open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cabhair imtharraingthe

deas|225px|thumb|Cabhair imtharraingthe
An luas breise a fhaigheann spásárthach nuair a thrasnaíonn gar do phláinéad. Trí aimsiú cruinn, is féidir an iarmhairt a úsáid chun an spásárthach a luasghéarú agus ruthag nua a bhaint amach nach féidir a dhéanamh leis an mbunlainseáil. Baineadh feidhm as an iarmhairt chun Mariner 10 a chasadh i dtreo Mhearcair, Pioneer 11 a chur i dtreo Satairn, Voyager a shraonadh thar Iúpatar, VEGA a dhíriú go Cóiméad Halley, agus cabhrú le haistir Galileo is Cassini-Huygens go hIúpatar is Satarn agus le haistir Rosetta faoi seach. Leanfaidh sí mar uirlis thábhachtach i dtreorú spásárthach amach anseo. 

## Tagairtí
Cabhánú

deas|225px|thumb|Cabhánú
Foirm fiuchta áitiúil i leacht, ina dtarlaíonn íslithe drámata tobanna brú a chuireann tús le boilgíní beaga gáis/gaile. Is féidir go dtarlóidh cabhánú ag cúlfhaobhar lann lián loinge agus i leachtanna faoi fhuaimthonnta an-diana. Uaireanta déanann an cabhánú damáiste suntasach don lián loinge agus struchtúir eile.

## Tagairtí
Cabhlach cogaidh

deas|250px|thumb|Cabhlach cogaidh
Brainse de na fórsaí armtha a bhíonn i mbun cogaíochta is cosaint loingis ar an bhfarraige is ea **cabhlach cogaidh**.  

Tábhachtach leis na cianta. Mar shampla,  

an bua cinniúnach a bhí ag na Gréagaigh i 480 RC a chloígh ionradh na bPeirseach, ba i gcath muirí é sin.  

Sa 10ú céad bhí cabhlach 50,000 fear le longa armtha cogaidh ag impireacht na Síne.  
clé|mion|1905: Sa Chogadh Rúis-Seapánach fuair an cabhlach Seapánach an bua ar an gcabhlach Rúiseach i gCath Tsushima  (íomhá le Nakamura Fusetsu)
Ról an-mhór ag cabhlaigh sna cogaí domhanda le fomhuireáin, iompróirí aerárthach is soithigh dhébheathacha, chomh maith le longa éagsúla cogaidh.  

Ó lár an 20ú céad tá dualgais breise ar chabhlaigh maidir le cosc núicléach, fomhuireáin chun diúracáin bhalaistíocha a lainseáil, agus fomhuireáin núicléacha. 

## Tagairtí
Richard Evelyn Byrd

Aimiréal, taiscéalaí is eitleoir a rugadh i Winchester, Vermont ab ea **Richard Evelyn Byrd** (25 Deireadh Fómhair 1888 – 11 Márta 1957). Is é a rinne an chéad eitilt in eitleán thar an Mol Thuaidh, i 1926, agus an Mol Theas, i 1929.

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe Meiriceánacha
Catagóir:Eitleoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1888
Catagóir:Básanna i 1957
Cábla

150px|mionsamhail|deas|Cábla leictreach
Rópa nó slabhra teann láidir is ea **cábla** mar shampla, sreang leictreachais nó teileafóin. Fadó bhí rópa snáithíneach i gceist, ach anois féadfaidh na snáithíní a bheith déanta as miotal nó miotal le ciseal seachtrach inslitheora (cáblaí leictreacha), nó gloine nó plaisteach (cábla snáithíní optúla). 

Na bunsnáithíní sa chábla casta, lúbtha nó fite ar a chéile ar feadh i bhfad. I gcábla comhaiseach bíonn an dara truaill copair idir an t-inslitheoir seachtrach, agus ciseal inslithe timpeall ar an gcroíleacán copair. 

Bhíodh a leithéid de cháblaí in úsáid go forleathan i gcórais leictreonacha, córais teileachumarsáide go príomha, ach tá cáblaí snáithíní optúla curtha ina n-ionad anois, cuid mhaith.

## Tagairtí

Catagóir:Tógáil
Catagóir:Leictreachas
Cabáiste aille

deas|150px|thumb|Cabáiste aille
Planda méith ilchraobhach ilbhliantúil a fhásann 30 cm ar airde, dúchasach do chóstaí na hEorpa, na Meánmhara is na Mara Duibhe. Na duilleoga roinnte ina dteascáin chaola líneacha, ciorclach i dtrasghearradh. Na bláthanna scothbhuí in umbail 3-6 cm ar leithead. Uaireanta déantar picil as na duilleoga méithe. 

Tugtar ainmneacha eile ar an bplanda áirithe seo, *cnámhlus*, *craobhraic* agus *lus na gcnámh* ina measc.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cábla comhaiseach

deas|250px|thumb|Cábla comhaiseach
Is éard is **cábla comhaiseach** ann ná saghas sreangaithe leictrigh le cailliúint réasúnta íseal fuinnimh a úsáidtear sa teaghlach chun aeróg teilifíse a cheangal le teilifíseán. I gcórais ríomhaire, is é an t-idircheangal caighdeánach idir ríomhairí i LAN (líonra ceantair áitiúil). Tá cáblaí snáithíní optúla nó cáblaí casphéire neamhdhíonta á n-úsáid de réir a chéile i bhfeidhmeanna atá tagtha in ionad an LAN (mar shampla, an tIdirlíon). 

## Tagairtí
Sebastian Cabot

Taiscéalaí is loingseoir, mac le John Cabot, a rugadh sa Veinéis nó Briostó ab ea **Sebastian Cabot** (1474-1557). Chuaigh sé i seirbhís Ferdinand V na Spáinne mar chartagrafaí i 1512. I 1526 rinne sé taiscéaladh ar chósta Mheiriceá Theas do Shéarlas V.

## Tagairtí

Caboto, Sebastian|
Caboto, Sebastian|
Caboto, Sebastian|
Cacabhala

Ioguána ó Mheiriceá Thuaidh a fhaightear i bhfásaigh charraigeacha is ea an **cacabhala**. An cholainn dorcha le heireaball ramhar maol buí, gan chíor ar feadh a dhroma. Itheann sé plandaí. Glacann sé suaimhneas i scáintí sna carraigeacha. Má chuirtear isteach air, is féidir go ndingfidh sé é féin sa scáineadh trína scamhóga a bhorradh.

## Tagairtí

Catagóir:Reiptílí
Cacaimistil

Mamach atá dúchasach do Mheiriceá Láir is deisceart na Stát Aontaithe is ea an **chacaimistil** nó an **chacaimistil Lár-Mheiriceánach** (*Bassariscus sumichrasti*). Bándonn agus an taobh thíos mílítheach. An t-eireaball fada dosach le fáinní dorcha. Áitríonn sé réigiúin carraigeacha is foraoisí. Tugtar *an t-eireabaillín* air freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Cachtas

Clann an-mhór plandaí, i réigiúin loiscneacha de réir cineáil, ach a fhaightear i ngnáthóga eile. Dúchasach don Domhan Úr. Sa Seandomhan tá spuirsí atá an-chosúil le cachtais. An-chuid saghsanna atá éagsúil i méid, cruth is a n-oiriúniú dá gcomhshaol. Iad go léir súmhar agus stórálann siad uisce, uaireanta sna fréamhacha ach de ghnáth i ngais bhorrtha cosúil le bairillí. Is féidir le cuid acu borradh nó crapadh, ag brath ar thoirt an uisce iontu. Bíonn an planda in ann maireachtáil ar feadh blianta gan bháisteach. Leathrúil le cneas céiriúil. Go minic bíonn fairsinge an dromchla laghdaithe oiread agus is féidir de bharr an planda a bheith sféarúil. Go minic bíonn sé clúdaithe le spíonta a chosnaíonn ó ainmhithe é. A bhláthanna mór feiceálach, agus pailnítear iad ag beacha, seabhacleamhain, dordéin is ialtóga. Na bláthanna a phailnítear de lá (ag éin), bíonn siad dearg is buí, gan bholadh. Iad sin a phailnítear istoíche bán den chuid is mó, le boladh atá láidir, uaireanta gránna. Na torthaí méith, uaireanta inite. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
George Cadbury

Fear gnó a rugadh in Birmingham Shasana ab ea **George Cadbury** (19 Meán Fómhair 1839 – 24 Deireadh Fómhair 1922). Lena dheartháir Richard (1835–1899) leathnaigh sé gnó cócó is seacláide a n-athar, agus bhunaigh baile beag eiseamlárach do na hoibrithe ina monarchana i mBournville (1879), réamhtheachtaire do bhealaí nua-aoiseacha soláthar tithe is pleanáil baile. 

## Tagairtí

Catagóir:Lucht gnó
Catagóir:Daoine a rugadh i 1839
Catagóir:Básanna i 1922
Cachtas na Nollag

Cineál cachtais, ar eipifít é, **cachtas na Nollag**. Gais stuacha gan dromchlaí aige, comhdhéanta as teascáin leata shiúntaithe agus bláthanna maigeanta air a thagann amach sa gheimhreadh. Dúchasach do dheisceart na Brasaíle.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cadhan

Is gé atá dúchasach don leathsféar thuaidh é an **cadhan** (*Branta bernicla*). Síolraíonn sé san Artach ard, agus déanann imirce do chóstaí measartha ó thuaidh sa gheimhreadh. Itheann sé an féar mara, an mhiléarach, den chuid is mó. Is annamh a neadaíonn sé i mbraighdeanas, ní hionann agus an chuid is mó de na géanna eile.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Cadhpú

Creimire, cosúil le cabhaí, atá dúchasach do Mheiriceá Theas agus a tugadh isteach in áiteanna eile. Mór, thar 1 m ar fhad. Cosúil le francach le soc leathan maol. Áitríonn sé bogaigh. Tochlaíonn sé i gcaoi a fhéadfaidh damáiste a dhéanamh do dhíoga is struchtúir eile. Saothraítear é ar son an fhionnaidh bhoig ar a thaobh thíos (seithe caidhpú).

## Tagairtí

Catagóir:Creimirí
Catagóir:Mamaigh
Caibheár

Is éard is **caibheár** ann ná eochraí (uibheacha) ullmhaithe an bhradán fearna, an mhíl mhóir bháin, agus iasc eile. Gabhtar na héisc sa gheimhreadh sna haibhneacha a ritheann isteach sa Danóib is an Mhuir Dhubh. Eochraí dhubh a fhaightear ón mbradán fearna, agus glactar leis go bhfuil an caibheár sin níos fearr ná aon chaibheár eile. 

## Tagairtí

Catagóir:Bia mara
Catagóir:Éisc
Caidéal

deas|200px|thumb|Caidéal
Meaisín chun sreabhán nó gás a aistriú ó ionad go hionad eile is ea an **caidéal**. In úsáid de ghnáth chun sreabhán, go minic uisce, a aistriú trí phíobáin chuig ionad níos airde. Na caidéil mheicniúla is luaithe a bhfuil taifead orthu, sa tSín sa 1ú céad RC, ba shlabhraí sráideog cearnach iad. Is féidir leis an gcaidéal is simplí, a bhaineann úsáid as brú an aeir, uisce a ardú timpeall 10 m. Soláthraíonn caidéil níos casta uisce príomhlíonra do thomhaltóirí, agus uisce fuaraithe d'inneall gluaisteáin. Úsáidtear brúchaidéil chun boinn rothair is liathróidí peile a shéideadh. Súnn caidéal folmhaithe an t-aer amach as soitheach chun páirtfholús a chruthú. Is saghas caidéil an croí freisin, chun an fhuil a aistriú tríd an gcóras imshruthaithe ar fud na colainne. 

## Tagairtí
Caidéinse

deas|200px|thumb|Caidéinse
Mír ceoil thobchumtha is ea **caidéinse**, de ghnáth le carachtar rímháistreach nó rithim shaor, a sheinneann ceoltóir aonair mar shaghas aguisín le príomhchorp an tsaothair. Bíonn an cheolfhoireann ina tost le linn an chaidéinse de ghnáth. Seinneann an t-aonréadach leis féin, is píosa casta é a thugann deis don seinnteoir a thallann ar an uirlis a léiriú.

In amanntaí scríobh an cumadóir an ceol don cadenza amach ach in amanntaí eile fágadh faoin seinnteoir tobchumadh a dhéanamh air. Chum cumadóirí áirithe caidéinsí tionlactha, cosúil le Strauss, Elgar is Walton. I gcoinséartónna Mozart is Beethoven, bíonn an príomhchaidéinse ag deireadh an chéad ghluaiseacht. Ach chuir cumadóirí ina dhiaidh sin caidéinsí isteach ag pointí randamacha, mar shampla Liszt. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceol clasaiceach
Caidéal leictreamaighnéadach

deas|250px|thumb|Caidéal leictreamaighnéadach
Feiste chun sreabháin sheoltacha a chaidéalú. Ritear sruth leictreach tríd an sreabhán, ingearach le treo shruth an tsreabháin, is cuirtear réimse maighnéadach i bhfeidhm, ingearach le treo shruth an tsreabháin agus leis an sruth leictreach. Ansin feidhmíonn fórsaí leictreamaighnéadacha ar an sreabhán díreach mar a fheidhmíonn fórsa ar shreang sruthiompartha a chuirtear go hingearach le réimse maighnéadach. An-áisiúil chun miotail leáite a chaidéalú. 

## Tagairtí
Caidhp bháis

Is fungas nimhiúil marfach, cosúil le beacán, í an **chaidhp bháis**. An chaidhp éadrom scothghlas nó bán, duillí bána faoina bhun. Coiteann ar an talamh i gcoillearnach leathanduilleach go déanach sa samhradh is an fómhar.

## Tagairtí

Catagóir:Fungais
An Tréimhse Chailceach

[deas|200px|thumb|[Amóinít]]
An tréimhse gheolaíoch dheireanach (an 3ú ceann) sa ré Mhéiseasóch, 140-65 milliún bliain ó shin. Lena linn tháinig plandaí bláfara chun cinn, agus na dineasáir ceannasach gur díothaíodh iad ag a deireadh. Chlúdaigh na farraigí cuid mhaith talún, agus sil-leagadh an-chuid cailce in iarthuaisceart na hEorpa. 

## Tagairtí

Catagóir:Dineasáir
Catagóir:Tréimhsí geolaíocha
Cailceatoinin

deas|250px|thumb|Cailceatoinin
Is éard is **cailceatoinin** ann ná hormón, ar polaipeiptíd é, a shintéisítear is a tháltar i C-chealla i bhfaireog thíoróideach i mamaigh, agus i gcoirpíní bunbhrainciacha i veirteabraigh eile. Fuasclaítear mar fhreagairt ar leibhéil ardaithe chailciam sa bhfuil é, agus feidhmíonn sé chun na leibhéil eachtarcheallacha chailciam a laghdú.

## Tagairtí
Cailceoláiria

Baill de ghné mhór plandaí bliantúla is ilbhliantúla, agus tom atá dúchasach do Mheiriceá Láir is Theas is ea **cailceoláiria**. Na duilleoga roctha i bpéirí urchomhaireacha; na bláthanna sainiúla démhaothánach, an maothán thíos séidte is cosúil le púitse. Fástar cineálacha mar mhaisiúchán, hibridí le bláthanna breactha buí, flannbhuí nó dearga, suas le 5 cm ar leithead.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cailcít

Foirm mhianrach de charbónáit chailciam, CaCO3, agus an príomhchomhábhar in aolchloch is marmar. Is féidir go dtarlóidh sí mar thoradh ar dheascadh ó thuaslagáin atá saibhir i gcarbónáit chun aolchuisní is aolchoinnle a fhoirmiú agus struchtúr sceireacha coiréalacha a dhéanamh. Faightear criostail thrédhearcacha i ndeascthaí féitheacha, agus tugtar *sparra Íoslannach* orthu sin. Úsáidtear í i ndéanamh stroighin Portland. 

## Tagairtí
Caildéara

mion|Loch an Chráitéir in Oregon, SAM
Cráitéar mór bolcánach a chruthaítear nuair a shocraíonn iarmhar an bholcáin síos isteach sa seomra magma a folmhaíodh sa bhrúchtadh. Uaireanta líonann an caildéara le huisce chun loch cráitéir a dhéanamh (mar shampla, Loch an Chráitéir i stát Oregon). 

## Tagairtí
Anjli Mohindra

Is aisteoir Sasanach í **Anjli Mohindra** as Bridgford Thiar, Nottingham ó dhúchas. Is fearr aithne uirthi mar *Rani Chandra* in *The Sarah Jane Adventures*. Bhog a teaghlach chuig an Ghearmáin agus í naoi mbliana d'aois, ach bhog sí ar ais chuig an teach céanna agus í dhá bhliain déag d'aois.

## Beathaisnéis
D'fhreastail Mohindra ar Bhunscoil Jesse Gray, ar Scoil Bridgford Thiar, agus ar an gCeardlann Teilifíse Shóisearach in Nottingham. Ghlac Mohindra páirt *Rani Chandra* sa chlár CBBC *The Sarah Jane Adventures*. Bhí ról beag aici in eipeasóid den chlár do dhéagóirí *The Inbetweeners*, agus ról níos lú fós mar Sophie Martin sa dara heipeasóid déag de *Law and Order: UK*. Tá sí le feiceáil freisin in *Beaver Falls* mar Saima.

## Teilifíse

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* IMDB.com - Anjli Mohindra
* Anjli Mohindra Profile at United Agents 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1994
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine beo
Nuacsat

Is í **Nuacsat** (litriú áitiúil **Nouakchott**; Araibis: نواكشوط) príomhchathair na Máratáine. Ní raibh ach 200 duine ina gcónaí i sráidbhaile Nouakchott sa bhliain 1957, ach sa bhliain sin a roghnaíodh mar phríomhchathair na tíre í. D'fhás sí ar luas lasrach ina dhiaidh sin. Tá sí ar an gcathair is mó sa tír anois agus tá naoi gceantar inti:

* Arafat
* Dar Naim
* El Mina
* Ksar
* Riad
* Sebkha
* Tevragh-Zeina
* Teyarett
* Toujounine

## Tagairtí

Catagóir:An Mháratáin
Catagóir:Cathracha san Afraic
Caileamachas

Dealbhóir Gréagach a d'oibrigh san Aithin ab ea **Cailemachas** (5ú céad RC). Luaitear é mar cheapadóir an cholúin Choraintigh san ailtireacht.

## Tagairtí
Cailíopsó

Is é **Cailíopsó** an 14ú satailít nádúrtha de chuid Satairn. Thángthas uirthi den chéad uair i 1980 agus í san fithis chéanna le Téiteas. Tá sé lonnaithe 295,000 km amach ón bpláinéad, agus tá trastomhas 30 km ann.

## Tagairtí
Papaver rhoeas

Is planda bliantúil é an ***Papaver rhoeas***, le hainmneacha coitianta lena n-áirítear **an chailleach dhearg** agus **an cocán dearg**, a fhásann 60 cm díreach ar airde, agus a tháirgeann laitéis bhán. Dúchasach don Eoraip is an Áise, agus tugtha isteach i dtíortha eile. Na duilleoga roinnte colgach; na bláthanna cruinn le 4 pheiteal geal scarlóideach, uaireanta le bunphaiste dorcha; an capsúl i gcruth piobaráin le fáinne poll timpeall an imill. B'fhiaile fhorleathan í tráth, na síolta suanach sa talamh ar feadh cuid mhaith blianta, ag teacht chun cinn go tapa nuair a d'iompaítí an ithir i dtalamh insaothraithe nó suaite. Tá sí ag dul i léig anois le teicníochtaí feabhsaithe talmhaíochta. Is siombail bhrónach í den chéad chogadh domhanda, mar bhláthaigh cailleacha dearga sna páirceanna áir a bhí suaite ag buamáil, cath is bás. 

## Tagairtí

Catagóir:Papaver rhoeas
Catagóir:Plandaí
Catagóir: Papaver rhoeas
Cailleach rua

Iasc fionnuisce le colainn chaol a fhaightear i locha is aibhneacha ar fud na hEorpa is na hÁise is ea an **chailleach rua** (Béarla: *loach*). Níos lú ná 10 cm ar fhad de ghnáth. Sprochaillí timpeall ar a bhéal. Coitianta mar iasc uisceadáin.

Ó thaobh na tacsanomaíochta de, cuimsíonn siad an fhorfhine Cobitoidea, grúpa an-mhór ina bhfuil thart ar 1250 speiceas i níos mó ná 100 géineas. É sin ráite, nuair a úsáidtear an téarma “cailleach rua” i nGaeilge, is minic go mbíonn an speiceas *[[Barbatula barbatula]]* i gceist.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Cailmín

Meascán de charbónáit since is ocsaíd fheireach a úsáidtear mar ungadh do riochtaí éagsúla craicinn. Ainm a d'úsáidtí tráth ar an mianra smitsinít (carbónáit since).

## Tagairtí
Cailliúint ghnáthóige

deas|250px|thumb|Cailliúint ghnáthóige
Corraíonn agus scriosann gníomhartha daonna gnáthóga. Cuireann áitrithe daonna, feirmeoireacht is tionscail isteach go mór ar ainmhithe de gach saghas. Le sirtheoireacht adhmaid, ola is mianraí in áiteanna iargúlta, is i méid atá an chorraíl seo ag dul agus an brú marfach ar ainmhithe.

## Tagairtí
Caimbiam

Ciseal ceall atá ag deighilt go gníomhach, a tháirgeann méadú i dtimpeall plandaí adhmadacha trí fhás breise an fhíocháin fheadánaigh is an choirc, tar éis na fíocháin seo a bheith cruthaithe ag an míristéama.

## Tagairtí
Caiméilia

Tom nó crann síorghlas, dúchasach don tSín, an tSeapáin is oirdheisceart na hÁise is ea **caiméilia**. Na duilleoga ailtéarnach leathrúil snasta glas; na bláthanna mór feiceálach de ghnáth, go minic cumhra, 4-7 peiteal is níos mó i gcineálacha saothraithe, bán, bándearg nó corcardhearg. An-choitianta mar mhaisiúchán. Cuimsíonn an speiceas an planda tae.

## Tagairtí

Catagóir:Bláthanna
Catagóir:Plandaí
An Tréimhse Chaimbriach

[deas|250px|thumb|[Tríliopaít]]
An tréimhse is luaithe sa ré Phailéasóch, 590-500 milliún bliain ó shin. Bhí na farraigí an-fhorleathan, agus cuimsíonn carraigeacha ón tréimhse éagsúlacht iontach iontaisí d'inveirteabraigh mhuirí, ina measc tríliopaigh is bracapóid. Samplaí de gheolaíocht na tréimhse nochtaithe i dtuaisceart na Breataine Bige, Albain, an Iorua, an Spáinn, agus na sléibhte Apaláiseacha sna Stáit Aontaithe. 

## Tagairtí
Caimeo

Bealach chun íomhá rilífe a shnoí ar bhlaosc nó cloch scothluachmhar le cisil dathanna éagsúla. Coitianta in impireacht na Róimhe, agus go dtí an lá inniu in ealaín iarthar na hEorpa. Déantar aithris air go minic i ngloine is ceirmeacht.

## Tagairtí
Cainche Sheapánach

Crann duillsilteach, uaireanta ina thom dealgach. Dúchasach d'oirthear na hÁise. Na duilleoga ubhchruthach nó dronuilleogach le fiacla beaga; na bláthanna le 5 pheiteal, i gcruth bolla, scarlóideach de ghnáth is táirgthe ar sheanadhmad. Saothraítear mar mhaisiúchán í. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cainchín

Tom nó crann beag, duillsilteach nó síorghlas, dúchasach do réigiúin mheasartha ó thuaidh. Athraitheach i méid is cruth, le géaga stuacha, spréite nó caoldíreach. Na duilleoga ubhchruthach go dtí cruinn, go minic le dathanna geala sa bhfómhar. Na bláthanna i gcrobhaingí, cúigpheitealach, bán nó bándearg. Na caora bui, dearg nó dubh. Fástar go forleathan mar mhaisiúchán é.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Caindéile

deas|250px|thumb|Caindéile
Aonad SI na déine lonrúla, leis an tsiombail cd. Sainmhínítear í mar an déine lónrúil i dtreo ar leith ó fhoinse a astaíonn solas monacrómatach ar mhinicíocht 540 × 1012 Hz le déine radanta sa treo sin de 1/683 vata in aghaidh an stearaidian.

## Tagairtí
Canidae

Clann na madraí feoiliteacha, le 36 speiceas, de ghnáth le cosa caola, soic thanaí, cluasa móra caoldíreacha, agus eireabaill dhosacha. 4 mhéar ar na cosa cúil is 5 mhéar de ghnáth ar na cosa tosaigh, na hingne maol neamhinchraptha. Gan stríoca gan spotaí de ghnáth. Is féidir go seilgfidh cainid bheag ina haonar trí stalcaireacht, agus ansin áladh a thabhairt ar a creach. Seilgeann na cainidí móra i gconairt, agus ritheann siad an chreach go mbíonn sí tnáite.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Cainneann

Is é atá sa **chainneann** (*Allium ampeloprasum* var. *porrum*) ná planda ilbhliantúil le duilleoga stropa-chruthacha in dhá líne mar thruaill. Meastar go bhfuil sé dúchasach don Eoraip. Saothraítear go forleathan é anois mar ghlasra crua gairdín atá an-ghaolmhar leis an oinniún. Bánaítear an duillestoc is na bunduilleoga le n-ithe. Siombail náisiúnta na Breataine Bige.

## Féach freisin

* Cál ceannann

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cainneoin faoi thoinn

deas|250px|thumb|Cainneoin faoi thoinn
Cainneoin i ngrinneall an aigéin de ghnáth, ag gearradh imeall na n-ilchríoch thar an scairbh amach sa duibheagán. Feidhmíonn na cainneoin seo mar chainéil a iompraíonn dríodar ón uisce éadomhain ón scairbh ilchríochach amach don duibheagán.

## Tagairtí
Cainneon

[mion|Páirc Náisiúnta Canyonlands, [Utah, SAM]]
Is é is **cainneon** ann ná gleann domhain le taobhanna atá gar do bheith ceartingearach, a gearradh amach ag abhainn, go minic i réigiún lom tirim nó leath-thirim. Faightear cainneoin fhomhuirí ar na fánaí ilchríochacha, agus tuigtear gur cnaíodh iad ag sruthanna moirtiúlachta. 

## Tagairtí

Catagóir:Geolaíocht
Catagóir:Tírghnéithe
Cainneon Ifrinn

mion|Abhainn na Nathrach ar a bealach trí Chainneon Ifrinn
Cainneon ar Abhainn na Nathrach ar theorainn Oregon is Idaho is ea **Cainneon Ifrinn**, agus é timpeall 2,450 m ar doimhneacht: ceann de na máim is doimhne ar Domhan. 65 km ar fhad.

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht Idaho
Catagóir:Tíreolaíocht Oregon
Cainteanna ar Laghdú Arm Straitéiseach

deas|250px|thumb|Cainteanna ar Laghdú Arm Straitéiseach
Comhdhálacha idir na Stáit Aontaithe is an tAontas Sóivéadach i 1982-1983, a cuireadh ar athló gan aon chomhaontú, agus a leanadh ag deireadh na 1980idí go dtí an chéad chonradh a síníodh i 1991, START 1 (a sheasann don Bhéarla: *Strategic Arms Reduction Treaty*). Laghdú i ráta táirgthe na n-arm núicléach a bhí sa chonradh seo. Faoi 1992 bhí START 2 sínithe, laghdú de dhá thrian ar stórais diúracán fadraonach ilbhuamaí núicléacha ar an dá thaobh. Dhaingnigh na Stáit Aontaithe an conradh seo i 1996, is an Rúis i 2000. Ina dhiaidh sin thosaigh comhdhálacha i dtreo START 3, agus aontaíodh an chuid seo den phróiseas i 2010. 

## Tagairtí
Caipín buailte

deas|250px|thumb|Caipín buailte
Is éard is **caipín buailte** ann ná soitheach beag le lucht pléascach, forbairt i dteicneolaíocht na n-arm sa 19ú céad. Le titim casúir, adhantar an caipín agus madhmann sé sin an príomhlucht tiomántáin sa chartús. Ba chéim bhunúsach í i bhforbairt na mionarm nua-aoiseach le cartúis agus caipín buailte i lár an bhoinn.

## Tagairtí
Cainteanna um Theorannú Arm Straitéiseach

[mion|clé|[Gerald Ford agus Leonid Brezhnev sa bhliain 1974]]
Comhdhálacha idir na Stáit Aontaithe is an tAontas Sóivéadach, den chuid is mó, sna 1970idí chun teorainn a chur leis na hairm núicléacha idirchríochacha a bhí á dtógáil is á n-insealbhú ag an dá thaobh sa chogadh fuar bagrach a bhí sna **Cainteanna um Theorannú Arm Straitéiseach** (Béarla: *Strategic Arms Limitation Talks* nó *SALT* ). Thosaigh an tsraith i Heilsincí i 1969, agus rinneadh an chéad socrú (SALT 1) i 1974. Ina dhiaidh sin tháinig moill ar dhul chun cinn, agus bíodh go raibh an dara socrú déanta ag na teagmhálaithe i 1979 (SALT 2), níor ghlac Seanad na Stát Aontaithe leis. Mar sin féin, chloígh an dá thaobh leis na teorainneacha ar ghlacadar leo i 1974. Nuair a tháinig deireadh leis an gcogadh fuar le titim Bhalla Bheirlin is na réimeas cumannach timpeall 1990, thosaigh na Stáit Aontaithe is an Rúis ar chainteanna chun a n-airm núicléacha a laghdú (START).

## Tagairtí

Catagóir:An Cogadh Fuar
Catagóir:Stair na Stát Aontaithe
Catagóir:Stair na Rúise
Miridae

Fine mhór ilghnéitheach d'fheithidí is ea na **Miridae** (tráth,  mar **Capsidae**). 
Is féidir tagairt a dhéanamh don speiceas mar **fhríd chaipsideach**. I measc na n-ainmneacha coitianta a tugtar orthu bíonn frídí (nó feithidí) plandaí, duilleacha, agus féir. Is í an fhine is mó  d'fhíor-fheithidí bainteach leis an fho-ord Heteroptera; a chuimsíonn os cionn 10,000 speiceas ar eolas, agus bíonn cinn nua eile á cur leo i gcónaí. Bíonn an chuid is mó de na miridigh aitheanta go forleathan mar lotnaidí talmhaíochta Speicis iad a phollann fíocháin na bplandaí, a bheathaíonn ar shú glasraí, agus uaireanta a tharchurann galair  víreasacha plandaí. Mar sin féin, bíonn roinnt speiceas creachóireach.

## Cur síos

Is feithidi beaga talún iad na Miridae, de ghnáth ubhchruthach nó fadaithe le tomhas níos lú ná 12 milliméadar  ar fhad. Bíonn cruit ar go leor acu, mar gheall ar chruth an phrótóracs, a iompraíonn an ceann cromtha síos. Tá cuid acu gheal dháite agus patrúnaithe go tarraingteach, cinn eile liathdhonn nó dorcha, an chuid is mó neamhfheiceálach. Déanann roinnt géineas aithris ar na seangáin, ag céimeanna áirithe den saol. Ní bhíonn aon súileog nó ocelli acu. Tá ceithre dheighleoga ag a rostrm. Is gné úsáideach d'fhonn baill den fhine a aithint ná láithreacht an *cuneus*, se sin rinn triantánach an chóiriam, cuid cheiritineach daingean den an sciathán tosaigh, an *hemelytron*. Bíonn an cuneus le feiceáil sna Miridae go léir beagnach, agus ní bhíonn sé ach ag chúpla Hemiptera eile, go háirithe i bhfine na nAnthocoridae, nach bhfuil mórán mar mar an gcéanna leis na Miridae ar bhealaí eile. Bíonn,i gcónaí, trí dheighleoga sna tarsais.

## Tuilleadh léitheoireachta
* 
*  Google books preview

## Naisc sheachtracha

* PBI Plant Bug Index
* Link to Al Wheeler's book on the biology of mirids
* Research on mirids of Southern California at UC Riverside 
* Garden fleahopper on the University of Florida / Institute of Food and Agricultural Sciences *Featured Creatures* website

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Caipsid

* Caipsid (feithid) — fine feithidí
* Caipsid (víreas) — clúdach ar víreas, déanta de phróitéiní
Cairbíd

deas|200px|thumb|Cairbíd
Aon chomhdhúil charbóin, iad siúd ina bhfuil an carbón ianach go príomha. Úsáidtear an téarma go baileach ar chairbíd chailciam, CaC2, ar salann aicéitiléine í. Is féidir aicéitiléin, C2H2, a athghiniúint ó chairbíd ach uisce a chur léi, tríd an imoibriú CaC2 + 2 H2O → Ca(OH)2 + C2H2. 

## Tagairtí
Cairde na Cruinne

clé|250px|mion|Cairde na Cruinne
Cónascadh idirnáisiúnta de ghrúpaí brú maidir leis an gcomhshaol é **Cairde na Cruinne** (Béarla: *Friends of the Earth*), na grúpaí i ngach tír neamhspleách ar a chéile. 

Téann siad i mbun feachtais ar ábhair cosúil le fuinneamh sábháilte, athchúrsáil fuíll, báisteach aigéadach, forthéamh an Domhain, cosaint na bhforaoisí trópaiceacha, cosaint bithéagsúlachta, truailliú an uisce is an aeir, truailliú na farraige, agus a lán eile.

## Tagairtí

Catagóir:Comhshaolachas
Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Catagóir:Comhshaol
Cairdín

Gléas beag ceoil iniompartha is ea an **bosca ceoil**, nó **cairdín**, paitinnithe i Vín, san Ostair, sa bhliain 1829. Cosúil le horgán giolcaí, fuinnmhithe ó bhoilg dhronuilleogacha a fháisctear idir na lámha. Cinneann cnaipí nó gléasanna a bhrúnn an seinnteoir na nótaí. Cuireadh méarchlár gléasanna léi i 1852. Cosúil leis an gconsairtín ach níos lú, na boilg ceangailte le bloic heicseagánacha agus cnaipí is cosa iontu.

## Féach freisin
* Bandaineon

* Consairtín
* Pianóchairdín
* Aerafón

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Catagóir:Aerafóin
Cáiréas fiacla

Sa déadeolaíocht, galar baictéarach ina dtreánn an horgánaigh ionfhabhtaithe cumhdach cruain na fiacaile. Is féidir go n-idirleathfaidh siad tríd an déidín don bhia. Muna ndéantar an fhiacail a chóireáil is stop a chur le spré an ionfhabhaithe inti, is féidir go millfear í, go sroichfidh an t-ionfhabhtú a fréamh, agus go gcuirfidh bun le rinneaspa uirthi. Bíonn baint láidir ag ionghabháil mhór siúcra le sláinteachas lag na bhfiacla agus forbairt cáiréas. Má ólann duine, páiste go príomha, uisce le tiúchan fluairíde timpeall aon chuid sa mhilliún, faightear frithsheasmhacht sa chruan i gcoinne na mbaictéar seo. 

## Tagairtí
Caireolaíocht

deas|225px|thumb|Caireolaíocht
Brainse den chíteolaíocht a bhaineann le staidéar ar na núicléis taobh istigh de na cealla, struchtúr na gcrómasóm go háirithe. Dírítear ar thomhas líon is méid na gcrómasóm, anailís na ngnéaschrómasóm, agus staidéar na mbandaí i gcrómasóim le ruaimnithe éagsúla is na n-aigéad núicléasach iontu.

## Tagairtí
Cairéal

deas|250px|thumb|Cairéal
Tochaltán oscailte oibrithe ag cairéalaithe chun cloch a eastóscadh le húsáid, go díreach mar bhloic, nó i ngairbhéal nó coincréit agus í brúite.

## Tagairtí
Cairiaitid

deas|250px|thumb|Cairiaitid
Piléardheilbh shnoite mná a úsáidtear mar cholún nó tacaíocht le tabhaléadan nó eilimint eile d'fhoirgnimh. Tagann an t-ainm ó mhná ó Karyæ a dhíoltaí mar sclábhaithe sa Ghréig ársa. Úsáidtear an téarma níos ginearálta ar aon cholún nó tacaíocht shnoite i bhfoirm dhaonna. 

## Tagairtí

Catagóir:An tSean-Ghréig
Cairnitín

Comhdhúil cheimiceach, aimín a fhaightear ón aimíonaigéad riachtanach lísín. Gá le cairitín in ocsaídiú aigéad sailleach i gcealla mamacha chun feidhmiú mar cheimiceán idirmheánach in iompar na n-aigéad sailleach taobh istigh den chill. Measadh gur vitimín í tráth, ach anois ní ghlactar leis mar chomhábhar riachtanach sa chothú. De ghnáth forlíontar foirmlí do naíonáin le cairitín suas don leibhéal normálta i mbainne cíche.

## Tagairtí
Cáiséin

deas|250px|thumb|Cáiséin
An phríomhphróitéin i mbainne is cáis, atá saibhir i gcailciam is fosfar. Próitéin theaschobhsaí, ach deascann sí ag luach pH timpeall 4.2, caoin aigéadach. Baintear feidhm as seo i ndéanamh cáise, agus is í an chéad chéim deascadh an ghrutha (cáiséin is saill) ón meadhg. Is féidir an cháiséin a dheascadh le reinin, an einsím díleáite ó laonna, freisin. 

## Tagairtí
Cairpéad

deas|150px|thumb|Cairpéad
Cumhdach urláir a dhéantar as olann, síoda, siúit, móihéar nó snáithíní eile, fite go traidisiúnta ach táirgthe ar mhodhanna eile na laethanta seo, cosúil le greamú nó fuáil an chaitín leis an mbun le meaisín é **cairpéad** (*brat urláir* uaireanta). Is dóigh gur thosaigh an coincheap sa Pheirs anallód agus gur scaip chuig lár na hÁise, réigiún Cugais is an Áise Bheag, mar ar fhorbair foirmeacha sainiúla d'ealaín pobail i gceardlanna na cúirte. Níor thosaigh déanamh cairpéad mar cheird fhorleathan in iarthar na hEorpa go dtí an 18ú céad, agus de réir a chéile meicníodh í. 

## Tagairtí

Catagóir:Rugaí agus cairpéid
Catagóir:Teicstílí
Catagóir:Fíodóireacht
Caisiú

Crann beag síorghlas atá dúchasach do Mheiriceá Theas is ea an **caisiú** (*Anacardium occidentale*). Na duilleoga ubhchruthach ailtéarnach; na bláthanna i gcrobhaingí foirceannta, na peitil dearg caol cromtha; an gabhdán ramhar méith, piorra-chruthach nuair a bhíonn sé ag torthú is ag iompar an chnó chuartha. Saothraítear san Afraic is an Áise é ar son na gcnónna caisiú is na n-úll caisiú (na gabhdáin).

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Caislín aitinn

Éan de chlann ar leith de na smólaigh, dúchasach don Eoraip, tuaisceart na hAfraice is iarthar na hÁise is ea **an caislín aitinn** (*Saxicola rubetra*). A uachtar breac is a íochtar bánghnéitheach, le líne éadrom mala. Áitríonn sé móinteach is féarach. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Saxicola

Géineas smólach atá dúchasach den chuid is mó den Seandomhan is ea ***Saxicola***. Cúig speiceas déag sa ghéineas, ar a dtugtar **caislíní** nó **caislíní cloch** de ghnáth. Ceann dorcha ar an bhfireannach, spotaí bána ar an muineál is an cliabhrach scothdhearg éadrom. Áitríonn sé talamh oscailte. Itheann sé feithidí, gráinní is caora. Tuirlingíonn sé go minic ar thom, claí is mar sin de.

## Speicis
* *Saxicola caprata*
* *Saxicola dacotiae* — Caislín cloch na nOileán Canárach
* *Saxicola ferreus*
* *Saxicola gutturalis*
* *Saxicola insignis*
* *Saxicola jerdoni*
* *Saxicola leucurus* — Caislín cloch earrbhán
* *Saxicola macrorhynchus*
* *Saxicola maurus* — Caislín cloch Sibéarach
* *Saxicola rubetra* — Caislín aitinn
* *Saxicola rubicola* — Caislín cloch Eorpach
* *Saxicola sibilla* — Caislín cloch Mhadagascar
* *Saxicola stejnegeri* — Caislín cloch Amúrach
* *Saxicola tectes* — Caislín cloch Réunion
* *Saxicola torquatus* — Caislín cloch

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Caisiteirít

deas|250px|thumb|Caisiteirít
Foirm mhianrach ocsaíd stáin, SnO2. Ábhar dubh dlúth crua, a cruthaíodh ar dtús i bhféitheacha hidriteirmeacha a bhain le carraigeacha doigheartha. Faightear fosuithe gláracha de freisin, áfach. An príomh-mhianach stáin dá bhfuil ann. 

## Tagairtí
Caismír

deas|150px|thumb|Caismír
Snáithíní ón ngabhar caismíre a dhéanann fabraic mhín the luachmhar. Táirgtear sa tSín is an Iaráin é. Mar éadaí cniotáilte is mó a úsáidtear é. 

## Tagairtí
Catha edulis

Is tor é **cát** nó *Catha edulis* (Béarla: *kat*) a fhásann in oirthear na hÁise agus ar leithinis thiar theas na hAraibe. Cognaítear a duilleoga ar son an bhrostú a fhaightear astu. Is cáitíonón an t-oibreán gníomhach iontu, agus tá airíonna aige seo atá cosúil le hamfataimín. Tá fianaise thrialach ann go mb'fhéidir go gcuireann cáitíonón le torthúlacht fear. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Caitéanú

Sa cheimic, cruthú slabhra mhóilínigh trí adaimh na dúile céanna a nascadh le chéile ina líne. Feictear go mion minic é i gcomhdhúile carbóin, ach le dúile eile freisin, sulfar go príomha.

## Tagairtí
Caitéin

deas|200px|thumb|Caitéanú
Sa mhatamaitic, an cuar plánach ina gcrochann slabhra idéalach aonfhoirmeach faoina mheáchan féin. Is í seo an chothromóid is simplí i gcomhordanáidí Cairtéiseacha don chuar seo: y = (a/2)(ex/a + e-x/a).

## Tagairtí
Caithne

Tom nó crann beag síorghlas is ea an **chaithne**. Tá timpeall is 12 speiceas di ann, iad go léir sa ghéineas *Arbutus* i bhfine na nEricaceae. Tá sí dúchasach do réigiún na Meánmhara is iarthar na hEorpa, chomh fada ó thuaidh le hÉirinn. Na duilleoga scothdhearg, na bláthanna bán clogchruthach i gcrobhaingí crochta, na torthaí dearg sféarúil agus clúdaithe le faithní.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cáithnín fíorúil

deas|250px|thumb|Cáithnín fíorúil
Tugtar **cáithnín fíorúil** ar aon cháithnín a tharlaíonn mar cháithnín idirghabhálach in imoibriú cáithníní fo-adamhacha. Samhlaítear go bhfaigheann an cáithnín fíorúil roinnt fuinnimh de réir prionsabal éiginnteachta Heisenberg, agus ar an mbealach seo sáraíonn sé dlí imchoimeád an mhaisfhuinnimh. Mar shampla, is féidir le leictreon is posatrón imoibriú le chéile trí fhótón fíorúil, fótón neamhfhisiceach a fuair iasacht fuinnimh chun teacht le bheith trom go neamhbhuan. Níl aon cháithnín fíorúil inbhraite go díreach, ach tá gá leis an gcoincheap chun cur síos ar imoibrithe cáithníní i dteoiric réimse chandamaigh. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisic cháithníní
Catagóir:Meicnic chandamach
Caitheamh fulangach

deas|200px|thumb|Caitheamh tobac éighníomhach
Is éard is **caitheamh fulangach** **tobac** ann ná nuair a ionanálaíonn duine, nach gcaitheann tobac, isteach deatach duine atá ag caitheamh tobac. 

Méadaíonn sé an priacal go dtolgfaidh neamhchaiteoirí ailse scamhóg is galar corónach croí. Déanann an deatach seo, 'caitheamh fulangach', an dochar céanna dúinn agus a dhéanann sé don duine atá ag caitheamh an tobac. 
clé|mion|"Please Don't Make Me Smoke! Facts about Second-hand Smoke and Smoking during Pregnancy",  Alaska Native Health Board, 1994
Ar 29 Márta 2004, chuir rialtas na hÉireann cosc ar thobac a chaitheamh in áiteanna oibre. Cinneadh ceannródaíoch a bhí ann ag an am … Ba í Éire an chéad tír ar domhan chun a leithéid a dhéanamh.   Tháinig riail isteach a chur cosc ar dhaoine tobac a chaitheamh sa chuid is mó d’áiteanna poiblí i dtíortha eile chomh maith. 

## Féach freisin

* Caitheamh tobac

## Tagairtí

Catagóir:Sláinte
Catagóir:Ailse
Catagóir:Scamhóga
Catagóir:Caitheamh tobac
Buncháithnín

Is iad na **cáithníní bunúsacha** ná cáithníní fo-adamhacha atá mar fho-chodanna damhna nach féidir a fhoroinnt a thuilleadh, meastar. 

Ina measc tá cáithníní damhna (cuairc, neoidríonónna, leictreoin, muóin is tónna) agus cáithníní fórsa (glúóin, fótóin, bósóin W, bósóin Z is graibheatóin).

## Féach freisin

* Fisic cháithníní
* Cáithnín fíorúil
* Cáithnín fo-adamhach

## Tagairtí

Catagóir:Meicnic chandamach
Catagóir:Fisic cháithníní
Caithreachas

Tréimhse athraithe ina mbaineann duine aibíocht ghnéasach agus cumas iomlán atáirgthe amach. Tosaíonn sé níos luaithe i gcailíní (timpeall 10-11 bliain d'aois) ná i mbuachaillí (timpeall 11-12 bliain), agus maireann 3 bhliain nó mar sin. Braitheann a thosú ar iarmhairtí géiniteacha is comhshaoil, stádas cothaithe ina measc. Tarlaíonn fás géaraithe sa dá chás (an rábóg fáis ógánta), aibiú na ngónad, agus forbairt tréithe tánaisteacha gnéasacha. I gcailíní, forbraíonn na cíocha, fásann gruaig phúbasach, agus tosaíonn an míostrú. I mbuachaillí, fásann gruaig phúbasach is gruaig aghaidhe, méadaíonn an péineas is an cadairne, agus éiríonn an guth níos toille.

## Tagairtí
Cairdeoideach

right|thumb|300px|Cairdeoideach
Conair pointe ar imlíne ciorcail a rollann timpeall ar chiorcal eile den gha céanna. Más a ga an ciorcail, is féidir an chonair seo a shlonnadh leis an gcothromóid pholach r = a (1 + cos θ).

## Tagairtí
Cál

Baineann cál, ar a dtugtar chabáiste duilleach freisin, le grúpa cabáistí (*Brassica oleracea*) saothróga a fhástar as a nduilleoga inite, cé go n-úsáidtear cuid acu mar ornáideacha. Bíonn na duilleoga simplí nó catach, glas nó corcra agus ní chruthaíonn na duilleoga lárnacha ceann (mar atá le cabáiste ceannach). Meastar go bhfuil cáil níos gaire do chabáiste fiáin ná an chuid is mó den iliomad foirmeacha ceansaithe de *Brassica oleracea.* Tá sé díorthaithe ó mhustard fiáin.
## Sanasaíocht
Eascraíonn 'cál' as "*caulis*" an focal Laidine le haghaidh 'cabáiste'. 
## Stair

Tháinig cál ó oirthear na Meánmhara agus na hAnatóile, áit ar saothraíodh é mar bhia ag tosú faoin mbliain 2000 RCR ar a dhéanaí.  Bhí cineálacha catacha ann cheana féin mar aon le cineálacha duilleog cothrom sa Ghréig sa 4ú haois RCR. Meastar gurb iad na foirmeacha seo, ar thagair na Rómhánaigh dóibh mar chál Saibíneach, sinsear na gcál comhaimseartha.

## Tagairtí

Catagóir:''Brassica oleracea''
Catagóir:Glasraí duilleogacha
Caitian

Ian le lucht dearfach leictreach a shíobann i dtreo na catóide i gcill leictriceimiceach.

## Tagairtí

Catagóir:Leaptóin
Catagóir:Fisic
Calabrú

deas|150px|thumb|Calabrú
Fíorú is ceartú scála tomhais trí chomparáid le scála aitheanta caighdeánach, nó turgnaimh. Mar shampla, is féidir scála teirmiméadair a sheiceáil tríd an teirmiméadar a chur i gcoinníollacha caighdeánacha, cosúil le leáphointe oighir (uisce), 0&nbsp;°C, is fiuchphointe uisce, 100&nbsp;°C. Úsáidtear an téarma céanna nuair a chuirtear na pointí tomhais ar scála bán. Próiseas bunúsach don eolaíocht chun gur féidir tomhais chruinne iontaofa a dhéanamh. 

## Tagairtí
Calbás (féithleog)

thumb|''Lagenaria siceraria var peregrina''

Féithleog dreaptha nó reatha atá dúchasach do réigiúin theo sa Seandomhan, le bláthanna bána is torthaí adhmadacha i bhfoirm buidéil. Tugtar *an buidéal mealbhacháin* air freisin. Ba é foinse na soitheach is luaithe é, agus baintear an fheidhm seo as fós.

## Tagairtí
Callas

deas|250px|thumb|Callas
Réigiún áitiúil den chraiceann ina bhfuil an ciseal eipideirmeach tiubhaithe mar thoradh ar thráma leanúnach fisiciúil. Tugtar *creagán* ar challas ar aghaidh na láimhe, agus *bonnbhualadh* nó *bonnleac* ar challas ar bhonn na coise. Tugtar callas ar fhíochán a fhoirmíonn i ndeisiú cnáimhe briste freisin. Cruthaítear loingeán snáithíneach is loingeán gloineata chun foircinn bhriste na cnáimhe a shéalú is a nascadh le chéile, agus tugtar *callas neamhbhuan* air sin. De réir a chéile fásann cnámh aibí ina ionad, agus tugtar *callas buan* air sin.

## Tagairtí
Crescentia

Géineas de shé speiceas is ea **Crescentia**. Is crann síorghlas é a fhásann 12 m ar airde, dúchasach do Mheiriceá trópaiceach. Na duilleoga lansa-chruthacha i gcrobhaingí, na bláthanna clogchruthacha iompartha go díreach ar an stoc is na géaga. Caor adhmadach an toradh, 30 cm ar fhad nó níos mó, fleasc-chruthach, a úsáidtear mar shoitheach.

## Úsáidí

Is é an laíon torthaí a úsáidtear go traidisiúnta le haghaidh fadhbanna riospráide.
Is féidir an bhlaosc chrua a úsáid i gcomhair gabhdán, scúp, cupán srl.
## Speicis roghnaithe
**[[Crescentia alata]]*
**[[Crescentia cujete]]*
**[[Crescentia portoricensis]]*

## Tagairtí


Catagóir:Plandaí
Calcadóine

Is cnuasainm é **calcadóine** ar chineálacha dlútha silice mianraí, SiO2, cumtha as criostail mhínghráinníneacha grianchloiche. Faightear í i bhfoirm thoirtiúil le loinnir cosúil le loinnir chéarach, go minic ag líonadh scoilteanna i gcarraigeacha bolcánacha. Cineálacha le bandaí is ea oinisc is agáit, agus is cineálacha daite iad seaspar, cloch fhola, criseapráis is coirnéilean. 

## Tagairtí
Calcaipirít

deas|200px|thumb|Calcaipirít
Mianra suilfíd copair iarainn, CuFeS2, a fhaightear i bhféitheacha i gcomhar le carraigeacha doigheartha. Dath práis miotalach uirthi. An mianach copair is coitianta.

## Tagairtí
Calcalas (míochaine)

deas|250px|thumb|Calcalas
Sa mhíochaine, coincréitithe beaga, cosúil le clocha, a fhoirmíonn taobh istigh d'orgáin is conairí ar leith sa cholainn. Déantar iad as salainn cailciam den chuid is mó, ach le comhábhair eile freisin, ina measc aigéad úrach, colaistéaról is xaintín. Is iad na hionaid is coitianta ina bhfoirmíonn siad ná na faireoga seileacha, an chonair úiríneach, agus an chonair dhomlasach.

## Tagairtí
Calcalas difreálach

deas|200px|thumb|Calcalas difreálach
Sa mhatamaitic, is foréimse calcalais é **calcalas difreálach**, a
scrúdaíonn na rátaí ar a n-athraíonn cainníochtaí. Tá sé ar cheann den dá réimse traidisiúnta anailíse, an ceann eile is ea calcalas suimeálach - a úsáidtear go háirithe chun an t-achar faoi chuar a ríomh.

Sa mhatamaitic, córas rialúcháin ina shamhlaítear incrimintí beaga ar athróg x is an t-athrú comhfhreagrach ar f(x) chun ráta athraithe f(x) a aimsiú. Rinne Newton saothar ar an mbealach oibre seo, agus scríobh *Method of Fluxions* (Modh na bhFloscthaí, 1671, ach níor foilsíodh é go dtí 1736). Leibnitz a d'fhoilsigh páipéir ar chalcalas den chéad uair, i 1684 is 1686. Fuarthas go raibh sé an-áisiúil in eolaíochtaí fisiciúla is eile chun cur síos ar ábhair is córais atá ag athrú. Sa 19ú céad chuir matamaiticeoirí eile, Cauchy, Weierstrass, Dedekind is eile, go mór leis an gcalcalas.

## Tagairtí
Calcalas suimeálach

Is éard atá i gceist le **calcalas suimeálach** ná rialacha matamaiticiúla, a shainmhínitear go minic mar inbhéartú na difreála, ach a forbraíodh iontu féin ag an matamaiticeoir Gearmánach Bernhardt Riemann (1826-1866) is matamaiticeoirí eile. Úsáidtear é chun an fhairsinge faoi chuar a dhéanamh amach. Má sheasann f(x) don chuar, roinntear an fhairsinge idir an fheidhm f(x) is an x-ais ina n stiall dhronuilleogach, gach ceann ar an leithead céanna. De réir mar a théann n i méid, téann suim fhairsinge na ndronuilleog níos gaire don fhairsinge faoin gcuar, is é sin an tsuimeáil idir luachanna ar leith x. Rinne an matamaiticeaoir Francach Henri Lebesgue (1875-1941) forbairtí ar theoiric Riemann a d'éascaigh cuid mhaith feidhmeanna nua-aoiseacha. 

## Tagairtí
Calchló

mion|Sampla de chalchló a rinne Fox Talbot i Sasana sna 1840idí
Foirm an-luath grianghrafadóireachta a bhfuair William Henry Fox Talbot paitinn uirthi i 1841 is ea an **calchló**. Bhain sé feidhm as páipéar a bhí íograithe le hiaidíd airgid chun íomhá claonchló a táirgeadh. 

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Nicholas Callan

Fisiceoir a saolaíodh gar d'Áth Fhirdia ab ea **Nicholas Callan** (22 Nollaig 1799 - 10 Eanáir 1864). Ollamh i gColáiste Phádraig, Má Nuad. I 1836 chéadcheap sé an corna ionduchtúcháin, réamhtheachtaire an trasfhoirmeora atá riachtanach don chóras soláthar leictreachais. Úsáidtear fós é le spréach a dhéanamh trasna na spréachbhearnan in inneall dócháin inmheánaigh. Chéadcheap sé batairí nua, agus fuair paitinn ar mhodh leictreach chun iarann a chaomhnú ó mheirg.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1799
Catagóir:Básanna i 1864
Calmodailin

deas|200px|thumb|Calmodailin
Ceann de ghrúpa próitéiní atá scaipthe go forleathan i bplandaí is ainmhithe. Nascann sé le cailciam chun coimpléasc a dhéanamh a ghníomhachtaíonn einsímí a bhaineann le próisis bhunúsacha na gceall (mar shampla, le miotóis, inghluaiseacht, scaoileadh néaratharchuradóirí, is eile)

## Tagairtí
Calón

Próitéin bheag nó mheánach a chuireann bac ar mhiotóis i gcealla nuair a bhíonn aidréanailín i láthair is ea **Calón** (*Chalone* i mBéarla). Ach nuair a tharlaíonn gortú, cailltear calón ó na cealla a ndearnadh damáiste dóibh, agus spreagann is díríonn sé seo cneasú an ghortaithe. 

## Tagairtí
Callaistéinic

deas|150px|thumb|Callaistéinic
Ealaín is cleachtadh aclaíochtaí colainne chun gluaiseachtaí na colainne a choinneáil mín éasca grástúil. Go minic déantar na haclaíochtaí le gléasanna láimhe, cosúil le cleitheanna, fáinní is liathróidí.

## Tagairtí
Cálráib

mion|Cálráib
Saghas cabáiste le gas an-ghearr ata, glas nó corcra, cosúil le tornapa is ea an **chálráib** (*Brassica oleracea*). Itear mar ghlasra é.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Zheng He

[mion|Tuama Zheng He in [Nanjing]]
Aimiréal agus taiscéalaí Síneach ba ea **Zheng He** (郑和; Zhèng Hé) (1371–1433). Seirbhíseach de chuid an Impire Yongle (an 3ú himpire Ming) a bhí ann. Sna blianta 1405-1433, thug loingeas Zheng He seacht dturas ar fud an Aigéin Indiaigh.

Catagóir:Taiscéalaithe
Callagrafaíocht

deas|250px|thumb|Callagrafaíocht
Ealaín na peannaireachta, nó scríbhneoireacht den fhoirmiúlachas is airde. Foirm thábhachtach ealaíne in oirthear na hÁise (an tSín, an tSeapáin is an Chóiré) agus sna tíortha Arabacha. Suntasach in Éirinn tráth.
[link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:%D8%A3%D8%A8%D9%88%20%D8%AD%D8%A7%D9%85%D8%AF%20%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B2%D8%A7%D9%84%D9%8A.png|clé|mion|[Al-Ghazali  i gcallagrafaíocht Arabach]]

## Tagairtí
Calraiméadracht

deas|250px|thumb|Calraiméadracht
Tomhas an fhuinnimh a aistrítear i bpróiseas ceimiceach nó fisiciúil ar leith, cosúil leis an bhfuinneamh a ionsúnn solad ar leith óna thimpeallacht nuair a leánn ina leacht, nó an fuinneamh a astaítear nuair a dhóitear ábhar éigin. I gcúrsaí cothaithe baintear úsáid as calraiméadair chun an méid calraí i mbia éigin a thomhas, agus an teas atá astaithe ag duine a thomhas, coibhéiseach le hídiú fuinnimh an duine. Bíonn cuid de na calraiméadair seo mór a dhóthain chun gur féidir le duine maireachtáil ann ar feadh roinnt mhaith laethanta is beatha réasúnta iomlán a bheith aige lena linn, ionas gur féidir ídiú fuinnimh sa ghnáthbheatha a thomhas.

## Tagairtí
Melvin Calvin

Bithcheimiceoir ab ea **Melvin Ellis Calvin** (8 Aibreán, 1911 – 8 Eanáir, 1997) a raibh cáil air as timthriall Calvin a fhionnadh in éineacht le Andrew Benson agus James Bassham, ar bronnadh Duais Nobel na Ceimice air sa bhliain 1961. Chaith sé an chuid is mó dá ghairmréim chúig dheich mbliana in Ollscoil Chalifornia, Berkeley.
## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Melvin Calvin i Saint Paul, Minnesota, mac le Elias Calvin agus Rose Herwitz, inimircigh Giúdacha ó Impireacht na Rúise (ar a dtugtar an Liotuáin agus an tSeoirsia anois).

Ag aois an-óg, chuaigh teaghlach Melvin Calvin ar imirce go dtí Detroit, áit a raibh a thuismitheoirí i mbun siopa grósaera lena slí bheatha a bhaint amach. Is minic a thángthas ar Melvin Calvin ag fiosrú a fhiosrachta trí fhéachaint trí na táirgí ar fad a bhí ina seilfeanna. Rud a d’aithin sé go tapa ná tábhacht na ceimice do tháirgí laethúla agus dár saol laethúil. Rud a d'aithin sé go tapa ná an tábhacht a bhaineann le ceimic do tháirgí laethúla agus dár saol laethúil.

Tar éis dó céim a bhaint amach san *Central High School* sa bhliain 1928,  chuaigh sé ar aghaidh ag staidéar i gColáiste Mianadóireachta agus Teicneolaíochta Michigan (ar a dtugtar Ollscoil Teicneolaíochta Michigan anois) áit ar bhain sé an chéad Bhaitsiléir Eolaíochta sa Cheimic amach sa scoil. Chuaigh sé ar aghaidh lena Ph.D. a thuilleamh in Ollscoil Minnesota i 1935. Agus é faoi thionchar chomhairle a meantóra George Glocker, rinne sé staidéar agus scríobh sé a thráchtas ar leictreonfhiníocht na halaiginí. Tugadh cuireadh dó dul isteach i saotharlann Mhichíl Polanyi mar mhac léinn Iar- Dhochtúireachta in Ollscoil Mhanchain. Bhí an dá bhliain a chaith sé ag an saotharlann dírithe ar staidéar a dhéanamh ar struchtúr agus iompar móilíní orgánacha. Sa bhliain 1942, phós sé Marie Genevieve Jemtegaard, agus bhí triúr iníonacha acu, Elin, Sowie, agus Karole, agus mac, Noel.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1911
Catagóir:Básanna i 1997
Cam reilige

deas|250px|thumb|Cam reilige
Míchuma comhbheirthe ar chos nó an dá chos, ionas nach féidir le páiste seasamh ar bhonn na coise, a bhíonn iompaithe isteach. Feictear an mhíchuma go héasca sa naíonán nuabheirthe, agus ní féidir í a fheabhsú trí láimhsiú. Déanann sraith cléithíní grádaithe feabhas ar an riocht go minic, ach is gá máinliacht i gcásanna diana. 

## Tagairtí
Camchéachta

deas|225px|thumb|Camchéachta
Patrún aithnidiúil céachta de 7 réalta sa Bhéar Mór atá le feiscint sa leathsféar thuaidh. Tugtar *Féan Séarlais* air freisin, agus i Meiriceá *an Liach Mhór*. An dá réalta is faide ó chrann an chéachta, Merak is Dubhe, a dtugtar *na Réaltaí Treoracha* orthu, síneann siad beagnach díreach i dtreo *Polaris*, an Réalta Thuaidh.

## Tagairtí