2023

Is bliain choitianta í an bhliain **2023** (MMXXIII).

clé|mion|Aimhrialtacht teochta dhomhanda, Meitheamh 2023  Foinse ERCC - Emergency Response Coordination Centre
[clé|mion|9 D.F. 2023 i n[Stráice Gaza|Gaza: Coimhlint Iosrael-Hamas ]]
[clé|mion|VOA: "Has the World Forgotten the War in Sudan?", [Coimhlint na Súdáine, 2023]]

[clé|mion|[Ionsaí diúracán ar Horza san Úcráin agus íospairtí, 5 Deireadh Fómhair 2023]]

## Cúrsaí reatha

* Básanna sa bhliain 2023
* Aimsir na bliana 2023
* Tonnta teasa san Eoraip agus Tonnta teasa i Meiriceá Theas: Le linn Márta-Nollaig, bhuail tonnta teasa agus cioclóin Meiriceá Theas.
* Coimhlint na Súdáine, 2023
* Coimhlint Iosrael-Hamas, 2023 agus Coimhlint Iosrael–Hamas, 2023 agus an comhthéacs idirnáisiúnta
* Corn an Domhain sa Rugbaí 2023 agus Corn Domhanda FIFA na mBan 2023
* Fiosrúchán COVID-19 na Ríochta Aontaithe, 2022-2023

### Nollaig
21 Nollaig  Brúchtadh Sundhnúkur; Scoilteadh screamh an domhain san Íoslainn i rith mhí na Nollaig 2023, agus bhrúcht bolcán nua

15 Nollaig  Eachtra lámhaigh in Shegaia;  maraíodh triúr Giúdach i nGaza - bhí cumas Hamas orthu

13 Nollaig   Ghlac Donald Tusk mionn na hoifige mar phríomh-aire ar an bPolainn

10 Nollaig  D’éirigh le Daniel Wiffen an churiarracht dhomhanda i Saorstíl 800m na bhfear a bhaint amach

### Samhain
30 Samhain - 13 Nollaig   COP28, Comhdháil na Náisiún Aontaithe maidir leis an athrú aeráide

23 Samhain   Ionsaí scine ar leanaí taobh amuigh den Ghaelscoil Choláiste Mhuire, Cearnóg Parnell, BÁC. Bhris círéib amach níos déanaí.

### Deireadh Fómhair
28 Deireadh Fómhair  Thosaigh ionradh Iosrael ar Gaza i ndáiríre.

28 Deireadh Fómhair  Cluiche Ceannais Rugbaí an Domhain;  chloígh na Springboks foireann All Blacks na Nua Shéalainne 12-11

25 Deireadh Fómhair    Toghadh Mike Johnson mar Spéicéir SAM, i bhfad amach ar an eite dheis

25 Deireadh Fómhair   Lámhaigh Lewiston, Maine; dúnmharaíodh 18 nduine, an oll-lámhach gunnaí i Meiriceá is measa ó Lámhach Robb Elementary in 2022

17 Deireadh Fómhair   Pléasc in Ospidéal Al-Ahli, Gaza; I ráiteas ó Eagraíocht Fóirithinte na Náisiún Aontaithe do Dhídeanaithe Palaistíneacha, dúradh gur gníomh uafásach a bhí ann

15 Deireadh Fómhair.  Toghchán parlaiminte na Polainne; bhí páirtí Donald Tusk in ann comhrialtas leathan a dhéanamh leis Tríú Slí, páirtí atá ar dheis ón lár, agus le Lewica, páirtí ar an eite chlé.

9 Deireadh Fómhair  Ruathair aeir ar champa teifeach Jabalia;   rinne Iosrael ruathair aeir roinnt uaireanta ar Jabalia, an campa teifeach is mó in Gaza, le linn Coimhlint Iosrael-Hamas, 2023

7 Deireadh Fómhair   Rinne na míleataigh Ioslamacha Hamas ionsaí ollmhór, gan choinne, ar Iosrael Mharaigh Hamas thart ar mhíle dhá chéad duine in Iosrael

5 Deireadh Fómhair  Ionsaí diúracán ar Horza. ar cheann de na hionsaithe is mó inar maraíodh sibhialtaigh ó thús an chogaidh, Ionradh na Rúise ar an Úcráin

### Meán Fómhair
19 Meán Fómhair   Ionsaí na hAsarbaiseáine ar Nagorno-Karabakh agus 'glanadh eitneach';  chuir na hAsarbaiseánaigh an ruaig ar na hAirméanaigh go léir (120,000 Airméanach

10 Meán Fómhair   D'éirigh Luis Rubiales as a phost, in aghaidh a thola, mar uachtarán Chumann Sacair na Spáinne

10 Meán Fómhair   Scrios Stoirm Daniel cathair Derna sa Libia;  fuair breis is 10.000 duine bás, is cosúil agus b'fhéidir níos mó.

8 Meán Fómhar   Crith talún Marrakesh–Safi i Maracó; Cailleadh b'fhéidir 3,000 duine

4 Meán Fómhair  Stoirm Daniel;  fuair breis is 10.000 duine bás sa Libia, is cosúil agus b'fhéidir níos mó.

### Lúnasa
19 - 27 Lúnasa   Craobhchomórtais Lúthchleasaíochta an Domhain

23 Lúnasa   Thuirling Chandrayaan-3, spásárthach ón India, gan tuisliú gar do mhol theas na gealaí

23 Lúnasa  Tuairt eitleáin Yevgeny Prigozhin;  feallmharaíodh ceannasaí an ghrúpa amhas Wagner

20 Lúnasa   Scannal Luis Rubiales; Ba mhór an scannal an chaoi ar iompair Luis Rubiales, iaruachtarán chónaidhm sacair na Spáinne, é féin le linn Corn Domhanda FIFA na mBan 2023.

19 Lúnasa  Luna-25; theip ar an Rúis an spásárthach Luna-25 a thabhairt i dtír ar phol theas na gealaí (cf Chandrayaan-3, spásárthach ón India).

14 Lúnasa  Ionchúiseamh Donald Trump in Georgia in iarracht a dhéanamh toradh thoghchán uachtaránachta na tíre in 2020 a chur ar ceal.

13 Lúnasa  Bua ag Áth Cliath i gcoinne Ciarraí i gCluiche Ceannais Sinsir Peile na mBan i bPáirc an Chrócaigh ar scór 0-18 : 1-10

8 Lúnasa   Sceitheadh eolais de chuid na SPTÉ (Seirbhís Póilíneachta Thuaisceart Éireann) nó PSNI 

1 Lúnasa  Ionchúiseamh Feidearálach in aghaidh Donald Trump; chuaigh sé i mbun comhcheilge chun torthaí an toghcháin uachtaránachta in 2020 a chur ar ceal

### Iúil
30 Iúil   Bua ag Luimneach i gcoinne Cill Chainnigh i gCluiche Ceannais Sinsir Iomána na hÉireann i bPáirc an Chrócaigh ar scór 0-30 : 2-15

30 Iúil   Bua ag Áth Cliath i gcoinne Ciarraí i gCluiche Ceannais Sinsir Peile na hÉireann i bPáirc an Chrócaigh ar scór 1-15 : 1-13

23 Iúil   Olltoghchán na Spáinne;  bhí dóthain tacaíochta faighte ag Pedro Sánchez (Sóisialach) le fanacht ina phríomh-aire ar an Spáinn

4 Iúil    Stoirm Poly:  Buaileadh iarthuaisceart na hÍsiltíre go háirithe, an stoirm shamhraidh ba mheasa le cuimhne na ndaoine sa réigiún sin

3 Iúil    Géarchéim Iosrael-Palaistín; rinne Arm Iosrael ionradh ar bhaile Jenin ar an mBruach Thiar

### Meitheamh
27 Meitheamh    Círéibeacha Francacha,  tar éis marú ógánaigh darb ainm Nahel Merzouk

23–24 Meitheamh   Theip ceannairc de chuid an ghrúpa Wagner sa Rúis

18 Meitheamh  Inphléascadh fhomhuireán Titan,  ag tabhairt turas faoin raiceáil RMS Titanic

14 Meitheamh  Tubaiste imirceach sa Mhuir Iónach;  maraíodh cúpla céad imirceach nuair a d'iompaigh bád béal faoi sa Mhuir Iónach

13 Meitheamh   Tonn teasa in Éirinn agus sa Bhreatain;  Cláraíodh an teocht is airde riamh in Éirinn le linn mhí an Mheithimh, 28.8C

8 Meitheamh   Ionchúiseamh Feidearálach in aghaidh Donald Trump,  cúisithe ag ardghiúiré feidearálach i gcáipéisí rúnaicmithe rialtais a choinneáil, tar éis dó imeacht as an Teach Bán

6 Meitheamh  Bearnú damba Kakhovka san Úcráin; bhí réimse mór tíre sa réigiún báite ag an maidhm mhór uisce, an tubaiste timpeallachta ‘is measa ó Chernobyl’.

3 Meitheamh   Cuireadh Recep Tayyip Erdogan faoi mhionn na huachtaránachta don tríú huair.

2 Meitheamh  Falscaithe i gCeanada; Loisceadh 5 faoin gcéad d’fhoraoiseacha na tíre i dtinte a lean ar feadh an tsamhraidh

### Bealtaine
28 Bealtaine  Toghcháin réigiúnacha na Spáinne;  d'fhulaing an Pháirtí Sóisialach (PSOE) buille mór; d'fhógair Príomh-aire na Spáinne Pedro Sanchez olltoghchán nach raibh aon choinne leis.

18 Bealtaine    Toghcháin Áitiúla Thuaisceart Éireann;  Fuair páirtithe náisiúnacha níos mó vótaí ná páirtithe aontachtacha den chéad uair riamh

14-28 Bealtaine   Toghchán uachtaránachta na Tuirce. Ar an 3 Meitheamh 2023, cuireadh Recep Tayyip Erdogan faoi mhionn na huachtaránachta don tríú huair.

9 Bealtaine    E. Jean Carroll v. Donald J. Trump : rinne Trump mí-úsáid ghnéis ar an iriseoir E Jean Carroll sa bhliain 1995 / 1996

6 Bealtaine   Corónú Shéarlais III agus Camilla sa Ríocht Aontaithe

3 Bealtaine   Lámhach scoile Béalgrád  Maraíodh naonúr in eachtra lámhaigh, i scoil Vladislav Ribnikar in aice leis an mBéalgrád

3 Bealtaine  Ionsaí dróin ar an gCreimlín;   iarracht Vladimir Putin a mharú le dróin sa Chreimil

2 Bealtaine - 27 Meán Fómhair   Stailc Writers Guild of America

### Aibreán
19 Aibreán   Táinrith Sanaa,i bpríomhchathair Éimin, Sana'a, maraíodh os cionn nócha duine nuair a bhuail scaoll slua agus thit na daoine i mullach a chéile

18 Aibreán  Dominion Voting Systems v. Fox News Network   shocraigh Fox News cás dlí clúmhillte i gcoinne na cuideachta meaisínvótála Dominion

11-14 Aibreán  Cuairt Joe Biden ar Éirinn

14 Aibreán  Leasú pinsin sa Fhrainc, ... ag dul ar scor ag ceithre bliana is seasca d'aois, in ait  dhá bhliana is seasca 

### Márta
17 Márta   Barántas gabhála eisithe ag an gCúirt Choiriúil Idirnáisiúnta i leith Vladimir Pútín, an chéad uair a eisítear a leithéid le haghaidh ceannaire bhall seasmhach de Chomhairle Slándála na Náisiún Aontaithe.

10 Márta  Géarchéim airgeadais;  theip an banc, 'Silicon Valley Bank' (SVB) i gCalifornia

4 Márta    Conradh na Mórmhara, conradh na N-A  chun farraigí an domhain a rialú.

### Feabhra
28 Feabhra   Tuairt traenach Tempi sa Ghréig; maraíodh 57 duine

27 Feabhra   Creat Windsor; rinne an R-A agus an tAontas Eorpach margadh Breatimeachta

22 Feabhra    Dlí Dáithí -  dlí maidir le deonú orgáin i dTuaisceart na hÉireann.

22 Feabhra   Lámhach John Caldwell;  scaoileadh Bleachtaire Príomhchigire John Caldwell  ar an Ómaigh; baint lárnach aige le mórfhiosrúcháin coiriúla, mar shampla Dúnmharú Lyra McKee

6 Feabhra   Crith talún Gaziantep, An Tuirc agus Siria.  Maraíodh b'fhéidir 60,000.

2/3 Feabhra   Balúin bhrathadóireachta na Síne;  sheol an tSín balúin brathadóireachta os cionn na Stát Aontaithe

### Eanáir
30 Eanáir  Buamáil mhosc Peshawar; os cionn 60 maraithe;  cuireadh an milleán ar an Talaban de chuid na Pacastáine.

10 Eanáir   Marú Tyre Nichols; Dúirt na póilíní go raibh Nichols ag tiomáint go contúirteach. Ach níl aon fhianaise ann go raibh sé sin fíor.

3 - 7 Eanáir   Toghchán an Chinn Comhairle Kevin McCarthy chun Teach na nIonadaithe i SAM

9 Eanáir  Ruathar ar institiúidí an stáit sa Bhrasaíl; thug lucht tacaíochta an iaruachtaráin Jair Bolsonaro ruathar ar institiúidí an stáit i mBraisilia

5 Eanáir   Sochraid an Phápa Beinidict XVI i gCearnóg Pheadair i gCathair na Vatacáine

1 Eanáir   Ionsaí roicéad ar cheardscoil Makiivka;   Maraíodh líon mór saighdiúirí Rúiseacha

## Básanna
* 9 Eanáir — Karl Alexander Müller, fisiceoir Eilvéiseach
* 9 Eanáir — Séamus Ó Beaglaoich, cairdíneoir agus amhránaí
* 10 Eanáir — Marú Tyre Nichols, íospartach
* 12 Eanáir — Gerrie Coetzee, dornálaí as an Afraic Theas
* 12 Eanáir— Lisa Marie Presley, ceoltóir
* 16 Eanáir — Carrie Acheson, polaiteoir Éireannach
* 18 Eanáir — David Crosby, ceoltóir
* 18 Eanáir — John L. Murray, breitheamh Éireannach
* 21 Eanáir — Micheál Mac Gréil, sagart agus scoláire 
* 8 Feabhra — Burt Bacharach, ceoltóir
* 13 Feabhra — Deirdre Purcell, scríbhneoir 
* 15 Feabhra — Raquel Welch, ban-aisteoir Meiriceánach
* 17 Feabhra — Barry Humphries, fear grinn agus aisteoir Astrálach
* 1 Márta — Harry Belafonte, amhránaí
* 3 Márta — Camille Souter, ealaíontóir Éireannach
* 3 Márta — Kenzaburo Ōe, údar Seapánach
* 6 Márta — Seán P. Ó hÉalaí, Iriseoir agus craoltóir Éireannach
* 8 Márta — Bert I. Gordon, stiúrthóir scannán Meiriceánach
* 8 Márta — Chaim Topol, aisteoir Iosraelach
* 20 Márta — Freddie Scappaticci, brathadóir agus gníomhaire faisnéise de chuid na R-A
* 24 Márta — Brian Mac Aongusa, Ceannaire Raidió na Gaeltachta
* 28 Márta — Paul O'Grady, fuirseoir agus aisteoir Sasanach
* 28 Márta — Ryūichi Sakamoto, ceoltóir Seapánach
* 4 Aibreán — Nigel Lawson, polaiteoir
* 10 Aibreán — Maelíosa Stafford, aisteoir agus fear amharclainne
* 19 Aibreán — Seán Ó Tuairisg, iriseoir agus craoltóir
* 20 Aibreán — Tomás Mac Ruairí, iriseoir agus gníomhaí ar son na Gaeilge
* 21 Aibreán — John Tranter, file agus eagarthóir Astrálach
* 22 Aibreán — Barry Humphries, fuirseoir agus aisteoir Astrálach
* 22 Aibreán — Hugh Byrne, polaiteoir Éireannach
* 25 Aibreán — Harry Belafonte, amhránaí Meiriceánach
* 28 Aibreán — Jerry Springer, iriseoir
* 1 Bealtaine — Gordon Lightfoot, amhránaí agus cumadóir Ceanadach
* 4 Bealtaine — Robert Carswell, breitheamh Briotanach
* 6 Bealtaine — Derek Keating, polaiteoir Éireannach
* 24 Bealtaine — Tina Turner, amhránaí Meiriceánach
* 27 Bealtaine — Graham Knuttel, dealbhóir agus péintéir
* 29 Bealtaine — Tove Skutnabb-Kangas, teangeolaí Fionlannach
* 7 Meitheamh — Joe Molloy, sóisialaí agus feachtasóir as Dúiche Sheoighe
* 8 Meitheamh — Paul Coghlan, polaiteoir Éireannach
* 11 Meitheamh — Gearóid Mac Eoin, scoláire Éireannach
* 12 Meitheamh — Silvio Berlusconi, polaiteoir Iodálach
* 13 Meitheamh — Christy Dignam, amhránaí Éireannach
* 13 Meitheamh — Cormac McCarthy, scríbhneoir Meiriceánach
* 15 Meitheamh — Glenda Jackson, aisteoir agus polaiteoir Sasanach
* 25 Meitheamh — John Bannister Goodenough, fisiceoir
* 29 Meitheamh — Alan Arkin, aisteoir Meiriceánach
* 1 Iúil — Gerard Cott, polaiteoir Éireannach
* 7 Iúil — Valerie Cowie, síciatraí comhairleach Briotánach
* 10 Iúil — Ben Briscoe, polaiteoir Éireannach
* 11 Iúil — Milan Kundera, údar Seiceach
* 16 Iúil — Kevin Mitnick, haiceálaí Meiriceánach
* 21 Iúil — Ann Clwyd,  polaiteoir Breatnach de chuid Pháirtí an Lucht Oibre
* 21 Iúil — Tony Bennett, amhránaí Meiriceánach
* 24 Iúil — Trevor Francis, imreoir sacair agus bainisteoir Sasanach
* 26 Iúil — Sinéad O'Connor, amhránaí 
* 3 Lúnasa — Bram Moolenaar, forbróir bogearraí Ollannach
* 5 Lúnasa — Hélène Carrère d'Encausse, staraí agus polaiteoir Francach
* 8 Lúnasa — Johnny Hardwick, aisteoir, fuirseoir, agus scríbhneoir Meiriceánach
* 10 Lúnasa — Michela Murgia, scríbhneoir Iodálach
* 11 Lúnasa — Pervez Musharraf, polaiteoir
* 16 Lúnasa — Michael Parkinson, Craoltóir agus iriseoir Sasanach
* 19 Lúnasa — Howard James Hubbard, easpag Caitliceach
* 9 Meán Fómhair — Mangosuthu Buthelezi, polaiteoir as an Afraic Theas
* 13 Meán Fómhair — Roger Whittaker, ceoltóir
* 19 Meán Fómhair — Breandán Ó Doibhlin, scoláire 
* 19 Meán Fómhair — Rónán Mac Aodha Bhuí, craoltóir 
* 19 Meán Fómhair — Séamus Ó hUltacháin, File agus scríbhneoir Gaeilge
* 22 Meán Fómhair — Evelyn Fox Keller, Fisiceoir, údar, agus feimineach Meiriceánach
* 27 Meán Fómhair — Michael Gambon, aisteoir
* 28 Meán Fómhair — Dianne Feinstein, seanadóir Stáit Aontaithe Mheiriceá 
* 30 Meán Fómhair  — Liam Prút, scríbhneoir Gaeilge as Tiobraid Árann 
* 9 Deireadh Fómhair — Chuck Feeney, fear gnó Meiriceánach
* 9 Deireadh Fómhair — Críostóir Ó Floinn, file agus drámadóir Éireannach
* 13 Deireadh Fómhair — Louise Glück, file Meiriceánach
* 16 Deireadh Fómhair — Martti Ahtisaari, Uachtarán na Fionlainne ó 1994 go 2000
* 21 Deireadh Fómhair — Bobby Charlton, imreoir sacair Sasanach
* 28 Deireadh Fómhair — Matthew Perry, aisteoir Meiriceánach agus Ceanadach
* 5 Samhain — David Hilditch, polaiteoir aontachtach 
* 13 Samhain — Diarmuid Breathnach, Údar, beathaisnéisí, leabharlannaí, agus craoltóir
* 18 Samhain — Ben Dunne, fear gnó Éireannach
* 19 Samhain — Rosalynn Carter, Céadbhean na Stát Aontaithe
* 28 Samhain — Charlie Munger, fear gnó‎ Meiriceánach
* 29 Samhain — Henry Kissinger, polaiteoir Meiriceánach
* 30 Samhain — Shane MacGowan, ceoltóir agus amhránaí de shliocht Éireannach 
* 5 Nollaig — Rosemary Smith, tiománaí railí Éireannach
* 6 Nollaig — Marisa Pavan, ban-aisteoir Iodálach
* 7 Nollaig — Thomas Kilroy, scríbhneoir Éireannach
* 8 Nollaig — Ryan O'Neal, aisteoir Meiriceánach
* 26 Nollaig — Feargal Mac Amhlaoibh, scríbhneoir, ceoltóir agus gníomhaí teanga
* 27 Nollaig — Herbert Kohl, polaiteoir Meiriceánach
* 27 Nollaig  — Jacques Delors
* 30 Nollaig — John Pilger, iriseoir Astrálach

Catagóir:Básanna in 2023

## Duaiseanna Nobel
* Síocháin – Narges Mohammadi
* Fisic – Pierre Agostini, Ferenc Krausz agus Anne L'Huillier
* Ceimic – Moungi Bawendi, Louis E. Brus agus Alexey Ekimov
* Eacnamaíocht – Claudia Goldin
* Leigheas – Katalin Karikó agus Drew Weissman
* Litríocht – Jon Fosse

## Féach freisin

* Aimsir na bliana 2023
* Básanna sa bhliain 2023

## Tagairtí


Catagóir:Blianta
Catagóir:Cúrsaí reatha