Ian poladamhach

[deas|mion|200x200px| Léarscáil [Poitéinseal leictreach|de phoitéinsil leictreastatach den ian níotráite (NO3-). Léiríonn limistéir daite tréshoilseach dearg, timpeall ar an taobh amuigh de na hadaimh ocsaigine dearga iad féin, na réigiúin ina bhfuil an poitéinseal leictreastatach is diúltaí.]]

Is éard is **ian poladamhach** (ar a dtugtar freisin **ian iladamhach** nó **ian móilíneach**) ann ná ian a cruthaíodh trí leictreon amháin nó níos mó a bhaint (iain dheimhneacha) as móilín nó a chur leis (iain dhiúltacha) gan an struchtúr móilíneach a scoilt. Freagraíonn mais an iain seo do shuim mhaiseanna na n-iseatóp is flúirsí a tharlaíonn go nádúrtha de na hadaimh éagsúla a chuimsíonn an móilín (le ceartúchán do mhaiseanna an leictreoin/na leictreon a chailltear nó a fhaightear). Mar shampla, beidh mais an iain mhóilíneach de bhróimeatán C2H5Br cothrom le 2×12 móide 5×1.0078246 móide 78.91839 lúide mais an leictreoin (me). Tá sé seo cothrom le 107.95751 u−me, arb é u an t-aonad maise adamhaí aontaithe, atá bunaithe ar an gcaighdeán go bhfuil mais an iseatóip12C = 12 u go beacht.

I dtéarmaí eile, is éard atá ann ná sraith de dhá adamh nó níos mó nasctha go comhfhiúsach, nó coimpléasc miotail, ar féidir a mheas mar aonad amháin agus a bhfuil lucht glan aige nach bhfuil ina nialas. Murab ionann agus móilín, a bhfuil lucht glan de nialas aige, is ian é an speiceas ceimiceach seo. Tá an bhrí "a lán" ag an réimír *pola-* sa Ghréigis, ach is minic a chuirtear síos ar iain de dhá adamh mar poladamhach nó iladamhach.

Sa litríocht níos sine, féadfar tagairt a dhéanamh d'ian poladamhach ina ionad sin mar *[[Fréamh (ceimic)|fhréamh]]* (nó go hannamh, mar *ghrúpa fréimhe*). In úsáid chomhaimseartha, tagraíonn an téarma fréamh do shaorfhréamhacha éagsúla, ar speicis iad a bhfuil leictreon neamhphéireáilte acu agus nach gá iad a bheith lucthaithe.
## Ainmníocht na n-ainian poladamhach
Tá roinnt patrún ann ar féidir a úsáid chun ainmníocht na n-ainian poladamhach a fhoghlaim. Ar an gcéad dul síos, nuair a chuirtear an réimír *dé* le hainm, cuirtear hidrigin le foirmle an iain agus méadaítear a lucht faoi 1, agus an dara ceann mar iarmhairt ar lucht +1 an iain hidrigine. Rogha eile ar an *réimír dé-* is ea an focal hidrigin a úsáid ina háit: an t-ainian a dhíorthaítear ó H++. Mar shampla, lig dúinn smaoineamh ar ian carbónáite (CO<sub>3</sub><sup>2-</sup>).

:H+ + CO<sub>3</sub><sup>2-</sup> → HCO<sub>3</sub><sup>-</sup>.

Tugtar décharbónáit nó hidrigincharbónáit air. Tugtar prótónáitiú ar an bpróiseas seo.

Ocsainiain is ea an chuid is mó de na hainiain pholadamhacha choitianta, bunanna comhchuingeacha d'ocsaigéid (aigéid a dhíorthaítear ó ocsaídí na ndúl neamhmhiotalach). Mar shampla, an t-ainian sulfáite, SO42-) díorthaithe ó H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>, ar féidir é a mheas mar SO<sub>3</sub> + H2O.

Tá an dara riail bunaithe ar staid ocsaídiúcháin an adaimh lárnaigh san ian, a bhaineann go minic (ach ní i gcónaí) go díreach le líon na n-adamh ocsaigine san ian, ag leanúint an phatrúin a thaispeántar thíos. Taispeánann an tábla seo a leanas an fhine ocsainiain chlóirín:

De réir mar a mhéadaíonn líon na n-adamh ocsaigine atá ceangailte le clóirín, éiríonn uimhir ocsaídiúcháin an chlóirín ní ba dheimhní. Is é an patrún coitianta seo a leanas is cúis leis seo; ar dtús, meastar gurb é an t-ian ***-áit*** ainm an bhuin; nuair a chuirtear sár- réimír leis cuireann sé ocsaigin leis, agus ag athrú an iarmhír *-*'áit*** go ***-ít*** laghdaítear líon na n-ocsaiginí faoi cheann amháin, gan an lucht a athrú. Leanann an patrún ainmniúcháin laistigh de go leor sraitheanna oxyanion éagsúla bunaithe ar fhréamh caighdeánach don tsraith áirithe sin. Tá ocsaigin amháin níos lú ag an g an ***-ít*** ná an ***-áit***, ach d'fhéadfadh go mbeadh uimhreacha difriúla d'adaimh ocsaigine ag ***-áit***.Tá ceann amháin níos lú ocsaigine ag an ''-ít'' ná an ***-áit*,*' ach d'fhéadfadh uimhreacha éagsúla adamh ocsaigine a bheith ag ainiain éagsúla ***-áit***.

Ní oibríonn na rialacha seo le gach ainian poladamhach, ach baineann siad le roinnt de na cinn níos coitianta. Taispeánann an tábla seo a leanas an chaoi a n-úsáidtear na réimíreanna seo do chuid de na grúpaí ainian coitianta seo.

Is féidir le roinnt ocsainian démhéiriú le caillteanas adamh ocsaigine. Úsáidtear an réimír *pirea-* srl., mar is minic a bhíonn téamh i gceist leis an imoibriú a chruthaíonn na cineálacha ceimiceáin seo chun na cineálacha struchtúr seo a chruthú.  Tá an an réimír *pirea-* léirithe freisin ag an réimír *dé-*. Mar shampla, is dimer é ian déchrómáite.

## Samplaí eile d'iain pholadamhacha choitianta
Tugann na táblaí seo a leanas samplaí breise d'iain pholadamhacha a gcastar orthu go coitianta.. Ní thugtar ach cúpla ionadaithe, mar ó thaobh na praiticiúlachta de bíonn líon na n-ian poladamhach an-mhór.

## Tagairtí

Catagóir:Iain