open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cnoc Mellerí

Dán le Seán Ó Ríordáin is ea Cnoc Mellerí. Foilsíodh sa leabhar *[[Eireaball Spideoige]]* é. Baineann sé leis an reiligiún. Dar le Patrick Crotty, ""No twentieth-century Irish poem in either language issues from as deep within Catholic religious consciousness as 'Cnoc Melleri' (based on a retreat in the Cistercian abbey in County Waterford.)"   Tá imeartas focal sa dán seo idir an Mhainistir Mhelleray agus an file Fhionlainnis Arto Melleri. 

## Tagairtí

Catagóir:Dánta le Seán Ó Ríordáin
Hairicín Tomas

Spéirling a bhuail  an Mhuir Chairib sa bhliain 2010 ab ea **Hairicín Tomas**. Thosaigh sé ar an 29 Deireadh Fómhair agus tháinig deireadh leis ar an 7 Mí na Samhna. Maraíodh 41 duine. 

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Spéirlingí
Catagóir:2010
Catagóir:Muir Chairib
Toirt

An méid spáis a thógann rud éigin is ea **toirt**. Úsáidtear aonaid ar nós lítir, agus méadair nó ceintiméadair chiúbacha.

## Tagairtí


Catagóir:Coincheapa bunúsacha na fisice
Aonocsaíd charbóin

Gás nimhe nach bhfuil boladh as ná dath ann is ea an **aonocsaíd charbóin**, CO. Gintear é nuair a chuirtear carbón nó comhdhúile carbóin trí thine agus an ocsaigin ag éirí gann, ionas nach féidir an carbón a dhó ina dhé-ocsaíd. Tá an chuma ar an scéal go bhfuil feidhmeanna nádúrtha éigin ag an aonocsaíd charbóin san orgánach, ach tríd is tríd is nimh í, agus í ag oibriú cosúil leis an gciainíd. Is é sin, téann an móilín aonocsáide carbóin in áit na hocsaigine i móilíní haemaglóibíne san fhuil, ionas nach féidir leis an haemaglóibín ocsaigin a iompar a thuilleadh. 

## Nimhiú
Nimhiú ó aonocsaíd charbóin is cúis le bás daoine ar fud na cruinne, nuair a bhíonn teasairí ag feidhmiú go lochtach nó nuair nach mbíonn aerchóireáil nó gaothráin ag feidhmiú mar is ceart. Is deacair diagnóis a dhéanamh ar nimhiú den chineál seo, rud a fhágann gur minic nach smaointítear air i gcásanna ina mbíonn daoine tinn. Fágann an nimhiú dath dearg na silíní ar an gcorp uaireanta (cé nach comhartha iontaofa é sin).

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Comhdhúile ceimiceacha
Baile na Lorgan

Is baile beag in Éirinn é **Baile na Lorgan**, *Caisleán Mathghamhna* a thugtaí air tráth (Béarla: *Castleblayney*). Tá sé suite i dtuaisceart na tíre i gContae Mhuineacháin cóngarach don teorainn le Contae Ard Mhacha i dTuaisceart Éireann. Tá cónaí ar 3,607 duine in Baile na Lorgan ón daonáireamh 2016.

Suíonn Baile na Lorgan ar bóthar an N2 ó Baile Átha Cliath go Doire agus Leitir Ceannain.

## Stair
Tugadh Baile na Lorgan agus Mukno chuig Sir Edward Blayney faoi phlandálaíocht Uladh in 1607 agus 1611.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhuineacháin
Cormac Murphy-O'Connor

upright|thumb|Cormac Murphy-O'Connor
Ba chairdinéal de phór na hÉireann é **Cormac Murphy-O'Connor** (24 Lúnasa 1932 - 1 Meán Fómhair 2017)

Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Básanna in 2017
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Catagóir:Cairdinéil
Danny Boyle

Is stiúrthóir de phór na hÉireann é **Danny Boyle** a rugadh i Radcliffe, Sasana ar an 20 Meán Fómhair 1956.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1956
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aindiachaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Sasanacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán uafáis
Catagóir:Stiúrthóirí teilifíse
Antonio Vivaldi

Cumadóir Iodálach ab ea **Antonio Lucio Vivaldi ** (4 Márta 1678 – 28 Iúil, 1741).

## Tagairtí

Antonio Vivaldi
Antonio Vivaldi
Catagóir:Cumadóirí Iodálacha
Gioachino Rossini

thumb|Gioachino Rossini, 1820|clé|303x303px
Ba chumadóir ceoil Iodálach é **Gioachino Rossini** (29 Feabhra 1792 - 13 Samhain 1868). 
clé|mion|scigphictiúr, 1864|247x247px
Rugadh i bPesaro na Iodáile é. 

Scríobh sé 39 ceoldráma. Thugtaí an leasainm *Mozart na hIodáile* air.

Is é Bearbóir Sevilla an ceoldráma is clúití dá chuid, a tháinig amach sa bhliain 1816. Is é Bearbóir Sevilla an ceoldráma is clúití dá chuid. 

**Bás**

Tugthe don ól agus murtallach, bhí gónairith agus catarra (an réama) air. Bhuail stróc é agus tháinig ailse reicteach air. D'fhulaing sé go huafásach. Fuair sé anbhás i bPassy, gar do Pháras na Frainceag an am (sa 16ú arrondissement inniu), ar 13 Samhain 1868.

Cuireadh i reilig Pere Lachaise é ar dtús. 19 mbliana níos déanaí, cuireadh é i Santa Croce, Floráns.

## Féach freisin

* Ceoldráma
* Bearbóir Sevilla
* William Tell

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1792
Catagóir:Básanna i 1868
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Père Lachaise
Catagóir:Ceoldráma
Catagóir:Gioachino Rossini
An Partanón

Séadchomhartha ársa sa Ghréig is ea **an Partanón** (Gréigis παρθενών / *parthenón*, «áras na maighdine» .i. áras na hAitéiné). Tá sé suite san Aithin ar an Acrapolas (ἡ Ἀκρόπολις / *he Akrópolis*, «an ardchathair»). 

Catagóir:An tSean-Ghréig
Oileáin Cook

Daonlathas parlaiminteach féin-rialaithe i saor-chomhcheangal leis an Nua-Shéalainn is ea **Oileáin Cook** ().

Tá cúig cinn déag d'oileáin bheaga sa tír seo san Aigéan Ciúin Theas le hachar talún iomlán de 240 ciliméadar cearnach (92.7 míle cearnach), ach clúdaíonn a chrios eacnamaíoch eisiach (CEE) 1,800,000 ciliméadar cearnach (690,000 míle cearnach) sna farraigí mórthimpeall.
mion|clé|An cladach ar Oileán Rarotonga, sna hOileáin Cook

## Tagairtí

Cook
Catagóir:An Nua-Shéalainn
Calar

Galar is ea **an calar** arb é an baictéar úd Vibrio cholerae is cúis leis. Ionfhabhtú géar don chonair ghastraistéigeach is ea an calar, agus tolgtar é trí uisce truaillithe a ól.  

Cuireann na baictéir tús le buinneach fhlúirseach uisciúil a ídíonn an t-uisce is na leictrilítí sa cholainn an oiread sin, agus chomh tapa sin, go dtarlaíonn turraing do dhuine agus bás taobh istigh de lá nó dhó.  

## Leigheas
Is iad príomh-airíonna an chalair ná a lán buinneach uisciúil agus urlacan. Féadann déine na buinní agus urlacain díhiodráitiú tapa agus éagothromaíocht leictrilít a thabhairt. [clé|mion|[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac, 1849]]Is í an chóireáil phríomhúil ná ath-hiodráitiú béil agus más rud é nach bhfuil seo inghlactha, sreabhán infhéitheach a thabhairt. 

Má chuirtear dóthain sreabhán colainne ar ais is féidir go dtiocfaidh duine chuige féin arís. 

Bíonn antaibheathaigh tairbheach dóibh siúd a bhfuil galar trom orthu. 

Is minic a ghoilleann an calar ar an stéig bheag. 
[clé|mion|[Eipidéimeolaíocht]]

## Eipidéimeolaíocht
Tarchuirtear an calar go príomha trí uisce. Téann an calar i gcion ar 3-5,000,000 ar fud an domhain agus faigheann 100,000-130,000 duine bás in aghaidh na bliana ó 2010 i leith. Bhí an calar ar cheann de na hionfhabhtuithe is luaithe a ndearnadh staidéar orthu trí mhodhanna eipidéimeolaíocha.

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Galair thógálacha
Catagóir:Galair bhaictéaracha
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Leictreonmhicreascóp scanacháin

upright|thumb|Leictreonmhicreascóp scanacháin
Is éard is **leictreonmhicreascóp scanacháin** (**LMS**) ann ná cineál leictreonmicreascóp ar féidir leis amharc-íomhánna a táirgeadh tré scanachán a dhéanamh ar dhromchla an tsampla le léas ardfhuinnimh leictreon i bpatrún scanta rastair. Idirghníomhaíonn na leictreoin leis na hadaimh sa tsampla agus táirgítear comharthaí a thugann faisnéis maidir le topagrafaíocht dhromchla an tsampla, comhdhéanamh agus airíonna eile ar nós seoltachta leictrí.

Catagóir:Micreascóip
Vibrio cholerae

Is baictéir lascaideach Gram-dhiúltach camóg-chruthach é an ***Vibrio cholerae*** a bhíonn freagrach as an galar calar sa chine daonna. Baineann an *V. cholerae* agus speicis eile sa ghéineas Vibrio leis an bhforoinn gáma de chuid na bPrótabhaictéir.

Tá dhá bhitíopa den V. cholorae aitheanta tré thástálacha haemaígleanúna, clasaiceach agus El Tor, agus go leor foghrúpaí. faightear an bitíopa clasaiceach amháin sa Bhanglaidéis, cé go bhfuil El Tor ar fáil fud fad an domhain.

Catagóir:Baictéareolaíocht
Lár na Tíre (Éire)

[thumb|upright|Réigiúin na hÉireann: (A)Tuaisceart (B)Iarthar (C)Iardheisceart (D)Oirdheisceart (E)Oirthear[BÁC] (F)Lár na Tíre](https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:IrelandRegions.png)
In Éirinn, cuimsíonn **Lár na Tíre** contaetha an Longfoirt, Ros Comáin, na hIarmhí, Laoise, Uíbh Fhailí agus Tiobraid Árann Thuaidh. 

Ní chuimsíonn *[[Réigiún Lár na Tíre]]*, aonad oifigiúil riaracháin, ach an Longfort, an Iarmhí, Laois, agus Uíbh Fháilí.

## Mór-Lonnaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Lár na Tíre (Sasana)

Is réigiúin i lár Shasana é **Lár na Tíre**. Tá áiteacha mar Birmingham, Coventry, Wolverhampton, Telford, Warwick, agus Rugby i suite sna Iarthar Láir na Tíre. Ach tá áiteacha mar Cambridge, Huntington, Peterborough, Northampton, Kettering agus Belford i suite sna Oithear Láir na Tíre.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Lár na Tíre de réir an oifig ''Communities and Local Government'' - Sasana 

Catagóir:Tíreolaíocht Shasana
Tirpitz

[mion|clé|An Tirpitz in [Alta-Fjord san Iorua]]

Cathlong Ghearmánach a bhí sa **Tirpitz** a lainseáladh ar an 1 Aibreán 1939. Bhí sí ar an dara cathlong den aicme *Bismarck* - ba í an *[[Bismarck]]* an chéad cheann.

mion|clé

Murab ionann agus an *Bismarck*, a chuaigh i dtóin phoill sa bhliain 1941 i ndiaidh gairmréim ildaite cogaíochta a chur di, d'fhan an *Tirpitz* an chuid ba mhó den am ar ancaire san Iorua (a bhí forghafa ag na Gearmánaigh san am). Níor scaoil an *Tirpitz* oiread is urchar amháin le haon long chogaidh eile, agus an t-aon uair amháin a bhí sí páirteach sa chogaíocht, ba ar thargaidí talún a bhí sí ag lámhachadh.  

Mar sin féin, bhí na Sasanaigh buartha faoin dainséar a bhí i gcathlong chomh mór trom sin dá gcuid oibríochtaí féin, agus rinne siad an iliomad ionsaithe leis an long a shuncáil. D'éirigh leo sa deireadh ar an 12 Samhain 1944, nuair a d'ionsaigh eitleáin throma buamála í chois Tromsø i dTuaisceart na hIorua.  

Tarrtháladh 82 mairnéalach, ach fuair 971 fear bás sa teagmháil. 

Fuair an long seo a hainm ón Aimiréal Alfred von Tirpitz (1849-1930), a bhunaigh cabhlach cogaidh na Gearmáine Impiriúla.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Longa
Catagóir:Eachtraí muirí
Caravaggio

Ealaíontóir Iodálach ab ea **Michelangelo Merisi (Michele Angelo Merigi** nó **Amerighi) da Caravaggio** (29 Meán Fómhair 1571 – 18 Iúil 1610), a bhí gníomhach sa Róimh, Napoli, Málta agus sa tSicil idir 1592-1595 agus 1610.

### Saothar
Chuir Caravaggio go mór leis an phéintéireacht le linn am Ré Bharócach. 

Tá pictiúr clúiteach dá chuid, Gabháil Chríost, i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann i mBailte Átha Cliath. Tháinig saineolaí - Sergio Benedetti - ar an phictiúr de thaisme sa bhliain 1990,agus é i lochta tí de chuid Ord na nÍosánach i mBaile Átha Cliath. Bhí dearmad déanta ag an ord agus ag gach aon duine eile de. Tá an pictiúr ar taispeáint anois sa dánlann agus luach thar luach air.
clé|mion|Gabháil Chríost, le Michelangelo Merisi da Caravaggio c. 1602

### Tionchar
Ba phéintéir réabhlóideach é Caravaggio le meon lasánta agus a obair a chuaigh i bhfeidhm go hollmhór ar ghlúin iomlán ealaíontóirí. 

Bhí sé aitheanta mar mháistir críochnúil de *[[Chiaroscuro (gealdorcha)|chiaroscuro]]*, a chiallaíonn “éadrom-dorcha” go liteartha in Iodáilis. Tagraíonn an téarma den chothromaíocht de thuineacha éadroma agus dorcha i saothar agus go háirithe i gcás cumas an ealaíontóra chun scáthanna a láimhseáil.

Bhí tionchar nach beag ag Caravaggio ar dhearcadh aeistéitiúil na hEaglaise Frith-Reifirméisean leis, go háirithe le pictiúir chlúiteacha ar nós Iompú Naomh Pól agus an Suipéar ag Eamáús.  

## Féach freisin

* Barócach (ealaín)
* *[[Chiaroscuro (gealdorcha)|Chiaroscuro]]*
* Gabháil Chríost

## Tagairtí

 

Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1540
Catagóir:Básanna i 1610
Catagóir:Caravaggio
Michael Douglas

Is aisteoir Meiriceánach é **Michael Kirk Douglas** (a rugadh ar an 25 Meán Fómhair 1944).

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Elaine Cassidy

Ban-aisteoir Éireannach is ea **Elaine Cassidy** (ar 31 Nollaig 1979 a rugadh í). Ar na rólanna as a n-aithnítear í tá Abby Mills, príomhcharachtar in *Harper's Island*, sraith theilifíse Meiriceánach de chuid CBS TV.
 
## A luathshaol
Rugadh Cassidy i Ráth Eanaigh, Contae Bhaile Átha Cliath. Bhog a teaghlach go Cill Chomhghaill, Contae Chill Mhantáin nuair a bhí sí in aois a 3 bliana.

## A saol pearsanta
Tá Cassidy pósta ar Stephen Lord, aisteoir a casadh uirthi nuair a bhíodar a dhéanamh an scannán úd *[[The Truth (2006 film)|The Truth]]*. Phós siad sa bhliain 2007. Tá cónaí orthu in Greenwich, Londain, in éineacht lena n-iníon Kila, a rugadh ar 16 Meán Fómhair 2009. Rugadh an dara páiste acu, mac darb ainm Lynott Lord Cassidy, ar 23 Eanáir 2013.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*A suíomh oifigiúil, arna rochtain ar 20 Feabhra 2018

Cassidy, Elaine
Cassidy, Elaine
Cassidy, Elaine
Catagóir:Daoine as Contae Chill Mhantáin
Fionnula Flanagan

Ban-aisteoir Éireannach is ea **Fionnula Flanagan** (10 Nollaig 1941 a rugadh í)  a bhfuil Gradam Emmy bronnta uirthi agus ainmniúchán do Ghradam Tony faighte aici. . 

Is in Amharclann na Mainistreach a d'fhoghlaim sí a ceird.  

Ar an 21 Feabhra 1965, thuill sí clú agus cáil in Éirinn den chéad uair sa bhliain 1965 tráth ar thug sí léargas iontach ar a cumas aisteoireachta i bpáirt Mháire i léiriú Theilfís Éireann den dráma Gaeilge – *<nowiki/>'[[An Triail (Máiréad Ní Ghráda)|An Triail]]*' *.* Léirigh Fionnula Flanagan a cumas mar aisteoir a raibh sárthuiscint aici ar scríbhinní James Joyce sa scannán a rinneadh de *Ulysses* sa bhliain 1967. 
clé|mion|2018
I measc na scannán ar ghlac sí páirt iontu tá *The Others* le Nicole Kidman, *Transamerica* agus *Waking Ned Devine,* mar aon le sraith teilifíse agus léiriúcháin ar stáitse. Chomh maith leis sin, ghlac sí páirt in eagrán den tsraith teilifíse *Lost* – eagrán dár teideal "Flashes Before Your Eyes".

Bhí sí ar an *[[The Tommy Tiernan Show]]* sa bhliain 2018 agus Breandan O'Connor ar an 30 Márta 2025.

## Féach freisin

* An Triail

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ban-aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Máiréad Ní Ghráda
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Aisteoirí na Mainistreach
Léigiún Coigríochach na Fraince

thumb|Saighdiúirí ón ''Légion Étrangère''
Aonad míleata de chuid fhórsaí armtha na Fraince é **Léigiún Coigríochach na Fraince** (Fraincis: *Légion Étrangère*) a bunaíodh thiar sa bhliain 1831 agus a fháiltíonn isteach earcaigh choimhthíocha ar mhaith leo dul ar fiannas in Arm na Fraince agus cath a chur ar son na Fraince. Ní chuireann an Léigiún na saoránaigh Fhrancacha ó dhoras ach an oiread, agus sa bhliain 2007, ba Francaigh iad 24% de na hearcaigh nua, is é sin, fear as gach ceathrar, beagnach.  

Inniu, glactar leis an Léigiún mar aonad scothaicme. Tagann na saighdiúirí as tíortha éagsúla nach ionann iad ó thaobh an chultúir de, agus mar sin caithfear oiliúint ar leith a chur orthu a bhfuil an-strus idir chorpartha agus síceach ag baint léi, le spiorad comhair a spreagadh i measc na saighdiúirí.

Ba é an Rí Louis Philippe a chuir tús leis an Léigiún ar an 10 Máirt 1831. Ba é ba chúis le bunú an Léigiúin nach raibh cead fiannais ag na heachtrannaigh in Arm na Fraince i ndiaidh réabhlóid na bliana 1830. Tháinig an Léigiún chun saoil le go bhféadfadh an rí teacht timpeall ar an gcosc seo. Bhí cúis eile ann fós: bhí réabhlóidithe teipthe ó thíortha eile ag tarraingt trioblóide, agus na húdaráis Fhrancacha den bharúil go rachadh sé chun leasa don tsochaí go léir dá mbeadh ruagairí reatha den chineál sin sásta dul sa Léigiún. 

Cuireadh an Léigiún ar garastún san Ailgéir, agus ba í sin "tír dhúchais" an Léigiúin go ceann 160 bliain, rud a d'fhág a shliocht ar an aonad. Bhí an saol an-chrua sna chéad bhlianta sin, agus iad á gcur sa drocháit ba mheasa amuigh.

## Tagairtí

Catagóir:Airm
Catagóir:An Fhrainc
Máire Mhaigdiléana

Is naomh 
thumb|Máire Mhaigdiléana|clé
[clé|mion|''Máire Mhaigdiléan''a le Silvestro dei Gherarducci ([Gailearaí Náisiúnta na hÉireann)]]í **Máire Mhaigdiléana** (Mary Magdalene i mBéarla).  

## Soiscéal
Tá trácht  sna soiscéil ar na mná a sheas ag bun na Croise le haghaidh bigil dheireanach a choinneáil le linn na Páise, ina measc Máire Mhaigdiléana (Soiscéal Eoin 20, 11-18;  Marcas 15:46-47;  Lúcás 24:10;  Matha 27:56). 

## Plé
Tá scannán déanta fúithise sa bhliain 2018 a léiríonn gur mhór an éagóir a rinne ceannairí na hEaglaise uirthi nuair a mhúin siad nach raibh inti ach striapach. 
clé|mion|Mary Magdalene, le  Lucas Cranach
Is é an 22 Iúil a lá féile. 

## Féach freisin

* Máire na hÉigipte

## Tagairtí

Catagóir:Ceartchreidmheachas
Catagóir:Daoine an Tiomna Nua
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglais Ortadocsach Choptach
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Mná
Catagóir:Naoimh
Kirk Douglas

Aisteoir, léiritheoir, stiúrthóir, údar agus daonchara Meiriceánach  ab ea **Kirk Douglas**, a rugadh faoin ainm **Issur Danielovitch** (Giúdais: איסר דניאלאָוויטש‎) ar an 9 Nollaig 1916. Fuair sé bás inaois a 103 bliana ar an 5 Feabhra 2020.

Inimircigh Giúdacha a bhí ina thuismitheoirí ó Chavusy in Impireacht na Rúise (Bealarúis an lae inniu). Ba í an Ghiúdais a bhíodh acu ó dhúchas. D'fhan sé lena dara bean chéile, Anne Buydens, léiritheoir, ar feadh 65 bliana go dtí lá a bháis. Agus 103 bliana slánaithe aige, bhí sé ar na réaltaí móra deireannacha ó bharr-réim tionsclaíocht na scannán.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Daoine as Nua-Eabhrac
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Vitali Klitschko

Dornálaí Úcránach, atá ina churadh domhanda trom-mheáchain, is ea **Vitalii Volodymyrovych Klychko** nó **Vitali Klitschko**. Rugadh é ar 19 Iúil, 1971. Tá aithne air mar *Dr. Ironfist*. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Úcránacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Ant and Dec

mion|250px|Anthony "Ant" McPartlin - Declan "Dec" Donnelly
Tá cáil ar **[[Anthony McPartlin|Anthony "Ant" McPartlin]]** agus **[[Declan Donnelly|Declan "Dec" Donnelly]]** mar **Ant & Dec**. Is láithreoirí iad ar *[[Britain's Got Talent]]*, *[[Ant & Dec's Saturday Night Takeaway]]*, *[[I'm a Celebrity...Get Me Out of Here!]]* agus *[[Text Santa]]*. Rugadh Ant ar 18 Samhain 1975 agus rugadh Dec ar 25 Meán Fómhair 1975. 

## Tagairtí

Catagóir:Popghrúpaí Sasanacha
Christina Aguilera

Is amhránaí popcheol í **Christina María Aguilera** (Rugadh 18 Nollaig, 1980, Staten Island, Nua-Eabhrac, na Stáit Aontaithe). Ba bhreitheamh í ar *[[The Voice (SA)|The Voice]]*.

## Dioscliosta
* *[[Christina Aguilera (albam)|Chritina Aguilera]]* (1999)
* *[[Mi Reflejo]]* (2000)
* *[[My Kind of Christmas]]* (2000)
* *[[Stripped]]* (2002)
* *[[Back to Basics]]* (2006)
* *[[Bionic]]* (2010)
* *[[Lotus]]* (2012)
* *Liberation* (2018)

## Camchuairteanna
*Christina Aguilera in Concert (2000–2001)
*Justified and Stripped Tour (2003) (le Justin Timberlake)
*The Stripped Tour (2003)
*Back to Basics Tour (2006–2008)
*The Liberation Tour (2018)

## Scannánliosta
* *[[Burlesque (scannán 2010)|Burlesque]]* (2010)
* *[[The Emoji Movie]]* (2017)
* *[[Zoe (scannán)|Zoe]]* (2018)

## Tagairtí

Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Breithiúna The Voice
Catagóir:Daoine beo
Ernest Borgnine

B'aisteoir Meiriceánach é **Ernest Borgnine**, a rugadh faoin ainm **Ermes Effron Borgnino** (24 Eanáir 1917 - 8 Iúil 2012).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna in 2012
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Eric Clapton

Is amhránaí agus giotáraí mór le rá Sasanach é **Eric Patrick Clapton** a rugadh ar an 30 Márta 1945. Bhain sé clú agus cáil amach mar bhall de na racghrúpaí The Yardbirds agus Cream agus mar cheoltóir aonair. Na gormacha a bhíonn á seinm den chuid is mó. I measc a chuid amhrán is cáiliúla tá “Layla”, “Cocaine”, “Before You Accuse Me”, agus a léiriú féin ar “Crossroads”.

## Tagairtí

mion|clé|Eric Clapton, beo sa bhliain 2010

Catagóir:Giotáraithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Ceoltóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine beo
Matha Soiscéalaí

[mion|clé|Naomh Matha Soiscéalaí, [Leabhar Cheanannais]]
Is naomh Críostaí agus údar Soiscéal Naofa Íosa Críost de réir Mhatha é **Naomh Matha**.

## Féach freisin

* Marcas Soiscéalaí
* Lúcás Soiscéalaí
* Eoin Soiscéalaí

## Tagairtí
  

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Dáréag Aspal
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Naoimh
Catagóir:Scríbhneoirí Giúdacha
Catagóir:Scríbhneoirí na Sean-Róimhe
Feithicil hibrideach

[thumb|[Honda Insight ]]
Is éard is **feithicil hibrideach** ann ná feithicil ina bhfuil dhá thiontaire fuinnimh éagsúla inti agus dhá chóras stórála fuinnimh éagsúla (san fheithicil) chun an fheithicil a thiomáint.

De ghnáth, tagraíonn an téarma d'fheithiclí leictreacha hibride (FLH), feithiclí ina mbíonn inneall dócháin inmheánaigh agus ceann amháin nó níos mó mótar leictreach.

Deirtear gurb é an fheithicil hibrideach, le hinneall dócháin inmheánaigh chun tiomáint lasmuigh den chathair agus mótar leictreach chun tiomáint istigh sa chathair, réiteach na faidhbe. Bíonn rogha idir inneall peitril ardchumhachta le hinneall leictreach ísealchumhachta agus a mhalairt.

Sna 2000idí, fuair Toyota mórán poiblíochta cheana féin lena ngluaisteán hibrideach, an Prius.

### Astaíochtaí breosla
Má thagann an leictreachas do na gluaisteáin leictreacha ó stáisiúin chumhachta a úsáideann ola nó gás, beidh truailliú áirithe i gceist agus cuirfear leis an téamh domhanda. Déanfar i bhfad níos lú dochair, áfach, ná mar a dhéanann gnáthghluaisteáin. Ach tá buntáiste mór eile ag baint le gluaisteáin leictreacha: is féidir a dtart a shásamh le cumhacht ón ghrian nó ón ghaoth nó ó na tonnta.

## Féach freisin
* Feithicil leictreach
* Carr leictreach
* Feithicil astaíochtaí nialasacha
## Tagairtí


Catagóir:Feithiclí bóthair
Burt Lancaster

Ba aisteoir Meiriceánach é **Burton Stephen "Burt" Lancaster**, a rugadh ar an 2 Samhain 1913.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1994
Catagóir:Daoine a rugadh i 1913
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Teoirim Bayes

Sa dóchúlacht agus sna feidhmeanna a bhaintear aisti, cuireann **teorim Bayes** síos ar an gcaidreamh idir dhá dhóchúlacht choinníollacha atá aisiompaithe ar a chéile. Is as Thomas Bayes (fuaimniú: /ˈbeɪz/) a ainmníodh í agus is minic a thugtar dlí Bayes nó riail Bayes uirthi. Tugann an teoirim an dóchúlacht choinníollach, ar a dtugtar an "iardhóchúlacht" le hipitéis H (.i. a dóchúlacht tar éis fianaise E a bheith tugtha faoi ndeara) i dtéarmaí an "réamhdhóchúlacht" ar H, ar réamhdhóchúlacht ar E, agus an dóchúlacht choinníollach ar E, agus H tugtha. Tá an teoirim bailí de réir gach aon fhealsúnacht dóchúlachta, agus is minic a bhaintear feidhm as san eolaíocht agus san innealtóireacht, ach ní bhíonn staitisteoirí ar aon tuairim i dtaobh úsáid chuí na teoirime.

## Teoirim
Is é ráiteas na teoirime ná

:P(H|E) = \frac{P(E | H)\, P(H)}{P(E)}.

Tá ainm thraidisiúnta ag gach téarma sa teoirim:
* Is é P(*H*) an réamhdhóchúlacht ar *H*. Is ionann é agus an dóchúlacht a mheasfaí ar *H* roimh aon eolas a bheith ann maidir le *E*.
* Is é P(*H*|*E*) an dóchúlacht choinníollach ar *H*, más fíor do *E*. Tugtar an iardhóchúlacht air, leis, toisc go mbraitheann sé ar an luach atá ag *E*.
* Is é P(*E*|*H*) an dóchúlacht choinníollach ar *E*, agus *H* tugtha a bheith fíor. Tugtar an fheidhm dealraiteachta air leis. 
* Is é P(*E*) an réamhdhóchúlacht ar *E*---is é sin, an dóchúlacht go mbeadh *E* fíor, cuma an bhfuil *H* fíor nó nach bhfuil.

Catagóir:Staidreamh
Catagóir:Dóchúlacht
Pádraig Ó Gallachóir

Gaeilge é **Pádraig Ó Gallachóir** a rugadh i bPeart in Albain do thuismitheoirí arbh as Tír Chonaill dóibh, agus é tar éis dhá úrscéal bheaga a fhoilsiú a bhfuil blas na fantaisíochta duairce orthi, mar atá, *Na Déithe Bréige* agus *Seachrán na Mic Uí gCorra*. Tá tionchar an bhéaloidis le haithint ar an dara ceann acu ach go háirithe, agus blas láidir Ultach ar an stíl a chleachtann an scríbhneoir. Foilsíodh gearrscéalta leis ar na hirisí Gaeilge freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Albanacha
Catagóir:Daoine beo
Fuipéad

mion|clé|Fuipéad
Pór madra is ea an **fuipéad**, atá ana-chosúil le cú rása, ach é a bheith níos lú. Póraíodh an fuipéad i gcomhair seilge is rásaíochta ar dtúis. Bíonn toirt mheasartha ag an bhfuipéad, le meáchán idir 6.8–14 kg agus airde idir 47-51 cm de ghnáth ag an gceann fireann (idir 44-47 cm d'airde ag an gceann baineann). Bíonn dathanna éagsúla ag an bpór---bán, dubh, buídhonn, riabhach ina measc---mar is cuma dath an chú seo agus breith á tabhairt air i dtaispeántas gadhair.

Bíonn an fuipéad ciúin mánla, agus is minic a bhíonn sé sásta mórchuid an lae a chaitheamh ina luí, d'ainneoin a luas i mbarr reatha (agus é ar an ainmhí is tapúla dá thoirt ar an domhan). Ní oireann an pór mar mhadra garda.

Bhíodh an fuipéad ina mhadra seilge ar dtúis, agus é géarshúileach go leor. Is féidir leis teacht suas le coinín gan stró, agus nuair a bheireann sé ar ainmhí croitheann sé an créatúr chun muineál an ainmhí a bhriseadh.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
James Caviezel

Is aisteoir Meiriceánach é **James Patrick (Jim) Caviezel, Jr**, a rugadh ar an 26 Meán Fómhair 1968.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Daoine beo
Leslie Nielsen

B’aisteoir Ceanadach é **Leslie William Nielsen**, a rugadh ar an 11 Feabhra 1926, agus a fuair bás sa bhliain 2010. Bhí gairm fhada agus rathúil aice ina aisteoir ar an teilifís agus sna scannáin araon, ag glacadh páirteanna de shaghsanna éagsúla that na mblianta. 

Thabhaigh sé meas agus rath nua sa bhliain 1980, nuair a ghlac sé páirt sa scannán *Airplane!*. Coiméide a bhí ann, ach roghnaíodh don scannán é ós rud go raibh sé aitheanta mar aisteoir "dáiríre", rud a bhí greannmhar nuair a cuireadh i scannán craiceáilte é. Le rath an scannáin, tugadh borradh mór dá ghairm aisteoireachta, agus é ag cur i láthair carachtar a bhí díreach agus tirim, i ngan fhios don scliúchas a bhí ag titim amach ina thimpeall. Rinne sé amhlaidh sa tsraith *The Naked Gun* agus an clár teilifíse *Police Squad*.

## Tagairtí

  

Catagóir:Aisteoirí Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1926
Catagóir:Básanna in 2010
Rudolf Diesel

Ba aireagóir Gearmánach agus innealtóir meicniúil é **Rudolf Christian Karl Diesel** (8 Márta, 1858 - 29 Meán Fómhair 1913, an uair dheireanach a bhí sé le feiceáil beo) a bhain clú amach as an t-inneall díosail a cheapadh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1858
Catagóir:Básanna i 1913
Catagóir:Innealtóirí
Catagóir:Ceapadóirí Gearmánacha
Edwin Hubble

Ba réalteolaí Meiriceánach é **Edwin Powell Hubble** (20 Samhain, 1889 - 28 Meán Fómhair, 1953) a chuir go mór lenár dtuiscint ar an gcruinne trína thaispeáint go bhfuil réaltraí eile ann seachas ár gcuid féin, m.sh. Bealach na Bó Finne. 

Thug sé faoi deara freisin go dtagann méadú ar an deargaistriú ("an t-aistriú Doppler") i speictream solais ó réaltra eile i gcomhréir le fad an réaltra sin ón Domhan. Tugtar Dlí Hubble ar an ghaol seo, agus chuir sé in iúl go bhfuil an chruinne ag fairsingiú. Vesto Slipher is túisce a thug faoi deara an t-aistriú Doppler i speictrim na réaltraí, ach d'úsáid Hubble na sonraí a bhailigh sé roimhe sin.

Catagóir:Réalteolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1889
Catagóir:Básanna i 1953
Seacht n-eaglaisí na hÁise

[thumb|Léarscáil d'Iarthair'' na [An Áise Bheag|hÁise Bige* a léiríonn an t-oileáin Patmas agus suíomhanna na gcathracha ina raibh na seacht n-eaglaisí lonnaithe.]]
Tugtar *'Seacht n-eaglaisí an Apacailipsis** ar a dtugtar freisin **Seacht n-eaglaisí an Taispeána** agus **Seacht n-eaglaisí na hÁise*'(a thagraíonn don chúige Rómhánach, ní [[an Áise]] go léir), ar na seacht n-eaglaisí móra de chuid na [[Luath-Chríostaíocht]]a, mar atá luaite in [[Apacailipsis|Apacailipsis Eoin]] sa [[Tiomna Nua]] agus scríofa ag Iognáid as [[Aintíoch]]. Tá na seacht suíomh go léir sa Tuirc an lá atá inniu ann agus níl pobail Chríostaí shuntasacha ar fáil ann a thuilleadh ós rud é go raibh orthu scaradh ón áit faoi [[Conradh na Lausanne|Chonradh na Lausanne]]. De réir Apacailipsis Eoin, ar an oileán [[Patmas]], [[an Ghréig]], treoirigh [[Íosa Críost]] a sheirbhíseach Eoin mar seo a leanas: 
:"*Scríobh i leabhar a bhfeiceann tú agus seol é go dtí na seacht n-eaglaisí, go hEifeasas, go Smiorna, go Peargamas, go Tiaitíora, go Sairdis, go Filideilfia, agus go Láoidícéa."'' — Apacailipsis Eoin 1:11

Tagraíonn "Eaglaisí" sa chomhthéacs seo do phobal na Críostaithe a bhí ina gcónaí i ngach cathair, agus ní amháin don bhfoirgneamh nó na foirgnimh a bhailítí ann le haghaidh adhartha.

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Críostaíochta
Kurt Russell

Is aisteoir Meiriceánach é **Kurt Vogel Russell **, a rugadh ar an 17 Márta 1951.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Daoine beo
Bundúchasaigh na hAstráile

Pobal dúchasach na hAstráile iad **Bundúchasaigh na hAstráile**.

Tá Bundúchasaigh ina gcónaí san Astráil le breis is 40,000 bliain, fiú amháin 50,000. Tá a gcuid nósanna, creideamh agus ealaíne féin forbartha acu thar na blianta. San am atá thart bhí níos mó ná 500 treibh de Bhundúchasaigh ann.thumb|Bundúchasaigh na hAstráile|clé
clé|mion|Forógra Governor Thomas Davey, 1816

### Cultúr
Mhair na Bundúchasaigh go suaimhneach síochánta agus bhí nasc láidir acu leis an talamh agus leis an gcomhshaol nádúrtha. B’fhiagaithe-cnuasaitheoirí (sealgairí agus cruinnitheoirí) iad. Creideann siad gur cruthaíodh an domhan in am ar a dtugann siad an ‘Dreamtime’.

clé|mion|Ealaín : Péintéireacht uaimhe Bhundúchasach
Is iad seo na hainmneacha a bhí orthu
* *Eora* a bhí ar an treibh ó Sydney,
* *Bidgigal* a bhí ar na daoine idir na hAibhneacha Cooks agus Georges, 
* *Gweagal* a bhí ar na daoine ar an taobh theas de chuar na bá, agus 
* *Kameygal* a bhí ar na daoine ar an taobh thuaidh de chorrán na bá.

### Stair
Tá cónaí ar mhuintir dhúchasach na hAstráile ann, le ar a laghad 40,000 bliain, nó suas le 50,000 bliain fiú. 

Lonnaigh na hEorpaigh san Astráil ón mbliain 1788 ar aghaidh.  Bhí idir 4,000 agus 8,000 duine dúchasacha ina gcónaí sa cheantar Sydney nuair a tháinig Arthur Phillip agus an chéad loingeas i 1788.

Nuair a tháinig daoine ar ór san 1850idí, tháinig lonnaitheoirí nua agus bhrúigh siad na Bundúchasaigh den talamh. Pobal tuaithe fáin (bhog siad ó áit go háit go leanúnach) a bhí sna Bundúchasaigh ar dtús, agus cónaíonn breis is 60% díobh i gceantair chathrach nó i mbailte anois. Tá cultúr agus féiniúlacht láidir ag Bundúchasaigh na hAstráile. Tá níos lú ná 260,000 Bundúchasach ann sa bhliain 2016.

Chaith na Sasanaigh go hainnis ar fad leis na Bundúchasaigh agus tá tagairtí ann do Bhundúchasaigh a bheith sáite sa ghaineamh, gan ach an cloigeann le feiceáil os cionn talún agus an cloigeann céanna in úsáid mar liathróid rugbaí ag na coilínigh chun cic a chleachtadh.

Ní ritheann sé riamh le coilínigh go bhfuil go leor le foghlaim againn ó na Bundúchasaigh. Bhí Bundúchasaigh rompu san Astráil le 65,000 bliain. Speiceas fodhaonna ab ea iad i súile na gcoilíneach. Ní fhéadfadh cultúr ná creideamh a bheith ag speiceas den sórt sin!, dar leo.

### Polaitíocht
Ar an 12 Feabhra 2008, mhol Príomh-Aire na hAstráile, Kevin Rudd, rún inar ghabh sé leithscéal oifigiúil le Bundúchasaigh na hAstráile.

## Féach freisin
* Uluru

## Tagairtí

Catagóir:Bundúchasaigh na hAstráile
Catagóir:Grúpaí eitneacha
Mótarbhealach

Is bóthar dúbailte do mhearthrácht é **mótarbhealach** agus gan aon chrosbhóithre ar a leibhéal féin air.

## Féach freisin

* Luasteorainn

## Tagairtí

Catagóir:Iompar
Catagóir:Mótarbhealaí
Eireaván

Is é **Eireaván** (Airméinis: Երևան) príomhchathair na hAirméine. Is é an chathair is mó sa tír freisin agus tá sé ar cheann de na cathracha is sine ar domhan. Tá sé suite ar abhainn Hrazdan, agus is é croílár na tíre ó thaobh riaracháin, cúltúir, agus tionsclaíochta de. Is é an phríomhchathair ón mbliain 1918.


Yerevan-Republic Square-24-Government-2019-gje.jpg|Government building
Yerevan-Cascade-44-Public art-2019-gje.jpg|Cascade
Yerevan-2800th anniversary park-02-2019-gje.jpg|2800th anniversary park
Yerevan-Matenadaran-20-2019-gje.jpg|Matenadaran
Yerevan-Cathedral-02-Andranik Ozanyan-2019-gje.jpg|Cathedral
Yerevan-Tsitsernakaberd-36-2019-gje.jpg|Tsitsernakaberd


## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na hEorpa
Catagóir:An Airméin
Robert Redford

Ba aisteoir Meiriceánach é **Charles Robert Redford Jr**, (18 Lúnasa 1936 - 16 Meán Fómhair 2025).  Ba stiúrthóir scannán é chomh maith.  Bhunaigh sé féile scannán Sundance freisin, agus bhí sé bainteach le Hollywood le breis agus trí scór bliain.  Chomh maith lena chuid oibre scannánaíochta, bhí cáil ar Redford as a dhíograis don ghníomhaíocht chomhshaoil.
clé|mion|220x220px|Físeán (réamhbhlaiseadh) - ''Butch Cassidy and the Sundance Kid'' (1969)
clé|mion|341x341px|''The Great Waldo Pepper'' (1975)

clé|mion|320x320px|Redford in 2012

### Scannáin
Mar aisteoir, bhain sé cáil idirnáisiúnta amach as na páirteanna móra a bhí aige i leithéidí *Butch Cassidy and the Sundance Kid*, *The Sting* (a bhuaigh sé a chéad Oscar ina leith in 1973) , *The Candidate*, *The Way We Were,*  *All the President's Men, Three Days of the Condor*, *The Natural*, *Out of Africa* agus scannáin nach iad.

Thacaigh sé le scannánóirí neamhspleácha sna Stáit Aontaithe agus bhunaigh sé Féile Sundance sna seachtóidí le deis a thabhairt dóibh a gcuid saothar a chur i láthair an phobail.  Chuidigh sé le scannánóirí neamhspleácha Meiriceánacha a chothú agus a chur chun cinn, lena n-áirítear Chloé Zhao, Quentin Tarantino, agus Richard Linklater. 

Is iomaí gradam a bhuaigh sé i gcaitheamh na mblianta, lena n-áirítear an tOscar a bronnadh air as an stiúradh a rinne sé ar *Ordinary People* i 1980.

### Pearsanta
Ó thaobh na polaitíochta de, dúirt sé gur liobrálaí a bhí ann, mhaoinigh sé tograí comhshaoil agus thug sé le fios nár thaitin Donald Trump leis.

Bhí sé pósta faoi dhó agus maireann a chéad bhean chéile Lola Van Wagenen, beirt den cheathrar clainne a bhí acu agus a dhara bean chéile Sibylle Szaggars.

Fuair Redford bás ar an 16 Meán Fómhair 2025 in aois a naoi mbliana agus ceithre scór.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Básanna in 2025
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha as California
Catagóir:Buaiteoirí gradaim Golden Globe
Catagóir:Buaiteoirí gradam sna gradaim Academy
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Daonchairde
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe Meiriceánacha um chearta an duine
Catagóir:Gníomhaithe timpeallachta
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Scéal Éideapús Rí

Scéal de chuid na miotaseolaíochta Gréigí atá in **Scéal Éideapús Rí** (, *Oidipous Tyrannos*; ). De réir mhiotaseolaíocht na Gréige ba mhac do Laius agus Jocasta é Éideapús. Rinneadh tairngreacht go maródh an mac fear céile Jocasta agus go bpósfadh sé í. Mar iarracht ar chosc a chur leis an tairngreacht cheangail Laius rúitíní a mhic le chéile le nach bhféadfadh sé lámhacán a dhéanamh is thug sé do shearbhónta dá chuid é le go dtréigfeadh sé é ar shliabh a bhí i bhfoisceacht don teach. 

Tá cineáltas sa searbhónta, áfach, agus tugann sé an leanbh d'aoire ó Chorinth agus tógann teaghlach ríoga ann é is baisteannn siad Éideapús air i ngeall ar na díobhálacha a rinneadh dá rúitíní (Tagann an focal éidéime (agus an leagan Béarla *oedema*) ón bhfocal Gréigise céanna d’at οἴδημα, nó oedēma.) Nuair a fhaigheann Éideapús amach go mb'fhéidir nach iad a thuismitheoirí bitheolaíocha iad a thuistí déanann sé iarracht ar theitheadh ón rud i ndán dó dar leis an tairngreacht .i. go maródh sé a athair is go bpósfadh sé a mháthair. Casann sé ar a fhíorathair i ngan fhios dó agus comhlíonann sé an tairngreacht dá dheargainneoin féin. 

Roghnaíonn muintir Thebes Éideapús mar rí orthu ansin is pósann sé an bhanríon Jocasta ar baintreach anois í. Nuair a thagann an fhírinne chun solais ag deireadh an scéil is iomaí bás a chothaíonn a gcás cráite agus is é an brón atá i ndán do pháistí na beirte gaolta; Eteocles agus Polynices, is éiríonn ina raic eatarthu is maraíonn siad a chéile is cuireann Antagana lámh ina bás féin.

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na Gréige
Catagóir:Traigéidí na Gréige
Buster Keaton

Ba aisteoir Meiriceánach é **Buster Keaton**, a rugadh faoin ainm **Joseph Francis Keaton**. (4 Meán Fómhair 1895-1 Feabhra 1966)

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1966
Catagóir:Daoine a rugadh i 1895
Bar Mitsveá

[thumb|350px|
Bar Mitsveá ag [Balla an Olagóin]]
De réir dlí na nGiúdach, nuair a shroicheann páistí Giúdacha 13 bliain d'aois do bhuachaillí agus 12 bliain d'aois do chailíní bíonn siad freagrach as a gcuid gníomhartha, agus déantar** Bar** (Mac) nó **Bat** (Iníon) **Mitsveá** (na haithne) astu. I go leor sionagóg Choimeádach agus Leasaitheach, ceiliúrann cailíní Bat Mitsveá ag aois a 12, mar aon le buachaillí ag aois a 13. Comhtharlaíonn caithreachais fisiciúil ag an am seo freiin. Roimhe seo, bíonn tuismitheoirí an pháiste freagracht as tiomantas an pháiste do dhlí na nGiúdach agus thraidisiún na nGiúdach. Tar éis an aois seo, bíonn an páiste féin freagrach as dlí deasghnách, traidisiún, agus eitic na nGiúdach agus bíonn de phribhléid aige/aici bheith rannpháirteach i ngach réimse de shaol phobal na nGiúdach. Uaireanta, gairtear go hearráideach Bar Mitsveá nó Bat Mitsveá ar an searmanas féin.

## Tagairtí
 

Catagóir:Dlí agus deasghnátha na nGiúdach
Catagóir:Cleachtaí na nGiúdach
Catagóir:Giúdachas agus mná
Catagóir:Deasghnátha aistrithe saoil
Catagóir:Creideamh agus leanaí
Kevin Spacey

Is aisteoir Meiriceánach é **Kevin Spacey**, a rugadh ar an 26 Iúil 1959.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Matt Dillon

Is aisteoir Gael-Mheiriceánach é **Matt Dillon** (a rugadh ar an 18 Feabhra 1964). 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Alec Guinness

B'aisteoir Sasanach é **Alec Guinness** (a rugadh ar an 2 Aibreán 1914 agus a fuair bás ar an 5 Lúnasa 2000). 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Catagóir:Básanna in 2000
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Básanna de bharr ailse
Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Aisteoir is Fearr' (Oscars)
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Fir déghnéasacha
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Ridirí
Pearse Doherty

Is Teachta  Dála de chuid Shinn Féin é **Pearse Doherty** nó **Piaras Ó Dochartaigh** (a rugadh ar an 6 Iúil 1977). Ar 26 Samhain 2010 toghadh é chuig Dáil Éireann don chéad uair i bhfoth-thoghchán Dhún na nGall Thiar-Theas. 

## Gairm
Toghadh é chuig Seanad Éireann ar an Rolla Talmhaíochta i 2007. 

Ar an 12 Iúil 2010, mar gheall ar iarratais Uí Dochartaigh, chuir an Ard-Chúirt tús le hathbhreithniú breithiúnach ar chén fáth nach raibh fothoghchán á reáchtáil ag an rialtas. 

Chuir Doherty an tAthbhreithniú Breithiúnach chun siúil i mBéarla, agus dá réir sin bhí na himeachtaí ina dhiaidh sin ar siúl i mBéarla amháin, agus an breithiúnas a sheachadadh i mBéarla amháin . Deir alt 8 d'Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003 go bhfuil "*.. sé de cheart ag an bpobal an Ghaeilge a úsáid in aon chúirt nó i ngnóthaí cúirteanna *. " Is féidir gur chuir rogha teanga (Béarla) Uí Dhochartaigh sa chóras cúirte iontas agus nó fiú díomá ar dhaoine, ós rud é go bhfógraíonn sé (i mBéarla) go bhfuil sé ina ".. *strong supporter of the Irish Language*..". 

Ar an 2 Samhain, 2010, rialaigh an Ard-Chúirt go raibh moill mhíréasúnta i reáchtáil an fhothoghcháin. In a rialú rinne Uachtarán na hArd-Chúirte, An Breitheamh Nicholas Kearns, cur síos ar an moill nach bhfacthas riamh roimhe, agus dúirt sé go raibh an mhoill ag déanamh sárú ar chearta bunreachtúla Uí Dochartaigh. Dhearbhaigh sé gur ceart Alt 30 (2) den Acht Toghcháin 1992 a fhorléiriú go bhfuil ar eascaire le haghaidh toghchán a rith laistigh d'am réasúnta ar an fholúntas a tharlóidh. Dúirt sé chomh maith.:

:"*... is é an teip leanúnach chun eascaire a bhogadh don fhothoghchán ó mhí an Mheithimh 2009, sárú ar théarmaí agus spiorad an Bhunreachta agus an ceart le haghaidh ionadaíochta daonlathaí.*"

Mar sin féin, ní raibh an Breithiúnach Kearns ag déanamh ordú ar an Rialtas dáta a shocrú le haghaidh na ballóide. D'fhógair an Rialtas ar an 4 Samhain 2010 go mbeadh an fothoghchán ar siúl ar an 25 Samhain. Dúirt an Rialtas chomh maith go mbeadh siad ag déanamh achomharc chuig An Chúirt Uachtarach. 

### Teachta Dála
Ar an 26 Samhain, 2010 bhuaigh Uí Dochartaigh an fothoghchán agus d'éirigh leis a shuíochán Dála a choinneáil in Olltoghchán 2011. Atoghadh é ó shin.

## Pearsanta
Rugadh Doherty i nGlaschú, in Albain agus tá sé ina chónaí i nGaoth Dobhair ó bhí sé 3 bliana d'aois. Is teicneoir innealtóireachta sibhialta  é. 

Tá sé ina bhall de Shinn Féin ó 1994. Bhí sé mar dhuine de bhunaitheoirí Ógra Shinn Féin. 

Is cainteoir líofa Gaeilge é.

## Féach freisin

* Dún na nGall (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i nDún na nGall

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill den 23ú Seanad
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair
Catagóir:Daoine as Glaschú
Catagóir:Fir
Catagóir:Dún na nGall (Dáilcheantar)
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Catagóir:Gaeilgeoirí
Vivien Leigh

Ba bhan-aisteoir Sasanach í **Vivien Leigh** (a rugadh ar an 5 Samhain 1913 agus a fuair bás ar an 7 Iúil 1967).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1913
Catagóir:Básanna i 1967
Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Ban-aisteoir is Fearr' (Oscars)
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Daoine Indiacha
Catagóir:Daoine le neamhoird mheabhracha
An Bhablóin

Ba chathair-staid sa Mheaspatáim ársa í an **Bhablóin** (, ón Acáidis: 𒆍𒀭𒊏𒆠 *Babili*, *Babilla*) agus tá a hiarsmaí le fáil in Al Hillah, Cúige Babil, an Iaráic, sa lá atá inniu ann agus thart ar 85 ciliméadar (55 míle) ó dheas de Bhagdad. 

Níl ach mullóg nó tell fágtha anois den chathair bhunaidh ársa, foirgnimh briste déanta as láibe-bríce agus a smionagair spréite ar mhachaire thorthúil na Measpatáime idir aibhneacha an Tígris agus na hEofraite. 

## Stair
Tógadh an chathair féin ar an Eofrait, agus bhí sí roinnte go cothrom fud fad bruacha na habhann, agus claífoirt géara i gcomhair tuilte séasúrach na habhann a choinneáil istigh aici.

Tugann taighde stairiúil reatha le fios dúinn go raibh an Bhablóin ina baile beag ar dtús báire. Ach d'fhás sí suas ag tús an 3ú mílaois RC. Tháinig rath ar an bhaile agus bhain sí cáil pholaitiúil amach le linn tréimhse Chéad Ríshliocht na Bablóine.  

Ag éileamh go raibh sí ina chomharba ar Eireadú ársa, bhí an Bhablóin in ann Nippur a shárú mar "an chathair naofa" sa Mheaspatáim thart ar an am a chéad d'aontaigh an Rí Hamúráibí Impireacht na Bablóine, agus arís rinneadh lárionad dí idir 612-539 RC le linn an Dara Impireacht Bhablónach. 

Thosaign deoraíocht na nGiúdach sa Bhablóin timpeall 605 RC. 
clé|mion|Gairdíní Léibheann na Bablóine
Maítear gur ghabh Cíoras Mór cathair na Babalóine ar an 17 Deireadh Fómhair 539 RC. Níos déanaí, scaoil sé na Giúdaigh “saor”, tar éis dóibh 70 bliain a chaitheamh i mbraighdeanas. 

Ba cheann amháin de seacht n-iontas an domhain iad Gairdíní Léibheann na Bablóine.

## Féach freisin
* An Mheaspatáim

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Stair na hIaráice
Warren Beatty

Is aisteoir Meiriceánach é **Warren Beatty**, a rugadh ar an 30 Márta 1937.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Burt Reynolds

B'aisteoir Meiriceánach é **Burt Reynolds** (11 Feabhra 1936 – 6 Meán Fómhair 2018).

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Básanna in 2018
Gluaiseacht na hAisghairme

Ollghluaiseacht pholaitiúil Éireannach ba ea **Gluaiseacht na hAisghairme** le hollbhallraíocht an phobail, a bhunaigh Dónall Ó Conaill le haghaidh Acht an Aontais 1800 idir an Bhreatain agus Éire a aisghairm. 

[thumb|[Dónall Ó Conaill, "Curadh na Saoirse", póstaer a foilsíodh sna  i bPennsylvania, 1847.|clé|318x318px]]

## Feachtas
Ba í aidhm na gluaiseachta ná Éire a thabhairt ar ais chuig an stádas bunreachtúil a bhí bainte amach go gearr-reatha ag Henry Grattan agus a thírghráthóirí sna 1780í. An uair seo áfach, bhí cabhair iomlán na gCaitliceach san áireamh, rud nach raibh ceadaithe ach i ndiaidh Achta na Fuascailte sa bhliain 1829, le tacaíocht ó na toghthóirí a bhí ceadaithe faoin Acht Leasúcháin 1832.

I ndiaidh theip na gluaiseachta ag deireadh na 1840í tháinig an ghluaiseacht Éire Óg chun tosaigh.

Ghlac iarrthóirí de chuid Ghluaiseacht na hAthghairme páirt in olltoghchán na Ríochta Aontaithe 1832 in Éirinn. 

Idir 1835 agus 1841, bhunaigh siad comhaontú leis an Páirtí Liobrálach. Bhí iarrthóirí an Reipéil, nach raibh i gcomhaontú leis na Liobrálaigh san iomaíocht sna holltoghcháin sa bhliain 1841 agus 1847.

## Féach freisin

* Daniel O'Connell
* Compántas na gCaitliceach
* Acht Faoisimh do Chaitlicigh (1829)
* Fuascailt na gCaitliceach

## Tagairtí

Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1830
Catagóir:1840idí in Éirinn
Catagóir:1830idí in Éirinn
Catagóir:Dónall Ó Conaill
Sisifeas

I miotaseolaíocht na Gréige ba rí é **Sisifeas** (nó *Sisyphus*)(fuaimniú /ˈsɪsəfəs/;  sísypʰos [ˈsisifos]) ar cuireadh de phionós air bollán ollmhór a bhrú go barr cnoic, agus bhíodh air ligean dó rothlú síos go bun arís agus leanúint den bhrú in airde sin ar feadh na síoraíochta. Déantar tagairt don phearsa chéanna i miotaseolaíocht na Róimhe.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe i miotaseolaíocht na Gréige
The Sun

Nuachtán táblóideach is ea ***The Sun*** a fhoilsítear in Éirinn agus sa Bhreatain.

Catagóir:Nuachtáin Briotanacha
Catagóir:Tréimhseacháin Shasanacha
Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla
Catagóir:Tréimhseacháin laethúla
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1964
Catagóir:Bunaithe sna 1960í
Kevin Costner

Is aisteoir Meiriceánach é **Kevin Michael Costner**, a rugadh ar an 18 Eanáir 1955.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Daoine beo
Harry Mulisch

Scríbhneoir Ollannach a bhí i **Harry Kurt Victor Mulisch**, a baisteadh ar an 27 Iúil, 1927, agus a d'éag ar an 30 Deireadh Fómhair, 2010.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Básanna in 2010
Catagóir:Scríbhneoirí na hÍsiltíre
Guth agus Tuairim

Páipéar nuachtán áitiúil ab ea ***[[Guth agus Tuairim]]*** in iarthuaisceart Dhún na nGall ó 1979 go 1984.

## Féach freisin
**[[Goitse]]*

## Naisc sheachtracha
* Cartlann ar líne

## Tagairtí

Catagóir:Nuachtáin na Gaeilge
Catagóir:Nuachtáin in Éirinn
Catagóir:Nuachtáin áitiúla i nGaeilge
Catagóir:Míosacháin
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1979
Catagóir:Bunaithe sna 1970í