht fhisiciúil i gceist le spórt ar bith, in éineacht le hiomaíocht agus córas scórála.  

Is iad na spóirt is bunúsaí ná na comórtaisí nirt, luais, léimnigh, agus lúthchleasaíochta. Chomh maith le sin, tá tóir ar rásaí con agus capall, seóléimrigh capall, rásaí snámha, seoltóireacht, rámhaíocht, cadhcáil, na healaíona míleata, marcaíocht mhaidhme, rásaíocht mótair agus rothar ar fud an domhain.

Tá nasc láidir ann idir an spórt agus an eolaíocht. Bíonn faid, airdí, agus amanna le tomhas. Bíonn matáin, croí agus scamhóga láidre ag lúthchleasaithe.

## Stair an spóirt
[150px|thumb|Léiriú Spóirt ó na [Mionóch thart ar 1000 bliain RCh]]
Ní fios cén uair a imríodh spórt den chéad uair, ach tá fianaise ann go raibh cluichí de sórt éigin ag muintir na Síne thart ar an mbliain 4000 RCh. Tuigtear freisin go raibh móréileamh ar ghleacaíocht san Éigipt. Is léir ó shéadchomharthaí go raibh córas rialacha i gceist do na cluichí sin.

Inniu, tá Cluichí Oilimpeacha na Gréige agus Rásaí Tailteann na hÉireann i measc na gcruinnithe móra spóirt is eol dúinn ón stair. Bhí comórtais lúthchleasaíochta ann sna Cluichí Oilimpeacha sa bhliain 776 R.C. le beagnach 3000 bliain anuas, tá iomaíocht ar siúl ag daoine i gcomórtais reatha, léime, caithimh agus siúil.

Ceiliúrtar ar 6 Aibreán gach bliain an "Lá Idirnáisiúnta Spóirt ar son na Forbartha agus na Síochána".

## Cluichí foirne
Tá tábhacht inniu go fóill le comórtaisí luais, léimní agus nirt, ach tá níos mó béime ar chluichí foirne. Tá cluichí eile a imrítear ina mbíonn duine in aghaidh duine, nó i bhfoirne, a bhfuil scil nó deiseacht láimhe i gceist, mar atá dairteanna, leadóg, lámhach piléar agus saighead, caitheamh puc agus caitheamh casúir, scátáil, tumadh agus liathróid láimhe. Tá foirm ar leith de lúthchleasaíocht ann ina mbíonn an lúthchleasaí ag déanamh cleasa agus é ag casadh ar mhaide.

## Spóirt gheimhridh
Tá an-ráchairt ar an spórt geimhridh ar fud an domhain, ar nós sciáil ailpíneach, sciáil Nordach, scátáil, scátáil figiúir, lúg, agus gluaiseacht chláir-sneachta.
## Féach freisin

* Cúrsaí spóirt in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Caitheamh aimsire
*
An Eaglais Chaitliceach Rómhánach

Eaglais de chuid na Críostaíochta atá san **Eaglais Chaitliceach Rómhánach**. An **Eaglais Chaitliceach** an t-ainm a thugann sí uirthi féin.  

## Eagraíocht
Ceann de na rudaí is léir láithreach sa Caitliceachas Rómhánach ná go bhfuil cumhacht lárnach ann, a thosaíonn leis an bPápa, agus a dháiltear go cúramach trí cheapadh easpaig ón Róimh féin. Is é Pápa Proinsias ceannaire na hEaglaise Caitlicí Rómhánaí anois.

Is í an eaglais Chríostaí is mó ar domhan,agus cé go bhfuil Caitlicigh i mbeagnach gach tír ar domhan, is é an príomhchreideamh i gcuid mhór den Eoraip, de Mheiriceá Thuaidh agus go háirithe Meiriceá Theas agus Láir, agus áiteanna san Áise, mar na hOileáin Fhilipíneacha. 

De réir mar atá an daonra ag fás i dtíortha cosúil le na hOileáin Fhilipíneacha, tíortha éagsúla san Afraic agus i Meiriceá Láir agus Theas, tá cumhacht á leathadh de réir a chéile do na háiteanna sin. 

Ar an taobh eile den scéal, tá titim mhór i bpáirtíocht agus i gcleachtadh an chreidimh seo sna tíortha a bhí i lár staire an chreidimh, m.sh. sa Spáinn, san Iodáil, sa   Ghearmáin, sa  Fhrainc agus in Éirinn féin.

## Teagasc

## Liotúirge

## Sacraimintí
San chreideamh caitliceach, tá seacht sacraimint ann. Is iad ná: an Baisteadh, Sacraimint an Athmhuintiris (Faoistin), an Eocairist (Comaoineach), an Cóineartú, an Pósadh, Ord Beannaithe (ag Deochaine, Sagairt agus Easpaig), agus Ola na nEaslán.
 
**Baisteadh**

**An chéad Chomaoineach**

## Stair
Ón nGréigis a thagann an focal "Caitliceach", a chiallaíonn *domhanda*. 

## Féach freisin
* Siosma Mór 1054
* Reifirméisean
* Frith-Reifeirméisean
* Frith-Chaitliceachas

## Tagairtí

Catagóir:Reiligiún
*

Catagóir:Frith-Chaitliceachas
Meiriceá Thuaidh

Is mór-roinn é **Meiriceá Thuaidh** atá suite idir an tAigéan Atlantach agus an tAigéan Ciúin.

Aithníonn na Náisiúin Aontaithe go foirmiúil "Meiriceá Thuaidh" mar thrí réimse: Meiriceá Thuaidh, Meiriceá Láir, agus an Mhuir Chairib.

## Tíortha i Meiriceá Thuaidh

* Na Bahámaí
* Barbadós
* Ceanada
* Cósta Ríce
* Cúba
* Doiminice
* An Ghraonlainn
* Guatamala
* Greanáda
* Háítí
* Hondúras
* Iamáice
* Meicsiceo
* Panama
* An Phoblacht Dhoiminiceach
* An tSalvadóir
* San Lucia
* San Uinseann agus na Greanáidíní
* Stáit Aontaithe Mheiriceá
* Tríonóide agus Tobága

Catagóir:Críocha Mheiriceá
Fásach

[thumb|deas|Cuid d'Fhásach an tSahára san [An Afraic|Afraic.]]
thumb|deas|Fásach san Atacama.
I dtíreolaíocht, is éard atá i bh**fásach** ná sórt tíre nó réigiún a fhaigheann an-bheagán titim uisce. Tugtar **gaineamhlach** ar fhásach atá déanta as gaineamh. Mar gheall ar seo, bíonn an cháil ar fhásaigh nach féidir leo mórán beatha a choinneáil. I gcomparáid le réigiúin níos fliche féadann seo a bheith fíor, ach nuair a scrúdaítear níos doimhne iad, is minic a chosnaíonn na fásaigh saibhreas beatha a fhanann i bhfolach (go háirithe i rith an lae) chun taiseacht a choinneáil. Is fásach tuairim agus trian de dhromchla an domhain.

I bhfásach, bíonn a lán plandaí ar féidir leo uisce a choinneáil ar feadh blianta le héabhlóid. Bíonn craiceann céireach trom orthusan, agus stór mór uisce ina nduilliúr trom. Feictear é seo le cachtaisí, aigéiv agus aló íceach, mar shamplaí, ar nós plandaí áirithe cois mara in Éirinn, a chaitheann t-uisce a choinneáil nuair a imíonn an uisce tríd an ghaineamh go mear.

[thumb|Fásach sa [An Bruach Thiar|Bhruach Thiar, an Phalaistín]]


Catagóir:Tírghnéithe
An tAigéan Atlantach

Is é **an tAigéan Atlantach** an dara haigéan is mó ar domhan. Clúdaíonn sé limistéar de 85,133,000 km2 (nó  106,000,000 km² má chuirtear fomhuireanna an aigéin san áireamh). Is ó scaradh mhór-roinne na hAfraice agus Mheiriceá na miliúnta bliain ó shin a cruthaíodh é. An doimhne is mó atá aige ná 9,560m (ag scoilt Phórtó Rícó atá sé seo). Ina lár tá sraith sléibhte fo-mhuireach, an Droim Lár-Atlantach.
 
Síneann an tAtlantach ón Eoraip go Meiriceá Thuaidh, agus ó dheas idir Meiriceá Theas agus an Afraic. Clúdaíonn an t-aigéan an limistéar ar fad ón Artach go dtí Antartaice. An tAtlantach Thuaidh a thugtar ar an gcuid ó thuaidh ón Meánchiorcal, agus an tAtlantach Theas ar an gcuid ó dheas uaidh.
Indreabhán

Baile beag in iarthar Chois Fharraige is ea **Indreabhán** (*Inverin* as Béarla). Maille le hiascach, bíonn seirbhís rialta farantóireachta go hÁrainn nach dtógann mórán thar uair an chloig. Inniu, is é seo an bealach is coitianta le dul go hÁrainn, mar gur gaire i bhfad an aistear as Indreabhán ná as cathair na Gaillimhe.

Tá Indreabhán suite idir Abhainn an Spidéil agus Abhainn Chrumlinne, idir ceantair an Spidéil agus na Tulaí. Tá dhá scoil, dhá shiopa agus ceithre theach ósta sa gceantar. Is iad na scoileanna atá sa gceantar ná: Coláiste Cholmcille (scoil dara leibhéal), Scoil Sailearna (bunscoil). 

Tá dhá halla pobail sa gceantar, Coláiste Lurgan, a úsáidtear chun scoláirí Gaeilge a mhúineadh i rith an tsamhraidh, agus Seanscoil Shailearna, a úsáidtear chun cúrsaí agus drámaí srl. a chur ar fáil.

Tá ionad déantúsaíochta de chuid Viatris lonnaithe in Indreabhán.

## Féach freisin

* Viatris

## Tagairtí

Indreabhan
Catagóir:Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
Beoir

Is deoch mheisciúil í an **bheoir** a dhéantar le huisce, braich, lus an leanna, agus fungas ar a dtugtar giosta (coipeadh). I bhfoclóir an Athar Uí Dhuinnín, deirtear gur é an deoch ar ghile le Gaeil. mion|clé|Guinness

### Stair
mion|clé|Beoir gan alcólDlúthchuid de shaol na hEorpa a bhí sa leann i gcónaí. Cuireann na hopaí le blas uathúil an leanna, rud atá ag mealladh daoine chuig an deoch mheisiciúil leis na mílte bliain.

Tá iliomad saghsanna beorach ann, mar shampla. leann, leann dubh, pórtar, pilsener, lágar, bitter, beoir chruithneachta (Weissbier), beoir Mhárta, beoir gheimhridh, agus beoir le blasanna torthaí agus luibheanna.
### Athrú aeráide
De réir staidéar a foilsíodh san iris eolaíochta *[[Nature (iris)|Nature]]* sa bhliain 2023, tá caighdeán na beorach ag éirí níos measa san Eoraip, agus is é an t-athrú aeráide is cúis leis. Fuair na heolaithe amach go bhfuil laghdú ag teacht ar chaighdeán na leannlusanna san Eoraip mar gheall ar na tréimshí níos tirime agus níos teo a bhíonn ann anois le linn an tsamhraidh. Thug siad rabhadh fosta go mb’fhéidir go dtiocfadh ardú ar phraghas na beorach ar fud na mór-roinne mura n-athraíonn na comhlachtaí grúdaireachta a gcleachtais.

### In Éirinn
Tá cáil dhomhanda ar ghrúdlann Guinness i mBaile Átha Cliath, agus cé nach i seilbh Éireannach a thuilleadh é agus nó mbruitear i dtíortha eile é, meastar go leathan gur fearr Guinness na hÉireann. Déanann an comhlacht chéanna *lager* Harp, mar aon le beoir eachtrannacha a bhruith agus a dháileadh faoi chonradh.

Tá grúdlann mhór eile, Smithwicks, suite i gCill Chainnigh. 

Tá grúdlann Murphys agus Beamish, atá ceangailte le comhlachtaí eachtrannacha leis, i gCorcaigh, agus tá leann dubh ar nós Guinness acu araon, ina nainm féin. 

Tá samplaí de mhionghrúdlainn in Éirinn, m.sh. Caffreys a tosaíodh sna 1980í, i gContae Chill Mhantáin.

## Féach freisin

* Uisce beatha

## Tagairtí

Catagóir:Deochanna
Catagóir:Alcól
An Bhreatain

Is oileán í **an Bhreatain Mhór** (nó **an Bhreatain**) atá suite ar chósta thoir na hÉireann, soir ó thuaidh ón Aigéan Atlantach Thuaidh. Is í an Bhreatain Mhór an naoú hoileán is mó ar domhan, agus an t-oileán is mó san Eoraip. Le daonra de thart ar 59.6 milliún duine (ó lár na bliana 2008), is í an tríú hoileán is mó de réir daonra ar domhan. Tá os cionn 1,000 oileán agus insín thart timpeall na Breataine Móire.

Bíonn ciall faoi leith ar an bhfocal *Breatain* (Breatain, ainmfhocal bain.). Tagann sí ón bhfocal "Prydain" sa Bhreatnais, a chiallaíonn an t-oileán ar a bhfuil Sasana, an Bhreatain Bheag agus Albain. Labhraítí foirm den Bhreatnais ar an gcuid is mó d'oileán na Breataine roimh theacht na Rómhánach, agus ina ndiaidh na hAngail agus Sacsain.
clé|mion
Inniu, úsáidtear an téarma **an Bhreatain Mhór** le tagairt don oileán ar fad, agus "an Bhreatain Bheag" le tagairt don chuid sin den oileán san iarthar inar fhan cuid mhaith de theanga agus de chultúr na mBreatnach, ar de bhunús Ceilteach iad. De ghnáth, ní bhaineann a focal "Breatnach" ach leis an Bhreatain Bheag.  

Aithris a bhí ann ar nós na bhFrancach 'Grande Bretagne' a thabhairt ar an ríocht lena hidirdhealú ón mBriotáin ('Bretagne'). Uaidh sin, cuireadh an téarma in úsáid, freisin, le tagairt d'Impireacht na Breataine agus do Chomhlathas na Náisiún. Tugann saoránaigh na Ríochta Aontaithe "British" orthu féin, fiú cuid acu i dTuaisceart Éireann, ach ó theideal iomlán na ríochta, "Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann", ní chlúdaíonn an t-ainm "Briotanach" muintir Thuaisceart Éireann.

## Daonra Éireannach i mBreatain

Tá líon mór daoine as Éire agus a sliocht lonnaithe ar fud na Breataine. De réir an daonáireamh 2011 . tá 409,065 daoine le pas Éireannach acu ina gcónaí i mBreatain nó 10% an daonra sa Phoblacht na hÉireann.    
## Tagairtí

Bhreatain
Meiriceá Theas

Is fo-ilchríoch de chuid Mheiriceá é **Meiriceá Theas**. Bhain Martin Waldseemüller úsáid as an téarma "America“ den chéad uair sa bhliain 1507, chun tagairt a dhéanamh don áit ar a dtugtar "Meiriceá Theas" anois, mar ómós d'Amerigo Vespucci. D’aimsigh Alexander von Humboldt an fhíric seo sa bhliain 1836. Níos déanaí, sa bhliain 1538, leathnaigh Gerardus Mercator an t-ainm chuig an ilchríoch ar fad ar a léarscáileanna. Sa domhan Angla-Shacsanach meastar gur ilchríoch  d'fhor-ilchríoch Mheiriceá é. Trasnaíonn an meánchiorcal é ag a cheann thuaidh, agus mar sin tá an chuid is mó dá chríoch laistigh den leathsféar theas.

Tá sí suite idir an tAigéan Atlantach agus an tAigéan Ciúin, a theorannaíonn foircinn an oirthir agus an iarthair faoi seach, agus teorannaíonn Muir Chairib a cheann thuaidh agus an tAigéan Theas a cheann theas. Tá sé ceangailte le Meiriceá Thuaidh ag an droichead cúng críche a léiríonn Meiriceá Láir. Is é Meiriceá Theas an limistéar talún is gaire don Antartaice, tríd an Caolas Drake ó dheas. Tá achar 18.2 milliún km² ann, arb ionann é agus 42.9% d'ilchríoch Mheiriceá agus 13.0% de dhromchla na domhain, agus tá 6.5% de dhaonra an domhain ina gcónaí ann.

Tá Meiriceá Theas comhdhéanta de shraith trí thír dhéag atá neamhspleách:an Airgintín, an Bholaiv, an Bhrasaíl, an tSile, an Cholóim, Eacuadór, an Ghuáin, Paragua, Peiriú, Suranam, Oileán na Tríonóide agus Tobága, Uragua, agus Veiniséala, i dteannta na Fraince le Guáin na Fraince agus cúig chríoch atá faoi smacht stát eile. Tá thart ar leath de dhaonra agus d'aschur eacnamaíoch an réigiúin sa Bhrasaíl.

Is iad seo a leanas na tíortha atá ag críochantacht le Muir Chairib: an Cholóim, Veiniséala (cé go n-áirítear Oileán na Tríonóide agus Tobága de ghnáth toisc go bhfuil sé ar an scairbh ilchríochach), an Ghuáin, Suranam, Guáin na Fraince freisin, ar roinn Fhrancach thar lear í, Aruba, Curaçao agus oileán Bonaire a bhaineann le Ríocht na hÍsiltíre; tugtar Muir Chairib Mheiriceá Theas orthu i dteannta a chéile, agus is iad an Airgintín, an tSile agus Uragua an Cón Theas, a chruthaíonn an Chón Theas, réigiún den fho-ilchríoch atá cáilithe mar an ceann a bhfuil an caighdeán maireachtála agus forbartha is airde i gcomparáid leis an gcuid eile de Mheiriceá Laidineach. Tá an Cholóim agus Veiniséala, chomh maith le bheith i réigiún Mhuir Chairib, baineann siad freisin, mar aon leis an mBolaiv, an Airgintín, an tSile, Eacuadór agus Peiriú, suite sa réigiún Aindéach freisin.

## Tíortha Mheiriceá Theas
* an Airgintín
* an Bholaiv
* an Bhrasaíl
* an Cholóim
* Eacuadór
* an Ghuáin
* Guáin na Fraince
* Paragua
* Peiriú
* an tSile
* Suranam
* Uragua
* Veiniséala

alt= Léarscáil bunúsach dubh is bán don mhór-roinn Mheiricéa Theas le hainmneacha na dtíortha agus a bpríomhchathracha scríofa as Gaeilge.|mion|312x312px|Léarscáil don mhór-roinn Mheiricéa Theas le hainmneacha na dtíortha agus a bpríomhchathracha scríofa as Gaeilge

## Tagairtí

Catagóir:Mór-ranna
Catagóir:Críocha Mheiriceá
Ros Mhic Thriúin

Baile in iardheisceart chontae Loch Garman i bPoblacht na hÉireann is ea **Ros Mhic Thriúin.** Tá an baile suite ar an abhainn. an Bhearú, gar do theorainn Chontae Chill Chainnigh.
mion
Tá calafort ann, agus is é an tríú bhaile sa chontae i ndiaidh baile Loch Garman agus Inis Córthaidh. Dar le daonáireamh 2016, bhí 8,040 duine ina gcónaí ann.
[clé|mion|scéal na Nollag, scoil Our Lady of Lourdes, [Ros Bearrcon (Ros Mhic Thriúin), Loch Garman, 1930]]
Is baile suite ar an taobh eile den Bearú é Ros Bearrcon.

## Stair
Is cosúil go síolraíonn an chuid is sine den bhaile, an cuan, ón ré roimh-Mheánaoiseach. An chéad lonnaiocht a thagtar ar sna chúinsí staire ná mainistir de chuid Naomh Abbán sa 6ú haois san áit a thugtar an Baile Gaelach inniu air.

Bhíodh Ros Mhic Thriúin mar chuid de chríoch Rí Laighean an lae Diarmaid Mac Murchadha agus tháinig an baile go mór chun cinn agus na hAngla-Normannaigh i mbarr a réime sa chearn seo den tír. Tháinig an ridire Normannach William Marshall agus a bhean chéile Isabella de Clare i dtír go luath sa 13ú haois.

Troideadh dhá chath aitheanta i stair na tíre sa bhaile. Sa bhliain 1643, d'éirigh le lucht an bhaile cur go láidir i gcoinne léigear de chuid James Butler, 1ú Diúc Urumhan le linn Chath Ros Mhic Thriúin (1643). Chuir Oilibhéar Cromail an baile faoi smacht na Sasanach in athuair, áfach, sa bhliain 1649.   Anuas ar sin, troideadh ceann de na cathanna ba fhuiltí d'Éirí Amach 1798 in Éirinn sa bhaile - Cath Ros Mhic Thriúin (1798).

## Daoine
I Ros Mhic Thriúin, Co. Loch Garman a tógadh Próinséas Ní Chatháin.  Scríobh sí alt faoi ainm an bhaile.

[clé|mion|Mikado, scoil Our Lady of Lourdes, [Ros Bearrcon (Ros Mhic Thriúin), Loch Garman, 1930idí ]]

## Féach freisin

* Máire Próinséas Ní Chatháin

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Loch Garman
Caerdydd

Is é **Caerdydd**  (*Cardiff* as Béarla) príomhchathair na Breataine Bige.  Tá Caerdydd suite i ndeisceart na tíre, le calafort breá. 

### Stair
Tháinig fás agus forbairt as cuimse fúithi  sa 19ú hAois, leis an Réabhlóid Thionsclaíoch, mar go raibh saibhreas guail agus iarainn i ngleannta deiscirt na Breataine Bige. 

Rinneadh cathair di sa bhliain 1905 agus an phríomhchathair sa bhliain 1955. 

### Daonra
Tá daonra  ann. 

Níl an Bhreatnais ach ag 11% den daonra ach í ag fás arís de réir a chéile. Tháinig méadú 14,451 duine ar líon na ndaoine a raibh Breatnais acu idir 1991 agus 2001, mar shampla.

thumb|300px|Caisteal Caerdydd|clé

## Féach freisin

* An Bhreatain Bheag

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Breataine Bige
Catagóir:Príomhchathracha
Kansas

Is stát é **Kansas**, agus eascraíonn an t-ainm as an bhfocal Lakota *Kansa*, gur bhrí leis ná "*muintir an ghaoith aneas*", atá suite i Meániarthar Stáit Aontaithe Mheiriceá. Is í Topeka an phríomhchathair. Tá teagasc éabhlóid sna scoileanna conspóideach i Kansas mar tá neart Chríostaíthe bunúsacha ina gcónaí ann.

## Stair
Shroich Francisco Vásquez de Coronado Kansas sa bhliain 1541.

## Eacnamaíocht
Sa bhliain 2003, b'fhiú olltáirgeacht  an stáit $93 billiún. B'é luach mheánioncaim an duine ná $29,438. Is eallach, cruithneacht, sorghum, pónaire shoighe, muic and arbhar iad na táirgí talmhaíochta is mó. Is iad trealaimh iompar, aerárthach tráchtála agus príobháideach, bia próiseáil, foilsitheoireacht, táirgí cheimiceach, innealra, feisteas, peitriliam agus mianadóireacht na táirgí tionscailíochta is mó. 

## Contaetha i Kansas

## Bailte i Kansas
* Wichita
* Overland Park
* Kansas City
* **[[Topeka, Kansas|Topeka]]**
* Hutchinson

## Naisc sheachtracha
* Suíomh idirlín oifigiúil

[thumb|left|[Préirí Konza, sna Cnoic Flint.]]

Catagóir:Stáit Mheiriceá
*
Catagóir:Stáit SAM a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu
Catagóir:Áiteanna a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu
Richard Wagner

Ba chumadóir Gearmánach é **Richard Wagner** (22 Bealtaine 1813 – 13 Feabhra 1883).

## Óige Wagner
Rugadh é i Leipzig, sa Ghearmáin, sa bhliain 1813. Fuair a athair bás nuair a bhí sé sé mhí d'aois. Phós a mháthair fear céile nua ach fuair sé bás nuair a bhí Richard sé bliana d'aois. Chas a shuim go dtí ceol go luath agus d'fhreastail sé ar Ollscoil Leipzig. Sa bhliain 1833 chríochnaigh sé a chéad cheoldhráma *Die Feen* ("Na Sióga").

## Saothair ceoil
*clé|mion|Richard Wagner, Paris, 1861  (premiere  Tannhauser)<br />*Die Feen* (1833-34, céad léiriú 1888)
* *Das Liebesverbot oder Die Novize von Palermo* (1834-36, céad léiriú 1836)
* *Rienzi, der Letzte der Tribunen* (1837-40, céad léiriú 1842)
* *[[Der fliegende Holländer]]* (1840-41, céad léiriú 1843)mion
* *[[Tannhäuser]] und der Sängerkrieg auf Wartburg* (1842-45, céad léiriú 1845)
* *Lohengrin* (1845-48, céad léiriú 1850)
* *[[Der Ring des Nibelungen]]* (céad léiriú 1876), ina bhfuil ceithre cheoldrámaí:
** An oíche tosaigh: *[[Das Rheingold]]* (1851-54, céad léiriú 1869)
** An chéad lá: *[[Die Walküre]]* (1851-56, céad léiriú 1870)
** An dara lá: *[[Siegfried]]* (1851-71, céad léiriú 1876)
** An tríú lá: *[[Götterdämmerung]]* (1848-1874, céad léiriú 1876)
* *[[Tristan und Isolde]]* (1856-59, céad léiriú 1865)
* *[[Die Meistersinger von Nürnberg]]* (1845-67, céad léiriú 1868)
* *[[Parsifal]]* (1865-82, céad léiriú 1882)

## Naisc sheachtracha
* Opera Meitreapólach Nua-Eabhrac, le taispeántais, scéalta na saothar, srl
* Cartlann Richard Wagner a chum Hannu Salmi 

## Tagairtí

Wagner, Richard
Wagner, Richard
Wagner, Richard
Dúil

Tá mórán cialla leis an focal **dúil**:

* Go ginearálta, is éard atá i n**dúil** ná gíota bunúsach de rud éigin.
* Ar feadh ama fada, chreid grúpaí daoine (mar shampla scoil Phíotágaráis nó na hailceimicithe) go raibh '''na dúile''' (dúil chlasaiceach nó na ceithre dúile clasaiceacha) ina bpríomhghíotaí den damhna ar bith sa chruinne.
* Sa cheimic, is éard atá i n**[[dúil cheimiceach|dúil]]** (**[[dúil cheimiceach]]**) ná damhna a dhéantar de hadaimh leis an uimhir chéanna prótóin sa gach núicléas. Féach ar an dTábla peiriadach.
* Sa litríocht, ***[[Dúil (Cnuasach gearrscéalta)|Dúil]]*** (**[[Dúil (Cnuasach gearrscéalta)]]**) an t-ainm a bhí ar chnuasach gearrscéalta a scríobh an scríbhneoir Éireannach Liam Ó Flaithearta.

Catagóir:Nádúr
Catagóir:Damhna
Artrapód

Is fíleam ainmhithe iad na h**artrapóid** (fíleam Arthropoda, ón nGréigis ἄρθρον arthron, "alt", agus ποδός podos, "troigh"). Tá eiseachnámharlach, deighilt, agus géagán gabhal acu. I measc na n-ainmhithe san fhíleam seo, tá feithidí, crústaigh, araicnidí, srl.

## Féach freisin

* Adharcán (artrapóid)

## Tagairtí

Catagóir:Eocaróit
Iosrael

Tír sa Mheánoirthear, ar bhruach thoir na Meánmhara is ea **Iosrael**. Bhí daonra  de 8,4 milliún duine sa tír sa bhliain 2006.

## Daoine

Tá móramh Giúdach in Iosrael, agus is stát Giúdach é. Ach bíonn lucht mór Arabach sa tír, maraon le mionlaigh eile. Tá dlúthbhaint ag tailte na bPalaistíneach le hIosrael maidir le cúrsaí airgid agus polaitíochta, mar go n-oibríonn an-chuid Palaistíneach in Iosrael, agus go bhfuil na céadta coilíneachtaí curtha ar bun ag Iosraelaigh den aicme chrua a dteastaíonn uathu seilbh a ghlacadh go hiomlán ar an 'Iosrael stairiúil'.

Ar 8 Nollaig 2017, d'fhógair Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá, Donald Trump, go raibh na Stáit Aontaithe chun aitheantas a thabhairt feasta go hIarúsailéim mar phríomhchathair Iosrael.

## Tíreolaíocht
Is í an Mhuir Mharbh an áit is ísle ar domhain, agus téann a lán ann le snámh, rud atá an-éasca, ós rud é go bhfuil an t-uisce trom le salann. Tá dún Masada fós le feiceáil, áit ar fhan buíon Giúdach a bhí ag cur i gcoinne na Rómhánach ar feadh trí bliana, gur mharaigh siad iad féin ar dheireadh. Tógann sé trí huair a chloig dul go dtí an mullach, nó is féidir dul le carr-chábla. I measc na sliabhraonta tá an Ghailíl, Shliabh Chairmeil agus an Golan sa tuaisceart.
[mion|Balla an Olagóin, áit oilithreachta ag na Giúdaigh, agus Cruinneagán na Carraige, scrín thábhachtach Mhoslamach, in [Iarúsailéim|clé]]
## Caidreamh le hÉire
Ar an 12 Nollaig 2024, d'fhógair Éirinn a dtacaíocht do chaingean dlí na hAfraice Theas in aghaidh Iosrael sa Chúirt Bhreithiúnais Idirnáisiúnta. Trí lá níos déanaí, dhún Iosrael a n-ambasáid i mBaile Átha Cliath i bhfianaise "pholasaithe láidre frith-Iosrael" Rialtas na hÉireann.[1]

## Cinedhíothú i bPalaistín
Tá Iosrael ag déanamh cinedhíothú i bPailistín mar a dúirt na NA i 2025. 

## Féach freisin
*Stair Iosrael
*Coimhlint Iosraelach-Phalaistíneach
*Eabhrais
*Daoine Iosraelacha
*Iarúsailéim‎
## Tagairtí

Catagóir:Iosrael
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe

Catagóir:Coimhlint Iosraelach-Phalaistíneach
Catagóir:Eabhrais‎
Catagóir:Daoine Iosraelacha‎
Catagóir:Iarúsailéim‎
Long Island

Síneann **Long Island** amach soir as cathair Nua-Eabhrac. Tá sé os cionn 170 km ar fhad, ach níl sé mórán thar 30 km ar leithead in aon chuid de. De ghnáth nuair a luaitear an t-ainm, fágtar Queens and Brooklyn ar lár, mar go bhfuilid i gNua-Eabhrac, cé gur chuid den oileán iadsan maidir le tíreolaíocht.

Tá an chuid eile de Long Island roinnte idir Nassau County taobh leis an gcathair, agus Suffolk County soir uaidh.

Tá tránna breátha ar an oileán, agus ar an gcuid is faide soir tá na Hamptons, áit a bhfuil tithe móra galánta agus tránna breátha ina gcaitheann go leor as cathair Nua-Eabhrac cuid den samhradh, go háirithe daoine saibhre. Tugtar na Hamptons ar an gceantar mar gur Easthampton, Westhampton, Southampton cuid de na príomhbhailte sa cheantar gainmhiúil seo.

Catagóir:Long Island, New York
Spéirling Jeanne

Ba é **Spéirling Jeanne** an séú spéirling sa bhliain 2004, ag bualadh Oileáin Maighdine na Stát Aontaithe, Pórtó Rícó, an Phoblacht Doiminiceánach, Haïti agus oirdheisceart na Bahámaigh.

## Stair na stoirme
Ghluais Jeanne ó dheas ó Oileáin Maighdine na Stát Aontaithe ar 15 Meán Fómhair, agus tháinig i dtír ag Yabucoa, Pórtó Rícó níos déanaí sa lá. 

Lean Jeanne uirthi go mall os cionn na Poblachta Doiminicéanaigh ar 17 Meán Fómhair sular fhág sé an oileán go déanach sa tráthnóna. Faoin am sin, bhí Jeanne tar éis laghdú céim eile, go neart ísilbhrú meánchriosaigh.

Ar 18 Meán Fómhair, agus an córas á leanúint gar do Inagua Mór, tháinig croílár nua ar an saol, achar mhaith thoir-ó thuaidh, agus chuaigh an iompú a bhí cheana ann i léig. Chuaigh an lár nua i dtreise arís go raibh ina spéirling ar 20 Meán Fómhair.

Lean Jeanne a turas fada mar frithchíclóin, ag iompú siar agus ansin siar-aduaidh. 

Fágadh 600,000 gan uisce reatha i bPórtó Rícó. Rinne titim talún an-dochar don dúlra i bhForaois Náisiúnta na Cairibe, agus maraíodh seachtar.

Agus é ag gluaiseacht thar thuaisceart na Poblachta Doiminiceánaigh, maraíodh 18 ar a laghad.
[275px|right|thumb|Gluaiseacht Jeanne ar 22 Meán Fómhair   [2004 ag 05:00 EDT]]

Ar 21 Meán Fómhair, tuairiscíodh go raibh ar a laghad 691 marbh i Gonaïves, Haïti, 40 ar a laghad gar dó i Port-de-Paix, agus 51 in áiteanna eile i Haïti. http://edition.cnn.com/2004/WEATHER/09/20/jeanne/index.html , http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3674990.stm http://abcnews.go.com/wire/World/ap20040921_2335.html. 

## Naisc seachtacha
* rabhadh oifigiúil Cheantair Náisiúnta - réamhthuairiscí oifigiúla.
* Pictiúir 
* Ceisteanna a churtar go minic faoi, stoirmeacha meáncriosa, srl.

## Féach freisin
Hairicín Ivan, 2004

## Tagairtí

Catagóir:Spéirlingí
Catagóir:2004
Catagóir:Florida
Coronation Street

Sobaldráma Briotanach is ea ***Coronation Street*** (nó ***Corrie*** go neamhfhoirmeálta uaireanta). Ba é Tony Warren a chruthaigh é, agus cuireadh ar an aer ar dtús é ar 9 Mí na Nollag 1960. Ba faoin dteideal *Florizel Street* a ceapadh ar dtús é, ach dúirt Agnes, freastalaí tae ag comhlacht teilifíse Granada (áit a táirgeadh Coronation Street) gur airigh "Florizel" ró-chosúil le buidéal glantóireachta. Tá *Coronation Street* suite i sráid déanta suas sa bhaile déanta suas ar ainm dó Weatherfield, bunaithe ar Salford, ar chuid anois de mhórchathair Mhanchain é. Is é an clár teilifíse is láidre ar ghréasán ITV. Is é *[[EastEnders]]* an BBC an t-iomaitheoir is mó atá aige i measc sobaldrámaí.

## Stair
Chraol an chéad eipeasóid ar an 9 Nollaig 1960 ag 7.

## Carachtair

## Naisc sheachtracha
* Leathanach Coronation Street ag itv.com

## Tagairtí

Catagóir:Coronation Street
Catagóir:Sobalchlár
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1960
Catagóir:Cláir ITV
Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine
Eliel Saarinen

Ailtire Fionlannach ab ea **Gottlieb Eliel Saarinen** (20 Lúnasa 1873 – 1 Iúil 1950) a bhain cáil amach as a chuid foirgneamh *[[art nouveau]]* i dtús an 20ú haois.

Leag sé amach plean forbartha do lár Heilsincí i stíl iarsmúil, plean nár cuireadh i gcrích riamh.

D'imigh sé go dtí Stáit Aontaithe Mheiriceá sna 1920í agus lean sé ag dearadh oifigí agus foirgneamh poiblí agus mar mhúinteoir ailtireachta. 

## Foirgnimh
[deas|250px|thumb|Stáisiún Traenach [Heilsincí.]] 
* Pavilion i dtaispeántas an domhain i bPáras 1900
* Músaem Náisiúnta na Fionlainne i Heilsincí 1902 - 1911
* Stáisiún Traenach Heilsincí 1904 - 1911
* Stáisiún Traenach Vyborg (atá anois sa Rúis) 1904 - 1913
* Eaglais First Christian Church Columbus, Indiana, Stáit Aontaithe Mheiriceá

Rinne Saarinen a chuid staidéar ar ailtireacht agus péintéireacht i Heilsincí, agus bhain sé amach a theastas ailtireachta i 1897. Maraon de beirt dá chairde ón ollscoil, Gesellius agus Lindgren, bhí cleachtadh ailtireachta ar bun aige cheana féin faoi 1896. 

Ghlac Saarinen páirt sna comórtais idirnáisiúnta deartha le haghaidh Canberra, Budapest agus Taillinn (i1911–1913). Nuair a d'éirigh leis i gcomórtas le haghaidh an Túr an Chicago Tribune (1922) bhog Saarinen leis go Stáit Aontaithe Mheiriceá (1923). I measc mórthionscnamh eile, d'fhorbair sé coincheap agus dhear sé an láithreán ar fad ag an Cranbrook Academy of Art agus a scoil lámh le Detroit. Mhair sé anseo go dtína bhás i 1950. Le haghaidh seomra bídh uachtaráin an acadaimh (agus cé a bheadh ann ach é féin!) dhear sé an Chathaoir Shleasa chliútiúil, ceann dá shárshaothair, agus le haghaidh stiúideo a mhnaoi dhear sé an Chathaoir Ghorm (iad araon i 1929).

B'ailtire tábhachtach freisin a mhac Eero (1910–1961), duine de threoraithe na Stíle Idirnáisiúnta, mar a thugtar air.

## Naisc sheachtracha
* Beathaisnéis ag Archinform.net (B), arna rochtain ar 4-4-2015

Saarinen, Eliel
Saarinen, Eliel
Saarinen, Eliel
Eero Saarinen

Ailtire Meiriceánach de bhunadh Fionlannach ab ea **Eero Saarinen** (20 Lúnasa, 1910 - 1 Meán Fómhair, 1961) a bhain cáil amach lena chruthanna cuaracha áirseacha. Ceanglaítear go minic é leis an Stíl Idirnáisiúnta. Ba mhac leis an ailtire Eliel Saarinen é, agus rinne sé staidéar faoi threoir a athar ag an Cranbrook Academy of Art. Bhain sé B.Arch. amach ó Ollscoil Yale i 1934.

Imeasc a chuid saothar, tá:
* Gateway Arch, St. Louis, Missouri 
* Críochphort TWA ag Aerphort Idirnáisiúnta JFK
* Aerphort Idirnáisiúnta Washington Dulles
* Kresge Auditorium ag MIT
* Saotharlainne Bell i Holmdel, New Jersey
* Foirgneamh CBS (Black Rock) Nua-Eabhrac
* Amharclann Vivian Beaumont ag Látharlann Lincoln, Nua-Eabhrac
* Látharlann Teicneach General Motors
* Ambasáid SAM in Osló agus i Londain
* Eaglais North Christian Church i Columbus, Indiana
* Scoil Dlí agus Woodward Court Dormitory ag Ollscoil Chicago
* Coláiste Morse agus Coláiste Ezra Stiles ag Ollscoil Yale
* Ingalls Rink ag Ollscoil Yale, a thugtar "an Míol Mór" air go ceansa. 

Bhí Saarinen ar an gcoiste roghnaithe le haghaidh an chomórtais deartha do Theach Opera Sydney, agus meastar go raibh baint aige lena roghnú, dearadh a bhfuil cáil dhomhanda air a cheap Jørn Utzon.

Catagóir:Ailtirí Fionlannacha