open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abhean

I Miotaseolaíocht na nGael, file na dTuatha Dé Danann, agus go háirithe Lugh, ba ea **Abhean** mac *[[Bec-Felmas]]*.  Maraíodh Aonghas os comhair Mhidhreach, de réir Flann Mainistreach i Leabhar Gabhála na hÉireann.

## Sanasaíocht
D'fhéadfadh é go bhfuil an t-ainm fréamhaithe ón bPrótai-Cheiltis **Ad-bej-ānos*, le brí litriúil *ag-bualadh-fear* nó b'fhéidir an smaoineamh *cláirseach-greadadh*.

## Foinsí
* Ellis, Peter Berresford, *Dictionary of Celtic Mythology* (Oxford Paperback Reference), Oxford University Press, (1994): 
* Wood, Juliette, *The Celts: Life, Myth, and Art*, Thorsons Publishers (2002): 

## Naisc sheachtracha
* *[https://archive.today/20121205053209/http://www.mythome.org/celtic.html Celtic Gods and their Associates]*
* *[http://www.wales.ac.uk/documents/external/cawcs/pcl-moe.pdf Proto-Celtic &ndash; English lexicon] * (marbh)

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Catagóir:Déithe na nGael
Ríocht na Polainne (1025-1385)

B'í **Ríocht na Polainne** (; ) stát in Oirthear na hEorpa, a cruthaíodh sa bhliain 1025, trí chorónú Bolesław I Chrobry mar Rí na Polainne, áit nach raibh ach Diúcacht ann roimhe sin. Bhí Bolesław in ann é seo a dhéanamh toisc gur éag an tImpire Gearmánach Heinrich II. Ach nuair a fuair Bolesław bás bhí a theideal imithe leis. Ní bhfuair an Pholainn rí oifigiúil go dtí 1295 le Przemysł II (1257 - 1296), agus bhí ríshliocht Piastów i gceannas. Tháinig Ríocht nua faoi cheannas Jagiellowie sa bhliain 1385, nuair a phós Diúc Iagaille (ón Liotuáin) Jadwiga na Polainne. 

## An Ríocht Luath

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Ríochtaí
Catagóir:Stair na Polainne
Beag

I Miotaseolaíocht na nGael, ba shliocht na dTuath Dé Danann í **Beag** (Sean-Ghaeilge **Bec**).  Bhí cáil aici de bharr an tobair naofa a bhí aici.  Le haon deoch amháin as, bronnadh gaois agus tuar (ar feadh soicind) ar dhuine.

Bhí an tobar faoi chosaint a hiníonacha.  Nuair a tháinig Fionn mac Cumhaill agus deoch á iarraidh, rinne siad iarracht é a chosc.  Chaith duine dóibh uisce ina threo chun an ruaig a chur air, ach chuaigh roinnt de isteach ina bhéal. Bronnadh haois air dá bharr.

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Airmed

I Miotaseolaíocht na nGael, ba shliocht na Tuatha Dé Danann í an bandia **Airmheadh** (Sean-Ghaeilge **Airmed**).  I dteannta lena hathair Dian Céacht agus a dearthár Miach, leigheas sí iad siúd a bhí loite sa Dara Cath Maighe Tuireadh.

Tháinig éad ar a hathair, ámh, agus mharaigh sé Miach.  Chaoin  Airmheadh thar uaigh a dearthár, agus d'fhás lena deora gach luibh leigheasadh an domhain, 365 san iomlán - de réir líon na n-alt agus na bhféitheacha a bhí ag Miach.  Bhailigh Airmheadh na luibheanna agus chuir sí in eagar go léir iad, á síneadh ar a fallaing.  Arís eile, tháinig éad ar a hathair, tharraing sé buille uirthi agus scaip na luibheanna.  De bharr sin, níl a fhios go deo ag éinne ach amháin Airmheadh gach rún na luibheolaíochta.

I dteannta le Dian Céacht, Ochtriullach agus Miach, bhí Airmheadh ar cheann de na déithe a bhí ar a cumas na mairbh a athbheochan lena hortha, á canadh thar tobar Shláine.

## Tagairtí
Bodhbh Dearg

I Miotaseolaíocht na nGael, ba mhac Eochaid Garb nó Daghdha é **Bodhbh Dearg** (Sean-Ghaeilge **Bodb Derg**), agus tháinig sé i gcomharbacht Daghdha mar rí na dTuath Dé Danann.

## ''Aisling Aonghasa''

Agus Bodhbh ina rí sidhe na Mumhan, d'iarr Aonghas ar a dheartháir cuidiú leis, bean a aisling a aimsiú.  D'éirigh le Bodb sam eachtra seo, ag aithint an bhean mar Caer Ibormeith.

## ''Oidheadh Chlainne Lir''
I ndiaidh cliseadh na dTuath Dé Danann sa Chath Thailtean, toghadh Bodhbh mar rí na dTuatha Dé agus iad ag dul chun cónaí faoin talamh ina gcuid *[[sidhe]]*.  Athair a lán diachtaí an ea é ina dhiaidh sin.  

D'aithin gach céile comhraic toghchán Bhodhbh, ach amháin Lear, a dhiúltaigh urraim a thabhairt dó.  Chuir Bodhbh comhairle ar a thacaithe gan díogras a imirt ar Lir.  Thug Bodhbh beirt dá iníonacha féin  mar chéile do Lear chun é a shuaimhniú.  Tháinig an dá phósadh go crích míshona, ámh.

## Réamhscéal na Tána
Mar rí sidhe na Mumhan (agus a ghabha óir Lén ina theannta), bhí ról suntasach ag Bodhbh *Sidhe ar Femen* (mar a glaodh air) i réamhscéal an *[[Táin Bó Cuailnge]].*  Ar aimsir aigese a bhí an muicí a tharraing achrann le muicí rí sidhe na gConnacht.  Sa deireadh, shlog dhá bha na muicithe i riocht péisteanna, agus athrugadh iad mar na tairbh Fionnbheannach agus Donn Cuailnge, tarbh eipeamanach na Tána.

## An Fhiannaíocht
Sa scéal de chuid na Fiannaíochta darb ainm Cath Fhionntrá, bhí Bodhbh ina cheannaire na dTuath Dé Danann chun cuidiú leis na Fianna i rith an chatha úd.

## Sanasaíocht
D'fhéadfadh é go bhfuil an t-ainm Bodb gaolta le badhbh, os rud é go bhfuil fuaimniú mar an gcéanna aige.  Feictear corruair sna seantéacsanna agus a Sean-Ghaeilge neamhchaighdeánach, ainm Badb litrithe mar "Bodb".

## Naisc sheachtracha
* Tuatha Dé Danann/Bodb Derg  ar timelessmyths.com

## Tagairtí
}

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Catagóir:Déithe na nGael
Brian (miotaseolaíocht)

I Miotaseolaíocht na nGael, ar duine de thriúr mac Tuireann na dTuath Dé Danann ba ea **Brian**, i dteannta le **[[Iuchar]]** agus **[[Iucharba]]**.

mion|200px|"Brian Seizes the Pig-Skin", léaráid le J. H. Bacon, c.1905.

## ''Oidheadh Chlainne Tuireann''

Shocraigh an triúr deartháireacha, Cian, namhaid a n-athair, agus é féin athair Lugh, a mharú.  Chuaigh Cian i riocht muice, chun é féin a chur as aithne, ach chuaigh na deartháireacha i riocht cúnna, agus chuaigh ar a thóir.  Mharaigh siad é agus shrac a chorp as a chéile.  Rinne siad iarracht a gcoir a cheilt, ach rug Lugh orthu ar ball beag.  Mar éiric, sheol sé ar tóraíocht iad ar fud an domhain, chun airm draíochta a thabhairt ar ais, a bhí ar intinn ag Lugh feidhm a bhaint astu sa Dara Cath Maighe Tuireadh.  D'éirigh leo gach a raibh ó Lugh, ach d'fhill siad go hÉirinn agus iad gortaithe go dona.  D'impigh siad ar Lugh iad a leigheas, ach dhiúltaigh sé.  Fuair siad bás, agus fuair Tuireann bás de chumha thar a n-uaigheanna.

I leagan amháin ar a laghad den scéal, is é Brian an té a bhí glic agus grinn, siúd is nach raibh stuaim ná meabhair ag a dheartháireacha, agus an-uamhan orthu i láthair Bhriain.  

Cuireadh scéal Clainne Tuireann i gcomórtas le *h[[Argónátaigh|Argonautica]]* Gaelach.

## Béaloideas na hAlban
I mbéaloideas níos déanaí na hAlban, b'fhear mórchúiseach é Brian, a thug cabhair don Chailleach chun Deò-ghrèine a tharrtháil.

## Cultúr na ndaoine
Is príomhphearsa é Brian san úrscéal *[[As Baile: A Story]]* le Patrick Magee, a athinsíonn scéal Mhic Tuireann.

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Catagóir:Déithe na nGael
Ethal

I Miotaseolaíocht na nGael, rí Sidhe *Uamuin* i gConnacht ab ea **Eathal Anbúail** (Sean-Ghaeilge **Ethal Anbúail**) na dTuath Dé Danann.  Ba í Cáer a iníon.

## ''Aislinge Oengusa''

Tá clú ar Eathal go príomhúil toisc gur fhear Ailill mac Máta agus Dagda cogadh air, chun a iníon Caor a phósadh le hAengus mac Daghdha.  Scriosadh a ríocht ag airm a naimhde sa chogadh seo.

## Foinsí
* *Aisling Óenguso*: *[http://www.maryjones.us/ctexts/oengus.html The Dream of Óengus]* ar maryjones.us
* *[https://www.poetryfoundation.org/poems/55687/the-song-of-wandering-aengus The Song of Wandering Aengus]*, W. B. Yeats (ar poetryfoundation.org)

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Cearmaid

I Miotaseolaíocht na nGael, mac Daghdha na dTuath Dé Danann ba ea **Cearmaid Milbhéal** (Sean-Ghaeilge: **Cermait Milbél**).  Mharaigh Lugh é, mar chúiteamh ina chaidreamh lena bhean chéile, Buach.  Chaoin Daghdha deora fola dá mhac, ach athbheoigh sé é le maide leighis.  D'agair an triúr mac Cearmada, Mac Coill, Mac Ceacht agus Mac Gréine, ar a bhás, agus d'éirigh ina dhiaidh sin ina gcomh-Ard-Ríthe na hÉireann.

Sa Dinnseanchas, luaitear pearsa eile, Conan Milbhéal, mar mhac Daghdha, ach b'fhéidir gurb ionann é agus Cearmaid.  Maraíodh Conan le hurchar ga caite *Feardhomhan* (Sean-Ghaeilge *Ferdoman*) mac Conaill Cearnaigh (aitheanta chomh maith mar Aodh Rinn (Sean-Ghaeilge *Aed Rind*)).

## Tagairtí

Catagóir:Déithe na nGael
Creidhne

I Miotaseolaíocht na nGael, gabha óir na dTuath Dé Danann ab ea **Creidhne** (Sean-Ghaeilge **Credne**), mac *[[Brigit]]* agus *[[Tuireann]]*.  D'oibrigh sé chomh maith le cré-umha agus prás.  Bhí clú agus cáil ar seisean agus a bheirt dheartháireacha, *[[Goibniu]]* agus Luchtaine, mar na *Trí Dé Dána*, a ghaibhnigh hairm na dTuatha Dé a bheartaigh siad sna cathanna in éadan na bhFomhórach.

Deirtear gur chruthaigh Creidhne agus Dian Cécht do Nuada a lámh airgid.

Tógtar go minic Creidhne in ábhraíocht Creidne, gaiscíoch na bhFiann.

## Tagairtí
Ecne

I Miotaseolaíocht na nGael, dia na heagnaíochta agus an eolais ab ea **Eagna** (Sean-Ghaeilge **Ecne**) na dTuath Dé Danann.

Bhí triúr aithreacha ag Eagna, na deartháireacha Brian, Iuchar, agus Iucharba, mic *[[Brigid]]* agus *[[Tuireann]]*.  Tá aitheanta orthu triúr mar na *Trí Dé Danann*, ach is féidir é seo a léamh mar *Trí Dé Dána*, nó eolais.  Seasann airíonna gaolmhara ina sliocht, agus is é Eagna mac an triúir acu, rud a chuireann i gcuimhne sean-nós Ceilteach an pholandrais.

Mharaigh a aithreacha Cian, athair *[[Lugh]]*, agus insítear scéal díoltas *Lugh* in *[[Oidheadh Chlainne Tuireann]]*.

In *Irish Druids and Old Irish Religions*, deir James Bonwick gur bean í Eagna, agus bandia na filíochta.

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Caer Ibormeith

I Miotaseolaíocht na nGael, bandia an taibhrimh agus na tairngreachta ab ea **Caor Iúrmheatha** (Sean-Ghaeilge **Cáer Ibormeith**), iníon *[[Ethal|Ethal Anbuail]]* at *[[Sid Uamuin]]* i gConnacht.  Riocht eala a bhíodh aici de ghnáth, ach gach re Samhain, d'iompaíodh i riocht duine daonna ar feadh aon lá ceilteach amháin (a thosaíodh ag dul faoi na gréine).

## ''Aisling Aonghasa''

I rith taibhrimh Aonghasa, a mhair ar feadh bliana, sheas Caor in aice a leapa, ach dá shínfeadh sé amach di, rachadh sí as radharc. 

Chuaigh Aonghas ar tóir cailín a aislinge ag Loch Béal an Dragain agus d'aimsigh sé céad cailín is caoga nasctha le chéile, Caor a stór ina measc.   Dúradh le hAonghas go mb'fhéidir leis Caor a phósadh, dá bhféadfadh sé in ann í a aithint ina riocht eala.  D'éirigh leis ina thogha agus leis sin, rinne Aonghas eagla dó féin, agus as go brách leo ag eitilt go Brú na Bóinne, a áit chónaithe le fada an lá.  Chan siad chomh bhinn sin ar a slí leo gur thit a n-éisteoirí ar fud na hÉireann a chodladh le trí lá agus oíche.  Phós Caor Aonghas, agus, i measc rudaí eile, ba mháthair altrama Diarmada í.

## ''Oidheadh Chlainne Lir''

Tá móitíf athraithe i riocht eala le fáil i scéal chlainne Lir ar aon.  Thugtaí an-urraim don eala maraon leis an ngrús, mar gheall ar a chumas san aer, ar thalamh agus ar mhuir, agus dá bharr ainmhí fíordhraíochta, in ann a aistriú go domhain eile.  Ina theannta sin, bhí an grús gaolta le hathrú go riocht duine dhaonna, lena chumas seasaimh go hard ar talamh.

## Foinsí
* Jeffrey Gantz. 1982. *Early Irish Myths and Sagas.* Penguin.

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Dannan
Sinéad Diver

Lúthchleasaí Éireannach í **Sinéad Diver**, a rugadh ar an 17 Feabhra 1977 i mBéal an Mhuirthead, Contae Mhaigh Eo.  Is ar son na hAstráile a  bhí sí san iomaíocht ag na Cluichí Oilimpeacha agus ina cónaí san Astráil ó chuaigh sí ar imirce in 2002.

### Gairm
Níor thosaigh ag glacadh páirte i rásaí go dtí 2011 ach tá dul chun cinn iontach déanta aici ó shin.

Ghlac sí páirt ar son na hAstráile i gcraobh lúthchleasaíochta an domhain i mBéising in 2015 agus i Londain in 2017 chomh maith.

Chríochnaigh sí sa seachtú háit i Maratón Londan mí Aibreáin 2019.

Chríochnaigh sí sa 14ú áit sa rás 10,000m i gCraobh Lúthchleasaíochta an Domhain i Doha mí Mheán Fómhair 20i9. 

Sa bhliain 2019, chríochnaigh Diver Maratón Nua-Eabhrac in am 2:26:23.  Bhí áit bainte amach aici ag na Cluichí Oilimpeacha i dTóiceo de bharr an ghaisce sin.

### Pearsanta
Tá ceangail láidir ag Diver le Gaeltacht Thír Chonaill. Is as an mBun Beag i nGaoth Dobhair dá hathair, Eddie.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Lúthchleasaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Fionnuala

I Miotaseolaíocht na nGael, iníon Lir na dTuath Dé Danann ab ea **Fionnuala** (Sean-Ghaeilge **Finnguala**).

## ''Oidheadh Chlainne Lir''
Sa seanscéal *[[Oidheadh Chlainne Lir]]*, chuir a leasmháthair éadmhar Aoife (iníon Bhodhbh Dheirg mallacht uirthise agus ar a deartháireacha Fiachra, Conn agus Aodh.  D'iompaigh sí i riocht ealaí iad, agus chuir sí iachall orthu dul ar fánaíocht ar na lochanna agus abhanacha na hÉireann agus thar lear, ar feadh 900 bliain.  I ndeireadh na dála, briseadh an mhallacht nuair a phós Lairgren mac Colmáin mac Cobhthaigh agus Deoch iníon *[[Finghin]]*.

## Thomas Moore
Insítear scéal a fánaíochta ' san Amhrán *The Song of Albion*, le liricí le Thomas Moore.

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Aodh

I Miotaseolaíocht na nGael, prionsa na dTuath Dé Danann agus dia an domhain thíos ab ea **Aodh** (Sean-Ghaeilge **Áed**).  De réir inscríbhinní a tháinig slán, ba é an mac is sine de Lir, Ard-Rí na dTuath Dé, agus Aobh, iníon Bhodhbh Dheirg.  Insítear ámh sa Dinnseanchas gur mhac Daghdha é Aodh, agus gur mharaigh Corchenn de Chruach é, óir gur mheall sé a bhean chéile.

De réir an bhéaloidis, thug Aobh ceathrar páiste ar an saol le Lir, dhá chúpla Fionnuala agus Aodh, agus Fiachra agus Conn.  D'éag sí i mbun bhreith clainne.  Phós Lir arís le hAoife (deirfiúr Aoibhe, de réir roinnt leaganacha) ach bhí sí in éad leis na páistí.  Bheartaigh sí go maródh iad ar cuairt chuig Bodhbh Dearg, ach ní maródh na searbhóntaí iad, as an méid sin grá a bhí acu don chlann.  Ina ionad sin dá bharr, chuir sí mallacht orthu, maireadh i riocht ealaí ar feadh 900 bliain: 300 ar Loch Dairbhreach, 300 ar Mhuir nIocht, agus 300 ar an teiscinn mhór.

Insítear na seanscéalta go raibh a nguthanna fós acu agus gur fhoghlaim siad gach amhrán agus scéala na hÉireann, le cois na dteangacha a thóg turasóirí leo ó fhad i gcéin.

Tá a lán leaganacha ann maidir le buaic an scéil tar éis briseadh na mallachta.  Is léir go bhfuil cuid mhaith dóibh faoi thionchar na Críostaíochta.  Féach freisin Oidheadh Chlainne Lir le tuilleadh a léamh.

## Foinsí
* Encyclopedia of Gods, Michael Jordan, Kyle Cathie Limited, 2002

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Catagóir:Déithe na nGael
Gaibhne

I Miotaseolaíocht na nGael, gabha na dTuath Dé Danann ab ea **Gaibhne** (Sean-Ghaeilge **Goibniu**).  Samhlaítear é chomh maith le haíocht/fáilteachas.  Tá sé gaolta mhar sin le Gofannon na Breataine Bige agus Gobannus na nGallach.

## Seanscéalta
Feictear ainm a athar sna téacsanna mar *Esarg*, agus mar Tuirbe Trágmar ('teilgeoir tuanna').

Cuireadh Gaibhne go minic i dteannta le Creidhne, gabha airgid, agus Luchtaine, siúinéir, mar na *Trí Dé Dána.*  Ghaibhnigh siad airm na dTuath Dé, a bheartaigh siad ina gcathanna in éadan na bhFomhórach.  Mar mhalairt ar sin, cuirtear é i dteannta le Creidhne agus Dian Cécht, lia.  Mhúnlaigh sé lámh nua airgid do Nuada, tar éis a baineadh a lámh de i rith catha.  Rinne sé airm ar son na ndéithe freisin; sa *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*, luaitear é mar "ní gan tairbhe i mbruithniú",  Deirtear go bhfuair seisean agus Dian Ceacht beirt bás de phlá nimhneach.

Ba spidiléir na ndéithe é Gaibhne chomh maith.  De réir *[[Agallamh na Seanórach]]* agus *[[Altram Tige Dá Medar]]*, chosnaíodh a chuid bia na Tuatha Dé ar thinneas agus ar sheanaois. Deirtear gurbh leis *[[Glas Ghaibhneann]]*, bó draíochta na nirt.

Sna *h[[Ortha Naomh Gall]]*, d'impíodh Gaibhne agus Dian Ceacht beirt in éadan na deilge.

D'fhéadfadh é gurbh ionann Gaibhne agus Culann na Rúraíochta.

## Sanasaíocht
Is amhlaidh go bhfuil an t-ainm *Goibniu* fréamhaithe ón tSean-Ghaeilge *gobae* (gin. *gobann*) ‘gabha’, Breatnais *gof* (iol. *gofein*) ‘gabha’, Gaillis *gobedbi* ‘leis na gaibhne’, atá go léir gaolta leis an Liotuáinis *gabija* ‘tinteán beannaithe’, *gabus* ‘féithiúil, glic’.

## Féach freisin
* Gobán Saor

## Foinsí
### Príomh-Foinsí
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*
* *[[Cath Maighe Tuireadh]]*
* *[[Oidheadh Chlainne Tuireann]]*
* *[[Altram Tige Dá Medar]]* ed. and trans. Maighréad ni C. Dobs.  Zeitchrift für Celtische Philologie vol. 18 (1929–30). -The Fosterage of the House of the Two Milk-Pails
* *The St. Gall Incantations. *Thesaurus Palaeohibernicus* eag. agus aistr. ag [[Whitley Stokes]] agus [[John Strachan]]. Cambridge: University Press, 1903.

===Fo-fhoinsí===
* [[James MacKillop]] (1998). *Dictionary of Celtic Mythology''. London: Oxford. .

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Tommy Morrison

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea **Tommy David Morrison** a rugadh ar 2 Eanáir 1969 i nGravette, Arkansas agus a fuair bás ar an 1 Meán Fómhair 2013. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Oliver McCall

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Oliver McCall** a rugadh ar 21 Aibreán 1965 i Chicago, Illinois.
 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Tír an Fhia

Baile beag is ea **Tír an Fhia** atá suite in oileán Gharmna, in iardheisceart Chonamara, thart ar shé mhíle is tríocha ó Chathair na Gaillimhe. Is baile fearainn beag ciúin é freisin, atá míle agus ceathrú ar fhad agus timpeall leathmhíle ar leithead.

Tá an baile é féin ag síneadh le cuan foscúil ar a dtugtar Cuan an Fhir Mhóir. Tá an talamh san áit clochach agus tá portaigh agus go leor sléibhte sa gceantar freisin. Fásann gach cineál bláth san áit agus tá radharcanna áille le feiceáil thart timpeall. Tá an talamh roinnte suas ina phíosaí caola fada, ag síneadh síos go cladach. Ní baile mór tionsclaíoch é Tír an Fhia agus braitheann an chuid is mó de na daoine ar an iascaireacht mar shlí bheatha, ach caithfear a rá go bhfuil seo ag athrú go sciobtha. Tá eastát tionsclaíoch ann, ina bhfuil comhlachtaí ar nós More Net Teoranta agus Seaspray ag feidhmiú. Is comhlachtaí beaga go leor acu sin, áfach, nach bhfuil ach lear beag daoine ag obair iontu. Roinnt blianta ó shin, bunaíodh tionscadal nua oideachais, Muintearas, áit a gcuirtear cúrsaí foghlamtha agus oiliúna ar fáil don phobal, cúrsaí a dhíríonn den chuid is mó ar fhorbairt scileanna ríomhaireachta. Tá siopa amháin sa mbaile ar a dtugtar Tí Joe Mhic an Iomaire. Mar aon leis sin, tá séipéal ann darb ainm Séipéal Naomh Muire gan Smál agus scoil náisiúnta Thír an Fhia, a bhfuil suas le céad tríocha gasúr ag freastal uirthi. Reáchtáiltear chuile chineál imeachta i Halla Spóirt na scoile, ó champaí peile go club óige. Mar gheall go bhfuil muid ar an gcósta, tá go leor céibheanna beaga scoite timpeall, chomh maith le trá álainn ar a dtugtar an Trá Mhóir. Sa samhradh, bíonn Tír an Fhia cosúil le baile mór leis an méid cuairteoirí a bhíonn san áit. Freisin, mar gheall go bhfuil sé lonnaithe i gceantar Gaeltachta, tagann Gaeilgeoirí ó chuile chearn den tír chugainn ag foghlaim ár dteanga álainn.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte fearainn na hÉireann
Catagóir:Bailte i gContae na Gaillimhe
Miach

I Miotaseolaíocht na nGael, lia na dTuath Dé Danann ab ea **Miach** mac Dhiain Cheachta.  Chuir sé lámh chnis agus feola in ionad na láimhe airgid a rinne a athair dó  Nuada.  Mharaigh a athair é dá bharr, ite ag an éad toisc nach raibh seisean in ann a leithéid a dhéanamh.  Ghearr sé ceann a mhic faoi cheathair lena chlaíomh: leis an gcéad buille, níor ghearr sé ach craiceann Mhéich, agus leigheas Miach é; leis an dara, bhris sé blaosc Mhéich, ach leigheas Miach é; leis an tríú, scríob sé inchinn Mhéich brain, ach leigheas Miach fós sin; leis an gceathrú buille, ghearr sé inchinn a mhic in dhá leath, agus sa deireadh maraíodh Miach.  D'fhás  365 luibh óna uaigh a chuir a dheirfiúr Airmed in eagair, ach a scaip a n-athair éadmhar.

I ndeireadh na dála, áfach, feictear Miach arís níos déanaí sa scéal, fós ag leigheas na dTuath Dé  le taobh a athar agus a dheirféar.  Is léir dá bharr nach raibh aon dochar déanta.

## Sanasaíocht
Focal liteartha is ea *miach* fós sa Nua-Ghaeilge, le brí *buiséal* nó méid gráin chomhaontaithe.  I dtéacsanna dlí, feictear miach le haghaidh méid gráin bhraiche.  Sa Mhumhain, tá lua ann do *fleith in méich* (Fleadh Mhéich).

## Naisc sheachtracha
* * [http://www.adf.org/articles/stories/miach-and-his-sister.html The Story of Miach and His Sister]* ar adf.org.

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Bruce Seldon

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Bruce Samuel Seldon** a rugadh ar 30 Eanáir, 1967 in Atlantic City, New Jersey.

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Henry Akinwande

Dornálaí Briotanach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Henry Adetokunboh Akinwande** a rugadh ar 12 Deireadh Fómhair 1965 i nDulwich, Londain. 

Catagóir:Daoine Briotanacha gorma
Catagóir:Dornálaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Neit

I Miotaseolaíocht na nGael, dia an chogaidh an ea **Neid** (Sean-Ghaeilge **Néit**).  Seanathair Bhalair (na bhFomhórach), agus fear céile Neamhain, ach scaití Badhbh, ab ea é.  Deirtear chomh maith gurbh uncail an Daghdé é, a thug *Aileach Néit* dó, a deirtear i mball eile gurb uaigh Aodha mhic Daghdé é.

Maraíodh Neid sa Dara Cath Maighe Tuireadh.

## Sanasaíocht
Is amhlaidh go bhfuil an t-ainm fréamhaithe ón bPrótai-Ceiltis **nei-t-,* le brí troid nó fearg.  Feictear beirt déithe le hainmneacha cosúla ar inscríbhinní Ceiltibéaracha: *Neito*; agus *[[Neto (deity)|Mars Neto]]* na Róimhe.

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Ríshliocht Windsor

Tá **Ríshliocht Windsor** i réim ar an Ríocht Aontaithe i láthair na huaire.

## Tagairtí

Catagóir:Ríshliocht Windsor
Catagóir:Monarcacht na Breataine
Uaithne

I Miotaseolaíocht na nGael, ba chláirseach an Daghdha na dTuath Dé Danann é **Uaithne** (Sean-Ghaeilge **Uaitniu**).

*Also known as "the Four-Angled Music", it was a richly ornamented magic [[cláirseach]] made of [[dair]].  When the Dagda played it, it put the seasons in their correct order.  Other accounts tell of it being used to command the order of battle.

I ndiaidh an Dara [[Cath Maighe Tuireadh]], thóg na [[Fomhóraigh]] cláirseach Daghdha leo mar chreach.  D'aimsigh Daghdha i dtigh fleá í, agus [[Breas]] agus a athair [[Ealatha]] an léi.  Bhí cosc curtha ar an gcláirseach ag Daghdha, ionas nach gcanfadh sí go dtabharfadh sé cead.  Ghlaoigh sé uirthi, léim sí den bhalla agus tháinig chuig Daghdha, ag marú deichniúr ar a slí.

==Sanasaíocht==
Tá *uaithne* ann fós sa Nua-Ghaeilge mar fhocal liteartha, le bríonna "crann taca" nó "fonn" (ceoil), b'fhéidir mar thoradh meafar comhleantach.

*Daur Dá Bláo*, Dair Dhá Bhláth, agus scaití *Coir cethar chuir'', Ceol Ceithre Uillinn ab ainmneacha do chláirseach Daghdha.

Sa Táin Bó Fhraoigh, insítear gurb é brí an ainm ná 'Breith-Clainne', agus go raibh triúr mac ag Bóinn, agus iad na trí chantaireacht Uaithne: gin an ghoil, gin an gheana agus gin an tsuain.

## Anúna
Is é "An Uaithne" an bunainm den chór Éireannach Anúna.

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Jeremy Hunt

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Jeremy Richard Streynsham Hunt** (a rugadh é in Kennington, Londain ar an 1 Samhain 1966) agus seansailéir Státchiste na Ríochta Aontaithe ó Deireadh Fómhiair 2022. 

### Gairm
Bhí Hunt ina Aire Sláinte agus Gnóthaí Eachtracha idir 2012-2019. 

I mí Iúil 2022, chuir Hunt a ainm chun cinn don Phríomh-Aireacht ach cheal dóthain tacaíochta;  ansin thacaigh Hunt le feachtas Rishi Sunak. 

Ar 14 Deireadh Fómhair, fógraíodh go raibh Hunt ceaptha ina Sheansailéir, an ceathrú duine sa ról sin i mbliana. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht gnó Shasana
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Seansailéirí Státchiste na Ríochta Aontaithe
Teampall Neimhe

Séadchomhartha atá suite i Xuanwu, ceantar stairiúil i ndeisceart chathair Béising na Síne, is ea **Teampall Neimhe** (Sínis shimplithe: 天坛; Sínis thraidisiúnta: 天壇; pinyin: *tiān tán*). 

Tógadh an t-ionad teampall ar a dtugtar Teampall Neimhe idir an bhliain 1406 agus an bhliain 1420 agus do bhí ról tábhachtach aige i saol na Síne nuair a bhí an t-impire i gceannas uirthi. De réir dhearcadh na Síne impiriúla, ba é an t-impire "Mac Neimhe" agus go raibh air meas a léiriú ar a sinsir (.i. muintir Neimhe) chun ord 'is eagar a choinneáil i mbeatha saolta an chine dhaonna. 

Meastar gurb é Teampall Neimhe an sampla is fearr d'ailtireacht thraidisiúnta na Síne agus tá áit aige ar liosta Shuímh Oidhreachta Domhanda, liosta a raibh an teampall san curtha leis insa bhliain 1998.
Corydoras multiradiatus

Is iasc fionnuisce trópaiceach é an ***Corydoras multiradiatus*** (Gaeilge:*cat mara mucshrónach*) a bhaineann le fo-fhine Corydoradinae den fhine Callichthyidae. Meiriceá Theas áit dúchasach an éísc seo, agus tá sé le fáil in abhantrach na hAmasóine iartharaí, in Eacuadór agus i bPeiriú. Go traidisiúnta cuirtear an speiceas seo i m*Brochis* ach is comhchialla den *Corydoras* é an géineas. I rith an ama, aithníonn FishBase *Brochis* mar ghéineas bailí. 

Tá thart ar 17 spíon eite droma ag an iasc i gcomparáid leis an 11 nó 12 a fheictear go coitianta i *[[Corydoras splendens]]*. Tá an smuit i bhfad níos faide ná speicis eile sa ghéineas a mhíníonn an t-ainm coitianta. Fásfaidh an t-iasc ar fhad suas go 6.7 cm. 

Cónaíonn an cat mara mucshrónach seo in aeráid thrópaiceach in uisce le pH 6.0-.2.2, cruas uisce de 15 cCG, agus raon teochta 21-24 C. Itheann sé ar phéisteanna, crústaigh bhothacha, feithidí agus ábhar plandaí. Leagann sé uibheacha i bhfásra dlúth agus ní chosnaíonn na héisc fhásta na huibheacha. 

Tá tábhacht thráchtála ag baint leis cait mhara seo i dtionscal trádála an uisceadáin, cé go bhfuil sé measartha gann nó measctha le *C. splendens*. Tá a chúram beagnach mar an gcéanna le *C. splendens*. 

## Féach freisin

* Liosta de na speicis éisc aquarium fionnuisce 

## Tagairtí

Catagóir:Callichthyidae
Catagóir:Éisc Mheiriceá Theas
Siluriformes
Siluriformes
Siluriformes
Catagóir:Éisc a ndéantar cur síos air orthu sa bhliain 1960
Chris Byrd

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Christopher Cornelius "Chris" Byrd** a rugadh ar 15 Lúnasa, 1970 i bhFlint, Michigan. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
John Ruiz

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **John Ruiz** a rugadh ar 4 Eanáir, 1972 i Chelsea, Massachusetts. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Roy Jones, Jr.

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain agus ina churadh trom-mheáchan éadrom, is ea **Roy Levesta Jones Jr.** a rugadh ar 16 Eanáir, 1969 i bPensacola, Florida. 

Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Páirtí an Athchóirithe (An Ríocht Aontaithe)

Tá **Páirtí an Athchóirithe**, ar a dtugtaí **Páirtí an Bhreatimeachta** go dtí le déanaí (*Reform Party/Reform UK* agus *Brexit Party* as Béarla) ar cheann de na páirtithe polaitiúla sa Ríocht Aontaithe. Bunaíodh an páirtí sa bhliain 2019 faoin ainm *The Brexit Party*, D'éirigh an pobalóir Nigel Farage ina cheannaire air. 

Bunaíodh é chun feachtasaíocht a dhéanamh ar son imeacht láithreach na Ríochta Aontaithe den Aontas Eorpach, mar dheireadh don phróiseas Breatimeachta, agus b'í tuairim an pháirtí gur 'fealladh ar an daonlathas' é nár imigh an Ríocht Aontaithe den Aontas Eorpach ar spriocdháta bunaidh an phróisis, 30ú Aibreán 2019. 

Sheas an páirtí a chéad iarrthóirí polaitiúla sna toghcháin Eorpacha i Mí na Bealtaine 2019. Bhain sé amach 31% den vóta agus 29 de na 73 shuíochán a bhí le fáil sa Ríocht Aontaithe, é sin á chur ar an bpáirtí ba mhó sa toghchán sin. Fuair siad 2% de na vótaí in Olltoghchán 2019 na Ríochta Aontaithe, gan suíochán ar bith i dTeach na dTeachtaí a bhaint amach.

Ar 6ú Mí Eanáir 2021, athainmníodh an páirtí go hoifigiúil mar *Reform UK*, ó tharla gur éirigh leis an bpáirtí an Breatimeacht a bhaint amach ar bhealach a mheas siad a bheith sásúil. Bhí an páirtí ag feachtasaíocht ag an am in aghaidh na dianghlasála Cóivid-19 agus ar son athchóiriú a dhéanamh ar an BBC agus Teach na dTiarnaí na Ríochta Aontaithe.

I mí na Márta 2021, tháinig Richard Tyce i gcomharba ar Farage mar cheannaire an pháirtí.

Sheas Farage mar iarrthóir in Olltoghchán na Breataine 2024 i dtoghlach Clacton in oirthear Shasana. Ar dtús, dúirt sé nach mbeadh sé san iomaíocht sa toghchán.

## Féach freisin

* Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe

## Tagairtí

Brexit Party
Catagóir:Breatimeacht
Luchtaine

I Miotaseolaíocht na nGael, siúinéir na dTuath Dé Danann ab ea **Luchtaine** (or **Luchta**) mac Brigit agus Tuireann.  Bhí clú air féin agus a dheartháireacha Creidhne agus Gaibhne mar na *Trí Dé Dána*. 
Ghaibhnigh siad na hairm a bheartaigh na Tuatha Dé in éadan na bhFomhórach.

## Tagairtí
Corrie Sanders

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea **Cornelius Johannes "Corrie" Sanders** a rugadh ar 7 Eanáir 1966 i bPretoria, an Afraic Theas agus a fuair bás ar an 23 Meán Fómhair 2012. 

Catagóir:Dornálaithe ón Afraic Theas
Catagóir:Básanna in 2012
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Hasim Rahman

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Hasim Sharif Rahman** a rugadh ar 7 Samhain, 1972 i mBaltimore, Maryland. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Cóir Anmann

Sanas Meán-Ghaeilge na n-ainmneacha is ea **Cóir Anmann**, ina measc ainmneacha daoine maraon le logainmneacha le fáil i Miotaseolaíocht na nGael.

Caomhnaítear dhá phríomhleagan den Chóir Anmann: leagan níos sine agus níos giorra den cheathrú haois déag; agus leagan níos luaite, leathnaithe agus ordaithe de réir ama, scríofa c. 1500.  Faightear trí chéad ainm a bheag nó a mhór sa chnuasach.  Míníonn an t-údar anaithnid na hainmneacha ag tagairt do seanscéalta na nGael, mar shampla, an gaiscíoch Conall Cearnach agus an rí Conchúr mac Neasa.

## Foinsí
* Helmut Birkhan: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (*[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

## Naisc sheachtracha
* Sharon Arbuthnot, *Google books*, *[http://books.google.at/books?id=P7IlAQAAIAAJ&q=Coir+Anmann&dq=Coir+Anmann&hl=de&ei=jK0pTdNDzsezBonv5bIC&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCwQ6AEwAA Cóir Anmann: a late Middle Irish treatise on personal names],* Irish Texts Society, 2005, Band 60
* Zeitschrift für celtische Philologie, *Google books*, 2006, Band 55

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Lamon Brewster

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Lamon Tajuan Brewster** a rugadh ar 5 Meitheamh, 1973 in Indianapolis, Indiana. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Duaisean nan Sàr Ghàidheal

Is éard is **** (Gaeilge na hÉireann: *Duaiseanna na Sár-Ghael*) ná na gradaim bhliantúla a bhronnann Sabhal Mòr Ostaig ar dhaoine ar leith i saol na Gàidhlig. Thugtaí amach iad gach bliain ag 'Bronnadh Céim Shabhal Mòr Ostaig', ó bunaíodh iad sa bhliain 2009.     

## Buaiteoirí na nduaiseanna

## Tagairtí

## Féach freisin
Duais Dhòmhnaill Meek

Catagóir:Dámhachtainí
Catagóir:Gaeilge na hAlban
Anu

I Miotaseolaíocht na nGael, ba í **Ana** (Sean-Ghaeilge **Anu**, gin. *Anann*) an máthair-bhandia Ceilteach bunaidh. B'fhéidir gur bhandia í as a toil féin, nó ainm eile don bhandia Dana. I *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*, tugtar “Anand” mar ainm eile ar an mbandia Mór-Ríoghain.  Ós rud é go gceanglaítear go minic a hainm le bandéithe eile, níl sé i gcónaí soiléir cé acu atá i gceist le haon tagairt ar leith.

In áiteanna sa Breatain, tá pearsa ann a luaitear mar “Gentle Annie”, ag iarraidh gan í a mhaslú. Déantar a mhacasamhail nuair a luaitear na sidhe mar “Na Daoine Maithe”.

## Sanasaíocht
D'fhéadfadh é go bhfuil an t-ainm Ana fréamhaithe ón ainm dé Prótai-Cheiltis **Φanon-*.

## Dá Chích Anann
Tá gaol ar leith ag Ana le Mumhain. Deirtear go bhfuil an dá chnoc aitheanta mar Dá Chích Anann, i gContae Chiarraí ainmnithe aisti.

## Ceangail
Tá fianaise ann gurb ionann Ana agus Dana nuair a insítear i Sanas Cormaic:
“Ana .i. máthair na ndéithe Gaelacha.  Go maith do chothaigh sí na déithe.”

## Foinsí
* MacKillop, James. *Dictionary of Celtic Mythology*. Oxford: Oxford University Press, 1998: .
* Wood, Juliette, *The Celts: Life, Myth, and Art*, Thorsons Publishers (2002): 

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Catagóir:Bandéithe
Catagóir:Na Ceiltigh
Nikolai Valuev

Dornálaí Rúiseach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Nikolai Sergeyevich Valuev** a rugadh ar 21 Lúnasa 1973 i gCathair Pheadair. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Rúiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Aobh

I Miotaseolaíocht na nGael, chéad bhean chéile Lir na dTuath Dé Danann ba ea **Aobh**.

 

Iníon Bhodhbh Dheirg agus bean chéile Lir, rí na dTúath Dé Danann, ba ea í.  Rugadh beirt cúplaí di, Fionnuala agus Aodh, is Fiachra agus Conn, ach d'éag sí le linn breithe clainne.  Phós Lear arís lena deirfiúr Aoife, a raibh fonn éadmhar uirthi go marófaí iad.  D'iompaigh banghiolla truachroíoch ámh ina n-ealaí iad.

De réir leagan eile, inste sa seanscéal *[[Oidheadh Chlainne Lir]]*, tháinig brón agus aithrí ar Aoife, agus d'iompraigh sí féin ina n-ealaí iad.

De réir leagan eile fós, phós Aobh Manannán mac Lir.

## Foinsí
* Michael Jordon: *Encyclopedia of Gods.* Kyle Cathie Limited, 2002
* Russell Shortt, *Irish Mythology – the Legend of the Children of Lir*

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Siarhei Liakhovich

Dornálaí Bealarúiseach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Siarhei Petrovich Liakhovich** a rugadh ar 29 Bealtaine 1976 i Vitebsk. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Ruslan Chagaev

Dornálaí Úisbéiceastánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Ruslan Shamilevich Chagaev** a rugadh ar 19 Deireadh Fómhair 1978 in Andijan. 

Catagóir:Dornálaithe Úisbéiceastánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Ábartach

I Miotaseolaíocht na nGael, scabhaire agus sliocht de na Tuatha Dé Danann ba ea **Abarta** (Sean-Ghaeilge Ábartach), a raibh gaol ar leith aige le Fionn mac Cumhaill.

Tá scéal ar leith ann a léiríonn a lúbaireacht, ina thairg sé féin mar ghiolla d'Fhionn mac Cumhaill, go gairid agus Fionn tar éis ceaptha ina thaoiseach na bhFiann i gcomharbacht ar a athair.  Mar bheart dea-thola, thug Abarta dóibh capall liath fiáin, arbh éigean do cheathrar Fiann déag dul ar a mhuin sula mbogfadh sé.  Chuaigh Abarta ar a mhuin ansin taobh thiar desna Fianna, agus chuaigh an capall ar cosa in airde, ag breith na ngaiscí chuig sidhe na dTuath Dé Danann.  Bhí ar na Fianna, i gceannas Fholtair, giolla Fhinn agus a lorgaire is fearr, long draíochta a fháil chun dul ar a dtóir.  D'éirigh le Foltar eolas an bhealaigh a dhéanamh isteach sna sidhe agus na gaiscí a aimsiú.  Cuireadh ar Abarta na Fianna a scaoileadh saor agus, chun onóir a shásamh, greim a bhreith ar eireaball an chapaill go dtarraingeofaí é ar ais go hÉirinn.

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Catagóir:Déithe na nGael
Guairneán

[mion| Is é guairneáin an [Coire Bhreacain|Choire Bhreacáin in Albain an tríú guairneán is mó ar domhan. ]]
Is é **guairneán** atá comhlacht uisce rothlach a tháirgtear trí shruthanna atá ag cur i gcoinne nó trí shruth a théann i gconstaic. Foirmíonn guairneáin bheaga nuair a bhíonn folcadh nó doirteal ag sileadh. Is í *cuilithe* an téarma ceart do ghuairneán a bhfuil siorradh anuas aige.

## Contúirtí
mion| Léaráid ó aiste Jules Verne "Edgard Poë et ses oeuvres" (''Edgar Poe agus a Shaothair'', 1862) arna dtarraingt ag Frederic Lix nó Yan 'Dargent.
Mharaigh guairneáin chumhachtacha mairnéalaigh mí-ámharacha, ach is minic áibhéil a dhéanamh faoina gcumhacht ag gnáthdhaoine. Níl mórán scéalta ann go bhfuil longa móra á sú isteach ag guairneán. Is iad scéalta cosúil le Paul an Deagánach, Edgar Allan Poe agus Jules Verne ficseanach go hiomlán.
Íomhá:A whirlpool in a glass of water.jpg|Guairneán i ngloine uisce
Íomhá:Niagara Whirlpool Spanish Aero Car.jpg|Guairneán Niagara
Íomhá:Tionesta whirlpool.JPG|Guairneán bheag i Tionesta Creek i bhForaois Náisiúnta Allegheny
Íomhá:Whirlpool.jpg|Guairneán i lochán beag
Íomhá:Whirlpool gap in a strong surge DSC03464 (cropped).jpg|Guairneán taoide i Rooi-Els, Rinn an Iarthair
Íomhá:Whirlpool - geograph.org.uk - 115536.jpg|Guairneán de dhéantús an duine sa Ghairdín Uisce laistigh de Ghairdín Alnwick
Íomhá:The Eddy and the Plankton - NASA Earth Observatory.jpg|Guairneán ollmhór 150 km (93 mi) amach ó chósta na hAfraice Theas

Catagóir:Contúirt nádúrtha
CLG Oileáin Árann

Bunaíodh **Cumann Peile Oileáin Árann** i 1996 nuair a tháinig na trí oileán le chéile mar fhoireann amháin don chéad uair. Cé go raibh neart peile á himirt ar na hoileáin ar fad ar feadh blianta fada roimhe sin, socraíodh go mbeadh an cumann seo chun ionadaíocht a dhéanamh ar an trí oileán. Tá fás agus forbairt suntasach tagtha ar an gcumann ó shin agus neart éachtaí bainte amach acu. 

Bhuaigh an cumann craobh an iarthair Chontae na Gaillimhe sa ngrád sóisir in 2002, rud a chiallaigh go raibh siad ag imirt ag leibhéal Sóisear A ó 2003 ar aghaidh. Cé gur shroich siad roinnt cluichí ceannais ag an ngrád sin, thóg sé go dtí 2014 orthu an grád idirmheánach a bhaint amach nuair a bhuaigh siad craobh shóisir an chontae don chéad uair. Go deimhin, bliain stairiúil a bhí in 2014 don chumann agus chomh maith le craobh an chontae, d’éirigh leo Craobh Shóisir Chonnacht a bhaint amach nuair a bhuail siad foireann ó Oileán Acla sa gcluiche ceannais i dTuaim. 

I láthair na huaire tá foirne ag an gcumann ag an grád Idirmheánach agus ag grád Sóisir B agus tá ag éirí go maith leo. Tá an-spiorad i measc baill an chumainn cé go mbíonn go leor dúshláin le sárú acu. Mar gheall ar chúrsaí geografacha, bíonn go leor taistil le déanamh ag imreoirí an chumainn chun freastal ar chluichí agus ar sheisiúin traenála.

Catagóir:Oileáin Árann
Catagóir:Peil Ghaelach
Leifteanant

[mion|Leifteanant sa  [An Nígir|Nígir]]
Is grád é **leifteanant** sna fórsaí armtha. Tá an focal bunaithe ar an leagan Fraincise *lieutenant*, agus is é is ciall don téarma seo, de réir na sanasaíochta, ná "ionadaí", duine atá ag déanamh ghnó duine eile (*locum tenens* as Laidin). Mar sin, is oifigeach é an leifteanant atá ag déanamh ionadaíochta don duine os a chionn, don chaptaen go bunúsach. Cosúil leis sin, úsáidtear *leifteanantghinearál*, "ionadaí an ghinearáil" le tagairt a dhéanamh don oifigeach atá beagáinín níos ísle céim ná an ginearál.

## Tagairtí

Catagóir:Fórsaí armtha
Cyril Ramaphosa

clé|mion|208x208px|2018

Is polaiteoir, iarghníomhaí frith-chinedheighilte agus fear gnó é **Cyril Ramaphosa**, a rugadh ar 17 Samhain 1952 in Soweto san Afraic Theas. 

## Saol
Ba é Cyril Ramaphosa, a bhunaigh an NUM (National Union of Mineworkers) sa bhliain 1982, agus a bhí ina Ard-Rúnaí le blianta. Bhí sé ina réabhlóidí Marxach ag an am.

Níos déanaí, d'éirigh sé ina stiúrthóir ar Lonmin, an comhlacht ar leo an mianach ag Marikana.

Bhí Ramaphosa ina rúnaí ginearálta ar an ANC ó 1991 go dtí 1997.

Toghadh Ramaphosa ina uachtarán ar an Afraic Theas i mí Feabhra 2018, i ndiaidh do Jacob Zuma éirí as mar gheall ar chonspóid faoi chaimiléireacht san ANC.

Ar an 14 Meitheamh 2024, tháinig an ANC, an Democratic Alliance, an Inkatha Freedom Party (IFP) agus an Patriotic Alliance le chéile chun rialtas nua a bhunú. Atoghadh Ramaphosa mar uachtarán don tríú uair.clé|mion|235x235px|2015
### Próiseas síochána in Éirinn
Tá aithne ar Cyril Ramaphosa in Éirinn mar dhuine den bheirt fhear ar leagadh de chúram orthu airm an IRA a scrúdú lena dheimhniú go raibh siad curtha ó mhaith. Le linn tréimhse chinniúnach sa phróiseas síochána in Éirinn rinne Ramaphosa, a bhí ina rúnaí ginearálta ar an ANC ag an am, agus iaruachtatán na Fionlainne, Martti Ahtisaari, iniúchadh ar stórais airm dhíchomisiúnaithe an IRA.
clé|mion|177x177px|14/11/2019, Palácio do Planalto
Sa bhliain 2000, d’fhógair an bheirt imscrúdaitheoirí gur chreid siad go raibh iarracht mhacánta á déanamh ag an IRA ar son phróiseas na síochána.

Bhronn Coláiste na hOllscoile, Gaillimh dochtúireacht oinigh air sa bhliain 2005.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hAfraice Theas
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Tubaiste Bradford City

mion|clé
Tharla **Tubaiste Bradford City**, Sasana, ar an 11 Bealtaine 1985. Maraíodh 56 duine nuair a chuaigh staidiam sacar Bradford City trí thine. Chaith fear bun toitín uaidh agus cuireadh carn páipéar faoi bharr lasrach. Leath an tine go tapa agus bhí cuid den lucht tacaíochta sáinnithe; bhí na doirsí éalaithe agus na geataí go léir faoi ghlas. 
clé|mion

## Féach freisin

* Tubaiste Hillsborough
* Tine Thúr Grenfell
* Tubaiste Stardust

## Tagairtí

Catagóir:Sacar i Sasana
Bradford City, Tubaiste
Catagóir:Dóiteáin
Catagóir:Bradford
Manchain-Rac

mion|The Stone Roses, An grúpa is móréilimh as Machain-Rac
Saol ceoil agus cultúrtha a d'fhorbair i Manchain, Sasana ag deireadh na 1980idí is ea **Manchain-Rac**, nó **Madchester**, a raibh dlúthbhaint aige leis an gceol damhsa indie. Ba é Tony Wilson ó Factory Records a cheap an téarma *Madchester* i dtús báire,  agus chuir preas ceoil na Breataine an téarma i mbéal an phobail go luath sna 1990idí. I measc na ngrúpaí is cáiliúla sa seánra seo, áirítear na Stone Roses, Happy Mondays, Inspiral Carpets, na Charlatans, James agus 808 State. Meastar go forleathan go bhfuil tionchar mór ag drugaí ar Madchester, go háirithe MDMA.
Laxmi Prasad Devkota

Ba fhile, scríbhneoir, agus úrscéalaí Neipealach é **Laxmi Prasad Devkota** (Neipealais: लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, (1909–1959).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1909
Catagóir:Básanna i 1959
Catagóir:Filí Neipealacha
Suman Pokhrel

Is file, liriceoir, drámadóir, aistritheoir, agus ealaíontóir ilteangach Neipealach é **Suman Pokhrel** (Neipeailis: सुमन पोखरेल; a rugadh ar 21 Meán Fómhair 1967). Meastar go bhfuil sé ar cheann de na guthanna cruthaitheacha is tábhachtaí san Áise Theas.

Bronnadh Gradam Liteartha SAARC air faoi dhó, in 2013 agus 2015 as a chuid filíochta féin agus as an méid atá déanta aige ar son na filíochta agus na healaíne i réigiún na hÁise Theas. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Filí Neipealacha
Ai Weiwei

Ealaíontóir Síneach atá i **Ai Weiwei** (a rugadh sa bhliain 1957).

## Saol
Chaith Ai Weiwei a óige i gcampa sclábhaíochta, nuair a cuireadh a athair, an file Síneach Ai Qing ansin le linn Réabhlóid an Chultúir sa bhliain 1958. D’fhill an teaghlach go Béising arís i 1975. Is dócha go ndeachaigh an tréimhse seo go mór i bhfeidhm ar WeiWei, mar gur bheartaigh sé seasamh a ghlacadh ar son na saoirse.

## Saothar

## Naisc

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Péintéirí Síneacha
The Rain

Banna Manchain-rac ab ea **The Rain**. Bhunaigh Chris Hutton (príomhamhránaí), Paul "Bonehead" Arthurs (giotár), Paul "Guigsy" McGuigan (dordghiotár) agus Tony McCarroll (drumaí) an banna sna 1980idí. Ainmníodh an banna in ómós an amhráin *Rain* de chuid Beatles (taobh B ar *Paperback Writer*). 

## Tagairtí

Catagóir:Bannaí ceoil
Aontas Afracach

Is eagraíocht idirnáisiúnta, pholaitiúil agus eacnamaíochta é **an tAontas Afracach** (**AA**). Cruthaíodh an tAontas ar 9 Iúil 2002 in Durban, an Afraic Theas (léiriú intinne ar an 9 Meán Fómhair 1999).

Is iad a chuspóirí ná oibriú chun an daonlathas, na cearta daonna agus an fhorbairt dhaonna a chur chun cinn ar fud na hAfraice, go háirithe tríd an infheistíocht seachtrach a ardú tríd an chlár 'Comhpháirtíocht Nua ar son Forbairt na hAfraice'. 

Níl ceangal díreach ag an AA le Banc Forbartha na hAfraice.

Tá comhlacht reachtach an Aontais Afracaigh (AA), an Pharlaimint Phan-Afracach, comhdhéanta de 275 comhalta a thoghtar go hindíreach.

## Stair
Tháinig an tAontas Afracach in ionad *[[Eagraíocht um Aontas na hAfraice]]* (EAA) . Bunaíodh a chuid institiúidí (An Coimisiún, an Pharlaimint Phan-Afracach agus an Chomhairle Síochána agus Slándála) in Iúil 2003, ag cruinniú Maputo i Mósaimbíc. 

Ba é Thabo Mbeki, as an Afraic Theas, céad uachtarán na heagraíochta, é tar éis a bheith ina uachtarán ar an EAA roimhe sin.

## Tagairtí

Catagóir:An Afraic
Catagóir:Polaitíocht
Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Robin Hunicke

Dearthóir cluichí ríomhaire Meiriceánach is ea **Robin Hunicke** (IPA: |h|ʌ|n|ɪ|k|i), a rugadh ar 15 Márta 1973. Tá sí ina hollamh le dearthóireacht cluichí in Ollscoil California, Santa Cruz, agus comh-bhunadóir Funomena í freisin. In Albany, Nua-Eabhrac a rugadh í. Tá sí ina cónaí in San Francisco.

Tá céim baitsiléara aici ó Ollscoil Chicago agus tá sí ar tí dochtúireacht in intleacht shaorga (IS) a bhaint amach in Ollscoil Northwestern.

## Tagairtí

mion|clé|Robin Hunicke sa bhliain 2018

Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Albany, Nua-Eabhrac
Catagóir:Daoine as California
Aoife (iníon Bhodhbh Dheirg)

I Miotaseolaíocht na nGael, dara bean chéile *[[Ler]]* ab ea **Aoife** iníon Bhodhbh Dheirg.

## ''Oidheadh Chlainne Lir''

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Eochaid Étgudach

Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ba ea **Eochaidh Éadaithe** (Sean-Ghaeilge **Eochaid** or **Eochu Étgudach** nó **Etgedach** ("réchúiseach"?)), mac *Daire Doimthech*, mac *Conghal*, mac *Eadaman*, mac *Mal*, mac *Lugaid*, mac *[[Íth]]*, mac *[[Breogán]]*.

De réir *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]],* toghadh ina rí é ag fir na hÉireann a mhair i ndiaidh bás trí cheathrún dá muintir i dteannta leis an iar-rí, Tigernmas, i mbun Crom Cruach a adhradh.  Thionscnaigh sé nós áirithe trínar bhreathnaigh líon dathanna a chuid éadaí ar aicme shóisialta an duine, dath amháin do ghiolla, seacht ndath do rí nó banríon.

## Achar ama
Bhí sé i réim ar feadh ceithre bliana, sular mharaigh Cermna Finn é i rith catha ag Teamhair. Tháinig Cermna i dteannta lena dheartháir Sobairce i gcomharbacht air ina ríthe. 

* Leabhar Gabhála na hÉireann: Eupales na hAisiria.
* *Foras Feasa ar Éirinn*: 1159–1155 RC
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]* (a deir go raibh idir-ríocht seacht mbliana idir bás Tigernmais agus teacht i réim Eochada): 1537–1533 RC.

## ''Daire Doimthech''
Bhí beirt ríthe an sna seanscéalta darbh ainm *Daire Doimthech*: athair Eochada, Daire mac of Conghal; agus Dáire Doimthech mac *[[Sithbolg]]*, rí na Teamhrach.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Ríthe na Teamhrach
Clare Bailey

Is polaiteoir de chuid an Chomhaontais Ghlais i dTuaisceart Éireann í **Clare Bailey**. Rugadh í ar an 18 Meitheamh, 1970. Tá sí ina Chomhalta de Thionól Reachtach Thuaisceart Éireann don Béal Feirste Theas, ó 2016 ar aghaidh.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Feiminigh Éireannacha
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Baill an Chomhaontais Ghlais
Steven Agnew

Is polaiteoir de chuid an Chomhaontais Ghlais é **Steven Agnew**. Rugadh é ar an 12 Deireadh Fómhair, 1979. Tá sé ina Chomhalta de Thionól Reachtach Thuaisceart Éireann do An Dún Thuaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill an Chomhaontais Ghlais
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Fir