open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jessica Merkens

Is luas-scátálaí fadraoin agus maratóin í **Jessica Merkens** ón Ísiltír. Is iriseoir spóirt agus imscrúdaitheach í freisin, chomh maith le podchraoltóir agus údar. Déanann sí speisialtóireacht san iriseoireacht spóirt agus san iriseoireacht iniúchta. Tá léirithe déanta aici don *de Volkskrant*, *NRC*, agus *Reporter Radio* (KRO-NCRV), ag díriú go príomha ar spórt. Scríobhann sí faoin scátáil, rothaíocht, agus trí-atlain do réimse irisí agus meáin Bhéarla. Ina theannta sin, d’fhoilsigh sí an leabhar *"Op Eigen Houtje"* sa bhliain 2023, a thugann léargas ar na scéalta iontacha faoi mhná i dTuras an Aon Chathair Déag.

## Údar

I mí Eanáir 2023, d’fhoilsigh Jessica Merkens a céad leabhar le foilsitheoir Ambo/Anthos. Tugann *"Op Eigen Houtje"* léargas speisialta agus uathúil ar stair scátáil na mban san Ísiltír, ó 1890 go dtí an lá atá inniu ann. Déanann sí cur síos ar na heachtraí spreagúla a bhain le fíorlaochra scátála i dTuras an Aon Chathair Déag.

Níor ghlac Jessica Merkens, mar scátálaí maratóin, páirt riamh i dTuras an Aon Chathair Déag. Ach, spreagtha ag fiosracht faoin gcaoi ar fhorbair a suim i scátáil, rinne sí imscrúdú ar stair na mban in *Tocht der Tochten*. Thug an t-imscrúdú seo í ar ais go deireadh an naoú haois déag, áit ar tháinig sí ar scéalta dochreidte a réamhtheachtaithe. Ní in aghaidh tuirse agus na dúshláin nádúrtha amháin a throid na mná seo, ach in aghaidh réamhchlaonta agus a raibh an tsochaí ag súil uathu freisin.

In *"Op Eigen Houtje"*, tugann Jessica Merkens le chéile na scéalta spreagúla faoi mhná a rinne gaiscí urghnácha, in ainneoin na mbacanna cultúrtha a bhí rompu.

Sa chéad mhí tar éis an fhoilsithe, fuair an leabhar a lán aiseolas dearfach ó léirmheastóirí agus sna meáin.

## Tagairtí

Catagóir:Luas-scátálaithe na hÍsiltíre
Catagóir:Podchraoltóirí Ísiltíreacha
Vlorë

Is é **Vlorë** an tríú cathair is mó san Albáin agus príomhchathair Chontae Vlorë agus Bardas Vlorë. Tá sé suite in iardheisceart na hAlbáine, idir Bá Vlorë agus bunchnoic na Sléibhte Ceireánacha, ar feadh chóstaí Mhuir Aidriad agus na Mara Iónaí. Bíonn aeráid Mheánmhuirí ann, faoi thionchar na Sléibhte Ceireánacha agus na Meánmhara.

Bhí limistéar cósta Vlorë ar cheann de na suíomhanna Illirianacha ina raibh gníomhaíocht réamhuirbeach ón 11ú–10ú haois RCR. Rinne na Sean-Ghréagaigh coilíniú ar an gceantar. Bhí calafort mór daingnithe, cuid de faoi uisce anois, in Triport, siar ó thuaidh ó Vlorë an lae inniu. Bhí daoine ina gcónaí ann ón 6ú haois RCR go dtí an 2ú haois AD, agus bhí an port an-ghníomhach ó ré ársa na Sean-Ghréige go dtí an Mheánaois ar a laghad. Dúradh gur aistríodh an chathair ársa ó Triport go dtí an áit ina bhfuil Vlorë anois. I lár na cathrach nua-aimseartha tá iarsmaí seandálaíochta a théann siar go dtí an chianaois dhéanach. Luaitear an t-ainm *Aulon* (Sean-Ghréigis: *Αὐλών*, “caineál, gleann”), as ar tháinig an t-ainm Vlorë, i bhfoinsí stairiúla chomh fada siar leis an 2ú haois CE. Chloígh grúpaí éagsúla an chathair anuas tríd an stair, ina measc, na Rómhánaigh, na Biosántaigh, na Normannaigh, na Veinéisigh agus na hOtamánaigh.

San 18ú agus 19ú haois, forbraíodh féiniúlacht náisiúnta san Albáin, as ar eascair an Athbheochan Albánach sa 19ú agus 20ú haois. Bhí ról tábhachtach ag Vlorë i ngluaiseacht neamhspleáchais na tíre, mar lárionad do bhunaitheoirí na hAlbáine, a shínigh Forógra na Saoirse ar an 28 Samhain 1912 ag Tionól Vlorë.

Sa lá atá inniu ann, tá Vlorë ar cheann de na cathracha is tábhachtaí i ndeisceart na hAlbáine agus i réigiún Labëria a bhfuil clú agus cáil air as a chultúr, a thraidisiúin agus a bhéaloideas. 

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha san Albáin
Fraiceáil

mion
Is éard atá i gceist le **fraiceáil** nó **scoilteadh hiodrálach** ná modh a úsáidtear chun ola nó gás a bhaint as carraigeacha agus as áiteanna eile. Déantar leacht a instealladh faoi ardbhrú isteach i gcarraigeacha faoi thalamh, tollphoill, agus araile, chun scoilteanna atá ann cheana féin a oscailt d’fhonn ola nó gás a bhaint amach.

### Conspóidí

## Féach freisin

* Ola agus peitriliam

## Tagairtí

Catagóir:Scoilteadh hiodrálach
Stáisiún Traenach Inis Glas

Is stáisiún traenach é **Stáisiún Traenach Inis Glas** () atá suite in Inis Glas, Contae Aontroma. D'oscail an stáisiún ar 11 Aibreán 1848. **Gabhal Charraig Fhearghais** () a bhí air go 10 Eanáir 1893.

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Caisleán Sruthair

Is fothrach túrtheach in aice le Sruthair i gContae Mhaigh Eo, Éire, é **Caisleán Sruthair**. Tógadh an caisleán c.1238, in aice leis an Abhainn Dhubh ag teorainn Chontae Mhaigh Eo agus Chontae na Gaillimhe ag muintir de Burgh. Thug a athair Richard Óg de Burgh, 2ú Iarla Uladh, do John de Burgh é sa bhliain 1308.

## Stair
Gabhadh an caisleán sa bhliain 1570 ag fórsa láidir faoi cheannas Sir Edward Fitton, Uachtarán Chonnacht agus Leas-Chisteoir na hÉireann, ba iad Mac Domhnáill Gallogáigh go príomha a bhí san fhórsa. Threoraigh Mac Uilliam Uachtar, Tiarna Thuamhumhan, de Burghs Mhaigh Eo agus Mhic Dhomhnaill Mhaigh Eo fórsa chun an caisleán a athghabháil, ach níor éirigh leo. Maraíodh taoiseach Mhic Dhomhnáill Gallogláigh Calvagh McDonnell ar 18 Meitheamh 1570 agus le linn an chatha bhí Edward Fitton gan capall agus gortaíodh go dona ina aghaidh.

Ghabh William Burke seilbh ar an gcaisleán, agus thug sé dá mhac John Burke é sa bhliain 1574. Sa bhliain 1610, thug Risteard de Búrca, 4ú hIarla Clanricarde, an caisleán agus na tailte ar léas do Pierce Lynch na Gaillimhe.

Úsáidtear an túrtheach agus a pháirc chun caoirigh a choinneáil anois.

## Tagairtí

* Caisleán Sruthair 
* Stair Sruthair 
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Caisleáin i gContae Mhaigh Eo
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Ken Reid

B'iriseoir de chuid Thuaisceart na hÉireann é **Kenneth Reid** (23 Meitheamh 1955 - 19 Samhain 2024). Rugadh i mBéal Feirste é. B'eagarthóir polaitíochta d'UTV é, d'éirigh sé as ar 31 Márta 2021.

## Gairm bheatha
D'oibrigh Reid leis an News Letter (ó 1977 go 1984), Sunday News (ó 1984 go 1987) agus an Cork Examiner (ó 1987 go 1994). Chuaigh sé UTV i 1994. 

## Saol pearsanta
D'fhreastail sé aran gColáiste Meitidisteach agus ar Ollscoil Hull. 

Bhí sé pósta agus bhí triúr páiste aige. 

Thacaigh sé Cliftonville, Everton agus Ballymena.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Daoine ón Irish Examiner
Máire Geoghegan-Quinn

Is polaiteoir agus ball den pháirtí Fianna Fáil í **Máire Geoghegan-Quinn** (a rugadh ar an 5 Meán Fómhair 1950).  

Bhí cúlra láidir polaitíochta ag Máire Geoghegan-Quinn. Chleacht sí obair phobail agus polaitíocht phobail ó bhí sí ina seanghasúr. Bhí an t-ainm Geoghegan in airde i bhFianna Fáil.

Bhí Geoghegan-Quinn ar dhuine de na polaiteoirí is mó a bhí luaite le cás na Gaeilge agus na Gaeltachta le linn na 1970idí-1990idí; bhí sí ina Aire  Gaeltachta 1979 go 1981. 

## Féach freisin

* Gaillimh Thiar (Dáilcheantar)

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann
Catagóir:Baill den 27ú Dáil
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Baill den 25ú Dáil
Catagóir:Baill den 24ú Dáil
Catagóir:Baill den 23ú Dáil
Catagóir:Baill den 22ú Dáil
Catagóir:Baill den 21ú Dáil
Catagóir:Baill den 20ú Dáil
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Mná
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Gaillimh Thiar (Dáilcheantar)
Catagóir:Coimisinéirí Eorpacha
Tiobraid Árann Thuaidh (Dáilcheantar)

Is  Dáilcheantar 3 suíochán é **Tiobraid Árann Thuaidh**. In 2024, bhí Tiobraid Árann roinnte ina dhá dháilcheantar trí shuíochán. Dáilcheantar cúig shuíochán a bhí ann in 2020. 

Síneann an dáilcheantar ó Dhurlas Éile ó thuaidh go Ros Cré agus Aonach Urmhumhan chomh fada le bruach na Sionainne. Bhí cuid d’iarthar Chill Chainnigh timpeall ar Áth na nUrlainn curtha leis in 2024, limistéar ina raibh thart ar 4,000 vóta.
clé|mion|Michael Lowry, 2024
[clé|mion|[Alan Kelly (polaiteoir)|Alan Kelly, 2016]]

## Toghcháin
**2011** (3 suíochán)

Toghadh  Michael Lowry (Nspl), Alan Kelly (LO) agus Noel Coonan (FG) 

**2020** (5 suíochán)

Michael Lowry (Nspl) a bhí ar bharr an chomhairimh in 2020 agus in 2016 nuair a bhí an contae ar fad ina dháilcheantar amháin.   I dtuaisceart an chontae atá a bhunáit tacaíochta, ó chuir  Fine Gael cosc air seasamh in olltoghchán 1997 de bharr líomhaintí tromchúiseacha a rinneadh nuair a bhí sé ina Aire i rialtas John Bruton.

**2024** (3 suíochán)

In Aonach Urmhumhan atá Alan Kelly (LO) lonnaithe agus bhí sciob sceab ar vótaí sa mbaile sin idir é féin agus Michael Smith Óg, FF (is mac é Michael Smith Óg leis an iarAire Michael Smith Mór, a raibh suíochán aige ar feadh na mblianta). 

Sa deireadh thiar thall, toghadh in 2024 Ryan O'Meara (FF) agus atoghadh Michael Lowry (Nspl) agus Alan Kelly (LO).

## Féach freisin

* Polaiteoirí i dTiobraid Árann Thuaidh
* Contae Thiobraid Árann Thuaidh
* Tiobraid Árann (Dáilcheantar go dtí 2020)
* Polaiteoirí i dTiobraid Árann Theas
* Contae Thiobraid Árann Theas

## Tagairtí

Catagóir:Dáilcheantair
Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Tiobraid Árann Thuaidh (Dáilcheantar)
Tiobraid Árann Theas (Dáilcheantar)

Is Dáilcheantar 3 shuíochán é **Tiobraid Árann Theas**.  

Sa bhliain 2024, bhí Tiobraid Árann roinnte ina dhá dháilcheantar trí shuíochán.  Dáilcheantar cúig shuíochán a bhí ann sa bhliain 2020.

clé|mion|Mattie McGrath, 2022
clé|mion|Séamus Healy, 2015

## Toghcháin
Bhí Tiobraid Árann Theas ina dháilcheantar as féin in 2011.  Ba é Séamas Healy (WUA), Workers and Unemployed Action), a fuair an chéad suíochán  i dTiobraid Árann Theas  in 2011, suíochán a bhuaigh sé in 2016 ach theip air é a fháil in 2020. D'éirigh le Fine Gael suíochán a fháil  in 2011 i dTiobraid Árann Theas nuair a  toghadh Tom Hayes.   Ach níor éirigh le Fine Gael suíochán a fháil i dTiobraid Árann le linn 2016-2020. 

In 2007 a toghadh Mattie McGrath den chéad uair  dó Fianna Fáil. D'fhág sé an páirtí mar nach nglacfadh Ardoifig an pháirtí leis mar iarrthóir agus toghadh é mar Neamhspleách in 2011.  Dá mhéad magadh a dhéantar faoi Mhattie McGrath (Nspl) sna meáin náisiúnta is ea is mó a thacaíocht i measc a mhuintire i ndeisceart Thiobraid Árann.As an gCaisleán Nua atá Mattie McGrath, ceantar a bhí aitheanta mar Bhreac-Ghaeltacht suas go dtí 1956. Tá smeadar Gaeilge ag Mattie McGrath.

**2020**

Fuair Martin Brown (SF) suíochán do Shinn Féin. Bhí vóta ard céadrogha aige – 10,004 – agus fuair sé 2,082 vótaí aistrithe ó Shéamas Healy (WUA) agus bhí an an tríú suíochán as na cúig shuíochán aige dá bharr.

**2024**

Bhí dháréag iarrthóirí san iomaíocht in 2024, agus bhí triúr le toghadh. 

Sa deireadh thiar thall, toghadh in 2024 Michael Murphy (FG), Séamus Healy (Nspl), agus  Mattie McGrath (Nspl). Theip ar  Martin Brown (SF).

## Féach freisin

* Polaiteoirí i dTiobraid Árann Theas
* Tiobraid Árann Thuaidh (Dáilcheantar)
* Tiobraid Árann (Dáilcheantar go dtí 2020)
* Polaiteoirí i dTiobraid Árann Thuaidh
* Contae Thiobraid Árann Theas
* Contae Thiobraid Árann Thuaidh

## Tagairtí

Catagóir:Dáilcheantair
Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Tiobraid Árann Thuaidh (Dáilcheantar)
Catagóir:Tiobraid Árann Theas (Dáilcheantar)
Stáisiún Traenach Ard Mhic Nasca

Is stad traenach é **Stáisiún Traenach Ard Mhic Nasca** atá suite in Ard Mhic Nasca, Contae an Dúin. D'oscail an stáisiún ar 2 Lúnasa 1848. 

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Mícheál Ó Coileáin (idirdhealú)

* Mícheál Ó Coileáin (réabhlóidí), 1890-1922
* Michael Collins (spásaire), 1930-1921
* Michael Collins (polaiteoir), Independent Ireland, i gCorcaigh Thiar Theas
Cill Mhantáin-Loch Garman (Dáilcheantar)

Tháinig **Dáilcheantar Cill Mhantáin-Loch Garman** ar an bhfód sa bhliain 2024. . Chun an dáilcheantar a cruthú nascadh sciar de dheisceart Chill Mhantáin le tuaisceart Loch Garmann: ón Inbhear Mór soir i dtreo Shíol Éalaigh agus Tigh na hÉille i gCill Mhantáin, curtha leis an gceantar a shíneann ó Ghuaire le cósta go Cill Mhucraise agus soir go Bun Clóidí i dtuaisceart Loch Garman.
clé|mion|Malcolm Byrne, FF, 2019

## Toghcháin
**2024**

Níor sheas ceachtar de na Teachtaí Dála a toghadh in 2020, i gCill Mhantáin ná i Loch Garman sa dáilcheantar nua. De réir torthaí na dtoghchán áitiúil 2024 bhí Fianna Fáil níos láidre ná Fine Gael sa dáilcheantar seo agus thart ar 33% den vóta acu.

Tagann an Seanadóir Malcolm Byrne (FF) as ceantar Ghuaire.

Sa deireadh thiar thall, toghadh in 2024 Malcolm Byrne (FF), Brian Brennan (FG) agus Fionntán Ó Súilleabháin (SF).

## Féach freisin

* Polaiteoirí i gCill Mhantáin-Loch Garman
* Cill Mhantáin (Dáilcheantar)
* Loch Garman (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Dáilcheantair
Catagóir:Cill Mhantáin-Loch Garman (Dáilcheantar)
Catagóir:Contae Chill Mhantáin
Catagóir:Contae Loch Garman
Tinteán (idirdhealú)

* TINTEÁN: feachtas chun dul i ngleic leis an ngéarchéim tithíochta sa Ghaeltacht
* Tinteán: iris ón Astráil
Claonpháirteachas

mion|NORTHERN IRELAND- STORMONT, COLLUSION, AND THE FINUCANE INQUIRY
I réimse an gnó, is éard atá i gceist le **claonpháirteachas** na straitéis frithiomaíoch, nuair a mbíonn comhlachtaí róbháúil le comhlachtaí eile in aghaidh tríú páirtí; bíonn a n-iompar comhcheilgeach de ghnáth. Uaireanta tagann gnólachtaí le chéile chun srian a chur ar an aschur nó praghasanna a shocrú agus níos mó brabúis a dhéanamh (tugaimid cairtéal ar an dream seo). 

B'fhéidir go bhfuil an cleachtas éagothrom agus míchuí*,* ach níl an claonpháirteachas in éadan an dlí i gcónaí. Uaireanta bíonn an claonpháirteachas mídhleathach ach tá sé thar a bheith deacair é a chruthú.

## Tuaisceart Éireann
Ar an 25 Samhain 2024, san Ard-Chúirt i mBéal Feirste, cuireadh tús le cás dlí sibhialta, faoi chlaonpháirteachas na Breataine, atáthar a thabhairt in aghaidh Rialtas na Breataine as dúnmharuithe a rinne paraimíleataigh dhílseacha le linn na coimhlinte ó thuaidh. Tá na teaghlaigh ag lorg damáistí ar an mBreatain as dul i gclaonpháirt leis na marfóirí. Baineann an cás le lear mór arm a tugadh isteach sa Tuaisceart ón Afraic Theas i 1987 agus ar baineadh úsáid astu le 70 duine ar a laghad a dhúnmharú.

Sa bhliain 2016 rinne an SPTÉ coimisiúnú ar an tuarascáil Kenova ar threoir ó Sheirbhís Ionchúiseamh Thuaisceart Éireann.

Foilsíodh Tuarascáil Dheiridh Kenova ar an 9 Nollaig 2025.  Maidir le   Ionsaithe buamála ar Bhaile Átha Cliath agus ar Mhuineachán, 1974 de réir na Tuarascála, bhí a fhios ag an CRU agus Fórsaí Cosanta na Breataine cé a leag na buamaí.  Ach níor thug éinne os comhair na cúirte, riamh.

## Féach freisin

* Cairtéal 
* Comhcheilg
* Sléacht Loch an Oileáin,   Drong Ghleann Anna,   Dumharú Pat Finucane,   Dúnmharuithe Craigavon (1991)
* Oibríocht Kenova

## Tagairtí

Catagóir:Gnó
Catagóir:Coireanna
Catagóir:Na Trioblóidí
Catagóir:Teoiric cluichí
Catagóir:Comhcheilg choiriúil
Catagóir:Comhcheilg
Catagóir:Straitéis thairisceana
Catagóir:Cleachtais frithiomaíocha
Catagóir:Comhchealga
Tecumseh

Ceann feadhna agus laoch de chuid na Seánaithe ab ea **Tecumseh** (c. 1768–5 Deireadh Fómhair 1813) a chuir frithsheasmhacht chun cinn in aghaidh leathnú na Stát Aontaithe ar thailte Mheiriceá Dhúchasach. Agus é ina óráidí áititheach, thaistil Tecumseh go forleathan, ag cruthú Cónaidhm Mheiriceánach Dúchasach agus ag cur aontacht idirtreibheach chun cinn. Cé gur tháinig deireadh lena iarrachtaí chun Meiriceánaigh Dhúchasacha a aontú nuair a fuair sé bás i gCogadh na bliana 1812, bhí sé ina laoch íocónach tíre i stair mhóréilimh Mheiriceá, Dhúchasach agus i gCeanada.

Rugadh Tecumseh in Ohio, mar atá anois ann, ag am a raibh na Seánaithes. as na ceithre hairde, ag teacht le chéile arís ina dtír dhúchais i nGleann Ohio . Le linn a óige, chaill na Seánaithe críoch do na coilíneachtaí Meiriceánacha a bhí ag dul i méid i rith an ama sraith coinbhleachtaí teorann. Maraíodh athair Tecumseh i gcath in aghaidh coilínigh Mheiriceá sa bhliain 1774. Ina dhiaidh sin fuair Tecumseh meantóireacht óna dheartháir níos sine Cheeseekau, ceannaire cogaidh iomráiteach a fuair bás i gcoinne Meiriceánaigh sa bhliain 1792 . Mar cheannaire óg, chuaigh sé i gcomhpháirtíocht le Weyapiersenwah  taoiseach na  Seánaithe ina streachailt armtha, i gcoinne tuilleadh cúngú Meiriceánach, a chríochnaigh i ndíomua, ag an *Battle of Fallen Timbers* sa bhliain 1794 agus le caillteanas an chuid is mó d' Ohio i gConradh Greenville 1795.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sna 1760í
Catagóir:Básanna i 1813

Catagóir:Ceannairí dúchasacha in Ontario
Catagóir:Meiriceánaigh Dhúchasacha in Indiana
Catagóir:Meiriceánaigh Dhúchasacha i gCogadh na bliana 1812
Catagóir:Seánaithe ón 18ú haois
Catagóir:Seánaithe ón 19ú haois
Catagóir:Ceannairí na Seánaithe
Kate Meyrick

Úinéir club oíche Éireannach ab ea **Kate Meyrick** (7 Lúnasa 1875–19 Eanáir 1933) ar a dtugtaí an 'Night Club Queen' i Londain sna 1920idí. Le linn a gairme 13 bliana rinne sí, agus chaith sí, an t-uafás airgid agus chaith sí cúig théarma i bpríosúi. Ba í an inspioráid í don charachtar Mayfield in úrscéal Evelyn Waugh, *Brideshead Revisited*.

## Luathshaol agus pósadh
Rugadh Kate Evelyn Nason ar 7 Lúnasa 1875 ag 24 Ardán Cambridge, Dún Laoghaire do John William Washington Nason, dochtúir, agus Sarah Frances, née Bateman.  Fuair a hathair bás de bharr  meiningítis sa bhliain 1876 agus phós a máthair an tUrramach Edwin Sandys Jackson i Meitheamh 1880. D'aistrigh an teaghlach go Sasana agus bhí cónaí orthu ag teach an reachtaire i Great Sankey, Lancashire . Nuair a bhí Kate seacht mbliana d’aois, fuair a máthair bás agus d’fhill sí féin agus a deirfiúr níos sine, Ethel, go Dún Laoghaire, áit ar tógadh iad ag a seanmháthair, Isabella Bateman, agus beirt seanaintíní ag Fairyland House, Bóthar Eabhrac. Fuair sí a cuid oideachais ó ghobharnóirí agus d'fhreastail sí ar Choláiste Alexandra ó 1891 go 1893. 

I mí na Nollag 1899 phós sí an dochtúir, Ferdinand Richard Holmes Merrick (athraíodh go Meyrick ina dhiaidh sin), i searmanas a rinne a leasathair i séipéal Naomh Eoin (*St John's church*), Baile na Manach. Bhí cónaí ar an lánúin ar Bhóthar Palmerston, Ráth Maonais, Baile Átha Cliath, ar feadh tamaill ghairid sular bhog siad go Sasana agus gur shocraigh siad síos i Southsea, Hampshire. Ar feadh cúig bliana déag, thug Kate Meyrick cúnamh dá fear céile le tithe altranais a reáchtáil d’othair shíciatracha,  le linn an ama seo, bhog an lánúin go Londain agus chónaigh siad in Ealing ar feadh tamaill. Idir 1900 agus 1914, rugadh ochtar clainne don lánúin: seisear iníonacha agus beirt mhac.  Níor éirigh leis an bpósadh áfach, agus trí huaire i ndiaidh a chéile, smaoinigh an lánúin ar cholscaradh a fháil,  sular scar siad go buan sa bhliain 1918. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1875
Catagóir:Básanna i 1813
Catagóir:Daoine as Dún Laoghaire
Catagóir:Adhlacthaí i Reilig Kensal Green
Catagóir:Básanna de bharr broinciniúmóine
Catagóir:Péicealláin Éireannacha
Catagóir:Úinéirí club oíche
Catagóir:Daoine a fuair oideachas i gColáiste Alexandra
Catagóir:Daoine as Dún Laoghaire
Ola phlandúil hidreachóireáilte

mion|Toton TMD Type 5 diesel-electric locomotive
Is bithbhreosla í **ola phlandúil hidreachóireáilte** (**OPH**) a dhéantar trí hidreascoilteadh  nó hidriginiú ola phlandúil . Briseann  hidreascoilteadh móilíní móra ina cinn níos lú ag baint úsáide as hidrigin agus cuireann hidriginiú hidrigin le móilíní. Is féidir na modhanna seo a úsáid chun malartaithe  a chruthú le haghaidh gásailín, díosal, própán, ceirisín agus bunábhar ceimiceach eile. Tugtar *díosal glas* nó *díosal in-athnuaite* ar bhreosla díosail a tháirgtear ó na foinsí seo.

Tá breosla díosail a chruthaítear trí hidreachóireáilte difriúil ón mbithdhíosal a dhéantar trí eistearú .

## Bunábhar
Is tríghlicrídí iad formhór na n-olaí plandúla agus ainmhíocha, atá oiriúnach le haghaidh scagtha. Cuimsíonn bunábhar scaglainne canola, algaí, *jatropha*, salicornia, ola phailme, geir agus pónairí soighe . Táirgeann cineál amháin algaí, *Botryococcus braunii*, cineál ola difriúla a dtugtar triterpene, a chlaochlaítear go halcáin trí phróisis dhifriúla. 

## Anailís cheimiceach

### Sintéis
Tá táirgeadh olaí plandúla hidreachóireáilte bunaithe ar mhóilíní hidrigine a thabhairt isteach sa mhóilín amh saille nó ola. Tá baint ag an bpróiseas seo le dí-ocsaídiúchán an chomhdhúil charbóin. Nuair a úsáidtear hidrigin chun imoibriú le tríghlicrídí, is féidir cineálacha éagsúla imoibrithe tarlú, agus cuirtear na táirgí éagsúla atá mar thoradh orthu le chéile.  Is éard atá i gceist leis an dara céim den phróiseas ná na tríghlicrídí/aigéid shailleacha a thiontú go hidrea-ocsaiginiú (ocsaigin a bhaint mar uisce) agus/nó dícharbocsailiú (an ocsaigin a bhaint mar dhé-ocsaíd charbóin).

Sampla foirmiúil de seo is ea C3 H>5(RCOO)3 + 12H2 ⟶ C
Baile Átha Cliath - Fine Gall Thoir (Dáilcheantar)

Is Dáilcheantar 3 suíochán suite i bhFine Gall, Contae Bhaile Átha Cliath é **Fine Gall Thoir**. De bharr an méadú ar an daonra ó 2020 i bhFine Gall, socraíodh dhá dháilcheantar 3 shuíochán a chruthú, Fine Gall Thoir agus Fine Gall Thiar. clé|mion|Darragh O’Brien, 2023
[clé|mion|[Ann Graves, Sinn Féin, 2018]]

## Toghcháin
**Olltoghchán 2020**

San Olltoghchán 2020  i bhFine Gall Thoir, toghadh mar Theachtaí Dála An tAire Tithíochta Darragh O’Brien (FF), Alan Farrell (FG) agus Duncan Smith (LO).  Fuair Farrell 6,213 vóta in 2020 agus toghadh é ar an gceathrú duine sa Dáilcheantar cúig shuíochán ag an am. Fuair an tAire Darragh O’Brien (FF), a bhfuil Gaeilge aige, 10,111 vóta in 2020 agus toghadh é ar an ochtú comhaireamh.  

Sna toghcháin áitiúla 2024 i bhFine Gall Thoir bhí thart ar 21% den vóta ag iarrthóirí ó Fhianna Fáil. 

**Olltoghchán 2024**

San Olltoghchán 2024, sheas cúigear déag iarrthóirí ag seasamh i bhFine Gall Thoir, ina measc triúr de na Teachtaí Dála a toghadh in 2020, O’Brien (FF), Smith (LO) agus Farrell (FG - ní raibh aon iarrthóir eile ag Fine Gael sa Dáilcheantar).  Toghadh Darragh O’Brien (FF), Duncan Smith (LO) agus Ann Graves (SF).  

## Féach freisin
* Polaiteoirí i bhFine Gall Thoir
* Baile Átha Cliath - Fine Gall Thiar (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Dáilcheantair i gContae Átha Cliath
Catagóir:Fine Gall
Catagóir:Baile Átha Cliath - Fine Gall Thoir (Dáilcheantar)
Gemma Hussey

Aire Rialtas de chuid Fine Gael sna 1980idí ba ea **Gemma Hussey** (11 Samhain 1938 – 26 Samhain 2024).

Is í Hussey an chéad bhean ar toghadh go dtí an Seanad í ar rolla Ollscoil na hÉireann in 1982.

Bhain sí suíochán Dála amach le Fine Gael i gCIll Mhantáin in olltoghchán mhí Feabhra 1982. Bhí sí ina hAire Oideachais idir 1982 agus 1986 - an chéad Aire Oideachais mná í ag an pháirtí sa chomhrialtas le Páirtí an Lucht Oibre. Ba le linn a réime mar Aire Oideachais (i rialtas faoin Taoiseach Garret  Fitzgerald) a tugadh scrúduithe closéisteachta agus cainte isteach mar chuid de scrúduithe Stáit.  I 1986 a d’fhógair Hussey, gan choinne, go raibh Coláiste Oideachais Carysfort le dúnadh. Cáineadh Hussey go forleathan as ucht na láimhseála a rinne sí ar an scéal. Go deimhin, bogadh í go dtí an Roinn Leasa Shóisialaigh san atheagar a déanadh ar an Chomhaireacht go gairid ina dhiaidh sin.

Chaith sí seal gairid ina dhiaidh sin ina hAire Saothair.

Ba í an chéad urlabhraí Gnóthaí Ban í ag páirtí Fhine Gael. Thacaigh sí go láidir leis an reachtaíocht ar an cholscaradh agus throid sí san fheachtas reifrinn ar an ábhar i 1986, reifreann a chaill an rialtas.

D'éag Gemma Hussey in aois a 86 bliain ar an 26 Samhain 2024.

## Féach freisin

* Cill Mhantáin (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Cill Mhantáin (Dáilcheantar)
Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Daoine a rugadh i 1938
Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann
Catagóir:Feiminigh Éireannacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chill Mhantáin
Lorna Bogue

Is polaiteoir agus eacnamaí Éireannach í **[[Lorna Bogue]]** agus ceannaire an mhionpháirtí polaitiúla Rabharta. Bhí sí ina comhairleoir ar Chomhairle Cathrach Chorcaí 2019–2024.

Toghadh í mar bhall den Chomhaontas Glas ach bhí sí ar dhuine de na comhaltaí a d'fhág an páirtí sna blianta i ndiaidh dóibh dul isteach sa rialtas, á rá gur caitheadh go dona le mná sa pháirtí. Tháinig cuid acu siúd le chéile in 2021 le páirtí éicea-shóisialach Rabharta a chur ar bun agus toghadh Bogue ina ceannaire air.
[mion|Tá Bogue ina ceannaire ar an bpáirtí [Rabharta]]
Rith Bogue in Olltoghchán 2020 agus tháinig sí san 5ú háit i gCorcaigh Theas-Lár. Sheas sí i dtoghcháin Eorpacha 2024 don Deisceart ach níor éirigh léi.    

Sheas sí arís Olltoghchán 2024 i gCorcaigh Theas-Lár (Dáilcheantar), níor bhain sí suíocháin amach.

## Féach freisin
* Rabharta (páirtí polaitíochta)

## Naisc sheachtracha
* Lorna Bogue - Rabharta

## Tagairtí

*
Catagóir:Eacnamaithe Éireannacha
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Sóisialaithe Éireannacha
Cacú

Is éard is **Cacú** nó *meathlú ardáin* ná patrún ina dtagann meath ar cháilíocht táirgí agus seirbhísí ar líne de réir a chéile *(Enshittification* nó *crapification* atá air sa Bhéarla). Ar dtús, cruthaíonn lucht na suíomh agus na n-aipeanna táirgí ardchaighdeáin chun úsáideoirí a mhealladh, ansin déanann siad díghrádú ar na táirgí sin chun freastal níos fearr a dhéanamh ar chustaiméirí gnó, agus ar deireadh díghrádaíonn siad a gcuid seirbhísí d'úsáideoirí agus do chustaiméirí gnó chun tosaíocht a thabhairt do bhrabús na scairshealbhóirí.

## Féach freisin
* Cacfhlathas

Catagóir:Aipeanna
Catagóir:Suímh ghréasáin
Catagóir:Caipitleachas
Darren Walker

Is é **Darren Walker** (rugadh 28 Lúnasa, 1959)  an 10ú uachtarán ar an *Ford Foundation*, fondúireacht phríobháideach atá tiomnaithe do leas an duine, agus Uachtarán ar an nGailearaí Náisiúnta Ealaíne. 

I mí an Mheithimh 2020, thug Walker ar an *Ford Foundation* banna sóisialta ainmnithe $1 billiún a eisiúint chun eagraíochtaí neamhbhrabúis a chobhsú i ndiaidh paindéime COVID-19 .  Tá Walker ina bhall den *Reimagining New York Commission* agus ina chomhchathaoirleach ar Dhaonáireamh Chathair Nua-Eabhrac 2020.   I mí Dheireadh Fómhair 2021, d'fhógair Walker go ndídhílseofaí an *Ford Foundation* a chuid infheistíochtaí ó " bhreoslaí iontaise agus go lorgóidh siad deiseanna chun infheistíocht a dhéanamh i bhfuinneamh malartach agus in-athnuaite amach anseo"; lena n-áirítear infheistiú i "chistí a thugann aghaidh ar bhagairt an athraithe aeráide, agus a thacaíonn leis an aistriú chuig geilleagar glas."   
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Stáisiún Traenach Dhoire

Is stáisiún ceann aistir é **Stáisiún Traenach Dhoire** (), nó **North West Transport Hub**, atá suite in nDoire, Contae Dhoire. 

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Stáisiún Traenach Botanic

Is stáisiún traenach é **Stáisiún Traenach Botanic** atá suite i dDeisceart Bhéal Feirste. Freastalaíonn sé Ascaill Botanic agus Ollscoil na Banríona.

## Stair
D'oscail an stáisiún ar 26 Aibreán 1976. 

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Béal Feirste
Stáisiún Traenach Ospidéal na Cathrach

Is stad traenach é **Stáisiún Traenach Ospidéal na Cathrach** () atá suite i mBéal Feirste. D'oscail an stáisiún ar 6 Deireadh Fómhair 1986. Freastalaíonn sé Ospidéal Chathair Bhéal Feirste, Bóthar Dhún na nGall agus Bóthar Lios na gCearrbhach. 

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Béal Feirste
Annie Kenney

Sufraigéid Sasanach den lucht oibre   ab ea **Ann "Annie" Kenney** (13 Meán Fómhair 1879 – 9 Iúil 1953) a tháinig chun tosaigh san eagraíocht 'Aontas Sóisialta agus Polaitiúil na mBan' (). Chomhbhunaigh sí a chéad chraobh i Londain le Minnie Baldock .  Sa bhliain 1905, mheall Kenney aird an phreasa agus an phobail nuair a cuireadh í féin agus Christabel Pankhurst i bpríosún ar feadh roinnt laethanta, as ionsaí agus bac a bhain le ceistiú Sir Edward Grey ag slógadh Liobrálach i Manchain ar cheist na vótaí do mhná.  Tugtar creidiúint don eachtra as tús a chur le céim nua sa streachailt ar son ceart vótála na mban sa Ríocht Aontaithe nuair a glacadh le teaicticí míleatacha. Bhí cairdeas ag Annie le Emmeline Pethick-Lawrence, an Bhanbharún Pethick-Lawrence, Mary Blathwayt, Clara Codd, Adela Pankhurst, agus Christabel Pankhurst .

## Luathshaol
Rugadh Kenney sa bhliain 1879 i Springhead, West Riding of Yorkshire, do Horatio Nelson Kenney (1849–1912) agus Anne Wood (1852–1905).  Ba í an ceathrú hiníon í i dteaghlach ina raibh dáréag clainne, ar tháinig aon cheann déag díobh slán ón naíonacht.  Bhí seisear deirfiúracha eile ann: Sarah (Nell), Alice, Caroline (Kitty), Jane (Jenny), agus Jessie. Spreag a dtuismitheoirí léitheoireacht, díospóireacht agus sóisialachas. Rinneadh múinteoirí de thriúr de na deirfiúracha, agus rinneadh fear gnó den dheartháir. Bhí deartháir leis, Rowland Kenney, ina chéad eagarthóir (sa bhliain 1912) ar an Daily Herald.[ 

Thosaigh Annie ag obair go páirtaimseartha i muileann cadáis nuair a bhí sí 10 mbliana d’aois, agus í ag freastal ar scoil freisin. Thosaigh sí ag obair go lánaimseartha ag aois a 13,   a raibh sealanna 12 uair an chloig ó shé ar maidin i gceist leis. Fostaíodh í mar chúntóir fíodóra, nó "*tenter*", mar chuid dá post, bhí uirthi na eiteáin a fheistiú agus freastal ar na snáitheanna nuair a bhris siad; le linn oibríocht amháin den sórt sin, sracadh ceann dá mhéara le roth an eiteánchastóra. D’fhan sí sa mhuileann ar feadh 15 bliana, bhí baint aici le gníomhaíochtaí ceardchumann, chuir sí a cuid oideachais chun cinn trí fhéinstaidéar agus—spreagtha ag foilseachán Robert Blatchford, *The Clarion* — a chuir staidéar na litríochta chun cinn i measc a comhghleacaithe. Freastalaí rialta eaglaise a bhí inti,    agus chan sí i gcór áitiúil . 

Nuair a fuair a máthair bás sa bhliain 1905, d’fhan Kenney agus seisear deirfiúracha lena hathair ag 71 Redgrave Street, Oldham . 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1953
Catagóir:Daoine a rugadh i 1879
Catagóir:Feiminigh Shasanacha
Catagóir:Sufraigéidí Sasanacha
Catagóir:Daoine ó Saddleworth  
Catagóir:Aontas Sóisialta agus Polaitiúil na mBan
Gearóidín Nic Cárthaigh

Is scríbhneoir splancscéalta, gearrscéalta agus dánta í **Gearóidín Nic Cárthaigh**. Bhuaigh sí Gradam Love Leabhar Gaeilge do Leabhar Ficsin Gaeilge na Bliana dá cnuasach splancficsin ‘*Geansaithe Móra*’ sa bhliain 2024. Tá saothar dá cuid foilsithe in irisí éagsúla agus is é ‘*Geansaithe Móra*’ an chéad chnuasach óna peann.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí splancfhicsin
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Gearrscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Filí Gaeilge
Bluesky

Láithreán líonraithe shóisialta is ea **Bluesky**, nó **An Spéir Gorm**, a bunaíodh sna blianta 2019-2022.  Ceapadh Jay "Lantian" Graber mar phríomhoifigeach feidhmiúcháin ar an 16 Lúnasa 2021.

clé|mion|Jay  "Lantian" Graber, príomhoifigeach feidhmiúcháin ("Lantian" = Spéir Gorm)

## Feidhmiú
Cé go bhfuil Bluesky cosúil le X/Twitter ar bhealaí áirithe, ní hionann cur chuige Bluesky. Líonra sóisialta oscailte agus  ardán neamhspleách atá i mBluesky.   

Murab ionann is X/Twitter, níl algartam uilechumhachtach i gceannas ar Bluesky.  Gach rud leis an rud eile, tá an pobal níos cairdiúla i gcomparáid le Twitter. 

## Stair
Bhunaigh Jack Dorsey (an fear a bhunaigh X féin faoin ainm Twitter in 2006) an t-ardán Bluesky in 2019.  Bhí leagan luath de a bheith ar fáil trí Twitter, mar a thugtaí ar X ag an am, ó 2019. D'éirigh Bluesky mar iontaobhas neamhspleách  ("Benefit corporation") in 2022.

Ó cheannaigh Elon Musk Twitter i mí Dheireadh Fómhair 2022, tá na céadta míle duine ar fud an domhain tar éis bailiú leo go Bluesky, agus Threads (Meta) agus Mastodon.  

Bhí borradh ollmhór i mí na Samhna 2024 faoi líon na ndaoine a chláraigh le Bluesky ó atoghadh iaruachtarán Mheiriceá Donald Trump agus go leor daoine  míshásta faoin ról a bhraith siad a bhí ag úinéir X, Elon Musk, i bhfeachtas Trump (Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2024).

## Gaeilge ar Bluesky
Tá pobal bríomhar Gaeilge ar Bluesky cheana féin. Ach tá cuid mhór de na meáin, de na foilsitheoirí agus de na heagraíochtaí in easnamh.

Tá an t-ardán ar fáil i nGaeilge ó Samhain 2024, a bhuí leis an ngrúpa céanna a chuir leaganacha Gaeilge de mhórmheáin shóisialta eile – XTwitter,  GMail, Facebook, agus WhatsApp – ar fáil. Is iad an Ríomhacadamh, faoi stiúir an Ollaimh Kevin Scannell  a rinne an t-aistriúchán ar an ardán.  Bhí thart ar dheich míle focal le haistriú le comhéadan Bluesky a chur ar fáil.

## Féach freisin

* X/Twitter
* Mastodon
* Threads (Meta)

## Tagairtí

Catagóir:Teicneolaíocht oiriúnaithe don Ghaeilge
Catagóir:Líonraí sóisialta
Catagóir:Bluesky
Páirc Hans

Is ceantar ilchultúrtha i mórcheantarChluain Saileach é **Páirc Hans** nó *Hansfield* as Béarla.

Tá an ceantar suite in aice le Ongar agus Cluain Aodha agus níl sé i bhfad ó Bhaile Bhlainséir agus Caisleán Cnucha freisin.

Tá stáisiún traenach, bunscoil agus 2 mheánscoil sa cheantar chomh maith le siopa, caifé, bearbóir, ionad cultúir Ioslamaigh, 2 montessori, ollmhargadh agus cógaslann. 

Ritheann An Chanáil Ríoga in aice leis.

Is Crios Forbartha Straitéisí CFS é Páirc Hans lena lán forbairt tithíochta agus árasáin tosaithe agus curtha i gcríoch sa cheantar le roinnt blianta anuas agus tá méadú ag teacht ar an daonra agus tá neart forbartha tuartha sna blianta atá amach romhainn freisin. 

Tá conspóid sa cheantar faoi láthair agus é á phleanáil ag An Roinn Oideachais Coláiste Pobalscoil Ériu á athlonnú 8 km as an gceantar.

Chomh maith le stáisiún traenach atá suite ann freastalaíonn busanna Bhus Átha Cliath an 39 agus 39a agus bus an 139 de chuid Go-Ahead Ireland ar an gceantar.

## Rialú agus ionadaíocht áitiúil

Tá Páirc Hans mar chuid de "Toghlimistéar Áitiúil Ongar" i gComhairle Contae Fhine Gall agus tá sé suite i ndáilcheantar Bhaile Átha Cliath Thiar. Is iad na comhairleoirí do Ongar idir 2024-2029 ná: Tom Kitt (Fianna Fáil), Kieran Dennison (Fine Gael), Angela Donnelly (Sinn Féin), Gerard Sheehan (Aontú) agus Tania Doyle (Neamhspleách).

## Stair

Tá Páirc Hans ainmnithe i ndiaidh Hans Blackwood (1758-1839).

## Tagairtí

## Féach freisin

* Cluain Saileach
* Stáisiún Pháirc Hans
* Comhairle Contae Fhine Gall

## Tagairtí

Catagóir:Contae Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Mike Mac Domhnaill

Is gníomhaí agus scríbhneoir Béarla agus Gaeilge é **Mike Mac Domhnaill**. Rugadh é i gCluain Cath in iarthar Luimnigh ach d’aistrigh a mhuintir go dtí an Caisleán Nua Thiar nuair a bhásaigh a athair. Foilsíodh a shaothair i *Nua Aois*, *An Cloigeann is a Luach* (díolaim), The Stony Thursday Book, Microphone On, Dal gCais, Weekly Observer, Feasta, Comhar, Lá, I Live in Michael Hartnett (díolaim).

Bhuaigh sé Comórtas Gearrscéalaíochta Francis MacManus RTÉ sa bhliain 2013 agus bhain clú amach leis an mbailiúchán Sifting: Uncle Ned & Other Stories (Liberties Press, 2015). Thug leithéid Donal Ryan, Joseph O’Connor agus Kelly Creighton ard-mholadh dó.

Leabhair eile leis ná Mac Baintrí – Widow’s Son (Cluain Cath Press, 2009), Macalla “Maidu” (Coiscéim, 2013), Sifting: Uncle Ned and Other Stories (Liberties Press 2015), Forgiving Moon (Revival Press 2020), Mise Fear Pluaise (Coiscéim 2022), Weeds United (Revival Press 2024)

Is é *Agus Anois – Beagáinín Ciúnais* an chéad chnuasach scríbhinní i nGaeilge leis an Domhnallach. Cló Iar-Chonnacht a d'fhoilsigh sa bhliain 2024. D’éirigh sé tuirseach den ghearrscéal *per se* agus thosaigh ar na scríbhinní atá sa leabhar seo. Prós trialach atá i gceist ann. Taitníonn an lipéad “file engagé” leis, ainm a bhaist an foilsitheoir Pádraig Ó Snodaigh air.

Tá cáil bainte amach aige as a chuid gearrscéalta Béarla ach is mar fhile is fearr aithne air i nGaeilge. Scríbhneoir é nach gcreideann sa scoilt dhénártha idir an dá theanga oifigiúla.

Foilsíodh saothar éagsúil leis ar Comhar, dánta go háirithe.

## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Luimneach
Catagóir:Scríbhneoirí Béarla
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Gearrscéalaithe Gaeilge
Catagóir:Gearrscéalaithe Béarla
Catagóir:Filí Gaeilge
Caisleán Dhún Mó

[mion| Radharc ar Chaisleán Dhún Mó ag breathnú amach ar an [An Bhóinn|Bhóinn.]]
is caisleán agus Séadchomhartha Náisiúnta suite in aice leis an Uaimh, Éire, é **Caisleán Dhún Mó**.

## Suíomh
Tá Caisleán Dhún Mó suite ar bhruach thiar thuaidh na Bóinne, 4 km (2.5 mhíle) soir ó thuaidh ón Uaimh.

## Stair
Is dócha go dtagann an logainm ón nGaeilge *Dún mBó*, a thugann le tuiscint go raibh dún Gaelach ar an suíomh seo roimh an gcaisleán níos déanaí. Tógadh an caisleán do theaghlach D'Arcy i lár an 15ú haois agus marcáilte ar imeall thiar An Pháil. De réir an tSuirbhéireachta Sibhialta (1654–6) ba le Thomas Darcy an paróiste ar fad agus san áitreabh bhí ‘Caisleán, Eaglais, Muileann, Úllord agus cora iascaireachta’.

Le linn choncas Chromail ar Éirinn sa bhliain 1649 scaoileadh leis an gCaisleán ón mbruach theas ag trúpaí a rith ar a mbealach ó Dhroichead Átha go Baile Átha Buí, ach sheachain sé aon damáiste dáiríre.

De réir an fhinscéalta, thug an áititheoir, George d’Arcy, óstáil do Rí Séamas an oíche roimh Chath na Bóinne (1690) agus don Rí Liam an lá ina dhiaidh sin, ag spreagadh an chupla: *“Who will be king, I do not know, But I'll be d'Arcy of Dunmoe."*

D’fhéadfadh gur ón 18ú haois é an foirgneamh dhá stór atá ceangailte ar an taobh thoir. Taispeánann líníocht de 1795 an caisleán slán. Dóitear é le linn Éirí Amach na hÉireann 1798. Níl fágtha anois ach an dá thúr theas agus roinnt ballaí.

## Foirgneamh
Daingean Angla-Normannach atá sa chaisleán. Dronuilleog a bhí ann ar dtús (15 × 10 m, 16 × 11 slat) le túr ag gach cúinne. Tá dhá cheann de na túir seo scriosta mar a rinneadh ar chúl iomlán an chaisleáin.

Tá urlár na talún curtha faoi thalamh ach bhí boghtach ann agus bhí lochta agus poll lámhaigh ar an mballa theas agus ar an staighre ráille sa túr thiar theas. Tá tuamaí na D'Arcys i séipéal in aice láimhe.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caisleáin i gContae na Mí
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Mí
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Lios an Chraosaigh

Is lios agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Lios na Chraosaigh** atá suite i gContae Chorcaí, Éire.

## Suíomh
Tá Lios na Chraosaigh suite 6.7&nbsp;km siar ó thuaidh ó Mhaigh Chromtha, sna cnoic idir an Sulán agus an Fhothrais.

## Stair agus cur síos
Is ''lios'' ciorclach é Lios an Chraolaigh, 70 m (230 tr) ar thrastomhas le bealaí isteach sna coirnéil thiar theas agus thoir thuaidh. Tógadh liosanna den chineál seo den chuid is mó c. AD 550–900. Go hinmheánach bhí daoine lonnaithe i botháin adhmaid. Tá dún eile suite 900 m siar ó thuaidh; d'fhéadfadh sé seo a bheith ina imfhálú beostoic. Tá gallán agus liagchiorcal aiseach sa cheantar freisin. Tá an liagchiorcal déanta de chúig bholláin mhóra; go neamhghnách, is é an cloch aiseach an ceann is faide.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Baile Átha Cliath - Fine Gall Thiar (Dáilcheantar)

Is Dáilcheantar 3 suíochán suite i bhFine Gall, Contae Bhaile Átha Cliath é **Fine Gall Thiar**. De bharr an méadú ar an daonra ó 2020 i bhFine Gall, socraíodh dhá dháilcheantar 3 shuíochán a chruthú, Fine Gall Thiar (Baile Brigín, An Ros-Lusca, Mullach Íde, Na Sceirí srl) agus Fine Gall Thoir. 
clé|mion|Louise O'Reilly TD, 2020

## Toghcháin
**Olltoghchán 2020**

San Olltoghchán 2020 (5 suíochán ag an am), toghadh i bhFine Gall Thiar Louise O’Reilly (SF) agus Joe O’Brien (CG). Bhí O’Reilly ar bharr an chomhairimh i bhFine Gall in 2020 le 15,792 vóta agus toghadh í ar an gcéad chomhaireamh agus 5,218 vóta le spáráil aici.    

Sna toghcháin áitiúla 2024 sa gcuid seo den Dáilcheantar bhí thart ar 12% den vóta ag iarrthóirí ó Fhianna Fáil agus 12% ag iarrthóirí ó Fhine Gael agus bhí 28% ag iarrthóirí ón Lucht Oibre. Bhíodh an Comhaontas Glas láidir sa gceantar seo ach sna toghcháin áitiúla ní raibh ag iarrthóirí ón Chomhaontas Glas ach 6%. Bhí thart ar 11% ag iarrthóirí Shinn Féin.

**Olltoghchán 2024**

San Olltoghchán 2024, bhí dháréag iarrthóirí ag seasamh, ina measc beirt de na Teachtaí Dála a toghadh in 2020: Louise O’Reilly (SF) agus Joe O’Brien (CG).    Toghadh  Louise O’Reilly (SF), Robert O'Donoghue (LO)  agus Grace Boland (FG). 

## Féach freisin
* Polaiteoirí i bhFine Gall Thiar
* Baile Átha Cliath - Fine Gall Thoir (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Dáilcheantair i gContae Átha Cliath
Catagóir:Fine Gall
Catagóir:Baile Átha Cliath - Fine Gall Thiar (Dáilcheantar)
Catagóir:Baile Brigín
Catagóir:Mullach Íde
Catagóir:Lusca
Caisleán na Cathrach Duibhe

Is túrtheach agus Séadchomhartha Náisiúnta é atá suite in aice le Conga, Éire, é **Caisleán na Cathrach Duibhe.** 

## Suíomh
Tá Caisleán na Cathrach suite lastuaidh de Loch Coirib, 2.1 km (1.3 mhíle) siar ó thuaidh ón Chrois, Contae Mhaigh Eo.

## Stair
Fuair Stát na hÉireann Caisleán na Cathrach i 1918.

## Tagairtí

Catagóir:Caisleáin i gContae Mhaigh Eo
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Mhaigh Eo
Shónagh Ní Raghallaigh

Is Teachta Dála í **Shónagh Ní Raghallaigh**. Tá sí ina bhall de Sinn Féin. Tá sé líofa sa Ghaeilge.

Fuair sí 599 vóta sna toghcháin áitiúla, mí an Mheithimh 2024. Ní raibh ach 8% den vóta sna toghcháin áitiúla ag iarrthóirí Sinn Féin sa leath seo de chontae Chill Dara.  

Sheas sí san Olltoghchán 2024 agus bhí sé  tofa chuig an 34ú Dáil. Bhí sí chun cinn ar Patricia Ryan (Nspl) agus fuair sí aistriúchán maith uaithi.   

## Féach freisin

* Cill Dara Theas
* Polaiteoirí i gCill Dara Theas
* Patricia Ryan (Nspl)

## Tagairtí

Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Cill Dara Theas (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Cill Dara
Catagóir:Teachtaí Dála mná
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Geamaireacht na Taibhdheirce

Cuirtear geamaireacht ar siúl gach bliain i Mí na Nollag sa Taibhdhearc, amharclann náisiúnta na Gaeilge.

Is ócáid "don teaghlach ar fad" í a tharraingíonn "pobal na Gaeilge le chéile" gach bliain. Níor leasc leis an aisteoir aitheanta Diarmuid de Faoite a rá, tráth a bhí sé ina aisteoir ann, gurb "ionann an Gheamaireacht agus an Nollaig. Seo í mo Nollaig-se".

I measc na n-aisteoirí aitheanta eile atá tar éis páirt a ghlacadh i ngeamaireacht na Taibhdheirce tá Aindrias de Staic, Mairéad Ní Chonghaile agus Hilary Bowen Walsh.

## Léiriúcháin

### 2025
*An Fathach Leithleasach* – bunaithe ar scéal de chuid Oscar Wilde, cothrom 125 bliain ó fuair an drámadóir mór bás, arna aistriú go Gaeilge ag Brídín Ní Dhonnchadha agus á stiúradh ag Muireann Kelly, Stiúrthóir Ealaíne na Taibhdheirce. Bhí Eoin Ó Dubhghaill, Orlaithe Ní Chearra agus Séamus Hughes i measc an chléir. Bhí roinnt léirithe comhtháite comharthaíochta ar fáil maille le fotheidil i nGaeilge agus i mBéarla tríd na haipe Sibrwd. Bhí sé ar siúl ón 2ú–19ú Nollaig. Bhí an tUachtarán Catherine Connolly i láthair lena fheiceáil.

### 2024
*Fionn sa Spás* – "tugann an leagan is deireanaí seo den scéal ón mbéaloideas scéal Fhionn Mac Cumhaill ó ‘na cianta ó shin’ go dtí an cianspás." Bhí an gheamaireacht fhicsean eolaíochta seo ar siúl ó 5ú go 21ú Nollaig.

### 2023
*Fionn agus [[Clochán an Aifir]]*

### 2022
*Fionn agus an [[Bradán feasa|Bradán Feasa]]*

### 2021
*Jeaicí agus an Fathach Mór Dána*

### 2019
*An Dara Réalt* – Leagan de scéal iomráiteach Peter Pan

### ...

## Stair
Idir na 1950idí agus 1970idí, scríobhadh Máire Stafford geamaireachtaí don Taibhdhearc a bhíodh cáil mhór orthu, agus a léiríodh Seán Stafford, i meas "na scórtha" léiriúchán eile. Lánúin mór i saol na n-ealaíon i nGaillimh a thug tacaíocht agus spreagadh do "na céadta aisteoirí, scríbhneoirí agus léiritheoirí" eile.

## Naisc sheachtracha
* Ticéid 2025

## Féach freisin
* An Taibhdhearc
* Geamaireacht Aisteoirí Ghaoth Dobhair

## Tagairtí

*
*
Catagóir:An Taibhdhearc
Catagóir:An Nollaig
Catagóir:Drámaíocht ghrinn
Catagóir:Drámaíocht ghrinn i nGaeilge
Catagóir:Ceoldrámaí grinn i nGaeilge
Catagóir:Greann na Gaeilge
Catagóir:Drámaí Gaeilge
Catagóir:Drámaíocht
Catagóir:Leanaí
Edward Timmins

Is polaiteoir Éireannach de chuid Fhine Gael é **Edward Timmins** (Gaeilge: * Eadbhárd Ó Tiomáin*) agus atá ina Theachta Dála do dháilcheantar Chill Mhantáin ó olltoghchán 2024. Bhí Timmins ina Chomhairleoir Chontae Chill Mhantáin ón bhliain 2004 go bliain 2024.

## Gairm pholaitiúil
Toghadh Timmins ar Chomhairle Contae Chill Mhantáin don chéad uair do cheantar Bhealach Conglais sa bhliain 2004, agus atoghadh é ag gach toghchán áitiúil ina dhiaidh sin go dtí gur toghadh chuig Dáil Éireann é.

Toghadh Timmins chuig an 34ú Dáil mar Theachta Dála de chuid Fhine Gael do dháilcheantar Chill Mhantáin in olltoghchán 2024.

Is mac le Godfrey Timmins agus deartháir le Billy Timmins é, a bhí ina dTeachtaí Dála do Chill Mhantáin freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chill Mhantáin
Catagóir:Daoine beo
Naoise Ó Muirí

Is innealtóir agus polaiteoir as an Spidéal, Contae na Gaillimhe, é **Naoise Ó Muirí** (a rugadh ar an 15 Meán Fómhair 1972).

Toghadh é mar Theachta Dála i gCuan Bhaile Átha Cliath Thuaidh sa bhliain 2024.

## Féach freisin

* Polaiteoirí i gCuan Bhaile Átha Cliath Thuaidh

* Cuan Bhaile Átha Cliath Thuaidh (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Cuan Bhaile Átha Cliath Thuaidh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Innealtóirí Éireannacha
Catagóir:Teachtaí Dála neamhspleácha
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Ardmhéaraí Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Alumni Ollscoil na Gaillimhe

Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Stáisiún Traenach Bhaile an Mhargaidh

Is stad traenach é **Stáisiún Traenach Bhaile an Mhargaidh** () atá suite i mBaile an Mhargaidh, Contae Dhoire. Freastalaíonn sé Baile an Mhargaidh  agus ceantar Léim an Mhadaidh.

## Stair
D'oscail an stáisiún bunaidh ar 18 Iúil 1853. Dhún sé ar 18 Deireadh Fómhair 1976 ach athosclaíodh sé ar 28 Meitheamh 1982. In 2015, togadh an stáisiún nua agus d'oscail sé ar 21 Márta 2016.

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Cúil Raithin
Conor McGuinness (Sinn Féin)

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é ** Conor McGuiness**. Tá sé ina bhall de Sinn Féin. Tá sé líofa sa Ghaeilge.

Sheas sé san Olltoghchán 2024 agus bhí sé  tofa chuig an 34ú Dáil  Bhí  McGuinness tamall ina Oifigeach Pleanála Teanga i nGaeltacht na nDéise agus thug sé seal mar leaschathaoirleach ar Bhord Fhoras na Gaeilge. 

## Féach freisin

* Port Láirge (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Fir
Catagóir:Gaeilgeoirí
Catagóir:Teachtaí Dála
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Phort Láirge
An Bille um Bás Cuidithe (Sasana agus an Bhreatain Bheag)

Ritheadh Bille Comhalta Phríobháidigh i dTeach na dTeachtaí i Westminster ar an 29 Samhain 2024, an ***Terminally Ill Adults (End of Life) Bill*** nó **An Bille um Bás Cuidithe**. D'fhéadfadh sé go mbeadh cosaint dlí amach anseo i Sasana agus sa Bhreatain Bheag ag an mbás cuidithe. Sin a bhuíochas do móramh na bhfeisirí i bParlaimint na Breataine in 2024 ag tabhairt a mbeannacht don reachtaíocht atá á beartú i dtaca leis seo.

### Cúlra
Faoi láthair tá bás cuidithe in aghaidh an dlí i Sasana agus sa Bhreatain Bheag agus d'fhéadfaí suas le 14 bliain de théarma príosúin a ghearradh ar aon duine a chiontaítear i gcuidiú le duine a shaol a ghiorrú.

Tugadh isteach Bille i nDáil Éireann um Bás Cuidithe sa bhliain 2024 chomh maith. Chuaigh an Bille as feidhm le lánscor na Dála agus an tSeanaid sa bhliain 2024.

### Reachtaíocht
Faoin mbille, cheadófaí do dhuine deireadh a chur leis féin sa gcás is gurbh í tuairim dhochtúirí agus lucht leighis faoi nach sáródh sé fad saoil 6 mhí. Chaithfeadh an té a bheadh i gceist a bheith os cionn 18 bliain d'aois.

Ar an 29 Samhain 2024, vótáil 330 feisire ar a shon agus 275 ina choinne i ndiaidh na díospóireachta a bhí sách teasaí ar uairimh agus a mhair beagnach 5 uair a chloig. Ceadaíodh do na feisirí uilig vótáil i dTeach na dTeachtaí  de réir a gcoinsiasa.  Ba í an feisire ón Lucht Oibre,Kim Leadbeater a thug an bille os comhair na parlaiminte.

## Féach freisin

* Féinmharú cuidithe

## Naisc sheachtracha

* An Bille um Bás Cuidithe Saorálach, Tithe an Oireachtais, 2024

## Tagairtí

Catagóir:Féinmharú cuidithe
Catagóir:Dlíthe na Ríochta Aontaithe
Catagóir:2024
Catagóir:Dlí Shasana