open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Comhaontuithe Camp David

[mion|Camp David, Meán Fómhair 1978. Uachtarán [Anwar Sadat|Sadat na hÉigipte (ar chlé) agus Príomh-Aire Iosrael, Menachim Begin. Ócáid stairiúil agus iad ag croitheadh láimhe. Uachtarán Mheiriceá, Jimmy Carter, ag faire orthu.|alt=]]
Síníodh na **Comhaontuithe Camp David** ar an 17 Meán Fómhair 1978.  Sa bhliain 1977, bhí sé de mhisneach ag Anwar Sadat cuairt a thabhairt ar Iosrael agus brú a chur ar Uachtarán Iosrael, Menachim Begin, páirt a ghlacadh i g**comhchainteanna [[Síocháin|síochán]]<nowiki/>a** "**Camp David**" sna Stáit Aontaithe.

Síníodh conradh síochána stairiúil ar an 26 Márta 1979, an Conradh Síocháin Éigipt-Iosrael.

## Na cainteanna
I mí lúil 1978 bhuail Begin agus Sadat leis an Uachtarán Carter ag Camp David i Maryland i Meiriceá. Bhí cainteanna rúnda ann, a bhí dírithe ar na fadhbanna a bhain leis na hlosraelaigh a bheith ag cur fúthu i Síonáí agus ar an mBruach Thiar. 

Tháinig dhá cháipéis as na cainteannaː

* In 'Deilbhcháipéis Chonradh na Síochána' d'aontaigh Iosrael go dtabharfaí Síonáí ar ais do na hÉigiptigh de réir a chéile thar thréimhse trí bliana dá mbeidís siúd sásta Canáil Shuais agus Caolas Tiran a oscailt athuair do loingeas Iosrael. 
* Sa dara cáipéis, 'Deilbhcháipéis na Síochána', d'aontaigh Begin cainteanna a thosú faoi thodhchaí Gaza agus an Bhruaigh Thiar, as a dtiocfadh féinrialtas de shórt éigin do na Palaistínigh laistigh de chúig bliana.
mion|alt=|clé|220x220px

Bhí an dara deilbhcháipéis an-doiléir, ní raibh na hÉigiptigh i riocht socrú ar bith a dhéanamh ar son na bPalaistíneach ná na Stát Arabach eile, agus sa deireadh thiar ní raibh aon toradh ar na moltaí.

## Iarmhairtí
Measadh an comhaontú sin ina éacht agus cuireadh an-dóchas ann san Iarthar ag an am. Nuair a tháinig sé abhaile ó Mheiriceá, d'éirigh le Begin áiteamh ar an Knesset trúpaí losraelacha agus lonnaitheoirí a tharraingt siar as Leithinis Shíonáí. Chabhraigh sé sin leo conradh síochána a dhéanamh. Tháinig an bheirt cheannairí ar ais go Camp David ab bhliain dár gcionn.  

Ar an 26 Márta 1979: shínigh Uachtarán an hEigipte, Anwar Sadat agus Príomh-Aire Iosrael, Menachem Begin, conradh síocháin sa Teach Bán, an Conradh Síocháin Éigipt-Iosrael.

Tharraing an beart seo agus a dhearcadh i leith an iarthair ionsaithe ó na náisiúin Arabacha eile agus ó ghrúpaí míleata Ioslamacha san Éigipt. Is é an toradh a bhí air sin ná gur feallmharaíodh Anwar Sadat sa bhliain 1981.

## Féach freisin

* Conradh Síocháin Éigipt-Iosrael, 1979

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Catagóir:An Meánoirthear
Catagóir:Stair na hÉigipte
Catagóir:Stair Iosrael
Menachim Begin

Bhí **Menachim Begin** (1913-1992) ina phríomhaire ar Iosrael.
## Luathshaol
B'as an Rúis ó thús dó. In aois a 16 thosaigh sé ag cur spéise i ngluaiseachtaí ógra de chuid na Siónach. 

Tar éis dó tamall a chaitheamh i sluachampaí géibhinn san Aontas Sóivéadach, d'éirigh le Begin teitheadh go dtí an Phalaistín, áit ar ghlac sé ceannaireacht ar an Irgun i 1943. 

Ghlac sé páirt mhór ar ball sa troid ar son na saoirse roimh imeacht na Sasanach agus ina dhiaidh, agus an t-ionsaí ar Deir Yassin i 1948 san áireamh.
## Polaitíocht
Tar éis d'Iosrael neamhspleáchas a bhaint amach, bhunaigh Begin an páirtí Herut (Saoirse). Toghadh ina fheisire sa Knesset é.  

Bhí an páirtí Herut go láidir ar thaobh an náisiúnachais agus mhol siad seilbh a ghabháil ar thailte ar gach taobh d'abhainn na hlordáine. 

Ina dhiaidh sin cheangail an páirtí Herut le páirtithe eile ar an eite dheas chun an grúpa Likud (Aontas) a bhunú.  

I rith an Chogaidh Sé Lá glacadh leis an dearcadh neamhghéilliúil a bhí aige, agus i ndeireadh na dála toghadh é ina Phríomh-Aire i 1977. link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Camp_David,_Menachem_Begin,_Anwar_Sadat,_1978.jpg|clé|mion|Camp David, Meán Fómhair 1978. Uachtarán Sadat na hÉigipte (ar clé) agus Príomh-Aire Iosrael, Menachim Begin. Ócáid stairiúil agus iad ag croitheadh láimhe. Uachtarán Mheiriceá, Jimmy Carter, ag faire orthu.

## Taidhleoireacht
Nuair a chuaigh sé chun cainte le hAnwar Sadat an bhliain sin, ba é an chéad cheannaire losraelach riamh a bhuail le ceannaire Arabach. 

Bronnadh Duais Nobel na Síochána ar an mbeirt acu de bharr a gcuid oibre maidir le Comhaontú Camp David. 

## Síónachas
Mar sin féin bhí sé sásta i gcónaí seasamh go láidir chun Iosrael a chosaint. Sular éirigh sé as mar Phríomh-Aire sa bhliain 1983 cheadaigh sé ionradh ar an Liobáin i 1982.

## Tagairtí

Catagóir:Iosrael
Forcheartú (teangeolaíocht)

Is éard is **forcheartú** ann ná coincheap teangeolaíochta ina mbaintear feidhm neamhchaighdeánach as teanga de bharr úsáid mhícheart rialacha a shamhlaítear léi. Is gnách go gcreideann cainteoir nó scríbhneoir a dhéanann forcheartú go bhfuil an fhoirm atá in úsáid acu i gceart, de bharr nach dtuigeann siad na rialacha chomh maith le hiarracht cuma an léinn nó an oideachais a chur air nó uirthi féin. 

Sampla maith den fhocheartú a bhí le fáil i mír nuachta de chuid Nuacht TG4 inár léiríodh ar an scáileán greamán ar a raibh na focail "ANTIFA" agus "An Ghaeltacht" le feiceáil, ach gur mar "ANTIFA na Gaeltachta" a léigh an tuairisceoir amach téacs an ghreamáin. Ní raibh aon chinnteacht gur faoi réir "ANTIFA" a bhí "an Ghaeltacht" ar an ngreamán, agus mar sin, níor ghá an t-infhilleadh ginideach a chur i bhfeidhm ar an ainmfhocal Gaeltacht. Ar eagla a cháinte, b'fhéidir, agus le nach gcuirfí ina leith gan eolas mar is ceart a bheith ar rialacha an ghinidigh aige, ba é an t-infhilleadh ginideach a roghnaigh an tuairisceoir, agus is sórt "focheartú" ba thoradh leis an iarracht. Féach anseo ar an mír: https://twitter.com/i/status/1270417636212584451

catagóir:Teangeolaíocht
John Brown (daonfhuascailteoir)

Ba daonfhuascailteoir Meiriceánaigh é **John Brown** a rugadh ar an 9 Bealtaine, 1800 i dTorrington, Connecticut agus a fuair bás ar an 2 Nollaig, 1859. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1759
Catagóir:Básanna i 1833
Catagóir:Sclábhaíocht
William Tecumseh Sherman

220px|mion|clé|William Tecumseh Sherman
Ba ginearál Meiriceánach é **William Tecumseh Sherman** a rugadh ar an 8 Feabhra, 1820 i Lancaster, Ohio agus a fuair bás ar an 14 Feabhra, 1891. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1820
Catagóir:Básanna i 1891
Catagóir:Daoine i gCogadh Cathartha na Stát Aontaithe
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Daonfhuascailteachas

[deas|250px|thumb|[Bonn (píosa miotail)|Bonn le haghaidh an Feachtas Briotanach um frith-sclábhaíocht]]
Is gluaiseacht i mbun cealú na sclábhaíochta é an **daonfhuascailteachas**.

Catagóir:Daonfhuascailteachas
Catagóir:Sclábhaíocht
Batallón de San Patricio

deas|250px|thumb|Brat an cathlán
     
Aonad le 175 inimircigh de shliocht Eorpach (Éireannaigh an chuid is mó) ab ea **Batallón de San Patricio** (An Béarla: Saint Patrick's Battalion), a throid mar chuid den tArm Meicsiceach i gcoinne Stáit Aontaithe Mheiriceá sa Chogadh Meicsiceach-Meiriceánach. Ba John Riley ina cheannaire den cathlán. 

Catagóir:Cogadh Meicsiceach-Meiriceánach
Catagóir:Stair na Stát Aontaithe
Catagóir:Stair Mheicsiceo
Seán Pádraig Ó Raghallaigh

Ba shaighdiúir Éireannach é **Seán Pádraig Ó Raghallaigh**  (Béarla: *John Patrick Riley*), a rugadh in 1817 sa Chlochán, Contae na Gaillimhe. Saighdiúir Éireannach in Arm na Breataine ab ea é a chuaigh ar imirce go dtí na Stáit Aontaithe agus a liostáil in Arm na Stát Aontaithe ina dhiaidh sin. Le linn Chogadh Mheicsiceo-Mheiriceá 1846-1848, bhí Riley i gceannas ar roinnt saighdiúirí eile a thug cúl le hArm Mheiriceá agus a chuaigh go Meicsiceo, áit ar bhunaigh siad Cathlán Naomh Pádraig in Arm Mheicsiceo.

Catagóir:Daoine Éireannacha
Catagóir:Cogadh Meicsiceach-Meiriceánach
Catagóir:Daoine a rugadh i 1817
Catagóir:Básanna i 1850
Eaglais Chaitliceach in Éirinn

Is cuid den Eaglais Chaitliceach domhanda í an **Eaglais Chaitliceach in Éirinn.** Luaigh 3.7 milliún duine go raibh siad de bhunús Chaitliceach i bPoblacht na hÉireann, 78% den daonra in 2016. 

## Féach freisin

* Eaglais Chaitliceach 
* Cásanna mí-úsáid ghnéis in Éirinn de chuid na hEaglaise Caitlicí 

## Tagairtí

Catagóir:Creideamh in Éirinn
Catagóir:Eaglais Chaitliceach in Éirinn
Rinkeby

deas|250px|thumb|Rinkeby
Is baile suite i Stócólm, an tSualainn é **Rinkeby**.

Catagóir:Stócólm
Catagóir:An tSualainn
Seireo Síneach

Is ainmhí é an **seireo Síneach** (*Capricornis milneedwardsii*). Mamach atá ann, cineál gabhair agus, mar sin ball d'fhine na Caprinae, fofhine na Bovidae (gabhair, caora srl). Tá sé dúchasach don tSín agus d'Oirdheisceart na hÁise. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Cath

Is éard is **cath** ann ná troid idir dhá arm nó dhá aonad mhíleata, beag beann ar an líon saighdiúirí. Tá an focal sa Ghaeilge le fada, fiú sa tSean-Ghaeilge. Go minic, is éard atá i gceist ná comhrac atá soiléir ó thaobh fad ama, limistéir, agus thiomantas na bhfórsaí. Mar sin féin, úsáidtear an téarma ar fheachtas míleata ina iomláine freisin, mar a dhéantar i gcás Cath na Breataine, Cath Stalingrad, Cath na Boilsce, srl. Tugtar *scirmis* ar chomhrac teoranta gan toradh soiléir air. 

## Cathanna Clúiteacha in Éirinn
* Cath Chill Ala
* Cath Chionn tSáile
* Cath Chluain Tarbh
* Cath Chnoc Dhongan
* Cath Lios Cearúill
* Cath na Bóinne
* Cath na Teamhrach
* Cath Thoraí
* Cath Chnoc Tua

## Tagairtí

Catagóir:Cogaíocht
Lafcadio Hearn

Scríbhneoir ab ea **Patrick Lafcadio Hearn** (/hɜːrn/; Gréigis: Πατρίκιος Λευκάδιος Χερν; 27 Meitheamh 1850 – 26 Meán Fómhair 1904), a raibh aithne air freisin faoina ainm Seapánach Koizumi Yakumo (小泉 八雲). Aithnítear é sa chuid is mó as a chuid leabhar faoin Seapáin, go mór mhór as a dhíolaimí miotas agus scéalta taibhsí i mBéarla a leithéid *Kwaidan: Stories and Studies of Strange Things*. Tá cáil freisin ar a chuid scríbhinní faoi New Orleans, Louisiana, iad bunaithe ar na deich mbliana a chaith sé ina chónaí sa chathair úd. Sa tSeapáin, áfach, a mhothaigh sé ar a shuaimhneas ba mó. Phós sé bean Sheapánach, rugadh ceathrar páistí dóibh agus ghlac sé le saoránacht na Seapáine.

## A óige
Bí cúlra casta teaghlaigh aige, agus eisean faoi chúram a athar, a mháthar agus aintín leis ag amanna difriúla. B'as Éirinn a athair, agus Gréagach ab ea a mháthair. Rugadh Lafcadio ar cheann de na hOileáin Iónacha sa Ghréig, mar atá Lafcada (as a dtagann an dara ainm leis) agus tógadh é i mBaile Átha Cliath, Contae Phort Láirge agus i mBangor sa Bhreatain Bheag. Oileadh i Sasana agus sa Fhrainc é. D'aistrigh sé scéalta Guy de Maupassant ón bhFraincís go dtí an Béarla.

## A ghairmré
Thug sé aghaidh ar Mheiriceá agus é 19 bliana d'aois. Rinne sé a bhealach chuig Cincinnati, Ohio mar a raibh daoine gaolta leis ina gcónaí ann. Agus é 23 bliain d'aois phós sé bean óg ghorm darbh ainm Alethea ("Mattie") Foley, rud a bhí in aghaidh an dlí in Ohio san am.

[mion|clé|Lafcadio Hearn lena dara bhean chéile, Koizumi Setsu, sa t[An tSeapáin|Seapáin]]
Shíothlaigh Hearn i dTóiceo de bharr taom croí. I ndiaidh a bháis, ghlac Natsume Sōseki cathaoir litríocht an Bhéarla in Ollscoil Thóiceo, post a bhí ag Hearn go dtí sin.

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1850
Catagóir:Básanna i 1904
Clíodhna Ní Lionáin

**Clíodhna Ní Lionáin**,  seandálaí Éireannach

Is as Cúil Ghréine, i gCo. Loch Garman, í Ní Lionáin. 
Fuair sí a céim PhD i seandálaíocht sa bhliain 2014. Is comhalta taighde í i scoil an seandálaíocht i an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath

Is í an Príomh seandálaí ag an Polladh ag Halla an Dubhadh, leis an tionscadal Devinish, áit ina bhfuil tuama pasáiste atá 5500 bliain d'aois.
"Is fionnachtain den a saoil é" ar sí.

## Naisc

* https://www.rte.ie/news/leinster/2018/0716/979038-dowth-hall-meath-megalithic/
* https://www.irishtimes.com/news/science/5-500-year-old-passage-tomb-at-dowth-is-find-of-a-lifetime-1.3567118
* https://www.independent.ie/regionals/braypeople/news/coolgreanys-clodhna-leads-dig-of-immense-importance-37128752.html
* https://www.siliconrepublic.com/innovation/megalithic-tomb-meath-dowth-hall
* http://www.ucd.ie/humanities/people/graduateresearchers/cliodhnanilionain/ 
* https://ie.linkedin.com/in/cl%C3%ADodhna-n%C3%AD-lion%C3%A1in-phd-582b4329
Seanghabhar Gaelach

Is é an **seanghabhar Gaelach** an cine gabhair dúchais amháin in Éirinn. Úsáidtear don fheoil agus bainne é. Sa stair, bhí sé an-tábhachtach do dhaoine bochta, agus an t-ainm a bhí air ná "bó bháinne an duine bhoicht". Tá an cine beagnach díobhaí, ach tá Cumann an tSeanghabhair Ghaelaigh ag iarraidh é a shábháil.

### Féach Freisin

Cumann an tSeanghabhair Ghaelaigh
Colonel Sanders

clé|250px|mion|Colonel Sanders
Ba fhear gnó Meiriceánach é Coirnéal **Harland David Sanders**, a rugadh ar an 9 Meán Fómhair 1890 agus a fuair bás ar an 16 Nollaig 1980.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1890
Catagóir:Básanna i 1980
Catagóir:Básanna de bharr ailse
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
Cathlán

deas|250px|thumb|Cathlán
Is slua mór feadhna réidh le haghaidh cath, go háirithe an aonad coisithe de chuid briogáid é **cathlán**.

Catagóir:Fórsaí armtha
Matteo Berrettini

Is imreoir leadóige as An Iodáil é **Matteo Berrettini**. Rugadh é ar an 12 Aibreán 1996. 

## Tagairtí

mion|clé|250p|Matteo Berrettini

Catagóir:Imreoirí leadóige fear
Catagóir:Daoine a rugadh i 1996
Catagóir:Daoine beo
Ramkumar Ramanathan

Is imreoir leadóige as An India é **Ramkumar Ramanathan**. Rugadh é ar an 8 Samhain 1994. 

Catagóir:Imreoirí leadóige fear
Catagóir:Daoine a rugadh i 1994
Catagóir:Daoine beo
Caitlín Nic Aoidh

Is láithreoir teilifíse le TG4 í **Caitlín Nic Aoidh** (a rugadh 6 Meán Fómhair 1981). Is Gaeilgeoir dúchasach ó gCloch Cheann Fhaola i gContae Dhún na nGall í.

## Oideachas
D'fhreastail Nic Aoidh ar Phobalscoil Cloich Cheann Fhaola i nDún na nGall, agus i ndiaidh sin d'fhreastail sí ar Ollscoil na hÉireann, Má Nuad. Bhain sí céim Ghaeilge agus ceol amach, agus seal níos déanaí bhain sí céim máistreachta amach ón ollscoil céanna. 

Bronnadh Dioplóma Gairmiúil san Oideachas (DGO) uirthi in Ollscoil na hÉireann, Gaillimh chomh maith.

## Gairm
Roimh a thosaigh sí ag obair mar láithreoir teilifíse le TG4, ba mhúinteoir meánscoile í Caitlín, leis an Ghaeilge agus ceol mar ábhair aici.  

Thosaigh sí ag obair le TG4 sa bhliain 2014, ag déanamh láithreacht ar thuar na haimsire ar TG4. 

Ar Oíche Shamhna i 2016 rinneadh bob léi ina ndeachaigh sí ar iarraidh i ndiaidh 'splanc thintrí'. Bhí an cleas sin i mbéal an phobail ag an am, agus ba chuid d'fhreagra é ar an gclár teilifíse ‘*[[Have I Got a Bit More News for You]]*’.

Bhí sí agus a comhoibrí TG4 mar aíonna ar '*[[The Tommy Tiernan Show]]*' i 2018*.*

Ainmníodh í don gradam 'láithreoir teilifíse is fearr' sna *2016 STELLAR Shine Awards*.

Ar 20 Feabhra 2023, rinne Caitlín Nic Aoidh agallamh le  Paul Mescal  ar an gcairpéad dearg agus é ag freastal ar na gradaim BAFTA.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Láithreoirí teilifíse
Catagóir:Meitéareolaithe

Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Lucht TG4
Mandiraja

Is ceantar (Indinéisis: *kecamatan*) i leasríocht Banjarnegara, Iáva Láir, san Indinéis é **Mandiraja** (Iávais: ꦩꦤ꧀ꦢꦶꦫꦗ). Tá an ceantar 52.62 km² ina achar, agus bhí 78,090 duine ina gcónaí ann de réir dhaonáireamh na hIndinéise sa bhliain 2020. Is é Mandiraja an dara baile is mó i leasríocht Banjarnegara, tar éis an bhaile riaracháin Banjarnegara féin.

## Tagairtí
Gustavo Adolfo Bell Lemus

Ambasadóir reatha na Colóime chun Cúba is ea **Gustavo Adolfo Bell Lemus** (a rugadh ar an 1 Feabhra 1957). Tá sé ina dhlíodóir, eacnamaí agus staraí. D'fhreastail sé mar an seachtú Leas-Uachtarán idir 1998 agus 2002, faoi rialtas an tríochadú uachtaráin, Andrés Pastrana Arango, agus sheirbheáil sé chomh maith, ag an am céanna. mar Ard-Choimisinéir um Chearta an Duine sa Cholóim agus mar Aire Cosanta Náisiúnta, idir 2001 agus 2002. Sa bhliain 1992, mar an 53ú **. B'é an chéad Ghobharnóir a toghadh go daonlathach sa Roinn, tar éis achtacháin, Bunreacht na Colóime, sa bhliain 1991.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Clónáil

Is éard is **clónáil** ann ná an próiseas le haghaidh aonán géinchomhionann a tháirgeadh d'orgánach, a d'fhéadfadh a bheith déanta go nádúrtha nó go saorga. Sa nádúr, táirgeann  go leor orgánach clóin trí atáirgeadh éighnéasach. Sa bhiteicneolaíocht tagraíonn clónáil do phróiseas le haghaidh chlóin d'orgánaigh nó chóipeanna de chealla nó bhloghanna d'ADN a chruthú (clónáil mhóilíneach). Chomh maith le bitheolaíocht, tagraíonn an téarma d'ilchóipeanna de shaothair sna meáin dhigiteacha nó bogearraí a tháirgeadh.

B'é J. B. S. Haldane, a chéad cheap an téarma 'clone' sa Bhéarla. Tá sé díorthaithe ón fhochal Gréigise,  *klōn*, "craobhóg", a thagraíonn don phróiseas trína gcruthaítear planda nua as chraobhóg. Sa luibheolaíocht, d'úsáidtí an téarma **lusus** go traidisiúnta.

## Nótaí

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht mhóilíneach
Atáirgeadh gnéasach

Déanann ainmhithe sliocht a phórú trí **atáirgeadh gnéasach** de ghnáth, ach uaireanta déanann siad é trí atáirgeadh éighnéasach. Is é an gníomh bunúsach a bhíonn i gceist in atáirgeadh gnéasach go dtagann dhá núicléas (na gaiméití) le chéile agus go dtáthaíonn siad le chéile chun cill amháin, an ubh thoirchithe (nó siogót), a dhéanamh. Is iad an dá núicléas a tháthaíonn le chéile ná núicléas speirmchille agus núicléas ubhchille. Ó chorp an fhireannaigh a thagann an speirmchill; ó chorp an bhaineanna a thagann an ubhchill.

## Féach freisin
* Atáirgeadh

## Tagairtí

Catagóir:Corp an duine
Aistriú cothrománach géine

mion|Léiríonn 'Crann na beatha' seo aistriú ingearach agus cothrománach géine.
Is éard is **aistriú cothrománach géine** (**ACG**) nó **aistriú cliathánach géine**  ná an ghluaiseacht d'ábhar géiniteach idir orgánaigh aoncheallacha  agus/nó ilcheallacha, cé is moite de tharchur ADN ó thuismitheoir chuig a shliocht. Toisc thábhachtach is ea ACG in éabhlóid go leor orgánach.

Tá ACG ina phríomh-mheicníocht i leathnú frithsheasmhacht in aghaidh antaibheathach i mbaictéir, agus glacann sé ról tábhachtach in éabhlóid na mbaictéar gur féidir leo comhdhúile nuálacha, a leithéid agus lotnaidicídí shaorga a dhíghrádú agus in éabhlóid, i  gcothabháil, agus i dtarchur nimhneachta. Is minic a bhíonn baictéarafagaigh mheasartha agus plasmaidí  páirteach ann.  Is féidir le géinte, atá freagrach as frithsheasmhacht in aghaidh antaibheathach i speiceas baictéarach amháin, aistriú chuig speicis eile trí mheicníochtaí éagsúla, ar nós F pileas, agus ina dhiaidh sin faighteora na ngéinte frithsheasmhacht a armáil in aghaidh antaibheathach, a bhfuil ag éirí dúshlánach ó thaobh na sláinte de. Samhlaítear freisin go gcuireann ACG chun cinn cothabháil saol uilíoch na bithcheimice agus, ina dhiaidh sin, uilíocht an chóid ghéinitigh.
Bhí go leor machnaimh faoin ghéineolaíocht dírithe ar an aistriú cothrománach, ach níl  an tábhacht a bhaineann le haistriú ingearach  géine i measc orgánach aoncheallach ach ina thús.

Is féidir glacadh le seachadadh géinte mar  aistriú saorga géine, agus is saghas d' innealtóireacht ghéiniteach í.

## Foinsí agus nótaí

Catagóir:Géineolaíocht
Paul Reynolds

Ba mhaor cruicéid de chuid na hÉireann é **Paul Reynolds**, a rugadh ar an 23 Bealtaine 1973 agus a fuair bás ar an 18 Deireadh Fómhair 2023. I mí na Samhna 2016, ainmníodh é mar Oifigeach na Bliana ag Gradaim Chruicéad Éireann. Ceapadh é ar an bPainéal Idirnáisiúnta Maor agus Réiteoirí i mí Meithimh 2018.

Ba é an cluiche idir Éire agus an Afganastáin ar an 22 Lúnasa 2018 an chéad chluiche idirnáisiúnta Twenty20 (T20I) a raibh sé i bhfeighil air. Rinne sé maoirseoireacht ar Chluiche Idirnáisiúnta Aon Lae (ODI) den chéad uair ar an 29 Lúnasa 2018, cluiche eile idir Éire agus an Afganastáin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Imreoirí cruicéid
Sententia

Natháin ghairide mhorálta, mar shampla seanfhocail, seanráite, nathaíochtaí, léirisc, nó ráitis ghonta a tógadh ó fhoinsí ársa, coitianta nó eile, is ea ***sententiae*** (an t-ainmneach iolra d'fhocal Laidneach *sententia*). 
Catagóir:Téacsanna na Laidine
Zygopetalum

Géineas de 14 speiceas is ea ***Zygopetalum***, san fhine Orchidaceae, fhofhine Epidendroideae, treibh Maxillariae, agus fhothreibh Zygopetalinae. Is é sonraitheoir an speicis ná *Zygopetalum mackayi* (*Z. maculatum*).

Tá ainm an ghéinis seo díortha ó *zygon* na Gréigise, a chiallaíonn "peiteal faoi chuing". Is tagairt é seo don fhásóg ag bun an liopa a chruthaíonn comhtháthú na bpeiteal agus na seipeal.

Tagtar ar na Zygopetalum ag íseal- go meán-airde i bhforaoisí taise i Meiriceá Theas. Faightear an chuid is mó de na speicis sa Bhrasaíl.

Is maith le daoine magairlíní den ghéineas seo de bharr a éasca agus a tá sé iad a fhás. Tá tóir orthu mar bhláthanna gearrtha.

## Tagairtí

Catagóir:Magairlíní
William Jackson Hooker

Luibheolaí agus rangaitheoir agus maisitheoir plandaí Sasanach ab ea **Sir William Jackson Hooker** (6 Iúil 1785 – 12 Lúnasa 1865). Ollamh Regius le Luibheolaíocht ab ea é in Ollscoil Ghlaschú, agus bhí sé ina stiúrthóir ar an Luibhghairdín Ríoga in Kew. Bhí sé mór le Sir Joseph Banks a chuidigh le Hooker lena chuid oibre mar thaiscéalaí agus mar chruinnitheoir agus rangaitheoir plandaí. Tháinig a mhac, Joseph Dalton Hooker, i gcomharbacht air mar stiúrthóir ar Luibhghairdín Kew.

## Beathaisnéis
Rugadh Hooker in Norwich. Rinne sé staidéar ar an stair aiceanta go neamhfhoirmeálta, éaneolaíocht agus  feithideolaíocht go háirithe. Chuir sé spéis sa luibheolaíocht ar moladh Sir James Edward Smith, é sin i ndiaidh comhairle Smith a lorg faoi chaonach neamhchoitianta áirithe.

Rinne Hooker a chéad turas go dtí an Íoslainn sa bhliain 1809. Scríobh sé *Tour in Iceland* (1809, athchló 1813) faoin turas sin.

Bhí sé ceaptha ag Hooker dul in éineacht le Sir Robert Brownrigg go dtí an Siolón sna blianta 1810–1811, ach cuireadh an turas ar ceal mar gheall ar chúinsí polaitiúla corracha na mblianta úd. Sa bhliain 1814 chaith sé 9 mí ar lorg plandaí sa Fhrainc, san Eilvéis agus i dtuaisceart na hIodáile. An bhliain ina dhiaidh sin phós sé Maria Dawson Turner, iníon Dawson Turner, baincéir, agus deirfiúr chéile Francis Palgrave.

## Tagairtí

Catagóir:Luibheolaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1785
Catagóir:Básanna i 1865
Bábóg

mion|Girseach agus bábóg i bpéintéireacht de chuid Théodore Chassériau
[mion|Girseach agus bábóg, [Denver, Colorado, go luath san 20ú haois]]
Is é is **bábóg** ann ná macasamhlú beag de dhuine, de ghnáth leanbh, páiste nó bean. Déantar bábóga mar bhréagáin do pháistí, agus uaireanta mar mhaisiúcháin. Le leathchéad bliain ar a laghad déantar iad as plaisteach an chuid is mó den am. Bíonn siad gléasta le héadaí.

 

Catagóir:Bréagáin
Molly Sterling

Is amhránaí Éireannach í **Molly Sterling**. Rugadh i bPocán, Contae Thiobraid Árann ar an 8 Márta 1998 í. 

## Dioscliosta
### Ceirníní Leathfhada

### Singlí

## Tagairtí

Catagóir:Popcheoltóirí
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1998
Catagóir:Daoine beo
Stoirm thrópaiceach Gordon

right|250px|thumb|Stoirm thrópaiceach Gordon
Stoirm ghaoithe a bhuail na Mion-Aintillí, Pórtó Ríce, An Easpáinneoil, Cúba, Na Bahámaí, Florida, Alabama agus Mississippi idir an 30 Lúnasa agus inniu is é **Stoirm thrópaiceach Gordon**. Ainmníodh Stoirm thrópaiceach Gordon ar an 3 Meán Fómhair mar an seachtú stoirm de Shéasúr na hairicíní an tAtlantach 2018. Fuair triúr bás mar gheall ar an stoirm.

Gordon
Oidheadh Chlainne Uisnigh

Is cuid de chnuasach laochscéalta na Rúraíochta é **Oidheadh Chlainne Uisnigh**.  Téann an scéal siar go dtí 6ú haois, ach scríobhadh an leagan leis an teideal úd as Nua-Ghaeilge Moch.

Scéal tragóideach is ea é faoin ógbhean Deirdre, a bhí roghnaithe mar chéile ag Conchúr mac Neasa, ach a d'éalaigh le Naoise go hAlbain.  Tar éis tamaill, d'iarr Conchúr ar Naoise agus a dheartháireacha, clann Uisnigh, teacht ar ais go hÉirinn go dtuga sé mathúnais dóibh.  Maraíodh na deartháireacha go fealltach chomh luath agus a shroich siad príomhchathair an rí, Eamhain Mhacha.  Léim Deirdre as carbad an rí agus rinneadh smidiríní dá ceann in aghaidh carraige.

## Foinsí
* Lámhscríbhinní
** Leabhar Laighneach, ll. 259b–261b; 12ú haois (leagan is sine)
** Leabhar Buí Leacáin, col. 749–753; 14ú haois.
** Lámhscríbhinn Ghleann Masain; 15ú haois.
** Egerton 1782, ff. 67r–69v; 16ú haois.
* CELT
** Longes mac n-Uislenn, G301020B
** Deirdre, G301020
** *[https://celt.ucc.ie//published/T301020.html Deirdre]*, T301020, aistriúchán Béarla le Dubhghlas de hÍde
* CODECS
** Longes mac nUislenn, ID 681
** Oidheadh chloinne hUisneach, ID 2845
* Deirdre agus Naoise ar askaboutireland.ie
* Naoise + Deirdre  ar naoise.info

## Féach freisin
* Longes mac nUislenn

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta na Rúraíochta
Cathbhadh

Ba phríomhdhraoi agus fáidheadhóir é **Cathbhadh** (nó **Cafadh**, Sean-Ghaeilge **Cathbad**) i gcúirt Chonchúir Rí sa Rúraíocht.

## Breith Chonchúir
Tá dhá leagan sna foinsí ar bhreith Chonchúir, agus Cathbhadh ann araon mar chuid de.

Sa chéad leagan, is athair Chonchúir é. Fiafraíonn Neasa, iníon Eochaid Sálbuide (rí Uladh ag an am céanna), den draoi    céard a mheasann sé mar dhea-thuar an lá úd. Freagraíonn Cathbad, "rí a ghineadh ar bhanríon". Toisc nach raibh fear ar bith eile i láthair, meallann Neasa Cathbhadh chun na leapa agus gineann sí mac.

Sa dara leagan, is taoiseach cheithearn fhianna é Cathbhadh, agus díríonn sé ionsaí ar theach athair altrama Neasa, agus maraítear cách ann. 

Níl ar a chumas ar Eochaid tada a dhéanamh toisc níltear in ann an chóir a leagan ar Chathbhadh. Is ar an gcaoi sin a bhunaíonn Ness a ceithearn fhianna féin chun teacht suas leis. Lá amháin, ámh, agus sí imithe ina haonar chun folcadh, tagann Cathbhadh chuici agus éilíonn sé í mar bhean chéile. Ní raibh an dara rogha aici ach aontú. 

I leagan éigin eile, áfach, ní hé Cathbhadh athair mac Neasa, ach a leannán, an t-ard-rí, Fachtna Fáthach. 

Agus Neasa agus Cathbhadh ag taisteal chun cuairt a thabhairt ar Fhachtna, ar bhruach na habhann úd chuaigh Neasa i dtinneas linbh. Rinne Cathbhadh tairngreacht go mbeadh breithlá a linbh ar chomh lá le hÍosa Chríost,[5] márbh fhéidir léi fanacht go dtí an lá dár gcionn. Shuigh sí ar chloch ar bhruach na habhann, agus ar an lá ina dhiaidh, rugadh Conchúr dí. Thit an leanbh i ndiaidh a mhullaigh isteach san abhainn, ach d'ardaigh Cathbhadh amach é. D'ainmníodh an leanbh as an abhainn.

## Fáidh
Bhí an draoi i láthair ag breith Deirdre agus thuar sé a cinniúint, ach níor thug Conchúr aird dó. 

Tráth éigin eile, chuala Cú Chulainn óg ag dul thairis Cathbad ag tuar go mbeadh clú agus cáil shioraí, ag saol gearr, ag éinne a thógadh airm an lá úd. Rith sé ar an dtoirt go Conchúr agus d'iarr sé air go raibh sé ina shaighdiúir.

## Nótaí


Catagóir:An_Rúraíocht
Spáinnéar Clumber

thumb|240px|Spáinnéar Clumber
Is madadh clóis é **spáinnéar Clumber**. 

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Póir mhadraí
Cuandú

Is ainmhí é an **cuandú**. Mamach atá ann. Is torcáin chraobhacha sa ghéineas *Coendou* iad. Tá roinnt speiceas díobh ann. Tá siad dúchasach do Mheiriceá Láir agus do Mheiriceá Theas.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Moncaí uallach Oileán Coiba

Is ainmhí é an **moncaí uallach Oileán Coiba** (*Alouatta coibensis*). Mamach agus moncaí atá ann. Maireann sé i bPanama.

## Tagairtí

Catagóir:Moncaithe
Títí cósta dúlámhach

Is ainmhí é an **títí cósta dúlámhach** (*Callicebus melanochir*). Mamach agus moncaí atá ann. Maireann sé in oirthear na Brasaíle, feadh an chósta.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Taylor Fritz

Is imreoir leadóige as na Stáit Aontaithe é **Taylor Harry Fritz**. Rugadh é ar an 28 Deireadh Fómhair, 1997. 

Catagóir:Imreoirí leadóige fear
Catagóir:Daoine a rugadh i 1997
Catagóir:Daoine beo
Rebecca Peterson

Is imreoir leadóige as An tSualainn í **Rebecca Peterson**. Rugadh í ar an 6 Lúnasa 1995. 

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Imreoirí leadóige Mná
Catagóir:Daoine a rugadh i 1995
Catagóir:Daoine beo
Karolína Muchová

Is imreoir leadóige as Poblacht na Seice í **Karolína Muchová**. Rugadh í ar an 21 Lúnasa 1996. 

Catagóir:Imreoirí leadóige Mná
Catagóir:Daoine a rugadh i 1996
Catagóir:Daoine beo
2018 Bucharest Open

Ba chomórtas WTA Tour é **2018 Bucharest Open** a imríodh ag Arenele BNR. Thosaigh an príomhchomórtas ar 16 Iúil 2018 agus chríochnaigh sé ar 22 Iúil 2018.

B'é 2018 an cúigiú heagrán den chomórtas. Bhuaigh Anastasija Sevastova comórtas na singlí le Irina-Camelia Begu agus Andreea Mitu ag bua comórtas na mbeirteanna.

## Singlí
### Réimnithe in ord feabhais
# **[[Anastasija Sevastova]] (Seaimpín)**
# Mihaela Buzărnescu *(Babhta leathcheannais)*
# Irina-Camelia Begu *(An chéad bhabhta)*
# Petra Martić *(Cluiche ceannais)*
# Sorana Cîrstea *(Babhta ceathrú ceannais)*
# Ana Bogdan *(An chéad bhabhta)*
# Pauline Parmentier *(An dara babhta, éiríodh as)*
# Polona Hercog *(Babhta leathcheannais, éiríodh as)*

Catagóir:Leadóg i 2018
Mandy Minella

Is imreoir leadóige as Lucsamburg í **Mandy Minella**. Rugadh í ar an 22 Samhain 1985. 

Catagóir:Imreoirí leadóige Mná
Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Daoine beo
Olga Danilović

Is imreoir leadóige as An tSeirbia í **Olga Danilović**. Rugadh í ar an 23 Eanáir 2001. 

Catagóir:Imreoirí leadóige Mná
Catagóir:Daoine a rugadh in 2001
Catagóir:Daoine beo
Anastasia Potapova

Is imreoir leadóige as An Rúis í **Anastasia Sergeyevna Potapova**. Rugadh í ar an 30 Márta 2001. 

Catagóir:Imreoirí leadóige Mná
Catagóir:Daoine a rugadh in 2001
Catagóir:Daoine beo
Zheng Saisai

Is imreoir leadóige as An tSín í **Zheng Saisai** nó **Zheng Sai-Sai**. Rugadh í ar an 5 Feabhra 1994. 

Catagóir:Imreoirí leadóige Mná
Catagóir:Daoine a rugadh i 1994
Catagóir:Daoine beo
The Simpsons (séasúr 30)

Thosaigh an **tríochadú séasúr** *[[The Simpsons]]* idir an 30 Meán Fómhair 2018 agus 2019 Bealtaine 12, ag tosú le "Bart's Not Dead".

## Eipeasóidí

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
*
Focail Ghaeilge nach bhfuil ach gutaí iontu

Is annamh **focail Ghaeilge nach bhfuil ach gutaí iontu** ach tá roinnt samplaí ann.

## Samplaí

* Aoi
* É
* Ea
* Eo (= bradán: eo fis)
* I
* Í
* Ó
* Ua

catagóir:An Ghaeilge
catagóir:Gutaí
Comhghraf idirtheangach

Is éard is **comhghraf idirtheangach** ann ná focail a bhfuil an litriú céanna acu ach a bhfuil ciall dhifriúil leo. Sampla is ea an focal 'teach' sa Ghaeilge, sa chiall 'tigh' agus 'teach' an Bhéarla (“múin”).  Uaireanta bíonn gaol sanasaíoch idir na focail ach is iondúil nach mbíonn. 

## Roinnt samplaí

## Tuilleadh Samplaí Gaeilge-Béarla
* https://gist.github.com/neal-o-r/064a79bca5a725a98b8b242668e307b1

## Tagairtí

Catagóir:Gramadach na Gaeilge
catagóir:Comhlitriú
catagóir:An Ghaeilge
Spéirling Florence

Bhuail **Spéirling Florence** an réigiún Mhuir Chairib ar an 31 Lúnasa 2018, an séú stoirm de Shéasúr na hairicíní an tAtlantach 2018,

## Féach freisin

* Spéirlingí

## Tagairtí

Catagóir:Séasúr na hairicíní 2018
Focail Ghaeilge lánchonsan

Is annamh **Focail Ghaeilge lánchonsan** ach tá roinnt samplaí ann.

## Samplaí

Is fuaimfhocail/intriachtaí iad seo a foilsíodh in Cú le Paul Bolger, Barry Devlin, aistriúchán le Leabhar Breac. 

* Ksssh
* Grrrrrr
* Nrrh
* hrrrhh

Tá roinnt giorrúchán ann.

* lch
* lgh
* bsp (bordspúnóg)
* csm (codanna sa mhilliún)
* srl
* XML
* png
* vs (versus)
* HTML
* TG4

## Tagairtí

Catagóir:Litriú na Gaeilge
Catagóir:An Ghaeilge
Measán Coton de Tuléar

mion|clé|240px|Measán Coton de Tuléar
Madra as Madagascar é **measán Coton de Tuléar**.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Gary Holton

B'aisteoir Sasanach é **Gary Frederick Holton** (a rugadh ar an 22 Meán Fómhair 1952 agus a fuair bás ar an 25 Deireadh Fómhair 1985). 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Básanna i 1985
Monte Cassino

clé|250px|mion|Monte Cassino
Is abtheach suite san Iodáil é **Monte Cassino**.

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:An Iodáil
Deichtine

Sa Rúraíocht, ba í **Deichtine** nó **Deichtire**
deirfiúr Chonchúir mhic Neasa agus máthair Chú Chulainn. Sualdamh mac Róigh ba ea a fear céile, ach b'fhéidir gurbh é fíorathair Chú Chulainn ná Lugh na dTuath Dé Danann.

## Leagan 1
Sa leagan seo, is carbadóir Chonchúir í. 

Nuair a tháinig ealta éan anuas ar Eamhain Mhacha tráth agus d'ith an féar, shocraigh fir na nUladh iad a sheilg.  Le titim na hoíche, agus é ag cur sneachta, d'aimsigh siad teach chun foscadh, Chuir fear óg agus a bhean chéile, agus í dtinneas clainne, fáilte romhaibh le bia agus deoch. Thug sise mac wife an saol, mar an gcéanna le láir lasmuigh a thug dhá shearrach. Ag éirí arís ar mhaidin, d'aithnigh na hUlaidh  Brú na Bóinne an áit. Bhí an teach agus na tuistí imithe, ach d'fhanadh an leanbh agus na searraigh siar. Thóg Deichtine took buachaill mar mhac altrama, ach, a bhaile arís ag Eamhaim, ach bhuaileadh tinn é d'éag sé.

Níos faide anonn, agus Deichtine ag ól dí, léim péist bheag isteach ina béal. Thit a chodladh uirthi, agus thaispeáin Lugh é féin di chun a insint léi go raibh a theachsa é an oíche úd, agus go raibh sí ag iompar a pháiste. Bhí na hUlaidh ag labhairt i gcogar gur mhac Chonchúir a bhí ann, ach mar sin féin, gheall seisean Deichtine le Sualdamh mac Róich. Ar oíche a bainise, agus náire uirthi bheith torrach ar son fir eile, bhasc sí an leanbh ina broinn agus rinneadh maighdean di arís. Ansin chuaigh sí a chodladh lena fear céile, d'éirigh sí torrach, agus thug sí mac ar an saol, Cú Chulainn.

## Leagan 2
I leagan eile, d'imigh Deichtine gan tásc ó Eamhain Mhacha, agus ba í an bhean chéile a bhí i dtinneas clainne, agus a thug Cú Chullainn ar an saol.

## Teaghlach Dheichtine
Ba í Maga nic Aengus Óg máthair Deichtine, agus ba é Cathbhadh Draoi a hathair. Is í Finchoem í deirfiúr.

Catagóir:An Rúraíocht
Eochaidh Sálbhuí

Rí Uladh ab ea **Eochaidh Sálbhuí** (Sean-Ghaeilge **Eochaid Sálbuide**) roimh aois na Rúraíochta. Ba í Neasa a iníon. 

Fuair sé bás ag Cath Leitreach Rua, ag troid ar son Ard-Rí na hÉireann, Fachtna Fáthach, in aghaidh Eochaidh Feidhil. Tháinig Fearghas Mac Róigh ina dhiaidh mar rí Uladh.

Catagóir:An Rúraíocht
Stephen Reid (ealaíontóir)

[mion|[Cú Chulainn ag marú an chú, maisiúchán leabhair de chuid Stephen Reid, 1904]] 
Maisitheoir agus péintéir Albanach ab ea **Stephen Reid** (1873–1948). Suíomhanna agus éadaigh Sheoirseacha na téamaí ba choitianta ina chuid saothar.

## Beathaisnéis
Rugadh Reid in Obar Dheathain. Oileadh é in Gray's School of Art agus in Acadamh Ríoga na hAlban. Toghadh é mar bhall den Royal Society of British Artists in aois a 33 bliana. Chuir Edwin Austin Abbey anáil ar luathshaothar Reid.

Aige seo síos cuid de na leabhair a mhaisigh Reid:

*Hull, Eleanor (1904), *The Boys' Cúchullain*
*Noyes, Alfred (1908), *Magic casement; an anthology of fairy poetry*
*Wood, Eric (1910), *Famous Voyages of the Great Discoverers*
*Rolleston, T.W. (1910), *The High Deeds of Finn*
*Rolleston, T.W. (1911), *Myths & Legends of the Celtic Race*

Bhí a chuid maisiúchán le feiceáil in irisí freisin, *The Strand Magazine* agus *The Connoisseur* san áireamh.

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíontóirí Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1873
Catagóir:Básanna i 1948
Acadamh Ríoga na hAlban

Príomheagraíocht na healaíne in Albain is ea **Acadamh Ríoga na hAlban** (Béarla: *Royal Scottish Academy* nó *RSA*). Tá sé mar aidhm aige ealaín chomhaimseartha a chur chun cinn in Albain. Bunaíodh an t-acadamh sa bhliain 1819. Tá sé suite i nDún Éideann.

Cuireadh an t-acadamh ar bun faoin ainm Royal Institution for the Encouragement of the Fine Arts in Scotland. Sa bhliain 1826 athainmníodh é mar an Scottish Academy, agus athraíodh an t-ainm sin go Royal Scottish Academy ar bhronnadh cairt ríoga air sa bhliain 1838. Maoiniú príobháideach a bhí aige ón tús.

## Naisc sheachtracha
*Suíomh Acadamh Ríoga na hAlban. Dáta rochtana: 18 Meán Fómhair 2018

Catagóir:Cultúr na hAlban
Féidhlimidh Mac Daill

Sa Rúraíocht, b'athair Dheirdre é **Feidhlimidh Mac Daill** (Sean-Ghaeilge **Feidlimid mac Daill**).

Ba bhard é i gcúirt an rí, Conchúr mac Neasa.  Ar lá breithe Dheirdre, rinne príomhdhraoi an rí, Cathbhadh, a thuismeá cinniúnach fúithi.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Fachtna Fáthach

De réir finscéil, Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ba ea **Fachtna Fáthach** mac Cais mac Rudhraighe.  Tháinig sé i réim agus an t-iarardrí, Dui Dallta Dedad, cloíte aige, ag  cath Ard Brestine.  De réir roinnt scéalta, ba é leannán Neasa, iníon Eochaidh Sálbhuí, rí na  nUladh, agus athair a mic, Conchúr mac Neasa, rí Uladh na Rúraíochta.

Tar éis 16 nó 25 bliana a réime, agus é ar chuairt go hUladh, d'ionsaigh Eochaidh Feidhil, rí Chonnacht, in éadan Teamhrach. Le tacaíocht na nUlaidh, chuir Fachtna cath air ag Leitir Ruadh,  Corann, Connacht. I rith na catha, tháinig Eochaidh timpeall ar Fhachtna, bhain a cheann de agus and rinneadh ardrí de.*

==Achar ama==
I bhfoinsí ar leith, faightear croineolaíochtaí ar leith dá réim:

* *Lebor Gabála Érenn*: [[Cogadh Cathartha Románach]] idir [[Julius Caesar]] agus [[Pompey]] (49 BC), agus réimeas [[Cleopatra]] (51 – 30 BC)
* *Foras Feasa ar Éirinn* le [[Seathrún Céitinn]]: 110 – 94 BC 
* *Annála na gCeithre Máistrí'': 159 – 143 BC

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Gavin Duffy

Is fear gnó Éireannach é **Gavin Duffy** (rugadh é ar an 29 Aibreán 1960) a bhí mar mholtóir ar chlár RTÉ Dragons' Den.

Sheas Gavin don Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2018. Fuair sé ainmniúcháin ag na comhairlí: An Mhí, Ceatharlach, Cill Mhantáin agus Cathair agus Contae Phort Láirge. Tháinig sí sa séú háit, deireanach, sa toghchán le 32,198 vótaí agus 2.2% de na vótaí céad rogha.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Fir Ghnó Éireannacha
Catagóir:Iarrthóirí i dtoghchán uachtaránachta na hÉireann
Catagóir:Daoine beo
Súaltam mac Róich

Sa Rúraíocht, ba é **Sualdamh mac Róich** (Sean-Ghaeilge **Súaltam mac Róich**) athair saolta Chú Chulainn. Ba í Deichtine, deifiúr Chonchúir mhic Neasa, a bhean chéile, agus Fergus mac Róich a dheartháir.

## Tuismíocht Chú Chulainn
Is doiléir é tuismíocht Chú Chulainn, nó Séadanda mar a ainmníodh é ag a bhreith.  

I leagan amháin, bhí Deichtine ina máthair altrama do mhac Lugh, ach d'éirigh an leanbh tinn agus d'éag sé.  D'éirigh sí torrach ansin le Lú, a dúirt léi an t-ainm Séadanda a thabhairt don leanbh.  Bhí sí geallta le pósadh do Sualdamh, ámh, agus chur sí deireadh leis an toircheas. Phós sí Sualdamh and rug sí leanbh leis, agus Séadanda an t-ainm a thug sí dó. 

I leagan eile, d'imigh Deichtine gan tásc gan tuairisc ó Eamhain Mhacha.  Threoraigh ealta draíochta éan na hUaisle Uladh go tigh éigin, áit a chuir Lú fáilte romhaibh.  D'inis sé dóibh go raibh a bhean chéile ar tí leanbh a shaolú.  Fuair na hUlaidh amach gurbh í Deichtine an bhean agus Séadanda a mac. Tógadh é le Sualdamh agus Deichtine ina mbaile ar Mhachaire Mhuirtheimhne i gContae Lú.

## Táin Bó Cúailnge
Agus Cú Chulainn 17 mbliana d'aois, thosaigh banríon Chonnacht Méabh ionsaí ar Ulaidh, an *[[Táin Bó Cúailnge]]*.

Bhí Cú Chulainn and Sualdamh ag faire na teorann ag Crosa Caoil i gContae na Mí.  Agus Cú Chulainn ag déanamh a dhíchil moill a chur ar ionsaí an airm, chuaigh Sualdam chun Conchúr a fhógairt.  De bharr fáthanna gan mhíniú, bhain sé míonna ar leith chun teacht in Emhain Mhacha.  Réab sé isteach agus scairt sé go raibh fir á marú, mná á bhfuadach agus bólacht á gcreachadh, agus gurbh ar Ailill mac Máta, Rí Chonnacht, an chúis.  Tugadh neamhaird dó, áfach, toisc gur theip ar chomhghnás a leanúínt - níor ceadaíodh d'éinne labhairt roimh an rí, agus níor ceadaíodh don rí labhairt roimh a thrúir draoithe - agus bhí Conchúr agus a dhraoithe d'aon guth go gcuire chun báis é.  Rith Sualdamh amach, ach thit sé i gcoinne fhleasc faobhraithe a scéithe, agus dícheannaigh sé é féin.  Iompraíodh an cheann ar a sciath isteach, ag scairteadh fós a scéal.  I ndeireadh na dála, spreagadh Conchúr chun gnímh agus chruinnigh sé a arm chun catha.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Eochaid Feidlech

De réir na seanscéalta, ba ardrí na hÉireann é **Eochaidh Feidhil** nó **Feidhleach** (Sean-Ghaeilge **Eochaid Feidlech**) mac Fionn. Tá clú air mar athair Mhéabha, banríon finscéalach Chonnacht.

## Teacht i réim
De réir *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*, tháinig sé i réim agus an t-iarardrí, Fachtna Fáthach, cloíte aige sa Chath Leitreach Rua, ag Corran, Contae Shligigh an lae seo. Fad is a bhí Fachtna ar chuairt go hUlaidh, thóg Eochaidh (rí Chonnacht ag an am) arm, chuir sé ríthe na gcuigí chun báis agus choinnigh sé gialla ó Theamhair. Nuair a chuala Fachtna an scéal ag Eamhain Mhacha, thóg seisean arm fir na hUladh agus chuaigh sé i gcath. Chloígh Eochaidh é áfach, agus bhain a cheann de. Maraíodh Eochaid Sálbuide, rí Uladh, sa chath chéanna. Chuaigh Fergus mac Róich ar tosach cúlú arm na nUladh, agus chuaigh Eochaidh go Teamhair lena harmsa.

## Clann
De réir lámhcríbhinní Meán-Ghaeilge éagsúla, bhí clann mór ag Eochaidh. Ba í Cloithfinn a bhean chéile, agus bhí séisiúr iníonacha acu (Derbriu, Eile, Mugain, Eithne, Clothru agus Méabh), agus ceathrar mac (na trí Findemna Bres, Nár agus Lotha, agus Conall Anglondach). 

Ba leannán Aengus na dTuath Dé Danann í Derbriu. Rinne a máthair chéile, Garbdalb, seisear fear ina muca, agus a gcoir ná cnónna a garráin a ithe. Chosnaigh Derbriu iad ar feadh bliana go dtí gur mharaigh Méabh iad. 

Nuair a ceapadh Conchúr mac Neasa ina rí Uladh, thug Eochaidh ceathrear dá iníonacha - Mugain, Eithne, Clothru and Meabh - dó in marriage, in compensation for the death of his supposed father, Fachtna Fáthach. 
* De réir seanscéal amháin, thug Clothru a mhac is sine, Cormac Cond Longas, ar an saol, cé gur mhac colach Chonchúir é leis a mháthair féin, Neasa, de réir scéalta eile. 
* Bhí mac ag Eithne leis, Furbhaí, ach saolaíodh é trí ghearradh Caesarach iarbháis, os rud é gur bháigh Méabh í. 
* Thug Méabh mac darbh ainm Amalgad ar an saol. 

Le himeacht aimsire, thréig Méabh Conchúr, agus chuir Eochaidh i réim í mar  bhanríon Chonnacht. 

Tréimshe ina dhiaidh sin, ghair Eochaidh tionóil ag Teamhair, agus bhí Conchúr and Méabh beirt ann. Ar an maidin dár gcionn, lean Conchúr Méabh síos go dtí abhainn na Bóinne, agus d'éignigh sé ann í. Chuaigh Eochaidh i gcath i gcoinne Conchúir, ach cloíodh é.

Rinne na trí *findemna* iarracht a n-athair a dhíbirt ag Cath  Dhroim Cria. Bhí imní ar a ndeirfiúr Clothru go mbásfaí iad gan sliocht, de bharr sin, mheall sí an triúr acu, agus gineadh ardrí na todhchaí, Lugaid Riab nDerg. Sa chath go deimhin maraíodh iad. Agus a gcinn scoite feicthe aige, d'forógraigh Conchúr nár thaga mac i ndiaidh a athair san Ard Ríogacht na hÉireann.

## Achar ama
Bhí Eochaidh i réim ar feadh dhá bhliain déag. D'éag sé le hadhairt ag Teamhair, agus tháinig a dheartháir Eochaidh Aireamh i gcoróin ina dhiaidh. 

I bhfoinsí ar leith, faightear croineolaíochtaí ar leith dá réim: 

* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*: deachtóireacht Julius Caesar, 48 – 44 BC 
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*: 94 – 82 BC
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*: 143 – 131 BC.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Ríthe na Teamhrach
Peter Casey

Is fear gnó Éireannach é **Peter Casey** (rugadh é ar an 9 Deireadh Fómhair 1957) a bhí mar mholtóir ar chlár RTÉ Dragons' Den. Is as Doire é.

Sheas Casey don Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2018. Fuair sé ainmniúcháin ag na comhairlí: Ciarraí, An Clár, Cathair agus Contae Luimnigh agus Tiobraid Árann. Tháinig sé sa dara háit sa toghchán le 342,727 vótaí agus 23.3% de na vótaí céad rogha.

Sheas sé arís in 2025.

## Féach freisin

* Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2025

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Iarrthóirí i dtoghchán uachtaránachta na hÉireann
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Aoife

Sa Rúraíocht, ba í **Aoife** (Sean-Ghaeilge **Aífe**) deirfiúr agus céile comhraic Scáthaí, agus leannán Chú Chulainn. Feictear í sna seanscéalta *[[Tochmharc Eimhire]]* agus *[[Anbhás Aonmhic Aoife]]*. 

Sa scéal *[[Tochmharc Eimhire]]*, bhí sí ina cónaí i dtír darbh ainm *Alpi*, a thuigtear gur Alba í, agus i mbun chogaidh ar an mbanlaoch, Scáthach.

Sa scéal *[[Anbhás Aonmhic Aoife]]*, ámh, bhí sí ina cónaí i  Letha sa Bhriotáin, agus ba deirfiúr Scáthach í, chomh maith lena céile comhraic – deirfiúracha Árd-Greimne Lethra ab ea iad beirt.

## Sna scéalta

Sa scéal Tochmharc Eimhire, bhí laoch na nUladh, Cú Chulainn, i mbun traenála arm faoi treorú de Scáthach, nuair a thóisigh comhraic in aghaidh Aoife. Bhí imní ar Scáthach roimh shábháilteacht Chú Chulainn, agus thug sí deoch shuain dó, ach dhúisigh sé tar éis uair amháin, in ionad na fiche ceathair gur ghnách, agus chuaidh sé a chomrac.

Chuir Aoife dúshlán ar Scáthach go comhrac aonair, agus throid Cú Chulainn ar son Scáthaí mar a laoch. Roimh an gcomhrac, d'fhiafraigh sé de Scáthach cérbh iad na rudaí ab ansa le hAoife. Thug Scáthach chun eolais gurbh iad sin a carbad agus a capaill. I mbun comhraic, bhris Aoife claíomh Chú Chulainn ina smidiríní, ach ghlaoigh sé amach go raibh a carbad agus capaill tar éis titim thar aill. A haire bainte, chloígh sé í. Ar faobhar an chlaímh, d'impigh sí go ndéanfadh trócaire uirthi. Shocraigh sé gan í a mharú, faoi dhá choinníoll: go n-éireodh sí as an gcogaíocht le Scáthach, agus go mbeirfeadh sí mac dó.

Sula ndeachaigh Cú Chulainn ar ais go hÉirinn, agus Aoife torrach, thug sé fáinne óir di a thabhairt don leanbh. Ghuigh sé uirthi, agus an buachaill seacht mbliana d'aois, go dtiocfadh sé á lorg go hÉirinn, ach gan é féin a aithint. 

Lean an scéal ar aghaidh in *[[Anbhás Aonmhic Aoife]]*. Tháinig an buachaill, darb ainm Connla, go hÉirinn de réir threoracha Chú Chulainn, agus chuir a laochas seanórtha imní ar na hUlaidh. Ach níor aithnigh Cú Chulainn é; chuadar i gcomhrac, agus mharaigh Cú Chulainn a aonmhac, a fháinne ródhéanach aitheanta aige.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Anbhás Aonmhic Aoife

Is scéal de chuid na Rúraíochta é **Anbhás Aonmhic Aoife** (Sean-Ghaeilge **Aided Óenfhir Aífe**). 

Seo scéal i ndiaidh *[[Tochmharc Eimhire]]*.  Agus Cú Chulainn i mbun traenála le Scáthach sna healaíona an chomhraic, bhí caidreamh aige lena deirfiúr Aoife, agus bhí mac acu darbh ainm Connla. 

Seacht mbliana ina dhiaidh sin, in ainneoin coisc a chuir Cú Chulainn ar a leithéid, tháinig Connla go hÉirinn ag lorg a hathar. Nuair a chonaic na hUlaidh a bhád cré-umha le rámha óir, chuir a chalmacht agus a chrógacht scéin sna hUlaidh. Theip ar Chonaire mac Eachach agus a mhealltachas é a áitiú imeacht, agus chloígh sé an laoch, Conall Cernach.

In ainneoin amhrais a mhná chéile Eimhire gurbh a mhac féin a bhí ann, throid Cú Chulainn ina choinne agus mharaigh sé é leis an nGáe Bulg. I ndeireadh na dála, d'aithin Cú Chulainn croí briste a mhac, Connla.

Tá téacs an scéil siar sa 9ú nó luath sa 10ú haois, agus tá sé le fáil sa Leabhar Buí Leacáin, é féin lámhscríbhinn ón 15ú haois. Is leagan Gaelach é do scéal idirdhaonnachta, léirithe mar shampla leis an scéal Peirseach maidir le Rostam and Sohrab. Chum W. B. Yeats a dhán "*Cúchulain's Fight with the Sea*" agus a dhráma *[[On Baile's Strand]]* agus iad spreagtha leis an scéal seo.

## Naisc sheachtracha
* Aided óenfir Aífe  ar CODECS
* Aided Óenfir Aífe ar CELT
* Aided Óenfir Aífe ar *Irish Sagas Online*

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta na Rúraíochta
Aonmhic Aoife