open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teilifís na Gaeltachta (1987)

Stáisiún teilifíse bradach ab ea é *Teilifís na Gaeltachta,* a chraol i 1987, go hiomlán trí mheán na Gaeilge. Chraoladh é ó Chnoc Mordáin, Ros Muc.

## Stair
Bhí sé geallta ag Rialtas na hÉireann seirbhís teilifíse a chur ar fáil do phobal na Gaeltachta ó 1969, ach, le linn na 70idí agus na 80idí, ní raibh aon cineáil seirbhís curtha ar fáil. Ag an am chéanna, bhí líon cainteoirí Gaeilge ag laghdú gan moill. Mar gheall den easpa táirgí le fáil as Gaeilge, bhí sí ag laghdú mar theanga pobail.

É sin ráite, i 1987, thosaigh grúpa gníomhaithe ag obair chun seirbhís teilifíse lán-Gaeilge a chur ar fáil don phobal. Tharraing an grúpa seo inspioráid ó Saor-Raidió Chonamara, stáisiún raidió bradach, a rinne agóid rathúil ar shon Raidió lán-Gaeilge i 1970.

Piaras Ó Gaora, Colm O Mainín, Norbert Payne, Bob Quinn, agus Joe Mac Donnacha ab iad príomh-eagraithe na agóide. B’é Norbert Payne an fear a rinne tarchuradóir an stáisiún. Bhí raon 15 míle ag an tarchuradóir.

Chraoladh an stáisiún don chéad uair ar 5 Deireadh Fómhair 1987.

## Tagairtí
Kevin O’Shiel

B'abhcóide agus coimisinéir talún é **Kevin O’Shiel** (23 Meán Fómhair 1891 - 12 Iúil 1970) a d’fhóin mar Bhreitheamh sa Chúirt Uachtarach ó 1925 go 1953 . Ba pholaiteoir agus státseirbhíseach é chomh maith.
[clé|mion|[Bunreacht Shaorstát Éireann idir lámha sa bhliain 1922; O’Shiel Xú (?) ó chlé go deas]]
Bhí O’Shiel ina bhall den Choiste an Bhunreachta 1922, a dhréachtaigh Bunreacht Shaorstát Éireann.

## Féach freisin

* Bunreacht Shaorstát Éireann

## Tagairtí

Catagóir:Breithiúna Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1891
Catagóir:Básanna i 1970
Catagóir:Abhcóidí Éireannacha
Catagóir:Baill de Choiste an Bhunreachta 1922, Saorstát Éireann
Cipriano Martos

Oibrí agus ceardchumannaí Spáinneach ab ea **Cipriano Martos Jiménez** (Huétor Tájar nó Loja, Granada, 9 Nollaig 1942  nó 5 Iúil 1945 - Reus, Tarragona, 17 Meán Fómhair 1973) a bhí ina mhíleatach frith-Fhaisisteach. Fuair sé bás mar íospartach den chéasadh a d’fhulaing sé le linn an ceistiú a chuir an Leifteanant Braulio Ramo Ferreruela air i mbeairic an Gharda Shibhialta, cé gurb é an leagan oifigiúil ná gur chuir sé lámh ina bhás féin trí aigéad sulfarach a ionghabháil a loisc a chonair díleá.

## Naisc sheachtracha
*Remains of anti-Franco activist who died in 1973 recovered in Catalonia
*Cas Cipriano Martos: l'estudi d'ADN confirma que el cos exhumat a Reus és el del militant antifranquista
*PODEM CELEBRAR QUE CIPRIANO MARTOS HA ESTAT EXHUMAT.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Básanna i 1973
Catagóir:Cumannaithe
Catagóir:Daoine Spáinneacha
Catagóir:Fir
Análóir

Briseann **análóir** (nó **ionanálaitheoir** uaireanta) an réama tiubh a bhíonn ina chúis le hionfhabhtú scamhóga, srl

Tá dhá chineál éagsúla análóirí ar fáil ː

* An ‘t-análóir dáileog méadraithe’ a bhaineann úsáid as gás chun an druga a spraeáil,  a leithéidí Ventolin, Seretide, Flixotide, Vannair. Má bhrúnn tú ar chnaipe agus má chloiseann tú an ‘ssss’, is análóir dáileog méadraithe atá i gceist. Agus is é an gás iontu atá freagrach as an bhfadhb aeráide.
* An t-análóir púdair tirim a chuireann iachall ar an duine an druga a dhiúl isteach, a leithéidí  Symbicort, Bufomix, Bricanyl agus na Evohalers. Táthar ag súil go n-éireoidh le hanálóir nua de phúdar tirim atá a fhorbairt in Éirinn; Cé gur féidir le teiripí an smuga a bhriseadh, níl ach líon áirithe éifeachtach.

### Aeráid
Má tá análóir dáileog méadraithe i gceist, is é an gás iontu atá freagrach as fadhbanna aeráide. Úsáideann an gnáthdhuine le hasma dhá nó trí análóir in aghaidh na míosa ar an meán.

## Féach freisin

* Broncaileathóir

## Tagairtí

Catagóir:Leigheas
Catagóir:Scamhóga
Catagóir:Asma
Catagóir:Broncaileathóirí
Boris Nemtsov

Ceannaire an fhreasúra sa Rúis ab ea Boris Nemtsov (9 Deireadh Fómhair 1959 – 27 Feabhra 2015).

## Gairm
Bhí Nemstov ina Leas Phríomh-Aire ar an Rúis tráth. Labhair sé amach go minic in aghaidh Uachtarán na Rúise, Vladimir Putin sna 2010idí. 

Chuir sé in aghaidh an chogaidh san Úcráin go tréan idir 2014-2015. Dúirt sé sa bhliain 2015 go raibh eolas á bhailiú aige a chruthódh go raibh lámh ag Rialtas na Rúise sa chogadh san Úcráin (tháinig a bhean, Anna Durytska, as an Úcráin).

D'éirigh a chuid gruaige liath roimh am.

### Feallmharú
Dúnmharaíodh Nemstov ar 27 Feabhra 2015 lámh leis an gCreimil. Lámhachadh é go mall san oíche le linn dó a bheith ag trasnú droichid agus i limistéar ardslándála. Bhí a bhean Anna Durytska, as an Úcráin, in aice leis. 

Chuir an Chreimil an milleán ar sceimhlitheoirí as an tSeisnia. Ar 30 Meitheamh 2017, ciontaíodh cúigear fear as an tSeisnia i ndúnmharú i Moscó.

## Féach freisin

* Alexei Navalny
* Alexandr Litvinenko

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Básanna in 2015
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Daoine Sóivéadach
Catagóir:Fir
Catagóir:Giúdaigh
Catagóir:Polaiteoirí na Rúise
Catagóir:Ridirí
Coiste um ghníomhaíocht pholaitiúil

mion|''Human Rights Campaign PAC,'' Carolina Thuaidh, 2016
mion|Bolscaireacht Rúiseach ar RT "Super PACs...are politicians now officially puppets"
Seift atá sna **Coistí um Ghníomhaíocht Pholaitiúil (CGP)** "**political action committees" (PAC)**, ag an dá mhórpháirtí i Meiriceá le hairgead a charnadh le tabhairt faoi stocaireacht agus faoi fheachtasaíocht.

Sna Stáit Aontaithe, is eagraíocht 527 é coiste um ghníomhaíocht pholaitiúil a chomhthiomsaíonn ranníocaíochtaí feachtais ó chomhaltaí agus a bhronnann na cistí sin ar fheachtais atá ar son nó i gcoinne iarrthóirí, tionscnaimh bhallóide nó reachtaíochta. 

Cruthaíodh an téarma dlíthiúil *political action committee* (*PAC*) mar chuid d'iarracht maoiniú feachtas toghchán a leasú sna Stáit Aontaithe. Úsáideann daonlathais i dtíortha eile téarmaí éagsúla le haghaidh na n-aonad a dhéanann caiteachas ar fheachtais nó maoiniú ar iomaíocht pholaitiúil. 

Ag leibhéal feidearálach na SA, CGP is ea eagraíocht nuair a fhaigheann nó nuair a chaitheann sí níos mó ná $1,000 chun tionchar a imirt ar thoghchán feidearálach, agus cláraíonn sí leis an *[[:en:Federal_Election_Commission|Federal Election Commission]] (FEC)*, de réir an *Federal Election Campaign Act*, arna leasú ag an Bipartisan Campaign Reform Act de 2002 (ar a dtugtar freisin an *McCain–Feingold Act*). Ag leibhéal an stáit, déantar CGP d'eagraíocht de réir dhlíthe toghcháin an stáit.

Tá ranníocaíochtaí chuig CGPanna ó chistí corparáideacha nó ó chistí ceardchumainn saothair neamhdhleathach, cé go bhféadfaidh na heintitis seo urraíocht a dhéanamh ar CGP agus tacaíocht airgeadais a sholáthar dá riaradh agus dá thiomsú airgid. Ní fhéadfaidh CGPanna atá cleamhnaithe le ceardchumann ranníocaíochtaí a lorg ach ó bhaill den cheardchumann. Féadfaidh CGPanna neamhspleácha ranníocaíochtaí a lorg ón bpobal i gcoitinne agus ní mór dóibh a gcostas féin a íoc as na cistí sin.

## Forbhreathnú
Féadfaidh CGPanna il-iarrthóirí feidearálacha rannchuidiú le hiarrthóirí mar a leanas::

* $5,000 d'iarrthóir nó do choiste iarrthóra do gach toghchán (cuimsíonn olltoghcháin phríomhúla agus gnáth olltoghcháin  toghcháin ar leithligh);
* $15,000 do pháirtí polaitíochta in aghaidh na bliana; agus
* $5,000 go CGP eile in aghaidh na bliana.
* Féadfaidh CGPanna caiteachais neamhtheoranta a dhéanamh go neamhspleách ar iarrthóir nó páirtí polaitíochta
Ach tá rialacha eile ann do dhaoine atá saibhir, is cosúil... mar shampla, thug an billiúnaí Elon Musk  le fios in 2024, a duirt an Wall Street Journal, go raibh rún aige $45 milliún sa mí a shíneadh ag "super PAC" le cuidiú le Trump.

## Féach freisin

* Maoiniú polaitiúil

## Tagairtí

Catagóir:Maoiniú feachtais sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Téarmaíocht pholaitiúil

Catagóir:Stocaireacht  sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Coistí
Catagóir:Rialtas Feidearálach na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaitíocht na Stát Aontaithe
Catagóir:Uachtaránacht na Stát Aontaithe
Catagóir:Maoiniú polaitiúil
Gluaiseacht MeToo

Ba é cás Harvey Weinstein an cás ba mhó a spreag an **Ghluaiseacht MeToo#MeToo** (#MiseFreisin) sa bhliain 2017, inar inis mná don saol mór faoi fhir chumhachtacha a líomhain siad a bhain mí-úsáid astu. D'éirigh #MeToo ina mhana timpeall an domhain.

### Bunús
Tháinig scannal Harvey Weinstein chun solais ar 5 Deireadh Fómhair 2017. Cuireadh ciapadh gnéis ina leith.  Ansin ar 15 Deireadh Fómhair  2017, foilsíodh giolc #MeToo ón aisteoir @Alyssa_Milano, "If you’ve been sexually harassed or assaulted write ‘me too’ as a reply to this tweet."

### Cáineadh
Deirtear uaireanta go bhfuil #MeToo, agus feachtais eile mar é a bunaíodh chun comhionannas a bhaint amach, ag cur deireadh leis an spraoi a bhíonn ann agus fir ag iarraidh mná a mhealladh.

## Féach freisin

* Harvey Weinstein
* Mise Fosta

## Naisc sheachtracha

* Janet Devlin - Suantraí Meisciúil

## Tagairtí

Catagóir:Fuath ban
Catagóir:Feimineachas
Catagóir:Gluaiseachtaí
Catagóir:Agóidí
Catagóir:Manaí
Catagóir:Gluaiseacht MeToo
Lá Náisiúnta na Catalóine

Ceiliúrtar **Lá Náisiúnta na Catalóine** (Diada Nacional de Catalunya) ar 11 Meán Fómhair gach bliain. Bíonn sé de nós ag muintir na tíre an ‘Diada’ a cheiliúradh le muinín, le dath agus le fuinneamh.

Eagraítear an ‘Diada’ ar an 11 Meán Fómhair mar chomóradh ar thitim Barcelona roimh fhórsaí Rí Pilib V na Spáinne sa bhliain 1714.

## Féach freisin

* Els Segadors (amhrán náisiúnta na Catalóine)
* Rí Pilib V na Spáinne s

## Tagairtí

Catagóir:An Chatalóin
Catagóir:Meán Fómhair
Catagóir:Féilte
Jeremy Zucker

Is amhránaí agus cumadóir ceoil Meiriceánach é **Jeremy Zucker** (rugadh 3 Márta 1996 i Nua-Gheirsí).

## Dioscliosta
* *Beach Island* (2015)
* *Breathe* (2015) 
* *Motions* (2016-2017) 
* *Idle* (2017) 
* *Stripped.* (2018) 
* *Glisten* (2018) 
* *Summer* (2018) 
* *Brent* (2019) 
* *Brent II* (2021) 

## Tagairtí

Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1996
Catagóir:Daoine beo
An Íogbóis

Is teanga í **An Íogbóis** atá ina phríomh-teanga dhúchais de chuid na nÍogbó, grúpa meiteiteach ó Dheisceart na Nigéire.

## Stair

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Teangacha a úsáidtear gleanúint

Catagóir:Teangacha aglútainineacha
Catagóir:Teangacha na Nigéire
Catagóir:Teangacha na Guine Mheánchriosach
Giúdaigh Iodálacha

Is féidir an téarma **Giúdaigh Iodálacha** (,  *Yehudim Italkim*) nó **Giúdaigh Rómhánacha**  (,  *Yehudim Romim*) a úsáid sa chiall is leithne chun na nGiúdach go léir a chónaíonn san Iodáil, nó a bhfuil fréamhacha acu san Iodáil a chuimsiú, nó, sa chiall níos cúinge, chun na h**Italkim** a chiallú, pobal ársa a bhfuil cónaí orthu san Iodáil ó ré na Sean-Rómhánach, a úsáideann an liotúirge Iodálach. (nó " deasghnátha Iodálach ") seachas na pobail Ghiúdacha sin san Iodáil ón meánaois nó ón ré nua-aimseartha a úsáideann an liotúirge *Sephardic* nó an *Nusach Ashkenaz* .

## Tagairtí


Catagóir:Cultúr na hIodáile


Catagóir:Grúpaí eitneacha Giúdacha
Peter Handcock

Oifigeach san arm Briotanach ba ea Leifteanaint **Peter Handcock** (17 Feabhra 1868 – 27 Feabhra 1902).

Cuireadh é chun báis le scuad lámhaigh tar éis d'armchúirt é a chiontú i bpríosúnaigh a dhúnmharú le linn Dara Cogadh na mBórach (cuireadh a comrádaí, Breaker Morant, chun báis chomh maith).  D'admhaigh Handcock gur dhúnmharfóir é agus ní raibh éinne in amhras gur mharaigh Morant daoine gan chosaint, idir phríosúnaigh agus sibhialtaigh, le tréan díoltais. 
clé|mion|1902ː Major James Francis Thomas, abhcóide na gcosantóirí, roimh uaigh Morant agus Handcock
É sin ráite, tá an cás conspóideach fós.  sa chéad dul síos, bhí sáruithe nósanna imeachta ann sna trialacha. Níos tábhachtaí, meastar go ndearnadh ceap milleáin de, mar gheall ar pholasaí a tháinig ó leibhéal ní b'airde a chur i bhfeidhm.

Mhaígh Handcock agus Morant gur 

* chóir pardún a thabhairt (condonation) ar an mbonn gur comhlíonadh dualgas onóra nó iontaobhais tar éis eolais maidir le cion a rinne an saighdiúir (leithscéal leagtha síos ag Diúc Wellington)
* fuarthas ordú ó oifigeach a bhí os cionn an chiontóra. Ach shocraigh an armchúirt sa chás seo (trí fhorcheilt, mar a bhítear á mhaíomh) nár tugadh aon ordú dá leithéid sin.

Cúisíodh beirt eile, An Mhaoir Robert Lenehan (Roibeard Uí Léanacháin) agus  An Chaptaein Alfred Taylor (a rugadh i mBaile Átha Cliath).  Bhí na hionchúisitheoirí míleata ag díriú go príomha orthu, mar na tionscnóirí a bhí taobh thiar de na cionta. Ach níor thoiligh Morant nó Handcock tiontú i d'fhinné ar son an Rí in aghaidh Lenehan agus Taylor agus fuarthas iad araon neamhchiontach.

## Féach freisin

* Coireanna cogaidh na Breataine
* Breaker Morant

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1902
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Coireanna cogaidh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1868
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Ȯra Abia

Stát i gcrios geopholaitiúil Oirdheisceart na Nigéire is ea **Ȯra Abia** (Gaeilge: *Stát Abia*), tá sé ag críochantacht ó thuaidh agus soir ó thuaidh leis na stáit Enugu, agus Ebonyi, leis an stát Ȯra Imo ar an taobh thiar, an stát Tras-Abhann ar an taobh thoir, an stát Ȯra Akwa Ibom ar an taobh thoir theas, agus Stát na nAibhneacha ar an taobh ó dheas. Acrainm is ea an t-ainm Abia, déanta as na ceithre réigiún is mó sa stát; **A**ba, **B**ende, **I**suikwuato, agus **A**rochukwu. Is é Umuahia príomhchathair an stáit agus Aba an chathair agus an lárionad tráchtála is mó.

Bhí Ȯra Abia mar chuid de stát Ȯra Imo go dtí 1991, nuair a d'fhógair an rialtas gur stát faoi leith é. Tá líon mór de mhuintir na nIobóch ina gcónaí ann.
mion| Armas Ȯra Abia

## Tírdhreach
Tá sé ar cheann de na naoi stát sa cheantar ar a dtugtar Mba Mmiri *(Deilt na Nígire)* .

## Tagairtí
Walther Meissner

Fisiceoir teicniúil Gearmánach ab ea **Fritz Walther Meissner** (Gearmáinis: *Meißner*) (16 Nollaig 1882 &#x2013; 16 Samhain 1974). 

Rugadh Meissner i mBeirlín do Waldemar Meissner agus Johanna Greger. Rinne sé staidéar ar innealtóireacht mheicniúil agus ar fhisic in Technische Universität Berlin (*Ollscoil Theicniúil Bheirlín*), agus ba é Max Planck a mhaoirseoir dochtúireachta. Chuaigh sé isteach sa *Physikalisch-Technische Bundesanstalt* i mBeirlín ansin. Ó 1922 go 1925, thóg  sé an tríú leachtaitheoir héiliam is mó ar domhan, agus sa bhliain tháinig sé ar  Iarmhairt Meissner, díchur an réimse mhaighnéadaigh i bhforsheoltóirí. Bliain ina dhiaidh sin,  ceapadh é ina stiúrthóir ar roinn na fisice teicniúla sa *Technische Universität i München*. (Ollscoil Theicniúil München).

Tar éis an Dara Cogadh Domhanda, rinneadh uachtarán d'Acadamh Bavárach na nEolaíochtaí agus na nDaonnachtaí (Gearmáinis: *Bayerische Akademie der Wissenschaften*)  de. Sa bhliain 1946, ceapadh é ina stiúrthóir ar an gcéad choimisiún taighde maidir le teocht íseal de chuid an acadaimh. Bhí saotharlanna lonnaithe i Herrsching am Ammersee go dtí 1965, nuair a aistríodh go Garching iad. Bhí Meissner ina chónaí ina aonar lena dhá mhadra le roinnt blianta anuas dá shaol. Fuair Meissner bás i München sa bhliain 1974.Bhí Meissner ina chónaí leis féin lena dhá mhadra le roinnt blianta sula bhfuair sé bás. Fuair Meissner bás i München i 1974.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* 

Catagóir:Básanna i 1974
Catagóir:Daoine a rugadh i 1882
Sawyer Barth

Is aisteoir Meiriceánach é **Sawyer Barth** (7 Samhain, 2001 a rugadh é).

## Aisteoir
*2014: The Walk ... Young Danny Greenstein	
*2014: The Following ... Chris 
*2014: Black Box ... Young Joshua Black 
*2014: The Knick ... The Whispering Kid
*2015: Bridge of Spies ... Bellamy 
*2015: Public Morals ... Michael Muldoon
*2015: The Bar Mitzvah Club ... Arty	
*2016: Amy's Brother ... Zach
*2016: Home ... Nate Bell 
*2017: And Then I Go ... Roddy (Flake)	 
*2017: Super Dark Times ... Charlie Barth 
*2017: The Real Stephen Blatt ... Drew Cassidy 
*2018: Irreplaceable You ... Teen Sam	
*2018: Defender ... Lawrence	
*2018-2019: The Kids Are Alright ... Frank Cleary
*2019: God Friended Me ... Jacob Abbott
*2020: Goodbye Grandma ... Sawyer 
*2021: Country Starts At Home ... McCann, Tyler 
*2022: East New York ... Darren

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh in 2001
Catagóir:Daoine beo
Helena Molony

Poblachtánach, feimineach, ban-aisteoir, agus gníomhaí ar son an lucht oibre ab ea **Helena Mary Molony** (15 Eanáir 1883 – 29 Eanáir 1967). Throid sí in Éirí Amach na Cásca i 1916 agus ina dhiaidh sin ba í an dara bean a bhí ina huachtarán ar Chomhdháil Ceardchumann na hÉireann. 

## Tús A Saoil
Rugadh í ar 8 Lána Cole, in aice le Sráid Anraí, í lár Bhaile Átha Cliath, do theaghlach meánaicmeach agus Caitliceach. Ba iad a tuismitheoirí Michael Molony, a bhí ina ghrósaeir, agus Catherine McGrath, ach fuair siad bás nuair a bhí Molony ina páiste, agus ina dhiaidh sin, thóg a leasmháthair í. Bhí deartháir aici, Frank, a raibh sí mór leis. Chónaigh sí leis gur bhog sé go Meiriceá.

## Inghinidhe na hÉireann
Thosaigh Molony a gairmréim pholaitiúil le Inghinidhe na hÉireann, grúpa feimineach agus náisiúnach bunaithe ag Maud Gonne. Chuaigh sí in Inghinidhe na hÉireann tar éis di óráid de chuid Gonne a chloisteáil ag Teach an Chustaim i mBaile Átha Cliath i 1903. 

Rinneadh eagarthóir nuachtáin mhíosúil na heagraíochta, *Bean na hÉireann* di. Phléigh an nuachtáin le rogha mhaith topaic, ar nós faisean (ag cur béim ar éadaí Éireannacha), cócaireacht, filíocht, agus polaitíocht. Bhí colún dírithe ar ghluaiseacht an lucht oibre, a bhí scríofa ag Molony. Bhí mórán scríbhneoirí mór le rá ag *Bean na hÉireann*, mar shampla: Eva Gore-Booth, Constance Markievicz, Susan L. Mitchell, Art Ó Gríofa, Pádraig Mac Piarais, agus Ruairí Mac Easmainn. 

Bhí Molony lárnach sa ghluaiseacht chun béilí a chur ar fháil do pháistí scoileanna, ag iarraidh go raibh siad cothaitheach agus saor in aisce. Shocraigh Inghinidhe na hÉireann go n-íocfadh na daltaí a bhí ábalta, cé nach raibh sé riachtanach leas a bhaint as an scéim. Anuas ar sin, thairg siad bia a riar do na páistí.

Bhí tionchar ag Inghinidhe na hÉireann ar ghairm Molony mar aisteoir freisin. D'fhreastail sí ar ranganna aisteoireachta a bhí eagraithe ag an ngrúpa chun bolscaireacht a chur ar fháil.
## Naisc sheachtracha
*Putting Helena Molony back centre-stage in Irish history
## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1967
Catagóir:Daoine a rugadh i 1883
Catagóir:Eagarthóirí Éireannacha
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha
Polystoechotes punctata

Is speiceas é ***polystoechotes punctata*** de lásóg ollmhór san fhine Ithonidae. Tá sé le fáil i Meiriceá Láir agus i Meiriceá Thuaidh. 

## Tagairtí

## Tuilleadh léitheoireachta
 
* 

## Naisc sheachtracha
* Giant Jurassic-era insect rediscovered outside Walmart in Arkansas 

Catagóir:Ithonidae
Catagóir:Feithidí le cur síos orthu in 1793
Ettie Steinberg

**Example Woman**' (also known as: **Example Woman of Explanation**; place of birth (country), date of birth year of birth – [place of birth]](https://ga.wikipedia.org/wiki/place_of_birth%5D) (country), date of death year of death) is an alleged woman used to create a sample biography for the WikiWomen project. The biography is copied to adapt to an existing WikiWoman.

## Saol & Gairm bheatha

### Bunús
Fás

### Óige agus Oideachas
Anseo is féidir linn níos mó a fhoghlaim faoina hóige agus mar sin de.

### Pósadh agus Teaghlach
Seans go raibh an bhean pósta, nó go bhfuil sí fós. Seans freisin go raibh leanaí aici. Scríobh faoi sin.

### Ré thábhachtach dá saol
B’fhéidir go raibh tréimhse eile ann ina ndearna an bhean go leor rudaí tábhachtacha nó ina raibh taithí acu uirthi.

### Gairm
Cúiseanna a bhfuil clú uirthi; tábhacht nó tionchar ag baint léi.

### Saol déanach agus bás
Nuair atá sé sin indéanta, scríobhaimid faoin bhean, cén chuma a bhí ar dheireadh a saoil agus cén dóigh a bhfuair sí bás. B’fhéidir go raibh sí tinn nó go bhfuair sí bás le seanaois.

## Oidhreacht
Cad eile atá againn den bhean seo? Ar fhág sí leabhair nó saothar eile, an féidir linn fós cuairt a thabhairt ar áiteanna ina raibh sí ina saol agus rianta fágtha? Rud éigin mar sin.

## Saothair

; foilsithe nó eisithe nó déanta nó déanta
:

* bliain - *teideal nó ainm*

* bliain - "teideal nó ainm"

* bliain - "teideal nó ainm"

## Naisc sheachtracha

* English language resource about the woman.

* Dutch-language source about the woman. 

* Irish-language source about the woman.

* Frisian-language source about the woman.

## Tagairtí

Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Básanna i 1942
Catagóir:Campa Géibhinn Auschwitz
Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Catagóir:Mná Éireannacha

Catagóir:Coláiste Oiriall
Tuairt traenach Tempi

Tharla **timpiste thraenach Tempi** ar 28 Feabhra 2023 sa Ghréig ; maraíodh 57 duine agus gortaíodh 85 nuair a ghread traein lastais agus traein paisinéirí in éadan a chéile faoi mhórluas. Bhí go leor daoine óga – mic léinn a mbunáite – i measc na marbh.
clé|mion|Inneall traenach HellasSprinter (uimhir 120 023 scriosta)

### An timpiste
clé|mion|carráiste  Siemens/Bombardier UIC-Z1
Bhí an traein paisinéirí ar a bealach ón Aithin go Teasaloinicé i dtuaisceart na Gréige ag an am, agus 350 paisinéir ar an traein. Bhí an traein lastais ar a bealach ó Theasalóinicé go Larissa. Is i ngleann soir ó thuaidh ó chathair Larissa i lár na tíre a tharla an tubaiste.

Chuaigh an chéad cheithre charráiste den traein paisinéirí de na ráillí de bharr an bhrúscáin. Chuaigh ansin  an chéad dá charráiste trí thine agus gur bheag nár scriosadh go huile agus go hiomlán iad.

### Iarmhairtí
Bhí máistir stáisiúin Larissa gafa agus cúisithe ag na póilíní maidir leis an tubaiste. Bhí sé curtha ina leith gurbh é a mhórfhaillí ba chionsiocair le bás an 57 duine. Ach mhaígh sé féin gur fabht teicniúil ba chúis leis an tionóisc.
Ar 1 Márta 2023, d'éirigh Kostas Karamanlis, Aire Iompair na Gréige as oifig ós air a bhí an fhreagracht pholaitiúil as cúrsaí iarnróid. D'admhaigh Rialtas na Gréige go raibh faillí déanta le rófhada i mbainistiú ghréasán iarnróid na tíre.  Dhearbhaigh an rialtas go bhfiosrófaí, i bhfianaise na tubaiste, cén fáth a raibh an oiread moille ar oibreacha feabhsúcháin ar an iarnród.

### Cúlra
Dhíol Rialtas na Gréige comhlacht iarnróid an stáit le comhlacht stáit na hIodáile (Ferrovie dello Stato Italiane) in 2017 le súil go n-infheisteofaí na céadta milliún euro i gcúrsaí bonneagair. Ach sa bhliain 2023, bhí córas iarnróid na Gréige seanchaite fós agus géarghá lena nua-aoisiú.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:2023
Catagóir:Stair na Gréige
Catagóir:Tubaistí de dhéantús an duine
Dúnmharuithe na Ceapóige (1991)

mion
Ar 3 Márta 1991, lámhaigh Óglaigh Uladh (an UVF)  ceathrar Caitliceach (triúr as an IRA) i mBoyle's Bar sa Cheapóg, Contae Thír Eoghain.  

### Cúlra
D'ionsaigh an UVF (nasctha leis an 'Drong Glenane' ag an am) Boyle's Bar ar 17 Eanáir 1974.
[mion|Cuimhneacháin Billy Wright i n[Dún Geanainn]]

### Iarmhairtí
Bhí Billy Wright i gceannas ar an UVF i Lár Uladh ag an am,  paraimíleatach dílseach. Deirtear gur ordaigh sé an t-ionsaí seo ag;us go raibh sé freagrach as scór dúnmharuithe seicteacha (‘King Rat’ a thugtaí air). 

Bhí líomhaintí ann maidir le claonpháirteachas le paraimíleataigh níos déanaí. Aisteach go leor, chaill na póilíní cartlanna sa bhliain 1998.

### '''Cuimhneamh'''
Cuireadh suas póstaer (nó bratach) i nDún Geanainn in 2016, "In proud memory of brigadier Billy Wright" srl. Dúirt  Wright níos déanaí, "I would look back and say Cappagh was probably our best." 

Tharraing an póstaer conspóid ag an am, 'gníomh gríosaithe' agus 'glóiriú an fhoréigin' a dúradh, ach cheap an PSNI nach raibh an póstaer mídhleathach ag an am.**

## Féach freisin

* Dúnmharuithe Craigavon (1991)

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:1991
Catagóir:Stair Chontae Thír Eoghain
Eoin Ó Murchú (Cumannach)

Iriseoir, craoltóir agus colúnaí le Tuairisc.ie, le *Unity* (nuachtlitir Chumannach) agus An Páipéar is ea **Eoin Ó Murchú**. Sa bhliain 2022, ceapadh an Murchúch ina chathaoirleach ar Pháirtí Cumannach Éireann. 

## Gairm
Rugadh Owen Murphy in Dartford, Kent sna 1940idí.

Bhí Ó Murchú chun tosaigh san fheachtas 'Misneach' sna 1960idí.

Scríobh Ó Murchú *Culture and Revolution in Ireland* (1971), saothar a chuir tionchar na Síne agus na hathbheochan Gaelaí le chéile.

Ba bhall é d'Ógra Shinn Féin Oifigiúil agus chuir sé *United Irishman* in eagar, nuachtán na gluaiseachta. D'fheidhmigh sé mar eagarthóir ar *The Irish Socialist*.  D'éirigh sé as in 1976 agus chuaigh sé le Páirtí Cumannach na hÉireann. 

In 1982, d'fhoilsigh sé *The Workers' Party, Its Evolution and Its future, A Critique* (Communist Party of Ireland). 

Sheas sé mar iarrthóir don Pháirtí Cumannach i bhfothoghchán Laois-Uíbh Fhailí in 1984. 

Iar-eagraí polaitíochta RnaG, chuir sé i láthair sraith raidió, Cúrsaí Reatha, ar RTÉ Raidió 1 sna 2000idí agus scríobh sé do Lá Nua, srl. 

Sa bhliain 2014, fuair an Murchúch gradam cumarsáide, 'Colúnaí na Bliana', ó Lá Nua.

Sa bhliain 2022,  eapadh an Murchúch ina chathaoirleach eatramhach ar Pháirtí Cumannach Éireann.  Tá sé ina eagarthóir ar an iris *Unity*, nuachtán an pháirtí.

### Conspóidí
Bíonn an Murchúch ag tarraingt conspóide air féin go minic, agus ag iarraidh daoine a ghríosú. Mar shampla, sa bhliain 2018, mhaígh an Rúis nach raibh aon bhaint acu leis an ionsaí ar Sergei Skripal, agus scríobh an Murchúch, "tá a lán amhrais á léiriú faoin scéal oifigiúil a chuir na Sasanaigh amach". Cosantóir mór de chuid an rialtais Rúisigh is ea an Murchúch. 

Eoraisceipteach mór le rá is ea é chomh maith. Scríobh léitheoir de chuid Tuairisc.ie in 2023, "Is maith leis an Murchúch an ró-shimpliú, an dubh is bán, an mhaith is an t-olc…ar thaobh amháin..."

## Féach freisin

* Eoin Ó Murchú ar an Vicipéid
* Eoin Ó Murchú ar Raidió na Gaeltachta .  
* Misneach 
* Tuairisc.ie agus An Páipéar
* Eoin P. Ó Murchú  (níl aon ghaol eatarthu), lia, scoláire agus scríbhneoir, a rugadh sna 1980idí, agus a scríobhann do Tuairisc chomh maith
* Páirtí Cumannach Éireann (ní Páirtí Cumannach na hÉireann i gceist; tharla scoilt in 2021/2022).

## Tagairtí

Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Cumannaithe Éireannacha
Catagóir:Gníomhaithe na heite chlé
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Catagóir:Pobalóirí
Catagóir:Poblachtánaigh na hÉireann
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Le Roi Louis

Is amhrán Fraincise é ***Le Roi Louis*** (as Gaeilge *An Rí Laoiseach*). Cumadh sa séú céad déag é. 

## Ábhar an Amhráin
Thionscain Louis IX, Rí na Fraince sa tríú céad déag, an Seachtú Crosáid chuig na hÉigipte. Baineann an t-amhrán leis an eachtra seo.

Na liricí as Fraincis:Le Roi Louis a convoqué
tous ses barons et chevaliers.
Le Roi Louis a demandé
« Qui veut me suivre où que j'irai ? »
Les plus ardents se sont dressés,
Ont juré Foi, Fidélité.
Les plus prudents ont deviné,
Où le Roi voulait les mener.
Ainsi parla le Duc de Baume,
« Je combattrai pour le royaume ».
Le Roy lui dit « c'est point assez :
Nous défendrons la Chrétienté ».
Ainsi parla Seigneur d'Estienne :
« Je défends la terre chrétienne,
Mais je ne veux pas m'en aller
semer la mort dessus la mer ».
« Ah », dit le Roy, « notre domaine
s'étend sur la rive africaine,
Jusqu'au désert le plus avant.
C'est notre fief, et prix du sang ».
S'en est allé le Roy Louis.
Les plus fidèles l'ont suivi.
S'en sont allés bien loin, bien loin,
Pour conquérir le fief divin.

Catagóir:Ceol Críostaí
Catagóir:Ceol
Próitéamaíocht

deas|mion|300x300px| Ullmhúchán róbatach de samplaí dí-asú/ ianú léasair mhaitrís-chuidithe
Is éard is próitéamaíocht  ann ná staidéar mórscála ar phróitéiní. Is codanna ríthábhachtacha d’orgánaigh bheo iad próitéiní, a bhfuil go leor feidhmeanna acu amhail foirmiú snáithíní struchtúracha d'fhíochán matáin, díleá einsímeach bia, nó sintéis agus macasamhlú ADN. Ina theannta sin, cuimsíonn cineálacha eile próitéiní antasubstaintí a chosnaíonn orgánach ó ionfhabhtú, agus hormóin a sheolann comharthaí tábhachtacha ar fud na colainne..

Is é an próitéóm ná an tsraith iomlán de phróitéiní arna dtáirgeadh nó arna modhnú ag orgánach nó córas. Cumasaíonn próitéamaíocht líon na bpróitéiní atá ag síormhéadú a aithint. Athraíonn sé seo de réir riachtanais ama agus riachtanais ar leith, nó strus, a théann cill nó orgánach faoi.

Is fearann idirdhisciplíneach é próitéamaíocht a bhain tairbhe mhór as faisnéis ghéiniteach na dtionscadal géanóim éagsúla, lena n-áirítear Tionscadal an Ghéanóim Dhaonna. Clúdaíonn sé taiscéalaíocht próitéamaí ón leibhéal foriomlán de chomhdhéanamh, de struchtúr agus de ghníomhaíocht próitéine, agus is comhpháirt thábhachtach é de ghéanómaíocht fheidhmiúil.

De ghnáth, léiríonn an phróitéamaíocht an anailís thurgnamhach ar scála mór ar phróitéiní agus ar phróitéóim, ach is minic a thagraíonn sé go sonrach d’ íonú próitéine agus mais-speictriméadracht.
## Tagairtí


Catagóir:Géanómaíocht
Próitéóm

Tugtar **an próitéóm** ar iomlán na bpróitéiní go léir i neach beo, i bhfíochán, i gcill nó i gcealla, faoi choinníollacha atá sainithe go beacht agus ag pointe áirithe ama (m.sh. an próitéamaí daonna, an tiúbair prátaí, an chill bhaictéarach, an núicléas cille). Is éard is próitéamaíocht ann ná staidéar ar an bpróitéóm.
## Tagairtí

Catagóir:Próitéamaíocht
Tithe Maigdiléanacha

Mhair na tionscadail chlochair ar a dtugtar **na Neachtlanna** nó **Tithe Níocháin Maigdiléanacha** ó lár an ochtú haois déag go dtí deireadh an fichiú haois. Bhí mná curtha ann ar feadh na mblianta fada, mná a bhí "as a meabhair", "neamh-inmhianaithe", nó ag iompar clainne.  mion|'Tearmann '  i Sasana', tús an 20ú haois .|clé
Fuarthas na Tithe timpeall na Ríochta Aontaithe, sna Stáit Aontaithe, i gCeanada, san Astráil agus fiú sa tSualainn.  Osclaíodh an chéad cheann sa bhliain 1758 in Whitechapel, Londain. Bunaíodh an Magdalen Society of Philadelphia in 1800. In 1900, 300 Teach i Sasana.  Bhí eitic Chríostaí acu de ghnáth, agus de chuid na bProtastúnach an chuid is mó. 

Bhí na mná ann go minic ar a dtoil féin agus le hathshlánúchán is mó a bhain a gcuid oibre.   

Uaireanta, agus in Éirinn go háirithe, chaith na mná a saol ag sclábhaíocht, lá i ndiaidh lae ag déanamh níocháin daoine eile. Ba thithe déirce iad na Neachtlanna ón taobh amuigh; thug siad deis don phobal éalú ó fhreagracht agus a bheith saor ó chiontacht. Ba phríosúin bhrúidiúla iad, áfach do na créatúir a raibh sé de mhí-ádh orthu a bheith caite isteach iontu.

## Féach freisin

* Árais máithreacha agus naíonán agus tithe Maigdiléana in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Leas leanaí
Catagóir:Scoileanna
Catagóir:Drochíde
Catagóir:Clochair
Catagóir:Ospidéil shíciatracha
Catagóir:Príosúin
Catagóir:Tithe Maigdiléana
Catagóir:Cearta na mban
Féile Holi

Féile Hiondúch is ea **Holi,** nó **Féile na nDathanna**, agus tús an earraigh san fhéilire Hiondúch. Téann an fhéile Earraigh siar na mílte bliain agus is ceann de phríomhfhéile na Hiondúch. mion|Teampall Sri Radha Krishna, Spanish Fork, Utah, SAM, 2013|clé|220x220px
mion|Radha agus Krishna ag imirt Holi.|clé|220x220px

### Finscéal
Faigheann an mhaith an lámh in uachtar ar an olc. Gach bliain ag aimsir Holi ceiliúrann na daoine bua Prahlada ar Rí an Oilc le tinte cnámha móra agus dathanna geala (léigh an finscéal iomlán anseo). Sa scéal traidisiúnta, bhain Dia díoltas amach ar an rí trí bhua Holika a bhaint. Dóadh Holika ar an tine chnámh agus d’éirigh Prahlada slán as.

### Nósanna
Maireann an fhéile seo ar feadh dhá san India de ghnáth.  Bíonn rince ann le ceol traidisiúnta agus cluichí le huisce agus le púdair daite. Bíonn péinteáil aghaidheanna, srl agus dathanna go leor ann.

## Féach freisin

* Lá Fhéile Bríde

## Naisc sheachtracha

* Craic agus spóirt ar Lá  Holi le TG Lurgan, 2013.

## Tagairtí

Catagóir:Féilte
Catagóir:Hiondúchas
Catagóir:An India
Catagóir:Earrach
Maureen Potter

B'amhránaí, aisteoir, banfhuirseoir Éireannach í **Maria Philomena Potter** (3 Eanáir 1925 - 7 Aibreán 2004).  

## Saol
Rugadh Maureen i mBaile Átha Cliath i Fionnradharc ar thaobh thuaidh na cathrach. Bhí a máthair  ina sár amhránaí, ag casadh le John McCormack agus Margaret Burke Sheridan.  D’fhreastail sí ar St. Mary's Fairview agus CYMS.  
clé|mion|amharclann Gaiety
Phós sí Jack O Leary i 1959. Bhuail siad lena chéile don chéad uair riamh i 1943. Chuidigh sé go mór léi chun a ábhar coiméide a scríobh. Bhí beirt chlainne acu, Hugh agus John O’Leary. 
clé|mion|amharclann Gaiety
Agus í naoi mbliain d'aois, d’aithin an fuirseoir Jimmy O’Dea í agus fuair sí páirt i geamaireacht san amharclann Gaiety. 

I 1937, thosaigh sí ag obair le Jack Hylton,agus chuaigh sí ar chamchuairt thart ar Shasana agus na hEorpa. I 1938, sa Ghearmáin, rinne siad seó os comhair Adolf Hitler agus an chuid eile den lucht ceannais Naitsíoch. 

Sna 1960idí, bhí sí ar Teilifís Éireann uaireanta le O’Dea ach tar éis bás s’aige I 1965 bhí sí i gcomhluadar leis an damhsóir agus fuirseoir, Danny Cummins. Achan samhradh, bhíodh sí ina príomhaoi ag an Gaiety i seó darbh ainm ‘Gaels of Laughter’ a bhí tógtha thart uirthi.  

Sna luath 90idí, bhí sí ag maíomh go raibh sí imithe ar scor ón stáitse. Thosaigh sí ag déanamh seónna aonair uair a chloig agus ag scríobh leabhar do pháistí chomh maith. I 2001, ba í an chéad réalta a chuir a lorg láimhe ar an ‘Walk of Fame’ taobh amuigh an Gaiety.  

## Bás agus Oidhreacht
Fuair Maureen Potter bás ar 7 Aibreán 2004 ina teach, i mBaile Átha Cliath.

                                          

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*     
* Cartlanna RTÉ
* DIB- Maureen Potter

Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Ban-aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Básanna in 2004
Catagóir:Daoine a rugadh i 1925

Catagóir:Coláiste Oiriall
Samantha Leslie

Is bainisteoir óstáin Éireannach agus pearsa meáin í **Samantha "Sammy" Leslie** (rugadh 1966). Is iontaobhaí í Sammy Leslie de Caisleán Leslie, an Bhoth, Co. Mhúineacháin.  Rugadh í i mBaile Atha Cliath. Deireann sí féin gur dhuine "ceanndána, diongbháilte í agus í ina disléicseach, a fheiceann achan rud in 3T". Fágadh Caisleán Leslie le huacht ag Sammy in 1991. 

## Óige agus Oideachas

Fuair a athair bás an bhliain roimh an bainis McCartney.  Bhí saol s’aici i gcónaí ag athrú.  Sampla de seo ná gur chuir athair s’aici a bhean chéile Agnes Bernelle agus beirt de páistí s’acu faoi ghlas amach as an chaisleáin nuair a d’fhill siad ó turas go Londain.  Rinne sé seo mar gur bhog sé go Mexico le saol nua a chaitheamh lena ghrá nua Helen- máthair Sammy. Dúirt Sammy “nach mbíonn scaradh pósadh ariamh éasca agus tá sí cinnte gur chónaigh athair s’aici ar feadh tamaill fada le ciontacht agus pian maidir le é ag cur Agnes faoi ghlas".

Nuair a d’fhreastail Sammy ar scoil áitúil in Glaslocha thug múinteoir áirithe ón scoil am an-deacair di de bharr gur Leslie í. Ach bhí na paistí an-deas di, ba chuma leo cén darna ainm a bhí aici. Dúirt Sammy go “ raibh siad comh deas, bhí a fhois acu go nach raibh aon airgead ag ár gclann agus bhí muid i gcónaí ag díol at thalamh thart ar teach chun an teach a cóineal”. Ach ar an drochuair ní raibh an múinteoir Ms Smith ró-deas di. Dúirt sí rudaí cosúil le “ Cé a cheapann tú go bhfuil tú, is cuma go bhfuil teach mór agat, an ceapann tú go bhfuil tú speisialta”. 

## Pósadh agus Teaghlach

Bhí cúig páistí ag athair Sammy; Sean, Mark Antonia, Sammy agus Camilla.   

Mar a dheireann Uncail Jack s’aici go minic le linn turais s’aige timpeall an chaisleáin, tá gaolta cáiliúla ag clan s’aici mar shampla Winston Churchill agus Dean Swift.  Comh maith le sin, d’fhan WB Yeats sa teach clainne.

## Ré thábhachtach dá saol

## Gairm

## Oidhreacht

## Saothair

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Craoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Contae Mhuineacháin

Catagóir:Coláiste Oiriall
Sarah Mary Fitton

Scríbhneoir agus luibheolaí Éireannach ab ea **Sarah Mary Fitton** (t. 1796 – 30 Márta 1874).

## Saol & Gairm bheatha
Rugadh í i mBaile Átha Cliath go Nicholas Fitton, Dlíodóir ó mBaile Átha Cliath, agus bean chéile s’aige Jane Greene. Bhí deartháir amháin ag Sarah Mary Fitton darbh ainm William Henry Fitton agus beirt deirfiúiracha darch ainm Elizabeth agus Susanna Fitton.

### Bunús
Is í Sarah Mary Fitton Scríbhneoir ( [[https://books.google.ie/books?id=CPxDAQAAMAAJ&pg=PA2&dq=conversations+with+botany&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiG-uDajsr9AhVfS0EAHTZ9AmoQ6AF6BAgFEAI#v=onepage&q=conversations%20with%20botany&f=false Conversations with Botany],[https://books.google.ie/books?id=HVIDAAAAQAAJ&pg=PP1&dq=the+four+seasons+sarah+mary+fitton&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiYjvG4j8r9AhUyoFwKHcsICDoQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=the%20four%20seasons%20sarah%20mary%20fitton&f=false ] ] ) agus Luibheolaí ó [Baile Átha Cliath. Bhí sí mar Máistreas sa Fhrainc ag pointe áirithe i saol s'aici. 

### Óige agus Oideachas

Anseo is féidir linn níos mó a fhoghlaim faoina hóige agus mar sin de. 

### Pósadh agus Teaghlach

Seans go raibh an bhean pósta, nó go bhfuil sí fós. Seans freisin go raibh leanaí aici. Scríobh faoi sin. 

### Ré thábhachtach dá saol

B’fhéidir go raibh tréimhse eile ann ina ndearna an bhean go leor rudaí tábhachtacha nó ina raibh taithí acu uirthi. 

### Gairm

Cúiseanna a bhfuil clú uirthi; tábhacht nó tionchar ag baint léi. 

### Saol déanach agus bás

Nuair atá sé sin indéanta, scríobhaimid faoin bhean, cén chuma a bhí ar dheireadh a saoil agus cén dóigh a bhfuair sí bás. B’fhéidir go raibh sí tinn nó go bhfuair sí bás le seanaois. 

## Oidhreacht

Cad eile atá againn den bhean seo? Ar fhág sí leabhair nó saothar eile, an féidir linn fós cuairt a thabhairt ar áiteanna ina raibh sí ina saol agus rianta fágtha? Rud éigin mar sin. 

## Saothair

Scríobh Sarah Fitton agus deirifúir s’aici an leabhar cáiliúil Conversations with Botany. Is leabhar faoi 18 comhrá idir máthair agus mac ag clúdaigh na prionsabail den Córas Rangú Linnaean.  Scríobh sí The Four Seasons atá cuntas gairid faoin struchtúr den planda. 

## Naisc sheachtracha

* https://books.google.ie/books?id=HVIDAAAAQAAJ&pg=PP1&dq=the+four+seasons+sarah+mary+fitton&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjIgOvGksr9AhWSHMAKHeCrA_MQ6AF6BAgDEAI#v=onepage&q=the%20four%20seasons%20sarah%20mary%20fitton&f=false

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1874
Catagóir:Daoine a rugadh i 1796
Catagóir:Luibheolaithe Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha

Catagóir:Coláiste Oiriall
Mabel Sharman Crawford

## Faoi Mebal Sharman Crawford

*Rugadh Mabel Sharman Crawford I 1821 bhí a hathair na M.P. [[William Sharman Crawford]]. Scriobh sí na labhair, [[Life in Tuscany]], [[Through Algeria]], [[Fanny Dennison]], [[The Wilmot Family]]. Níor pós sí agus fuair sí bás I 1912 ag an aois de 91.*  

## Saol & Gairm bheatha

### Chlann agus Óige

*Is í Mabel Sharman Crawford iníon don tiarna talún agus polaiteoir radacach [[Cúige Uladh|Uladh]] [[William Sharman Crawford]].Bhí sé mar scríbhneoir agus gníomhaí radacach agus feimineach tiomanta.* *Thuaigh William ag tasiteal sa Tuscáin I 1859 chuig [[an Iodáil]] trí lionsa an-pholaitiúil agus próta-fheimineach a bhfuil tionchar láidir ag a gníomhaíochas uirthi ar mhaithe le hathchóiriú talún na hÉireann agus mar bhall de Lárchoiste an [[Cheart Vótála do Mhná|Chumainn Náisiúnta um Cheart Vótála do Mhná]]. Breithneoidh an aiste seo tógáil Sharman Crawford ar "fhadhb na hIodáile" trína cuid scríbhneoireachta, a mhéid a d'aistrigh sí an reifirméisean aclaí Éireannach agus an Chartachas daonlathach a bhaineann le feachtais pharlaiminteacha a hathar ina hanailís, agus nádúr a critice feimineach féin ar shochaí na hIodáile i nóiméad iar-réabhlóideach 1848–1849.* 

### Ré thábhachtach dá saol
*Bhí sí mar [[Feimineachas|feimineach]] agus bhí sí mar pairt den [[National Society for Women's Suffrage]] Rinne sí taighde ar ábhar abairtí agus gníomhartha a rinneadh i gcoinne fir a bhuail a mná céile agus a d'úsáid na torthaí chun an t-alt [[Maltreatment of Wives]] don [[Westminster Review]]  a scríobh in 1893.* 

*D’obair a carthanas chun cabhair le daoinní le linn [[An Gorta Mór|an Gortha Mór]] le a deirfiúracha.* 

### Gairm
*Thaistil sí alán I rith a saol agus scríobh sí dhá leabhar agus í ag taistil: [[Life in Tuscany]] (1859) agus [[Through Algeria]] (1863). Fosta scríobh sí dhá [[úrscéal]]: [[Fanny Dennison]] (1852) agus [[The Wilmot Family]] (1864), bhí siad faoi theaghlach a fuair saibhreas le hoidhreacht go tobann.* *Bhí Mabel mar Feimineach olmhór: bhí sí ina ball de Lárchoiste an Chumainn Náisiúnta agus Cheart Vótála do Mhná agus údar an ailt "Maltreatment of Wives" in Athbhreithniú Westminster (1893).* 

### Saol déanach agus bás

*Ag a saol deanach níor phós sí agus ní raibh páistí aicí. Fuair sí bás ag 91 bliain de aois ar an ceathrú lá déag de Feabhra sa bliain 1912 I [[Middlesex|“Middlesex”]] [[Sasana]]*

## Leabharliosta

* *Life in Tuscany (1849)* 
* *Through Algeria (1863)* 
* *The Wilmot family (1864)* 
* *Experience of an Irish landowner (1888)* 
* *Fanny Dennison (1852)* 
* *Rhymed reflections (1921)* 
* *Registry offices : a paper read at the Conference of the National Vigilance Association (1886)* 
* *Social scares (1888)* 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1912
Catagóir:Daoine a rugadh i 1820
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha

Catagóir:Coláiste Oiriall
Marita Conlon-McKenna

Is údar an-ráthúil í **Marita Conlon-McKenna**. Rugadh í i mBaile Átha Cliath ar an 5 Samhain 1956. Tá a lán duaiseanna agus ainmnithe faighte ag Marita Conlon-McKenna dá obair, agus aistríodh a obair isteach i níos mó 12 teangacha eile. 
  
Scríobhann sí leabhair ficsean stairiúil agus ficsean do pháistí. Bhuaigh a céad úrscéal, ‘Under the Hawthorn Tree’ a lán duaiseanna, rinneadh cuid de thríológ é, agus oiriúnú é isteach i gceolseó.

## Saol & Gairm bheatha
  
Rugadh Marita Conlon-McKenna i mBaile Átha Cliath ar an 5ú Samhain 1956. D’fhás sí aníos i mBaile na nGabhar, agus chuaigh sí ar scoil sa Convent of the Sacred Heart i Mount Anville. Bhí seans aici dhul chuig an ollscoil ach iarchuir sí é chun aire a thabhairt dá athair. Phós sí fear darbh ainm James McKenna nuair a bhí sí 20 bliain d’aois. Fuair sí postanna i gnó na clainne, i mbanc agus i gníomhaireacht taistil. Bhí suim aici i scríobhnóireacht agus rollaigh sí do UCD chun cleachtaigh scríobhnóireachta a fháil. . Ta ceathrar páiste aici le James McKenna. 

Bhí suim i gcónaí ag Marita i dtréimhse an Ghorta Mór i stair na hÉireann agus léigh sí gach rud a bhí ar fáil ar an ábhar. Nuair a chuala sí tuairisc raidió ar uaigh leanaí gan marcáil ar bith ón tréimhse Ghorta Mhóir a bhí aimsithe faoi chrann sceach gheal, shocraigh sí a céad leabhar, Under the Hawthorn Tree, a scríobh.

Foilsíodh an leabhair i mBealtaine 1990. Bhí an-rath ar an leabhair láithreach. Ó shin, aistríodh é isteach i níos mó ná 12 teangacha difriúla, cosúil le Arabach agus Fraincís. 

## Duaiseanna
Marita has won many awards for writing, such as 'The International Reading Association Award', the 'Österreichischer Kinder und Jugendbuchpreis', the 'Reading Association of Ireland Award' and 'Bisto Book of the Year Award. 

## Obair s'aici
### Úrscéal Páistí
* Under the Hawthorn Tree  

* Wildflower Girl 
* Fields of Home  
* Love Lucie 
* The Blue Horse 
* Safe Harbour 

* No Goodbye 
* A Girl Called Blue 
* In Deep Dark Wood 

### Úrscéal Dhaoine Fásta

* Rebel Sisters 
* The Hungry Road 
* The Rose Garden 

* The Magdalen 
* Three Women 
* A Taste for Love 
* Mother of the Bride 
* The Stone House 

* The Matchmaker 
* The Hat Shop on the Corner 
* Miracle Woman 
* Promised Land
  
## Naisc sheachtracha

* https://lccn.loc.gov/n90613942
* https://www.independent.ie/life/marita-conlon-mckenna-i-was-always-making-up-stories-as-a-child-i-was-always-the-hero-42316474.html
* https://www.goodreads.com/author/show/16390.Marita_Conlon_McKenna
* https://kids.kiddle.co/Marita_Conlon-McKenna
* https://catalog.loc.gov/vwebv/search?searchType=7&searchId=9385&maxResultsPerPage=100&recCount=100&recPointer=0&resultPointer=0&headingId=23651896
* https://obrien.ie/marita-conlonmckenna
* https://www.fictiondb.com/author/marita-conlon-mckenna~40579.htm

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha

Catagóir:Coláiste Oiriall
Mary Sheldreck

Bhí **Mary Sheldreck** ina ball de Chumann na mBan agus fuair sí bás de bharr gortuithe a tharla di le linn an Éirí Amach na Cásca. Bhí sí leis an gCuntaois Markievicz i bhFaiche Stiabhna le linn an Éirí Amach.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1916
Catagóir:Daoine a rugadh sna 1890í
Catagóir:Cumann na mBan
Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha
Camille Souter

Ealaíontóir Éireannach is ea **Camille Souter**.

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha

Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Coláiste Oiriall
Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Catagóir:Péintéirí Éireannacha

Catagóir:Coláiste Oiriall
Sampláil (staitistic)

mion|léiriú
Is éard atá i gceist le **sampláil** ná teicníc a úsáidtear chun cur síos, nó measúnú, a dhéanamh ar an daonra staitistiúil iomlán trí sciar den daonra, a roghnaítear go matamaiticiúil, a scrúdú go staitistiúil.

## Féach freisin

* Athróg randamach

## Tagairtí

Catagóir:Staidreamh
Éifeacht Dunning-Kruger

alt=Graph showing the difference between self-perceived and actual performance|mion|300x300px| Gaol idir an mheánfheidhmíocht fhéinbhraite agus an mheánfheidhmíocht iarbhír ar scrúdú coláiste.  Léiríonn an limistéar dearg an claonadh atá ag daoine nach bhfuil mórán cumais acu rómheastachán a dhéanamh ar a gcumas. Mar sin féin, tá féinmheasúnú na ndaoine ísle níos ísle ná mar a dhéanann na daoine is arda.
Is claontacht chognaíoch í an **éifeacht Dunning-Kruger**  ina mbíonn claonadh ag daoine, nach bhfuil mórán  saineolais nó taithí acu maidir le cineál áirithe taisc nó réimse eolais, rómheastachán a dhéanamh ar a gcumas nó ar a n-eolas. Áiríonn roinnt taighdeoirí freisin a mhalairt éifeacht do dhaoine daoine ardchumasacha: an claonadh atá acu meastachán faoina luach a dhéanamh ar a gcuid scileanna. I gcultúr an phobail, is minic a dhéantar míthuiscint ar éifeacht Dunning-Kruger mar mhaíomh faoi ró-mhuinín ghinearálta daoine a bhfuil éirim íseal acu, in ionad rómhuiníneacht shonrach daoine neamhoilte ag tasc áirithe.

Déantar éifeacht Dunning-Kruger a thomhas de ghnáth trí fhéinmheasúnú a chur i gcomparáid le tomhas ar fheidhmíocht oibiachtúil. Mar shampla, d’fhéadfaí iarraidh ar na rannpháirtithe dul san iomaíochti i dtráth na gceist, agus ansin meastachán a dhéanamh ar cé chomh maith agus a d'éirigh leo .  Féadfaidh sé seo tarlú i dtéarmaí coibhneasta nó absalóideach, i gcomparáid le piarghrúpa an duine mar céatadán na gcomhghleacaithe a sáraíodh nó i gcomparáid le caighdeáin oibiachtúla mar líon na gceisteanna a freagraíodh i gceart. Tá éifeacht Dunning-Kruger le feiceáil sa dá chás, ach tá sé níos suntasaí i dtéarmaí coibhneasta; bíonn claonadh ag buncheathairíl na rannpháirtithe iad féin a fheiceáil mar chuid den dá cheathairíl is airde. D’fhoilsigh David Dunning agus Justin Kruger an staidéar tosaigh i 1999. Dhírigh sé ar réasúnaíocht loighciúil, gramadach agus scileanna sóisialta.  Ó shin i leith rinneadh staidéir éagsúla eile thar raon leathan tascanna, lena n - áirítear scileanna ó réimsí amhail  gnó, polaitíocht, leigheas, tiomáint, eitlíocht, cuimhne spásúlachta, scrúduithe ar scoil, agus litearthacht.
## Sainmhíniú
Sainmhínítear éifeacht Dunning-Kruger mar chlaonadh daoine le cumas íseal i réimse ar leith chun measúnuithe ró-dhearfach a thabhairt ar an gcumas seo. Is minic a thuigtear é seo mar chlaonadh cognaíoch, .i. mar chlaonadh córasach chun tabhairt faoi fhoirmeacha earráideacha smaointe agus breithiúnas. I gcás éifeacht Dunning-Kruger, baineann sé seo go príomha le daoine a bhfuil scil íseal acu i réimse ar leith agus iad ag iarraidh a n-inniúlacht a mheas laistigh den réimse seo. Baineann an earráid chórasach lena gclaonadh chun rómheastachán a dhéanamh ar a n-inniúlacht, .i. iad féin a bheith níos oilte ná mar atá siad.

## Tagairtí

Catagóir:Claontachtaí cognaíocha
Catagóir:Táimhe chognaíoch
Catagóir:Neamhinniúlacht
Ollscoil Leiden

Ollscoil taighde phoiblí in Leiden, an Ísiltír, is ea **Ollscoil Leiden** (Ollainnis: *Universiteit Leiden*). Bhunaigh Willem van Oranje, é mar ollscoil Phrotastúnach sa bhliain 1575,,  mar luach saothair do chathair Leiden as a cosaint i gcoinne ionsaithe Spáinneacha le linn Chogadh na hOcht mBliana. Is í an institiúid ardoideachais is sine san Ísiltír í agus tá cáil láidir uirthi ar fud na hEorpa agus an domhain.

## Tagairtí

Catagóir:Ailt le téacs i Laidin
Catagóir:Ailt le téacs san Ollainnis