open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fónagraf

[mion|an fónuathgraf, 1857 de chuid [Édouard-Léon Scott de Martinville|Scott de Martinville ]][mion|[Thomas Edison agus a fhónagraf, 1878]]
mion|Fónagraf de chuid Edison, a cuireadh ar an marrgadh sa bhlin 1899
Ba é an **fónagraf** de chuid Thomas Edison  an gléas ba choitianta a mbaintí feidhm as chun taifid fuaime a sheinnt sna 1870idí-1880idí go dtí timpeall 1910. Is éard is fónagraf ann ná gléas nó inneall a dhéanann taifeadadh meicniúil agus analógach ar fhuaimeanna ar shorcóirí, chun gur féidir iad a sheinnt arís.
## Stair

Deir roinnt gurbh é Thomas Edison a chum an chéad fhóngraf sa bhliain 1877, ach bhí an Francach Édouard-Léon Scott de Martinville tar éis an fónuathgraf a chumadh faoin mbliain 1857. Bhí sé i gceist go léifí na rianta a bhreac an gléas leis an tsúil dhaonna. Roimhe sin d’úsáidtí gabhláin tiúnála chun rianta a bhreacadh go díreach ó nithe a chruthaigh fuaim agus a bhí a bhí ag creathadh. Rud a bhí déanta ag Thomas Young in 1807.

Is éard a bhí gceist le fónagraf Edison ná gléas a rinne taifeadtaí fuaime a eitseáil ar shorcóirí fónagraf. Bhí dhá shnáthaid aige seo, ceann chun fuaim a thaifead agus ceann chun fuaim a sheinm.

### Meath
Cheap an t-aireagóir Meiriceánach Emile Berliner (1851-1929) an diosca sa bhliain 1887. Rinne sé trádmharc as an bhfocal ‘gramophone’  agus baineadh úsáid as mar ainm ginearálta sa Ríocht Aontaithe ón mbliain 1910 ar aghaidh. Ach tugtar 'phonograph' ar ‘gramophone’ fós sna Stáit Aontaithe. Ó na 1940idí ar aghaidh, seinnteoir ceirnín agus caschlár a tugadh ar gramafón de ghnáth san Eoraip.

## Feidhmiú
Déantar tonnchruthanna chreathanna na fuaime a thaifeadadh mar athruithe beaga fisiciúla comhfhreagracha in iomaire bíse atá greanta, eitseáilte, gearrtha nó brúite isteach i ndromchla sorcóraatá ag timpeallú, ar a dtugtar ceirnín.

## Féach freisin

* Gramafón

## Tagairtí

Catagóir:Seinnteoirí ceoil
Catagóir:Ceol taifeadta
Néarghás

Substaintí nimhiúla iad na **néargháis** a úsáidtear i machaire an áir agus iad ag cur isteach ar an einsím ar a dtugtar eistearáis aicéitiolcoilín. Is tarchuradóir néarógach é an t-aicéitiolcoilín a thugann an "teachtaireacht" ón inchinn go dtí an matán, agus é in ann an matán a spreagadh chun gnímh. Úsáideann an t-orgánach an eistearáis aicéitiolcoilín leis na móilíní aicéitiolcoilín a scoilt go haicéatáit agus cóilín, ach nuair a chuirfidh an néarghás isteach ar an einsím, fágfar an t-aicéitiolcoilín ag oibriú ar na matáin, ionas nach ligfear iad arís. Mar sin, gheobhaidh an t-othar bás le trithí matán, go háirithe nuair a chaillfidh sé a smacht ar na matáin riospráide, is é sin, na matáin lena bhfuil sé ag tarraingt anála.

Go bunúsach, is comhdhúile orgánacha de chuid an fhosfair iad na néargháis. Tá feithidicídí áirithe, cosúil leis an bparaitión, ag oibriú de réir na meicníochta céanna. Cé go dtugtar néargháis orthu, is leachtanna iad le teocht an tseomra, agus is i bhfoirm aerasóil a scaoiltear iad.

De réir Rún a 687 de chuid na Náisiún Aontaithe, a ritheadh i Mí Aibreáin 1991, dearctar ar na néargháis mar airm ollscriosta. De réir an Choinbhinsiúin um Airm Cheimiceacha ón mbliain 1993, a chuaigh i bhfeidhm ar an 29 Aibreán 1997, níl sé ceadaithe d'aon stát go hoifigiúil néargháis a tháirgeadh ná a choinneáil ar stóras.

Aithnítear dhá phríomhghrúpa néarghás, mar atá, an G-ghrúpa agus an V-ghrúpa. Ba iad na saineolaithe Gearmánacha a shintéisigh néargháis an G-ghrúpa thiar sna tríochaidí, go háirithe Gerhard Schrader. Is iad an tsarain, an taban agus an soman na néargháis is aithnidiúla sa ghrúpa áirithe seo.

Maidir leis na V-néargháis, ba é an dochtúir Ranajit Ghosh, a bhí ag obair don chomhlacht tionsclaíochta ceimiceán úd ICI sa Ríocht Aontaithe, a tháinig trasna ar an ngrúpa comhdhúl seo sna caogaidí. Coaúil le Schrader, bhí sé ag forbairt feithidnimheanna nua, agus le fírinne thosaigh an comhlacht ag díol néarghás den chineál V mar fheithidnimh faoin ainm trádála *Amiton*, ach ansin tháinig chun solais go raibh Amiton chomh láidir mar nimh is nárbh fhéidir é a úsáid gan dainséar tromchúiseach a tharraingt ar na daoine a bhí á scaipeadh. D'éirigh ICI as an taighde ar na comhdhúile seo, ach má d'éirigh, chuir fórsaí armtha na Ríochta Aontaithe agus, ina dhiaidh sin, na dtíortha eile suim sna V-néargháis. Bhí, fiú, an ceimiceoir Sualannach Lars-Erik Tammelin ag déanamh taighde ar na comhdhúile seo, agus uaireanta tugtar "eistir Tammelin" orthu fosta.

Catagóir:Airm cheimiceacha
Solad dímhorfach

Is éard is **solad dímhorfach** ann ná substaint a bhfuil cuma an tsolaid uirthi agus mothú an tsolaid inti, cé nach bhfuil struchtúr criostalta inti. Solad dímhorfach í an ghloine, mar shampla. Tá na solaid dhímhorfacha iseatrópach, is é sin, is ionann a dtréithe fisiceacha ó gach treo. Ar an dóigh seo tá siad cosúil leis na leachtanna. Níl leáphointe cruinn ag na solaid dhímhorfacha, nó is dual dóibh bogadh ó sholad go leacht de réir a chéile má théitear suas iad. D'fhéadfá a rá nach fíorsholaid iad ar aon nós, ach leachtanna a bhfuil a slaodacht chomh hard is go bhfuil mothú an tsolaid iontu.

Catagóir:Ceimic Fhisiceach
Catagóir:Solaid
Catagóir:Leachtanna
Taisteal forsholasach

Is ionann **taisteal forsholasach** agus taisteal a sháraíonn luas an tsolais - go bunúsach, luas an tsolais san fholús, nó cuireann meáin éagsúla - solaid, gáis agus leachtanna - moill ar luas an tsolais féin. Is téama coitianta é an taisteal forsholasach san fhicsean eolaíochta, ach ní cheadaíonn teoiric speisialta na coibhneasachta d'aon chorpán luas an tsolais a shroicheadh ná a shárú (bheadh fuinneamh gan teorainn de dhíth leis an luas sin a shroicheadh). Ceadaíonn an choibhneasacht speisialta cáithníní a bhíonn ag gluaiseacht níos luaithe ná an solas an t-am ar fad agus nach féidir leo moilliú síos go luas an tsolais. Taiceoin a thugtar ar a leithéid de cháithníní, cé nach bhfuil iontu i láthair na huaire ach tuairimíocht agus hipitéisí - níor cuireadh sonrú in aon chineál taiceoin riamh.

Ceadaíonn an teoiric choibhneasachta féin an rud ar a dtugtar taisteal forsholasach dealraitheach. Is ionann sin agus taisteal trí réigiún spáis a bhfuil a chéimseata curtha as a riocht, ionas go gcuireann sé ar do chumas áiteanna i gcéin a shroicheadh níos luaithe ná an t-am a thógfadh sé ar an solas teacht a fhad leo sa ghnáthspás, cé nach sárófá luas an tsolais taobh istigh den réigiún díchumtha sin. Go praiticiúil, áfach, níl a fhios ag aon duine cá bhféadfaimis teacht ar a leithéid de réigiún. 

Rinne an fisiceoir Meicsiceach Miguel Alcubierre ar mhatamaitic an innill fhreangtha - sás a chruthódh bolgán míchumtha spáis timpeall ar an spáslong fhorsholasach. Ansin, bheadh struchtúr an spáis féin á chrapadh roimh an spáslong agus á fhairsingiú taobh thiar di. Go bunúsach, bheadh an cleas indéanta dá mbeadh "damhna coimhthíoch" againn, is é sin, damhna a bhfuil dlús an fhuinnimh ann níos ísle ná an neamhní. Mar atá na cúrsaí inniu, áfach, níl a fhios ag aon duine cá dtiocfá ar a leithéid de dhamhna, nó conas a tháirgfeá é.

Maidir leis na poill phéiste, bheadh damhna coimhthíoch de dhíth le ceann acu siúd a chruthú, chomh maith. Na "poill phéiste" atá ann, is é sin, na dúphoill, tá an teoiric ann go bhfuil bealach iontu go hollchruinne eile nó go hait éigin i bhfad i gcéin san ollchruinne seo againn, ach is é oighear an scéil ná go bhfuil singilteacht i gcroílár an dúphoill, agus aon rud a rachaidh tríd an tsingilteacht, ní bheidh ach fuinneamh fágtha de ar an taobh eile.

Catagóir:Coibhneasacht
Catagóir:Ficsean eolaíochta
Dlí Zipf

Is éard is **[[Dlí Zipf]]** ann ná dlí eimpíreach foirmlithe trí bhaint a úsáid as staidreamh mhatamaiticiúil, tagraíonn sé don bhfíric gur féidir le cuid mhaith cineálacha shonraí sna heolaíochtaí fisiceacha agus sóisialta a chomhfhogasú leis an dáileachán a fhaightear i nDlí Zipf, atá neasghaolta le dóchúlacht cumhachta de dhlí na cumhachta. Tá an dlí ainmnithe i ndiaidh an teangeolaí George Kingsley Zipf a chéad mhol é (Zipf 1935, 1949), cé go bhfuil fianaise ann gur thug J.B. Estoup an rialtacht faoi deara roimh Zipf.
[thumb|300px|Minicíocht na bhfocal, i rang-ord, sa leagan bunaidh de [Ulysses le James Joyce.]]

## Inspreagadh
Deir Dlí Zipf go mbíonn minicíocht focal ar bith i gcorpas teanga nádúrtha i gcomhréir contrártha len a rang nó a ord i dtábla minicíochta. Dá bhrí sin, tarlóidh an focal is minice thart ar dhá uair níos mó ná an dara fhocal is minice, a tharlóidh dhá uair chomh minic agus an ceathrú focal is minice, srl. Ag baint úsáide as Dlí Zipf, rinneadh anailís ar obair Ulysses le James Joyce, fuarthas amach gur tharla an focal 

* is coitianta 8,000 uair;
* an deichiú focal 800 uair;
* an céadú focal, 80 uair;
* Agus an míliú focal, 8 n-uaire.

Is iomaí modh agus teoiric ata ann le teanga a theagasc. Ar cheann acu tá ceachtanna agus ábhar teagaisc a bhunú ar na focail is coitianta a úsáidtear sa teanga. Rinne an tAthair Colmán Ó hUllacháin agus a chomhghleacaithe i dTeanglann Rinn Mhic Gormáin taighde ceannródaíocht ar an ghné seo den Ghaeilge sna seascaidí. Foilsíodh torthaí an taighde sin i *Buntús Gaeilge* (An Roinn Oideachais 1966). D'fhoilsigh *[[Breacadh]]*, eagraíocht a bunaíodh sa bhliain 2000 le tacaíocht a thabhairt do Chóistí Gairmoideachais a gcuid seirbhísí do dhaoine fásta a chur ar fail trí Ghaeilge sa Ghaeltacht, *Líostaí Bhreacadh*. Is éard is *Líostaí Bhreacadh* ann ná leabhar ina bhfuil liostaí na bhfocal is coitianta sa teanga bailithe le chéile in ord minicíochta. Tá na focail is coitianta ón nuachtán ''Lá'', agus an nuachtán *[[Foinse]]* luaite sa tionscnamh seo. As 200,000 focal i bh*Foinse* bhí thart faoi 11,907 focail éagsúil ón a chéile. Tharla an 100 focal is coitianta 51.4% uair, an 200 focal is coitianta 60.02%, an 300 is coitianta 65.04% an 400 is coitianta 68.53% agus an 500 focal is coitianta 71.16% uair. Seo a leanas liosta na bhfocal ó 1 go 10 is minicí:

## Naisc sheachtracha
* Liosta focal Gaeilge de réir minicíochta

Catagóir:Staidreamh
Catagóir:Teangeolaíocht chorpais
Catagóir:Dáiltí dóchúlachta
Catagóir:Dlíthe eimpíreacha
Catagóir:Dlíthe na cumhachta
Catagóir:Teangeolaíocht ríomhaireachtúil
Catagóir:Dáiltí scoite
Ken Doherty

Imreoir snúcair gairmiúil de chuid na hÉireann is ea **Ken Doherty**, a tháinig ar an saol ar an 17 Meán Fómhair 1969 i Ráth Garbh, baile i ndeisceart Bhaile Átha Cliath. Tá sé ag imirt ag an leibhéal is airde sa spórt ó 1990 i leith, agus bhuaigh sé Craobh Domhanda Embassy sa bhliain 1997, an duais is mó. Roimhe sin, bhain sé an chraobh domhanda amach mar amaitéarach sa bhliain 1989 agus ag aois faoi-21 sa bhliain chéanna. Tá stíl réasúnta cúramach aige mar imreoir, rud a thuill an leasainm "Crafty Ken" dó.

Taobh amuigh de bhord snúcair, déanann Doherty obair leis na meáin mar thráchtaire agus shaineolaí.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Imreoirí snúcair na hÉireann
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Daoine beo
Gerry Ryan

Ba chraoltóir raidió agus teilifíse Éireannach é **Gerard "Gerry" Ryan** (4 Meitheamh 1956 – 30 Aibreán 2010). Bhí sé ar dhuine de na craoltóirí ba rathúla agus ba chonspóidí in Éirinn agus ba é *The Gerry Ryan Show* ar RTÉ 2fm an clár ba mhó a thuill clú dó. Bhíodh sé le cloisteáil gach maidin ar an gclár sin ó Luan go hAoine idir a naoi a chlog ar maidin agus meán lae, ó 1988 go lá a bháis. Fuarthas a chorp ina árasán ar Shráid Líosain Uachtarach i mBaile Átha Cliath sa bhliain 2010. Fuarthas amach níos déanaí gur dócha go raibh baint ag alcól agus cócaon lena bhás.

## Óige
D'fhás Gerry Ryan aníos i gCluain Tarbh i mBaile Átha Cliath. Bhí a athair ina fhiaclóir agus a mháthair páirteach i gcúrsaí drámaíochta sa chathair. Bhain sé céim dlí amach ó Choláiste na Tríonóide sula ndeachaigh sé le craoltóireacht mar ghairm bheatha.

## Gairm bheatha

### Raidió
clé|mion|Gerry Ryan agus Melanie Verwoerd, 2010
Chuir sé tús lena ghairmréim mar láithreoir raidió sa chraoltóireacht raidió bhradach agus d'éirigh leis post gairmiúil a fháil in RTÉ nuair a bunaíodh stáisiún raidió nua darb ainm *Radio 2* (RTÉ 2fm sa lá atá inniu ann) sa bhliain 1979. Chaith sé cuid mhaith de na hochtóidí mar láithreoir oíche sa stáisiún go dtí gur éirigh leis clár príomh-ama a bhaint amach dó féin idir a naoi a chlog ar maidin agus meán lae.

Clár é seo a bhí dírithe ar chaint agus ar phlé seachas ceol agus chuaigh sé i mbun an chúraim sin go díograiseach. Bhain sé cáil amach mar láithreoir conspóideach nach gcuirfeadh aon fhiacail ann sa phlé a spreagadh sé ar an gclár agus níor loic sé roimh thabhairt faoi ábhair mhóra cainte na linne sin.

Samhlaítear é le cuid mhaith den athrú sóisialta a bhí ar siúl in Éirinn san am sin agus é lánsásta an t-athrú sin a úsáid mar ábhar iomarbhá. Bhí an clár seo ar cheann de na cláir raidió is mó lucht éisteachta in Éirinn go lá a bháis.

## Bás
Chuir Gerry Ryan glaoch ar a fhostóirí in RTÉ oíche Dhéardaoin 29 Aibreán 2010, le rá go raibh sé in ísle brí agus nach mbeadh sé in ann a chlár raidió a chur i láthair an lá dár gcionn. Fuarthas Fiona Looney, iriseoir, chun an dualgas sin a chur i gcrích ar a shon.
clé|mion|236x236px|Melanie Verwoerd, 2010
D'éirigh Melanie Verwoerd, a pháirtí, buartha nuair a chuala sí nach mbeadh an clár á chur i láthair aige agus toisc nach raibh a fhón á fhreagairt aige ach an oiread. Thug sí cuairt ar a árasán agus nuair nár éirigh léi tabhairt air an doras a oscailt, fuair sé cúnamh ó oibrí tógála chun an doras a bhriseadh isteach. Fuarthas corp Uí Riain ina sheomra codlata thart ar 12.30in agus é ina luí ar an urlár in aice lena leapa. Dearbhaíodh é a bheith marbh ar an láthair. Ceaptar go raibh taom croí mar thrúig bháis.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Básanna in 2010
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Láithreoirí raidió Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Dua Khalil Aswad

Ba chailín 17 bliain d'aois í **Du'a Khalil Aswad** (دعاء خليل أسود) (t.1989 - t.7 Aibreán, 2007) a cuireadh chun báis i marú oinigh. Ba Choirdíneach
den reiligiún Yezidi í agus tháinig an teagmhas chun solais nuair a chraoladh físeán den eachtra, a bhí taifeadadh ar fón póca, ar an Idirlíon. 
Spreag an ráfla, gur maraíodh í toisc gur iompaigh sí ina Moslamach, bearta díoltais tromchúiseacha in éadan phobal na Yezidí ag antoiscigh Sunnaígh.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1989
Catagóir:Básanna in 2007
Catagóir:Bású scannánaithe
Catagóir:Coirdínigh
Catagóir:Leatrom ar chearta an duine
Catagóir:Yazidí
Catagóir:Marú oinigh
Pósadh Figaro

mion|clé|Libretto 1786Ceoldráma grinn (*Iodáilis:Opera buffa*) is ea **Le nozze di Figaro, ossia la folle giornata** (*Pósadh Figaro. nó lá na mire* ), K. 492, cumtha ag Wolfgang Amadeus Mozart, agus a leabhróg scríofa ag Lorenzo Da Ponte, bunaithe ar dhráma grinn stáitse le Pierre Beaumarchais,* La Folle Journée, ou le Mariage de Figaro*, (1784).
Cé gur cuireadh toirmeasc i bhfeidhm ar dtús ar dhráma Bheaumarchais, i Vín, mar gur cheap na húdaráis gur fhilíochta ar an uasaicme a bhí mar théama aige, gníomh a mheasadh contúirteacha sna deich mbliana roimh Réabhlóid na Fraince, sa deireadh thiar áfach, bhí an ceoldráma ar cheann de na hoibreacha ba rathúla ag Mozart. Bhain an réamhcheol, ach go háirithe, clú amach agus is minic é a bheith seinnte mar phíosa ceolchoirm (Gearmáinis:Konzertstück).

Catagóir:Ceoldrámaí
Tróna

Is éard is **tróna** ann ná mianra gailíte atá comhdhéanta as hidrigindécharbónáit tríshóidiam agus uisce. Sna Stáit Aontaithe, tá an tróna chomh flúirseach is go n-úsáidtear mar amhábhar don tsóid é, in áit a bheith ag dul i dtuilleamaí phróiseas Solvay, arb é an gnáthphróiseas é sa tionsclaíocht le sóid a tháirgeadh. Is é an fosú is mó ar domhan an ceann atá le fáil in aice le Green River in iardheisceart Wyoming.

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Sráid Líosain

Sráid mhór ar an taobh theas de chathair Bhaile Átha Cliath is ea **Sráid Líosain** nó **Sráid Leeson** (*Leeson Street* as Béarla).

*Sráid Suersey* a thugtaí air, ach fuair sé ainm nua sa bhliain 1728 ó mhuintir Leeson.

D'éirigh go maith leis an amhrán *Leeson Street Lady* le Bagatelle (banna rac-cheoil Éireannach) sna 1970í.

Tá an tréimhseachán  *[[An Timire]]* agus Foilseacháin Ábhair Spioradálta lonnaithe in aon oifig amháin, ar leis na hÍosánaigh í, ar Shráid Líosain Íochtarach.

## Féach freisin

## Tagairtí

L
George Kingsley Zipf

Ba theangeolaí agus ba fhocleolaí Meiriceánach é** George Kingsley Zipf** (1902-1950), a rinne anailís staitistiúil ar mhinicíocht na bhfocal i dteangacha éagsúla. Bhí Zipf ina Chathaoirleach ar an Roinn Ghearmáinise agus ina Léachtóir Ollscoile (rud a chiallaíonn go raibh cead aige a rogha ábhair a mhúineadh) in Ollscoil Harvard. Rinne sé staidéar ar an tSínis agus d'oibrigh sé leis an déimeagrafaic. Is féidir le cuid mhaith dá chuid iarrachtaí a úsáid le hairíonna an Idirlíon, dáileadh ioncaim laistigh de náisiúin, agus go leor bailiúcháin sonraí eile a mhíniú.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1902
Catagóir:Básanna i 1950
Catagóir:Fir
Catagóir:Focleolaithe
Catagóir:Focleolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Staitisteoirí
Catagóir:Teangeolaithe Meiriceánacha
Seán Ó Conaill

:*Tá níos mó ná duine amháin darb ainm Seán Ó Conaill. Féach [[Seán Ó Conaill (idirdhealú)]].*
Seanchaí, feirmeoir agus iascaire a bhí i **Seán Ó Conaill** (1853-1931). Rugadh Ó Conaill i gCill Rialaigh, baile in Uíbh Ráthach i gContae Chiarraí in iardheisceart na hÉireann.

D'fhoilsigh Séamus Ó Duilearga a chuid scéalta sa leabhar *Leabhar Sheáin Í Chonaill* (1948).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Tiorána

Is í **Tiorána** (*Tiranë* nó *Tirana* as Albáinis) príomhchathair Poblacht na hAlbáine. Is í Tiorána an chathair is mó sa tír chomh maith: tá breis is 550,000 duine ina gcónaí ann. Sa bhliain 1614 a bunaíodh an chathair nua-aimseartha. Roghnaíodh Tiorána mar phríomhchathair na tíre sa bhliain 1920.

Tá Tiorána suite i lár na Albáine timpeallaithe ag sléibhte agus cnoic. Tá sí lonnaithe congarach don Meánmhuir agus mar sin tá aeráid na Meánmhara aici. Tá sí ar cheann de na cathracha is fliche agus is grianmhara san Eoraip. 

Ba é an 17ú haois ré órga na cathracha ach bíodh daoine ina gcónaí ann ón an Iarannaois. Bhí roinnt sliocht Eilíria ina gcónaí ann ach thóg na Rómhánaigh í i ndiaidh Cogaidh Eirlíria. 
Sa 4ú haois, thóg Impireacht Bhiosántach í agus tógadh Caisleáin Petrelë. Ní raibh tábhacht ar leith ag baint leis an gcathair go dtí an 20ú haois, nuair a ainmníodh í mar phríomhchathair na Albáine, nuair a d'fhógraíodh neamhspleáchas na hAlbáine sa bhliain 1912. Is í an áit is tábhachtach sa tír
ó thaobh géileagar, airgeadais, agus polaitíocht agus tá Rialtas na hAlbáine ag suí sa chathair chomh maith le tithe Uachtaráin agus Príomh-Aite na tíre. 

## Féach freisin
* Aerfort Idirnáisiúnta Máthair Treasa Tiorána
* Stát Ceannasach Ord Bektashi

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hAlbáine
Catagóir:Príomhchathracha na hEorpa
Stiúrthóir spórtúil

Is duine proifisiúnta a stiúrann club spóirt é **stiúrthóir spórtúil**. Cinneann an stiúrthóir ar struchtúir, straitéisí agus cuspóirí an chlub. I gcoitinne, sna spóirt aonair, bíonn an stiúrthóir spórtúil freagrach as ag cinneadh úsáid na lúthchleasaithe agus teaicticí freisin ach i spóirt foirne, traenálaí sonrach a chomhlíonann na tascanna seo.

Catagóir:Téarmaíocht spóirt
Chadwell Heath

Is baile é **Chadwell Heath** atá suite sa bhuirg Redbridge, Londain Thoir, i ngar d'Ilford agus Romford. Is é 12 míle soir ó thuaidh ó Charing Cross. I ndaonáireamh na bliana 2011 fuarthas 10,021 duine ina gcónaí ann.

## Logainmníocht

Tá an t-ainm *Chadwell* luaite sa bhliain 1254 mar *Chaudewell* agus ciallaíonn sé sin ná 'an fuarán fuar'. Chuir an t-ainm ar lonnaíocht ar an dtaobh Barking an teorainn ársa Barking/Dagenham agus bhí aithne air mar Chadwell Street; toisc go raibh 'Street' brí níos sine an gráig. Sa 17ú haois an Blackheath Common i bparóiste Dagenham a bhí athainmnithe mar Chadwell Heath. 

## Stair

Ba ghráig sa pharóiste ársa an Dagenham é Chadwell Heath. Bhí forbairt ann de thoradh an bóthar Rómhánach Londain go Colchester, ach bhí an formhór an paróiste tuaithe. Bhí iarnród tógtha trí an ceantar as Romford agus Ilford agus i 1864 bhí Chadwell Heath stáisiún traenach oscailte. Thosaigh fás na bruachbhailte i 1900 agus mhéadaigh go tapaigh go dtí 1900. 
 
Bhí ina cónaí den seal gearr Mary Wollstonecraft (rugadh 1759), máthair an údar 'Frankenstein' a scríobhadh Mary Shelley, ar fheirm i ngar Whalebone Lane go dtí bhog a teaghlach go Barking. 

D'fhulaing an ceantar i rith an Dara Cogadh Domhanda de thoradh a lán ionsaithe as an Blitz. In éineacht le sin, ba cónaitheoir Chadwell Heath i Eva Hart, duine de na marthanóirí de RMS Titanic. Bhí sí ina cónaí ar an Japan Road go dtí a báis.

## Tagairtí

Catagóir:London Borough of Redbridge
Loch Nis

Loch mór, domhain, fionnuisce sna Garbhchríocha de chuid na hAlban is ea **Loch Nis** (Béarla: *Loch Ness*), a leathnaíonn thart ar 37 km (23 míle) siar ó dheas ó Inbhir Nis.

Seasann a dhromchla 16 méadar os cionn leibhéal na farraige.

Tá sé nasctha, ar an taobh ó dheas, leis an Abhainn Omhaich, agus le gearradh den Chanáil Chaladónach. Ar an taobh ó thuaidh tá Caol a' Bhànath (Béarla: *Bona Narrows*), a osclaíonn amach i Loch Dabhach a' Phùir, agus a bheathaíonn Abhainn Nis agus cuid eile den chanáil go dtí Inbhir Nis. 

Is  ceann é de na sraitheanna dobharlach ruaimneach modartha, in Albain; bíonn infheictheacht a chuid uisce go heisceachtúil íseal, mar gheall ar mhéid na móna san ithir máguaird.
clé|mion|Níl ann ach cleas

## Stair agus miotaseolaíocht
Tá cáil idirnáisiúnta ar an loch mar gheall ar a "ollphéist" “Niseag”.  Ar an 2 Bealtaine 1931, tuairiscíodh an chéad dearcadh d'Ollphéist Loch Nis i nuachtán Albanach. Is cosúil go raibh gimic mhargaíochta ann,  chun tionscal na turasóireachta a spreagadh. 
mion|Caisleán Urquhart agus Loch Nis
De réir na miotaseolaithe, leis na céadta bliain, chreid daoine áirithe go raibh rud mór mistéireach i bhfolach in uisce Loch Nis. "An ollphéist nó amaidí é? An bhfuil ainmhí cosúil le dineasár sa loch?"  

De réir scéal eile, chuir Naomh Colm Cille Nessie faoi dhraíocht agus "théaltaigh an ollphéist ar ais faoin uisce gan a haghaidh a thaispeáint os cionn uisce arís nuair a bhí daoine ann".

## Naisc Sheachtracha

* Taobh Loch Nis 

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle na Gàidhealtachd
Catagóir:Tíreolaíocht na hAlban
Catagóir:Lochanna
Maida Vale

Is baile é **Maida Vale** atá suite sa bhuirg Cathair Westminster, Londain Láir.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cathair Westminster
Numenius

Is géineas éan é ***Numenius*** ina bhfuil naoi speiceas. Tugtar **crotach** orthu go coitianta.

## Speiceas
* *Numenius phaeopus* — Crotach eanaigh
* *Numenius hudsonicus* — Crotach eanaigh Hudson
* *Numenius tenuirostris* — Crotach gobchaol
* *Numenius arquata* — Crotach coiteann
* *Numenius madagascariensis*
* *Numenius minutus*
* *Numenius borealis* — Crotach Artach
* *Numenius tahitiensis*

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Hipí

deas|250px|thumb|Hipithe
Is éard atá i gceist leis na **hipithe** nó na **grágánaigh** ná fochultúr de chuid na ndaoine óga a tháinig ar an bhfód sna Stáit Aontaithe timpeall ar lár na seascaidí agus a chuaigh ar fud an domhain ina dhiaidh sin. 

Gnéithe den fhochultúr seo ab ea an síochánachas, saoirse na collaíochta is na comhriachtana, na drugaí, an saol nádúrtha (a raibh baint aige leis na grágáin mhóra ghruaige a d'fheictí ar na hipithe) na pobail a thiocfadh chun saoil as a stuaim féin (in áit na sochaí seanbhunaithe), an rac-cheol agus an agóid in aghaidh na héagóra. 
[clé|mion|177x177px|[Síocháin]]

## Stair
clé|mion|177x177px|bus WV
Glactar leis gur fhorbair fochultúr na hipithe i nGreenwich Village, Cathair Nua-Eabhrac, agus i Haight-Ashbury, San Francisco, ar dtús. Bhí tionchar ag stíl agus nósanna na m*beatniks* ar na hipithe, agus bhí cuid mhór d'"fhrithchultúr" agus de réabhlóideachas na hipithe bunaithe ar luachanna an *bheat generation*.

Is dócha gurbh iad Ken Kesey (an scríbhneoir a chum an t-úrscéal úd *One Flew Over the Cuckoo's Nest*) agus a lucht leanúna, a dtugadh na *Merry Pranksters* orthu féin, a chuir an chéad tús le cultúr na hipithe. Bhí sé de nós ag an bpobal seo drugaí a thógáil agus a gcuid cleas a scannánú, agus sa bhliain 1964, thug siad turas fada ar fud na Stát Aontaithe i seanbhus scoile ar bhaist siad *Further* uirthi. Le linn an turais, chraobhscaoil siad soiscéal na ndrugaí, agus is iomaí duine óg a tholg an nós seo uathu san am. 
clé|mion|177x177px|ceol
Luath-hipí tábhachtach eile a bhí i Chandler A. Laughlin III, ceoltóir tíre. In Aibreán 1963, bhí cineál féasta aige lena chuid cairde, caoga éigin duine ar fad, agus iad ag blaiseadh de *peyote*, druga traidisiúnta na mbundúchasach Meiriceánach, i searmanas a bhí dírithe ar spiorad an chomhair agus an chomhdhaonnachais a chur ar bun sa ghrúpa seo, ionas go mbeadh pobal ann feasta. Bhí an pobal seo ag cur fúthu i Virginia City, Nevada, agus ag déanamh ceoil i Red Dog Saloon sa chathair sin. 

I samhradh na mbliana 1964, d'éirigh le Laughlin agus lucht a leanúna dream mór de cheoltóirí óga éirimiúla a earcú agus an ceol tíre is an ceol sícideileach a phósadh le chéile i stíl nua. (Is é is brí le ceol sícideileach ná ceol in aithris na n-eispéireas fuaime a bhíonn ag na daoine faoi thionchar drugaí.) As seo a fáisceadh bannaí tábhachtacha clúiteacha cosúil le Grateful Dead nó Jefferson Airplane. D'fhoghlaim siad uraiceacht na stíle nua i Red Dog Saloon.

Ócáid an-mhór a bhí ann i gcultúr na hipithe ab ea Woodstock sa bhliain 1969, féile cheoil) a bhí ar siúl amuigh faoin tuath ar fheirm Max Yasgur sa bhaile beag Bethel, Nua-Eabhrac, ar feadh deireadh seachtaine amháin.
clé|mion|177x177px|turas bóthair

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr
Catagóir:Ceol
Catagóir:Faisean
Thimphu

Is í **Thimphu** príomhchathair na Bútáine. Tá tuairim is 100,000 duine ina gcónaí in Thimphu agus is í an chathair is mó sa tír í. Tá sí suite 2320m/7656 troigh ós cionn leibhéil na farraige. 

Sa bhliain 1955 a ainmníodh Thimphu mar phríomhchathair nua. Ba í Punakha an phríomhchathair roimhe sin, ach theastaigh príomhchathair nua ó Jigme Dorji Wangchuck, tríú rí na Bútáine. Sráidbhaile a bhí ann um an dtaca sin ach tá borradh agus fás tagtha ar an daonra le blianta beaga anuas.

Catagóir:An Bhútain
Catagóir:Príomhchathracha na hÁise
Gaelscoil na Lochanna

Is gaelscoil í **Gaelscoil na Lochanna** atá suite i mBaile Coimín, Contae Chill Mhantáin. Bunaíodh an scoil sa bhliain 2006. Scoil lán-Ghaeilge idirchreidmheach atá inti.

## Naisc
* GaelscoilNaLochanna.com

Catagóir:Gaelscoileanna in Éirinn
Amadán móinteach

thumb|Ubh '' Charadrius morinellus '' 

Is éan é an t-**amadán móinteach** (*Charadrius morinellus*). Is ball d'ord na Charadriiformes é.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Brian O'Shea

Iarpholaiteoir Éireannach de chuid Pháirtí an Lucht Oibre é **Brian O'Shea** a rugadh 9 Nollaig 1944 i bPort Láirge. D'oibrigh sé mar mhúinteoir scoile sula ndeachaigh sé leis an bpolaitíocht. IarTheachta Dála do Phort Láirge ab ea é (1989–2011). Bhí sé ina urlabhraí ar son a pháirtí ar chúrsaí cosanta agus ar an nGaeilge. D'éirigh sé as an bpolaitíocht sa bhliain 2011.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Daoine as Contae Phort Láirge
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Daoine beo
Sí-abhabha

Is é an **sí-abhabha** nó **chihuahua** an pór madra is lú dá bhfuil ann.
mion

## Cur síos
Tá sé in ainm a bheith éirimiúil agus neirbhíseach. Tá cuma shaintréitheach air. De ghnáth bíonn na súile agus na cluasa mór. Bíonn an tsrón gearr. Bíonn na hainmhithe 500g-3kg ar meáchan. 
## Stair
D'eascair an t-ainm ó stát Chihuahua i Meicsiceo. Ní léir conas a tháinig na madraí seo ar an bhfód, ach ó lár na naoú haoise déag ar aghaidh, bhí turasóirí á gceannach i stát Chihuahua. Deirtear gurbh iad na *Techichi*, madraí beaga a bhí ina gcónaí Meicsiceo roimh theacht na nEorpach, sinsir an phóir.

Sa bhliain 2023, ba ea í Pearl as Florida an madra is lú ar domhan go hoifigiúil,. Bhí sí chomh fada le nóta dollair ($1) agus bhí 0.553 cileagram meáchain inti.

## Tagairtí

## Naisc
* 
* Le standard de la race 

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Póir mhadraí
Mamat

thumb|left|''Mammuthus''
thumb|left|''Mammuthus''
Ainmhí mór ba ea **mamat** (*mammoth*). Mamach a bhí ann. *Mammuthus* a thugtar ar an ngéineas seo as Laidin. Tá an leagan "mamot" in úsáid i nGaeilge na hAlban. Bhí gaol ag an mamat le heilifint an lae atá inniu ann. Tháinig an géineas ar an bhfód tuairim 4.8 milliún bliain ó shin agus bhí mamait le fáil in oileán Wrangel san Aigéan Artach go dtí 4,500 bliain ó shin.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Mamaigh dhíofa
James Cagney

Ba aisteoir Gael-Mheiriceánach é **James Cagney** (a rugadh ar an 17 Iúil 1899 agus a fuair bás i 30 Márta 1986). 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Catagóir:Básanna i 1986
Catagóir:Amhránaithe Béarla
Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Catagóir:Aisteoirí as Nua-Eabhrac
Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Aisteoir is Fearr' (Oscars)
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Damhsóirí
Catagóir:Daoine as Cathair Nua-Eabhrac
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Siamsóirí
Donnóg

Is éan í an **donnóg** (*Prunella modularis*). Is baill d'fhine na Prunellidae iad. 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Holland Park

Is baile é **Holland Park** atá suite sa bhuirg Kensington and Chelsea, Londain Láir.

Catagóir:Royal Borough of Kensington and Chelsea
Méanfach

[250px|mion|[Cat ag ligean méanfaí]]
Is éard is **méanfach** ann ná frithluail a chuimsíonn ionanálú aeir agus síneadh thiompáin na cluaise san am céanna, agus easanálú ina dhiaidh sin. Déanann go leor speiceas ainmhithe, éin agus éisc san áireamh, méanfach. Is minic a dhéanann daoine méanfach mar gheall ar thuirse nó ar leadrán.

## Tagairtí

Catagóir:Méanfach
Éigrit

Is gnáthainm ar éan atá an-chosúil leis an gcorr éisc é **éigrit**. Tá cuid mhaith de na speicis ar a dtugtar *éigrit* sna géinis *Egretta* agus *Ardea* san fhine *Ardeidae*, agus tá roinnt speiceas corr éisc sna géinis seo freisin; dá bharr sin, is léir nach grúpa tacsanomaíochta iad na héigrití. 

## Speicis roghnaithe
* *Ardea alba* — éigrit mhór
* *Ardea intermedia* — éigrit ghob-bhuí
* *Bubulcus ibis* — éigrit eallaigh
* *Egretta alba* — éigrit mhór
* *Egretta caerulea* — éigrit ghorm
* *Egretta garzetta* — éigrit bheag
* *Egretta thula* — éigrit shneachtúil

## Tagairtí
 

Catagóir:Éin
Musculus trachealis

Tá matán mín an **musculus trachealis** le fáil i gcúlbhalla an phíobáin ghairbh (trachea) sna mamaigh.

## Feidhmeanna
Ceanglaíonn an trachealis loingeáin C-chruthacha an phíobáin ghairbh le chéile. Féachann sé chuige go mbeidh na loingeáin dúnta *in vivo*. Caolaíonn an trachealis an píobán garbh agus dá bhrí sin is féidir leis an aer sa phíobán gluaiseacht níos scriobtha nuair a bhíonn an t-ainmhí ag casachtach. 

## Suíomh
Sa chuid is mó de na hainmhithe bíonn sé taobh istigh den loingéan, ach sna creachadóirí bíonn sé taobh amuigh de.

## Néaróga
Na néaróga a bhaineann leis ná an vagus nó an nervus laryngeus recurrens.

## Leabharliosta
* Histology a Text and Atlas/ Michael H. Ross, Wojciech Pawlina.,-5th ed., pg.617
* Franz-Viktor Salomon: *Atmungsapparat*. In: Salomon et al. (Hrsg.): *Anatomie für die Tiermedizin*. Enke Stuttgart, 2. erw. Aufl. 2008, S.&nbsp;324–367. ISBN 978-3-8304-1075-1

Catagóir:Matáin
Barón

Tugtar "**barón**" ar cháithnín fo-adamhach atá déanta as trí chuarc. Is iad an prótón agus an neodrón na baróin is coitianta a aimsítear sa dúlra, agus a bhíonn istigh i núicléas adaimh.


Catagóir:Fisic cháithníní
Bruidhean Chaorthainn

Is éard is **Bruidhean Chaorthainn** ann ná scéal Fiannaíochta (Miotaseolaíocht na hÉireann) de chuid na Gaeilge. Bailíodh an scéal ó roinnt fhoinsí bhéil i gcodanna éagsúla na hÉireann agus na hAlban, áit ar a dtugtar Bruighean Caorthuinn air. Chomh luath le 1633. luadh Seathrún Céitinn é mar shampla de na scéalta Fiannaíochta, scéalta a bhí neamhstairiúil (sé sin, bhí siad draíochta, dochreidte).

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta na Fiannaíochta
Peter Robinson

Polaiteoir Aontachtach de chuid an DUP i dTuaisceart Éireann é **Peter David Robinson** (Gaeilge:*Peadar Dáithí MacRóibín*). Is é an chéad aire reatha agus ceannaire an DUP é. Chaill sé a shuíochán Westminster sa bhliain 2010 agus tá amhras ann faoi na rólanna thuasluaite.

## Luathshaol
Rugadh i mBéal Feirste ar an 29 Mí na Nollag 1948 é. David McCrea Robinson agus Sheila Robinson a thuismitheoirí. 

D'fhreastail sé ar Annadale Grammar School (ar a dtugtar "Wellington College Belfast" anois). Tar éis dó an scoil a fhágáil d'fhreastail sé ar Castlereagh College (ar a dtugtar "Castlereagh Campus of Belfast Metropolitan College" anois). Thug sé seal mar ghníomhaí eastáit, agus ansin chuaigh sé leis an bpolaitíocht.

## Polaitíocht
Ba é Robinson rúnaí ginearálta an DUP ó 1975 go 1979. I dtoghchán 1979 toghadh é mar MP i bParlaimint na Ríochta Aontaithe. Tháinig sé i gcomharbas ar Ian Paisley mar cheannaire an DUP agus mar Chéad Aire Thuaisceart Éireann sa bhliain 2008.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Coirpigh
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine Albanacha na hUladh
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Scríbhneoirí as Tuaisceart Éireann
Catagóir:Cincísigh Éireannacha
Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann
Sinsile

Is creimire beag é an **tsinsile**, cosúil le cabhaí, dúchasach do Mheiriceá Theas. Beag, suas le 35 cm ar fhad. An fionnadh tiubh bog liath, an t-eireaball dosach, na cluasa mór cruinn. Saothraítear go forleathan í le haghaidh a fionnaidh, an fionnadh is costasaí ar domhan. Tá an dá speiceas di ann, mar atá *Chinchilla chinchilla* and *Chinchilla lanigera*. 

## Tagairtí

Catagóir:Creimirí
Catagóir:Mamaigh
Donnchadh Ruadh Mac Conmara

File Gaelach ba ea **Donncha Rua Mac Conmara** (1715-1810). 

## Saol
Rugadh ar an gCreatalach i gContae an Chláir é. Chaith sé cuid mhaith dá shaol mar oide scoile i Sliabh gCua. Tá chúig dhán déag dá chuid fós againn. Is é *Eachtra Ghiolla An Amaráin*, faoina thuras go Talamh an Éisc an ceann is faide agus is mó cáil. 
D'fhill sé ar Éírinn sa bhliain 1756. Deirtear gur thug sé cuairt ar Mhór-Roinn na hEorpa ina dhiaidh sin agus gur in Hamburg a bhí sé nuair a scríobh ‘Bán Chnoic Eireann Oigh’. Tá cáil ar an dán ‘Duain na hAithrighe’ chomh maith. 

## Bás
Fuair sé bás sa bhliain 1810 agus cuireadh sa Bhaile Nua gar do Chioll Mhic Thomáisín i gContae Phort Láirge. I gcuntas iarbháis a foilsíodh sa Freeman’s Journal ar an 6 Oct. 1810 tugtar *the most celebrated of the modern bards* air.

## Leabharliosta
* *Donnchadh Ruadh Mac Conmara 1715 - 1810*, Risteárd Ó Foghluadha (BÁC 1908, 1933).
* Adventures &c trans. Percy Arland Ussher (1926), in one volume with The Midnight Court; 
* S. Hayes O’Grady, [as S. Hayes], Adventures of Donnchadh Ruadh Mac Conmara, A Slave of Adversity (Dublin 1853). 
* Eachtra Ghiolla an Amaráin; or The Adventures of a Luckless Fellow & Other Poems, ed. Tomás Ó Flannghaile, with a life of the poet by John Fleming (Dublin 1897; rep. 1907)

## Naisc
* Donnchadh Rua Mac Conmara

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Daoine a rugadh i 1715
Catagóir:Básanna i 1810
Éadar

:*Baineann an t-alt seo leis na trí speiceas sa ghéineas *Somateria*; tugtar “éadar” ar an speiceas *Somateria mollissima* freisin.

Is [[éan]] é an t-*'éadar**. Trí speiceas de lachain mhara a chuimsíonn an géineas ***Somateria**' san fhine Anatidae iad, mar atá *Somateria mollissima*, *Somateria spectabilis* agus *Somateria fischeri*. Dúchasach do [[Tuaisceart|thuaisceart]] an leathsféir thuaidh. Líneálann an baineannach a nead le cleití boga clúmhúla óna broinn: bailítear na cleití seo ar bhonn trádálach mar fhannchlúmh.

== Féach freisin ==
* [[Steilléadar]] (*Polysticta stelleri'')

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Teach Dhoire Mhóir

Sealúchas de chuid an National Trust (Iontaobhas Náisiúnta d'Áiteanna Stairiúla nó d'Áilleachta Nádúrtha) is ea **Teach Dhoire Mhóir** sa Sruthán i gContae Ard Mhacha i gCúige Uladh na hÉireann. Bíonn sé oscailte don phobal agus cuireann an tIontaobhas Náisiúnta síos air mar "theach ceann tuí de chuid deireadh an 18ú haois i stíl dhúchasach na mionuaisle". 

## Gnéithe
Tá an teach ionsuite i níos mó ná 100 acra (0.40 km2) d'fhearann páirce álainn agus de choillearnaí. Gné shainiúil an tí ná úsáid tuíodóireachta áitiúla ar leith ag baint úsáide as giolcacha na Sionna. 

## Stair
clé|mion
Thóg an Tiarna Isaac Corry, a bhí ina Theachta Parlaiminte do Iúr Cinn Trá ar feadh tríocha bliain, é idir 1776 agus 1787, ar talamh a bhfuair sé mar oidhreacht óna athair. Thóg an Tiarna Charles Coote an teach i stíl an teachín, mar "grianán samhraidh galánta ..." Dréachtadh Acht an Aontais i bparlús mór an tí sa bhliain 1800. Leag John Sutherland, ar cheann de na deisceabail is ceiliúradh de Lancelot "Capability" Brown , amach an fearann páirce atá thar thimpeall air. Dhíol Corry an áit sa bhliain 1810, nuair a d'aistrigh sé go Baile Átha Cliath, agus fuair an teaghlach Young é ina dhiaidh sin. Dhíol an Tiarna William Young an t-eastát sa bhliain 1825 don an teaghlach Smyth. Cheannaigh na Richardsons, a bhí ina gcónaí in aice leis an eastáit, an diméin ina raibh 140,000 crainn ann. Sa bhliain 1952 bhronn an tUasal JSW Richardson Teach Dhoire Mhóir agus a eastát ar an National Trust.

## Tagairtí

Catagóir:Sealúchais an National Trust i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Trasóireacht i gCúige Uladh
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i gContae Ard Mhacha
Catagóir:Tithe móra in Éirinn
Catagóir:Contae Dhoire
Catagóir:Músaeim i dTuaisceart Éireann
Dermot Somers

Dreapadóir, taiscéalaí, scríbhneoir agus craoltóir é **Dermot Somers** (a rugadh sa bhliain 1947, i dTromán, Contae Ros Comáin). D'fhreastail sé ar an scoil lán-Gaeilge Coláiste Mhuire i mBaile Átha Cliath, agus ar Choláiste Ollscoile BÁC marar bhain sé céim BA agus HDipEd amach. Bhí sé ina mhúinteoir scoile ar feadh tréimhse, sular dhírigh sé go lán-aimsirthe ar an scríbhneoireacht, craoltóireacht agus taisteal. Tá cónaí air i nDroichead Átha faoi láthair.

## Dreapadóireacht
Thosaigh Somers ag dreapadóireacht sa bhliain 1974 nuair a bhí 27 mbliana d'aois aige, agus chruthaigh sé ina dhreapadóir cheannródaíoch in Éirinn le linn na seachtóidí.  Chuir sé bonn le cúrsaí nua in áiteanna éagsúla, ina measc an Aill Fhada sa Bhoireann, An Gobán Saor agus Fáth mo Bhuartha ar an mBinn Mhór i gCo Aontroma, Ceann Mhuc Rois siar ó na Cealla Beaga i gCo Dhún na nGall, agus an Tuar Mór i gCo Shligigh. 

I 1983 ba é an chéad Éireannach ar éirigh leis na sé Aghaidheanna Móra ó Thuaidh i Sléibhte na nAilp a dhreapadh. 

Ghlac sé páirt i dturasanna dreapadóireachta go dtí beanna éagsúla i sléibhte Himalaya: Changtse i 1987; Manaslu i 1991; agus Everest i 1993. Dhreap sé sé sna hAindéis agus i réimsí sléibhte eile ar fud an domhain fosta.

## Saothair
Tá trí leabhar gearrscéalta foilsithe aige: *Mountains and other ghosts* (Diadem Books, 1990), *At the rising of the moon* (Baton Wicks, 1994), agus an ceann is déanaí, *Collected short stories* (Baton Wicks, 2004). Bhuaigh *At the rising of the moon* (Baton Wicks, 1994) Duais Boardman Tasker don litríocht sléibhe. Foilsíodh *Endurance* (O’Brien Press, 2005) mar leabhar staire agus miotaseolaíochta a thug cuntais ar thurais cháiliúla in Éirinn. Bronnadh Duais Oireachtais ar a shaothar neamhfhicsin, *Rince ar na ballaí* (Cois Life, 2002). Bhain a úrscéal *Buaic* (Cois Life, 2006) gradam de chuid an *Reading Association of Ireland*. Ghnóthaigh *Ar muir is ar sliabh* (Cois Life) duais Oireachtais chomh maith.

### Leabhair
Dermot Somers – Rince ar na Ballaí  (Cois Life, 2002)

Dermot Somers – Buaic  (Cois Life, 2006)  ISBN: 978-1-901176-66-7

Dermot Somers – Ar muir is ar sliabh (Cois Life) .  ISBN: 9781901176971

## Féach freisin

* Dawson Stelfox
* Clare O’Leary

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Ros Comáin
Catagóir:Teomólungma
Catagóir:Dreapadóirí
Catagóir:Sléibhteoirí
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Císineá

Is í **Císineá** (**Chișinău**) príomhchathair na Moldóive, agus í ar an gcathair is mó sa tír freisin. Tá sí suite cois Bîc i lár na tíre. Bhí cónaí ar 592,900 duine sa chathair sa bhliain 2007.

Bunaíodh Císineá mar shráidbhaile mainistreach sa bhliain 1436. Baile beag a bhí ann fós sa bhliain 1800, ach tháinig borradh agus fás air ina dhiaidh sin.

## Tagairtí

Catagóir:An Mholdóiv
Catagóir:Cathracha na hEorpa
Aidan Price

Is imreoir peile Éireannach é **Aidan Price** (a rugadh ar an 8 Nollaig 1981 i mBaile Átha Cliath), atá ag imirt faoi láthair le St Patrick's Athletic na Bóithéimigh. D'imir sé roimhe sin le Shamrock Rovers i Sraith na hÉireann. Cosantóir atá ann.

D'imir sé le Kilkenny City go tús na bliana 2006, ansin d'aistrigh go Shamrock Rovers. D'aimsigh sé a chéad chúl do Rovers ar an 7 Meitheamh 2008.
 
## Liosta trófaí
* **[[League of Ireland First Division]]: 1** 
** 2006

* **[[Shamrock Rovers Football Club#Imreoir.C3.AD|SRFC Imreoir na bliana]]: 1** 
** 2006

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí League of Ireland
Price, Aidan
Bladhm (earra piriteicniúla)

thumb|Bladhm láimhe
Is feiste piriteicniúla a tugann solas lonrach nó teas dian gan pléascadh é **bladhm**.

Catagóir:Piriteicnic
Clasaic (sacar)

Is ainm a thugtar ar chluiche sacair atá bunaithe ar an iompairc idir dhá fhoireann é **clasaic**. Baintear úsáid as an téarma sa Spáinnis agus Portaingéilis go formhór, chun cur síos a dhéanamh ar chluichí de tábhacht mhór.

## Clasaicí
* Barcelona - Real Madrid (*El Clásico*)
* Boca Juniors - River Plate (*Superclásico*)
* Ajax - Feyenoord (*De Klassieker*)
* Olympique de Marseille - Paris Saint-Germain (Le Classique)

Catagóir:Téarmaíocht spóirt
Cumhdach Torino

thumb|Claonchló
Taiséadach línéadaigh 4 mhéadar faoi mhéadar amháin a bhfuil imlíne de chruth colainne air é **Taiséadach Torino**. Chreideadh roinnt gurbh íomhá bhréige de Íosa Críost a bhí ann. Is é an tuairim choitianta anois gurb ó aois Chríost a thagann sé, cé gurb ann dóibh siúd fós a cheapann gur samhail bhréige d'Íosa atá air.

Déantar tagairt do thaiséadach a tógadh go Constantinople sa bhliain 944, ach ainneoin seo níl taifead iomlán ar a bhain dó ar feadh tréimhse fhada tar éis sin. Tháinig sé chun solais arís sna 1350dí ag Ridire Francach, agus bronnadh ar Phápa Pól é in 1983. Rinneadh dátú carbóin air sa bhliain 1988 agus bhraitheadar gur ón dara nó tríú céad déag a thagann sé, ach is léir anois gur ar phíosa ó imeall an taiséadaigh, píosa a cuireadh leis níos déanaí, a tógadh ar sampla a tástáladh. Sa tástáil is déanaí rinneadh iarracht a léiriú go bhféadfaí taiséadach mar é a chruthú sa lá atá inniu ann ach chruthaigh Paul Bromley i gcaint beagnach 2 uair a chloig nach féidir le heolaíocht uile an lae inniu cóip den taiséadach a athchruthú.

## Tagairtí

Catagóir:Taisí
Leabharchoimeád

Is éard atá i gceist le **leabharchoimeád** ná taifeadadh d'idirbhearta airgeadais.

## Tagairtí

Catagóir:Cuntasaíocht
Catagóir:Airgead
Club Atlético Boca Juniors

mion|left|
Is club peile Airgintíneach é **Club Atlético Boca Juniors**, ar a dtugtar *Boca* de ghnáth, as Buenos Aires. Bunaíodh Boca Juniors sa bhliain 1905. Imríonn an club sa Primera División de Argentina.

Boca Juniors
Club Atlético River Plate

Is club peile Airgintíneach é **Club Atlético River Plate**, ar a dtugtar *River Plate* nó *River* de ghnáth, as Buenos Aires. Bunaíodh River Plate i 1901. Imríonn an club sa Primera División de Argentina.

center|750px|

River Plate
Fulham Football Club

Is club sacair Sasanach é **Fulham Football Club** atá ag imirt sa Premier League faoi láthair. Tá sé lonnaithe i bhFulham, in iardheisceart Londan. Bunaíodh an club sa bhliain 1879, agus mar sin is é an club sacair proifisiúnta is sine i Londain. 

Tá ceithre shéasúr is fiche caite ag an gclub i bpríomhshraith Shasana. Níl aon rud tábhachtach buaite acu go fóill cé go raibh siad in dhá chraobh mór. Sa bhliain 1975, chaill siad 2-0 i gcoinne West Ham United i gcraobh Corn F.A., an t-aon uair riamh dóibh a bheith ann. Sa bhliain 2010, d'imir siad in aghaidh Atlético Madrid i gcraobh UEFA Europa League.

Tá Johnny Haynes, George Cohen, Bobby Robson, Rodney Marsh agus Alan Mullery i measc na n-imreoirí mór le rá a d'imir don chlub. Imríonn an club ag Craven Cottage, ar bhruach abhainn Thames i bhFulham. Tá siad lonnaithe ansin ón bhliain 1896.

Catagóir:Clubanna sacair Shasana
Catagóir:Londain
Club Atlético de Madrid

Club sacair i Maidrid na Spáinne is ea **Club Atlético de Madrid**, nó go simplí *Atlético de Madrid*. Faoi láthair imríonn siad sa Primera División de La Liga española de fútbol. Imríonn siad i staid Vicente Calderón, áit a bhfuil slí ann le haghaidh 55,000 duine. Tá an club ar cheann de na clubanna is rathúla i stair shacar na Spáinne, agus La Liga agus Copa del Rey buaite acu naoi n-uaire. Bhuaigh siad Corn na gCuradh sa bhliain 1962, bhí siad sa dara háit i gCorn na hEorpa sa bhliain 1974 agus bhuaigh siad an Corn Idir-Ilchríochach sa bhliain 1975. Sa bhliain 2010, cé nár éirigh go rómhaith leo sa Liga, bhí seans acu ar chraobh an Europa League. Rug siad an chraobh leo in Hamburg na Gearmáine in aghaidh Fulham F.C. ar 12 Bealtaine.

Tá cúpla leasainm orthu, ar nós *Los Colchoneros* nó "déantóirí tochtanna," toisc dathanna na foirne a bheith cosúil leis na seantochtanna. I rith na 1970í thugtaí *Los Indios* orthu. Dúradh ag an am go raibh an t-ainm seo orthu de bharr a raibh d'imreoirí ó Mheiriceá Theas san fhoireann, agus dúradh freisin gurbh é brí an ainm iad a bheith naimhdeach do *Los Blancos* (Real Madrid), foireann eile de chuid na príomhchathrach.

Catagóir:Clubanna sacair na Spáinne
San José del Guaviare

Príomhchathair na Roinne Guaviare sa Cholóim is ea **San José del Guaviare**. Thosaigh ar a fhoirmiú sa bhliain 1960, a bhí bainteach le forleathnú coilíneach sa réigiún foraoise agus d'fhás sí mar núicléas a thug tacaíocht dó. Sa bhliain 1976, bhain sí an stádas amach mar bhardasacht (Spáinnis: *municipio*) agus d'fhás a daonra ó shin i leith go tapa. 

## Tíreolaíocht
Tá San Jose del Guaviare, príomhchathair na roinne Guaviare, suite i dtuaisceart na rannán pholaitiúla agus riaracháin, agus achar 42 327 km2 aici. Tá an suíochán bhardasacha suite 175 méadar os cionn na farraige agus 400 km ó dheas de Bhogotá, leis na comhordanáidí 2 34'15 ° "N 72 ° 38'25" W

## Naisc sheachtracha
* San José del Guaviare, Suíomh Gréasáin oifigiúil  
* ''Encyclopædia Britannica''; "San José del Guaviare"

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha sa Cholóim
Catagóir:Cathracha sa Cholóim
The Fields of Athenry

Is bailéad Béarla é **“The Fields of Athenry”** (*Páirceanna Bhaile Átha an Rí*) a scríobh Pete St. John sna 1970idí a bhfuil cáil ar leith air in Éirinn. Tá an t-amhrán bunaithe i dtréimhse an Ghorta Mhóir in Éirinn. Is scéal é faoi fhear ó Bhaile Átha an Rí, Contae na Gaillimhe, a cuireadh chun na hAstráile (Bá Botany) mar gur ghoid sé bia ar son a mhuintir bhocht. Cantar an t-amhrán go minic ag ócáidí spóirt ag lucht leanúna na hÉireann.

Taifeadadh don chéad uair é sa bhliain 1979, nuair a bhain Danny Doyle barr na gcairteacha amach leis. An leagan is cáiliúla ná ceann Paddy Reilly, a d'fhan sna cairteacha ar feadh 72 seachtain in Éirinn. Is é an t-amhrán is mó dá chuid riamh. 

I liricí an amhráin, an té atá i gceist le *“for he stole Trevelyan’s corn”* ná státseirbhíseach sinsearach de chuid Rialtas na Breataine in Éirinn, Charles Edward Trevelyan, a bhí ag obair le Fear Ionaid an Rí i gCaisleán Bhaile Átha Cliath.

Catagóir:Amhráin Éireannacha
Catagóir:Contae na Gaillimhe
Catagóir:Gortaí in Éirinn
Bologna Football Club 1909

Is club peile Iodálach é **Bologna Football Club 1909**, ar a dtugtar *Bologna* de ghnáth, a bunaíodh sa bhliain 1909. Imríonn an club i Serie A.

## Tagairtí

Catagóir:Clubanna sacair na hIodáile
Catagóir:Emilia-Romagna
Hammarby IF Fotbollförening

Is club peile Sualannach é **Hammarby IF Fotbollförening**, ar a dtugtar *Hammarby* de ghnáth, as Stócólm. Is é Hammarby IF Fotbollförening roinn sacair an chlub spóirt Hammarby Idrottsförening. Bunaíodh an club spóirt sa bhliain 1897 agus an roinn sacair sa bhliain 1915.

Catagóir:Clubanna sacair
Spéaclaí gréine

deas|250px|thumb|Spéaclaí gréine
Is trealamh cosanta pearsanta agus earra faisin iad **spéaclaí gréine**.

## Féach freisin
* Spéaclaí

Catagóir:Oiriúintí faisin