open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nintendo

Comhlacht Seapánach is ea **Nintendo Co., Ltd.** (Seapáinis: 任天堂株式会社) a tháirgeann earraí leictreonaice agus físchluichí le ceanncheathrú acu i Kyoto. 
clé|mion|Nintendo Playing Card Co. - sean cheanncheathrú, Kyoto

## Stair
Bunaíodh an comhlacht faoin ainm Nintendo Karuta sa bhliain 1889 ag ceardaí darb ainm Fusajiro Yamauchi chun na cártai imeartha lámhdhéanta siúd *[[hanafuda]]* a dhéanamh. Sna 1960idi, thosaigh réimsí an chomhlachta ag leathnú i dtreo earraí eile agus chuir Nintendo a chéad chonsól cluichí, The Color TV-Game, ar an margadh sa bhliain 1977. Le scaoileadh an Nintendo Entertainment System sa bhliain 1985, bhain Nintendo aitheantas idirnáisiúnta amach den chéad uair.
clé|mion|Nintendo Playing Card Co. - sean cheanncheathrú, Kyoto
Ó shin i leith, tá cuid mhaith de na consóil chluichí is mó rath i stair an thionscail cruthaithe acu, mar atá an Game Boy, Super Nintendo Entertainment System, Wii agus an Nintendo Switch. Anuas ar sin, is iomaí saincheadúnas suntasacha atá scaoilte acu, amhail Donkey Kong, Mario, The Legend of Zelda, Kirby, Metroid, Fire Emblem, Splatoon, Super Smash Bros. agus Pokémon.

## Tagairtí

Catagóir:Brandaí Seapánacha
Catagóir:Físchluichí
Dòmhnall Mac an Deòir

Bhí **Dòmhnall Mac an Deòir** nó **Donald Dewar** i mBéarla (a rugadh ar 21 Lúnasa 1937 agus a d'éag ar 11 Deireadh Fómhair 2000) ina dhlíodóir agus ina pholaiteoir Albanach, agus an chéad duine a ceapadh mar Chéad Aire na hAlban.

## Saol
Céimí de chuid Ollscoil Ghlaschú (MA 1961 LLB 1964) ab ea Mac an Deòir agus cháiligh sé ina aturnae. 

Ghlac sé páirt ghníomhach i bpáirtí an Lucht Oibre agus i bpolaitíocht ní ba leithne óna laethanta ollscoile ar aghaidh (is iomaí duine a raibh aithne aige air ag an am sin a shíl go ndearna sé céim sa dlí go pointe áirithe mar leithscéal chun cur leis an tréimhse a chaith sé san ollscoil). Sa bhliain 1966 toghadh Mac an Deòir mar Fheisire de chuid Pháirtí an Lucht Oibre nuair a bhí sé ocht mbliana fichead d'aois, in Obar Dheathain Theas (tar dó seasamh sa toghcheantar gan rath sa bhliain 1964.)
clé|mion|Portráid de Donald Dewar
Tar éis dó a shuíochán a chailleadh sa bhliain 1970, bhí sé ina Thuairisceoir i bPainéal "Leanaí Shiorrachd Lannraig" ar feadh tamaill, sula ndeachaigh sé isteach sa chomhlacht Ross Harper Murphy, áit a ndearnadh comhpháirtí de sa bhliain 1975.

Sa bhliain 1978 toghadh chun na Parlaiminte arís é, i bhfothoghchán Ghlaschú Gart Sgadan agus bhí sé ina fheisire ar feadh dhá bhliain fichead ina dhiaidh sin. Bhí sé ina Scáth-Rúnaí Stáit d'Albain (1983-92), ina Scáth-Rúnaí Stáit Slándála Sóisialta (1992-95) agus ina Phríomh-Aoire ar an bhFreasúra (1995-97). 

Mar urlabhraí an fhreasúra, bhí tionchar mór ag an méid a dúirt sé i roinnt díospóireachtaí maidir le hathchóiriú dlí na hAlban. 

### Féinriail
Tar éis do Pháirtí an Lucht Oibre an chumhacht a bhaint amach arís, rinneadh Rúnaí Stáit d'Albain de. Thug sé tús áite do reifreann cineachaidh na bliana 1997 a bhuachan. Tar éis é sin a dhéanamh, bhí sé i mbun Bhille na hAlban, 1998, a athbhunaigh Parlaimint na hAlban.
mion|1999, d'osclaíodh parlaimint na hAlban don chéad uair ó 1707
Tar éis bhunú an rialtais cineachta i nDún Éideann i mí na Bealtaine 1999, rinneadh an chéad cheannaire ar Pháirtí Lucht Oibre na hAlban agus Céad-Aire na hAlban de, i gcomhrialtas leis an bPáirtí Daonlathach Liobrálach. Bhí cealú na tionachta feodaí i measc phríomhbheartais an rialtais nua.

### Bás
Sa bhliain 2000, bhí ar an Uasal Mac an Deòir saoire leighis ar trí mhí (Bealtaine go Lúnasa) a thógáil, mar gheall ar obráid croí, agus ar 11 Deireadh Fómhair bhuail rith fola san inchinn é. Fuair sé bás an lá dár gcionn, gan teacht chuige féin arís.

I mí na Samhna 2000, d'fhoilsigh Iris Dhlí-Chumann na hAlban léirmheas báúil ar an saol oibre mar dhlíodóir a bhí ag an Uasal Mac an Deòir, scríofa ag Ross Harper.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí Albanacha
Catagóir:Básanna in 2000
Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Céadbhean na Cóiré Theas

Is í **Céadbhean Phoblacht na Cóiré** (dá ngairtear **FLOTROC** nó **FLOSC** go neamhfhoirmiúil), ar a dtugtar **Céadbhean na Cóiré Theas** de ghnáth, bean chéile Uachtarán na Cóiré Theas. Is í bean chéile Phríomh-Aire na Cóiré Theas Darabhean na Cóiré Theas.
Uachtarán Phoblacht na Cóiré

Is é uachtarán Phoblacht na Cóiré (Cóiréis: 대한민국 대통령; Hanja: 大韓民國 大 統領; RR: Daehanminguk Daetongnyeong; dá ngairtear **POTROC** nó **POSC** go neamhfhoirmiúil) an Ceann Stáit, an Ceann Rialtais agus Ceann Bhrainse Feidhmiúcháin Phoblacht na Cóiré, chomh maith le ceannasaí i gceannas ar Fhórsaí Armtha Phoblacht na Cóiré.

Catagóir:Polaitíocht na Cóiré Theas
Ceann Stáit

[mion|2009, Cuimhneachán [D Day|D-Day, Caen]]
Is éard is **ceann stáit** ná an duine poiblí a léiríonn aontacht agus ina dhlisteanacht an stáit go hoifigiúil. Ag brath ar fhoirm rialtais na tíre agus scaradh cumhachtaí, féadfaidh an ceann stáit a bheith ina cheann searmanais nó i gcomhthráth in cheann rialtais agus níos mó. 
## Tagairtí

Catagóir:Institiúidí rialtais
Aistriú de dhroim sreinge

mion
Aistriú leictreonach airgid ó bhanc go banc is ea **aistriú de dhroim sreinge****,** nó **aistriú bainc, aistriú díreach** nó **ríomhaistriú** go minic. Seachnaíonn ríomhaistriú an mhoill postála agus seicghlanta a bhaineann le modhanna eile aistrithe airgid.  Trí ríomhaistriú a dhéantar íocaíochtaí an chuid is mó inniu.
clé|mion|aistriú airgid thirim fadó
San Aontas Eorpach inniu, tairgeann SSI (Soláthraithe Seirbhísí Íocaíochta) siopaí agus seirbhísí ar líne chun glacadh le híocaíochtaí leictreonacha trí bhíthin modhanna éagsúla íocaíochta, lena n-áirítear cártaí creidmheasa, íocaíochtaí banc-bhunaithe amhail dochar díreach, aistriú bainc, agus aistriú bainc fíor-ama atá bunaithe ar bhaincéireacht ar líne.

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Catagóir:Gnó
Catagóir:Baincéireacht
Virgil Hill

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Virgil Eugene Hill**, a rugadh ar 18 Eanáir, 1964 i gClinton, Missouri.

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Amluach airgid

[mion|[luach láithreach ̯1,000 céad bliain níos déanaí]]
Praghas nó luach a chuirtear ar am. is ea amluach airgid.

## Tagairtí
Dariusz Michalczewski

Dornálaí Polannach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Dariusz Tomasz Michalczewski**, a rugadh ar 5 Bealtaine 1968 i nGdańsk, an Pholainn. 

Catagóir:Dornálaithe Polannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Peter Hitchens

Iriseoir Máltach is ea **Peter Jonathan Hitchens** a rugadh ar an 28 Deireadh Fómhair 1951 i Sliema, Málta. 

## Tagairtí
clé|250px|mion|Peter Hitchens

Catagóir:Iriseoirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Málta
Catagóir:Daoine beo
Ana de Armas

Ban-aisteoir Cúbach is ea **Ana Celia de Armas Caso** (a rugadh ar an 30 Aibreán 1988 i La Habana. 

Catagóir:Aisteoirí Cúbacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1988
Catagóir:Daoine beo
Bruno Girard

Dornálaí Francach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Bruno Girard**, a rugadh ar 25 Samhain, 1970 i mBlois, Loir-et-Cher. 

Catagóir:Dornálaithe Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Jim Broadbent

Is aisteoir Sasanach é **James Broadbent** a rugadh ar an 24 Bealtaine 1949 i Holton cum Beckering, Lincolnshire. 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Timgad

Is suíomh seandálaíochta Rómhánach san Ailgéir é **Timgad**. 

clé|250px|thumb|Timgad

Catagóir:An Ailgéir
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Léaráid datha is méide réaltraí

Taispeánann **léaráid datha is méide réaltraí** an gaol idir dearbhmhéid (tomhas lonrachta) agus mais réaltraí. Bhain Eric Bell et al. feidhm as an suirbhé COMBO-17 chun tuairisc thosaigh a thabhairt in 2003 ar thrí réimse na léaráide seo, tuairisc a léirigh dáileadh démhódúil na réaltraí dearga agus gorma mar atá sé le fáil in anailís na sonraí i Suirbhé Digiteach Spéire Sloan agus fiú san anailís a rinne G. Vaucouleurs in 1961 ar mhoirfeolaíocht réaltraí. 

Tá trí phríomhairí ag an léaráid: seicheamh dearg, gleann glas agus scamall gorm. Tá na chuid is mó de na réaltraí sa seicheamh dearg agus iad ina réaltraí éilgiseacha, mórán. Tá an chuid is mó de na réaltraí gorma le fáil sa scamall gorm agus iad ina réaltraí bíseacha, mórán. Idir an dá dháileadh sin tá limistéar réasúnta folamh a dtugtar an gleann glas air agus roinnt réaltraí dearga bíseacha ann. 

Murab ionann agus léaráid den chineál céanna, léaráid réaltaí Hertzsprung-Russell, níl airíonna na réaltraí ag brath ar fad ar an áit a bhfuil siad ar an léaráid datha is méide. Léiríonn an léaráid éabhlóid mhór in imeacht aoiseanna. Bhí an seicheamh dearg níos luaithe in réabhlóid na cruinne agus níos buaine trasna méadaíochtaí. Níor dáileadh an scamall gorm chomh cothrom sin, ach bhí seicheamh le feiceáil ann.

Tugann taighde nua le fios go bhfuil dhá chineál an-éagsúla réaltraí le fáil sa ghleann glas: réaltraí déanacha nach bhfuil foinse gháis ná stór gáis acu le fada an lá chun réaltaí a dhéanamh, agus réaltraí luatha a chaill a bhfoinse gháis agus a stór gáis gan mhoill toisc, is dócha, go ndearnadh cumasc nó go raibh núicléas gníomhach réaltrach ann.

Síltear go bhfuil Bealach na Bó Finne agus Réaltra Aindraiméide sa ghleann glas toisc go bhfuil a gcumas cruthaithe réaltaí á ídiú go mall de cheal gáis.

## Nótaí

Catagóir:Cosmeolaíocht
Catagóir:Réalteolaíocht
Lou Del Valle

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Lou Del Valle** a rugadh ar an 13 Iúil, 1968 i Long Island City. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Foirm uathmhorfach

deas|mion|500x500px|Is foirm uathoibrithe í an ríomh-fheidhm Dedekind san phlána impléasca                   coimpléascach.
San anailís armónach agus san uimhirtheoiric, is feidhm dea-iompartha í an **fhoirm uathmhorfach** ó ghrúpa toipeolaíoch *G* go dtí na huimhreacha coimpléascacha (nó an spás veicteoireach coimpléascach) atá do-athraitheach faoi ghníomh fhoghrúpa scoite \Gamma \subset G den ghrúpa toipeolaíoch. Is éard atá i bhfoirmeacha uathmhorfacha ná ginearálú ar  smaoineamh na bhfeidhmeanna tréimhsiúla i spás Eoiclídeach do ghrúpaí toipeolaíocha ginearálta.
## Tagairtí

Catagóir: Grúpaí Lie
*
Coinbhinsiúin na Háige 1899 agus 1907

mion|An chomhdháil síochána, 1899ː pálás Huis ten Bosch
Is bunús an dlí idirnáisiúnta maidir le coinbhleacht armtha é Coinbhinsiún na Háige.

## Stair
mion|Mikhail Nikolayevich Muravyov
Sa bhliain 1898, mhol Aire Gnóthaí Eachtracha na Rúise, An Cunta Mikhail Nikolayevich Muravyov, ag gníomhú thar ceann An tSáir Nioclás II, go ngairfí comhdháil chun plé a dhéanamh ar na bealaí arbh fhéidir srian a chur ar an armrás agus an cogadh a sheachaint. Tharla Chéad Chomhdháil Síochána na Háige mar gheall air, a bhí ina suí ó mí Bealtaine go mí Iúil 1899. 

Rinne coinbhinsiúin maidir le réiteach síochánta díospóidí idirnáisiúnta (as ar tháinig an Bhuan-Chúirt Eadrána),

* maidir le dlíthe agus nósanna an chogaidh ar talamh agus chun prionsabail Choinbhinsiún na Ginéive de 22 Lúnasa 1864 a oiriúnú don chogaíocht ar muir agus 
* dearbhuithe maidir le cosc ar dhiúracáin nó pléascáin a scaoileadh ó balúin nó trí mhodhanna nua eile comhchosúla, 
* maidir le cosc ar úsáid a bhaint as diúracáin nach raibh d'aidhm acu ach gáis aisfisceacha nimhiúla a scaipeadh agus 
* maidir le cosc ar úsáid a bhaint as piléir ar féidir leo borradh go heasca nó a bhfoirm a athrú laistigh de chorp an duine, ar nós piléar le clúdach crua nach gclúdaíonn an croí go hiomlán (piléir bhog-phointe) nó a bhfuil eangaí iontu (piléir dhumdum).

mion|An dara chomhdháil síochána, 1907
Athdhearbhaíodh agus leathnaíodh an méid a rinne Comhdháil 1899 ag dara Comhdháil Síochána na Háige sa bhliain 1907. Cé go bhfuil an chuid is mó dá leagadh síos i 1899 agus 1907 caite i gcártaí anois trí chonarthaí níos déanaí, is bunús an dlí idirnáisiúnta maidir le coinbhleacht armtha iad na Comhdhálacha.

## Coinbhinsiún na Háige agus Éire
Is soiléir go maith rian Choinbhinsiún 1907 um Réiteach Síochánta Díospóidí Idirnáisiúnta ar Airteagal 29.2 de Bhunreacht na hÉireann.

Inniu, mar aon le bheith ina stát is páirtí le Reacht Chomhdháil na Háige, is stát is páirtí í Éire freisin sna  Coinbhinsiúin a formhíníodh faoi scáth Chomhdháil na Háigeː féach anseo.

## Féach freisin

* Coinbhinsiún na Ginéive (Coinbhinsiún i dtaobh Stádas Dídeanaithe (1951)

## Tagairtí

Catagóir:1899
Catagóir:Cogadh
Catagóir:Conarthaí na Beilge
Catagóir:Conarthaí na Fraince
Catagóir:Conarthaí na Gearmáine
Catagóir:Conarthaí na hÉireann
Catagóir:Conarthaí na hIodáile
Catagóir:Conarthaí na hÍsiltíre
Catagóir:Conarthaí na Polainne
Catagóir:Conarthaí na Portaingéile
Catagóir:Conarthaí na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Conarthaí na Spáinne
Catagóir:Conarthaí na Sualainne
Uilleam Dubh MacLeòid

Meastar gurb é **Uilleam Dubh MacLeòid** (c. 1415–1480) an seachtú ceann feadhna ar Chlann MhicLeòid. Ceaptar gur mac níos óige ba ea é, ach mar gheall ar bhás a dhearthár ba shine, tháinig Uilliam Dubh i gcomharbacht ar a athair, Iain Borb, sa bhliain 1442. Seanfhear ab ea Uilliam Dubh nuair a maraíodh é, agus é i gceannas ar a chlann, ag **Blàr Bàgh na Fala** i 1480. Ba é an ceann feadhna **MhicLeòid** deireanach é a adhlacadh ar Ì Chaluim Chille (Í Cholm Cille). Tháinig a mhac, Alasdair Crotach, i gcomharbacht air. 

## Saol

### Comharbas
De réir R.C. MacLeod staraí na gclann san luath 20ú haois, rugadh Uilliam Dubh timpeall na bliana 1415. Ba mhac é le ceann feadhna Chlann MhicLeòid Iain Borb.

## Tagairtí
Richard Barrington

Nádúraí Éireannach ab ea  **Richard Manliffe Barrington**. Rugadh i 1849 é san Fhásach Rua in aice le Bré, Contae Chill Mhantáin agus fuair sé bás i mBaile Átha Cliath ar an 15 Meán Fómhair 1915. 

Feirmeoir agus luachálaí talún ab ea Barrington. Cuireadh oideachas air i gColáiste na Tríonóide áit ar ghnóthaigh sé MA. Scríobh sé tuairiscí ar fhlóra Loch Rí, Loch Éirne, Binn Ghulbain, Toraigh agus na Blascaodaí go léir a d’fhoilsigh Acadamh Ríoga na hÉireann, ach tá an chuid is mó dá pháipéir eolaíochta ar éanlaith. Is é an saothar is cáiliúla dá chuid ná *The migration of birds, as observed at Irish lighthouses and lightships including the original reports from 1888–97, now published for the first time, and an analysis of these and of the previously put together with an appendix giving the measurements of about 1600 wings*. Níor cuireadh ach 350 cóip den saothar 667 leathanach seo i gcló.

Bhí Barrington ar cheann de na ceannairí ón Acadamh Ríoga na hÉireann ar thuras taiscéalaíochta go Rocal sa bhliain 1896 le Robert Lloyd Praeger agus John A. Harvie Brown, nádúraí Albanach as *Dùn na Bàis*  (1844–1916).   

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1915
Catagóir:Daoine a rugadh i 1849
Catagóir:Éaneolaithe Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Nádúraithe
Ainm speiceasach (zó-eolaíocht )

San ainmníocht zó-eolaíochta, is é an **t-ainm speiceasach** (nó buafhocal **speiceasach**) an dara cuid (an dara hainm) laistigh d’ainm eolaíoch speicis (Ainmníocht dhéthéarmach). Is é an chéad chuid d’ainm speicis ainm an ghéineas nó an t-ainm géineasach. Mínítear na rialacha agus na rialacháin a rialaíonn ainm speicis nua a thabhairt san alt tuairisc ar speicis.

; Mar shampla
: Is é an t-ainm eolaíoch do dhaoine ná *Homo sapiens*, arb é ainm an speicis é, atá comhdhéanta de dhá ainm: is é *Homo* an t-ainm géineasac (ainm an ghéinis) agus is é *sapiens* ainm an speicis.
Athbheochan teanga

Iarracht is ea **athbheochan teanga**, dá ngairtear freisin **aisiompú teanga**, meath teanga a stopadh nó a aisiompú nó ceann atá marbh a athbheochan.   

Is féidir leo siúd ar nós páirtithe mar theangeolaithe, grúpaí cultúrtha nó pobail, nó rialtais a bheith san áireamh. Áitíonn cuid acu idirdhealú a dhéanamh idir **athbhorradh teanga** (athbhrí a chur i dteanga marbh, gan aon chainteoirí dúchais ann) agus **athbheochan teanga** (tarrtháil teanga “atá ag fáil bháis”). Cuireadh in iúl nach raibh ach sampla rathúil amháin d’athbheochan iomlán teanga, teanga na hEabhraise, ag cruthú glúin nua de chainteoirí dúchais gan aon chainteoirí dúchais a bheith ann cheana mar mhúnla.    

De ghnáth, is sprioc teangacha iad siúd a bhfuil a n-úsáid agus a bhfeiceálacht teoranta go mór a bhíonn faoi réir na hathbheochana. Uaireanta is féidir bearta éagsúla athbheochana teanga a úsáid chun iarracht a dhéanamh teangacha marbha a athbheochan. Cé go n-athraíonn cuspóirí athbheochana teanga go mór ó chás go cás, is iondúil go mbíonn iarracht a dhéanamh líon na gcainteoirí agus úsáid teanga a mhéadú agus a leathnú amach, nó iarracht a dhéanamh an leibhéal reatha úsáide a choinneáil chun an teanga a chosaint ar éag nó ar bhás teanga. 

Tá cúiseanna éagsúla leis an athbheochan. Meastar go bhfuil níos mó ná 2000 teanga imithe as feidhm cheana féin. Measann na Náisiúin Aontaithe go bhfuil níos lú ná 10,000 cainteoir ag níos mó ná leath na dteangacha a labhraítear inniu agus go bhfuil níos lú ná 1,000 cainteoir ag an gceathrú cuid agus, mura ndéanfar roinnt iarrachtaí chun iad a chothabháil, go n-imeoidh an chuid is mó díobh seo as feidhm. 
## Tagairtí

Catagóir:Teangacha atá i mbaol
Mehdi Sahnoune

Dornálaí Francach de phór na hAilgéire, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Mehdi Sahnoune**, a rugadh ar 5 Bealtaine, 1976 i Marseille. 

Catagóir:Dornálaithe Ailgéaracha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Leabhar Dubh Chaerfyrddin

Ceann de na lámhscríbhinní Breatnaise is sine a mhaireann is ea **Leabhar Dubh Chaerfyrddin** nó **Llyfr Du Caerfyrddin** (lámhscríbhinn Pheniarth 1), a mheastar mar an bailiúchán is sine d’fhilíocht na Breataine Bige. Lámhscríbhinn measartha beag atá ann, a scríobhadh ar phár uair éigin i lár an 13ú haois, b’fhéidir i bPrióireacht Ieuan (Gaeilge) Eoin an Soiscéalaí agus Naomh Teulyddog i mbaile Chaerfyrddin. Tá 39 dán agus téacs gearr próis amháin ann, ar 54 leathanach fóilió; 108 leathanach san iomlán (tá roinnt leathanaigh ar iarraidh). Coinnítear an lámhscríbhinn i Leabharlann Náisiúnta na Breataine Bige, Aberystwyth, mar chuid de Lámhscríbhinní Pheniarth.

## Tagairtí

Catagóir: Leabhar Dubh Chaerfyrddin
Catagóir: Canu'r Bwlch
Catagóir: Lámhscríbhinní Pheniarth
Catagóir: Lámhscríbhinní na Breataine Bige
Leabhar Dubh Chaerfyrddin
Catagóir: Caerfyrddin
Naomh Ninian

Ba naomh é **Ninian** (sa 4ú-5ú hAois, de réir an fhinscéil) a bhí le feiceáil den chéad uair i dtagairtí ón 8ú hAois. Deirtear gur bhunaigh sé an Chríostaíocht in Albain. Tagann an fhaisnéis atá againn mar gheall air ó dhá dhán agus ní ghlacann gach duine leis go bhfuil an fhaisnéis sin fíor.

Tá Lá Fhéile ag Ninian ar an 16 Meán Fómhair. Tá baint ag an naomh le Taigh Mhàrtainn san Ghall-Ghàidhealaibh.

## Naisc sheachtracha
* GRD: Naomh Ninian

Catagóir:Easpaig
Catagóir:Misinéirí
Catagóir:Na Cruithnigh
Catagóir:Naoimh Bhreatnacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Silvio Branco

Dornálaí Iodálach, a bhí ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Silvio Branco**, a rugadh ar 26 Lúnasa 1966 i Civitavecchia, an Iodáil. 

Catagóir:Dornálaithe Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Mont Blanc

Sliabh sna hAlpa, san Fhrainc is ea **Mont Blanc** (4,808 m). 

Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na Fraince
Claudia Cardinale

Ban-aisteoir Túinéiseach de phór na hIodáile is ea **Claude Joséphine Rose "Claudia" Cardinale** a rugadh ar an 15 Aibreán 1938 i  La Goulette, an Túinéis. 

Catagóir:An Túinéis
Catagóir:Aisteoirí Túinéiseacha
Catagóir:Daoine de bhunadh na hIodáile
Catagóir:Daoine a rugadh i 1938
Catagóir:Básanna in 2025
Schießbefehl

mion|polasaí "lámhaigh agus maraigh";  cuimhneachán i mBeirlín, 2001

Bhí polasaí "**lámhaigh agus maraigh**", nó ***Schießbefehl*** i nGearmáinis, i bhfeidhm  in Iar-Phoblacht Dhaonlathach na Gearmáine, ó 1960 go dtí 1989. Scaoileadh le duine lena mharú chun cosc a chur le *Republikflucht* (iarracht éalú nó  ag iarraidh teitheadh thar theorainn laistigh na Gearmáine go dtí Beirlín Thiar nó Poblacht na Cónaidhme).

## Cúlra
Scoilteadh Beirlín go buan i Lúnasa 1961: bhí tús curtha le tógáil an Bhalla i mBeirlín ar an 13 Lúnasa 1961.   Cuireadh gardaí armtha ar bharr an bhalla agus scaoileadh daoine a rinne iarracht éalú. Mar gheall air sin, thit líon na dteifeach go suntasach.
clé|mion|cuimhneachán i mBeirlín, 2004

## Imeachtaí dlí
Ar 25 Lúnasa 1997, ciontaíodh triúr a bhí ina mbaill de Pholitburo Pháirtí na hAontachta Sóisialaí in Iar-Phoblacht Dhaonlathach na Gearmáine. Ciontaíodh Egon Krenz, Günter Schabowski agus Günther Kleiber i ndúnmharú d'aon ghnó mar gheall ar an bpáirt a bhí acu agus an polasaí lámhaigh agus maraigh a choimeád i bhfeidhm maidir le daoine a bhí ag iarraidh teitheadh thar theorainn laistigh na Gearmáine go dtí Beirlín Thiar nó Poblacht na Cónaidhme. Gearradh sé bliana go leith príosúin ar Krenz agus trí bliana ar Schabowski agus Kleiber an duine.

### Achomharc
[mion|Cúirt Eorpach um Chearta an Duine, [Strasbourg]]
Chuir Krenz iarratas faoi bhráid na Cúirte Eorpaí um Chearta an Duine, ag maíomh gur ciontaíodh é trí shárú ar Airteagal 7 den Choinbhinsiún Eorpach um Chearta an Duine (a chuireann cosc ar dhuine ar bith a chiontú mar gheall ar ghníomh nó faillí nár chion coiriúil faoi dhlí náisiúnta nó dlí idirnáisiúnta é tráth a ndearnadh é.).

Dhiúltaigh an Mór-Dhlísheomra dá iarratas toisc go raibh polasaí PGG maidir leis an bpóilíneacht teorann ina shárú mínáireach ar chearta an duine, agus an ceart chun na beatha thar aon ní eile, an luach uachtarach in ordlathas idirnáisiúnta chearta an duine, an oiread sin ionas nach féidir le hAireagal 7 § 1 den Choinbhinsiún baint leis.
mion|Egon Krenz sa bhliain 1989
Murab ionann is Schabowski agus Kleiber, maígh Krenz gur "ceartas na mbuaiteoirí" gur ciontaíodh é. Is samplaí den scoth a gcás agus cásanna eile dá leithéid agus plé á dhéanamh ar an méid gur féidir an dlí coiriúil a chur i bhfeidhm go cuí maidir le gníomhartha oifigiúla a rinneadh faoi réimeas neamhdhaonlathach a bhí ann roimhe sin.

## Féach freisin

* Balla Bheirlín
* An Cogadh Fuar

## Tagairtí

Catagóir:An Cogadh Fuar
Catagóir:Stair na Gearmáine
Catagóir:Dúnmharfóirí
Catagóir:Cearta daonna
Catagóir:An Chúirt Eorpach um Chearta an Duine
Luaineacht chandamach

I bhfisic chandamach, is éard atá i **luaineacht chandamach** athrú sealadach fánach ar mhéid an fhuinnimh ag pointe i spás. De réir na teoirice candamaí níl damhna ná fuinneamh san fholús, ach tá luaineachtaí ann, trasdul idir ní agus neamhní mar a bhféadtar fíoreiseadh a dhéanamh d’eiseadh poitéinsiúil trí fhuinneamh, mar a deir prionsabal éiginnteachta Heisenberg. (Is ionann fuinneamh agus damhna, ós rud é nach bhfuil i ndamhna ach bearta fuinnimh.) Fágann sin go bhfuil an folús lán de chruthú agus de chealú, cé go bhfuil na luaineachtaí an-bheag agus gur minic a chealaíonn siad a chéile.  
Is éard atá i gceist anseo mionluaineachtaí i luachanna na réimsí a sheasann do bhuncháithníní, leithéidí réimsí leictreacha agus maighnéadacha a sheasann don fhórsa leictreamhaighnéadach atá á iompar ag fótóin, réimsí W agus Z (bósóin) a iompraíonn an fórsa lag, agus réimsí glúón a iompraíonn an fórsa láidir.   Nochtar luaineachtaí folúis mar cáithníní fíorúla agus iad ina bpéirí cáithnín-frithcháithnín.  
Cruthaítear luaineachtaí folúis agus cáithníní fíorúla go tobann gan foinse fuinnimh, agus dá bhrí sin sáraíonn siad dlí inchoimeád an fhuinnimh. Ach cealaíonn siad a chéile taobh istigh den achar atá socair ag prionsabal na héiginnteachta agus ní féidir iad a bhreathnú.  

Deir prionsabal na héiginnteachta gur féidir an éiginnteacht san fhuinneamh agus san aimsir a chur i gcomhchoibhneas. Ní féidir na cáithníní a bhreathnú go díreach, ach is féidir toradh carnach a thomhas. Mar shampla, is éigríochta iad mais “lom” agus lucht na gcáithníní fíorúla gan luaineachtaí candamacha; deir teoiric an athnormalaithe gurb é an sciathú a bhaineann le scamall na gcáithníní fíorúla is cúis le mais agus lucht finideach na mbuncháithníní.   

B’fhéidir gurbh éigean do luaineachtaí candamacha a bheith ann chun tús a chur le struchtúr na cruinne. De réir shamhail an an bhoilscithe chosmaigh, mhéadaigh na luaineachtaí a bhí ann nuair a thosaigh an boilsciú, rud ar eascair an mórstruchtúr atá anois ann as. Ina theannta sin, b’fhéidir gur fuinneamh folúis is cúis le fairsingiú na cruinne agus é ag luasghéarú (an tairiseach cosmeolaíochta).

## Nótaí

Catagóir:Réalteolaíocht
Catagóir:Cosmeolaíocht
Aire cosanta

mion| Aire cosanta na Rúise Sergey Shoigu (lár) le hairí cosanta eile de chuid Eagraíocht um Chomhar Shang-hai sa bhliain 2015.
Bíonn **aire cosanta** ina aire rialtaisatá i gceannas ar an Aireacht nó Roinn Cosanta, a rialaíonn fórsaí armtha i stáit cheannasacha. Athraíonn ról aire cosanta go mór ó thír go tír; i roinnt acu níl an t-aire i gceannas ach ar chúrsaí ginearálta buiséid agus ar sholáthar trealaimh; ach i gcásanna eile bíonn an t-aire ina chuid dhílis den slabhra ceannais míleata oibríochta freisin. D’fhéadfaí a*ire cosanta bheith ina* *Aire Cosanta Náisiúnta*, *Rúnaí Cosanta*, *Rúnaí Stáit Cosanta* nó athrú éigin cosúil leis.
Ponc Press

Litirphreas is ea **Ponc Press** a bhaineann úsáide as clóphreas de chnaipe plaitín Heidelberg 10 X IS (c. 1958) agus a fhoilsíonn leabhair ealaíonta litríochta i gCiarraí in Éirinn. Deirtear gur tháinig roinnt de na stíleanna cló-aghaidhe ó Cuala Press, a bhí faoi stiúir na ndeirfiúracha Yeats i mBinn Éadair i mBaile Átha Cliath. 

I gcló Hawthorn Press a tugadh go Daingean Uí Chúis é sna 1970dí. Lean na húinéiri ina dhiaidh sin agus d'fhoilsigh eagráin theoranta, láimhchlóite, ina raibh dearadh ealaíonta, a chuimsigh sraith leabhar i nGaelainn, i mBéarla agus i nGearmánais faoi inphrionta Púca Press. Déanann Ponc Press ceiliúradh agus forbairt ar an traidisiún sin.

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil
Catagóir:Contae Chiarraí
Catagóir:Foilsitheoirí
Catagóir:Litríocht na Gaeilge
Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Catagóir:Daingean
Áine Ní Chíobháin

Is fís-ealaíontóir í **Áine Ní Chíobháin** atá lonnaithe sa Daingean i gContae Chiarraí. Faigheann sí ionsparáid ó bheith ag féachaint ar an tírdhreach timpeall uirthi. Tá céim onóracha bainte amach aici ó Choláiste Crawford i gCorcaigh. Tá ealaín léi sna bailiúcháin ag HETAC, CIT agus Comhairle Chontae Chiarraí. Thaispeáin sí pictiúir dá cuid sa RHA Annual & Impressions Biennale. Tá go leor deontaisí, tréimhsí cónaithe agus duaiseanna do thionscnaimh buaite aici ó thosaigh sí amach ar bhóthar na healaíne.

## Tagairtí

Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Corca Dhuibhne
Dairena Ní Chinnéide

Is file Éireannach í **Dairena Ní Chinnéide**. An t-ochtú leabhar filíochta ó pheann Dairena Ní Chinnéide ná Labhraíonn Fungi. I measc na gcnuasach eile tá *An Trodaí & Dánta Eile / The Warrior & Other Poems* (Cló Iar-Chonnacht 2005 ) agus Cloithear Aistear Anama (Coiscéim 2014 ). Maireann sí i gCorca Dhuibhne lena mac. Tá breis eolais ar fáil ar a láithreán pearsanta.

File sa dá theanga í. Faoin mbliain 2024 bhí 11 chnuasach filíochta foilsithe aici. Chaith sí an bhliain acadúil 2017-2018 ina scríbhneoir cónaithe in Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath. Ceapadh í ina Scríbhneoir Cónaithe don eagraíocht teanga agus cultúir Oidhreacht Chorca Dhuibhne sa bhliain 2024.

## Saothair áirithe
* *An Trodaí & Dánta Eile/The Warrior & Other Poems*, 2006
* *Máthair an Fhiaigh/The Raven's Mother*, 2008
* *An tEachtrannach/Das Fremde/The Stranger*, 2008
* *Pol na mBabies*, 2008
* *Bleachtaire na Seirce*, 2011
* *Cloithear Aistear Anama*, Coiscéim, 2013
* *Labhraíonn Fungie/Fungie Speaks*, 2015
* *Fé Gheasa/Spellbound*, 2016
* *Tairseach*, Éabhlóid, 2021
* *Cinnlínte / Breaking Verse*, 2022

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Anailís chóimheá

mion|Tá an pointe cothroime suite idir brabús agus caillteanas.
Anailís ar an leibhéal díolacháin ag a ndéanfaidh tionscadal brabús nialasach.is ea **anailís chóimheá**.  Tá an pointe cothroime suite idir brabús agus caillteanas. 

## Féach freisin

* Praghas

## Tagairtí

Catagóir:Eacnamaíocht
Catagóir:Gnó
Aoibhinn Crónán

Is dán é **Aoibhinn Crónán**, a chum Dubhghlas de hÍde, an chéad Uachtarán na hÉireann. Chúm Peadar Ó Riada ceol dó agus dob é an chéad phíosa oifigiúil a scríobh sé riamh é i 1972.


CRÓNÁN NA mBEAĊ

Is aoiḃinn crónán na mórḃeaċ ḃfiáin
Ins na scoṫa fé ḃláṫ aon lá dea-ṡín,
Nuair a ḋealraíonn grian ar ċnoc is ar ḃré,
Is gáireann an doṁan fé ṡoilse an lae.

Aċ an son is binne dá gcluintear ann
Is é fuaim na beiċe imeasc bláṫ na mbeann,
Nuair ṡonaid sciaṫáin gach míl ar an spéir
Is déantar binn-ċláirseaċ den ṁórċnoc go léir.

Ó taḃair dom sliaḃ fiáin le fraoċ fé ḃláṫ,
Is spéir ġlan an tsaṁraiḋ gan smúit gan scáṫ,
Scoṫa ag dealrú im ṫimpeall go léir,
Is crónán na mbeaċ ós mo ċionn san spéir.


## Tagairtí

Catagóir:Dánta
Ficseanchritic

Tugtar **Ficseanchritic** ar stíl iar-nua-aoiseach scríbhneoireachta. Meascán í den fhíorshaol agus den fhicsean, de bhreathnadóireacht eitneagrafaíoch, stair chartlainne, teoiric liteartha agus meamram. Catagóir nua í a sainmhíníodh mar chineál scríbhneoireachta a shaobhann seánraí chun dul i ngleic leis an eiseadh agus leis an bhféineacht. 

Fo-chatagóir í atá á sainmhíniú fós, mar tá claonadh aici chun na scéalta aoninsinte, na haistí agus na criticí atá aitheanta i bhficsean, teoiric liteartha agus critic liteartha a mheascadh in aon téacs amháin. Déantar an fhicseanchritic a chleachtadh fiú i gcúrsaí ealaíne.

## Nótaí

## Tagairtí

* 
* 
* 
* Somerville, Margaret (1999) *Body/Landscape Journals*, Spinifex Press.
* Bartlett, Alison (Summer 2006) 'Dear Regina: formative conversations about feminist writing' *[https://web.archive.org/web/20070312165446/http://www.femtap.com/id14.html FemTAP: A Journal of Feminist Theory and Practice]*1. 
*Anna, Gibbs (April 2005) *Fictocriticism, Affect, Mimesis: Engendering Differences.* The University of Western Sydney .

Catagóir:Litríocht
Annála Mhainistir na Búille

Croinic ar Éirinn na meánaoise is ea **Annála Mhainistir na Búille**, ar a nglaoitear fosta **Annála Cotton**.  Baineann na hiontrálacha leis an tréimhse go dtí an bhliain 1253.  Meastar gurb ar shaothar de chuid Croinic na hÉireann é, bhíodh is i bhfoirm achoimre.

## Cúr síos
De réir Robin Flower, scríobhadh an bunleagan i dTeach *[[Premonstratensian]] (Norbertine)* ar oileán suite i Loch Cé, bunaithe féin b'fhéidir ar téacs níos luaite.  Bhain scríbhneoirí d'Annála Loch Cé úsáid as.  Tháinig an lámhscríbhinn i seilbh na Croftons, agus chonaic Ussher í ansin.  Is dócha gurbh eisean a thug an teideal Annála Mhainistir na Búille di.  Tháinig Oliver St John, Viscount Grandison of Limerick i seilbh uirthi, a thug í do Sir Robert Cotton sa bhliain 1630.  Tháinig an lámhscríbhinn i dteannta lena leabharlann sa British Museum isteach sa bhliain 1753.

Tá na hannála scríofa go formhór as Gaeilge, ach tá roinnt iontrálacha as Laidin.  Toisc gur cóipeadh iad focal ar fhocal óna bhfoinsí, tá suim ar leith iontu ag idir staraithe agus teangeolaithe ar aon.

Caomhnaítear an lámhscríbhinn sa British Library, faoin tagairt Cotton MS Titus A XXV (ainmnithe as Robert Cotton).

## Féach freisin
* Annála Éireann
* Croinic na hÉireann

## Naisc sheachtracha
* *[http://www.rootsweb.com/~irlros/boyle_area.htm Lake Islands and a Blind Harpist]*, RoscommonGenWeb
* Corpus of Electronic Texts, Cottonian Annals, G100012
* Coláiste na Tríonóide, *[https://www.cs.tcd.ie/misc/kronos/chronology/synchronisms/annals-chron.htm Irish chronicles and their chronology]
* British Library Archives and Manuscripts, [http://searcharchives.bl.uk/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=IAMS040-001103516&indx=1&recIds=IAMS040-001103516&recIdxs=0&elementId=0&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion=&dscnt=0&frbg=&scp.scps=scope%3A%28BL%29&tab=local&dstmp=1586873006431&srt=rank&mode=Basic&&dum=true&vl(freeText0)=Cotton%20MS%20Titus%20A%20XXV&vid=IAMS_VU2 Cotton MS Titus A XXV]

==Tuilleadh le léamh==
* *Oxford Concise Companion to Irish Literature'', Robert Welsh, 1996. 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Annála Éireannacha
Annála Easpacha na hÉireann

Cnuasach croinicí Meán-Ghaeilge as annála éagsúla Éireann is ea ***Annála Easpacha na hÉireann***.  Tiomsaíodh iad in Osraí, is dócha le linn saol in Donnchad mac Gilla Pátraic (bás 1039), rí Osraí agus na Laighean.  Mórscéal sa téacs is ea "Croinic Osraí" (molta ag Radner), a dhíríonn ar eachtraí rí Osraige den 9ú haois, Cearbhall mac Dúnlainge, sinsear Mhic Giolla Phádraig.  Meastar gur cuid den tsaothar hipitéiseach, Chroinic na hÉireann, is ea na míreanna atá ar marthain. 

Rinne Dubhaltach Mac Firbhisigh cóip desna hAnnála ar son Rev. John Lynch, le párlámhscríbhinn den 15ú haois mar fhoinse, a bhí i seilbh *[[Ghiolla na Naomh Mhic Aodhagáin|Giolla na Naomh Mhic Aodhagáin]]*.  Ollamh an Fhéineachais as an Urumhain ba ea Mac Aodhagáin.  Ní scríofa ag Mac Firbhisigh é an t-aon lámhscríbhinn na nAnnál amháin atá ar marthain, ach i lámh scríobhaí anaithnid a rinne cóip de théacs Mhic Fhirbhisigh, ag cur leis nótaí ar an imeall, agus fosta innéacs.  Caomhnaítear an lámhscríbhinn úd sa Koninklijke Bibliotheek van België sa Bhruiséil, MS. 7, c. n. 17, ach is neamhiomlán í.  Tá cúig mhír ann, ag tosú leis an mbliain 573 agus ag críochnú le 914.  

Níl ach pas beag eolais ann faoin bhfoinse a bhí ag Mac Firbhisigh.  Is amhlaidh gur chuir sé cruth nua-aimseartha ar an litríocht.  Tá bearnaí ann anseo is ansiúd agus an fhoinse doléite.  Chuir cóipeálaí Mhic Fhirbhisigh dátaí leis an téacs, a thóg sé as *[[Annála na gCeithre Máistrí]]* gan iad a dheimhniú nó a cheartú fiú dá mba ghá leis.

Sa chéad mhír, faightear ábhar go formhór maidir le hUí Néill an Tuaiscirt agus b'fhéidir é gur tiomsaíodh é i gcúige Uladh, ach is léir go tiomsaíodh na míreanna eile i nOsraí.  Bhain an chéad tiomsaitheoir leas as foinsí éagsúla, cuid acu (m.s. annála) níos cruinne ná cuid eile (m.s. saothair fhada na mbard).  Mar thoradh, faightear iontu meascán de thaifid fhuara, finscéalta agus smaoinimh bhaotha, ar chaoi ar leith i measc annál Éireannach.

Foilsíodh dhá eagrán den *Fragmentary Annals* le déanaí:
* John O'Donovan, *Annals of Ireland: three fragments.* (Baile Átha Cliath 1860)
* Joan N. Radner, *Fragmentary annals of Ireland* (Baile Átha Cliath 1978)

## Féach freisin
* Annála Éireann
* Croinic na hÉireann

## Foinsí
* Radner, Joan N., "Writing history: Early Irish historiography and the significance of form", *Celtica*, imleabhar 23, ll.&nbsp;312&ndash;325. (e-téacs (pdf)) 

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts, The Fragmentary Annals of Ireland, eagrán le Radner an
* *[https://archive.org/details/annalsofirelandt00irisuoft The Fragmentary Annals of Ireland]*, eagrán le hÓ Dono Donnabháin

## Tagairtí

Catagóir:Annála Éireannacha
Catagóir:15ú haois in Éirinn
Catagóir:Stair Chontae Lú
Catagóir:Stair Chontae Ard Mhacha
Erasmus Zahl

Trádálaí faoi phribhléid (Ioruais: *nessekonge*) agus úinéir oileáin ag Kjerringøy i Nordland, an Iorua, ab ea **Erasmus Benedicter (Benedigt) Kjerschow (Kjerskov) Zahl** (19 Eanáir 1826 - 29 Aibreán 1900). Is eol dó as tacaitheoir airgeadaíochta Knut Hamsun, buaiteoir Duais Nobel na Litríochta, agus ionadaí den tsochaí idéalach traidisiúnta i Nordland - sochaí idéalach Hamsun. Tá aithne idirnáisiúnta air freisin tríd an gcarachtar *Mack*, atá le feiceáil i roinnt saothar de chuid Hamsun, ina measc *Pan* (1894), *Sværmere (aislingeacha)* (1904), agus *Benoni* og *Rosa* (*Benoni* agus *Rosa*) (1908).  

## Féach freisin
* Zahl (teaghlach na hIorua)
* Daonlathas na hIorua

## Litríocht
* NRK.no: Nordland fylkesleksikon: Zahl på Kjerringøy
* Store norske leksikon: Kjerringøy handelssted
* Norsk biografisk leksikon: Knut Hamsun – utdypning

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1900
Catagóir:Daoine a rugadh i 1826
Catagóir: Daoine as Dønna
Catagóir: Knut Hamsun
Catagóir: Stair eacnamaíoch na hIorua
Catagóir: Stair chultúrtha na hIorua
Annála Chonnacht

Tógadh **Annála Connacht**, a bhaineann leis na blianta 1224 go 1544, as lámhscríbhinn tiomsaithe sna 15ú agus 16ú haoiseanna ag triúr scríobhaí ar a laghad, a chreidtear gur bhall de chlann Uí Dhuibhgeannáin iad uile.

Is rí-sonraithe iad na luathmhíreanna, ag tosú le bás an of rí, Cathal Crobhdhearg Ó Conchúir na gConnacht, agus tugtar ann cur síos maith ar ghnóthaí na Connacht le linn na 13ú agus luath-go-lár na 14ú haoiseanna, go háirithe faoi mhuintreacha Uí Chonchúir agus de Búrca.  Ina dhiaidh sin ámh, éiríonn na hiontrálacha níos gainne, go háirithe sa 16ú haois. Bíodh sin mar atá, is foinse shárluachmhar atá ann, faoi ghnóthaí as stair na gConnacht agus na hÉireann, ar a mbeadh ach beag eolais gan é.

I gcodarsnacht le hAnnála Chluain Mhic Nóis, feictear chomhfhoinse, nó b'fhéidir é gur páirtchóip é an cheann eile.

## Féach freisin
* Annála Éireann

## Foinsí
* *Oxford Concise Companion to Irish Literature*, Robert Welsh, 1996. 

## Naisc sheachtracha
* Annála Connacht ar CELT

## Tagairtí

Catagóir:Connachta
Catagóir:Annála Éireannacha
Catagóir:15ú haois in Éirinn
Annála Mhainistir an Dubhuisce

Annála Éireannacha is ea **Annála  Mhainistir an Dubhuisce**, scríofa ón mbliain 1513 ar aghaidh.

Rinneadh rí Laighean de Dhomhnall Riabhach mac Gearóid Mhic Mhurchadha Caomhánach, le linn na bliana 1478.  Roimhe sin sa bhliain 1475, bhronn sé ocht bpingin ar bhonn bliantúil as gach céachta ina chuid tailte ar Mhainistir an Dubhuisce.  Rinneadh ab na mainistreach de Chathal Mac Murchadha Caomhánach, mac Dhomhnaill, sa bhliain 1501, agus sa bhliain 1513 dhírigh sé duine dá mhanaigh annála Éireann a thiomsú.  Bhí an leabhar seo aitheanta mar "Annála Mhainistir an Dubhuisce" nó "Leabhar Ársa Ghráig" (Gráig na Manach).  Cailleadh an leabhar, ach foilsíodh ámh míreanna atá fós ar marthain, ag Kenneth Nicholls in *[[Peritia]]* sa bhliain 1983.

## Féach freisin
* Annála Éireann

## Naisc sheachtracha
* *[https://www.brepolsonline.net/doi/abs/10.1484/J.Peri.3.33 Fragments of Irish annals]*, K. W. Nicholls, Brepols Online
* *[http://sources.nli.ie/Record/MS_UR_028543 Annales Monasterii de Duiske]*, Leabharlann Náisiúnta na hÉireann
* *[http://mural.maynoothuniversity.ie/5236/1/Bridget_M_Lynch_Vol-1_20140718091407.pdf A monastic landscape: The Cistercians in medieval Leinster]*, Bridget M. Lynch, Ollscoil na hÉireann Maigh Nuad
* *[https://www.jstor.org/stable/25507910?seq=1#page_scan_tab_contents Notes on the Cistercian Abbey of Graignamanagh]*, Patrick O'Leary, The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland, Cúigiú Sraith, Iml. 2, Uimh. 3 (Deireadh Fómhair, 1892), ll. 237-247

## Tagairtí
Annála an Aonaigh

Cnuasach de chuid na hannála Éireann is ea **Annála an Aonaigh**, scríofa as Laidin ag clochar Proinsiasach an Aonaigh, Contae Thiobraid Árann, a bunaíodh sa bhliain c.&nbsp;1254.

Clúdaíonn na míreanna atá ar marthain na blianta idir 1336 agus 1528.  Faightear iontu iontrálacha gearra, go formhór maidir le tuairiscí báis de bhaill Uí Chinnéide agus Uí Bhriain.

## Foinsí
* *The Annals of Nenagh*, Dermot F. Gleeson, in *Analecta Hibernica* 12, Eanáir 1943, ll.&nbsp;157–164

## Tagairtí

Catagóir:Annála Éireannacha
Catagóir:15ú haois in Éirinn
An Creeban

Is grúpa beag d’oileáin neamháitrithe sna Scillí, Corn na Breataine iad ***An Creeban*** *(****)*** . 

Is iad *An Creeban* an ceann is faide siar de Na Carraigeacha Thiar, cuid de Na Scillí, rud a chiallaíonn gur an pointe is faide siar de Chorn na Breataine atá iontu. Tá siad timpeall 1.5 míle (2.4 ciliméadar) ó thuaidh ó Men Epskop (Carraig an Easpaig), agus thart ar 0.25 míle (0.4 ciliméadar) siar ó dheas ó Chreag Zantman . D'fhéadfadh go bhfuil an t-ainm gaolmhar leis an Mheán-Bhreatnais "*crimp*" a chiallaíonn "lorga, droim, nó laftán."  Is é an Charraig Beannach an charraig is feiceálaí ins *An Creeban.*  Is eol dúinn gur scriosadh ar a laghad tríocha long ar *An Creeban*. 

## Féach freisin

* Liosta longbhriseachta sna Scillí 

## Tagairtí

Catagóir:Corn na Breataine
Annála Gearra as Proibhinse Ard Macha

Annála Éireann is ea **Annála Gearra as Proibhinse Ard Macha**, caomhnaithe sa lámhscríbhinn Add MS 30512 den British Library, tiomsaithe c. na blianta 1460–75.

Tuairiscítear sna *hAnnála Gearra* imeachtaí as stair na hÉireann ó shaol Laoghaire mac Néill (bás c. 462) go dtí 1134.  Scríobhadh an lámhscríbhinn ag Iollan Mac an Leagha, scríobhaí gairmiúil.

## Féach freisin
* Leabhar Ard Mhacha
* Annála Gearra Thír Chonaill

## Foinsí
* Foinse lámhscríbhinne: Londain, British Library, Add MS 30512, ff.39rb-40rb.  Le haghaidh tuilleadh sonraí, féach Robin Flower (eag.), *Catalogue of Irish manuscripts in the British Library*, imleabhar 2, 470–3, 490.  Féach freisin *British Library online catalogue*: Add MS 30512, LEABHAR ui Maolconaire.
* Gearóid Mac Niocaill (ed.), *Annála Gearra as Proibhinse Ard Macha*, *Seanchas Ardmhacha* 3/2 (1958–9), ll. 337–40.
* Eugene O'Curry, *Lectures on the manuscript materials of ancient Irish history* (Baile Átha Cliath, 1861; athchló Baile Átha Cliath, 1878 agus 1995).
* Paul Walsh, *The dating of Irish annals*, Irish Historical Studies 2 (1941), ll. 355–75.
* Gearóid Mac Niocaill, *The medieval Irish annals* (Baile Átha Cliath: []Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]], 1975).
* Daniel P. Mc Carthy, *The Irish Annals: their genesis, evolution and history* (Baile Átha Cliath 2008).
* Corpus of Electronic Texts, *Annála Gearra as Proibhinse Ard Macha*, G100018

## Tagairtí

Catagóir:Annála Éireannacha
Catagóir:15ú haois in Éirinn
Catagóir:Stair Chontae Ard Mhacha
Cath an Oileáin Fhada

Ar an 27 Lúnasa 1776, troideadh **Cath an Oileáin Fhada** (nó **Cath Bhrooklyn** uaireanta) le linn Chogadh Saoirse Mheiriceá i mBrooklyn, an cath ba  mhó sa Chogadh iomlán.  Bhí an tArm Ilchríochach suite i nDroim Gowanus in iarthuaisceart Bhrooklyn, agus an bealach go Manhattan á chosaint acu. Briseadh ar na Meiriceánaigh sa chath fuilteach. Bhí na fórsaí ríoga, idir Bhriotanaigh agus Heiseánaigh, dhá oiread níos mó (20,000) ná na Meiriceánaigh (10,000).
mion|le Alonzo Chappel, 1858
Bhí amhras ar chumas an Ghinearáil George Washington ina dhiaidh seo. Ach d’éirigh leis go seoigh an t-arm Meiriceánach a choimeád le chéile; ar an 29/30 Lúnasa, chúlaigh siad siar chuig Manhattan.

Tharla an rud a b’uafásaí sa chogadh mar gheall ar an chath seo, áfach, mar chuir na Sasanaigh roinnt mílte príosúnach Meiriceánach i seanlonga lofa i mBá Wallabout sa chuan amach ó Bhrooklyn. Fuair níos mó Meiriceánach bás ón drochíde a bhfuair siad ansin ná mar a cailleadh i ngach cath eile sa chogadh curtha in éindí.
clé|mion|ag cúlú as éadan
D’fhan Brooklyn faoi riail na mBriotanach go deireadh an chogaidh. Bhí an geilleagar agus an saol sóisialta in aimhréidh áirithe go dtí sin agus go ceann tamaill ina dhiaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá
Catagóir:Brooklyn
Annála Gearra Thír Chonaill

Annála Éireann is ea **Annála Gearra Thír Chonaill**, le hiontrálacha a chlúdaíonn na blianta idir 1241 agus 1650, ach le roinnt bearnaí, amhail is 1241 go dtí 1423.  Ní fios cé a scríobh iad.  Molann an staraí Paul Walsh go ndearnadh iad ag scríobhaithe éagsúla i gcaitheamh ceithre chéad bliana.

## Féach freisin
* Annála Éireann
* Annála na gCeithre Máistrí
* Annála Gearra as Proibhinse Ard Macha
* Annála Gearra Laighean

## Foinsí
* Baile Átha Cliath, Coláiste na Tríonóide MS H. i. 19, f. 140. Le haghaidh tuilleadh sonraí, féach T.K. Abbott agus E.J. Gwynn (eag.), *Catalogue of the Irish manuscripts in the library of Trinity College, Dublin* (Baile Átha Cliath, 1921), 1293.
* Pól Breathnach, *Short Annals Of Tirconaill*, in *Irish Book Lover* 22 (Baile Átha Cliath 1934) 104-9.
* Rev. George Hill, *A historical account of the Macdonnells of Antrim including notices of some other septs*, Béal Feirste 1873.
* Eugene O'Curry, *Lectures on the manuscript materials of ancient Irish history* (Baile Átha Cliath 1861; athchló. Baile Átha Cliath, 1878 agus 1995).
* Paul Walsh, *The dating of Irish annals*, in *Irish Historical Studies* 2 (1941), ll. 355-75.
* Gearóid Mac Niocaill, *The medieval Irish annals* (Baile Átha Cliath: Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1975).
* Daniel P. Mc Carthy, *The Irish Annals: their genesis, evolution and history* (Baile Átha Cliath 2008).
* Corpus of Electronic Texts, *Short Annals of Tirconaill*, G100019

## Tagairtí

Catagóir:Annála Éireannacha
Catagóir:13ú haois in Éirinn
Catagóir:Stair Chontae Dhún na nGall
Annála Gearra Laighean

Annála Éireann is ea **Annála Gearra Laighean**, a chlúdaíonn na blianta idir 593 agus 1607.  Cruthaíodh an saothar ag roinnt scríobhaithe anaithnide, a mheastar gur mhanaigh nó croiniceoirí, nó an dá, idir c. 1525 go 1625.

## Féach freisin
* Annála Gearra as Proibhinse Ard Macha
* Annála Gearra Thír Chonaill

## Foinsí
* Baile Átha Cliath, Coláiste na Tríonóide, MS H. 4. 31, ff. 98, 103.  Le haghaidh tuilleadh sonraí, féach T. K. Abbott agus E. J. Gwynn (eag.), *Catalogue of the Irish manuscripts in the library of Trinity College, Dublin* (Baile Átha Cliath, 1921), iontráil 1372, lch. 223.
* Baile Átha Cliath, Coláiste na Tríonóide, MS H. 4. 25, ff. 190-1.  Le haghaidh tuilleadh sonraí, féach *Catalogue of the Irish manuscripts in the library of Trinity College, Dublin*, iontráil 1366, lch. 220.
* Pól Breathnach, *Short Annals of Leinster*, in *Irish Book Lover* 24 (Baile Átha Cliath 1936), ll. 58-60.
* Eugene O'Curry, *Lectures on the manuscript materials of ancient Irish history* (Baile Átha Cliath, 1861; athchló Baile Átha Cliath, 1878 agus 1995).
* Paul Walsh, *The dating of Irish annals*, in *Irish Historical Studies* 2 (1941), ll. 355-75.
* Gearóid Mac Niocaill, *The medieval Irish annals* (Baile Átha Cliath: Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1975).
* Daniel P. Mc Carthy, *The Irish Annals: their genesis, evolution and history* (Baile Átha Cliath 2008).
* Corpus of Electronic Texts, *Short Annals of Leinster*, G100021

## Tagairtí

Catagóir:Annála Éireannacha
Memoranda Gadelica

Annála Éireann is ea ***Memoranda Gadelica***, a chlúdaíonn na blianta 1582 go 1665.  Caomhnaítear an lámhscríbhinn i Coláiste na Tríonóide, *MS H. 4. 31*.

Tuairiscítear sna hanála comharthaí agus scéalta báis faoi bhaill Mhic Aonghusa as Uíbh Eathach i gContae an Dúin an lae inniu.  Feictear ann fosta tagairtí do chlanna na Uladh Éire amhail is Uí Néill, Uí Dhomhnaill, Uí Dhochartaigh, Uí Dhúbheanaigh.  Bíodh seo mar atá, is dóigh é gur  leabhar tuairiscí báis de phearsana suntasacha atá i gceist, amhail is *[[Annála an Aonaigh]]*.

Tá roinnt mhaith blianta ar iarraidh: 1583-88, 1590-94, 1596-1600, 1602, 1604–06, 1609–11, 1613–15, 1619–27, 1632–33, 1639, 1642–47, 1650–51, 1653, 1655-60.

Is gearr iad na hiontrálacha uile (m.s., 1589, *Domhnall mac Briain Megaonghusa do mharbhadh.*).  Fiú má tá tuilleadh sonraí ann do bhliain éigin, ní fheictear ach dhá scéal báis (m.s., 1608, *Cathir O Dochartaigh do mharbhadh 1 Augustii. Aodh mac Feidhlim Mac Aonghusa do mharbhadh.*).

Chuir an eagarthóir fiche fonóta leis an téacs chun na pearsana a aithint, amhail is *sub anno* 1589, 1612, 1629, 1638, 1663.

## Féach freisin
* Annála Éireann
* Annála Gearra as Proibhinse Ard Macha
* Chronicon Scotorum
* Annála Gearra Laighean

## Foinsí
* Baile Átha Cliath, Coláiste na Tríonóide, MS H. 4. 31, ff. 106, 99, 100.  Le haghaidh tuilleadh sonraí, féach T. K. Abbott agus E. J. Gwynn (eag.), *Catalogue of the Irish manuscripts in the library of Trinity College, Dublin* (Baile Átha Cliath, 1921), iontráil 1372, lch.&nbsp;223.
* Pól Breathnach, Memoranda Gadelica, Irish Book Lover 19 (Baile Átha Cliath 1931), ll.&nbsp;166–71.
* Eugene O'Curry, *Lectures on the manuscript materials of ancient Irish history* (Baile Átha Cliath 1861; athchló Baile Átha Cliath, 1878 agus 1995).
* Paul Walsh, *The dating of Irish annals*, in *Irish Historical Studies* 2 (1941), ll.&nbsp;355–75.
* Gearóid Mac Niocaill, *The medieval Irish annals* (Baile Átha Cliath: Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath 1975).
* Corpus of Electronic Texts, *Memoranda Gadelica*, G100022A

## Tagairtí

Catagóir:Annála Éireannacha
Catagóir:17ú haois in Éirinn
Catagóir:Stair Chontae an Dúin