open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gé ghlas

Is speiceas é an **ghé ghlas** d'éin uisce mhóra san fhine Anatidae agus an speiceasthíopa den ghéineas *Anser*. Tá cluimhreach bhreac agus liath agus bhán-stríocach uirthi agus gob flannbhuí agus cosa bándearga. Is éan mór í, tomhaiseann sé idir 74 agus 91 ceintiméadar ar fhad, le meánmheáchan 3.3 cileagram. Tá a dháileadh forleathan, le héin ó thuaidh dá raon san Eoraip agus san Áise ag dul ar imirce ó dheas chun an geimhreadh a chaitheamh in áiteanna níos teo. Tá sinsearach coiteann aici leis an ghé chlóis, tar éis dó a bheith ceansaithe ar a laghad chomh luath le 1360 RCh. Tagann an t-ainm ghéineas ó 'anser' an fhocal Laidine le haghaidh "gé".
Taistealaíonn géanna glasa go dtí a dtailte pórúcháin ó thuaidh san earrach, ag neadú ar mhóinteach, i riasca, timpeall lochanna agus ar oileáin chósta. De ghnáth fanann na géanna ar feadh a saoil agus neadaíonn siad ar an talamh i measc fásra. Leagtar  baisc de thrí go cúig ubh; cothaíonn an an baineannach na huibheacha agus déanann an dá thuismitheoir a hál a chosaint agus a thógáil. Fanann na héin le chéile mar fhine, ag dul ar imirce ó dheas san fhómhar mar chuid de thréad, agus ag scaradh an bhliain dár gcionn. I rith an gheimhridh áitíonn siad gnáthóga leath-uisceacha, inbhir, riasca agus páirceanna faoi uisce, ag ithe féir agus ag ithe barr talmhaíoch go minic. Tá roinnt pobal, mar shampla na pobail i nDeisceart Shasana agus i gceantair uirbeacha ar fud raon na speiceas, ina gcónaí go príomha agus sa cheantar céanna ó cheann ceann na bliana.
## Tuilleadh léitheoireachta
*
*

## Gailearaí

Image:Greylag goose (anser anser).JPG|Athraitheach le uchtbán.
Image:Anser anser EM1B5927 (36071281286).jpg|Ar eitilt
File:Birds of Sweden 2016 44.jpg|Ag snámh
Ánsar común (Anser anser) en el Palacio de Nymphenburg, Múnich, Alemania08.JPG|Mionsonra
Image:Greylag_Goose_Grauwe_Gans.JPG|Éan de phór measctha idir gé fhiáin agus gé chlóis (A. cygnoides domesticus), mar is léir óna mhuineál tiubh agus a cheann toirtiúil, a bhfuil patrún dílsithe cosúil le póir intíre áirithe acu.
File:Greylag Goose from the Crossley ID Guide Britain and Ireland.jpg|Doiciméad aitheantais ilchodach
File:Grågås (Anser-anser)-Ystad-2015.jpg|Ealta ag éirí as uisce.
File:Anser anser MWNH 0955.JPG|Ubh, Bailiúchán ó Mhúsaem Wiesbaden
File:Anser anser EM1B9595 (33952161753).jpg|Baineann le sicíní.
File:Alerte grauwe ganzen-4961601.webm|
Ar an oileán Texel san Ísiltír.
File:Grågås (Anser anser) Ystad 2016.ogv|Ar Ystad
File:Greylag-goose-63088.jpg|Colainn iomlán


## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* BBC Naidheachdan 2016-08-08: Spadadh nan gèadh *(aithris-bhideo 2:06 Leòdhas agus na Hearadh)*
*https://web.archive.org/web/20170712075411/http://aulaenred.ibercaja.es/wp-content/uploads/63_GreylagGooseAanser.pdf Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze]
*http://www.rspb.org.uk/birds/guide/g/greylaggoose/index.asp Greylag Goose at RSPB A to Z of UK Birds]
*
*Greylag Goose pictures  Wildlife Greylag Goose photos- adult with nestlings and voice at nature-pictures.org
*
*

gé ghlas
gé ghlas
Catagóir: Éin na hEoráise
gé ghlas
Catagóir: Ailt ina bhfuil gearrthóga físe
gé ghlas
Catagóir:Éin
Traenálaí

[right|150px|thumb|[Giovanni Trapattoni: Traenálaí reatha an fhoireann náisiúnta na hÉireann.]] 
Is duine a traenálann foireann spóirt nó lúthchleasaí aonair é **traenálaí**. Féadfaidh an ról a athrú de réir an spórt i gceist ach tá sé bunaithe ar thraenáil theicniúil, meabhrach agus fisiceach i gcoitinne. Bíonn na traenálaithe iar-lúthchleasaithe nó daoine le heolas mór den spórt i gceist go minic. Féadfar an traenálaí a hainmniú mar *bhainisteoir* nó *teicneoir* freisin.

## Spóirt foirne
Cuimsíonn beagnach gach spórt foirne post na traenálaí. Déanann an traenálaí tascanna cineálacha ag an leibhéal oirbheartaíochta, lúthchleasach agus síceolaíoch, de ghnáth. Tionlacann aon nó níos mó cúntóirí an traenálaí le linn seisiúin traenála de ghnáth agus déanann siad na tascanna níos mó sonracha. Go háirithe, féadfar traenálaí a cuidiú ag:

* traenálaí cúnta, lena bhfuil sé i gcomhpháirtíocht don seisiúin traenála agus cluichí;
* aon nó níos mó ullmhaitheoirí, cé a bhfuil i bhfeighil an ullmhú fisiceach na himreoirí go heisiach.

[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/Íomhá:Mick_McCarthy_Wolverhampton_Wanderers_Manager.jpg|clé|mion|Ceapadh [Mick McCarthy ina bhainisteoir ar fhoireann sacair na hÉireann i Samhain 2018]]

Is é an traenálaí an duine atá freagrach i chinneadh an foirmíocht a húsáid sa pháirc, na himreoirí le himirt agus na hionaduithe a dhéanamh le linn na cluichí freisin. Féadfar an traenálaí a hainmniú mar *roghnóir* má tá an duine i bhfeighil foireann náisiúnta nó i gcásanna eile inarb iomchuí. Ainmnítear an traenálaí mar *bhainisteoir* sna cluichí Gaelacha. Úsáidtear an téarma seo sa pheil (sacar) freisin, sa Ríocht Aontaithe go formhór, nuair atá níos mó ná an gnáth údarás ag an traenálaí. Chuimseodh seo an údarás chun imreoir a shíniú, post in áirithe do stiúrthóir spórtúil i bhformhór tíortha.

Bíonn riachtanas ag an traenálaí deimhniú cailiúcháin a bheith aige i bhformhór spóirt. Faightear é trí pháirt a ghlacadh i gcúrsaí traenála de ghnáth.

## Naisc sheachtracha

*Coaching & Coach Education (UEFA) 
*Coach Education (FAI) 

## Tagairtí

Catagóir:Proifisiúin spóirt
Catagóir:Téarmaíocht spóirt
Tolosa

Baile is ea **Tolosa**, atá suite ó dheas de Donostia i Gipuzkoa, cúige i dTír na mBascach Theas. Tá sé lonnaithe in abhantrach na hOria faoi scáth shliabh Uzturre.

## Sanasaíocht
Tháinig ainm an bhaile ó Toulouse na Fraince: tugtar *Tolosa* ar an gcathair sin i Laidin agus san Ocsatáinis. 

Úsáidtear an t-ainm céanna i mBascais agus as Spáinnis. *Tolosanos* nó *tolosarras* a thugtar ar mhuintir an bhaile.

## Barrios
thumb|upright|Armas
Iurre, Berazubi, Bidebieta, San Esteban, San Blas, Amarotz, Usabal, Montesku, Belate, Belabieta, Izaskun, Alliri, Arramele, Iparragirre, Urkizu, Aldaba, Aldaba Txiki agus Bedaio.

## Bailte gar dó
Ibarra, Irura, Anoeta agus Alegría.

## Foirgnimh
* Archivo Provincial de Guipúzcoa
* Convento de San Francisco
* Plaza de Toros
* Iglesia de Santa María
* Palacio Idiaquez
* Casa Consistorial
* Palacio de Aramburu
* Torre de Andía
* Palacio de Atodo
* Casa de Cultura
* Palacio de Justicia

## Daoine cáiliúla as an gceantar
* Martín de Gaztelu (?1535-1598), Secretario de Estado an impire Carlos I
* Ignacio María Alcíbar Zavala (1822-?), polaiteoir
* Justo Mª Mokoroa (1901-1990)
* Periko Alonso (1953-), imreoir agus traenálaí sacair
* Ainhoa Arteta (1964-), soprano
* Edurne Pasaban (1973-), dreapadóir
* Mikel Alonso (1980-), imreoir sacair
* Carl Watermark (1966-).
* Xabi Alonso (1981-), imreoir sacair
* Juan Manuel Lillo (1963-), bainisteoir sacair
* Juan Garmendia Larrañaga, scríbhneoir
* Eduardo Mokoroa, ceoltóir
* Felipe Dugiols,
* José Luís López de Lacalle
* Edurne Ormazabal, iriseoir
* Santiago Eraso, iriseoir
* Domenjón González de Andía (1410-1489?), Méara Guipuzcoa

## Naisc
* Página del Ayuntamiento  de Tolosa
* Página de la Diputación  sobre Tolosa

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte i dTír na mBascach
Ceathrú an Chaisil

Is paróiste í **Ceathrú an Chaisil**. Tá an paróiste suite ar theorainn Chontae Mhaigh Eo agus Chontae Ros Comáin, ar bhóthar an N5, leath-bhealaigh idir Baile Chathail i gContae Maigh Eo agus Bealach an Doirín i gContae Ros Comáin. Ar na bailte eile gar dó tá Pontoon, Enniscrone, Strandhill sont à seulement 30 minutes en voiture, et Louisburgh, Westport, Galway sont également proches. Tá scoil, dhá shéipéal de chuid na hEaglaise Caitlicí agus breis is 20 ráth le fáil ann. Bíonn an *Carracastle Lass Festival* ar siúl ann i mí Iúil.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Ros Comáin
Uzturre

Is sliabh é **Uzturre**. Tá sé suite i gcúige Gipuzkoa i dTír na mBascach sa Spáinn. Tá sé 730 méadar ar airde

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht Thír na mBascach
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na Spáinne
An tSaale

Is abhainn in oirthear na Gearmáine í **An tSaale** (413 ciliméadar ar fhad).

## Íomhánna

|An tSaale agus an Mulde
Íomhá:Saalequelle.jpg|Foinse na Saale


## Tagairtí

Saale
An Réin

Is abhainn mhór Eorpach í  **an Réin**. Tá foinse na habhann ar fáil i nGraubünden in oirdheisceart Alpa na hEilbéise agus is cuid de teorann na hEilvéise-na hOstaire, na hEilvéise-na Lichtinstéin, na hEilvéise-na Gearmáine í, agus teorainn na Franince-na Gearmáiné, ansin sreabhann sí tríd Dhúiche na Réineagus sa deireadh folmhaíonn sí isteach ar chósta na Mara Thuaidh san Ísiltír. Is í an dara habhainn is faide i Lár agus Iarthar na hEorpa (i ndiaidh an Danóib), ag thart ar 1,230 km (760 míle), le toilleadh ciúbach thart ar 2,900 m3 / s.

## Cúrsa na hAbhann
Ritheann an Réin trí bhailte mórán, mar shampla Basel, Strasbourg, Mannheim, Mainz, Bonn, Köln agus Rotterdam, chomh maith.

Réin, An
Catagóir:An Mhuir Thuaidh
Catagóir:Aibhneacha idirnáisiúnta na hEorpa
Catagóir:Aibhneacha na hOstaire
Catagóir:Aibhneacha na Fraince
Catagóir:Aibhneacha Lichtinstéin
Catagóir:Aibhneacha na hEilvéise
Catagóir:Tíreolaíocht Lár na hEorpa
Catagóir:Tíreolaíocht Iarthar na hEorpa
Catagóir:Aibhneacha na Alsace
Catagóir:Aibhneacha na hÍsiltíre
Damhán alla cíorchosach

Is araicnid é an **damhán alla cíorchosach**. Is ball d'ord na n-Araneae é. 

Catagóir:Feithidí
Catagóir:Damháin Alla
Vúdú

Is éard atá i gceist leis an **vúdú** ná reiligiún measctha atá á chleachtadh i Háítí. Is iad na comhábhair a aithnítear air ná creideamh tíre na hAfraice Thiar, go háirithe béaloideas na bpobal *Fon* agus *Ewe*; creideamh na n*Arawak*, ar grúpa eitneach bundúchasach Meiriceánach iad; agus an Chríostaíocht Chaitliceach. Cuireadh bun leis an vúdú i Háítí nuair a tugadh Afracánaigh isteach ansin le haghaidh sclábhaíochta. B'éigean dóibh iompú chun an Chaitliceachais, ach san am chéanna, chloígh siad lena sean-nósanna dúchasacha, cé go ndearna siad iarracht cuma an Chaitliceachais a chur orthu. 

Tá teacht ar chreidimh chosúla i dtíortha eile i Meiriceá seachas Háítí, ar nós vúdú Louisiana timpeall New Orleans, an húdú i ndeisceart na Stát Aontaithe, an *santería* i gCúba, agus an *candomblé* sa Bhrasaíl.

Creideann lucht an vúdú i nDia, nó *Bondye* (Fraincis: *bon dieu*, dia maith), a chruthaigh an domhan agus an ollchruinne, ach is dóigh leo nach féidir le duine dul i dteagmháil le Bondye, ós rud é nach mbacann dia chomh hard le himeachtaí an ghnáthshaoil. Is iad na *lwa*, na spioraid, a dtéann na fíréin ar lorg a gcabhrach.

Catagóir:Háítí
Catagóir:Reiligiún
Wagamama

Sraith de bhialanna é **Wagamama** a sholáthraíonn bia Áiseach cumaisc i stíl Bheár Raman Sheapánaigh nua-aimseartha. Tháinig an chéad bhialann Wagamama ar an bhfód sa bhliain 1992 ar Sráid Gower i mBloomsbury, Londain, agus is ann di fós. Tá bialanna ag an tsraith ar fud na Ríochta Aontaithe anois, chomh maith le cinn in Éirinn, san Ollainn, sa Tuirc, san Astráil, i gCuáit, in Dubai, sa Bheilg, i Málta, sa Nua-Shéalainn, san Eilvéis, san Éigipt, sa Chipir, sa Danmhairg, sa Ghréig, agus sna Stáit Aontaithe. Sainmhíníonn an comhlacht wagamama mar "páiste toiliúil/ dána", cé gur cirte an t-aistriúchán ar an aidiacht Sheapánach an focal "leithleasach". [1]

## Tagairtí

Catagóir:Bialanna
Catagóir:Bia Áiseach
Radanúiclíd

[mion|[aimeiriciam-241 saorga]]
Is éard atá i gceist le **radanúiclíd** (nó **raidiseatóp**) ná núiclíd - cineál adaimh a bhfuil a núicléas éagobhsaí, ionas gur dual dó meath radaighníomhach a theacht air. Mar sin, iompóidh an radanúiclíd ina núiclíd eile, agus í ag astú cáithnín fo-adamhach de chineál éigin - béite-cháithnín, alfa-cháithnín, nó candam gámaradaíochta. 

Tá radanúiclídí nádúrtha ann, ach is féidir radanúiclídí a tháirgeadh go saorga freisin.

### Téarma
Téarma fisice é an focal sin "radanúiclíd". Na ceimiceoirí, is gnách leo dearcadh ar an radanúiclíd mar iseatóp de chuid na dúile ceimicí lena mbaineann sí, agus mar sin, is fearr leo **raidiseatóp** a thabhairt ar an radanúiclíd.

### Fisic
Meathann **radanúiclíd** go spontáineach is a astaíonn radaíocht le linn a mheata. Is féidir é a bheith nádúrtha nó sintéisithe. Bíonn gach iseatóp de gach dúil le huimhir adamhach níos mó ná 83 radaighníomhach. Táirgtear an raidiseatóp carbóin, C-14, an t-am ar fad trí imbhuailtí gathanna cosmacha le móilíní san ardatmaisféar, agus baintear feidhm as sin i ndátú carbón-14.

Maidir leis na radanúiclídí a bhíonn le fáil sa dúlra, is féidir iad a roinnt ina dtrí ghrúpa: 

* na radanúiclídí príomhordúla, 
* na radanúiclídí tánaisteacha agus 
* na radanúiclídí cosmaigineacha. 

#### Na radanúiclídí príomhordúla
Is iad na radanúiclídí príomhordúla na cinn a bhí ar fáil sa damhna as ar foirmíodh an ghrian agus na pláinéid, agus iad chomh fadsaolach is go bhfuil cuid acu fágtha ann inniu féin. Samplaí den chineál seo radanúiclídí is iad úráiniam agus tóiriam an dúlra. Radanúiclídí tánaisteacha iad na cinn a cruthaíodh nuair a tháinig meath ar na radanúiclídí príomhordúla - sampla is ea an raidiam. 

#### Na radanúiclídí tánaisteacha
Go ginearálta, baineann na radanúiclídí tánaisteacha le meathshlabhraí na radanúiclídí troma príomhordúla. Mar shampla, ní féidir leis an úráiniam claochlú go hiseatóp cobhsaí le haon mheath radaighníomhach amháin, ó tá sé i bhfad níos troime ná an luaidhe, arb í an dúil is troime a bhfuil iseatóip chobhsaí aici. Mar sin, caithfidh an t-adamh úráiniam slabhra fada de staideanna idirmheánacha - an meathshlabhra - a chur de sula mbainfidh sé amach an chobhsaíocht. Radanúiclídí tánaisteacha iad na staideanna seo go léir. 

#### Na radanúiclídí cosmaigineacha.
Radanúiclídí cosmaigineacha iad na radanúiclídí a chruthaítear faoi thionchar na radaíochta cosmaí, cosúil leis an radacarbón.

## Féach freisin

* Radacarbón

## Tagairtí

Catagóir:Radaighníomhaíocht
Catagóir:Iseatóip
Catagóir:Radaíocht
Spágaire tonn

Is éan é an **spágaire tonn** (*Tachybaptus ruficollis*). Is baill d'fhine na Podicipedidae iad.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Ionsaitheoir

[right|230px|thumb|Gnóthaíonn [Lionel Messi cúl.]]
Is ionad sa pháirc pheile é **ionsaitheoir**. Féadfar an ionad a hainmniú mar *thosaí* nó *buailteoir* freisin. Imríonn an ionsaitheoir ról ionsaitheach le cuspóir cúl a ghnóthú nó tabhair cúnamh do compánaigh.

Catagóir:Téarmaíocht spóirt
Cros Chonga

[thumb|Tá an Chros Conga ina sheoda chomh hiontach sin go raibh [Toirdhealbhach Ua Conchobhair, ard-rí ar Éirinn, ag léiriú a shaibhreas agus a chumhacht trína hordú.]]
Is seoid staire de chuid na hÉireann í **Cros Chonga** (nó **Cross of Cong** i mBéarla).  Tá an bhachall (*baculum* i Laidin) deartha i stíl Cheilteach.  Is féidir breathnú uirthi mar cheann de na seoda is mó ón ré. 

## Ealaí
Léiriú is ea Cros Chonga ar an deireadh le traidisiún fada d’eachtaí miotalóireachta a bhain go sainiúil leis an Eaglais in Éirinn. Tá sí maisithe le réimse suntasach stíleanna. 

Tá lár dara uirthi atá clúdaithe le plátaí de chré-umha teilgthe. Bhí clochchriostal mór leabaithe i lár an trasnáin mar chosaint don tais, nach maireann. Tá an clochchriostal leabaithe i bhfeiste chónúil ata timpeallaithe ag feire ata maisithe le híolagrán óir, niello agus bocóidí de ghloine ghorm agus bhán. Tá na plátaí cré-umha ar dhromchlaí na croise déanta le teilgeadh gréasoscailte agus iad maisithe le hainmhithe nasctha sa stíl Urnes ó Chríoch Lochlann. 

Ainmníonn an inscríbhinn ar thaobhanna na croise Toirrdelbach Ua Conchobair mar phatrún agus Máel Ísú mac Bratáin Uí Echach mar cheardaí. Luaitear beirt eaglaiseach mhóra freisin. Tá an inscríbhinn, atá as Gaeilge, frámaithe ag dhá líne mar an gcéanna sa Laidin, a deir ‘leis an gcros seo, clúdaítear an chros as a d'fhulaing cruthaitheoir na cruinne’.

## Stair
Cruthaíodh an chros sa 12ú haois. Choimisiúnaigh Toirdhealbhach Ua Conchobhair, ard-rí ar Éirinn, an chros a dhéanamh. Tá an bhachall ina sheoda chomh hiontach sin go raibh Ó Conchúir ag léiriú a shaibhreas agus a chumhacht trína hordú. 

Rinneadh Cros Chonga in 1123 chun blogh den Fhíor-Chros a tugadh go hÉirinn a chumdach. Rinneadh í mar scrín do bhlogh den Fhíor-Chros a fuair Toirrdelbach Ua Conchobair Ard-Rí Éireann sa bhliain AD 1122, mar is eol ó fhoinsí scríofa. 

Ansin cuireadh ar taispeáint í in áiteanna difriúla ar fud na tíre.  Lena húsáid i ndeasghnátha a ceapadh í cé gur ró-dhócha gur mar chros altóra is mó a úsáideadh í. Cros mhórshiúil is ea Cros Conga a bheadh á hiompar roimh ardeaspaig - bhí Ó Conchúir ag maíomh gur chóir go mbeadh a hardeaspag féin ag Connachta, rud nach raibh ag an am sin. Trí phátrúnacht a thabhairt don eaglais ar an mbealach seo, d'fhéadfadh an rí a bheith ag súil le tacaíocht ón eaglais dá mhianta polaitiúla. 

Aimsíodh an chros i sráidbhaile Conga Fheichín, Contae Mhaigh Eo. Tugtar "Cros Chonga"  ar an gcros toisc go gcoimeádtaí í sa Mhainistir Agaistíneach a bhí ann ar feadh na céadta bliain.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Seoid Staire
Catagóir:Ealaín Cheilteach
Catagóir:Bachalla
Catagóir:Ealaíona maisiúla
The Irish Echo

Nuachtán don phobal Éireannach i Meiriceá is ea ***The Irish Echo***. Tá oifigí an nuachtáin suite i gCathair Nua-Eabhrac. Cuirtear i gcló é i Meiriceá agus in Éirinn araon. Meastar go léann amach is isteach le 100,000 duine na 60,000 cóip a chuirtear i gcló gach seachtain.

## Tagairtí

Catagóir:Meáin diaspóra na hÉireann
Catagóir:Nuachtáin Mheiriceánacha
Catagóir:Tréimhseacháin Mheiriceánacha
Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla
Catagóir:Seachtanáin
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1928
Catagóir:Bunaithe sna 1920í
Geiceo

Ainmhí beag is ea an **geiceo**. Reiptíl atá ann, agus is ball d'fhine na Gekkonidae é. 

## Tagairtí

Catagóir:Reiptílí
Foitheach gob-alabhreac

Is éan é an **foitheach gob-alabhreac**. Is baill d'fhine na Podicipedidae iad.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Marmar

Is foirm crua aolchloiche é an **marmar**. 

clé|200px|mion|Marmar

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Catagóir:Cloch
Cosantóir

I roinnt spóirt foirne, is imreoir atá freagrach as a fhoireann a chosaint ar ghníomhuithe na nionsaitheoirí den fhoireann fhreasúrach é **cosantóir**.

Catagóir:Téarmaíocht spóirt
Cúl báire

right|220px|thumb|Coisceann an coimeádaí cúil iarracht.
I roinnt spóirt foirne, is imreoir atá freagrach as an gcúl a chosaint ar ghníomhuithe na hionsaitheoirí den fhoireann fhreasúrach é **cúl báire** nó **báireoir**. Féadfar an duine a ainmniú mar *chaomhnóir an chúil*, *coimeádaí cúil* nó *doirseoir* freisin.

## Féach freisin

* Báireoir (sacar)

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht spóirt
Catagóir:Cluichí foirne
Aimeiriciam

Is é an t-**aimeiriciam** dúil cheimiceach uimhir a 95, agus é suite idir an plútóiniam agus an ciúiriam i dtábla peiriadach na ndúl. Is miotal trom trasúránach é, agus is ceann de na hachtanóidigh é. Mar sin, cosúil leis an gcineál seo miotal go léir, is dúil radaighníomhach é go hiomlán - níl oiread is aon iseatóp cobhsaí amháin aige. Ba é an fisiceoir Meiriceánach Glenn Seaborg a d'aithin mar dhúil ar leith é, agus ós rud é go bhfuil sé suite díreach faoin eoraipiam sa tábla peiriadach, fuarthas cuí é a ainmniú as an Oileán Úr. 

Is iad 243Am (leathré 7370 bliain) agus 241Am (432.2 bliain) an dá iseatóp is fadsaolaí.

Tá aimeiriciam a 241 ineamhnaithe. Is féidir, go teoiriciúil, aimeiriciam a 241 a úsáid le haghaidh buamaí adamhacha, ach tá a mhais chriticiúil chomh hard is nach mbeadh sé praiticiúil buama adamhach a dhéanamh ina mbeadh an t-aimeiriciam á úsáid mar ábhar eamhnaithe.

Is féidir a lán a fháil amach faoi shaintréithe ceimiceacha an aimeiriciam, chomh fadsaolach is atá na hiseatóip is cobhsaí. Is féidir smutáin infheicthe aimeiriciam a tháirgeadh fosta: miotal é an t-aimeiriciam a bhfuil loinnir gheal ann, agus é bog insínte. 

Mar is dual do na lantanóidigh is na hachtanóidigh, is é +3 an uimhir ocsaídiúcháin is tábhachtaí, ach bhí na saineolaithe in ann a lán staideanna ocsaídiúcháin eile a aithint ag an dúil seo, ó +2 go +7. Is iad an dá ocsaíd Am2O3 agus AmO2 an dá chomhdhúil is tábhachtaí. Nuair a bhaintear leas as an aimeiriciam sa teicneolaíocht, is mar ocsaíd aimeiriciam (III), nó Am2O3, is mó a úsáidtear é. 

Is follas go n-oibríonn an t-aimeiriciam leis na halaiginí chomh maith. Tá déchlóiríd AmCl2, débhróimíd AmBr2 agus dé-iaidíd AmI2 ann, chomh maith le sraith iomlán tríhalaiginídí: trífhluairíd AmFl3, tríchlóiríd AmCl3, tríbhróimíd AmBr3 agus trí-iaidíd AmI3. Thairis sin, tá an uimhir ocsaídiúcháin +4 ag an aimeiriciam sa teitreafhluairíd aimeiriciam, AmFl4. Criostail dhubha iad na déhalaiginídí. Tá dath pinc sa trífhluairíd agus sa tríchlóiríd, agus is criostail bhuí iad an dá tríhalaiginíd eile. Maidir leis an teitreafhluairíd, tá dath fann pinc le haithint ann freisin.

Is é an t-aimeiriciam an t-aon dúil shaorga thrasúránach a bhíonn le fáil sa bhaile ag na daoine i gcoitinne, nó bíonn aimeiriciam sna brathadóirí deataigh ianúcháin a úsáidtear mar ghléasra aláraim le rabhadh a thabhairt faoin dóiteán in am. An radaíocht a thugann an t-aimeiriciam uaidh ianaíonn sí an t-aer idir dhá leictreoid, ionas go bhfuil sruth leictreachais ag dul idir na leictreoidí - tugtar "seomra ianúcháin" ar an gcuid den bhrathadóir ina bhfuil na leictreoidí seo. Má thagann gráinníní deataigh idir na leictreoidí, áfach, cuirfidh siad isteach ar an sruth leictreach, agus ansin tabharfaidh an brathadóir aláram. 

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Achtainíd
Calafoirniam

Is é an **calafoirniam** dúil uimhir a 98, agus is í an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná **Cf**. Táirgeadh an chéad eiseamal calafoirniam in Ollscoil California, Berkeley, thiar sa bhliain 1950 trí chiúiriam a bhombardú le halfa-cháithníní (núicléis héiliam). Ba é an calafoirniam an séú dúil thrasúránach a sintéisíodh, agus é ar ceann de na dúile is troime a ndearnadh eiseamal inmheáite díobh. Fuair sé a ainm ón stát agus ón ollscoil inar táirgeadh an chéad uair é. 

Is achtanóideach trasúránach é an calafoirniam, agus mar sin, ní díol iontais é nach bhfuil oiread is aon iseatóp cobhsaí amháin aige - dúil radaighníomhach é. Is é 251Cf an t-iseatóp is fadsaolaí, nó tá sé 898 mbliana ar leathré. Níl ann ach tamall beag i dtéarmaí na geolaíochta.

Miotal lonrach insínte é an calafoirniam, ach tagann smúit ocsaíde air agus é ag imoibriú le hocsaigin an aeir. Tá sé chomh radaighníomhach is nach bhfuil sé furasta taighde a dhéanamh ar a shaintréithe ceimiceacha, ach is dócha go bhfuil sé cosúil leis an diospróisiam, an lantanóideach atá suite taobh thuas den chalafoirniam sa tábla peiriadach. 

Ní féidir teacht ar an gcalafoirniam sa dúlra, cé go bhfuil sé incheaptha go bhfuil iarsmaí mionbheaga de le fáil sna mianraí úráiniam. Is léir nach bhfuil ról ar bith ag dúil chomh tearc, chomh radaighníomhach sin sna horgánaigh bheo. A mhalairt ar fad, is dual don chalafoirniam carnadh sna cnámha agus dochar tromchúiseach a dhéanamh don smior cnáimhe. 

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Achtainíd
1329

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 7 Meitheamh — Roibeard I, Rí na nAlbanach (r.1274)
* 15 Meitheamh — Raibeart I na hAlban, Rí na hAlban ó 1306 go dtí a bhás sa bhliain 1329

Catagóir:Blianta
Achtainíd

Is iad na h**achtainídí** nó na h**achtanóidigh** na dúile ceimiceacha ón achtainiam (dúil uimhir a 89) go dtí an láirinciam (dúil uimhir a 103), nó, de réir tuisceana eile, ón tóiriam (dúil uimhir a 90) go dtí an láirinciam. Fuair an tsraith seo de dhúile a hainm ón achtainiam, pé scéal é. Is dúile f-bhloic iad na hachtainídí, agus iad suite taobh thíos de na lantainídí i dtábla peiriadach na ndúl. An chuid is mó de na lantainídí, is í an ghnáthuimhir ocsaídiúcháin a bhíonn acu sna comhdhúile ná +3; na hachtainídí, áfach, bíonn siad níos éagsúla ó thaobh a bhfiúis de. Dúile radaighníomhacha iad na hachtainídí go léir, is é sin, níl iseatóip chobhsaí acu, ach tá úráiniam agus tóiriam le fáil sa dúlra, ós rud é go bhfuil iseatóip chomh fadsaolach acu. Cuid mhór de na hachtainídí eile is dúile saorga daondéanta iad, is é sin, níl teacht orthu sa dúlra, agus is éigean iad a tháirgeadh in imoibreoirí núicléacha.

Is ionann "na hachtanóidigh" agus "na hachtainídí". Uaireanta, chloisfeá gurb é an difríocht nach n-áirítear an t-achtainiam féin ar na "hachtainídí" ach gurb ionann na "hachtanóidigh" agus na hachtainídí in éineacht leis an lantanam. Ní thacaíonn polasaí oifigiúil Chumann Idirnáisiúnta na gCeimiceoirí (IUPAC) i gcúrsaí téarmaíochta leis an tuiscint seo, áfach.

Is iad na hachtainídí ná:

* achtainiam (uimhir a 89)
* tóiriam (uimhir a 90)
* prótachtainiam (uimhir a 91)
* úráiniam (uimhir a 92)
* neiptiúiniam (uimhir a 93)
* plútóiniam (uimhir a 94)
* aimeiriciam (uimhir a 95)
* ciúiriam (uimhir a 96)
* beircéiliam (uimhir a 97)
* calafoirniam (uimhir a 98)
* éinstéiniam (uimhir a 99)
* feirmiam (uimhir a 100)
* meindiléiviam (uimhir a 101)
* nóbailiam (uimhir a 102)
* láirinciam (uimhir a 103)

Catagóir:Tábla peiriadach
Regensburg

Cathair sa Ghearmáin is í **Regensburg** (Baváirís: Rengschburg; Laidin: Castra Regina; Ceiltís: Ratisbona) i stát na Baváire. Tá sí suite ar abhainn na Danóibe, an Regen agus an Naab. 

Tá tuairim is 130,000 daoine ina gcónaí i Regensburg. De bharr sin, is í an chathair is mó sa chúige na Phalaitíneáit Thuais (Oberpfalz).

## Stair
Is í Regensburg ceann de na cathracha is sine sa Ghearmáin. D'aimsigh seandálaí uaigheanna ceilteacha ann i 2006 ó c. 400 RCh.  

I 179 AD, thóg na Rómhánaigh an dúnfort Castra Regina (dúnfort in aice le habhainn an Regen). 

## Daoine cáiliúla
* Bhí an Pápa Beinidict XVI ina ollamh diagachta san Ollscoil Regensburg ó 1969 go 1977 agus is ollamh oinigh é fós. Bhí sé ina chónaí i bPentling, sráidbhaile sa cheantar Regensburg. 
* Bhí Oskar Schindler ina chónaí i Regensburg tar éis an Dara Cogadh Domhanda ar feadh tréimhse ghearr; ansin chaith sé seal i München agus chuaigh ar sé imirce go dtí An Airgintín sa bhliain 1948.
* Is as Regensburg Johannes Kepler (réalteolaí agus matamaiticeoir).

## Naisc sheachtracha
* Wikivoyage - Regensburg (en)
* Regensburg - Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Gearmáine
Achtainiam

Is é an t-**achtainiam** dúil cheimiceach uimhir a 89, agus is é is tús do shraith na n-achtanóideach i dtábla peiriadach na ndúl. Go ginearálta, is í maisuimhir an iseatóip is cobhsaí - 227 - a thugtar in áit mheáchan adamhach na dúile seo. Ba é André-Louis Debierne, ceimiceoir Francach, a d'aithin an t-achtainiam mar dhúil ar leith sa bhliain 1899. Tháinig an Gearmánach Friedrich Oskar Giesel ar an dúil chéanna cúpla bliain ina dhiaidh sin, agus bhaist sé eamáiniam air, ach sa deireadh, coinníodh ainm Debierne in úsáid, ó ba é an t-ainm ba sine é.

Miotal lonrach é an t-achtainiam, agus é chomh radaighníomhach is go bhfuil luisne ann a fheictear sa dorchadas. Is í an radaighníomhaíocht a thabhaigh a ainm don achtainiam. Is é 227Ac an t-iseatóp is cobhsaí, agus níl sé féin róchobhsaí, nó níl sé 22 bhliain ar leathré. Ó thaobh na ceimice de, tá sé an-chosúil leis an lantanam, agus is í an uimhir ocsaídiúcháin is coitianta atá aige ná +3.

Úsáidtear achtainiam mar fhoinse radaíochta, agus sin í an t-aon úsáid amháin is féidir a bhaint as dúil chomh radaighníomhach sin, dáiríre.

## Tagairtí

Catagóir:Achtainíd
Catagóir:Dúile ceimiceacha
Praiséidimiam

Is é an **praiséidimiam** dúil uimhir a 59, agus is í an tsiombail cheimiceach a sheasann dó ná **Pr**. Ceann de na miotail tearc-chré agus ceann de na lantanóidigh atá ann. Miotal insínte é agus loinnir an airgid ann, ach nuair a imoibreoidh sé le hocsaigin an aeir, tiocfaidh smúit uaine ocsaíde air. In imeacht ama, titfidh an ocsaíd ina scraitheanna den mhiotal, ionas gur féidir leis an ocsaigin tuilleadh dochair a dhéanamh don mhiotal féin. Mar sin, is gnách an praiséidimiam a choinneáil i gcoimeádán lán ola, ionas nach dtiocfaidh sé i dteagmháil leis an aer.

Maidir leis an ainm, tá sé curtha le chéile as dhá fhocal Gréigise a chiallaíonn "uaine" agus "leathchúpla". Sa bhliain 1841, d'aithin an ceimiceoir Sualannach Carl Gustaf Mosander miotal nua (mar a shíl sé) ar bhaist sé an t-ainm *didimiam* air (as an bhfocal Gréigise *didymos* a chiallaíonn "leathchúpla"). Sa bhliain 1874, áfach, tháinig Per Theodor Cleve gur dhá dhúil a bhí i gceist leis an didimiam, mar atá, an praiséidimiam agus an neoidimiam.

Imoibríonn an praiséidimiam go fonnmhar le huisce, ionas go gcruthaítear hiodrocsaíd praiséidimiam, Pr(OH)3. Mar a fheicimid anseo, is í an uimhir ocsaídiúcháin is tábhachtaí atá aige ná +3, agus sin í an staid ocsaídiúcháin atá aige sna halaiginídí freisin a chruthófar nuair a thiocfaidh sé i dteagmháil le halaiginí: an trífhluairíd PrF3, an tríchlóiríd PrCl3, an tríbhróimíd PrBr3, agus an trí-iaidíd PrI3. Maidir leis an ocsaíd a chruthaítear faoi thionchar an aeir, is meascán í as an tríocsaíd dé-phraiséidimiam Pr2O3 agus an dé-ocsaíd praiséidimiam PrO2.

Níl ach aon iseatóp cobhsaí amháin ag an bpraiséidimiam, mar atá: praiséidimiam a 141.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Lantanóidigh
Imreoir lár páirce

Is ról i roinnt spóirt foirne é **imreoir lár páirce**. Imríonn an imreoir i lár na páirce agus féadfar a freagrach as a fhoireann a cabhrú ar cosaint nó ar ionsaí. 

Catagóir:Téarmaíocht spóirt
Ceiriam

Is é an **ceiriam** dúil uimhir a 58, agus is í an tsiombail a sheasann dó sna foirmlí ceimiceacha ná **Ce**. Ceann de na lantanóidigh é, agus mar sin, rangaítear ar na tearcithreacha é, ach níl sé chomh tearc sin - le fírinne, is é an lantanóideach is flúirsí ar an Domhan é. Cosúil leis na miotail tearc-chré eile, tá sé ar fáil sa bhastnaeisít agus sa mhonaisít. Fuair sé a ainm ó Ceiréas, an t-abhacphláinéad. 

Is iomaí leas a bhaintear as sa tionsclaíocht agus san innealtóireacht. Cuirtear trí-ocsaíd dé-cheiriam, nó Ce2O3 le breosla díosail leis an dóiteán inmheánach a chatalú agus foirmiú na haonocsaíde carbóin CO a chosc. Maidir leis an dé-ocsaíd ceiriam, CeO2, úsáidtear é le snas agus loinnir a chur ar na lionsaí optúla. Is féidir ocsaídí ceiriam a mheascadh tríd an ngloine féin, nó athraíonn siad comhéifeacht athraonta na gloine. Níl anseo ach cúpla sampla de chomh húsáideach is a bhíonn an ceiriam, dáiríre, nó is dúil ardtábhachtach é san innealtóireacht.

Miotal is ea é a bhfuil loinnir an airgid ann, ach is dí-ocsaídeoir láidir é agus é araiciseach chun imoibriúcháin leis na substaintí eile. Mar sin, tagann smúit ocsaíde air go sciobtha agus é ag imoibriú le hocsaigin an aeir. Níl ról ná páirt aige i mbithcheimic an orgánaigh, ach ní féidir a rá gur nimh láidir chumhachtach a bheadh ann ach an oiread. Scéal eile ar fad é go mbíonn céatadán éigin den tóiriam radaighníomhach measctha tríd an gceiriam a bhíonn ar díol, rud a chuireann le nimhiúlacht an cheiriam, ar ndóigh.

Tá ceiriam an dúlra comhdhéanta as ceithre iseatóp: ceiriam a 136 (0.185 % den cheiriam nádúrtha), ceiriam a 138 (0.251 %), ceiriam 140 (88.45 %) agus ceiriam a 142 (11.114 %). Tugann na teoiricí le fios gur féidir go bhfuil na hiseatóip 136Ce agus 142Ce radaighníomhach - go dtagann béite-mheath dúbailte orthu - ach níor aithin aon duine radaíocht ar bith ag teacht astu, agus mar sin, más radaighníomhach féin atá siad, níl tábhacht phraiticiúil ar bith leis an radaighníomhaíocht sin - tá an leathré chomh fada.

Is iad na staideanna ocsaídiúcháin is tábhachtaí atá ag an gceiriam ina chuid comhdhúl ná +3 agus +4. Bíonn dath láidir dearg nó buí sna comhdhúile ceireacha (ina bhfuil an uimhir ocsaídiúcháin + 4 ag an gceiriam), agus na comhdhúile ceiriúla (+3) bíonn siad bán nó liath. Is í an ocsaíd cheireach, nó an dé-ocsaíd, CeO2, an chomhdhúil is coitianta. Amach ón dá staid ocsaídiúcháin sin, tá an uimhir ocsaídiúcháin +2 ag an gceiriam i gcúpla comhdhúil, mar atá, an dé-hidríd ceiriam CeH2, an aonsuilfíd ceiriam CeS, agus an dé-iaidíd ceiriam CeI2. 

Tá an dá staid ocsaídiúcháin an-difriúil le chéile ó thaobh na bunatachta de: bun réasúnta láidir is ea ceiriam (III), cosúil le hiain thrífhiúsacha na lantanóideach eile, ach is bun sách lag é ceiriam (IV). Cuireann an dara staid ocsaídiúcháin ar chumas na gceimiceoirí an ceiriam a dhealú ó na lantanóidigh eile cuibheasach furasta.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Catagóir:Lantanóidigh
Ollscoil Regensburg

Bunaíodh **Ollscoil Regensburg** sa bhliain 1962. B'í an ceathrú Ollscoil sa Bhaváir.

Bhí an Pápa Beinidict XVI ina ollamh diagachta san Ollscoil ó 1969 go 1977 agus is ollamh oinigh é fós.

Tá comhpháirtíocht ar bun idir an ollscoil agus Coláiste na Tríonóide agus An Coláiste Ollscoile i mBaile Átha Cliath.

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoileanna sa Ghearmáin
Stade Vélodrome

Is staidiam atá suite i Marseille, an Fhrainc é an **Stade Vélodrome**. Imríonn foireann pheile ansin, Olympique de Marseille. Óstáileadh cluichí i gCoirn an Domhain ann sna blianta 1938 agus 1998.

## Tagairtí

Catagóir:Staideanna spóirt sa Fhrainc
Feadóg íseal

Is saghas uirlis cheoil í an **fheadóg íseal**. Tá a fuaim ochtáibh amháin níos ísle ná an fheadóg stáin. 

Chruthaigh Bernard Overton an chéad fheadóg íseal nua-aimseartha sa bhliain 1971.

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
An tSeirbia agus Montainéagró

thumb|right|Léarscáil na Seirbia agus Mhontainéagró agus foroinnte na tíre luaite uirthi.
Stát in oirdheisceart na hEorpa a bhí sa **t[[Seirbia]] agus [[Montainéagró]]** (Seirbis: Србија и Црна Гора, *Srbija i Crna Gora*). Bunaíodh an stát sa bhliain 1992 nuair a tháinig deireadh le PCS na Iúgslaive. D'aontaigh an dá stát úd an tSeirbia agus Montainéagró le chéile tar éis titim na hIúgslaive. 

**Poblacht Chónaidhme na Iúgslaive** (Seirbis: Савезна Република Југославија, *Savezna Republika Jugoslavija*) a glaodh ar an stát nua ar dtús.  Ach ar 4 Feabhra 2003 bhí stádas an stáit athruithe mar aontas stáit faoin ainm **Aontas Stáit na Seirbia agus Mhontainéagró** (Seirbis: Државна заједница Србија и Црна Гора, *Državna zajednica Srbija i Crna Gora*). 

Tháinig deireadh leis an stát i Mí Mheitheamh 2006 i ndiaidh reifreann i Montainéagró ar son neamhspleáchais.

Catagóir:An Iúgslaiv
Catagóir:Na Balcáin
Croissant

Is cineál pastaetha atá bunaithe ar taosrán borrach agus a ainmníodh ar a chruth corránach (leathghealaí) é **croissant**.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Seinfeld

Is sraith theilifíse Mheiriceánach i sindeacáitiú é **Seinfeld**. Craolaíodh an chéad eipeasóid ar 5 Iúil 1989 ar NBC agus an eipeasóid deireanach ar 14 Bealtaine 1998.

## Eipeasóidí



## Carachtair
### Príomhcharachtair
*Jerry Seinfeld mar *Jerry Seinfeld (carachtar)*
*Jason Alexander mar *George Costanza*
*Julia Louis-Dreyfus nar *Elaine Benes*
*Michael Richards mar *Cosmo Kramer*

### Carachtair eile
*Wayne Knight mar *Newman*
*Jerry Stiller mar *Frank Constanza*
*Estelle Harris mar *Estelle Constanza*
*Barney Martin mar *Morty Seinfeld*
*Liz Sheridan mar *Helen Seinfeld*
*Len Lesser mar *Uncle Leo*
*Heidi Swedberg mar *Susan Ross*
*Ruth Cohen mar *Ruthie Cohen*
*Larry David mar *George Steinbrenner* *(glór)*
*Richard Herd mar *Mr Wilhelm*
*John O'Hurley mar *Jacopo Peterman*

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil 

## Tagairtí

Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1989
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 1998
Catagóir:Cláir NBC
Catagóir:Cláir dráma grinn suímh
Coppa Italia

Is é an **Coppa Italia** corn peile náisiúnta na hIodáile. Bhuaigh Football Club Vado an chéad chomórtas sa bhliain 1922. Tá an comórtas buaite ag Roma agus Juventus 9 n-uaire agus is é sin an méid is mó.

Catagóir:Ilchomórtais sacair
Get Him to the Greek

thumb|right|Scannánaíocht in Cavendish Square.
Scannán grinn Meiriceánach é ***Get Him to the Greek*** a tháinig amach sa bhliain 2010. Scríobh agus stiúir Nicholas Stoller é agus is iad Jonah Hill agus Russell Brand a ghlacann na príomhpháirteanna. Eisíodh an scannán ar an 4 lá de Mheitheamh, 2010. Sceachscannán leantach é *Get Him to the Greek* den scannán *[[Forgetting Sarah Marshall]]* ón mbliain 2008 a stiúir Stoler chomh maith, agus a raibh Hill agus Brand ann leis. Glacann Brand ról Aldous Snow ó *Forgetting Sarah Marshall* athuair, ach ról charachtar iomlán úr a ghlacann Hill. I measc na réaltaí eile atá ann, tá Elisabeth Moss, Rose Byrne, agus Sean "Diddy" Combs.

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin ghrinn
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Richard Bruton

Polaiteoir Éireannach de chuid Fhine Gael é **Richard Bruton** (; rugadh é ar an 15 Márta 1953) agus Teachta Dála (TD) é do thoghcheantar Bhaile Átha Cliath Thuaidh Láir ón mbliain 1982 i leith. Bhí sé mar Aire Fiontair agus Fostaíochta i rith na mblianta 1994 go 1997. B'é urlabhraí an fhreasúra ar chúrsaí Airgeadais agus Leas-cheannaire Fhine Gael go dtí an 14 Meitheamh 2010 nuair a bhris ceannaire an pháirtí Éanna Ó Cionnaith ó na rólanna sin é. Ceapadh é mar Aire Fiontar, Trádála agus Nualaíochta i mí Márta 2011 sa chomhrialtas idir Fhine Gael agus an Lucht Oibre a bunaíodh tar éis olltoghchán mhí Feabhra 2011.

Sheas Bruton san Olltoghchán 2016 agus d'éirigh leis greim a choimeád ar a shuíochán Dála. Ceapadh mar Aire Oideachais é tar éis bunú rialtais nua

## Féach freisin

* Polaiteoirí i gCuan Bhaile Átha Cliath Thuaidh
* Cuan Bhaile Átha Cliath Thuaidh (Dáilcheantar)

## Tagairtí

## Naisc
* Sheridan, Kathy (6 December 2008). "The Mr Nice Guy of Irish politics". The Irish Times. Faighte ar an 7 Nollag 2008.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Baill den 15ú Seanad
Catagóir:Baill den 23ú Dáil
Catagóir:Baill den 24ú Dáil
Catagóir:Baill den 25ú Dáil
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Fhine Gael
Catagóir:Fir
Catagóir:Cuan Bhaile Átha Cliath Thuaidh
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Paul Revere

Ba thírghráthóir Meiriceánach agus gabha geal é **Paul Revere** (baisteadh é 1 Eanáir, 1735 [S.O. 22 Nollaig, 1734] – 10 Bealtaine, 1818) i Réabhlóid Mheiriceá.

## Tagairtí

Catagóir:Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá
Catagóir:Daoine a rugadh i 1734
Catagóir:Básanna i 1818
Logainm.ie

Bunachar de logainmneacha údarásacha Gaeilge agus Béarla na hÉireann is ea **logainm.ie** (go hoifigiúil **Bunachar Logainmneacha na hÉireann**) agus tionscadal de chuid grúpa taighde Gaois, Fiontar & Scoil na Gaeilge (DCU). Tá Logainm.ie faoi stiúir Fiontar i DCU maraon le Gaois, Dúchas, téarma.ie, ainm.ie agus sraidainm.ie.

mion|Tullóg, Contae na Mí

Tá an tionscadal á mhaoiniú ag an Roinn Turasóireachta, Cultúir, Ealaíon, Gaeltachta, Spóirt agus na Meán, le tacaíocht ón gCrannchur Náisiúnta.

Is iad príomhchuspóirí an tionscadail

# teicneolaíocht úrscothach a chur ar fáil chun taighde logainmníochta an Bhrainse Logainmneacha (Rialtas na hÉireann) a éascú agus 
# sonraí logainmníochta an Stáit a chraobhscaoileadh trí logainm.ie.

## Stair
Bunaíodh an tionscadal in 2007. Seoladh an chéad leagan den suíomh poiblí in 2008.  Bhuaigh www.logainm.ie an Séala Eorpach Teanga in 2010 agus ba bhuaiteoir catagóire é ag Gradaim Ríomh-Rialtais na hÉireann, 2011 & 2016.

Seoladh leagan nua den suíomh in 2022  agus bhí thart ar mhíle cuairteoir in aghaidh an lae ag logainm.ie. Bhí sé i gceist an cód foinseach ar fad a chur ar fáil faoi cheadúnas oscailte ar GitHub.com. Ó shin i leith, tá comhthéacs geografach le fáil le gach toradh ar mhionléarscáil idirghníomhach.

## An Vicipéid
Is féidir úsáid a bhaint as Logainm.ie chun an oiread tagairtí a chur isteach agus a d'fhéadfainn maidir leis an Vicipéid.  

## Féach freisin

* Téarma.ie
* Tionscadal Logainmneacha Thuaisceart Éireann

## Tagairtí

## Naisc
* Logainm.ie

Catagóir:Láithreáin gréasáin na Gaeilge
Catagóir:Logainmneacha
Catagóir:Tíreolaíocht
Catagóir:Béaloideas na hÉireann
G. K. Chesterton

Scríbhneoir Caitliceach Sasanach a bhí i **Gilbert Keith Chesterton**, a tháinig chun saoil in Kensington, Londain, ar an 29 Bealtaine 1874 agus a fuair bás i mBeaconsfield, Buckinghamshire ar an 14 Meitheamh 1936. Scríobh sé litríocht dhíonchruthaitheach, drámaí, ailt iriseoireachta, scéalta bleachtaireachta, saothair fhealsúnachta agus ointeolaíochta, filíocht agus eile. Is dócha gurb iad na scéalta bleachtaireachta faoin Athair de Brún an chuid is buaine dá chuid scríbhinní.

## Tionchar cultúrtha
I dtaca le leabhar Bhiddy Jenkinson *[[An tAthair Pádraig Ó Duinnín - Bleachtaire|An tAthair Pádraig Ó Duinnín – Bleachtaire]]*, dúradh faoin bpríomhcharachtar "gurb é atá sa Duinníneach nua seo ná Hercule Poirot gléasta mar Father Brown (nó vice versa?)."

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1874
Catagóir:Básanna i 1936
Catagóir:Scríbhneoirí scéalta bleachtaireachta
Cearc fhraoigh

Is éan meánmhéide í an **chearc fhraoigh** atá le fáil sna fraochmhánna in Éirinn agus sa Bhreatain. Rangaítear í mar fospeiceas den chearc shailí. Tá an chearc fhraoigh difriúil ón gcearc shailí agus ón tarmachan mar go bhfuil cluimhreach rua aige nach n-iompaíonn go bán i rith an gheimhridh.

Catagóir:Phasianidae
Catagóir:Galliformes
Catagóir:Éin

## Dáileadh agus gnáthóg

Tá an Chearc Fhraoigh eindéimeach d'Éireann. D'éabhlóidigh an t-éan ar a bhealach féin amach ó na fospeicis eile den Chearc Shailí atá forleathan i dtailte thuaidh Eoráise agus Meiriceá Thuaidh 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Liathchearc

thumb |'' Lyrurus tetrix tetrix''

Is éan í an **liathchearc**. Is ball d'ord na Galliformes í.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Roger Moore

B'aisteoir Sasanach é **Roger Moore** a rugadh ar an 14 Deireadh Fómhair 1927. Fuair sé bás ar an 23 Bealtaine 2017.

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Básanna in 2017
Sléibhín

*Baineann an t-alt seo leis an éan; má tá spéis agat san iasc, féach [[Pagellus bogaraveo]].*

Is éan é an **sléibhín** nó an **faoileán ceanndubh** (*Chroicocephalus ridibundus*). 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
An Eolaíocht Chríostaí

[mion|clé|250px|CSPS,[Boston, Massachusetts|Bostún]]
clé|mion|260x260px|Mary Baker Eddy
Is  reiligiún Críostaí é an **Eolaíocht Chríostaí.** Bhunaigh Mary Baker Eddy an seict chreidimh sa bhliain 1866. 

Is iad  príomhthéacsanna an reiligiúin An Bíobla Naomha agus téacsleabhar na hEolaíochta Críostaí, *Eolaíocht & Sláinte*, le Mary Baker Eddy. 

Ceapann an lucht leanúna gur féidir tinneas a leigheas leis an nguí, tuairim a thagann go hiomlán salach ar an eolaíocht. Mar sin breathnaítear ar an eolaíocht taobh thiar den reiligiún seo mar chineál bréag-eolaíochta.

## Lucht leanúna,

* Doris Day
* Sergei Prokofiev
* Joan Crawford

## Tagairtí

Catagóir:Sainchreidimh Chríostaí
Astrebla

mion|Astrebla
Géineas féir is ea **Astrebla**. *Mitchell grass* nó *féar an Mistéalaigh* a thugtar ar na speicis seo freisin. Is i an Astráil a dtír dhúchais.

## Cur síos orthu
Tá Astrebla go maith chun triomach a sheasamh, agus maireann na plandai 20 - 30 bliain. Bíonn se 30-90 cm ar airde. Tá sé coitianta ar mhachairí iartharacha Queensland agus New South Wales. Bíonn clúdach crua ar an síol. Baineann tábhacht nach beag leis an síol mar bhia Bundúchasach. 

## Na Speicis
* *[[Astrebla elymoides]]*; Hoop Mitchell Grass
* *[[Astrebla lappacea]]*; Curly Mitchell Grass
* *[[Astrebla pectinata]]*; Barley Mitchell Grass
* *[[Astrebla squarrosa]]*; Bull Mitchell Grass

## Tagairtí

## Féach freisin
* Ainmneacha Gaeilge Fhásra na hAstráile

## Naisc
* Mitchell grass Australia's own grass 
* Factsheet

Catagóir:Féara
Dún na Mainistreach

Sráidbhaile in Éirinn is ea **Dún na Mainistreach**. Tá an baile suite i ndeisceart na tíre i gContae Phort Láirge. Tá club de chuid CLG ann, agus club sacair freisin. Rugadh an t-eolaí Ernest Walton sa cheantar. 

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge

Catagóir:Mainistreacha Agaistíneach
Loigín

[clé|250px|mion|Loigín sa [smig]]
Is logán beag foirmthe sa leicne nuair atá duine a mhiongháire é **loigín**. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Corp an duine
Druilire

mion|clé|210px|Druilire gan sreang
Is uirlis a úsáidtear chun poill a tholladh é an **Druilire**.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí láimhe
Boston Celtics

mion|clé|Boston Celtics vs. Minnesota Timberwolves, Márta 2007
Is foireann phroifisiúnta cispheile iad na Boston Celtics atá lonnaithe i mBostún, Massachusetts. Bunaíodh an club ar an 6 Meitheamh, 1969. Imríonn siad sa tsraith NBA. Is iad an club is mó ráth sa NBA, bhuaigh siad an Craobh NBA seacht uair déag, níos mó ná aon club eile.

## Duaiseanna
### Craobh
* **Craobh NBA**:17 (1957, 1959, 1960, 1961, 1962, 1963, 1964, 1965, 1966, 1968, 1969, 1974, 1976, 1981, 1984, 1986, 2008)
* **Craobh Comhdháil**:21 (1957, 1958, 1959, 1960, 1961, 1962, 1963, 1964, 1965, 1966, 1968, 1969, 1974, 1976, 1981, 1984, 1985, 1986, 1987, 2008, 2010)
* **Craobh Roinnt**:29 (1957, 1958, 1959, 1960, 1961, 1962, 1963, 1964, 1965, 1972, 1973, 1974, 1975, 1976, 1980, 1981, 1982, 1984, 1985, 1986, 1987, 1988, 1991, 1992, 2005, 2008, 2009, 2010, 2017)

## Naisc sheachtracha
* Boston Celitcs (Béarla)

Catagóir:Cispheil
Celtics
Piorána

Tugtar **pioránaí** ar speicis éisc na fine *Serrasalmidae*, san ord *Characiformes*, agus iad an-choitianta in aibhneacha Mheiriceá Theas. Uiliteoirí iad go bunúsach, ach tá clú, nó míchlú, orthu ar fud an domhain mar fheoiliteoirí, nó tá fiacla géara acu, agus iad santach san fheoil, mar a chreidtear. Ón taobh eile de, maraítear cuid mhaith acu i Meiriceá Theas le haghaidh bia, agus na bundúchasaigh ag déanamh uirlisí as drandail na bpioránaí.

Go traidisiúnta, is iad na géinis *Serrasalmus*, *Pygocentrus*, *Pygopristis*, agus *Pristobrycon* a aithnítear mar phioránaí, ós is acusan atá na drandail tipiciúla. Ar chúiseanna bitheolaíochta agus géineolaíochta, áfach, glactar leis inniu gur chóir an géineas *Pygopristis* agus cuid den ghéineas *Pristobrycon* a fhágáil ar lár, sin nó an ceithre cinn agus an géineas *Catoprion* a chur san áireamh freisin. 

Pé scéal é ní bhíonn na saineolaithe ar aon fhocal faoi cad is piorána ann, agus bíonn siad ag teacht trasna ar speicis nua ghaolmhara inniu féin. Is féidir go bhfuil trí scór speiceas éagsúil ann.

Ar ndóigh bíonn siad éagsúil ó thaobh na méide de chomh maith, ach go tipiciúil bíonn an piorána ó 15 go 26 ceintiméadar ar fad.

Bíonn páirt thábhachtach ag na pioránaí san éiceachóras agus iad ina gcreachadóirí agus ina scroblachóirí araon. Itheann siad síolta agus plandaí chomh maith le feoil, ach ní bhíonn mórán maithe iontu le síolta na bplandaí a dháileadh, nó bíonn an piorána ag mungailt na síolta chomh mion is nach dtéann aon cheann acu iomlán trí chóras díleáite an éisc. 

Cé gur áibhéil agus dathadóireacht a bhíonn i gceist leis an gcuid is mó de na scéalta faoi na pioránaí a ionsaíonn agus a itheann daoine agus ainmhithe móra, bíonn priacail áirithe ag baint leis na pioránaí. Ábhar feirge agus frustrachais iad go minic do na hiascairí, nó bíonn siad ag déanamh dochair do na líonta, do na spiléid, do na doruithe agus don trealamh iascaireachta eile, ag baint a bplaiceanna féin as na héisc eile sna líonta agus ag goid na mbaoití. Thairis sin, is gnách leo greim a bhaint as an iascaire atá á marú. San áit a mbíonn na hiascairí ag gutáil a gcuid creiche agus ag caitheamh an mheanaigh san uisce, is féidir leis na pioránaí bheith dainséarach don té a chuireann lámh nó cos san uisce, agus iad ina thaithí gur bia é gach uile shórt a gheobhaidh siad rompu.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc