open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1550idí

## Tarluithe
* Deireadh Ríocht Uí Failghe
* 1557: thug an ríshliocht Ming cead do na Portaingéalaigh siothlú i Maiceabh

## Tagairtí

Catagóir:Deichniúra
Inis Tíog

Baile beag i gContae Chill Chainnigh i bPoblacht na hÉireann is ea **Inis Tíog** (Béarla: *Inistioge*). Tá sé suite 25 ciliméadar thoir theas ó Chathair Chill Chainnigh. SníonnAbhainn na Feoire tríd an mbaile. Tá an iomáint an-láidir sa bhaile, agus tá club iomráiteach de chuid CLG An Robhar/Inis Tíog suite.

Is áit phictiúrtha é, agus Eastáit Woodstock suite míle amháin ón tsráidbhaile. In Inis Tíog a rinneadh na scannáin *[[Circle of Friends]]* agus *[[Widow's Peak]]*.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chill Chainnigh
1570idí

## Tarluithe

* Ár Lá Fhéile Bairtliméid sa Fhrainc - maraíonn an rialtas na míltí Protastúnaigh i bPáras ar 24 Lúnasa 1572

## Tagairtí

Catagóir:Deichniúra
Aerfort Idirnáisiúnta Iasar Arafat

Aerfort san Stráice Gaza gar don teorainn Éigipteach is ea **Aerfort Idirnáisiúnta Iasar Arafat**. Thóg an t-aerfort a ainm ó Iasar Arafat. 

D'oscail é i Samhain 1998, ach mhill an Aerfhórsa Iosraelach é i 2001, tar éis tús an Dara Intifeada. Tá sé dúnta ó shin an am sin. Bhí 400 daoine ag obair ann.


Íomhá:Gaza Airport 5.jpg
Íomhá:Gaza Airport 2.jpg


## Tagairtí

Iasar Arafat, Aerfort Idirnáisiúnta
Catagóir:An Meánoirthear
Aaron Flahavan

Iar-imreoir sacair é **Aaron Flahavan** (15 Nollaig, 1975- 5 Lúnasa, 2001). D'imir sé le Portsmouth F.C. ó 1994 go 2001. Cúl báire ab ea é.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Básanna in 2001
Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Sulley Muntari

Is imreoir sacair é **Sulley Ali Muntari** (r.27 Lúnasa, 1984 i Konongo, Ghana). Imríonn sé faoi láthair le Internazionale. D'imir sé le Udinese ó 2002 go 2007. D'imir sé le Portsmouth F.C. ón séasúr 2007/2008.
Aerfort Dong Hoi

Aerfort beag is ea **Aerfort Đồng Hới**. Tá sé suite 6 chiliméadar ó lár Dong Hoi, Quang Binh, Vítneam. D'oscail an t-aerfort ar 18 Bealtaine 2008.

## Aerlínte

## Tagairtí

Dong Hoi, Aerfort
Catagóir:Vítneam
Aerfort Ca Mau

Aerfort is ea **Aerfort Ca Mau**. Tá sé suite in aice le Ca Mau, Vítneam. 

## Cinn scríbe
* Vietnam Air Services Company (Cathair Ho Chi Minh)
200px|clé|thumb|260px|Aerfort Cà Mau

## Tagairtí

Catagóir:Aerfoirt
Catagóir:Vítneam
Aerfort Tan Son Nhat

Aerfort idirnáisiúnta is ea **Aerfort Tan Son Nhat**. Tá sé suite seacht chiliméadar ó lár Cathair Ho Chi Minh, Vítneam. D'oscail an t-aerfort sna 1930idí. I 2007 bhain 11 milliún duine úsáid as an aerfort

## Tagairtí

Tan Son Nhat, Aerfort
Catagóir:Vítneam
60idí

## Tarluithe

* Éirí amach in aghaidh Impireacht na Róimhe:
** san Bhreatain (Buadaca)
** san Phalaistín (na Giúdaigh)
** san Ísiltír

## Básanna

* Féinmharú Nearó
* Dícheannú Phóil, naomh Críostaí 
* Céasadh Pheadair, naomh agus chéad phápa na hEaglaise Críostaí
 
## Tagairtí

006
1560idí

## Tarluithe

* 1565 - bhunaigh na Spáinnigh San Agustín i Florida 
* Chuir na Spáinnigh a gcumhacht i bhfeidhm ar na hOileáin Fhilipíneacha
* 1569 - bunaíodh an Comhaltas Liotuánach-Polannach

## Tagairtí

Catagóir:Deichniúra
1540idí

## Tarluithe
* 1542 - an chéad teagmháil idir an Eoraip agus an tSeapáin, nuair a shroich mairnéalaigh na Portaingéile an tSeapáin.

## Tagairtí

Catagóir:Blianta
Catagóir:Deichniúra
Aonad 8200

Is aonad é **Aonad 8200** (a léitear mar **ocht-dhá chéad**, nó *shmone matayim* in Eabhrais) i Rannán na Faisnéise, Sochraidí Cosanta Iosrael a bhfuil freagracht aige faisnéis ó chórais cumarsáide agus ó díchriptiú cóid a bhailiú. Glaoitear "An Láraonad Bailiúchán an Rannáin Faisnéise" air freisin i bhfoilseacháin cogúil, agus ghlaoch "Aonad 515" agus "Aonad 848" air tráth.

Is é an t-aonad is mó sna SCI. Tá sé cosúil leis an *National Security Agency* i SAM, ach is gníomhaireacht chogúil í. Bíonn saighdiúirí ag obair ann, ní feidhmeannaigh rialtais.

I mí Márta 2004, mhol coiste go ndéanfar gníomhaireacht shibhialta de, mar is é sin an nós atá ann i dtíortha eile, ach níor cuireadh na moltaí sin i gcrích fós.

Tá Taoiseach Droinge i gceannas ar Aonad 8200 ach ní fios cé hé an duine seo mar is rún é.

## Laistigh de Comhdhéanamh na SCI
* Ardfhoireann Iosrael
:* Stiúrthacht na Faisnéise
::* Rannán na Faisnéise
:::* **Aonad 8200**
::::* Aonad Hatzav

## Tagairtí

Catagóir:Iosrael
Briogáidire-ghinearál

Is maor le céim ard i slua é **Briogáidire-ghinearál** nó **Briogáidireghinearál**  (uaireanta **Taoiseach Droinge**). Is é an duine atá i gceannas ar dhrong i slua. Bíonn an chéim seo ag ardmhaor i sluaite agus de ghnáth is é an chéim is ísle sna chéimeanna ardmhaor.

## Tagairtí

Catagóir:Airm
Jus ad bellum

Is nath ón Laidin é ***Jus ad bellum*** a chiallaíonn cóir chun cogadh. Is slat tomhais é *Jus ad bellum* a bhaintear feidhm as roimh cogadh a fhearadh chun a fhionnadh an bhfuil sé ceart agus cóir cogadh a fhearadh.

Tá rialacha leagtha síos ag na Náisiúin Aontaithe a léiríonn cad iad na fáthanna ar féidir le tír ar bith cogadh a fhearadh (ar nós má tá an tír faoi ionsaí tobann ag tír eile).

Catagóir:Cogadh
Faisnéis mhíleata

[mion|[An tSeapáin|An Seapáin]]
Séard is brí le **rannán faisnéise** (nó **faisnéis mhíleata**) ná bailiúchán eolais (sonraí, teachtaireachtaí, grianghraif, léarscáileanna agus mar sin de).  

## Roinn Faisnéise i Stair na hÉireann
Ní raibh córas faisnéise maith ag eagrais Éireannacha riamh go dtí gur fhearadh Cogadh na Saoirse in Éirinn idir 1919 agus 1921. Ba é Mícheál Ó Coileáin an dara Stiúrthóir ar an Roinn Faisnéise, a bhí ag Óglaigh na hÉireann sa bhliain 1919. Chuir sé inneall ceart ar an roinn agus bhí foireann bheag dhíograiseach aige. Ba é Liam Tobin an leas Leas-Stiúrthóir Faisnéise. Bhí Tom Cullen ina Fho-Stiúrthóir Faisnéise. Bhí Frank Thornton ag feidhmiú mar Mhaor Faisnéise.
clé|mion|277x277px|Baill na droinge 'Caireo'
Bhí gasra beag eile faoi stiúir An Coileánach. Ba iad seo an Sain-Aonad Faisnéise nó mar a thug An Coileánach orthu "An Dáréag Aspail". Bhí 12 óglaigh ina bhaill de agus bhí Paddy Daly i gceannas orthu.  

An beart is mó a rinneadar ná 14 Sasanacha - baill na droinge 'Caireo' - a mharú ar 21 Samhain 1920, Domhnach na Fola. Go moch ar maidin, chuaigh díormaí beaga isteach i dtithe ar fad Baile Átha Cliath agus lámhachadh na fir (iad sa leaba uaireanta).

## Tagairtí

Catagóir:Fórsaí armtha
Catagóir:Faisnéis
Linvoy Primus

Is imreoir sacair é **Linvoy Stephen Primus** (r.14 Meán Fómhair, 1973). Imríonn sé faoi láthair le Charlton Athletic F.C. D'imir sé le Barnet ó 1994 go 1997 agus le Reading ó 1997 go 2000.
William Gallas

Is imreoir sacair é **William Gallas**. Imríonn sé faoi láthair le Tottenham Hotspur. D'imir sé roimhe sin le Arsenal F.C. agus bhí sñe ina chaptaen. D'imir sé le Caen agus Marseille ó 1995 go 2001. D'imir sé le Chelsea F.C. 2001 go 2006. 

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na Fraince
Catagóir:Imreoirí Príomhroinn Shasana
Francaigh

Is grúpa eitneach Eorapach iad na **Francaigh**. Is í an Fhraincis a bpríomhtheanga.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:An Fhrainc
Catagóir:Grúpaí eitneacha i Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Grúpaí eitneacha san Eoraip
Politics.ie

Is suíomh idirlín é **Politics.ie** ina bpléitear cúrsaí pholataíocht na hÉireann agus an domhain mhóir. Is ceann de na suímh díospóireachta is mó in Éirinn é.

Bhunaigh David Cochrane an suíomh in 2003 agus bhí sé ina úinéir agus ina eagarthóir air le roinnt blianta. Is iarghníomhaí sa Pháirtí Daonlathach é agus d'oibrigh mar stiúrthóir feachtais *[[Libertas]]* freisin. Is eagarthóir digiteach é leis The Irish Times anois.

Aistríodh freastalaithe an tsuímh go Meiriceá sa bhliain 2008 tar éis bagairtí ó dhlíodóir.

Tá fóram Gaeilge ar an suíomh.

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh Politics.ie 
* Fóram Gaeilge Politics.ie
Catagóir:Láithreáin líonraithe shóisialta
Ardfhoireann

An fhoireann atá i gceannas ar shlua is ea **Ardfhoireann**. Cabhraíonn siad leis an té atá i gceannas ar an slua ina iomlán. D'eascair an comhdhéanamh seo ón Phrúis san 19ú haois.

## Struchtúr
Tugtar litir do gach maor atá ina bhall den Ardfhoireann. Braitheann sé ar cén chuid eagras ina bhfuil sé ag obair.
* C, do suíochán an Chabhlaigh
* T, do suíochán an tSlua nó na Saighdiúirí Mara (T = talamh)
* A, do suíochán an Aershochraid
* J, do comhshuíochán (Cabhlach/Slua/Aershochraid)
* S, do maoir atá ag obair in fo-aonaid don suíochán (cathláin agus níos ísle; ní bhaintear feidhm as i ngach tír)
* C, do suíochán comhcheangailte (nuair a bhíonn siad i gceannas díormaí ó thíortha éagsúla)

Tugtar na huimhreacha fhoirne go treallach; níl uimhir a 1 níos tábhachtaí ná uimhir a 2:
* 1, le haghaidh foireann agus riarachán
* 2, le haghaidh faisnéis agus cúrsaí slándála
* 3, le haghaidh obráidí
* 4, le haghaidh lóistíocht
* 5, le haghaidh bearta
* 6, le haghaidh cumarsáid nó TF
* 7, le haghaidh oiliúint
* 8, le haghaidh airgead
* 9, le haghaidh 

De bharr sin, tagraítear don maor foirne i shuíochán an chabhlaigh mar C1. T2 an duine atá i gceannas ar obráidí fhaisnéise i slua.

#### (1) Foireann nó Riarachán
#### (2) Faisnéis / Cúrsaí Slándála
#### (3) Obráidí
#### (4) Lóistíocht
#### (5) Bearta
Bíonn an chraobh seo freagrach do gnóthaí cogúla nó an t-ollbheart i gcath.
#### (6) Cumarsáid nó TF
#### (7) Oiliúint
Eagraíonn an chraobh seo oiliúint do na saighdiúirí agus bíonn dlúth baint acu le craobh na n-obráidí.
#### (8) Airgead
Bíonn ceannas ag craobh an airgid ar an bheartas airgeadais don obráid. Uaireanta bíonn baint ag Airgead agus Riarachán lena chéile, ach níl siad freagrach don duine céanna.

Catagóir:Airm
Pedro Mendes

Is imreoir sacair é **Pedro Mendes** (r.26 Feabhra, 1979). Imríonn sé faoi láthair le Sporting CP. D'imir sé le Vitoria Guimaraes ón mbliain 1999 go 2003. D'imir sé le FC Porto ón séasúr 2003-2004. D'imir sé le Tottenham Hotspur ó 2004 go 2006. Bhí sé ag imirt le Portsmouth ar feadh dhá bhliain, ó 2006 go 2008. D'imir sé ansin le Rangers ón mbliain 2008 go 2010.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:Daoine beo
Laurent Robert

Is imreoir sacair é **Laurent Robert** (r.21 Bealtaine, 1975). Níl club ar bith aige faoi láthair. D'imir sé le Toronto FC sa bhliain 2008. D'imir sé le Montpellier ó 1994 go 1999. D'imir sé le PSG ó 1999 go 2001. D'imir sé le Newcastle United ó 2001 go 2006. D'imir sé le ón séasúr 2006-2007. D'imir sé le SL Benfica, Levante agus Derby County roimhe sin.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na Fraince
Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
1510idí

## Tarluithe

* Chuir Máirtín Liútar a 95 Téise thuas ar doras an séipéal san Chaisleán Wittenberg
* Cloígh Selim I, Sabhdán an Impireacht Otamánach, an Phalaistín agus an Éigipt

## Tagairtí

Catagóir:Deichniúra
Loch Súilí

Loch ar an taobh thiar d'Inis Eoghain i gCúige Uladh is ea **Loch Súilí**. Tá Leitir Ceanainn suite ag ceann na locha. Ritheann bád farantóireachta idir Bun Cranncha in Inis Eoghain agus Ráth Maoláin ar an taobh thiar. D'imigh na hIarlaí ó Ráth Maoláin i 1607. Bhaineadh an Cabhlach Ríoga úsáid as an loch go dtí 1937. Is fiord oighreach í, ceann d'ach amháin trí cinn in Éirinn (in éindí le Loch Cairlinn agus An Caoláire Rua), ar ciall air sin gur oighearshruth, san oighearaois is deireanaí, a chruthaigh í. Is iad Cionn Fhánada, ar an taobh thiar, agus Cionn Dhún Damh, ar an taobh thoir, teorann thuaidh na locha, teach solais a bhíonn oscailte don phobal suite ar an chéad cheann díobh siúd.

Tá cáil ar an loch as a cuid fhiadhúlra; deilfe, muca mara, éin mara, géanna imirceacha agus ealaí ina háireamh. Tá tearmann dúlra mór ar An Inis, inis i gcúinne thoir-theas na locha, áit a rinneadh cladach saothraithe idir í agus an mhórthír sa 19ú haois agus atá anois ina bogach, timpeallacht a thacaíos leis na mílte ealaí agus géanna, chomh maith le speicis éin bhogaigh eile.

## Gailearaí

Íomhá:Radharc ó Ghrianán Ailigh ar Loch Súilí agus an Mucais.jpg|Radharc thar an loch ó Ghrianán Ailigh
Íomhá:Riverswilly.JPG|Radharc ar An Inis, in oirdheisceart na locha
Íomhá:Loch Swilly Ferry (geograph 3598284).jpg|An bád farantóireachta i Ráth Maoláin
Íomhá:Lenan Head Fort - geograph.org.uk - 882388.jpg|Iarsmaí Dhúin Chionn an Líonáin, in Inis Eoghain thuaidh
Íomhá:Dunree Fort on Dunree Head, Co. Donegal - geograph.org.uk - 51153.jpg|An Dún Riabhach
Íomhá:Fanad Head Lighthouse (2699893110).jpg|An teach solais ag Cionn Fhánada
Íomhá:Inch island donegal.png|An Inis
Íomhá:Saltmarsh at Fahan, Inishowen - geograph.org.uk - 96473.jpg|Riasc goirt i bhFathain
Íomhá:Buncrana - geograph - 746502.jpg|Bun Cranncha, baile ar an taobh thoir
Íomhá:Rathmullan Beach, Co. Donegal - geograph.org.uk - 1386411.jpg|Trá Ráth Maoláin
Íomhá:Ramelton Co Donegal - geograph.org.uk - 357540.jpg|Abhainn na Leanainne, craobh-abhainn don loch, i Ráth Mealtain, áit a n-éiríos sí taoideach


## Tagairtí

Catagóir:Uiscí Uladh
Catagóir:Lochanna na hÉireann
Song of the South

Scannán de chuid Disney ón bhliain 1946 is ea ***Song of the South***. 

## Carachtair
* *Uncle Remus* - James Baskett
* *Johnny* - Bobby Driscoll
* *Ginny* - Luana Patten
* *Sally* - Ruth Warwick
* *Aunt Tempy* - Hattie McDaniel
* *Brer Rabbit*, coinín - Johnny Lee (guth)
* *Brer Fox*, sionnach - James Baskett (guth)
* *Brer Bear*, béar - Nick Stewart (guth)

## Ceol
* "Song of the South"
* "Zip-A-Dee-Doo-Dah"
* "Uncle Remus Said"
* "Everybody's Got A Laughing Place"
* "How Do You Do?"

## Féach Freisin
* Liosta Príomhscannáin Disney

## Naisc sheachtracha
* Song of the South ar IMDB

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 1946
Catagóir:Scannáin beochana 1946
Catagóir:Scannáin Disney
Catagóir:Scannáin Béarla
The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring

Scannán is ea **The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring** (*"[[Tiarna na bhFáinní]]"*) (2001).

## Carachtair
* *Fródó Baigín*, hobad - Elijah Wood
* *Samwise Gamgee*, hobad - Sean Astin
* *Gandalf*, draíodóir - Ian McKellen
* *Aragorn*, neach daonna - Viggo Mortensen
* *Merry*, hobad - Dominic Monaghan
* *Pippin*, hobad - Billy Boyd
* *Boromir*, neach daonna - Sean Bean
* *Legolas*, ealbh - Orlando Bloom
* *Gimli*, abhac - John Rhys-Davies
* *Sauron* - Sala Baker
* *Saruman*, draíodóir - Christopher Lee
* *Elrond*, ealbh - Hugo Weaving
* *Arwen*, ealbh - Liv Tyler
* *Galadriel*, ealbh - Cate Blanchett
* *Celeborn*, ealbh - Marton Csokas
* *Haldir*, ealbh - Craig Parker
* *Lurtz*, orc - Lawrence Makoare
* *Gollum* - Andy Serkis
* *Biolbó Baigín*, hobad - Ian Holm

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin 2001
Catagóir:Tiarna na bhFáinní
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
The Smiths

Ba bhanna rac-cheoil as Manchain, Sasana iad **The Smiths** idir 1982 agus 1987. Ba é Morrissey an príomhamhránaí agus sheinn Johnny Marr príomhghiotár sa bhanna. B'iad Morrissey agus Johnny Marr na príomhchumadóirí chomh maith. Bhris an grúpa suas nuair a d'fhág Marr an banna i 1987. Lean Morrissey ar aghaidh gan Andy Rourke agus Mike Joyce, ag scríobh agus ag canadh amhrán.

## Dioscliosta

### Albam stíudio

**The Smiths* (1984)
**Meat is Murder* (1985)
**The Queen is Dead* (1986)
**Strangeways, Here We Come* (1987)

### Albam beo

**Rank* (1988)

### Albam díolaím

* *Hatful of Hollow* (1984)
* *The World Won't Listen* (1987)
* *Louder Than Bombs* (1987)

**Best...I* (1992)
**...Best II* (1992)
**Singles* (1995)
**The Very Best of The Smiths* (2001)
**The Sound of The Smiths* (2008)
**Complete* (2011) 

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Sasanacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1982
The Lord of the Rings: The Two Towers

Scannán is ea **The Lord of the Rings: The Two Towers** (2002). Ba é seo an scannán is mó a thug airgead isteach sa bhliain 2002.

## Carachtair
* *Samwise Gamgee* - Sean Astin
* *Boromir* - Sean Bean
* *Galadriel* - Cate Blanchett
* *Legolas* - Orlando Bloom
* *Pippin* - Billy Boyd
* *Gríma Wormtongue* - Brad Dourif
* *Tħéoden* - Bernard Hill
* *Saruman* - Christopher Lee
* *Gandalf* - Ian McKellen
* *Merry* - Dominic Monaghan
* *Aragorn* - Viggo Mortensen
* *Denethor* - John Noble
* *Eowyn* - Miranda Otto
* *Haldir* - Craig Parker
* *Gimli*, abhac - John Rhys-Davies
* *Treebeard*, ent - John Rhys-Davies
* *Gollum* - Andy Serkis
* *Arwen* - Liv Tyler
* *Eomer* - Karl Urban
* *Elrond* - Hugo Weaving
* *Faramir* - David Wenham
* *Fródó Baigín* - Elijah Wood

## Féach freisin
* Tiarna na bhFáinní

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin 2002
Catagóir:Tiarna na bhFáinní
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Louis Riel

clé|mion|Laoch inniu
Polaiteoir ba ea **Louis Riel** (22 Deireadh Fómhair 1844 - 16 Samhain 1885) a bhunaigh cúige Manitoba i gCeanada. Bhí sé ina cheannaire ar na *Métis*, pobal ar mhachairí Cheanada sa chuid is mó.  
clé|mion|Manitoba Legislative Grounds
D'eagraigh Riel gluaiseachtaí saoirse dá phobal féin i gcoinne rialtas na tíre. Tar éis éirí amach a eagrú sa bhliain 1869, chuaigh sé i mbun idirghabhála leis an rialtas agus bunaíodh Manitoba.  

Chaith sé seal ar imirce i Stáit Aontaithe Mheiriceá mar gheall ar fhear darbh ainm Thomas Scott a chur chun báis le linn an éirí amach. Toghadh trí huaire é chuig parlaimint Cheanada agus é ar a choimeád, ach níor ghlac sé riamh lena shuíochán. Samhlaíodh dó go raibh inspioráid ó Dhia aige mar fháidh agus mar cheannaire, agus chuaigh an creideamh sin i gcionn ar a ghníomhartha. 

Bhí sé rannpháirteach in éirí amach eile sa bhliain 1885. Cuireadh tréas ina leith agus cuireadh chun báis é ach maireann a cháil, go háirithe i measc cainteoirí Fraincise i gCeanada, mar laoch de chuid an ghnáthphobail. Bhí tionchar ag a dhaoradh chun báis ar an gcaidreamh a bhí acu sin leis an mhóramh sa tír go ceann i bhfad.

### Bású
Crochadh Riel i bpríosún Regina ar an 16 Nollaig 1886. 'Gach aon ní a bhí déanta le blianta fada chun cairdeas agus comhoibriú a chothú idir an dá chine agus an dá chreideamh, bhí sé curtha ó mhaith nuair a crochadh Louis Riel.‘

## Féach freisin

* Manitoba
* Na Machairí Móra

## Tagairtí

Riel, Louis
Riel, Louis
Riel, Louis
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Manitoba
Cogadh na Seacht mBliana

mion|clé|280px|Cath Kunersdorff i rith an Chogaidh
Bhí mórchumhachtaí uile na hEorpa rannpháirteach i **gCogadh na Seacht mBliana** (1756-1763) inar maraíodh timpeall milliún duine. Throid comhghuallaíocht den Phrúis, Bunswick Luneburg, an Bhreatain (agus a coilíneachtaí i Meiriceá Thuaidh agus san Áise) i gcoinne na hOstaire, na Fraince (agus a coilíneachtaí sa Fhrainc Nua agus san India), ríocht na Rúise, na Sualainne agus na Sacsaine.

Ba é an cogadh seo a chuir deireadh le réimeas na Fraince mar mhórchumhacht impiriúil lasmuigh den Eoraip, agus san Eoraip féin go dtí gur tharla an Réabhlóid. Tháinig an Bhreatain chun cinn dá bharr mar ollchumhacht agus forlámhas aici ar mhórchuid d'fharraigí an domhain go háirithe.

Catagóir:Cogaí
Catagóir:Coimhlintí dhomhanda
Franz Mesmer

Lia agus astralaí Gearmánach ab ea **Franz Anton Mesmer** (23 Bealtaine, 1734 - 5 Márta, 1815) agus ba é a chum an téarma *magnétisme animal* (maighnéadas ainmhíoch) nó *mesmerisme* mar a thug daoine eile air. Bunaíodh an hiopnóis ar a chuid taighde agus ar na teoiricí a bhí aige. Rugadh san Eilvéis é agus tar éis dó staidéar a dhéanamh in ollscoileanna Íosánacha Dillinge agus Ingolstadt, thug sé faoi léann na míochaine in Ollscoile Vín i 1759. Scríobh sé tráchtas ar thionchar na gealaí ar cholainn an duine. Phós sé baintreach shaibhir agus chuaigh ag obair mar dhochtúir i bpríomhchathair Impireacht na hOstaire, Vín. Chum sé a chuid teoiricí faoi mhaighnéadachas ainmhíoch agus thuill sé cáil i measc daoine saibhre cumhachtacha ach caitheadh go leor amhrais ar na modhanna a d'úsáid sé chun daoine a leigheas, nó bacanna ar shreabhadh fhórsaí na beatha tríd an cholainn a chealú.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1734
Catagóir:Básanna i 1815
Catagóir:Astralaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht Naofa Rómhánach
Catagóir:Lianna Gearmánacha
Catagóir:Scríbhneoirí Gearmáinise
Catagóir:Scríbhneoirí neamhfhicsin Gearmánacha
Young Frankenstein

Scannán a stiúir Mel Brooks is ea **Young Frankenstein** (*"Frankenstein Óg"*) (1974).

## Carachtair
* *Dr. Frederick Frankenstein* - Gene Wilder
* *An Arracht* - Peter Boyle
* *Igor* - Marty Feldman
* *Elizabeth* - Madeline Kahn
* *Frau Blücher* - Cloris Leachman
* *Inga* - Teri Garr
* *Inspector Kemp* - Kenneth Mars
* *An fear dall* - Gene Hackman

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Opus Dei

mion|clé|Ceanncheathrú lárnach Opus Dei sa Róimh
Is eagraíocht é ***Opus Dei*** (Laidin ar *Obair Dé*) nó ***Praelatura Sanctae Crucis et Opus Dei*** (Laidin ar *Préaláid na Croise Naofa agus Obair Dé*). Bhunaigh an sagart Josemaría Escrivá Opus Dei sa bhliain 1928 i Maidrid na Spáinne.

Is é aidhm na heagraíochta ná deis a thabhairt do thuataí de chuid na hEaglaise Caitlicí Rómhánaí saol sásúil do Dhia a bheith acu, a saol gairmiúil agus saol sa bhaile san áireamh, trí oideachas agus cabhair ó bhaill eile.

Ón bhliain 1982 ar aghaidh aithníodh é mar Phréaláid ann féin san eaglais, le ceanncheathrú sa Róimh. Rinne an Pápa Eoin Pól II naomh de chuid na heaglaise de Josemaria Escriva sa bhliain 2002.

Tarraingíodh aird ar an eagraíocht go hidirnáisiúnta le blianta beaga anuas mar gheall ar an úrscéal ficseanúil *[[The Da Vinci Code]]* agus an scannán a rinneadh de sa bhliain 2006.

## Naisc sheachtracha
* Eolas breise as Béarla

## Tagairtí

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eagraíochtaí Caitliceacha
Sylvain Distin

Is imreoir sacair é **Sylvain Distin** (r.16 Nollaig, 1977 i Bagnolet, An Fhrainc). Imríonn sé faoi láthair le Everton F.C.. Bhíodh sé ina chaptaen ar Portsmouth F.C. roimhe sin. D'imir sé le Tours, Guegnon agus PSG chomh maith. D'imir sé le Manchester City F.C. ó 2002 go 2007.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na Fraince
Catagóir:Imreoirí Everton F.C.
Catagóir:Imreoirí Príomhroinn Shasana
Manitoba

Cúige i gCeanada is ea **Manitoba**, le daonra beag de 1,196,291 (meastachán 2008). Tugadh aitheantas oifigiúil dó sa bhliain 1870 nuair a scaradh amach é ó na *Northwest Territories*. Is ó fhocal dúchasach a chiallaíonn "Mórspriorad" a thagann an t-ainm. Is í Winnipeg an phríomhchathair. Ba de bharr éirí amach a d'eagraigh Louis Riel in aghaidh an rialtais a bunaíodh cúige Manitoba.

## Geilleagar

Ba C$58.245 bn. an olltáirgeacht intíre (OTI) a bhí ag Manitoba sa bhliain 2012.

## Teangacha

Béarla agus Fraincis na teangacha oifigiúla atá ag Manitoba. De réir daonáireamh 2006 ní raibh ach Béarla ag 82.8% de dhaonra Manitoba, bhí Béarla agus Fraincis ag 15.1% agus ní raibh ach Fraincis ag 3.2%. Ní raibh Fraincis nó Béarla ag 0.9% de dhaonra Manitoba.

## Tagairtí

Catagóir:Cúigí agus dúichí Cheanada
Joy Division

Ba bhanna rac-cheoil, nó iar-phunc mar a aicmítear iad de ghnáth, as Manchain, Sasana é **Joy Division**. Bunaíodh iad mar bhanna punc-rac faoin ainm **Warsaw** ach thosaigh siad ag athrú na fuaime a bhí acu go dtí go raibh siad i dtosach ar ghluaiseacht nua ar a tugtar iar-phunc. 

Mhair Joy Division go dtí na bliana 1980. Bhí siad ar tí an tír a fhágaíl ar a gcéad camchuairt i Stáit Aontaithe Mheiriceá nuair a chuir an t-amhránaí corrach Ian Curtis lámh ina bhás féin.

## Dioscliosta
### Albaim sa stiúideo
* 1979 - *[[Unknown Pleasures]]*
* 1980 - *[[Closer]]*

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Sasanacha
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1976
Jason Roberts

Is imreoir sacair é **Jason Andre Dvis Roberts** (r.25 Eanáir, 1978 i Londain, Sasana). Imríonn sé faoi láthair le Blackburn Rovers F.C. 

D'imir sé le Hayes, Wolverhampton Wanderers agus Bristol Rovers roimhe sin. D'imir sé le WBA ó 2000 go 2004. D'imir sé le Wigan Athletic ó 2004 go 2006. Scór sé v Hull City i 23 Lúnasa, 2008.
Jackie Henderson

Is iarimreoir sacair é **John Gillespie "Jackie" Henderson** (17 Eanáir, 1932 - 26 Eanáir, 2005) D'imir sé le Portsmouth F.C. ó 1949 go 1958. D'imir sé le Wolves roimhe sin. D'imir sé le Arsenal F.C. ó 1958 go 1962. D'imir sé le Fulham F.C. ó 1962 go 1964.

Catagóir:Daoine as Glaschú
Henderson, Jackie
Henderson, Jackie
Steve Claridge

Is iarimreoir agus bainisteoir é **Steve Edward Claridge** (r.10 Aibreán, 1966). D'imir sé le Fareham Town ón séasúr 1983-1984. D'imir sé le Bournemouth ón séasú 1984-1985. D'imir sé le Weymouth ó 1985 go 1988. D'imir sé le Aldershot ó 1988 go 1990. D'imir sé le Cambridge United ó 1990 go 1994. D'imir sé le Birmingham City F.C. ó 1994 go 1996. D'imir sé le Leicester City ó 1996 go 1998. D'imir sé le Portsmouth F.C. ó 1998 go 2001. D'imir sé le Millwall ó 2001 go 2003. D'imir sé le Weymouth ón séasúr 2003-2004. D'imir sé le Brentford agus Bradford City ó 2004 go 2005. D'imir sé le Bournemouth arís 2006 go 2007. D'imir sé le Harrow Borough ó 2007.

D'oibrigh sé sé ina bhainisteoir le Portsmouth F.C. ó 2001 go 2002. Bhí sé ina bhainisteoir le Weymouth ó 2003 go 2004. D'oibrigh sé le Millwall ar an bhliain 2005.
George Graham (imreoir sacair)

Is iarimreoir agus traenálaí Albanach é **George Graham** (r. 30 Samhain 1944) D'imir sé le Aston Villa F.C. ó 1961 go 1964. D'imir sé le Chelsea F.C. ó 1964 go 1966. D'imir sé le Arsenal F.C. ó 1966 go 1972. D'imir sé le Manchester United ó 1972 go 1974. D'imir sé le Portsmouth F.C. agus Crystal Palace roimhe sin. Bhí sé ina bhainisteoir le Millwall 1983 go 1986. Bhí sé ina thraenálaí le Arsenal F.C. ó 1986 go 1995. 

D'oibrigh sé le Leeds United ó 1996 go 1998. Bhí sé ina thraenálaí le Tottenham Hotspur ó 1998 go 2001.

Catagóir:Traenálaithe sacair
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Daoine beo
Dean Kiely

B'imreoir sacair é **Dean Lawrence Kiely** (r.10 Deireadh Fómhair, 1970 i Manchain, Sasana). D'imir sé le West Bromwich Albion ó 2007 go 2011. Coventry City ó 1987 go 1990. D'imir sé le York City F.C. ó 1990 go 1996. D'imir sé le Bury ó 1996 go 1999. D'imir sé le Charlton Athletic F.C. ó 1999 go 2006. D'imir sé le Portsmouth F.C. roimhe sin. D'imir sé roinnt cluiche le foireann náisiúnta na hÉireann chomh maith. Is coimeádaí cúil é.
Jermain Defoe

Is imreoir sacair é **Jermain Colin Defoe** (r.7 Deireadh Fómhair, 1982 i Londain, Sasana) Imríonn sé faoi láthair le Portsmouth F.C. D'imir sé le West Ham United ó 1999 go 2004. D'imir sé le Tottenham Hotspur ó 2004 go 2008.
Limburg (an Ísiltír)

Is cúige de chuid na hÍsiltíre é **Limburg** () atá suite in oirdheisceart na tíre. Is é Maastricht an phríomhchathair. Tá teorainneacha aige leis an mBheilg ó dheas, le Brabant Thuaidh ó thiar, le Gelderland ó thuaidh, agus leis an nGearmáin ó thoir. 

## Bardais

## Naisc
http://www.limburg.nl

## Tagairtí

Catagóir:Cúigí na hÍsiltíre
Catagóir:Limburg
Martin Coleman

Iománaí is ea **Martin Coleman**. As Contae Chorcaí dó, agus imríonn sé le foireann a chontae. Is coimeádaí cúil é.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Iománaithe Chorcaí
Oileán Europa

Is oileán íseal (28 ciliméadar) é **Oileán Europa** (Fraincis: *Île Europa*) amach ó chósta na Mósaimbíce. Tá 22.2 ciliméadar de chósta aige ach níl cuan ná calafort ar bith ann. Tá aerstráice 1,500 méadar ann. 

Is tearmann dúlra é Oileán Europa agus is ann a neadaíonn níos mó turtair ghlasa ná in aon áit eile ar domhan. Tá gabhair fhiaine ann a d'fhág lonnaitheoirí ar an oileán san 18ú haois. 

Ba ón long Shasanach *Europa* a thug cuairt ar an oileán sa bhliain 1774 a ainmníodh an t-oileán, ach tá sé i seilbh na Fraince ón mbliain 1897. Rinne daoine iarracht cur fúthu ann idir 1860 agus 1920 ach níl ach fothraigh, uaigheanna agus stáisiún eolaíochta Francach ann anois. Rialaíonn an Fhrainc an t-oileán mar chuid de la Réunion.

Europa
Oileáin Spratly

Oileánra i Muir na Síne Theas is ea **Oileáin Spratley**. Níl ach timpeall cúig chiliméadar cearnach d'achar iontu ach tá os cionn 100 díobh ann agus iad scaipthe thar achar 400,000 ciliméadar cearnach. Fágann sin go bhfuil na huiscí mórthimpeall orthu an-luachmhar ó thaobh iascaireachta agus meastar go bhfuil ola agus gás faoin uisce. Mar gheall air seo tá éileamh á dhéanamh ag tíortha éagsúla in Oirdheisceart na hÁise ar na hoileáin go léir nó ar chuid acu, an tSín, Vítneam, An Mhalaeisia agus na hOileáin Fhilipíneacha ina measc, agus baol ann i gcónaí go mbrisfeadh cogadh amach idir cuid de na tíortha sin.

Spratly
Woody Guthrie

Cumadóir agus ceoltóir Meiriceánach ab ea **Woodrow Wilson "Woody" Guthrie** (14 Iúil, 1912 – 3 Deireadh Fómhair, 1967), duine de na ceoltóirí ba mhó le rá sa 20ú haois. Nuair a chailleadh Guthrie ag deireadh na seascaidí, fágadh na céadta amhrán agus bailéad ina dhiaidh, a cuimsíonn plé ar pholaitíocht, amhráin traidisiúnta agus fiú amhráin do pháistí. Sheinn Guthrie gan stad ina shaol, go minic leis an sluán "This Machine Kills Fascists" ("Maraíonn an Meaisín seo Faisistithe") le feiceáil ar a ghiotár. An rian is cáiliúla a tháinig uaidh ná "This Land Is Your Land", a cantar go minic fós i scoileanna Meiriceánacha.

Thaistil Guthrie leis na spailpíní fánacha ó Oklahoma go California, ag foghlaim na hamhráin traidisiúnta agus gormacha a bhí acu ar an dturas. Bhí a chuid cumadóireachta bunaithe ar a thaithí  le linn an Spealta Mhóir, agus tá aithne air mar "Troubadour na Dúiche ". Bhí baint aige le grúpaí Cumannacha sna Stáit Aontaithe, ach níor chláraigh sé le páirtí ar bith. 

Phós Guthrie trí huaire agus bhí ochtar clainne aige, an ceoltóir Arlo Guthrie ina measc. Is gariníon leis í an ceoltóir Sarah Lee Guthrie. Bhásaigh Guthrie de bharr deacrachtaí le Galar Huntington. In ainneoin an tinneas, chaith Guthrie a laethanta deireanacha ag tabhairt inspioráid do ghlúin nua cheoltóirí, agus bhí sé ina bhéal múinte ar dhaoine ar nós Ramblin' Jack Elliott agus Bob Dylan.

Guthrie, Woody
Guthrie, Woody
Guthrie, Woody
Catagóir:Bailitheoirí amhrán
Teamhair

Suíomh fíorthábhachtach seandálaíoch agus stairiúil is ea **Teamhair, Cnoc na Teamhrach** nó **Teamhair na Ríthe** in aice Abhainn na Bóinne idir An Uaimh agus Dún Seachlainn i gContae na Mí, Éire. De réir traidisiún, b'ann a bhí áit chónaithe Ard Ríthe na hÉireann san am atá caite. Tá fianaise ann go raibh an láthair á húsáid mar ionad deasghnách creidimh ón Chlochaois go dtí gur tháinig an Chríostaíocht go hÉirinn. I measc na n-iarsmaí atá le feiceáil ar an láthair sa lá atá inniu ann tá:
[thumb|clé|220px|[Lia Fáil (Éire)| Lia Fáil ar Teamhair na Rí]]

* *Ráth na Ríogh*: dún 318 méadar ar fhad faoi 264 méadar ar leithead, mar a bhfuil Teach Chormaic agus an Forradh (an chathaoir ríoga). Tá gallán i lár an Fhorraidh ar a dtugtar Lia Fáil agus de réir an tseanchais ba ann a insealbhaíodh an t-ardrí. Taobh ó thuaidh den ráth tá seantuama ón Chlochaois ar a dtugtar Dumha na nGiall.

* *Ráith na Seanadh*: ionad tionóil a bhí anseo de réir an tseanchais. Fuarthas déantáin Rómhánacha ann ón 1ú-3ú haois. 

* *Ráth Laoghaoire*: deirtear go bhfuil an rí Laoghaire, an rí págánach deireanach a aithníodh mar ardrí ar Éirinn, curtha anseo.

* *Ráth Méabha*: ainmnithe ó bhanríon chlúiteach Chonnachta (Táin Bó Cuailgne nó Medb Lethdherg, pearsa miotasach nach bhfuil an oiread céanna aithne uirthi.

Luaitear Teamhair sna scéalta is sine in Éirinn, agus deirtear go raibh a bpríomhionad polaitiúil ag Tuatha dé Danann ann sular tháinig na Gaeil chun na tíre. Cé nach bhfuil aon fhianaise shoiléir ann go raibh rí amháin ar bith i gceannas ar Éirinn roimh theacht na Críostaíochta is léir ón seanchas agus ón litríocht gurb ionad fíorthábhachtach a bhí inti. 

Le linn Éirí Amach 1798 bhí campa ag na hÉireannaigh Aontaithe ar Chnoc na Teamhrach ach d'ionsaigh arm na Breataine iad ar an 26 Bealtaine 1798 agus maraíodh ceithre chéad ar pháirc an áir. Léirítear an tionchar a bhí ag Teamhair ar shamhlaíocht na nGael sa tionól ollmhór a d'eagraigh Dónall Ó Conaill ann sa 19ú haois. 

Go luath sa bhfichiú haois tháinig dream de na *British Israelites* go Teamhair agus thochaill siad an cnoc agus iad ag iarraidh teacht ar Áirc an Chonartha. Rinne siad go leor dochar sular ruaigeadh iad. Tá sé de nós ag dreamanna éagsúla a thugann draoithe orthu féin na seanfhéilte Cheilteacha a cheiliúradh ar Chnoc na Teamhrach sa lá atá inniu ann.

Ach déanann Teamhair beagán de thírdhreach ársa níos mó agus is séadchomhartha náisiúnta cosanta í faoi chúram Oifige na hOibreacha Poiblí, gníomhaireacht de chuid Rialtais na hÉireann.

## Naisc sheachtracha
* Teamhair ar HeritageIreland.ie (as Gaeilge) (marbh)

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hÉireannCatagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Suíomhanna ríoga Éireann
Catagóir:Bailte i gContae na Mí
Stadium of Light

mion|clé|300px|Stadium Of Light

Is é an **Stadium Of Light** páirc imeartha na foirne sacair Sunderland A.F.C. , atá suite i Sunderland, Sasana. Is é 49,000 toilleadh an staid.

## Tagairtí

Catagóir:Staideanna spóirt i Sasana
Ciaran McGann

Iománaí is ea **Ciaran McGann**. As Caisleán Ó Liatháin i gContae Chorcaí dó, agus imríonn sé le foireann a chontae. Is cosantóir agus tosaí é.

Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Iománaithe Chorcaí
Reebok Stadium

Is staid na foirne sacair Bolton Wanderers F.C. é **Reebok Stadium**, atá suite i Bolton, Sasana. Is é 28,723 toilleadh an staid.

## Tagairtí

Catagóir:Manchain Mhór
Catagóir:Staideanna spóirt i Sasana
Marco Aurelio Soto

Bhí **Marco Aurelio Soto** (1846-1908) ina Uachtarán ar Hondúras ón 27 Lúnasa 1876 go dtí an 19 Deireadh Fómhair, 1883. Bhí cáil an liobrálachais air. Is iomaí leasú a rinne sé sa tír lena linn, lena n-áirítear Leabhar Náisiúnta (*Bibliotéca Nacional de Honduras*) a bhunú sa bhliain 1880.

Rugadh é i Tegucigalpa ar an 13 Samhain 1846, bhain sé cáilíocht abhcóide amach agus chláraigh sé ina bhall den Ghluaiseacht Leasúcháin (*Movimiento Reformista*) a bhunaigh Justo Rufino Barrios sa bhliain 1871.
clé|thumb|Marco Aurelio Soto

Bhí sé ina uachtarán ar an tír ar feadh sé bliana. Ba é a rinne príomhchathair na tíre de Tegucigalpa.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1846
Catagóir:Básanna i 1908
Catagóir:Polaiteoirí
Alex McLeish

Is traenálaí agus iarimreoir é **Alexander "Alex" McLeish** (r.21 Eanáir, 1959 i Barrhead, Albain) Tá sé ina thraenálaí ar Birmingham
City ó 2007. D'imir sé le Aberdeen ó 1978 go 1994. D'imir sé le Motherwell roimhe sin. Bhí sé ina thraenálaí ar an fhoireann Motherwell ó 1994 go 1998. D'oibrigh sé ina bhainisteoir le Hibernian 1998 go 2001. Bhí sé ina thraenálaí le Rangers ó 2001 go 2006. D'oibrigh sé le Albain roimhe sin.

McLeish, Alex
McLeish, Alex
Shane Murphy

Iománaí is ea **Shane Murphy**. Rugadh é ar an 19 Lúnasa 1983. As Contae Chorcaí dó, agus imríonn sé le foireann a chontae. Is cosantóir é.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Iománaithe Chorcaí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Daoine beo
Áirc an Chonartha

thumb|Snoíodóireacht rilífe - Ard-Eaglais d'Auch (An Fhrainc)
Dar leis an mBíobla, soitheach beannaithe a bhí in **Áirc an Chonartha**, mar ar coinníodh na taibléidí cloiche ar a raibh na Deich nAitheanta scríofa. Dar le cuntas an Bhíobla, ordaíodh do Mhaois an Áirc a dhéanamh agus d'iompar beirt shagart í os comhair an phobail agus an airm. Luaitear míorúiltí éagsúla léi ar nós Abhainn na Iordáine a scaradh chun an slua a ligean thairsti, agus thit ballaí Ireachó nuair a iompraíodh an Áirc mórthimpeall orthu agus trompaí á séideadh. Luaitear an Áirc go minic sa Bhíobla agus i bhfinscéalta éagsúla ó shin. Ní fios cad a tharla di ó ghabh na Bablóinigh críocha na nGiúdach. Dúradh go raibh sí san Afraic agus in áiteanna éagsúla sa Mheán-oirthear, agus fiú i dTeamhair in Éirinn.

Catagóir:An Bíobla
Oirfide

deas|250px|thumb|Oirfide
Is éard is **oirfide** ann ná gníomhacha atá ceaptha chun pléisiúr nó suaimhneas a thabhairt do dhaoine. Is féidir leis an lucht féachana páirt éighníomhach a ghlacadh sa tsiamsaíocht, ag amharc ar ceoldráma nó scannán mar shampla, nó páirt ghníomhach a ghlacadh, a leithéid agus ag imirt cluichí. 

Bíonn 'léamh na litríochta' agus 'spórt a imirt' de ghnáth san áireamh mar oirfide, ach is minic a mbreithneofar orthu mar chaitheamh aimsire, toisc go mbíonn rannpháirtíocht ghníomhach i gceist leo agus ní amháin suaimhneas éigníomhach.

Catagóir:Siamsaíocht
Lámhcheird

deas|250px|thumb|Lámhcheird.
Is éard is **lámhcheird** nó ceardaíocht ann ná an saghas oibre ina ndéantar gléasanna úsáideacha agus maisithe le lámha agus uirlisí simplí, go haonraic. Go hiondúil úsáidtear an téarma i gcomhair earraí a bhíonn monaraithe go neamh-meicniúil i mbealaí traidisiúnta.

Catagóir:Ealaíona agus ceardaíocht
Upton Park

Is staid na foirne sacair West Ham United é **Upton Park**, atá suite i Londain, Sasana. Is é 35,303 toilleadh an staid.

Catagóir:Staideanna spóirt i Sasana
Sorbonne

Is foirgneamh sa Cheantar Laidineach i bPáras na Fraince é an **Sorbonne**. Bhunaigh an diagaí Robert de Sorbon sa 13ú céad é mar choláiste diagachta agus ba chuid de hOllscoil Pháras é. 

Sa bhliain 1970, scaradh Ollscoil Pháras i dtrí ollscoil déag agus cuid mhaith acu le hainm an Sorbonne ina dteideal féin. Tá cuid de na hollscoileanna seo lonnaithe i gceantar stairiúil an Sorbonne timpeall *rue des Écoles*, i gcúigiú *arrondissement* Pháras.
## Féach freisin
mion|clé|''La Sorbonne''

* Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
* Sorbonne Université ‎

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Páras
Catagóir:Université de Paris
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
Madejski Stadium

Is staid na foirne sacair Reading F.C. é **Madejski Stadium**, atá suite i Reading, Sasana. Is é 24,161 toilleadh na staide.

thumb|left|250px|Madejski Stadium

Catagóir:Berkshire
Catagóir:Staideanna spóirt i Sasana
Donncha Ó Moráin

Is fear spóirt Éireannach é **Donncha "Ogie" Ó Moráin** (Béarla: *Denis "Ogie" Moran*) a rugadh i mBaile an Bhuinneánaigh, Contae Chiarraí ar an 16 Eanáir, 1956. D'fhreastail sé ar scoil chónaithe Rinn Mhic Gormáin, Contae na Mí, sna seascaidí déanacha agus na luath seachtóidí, áit a bhí ról lárnach aige i bhfoireann peile na scoile sin. Bhí rath nach beag ar an bhfoireann sin. Tar éis fhágaint na scoile dó, d'imir sé peil Ghaelach le Shannon Rangers agus foireann idirchontae Ciarraí sna 1970idí agus 1980idí. Bhí áit lárnach ag Ogie i ré órga na foirne sin, agus tá naoi mbonn buaite aige i gCraobh Peil Sinsearach na hÉireann. Is curiarracht é seo, a roinneann sé fós leis na peileadóirí móra eile ón fhoireann chéanna Pádraig Ó Spealáin, Páidí Ó Sé, Gearóid de Paor agus Mícheál Mac Síthigh.

Is peileadóir é a mhac Daithí Ó Moráin, a d'imir a chéad chluiche sinsir don Ríocht sa tSraith Náisiúnta ar an 1 Feabhra 2009.

‎ 

Catagóir:Peileadóirí Chiarraí
Catagóir:Iománaithe Chiarraí
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
Stephen Mallatratt

B’aisteoir agus scríbhneoir teilifíse agus drámaíochta Sasanach é **Stephen Mallatratt** (15 Meitheamh 1947 – 22 Samhain 2004). An cháil is mó atá air ná gur scríobh sé an dráma mór-ráchairte, *[[The Woman in Black (Dráma)|The Woman in Black]]*, agus an dráma sin bunaithe ar an úrscéal le Susan Hill, leis an ainm céanna. Ba scríbhneoir fadtéarmach é don sobaldráma cáiliúil, *[[Coronation Street]]*, chomh maith. Fuair sé bás ó leoicéime. 

## Naisc Sheachtracha

* Cuntas ar a shaol agus a bhás ó ''The Guardian''
* Sonraí Stephen Mallatratt ag ''The Internet Movie Database''

## Tagairtí

Catagóir:Drámadóirí Sasanacha
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Básanna in 2004
Scarborough (Yorkshire Thuaidh)

mion|clé|250px|Grianghraf aeir de Scarborough

Baile i gcontae Yorkshire Thuaidh i Sasana, is ea **Scarborough**, atá suite ar chósta na Mara Thuaidh. Tá thart ar 50,000 duine ina gcónaí ann. 

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh gréasáin Chomhairle Baile Scarborough 

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
An Mhuir Thuaidh

Farraige atá suite idir an Bhreatain, Críoch Lochlann agus Mór-Roinn na hEorpa í **an Mhuir Thuaidh**. Tá sí breis is 970km (600 mi) ar fhad agus 580 km (360 mi) ar leithead, Tá naisc idir an Mhuir Thuaidh agus an tAigéan Atlantach tríd an Mhuir Ioruach, Muir nIocht agus Caolas Dover.

Catagóir:An tAigéan Atlantach
Catagóir:An Iorua
Catagóir:Ríocht Aontaithe
Catagóir:An Ísiltír
Yorkshire Thuaidh

Contae i dtuaisceart Shasana é **Yorkshire Thuaidh**. Cruthaíodh é go reachtúil i 1974 agus is é an contae is mó achar i Sasana. 

## Bailte

* Bedale, Boroughbridge
* Catterick Garrison
* Eabhrac, Easingwold, Eston
* Filey
* Grangetown, Grassington, Guisborough
* Harrogate, Hawes, Haxby, Helmsley, High Bentham
* Kirkbymoorside, Knaresborough
* Leyburn, Loftus
* Malton, Masham, Middleham, Middlesbrough
* Northallerton, Norton-on-Derwent
* Pateley Bridge
* Pickering
* Redcar, Richmond, Robin Hood's Bay
* Saltburn-by-the-Sea, Scarborough, Selby, Settle, Sherburn-in-Elmet, Skelton-in-Cleveland, Skipton, Stokesley
* Tadcaster, Thirsk, Thornaby-on-Tees
* Whitby
* Yarm

## Nithe is díol spéise do thurasóirí

* Bolton Abbey
* Carraigeacha Brimham, Caisleán  Scarborough, Caisleán Skipton, Caisleán Bolton 
* Fountains Abbey
* Gleanntáin Yorkshire
* Músaem Cuimhneachán Chaptaen Cook, Móinteáin Yorkshire Thuaidh
* Riverside Stadium
* Whitby Abbey
* York Minster

## Naisc Sheachtracha

* BBC North Yorkshire
* Suíomh gréasáin faoi thurasóireacht Yorkshire Thuaidh

Catagóir:Contaetha i Sasana
Catagóir:Sasana
Catagóir:Yorkshire Thuaidh
An tSéalainn

Is cúige de chuid na hÍsiltíre é **An tSéalainn** (An Ollainnis: *Zeeland* ) atá suite in iarthar na tíre ar an gcósta na Muire Thuaidh. Is é Middelburg an phríomhchathair. Tá teorainneacha aici leis an mBeilg ó dheas, an Ollainn Theas ó thuaidh, agus le Brabant Thuaidh ar an taobh thoir. 

## Bardais

## Nasc
* http://www.zeeland.nl

## Tagairtí

Catagóir:Cúigí na hÍsiltíre
Catagóir:Zeeland
Dubai

Cathair mhór is ea **Dubai** in Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha. Is é Mohammed Bin Rashid Al Maktoum "rialtóir" Dubai. 

1,4 milliún an daonra a bhí ag Éimíríocht Dubai sa bhliain 2006, agus 3.3 milliún in 2020, níos mó ná ceann ar bith eile in Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha. 
clé|mion|Mohammed Bin Rashid Al Maktoum, 2021
clé|mion|An Burj Khalifa i lár, 2021
clé|mion|Dubai Mall, an t-ionad shiopadóireachta is mó ar domhan

## Eacnamaíocht
Is cathair shaibhir í Dubai. Thosaigh an fás sna 1970idí le peitrilliam agus gás nádúrtha. Tá trádáil, monaraíocht, turasóireacht agus seirbhísí airgeadais níos tábhachtaí anois, áfach.

### Foirgnimh
Tá foirgnimh ann a bhriseadh fríd na néalta dá mbeadh néalta ann agus san oíche lasann siad suas mar a bheadh crainn Nollag ann. Tá foirgneamh amháin ann ar a dtugtar *Sparkle Towers* fiú.

Tá an t-ionad shiopadóireachta is mó ar domhan sa mhórchathair seo, "Dubai Mall". Tá an chathair féin glan, fíorghlan gan oiread agus píosa amháin de bhruscar le feiceáil ó mhaidin go nóin. Déantar an-iarracht an áit a choinneáil chomh glan agus is féidir.

## Tíreolaíocht
Tá an chathair suite ar chósta an Aontais, in aice le Murascaill na Peirse. Clúdaíonn éimiríocht Dubai 4114km². Tá Dubai suite i bhFásach na hAraibe, agus is te an aeráid atá ag an éimiríocht. 
[clé|mion|[fásach, Dubai]]

## Stair
Sa 19ú haois, bhunaigh clann Al Abu Falasa éimiríocht Dubai. Cleithiúnaí Abu Dhabi ab ea Dubai go dtí 1833, nuair a tháinig clann Al Maktoum go Dubai ó Abu Dhabi. Cuid d’Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha ab ea Dubai ó 1971 ar aghaidh, nuair a d’fhág a cosantóir, an Ríocht Aontaithe, Murascaill na Peirse.

## Féach freisin

* Abu Dhabi

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha
Catagóir:Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha
Meariompar

[mion|[Meitreo Pháras agus an RER  an córas is mó ó thaobh líon stáisiún ar domhan]]
Is cineál iompair phoiblí ardtoillte é **córas meariompair**, ar a dtugtar **mearchóras iarnróid**, **iarnród trom**, nó **meitreo** freisin, a thógtar go ginearálta i gceantair uirbeacha. Tugtar *[[iarnród faoi thalamh]]* nó *fobhealach* ar chóras meariompair a ritheann go príomha faoi thalamh. Baintear úsáid as traenacha, cinn leictreacha de ghnáth, i gcórais mheariompair, in áit busanna nó tramanna. Ritheann na traenacha ar a gceart slí féin, agus nach féidir le coisithe ná le feithiclí iad a úsáid.

Sa lá atá inniu ann, soláthraítear seirbhísí meariompair ar línte sainithe idir stáisiúin a úsáideann traenacha leictreacha ar ráillí iarnróid de ghnáth. I gcásanna áirithe, úsáidtear boinn rubair threoraithe, traenacha ardaithe le maighnéadas, nó traenacha aonráille. De ghnáth, bíonn ardáin arda sna stáisiúin, gan céimeanna taobh istigh de na traenacha, rud a éilíonn traenacha saincheaptha chun bearnaí idir an traein agus an t-ardán a laghdú. Go hiondúil, déantar comhtháthú idir an córas meariompair agus córais iompair phoiblí eile, agus is minic a oibríonn na húdaráis iompair phoiblí chéanna iad.

### Stair
Ba é an Metropolitan Railway i Londain an chéad chóras meariompair ar domhan. D'oscail sé in 1863, agus bhain sé úsáid as traenacha gaile ag an am sin. Is cuid den London Underground é anois. 

Sa bhliain 1868, osclaíodh iarnród ardaithe i gCathair Nua-Eabhrac darb ainm an "West Side and Yonkers Patent Railway"; d'úsáid sé innill ghaile chun na traenacha a tharraingt ar cháblaí.

### Ollchathracha
Sa lá atá inniu ann, tá níos mó córas meariompair sa tSín ná in aon tír eile — 40 córas ar fad a ritheann ar níos mó ná 4500 km ráillí. Is é Meitreo Shang-hai an córas meariompair is faide ar domhan. 

Is é Subway Chathair Nua-Eabhrac an córas is mó ó thaobh líon stáisiún sna Stáit Aontaithe (472 stáisiún san iomlán)  agus is é Meitreo Pháras agus an RER  an córas is mó ó thaobh líon stáisiún ar domhan (os cionn 550). 

Is iad Meitreo Shang-hai, córas meariompair Thóiceo, Meitreo Shúl, an líne RER A i bPáras agus Meitreo Mhoscó na córais is gnóthaí ó thaobh líon paisinéirí.

## Féach freisin

* Subway Chathair Nua-Eabhrac,  London Underground, Meitreo Pháras

## Tagairtí

Catagóir:Córais iompair phoiblí
Catagóir:Comaitéireacht
Catagóir:Meitreo
Philips

Is comhlacht leictreach é **Philips** (nó *Koninklijke Philips Electronics N.V.*). Déanann siad teilifiséan, agus raidió, agus trealamh leictreach eile.

Catagóir:Comhlachtaí leictreonaice
Kuşadası

Is trá-bhaile agus baile saoire é **Kuşadası** i gCúige Aydın ar chósta thoir na Mara Aeigéiche sa Tuirc, 90 cm (56 míle) ó dheas ón gcathair İzmir, agus 71 cm (44 míle) ón bpríomhchathair intíre réigiúnach Aydın.
Is lárionad ceantair agus comharsa é Kuşadası do na ceantair Germencik, Söke agus Selçuk. 
Tá Kuşadası gar don chathair ársa Ephesus agus áiteanna suimiúla eile, Miletos, Didim agus Pamukkale san áireamh, agus níl an t-oileán Samos ach achar gairid trasna na farraige ó Kuşadası. Tá isteach is amach le 50,000 duine ina gcónaí sa chathair. "Oileán na nÉan" an chiall atá le hainm na cathrach i dTuircis.
thumb|230px|left|An calafort i gKuşadası

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Catagóir:Tíreolaíocht na Tuirce
An Crannchur Náisiúnta

[mion|''[EuroMillions*]]
Is crannchur in [[Poblacht na hÉireann|Éirinn]] é *'an Crannchur Náisiúnta (CN)*', a bunaíodh sa bhliain [[1987]]. "Imir ar bhealach freagrach, imir don spraoi" an mana Gaelach a bhí ag an CN in 2024. Tá a lán cluichí ag an CN, mar shampla *Lotto*, *EuroMillions*, *Lotto Plus'', srl...

Bailíonn an CN airgid le cúiseanna maithe, €6 billiún idir 1987-2024.

## Féach freisin

* Scuabgheall Ospidéil na hÉireann (carthanas)
* Cearrbhachas in Éirinn
* Údarás Rialála Cearrbhachais na hÉireann

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil
* Irish Lotto Results

Catagóir:Cearrbhachas
Catagóir:Sochaí na hÉireann
Catagóir:Crannchuir
Carrefour

[mion|clé|Carrefour in [Fa'a'ā in Taihítí]]
Is sraith ollmhargaí ollmhór dhomhanda é **Carrefour**. Osclaíodh an chéad siopa in Annecy na Fraince. Ciallaíonn "Carrefour" "crosbhóthar" i bhFraincis. Díolann siad earraí grósaera. Tá siopaí acu ar fud an domhain.

## Tagairtí

Catagóir:Ollmhargaí
Cruthaíochtachas

thumb|Cruthú d'Adam
Fealsúnacht é an **cruthaíochtachas** a ghlacann leis gurbh é Dia — de ghnáth, Dia na Críostaíochta, Ioslam, nó an Ghiúdachais — a chruthaigh an ollchruinne mar atá sí. Mar is minicí a thuigtear an téarma inniu, is ionann é agus frithéabhlóideachas — is é sin, is é an rud is mó a shamhlaítear leis an gcruthaíochtachas ná na bunúsaithe Críostaí a dhiúltaíonn don Darwineachas agus do thuiscint Charles Darwin d'fhorbairt na speiceas.

## Tagairtí

Catagóir:Creideamh
Ambrós Ó Donnabháin

Iar-pheileadóir Ghaelach Éireannach é **Ambrós Ó Donnabháin** (Béarla: *Ambrose O'Donovan*), nó "Rosie" mar a leasainmníodh é. As Gníomh go Leith dó, d'imir sé i lár na páirce leis a chlub áitiúil Gníomh go Leith agus leis an bhfoireann idirchontae Ciarraí. Bhí sé ina chaptaen ar fhoireann cháiliúil Chiarraí a bhuaigh Craobh Peil Sinsearach na hÉireann sa bhliain 1984, an bhliain ina raibh an comóradh céad bliain ag an gCumann Lúthchleas Gael. 

 

Catagóir:Peileadóirí Chiarraí
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí