open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jerry Lee Lewis

Amhránaí, cumadóir agus pianódóir rac-cheoil agus ceol tuaithe ba ea an Meiriceánach **Jerry Lee Lewis**, (29 Meán Fómhair, 1935  - 28 Deireadh Fómhair 2022). Ceannródaí rac-cheoil a bhí ann, a bhain na cairteacha amach le roinnt amhrán cáiliúla, mar shampla *[[Great Balls of Fire]]* agus *[[Whole Lotta Shakin' Goin' On]]*. 

Chaith Lewis tamall de bhlianta ar an mbóthar agus ag taisteal ar fud an domhain, i gcuideachta a mhacasamhail Chuck Berry agus Little Richard agus laochra eile na haoise. 

Tugadh buille mór dá chlú pearsanta agus dá ghairmréim cheoil nuair a tháinig sé chun solais gur phós Lewis a chol ceathrair óg sa bhliain 1958, agus í trí bliana déag d'aois.

## Tagairtí

Catagóir:Rac-cheoltóirí Meiriceánacha
Lewis, Jerry Lee
Lewis, Jerry Lee
Lewis, Jerry Lee
Catagóir:Básanna in 2022
Jack Charlton

Imreoir agus bainisteoir sacair ab ea **John "Jack" Charlton** (a rugadh ar an 8 Bealtaine 1935 i Northumberland, Sasana agus a d'éag ar 10 Iúil 2020).  Chaith Jack Charlton 10 mbliana ina bhainisteoir ar fhoireann sacair na hÉireann idir 1986-96. Bhí Charlton i gceannas do ré órga inar cháiligh an tír den chéad uair do chomórtais mhóra an domhain. Tá an Sasanach sa Táin in Éirinn mar gheall ar na gaiscí a rinne foireann na hÉireann agus é ina cheann feadhna orthu. 

## Saol

### Leeds
Do Leeds United F.C. amháin a d’imir Jack Charlton, ó 1950 go dtí 1973. D’imir sé níos mó cluichí don chlub sin ná mar a d’imir aon duine eile. 773 cluiche a d’imir sé don chumann in Yorkshire. Níos mó ná scór bliain a chaith sé ag imirt do Leeds United agus bhuaigh sé an tsraith leo in 1969, Corn FA in 1972, Corn na Sraithe in 1968 agus Corn UEFA faoi dhó, in 1968 agus in 1971. 

Bhuaigh Charlton Corn Sacair an Domhain le foireann náisiúnta Shasana i 1966. Bhí a dheartháir Bobby ann chomh maith. 

### Bainisteoir na hÉireann
Ba é Charlton an chéad eachtrannach a ceapadh mar bhainisteoir ar fhoireann sacair na hÉireann nuair a tugadh an post dó i 1985. Bhain an fhoireann áit amach ag mórchomórtas idirnáisiúnta den chéad uair nuair a cháiligh siad do EURO 88 in Iarthar na Gearmáine. Bhí Charlton i gceannas ar Éirinn do chuid na cluichí is tábhachtaí agus na hócáidí spóirt is taibhsiúla i stair na tíre, ina measc  

* an bua in aghaidh a thíre féin, Sasana, ag EURO 88,  
* an cluiche in aghaidh na Romaine ag Italia 90 agus  
* an bua in aghaidh na hIodáile ag USA 94. 

* i 1990, shroich Éire Corn an Domhain den chéad uair 
* chuaigh an fhoireann chomh fada leis na babhtaí ceathrú ceannais in Italia '90.  
* is é USA '94 an mórchomórtas deireanach ag Charlton. 

clé|mion|224x224px|1970
D'éirigh Charlton as an bpost i 1996. 

### Ar scor
Bronnadh saoránacht oinigh na hÉireann ar Charlton, chomh maith le Saoirse na Cathrach Bhaile Átha Cliath sa bhliain 1994.

Tháinig liomfóma ar Charlton i 2019 agus bhí néaltrú air le roinnt blianta anuas. D'éag sé ar 10 íúil 2020 . Bhí sé 85 bliain d’aois.

## Tagairtí

Charlton, Jack
Charlton, Jack
Charlton, Jack
Catagóir:Básanna in 2020
Droichead Suramadu

Droichead idir Surabaya, ar an oileán Iáva, agus an baile Bangkalan, ar an oileán Madura, san Indinéis is ea **Droichead Suramadu** (Indinéisis: *Jembatan Suramadu*), nó **Droichead Surabaya-Madura**. 

## Staidreamh
Tá dhá bhóithrín i ngach treo agus bóithrín éalaithe ag an droichead. Ar leataobh tá bóithrín do ghluaisrothair ann. Tá an droichead 5.4 ciliméadar ar fad, an droichead is faide san Indinéis.

## Stair
Cuireadh tús le tógáil an droichid ar 20 Lúnasa 2003. In Iúil 2004, thit cearchaill go talamh agus maraíodh oibrí amháin agus gortaíodh naonúr eile. Stad an oibriú ag deireadh 2004 de bharr easpa maoine, ach d'atosaigh siad an obair i Samhain 2005. Osclaíodh an droichead ar an 10ú Meitheamh, 2009. 4.5 trillion rupiah (US$445 million) an costas iomlán ar an scéim. 

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Idirlín  (in Indinéisis)

Catagóir:An Indinéis
Chuck Grassley

Is é **Charles Ernest "Chuck" Grassley** (17 Meán Fómhair, 1933 ar rugadh é) seanadóir Stáit Aontaithe Mheiriceá sinsearach ó Iowa. Is ball den Pháirtí Poblachtach é.

Rugadh i New Hartford, Iowa é, agus bhain sé amach céim as an Ollscoil Thuaisceart Iowa i 1955, bhain sé amach iarchéim as an ollscoil chéanna i 1956. 

Toghadh é go dtí Teach na nIonadaithe Iowa i 1959 go 1974. Ba ball de Teach na nIonadaithe é go dtí 1974 nuair a toghadh go dtí Teach SAM na nIonadaithe. Ba ball de ó 1975 go 1981 é. Toghadh go Seanad na Stát Aontaithe i 1980 é, agus atoghadh i 1986, 1992, 1998, agus 2004. Ba cathaoirleach de Choiste Poblachtach an Bheartais é ó 1997 go dtí 2003.

## Féach freisin
*Nochta: Bhí easnaimh thromchúiseacha i gceist le himscrúdú an tSeanaid ar éilimh ionsaithe Brett Kavanaugh (i mBéarla)
## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Idirlín Oifigiúil
* Beathaisnéis ag suíomh Greasáin an Chomhdháil

Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baistigh
Catagóir:Cruthaíochtaithe
Catagóir:Feirmeoirí
Catagóir:Fir
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Shakira

Amhránaí agus cumadóir amhrán Colómach is ea **Shakira Isabel Mebarak Ripoll**, (2 Feabhra, 1977 a rugadh í). Canann sí as Spáinnis agus as Béarla. Ba bhreitheamh í ar *[[The Voice (SA)|The Voice]]*.

## Gairm
clé|mion|Camchuairt El dorado, 2018
Chuidigh feidmeannach de chuid Sony Colombia (Ciro Vargas) léi conradh a fháil. 
Seoladh an chéad albam uaithi *[[Magia]]* (*draíocht*) sa bhliain 1991. Níor éirigh go maith leis an albam seo, agus níor éirigh go maith leis an dara halbam, *[[Peligro]]*, ach oiread. Rinneadh aisteoir teilifíse di ansin. D'fhill sí ar an gceol sa bhliain 1995 leis an albam *[[Pies Descalzos]]* agus ba é an t-albam sin a thuill cáil di. Tá breis is 50 milliún albam diolta aici anois.

### Aisteoireacht
Bhí ról Luisa Maria aici sa telenovela El Oasis sa bhliain 1995. Bhí sí páirteach in eipeasóid de chuid *Ugly Betty*, "The Bahamas Triangle", i mí na Samhna 2009. Sa bhliain 2010 bhí sí páirteach in eipeasóid de chuid *Wizards of Waverly Place*.

## Saol
Rugadh Shakira ar an 2 Feabhra 1977 i mBarranquilla na Colóime. Is iad Nidya del Carmen Ripoll Torrado agus William Mebarak Chadid a tuismitheoirí.

### Ainm
In Araibis, ciallaíonn *Shakira* "buíoch". Foirm bhaininscneach den ainm *Shakir* atá ann. Baisteadh an t-ainm *Isabel* uirthi in ómós do mháthair a hathar. Is sloinne Catalónach é Ripoll. 

### Clann
Bhí Shakira agus Gerard Piqué, peileadóir, ina gcónaí le chéile idir 2011-2022, lánúin a rugadh ar an lá céanna, Shakira ar 2 Feabhra 1977 agus Gerard 10 mbliana níos déanaí, ar 2 Feabhra 1987. Tá beirt chlainne orthu, Milan agus Sasha. 

Scar Shakira óna fear sa bhliain 2022.
clé|mion|

* Albam "Fijación Oral "

## Dioscliosta
* *Magia* (1991)
* *Peligro* (1993)
* *Pies Descalzos* (1995)
* *Dónde Están los Ladrones?* (1998)
* *Laundry Service* (2001)
* *Fijación Oral Vol. 1* (2005)
* *Oral Fixation Vol. 2* (2005)
* *She Wolf* (2009)
* *Sale el Sol* (2010)
* *Shakira* (2014)
* *El Dorado* (2017)

## Camchuairteanna
* Tour Pies Descalzos (1996–1997)
* Tour Anfibio (2000)
* Tour of the Mongoose (2002–2003)
* Oral Fixation Tour (2006–2007)
* The Sun Comes Out World Tour (2010–2011)
* El Dorado World Tour (2018)

## Scannánliosta

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Colómacha
Catagóir:Breithiúna The Voice
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Popcheoltóirí
Ailbhe Mac Raghnaill

Ba é **Ailbhe Mac Raghnaill** (), an 8ú Taoiseach (Ceannaire Rialtais na hÉireann) agus an cúigiú ceannaire ar Fhianna Fáil. 

Rugadh ar an 3 Samhain 1932 é agus fuair sé bás ar an 21 Lúnasa 2014. 

Chaith sé dhá théarma mar Thaoiseach ach níor toghadh mar thaoiseach é ag an bpobal ach uair amháin. 

Rinne sé a lán oibre don phróiseas síochána i dTuaisceart na hÉireann. 

D'éirigh leis ocht mbilliún euro a fháil ón Aontas Eorpach sa bhliain 1992 agus é ina thaoiseach, le na bóithre breátha atá sa tír inniu a thógáil. 

D'éirigh Mac Raghnaill as an bpolaitíocht sa bhliain 2002. Bhí galar Alzheimer air.

## Féach freisin

* Ros Comáin–Gaillimh (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i Ros Comáin–Gaillimh

## Tagairtí

Catagóir:Ceannairí Fhianna Fáil
Catagóir:Baill den 21ú Dáil
Catagóir:Baill den 22ú Dáil
Catagóir:Baill den 23ú Dáil
Catagóir:Baill den 24ú Dáil
Catagóir:Baill den 25ú Dáil
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Básanna in 2014
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Ros Comáin
Akbar

**Jalâl ud-Din Muhammad Akbar**, as Peirsis جلال‏الدين محمّد اكبر Ǧalāl Ud-Dīn Muḥammad ʾAkbar, (Umarkot, 14 Deireadh Fómhair 1542 - Âgrâ, 15 Deireadh Fómhair 1605) ceannaire na h-Impireachta Mógal ó 1556 go dtí 1605. Deirtear gurb é an Mógal is mó a bhí ann.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1542
Catagóir:Básanna i 1605
10ú haois

## Forbhreathnú
*

## Imeachtaí
*

## Daoine Suntasacha
* 

## Tréimhsí deich mbliana agus blianta

## Tagairtí

Catagóir:Aoiseanna
Catagóir:10ú haois
9ú haois

## Forbhreathnú
*

## Tarluithe
*

## Daoine Suntasacha
* 

## Deichniúra agus blianta

## Tagairtí

09
Catagóir:9ú haois
4ú haois

## Forbhreathnú
*

## Tarluithe
*
[mion|Leathanach den ''Codex Vaticanus'' atá ar cheann de na [Bíoblaí Gréigise is fearr agus is luaithe (AD 300–320)]]

## Daoine Suntasacha
* 

## Deichniúra agus blianta

## Tagairtí

04
Catagóir:4ú haois
3ú haois

Is í **an tríú haois** an aois a mhair ó 201 AD go dtí 300 AD.
## Forbhreathnú
*

## Tarluithe
*

## Daoine Suntasacha
* 

## Deichniúra agus blianta

## Tagairtí

03
Catagóir:3ú haois
2ú haois

Is í **an dara haois** an aois a mhair ó 101 AD go dtí 200 AD.
## Forbhreathnú
*

## Tarluithe
[mion|Balla Haidrian in [Northumberland, lámh le Housesteads]]
* 122–132 – Tógadh Balla Haidrian trasna na Breataine.

## Daoine Suntasacha
* Plinias Óg, scríbhneoir Rómhánach agus nia Phlinias Mhóir
* Plutarchos, staraí Gréagach
* Tolamaes, réalteolaí, astralaí agus geografaí Gréagach
* Septimius Severus, impire Rómhánach
* Suetonius, staraí Rómhánach
* Zhang Heng, státaire, file, ceapadóir, geografaí agus innealtóir Síneach

## Deichniúra agus blianta

## Tagairtí

02
Catagóir:2ú haois
1505

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* Somhairle Buí Mac Domhnaill

## Básanna
* 27 Deireadh Fómhair - Ivan III na Rúise (r.1440)

Catagóir:Blianta
1504

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 17 Eanáir — Pápa Pius V (b. 1572)
* 18 Iúil — Heinrich Bullinger, diagaire Eilvéiseach (b. 1575)
* 6 Lúnasa — Matthew Parker, Ardeaspag Canterbury (b. 1574)
* Samhain – Giovanni Battista Giraldi, údar agus file Iodálach (b. 1573)
* 13 Samhain – Philipp I Hesse (b. 1567)
*Dáta gan fhios dúinn*
* Ali ibn Ahmad al-Samhudi (علي بن أحمد السمهودي), údar Wafa al-Wafa bi akhbar Dar al-Mustafa.
* John Dudley, 1ú Diúc Northumberland, duine uasal agus polaiteoir Sasanach (b. 1553)
* Patrick Hamilton, eaglaiseach Albanach (b. 1528)
* Dirk Philips, scríbhneoir agus diagaire Anabaisteach (b. 1568)
* Nicholas Udall, drámadóir agus príomhoide Sasanach (b. 1556)
* Is dócha – Jacques Arcadelt, cumadóir (b. 1568)

## Básanna
* Aibreán – Filippino Lippi, péintéir Iodálach (r. 1457)
* 19 Meitheamh – Bernhard Walther, réalteolaí Gearmánach agus daonnachaí (r. 1430)
* 2 Iúil – Stíofán Mór, Prionsa na Moldóive (r. 1434)
* 29 Iúil – Thomas Stanley, 1ú Iarla Derby (r. 1435)
* Lúnasa – Domenico Maria Novara da Ferrara, réalteolaí Iodálach (r. 1454)
* 9 Meán Fómhair – Bartolomeo della Rocca ("Cocles"), astralaí (r. 1467)
* 10 Meán Fómhair – Philibert II, Diúc na Saváí (r. 1480)
* 26 Samhain – Banríon Isabella I na Caistíle]] (r. 1451)
* 21 Nollaig – Bertold von Henneberg-Römhild, ardeaspag Gearmánach agus Tóghdóir (r. 1442)
*Dáta gan fhios dúinn*
* Garci Rodríguez de Montalvo, údar Spáinneach
* Ch'oe Pu, oifigeach Cóiréach agus taiscéalaí sa tSín (r. 1454)

Catagóir:Blianta
1501

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 11 Eanáir — Pápa Gréagóir XIII, Pápa ó 1572 go 1585
* 16 Bealtaine — Pápa Marcellus II, Pápa in 1555
* 24 Meán Fómhair — Girolamo Cardano, matamaiticeoir agus lia Iodálach (b. 1576)

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1500

## Eachtraí
* Tháinig Pedro Álvares Cabral go dtí an Bhrasaíl.
* Bhuaigh na Turcaigh Dara Cath Lepanto. 

## Breitheanna
* 24 Feabhra — Séarlas V, Impire Naofa Rómhánach, (b. 1558)
* 3 Samhain — Bevenuto Cellini, gabha óir agus dealbhóir i bhFlórans, (b. 1571)
* 11 Samhain — Benvenuto Cellini, gabha óir, dealbhóir, greanadóir, is údar Iodálach

## Básanna
* 29 Bealtaine — Bartolomeu Dias, taiscéalaí Portaingéalach
*

Catagóir:Blianta
1502

## Eachtraí
* 21 Bealtaine - D'fhionn João da Nova, mairnéalach Portaingéalach, an t-oileán San Héilin.
* 14 Lúnasa - Tháinig Criostóir Colambas ar chósta thoir Mheiriceá Láir, agus bhaist sé Honduras ar an gcuid sin den chósta.
* 18 Meán Fómhair - Colambas an chéad Eorpach le Cósta Ríce a fheiceáil.
* gan dáta - Tugadh na chéad sclábhaithe on Afraic isteach sa Domhan Ur, in oileán Hispaniola.

## Breitheanna
* 7 Eanáir - Pápa Greagóir XIII (b. 1585)
* gan dáta - Cuauhtémoc, an t-impire Astacach (b. 1525) 
## Básanna
* gan dáta - Margaret Drummond, bean luí Shéamais IV, Rí na nAlbanach (r. t. 1475)

Catagóir:Blianta
1503

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 16 Feabhra — Garcilaso de la Vega, file Spáinneach
* 27 Samhain — Il Bronzino, péintéir Iodálach
* 

## Básanna
* 28 Lúnasa — Pápa Alastar VI, Pápa ó 1492 go 1503 (r. 1431)
* 28 Deireadh Fómhair — Pápa Pius III, Pápa in 1503

Catagóir:Blianta
1ú haois

Is í an **1ú haois** an aois a mhair ó 1 AD go dtí 99 AD.
## Forbhreathnú
* *[[Codex]]* - céad fhoirm an leabhar nua-aimseartha. Teacht amach san Impireacht Rómhánach.
* 78 - Tús an chórais féilire **[[Ré Saka]]** i ndeisceart na hÁise
* Ceangal na leabhar
* Aireagáin áirithe Hearó Chathair Alastair.

## Tarluithe
* Tús na Críostaíochta.
* Leath an Impireacht Rómhánach.
* Cuireann na Másórataigh gutaí le téacs an Tanakh. 
* 70 - Scriosadh an Dara Teampall in Iarúsailéim ag na Rómhánaigh faoi Veaspáisian. 
* 79 - Scriosadh Pompeii agus Herculaneum nuair a phléasc an bolcán an Veasúiv i mí Lúnasa. 
* Múinteoireacht an Búda scríofa síos ag manaigh an Búdachais i tSrí Lanca don chéad uair: an *[[Pali Canon]]*.
* Teacht an Bhúdachais go dtí an tSín.
* Tagairt ag Tacitas ar na *Suiones* a bheadh níos déanaí lucht na Sualainne.
* Pósadh Kaundinya, Bráman an India, le Soma agus bunaíodh an ríocht réamhAngkor sa Chambóid: Funan.
* Déantús an t-Airéana. 
* Aiteach na *[[Gotaí]]* i dtuaisceart na Polainne. Thug siad an t-ainm *[[Gothiscandza]]* di, agus chruth siad an cultúr *[[Wielbark]]*.

## Daoine Suntasacha
* Apollonias na Tyana.
* Arminias.
* Buadaca.
* Caesar Ágastas.
* Cailigiúla.
* Cládias.
* Doimitian.
* Galba.
* Hearó Chathair Alastair.
* Íosa Críost
* Flavius Josephus.
* Liví.
* Nearó.
* Nearva.
* Otho.
* Naomh Pól ó Tarsas.
* Pliní Mór.
* Seinice Óg.
* Tacitas.
* Tibirias. 
* Títeas.
* Tráian. 
* Veaspáisian. 
* Vitellias.

## Deichniúra agus blianta

## Tagairtí

01
Catagóir:1ú haois
70

## Eachtraí
* Bua ag na Rómhánaigh ar na Díograiseoirí Giúdacha tar éis a n-éirí amach i 66. Scriosadh teampall ollmhór Iarúsailéim i Lúnasa ag an nginearál Titus, chomh maith le cuid mhór eile den chathair.

## Breitheanna
* 

## Básanna
*

0070
1507

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 11 Deireadh Fómhair — Giacomo Barozzi da Vignola, ailtire Iodálach
* 

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1508

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 30 Samhain - Andrea Palladio, ailtire Iodálach (b. 1580)

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1509

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 10 Iúil — Eoin Cailvín, leasaitheoir creidimh

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1510

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 17 Bealtaine – Sandro Botticelli, péintéir Iodálach (r. 1445)

Catagóir:Blianta
Trieste

Cathair Iodálach is ea **Trieste** (Laidin: *Tergeste*, Gearmáinis agus canúint Réata-Rómainis Friuli: *Triest*, na teangacha Iúgslavacha: *Trst*) agus í suite in aice le teorainn na Slóivéine. Chaith James Joyce seal ina chónaí ansin, i dtús na fichiú haoise, agus é ag múineadh Béarla lena chuid a shaothrú. Is í Trieste príomhchathair réigiún Friuli-Venezia Giulia.

## Íomhánna

File:Stadtzentrum Triest.jpg|Cathair

File:CastelloMiramare.jpg|Caisleán Miramare
File:San Giusto 09.jpg|Ardeaglais San Giusto
|Teach solais


## Naisc sheachtracha
* Trieste - Treoir Grianghrafadóireachta (Iodáilis) - (pdf) 

Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha na hIodáile
Catagóir:Cathracha san Eoraip a bhfuil calafoirt
Herbert Kohl

Ba pholaiteoir Meiriceánach agus iar-sheanadóir sinsearach ó Wisconsin é **Herbert H. Kohl** (7 Feabhra 1935 a rugadh é). Ba bhall den Pháirtí Daonlathach é.

Bhain sé céim Bhaitsiléir amach ó Ollscoil Wisconsin, Madison i 1956, agus céim Máistir Riaracháin Ghnó ó Ollscoil Harvard i 1958. Bhí sé ar fiannas in Airm SAM cúltaca idir 1958 agus 1964. Ba sheanadóir i Seanad SAM ó 1988 go 2013 é nuair a tháinig Tammy Baldwin (D) i gcomharbacht air. 

## Tagairtí

‪‬

Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Daonchairde
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Giúdaigh
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Lárghníomhaireacht Fhaisnéise

Is é an **Lárghníomhaireacht Fhaisnéise**  nó an **CIA** an eagraíocht fhaisnéise is tábhachtaí i Stáit Aontaithe Mheiriceá. Is eolas luachmhar é seo do rialtas SAM.  

Tá ceanncheathrú an CIA suite i Langley, Virginia, in aice le Washington, D.C. 

### Stair
Bunaíodh an ghníomhaireacht seo i 1947 chun eolas faoi rialtais, daoine agus eagraíochtaí eachtracha a fháil agus a scrúdú. 

Is é William J. Burns stiúrthóir an CIA ó tháinig sé i gcomharbas ar Gina Haspel ar 19 Márta 2021.

## Féach freisin

* MI5 agus MI6 sa Bhreatain
* Mossad in Iosrael
* KGB, GRU (G.U.) agus FSB sa Rúis

## Tagairtí

Catagóir:Seirbhísí faisnéise
Catagóir:Rialtas Feidearálach na Stát Aontaithe
Catagóir:CIA
John Major

Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe ab ea **John Roy Major** (29 Márta 1943 a rugadh é), ó 1990 go dtí 1997. Roimhe sin, bhí postanna éagsúla eile ag Major i rialtas Pháirtí Coimeádach Margaret Thatcher. Ba é Major an phríomh-aire i rith chéad Cogadh na Murascaille. Baisteadh é John Roy Major cé gurb é an t-ainm "John" atá scríofa ar a theastas breithe. Bhain sé úsáid as an ainm "Roy" go dtí na luath-80í.

## Tagairtí

 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Baincéirí
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Dírbheathaisnéisithe
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Seansailéirí Státchiste na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Tok Pisin

Nasctheanga is ea an teanga **Tok Pisin** agus í á labhairt go forleathan i Nua-Ghuine Phapua. Tá an teanga seo bunaithe ar an mBéarla ("talk business" -> "tok pisin"), ach ós rud é go ndeachaigh teangacha bundúchasacha na háite an oiread sin i bhfeidhm ar an mblúirín Béarla seo, is ar éigean is féidir leis an mBéarlóir an teanga Tok Pisin a thuiscint gan í a fhoghlaim agus a staidéar mar a bheadh teanga neamhghaolmhar iasachta ar fad ann.

Glactar leis go labhraíonn cúig nó sé mhilliún duine an teanga seo go tráthrialta, ach níl sí chomh líofa céanna ag cách. Ar dtús ní raibh inti ach gléas cumarsáide idir daoine nárbh ionann a dteanga dhúchais, ach is iomaí páiste a fhoghlaimíonn an teanga seo ón gcliabhán inniu - is é sin tá an Tok Pisin ag iompú ina fásteanga. Sna cathracha is mó a labhraítear Tok Pisin mar phríomhtheanga, sin nó i measc na bpóilíní agus na saighdiúirí. Is dócha go bhfuil thart ar aon mhilliún amháin de dhaoine ag labhairt Tok Pisin mar theanga dhúchais, agus is minic nach bhfoghlaimíonn siad aon teanga áitiúil nó *tok ples* (< "talk" agus "place" an Bhéarla) ach amháin mar thríú teanga (i ndiaidh *Tok Pisin* agus an Bhéarla). Mar sin, tá an chuma ar an scéal go bhfuil an Tok Pisin ag cur brú ar theangacha bundúchasacha Phapua. Ón taobh eile de, tá an Tok Pisin féin ag fáiltiú focail iasachta agus struchtúir ghramadaí nó comhréire ón ngnáth-Bhéarla agus ag dul chun cosúlachta leis. 

## Tagairtí

Catagóir:Nasctheangacha
Catagóir:Nua-Ghuine Phapua
Catagóir:Teangacha na hÁise
Cúil Aodha

Ceantar Gaeltachta is ea **Cúil Aodha** in Iarthar Chorcaí, ina gcónaíonn timpeall 2,000 duine..

## Cultúr
Tá traidisiún láidir amhránaíochta ann ar a dtugtar *[[lúibín]]í* cineál d'agallamh beirte a chantar. Tá clú na scéalaíochta ar a lán daoine as Cúil Aodha chomh maith. 

## Tionchar Ó Riada
Ba ann a chaith Seán Ó Riada cuid mhaith dá shaol. Bhunaigh sé Cór Chúil Aodha i 1963. Tá cáil ar an gCór ar fud na hÉireann ó shin. Leanann a thionchar ar aghaidh le Cór Chúil Aodha faoi stiúir Peadar Ó Riada.

## Féach freisin

* Seán Ó Riada
* Gaeltacht Mhuscraí
* Baile Bhuirne

## Tagairtí

Catagóir:An Fhíor-Ghaeltacht
Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Catagóir:Cúil Aodha
Catagóir:Gaeltacht Mhúscraí
An Ómaigh

Tá **an Ómaigh** ar an bpríomhbhaile agus ar an mbaile is mó i gContae Thír Eoghain, i gCúige Uladh. Bhí 22,182 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2008. 

Tá an baile suite idir na haibhneacha Dhroim Rátha agus Camabhann. 

[clé|mion|lusanna an chromchinn, [An Ómaigh  i gContae Thír Eoghain le linn mhí an Mhárta]]
clé|mion|Abhainn

## Stair
Bunaíodh an Ómaigh mar bhaile sa bhliain 1610. Bhí sé mar thearmann do dhaoine ó oirthear Chontae Thír Eoghain i rith na hÉirí Amach sa bhliain 1641.

Sa bhliain 1689, bliain Chatha na Bóinne, tháinig Séamas II go dtí an Ómaigh, ar an mbealach chun Doire. Is iad lucht tacaíochta Liam III, Prionsa Oráiste, a dhóigh an baile ina dhiaidh sin. 
mion|Sléacht na hÓmaí, lá cuimhneacháin 2008|clé
Sa bhliain 1768, is é an Ómaigh a bhí mar baile do Chontae Thír Eoghain in ionad Dún Geanainn. 

Sa bhliain 1852, bhí na daoine in ann taisteal go Doire agus Inis Ceithleann ar an iarnród.

### 20ú haois
clé|mion|Cuimhneachán
I mí Lúnasa 1998, mharaigh buama de chuid an Fhíor-IRA 31 sibhialtach san Ómaigh, beirt leanbh gan saolú ina measc, agus gortaíodh 220. 

Ba í seo an bhuamáil ba mheasa riamh ó thús na dTrioblóidí. Is iomaí náisiúnaí Éireannach a ghlac col leis na heasaontóirí Poblachtánacha i ndiaidh an bhuama seo. 

## Daoine
*Janet Devlin, ceoltóir 
*Brian Friel, drámadóir 
*Linda Martin, amhránaí 
*Alice Milligan, file agus scríbhneoir

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Thír Eoghain
Catagóir:Bailte contae i dTuaisceart Éireann
Lichtinstéin

Tír bheag thalamhiata is ea **Prionsacht Lichtinstéin** atá suite in iarthar na hEorpa. Is ball de Chomhlathas Saorthrádála na hEorpa í. Tá teorainn aici leis an Eilvéis agus leis an Ostair. Ba chuid den seanchúige Rómhánach, Raetia, í. 

Tá Lichtinstéin suite i nGleann na Réine Uachtair in aice le Sliabh Alpa. Cumann an abhainn ar teorainnthoir uile. Is ceann de dá tíortha talamhiata dúbailte í. 

Tá clú ag an tír mar is tearmann cánach í. Tá an tír ina ball de Chomhlachas Saorthrádála na hEorpa, an Limistéar Eorpach Eacnamaíoch agus an Limistéar Schengen, ach níl an tír ina ball den Aontas Eorpach.  

## Tagairtí

Catagóir:Lichtinstéin
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Arkansas

Is stát é **Arkansas** atá suite i ndeisceartach S.A.M.

## Contaetha in Arkansas

## Stair
Thug taiscéalaithe Francacha an t-ainm don stát. Bhí Quapaw Caddo, Seiricíoch agus Osage i measc na Meiriceánach dúchasach a bhí ina gcónaí in Arkansas cheana. Ar 15 Meitheamh 1836, d'éirigh Arkansas an 25ú stát den SAM mar stát sclábhaí. Scar Arkansas ón Aontas ar 6 Bealtaine 1861, ag cur tús leis an gcogadh cathartha. Glacadh Arkansas isteach san aontas mar stát arís i Mí Meithimh na bliana 1868.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Stáit Mheiriceá
Catagóir:Arkansas
Catagóir:Stáit SAM a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu
Catagóir:Áiteanna a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu
Montgomery, Alabama

Is é **Montgomery** príomhchathair Alabama, agus é ar an dara cathair is mó sa stát freisin. Tá an chathair suite cois an abhainn Alabama i gContae Montgomery. Bhí baint lárnach ag eachtraí sa chathair le Gluaisteacht Chearta Sibhialta na Stát Aontaithe.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Idirlín Montgomery 

## Tagairtí
 

*
Catagóir:Príomhchathracha na SAM
Montgomery

*
Catagóir:Cathracha in Alabama
Catagóir:Lárionaid daonra in Alabama
Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Birmingham, Alabama

Is cathair i gChontae Jefferson, Alabama, Stáit Aontaithe Mheiriceá é **Birmingham**. Is é an chathair is mó sa stát agus príomhbhaile an chontae. Tá cuid den chathair i gContae Shelby freisin. Bhí ról lárnach ag Birmingham sa Ghluaiseacht Chearta Shibhialta Mheiriceánach sna 1950idí agus 60idí. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1871.

## Tagairtí

500px|thumb|right
## Naisc sheachtracha
* Suíomh Idirlín Montgomery

*
Catagóir:Cathracha in Alabama
Catagóir:Achar cathrach Birmingham-Hoover
Catagóir:Príomhbhailte in Alabama
Catagóir:Cathracha i gContae Jefferson, Alabama
Catagóir:Cathracha agus Bailte i gContae Jefferson, Alabama
Catagóir:Cathracha i gContae Shelby, Alabama
Catagóir:Cathracha agus Bailte i gContae Shelby, Alabama
Catagóir:Lárionaid daonra i gContae Barbour, Alabama
Catagóir:Cathracha Alabama bunaithe sa bhliain 1871
Catagóir:Lárionaid daonra Alabama bunaithe sa bhliain 1871
Catagóir:Áiteanna bunaithe sa bhliain 1871
Catagóir:Cathracha in Alabama
Catagóir:Lárionaid daonra in Alabama
Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Alfa

Is é **alfa** (Α ina cheannlitir, α ina litir bheag) an chéad litir san aibítir Ghréagach. Tá sé de shliocht na litreach Féinící *[[aleph]]* 25px|Aleph. Sa Shean-Ghréigis fuaimníodh mar /æ/ nó /ə/ é, agus i gcóras na n-uimhreacha Gréagacha, bhíodh an luach 1 air.

Tá bunús ag an litir Rómhánach A agus ag an litir Choireallach A sa litir alfa.

Catagóir:Litreacha Ghréagacha
Bordeaux

Is cathair atá suite in iardheisceart na Fraince í **Bordeaux** ( Ocsatáinis: *Bordèu*). Is í príomhchathair na *[[région]]* Aquitaine agus an *[[préfecture]]* (príomhchathair riaracháin) *[[département]]* Gironde í.

## Tíreolaíocht
Tá Bordeaux suite gar do chósta an Atlantaigh Eorpaigh, in iardheisceart na Fraince agus i dtuaisceart an réigiúin Aquitaine. Tógadh an chathair ar lúb san abhainn Garonne, agus mar sin tá sí roinnte ina dá choda: an bruach thiar agus an bruach thoir. Go stairiúil, is é an bruach thiar an ceann is forbartha. Is féidir le línéir aigéin Bordeaux a shroicheadh ag baint úsáid as an nGaronne.

## Daoine
Maidir le daonáireamh na bliana 1999, bhí 215,363 duine ina gcónaí i gcathair (*commune*) Bordeaux, agus maidir le daonáireamh na bliana 2005, mhéadaigh an figiúr seo go 230,600. 

## Oideachas
* Université Bordeaux I

## Tagairtí

Catagóir:An Ghaill
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha na Fraince
Gáma

Is é **gáma** (Γ ina cheannlitir, γ ina litir bheag) an tríú litir san aibítir Ghréagach. Tá sé de shliocht na litreach Féinící *gimel* 25px|Gimel. Sa Shean-Ghréigis fuaimníodh mar /g/ é, agus i gcóras na n-uimhreacha Gréagacha, bhíodh an luach 3 aige.

Tá bunús ag na litreacha Rómhánacha C agus G, agus ag na litreacha Chirileacha Ge Г agus Ghe Ґ, sa litir gáma.

Catagóir:Litreacha Ghréagacha
Aibítir Ghréagach

Is í an **aibítir Ghréagach** (Gréigis: *Ελληνικό αλφάβητο*) an aibítir ina scríobhtar an Ghréigis ón 9ú haois RC. Tá 24 litir sa bhun-aibítir.

## An Aibítir Ghréagach

## Na Sean-Litreacha Gréagacha

## Tagairtí
* Greek Unicode Issues 

Catagóir:Aibítrí
Aibítir Choireallach

Is í an **aibítir Choireallach** (nó an **aibítir **) an aibítir ina scríobhtar sé theanga náisiúnta Shlavach (an Bhílearúisis, an Bhulgáiris, an Mhacadóinis, an Rúisis, an tSeirbis agus an Úcráinis) chomh maith le cuid mhór de na teangacha eile a labhraítear i dtíortha an iar-Aontais Shóivéadaigh, san Áise agus in Oirthear na hEorpa. Cuireadh leaganacha den aibítir seo i bhfeidhm ar go leor teangacha san Aontas Sóivéadach, ach tá cuid mhór acu ag éirí aisti ar na saolta seo.

Is é an leagan thuas an ceann a úsáidtear leis an Rúisis a scríobh. Bíonn miondifríochtaí idir é agus na leaganacha den aibítir a úsáideann na teangacha eile.

## Tagairtí

Catagóir:Aibítrí
Aibítir Eabhraise

Is í an **aibítir Eabhraise** an aibítir ina scríobhtar an Eabhrais.

## Tagairtí

Catagóir:Aibítrí
Daniel Wu

Rugadh **Daniel Wu** (吳彥祖; Wú Yànzǔ) i San Francisco, California, Stáit Aontaithe Mheiriceá ar 30 Meán Fómhair 1974. Tógadh in Orinda, California é agus d'fhreastail sé ar Ollscoil Oregon. Bhí dúil aige in ealaíona míleata na Síne ó bhí sé ina ghasúr. Bhí sé i mbun club Wushu san ollscoil agus nuair a fuair sé a chéim san ailtireacht d'imigh sé leis go Hong Cong mar a bhfuair sé obair mar mhainicín agus mar aisteoir. 

Bhí sé i níos mó ná tríocha scannán go dtí seo.

Wu, Daniel
Wu, Daniel
Catagóir:Daoine beo
Eaglais Vittskövle

Is Eaglais i Kristianstad, Skåne, An tSualainn í **Eaglais Vittskövle**. Tógadh ar dtús i rith an 12ú haois nó 13ú haois an eagais. Tógadh i 15ú haois séipéal taobh thuaidh di. Tiomnaíodh an séipéal ar son Naoimh Anne.

Sa 15ú haois, tógadh na tuamaí agus sa 1480í, maisíodh péinteáilte an leabhair Genesis a léirú iad. 
thumb|200px|left|Ainmhithe a chruthú

Catagóir:An tSualainn
Catagóir:Eaglaisí
Catagóir:Protastúnachas
Victor Hugo

Úrscéalaí, file agus drámadóir ab ea **Victor-Marie Hugo** (26 Feabhra, 1802 - 22 Bealtaine, 1885). Aithnítear é mar dhuine de na scríbhneoirí Francacha rómánsacha is tábhachtaí den 19ú haois. Scríobh sé na húrscéalta *[[Les Misérables]]* agus *[[Notre-Dame de Paris]]*.

## Úrscéalta
* *[[Bug-Jargal]]* (1820)
* *[[Han d'Islande]]* (1823)
* *[[Le Dernier Jour d'un condamné]]* (1829)
* *[[Notre-Dame de Paris (Victor Hugo)|Notre-Dame de Paris]]* (1831)
* *[[Claude Gueux]]* (1834)
* *[[Les Misérables]]* (1862)
* *[[Les Travailleurs de la mer]]* (1866)
* *[[L'Homme qui rit]]* (1869)
* *[[Quatre-vingt-treize]]* (1874)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1802
Catagóir:Básanna i 1885
Catagóir:Beathaisnéisithe
Catagóir:Drámadóirí Francacha
Catagóir:Fealsúna Francacha
Catagóir:Ficsean Gotach
Catagóir:Ficsean stairiúil
Catagóir:Filí Francacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Gearrscéalaithe
Catagóir:Maisitheoirí Francacha
Catagóir:Mistigh
Catagóir:Polaiteoirí na Fraince
Catagóir:Síochánaithe
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Catagóir:Úrscéalaithe Francacha
Béite

Is é **béite** (Β ina cheannlitir, β ina litir bheag) an dara litir san aibítir Ghréagach. Tá sé de shliocht na litreach Féinící *[[beth]]* 25px|Beth. Sa Shean-Ghréigis fuaimníodh mar [b] é, agus i gcóras na n-uimhreacha Gréagacha, bhíodh an luach 2 air. Sa Nua-Ghréigis fuaimníodh mar [v] é.

Tá bunús ag an litir Rómhánach B agus ag na litreacha Chirileacha *Be* (Б, б) agus *Ve* (В, в) sa litir **béite**.

Catagóir:Litreacha Ghréagacha
Deilte

Is é **deilte** (Δ ina cheannlitir, δ ina litir bheag) an ceathrú litir san aibítir Ghréagach. Tá sé de shliocht na litreach Féinící *[[daleth]]* 𐤃. Sa Shean-Ghréigis fuaimníodh mar /d/ é, agus i gcóras na n-uimhreacha Gréagacha, bhíodh an luach 4 air. Sa Nua-Ghréigis fuaimníodh mar /ð/ (cosúil le **th** i **th**is as Béarla) é.

Tá bunús ag an litir Rómhánach D agus ag an litir Choireallach *De* (Д, д) sa litir **deilte**.

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Ghréagacha
Eipsealón

Is é **eipsealón** (Ε ina cheannlitir, ε ina litir bheag) an cúigiú litir san aibítir Ghréagach. Tá sé de shliocht na litreach Féinící *[[he]]* 25px|He. Sa Shean-Ghréigis fuaimníodh mar /e/ é, agus i gcóras na n-uimhreacha Gréagacha, bhíodh an luach 5 air. Sa Nua-Ghréigis fuaimníodh mar /e̞/ é.

Tá bunús ag an litir Rómhánach E agus ag an litir Choireallach *Ye* (Е, е) sa litir **eipsealón**.

Catagóir:Litreacha Ghréagacha
Oxford

Is cathair atá suite in Oxfordshire, Sasana é **Oxford** (baintear úsáid as leaganacha Gaeilge ***Áth na nDamh*** nó ***Ocsanport*** go hannamh  ). Tá 134,248 duine ina gcónaí sa chathair de réir dhaonáireamh 2001. Tá an chathair suite in deisceart Shasana ar Abhainn na Tamaise. Is í Ollscoil Oxford an ollscoil is sine í nDomhan an Bhéarla. Bhí Andrew Smith (iar-aire) ina fheisire do thoghcheantar Westminster ón mbliain 1987 go 2017. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Oxfordshire
Zéite

Is é **zéite** (Ζ ina cheannlitir, ζ ina litir bheag) an séiú litir san aibítir Ghréagach. Tá sé de shliocht na litreach Féinící *[[zayin]]* 25px|Zayin. Sa Shean-Ghréigis fuaimníodh mar /zd/, nó - níos déanaí - /zː/ é, agus i gcóras na n-uimhreacha Gréagacha, bhíodh an luach 7 air. Sa Nua-Ghréigis fuaimníodh mar /z/ é.

Tá bunús ag an litir Rómhánach Z agus ag an litir Choireallach *Ze* (З, з) sa litir **zéite**.

Catagóir:Litreacha Ghréagacha
Moirféim

Is éard is **moirféim** ann ná an t-aonad is lú i dteanga a bhfuil aistriúchán séimeantach ag baint leis. 

Sampla ón nGaeilge: Tá dhá mhoirféim san fhocal "glanann", "glan" moirféim shaor, agus "-ann" moirféim nasctha.

Sa moirfeolaíocht, tá ceithre shaghas moirféimí ann:

* *Moirféim shaor*: is féidir leis a bheith in a aonar agus ciall séimeantach ann. M.sh.: "múin" sa focail "múinteoir". Freisin, is féidir leo a bheith nasctha le léacsaeim eile.
* *Moirféim nasctha*: ní fhágtar an mhoirféim seo ach amháin nasctha le léacsaeim eile, mar shampla, an "il" in "ildaite". Go hiondúil, is réimíreanna agus iarmhíreanna iad.
* *Moirféim infleicseach*: athraíonn na moirféimeanna seo an tuiseal, uimhir, inscne, agus araile, an fhocail atá i gceist. Mar shampla: an "bh" in "ár bhfuinneog".
* *Moirféim dhíorthach*: Is é an mhoirféim seo an cineál a déhanann focail nua as focail eile. Mar shampla: an "-ach" in "áthasach".

## Feic freisin
* Leicséim

Catagóir:Teangeolaíocht
Éite

Is é **éite** (Η ina cheannlitir, η ina litir bheag) an seachtú litir san aibítir Ghréagach. Tá sé de shliocht na litreach Féinící *[[heth]]* 25px|Heth. Sa tSean-Ghréigis fuaimníodh mar /ɛː/ nó /h/ é, agus i gcóras na n-uimhreacha Gréagacha, bhíodh an luach 8 air. Sa Nua-Ghréigis fuaimníodh mar /i/ é.

Tá bunús ag an litir Rómhánach H sa litir **éite**.

Catagóir:Litreacha Ghréagacha
Téite

Is é **téite** (Θ ina cheannlitir, θ ina litir bheag) an ochtú litir san aibítir Ghréagach. Tá sé de shliocht na litreacha Féinící *[[teth]]* 25px|Teth. Sa Shean-Ghréigis fuaimníodh mar /tʰ/ é, agus i gcóras na n-uimhreacha Gréagacha, bhíodh an luach 9 air. Sa Nua-Ghréigis fuaimníodh mar /θ/ é.

Tá bunús ag an litir Sean-Chirileach *Fita* (Ѳ, ѳ) sa litir **téite**.
## Stair
Sin é stair an litir **téite**.
* *Teth* (litir Féinící). 25px|Teth
* Níos déanaí scríobhadh an litir mar cros i gciorcal. (i gCiorcal nó eile i gCiorcal)
* I bhfad níos déanaí tosadh ag scríobh é mar líne nó stad i gciorcal. (i gCiorcal nó i gCiorcal)

Catagóir:Litreacha Ghréagacha
!Xóõ

Ceann de na teangacha Khoisan is ea an teanga **!Xóõ**, agus í saibhir as an ngnáth i bhfóinéimí, níos saibhre ná aon teanga eile. Ar nós na dteangacha eile san fhine Khoisan, tá cuid mhaith smeach-chonsan agus gutaí laraingeacha sa teanga !Xóõ.

Labhraíonn thart ar 4,200 duine !Xóõ, agus cónaí orthu sa Bhotsuáin agus sa Namaib don chuid is mó.

Is gá a phointeáil amach nach bhfuil gach teangeolaí den tuairim go bhfuil gaol ag na teangacha Khoisan go léir le chéile. Cuid mhaith de na saineolaithe, síleann siad go bhfuil níos mó ná aon fhine teangacha amháin i gceist leis na teangacha Khoisan. De réir na tuisceana seo, is ball de na teangacha Ta'a-!Kwi (nó na teangacha Tuu) í an teanga !Xóõ, agus níl aon teanga bheo eile fágtha san fhine áirithe seo ná an teanga N|u. Tá an teanga N|u ag saothrú an bháis cheana, agus chreidtí marbh í cheana féin, ach thángthas trasna ar dhornán seanchainteoirí sna 1990idí.

Teanga thonúil í an teanga !Xóõ freisin, agus ceithre thon éagsúla ann, cosúil leis an tSínis chaighdeánaithe.

Is é an t-ordú focal is dual don teanga ná SVO, is é sin, is é an t-ainmní a thagann ar dtús, an briathar a thagann ar lorg an ainmní, agus an cuspóir a thagann sa deireadh - cosúil leis an mBéarla agus le cuid mhaith de na teangacha Eorpacha. Tríd is tríd, is iad na fuaimeanna an chuid is deacra den teanga seo, nó níl an ghramadach leath chomh coimhthíoch sin - baineann sí úsáid as réamhfhocail, agus tagann na ginidigh, na haidiachtaí agus na clásail choibhneasta ar lorg an fhocail a bhfuil siad ag tagairt dó, cosúil leis an nGaeilge. Scéal eile go dtagann na huimhreacha i ndiaidh an ainmfhocail freisin, rud nach dtarlaíonn sa Ghaeilge ach leis an uimhir *amháin* (*duine amháin*, mar shampla). 

B'é Anthony Traill, teangeolaí ón Afraic Theas a fuair bás i Mí Aibreáin 2007, an duine ba mhó a rinne taighde ar an teanga !Xóõ. Bhreac sé síos foclóir agus gramadach na teanga.
## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Teangacha na hAfraice
Catagóir:An Namaib
Catagóir:An Bhotsuáin
Matamaiticeoir

Is éard is **matamaiticeoir** ann ná duine a dhéanann staidéar agus taighde ar mhatamaitic.

Catagóir:Matamaitic
Fóinéim

Is éard is **fóinéim** ann na ceann de na fuaimeanna a chloistear mar an fhuaim chéanna. Sampla ón nGaeilge: Cé gur fuaimeanna nó *[[allafón|allafóin]]* dhifriúla iad  agus , cloistear mar an **fhóinéim** chéanna iad. Sin é, is féidir ceachtar díobh a úsáid agus ní athraítear brí an fhocail.

I ndáiríre, is minic an scéal ag brath ar áit na fóinéime san fhocal, cé acu allafón a úsáidtear. Bheadh an focal intuigthe dá mbainfí leas as an allafón "mícheart", ach bheadh sé níos deacra le fuaimniú, nó ní bheadh blas nádúrtha dúchasach air.

Catagóir:Foghraíocht
Robert Plant

Amhránaí Sasanach is ea **Robert Plant** (rugadh leis an ainm **Robert Anthony Plant** é, ar an 20 Lúnasa 1948 i West Bromwich, Sasana). Bhí Plant ina phríomhamhránaí leis an mbanna rac-cheoil Led Zeppelin, idir 1968 agus bás John Bonham i 1980. Is ceoltóir ina aonar anois é.

D'eisigh sé an t-albam fíor-rathúil *Raising Sand* in éineacht le Alison Krauss sa bhliain 2007.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Led Zeppelin
Catagóir:Daoine beo
Hipirtéacs

Is modh i ríomhaireacht é **hipirtéacs** le haghaidh cáipéisí a chur ar fáil agus nascanna agus cros-tagairtí a chruthú eatarthu. Ba é bunú an Idirghréasáin Domhanda ag Tim Berners-Lee, a bhí ag obair mar eolaí i CERN, i 1990, an chéad úsáid chóras hipirtéacs a bhain clú amach i mbéal an phobail.

Úsáidtear an modh seo i gcaighdeáin an Idirlín, is é sin Teanga Mharcála Hipirtéacs nó HTML agus Prótacal Aistrithe Hipirtéacs nó HTTP. 

Catagóir:Ríomhaireacht
Catagóir:Hipirmheáin
Tim Berners-Lee

Is eolaí ríomhaireachta é an Ridire **Timothy "Tim" John Berners-Lee** nó **TimBL** (a rugadh ar an 8 Meitheamh 1955). Deirtear gurb é "athair" an Ghréasáin Domhanda. Tá sé ina stiúrthóir ar an World Wide Web Consortium (W3C), an eagraíocht a rialaíonn forbairt an ghréasáin.

Rugadh i Londain é, agus ba mhatamaiticeoirí iad a thuismitheoirí. D'fhreastail sé ar Ollscoil Oxford.

Chruthaigh sé an An Gréasán Domhanda i 1990 nuair a bhí sé ag obair i CERN. Bhí an córas seo bunaithe ar hípeartéacs le haghaidh eolas a scaipeadh idir taighdeoirí in ollscoileanna is lárionaid taighde ar fud an domhain, le líonra ríomhaireachta.
clé|mion|248x248px|Tim Berners-Lee, 20 Eanáir 2009
I 1994, bhunaigh Berners-Lee an World Wide Web Consortium (W3C) ag an Massachusetts Institute of Technology le haghaidh caighdeáin a chruthú don gréasán.

Bhí sé ina chónaí i gceantar Bhostún Massachusetts, i Lexington lena bhean chéile is a bheirt leanbh ó 1994-2004.

## Tagairtí

Catagóir:Eolaithe ríomhaireachta
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Idirlíon
Catagóir:Gréasán Domhanda
Catagóir:Ollscoil Oxford
Catagóir:CERN
CERN

Is é **CERN** an **Eagraíocht Eorpach le haghaidh Taighde Núicléach** (nó *Organisation Européenne pour la Recherche Nucléaire* as Fraincis), an saotharlann le haghaidh taighde fisic cháithníní is mó ar domhan, suite ar an dteorainn idir an Fhrainc is an Eilvéis, taobh thiar ón Ghinéiv. 

Tá aithne ar an áit freisin mar ionad breithe an Ghréasáin Domhanda. Síníodh an coinbhinsiún a chuir tús leis ar an 29 Meán Fómhair, 1954. Bhí 12 ball ann ag an dtús ach anois tá 20 ball ann.

## Gailearaí

File:Shiva's statue at CERN engaging in the Nataraja dance.jpg|La statue de Shiva engagé dans la danse Nataraja


## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* CERN.ch

Catagóir:Fisic cháithníní
Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
HTML

Is í an **Teanga Mharcála Hipirtéacs**, nó **HTML** (gíorrúchán ar ***HyperText Markup Language***) ceann de na teangacha marcála is bhunúsaigh san Idirlíon. Úsáidtear an teanga chun marcáil a dhéanamh ar cháipéisí agus is féidir le brabhsálaithe Ghréasáin an teanga seo a thuiscint is na cáipéisí a thaispeáint de réir an mharcála, le ceannlínte, cló Iodálacha, íomhánna, srl.

## Úsáid
Úsáidtear lipéid chun a téacs a mharcáil, mar is cosúil i ngach teanga mharcála. Is iad na lipéid  agus  a úsáidtear chun na ceannteidil is mó a dhealú i HTML. Úsáidtear na lipéid  agus  (nó  agus ) chun ceannteidil atá níos lú ná an príomh-cheannteideal, ach ag an am céanna níos mó ná corp an téacs, a dhealú. Is é is brí leis an 'H' sna lipéid seo ach *heading*.

Cuirtear na lipéid  agus  isteach ag tús agus ag deireadh gach alt den ghnáth-théacs agus fágtar líne folamh idir na haltanna mar gheall ar sin. Úsáidtear an lipéad  (*break* an Bhéarla) chun an líne reatha téacs a chríochnú agus líne nua a thosnú. Níl aon ghá le leathchúpla ag  agus mar sin is ceann den bheagán lipéad sa HTML a sheasann ina aonar.

## Stair
Ní raibh leagan HTML 1.0 ann riamh mar ag an am ní raibh leagan caighdeánaithe den teanga ar fáil. Ag deireadh 1993, tosaíodh an obair ar chomharba HTML, ar a tugadh HTML+ níos déanaí.

## Éabhlóid
Tar éis an leagan HTML 4.0, ní bheidh níos mó leaganacha ar fáil. Tá úsáid HTML ar leathanaigh Idirlín á athchur le XHTML, is é sin cáipéis HTML scríofa mar fheidhmchlár XML 1.0. Tá dhá leagan den XHTML ar fáil faoi láthair, 1.0 agus 1.1.

## Naisc sheachtracha
* fainne.org/html - ''Uraiceacht an HTML'' - cúrsa HTML as Gaeilge 

## Féach freisin

* CSS
* Dearadh Gréasáin

## Tagairtí

Catagóir:Gréasán Domhanda
Catagóir:Teangacha marcála
John Backus

Matamaiticeoir Meiriceánach ab ea **John Backus** (3 Nollaig 1924 &ndash; 17 Márta 2007). Rugadh é i Philadelphia, Pennsylvania. Speisialtóir i ríomhaireacht ab ea é. Dhear sé an teanga chlárúcháin ardleibhéil FORTRAN.

## Tagairtí

Catagóir:Eolaithe ríomhaireachta
Catagóir:Matamaiticeoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna in 2007
Linus Torvalds

Is cruthaitheoir eithne an chórais oibriúcháin GNU/Linux, ar a dtugtar Linux níos minicí, **Linus Torvalds**. Rugadh é i Heilsincí na Fionlainne ar an 28 Nollaig 1969. Thug a thuismitheoirí ainm an fhisiceora Mheiriceánaigh Linus Pauling air.

Catagóir:Eolaithe ríomhaireachta
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Daoine Sualannacha
Catagóir:Daoine beo
Alan Turing

Ba mhatamaiticeoir, ríomheolaí, loighceoir, crioptanailísí, bitheolaí agus fealsamh Sasanach é **Alan Mathison Turing** (23 Meitheamh 1912 - 7 Meitheamh 1954). Is duine de bhunaitheoirí an ríomheolaíochta é. Tá aithne ar Turing mar athair na ríomheolaíochta nua-aoisigh agus na intleachta saorga araon.  

In ainneoin na sár-éachtaí luachmhara a bhain sé amach, ní bhfuair Turing an aitheantas ceart lena linn féin agus ina thír dhúchais - fear aerach a bhí ann a bhí ag obair faoi cheilt le linn an Dara Cogadh Domhanda.

## Códoibríocht
D'oibrigh sé ar an tionscnamh i mBletchley Park i rith an Dara Cogadh Domhanda chun cód na nGearmánach, *Enigma*, a bhriseadh. 

## Ríomhaireacht
Tar éis an chogaidh, chaith sé seal ag obair sa *National Physical Laboratory*, ag cruthú ceann de na chéad dearaí do ríomhaire le ríomhchlár stóráilte, cé nár tógadh é riamh. 

I 1947 bhog sé go hOllscoil Mhanchain, ag obair ar dtús ar bhogearraí, ar an *Manchester Mark I*, a bhí ag teacht chun cinn ag an am mar cheann de na fíor-ríomhairí ba luaithe.

D'fhorbair sé tréithriú matamaiticiúil ar choincheap na hináitritheachta. 

Thug sé isteach coincheap teoiriciúil an ríomhaire idéalaigh (meaisín Turing), struchtúr an ríomhaire, agus leag síos bunsraitheanna réimse na hintleachta  saorga.
clé|mion|16 aois

## Bás
Fuair sé bás i 1954. D'fhógair an coiste cróinéara go bhfuair sé bás tar éis úll a bhí clúdaithe leis an nimh ciainíd a ithe.

## Féach freisin

* Promhadh Turing

## Tagairtí

Catagóir:Eolaithe ríomhaireachta
Catagóir:Matamaiticeoirí Sasanacha
Catagóir:Fealsúna Sasanacha
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine a rugadh i 1912
Catagóir:Básanna i 1954
Catagóir:Fir aeracha
1

## Eachtraí
* Chuir Tibéirias éirí amach faoi chois sa Ghearmáin.
* Tús Ré Yuanshi le linn ríora Han sa tSín.
* Bronnadh teideal ríoga iarbháis ("an Tiarna Baochengxun Ni") ar Chonfúicias.
* Tugadh síoda isteach sa Róimh don chéad uair.
* Scríobh Óivid an dán *[[Metamorphoses]]*.
* Tháinig an Búdaíochas isteach sa tSín.
* D'éirigh an tImpire Ping Han i gcoróin.
* Bunaíodh *[[Aksum]]* san Aetóip) thart ar an am seo.

## Breitheanna
* Íosa Críost, dar le Dionysius Exiguus (féach ar Anno Domini)
## Básanna
* Zhao Feiyan, bean an Impire Cheng Han, ar a gcuireadh iallach féinmharú.
## Ceannairí Domhanda
* An Aithin - Areius Paianieus, Ceannaire na hAithne (AD 1 - 2)
* An Bhreatain Mhór - Tasciovanus, Rí na gCatuvellauni (thart ar 20 RC - 9 AD); Tincomarus, Rí na n-Atrebates (thart ar 20 RC - 7 AD)
* Éire - Crimthann Nia Náir, Ard-Rí na hÉireann (7 RC - 9 AD)
* Impireacht na Róimhe - (Ríora Iúla-Cládiach)
** Caesar Ágastas, Impire Rómhánach agus consal, (43 RC - AD 14)
** Lucius Aemilius Paullus, Consal Rómhánach (AD 1-2)

0001
Talmhaíocht

deas|250px|thumb|Talmhaíocht
Is é atá i gceist le **talmhaíocht** ná bia nó táirgí eile a chur ar fáil le cothú plandaí áirithe agus ainmhithe clóis (gabhair, ba, caoirigh, capaill). Is minic is deacair le daoine téarmaí talmhaíochta ach is iontach an acmhainn é an Foclóir Talmhaíochta atá ar fail ón nGúm. Tá suíomh Idirlín, acmhainn.ie, atá an-úsáideach freisin agus teacht ann ar go leor téarmaí.

## Tagairtí
Mairead McGuinness

Iar-Fheisire de Pharlaimint na hEorpa agus iar-Choimisinéir Eorpach  is ea **Máiréad Nic Aonasa** nó **Mairead McGuinness** (a rugadh ar an 13 Meitheamh 1959 i nDroichead Átha). Tá sí ina ball d'Fhine Gael, páirtí atá ina bhall de Pháirtí an Phobail Eorpaigh.

clé|mion|315x315px|2014
clé|mion|269x269px|2018
clé|mion|329x329px|2024

## Tús a saoil
Bhain sí céim amach sa Gheilleagar Talmhaíochta (COBÁC, 1980) agus Diploma i gCuntasaíocht agus Airgeadas (1984).

Bhí gairm bheatha aici sna meáin cumarsáide. Bhí sí ina iriseoir agus láithreoir teilifíse sna 1980idí–1990idí, ag obair ar an “Late Late Show”, “Ear to the Ground”, agus mar eagarthóir ar bhreisleabhair talmhaíochta san “Irish Independent” agus “Irish Farmers’ Journal”.

## Sa Bhruiséil
Toghadh í chun Pharlaimint na hEorpa den chéad uair in 2002.  Feisire Eorpach ba ea McGuinness, ar dtús mar Ionadaí don Toghcheantar An tOirthear (2004–2014) agus ina dhiaidh sin do  Iarthuaisceart-Lár na Tíre (2014–2020). 

Bhí sí ina Céad-LeasUachtarán de chuid Pharlaimint na hEorpa (1 Iúil 2014 - Deireadh Fómhair 2020).   Ba ea  McGuinness an chéad duine a bhí tofa i dtoghcháin na hEorpa 2019 in Éirinn agus 134,630 vóta céadrogha aici i dtoghlach an Láir Tíre-An Iarthuaiscirt.

Ainmníodh í mar Choimisinéir Eorpach in 2020 (in áit Phil Hogan) agus mar chúraimí aici,  Seirbhísí Airgeadais, Cobhsaíocht Airgeadais agus Margaí Caipitil an Aontais Eorpaigh.

## 2025
Ar an 15 Iúil 2025, fuair McGuinness ainmniúchán Fhine Gael mar iarrthóir don Uachtaránacht. Bhí  sí luaite leis an ainmniúchán le fada. Níor toghadh iarrthóir de chuid Fhine Gael ina uachtarán ar an tír riamh cheana.

Ar an 14 Lúnasa, tharraing sí amach as an toghchán ar chúinsí leighis.  Ní mór di, a dúirt sí, tús áite a thabhairt dá sláinte.

### Pearsanta
Tá McGuinness pósta le Tom Duff, feirmeoir caorach, agus tá ceathrar páiste acu. 

Níl Gaeilge líofa aici.

## Féach freisin

* Páirtí an Phobail Eorpaigh#
* Coimisinéir Eorpach
* Toghchán Uachtaránachta na hÉireann 2025

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Baill Fhine Gael
Catagóir:Daoine as Contae Lú
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Teachtaí i bParlaimint na hEorpa d'Éirinn (2009–2014)
Catagóir:Coimisinéirí Eorpacha
Catagóir:Iarrthóirí i dtoghchán uachtaránachta na hÉireann