open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Briathar cúnta

**Briathar cúnta** a thugtar ar bhriathar a chuidíonn le hainm briathartha, briathair eile, nó lena aidiacht bhriathartha, chun comhaimsirí, srl., an bhriathair eile sin a chumadh: *tá sé tar éis éirí*, nó *ná déan é a ghortú*. Cibé feidhm atá ag an mbriathar (gníomh, staid, etc.) is gnách, ar mhaithe le héascaíocht, gníomhú an bhriathair a thabhairt uirthi.

Catagóir:Teangeolaíocht
Scilling

B'aonad airgeadra agus bonn airgid é an **scilling**. Ba é 12 pingine an luach a bhí ar an mbonn agus bhí fiche scilling i bpunt amháin. In Éirinn, cuireadh stad leis an mbonn sa bhliain 1972. Bhí dhá scillinge i bhflóirín agus bhí nóta deich scillinge ann freisin. Sa bhliain 1966, chruthaigh Banc Ceannais na hÉireann bonn deich scillinge chun Éirí Amach na Cásca a cheiliúradh.

Catagóir:Airgead
Cill Chuimín, Tiobraid Árann

Is sráidbhaile é **Cill Chuimín**. Tá sé suite i gContae Thiobraid Árann. Tá sé timpeall 30 ciliméadar as Durlas Éile. Bhí mainistir ann fadó ach anois tá gairdín naofa in aice leis an Eaglais. Tá teach ceilteach  agus tobar naofa ann.

Tá an Cumann CLG Uí Threasaigh lonnaithe sa pharóiste. Tá Rae agus Cluain Mhurchaidh (Áth an Chuilinn) sa pharóiste chéanna. 

Tá Ionad Pobail nua-aimseartha, Tithe Tábhairne, Stáisiún Peitril, Uachtarlann agus gnóthaí eile i gCill Chuimín. 

Tá an chuid is mó den sráidbhaile lonnaithe i gCeathrú an Teampaill ach tá  an Cumann CLG agus an Stáisiún Peitril thíos an bóthair. Tá an Uachtarlann suite ar thaobh eile den sráidbhaile sa Réisc. 

Bhí ionsaí ar an RIC i Mí na Nollag 1920 ar an mbóthar idir a stáisiún agus Ceathrú an Teampaill. 

Tá siúlóid bhaile freisin. Téann sé ón mbaile suas go dtí an Cnoc Aifrinn. Bhí Aifreann ar siúil ag an gcnoc Aifrinn i rith na péindlithe. 

## Tagairtí
Bord na Móna

Is comhlacht stáit é Bord na Móna. Bunaíodh Bord na Móna i 1946 chun na portaigh a fhorbairt. Díolann siad móin mar bhreosla. 

Bíonn stáisiúin leictreachais i bhfeidhm acu. Bíonn margadh ann idir Bord na Móna agus Bord Soláthair an Leictreachais.

Chaill 230 daoine a bpoist i mBord na Móna i rith an Coróinvíreas i 2020.

mion|clé|Portach

## Tagairtí
Aontú

Is páirtí polaitíochta in Éirinn é **Aontú**. Is é Peadar Tóibín ceannaire an pháirtí. 

'Saol, Saoirse agus Cothrom Eacnamaíochta' an rosc catha atá acu.  

Ar bhonn idé-eolaíoch de, tá Aontú i gcoinne an ghinmhillte agus nascann an páirtí gnéithe den choimeádachas sóisialta le habhcóideacht ar son Éire aontaithe agus eacnamaíocht ar chlé ón lár. 

## Stair
Ba é Peadar Tóibín, TD a bhunaigh an páirtí a d’éirigh as Sinn Féin ar 15 Samhain 2018  mar gheall ar a thuairimí frith-ghinmhillte tar éis dó cur i gcoinne aoire an pháirtí ar 'An Bille Sláinte (Foirceannadh Toirchis a Rialáil), 2018 (Bille 105 de 2018)'.

Thosaigh sé ag canbhasáil ionadaithe tofa, ag fáil tacaíochta laistigh de sheachtain ó bheirt chomhairleoir áitiúil sa Phoblacht.. Bhí cruinnithe ag Tóibín ar fud an oileáin chun labhairt le baill a d’fhéadfadh suim a bheith acu. D'fhág chomhairleoir áitiúil i dTuaisceart Éireann an PSDLO agus chuaigh le hAontú an 7 Eanáir 2019. 
Tháinig an dara comhairleoir ó Thuaisceart Éireann isteach ar an 26 Feabhra 2019.

In 2025, d'iarr Tóibín ar Éire Neamhspleách dul i bpáirt le hAontú chun vótáil ar son iarrthóra a sheasfaidh sa toghchán uachtaránachta. Ach dúirt Éire Neamhspleách nach vótálfaidh siad ar son Maria Steen (an gníomhaire coimeádach agus abhcóide) mura bhfaigheann sí tacaíocht ó 16 ionadaí eile i dTithe an Oireachtais.

## Torthaí Toghcháin

### Dáil Éireann

### Seanad Éireann

### Chomhthionól Thuaisceart Éireann

### Toghcháin Westminster

### Toghcháin Áitiúla

### Parlaimint na hEorpa

## Tagairtí

Aontú
Catagóir:Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Páirtithe polaitíochta i dTuaisceart Éireann
Catagóir:Polaitíocht na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 2019
Feoirling

Ba í **an fheoirling** (1⁄4d) an bonn airgid is ísle luach den phunt réamhdheachúil Éireannach, arbh fhiú an ceathrú cuid de phingin, 1⁄48 de scilling nó 1⁄960 de phunt. Chaill an bonn cuid mhór dá luach trí bhoilsciú i bhfad roimh an deachúlú i 1971, agus i rith na 1960idí níor táirgeadh aon feoirlingí le haghaidh cúrsaíochta ginearálta; táirgeadh iad siúd a bhí buailte i 1966 le haghaidh earraí  inbhailithe ag deireadh na bliana.
mion|Feoirling

## Féach freisin

* *Scread fá fheoirling*

Catagóir:Boinn na hÉireann
Shane Duffy

Is imreoir sacair Éireannach é **Shane Duffy** a rugadh ar an chéad lá de mhí Eanáir, 1992. Imríonn sé sa Premier League le Brighton agus Hove Albion agus imríonn sé le foireann náisiúnta na nÉireann. Imríonn sé cúlaí láir. Thosaigh sé a gníomhréim le Everton tar éis go bhfuair sé ar an fhoireann sinsear ach bhí sé ag imirt ar airlic le foireann eile. In 2014, chuaigh sé chuig Blackburn Rovers ar feadh dhá bhliain ansin bhog sé chuig Lancashire. Ansin bhog sé chuig Brighton i 2016 agus chuaigh an club go dtí an Premier League ó an Championship.
Club Iománaíochta Chill Mheasáin

Is club iománaíochta  é Cill Mheasáin atá suite idir An Uaimh agus Baile Átha Troim. Is club beag ach láidir é.

Caitheann na himreoirí geansaithe peile gorm agus bán, brístí gearra bán agus stocaí gorma. Bhain siad cluiche ceannais iománaíochta na Mí sa bhliain 2013 agus arís 2008. Bhain siad an corn céanna roinnt uaireanta eile.

Catagóir:Iomáint
Beverly Pepper

B'ealaíontóir Meiriceánach í **Beverly Pepper** (née **Stoll**, 20 Samhain 1922 — 5 Feabhra 2020). Bhain sí clú agus cáil amach as a cuid saothar ollmhór, iad curtha in oiriúint do na suíomhanna ina dtógtar iad, agus as a cuid ealaíne talúnta. Ní minic a chloíodh sí le gluaiseachtaí ealaíne faoi leith. Bhí sí pósta le Curtis Bill Pepper, scríbhneoir, ar feadh 65 bliana, agus bhí sí ina cónaí san Iodáil ó na 1950idí, in Todi an chuid ba mhó den tréimhse sin.

Rugadh í mar Beverly Stoll do thuismitheoirí Giúdacha i mBrooklyn, Nua-Eabhrac. Rinne sí staidéar ar an ealaíon in Institiúid Pratt i gCathair Nua-Eabhrac. Chleacht sí an phéintéireacht ag an tús ach tar éis turas a dhéanamh ar Angkor Watt sa Chambóid, chuaigh dealbha an tsuímh sin chomh mór sin uirthi gur chuaigh sí leis an dealbhóireacht.

## Gailearaí

Íomhá:Beverly Pepper. Išvykimas. Mano senelės atminimui.jpg|mion|clé|*Departure: For My Grandmother*, cuimhneachán le Stoll, Europos Parkas, Liotuáin 
Íomhá:Beverly Pepper au Château de Vullierens.jpg|Dealbh le Pepper ag Château de Vullierens, sa Fhrainc


## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*A suíomh oifigiúil, arna rochtain ar 7 Lúnasa 2022

Catagóir:Dealbhóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Básanna in 2020
Tríocha céad

Aonad gabháltas in Éirinn desna 11ú agus 12ú haoiseanna ab ea **tríocha céad** (Sean-Ghaeilge **trícha cét**). Is amhlaidh go dtugann an t-ainm le fios an líon saighdiúirí arbh fhéidir le hachar a choinscríobh.

## Cúlra
Déantar cur síos ar tríocha céad mar "aonad ríoga sealbhaíochta, cánach, rialtais áitiúil, agus coinscríofa míleata". Bhíodh gaol go f formhór idir é agus mionrí (rí ruireach). I mionchásanna ámh, bhíodh *taoiseach* nó *airrí* i réim, ceaptha ag rí níos airde.

I gcúige Uladh, dhéantaí tríocha céad a fhoroinnt ina ocht mbaile biathú is fiche agus 463 seisreach, a bheag nó a mhór.

Le linn na 12ú haoise, cuireadh an córas ar bun ar fud na tíre, mionleasú ar chóras a raibh ann roimhe sin.

## Féach freisin
* Baile fearainn
* Túath

## Naisc sheachtracha
*The Triocha Céts ar clarelibrary.ie

## Tagairtí

Catagóir:Seanchas
Beith (ogham)

Is í an chéad litir den aibítir oghaim an **Bheith** (Sean-Ghaeilge **Beithe**), ainmnithe as an gcrann, beith.  Is í an chéad litir, agus dá bharr an ainmlitir, den Aicme Bheithe, sraith chúig litir atá de réir tréithe scríoba síos nó faoi dheis na stoclíne.  Is é  a luach foghraíochta.

## Sanasaíocht
Gaolta is ea an focal Beith le *bedw(en)* na Breatnaise, *bezv(enn)* na Briotáinise, agus *betula* na Laidine.  Athchruaíodh an focal sa Ghaeilge Chianach mar **betwi-s*.  Tá sé fréamhaithe ón bPróit-Ind-Eorpais **gʷet-* 'roisín, guma'.

## Bunús
Insítear scéal miotasach na litreach i n-*[[Auraicept na n-Éces]]*:

:*This moreover is the first thing that was written by Ogham, [illustration of seven b's, in Ogham script] i.e. (the birch) b was written, and to convey a warning to [[Lugh]] son of  [[Eithne]] it was written respecting his wife lest she should be carried away from him into faeryland, to wit, seven b’s in one switch of birch: Thy wife will be seven times carried away from thee into faeryland or into another country, unless birch guard her.

:*On that account, moreover, b, birch, takes precedence, for it is in birch that Ogham was first written.

## Briatharogham
Is iad a leanas na nathanna meafaracha (*kennings*) d'ainm na litreach sa Bhriatharogham:

* *Féocos foltchaín* (feochos, foltchaoin) i mBriatharogham *Morann mic Moín*
* *Glaisem cnis* (is glaise/léithe cnis/craicinn) i mBriatharogham *Mac ind Óc*
* *Maise malach* (maise/áille mhala) i mBriatharogham *Culainn*

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Luis (ogham)

Is í an dara litir den aibítir oghaim an **Luis**.

  Is í an dara litir den Aicme Bheithe.  De réir córas na gcrann, ainmnithe as an gcrann, luis nó caorthann, atá an focal.  Is é  a luach foghraíochta.

## Sanasaíocht
Fréamhaithe ón tSean-Ghaeilge (agus fós sa Nua-Ghaeilge) *luise/luisne* atá an focal, sin nó lus.  Athchruthaíodh an focal as Gaeilge Chianach mar **lubsti-*, é sin fréamhaithe ón bPróit-Ind-Eorpaise **leuk-* 'lonnraigh', sin nó **leudh-* 'fás'.

## Bríatharogam
Is iad a leanas na nathanna meafaracha (*kennings*) le fáil sa Bhriatharogham:

* lí súla (loinnir shúile), Briatharogham *Morann mic Moín*
* carae cethrae (cara bólachta),  Briatharogham *Mac ind Óc*
* lúth cethrae (lúth/fuinneamh bólachta), Briatharogham *Culainn*.

Tacaíonn *lí súla* an bhrí 'lasair', ach is léir go bhfuil ciall 'luibh' nó planda ag baint leis na briatharoghaim eile.  I ngach cás ámh, is í [l] a luach foghraíochta.

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Fearn (ogham)

Is í an tríú litir den aibítir oghaim an **Fearn** (Sean-Ghaeilge **Fern**), ainmnithe as an gcrann, fearn.  Is í an tríú litir den Aicme Bheithe. Is é  a luach foghraíochta.

## Sanasaíocht
Gaolta is ea ainm na litreach le *gwern(en)* na Breatnaise. Athchruthaíodh an focal as Gaeilge Chianach mar **wernā*, agus ba é  a luach foghraíochta ag an am sin.

## Bríatharogam
Is iad a leanas na nathanna meafaracha (*kennings*) le fáil d'ainm na litreach sa Bhriatharogham:

* *airenach fían* - (urgharda fiann) i mBriatharogham *Morann mic Moín*
* *comét lachta* - (coimeádán bainne - déanta as adhmaid fearna) i mBriatharogham *Mac ind Óc*.
* *dín cridi* - (díon croí) i mBriatharogham *Culainn*.

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Sail (ogham)

Is í an ceathrú litir den aibítir oghaim an t**Sail**, ainmnithe as an gcrann, saileach.  Is í an ceathrú litir den Aicme Bheithe. Is é  a luach foghraíochta.

## Sanasaíocht
Gaolta is ea ainm na litreach le *helyg(en)* na Breatnaisé agus *salix* na Laidine.  Athchruthaíodh an focal as Gaeilge Chianach mar **salik-s*.  Fréamhaithe ón bPróit-Ind-Eorpais **sal-* is ea é.

## Bríatharogam
Is iad a leanas na nathanna meafaracha (*kennings*) d'ainm na litreach le fáil sa Bhriatharogham:

* *lí ambí* (lí/dath neamhbheo) i mBriatharogham *Morann mic Moín*
* *lúth bech* (lúth/coth beach) i mBriatharogham *Mac ind Óc*
* *tosach mela* (tosach meala) i mBriatharogham *Culainn*

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Nion (ogham)

Is í an cúigiú litir den aibítir oghaim an **Nion** (Sean-Ghaeilge **Nin**).  Is í an cúigiú litir den Aicme Bheithe.   Is é  a luach foghraíochta.  Cuireann an focal 'nin' i leith na litreach áirithe 'Nin', agus araon i leith litreacha an Oghaim i gcoitinne.

## Gluais
Is amhlaidh go ndéanann gluaiseoirí An Leabhar Oghaim agus Auraicept na n-Éces trácht ar dhá fhocal *nin* ar a laghad, le ciall 'cuid de sheol fíodóra', agus 'tonn'.  Tugtar an ghluais 'gablach' don aidiacht *ninach*.  Tá dealramh leis mar sin, gur focal oiriúnach é *nin* le haghaidh litreacha an Oghaim, a bhfuil cuma gabhal (ar a laghad na consain) orthu, tar éis an tsaoil 

Is amhlaidh gur gaolta is ea an dara *nin* le focal na Breatnaise, *nen*, "díon, neamh", le brí de "maorgacht".  Míníonn gluaiseoirí na mbriathra oghaim (féach thíos) go dtógtaí seolta na bhfíodóirí mar chomhartha na síochána.  B'fhéidir é gur bunaithe ar an gciall seo is ea na nathanna maidir le háille.

De réir córas na gcrann, maítear gur fuinseog atá i gceist, ag rá go ndéantaí seolta as adhmad na fuinseoige.  Tá clú ar adhmad fuinseoige um sleánna a dhéanamh, áfach, agus dá bharr i roinnt cásanna, athraíodh an briatharogham go "scrios síthe".

## Bríatharogam
Is iad a leanas na nathanna meafaracha (*kennings*) d'ainm na litreach sna *[[Bríatharogam|Bhriatharoghaim]]:

* *costud síde* (costadh síthe) i mBriatharogham *Morann mic Moín*
* *bág ban* (maíomh ban) i mBriatharogham *Mac ind Óc*
* *bág maise* (maíomh maise/áille) i mBriatharogham *Culainn*.

==Foinsí==
* Damian McManus, *Irish letter-names and their kennings'', Ériu 39 (1988), 127-168.

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Uath (ogham)

Is í an séú litir den aibítir oghaim an t**Uath** (Sean-Ghaeilge **Úath**).  Is í an chéad litir, agus dá bharr an ainmlitir, den Aicme Uatha, sraith chúig litir atá de réir tréithe scríoba suas nó faoi chlé na stoclíne.  Trascríobhtar é mar ʜ sna lámhscríbhinní, ach ní fhaightear fianaise di sna hinscríbhinní atá ar marthain.  Tugtar mar chiall idir (f)uath agus sceach gheal.   Moltar inniu  di mar luach foghraíochta.

## Sanasaíocht
De bharr easpa fianaise agus gur cailleadh an túschonsan, is doiléir é sanasaíocht na litreach, agus mar sin fosta a luach foghraíochta.  Athchruthaíodh an focal sa Ghaeilge Chianach mar **osato-*.  

Mhol McManus (1986) an luach /y/ (.i. an leathghuta [j]).  Mhol Peter Schrijver, dá mb'fhíor gur gaol le *pavere* na Laidine ab ea *úath* "eagla", go bhféadfadh gur caomhnaíodh rian de PIE-**p* sa Ghaeilge Chianach, ach arís, tá easpa fianaise ann.

## Bríatharogam
Is iad a leanas na nathanna meafaracha (*kennings*) d'ainm na litreach sa Bhriatharogham:

* *condál cúan* (comhdháil conairte) i mBriatharogham *Morann mic Moín*
* *bánad gnúise* (bánú gnúise/aghaidhe) i mBriatharogham *Mac ind Óc*
* *ansam aidche* "(is ansa/deacra istoíche) i mBriatharogham *Culainn*.

Cé go molann na nathanna úd uafás mar chiall don litir, san Auraicept na n-Éces faightear an ghluais 'sceach gheal':
:*comdal cuan huath .i. sce L. om; no ar is uathmar hi ara deilghibh* (comhdháil conairte is ea *huath* (.i. sceach gheal); nó óir is uathmhar/uafar/uafásach í ara dealga).

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Dair (ogham)

Is í an seachtú litir den aibítir oghaim an **Dair**, ainmnithe as an gcrann, dair.  Is í an dara litir den Aicme Uatha. Is é  a luach foghraíochta.

## Sanasaíocht
Gaolta is ea ainm na litreach le *derw(en)* na Breatnaise agus *derv(enn)* na Briotáinise.  Athchruthaíodh an focal as Gaeilge Chianach mar **darek-s*.  Fréamhaithe ón bPróit-Ind-Eorpais **deru-*, 'dair', atá sé.

## Bríatharogam
Is iad a leanas na nathanna meafaracha (*kennings*) d'ainm na litreach le fáil sa Bhriatharogham:

* *ardam dosae* (dosanna/toim/toir is airde) i mBriatharogham *Morann mic Moín*
* *grés soír* (gréas/maisiú saoir(s)e/ceirdne) i mBriatharogham *Mac ind Óc*
* *slechtam soíre* (sleachta saoir(s)e/ceirdne) i mBriatharogham *Culainn*.

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Tinne (ogham)

Is í an t-ochtú litir den aibítir oghaim an **Tinne**, le ciall 'teilgean' nó barra iarainn.  Is cuileann í an litir i gCóras na gcrann.  Is í an tríú litir den Aicme Uatha.  Is é  a luach foghraíochta.

## Sanasaíocht
Is dócha gur gaolta is ea an focal le *tend* nó *tind* na Sean-Ghaeilge.

## Bríatharogam
Is iad seo a leanas na nathanna meafaracha, ar a nglaoitear  *[[Bríatharogam]]* (*kennings*) orthu:

* trian roith, i mBríatharogam *Morann mic Moín*
* smior guaile, i mBríatharogam *Mac ind Óc*
* trian airm, i mBríatharogam *Culainn*.

De réir na fianaise seo, is léir gurb is brí le Tinne sa tSean-Ghaeilge ná "barra miotail”.

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Coll (ogham)

Is í an naoú litir den aibítir oghaim an **Coll**, ainmnithe as an gcrann, coll.  Is í an ceathrú litir den Aicme Uatha.  Is é  a luach foghraíochta.

## Sanasaíocht
Gaolta is ea an focal le *collen* na Breatnaise, agus *corulus* na Laidine.  Fréamhaithe is ea é ón Ghaeilge Chianach **koslas*, agus sa deireadh ón bPróit-Ind-Eorpais **kos(e)lo-*.

## Briathar oghaim
Is iad a leanas na nónathanna meafaracha d'ainm na litreach le fáil sna Briatharoghaim:

* *caíniu fedaib* (is caoine crann) i mBriatharoghaim *Morainn mac Moín*
* *carae blóesc* (cara blaoscanna (cnó)) i mBriatharoghaim *Maic ind Óc*
* *milsem fedo* (is milse crann) i mBriatharoghaim *Con Culainn*

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Ceirt (ogham)

Is í an deichiú litir den aibítir oghaim an **Cheirt**.  Is í an cúigiú litir den Aicme Uatha.  Trascríofa le Q, seasann sí d'fhóinéim liopachoguasach na Gaeilge Cianaí; is é  a luach foghraíochta.

## Sanasaíocht
Cuireann McManus (1991:37) ainm na litreach i gcomórtas le *perth* na Breatnaise ‘sceach’, agus *quercus* na Laidine ‘dair’.  Athchruthaíodh an focal as Gaeilge Chianach mar **kʷer[x]tā*.  Fréamhaithe is ea é ón bPróit-Ind-Eorpais **perkwos*.  In *[[Auraicept na n-Éces]]* den 14ú haois, tugtar di an ghluais *aball*, abhaill.  Meascadh an t-ainm leis an bhfocal *ceirt*, .i. ‘giobal’, mar a fheictear sna briatharoghaim (féach thíos).

## Briatharogham
Is iad a leanas na nathanna meafaracha (*kennings*) d'ainm na litreach sna *[[Bríatharogam|Briatharoghaim]]:

*  *Clithar baiscill* (cliothar allta) i mBriatharogham *Morainn mac Moín*
* *Bríg anduini* (brí anduine) i mBriatharogham *Maic ind Óc*
* *Dígu fethail* (díogha feathail/suaitheantais) i mBriatharogham *Con Culainn*


==Foinsí==
* Damian McManus, *A Guide to Ogam'', Maynooth 1991.

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Muin (ogham)

Is í an t-aonú litir déag den aibítir oghaim an **Mhuin**.  Is í an chéad litir, agus dá bharr an ainmlitir, den Aicme Mhuine, sraith chúig litir atá de réir tréithe scríoba fiarthrasna na stoclíne. Is é  a luach foghraíochta.

## Sanasaíocht
Gaolta is ea ainm na litreach le *mwn* na Breatnaise agus *monile* na Laidine.

## Briatharoghaim
Is iad a leanas na nathanna meafaracha (*kennings*) d'ainm na litreach le fáil sna Briatharoghaim:

* *tressam fedmae* (is treise saothair) i mBriatharogham *Morainn mac Maín*
* *árusc n-airlig* (rosc eirligh/áir) i mBriatharogham *Mac in Óic*
* *conar gotha* (conair ghutha) i mBriatharogham *Con Culainn*

Déanann na nathanna seo nascanna idir ainm na litreach agus trí fhocal éagsúla: *muin* (droim); *muin* (cleas, seift); agus *muin* (grá, meas).

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Straif (ogham)

Is í an ceathrú litir déag den aibítir oghaim an **Straif**.  Is í an ceathrú litir den Aicme Mhuine.  I measc leaganacha den fhocal sa tSean-Ghaeilge, tá *straiph*, *zraif*, *sraif*, *sraiph* agus *sraib*; le ciall is amhlaidh 'ruibh'.  Ní fios go cruinn luach fógraíocht na litreach, ach b'fhéidir gurbh é [st], [ts] nó [sw].  I lámhscríbhinní na meánaoise, faightear é trasscríofa le Z na Laidine.

## Bríatharogam
Is iad seo a leanas na nathanna meafaracha (*kennings*) d'ainm na litreach le fáil sna Briatharoghaim:
* *tressam rúamnai* (treise ruaimnithe)  
* *mórad rún* (móradh rún)  
* *saigid nél* (saighe/lorg néal)

Más fíor é gur 'ruibh' í ciall na litreach, is féidir an chéad dá nath a mhíniú le * main use * ruibh mar dhath, agus a saintréith ailceimiceach significance, faoi seach.  D'fhéadfadh gur truailliú é an tríú nath de *saiget nél* (saighead néal), .i. *sraibh-tine*, tintreach.

Tá nath eile ann, *aire srábae* (aire/uasal sruthanna)", agus molann taobhaithe "Aibítir na gCrann" gur draighean é seo, ag maíomh gur "tor ar sruth" atá i gceist.  D'fhéadfadh go bhfuil nasc idir an nath seo agus an *sruth [s]ruibhe* luaite in Íseáia 30:33, de dheasca na ruibhe úd.

## Foinsí
* Damian McManus, *Irish letter-names and their kennings*, Ériu 39 (1988), 127-168.

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Ruis (ogham)

Is í **Ruis** an cúigiú litir déag den aibítir oghaim, ainmnithe as an gcrann, ruis nó craobh troim.  Is í an cúigiú litir den Aicme Mhuine.   Is é  a luach foghraíochta.

## Sanasaíocht
Tá ainm na litreach fréamhaithe ón bPróit-Ind-Eorpais **h₁reudʰ-*, 'rua', athchruthaithe as Gaeilge Chianach mar **rudsti-*.

## Briatharoghaim
Is iad a leanas na nathanna meafaracha (*kennings*) d'ainm na litreach le fáil sna Briatharoghaim:

* *tindem rucci* (is drislí ruachana/deargtha)
* *rúamnae drech* (ruaimniú/ deargadh dreach/aghaidheanna)
* *bruth fergae* (bruth/teas feirge)

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Ailm (ogham)

Is í an fichiú litir den aibítir oghaim an **Ailm**  Is í an chéad litir, agus dá bharr an ainmlitir, den Aicme Ailme, sraith chúig litir atá de réir tréithe ponc nó eang ar an stoclíne, nó fosta línte ingearach trasna na stoclíne.  Is é  a luach foghraíochta.

## Sanasaíocht
Ní fios ciall bhunúsach na litreach.  Molann taobhaithe "Aibítir na gCrann" gur péine nó giúis é áfach. 

Mhol Rudolf Thurneysen go bhfuil tionchar na litreacha Alfa/Béite le feiceáil in*Ailm*/*[[Beith (ogham)|Beith]]*.  Cé gur focal Gaeilge dúchais é *beith*, is iasacht é *ailm*, agus an t-aonar dá leithéid san ogham.

## Bríatharogam
Is iad a leanas na nathanna meafaracha (*kennings*) d'ainm na litreacha sna Briatharoghaim:

* ardam íachta (is airde iachta/caoine)
* tosach frecrai (tosach freagra)
* tosach garmae (tosach gairme)

## Foinsí
* Damian McManus, *Irish letter-names and their kennings*, Ériu 39 (1988), 127-168.

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Onn (ogham)

Is í an seachtú litir déag den aibítir oghaim an t**Onn**, ainmnithe as an gcrann, fuinseog.  Is í an dara litir den Aicme Ailme.  Is é  a luach foghraíochta.

## Sanasaíocht
Gaolta le *onn(en)* na Breatnaise is ea an focal onn, fréamhaithe ón nGaeilge Chianach **ōs-, *osen*, 'fuinseog'. 

As Sean-Ghaeilge, tháinig *uinnius* in ionad *onn*, agus ar deireadh 'fuinseog' as Nua-Ghaeilge.  Molann McManus dá bharr go dtagann an lítear Oghaim siar go dtí ré na Gaeilge Cianaí.

## Bríatharogam
Is iad a leanas nathanna mearafacha (*kennings*) le fáil sa Bhriatharogham:
* *congnaid ech* (lasc each)
* *féthem soíre* (saoir(s)e is féithe, ceirdne is míne) 
* *lúth fían* (lúth/fuinneamh fiann)

Luann siad feidhmeanna éagsúla adhmad fuinneoige, amhail is lascanna capaill, do shaoir adhmaid, agus do sleánna (na bhfiann).

## Foinsí
* Damian McManus, *Irish letter-names and their kennings*, Ériu 39 (1988), 127-168.

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Úr (ogham)

Is í an t-ochtú litir déag den aibítir oghaim an t**Úr**, le ciall "úr, fraoch".  Is í an tríú litir den Aicme Ailme.  Is é [u] nó [u:] a luach foghraíochta.

## Briatharoghaim
Is iad a leanas na nathanna meafaracha (*kennings*) d'ainm na litreach le fáil sna Briatharoghaim:

* *úaraib adbaib*
(fuaraibh adbhaibh / (i n-)áitribh fuara)
* *sílad cland* (síolú clann/planda)
* *forbbaid ambí* (taiséadach neamhbheo)

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Eadhadh (ogham)

Is í an ceathrú litir is fiche den aibítir oghaim an t**Eadhadh** (Sean-Ghaeilge **Edad**).  Is í an ceathrú litir den Aicme Ailme.  Is é  a luach foghraíochta.

## Sanasaíocht
Ní fios ciall bhunúsach na litreach, ach tá tionchar an litir eadhadh is amhlaidh inti.

Molann taobhaithe Aibítir na gCrann gur crann fíor nó crann creathach í an litir seo, eabhadha/eadha as Nua-Ghaeilge.

## Bríatharogam
Faightear eadhadh agus iodhadh le chéile i gcoda an briatharoghaim:

* *érgnaid fid* (éargna/aithint feánna)
* *commaín carat* (comaoin cairde)
* *bráthair bethi* (?) (bráthair breithe)

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Catagóir:Litreacha (carachtair)
Iodhadh (ogham)

Is í an cúigiú litir is fiche den aibítir oghaim an t**Iodhadh** (Sean-Ghaeilge **Idad**).  Is í an cúigiú litir den Aicme Ailme.  Is é  a luach foghraíochta.

## Sanasaíocht
Ní fios ciall bhunúsach na litreach, ach tá tionchar an litir eadhadh is amhlaidh inti.

Tá Iodhadh aitheanta chomh maith mar "Ioho" agus "Idho", cé nach deirtear cé acu is ea an leagan *ceart*.

Molann taobhaithe Aibítir na gCrann gur "iúr" í an litir seo.

## Briatharoghaim
Faightear iodhadh agus eadhadh le chéile i gcóras na mbríatharogam:

* *sinem fedo* (is sine feá/crainn)
* *caínem sen* (is caoine sean)
* *lúth lobair* (?) (fuinneamh lobhair)

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Cainníocht

Is éard is **cainníocht** ann ná airí ar féidir a bheith ann mar iliomad nó mar mhéadaíocht, a léiríonn neamhleanúnachas agus leanúnachas. Is féidir cainníochtaí a chur i gcomparáid i dtéarmaí "níos mó", "níos lú", nó "cothrom", nó trí luach uimhriúil a shannadh i dtéarmaí aonaid tomhais. Tá mais, am, fad, teas, agus deighilt uilleach i measc na samplaí coitianta d'airíonna cainníochtúla.

Catagóir: Coincheapa sa mheitifisic
Catagóir: Tomhas
Catagóir: Ointeolaíocht
Struchtúr matamaiticiúil

Sa mhatamaitic, is éard is **struchtúr** ar thacar ná réad matamaiticiúil breise a ghreamaíonn (nó a bhaineann), i slí éigin leis an tacar sin chun brí nó tábhacht bhreise a chur leis.

Is éard atá i liosta de na struchtúir fhéideartha ná miosúir, struchtúir ailgéabracha (grúpaí, réimsí, srl.), toipeolaíochtaí, struchtúir mhéadracha (geoiméadraí), oird, teagmhais, gaolta coibhéise, struchtúr difreálach, agus catagóirí.


Catagóir: Teoiric an chineáil
Catagóir: Teoiric an tacair
Anailís mhatamaiticiúil

Is éard is anailís mhatamaiticiúil ann ná an brainse den mhatamaitic a bhaineann le teorainneacha agus le teoiricí gaolmhara, amhail difreáil, suimeáil, tomhas, sraitheanna éigríochta, agus feidhmeanna anailíseacha.
## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Scipio Aemilianus

Ba pholaiteoir tábhachtach agus ghinearál an Phoblacht Rómhánach é **Publius Cornelius Scipio Aemilianus Africanus Numantinus** (185–129 BC) ar a dtugtar go príomha **Scipio Aemilianus** nó freisin **Scipio Africanus Minor**, nó **Scipio Africanus Óg**, a bhí faoi dhó ina chonsal, sa bhliain 147 agus 134 RCh. Ba é an mac nádúrtha é de Aemilius Paullus, ach uchtaíodh é isteach sna Cornelii Scipiones - an teaghlach is suntasaí ag an am - ag mac de chuid Scipio Africanus. 

Sa bhliain 147 RCh, chuaigh sé i gceannas ar an Tríú Cogadh Púnach (149–146 R.Ch.) agus chuir sé léigear agus scrios ar Chartaig. Sa bhliain 134 RCh chuaigh sé i mbun an chogaidh i **Numantia** (143–133 RCh), chuir sé an smacht ar ais arís ar arm na Róimhe, agus chloígh sé Numantia. Bhí sé ina phátrún suntasach ar scríbhneoirí agus fealsúna, agus ba é Polybius, staraí na Gréige, an duine is cáiliúla acu. 

## Teaghlach
Ba é Scipio Aemilianus an dara mac de Lucius Aemilius Paullus Macedonicus, ceannasaí fheachtas buaiteach na Rómhánach sa Tríú Cogadh Macadónach, agus a chéad bhean, Papiria Masonis.

Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Sagairt
Catagóir:Seanadóirí na Poblachta Rómhánaí
Mike Campbell

Is ceoltóir, cumadóir amhrán agus léiritheoir Meiriceánach é **Michael Wayne Campbell** (a rugadh 1 Feabhra 1950).

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Catagóir:Daoine beo
Polaibias

Ba staraí Gréagach den tréimhse Heilléanach é *Polúbios*, (Sean-Ghréigis: Πολύβιος, *Polúbios* ;c. 208- c. 125 RCh) a bhain clú amach mar gheall ar a shaothar 'Na Startha' (Sean-Ghréigis:Ἱστορίαι, Historíai). a chlúdaigh an tréimhse 264–146 RCh go mion. Cuireann an obair síos ar dul chun cinn na Poblachta Rómhánaí go dtí a stádas ceannasachta san Mheánmhuir ársa, agus cuimsíonn sí cuntas finné súl ar Léigear na Cartaige agus Léigear na Corainte, sa bhliain 146 RCh, agus an ionghabháil Rómhánach ar mhórthír na Gréige tar éis an Cogadh Acaech.

Tá Polybius tábhachtach mar gheall ar a anailís a rinne sé an mbunreacht measctha nó ar an scaradh cumhachtaí sa rialtas, a raibh tionchar aici ar **  (An Ghaeilge: “Spiorad na nDlíthe”) de chuid Montesquieu, agus ar “chumadóirí” Bhunreacht na Stát Aontaithe. 

## Dúchas
Rugadh Polybius thart ar 208 RCh i Megalopolis,(Ollchathair>), An Arcáid, nuair a bhí sí ina ball gníomhach de Chonradh na hAcháia. Bhí a athair, Lycortas, (Sean-Ghréigis: Λυκόρτας,*Lykórtas*) ina pholaiteoir iomráiteach a raibh talamh aige, agus ina bhall den uasaicme rialaithe a tháinig chun mar *strategos* (*ginearál i gceannas*) ar Chonradh na hAcháia. Dá bhrí sin, bhí Polybius in ann breathnú go díreach ar ghnóthaí polaitiúla agus míleata na cathrach 'Megalopolis'. Chuir sé spéis i marcaíocht capall agus fiach, caitheamh aimsire a bhfuair faomhadh dó ina dhiaidh sin óna bhraighdeanaithe Rómhánacha. 

Sa bhliain 182 R.Ch., tugadh mór-onóir dó nuair a roghnaíodh é chun próca luaithrigh Philopoemen a iompair, ceann de pholaiteoirí na hAcháia is cáiliúla dá ghlúin. I 69 RCh nó 170 RCh, toghadh Polybius ina Hipparchus (oifigeach marcra), ócáid a chiallaigh go minic go mbeadh sé tofa don *Strategia* bhliantúil (ceannaire airm). Bhí a luath ghairmréim pholaitiúil dírithe ar neamhspleáchas Megalopolis a chothabháil.  
## Tagairtí
Catagóir:Daoine a rugadh i 200í RC
Catagóir:Básanna i 110í RC
Catagóir:Gréigis an 2ú haois RC
Catagóir:Staraithe an 2ú haois RC
Catagóir:Acadaigh Ársa
Catagóir:Polaiteoirí Gréagacha an 2ú haois RC
Catagóir:Ollchathracha ársa
Catagóir:Staraithe ón ré Heilléanach
Catagóir:Staraithe teoiriciúla
Catagóir:Scríbhneoirí míleata na Sean-Ghréige
NGéadal (ogham)

Is í an tríú litir déag den aibítir oghaim an **nGéadal** (Sean-Ghaeilge gétal).  Is í an tríú litir den Aicme Mhuine.  Ba é  a luach foghraíochta sa Ghaeilge Chianach.

## Sanasaíocht
D'fhéadfadh é gurbh ainmbhriathar an bhriathair *gonid* (goin) ab ea *Gétal*.  Más fíor, gaolta ab ea é le focal na Breatnaise, *gwanu*, 'poll, sáigh', fréamhaithe ón Próit-Ind-Eorpaise **gʷhen-*, 'poll, buail'.  Athchruthaíodh an focal sa Ghaeilge Chianach mar **gʷēdtlo-*.

Tháinig an bunfhóinéim  (an consan glórach liopachoguasach) sa Ghaeilge Chianach le chéile le  (gort) sa tSean-Ghaeilge.  I lámhscríbhinní na meánaoise, feictear Latin *ng*  na Laidine di, agus dá bharr an litriú neamhshanasaíoch le *n-* thosaigh.

## Briatharoghaim
Is iad a leanas na nathanna meafaracha (*kennings*) d'ainm na litreach le fáil sna Briatharoghaim:

* *lúth lega* (coth lia/súmaire)  
* *étiud midach* (éadach lianna)  
* *tosach n-échta* (tosach échta/áir)

## Foinsí
* Damian McManus, *Irish letter-names and their kennings*, Ériu 39 (1988), 127-168.

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Benmont Tench

Is ceoltóir agus amhránaí Meiriceánach é **Benjamin Montmorency "Benmont" Tench III** (a rugadh 7 Meán Fómhair, 1953).

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine beo
The Undertones

Is banna Éireannach iad punc-rac as Doire i dTuaisceart na hÉireann é **The Undertones**, a bunaíodh sa bhliain 1974. Bhí amhránaí Feargal Sharkey, giotáraí John O'Neill, giotáraí Damian O'Neill, drumadóir  Billy Doherty agus dordghiotáraí Michael Bradley sa bhanna ar dtús. D'eisigh siad sé albam ó 1978 go 1983 agus tá cúpla amhrán cáiliúil acu, mar shampla "Teenage Kicks" (1978), "Jimmy Jimmy" (1979) agus "My Perfect Cousin" (1980). Sa bhliain 1983, d'fhág Sharkey an banna agus dhíscaoil The Undertones. Sa bhliain 1999, chuir siad le chéile arís agus tháinig Paul McLoone in ionad Sharkey ar an ghutha

## Albaim
**The Undertones* - (1979)	
**Hypnotised* - (1980)	
**Positive Touch* - (1981)	
**The Sin of Pride* - (1983)	
**Get What You Need* - (2003)	
**Dig Yourself Deep* - (2007)

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Éireannacha
Catagóir:Racghrúpaí as Tuaisceart na hÉireann
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 1974
Catagóir:Punc
Ifín (ogham)

Ar cheann desna *[[forfeda]]* san aibítir oghaim is ea **Ifín** (Sean-Ghaeilge *iphín*).  Ar dtús, is amhlaidh gurbh é [p] a luach foghraíochta.  De réir *[[Auraicept na n-Éces]]*, *[[De Dúilib Feda na Forfid]]* agus *[[In Lebor Ogaim]]* ámh, is é *io*, *ía*, agus *ia* faoi seach a luach.

## Stair
Téann aibítir an Oghaim siar go dtí ré na Gaeilge Cianaí, nuair nach raibh an pósadh foghraíochta [p] ann.  Is amhlaidh mar sin gur cumadh an litir Ifín le linn ré na Sean-Ghaeilge chun an foghar [p] a léiriú.  Ar dtús, glaodh *Pín* uirthi, d'fhéadfadh faoi thionchar *[[pinus]]* na Laidine.  Is níos dóichí é ámh gur fréamhaithe ó *spina* (spíon) na Laidine is ea í.  i ndáiríre, is crann nó tom le toradh milis art i gcreat de réir na mbriathogham (féach thíos), agus dá bharr, ní giúis.  De réir Kelly (1976), feictear an focal *spín* (ón Laidin) i gCóras na gCrann brí spíonán sin nó spíon gooseberry. Sa chás seo, b'fhéidir go raibh an ceart ag na gluaisithe meánaoiseacha.

De bharr "scéimreachas na nOghamaithe níos deireanaí" (McManus 1988:167), tugadh sainmhíniú as nua ar na cúig bun-fhorfeda mar aicme gutaí, go sainiúil défhoghar.  De bharr sin, b'éigean dó litir nua a thabhairt arís don fhoghar [p], an uair seo mar mhodhnú den litir [b], ar a glaodh Beith Bhog nó **[[Peith]]**.  Tugadh an t-ainm *i-phín* ar an litir nua, a measadh go seasadh do dhéfhoghair *i-*.

## Sanasaíocht
Tugtar gluais in *[[Auraicept na n-Éces]]* don fhocal de réir córas na gcrann mar spíonán nó spíon.

## Briatharoghaim
Is iad a leanas na nathanna meafaracha dhá-fhoclach, nó Briatharoghaim (*kennings*), d'ainm na litreach:
* milsem fedo (is milse feá/crainn), i mBriatharogham *Morainn mac Moín*
* amram blais (is amhra/iontaí blais), i mBriatharogham *Maic ind Óc*

## Foinsí
* Damian McManus, *Irish letter-names and their kennings*, Ériu 39 (1988), 127-168.

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Léigear na Corainte (146 RCh)

Cath a bhí ab ea **Léigear na Corainte** idir Phoblacht na Róimhe agus an cathairstát Gréagach an Choraint agus a chomhghuaillithe san Léig Acaech sa bhliain 146 RCh, a raibh díothú iomlán na  Corainte mar thoradh air. Chuir an cath seo deireadh leis An Chogadh Acaech agus tús thréimhse an fhorlámhais Rómhánaigh i stair na Gréige. 

## Forbhreathnú

Sa bhliain 146 RCh, In 146 RC,  chloígh na Rómhánaigh a bpríomh-chéile comhraic sa Mheánmhuir, an Chartaigan, agus chaith siad na míonna ina dhiaidh sin ag crá na Gréagaigh chun iad a ghríosú chun troda, agus é mar aidhm acu cath deiridh a bheith acu a chuirfeadh lena bhforlámhas sna dúichí sin.

## Tagairtí

Catagóir:146 RCh
An Choraint 146 RCh
Catagóir:an tSean-Choraint
Catagóir:An Ghréig i ré na Róimhe
Catagóir:2ú haois RCH sa Ghréig
An Choraint
Catagóir:Cinedhíothú
John Barth

Scríbhneoir iar-nua-aoiseach Meiriceánach ba ea **John Simmons Barth**, a rugadh ar 27 Bealtaine 1930 in Cambridge, Maryland. Bhí sé aitheanta mar dhuine de na príomhphearsana ag scríobh meitificsin sna Stáit Aontaithe. 

Rinne John Barth staidéar ar feadh tamall sa Scoil Juilliard, scoil cheoil, i gCathair Nua-Eabhrac agus ansin in Ollscoil Johns Hopkins in Baltimore, Maryland. Bhronn an scoil seo céim baitsiléara air sa bhliain 1950 agus céim máistreachta sa bhliain 1951. 

Bronnadh an National Book Award air sa bhliain 1973 as an úrscéal sin leis, *Chimera*. Chaith sé blianta ina ollamh le Béarla, in Pennsylvania State University ó 1953 go 1965, in State University of New York in Buffalo ó 1965 go 1973 agus in Johns Hopkins ó 1973 go 1995. D'éirigh sé as an múinteoireacht sa bhliain 1995, agus fuair sé bás ar an 2 Aibreán 2024. 

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Daoine as Maryland
Eipigéineolaíocht

deas|mion|449x449px| Meicníochtaí eipiginiteacha
Sa bhítheolaíocht, is éard is **eipigéineolaíocht** ann ná an staidéar ar athruithe ar léiriú na géine atá le fáil le hoidhreacht go miotóiseach agus nach dtarlaíonn athrú sa tseicheamh ADN air dá mbarr. Tugann an réimír Sean-Ghréigis: *epi-* (ἐπι- "thar, lasmuigh de, timpeall") sa téarma  *eipigéineolaíocht* le tuiscint go bhfuil gnéithe “ar bharr” nó “sa bhreis" ar an bhonn géiniteach traidisiúnta le haghaidh oidhreachta. 
## Tagairtí


Catagóir: Mapáil ghéiniteach
Catagóir: Lamarckism
Peith (ogham)

Cuireadh go déanach leis na *[[forfeda]]* é **Peith**, ar a nglaoitear fosta *[[Beith (ogham)|Beith]] Bhog*.  Is é [p] a luach foghraíochta.

Téann an aibítir Oghaim siar go dtí ré na Gaeilge Cianaí, agus dá bharr, ní raibh litir ann ó thús don fhoghar [p].  Cuireadh an litir Pín leis an aibítir níos deireanaí chun an foghar seo a scríobh.  Roimhe sin, meastar go scríobhtaí Beith le haghaidh  agus  araon.  

Seachas an chéad litir, Éabhadh, ní scríobhtaí na cúig *bhunfhorfeda* ach go hannamh ar inscríbhinní Oghaim, agus thug seo an deis dosna oghamaithe níos deireanaí um sainmhínithe nua a thabhairt orthu mar aicme dhéfhoghar guta.  Tugadh dá bharr foghair ollnua ar na litreacha Pín agus Eamhancholl araon, agus caithfí ainm na litreach 'Pín' a athrú go 'Iphín'.  Arí eil mar sin, ba ghá litir nua a chumadh don fhoghar [p], agus cruthaíodh 'Peith'.

## Féach freisin
* Forfeda

## Tagairtí

Catagóir:Litreacha Oghaim
Liosta de stáit cheannasacha agus chríocha spleácha na hAfraice

deas|300x300px
Seo **liosta de stáit cheannasacha agus de chríocha spleácha na hAfraice** . Cuimsíonn sé stáit atá aitheanta go hiomlán, stáit a bhfuil aitheantas teoranta nó neamhaitheantas acu, agus críocha spleácha na hAfraice agus stáit neamh-Afracacha araon. Liostaíonn sé 54 stát ceannasach agus 10 gcríoch neamh-cheannasach. 

Tá Málta agus páirteanna na Fraince, na hIodáile, na Portaingéile agus na Spáinne suite ar phláta ilchríochach na hAfraice, cuid acu i bhfad níos gaire don Afraic ná do mhórthír na hEorpa, ach, mar choinbhinsiún, go ginearálta meastar go bhfuil siad san Eoraip. Ar an gcaoi chéanna, tá oileán Socotra ar phláta na hAfraice freisin agus tá sé i bhfad níos gaire don Afraic, ach is cuid pholaitiúil é de Phoblacht Éimin san Áise. Meastar gur stát Afracach é an Éigipt, cé go bhfuil cuid dí, Leithinis Shíonáí, san Áise.   

Catagóir:Tíortha na hAfraice
Counter-Strike: Global Offensive

Is físchluiche lámhaigh céad phearsan é ***Counter-Strike: Global Offensive*** (**CS:GO**) atá forbartha ag Hidden Path Entertainment agus Valve Corporation. Is é an cheathrú cluiche sa tsraith *Counter-Strike* agus eisíodh é do Microsoft Windows, OS X, Xbox 360, agus PlayStation 3 i mí Lúnasa 2012, agus foilsíodh an leagan Linux in 2014.

Cuireann an cluiche dhá fhoireann i gcoinne a chéile: na Sceimhlitheoirí agus an Frith-Sceimhlitheoirí. Tá sé de dhualgas ar an dá thaobh deireadh a chur leis an taobh eile agus cuspóirí ar leith a chomhlánú. Ní mór do na Sceimhlitheoirí, ag brath ar an modh cluiche, an buama a chur nó na gialla a chosaint, agus ní mór do na Frith-Sceimhlitheoirí cosc ​​a chur ar an mbuiséad a bheith curtha, an buama a mhilleadh, nó na gialla a tharrtháil. Tá naoi modh cluiche ann, a bhfuil tréithe sainiúla ag gach ceann acu a bhaineann go sonrach leis an mód sin. Tá tacaíocht mheaitseála ag an gcluiche freisin a ligeann do na himreoirí imirt ar fhreastalaithe comhla tiomnaithe, chomh maith le ligean do bhaill den phobal a bhfreastalaí féin a óstáil le léarscáileanna saincheaptha agus modhanna cluiche speisialta. Tugadh isteach modh cluiche “battle royale” sa bhliain 2018.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Físchluichí
Borderlands

Is físchluiche lámhaigh céad phearsan é ***Borderlands***. Tá ceathrar príomhcharachtar ann darb ainm Mordecai, Lillith, Brick, agus Roland. Tá áiteanna difriúla sa chluiche, mar shampla: an bolcán agus an tréig agus an mianach. Is é an cuspóir sa chluiche teacht ar an bhfionnachtain.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Físchluichí
An tSean-Choraint

[mion|Teampall [Apalló (miotaseolaíocht)|Apalló sa Choraint]]
mion|Bonn de chuid na Corainte
Cathairstát ar Chuing na Coraint ab ea **an tSean-Choraint** (Sean-Ghréigis: Κόρινθος, *Kórinthos*), an stráice cúng talún a nascann an Pheilipinéis go dtí mórthír na Gréige, timpeall leathbhealach idir an Aithin agus Sparta. Tá an chathair nua-aimseartha, an Choraint, suite thart ar 5 chiliméadar soir ó thuaidh ó na fothracha ársa. Ón bhliain 1896, tá imscrúduithe córasacha seandálaíocha ar na Tochailtí Corainteacha ar siúl ag an American School of Classical Studies at Athens tar éis cuid mhór den chathair ársa a nochtadh, agus tá gnéithe nua de sheaniarsmaí ag teacht chun solais le tochailtí a rinne an Roinn Chultúir de chuid na Gréige le déanaí. 

Tá aithne mhaith ar an gCoraint ag Chríostaí ón Tiomna Nua, mar atá an Chéad agus Dara Litir Naomh Pól chuig na Corantaigh. Luaitear an Choraint freisin i nGníomhartha na nAspal mar chuid de thaistealaithe misinéireachta Phóil. Chomh maith leis sin, tá sciar maith de dhara leabhar Phausanias Ἑλλάδος Περιήγησις, *Hellados Periegesis* (Gaeilge:*Cur síos ar an nGréig*) faoin Choraint.

## Féach freisin
*An Choraint (sa nua-aois)
*An tOrd Corantach
*Corfú
*Sioracús

Catagóir:An tSean-Ghréig
Coraint
Ailísín

Is díorthach de lísín é **ailísín**, a úsáidtear i dtáirgeadh laistine agus collaigine. Déantar é a tháirgeadh trí ghníomhartha na heinsíme ocsaíodáis lísil sa mhaitrís eachtarcheallach, agus tá sé riachtanach san fhoirmiú trasnasctha a chobhsaíonn collaigin agus laistin. 

## Tagairtí

Catagóir:Aildéid
Catagóir: aimínaigéid
Catagóir: Aigéid aildéideacha
Aimíonaigéad próitéinigineach

mion|400x400px| Is codán beag de na haimínaigéid uile iad aimíonaigéid phróitéine
Is aimíonaigéid iad na ''' haimíonaigéid phróitéinigineacha''' a n-ionchorpraítear go bithshintéiseach i bpróitéiní le linn an aistrithe. Ciallaíonn an focal “próitéinigineach” “cruthú próitéine”. Le linn an tsaoil a bhfuil eolas air, tá 22 aimíonaigéad atá ionchódaithe go géiniteach (*próitéinigineach*), 20 sa chód caighdeánach agus 2 eile sa bhreis ar féidir iad a nionchorprú trí mheicníochtaí speisialta aistriúcháin. 
I gcodarsnacht leis sin, is aimíonaigéid iad aimíonaigéid neamhphróitéinigineach nach n-ionchorpraítear i bpróitéiní (cosúil le haigéad gáma-aimíneabútrach, L-DOPA, nó trí-iadaitíoróinín), atá míchorpraithe in ionad aimíonaigéad atá ionchódaithe go géiniteach, nó nach dtáirgtear go díreach agus ina n-aonar le gnáth-innealra ceallach (cosúil le hiodrocsapróilín). Is minic a eascraíonn an dara ceann as modhnú iarthrasdula na bpróitéiní. Ionchorpraítear cuid de na haimíonaigéid neamhphróitéineacha i peiptídí  neamhribeasómacha a dhéantar a shintéisiú le siontáisí peiptídí neamhribeasómacha.
## Tagairtí

Catagóir:Cothú
Catagóir:Aimíonaigéad próitéinigineach
Trasaistriú

Sa ghéinitic, is éard atá i gceist le **trasaistriú** ná aistriú teascán crómasóim amháin isteach i gcrómasóm eile. Go minic bíonn trasaistrithe mar seo deilíneach.

## Tagairtí
Neighborhoods (albam Blink-182)

Is albam ón bhanna Blink-182 é **Neighborhoods**, a bhí eisithe ar an 27 Meán Fómhair, 2011.

## Traicliosta

#"Ghost on the Dance Floor" (4:17)
#"Natives" (3:55)
#"Up All Night" (3:20)
#"After Midnight" (3:25)
#"Heart's All Gone" (3:15)
#"Wishing Well"	(3:20)
#"Kaleidoscope"	(3:52)
#"This Is Home"	(2:46)
#"MH 4.18.2011"	(3:27)
#"Love Is Dangerous" (4:27)

Gach amhrán le DeLonge, Hoppus agus Barker.

## Singlí
*"Up All Night" - 14 Iúil, 2011
*"After Midnight" - 6 Meán Fómhair, 2011

## Foireann

*Tom DeLonge -  Giotár, Fonnadóireacht
*Mark Hoppus - Dordghiotár, Fonnadóireacht
*Travis Barker  - Drumaí, cnaguirlisí

### Breise
*Roger Joseph Manning Jr. - méarchlár

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2011
Sulfáit alúmanaim amóiniam

Is sulfáit dhúbailte chriostaltach bhán í **sulfáit alúmanaim amóiniam**, ar a dtugtar **alúm amóiniam** nó go díreach **alúm** (cé go bhfuil go leor substaintí difriúla ar a dtugtar " alúm " freisin orthu) a fhaightear de ghnáth mar dhódeacaihiodráit, foirmle (NH 4 ) Al (SO 4 ) 2 · 12H 2 O. Úsáidtear é i méideanna beaga in bhfeidhmeanna éagsúla nideoige. Faightear an dódeacaihiodráit go nádúrtha mar an mhianra tearcithreach tschermigite   

## Táirgeadh agus airíonna bunúsacha
Déantar alúm **amóiniam** as hiodrocsaíd alúmanaim, aigéad sulfarach agus sulfáit amóiniam. Is tuaslagán soladach í le halúm potaisiam. Fágann pirealú alúmana. Úsáidtear alúmana sin i dtáirgeadh púdair mheilte agus mar réamhtheachtaithe ar gheamanna sintéiseacha.  

## Úsáidí
Ní cheimiceán tábhachtach tionsclaíoch é alúm **amóiniam** ná ina imoibrí saotharlainne thar a bheith úsáideach, ach tá sé saor agus éifeachtach, a iarrann go leor iarratas nideoige. Úsáidtear é chun íonú uisce, i ngliúnna glasraí, i stroighin poircealláin, i ndíbholaígh agus i súdaireachtí, dathú agus i dteicstílí tintedhíonacha.  Is iondúil go mbíonn an pH an tuaslagáina eascraíonn as cur i bhfeidhm  logánta an alúim **amóiniam** le hallas sa raon beagán aigéad, ó 3 go 5.  

Is comhábhar coitianta é alúm **amóiniam** i spraeanna ruaigtheacha ainmhithe.    

## Tocsaineolaíocht
Ba chomhábhar fliuchshaillte coitianta é Alúm a úsáideadh chun briscenacht i nglasraí caomhnaithe a chur chun cinn, mar gheall ar an mbealach a imoibríonn sé le peictin nádúrtha. Ní bhaintear an úsáid chéanna as sa lá atá inniu as mar go mbíonn amhras air faoi nasc a bheith aige leis an Galar Alzheimer, agus níl sé molta a thuilleadh i gcomhair  picilte ach tugtar E-uimhir **E523 air go fóill**. 

Tá dlúthbhaint ag sulfáit alúmanaim  le halúm **amóiniam**, agus meastar go bhfuil sé neamhthocsaineach suas go LD50 de 6207 &nbsp; mg / kg. 

## Tagairtí
Sulfáit photaisiam alúmanaim

Is comhdhúil cheimiceach í sulfáit photaisiam alúmanaim, alúm photaisiam, nó alúm potaise: an  sulfáit dhúbailte de photaisiam agus alúmanam, a bhfuil foirmle cheimiceach Kal (SO 4) 2.  aici. Faightear í go coitianta mar an dódeacaihiodráid, Kal (SO 4) 2 · 12H 2 O. Criostalaíonn sí i struchtúr ciúbach le grúpa spáis P a -3 agus paraiméadar laitíse de 12.18 Å. Is í an chomhdhúil is tábhachtaí den aicme cineálach comhdhúile ar a dtugtar alúmaí, agus is minic a thugtar **alúm** orthu.   

Úsáidtear sulfáit photaisiam alúmanaim go coitianta in íonú uisce, i dtionscal na súdaireachta agus an dhathaithe, tinedhíonta teicstílí, agus i bpúdar bácála mar E uimhir **E522.** Tá úsáidí cosmaideacha aici freisin mar dhíbholaí, mar lóis iarbhearrtha agus mar stipeach do mhionfhuiliú ó bearradh. 

## Stair

## Saintréithe
mion| criostail ochtaihéidreach d'alúm photaisiam le dáileadh éagothrom i limistéar na haghaidhe

## Úsáidí

### Leigheas agus cosmaidí
mion| Bloc alúim a dhíoltar mar chrapthach i gcógaslanna san India (áit a dtugtar ''Fitkari (Hiondúis) nó Phitkari (Urdúis)'' air go forleathan

## Tocsaineolaíocht agus sábháilteacht
D'fhéadfadh alúm photaisiam bheith ina lag greannaitheoir craicinn. 

## Féach freisin

* Sulfáit  amóiniam alúmanaim 
* Alúm 

## Tagairtí
De Dúilib Feda na Forfid

Dréacht gearr is ea ***De Dúilib Feda na Forfid*** maidir le bríonna litreacha na cúig *[[Forfeda]]* san Oghamchraobh (aibítir).

## Foinsí
* *[https://www.vanhamel.nl/codecs/De_d%C3%BAilib_feda_na_forfid De dúilib feda na forfid] *, ID 16319 ar CODECS 

## Tagairtí

Catagóir:Ogham
Vox

Páirtí polaitiúil sa Spáinn is ea Vox, i bhfad amach ar an eite dheis.

## Féach freisin

* An Partido Popular

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na Spáinne
Cloch Oghaim Bhréisteach

Séadchomhartha Náisúnta (415) is ea **Cloch Oghaim Bhréisteach** (CIIC 10), suite i gContae Mhaigh Eo, Éire.

mion|Cloch Oghaim Bhréisteach

## Suíomh
Seasann Cloch Oghaim Bhréisteach i ngort, 4.2 km ó thuaidh siar ó thuaidh de Chill Ala, ag .

## Stair
Creidtear gur tógadh an chloch le linn na Cré-umhaoise, agus gur cuireadh an tOgham uirthi tuairim is AD 550–900.

D'aimsíodh an chloch ina luí i ngort sa mhí Aibreáin 1874 ag turasóir Sacsanach, W. K. Dover, agus tugadh aird Sir Samuel Ferguson uirthi, a rinneadh í a chur ar ais suas.

## Cur síos
Is gallán é an Chloch Oghaim Bréisteach le tomhas 366 × 76 × 60&nbsp;cm, a bhfuil aici inscríbhinní Oghaim ar dhá imeall.  Faightear scríofa ann: 
: ᚛ᚂᚓᚌᚌ[--]ᚄᚇ[--]ᚂᚓᚌᚓᚄᚉᚐᚇ᚜ ᚛ᚋᚐᚊ ᚉᚑᚏᚏᚁᚏᚔ ᚋᚐᚊ ᚐᚋᚋᚂᚂᚑᚌᚔᚈᚈ᚜
: L.G̣G̣.SD.LENGẸṢCẠ[D] / MAQ CORRBṚI MAQ AMMLLỌṆG̣[I]ṬT
: *Legescad* mhic *Corrbrias* mhic *Ammllogitt*
Creidtear go luann seo garmhac Amhalaí mhic Fiachra (bás. AD 440), rí na gConnacht de chlann Uí Fiachrach, as a bhfuil an tuath, agus níos deireanaí an bharúntacht, Tír Amhlaidh ainmnithe.

## Tagairtí

Catagóir:Inscríbhinní Oghaim
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Mhaigh Eo
Avril Lavigne

Is amhránaí agus aisteoir Ceanadach í **Avril Ramona Lavigne** (rugadh í ar an 27 Meán Fómhair 1984).

## Dioscliosta
**[[Let Go]]* (2002)
**[[Under My Skin]]* (2004)
**[[The Best Damn Thing]]* (2007)
**[[Goodbye Lullaby]]* (2011)
**[[Avril Lavigne (albam)|Avril Lavigne]]* (2013)
**[[Head Above Water]]* (2019)
**Love Sux* (2022)

## Scannáin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Ban-aisteoirí Ceanadacha
Catagóir:Daoine beo