open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Caisleán Mhuirlinne

Is túrtheach agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Caisleán Pháirc Mhuirlinne** atá suite i gContae na Gaillimhe, Éire.

## Suíomh
Tá Caisleán Pháirc Mhuirlinne suite 4 km (2½ míle) soir ó thuaidh ó lár chathair na Gaillimhe.

## Stair
Tógadh Caisleán Pháirc Mhuirlinne do Tairrdelbach Ua Conchobair go luath sa 12ú haois. Ba leis na Ó Loingsigh é sa 16ú haois. Fós i riocht maith, bhí sé in úsáid mar áit cónaithe go dtí lár an 19ú haois. 

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caisleáin i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Leithinis Rinn Duáin

Leithinis i gContae Loch Garman, Éire is ea **Rinn Duáin**. Bhí sí ina geata chuig oirdheisceart na hÉireann do thonnta leanúnacha daoine nua, lena n-áirítear na Lochlannaigh, na hAngla-Normannaigh agus na Sasanaigh.

Tá roinnt tránna ar an gcósta. Is cuid de shaol muirí an cheantair iad sráidbhailte iascaireachta an leithinis, faire éan ar réileáin láibe Inbhear Banú, slatiascaireacht domhainfharraige, snorcallú agus snámh. Tá féarach saibhir curtha ar fáil ag aibhneacha, gleannta, inbhir agus cnoic an cheantair in iardheisceart Loch Garman. 

## Féach freisin

* Rinn Duáin, ceann tíre ar an leithinis
* Teach Solais Rinn Duáin, ag barr an leithinis
* Fiodh Ard, sráidbhaile
* Dún Canann, sráidbhaile
* Halla Loftus, teach tuaithe
* An Slaod, sráidbhaile a bhfuil Caisleán an tSlaoda ag féachaint air

## Tuilleadh léitheoireachta

* 

## Naisc sheachtracha

* Láithreán gréasáin Hook Peninsula
An Slaod, Contae Loch Garman

Is sráidbhaile beag agus baile fearainn i gContae Loch Garman, Éire é **an Slaod**. An baile fearainn, a bhfuil achar de thart ar 1 km cearnach (0.4 mhíle cearnach), suite ar Leithinis Rinn Duáin agus bhí daonra de 52 duine ann i ndaonáireamh 2011. Ba chalafort iascaireachta é Slaod go stairiúil, agus bhí sé á chosaint ag Caisleán an tSlaoid ó dheireadh an 15ú haois. I ndeisceart an bhaile fearainn, tá fianaise ar lios níos luaithe. Leathnaíodh an cuan i sráidbhaile an tSlaoid i lár an 19ú haois agus tógadh é ar chéanna ón 17ú haois ar a laghad. Tógadh teach salainn anseo sa 17ú haois, chun na héisc a tugadh i dtír sa chuan a shailleadh. Tá trá bheag in aice leis an gcuan, agus tá Hook Sub Aqua Club (club tumadóireachta scúba) lonnaithe in aice láimhe.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Caisleán an tSlaoda ar megalithicireland.com

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Iarúsailéim Thoir

mion| 2018 léarscáil OCHA na Náisiún Aontaithe den cheantar, ag taispeáint socruithe forghabhála Iosrael.
mion| Criosú Iarúsailéim Thoir
mion| Léarscáil de Iarúsailéim Thoir. Tá na limistéir Arabacha daite glas, agus tá na ceantair Ghiúdacha gorm.
is í **Iarúsailéim Thoir**  (  , ; ,  ) an chuid de Iarúsailéim a bhí i seilbh na hIordáine tar éis Chogadh Arabach-Iosraelach 1948, seachas Iarúsailéim Thiar, a bhí i seilbh Iosrael. Faoin dlí idirnáisiúnta, meastar go bhfuil Iarúsailéim Thoir mar chuid den Bhruach Thiar, agus de chríocha na Palaistíne, agus faoi fhorghabháil mhídhleathach ag Iosrael.    Aithníonn a lán stát Iarúsailéim Thoir mar phríomhchathair Stát na Palaistíne (ar nós na Brasaíle, an tSín,  an Rúis, agus 57 ball ar fad den Eagraíocht Chomhar na nIoslamach), de bhrí go ndearbhaíonn stáit eile (ar nós na hAstráile, na Fraince agus eile) gurb í
Iarúsailéim Thoir "príomhchathair na Palaistíne ", agus í ag tagairt di mar " chríoch faoi fhorghabháil ".   Sa bhliain 2020, bhí daonra de 595,000 duine ina gcónaí in Iarúsailéim Thoir, , agus bhí 361,700 (61%) acu ina hArabaigh Phalaistíneacha agus 234,000 (39%) ina lonnaitheoirí Giúdacha .   Tá lonnaíochtaí Iosraelacha in Iarúsailéim Thoir mídhleathach faoin dlí idirnáisiúnta agus i súile an phobail idirnáisiúnta .  
## Tagairtí
Catagóir:Bunaíochtaí 1949 san Áis
Catagóir:Cathracha ar an mBruach Thiar
Catagóir:Críocha faoi chonspóid san Áise
Catagóir:Gobharnóireacht Iarúsailéim
Catagóir:Cathracha roinnte
Catagóir:Tíreolaíocht Iarúsailéim
Catagóir:Críocha faoi smacht forghabhála Iosrael
*
Catagóir:Comharsanachtaí Iarúsailéim
Cathair Mhac Laoighaire

Is lios agus Séadchomhartha Náisiúnta atá suite i gContae Chorcaí, Éire é **Cathair Mhac Laoighaire**.

## Suíomh
Tá Cathair Mhac Laoighaire suite 5.3&nbsp;km (3.3&nbsp;mhíle) soir ó dheas ó Chill Mhichíl.

## Stair agus cur síos
Is lios démhúrach, le trastomhas 73 m (240 tr) é Cathair Mhac Laoighaire le bealach isteach cloiche lindéir ar an taobh thoir. Ba é an príomh dún de chuid Cenél Lóegaire, ríthe i lár Éireann. Níor thóg siad an dún, áfach, mar níor tháinig siad go dtí tar éis 1172.

Tógadh ráthanna den chineál seo den chuid is mó c. AD 550–900. Go hinmheánach bhí daoine lonnaithe i botháin adhmaid. Maíonn seanchas na háite go raibh Brian Ború ina ghiall anseo tráth.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chorcaí
Móta Bhaile an Mhóta

Is móta agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Móta Bhaile an Mhóta** atá suite i gContae Loch Garman, Éire.

## Suíomh
Tá Móta Bhaile an Mhóta suite 2.6 km (1.6 mhíle) soir ó dheas ó Móin na gCaor, díreach ó dheas de Abhainn Bhaile Éamonn.

## Stair
Tógadh an móta ag deireadh an 12ú haois tar éis ionradh na Normannach ar Éirinn.

## Cur síos
Tá Móta Bhaile an Mhóta cruinn. Fuarthas cuaille cabhsa féideartha soir ó dheas ón móta le linn na hoibre allamuigh.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Loch Garman
Caisleán Ráth Mhac nAodha

Túrtheach agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Caisleán Ráth Mhac nAodha** atá suite i gContae Loch Garman, Éire.

## Suíomh
Tá Caisleán Ráth Mhac nAodha suite in oirdheisceart Chontae Loch Garman, 6.3 km (3.9 mhíle) siar ó Ros Láir.

## Stair
Creidtear gur thóg John Rosseter (Rossiter, Rositer, Rosceter) Caisleán Ráth Mhac nAodha, a rinne seanascal de Shaoirse Loch Garman é c. 1415 Baineann cuntais eile lena gharmhac Thomas Rossiter, seneschal i 1493. D’fhan na Rossiters ina gCaitliceach tar éis an Reifirméisean ach d’fhan siad dílis don mhonarcacht agus lean a gcuid tailte ina seilbh. Throid an Coirnéal Thomas Rosseter in aghaidh Oilibhéar Cromail ag Loch Garman i gCogadh Comhdhála na hÉireann agus coigistíodh an caisleán agus na tailte i 1654. Bhí an gcaisleán fós in úsáid mar áit cónaithe go dtí na 1760idí. Sa 19ú haois rinne a úinéir, Hamilton Knox Grogan Morgan, athchóiriú air.

## Foirgneamh
Túrtheach nó *caiseal* is ea Ráth Mhac nAodha, atá suite sa chúinne thoir theas de bhábhún cúig thaobh, le bartasán sa bhalla bábhúin.

Tá an túr cúig stór ar airde agus tá forbhalla Éireannacha ar an uchtbhalla.

Tá sliotar tarraiceán, poll an uafáis agus staighre ag bealach isteach an túir. Tá teallaigh, uasteorainneacha boghtach agus losáin sna seomraí uachtaracha.

Bhí an túr suite in aice le áth agus tobar beannaithe tiomnaithe do Naomh Máirtín. Sheas séipéal agus reilig ar an taobh ó dheas agus créfoirt chosanta ó thuaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caisleáin i gContae Loch Garman
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Loch Garman
Tiarna Laoise

Is teideal é **Tiarna Laoise** a bhain le rialtóirí stairiúla Ríocht Laoise in Éirinn. Bhí sé i seilbh chlann Ó Mórdha a rialaigh an ríocht. Taifeadtar an teideal den chéad uair mar atá ann sa bhliain 1016, in Annála na gCeithre Máistrí. Tar éis do mhuintir Ó Mórdha a gcuid tailte a dhiúscairt sa 16ú haois, d'fhág siad Laois tar éis 600 bliain. Ina ainneoin sin, lean siad ar aghaidh leis an teideal a shealbhú.

## Stair

## Féach freisin

* Rory O'More (b 1547)
* Ruairí Ó Mór
* Giolla Pádraig O'More (b 1548)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Laoise
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Alasdair MacGilleBhàin

Teangeolaí, focleolaí, agus foclóirí Albanach ab ea **Alasdair MacGilleBhàin** (; Balguish in Baideanach, 22 Iúil 1855 – Sruighlea, 4 Aibreán 1907). Is é an saothar is cáiliúla dá chuid ná *An Etymological Dictionary of the Gaelic Language*.

## Scríbhinní

* 1883–84. 'Celtic Mythology and Religion' in *Celtic Magazine*; foilsithe mar leabhar in Inbhir Nis, 1885. Ar fáil trí  agus  .
* 1885. ‘The “Druid” Circles’ in *Transactions of the Gaelic Society of Inverness* iml. XI; foilsithe mar leabhar – Inbhir Nis: Eneas Mackay, 1914.
* 1885. Eagarthóir agus aistritheoir ar "The Book of Deer" in *Transactions of the Gaelic Society of Inverness* iml. XI, 137–66. Ar fáil trí 
* 1893. ‘Celtic Burial’, in *Iransactions of the Inverness Scientific Society and Field Club* iml. III, Inbhir Nis.
* 1895. **'. Inbhir Nis.
* 1896, 1911. **'. Inbhir Nis, 1911 (an dara heagrán, céadfhoilsithe 1896; athchló 1982 le Gairm, Glaschú).
* 1917. 'Celtic Mythology and Religion', cnuasach ina bhfuil *Celtic Mythology and Religion*, *The "Druid" Circles*, and *Celtic Burial.* (Inbhir Nis: Eneas Mackay, 1917). Arna athchló ag The Lost Library, Glastonbury, gan dáta.

## Tagairtí

Catagóir:Gaeilge na hAlban
Catagóir:Foclóirithe
Diego Garcia

Is é **Diego Garcia**  an t-oileán is mó in Oileánra Chagos. 

Tá bunáit mhíleata straitéiseach suite ar Diego Garcia. Tá an Ríocht Aontaithe agus na Stát Aontaithe fós i gceannas ar an mbunáit  go dtí 2123.  Chuir an Ríocht Aontaithe ruaig ar mhuintir na n-oileán sna seascaidí agus seachtóidí (thart ar dhá mhíle duine) ar chúiseanna slándála.

Sa bhliain 2024, bhí comhaontú déanta ag an Ríocht Aontaithe le Poblacht Oileán Mhuirís, chun ceannas Oileánra Chagos a thabhairt dóibh. Tá ceart filleadh ag muintir na n-oileán, agus a gcuid sliochtach, faoin gcomhaontú (d’éiligh pobal na n-oileánach ról sa phróiseas i ndréachtú an chonartha fhoirmiúil sna 2020idí ach ní raibh seans acu a bheith páirteach san idirbheartaíocht ag an am).

## Féach freisin

* Oileánra Chagos,  Oileán Mhuirís

## Tagairtí

Catagóir:Oileán Mhuirís
Catagóir:An tAigéan Indiach
Stáisiún Traenach Dhoire Achaidh

Is stad traenach é **Stáisiún Traenach Dhoire Achaidh** atá suite i nDoire Eachaidh. 

## Stair
D'oscail an stáisiún ar 9 Feabhra 1907. Bhí sé dúnta ó 1953 go 1958.

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Doire Eachaidh

Is baile fearainn i gContae Aontroma é **Doire Eachaidh** (Béarla: *Derryaghy* nó *Derriaghy*). 

## Iompar
* Stáisiún Traenach Dhoire Achaidh

## Tagairtí

Catagóir:Bailte in Éirinn
Catagóir:Bailte i gContae Aontroma
Líóg

alt=Ceann duine, ón mbarr anuas|mion|Deisealán nó líóg ar bhaithis an chinn
Is éard is **deisealán** nó **líóg** ann ná cuid de ghruaig an duine a sheasann díreach suas nó a luíonn ar uillinn atá i gcontrárthacht leis an stíl ina gcaitear an chuid eile de ghruaig an duine.

## Tagairtí

Catagóir:Gruaig
Catagóir:Focail agus frásaí
Poll an uafáis

[mion| Poill an uafáis ag [Caisleán Bodiam]]
Is éard is **poll an uafáis** ann ná poll i síleáil geata nó pasáiste i ndaingean trína bhféadfadh na cosantóirí substaintí díobhálacha nó rudaí cosúil le carraigeacha, saigheada, uisce scalladh, gaineamh te, aol beo, nó ola fiuchphointe a scaoileadh, a chaitheamh nó a dhoirteadh, síos ar ionsaitheoirí.

## Féach freisin
* Poll lámhaigh
* Meiril

## Tagairtí

Catagóir:Ailtireacht caisleán
Catagóir:Gnéithe ailtireachta
Catagóir:Caisleáin
Toitín

mion
Is éard atá i gceist le **toitín** ná tobac mionaithe agus é fillte i bpáipéar mín a lastar lena chaitheamh.

## Féach freisin

* Caitheamh tobac
* Caitheamh tobac in Éirinn

## Tagairtí

Catagóir:Caitheamh tobac
Catagóir:Toitíní
An Tuairín Peacán

Is séipéal ársa é **An Tuairín Peacán** atá suite i gContae Thiobraid Árann, Éire.

## Suíomh
Tá An Tuairín Peacán suite thart ar 5.8 km (3.6 mhíle) siar ó thuaidh ón gCathair.

## Cur síos
Sa 7ú haois, roghnaigh Naomh Alban réigiún Ghleann Eatharlaí mar shuíomh do mhainistir. Tá fothrach eaglaise dronuilleogach ón 12ú haois AD ar an suíomh, ar a dtugtar An Tuairín Peacán. Is díol suntais na blúirí de leac chrosaire sa bhalla agus iarsmaí de chrosanna idir an séipéal agus an geata.

Inniu, leanann oilithrigh ar aghaidh ag tabhairt cuairte ar an séipéal agus ar an tobar beannaithe in aice láimhe.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Thiobraid Árann
FK Transinvest

Is club sacair é **Transinvest futbolo klubas** as Galinė. Bunaíodh an club sa bhliain 2021, agus imríonn sé san TOPLYGA.

## Trófaithe
;Náisiúnta
***[[A lyga]]:** (0): 
***Pirma lyga (II):** 2023,  2025
***LFF taurė** (1): 2023
***Supertaurė** (0): 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an chlub

Catagóir:Transinvest
Transinvest
Orgánach

Is éard is **orgánach** ann, de réir sainmhíniú amháin, ná rud beo a fheidhmíonn mar aonán. Is orgánaigh iad daoine, ainmhithe agus plandaí, fungais, algaí, chomh maith le miocrorgánaigh ar nós baictéar agus prótaisteach. Tá an scéal níos casta i gcás víreas, mar shampla, toisc nach bhfuil sé soiléir an rudaí beo iad. Agus i gcásanna eile, níl sé soiléir cad is “aonán” ann.  Mar shampla, is cineál ainmhí mhuirí é an siofónafór atá cosúil le smugairle róin, ach tá corp an tsiofónafóir comhdhéanta as go leor zóideach atá cosúil le horgánaigh ina n-aonar, ach feidhmíonn siad le chéile mar “orgánach coilíneach” amháin.

## Sanasaíocht
Tagann an téarma “orgánach” ón tSean-Ghréigis , ó *órganon*, focal a chiallaíonn ionstraim, uirlis, nó ball céadfach. 

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht
Galláin Thuaim Eabhna

Is éard atá sna **Galláin Thuaim Eabhna** ná bailiúchán de Galláin atá ina Séadchomhartha Náisiúnta i gContae Thiobraid Árann, Éire.

## Suíomh
Faightear na Galláin Thuaim Eabhna sna cnoic 8 km (5 mhíle) soir ó dheas ó Ros Cré, ar sheaneastát Pháirc Thuaim Eabhna, in aice leis an teorainn le Contae Laoise.

## Stair
Cuireadh thart ar 300 cloch agus cúig chairn in airde anseo, agus ciorcal cloiche. Is rúndiamhair a mbunús, cuid acu á gcur sa Neoiliteach agus cuid eile i bhfad níos déanaí (an 19ú haois).

## Cur síos
Maireann 121 cloch, a bhfuil 93 ina seasamh agus 28 tite. Tá siad scaipthe go forleathan gan aon phatrún soiléir, ach amháin cuid acu ina dtriúir (cloch arda, cloch ghearr agus leac), cuid acu ina mbeirteanna (ailínithe ó thuaidh nó san iardheisceart), agus sé cinn déag a dhéanann liagchiorcal 70 m (77 slat) trasna. Tá na cairn ar fad bainte.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Thiobraid Árann
Catagóir:Meigiliteach na hÉireann
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Astaíochtaí meatáin

[mion|[meatán: comhchruinniú]]
Is é is meatán bithghineach ná meatán a tháirgeann agus a scaoileann orgánaigh bheo amhail plandaí agus ainmhithe. Is iad **astaíochtaí meatáin** a scaoiltear isteach san aer agus a fhéadfaidh cur le téamh domhanda nó le droch-cháilíocht aeir.  Samplaí de na háiteanna as a dtagann astaíochtaí meatáin: goilí bó agus fásra atá ag lobhadh.

Is é is meatán bithghineach ná meatán a tháirgeann agus a scaoileann orgánaigh bheo amhail plandaí agus ainmhithe (samplaí de na háiteanna as a dtagann an gás seo: goilí bó agus fásra atá ag lobhadh).

Cuireann astaíochtaí meatáin go mór le téamh domhanda.

## Féach freisin
*Meatán
## Tagairtí

Catagóir:Athrú aeráide
Catagóir:Astaíochtaí gás ceaptha teasa
Catagóir:Meatán
Naomh Cuán

Ab Éireannach ba ea **Naomh Cuán** (a d’éag 752) a bhunaigh go leor eaglaisí agus mainistreacha in Éirinn. Mhair sé go raibh beagnach céad slánaithe aige. Is beag eolas atá air, ach luaitear é in Annála Inis Faithlinn (I787.1): “Cúán, abb Imblecha Ibair, quieuit.” Is tobar naofa a bhaineann leis é Tobar Chuáin i ngar d'Áth Eascrach i gContae na Gaillimhe. Is é 1 Eanáir a fhéile.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois
Catagóir:7ú haois in Éirinn
Catagóir:8ú haois in Éirinn
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Naoimh Éireannacha
Caisleán an Dúin Mhóir

Is caisleán agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Caisleán an Dúin Mhóir** atá suite i gContae na Gaillimhe, Éire.

## Suíomh
Tá Caisleán Dhún Mór suite 1 km (0.62 mhíle) siar ó thuaidh ón Dún Mór, Contae na Gaillimhe, ar bhruach thuaidh an tSlogaire.

## Stair
clé|mion|Grianghraf den chaisleán c. 1910, le daoine áitiúla ar bun ar chlé
De réir seanchais, b'áit chónaithe do Ríthe na gConnacht é Caisleán an Dúin Mhóir.

Thóg teaghlach De Birmingham an chéad chaisleán ag an Dún Mór go luath sa 13ú haois mar chosaint in aghaidh ionsaithe na nGael.

Sa bhliain 1249, d'ionsaigh agus loisc na hUí Conchubhair an caisleán. Sa bhliain 1284, chuir Síol Maelruain faoi léigear é, faoi Fhiachra Uí Fhloinn.

In 1315, rinne Ruairí Ó Conchúir damáiste don chaisleán le linn fheachtas Brús in Éirinn.

Is ó thús an 14ú haois an chuid is mó den fhoirgneamh atá ann faoi láthair, .i. réimeas Éadbhard II agus III mar Thiarna na hÉireann: halla daingean dhá stór a bhí ann. Athraíodh Caisleán an Dúin Mhóir sa 16ú haois, le hurláir bhreise, beanna dín, simléir, fuinneoga agus bealach isteach ar urlár na talún.

Rinne na de Berminghams éirí amach in aghaidh Banríona Eilís I agus thóg Sir Henry Sidney, Fear Ionaid na hÉireann an caisleán uathu i 1569, cé gur tugadh ar ais níos déanaí é.

Gabhadh an caisleán ó na de Berminghams go buan i ré Chromail (1650idí). Bhí teaghlach Ouseley (lena n-áirítear an seanmóir cáiliúil Gideon Ouseley) ina gcónaí ann go dtí an 19ú haois.

Tógadh áith aoil ar an suíomh sa 19ú haois. Tá an caisleán faoi chosaint Oifig na nOibreacha Poiblí faoi láthair.

## Cur síos
Daingean dronuilleogach cúig stór ar thomhas 14 faoi 8.2 m (46 tr faoi 27 tr) é an caisleán ag an mbun le batair.

Tá fianaise ann go raibh *garderobe* san iarthuaisceart. Áirítear ar na fuinneoga fuinneoigín cruinn, mullin agus poll lámhaigh. Tá cuid den imbhalla fós ann.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Caisleáin i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Fí (idirdhealú)

* Fí — an 21ú litir san aibítir Ghréagach
* Fíodóireacht — ceird ina ndéantar fabraic; is é “fí” an t-ainm briathartha
* Fáinne fí — coincheap ar a dtugtar “ciorcal lochtach” freisin
Stáisiún Traenach Hilden

Is stad traenach é **Stáisiún Traenach Hilden** atá suite i Lios na gCearrbhach, Contae Aontroma. D'oscail sé ar 1 Bealtaine 1907.

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Lios na gCearrbhach
Cill Eiltín

Is séipéal meánaoiseach agus Séadchomhartha Náisiúnta i gContae Chiarraí, Éire, é **Chill Eiltín**.

## Suíomh
Tá Chill Eiltín 2.5 km (1.6 mhíle) soir-thuaidh ó An Com, Contae Chiarraí, atá suite ó dheas de bhóthar an N86.

## Stair
Naomh Eltan a bhunaigh an séipéal anseo. Tá an struchtúr cloiche dátaithe go dtí an 9ú/10ú haois AD.

Rinneadh athchóiriú i 1984, agus thángthas ar chloch phollta, cosúil leis na cinn ag Aireagal Ghallarais.

## Cur síos
Aireagal is ea Cill Eiltín le imfhálú dronuilleogach, dhá fhoirgneamh dhronuilleogacha agus bullán.

Tá plionta ag bun na mballaí thuaidh agus theas, gné atá ar saintréith de chuid go leor aireagail luatha.
Íomhá:Killelton_Church_west_door_way_interior.JPG|alt=West doorway|Doras thiar
Íomhá:Killelton_Church_site.JPG|alt=Stone pathway to the church|Cosán cloiche go dtí an séipéal
Íomhá:Killelton_Church_north_east_view_exterior.JPG|alt=Northeast view of the exterior|Radharc oirthuaisceart ar an taobh amuigh
Íomhá:Killelton_Church_east_window_interior.JPG|alt=A window|Fuinneog


## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Caisleán na Cúlchoille

Is daingean agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Caisleán an Cúlchoille** atá suite i gContae Chill Chainnigh, Éire.

## Suíomh
Tá Caisleán Chúil Chnoc suite 2.1 km (1.3 mhíle) soir ó thuaidh ón Robhar, ar aill ag breathnú amach ar an mBearú.

## Stair
Tógadh Caisleán Chúil Aodha c. an 13ú haois. Bhí tailte ag Henry de Rupe (de Roache, Roche) ag Cúlchoill sa bhliain 1318. Bhí Art Óg mac Murchadha Caomhánach i seilbh an chaisleáin go hachomair le linn ceann dá chuid feachtas. Sna 1600í, mharaigh saighdiúirí Sasanacha faoi De La Poer thart ar 30 searbhóntaí de chuid de Rupe i Ros Bearrcon. Aistríodh an caisleán do mhuintir Mountgarret i 1621 agus ghabh na Maolchinn seilbh air sa bhliain 1652.

## Foirgneamh
clé|mion| An túr diméine cearnach
Tá dhá thúr sa chaisleán: ceann amháin, daingean ciorclach, agus an ceann eile, túr diméine cearnach atá suite ar an taobh thoir.

Tá starrán beag ó dheas ag an daingean. Tá an doras thuaidh cosanta ag poll lámhaigh agus tá ceann eile ar an taobh thoir. Cosnaíonn poll an uafáis an bealach isteach dúbailte.

Téann staighre héiliciúla múrmhaisiú chuig na hurláir uachtaracha. Tá cuasáin mhóra sa seomra ar urlár na talún. Tá síleáil boghtach air le roinnt marcanna caolach choill. Tá trí stór os cionn an bhoghta. Tá teallach ar an dara hurlár. Ar an tríú hurlár tá teallach, losáin agus staighre ar leith go dtí an díon. Tá poll lámhaigh aon-solas, cruinn agus tras-chruthach ann.

## Tuilleadh léitheoireachta

* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Caisleáin i gContae Chill Chainnigh
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chill Chainnigh
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Cill Bhaile Uí Lorcáin

Séipéal meánaoiseach agus Séadchomhartha Náisiúnta i gContae Chill Chainnigh, Éire is ea **Cill Bhaile Uí Lorcáin**.

## Suíomh
Tá Cill Bhaile Uí Lorcáin suite taobh leis an mbóthar, 2.3 km (1.4 mhíle) siar ó dheas ó Achadh Úr.

## Stair
Bhí an réigiún faoi smacht na Ó Lorcáin go dtí gur dhíbir na Shorthalls (Schortal) Angla-Normannach iad sa bhliain 1326. James Schortal agus a bhean Catherine White a thóg an séipéal, struchtúr beag aon-seomra, ag Baile Uí Lorcáin sa bhliain 1350.

Cuireadh triarach sedilia isteach sa bhalla theas níos déanaí sa 14ú haois. Bhí síle na gcíoch i gCill Bhaile an Lorcáin ar dtús ach bogadh go dtí Ard-Mhúsaem na hÉireann – Seandálaíocht.

## Eaglais
Daingníodh an séipéal le chemin de ronde agus bealach isteach beag ó thuaidh. Tá fuinneog cloiche gearrtha Gotach air.

Tá triarach sedilia sa bhalla theas. Ar bharr na mballaí thuaidh agus theas tá sraith de chlocha coirbéil agus eangach orthu. In aice leis an sedilia tá linn ionnalta le báisín ceathradhuille. Tá almóir in aice leis an bhfuinneog thoir.

## Gailearaí

Íomhá:Ballylarkin_Church_corbel.png|alt=Corbel in outside wall|Coirbéil sa bhalla amuigh
Íomhá:Ballylarkin_Church_piscina.png|Linn ionnalta
Íomhá:Ballylarkin_Church_Gothic_corbels.png|alt=Gothic corbels|Coirbéil Gotach


## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chill Chainnigh
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Tobar Chuáin

Is tobar beannaithe agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Tobar Chuáin** atá suite i gContae na Gaillimhe, Éire.

## Suíomh
Tá Tobar Chuáin suite 2.3 km (1.4 mhíle) soir ó thuaidh ó Áth Eascrach, 4 km (2.5 míle) siar ó Abhainn na Suca.

## Stair
Ab Éireannach ab ea Naomh Cuán (d’éag AD 752). Reáchtáiltí patrún anseo ar an 15 Deireadh Fómhair. De réir béaloidis áitiúil, bhain uisce an tobair le leigheasanna míorúilteacha agus mhaígh sé nach bhféadfaí é a fhiuchadh. Roimhe seo bhíodh crann clúdaigh in aice leis an tobar.

## Cur síos
Tá an tobar naofa timpeallaithe ag balla íseal. Tá leac croise in aice leis an imfhálú seo.

## Tagairtí

Catagóir:Toibreacha naofa in Éirinn
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Brendan Mullin

Iarimreoir rugbaí agus dlíodóir is ea **Brendan Mullin** (a rugadh ar an 31 Deireadh Fómhair 1963).  Bhain sé cáil amach sna ochtóidí mar imreoir rugbaí ar fhoireann na hÉireann. Trícheathrúnach amuigh ab ea Mullin, a d'imir d'fhoireann rugbaí na hÉireann 55 uair idir 1984 agus 1995. D'aimsigh sé seacht n-úd déag le linn dó a bheith ag imirt d'Éirinn.
[clé|mion|[Banc na hÉireann]]

### Gadaíocht
I gCúirt Chuarda Choiriúil Bhaile Átha Cliath ar an 5 Samhain 2024, fuarthas an t-iarimreoir idirnáisiúnta rugbaí ciontach i lear mór airgid a ghoid ó Bhanc Príobháideach Bhanc na hÉireann idir 2011-2013,  tráth a bhí sé ina phríomhfheidhmeanach ar an mbanc..  Bhí 5 chúis eile tugtha ina choinne freisin i dtaca le cuntasaíocht bhréige. Bhí Mullin ina bhainisteoir stiúrtha ar an mbanc ag an am.

Gearradh trí bliana príosúin air. Dúirt an Breitheamh Martin Nolan sa chúirt inniu cé nach ndúirt Brendan Mullin riamh cén fáth a ndearna sé na cionta gur dóigh gur gannchúis airgid a bhí air a lig i gcathú é. Chuir an breitheamh san áireamh mar imthoisc mhaolaitheach, a dúirt sé, gur íoc Brendan Mulliin an t-airgead ar fad ar ais leis an mbanc.

## Féach freisin

* Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí rugbaí
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Dlíodóirí Éireannacha

Catagóir:Coirpigh Éireannacha
Guaraná (deoch bhog)

Is deoch bhog í **Guaraná** a tháinig ón bplanda ''Paullinia cupana'' .

## Stair
Thosaigh próiseáil an tsíoróip torthaí sa Bhrasaíl sa bhliain 1905 ag Fara, lia ó chathair Resende, Rio de Janeiro . Lainseáil  F. Diefenthaller monarcha deochanna boga, Guaraná Cyrilla, sa bhliain 1906 i Santa Maria, Rio Grande do Sul. Bhí an deoch ar dtús géar agus thar a bheith searbh, agus ní raibh tóir uirthi. Ba é Pedro Baptista de Andrade a chruthaigh an deoch bhog, a dhíol an fhoirmle lehAntarctica, a d'fhorbair próiseas ansin chun deireadh a chur leis an blas géar agus searbh, ag cur béime ar a blas agus a dea-bholaidh, saintréithe an toraidh, sé sin an guaraná féin. Seoladh 'Guaraná Champagne Antartaice' sa bhliain 1921. Sa lá atá inniu ann, tá roinnt brandaí de sóid ghuaraná ar fáil ar fud na Brasaíle. 

Cruthaíodh Guaraná Íosa, deoch bhog  guaraná eile,  de thaisme i 1920 ag an gcógaiseoir Jesus Norberto Gomes, i stát Maranhão . D'allmhairigh Gomes meaisín gásúcháin chun cineál sreabháin mhaignéise a tháirgeadh, leigheas a raibh cáil air ag an am, le heastóscáin de 17 gcomhábhar ó fhoraois bháistí an Amazon, lena n-áirítear guaraná agus cainéal, ach níor éirigh leis an ghnó. Chinn an poitigéir deoch a dhéanamh dá chlann clainne agus thathain an deoch le gach duine. Le himeacht ama, tá níos lú tóir ag daoine ar bhlas na dí bándeirge, ach go leor tóra fós uirthi i Maranhão, ag cothabháil a fhoirmle bhunaidh. Sa bhliain 2001, cheannaigh Coca-Cola an branda seo. 

Sa tSeirbia agus i dtíortha eile in Oirthear na hEorpa, margaítear deochanna fuinnimh atá bunaithe ar guaraná faoin ainm seo, ach gan an blas milis céanna acu leis an sóid; tá blas searbh agus éifeacht cardaluasghéaraithe orthu.
## Brandaí
* Guaraná Antarctica (AB Inbev)
* Guaraná Backus
* Guaranita Cibal (Cibal)
* Guaraná Fruki (Fruki)
* Guaraná Mineiro
* Guaraná Okey Champ 
* Cotuba (Arco Iris)
* Guaraná Jesus (An chuideachta Coca-Cola)
* Kuat (An chuideachta Coca-Cola)
* Fanta Guaraná (An chuideachta Coca-Cola)
* Refriko Guaraná (Refriko)
* Guaraná Pureza (Bebidas Leonardo Sell)
* Guaraná Vencetex (Vencetex)
* Dolly
* Marajá (Refrigerantes Marajá[4])
* Dydyo (Dydyo)
* Leda (Lençóis Paulista/SP)
* Amazon Secret (sorze4 AS, An Iorua)
* Pulp Guaraná (Paragua)
* Niko Guaraná (Paragua)
* De la Costa Guaraná (Paragua)
* Tamburi Guaraná (Paragua)
* Piri Guaraná (Paragua)
* Vita Guaraná (Paragua)
* Isaac Guaraná (Paragua)
* Hakodate Lucky Pierrot (Lucky Pierrot Hamburger Co., Hakodate, Hokkaido, An tSeapáin) 

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr na Brasaíle
Catagóir:Deochanna na Brasaíle

catagóir:Cultúr na Brasaíle
Catagóir:Deochanna boga
Ardach, Contae Luimnigh

Is baile fearainn, sráidbhaile, agus paróiste sibhialta i gContae Luimnigh é **Ardach**. Tá an sráidbhaile suite ag acomhal na mbóithre R523 agus R521. Is é an Caisleán Nua an baile is gaire, 5 km (3 mhíle) ó dheas. Is í Scoil Náisiúnta Naomh Molua an bhunscoil áitiúil. Is é Naomh Ciarán an cumann áitiúil CLG; tagann a chuid ballraíochta ó na paróistí Ardach-Carraig Chiarraí agus Cúil Cheapach-Cill Cholmáin.

## Stair agus seandálaíocht
mion|clé|Cailís Ardach
Ar an 5 Márta 1867, le linn Éirí Amach na bhFíníní, rinne lucht tacaíochta na bhFíníní iarracht beairic áitiúil Chonstáblacht Ríoga na hÉireann a ghabháil. Ba é an siúinéir áitiúil William Upton a bhí i gceannas ar an ionsaí. Níor éirigh leo, agus gabhadh go leor de na Fíníní ina dhiaidh sin, cé gur éalaigh Upton féin go Meiriceá sa deireadh.

Sa bhliain 1868, thángthas ar Thaisce Ardach, bailiúchán déantán ársa lena n-áirítear Cailís Ardach ón 8ú haois, i ráth an Riaráiste i ngar d'Ardach. Tá an chailís in Ard-Mhúsaem na hÉireann i mBaile Átha Cliath anois.

## Daoine

* Bhí cónaí ar William Smith O’Brien, náisiúnaí Éireannach agus ceannaire ar Éire Óg, i dTeach Chathair Maothail, míle amháin ó Ardach.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Bailte i gContae Luimnigh
Ard Pádraig

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Ard Pádraig** air:
* Ard Pádraig, Contae Lú: baile fearainn i gContae Lú
* Ard Pádraig, Contae Luimnigh: baile fearainn, sráidbhaile, paróiste dlí, agus toghroinn i gContae Luimnigh
* Ard Pádraig, Contae Thír Eoghain: baile fearainn i gContae Thír Eoghain

## Féach freisin
* Àird Phàraig — baile in Albain

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Mainistir an Aonaigh

Is paróiste dlí i gContae Luimnigh é **Mainistir an Aonaigh**. Tagann an t-ainm ó mhainistir mheánaoiseach, ar séadchomhartha náisiúnta í, sa pharóiste.

## Tagairtí
Aisdúichiú na hoidhreachta cultúir

[mion|Dealbha Cré-umha Bheinin i[Músaem na Breataine]]
Sna 2020idí, d'éirigh aiseag agus **aisdúichiú na hoidhreachta cultúir** ina shaincheist chasta agus íogair.  Tharla roinnt cásanna ardphróifíle inar thug institiúidí cultúir déantáin ar ais do na háiteanna ba dhual dóibh. 

## Gluaiseacht
Thosaigh iarsmalanna agus institiúidí sna 2020idí a mbailiúcháin a 'dhíchoilíniú' mar gheall, go pointe áirithe, ar fheachtais amhail 'Rhodes Must Fall' (tá feachtas leanúnach ar bun chun dealbh de Cecil Rhodes a bhaint anuas) agus 'Black Lives Matter', agus mar gheall ar bhéim athraitheach atáthar a leagan, sa lá atá inniu ann, ar an gcaoi ar cheart bailiúcháin a chur i láthair in iarsmalanna.

## In Éirinn
Sa bhliain 2023, bunaíodh sainchoiste chun comhairle a chur ar Rialtas na hÉireann ar shaincheisteanna a bhaineann le haiseag agus aisdúichiú ábhair atá íogair ó thaobh an chultúir de in Éirinn.

### Conspóidí

* Sa bhliain 1890, goideadh blaoscanna as reilig Mhainistir Naomh Colmáin in Inis Bó Finne agus tugadh iad chuig Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath. Bhí fairsing ag an am coirp a thógáil ar mhaithe adúradh "leis an staidéar eolaíoch" - le ghabhail ag tomhais agus ag staidéar blaoscanna. Sa bhliain 2023, ghabh  ceann feádhain na hOllscoile, an Probhast Linda Doyle, leithscéal le muintir an oileáin, agus tugadh na blaoscanna ar ais lena n-adhlacadh i mí Iúil 2023.  Tógadh blaoscanna eile as Árainn agus as an nGleann i gCiarraí Theas.
* Creachadh Dealbha Cré-umha Bheinin ón Nigéir sa bhliain 1897.  Tá cuid de na dealbha cré-umha sin anois in Ard-Mhúsaem na hÉireann i mBaile Átha Cliath.

## Féach freisin

* Ard-Mhúsaem na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Aisdúichiú na hoidhreachta cultúir
Catagóir:Coilíneachas
Catagóir:Díchoilíniú
Catagóir:Impiriúlachas
Catagóir:Ard-Mhúsaem na hÉireann
Stáisiún Traenach Mhaigh Rath

Is stáisiún traenach é **Stáisiún Traenach Mhaigh Rath** atá suite i Maigh Rath, Contae an Dúin  (cé go bhfuil an stáisiún suite i gContae Aontroma). D'oscail sé ar an 18 Samhain 1841.

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
LCC

* Léachtaí Cholm Cille: comhdháil bhliantúil i Maigh Nuad, agus iris acadúil dá himeachtaí sin
* An Chomhairle Pobal Dílseach‎ (CPD, Béarla: *LCC*)
* LCC (tiomsaitheoir): tiomsaitheoir don teanga ríomhchlárúcháin C

Catagóir:Idirdhealáin
Maolmhuire de Búrca, 2ú Bíocunta Mhaigh Eo

Ba é **Maolmhuire de Búrca** (c.1585-1649), an 2ú Bíocunta Mhaigh Eo an mac ba shine de Thiobóid na Long de Búrca, agus Méabh, iníon le Séarlas Ó Conchobhair Sligigh. 

Shuigh sé i bParlaimint na hÉireann ón bhliain 1634, agus nuair a thosaigh Éirí Amach 1641, ceapadh é ina Ghobharnóir ar Mhaigh Eo; ach níorbh fhada go ndeachaigh sé anonn go taobh na Comhdhála, agus d'fhill sí ar an gCaitliceachas. Rinne sé a dhícheall cruálacht an chogaidh a laghdú, agus deirtear gur éirigh sé as an gComhdháil sa bhliain 1644. Fuair sé bás sa bhliain 1649. Trí bliana ina dhiaidh sin ba iad Coimisinéirí an Chomhdháil Chaitliceach i nGaillimh a thriail a mhac agus a chomharba sa teideal, mar gheall ar chomhpháirteachas san éirí amach. Daortha chun báis, lámhachadh é agus forghéilleadh a eastáit (50,000 acra), ach tugadh an mhaoin ar ais don teaghlach ina dhiaidh sin.
## Tagairtí
Catagóir:Bíocuntaí i dTiarnaí na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Daoine a rugadh i c.1585
Catagóir:Básanna i 1649
Seimeaglúitíd

Is í **seimeaglúitíd** an comhábhar gníomhach sa druga diaibéitis **Ozempic**® nó **Rybelsus®**  agus sa druga caillte meáchan **Wegovy**®. Tá seimeaglúitíd faoi phaitinn agus níl aon leaganacha cineálacha di ar fáil.

Tá an druga Ozempic agus drugaí eile dá shórt, thar barr ag déileáil le diaibéiteas, agus ina theannta sin, cailleann an t-othar an t-uafás meáchain. Is é an chaoi go gcealaíonn an druga an dúil sa mbia. Ach caithfidh daoine a bheith cúramach agus an bia ceart a ithe gach lá. Ní an éifeachtúlacht faoi bharántas*:*  "Oibríonn Ozempic an-mhaith don tríú cuid den phobal, oibríonn sé ‘réasúnta maith’ do thríú cuid eile agus ní oibríonn sé ar chor ar bith don tríú cuid eile."

Agus má tá an éifeachtúlacht go maith, tá tionchar ollmhór ag Wegovy ar go leor fadhbanna sláinte – galar croí, strócanna agus eile. Tá laghdú freisin ar ró-thógáil drugaí ópóideacha.

clé|mion|Ozempic® 3ml
clé|mion|Rybelsus 14mg

## Stair
Sa Danmhairg atá an comhlacht Novo Nordisk lonnaithe agus is iadsan a thug amach na drugaí Ozempic agus Wegovy atá ar díol anois ar fud an domhain. Measadh go raibh 3% de na daoine fásta ar fad sa Danmhairg ag glacadh na ndrugaí sin faoi dheireadh na bliana 2023.

Idir 2020 agus 2023 tháinig titim 2% ar an ráta otrachta sna Stáit Aontaithe. Meastar gur bhain go leor daoine úsáid as na drugaí agus go bhfuil 6% de na daoine i Meiriceá á n-úsáid sa lá inniu.

mion|clé|Cúis caingne

## In Éirinn

Tá Ozempic ar fáil in Éirinn faoi oideas. Tuairiscítear go raibh os cionn 25,000 duine ag glacadh an druga Ozempic ar scéimeanna de chuid an FSS le linn 2024. Ach is chun galar diaibéiteas a chosc atá sé sin amhlaidh.  

Ní cheadaítear in Éirinn seimeaglúitíd i gcomhair na hotrachta amháin.  Ní ann d’aon leagan údaraithe de sheimeaglúitíd i riocht púdair amhail iad sin a bhíonn á n-urghabháil.  Níl Wegovy ar fáil in Éirinn go fóill (in 2024).

## Féach freisin

* Diaibéiteas

## Tagairtí

Catagóir:Cógas
Catagóir:Diaibéiteas
Catagóir:Murtall
Stáisiún Traenach Shráid Eabhrac

Is stáisiún traenach é **Stáisiún Traenach Shráid Eabhrac** atá suite i dTuaisceart Bhéal Feirste. D'oscail an stáisiún ar 28 Aibreán 2024 in ionad Stáisiún Traenach Yorkgate. 

## Seirbhísí

## Tagairtí

Catagóir:Iarnróid in Éirinn
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Béal Feirste
Cill Ulta

Eaglais mheánaoiseach agus Séadchomhartha Náisiúnta i gContae Luimnigh, Éire is ea **Cill Ulta**.

## Suíomh
Tá an séipéal suite 1.6 km (0.99 mhíle) siar-thuaidh ó shráidbhaile Chill Díoma, sa chuid thiar de ghleann na Máighe, siar ó dheas ó Loch Dhrom Mór agus Loch an Tuairín.

## Stair
Mhaígh Samuel Lewis go mícheart gur thóg na Ridirí Teamplóir é sa bhliain 1290. Mar sin féin, déanann scoláirí eile an séipéal a dháta roimh an 1100, fiú chomh luath leis an 5ú haois AD. Tugann formhór na scoláirí dáta air go dtí an 9ú haois.

Tuairiscíonn an staraí áitiúil Mairtín Ó Corrbhuí go bhfuarthas biorán cré-umha agus claíomh cré-umha in aice leis an séipéal.

Creidtear go gciallaíonn an t-ainm "eaglais Uladh" nó "eaglais Naomh Ultan."

Cealla Leathan (*Kellallathan*) a thugtar air freisin.

## Eaglais
mion| Radharc eile ar an bhfoirgneamh
Tomhaiseann Cill Ulta 5 × 3 méadar ar an taobh istigh, le ballaí 1 méadar tiubh. Tá sé tógtha de chlocha móra agus tá doras simplí agus fuinneog thoir le ceann triantánach ann.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí náisiúnta i gContae Luimnigh
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Fiodh Duin

Túrtheach i dTobar, Contae na Gaillimhe, gar do theorainn Chontae an Chláir in Éirinn is ea **Fiodh Duin**. Is Séadchomhartha Náisiúnta na hÉireann é.

## Tíreolaíocht
Tá an Chaisleán suite idir Loch Dubh agus Loch Aslaun gar do shráidbhaile nua-aimseartha an Tobair.

## Stair
Túrtheach Éireannach ó lár an 16ú haois é Fiodh Duin i mbarúntacht Chill Tartan de chuid Uí Fhiachrach Aidhne, ceann de cheithre chaisleán Uí Sheachnasaigh.

Is dóiche é gur an Ridire Ruairí Gilla Dubh Ó Seachnasaigh a thóg an Fiodh Duin, mar is é an chéad duine a luaitear ann agus ní luaitear é roimh a aimsir.

## Inniu
Tá an túrtheach seo is suntasaí mar gheall ar a bhalla bábhún istigh dea-chaomhnaithe. Tá sé suite ar thalamh príobháideach agus á chothabháil ag Oifig na nOibreacha Poiblí. 

## Tagairtí

Catagóir:Caisleáin i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Ópóideach

Is éard is **ópóideach** ann ná substaint alcalóideach a dhíorthaítear ó óipiam (codlaidín nó tuí phoipín, cineál blátha). Tá difríocht idir é agus an téarma comhchosúil codlaidíneach sa mhéid is go n-úsáidtear "ópóideach" chun gach substaint, nádúrtha agus sintéiseach, a cheanglaíonn le gabhdóirí ópóideacha san inchinn (lena n-áirítear freasaithigh).
clé|mion|ródháileoga sna Stáit Aontaithe, 1999-2020
Is leigheasanna a thugann faoiseamh ó phian iad ópóidigh den chuid is mó, a thagann ó chodlaidín nó a tháirgtear go sintéiseach, m.sh., hearóin, moirfín, meatadón agus cóidín. Lasmuigh dá ról luachmhar i gcóireáil leighis le haghaidh faoiseamh ó phian, is gnách gurb iad na héifeachtaí inmhianaithe ná a bheith ar na ribí nó a bheith ar do shuaimhneas, Tugtar támhshuanaigh ar ópóidigh freisin.

## Féach freisin

* Codlaidíneach, cóidín, hearóin, moirfín agus meatadón 

## Tagairtí

Catagóir:Anailgéisigh
Alba (Páirtí)

Is páirtí polaitíochta Albanach é **Alba,** a dhéanann stocaireacht ar son neamhspleáchas na hAlban ón Ríocht Aontaithe.
clé|mion|Alex Salmond in 2022

### Stair
Fuarthas iarcheannaire Pháirtí Náisiúnta na hAlban (an SNP), Alex Salmond neamhchiontach sa bhliain 2020 i dtriail inar cuireadh ionsaí gnéis ina leith.  Cé go bhfuarthas neamhchiontach sa deireadh é, mheas Salmond gur thréig Nicola Sturgeon agus an SNP é.  Ar buile, bhunaigh sé Alba sa bhliain 2021. Bhuail taom croí é in 2024.

Theip ar *Alba* aon suíochán a ghnóthú sa Pharlaimint sa toghchán in Albain in 2021.

### Gaidhlig
Níl focal dá laghad as Gaidhlig ar shuíomh an Pháirtí (in 2024).

## Féach Freisin

* Reifreann faoi neamhspleáchas na hAlban, 2014
* Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
* Páirtí Shír Eabhraic

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil an pháirtí

## Tagairtí

Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 2021
Catagóir:Páirtithe polaitíochta san Albain
Dún an Chreagáin Chaoil

Is dún cloiche agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Dún an Chreagáin Chaoil** atá suite ar oileán Inis Oírr, Éire. Tá suíomh Críostaí níos déanaí ann freisin, **Cill na Seacht nIníon**.

## Suíomh
Tá Dún Uí Chreagáin suite in oirthear Inis Oírr, os cionn An Loch Mór, an t-aon loch fhionnuisce ar an oileán.

## Stair
In Éirinn tar éis an 1ú haois R.Ch. is mó a tógadh dúnta cloiche ("caiseal") den chineál seo. Athúsáideadh na ballaí sa 15ú haois mar chuid de bhallaí seachtracha Chaisleán Uí Bhriain.
mion| Radharc ar Cill na Seacht nIníon, le leaca uaighe cloiche
Is suíomh luath-Chríostaí é Cill na Seacht nIníon, ar a dtugtar freisin *An Chill Bheannaithe* a bhaineann leis an mban naomh Moninne. Bunaíodh é timpeall an 5ú nó an 6ú haois AD.

## Cur síos
[clé|mion| Macasamhail [cré-umha den chros inscríofa ar leac uaighe ag Cill na Seacht nIníon]]
Tá an dún déanta as dhá bhalla chearnacha de chloch singil agus cros inscríofa ar gallán. Is é Cill na Seacht nIníon an chuaird neamhiomlán de chaiseal; tá nideoga codlata sna ballaí i gcuimhne do na catacóim Rómhánacha. Tá bunsraitheanna foirgneamh eile le feiceáil freisin.

In aice láimhe tá struchtúr cosúil leis an gceann a fheictear ag Caiseal Mór (Clochar), Contae Shligigh.

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Árann
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
An Caiseal Mór

Is lios cloiche (caiseal) agus Séadchomhartha Náisiúnta é **An Caiseal Mór**, atá suite i gContae Shligigh, Éire.

## Suíomh
Tá Caiseal Mór suite 1.6 km (1 mhíle) siar ó dheas ó Mhainistir Réadáin, siar ó Loch Uí Ghadhra.

## Stair
Seans gur sa Chré-Umhaois (2000–500 R.Ch) an lonnaigh daoine ar an suíomh. Is dócha gur ón Iarannaois luath (5ú-1ú haois RC) atá na ballaí caisil cloiche, ach d'fhéadfadh siad a bheith ó níos luaithe. B'fhéidir gurb é *Ráth Clochair* a luaitear in Annála na gCeithre Máistrí: 871 R.Ch. "Lugaid Íardonn mac Énna Derg, 41ú Ard-rí na hÉireann, mharaithe ag Sírlám mac Finn i gcath Ráth Clochair."

Rinneadh obair athchóirithe ar sa 19ú haois.

## Cur síos
Tá trastomhas inmheánach 26 m (85 tr) ag an dún. Tá na ballaí 2.3 m (7 tr 7 orlach) airde agus 4.2 m (14 tr) tiubh.

Téann cúig staighre go barr an bhalla.

Tugtar Geata an Mhaoir ar an mbealach isteach. Tá pasáiste múrmhaisiú agus dhá uaimh thalún. Tá ballaí cloiche tirime ar na uaimheanna talún agus tá leaca móra cloiche ar an díon.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí náisiúnta i gContae Shligigh
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Caisleán Bhéal an Átha Fada

Tá **Caisleán Bhéal an Átha Fada**, suite i ndeisceart Chontae Shligigh, Éire. Tá sé suite i sráidbhaile Bhéal an Átha Fada, ar an taobh thoir de bhóthar an N4, ag breathnú amach ar Loch Arbhach.

Tá an caisleán ina fhothrach agus tá rochtain air ar feadh na bliana. Níl aon turais, treoraithe, nó táillí. Is féidir le cuairteoirí páirceáil i gcarrchlós beag ag bun an chnoic áit a bhfaighidh siad comhartha léirmhínithe.

Chun dul isteach ar thailte an chaisleáin, siúil suas an cosán agus tríd an geata beag iarainn. Is dúnáin Eilíseach é an caisleán a thóg an Captaen John St. Barbe le linn Chogadh na Naoi mBliana ar thalamh a thug an Rí Séamas VI agus I dó. Bhí deichniúr fear mar gharastún ar an gcaisleán agus John St. Barbe i gceannas air. Scriosadh cuid de ag Aodh Rua Ó Dónaill sa bhliain 1595. Creacha an caisleán arís i 1642 agus bhí sé as úsáid faoi 1680.

Ní féidir le cuairteoirí dul isteach sa chaisleán, ach tá an taobh istigh le feiceáil trí sháruithe ar na ballaí atá dúnta amach ag claíocha iarainn.

## Tagairtí

Catagóir:Caisleáin i gContae Shligigh
Catagóir:Séadchomharthaí náisiúnta i gContae Shligigh
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Caiseal Uí Neachtain

Is móta agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Caiseal Uí Neachtain** atá suite i gContae Ros Comáin, Éire.

## Suíomh
Tá Caiseal Neachtain suite 2 km (1.2 mhíle) soir ó Tobar Bríde, ar bhruach thoir Abhainn na Crannaí.

## Stair
Cineál caisleáin céadrata a bhí i gcaisleáin mhóta agus bhábhún a tógadh tar éis ionradh na Normannach, tulach talún ar a raibh pailis adhmaid agus túr.

Tógadh an móta i gCaiseal Uí Neachtain chun an bealach ó Bhaile Átha Luain go Rinn Dúin a rialú, bealach caol agus crua a théann trí thalamh portaigh.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Caisleáin i gContae Ros Comáin
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Ros Comáin
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Ríocht Dhuibhlinne

Ríocht Lochlannach in Éirinn ó thart ar 853 AD go 1170 AD ab ea **Ríocht Dhuibhlinne** (Sean-Lochlainnis: *Dyflin*). Ba í an chéad ríocht Lochlannach in Éirinn, agus an ceann a mhair an tréimhse is faide. Slua Lochlannach a rinne ionradh ar chósta thoir na hÉireann sa 9ú haois a bhunaigh an ríocht. Chuimsigh an chríoch an chuid is mó de Chontae Bhaile Átha Cliath mar atá sé sa lá atá inniu ann.

## Stair
Is in *[[Annála Uladh]]* a luadh na Lochlannaigh den chéad uair. Seo é an chéad iontráil don bhliain 841 AD: “Gennti for Loch Eachach beós” (Nua-Ghaeilge: “Gintlithe fós ar Loch nEathach”). Is ón dáta seo ar aghaidh a fhaightear tagairtí do longfoirt Lochlannacha in Éirinn. Seans gurbh é 840–841AD an chéad gheimhreadh a chaith na Lochlannaigh in Éirinn. Ba mhinic a bhí comhríthe i gceannas ar Ríocht Dhuibhlinne, agus uaireanta Ríthe Jórvík ón réigiún ina bhfuil  Yorkshire anois. Faoi cheannas na ríthe seo, ba í Duibhlinn an calafort sclábhaíochta ba mhó in Iarthar na hEorpa. Thugtaí *Dyflinnar skíði* (“Sír Dhuibhlinne”) ar an gcúlchríoch thart ar Bhaile Átha Cliath le linn na tréimhse seo.

D’éirigh na lonnaitheoirí níos Gaelaí de réir a chéile, agus forbraíodh cultúr sincréatach a chomhcheangail gnéithe de chultúr na Lochlannach le cultúr na nGael.

Sa bhliain 988, bhí Máel Sechnaill mac Domnaill i gceannas ar an gcéad ghabháil Ghaelach ar Bhaile Átha Cliath. Sin an fáth a ndeirtear gur bunaíodh Baile Átha Cliath in 988, cé go raibh lonnaíocht ann beagnach míle bliain roimh an dáta sin.

Buaileadh mona i mBaile Átha Cliath thart ar 995, agus ar Oileán Mhanann timpeall 1025.

Faoi lár an 11ú haois, bhí Ríocht Laighean ag imirt tionchair ar Dhuibhlinn. Mharaigh na hionróirí Normannacha Ascall mac Ragnaill, an rí deireanach ar Dhuibhlinn, sa bhliain 1171.

## Tíreolaíocht
In aimsir na síochána, shín an ríocht chomh fada ó dheas le Cill Mhantáin (**'), Gleann Daingin in aice le [[Baile Coimín]], [[Léim an Bhradáin]] (**') siar ó Bhaile Átha Cliath, agus na Sceirí (**) ó thuaidh. Ainmníodh ceantar Fhine Gall lastuaidh de Bhaile Átha Cliath i ndiaidh na Lochlannach a bhí ina gcónaí ann.

## Ríthe Dhuibhlinne

^ Faoi dhíospóid   *Tuairimeach

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Na Lochlannaigh
Catagóir:Ríochtaí Éireann
Catagóir:Stair Chontae Bhaile Átha Cliath
Caisleán Ghráinne (Acaill)

Túrtheach agus Séadchomhartha Náisiúnta atá suite in Oileán Acaill, Éire is ea **Caisleán Ghráinne**.

## Suíomh
Tá Caisleán Charraig Choill Dhuibh suite i gcúinne oirdheisceart Oileán Acaill, trasna ó Leithinis an Chorráin. Is suíomh straitéiseach tábhachtach é seo, ag cosaint béal Ghob an Choire agus an bealach a nascann Cuan Mó le Cuan an Fhóid Duibh.

## Stair
Tógadh Caisleán Ghráinne c. 1429 leis an Ó Máille, Ríthe Umhaill. Bhí sé ina dhaingean níos déanaí ag Gráinne Ní Mháille (c. 1530 – c. 1603), an “banríon bradach” cháiliúil. Bhí a dhaingin eile ag Caisleán Charraig an Chabhlaigh (ar Chuan Mó ) agus Oileán Chliara.

## Foirgneamh
Túrtheach é ceithre stór ar airde. Tá sé boghtach os cionn an chéad urláir agus is é poll ag cúinne an boghta seo an t-aon rochtain ar na leibhéil is airde, ar chúiseanna cosanta is dócha. I measc na ngnéithe cosanta eile tá seomra múrmhaisiú, poll lámhaigh, daingnithe taca ag an mbarr agus balla bábhún scriosta.

## Gailearaí

Íomhá:Carrickkildavnet_Castle.jpg|alt=Castle with Achill Sound and Corraun Hill beyond|Caisleán le Gob an Choire agus Cnoc an Chorráin lastall
Íomhá:Carrick_Kildavnet_Castle_-_geograph.org.uk_-_471756.jpg|alt=View of the tower house|Radharc ar an túrtheach


## Tagairtí

Catagóir:Caisleáin i gContae Mhaigh Eo
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Mhaigh Eo
The X Factor

Is clár teilifíse é **X Factor** a tosaíodh sa Ríocht Aontaithe sa bhliain 2004. Cuireadh ar bun é sna Stáit Aontaithe ina dhiaidh sin.