open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Haca oighir

Is spórt é haca oighir (nó "haca ar oighear") a imrítear ar oighear. Bíonn dhá fhoireann ag imirt in aghaidh a chéile agus iad ag iarraidh puc a chur isteach i gcúl an fhoirne eile le camáin speisialta. Bíonn seisear imreoirí ó gach foireann ar an oighear ag an am céanna de ghnáth - cúlbaire amháin, beirt chosantóirí, agus triúr ionsaitheoirí.  

Bíonn an-tóir ar an spórt seo i dtíortha mar Cheanada, na Stáit Aontaithe, an Rúis, an tSualainn, an Fhionlainn, agus an tSeicia. Is é an NHL (National Hockey League) an sraith ghairmiúil is mó agus is cáiliúla, le foirne ó Cheanada agus na Stáit Aontaithe.

Tá cáil ar an spórt seo as a luas, a scileanna teicniúla, agus uaireanta as na trodanna a tharlaíonn idir imreoirí - cé nach bhfuil sin ina chuid oifigiúil den chluiche.mion|Shamrock championship lacrosse team, 1879

mion|Físeán:  VHK Vsetín v Salith Šumperk 2008

## Stair
Tá imirt ar na Cluichí Gaelacha i gCeanada ón 19ú céad – imircigh as Éirinn a thug leo iad. Agus is iad muintir an tuaiscirt a thug an iomáint leo go Ceanada ar dtús.  Is cineál ‘ground-hurling’ a bhí ann ag an am, thart ar 250 bliain ó shin. Ba iad an dream ó thuaidh a thug leo é. Daoine as Cúige Uladh is mó a bhí ag dul anonn go dtí gur tháinig aimsir an ghorta.

Mar gheall air sin, cé nár thóg sé i bhfad ar mhuintir Cheanada dul i gcion ar an gcluiche a dtugtaí ‘ice hurling’ air nuair a imríodh ar dtús é ar lochanna reoite na hAlban Nua, tá tionchar na nGael le feiceáil ar scéal an haca oighir.

Agus iad ag freastal ar Boys King College School in Albain Nua,  bhíodh páistí na n-imirceach sin i mbun iomána sa sioc agus sa sneachta. Mhol a bpríomhoide, William Cochrane arbh as Tír Eoghain dó, gan bacadh leis an sliotar a ardú, ach é a bhualadh feadh na talún. B’in tús na "hiomána oighir". Chuir saighdiúirí a bhí i Fort Edward in aice láimhe suim sa gcluiche freisin agus thug siadsan leo é ó bheairic go beairic. Le himeacht ama rinneadh haca oighir den "iománaíocht-oighir".

An club mór atá i Quebec ná na Montreal Canadiens, bunaithe ag Ambrose O'Brien.  Bunaíodh na Montreal Shamrocks in 1886. Rinneadh an dá fhoireann a chónascadh in 1909/1910. 

Is iad na Toronto Maple Leafs an fhoireann haca oighir is mó ar domhan ach is Toronto St Pat’s a bhí orthu ar dtús, foireann Éireannach arís.

## Imreoirí
Rugadh Geraldine Heaney i gContae Ard Mhacha (ar an 1 Deireadh Fómhair 1967) ach bhog a muintir go Toronto nuair a thosaigh na Trioblóidí ó thuaidh. Is í an bhean is mó le rá í sa haca oighir. Tá boinn Oilimpeacha agus Craobh an Domhain buaite aici.

## Féach freisin

* Cumann Haca Oighir na hÉireann

## Foinsí

* *Poc na nGael,*  Curtha i láthair ag Ger Loughnane, caitheann an scannán faisnéise súil ar thionchar na nÉireannach ar an haca oighir, ó thús an spóirt 250 bliain ó shin go dtí an lá atá inniu ann.

## Tagairtí

Catagóir:Haca oighir
Catagóir:Iomáint
Catagóir:Spóirt Oilimpeacha
Catagóir:Cluichí foirne
Catagóir:Spóirt gheimhridh
Teampall Bhaile an Fhuaráin

Is séipéal meánaoiseach agus Séadchomhartha Náisiúnta i gContae Thiobraid Árann, Éire, é **Teampall Bhaile an Fhuaráin**.

## Suíomh
Tá Teampall Bhaile an Fhuaráin suite 5 km (3.1 mhíle) siar ó Charraig na Siúire, ar bhruach thuaidh Abhainn na Siúire.

## Stair
Séipéal *Ard Colm*, "airde na coilm". Feictear *Ardcolme* i gCánacha an Phápa sa bhliain 1306, agus *Ardcolum* i Suirbhé an Dúin sa bhliain 1654.

## Foirgneamh
Tá an séipéal dronuilleogach agus gan díon anois. Níl aon chosán poiblí chuig foirgnimh na heaglaise.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Thiobraid Árann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta
Catagóir:Eaglaisí
Eaglais Phort Tulcháin

Is séipéal ársa atá suite i gContae Thiobraid Árann, Éire, **Eaglais Phort Tulcháin**.

## Suíomh
Tá Eaglais Phort Tulcháin suite in aice le Port Omna, thart ar 1 km (0.62 mhíle) ón An tSionainn.

## Cur síos
Is eaglais chloiche luath í Eaglais Phort Tulcháin le gnéithe Rómhánúla. Tá an fhuinneog thoir an-bheag agus tá corbéal ar an sacraistí ar chúl.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Thiobraid Árann
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Eaglais
Cearta bunúsacha

Bronntar ar **cearta bunúsacha** ardchéim cosanta ó ionsaí.  Sainítear cearta mar leithéid go sonrach i mbunreacht nó trí .  Sa Sprioc Forbartha Inbhuanaithe 17 leis na N.A., sainithe sa bhliain 2015, dírítear aird ar an nasc idir cearta daonna agus síocháin.

## Liosta de chearta tábhachtacha
Faightear cearta aitheanta ar fud an domhain mar chearta bunúsacha sna dearbhuithe agus cúnaint a leanas:
* Dearbhú Uilechoiteann Chearta an Duine (DUCD)
* Cúnant Idirnáisiúnta ar Chearta Sibhialta agus Polaitiúla (CICSP)
* an Cúnant Idirnáisiúnta maidir le Cearta Geilleagracha, Comhdhaonnacha agus Cultúir (CICGCC)

Seo a leanas liosta de chearta bunúsacha tógtha as an CICSP:
* Féintreorú
* Saoirse
* Próis chuí an dlí
* Saoirse gluaiseachta
* Ceart chun príobháideachta
* Saoirse smaointeoireachta
* Saoirse coinsiais
* Saoirse creidimh
* Saoirse tuairimíochta
* Saoirse cruinnithe
* Saoirse comhlachais

## Féach freisin
* Cearta daonna
* Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha

## Tagairtí

Catagóir:Dlí bunreachtúil
Catagóir:Cearta
Gníomh dlí de chuid an Aontais Eorpaigh

Is ionstraim dlíthiúil é **Gníomh dlí de chuid an Aontais Eorpaigh** glactha ag Forais an Aontais Eorpaigh chun cumhachtaí a fheidhmiú atá tugtha dóibh faoi chonarthaí an AE.  Tá cúig chineál ann: rialachán, treoir, cinneadh, moladh agus tuairim.

D'fhéadfadh rialacháin agus treoracha a bheith ina n-ionstraimí reachtaíochta nó neamh-reachtaíochta.  De ghnáth, glactar ionstraimí reachtaíochta ag Comhairle an Aontais Eorpaigh agus Parlaimint na hEorpa ag obair le chéile, bunaithe go dlíthiúil ar na conarthaí.  Glactar ionstraimí neamh-reachtaíochta ag an gCoimisiún Eorpach, faoi réir na n-ionstraimí reachtaíochta, chun mionsonraí a líonadh isteach.

## Cineáil
Seo a leanas na cúig chineál:
* Tagann rialachán i bhfeidhm ar an dtoirt i ngach ballstát ag an am gcéanna, amhail is gurb acht parlaiminte Eorpach atá ann.
* Cuireann treoir dualgas ar ballstáit rud éigin a dhéanamh, ach ní shainítear an modh chun é a bhaint amach.
* Tá cinneadh go hiomlán ceangailteach ó thaobh dlí, ach ar siúd ach amháin dá bhfuil sé seolta.
* Níl moladh ceangailteach ó thaobh dlí.
* Níl tuairim ceangailteach ó thaobh dlí.

Seo a leanas an téacs iomlán as Airteagal 288 den , agus ceangailteach a phlé:
:D'fhonn inniúlachtaí an Aontais a fheidhmiú, glacfaidh na hinstitiúidí rialacháin, treoracha, cinntí, moltaí agus tuairimí.

:Beidh feidhm ghinearálta ag **rialachán**. Beidh sé ina cheangal go huile agus go hiomlán agus infheidhme go díreach i ngach Ballstát.

:Beidh **treoir** ina ceangal, maidir leis an toradh atá le gnóthú, ar gach Ballstát chuig a ndíreofar í, ach fágfar faoi na húdaráis náisiúnta foirm agus modhanna a roghnú.

:Beidh an **cinneadh** ina cheangal go huile agus go hiomlán. Nuair a shonróidh cinneadh iad siúd chuig a ndíreofar é is orthu sin amháin a bheidh sé ina cheangal.

:Ní bheidh aon bhrí cheangailteach le **moltaí** ná le **tuairimí**.

## Féach freisin
* Dlí an Aontais Eorpaigh

## Tagairtí

Catagóir:Dlí an Aontais Eorpaigh
Ráth an Charainn

Is lios agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Ráth an Charainn** atá suite i gContae Thiobraid Árann, Éire.

## Suíomh
Tá Ráth an Charainn suite 1.6 km (1 mhíle) soir ó Ghabhal Luimnigh .

## Cur síos
Is lios trí-mhúrach é Ráth Charainn.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Thiobraid Árann
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta
Mol Ní Mhaoileoin (stair)

mion|293x293px|deilbhín
mion|226x226px|Dealbh, Sráid Suffolk, BÁC
De réir scéal cáiliúil béaloidis, ba chailín óg álainn í **Mol** **Ní Mhaoileoin**. D’oibrigh sí mar dhíoltóir éisc go dtí gur bhásaigh sí go tobann de bharr fiabhrais. Tar éis a báis, deir an scéal gur thosaigh a taibhse ag siúl shráideanna Bhaile Átha Cliath.

## Bunús
Níl aon fhreagra soiléir ann an duine fíor a bhí inti nó nach é. Tá roinnt teoiricí ann faoi cé a d’fhéadfadh sí a bheith bunaithe uirthi. Mhol teoiric amháin go bhfuil sí bunaithe ar bhean fhíor a fuair bás i mBaile Átha Cliath in 1699. Mar sin féin, leanann an díospóireacht ar aghaidh maidir le fírinne scéal Mhol Ní Mhaoileoin nó a mhalairt.

Tháinig an bailéad "Molly Malone" a ó pheann James Yorkston ó Dhún Éideann timpeall na bliana 1880.

## Dealbh Rynhart
Coimisiúnaíodh dealbh in 1987/1988 do cheiliúradh mílaoise Bhaile Átha Cliath.  Is í an t-ealaíontóir Jeanne Rynhart a chruthaigh í. 

Is tarraingt mhór do thurasóirí é ó shin.   Bíonn leasainmneacha leathgháirsiúla ag muintir na háite ar an dealbh, ós rud é go gcuireann sí in iúl go raibh cíocha móra éiritheacha ag Mol. Thairis sin, taispeánann an dealbh Mol ag caitheamh éadaí na seachtú haoise déag, nuair a bhí sé faiseanta ag na mná cuid mhór dá gcíocha a fhágáil ris.

Cuireadh an dealbh cré-umha ag bun Shráid Grafton ar dtús sular aistríodh í go dtí a suíomh reatha ar Shráid Suffolk sa bhliain 2014.

Tháinig drochdhath ar chliabhrach na deilbhe cáiliúla tar éis blianta fada de chuimilt. Creideann turasóirí gur ádh mór é cliabhrach na deilbhe a chuimilt. Ní théann an cleachtas seo siar ach go dtí 2012 agus creidtear gur thosaigh treoraí turasóireachta é. Bhí sé seo ina chúis chonspóide, agus imní ann nach raibh daoine ag léiriú meas ar Mhol.

I mí Aibreáin 2025, fógraíodh go mbeadh maoir ar patról ag an dealbh ó thús mhí na Bealtaine. Mar chuid den chlár, sheas na maoir in aice leis an dealbh agus rinne siad idirghabháil má chuaigh aon duine chun an cliabhrach a chuimilt. Níor éirigh leis an gclár seo agus fuarthas amach tar éis imscrúdú go raibh an dealbh corrach.

I mí Dheireadh Fómhair 2025, nochtadh dealbh athchóirithe don phobal.

## Foinsí

* Chraol TG4 clár faisnéis, “Scéalta Átha Cliath – Molly Malone”, sa bhliain 2011.

## Féach freisin

* ''Mol Ní Mhaoileoin'' (amhrán)

## Tagairtí

Catagóir:Dealbha
Catagóir:Fair City
Catagóir:Stair Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Catagóir:Taibhsí
Éanna Ó Cróinín

Is píobaire agus múinteoir ceoil as Contae na Mí é **Éanna Ó Cróinín**, a bhfuil cónaí air i Rann na Feirste. Tá aithne air mar shárcheoltóir agus mar chaomhnóir dílis ar cheol dúchasach na hÉireann, go háirithe ar an bpíb uilleann. Tá sé ag seinm agus ag teagasc le blianta fada, in Éirinn agus thar lear, agus tá baint aige le go leor tionscadal a bhaineann le taighde, taifeadadh agus cur chun cinn an cheoil thraidisiúnta. Bíonn Éanna ag teagasc mar chuid de chlár CUISLE i Scoil Cheoil na Crannóige, Gaoth Dobhair.

Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Píobairí
Catagóir:Ceoltóirí Gaelacha
Catagóir:Múinteoirí ceoil
Becky Ní Éallaithe

Is as Conamara i gContae na Gaillimhe do **Bhecky Ní Éallaithe** agus is ceoltóir consairtín agus damhsóir ar an sean-nós í. Thosaigh sí ar an gconsairtín agus í óg, ag freastal ar ranganna le Noel Hill. Chuaigh sí ar aghaidh ansin le céim a bhaint amach sa cheol traidisiúnta agus sa Ghaeilge ó Ollscoil Luimnigh sa bhliain 2022. Ó shin i leith, bíonn sí ag seinm agus ag damhsa ar fud na tíre agus níos faide i gcéin. Bíonn Becky ag teagasc mar chuid de chlár CUISLE i gConamara.

Catagóir:Daoine as Conamara
Catagóir:Ceoltóirí consairtín
Catagóir:Ceoltóirí Gaelacha
Catagóir:Daoine as Conamara
Ginchumas teanga

Is éard is **ginchumas teanga** ann ná an cumas chun teanga a ghiniúint, trína labhairt nó í a scríobh, mar shampla. Sainítear é mar chéim fhorbartha ar an ngabhchumas teanga. I scoileanna, is gnách go gcuirtear béim ar fhorbairt na scileanna ginchumais (éisteacht agus tuiscint) sula dtosaíonn daltaí ag labhairt sa sprioctheanga. Dar le hipitéis an chúlchéimnithe go gcailltear na scileanna ginchumais teanga níos tapúla ná scileanna gabhchumais teanga nuair nach gcleachtar iad.

## Féach freisin
* Gabhchumas teanga

## Tagairtí

Catagóir:Teangeolaíocht
Catagóir:Oideachas teanga
Gabhchumas teanga

Is éard is **gabhchumas teanga** ann ná an cumas chun teanga a thuiscint, trína cloisteáil nó í a léamh, mar shampla. Sainítear é mar chéim a thagann roimh an nginchumas teanga.

## Féach freisin
* Ginchumas teanga

## Tagairtí

Catagóir:Teangeolaíocht
Catagóir:Oideachas teanga
Galar ceirbreashoithíoch

Galair a bhaineann le fuileadáin san inchinn is iad  **galair cheirbreashoithíocha**, mar shampla stróc.   In Éirinn, is galar ceirbreashoithíoch (strócanna go hairithe) is cúis le 7.6% na mbásanna go léir (sa bhliain 2013). 

## Féach freisin

* Stróc,  Fuiliú ionchráiniach

## Tagairtí

Catagóir:Galair cheirbreashoithíocha
Rialachán (Aontas Eorpach)

Is gníomh dlí an Aontas Eorpach é **rialachán** a thagann i bhfeidhm ar an dtoirt i ngach ballstáit ag an am gcéanna.  Ní hionann rialacháin agus treoracha, a bhfuil orthu, ar a laghad go teoiriciúil, bheith trasuite i ndlí náisiúnta isteach.  Glactar rialacháin le modhanna éagsúla agus brath ar a n-ábhar.

In ainneoin an ainm, is reachtaíocht phríomha é rialachán seachas reachtaíocht tharmligthe.  Mar sin, glaoitear go minic "Achtanna" orthu (m.s. Acht um Sheirbhísí Digiteacha an Aontais Eorpaigh).

## Cur síos
Tá cur síos ar rialacháin an AE le fáil in Airteagal 288, Conradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh:
:D'fhonn inniúlachtaí an Aontais a fheidhmiú, glacfaidh na hinstitiúidí rialacháin, treoracha, cinntí, moltaí agus tuairimí.

:Beidh feidhm ghinearálta ag **rialachán**. Beidh sé ina cheangal go huile agus go hiomlán agus infheidhme go díreach i ngach Ballstát.

Is féidir leis an gComhairle údarás reachtaíochta a tharmligean don Choimisiún agus, ag brath ar ábhar agus feidhmiú dlí, is féidir leis an ndá fhoras dlíthe a dhéanamh.

Tá ann rialacháin ón gComhairle agus ón gCoimisiún.  Murab ionann is a dhéantar de ghnáth i gcórais náisiúnta, ní dhéantar idirdhealú cruinn in Airteagal 288 idir gníomhartha reachtaíochta agus riaracháin.

## Feidhmiú dlí
Is cosúil le gníomh reachtach na mballstát é rialachán.  Ní gá dó a bheith trasuite i ndlí náisiúnta isteach.  Mar sin, is gníomh an-chumhachtach é i gcóras reachtaíochta an AE.

Gabhann rialachán treis ar dlíthe náisiúnta.  Mar sin féin, rithtear go minic reachtaíocht ar ábhair iarmhartacha.  Agus cé go bhfuil éifeachtaí díreach ag rialachán de ghnáth, thug Cúirt Bhunreachtúil na Beilge breith nach féidir le forais idirnáisiúnta, amhail is an tAE, dearbhphrionsabail de bhunreacht tíre a shárú.

## Fo-aicmí
Seo a leanas formáid na dteideal he ghnáth:
:Rialachán ([*aonán*]) [*uimhir*] [*foras/ais*] [*dáta*] [*téacs*]

 

## Féach freisin
* Dlí an Aontais Eorpaigh
* Acquis communautaire
* EUR-Lex
* EudraLex
* Liosta de rialacháin an Aontais Eorpaigh

## Tagairtí

Catagóir:Dlí an Aontais Eorpaigh
Cuid na caillí

I mbéaloideas na hÉireann is éard a bhí i gceist le **cuid na caillí** ná giota feola friochta a ghreamaítí den bhalla le tairne i dtús na bliana agus a bhaintí agus a chuimlítí ansin le baill phianmhara nó bhreoite duine.

## Tagairtí

Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Catagóir:Cultúr Gaelach
Catagóir:Cailleacha
Catagóir:Leigheas malartach
Comórtas na mBailte Slachtmhara

mion|220x220px|Trá Lí, an Lárionad Uirbeach is Slachtmhaire in 2025
[mion|220x220px|Bhuaigh [Na Gleannta an Comórtas cúig uair]]
[mion|293x293px|Bhuaigh [Cathair na Mart an phríomhdhuais in 2001, 2006 & 2008. Cuimhneachán ar The Fairgreen.  ]]
Reáchtáiltear **Comórtas na mBailte Slachtmhara** gach bliain chun aitheantas a thabhairt do na cathracha, bailte agus sráidbhailte is slachtmhaire agus is tarraingtí in Éirinn. Tagann grúpaí pobail agus deonacha le chéile agus déanann siad oibreacha feabhsúcháin chun cuma níos deise a chur ar a gcomharsanacht le súil is go mbuafaidh siad duais. 

## Eagraíocht
Eagraíonn an Roinn Forbartha Tuaithe agus Pobail agus Gaeltachta an Comórtas, atá urraithe ag SuperValu.

Tugtar tacaíocht do ghrúpaí pobail faoin scéim seo trí mhaoiniú a chur ar fáil le haghaidh cuid de na hoibreacha feabhsúcháin.  Cabhraíonn an deontas le coistí a mbaile nó a sráidbhaile a chur isteach i gceann amháin de na catagóirí sin ar a laghad. Is féidir an deontas a chaitheamh ar thionscadail amhail bearradh fáil agus féir, plandaí a chur, péinteáil. Is buntáiste é má chuireann na tionscadail leis an mbithéagsúlacht agus le hinbhuanaitheacht timpeallachta.  D’fhéadfadh méid an mhaoinithe athrú ó bhliain go bliain, agus braitheann sé seo ar líon na ngrúpaí i limistéar an údaráis áitiúil a léiríonn spéis sa scéim.

Tá roinnt catagóirí éagsúla i gComórtas na mBailte Slachtmhara.

## Stair
Tá an comórtas ar siúl ó 1958.

Sa bhliain 2025, bhí 929 baile ag iomaíocht do na duaiseanna móra le rá, an líon is airde iontrálacha a fuarthas riamh i stair an chomórtais, rud a léirigh an spéis mhór leanúnach náisiúnta sa chomórtas.

## Féach freisin

* Na Bailte is Slachtmhaire in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Turasóireacht in Éirinn
Catagóir:Fáilteachas
Catagóir:Duaiseanna
Catagóir:Bailte is Slachtmhaire in Éirinn
Catagóir:Fáilte Ireland
Moladh (Aontas Eorpach)

Is gníomh nach bhfuil ceangailteach ó thaobh dlí é **moladh** atá sainmhínithe i nAirteagal 288 den  agus, dá réir sin, is cuid de dhlí tánaisteach an Aontais é.  Tá gníomh eile dá leithéid luaite sa chonradh agus é sin an tuairim.

Deirtear in Airteagal 288: 
: D'fhonn inniúlachtaí an Aontais a fheidhmiú, glacfaidh na hinstitiúidí rialacháin, treoracha, cinntí, moltaí agus tuairimí.

: ...

: Ní bheidh aon bhrí cheangailteach le **moltaí** ná le tuairimí.

Socraítear moltaí trí idirbheartaíocht faoi réir na nósanna imeachta is cuí.  Cé nach bhfuil *[[feidhm dlí]]* dhíreach acu, tá tionchar polaitiúil acu agus reachtaíocht á hullmhú sna ballstáit.

De réir Airteagail 292, is féidir leis an gCoimisiún Eorpach, agus i gcásanna áirithe Banc Ceannais Eorpach, moltaí a dhéanamh.

Deirtear in Airteagal 292:
: Glacfaidh an Chomhairle moltaí. Gníomhóidh sí ar thogra ón gCoimisiún sna cásanna uile ina bhforáiltear sna Conarthaí go nglacfaidh sí gníomhartha ar thogra ón gCoimisiún. Gníomhóidh sí d'aon toil sna réimsí sin inar gá aontoilíocht chun gníomh Aontais a ghlacadh. Déanfaidh an Coimisiún, agus an Banc Ceannais Eorpach sna cásanna sonracha dá bhforáiltear sna Conarthaí, moltaí a ghlacadh.

## Tuilleadh le léamh
* 

## Tagairtí

Catagóir:Dlí an Aontais Eorpaigh
Treoir (Aontas Eorpach)

Is gníomh dlí an Aontais Eorpaigh í **treoir** a chuireann dualgas ar ballstáit rud éigin a dhéanamh, ach ní shainítear an modh chun é a bhaint amach.  Glactar rialacháin le modhanna éagsúla agus brath ar a n-ábhar.  

## Téacs
Tosaítear treoracha le brollach agus roinnt réamhaithrisí agus tugtar chomhthéacs ó thaobh conarthaí de, tagairtí chuid reachtaíocht eile agus prionsabail chun an treoir a chur ar which justify the terms of the directive.

Ullmhaítear an téacs féin éigin ag an gCoimisiún Eorpach le cabhair ó saineolaithe.  Tugtar an dréacht do  agus Comhairle an Aontais Eorpaigh chun é a mheasúnú agus dá dheireadh a ghlacadh nó a dhiúltiú.

## Bunú dlí
Tá cur síos ar threoracha an AE le fáil in Airteagal 288, Conradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh:
:D'fhonn inniúlachtaí an Aontais a fheidhmiú, glacfaidh na hinstitiúidí rialacháin, treoracha, cinntí, moltaí agus tuairimí.

:...

:Beidh **treoir** ina ceangal, maidir leis an toradh atá le gnóthú, ar gach Ballstát chuig a ndíreofar í, ach fágfar faoi na húdaráis náisiúnta foirm agus modhanna a roghnú.

Is féidir leis an gComhairle údarás reachtaíochta a tharmligean don Choimisiún agus, ag brath ar ábhar agus feidhmiú dlí, is féidir leis an ndá fhoras dlíthe a dhéanamh.

Tá ann treoracha ón gComhairle agus ón gCoimisiún.  Murab ionann is a dhéantar de ghnáth i gcórais náisiúnta, ní dhéantar idirdhealú cruinn in Airteagal 288 idir gníomhartha reachtaíochta agus riaracháin.

## Éifeacht dlí
Ní chuireann treoracha faoi cheangail ach iadsan a bhfuil siad seolta chucu, a d'fhéadfadh bheith acu ballstát amháin nó grúpa dóibh.  De ghnáth, áfach, seachas treoracha maidir leis an gComhbheartas Talmhaíochta, bíonn gach ballstát den Aontas ina sheolaí.

### Cur chun feidhme
Tugann treoracha amchlár dosna ballstáit chun iad a chur chun feidhme.  Caithfidh na ballstáit iad a thrasuí) ina ndlí náisiúnta isteach.  Déantar seo gan stró i 99% de chásanna.

Má theipeann ar ballstát reachtaíocht cuí a dhéanamh, nó má theipeann air dáiríre cloí leis an treoir, d'fhéadfadh an coimisiún imeachtaí dlí a  thionscnamh in aghaidh an bhallstáit sa  (CBE).

### Éifeacht dhíreach
I dtosach báire, measadh nach raibh  treoracha ceangailteach ó thaobh dlí sular cuireadh chun feidhme iad ag na ballstáit.  Le himeacht ama, áfach, forbraíodh an dúnghaois darb ainm éifeacht dhíreach ag an gCBE, ina bhfuil éifeacht dlí ag treoir éigin, fiú muna gcuirtear i bhfeidhm i gceart í.

## Féach freisin
* Dlí an Aontais Eorpaigh
* Rialachán (Aontas Eorpach)
* Cinneadh réime
* EUR-Lex
* EudraLex
* Liosta de Threoracha an Aontais Eorpaigh

## Tagairtí

Catagóir:Dlí an Aontais Eorpaigh
Fórsaí Talún Albáin

Is iad **Fórsaí Talún na hAlbáine** *([[An Albáinis|Albáinis]]: Forca Tokësore të Republikës së Shqipërisë)* brainse fórsa talún de na Fórsaí Armtha Albáine.

## Misean
Is iad príomhaidhmeanna na bhFórsaí Talún den Albáin ná cosaint a thabhairt do Phoblacht na hAlbáine, a teorainneacha a dhaingniú, agus a neamhspléachas a chaomhnú. 

## Stair
Is aonad tosaíochta sa struchtúir na bhFórsaí Armtha é na Fórsaí Talún. Cruthaíodh iad ar an 29ú Lúnasa, 2000, le aonaid mhíleata ar fud an chríocha den Phoblacht na hAlbáine. Sa bhliain 2000, bhí cúig rannáin coisithe le 55 briogáidí agus 300 cathláin iomlonnaíodh i 167 ceantair difriúla.

## Struchtúr
Tá rannáin eagraíochtúil iomadúla sa forsaí talún.

* 31x31px **Fórsaí Talún**, i Zall-Herr
** Ceannas agus foireann, i Zall-Herr
** Comhlacht foireann tacaíochta, i Zall-Herr
** Slua Coisithe Tuaisceartach, i Vau i Dejës
** Cathlán Grúpa Coisithe Éadrom, i Zall-Herr
** Slua Coisithe Deisceartach, i Poshnjë
** Cathlán Cománlach (Albánach), i Zall-Herr
** Cathlán Oibríochtaí Speisialta, i Zall-Herr
** Slua Tacaíochta Comhrac, i Zall-Herr
** Garastúin "Zall-Herr", i Zall-Herr
** Ionad oilíuna, i Zall-Herr

## Tagairtí

# "Misin Idirnáisiúnta". Fórsaí Talún Albáin. Fuarthas 23ú Iúil 2016.
# "Struchtúir na Fórsaí Talún". Cartlannaíodh ón bhunchóip ar 15ú Iúil. Fuarthas 15ú Meitheamh 2020.
# https://www.aaf.mil.al/te-fundit/6829-forcave-te-armatosura-te-rsh-i-shtohet-edhe-nje-strukture-e-re-regjimenti-i-kembesorise-se-veriut
# https://www.aaf.mil.al/komanda-e-ft/129-te-rejat-e-fundit-nga-ft/6819-forca-tokesore-fillon-implementimin-e-struktures-se-re-krijohet-regjimenti-i-kembesorise-se-jugut
# https://www.aaf.mil.al/komanda-e-ft/122-struktura/127-struktura-e-forces-tokesore
Rakuten Viber

Ligeann an aip teachtaireachtaí **Viber** do dhaoine glaoch a chur ar dhaoine eile (cosúil le Whatsapp) nó teachtaireachtaí a sheoladh tríd an ngréasán domhanda.

Bunaíodh Viber Media in Iosrael sa bhliain 2010. Ceithre bliana níos déanaí, cheannaigh Rakuten (cuideachta Sheapánach) é ar $900 milliún.  I mí Iúil 2017, athraíodh ainm corparáideach na cuideachta ó "Viber Media" go "Rakuten Viber". Tugtar Viber air go coitianta.

Úsáideann Viber WiFi nó sonraí soghluaiste. Tá na seirbhísí le fáil saor in aisce (hlaoanna agus teachtaireachtaí saor in aisce idir úsáideoirí Viber), nó ar chostas íseal.  Ní gá ach d'uimhir ghutháin a dhearbhú

Bhí níos mó ná billiún úsáideoir ar fud an domhain ag Viber in 2024.  Tá Viber an-choitianta san Oirthear na hEorpa (an Rúis, an Bhéalarúis, an Úcráin, agus an Mholdóiv), san Iaráic, sa Neipeal, sna hOileáin Fhilipíneacha.
clé|mion|220x220px
clé|mion|392x392px

## Seirbhísí
**1. Teachtaireachtaí saor in aisce:**

* Téacs, grianghraif, físeáin, comhaid
* Teachtaireachtaí gutha agus físe 
* Greamáin agus GIFanna (55,000+)

**2. Glaoanna saor in aisce:**

* Glaoanna gutha agus físe idir úsáideoirí Viber (saor in aisce)
* Suas le 60 duine ag an am céanna
* Ardcháilíocht fuaime agus físe

**3. Viber Out:**

* Glaoanna ar chostas íseal chuig línte talún agus gutháin phóca (le táille)

**4. Grúpaí:**

* Grúpa-chomhráite le suas le 250 ball
* Pobail (Communities) - gan teorainn ar líon na mball

**5. Slándáil:**

* Criptiú ó cheann ceann ar gach glaoch agus teachtaireacht
* Ní féidir le duine ar bith (fiú Viber féin) na teachtaireachtaí a léamh
* Teachtaireachtaí rúnda/teachtaireachtaí a imíonn

**6. Gnéithe eile:**

* Sincrónú (fón, táibléad, ríomhaire)
* Botaí comhrá IS
* Nótaí agus meabhrúcháin
* Íocaíochtaí (Viber Pay i roinnt tíortha)

## Féach freisin

* Whatsapp
* Skype

## Tagairtí

Catagóir:Rakuten
Catagóir:Teileachumarsáid
Catagóir:Bogearraí
Catagóir:Aipeanna
Catagóir:Comhlachtaí Seapánacha
Franco Colapinto

Is tiománaí Airgintíneach de chuid Fhoirmle a hAon é **Franco Alejandro Colapinto**. Rugadh i bPilar, Buenos Aires é ar 27 Bealtaine 1993. Sa séasúr 2025, glacann sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon leis an fhoireann Alpine. Thiomáineadh sé le Williams roimhe sin.

## Tagairtí

Catagóir:Tiománaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh in 2003
Catagóir:Daoine beo
Cory Edwards

Is aisteoir Meiriceánach é **Cory Edwards** (a rugadh ar an 21 Lúnasa 1968). 

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Tuama Dinge na hAltóra

Is tuama áiléir le cruth dingeach agus séadchomhartha náisiúnta í **Tuama Dinge na hAltóra** atá suite i gContae Ros Comáin, Éire.

## Suíomh
Tá Tuama Dinge na hAltóra suite 5.4 km (3.4 mhíle) siar ó dheas ó Bhaile an Locha.

## Stair
Tógadh Tuama Dinge na hAltóra timpeall 2500–2000 RC.

## Cur síos
Tá an bealach isteach os comhair an deiscirt agus tá carraig aghaidh 2 m (6 tr 7 orlach) thaobh de. Tá cloch dín ag dul thar an mbealach isteach.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Ros Comáin
Catagóir:Tuamaí dingeacha
Tuairim (Aontas Eorpach)

Is gníomh dlíthiúil de chuid an Aontais Eorpaigh é **tuairim** agus, dá réir sin, is cuid de dhlí tánaisteach an Aontais é.  Eisítear tuairimí ag forais an Aontais i gcásanna áirithe atá foráilte i gconarthaí an Aontais Eorpaigh.

Sainmhínítear iad sa  (CFAE) mar ghníomhartha dlíthiúla nach bhfuil ceangailteach ó thaobh an dlí de.  

Deirtear in Airteagal 288 den CFAE: 
: D'fhonn inniúlachtaí an Aontais a fheidhmiú, glacfaidh na hinstitiúidí rialacháin, treoracha, cinntí, moltaí agus tuairimí.

: ...

: Ní bheidh aon bhrí cheangailteach le moltaí ná le **tuairimí**.

Cé nach bhfuil a aon bhrí cheangailteach le tuairimí, tá iarmhairtí dlíthiúla ag baint leo.  Mar shampla, ní féidir gníomh dlíthiúl áirithe a ghlacadh gan tuairim, má deirtear sna conarthaí gur gá a leithéid a bheith aige.

## Tagairtí

Catagóir:Dlí an Aontais Eorpaigh
Forógra Sollúnta de 1713

Forógra ba ea an **Forógra Sollúnta de 1713**, (; ), a d'eisigh an tImpire Naofa Rómhánach Séarlas VI, ar an 19 Aibreán 1713  chun a chinntiú go bhféadfaí an mhonarcacht Hapsburg, a chuimsigh Ard-Diúcacht na hOstaire, Ríocht na hUngáire, Ríocht na Cróite, Ríocht na Boihéime, Diúcacht Milano, Ríocht Napoli, Ríocht na Sardaine agus an Ísiltír Ostarach, a fháil  le hoidhreacht ag iníon amháin, gan a bheith roinnte. 

Ó 1713 i leith, ní raibh aon chlann ag Séarlas ná ag a bhean chéile Eilís Christine . Ó bhás a dhearthár ba shine, Seosamh I, sa bhliain 1711, ba é Séarlas an t-aon fhear a bhí fágtha de Theaghlach Hapsburgach . Bhí Seosamh tar éis bháis gan sliocht fireann, rud a d’fhág iníon Seosamh, Maria Josepha, an t-oidhre toimhdeach . Chuir sé sin dhá fhadhb i láthair. Ar dtús, bhí comhaontú roimhe seo lena dheartháir, ar a dtugtar an Comhaontú Frithpháirteach Comharbais (1703), d'aontaigh siad, in éagmais oidhrí fireann, go dtabharfaí clann mhná Iósaef tosaíocht ar chlann mhná Séarlais i ngach críoch Hapsburgach. Cé nach raibh aon chlann ag Séarlas, dá mbeadh iníonacha amháin ina dhiaidh, ghearrfaí as an oidhreacht iad. Ar an dara dul síos, toisc gur chuir dlí Salach cosc ar oidhreacht baineann, b'éigean do Séarlas VI bearta neamhghnácha a ghlacadh chun díospóid fhada comharbais a sheachaint, ó ba chinnte go ndéanfadh iarrthóirí eile cur i gcoinne oidhreachta ban.

## Tagairtí

Catagóir:1713
Catagóir:1713 Monarcacht Hapsburgach
Catagóir:1713 sa dlí
Catagóir:An Chróit faoi riail Hapsburgach
Catagóir:An Ungáir faoi riail Hapsburgach
Catagóir:Stair dhlíthiúil na hOstaire
Catagóir: Gníomhartha comharbais
Catagóir:Séarlas VI, Impire Naofa Rómhánach
Catagóir:Frederick Uilliam I na Prúise
Séarlas VI, An tImpire Naofa Rómhánach

Ba é **Séarlas VI** (; ); 1 Deireadh Fómhair 1685 – 20 Deireadh Fómhair 1740) an tImpire Naofa Rómhánach agus rialóir mhonarcacht na nOstaire Hapsburgaigh ó 1711 go dtí a bhás, ag teacht i gcomharbacht ar a dheartháir níos sine, Seosamh I. D'éiligh sé ríchathaoir na Spáinne gan rath i ndiaidh bhás a ghaoil, Séarlas&nbsp;II . Sa bhliain 1708, phós sé Elisabeth Christine ó Brunswick-Wolfenbüttel, agus rugadh ceathrar clainne dó leo: Leopold Johann (a fuair bás ina naíonán), Maria Theresa, Maria Anna (Gobharnóir na hÍsiltíre Ostaraigh ), agus Maria Amalia (a fuair bás ina naíonán freisin).

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe na Cróite
Catagóir:Ríthe na hUngáire
Catagóir:Básanna i 1740
Catagóir:Daoine a rugadh i 1685
Pól Deeds

Is é an Dr **Pól Deeds** an chéad Choimisinéir Gaeilge i dTuaisceart Éireann (a rugadh sa bhliain 1978).   Cruthaíodh an post seo faoi Acht Féiniúlachta agus Teanga Thuaisceart Éireann a ritheadh in 2022. 

## Gairm
Is as Bóthar na nGleanna in iarthar Bhéal Feirste é Pól Deeds. D'fhreastail sé ar Naomh Mhuire. Is é garmhac Jimmy Webb é, a raibh caidreamh fadtréimhseach aige leis an Andersonstown News. 

Is comhúdar é ar chaibidil dar teideal "The Irish Language in Belfast: the role of a language in post-conflict reconciliation" a foilsíodh in 2019. 

Bhí Deeds ina chomhordaitheoir agus ina phríomhfheidhmeannach ar An Droichead ó 2003 go 2023, eagraíocht Ghaeilge i ndeisceart Bhéal Feirste. Bhí sé mar chomhordaitheoir an tionscadail, freagrach as bainistiú na foirne agus an lárionaid, cúrsaí airgeadais agus mar sin de.  Sa bhliain 2012, bhí Deeds i mbun cás cúirte le hIontaobhas na Gaelscolaíochta  maidir le cúrsaí airgid.

Ceapadh Deeds mar leas-phríomhfheidhmeannach agus mar stiúrthóir ar sheirbhísí oideachais le Foras na Gaeilge in 2023.   Bhí sé ag tabhairt comhairle chomh maith do rialtais thuaidh agus theas chomh maith le comhlachtaí earnála poiblí agus príobháideacha maidir le cur chun cinn na teanga. 

Thacaigh Deeds  in 2025 leis an gcomharthaíocht dhátheangach ag Mórstáisiún Bhéal Feirste agus le polasaí nua Gaeilge Chomhairle Cathrach Bhéal Feirste.

Ar an 28 Deireadh Fómhair 2025, ceapadh Deeds mar choimisinéir don Ghaeilge i dTuaisceart Éireann.  Tá cumhacht ag Pól Deeds comhairle a thabhairt do chomhlachtaí poiblí ar chaighdeáin dea-chleachtais don teanga.  Tá dualgas ar an gCoimisinéir Gaeilge gearáin a fhiosrú maidir le neamh-chomhlíonadh na n-údarás poiblí i ndáil leis na caighdeáin teanga.

## Féach freisin

* Foras na Gaeilge
* Acht Féiniúlachta agus Teanga (Tuaisceart Éireann) 2022
* An Droichead (eagraíocht)

## Tagairtí

Catagóir:Lucht Fhoras na Gaeilge
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Coimisinéirí Gaeilge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Monika Ertl

Ba threallchogaí cumannach Gearmánach-Bolaivach í **Monika Ertl** (17 Lúnasa 1937 – 12 Bealtaine 1973), agus iníon an bholscaire Naitsíoch Hans Ertl a bhí inti. Is mó atá aithne uirthi as Coirnéal Roberto Quintanilla Pereira a chur chun báis, an fear a bhí freagrach as lámha Che Guevara a bhaint dá chorp. Bhain an feallmharú seo an teideal “Díoltasaí Che Guevara” amach di sa Ghearmáin. Lean sí uirthi ag freastal mar shaighdiúir san Ñancahuazú Guerrilla (Arm Saoirse Náisiúnta na Bolaive), ag cur in aghaidh rialtas na Bolaive, go dtí gur feallmharaíodh í ag an t-arm na Bolaive i 1973. Níor tugadh a corp ar ais dá teaghlach riamh, agus níl eolas ar shuíomh a tuama.

Rugadh Ertl i München. Tar éis an Dara Cogadh Domhanda, d’imigh a hathair ar imirce go dtí an Bholaiv, áit ar lean sé ag déanamh scannán agus ar chuaigh sé leis an feirmeoireacht. Nuair a bhí ina bean óg, ghabh Ertl lena hathair ar roinnt turas scannánaíochta agus d’fhoghlaim sí ceamara agus airm tine a úsáid. Chaith sí tréimhse ghearr pósta le linn na seascaidí, ach bhí sí míshásta agus í ag imirt ról bean chéile áilleagán den uasaicme. Tar éis a colscartha i 1969, chuaigh sí i mbun gníomhaíochta le marthanóirí ghluaiseacht réabhlóideach na Bolaive agus thosaigh sí caidreamh rómánsúil lena ceannaire, Inti Peredo, comharba Che Guevara. Maraíodh Peredo ag na póilíní Bolavach i La Paz ar an 9ú lá Meán Fómhair 1969. 

Tar éis bhás Peredo, chuaigh Ertl níos doimhne isteach san Ñancahuazú Guerrilla agus d’imigh sí  i bhfolach sa Bholaiv. Caitheadh amhras uirthi ag na bpóilíní tar éis robáil bainc ina raibh úsáid ag a carr chun éalú. De réir dealraimh, is i rith 1970, thosaigh sí ag pleanáil díoltais ar Roberto Quintanilla Pereira, a raibh baint aige le bás Che Guevara agus Peredo, agus thaistil sí go dtí an Ghearmáin faoi ainm bréige. Ba é Quintanilla ambasadóir ag an am agus ar 1ú lá Aibreán 1971 i Hamburg, maraíodh sa chonsalacht é. Cé nach bhfuil sé cruthaithe go hiomlán riamh, glacadh leis gurbh í a lámhaigh Quintanilla agus fuarthas teachtaireacht ag láthair an feallmharú ina raibh “Bua nó Bás” scríofa—mana an Ñancahuazú Guerrilla. 

Tar éis tréimse faoi bhreathnóireacht rúnda sa Bholaiv, rinneadh luíochán ar Ertl agus comrádaí eile agus maraíodh iad ag saighdiúirí Bolavach ar an 12ú lá Bealtaine 1973 in El Alto, La Paz. De réir a comrádaí Régis Debray, bhí sí freisin ag ullmhú don fhuadach ar iar-Cheann an Gheástaipó i Lyon, Klaus Barbie, le hé a thabhairt os comhair na cúirte sa Fhrainc, áit a raibh tóir air mar choirpeach cogaidh Naitsíoch. Ag an am sin, bhí Barbie ag comhoibriú leis na póilíní rúnda sa Bholaiv. Níor tugadh corp Monika Ertl dá teaghlach le cur i reilig, agus tá a huaigh anaithnid go dtí an lá inniu féin.
Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne

Is gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh í an **Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne** (**IECI**) (Béarla: *European Institute for Gender Equality (EIGE)*).  Faoi réir Rialachán an AE 1922/2006, bunaíodh an Institiúid ar an 20ú Nollaig 2006 chun comhionannas inscne a chur chun cinn.  Tá sí suite i Vilnias, an Liotuáin, agus tá oifig bheag aici sa Bhruiséal chun a bheith in ann dul i gcomhairle le forais Eorpacha eile.

Is ceart bunúsach é comhionannas inscne faoi .  Is príomh-bheartais den AE é, agus tá ról suntasach ag an IECI á chur chun cinn.  Tá dealú inscne ann is amhlaidh i gcónaí, áfach, i saol príobháideach agus gairmiúil san AE.

## Misean
Is lárionad eolais ar chomhionannas inscne san Eoraip é an IECI.  Is é a mhisean ná an comhionannas is a fhorbairt do ghach saoránach na hEorpa.

Déantar san institiúid mar a leanas:
* déantar taighde, bailítear agus anailísítear sonraí chun dealú inscne a laghdú
* déantar measúnú ar comhionannas inscne ó thaobh trasnachais de
* forbraítear uirlisí chun staidreamh inscne agus bailiúchán sonraí a feabhsú
* forbraítear uirlisí chun foréigean inscnebhunaithe agus leithcheal a chosc
* cuirtear tacaíocht theicniúil ar fáil ar son príomhshruthú inscne do ghach beartas an AE agus na mballstát.

Bhí dhá mheasúnacht seachtracha ag an institiúid thar na blianta.  Bhain an dara ceann an tátal gur éirigh leis an IECI go deimhin i féin a chur ar a boinn san AE mar lárionad eolais um chomhionannas inscne.

## Structúir eagraíochta
Is cuid de líonra gníomhaireachtaí dar teideal Ceartais agus Gnóthaí Baile (CGB) é an IECI.  Déantar a chuid aidhmeanna agus tascanna a tharmligean ag an gComhairle agus ag  Parlaimint.  Ceaptar bord bainistíochta le trí bliana chun plean oibre agus buiséad a ghlacadh.  Tá ann ar an mbord 18 ionadaí as ballstáit an AE chomh maith le hionadaí ón gCoimisiún.  I dteannta sin, tugann Fóram na Saineolaithe tacaíocht leis an ngníomhaireacht. 

Bíonn an Institiúid ag obair le forais, gníomhaireachtaí, ballstáit agus tíortha is iarrthóirí an AE.  Lena cois sin, i measc geallsealbhóirí eile tá comhpháirtithe sóisialta, eagraíochtaí sibhialta agus comhdheiseanna, an saol acadúil, ionaid taighde agus na meáin.

## Naisc sheachtracha
* 

## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh
Claonroinnt

mion|220x220px
mion|220x220px|Illinois District 4, 2004
[mion|230x230px|Scigphictiúr cáiliúl,  "The Gerry-Mander" 1812 Boston Centinel.  Ceapadh an téarma Béarla "gerrymandering" tar éis athbhreithniú a dhéanamh ar léarscáileanna [Massachusetts|Mhassachusetts de 1812 a shocraigh an Gobharnóir Elbridge Gerry, a thug faoi deara go raibh cuma an tsalamandair ar cheann de na ceantair.]]
Is éard is **claonroinnt** ann (**claonroinnt toghlach** de ghnáth) ná cleachtas polaitiúil ina dtarraingítear teorainneacha toghcheantair ar bhealach claonta chun buntáiste a thabhairt do pháirtí polaitiúil ar leith.

### Modh
Nuair a dhéantar athdhréachtú ar theorainneacha toghcheantair, is féidir leis an bpáirtí atá i gcumhacht na línte a tharraingt ar bhealach a chinnteann go mbuafaidh siad níos mó suíochán.

Is ionann é agus bheith ag imirt "cártaí marcáilte" - tá na rialacha á gcumadh chun toradh áirithe a chinntiú seachas ligean don vóta cothrom cinneadh a dhéanamh. Tá sé míchothrom mar chóras, cé go bhfuil sé dlíthiúil go minic.  Is ábhar conspóide mór é sna Stáit Aontaithe i gcónaí.

Bíonn cuid de na línte a tharraingítear timpeall ar cheantair vótála chomh cam le corrán ionas go gcuimseoidh siad tuilleadh vótóirí atá cláraithe le páirtí ar leith nó ar de bunadh eitneach ar leith iad.

### Sna Stáit Aontaithe
'Gerrymander' an focal Béarla, agus tugtar 'redistricting' sna Stáit Aontaithe ar an gcóras faoina ndéantar leasuithe ar na ceantair ina dtoghtar baill Chomhdhála.  Ceapadh an téarma Béarla "gerrymandering" tar éis athbhreithniú a dhéanamh ar léarscáileanna Mhassachusetts de 1812 a shocraigh an Gobharnóir Elbridge Gerry, a thug faoi deara go raibh cuma an tsalamandair ar cheann de na ceantair.

## Féach freisin

* Claonroinnt ar thoghlaigh sna Stáit Aontaithe

## Tagairtí

Catagóir:Claonroinnt
Catagóir:Polaitíocht
Catagóir:Camastaíl
Catagóir:Coireanna
Geraldine Heaney

Is í **Geraldine Heaney** an bhean is mó le rá sa **haca oighir**. Tá boinn Oilimpeacha agus Craobh an Domhain buaite aici.

## Tús a saoil
Rugadh Geraldine Heaney i gContae Ard Mhaca (ar an 1 Deireadh Fómhair 1967). Nuair nach raibh sí ach bliain d'aois,  bhog a muintir go Toronto nuair a thosaigh na Trioblóidí ó thuaidh.

Shocraigh siad síos i North York, Toronto, Ontario. Cé gur tógadh í i Ceanada, bhí bród i gcónaí uirthi as a bundúchas Éireannach agus tugann sí cuairt ar Uladh go rialta.

I North York, thit Geraldean i ngrá leis an haca oighir. D'imir sí ar rinceanna lasmuigh lena deartháireacha agus bhíodh sí mar chúl báire dóibh uaireanta. Bhí ábhair éagsúla aici – chomh maith leis an haca oighir, d'imir sí peil Ghaelach, sacar, daorchluiche agus haca líne.   Ag aois 13, i 1980, chuaigh sí le Toronto Aeros, an foireann a d'fhan sí leo ar feadh 18 séasúr.

## Gaisce le Toronto Aeros
Le Toronto Aeros, d'imir Geraldine níos mó ná 1,000 cluiche ag na leibhéil ba airde de haca oighir na mban. Chabhraigh sí leis an bhfoireann sé chraobh chúige a bhuachan in Ontario. Ainmníodh í mar chosantóir is fearr Chumann Haca Oighir Mhná Ontario trí huaire (1987–88, 1991–92, 1992–93). Ghlac sí páirt i gCraobh Náisiúnta Esso na mBan gach bliain ó 1987 go 2001 – an t-aon imreoir a rinne amhlaidh. Ainmníodh í mar "imreoir is luachmhaire" i 1992, agus mar "chosantóir is fearr" sna blianta 1993, 1997 agus 2001.
clé|mion|220x220px|Foireann náisiúnta Cheanadach sa bhliain 2002

## Gairm idirnáisiúnta
D'imir Geraldine 125 cluiche don fhoireann náisiúnta Cheanadach idir 1990 agus 2002. Ba í an chéad imreoir Ceanadach a d'imir 100 cluiche leis an bhfoireann náisiúnta. Scóráil sí 27 cúl agus fuair 66 cúnamh, ar iomlán de 93 pointe – an cosantóir is fearr riamh don fhoireann náisiúnta ó thaobh scórála.

### Craobhacha an Domhain
Ghlac Heaney páirt sna chéad seacht gCraobh Dhomhanda IIHF do Mhná (1990, 1992, 1994, 1997, 1999, 2000, 2001), agus bhuaigh sí bonn óir gach uair. I gcluichí na Craobhe Domhanda, tá taifid Cheanadacha aici mar chosantóir don líon cluichí is mó (35), cúil is mó (8), cúnamh is mó (28), agus pointí is mó (36). Ainmníodh í ar fhoireann na réalta i 1992 agus 1999, agus mar chosantóir is fearr ag stiúrthóireacht an IIHF i 1992 agus 1994.

Sa chraobh i 1990 – an chéad cheann riamh a bhí údaraithe ag an IIHF – scóráil sí ceann de na cúil is fearr i stair na haca oighir do mhná sa chluiche ceannais, rud a chabhraigh le Ceanada an chéad teideal domhanda a bhuachan.

## Féach freisin

* Haca oighir

## Tagairtí

Catagóir:Haca oighir
Catagóir:Daoine as Contae Ard Mhacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Lucht spóirt
Catagóir:Daoine Ceanadacha
Catagóir:Buaiteoirí bonn sna Cluichí Oilimpeacha
Aontas (scannán)

Is scannán é ***[[Aontas (scannán)|Aontas]]*** faoi thriúr ban ag teacht le chéile chun comhar creidmheasa a robáil. Is dé réir a chéile a fhaigheann an lucht féachana amach na fórsaí a bhrúigh gach duine acu i dtreo na coiriúlachta. Damian McCann agus Sarah Gordon a scríobh é agus McCann a stiúraigh. Is é an chéad fhadscannán ón gcomhlacht Púca Pictures.

## Scéal
Ní leanann *Aontas* gnáth-mhúnla na scannán gadaíochta ach cuirtear tús leis an scéil agus an robáil críochnaithe agus téitear siar in am go bhfeictear an méid a tharla roimhe sin. Chinn na scríbhneoirí ar an múnla seo ar mhaithe le haird an lucht féachana a dhíriú ar "na carachtair neamhfhoirfe chasta seo, le tuiscint agus comhbhá, ag cuimhniú nach bhfuil rud ar bith dubh agus bán."

Scéal lán castaí atá ann agus is de réir a chéile a thuigeann an lucht féachana cúinsí na gcarachtar agus na fáthanna ar shocraigh siad ar an mbeart seo. Dar le *[[The Irish News]],* tá *Aontas* "mar a bheadh bábóg Rúiseach ann, scéal taobh istigh de scéal eile taobh istigh de scéal arís eile agus mar sin de".

Ó thaobh stíle de, "cruthaíonn an ceol agus bogadh an cheamara atmaisféar bagrach agus tuigeann tú go bhfuil na mná seo lándáiríre, inchurtha ag uafás ar bith." Mar sin féin, tá greann ann chomh maith.

## Cliar
Ar na haisteoirí atá le feiceáil in *Aontas* tá Carrie Crowley (*[[An Cailín Ciúin]]*), Bríd Brennan (*[[Doineann (scannán)|Doineann]]*), Eva-Jane Gaffney (*[[Small Things Like These]]*), Seán T. Ó Meallaigh (*Doineann*), Marcus Lamb (*[[Rebellion]]*).

Chum an ceoltóir agus cumadóir Daithí (*[[Christy (scannán)|Christy]]*, *[[Lakelands]]*) fuaimrian *Aontas*, ceol tuineanta sintéiseora "a chuir le luas agus atmaisféar" an scannáin.

Ba iad Damian McCann agus Sarah Gordon a scríobh an script dá gcomhlacht Púca Films agus is é an dara scannán Gaeilge a stiúraigh McCann, tar éis *[[Doineann (scannán)|Doineann]]* a eisíodh in 2021. Órflaith Ní Chearnaigh a bhí ina léiritheoir air agus ba í Sorcha Nic Giolla Mhuire eagarthóir an scannáin. Mar léiritheoirí feidhmiúcháin bhí Máire Ní Chonláinn ó TG4, Karen Kirby ó BBC Gaeilge, Áine Walsh ón gCiste Craoltóireachta Gaeilge.

## Glacadh
Bhuaigh *Aontas* ‘Scannán na Bliana’ 2025 ag Gradaim Chumarsáide an Oireachtais i mBéal Feirste.

Ghnóthaigh an scannán sé ainmniúchán ag gradaim IFTA 2026: "Scannán na Bliana", "Script na Bliana", "Aisteoir Mná na Bliana" (Carrie Crowley), "Aisteoir Tacaíochta" (Seán T. Ó Meallaigh agus Bríd Brennan) agus fuaimrian nuachumtha.

Fuair an scannán lucht féachana i mbreis agus 30 féile idirnáisiúnta sa tSín, i Meiriceá, sa Fhrainc, sa Ghearmáin agus in Éirinn.

## Naisc sheachtracha
* Léirmheas san *[[The Irish News|Irish News]]*: "Beidh an pobal agus criticeoirí ar aon intinn faoi Aontas"
* Agallamh ar *[[An Cúinne Dána]]* (RnaG): "Aontas"
* Agallamh ar Raidió na Life: "Scannán Heist as Gaeilge"

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin aicsin
Catagóir:Scannáin na hÉireann
Catagóir:Scannáin Ghaeilge
Catagóir:Scannáin 2025
Catagóir:2025
An Fia sa Choill

Is leabhar do pháistí é ***[[An Fia sa Choill]]*** le Sadhbh Devlin. Is í Anastasia Melnykova a mhaisigh é agus Futa Fata a d'fhoilsigh. Leagan úr ar sheanscéal Fiannaíochta Sadhbh agus Finn mhic Chumhaill atá ann. Tá sé dírithe ar pháistí atá beagán níos sine. Tá ealaín an leabhair ina chumasc idir stíl traidisiúnta Gaelach agus ealaín nua-aimseartha.

## Glacadh
Ainmníodh *An Fia sa Choill* ar ghearrliosta Leabhar Páistí na Bliana (do shóisir) ag Gradaim Leabhar na Bliana An Post 2025, an chéad uair ar ainmníodh leabhar Gaeilge sa chatagóir sin. Céim chun cinn a bhí ann – táthar tar éis suntas a dhéanadh den nós a bhí á cleachtadh ag lucht eagraithe na ngradam sin leabhair i mBéarla amháin a ainmniú sna catagóirí go léir seachas an t-aon cheann amháin a bhaineann go sonrach leis an nGaeilge, ó bunaíodh iad scór bliain roimhe. Bhí borradh tar éis teacht ar iarrthóirí Gaeilge sa chatagóir sin, a shroich os cionn 6% sa bhliain sin. Dúirt an Devlin go bhfuil sí ag súil go n-osclóidh sé seo "an doras do níos mó leabhair Ghaeilge do pháistí, agus nach mbeidh muid á gcur i mboscaí."

## Naisc sheachtracha
* Gradaim Leabhair An Post: An Fia sa Choill

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair do pháistí
Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Catagóir:Leabhair Éireannacha
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2024
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2020idí
Liobrálachas sóisialta

mion|220x220px|"Quaerite Libertatem et Altruismum" (Laidin)
Is éard atá i gceist le **liobrálachas sóisialta** ná fealsúnacht pholaitíochta atá suite idir an liobrálachas clasaiceach agus an sóisialachas. 

Creideann an liobrálach sóisialta :

**Ó thaobh an liobrálachais de:**

* I saoirse an duine aonair
* I gcearta sibhialta agus daonlathas
* I saormhargadh (go bunúsach)

**Ach freisin (an ghné shóisialta):**

* Go bhfuil ról lárnach ag an stát chun cothromaíocht shóisialta a chruthú
* Go gcaithfidh an rialtas idirghabháil sa gheilleagar chun daoine a chosaint
* I gcóras leasa shóisialta láidir (cúram sláinte, oideachas, pinsin, srl.)
* Go gcaithfidh an stát cabhrú leo siúd atá faoi mhíbhuntáiste

**Samplaí de pháirtithe sóisialliobrálach:**

* D66 san Ísiltír
* Fianna Fáil in Éirinn  
* An Páirtí Daonlathach Liobrálach sa Ríocht Aontaithe

## Féach freisin

* Liobrálachas
* Liobraíochas (fealsúnacht)

## Tagairtí

Catagóir:Liobrálachas clasaiceach
Catagóir:Gluaiseachtaí polaitiúla
Catagóir:Idé-eolaíochtaí polaitiúla
Catagóir:Liobrálachas
Catagóir:Indibhidiúlachas
Cinneadh (Aontas Eorpach)

I gcóras Dlí an Aontais Eorpaigh, is ionstraim dlíthiúil é  **cinneadh** atá ceangailteach ó thaobh dlí orthu siúd atá ina seolaithe.  Sainmhínítear é i nAirteagal 288 den  agus, dá réir sin, is cuid de dhlí tánaisteach an Aontais é.  D'fhéadfadh cinneadh a bheith seolta chuig ballstáit nó daoine.  Is féidir le Comhairle an Aontais Eorpaigh chumhacht chun cinneadh a dhéanamh a tharmligean faoin gCoimisiún Eorpach.

Tá roinnt nósanna imeachta reachtaíochta ann ag brath ar ábhar an chinnte.
* Gnáthnós imeachta reachtach (aitheanta roimhe seo mar *nós imeachta na comhchinnteoireachta*): caithfidh idir Parlaimint na hEorpa agus an comhairle bheith ar aon ghuth agus is féidir leo ar aon leasuithe a mholadh
* Nós imeachta an aontaithe: caithfidh idir Parlaimint agus an Coimisiún bheith aontaithe ach níl cead ag Parlaimint leasaithe a mholadh
* Nós imeachta comhairliúcháin: is leis an gCoimisiún amháin an cinneadh, a théann ach abhainn i gcomhairle le Parlaimint
* I roinnt cásanna, amhail is beartas iomaíochta, is féidir leis an gCoimisiún cinntí a dhéanamh ina aonar.

Baintear leas as cinntí mar shampla le haghaidh rialuithe cumaisc agus ábhair talamhaíochta ó lá go lá.

Tá *[[locus standi]]* ag daoine nó "gnóthais" seolaithe sa chinneadh é a cheistiú, ach caithfear seo a dhéanamh laistigh de shé sheachtain. 

Ar bhonn cásdlí, tá éifeacht dhíreach ag cinntí, agus dá bharr, tá cead ag duine iad a lua os comhair cúirteanna náisiúnta.

## Tagairtí

Catagóir:Dlí an Aontais Eorpaigh