open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jarama Valley (amhrán)

Is amhrán ó Dhara Poblacht na Spáinne é ***Jarama Valley*** ar a dtugtar ***El Valle del Jarama*** freisin.  Ag tagairt do Chath Jarama a tharla i rith Chogadh Cathartha na Spáinne, úsáideann an t-amhrán an fonn *Red River Valley*.

Troideadh an cath ón 6 -27 Feabhra 1937, i ngleann abhann Río Jarama  cúpla ciliméadar soir ó Mhaidrid. D'ionsaigh trúpaí d' Arm na hAfraice (Spáinis: *Ejército de África*) de chuid an Ghinearáil Franco, suíomhanna a bhí i seilbh  óglaigh gan taithí na mBriogáidí Idirnáisiúnta, go háirithe cathláin na Breataine agus na cathláin Dimitrov. Chríochnaigh sé i leamhsháinn, leis an dá thaobh trinsithe. Ag deireadh trí seachtaine, go háirithe tar éis frithionsaí ar áit a dtugtaí "Cnoc an Fhéinmharaithe ", bhí an líon báis ard. Chaill Cathlán na Breataine 225 dá 600 fear agus chaill Cathlán Lincoln 125 as 500.
## Naisc sheachtracha
*Valley of Jarama by Woody Guthrie (droch-chaighdeán)
*Veterans' accounts of the battle

## Tagairtí

Catagóir:Amhráin pháirtí polaitíochta
Catagóir:Amhráin Chogadh Cathartha na Spáinne
Catagóir:Amhráin 1938
Risteard de Hindeberg

Sagart, múinteoir, ceoltóir, bailitheoir ceoil, údar, agus gníomhaí ar son na Gaeilge ab ea **Risteard de Hindeberg** (nó **Richard Henebry**). Thug sé “Risteard de Hindeberg” air féin i nGaeilge toisc go ndúradh go raibh sé de shliocht an uasail Normannaigh Philip de Hynteberge (nó de Hindeberg), tiarna dhúiche na Rátha i gContae Átha Cliath sa bhliain 1250.

Rugadh ar 18 Meán Fómhair 1863 i mBarr Beithí, Port Lách, Contae Phort Láirge é, agus bhí Gaeilge aige ón gcliabhán. Fuair sé léann sagairt i gColáiste Eoin, Port Láirge agus i gColáiste Phádraig, Má Nuad. Oirníodh ina shagart é i gColáiste na Naomh Uile, Baile Átha Cliath, sa bhliain 1892, agus chaith sé tamall mar shagart i Sasana, ar dtús i ndeoise Salford, ansin in Whittington agus in Hulme. Rinne sé tuilleadh staidéir sa Ghearmáin in ollscoileanna Greifswald (le Rudolf Thurneysen) agus Freiburg (le Heinrich Zimmer). Scríobh sé tráchtas ar chanúint na nDéise, agus bronnadh céim dochtúireachta air. Deirtear gurbh é an chéad duine le Gaeilge ó dhúchas a rinne Ph.D. sa teangeolaíocht.

Sa bhliain 1898, ceapadh é in Ollúnacht na Gaeilge sa Léann Ceilteach in Ollscoil Chaitliceach Mheiriceá in Washington, D.C.; ba é Ord Ársa na nÉireannach a mhaoinigh an ollúnacht. Bhí an post sin aige ar feadh tamaill ghairid sular bhog sé go hOllscoil Berkeley i gCalifornia. Bhí sé ina Uachtarán ar Chonradh na Gaeilge Mheiriceá. Bhí an eitinn air ar feadh a shaoil fhásta ar fad, agus theip ar a shláinte tar éis thart ar bhliain in Berkeley. Dá bharr sin, d’fhill sé ar Éirinn sa bhliain 1903 agus mhúin sé ar feadh tamaill i gColáiste Eoin. Tar éis bhunú Ollscoil na hÉireann sa bhliain 1908, ceapadh é ar an gcéad ollamh le Gaeilge i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh.

Chabhraigh sé le bunú an Choláiste Gaeilge i nGaeltacht na Rinne i 1909. Rinne sé go leor taifead de cheol Éireannach ar shorcóirí céarach freisin.

Fuair sé bás i ngar do Phort Lách ar 17 Márta 1916, agus cuireadh sa Charraig Bheag, Co. Phort Láirge é.

## Tagairtí

Catagóir:Alumni Choláiste Phádraig, Má Nuad
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Daoine as Contae Phort Láirge
Catagóir:Básanna i 1916
Catagóir:Daoine a rugadh i 1863
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Neamhspleáchas na hAlban

mion
D'fhéadfaí a áiteamh go bfhuil leasa Albanachs faoi ghannionadaíocht i Rialtas na Ríochta Aontaithe.

I Reifreann ar **Neamhspleáchas na nAlban** sa bhliain 2014, vótáil 55% den phobal in aghaidh an neamhspleáchais agus 45% ar a shon.
[mion|203x203px|[Nicola Sturgeon]]
De bharr reifreann a reáchtáladh ar an 23 Meitheamh 2016 agus inar vótáil 51.9% díobh siúd a chaith vóta ann i bhfách le himeacht as an Aontas Eorpach, bhí rún ag rialtas na Breataine tús a chur le himeacht na tíre as an AE. Ach vótáil formhór mhuintir na hAlban i bhfabhar fanacht ann.

Sa bhliain 2021, d'imigh an Bhreatain as an Aontas Eorpach. Is ar an mbonn sin, a deir náisiúnaithe, is cóir ceist an neamhspleáchais a chur ar Albanaigh arís.

### 2022
I mí Iúil 2022, dúirt Nicola Sturgeon (ina ceannaire ar Pháirtí Náisiúnta na hAlban chomh maith le bheith ina Céad-Aire) go raibh rún ag Rialtas na hAlban reifreann ar neamhspleáchas na tíre a reáchtáil ar an 19 Deireadh Fómhair 2023. Agus mura dtabharfadh Rialtas na Breataine cead an reifreann a reáchtáil, chuirfeadh sí an cheist faoi bhráid Chúirt Uachtarach na Breataine.

Ar 23 Samhain 2022, rialaigh Cúirt Uachtarach na Breataine nach bhfuil an ceart ag Parlaimint na hAlban reifreann eile ar neamhspleáchas na tíre a fhógairt gan cead ón Rialtas in Westminster. D’fhógair an Tiarna Robert Reed an cinneadh ar son na Cúirte agus dúirt sé gur cinneadh d’aon ghuth a bhí ann. Léirigh Céad-Aire na hAlban Nicola Sturgeon a díomá agus dúirt sí go mbeidh an chéad olltoghchán eile mar reifreann ar neamhspleáchas na hAlban.

I mí Lúnasa 2022, chuir Liz Truss i leith Nicola Sturgeon gur ag iarradh aird a tharraingt uirthi féin a bhí sí agus reifreann ar neamhspleáchas na hAlban á éileamh aici. Dhearbhaigh Truss nach dtabharfadh sí a beannacht do reifreann ar neamhspleáchas na hAlban.

### 2023
Ní raibh Sturgeon ag cruthú go maith sna pobalbhreitheanna agus bhí an leibhéal tacaíochta do neamhspleáchas na hAlban ag meath chomh maith i dtús 2023. D'éirigh Sturgeon as a post mar Chéad-Aire ar 15 Feabhra 2023. Bhí Sturgeon faoi léigear ag an am  maidir le leasuithe conspóideacha ar an reachtaíocht a bhaineann le aitheantas inscne. Buaileadh go dona an SNP leis, nuair a theip ar an bPáirtí bille trasinscneach a thabhairt isteach, bille a thabharfadh cead do dhaoine trasinscneacha a n-inscne a athrú gan gá le diagnóis shíciatrach.

## Féach freisin

* Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Polaitíocht na hAlban
James Nowlan

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/39/Good_Times_%289490851253%29.jpg/220px-Good_Times_%289490851253%29.jpg|mion| James Nowlan (ar dheis — culaith dhorcha agus babhlaer) ag croitheadh lámh le [Mícheál Ó Coileáin (ar chlé) roimh chluiche ceannais iomána Laighean sa bhliain 1921]]
Bhí **James Nowlan** (nó **Séamus Ó Nualláin,** 1862  – Meitheamh 1924) ina uachtarán ar Chumann Lúthchleas Gael ó 1901 go 1921 agus is é an duine a chaith an tréimhse is faide sa bpost sin riamh. B'ionadaí de chuid Shinn Féin agus ball de Chonradh na Gaeilge é freisin.  In 2009, chuir an *[[Sunday Tribune]]* Nowlan ar a liosta de na 125 duine is mó tionchair i stair Chumann Lúthchleas Gael.

## Luathshaol
Rugadh Nowlan i Mainistir Eimhín, Contae Chill Dara sa bhliain 1862 agus, de réir taifid sa séipéal áitiúil, baisteadh i bhFéarach na mBó, Mainistir Eimhín é ar 25 Bealtaine 1862. Bhí a athair, Patrick Nowlan, ina bhall luath de Bhráithreachas Phoblacht na hÉireann agus ina chara le James Stephens. Cúipéir ó chathair Chill Chainnigh ab ea an t-athair, agus d'fhéadfadh sé gur bhog sé ó Chill Chainnigh chun post a thógáil le Cassidy’s Whisky i Mainistir Eimhín. D'fhoghlaim James Nowlan an chúipéireacht freisin.

## Saol oibre
Bhí Nowlan ina bhall de Chonradh na Gaeilge agus ina ghníomhaí ar son na Gaeilge ar feadh a shaoil. Thacaigh sé le Sinn Féin ó bunaíodh an páirtí sa bhliain 1905. Sa bhliain 1898, toghadh é ina bhardasach ar Bhardas Chill Chainnigh. D’úsáid sé a chuid ama sa phost sin chun Cumann Lúthchleas Gael a chur chun cinn, eagraíocht réasúnta nua ag an am a bunaíodh 14 bliana roimhe sin. Ba é an chéad chathaoirleach ar Chomhairle Laighean CLG, ó 1900. Toghadh é ina uachtarán ar CLG ag an gComhdháil Náisiúnta i Meán Fómhair 1901, post a bheadh aige ar feadh fiche bliain, fós an tréimhse is faide a bhí aon duine sa bpost sin. Le linn a uachtaránachta, rinne sé iarracht an eagraíocht a chur ar chosán níos poblachtánaí. 

Tar éis Éirí Amach na Cásca, ghabh na Briotanaigh Nowlan i mBealtaine 1916, agus rinneadh imtheorannú gan triail air in Frongoch na Breataine Bige. I mí Lúnasa na bliana sin, scaoileadh saor é agus lean sé ar aghaidh lena dhualgais CLG agus Shinn Féin. Thacaigh sé go poiblí leis an IRA le linn Chogadh na Saoirse sna 1920idí. 

Ag Comhdháil CLG sa bhliain 1921, d’éirigh Nowlan as an  uachtaránacht, agus ceapadh é ina Uachtarán Oinigh ar an gcumann ar feadh a shaoil &#x2014; an t-aon duine ar tugadh an onóir sin dó.

## Bás agus oidhreacht
Fuair Nowlan bás i Meitheamh 1924.  Athainmníodh Páirc Uí Nualláin, staidiam CLG ina áit dúchais i gCill Chainnigh, ina onóir trí bliana ina dhiaidh sin.  Cuireadh i reilig Ghlas Naíon é. Ní raibh cloch chinn ar a uaigh go dtí 2013 nuair a chuir CLG cros Cheilteach in airde. I mí Mheán Fómhair 2016, nocht CLG corn nua darb ainm Corn Uí Nualláin le bronnadh ar sheaimpíní iomána na hÉireann faoi-21.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1862
Catagóir:Básanna i 1924
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon
Catagóir:Daoine as Contae Chill Dara
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Odonata

Ord feithidí eitilte is ea **Odonata** a chuimsíonn na snáthaidí móra agus na béchuileanna. Cosúil le formhór  na bhfeithidí eitilte eile (cuileoga, ciaróga, Lepidoptera, agus Hymenoptera), tháinig siad chun cinn go luath sa Ré Mhéiseasóch. Ní chuirtear a gcuid fréamhshamhlacha,  snáthaidí móra an Charbónmhaire, 325 MYA, san Odonata a thuilleadh ach áirítear iad sa Protodonata nó sa Meganisoptera.
## Tagairtí


Catagóir:Oird feithidí
Catagóir:Airteagail ina bhfuil gearrthóga físe
Catagóir:Feithidí Triasacha
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Johan Christian Fabricius
Catagóir:Feithidí uisceacha
Altram Tige Dá Medar

Scéal de chuid na Scéalta Miotaseolaíochta is ea ** Altram Tí Dhá Mheadar ** (Meán-Ghaeilge ** Altram Tige Dá Medar**).  Faightear an téacs i Leabhar Fhear Maí.

Seanmhiotas atá ann le hábhar Críostaí curtha isteach ann.  Insítear conas a chuir Manannán mac Lir an ruaig ar na Tuatha Dé Danann sna síthe isteach, síthe amháin is Brú na Bóinne.  Tarlaíonn fleadh sa bhrú eagraithe ag Elcmar agus tá ann agallamh idir Mhanannán agus Aonghas.

Tagann triúr ban áille ar altramas chuig Aonghas, Eithne ina measc.
I ndeireadh na dála, baisteann Naomh Pádraig Eithne.

## Foinsí
* Dobbs, Margaret E. (eag. agus aistr.), “Altromh Tighi da Medar”, Zeitschrift für celtische Philologie 18 (1930), ll. 189–230.
* Duncan, Lilian (eag.), “Altram Tige Dá Medar”, Ériu 11 (1932): 184–225.

## Naisc sheachtracha
* *[https://www.maryjones.us/ctexts/fosterage.html The Fosterage of the House of the Two Pails]*, Celtic literature Collective (bunaithe ar Dobbs)
* ''Altram Tighe Dá Mheadar , Mythical Ireland (bunaithe ar Duncan)
* Altram tige dá medar, CODECS

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta Miotaseolaíochta
Xéinea-thrasphlandú

mion
Is éard is **xéinea-thrasphlandú**  (*xenos -* ón nGréigis a chiallaíonn "eachtrannach" nó "aisteach"  ), nó **trasphlandú heitrealógach**, ná trasphlandú ceall beo, fíochán nó orgán ó speiceas amháin go speiceas eile. Tugtar xéineanódaithe nó xéinea-trasphlandaithe ar chealla, fíocháin nó orgáin den sórt sin. Tá sé i gcodarsnacht le halla-thrasphlandú (ó neach aonair go neach eile den speiceas céanna), trasphlandú singiniteach nó isea-thrasphlandú (nóduithe trasphlandaithe idir dhá neach aonair atá comhionann go géiniteach den speiceas céanna) agus uaththrasphlandú (ó chuid amháin den chorp go cuid eile sa duine céanna). 
## Naisc sheachtracha
*Xenotransplantation promises to solve organ shortage and to reshape how we think about human longevity, but it also raises a host of questions, by Simar Bajaj
## Tagairtí
Xéinea-thrasphlandú


Catagóir:Trasphlandú orgáin
Maya Widmaier-Picasso

B'iníon an phéintéara Spáinnigh Pablo Picasso agus Marie-Thérèse Walter í **María de la Concepción “Maya” Widmaier-Picasso** (a rugadh sa bhliain 1935 i Boulogne-Billancourt, an Fhrainc agus a fuair bás ar an 20 Nollaig 2022). Chaith sí cuid dá saol ag staidéar agus ag caomhnú oidhreacht a hathar.

Ba í an dara duine de cheathrar clainne a hathar. Tá leathdheartháir amháin aici atá níos sine ná í, Paulo (1921–1975). Ba í an damhsóir bailé Olga Khokhlova a mháthair agus ba iad Bernard Ruiz-Picasso agus Marina Picasso a pháistí. Bhí beirt dheartháir níos óige aici, Claude (a rugadh sa bhliain 1947) agus Paloma (a rugadh sa bhliain 1949). Ba í an péintéir Françoise Gilot máthair Claude agus Paloma.

Phós sí Pierre Widmaier agus bhí triúr clainne aici: Olivier, Richard, agus Diana. Is staraí ealaíne í Diana Widmaier Picasso a bhíonn ag díriú ar shaothar a seanathair, Pablo Picasso.

Chum Pablo Picasso go leor pictiúr de Maya, an tsraith is suntasaí ná *Maya à la poupée.* Sa bhliain 2017, chuir *[[Gagosian Gallery]]* an taispeántas *Picasso agus Maya: Father and Daughter* ar siúl i bPáras, arna choimeád ag Diana Widmaier Picasso. Ba é an chéad taispeántas a bhí dírithe ar phortráidí Picasso dá iníon is sine. Sa bhliain 2022, chuir *Museé Picasso Paris* taispeántas ar siúl darb ainm *Maya Ruiz-Picasso, Fille de Pablo* bunaithe ar a chuid saothair a ghabhann le Maya.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Daoine a rugadh i 1935
Catagóir:Staraithe Francacha
Muireann Ní Bhrolcháin

Staraí agus gníomhaí Éireannach ba ea ** Muireann Ní Bhrolcháin ** (15ú Bealtaine 1955 – 14ú Aibreán 2015).

Ba as Bóthar na Trá, Gaillimh í Ní Bhrolcháin ó dhúchas.  Cillian Ó Brolcháin, ollamh le fisic ag Ollscoil na hÉireann, Gaillimh) ba ea a hathair.  Mairéad Coughlan of Maigh Chromtha, Contae Chorcaí, múinteoir eolaíochta, ba ea a máthair.

Rinne Ní Bhrolcháin taighde stairiúil ar luathlitríocht na Gaeilge agus ar gineolaíocht, agus sin ar leith aici i mná Gaelacha.  

Bhí sochraid mhór uirthi, agus Uachtaráin na hÉireann, Mícheál D. Ó hUigínn, i láthair.  Maireann a céile agus beirt iníonacha ina diaidh.

## Leabhar liosta
* "Women in early Irish myths and sagas", *Crane Bag* (4/1), 1980, ll.&nbsp;12–19
* "An Banshenchas", *Léachtaí Cholm Cille* (12), 1982, ll.&nbsp;5–29
* "Leabhar Laighean", *Léachtaí Cholm Cille*(13), 1982, ll.&nbsp;5–40
* "A possible source for Seathrún Céitinn's *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*", Éigse (19/1), 1982, ll.&nbsp;61–81
* "The manuscript tradition of the Banshenchas", Ériu (33), 1982, ll.&nbsp;109–135
* "Scéal Dheirdre", *Léachtaí Cholm Cille* (14), 1983, ll.&nbsp;39–89
* "Maol Íosa Ó Brolcháin: his work and family", *Donegal annual* (38), 1986, ll.&nbsp;3–19
* "Maol Íosa Ó Brolcháin: an assessment", *Seanchas Ard Mhacha: journal of the Armagh Diocesan Historical Society* (12/1), 1986, ll.&nbsp;43–67
* "Maol Íosa Ó Brolcháin agus a chine", *Léachtaí Cholm Cille* (16), 1986, ll.&nbsp;87–109
* *Maol Íosa Ó Brolcháin*, Maigh Nuad, An Sagart, 1986 
* "*Re tóin mná*: in pursuit of troublesome women", *Ulidia* (1), 1994, ll.&nbsp;115–121
* "The Banshenchas revisited", *Chattel, servant or citizen: women’s status in church, state and society*, XXIst Irish Conference of Historians, Queen’s University of Belfast, 27–30 May 1993, eagraithe ag Mary O’Dowd agus Sabine Wichert. 1995, ll.&nbsp;70–81.
* "The Tara-Skryne or the Gabhra Valley in early Irish literature", *Ríocht na Midhe: records of the Meath Archaeological and Historical Society* (17), 2006, ll.&nbsp;1–15
* "Who was Gormlaith's mother? A detective story", *Lost and Found II – Rediscovering Ireland’s past*,  2009, ll.&nbsp;83–94.
* "*Serglige Con Culainn*: a possible re-interpretation", Ulidia (2), 2009, ll.&nbsp;344–355
* *An introduction to early Irish literature*, Baile Átha Cliath: Four Courts, 2009
* "Death-tales of the early kings of Tara", *Landscapes of cult and kingship*, 2011, ll.&nbsp;44–65.
* "The Banshenchas: genealogy and women of the Ulster Cycle", Ulidia (3), 2013, ll.&nbsp;75–85
* " Irish Jezebels: women talking. Gendered discourse in early Irish literature", *Saltair saíochta*, 2013, ll.&nbsp;199–210

## Féach freisin
* Gormlaith ní Mhurchadha
* Leabhar Laighneach
* Banseanchas

## Naisc sheachtracha
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Bréag

[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Pinocchio.jpg/220px-Pinocchio.jpg|mion| [Pinocchio (carachtar)|Pinocchio, siombail na neamhmhacántachta]]
Is dearbhú é **bréag** nó **éitheach**  a chreidtear a bheith falsa nó bréagach, a úsáidtear de ghnáth chun dallamullóg a chur ar  dhuine nó an duine a mheabhlú. Tugtar bréagadóireacht ar an gcleachtas bréaga a chur in iúl. Féadfar bréagadóir a thabhairt ar an té a bhíonn ag insint bréaga. Féadfaidh bréaga freastal ar fheidhmeanna éagsúla, amhail ionstraimeacha, idirphearsanta nó síceolaíocha, do na daoine aonair a úsáideann iad.

## Cineálacha agus téarmaí gaolmhara
* bréag dhíomhaoin, gan díobháil. Béarla: *a white lie*
* deargbhréag. Béarla:*an outright lie* 
* fadhbóg, pait, gáilleog. Béarla: *a whopping lie*
* bréag a insint.
* éitheach a thabhairt.
* bheith ag stealladh bréag. Béarla:*to lie through your teeth*

## Tagairtí

Catagóir:Mealladh
Dictionary of Irish Biography

Is foclóir beathaisnéise é an ***Dictionary of Irish Biography*** (**DIB**) a foilsíodh in naoi n-imleabhar in 2009. Baineann na beathaisnéisí le daoine a rugadh in Éirinn, nó daoine eile a raibh saol suntasach acu in Éirinn, agus atá ar shlí na fírinne le cúig bliana ar a laghad. D’fhoilsigh Cambridge University Press an chéad eagrán i gcomhar le hAcadamh Ríoga na hÉireann, agus bhí thart ar 9,000 iontráil ann. Mar aon leis an leagan clóite, foilsíodh an foclóir ar líne freisin trí shíntiús digiteach, agus bhain scoláirí, taighdeoirí, agus státseirbhísigh úsáid as. Ar 17 Márta 2021 (Lá Fhéile Pádraig), seoladh leagan nua ar líne atá ar fáil go hoscailte, gan síntiús ar bith. Cuirtear iontrálacha nua leis an leagan ar líne ar bhonn rialta. Tagann an maoiniú ón Údarás um Ard-Oideachas, ón Roinn Gnóthaí Eachtracha agus Trádála, agus ó Leabharlanna Chomhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath. Tá idir 200 agus 15,000 focal sna beathaisnéisí, agus thart ar 11,000 iontráil san iomlán i Márta 2021.

## Tagairtí

Catagóir:Ciclipéidí
Catagóir:Leabhair Bhéarla
Paul Henry (ealaíontóir)

Péintéir ba ea **Paul Henry** (11 Aibreán 1876 – 24 Lúnasa 1958). 

I mBéal Feirste a rugadh Henry in 1876 ach chaith sé go leor ama in iarthar na hÉireann. Chaith sé naoi mbliana ina chónaí in Acaill   is ann a phéinteáil sé *The Potato Diggers*, a díoladh ar €400,000 in 2013.

Bhí sé i mbarr a réime i lár na 1930idí.
mion|University Road, Béal Feirste

### Saothar
Sa bhliain 2021, bhí os cionn £600,000  (thart ar €730,000) caite ar saothar de chuid Henry, radharc tíre dar teideal *Mountains and Lake, Connemara*, ag ceant i Londain. Ba é seo an méid is mó a íocadh riamh ar phictiúr de chuid Henry. Bhí an pictiúr seo ar taispeáint i Músaem Uladh agus i nGailearaí Náisiúnta na hÉireann ar feadh tamaill.

Sa bhliain 2020, íocadh breis is €400,000 inné ar radharc tíre dar teideal, *A Sunny Day, Connemara*. Cé go dtugann teideal an phictiúir, a déanadh thart ar an mbliain 1940, le fios gur radharc d’áit éigin i gConamara atá le feiceáil ann, ceaptar gur radharc d’Acaill atá i gceist. Íocadh €105,000 ar shaothar eile le Paul Henry, *Celtic Cross in a West of Ireland Landscape*.

In 2017, díoladh an pictiúr a rinne an t-ealaíontóir Feirsteach de loch i nGaeltacht Chorca Dhuibhne ar €65,000.

Phéinteáil Henry *The Potato Diggers* in Acaill, a díoladh ar €400,000 in 2013.

### Modh oibre
Déanadh Paul Henry athchruthú uaireanta ar thírdhreach agus é ag péinteáil pictiúir. Ní gá go gcloífeadh sé i gcónaí le gnéithe iomlána an radhairc a bhí os a chomhair. Ní bhíodh leisce ar Henry sliabh a thógáil as radharc nó tithe a chur in áit nach raibh  teach ar bith, de réir mar a d’fheil sé don phictiúr.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1958
Catagóir:Daoine a rugadh i 1876
Catagóir:Péintéirí Éireannacha

Catagóir:Acaill
Catagóir:Conamara
Robbie Butler

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Robbie Butler** (). Rugadh ar 11 Aibreán 1972 i Lios na gCearrbhach é. Is ball agus leascheannaire de Pháirtí Aontachtach Uladh é. Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Ghleann an Lagáin, ó 2016 ar aghaidh . 

## Saol pearsanta
Tá sé pósta le Belinda. Tá beirt pháistí acu. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Fir
Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh
Frithfhiontar Albin

Is oscailt fichille é an **Frithfhiontar Albin** a thosaíonn leis na gluaiseachtaí:

: 1.  
: 2.  

agus is é an leanúint is gnách:

: 3.  

Is cosaint neamhchoitianta é an oscailt ar Fhiontar na Banríona. Mar mhalairt ar cheithearnach an fhiontair, tá ding lárnach ag an dubh ag d4 agus faigheann sé roinnt seans le haghaidh ionsaithe. Go minic déanfaidh an bán iarracht an ceithearnach a thabhairt ar ais ag tráth tráthúil chun buntáiste suímh a fháil.

Sa *[[:en:Encyclopaedia_of_Chess_Openings|Encyclopaedia of Chess Openings]]*tugtar na cóid D08 agus D09 don Fhrithfhiontar Albin.
 

## Stair
Cé gurbh é Cavallotti a d’imir an oscailt seo ar dtús i gcoinne Salvioli ag craobhchomórtas Milano 1881, is ó Adolf Albin, a d’imir é in aghaidh Emanuel Lasker i Nua-Eabhrac 1893, a fuair sé a ainm. Cé nach n-imrítear go minic é ag an máistirleibhéal, bhain seanmháistir na Rúise Alexander Morozevich úsáid rathúil as sna 2000í.

## Príomh líne

Leanann an phríomhlíne **4. Nf3 Nc6** ( 4. ceadaíonn...c5 5.e3 toisc nach bhfuil an t-easpag i sáinn a thuilleadh ag an Dubh) agus anois is iad príomhroghanna an Bán ná 5.a3, 5.Nbd2, agus 5.g3. B'fhéidir gurb é an iarracht is fearr a bhéas ag an Bán le haghaidh buntáiste ná easpag an rí a ghlacadh. B'fhéidir gurb é an iarracht is cinnte a rinne an Bán ar bhuntáiste ná *fianchetto* a dhéanamh ar easpag rí le 5.g3 agus Bg2 agus Nbd2 ina dhiaidh sin. Is minic a chaislíonn an Dubh ar thaobh na banríona. Leanúint tipiciúil is ea  5.g3 Be6 6.Nbd2 Qd7 7.Bg2 0-0-0 8.0-0 Bh3.

## Comhathruith
### Gaiste Lasker
Tá an ceithearnach dubh ag d4 níos láidre ná mar a d'fhéadfadh sé a bheith le feiceáil. Tar éis 3.dxe5 d4 an bogadh míchúramach 4.e3? is féidir leis an Gaiste Lasker a bheith mar thoradh air. Tar éis 4...Bb4+ 5.Bd2 dxe3 6.Bxb4?? botún atá ann - Bogann an Dubh 6...exf2+ 7.Ke2 fxg1=N+! agus tá ionad an Duibh níos fearr. Is díol suntais é an Gaiste Lasker mar is annamh a fheictear tearcphromóisean sa chluiche praiticiúil.

### Comhathrú Spassky
Sa Chomhathrú Spassky bogann an Bán 4. e4 chun leas a bhaint as an bhfíric go gcaithfear gabháil en passant a dhéanamh díreach tar éis gluaiseacht chun tosaigh ceithearnach an namhaid. Mar sin anois tar éis 4...Bb4+ 5.Bd2 níl an ghabháil ...dxe3e.p. ar fáil don Gubh a thuilleadh.

## Naisc sheachtracha
*Brúigh Fiontar na Banríona i sé bheart: An Albin
## Tagairtí

Catagóir:oscailtí fichille
Catagóir:1881 san fhichille
Éadbhard Ó Raghallaigh

Scoláire Éireannach sa chéad leath den 19ú haois ab ea **Éadbhard Ó Raghallaigh** (6 Nollaig 1765 – 26 Lúnasa 1830).

## Beathaisnéis
Rugadh Ó Raghallaigh an 6 Nollaig 1765. Ba é Eoghan Ó Raghallaigh as Baile an Chorráin, Contae na Mí, a sheanathair. Bhog athair Éadbhaird go Cros Araild, Baile Átha Cliath, áit a raibh sé ag cleachtadh mar phoitigéir. Deirtear in *The History of the City of Dublin*, Iml. II, lch. 934, le John Warburton (1818 )-" gur cuireadh oideachas ar Éadbhard Ó Raghallaigh i mBaile Átha Cliath, áit nár chuala sé riamh Gaeilge á labhairt. Chuir sé é féin i mbun staidéir ar an teanga trí thimpiste. Sa bhliain 1794 bhí roinnt leabhar le diúscairt ag fear óg den ainm Wright, a bhí ar tí dul ar imirce óna thír dhúchais, agus ba í lámhscríbhinní na hÉireann a bhí i gceist go príomha. Bhí siad bailithe trí thionscnaíocht an fhir den ainm Morris O'Gorman, a bhí ina chléireach do Shéipéal Lána Mhuire, agus an duine ónar fhoghlaim an Dr. Young, Easpag Chluain Fearta, agus an Ginearál Valancey, Gaeilge. Cheannaigh an tUasal Ó Raghallaigh an leabharlann seo ó Wright, a líon cúig shac mhóra, agus tar éis dó scrúdú a dhéanamh, fuair sé amach go raibh bailiúchán de lámhscríbhinní is annaimhe aige. Ar cheann acu tá caoga giní diúltaithe aige ó shin. Máistir an stór luachmhar seo, chuir sé tús le staidéar na teanga, agus trí a bhuanseasmhacht, fuair sé eolas domhain ar an teanga ársa na tíre."

Thug Éadbhard Ó Raghallaigh faoin saothar is fearr a bhfuil cuimhne air a chur le chéile, a Fhoclóir Gaeilge - Béarla a foilsíodh sa bhliain 1817. Ceapadh é ina rúnaí cúnta ag an Iberno - Celtic Society nuair a bunaíodh é an bhliain dár gcionn d'fhonn litríocht na hÉireann a chaomhnú agus a chur chun cinn. I measc a chuid oibre le linn na 1820idí bhí *Dictionary of Irish Writers* agus catalóga de lámhscríbhinní Gaeilge i leabharlanna Bhaile Átha Cliath, lena n-áirítear Coláiste na Tríonóide. Bhí sé ar dhuine de na bailitheoirí ba thúisce de cheol na hÉireann agus is é an teideal atá ar a bhailiúchán ná *The Farmer and O'Reilly Collection*. I mBealtaine 1830, tugadh conradh dó chun comhairle a thabhairt maidir le hainmníocht Gaeilge le haghaidh luath-léarscáileanna na Suirbhéireachta Ordanáis, ach níor chaith sé ach ceithre mhí ar an obair seo sula bhfuair sé bás. Ní raibh sé ina fhostaí foirmiúil san tSuirbhé, is dócha gur íocadh é as a chuid seirbhísí gairmiúla. Tháinig Seán Ó Donnabháin ina áit i mí Dheireadh Fómhair 1830.
## Bás
Fuair Éadbhard Ó Raghallaigh bás Dé hAoine an 26 Lúnasa 1830 ag Cros Araild, Baile Átha Cliath. Ba é a chol ceathrair n tAth. Eugene O'Reilly, sagart paróiste na hUaimhe, Contae na Mí seiceadóir a eastáit. Dhíol a sheiceadóir a leabharlann de lámhscríbhinní na hÉireann sa bhliain chéanna agus cheannaigh Acadamh Ríoga na hÉireann a lán imleabhar.

## Teaghlach
B'Éireannach Aontaithe é Andrew O'Reilly (1756 – 4 Lúnasa 1862), a bhí ina chomhfhreagraí i bPáras don *Irish Times* agus údar an leabhair *Reminiscences of an emigrant Milesian* . Ba é Patrick O'Reilly mac Éadbhaird, a fuair a chuid oideachais ar scoil na hUaimhe.

## Tagairtí

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Gluais fichille

Míníonn an **ghluais fichille** seo téarmaí a úsáidtear go coitianta san fhichille, in ord aibítre. Tá a leathanaigh féin ag cuid de na téarmaí seo, mar shampla gabhlaigh agus teanntaigh. Le haghaidh liosta de na píosaí fichille neamhortadocsacha, féach píosa fichille draíochta ; le haghaidh liosta téarmaí a bhaineann go sonrach le fadhbanna fichille, féach Gluais d'fhadhbanna fichille ; le haghaidh liosta de línte tosaithe ainmnithe, féach Liosta oscailtí fichille ag leanúint an chóid ECO ; le haghaidh liosta de na cluichí a bhaineann le fichille, féach Leaganacha fichille .
## Tagairtí



Catagóir:Gluaiseanna spóirt
Thierry Robberecht

Is údar Beilgeach é **Thierry Robberecht** a rugadh ar an 11 Feabhra 1960. An teach foilsitheoireachta Casterman sa Bhruiséil a d'fhoilsigh an chéad úrscéal leis. Scríbhneoir, greannánadóir agus liriceoir is ea é. Tá mórán leabhar do pháistí scríofa aige, chomh maith le hürscéalta do dhaoine óga. Tá cónaí air sa Bhruiséil anois, áit a drumann sé a chroí agus a anam sa litríocht. Bhuail timpiste é sa bhliain 2011 agus níl sé chomh láidir céanna ina chorp ó shin. Ní chuireann sé sin aon bhac ar Thierry, áfach, agus é fós siúlach scéalach. 

D'fhoilsigh An Gúm aistriúchán Gaeilge dá leabhar *La Cache* (Gaeilge: *Faoi Cheilt*) arna aistriú ag Aifric Mac Aodha.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Catagóir:Scríbhneoirí Beilgeacha
Caolas na Téaváine

Seolbhealach idirnáisiúnta is ea **Caolas na Téaváine,** atá 130 ciliméadar ar leithead san áit is caoile ar fad.
## Féach freisin

* Caidreamh Sín-Téaváin

## Tagairtí

Catagóir:Caolais
Catagóir:An tSín
Catagóir:An Téaváin
Catagóir:An tAigéan Ciúin
Séamas Mac Daidhir

Sagart Caitliceach agus feachtasóir ar son cearta daoine sna ceantair is boichte in Éirinn ab ea **Séamas Mac Daidhir** (nó **James McDyer**, 1910–1987).

Rugadh an Canónach Mac Daidhir sna Gleannta, Contae Dhún na nGall, ar 14 Meán Fómhair 1910, an duine ab óige de sheachtar clainne. D’fhreastail sé ar Scoil Náisiúnta na nGleanntach sula ndeachaigh sé go Coláiste Naomh Adhamhnáin, Leitir Ceanainn. Sa bhliain 1930, chuaigh sé go Coláiste Phádraig, Má Nuad chun léann sagartachta a fháil. Oirníodh é 20 Meitheamh 1937. Bhí sé ina shagart i Londain le linn an Bhliotsa, ansin in Wandsworth agus in Kent, agus ina dhiaidh sin d'fhill sé ar Dhún na nGall (i dToraigh) ó 1947.

Sa bhliain 1951, cuireadh an tAth. Mac Daidhir go dtí Gleann Cholm Cille i nGaeltacht Dhún na nGall, áit ar fhorbair sé áiseanna pobail (ní raibh leictreachas sa cheantar ag an am), agus thacaigh sé le tionscnaimh chun meath an cheantair a stopadh, trí thionscail áitiúla a fhorbairt, chomh maith le daonbhaile agus músaem Ghleann Cholm Cille. Chuaigh sé ar scor sa bhliain 1986 agus d’éag sé ina chodladh 25 Samhain 1987.

## Naisc sheachtracha
* [Comóradh in ómós don Athair Mac Daidhir ar [TG4], 1997]

## Tagairtí

Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Alumni Choláiste Phádraig, Má Nuad
Catagóir:Básanna i 1987
Catagóir:Daoine a rugadh i 1910
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha sa 20ú haois
Feargal Ó hAnnluain

Óglach i gColún an Phiarsaigh san IRA ab ea **Feargal Ó hAnnluain** (2 Feabhra 1936 &#x2013; 1 Eanáir 1957).

## Cúlra
Rugadh Ó hAnnluain i mBéal Átha Beithe, Co. Mhuineacháin i dteaghlach láidir poblachtánach. Bhí sé ina dhréachtóir fostaithe ag Comhairle Chontae Mhuineacháin. D'imir sé peil Ghaelach, agus bhí sé ina ghníomhaí díograiseach ar son na Gaeilge. Ba Chaitliceach go smior é, agus smaoinigh sé ar dhul le sagartacht. Chaith sé bliain amháin sa chliarscoil i gcoláiste Naomh Mac Artáin. Chuaigh sé isteach san IRA sa bhliain 1956 nuair a bhí sé fiche bliain d'aois.

## Ruathar Achadh Lon
Maraíodh Ó hAnnluain agus Seán Sabhat agus iad ag glacadh páirt in ionsaí ar bheairic Chonstáblacht Ríoga Uladh in Achadh Lon, Contae Fhear Manach, le linn Fheachtas na Teorann. Rinneadh praiseach den ionsaí agus goineadh Ó hAnnluain, Sabhat, agus roinnt ball eile den IRA. Theith an grúpa i ndumpaire a thréig siad é in aice leis an teorainn níos déanaí. D'fhág siad Ó hAnnluain agus Sabhat, an bheirt acu gan aithne gan urlabhra ag an am, i mbóitheach, agus chuaigh siad trasna na teorann isteach i bPoblacht na hÉireann de shiúl cos chun cabhair a fháil dá gcomrádaithe. Thug foireann bháúil in Ospidéal an Mater Misercordiae i mBaile Átha Cliath aire d'fhir an IRA a gortaíodh i “dtimpiste gluaisteáin”, mar dhea.

## Freagairt
D'fhan máthair Uí Annluain lántiomanta don IRA. Chreid sí gur laoch Éireannach a mac, agus ghoill aon tuairim ina aghaidh sin uirthi.

Seasann séadchomhartha marmair anois san áit a bhfuair Ó hAnnluain agus Sabhat bás. Bíonn léacht bhliantúil i gcuimhne ar Ó hAnnluain ar siúl ó 1982, agus d’fhreastail thart ar 500 duine ar chomóradh 50 bliain ar bhás na bhfear in Eanáir 2007 i gCathair Luimnigh.

Sa bhliain 1971, nochtadh séadchomhartha in ómós Uí Annluain ina bhaile dúchais, ar chnoc os cionn Bhóthar Chluain Eois ar a ndearna sé a thuras deireanach abhaile. Bunaíodh foireann peile Gaelaí i Muineachán in 2003 agus tugadh na *Fergal O’Hanlons* orthu.

Toghadh a dheartháir Eighneachán Ó hAnnluain ina Theachta Dála de chuid Shinn Féin in olltoghchán 1957, cé nár ghlac sé a shuíochán de réir pholasaí Shinn Féin ag an am. Bhí a dheirfiúr Pádraigín Uí Mhurchadha ina Comhairleoir de chuid Shinn Féin ar Chomhairle Uirbeach Mhuineacháin.


Íomhá:Fergal_O'Hanlon.jpg|Leac uaighe Uí Annluain
Íomhá:O'hanlon monument.jpg|Séadchomhartha ina chuimhne


## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Mhuineacháin
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Básanna i 1957
Catagóir:Daoine a rugadh i 1936
Catagóir:Baill den IRA
Spaigitíúchán

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/ff/Spaghettification_%28from_NASA%27s_Imagine_the_Universe%21%29.png/220px-Spaghettification_%28from_NASA%27s_Imagine_the_Universe%21%29.png|alt=|mion| Spásaire ag titim isteach i ndúpholl a léiríonn an spaigitíúchán
Sa réaltfhisic, is éard is **spaigitíúchán** ann ná an síneadh ingearach agus comhbhrú cothrománach a tharlaíonn i réimse imtharraingteach an-láidir neamh-aonchineálach. Cuireann sé rudaí i gcruth fada tanaí, cosúil le spaigití. Fórsaí taoide láidre is cúis leis. Sna cásanna is láidre, mar shampla i ngar do dhúpholl, tá an síneadh agus an comhbhrú chomh cumhachtach sin nach féidir le haon rud cur ina gcoinne. Laistigh de réigiún beag, cothromaíonn an comhbhrú cothrománach leis an síneadh ingearach sa chaoi nach n-athraíonn toirt an ruda atá á spaigitíú.

Rinne Stephen Hawking cur síos ar spásaire ficseanúil ag dul thar léaslíne theagmhais dúphoill atá “sínte cosúil le spaigití” ag an ngrádán imtharraingteach (an difríocht san fhórsa imtharraingteach) idir baithis agus bonn. Is é an chúis a tharlaíonn sé seo ná go mbeadh an fórsa imtharraingthe a chuireann an tsingilteacht i bhfeidhm i bhfad níos láidre ag ceann amháin den chorp ná ag an gceann eile. Dá dtitfeadh duine isteach i ndúpholl in aghaidh na gcos, bheadh an fórsa imtharraingteach ag a chosa i bhfad níos láidre ná ag a cheann, rud a shínfeadh an duine go hingearach. Chomh maith leis sin, tharraingeofaí taobh deas an choirp ar chlé, agus tharraingeofaí taobh clé an choirp ar dheis, ag comhbhrú an duine go cothrománach.

Úsáideadh an téarma “spaghettification” i mBéarla i bhfad roimhe seo, chomh fada siar le 1977. Gabhadh pictiúr den spaigitíúchán den chéad uair in 2018, nuair a bhreathnaigh taighdeoirí ar phéire réaltraí ag imbhualadh a chéile thart ar 150 milliún solasbhliain ón domhan.

## Tagairtí

Catagóir:Dúphoill
Catagóir:Imtharraingt
Portánú

Is sampla d’éabhlóid inréimneach é an **portánú** ina ndéanann crústach éabhlóid ó fhoirm nach bhfuil cosúil le portán go foirm atá cosúil le portán. Thug L. A. Borradaile an téarma isteach sa bhitheolaíocht éabhlóideach, agus rinne sé cur síos air mar “ceann de mhórán iarrachtaí a rinne an Nádúr portán a fhorbairt”. Is baill den infrea-ord *Anomura* iad an chuid is mó de na crústaigh a rinne portánú.

## Tagairtí

Catagóir:Crústaigh
Catagóir:Portáin
Catagóir:Bitheolaíocht éabhlóideach
SWAG

Is téarma béarlagair i mBéarla Meiriceánach é **SWAG** (acrainm ar “scientific wild-ass guess”). Is éard atá ann ná buille faoi thuairim a dhéanann saineolaí sa réimse, bunaithe ar thaithí agus ar iomas an tsaineolaí. Tá sé cosúil leis an bhfocal béarlagair *guesstimate*, portmanta de “guess” agus “estimate”. 

## Stair
Ceaptar go ginearálta gur tháinig an téarma “SWAG” as fórsaí míleata na Stát Aontaithe, as an Arm nó as an Aerfhórsa is dócha. Scríobh an t-iriseoir Melvin J. Lasky go n-úsáideadh an Ginearál William Westmoreland (Arm SAM) an téarma ar nós cuma liom le linn Chogadh Vítneam. Uaireanta thugadh Westmoreland “SWAG” mar fhreagra ar cheisteanna ó iriseoirí faoi theip Mheiriceá an namhaid a neodrú. Dhearbhaigh an Coirnéal John Frank Stewart an úsáid a bhain Westmoreland as an téarma i gcúirt dlí i mí na Samhna 1984. Thóg Westmoreland cás dlí in aghaidh CBS mar gheall ar chlár faisnéise darb ainm *The Uncounted Enemy: A Vietnam Deception*. Nuair a bhí Stewart i gclár na mionn, mhínigh sé go dtabharfadh an brainse faisnéise míleata a raibh sé i gceannas air tuairiscí ar láidreacht an namhad i Vítneam do Westmoreland, agus gur bunaíodh na huimhreacha ar “the SWAG principle”. Bhí gáire sa chúirt nuair a mhínigh Stewart céard a bhí i gceist leis an acrainm.

Ina leabhar *Dictionary of Development Terminology* (1975), scríobh an teangeolaí J. Robert Dumouchel gur úsáideadh an téarma fiú níos luaithe, agus gur chuala sé é “i mbéarlagair lucht na forbartha pobail” sna Stáit Aontaithe sna 1960idí.

D'éirigh an téarma níos suntasaí sa chéad leath den bhliain 1999 maidir le buamáil NATO san Iúgslaiv. Ba é an tuairisceoir John F. Harris ó *[[Washington Post|The Washington Post]]* an chéad duine a d'úsáid an téarma in alt nuachtáin. Bhí Harris ag déanamh cur síos ar na fachtóirí ba chúis leis an gcinneadh a rinne an tUachtarán Bill Clinton brath ar Aerfhórsa na Stát Aontaithe sa Chosaiv in ionad “200,000 trúpa NATO” a úsáid. Ba é NATO a rinne an meastachán go mbeadh 200,000 trúpa talún ag teastáil, agus cheap na pleanálaithe cogaidh Meiriceánacha nach mbeidís in ann an líon sin trúpaí a bhaint amach mar gheall ar chúrsaí polaitíochta, agus cuireadh an plean sin as an áireamh go tapa. Scríobh Harris, “Dúirt oifigigh nach staidéar cuimsitheach a bhí in anailís NATO. Ina áit sin, is éard a bhí ann ná athbhreithniú tosaigh ar thug roinnt oifigeach Meiriceánach ‘SWAG’ air — béarlagair míleata a chiallaíonn ‘scientific wild-ass guess.’”

## Úsáid
Úsáidtear SWAG chun cur síos a dhéanamh ar mheastachán a thagann ó roinnt fachtóirí éagsúla, mar shampla seantaithí, imprisin ghinearálta, agus ríomhaireachtaí garbha nó heorastúla, seachas cuardach uileghabhálach, cruthúnas, nó ríomhaireacht bheacht. Is buille faoi thuairim meáite é an SWAG, ach ní mheastar gurb é an meastachán is fearr nó is cruinne. Dearbhaíonn an saineolaí gur leor a b(h)reithiúnas féin  chun an meastachán a chosaint, agus go bhféadfaí meastachán níos beaichte níos cruinne a dhéanamh le himeacht ama.

## Féach freisin
* Heoristic

## Tagairtí

Catagóir:Béarlagair
Catagóir:Acrainmneacha
Mahonia

Is géineas é *Mahonia* de thart ar 70 speiceas de thoir shíorghlasa agus, go hannamh, crainn bheaga san fhine Berberidaceae, ó oirthear na hÁise, na Himiléithe, Meiriceá Thuaidh agus Láir. Tá dlúthbhaint acu leis an ngéineas *Berberis* agus easaontaíonn luibheolaithe ar cheart dóibh *Mahonia* ar leith a aithint.  Is fearr le go leor luibheolaithe *Mahonia* a aicmiú mar chuid de *Berberis*  toisc go bhfuil roinnt speiceas sa dá ghéineas in ann hibridiú, agus toisc nach bhfuil aon difríochtaí moirfeolaíocha comhsheasmhacha idir an dá ghrúpa seachas an duille cleiteach (is cosúil go bhfuil duilleoga simplí ag *Berberis sensu stricto*, ach i ndáiríre is meascáin iad seo le duillín amháin agus tugtar "aondhuilligh" orthu; chomh maith leis is comhdhuillí  mionathraithe iad a  spíonta craobhach. ). Mar sin féin, tugann staidéir fíliginiteach ADN -bhunaithe le déanaí le fios gur dhá ghéineas ar leith iad, trína shoiléiriú go ndíorthaítear *Berberis ss* aonfholaitileach ó laistigh de ghrúpa paraifhíliginiteach toir ar a bhfuil duilleoga síorghlasa corrdhuillíneacha orthu, a roinntear ansin i dtrí  ghéineas: *Mahonia*, *Alloberberis* (*Mahonia* roimhe seo). roinn *Horridae* ), agus *Moranothamnus* (*Berberis claireae* roimhe seo); bheadh *Berberis* a bheadh teorannaithe ar an iomlán (is é sin, *Mahonia*, *Alloberberis*, agus *Moranothamnus* ) a bhéas monaifíléiteach freisin.
## Tagairtí


Catagóir:Berberidaceae
Hyas araneus

Speiceas portáin is ea ***Hyas araneus***, ar a dtugtar freisin **an portán faoilinne mór**, **an portán crúbach mór** agus **an portán iarainn mór**, a fhaightear in uiscí oirthuaisceart an Atlantaigh agus sa Mhuir Thuaidh, faoi bhun an limistéir taoide de ghnáth.

Sa bhliain 1986, gabhadh dhá eiseamal ag Inse Shealtainn Theas amach ó Leithinis an Antartaigh, arna iompar de réir dealraimh ag gníomhaireacht dhaonna. Bhí faitíos ann go mbeadh drochthionchar ag an speiceas ar an bhfána dúchasach, ach níor raibh a thuilleadh gabhálacha ón réigiún ó ghabhadh na n-eiseamal sa bhliain 1986.

Is féidir leis an bportán faoilinne mór foladh agus fáil réidh lena bhlaosc/chraiceann seachtrach. D'fhéadfadh sé seo roinnt ama a thógáil ach ligeann sé dóibh fás go mór. Tar éis foladh bíonn siad an - leochaileach do chreachadóirí mar gheall ar eischnámharlach an-bhog.

## Tagairtí

Catagóir:Majoidea
Catagóir:Portáin an Aigéin Atlantaigh
Catagóir:Crústaigh le cur síos orthú sa bhliain 1758
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
A' Bhòrlainn

Is baile beag i Siorrachd Pheairt ar Loch Tatha in aice le Feárnan é **A' Bhorlainn** nó **A' Bhòrlainn**

Tá cloch chuachach ann.

## Tagairtí

Catagóir:Comhairle Pheairt is Cheann Rois
Catagóir:Cathracha na hAlban
Austropuccinia psidii

Is bruth plandaí é ***Austropuccinia psidii***, ar a dtugtar **bruth miortail**, **bruth guábha**, nó **bruth ʻōhiʻa**, atá dúchasach do Mheiriceá Theas agus a théann i bhfeidhm ar phlandaí san fhine Myrtaceae. Tá sé ina bhall den choimpléasc fungasach ar a dtugtar an bruth guábha. Bíonn dath sainiúil buí go flannbhuí ar na spóir, agus iad timpeallaithe ag fáinne corcra uaireanta. Faightear iad ar loit ar fhás nua lena n-áirítear buinneoga, duilleoga, bachlóga agus torthaí. Éiríonn na duilleoga lúbtha  agus féadfaidh siad bás a fháil. D'fhéadfadh bás an phlanda óstaigh a bheith mar thoradh ar ionfhabhtuithe i speicis atá thar a bheith so-ghabhálach. 

Ag deireadh na bliana 2013, tá thart ar 179 speiceas ionfhabhtaithe aige i New South Wales agus Queensland, ó 41 géine (thart ar 46% de na géinis sna Myrtaceae) san Astráil. 

Catagóir:Pataiginí agus galair phlandaí fungacha
Catagóir:Pucciniales
Catagóir:Fungais le cur síos orthu in 2006
Catagóir:Fungais le cur síos orthu in 2017
psidii
Catagóir:Galair chrann torthaí
Catagóir:Fungais Mheiriceá Theas
Catagóir:Fungais na Nua-Shéalainne
Gustavo Petro

Is uachtarán ar an Cholóim é **Gustavo Petro** (a rugadh ar 19 Aibreán 1960), an chéad Uachtarán de chuid an eite chlé sa tír.

Bhí bua stairiúil ag Gustavo Petro, iar-réabhlóidí, i dtoghchán uachtaránachta na Colóime ar 19 Meitheamh 2022. Ba é an chéad uair a toghadh fear den eite chlé. Is Afra-Cholómach agus bean an leas-Uachtarán, Francia Márquez.

Bhí Petro ina bhall den  19th of April Movement (M-19) sna 1970idí agus 1980idí.  Gabhadh é sa bhliain 1985 as armlón a bheith ina sheilbh go mídhleathach aige. 

Bhí Pero ina Mhéara in Bogotá, príomhchathair na tíre, idir 2012–2014 agus 2014–2015.  

## Féach freisin

* Juan Manuel Santos

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Polaiteoirí Colómacha
Catagóir:Sceimhlitheoirí
No Cav

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/Cava_di_Gioia_%28Carrara%29.jpg/220px-Cava_di_Gioia_%28Carrara%29.jpg|mion| Cava di Gioia (Carrara) agus an modhnú do-aisiompaithe gaolmhar ar chruth an chruinnithe mullaigh
Téarma iriseoireachta é **No Cav** a úsáidtear  chun gluaiseacht mhór agóide Iodálach a d’eascair go luath san 21ú haois  a chur in iúl agus a bhí comhdhéanta de chomhlachais agus de ghrúpaí saoránach a bhí aontaithe ag cáineadh na gcairéal marmair Carrara sna Alpa Apuan .

## Ainm agus siombail
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/No_Cav_sticker_at_Bivacco_Aronte_%28Passo_della_Focolaccia%2C_Alpi_Apuane%29_at_17.10.2021.jpg/220px-No_Cav_sticker_at_Bivacco_Aronte_%28Passo_della_Focolaccia%2C_Alpi_Apuane%29_at_17.10.2021.jpg|mion| Ghreamán Bi Cav ag an Aronte bivouac (Passo della Focolaccia, Apuan Alps)
Baineadh úsáid as an téarma No Cav, gearr ar "No Cave" ("Ní hea do na cairéil", san Iodáilis), don chéad uair in alt ag Il Tirreno in 2014 chun na gníomhaithe a ghlac páirt i léiriú an choiste Salviamo le Apuane  a shainiú.

Is éard atá sa tsiombail No Cav léiriú stílithe dubh agus bán de tharbhealach Vara d’ Iarnród Marmar Príobháideach Carrara a thrasnaíonn X mór dearg, a bhfuil na focail “NO CAV” dearg os a chionn, agus iad ar fad ar chúlra bán  .

Níor tháinig an bhratach seo, a meabhraíonn a dearadh grafach ar ghluaiseacht No TAV, ach in 2020, le linn imeachta a d'eagraigh an comhshaolaí Gianluca Briccolani, a bhunaigh an cumann  Apuane Libere an bhliain dár gcionn, in éineacht le Claudio Grandi agus daoine eile.

## Tagairtí
Ag Críost an Síol

Is dán Gaeilge é **Ag Críost an Síol**, a cuireadh le ceol ag Seán Ó Riada ina dhiaidh sin agus a úsáidtear go forleathan mar  iomann.

## Bunús
Tá cuntais chontrártha ann ar bhunús 'Ag Críost an Síol' .

Déanann foinsí áirithe cur síos ar an dán mar “thraidisiúnta” nó “seanphaidir gan ainm”.

Deir foinse eile  gurbh é an tAthair Micheál Ó Síothcháin a scríobh é sa bhliain 1916. Ba as Phort Láirge Ó Síothcháin,  chomhbhunaitheoir Choláiste na Rinne, sa Rinn, Contae Phort Láirge, agus a bhí ina Ardeaspag  cúnta i Sydney  ina dhiaidh sin.

Cuireann an tríú foinse,  laistigh de shaolré an Ath. Uí Shíothcháin, gurbh é an tAth. Mícheál Ó Míocháin (1810-1878),  a bhí le fada ina shagart paróiste i Mhaigh Fhearta agus Chill Bhaile Eoghain i gContae an Chláir a chum na focail

Chuir Seán Ó Riada na focail i láthair mar iomann tairisceana sa bhliain 1968 le linn an aifrinn, i g*Ceol an Aifrinn* (ar a dtugtar "Ó Riada Mass" i mBéarla), a úsáidtear chun roinnt cruinnithe ceoil traidisiúnta na hÉireann a tabhair chun críche, mar shampla scoileanna samhraidh.
 

### Téacs

Ag Críost an síol, ag Críost an fómhar;
in iothlainn Dé go dtugtar sinn.
Ag Críost an mhuir, ag Críost an t-iasc;
i líonta Dé go gcastar sinn.
 
Ó fhás go haois, is ó aois go bás,
do dhá láimh, a Chríost, anall tharainn.
Ó bhás go críoch, ní críoch ach athfhás,
i bParthas na ngrás go rabhaimid.


## Naisc sheachtracha
*Ag Críost an Síol le Diane Fitzpatrick]
*Ag Críost an Síol le Bríd Ní Fhlatharta

## Tagairtí

Catagóir:litríocht Ghaeilge an 20ú haois
Catagóir:Iomann Críostaí na hÉireann
Catagóir:Amhráin Ghaeilge
Catagóir:Iomainn
Tíofún Nina (1975)

Cioclón trópaiceach marfach ba ea **Tíofún Nina** (nó **Tíofún Bebeng**), a tháinig  le chéile ar 30 Iúil 1975. Deich lá níos déanaí, ní raibh ach stoirm thrópaiceach ann.  

Ach d'ainneoin sin, rinneadh bearna sa damba  Banqiao sa Chúige Henan ar an 7/8 Lúnasa, an teip dhamba ba mhó ariamh i stair an domhain, agus polladh dambaí eile sa tSín ag an am céanna. 

Bhuail an stoirm thrópaiceach agus fronta fuar lena chéile, agus ní raibh stad ar an mbáisteach ar feadh trí lá. Chuaigh an dearadh struchtúrach agus an measúnú riosca amú ar fad. 

An teip dhamba ba mhó ariamh a bhí ann. Fuair tuairim is 26,000 duine bás go díreach sna tuilte féin, an figiúr oifigiúil ach seans i bhfad níos mó.  D'éag b'fhéidir 100,000 nó 200,000 sa ghorta agus galair a tháinig ina dhiaidh.

Tharla an teagmhas adhaimsire Nina agus tubaiste Banqiao le linn Réabhlóid Chultúrtha na Síne. Bhí sláinte Mao ag meath agus bhí folús polaitiúil ann. Coinníodh an tubaiste ina rún daingean go dtí 1987.

## Féach freisin

* Réabhlóid Chultúrtha na Síne
* Cioclón Bhola, 1970 sa Bhanglaidéis ; maraíodh 300,000 agus b'fhéidir i bhfad níos mó.

## Tagairtí

Catagóir:1975
Catagóir:Tíofúin
Catagóir:Na hOileáin Fhilipíneacha
Catagóir:Dambaí
Catagóir:Henan
Catagóir:Tubaistí timpeallachta
Catagóir:Tuilte
Catagóir:Stair na Síne
Caitríona Ní Chléirchín

Is scríbhneoir Gaeilge í **Caitríona Ní Chléirchín**.

Rugadh Ní Chléirchín i Scairbh na gCaorach, Contae Mhuineacháin sa bhliain 1978. Foilsíodh a céad chnuasach filíochta, *Crithloinnir*, in 2010. Bhuaigh sé an chéad duais i gcomórtas an Oireachtais do scríbhneoirí nua in 2010. Bhuaigh *An Bhrídeach Sí*, a dara cnuasach filíochta, Duais Mhichíl Uí Airtnéide sa bhliain 2015. Is léachtóir le Gaeilge í sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Mhuineacháin
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Fukushima

Príomhchathair sa mhaoracht Fukushima is ea **Fukushima** (). Tá sí suite réigiún Tōhoku in aice le Honshu. Tá 283,742 duine ina gcónaí sa chathair (daonáireamh as 1 Bealtaine 2021).

## Féach freisin

*Tubaiste núicléach Fukushima

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Maorachtaí na Seapáine
Catagóir:Réigiúin na Seapáine
An Acáidis

Teanga Sheimíteach, imithe in éag anois, ab ea an **Acáidis**.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Teangacha Afra-Áisice
An tSuiméiris

Teanga ársa na Suiméire ab ea **an tSuiméiris**. Tá sé ar cheann de na teangacha is sine atá deimhnithe, ag dul siar go dtí timpeall 3500 R.Ch.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Teangacha Afra-Áisice
Sorcha Eastwood

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann í **Sorcha-Lucy Eastwood** (). Is ball den Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann í. Bhí sí ina Comhalta den Tionól Reachtach í do Ghleann an Lagáin, idir 2022-2024 (Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022).  San Olltoghchán 2024. toghadh Eastwood mar MP  i nGleann an Lagáin in áit Jeffrey Donaldson nach raibh san iomaíocht. 

## Saol pearsanta
Phós Sorcha Eastwood Dale Shirlow ar an 8 Meitheamh 2017.

## Féach freisin

* Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann

* Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022
* Colum Eastwood (An Feabhal)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe