open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2022

Thosaigh **géarchéim Iosrael-Palaistín, 2022** ar 3 Lúnasa 2022 nuair a rinne Iosrael ionsaí réamhchoisctheach ar Jiohád Ioslamach na Palaistíne (an PIJ).  

### Imeachtaí
Ar' 2 Lúnasa 2022, gabhadh Bassam al-Saadi, ceannaire áitiúil de chuid an PIJ, i Jenin,

Trí lá níos déanaí, ar 5 Lúnasa, bhí sé fógartha ag an Aire Cosanta Benny Gantz ar Jiohád Ioslamach go raibh "a ré caite." Mar sin, bhí leid tugtha ag Rialtas Iosrael go rabhthas ar shéala fogha a thabhairt faoi Ghaza.
clé|mion|píolóta ag déanamh a chás mar chosaint
clé|mion|ullmhúcháin
I ngníomh' réamhchoisctheach' eile, maraíodh Tayseer al-Jabari, ball sinsearach den ghrúpa PIJ, de bharr ruathar na nIosraelach. Scaoileadh diúracáin  ó scairdeitleáin le bloc árasán i gCathair Ghaza. Dúirt an IDF go raibh Tayseer freagrach as iliomad ionsaithe sceimhlitheoireachta ar shibhialtaigh Iosraelacha. Rinneach damáiste comhthaobhach. Maraíodh seachtar ar a laghad, cailín Palaistíneach cúig bliana ina measc.  Feallmharaíodh Tisir Jabari, ceannaire eile in ionsaí eile.
clé|mion|dianghlasáil in Gaza
 
Mar fhreagra, scaoil Jiohád Ioslamach na céadta roicéad le lonnaíochtaí in Iosrael.  Níor maraíodh éinne.   

Bhí srianta le cois curtha ag na hIosraelaigh ar mhuintir Ghaza. Ní raibh cead ag daoine breoite a bhfuil coinní ospidéal acu ná daoine a bhfuil pasanna oibre acu an iamhchríoch a fhágáil. Bhí cosc freisin ar bhreosla a thabhairt isteach ann. Bhí an t-aon ionad ginte cumhachta i nGaza díomhaoin de cheal breosla ar 6 Lúnasa.  

Rinneadh na hÉigiptigh eadráin idir na hIosraelaigh agus Jiohád Ioslamach. Ar 7 Lúnasa, cuireadh i ngníomh sos comhraic idir iad agus Jiohád Ioslamach na Palaistíne.  An lá dár gcionn, ligeadh leoraithe lán breosla isteach i ndeisceart Ghaza.  

### Iarmhairtí

Dúirt na húdaráis i nGaza gur maraiodh 44 duine - cúig pháiste dhéag ina measc - agus gur donaíodh 360 de bharr ionsaithe buamála na nIosraelach ar an limistéar Palaistíneach idir 5-7 Lúnasa.

### Ionsaithe eile
Bhí ruathair á dtabhairt mórán gach uile lá ag na hIosraelaigh faoin mBruach Thiar idir Máirt-Lúnasas agus iad ag féachaint le baill den eagraíocht mhíleata Jiohád Ioslamach na Palaistíne a ghabháil nó a mharú.

Ar 9 Lúnasa, mharaigh na na hIosraelaigh beirt bhall den eagraíocht mhíleata dá ngairtear Briogáid Mhairtírigh Al-Aqsa i dteach sa chathair Nablus ar an mBruach Thiar sna críocha Palaistíneacha; bhí duine de cheannasaithe na heagraíochta Ibrahim al-Nabulsi ar dhuine acu. In iomlán, maraíodh triúr (nó níos mór) agus gortaíodh breis is 70 duine nuair a thug fórsaí Iosrael ruathar faoi Nablus.

Chaith ógánaigh Phalaistíneach clocha le saighdiúirí Iosrael le súil eang a chur sa roth acu, mar is iondúil (dála chás an leoin agus na luiche) 

## Féach freisin

* Coimhlint Iosrael-Hamas, 2014
* Agóidí Gaza-Iosrael, 2018-2019
* Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2021
* Géarchéim Iosrael-Palaistín, 2023
* Coimhlint Iosrael-Hamas, 2023
* ''Gaza'' (scannán 2019)

## Naisc sheachtracha
## Tagairtí

Catagóir:Stair Iosrael
Catagóir:2022
Catagóir:Iarúsailéim
Catagóir:Stair na Palaistíne
Catagóir:Stráice Gaza
Liosta de lámhscríbhinní Éireannacha

Seo a leanas liosta neamhiomlán de lámhscríbhinní déanta i nÉirinn, i dteannta le lámhscríbhinní le díol spéise Éireannach, scríbhinní meamraim agus páipéir both san áireamh.

## Féach freisin
* Cín Dromma Snechtai
* Irish Manuscripts Commission

## Foinsí
* General:
** 
* Brussels:
** 
* Cambridge
** 
** 
* Dublin
** 
**  

## Naisc sheachtracha
* ISOS, Irish Script on Screen
* CELT, Corpus of Electronic Texts
* MsOmit, Manuscript Sources to Old and Middle Irish Tales, 2017
* IMMURGU, Insular Medieval Manuscripts Reproduction Guide
* CODECS, Collaborative Online Database and e-Resources for Celtic Studies
* Proposal by WB Yeats in the Irish Senate in April 1923, concerning the local translation of Irish manuscripts.

## Tagairtí
Béal Átha Mó, Barúntacht, Contae Ros Comáin

Is barúntacht i gContae Ros Comáin é **Béal Átha Mó**. Tá barúntacht a bhfuil an t-ainm céanna uirthi i gContae na Gaillimhe.

## Sanasaíocht
Ainmníodh an bharúntacht as an mbaile Béal Átha Mó i gContae na Gaillimhe; ciallaíonn an t-ainm “béal áth Mogh”; is carachtar de chuid na finscéalaíochta é Mogh a bhfuil baint aige leis an mBanríon Méabh.

## Tíreolaíocht
Tá an bharúntacht suite i lár Chontae Ros Comáin, lastuaidh den tSuca.

## Stair

Bhí barúntacht mhór amháin ann i dtús báire darbh ainm Béal Átha Mó laistigh de Chontae na Gaillimhe. Níos déanaí, tugadh timpeall an cúigiú cuid den bharúntacht — an chuid lastuaidh d'Abhainn na Suca — do Chontae Ros Comáin.

Bhí Richard Malone, 1ú Bharún Sunderlin (*c.* 1738 – 1816) ina úinéir talún sa cheantar. Bhí achrann talmhaíochta sa bharúntacht sna 1840í.

## Tagairtí

Catagóir:Barúntachtaí Chontae Ros Comáin
David Honeyford

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **David Honeyford**. Is ball de Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann é. Is iarbhall de NI21 é. Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Ghleann an Lagáin, ó 2022 ar aghaidh.

## Saol pearsanta
Is ball de CLG Naomh Seosamh, Lann Abhaigh é.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Fir
Reginald Dunne

Ball den IRA i Londain ab ea **Reginald William Dunne** (Meitheamh 1898 – 10 Lúnasa 1922).

Ar 22 Meitheamh 1922, scaoil Dunne (in éineacht lena chomhghleacaí Joseph O'Sullivan) marbh an Marascail Machaire. Sir Henry Wilson,  ar leac a dhorais féin i lár Londain. Bhí Wilson ina chomhairleoir slándála do Phríomh-Aire Tuaisceart Éireann, James Craig ag an am céanna. Mar thoradh, chuir Rialtas na Breataine brú ar an gCoileánach ionsaí a dhéanamh ar na Ceithre Cúirteanna.

Cé gur cháin Art Ó Gríofa an beart ba léir ón triail a cuireadh ar Reginald Dunne agus Joseph O’Sullivan go gairid ina dhiaidh sin gur bhain siad beirt le ‘G.H.Q..

[clé|mion|[Joseph O'Sullivan]]
Crochadh Reginald Dunne, in éineacht le Joseph O'Sullivan, ar 10 Lúnasa 1922. 

Maidir le taisí Dunne agus O’Sullivan a thabhairt abhaile, sa bhliain 1967, ba chuid é sin de bheartas Harold Wilson vótaí a mhealladh ó Éireannaigh thall trí bhá a léiriú lena gcúram.

## Féach freisin

* Joseph O'Sullivan
* An Marascail Machaire. Sir Henry Wilson
* Cath Átha Cliath

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1898
Catagóir:Daoine a cuireadh chun báis trí chrochadh
Catagóir:Daoine a cuireadh chun báis ag Ríocht na Breataine Móire
Catagóir:Baill den IRA
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Básanna i 1922
Catagóir:Sceimhlitheoirí
Catagóir:Dúnmharfóirí
Langya henipavirus

Is speiceas de henipavirus é *Langya henipavirus* (LayV), ar a dtugtar an **víreas Langya** freisin, a braitheadh den chéad uair i gcúigí na Síne, Shandong agus Henan. D'aimsiú iad i 35 othar ó mhí na Nollag 2018 go Lúnasa 2022. As na 35 cás le LayV, níor léirigh ach 26 acu siomptóim, amhail fiabhras, tuirse agus casacht. Níor tuairiscíodh aon bhás mar gheall ar LayV go dtí seo. Bíonn tionchar ag an víreas seo ar dhaoine agus ar speicis ainmhithe eile, lena n - áirítear na Macroscelididae, an t-ainmhí a mhaítear a bheith ina óstach bunaidh. Ní raibh aon cheann de na 35 cás i dteagmháil lena chéile, agus ní fios go fóill an féidir an víreas a tharchur ó dhuine go duine.
## Tagairtí

Catagóir: Paramyxoviridae
Saltair Chaimín

mion|300px|Fóilió, le príomhthéama an tsailm agus gluaiseanna ar an imeall

Lámhscríbhinn dhathmhaisithe Éireannach is dócha de chuid na 11ú haoise is ea ** Saltar Chaimín.** Moltar gur scríobhadh é ar Inis Cealtra i Loch Deirgeirt.  Caomhnaítear é sa leabharlann ag an gColáiste Ollscoile, Baile Átha Cliath (MS.A.i).

Tá an-dochar déanta don saltar, agus níl ar marthain ach sé fhóilió le véarsaí 1-16 agus 33-116 as Salm 118 (*Beati Immaculati*), salm a bhfuil aige 176 véarsaí in iomlán.  D'fhéadfadh é nach raibh ann ach an salm seo, le nótaí agus gluaiseanna, ach b'fhéidir a mhalairt agus go raibh Saltar iomlán ann.  

Tá cló an phríomhthéacs curtha in aon cholún amháin i lár gach fóilió, scríofa i mionscript mór leath-unical.  Is leagan iad na himill agus an-chuid gluaiseanna ann as Gaeilge agus as Laidin. maraon ach amháin an Southampton Psalter.

Ní fios ach fíorbheagán faoina bhunús  agus luathstair an tsaltair.  Fuair Naomh Caimín bás sa bhliain 654, ach meastar ón nGaeilge agus óna maisiúcháin sna gluaiseanna gur cuid den 11ú haois é.  Luaitear é don chéad uair sa bhliain 1639 ag Ardeaspag James Ussher, agus é sa leabharlann an chlochair Phroinsiasaigh i nDún na nGall.  Tógadh é go dtí Coláiste Naomh Isidore sa Róimh le linn Réabhlóid na Fraince, agus ar ais go hÉirinn sa bhliain 1872.

## Foinsí
* Blom, Alderik. *Glossing the Psalms: The Emergence of the Written Vernaculars in Western Europe from the Seventh to the Twelfth Centuries*. Walter de Gruyter GmbH, 2017
* Esposito, M. "On the So-Called Psalter of St. Caimin". *Proceedings of the Royal Irish Academy*. Section C: Archaeology, Celtic Studies, History, Linguistics, Literature, iml. 32, 1914
* O'Neil, Timothy. *The Irish Hand: Scribes and Their Manuscripts from the Earliest Times to the Seventeenth Century*. Corcaigh: Cork University Press, 2014. 

## Tagairtí

Catagóir:11ú haois in Éirinn
Catagóir:Téacsanna reiligiúnacha
Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise
An Ghléib

Tá go leor leor bailte fearainn in Éirinn darb ainm **An Ghléib** — beagnach 150 acu. Tá baile fearainn a bhfuil an t-ainm seo air i 24 as na 32 contae.  Mar shampla:

* An Ghléib, Contae Mhaigh Eo (Iorras)
* An Ghléib, Contae Thír Eoghain

## Tagairtí

## Nasc seachtrach
Liosta ar logainm.ie

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Setonix brachyurus

Is macrapód beag, timpeall ar mhéid cait tí  é ***Setonix brachyurus***, ar a dtugtar **an valbaí scrobarnaí earrghearr**.  Is é an t-aon bhall den ghéineas ***Setonix*** é. Cosúil le marsúipiaigh eile san fhine Macropodidae  (amhail cangarúnna agus valbaithe), is ainmhí oiche agus luibhiteach den chuid is mó an valbaí seo.
## Tagairtí

Catagóir:Fána eindéimeach in Iardheisceart na hAstráile
Catagóir:Macrapóid
Catagóir:Mamaigh a thuairiscítear in 1830
Catagóir:Mamaigh Iarthar na hAstráile
Catagóir:Marsúipiaigh na hAstráile
Catagóir:Oileán Rottnest
Catagóir:Fána leochaileach na hAstráile
Oíchíocht

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/Owl_at_Night.jpg/220px-Owl_at_Night.jpg|deas|mion| Tá clú agus cáil ar [Strigiformes|ulchabháin as a bheith gníomhach san oíche, ach bíonn roinnt ulchabhán gníomhach i rith an lae.]]
Is iompar ainmhithe í an **oíchíocht**, arb iad a comhartha sóirt a bheith gníomhach san **oíche** agus ina chodladh i rith an lae. 
Catagóir:Codladh
Fuisce na hAlban

Is fuisce braiche nó fuisce gráin (nó meascán den dá cheann) a dhéantar in Albain é **fuisce na hAlban**, **uisce beatha na hAlban**, nó **uisce beatha Albanach** ().

I dtús báire, rinneadh fuisce na hAlban go léir as eorna bhraiche. Thug drioglanna tráchtála fuisce déanta as cruithneacht agus as seagal isteach ag deireadh na 18ú haoise. Sa bhliain 2020, bhí 134 drioglann ag feidhmiú in Albain.

Caithfear aois a chur ar fhuisce na hAlban i mbairillí darach ar feadh trí bliana ar a laghad. Má tá ráiteas aoise i bhfoirm uimhriúil ar bhuidéal fhuisce na hAlban, is éard atá ann ná aois an fhuisce is óige a úsáideadh chun an táirge a dhéanamh. Is é 40% an neart is lú alcóil de réir toirte atá ceadaithe sna rialacháin. Roinntear fuisce na hAlban ina chúig chatagóir ar leith: fuisce aon bhraiche, fuisce aon ghráin, fuisce braiche cumaiscthe, fuisce gráin cumaiscthe, agus fuisce cumaiscthe.

Bhí an chéad tagairt scríofa d’fhuisce na hAlban i Rollaí Státchiste na hAlban sa bhliain 1494.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Albain
Catagóir:Uisce beatha
Catagóir:Deochanna
Lada

Is branda gluaisteán é **Lada** (Rúisis: Лада, fuaimniú: [ˈladə]). Is é AvtoVAZ (VAZ ar dtús), comhlacht faoi úinéireacht stát na Rúise, a tháirgeann na gluaisteáin. Idir Eanáir 2021 agus Bealtaine 2022, cuireadh Lada agus a chomhbhranda Dacia le chéile san aonad gnó Lada-Dacia faoi scáth Renault.

Táirgeadh na chéad ghluaisteáin de chuid AvtoVAZ le cúnamh teicniúil ó Fiat agus cuireadh ar an margadh san Aontas Sóivéadach iad faoin ainm *Zhiguli* (Жигули). Seoladh an branda Lada sa bhliain 1973, dírithe ar an margadh thar lear ar dtús, sula ndearnadh príomhbhranda AvtoVAZ de Lada sna 1990idí. Tá stair fhada ag an mbranda sa Rúis agus tá sé coitianta i dtíortha iar-Shóivéadacha freisin. Ghlac Renault smacht ar an mbranda i 2016.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Oifigiúil

Catagóir:Brandaí Carranna
Acht an tSocruithe 1652

Ar 12 Lúnasa 1652, rith Parlaimint Shasana **Acht an tSocruithe,** a ghearr pionós, idir bás agus díshealbhú, orthu súd a bhí páirteach in Éirí Amach 1641. 

Baineadh an talamh de dhaoine eile chomh maith, agus tugadh talamh bocht i gConnacht nó sa Chlár dóibh. Chuaigh cuid eile ar imirce go dtí an Mór-Roinn srl.

## Féach freisin

* Éirí Amach 1641
* Uí Dhubhuir

## Tagairtí

Catagóir:1652
Catagóir:Dlí reachtúil
Catagóir:Dlí Shasana
Catagóir:Idir-ríocht Shasana
Keith Buchanan

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Keith Buchanan** (). Is ball den Pháirtí Aontachtach Daonlathach é. Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Lár Uladh, ó 2016 ar aghaidh.

## Saol pearsanta
Tá sé pósta le Sandra. Tá iníon amháin acu. Is Anglacánach é. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Emma Sheerin

Is polaiteoir de chuid Sinn Féin i dTuaisceart Éireann í **Emma Sheerin** (). Is as Baile na Scríne í. Is Comhalta den Tionól Reachtach í do Lár Uladh, ó 2018 ar aghaidh. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Mná Éireannacha
Windeáil

Is gníomh de chuid na hamhránaíochta dúchais Gaeilge an sean-nós í an **windeáil** nó *tochras/tochrais*. Tógann duine nach bhfuil i mbun amhránaíochta lámh nó uillinn an amhránaí agus déanann siad luascadh rithimiúil timpeall agus iad lámh ar láimh leis an amhránaí. Is féidir go dtiocfaidh an windeáil le rithim an amhráin nó na hamhránaíochta.

Dar le Joe Éinniú go mbaineann sé leis an gclog a bheith á thochras nó á windeáil siar. Bíonn lámh an amhránaí á gluaiseacht tuathal (in éadan threo an chloig) sa mhíniú atá aige. Is féidir gur le Conamara is mó a shamhlaítear an focal agus an gníomh, ach bíonn sé i gceantar eile leis. 

Is é atá ráite ag Lillis Ó Laoire faoi ná gur *[...] comhartha muintearais agus dáimhe idir an t-amhránaí agus an té a bheireann greim láimhe orthu atá i gceist. Ciallaíonn sé nach aon mhagadh atá san iarratas ar amhrán a rá agus gur le neart ceana agus ómóis atáthar á dhéanamh.*

Tuairimítear go mbaineann sé le tacaíocht a thabhairt don amhránaí, chomh maith le rithim agus comhluadar a choinneáil leo. Luann roinnt go mb'fhéidir nach seanchleachtas de chuid na nGael gCianda atá sa windeáil ach aithris spraíúil ar oibriú an ghramafóin (foinse de dhíth). 

Agallamh le hAntaine Ó Faracháin http://www.beo.ie/alt-ag-tabhairt-gutha-in-athuair-da-muintir.aspx


AÓF: An ndéarfá go bhfuil tú ag síneadh do láimhe siar thar teorainn eile, teorainn an ama b’fhéidir, le bheith ag “windeáil” le hamhránaithe agus le filí ó aimsir eile, aimsir atá thart ar bhealach amháin ach atá fós beo sna hamhráin de réir mar atá siad á ngabháil anois?

PNíU: Gan amhras ar bith. Mhothaigh mé go minic go raibh spiorad na ndaoine a mhúscail mé ag brú isteach orm; ag impí orm a scéal a insint; ag cuidiú liom, ar ndóigh. Bhí siad an-ghar dom. Chráigh cuid acu mé. Thit mé i ngrá le hArt Mac Cumhaigh, tá mé faoi dhraíocht aige - ealaíontóir “teorannach” eile. Creidim go hiomlán i spiorad na marbh. Tá siad fá fhad anála uainn agus iad i gcónaí sásta cuidiú linn ach iarraidh orthu.
 

Luadh an cleachtas i léirmheas le Seaghan Mac an tSionnaigh ar an scannán Song of Granite *Ba é mórbhua an scannáin, dar liom, ná gur tugadh éachtaint mhacánta an-chruinn ar fad ar chomhthéacs na fonnadóireachta sa traidisiún Gaelach, agus is marbh an tsúil nach silfeadh deoir i rith an amhairc shár-réadúil ar [[Shéamus Ó Beaglaoich|Séamus Ó Beaglaoich]] a bheith i mbun windeáil mhánla a thabhairt do Sheosamh Ó hÉanaí i riocht [[Mhíchíl Uí Chonfhaola|Mícheál Ó Confhaola]] agus ‘[[An Tiarna Randall]]’ á ghabháil go máistriúil aige.*

## Tagairtí

catagóir:Amhránaíocht
catagóir:An Sean-nós
Catagóir:Ceol na Gaeilge
Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Ionsaí Bayardo (1975)

Ar 13 Lúnasa 1975, mharaigh an tIRA ceathrar Protastúnach agus ball amháin den UVF (agus ghortaigh trí scór eile) in ionsaí buama agus gunna ar an tábhairne Bayardo, Bóthar na Seanchille, Béal Feirste. Bhí an teach ósta plódaithe ag an am. 

Ionsaí díoltais a bhí ann. Fuath seicteach, go príomha, ba bhun leis an ionsaí, agus na hionsaithe eile, cor in aghaidh an chaim, timpeall an ama seo. Dúnmharaíodh an Miami Showband ar 31 Iúil.  Bhí Brendan McFarlane de chuid an IRA freagrach as. Gearradh príosún saoil ar McFarlane, 24, agus Seamus Clarke agus Peter "Skeet" Hamilton  as dúnmharú

## Féach freisin

* Ionsaithe seicteacha i mBéal Feirste (Aibreán 1975)
* Ionsaí ar McGleenan's Bar,Ard Mhacha, 22 Lúnasa 1975
* Dúnmharú an Miami Showband (1975)

## Tagairtí

Catagóir:1975
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Stair Bhéal Feirste
Catagóir:Frith-Phrotastúnachas
Catagóir:Foréigean seicteach
Robert Pope (cianreathaí)

Is tréidlia agus cianreathaí Sasanach é **Robert Pope** (a rugadh sa bhliain 1977).

Ar 6/7 Lúnasa 2022, rith Pope leithead Oileán na hÉireann i níos lú ná 24 uair. Thosaigh sé i gCathair na Gaillimhe ag an bPóirse Spáinneach agus chríochnaigh sé an cúrsa i mBaile Átha Cliath ag Droichead Samuel Beckett, fad 215 ciliméadar laistigh de 23 uair agus 39 nóiméad. Thosaigh Pope le pionta Guinness roimh an rith agus chríochnaigh sé é le ceann eile san ardchathair, agus fuair Guinness, a urraitheoir, poiblíocht go leor..

Ní raibh ach dhá mhí aige le traenáil a dhéanamh, a dúirt Pope, agus an urraíocht a lorg. D’úsáid sé an rith chun airgead a thiomsú don World Wildlife Foundation.

## Féach freisin

## Tagairtí

 
Catagóir:Tréidlianna
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Reathaithe
Barry Bannan

Is imreoir sacair gairmiúil as Albain é **Barry Ryan Bannan** (rugadh 1 Nollaig 1989) a imríonn i lár na páirce do Sheffield Wednesday agus le foireann náisiúnta na hAlban freisin.

Thosaigh Bannan ag imirt le Celtic i dtús báire, sular imir sé ina chéad chluiche sinsearach in 2008 le Aston Villa, agus ansin tugadh ar iasacht do Derby County, Blackpool agus Leeds United é sa Championship. In 2013, shínigh sé conradh le Crystal Palace ar tháille nár nochtadh, agus tar éis iasacht ghairid do Bolton Wanderers, chuaigh sé ar aghaidh go dtí Sheffield Wednesday. D'imir sé a chéad chluiche idirnáisiúnta le foireann na hAlban sa bhliain 2010, agus tá 27 caipín aige anois.

Rugadh Bannan san Àrd Ruigh, agus thosaigh sé ag imirt leis an gclub óige áitiúil, Lenzie Youth Club. Sa bhliain 1999, agus é ina ghiolla liathróide naoi mbliana d'aois do Albion Rovers, tháinig sé chun suntasachta le linn cluiche in aghaidh Montrose, nuair a thosaigh sé ag cleasaíocht leis an liathróid agus chuir sé í thar cheann imreora de chuid Montrose a bhí ag rith ina threo. Bhain an cleas aclaíochta gáir as an slua, agus bhí cathaoirleach Albion Rovers, Davie Shanks, an-tógtha leis, ag rá “Is é an t-imreoir is fearr amuigh ansin”. 

In 2002, bhain Bannan áit ar Celtic Boys Club amach agus d'imir sé leo go dtí go raibh sé ceithre bliana déag d'aois, nuair a ghlac sé le tairiscint trialach ó Aston Villa. Le linn dó a bheith ar a thriail in acadamh an chlub Shasanaigh, ghlac sé páirt i gComórtas Ergenzingen sa Ghearmáin. Bhuaigh foireann Villa an comórtas le  bua 1–0 ar FSV Mainz sa chluiche ceannais, agus ainmníodh Bannan sárimreoir an chomórtais. Go gairid ina dhiaidh sin, tairgeadh conradh dhá bhliain leis an gclub don Albanach óg.

Is imreoir lár páirce é Bannan go príomha ach is féidir leis imirt mar chliathánaí freisin. Tá sé fíorchumasach lena chos chlé.

Chuir bainisteoir Aston Villa Gérard Houllier Bannan i gcomparáid le himreoirí lár páirce do Barcelona Xavi agus Andrés Iniesta. Rinne Ian Holloway, a bhainsteoir nuair a d’imir sé le Blackpool, cur síos air mar “imreoir sacair álainn, an-bhreá le breathnú air”. 

Tacaíonn Bannan lena iarfhoireann, Celtic, agus is é an t-imreoir lár páirce Stiliyan Petrov, ar imir sé leis ag Aston Villa, a laoch nuair a bhí sé óg.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí Phríomhroinn Shasana
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1989
Catagóir:Daoine Albanacha
Catagóir:Imreoirí Blackpool F.C.
Bombus muscorum

Speiceas bumbóige san fhine Apidae is ea *** Bombus muscorum***, ar a dtugtar **an bhumbóg charda caonaigh** go coitianta. Tá an speiceas le fáil ar fud na hEoráise i ndaonraí ilroinnte, ach is minic a fhaightear é san Bhreatain Mhór agus in Éirinn.  Is feithid eoshóisialta é *B. muscorum*, le banríonacha ag teacht chun cinn as gheimhriúchán i mí na Bealtaine,na beacha oibre i láthair ó mhí an Mheithimh ar aghaidh agus fireannaigh agus baineannaigh nua ó Iúil go luath i mí Mheán Fómhair. Déantar neadacha os cionn na talún i bhféarach ard ach oscailte. Tá sé ar cheann de na bumbóga carda a bhailíonn caonach agus féar tirim chun clúdach na neide a dhéanamh. Le blianta beaga anuas, tá laghdú suntasach tagtha ar a dhaonra mar gheall ar chailliúint gnáthóg nádúrtha. Tá *B. muscorum* liostaithe faoi láthair mar 'leochaileach' san Eoraip ag 'Liosta Dearg Eorpach na mBeach'. 
## Tagairtí

Catagóir:Bumbóga
Catagóir:Hymenoptera na hEorpa
Catagóir:Feithidí le cur síos orthu i 1758
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Tortrix viridana

Leamhan sainiúil glas is ea ***Tortrix viridana***, ar a dtugtar **an leamhan darach glas** a mbeathaíonn a larbhaí ar dhuilleoga crann, go háirithe an dair. Tá an cloigeann, an tóin, agus na sciatháin tosaigh glas, agus na sciatháin deiridh scothliath. Is é 18-24 milliméadar an réise sciathán.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b5/Tortrix_viridana_eggs.jpg/200px-Tortrix_viridana_eggs.jpg|clé|mion|200x200px| Uibheacha
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/74/Tortrix_viridana_larva.jpg/200px-Tortrix_viridana_larva.jpg|clé|mion|200x200px| Larbha
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Tortrix_viridana_pupa.jpg/200px-Tortrix_viridana_pupa.jpg|clé|mion|200x200px| Pupa
Is féidir le hinmhíolú na larbhaí na duilleoga a bhaint de chrann darach. Leagann an baineannach a cuid uibheacha in aice le bachlóga duille, a itheann na larbhaí nuair a thagann siad chun cinn. De réir mar a fhásann na larbhaí níos mó, itheann siad duilleoga níos mó, agus ansin rollaíonn siad iad féin i nduilleog lánmhéide chun cuileoga a phupú.

Tarlaíonn larbhaí ó Aibreán go Meitheamh; eitlíonn na feithidí fásta i mí an Mheithimh agus i mí Iúil.

Is parasóideach é an foiche *Dirophanes invisor* a dhíríonn go speisialta ar *T. viridana*.

Faightear iad go coitianta i go leor áiteanna sa Bhreatain Mhór. Sa tuarascáil 'Butterfly Conservation’s Microlepidoptera Report 2011' rangaíodh an speiceas seo mar speiceas coitianta.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Tortrix darach glas ar na leamaí
* Lepiforum.de
Catagóir:Leamhain
Seirbhís Forbartha Inscne de chuid an NHS

Bunaíodh an **Seirbhís Forbartha Inscne** de chuid an NHS (**Gender Identity Development Service** nó GIDS) i Sasana sa bhliain 1989, Bhí an tseirbhís le fáil sa Chlinic Tavistock, i Swiss Cottage, Londain,  Cuireadh deireadh leis sa bhliain 2022.

[mion|clé|Dealbh [Sigmund Freud roimh an Tavistock]]
### Stair
mion|''Genderbread''Tháinig méadú tobann ar an éileamh ar GIDS sna 2010idí (97 atreorú sa bhliain 2009–10,  1,419  in 2015–16, agus 2,519 in 2017–18).  Ní raibh na hacmhainní ag GIDS chun freastal ar an éileamh níos mó.

De réir a chéile, tharraing an tseirbhís. conspóid  Sa bhliain 2011, thug GIDS drugaí isteach chun bac a chur ar chaithreachas. Sa bhliain 2022, dúradh i dtuairisc (an 'Cass Review') a d’iarr rialtas na Breataine go raibh measúnú lochtach á dhéanamh ar pháistí i gcomhair drugaí a chuireann stop le caithreachas (nó, i bhfocail eile, a chuireann stop le fás mar is gnáth).

Lánscoireadh GIDS sa bhliain 2022/2023.
### An nasc Éireannach
Seoladh páistí a raibh fadhbanna inscne acu as Éirinn go dtí an Tavistock i Londain. Dúirt Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte go raibh muinín acu as caighdeán cóireála GIDS.

## Féach freisin

* Inscne
* Aistriú inscne
* Obráid athraithe inscne

## Tagairtí

Catagóir:Féiniúlacht inscne
Catagóir:Scannail Pholaitiúla in Éirinn
Catagóir:Seirbhísí sláinte
Catagóir:Sláinte in Éirinn
Catagóir:Aistriú inscne
Catagóir:Sláinte mheabhrach
Catagóir:NHS
Catagóir:Caithreachas
Catagóir:Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte
Poaceae

Is fine mhór de phlandaí bláthanna monacotailéadónacha é **Poaceae** (/poʊˈeɪsiaɪ/) nó **Gramineae** (/ɡrəˈmɪniaɪ/) ar a dtugtar **féar** go coitianta. Cuimsíonn an fhine na féara gránach, bambú, na féara ar thalamh féaraigh nádúrtha, agus speicis a shaothraítear ar fhaichí.

Le thart ar 780 géineas agus thart ar 12,000 speiceas, is é Poaceae an cúigiú fine plandaí is mó, tar éis Asteraceae, Orchidaceae, Fabaceae agus Rubiaceae.

Meastar go gcuimsíonn tailte féaraigh, cosúil le sabhána agus fásach féir, 40.5% d'achar talún an Domhain, gan an Ghraonlainn agus an Antartaice san áireamh. Is cuid thábhachtach den fhásra i go leor gnáthóg eile iad na féara, mar shampla i mbogach, i bhforaoisí agus i dtundra.

## Tagairtí

Catagóir:Féara
Linda Dillon

Is polaiteoir de chuid Sinn Féin i dTuaisceart Éireann í **Linda Dillon** (). Rugadh í ar an 5 Lúnasa, 1978. Is Comhalta den Tionól Reachtach í do Lár Uladh, ó 2016 ar aghaidh. 

## Saol pearsanta
Tá sí pósta le Gerard. Tá iníon amháin acu. Tá siad ina gcónaí in Oileán an Ghuail .

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Ard Mhacha
Catagóir:Mná Éireannacha
An Bhreatain Bheag sa Mheánaois Luath

Síneann an **Mheánaois Luath sa Bhreatain Bheag** ó thart ar 600 CR go dtí 1067  CR nuair a thosaigh na hionsaithe Normannach ar theorainneacha na Breataine Bige.

Ag tús na tréimhse, tháinig codanna áirithe den Bhreatain Bheag, amhail Powys, faoi bhrú méadaitheach ó na hAngla-Shacsanaigh, go háirithe ríocht Mercia. Chaill Powys cuid mhaith dá chríoch, a bhíodh ag síneadh soir ón teorainn reatha, lena n-áirítear an seanionad, Pengwern. B’fhéidir go léiríonn tógáil Chlaí Offa  (Clawdd Offa), ag rí Mercia san 8ú haois, an teorainn chomhaontaithe.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/CymruMap.PNG/200px-CymruMap.PNG|clé|mion|220x220px| Príomh-ríochtaí luatha na Breataine Bige.
Ba é Rhodri Mawr, a bhí ina rí ar Teyrnas Gwynedd ar dtús, a tháinig i réim ar chuid mhór den Bhreatain Bheag, a bhí ina rí ar Teyrnas Gwynedd ar dtús. Nuair a fuair sé bás, roinneadh a ríocht ar a chlann mhac, ach bhí a gharmhac, Hywel Dda, in ann Teyrnas Deheubarth a bhunú trí ríochtaí níos lú an iardheiscirt a aontú, agus faoi 942 CR bhí sé ina rí ar fhormhór na Breataine Bige. Go traidisiúnta, tá baint aige le bunú Cyraith Hywel (Laidin: *Leges Walliæ*) trí chruinniú a ghairm i Hendy-gwyn ar Daf. Nuair a fuair sé bás sa bhliain 950 CR bhí a chlann mhac in ann greim a choinneáil ar an Deheubarth, ach ghlac an ríshliocht thraidisiúnta Gwynedd.

Faoin am seo bhí na Lochlannaigh ag ionsaí na Breataine Bige, go háirithe na Danair sa tréimhse idir 950 CR  agus 1000 CR. Deirtear gur ghabh Godfrey Haroldson dhá mhíle cime as Ynys Môn i 987 CR, agus gur íoc rí Gwynedd, Maredudd ab Owain, suim mhór leis na Danair chun a mhuintir a cheannach ar ais ó bhraighdeanas.

Ba é Gruffudd ap Llywelyn an chéad tiarna eile a bhí in ann ríochtaí na Breataine Bige a aontú. Ba rí ar Gwynedd é ó dhúchas, ach faoin mbliain 1055 bhí sé ina rí ar an Bhreatain Bheag uile  agus ghabh sé codanna de Shasana in aice leis an teorainn. Sa bhliain 1063 chlaoigh Harold Godwinson é agus mharaigh a gharmhac féin é. Roinneadh a ríocht arís, le Bleddyn ap Cynfyn agus a dheartháir Rhiwallon ina ríthe ar Gwynedd agus ar Phowys.

## Féach freisin

* Ríochtí na Breataine Bige
* An Mheánaois Luath
* An Mheánaois sa Bhreatain Bheag
* Yr Hen Ogledd

## Tagairtí
Rhiwallon ap Cynfyn

Bhí **Rhiwallon ap Cynfyn** ( 1025 ? -1070 ) ina rí ar Gwynedd agus ar Phowys i gcomhpháirt lena dheartháir Bleddyn .

## Beathaisnéis
Ba mhac le Cynfyn ap Gwerstan, rí Powys, ab ea Rhiwallon. Sa bhliain 1063 tar éis do Harold Godwinson an lámh in uachtar a fháil ar  Gruffydd ap Llywelyn, agus tar éis dá chuid fear féin é a mharú, fuair Rhiwallon agus Bleddyn ríocht Gwynedd ó Harold.

Trí bliana ina dhiaidh sin, mharaigh na Normannaigh Harold ag Cath Hastings, agus roimh i bhfad bhí siad ar theorainneacha na Breataine Bige. Chuaigh Rhiwallon agus Bleddyn i bpáirt le Mercia chun na Normannaigh a ionsaí.

Sa bhliain 1070 rinne beirt mhac Gruffydd ap Llywelyn iarracht an ríocht a thógáil ón mbeirt dheartháir. I gcath Mechain an bhliain sin, maraíodh beirt mhac Gruffydd, ach maraíodh Rhiwallon freisin, rud a d'fhág Bleddyn i gceannas ar Gwynedd agus Phowys .

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 11ú haois
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Monarcaí na Breataine Bige
Catagóir:Monarcaí Powys
Catagóir:Ríthe Eorpacha
Próifiolacsas réamhnochta (PrEP)

mion|Truvada
Is éard atá i gceist leis an gclár **PrEP** nó **próifiolacsas réamhnochta** (nó **Truvada**)  ná úsáid réamhchoisctheach a bhaint as cógais frithvíreasacha chun ionfhabhtú VEID a chosc.   

## Féach freisin

* VEID  víreas easpa imdhíonachta daonna
* SEIF  siondróm  easpa imdhíonachta faighte

## Tagairtí

Catagóir:VEID/SEIF
Catagóir:Leigheas éigeandáil
Catagóir:Leigheas
Discogs

Is éard atá i gceist le **Discogs** (giorrúchán ar “discographies”) ná suíomh Gréasáin agus bunachar sonraí sluafhoinsithe faoi thaifeadtaí fuaime, lena n-áirítear eisiúintí tráchtála, eisiúintí bolscaireachta, agus eisiúintí bradacha nó eislipéid. Nuair a cruthaíodh an suíomh, bhí sé dírithe go príomha ar cheol leictreonach, ach anois faightear gach seánra agus gach formáid air. Tar éis gur osclaíodh an bunachar sonraí don phobal, ba é rac-cheol an seánra is forleithne ar an suíomh.

Ar 2 May 2022, bhí níos mó ná 15.1 milliún eisiúint le níos mó ná 8 milliún ealaíontóir ó 1.8 milliún lipéad ceoil ar an suíomh, curtha isteach ag níos mó ná 628,000 cuntas úsáideora. Is leis an gcomhlacht Zink Media, Inc. freastalaithe Discogs, óstáilte go poiblí ag **discogs.com**, agus lonnaithe in Portland, Oregon, Stáit Aontaithe Mheiriceá.

## Tagairtí

Catagóir:Suímh ghréasáin
Catagóir:Ceol
Catagóir:Tionscal na siamsaíochta
Mike Nesbitt

Is polaiteoir agus iarchraoltóir de chuid Thuaisceart Éireann é Mike Nesbitt (a rugadh ar 11 Bealtaine 1957 i mBéal Feirste). Is Comhalta den Tionól é do Loch Cuan ó 2011 i leith, agus is iarcheannaire é ar Pháirtí Aontachtach Uladh, 2012–2017, agus 2024-2026. 
clé|mion|225x225px|2016
clé|mion|289x289px|2020
clé|mion|219x219px|2024
clé|mion|269x269px|2024

## Tús a shaoil agus gairm sna meáin
Rugadh Nesbitt i mBéal Feirste agus d'fhreastail sé ar Choláiste Victoria. Chaith sé a óige i gCeantar Malone sa chathair. Roimh dhul isteach sa pholaitíocht, bhí gairm fhada aige sna meáin. D'oibrigh sé mar iriseoir teilifíse agus mar láithreoir le UTV agus le BBC. Bhí clú air mar thuairisceoir cúrsaí reatha agus rinne sé agallaimh le roinnt mhaith pearsan tábhachtach le linn na dTrioblóidí agus ina dhiaidh.

## Gairm pholaitiúil
Toghadh Nesbitt mar Chomhalta den Tionól do Loch Cuan in 2011. Bhí sé ina urlabhraí ar chúrsaí sláinte don UUP ar dtús.

I Márta 2012, toghadh é mar cheannaire ar Pháirtí Aontachtach Uladh, ag teacht i gcomharbacht ar Tom Elliott. Le linn a thréimhse mar cheannaire, rinne sé iarracht an páirtí a atheagrú agus a nuachóiriú. Bhí sé ar dhuine de na haghaidheanna ba shuntasaí i bhfeachtas an Náigh le linn Reifreann na Breatimeachta in 2016.

**Reifreann 2016 agus éirí as**

In 2017, le linn Thoghchán an Tionóil, rinne Nesbitt ráiteas conspóideach nuair a dúirt sé go dtabharfadh sé a dara rogha vótála do Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre (PSDLO). Nuair nach raibh toradh maith ag an UUP sa toghchán, d'éirigh sé as an gceannaireacht. Lean Steve Aiken é mar cheannaire go dtí gur tháinig Doug Beattie isteach sa ról in 2021.

**Filleadh ar an gceannaireacht**

I mí na Samhna 2024, d'fhill Nesbitt ar cheannireacht an UUP tar éis d'fhoireann eagrúcháin an pháirtí iarratas a dhéanamh air filleadh ar an bpost. Ghlac sé leis an gceannaireacht arís i ndiaidh thréimhse Dhoug Beattie.

**Éirí as**

Ní sheasfaidh Nesbitt sa toghchán Tionóil in 2027 agus d’fhógair sé go n-éireodh sé as an gceannaireacht i mí Feabhra 2026 chun deis a thabhairt dá chomharba fáil faoi réir do vótáil na bliana seo chugainn.

## Saol pearsanta
Tá Nesbitt pósta agus tá cónaí air i gContae an Dúin. Tá suim aige i gcúrsaí spóirt, go háirithe i rugbaí.

Phós sé Lynda Bryans i 1992. Scar siad in 2020. Tá ceathrar páistí aige.  

## Féach freisin

* John Burrows,  a tháinig i gcomharbacht ar Mike Nesbitt mar cheannaire ar Aontachtóirí Uladh. ar an 31 Eanáir 2026

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Fir
Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Loch Cuan (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh
Màiri Anna Nic Leòid Trump

Máthair Donald Trump, 45ú agus 47ú uachtarán na Stát Aontaithe,  ba ea **Màiri Anna Nic Leòid** () (10 Bealtaine 1912 – 7 Lúnasa 2000).  

Albanach,  níor labhair sí ach Gàidhlig suas go dtí 18 bliain d’aois slánaithe aici. Chuaigh sí ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe sa bhliain 1930. Bean chéile an fhorbróra réadaigh Fred Trump ab ea í.  
clé|mion|A huncail, Donald MacLeod agus  seantuismitheoirí Alexander MacLeod   (1830-1900) agus Anne MacLeod (1833-1923)

## Saol
Rugadh Màiri Anna Nic Leòid sna h-Eileanan Siar, amach ó chósta thiar mhórthír na hAlban. Rugadh í i chroit ar a raibh steancán méaróg uirthi, a bhí i seilbh a hathair ó 1895 i sráidbhaile *[[Tunga]]*, ar Oileán Leòdhais, Albain. 

Tógadh Máire i dteaghlach ina labhraíodh Gaeilge na hAlban, agus bhí sí ar an duine ab óige de dheichniúr clainne a rugadh do Maol Choluim Mac Leoid  (1866–1954) agus Màiri Anna  (*née* Nic a' Ghobhainn; 1867–1963). Bhí a hathair ina chrochtóir, ina iascaire agus ina oifigeach múitseála i scoil Mhuire.   Ba é Béarla an dara teanga a d’fhoghlaim sí sa scoil.

Chuaigh Màiri  ar imirce go dtí Nua Eabharc sa bhliain 1930, in aois 18 bliain di. Ba oibrí tí í 1930-1936.  Phós sí Fred Trump in 1936.

Rinneadh ina saoránach eadóirsithe í i mí an Mhárta 1942. Thóg sí cúigear leanaí lena fear céile agus bhí cónaí orthu i gceantar Nua-Eabhrac.

## Naisc sheachtracha
*'I feel Scottish,' says Donald Trump on flying visit to mother's cottage

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1912
Catagóir:Básanna in 2000
Catagóir:Daoine Albanacha
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daonchairde
Catagóir:Donald Trump
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Mná
Catagóir:Preispitéirigh
Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain, 2022

Ar 15 Iúil 2022, d'eisigh Met Éireann rabhadh buí teasa maidir le gach áit sa tír.  D'eisíodh a dara rabhadh buí teasa na bliana ar 11 Lúnasa 2022.
[mion|Tine in aice le [Croydon, 19 Iúil 2022]]

### Tonn teasa, mí Iúil 2022

### Tonn teasa, mí Lúnasa 2022

#### Éire
Dúirt Oifig na hAimsire gur sáraíodh an churiarracht teochta a taifeadadh ag 10 gcinn dá cuid stáisiúin ar fud na tíre le linn brothall Lúnasa 2022. 

Cláraíodh an teocht is airde riamh in Éirinn le linn mhí Lúnasa, 31.7C ar 12 Lúnasa 2022, ag Stáisiún Pháirc na Darach i gCo Cheatharlach. Baineadh curiarrachta amach in áiteanna eile chomh maith. Ag Páirc an Mhúraigh i gCo Chorcaí facthas an teocht is airde i mí Lúnasa riamh, ó tosaíodh ag cláraigh ansiúd, 30.6 céim Celsius.

hÁiríodh tonn teasa ag 7 gcinn de na stáisiún, - meánteocht 25 céim nó os a chionn ar feadh 5 lá nó tuilleadh as a chéile.

"Le 20 bliain as 21 bliain anuas" a dúirt Met Éireann, "bhí an teocht níos airde ná an teocht ba ghnáthach sa tír sna 1970í".

Bhí rabhadh buí i margadh an leictreachais fógartha ar 9-10 Lúnasa. Ganntan gaoithe, srian ar allmhairiú leictreachais agus "briseadh éigeantais ag roinnt gineadóirí" na cúiseanna a tugadh ar an bhfainic a heisíodh. 

Bhí Uisce Éireann ag iarraidh ar dhaoine a bheith spárálach leis an uisce ó tharla nach bhfuil aon bháisteach á tuar. Bhí srianta curtha i bhfeidhm ar soláthar uisce.

#### Sasana
Ar 9 Lúnasa 2022, chuir oifig na haimsire i Sasana rabhadh teasa amach agus teocht chomh hard le 35 céim Celsius á tuar. 

## Féach freisin

* Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain, Iúil 2021
* Tonnta teasa san Eoraip, 2022
* Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain, 2023
* Met Éireann
* Téamh domhanda
* Tonn teasa
* Teagmhais aimsire

## Tagairtí

Catagóir:Téamh domhanda
Catagóir:Timpeallacht na hÉireann
Catagóir:Aeráid na hÉireann
Catagóir:Tonnta teasa
Catagóir:Aimsir na bliana 2022
Bás nádúrtha

Is éard is **bás nádúrtha** ann ná bás a tharlaíonn de bharr tinnis agus a sheachghalair, nó de bharr mífheidhme inmheánaí sa chorp nár tharla go díreach mar gheall ar fhórsaí seachtracha, seachas galar ionfhabhtaíoch. Mar shampla, is dócha gur bás nádúrtha atá ann nuair a fhaigheann daoine bás de bharr niúmóine, galar buinneach, VEID/SEIF (ionfhabhtuithe), ailse, stróc, galar croí, nó cliseadh orgán tobann.

Ar an lámh eile, imeachtaí seachtracha is cúis le *bás mínádúrtha* , mar shampla dúnmharú, féinmharú, tionóisc, earráid leighis, meisce alcóil, nó ródháileog drugaí.
Catagóir:Bás
Carte de visite

deas|250px|thumb|Samplaí ón Ísiltír, 1865
Is cineál grianghraif bhig é an ***carte de visite*** (“cárta cuairte”, Fraincis: [kaʁt də vizit], giorrúchán: *CdV*). D'fhionn André Adolphe Eugène Disdéri an *carte de visite* i bPáras sa bhliain 1854.
Is ag deireadh na 1860í ba mhó a bhí tóir ar na cártaí neamhchostasacha seo. Bhí 36 stiúideo grianghrafadóireachta i lár chathair Bhaile Átha Cliath faoin mbliain 1868.

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Kellie Armstrong

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann í **Kellie Armstrong** (Gaeilge: *Ceallach Tréanlámhach*, née **McGrattan**, *Mag Reachtain*). Rugadh ar 8 Meán Fómhair 1970 i mBaile Nua na hArda í. Is ball de Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann í. Is Comhalta den Tionól Reachtach í do Loch Cuan, ó 2016 ar aghaidh . 

## Saol pearsanta
Tá sí pósta agus tá iníon amháin aici. Tá cuid dá héisteacht caillte aici.

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Mná
Catagóir:Loch Cuan (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Saoirseacht chloiche

deas|mion| Foirgneamh árasán 15-stór i La Tourette ( Marseille ), deartha ag Fernand Pouillon . Tógtha ag baint úsáide as an modh cloiche réamhghearrtha ollmhór .
[deas|mion| [Göbekli Tepe|Gobekli Tepe, saoirseacht luath leachta Neoiliteach ag baint úsáide as colúin aolchloiche breochloiche (~9500 BCE).]]
deas|mion| Saoirseacht chloiche ón 12ú haois ag Angkor Wat
deas|mion| Sreansabh diamaint atá in úsáid chun marmair a chairéalú.
deas|mion| Saoir cloiche ag obair le huirlisí meánaoiseacha.
[deas|mion| Saoirseacht le [Aindéisít|haindéisít, Borobudur, an Indinéis .]]
Is éard is **saoirseacht chloiche** (nó ceardaíocht chloiche) ann ná foirgnimh, struchtúir, agus dealbhóireacht a chruthú ag baint úsáide as cloch mar an t-ábhar príomhúil. Is éard atá i gceist le  saoirseacht chloiche ná an cheird a bhaineann le clocha a mhúnlú agus a shocrú, go minic mar aon le moirtéal agus fiú an moirtéal ársa aoil, chun struchtúir fhoirmithe a chlúdach.

Tá bunuirlisí, modhanna agus scileanna an tsaoir shnoíodóireachta ann mar cheird leis na mílte bliain. Tá sé ar cheann de na gníomhaíochtaí agus gairmeacha is sine i stair an duine. Tógadh go leor de na scáthláin ársa bhuana,  teampaill, séadchomharthaí, déantúsáin, daingniúcháin, bóithre, droichid, agus cathracha ar fad as cloch . Áirítear Göbekli Tepe, Pirimidí na hÉigipte, an Taj Mahal, Balla Inceach Chuscó, dealbha Oileán na Cásca, Angkor Wat, Borobudur, Tihuanaco, Tenochtitlán, Peirseapoil, an Partanón, Stonehenge, Balla Mór na Síne, na pirimidí Méisimeiriceánacha, Ardeaglais Chartres, agus an Stari Most.
## Tagairtí
Saoirseacht
Saoirseacht chloiche
Catagóir:Ábhair fhoirgníochta
Catagóir:Cloch thógála
Ilghnéasacht

mion|Ilghnéasacht
Duine **ilghnéasach** is ea duine a bhfuil caidreamh grámhar/gnéasach aige/aici, nó ar mhaith leis/léi caidreamh a bheith aige/aici, le duine nó daoine eile de roinnt inscní ach ní gach inscne..

## Féach freisin

* Déghnéasacht
* LADT
* Idirghnéasacht
* Panghnéasacht

## Tagairtí

Catagóir:Déghnéasachas
Nick Mathison

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Nick Mathison** (Gaeilge: *Nioclás Mac Mhatha*). Is ball de Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann é. Is Comhalta den Tionól Reachtach í do Loch Cuan, ó 2022 ar aghaidh . 
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Fir
Harry Harvey

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Harry Harvey** (). Is as An Chrois Ghearr é. Is ball den Pháirtí Aontachtach Daonlathach é. Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Loch Cuan, ó 2019 ar aghaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Nodens

I miotaseolaíocht na gCeilteach,dia leighis a d'adhrtaí sa Bhreatain ársa is ea ***Nodens** nó ***Nodons** (athchruthaithe ón tuiseal tabharthach *Nodenti* nó *Nodonti*).  Cé nach bhfuil ar marthain dó aon léiriú fisiciúil ar bith, is léir ó inscríbhinní móideacha le feiceáil ag Lydney Park (Gloucester) go raibh naisc aige le cúnna, ainmhí leighis sa seansaol.  Ní fheictear é ach i suíomh abhainn eile, .i. Cockersand Moss (Lancashire).

Is ionann é sna hinscríbhinní agus Mars (mar cneasaí in ionad gaiscíoch) agus lSilvanus (dia seilge) na Róimhe .  Tá a ainm gaolmhar le pearsana Ceilteacha níos deireanaí eile, amhail is Nuada na nGael  agus ''Nudd'' na Breataine Bige.

## Litríocht an lae inniu
Rinne an fileolaí agus úrscéalaí J. R. R. Tolkien taighde ar na hinscríbhinní maidir le Nodens, agus tá a dtionchar ar a scríbhneoireacht tugtha faoi ndeara ag scoláirí, san áireamh gabha na Síofraí agus déantóir na bhFáinní Cumhachta, Celebrimbor, ainm le brí Airgeadlámh.

Feictear Nodens fosta sa Cthulhu Mythos le H. P. Lovecraft.

## Tagairtí

Catagóir:Déithe Ceilteacha
Lugus

[mion|deis|upright|Íomhá trí-cheannach de dhia Ceilteach aimsithe i bPáras; a chreidtear anois gur Lugus nó [Ogmios atá ann]]

Dia na gCeilteach ab ea ** Lugus,** aitheanta le Mearcair na Rómhánach.  Ní fheictear a ainm ach go hannamh sna hinscríbhinní atá ar marthain, ach is féidir a thábhacht a aithint ó log- agus eatnainmneacha.  Tuigtear a phearsantacht agus tréithe as íocónagrafaíocht distinctive Ghaill-Rómhánach ar leith maidir le Mhearcair; agus as na seanscéalta maidir lena dhéithe gaolmhara, Lleu Llaw Gyffes (Lleu Deaslámhach) na Breataine Bige agus Lugh Lámhfhada na nGael.

## Tagairtí

Catagóir:Déithe Ceilteacha
Thomas Buchanan

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Thomas Buchanan** (). Rugadh ar 30 Iúil 1963 i nDruim Caoin é. Is ball den Pháirtí Aontachtach Daonlathach é. Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Thír Eoghain Thiar. Toghadh é don chéad uair sa bhliain 2003.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Cruthaíochtaithe
Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Tír Eoghain Thiar (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Ogmios

Dia deisbhéalaí na gCeilteach ba ea** Ogmios**.  Deirtear gur leagan níos sine d'Earcail é.  Bhaineadh sé leas as a chuid solabharthachta chun daoine a mhealladh.  Sna seanscéalta, déantar trácht ar shlabhraí fada tanaí idir a theanga agus cluasa a lucht leanúna.

Tagann an chuid is mó den eolas faoi Ogmios as comórtais idir é agus déithe agus laochra thar lear.

## Féach freisin

* Oghma

## Tagairtí

Catagóir:Déithe Gallacha‎
Bríd na Briotáine

mion|upright|'' Deilbhín i Músaem na Briotáine, Rennes, ag léiriú Brigantia: c. 1 -2 haois AD.''

Bandia na gCeilteach is ea **Brigantia**, **Brigindo** nó **Bríd na Briotáine** sa tSeandacht Déanach.

Dar leis an *[[interpretatio Romana]]*, deirtear go bhfuil gaol idir Bríd, Minéirve, Tyche/Fortuna agus Victoria, cé gur pearsana éagsúla iad féin. 

## Féach freisin

* Brigit (bandia págánach)
* Lá Fhéile Bríde
* Naomh Bríd
* Cros Bhríde
* Minéirve
* An chathair *Brigantia*, nó A Coruña an lae inniu
* Bríd na Sualainne

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Déithe Ceilteacha
Catagóir:Imbolc
Taranis

I miotaseolaíocht na gCeilteach, dia na toirní is ea ** Taranis ** (Prótai-Cheiltis: ** Toranos*, níos luaite ** Tonaros*; Laidin: ** Taranus**), a d'adhrtaí go príomha sa Ghaill, leithinis na hIbéire, an Bhreatain agus Éire, ach freisin i nDúiche na Réine agus i gceantar na Danóibe, i measc eile.  Rinne an file Rómhánach, Lucan trácht ar Taranis, i dteannta le hEsus agus Toutatis, ina dhán *[[Pharsalia]]* mar dhia na gCeilteach dá ndearnadh íobairtí daonna.*  Bhí nasc idir Taranis, maraon le [[Cioclóp]] Brontes ("toirneach") i [[miotaseolaíocht na Gréige]], leis an roth.

[[Íomhá:Gundestrup C.jpg|mion|clé|* Coire Gundestrup, déanta idir between 200 RC agus AD 300, meastar go bhfuil thought to have a depiction of Taranis léirithe lastigh den choire ar tíl C]]

Feictear sa Ghaill an-chuid léirithe de dhia féasógach agus caor thintrí i láimh amháin aige agus roth sa láimh eile.  Is amhlaidh gur nascadh le chéile é le Iúpatar na Rómhánach.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Déithe Gallacha
Catubodua

Bandia catha na nGallach is ea **Cathubodua** (Prótai-Cheiltis *katu-bodwā, "cath-badhbh/préachán").

Is amhlaidh go bhfuil gaol idir í agus bandia na nGael, Badhbh Catha, a thuaradh cinniúint na ngaiscíoch roimh chath.

## Sanas
Tagann an t-ainm Cathubodua as inscríbhinn amháin ag Mieussy in Haute Savoie, oirthear na Fraince, a deir:  
:[C]ATHVBODVAE AVG SERVILIA TERENTIA S L M
Caithfear glacadh leis go bhfuil an túslitir 'C' ar iarraidh; agus fosta nach bhfuil gaol idir an ainm agus trí inscríbhinn eile, .i. ATEBODVAE, ATEBODVVS agus ATEBODVI, as an Ostair agus an Slóivéin.

* As [[Gaillis]], meastar gurb ionann Cathubodua agus *cath-badhbh*. derived from the [[Prótai-Cheiltis]] **katu-bodwā*.  I d[[teangacha Gaelacha]], is amhlaidh gur fréamh na n-ainmneacha [[Badhbh]] agus [[Bodb Derg|Bodhbh]] é an dara focal, ina fhoirmeacha baininscneach agus firinscneach, .i. **bodwā* agus **bodwos'' faoi seach.

## Tagairtí

Catagóir:Bandéithe
Catagóir:Déithe Gallacha‎
Richard Wagner (idirdhealú)

Cumadóir Rómánsúil Gearmánach ab ea **[[Richard Wagner]]** (1813–1883).

Daoine eile a bhfuil an t-ainm céanna orthu:

* Richard Wagner (breitheamh) (rugadh 1957), breitheamh Ceanadach, 18ú Príomh-Bhreitheamh Cheanada (2017–láthair)
* Richard Wagner (úrscéalaí) (rugadh 1952), úrscéalaí Gearmánach-Rómánach
* Richard E. Wagner (rugadh 1941), eacnamaí Meiriceánach
* Richard K. Wagner, síceolaí agus ollamh Meiriceánach
* Richard Paul Wagner (1882–1953), dearthóir traenacha  le haghaidh Deutsche Reichsbahn 1922–1942
Lámhscríbhinn dhathmhaisithe

Feictear i ** lámhscríbhinn dhathmhaisithe ** téacs le ciútaí is ornáidíochtaí amhail is nótaí imill agus mionléirithe.  D'úsáidí iad go minic san Eaglais Chaitliceach Rómhánach le haghaidh paidreacha, seirbhísí liotúirgeacha, leabhair Soiscéil agus salm.  Mhair an nós i dtéacsanna tuata ón 13ú haois ar aghaidh, san áireamh forógraí, dlíthe, cairteacha, fardail agus gníomhais.

## Tagairtí