open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Feallmharú Ismail Haniyeh

Feallmharaíodh ceannaire polaitíochta Hamas**, Ismail Haniyeh**, ar an 31 Iúil 2024 (61 bliain d'aois ag an am).  An príomh-idirbheartaí Hamas a bhí ann. Ní raibh "díolúine thaidhleoireachta" ag Haniyeh ag an am ach mar pholaiteoir, agus duine measartha, ceapadh nach raibh sé faoi bhagairt (ceap magaidh a bhí sé in Iosrael le fada).

clé|mion|Ismail Haniyeh, 2020

## Cúlra
Ceapadh Ismail Haniyeh mar cheannaire polaitíochta Hamas in 2017 ach d'fhág sé Gaza agus chuaigh sé chun cónaithe i gCatar go gairid ina dhiaidh sin.

Dúradh faoi gur measarthach a bhí ann ó thaobh na polaitíochta de agus gur fhéach sé le caidreamh maith a chothú le ceannairí idirnáisiúnta agus le heagraíochtaí Palaistíneacha eile.

Mharaigh na hIosraelaigh triúr mac agus ceathrar garpháistí leis i dtuaisceart Gaza i mí Aibreáin 2024.

## Imeachtaí
Bhí Ismail Haniyeh ina chónaí go lánaimseartha i gCatar ach chuaigh sé chun na hIaráine inné le freastal ar shearmanas insealbhaithe uachtarán nuathofa na tíre sin, Masoud Pezeshkian. Bhí cruinniú ag Haniyeh leis an uachtarán nua ar an 30 Iúil 2024.

Bhí Haniyeh ag fanacht ann i bpríomhchathair na hIaráine, Tehran. Maraíodh duine dá ghardaí slándála san ionsaí a rinneadh ag thart ar 2 a chlog ar maidin (am na háite)  ar an 31 Iúil 2024.

Thapaigh na hIosraelaigh an deis Haniyeh a mharú agus é san Iaráin in éiric an ionsaí roicéid a rinne Hezbollah ar Ardáin Ghóláin ar an 27 Iúil inar maraíodh dháréag ón bpobal Drúsach i Madjal Shams, páistí ina measc. Bhí Hezbollah i ndlúthpháirtíocht le Hamas ag an am agus maígh na hIosraelaigh gur ón Iaráin a fuarthas an roicéad a scaoileadh le hArdáin Ghóláin.

## Iarmhairtí
Dúirt ardcheannaire na hIaráine an tAyatollah Khamenei go raibh dualgas ar an tír díoltas a agairt ar Iosrael as marú Ismail Haniyeh.

## Féach freisin

* Cogadh Iosrael-Gaza

## Tagairtí

Catagóir:2024
Catagóir:Stair na hIaráine
Catagóir:Cogadh Iosrael-Gaza
Catagóir:Feallmharuithe
Leaca na Buaile

Is lios cloiche (caiseal) agus Séadchomhartha Náisiúnta i gContae Chiarraí, Éire, é **Leaca na Buaile**. Tá Leaca na Buaile díreach siar ó thuaidh ó An Chathair Gheal, 3 km (1.9 mhíle) siar ó thuaidh ó Chathair Saidhbhín.

## Stair
Tógadh an caiseal thart ar an 9ú haois AD mar áitreabh feirme cosanta.

Ciallaíonn an t-ainm "taobh cnoic an áit crú".

Rinneadh an suíomh a thochailt i 1939–40; I measc na n-ábhar a fuarthas bhí sceana agus bioráin iarainn, cíora cnámh, cré-umha, clocha muilinn, agus luaidhe, ón 9ú nó 10ú haois AD.

## Cur síos
Is lios ciorclach cloiche (*caiseal*) de thrastomhas inmheánach 30 m (98 tr) é Leaca na buaile le ballaí seachtracha os cionn 2 m (6 tr 7 inse) in airde agus 3.3 (11 tr) i dtiús. Ar thrí thaobh cosanta ag fánaí géara féir, tá an bealach isteach ar an taobh thoir. Tá sé tógtha le cloch singil agus bearnaí líonta isteach le brablach.

Taobh istigh tá trí clochán coirceogach cloiche agus uaimh thalún.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Cathair Deargáin Thuaidh

Séadchomhartha Náisiúnta atá suite i gContae Chiarraí, Éire, is ea **Cathair Deargáin Thuaidh**.

## Suíomh
Tá caiseal Chathair Árann Thuaidh suite ar an bhfána os cionn Chuan Ard na Caithne, 6.6 km (4.1 mhíle) siar ó thuaidh ón Daingean.Ta Teach an tSeansailéara 300 m (330 slat) ó thuaidh.

## An Caiseal
Tá balla ciorclach ar an gcaiseal, laistigh de tá 5 chlochán balla singil le díonta coirbéaladh. Bhí uaimh thalún ann uair amháin.

## Teach an tSeansailéara
mion| Radharc ar bhalla Theach an tSeansailéara
Fothrach cloiche meánaoiseach dronuilleogach is ea Teach an tSeansailéara (*Fothrach an tSainsiléara*). Is dócha gur raibh sé mar bhaile do Seansailéir (*cancellarius*) Dheoise Ard Fhearta agus Áth Fhada. Tá an teach 17.6 m (58 tr) ar fhad agus tá oigheann aráin agus teallach ann.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Catagóir:Foirgnimh i gContae Chiarraí
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caiseal
An Caiseal

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Caiseal** air:
* An Caiseal, Contae an Chabháin: baile fearainn i gContae an Chabháin
* An Caiseal, Contae an Longfoirt: baile fearainn agus paróiste dlí i gContae an Longfoirt
* An Caiseal, Contae Cheatharlach: baile fearainn i gContae Cheatharlach
* An Caiseal, Contae Chorcaí: baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Caiseal, Contae Dhún na nGall (Cill Mhic Réanáin): baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* An Caiseal, Contae Dhún na nGall (Cluain Dabhaodóg): baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* An Caiseal, Contae Dhún na nGall (Cúil Dabhcha): baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* An Caiseal, Contae Dhún na nGall (Domhnach): baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* An Caiseal, Contae Dhún na nGall (Gleann Cholm Cille): baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* An Caiseal, Contae Dhún na nGall (Inis Caoil): baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* An Caiseal, Contae Dhún na nGall (Ráth Bhoth Theas): baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* An Caiseal, Contae Dhún na nGall (Tulacha Beigile): baile fearainn i gContae Dhún na nGall
* An Caiseal, Contae Laoise: baile fearainn i gContae Laoise
* An Caiseal, Contae Liatroma (Droim Dhá Thiar): baile fearainn i gContae Liatroma
* An Caiseal, Contae Liatroma (Maothail): baile fearainn agus toghroinn i gContae Liatroma
* An Caiseal, Contae Loch Garman: baile fearainn i gContae Loch Garman
* An Caiseal, Contae Mhaigh Eo (Acaill): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Caiseal, Contae Mhaigh Eo (Ceara): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Caiseal, Contae Mhaigh Eo (Cill Mheáin): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Caiseal, Contae Mhaigh Eo (Coistealaigh): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Caiseal, Contae Mhaigh Eo (Gaileanga): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Caiseal, Contae Mhaigh Eo (Oileán Éadaí): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Caiseal, Contae Mhaigh Eo (Tír Amhlaidh): baile fearainn i gContae Mhaigh Eo
* An Caiseal, Contae Mhuineacháin: baile fearainn i gContae Mhuineacháin
* An Caiseal, Contae na Gaillimhe (Maíros): baile fearainn agus ionad daonra i gContae na Gaillimhe
* An Caiseal, Contae na Gaillimhe (Tigh Dachoinne): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Caiseal, Contae Ros Comáin (Cill Churcaí): baile fearainn i gContae Ros Comáin
* An Caiseal, Contae Ros Comáin (Cill Tulach): baile fearainn i gContae Ros Comáin
* An Caiseal, Contae Ros Comáin (Mainistir na Búille): baile fearainn i gContae Ros Comáin
* An Caiseal, Contae Shligigh: baile fearainn i gContae Shligigh

## Féach freisin
* Caiseal

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
An Chathair Gheal

Is lios cloiche (caiseal) agus Séadchomhartha Náisiúnta é **An Chathair Ghael** atá suite i gContae Chiarraí, Éire.

## Suíomh
Tá An Cathair Ghael suite díreach soir ó dheas ó Leaca na Buaile, 2.7 km (1.7 mhíle) siar ó thuaidh ó Chathair Saidhbhín.

## Stair
Tógadh an caiseal timpeall an 7ú haois AD mar áitreabh feirme cosanta.

## Cur síos
Is lios ciorclach cloiche (*caiseal*) é a bhfuil trastomhas inmheánach aige 25 m (82 tr) le ballaí seachtracha 4 m (13 tr) in airde agus 5 m (16 tr) i dtiús.
Íomhá:Cashel_Cahergall_near_Cahirsiveen_Co_Kerry.JPG|alt=Exterior view of the cashel|Radharc seachtrach den chaiseal
Íomhá:Cahergall_Co_Kerry.JPG|alt=Another outside view|Radharc seachtrach eile
Íomhá:Cahergall_Cashel.JPG|alt=Entrance gateway|Geata isteach
Íomhá:Cahergall_Stone_Fort-08-2017-gje.jpg|alt=Inside view of the cashel|Radharc ón taobh istigh den chaiseal
Íomhá:Cahergall_Stone_Fort-16-2017-gje.jpg|alt=Wall|Balla


## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caiseal
Khalid Sheikh Mohammed

Duine de chúlaistíní sinsearacha Osama bin Laden ab ea **Khalid Sheikh Mohammed** (a rugadh ar an 1 Márta 1964), de bhunadh Chuáit, agus "an té a phleanáil na hionsaithe 9/11 (2001)", a deirtear sa phreas. Gabhadh é (agus a leathbhadóir Mustafa al-Hawsawi) sa Phacastáin ar an 1 Márta 2003. 

Choinnigh na Meiriceánaigh an beirt faoi rún in ionaid éagsúla sular cuireadh iad sa phríosún i mbunáit mhíleata Chuan Guantánamo in 2006. Céasadh go minic agus go sistéamach iad i gcaitheamh na mblianta sin, tráth a "mhaígh siad" go raibh go leor ionsaithe sceimhlitheoireachta eile sna Stáit Aontaithe beartaithe acu, nó sin a mhaígh na húdaráis.

Faoi dheireadh, ar an 31 Iúil 2024, bhí margadh dlíthiúil déanta ag ionchúisitheoirí leis an bheirt.  De réir an mhargaidh, pléadálfaidh na fir ciontach i gcomhcheilg mar mhalairt ar phríosún saoil seachas an pionós báis a bhí os a gcionn. Féachadh roimhe seo le margadh mar é a dhéanamh ach chuir go leor de ghaolta na ndaoine a maraíodh sna hionsaithe ina aghaidh.

## Féach freisin

* Ionsaithe 11 Meán Fómhair

## Tagairtí

Catagóir:Ionsaithe 11 Meán Fómhair

Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine as an bPacastáin
Catagóir:Sceimhlitheoirí
Ord (idirdhealú)

* Ord: casúr mór trom a oibrítear leis an dá lámh
* Ord rialta: pobal creidimh a mhaireann faoi riail choiteann
* Ord (bitheolaíocht): rang tacsanomaíochta
* Ord (eagar): socrú rialta ar rudaí i spás nó in am

## Tagairtí
Veileadróm Átha Cliath

[mion|[Spórt Éireann, Campas]]
[mion|[Spórt Éireann, Campas]]
[mion|[Spórt Éireann, Campas]]
I mí Lúnasa 2024, bhí cead tugtha ag an Aire Spóirt Catherine Martin an chéad **veileadróm** faoi dhíon in Éirinn a thógáil i mBaile Bhlainséir in iarthar Átha Cliath. Cuar 250 méadar a bheas sa rásraon rothaíochta a thógfar sa Champas Náisiúnta Spóirt i mBaile an Aba in aice le mótarbhealach an M50. Beidh thart ar 1,000 suíochán ann don lucht féachana. Osclófar an t-ionad in 2027 agus beidh seans níos fearr ag rothaithe as Éirinn boinn a bhuachan sna mórchomórtais idirnáisiúnta de bharr veileadróm úrscothach.

Faoi láthair, caithfidh scothrothaithe in Éirinn traenáil thar lear agus ní féidir aon chomórtais a reáchtáil sa tír seo. 

## Féach freisin

* Campas Náisiúnta Spóirt, BÁC  nó Spórt Éireann, Campas

## Tagairtí

Catagóir:Veileadróim
Catagóir:Spórt in Éirinn
Catagóir:Campas Náisiúnta Spóirt, BÁC
Catagóir:M50
Catagóir:Baile Bhlainséir, BÁC
Catagóir:Rothaíocht
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Ógra Fhine Gael

Eite óige  de chuid Fhine Gael is ea **Ógra Fhine Gael** (**ÓFG**). Tá ÓFG féinrialaitheach ó thaobh na polaitíochta de ach fós ina eite óige dhílis d'Fhine Gael. Coinníonn sí a neamhspleáchas d'fhonn ionadaíocht pholaitiúil agus cuspóirí óige na hÉireann a chur chun cinn trí fheithicil Fhine Gael.

Ba cheann de bhunaitheoirí na heagraíochta pan-Eorpaí, láir ar dheis, *Youth of the European People's Party*, ar A dtugtar *Yepp* freisin, arb í eite óige Pháirtí an Phobail Eorpaigh í Ógra Fhine Gael.

Ceadaíonn bunreacht ÓFG  don eagraíocht  gníomhú as a stuaim féin, neamhspleách ar a máthairpháirtí, ag cur ar a cumas a cuspóirí polaitiúla féin a chur chun cinn agus a seasamh féin a ghlacadh ar shaincheisteanna polaitiúla.
## Tagairtí

Catagóir:Eití óige na bpáirtithe coimeádacha
Catagóir:Éití óige na bpáirtithe polaitíochta in Éirinn
An Dún Mór, Contae Chiarraí (An Daingean)

Is dún cinn tíre agus Séadchomhartha Náisiúnta é **An Dún Mór** atá suite i gContae Chiarraí, Éire.

## Suíomh
Tá an Dún Mór ar cheann tíre a síneann amach i gCuan an Daingin, 4 km (2.5 mhíle) soir ó dheas ó bhaile an Daingin.

## Stair
Breathnaíodh air go traidisiúnta mar dhún cinn tíre a bheith tógtha ag Veneti na hIarannaoise, anois glactar leis go mbaineann an dún le dáta níos déanaí, an Mheánaois luath (5ú-8ú haois AD) den chuid is mó.

## Struchtúr
Ceann tíre 2.93 heictéar (7.2 acra), scoite amach ón mórthír ag díog shaorga, le ilbhallaí casta agus rampar cloiche.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Catagóir:Foirgnimh i gContae Chiarraí
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Oileán an Teampaill (Cuan Dairbhre)

Is mainistir Críostaí meánaoiseach agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Oileán an Teampaill** atá suite i gCuan Dairbhre, Éire.

## Suíomh
Tá Oileán na hEaglaise suite ar oileán 1-acra (0.4 heictéar) i gCuan Dairbhre, díreach siar ó Beiginis, 1.4 km (0.87 mhíle) ó thuaidh ó Bhaile an Ridire.

## Stair
Ionad ársa de bruithnithe iarainn a bhí san oileán..

Bunaíodh an mhainistir sa 7ú haois AD.

I dtochailtí a rinne MJ O'Kelly i 1955–56 aimsíú iarsmaí deaireagal adhmaid agus cros a raibh Ogham inscríofa uirthi. Thug sé fianaise freisin ar réim bia na manach : trosc, ballach breac, coirce, eorna, gainéad, seaga, broigheall, gé, lachan, mairteoil, caoireoil, muiceoil, feoil gabhair, feoil chapaill agus róin.

## Cur síos
Tá iarsmaí aireagal cloiche, clochán (b'fhéidir *[[hospitium]]*), agus tobar beannaithe ann.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Bartasán

mion| Líníocht de bhartasán
Is éard is **bartasán** ann ná túirín ag giobadh amach ó bhallaí caisleáin ón 14ú haois suas go dtí an 18ú haois. De ghnáth aimsítear iad i gcúinní, agus bíonn poll lámhaigh acu. Go ginearálta, thug coirbéaladh tacaíocht don struchtúr.

[mion|Bartasáin ar [Caisleán Fhearta Ghearr|Chaisleán Fhearta Ghearr, Éire]]

## Féach freisin

* Bretèche
* Gairéad
* Crannóg (ailtireacht mhíleata)

## Tagairtí

Catagóir:Ailtireacht caisleán
Crois Thóin an Chnoic

Ardchros agus Séadchomhartha Náisiúnta is ea **Crois Thóin an Chnoic** atá suite i gContae Chiarraí, Éire.

## Suíomh
Tá Crois Thóin an Chnoic suite ar bhóthar Ard Fhearta – Leic Snámha.

## Stair
Bunaíodh Mainistir Thóin an Chnoic anseo sa 7ú haois, séipéal coláisteach de chuid na gCanónach Rialta; is dócha gur tógadh an chros idir sin agus an 9ú haois agus is céim luath í i bhforbairt Ardchrosa na hÉireann. De réir finscéil áitiúil, briseadh an lámh dheas le caora ghunna mhóir le linn Éirí Amach Deasumhan sa 16ú haois. Fuarthas é adhlactha i bpáirc agus tógadh arís é.

## Cur síos
Is é 3.2 m (10 tr) airde na croise. Is dócha gurb iad na maisiúchán amháin ar an chros na ciorcail bheaga ghreanta ar an gceann thiar agus ar an aghaidh thiar. Creidtear go mbaineann sé leis an 9ú haois.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ardchrosa
Caisleán Aircín

Caisleán scriosta ón 13ú haois in Inis Mór, Contae na Gaillimhe, Éire is ea **Caisleán Aircín**. Is le Roinn Comhshaoil, Aeráide agus Cumarsáide na hÉireann é. Séadchomhartha Náisiúnta atá ann.

## Stair
Is dócha gur thóg muintir Uí Bhriain é sna 1200í, chuaigh sé trí úinéirí éagsúla sa 16ú agus sa 17ú haois, Tadhg Ó Flaithbheartaigh i 1607 ina measc. Faoi na 1650idí, leagadh an bunstruchtúr agus tógadh dún nua méadaithe do Oilibhéar Cromail, áit ar fhan gharastúin ar feadh na 1660idí. Ó na 1700idí, tá sé neamháitrithe. Sa lá atá inniu ann, tá cuid de bhalla agus geata uisce ar an taobh thuaidh, túr ag an gcúinne thoir theas, agus bartasán.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Caisleáin i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Belem (bárc)

Is long trí chrann í an ***Belem***, nó bárc, Tá cáil uirthi i measc lucht seoltóireachta agus í ar cheann dos na bárcanna trí chrann is sine ar domhan.  Is long traenála í inniu ach is long an-stairiúil í. 

Ta an t-árthach 58 méadar ar fhaid agus breis agus 530 tonna meáchain inti. 

clé|mion
clé|mion
clé|mion

## Stair
Crochadh a cuid seolta don chéad uair sa bhliain 1896. Tógadh mar bhád lastais í chun pónairí cócó agus  caife a iompar trasna an Atlantaigh ón mBrasaíl agus úsáideadh í chun siúcra agus rum a iompar ó na hIndiacha Thiar go Nantes sa Fhrainc. 

Sa bhliain 1902 tháinig an Belem slán ó bholcán ag brúchtadh in Martinique agus in 1923, ó chrith talún sa bhliain in Yokohama sa tSeapáin.

Cheannaigh Diúc Westminster an Belem sa bhliain 1914 agus rinne sé siúd árthach pléisiúir di.

Sa bhliain 1921, cheannaigh Arthur Ernest Guinness ó theaghlach an phórtair an *Belem*. Bhí sé ina Cheannasóir ar an  Royal St. George Yacht Club i nDún Laoighaire, 1921-1948, Lena iníonacha  Aileen, Maureen, agus Oonagh, sheol sé mórthimpeall an domhain sa bhliain 1923. 

Tar éis an Dara Cogadh Domhanda, chuir Cabhlach na hIodáile scoil seoltóireachta ar bun inti do dhílleachtaí. 

Sa bhliain 2024, thug an long an lasair Oilimpeach ón nGréig go Marseille. 

## Bád traenála
Inniu is long traenála de chuid na Fraince í, faoi bhainistíocht fondúireachta sa bhFrainc a chuireann oiliúint ar fáil do sheoltóirí. Tá an bád ag iompar criú de 16 agus 48 duine faoi oiliúint. 

## Féach freisin
* Bárc
* Longa

## Tagairtí

Catagóir:Longa
Catagóir:Muintir Guinness
Decius

Bhí **Gaius Messius Quintus Trajanus Decius** (circa 201 go dtí Meitheamh 251 CR) ar a dtugtar **Trajan Decius** nó go simplí **Decius**, ina Impire Rómhánach, ó 249 go 251 CR.

Polaiteoir mór le rá le linn réimeas Philib an Arabach, d'fhógair a chuid trúpaí Decius ina impire tar éis dó éirí amach a chur faoi chos i Moesia. Sa bhliain 249 CR, chloígh sé agus mharaigh sé Pilib in aice le Verona agus d'aithin an Seanad é ina impire ina dhiaidh sin. Le linn a réimis, rinne sé iarracht an stát Rómhánach agus a reiligiún a neartú, rud a d'eascair géarleanúint Decius, agus cuireadh roinnt Críostaithe mór le rá (an Pápa Fabian san áireamh) chun báis.  Sa bhliain dheireanach dá réimeas, chomhrialaigh Decius lena mhac Herennius Etruscus, go dtí gur mharaigh na Gotaigh an bheirt acu i gCath Abritus. 
## Tagairtí

Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí
Catagóir:Déithe Rómhánacha
Catagóir:Farónna
Catagóir:Fir
Catagóir:Impirí Rómhánacha
Catagóir:Sagairt
Butea monosperma

mion|213x213px| Bláth i Kolkata, Beangál Thiar, An India.
Is speiceas de phlanda leigheasach é ***Butea monosperma*** (ar a dtugtar *Butea frondosa* freisin) a bhaineann leis an fhine *Fabaceae* agus atá dúchasach don Áise Theas trópaiceach, an Phacastáin, an India, an Bhanglaidéis, Neipeal, Srí Lanca, Maenmar, an Téalainn, Laos, an Chambóid, Vítneam, an Mhalaeisia, agus iarthar na hIndinéise.

## Cur síos
Is crann duillsilteach meánmhéide é, a shroicheann 15 m ar airde. Tá na duilleoga duillíneach, le peitín 8-16 cm agus trí dhuillín, gach ceann acu 10-20 cm ar fad. Tá na bláthanna 2.5 cm ar fad, flannbhuí-dearg, agus tháirgtear iad i ncrobhaingí suas le 15 cm ar fad. Faighneog is ea an toradh 15-20 cm ar fad agus 4-5 cm ar leithead.

## Airíonna
mion| Radharc ar an bplanda.
Úsáidtear é le haghaidh adhmaid, roisín, fodar, cógas agus ruaimeanna. Táirgeann an crann gumroisín, ar a dtugtar *kamarkas* i Hiondúis, a úsáidtear i miasa áirithe. Tugtar *Bengala Kino* ar an ngumroisín, agus measann cógaiseoirí go bhfuil sé luachmhar, mar gheall ar a airíonna crapthacha, agus as a úsáid i súdaireacht leathair, mar gheall ar a thainnin.
## Tagairtí

Catagóir:Phaseolae
Catagóir:Plandaí le cur síos orthu in 1894
Catagóir:Crainn ó fho-ilchríoch na hIndia
Catagóir:Crainn na hInd-Síne
Catagóir:Crainn Iáva
Catagóir:Crainn ó Leithinis Mhalaeisia
Catagóir:Siombailí Jharkhand
Sam Altman

Is fiontraí agus infheisteoir Meiriceánach é **Samuel Harris Altman** (rugadh 22 Aibreán, 1985) ar a dtugtar Príomhoifigeach Feidhmiúcháin OpenAI ó 2019 ( briseadh as a phost é go hachomair agus cuireadh ar ais é i mí na Samhna 2023).   Tá sé freisin ina chathaoirleach ar chuideachtaí a úsáideann fuinneamh glan, amhail *Oklo Inc* agus *Helion Energy*.  Meastar go bhfuil Altman ar cheann de na daoine is mó le rá maidir le borradh na hintleachta saorga (IS). D'éirigh sé as  Ollscoil Stanford tar éis dhá bhliain agus bhunaigh sé Loopt, seirbhís líonraithe shóisialta shoghluaiste, a ghnóthaigh breis agus $30milliún i gcaipiteal fiontair. Sa bhliain 2011, chuaigh Altman isteach i *Y Combinator*, luathaire gnólachtaí nuathionscanta, agus bhí sé ina uachtarán air ó 2014 go 2019. 

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Altman ar 22 Aibreán, 1985, i Chicago, Illinois,   i dteaghlach Giúdach,  agus d'fhás sé aníos i St. Louis, Missouri . Is deirmeolaí a mháthair, agus bhí a athair ina bhróicéir eastáit réadaigh. Is é Altman an duine is sine de cheathrar siblíní.  Nuair a bhí sé ocht mbliana d'aois, fuair sé a chéad ríomhaire, *Apple Macintosh*, agus thosaigh sé ag foghlaim conas crua - earraí ríomhaireachta a chódú agus a thógáil óna chéile.  D’fhreastail sé ar Scoil John Burroughs, scoil phríobháideach i Ladue, Missouri . Sa bhliain 2005, tar éis dhá bhliain ag Ollscoil Stanford ag déanamh staidéir ar ríomheolaíocht, d'éirigh sé as gan céim baitsiléara a thuilleamh.  

## Gairmréim

### Go luath ina ghairmréim
Sa bhliain 2005, agus é 19 mbliana d'aois, bhunaigh Altman *Loopt*,  feidhmchlár soghluaiste líonraithe shóisialta shuíomhbhunaithe.. Mar Phríomhfheidhmeannach, chruinnigh Altman níos mó ná $30milliún i gcaipiteal fiontair don chuideachta, lena n-áirítear infheistíocht tosaigh $5milliún ó Phatrick Chung ó *Xfund* agus a fhoireann ag *New Enterprise Associates*, agus ina dhiaidh sin tháinig infheistíochtaí ó *Sequoia Capital* agus *Y Combinator* .  I mí an Mhárta 2012, nuair nár glacadh beag ná mór le Loopt a dóthain úsáideoirí a fháil, fuair an *Green Dot Corporation* an chuideachta ar $43.4milliún.  An mhí ina dhiaidh sin, chomhbhunaigh Altman *Hydrazine Capital* lena dheartháir, Jack Altman,  atá fós i bhfeidhm. 
## Tagairtí

Catagóir:Alumni Ollscoil Stanford
Catagóir:OpenAI
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Mary Jane O’Donovan Rossa

File agus Poblachtánach as Contae Chorcaí ba ea **Mary Jane O’Donovan Rossa** (27 Eanáir 1845 - 18 Lúnasa 1916) agus an tríú bean chéile a bhí ag an tírghráthóir Jeremiah O’Donovan Rossa.

## Saol
Irwin  an sloinne a bhí uirthi sular phós sí.  Bhí sí sí mar chrann taca ag a fear céile agus ag seasamh lena taobh ach ba mhinic í ag seasamh chun tosaigh air agus a hiomaire féin á treabhadh go cumasach, cliste, cróga aici. Í chomh tógtha leis an bPoblachtánachas is a bhí sé féin, í níos stuama agus níos géarchúisí ná é go deimhin. 

Phós sé Mary Jane Irwin ar an 22 Lúnasa 1864 (19 bliain d'aois ag an am) agus bhí 13 clainne orthu. In 1865 (20 bliain d'aois ag an am), fágadh í mar bhaintreach phríosúin agus bhí uirthi a crústa féin a thuilleamh, ag tabhairt óráidí, ag aithris filíochta, ag scríobh litreacha agus ag bailiú tacaíochta do chás na hÉireann agus na bpríosúnach.

Chuaigh sí go dtí na Stáit Aontaithe timpeall 1869, Í ag imeacht chomh fada ó bhaile le Omaha Nebraska agus Toronto Cheanada. Airgead á thuilleamh aici agus cáil á baint amach aici; rud fíoreisceachtúil i sochaí na linne. Nuair a saoradh Jeremiah in 1871, chuaigh sé ar deoraíocht chuig Meiriceá. Bhuail an dúlagar é agus thit sé leis an ól, sí Mary Jane a chur ar a chosa arís é.

In 1915, bhí sí lárnach sa chinneadh O'Donovan Rossa a chur i reilig Ghlas Naíon; ócáid chinniúnach i stair na hÉireann. D’éag sí féin bliain ina dhiaidh sin i Nua Eabhrac. Ní raibh aon mhórchuntas sna meáin ag an am scríofa fúithi, í ligthe i ndearmad agus í curtha i Meiriceá.

## Féach freisin

* Jeremiah O'Donovan Rossa

## Naisc sheachtracha

* Clár ***Rebel Wife*** (RTÉ1, 2024)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1845
Catagóir:Básanna i 1916
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Scríbhneoirí ban
Catagóir:Banfhilí
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Gníomhaithe polaitiúla
Camán na mBan

Clár faisnéise de chuid TG4 é ***Camán na mBan*** a dhíríonn ar stair, forbairt agus todhchaí na camógaíochta a bunaíodh 120 bliain ó shin. Tá athrú mór i ndán don spórt agus An Cumann Camógaíochta ag súil comhtháthú a dhéanamh le Cumann Lúthchleas Gael faoin mbliain 2027.

Tá scothimreoirí agus iar-imreoirí camógaíochta, iar-uachtaráin an chumainn agus staraithe spóirt ina measc siúd ata le feiceáil ar an gclár. Caitear súil ar na dúshláin a sháraigh an cumann agus lucht camógaíochta le 120 bliain agus mar a chothaigh bunaitheoirí na camógaíochta réabhlóid chultúrtha agus spóirt do mhná na hÉireann ag tús an fhichiú haois.

Catagóir:Cláir theilifíse
Catagóir:Cláir TG4
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir Spóirt
Catagóir:Cláir faisnéise‎
Catagóir:Camógaíocht
Seacht gCodlatóirí

[deas|mion| Ordaíonn [Decius iaigh thart ar  an uaimh ina raibh na Seacht gCodlatóirí i bhfolach  Ó lámhscríbhinn ón 14ú haois.]]

Finscéal Críostaí agus Ioslamach araon is ea **Na Seacht gCodlatóirí**, ( ;   ),  ar a dtugtar sa Chríostaíocht **Seacht gCodlatóir Eifeasas** , agus san Ioslam **Aṣḥāb al-Kahf** (اصحاب الکهف, *aṣḥāb al-kahf*, lit. **Comrádaithe na Puaise**),  Labhraíonn an finscéal Críostaí faoi ghrúpa ógánach a chuaigh i bhfolach taobh istigh d’uaimh  lasmuigh de chathair  Eifeasas ( Selçuk, san Tuirc sa lá atá inniu ann) timpeall 250 CR, chun éalú ó ghéarleanúint na Róimhe ar Chríostaithe agus a tháinig chun cinn blianta fada ina dhiaidh sin. Tá an leagan Córánacha den scéal le feiceáil i Sura 18 ( 18:9–26 ). 
## Tagairtí

Catagóir:Finscéalta na Meánaoise
Catagóir:Gréagaigh fhinscéalacha
Catagóir:Naomih ón Anatóil Rómhánach
Catagóir:Grúpaí mairtíreach Críostaí na ré Rómhánach
Limistéar Caomhantais Ngorongoro

In 2013 aithníodh  **Limistéar Caomhantais Ngorongoro** mar cheann de sheacht n-iontas na hAfraice.  Tá an pháirc suite sa Gleann na Claise Móire, sa Tansáin in iarthuaisceart na tíre. Is Láithreán Oidhreachta Domhanda UNESCO í le caoga bliain anuas.

Déanann Ngorongoro níos mó ná dídean fiadhúlra a sholáthar. Tá níos mó ná 40,000 Másaíoch ina gcónaí ansin. Breacann a *bomas* (áitribh thraidisiúnta bhunadh na háite) an tírdhreach, ag tabhairt léargas ar shlí mhaireachtála a mhair leis na céadta bliain anuas. Tá an réimse gnáthóg sa pháirc mórthaibhseach, ó fhéarthailte go seascainn agus foraoisí.

Cruthaithe ag brúchtadh bolcánach ollmhór níos mó ná 2.5 milliún bliain ó shin, tá an caildéara, an ceann is mó ar domhan, timpeallaithe ar gach taobh ag scairpeanna rite, ag crioslú fairsinge áilleacht nádúrtha.

## Féach freisin

* An Tansáin
* Páirc Náisiúnta Gorongosa

## Tagairtí

Catagóir:An Tansáin
Catagóir:Páirceanna Náisiúnta
Catagóir:Ionaid turasóireachta
Catagóir:Gleann na Claise Móire
Siti Nurhaliza

Is amhránaí Malaeisiach, aisteoir, cumadóir amhrán, léiritheoir ceoil, láithreoir teilifíse, agus bean ghnó í **Siti Nurhaliza binti Tarudin** (11 Eanáir 1979).

## Dioscliosta
### Albaim stiúideo
# *Siti Nurhaliza 1* (1996)
# *Siti Nurhaliza 2* (1997)
# *Cindai* (1997)
# *Adiwarna* (1998)
# *Pancawarna* (1999)
# *Sahmura* (2000)
# *Safa* (2001)
# *Sanggar Mustika* (2002)
# *E.M.A.S* (2003)
# *Anugerah Aidilfitri* (2003)
# *Prasasti Seni* (2004)
# *Transkripsi* (2006)
# *Hadiah Daripada Hati* (2007)
# *Lentera Timur* (2008)
# *Tahajjud Cinta* (2009)
# *All Your Love* (2011)
# *Fragmen* (2014)
# *SimetriSiti* (2017)
# *ManifestaSITI2020* (2020)
# *Sitism* (2023)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Strictly Come Dancing (sraith 22)

Is comórtas damhsa teilifíse é ***[[Strictly Come Dancing]]***, a thosaigh sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2004. Tá sé ar BBC One. Cuireadh tús leis an bhfichiú sraith ar 14 Meán Fómhair 2024, agus chríochnóidh sí i mí na 14 Nollag 2024.

Is iad Shirley Ballas, Craig Revel Horwood, Motsi Mabuse agus Anton du Beke na breithimh don sraith seo.

## Cúplaí

## Cairt Scórála

## Tagairtí

Catagóir:Strictly Come Dancing
Catagóir:2024 séasúir teilifíse
Stocastach

Tugtar **stocastach** ar an gcóras a bhfuil a iompraíocht intreach neamhchinntitheach (ón Laidin *stochasticus*, a thagann ón nGréigis στοχαστικός *stochastikós* "oilte ag tomhas"  ). Is éard is próiseas stocastach ann ná próiseas nach bhfuil a iompraíocht cinntitheach, sa mhéid is go gcinntear staid an chórais ina dhiaidh sin ag gníomhartha intuartha an phróisis agus trí ghnéithe randamacha araon. Mar sin féin, de réir  Mark Kac  agus E. Nelson,  tá cáilíocht an phróisis stocastach tuillte ag aon fhorbairt ama (cibé acu cinnteachaíoch nó dóchúlaíoch go bunúsach) ar féidir anailís a dhéanamh air i dtéarmaí dóchúlachta . Go sonrach: baineann an téarma stochastach le próisis, algartaim agus samhlacha ina bhfuil seicheamh athraitheach imeachtaí in-anailísithe ó thaobh dóchúlachta de, de réir mar a théann an t-am thart.
## Tagairtí
*
Catagóir:Téarmaíocht mhatamaiticiúil
Ionsaí scine Southport, 2024

Ar an 29 Iúil 2024, tharla ionsaí scine inar maraíodh triúr cailíní óga agus inar gortaíodh deichniúr eile. Cuireadh tús le hagóidí agus círéibeacha frith-inimirce timpeall na Ríochta Aontaithe sna laethanta ina dhiaidh sin. Scaipeadh go leor frithfhaisnéise faoin gcás agus maíodh gur Mhoslamach a rinne an marú, rud nach raibh fíor.
clé|mion|Círéib i Southport, 30 Iúil 2024
clé|mion|Agóideoirí i bhfad amach ar an eite dheis i Learpholl ar an 3 Lúnasa 2024
[clé|mion|Frithagóid i [Lancaster, Lancashire|Lancaster]]

## Imeachtaí
Bhí na páistí i Southport ag glacadh páirt i rang damhsa "Taylor Swift" nuair a ionsaíodh iad go gairid roimh an meán lae. Maraíodh Bebe King, sé bliana, Elsie Dot Stancombe, seacht mbliana, agus Alice Dasilva Aguiar, a bhí naoi mbliana. As an deichniúr a gortaíodh, bhí cúigear páistí agus beirt daoine fásta a fágadh go han-dona tinn. Gortaíodh na daoine fásta agus iad ag iarraidh na leanaí a chosaint.

Tugadh ógánach seacht mbliana déag, Axel Muganwa Rudakubana, os comhair cúirte i Learpholl ar an 1 Lúnasa agus é cúisithe i dtriúr cailíní óga a dhúnmharú. In Caerdydd sa Bhreatain Bheag a rugadh é agus bhí sé ina chónaí i sráidbhaile Banks ó thuaidh ó Southport.

De bhunadh Ruanda ba ea tuismitheoirí Rudakubana. Tharla círéibeacha frith-inimirce timpeall na tíre sna laethanta i ndiaidh na maruithe, i mBéal Feirste chomh maith.

## Féach freisin

* Círéibeacha sa Ríocht Aontaithe 2024

## Tagairtí

Catagóir:2024
Catagóir:Eachtraí ciníocha
Catagóir:Learpholl
Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Dúnmharuithe
Catagóir:Agóidí bainteach leis an inimirce
The Light, the Dark and the Endless Knot

Is é ***The Light, the Dark and the Endless Knot*** an dara halbam stiúideo ag an mbanna miotail Ceilteach Thuaisceart Éireann Waylander. Eisíodh sa i 2001 é.

## Traicliosta

# "Balor of the Evil Eye" - 7:42
# "Anu's Retribution" - 6:05
# "The Light, the Dark and the Endless Knot" - 7:52
# "To Rule Was Preordained" - 5:26
# "Morrigan's Domain" - 9:25
# "After the Fall" - 6:50
# "Release the Spirit Within" - 9:01
# "Plague off Ages" - 6:01

## Pearsanra

* Ciarán O'Hagan - gutha
* Dermot O'Hagan - giotáir
* Peter Boylan - giotáir
* Mairtin MacCormaic - feadóg stáin
* Michael Proctor - dord
* Bo Murphy - drumaí

Catagóir:Albaim Waylander
Créitín

mion
mion|púdar bán... glacann daoine créitín go minic mar phúdar tuaslagtha in uisce.
[mion|[forbhia agus forlíonadh cothaitheach]]
Comhdhúil orgánach is ea **créitín,** (H2N)(HN)CN(CH3)CH2CO2H. Cruthaíonn an corp créitín dá chuid féin. Coinníonn an corp créitín sna matáin i bhfoirm fosfaichréitín, a úsáidtear mar fhuinneamh. Faigheann an chuid is mó de dhaoine créitín ó bhia mara agus feoil. Ar ndóighe, má tá aiste chothrom bia agat, ní gá an forlíonadh a ghlacadh. Ní chruthaíonn an corp go leor créitín chun oiriúnú a dhéanamh ar dhuine aclaí, áfach, agus mar sin, is substaint úsáideach í le haghaidh tógáil matán agus traenáil fhisiceach.

### Corp an duine
Tá créitín ar na forlíontaí is nádúrtha agus is mó staidéar i ngort na bitheolaíochta. Nuair a chuir eolaithe suim sa tsubstaint a fheictear mar phúdar bán de ghnáth, díríodh formhór an taighde ar an chomhchoibhneas idir glacadh an chréitín, buntáistí sláinte agus ardú feidhmíochta duine a bhíonn ag traenáil go fisiceach.

Fuarthas amach go bhfuil créitín le fáil go nádúrtha sa chorp; cuidíonn sé le crapadh na matán cnámharlaigh agus fuinneamh a sholáthar le haghaidh na traenála. Is féidir leis an ae, an paincréas, agus na duáin 1g de chréitín a chruthú gach lá. Faightear créitín ó thrí aimíonaigéad, glicín, argainín agus meitiainín. Trí na haimíonaigéid agus an créitín féin, cruthaíonn an corp trífhosfáit adanóisín (ATP), a n-úsáidtear é mar fhuinneamh.

### Spórt
Moltar an forlíonadh a thógáil fá choinne fuinneamh breise agus duine i mbun traenála, ach, cé go bhfuil buntáistí sláinte eile leis, ní gá créitín a ghlacadh i gcónaí. Idir fhorlíonta, áfach, tá créitín ar an tsubstaint is tábhachtaí chun a oiread dul chun cinn agus is féidir a dhéanamh, cé nach saothraíonn gach duine na héifeachtaí céanna as créitín. Glacann daoine créitín go minic mar phúdar tuaslagtha in uisce.

Creideann daoine áirithe go ndéanann créitín níos láidre thú má thógann tú é ar mhaithe le do chuid traenála, cuidíonn sé le tógáil meacháin, agus spreagann sé seasmhacht sa ghiom. Cuireann sé le cumas imreoirí a imríonn spóirt ard-déine fosta, mar shampla, an pheil Ghaelach, ráibeanna nó traenáil seasmhachta. Dá fhaide an aclaíocht, is mó créitín a bhíonn de dhíth, óir ní mhaireann na héifeachtaí ach seal áirithe.

## Féach freisin

* Cliseadh duán
* Liosta Bithmhóilíní

## Tagairtí

Catagóir:Creitín
Catagóir:Corp an duine
Catagóir:Bitheolaíocht
Catagóir:Bithmhóilíní
Catagóir:Forbhianna
Catagóir:Forlíonta cothaithe
AUTODOC

Is comhlacht r-thráchtáil é **AUTODOC SE** a dhíolann páirteanna gluaisteán agus táirgí gaolmhara i 27 tír Eorpach, foinse eolais maidir le páirteanna breise gluaisteán agus cothabháil feithiclí. Is iad daoine aonair agus gníomhairí beaga na custaiméirí is mó atá acu.

## Stair
Bunaíodh AUTODOC i 2008 mar E&S Pkwteile GmbH ag Alexej Erdle, Max Wegner, agus Vitalij Kungel. Ina blianta luatha, bhí an comhlacht lonnaithe i mBeirlín-Weißensee. Ó 2010 ar aghaidh, tá a oifig agus a spásanna lóistíochta bunaithe i mBeirlín-Lichtenberg. Thosaigh an leathnú isteach san Ostair agus san Eilvéis i 2011, agus lean an rochtain ar an RA, an Fhrainc, an Iodáil, agus an Spáinn i 2012.

I 2015, athainmnigh an comhlacht mar AUTODOC GmbH. Faoi 2016, sháraigh a ioncam bliantúil €100 milliún, agus i 2017, sháraigh sé €250 milliún.

I 2018, mhéadaigh AUTODOC a réimse táirgí chun páirteanna breise do thrucailí agus feithiclí tráchtála eile a cur san áireamh.

I 2021, sháraigh ioncam bliantúil an chomhlachta €1 billiún.

I 2018, d’ aithin an comhlacht sa Financial Times mar cheann de na comhlachtaí is gasta a bhí ag fás san Eoraip bunaithe ar ioncam.

I mí Meán Fómhair 2021, d'athraigh AUTODOC a foirm dhlíthiúil ó GmbH go comhlacht poiblí teoranta. Ó mhí na Samhna 2022, oibríonn an comhlacht mar AUTODOC SE (Societas Europaea).

I 2023, tháinig fás ar ioncam AUTODOC go 1.3 billiún euro. I 2024, bhain AUTODOC díolacháin de thart ar 1.6 billiún euro amach.

## Achoimre
Áirítear ar raon táirgí na cuideachta thart ar 6.7 milliún páirt spártha do ghluaisteáin, trucailí agus gluaisrothair ó na hearnálacha inneall, chassis, soilsiúcháin, leictreachais, aerála agus bonn do bhreis is 75,000 samhail feithicle (2,500 monaróir branda do 176 branda gluaisteán, 23 branda trucailí agus 154 branda gluaisrothair). Feidhmíonn AUTODOC i 27 tír Eorpach agus fostaíonn sé thart ar 6,000 duine ar fud 13 shuíomh.

I 2018, bhí AUTODOC mar comhpháirtí oifigiúil an Railí Máistrí ADAC.

I 2019, bhí AUTODOC mar comhpháirtí oifigiúil den Chraobh Dhomhanda Railí FIA (WRC) agus mar urraitheoir ag gach babhta san Eoraip.

Sa bhliain chéanna, lainseáil AUTODOC ardán ar líne AUTODOC CLUB agus i 2020 chuir sé amach aip AUTODOC CLUB do iOS agus Android agus clár AUTODOC PLUS.

Cuireann AUTODOC faisnéis úsáideach ar fáil d’úinéirí gluaisteán trína ardáin ar líne. Foilsíonn sé ailt, treoracha, agus ranganna teagaisc físe ar chothabháil agus ar dheisiú feithiclí. Tá rochtain ar na hábhair seo trí bhlag shuíomh Gréasáin AUTODOC agus ardán Club AUTODOC, a thairgeann breis is 2,500 lámhleabhar agus físeán PDF, chomh maith le huirlisí chun stair seirbhíse agus costais a rianú.

## Tagairtí
Honour Amongst Chaos

Is é ***Honor Amongst Chaos*** an tríú halbam stiúideo leis an mbanna miotail Ceilteach as Tuaisceart Éireann Waylander.

## Scaoileadh
Eisíodh é in 2008 trí Listenable Records, seacht mbliana tar éis ''The Light, the Dark, and the Endless Knot''. Tá ataifeadadh ar an amhrán *Born to the Fight i* roinnt leaganacha den albam le liricí nua mar rian bónais.

## Traicliosta

# "As the Deities Clash" - 7:45
# "Walk with Honour"  - 5:00
# "Beyond the Ninth Wave" - 7:56
# "Galloping Gaels" - 6:17
# "To Dine in the Otherworld" - 10:16
# "Usurpers of Our Legacy" - 8:24
# "Take of Heads" - 6:02
# "Elemental Chaos" - 8:44
# "Brú na Bóinne" - 5:42
# "Born to the Fight" - (*Rian bónais ar roinnt leagan*) - 3:42

## Pearsanra

* Ard Chieftain O'Hagan - gutha
* Saul McMichael - giotáir
* Michael Proctor - dord, gutha tacaíochta
* Den Ferran - drumaí, cnaguirlisí, gutha tacaíochta
* Dave Briggs - feadóg, maindilín, guthanna tacaíochta

## Aoi-cheoltóirí

* Gareth Murdock - giotáir bhreise, gutha tacaíochta
* Mairtin McCormaic - feadóg bhreise ar rianta 2, 3, 6, 7, 8
* Neil Speers - píoba uilleann
* Aidan McGillian - bodhrán
* Sarah McGoldrick - feadóg mhór
* Barry Connolly - fidil
Catagóir:Albaim Waylander
Dawning of a New Age

Is é ***Dawning of a New Age*** an dara halbam taispeántas leis an mbanna miotail Ceilteach as Tuaisceart Éireann Waylander, a eisíodh ar chaiséad in 1996 é.

## Traicliosta

# "Sunrise" - 3:22
# "Dawning of a New Age" - 3:33
# "A Hero's Lament" - 7:22
# "Emain Macha" - 6:54

## Pearsanra

* Den Ferran - drumaí
* Ciarán O'Hagan - gutha
* Dermot O'Hagan - giotáir
* Michael Proctor - dord
* Clive Culbertson - méarchláir

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Waylander
Catagóir:Albaim miotail ceilteach
Catagóir:Albaim a eisíodh in 1996
Once Upon an Era

Is é ***Once Upon an Era*** an chéad albam taispeántas leis an mbanna miotail Ceilteach Thuaisceart Éireannach Waylander. Taifeadadh é ag Hillcrest Studios An Lorgain, Contae Ard Mhacha agus eisíodh i 1994 é.

## Traicliosta

# "Born to the Fight" - 3:52
# "Ashes to Ashes" - 4:21
# "This Can Not Be" - 5:14
# "Once Upon an Era" - 6:08
# "Blood Lust" - 4:31

## Sraith banna

* Ciarán O'Hagan - gutha
* Dermot O'Hagan - giotáir
* Jason Barrikill - dord
* Den Ferran - drumaí

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Waylander
Catagóir:Albaim miotail ceilteach
Catagóir:Albaim a eisíodh in 1994
Kindred Spirits (albam Waylander)

Is é ***Kindred Spirits*** an ceathrú halbam stiúideo leis an mbanna miotail Ceilteach as Tuaisceart Éireann Waylander. Eisíodh in 2012 é, tríd Listenable Records.

## Traicliosta

# "Echoes of the Sidhe" - 6:09
# "Lámh Dearg" - 7:00
# "Twin Fires of Beltíne" - 5:49
# "Of Fear and Fury" - 6:48
# "Grave of Giants" - 2:14
# "A Path Well Trodden" - 6:07
# "Quest for Immortality" - 5:38
# "Erdath" - 7:26
# "Kindred Spirits" - 6:37

## Pearsanra

* Ard Chieftain O'Hagan - amhránaí
* Tor Dennison - giotár
* Michael Procter - dord, gutha tacaíochta
* Den Ferran - drumaí
* Saul McMichael - giotár
* Dave Briggs - feadóg, basúcaí, maindilín, bodhrán, gutha tacaíochta

## Pearsanra breise

* Mika Jussila - máistriú
* Matt Vickerstaff - dearadh, leagan amach

## Tagairtí

Catagóir:Albaim Waylander
Catagóir:Albaim miotail ceilteach
Catagóir:Albaim a eisíodh in 2012
Caisleán Lé

Fothrach de caisleán meánaoiseach in aice le Cúil an tSúdaire, Co. Laoise is ea **Caisleán Lé**. Tógadh caisleán adhmaid ag deireadh an 12ú haois nó tús an 13ú haois agus cuireadh caisleán cloiche níos déanaí ina áit. Is ón 13ú haois is mó atá iarsmaí an chaisleáin agus tá daingean ceithre stór agus teach geata ann.

Ba le muintir Mhic Gearailt an caisleán, a raibh an teideal Iarla Chill Dara acu ó 1316 i leith. Sna 1290idí chuaigh na FitzGerald i ngleic go dian leis an Risteard de Burgh, 2ú Iarla Uladh, agus i 1294–5 bhí sé ina phríosúnach i gCaisleán Lé ar feadh roinnt míonna, go dtí gur éirigh leis an bParlaimint é a scaoileadh saor.

## Suíomh

Tá Caisleán Lé suite ar bhruach theas An Bhearú, bhí lonnaíocht ann in gearr don caisleáin ach tréigeadh san Mhean Aois Déanach é.

## Foirgneamh

Bhí dhá imfhálú i gCaisleán Lé: tá an *donjon* (daingean) sa imfhálú istigh agus bhí imbhalla ann atá fós ann go páirteach, agus síneann an bharda seachtrach soir agus tá teach geata dhá thúr ann.

Tá croílár an *donjon* dronuilleogach agus ceithre stór ar airde; tá túr ciorclach ag gach cúinne, agus cúig stór ar airde ag gach ceann acu. Is é túr an chúinne thuaidh an t-aon cheann atá fágtha ag beagnach a airde iomlán. Ní shíneann ach na ballaí thiar thuaidh agus thoir thuaidh go dtí leibhéal an tríú hurláir mar gur rinne damáiste don chuid eile sa 17ú haois.

Is dócha go raibh foirgneamh tosaigh ag an túr atá marcáilte anois ag méid beag cloiche atá fágtha. De ghnáth, léirmhíníodh oscailt ar leibhéal an chéad urláir mar an príomhbhealach isteach, ach b'fhéidir gurbh é an bealach isteach seirbhíse a bhí ann seachas bealach rochtana níos mórthaibhsí do thiarna agus do bhean an chaisleáin. Tá oscailt mhór sa bhalla thoir thuaidh ar leibhéal an dara hurláir. Tugann an seandálaí Karen Dempsey le fios go mbeadh rochtain fhoirmiúil tugtha aige seo ar an *donjon* a d’úsáid an tiarna agus an bhean uasal go searmanais b’fhéidir. Cé gur gnách go mbeidh slí isteach sna túir sin ar an gcéad urlár, tá gnéithe ailtireachta sainaitheanta ag Dempsey a d'fhéadfadh a bheith ina dtacaíocht do struchtúr a thug rochtain ar an túr, amhail droichead adhmaid.

Bhí séipéal sa túr thuaidh ar an dara hurlár.

## Tagairtí

*
*
*

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Caisleáin i gContae Laoise
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Kate O'Connor

Is lúthchleasaí agus Oilimpeach  ó Chontae Lú í **Katherine (Kate) O'Connor**. Rugadh í ar an 12 Nollaig 2000 in Iúr Cinn Trá. Glacann sí páirt sa heaptatlan.

## Beatha
Cé gur tógadh i nDún Dealgan í, rugadh i Newry í, rud a fhágann go ndéanann sí ionadaíocht ar son Thuaisceart Éireann i gCluichí an Chomhlathais.

Chríochnaigh sí céim spórt in Ollscoil Sheffield Hallam in 2022.

Bhronn Ollscoil Uladh Máistreacht i gCumarsáid agus Caidrimh Phoiblí uirthi in 2025.

Is ball í de Chlub Lúthchleasaíochta Naomh Gearóid i nDún Dealgan. Déanann a hathair, Michael, cóitseáil uirthi.

Tá sí i gcaidreamh leis an bpeileadóir Éireannach Georgie Kelly.

### Gairm
Bhain Kate O'Connor curiarracht náisiúnta na hÉireann amach sa heaptatlan (seacht gcluiche) agus sa pheantatlan (cúig cluiche faoi dhíon).  D'éirigh le Kate O'Connor aitheantas a thabhairt don heaptatlan in Éirinn, rud nár raibh an-cháil air roimhe seo. 

Bhuaigh sí bonn airgid i gCraobhchomórtais Eorpacha Faoi-20 in 2019 sa heaptatlan, bonn airgid i gCluichí Comhlathais 2022 sa heaptatlan. agus bonn óir i gCluichí Ollscoile an Domhain in 2025.

Bhí sí ar an gcéad lúthchleasaí sa heaptatlan ó Éirinn riamh a ghlac páirt sna Cluichí Oilimpeacha 2024 i bPáras, áit ar chríochnaigh sí sa 14ú háit. Fuair sí 6167 pointe.

In 2025 Bhuaigh sí bonn cré-umha ag an Chraobhchomórtas Eorpach faoi dhíon san Ísiltír . Sa Chraobhchomórtais Lúthchleasaíochta an Domhain i dTokyo, bhuaigh sí bonn airgead.  Bhuaigh sí bonn airgid sa “Hepthatlon”, an chéad Éireannach a bhuaigh bonn sa chomórtas ó bhuaigh Rob Heffernan ceann sa bhliain 2013.. Ghlac sí páirt i seacht n-imeacht ar fad cosúil leis an rás 800m.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh in 2000
Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Lúthchleasaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Dún Dealgan
Caisleán an Phúca

Fothrach caisleáin i Ráth Michíl, Co. Bhaile Átha Cliath, Éire is ea **Caisleán an Phúca**. Ceaptar gur thóg Peter Talbot an caisleán sa bhliain 1537, mar aon le caisleáin in aice láimhe ar an Pháil, chun cosaint a dhéanamh ar ionradh ó chlann Uí Thuathail. Tagann an t-ainm ón spiorad béaloidis Ceilteach an ‘Púca’, rud a oireann d’fhinscéalta áitiúla go bhfuil an caisleán ciaptha.

## Stair
I 1690, líomhnaítear gur thug Caisleán an Phúca, dídean don Rí Séamas II agus do bhaill dá arm a bhí ag teitheadh tar éis dó a bheith treascartha ag Cath na Bóinne.

I mí an Mheithimh 1867 d’imigh iníon de Sasanach áitiúil, Jane Eleanor Sherrard, gar don chaisleán tar éis di dul amach chun bláthanna a phiocadh dá bord dinnéir. Cé gur thosaigh na póilíní cuardach forleathan ar a son, níor aimsíodh riamh í. Ba é fear poist áitiúil an duine dearnach a chonaic í, a mhaígh go bhfaca sé í ag piocadh bláthanna lasmuigh den chaisleán.

## Foirgneamh
Is túr daingnithe 3 stór é Caisleán an Phúca. Tá sé thart ar 10 méadar ar fad, 7 méadar ar leithead, agus tá airde 9 méadar ag an gcúinne thiar thuaidh. Tá an doras isteach sa bhalla thiar. Laistigh den chaisleán tá staighre cloiche ag dul go dtí an chéad urlár agus fianaise de theallach, cé nach fios go leor conas a d’fhéach an caisleán sular thit sé i bhfothrach.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Caisleáin i gContae Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Caisleáin
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Créamadh

Modh chun corp marbh a dhiúscairt trí dhó is ea **créamadh**. 

Féadfaidh créamadh feidhmiú mar ghnás sochraide nó iar-shochraide agus mar mhalairt ar adhlacadh. I roinnt tíortha, lena n-áirítear an India, Neipeal, agus an tSiria, is traidisiún ársa é créamadh ar bhreocharn faoin aer . Ag tosú sa 19ú haois, tugadh créamadh isteach nó tugadh isteach arís é i gcodanna eile den domhan. Sa lá atá inniu ann, is minic a dhéantar créamadh le foirnéis dhúnta, ag créamatóiriam.

## Féach freisin

* Adhlacadh

## Tagairtí

Catagóir:Nósanna báis
Bearna Chill Mhantáin

Is é **Bearna Chill Mhantáin** ar cheann de na bealaí sléibhe is airde in Éirinn a bhfreastalaíonn bóthar asfalt air. Tá sé suite i gContae Chill Mhantáin, Éire.

Tá an bearna 475 m (1,558 tr) in airde. Osclaítear an pas idir Tóin le Gaoith (Thoir Thuaidh) agus Cnoc an Turlaigh / Camaderry (Theas). Ceanglaíonn sé Dún Luáin (Thiar) agus Gleann Dá Loch, agus le Bearna Bhealach Sailearnáin tá ceann den dá bhóthar a thrasnaíonn Sléibhte Chill Mhantáin . Ar laethanta glana is féidir breathnú ón mbealach trasna Mhuir Éireann agus sléibhte Eryri (An Bhreatain Bheag) a fheiceáil.

## Rochtain
Téann bóthar an R756 go dtí an bearna. Ta an tóir ar an bóthar le rothaithe,  meastar gur dreapadóireacht chatagóir 3 é ag an Tour de France. Tá bóthar gairid ag dul ón mbealach go Cnoc an Turlaigh, áit a bhfuil gléasra hidrileictreach.

## Hiking
Tá an bóthair suite ar Shlí Chaoimhín, cosán fada slímharcáilte, ar a bhealach ó Cillín Chaoimhín go Gleann Dá Loch.

Is féidir Cnoc an Turlaigh  agus Tóin an Ghaoith a shroicheadh de shiúl ón mbóthar.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Chill Mhantáin
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Nicolás Bhailís

Easpag Osraí in Eaglais na hÉireann ab ea **Nicolás Bhailís** (c. 1548 – 14 Nollaig 1585). Thug sé leabhair urnaí agus caiticeasmaí Gaeilge isteach san Eaglais den chéad uair. Thosaigh sé ag aistriú an Bhíobla go Gaeilge, ach dúnmharaíodh é sula raibh sé in ann an obair sin a chur i gcrích.

Ba é Patrick Walsh, Easpag Phort Láirge agus Leasa Móire, a athair. Oirníodh Nicolás ina shagart sa bhliain 1567.  Ceapadh é ina Sheansailéir ar Ardeaglais Phádraig, Baile Átha Cliath, in 1571 agus mar Easpag Osraí in 1578. In 1573, thosaigh sé ag aistriú an Tiomna Nua go Gaeilge. Dhúnmharaigh ball dá thréad é le scian ar 14 Nollaig 1585. Tháinig a chúntóir Seán Ó Cearnaigh, chomh maith le Fearganainm Ó Domhnalláin agus Uilliam Ó Domhnaill, Ard-Easpaig Thuama i ndiaidh a chéile, i gcomharbacht ar an obair aistriúcháin, a cuireadh i gcrích in 1601.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1585
Catagóir:Anglacánaigh Éireannacha
Catagóir:Cléir Éireannach
Catagóir:Aistritheoirí Gaeilge
Catagóir:Easpaig