open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ionsaí diúracán ar Horza

Ar 5 Deireadh Fómhair 2023, phléasc diúracán ollmhór a bhí scaoilte ag fórsaí Rúiseacha le Horza, sráidbhaile in oirthear na hÚcráine. Bhí an eachtra seo ar cheann de na hionsaithe is mó inar maraíodh sibhialtaigh ó thús an chogaidh, Ionradh na Rúise ar an Úcráin.
clé|mion|Iskander-K TEL 9P78-1 le haghaidh  diúracán  9M728
clé|mion|Iskander-M

### Ionsaí
Is in Oblast Kharkiv atá an sráidbhaile Horza, gar don teorainn leis an Rúis agus 30 ciliméadar ó bhrollach an chatha ag an am. Bhí thart ar 300 duine ina gcónaí i Horza ag an am.

Diúracán den déanamh Iskander a scaoil na Rúisigh leis an áit. Sin diúracán balaistíoch tréanphléascach atá 7.3 méadar ar a fhad.
clé|mion|Íospairtí, Horza, 5 Deireadh Fómhair 2023

### Pléascadh
Bhí 52 duine in iomlán caillte de bharr an ionsaithe. Bhí daoine tagtha le chéile le haghaidh tórraimh a bhí ar siúl i gcaife i sráidbhaile Hroza nuair a phléasc an diúracán gan aon fhógra sa tsráidbhaile.  

Bhí sé séanta ag an Rúis gur dhírigh siad an t-ionsaí ar shibhialtaigh den ghnó.  Comhtharlú amach is amach a bhí ann, a mhaígh an Rúis, gur sochraid saighdiúir Úcránach a bhí ann, agus go raibh cúpla saighdiúir eile ann ag an am, nó a lucht tacaíochta. Cheap daoine eile go bhfuair na Rúisigh leid faoi, agus brathadóir *a bhí ann*

## Féach freisin

* Diúracán balaistíoch

## Tagairtí

Catagóir:2023
Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Sléacht Bear River

Ar 29 Eanáir 1863, cuireadh cúpla céad de shliocht na treibhe Shoshone chun báis in Idaho, na Stáit Aontaithe.  An **‘Bear River Massacre**’ nó  **Sléacht Bear River** a baisteadh ar an ár níos déanaí.

clé|mion|Suíomh

### Imeachtaí
clé|mion|Cuimhneachán
Thug Patrick Edward O’Connor, fear Chorca Dhuibhne, ordú dá shaighdiúirína  Shoshone a chur chun báis in ionsaí a rinne an t-arm orthu. Maraíodh b'fhéidir 250 ar an lá sin. Dob é sin an sléacht ba mheasa a dhein arm Mheiriceá ar na Bundúchasaigh Mheiriceánacha in aon iarracht amháin.

Bhí an drochmhianach go smior sa Chonchúrach, is baolach. Ní hamháin gur ordaigh sé an sléacht míthrócaireach seo ar na Bundúchasaigh ach thug ordú gach aon duine acu a bhí os cionn an dá bhliain déag a mharú, gan taise gan trócaire, as sin amach.
[clé|mion|[Patrick Edward O’Connor]]

### Cóir
Chuaigh cáil agus droch-cháil an tsléachta san i bhfad is i gcéin. Má chuaigh, thug ‘údaráis’ an airm ardú céime, Briogáidireghinearál, mar ghradam d’fhear Chorca Dhuibhne. Bhí cuntas air i nuachtán an *New York Times* ag an am.

Ach toisc gur le linn an Chogaidh Chathartha a tharla an t-ár agus go raibh go leor leor gníomhartha marfacha eile a’ titim amach gach aon tarna lá, rinneadh dearúd ar an uafás. Rinne lucht an Airm is an cine geal dearúd air, ach ní nach ionadh bhí an scéal beo i gcuimhne an phobail dúchais, na Shoshone. Coimeádadh scéal an uafáis beo sa phobal sin, mar d’imigh sé ó bhéal go béal is ó ghlúin go glúin.

## Féach freisin

* Patrick Edward O’Connor
*An fear Gaeltachta a d’ordaigh an sléacht ba mheasa a dhein arm Mheiriceá ar na Bundúchasaigh Mheiriceánacha
## Tagairtí

Catagóir:1863
Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá
Catagóir:Idaho
Catagóir:Sléachtanna seicteacha
Catagóir:19ú haois sna Stáit Aontaithe
Jon Fosse

clé|mion|2007
Is scríbhneoir agus drámadóir Ioruach é Jon Fosse (a rugadh ar 29 Meán Fómhair 1959 in Haugesund, An Iorua).     

Scríbhneoir bisiúil é Fosse a bhfuil thart ar 40 dráma foilsithe aige, chomh maith le húrscéalta, filíocht, aistí, leabhair do pháistí agus saothair aistriúcháin. Tá cáil air le fada an lá as an úsáid nuálach a bhain sé as teanga agus as an turgnamh foirmiúil. Is í an teanga Nynorsk an cineál Ioruaise a chleachtann sé ina chuid scríbhinní.

Bronnadh Duais Nobel sa Litríocht air sa bhliain 2022 mar aitheantas ar shaothar iomlán an scríbhneora.

## Féach freisin

* Henrik Ibsen, Knut Hamsun, Aksel Sandemose, srl

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Scríbhneoirí Ioruacha
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Litríochta
Catagóir:Drámadóirí Ioruacha
Future Nostalgia

Is é ***Future Nostalgia*** an dara halbam ón amhránaí Sasanach agus Albánach Dua Lipa. Cuireadh amach é ar an 27 Márta 2020 ag Warner Records. Is albam pop agus dioscó é an t-albam le tionchair ceol damhsa agus leictreonach a thaitin le Lipa ina hóige.

Foilsíodh an chéad singil "Don't Start Now" ar an 31 Deireadh Fómhair 2019. Bhí an-rath aici. Foilsíodh cúig shingil eile, "Physical", "Break My Heart", "Hallucinate", "Levitating" agus "Love Again".

Bhí an-rath ag an albam, ag sroicheadh barr na cairteacha i 15 thír. Chaith sé 4 sheachtaine ag barr chairt na Ríochta Aontaithe, an chéad albam le Dua Lipa chun é a dhéanamh.

Ar an 20 Lúnasa 2020, cuireadh amach albam athmheasctha darbh ainm *Club Future Nostalgia*, déanta in éineacht leis an DJ Meiriceánach .

Chuaigh sí ar chamchuairt timpeall Meiriceá Thuaidh agus Theas, An Eoraip agus An Aigéine chun an albam a chur chun cinn. Ar dtús, cuireadh an chamchuairt ar ceal cúpla uair de bhar Paindéim COVID-19. Thosaigh sí sa bhliain 2022.

## Traicliosta
#### '' Standard Edition''
# "Future Nostalgia" - 3:04
# "Don't Start Now" - 3:03
# "Cool" - 3:29
# "Physical" - 3:13
# "Levitating" - 3:23
# "Pretty Please" - 3:14
# "Hallucinate" - 3:28
# "Love Again" - 4:18
# "Break My Heart" - 3:41
# "Good In Bed" - 3:38
# "Boy Will Be Boys" - 2:46

#### ''Moonlight Edition'' - <small>11 Feabhra 2021</small>
# "Future Nostalgia" - 3:04
# "Don't Start Now" - 3:03
# "Cool" - 3:29
# "Physical" - 3:13
# "Levitating" - 3:23
# "Pretty Please" - 3:14
# "Hallucinate" - 3:28
# "Love Again" - 4:18
# "Break My Heart" - 3:41
# "Good In Bed" - 3:38
# "Boy Will Be Boys" - 2:46
# "Fever" (le Angèle) - 2:37
# "We're Good" - 2:46
# "Prisoner" (Miley Cyrus le Dua Lipa) - 2:49
# "If It Ain't Me" - 3:15
# "That Kind Of Woman" - 3:20
# "Not My Problem" (le ) - 2:23
# "Levitating" (le ) - 3:23
# "Un Día (One Day)" (le ,  agus ) - 3:51

## Singlí
# "Don't Start Now" - 31 Deireadh Fómhair 2019
# "Physical" - 30 Eanáir 2020
# "Break My Heart" - 25 Márta 2020
# "Hallucinate" - 10 Iúil 2020
# "Levitating" - 1 Deireadh Fómhair 2020
# "Love Again" - 11 Márta 2021

## Cairteacha

## Deimhniúcháin

## Naisc sheachtracha
* Seinnliosta Future Nostalgia (The Moonlight Edition) ar YouTube.
## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2020
Catagóir:Dua Lipa
Bo Almqvist

Acadóir béaloidis Sualannach agus iar-Ollamh le Béaloideas Éireann, ón gColáiste Ollscoile, Baile Átha Cliath a bhí in **Bo Gunnar Almqvist** (1931–2013).

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Béaloideasóirí Sualannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Fir
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Chnocán Iaróm
Roibeard Ó Cathasaigh

Is acadóir ó Lios Póil i nDuibhneacha é **Roibeard Ó Cathasaigh**, agus is léachtóir é le Gaeilge i gColáiste Mhuire Gan Smál, Ollscoil Luimnigh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Léachtóirí Éireannacha
Spéicéir Theach na nIonadaithe, SAM

mion|clé|Bratach an speicéara
Is é **Spéicéir Theach na nIonadaithe** an tríú duine is tábhachtaí i rialtas na Stát Aontaithe, de réir an Bhunreachta, Teach na hIonadaithe, Stáit Aontaithe Mheiriceá    Ceann Comhairle
clé|mion|Mike Johnson
Is iad baill an Tí a thoghann Ceann Comhairle an Tí, nó an Spéicéir / Speaker, mar a thugtar air as Béarla.

### Spéicéirí
Toghadh  Kevin McCarthy mar Spéicéir  i dtús mí Eanáir 2023 agus cuireadh as oifig é mar Spéicéir cúpla mí níos déanaí. Ba é an chéad cheannaire i stair sheomra íochtair Chomhdháil na Stát Aontaithe a baineadh den phost. Vótáil ochtar Poblachtánach ón eite fhíordheis den pháirtí  Poblachtánach  i gcoinne McCathy.

Toghadh Mike Johnson mar spéicéir Theach na nIonadaithe ar 25 Deireadh Fómhair 2023. Tá  cúlra aige sa dlí bunreachtúil. D’éirigh leis na Poblachtánaigh ar deireadh thiar dóthain vótaí a chur le chéile le Johnson a cheapadh, bunaithe cuid mhór ar thacaíocht a bheith faighte aige ó Donald Trump. Dúirt Johnson ag a chéad preasagallamh go bhfuil táinseamh Uachtaráin ar an dara cumhacht is mó atá aige, i ndiaidh fógairt cogaidh.

## Féach freisin

* Toghchán an Chinn Comhairle chun Teach na nIonadaithe i Stáit Aontaithe Mheiriceá, 2023
* Teach na hIonadaithe, Stáit Aontaithe Mheiriceá

## Tagairtí

Catagóir:Tionóil náisiúnta
Catagóir:Polaitíocht na Stát Aontaithe
Catagóir:Rialtas Feidearálach na Stát Aontaithe
Guts (albam Olivia Rodrigo)

Is é ***Guts*** an dara halbam stiúideo ón amhránaí Meiriceánach Olivia Rodrigo. Foilsíodh é ar an 8 Meán Fómhair 2023 trí Geffen Records. Scríobh agus thaifead sí an t-albam in éineacht le , a d'oibrigh léi ar a céad albam *[[Sour (albam Olivia Rodrigo)|Sour]]*.

Is albam popcheoil é *Guts* le hamhráin bhríomhara agus bailéid shéimhe. Tá níos mó tionchair rac ann freisin ná a bhí ar an gcéad albam. Is é ábhar an albaim ná athrú Rodrigo ón ógántacht go dtí an aosacht agus na dúshláin a bhaineann leis. Moladh í as an ábhar, as castacht na liricí agus as aeistéitic agus fuinneamh ginearálta an cheoil.

Chuaigh an t-albam go dtí barr na cairteacha i 14 thír, an Astráil, Ceanada, Éire, an Ríocht Aontaithe agus an tSualainn san áireamh. Foilsíodh trí shingil in éineacht leis an albam: "Vampire", "Bad Idea Right?" agus "Get Him Back!". Beidh Rodrigo ag dul ar chamchuairt leis an albam sa bhliain 2024 freisin.

## Traicliosta
# "All-American Bitch" - 2:45
# "Bad Idea Right?" - 3:04
# "Vampire" - 3:39
# "Lacy" - 2:57
# "Ballad of a Homeschooled Girl" - 3:23
# "Making the Bed" - 3:18
# "Logical" - 3:51
# "Get Him Back!" - 3:31
# "Love Is Embarrassing" - 2:34
# "The Grudge" - 3:09
# "Pretty Isn't Pretty" - 3:19
# "Teenage Dream" - 3:42

## Singlí
# "Vampire" - 30 Meitheamh 2023
# "Bad Idea Right?" - 11 Lúnasa 2023
# "Get Him Back!" - 15 Meán Fómhair 2023

## Cairteacha

## Deimhniúcháin

## Tagairtí

Catagóir:Olivia Rodrigo
Catagóir:Albaim a eisíodh in 2023
Séamus Ó hUltacháin

File agus scríbhneoir Gaeilge ba ea **Séamus Ó hÚltacháin** nó *Jim Nolan* (1948 - 19 Meán Fómhair 2023. Chaith sé scór bliain is tuilleadh ag teagasc i mBÁC, agus é ag scríbhneoireacht ag an am céanna.

Ar scor, d'fhill sé ar an mBlaic i gContae an Chabháin, áit a mbíodh sé ag obair mar threoraí i bPáirc Náisiúnta an Bhoirinn. Bhí an galar néarón luadrach air.

## Saothair
Chaith sé scór bliain is tuilleadh ag teagasc i mBÁC, áit ar chruthaigh sé an tsraith leabhar *Deco agus a chairde* le O'Brien Press (sraith theilifíse do dhéagóirí ar RTÉ níos déanaí). Foilsíodh aistí leis ar iarsmaí seandálaíochta, go háirithe ar chlocha sa tírdhreach, i *Breifne* agus *Archeology Ireland*. Bhí sé ina chomhúdar ar *Stair Chill na Laighneach*. Chonacthas saothar filíochta leis i *Scríbhneoirí Cois Teorainn* fosta. 
* *Deco agus a chairde* , 1985. / Sraith theilifíse do dhéagóirí ar RTÉ sna 1980idí

* *Saoire an tSamhraidh* - , 1986

* *Craic agus Croíbhriseadh* - , 1986.

* *Aniar Aduaidh* 2004, a chéad chnuasach filíochta

* *Imeallaigh* Binn Éadair, BÁC, Coiscéim, 2017.

## Naisc sheachtracha

* Deco (sraith theilifíse)

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Fir
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Filí na hÉireann
Corn FIFA an Domhain 2030

Craobhchomórtais sacair is ea **Corn FIFA an Domhain 2030**, ar siúl i sé thír ar thrí mhór-roinn sa bhliain 2030. Beidh an chuid is mó den chomórtas ar siúl sa Spáinn, sa Phortaingéil agus i Maracó.  Imreofar trí chluiche i Meiriceá Theas chom maith, le 100 bliain den chomórtas a cheiliúradh, san Uragua, san Airgintín agus i bParagua. 
clé|mion
Reáchtáladh an chéad Chorn Domhanda in 1930 in Uragua, agus bhí an bua ag an tír óstach. Ó shin i leith tá sé ar cheann de na himeachtaí spóirt is luachmhaire agus is mó faire ar domhan. Sa bhliain 2023, cheadaigh comhairle rialaithe FIFA athrú ar an bhformáid thraidisiúnta ar ócáid chomóradh céad bliain an chomórtais. De réir an tsocraithe neamhghnách seo, beidh trí thír i Meiriceá Theas - an Airgintín, Paragua agus Uragua - mar óstach ar chluiche oscailte amháin. 

## Féach freisin
* Corn Sacair an Domhain  

## Tagairtí

Catagóir:2030
Catagóir:Corn FIFA an Domhain 2030
Catagóir:Spórt i 2020
Catagóir:An Spáinn
Catagóir:Uragua
Catagóir:Paragua
Catagóir:An Airgintín
Catagóir:Maracó
Something To Give Each Other (albam Troye Sivan)

Is mé ***Something To Give Each Other*** an tríú halbam stiúideo ón amhránaí Astrálach Troye Sivan. Foilsíodh é trí EMI Music Australia agus Capitol Records ar an 13 Deireadh Fómhair 2023, cúig bliana i ndiaidh a albam deireanach ''Bloom''. Cuireadh amach dhá shingil roimh an albam, "Rush" ar an 13 Iúil agus "Got Me Started" ar an 20 Meán Fómhair 2023. Seoladh singil eile "One Of Your Girls" ar an lá céanna leis an albam. Thug léirmheas ó *[[The Guardian]]* ceithre réalt don albam.

## Cúlra
D'fhógair Sivan an t-albam ar an 9 Meitheamh 2023 ar Instagram in éineacht le gearrthóg físe a thaispeáin é féin ar teilifís ar feadh na blianta ag tosú nuair a chuir sé a chéad físeán ar YouTube agus ag críochnú le gearrthóg don físeán cheoil don singil "Rush" a bhí le teacht. Dúirt sé sa phostáil go raibh sé ag obair ar an albam ar feadh níos mó ná cúig bliana idir cheangaltais éagsúla eile ar nós a chamchuairt The Bloom Tour agus an tsraith theilifíse *The Idol*, áit a bhí príomhpháirt aige.

D'fhógair sé ainm an albaim agus dáta a sheolta agus nocht sé an clúdach ar an 13 Iúil 2023 ar na meáin shóisialta.

## Traicliosta
# "Rush" - 2:36
# "What's The Time Where You Are?" - 3:23
# "One Of Your Girls" - 3:01
# "In My Room" (le Guitarricadelafuente) - 3:13
# "Still Got It" - 3:28
# "Can't Go Back, Baby" - 3:21
# "Got Me Started" - 3:18
# "Silly" - 3:38
# "Honey" - 3:26
# "How To Stay With You" - 3:16

#### Nótaí
* Ar dtús, bhí leagan shingil "Rush" ar an CD. Athraíodh é go dtí an leagan breise nuair a d'fhógair Sivan an traicliosta ar na meáin shóisialta.

## Singlí
# "Rush" - 13 Iúil 2023
# "Got Me Started" - 20 Meán Fómhair 2023
# "One Of Your Girls" - 13 Deireadh Fómhair 2023

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2023
Catagóir:Troye Sivan
Caife ar fionraí

Is éard is **Caife ar fionraí** ann ná nós dea-thola nó carthanachta ina spreagtar daoine chun cupán caife *ar feitheamh* a cheannach do dhaoine anaithnide a thiocfaidh isteach i gcaifé nó i mbialann ina ndiaidh. Ó chleachtas *caffè sospeso* – a chiallaíonn *caife ar fionraí* nó *caife ar ball* san Iodáilis a thagann sé, agus is san Iodáil a thosaigh an nós a spréigh amach timpeall na hEorpa ina dhiaidh sin.

## Tagairtí

Catagóir:Caife
Catagóir:Nósanna caife
Catagóir:Nósanna Eorpacha
Charles Lamb (péintéir)

Ealaíontóir mór le rá as Éireann ba ea **Charles Lamb** ((30 Lúnasa 1893 – 15 Nollaig 1964) ) a tharraing pictiúir go leor de shaol na hÉireann agus de thírdhreach agus muintir Chonamara.
[clé|mion|Bhí Lamb ina chónaí ar an mBóthar Buí ar an g[An Cheathrú Rua|Ceathrú Rua ó na tríochaidí go dtí 1964 agus baineann riar mhaith dá shaothar ealaíne le Conamara - daoine agus radharcanna ón gceantar. .]]

## Saol
Ba as Port an Dúnáin Charles Lamb  agus ba é an t-údar Pádraic Ó Conaire a mhol dó a aghaidh a thabhairt ar Chonamara. Tamaill níos déanaí, thit Lamb faoi dhraíocht ag Conamara agus rinne sé pictiúir dhraíochta den cheantar. Bhí Lamb ina chónaí ar an gCeathrú Rua ó na tríochaidí go dtí gur cailleadh é i 1964.

Ceannródaí ab ea a bhean, Catherine Hueffer Lamb a bhí ar an gcéad bhean a cháiligh ina tréidlia  – an t-aon bhean a bhí sa rang (ba é an scríbhneoir Ford Madox Ford a hathair).

Mac le Charles Lamb ba ea Peadar Lamb, duine de mhóraisteoirí na hÉireann.

## Saothar
Díoladh sa bhliain 2017, ar €2,500, saothar le Lamb ina bhfuil radharc de chósta Chonamara – 'Coastal Landscape – Carraroe' 

## Féach freisin

* Charles Lamb (scríbhneoir aistí)
* Peadar Lamb, aisteoir
* Ealaíontóirí Pádraic Reaney, Paul Henry agus Daniel O'Neill

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Éireannacha
Catagóir:Conamara
Catagóir:Daoine a rugadh i 1893
Catagóir:Básanna i 1964
Catagóir:An Cheathrú Rua
Ailton Krenak

Is scríbhneoir, fealsamh agus gníomhaí pobail é **Ailton Krenak** as an Bhrasaíl  (a rugadh ar 29 Meán Fómhair 1954 i Minas Gerais), an chéad bhundúchasach riamh a toghadh ina bhall d’Acadamh Brasaíleach na Litríochta.  

Is ball é Ailton Krenak den phobal bundúchasach Krenak. Ceann de na smaointe atá ag Krenak ná ardán a fhorbairt ar a mbeadh pobail bhundúchasacha na tíre in ann a scéalta féin a insint ina dteangacha éagsúla féin.  

Tá cáil ar Krenak sa Bhrasaíl agus thar lear mar scríbhneoir. Ach is mar scéalaí is mó a bhreathnaíonn sé air féin, oidhre beo ar thraidisiún béil a phobail. 
clé|mion|agallamh sa bhliain 2020
clé|mion|Krenak sa bhliain 2017

### Saothar
Aistríodh saothar Krenak go 13 teanga.  Tá a leabhar *Ideias para adiar o fim do mundo* (‘Moltaí chun deireadh an domhain a chur ar athlá’) ar fáil i mBéarla faoin teideal *Ideas to Postpone the End of the World* (2019). Tá dhá leabhar eile dá chuid ar fáil i mBéarla freisin: *Life is not Useful* (2020) agus *Future Ancestor* (2022).

Ceann de na téamaí lárnacha i scríbhneoireacht Ailton Krenak ná an smaoineamh gurb é an scaradh saorga a chuir an aigne iartharach i bhfeidhm idir *[[homo sapiens]]* agus an chuid eile den domhan bunchúis ghéarchéim na haeráide agus gach fadhb thimpeallachta eile. Mar shampla, ina leabhar *Ideias para adiar o fim do mundo,* molann Krenak  an teachtaireacht, 'ní dhéanfadh an duine creach ar shliabh dá dtuigfeadh sé gur neach beo atá sa sliabh, ná ní chaithfeadh sé dramhaíl mhianadóireachta in abhainn dá dtuigfeadh sé gur gaol dúinn í'.  (Ar bhruacha an Rio Doce, an abhainn is truaillithe i Meiriceá Theas, a rugadh Ailton Krenak).

## Féach freisin

* Bundúchasaigh Mheiriceá
* Pobal Krenak 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Scríbhneoirí Brasaíleacha
Catagóir:Iriseoirí Brasaíleacha
Catagóir:Fealsúna Brasaíleacha
Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá
Tubaiste Dongfang zhi Xing

Chuaigh an long chrúsála, an **Dongfang zhi Xing** nó  "**The Eastern Star**" go tóin poill i ndeisceart na Síne ar 1 Meitheamh 2015. Áirítear é seo a bheith ar an tubaiste loingseoireachta is measa sa tSín sa 21ú haois. Cailleadh 442.
clé|mion|An Princess Jeannie (1993), cosúil le chéile

### Imeachtaí
Bhí an bád ar a bhealach ó Nanjing go Chonging ach chuaigh sé go tóin poill "de dheasca na drochaimsire",  de réir na hÚdaráis, thart ar a 9.30. Is ar abhainn an Yangtze a tharla an timpiste. 

Bhí breis is 454 duine ar bord, turasóirí amach sna blianta ab ea a bhformhór.

Tarrtháladh 12, an captaein agus an príomhinnealtóir ina measc.

## Féach freisin

* An Iaing-tsí

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Síne
Catagóir:Tubaistí
Catagóir:Eachtraí muirí
Catagóir:2015
The Onion Router

Is bogearra (ríomhoideas) foinse oscailte é **The Onion Router**, nó **TOR** mar is gnách é a ghiorrú. Úsáidtear TOR le cumarsáid gan ainm a cheadú trí líonra forleagtha domhanda a bhfuil breis is seacht míle athsheachadán.

An té a rachaidh i muinín TOR is féidir leis a ghníomhaíocht ar an Idirlíon a choinneáil faoi cheilt níos fearr ná gan TOR. Ní ligfeadh TOR duit a aithint cá bhfuil úsáideoir áirithe suite, fiú dá mbeadh faireachas Idirlín nó anailis tráchta idir lámhaibh agat. Is féidir leis an úsáideoir cumarsáid a dhéanamh gan a ainm ná a sheoladh IP a nochtadh, agus é ag baint leasa as nóid imeachta TOR.

Tagraíonn an focal *onion*, oinniún, do phrionsabal bunúsach TOR, is é sin, ródú oinniúin (*onion routing* as Béarla) - an modh códaithe a bhfuil an ródú bunaithe tá sé cosúil le hionair an oinniúin, is é sin, cuireann TOR sraith chriptithe anuas ar shraith chriptithe. Forbraíodh TOR i Saotharlann Taighde Chabhlach na Stát Aontaithe (*United States Naval Research Laboratory*), agus ba iad an matamaiticeoir Paul Syverson agus na ríomheolaithe Roger Dingledine agus Nick Mathewson a lainseáil an chéad leagan den bhogearra ar an 20 Méán Fómhair 2002. Bhí an obair tosaithe faoi lár na nóchaidí, agus ba é ba chuspóir leis ar dtús ná cumarsáid lucht faisnéise na Stát Aontaithe a chosaint ar an Idirlíon.

Lenár linn féin tá teacht ag gnáthdhaoine ar TOR, agus is ábhar mór conspóide é go bhfuil coirpigh de chineálacha éagsúla ag glacadh buntáiste air le, abair, drugaí mídhlíthiúla a dhíol nó le pornagrafaíocht faoi pháistí a scaipeadh.

## Tagairtí

Catagóir:Idirlíon
Catagóir:Ríomhaireacht
Foras Gnó na hÉireann

Eagraíocht Ghaeilge do lucht gnó é **Foras Gnó na hÉireann** nó **FGÉ** (*Foras Gnó na Gaeilge * uaireanta). Bunaíodh é breis is 50 bliain ó shin. Ba é sprioc fhadtéarmach FGÉ ón gcéad lá an Ghaeilge a chur chun cinn i saol gnó na hÉireann. Bíonn sé de nós ag an eagraíocht teacht le chéile uair sa mhí le haghaidh lóin, i mBialann na gComhaltaí, Teach Laighean. Thosaigh an traidisiún sin nuair a toghadh Ruairí Brugha ina Sheanadóir sa bhliain 1977, thug an Seanadóir cuireadh don eagraíocht an lón a chaitheamh san mBialann sin ar bhonn rialta. I láthair na huaire is é Éamon Ó Cuív, Teachta Dála, atá mar éarlamh nó pátrún ag an eagraíocht.

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge
Catagóir:Cumainn ghnó
Gormfhlaith Ní Shíocháin Ní Bheoláin

Is file, scríbhneoir, aisteoir, feadógaí, pianódóir, amhránaí ar an sean-nós agus rinceoir seite as Corcaigh í **Gormfhlaith Ní Shíocháin Ní Bheoláin**. Tá sí i mbun máistreacht sa tSean-Ghaeilge agus sa Mheán-Ghaeilge i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh. Tá mórán duaiseanna bainte ag a cuid scríbhneoireachta agus ceoil, agus tá a saothar le léamh i bhfoilseacháin éagsúla, ina measc sna cnuasaigh Lampa ar Lasadh: Gradam Mháire Mhac an tSaoi agus Washing Windows Too: Irish Women Write Poetry, san iris Feasta, Comhar agus Nós agus na foilseacháin tríú leibhéil Breac, University Express, agus Tuathal. Bronnadh scoláireacht Quercus sna hEalaíona Cruathaitheacha agus Taibhithe uirthi freisin. Bíonn sí le clos ag imeachtaí amhail REIC agus Comórtas Slamfhilíochta Liú Lúnasa.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Mná
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Sam Ó Fearraigh

File, scríbhneoir, drámadóir, aisteoir, scríbhneoir scripte agus amharclannóir is ea **Sam Ó Fearraigh**, as Gort an Choirce, i dTír Chonaill. Foilsíodh filíocht dá chuid in Comhar, Poblachd nam Bàrd, Green Carnations | Glas na Gile, agus ROPES, agus foilsíodh ficsean gairid in Splonk (2020) agus sa chnuasach Bláth na dTulach (2021). Bhuaigh sé Comórtas Slamfhilíochta Liú Lúnasa in 2021 agus fuair dánta leis an chéad agus an tríú áit faoi seach i gcomórtas filíochta Frances Browne sa bhliain chéanna. I measc a chuid saothar amharclannaíochta tá *[[Grindr, Saghdar, agus Cher]]* (2023, comhoibriú le Ciara Ní É agus Eoin McEvoy), agus *Balbháin* (2020). Oibríonn Sam mar scéalaí, scriptscríbhneoir agus mar aisteoir ar Ros na Rún. Bíonn sé le clos ag imeachtaí amhail REIC go minic.

## Naisc sheachtracha
* Próifíl AAG: Sam Ó Fearraigh
* Dán in Comhar: Mise Aerach

## Tagairtí

Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Filíocht ó bhéal i nGaeilge
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Amharclannaíocht na Gaeilge
Catagóir:Aisteoirí
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Aisteoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí splancfhicsin
Catagóir:Muintir Ros na Rún
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Cormac Mac Gearailt

File ó bhéal is ea **Cormac Mac Gearailt**. Rugadh is tógadh i mBaile Átha Cliath é ach tá fréamhacha aige i gCorca Dhuibhne. Bhuaigh sé an *Talkatives Poetry Slam* sa bhliain 2022, agus bhuaigh sé Comórtas Slamfhilíochta Liú Lúnasa in 2023. Bíonn sé ag reic dánta ag féilte, i dtithe tábhairne, agus ar stáitsí éagsúla ar fud na tíre, ag imeachtaí amhail REIC.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Filí Béarla
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Filíocht ó bhéal i nGaeilge
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath‎
Infheistíocht

Is éard atá i gceist le **infheistíocht** i réimse an airgeadais ná ceannach earraí caipitiúla, nó sócmhainní airgeadais, chun earraí a tháirgeadh nó ar son a dtoraidh airgeadais, mar shampla

* earraí caipitiúla (ar nós fearais agus innealra i monarcha), chun earraí a tháirgeadh lena gcaitheamh sa todhchaí ;
* sócmhainní a cheannach, ar nós urrús, saothar ealaíne, taiscí bainc nó cumainn foirgníochta, srl., go príomha ar son a dtoraidh airgeadais, bíodh sin mar ioncam nó mar ghnóthachan caipitiúil.

## Féach freisin

* Infheistíocht dhíreach eachtrach
* Sócmhainní airgeadais

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Catagóir:Eacnamaíocht
Catagóir:Gnó
Amhránaithe an Chlub

Is oíche amhránaíochta mhíosúil Ghaeilge é **Amhránaithe an Chlub** a bunaíodh sa bhliain 2021. Tagann siad le chéile an chéad Déardaoin den mhí i gClub Chonradh na Gaeilge i mBÁC de ghnáth (*Tigh Uí Bhruaidí* anois), agus in áiteanna eile uaireanta. Bíonn aíonna speisialta aitheanta acu go minic agus múintear amhráin ag an oíche freisin. Bhí Róisín Seoighe, Liam Ó Maonlaí, Séamus agus Caoimhe Uí Fhlatharta, An Chéad Ghlúin Eile agus go leor eile ag casadh ann. Cuirtear fáilte roimh chách, idir amhránaithe is éisteoirí.

Cuirtear fáilte roimh gach saghas seánra amhrán i nGaeilge: sean-nós, amhráin thraidisiúnta agus stíleanna nua-aimseartha ar nós rapcheoil agus popcheoil freisin. Bíonn fáilte roimh amhráin sna teangacha Ceilteacha freisin agus i dteanga ar bith seachas an Béarla!

#### Dúnadh Sealadach an Chlub (2024-2027)
Tá Amhránaithe an Chlub ag leanúint ar aghaidh agus Club Chonradh na Gaeilge dúnta d'athchóiriú. Bíonn an oíche amhránaíochta ag tarlúint anois i d**Tigh Uí Bhruaidí** (Briodys) ar Shráid Mhaoilbhríde. 

## Féach freisin
* Iarla Ó Muirthile
* Sean-nós

## Naisc sheachtracha
* Amhránaithe an Chlub ar Instagram
* Is féidir clárú dá nuachtlitir anseo

## Tagairtí

Catagóir:Cumainn Ghaeilge
Catagóir:Cumainn amhránaíochta
Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Ceol na Gaeilge
Catagóir:Club Chonradh na Gaeilge
Margaret Mee

Ealaíontóir luibheolaíoch Briotanach ab ea **Margaret Ursula Mee**, MBE (22 Bealtaine 1909 – 30 Samhain 1988 )  a rinne speisialtóireacht i bplandaí ó Fhoraois Bháistí na hAmasóine Brasaíle. Bhí sí ar dhuine de na chéad gníomhaithe timpeallachta freisin a tharraing aird ar thionchar na mianadóireachta agus an dífhoraoisithe ar scála mór ar Abhantrach na hAmasóine .

## Luathshaol
Rugadh **Margaret Ursula Brown** i Whitehill, Chesham, sa bhliain 1909. D’fhreastail sí ar Scoil Ghramadaí an Dr Challoner, Amersham, agus ina dhiaidh sin Scoil na hEalaíne, na hEolaíochta agus na Tráchtála, Watford . Tar éis tréimhse ghearr ag múineadh i Learpholl bheartaigh sí ar thaisteal thar lear.

Le linn dí a bheith i mBeirlín i 1933, chonaic Brown lasadh an Reichstag agus baghcat na nGiúdach ina dhiaidh sin, rud a dhearbhaigh a tuairimí ón eite chlé. Le linn an Dara Cogadh Domhanda d'oibrigh sí in Hatfield mar línitheoir i monarcha aerárthach de Havilland . 

## Saol pearsanta
Phós Mee Reginald Bruce Bartlett i mí Eanáir 1936.  Cosúil lena fear céile, bhí sí ina gníomhaí ceardchumann tiomanta don *Union of Sign, Glass and Ticket Writers* agus chuaigh sí isteach sa Pháirtí Cumannach . Thug Mee aitheasc don TUC i 1937, ag moladh go n-ardófaí an aois fágála scoile agus ina dhiaidh sin tairgeadh post dí bheith ag obair le hErnest Bevin, ach dhiúltaigh sí don tairiscint. Ní raibh an pósadh le Bartlett sona agus, tar éis scaradh fada, colscaradh an deireadh a bhí lena pósadh i 1943.  Phós sí Greville Mee, a dara fear céile, i 1980.

Tar éis an chogaidh rinne Mee staidéar ar an ealaín i Scoil Ealaíne Naomh Máirtín i Londain. I 1950 d’fhreastail sí ar an *[[:en:Camberwell_School_of_Arts_and_Crafts|Camberwell School of Arts and Crafts]],* áit ar fhoghlaim sí a stíl léiriúcháin, agus bhain sí dioplóma náisiúnta amach sa phéintéireacht agus sa dearadh i 1950. Bhog sí go dtí an Bhrasaíl i 1952 chun ealaín a mhúineadh i scoil na Breataine São Paulo, áit a ndeachaigh Greville Mee léi ina dhiaidh sin. Tharla a céad turas go dtí Belém in  Abhantrach na hAmasóine sa bhliain 1956. Ansin bhí sí ina healaíontóir luibheolaíoch d'Institiúid de Botanica São Paulo i 1958, ag iniúchadh na foraoise báistí agus go sonrach an stát Amazonas ó 1964, ag péinteáil na bplandaí a chonaic sí, cuid acu nua don eolaíocht, chomh maith le roinnt a bhailiú le haghaidh  léirithe ina dhiaidh sin. Chruthaigh sí 400  de léaráidí gouache, 40 leabhar sceitse, agus 15 dhialann.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1988
Catagóir:Daoine a rugadh i 1909
Catagóir:Ealaíontóirí ón mBreatain Mhór
Catagóir:Mná
Escherichia coli

Is éard is ***Escherichia coli*** ann (nó ***E.coli***) ná speiceas baictéar slatchruthach a thaightear i gconair an díleá in ainmhithe, daoine ina measc, agus atá coiteann san ithir is gnáthóga uisciúla.

Tá an géineas ainmnithe as Theodor Escherich, a chéad d'aimsigh *E.coli*.

clé|mion|Escherichia coli bacterium :  trasghearradh de chill E.coli

[clé|mion|[Dumhach Thrá|Dumhach Trá, BÁC truaillithe]]

### Pataigin
Ní dhéanann an chuid is mó de na tréithchineálacha *E.coli* aon dochar do dhaoine, ach tá roinnt fíor-phataigineach, agus is féidir leo tús a chur le dinnireacht bhaictéarach srl.  

Is iad *E.coli* agus eintreacocas na stéige an dá chineál baictéar is coitianta. Orgánaigh bhídeacha is ea iad sin a mhaireann i bputóga ainmhithe teofhuilteacha – daoine, ba, madraí agus éanlaith san áireamh. Faightear iad go flúirseach san fhaecas, is é sin, cac. Ionfhabhtaíonn *E.coli* an chonair úiríneach uaireanta.

### ''E.coli'' in Éirinn
Léiríodh i dtuarascáil ón nGníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil sa bhliain 2023 go raibh *[[E.coli]]* i 14 grúpscéim phríobháideach in Éirinn. Dúradh sa tuarascáil nach raibh caighdeán an uisce ó fhoinsí príobháideacha chomh maith leis an gcaighdeán uisce poiblí. Tugtar le fios i dtuairisc de chuid na GCC in 2024 gur theip ar 21 scéim uisce phríobháideach ar an iomlán. Bhí tionchar aige sin ar thart ar 4,600 duine.

## Féach freisin

* Escherichia
* Escherichia coli O104:H4
* Enterococci stéigeach

## Tagairtí

Escherichia coli
Catagóir:Baictéir Ghram-dhiúltach
Catagóir:Flóra na stéige
Catagóir:Galair na gcoiníní
Catagóir:Próitéabhaictéar
Pléasc in Ospidéal Al-Ahli, Gaza

Tharla **pléasc in Ospidéal Al-Ahli i gCathair Gaza** ar 17 Deireadh Fómhair 2023, le linn Cogadh Iosrael - Gaza. 

Fuair b'fhéidir 50 bás ach bhí eagla ann ar dtús gur maraíodh na céadta daoine. Daoine a bhí aslonnaithe agus a bhí ar foscadh sa chlós ab ea na mairbh, de réir Aireacht Sláinte Gaza. Thosaigh cluiche an mhilleáin láithreach, Hamas agus Iosrael ag iarraidh an milleán a chur ar a chéile.

Ar dtús, chuir na húdaráis Palaistíneacha in Gaza, a bhí faoi smacht ag Hamas, an locht ar Iosrael, ag éileamh gur buille aeir d’aon turas a bhí ann. Ach bhí baint leis an ionsaí á séanadh ag Iosrael. 

De réir an BBC, agus an rialtas Francach agus Meiriceánach, b'fhéidir go ndeachaigh roicéad Palaistíneach as smacht agus thit sé ar na daoine a bhí ar foscadh sa chlós in aice leis an ospidéal. 

De réir an New York Times, a rinne mionanailís, b'fhéidir nach raibh diúracán ná roicéad i gceist ar chor ar bith, ach ionsaí sliogán de chuid Iosrael. 

Ar aon nós, bhuail diúracáin eile as Iosrael sibhialtaigh neamhchiontacha i nGaza timpeall an ama seo... mar shampla tuairiscíodh ar an lá céanna gur maraíodh seisear nuair a bhuail diúracán Iosraelach scoil i gcampa teifeach i lár Gaza. I ráiteas ó Eagraíocht Fóirithinte na Náisiún Aontaithe do Dhídeanaithe Palaistíneacha, dúradh gur gníomh uafásach a bhí ann agus gur léirigh sé gur cuma leis na daoine a bhí freagrach as faoi shibhialtaigh.
## Féach freisin

* Coimhlint Iosrael - Hamas, 2023
* ''Gaza'' (scannán)

## Tagairtí

Catagóir:2023
Catagóir:Stair Iosrael
Catagóir:Stair na Palaistíne
Catagóir:Hamas
Catagóir:Stráice Gaza
Catagóir:Cogadh Iosrael-Gaza
Luis Caffarelli

Matamaiticeoir Airgintíneach-Mheiriceánach is ea **Luis Ángel Caffarelli** (rugadh 8 Nollaig 1948). Déanann sé staidéar ar chothromóidí páirtdifreálacha agus ar a bhfeidhmiúcháin.

## Gairm
Rugadh agus d'fhás Caffarelli aníos i mBuenos Aires. Ghnóthaigh sé Máistreacht san Eolaíocht (1968) agus Ph.D. (1972) amach in Ollscoil Buenos Aires.  Ba é Calixto Calderón an comhairleoir Ph.D. a bhí aige.  Faoi láthair tá Ollúnacht Sid Richardson aige in Ollscoil Texas in Austin. Bhí sé ina ollamh freisin in Ollscoil Minnesota, in Ollscoil Chicago, agus in Institiúid Courant na nEolaíochtaí Matamaitice in Ollscoil Nua-Eabhrac. Ó 1986 go 1996 bhí sé ina ollamh san Institiúid Ard-Léinn in Princeton.

## Taighde
Fuair Caffarelli aitheantas le "The regularity of free boundaries in higher dimensions" a foilsíodh sa bhliain 1977 in *Acta Mathematica*.  Meastar gur saineolaí é ar fhadhbanna saorfhóireacha agus ar chothromóidí páirtdifreálacha neamhlíneacha. Chruthaigh sé roinnt torthaí rialtachta maidir le cothromóidí éilipseacha iomlána neamhlíneacha lena n-áirítear an chothromóid Monge-Ampere, agus chuir sé le teoiric an homaiginithe freisin. Tá suim aige freisin i gcothromóidí suimeálacha-difreálacha.

Foilsíodh ceann de na torthaí is mó a luaitear leis sa pháipéar *Partial regularity of suitable weak solutions of the [[Cothromóid Navier-Stokes|Navier–Stokes equations]]* in 1982 i gcomhar le Louis Nirenberg agus Robert V. Kohn. 

## Gradaim agus aitheantas
Sa bhliain 1991 toghadh é chuig Acadamh Náisiúnta na nEolaíochtaí SAM. Bhronn an École Normale Supérieure,  Ollscoil Notre Dame, an Universidad Autónoma de Madrid, agus an Universidad de La Plata, an Airgintín, dochtúireachtaí oinigh air. Bhain sé Duais Chuimhneacháin Bôcher amach i 1984.

Sa bhliain 2003 bhronn an Fhondúireacht Konex ón Airgintín Duais Diamond Konex air, ceann de na dámhachtainí is mó le rá san Airgintín, mar 'An tEolaí is Tábhachtaí' sa tír le deich mbliana anuas. Sa bhliain 2005, fuair sé Duais chlúiteach Rolf Schock de chuid Acadamh Eolaíochtaí Ríoga na Sualainne “”. Bhain sé amach Duais Leroy P. Steele do Ghnóthachtáil Saoil sa Mhatamaitic freisin sa bhliain 2009. Sa bhliain 2012 bronnadh Duais Wolf sa Mhatamaitic air (i gcomhpháirt le Michael Aschbacher) agus rinneadh comhalta de Chumann Matamaitice Mheiriceá de. Sa bhliain 2017 thug sé Léacht Łojasiewicz in Ollscoil Jagiellon (*Uniwersytet Jagielloński*) i Kraków. 

Sa bhliain 2018, ainmníodh é ina Chomhalta SIAM agus fuair sé Duais Shaw sa Mhatamaitic. 

Sa bhliain 2023, bronnadh Duais Abel air “”.

## Leabharliosta
Tá dhá leabhar scríofa ag Caffarelli i gcomhar le duine eile.

# *Fully Nonlinear Elliptic Equations* le Luis Caffarelli agus Xavier Cabré (1995), American Mathematical Society. ISBN&nbsp;
# *A Geometric Approach to Free Boundary Problems* le Luis Caffarelli agus Sandro Salsa (2005), American Mathematical Society.ISBN&nbsp;

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*The Messi of maths: Argentinian Luis Caffarelli wins Abel prize
* Home page
* Biographical data

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Halla na Máisiún, Sráid Theach Laighean

Is foirgneamh é **Halla na Máisiún** (*Freemasons' Hall* nó *Grand Lodge of Ireland*) atá lonnaithe ar Shráid Theach Laighean i mBaile Átha Cliath.

Tá stair shaibhir ilghnéitheach ag an bhfoirgneamh agus is é ceanncheathrú na Máisiún in Éirinn é. Bunaíodh an *Grand Lodge* sa bhliain 1725. Tá an Halla, a tógadh sa bhliain 1869, maisithe i stíl Victeoiriach. Tá síleálacha stuacha gorma i Seomra an Lóiste Mhóir ar a bhfuil ciumhaiseanna bána agus órga agus tá orgán mór píopaí ann. Tá Seomra na dTeamplóirí ann agus seomraí searmanais eile atá maisithe le stíleanna ailtireachta éagsúla, ina measc seomra Éigipteach agus seomra Gotach bréige. Tá seomraí cruinnithe eile ann, a maisíodh i stíleanna Clasaiceacha agus Túdaracha. Tá oifigí riaracháin, leabharlann, músaem agus caifé sa Lóiste freisin.

## Féach freisin
* Máisiúnachas

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Na Máisiúin
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Valerie Cowie

Síciatraí comhairleach Briotánach ab ea **Valerie Cowie** (Harpenden, An Ríocht Aontaithe, 1924 – 7 Iúil 2023)  .

## Beathaisnéis
Rinne Cowie staidéar ar leigheas in Ollscoil Obar Dheathain, áit a ndearna sí taighde ar chóireálacha cothaithe do fheinilcéatónúire, agus ghnóthaigh sí dochtúireacht sa leigheas i 1951. Fuair Cowie oiliúint mar chláraitheoir síciatrachta agus néareolaíochta ag Ospidéal Maudsley agus Ospidéal Ríoga Bethlem, Londain, agus ansin ghlac sí le post taighde ag Maudsley, áit ar oibrigh sí ar feadh 11 bliana ag Aonad Taighde Géineolaíocht Shíciatrach na Comhairle um Thaighde Leighis,  fiú amháin mar a chuid leas-Stiúrthóir.  Bronnadh PhD uirthi as taighde a dhéanamh ar fhorbairt leanaí a bhfuil siondróm Down orthu ag Ospidéal Guy's. D’oibrigh sí freisin mar ollamh comhlach ag an Institiúidí Náisiúnta Sláinte sna Stáit Aontaithe, agus bhunaigh sí aonad acadúil do ghéineolaíocht shíciatrach ag Ospidéal Ely, Caerdydd.  Chuir comhghleacaí síos uirthi uair amháin mar "ceann de réaltaí na síciatrachta nua-aimseartha"  Nuair a ceapadh í mar léachtóir sinsearach in Ollscoil na Breataine Bige i 1982, thug duine dá moltóirí don phost faoi deara "My only reservation is that the post of senior lecturer does not adequately do justice to her high academic status", ag áitiú go mbeadh cathaoir phearsanta níos oiriúnaí .. 
## Naisc sheachtracha
*Tuairisc bháis Valerie Cowie (i mBéarla)
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna i 2023
Catagóir:Mic léinn Ollscoil Obar Dheathain
Catagóir:Géineolaithe na RA
Catagóir:Síciatraithe na Ríochta Aontaithe
An Fhrigia

mion|clé|Neas-shuíomh réigiún traidisiúnta na Frigia san Áise Bheag (buí) agus uasleathnú na ríochta Fhrigiach (flannbhuí)
[mion|clé|[An Anatóil|An Áise Bheag in aimsir na  *Diádochoí*.]]
Tír ársa san Áise Bheag is ea **an Fhrigia** (ón tSean-Ghréigis: Φρυγία/*phrugía*). Tá sí suite idir Lydia agus an Chapadóic, ar an gcuid thiar den ardchlár Anatólach (an Tuirc sa lá atá inniu ann). De réir Héaradatais, go raibh an t-ainm Briges (nó Bryges) ar na Frigiaigh ar dtús agus d'fhanfaidís san Mhacadóin agus san Albáin, ansin rachaidís isteach san Tráicia, sula ndeachaigh siad ar imirce, tríd an Heilléaspontas beagán roimh Chogadh na Traí, chun socrú sa chathair seo, san Áise Bheag. Má tá an ceart ag Heireadótas, is féidir go raibh na Frigiaigh mar chuid de Phobail na Mara.

## Stair
clé|mion|Suíomh Ghoirdion, príomhchathair na Frigia
mion|clé|Deoise na hÁise timpeall 400.
Is daoine Ind-Eorpacha ón Tráicia nó tuaisceart na Gréige iad na Frigiaigh. Deir Heireadótas linn gur chomharsana de chuid na Macadónach iad sa dara mílaoise RCh, agus gur athraigh siad ainm a muintire, "Bryges ", nuair a chuaigh siad ar imirce go dtí an Anatóil. D'fhorghabh siad timpeall 1200 RCh an chuid lárnach agus thiar den Áise Bheag, ag baint leasa as titim na hImpireachta Hití.
mion|clé|Bryges, na Frigiaigh Eorpacha

## Tagairtí

Catagóir:An Fhrigia
Páirtí Dlí agus Cirt (an Pholainn)

Páirtí polaitíochta sa Pholainn is ea **Prawo i Sprawiedliwość**, an **PiS** nó **Páirtí** **Dlí agus Ceart**, i bhfad amach ar an eite dheis.  Bhí an PiS i gcumhacht idir 2015-2023 faoi cheannaireacht Jaroslaw Kaczynski. Le linn an ama sin, bheadh ar an bPiS comhoibriú le *[[Konfederacja]]*, páirtí polaitíochta eile i bhfad amach ar an eite dheis, a bhfuil cuid dá cheannairí antoisceach go leor agus báúil leis an Rúis. Mar sin mhúscail polasaithe an rialtais  le linn a thréimhse in oifig a lán amhrais – an reitric náisiúnaíoch, an teannas leis an Aontas Eorpach agus leis an nGearmáin agus thar aon rud eile, géilleadh do shruth coimeádach ar leith san Eaglais Chaitliceach.

### Polasaithe

* Faoi pháirtí an PiS, cuireadh deireadh de réir a chéile le go leor de na srianta agus na cosaintí a bhíodh ann ionas go raibh smacht níos mó ag an bpáirtí ar institiúidí an stáit – na cúirteanna, na meáin phoiblí agus an próiseas toghcháin féin. Bhí an PiS ag iarraidh na meáin phoiblí agus na cúirteanna a chur faoi smacht.
* Ó 2021, d'éirigh na dlíthe sa Pholainn maidir leis an nginmhilleadh níos déine ná i bhformhór thíortha na hEorpa.
* Cháin lucht feachtais LADT agus comhshaoil an páirtí chomh maith mar gheall ar a sheasamh i leith cúrsaí chearta an duine agus athraithe aeráide. 
* Le linn 2022-2023, ghlac an PiS seasamh láidir maidir leis an gcogadh san Úcráin, ag tacú le hiomlán a nirt leis an tír a ionsaíodh, cé gur tharla méid áirithe easaontais idir an Pholainn agus an Úcráin le linn an fheachtais toghchánaíochta 2023.
* Ceapadh breithiúna a bhí báúil leis an bpáirtí  in ardchúirteanna na tíre. Seo ba chúis leis an aighneas idir an tAE agus páirtí PiS.

### Toghchán parlaiminte na Polainne, 2023
Bhí an-imní ann go leanfadh an Pholainn bealach na hUngáire dá rachadh an páirtí i gcumhacht arís, agus inspioráid a fháil ó Viktor Orbán agus a gcuid polasaithe  i bhfad amach ar an eite dheis.

I ndeireadh an dála, cé go bhfuair an PiS 'an bua' le 35% den vóta  agus 194 feisire, bhí teacht ag an bhfreasúra ar 248 suíochán agus bhí páirtí Donald Tusk, an *Platforma Obywatelska* (PO), in ann comhrialtas leathan a dhéanamh.

## Féach freisin

* Toghchán parlaiminte na Polainne, 2023
* Jaroslaw Kaczynski, 
* Páirtí Dlí agus Cirt (an Tuirc)

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na Polainne
Catagóir:Páirtithe polaitiúla Caitliceacha
Catagóir:Páirtithe polaitíochta
Catagóir:Páirtithe polaitíochta na Polainne
Catagóir:Pobalóirí
Evelyn Fox Keller

Fisiceoir, údar, agus feimineach Meiriceánach ab ea **Evelyn Fox Keller** (20 Márta 1936 – 22 Meán Fómhair 2023).  Bhí sí ina hOllamh Emerita le Stair agus Fealsúnacht na hEolaíochta in Institiúid Teicneolaíochta Massachusetts. Dhírigh luathshaothar Keller ar thrasnú na fisice agus na bitheolaíochta. Dhírigh a taighde ina dhiaidh sin ar stair agus ar fhealsúnacht na bitheolaíochta nua-aimseartha agus ar inscne agus eolaíocht..

## Beathaisnéis
Rugadh Keller in Jackson Heights, Queens d'inimircigh Ghiúdacha ón Rúis, agus d'fhás sí aníos i Woodside, Queens. Bhain sí B.A. amach sa bhfisic ó Ollscoil Brandeis sa bhliain 1957 agus lean sí dá cuid staidéir sa bhfisic theoiriciúil in Ollscoil Harvard agus Ph.D. bainte amach aici sa bhliain 1963. 

Chuir sí suim sa bhitheolaíocht mhóilíneach le linn cuairte ar  Shaotharlann Cold Spring Harbor Laboratory agus a tráchtas Ph.D. á chríochnú aici. Theagasc sí in Ollscoil an Oirthuaiscirt, Ollscoil Cornell, Ollscoil Maryland, Ollscoil an Iarthuaiscirt, Ollscoil Princeton, Ollscoil Stáit Nua-Eabhrac ag Purchase, Ollscoil Nua-Eabhrac agus i roinn na reitric in Ollscoil California, Berkeley.. Ba é a deartháir Maurice Sanford Fox a spreag a luathshaothar san eolaíocht.

## Naisc sheachtracha
*Tuairisc bháis Evelyn Fox Keller 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Beathaisnéisithe
Catagóir:Fealsúna Meiriceánacha an 20ú haois
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Mná Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Scríbhneoirí feimineacha Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí eolaíochta Meiriceánacha
Catagóir:Fealsúna mná Meiriceánacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Feiminigh
Paddy Cosgrave

Fear  gnó, fiontraí agus iar-phríomhfheidhmeannach ar an gcomhlacht Web Summit is ea **Paddy Cosgrave** (a rugadh ar 19 Márta 1983), fear a tharraingíonn conspóid go minic.

## Gairm
Bhunaigh Cosgrave Web Summit (Comhdháil idirnáisiúnta do lucht an Ghréasáin) i mBaile Átha Cliath sa bhliain 2009.

### Aighneas le Rialtas na hÉireann
Ar 23 Meán Fómhair 2015, d'fhógair Cosgrave go tobann go raibh *Web Summit* le bogadh ó Bhaile Átha Cliath go Liospóin na Portaingéile.

### Aighneas le Leo Varadkar
Sceith Varadkar eolas lena chara Maitiú Ó Tuathail agus bhí Cosgrave ag magadh faoi.

### Aighneas pearsanta le Mícheál Ó Máirtín
Bhain an gearán leis an méid a dúirt Micheál Martin, Tánaiste ag an am, faoi Paddy Cosgrave i nDáil Éireann sa bhliain 2023.

### Aighneas leis an lucht gnó in Iosrael agus i SAM
Nuair a bhris Coimhlint Iosrael-Hamas, 2023 amach, rinne Cosgrave ráitis ar an fhoréigean in Iosrael agus i nGaza. Cháin Cosgrave tacaíocht thíortha an Domhain Thiar do Iosrael i ndiaidh ionsaithe Hamas ar an tír sin.  Bhí an ráiteas céanna ag Cosgrave agus Uachtarán na hÉireann, Michael D. Higgins. Ach bhí na fiontraithe in Iosrael, brúghrúpa ollmhór*,* thar a bheith mí-shásta le Cosgrave agus rinne siad stocaireacht ar chomhlachtaí sna Stáit Aontaithe.

D'fhógair Google, Intel, Siemens, Amazon, Meta srl go raibh siad ag cuireadh deireadh lena gceangal le Web Summit. Tharraing bunaitheoir Y Combinator, Garry Tan, chomh maith le Ravi Gupta ó Sequoia Capital agus infheisteoirí móra caipitil eile siar as an chomhdháil freisin. D'éirigh cainteoirí as:  mar shampla an t-aisteoir Joseph Gordon-Levitt, an rapálaí LL Cool J, an fiontraí Steven Bartlett srl. Ach lean an chomhdháil ar aghaidh i Liospóin na Portaingéile, mar a bhí beartaithe.

Ansin ghabh Cosgrave a leithscéal : "Tuigim gur ghoill an méid a dúirt mé, an uair a dúirt mé é agus an bealach inár cuireadh i láthair é, go mór ar dhaoine," a dúirt sé ar shuíomh idirlín Web Summit. "Gabhaim mo leithscéal le aon duine a ghortaigh mo bhriathra."

D'éirigh Cosgrave as a phost mar phríomhfheidhmeannach  ceithre lá níos déanaí, ar 21 Deireadh Fómhair 2023.

## Féach freisin

* Cruinniú Mullaigh an Ghréasáin

## Tagairtí


Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Catagóir:Fir
Catagóir:Fiontraithe
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Dunmharú Patsy Gillespie agus cúigear saighdiúirí

Dúnmharaíodh fear darbh ainm **Patsy Gillespie agus cúigear saighdiúirí Briotanacha** ar 24 Deireadh Fómhair 1990 nuair a phléasc seachbhuama sna Líbeartaí Thiar Thuaidh Dhoire'''.'''  

Tugadh an 'buama daonna' ar Gillespie.   Fuadaíodh clann Gillespie agus cuireadh iallach ar Gillespie buama a phléascadh taobh amuigh de seicphointe Coshquin, seicphointe Briotanach. Maraíodh Stephen Beacham, Vincent Scott, David Sweeney, Paul Worrall agus Lance Corporal Stephen Burrows, as an chéad Battalion the King's Regiment. Cáineadh an IRA as leas a bhaint as modhanna cruálacha.

Fear ó chúlra náisiúnach, bhí Gillespie ina chónaí ina chathair dhúchais, Doire, bhí ceisteanna ann faoina ról san IRA.

## Féach freisin

* Líbeartaí Thiar Thuaidh Dhoire

## Tagairtí

Catagóir:Seachbhuamaí
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:1990
Catagóir:Stair Dhoire