An Caighdeán Oifigiúil

[mion|Clúdach an leabhair ''Graiméar na Gaedhilge'' leis na [Bráithre Críostaí (1906), i bhfad roimh an Caighdeán Oifigiúil.  Leagan inniu]]Is é an **Caighdeán Oifigiúil** an caighdeán scríbhneoireachta, cló, ceartlitrithe agus gramadaí a cuireadh ar bun don Nua-Ghaeilge de réir a chéile i rith na 20ú haoise.  Ba í Rannóg an Aistriúcháin i dTithe an Oireachtais a cheap an Caighdeán Oifigiúil an chéad lá riamh agus a d’fhoilsigh é sa bhliain 1958.

Sa réamhrá leis an leagan is déanaí (2017) den Chaighdeán deirtear gur “áis bhunriachtanach” é “maidir le cruinneas brí a bhaint amach i ndoiciméid oifigiúla – sa reachtaíocht, i gcáipéisí stáit, i dtéacsleabhair, i bpáipéir scrúdaithe etc – agus comhthuiscint oifigiúil a bhunú ar mhaithe le cumarsáid bheacht idir aonaid oifigiúla stáit agus an pobal”. “Ní caighdeán oifigiúil le haghaidh na cainte atá i gceist ná ní séanadh ar an saibhreas teanga sna canúintí éagsúla é,” a deirtear. 

## Stair agus forbairt an chaighdeáin

### Tábhacht an chaighdeáin

Nuair a tháinig deireadh le cumhacht na nGall sa chuid is mó d'Éirinn, ní raibh taithí nó cleachtadh ag aon duine ar an nGaeilge mar theanga oifigiúil i gcúrsaí polaitíochta nó riaracháin. Bhí foclóir téarmaíochta teicniúla de dhíth ar riarthóirí an rialtais nua, agus daoine idir dhá chomhairle faoi cheart-úsáid na Gaeilge. Mar sin féin, bhí gradam nua le tabhairt don Ghaeilge agus í le hardú ar aon leibhéal le teangacha nua-aimseartha na hEorpa, cosúil leis an dóigh a raibh Éire le hardú ar aon leibhéal le tíortha neamhspleácha an domhain.

Bhí an Ghaeilge le hathbheochan mar shiombail lárnach do mhuintir na hÉireann agus do náisiúntacht na hÉireann. Cuid thábhachtach den athbheochan seo ab ea an Ghaeilge a shruthlíniú agus a chur in oiriúint do shaol an lae inniu—í a iompú ina gléas nua-aimseartha cumarsáide. Ós rud é, b'fhéidir, go raibh sí ina siombail chomh tábhachtach, is iomaí Gaeilgeoir a chuir in aghaidh an Chaighdeáin, mar bhí eagla orthu nach mbeadh údaracht ag baint leis an nGaeilge oifigiúil a thuilleadh. Sin é an tuige go raibh an caighdeánú chomh mall ag teacht i gcrann agus a bhí.

I dtús athbheochan na Gaeilge, bhí faicsean ann den bharúil nár chóir tarraingt ar thobar na teanga labhartha ar aon nós, agus gurbh é an cineál Gaeilge a shaothraíodh Seathrún Céitinn i ndeireadh ré na Gaeilge Clasaicí an t-aon Ghaeilge mhaith amháin. Cé nach scinnfeadh an Céitinneach ó chaighdeán na teanga Clasaicí (an Ceart, mar a thugtar air), bhíodh sé ag scríobh i stíl a bhí soiléir soléite i gcomparáid le saothar scríbhneoirí eile na linne (go háirithe leis na staraithe) agus iad a scríobh i dteanga a bhí sách doléite ag lucht na comhaimsire féin. 

Bhí luath-Ghaeilgeoirí ar nós Risteard de Hindeberg den tuairim gurbh í Gaeilge an Chéitinnigh an comhréiteach ab fhearr idir an Ghaeilge Chlasaiceach agus caint na ndaoine. Nuair a thaispeáin saothar Pheadair Uí Laoghaire, go háirithe *[[oldwikisource:Séadna|Séadna]]*, go raibh i bhfad níos mó sracadh sa teanga chomhaimseartha, caitheadh an Céitinneachas i dtraipisí agus tháinig *Caint na nDaoine* ina áit mar threoir d'fhorbairt na Gaeilge liteartha. Ós rud é, áfach, go raibh caint na ndaoine scoilte ina canúintí éagsúla, bhí sé deacair an teanga a chaighdeánú.

Ba iad na haistritheoirí agus na múinteoirí ba mhó a mhothaigh uathu an caighdeán. Go háirithe sa Ghalltacht, ní rabhthas ar aon tuairim faoin gcineál Gaeilge ba chóir a mhúineadh do na páistí. Má bhí canúint *éigin* á labhairt i gcóngar don áit, ní raibh an cinneadh sin chomh deacair céanna, nó d'fhéadfaí aithris a dhéanamh ar an gcanúint sin. 

Sin é an fáth go mbítear go traidisiúnta ag múineadh Ghaeilge na Mumhan i gCorcaigh, Gaeilge Chonnacht i nGaillimh agus Gaeilge Thír Chonaill i nDoire nó i mBéal Feirste. In áiteanna cosúil le Baile Átha Cliath, áfach, níor tháinig sé go nádúrtha ag na múinteoirí aon chanúint ar leith a roghnú thar na cinn eile.

Ba é an chéad chéim a glacadh i dtreo na teanga caighdeánaí ná bunú Rannóg an Aistriúcháin le buanordú i Mí Mheán Fómhair 1922 le freastal ar riachtanaisí aistriúcháin na Dála. Bhí an Rannóg le páirt mhór a dhéanamh i gcaighdeánú na teanga.

### 1920idí - 1960idí agus cath an dá chló
Nuair a bunaíodh Saorstát Éireann, bhí na Gaeilgeoirí géarbharúlach (ina lán cásanna) gur dlúthchuid de dhúchas na teanga a bhí i gceist leis an seanchló. Ní raibh státseirbhís ná forais oifigiúla eile an stáit róshásta leis an gCló Gaelach, áfach, ós rud é go raibh sé costasach foireann iomlán de chlóscríobháin speisialta a cheannach le freastal ar an nGaeilge.

Sa bhliain 1931, d'eisigh Earnán de Blaghd ordú oifigiúil le deireadh deifnídeach a chur le húsáid an chló Ghaelaigh i gcóras riaracháin an Stáit. N

Thit sé ar chrann Phádraig Uí Irghile, Aire Oideachais de chuid Fhianna Fáil, an cló nua a thabhairt isteach. Sa bhliain 1963, d'ordaigh sé go gcuirfí deireadh le húsáid an tseanchló sa chóras oideachais, agus go raibh an cló Rómhánach le tabhairt isteach de réir a chéile, bliain i ndiaidh bliana.

### Caighdeánú an litrithe

Ba í Rannóg an Aistriúcháin ba thúisce a thosaigh ag simpliú litriú na Gaeilge, agus ba iad riachtanaisí nádúrtha an ghnó ba chúis leis. Bhí an seanlitriú—nó an *sean-leitriughadh*—cliotráilte le litreacha nach bhfuaimneofaí ar aon nós, agus ó ba rud é go raibh an Rannóg ag tacú leis an gcló Rómhánach, b'amhlaidh ba mheasa an fhadhb, nó sa chló Rómhánach, d'úsáidtí an litir *h* in áit an phonc shéimhithe, rud a chuirfeadh tuilleadh le fad na bhfocal. Chuir sé leis na deacrachtaí *nach raibh dlí ar bith ann, agus gach duine sásta go raibh cead aige a chuid leasuithe féin a chur i bhfeidhm ar an litriú*, mar ba dóigh le Myles Dillon sa bhliain 1929.

**1930idí** 

Bhí luí ag an Roinn Airgeadais leis an litriú nua agus leis an gcló Rómhánach. Sa bhliain 1931, d'eisigh an Roinn imlitir inar chuir siad leasuithe na Rannóige Aistriúcháin in aithne don Státseirbhís, i gcruth agus go mbeifí ullamh ciall a bhaint as an nGaeilge a bheadh litrithe de réir chóras na Rannóige. 

Ar an 4ú Bealtaine 1937, cheap Eamon de Valera coiste le leasuithe a mholadh do litriú na Gaeilge le haghaidh an Dréacht-Bhunreachta a bhí le heisiúint san am seo. Ba é Eoin Mac Néill a bhí i gceannas ar an gcoiste. Cuireadh na moltaí i bhfeidhm ar an chéad eagrán clóbhuailte den Dréacht-Bhunreacht, ach bhí de Valera den tuairim nach raibh iontu ach an chéad chéim ar aghaidh.

Ar an 10ú Bealtaine 1939 d'iarr Rúnaí an Rialtais ar shraith de scoláirí aithnidiúla Gaeilge súil a chaitheamh ar mheamraim faoi litriú na Gaeilge a bhí eisithe ag Rannóg an Aistriúcháin - ina measc Osborn Ó hAimhirgín, T.F. Ó Raithille, Tadhg Ó Donnchadha ("Tórna"), agus Séamus Ó Searcaigh, an cainteoir dúchais ó Thír Chonaill a bhí ina scoláire Gaeilge. Thairis sin, chuaigh de Valera go príobháideach i dteagmháil leis an Athair Pádraig de Brún lena bharúilsean a fháil. 

Bhí an chuid ba mhó de na scoláirí seo ag tacú leis na leasuithe seo, ach ba leasc le Tórna a dhath a athrú i litriú na Gaeilge, ó bhí sé buartha faoin éagóir a dhéanfaí do lucht labhartha na canúna seo nó siúd dá gcuirfí litriú os a gcomhair nach bhféadfaidís fuaimniú a gcainte dúchasaí féin a bhaint as. Ón taobh eile de, bhí daoine de na scoláirí fabhrach do leasuithe ní ba radacaí ná na cinn a bhí á moladh ag an Rannóg ("bóhar" a dhéanamh de "bóthar", cuir i gcás). 

Cuireadh tuairimí na scoláirí in iúl don Dáil ar an 5ú Meitheamh 1939, ach thóg sé bliain eile sula bhfuarthas freagra ar bith. Cuid mhaith de na leasuithe, thug an Dáil faomhadh dóibh, agus foilsíodh i meamram ar leith iad i bhfómhar na bliana 1940.

**1940idí** 

Ar an 27ú Márta 1941 a thug Scoil an Léinn Cheiltigh a thuairisc féin. Bhí fochoiste ceaptha ag an Scoil leis na cúrsaí seo a phlé, agus ní hamháin go raibh an fochoiste ag tacú le leasuithe na Rannóige, bhí siad, fiú, ag moladh tuilleadh athruithe. 

Maidir leis an Rannóg féin, chuir siadsan a mbarúil ar pár ar an 20ú Bealtaine 1941, agus iad ag moladh measarthacht sna cúrsaí seo. Roimh aon rud eile, ba chóir féachaint chuige go bhféadfadh gach duine an litriú a fhuaimniú de réir a chanúna féin.

Ní raibh gluaiseacht na Gaeilge róshásta leis na hathruithe a bhí á moladh. Ar an 19ú Meitheamh 1941, d'fhógair Comhaltas Uladh de Chonradh na Gaeilge nach dtréigfidís litriú an Duinnínigh choíche. Fuair siad tacaíocht ó Choiste Gnó an Chomhchaidrimh, a dúirt go raibh sé ró-mhoch aon cheartlitriú caighdeánach amháin a fhorbairt don Ghaeilge. Thairis sin, bhí an Coiste Gnó ag cáineadh an Chaighdeáin toisc nár thug sé aon urraim cheart do thraidisiún liteartha na Gaeilge ná do chanúintí Chonnacht agus Uladh.

Ar an 11ú Samhain 1941 bunaíodh an Coiste Litrithe leis an litriú a ghiorrú agus a shimpliú, ionas go mbeadh an Ghaeilge oiriúnach mar ghléas don chumarsáid chomhchoiteann. Ba é Tomás Ó Rahile an Cathaoirleach, agus Séamus Mac Úgo ó fhoireann aistriúcháin na Dála ina rúnaí don choiste. Ba iad na baill eile ná Proinsias Ó Tighearnaigh ón Roinn Oideachais, Liam Ó Rinn agus Sean Ó Cathasaigh ó Rannóg an Aistriúcháin, Domhnall Mac Grianna ó hInstitiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath agus Máirtín Ó Flaithbheartaigh ó Roinn na nGnóthaí Eachtracha. Bhí Comhaltas Uladh míshásta le roghnú na mball, ó nach raibh Ultach ar bith ina measc.

Bhí Tomás Ó Rahile den bharúil nach mbeadh gá le haon fhoirm inghlactha amháin a bheith ag gach aon fhocal. D'fhéadfaí glacadh le "madadh" chomh maith le "madra", nó bhí dúblóga den tsaghas sin coitianta go leor sna teangacha cultúrtha, dar leis. Ba é an rud ba thábhachtaí ná féachaint chuige go mbeadh an litriú nua ag teacht leis féin agus ag leanúint prionsabail agus rialacha loighciúla, ionas nach rachadh an phraiseach tuilleadh chun donais.

Níor éirigh leis an gCoiste, áfach, teacht ar aon chineál aontais. Bhí cuid de bhaill an choiste go fíochmhar in éadan gach sórt iarrachtaí leis an litriú a shimpliú, agus duine acu ag bagairt go dtarraingeodh sé na seantithe anuas ar an gcoiste go poiblí dá nglacfaí le haon leasú nach dtaitneodh leis féin.

Is é an tátal a bhain Eamon de Valera as obair an choiste gurbh fhearr gan an iomarca daoine a tharraingt isteach sa ghnó, agus ar an 20ú hAibreán 1942, d'fhág sé faoi Liam Ó Rinn ina aonar é. Bhí Liam Ó Rinn ina phríomhaistritheoir don Dáil, rud a chiallaigh, dar le de Valera, go mbeadh sé ábalta an tasc a chur i gcrích le neart a thaithí oibre féin. Chaithfeadh Tomás Ó Rahile ó Scoil an Léinn Cheiltigh spléachadh ar thorthaí obair Uí Rinn ina dhiaidh sin. 

Chuir Liam Ó Rinn a chuid moltaí faoi bhráid an Rathailligh ar an 15ú hEanáir 1943. Bhí an moladh ní ba radacaí ná an dóigh a scríobhaimid an Ghaeilge inniu, nó, mar shampla, bhí an focal *eile* le scríobh mar *ele*. Cuid de na moltaí seo, áfach, chuaigh siad in úsáid idir an dá linn. Ar an 22 hAibreán 1943, d'fhógair de Valera go raibh sé measartha sásta leis na moltaí, ach san am céanna, chuir sé féin mionleasuithe leo, agus glacadh leis an gcuid ba mhó acu. Chuaigh de Valera i dteagmháil phearsanta le Liam Ó Rinn ar an 30 hIúil 1943, agus thosaigh an cruth deifnídeach ag teacht ar an litriú. 

Ina dhiaidh sin, d'iarr de Valera ar fhoireann aistriúcháin na Dála a mbreithiúnas féin a thabhairt ar mholtaí Uí Rinn, agus ar an 19ú Meán Fómhair 1943, fuair Rúnaí an Rialtais moltaí na n-aistritheoirí. Bhí Tomás Page, a bhí le teacht i gcomharbas ar Liam Ó Rinn mar phríomhaistritheoir ar an Rannóg i ndiaidh a bháis siúd, barúlach gur chóir srónaíl an ghuta i bhfocail cosúil le *comhalta*, *comhar*, *comhairle* agus *romham* a chur in iúl ar bhealach éigin, agus ba é an moladh a bhí aige ná an cuairín (*accente circonflexe* na Fraincise). Mar sin, litreofaí na focail thuasluaite mar *côlta*, *côr*, *côirle*, agus *rôm*. Bhí an chuid ba mhó de na haistritheoirí ina aghaidh, áfach, agus iad ag moladh *cólta, cór, cóirle, róm*. Ar an 5ú Meitheamh 1944, shocraigh de Valera an scéal. Bheadh sé ródheacair comhartha nua a thabhairt isteach i litriú na Gaeilge, dar leis, ach ba chóir an tsrónaíl a chur in iúl ar bhealach éigin, agus roghnaigh sé an seanlitriú a choinneáil i bhfeidhm i bhfocail den tsórt seo (uaireanta, áfach, úsáidtear an cuairín i bhfoilseacháin bhéaloidis ina bhfuiltear ag iarraidh cur síos cruinn a thabhairt ar fhuaimeanna na canúna. Sampla maith de sin is ea an leabhar *Seanachas ó Chairbre 1*, a d'fhoilsigh Donncha Ó Cróinín sa bhliain 1985).

Ar an 14ú Meitheamh 1944, d'fhógair de Valera go raibh sé sásta leis an gcomhréiteach a bhí sroichte, agus chuaigh an litriú nua in úsáid an chéad uair sa leagan Gaeilge de bhunreacht na bliana 1945. Sa bhliain chéanna, foilsíodh an chéad eagrán de *Litriú na Gaeilge: an Caighdeán Oifigiúil*. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, tháinig eagrán leasaithe, *Litriú na Gaeilge, Lámhleabhar an Chaighdeáin Oifigiúil*, i gcló, agus i bhFeabhra na bliana a bhí chugainn, d'eisigh an tAire Oideachais Risteard Ó Maolchatha imlitir faoi úsáid an litrithe nua in obair na scoileanna. Bhí an litriú caighdeánaithe le tabhairt isteach sna scoileanna de réir amchlár céimnithe, ionas go n-éireofaí as an seanlitriú go hiomlán sa bhliain 1952.

**1950idí agus caighdeánú na gramadaí**

Nuair a bhí de Valera ag labhairt leis an gCoiste Liteartha agus, ina dhiaidh sin, le Liam Ó Rinn agus leis an Rathailleach faoi chúrsaí an litrithe, ní dhearna sé dearmad trácht ar an riachtanas a bhí le gramadach chaighdeánaithe chomh maith. Níor lig na deacrachtaí praiticiúla tús ceart a chur leis an obair seo i gceart roimh mhí Iúil 1953, nuair a foilsíodh *Gramadach na Gaeilge: Caighdeán Rannóg an Aistriúcháin*. Ní raibh ann ach moladh, ar dtús. 

Phléigh an Dáil an ghramadach seo ar an 10ú Feabhra 1954. B'fhollasach nach bhféadfaí an caighdeán deifnídeach a chruthú thar oíche, agus bhí na Teachtaí Dála den bharúil gurbh fhearr gan aon driopás a dhéanamh, ionas go bhféadfadh an chosmhuintir dul i dtaithí na moltaí agus a mbreithiúnas féin a thabhairt orthu.

I mí Iúil 1958, foilsíodh an ghramadach chaighdeánaithe agus an litriú nua faoi chlúdach aon leabhair amháin, *Gramadach na Gaeilge agus Litriú na Gaeilge: An Caighdeán Oifigiúil*. Ba é sin an chéad "Caighdeán" mar is aithin dúinn inniu é.  

**2010idí** 

Cé gur rinneadh leasú ar an gCaighdeán go rialta idir 1960-2000idí, ní raibh ach leasuithe beaga i gceist go dtí gur foilsíodh *An Caighdeán Athbhreithnithe* sa bhliain 2012. Thug an *Caighdeán Athbhreithnithe* aitheantas d'fhoirmeacha nár cuireadh san áireamh sa chéad *Caighdeán*—m.sh., foirmeacha táite den bhriathar as a mbaintear úsáid i gcanúint na Mumhan (m.sh. *dhúnas, mholadar, táid*), agus an fhoirm scartha den chéad pearsa iolra (.i. *dhún muid, mhol muid*, *tá muid*) ata in úsáid i gcanúint Uladh, chomh maith leis an mír dhiúltach *cha* a úsáidtear i gcanúint Uladh in áit *ní.* Níor ceadaíodh an mhír dhiúltach *ná* atá in úsáid i gcanúint na Mumhan in áit *ní*, áfach. 

Sa bhliain 2016 foilsíodh leagan nua den *Chaighdeán Oifigiúil*. Mar a tharla roimhe seo, rinneadh cáineadh ar an leagan seo den Chaighdeán de bharr easpa cothroime ó thaobh an roghnachais a cheadaíonn sé agus an roghnachais nach gceadaíonn sé de.  Foilsíodh an leagan is deireanaí de *An Caighdeán Oifigiúil* sa bhliain 2017 – leagan “mionleasaithe” den cháipéis a foilsíodh  

Tháinig cúpla athrú suntasach ar an gCaighdeán idir fhoilsiú an leagain ar a dtugtar *An Caighdeán Athbhreithnithe* agus fhoilsiú an chinn is déanaí in 2017. Baineann formhór de na hathruithe seo leis na bunuimhreacha agus leis an gcóras briathra ach go háirithe: Ó thaobh na mbunuimhreacha de, aithníonn an Caighdeán a foilsíodh sa bhliain 2017 dá chóras maidir leis na bunuimhreacha os cionn 20. Ó thaobh an chórais bhriathartha de, ní thugann an Caighdeán nua aitheantas do na foirmeacha táite a bhí ceadaithe de réir an *Caighdeáin Athbhreithnithe* (*táid, dhúnas, mholadar,* srl.)—tá an fhoirm scartha den chéad pearsa iolra ceadaithe fós, áfach*.* Níl an mhír dhiúltach *cha* ceadaithe a thuilleadh ach oiread.

**2026**

Mar chuid den phróiseas athbhreithnithe atá ar siúl le linn 2026, tá comhairliúchán poiblí á reáchtáil agus táthar ag iarraidh ar an bpobal a dtuairimí a thabhairt ar “inúsáideacht” an Chaighdeáin Oifigiúil.

## Na foirmeacha caighdeánacha

Ba iad na príomhrialacha a bhí ag lucht pleanála an Chaighdeáin ná foirmeacha a roghnú a mbeadh údarás maith acu i gcaint bheo na Gaeltachta; fabhrú do na leaganacha ba choitianta sa Ghaeltacht; cuimhneamh ar an traidisiún liteartha, agus an teanga a dhéanamh chomh rialta agus chomh simplí agus ab fhéidir. Ar ndóigh, ba mhinic a chaithfí comhréiteach a lorg idir na prionsabail seo, ó nach bhféadfaí iad uile a shásamh san am céanna.

### Na hainmfhocail

Maidir leis na hainmfhocail a chríochnaíonn ar *-úir/úr*, *-éir/éar*, *-aeir/aer*, ba í an bhunriail lenar chloígh ligeadóirí agus casadóirí an Chaighdeáin ná an focal a chur sa tríú díochlaonadh más ainm ar chineál éigin duine a bhí i gceist (abair, *táilliúir*, ginideach *táilliúra*; *siúinéir*, ginideach *siúinéara*, *druncaeir*, ginideach *druncaera*). Muna raibh an focal ag tagairt do dhuine, cuireadh sa chéad díochlaonadh é (*dintiúr*, *séasúr*, *rásúr*, *nádúr* agus araile). Eisceacht é an focal *gasúr*, ar ndóigh—is dócha nach raibh an leagan **gasúir* ar fáil go forleathan i gcaint na Gaeltachta. 

Uaireanta, glacadh le foirm stairiúil an tuisil ainmnigh, i gcás roinnt ainmfhocal baininscneach, mar fhoirm oifigiúil an tuisil ainmnigh; mar shampla, *bos*, *bróg*, *cíor*, *cluas*, *cnámh*, *cos*, *croch*, *fréamh*, *lámh*, *leac*, *mias*, chomh maith leis na focail uile dar críoch *-óg*, *-eog*: *fuinneog*, mar shampla. Uaireanta eile, glacadh le foirm stairiúil an tuisil tabharthaigh, i gcás roinnt ainmfhocal baininscneach den dara díochlaonadh, mar fhoirm oifigiúil an tuisil ainmnigh; mar shampla, *aimsir* in áit **'; ''binn'' in áit ''beann''; ''cill'' in áit ''ceall''; ''creig'' in áit ''creag;'' ''deoir'' in áit ''deor''; ''maidin'' in áit ''maidean''; ''muintir'' in áit ''muintear''. Is é is cúis leis an neamhréir seo i roghnú foirme ná meascán foirmeacha bheith i n-úsáid insna canúintí éagsúla. Glacadh leis an meascán seo mar chuid den Chaighdeán Oifigiúil seachas glacadh leis an bhfoirm stairiúil i ngach aon chás.

Ainmfhocail áirithe a chríochnaíonn ar ghuta sa teanga Chlasaiceach, agus iad aicmithe sa chúigiú díochlaonach (nach bhfuil ann ach cineál buicéad truflaise do na hainmfhocail neamhrialta), cuireadh sa dara díochlaonadh iad, agus foirm stairiúil an tuisil thabharthaigh mar fhoirm an tuisil ainmnigh acu: ''bachlainn'', gin. ''bachlainne'' (in áit ''bachla'', tabh. ''bachlainn'', gin. ''bachlann''), ''ealaín'', gin. ''ealaíne'' (in áit ''ealadha'', tabh. ''ealadhain'', gin. ''ealadhan''), ''gualainn'', gin. ''guaille'' (seanlitriú ''guailne''; in áit ''guala'', tabh. ''gualainn'', gin. ''gualann''), ''uillinn'', gin. ''uillinne'' (in áit ''uille'', tabh. ''uillinn'', gin. ''uilleann'', ach coinnigh cuimhne ar an mbuanteilgean cainte ''feadóga uilleann'', cuir i gcás), ''ursain'', gin. ''ursaine'' (in áit ''ursa'', tabh. ''ursain'', gin. ''ursan'').

In uimhir iolra an chéad díochlaonadh, ba rogha le lucht pleanála an Chaighdeáin an ceann de na foirmeacha iolra a roghnú a chríochnaíonn ar chonsan caol (lagiolraí), is é sin, ba rogha leo ''boinn'' in áit ''bonnaí'', ''bonnaíocha'' nó ''bonnúchaí'' a bhí le cloisteáil sna canúintí (mar iolraí don ainmfhocal ''bonn''), ''capaill'' in áit ''caiple'' atá forleathan go maith sna canúintí (''capall''), ''cuntais'' in áit ''cuntaisí'' (''cuntas''), ''páipéir'' in áit ''páipéirí'', ''tairbh'' in áit ''taraí'' (''tarbh''; ach féach nach raibh de rogha acu ach glacadh le ''leanaí'' mar iolra don fhocal ''leanbh''). 

Nuair nach raibh aon bhealach éalaithe eile ar fáil, áfach, glacadh leis an tréaniolra: ''ceolta'' (ón ainmfhocal ''ceol''), ''bealaí'' (ón ainmfhocal ''bealach''), ''cuirí'' (''cuireadh''), ''cásanna'' (''cás''), ''bóithre'' (''bóthar''), ''cineálacha'' (''cineál''), ''ollúna'' (''ollamh''). Cé go mbíonn sé de nós sna canúintí dhá iarmhír iolra, nó níos mó fós, a chur leis na hainmfhocail leis an iolra a dhéanamh chomh soiléir neamhdhébhríoch agus is féidir (''bealtaí'', ''cásannaí'', ''cuiríochaí'', ''paróistíochaí'', ''léintíochaí'' agus a leithéid), níor tugadh aitheantas ar bith sa Chaighdeán don nós seo.

=== An briathar ===

==== An aimsir láithreach ====

Maidir leis na briathra, ní thugann an Caighdeán Oifigiúil aitheantas do na foirmeacha táite ach i gcuid de na cásanna. Is iad foirmeacha caighdeánacha na haimsire láithrí ná:

:**uimhir uatha:**
:''dúnaim, osclaím, péinteálaim''
:''dúnann tú, osclaíonn tú, péinteálann tú''
:''dúnann sé/sí, osclaíonn sé/sí, péinteálann sé/sí''

:**uimhir iolra:**
:''dúnaimid, osclaímid, péinteálaimid'' [nó ''dúnann muid, osclaíonn muid, péinteálann muid'']
:''dúnann sibh, osclaíonn sibh, péinteálann sibh''
:''dúnann siad, osclaíonn siad, péinteálann siad''

:**saorbhriathar:**
:''dúntar, osclaítear, péinteáiltear''
:
I n[[Gaeilge na Mumhan]], faightear foirmeacha táite ar nós ''dúnaid'', ''osclaíd'', ''péinteálaid'' (nó fiú ''dúnaid siad'', ''osclaíd siad'', ''péinteálaid siad'', a bhfuil idir fhoirceann agus fhorainm iontu), a chloistear go minic in áit na bhfoirmeacha scartha: ''dúnann siad'', ''osclaíonn siad'', ''péinteálann siad''. Ní ghlacann an Caighdeán leis an bhfoirm tháite sa tríú pearsa iolra, áfach.  

Ní hé sin an t-aon leagan amháin den fhoirm tháite atá beo sa chaint san Aimsir Láithreach agus nach bhfuil ceadaithe de réir an Caighdeáin. Ní thugann an Caighdeán aitheantas don fhoirm tháite den dara pearsa uatha (m.sh. ''dúnair'', ''osclaír'', ''péinteálair'' in áit ''dúnann tú, osclaíonn tú, péinteálann tú'') ach oiread, cé go bhfuil sí an-choiteann i scríbhinní ó phinn Mhuimhneacha.

Go stairiúil, bhí foirm tháite den dara pearsa iolra (m.sh. ''dúntaoi'' in áit ''dúnann sibh''). Chuaigh an fhoirm seo in éag sa chaint bheo le fada an lá, áfach—ní fheictear i litríocht an lae inniu í, fiú—agus ní thugann an Caighdeán aon aitheantas daoithe dá bhrí sin.

I nGaeilge Chlasaiceach, ba mhór an difear idir foirmeacha neamhspleácha agus foirmeacha spleácha de na briathra neamhrialta. Maidir le “faigh”, “feic”, agus “tabhair”, bhí fréamh amháin ag an bhfoirm neamhspléach, agus fréamh eile ag an bhfoirm spléach: ''gheibh/ní fhaigh; chí/ní fheiceann; bheir/ní thugann.'' Bhí “abair” ina foirm ordaitheach, agus bhí na foirmeacha spléacha den bhfréamh céanna: ''deir/ní abrann''. Maireann an méid seo (a bheag nó a mhór) i gcanúintí an lae inniubh–i nGaeilge Mhaigh Eo agus i nGaeilge Uladh, go háirithe.

Molann an Caighdeán córas simplithe, áfach. Mar shampla, is é "faigheann" an t-aon fhoirm chaighdeánach amháin, spleách nó neamhspleách (''faigheann''/''ní fhaigheann''). Aithníonn [[Canúint Ghaeilge Uladh|Gaeilge Uladh]] an dealú idir an fhoirm neamhspleách, "gheibh", agus an fhoirm spleách "faigheann" (mar shampa: ''ní fhaigheann, nach bhfaigheann''). Cé go bhfuil an t-idirdhealú ceart ó thaobh stair na teanga de, ní ghlactar leis sa Chaighdeán Oifigiúil. Ón taobh eile de, sa Mumhan úsáidtear an fréamh "gheibh" san fhoirm neamhspléach ''agus'' san fhoirm spléách, fosta: ''gheibheann/ní gheibheann; an ngeibheann?''; ''ná gheibheann''; ''go ngeibheann.'' Ní thugtar aitheantas don fhorbairt seo sa Chaighdeán, ar ndóigh.

Cosúil leis sin, ní cheadaítear ach "feiceann" sa Chaighdeán (''feiceann/ní fheiceann''), cé go ndéanann Gaeilge Uladh idirdhealú idir "tchí" (foirm neamhspléach) agus "feiceann" ''(''foirm spleách). Mar shampla: ''tchíonn sé/ní fheiceann sé; tchíonn sí/ sílim go bhfeiceann sí; tchíonn siad/is dócha nach bhfeiceann siad; an bhfeiceann?/tchíonn''. I n[[Gaeilge na Mumhan]], arís, ginearálaítear úsáid den bhfréamh neamhspléach, "chí", sa chás seo, don bhfoirm spléách: ''chíonn sé/ní chíonn sé; go gcíonn; an gcíonn?/chíonn''. Ní thugtar aitheantas oifigiúil don bhforbairt seo ach an oiread. Is don úsáid Chonnachtach is cóngaraí atá an Caighdeán, ó thaobh na mbriathra neamhrialta.

Níl glacadh le "bheir" ach an oiread. ''"''Tugann" a úsáidtear sa Chaighdeán, mar fhoirm spleách agus neamhspleách.

Ó thaobh na mbriathra rialta, feictear uaireanta sa litríocht idirdhealú de chineál eile: ''dúnaidh sé/ní dhúnann sé;'' ''osclaídh sé''/''ní osclaíonn sé; péinteálaidh sé/ní phéínteálann sé.'' Mar sin a bhí an aimsir láithreach sular thóg na foirmeacha spléacha áit na bhfoirmeacha neamhspléacha. Ní thugann an Caighdeán aitheantas ar bith do "dúnaidh" ná a leithéid, agus is léir go bhfuil na foirmeacha seo dulta in éag sa ghnáthchaint.

==== An aimsir fháistineach ====

Is iad na foirmeacha den aimsir fháistineach a cheadaíonn an Caighdeán Oifigiúil ná:

**Céad Réimniú:** ''Dúnfaidh mé, Dúnfaidh tú, Dúnfaidh sé/sí, Dúnfaimid, Dúnfaidh sibh, Dúnfaidh siad, Dúnfar'' 

**Dara Réimniú***: Socróchaidh mé, Socróchaidh tú, Socróchaidh sé/sí, Socróchaimid, Socróchaidh sibh, Socróchaidh siad, Socróchar''

I mbriathra den dara réimniú, maireann an iarmhír fháistineach iomlán ó Ghaeilge Chlasaiceach i nGaeilge Uladh: -''óchaidh'' (nó -''eochaidh'', an leagan caol). Mar shampla, ''socróchaidh sé an bille; ceisteochaidh sé an scéal; dearbhóchaimid an scéal; cruinneochaimid an t-airgead; innseochar an scéal; bréagnóchar an scéal.'' Ní aithníonn an Caighdeán Oifigiúil an iarmhír fhaistineach iomlán.

Ní thugtar aitheantas oifigiúil do na foirmeacha ''dúnfad'', ''osclód'', ''péinteálfad'' (= dúnfaidh mé, osclóidh mé, péinteálfaidh mé) a bhíonn an-choitianta ag cainteoirí Muimhneacha ár linne féin agus a bhíonn in úsáid in Ultaibh agus i gConnachtaibh chun ceisteanna a fhreagairt. Ní ghlacann an Caighdeán le foirmeacha de nós ''dúnfair, osclóir, péinteálfair'' (= dúnfaidh tú, osclóidh tú, péinteálfaidh tú) ach oiread, foirmeacha as a mbaintear úsáid i n[[Gaeilge na Mumhan]]. Chomh maith leis na foirmeacha atá luaite cheana féin, ní thugann an Caighdeán aitheantas do na foirmeacha ''dúnfaid (siad), osclóid (siad), péinteálaid (siad)'' atá le fáil i nGaeilge na Mumhan in áit na bhfoirmeacha caighdeánaí ''dúnfaidh siad'', ''osclóidh siad, péinteálfaidh siad''.

Maidir leis na briathra neamhrialta, níor tugadh aitheantas don difríocht idir foirmeacha spleácha agus foirmeacha neamhspleácha ach i gcuid de na cásanna:

* Maidir le ''tabhair!/tabhairt'', aithníonn canúintí áirithe an difríocht idir an fhoirm neamhspleách ''bhéarfaidh'' agus an fhoirm spleách ''tabharfaidh'' (''go dtabharfaidh, ní thabharfaidh...''). Níor thug an caighdeán aitheantas ach don leagan ''tabharfaidh''. Ar ndóigh, tá ''bhéarfaidh'' cosúil le ''béarfaidh'' (< ''beir''), agus tá sé intuigthe go raibh na pleanálaithe teanga buartha faoi shoiléireacht agus faoi neamh-dhébhríocht na teanga.

* Maidir le ''feic!/feiceáil'', ní bhfuair an tamhan ''tchí-/chí-'' aitheantas sa Chaighdeán 2016, cé go raibh sé ceadaithe de réir an ''Caighdeáin Athbhreithnithe''. I nGaeilge Uladh, aithnítear ''tchífidh'' nó ''chífidh'' mar leagan neamhspleách, agus ní úsáidtear ''feicfidh'' ach mar leagan spleách. Ón taobh eile de, tá an fhoirm ''chífidh'' ginearálaithe i nGaeilge na Mumhan--baintear úsáid as fiú in áit an leagain spleách: ''go gcífidh'', mar shampla; agus is minic a ligtear an buanséimhiú ar lár: ''cífidh'' in áit ''chífidh''. Ní thugtar aitheantas ach do leaganacha ar nós ''feicfidh, go bhfeicfidh, an bhfeicfidh, ní fheicfidh''.

* Maidir le ''faigh!/fáil'', aithnítear an difríocht idir ''gheobhaidh'' agus ''go bhfaighidh, ní bhfaighidh, nach bhfaighidh'' sa Chaighdeán. Glactar, fiú, leis an nós an "f-" a urú tar éis an ''"''ní''"'', (in áit é a shéimhiú) cleachtas atá bunaithe ar shainfhorbairt an fhuaimnithe.

==== An aimsir chaite ====
Ní thugann an Caighdeán Oifigiúil aitheantas don bhfoirm tháite ach i mbeagán pearsana. Is iad na foirmeacha caighdeánacha de réir an Chaighdeáin ná:

* ''dhún mé, d'oscail mé, phéinteáil mé''

* ''dhún tú, d'oscail tú, phéinteáil tú''

* ''dhún sé, d'oscail sé, phéinteáil sé''

* ''dhúnamar, d'osclaíomar, phéinteálamar'' [nó ''dhún muid, d'oscail muid, phéinteáil muid'']

* ''dhún sibh, d'oscail sibh, phéinteáil sibh''

* ''dhún siad, d'oscail siad, phéinteáil siad''

* ***d**únadh, osclaíodh, **p**éinteáladh''

I n[[Gaeilge na Mumhan]], tá an fhoirm tháite den bhriathar beo bríomhar i gcónaí: ''do dhúnas'' in áit ''dhún mé'', ''do dhúnais'' in áit ''dhún tú'', ''do dhúnabhair'' in áit ''dhún sibh'', ''do dhúnadar'' in áit ''dhún siad''. (Ní hé an tamhan ''-amar'' a chloistear i gCiarraí áfach, toisc gurb é mar ''-amair'' a fhuaimnítear an deireadh atá ag an gcéad phearsa iolra i nGaeilge Chiarraí.) Cé nach dtugann an caighdeán is déanaí aitheantas dóibh, tá na foirmeacha seo in úsáid go forleathan i nGaeilge Chonnacht agus i nGaeilge Uladh mar fhreagraí ar cheisteanna: ''Ar dhún tú an doras? Dhúnas./Níor dhúnas'' (nó: ''Dhún./Níor dhún.'' Tabhair faoi deara nach mbeadh sé nádúrtha an cheist seo a fhreagairt le ''Dhún mé/Níor dhún mé''). 

I nGaeilge na Rinne, is gnách an saorbhriathar a shéimhiú san aimsir chaite: ''dhúnadh'', ''phéinteáladh''. **Sa Chaighdeán, áfach, caitear leis seo mar bhotún gramadaí**. Go prionsabálta, tá saorbhriathar na haimsire caite díonta ar an séimhiú go hiomlán: ''na himeachtaí ar tráchtadh orthu''; ''chuala mé gur péinteáladh na ballaí faoi dheoidh''; ''an fear óg a cailleadh sa timpiste''; ''níor dúnadh an doras'', mar shampla.

Maidir leis an saorbhriathar a thosaíonn le guta, tá sé de nós ina lán canúintí ''h-'' a chur leis: ''hosclaíodh'', ''haistríodh'', ''héiríodh''. Cé nach dtugann an Caighdeán aitheantas don chleachtas seo, tá sé an-fhairsing, agus is deacair a rá an bhfuil an nós caighdeánach níos coitianta ná é, fiú i dtéacsanna atá ag iarraidh cloí leis an gCaighdeán.

I n[[Gaeilge na Mumhan]], go háirithe i g[[Contae Chiarraí|Ciarraí]], tá ''ar, níor, gur'' ag dul in éag sa chaint, agus ''an, ní, go'' ag teacht ina n-áit: ''an gcaitheas'' in áit "ar chaith mé", ''ní chaithis'' in áit "níor chaith tú", agus araile. Ní thugtar aitheantas don fhorbairt seo sa chaighdeán, nó bheadh sé dodhéanta i nGaeilge [[Cois Fharraige|Chois Fharraige]], abair, ''go gcaith sé'' (= "gur chaith sé") agus ''go gcaithfidh sé'' a aithint thar a chéile de réir an fhuaimnithe, ós rud é go bhfuil an  idir gutaí imithe sa chanúint sin agus iarmhír na haimsire fáistiní an-lag freisin. Is léir go bhfuil fuaimniú an dá rud seo an-difriúil i n[[Gaeilge na Mumhan]], ós rud é go bhfuil an  an-soiléir idir gutaí ansin, agus an iarmhír á fuaimniú le  caol so-aitheanta.

Maidir leis na briathra neamhrialta:

* Is é an t-aon tamhan a cheadaítear don bhriathar ''beir!/breith'' ná ''rug'' san aimsir chaite. Úsáidtear ''ar, níor, gur''. Sna canúintí, úsáidtear ''beireadh (ar rud)'' nó ''rugthas, rugús (ar rud)'' ó am go ham sa chiall "gabhadh seilbh (ar rud)", agus an fhoirm ''rugadh'' curtha in áirithe don chiall "saolaíodh". Ní aithníonn an Caighdeán ach an fhoirm ''rugadh'' sa dá chiall. I nGaeilge Uladh, d'fheicfeá ''bheir'' in áit ''rug'' freisin, foirm eile nach dtugann an Caighdeán aitheantas di.

* Úsáidtear ''níor, ar, gur'' in aimsir chaite an bhriathair ''tabhair!/tabhairt'': ''thug mé'', ''ar thug tú?'', ''níor thug sé'', ''léigh mé ar an nuachtán **gur tugadh*' bata agus bóthar do bhainisteoir an mhórghnólachta sin*. Ní cheadaíonn an Caighdeán foirmeacha Ultacha cosúil le *ní thug, cha dtug, an dtug, go dtug* (tabhair faoi deara gurbh iad *níor/char, ar, gur* a chuirtear leis an saorbhriathar in Ultaibh féin: *níor tugadh/char tugadh, ar tugadh, gur tugadh*).

## Conspóidí
Forbairt fhadaraíonach ab ea caighdeánú na Gaeilge comhaimseartha, agus is iomaí locht a fuarthas ar ghnéithe éagsúla an chaighdeáin nuair a tháinig sé ar an bhfód. Bítear ag cáineadh an chaighdeáin go rialta ó foilsíodh é den chéad uair. Is é an gearán is mó a bhíonn le clos ná nach dtugann an Caighdeán urraim do gach ceann de na canúintí.

## Féach freisin
* Litriú na Gaeilge
* Cló Gaelach
* Stair na Gaeilge
* Ceart na bhFilí
* Canúint Ghaeilge Uladh
* Gaeilge Chonnacht
* Gaeilge na Mumhan
* Gramadóir
* gramadach na Gaeilge

## Foinsí
* Ó Háinle, Cathal: *Ó Chaint na nDaoine go dtí an Caighdeán Oifigiúil*. Lgh. 745-794 i: *Stair na Gaeilge in ómós do Pádraig Ó Fiannachta*. In eagar ag: Kim McCone et al., Roinn na Sean-Ghaeilge, Coláiste Pádraig, Maigh Nuad, 1994
* Ó Riain, Seán: *Pleanáil Teanga in Éirinn 1919-1985*. Carbad, Baile Átha Cliath 1994.
## Naisc sheachtracha
* Cóip leictreonach den Chaighdeán Oifigiúil ó shuíomh gréasáin Thithe an Oireachtais

## Tagairtí

Canúint
Catagóir:Gramadach na Gaeilge