open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Patella (gastrapóid)

Is géineas de chuid na moileasc gastrapódach  é ***Patella***, san fhine thacsanomaíoch Patellidae.  Tugtar **bairneach** ar bhaill den ghéineas seo,, cé go bhfuil an t-ainm céanna in úsáid ar speicis eile nach bhfuil dlúthghaol tacsanomaíochta acu le *Patella*; féach Bairneach.

## Speiceas
* † *[[Patella alessiae]]* Forli, Dell'Angelo, Montagna & Taviani, 2004 
* † *[[Patella alternicostata]]* Sandberger, 1859 
* † *[[Patella ambroggii]]* Lecointre, 1952
* †*[[Patella amuritica]]* Wilckens, 1922 
* *[[Patella argentaurum]]* Lesson, 1831
* *[[Patella aspera]]* Röding, 1798
* *[[Patella caerulea]]* Linnaeus, 1758
* *[[Patella candei]]* d'Orbigny, 1839
* *[[Patella crocata]]* R.P. Lesson, 1831
* *[[Patella cyanea]]* R.P. Lesson, 1831
* *[[Patella depressa]]* Pennant, 1777 - Is nomen dubium é *Patella depressa* de réir Christiaens (1973, 1983); tugtar áit tosaigh do *[[Patella intermedia]]*. Mar sin féin, tá an t-ainm *Patella depressa* fós in úsáid i measc údar Briotanach (m.sh. Graham, 1988) agus glactar leis mar ainm bailí.
* *[[Patella depsta]]* Reeve, 1855: (taxon inquirendum)
* † *[[Patella estotiensis]]* Lozouet, 1999 
* *[[Patella ferruginea]]* Gmelin, 1791
* *[[Patella gomesii]]* Drouet, 1858
* † *[[Patella hebertiana]]* (d'Orbigny, 1850) 
* *[[Patella lugubris]]* Gmelin, 1791
* † *[[Patella mahamensis]]* Martín-González, 2018 
* † *[[Patella matheyi]]* De Loriol in De Loriol & Koby, 1890 
* † *[[Patella maxoratensis]]* Martín-González & Vera-Peláez, 2018 
* † *[[Patella nelsonensis]]* Trechmann, 1918 
* *[[Patella ordinaria]]* Mabille, 1888
* *[[Patella pellucida]]* Linnaeus, 1758
* *[[Patella piperata]]* Gould, 1846
* † *[[Patella protea]]* Doderlein, 1862 
* *[[Patella rangiana]]* Rochebrune, 1882
* *[[Patella rustica]]* Linnaeus, 1758
* *[[Patella skelettensis]]* Massier, 2009
* † *[[Patella staceata]]* Gründel, Hostettler & Menkveld-Gfeller, 2020 
* *[[Patella swakopmundensis]]* Massier, 2009
* *[[Patella tenuis]]* Gmelin, 1791
* † *[[Patella tintina]]* Martín-González & Vera-Peláez, 2018 
* *[[Patella ulyssiponensis]]* Gmelin, 1791 - synonyms: *Patella aspera* Lamarck, 1819; *Patella athletica* Bean, 1844
* *[[Patella vulgata]]* Linnaeus, 1758

## Tagairtí

Catagóir:Moilisc
Catagóir:Gastrapóid
A phaidrín do dhùisg mo dhéar

An bhean uasal Albanach Aithbhreac Inghean Corcadail (fl. 1470) a scríobh an dán **A phaidrín do dhùisg mo dhéar**. 

I ndilchuimhne ar a fear céile, Niall Óg Mac Néill, a chum sí é agus é scríofa i ndán díreach, rud a léiríonn gur bhean oilte an t-údar. 

Tá an dán le fáil i Leabhar Deathan Lios Mòir.
 
## A phaidrín do dhùisg mo dhéar

* A Phaidrín do dhúisg mo dhéar,
* ionmhain méar do bhitheadh ort;
* onmhain cridhe fáilteach fial
* gá raibhe riamh gus a nocht.**

* Dá éag is tuirseach atáim,
* an lámh má mbítheá gach n-uair,
* nach cluinim a beith i gclí
* agus nach bhfaicim í uaim.

* Mo chridhe-se is tinn atá
* ó theacht go crích an lá dhúinn;
* ba ghoirid do éist ré ghlóir,
* ré h-agallaimh an óig úir.

* Béal asa ndob aobhdha glór,
* dhéantaidhe a ghó is gach tír:
* leómhan Muile na múr ngeal,
* seabhag Íle na magh mín.

* Fear ha ghéar meabhair ar dhán,
* ó nach deachaidh dáimh gan díol;
* taoiseach deigh-einigh suairc séimh,
* agá bhfaightí méin mheic ríogh.

* Dámh ag teacht ó Dhún an Óir
* is dámh ón Bhóinn go a fholt fiar:
* minic tháinig iad fá theist,
* ná mionca ná leis a riar.

* Seabhag seangglan Sléibhe Gaoil,
* fear do chuir a chaoin ré cléir;
* dreagan Leódhuis na learg ngeal,
* éigne Sanais na sreabh séimh.

* A h-éagmhais aon duine a mháin
* im aonar atáim dá éis,
* gan chluiche, gan chomhrádh caoin,
* gan ábhacht, gan aoibh i gcéill.

## Nótaí

Catagóir:Dánta
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Gliomach Eorpach

Is artrapód é an **gliomach Eorpach**. Ball d'fhine na Nephropidae atá ann. Is é *Homarus gammarus* an t-ainm eolaíoch. Tá gliomach Meiriceánach ann chomh maith (*Homarus americanus*), agus specis eile freisin. *Giomach* a deirtear i nGaeilge na hAlban.

## Tagairtí

Catagóir:Deiceapóid
Alasdair Crotach MacLeòid

right|250px

Bhí **Alasdair Crotach** ina cheannaire ar Chlann Mhic Leòid na Hearadh sa 16ú haois. Rugadh sa bhliain 1455 é agus fuair sé bás sa bhliain 1547. Glacadh leis mar thaoiseach tar éis dá athair, Uilleam Dubh, bás a fháil.

MacLeod, Alasdair
Aithbhreac inghean Coirceadail

File Albanach ba ea **Aithbhreac inghean Coirceadail.**

Sa bhliain 1470 scríobh sí marbhna dá fear céile, Niall Óg Mac Néill, Caistéal Suibhne, Cnapadal, an dán is luaithe le bean i nGaeilge liteartha na hAlban a bhfuil fáil air. Tá sé ar cheann de cheithre dhán a scríobh mná ar an dóigh sin.

Tá an dán sin, *[[A phaidrín do dhùisg mo dhéar]]*, le fáil i Leabhar Deathan Lios Mòir.

## Tagairtí

Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir: Albanaigh an 15ú haois
Catagóir:Banéigse na hAlban
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Scríbhneoirí na hAthbheochana de chuid na hAlban
Duileasc

Is alga é an **duileasc**. Ball d'fhine na Palmariaceae atá ann.

Feamainn is ea duileasc a dtugtar ‘creathnach’ nó ‘palmaria palmata’ air chomh maith. Itear mar smailc bheag bia nó mar scroid é in Éirinn.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Algaí
Catagóir:Feamainn
catagóir:Bia na hÉireann
Fómhar

mion|Minnowburn, Béal Feirste
Is séasúr é **an fómhar**, idir an samhradh agus an geimhreadh.
[mion|Fómhar i g[Cill Airne ]]
In Éirinn, tosaíonn an Fómhar ar an gcéad lá de Mheán Fómhair agus leanann ar aghaidh go dtí deireadh mhí na Samhna.  

## Tréithe
Sa séasúr seo tosaíonn an aimsir ag éirí níos fuaire. Bíonn na héin ag bailiú le chéile sna tráthnóntaí agus iad ag cleachtadh don eitilt mhór atá rompu.   

Tagann leathdhath buí  ar dhuilleoga na gcrann agus tosaíonn na duilleoga ag titim de na crainn. Ní bhíonn an méid céanna bláthanna ann.   Anseo is ansiúd, bíonn sméara dubha móra lonracha ar na driseacha, 

## Ceiliúradh an fhómhair
* Diwali
* Lá an Altaithe (na Stáit Aontaithe)
* Martín de Tours

[mion|Braid ag Rabbit Hill,  [An Baile Meánach|Baile Meánach ]]

## Seanfhocal
* *An té nach gcuireann san earrach, ní bhainfidh sé san fhómhar*

## Naisc
* An Fómhar 
* An Fómhar agus Cócaireacht

## Tagairtí

Catagóir:Séasúir
Catagóir:Fómhar
Geimhreadh

thumb|Sneachta - An aimsir sa Gheimhreadh
Is séasúr é **an Geimhreadh**. Bíonn an geimhreadh ann idir an fómhar agus an t-earrach.  In Éirinn, tosaíonn an geimhreadh ar an gcéad lá de mhí na Nollag agus leanann ar aghaidh go dtí deireadh mhí Feabhra.  Bíonn na crainn lom agus téann ainmnithe a chodladh. Bíonn sé fuar lasmuigh agus caithfimid éadaí teo a chaitheamh. Uaireanta bíonn sneachta ann sa gheimhreadh. 

## Féilire Gaelach
San am atá thart, mheastaí gurbh é Lá Samhna an chéad mhí den Geimhreadh in Éirinn.

## Seanfhocal
* *Dá fhada samhradh, tagann an geimhreadh.*
* *Ní buan stoirm shamhraidh ná calm geimhridh.*
* *Téann an bainne in adharca na mbó sa ngeimhreadh.*

## Naisc

* An geimhreadh
* ''Séasúir'' (dán)

## Tagairtí

Catagóir:Séasúir
Earrach

thumb|Bláth an earraigh
thumb|Tá nós na hAirgintíne bláthanna buí a thabhairt ar lá thús an earraigh mar shiombail áthais, fuinnimh agus dóchais tar éis scaipeadh go leor tíortha.
**Earrach** atá ar an séasúr (nó ráithe) den bhliain a bhíos ann idir geimhreadh agus samhradh. 

Sa leathsféar thuaidh, is é cónocht an earraigh (nó cónocht an Mhárta)  an chéad lá den earrach, a bhíos ann cúpla lá tar éis na Féile Pádraig (.i. ó 19–22 Márta),.  

## An tEarrach in Éirinn
Tosaíonn an tEarrach ar an gcéad lá de mhí an Mhárta in Éirinn anois, agus leanann ar aghaidh go dtí deireadh mhí Bealtaine. Ag an am seo tosaíonn ainmhithe agus plandaí ag dúiseacht tar éis dóibh a bheith ina gcodladh ar feadh geimhreadh fada.  Éiríonn an aimsir níos teo agus na laethanta níos faide.   

## Féilire Gaelach
San am atá thart, mheastaí gurbh é 1 Feabhra an chéad lá den earrach.  Is é an chéad lá de mhí Feabhra (Lá Fhéile Bríde, nó Imbolc sa bhfíorsheanaimsir) tús an earraigh san fhéilire Gaelach (féilire gréine é sin) in Éirinn, .i. thart ar leath aimsire idir grianstad an gheimhridh i mí na Nollag agus cónocht an earraigh amach sa Márta.   

Lá Bealtaine, nó an chéad lá de mhí na Bealtaine, tús an tsamhraidh san fhéilire Gaelach.

## Dúlra
[clé|mion|277x277px|
an [plúirín sneachta 
]]
Ar an 1 Feabhra, tá bláthanna an Earraigh le feiceáil in Éirinn de ghnáth, mar shampla an plúirín sneachta agus an cróch ina measc. Tosaíonn bláthanna cosúil le tiúilipí agus los an chromchinn ag bláthú.

## Seanfhocal
* *An té nach gcuireann san earrach, ní bhainfidh sé san fhómhar.*

## Tagairtí
an plúirín sneachta 

Catagóir:Séasúir
Catagóir:Earrach
Samhradh

[mion|[Carraigín na Plubóige nó ​Summercove in Éirinn, i rith an tsamhraidh (Summer cove)]]
Is séasúr é **an samhradh**, an séasúr is teo nó is grianmhara den bhliain. Bíonn an samhradh ann idir an t-earrach agus an fómhar.  

## In Éirinn
[mion|[Oíche Fhéile San Seáin le Jules Breton, 1875 sa Fhrainc]]
De réir fhéilire traidisiúnta na hÉireann, tosaíonn an samhradh ar an gcéad lá de mhí na Bealtaine agus leanann sé ar aghaidh go dtí 31ú Iúil. Bíonn Bealtaine, Meitheamh agus Iúil níos tirime agus níos grianmhara in Éirinn ná mí Lúnasa.

Ach tosaíonn an samhradh san Eoraip anois ar na gcéad lá de mhí an Mheithimh agus leanann an samhradh  ar aghaidh go dtí deireadh mhí Lúnasa.  De réir Met Éireann, is sa samhradh a bhíonn na trí mhí is teo den bhliain. In Éirinn is iad Meitheamh, Iúil agus Lúnasa na míonna sin. Is minic a bhíonn Lúnasa fliuch, i bhfad níos fliche ná Bealtaine-Iúil, ach bíonn daoine ar a laethanta saoire fós.

## Eolaíocht
De bhrí go bhfuil ais an Domhain claonta i dtaca lena fhithis thart ar an nGrian, ní hionann an oiread griansolais a thiteann ar an dá leathsféar an t-am ar fad i rith na bliana. 

Cuireann sé seo leis na hathruithe aeráide is bun leis na séasúir éagsúla sna leathsféir, samhradh sa leathsféar theas nuair atá sé ina gheimhreadh sa leathsféar thuaidh, agus a mhalairt.

## Seanfhocal
* *Dá fhada samhradh, tagann an geimhreadh.*

## Féach freisin

* Am samhraidh
* Oíche Fhéile San Seáin

## Naisc

* (dán)

## Tagairtí

Catagóir:Séasúir
Catagóir:Samhradh
Toit

300px|thumb|Toit
Is éard atá i gceist leis an **toit** nó **deatach** ná gás agus ábhar cáithníneach a astaítear nuair a bhíonn tine ann. Úsáidtear an téarma *deathach* i nGaeilge na hAlban. Bíonn sí baolach go minic.

Catagóir:Toit
Earc luachra

Ainmhí beag is ea an t-**earc luachra**. Reiptíl atá ann, agus is ball d'fhine na Lacertidae é. Tá na laghairteanna seo le fáil ar fud na hEoráise.

## Naisc
* Earc luachra (Gaeilge) 
* Reptil des Jahres 2006
* The Reptile Database

## Tagairtí

Catagóir:Laghairtí
Féileacán

Is feithid é an **féileacán**. Ball d'ord na Lepidoptera atá ann. Tugtar *Dealan-dè* air i nGaeilge na hAlban.
Is feithidí iad féileacáin sa chlád macrailepidopterach Rhopalocera ón ord Lepidoptera, a chuimsíonn leamhain freisin. Tá sciatháin mhóra, go minic daite geal, agus eitilt aerga acu. Cuimsíonn an grúpa an forfhine Papilionoidea, ina bhfuil iar-ghrúpa amháin ar a laghad, na léimneoirí (an forfhine "Hesperioidea" roimhe seo), agus tugann na hanailísí is déanaí le fios go bhfuil na féileacáin-leamhan ann freisin (an forfhine "Hedyloidea" roimhe seo). Téann iontaisí féileacán siar go dtí an Sealadh Pailéicéineach, thart ar 56 milliún bliain ó shin.

Tá an saolré ceithre chéim thipiciúil ag féileacáin. Leagann féileacáin lánfhásta uibheacha ar an bplanda bia a n-íosfaidh a larbhaí, ar a dtugtar boilb. Leagann féileacáin sciathánacha fhásta uibheacha ar an mbiaphlanda ar a mbeidh a gcuid larbha, ar a dtugtar boilb, ag beathú. Fásann na boilb, go han-tapa uaireanta, agus nuair a bhíonn siad lánfhorbartha, pupaíonn siad ina  gcrisilid. Nuair a bhíonn an mheiteamorfóis críochnaithe, scoilteann an craiceann pupach, dreapann an fheithid fhásta amach, agus tar éis dá sciatháin leathnú amach agus a thriomú, eitlíonn sé ar aghaidh.

Ag roinnt féileacán, go háirithe sna trópaicí, bíonn roinnt glúnta in aghaidh na bliana acu, cé go mbíonn glúin amháin ag cuid eile, agus d’fhéadfadh in áiteanna fuara, go dtógfadh sé roinnt blianta chun dul trína saolré iomlán.

Is minic a bhíonn féileacáin polamorfach, agus úsáideann go leor speiceas duaithníocht, aithris, agus *
aposematismus* chun a gcreachadóirí a sheachaint.
Imríonn cuid acu, cosúil leis an bleachtfhéileacán agus an t-áilleán, thar achair fhada. Déanann seadáin nó seadánóidigh ionsaí ar go leor féileacáin, lena n-áirítear foichí, prótasóin, cuileoga, agus inveirteabraigh eile, nó creachtar orthu ag orgánaigh eile. Is lotnaidí iad roinnt speiceas mar is féidir leo dochar a dhéanamh do bharra nó do chrainn intíre ina gcéimeanna larbha; is gníomhairí pailnithe roinnt plandaí iad speicis eile. Itheann larbhaí de roinnt féileacán (m.sh., buainteoirí) feithidí díobhálacha, agus is creachadóirí seangáin iad cuid acu, agus tá cinn eile ina gcónaí mar fhrithpháirtí i gcomhar le seangáin. Ó thaobh cultúir de, is móitíf choitianta sna hamharcealaíona agus liteartha iad féileacáin. tá féileacáin móitíf tóir sna healaíona amhairc agus liteartha.

Deir an Smithsonian Institution "butterflies are certainly one of the most appealing creatures in nature".''
## Tagairtí

Féileacáin
Faocha

Is moileasc í **an fhaocha** (*Littorina littorea*). Tá na hainmneacha **gioradán**, **miongán**, agus **seilmide cladaigh** in úsáid freisin. Gastrapód is ea í. Is ball d'fhine na Littorinidae í. Tá *Lios Miongán* agus *Cuaisín na Miongán* suite i nGaeltacht Chorca Dhuibhne.

Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an seilmide cladaigh ina leabhar *[[Cladaí Chonamara]]*:

Déantar faochain a fhaoisceadh trí uisce galach a dhoirteadh orthu nó trí thine a chur fúthu. Bogann sé sin an t-iasc/bia a bhíonn istigh iontu.

## Tagairtí

## Naisc amach
* "Piocadh Faochain" le Colm Seoighe & na hEasógaí

Catagóir:Moilisc
Catagóir:Bia mara
Catagóir:Bia na hÉireann
Eascann

Is iasc í an **eascann** nó an **eascú**. Is Anguilliformes iad na heascanna. 

## Téarmaí agus nathanna cainte
* Eascann abhann
* Eascann choncair / eascann mhara
* Lámh in earr eascainne
* Greim ar eireaball eascainne
* Chomh sleamhain le heascann / le heireaball eascainne

## Naisc
* AN tACHT IASCAIGH (COMHDHLÚTHÚ), 1959: Caibidil III. Eascanna. 

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Lacha

Is ainm coitianta ar roinnt speiceas d'éin uisce é **lacha** nó **tonóg**. Ní grúpa tacsanomaíochta iad na lachain — cuimsíonn siad an fhine Anatidae in éineacht leis na géanna agus na healaí.

### Tréithe

* Éan réasúnta beag (is speiceas níos mó di na géanna is na healaí), uisciúil den chuid is mó, le scamall iomlán idir 3 mhéar coise.
* An muineál réasúnta fada, an gob maol leata. Bíonn péineas ag an bhfireannach, rud annamh i measc na n-éan.

### Lachain agus géanna
Tá an lacha agus an ghé cosúil lena chéile freisin. Tá goba ag an dá cheann acu a ligeann dóibh bia difriúil a ithe. Cabhraíonn gob na lachan léi nuair a bhíonn sí ag lorg bia san uisce agus ligeann gob na gé di féar a phiocadh suas. Tá cosa scamallacha ag an lacha agus ag an ngé agus cabhraíonn siad leo bheith ag snámh.

## Seanfhocal
* Ní troimide an loch an lacha
* Ní bheidh sé ina lá sula labhraí an lacha
* Ní féidir préachán bréige a dhéanamh de lacha

## Féach freisin
* Dáithí Lacha
* Gé
* Lacha bhreac
* Lacha lochlannach
* Lacha mhandrach
* Lacha mhásach
* Lacha srúmála
* Lacha thumthach

## Foinsí
* Madge, Steve & Burn, Hilary (1987): *Wildfowl : an identification guide to the ducks, geese and swans of the world*. Christopher Helm, London. ISBN 0-7470-2201-1

## Naisc
* eDIL: lacha
* ''Le Canard de Rouen'' 

## Tagairtí

Catagóir:Beostoc
Catagóir:Éineoil
Catagóir:Lachain
Catagóir:Anatidae
Eala

Is éan í an **eala**. Is Anatidae iad na lachain, na géanna agus na healaí. Úsáidtear an focal céanna, *eala*, i nGaeilge na hAlban.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Brachán

Is gránach é an **brachán** (**leite**). Tá uisce, bainne agus coircí ann. 

## Nathanna cainte
* Rinne tú brachán de / tá sé ina bhrachán agat / tá an t-im tríd an mbrachán agat
* Brachán ó aréir é
* Tá an brachán doirte
* Ceann leitean
* Lámha leitean

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Catagóir:Bia agus deoch
Míol críon

Is artrapód é an **míol críon**. Ball d'ord na Isopoda atá ann.

## Féach freisin
* Míol críon (ciaróg)

## Tagairtí

Catagóir:Crústach
Cuiteog

Is anailidí iad na **cuiteoga**. Tá timpeall is 6,000 speiceas ann i bhfo-ord na Lumbricina. Is inveirteabraigh iad. Péist dhomhanda atá roinnte i dteascáin, a fhaightear san ithir. Itheann sí ábhar orgánach atá ag lobhadh. Ceann simplí atá uirthi gan struchtúir chéadfacha, agus colainn shorcóireach suas le 4 m ar fhad. Déghnéasach. Agus í ag pórú, fásann sí diallait a thálann ábhair i gcomhair céilíochta is chun cocún do na huibheacha a dhéanamh. 

## Tagairtí

Catagóir:Annelida
Cangarú

Ainmhí is ea an **cangarú**. Mamach marsúipiach atá ann, agus is ball d'fhine na Macropodidae é. Tá sé dúchasach san Astráil agus i Nua-Ghuine. Measadh go raibh 34.3 milliún cangarú ina gcónaí san Astráil i dtuairisc a rinne rialtas na hAstráile in 2011.

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Marsúipiaigh
Cangarúnna
Sneachta

300px|thumb|Sneachta
Saghas frasaíochta atá i gceist le **sneachta**. Titeann calóga sneachta anuas as na scamaill. *Sneachd* a deirtear i nGaeilge na hAlban. 

Catagóir:Meitéareolaíocht
Cóála

Ainmhí is ea an **cóála**. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Phascolarctidae é. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Marsúipiaigh
Scamhóg

Is iad na **scamhóga** príomhorgáin an chórais riospráide  daonna agus i go leor ainmhithe eile lena n-áirítear éisc agus roinnt  seilmidí.   

I mamaigh agus an chuid is mó de veirteabraigh eile, tá dhá scamhóg suite in aice leis an gcnámh droma ar gach taobh den chroí. Is í an fheidhm atá acu sa chóras riospráide ocsaigin a bhaint as an atmaisféar agus í a aistriú isteach sa chóras imshruthaithe, agus dé-ocsaíd charbóin a scaoileadh ón sruth fola isteach san atmaisféar, i bpróiseas malairte gáis  

Tá an riospráid á thiomáint ag córais matáin éagsúla i speicis éagsúla. Úsáideann mamaigh, reiptílí agus éin a gcuid matán éagsúil chun análaithe a thacú agus a chothú.   

## Tagairtí

Catagóir:Orgáin
Catagóir:Córas riospráide
Catagóir:Guth
Robert Louis Stevenson

Úrscéalaí, file, agus scríbhneoir taistil ab ea **Robert Louis Stevenson** (13 Samhain 1850 i nDún Éideann na hAlban - 3 Nollaig 1894 in Vailima, Samó). Aithnítear leabhair dá chuid go coitianta i measc chlasaicí na litríochta domhanda.  Scríobh Stevenson dhá cheann de na leabhair is cáiliúla do pháistí riamh – *Treasure Island* agus *Kidnapped*. 
clé|mion|251x251px

## Saol
clé|mion|236x236px
Oileáin agus longa báite na téamaí atá sna leabhair de chuid Stevenson. Baineann na scéalta le háiteanna ina ndeachaigh sé lena mhuintir agus é óg. Ba iad a sheanathair, a athair, a uncailí agus a chol ceathracha a dhear agus a thóg formhór na dteach solais in Albain. Choimeád siad na mílte mairnéalach slán. Ceapadóir ab ea athair Robert Stevenson, Thomas Stevenson (1818 - 1887);  d'fhionn sé an "scáthlán Stevenson". clé|mion|244x244px

Ach bhí níos mó suime ag Robert Louis Stevenson i scríbhneoireacht a dhéanamh ar théamaí na farraige agus na long ná mar a bhí aige i gcúrsaí tógála nó na haireagáin. 

Bhain Robert Louis Stevenson  cáil amach mar scríbhneoir lena bheo. Áirítear anois é ar dhuine de na scríbhneoirí is mó a bhfuil aistriúcháin déanta ar a chuid saothair. 

Bhásaigh Stevenson ar an 3 Nollaig 1894 in Vailima, Samó. Bhuail rith fola san inchinn é, is cosúil, in aois 44 dó. 
clé|mion|222x222px|1885

### Saothar
I measc roinnt dá shaothar tá 

* *[[Oileán an Órchiste]]* (Béarla: *Treasure Island*, *[[A Child's Garden of Verses]]*, 
* *[[An Fuadach]]* (Béarla: *Kidnapped*); i nGaeltacht na hAlban atá cuid mhaith den scéal lonnaithe.
* *Cás Aduain an Dr Jekyll agus Mhr Hyde* (Béarla: *[[The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde]]*), agus 
* *Maighistir Bhaile na Trágha* (Béarla: *The Master of Ballantrae)*.

[clé|mion|177x177px|Stevenson agus a a [Fideog|fhídeog in Haváí, timpeall 1889]]

#### Gaeilge
Tá ceithre mhórshaothar dá chuid ar fáil inniu as Gaeilge: *Cás Aduain an Dr Jekyll agus Mhr Hyde,* agus *Máistir Bhaile na Trá* san áireamh. Rinne Leabhar Breac aistriúchán den leabhar *Oileán an Órchiste* sa bhliain 2014 agus *Kidnapped*  / *[[An Fuadach]]* in 2016.

## Féach freisin

* *[[Oileán an Órchiste]]*
* *[[An Fuadach]]*

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Robert Louis Stevenson.org  


Catagóir:Daoine a rugadh i 1850
Catagóir:Básanna i 1895
Catagóir:Scríbhneoirí Albanacha
Catagóir:Úrscéalaithe Albanacha
Catagóir:Daoine as Dún Éideann
Catagóir:Ficsean Gotach i nGaeilge
Catagóir:Ficsean Gotach
Béar donn

Béar atá forleathan sa leathsféar thuaidh is ea an **béar donn**. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Ursidae é. An fionnadh tiubh donn, cruit shuntasach ar a ghuaillí. I Meiriceá Thuaidh áitríonn sé gnáthóga oscailte, ach coillte sa Seandomhan. Cuimsíonn sé an béar donn mór is an béar liath ó na Sléibhte Creagacha, agus béar Kenai is béar Kodiak (an feoiliteach is mó atá beo ar Domhan, suas le 2.7 m ar airde is 780 kg meáchain) i ndeisceart Alasca.

## Féach freisin

* Béar

## Tagairtí

Catagóir:Béir
Deasman Piréineach

Saghas ainmhí is ea an **Deasman Piréineach** (*Galemys pyrenaicus*). Mamach atá ann. Bíonn sé le fáil in aibhneacha sna sléibhte i dtuaisceart na Spáinne agus na Portaingéile, chomh maith le deisceart na Fraince.

## Tacsanomaíocht
Is é *Galemys pyrenaicus* an t-aon speiceas amháin sa ghéineas úd ***Galemys***. Baineann sé le *Talpidae*, fine na gcaochán. 

## Cur síos
Bíonn sé 11 - 16cm (4.3 - 6.3 orlach) ar fhad agus eireaball 12 - 16 cm (4.7 - 6.3 orlach) ar fhad aige. Bíonn sé 35 - 80 gram (1.2 to 2.8 unsa) ar meáchan. Maireann sé trí bliana go leith ar a laghad. Itheann siad feithidí agus séaclaí.

## Caomhnú
Tá *Galemys pyrenaicus* "leochaileach" mar speiceas. Cuireann truailliú uisce isteach orthu agus maireann iascairí agus an mhinc Mheiriceánach iad.

## Tagairtí

## Naisc
* ARKive - images and movies of the Pyrenean desman ''(Galemys pyrenaicus)'' 
* Carte de répartition du Desman  au niveau du Parc national des Pyrénées
* Site du sur le Desman  par Alain Bertrand, chercheur et spécialiste du Desman
* Le Desman des Pyrénées – par Alain Bertrand et Bruno Didier - paru dans *[[Insectes]]* n°148 (2008)
* IUCN Red List of Threatened Species
* Galemys pyrenaicus. Auganeira. (Desmán de los Pirineos)

## Leabharliosta
* M. Némoz et Alain Bertrand, Plan national d'actions en faveur du Desman des Pyrénées (Galemys Pyrenaicus) : 2009-2014, Société Française pour l'Étude et la Protection des Mammifères / Ministère de l'Écologie, de l'Énergie, du Développement Durable et de l'Aménagement du Territoire, 2009, 151 p.
* Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World. The Johns Hopkins University Press, Baltimore 1999, ISBN 0-8018-5789-9.
* Vigo, Marta: Guia dels mamífers terrestres de Catalunya. Enciclopèdia Catalana, col·lecció Pòrtic Natura, núm. 18. Barcelona, maig del 2002. ISBN 84-7306-680-4, planes 28-29.
* HUTTERER, R. Order Soricomorpha. In: WILSON, D. E.; REEDER, D. M. (Eds.). Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference. 3. ed. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2005. v. 1, p. 220-311.

Catagóir:Pyrenees
Catagóir:Talpidae
Catagóir:Mamaigh
Séabra

Is eacha Afracacha iad na **séabraí** (foghéineas *Hippotigris*) le fionnaidh sainiúla stríocacha dubh-agus-bán. Tá trí speiceas beo ann: sabra Grévy (*Equus grevyi*), séabra na machairí (*E. quagga*), agus séabra sléibhe (*E. zebra*). Roinneann na séabraí an ghéineas *Equus* le capaill agus asail, agus is iad na trí ghrúpa an t-aon bhaill bheo den fhine Equidae. Bíonn patrúin éagsúla ar stríoca na séabraí, iad uathúil do gach ainmhí. Tá roinnt teoiricí molta d'fheidhm na bpatrúin seo, agus an chuid is mó den fhianaise ag tabhairt le fios gur cosc ar chuileoga gríosaithe iad. Cónaíonn séabraí in oirthear agus deisceart na hAfraice agus is féidir iad a fháil i ngnáthóga éagsúla cosúil le sabhánaí, féarthailte, coillearnacha, caschoillte, agus limistéir sléibhtiúla. 

## Tagairtí

*
Catagóir:Equus (géineas)
Catagóir:Fána na hAfraice Fo-Shahárach
Catagóir:Mamaigh luibheacha
Catagóir:Mámaigh na hAfraice
Sirius

**Sirius** nó *Sotis* nó *Réalt an Mhadaidh*: an réalt is gile ar an spéir, agus í suite i réaltbhuíon an Mhadaidh Mhóir. Tá Sirius cóngarach go maith dúinn - ocht solasbhliain go leith - agus siúd is go bhfuil sí níos gile agus níos mó ná an Ghrian, ní fathachréalta í ar aon nós. Gnáthréalt de chuid an phríomhsheichimh atá inti, go bunúsach.
Mar sin féin, tá rún nó dúthomhas ag baint le Sirius: tá cuid mhaith foinsí stairiúla ó réalteolaithe na seanBhabalóine go dtí na Meánaoiseanna ar aon fhocal gur réalt dhearg a bhí i Sirius lena lá féin. Ní réalt dhearg atá i Sirius mar is aithin dúinn inniu í, ach réalt bhán. Fuarthas amach ins an naoú haois déag go bhfuil leathbhádóir ag Sirius - an abhacréalt bhán ar a dtugtar Sirius B inniu. Ós abhacréalt bhán atá inti, is seanréalt í a bhí ina fathachréalta dhearg roimhe seo, agus nuair a bhí, is follasach go raibh sí in ann léaró bán Sirius (nó Sirius A) a bháthadh lena loinnir dhearg. Ní féidir linn an t-athrú tobann ó réalt dhearg go réalt bhán a mhíniú mar sin féin, nó ní bhíonn na fathachréaltaí dearga ag caochló go habhacréaltaí bána taobh istigh de mhíle bliain - bíonn na hathruithe ins an spéir ag teacht i gcrann i bhfad níos moille ná sin.

## Naisc sheachtracha

* Yale Bright Star Catalog
* an Madra Mór ar shuíomh Robin Gatter 
* ''Star Tales'' de chuid Ian Ridpath
* an Madra Mór agus miotaseolaíocht an Domhain 
* an Madra Mór ar shuíomh Richard Dibon-Smith
* Peoria Astronomical Society: an Madra Mór 
* The Deep Photographic Guide to the Constellations: an Madra Mór

Catagóir:Sirius (réalta)
Catagóir:Déréaltaí
Catagóir:Réalteolaíocht
Catagóir:An Madra Mór
Catagóir:Réaltaí sa réaltbhuíon An Madra Mór
Catagóir:Réaltaí is gile i réaltbhuíonta
Catagóir:Réaltaí is gile sa spéir
Catagóir:Madraí sa mhiotaseolaíocht
Haumea

mion|clé
Is abhacphláinéad í **Haumea**, nó **(136108) Haumea** (siombail: ), de réir chóras ainmneacha foirmiúla  *[[Aontas Idirnáisiúnta Réalteolaíochta]]*, agus í ag timpeallú na gréine i gCrios Kuiper, taobh amuigh d'fhithis Neiptiúin. Is ionann a mais agus an tríú cuid de mhais Phlútóin.  

## Stair
Ba iad Mike Brown agus a fhoireann i Réadlann Palomar, Institiúid Teicneolaíochta California (Caltech), ba thúisce a d'aithin í, thiar sa bhliain 2004.  
Sa bhliain 2005, tháinig an scéala ó fhoireann réalteolaithe eile - foireann a bhí ag obair i réadlann Sierra Nevada sa Spáinn faoi cheannas José Luis Ortiz Moreno - go raibh siad tar éis sonrú a chur i Haumea freisin. Ach níor tugadh aitheantas coitianta don fhionnachtain sin ag an am.  

Ar an 17 Meán Fómhair 2008, d'aicmigh  *[[Aontas Idirnáisiúnta Réalteolaíochta]]*.  Haumea mar abhacphláinéad.  

Fuair an abhacphláinéad a ainm ó bhandia na breithe i seanreiligiún mhuintir Haváí. 

Tá déanamh fadaithe ar Haumea, agus an chuma ar an scéal gurb é an rothlú luath a chuir as riocht na liathróide í. Tá dhá shatailít aici, mar atá, Hiʻiaka agus Namaka. Fuarthas ainmneacha na ngealach ó mhiotaseolaíocht mhuintir Haváí freisin.

## Tagairtí
Codlamán

Saghas ainmhí is ea an **codlamán**. Mamach atá ann, creimire oíche. Ta timpeall is 26 speiceas ann i bhfine na Gliridae.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Ceann

mion|clé|Ceann daonna
San anatamaíocht, tugtar **ceann** ar an chuid uachtarach d'ainmhithe ina bhfuil na horgáin chéadfacha suite - an inchinn, an béal, na súile, na cluasa agus an tsrón. 

Catagóir:Corp an duine
43 RC

## Eachtraí
 
## Breitheanna
* 20 Márta: *Publius Ovidius Naso* nó Óivid, File Rómhánach (b.17)

## Básanna

* 7 Nollaig: Cicearó, (r.106 RC)

## Ceannairí Domhanda

## Tagairtí

-09957
106 RC

## Eachtraí
 
## Breitheanna
* Cicearó, 3 Eanáir, (b. 43 RC)
* Gnaeus Pompeius Magnus

## Básanna

## Ceannairí Domhanda

## Tagairtí

-09894
Colm

Is éan é an **colm**. Is baill d'fhine na Columbidae iad.
Is é an t-aon fhine san ord Columbiformes. Is éin téagartha iad seo a bhfuil muineál gearra orthu, agus goba gearra caola a mbíonn scannáin  chéarach mhéithe orthu i roinnt speiceas. Itheann siad síolta, torthaí agus plandaí go príomha. Tá an fhine le fáil ar fud an domhain, ach tá an éagsúlacht is mó sna ríochtaí Ind-Mhalaech agus Astraláiseach.

Paloma_brav%C3%ADa_(Columba_livia),_Palacio_de_Nymphenburg,_Múnich,_Alemania01.JPG|Colúr
Oriental_Turtle_Dove_RWD.jpg|Féarán thoir
Treron_calvus_glaucus,_in_vyeboom,_f,_Pretoria.jpg|Colm glas na hAfraice
Peruvian_Pigeon.jpg|Colm na hColcamar (Peiriú)
Macropygia_emiliana_1.jpg|Colm-cuach na hIndinéise


## Tagairtí

Catagóir:Éin
Ollarmadailín

Ainmhí is ea **an t-ollarmadailín** (*Priodontes maximus*). Mamach atá ann. Tá cónaí air i Meiriceá Theas. Itheann sé feithidí den chuid is mó.  

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Coileán

thumb|240px|Coileán
Is madadh óg clóis é **coileán** (*Canis lupus familiaris*). 

Catagóir:Madraí‎
Aimsitheoir Aonfhoirmeach Acmhainne

Is éard is **Aimsitheoir Aonfhoirmeach Acmhainne** (, *URL*) ann ná cineál Aitheantóir Aonfhoirmeach Acmhainne a chuireann in iúl cá bhfuil acmhainn áirithe le fáil agus conas is féidir teacht ar an acmhainn sin. Sa ghnáthchaint, is minic a thugtar URL ar an seoladh gréasáin, cé go bhfuil an úsáid sin beagáinín mícheart.

Ba é Tim Berners-Lee a d'fhorbair comhréir an aimsitheora aonfhoirmigh acmhainne, mar chuid den aitheantóir aonfhoirmeach acmhainne, thiar sa bhliain 1994. Níl sé sásta inniu leis an dóigh a mbaintear úsáid as na poncanna san aimsitheoir, agus é den bharúil go mbeadh sé níos fearr fanacht i dtuilleamaí na slaiseanna amháin. Níl sé sásta leis an tslais dhúbailte a chuirtear ar lorg an *http:* sna seolta gréasáin ach an oiread.

Cibé scéal é, is mar seo a chuirtear an t-aimsitheoir tipiciúil i dtoll le chéile:

* I dtús, tugtar ainm an phrótacail a úsáidtear, nó an scéimainm;

* agus ansin, ag brath ar an scéim a úsáidtear, an t-óstainm (ainm an óstríomhaire) nó an seoladh prótacail idirlín (seoladh IP);

* an uimhir phoirt;

* ainm cosáin an chomhaid atá le breathnú nó an ríomhchláir atá le rith;

* teaghrán iarratais, le haghaidh ríomhchláir áirithe ar nós na scripteanna comhéadain choitinn geataí;

* agus, más comhad HTML atá ann, is féidir go bhfuil ancaire ann: ansin, in áit an comhad a thaispeáint ó thús, rachfar san áit den chomhad a bhfuil an t-ancaire ag tagairt di.

Mar sin:

:cineál_acmhainne://ainm_úsáideora:pasfhocal@fearann:port/ainmanchosáingodtíancomhad?teaghrán_iarratais#ancaire

Catagóir:Gréasán Domhanda
Teaghlach na bPlantaigíneach

thumb|Armas na bPlantagenêt idir 1340 agus 1405

Ríshliocht as Anjou sa Fhrainc ó thosach ba ea na **Plantaigínigh** (Fraincis: *La famille Plantagenêt*). Úsáideann staraithe na linne téarma Plantagenet chun ceithre theaghlach ríoga ar leith a shainaithint: Na hAinsivínigh, a bhí ina gCuntaí D'Anjou agus du Maine (Fraincis: Comtes d'Anjou) freisin; agus ina bpríomhshliocht tar éis d'Anjou a bheith caillte; agus dhá fhochraobh dóibh, Teaghlach Lancaster agus Teaghlach Eabhrac. Bhí ríchathaoir Shasana ag an teaghlach ó 1154, le teacht i gcoróin Anraí II go dtí 1485, nuair a fuair Richard III bás i gcath.

Faoi riail na bPlantagenet, rinneadh claochlú ar Shasana - cé nach d'aon turas a tharla sé ach go pointe áirithe. Is minic a bhí iallach ar na ríthe Plantagenet dul i mbun caibidlíochta agus teacht ar chomhréitigh, nós an Magna Carta. Chuir siad sin srian ar chumhacht ríoga mar chúiteamh ar thacaíocht airgeadais agus mhíleata. Ní raibh an rí ach an fear is cumhachtaí sa náisiún a thuilleadh, a raibh sainphribhléid bhreithiúnais aige, cíos feodach agus cogaíocht. Bhí dualgais shainithe aige anois don ríocht, agus córas ceartais sofaisticiúil mar bhonn leis. Cruthaíodh aitheantas náisiúnta ar leith de thoradh na gcoimhlintí leis na Francaigh, na hAlbanaigh, na Breatnaigh agus na hÉireannaigh, agus le bunú an Bhéarla mar an phríomhtheanga. 

Sa 15ú haois, briseadh ar na Plantagenêt sa Chogadh Céad Bliain agus buailte le fadhbanna sóisialta, polaitiúla agus eacnamaíocha. Bhí agóidí de bharr an éilimh coitianta, spreagtha ag séanadh na saoirsí iomadúla. Bhunaigh uaisle Shasana airm phríobháideacha, agus chuadar i mbun achrann príobháideach agus thug siad dúshlán oscailte don rí Anraí VI.

## Tagairtí


Catagóir:Stair Shasana
Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:Rítheaghlach Anjou
Geoffrey V d'Anjou

Fuair **Geoffrey** (24 Lúnasa, 1113 - 7 Meán Fómhair, 1151), ar a dtugtar i bhFraincis ** agus *Plantagenêt*, na teidil 'Comte d'Anjou' agus 'Comte du Maine' (1129-1151) le hoidhreacht, agus níos déanaí ar aghaidh 'Duc de Normandie' (1144-1150) de bharr choncais.

De dheasca a phósadh leis an Bhanimpire Matilda, iníon agus ban-oidhre Anraí I Shasana, bhí mac ag Geoffrey, Anraí II Shasana, an té a bhunaigh Teach na bPlantagenêt, agus a thug Geoffrey a leasainm dó.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1113
Catagóir:Básanna i 1151
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Crosáidí
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Rítheaghlach Plantagenêt
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Ulchabhán masctha tuaisceartach

Ceann de thrí fhospeiceas d'ulchabháin is ea an t-**ulchabhán masctha tuaisceartach ** (*Strix occidentalis caurina*) den fhine Strigidae agus den ghéineas Strix. Is ulchabhán donn dorcha meánmhéide é, idir sé déag agus naoi n-orlach déag ar fhad a thagann as iarthar Mheiriceá Thuaidh.
Bíonn meáchan circa 0.5 go 2.7 kg agus bíonn baineannaigh níos mó ná fireannaigh. Tá a réise sciathán thart ar 107 cm.

ulchabhán masctha tuaisceartach
Catagóir: Éin dhúchasacha Stáit Aontaithe an Iarthuaiscirt
Catagóir: Fo-speiceas
Catagóir:Éin
Puifín

Is éan mara é an **puifín**, nó an **t-éan dearg** (tá ainmneacha áitiúla go leor ar an éan: *fuipín*, *cánóg*, *Séamus rua*, *poipín, múnóig* (Maigh Eo), *Albanach*). Tá ceithre speiceas ann (trí cinn atá beo) sa ghéineas *Fratercula*, laistigh den fhine Alcidae (na falcóga). Tá gob mór domhain ildaite ag an bpuifín. Itheann sé éisc óga is corra gainimh, agus neadaíonn i dtochailt nó scoilt carraige.

Tá puifíní le fáil ar fud an Atlantaigh Thuaidh. Póraíonn an puifín Atlantach i Québec, an Íoslainn, an Iorua, an Ghraonlainn, Talamh an Éisc agus Labradar, Albain Nua agus Oileáin Fharó, agus chomh fada ó dheas le Maine san iarthar agus sa Fhrainc san oirthear. Tá laghdú suntasach tagtha ar an daonra, b’fhéidir mar gheall ar laghdú i líon na n-eascanna gainimh. In Éirinn, tá siad le fáil ar an gcósta thiar agus thuaidh. Phóraigh siad níos fairsinge roimhe seo. Itheadh puifíní ar na Blascaodaí sna seanlaethanta.

## Speicis bheo
### Extant species

## Féach freisin
Oileán Caorach

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Southport, Queensland

Is bruachbhaile é **Southport**, atá suite i gcathair an Gold Coast in Queensland, na hAstráile .  De réir Daonáireamh na bliana 2016, bhí 31,908 duine ina gcónaí ann.

Catagóir:Cathracha san Astráil
Pinniúr

Glaoitear **pinniúr** ar chúirt ina imrítear an cluiche liathróid láimhe. Tá roinnt pinniúir éagsúla ann, le balla amháin, trí nó ceithre bhalla, fiú gan nó le áiléir. Anois, imrítear liathróid láimhe faoi díon in Éirinn, cé go bhfuil níos mó éilimh ar an gcluiche faoin spéir thar lear. Bhí na mílte pinniúir le feiceáil timpeall na hÉireann, ach anois tá neart cinn imithe ó úsáid 

## Ceithre Balla
left|thumb|Pinniúr beag
#### Pinniúr beag
Is é seo an pinniúr idirnáisiúnta liathróid láimhe. Úsáidtear é seo sa craobh Liathróid Láimhe Domhanda. Tá méid 40 tréithe ar fhad, agus fiche tréithe trasna agus ar airde.

thumb|Pinniúir Mór
#### Pinniúir Mór

Is é seo an pinniúr Éireannach. Ní feictear ach in Éirinn an saghas pinniúir seo. Tá sé 60 tréith ar fhad, 30 tréith ar airde agus fad trasna na cúirte. Níl cead ag an liathróid an díon a bhuaileadh sa phinniúr seo. Go minic, is pinniúr oscailte a thógtar díon thar iad atá in úsáid.

Tá laghdú ar an éilimh ar an bpinniúr mór, agus cé go bhfuil craobh na hÉireann ann gach uile bliain, tá neart pinniúir imithe ó úsáid (tuilleadh eolais i Sean Pinniúr). Tá bogadh chun na pinniúir mór a tuairisciú sula imíonn siad go hiomlán [1]
thumb|left|Pinniúr le trí balla, sna stait aontaithe
#### Pinniúir trí balla

Tá trí balla san cúirt seo! Úsáidtear na gnáth rialacha, ach níl cead ag an liathróid an céad preab a thógáil thar áit an líne cúl (Atá in áit an balla cúl)

#### Pinniúir balla amháin

Imrítear Liathróid Láimhe ar balla amháin sna Stáit Aontaithe. Mar an pinniúir beag tá fad 40 tréith, agus 20 trasna, tá an balla 16 tréithe in airde. Caithfidh an liathróid an balla a bualadh, agus ansin preab sna línte uair amháin. Tá cead ag anliathróid dul áit ar bith tar éis é sin, mar sin tá níos mó spás le fágáil ar taobh agus cúil an pinniúr

Tá rialacha difriúil ag baint leis an pinniúr seo freisin.

## Sean Pinniúir
left|thumb|Sean pinniúir
Bhí na mílte pinniúir in Éirinn thar na blianta. Tá an pictiúr is sine do Liathróid Láimhe mar a imrítear anois ó Éireann. Roimh thús an CLG ní raibh mórán rialacha faoi achar na bpinniúr, agus tá neart samplaí timpeall na tíre do ballaí, agus cúnna a raibh in úsáid mar pinniúir.

Tá obair á dhéanamh ag Áine Ryan lena suíomh http://irishhandballalley.blogspot.com/. Tá fios acu faoi thart ar 680 sean pinniúir sa tír, agus tá pictiúir acu do thart ar 250. Léiríonn sé seo láidreacht an spóirt sa tír fadó. Is píosa mór do cultúr na hÉireann é Liathróid Láimhe, agus tá tacaíocht faighte acu ó rialtas na hÉireann chun an obair seo a déanamh.

## Tagairtí

Catagóir:Liathróid láimhe
Gealbhan

Is éan beag ceol  é an **gealbhan** atá dúchasach 

* don Seandomhan. Is baill d'fhine na *Passeridae* iad. Tá cuid acu tugtha isteach don Domhan Úr is an Astraláise.

nó

* an Domhan úr. Is baill d'fhine na *Passerellidae (Passerella srl) iad* 

## Tréithe

* Suas le 37 cineál ann sa Seandomhan. An clúmh donn/liath de ghnáth.
* Áitríonn sé talamh oscailte is foirgnimh.

## Féach freisin

* *[[:Catagóir:Passerellidae|Passerellidae]] ([[:Catagóir:Passerella|Passerella]]) :* Domhan úr;  mar shampla, an gealbhan ceoil
* *[[:Catagóir:Passeridae|Passeridae]]* :  Seandomhan;   mar shampla, an gealbhan binne
* Giolcadh an ghealbhain (ceiliúr na camhaoire)

## Tagairtí

Catagóir:Passeridae
Catagóir:Passerella
Catagóir:Gealbhain
Storc bán

thumb|Ubh ''Ciconia ciconia''

Is éan feoiliteach é an **storc bán** (*Ciconia ciconia*). Is baill d'fhine na Ciconiidae iad.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
The Irish Post

Nuachtán do phobal Éireannach na Breataine is ea ***The Irish Post***. Bhunaigh Breandán Mac Lua (nach maireann) agus Tony Beatty, fear gnó ó Chontae Phort Láirge, é sa bhliain 1970. Tagann sé amach ar an gCéadaoin agus tá glaoch ar leith air in áiteanna a bhfuil mórán Éireannach ina gcónaí iontu, ar nós Birmingham, Mhanchain, Leeds agus Londan. 

Tá an nuachtán ar fáil ar líne, agus nuacht, tuairimíocht agus eile le léamh air. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
''The Irish Post'' ar líne.

Catagóir:Meáin diaspóra na hÉireann
Catagóir:Nuachtáin Briotanacha
Catagóir:Tréimhseacháin Shasanacha
Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla
Catagóir:Seachtanáin
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1970
Catagóir:Bunaithe sna 1970í
Bitheolaí

Is eolaí é/í **bitheolaí**, a dhéanann staidéar agus nó taighde ar bhun, fhorás, struchtúr, agus ar fheidhm bheatha ainmhíoch agus phlandúil.

Catagóir:Bitheolaíocht
Bríceadóir

250px|thumb|Bríceadóir
Is ceardaí a oibríonn le brící agus bloic é **bríceadóir.**

Catagóir:Ceardaithe
Béar gréine

Ainmhí uiliteach is ea an **béar gréine**. Mamach atá ann, agus is ball d'fhine na Ursidae é. Itheann an béar gréine duilleoga, feithidí, mil, laghairtí beaga agus a leithéid. Maireann sé in oirdheisceart na hÁise.

## Féach freisin

* Béar

## Tagairtí

Catagóir:Béir
Fiaclóireacht

250px|mion|clé|Fiaclóireacht
Is an cóir leighis na galair agus coinníollacha eile a chuireann i bhfeidhm na fiacla agus drandail, go háirithe an deisiú agus stoitheadh na fiacla agus an t-ionlocadh na cinn saorga  í **fiaclóireacht.**

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Leigheas
Catagóir:Fiacla
Cos

[thumb|Cos an [duine]]
Is ball den chorp í an **chos**. Úsáidtear an focal *cas* i nGaeilge na hAlban. *Coes* a deirtear i mBreatnais.

## Seanfhocal
* An té a bhíonn thíos buailtear cos air.
* Cos san uaigh is an chos eile ar a bruach

## Sanasaíocht
Sean-Ghaeilge "coss", ón bhfocal Ind-Eorpaise *koksâ (ball den chorp)

## Naisc

Catagóir:Corp an duine
Catagóir:Cos
Alpaire seangán

Is ainmhí é an t-**alpaire seangán**. Mamach atá ann. Faightear i Meiriceá Theas agus i Meiriceá Láir é. Itheann sé feithidí, go háirithe seangáin agus teirmítí. Úsáideann sé a chuid ingne chun a neadacha a oscailt. Ansin, úsáideann sé a teanga fhada agus greamaitheach chun béireann a chuid chreiche.  

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Henryk Górecki

Ba cumadóir é **Henryk Mikołaj Górecki** (*Fuaimniú Polannach: [ˈxɛnrɨk mʲiˈkɔwaj ɡuˈrɛtski]*). Rugadh é ar 6 Nollaig 1933 in Czernica na Siléise, sa Pholainn. Cumadóir sa cheol clasaiceach comhaimseartha is ea é. Rinne Górecki staideár ag Ard-Scoil Cheoil an Stáit in Katowice ó 1955 go dtí 1960. I measc a shaothar tá; *Siansa Uimh. 2* agus *Siansa Uimh.3*, *Beatus Vir* 1981, an t-iomann *Miserere, Kleines Requiem für eine Polka* agus *Good Night* a chum sé le deireanas. Fuair sé bás ar 12 Samhain 2010. 

Seachas dhá achar ghearra a bheith ag staidéar i bPáras, agus seal caite ina chónaí i mBeirlín, tá an chuid is mó dá shaol caite ag Górecki i ndeisceart na Polainne. Don chuid is mó cumadóir reiligiúnach é fós.

Catagóir:Cumadóirí Polannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna in 2010
Toirtís

Reiptíl agus ball d'ord na *Testudines* é an **toirtís**. Is cineál turtair í an toirtís (ceann fionnuisce nó talún).

## Tréithe

* Ainmhí mall ceathairchosach agus blaosc nó sliogán láidir air
* Cosa gearra
* Planditeach de ghnáth

srl

## Caomhantas
I measc na toirtísí atá i mbaol ná an toirtís céachta, an toirtís is neamh‑ghnáthaí ar domhan agus níl ach cúpla céad díobh sa lá atá ann.

## Gailearaí


File:Gigantic Turtle on the Island of Santa Cruz in the Galapagos.JPG|Olltoirtís oileáin Galápagos
File:Side angle shot of a gigantic galapagos turtle on the island of santa cruz.JPG|Olltoirtís Oileáin Ghalápagos
File:A gigantic galapagos tortuga on the island of santa cruz.JPG|Olltoirtís Oileáin Ghalápagos


## Féach freisin

* Turtar
* Lonesome George

## Tagairtí

Catagóir:Reiptílí
Catagóir:Toirtís
Pearl Harbor

Is cuan ar oileán Oʻahu é **Pearl Harbor** nó **Wai-Momi** (Gaeilge: *Uisce na bPéarlaí*), sna hOileáin Haváíocha, siar ó Honolulu. Is calafort domhain den chabhlach Meiriceánach cuid mhór den chuan agus de na tailte thart timpeall air. Is ceanncheathrú Loingeas SAM an Aigéin Chiúin é chomh maith. 

## Stair
Rinne Impireacht na Seapáine ionsaí ar an gcuan ar 7 Nollaig 1941. Ar 8 Nollaig, d'fhógair na Stáit Aontaithe cogadh ar an tSeapáin.

## Féach freisin

* Honolúlú, Haváí

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil  

Pearl Harbor
Pearl Harbor
Piongain

Is grúpa éan uisceach gan eitilt iad **na piongainí** (ord: Sphenisciformes). Cónaíonn siad beagnach go heisiach sa Leathsféar Theas: níl ach speiceas amháin, an piongain Galápagos (*Spheniscus mendiculus*), le fáil ó thuaidh ón Meánchiorcal. Tá piongainí curtha in oiriúint go mór don saol san uisce, agus tá cluimhrí dorcha agus bána cuntrascáthacha acu agus lapaí chun snámha. Beathaíonn formhór na bpiongainí ar chrilleanna, éisc, scuideanna agus cineálacha eile beatha mara a ghabhann siad lena gcuid gob agus sloigeann siad ina iomláine iad agus iad ag snámh. Tá teanga spíonach agus gialla cumhachtacha acu chun greim a fháil ar chreacha sleamhna.

Caitheann siad a bheag nó a mhór dá saol ar thalamh agus an leath eile san fharraige. Is í an phiongain impireach (*Aptenodytes forsteri*) an speiceas beo is mó:  ar an meán, bíonn an t-éan fásta thart ar 1.1 m ar airde agus 35 kg mheáchain. Is í an phiongain bheag (Eudyptula minor) an speiceas is lú, a sheasann timpeall 30 -33 cm ar airde agus 1.2-1.3 kg  mheáchain. Sa lá atá inniu ann, cónaíonn na piongainí níos mó go ginearálta i réigiúin níos fuaire, agus cónaíonn na piongainí níos lú i réigiúin le haeráidí measartha nó trópaiceacha. Bhí roinnt speiceas réamhstairiúil ollmhór: chomh hard nó trom le duine fásta. Bhí éagsúlacht mhór speiceas i réigiúin fho-Antartach, agus speiceas ollmhór amháin ar a laghad i réigiún timpeall 2,000 km ó dheas ón meánchiorcal 35 mhilliún bliain ó shin, le linn an tSealaid Eoicéinigh Dhéanaigh, nuair a bhí aeráid cinnte níos teo ná mar atá inniu ann.

## Sanasaíocht
Feictear an focal piongain den chéad uair sa litríocht ag deireadh an 16ú haois. Nuair a d'aimsigh taiscéalaithe Eorpacha an rud ar a dtugtar piongainí sa lá atá inniu ann sa Leathsféar Theas, thug siad faoi deara go raibh a gcuma cosúil leis an fhalcóg mhór (*Pinguinus impennis*) ón leathsféar thuaidh, agus ainmníodh iad i ndiaidh an éin seo, cé nach bhfuil dlúthbhaint acu leis.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Catagóir:Flightless Birds
Oíche

250px|thumb|Oíche
Is é an t-am idir luí gréine agus éirí gréine í an **oíche**. 

## Tagairtí

Catagóir:Aonaid ama
Séamas Ó Catháin

File agus scríobhaí Ciarraíoch ba ea Séamas Ó Catháin. Thugtaí *Séamas Neamhurchóideach* nó *Séamas an Fhíodóra* air. Rugadh timpeall na bliana 1779 é agus fuair bás ar an 6 Feabhra 1864 in aois cúig bliana is ochtó: mhair a chuimhne sa bhéaloideas agus bailíodh scéalta faoi san fhichiú céad. Bhí cónaí air i dTuairín Eochaidh (Túirín an Chuig), i. baile fearainn Chill Mhainchín i mBrosnach, paróiste atá suite i dtuaisceart an chontae. Meastar gur ó Chorcaigh a tháinig a mhuintir ar dtús agus gur chuireadar fúthu ar na Foidhrí sular aistríodar go Brosnach. Fíodóir agus feirmeoir a bhí ann. Ba é Séamas Ó Catháin a scríobh an lámhscríbhinn dheiridh a tháinig anuas chugainn óna cheantar dúchais.

## Tagairtí

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1779
Catagóir:Básanna i 1864
Na Foidhrí

Sráidbhaile in iardheisceart na hÉireann is ea **na Foidhrí**. *Fieries* a thugtar ar an sráidbhaile i mBéarla. Tá sé suite i ngar don bhFearann Fuar i gContae Chiarraí. Bhí cónaí ar 491 duine sna Foidhrí sa bhliain 2011. Níl ann ach baile beag ach tá borradh agus fás tagtha air le blianta beaga anuas.

## Naisc sheachtracha
* CLG  

## Tagairtí

Foidhrí
Foidhrí
Deisceart

[thumb|[Rós an chompáis leis an deisceart aibhsithe.]]
Is ceann de cheithre phríomhaird an chompáis é an **deisceart.**

Catagóir:Treoshuíomh
Cluichí Oilimpeacha an Gheimhridh 2006

Bhí **[[Cluichí Oilimpeacha]] an Gheimhridh 2006** ar siúl i dTorino na hIodáile idir an 10 agus an 26 Feabhra 2006. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

*
2006
2006
Catagóir:Spórt i 2006
Catagóir:Torino
Catagóir:An Iodáil
Tuaisceart

[250px|thumb|[Rós an chompáis leis an tuaisceart aibhsithe.]]
Is ceann de cheithre phríomhaird an chompáis é an **tuaisceart.**

Catagóir:Treoshuíomh
Feirmeoir

Is duine a oibríonn ar fheirm é **Feirmeoir.**

## Tagairtí

Catagóir:Feirmeoireacht
Catagóir:Gairmeacha
Ailgéabar Boole

mion
mion
Is é **ailgéabar Boole** an cineál ailgéabair a úsáidtear le réasúnaíochta loighciúla a chur i bhfoirm mhatamaiticiúil, ainmnithe as George Boole.  

Sa 19ú céad, shaothraigh Boole an loighic shiombalach dhénártha ar tháinig ailgéabar Boole as, agus an mhodheolaíocht lasctha dhénártha a bhfuil ríomhairí digiteacha bunaithe uirthi.

## Tagairtí

Catagóir:Loighic
Catagóir:Matamaitic