open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1880

## Tarluithe
* 15 Deireadh Fómhair – Cuireadh deireadh le Ardeaglais Köln sa Ghearmáin, 600 bliain i ndiaidh tús a chur lena tógáil. 
mion|An Kölner Dom (Ardeaglais Köln) sa bhliain 1880

## Breitheanna
* 1 Eanáir — Margaretta Bowen, péintéir Éireannach
* 3 Eanáir — Francis Browne, grianghrafadóir Éireannach
* 10 Eanáir — Manuel Azaña, polaiteoir Spáinneach
* 12 Eanáir — Proinsias Ó Fathaigh, polaiteoir Éireannach
* 26 Eanáir — Douglas MacArthur, ginearál Meiriceánach
* 29 Eanáir — W. C. Fields, fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach
* 3 Feabhra — Nancy Price, aisteoir Sasanach (b. 1970)
* 9 Feabhra — Tom Kettle, polaiteoir Éireannach
* 20 Feabhra — James Walsh, polaiteoir Éireannach
* 1 Márta — Matthew O'Reilly, polaiteoir Éireannach
* 11 Márta — Joseph Mongan, polaiteoir Éireannach
* 14 Márta — Hazel Lavery, ealaíontóir Meiriceánach
* 30 Márta — Sean Hales, polaiteoir Éireannach
* 30 Márta — Seán Ó Cathasaigh, scríbhneoir Éireannach
* 30 Márta — Tomás Ó Máille, scoláire Éireannach
* 22 Bealtaine — Ernest Oppenheimer, fear gnó as an Afraic Theas
* 6 Meitheamh — Liam Tomás Mac Cosgair, polaiteoir Éireannach
* 2 Iúil — Mary Elizabeth Byrne, teangeolaí Éireannach
* 7 Lúnasa — Thomas Falvey, polaiteoir Éireannach
* 8 Lúnasa — Earle Page, polaiteoir Astrálach agus 11ú Príomh-Aire na hAstráile
* 22 Meán Fómhair — Christabel Pankhurst, Sufraigéid agus comhbhunaitheoir Aontas Sóisialta agus Polaitiúil na mBan
* 23 Deireadh Fómhair — Una O'Connor, ban-aisteoir
* 10 Samhain — Áine Ní Fhoghludha, scríbhneoir
* 9 Nollaig — Alfred Wegener, taiscéalaí is geolaí Gearmánach (b. 1930)
* Gan dáta ar eolas – Seán Mac Giollarnáth, scríbhneoir agus béaloideachasóir Éireannach (b. 1970)

## Básanna
* 8 Bealtaine — Gustave Flaubert, scríbhneoir Francach (r. 1821).
* 18 Meitheamh — John Sutter, téisclimí Eilvéiseach a rugadh sa Ghearmáin
* 11 Samhain — Ned Kelly, ceithearnach coille Astrálach
* 22 Nollaig — George Eliot, scríbhneoir Sasanach (r. 1819).
* 26 Nollaig — Manuel Murillo Toro, polaiteoir Colómach

Catagóir:Blianta
1887

## Tarluithe
* 5 Feabhra – An chéad léiriú den opera *Otello* le Giuseppe Verdi in La Scala i Milano na hIodáile.
* 28 Meán Fómhair – Tuile san Abhainn Bhuí sa tSín. Fuair ar an laghad 900,000 duine bás.
* 6 Samhain – Bunaíodh Celtic Football Club ag an mbráthair Walfrid i nGlaschú, Alba, ar a dtugtar *na Ceiltigh* as Gaeilge.
* 13 Samhain – Domhnach na Fola - Agóidí agus frithbhualadh i Londain de bharr príosúnacht William O'Brien.
mion|Thosaigh Anne Sullivan ar Helen Keller a mhúineadh sa bhliain 1887. (Seo iad sa bhliain 1898.)

## Breitheanna
* 13 Eanáir — Hedd Wyn, file Breatnach (b. 1917)
* 29 Eanáir — Colm Ó Gaora, scríbhneoir agus náisiúnaí Éireannach
* 12 Feabhra — Edelmiro Julián Farrell, iar-Uachtarán na hAirgintíne
* 26 Feabhra — William Frawley, aisteoir
* 1 Márta — Patrick Reynolds, polaiteoir Éireannach
* 22 Márta — Chico Marx, fuirseoir Meiriceánach
* 27 Aibreán — Énrí Ó Beóláin, poblachtánach agus polaiteoir Éireannach
* 27 Bealtaine — Kazimierz Fajans, ceimiceoir Polannach (b. 1975)
* 31 Bealtaine — Saint-John Perse, file Francach
* 5 Meitheamh — Ruth Benedict, antraipeolaí Meiriceánach (b. 1948)
* 12 Meitheamh — Julius Pokorny, teangeolaí Ostarach
* 18 Meitheamh — Blanche Yurka, ban-aisteoir Meiriceánach
* 22 Meitheamh — Julian Huxley, bitheolaí Sasanach (b. 1975)
* 9 Iúil — Dòmhnall Ruadh Chorùna, file Albanach
* 22 Iúil — Gustav Hertz, fisiceoir Gearmánach
* 28 Iúil — Marcel Duchamp, péintéir Francach (b. 1968)
* 8 Lúnasa — Shmuel Yosef Agnon, scríbhneoir Giúdach
* 12 Lúnasa — Erwin Schrödinger, fisiceoir ón Ostair (b. 1961)
* 17 Lúnasa — Marcus Garvey, náisiúnaí gorm (b. 1940)
* 19 Lúnasa — Francis Ledwidge, file (b. 1917)
* 27 Lúnasa — Carmel Snow, iriseoir Éireannach
* 30 Meán Fómhair — Lil Dagover, ban-aisteoir Gearmánach
* 4 Nollaig — Winifred Carney, sufragóir agus ceardchumannaí Éireannach
* 6 Deireadh Fómhair – Charles-Édouard Jeanneret-Gris (Le Corbusier), ailtire Eilvéiseach/Francach (b. 1965)
* 31 Deireadh Fómhair – Chiang Kai-shek, polaiteoir Síneach (b. 1975)
* 6 Samhain — Éamonn Mac Giolla Iasachta, ginealeolaí Éireannach
* 15 Samhain — Georgia O'Keeffe, ealaíontóir Meiriceánach
* 17 Samhain — Bernard Montgomery, oifigeach arm na Breataine
* 23 Samhain — Boris Karloff, aisteoir Sasanach
* 23 Samhain — Henry Moseley, fisiceoir Sasanach
* 22 Nollaig — Srinivasa Ramanujan, matamaiticeoir Indiach
* 28 Nollaig — James Murphy, polaiteoir Éireannach
* 30 Nollaig — Frank Klaus, dornálaí Meiriceánach

## Básanna
* 27 Feabhra — Alexander Borodin, cumadóir ceoil Rúiseach (r. 1833)
* 5 Aibreán — Ivan Kramskoi, ealaíontóir Rúiseach
* 8 Bealtaine — Alexander Ulyanov, réabhlóidí Rúiseach a cuireadh chun báis (b. 1866)
* 23 Lúnasa — Jules Laforgue, file Francach (r. 1860)
* 17 Deireadh Fómhair — Gustav Robert Kirchhoff, fisiceoir Gearmánach
* 2 Samhain — Jenny Lind, amhránaí ceoldráma Sualannach (r. 1820)
* 18 Samhain — Gustav Theodor Fechner, eolaí Gearmánach
* 22 Samhain — Uileog de Búrca, scríbhneoir agus scoláire Éireannach

Catagóir:Blianta
Dordghiotár

Is téaduirlis é an **dordghiotár**. Tá sé cosúil le giotár, ach tá an gléas agus a chuid téide níos mó, le fuaim níos ísle. Sa phopcheol agus rac-cheol ó na 1950idí ar aghaidh, is é an dord an leath eile den lucht rithime - ag obair go cóngarach leis na drumaí - a chuireann bunús amhrán le chéile do na ceoltóirí eile.

Is minic atá 4 shreang ar an dord, atá tiúnta i gceathrú cosúil leis na chéad cheithre shreang ar an ngnáth-ghiotár ach sa chéad ochtach níos ísle. Is iad ainmneacha na sreanga seo E A D agus G. Ach úsáidtear uimhreacha difriúla sreanga ag dordghiotáraí nuair a bhíonn réimse níos mó nó fuaim éagsúil ag teastáil. 

## Stair an Dordghiotáir

mion|clé|Dordghiotár le cúig shreang

Sa 1950idí, d'úsáidtí an dord dúbailte chun droichead a dhéanamh ó na drumaí go dtí na huirlisí eile i mbanna ceoil. Ach bhí fadhbanna leis an uirlis seo. Ar dtús, bhí sé mór. Tá timpeall sé troigh ar an dord dúbailte. Rinne sé seo deacair é a bhogadh ó áit go háit. Freisin, bhí sé deacair a sheinm. Gan stiallóga cosúil le giotár, bhí ar an seinnteoir a lán cleachta a dhéanamh chun nótaí a sheinm i dtiúin. Freisin, chuir sé strus mór ar lámha lena sreanga tiubha i bhfad ón méarbhord. 

Is é an dordghiotár leath den ghrúpa. *Dordghiotáraí* a tugtar ar dhuine a sheinneann an uirlis seo. I measc na ndordghiotáraithe cáiliúla, tá Paul McCartney ó The Beatles, Sting ó The Police, Phil Lynott ó Thin Lizzy, Adam Clayton ó U2, Flea ó Red Hot Chili Peppers, John Entwistle ó The Who, Lemmy Kilmister ó Motörhead, agus Dee Dee Ramone ó Ramones.

## Tagairtí

Catagóir:Téaduirlisí
1888

## Tarluithe
* 13 Eanáir – Cuireadh an Cumann Náisiúnta Geografach ar siúl in Washington, D.C.
* 28 Bealtaine - An chéad chluiche peile oifigiúil idir Glaschú Celtic agus Glaschú Rangers, a bhuaigh na Ceiltigh 5-2.
*  ar fud na bliana – Na chéad 5 dhúnmharú ban a chuirtear i leith Jack the Ripper agus ar a dtugtar Dúnmharuithe Whitechapel as an gcomharsanacht i Londain Thoir inar mharaigh sé na mná. 
[mion|14 Márta: Stoirm Mhór Sneachta na Bliana 1888 sna [SAM|Stáit Aontaithe; anseo, radharc ar Park Place in Brooklyn, Nua-Eabhrac]]

## Breitheanna
* 4 Eanáir — Walther Kossel, fisiceoir Gearmánach
* 18 Eanáir — Thomas Octave Murdoch Sopwith, dearthóir aerárthach Sasanach
* 24 Eanáir — Ernst Heinkel, innealtóir eitleán Gearmánach (b. 1958)
* 8 Feabhra — Edith Evans, ban-aisteoir Briotanach
* 13 Feabhra — Deasún Mac Gearailt, polaiteoir Éireannach (b. 1947)
* 14 Feabhra — Chandrashekhar Agashe, Tionsclaí agus fiontraí Indiach
* 4 Márta — Grace Gifford, ealaíontóir Éireannach
* 11 Bealtaine — Irving Berlin, cumadóir ceoil agus liriceoir Meiriceánach
* 30 Bealtaine — Micheál Ó Síoda, scríbhneoir Éireannach
* 13 Meitheamh — Fernando Pessoa, file, scríbhneoir, criticeoir liteartha, aistritheoir, foilsitheoir, agus fealsamh Portaingéalach
* 17 Meitheamh — Heinz Guderian, ginearál Gearmánach
* 20 Meitheamh — Paul Galligan, polaiteoir Éireannach
* 16 Iúil — Frits Zernike, fisiceoir Ísiltíreach
* 22 Iúil — Selman Waksman, bithcheimiceoir Meiriceánach (b. 1973)
* 23 Iúil — Raymond Chandler, scríbhneoir Meiriceánach (b. 1959)
* 2 Lúnasa — Seosamh Ó Tórna, scríbhneoir Éireannach
* 14 Lúnasa — John Logie Baird, innealtóir Albanach (b. 1946)
* 25 Lúnasa — George Chip, dornálaí Meiriceánach
* 28 Lúnasa —  T. E. Lawrence, oifigeach airm agus scríbhneoir Briotanach (b. 1935)
* 6 Meán Fómhair — Joseph P. Kennedy, Sr., polaiteoir Meiriceánach (b. 1969)
* 12 Meán Fómhair — Herman Dreer, údar Afra-Mheiriceánach
* 12 Meán Fómhair — Maurice Chevalier, aisteoir Francach
* 16 Meán Fómhair — Frans Eemil Sillanpää, scríbhneoir Fionlannach (b. 1964)
* 16 Meán Fómhair — Liam Ó Briain, saineolaí Gaeilge agus gníomhaí Éireannach
* 26 Meán Fómhair — T. S. Eliot, file agus drámadóir Meiriceánach/Briotanach (b. 1965)
* 16 Deireadh Fómhair — Eugene O'Neill, drámadóir Meiriceánach
* 19 Deireadh Fómhair — Conchur Ó Colbaird, réabhlóidí Éirennach (b. 1916)
* 24 Deireadh Fómhair — Rafael Trujillo, Uachtarán na Poblachta Doiminicí
* 7 Samhain — Chandrasekhara Venkata Raman, fisiceoir Indiach (b. 1970)
* 19 Samhain — Seán Moylan, polaiteoir Éireannach
* 23 Samhain — Harpo Marx, fuirseoir Meiriceánach
* 3 Nollaig — Isaac Herzog, raibí Éireannach-Iosraelach (b. 1959)
* 6 Nollaig — Will Hay, aisteoir Sasanach

## Básanna
* 30 Eanáir — Asa Gray, luibheolaí Meiriceánach (r. 1810)
* 31 Eanáir — Eoin Bosco, naomh Caitliceach Iodálach (r. 1815)
* 6 Márta — Louisa May Alcott, scríbhneoir Meiriceánach (r. 1832)
* 20 Meitheamh — Johannes Zukertort, Imreoir fichille
* 18 Iúil — Julián Trujillo Largacha, polaiteoir Colóimeach (r. 1828)
* 3 Nollaig — Carl Zeiss, fisiceoir optúil Gearmánach

Catagóir:Blianta
Giotár

Ina fhoirm nua-aoiseach, gléas ceoil is ea an **giotár**.  Is téaduirlis í, le corp caolaithe adhmaid, cúl leata, muineál le cipíní méire agus 6 shreang (de ghnáth) a bhaintear le méara, ingne nó figín, nó a ghreadtar. 

Bíonn idir cheithre agus dhá théad dhéag air, uaireanta. Nuair a phioctar na téada (léis na méara nó le pleictream), tosaíonn siad ag tonnchrith agus fuaim uathu. Tá dhá shaghas giotár le fáil, go bunúsach - giotár leictreach (agus dordghiotár) agus giotár fuaimiúil. 

Tugtar an t-ainm giotáraí ar dhuine a sheinneann an giotár.  

## Stair
Ó thús, bhain an giotár le ceol tíre agus ceo I coitianta, ceol flamenco na Spáinne go háirithe.  

Roimh an 18ú céad bhíodh 4 nó 5 shraith sreang (de ghnáth), agus sreang amháin nó níos mó, tiúnta le chéile don airde chéanna, i ngach sraith.  

Sa dara cuid den 20ú céad, trí shampla iontach Andrés Segovia, tháinig an giotár le bheith ina ghléas coinséartó is ceadail.  

## Giotáir leictrigh
Tá dhá shaghas giotáir leictrigh ann, ina n-aimplítear an fhuaim le haimplitheoirí is a seinntear trí challairí í: an giotár leathfhuaimniúil, le corp cuasach, agus an ceann is coitianta, le corp soladach nach bhfeidhmíonn mar athshonadóir ach mar ancaire do na sreanga, agus painéal mar a mbíonn na glacairí fuaime is rialaitheoirí na treise is an toin. Ar an ngléas caighdeánach bíonn 6 shreang a bhaintear le méara nó figín. Ar an dordghiotár bíonn 4 shreang, tiúnta ochtach níos lú na an 4 shreang is ísle den ghiotár caighdeánach. Baintear úsáid fhorleathan as an dá shaghas i gceol coitianta na 20/21ú haoise, coitianta sa rac-cheol go háirithe.   

## Giotár clasaiceach agus acústach
Nuair a bhuaileann tú ceann de na téada nó na sreanga ar an ngiotár baineann tú creathadh as agus téann an creathadh sin siar go dtí an poll fuaime. Is í minicíocht an chreathaidh seo a dhéanann an nóta. 

Bíonn na téada saora ar ghnáthghiotár sé-théadach tiúnáilte mar seo: E B G D A E. Agus nuair a leagan tú méar ar na frets athraítear an mhinicíocht go crómatach de réir mar a théann tú suas an caol nó an muineál.

## Féach freisin

* Giotaran 

## Tagairtí

Catagóir:Téaduirlisí
Catagóir:Giotár
Imtharraingt

Dlí dobhriste nádúir is ea an **imtharraingt** nó **domhantarraingthe**. Déileálann sé leis an luasghéarú chuig a chéile idir dhá rud, ar bhonn an fhad eatarthu.

Dlí imtharraingthe Newton:
:F = G \cdot \frac{m_1 \cdot m_2}{r^2}

San gcás seo, G = tairiseach na himtharraingthe: 
:G = 6.6742 \cdot 10^{-11} \frac{\mathrm{N} \cdot \mathrm{m}^2}{\mathrm{kg}^2}

Catagóir:Fisic
Catagóir:Meicnic neamhaí
Incesticide

Is albam é **Incesticide** ón bhanna rac-cheoil Nirvana. Is bailiúcháin de sheanamhráin é, amhráin a bhí déanta acu níos luaithe. Ní raibh an banna réidh albam nua a dhéanamh, agus mar sin chuir siad amach an t-albam seo in am don Nollaig. Tá Incesticide i bhfad níos diamhair agus níos trialach ná Nevermind, mar shampla. Rinneadh an t-albam i rith cúpla bliain, le léiritheorí agus ceoltóirí éagsúla. 

## Clár
# Dive 3:55 
# Sliver 2:16
# Stain 2:40
# Been A Son 1:55 
# Turnaround 2:19
# Molly's Lips 1:54
# Son Of A Gun 2:48
# (New Wave) Polly 1:47
# Beeswax 2:50
# Downer 1:43 
# Mexican Seafood 1:55
# Hairspray Queen 4:13
# Aero Zeppelin 4:41 
# Big Long Now 5:03 
# Aneurysm 4:46

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1992
MTV Unplugged in New York

Albam beo ón bhanna rac-cheol (nó grúinse) Meiriceánach Nirvana é **MTV Unplugged in New York**, agus an ceann deireanach a thaifead siad nuair a bhí Kurt Cobain fós beo. Taifeadadh an ceirnín i gCathair Nua-Eabhrac ar an 18 Samhain 1993 mar chuid den tsraith MTV Unplugged, an clár mór le rá ar an stáisiún ceoil MTV. Seó fuaimiúil a bhí ann, ina sheinn an grúpa roinnt amhráin as na ceirníní a bhí seolta acu os comhair lucht féachana beag. 

Bhain Nirvana geit as MTV agus an lucht féachana nuair a thóg siad an banna doiléir Meat Puppets suas ar an ardán leo, chun cúpla amhrán a chasadh. Chomh maith le sin, níor sheinn siad a lán de na hamhráin cháiliúla a bhí acu ag an am, ach ábhar gan iomrá ó cheoltóirí eile ar nós David Bowie, Leadbelly agus The Vaselines. 

Níor eisíodh ach ceann amháin de na rianta mar shingil, an t-amhrán *[[About a Girl]]* a shroich barr na gcairteacha i Meiriceá.

## Clár
# About A Girl 3:37 
# Come As You Are 4:13
# Jesus Doesn't Want Me for a Sunbeam 4:37
# The Man Who Sold The World 4:20 
# Pennyroyal Tea 3:40
# Dumb 2:52
# Polly 3:16
# On a Plain 3:44
# Something in the Way 4:01
# Plateau 3:38
# Oh, me 3:26
# Lake of Fire 2:55
# All Apologies 4:23 
# Where Did You Sleep Last Night 5:08 

## Tagairtí

Catagóir:Albaim beo
Kerbdog

Ba bhanna rac-cheoil, nó rac malartach as Chill Chainnigh, Poblacht na hÉireann é **Kerbdog**. Bhain siad cáil idirnáisiúnta amach leis an albam clúiteach *[[On The Turn]]* sa bhliain 1996. 

## Stair
Tháinig Kerbgog le chéile i gcathair Chill Chainnigh sa bhliain 1991. Ar dtús, bhíodh siad ag seinm amhráin ó na bannaí a thaitin leo, mar shampla Sonic Youth, Loop agus Spaceman 3. Tháinig Billy Dalton (giotár) isteach sa bhanna sa bhliain 1992. Tar éis tamall, thosaigh siad ag scríobh a n-amhráin féin. Ceol miotal troim agus punc-rac a bhí i gceist.

Rinne siad a gcéad albam, *[[Kerbdog (albam)|Kerbdog]]*, i 1993 i Londain. Thaifead siad é le Jack Endino, an fear a bhí ina léiritheoir cheana féin le Nirvana, Mudhoney agus Soundgarden roimhe sin. D´fhág Billy Dalton an banna i 1995, ach lean Kerbdog ar aghaidh agus rinne siad a n-albam is fearr i 1996, On The Turn. Albam láidir ab ea é, ceann de na h-albaim is fearr ón seánra seo.

Bhris Kerbdog suas i 1998, agus thosaigh Cormac agus Darragh banna nua, le h-ainm Wilt. Tháinig Kerbog ar ais le chéile i 2005, agus bhí taispeántas maith acu i bhFéile Oxegen sa tsamradh.

Níor thosaigh na baill ag cumadh ábhair nua le chéile, agus mar thoradh cuireadh deireadh leo arís.

## Saothar
### Albaim
* *[[Kerbdog (albam)|Kerbdog]]* - (1994)
* *[[On The Turn]]* - (1997)

### Singlí
* *[[Earthworks]]* - (1993)
* *[[End of Green]]* - (1993)
* *[[Dry Riser]]* - (1994)
* *[[Dummy Crusher]]* - (1994) 
* *[[JJ's Song]]* - (1996)
* *[[Sally]]* - (1996) 
* *[[Mexican Wave]]* - (1997) 

Catagóir:Racghrúpaí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1991
James Watson

Bitheolaí Meiriceánach ab ea **James Dewey Watson** (6 Aibreán 1928 - 6 Samhain 2025 ). Bhí cáil air mar gheall ar a fhionnachtain ar struchtúr an aigéid dhí-ocsairibeanúicléasaigh, nó ADN, in éineacht le Francis Crick agus Maurice Wilkins. Bronnadh Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis orthu sa bhliain 1962. Rosalind Franklin a chuir leis an tuiscint ar struchtúir móilíneach an ADN freisin.clé|mion|Watson sa bhliain 1962|276x276px

## Saol
Rugadh Watson i Siceago, SAM. 

Thaispeáin Watson is Crick i 1953 gurb é a bhíonn i ngach móilín den DNA i ngach cill bhitheolaíoch ná dís tointemhóilíní (suas le 2 m ar fhad), gach ceann ina shaghas cóipe den cheann eile.

Tá cur síos ar an bhfionnachtain ina leabhar *The Double Helix* (An Déhéilics, 1968). Sna 1990idí, bhí sé ina cheannaire ar thionscadal an ghéanóim dhaonna, scéim idirnáisiúnta chun ionad is ord gach géine ar gach crómasóm daonna a aimsiú is a mhapáil.
## Féach freisin

* Géineolaíocht
* Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach (ADN)

## Tagairtí

Watson, James
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Baill d’Acadamh Ríoga na hÉireann
Catagóir:Básanna in 2025
Catagóir:Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach
Maurice Wilkins

Is ceann de fhionnachtaithe struchtúr an aigéid dí-ocsairibeanúicléasach ADN é **Maurice Hugh Frederick Wilkins** (15 Nollaig 1916 - 5 Deireadh Fómhair 2004). Rugadh é sa Nua-Shéalainn. Tá cáil air mar gheall ar a fhionnachtain ar struchtúr ADN in éineacht le Francis Crick agus James Watson Bronnadh an Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis orthu i 1962. Rosalind Franklin a chuir leis an tuiscint ar struchtúir móilíneach de ADN freisin.  Rinne sé taighde i réimsí eile - méarnáil, radar, deighilt iseatóp agus díraonadh x-ghathach.

## Tagairtí

Catagóir:Eolaithe
Catagóir:Daoine Nua-Shéalannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna in 2004
1851

Ba ghnáthbhliain í an bhliain **1851**

## Tarluithe
* Eanáir - Tús éirí amach mór sa Sín i gcoinne an Rialtas Qing ar a ghlaodh an Réabhlóid Taiping. 
* 1 Bealtaine - Osclaíodh an Taispeántas Mór sa Phálás Criostail i Londain.
* Iúil - Imríodh 'The Immortal Game', cluiche iomráiteach fichille.
* 15 Deireadh Fómhair - Dúnadh an Taispeántas Mór i Londain.
* Deireadh Fómhair - Bunaíodh an tseirbhís nuachta Reuters.
* 21 Nollaig - Tháinig deireadh le dara Phoblacht na Fraince nuair a lánscoir Louis Napoleon (Uachtarán na Fraince) an Comhthionól Náisiúnta agus d'fhógair sé bunreacht nua chun a théarma mar Uachtarán a síneadh ar aghaidh. Ina dhiaidh sin chuir sé an tImpire Napoleon III air féin.
* D'aimsigh Edward Hargraves ór san Astráil.
[mion|D'oscail an [Banríon Victoria I|Bhanríon Victoria an Taispeántas Mór i Londain Shasana.]]

## Breitheanna
* 3 Eanáir — Viggo Johansen, ealaíontóir Danmhargach
* 25 Eanáir — Arne Garborg, scríbhneoir Ioruach
* 4 Aibreán — James Campbell, polaiteoir Éireannach
* 30 Meitheamh — H. B. Higgins, polaiteoir Astrálach
* 8 Iúil — Arthur John Evans, seandálaí Sasanach
* 3 Lúnasa — George Francis Fitzgerald, fisiceoir Éireannach
* 4 Meán Fómhair — Seán Diolún, polaiteoir Éireannach
* 13 Meán Fómhair — Walter Reed, lia Meiriceánach (b. 1902)
* 29 Meán Fómhair — Rasmus Flo, acadóir, scríbhneoir, agus aistritheoir Ioruach
* 3 Nollaig — George Noble Plunkett, polaiteoir agus náisiúnaí Éireannach (b. 1948)
* 10 Nollaig — Melvil Dewey, leabharlannaí Meiriceánach
* 11 Nollaig — Heinrich Zimmer, Ceiltíoch Gearmánach

## Básanna
* 27 Eanáir — John James Audubon, maisitheoir agus éaneolaí Franca-Mheiriceánach (r. 1785)
* 1 Feabhra — Mary Shelley, úrscéalaí Sasanach (r. 1797)
* 9 Márta — Hans Christian Ørsted, fisiceoir agus ceimiceoir Danmhargach
* 1 Meán Fómhair — Anne Devlin, poblachtánach Éireannach
* 14 Meán Fómhair — James Fenimore Cooper, údar Meiriceánach
* 19 Nollaig — J. M. W. Turner, péintéir Sasanach
* 28 Nollaig — Thomas de Vere Coneys, ollamh agus ministir Éireannach

Catagóir:Blianta
1852

## Tarluithe
[mion|225px|Breith á thabhairt ag an Rí Sahla Sellase na h[An Aetóip|Aetóipe i bpictiúr a foilsíodh i Sasana sa bhliain 1852.]]
* 20 Márta &ndash; Foilsíodh *Uncle Tom's Cabin*, úrscéal le Harriet Beecher Stowe, i bhfoirm leabhair.
* 2 Nollaig &ndash; D'éirigh Napaléon III ina impire ar an Fhrainc.
* 8 Nollaig &ndash; Bunaíodh Ollscoil Laval i gCathair Québec, an chéad ollscoil Fraincise i Meiriceá Thuaidh, é sin faoi chairt ón mBanríon Victoria.
* Gan dáta &ndash; Chuir rialtas na Fraince áitreabh pionóis ar siúl ar Oileán an Diabhail.

## Breitheanna
* 24 Feabhra — George Moore, scríbhneoir Éireannach (b. 1933)
* 24 Bealtaine — Rabairt Bontine Coineagan Greumach, polaiteoir Briotanach
* 12 Meán Fómhair — Herbert Henry Asquith, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe
* 25 Feabhra &ndash; William O'Brien, náisiúnaí Éireannach agus ball de pharlaimint na Breataine (b. 1928)
* 9 Aibreán — Labhrás Mag Fhionnail, polaiteoir agus scríbhneoir Éireannach
* 1 Bealtaine – Santiago Ramón y Cajal, lia Spáinneach (b. 1934)
* 24 Meitheamh — Friedrich August Johannes Löffler, baictéareolaí Gearmánach
* 25 Meitheamh — Antoni Gaudí, ailtire Catalónach
* 30 Lúnasa — Jacobus Henricus van't Hoff, ceimicí Ollannach, i measc bunaitheoirí na ceimice fisiciúla is na steiréiceimice
* 9 Meán Fómhair – Emil Hermann Fischer, ceimiceoir Gearmánach (b. 1919)
* 12 Meán Fómhair — Herbert Henry Asquith, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe
* 2 Deireadh Fómhair — William Ramsay, ceimiceoir Albanach
* 15 Nollaig – Antoine Henri Becquerel, fisiceoir Francach (b. 1908)
* 19 Nollaig — Albert Abraham Michelson, fisiceoir Polannach

## Básanna
* 6 Eanáir — Louis Braille, oideachasóir Francach (r. 1809)
* 25 Feabhra — Thomas Moore, file, amhránaí, agus cumadóir amhrán Éireannach
* 31 Márta — Eilís Ní Cheallacháin, daoránach as Contae an Chláir a cuireadh chun na hAstráile (r. t. 1803)
* 14 Meán Fómhair — Arthur Wellesley, 1ú Diúc Wellington, saighdiúir Angla-Éireannach agus ginearál agus státaire na dTóraithe
* 26 Samhain — Aeneas Coffey, ceapadóir Éireannach
* 27 Samhain — Ada Lovelace, matamaiticeoir Sasanach

Catagóir:Blianta
1853

## Tarluithe
* 12 Bealtaine–10 Deireadh Fómhair - Tionóladh Taispeántas Mór na Tionsclaíochta i mBaile Átha Cliath, in Éirinn.
* 12 Lúnasa - Cuireadh féinrialtas i bhfeidhm sa Nua-Shéalainn. 
* 24 Lúnasa - Rinneadh brioscáin phrátaí den chéad uair.
* 4 Deireadh Fómhair–5 Deireadh Fómhair - Chuir na Turcaigh tús le Cogadh na Crimé i gcoinne na Rúise.
* An bhliain ar fad - Lean an Reibiliún Taiping (1850–1860) ar aghaidh sa tSín.

## Breitheanna
* 16 Eanáir — André Michelin, innealtóir agus tionsclaí Francach
* 21 Eanáir — Seán Ó Conaill, feirmeoir agus scéalaí Éireannach
* 30 Márta — Vincent van Gogh, péintéir Ollannach (b. 1890)
* 28 Bealtaine — Carl Larsson, péintéir Sualannach
* 3 Meitheamh — William Matthew Flinders Petrie, Éigipteolaí Briotanach
* 5 Iúil — Cecil Rhodes, fiontraí gnó Sasanach (b. 1902)
* 18 Iúil — Hendrik Lorentz, fisiceoir Ísiltíreach
* 17 Nollaig — Pierre Paul Émile Roux, dochtúir Francach
## Básanna
* 13 Aibreán — Leopold Gmelin, ceimiceoir Gearmánach

Catagóir:Blianta
1854

## Tarluithe
* Bunaíodh Ollscoil na hÉireann, Baile Átha Cliath

## Breitheanna
* 9 Feabhra — Edward Carson, polaiteoir, abhcóide, agus breitheamh Éireannach
* 15 Márta — Emil Adolf von Behring, fiseolaí Gearmánach a bhuaigh Duais Nobel
* 23 Márta — Alfred Milner, riarthóir in impireacht chóilíneach na Breataine (b. 1925) 
* 29 Aibreán — Henri Poincaré, matamaiticeoir Francach (b. 1912)
* 13 Bealtaine — Dáithí Coimín, gníomhaí ar son na Gaeilge sa 19ú haois
* 13 Meitheamh — Charles Algernon Parsons, innealtóir Angla-Éireannach (b. 1931)
* 12 Iúil — George Eastman, ceapadóir is daonchara Meiriceánach
* 16 Deireadh Fómhair — Oscar Wilde, drámadóir, úrscéalaí agus file Éireannach (b. 1900)
* 20 Deireadh Fómhair — Arthur Rimbaud, file Francach (b. 1891)
* 3 Samhain — Jokichi Takamine, ceimiceoir Seapánach (b. 1922)
* 21 Samhain — Pápa Beinidict XV, Pápa ó 1914 go 1922
* 28 Nollaig — Ned Kelly, ceithearnach coille Astrálach

## Básanna
* 6 Iúil — Georg Ohm, fisiceoir Gearmánach
* 

Catagóir:Blianta
1855

## Tarluithe
*

## Breitheanna
* 5 Eanáir — King Camp Gillette, ceapadóir Meiriceánach
* 1 Márta — George Ramsay, imreoir sacair Albanach
* 13 Márta — Percival Lowell, réalteolaí Meiriceánach
* 17 Bealtaine — Tadhg Ó hEaluithe, polaiteoir Éireannach
* 26 Bealtaine — Vittoria Aganoor, file Iodálach (b. 1910)
* 22 Iúil — Alasdair MacGilleBhàin, focleolaí Albanach
* 25 Iúil — Séamas Ó Dubhghaill, scríbhneoir Éireannach
* 2 Nollaig — Timothy Sheehy, polaiteoir Éireannach

## Básanna
* 2 Márta — Nioclás I na Rúise, Impire na Rúise
* 31 Márta — Charlotte Brontë, úrscéalaí agus file Sasanach
* 30 Lúnasa — Feargus O'Connor, polaiteoir agus Chairteach Éireannach (r. 1794).
* 7 Deireadh Fómhair — François Magendie, fiseolaí Francach
* 26 Samhain — Adam Mickiewicz, File náisiúnta na Polainne

Catagóir:Blianta
1859

## Tarluithe
*

## Breitheanna
* 27 Eanáir — Uilliam II na Gearmáine, Impire na Gearmáine agus Rí na Prúise
* 1 Feabhra — Victor Herbert, cumadóir ceoil Meiriceánach de chúlra Éireannach agus Gearmánach (b. 1926)
* 2 Feabhra — Henry Havelock Ellis, dochtúir Sasanach (b. 1939)
* 8 Aibreán — Edmund Husserl, fealsamh agus matamaiticeoir Gearmánach (b. 1938)
* 24 Bealtaine — Sophia Morrison, scríbhneoir Manannach
* 19 Meitheamh — Moltke Moe, béaloideasaí Ioruach
* 29 Meitheamh — William Stockley, scoláire agus polaiteoir Éireannach
* 6 Iúil — Verner von Heidenstam, scríbhneoir Sualannach
* 4 Lúnasa — Knut Hamsun, úrscéalaí Ioruach
* 16 Deireadh Fómhair — Daisy Bates, iriseoir Gael-Astrálach
* 18 Deireadh Fómhair — Henri Bergson, fealsamh Francach (b. 1941)
* 29 Samhain — Cass Gilbert, ailtire Meiriceánach
* 2 Nollaig — Georges Seurat, péintéir Francach (b. 1891)
* 15 Nollaig — L. L. Zamenhof, ceapadóir Esperanto (b. 1917)

## Básanna
* 28 Eanáir — Frederick John Robinson, polaiteoir agus Príomh-Aire na Breataine
* 6 Bealtaine — Alexander von Humboldt, eolaí Gearmánach (r. 1769)
* 11 Meitheamh — Klemens Wenzel von Metternich, taidhleoir Ostarach
* 15 Meán Fómhair — Isambard Kingdom Brunel, innealtóir sibhialta Sasanach
* 11 Samhain — Louis Spohr, cumadóir ceoil Gearmánach (b. 1784)
* 28 Samhain — Washington Irving, scríbhneoir Meiriceánach
* 2 Nollaig — John Brown, daonfhuascailteoir Meiriceánach

Catagóir:Blianta
1863

## Tarluithe
### [[Cogadh Cathartha SAM]]
* 1 Bealtaine - 4 Bealtaine - Cath Chancellorsville, (Virginia)
* 1 Iúil – 3 Iúil - Cath Gettysburg (agus Aitheasc Gettysburg), (Pennsylvania)

## Breitheanna
* 11 Eanáir — Herbert Ward, dealbhóir Sasanach
* 17 Eanáir — David Lloyd George, polaiteoir Briotanach (b. 1945)
* 12 Márta — Gabriele d'Annunzio, scríbhneoir Iodálach
* 3 Aibreán — Henry Clemens van de Velde, ailtire Beilgeach
* 16 Aibreán — Émile Friant, péintéir Francach (b. 1932)
* 26 Bealtaine — Bob Fitzsimmons, dornálaí Briotanach
* 21 Meitheamh — Sarah Cecilia Harrison, ealaíontóir Éireannach
* 2 Iúil — William Henry Bragg, fisiceoir Sasanach (b. 1942)
* 12 Iúil — Albert Calmette, eolaí Francach
* 30 Iúil — Henry Ford, gróintín Meiriceánach
* 16 Lúnasa —  Frederick Stanley Kipping, ceimiceoir Sasanach (b. 1949)
* 25 Lúnasa — Eoghan Ó Gramhnaigh, gníomhaí ar son na Gaeilge (b. 1899)
* 6 Meán Fómhair — Jessie Willcox Smith, maisitheoir Meiriceánach
* 10 Meán Fómhair — Charles Edward Spearman, síceolaí Sasanach
* 18 Meán Fómhair — Risteard de Hindeberg, sagart agus teangeolaí Éireannach
* 11 Samhain — Paul Signac, péintéir Francach
* 14 Samhain — Leo Baekeland, ceimiceoir Meiriceánach ón mBeilg (b. 1944) 
* 5 Nollaig — Paul Painlevé, matamaiticeoir agus polaiteoir Francach
* 7 Nollaig — Pietro Mascagni, cumadóir ceoil Iodálach
* 11 Nollaig — Annie Jump Cannon, réalteolaí Meiriceánach
* 12 Nollaig — Edvard Munch, péintéir Ioruach (b. 1944)
* 18 Nollaig — Ard-diúc Franz Ferdinand na hOstaire (b. 1914)

## Básanna
* 10 Aibreán — Giovanni Battista Amici, radharcmheastóir, réalteolaí is eolaí Iodálach
* 13 Lúnasa — Eugène Delacroix, péintéir Francach (r. 1798)
* 20 Meán Fómhair — Jacob Grimm, focleolaí, teangeolaí, dlí-eolaí, agus miotaseolaí Gearmánach
* 30 Samhain — Henriette Presburg, máthair Karl Marx
* 24 Nollaig — William Makepeace Thackeray, scríbhneoir Sasanach (r. 1811)

Catagóir:Blianta
1864

## Tarluithe
### [[Cogadh Cathartha SAM]]
*

## Breitheanna
* 1 Eanáir — George Washington Carver, luibheolaí agus aireagóir Afra-Mheiriceánach
* 13 Eanáir — Wilhelm Wien, fisiceoir Gearmánach (b. 1928)
* 2 Feabhra — Edward Dwelly, foclóirí Albanach (b. 1939)
* 4 Márta — Daniel Mannix, easpag Caitliceach
* 17 Márta — Charlotte Milligan Fox, cumadóir agus bailitheoir ceoil Éireannach
* 5 Bealtaine — Nellie Bly, iriseoir Meiriceánach
* 10 Bealtaine — Léon Ernest Gaumont, fear gnó Francach
* 4 Meitheamh — Neilí Ní Bhriain, péintéir Éireannach agus gníomhaí ar son na Gaeilge
* 11 Meitheamh — Richard Strauß, Cumadóir agus stiúrthóir Gearmánach
* 20 Iúil — Erik Aksel Karlfeldt, file agus scríbhneoir Sualannach (b. 1931)
* 15 Lúnasa — Peter Christopher Yorke, reibiliúnach Éireannach
* 23 Lúnasa — Eleftherios Venizelos, polaiteoir Gréagach
* 1 Meán Fómhair — Ruairí Mac Easmainn, náisiúnaí Éireannach (b. 1916)
* 10 Meán Fómhair — Carl Correns, luibheolaí Gearmánach (b. 1933)
* 14 Meán Fómhair — Robert Cecil, An Chéad Bhíocunta Cecil de Chelwood, dlíodóir agus polaiteoir Sasanach
* 9 Deireadh Fómhair — Reginald Dyer, ginearál Sasanach
* 31 Deireadh Fómhair — Alicia Adélaide Needham, cumadóir Éireannach
* 12 Samhain — Paddy Duffy, dornálaí Gael-Mheiriceánach
* 26 Nollaig — Yun Chi-ho, polaiteoir Cóiréach

## Básanna
* 10 Eanáir — Nicholas Callan, fisiceoir Éireannach
* 6 Feabhra — Séamas Ó Catháin, file agus scríbhneoir as Ciarraí
* 19 Bealtaine — Nathaniel Hawthorne, scríbhneoir Meiriceánach (r. 1804)
* 18 Meitheamh — William Smith O'Brien, polaiteoir Éireannach
* 31 Lúnasa — Ferdinand Lassalle, dlí-eolaí agus sóisialaí Gearmánach
* 15 Meán Fómhair — John Hanning Speke, oifigeach airm Sasanach
* 8 Nollaig — Charles Boole, matamaiticeoir agus fealsamh Briotanach (r. 1815)
* 8 Nollaig — George Boole, matamaiticeoir, loighceoir, agus fealsamh Sasanach

Catagóir:Blianta
1866

## Tarluithe
* 2 Meitheamh – Scirmisigh na Fíníní le fórsaí ríoga i gCeanada i Ridgeway agus ag Fort Erie.
* 8 Meitheamh – Tháinig Parlaimint Cheanada le chéile den chéad uair.
* 27 Iúil – Chriochnaigh an chéad chábla tras-Atlantach, rud a chuir tús le cumarsáid trí mheán sreangscéalta trasna an aigéin sin. 
* gan dáta – Cheap Alfred Nobel an dinimít.

## Breitheanna
* 19 Eanáir — Harry Davenport, aisteoir Meiriceánach
* 29 Eanáir — Romain Rolland, scríbhneoir Francach (b. 1944)
* 2 Feabhra — Enrique Simonet, péintéir Spáinneach
* 5 Feabhra — Domhnall Ua Buachalla, polaiteoir Éireannach
* 11 Aibreán — Bernard O'Dowd, file agus gníomhaí Astrálach
* 12 Aibreán — Alexander Ulyanov, réabhlóidí Rúiseach (b. 1887)
* 13 Aibreán — Butch Cassidy, eisreachtaí Meiriceánach
* 15 Bealtaine — Walter L. Cole, polaiteoir Éireannach
* 17 Bealtaine — Erik Satie, cumadóir ceoil agus pianódóir Francach
* 18 Meitheamh — Seasaidh NicLachlainn, amhránaí Albanach
* 28 Iúil — Beatrix Potter, údar agus maisitheoir leabhar do pháistí
* 12 Lúnasa — Jacinto Benavente, scríbhneoir Spáinneach
* 1 Meán Fómhair — James J. Corbett, dornálaí Meiriceánach
* 21 Meán Fómhair — H. G. Wells, scríbhneoir Sasanach
* 25 Meán Fómhair — Thomas Hunt Morgan, bitheolaí Meiriceánach (b. 1945)
* 30 Meán Fómhair — Marie Allo, file Francach
* 8 Deireadh Fómhair — Gerald Fitzgibbon, polaiteoir agus breitheamh Éireannach
* 28 Deireadh Fómhair — Ramón del Valle-Inclán, scríbhneoir Gailíseach
* 8 Samhain — Herbert Austin, polaiteoir Briotanach
* 12 Samhain — Sun Yat-sen (Pinyin: Sūn Yixiān) ceannaire Síneach (b. 1925)
* 21 Nollaig — Maud Gonne, feimineach, aisteoir agus réabhlóidí Éireannach

## Básanna
* 17 Eanáir — George Petrie, ealaíontóir Éireannach
* 5 Meitheamh — John McDouall Stuart, taiscéalaí Briotanach
* 20 Iúil — Georg Friedrich Bernhardt Riemann, matamaiticeoir Gearmánach
*

Catagóir:Blianta
1867

## Tarluithe
* 30 Márta - Cheannaigh Stáit Aontaithe Mheiriceá Alasca ó Alastar II, Sár na Rúise ar luach $7.2 milliún.
* 1 Iúil - Cruthaíodh Tiarnas Cheanada. 
* 2 Nollaig - Thug Charles Dickens a chéad léamh poiblí sna Stáit Aontaithe in amharclann i Nua-Eabhrac. 
* Éirí Amach na bhFíníní in Éirinn
* Aistriú ón dtréimhse Edo chuig an tréimhse Meiji i stair na Seapáine.

## Breitheanna
* 18 Eanáir — Rubén Darío, file Nicearaguach (b. 1916)
* 2 Feabhra — David Kent, polaiteoir Éireannach
* 9 Feabhra — Natsume Sōseki, úrscéalaí Seapánach
* 23 Márta — John Dinneen, polaiteoir Éireannach
* 25 Márta — John Gutzon de la Mothe Borglum, dealbhóir Meiriceánach
* 9 Aibreán — Chris Watson, polaiteoir Astrálach agus 3ú Príomh-Aire na hAstráile
* 10 Aibreán — George William Russell, file agus ealaíontóir Éireannach (b. 1935)
* 7 Bealtaine — Władysław Reymont, úrscéalaí Polannach
* 15 Bealtaine — Eoin Mac Néill, polaiteoir agus scoláire Éireannach
* 18 Bealtaine — William Magennis, polaiteoir Éireannach
* 4 Meitheamh — Carl Gustaf Emil Mannerheim, hUachtarán ar Phoblacht na Fionlainne (b. 1951)
* 8 Meitheamh — Frank Lloyd Wright, ailtire Meiriceánach
* 26 Meitheamh — Franz Nicolaus Finck, focleolaí Gearmánach
* 28 Meitheamh — Luigi Pirandello, drámadóir, úrscéalaí, agus scríbhneoir gearrscéalta Iodálach
* 3 Lúnasa — Stanley Baldwin, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe
* 11 Lúnasa — Edgar de Wahl, teangeolaí Gearmánach Baltach
* 13 Lúnasa — Arthur Eichengrün, ceimiceoir Gearmánach
* 14 Lúnasa — John Galsworthy, scríbhneoir Sasanach (b. 1933)
* 19 Lúnasa — Willis Linn Jepson, luibheolaí Meiriceánach
* 15 Deireadh Fómhair — Fujishima Takeji, péintéir Seapánach
* 7 Samhain — Marie Curie, fisiceoir agus ceimiceoir Polannach
* 26 Nollaig — Ella Young, file Éireannach

## Básanna
* 14 Eanáir — Jean Auguste Dominique Ingres, péintéir Francach (r. 1780) 
* 31 Eanáir — Charles Baudelaire, scríbhneoir Francach (r. 1821)
* 7 Feabhra — William Dargan, innealtóir iarnróid Éireannach
* 31 Iúil — Benoît Fourneyron, innealtóir Francach
* 25 Lúnasa — Michael Faraday, eolaí Sasanach (r. 1791)
* 23 Deireadh Fómhair — Franz Bopp, focleolaí Gearmánach
* 5 Samhain — Leopoldo O'Donnell, uasal Spáinneach

Catagóir:Blianta
1860

## Tarluithe
*
[mion|Túr Dhia na Litríochta, Pálás an tSamhraidh, [Béising|Pepin, an tSín, i mí Dheireadh Fómhair na bliana 1860]]

## Breitheanna
* 1 Eanáir — Máirtín Mac Donnchadha, polaiteoir Éireannach
* 15 Eanáir — Eibhlín Ní Choill, scríbhneoir agus scoláire na Sean-Ghaeilge
* 17 Eanáir — Dubhghlas de hÍde, céad Uachtarán na hÉireann (b. 1949)
* 29 Eanáir — Anton Chekhov, scríbhneoir Rúiseach (b. 1904)
* 29 Feabhra — Herman Hollerith, fear gnó, staitisteoir, agus innealtóir Meiriceánach de phór na Gearmáine
* 2 Márta — Susanna M. Salter, polaiteoir agus gníomhaí Meiriceánach
* 12 Márta — Micheál Ó hIcí, sagart Éireannach agus Ollamh le Gaeilge i Maigh Nuad
* 9 Bealtaine — J. M. Barrie, scríbhneoir Albanach
* 20 Bealtaine — Eduard Buchner, Ceimiceoir Gearmánach
* 21 Bealtaine — Willem Einthoven, fiseolaí Ísiltíreach
* 18 Meitheamh — George James Frampton, dealbhóir Briotanach
* 16 Lúnasa — Jules Laforgue, file Francach (b. 1887)
* 7 Nollaig — Joseph Cook, polaiteoir Astrálach agus 6ú Príomh-Aire na hAstráile
* 25 Nollaig — Pádraig Ua Duinnín, foclóirí Éireannach
* 31 Nollaig — John Taliaferro Thompson, saighdiúir is ceapadóir Meiriceánach

## Básanna
* Mí Feabhra — Peadar Ó Gealacáin, scríobhaí agus múinteoir Éireannach (r. 1792)
* 1 Iúil — Charles Goodyear, ceapadóir Meiriceánach
* 11 Lúnasa — James Wilson, eagraí gnó Albanach (r. 1805)
* 21 Meán Fómhair — Arthur Schopenhauer, fealsamh Gearmánach
* 14 Nollaig — George Hamilton-Gordon, polaiteoir Briotanach

Catagóir:Blianta
1861

## Tarluithe
### [[Cogadh Cathartha SAM]]
* 12 Aibreán - 13 Aibreán - Cath Fort Sumter
* 17 Aibreán - Scaradh Virginia ón Aontas.

## Breitheanna
* 15 Feabhra — Alfred North Whitehead, matamaiticeoir is fealsamh Sasanach
* 3 Aibreán — Mary Georgina Barton, ealaíontóir Éireannach
* 15 Aibreán — Willie Redmond, polaiteoir Éireannach
* 6 Bealtaine — Motilal Nehru, dlíodóir agus polaiteoir Indiach
* 19 Bealtaine — Nellie Melba, soprán ceoldráma Astrálach (b. 1931)
* 19 Meitheamh — José Rizal, scríbhneoir agus laoch Filipíneach (b. 1896)
* 20 Meitheamh — Frederick Gowland Hopkins, bithcheimiceoir Sasanach
* 22 Meitheamh — Maximilian von Spee, aimiréal Gearmánach
* 8 Lúnasa — William Bateson, bitheolaí Sasanach (b. 1926)
* 10 Lúnasa — Almroth Wright, micribhitheolaí Sasanach
* 17 Nollaig — Arthur Edwin Kennelly, innealtóir leictreach Meiriceánach
* 17 Nollaig — Gobnait Ní Bhruadair, poblachtánach Éireannach
* Gan an dáta ar eolas – George Washington Carver, eolaí Meiriceánach (b. 1943)

## Básanna
* 29 Bealtaine — Joachim Lelewel, staraí náisiúnaíoch Polannach
* 1 Meitheamh — John Thomond O'Brien, saighdiúir Éireannach
* 29 Meitheamh — Elizabeth Barrett Browning, file Sasanach (r. 1806)
* 11 Lúnasa — Catherine Hayes, an chéad *opera diva* as Éirinn (r. 1818)
* 12 Lúnasa — Eliphalet Remington, dearthóir arm tine Meiriceánach
* 4 Deireadh Fómhair — Archibald Montgomerie, iarla Briotanach
* 10 Nollaig — Seán Ó Donnabháin, scoláire Éireannach

Catagóir:Blianta
Jimmy Page

[mion|Jimmy Page, ag seint a íconách muineál dúbailte Gibson EDS-1275 i [1977.|alt=]]
mion|Jimmy Page (2007)
Is ceoltóir rac-cheoil é **Jimmy Page** (**James Patrick Page**, a rugadh ar an 9 Eanáir, 1944 i Middlesex, Sasana), agus duine de na giotáraithe ab fhearr riamh. Sheinn Page leis an mbanna The Yardbirds, ach bhain sé clú agus cáil amach dó féin nuair a thosaigh sé an banna Led Zeppelin sna 1960idí. Is laoch é Page inniu mar ghiotáraí.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Giotáraithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Led Zeppelin
Catagóir:Daoine beo
John Bonham

deas|250px|thumb|Uaigh John Bonham.
Ba cheoltóir é **John Henry "Bonzo" Bonham** (rugadh ar an 31 Bealtaine, 1948 é i Redditch, Sasana). Bhí Bonham ina dhrumadóir leis an mbanna rac-cheoil Led Zeppelin. Tá cáil ar Bhonham inniu mar dhuine de na drumadóirí ab fhearr riamh, agus b'eisean a chruthaigh sé a lán de na caighdeáin a úsáidtear i rac-cheol fós. Fuair Bonham bás ar an 25 Meán Fómhair 1980, tar éis fadhbanna fadtéarmacha le halcól.

Is drumadóir freisin é a mhac Jason Bonham.

## Tagairtí

Bonham, John
Bonham, John
Bonham, John
Bonham, John
Catagóir:Led Zeppelin
From the Muddy Banks of the Wishkah

Albam beo ón bhanna rac-cheoil Nirvana is ea ***From the Muddy Banks of the Wishkah***, a eisíodh ar an 1 Deireadh Fómhair, 1996 1996 le taibhléiruithe bheo ó 1989 go dtí 1994. Roghnaíodh na hamhráin ag Krist Novoselic, dordghiotáraí an ghrúpa don chuid is mó, agus scríobh sé na nótaí chlúdaigh chomh maith. Bhí sé d'intinn ag Novoselic agus an ndrumadóir Dave Grohl albam beo a eisiúint sa bhliain 1994, in éineacht le *[[MTV Unplugged in New York]]* mar phéire dhioscaí, ach mheas an bheirt go raibh sé ródheacair an t-albam a chur le chéile san am sin tar éis bháis Kurt Cobain.

## Clár ábhair
# Intro 0:52 
# School 2:40
# Drain You 3:34
# Aneurysm 4:31 
# Smells Like Teen Spirit 4:47
# Been A Son 2:07
# Lithium 4:10
# Sliver 1:55
# Spank Thru 3:10
# Scentless Apprentice 3:31 
# Heart-Shaped Box 4:41
# Milk It 3:45
# Negative Creep 2:43
# Polly 2:30
# Breed 3:28
# Tourettes 1:55
# Blew 3:36

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 1996
Francis Crick

An tOllamh **Francis Harry Compton Crick** (8 Meitheamh 1916 - 28 Meitheamh 2004), fisiceoir, bitheolaí móilíneach agus néareolaí Sasanach. Tá cáil air mar gheall ar a fhionnachtain ar struchtúr an aigéid dí-ocsairibeanúicléasach ADN in éineacht le James Watson agus Maurice Wilkins. 
[clé|mion|Crick in [Ollscoil Cambridge timpeall na 1960idí]]
Bronnadh an Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis orthu i 1962. Rosalind Franklin a chuir leis an tuiscint ar struchtúir móilíneach de ADN freisin. 

Cosúil le teoiric chandamach Planck agus teoiric coibhneasachta Einstein, tá fionnachtain seo Watson is Crick ar na buanna is tábhachtaí in eolaíocht sa 20ú haois.
clé|mion|1981

## Saol
Thaispeáin Watson is Crick i 1953 gurb é a bhíonn i ngach móilin den DNA i ngach cill bhitheolaíoch ná dís tointemhóilíní (suas le 2 m ar fhad), gach ceann ina shaghas cóipe den cheann eile.

Bíonn na tointí seo leagtha amach taobh lena chéile mar a bheadh dréimire ann, ach an dréimire casta ina chaslíne (an chaslíne dhúbailte) agus naisc idir núicléitídí ar na tointí ag feidhmiú mar rungaí. Is é ord na núicléitídí a litríonn na géinte sa DNA.  

## Féach freisin
* Géineolaíocht
* Aigéad dí-ocsairibeanúicléasach (DNA)

## Tagairtí

Catagóir:Eolaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna in 2004
Scannánaíocht

mion|Clabaire digiteach a úsáidtear i scannánaíocht
Is ealaíon nua-aimseartha é an **scannánaíocht**, ina bhfuil pictiúirí beo déanta le ceamaraí scannán agus aisteorí. Ceithre chéim a bhíonn i gceist i dtáirgeadh scannán: ullmhúchán, glacadh, iarleiriú, riaradh. San ullmhúchán, forbraíonn an léiritheoir, an stiúrthóir is an scriptscríbhneoir coincheap, scéal is féidir a athrú ina scannán dráma. Eagraíonn an léiritheoir an maoiniú agus leagann amach plean is amchlár an tionscadail. Roghnaítear an fhoireann léirithe, na haisteoirí, is na láithreacha amuigh. Deartar agus tógtar na láithreáin istigh. Sa ghlacadh, bíonn an stiúrthóir i bhfeighil na grianghrafadóireachta ar stáitse nó sna láithreacha amuigh agus é dírithe ar obair na n-aisteoirí. Déanann an ceamaradóir an ghrianghrafadóireacht, agus cinneann an soilsiú chuige, chun coincheapa an stiúrthóra a chur i ngníomh. Bíonn an meascthóir i bhfeighil taifeadadh na fuaime. Réalaítear na scannáin a nochtadh i rith an lae sa tsaotharlann ag deireadh an lae, agus iniúchaíonn an stiúrthóir an bunábhar. San iarléiriú, déantar eagarthóireacht agus cuirtear ceol is fuaimeanna eile leis an scannán roimh a lainseáil ag an gcéadléiriú. Sa riaradh, scaiptear an scannán ar phictiúrlanna, ullmhaítear é do thíortha iasachta (trí theangacha eile a chur ar an bhfuaimrian), an teilifís is an margadh baile.

## Scannánaíocht In Éirinn
Tá feabhas mór tagtha ar chúrsaí scannánaíochta in Éireann le blianta beag anuas. Tá cabhair anois ar fáil ó Bhord Scannán na hÉireann chun scannáin a dhéanamh sa tír. Go mór mór tá stiúrthóirí á mealladh chuig Éireann lena scannáin a dhéanamh mar gheall ar laghduithe cánach atá ar fáil dóibh faoi láthair.

Osclaíodh an chéad phictiúrlann in Éirinn sa bhliain 1909. Ba le James Joyce an phictúrlann sin agus ba é an *Volta* a hainm.

## Tagairtí
1871

## Tarluithe
*

## Breitheanna
* 8 Eanáir — James Craig, 1ú Bíocunta Chreaga Abhann, polaiteoir as Béal Feirste
* 30 Eanáir — Seymour Hicks, aisteoir Briotanach
* 12 Feabhra — Pádraig Ó hÉigeartaigh, file Éireannach
* 25 Feabhra — Lesya Ukrainka, file agus scríbhneoir Úcránach
* 5 Márta — Risteard Ó Foghludha, scoláire, eagarthóir, agus iriseoir Éireannach
* 27 Márta — Heinrich Mann, scríbhneoir Gearmánach (b. 1950)
* 6 Bealtaine — Victor Grignard, ceimiceoir Francach (b. 1935)
* 15 Bealtaine — Mysterious Billy Smith, dornálaí Ceanadach
* 2 Iúil — Patrick Mulvany, polaiteoir Éireannach
* 10 Iúil — Marcel Proust, scríbhneoir Francach
* 29 Lúnasa — Jack Butler Yeats, ealaíontóir Éireannach
* 30 Lúnasa — Ernest Rutherford, fisiceoir Briotanach a rugadh sa Nua-Shéalainn
* 19 Deireadh Fómhair — Walter Bradford Cannon, fiseolaí Meiriceánach
* 19 Samhain — Margaret Dobbs, scoláire agus drámadóir Éireannach
* 13 Nollaig — Emily Carr, péintéir agus scríbhneoir Ceanadach

## Básanna
* 18 Márta — Augustus De Morgan, matamaiticeoir Briotanach a rugadh san India
* 12 Bealtaine — Anselme Payen, ceimiceoir Francach
* 18 Deireadh Fómhair — Charles Babbage, matamaiticeoir agus innealtóir Sasanach (r. 1791)

Catagóir:Blianta
1872

## Tarluithe
* 1 Márta – Cuireadh Páirc Náisiúnta Yellowstone ar bun in iarthar na Stát Aontaithe.
mion|170px|1872: Sheas Victoria Woodhull Martin (1838–1927) ar son uachtarán SAM, cé nach raibh cead vótála ag mná ag an am.

## Breitheanna
* 14 Eanáir — Henry Petty-Fitzmaurice, polaiteoir Briotanach
* 24 Eanáir — Morris Travers, ceimiceoir Sasanach
* 15 Feabhra — Patrick Shaw, polaiteoir Éireannach
* 7 Márta — Piet Mondrian, péintéir Ollannach (b. 1944)
* 25 Márta — Tōson Shimazaki, scríbhneoir Seapánach
* 27 Márta — Máire Nic Suibhne, polaiteoir agus oideachasóir Éireannach
* 31 Márta — Art Ó Gríofa, polaiteoir agus scríbhneoir Éireannach
* 9 Aibreán — Léon Blum, polaiteoir Francach
* 2 Bealtaine — Ichiyō Higuchi, scríbhneoir Seapánach
* 18 Bealtaine — Bertrand Russell, fealsamh Briotanach
* 4 Iúil — Calvin Coolidge, 30ú uachtarán na Stát Aontaithe (b. 1933)
* 16 Iúil — Roald Amundsen, taiscéalaí Ioruach (b. 1928). 
* 28 Iúil — Hugh Law, polaiteoir agus abhcóide Éireannach
* 3 Lúnasa — Jasper Wolfe, polaiteoir Éireannach
* 13 Lúnasa — Richard Martin Willstätter, ceimiceoir Gearmánach
* 10 Deireadh Fómhair — Edith Wilson, Céad-bhean Mheiriceánach (b. 1961)
* 12 Deireadh Fómhair — Ralph Vaughan Williams, cumadóir Sasanach
* 24 Deireadh Fómhair — Peter O'Connor, lúthchleasaí Éireannach
* 4 Samhain — John O'Hanlon, polaiteoir Éireannach
* 7 Nollaig — Johan Huizinga, staraí Ísiltíreach
* 28 Nollaig — Pío Baroja, scríbhneoir Spáinneach

## Básanna
* 2 Aibreán — Samuel Morse, ceapadóir Meiriceánach (r. 1791)
* 23 Deireadh Fómhair — Théophile Gautier, scríbhneoir Francach
* 31 Nollaig — Aleksis Kivi, scríbhneoir Fionlannach (r. 1834)

Catagóir:Blianta
1873

## Tarluithe
*
[mion|Díospóireacht an Seikanron i rialtas na [An tSeapáin|Seapáine inar pléadh ar chóir ionraic a dhéanamh ar an gCóiré. Na leasatheoirí nua-aimseartha ina choinne, lucht an airm ar a shon.]]
## Breitheanna
* 20 Eanáir — Johannes Vilhelm Jensen, scríbhneoir Danmhargach (b. 1950)
* 21 Eanáir — Jean de Mayol de Lupé, sagart Caitliceach Francach
* 15 Feabhra — Hans Karl August Simon von Euler-Chelpin, eolaí Sualannach
* 16 Feabhra — Radoje Domanović, scríbhneoir Seirbiach
* 13 Márta — Joe Walcott, dornálaí Briotanach
* 1 Aibreán — Sergei Rachmaninoff, cumadóir ceoil agus pianódóir Rúiseach
* 15 Aibreán — Oskari Tokoi, polaiteoir Fionlannach
* 26 Aibreán — Eamon Rice, polaiteoir Éireannach
* 28 Meitheamh — Alexis Carrel, bitheolaí Francach
* 13 Iúil — Matty Matthews, dornálaí Meiriceánach
* 20 Iúil — Charlotte Dease, scríbhneoir Éireannach
* 6 Lúnasa — James O'Mara, Polaiteoir Éireannach
* 20 Lúnasa — Eliel Saarinen, ailtire Fionlannach (b. 1950)
* 26 Lúnasa — Lee De Forest, ceapadóir Meiriceánach (b. 1961)
* 29 Meán Fómhair — Liam Ó Maolruanaidh, scríbhneoir Éireannach
* 9 Deireadh Fómhair — Karl Schwarzschild, réalteolaí Gearmánach
* 16 Deireadh Fómhair — Robert Rowlette, polaiteoir agus dochtúir Éireannach
* 30 Deireadh Fómhair — Rube Ferns, dornálaí Meiriceánach
* 26 Samhain — Osborn Joseph Bergin, teangeolaí Éireannach

## Básanna
* 9 Eanáir — Napoléon III, impire na Fraince (r. 1808)
* 18 Aibreán — Justus Liebig, ceimiceoir Gearmánach
* 1 Bealtaine — David Livingstone, taiscéalaí agus misinéir Albanach (r. 1813)
* 8 Bealtaine — John Stuart Mill, fealsamh agus eacnamaí Sasanach
* 26 Samhain — Robert McClure, taiscéalaí Éireannach (r. 1807)

Catagóir:Blianta