open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Springfield, Massachusetts

Is cathair de chuid stát Massachusetts, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í **Springfield**. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 153,0605 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Springfield suite i gContae Hampden agus is é príomhbhaile riaracháin an chontae é. Tá Domenic Sarno (D) ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1636.

Tá Springfield suite beagán breis agus 20 míle ó Hartford, Connecticut, agus áirítear Springfield agus Hartford mar aon cheantar uirbeach amháin. "Conair an eolais" (*Knowledge Corridor*) a thugtar ar an gceantar siocair na 160,000 mac léinn sna hollscoileanna agus institiúidí tríú leibhéil ann.

## Naisc sheachtracha
* www3.springfield-ma.gov  - Suíomh idirlín oifigiúil.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha in Massachusetts
Catagóir:Príomhbhailte Massachusetts
Al-Minya

250px|mion|clé|Al-Minya
Is cathair san Éigipt í **Al-Minya**. 

## Féach freisin
* 2017 Ionsaí Minya

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:An Éigipt
Dahab

deas|250px|thumb|Dahab
Is cathair san Éigipt, ar an Leithinis Síonáí, í **Dahab**. 

## Tagairtí

Catagóir:An Éigipt
Cambridge, Massachusetts

Is cathair de chuid stát Massachusetts, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í **Cambridge**. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 105,162 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Cambridge suite i gContae Middlesex. Tá Henrietta Davis ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1630.

## Comhchathracha
* 22px Coimbra, An Phortaingéil
* 22px Cienfuegos, Cúba
* 22px Gaeta, An Iodáil
* 22px Gaillimh, Éire
* 22px Eireaván, An Airméin
* 22px Tsukuba, An tSeapáin 
* 22px Kraków, An Pholainn
* 22px Kraków, An tSín

## Naisc sheachtracha
* www.cambridgema.gov - Suíomh idirlín oifigiúil.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha in Massachusetts
Catagóir:Príomhbhailte Massachusetts
Socatra

Is oileánra beag é **Socatra** nó **Sokatra** (), ina bhfuil ceithre oileán ann. Tá an t-oileánra suite san Aigéan Indiach 240 ciliméadar soir ó Chorn na hAfraice agus 380 ciliméadar ó dheas ón Leithinis Arabach. Is cuid de Phoblacht Éimin é Socatra. Tá breis is 40,000 duine ina gcónaí sna hoileáin.

mion|clé|upright|Tá na crainn seo ar phlandaí dúchasacha Shocatra.

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin
Catagóir:An tAigéan Indiach
Richard Schiff

Is aisteoir Meiriceánach é **Richard Schiff** (rugadh 27 Bealtaine 1955).

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Daoine beo
Sharm el-Sheikh

Is cathair san Éigipt, ar an Leithinis Síonáí, í **Sharm el-Sheikh**. 

## Tagairtí

Catagóir:An Éigipt
Nuweiba

Is cathair san Éigipt, ar an Leithinis Síonáí, í **Nuweiba**. 

## Gailearaí pictiúr

Sinai-Nuweiba-112-Bay Resort-Kamelreiter-2009-gje.jpg
Sinai-Nuweiba-138-Bay Resort-Palmen-Sonnenschirme-2009-gje.jpg
Sinai-Nuweiba-154-Tarabien-Palmblaetter-2009-gje.jpg
Sinai-Nuweiba-178-Krabbe-2009-gje.jpg
Sinai-Nuweiba-194-Heimkehr vom Freitagsgebet-2009-gje.jpg
Sinai-Nuweiba-204-Huette-2009-gje.jpg
Sinai-Nuweiba-218-Huetten-2009-gje.jpg
Sinai-Nuweiba-226-Berge-2009-gje.jpg
Sinai-Nuweiba-230-Bauchtanz-2009-gje.jpg


## Tagairtí

Catagóir:An Éigipt
Rafah

Is cathair sa Stráice Gaza, in aice leis an Leithinis Síonáí, í **Rafah**. 

Tharraing Iosrael cáineadh neamhbhalbh timpeall an domhain nuair a buaileadh ionad tearmainn in aice le Rafah gan choinne ar an 26 Bealtaine 2024.

## Féach freisin

* Stráice Gaza

## Tagairtí

Catagóir:Stráice Gaza
Al Ghuwariyah

Is lonnaíocht suite i gCatar é **Al Ghuwariyah**. Bhí 2,159 duine ina gcónaí ann i 2004.

## Tagairtí

Catagóir:Doha
Lusail

Is cathair phleanáilte i gCatar í **Lusail**, suite ar chósta thoir Catar. Tá an chathair fós á tógáil agus beidh spás ann do 260,000 duine nuair a bheidh sí críochnaithe.

Catagóir:Doha
Gadidae

Is fine d’éisc mara iad na **Gadidae**, san áireamh san ord tá na Gadiformes. Cuimsítear éisc tábhachta tráchtála éagsúla, lena n-áirítear an trosc, an chadóg, an faoitín, agus an mangach.

Bíonn an chuid is mó de na speicis ar fáil in uiscí measartha san Leathsféar Thuaidh, le roinnt eisceachtaí. Is éisc meánmhéide iad de ghnáth, agus iad idirdhealaithe lena a dtrí eití droma ar chúl agus a dhá eite anasacha ar an gcuid íochtair. Bíonn barbail ar a smigí, a úsáidtear le linn dóibh bheith i mbun brabhsáil ar urlár na farraige.
Éisc feoiliteacha is ea na Gadidae, a n-itheann ar éisc níos lú agus ar crústaigh.


Catagóir:Éisc
Pran

Aisteoir Indiach ba ea **Pran Krishan Sikand** nó **Pran** (12 Feabhra 1920 &ndash; 12 Iúil 2013). Bhí clú agus cáil air i scannánaíocht a thír dhúchais. Cailleadh é in ospidéal Lilivati i Mumbai sa bhliain 2013.

Catagóir:Aisteoirí
Catagóir:Daoine Indiacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1920
Catagóir:Básanna in 2013
Contra proferentem

Tugann an dúnghaois nó an teoiric léirithe chonartha ***contra proferentem*** (Laidin: "*in aghaidh [an] tairgeora*"), ar a dtugtar freisin "i gcoinne [an] dréachtóra", le fios, nuair a bhíonn gealltanas, comhaontú nó téarma débhríocha ann, ba chóir glacadh leis an tsainbhrí nó an léirmhíniú nach rachadh chun tairbhe an pháirtí a dhréachtaigh na foclaíochtaí.

Cuirtear an teoiric i bhfeidhm go minic i gcásanna a bhaineann le conarthaí caighdeánaithe nó i gcásanna ina bhfuil na páirtithe neamhchothrom, i ndáil le cumhacht margála, ach bíonn sé infheidhme maidir le cásanna eile. Mar sin féin, ní bhíonn feidhm dhíreach leis, i gcásanna ina bhfuil an teanga atá i gceist faoi shainordú an dlí, mar a bhíonn sé go minic i i gconarthaí árachais agus i mbillí luchta.

Catagóir:Dlí na gconarthaí
Catagóir:Téarmaí dlíthiúla na Laidine
Catagóir:Dúnghaoisí agus prionsabail dlíthiúla
Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath

[thumb|[Ard-Eaglais Chríost, Baile Átha Cliath|Ard-Eaglais Chríost, suí Ard-Easpaig Bhaile Átha Cliath]]

Is oifig é **Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath** san Eaglais Chaitliceach Rómhánach agus in Eaglais na hÉireann, atá i gceannas ar cheantar timpeall Bhaile Átha Cliath. Tá an teideal 'Príomháidh na hÉireann' ag an oifig, ach tá tosaíocht san eaglais ag Ard-Easpag Ard Mhaca a bhfuil an teideal 'Príomháidh Uile-Éireann' aige.

## Liosta Easpag agus Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath roimh an Reifirméisean Protastúnach

## Féach freisin
* Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath (Caitlicigh Rómhánach)
* Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath (Eaglais na hÉireann)

Catagóir:Baile Átha Cliath
Catagóir:Creideamh in Éirinn
Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath (idirdhealú)

Ón Reifirméisean ar aghaidh, tá dhá **Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath**, ceann san Eaglais Chaitliceach Rómhánach agus ceann in Eaglais na hÉireann.

* Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath (roimh an Reifirméisin)
* Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath (Eaglais Chaitliceach Rómhánach)
* Ard-Easpag Bhaile Átha Cliath (Eaglais na hÉireann)
Aindrias Ó Cathasaigh

Is scríbhneoir agus staraí Éireannach é **Aindrias Ó Cathasaigh**. Tá sé ar an eite chlé.

Scríobh sé beathaisnéis ar an gCadhnach, "*Ag samhlú troda*", agus anailís ar a fhorbairt pholaitiúil, "''Daol na réabhlóide''" agus "*[[Cadhnaíocht: Aistí ar Mháirtín Ó Cadhain]]*", a d'fhoilsigh Coiscéim.

## Tagairtí

Catagóir:Staraithe Éireannacha
Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 20ú haois
Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 21ú haois
Catagóir:Staraithe na Gaeilge
Catagóir:Beathaisnéisithe
Catagóir:Daoine beo
Haemulidae

Is fíne iad na **gramhsairí** (**Haemulidae**), d'éisc mara san ord Perciformes. Bíonn go leor acu san fharraige agus iad ar fáil go forleathan. Tá thart ar 150 speiceas i 19 genera acu, agus faightear iad i bhfionnuiscí, i ngoirt agus i sáile trópaiceach ar fud an domhain. Is creachadóirí a fhaigheann ábhar beatha ar ghrinneall na farraige, agus ainmníodh iad mar 'gramhsairí' toisc a n-ábaltacht fuaim a dhéanamh agus iad ag meilt a gcuid fiacla.
Kneriidae

Is fine bheag iad na **Kneriidae**, d'éisc fionnuisce san ord Gonorynchiformes, atá dúchasach don Afraic.

Tá cónaí orthu de ghnáth i mearshruthanna ardchríocha, agus bíonn na héisc seo beag, ní níos mó ná 15 ceintiméadar (5.9 orlach) ar fhad. Go gnéasach, bíonn roinnt speiceas démhorfach ,le róiséad ar gheolbhaigh na bhfireannach aosach a bhíonn in easnamh sna baineannaigh. Tá speicis eile neoitineach, ag coinneáil gnéithe larbhacha agus iad fásta. 

## Aicmiú

Tá thart ar tríocha speiceas i gceithre ghéineas: 

An fhine **Kneriidae**

* Géineas Cromeria
* Géineas Grasseichthys
* Géineas Kneria
* Géineas Parakneria

Kneriidae
Catagóir:Éisc na hAfraice
Aerfheithicil gan foireann

thumb|right|RQ-1 Predator, Aerfheithicil gan fhoireann, san Iaráic
[mion|[Lockheed Martin Longbow Hellfire, AGM-114 Hellfire]]
[mion|In [ionsaí de chuid Iosrael ar World Central Kitchen, 2024, baineadh úsáid as drón Elbit Hermes 450 de chuid Iosrael]]
Is éard is **aerfheithicil gan fhoireann** (**AGF**), ar a dtugtar sa gnáthchaint **drón** (nó **ladrann)**, ná aerárthach gan píolótach daonna ar bord. Bíonn a heitilt rialaithe go neamhspleách, trí ríomhairí san fheithicil nó trí cianrialtán ag píolótach ar an dtalamh nó i bhfeithicil eile.

Bíonn éagsúlacht leathan de chruthanna, mhéideanna, chumraíochtaí, agus airíonna sna dordáin. Go stairiúil, b'aerárthach cianphíolótaithe é an dordán, ach le déanaí bíonn móréilimh ann i gcomhair córais le smacht uathrialaitheach acu. 

Forbraítear iad, den chuid is mó, le haghaidh feidhmeanna míleata agus oibriúcháin speisialta, ach freisin, úsáidtear líon beag ach i gcomhair feidhmeanna sibhialta, mar shampla póilíneacht agus smachtú dóiteáin, agus obair slándála neamhmhíleata, cosúil le faireachas píblínte. Is minic a roghnaítear AGFanna le haghaidh misin atá 'mar chúrsa gnáthaimh', 'ró-shalach', nó 'róchontúirteach'" le haghaidh aerárthaí le foireann.

## Eachtraí

* Ionsaí dróin ar an gCreimlín, 2023
* Ionsaí de chuid Iosrael ar World Central Kitchen

## Dróin

* AGM-114 Hellfire

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht mhíleata
Aerfheithiclí gan foireann
Catagóir:Teicneolaíochtaí éiritheacha
Catagóir:Aerárthach
Tadhg Dall Ó hUiginn

[mion|Is [barúntacht suite i gContae Shligigh í Luíne, áit a rugadh  Tadhg Dall Ó hUiginn]]
File clasaiceach Gaelach ba ea **Tadhg Dall Ó hUiginn** (c. 1550- c. 31 Márta 1591)  ar dhuine d’fhilí móra na nGael.  Ba cheann de na filí is iomráití é, ó ré-dhéanach na bhfilí Gaelach.   "Chum sé filíocht a thugann pléisíúr agus taitneamh fós ceithre chéad bliain tar éis a ceaptha lena grástúlacht agus a hornáideacht, le líofacht agus foirfeacht na teanga inti".

Tugann a shaol léargas dúinn ar na filí, ar na huaisle, ar thuaisceart Chonnacht agus ar stair na nGael sa 16ú hAois.

## Saol

### Muintir
Bhí Tadhg Dall ina bhall de theaghlach d'fhilí gairmiúla ó thuaisceart Chonnacht. Tá ainm a mháthar anaithnid. Ba é Mathghamhain Ó hUiginn, file a d’éag 1585, athair Thaidhg Dhaill; mac eile leis ba ea Maol Muire (d’éag c.1590) a bhí ina ardeaspag ar Thuaim. I Luighne, Co. Shligigh, a bhí cónaí ar Mhathghamhain. 

Bhí muintir Uiginn in ann, dar leo féin, a nginealach a rianú siar go dtí Niall Naoighiallach.   

Is dóigh gurbh i Luíne a rugadh an tUiginneach, barúntacht Luighne i gContae Shligigh.  Tá cruthú ar an dáta 1550 i gcáipéis in Oifig na nAnnála Poiblí faoi Mhaitiú Ó hÚiginn ó 'Dougharane' a fuair bás ar an 9 Eanáir 1558 agus a raibh a shealúchas mar ábhar fiosrúcháin i Sligeach ar an 27 Iúil 1590.  

Is in áit ar theorainn Chontae Shligigh agus Mhaigh Eo, san áit a dtugtar Caisleán an Dumha inniu air (suite i gCoistealaigh), a d'fhás sé suas. Bhí sé i gCúil re Coill nuair a d'éag sé ar 31 Márta 1591 is cosúil. 

#### Radharc
Cé gur glaodh 'Dall' ar an tUiginneach, níl aon fhianaise go raibh sé dall. Tuigtear, áfach,go raibh sé 'gearr-radharcach' nó 'ar leathshúil', b’fhéidir. Thug file amháin ‘Tadhg tuadhall’ air : tuairimíonn Knott go gciallódh sin é a bheith dall sa tsúil chlé.

### Saothar
Is iad na dánta leis is minice a luaitear: ‘Nodlaig do-chuamair don Chraoibh’;   ‘Fearann cloidhimh críoch Bhanbha’;   ‘D’fhior chogaidh comhailtear síothcháin’; ‘Tógaibh eadrad is Éire’.

## Foinsí

* Eleanor Knott - *[https://archive.org/stream/bhfuilaguinndarc0023ohui/bhfuilaguinndarc0023ohui_djvu.txt A bhfuil aguinn dár chum Tadhg Dall Ó Huiginn (1550–1591) idir mholadh agus marbhnadh, aoir agus ábhacht, iomarbháigh agus iomchasaoid]* (Cumann na Sgríbheann nGaedhilge, 1922).
*''The bardic poems of Tadhg Dall Ó Huiginn'' (1550–1591)
*Art Ó Beoláin - *Merriman agus filí eile* (1985)
*'Tadhg Dall Ó hUiginn: foinse dá shaothar', Pádraig Ó Fiannachta (ed.), *An dán díreach* Léachtaí Cholm Cille 24 (Maigh Nuad 1994) 77-113
*Pádraigín Riggs - *Tadhg Dall Ó hUiginn: His Historical and Literary Context*, Subsidiary Series 21   (Cumann na Scríbhinn nGaedhilge - Irish Texts Society 2010)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1550
Catagóir:Básanna i 1591
Catagóir:Mhuintir na hÉireann 16ú haois
Catagóir:Gaeil na Meánaoise
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae Shligigh
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Litríocht na Meánaoise
Catagóir:Scríbhneoirí Meánaoiseacha na hÉireann
Catagóir:Aorthóirí na hÉireann
New Bedford, Massachusetts

Is cathair de chuid stát Massachusetts, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í **New Bedford**. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 95,115 duine ina gcónaí sa chathair. Tá New Bedford suite i gContae Bristol. Tá Jonathan F. Mitchell ina mhéara.

## Stair
Indiaigh den phobal Whampanoag a bhí ina chónaí nuair a tháinig na chéad Eorpaigh go dtí an áit ina bhfuil New Bedford inniu. Chuir siad fúthu sa bhliain 1640 i ndiaidh dóibhsean agus do na hIndiaigh conradh a shíniú. Níl sé soiléir ar thuig an dá dhrong téarmaí an chonartha ar an bhealach céanna. Ní bhíodh úinéireacht talaimh mar nós ag na Whampanoag agus b'fhéidir nach raibh i gceist leosan ach úsáid an talaimh a ghéilleadh ar feadh tréimhse. D'fhan na hEorpaigh, pé ar bith scéal é, agus bhain Bedford Village stádas amach mar bhaile mór sa bhliain 1787 faoin ainm New Bedford.

Sasanaigh, Albanaigh, agus Breatnaigh a lonnaigh i New Bedford ar dtús. D'éirigh an baile tábhachtach dóibh siúd a bhí páirteach i seilg na míolta móra. Chuaigh roinnt mhaith Éireannach a chónaí ann ag tosnú go luath san 19ú haois; ansin chuaigh na Portaingéalaigh agus frainciseoirí ó Cheanada, a bparóiste Caitliceach féin ag gach dream acu. D'fhás pobal gorm agus pobal beag Giúdach ann freisin. Inniu tá an pobal Portaingéalach is mó sna Stáit Aontaithe san limistéir ina bhfuil New Bedford agus na bailte máguaird.
 
mion|Sráid Purchase i New Bedford. Carta phoist, t. 1906

## Comhchathracha
* 22px Barrow, Alasca
* 22px Funchal, Madeira
* 22px Horta, Azores
* 22px Mindelo, Rinn Verde
* 22px Tosashimizu, An tSeapáin
* 22px Figueira da Foz, An Phortaingéil 

## Naisc sheachtracha
* www.newbedford-ma.gov - Suíomh idirlín oifigiúil.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha a bhfuil calafoirt
Catagóir:Cathracha in Massachusetts
Umm Bab

Is lonnaíocht suite i gCatar é **Umm Bab** agus é suite ar chósta thiar na tíre ar Mhurascaill na Peirse. Bhí 6,094 duine a bhí ina gcónaí ann sa bhliain 2010. Oibrithe iad 96% díobh agus fir suas le 99%, mar suíomh tionsclaíochta atá ann agus is ar éigin atá buandaonra ann. 

Catagóir:Catar
Ada

:*Baineann an t-alt seo leis an teanga ríomhchláraithe. Má tá suim agat sa mhagairlín, féach [[Ada (magairlín)]].*
Teanga ríomhchláraithe a forbraíodh do Roinn Cosanta Stáit Aontaithe Mheiriceá is ea **Ada**. Éascaíonn sí forbairt córais an-mhóra ríomhaireachta chun feidhmithe fíorchasta a láimhseáil sa bhfíoram. Ainmníodh as Augusta Ada King í, iníon an Tiarna Byron a d'oibrigh le Charles Babbage. 

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha ríomhaireachta
Adainín

C4H5N5, bun díorthaithe ó phúirín. Ceann den 5 cheann a fhaightear sna haigéid núicléasacha DNA is RNA. Bíonn sé péireáilte i gcónaí le tímín (A-T) nó le húiricil (A-U). 

## Tagairtí

Catagóir:Vitimíní
Catagóir:Púiríní
Robert Adam

Ailtire a rugadh i gCair Chaladain na hAlban ab ea **Robert Adam** (3 Iúil 1728 &ndash; 3 Márta 1792). D'éirigh leis féin is a dheartháir James Adam (1730-1794), ailtire eile, an faisean Pallaidiach a bhí i réim san ailtireacht a chlaochlú go suntasach trí athruithe grástúla rómánsacha ar bhunchruthanna éagsúla clasaiceacha a thabhairt isteach. Dhear siad troscán is córacha a bheadh oiriúnaithe do na tithe a phleanáil is a dheisigh siad. 

mion|Leabhragán deartha ag Robert Adam, 1776

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Albanacha
Catagóir:Polaiteoirí Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1728
Catagóir:Básanna i 1792
Adamhachas

mion
Coincheap is ea an t**Adamhachas** a bhí ann chomh fada siar leis an 5ú céad RC, a bhain leis na heolaithe is fealsaimh Ghréagacha Deamócratas is Leocapas, a thairg go bhfuil gach damhna comhdhéanta as cáithníní doroinnte agus gur gá a n-airíonna a mhíniú i dtéarmaí na gcáithníní sin is a n-airíonna siúd.  

## Stair
Baineadh an chéad úsáid as an téarma dúil (*stoicheia*) thart ar 360 RC. Ba é an fealsamh Gréagach Platón a luaigh é ina agallamh beirte Timaeus, ar tráchtas bunúsach é ar an gceimic agus ar an bpáirt atá aici i gcomhdhéanamh na neachanna beo agus na gcorpán neamhbheo. Shíl Plato go raibh cruth speisialta ar na cáithníní is lú a bhí i ngach dúil: teitrihéadrán (tine), ochtaihéadrán (aer), icisihéadrán (uisce), agus ciúb (cré).

Chuir Locke, Boyle is Gassendi fealsúnacht choirpíneach, cosúil leis an seanadamhachas, chun cinn sa 17ú céad.

D'fhorbair fisic nua-aoiseach na gcáithníní ó bhunús eile, bunús turgnamhach fisiciúil. 

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúnacht eolaíochta
Catagóir:Fealsúnacht na hIndia
Catagóir:Stair na ceimice
Catagóir:Stair na fisice
Catagóir:Fealsúnacht nádúrtha
Catagóir:Fealsúnacht
Catagóir:Ceimic
Catagóir:Fisic
Antigonis

Is baile suite i dtuaisceart Albain Nua é **Antigonis** (Béarla: *Antigonish*). **Am Baile Mòr** a thugtar air i nGàidhlig freisin. Príomhbhaile riaracháin Chontae Antigonis atá ann. Bhí cónaí ar 4,524 duine in Antigonis sa bhliain 2011.
mion|Comhartha dátheangach ag fearadh fáilte go hAntigonis

Catagóir:Albain Nua
Catagóir:Ceanada
Paintéón na Róimhe

Teampall ársa sa Róimh is ea **an Paintéón**, tiomnaithe do na déithe go léir. Thosaigh Aigripe an tógáil i 27 RC, agus d’atóg Haidrian é i 100-25 AD. Úsáidtear an t-ainm d’ionad adhlactha laochra i dtíortha éagsúla.

## Féach freisin

* Paintéón Pháras

## Tagairtí

Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Ionaid turasóireachta
Catagóir:An tSean-Róimh
Adamhghaiste

Feiste chun adaimh a ghaistiú trína luas a laghdú go mór trí fhuarú le léasar. Déantar an gaistiú le réimsí maighnéadacha nó léas dian léasair, fócasaithe ar phonc. Tháinig an t-adamhghaiste maighnéadoptúil, le réimsí maighnéadacha is léasair fhócasaithe, chun cinn ó 1987, agus is é seo an saghas is coitianta anois. Nuair a bhíonn na hadaimh gaistithe, is féidir staidéar a dhéanamh ar a n-airíonna agus iad a úsáid i dturgnaimh san optaic adamhach. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Baile Shidni

Is baile suite ar chósta thoir Cheap Bhreatainn in Albain Nua é **Baile Shidni**. Bhunaigh na Briotanaigh Baile Shidni sa bhliain 1785.

Catagóir:Albain Nua
Catagóir:Ceanada
John Couch Adams

Réalteolaí a saolaíodh i Lannast i gCorn na Breataine ab ea **John Couch Adams** (5 Meitheamh 1819 &ndash; 21 Eanáir 1892). Sa bhliain 1845 réamhinis sé go raibh an pláinéad Neiptiún ann ó anailís a dhéanamh ar neamhrialtachtaí i ngluaisne Úránais. Réamhinis Le Verrier é san am céanna, neamhspleách air.

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaithe Sasanacha
Catagóir:Matamaiticeoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1819
Catagóir:Básanna i 1892
Adanóidí

clé|316x316px|mion|Adanóidí
Is iad na h**adanóidí** ná dhá chnapán bheaga feola ar chúl na sróine a chuireann isteach ar an anáil nuair a atann siad.   Carn d'fhíochán limfeach is iad na h**adanóidí** atá suite mar shraith filltí taobh thiar d'oscailt an fheadán éisteachta. Tugtar *céislíní fairingeacha* orthu freisin. Nuair a atann siad i bpáiste, is féidir go gcuirfear cosc nó páirtchosc ar an oscailt sa bhfeadán aireachtála is go líonfaidh siad an tsrónfharaing, rud a dhéanfaidh athshondas mínormálta san urlabhra.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Córas limfeach
Siorrachd a' Mhainisdeir

Is contae de chuid oirthear na hAlban Nua í **Siorrachd a' Mhainisdeir** (Guysborough as Béarla). I 2011 bhí cónaí ar 8,143 duine i Siorrachd a' Mhainisdeir le hais 9,058 duine i 2006.

## Teangacha

Sa bhliain 2011 bhí Béarla ar an teanga ba choitianta i Siorrachd a' Mhainisdeir agus í ina máthairtheanga ag 7,755(95.2%) duine. Bhí Fraincis ar an dara teanga ba choitianta agus í ina máthairtheanga ag 160(2%) duine. Bhí Gearmáinis ar an teanga neamhoifigiúil ba  choitianta agus í ina máthairtheanga ag 55(0.7%) duine.

Catagóir:Albain Nua

Catagóir:Albain Nua
Catagóir:Ceanada
Galar Addison

Riocht a tharlaíonn de bharr milleadh na bhfaireog aidréineach trí ionfhabhtú (mar a tharlaíonn san eitinn scamhóige) nó frithghníomh uath-imdhíonachta. Titeann tál na gcortacaistéaróideach, éiríonn duine lag fuarchúiseach, titeann a bhrú fola, agus tagann líocha ar a chraiceann. Gan chóir leighis faigheann sé bás, agus ní mór dó stéaróidigh shaorga a thógaint go rialta lena bheatha. Ainmnithe as Thomas Addison (c 1793-1860), lia a rinne taighde ar niúmóine agus eitinn scamhóige.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Robert Adams

Máinlia a rugadh i mBaile Átha Cliath ab ea **Robert Adams** (1791 &ndash; 13 Eanáir 1875). Bhí tionchar mór ag a leabhar *Treatise on Rheumatic Gout* (Tráchtas ar an nGúta Réamatach, 1857). 

Is as-san agus William Stokes atá ruaigeanna Stokes-Adams, galar croí, ainmnithe. Cuireadh Adams i Reilig Chnocán Iaróm, i mBaile Átha Cliath.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1791
Catagóir:Básanna i 1875
Catagóir:Máinlianna Éireannacha
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Chnocán Iaróm
CLG Londan

Is é **Cumann Lúthchleas Gael, Coiste Londan** an eagraíocht atá freagrach as na cluichí Gaelacha a imrítear i Londain, An Bhreatain, faoi cheannas Chumann Lúthchleas Gael. Tá sé mar chuid de Cumann Lúthchleas Gael na Breataine.

## Clubanna
*An Riocht Ciarraí Gaels
*Athar Uí Mhurchú
*Cláirsigh Dulwich
*Cláirsigh Harlesden
*Clann na nGael
*CLG Naomh Antaine
*CLG Naomh Breandán
*CLG Naomh Claret
*CLG Cloigtheach
*CLG Fulham na hÉireann
*CLG Naomh Gaibriél
*CLG Gardaí Éireannach
*CLG Garryowen
*CLG Naomh Kiernan
*CLG Kilburn Gaeil
*CLG Roibeard Emmet
*CLG Seán Treacy
*CLG Naomh Seosamh
*CLG Tara
*CLG Tomás Mac Curtáin
*Cuchullain Puirséil
*CLG Éire Óg
*Gaeil Heston
*Ghaeil Thír Chónaill
*Granuaille
*Moindearg
*Neasden Gaels
*Oileán Glas
*Seamróga Londain Thuaidh
*CLG Parnell
*Shalloe Piarsaigh

## Naisc sheachtracha
*londongaa.org - suíomh oifigiúil.
## Tagairtí

Londain
Catagóir:Peil Ghaelach i Londain
Páirc Smáirgaid

Is staidiam de chuid an CLG atá suite i Ruislip, Londain í **Páirc Smáirgaid**. Páirc bhaile CLG Londan atá ann.

## Tagairtí

Catagóir:Peil Ghaelach i Londain
Ruislip

Is baile é **Ruislip** atá suite sa bhuirg London Borough of Hillingdon, Londain thiar.

## Cumann Lúthchleas Gael

* Páirc Smáirgaid 

Catagóir:London Borough of Hillingdon
Liosta stairiúil lucht Gaeilge san Astráil

Liosta é seo de dhaoine a raibh baint acu le **stair na Gaeilge san Astráil** agus cuntas éigin le fáil orthu i bhfoinsí éagsúla. Úsáidtear leaganacha Gaeilge a n-ainmneacha má tá fianaise ann gur leagan é a d'úsáidfidís féin ó am go chéile.

* Bernard O'Dowd

* Cáit Nic Innéirí (*Kate Kiniry*, *Kate O'Sullivan*)

* Edward Hayes

* Eoghan Ó Riain

* Fódhla Ní Chuileagáin (*Elizabeth Mary Quilligan*)

* Máire Ní Shúilleabháin

* Micheál Ó Síothcháin

* Mícheál Ó Tiománaidhe 

* Morgan Jageurs

* Nioclás Ó Domhnaill

* Pádraig Ó Braonáin

* Pádraig Ó Fearghail

* Patrick Geary

* Patrick Smyth

* Séamas Ó Duibhir

* Sibéal Ní Mhearáin (*Bessy Marren*)

* Tomás Ó Cathaláin

* William Ganly

* William Smith O'Brien

Catagóir:Liostaí daoine
Cluain Dá Ráth

Is baile suite i gContae an Longfoirt í **Cluain Dá Ráth**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Longfoirt
Athletic Bilbao

Is club peile Bascach é **Athletic Bilbao** a imríonn i San Mamés i gcathair Bilbao i dTír na mBascach.

## Duaiseanna

* **La Liga** (8): 
** 1929–30, 1930–31, 1933–34, 1935–36, 1942–43, 1955–56, 1982–83, 1983–84
* **Copa Del Rey** (24):
** 1903, 1904, 1910, 1911, 1914, 1915, 1916, 1921, 1923, 1930, 1931, 1932, 1933, 1943, 1944, 1944–45, 1949–50, 1955, 1956, 1958, 1969, 1972–73, 1983–84, 2023-24
*SuperCopa España (3) :
1984, 2015, 2021

Copa de la Coronación  (1) :

1902

Copa Eva Duarte (1) : 

1950

## Foireann

### An scuad faoi láthair ([[2013]] – [[2014]])

Catagóir:Clubanna sacair na Spáinne
Ardach, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae an Longfoirt é **Ardach**.

## Liosta lonnaíochtaí

* Ardach
* Meathas Troim
* Lios Riain
* An Longfort

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Longfoirt
Catagóir:Barúntachtaí Chontae an Longfoirt
Adharc an phúca

Corp torthaithe fungas áirithe is ea **adharc an phúca** (fine *Phallaceae*; Béarla: *stinkhorn fungus*). Cosúil le péineas ar dtús, le gas bán is caipín ubhchruthach. Tuaslagann an caipín ina shlam bréan ina bhfuil na spóir, a scaipeann cuileoga a aomtar thar fhaid an-mhóra ag an mboladh bréan.

## Tagairtí

Catagóir:Fungais
Adhlacthaí portaigh

deas|250px|thumb|Adhlacadh portaigh
Coirp ársa dhaonna a fuarthas i bportaigh i dtuaisceart na hEorpa, a bhfíocháin bhoga is a gcuid gruaige caomhnaithe go han-mhaith faoi na cúinsí báite anaeróbacha sna portaigh. Fuarthas na céadta díobh seo in Éirinn, an Bhreatain, an Ollainn, an Ghearmáin agus an Danmhairg.

I 1984 fuarthas corp fir óig (Duine Lindow, 25-30 bliain d'aois, 1.7 m ar airde) a adhlacadh timpeall 300 RC i Lindow Moss i Sasana: meastar gur maraíodh é mar choirpeach nó íobairt. Tá léargas úr tábhachtach faighte ar ré na bpágánach ó dhá chorpán a fuarthas i bportaigh le déanaí. Ba sa bhliain 2003 a thángthas ar Fhear Chluain Uí Chabháin ó Cho. na Mí agus ar fhear Chruacháin, ó Cho. Uíbh Fhailí, arbh íobairtí daonna iad beirt idir tuairim is 400 agus 200 R.Ch. Sholáthair mionanailís ar na corpáin agus taighde ar fhríotha eile ó phortaigh léargais nua a thabharfadh le fios gur bhain na híobairtí seo ón Iarannaois le deasghnátha ársa flaithis agus ríogachta.   

## Féach freisin

* Fear Chluain Uí Chaomháin

## Tagairtí

Catagóir:Bás
Catagóir:Bás in Éirinn
Catagóir:Seandálaíocht
Adhmad beatha

deas|150px|thumb|Tuairgnín déanta as adhmad beatha
Crann síorghlas den ghéineas Guaiacum is ea ***lignum vitae*** nó **adhmad beatha** a fhásann timpeall 10 m ar airde, dúchasach do na hIndiacha Thiar. An choirt scothbhán mín, na duilleoga cleiteach le duilleoigíní ubhchruthacha, na bláthanna gorm le 5 pheiteal. Is fadsaolach an t-adhmad uaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Adhmad
Adhmad buí

Baill de ghnéithe móra cónaiféar síorghlas a fhaightear ar shléibhte i réigiúin mheasartha is thrópaiceacha sa leathsféar theas. Duilleoga éagsúla, lannach agus cosúil le snáthaidí, nó mór maol. Buaircín le síol amháin a thagann le bheith méith, daite go geal, inite. Crainn thábhachtacha foraoise, go mór mór san Astraláis mar a dtáirgtear adhmad luachmhar.

## Tagairtí

Catagóir:Adhmad
Alfred Adler

Síciatraí ceannródaíoch a rugadh i Vín ab ea **Alfred Adler** (7 Feabhra 1870&ndash;28 Bealtaine 1937). Chomhoibrigh sé le Freud ar dtús, ach bhris leis níos déanaí. Thug sé isteach coincheap an choimpléisc ísleachta, agus cóir leighis ar leith ar néaróis i bhfoirm saothrú turrainge.

## Féach freisin

* Coimpléasc ísleachta

## Tagairtí

Catagóir:Síciatraithe Ostaracha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1870
Catagóir:Básanna i 1937
Catagóir:Coimpléasc ísleachta
Catagóir:Giúdaigh
Edgar Douglas Adrian

Néaraifhiseolaí a rugadh i Londain ab ea **Edgar Douglas Adrian** (30 Samhain 1889 – 4 Lúnasa 1977). Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis le Charles Sherrington i 1932 as taighde ar fheidhmeanna na néarón sa néarchóras.

## Tagairtí

Catagóir:Eolaithe Sasanacha
Catagóir:Fiseolaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine a rugadh i 1889
Catagóir:Básanna i 1977
Aerárthach

300px|thumb|deas|An Airbus A380, an t-aerlínéar paisinéara is mó ar Domhain
Aon fheithicil a dearadh chun eitilte taobh istigh d'atmaisféar an Domhain, tacaithe ag fórsa ardaithe a ghineann na sciatháin nó na liáin, nó córas éigin eile sa bhfeithicil.

## Tagairtí

Catagóir:Aerárthach
Aerasól

200px|mionsamhail|deas|Spraechanna
Is éard atá i gceist leis **an aerasól** sa chiall eolaíoch ná cineál meascán collóideach ina bhfuil cáithníní beaga soladacha nó deora beaga leachta scaipthe ar fud an gháis nó an aeir. Is minic a shíltear gurb ionann aerasól agus ábhar spraeáilte, ach san eolaíocht is coincheap i bhfad níos cuimsithí é: mar shampla, glactar leis na scamaill mar cineál aerasól, ós rud é gur deora beaga uisce atá ann agus iad scaipthe san aer.

Bhíodh clórafluaracarbóin (CFCanna) in úsáid le fada mar iompróir an ábhair le deascadh is é faoi bhrú i spraechanna, ach tá deireadh curtha leis an úsáid seo de bharr an dochair don chiseal ózóin.

## Tagairtí


Catagóir:Ceimic fhisiceach
Catagóir:Collóidigh
Catagóir:Leachtanna
Aerchóiriú

300px|mionsamhail|deas|Trealamh aerchóirithe
Córas chun caighdeán an aeir a fheabhsú trí íonú páirteagail deannaigh, deataigh is/nó pailine a bhaint amach as agus a theocht is a thaise (an oiread galuisce ann) a rialú. Baineann scagaire na páirteagail mhóra as, agus is trí mhodh leictreach a bhaintear amach na páirteagail is lú. Tugtar lucht leictreach dóibh is iad ag taisteal thar ghreille leictreach, agus aomtar iad ansin le greille dhiúltach eile ionas go ngreamaíonn siad léi. Baintear amach ceimiceáin a bheadh bréan tríd an aer a chur trí scagaire gualaigh. Rialaítear teocht an aeir trí é a rith thar phíopaí atá lán d'uisce te len é a théamh nó thar phíopaí atá lán d'uisce fuar len é a fhuarú. Má bhíonn an t-aer róthirim spréitear uisce nó galuisce isteach ann; más ró-thais a bhíonn sé fuaraítear é chun go gcomhdhlúthaíonn an taise is go dtaosctar an t-uisce. Bealach eile chuige seo is ea an t-aer a chur trí ábhar a ionsúnn uisce, cosúil le glóthach shilice.

## Tagairtí

Catagóir:Teocht
Aerdhathadóir

deas|250px|thumb|Aerdhathadóir
Mionspraeghunna péinte a úsáideann maisitheoirí trádálacha go háirithe, chun athruithe datha níos míne a chruthú agus imeartais níos fíneálta a bhaint amach ná mar is féidir le gnáthchleiteán.

## Tagairtí
Aerfhórsa

deas|250px|thumb|Aerfhórsa
Brainse na bhfórsaí armtha a úsáideann eitleáin (agus b'fhéidir aerárthaigh eile) is ea aerfhórsa. Cuireadh tús leo i 1911-1914, agus tháinig siad le bheith an-tábhachtach i rith an chéad chogadh domhanda. Bhí siad níos suntasaí fós sa dara cogadh domhanda, le róil bheartacha (eitleáin troda is eitleáin ionsaithe gearr-raoin) is straitéiseacha (eitleáin buamála fadraoin). Le teacht chun cinn na mbuamaí adamhacha tháinig na haerfhórsaí le bheith níos tábhachtaí fós. Sna Stáit Aontaithe scaradh an t-aerfhórsa ón arm i 1947. Sna Stáit Aontaithe, an Bhreatain, an Fhrainc is sa Rúis, tá aerfhórsaí ar leith atá dírithe ar chogaíocht farraige, faoi cheannas an chabhlach cogaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Eitlíocht
Catagóir:Téarmaíocht mhíleata
Catagóir:Aerfhórsaí
Aerghrianghrafadóireacht

[mion|Eiseamláir d'aerghrianghrafadóir- eacht mhíleata: suíomh diúracáin dromchla go haer i ndiaidh a bhuamála sa t[Seirbia, 1999]]
Is é atá i gceist le h**aerghrianghrafadóireacht** ná grianghrafadóireacht dhromchla an Domhain ó bhalún nó aerárthach, le feidhmeanna san éiceolaíocht, an gheolaíocht, an tseandálaíocht, agus an taiscéalaíocht mhíleata in aimsir cogaidh. In aerchairteoireacht suirbhéireachta, eitlíonn an t-eitleán ag airde thairiseach faoi luas tairiseach ar feadh línte comhthreomhara, ag tógáil pictiúr ag achair rialta. Nuair a réalaítear na grianghrafanna, is féidir iad a léiriú taobh le chéile ina n-ollphictiúr mósáice den tírdhreach. Is féidir imlínte na talún agus airdí foirgneamh a dhéanamh amach trí léirithe steiréascópacha de na híomhánna. 
mion|Cósta oirdheiscirt na hÉireann ó 30,000 troigh in airde 

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Aduaine

I bhfisic na gcáithníní, uimhir chandamach inmheánach (a dtugtar blas uirthi) a imchoimeádtar in idirghníomhuithe láidre is leictreamaighnéadacha sa núicléas ach nach n-imchoimeádtar in idirghníomhuithe laga. Úsáidtear an tsiombail S di. Tugadh isteach sna 1930idí í chun imoibrithe aduaine a mhíniú i dturgnaimh le gathanna cosmacha. Is cuairc aduaine iad siúd a bhfuil aduaine S = -1 acu. Bíonn ar a laghad cuarc aduain amháin ag gach cáithnín aduain. Is é briocht a mhalairt blais.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic cháithníní
Marchantiophyta

Planda beag neamhshoithíoch spóriompartha atá an-ghaolmhar le caonach is braichlis adharcach. Tá dhá shaghas ann, ag brath ar fhoirm na ngaiméitifítí. In aelusanna talóideacha, bíonn an cholainn leata, go minic géagach nó maothánach. In aelusanna duilliúracha, bíonn gais chaola dhreaptha le 3 líne duilleog nach n-aibíonn ach dhá cheann acu go hiomlán. Bíonn riosóidigh aoncheallacha cosúil le fréamhacha a cheanglaíonn an planda don talamh ach nach n-asúnn uisce. Is é a bhíonn sa spóraifít ná capsúl réalta-chruthach ar ghas, agus istigh inti bíonn na spóir is struchtúir sheasca eile a dtugtar éileatóirí orthu. Nuair a aibíonn na spóir síneann an gas, osclaíonn an capsúl, agus cabhraíonn na héileatóirí i scaipeadh na spór. Atáirgeann aelusanna freisin trí gheimí, teasca ilcheallacha a chuirtear amach mar bhachlóga agus a fhásann ina bplandaí nua. Faightear aelusanna beagnach i ngach áit, ach amháin áiteanna tirime mar nach ndéanann siad go maith ansin. Is flúirsí iad in áiteanna taise faoi scáth. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Aerloingseoireacht

deas|250px|thumb|Aerloingseoireacht
An ealaín a ghabhann le stiúradh eitleán is ea **aerloingseoireacht** nó  an réimse eolais a chuireann síos ar eitleáin mar réada a chloíonn le dlíthe na fisice. Pléann sí leis an aerárthach féin agus a iompar faoi chúinsí éagsúla, ní lena fheidhmeanna trádálacha. 

Bíonn dearadh struchtúr is neart an eitleáin i gceist, modhanna chun fórsa ardaithe a ghiniúint, na hinnill, córais leictreonacha chun an t-aerárthach a rialú, a dhíriú is a ionramháil, an feisteas tuirlingthe agus eile.  

Tagann a thógáil is a choimeád san áireamh freisin, agus an loingseoireacht len é a dhíriú go sábháilte ó aerfort go haerfort faoi chúinsí éagsúla aimsire. 

## Féach freisin

## Tagairtí
Bennett Vs Matrix

Is grúpa ceol as Baile Átha Cliath iad Bennett Vs Matrix. Chruthaigh an grúpa i 2010 le Ross Callaghan as mar scríbhneoir, giotáraí agus 
amhránaí, Lisa mar phríomhamhránaí, Brian mar giotáraí, Mánus mar giotáraí agus Martin ar na droma. Scríobhann siad a gceoil agus a bhfocail féin. Bhí a amhrán is déanaí, Snow, uimhir a cúig sna ITunes Éireannacha.
Patrick Geary

Bhí **Patrick Geary** ar na saighdiúirí a tháinig ó Éirinn go dtí an Astráil ar an long daoránach *Britannia* sa bhliain 1797. 
thumb|Sydney Cove sa bhliain 1788. Francis Fowkes a tharraing.

Bhí Gaeilge ag Geary, mar tá sé luaite mar ateangaire cúirte in Sydney ar an 20 Lúnasa 1808 ar son Patrick Henchan, daoránach a raibh gadaíocht curtha ina leith. 

Is féidir talamh slán a dhéanamh de ó thaobh na staitisticí teanga de go raibh roinnt éigin cainteoirí Gaeilge le fáil sna longa úd, ach is annamh tagairt phearsanta den saghas seo le fáil mar léargas ar luathstair na Gaeilge san Astráil.

## Nótaí

## Tagairtí
* Hall, Barbara (2006). *Death or Liberty: The Convicts of the Britannia, Ireland to Botany Bay, 1797*. Hall. ISBN 0-9581499-2-5 
* MacLysaght, Edward (1978). *The Surnames of Ireland*. Irish Academic Press. ISBN 0-7165-2278-0

## Naisc
* An Ghaeilge san Astráil

* Liosta stairiúil lucht Gaeilge san Astráil

Catagóir:Diaspóra Éireannach
Aerlong

Is éard is **aerlong** ann ná aerárthach lena chóras fuinnmhithe féin, ardaithe ag buacacht gáis atá níos éadroime ná aer. Bíonn an chabhail i bhfoirm todóige, na hinnill is an gondala leis na cábáin ar crochadh uaithi. Tá 3 fhoirm tógála ann d'aerlonga: docht, leathdhocht, agus neamhdhocht. San aerlong dhocht cinneann an chabhail dhocht an cruth. agus bíonn an gás i gcealla taobh istigh de sin. San aerlong neamhdhocht cinneann an brú sa ghás cruth na cabhlach mar a bheadh balún inti. San aerlong leathdhocht bíonn sé cosúil leis an gceann neamhdhocht, ach cíle dhocht ar a fad. Hidrigin a d'úsáidtí ar dtús mar ghás ardaithe, ach de bharr a hindóiteachta is a drochthaifead sábháilteachta, tá héiliam curtha ina háit le fada anois. Ní bhíonn siad in úsáid go forleathan i láthair na huaire. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aerloingseoireacht
Catagóir:Aerárthach
Adharcán (artrapóid)

200px|mionsamhail|deas|Aeróga na faocha gliomaí
Sa bhitheolaíocht, ceann de phéire scibirlín ar leith aireachtála is ea **adharcán** a bhíonn ar cheann na n-artrapód.  Is ball cinn iad adharcáin lena mbraitheann feithid a bealach roimpi nó lena lorgann sí bia. 

De réir cineáil, bíonn péire amháin ar fheithidí is dhá phéire ar chrúsaigh. 

Bíonn cruthanna is méideanna éagsúla ag na haeróga: fada is tanaí sa ribe róibéis, cleiteach sa leamhan, cleithchruthach sa chiaróg.

## Féach freisin

* Artrapód

## Tagairtí

Catagóir:Artrapóid
Aeróg (leictreonaic)

thumb|Aeróga
Feiste slat nó sreang a ionramhálann comharthaí raidió, teileafóin nó teilifíse is ea **aeróg**. 

Sa leictreonaic, comhbhall i gcóras raidió, teilifíse nó teileafóin lenar féidir na comharthaí leictreamaighnéadacha a tharchur san aer nó a ghlacadh ón aer. 

I gcórais ardmhinicíochta bíonn comhbhaill chomhlánacha breise sa chóras, mar atá, frithchaiteoirí is dírtheoirí a chuireann le héifeacht is treo-aimsitheacht na haeróige.

## Tagairtí

Catagóir:Leictreonaic
Catagóir:Raidió
Afáise

Neamhord teanga mar thoradh ar dhamáiste don inchinn. Tugtar *diosfáise* uirthi freisin. Bíonn an chosúlacht intleachtach is fhisiciúil ar an othar gurbh fhéidir leis déileáil le teanga (mar shampla, ní bhíonn aon daille air, agus bíonn sé in ann a theanga is a liopaí a bhogadh) ach ní féidir leis na focail chuí a aimsiú, nó ní thuigeann a ndeirtear leis is deireann sé féin raiméis. 

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird teanga
Catagóir:Neamhoird chumarsáide
Aflatocsain

Tocsain a tháirgeann an múirín Aspergillus flavus, a fhaightear go coitianta ar phiseanna talún, pónairí soighe, síol cadáis, cruithneacht, eorna, sorgam agus cnónna de shaghas cnó piostáise, almóinn is síol cócó, nuair a bhíonn an aeráid fabhrach dá fás. I 1960 bhí eipidéim sna Stáit Aontaithe de ghalar turcaí-X de bharr turcaithe a bheith cothaithe le piseanna truaillithe talún. I measc na siomptóm ab fhacthas ar na turcaithe bhí caillteanas meáchain is comheagair, trithí is fiú bás. Déanann sí dochar don ae, agus fiú más dáileog bheag di é, bíonn baol ann go bhfaighidh duine ailse san ae ach í sa bhia le fada is ite go rialta. 

## Tagairtí

Catagóir:Tocsainí
Catagóir:Alcóil
Aga rochtana

Sa ríomhaireacht, tugtar **aga rochtana** ar an fad ama is gá chun eolas a aisghabháil ó chuimhne ríomhaire, téip nó diosca. Le feabhsuithe thar na blianta, tá sé i bhfad níos lú i gcuimhní leathsheoltóra as ciorcad iomlánaithe ná sna seanteicneolaíochtaí.

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhaireacht
Afraidísigh

Druga é **afradaíseach** a spreagann an dúil ghnéasach agus/nó a fheabhsaíonn an feidhmiú gnéasach. Ainmnithe as Afradaíté, bandia Gréagach an ghrá. Táirgeadh os cionn 500 ábhar thar na cianta, ina measc an chuil Spáinneach (a bhí freagrach as an iliomad bás), adharc srónbheannaigh, agus fréamh mandráic, ach níl fianaise shoiléir iontaofa ar a n-éifeacht.

## Tagairtí

Catagóir:Bia agus deoch
Catagóir:Drugaí
Catagóir:Earótachas
Agáit

Foirm de chalcadóine, saghas grianchloiche mianraí le gráinnínstruchtúr mín. Cruthaítear i loig í, agus is sainiúil inti criosanna míne daite na gcisil leanúnacha fáis. Ag brath ar na dathanna, bíonn cuid acu scothluachmhar, cosúil le hoinisc (liath/bán), cairnéilian (dearg) nó criosaipréis (úllghlas).

clé|250px|mion|Agáit

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Agar

250px|mionsamhail|deas|Agar i mias Petri
Is ábhar, cosúil le glóthach, é an t-**agar** a tháirgtear ó fheamainn. Úsáidtear é, tar éis é a steiriliú is cothaithigh chuí a chur leis, mar chultúr i gcomhair fungas is baictéar sa mhíochaine is an taighde.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht
Catagóir:Algaí
Maria Gaetana Agnesi

Matamaiticeoir a rugadh i Milano ab ea **Maria Gaetana Agnesi** (16 Bealtaine 1718 &ndash; 9 Eanáir 1799). Páiste iontach ab ea í, 6 theanga ar a toil nuair a bhí sí 11 bhliain d'aois. Tháinig sí i gcomharbacht ar a hathair mar ollamh le matamaitic in Ollscoil Bologna i 1750. Bhí clú ar a téacsleabhar matamaitice *Istituzioni Analitiche* (Institiúidí Anailíseacha, 1784) ar fud na hIodáile.

## Tagairtí

Catagóir:Matamaiticeoirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1718
Catagóir:Básanna i 1799
An Longfort, Barúntacht, Contae an Longfoirt

Is barúntacht suite i gContae an Longfoirt é **an Longfort**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Longfoirt
Catagóir:Barúntachtaí Chontae an Longfoirt
Maigh Dumha, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae an Longfoirt í **Maigh Dumha**.

## Liosta lonnaíochtaí

* Caonach (Cuid thuaidh)
* Cill na Sí
* Maigh Dumha

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Longfoirt
Catagóir:Barúntachtaí Chontae an Longfoirt
Aga frithghníomhaithe

An t-aga ó thús comhartha go dtí tús freagartha deonaí air. Braitheann an t-aga ar chastacht na ndálaí, líon na gcomharthaí i gceist, agus rogha na bhfreagairtí, ach is annamh é a bheith níos lú ná 0.2 soicind. Bíonn tomhais RT áisiúil do shíceolaithe chun conclúidí a bhaint mar gheall ar phróisis sa néarchóras lárnach, agus i bhfeidhmeanna cosúil le feabhsú scileanna ardluais mar thiomáint gluaisteáin, eitilt eitleáin is imirt cluichí liathróide.

## Tagairtí

Catagóir:Cognaíocht
Catagóir:Síceolaíocht
Catagóir:Tomhas
Ráth Claon

Is barúntacht suite i gContae an Longfoirt é **Ráth Claon**.

## Liosta lonnaíochtaí

* Baile Uí Mhatháin
* Caonach (Cuid theas)
* Béal Átha Liag
* Baile Nua an Chaisil

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Longfoirt
Catagóir:Barúntachtaí Chontae an Longfoirt
Na Broicíní, Contae an Longfoirt

Is baile fearainn suite i gContae an Longfoirt é **na Broicíní**.

## Féach Freisin
* Na Broicíní, Contae Mhaigh Eo

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Longfoirt
Cill Eo

Is sráidbhaile agus paróiste suite i gContae an Longfoirt í **Cill Eo**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Longfoirt
Aga trasdula

I gcothú, an t-am a thógann sé ar rianábhar ionghafa gluaiseacht chuig réigiún ar leith den inne. Tomhaiseann am trasdula na hinne iomláine luas an trasdula ó bhéal go hanas. Is áisiúil na luasanna a thomhas don stéig bheag is don stéig mhór.

## Tagairtí

Catagóir:Abdóman
Catagóir:Córas díleáite
Catagóir:Córas inchríneach
Cáit Nic Innéirí

Bhí **Cáit Nic Innéirí** (*Kate Kiniry*, *Kate O’Sullivan*) (fl. 1915) ina gníomhaí Gaeilge, polaitíochta agus pobail in Victoria na hAstráile i ndeireadh an 19ú haois agus sa chéad chuid den 20ú haois.

Rugadh í in Collingwood, fo-bhaile de Melbourne, do Mary Mullins, cailín aimsire, agus do Patrick Kiniry, oibrí agus carraeir ó Chontae Luimnigh. Bhí sí ar an duine ba shine de sheisear clainne.

Bhí sí ina gníomhaí sa Young Ireland Society, cumann a bhí dílis d’aisling na hÉireann athGhaelaithe. Bhíodh ranganna Gaeilge agus rince ar bun aici, in éineacht le cór agus banna ceoil. Rinne sí neart oibre i gConradh na Gaeilge.

Chuir sí a lámh le hachainí na bliana 1891 ar son ceart vótála do mhná. 

## Tagairtí
* Noone, Val (2012). *Hidden Ireland in Victoria*, lch 114. Ballarat Heritage Services. ISBN 978-1-876478-83-4

## Naisc

Liosta stairiúil lucht Gaeilge san Astráil

Catagóir:Diaspóra Éireannach
An Chamlinn

Is abhainn suite i gContae an Longfoirt é **an Chamlinn**. Ceann de chraobh-aibhneacha na Sionainne atá inti. Éiríonn an Chamlinn in aice le Gránard i dtuaisceart an chontae. Sníonn sí aduaidh agus buaileann sí le Cluain Brónaigh, Béal Átha na Lao agus an Longfort, sular nascann sí le príomh-chraobh na Sionainne.

Is i Mainistir Leathrátha atá a foinse suite.

Catagóir:Aibhneacha Chontae an Longfoirt
Catagóir:Craobh-aibhneacha na Sionainne
Forgnaí

Is baile fearainn suite i gContae an Longfoirt é **Forgnaí**. Téann an bóthar R392 tríd.

Tá baint ag Forgnaí le beirt scríbhneoirí, Oliver Goldsmith agus John Henry Patterson. Bhí Charles Goldsmith, athair Oliver, ina mhinistéir in Eaglais Naomh Munis sna blianta 1718–1730. (Rugadh Oliver sa bhliain 1728.) Leagadh an eaglais úd ina dhiaidh sin: ba sa bhliain 1810 a tógadh an eaglais atá inniu ann.

Rugadh Patterson (1867–1947) i bhFornaí. Aithnítear é go príomha as a chuid eachtraí san Afraic Thoir, ag obair ar thógáil droichid trasna abhainn an Tsavo i gCéinia.

## Tagairtí

Catagóir:Contae an Longfoirt
Conair na Coirre Léithe

mion|250px|clé|Bóthar Chorr Liath
Is conair Iarannaoise suite i gContae an Longfoirt é **Conair na Coirre Léithe**. Tógadh an bóthar Iarannaoise seo in 148 RCh. Bóthar na Lochlannach a thugtar air go háitiúil, agus is é an ceann is mó dá shórt é a nochtadh san Eoraip.

D’fhéadfadh sé gur bóthar searmanach a bhí ann, a cheangail Cnoc Uisnigh, lárionad deasghnách na hÉireann, agus suíomh ríoga Ráth Cruachan.

Is as cláir throma dharach a rinneadh an chonair, agus slogadh síos sa phortach iad tar éis tamall gearr. Dá bharr sin, níorbh fhéidir í a úsáid, ar ndóigh, ach mar thoradh air sin freisin, d’fhan an chonair sa phortach agus í caomhnaithe go hiomlán ar feadh dhá mhíle bliain ina dhiaidh sin.

Taobh istigh den ionad oidhreachta, tá stráice den déanmhas ársa adhmaid, atá 18 méadar ar fad, ar taispeáint go buan i halla a dearadh go speisialta chun é a chaomhnú.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Eolas breise as Gaeilge faoin chonair ar shuíomh gréasáin 'Oidhreacht Éireann'

Catagóir:Contae an Longfoirt
Catagóir:An Iarannaois
Agnóise

Riocht a tharlaíonn i ndaoine áirithe le dochar don inchinn ionas nach féidir leo réada a aithint, bíodh is go bhfuil radharc na súl is cumas intleachtach maith go leor acu. Go minic, bíonn an riocht sainiúil do chéadfa ar leith. Mar shampla, is féidir go mbeidh an t-othar in ann réad a aithint trí mhothú, gan a bheith in ann é a aithint trí radharc na súl.

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird néareolaíocha
Agranalaicíteois

Riocht cliniciúil ina n-imíonn na granalacaítí (saghas ceall bán sa bhfuil) go huile is go hiomlán as an bhfuil, agus fágann sé seo duine leochaileach d'ionfhabhtú. Féadfaidh drugaí airithe, nó galair a bhuaileann is a dhéanann dochar don smior sna cnámha, an riocht a tharraingt. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Neamhoird
Agranamaíocht

deas|250px|thumb|Agranamaíocht
Teoiric is cleachtadh tháirgeadh barra páirce agus bhainistíocht na hithreach. Cuimsíonn sé disciplíní éagsúla: pórú plandaí, fiseolaíocht is paiteolaíocht plandaí, caomhnú ithreach, agus eile.

## Tagairtí

Catagóir:Talmhaíocht
Peter Agre

Bithcheimicí a saolaíodh i Northfield, New Hampshire, SAM is ea **Peter Agre**, a rugadh ar (30 Aibreán 1949 de shinsearacht Lochlannach. I 2003 bhuaigh sé Duais Nobel sa cheimic le Roderick MacKinnon as saothar taighde ar chillscannáin agus na cainéil iontu i gcomhair uisce a léiriú don chéad uair. Is ollamh ag Ollscoil Johns Hopkins é faoi láthair.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Iarmhairt Aharonov-Bohm

thumb|Iarmhairt Aharonov-Bohm
Tarlaíonn **Iarmhairt Aharonov-Bohm** nuair a bhíonn léas leictreon roinnte ina dhá chuid, gach cuid ag taisteal ar thaobh difriúil den solanóideach a bhfuil réimse maighnéadach ann, an dá chuid den léas ag teacht le chéile ansin ar scáileán thall. Tarlaíonn patrún trasnaíochta candam-mheicniúla ar an scáileán, a bhraitheann ar phoitéinseal veicteora maighnéadach taobh amuigh den solanóideach, agus ní ar an réimse maighnéadach taobh istigh den solanóideach. Léiríonn sí nádúr an imoibrithe idir an tonnfheidhm is an réimse leictreamaighnéadach. Réamhinis Yakir Aharonov is David Bohm an iarmhairt i 1959, agus taispeánadh í i dturgnaimh roinnt blianta ina dhiaidh sin. 

## Tagairtí

Catagóir:Meicnic chandamach
Aicéataildéad

Is comhdhúil cheimiceach orgánach leis an bhfoirmle  CH3CHO é **Aicéataildéad** (ainm córasach **Eatánal**), toradh ocsaídiú eatánóil (alcóil eitile). Úsáidtear é chun aigéad aicéiteach a dhéanamh. Leacht gan dath, le boladh géar. Dí-ocsaídeoir. Braitear é san anailíseoir anála. 

## Tagairtí

Catagóir: Aildéid
Catagóir: Blastáin
Catagóir: Truailleáin ghuaiseacha aeir
Catagóir: Tocsainí heipiteacha
Catagóir: Carcanaiginí
Aicéin

deas|250px|thumb|Aicéin
Toradh tirim atá in **aicéin**. Ní scoilteann sé chun a shíol aonair a fhuascailt. Beag de ghnáth, ach go minic le crúcaí, spíonta nó struchtúir eile a chabhraíonn chun é a scaipeadh. 

## Tagairtí

Catagóir:Torthaí