Leabhar Laighneach

Is lámhscríbhinn de chuid na meánaoise é an **Leabhar Laighneach** (Sean-Ghaeilge **Lebor Laignech**). Díolaimadh é *c.* 1160.  Bhí aithne air tráth mar *Lebor* nó *Lebar na Núachongbála* (*Leabhar na Nuachongbhála*), suíomh mainistreach i gContae Laoise.

Tá 187 leathanach sa lámhscríbhinn agus gach ceann acu ionann is 33&nbsp;cm faoi 23&nbsp;cm.  Tá nóta ann go mb'fhéidir go bhfuil oiread is 45 leathnach ar iarraidh. 

Caomhnaítear anois é i gColáiste na Tríonóide faoin gcód seilf LS.&nbsp;1339 (olim H&nbsp;2.18).  Tá roinnt míreanna den leabhar, m.s. *[[Féilire Thamhlachta]]*, i mbailiúchán Choláiste na hOllscoile, BÁC.

## Stair an Leabhair
### Na scríobhaithe
Is amhlaidh gurbh é príomhtheaglamaí agus príomscríobhaí an leabhair Áed Ua Crimthainn, ab Mainistir Thír Dhá Ghlas i gContae  Thiobraid Árann. Is féidir síniú Aodha a léamh ar f.&nbsp;32r (lch.&nbsp;313): *Aed mac meic Crimthaind ro scrib in leborso 7 ra thinoil a llebraib imdaib* (*Aodh mac mhic Chriomhthainn a scríobh an leabhar seo agus a thionóil as mórán leabhar é*). 

Feictear cóip litreach ó láimh eile sa bhunimeall ar lch&nbsp;288, ina labhraíonn easpag Chill Dara, Finn mac Gormáin (a fuair bás in 1160), leis mar fhear léinn (*fer léiginn*) d'Ardrí Leath Mhogha, mar chomharba (*comarbu*) Choilm mhic Chriomthainn agus mar phríomhsheanchaí (*prímsenchaid*) Laighean.

De réir tuairime a mhol Eoghan Ó Comhraí, ba é Finn mac Gormáin a scríobh nó a d'eagraigh an Leabhar ar son Aodha; agus gurbh é an duine a d'iarr an lámhscríbhinn Diarmaid Mac Murchadha, rí Laighean (a d'éag in 1171), rí a raibh dún aige i nDún Másc, in aice leis An Nuachongbáil.

### Am agus áit a scríofa
Is dócha, de réir annála a scríobhadh sa leabhar, gur cumadh é idir 1151 agus 1201 agus go raibh an chuid is mó de críochnaithe sna 1160idí. Dódh mainistir Thír Dhá Ghlas in 1164, rud a fhágann gur críochnaíodh an chuid eile i screaptra eile. I measc na n-áiteanna atá luaite tá Sráid Bhaile agus Cluain Eidhneach, baile Uí Chriomthainn.*

===Scoláireacht an 19ú haois===
Is é [[Seán Ó Donnabháin]] (a fuair bás in 1861) a thug an *Leabhar Laighean* ar an saothar, rud a rinne sé de bharr nasc a bheith ag a chuid scéalta le [[Cúige Laighean]].  Ina theannta sin, ghlac [[Robert Atkinson (philologist)|Robert Atkinson]] leis an ainm nuair a d'fhoilsigh sé an t-eagrán liteagrafach in 1880.

Tá sé aitheanta go forleathan anois, ámh, gurbh é bunainm na lámhscríbhinne *Lebor na Nuachongbála* (*Leabhar na Nuachongbhála*). Chuir [[Richard Irvine Best|R. I. Best]] é seo in iúl agus é tugtha faoi deara aige gur luaigh [[Sir James Ware]] (a fuair bás in 1666) sleachta gearra éagsúla ón Leabhar i lámhscríbhinn dá chuid féin a breacadh síos i dtosach na 17ú haoise agus é ag fanacht i dteach [[Ruairí Ó Mórdha|Ruairí Uí Mhórdha]] ag *Ballyna*, [[Contae Chill Dara]]. Ba iad tiarnaí na Nuachongbhála iad clann Uí Mhórdha ón 15ú haois ar a laghad, agus ba é seanathair Uí Mhórdha a raibh morgáiste aige ar Chluain Eadhnáin, baile Uí Chriomthainn.

Tá fianaise ann a neartaíonn le tuairim Best i lámhscríbhinn Acadamh Ríoga na hÉireann, MS&nbsp;B.&nbsp;iv.&nbsp;2, agus í breactha sa 17ú haois.  Mar a thug [[Rudolf Thurneysen]] faoi deara, rinne an scríobhaí cóip de théacsanna ar leith, ag cur in iúl gurbh é "Leabhar na  Chongbála" an fhoinse.

===Sa lá atá inniu ann===
Tá an leabhar anois i Leabharlann Choláiste na Tríonóide, LS 1339 (olim H 2.18).

D'fhoilsigh [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] leagan de thar thréimhse 29 mbliana agus sé imleabhar ann.  Tà leaganacha ar líne:
* [https://www.isos.dias.ie/libraries/TCD/TCD_MS_1339/irish/index.html LS 1336] ar [https://www.isos.dias.ie/irish/index2.html Meamram Páipear Ríomhaire] , IAL-BÁC
* *Book of Leinster, formerly Lebar na Núachongbála* ar [https://celt.ucc.ie/ CELT]

==Ábhair==
Tá an leabhar ar cheann de na foinsí is tábhachtaí de [[Litríocht na hÉireann|litríocht]], de [[ginealas|ghinealas]] agus [[Miotaseolaíocht na nGael|mhiotaseolaíocht]] Éire na Meánaoise.

Foinsí eile: 
* *Lebor Gabála Érenn* (*Leabhar Gabhála na hÉireann*)
* an leagan is iomláine den *Táin Bó Cuailnge*
* an *Dindshenchas* (*Dinnseanchas*)
* aistriúchán Gaeilge ar *De excidio Troiae Historia*
* *Féilire Thamhlachta'' (sular scaradh é ón mbun-imleabhar).

## Tagairtí

Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise
Catagóir:An Rúraíocht
Catagóir:12ú haois in Éirinn