open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Coláiste Muire Cnoc Beag

Is meánscoil suite i gContae Laoise é **Coláiste Muire Cnoc Beag** (Béarla: *St. Mary's Knockbeg College*). Bunaíodh an scoil sa bhliain 1793. Tá an scoil ar na meánscoileanna is sine in Éirinn. Scoil chónaithe a bhí ann go dtí 2011. Níl ach mic léinn lae ann inniu. Freastalaíonn breis is 350 buachaill ar an scoil. Cáil ar an gcoláiste as a chlár spórt.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil na scoile. Arna rochtain ar 7 Ean. 2016

## Tagairtí

Catagóir:Contae Laoise
Comhairle Contae Laoise

Is comhairle i gContae Laoise í **Comhairle Contae Laoise**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Laoise
Catagóir:Údaráis áitiúla in Éirinn
Mainistir Achadh Bhó

clé|250px|thumb|Mainistir Achadh Bhó
Ba mhainistir suite i gContae Laoise í **Mainistir Achadh Bhó**.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Contae Laoise
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Mainistreacha Agaistíneach
Pobalscoil Maighean Rátha

Is meánscoil suite i gContae Laoise é **Pobalscoil Maighean Rátha**.

## Naisc Sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Contae Laoise
Asp

deas|250px|thumb|Asp
Nathair nimhiúil Afracach a dtugtar *an cobra Éigipteach* uirthi freisin. Deirtear gur chuir Cléópátra lámh ina bás féin trí iachall a chur ar asp greim a bhreith uirthi.

## Tagairtí

Catagóir:Nathracha
Asfalt

deas|250px|thumb|Asfalt
Iarmhar biotúmanach leathsholadach galú peitriliam, a chruthaítear trí ghalú mall sa nádúr nó driogadh sa tionscal. Dubh nó donn, agus is féidir go mbeidh sé slaodach nó soladach, ag brath ar a chomhdhéanamh is a theocht. Úsáidtear de ghnáth é measctha le hábhar mianrach soladach le aghaidh ábhar dín, déanamh bóthar agus eile. I gcuid de na deascáin nádúrtha bíonn toilleadh maith mianra nádúrtha, mar a fhaightear in Oileán na Tríonóide. Tugtar *biotúman* air freisin.

## Tagairtí
Aspergillus

Is éard is ***Aspergillus*** ann ná gné fungais a atáirgeann go neamhghnéasach de ghnáth, a mhilleann bia is a chuireann tús le galair i ndaoine.

## Tagairtí

Catagóir:Fungais
Asóruaimí

deas|200px|thumb|Asóruaimí
Is rang tábhachtach ruaimí a rinne Peter Griess (1829-1888) den chéad uair in 1861 iad na **hasóruaimí**. Rugadh sa Ghearmáin é, agus bhí ag obair mar cheimicí grúdlainne i mBurton-on-Trent Shasana ag an am. Bíonn struchtúr móilíneach le dhá adamh nítrigine nasctha le chéile mar seo: -N=N- i ngach ceann acu.

## Tagairtí
Aigéad 2-aicéitiolocsaibeansóch

Is é **an t-aigéad 2-aicéitiolocsaibeansóch**, ar a dtugtar an trádainm **aspairín**, an tsubstaint ghníomhach i go leor cógas a bhfuil airíonna anailgéiseacha, friteochtaithe agus frith-athlastacha acu.

Tá an t-aspairín éifeachtach mar chóireáil ar chuid mhaith cineálacha mionphéine (tinneas cinn, míostrú, néarailge), athlasadh (mar shampla, i ngalar réamatóideach) agus fiabhras.  

### Stair
[mion|clé|Fógra [Bayer, 28 Deireadh Fómhair 1926]]

Baineadh feidhm as coirt na sailí is plandaí áirithe eile leis na céadta bliain mar leigheas ar fhiabhras creathach. Is é an comhábhar gníomhach sa choirt seo ná salaicin, réamhtheachtaire ceimiceach aspairín.  

Shintéisigh an ceimicí Gearmánach Felix Hoffman (1868-1946), ag obair sa chomhlacht cógaisíochta Bayer, aspairín den chéad uair, ar 10 Lúnasa 1897 i Leverkusen. Ansin comhdaigh bainisteoir Hoffman, an cógaseolaí Gearmánach Heinrich Dreser (1860-1924), an phaitinn ar 6 Márta 1899, agus tugadh *Aspirin* air den chéad uair. 

### Iarmhairtí leighis

mion|clé|Aspairín

Tarlaíonn na hiarmhairtí leighis mar gheall ar a cumas sintéisiú prostaglaindiní (ceimiceáin atá gníomhach go bitheolaíoch, a fhaightear ar fud na colainne) a chosc. Fo-iarmhairt a fhéadfaidh a bheith ar ionghabháil iomarcach aspairín is ea cur fola gastrach. 

Cuireann an t-aspairín bac ar théachtadh na fola, agus ceapadh sna 2000idí go gcabhróidh sí le tarlú trombóise corónaí is ceirbrí a laghdú. Ach is gá aire a thabhairt. 

#### Ról san ailse
Ceapadh go raibh ról ag an aspairín i gcosc na hailse colaireictí dóibh siúd a ghlacann dáileog 75mg sa lá, ach is cosúil, leis, nach gcuireann sé le fad saoil an dreama sin a bhfuil ailse cholareicteach orthu cheana féin tar éis don diagnóis tarlú.

## Féach freisin

* Paraicéiteamól 
* Iobúpróifein 

## Tagairtí

Catagóir:Aigéid
Catagóir:Drugaí
Aspidistra

Planda ilbhliantúil síorghlas is ea an **aspidistra**. Is ball den fhine Asparagaceae é i bhfofhine na Nolinoideae. Tá sé dúchasach d'oirthear na hÁise. Na duilleoga, le gais fhada, ubhchruthach leathrúil, a mhaireann cuid mhaith blianta. Na bláthanna clogchruthach le clúdach ar chruth scáth báistí, corcra neamhlonrach. Fásann sé gar don talamh, agus pailníonn seilidí é. Fulaingíonn sé scáth is triomach go maith, agus an-choitianta mar phlanda pota. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Astaróidigh Thraíocha

mion|Astaróidigh Thraíocha (dath uaithne) i gcomhfhithis le hIúpatar
Is éard atá i gceist le h**Astaróidigh Thraíocha** 500 astaróideach ar a laghad a bhfuil fithisí acu cosúil le fithis Iúpatair, iad suite 60° os comhair an phláinéid sin is taobh thiar de, mar a bhfuil siad gafa go cobhsaí. Ainmníodh iad as laochra an Íliaid.

## Tagairtí

Catagóir:Astaróidigh
Astaíocht leictreamaighnéadach

deas|275px|thumb|Astaíocht leictreamaighnéadach
Bíonn réimsí leictreacha is maighnéadacha forleathan i saol an lae inniu. Gach uair a ritheann sruth leictreach i ngléas ar bith (línte tarchuir, trasfhoirmeoirí, scáileán teilifíse nó aon ghléas teaghlaigh leictreach), de bhrí gur sruthanna ailtéarnacha (SA) ar mhinicíocht 50 Hz a bhíonn in úsáid sa teaghlach (60 Hz sna Stáit Aontaithe), réimsí den mhinicíocht seo a bhíonn sa timpeallacht den chuid is mó. Bíonn minicíochtaí níos mó, is i bhfad níos mó, á tharchur ag mótair leictreacha (suas go dtí na mílte heirts, kHz) agus ag stáisiúin raidió is teilifíse (na céadta kHz, is fiú na milliúin heirts, MHz). Sa chomhthéacs seo, tugtar minicíocht fhíoríseal ar 50 Hz. Iompraíonn na réimsí athraitheacha seo fuinneamh leictreamaighnéadach i bhfoirm toinne, agus tugtar déine na toinne ar an oiread fuinnimh in aghaidh an tsoicind a fhorleathann trí mhéadar cearnach san aer. Laghdaíonn déine na dtonnta seo i gcomhréir leis an bhfad amach ó na sreanga sruthiompartha ar a laghad. Taistealaíonn na tonnta leictreamaighnéadacha ísealmhinicíochta go héasca trí fhíocháin na colainne, agus is féidir leo sruthanna leictreacha a spreagadh sna fíocháin. Ag minicíocht chomh híseal le 50 Hz is na déiní a fhaightear gar do chonduchtóirí ardteannais, ní fiú an téamh a tharlaíonn sna fíocháin a áireamh, agus is imoibriú ar a dtugtar leictreaspreagadh is mó a tharlaíonn. Ach is lú déine na réimse maighnéadaí agus na réimse leictrí sna fíocháin de bharr an nochta seo ná na déiní logánta sa cholainn de bharr bithleictreachas na hinchinne nó an chroí féin. Níl aon eolas, mar sin, ar aon imoibriú tairseachúil a fhéadfaidh tús a chur le drochthoradh sna fíocháin. Mar sin féin tá imní fhorleathan ann, fiú i measc eolaithe is teicneolaithe, go dtarlaíonn a leithéid de dhrochthorthaí — ailse, míchumthaí breithe is eile — de bharr nochtadh fadtréimhseach do na réimsí leictreamaighnéadacha 50/60 Hz, agus tá na húdaráis ag monatóiriú an scéil is ag déanamh taighde air an t-am ar fad.

## Tagairtí

Catagóir:Radaíocht
Astar

Ball de ghrúpa mór plandaí atá ilbhliantúil den chuid is mó, ó Mheiriceá, an Eoráise is an Afraic is ea **astar**. Na bláthchinn cosúil le nóiníní, i gcrobhaingí de ghnáth. Na bláthóga gathacha seachtracha gorm, corcra, bándearg nó bán. Ag bláthú sa bhfómhar nó déanach sa samhradh go minic. Cuid mhaith díobh an-choitianta mar mhaisiúcháin.
 
## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Asteraceae
Astraláib

Ionstraim ársa ó timpeall 200 RC chun ionaid na Gréine is na réaltaí geala ag dáta is am ar bith a léiriú. Agus í oiriúnaithe le treoracha, bhaintí úsáid as freisin chun airde reanna neimhe os cionn bun na spéire a thomhas. Sa mhodh oibre deireanach seo, ba réamhteachtaire í ar an seiseamhán a tháinig in úsáid sa 15ú céad.

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaíocht
Astrálaipiotacas

Tugtar **Astrálaipiotacas** (nó **Australopithecus** i Laidin) ar phríomhaigh éagsúla atá imithe in éag, a bhí cosúil le daoine is a bhí ann díreach tar éis don ghéag dhaonna scoilteadh ó ghéag na n-ápaí san éabhlóid. Tagann an t-ainm ón Laidin agus ón nGréigis; *australis* (Laidin) "deisceartach" agus *πίθηκος/pithekos* (Gréigís) "ápa". Seans maith go raibh an t-ainmhí seo an-ghaolmhar le sinsear an duine. Ciallaíonn an téarma ‘ápa deisceartach’: fuarthas iontaisí den speiceas seo a chéaduair i ndeisceart is oirthear na hAfraice (san Aetóip, an Chéinia is an Tansáin). Timpeall 5.5-1 milliún bliain ó shin an dáta a bhí ag cuid acu, ach tháinig an chuid is mó a fuarthas ó timpeall 4-1.5 milliún bliain ó shin. Ainmhí le hinchinn bheag is aghaidh smuilceach ab ea é. Shiúil sé ina cholgsheasamh ar dhá chos ghearra. Bhí na géaga uachtaracha cumasach. Bhí sé urbholgach. Bhain sé feidhm as uirlisí, agus seans go raibh urlabhra aige. I 1977 d'fhionn beirt eolaí Meiriceánach, Tom Gray is Donald Johanson, iontaise homanaide san Aetóip a bhí 3-4 milliún bliain d'aois. Bhí dóthain cnámh ann chun 40% d'indibhid iomlán a dhéanamh, beagán níos mó ná meadar ar airde. Tugadh an t-ainm eolaíoch *Australopithecus afarensis* ar an eiseamláir seo den homainid cheart is luaithe, agus sa ghnáthchaint, tugtar *Lucy* uirthi. Mhair Astrálaipiotacas níos déanaí ná an Homo is luaithe, agus uaidh sin meastar nach sinsear díreach de chuid an duine é.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Hominina
Asúchán

deas|250px|thumb|Asúchán
Greamú ábhair ó phas amháin isteach i bpas eile is ea **asúchán**, de ghnáth trí imoibriú ceimiceach (ceimeasú) idir an t-ábhar asúite (an t-asúiteán) is dromchla an ábhair asúite (an t-asúiteoir). Uaireanta déantar aonchorp den asúiteán is struchtúr an asúiteora. Mar shampla, is féidir le pallaidiam na céadta oiread dá thoirt féin de hidrigin ghásach a asú. 

## Tagairtí
Asúirít

Mianra gorm, carbónáit chopair, ar mianach tábhachtach copair é. Faightear mar chriostail aonchlaonasacha is maiseanna dímhorfacha é. Úsáidtear na criostail a fhaightear sa bhFrainc is iardheisceart na Stát Aontaithe chun ornáidí a dhéanamh.

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Atáirgeadh

:*Baineann an t-alt seo leis an bpróiseas bitheolaíochta; féach freisin [[Atáirgeadh (idirdhealú)]].*
deas|200px|thumb|Atáirgeadh
Próiseas chun sliocht a tháirgeadh, tréith bhunúsach an orgánaigh bheo. Sa bhfoirm is simplí, is próiseas neamhghnéasach é ina ndeighlíonn an t-orgánach ina dhá chuid nó níos mó trí scoilteadh, bachlú, táirgeadh spór, nó pórú plandúil. In atáirgeadh gnéasach, cruthaítear gaiméití ar leith (mar shampla, an speirm is an ubh) trí mhéóis, agus ansin trí chomhleá péire gaiméití le siogót a chruthú. I dtaighde déimeagrafaíochta luaitear an ráta atáirgthe, an ráta a tháirgeann an pobal baill nua trí bhreith. 

## Tagairtí
Atáirgeadh fótaimeicniúil

deas|200px|thumb|Atáirgeadh fótaimeicniúil
Priontáil iolrach grianghrafanna le dúch ar pháipéar, de ghnáth ó phlátaí miotalacha nó plaisteacha ar a mbíonn an íomhá comhdhéanta as poncanna soladacha. Táirgtear grádú sa phictiúr trí athruithe i méid na bponcanna, is ní i ndlús an dúigh. Ullmhaítear na plátaí trí athghrianghrafú na cóipe leata trí scáileán le líniú atá cuí don phróiseas priontála is an táirge (26-34 líne sa cm i gcomhair nuachtáin, suas le 53-120 líne sa cm i gcomhair léaráidí ardchaighdeáin leabhair). Nuair is atáirgeadh daite a bhíonn i gceist, déantar plátaí scoite i gcomhair gach dúigh atá le húsáid: de ghnáth, buí, maigeanta, cian is dubh. 

## Tagairtí
Astú réimse

Is éard atá i gceist le h**astú réimse** ná astú leictreon ó dhromchla miotail nuair a chuirtear réimse dian leictreach i bhfeidhm air. I micreascóip réimse-astaíoch, treoraítear na leictreoin a astaíonn rinn ghéar miotail ar scáileán chun íomhá an-fhormhéadaithe de struchtúr an mhiotail a dhéanamh.

## Tagairtí
Astú tánaisteach

deas|250px|thumb|Astú tánaisteach
Astú leictreon ó dhromchla ábhair mar thoradh ar a thuairgneáil le leictreoin. Bíonn speictream fuinnimh ag na leictreoin astaithe suas go dtí fuinneamh na leictreon ionsaitheach. Astaíonn miotail níos lú leictreon tánaisteach ná mar a dhéanann inslitheoirí. Baintear feidhm as an bhfeiniméan seo i bhfóta-iolraitheoirí. 

## Tagairtí
Atáirgeadh plandúil

deas|250px|thumb|Atáirgeadh plandúil
Aon mhodh atáirgthe ag planda gan síolta gan spóir. I bhfungais agus algaí aoncheallacha, trí chilldeighilt shimplí a tharlaíonn sé. I bplandaí cosúil le caonach is aelus, táirgtear bachlóga inscartha a fhásann nuair a thagann siad chun a bheith sáite sa talamh. Maidir le plandaí bláfara, atáirgeann siad trí bholgáin bheaga inscartha, tiúbair, stólain nó reathairí. In an-chuid fiailí ilbhliantúla, is féidir le blúire de ghas nó fréamh a bhristear uathu fás ina phlanda nua. Atáirgeann cineálacha eile (sméara dubha, mar shampla) ar cheann de na modhanna seo mar ní tháirgeann siad síolta inmharthana riamh. Is clóin iad na plandaí a thagann chun cinn mar seo, agus bíonn a ngéanóim comhionann le géanóim na bplandaí tuismitheora. Baintear feidhm as an modh atáirgthe seo sa ghairneoireacht chun plandaí le hairíonna fabhracha, a d'fheadfaí a chailliúint i bpórú, a olltáirgeadh. 

## Tagairtí
Atall

[mion|Atall Atafutrim in [Tokelau, san Aigéan Ciúin]]
Struchtúr beagnach ciorclach de sceireacha coiréil a fhálaíonn murlach. Tarlaíonn ataill in uiscí teo soiléire trópaiceacha aigéanacha mar ar féidir le coiréil is algaí coiréalacha fás go maith. Thairg Darwin gur céim dheireanach i gcruthú sceireacha iad. Sa chéad chéim cruthaítear sceir imeallach gar don tír gan aon mhurlach nó le murlach beag idir sin is an tír. Sa dara céim cruthaítear sceir baic amach ón gcósta le murlach idir sin is an tír. Is atall an 3ú céim, an chéim is aibí, gan aon tír a bheith i láthair. Thairg Darwin freisin go leanann na sceireacha ag fás suas i dtreo dromchla an aigéin de réir mar a thugann oileáin bholcánacha faoin aigéan. Rinneadh druileáil ar ataill éagsúla agus fuarthas go seasann siad ar bhoinn bholcánacha, rud a thug tacaíocht láidir do thairiscint Darwin. 

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin
Athair Virginia

Dhá shaghas dreapairí duillsilteacha, cosúil le teannóga, a iompraíonn meatháin, bláthanna bídeacha glasa, is duilliúr glédhearg sa bhfómhar is ea **athair Virginia**. Saothraítear an dá cheann ar fud an Domhain mar phlandaí maisiúcháin. An ceann atá dúchasach d'oirthuaisceart Mheiriceá, tá duilleoga bosacha le 5 dhuilleoigín biorach aige. An dara ceann atá dúchasach don tSín is an tSeapáin, duilleoga trímhaothánacha atá aige. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Athbheochan chardascamhógach

250px|mionsamhail|clé|Athbheochan chardascamhógach
An bealach a ndéanann foireann leighis éigeandála duine a d'fhulaing taom croí a athbheochan. Agus an duine ina luí ar a dhroim, cuirtear fórsa tréimhsiúil (timpeall 70 uair in aghaidh an nóiméid) i bhfeidhm ar a chliabhrach (suathaireacht sheachtrach chairdiach) chun an fhuil a thiomáint don chroí is an inchinn san am nach bhfuil riospráid ná bualadh croí nádúrtha i bhfeidhm. Déanann ball den fhoireann ionanálú tréimhsiúil isteach béal an othair freisin. Nuair a chuirtear i gcrích taobh istigh de 4 nóiméad tar éis an taom croí í, maireann níos mó ná 25% d'íobartaigh. Más tar éis 4 nóiméad a dhéantar an iarracht athbheochana, faigheann os cionn 90% bás. 

Ní mór leanúint leis an athbheochan go mbuaileann an croí uaidh féin nó go mbíonn dífhibrilitheoir ar fáil chun an croí a thosú ag bualadh le turraing leictreach tríd an gcliabhrach. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Garchabhair
Catagóir:Galair chroí
Catagóir:Cleachtais éigeandála míochaine
Athbheochan Ghotach

deas|200px|thumb|Athbheochan Ghotach
Gluaiseacht chun an ailtireacht Ghotach a athbheochan go déanach sa 18ú céad is sa 19ú céad sa Bhreatain, Éire, an Fhrainc, an Ghearmáin is Meiriceá Thuaidh. Bhain sí le scríbhinní John Ruskin is Pugin agus na cuimhní a dhúisigh siad ar chúinsí sóisialta is spioradálta na Meánaoise. Measadh go raibh an stíl sin oiriúnach go príomha d'eaglaisí — cosúil le St Denys-de-l'Estrée (1864-1867) de chuid an ailtire Viollet-le-Duc, agus Ardeaglais Phádraig i gCathair Nua-Eabhrac — ach cuireadh i bhfeidhm í i raon leathan foirgneamh: stáisiúin traenach, óstáin, hallaí baile, foirgnimh cuimhneacháin is tithe parlaiminte i Londain, Búdaipeist is Ottawa.

## Tagairtí
Athbhreith

Is éard is **Athbhreith** ann ná foirm síciteiripe atá bunaithe ar an gcoincheap gur féidir go gcuirfidh eachtraí coscracha le linn breithe le smaointe is dearcaí diúltacha níos déanaí i saol an duine, agus go gceartófar na dearcaí seo trí chúlú don bhreith is maireachtáil trí na heachtraí sin arís. In athbhreith uisce, cuirtear duine faoin uisce i bhfolcadán. In athbhreith grúpa, fálaíonn grúpa daoine duine go daingean mar a bheadh i mbroinn, agus brúnn siad adhartáin air. 

## Tagairtí
Gortú athstraidhneála

Is éard atá i gceist le **gortú athstraidhneála** (nó, níos simplí, **athghortú** ) ná raon gortuithe d'fhíocháin bhoga de bharr gluaiseachta a dhéantar arís is arís eile, drochstaidiúire, nó struis iomarcaigh ar bhall den cholainn. Cuimsíonn sé teannánaíteas, siondróm an tolláin charpaigh a bhaineann leis an ordóg is an lámh, agus gortuithe áirithe spóirt cosúil le huillinn leadóige. Féadfaidh cuid díobh tarlú ag ionad oibre, le linn clóscríofa nó úsáid uirlisí, agus sa chás seo is féidir é a sheachaint le timpeallacht oiriúnach oibre, cosúil le suíocháin chuí is gan tasc a athdhéanamh rófhada gach lá. 

## Tagairtí

Catagóir:Gortuithe
Athnormalú

deas|250px|thumb|Athnormalú
Próiseas matamaiticiúil a úsáidtear i dteoiricí réimsí candamacha chun torthaí éigríochta in áirimh a sheachaint trí na cainníochtaí bunúsacha, cosúil le mais is lucht, a athshainmhíníu. Meastar gur réamhriachtanas teoirice áisiúla an gá le hathnormalú, rud a léirítear i leictridinimic chandamach, mar shampla.

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Athchogantach

Ainmhí a bhíonn ag cogaint na círe a thugann sé aníos as a chéad bholg is ea **athchogantach**.deas|250px|thumb|Córas díleá athchogantaigh
Fo-ord de na mamaigh is ea na h**athchogantaigh**, a dtugtar *cogantóirí círe* orthu freisin. Is artadachtailí iad: is é sin, tá ré-uimhir méar coise acu. Bíonn níos mó ná seomra amháin sa ghoile chun cabhrú le díleá ábhair ghairbh phlandúil. Bíonn 3 sheomra i ngoile an chamail, agus 4 sheomra ag ba, caoirigh, gabhair, fianna is sioráif. Is iad na 4 sheomra seo ná an cogansach, an mioneangach, an sailtairiam, agus an fíorghoile. 

Is amhlaidh a shlogann an t-ainmhí cuid mhaith bia go tapa, ansin téann go dtí áit éigin sábháilte is frithshruthaíonn bolgaim (an chíor), cognaíonn iad go beacht agus slogann arís iad i seomra eile.

## Tagairtí

Catagóir:Athchogantaigh
Catagóir:Mamaigh
Athraitheas

[mion|an [meán céanna ach níl an t-athraitheas mar an gcéanna]]
Sa mhatamaitic, tomhas ar an leathadh ón meán i dtacar scór. Mas é mx meán na scór x1, x2,… xn, faightear an t-athraitheas Sx2 leis an gcothromóid Sx2 = (1/n) Σ (xi-mx)2 agus an suimiú seo ó n = 1 go dtí n = i. Tugtar *an diall caighdeánach* ar S, fréamh chearnach an athraithis. Nuair a bhíonn díseanna athróg (xi, yi) i gceist, is tomhas an comhathraitheas Sxy ar an ngaol idir an dá athróg, agus Sxy = (1/n) Σ (xi-mx) (yi-my) is an suimiú seo ó n = 1 go dtí n = i.

## Féach freisin

* Athraitheas coinníollach

## Tagairtí

Catagóir:Anailísiú sonraí
Catagóir:Dóchúlacht
Catagóir:Staidreamh
Catagóir:Matamaitic
Athchúrsáil

mion|Foirm fhísiúil athchúrsála ar a dtugtar éifeacht Droste. Tá réad ag an mbean san íomhá seo ina bhfuil íomhá níos lú di agus réad comhionann ina lámh aici, ina bhfuil íomhá níos lú di féin ar a seal agus réad comhionann ina lámh aici, agus mar sin de. 1904 stán cócó Droste , deartha ag Jan Misset.
Tarlaíonn **athchúrsáil** nuair a bhraitheann sainmhíniú coincheapa nó próisis ar leagan níos simplí nó roimhe sin di féin. Úsáidtear athchúrsáil i raon leathan disciplíní ó theangeolaíocht go loighic. Is san mhatamaitic agus san eolaíocht ríomhaireachta a úsáidtear athchúrsáil is minice, áit a gcuirtear feidhm atá á sainmhíniú i bhfeidhm laistigh dá sainmhíniú féin. Cé go sainmhíníonn sé seo, de réir dealraimh, líon gan teorainn d'áisc (luachanna feidhme), is minic a dhéantar é ar bhealach nach féidir lúb éigríocht ná slabhra éigríocht tagairtí tarlú.

Is próiseas *athchúrsach* é próiseas a léiríonn athchúrsáil. Taispeánann aiseolas físe íomhánna athchúrsacha, mar a dhéanann scáthán éigríochta.

## Sainmhínithe foirmiúla
mion|Ouroboros; siombail ársa a léiríonn nathair nó dragan ag ithe a eireaball féin
Sa mhatamaitic agus san eolaíocht ríomhaireachta, taispeánann aicme réad nó modhanna iompar athchúrsach nuair is féidir í a shainmhíniú le dhá thréith: dhá airí:

* *Cás bunúsach* simplí (nó cásanna) — cás foirceanta nach n-úsáideann athchúrsáil chun freagra a thabhairt
* *Céim athchúrsach* — sraith rialacha a laghdaíonn gach cás comhleanúnach i dtreo an cháis bhunúsaigh.

Mar shampla, seo a leanas sainmhíniú athchúrsáil ar *shinsear* duine. Is é sinsear duine ceachtar acu:

* Tuismitheoir duine ( *an cás bunúsach* ), *nó*
* Sinsear tuismitheora duine ( *céim athchúrsach* ).

Is sampla clasaiceach eile d'athchúrsáil é seicheamh Fibonacci :

: Fib(0) = 0 mar ch*ás bunúsach* 1,

: hDo gach slánuimhir n > 1, Fib(n) = Fib(n − 1) + Fib(n − 2).

Tá go leor aicsímí matamaiticiúla bunaithe ar rialacha athchúrsacha. Mar shampla, is féidir cur síos a dhéanamh ar an sainmhíniú foirmiúil ar na huimhreacha aiceanta de réir aicsímí Pheano mar: "Is uimhir aiceanta é nialas, agus tá comharba ag gach uimhir aiceanta, arb uimhir aiceanta é í freisin."  Tríd an g*cás bunúsach* seo agus an riail athchúrsach, is féidir tacar na n-uimhreacha aiceanta go léir a ghiniúint.

I measc na réada matamaiticiúla eile a shainmhínítear go hathchúrsach tá fachtóirí, feidhmeanna (m.sh., coibhneasa athchúrsacha ), tacair (m.sh., tacar trínártha Chantor ), agus fraictail.

Tá sainmhínithe éagsúla níos leathdháiríre ar athchúrsáil ann; féach greann athfhillteach .

## Tagairtí

Catagóir:Aischothú
Catagóir:Loighic mhatamaiticiúil
Catagóir:Matamaitic fheidhmeach
Ceatharlach, Barúntacht

Is barúntacht suite i gContae Cheatharlach é **Ceatharlach**.

## Liosta lonnaíochtaí

* Ceatharlach

## Tagairtí

Catagóir:Contae Cheatharlach
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Cheatharlach
Athsheachadadh fráma

deas|250px|thumb|Athsheachadadh fráma
Teicneolaíocht a d'fhorbair comhlachtaí teileafóin i Meiriceá Thuaidh chun comharthaí atá códaithe go digiteach a aistriú thar an líonra teileafóin ar ardluas trí cháblaí snáithíní optúla. Tugtar *SONET (líonra optúil sioncronach)* ar an gcóras athsheachadta fráma chun leibhéil éagsúla seirbhíse a sholáthar don chustaiméir de réir a éilimh. Mar shampla, tugann leibhéal OC-1 51.84 meigeabhád in aghaidh an tsoicind (Mbps), agus leibhéal OC-12 622.08 Mbps (12 × OC-1). 

## Tagairtí
Athsheachadán

deas|200px|thumb|Athsheachadán
Gléas leictreamaighnéadach nó soladstaideach a fheidhmítear trí athruithe sa chomhartha ionchuir chun gléasanna eile atá ceangailte leis an aschur a rialú nó a fheidhmiú.

Bíonn an chuid is mó díobh i gciorcaid leictreacha, bíodh is gur féidir ionchuir nó aschuir mheicniúla a bheith acu.

Bíonn raon leathan feidhmeanna acu i malartáin teileafóin, lasca is córais uathoibríocha.

## Tagairtí

Catagóir:Teileafónaíocht
Catagóir:Leictreamaighnéadas
Athshlánú

Sa mhíochaine, na próisis a leantar chun cabhrú le hothar filleadh ar an ngnáthshaol, an caighdeán is an modh beatha is fearr is féidir a bhaint amach tar éis galair nó gortú throm. Is féidir go mbeidh gá le fisiteiripe is teiripe ceirde chun cabhrú lena cholainn leibhéal maith feidhmithe a fháil ar ais.

## Tagairtí
Athraonadh

Athrú i dtreo forleata toinne (tonn fuaime nó solais) nuair a théann sí ó mheán amháin isteach i meán eile le luas forleata difriúil ón gcéad mheán. Mar shampla, nuair a théann fuaim ó aer te go haer fuar. Má imbhuaileann ga solais an dromchla idir an dá mheán (meán 1 is meán 2 le luasanna forleata c1 is c2 faoi seach) le huillinn ionsaitheach θA, ní leanann an ga sa treo céanna i meán 2 ach déanann uillinn θB leis an ingear leis an dromchla ag pointe ionsaithe an gha. Is é an ceangal idir an dá uillinn seo ná sinθA/sinθB = tairiseach = c1/c2. Tugtar *dlí Snell* ar an gcothromóid seo, in onóir do Willebrod Snell a d'fhionn í i 1621. Más folús meán 1, c1/c2 = cf/c2 = n2, agus tugtar *[[comhéifeacht athraonta]]* ar thairiseach seo mheán 2. Nuair a théann an ga solais isteach i meán le comhéifeacht athraonta ard, castar an ga athraonta i dtreo an ingir. Tagann an díchumadh a fheictear i réad faoi uisce ón bhfeiniméan seo. Athraonadh solais is bun leis an mbogha ceatha, agus mearuithe súl. 

## Tagairtí
Athshondas (meicnic)

deas|250px|thumb|Athshondas
An tslí a gcritheann córas meicniúil as cuimse ag minicíocht ar leith nuair a fheidhmíonn córas nó réad eile air le fórsa ascalach tréimhsiúil. Samplaí is ea cnagadh fuinneoige i ngluaisteán de bharr rothlú an innill ag luas áirithe, nó durdam buidéil i gcuisneoir de bharr an mhótair ann. Tá athshondas leictreach ann freisin, is baintear feidhm as ciorcad tiúnta, ar féidir a mhinicíocht athshondach a athrú, i ngléas raidió nó teilifíse chun tiúnadh don tsainmhinicíocht a tharchuirtear ón stáisiún raidió. Baintear feidhm as athshondas sa luainíocht sna núicléis sa chóras íomháithe sa mhíochaine a dtugtar *íomháú trí [[athshondas núicléach maighnéadach]]* air, agus sa chóras anailíse ceimice den ainm céanna.

## Tagairtí
Athshondas (cáithníní)

I bhfisic na gcáithníní, beith atá cosúil le cáithnín fonúicléach a idirghníomhaíonn go láidir agus a mheathann i 10-23 soicind chuig cáithnín atá níos cobhsaí. Is róghairid é seo do cháithnín den ghnáthshaghas le mais is fuinneamh glan. Go dtí seo braitheadh cuid mhaith athshondas is foilsíodh tuairiscí orthu.

## Tagairtí
Athshondas maighnéadach

Iarmhairt athshondach ina n-asúnn adaimh nó núicléis atá ag luainiú i réimse maighnéadach fuinnimh ó thonnta raidió a imbhuaileann leo. Tugtar *athshondas [[guairne]]* air seo freisin. Bíonn móimintí maighnéadacha na n-adamh is na núicléas ag luainiú thart ar threo an réimse mhaighnéadaigh atá i bhfeidhm orthu. Ansin nuair a imbhuaileann tonnta raidió, ar mhinicíochtaí sainiúla ar leith, na móimintí maighnéadacha seo, tarlaíonn athshondas agus asúitear fuinneamh ón léas raidió. Is bunús é seo le teicníochtaí tábhachtacha anailíse sa cheimic agus íomháithe sa mhíochaine.

## Tagairtí

Catagóir:Maighnéadas
Athshondas maighnéadach núicléach

deas|250px|thumb|Athshondas maighnéadach núicléach
Rothlaíonn gach uile núicléón — prótón is neodrón — sa núicléas timpeall ar ais tríd, mar a bheadh caiseal ann. Is féidir dhá threo a bheith ag an nguairne seo. 

De bhrí go bhfuil lucht leictreach ag an bprótón atá ar aon luach le lucht an leictreoin, feidhmíonn an núicléas atá ag rothlú mar a bheadh maighnéad bunúsach ann. Fiú i gcás an neodróin neodraigh rothlaithe, tá sé ina mhaighnéad lag. 

Taobh istigh den núicléas ina iomláine, suimítear réimsí na maighnéad chun maighnéad comhthorthach an núicléis a dhéanamh. Má shuitear núicléas aonair hidrigine (prótón aonair) i réimse maighnéadach, treoshuitear an núicléas sa treo céanna leis an réimse. 

Má bhíonn roinnt núicléas den saghas seo ann, treoshuitear iad go léir sa treo céanna, a bheag nó a mhór. Ansin má fheidhmíonn réimse maighnéadach eile, dírithe i dtreo atá ingearach leis an mbunréimse, aomtar na núicléis amach óna dtreoshuíomh bunaidh. Ach de réir mar a chlaontar iad, leanann siad dá nguairne, agus tosaíonn ais na guairne seo ag rothlú thart ar an z-ais i dtreo an bhunréimse mhaighnéadaigh. Guairne dhúbailte a tharlaíonn mar sin, agus tugtar *[[luainíocht]]* ar an bhfeiniméan seo. 

Luainíonn gach núicléas thart ar an mbuntreo le minicíocht ar a dtugtar *[[minicíocht]] Larmor*. Tá an mhinicíocht seo sainiúil do gach iseatóp ar leith. 

Más réimse maighnéadach ailtéarnach an réimse claonta, braitheann a éifeacht chun luainíochta ar a mhinicíocht. Má bhíonn a mhinicíocht cothrom le minicíocht Larmor, tarlaíonn luainíocht athshondach do na núicléis ag minicíocht sin Larmor. 

Bíonn an luainíocht i réim ar feadh tréimhse tar éis don mhaighnéad claonta lascadh ann, agus tar éis é a lascadh as. Is féidir an dá iompraíocht seo a bhrath le corna suite taobh leis na núicléis atá á suaitheadh, de bhrí go n-ionduchtaítear comhartha voltais sa chorna seo de bharr luainíocht na maighnéad núicléach. 

Baintear feidhm as an bhfeiniméan seo chun samplaí a thástáil sa cheimic agus íomháú a dhéanamh sa mhíochaine.

## Féach freisin

* Luainíocht Larmor
* Joseph Larmor
* Luainíocht
* Luainíocht na gcónocht

## Tagairtí
Atonúlacht

mion|Schoenberg - "George Lieder" Op. 15-1
Tréith ceoil nach bhfuil cumtha i ngléas. Is féidir a rá gur atonúil aon cheol nár scríobhadh sa chóras tonúil a bhí i réim timpeall 1600-1920, ach luaitear an téarma go príomha le ceol a scríobhadh sa stíl iarthonúil a d'úsáid Schoenberg, mar shampla ina *Ewartung* (Dóchas, 1909).

## Tagairtí

Catagóir:Ceol
Athshondas paramaighnéadach

deas|250px|thumb|Athshondas paramaighnéadach
Athshondas a léiríonn adaimh d'ábhair pharamaighnéadacha ina bhfuil móimintí maighnéadacha de bharr leictreon neamhdhísithe. Tugtar *athshondas paramaighnéadach leictreon* nó *athshondas guairneach leictreon* air seo. Úsáidtear an feiniméan seo le nádúr nasc ceimiceach a scrúdú, agus tá an teicníocht seo luachmhar sa cheimic, an bhitheolaíocht is an mhíochaine.

## Tagairtí
Atlas (saitilít)

An 15ú satailít nádúrtha de chuid Satairn, a fionnadh i 1980. 138,000 km amach ón bpláinéad, agus 40 km ar trastomhas. 

## Tagairtí
John James Audubon

Éaneolaí is ealaíontóir a rugadh i Les Cayes i Háítí ab ea **John James Audubon** (26 Aibreán 1785 - 27 Eanáir 1851). D'fhoilsigh sé ina leabhar cáiliúil *The Birds of America* (Éin Mheiriceá, 1827-1838) figiúir dhaite de 1,065 éan, cuid mhaith díobh ar thomhas nádúrtha. Bunaíodh Cumann Náisiúnta Audubon i 1866 in onóir dó, cumann atá tiomnaithe do chaomhnú na n-éan i Meiriceá.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1851
Catagóir:Daoine a rugadh i 1785
Catagóir:Ealaíontóirí Meiriceánacha
Catagóir:Éaneolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Fir
Oswald Theodore Avery

Baictéareolaí a rugadh i Halifax, Albain Nua i gCeanada ab ea **Oswald Theodore Avery** (21 Deireadh Fómhair 1877 &ndash; 20 Feabhra 1955). I 1944 thaispeáin sé gur féidir athrú géiniteach a dhéanamh i mbaictéir le DNA, léargas a bhí bunúsach don bhitheolaíocht mhóilíneach.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1877
Catagóir:Básanna i 1955
Catagóir:Bitheolaithe Ceanadacha
Tairiseach Avogadro

Is factóir comhréireachta é **tairseach Avogadro** (*** N <sub>A</sub>*** nó ***L***) a nascann líon na gcáithníní comhábhartha (móilíní, adaimh nó iain de ghnáth) i sampla le méid na substainte sa sampla sin. Is é a aonad SI ná an mól deilíneach, agus sainmhínítear é go díreach mar NA = 6.02214076×1023 mol −1.

## Féach freisin

## Tagairtí
Richard Axel

Bithcheimicí a rugadh ar an 2 Iúil 1946 in Brooklyn, Nua-Eabhrac is ea **Richard Axel**. 

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain  2004 le Linda Buck as a shaothar chun na gabhdóirí bolaithe a fhionnadh agus eagar an chórais bholtanaigh a léiriú.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Julius Axelrod

mion
Cógaseolaí a rugadh i Nua-Eabhrac ab ea **Julius Axelrod** (30 Bealtaine 1912 - 29 Nollaig 2004). Rinne sé taighde ar cheimic is cógaseolaíocht an néarchórais. 

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1970 le Ulf von Euler is Bernard Katz as an saothar seo.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine a rugadh i 1912
Catagóir:Básanna in 2004
Baile an Choillín

Is baile atá suite in iarthar Chontae Cheatharlach é **Baile an Choillín** (Béarla: *Ballinkillin*). Tá scór teach ann agus timpeall is 74 duine a chónaíonn sa bhaile beag. Tógadh scoil ann sa bhliain 1810 le hairgead a bhailigh an sagart paróiste. Sa bhliain 1831 cuireadh córas na scoileanna náisiúnta ar siúl i mBaile an Choillín. Téann an scoil náisiúnta atá ann inniu siar go dtí an bhliain 1861, agus áirítear an teach scoile ar cheann de na tithe scoile is sine sa tír.    

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Cheatharlach
Caisleán Bhaile Muáin

Is Séadchomhartha Náisiúnta é **Caisleán Bhaile Muáin** atá suite 3 km (2 mhíle) soir ó Mhuine Bheag, Contae Cheatharlach, Éire. Ceaptar go thóga an caisleán san 13ú haois.

## Suíomh agus rochtain
Tá Caisleán Bhaile Muáin timpeall 3 km (2 mhíle) soir ó Mhuine Bheag i bpáirc in aice le bóthar Fionnmhach. Tá rochtain ag an bpobal ar an gcaisleán, le rochtain trí dhroichead beag adhmaid thar chlaí. Is féidir le cuairteoirí rochtain a fháil ar bhallaí an chaisleáin ag leibhéal na talún. Is Séadchomhartha Náisiúnta é Caisleán Bhaile Muáin. 

## Struchtúr
Tá an caisleán ina fhothrach agus é comhdhéanta de chlós cearnach thart ar 24 m (80 tr) ar gach taobh, le ballaí eibhir 6.1 m (20 tr) in airde, atá thart ar 2.4 m (8 tr) i leithead ag an mbonn. Tá taobh istigh an chaisleáin oscailte le clós inmheánach timpeallaithe ag na foirgnimh, agus léiríonn na bunsraitheanna an áit a raibh na doirse agus na teallaigh suite. Bhí an teallach mór dúbailte ar an taobh thuaidh mar chuid den halla mór. Is beag rian den struchtúr istigh seachas na bunsraitheanna, cé gur féidir rianta de roinnt struchtúr dhá stór le feiceáil tógtha in aghaidh na mballaí istigh; tá tuairimíocht ann dá bharr nár críochnaíodh an caisleán riamh. Tá geata áirse ag an mballa ar an taobh thiar. Is féidir crosóga geata crochta a feiceáil ar an ngeata, agus b’fhéidir go raibh barbacán chun tosaigh. Tá roinnt polla lámhaigh le feiceáil i mballaí an chaisleáin.

## Stair
Ceaptar gur tógadh Caisleán Bhaile Muáin sa 13ú haois nó go luath sa 14ú haois. Tá cuid mhór den stair caillte, ach ceaptar gurbh é Roger Bigod, 5ú hIarla Norfolk, a thóg é in aimsir an-chorraithe, nó ag muintir Carew, a fuair an talamh nuair a fuair Bigod bás gan oidhre. I ndeireadh na 1800í, cheannaigh Michael Sheill ó Loch Garman an caisleán, a bhunaigh roinnt gnólachtaí áitiúla.

## Féach freisin

* Liosta Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Cheatharlach

## Tagairtí

Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Cheatharlach
Catagóir:Caisleáin i gContae Ceatharlach
Iarmhairt Auger

In adaimh, líonadh folúis i sceall inmheánach leictreon ar leibhéal íseal fuinnimh le leictreon ó sceall níos seachtraí ar leibhéal níos airde fuinnimh. Bíonn an fuinneamh breise in ann tús a chur le hastú leictreoin eile. D'fhionn an fisiceoir Francach Pierre-Victor Auger an iarmhairt seo i 1925, agus bunaítear speictreascópacht Auger uirthi. 

## Tagairtí
Herbert Austin

Déantúsóir gluaisteán a rugadh i Little Missenden Shasana ab ea **Herbert Austin** (8 Samhain 1866 – 23 Bealtaine 1941).   

Sa bhliain 1887 thug sé aghaidh ar an Astráil mar a ndeachaigh sé leis an innealtóireacht, ag cur feabhais ar bhearrthóirí caorach sa chuid ba mhó.  
B'ann freisin a casadh an bhean air a phós sé. Tháirg sé a chéad ghluaisteán, an Wolseley, sa bhliain 1895, agus d'oscail a mhonarcha, Austin Motor Co., in Birmingham i 1905. Bhí sé ina fheisire Coimeádach parlaiminte do thoghcheantar in Birmingham (1918–1924). 

mion|clé|Herbert Austin ina shuí in Austin 7
clé|mion|225x225px|Austin sa bhliain 1905

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1866
Catagóir:Básanna i 1941
Catagóir:Lucht gnó
Coláiste Phádraig Ceatharlach

Is coláiste suite i gContae Cheatharlach é **Coláiste Phádraig Ceatharlach**. Bunaíodh é sa bhliain 1782.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Contae Cheatharlach
Comhairle Contae Cheatharlach

Is comhairle i gContae Cheatharlach í **Comhairle Chontae Cheatharlach**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Cheatharlach
Catagóir:Údaráis áitiúla in Éirinn
Dolmain Chnoc an Bhrúnaigh

Is dolmain meigilite an-mhór atá suite 3&nbsp;km soir ó Cheatharlach, i gContae Cheatharlach, Éire é **Dolmain Chnoc an  Bhrúnaigh**. Meastar go bhfuil meáchan 150 tonna méadrach ag an leac mhullaigh, agus deirtear gurb í an ceann is troime san Eoraip í. Tá an tuama liostaithe mar Shéadchomhartha Náisiúnta. Tá sé suite ar iar-theach eastáit mhuintir Browne ónar tháinig a ainm Bhéarla: Brownshill Dolmen.

Tá sé suite díreach amach ó bhóthar réigiúnach an R726 agus tá sé le feiceáil go soiléir ón mbóthar.

Tógadh an tuama idir 4000 agus 3000 R.Ch. Tá idirdhealú air mar gheall ar thaobh a sheomra adhlactha taobh le dhá chloch mhóra ina seasamh (orthostat) ag tacú le leac eibhir (díon) an tseomra. Ceaptar go raibh an leac mhullaigh clúdaithe le tulach cré agus chuir cloch geata bac ar an mbealach isteach, tá an chloch mhullaigh ar bharr na dtairseach agus cloch an gheata agus fánaí go dtí an talamh amach ón mbealach isteach.

Níl an tochailte déata ar an suíomh. Seasann ceathrú cloch ina seasamh in aice láimhe agus b’fhéidir gur iarsmaí de réamhchúirt í.
clé|mion| Cloch gheata taobh leis an dá chloch tairsí a thacaíonn leis an leac mhullaigh
clé|mion| Méid choibhneasta, mar a fheictear ón mbóthar

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Cheatharlach
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta
Catagóir:Dolmainí
Institiúid Teicneolaíochta, Ceatharlach

Ionad oideachais tríú leibhéal suite i gContae Cheatharlach ab ea **Institiúid Teicneolaíochta, Ceatharlach**. Ar an 1ú Bealtaine 2022 rinneadh cónascadh idir Institiúid Teicneolaíochta, Ceatharlach agus Institiúid Teicneolaíochta Phort Láirge, chun ollscoil nua, Ollscoil Teicneolaíochta an Oirdheiscirt, a bhunú.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Cheatharlach
Catagóir:Institiúidí teicneolaíochta in Éirinn
Páirc Uí Chuilinn

Is staid suite i gContae Cheatharlach í **Páirc Uí Chuilinn**. Toilleann an staidiam 21,000 duine.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Cheatharlach
Catagóir:Staideanna CLG i bPoblacht na Éireann
Caisleán Cheatharlach

Is fothrach de caisleán suite in aice leis an Bhearú i gContae Cheatharlach, Éire é **Caisleán Cheatharlach**. Tógadh é idir 1207 agus 1213, agus is Séadchomhartha Náisiúnta é.

## Stair agus Ailtireacht
Is ón mbliain 1231 atá an taifead scríofa is luaithe den chaisleán seo ach ní ainmníonn sé a thógálaí. Glactar leis go forleathan gurbh é William Marshal a thóg an caisleán sa tréimhse ama idir 1207 agus 1213 a chaith sé in Éirinn. Ba é an caisleán i gCeatharlach an chéad cheann dá shórt in Éirinn, túr daingean, áit a bhfuil túr ollmhór dronuilleogach timpeallaithe ag ceithre thúr ciorclach trí cheathrú níos lú ag coirnéil na dronuilleoige. Mar sin féin, bhí amhras ann gur thacaigh an caisleán i gCeatharlach le feidhm thraidisiúnta an choimeáda, .i. chun fónamh mar dhídean mar rogha dheiridh. Ina áit sin d’imigh sé ón gcaighdeán comhaimseartha i Sasana agus i Mór-Roinn na hEorpa d’aon ghnó, .i. níl aon imbhalla túir, níl aon teach geata, ná aon halla mór neamhroinnte. Tógadh caisleáin chosúla den tréimhse chéanna i Fearna, Cúil an tSúdaire, agus Tír Dhá Ghlas.

Bhí an caisleán istigh 16 x 9.2 m (52 tr x 30 tr), bhí trastomhas 4.6 m (15 tr), agus bhí na ballaí 2.7 m (9 tr) tiubh. Bhí trí stór sa chaisleán istigh agus baineadh úsáid as adhmad do na stórtha uachtaracha. Chuir an balla fada thiar staighrí agus dhá leithreas ar fáil. Léiríonn an dara ceann go raibh an spás roinnte. Bhí an doras isteach ar an gcéad urlár ach tá sé briste amach anois.

Tugadh an caisleán ar láimh don choróin i 1306, deonaíodh é i 1312 do Thomas Plantagenet, coigistíodh an choróin é i 1537 toisc go raibh na tiarnaí talún neamhláithreach, cheannaigh Iarla Thuamhumhan, Donnchadh Ó Briain é sa bhliain 1616, agus d’athraigh sé lámha go leor uaireanta go dtí gur ghlac Oilibhéar Cromail é i 1650 ach tugadh ar ais go dtí Iarla Thuamhumhan é ina dhiaidh sin. Scriosadh an caisleán go forleathan in 1814 mar iarracht níos mó spáis a chruthú chun é a thiontú ina thearmann gealaí le cabhair ó phléascáin. Ní raibh ach aghaidh sheachtrach an bhalla thiar agus an dá thúr in aice láimhe le chaomhnú.

## Litríocht

* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Caisleáin i gContae Ceatharlach
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Cheatharlach
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Slí Chill Mhantáin

Is cosán fad-achair í **Slí Chill Mhantáin** () nó  **<nowiki/>'Slí Cualann'<nowiki/>** nó **<nowiki/>'Slí Cualann Nua**'. Is í an tSlí Náisiúnta Slímharcáilte is sine sa tír agus seans gurb í an ceann is mó cáil freisin. 
mion|275x275px
[mion|[Log na Coille]]
[mion|[Gleann Dá Loch]]

### Stair
Ní aistriúchán díreach é an t-ainm "Slí Cualann Nua". Is tagairt í do Shlíghe Chualann, ceann de chúig bhealach ársa ó Chnoc na Teamhrach a rith trí thalamh Cuala (Cill Mhantáin an lae inniu).  

Mhol an siúlóir J. B. Malone an tSlí sna 1960idí. Osclaíodh an cosán de réir a chéile le linn 1980-1982.  

### Bealach
Síneann an tSlí ó Páirc Mharlaí i ndeisceart Bhaile Átha Cliath chomh fada le Cluain na nGall i gCeatharlach.  

An bealach is éasca ná an chéad chuid ó Bhaile Átha Cliath go hÁth na Sceirí i gCill Mhantáin. Tá beagán le cois 25km i gceist leis an lá ach is féidir stopadh i nGleann Cuilinn agus an 44B a fháil ar ais chuig an gcathair leath bealaigh tríd.  

Téigh ar 16 go Páirc Marley más ag siúl ó dheas atá tú agus faigh an 44 as sin. Is féidir áiteacha eile – Cúirt na bPaorach agus Coill an Chorráin a bhaint amach ó Áth na Sceirí ach siúlóid <5km a chur díot freisin.  

Más maith leat an chéad chuid eile de Shlí Cualann a dhéanamh, is féidir siúl ó Choill an Chorráin chomh fada leis an Tóchar (Bus 181) nó le hÁth na mBó (an bus céanna). 

Tá Gleann Dá Loch ar an tSlí agus is féidir leanacht ar aghaidh ar an gcosán sin as seo, ach is iomaí bealach siúil atá sa Ghleann, Slí na Mianadóirí, an Spinc, agus Poll an Easa ina measc. Is féidir St Kevin’s Bus a fháil ó Bhaile Átha Cliath nó an Nasc Áitiúil a fháil ó bhaile Chill Mhantáin chomh fada le hIonad Cuairteoirí Ghleann Dá Loch. 

## Féach freisin
* Slighe Chualann, ceann de chúig bhealach ársa ó Chnoc na Teamhrach a rith trí thalamh Cuala (Cill Mhantáin an lae inniu).

* Slí Ó Cualann (Sugarloaf)

## Tagairtí

Catagóir:Contae Cheatharlach
Catagóir:Contae Chill Mhantáin
Catagóir:Slí Chill Mhantáin
Catagóir:Cosáin fhad-achair in Éirinn
Catagóir:Contae Átha Cliath
Bá Fundy

mion|Suíomh Bhá Fundy ar chósta thoir Mheiriceá Thuaidh
mion|Alma, New Brunswick: cuid de Bhá Fundy ag an lán mara
mion|An áit chéanna ag lag trá
Bá idir Albain Nua is New Brunswick in oirthear Cheanada is ea **Bá Fundy**, mar a dtarlaíonn an taoide is airde ar Domhan, suas le 16.2 m, a úsáidtear chun leictreachas a ghiniúint.

## Tagairtí

Catagóir:Ceanada
Catagóir:Tíreolaíocht Cheanada
Walter Baade

Réalteolaí Gearmánach ar éirigh leis na réaltaí a roinnt ina dhá rang de réir a bpatrún éabhlóide: rang I (óg) is rang II (aosta) ab ea **Wilhelm Heinrich Walter Baade** (24 Márta 1893 &ndash; 25 Meitheamh 1960). Mar thoradh, méadaíodh faoi dhó scála na faide idir reanna taobh amuigh dár réaltra. Sna Stáit Aontaithe a d'oibrigh sé ó 1931 go 1950. D'fhill sé go dtí an Ghearmáin mar a bhfuair {sé bás i nGöttingen sa bhliain 1960.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1893
Catagóir:Básanna i 1960
Catagóir:Réalteolaithe Gearmánacha
Joseph François Felix Babinski

Néareolaí a rugadh i bPáras ab ea **Joseph Jules François Felix Babinski**,  (17 Samhain 1857 &ndash; 29 Deireadh Fómhair 1932). 

Bhain sé cáil amach as a thuairisc ar fhrithluail mhínormálta coise, siomptóm ar ghalar néaróin uachtaraigh luadraigh, agus frithluail rí na géige, siomptóm ar lot i gcorda an dromlaigh. 

Tugtar *comhartha Babinski* ar an dá fhrithluail seo.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1857
Catagóir:Básanna i 1932
Catagóir:Lianna Francacha
Babún

Moncaí mór domhanda is ea an **babún**. Dúchasach don Afraic is an Araib. Donn nó leathbhuí, aghaidh is fiacla cosúil le madra, géaga cumasacha, eireaball meanfhada stuach, agus más nocht. Taistealaíonn sé i gconairt de suas le 100, agus itheann feithidí, scairpeanna, ainmhithe eile is plandaí.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Príomhaigh
Bacainn fola inchinne

deas|200px|thumb|Bac fola/inchinne
Bac roghnach ar mhalartú ábhar idir fuil is cealla na hinchinne, a bhraitheann ar thréscaoilteacht dhifreálach na ribeadán san inchinn. Trasnaíonn uisce, ocsaigin is dé-ocsaíd charbóin go tapa ach ní thrasnaíonn salainn, próitéin is dopaimín ach go mall. Meastar gur feidhm amháin atá leis an mbac is ea cosaint na hinchinne i gcoinne tocsainí san imshruthú fola. 

## Tagairtí
Bac fola/uiríocha

deas|200px|thumb|Bac fola/uiríocha
Bac fisiciúil a chruthaíonn an timpeallacht is fearr i gcomhair aibiú na ngaiméití ina speirmeatasóin. Cuimsíonn sé cealla Sertoli i bhfidíní seamhanmhara na n-uiríocha is na comhchumair neamhintreáiteacha eatarthu. Nuair a bhíonn inniúlacht imdhíonach bainte amach sna húiríocha, cuireann sé bac ar ábhar antaigineach a ligean ar ais san imshruthú fola le hidirghníomhú le córas imdhíonach na colainne féin, a aithneoidh mar choimhthíoch iad is a chruthóidh antasubstaintí a dhéanfaidh dochar do na húiríocha. Má tharlaíonn damáiste don bhac seo (mar thoradh ar leicneach i bhfear fásta, mar shampla) is féidir go dtarlóidh an ligean is an ghiniúint antasubstaintí seo, agus mar thoradh, athlasadh imdhíonach na n-uiríocha, milleadh na ngaiméití, agus aimride.

## Tagairtí
Bachaillín

Aon bhaictéar slatchruthach. Speiceas mór éagsúil baictéar a ghluaiseann le lascnaid inghluaiste. Dáilte go forleathan mar shapraifítí sa chré agus gnáthóga uisciúla. Cuireann cuid acu tús le galair, mar a tharlaíonn i gcás antraisc.

## Tagairtí
Bachlú

deas|200px|thumb|Bachlú
Cruthú bachlóg trí chilldeighilt taobh istigh de réimse áitiúil ar bhuinneán. Is modh atáirgthe ghnéasaigh an bachlú freisin, ina bhfásann an bhachlóg ar cholainn an tuismitheora, ach scarann sí níos déanaí agus fásann neamhspleách ar a tuismitheoir.

## Tagairtí

Catagóir:Atáirgeadh
George Back

Taiscéalaí an Artaigh, nádúraí agus ealaíontóir a rugadh i Stockport Shasana ab ea **George Back** (6 Samhain 1796 – 23 Meitheamh 1878). Sheol sé leis an taiscéalaí John Franklin ar aistir go dtí an Mol i 1818-1822 is 1825-1827. I 1833-1835 chuaigh sé sa lorg ar thaiscéalaí eile, John Ross: tháinig sé ar Loch na hAirtléire is Abhainn Mhór na nIasc (a dtugtar *Abhainn Back* uirthi anois) agus lean í don Aigéan Artach.

mion|clé|"Áit scíthe sa gheimhreadh", pictiúr le George Black

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe Sasanacha
Catagóir:Ealaíontóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1796
Catagóir:Básanna i 1878
Roger Bacon

Fealsamh scolaíoch Sasanach Proinsiasach ar a dtugtar *an Dochtúir Iontach* ab ea **Roger Bacon** (c. 1214 &ndash; 1294). Spéis aige san eolaíocht nádúrtha, turgnaimh, breathnú díreach, agus an ailceimic. Chreid sé go bhfuil an eolaíocht comhlántach le creideamh. Scríobh sé *Opus Majus* (Príomhshaothar), *Opus Minor* (Mionsaothar) agus *Opus Tertium* (Tríú Saothar). Sa bhliain 1277 cháin an eaglais a chuid scríbhinní, agus cuireadh i bpríosún é go lá a bháis, beagnach.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1214
Catagóir:Básanna i 1294
Catagóir:Fealsúna Sasanacha
Catagóir:Eolaithe Sasanacha
Bádóir uisce

Feithid fhoghlach uisciúil a shnámhann bun os cionn san uisce agus na géaga deiridh mar liáin. Na géaga tosaigh chun greim a fháil ar an gcreach. Ar fud an Domhain. 

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Leo Baekeland

Ceimicí Meiriceánach a saolaíodh in Gent, sa Bheilg, ab ea **Leo Henricus Arthur Baekeland** (14 Samhain 1863 – 23 Feabhra 1944). D'fhionn is mhonaraigh sé páipéar grianghrafadóireachta, ach dhíol a chearta ar an bhfionnachain le comhlacht Eastman. D'fhionn sé an plaisteach baicilít freisin. Fuair sé bás in Beacon, Nua-Eabhrac.
Leo Henricus Arthur Baekeland 

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1944
Catagóir:Ceimiceoirí Beilgeacha
Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1863
Catagóir:Fir
William Baffin

Loingseoir Sasanach ba ea **William Baffin** (c 1584 - 23 Eanáir 1622). Ghlac sé páirt i gcuid mhaith aistear taiscéalaithe chun an Bealach Siar ó Thuaidh a aimsiú (1612-1616). Ainmnítear Bá Baffin as.

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1584
Catagóir:Básanna i 1622
Báicsít

Is éard is **báicsít** ann ná meascán nádúrtha de mhianraí hiodráite d'ocsaíd alúmanaim a rinneadh trí shíonchaitheamh carraigeacha in aeráidí teo taise a lig do na comhábhair intuaslagtha láistiú amach. Príomh-mhianra alúmanaim.

## Tagairtí