open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dallán Forgaill

Ardollamh agus scoláire ba ea **Dallán Forgaill** (*c.* 530–598). Glactar leis gurb eisean a chum an saothar iomráiteach *[[Amra Choluim Chille]]* (Amhra Cholm Cille). Baisteadh é mar **Eochaid Forchella** agus tugadh *Dallán* air tar éis dó radharc na súl a chailleadh, rud a tharla, más fíor, de dheasca an dianstaidéir a bhí á dhéanamh aige. Rugadh é i Maigen (*Nua-Gh.* Maighean), áit a dtugtar Béal Átha Conaill air anois, agus í le fáil i gContae an Chabháin ar imeall thoir de chríocha Mhasraí (*Sean-Gh.*: Masraige) Mhá Shléacht. Bhain sé féin le craobh Oirialla a dtugtaí Fir Lorg orthu. 

Fuair sé bás, más fíor, nuair a chreach foghlaithe mainistir Inis Caoil i nDún na nGall. Deirtí gur baineadh an ceann de agus gur chuir Dia ar ais ar a cholainn é. Gairmeadh naomh de go luath sa 11ú haois le linn Mhaoil Sheachlainn mac Dhomhnaill (Máel Sechnaill mac Domnaill). I *[[Leabhar Bhaile an Mhóta]]* (lch 38, 26) deirtear: "Dallán hua Forgaill in fil ut .i. Dallan mac Alla meic Eirc, meic Feradaigh gan tinii ardollam Erenn gan on...".

Luaitear roinnt bheag dánta leis ach is é “Amra Choluim Chille” an ceann is mó clú díobh. Deirtí gur scríobhadh é go gearr i ndiaidh bhás Cholm Cille sa bhliain 597 de bharr a ndearna an naomh chun filí na hÉireann a chosaint ar dhibirt ag comhdháil Dhroma Ceat sa bhliain 575. Glactar leis anois nár cumadh an dán níos déanaí ná an 7ú haois. Tá sé ráite gurb é an t-aon téacs amháin a thugann fianaise dhíreach dúinn faoi conas a chuaigh Colm Cille i gcion ar mhuintir a linne. Tá an dán scríofa i bhfriotal casta léannta, agus shíl sanasánaithe an 11ú haois féin gur shaothar an-deacair é.

## Nótaí

## Naisc sheachtracha

*Amra Choluim Chille — leagan ó ''Lebor Na hUidre'' 
*Rop tú mo baile agus asitriúchán 

## Tagairtí

Catagóir:Ollaimh Éireann
Forgaill, D
Lucht leictreach

Airí fisiceach damhna is ea an **lucht leictreach** a chuireann ar rud a bhfuil an lucht seo aige fórsa a bhrath má tá sé i ngar do dhamhna luchtaithe eile. Tá dá shórt luchta leictrigh ann---lucht deimhneach agus lucht diúltach. Bíonn fórsa éartha idir dhá chorp le luchtanna deimhneacha nó idir dhá chorp le luchtanna diúltacha, ach bíonn fórsa aomtha nó tarraingthe idir dhá chorp le luchtanna urchomhaireacha. Is é an cúlóm an t-aonad SI de lucht leictreach. Is é an leictreamaighnéadas an teoiric a chuireann síos ar na fórsaí idir coirp luchtaithe. 

Caomhnaítear an lucht leictreach---is é sin, ní féidir an méid luchta i gcóras a athrú. Is féidir áfach lucht deimhneach a chruthú má chruthaítear lucht diúltach don méid céanna in aon uain leis. Tá a airí féin ag gach buncháithnín fo-adamhach, agus tá candamú ar mhéid an luchta is féidir a bheith ag cáithnín. Tá lucht diúltach ag an leictreon, agus is é lucha a luchta ná *e*=1.602 × 10 -19 cúlóim. Tá an lucht céanna ag an bprótón, ach é a bheith deimhneach. Tá lucht ag gach aon cháithnín atá ina iolraí ar lucht an leictreoin.

## Féach freisin
* Sruth leictreach

Catagóir:Leictreachas
Cill Bheathach

Sráidbhaile beag iascaireachta is ea **Cill Bheathach**. Tá sé suite i leithinis Cheann Léime i gContae an Chláir. *Kilbaha* a thugtar air i mBéarla.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Chláir
Gene Hackman

B'aisteoir Meiriceánach é **Gene Hackman**, (30 Eanáir 1930 - roimh an 18 Feabhra 2025). Bhí an-cháil ar Hackman as na róil a bhí aige sna scannáin *The French Connection*, *[[Superman]]*, *Unforgiven*, *Absolute Power* agus scannáin nach iad. clé|mion|2008

## Gairm
Bhain Hackman clú agus cáil amach sna 1970idí i scannáin ar nós *The French Connection* agus *The Poseidon Adventure*. Bhain sé gradam Oscar as a ról in *The French Connection* agus as ról tacaíochta in *Unforgiven* in 1992.

Bhí cáil air freisin as poimp agus poiblíocht Hollywood a sheachaint.  D'éirigh sé as an aisteoireacht in 2004.

## Pearsanta
Bhí triúr clainne ag Hackman lena chéad bhean chéile Faye Maltese. Phós sé an pianódóir Betsy Arakawa i 1991, 30 bliain d'aois ag an am.

Ar an 26 Feabhra 2025, fuarthas Hackman marbh ina theach cónaithe in New Mexico sna Stáit Aontaithe lena bhean chéile Betsy Arakawa. Fuarthas marbh madra na lánúine chomh maith.   95 bliain d'aois a bhí Gene Hackman agus 64 bliain a bhí a bhean.

Fuair an t-aisteoir  agus a bhean chéile  bás nádúrtha. I ndiaidh fiosrúcháin is léir go bhfuair Arakawa bás mar gheall ar shiondróm scamhógach hantaivíris, galar neamhchoitianta a scaipeann creimirí. Mhair Hackman beagnach seachtain eile ina diaidh. Bhí Hackman an-tinn le tamall, agus bhí galar croí, galar Alzheimer agus galar duáin air. Ní raibh a fhios ag an an aisteoir go raibh a bhean marbh, is cosúil, agus ní raibh cuairteoir ar bith acu le linn mhí Feabhra.

## Féach freisin

* *[[Superman]]*

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna in 2025
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Iqaluit

Is í **Iqaluit** (Inuktitut: ᐃᖃᓗᐃᑦ) príomhchathair Nunavut, Ceanada. Is é Iqaluit an Inuktitut le haghaidh "áit le go leor iasc". Tá an baile suite in aice le béal Abhainn Grinnell Sylvia a ritheann isteach sa chuan ainmnithe i ndiaidh Martin Frobisher, Sasanach a bhí ar thóir an Phasáiste Iarthuaiscirt sa bhliain 1576. Idir 1955 agus 1987, Frobisher's Bay a thugadh ar an lonnaíocht. 
Is í an Ionúitis an mháthairtheanga ag 45.4% de na daoine. Is é an Béarla an mháthairtheanga ag 45.4% díobh. is í an Fhraincis an mháthairtheanga ag 4.8% den phobal.

Catagóir:Cathracha Cheanada
David Niven

B'aisteoir Sasanach é **David Niven** (a rugadh ar an 1 Márta 1910 agus a fuair bás ar an 29 Iúil 1983). Bhuaigh sé an gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe i 1954 agus an gradam Aisteoir is Fearr i nDráma i 1959.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1910
Catagóir:Básanna i 1983
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Kylie Minogue

Amhránaí Gael-Astrálaigh í **Kylie Ann Minogue** (28 Bealtaine 1968 a rugadh í). Ba breitheamh í ar The Voice (An Astráil) agus The Voice UK.

## Gradaim
Tá 21 gradam buaite ag Minogue.

## Dioscliosta
### Albaim

## Camchuairteanna
* Disco in Dream (1989)
* Enjoy Yourself Tour (1990)
* Rhythm of Love Tour (1991)
* Let's Get to It Tour (1991)
* Intimate and Live (1998)
* On a Night Like This (2001)
* KylieFever2002 (2002)
* Showgirl: The Greatest Hits Tour (2005)
* Showgirl: The Homecoming Tour (2006–2007)
* KylieX2008 (2008–2009)
* For You, for Me (2009)
* Aphrodite: Les Folies Tour (2011)
* Anti Tour (2012)
* Kiss Me Once Tour (2014–2015)
* Kylie Summer 2015 (2015)
* A Kylie Christmas (2015–2016)
* Kylie Presents: Golden (2018)
* Golden Tour (2018–2019)
* Summer 2019 (2019)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Breithiúna The Voice
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Popcheoltóirí
Catagóir:Daoine Astrálacha
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Honolúlú, Haváí

Is í **Honolúlú** príomhchathair Haváí, SAM. Tá an chathair suite i ndeisceart oileán Oahu.

Catagóir:Haváí
Catagóir:Cathracha in Haváí
Catagóir:Príomhchathracha na SAM
Catagóir:Lárionaid daonra in Haváí
Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Reese Witherspoon

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Reese Witherspoon**, a rugadh ar an 22 Márta 1976.

## Tagairtí

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as New Orleans, Louisiana
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Cluas sheachtrach

Is ionann **an chluas sheachtrach** agus an pinna, an concha agus an chanáil sheachtrach chloisteála. Tagann na fuaimthonnta tríd an duillín agus tríd an gcanáil sheachtrach chloisteála. Buaileann siad tiompán na cluaise, agus critheann sé i bpas le brú na fuaime. Cuireann seo tús le hobair na cluaise láir.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cluas
Catagóir:Córas éisteachta
Peter Ustinov

B'aisteoir Sasanach é **Peter Ustinov** (a rugadh ar an 16 Aibreán 1921 agus a fuair bás ar an 28 Márta 2004). 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1921
Catagóir:Básanna in 2004
Caracas

Is é **Caracas** príomhchathair Veiniséala. Sa bhliain 2011 bhí 3,272,863 duine ina gcónaí sa chathair féin. 

mion|lár|500px|Caracas

Catagóir:Príomhchathracha Mheiriceá Theas
Catagóir:Veiniséala
Cluas láir

Is ionann **an chluas láir** agus chuid den chluas idir an tiompán agus an fhuinneog ubhchruthach. Buaileann fuaimthonnta siad tiompán na cluaise, agus critheann sé i bpas le brú na fuaime. Tá trí chnámhóg sa chluas láir agus iad ceangailte lena chéile: an casúirín a ghluaiseann i dtiúin le tiompán na cluaise; an inneoin agus an stíoróipín. Tiomáineann sí seo scannán beag sa chochla, an fhuinneog ubhchruthach. Cuireann seo tús le hobair na cluaise inmheánaí.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cluas
Adonis (file)

File Araibise ón tSiria é **Adonis**, nó **Ali Ahmad Sa'id Asbar**, a chaith an chuid ba mhó dá ghairmréim sa Liobáin agus san Fhrainc. Rugadh in Al Qassabin in aice le Latakia (An tSiria) é ar an 1 Eanáir 1930. Scríobh sé breis is fiche leabhar Araibise, idir fhilíocht agus chriticeoireacht liteartha, agus deirtear go bhfuil sé ar an scríbhneoir Araibise is dóchúla le Duais Nobel na Litríochta a bhaint amach, má aosaítear dó.

## A Shaol

Feirmeoir a bhí in athair Adonis, agus an mac ag obair sna páirceanna ó bhí sé ina bhrín óg. Alabhaítigh ab ea muintir Adonis, is é sin, bhí baint acu le seict bheag Shítheach nach nglacann cuid mhór de na Moslamaigh Shunnacha léi mar chuid d'Ioslam a thuilleadh. Bhí luiteamas ag athair an bhuachalla le filíocht, agus thugadh sé ar a mhac dánta a fhoghlaim de ghlanmheabhair. Thosaigh Adonis ag cumadh dánta dá chuid féin go luath, agus nuair a bhí sé seacht mbliana déag d'aois, fuair sé deis ceann acu a aithris d'Uachtarán na Siria, Shukri al-Kuwaiti. Thabhaigh sin scoláireachtaí dóibh a cheadaigh dó staidéar a dhéanamh sa mheánscoil áitiúil i Latakia, agus ina dhiaidh sin, in Ollscoil na Damaisce, áit ar bhain sé amach céim san fhealsúnacht sa bhliain 1954.

Deirtear go minic gurbh é Antun Saadeh, ceannaire Pháirtí Shóisialta Náisiúnaíoch na Siria, a bhronn an leasainm sin "Adonis" ar mo dhuine, ach ní mar sin a bhí. Le fírinne, bhí ag teip ar an bhfile a chuid scríbhinní a fhoilsiú sna hirisí Siriacha faoina ainm féin, agus sa deireadh, thosaigh sé ag síniú a chuid scríbhinní mar "Adonis", ainm a chuidigh leis a chuid ábhair a chur i gcló. Sa bhliain 1955, chaith Adonis leathbhliain i dtóin phríosúin, nuair a chuaigh géarleanúint ar bhaill an Pháirtí Shóisialta Náisiúnaíoch. I ndiaidh na príosúnachta, chuaigh Adonis ar imirce go dtí an Liobáin, áit ar bhunaigh sé iris filíochta, *Majallat Shir*, in éineacht le file eile Siriach-Liobánach, Yusuf al-Khal. Bhí a lán daoine míshásta leis an scríbhneoireacht nua-aimseartha thurgnamhach a d'fheicfeá ar an iris, agus sa bhliain 1964, tháinig deireadh léi. Trí bliana ina dhiaidh sin, d'athbheoigh lucht a heagarthóireachta í, ach níor fhill Adonis ar an iris. Bhí fóraim eile ag Adonis cheana féin lena chuid scríbhneoireachta a fhoilsiú, cosúil leis an nuachtán Liobánach *Lisan al-Hal* agus, ina dhiaidh sin, iris nua filíochta a bhunaigh sé sa bhliain 1968, *Mawaqif*. Ba iad an dá réalt eolais a bhí aige ina chuid scríbhneoireachta ná an náisiúnachas pan-Arabach agus spioradáltacht mhisteach Ioslam, is é sin, an Súfachas. Bhí sé ina cheannródaí don Nua-Shúfachas a chuaigh chun coitiantachta i bhfilíocht na hAraibise ó na seachtóidí ar aghaidh.

Chaith Adonis na blianta 1960-61 ag staidéar i bPáras, agus sna blianta 1970-85 bhí sé ina ollamh le litríocht na hAraibise in ollscoil na Liobáine. Sna blianta 1980-81, bhí sé ag teagasc Araibise in Ollscoil Sorbonne, Páras.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Filí
Macra na Feirme

Eagraíocht dheonach Éireannach é **Macra na Feirme** (giorrúchán *MnaF*) atá bunaithe faoin tuath do dhaoine óga idir 17 agus 35 bliana d'aois. Stephen Cullinan, múinteoir eolaíochta faoin tuath, a bhunaigh MnaF sa bhliain 1944. Tá isteach is amach le 8,000 ball di ann. Fir iad 60% den ballraíocht agus is mná iad timpeall is 40% di.   

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh Mhacra na Feirme. Dáta rochtana 14 Ean. 2020

Catagóir:Cultúr na hÉireann
Catagóir:Eagraíochtaí Éireannacha
Énrí Ó Muirgheasa

Scoláire Gaeilge, múinteoir, staraí, eagarthóir, scríbhneoir agus cigire ab ea **Énrí Ó Muirgheasa ** (Béarla: *Henry Morris*), a rugadh sa bhliain 1874 i gContae Mhuineacháin. Ba iad Lócás agus Máire Nic an Bhaird a thuismitheoirí. D'fhreastail sé ar scoil den chéad uair i Lios Dúnáin nuair a bhí sé naoi mbliana d'aois agus d'fhan sé ansin go dtí go ndearnadh monatóir de sa bhliain 1888. Gaeilge ó dhúchas a bhí ag a mhuintir. Bhí sé ina mhac léinn i gColáiste Phádraig, Droim Conrach, Baile Átha Cliath, ó Mheán Fómhair 1899 go dtí mí Iúil 1900. Bhunaigh sé an chéad chraobh de Chonradh na Gaeilge i gContae Mhuineacháin sa bhliain 1895 i dteach scoile Lios Dúnáin. Bhí sé ina Chigire Roinne agus ina Leas-Phríomhchigire de chuid na Roinne Oideachais. Sa bhliain 1901 chuir sé aithne ar an bPiarsach den chéad uair, agus ar Henry Tempest, an clódóir i nDún Dealgan. Sa bhliain 1903, bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí ''Chumann Staire agus Seandálaíochta Chontae Lú''.

I mí Iúil 1906, phós se Eilís Ní Rathallaigh as Dún Dealgan, a bhí ag teagasc in éineacht leis i Scoil Mhaolseachlainn. Rugadh mac dóibh, Colm, an bhliain dár gcionn ach fuair sé bás nuair a bhí sé naoi mí d'aois. Cúig mhí ina dhiaidh sin, fuair a bhean Eilís féin bás. Sa bhliain 1912 phós sé arís.
 
Bhailigh sé agus d'fhoilsigh sé:
* Céad de Cheoltaibh Uladh, sa bhliain 1915, 
* Dhá Chéad de Cheoltaibh Uladh sa bhliain 1934.
* Greann na Gaedheilge cuid 1, sa bhliain 1901.
* Greann na Gaedheilge cuid 2, sa bhliain 1925.
* Rinne eagarthóireacht ar Ceithearnach Uí Dhomhnaill sa bhliain 1912.
* Rinne eagarthóireacht ar Abhráin Airt Mhic Chubhthaigh, sa bhliain 1916.
* Eagarthóireacht ar Bruidhean Chaorthainn, leagan Thír Chonaill, sa bhliain 1932
* Amhráin na Mídhe, sa bhliain 1933..
* Dánta Diadha Uladh, sa bhliain 1936.

## Naisc sheachtracha
* Tionscadal Éinrí Ó Mhuirgheasa - cartlann amhrán agus seanfhocail

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Iarmhic Léinn Choláiste Phádraig, Droim Conrach
Pócar

Is fine de chluichí cártaí a roinneann rialacha gealltóireachta agus rangú láimhe de ghnáth é an **pócar**.

Catagóir:Cluichí cártaí
Jack Lemmon

Ba aisteoir Meiriceánach é **John Uhler "Jack" Lemmon III**, a rugadh ar an 8 Feabhra 1925, agus a fuair bás i gCalifornia sa bhliain 2001.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna in 2001
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Walter Matthau

Ba aisteoir Meiriceánach é **Walter Matthau**, a rugadh ar an 1 Deireadh Fómhair 1920.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1920
Catagóir:Básanna in 2000
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Elizabeth Taylor

Ba bhan-aisteoir Sasanach í **Elizabeth Taylor** (27 Feabhra 1932 — 23 Márta 2011). 

## Saol
Ar an 15 Márta 1964, phós Richard Burton agus Elizabeth Taylor a chéile .. don chéad uair.

thumb|left|upright|Mar ''Cleopatra'' sa bhliain 1963

## Tagairtí

Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Básanna in 2011
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Ceithre fhírinne thriathacha

Is iad na **Cheithre Fhírinne Thriathacha** (Sanscrait: *catvāri āryasatyāni*), a mhúin an Búda, bunús an Bhúdachas. Is iad seo na Cheithre Fhírinne Thriatacha:
# Baineann fulaingt le gach gné den saol
# Is iad na dúileanna is cúis leis an bhfulaingt
# Má chuirtear deireadh le dúileanna, beidh deireadh leis an bhfulaingt.
# Is féidir deireadh a chur le dúileanna, ach conair na n-ocht rian a leanúint.

## Tagairtí

Catagóir:Búdachas
Marino

Is bruachbhaile i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath, Éire é **Marino**, sa phostcód Baile Átha Cliath 3. Is é “Marino” an t-ainm ceart, cé go bhfeictear an litriú “Muiríne” nó ”Mairíne” i nGaeilge anois is arís. Seasann sé i ngar do Fionnradharc, Cluain Tarbh agus Domhnach Cearnaigh.

Tá dhá coláistí tríú leibhéal sa cheantar: Coláiste Breisoideachais Marino agus Institiúid Oideachais Marino. 

Is é Stáisiún Bhóthair Chluain Tarbh an stáisiún DART is giorra dó. Tá rath áitiúil agus náisiúnta bainte amach ag an gcumann CLG áitiúil CLG Naomh Uinseann.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Faraday the Blob

Is greannán gréasáin é **Faraday the Blob**, cruthaithe ag Alan Ryan. Nuashonraítear é uair amháin gach seachtain.

## Nasc seachtrach:
* http://www.faradaytheblob.com

## Tagairtí:

Catagóir:Greannáin gréasáin
Richard Burton

B'aisteoir Breathnach é **Richard Burton** (a rugadh ar an 10 Samhain 1925 agus a d'éag ar an 5 Lúnasa 1984). Bhí Breatnais aige go búnasach agus labhair sé í lena chlann i gcónaí.  

## Aisteoireacht

## Ceol
Sa bhliain 1978, cruthaigh Jeff Wayne albam ceoil don leabhar Cogadh na Reann le Richard Burton mar scéalaí.

## Saol
Ar an 15 Márta 1964, phós Richard Burton agus Elizabeth Taylor a chéile .. don chéad uair

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aisteoirí Breatnacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna i 1984
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Fadhb an oilc

Tá an t-olc ina fhadhb don smaoineamh go bhfuil aon dia ann. Dar le **fadhb an oilc**, bréagnaíonn an fhíric go bhfuil an t-olc ann tréithe traidisiúnta Dé. Deirtear go bhfuil Dia uilefheasach, uilechumhachtach, agus dea-mhéineach go hiomlán. Dá mba amhlaidh, áfach, bheadh sé i gcumas Dé olc a scrios, agus ní mór ná go scriosfadh sé an t-olc toisc go bhfuil sé dea-mhéineach. Ós rud é go bhfuil ann don olc, caithfear go bhfuil ceann de na trí ráiteas seo fíor:
# Tá Dia sásta glacadh leis an olc. Má tá, níl sé dea-mhéineach.
# Ní scriosann Dia an t-olc toisc nach n-aithníonn sé an t-olc. Más ea, níl dia uilefheasach.
# Níl Dia in ann deireadh a chur leis an olc. Mar sin, níl sé uilechumhachtach.

Tugann an argóint seo le fios nach bhfuil ann do dhia atá uilechumhachtach, uilefheasach, agus dea-mhéineach ar fad. Dá mbeadh a leithéid de dia ann, ní bheadh ann don olc.

Catagóir:Fealsúnacht
Catagóir:Dia
Catagóir:Creideamh
Catagóir:Críostaíocht
Conall Gulban

Ba mhac le Niall Naoighiallach é **Conall Gulban**.   Bhí sé ina rí ar Thír Chonaill - ba é a thug an t-ainm don cheantar sin ar a dtugtar Dún na nGall anois agus. Ba dheartháir é le hEoghan, a thug a ainm do chontae Thír Eoghain. Ba é an chéad duine uasal a bhaistigh Naomh Pádraig é.

Tagann a leasainm as Binn Ghulbain i gContae Shligigh, an áit as a d'imigh mic Néill chun  Aileach a chloí.  Maraíodh é ag na Masraige ag *Magh Slecht*, Contae an Chabháin, sa bhliain 464.  Adhlacadh é ag Naomh Caillin i bhFíonach, Contae Liatroma.  Deirtear go bhfuair Eoghan bás le huaigneas nuair a chuala sé faoi bhás a dhearthár.  Cuireadh Conall Gulban i bhFíonach, Contae Liatroma.

Feictear Conall mar chomrádaí Chaoilte mhic Rónáin, ar cheann de phearsana na bhFiann sa scéal Agallamh na Seanórach, a mhair go dtí ré na Críostaíochta agus a d'inis eachtraí na bhFiann agus bríonna logainmneacha do Naomh Pádraig.  Rinne Caoilte amhlaidh le Conall i dTír Chonaill agus  d'aimsigh taisce na bhFiann as na  tuamaí meigiliteacha éagsúla a tháinig siad orthu ar a dturais.

Ba iad *Fergus Cendfota Duí* agus *Éanna Bogaine* a bheirt mhac.  Glaotar Cineál Chonaill ar a shliocht.  Ba de shliocht Chonaill iad Naomh Colm Cille, Clann Uí Dhochartaigh, Clann Uí Ghallchóir, Clann Uí Dhomhnaill, Clann Uí Bhaoill agus mórán clann eile.

## Tagairtí

Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Básanna i 464
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríthe na hÉireann
Danu

I miotaseolaíocht na nGael, is í **Danu** máthairdhia Thuatha Dé Danann, ceann de na céad treibheanna a chuir faoi in Éirinn.  Tá baint ar leith aici le Cúige Mumhan, áit ina thugtaí **Anu** uirthi. Ainmneacha eile a thugtar uirthi ná Dana, Anu agus Don i gcultúr na Breataine Bige.  Sean-bhandia atá inti, bandia na n-aibhneacha, toibreacha, draíocht, rath, torthúlachta agus críonnachta. Bandia cogaidh ab ea í ar an taobh eile, cothromaíocht idir olc agus maith.

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Catagóir:Bandéithe na nGael
Áine

Ba bhandia Gaelach an fhlaithis, ghrá, tsaibhris agus tsamhraidh í **Áine**.  Maítear mar Chinn Óir í ag cuid mhaith de chlanna Éireannacha.

Tá baint aici leis an ngrian  agus lár an tsamhraidh, agus léirítear uaireanta í mar láir dhearg.  Mar bhandia an fhlaithis, féadann sí cumhacht an rí agus a bhronnadh agus a thógáil.

Iníon Egobail (mac altrama Mhanannán mac Lir) atá inti, agus deirfiúr Aillen (ball de Tuatha Dé Danann a bhí maraithe ag Fionn mac Cumhaill).

Tá baint láidir ag Áine le Contae Luimnigh.  Tá Cnoc Áine ainmnithe in ómós di, agus adhradh ann í le deasghnátha tine agus beannú na talún, chomh gairid is 1879. Cuimhnítear í sa cheantar seo mar Bhanríon na Sióg.  Tá gaol aici chomh maith le háiteanna amhail is Tobar Áine, Contae Thír Eoghain; Dún Áine, Contae Lú; Lios Áine, Contae Dhoire;  agus Cnoc Áine gar do Theileann, Contae Dhún na nGall.

## Seanscéalta
I luathscéalta, faightear í i dteannta le Rí leathmhiotasach na Mumhan, Ailill Aulom.  Deirtear gur  éithigh sé í, ach gur bhain sí a chluas ag deireadh an fhogha, agus dá bharr a bhua-ainm, *Aulom*.  De réir an dlí SeanGhaelaigh, níorbh fhéidir ach duine "gan smál" bheith i gceannas.  Mar gheall air an gcithréim seo a d fhág Áine air, bhí sé neamhinniúil bheith ina rí.  Maíonn sleachta  Ailealla, na hEóganachta, gurb í Áine a sinsear.

I scéalta eile, is bean chéile Ghearóid Mhic Ghearailt, 3ú hIarla Dheas-Mhumhan í Áine.  In ionad pósta chomhthoiliúil, d'éithigh sé í (bunaithe ar scéal Ailealla is léir), agus bhain sí díoltas amach á iompú ina ghé, nó á mharú, nó an dá rud.  Maíonn an chlann Mhic Ghearailt go bhfuil nasc acu le hÁine; in ainneoin a mbunús Normannach, d'aithneofaí an chlann úd a bheith "Níos Gaelaí ná na Gaeil féin."

I leagan eile fós dá scéal, bean chéile nó iníon Mhanannán mhic Lir an ea í.  Ceiliúradh Oíche Fhéile Eoin ina honóir.  I gContae Luimnigh, cuimhnítear í ar na mallaibh mar Bhanríon na Sidhe.

## Bandéithe gaolmhara
Deirtear scaití i ndearmad gurb ionann Áine agus Danu, óir go bhfuil breac-chosúlacht idir a hainm agus Anu.

D'fhéadfadh é go bhfuil "Áine", a bhfuil cáil aici mar an sidhe is cumhachtaí na nUladh, leagan den phearsa chéanna.

Creidtear gurb í Grian, bandia, nó deirfiúr Áine, léiriú eile d'Áine, nó fiú "Macha i mbréagriocht".  B'fhéidir é go raibh ról séasúrach déach-bandé ag an mbeirt acu, (amhail is Cailleach agus Brigit), ag léiriú "dhá ghrian na bliana": Áine an ghrian mhór, agus Grian an ghrian bheag.

## Foinsí
* Byrne, Francis John, *Irish Kings and High-Kings*. Four Courts Press. 2a eagrán athbhreithnithe, 2001.
* Ellis, Peter Berresford, *Dictionary of Celtic Mythology*, Oxford University Press, (1994): 
* MacKillop, James. *Dictionary of Celtic Mythology*. Oxford: Oxford University Press, 1998. .
* O hÓgáin, Dáithí "Myth, Legend and Romance: An Encyclopedia of the Irish Folk Tradition", Prentice Hall Press, (1991) :  (an chéad foclóir amháin le fáil le tagairtí ar gach iontráil)
* Wood, Juliette, *The Celts: Life, Myth, and Art*, Thorsons Publishers (2002): 

## Tagairtí

Catagóir:Bandéithe na nGael
Balor

Rí na bhFomhórach i miotaseolaíocht na nGael ab ea **Balor Drochshúile**, nó **Balar** agus **Bolar** mar a litrítear é i bhfoinsí éagsúla. Fathach a bhí ann, le súil amháin i lár a éadain agus ceann eile ar chúl a chinn. De réir an fhinscéil, mac Bhuarainech agus fear Chethleann ab ea é, agus cónaí air ar Oileán Thoraigh.

Mharaigh sé Nuada ag an Dara Cath Maighe Tuireadh le draíocht a shúile, sular maraíodh é féin ag lámha Lugh.

## Tagairtí

Catagóir:Fomhóraigh
Catagóir:Ríthe finscéalacha na hÉireann
Noel Edmonds

Is craoltóir agus láithreoir teilifíse Sasanach é **Noel Edmonds**, a rugadh in Ilford, Essex sa bhliain 1948.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Daoine as Contae Essex
Catagóir:Daoine as an London Borough of Redbridge
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Sasanacha
Catagóir:Daoine beo
Bruce Forsyth

Ba chraoltóir agus láithreoir teilifíse Sasanach é **Bruce Forsyth**, a rugadh in Edmonton, London sa bhliain 1928. Fuair sé bás ar an 18 Lúnasa 2017.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Sasanacha
Catagóir:Básanna in 2017
Lee Marvin

Ba aisteoir Meiriceánach é **Lee Marvin**, a rugadh ar an 9 Feabhra 1924 agus a d’éag ar an 29 Lúnasa 1987.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna i 1987
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Richard Francis Burton

Taiscéalaí, scríbhneoir, agus saighdiúir Sasanach ab ea **Richard Francis Burton** (19 Márta 1821 – 20 Deireadh Fómhair 1890). 

Catagóir:Taiscéalaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1821
Catagóir:Básanna i 1890
Henry Morton Stanley

Iriseoir agus taiscéalaí ab ea **Henry Morton Stanley** (28 Eanáir 1841 - 10 Bealtaine 1904). Tháinig clú agus cáil air nuair a tháinig sé ar David Livingstone, tar éis dó a bheith ar iarraidh san Afraic. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1841
Catagóir:Básanna i 1904
Catagóir:Airm na gCónaidhmeach
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Daoine i gCogadh Cathartha na Stát Aontaithe
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Iriseoirí Breatnacha
Catagóir:Iriseoirí Meiriceánacha
Catagóir:Lucht gnó Shasana
Catagóir:Mairnéalaigh
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Taiscéalaithe Sasanacha
Catagóir:Saighdiúirí Meiriceánacha
George Kennedy

Ba aisteoir Meiriceánach é **George Kennedy**, a rugadh ar an 18 Feabhra 1925. Fuair sé bás ar an 18 Feabhra 2016.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna in 2016
Robbie Williams

Amhránaí Sasanach é **Robbie Williams** (13 Feabhra 1974 a rugadh é). Tá sé ina bhreitheamh ar an cúigiú sraith déag *[[The X Factor (RA)|The X Factor]]* sa bhliain 2018. Bhíodh sé ina bhall den ghrúpa Take That.

## Dioscliosta
* *[[Life thru a Lens]]* (1997)
* *[[I've Been Expecting You]]* (1998)
* *[[Sing When You're Winning]]* (2000)
* *[[Swing When You're Winning]]* (2001)
* *[[Escapology]]* (2002)
* *[[Intensive Care]]* (2005)
* *[[Rudebox]]* (2006)
* *[[Reality Killed the Video Star]]* (2009)
* *[[Take the Crown]]* (2012)
* *[[Swings Both Ways]]* (2013)
* *[[The Heavy Entertainment Show]]* (2016)
* *The Christmas Present* (2019)
* *Britpop* (2025)

## Camchuairteanna
*1997: Show Off Must Go On Tour
*1998: Ego Has Landed Tour
*1998–99: One More for the Rogue Tour
*1999: 1999 Tour
*2000–01: The Sermon on the Mount Tour
*2001: Weddings, Barmitzvahs & Stadiums Tour
*2003: 2003 Tour
*2006: Close Encounters Tour
*2013: Take the Crown Stadium Tour
*2014: Swings Both Ways Live
*2015: Let Me Entertain You Tour
*2017–18: The Heavy Entertainment Show Tour
*2019: Robbie Williams Live in Las Vegas

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine beo
Marvin Gaye

clé|mion|1966
Amhránaí Meiriceánach agus "rí an cheoil Soul" ab ea **Marvin Pentz Gay, Jr** (2 Aibreán 1939 - 1 Aibreán 1984). 

## Saothar
clé|mion|Deimhniú báis
Ceoltóirí agóide ab ea scata de na ceoltóirí ab aitheanta le céad bliain anuas, agus Marvin Gaye ina measc, mar shampla "What’s Going On?" le Marvin Gaye.

Bhí Gaye ag impí orainn a bheith níos freagraí i dtaobh cúrsaí timpeallachta, mar shampla  ‘Mercy Mercy Me (The Ecology)’. 

## Dúnmharú
Maraíodh Gaye; is é a athair féin a scaoil urchair leis. Chaith athair Marvin go holc lena bhean. Ar an 1 Aibreán 1984, bhí a thuistí ag argóint lena chéile agus chuir Marvin a ladar isteach. Chonaic an mháthair a mac ag fáil bháis os comhair a dá shúil.  

## Conspóidí
Tá úinéirí an chóipchirt den amhráin de chuid Marvin Gaye an-tugtha don dlí.  

Sa bhliain 2018, fuair giúiré amach gur sháraigh an t-amhrán 'Blurred Lines', de chuid Pharrell Williams and Robin Thicke, cóipcheart an amhráin Marvin Gaye, ‘Got to Give it Up’.  

Ach ba chás cúirte eile é a bhí go mór i mbéal an phobail.  Ba iad oidhrí Ed Townsend, a chomhscríobh an t-amhrán ‘Let’s Get It On’ le Marvin Gaye, a thug cás in aghaidh Sheeran go dtí an chúirt, ar dtús sa bhliain 2016, agus arís sa bhliain 2018.

Thug Ed Sheeran fianaise gur cumadh a amhrán 'Thinking Out Loud' le linn seisiún comhoibríoch scríbhneoireachta lena chomhscríbhneoir Amy Wadge. Bhí ceoleolaí an ghearánaí ag rá go raibh na cordaí “beagnach inmhalartaithe” agus an ceoleolaí a bhí ag gníomhú do Ed Sheeran ag áitiú gur úsáideadh an seicheamh cordaí céanna i roinnt amhrán eile seachas amhrán Sheeran. Bhuaigh Sheeran na cásanna, an ceann deireanach sa bhliain 2023.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Básanna i 1984
Judy Garland

Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í **Judy Garland** (a rugadh ar an 10 Meitheamh 1922 agus a fuair bás i 22 Meitheamh 1969). 

## Tagairtí

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Básanna i 1969
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
The X Factor (idirdhealú)

Is clár teilifíse é **X Factor** a tosaíodh sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2004. Cuireadh ar bun é sna Stáit Aontaithe ina dhiaidh sin.

## The X Factor
* ''The X Factor'' (An Ríocht Aontaithe)
* ''The X Factor'' (Stáit Aontaithe Mheiriceá)
* ''The X Factor'' (An Astráil)
* ''X Factor Adria'' (Na Balcáin)
* *[[The X Factor, XSeer Al Najah]]*
* ''X Factor'' (An Albáin)
* ''X-Factor'' (An Airméin)
* ''X Factor'' (An Bheilg)
* ''X Factor'' (An Bhulgáir)
* ''X Factor'' (An Chasacstáin)
* An Cholóim:
** *[[El Factor X]]*
** *[[El factor X]]*
** *[[El Factor X Family]]*
* ''X Factor'' (An Danmhairg)
* *[[Factor X Kids Ecuador]]*
* ''X Factor'' (An Fhionlainn)
* ''X Factor'' (An Fhrainc)
* ''X Factor'' (An Ghearmáin)
* ''The X Factor'' (An Ghréig)
* ''X Factor'' (India)
* ''X Factor'' (An Indinéis)
* ''X Factor'' (An Iodáil)
* ''X Factor'' (An Íoslainn)
* *[[The X Factor ישראל]]* (An Iosrael)
* ''X Factor'' (An Iorua)
* ''X Factor'' (An Ísiltír)
* *[[X Faktorius]]* (An Liotuáin)
* ''The X Factor'' (An Nua-Shéalainn)
* *[[The X Factor Philippines]]* (Na Oileáin Fhilipíneacha)
* ''Factor X'' (An Phortaingéil)
* ''X Factor'' (Poblacht na Seice)
* ''X Factor'' (An Pholainn)
* ''X Factor'' (An Rómáin)
* An Rúis:
** *[[Секрет Успеха]]*
** *[[Фактор А]]*
** *[[Главная сцена]]*
* X Factor Okinawa Japan
* ''Factor X'' (An tSile)
* An tSín:
** *[[The X Factor: Ji Qing Chang Xiang|The X Factor: 激情唱响]]*
** *[[The X Factor: Zhongguo Zui Qiang Yin|The X Factor: 中国最强音]]*
* *[[The X Factor Singapore]]* (Singeapór)
* ''X Factor'' (An tSlóvaic)
* ''X Factor'' (An tSlóvaic)
* ''X Factor'' (tSlóivéin)
* *[[Factor X (An Spáinn)|*Factor X*]] (An Spáinn)
* *X Factor* (An tSualainn)
* *ปัจจัย X* (An Téalainn)
* *X Factor: Star Isigi* (An Tuirc)
* [[X-Factor (Úcráin)|*X-Factor*]] (Úcráin)
* *X Faktor* (Ungáir)
* [[The X Factor Vietnam]]

==The X Factor: Battle of the Stars==
* *El Factor X: Batalla de las Estrellas* (An Cholóim)
* *The X Factor: Battle of the Stars'' (An Ríocht Aontaithe)

Catagóir:The X Factor
Baoi

thumb|upright|Baoithe san Fhrainc
Is éard is **baoi** (nó **bulla**, **pocán**) ann ná cineál comhartha nó gléas atá ar snámh san fharraige nó sa loch. Go hiondúil bíonn na baoithe ar ancaire, ach de réir an chineál úsáide a bhaintear as an mbaoi, is féidir é a fhágáil ag dul le sruth freisin. 

## Cineálacha baoithe

* Comhartha farraige. Áiseanna píolótaíochta iad na baoithe seo, nó marcálann siad an bealach seoltóireachta, ionas nach rachaidh na báid is na longa ar strae uaidh.

* Baoi tarrthála. Áis buacachta é an baoi tarrthála a chaitear san uisce le go bhféadfadh an duine atá le tarrtháil. Bíonn sreang leis an mbaoi tarrthála a cheadaíonn don té a chaith an baoi an duine a tharraingt isteach.

* Baoithe cumarsáide na bhfomhuireán. Scaoileann an fomhuireán baoithe den chineál seo lena thabhairt le fios go bhfuil an criú i gcruachás éigin.

* Baoi marcála a thaispeánann cá bhfuil na tumadóirí scúba ag tumadóireacht, nó cá bhfuil siad ag stopadh le díbhrúchán a dhéanamh. Cuid den tumadóireacht é dul i dtaithí an dóigh a bhfuil an brú ag titim agus an t-uisce ag tanú, nó is dócha don tumadóir an galar díbhrúcháin (galar an tumadóra) a thógáil má íslíonn an brú go róluath. Bíonn sé ciallmhar an díbhrúchán a dhéanamh de réir a chéile in áiteanna atá marcáilte le baoithe, ionas nach dtiocfaidh aon bhád róchóngarach de thaisme.

* Baoi raice a thaispeánann cá ndeachaigh long nó bád éigin i dtóin phoill fadó, agus cá bhfuil iarsmaí na loinge nó an bháid seo. Tá sé ciallmhar raicí a mharcáil ar an dóigh seo, nó is féidir don raic dochar a dhéanamh do na báid eile, nó a mhalairt (bíonn tábhacht stairiúil nó chultúrtha le raicí go minic, agus ní mór a leithéidí a chosaint ar liáin agus cílí na mbád eile). Thairis sin, is féidir don fhochais chéanna tuilleadh bád a raiceáil mura seachnaítear í.

## Tagairtí

Catagóir:Loingseoireacht
Crosfhocal

Cluiche focal atá i gceist le **crosfhocal** (nó **crosaire** mar a thugtar air uaireanta). Is éard atá i gceist leis ná greille folamh a bhfuil slí ann do fhocail a thagann le chéile ag 'crosairí' na litreacha comónta eatarthu. Bíonn leath de na focail ag síneadh ó chlé go deas agus an leath eile ó bharr go bun. Bíonn ar an duine atá ina bhun boscaí a théann trasna agus síos i ngreille a líonadh le cabhair leideanna leis na focail chearta a aimsiú. Bíonn na leideanna seo uimhrithe agus bíonn túsuimhir na leide i gceann de na boscaí. Tá dhá phríomhchineál crosfhocail ann, ceann le leideanna simplí agus ceann a bhfuil leideanna crosta ann. Sa chrosfhocal simplí is comhchiallaigh de fhocail na leide nó freagraí simplí ar cheisteanna soiléire a bhíonn mar fhreagra den chuid is mó. Sa chrosfhocal crosta, áfach, bíonn níos mó den dúshlán i gceist, áit a mbíonn imeartas focal, tagairtí doiléire agus múnlaí seanbhunaithe in úsáid. Bíonn crosfhocail ar fáil i réimse leathan teangacha, is minic a úsáidtear iad le foghlaim focal nó teangacha a chur chun cinn. Bíonn crosfhocail a mbíonn téamaí áirithe acu nó cinn a bhíonn dírithe ar aoisghrúpa nó cumas faoi leith ann chomh maith. Is minic crosfhocail i nuachtáin laethúla agus sheachtainiúla chomh maith le bheith i bhfoilseacháin a bhaineann le cluichí focal nó bailiúcháin chrosfhocal díreach leo féin.

## Tagairtí

Catagóir:Caitheamh aimsire
Catagóir:Cluichí
The New York Times

Is nuachtán Béarla Meiriceánach laethúil é ***The New York Times***. Tá an nuachtán á fhoilsiú i Nua-Eabhrac ón mbliain 1851 i leith.

## Tagairtí

Catagóir:Nuachtáin Mheiriceánacha
Catagóir:Tréimhseacháin Mheiriceánacha
Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla
Catagóir:Tréimhseacháin laethúla
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1851
Catagóir:Bunaithe sna 1850í
Kristallnacht

[mion|clé|An [Sionagóg Ortadocsach Ohel Jakob , Herzog-Rudolf-Straße, München, tar éis an t-ionsaí ar an 9 Samhain, 1938]]
Is éard a bhí i gceist le ***Kristallnacht***, nó *Oíche na Gloine Briste*, ar a dtugtar freisin *Reichskristallnacht*, *Pogromnacht*, agus *Novemberpogrome*, ná pogram nó sraith d'ionsaithe i gcoinne na nGiúdach ar fud Ghearmáin na Naitsithe agus páirteanna na hOstaire ar an 9-10 Samhain, sa bhliain 1938.

Scriosadh tithe Giúdacha maille le siopaí, bailte agus sráidbhailte, nuair a d'ionsaigh baill den fhórsa paraimíleatach (Gearmáinis: *Sturmabteilung*) agus sibhialtaigh foirgnimh le ceapoird, ag fágáil na sráideanna clúdaithe le píosaí d'fhuinneoga briste- bunús an téarma "Oíche na Gloine Briste". Maraíodh 91 Giúdach, agus glacadh 30,000 Giúdach fireannn - an ceathrú cuid d'fhir Giúdacha na Gearmáine - chuig sluachampaí géibhinn, áit ar céasadh iad ar feadh tréimhse míosa, le os cionn 1,000 duine acu ag fáil bháis. Scriosadh timpeall 1,668 sionagóg, agus loisceadh 267 dóibh. I Vín, scriosadh 95 sionagóg nó tithe urnaí.

## Féach freisin

* Frith-Sheimíteachas

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:An tUileloscadh
Catagóir:Gearmáin na Naitsithe
Osasco

mion|Armas Osasco
Bardasacht i stát São Paulo, i ndeisceart na mBrasaíle, is ea **Osasco**. Tá Osasco suite in iarthar mhórcheantar chathair São Paulo. Tugadh stádas mar chathair neamhspleách do Osasco sa bhliain 1962. Tá sé ar na cathracha is dlúithe daonra ar domhan. Bhíodh an tionsclaíocht tábhachtach i ngeilleagar Osasco, ach bíonn seirbhísí agus siopadóireacht níos tábhachtaí in aghaidh an lae. 

Catagóir:Cathracha sa Bhrasaíl
Pianó

Is uirlis cheoil é an **pianó**, a sheinntear trí mhéarchlár. Úsáidtear go forleathan é sa cheol clasaiceach agus sa snagcheol le haghaidh taispeántais aonair, mar chuid d’ensemble ionstraimeach, ceol aireagail agus tionlacan.

Síolraíonn an focal féin ón fhocal Iodáilise "pianoforte".


Catagóir:Uirlisí méarchláir
The Rubberbandits

Grúpa hip hap is ea **The Rubberbandits** (Gaeilge: *Na Ropairí Rubair*) as Cathair Luimnigh in Éirinn, agus is iad Blindboy Boatclub (fíorainm Dave Chambers) agus Mr. Chrome (fíorainm Bob McGlynn) is mó a bhí chun tosaigh ann. Cuireann siad málaí siopadóireachta plaisteacha orthu chun a aithne a cheilt ar stáitse. Bhíodh DJ Willie O'Dea J in éineacht leo ar stáitse go minic, ina thost agus masc air, scigléiriú ar an bpolaiteoir Luimníoch, Willie O'Dea. Roinnt fear a léirigh DJ Willie O'Dea J, an DJ raidió Paul Webb ina measc. Bhí gnéithe éagsúla den ealaíon fhísiúil agus den ealaíon choincheapúil i gceist, agus tugadh *Gas Cuntism* ar an ghluaiseacht. 

Ar feadh na mblianta, bhí Na Ropairí ar stáitse ag an bPicnic Leictreach agus Féile Ghrinn Idirnáisiúnta Bulmers. Bhí siad ina mbanna tacaíochta ag *Alabama Three*, *Super Extra Bonus Party,* agus Ice Cube. 

D'eisigh Na Ropairí an t-amhrán *Horse Outside* ar an 8 Nollaig 2010. Bhí breis is milliún radharc YouTube bainte amach acu taobh istigh de sheachtain. Sa bhliain 2011, bronnadh *Best Irish Act* de chuid *Entertainment.ie* orthu, agus bronnadh duais IFTA ar *Horse Outside**.* Bhí an-tóir freisin ar *Ba Mhaith Liom Bruíon le d'Athair* sa bhliain 2011 ar leagan Gaeilge é d'amhrán a chuir siad amach roimhe sin é.

In Aibreán 2014, chum agus chan siad ceol aitheantais do shraith idirlín Russell Brand *The Trews*.

Scríobh siad sceitsí grinn ar an tsraith ghrinn RTÉ *Republic of Telly,* an físeán *Horse Outside* san áireamh. In 2011, chruthaigh siad sraith idirlín do MTV. Scríobh agus rinne siad tráchtaireacht ar an tsraith theilifíse *The Impossible Gameshow,* seó cluichí a bhí ar siúl ar ITV ó 2015 go 2016. In 2016, chruthaigh siad sraith fhaisnéise aoir, *The Rubberbandits' Guide to Everything*, ar RTÉ. 

In 2017, úsáideadh an t-amhrán *Dad's Best Friend* ar fhuaimrian an scannáin *Trainspotting: T2*. An bhliain chéanna, chuir siad amach *Sonny,* amhrán faoi mheabhairshláinte agus féinmharú.

In 2020, chuir siad amach na hamhráin *Bertie Ahern* agus *Waiting*.

## Dioscliosta

### Albaim

### Singil
thumb|''Horse Outside''

## Naisc sheachtracha

* http://soundcloud.com/rnl/rubberbandits Agallamh le Mr. Chrome ar Raidió na Life

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Fuirseoirí Éireannacha
Catagóir:Fuirseoirí le Gaeilge
Catagóir:Rapálaithe Gaeilge
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2000
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana
Catagóir:Sceitsí grinn
Karl Renner

Ba pholaiteoir Ostarach é **Karl Renner** (14 Nollaig 1870 - 31 Nollaig 1950), a bhí ina scoláire dlí agus polaiteoir. Tugtar 'Athair na Poblachta' air toisc go raibh sé i gceannas ar an chéad rialtas poblachtach san Ostair sa bhliain 1918. Bhí ról cinntitheach aige chomh maith i mbunú an Dara Phoblacht sa bhliain 1945, agus ba é a chéad Uachtarán (tar éis an Cogadh).
clé|mion|1920

## Saol
Rugadh Renner in Untertannowitz san Impireacht Ostra-Ungárach (inniu i bPoblacht na Seice).
clé|mion|Cuimhneachán
Céimí de chuid Ollscoil Vín, bhí sé i measc phríomhsmaointeoirí na gluaiseachta Astra-Mharxaí, a raibh ionchur mór aige i socheolaíocht an dlí (comhthéacs ina ndearna sé iarracht an foshuíomh go n-eascraíonn an dlí as gaolta idir aicmí agus neamhspleáchas de shaghas éigin le haghaidh coincheapa agus rialacha dlí a chur le chéile). 

Ba é Renner, den chuid ba mhó, a chruthaigh an smaoineamh faoi leith a bhí ag an ngluaiseacht sin, an fhéinriail pearsanta náisiúnta, a mhol go mbainfeadh náisiúin a bhféinriail amach mar eagraíochtaí saorálacha in ionad stáit eagraithe ar bhonn críche.

Bhí Renner ina cheann feadhna ar Pháirtí Oibrithe Daonlathach Sóisialta na hOstaire. Bhí sé ina Sheansailéir faoi dhó (1918-20 agus ar feadh roinnt míonna sa bhliain 1945). Ba é an ceathrú Uachtarán ar an Ostair (ar an iomlán), ó 1945 go dtí go bhfuair sé bás.

Fuair Renner bás i Vín ar 31 Nollaig 1950.

## Féach freisin

* Stair na hOstaire

## Tagairtí

Renner
Renner
Renner
Catagóir:Dlíodóirí na hOstaire
Naomh Caitríona

Ba naomh í **Caitríona** (282 – 305). Rugadh i gCathair Alastair, an Éigipt í agus fuair sí bás ann freisin. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine Éigipteacha
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Mná
Catagóir:Naoimh
The Panel

Ba sheó cainte grinn Éireannach é **The Panel** a craoladh ar RTÉ ó 2003 go 2011. Bhí Dara Ó Briain ina láithreoir air tráth, agus ba é Craig Doyle an láithreoir níos déanaí. Ba léiriúchán de chuid Happy Endings Productions é. Ba é "Waterfall" le The Stone Roses téamamhrán an tseó.

## Tagairtí

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 2003
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2011
Catagóir:Cláir Cainte
Catagóir:Cláir Ghrinn
Cloch dhomlais

[mion|clé|240px|Máilín domlais ar oscailt chun a chlocha domlais iomadúla a thaispeáint. Is dócha go bhfuil an calcalas mór buí comhdhéanta den chuid is mó de [colaistéaról|cholaistéaról, agus léiríonn dath glas go scothdhonn na gcloch eile go bhfuil siad comhdhéanta de líocha domlais ar nós biliveirdin agus stercobilin.]]
Is éard is ** cloch dhomlais** ann ná comhdhlúthú criostalta curtha le chéile taobh istigh den mháilín domlais trí fhaibhriú chomhábhair domlais. Cruthaítear na calcalais seo sa mháilín domlais, ach is féidir leo taisteal go haimhneasach chuig codanna eile den chóras domlasach, a leithéid agus an ducht cisteach, an comhdhucht domlais, an ducht paincréasach, nó an ampaill de Vater.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Heipiteolaíocht
Catagóir:Pian an bhoilg
Ducht cisteach

[mion|clé|Vesicae felleae imago picta|200px|An [máilín domlais]]
Is é an **ducht cisteach** an ducht gearr a cheanglaíonn an máilín domlais agus an comhdhucht domlais le chéile. De ghnáth, luíonn sé taobh leis an artaire cisteach. Bíonn fad athraitheach aige agus comhla bíseach aige, nach dtagann mórán friotaíochta in aghaidh sreabhadh domlas.

## Feidhm

Is féidir le domlas sreabhadh sa dá threo idir an máilín domlais agus an comhdhucht heipiteach agus an comhdhucht domlais.

Ar an mbealach seo, tá an domlas stóráilte sa mháilín domlais
idir amanna béile. Nuair a spreagtar an hormón colaicisticinin ag béile sailleacha, cuireann sé tál domlais chun cinn trí níos mó domlais heipiteach a tháirgeadh, tríd an máilín domlais a chrapadh, agus an lamhnán Gall, agus Iatóir Oddi a shuaimhniúi.

## Tábhacht chliniciúil

Is féidir le clocha domlais dul isteach agus bac a chur ar an duct cisteach, agus cosc a chur ar sreabhadh an domlais. Leanann pian agus at má mhéadaítear an brú ar an mháilín domlais. Gairtear uaireantaan "ionsaí" ar an mháilín domlais ar an phian seo a thagann i bhfaiteadh na súl.

Le linn na colaicisteachtóime, greamaítear an duct cisteach dhá nó trí huaire agus gearrtartá idir na fáiscíní, d'fhonn an máilín domlais a dhéanamh réidh le bheith tógtha amach.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Heipiteolaíocht
Catagóir:Córas díleáite
Heipiteolaíocht

Is éard is **heipiteolaíocht** ann ná brainse na míochaine a chuimsíonn staidéar an ae, an mháilín domlais, na conaire domlaise, agus an phaincréis chomh maith le bainistiú a neamhoird. Díorthaigh an focal *Heipiteolaíocht* ón bhfocal Sean-Gréigise *hepar* (ηπαρ) nó *hepato*-(ηπατο-) leis an chiall 'ae' agus is í brí na hiarmhíre-*logia* (-λογια) ná 'focal' nó 'óráid'. Cé go meastar go traidisiúnta í ina fho-speisialtacht de chuid na gaistreintreolaíochta, de réir leathnú tapa ar an disciplín i roinnt tíortha bíonn dochtúirí ina speisialtóirí go hiomlán ar an réimse seo, agus tugtar ** heipiteolaí** orthu.


Catagóir:Gaistreintreolaíocht
Cablegate

mion|agóid i Sydney
Scannal ba ea **Cablegate**  a tháinig chun solais ar an 28 Samhain 2010 nuair a d'fhoilsigh an suíomh WikiLeaks níos mó ná 250,000 doiciméad taidhleoireachta ó Mheiriceá. D'fhoilsíodh WikiLeaks na an fáisnéis   i gcomhar le roinnt nuachtán; *El País* (sa Spáinn), *Le Monde* (sa Fhrainc), *Der Spiegel* (sa Ghearmáin), *The Guardian* (sa Ríocht Aontaithe), agus *[[The New York Times]]* (i SAM). Is macalla é an t-ainm 'Cablegate' ar Watergate, scannal a chuir deireadh le huachtaránacht Richard Nixon.

I measc ábhar na cáblaí, bhí teachtaireachtaí ó 300 ambasáid SAM idir 1966-2010. 

## Féach freisin

* WikiLeaks

## Tagairtí

Catagóir:Scannail
Catagóir:2010
Catagóir:Polaitíocht na Stát Aontaithe
Viggo Johansen

Ealaíontóir ab ea **Viggo Johansen**, a rugadh i gCóbanhávan, sa Danmhairg ar an 3 Eanáir 1851 agus a fuair bás ar an 18 Nollaig 1935. Ba bhall é den ghrúpa úd Ealaíontóirí Skagen a thagadh le chéile gach bliain sa samhradh i dtuaisceart na hIútlainne sa Danmhairg. 

## Tagairtí

mion|clé|300px|''Glade Jul'' ("Nollaig shona")

Catagóir:Péintéirí
Catagóir:Daoine Danmhargacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1851
Catagóir:Básanna i 1935
Rory McGrath

Is fuirseoir de phór na hÉireann é **Rory McGrath **. Rugadh é ar 17 Márta 1956 in Redruth, Corn na Breataine. 

McGrath, Rory
McGrath, Rory
Catagóir:Daoine beo
Máilín domlais

thumb|An máilín domlais
Is orgán beag é an **máilín domlais** (Laidin: **vesica biliaris** nó *vesica fellea*) sna veirteabraigh a chuidíonn le díleáigh agus le stóráil domlais san ae. De ghnáth, is féidir leis an duine glacadh go héasca le cailleadh mháilín domlais .

## Anatamaíocht an duine

Is éard is máilín domlais ann ná mala matánach a suíonn díreach faoi bhun an ae. Sa dhuine fásta, bíonn an máilín domlais thart ar 8 cm ar fhad agus 4 cm ar thrastomhas nuair a bhíonn sé bolgtha go hiomlán. Bíonn sé roinnte i dtrí chuid: fundas, cabhail agus muineál. Barrchaolaíonn an muineál agus ceanglaíonn sé leis an gconair dhomlasach tríd an ducht cisteach, a nascann ansin leis an gcomhdhucht heipiteach agus déantar an comhdhucht domlais as.

Catagóir:Heipiteolaíocht
Catagóir:Córas díleáite
Catagóir:Orgáin
Catagóir:Abdóman