open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Al-Qaeda

[mion|clé|Bratach Al-Qaeda na h[Iamáice|Iaráice]]
Sa bhliain 1988, bhunaigh Osama bin Laden an grúpa paraimíleatach **Al-Qaeda**, a raibh páirt acu i roinnt ionsaithe ar fud an domhain ar feadh na mblianta. An t-éacht ba mhó a rinneadar ná na h-ionsaithe sceimhlitheoireachta 9/11 i Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 2001.  

Maraíodh bin Laden sa bhliain 2011. Bhí  Ayman al-Zawahiri  i mbun Al-Qaeda idir 2011-2022.

### Raison d'être
[mion|clé|Osama bin Laden ar chlé agus [Ayman al-Zawahiri 2001]]
Tá al-Qaeda i gcoimhlint leis an Iarthar, agus na Stáit Aontaithe go háirithe, mar gheall ar an tacaíocht a dtugtar don stát Iosrael, cúpla réimse deachtóireachta sa Mheánoirthear, agus na bunáiteanna a bhí ag na Meiriceánaigh san Araib Shádach, an tír ina bhfuil na cathracha  Meice agus Medina suite.

Tá al-Qaeda i gcoimhlint le Moslamacha eile chomh maith, agus an dearcadh 'liobrálach' atá acu.
[mion|clé|[9/11]]

### Al-Qaeda na h[[Iamáice|Iaráice]]
Sa bhliain 2004, bhunaigh Abu Musab al-Zarqawi, radacach Iordánach, Jama'at al-Tawhid wal-Jihad (nó جماعة التوحيد والجهاد).

D'athraigh sé ainm an ghrúpa níos déanaí go Tanẓīm Qāʻidat al-Jihād fī Bilād al-Rāfidayn, ("Eagraíocht Bhunáit an Jioháid sa Mheaspatáim", cé go raibh sé ní ba choitianta tagairt don ghrúpa mar ***al-Qaeda san Iaráic*** (AQI).

Maraíodh al-Zarqawi sa bhliain 2006.
[mion|clé|Sayyid Qutb, [fealsúnaí Al-Qaeda]]
Mharaigh fórsaí Mheiriceá Bin Laden ar 2 Bealtaine  2011 sa Phacastáin.

## Eachtraí

* 9/11
* Buamáil 7/7 i Londain (7 Iúil 2005)
* Buamáil na dtraenacha i Maidrid (2004)

... agus go leor eile.... Féach anseo

## Féach freisin

* Osama bin Laden
* Stát Ioslamach (Daesh)
* An Talaban
* Boko Haram

## Tagairtí

Catagóir:Sceimhlitheoireacht
Catagóir:Ioslam
Holaitíopa

mion| Holaitíopa le lipéad dearg ceangailte leis
mion| Holotype de ''Marocaster coronatus'', MHNT
Is sampla fisiceach amháin (nó léaráid) d’orgánach é **holaitíopa**, arb eol dó a bheith in úsáid nuair a rinneadh cur síos foirmiúil ar an speiceas (nó an tacsón íosrangaithe. Is é an sampla fisiceach amháin (nó an léiriú) den sórt sin é, nó ceann de roinnt mhaith den sórt sin, ach sainainmnithe mar an holaitíopa. Faoin Chód Idirnáisiúnta um Ainmníocht Zó-eolaíochta (CIAZ), tá holaitíopa ar cheann de na cineálacha éagsúla imthaca tíopaí. Sa Chód Ainmníochta Idirnáisiúnta d’algaí, fungais, agus plandaí (CIA) agus CIAZ, tá an rún céanna sna sainmhínithe ar thíopaí ach níl siad comhionann ó thaobh téarmaíochta nó bunchoincheapa de.

## Tagairtí

Catagóir: Ainmníocht Zó-eolaíoch
Catagóir: Ainmníocht luibheolaíoch
Chris Donahue

Is ginearál dhá réalta de chuid Arm na Stát Aontaithe é **Christopher T. Donahue** (rugadh 13 Lúnasa 1969) a fheidhmíonn faoi láthair mar ghinearál ceannais ar an 82ú Rannán Aerbheirthe ag Fort Bragg, Carolina Thuaidh. Le linn a ghairmréime, d’fhóin Ó Donnchadha i bpoist fhoirne agus ceannais d’aonaid Arm agus Oibríochtaí Speisialta na Stát Aontaithe. Ba é an ball seirbhíse deireanach de chuid na Stát Aontaithe a d’fhág an Afganastáin ar aistarraingt Mheiriceá.
mion|Téann Donahue ar bord eitleán lasta C-17 ag aerfort Chabúl mar an ball deiridh de sheirbhís Mheiriceá chun imeacht ón Afganastáin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Maorghinearál (Stáit Aontaithe Mheiriceá)

I bhFórsaí Armtha na Stát Aontaithe, is éard is **maorghinearál** ná ginearáloifigeach dhá réalta in Arm na Stát Aontaithe, sa Chór Mara, san Fhórsa Aeir agus san Fhórsa Spáis.
## Tagairtí

Catagóir: Céimeanna míleata Arm na Stát Aontaithe
Catagóir: Oifigigh de chuid Fhórsa Spáis na Stát Aontaithe
Catagóir: Oifigigh dhá réalta
Fíceolaíocht

[mion|250x250px| [Ceilp i Hazards Bay, Páirc Náisiúnta Freycinet, an Tasmáin, an Astráil]]
Is éard is **fíceolaíocht** (ón nGréigis φῦκος, *phykos*, "feamainn"; agus -λογία, -*logia*  “cuntas, míniú")  nó **algeolaíocht** ann, ná an staidéar eolaíoch ar algaí, brainse d’eolaíocht na beatha.

Tá algaí tábhachtach mar phríomhtháirgeoirí in éiceachórais uisceacha. Is orgánaigh  eocarótacha,agus fótaisintéiseacha iad an chuid is mó de na halgaí a chónaíonn i dtimpeallacht fhliuch. Déantar idirdhealú orthu ó na plandaí is airde mar gheall ar easpa fíordhuilleog, fíorfhréamhacha, nó fíorghas. Ní bhláthaíonn siad. Tá go leor speiceas aon-chealla agus micreascópach (lena n-áirítear fíteaplanctón agus miocralgaí eile); tá go leor eile ilcheallach go céim amháin nó go céim eile, cuid acu seo ag fás go mór (mar shampla, feamainn amhail ceilp agus *[[Sargassum]]*
## Tagairtí
.
Haidrian

Impire Rómhánach ab ea **Haidrian** (Laidin: *Caesar Traianus Hadrianus*; 24 Eanáir 76 — 10 Iúil 138), ó AD 117 go AD 138.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 76
Catagóir:Básanna i 138
Catagóir:Déithe Rómhánacha
Catagóir:Farónna
Catagóir:Filí na Sean-Róimhe
Catagóir:Impirí Rómhánacha
Catagóir:Sagairt
Bónas

mion
Aon íocaíocht sa bhreis nó nach bhfuil súil léi is ea **bónas**. 

I gcúrsaí fostaíochta, is íocaíocht bhreise é bónas, a fhaigheann fostaithe ó lucht bainistíochta, mar chúiteamh ar dhea-obair de ghnáth, nó mar éiric ar rud éigin (e.g. obair chontúirteach), nó chun brabúis bliana dea-thrádála a roinnt amach. 

i gcúrsaí árachais, is méid breise airgid é bónas, le taobh na bhfáltas, a dháileann árachóir ar shealbhóir polasaí nuair a dhéanann an t-árachóir brabús de bharr ciste árachais saoil a infheistiú. 

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Airgead
Catagóir:Fostaíocht
Catagóir:Árachas
Mainistir Chill Mocheallóg

Suíomh seanmhainistreach agus Seádchomhartha Náisiúnta is ea **Mainistir Chill Mocheallóg** agus í suite in Chill Mocheallóg.
Bhunaigh na Doiminicinigh Mainistir Chill Mocheallóg sa bhliain 1291. 

## Gailearaí

File:Kilmallock Abbey.jpg|Clabhstra
File:Kilmallock Abbey 4.jpg|Clabhstra
File:Kilmallock Abbey 6.jpg|Clabhstra
File:Kilmallock Abbey 2.jpg|Fuinneog


## Tagairtí

 

Catagóir:Contae Luimnigh
Catagóir:Séadchomharthaí náisiúnta i gContae Luimnigh
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Ord Doiminiceach
Catagóir:Mainistreacha Doiminiceacha in Éirinn
Acht Phoblacht na hÉireann, 1948

Is Acht den Oireachtas í An tAcht Phoblacht na hÉireann, 1948 a leag síos gur Poblacht na hÉireann is "gnéthuairisc" (*tuairisc*) ar an Stát agus a dhílsigh go bhféadfaidh  an tUachtarán, le húdarás agus ar chomhairle an Rialtais, cumhacht feidhmiúcháin nó aon fheidhm feidhmiúcháin de chuid an Stáit a fheidhmiú maidir lena chaidreamh eachtrach d'oibriú.  an chumhacht chun an t-údarás feidhmiúcháin an stáit a fheidhmiú ina chaidreamh seachtrach, ar chomhairle Rialtas na hÉireann. Síníodh an tAcht ina dhlí an 21 Nollaig 1948 agus tháinig sé i bhfeidhm an 18 Aibreán 1949, Luan Cásca, cothrom 33 bliain ó thosaigh Éirí Amach na Cásca.

Chuir an tAcht deireadh leis an ról reachtúil a bhí fágtha ag monarcacht na Breataine i ndáil leis an stát, trí Acht Údaráis Fheidhmiúcháin (Caidreamh Coigríche), 1936 a aisghairm, a dhílsigh do Sheoirse VI agus a chomharbaí ar na feidhmeanna sin a d’aistrigh an tAcht anois chuig an Uachtarán.

## Téacs an Achta

Tá Acht Phoblacht na hÉireann ann féin an-ghearr, níl ann ach cúig chuid ghairide, agus mar sin tá sé leagtha amach ina iomláine mar a leanas:

                          *Uimhir 22 de 1948*
                   **ACHT PHOBLACHT NA hÉIREANN, 1948.**

ACHT D'ATHGHAIRM AN ACHTA ÚDARÁIS FHEIDHMIÚCHÁIN (CAIDREAMH COIGRÍCHE), 1936, DÁ DHEARBHU GUR POBLACHT NA hÉIREANN IS GNÉTHUAIRISC AR AN STÁT, AGUS DÁ CHUMASÚ DON UACHTARÁN CUMHACHT CHOMHALLACH NÓ AON FHEIDHM D'FHEADHMA COMHALLACHA AN STÁIT MAIDIR LENA CHAIDREAMH EACHTRACH D'OIBRIÚ.  (*21 ú Nollaig 1948*)

ACHTAÍTEAR AG AN OIREACHTAS MAR LEANAS:—

1.—Athghairmtear leis seo an tAcht Údaráis Fheidhmiúcháin (Caidreamh Coigríche), 1936 (Uimh. 58 de 1936).
2.—Dearbhaítear leis seo gur Poblacht na hÉireann is gnéthuairisc ar an Stát.
3.—Féadfaidh an tUachtarán, le húdarás agus ar chomhairle an Rialtais, cumhacht chomhallach nó aon fheidhm d'fheadhma comhallacha an Stáit maidir lena chaidreamh eachtrach d'oibriú.
4.—Tiocfaidh an tAcht seo i ngníomh pé lá a cheapfas an Rialtas le hordú..
5.—Féadfar Acht Phoblacht na hÉireann, 1948, a ghairm den Acht seo.
## Tagairtí

Catagóir:20ú haois in Éirinn
Catagóir:1948
Catagóir:Dlí na hÉireann
Catagóir:Dlí reachtúil
An Mhainistir Dhubh, An Mhí

Ba mhainistir suite i gContae na Mí í **an Mhainistir Dhubh**.

Catagóir:Bailte i gContae na Mí
Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Mainistreacha Doiminiceacha in Éirinn
Caisleán Bhaile Átha an Rí

Is caisleán i gContae na Gaillimhe é **Caisleán Bhaile Átha an Rí** atá suite i mBaile Átha an Rí. Tá an halladhaingean maorga trí stór fós ann ó lár an tríú haois déag. Féachann sé go daingean mórthaibhseach ón taobh amuigh, cé gur tógadh an taobh istigh ar bhealach simplí, gan ann ach halla ar an gcéad urlár agus seomraí stórais dorcha in íochtar.

## Tagairtí

Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Caisleáin i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Bhaile Átha an Rí
Tráián

B'é **Tráián** (; 18 Meán Fómhair, 53-9/11 Lúnasa, 117), an tImpire Rómhánach ó AD 98 go AD 117.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 53
Catagóir:Básanna i 117
Catagóir:Déithe Rómhánacha
Catagóir:Farónna
Catagóir:Fir déghnéasacha
Catagóir:Impirí Rómhánacha
Catagóir:Sagairt
An Mhainistir Dhubh, Cill Chainnigh

Ba mhainistir suite i gCathair Chill Chainnigh í **an Mhainistir Dhubh**. Cuireadh an Mhainistir faoi chois agus tugadh don Bhardas í i 1543. Baineadh feidhm aisti ar feadh tamaill mar Theach Cúirte ach ina dhiaidh sin thit sí i ngabhal a chéile. Fuair Ord Naomh Doiminic seilbh uirthi arís go luath sa 19ú haois agus chuir siad corp na heaglaise agus an chroslann in oiriúint don tseirbhís dhiaga. I measc na ngnéithe suntasacha den taobh istigh tá snoíodóireacht alabastair meánaoiseach ar Choláiste na Tríonóide agus figiúr darach snoite amh de Naomh Dominic. Tá na Doiminicigh sa Mhainistir Dhubh le seacht gcéad bliain. Anseo tá dealbh na Tríonóide Naofa ón 13ú haois agus dealbh de Naomh Dominic snoite as dair. 

## Naisc sheachtracha
* https://dominicans.ie/about/communities/black-abbey-kilkenny/  Suíomh Gréasáin oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Mainistreacha na hÉireann
Catagóir:Mainistreacha Doiminiceacha in Éirinn
Maolú an Athraithe Aeráide

Déantar **maolú an athraithe aeráide** trí shrian a chur leis an téamh domhanda agus lena thoradh. Ni mór astaíochtaí daonna gás ceaptha teasa a laghdú agus a gcarnadh san atmaisféar a laghdú chomh maith.

Déantar 89% d’astaíochtaí dé-ocsaíd charbóin agus 68% d’astaíochtaí gás ceaptha teasa de thoradh dóchán breosla iontaise. Is é an cuspóir is tábhachtaí fáil réidh le gual, le hola agus le gás agus foinsí fuinnimh ghlan a chur ina n-áit. Tá cumhacht ghaoithe agus fótavoltachas gréine ag éirí i bhfad níos saoire anois ná gual, ola agus gás, cé go bhfuil gá le stóráil fuinnimh agus eangach fheabhsaithe leictreachais. Nuair a úsáidfear fuinneamh ar bheagán astaíochtaí ar mhórscála, is féidir leas a bhaint as i gcomhair iompair agus téimh, ó fhoinsí leictreachais den chuid is mó.

Ina theannta sin, is féidir an t-athrú aeráide a mhaolú trí athrú a dhéanamh ar thalmhaíocht, athfhoraoisiú, caomhnú foraoise agus cartadh bruscair. Is féidir astaíochtaí meiteáin a mhaolú tríd an méid eallaigh agus itheachán feola a laghdú, ó tá tionchar géar gearrthéarmach ag na hastaíochtaí sin. 

Is féidir feidhm a bhaint as bearta polaitiúla agus eacnamaíocha, leithéidí cánacha carbóin agus praghsáil astaíochtaí eile, fóirdheontais bhreosla iontaise a chealú, rialacha simplithe i gcomhair úsáid fuinnimh ar bheagán carbóin, agus dífheistiú i maoiniú breosla iontaise.

Glacann beagnach gach tír páirt i gCoinbhinsiún Creatlaí na Náisiún Aontaithe um Athrú Aeráide (CCNAAA/UNFCCC) Is é aidhm an CCNAAA gáis ceaptha teasa san atmaisféar a choinneáil ag leibhéal a choiscfeadh ar dhaoine córas na haeráide a chur i mbaol.
    
In 2010, d’aontaigh páirtithe sa CCNAAA gur chóir an téamh domhanda a choinneáil faoi bhun 2˚ C  le hais an leibhéil réamhthionsclaígh. Dheimhnigh Comhaontú Phárás é sin in 2015.

Sa Tuarascáil Speisialta ar Théamh Domhanda 1.5° C, chuir an Painéal Idir-Rialtais ar Athrú Aeráide béim ar na buntáistí a bhaineann leis an téamh domhanda a choinneáil faoi bhun an leibhéil sin. Chun astaíochtaí a laghdú gan an cuspóir a shárú mórán, b’éigean athrú mór scioptha a dhéanamh ar fhuinneamh, talamh, bonneagar cathrach amhail iompar agus foirgnimh, agus córais thionsclaíocha. Má tá an méadú teochta le coinneáil mar 1.5° C faoi 2100 i ndiaidh sárú gearr, caithfear feidhm mhór a bhaint as glanadh dé-ocsaíde carbóin, rud nach léir cén toradh a bheadh air agus a bhfuil contúirt ag gabháil leis.

Níl an méid astaíochtaí atá ann anois ag teacht leis an téamh domhanda a choinneáil faoi 1.5 or 2° C, cé go rachadh an teorainn sin chun sochair do gheilleagair an domhain agus go háirithe do na tíortha is mó a chuireann astaíochtaí amach amhail an India agus an Sín.

## Nótaí

Catagóir:Éiceolaíocht
Catagóir:Aimsir
Catagóir:Téamh domhanda
Catagóir:Maolú an Athraithe Aeráide
Lance Stroll

Is tiománaí Ceanadach de chuid Fhoirmle a hAon é **Lance Strulovitch**, nó **Lance Stroll** mar is fearr aithne air. Rugadh i Montréal, Québec é ar 29 Deireadh Fómhair, 1998 .  I 2021, ghlac sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann Aston Martin. Thiomáin sé le Willaims agus Racing Point roimhe sin.

## Tagairtí

Catagóir:Tiománaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh i 1998
Catagóir:Daoine beo
Caisleán Rí Eoin, Lú

Is caisleán suite i gContae Lú é **Caisleán Rí Eoin**.

Catagóir:Caisleán Rí Sheáin
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gcontae Lú
Liosta riarthóirí agus leas-riarthóirí NASA

Is é **Riarthóir an Riaracháin Náisiúnta Aerloingseoireachta agus Spáis** an t-oifigeach is airde rangaithe i ngníomhaireacht spáis na Stát Aontaithe, NASA. Is é an Riarthóir príomhchinnteoir NASA, atá freagrach as soiléireacht a sholáthar d’fhís na gníomhaireachta agus a fheidhmíonn mar fhoinse ceannaireachta inmheánaí laistigh de NASA. Tá áit thábhachtach ag sealbhóir na hoifige freisin i mbeartas spáis na Stát Aontaithe. 
## Tagairtí
Caisleán Fhormaoileach

Is caisleán suite i Formaoil i Uíbh Ráthach, gContae Chiarraí, Éire é **Caisleán Fhormaoileach.** Tá sé suite 5 km ó Bhaile na Sceilge. 

## Stair
Suíomh oidhreachta atá ann. Ba iad na O'Sullivans a thóg an foirgneamh seo, sa 17ú céad.

## Tuilleadh léitheoireachta
* Ann O’Sullivan, John Sheehan (beide Herausgeber): *The Iveragh peninsula: an archaeological survey of South Kerry*, South West Kerry Archaeological Survey, Cork University Press, Cork 1996, ISBN 978-0-9025-6184-7. Nr. 1111

Catagóir:Foirgnimh i gContae Chiarraí
Fhormaoil, Caisleán
Acht Comhachta Práinne, 1939

Achtaíodh an t**Acht Cumhachtaí Práinne** (Emergency Powers Act) in Éirinn ar 3 Meán Fómhair 1939. Thosaigh mar sin 'Ré na Práinne' ('The Emergency') ar an dáta seo.

## Cúlra
Ar an 19 Feabhra 1939  dúirt De Valera go mbeadh Éíre neodrach a chogadh. Bhí a fhios ag an saol mór ag an am go raibh cúrsaí ag dul in olcas. Bhí roinnt ama don rialtas chun ullmhú mar sin.

Ach  ina dhiaidh sin is uile, ritheadh an tAcht faoi dheifir mhíchuibhiúil. Ar an 1 Meán Fómhair 1939, rinne na Naitsithe ionradh ar an bPolainn, ionsaí a chur tús i ndáiríre leis an Dara Cogadh Domhanda. D'fhógair an Ríocht Aontaithe cogadh ar an nGearmáin ar an 3 Meán Fómhair agus achtaíodh Achtaíodh an tAcht Cumhachtaí Práinne an lá céanna.
mion|Dáil Éireann

## An tAcht
Thug an tAcht an t-údarás don rialtas ...chun socruithe do dhéanamh i dtaobh slándáil an phobail do chur in áirithe agus an stát do chaomhna in aimsir chogaidh agus, go sonnrách, chun socruithe do dhéanamh i dtaobh an oird phoiblí do choimeád agus i dtaobh soláthairtí agus seirbhísí do chur ar fáil agus do rialú atá riachtanach do shaol na ndaoine agus chun socruithe do dhéanamh i dtaobh nithe iomdha eile...D'fhan an Saorstát taobh amuigh den chogadh, neodrach. Bhítí, fiú, ag seachaint an chogaidh mar ábhar plé sna nuachtáin.

Chuaigh an tAcht as feidhm ar 2 Meán Fómhair 1946. Ach chuir sé tús le tréimhse éigeandála a lean ar aghaidh go dtí 1976, creid nó ná creid - nuair a tháinig éigeandáil eile (maidir leis an gcoinbhleacht faoi arm i dTuaisceart Éireann) ina háit, nár cuireadh stop leis ach amháin sa bhliain 1994.

## Féach freisin

* Ré na Práinne
* Dlí na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:1939
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Ré na Práinne
Catagóir:Dlí na hÉireann
Catagóir:Dlí reachtúil
Zazacaigh

deas|250px|thumb|Suíomh na teanga Zaza i measc na dteangacha Iaránacha
Is grúpa eitneach in oirthear na Tuirce iad **na Zazacaigh**. Labhraíonn siad teanga Iaránach ar a dtugtar an Zazaicis. Is pobal Coirdíneach iad dar leo féin. Tá timpeall is 3 mhilliún díobh sa Tuirc, agus 300,000 a bheag nó a mhór sa diaspóra Zazacach thar lear.

## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí eitneacha
Catagóir:Grúpaí eitneacha san Eoraip
Catagóir:An Tuirc
Frank Herbert

Scríbhneoir ficsin eolaíochta ó na Stáit Aontaithe ab ea **Franklin Patrick Herbert Óg**, nó **Frank Herbert** mar a shíníodh sé a chuid saothar. Rugadh in Tacoma, stát Washington, ar an 8ú lá de Mhí Dheireadh Fómhair sa bhliain 1920, agus shíothlaigh sé ar an 11ú lá d'Fheabhra sa bhliain 1986 i Madison, stát Wisconsin.

Is é an saothar is tábhachtaí a tháinig óna pheann ná an t-úrscéal úd *Dune* ("An Dumhach") agus an tsraith úrscéalta a scríobh sé le scéal na Dumhcha a leanúint. Foilsíodh an chéad úrscéal sa tsraith faoi chlúdach leabhair sa bhliain 1965, ach roimhe sin féin bhí sé le léamh san iris chlúiteach ficsin eolaíochta úd *Analog*. 

Tá imeachtaí an úrscéil úd *Dune* suite ar Arrakis, pláinéad gainimh a bhfuil "spíosra" rúndiamhair le fáil air. Is iad na péisteanna millteanacha a chónaíonn i ndoimhneacht na bhfásach gainimh a sholáthraíonn an spíosra, agus a lán airíonna éagsúla ag baint leis a tharraingíonn súil an réaltra go léir air. Teastaíonn an spíosra go géar ó eitleoirí na spásbhád idir-réaltach, ós rud é go gcaithfidh siad a bheith meabhrach ar thoisí uile na hollchruinne, agus iad ag ithe an spíosra leis an meabhraíocht seo a bhaint amach. Thairis sin áfach cuireann an spíosra fad le do shaol. Is iad an dá theaghlach uasal úd - muintir Atreides agus muintir Harkonnen - atá ag iarraidh teacht i seilbh Arrakis agus an spíosra. Thairis sin áfach tá Siúracha Bene Gesserit, cineál ord spioradálta do mhná, ag iarraidh a ladal féin a chur sna himeachtaí. Is é Paul Atreides atá i gcroílár an scéil - fear óg de mhuintir Atreides agus na Siúracha ag iarraidh é a iompú ina Kwisatz Haderach, sórt meisias a bhfuil i ndán dó an réaltra go léir a tharrtháil agus a rialú. Gné eile den scéal iad na *Fremen*, muintir an fhásaigh a chuirfeadh na hArabaigh i gcuimhne duit. Tugann siad Muad'Dib ar Paul, nó sin é an t-ainm atá acu ar Mheisias. Le fírinne ba iad na Siúracha a scaip an finscéal meisiasach ina measc ar dtús, nó is cuid dá n-obair scéalaíocht den chineál sin a chur ag imeacht ar phláinéid phrimitíbheacha ar mhaithe leo féin. Siúr de chuid Bene Gesserit í máthair Paul, Jessica, agus í in ann teacht i dtír ar an seanchas seo le tearmann a fháil i measc na bhFremen di féin agus dá mac.

## Féach freisin

* Ficsean eolaíochta

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1920
Catagóir:Básanna i 1986
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Scríbhneoirí ficsin
Catagóir:Ficsean eolaíochta
An Tarbh, Contae Chorcaí

Is oileán Éireannach é **an Tarbh**. 

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin na hÉireann
Catagóir:Contae Chorcaí
Catagóir:Oileáin Chorcaí
Evgeny Pashukanis

Dlí-eolaí de chuid na Rúise ba ea **Evgeny Bronislavovich Pashukanis** (Rúisis: Евгений Брониславович Пашуканис; 23 Feabhra 1891 – ? Meán Fómhair 1937). Scríobh sé *The General Theory of Law and Marxism* (1924).  Bhí an-seasamh ag a chuid taighde sna 1920idí. D'éirigh sé ina *persona non grata* sna 1930idí agus maraíodh é.

Faightear dea-shampla den mhearbhall i lucht ceannais na Sóivéadach maidir le ról an dlí sa tsochaí nua i gconair gairme a bhí ag Evgeny Pashukanis. Is comhartha gur cuireadh deireadh le gach díospóireacht phoiblí dháiríre maidir leis na ceisteanna seo gur chloígh sé leis an dearcadh Stailíneach i ndiaidh 1930 agus gur maraíodh é sa Phurgú Mór sa bhliain 1937.

## Féach freisin

* Dlí an Aontais Shóivéadaigh

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1891
Catagóir:Básanna i 1937
Catagóir:Acadóirí
Catagóir:Boilséivigh
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Daoine Sóivéadach
Catagóir:Dlíodóirí Rúiseacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht na Rúise
Catagóir:Scríbhneoirí Rúiseacha
Sléacht München

Tharla **Sléacht München** le linn na gCluichí Oilimpeacha a bhí ar siúl sa Ghearmáin sa bhliain 1972. 
[mion|"[Sceimhlitheoireacht|Sceimhlitheoir" (2013), le Xavier Tricot, bunaithe ar ghrianghraf ag an am]]
Ar 5-7 Meán Fómhair, d’fhuadaigh agus dhúnmharaigh antoiscigh Phalaistíneacha aon duine dhéag ó fhoireann Iosrael, b'fhéidir (bhí rudaí ina gcíor thuathail ag an am). Maraíodh póilín Gearmánach chomh maith. Bhí na sceimhlitheoirí de chuid an ghluaiseacht *Black September.*

Rinne na póilíní tréaniarracht na hIosraelaigh a "tharrtháil" ach chuaigh an plean bealach an gharraí.

### Cluichí
Rinne Avery Brundage cinneadh go leanfaí ar aghaidh leis na cluichí, d’ainneoin an tsléachta. Bhí an cinneadh seo an-chonspóideach ag an am.

### Díoltas
Ar an 8 Meán Fómhair, thug Iosrael le fios go bhfuil ruathair déanta ag a gcuid eitleán cogaidh in aghaidh 'spriocanna' (bailte) sa tSiria agus sa Liobáin. Maraíodh cúpla dosaen, b'fhéidir. sibhialtaigh  ina measc

## Féach freisin

* Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha

## Tagairtí

Catagóir:1972
Catagóir:Cluichí Oilimpeacha
Catagóir:Stair na Gearmáine
Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:Stair Iosrael
Catagóir:Stair na Palaistíne
Anailís cháilíochtúil neamhorgánach

Is próiseas í **anailís cháilíochtúil neamhorgánach** le faisnéis faoi speiceas ceimiceach a aimsiú, ar a n-áirítear a chéannacht, ar mhodh neamhuimhriúil. Tá sraith de thástálacha diagnóiseacha ann is féidir a úsáid le gáis, caitiain, ainiain agus dúile a shainaithint. Tá sé dírithe go príomha ar a bhrath iain i dtuaslagán uiscí, mar sin b'fhéidir go mbeadh ábhair i bhfoirmeacha eile a thabhairt go dtí an staid roimh úsáid a bhaint as modhanna caighdeánacha. Ansin déileálfar leis an tuaslagán le himoibrithe éagsúla chun imoibrithe arb iad is sainairíonna iain áirithe iad a thástáil,, a d’fhéadfadh athrú datha, deascadh agus athruithe infheicthe eile a chur faoi deara.
## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*COMHAD FÍRICÍ: ÁSTÁLACHA CÁILÍOCHTÚLA.https://ccea.org.uk/downloads/docs/Support/Comhad%20F%C3%ADric%C3%AD%3A%20AS/2020/Comhad%20F%C3%ADric%C3%AD%3A%201.10%3A%20Ta%CC%81sta%CC%81lacha%20Ca%CC%81ili%CC%81ochtu%CC%81la.pdf
Coffs Harbour

Cathair i stát Astrálach stát Deisceart Nua na Breataine Bige is ea  **Coffs Harbour**. Tá sé suite ar an gCósta Lár Thuaidh.

## Féach freisin
* Port Macquarie, cathair chósta eile nach bhfuil i bhfad ó Coffs Harbour
Spéirling Ida (2021)

mion|clé
mion|clé|Betzwood
Bhuail Spéirling Ida na Stáit Aontaithe idir 29  Lúnasa - 2 Meán Fómhair 2021.  Maraíodh 61 (agus 7 go hindíreach), an chuid is mó i Sasana Nua, nuair a bhí 'Stoirm Thrópaiceach' Ida (ar an 1/2 2 Meán Fómhair) ag fágáil a loirg ar oirthuaisceart na Stát Aonaithe. Rinneadh luach $50 billiún de dhamáiste.

### Nua-Eabhrac
Tuairiscítear gur thit ocht gceintiméadar fearthainne in imeacht uair an chloig in Central Park i gcroílár Manhattan, an méid is mó a taifeadadh ansin riamh.
mion|Scriosadh an MTA
Maraíodh daoine i Nua-Eabhrac de bharr maidhmeanna tuile. Bhí codanna de chathair agus de stát Nua-Eabhrac araon faoi uisce tar éis don bháisteach titim ina tulcaí i ngiorracht aimsire. B'iad buirgí Brooklyn agus Queens is measa a buaileadh sa chathair agus bhí bóithre i Manhattan dúnta.  Bhí stáisiúin traenach faoi thalamh líonta le huisce. 

Bhí staid éigeandála fógartha ag Méara agus Gobharnóir Nua-Eabhrac, Bill de Blasio agus Kathy Hochul, i bhfianaise na greadlaí a bhí déanta ag an stoirm ar an réigiún. Bhí staid éigeandála fógartha  fógartha freisin ag an ngobharnóir Phil Murphy i Nua-Gheirsí .

## Féach freisin
* Spéirlingí

## Tagairtí

Catagóir:Spéirlingí
Catagóir:2021
Catagóir:Tubaistí i Meiriceá Thuaidh
Catagóir:Stair Nua-Eabhrac
Nicholas Latifi

Is tiománaí Ceanadach de chuid Fhoirmle a hAon é **Nicholas Daniel Latifi**. Rugadh i Montréal, Québec é ar 29 Meitheamh, 1995 .  I 2021, ghlac sé páirt i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon leis an bhfoireann Williams. 

## Tagairtí

Catagóir:Tiománaithe Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh i 1995
Catagóir:Daoine beo
Donncha Ó Dúlaing

Craoltóir de chuid RTÉ ba ea **Donncha Ó Dúlaing** (15 Márta 1933 – 4 Meán Fómhair 2021) a raibh an-ghean ag an bpobal air.  Duine ba ea é 'de ghlúin cheannródaíoch láithreoirí agus iriseoirí a mhúnlaigh an chraoltóireacht seirbhíse poiblí in Éirinn', a dúirt Uachtarán na hÉireann, Mícheál D. Ó hUiginn (bhronn sé dealbh, a coimisiúnaíodh go speisialta, ar Dhonncha Ó Dúlaing in Áras an Uachtaráin in 2014 mar chomhartha aitheantais as a chuid oibre).
mion|Dún ar Aill
mion|lógó RTÉ  (1985–1995)

## Saol
B'as Dún ar Aill i dtuaisceart Chorcaí ó dhúchas do Dhonncha Ó Dúlaing.

Chuir sé cláir éagsúla i láthair ar RTÉ ó thús na seascaidí go dtí gur éirigh sé as sa bhliain 2015.

Bhí an-tóir ag an bpobal ar a chlár ceoil 'Fáilte Isteach' agus ar a chlár faeiléireachta 'Highways and Byways' a cuireadh amach ar an raidió agus an teilifís araon.

Bhailigh Donncha Ó Dúlaing go leor airgid ar son eagraíochtaí carthanachta chomh maith trí bhíthin oilithreachtaí fud fad na tíre a dhéanamh.

Fuair sé bás ina aois a ocht mbliana agus ceithre scór. Cailleadh a bhean chéile Vera an tseachtain roimh a bhás féin. Bhí ceithre mhac air. Bhásaigh a iníon sa bhliain 2010. 

### Agallaimh
Bhí suim ar leith ag Donncha Ó Dúlaing i stair béil agus stairsheanchas an náisiúin. Bhain sé clú amach ar son a chuid agallamh le gnáthmhuintir na tíre.  Bhí sé in ann an scéal aonair a shuíomh mar chuid de scéal an phobail i gcoitinne agus a chur in iúl le stíl phaiteanta, shimplí. Cosúil le Studs Terkel ar an taobh eile den Atlantach, cheil an tsimplíocht sin cé chomh snasta is a bhí. 

I gcaitheamh na mblianta, chuir Donncha Ó Dúlaing agallamh ar a lán daoine aitheanta chomh maith, mar shampla Éamon de Valera, an Pápa Eoin Pól II, Mick Jagger, Gene Kelly, Siobhán McKenna, Maureen O'Hara, Christy Ring agus John Steinbeck srl. 

## Féach freisin

* Craoltóirí Éireannacha
*Studs Terkel 

## Tagairtí

Catagóir:Craoltóirí Gaeilge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Básanna in 2021

Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Rinneansaigh

Is oileán in Inse Orc é Rinneansaigh   (Béarla: *North Ronaldsa*y; An Lochlannais / An Ioruais : *Rinnansey*, "Oileán Ninian").
Sa bhliain 2011 bhí 72 duine ina gcónaí anseo.

## Tagairtí


Catagóir: Réadlanna éan in Albain
Catagóir: Oileáin Inse Orc
Catagóir: Áiteanna saga Orkneyinga
Catagóir: Paróistí Inse Orc
Martin Luther King Sr.

Bhí **Martin Luther King Sr.** (rugadh Michael King; 19 Nollaig, 1899 - 11 Samhain, 1984) ina thréadaí de chuid na mBaisteach, ina Afrai-Mheiriceánach, ina mhisinéir, agus ina ghníomhaí ag tús Ghluaiseacht na gCeart Sibhialta. Ba é athair agus comhainmneach an cheannaire cearta sibhialta Martin Luther King Jr., agus thugtaí *Daddy King* air freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Catagóir:Básanna i 1984
Catagóir:Baistigh
Catagóir:Cléir
Catagóir:Fir
Catagóir:Georgia
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna Meiriceánacha Afracacha
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
William Paterson (breitheamh)

Dlíodóir, polaiteoir agus breitheamh Éireannach-Mheiriceánach ba ea **William Paterson** (24 Nollaig 1745 –  9 Meán Fómhair 1806).

## Saol
clé|mion|Ollscoil William Paterson
I gContae Aontroma a rugadh é. Ach bhog a theaghlach, Preispitéireach, go Cúige New Jersey agus é dhá bhliain d'aois. Céimí de chuid Ollscoil Princeton, glacadh isteach sa Bharra leis sa bhliain 1768 agus níorbh fhada go raibh páirt ghníomhach aige i bpolaitíocht New Jersey. 
clé|mion|Uaimh
Bhí Paterson ina Ard-Aighne ar an stát ó 1776 go 1783 agus ina thoscaire don Choinbhinsiún um Bhunreacht a dhéanamh, sa bhliain 1787.

Bhí Paterson ina Sheanadóir as New Jersey ó 1789 go 1790 agus bhí sé ina chomhúdar ar Judiciary Act 1789. 

D'éirigh sé as an Seanad chun a bheith tofa ina Ghobharnóir i Nua Jersey, post a bhí aige go dtí 1793, tráth a raibh suim mhór aige in athchóiriú a dhéanamh ar dhlíthe agus nós imeachta breithiúnach an stáit.
clé|mion
Ina dhiaidh sin bhí Paterson ina Bhreitheamh Comhlach de chuid Chúirt Uachtarach na Stát Aontaithe ar feadh breis is trí bliana déag.

### Cuimhne
Déantar Paterson a chomóradh trí Ollscoil William Paterson de chuid New Jersey agus trí ainm na cathrach, Paterson, NJ.

## Féach freisin

* Bunreacht na Stát Aontaithe
* Paterson, NJ

## Tagairtí

Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Básanna i 1806
Catagóir:Daoine a rugadh i 1745
Catagóir:Breithiúna Meiriceánacha
Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha
Eochaid ua Flannacáin

Cléireach agus file Éireannach ba ea **Eochaid ua Flannacáin ** (935&ndash;1004).

## Beatha
Chum Eochaidh dánta leath-stairiúla, ginealacha agus topagrafacha, níos mó ná fiche acu ar marthain.  Tá go leor acu le fáil i Leabhar Gabhála na hÉireann.  

Clann *Sinaich* ba ea a mhuintir, clann eaglasta as Ard Mhacha.  Ina thásc, deirtear gurbh é ina prióir Chluain Fiacal agus Lios Aoigheadh (anaithnid).  Rinneadh abb Ard Mhacha dá mhac agus roinnt dá shliochtaigh.

Fuair Eochaidh, 'airchinneach agus saoi filíochta agus seanchais,' bás sa bhliain 1004 agus é naoi mbliana is seasca d'aois
Cumadh rann ina onóir, ina nglaoitear 'Eochaidh an fheasa shíoraí' air.

## Foinsí
* *Eochaid ua Flannacáin*, le Nollaig Ó Muraíle, in * Encyclopaedia of Ireland*, eag. Brian Lalor, Gill & Macmillan, Baile Átha Cliath, 2003.

## Naisc sheachtracha
* Annála Loch Cé A.D.1014-1590

## Tagairtí

Catagóir:Ginealas Éireannach
Flann Mainistreach

File agus staraí Éireannach ba ea ** Flann Mainistreach ** (bás 25ú Samhain 1056).

## Muintir
Ciannachta Bhreá, ba ea muintir Fhlainn, a thug ó thús na céad mhílaoise abbaí agus daoine suntasacha eile do Mhainistir Bhuithe (modern Contae Lú).   *Echthigern* mac Aonghasa ba ea a athair, a bhí ina fhear léinn sa mhainistir.  Bhí Flann féin ina *fer légind* agus d'éirigh a mhac, Echthigern (bás 1067), ina airchinneach na mainistreach.

## Saothair
Is as na blianta i ndiaidh Chath Chluain Tarbh (1014), agus Maol Seachnaill Ó Domhnaill Uí Néill an Deiscirt ar ais i réim mar Ardrí na hÉireann (1014-1022), a thagann na chéad saothair le Fhan ar féidir dátaí a chur leo.  Is iad *Ríg Themra dia tesbann tnú* agus *Ríg Themrea toebaige íar ttain*, le chéile stair ríthe na Teamhrach ach ar son chlann Uí Néill.

I measc a dhánta eile tá: *Mide maigen clainne Cuind* maidir le Clann Cholmáin, muintir Mhaoil Seachnaill; agus *Mugain ingen Choncraid chain* agus *Síl nÁedo Sláine na sleg* maidir le Síol Aodha Sláine, iar thiarnaí Chiannachta Breá.  Luaitear le Flann fosta srath chuig dhán ar ríthe agus stair míleata Chineál Eoghain agus ar bhunús seanscéalach an dún, Grianán Ailigh.

Feictear roinnt dánta le Flann i Leabhar Gabhála na hÉireann agus bhí tionchar ag leith ag a saothair maidir leis na Tuatha Dé Danann.  Tá ann cúpla dán faoi stair domhanda nó tanaí as litríocht chlasaiceach.  Is é an dán is tábhachtaí ná *Réidig dam, a Dé, do nim,* maidir le ríthe de nós Eusebius, a bhfuil nasc aige le *Chronica Maiora* le Bede.

Le linn na Nua-Aoise Luaithe, luadh le Fhan roinnt dréachtaí sioncronachta próis na meánaoise, cé go bhfuil easpa fianaise ann.  Tá roinnt acu bunaithe ar nós ''Chronicon'' le Jerome.  I saothair eile, tá liosta de ríthe Éireann agus Alban, leagtha amach chun comhaoisigh a léiriú.  Is foinse thábhachtach í seo faoi stair na hAlban, an é Flann an t-údar nó nach é.

In ainneoin a bhunúis doiléir, bhí tionchar mór ag an smaoineamh úd ar staraithe níos deireanaí, Eoin Mac Néill agus Francis John Byrne ina measc.  De réir Dauvit Broun, chuir Flann béim ar ríogacht thar ríthe.

## Bás
Fuair Flann bás ar an 25ú Samhain 1056.  Insítear faoi gurbh é *aird-fer leighinn & sui senchusa Erenn*.

Feictear rann maidir le Flann i ndán le duine gan aon ar chúirt easpaig Aiste Uí Fhorréide (easpag Ard Mhacha, 1032–1056), cumtha idir na blianta 1032 agus 1042.
:*Flann a prímchill Buite binn 
:*rinn roisc a mínchinn is mall; 
:*midshúi sidhe súiges linn;
:*tigshúi tire Tri Finn Flann.
:Flann a phríomh-chill Bhuithe bhinn
:sracshúil a mhínchinn is mall
:meá-shaoi sí ag sú leanna
:*Final*-shaoi tíre Trí Fhionn Flann.

## Foinsí
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Ginealas Éireannach
Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde

File Éireannach ba ea ** Giolla Cómháin mac Giolla Samthainne ** (Meán-Ghaeilge **Gilla Cóemáin mac Gilla Samthainde**), beo 1072.

Tá clú aige mar údar an dán *Annálad anall uile*, agus ocht rann is caoga ann.  Tá roinnt dá chuid saothar le fáil i Leabhar Gabhála na hÉireann.

## Foinsí
* *Gilla Cóemáin's chronological poem*, in *The tripartite Life of Patrick* (eag. Whitley Stokes, Londain, 1887.
* Leabhar Laighneach iii, ll.&nbsp;496–503, Baile Átha Cliath, 1957.
* Dr. Peter J. Smith, *Three poems ascribed to Gilla Cóemáin: a critical edition*, DPhil, (Oxford, 1996), 
* &mdash;, *Three Poems Ascribed to Gilla Cóemáin: A Critical Edition of the Work of an Eleventh-Century Irish Scholar*, Peter J. Smith, Münster, 2008.
* Donnchadh Ó Corráin, *Vikings in Ireland and Scotland in the Ninth Century*, *Peritia* 12, 1996.

## Tagairtí

Catagóir:Ginealas Éireannach
Giolla Chríost Ó Maoil Eoin

Staraí agus abb Chluain Mhic Nóis ** Giolla Chríost Ó Maoil Eoin ** (*Gilla Críst Ua Máele Eóin*).

## Muintir
Tugadh bréag-ghaol le clann Uí Bhriúin do mhuintir Uí Mhaoil Eoin, bunaithe ar:
:*Maoilaíosa [mac [[Toirdhealbhach Ua Conchobhair|Toirdhealbhaigh Uí Chonchúir]]], easpag [[Contae Ros Comáin|Ros Comáin]], a raibh mac aige Maol Eoin ... a quo Uí Mhaoil Eoin.
Tá an chlann níos sine ná Toirdhealbhach, ámh, ach is sean-nós atá ann ar a laghad.  Dar le Pádraig Malone, cuireann an t-ainm caidreamh nó comhaontas polaitiúil in úil ag am baiste.

== Abb Giolla Críost ==
Is é Giolla Chríost an duine is luaite sa chlann a bhfuil nasc aige le [[Cluain Mhic Nóis]].  B'fhéidir é gur bhfuil sé ina shinsear de gach Ó Maoil Eoin eile agus nasc acu ann.

Bhí nasc aige le [[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]], mar shampla sa bhliain 1124: 
:*An cloictech mór Cluana M Nois d'fhorbudh la Gilla Crist H. Maoileóin et la Toirdealbach h. Concupair.
Trí bliana i ndiaidh sin:
:*Giolla Crist h. Maoileóin abb Cluana M Nois topar ecna & deirce, cenn soma & saidbriusa na hErenn, quieuit
:Giolla Chríost Ó Maoil Eoin, abb Chluain Mhic Nóis, tobair eagna agus déirce, ceann somhaoine agus saibhris na hÉireann, *quieuit* (d'éag).

==*Chronicon Scotorum*==
Críochnaíonn *Chronicon Scotorum'' faoin mbliain 1150.  Meastar gur thiomsaitheoir an tsaothair é Giolla Chríost, ach más fíor, is léir gur cuireadh leis am éigin tar éis a bháis.

## Féach freisin
* Máel Muire mac Céilechair
* Flann Mainistrech
* Lebor na hUidre
* Faddan More Psalter

## Naisc sheachtracha
* http://www.irishtimes.com/ancestor/surname/index.cfm?fuseaction=Go.&UserID=
* xxx

## Tagairtí

Catagóir:Ginealas Éireannach
Amhlaoibh Mór mac Fir Bhisigh

File, staraí agus cléireach Éireannach ba ea **Amhlaoibh Mór mac Fir Bhisigh**, bás 1138.

## Beatha
Insítear ina thásc i nAnnála Tiarnaigh:
:*Amlaim Mor mac Firbisigh, [[ollamh Éireann|ollam]] [[Uí Fiachrach|O Fiachrach]] uile re senchus & re filidhecht, & sái clerigh co m-bethaigthib ecailsi imda, & togha do [[Conga Fheichín|Cunga]], & a ec and iar m-buaidh ongtha & aithrige.

Is suntasach é na ceirdeanna staraí agus file seo i dteannta le post cléireach ó thaobh bhunús na dteaghlach léannta in Éirinn Gaelach na meánaoise déanaí.  Seachas Amlaoimh, áfach, is beag fianaise atá ann i gcomhair saol eaglasta Chlann Fhir Bhisigh roimh a dteacht chun cinn mar saoithe traidisiúnta.

Dar lena shliochtach comhthaobhach, [[an Dubhaltach Mac Fhirbhisigh|Dubhaltach Mac Firbhisigh]] (bás 1671), bhí beirt deartháireacha ag Amhlaoibh: Giolla Pádraig, sinsear Chlann Fhir Bhisigh agus Dubhaltaigh féin; agus Lachtna, sinsear a deirtear Uí Lachtna sna Connachta.

Bhí mainistir Chonga bunaithe ag [[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]], rí na [[Connachta|gConnacht]] (1088–1156), am éigin timpeall na bliana 1130, tar éis di bheith deimhniú ina [[cathaoir easpaig]] ag [[Sionad Ráth Breasail]] sa bhliain 1111.  [[Agaistínigh]] ba ea na manaigh inti.  Ionsaíodh agus dódh í sna blianta 1114, 1135 agus 1137.

== Féach freisin ==
* [[Uí Fiachrach Muaide]]
* [[Tír Fhiachrach]]
* [[Uí Dhubhda]]

== Foinsí ==
* [[Nollaig Ó Muraíle]], *The Celebrated Antiquary'', An Sagart, Maynooth, 1996; athchló 2003. ; .

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1138
Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Ginealas Éireannach
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Staraithe Éireannacha
Randall Balmer

Is staraí Meiriceánach le reiligiún Mheiriceá é **Randall Herbert Balmer** (r. 22 Deireadh Fómhair 1954). Mhúin sé i gColáiste Barnard agus in Ollscoil Columbia ar feadh seacht mbliana is fiche sular bhog sé go Coláiste Dartmouth sa bhliain 2012, áit ar ainmníodh é mar Mandel Family Professor sna hEalaíona & Eolaíochtaí. Is sagart Easpagóideach é freisin. Ghnóthaigh sé a PhD ó Ollscoil Princeton sa bhliain 1985. Bhí sé ina ollamh cuairte i gColáiste Dartmouth agus in ollscoileanna Rutgers, Princeton, Ollscoil Drew, Ollscoil Emory, Yale agus Northwestern agus ag Union Theological Seminary, áit a raibh sé ina ollamh cúnta i stair na heaglaise freisin. Mhúin sé freisin i Scoil Iriseoireachta Iarchéime Ollscoil Columbia. Bhí sé ar ina ollamh ar cuairt i Yale Divinity School ó 2004 go 2008.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Seumas a' Ghlinne

Bhí **Seumas a' Ghlinne**  (c. 1698 - 8 Samhain 1752)  ar a dtugtar sa Bhéarla **James Stewart of the Glen** nó **James of the Glens** freisin, ina cheannaire ar Chlann Stiùbhard na h-Apainn. Cúisíodh go mícheart é agus crochadh é mar chúlpháirtí do Mhurt na h-Apainn, ar dhúnmharú Chailein Rua Caimbéil.

## Tagairtí

Catagóir:Áit bhreithe anaithnid
Catagóir:Básanna i 1752
Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Daoine a cuireadh chun báis in Albain
Catagóir:Daoine a cuireadh chun báis ag Ríocht na Breataine Móire
Catagóir:Daoine a cuireadh chun báis trí chrochadh
Catagóir:Muintir na hAlban ón 18ú haois
Giolla na Naomh Ó Duinn

File, staraí agus cléireach Éireannach ba ea **Giolla na Naomh Ó Duinn** (*Gilla na Naemh Ua Duinn*) (1102 – 17 Nollaig 1160).

Deirtear faoi i nAnnála na gCeithre Máistrí:
:'' Giolla na Naemh Ua Duinn fer léighinn Insi Clothrann, saoi senchusa, & dána, & degh-fher labhra, ro fhaidh-sein a spirat co a athardha etir coraidh aingel an 17 do December iarsan ochtmhadh bliadhain ar chaogad a aoise.

Tá Inis Clothran suite i dtuaisceart Lough Rí ar an Sionainn.  Tá ann fothrach mhainistreach ina raibh Ó Duinn ina léachtóir.

## Naisc sheachtracha
* Data
* Surname

## Tagairtí

Catagóir:Ginealas Éireannach
Giolla Íosa Mac Fir Bhisigh

Staraí, file, matamaiticeoir agus réalteolaí Éireannach ba ea ** Giolla Íosa Mac Fir Bhisigh ** (bás 1301).

Insítear ina thásc i nAnnála Connacht:
:* Gilla Isa Mac Fir Bisig ollam h. Fiachrach Muaide, sai senchasa & scelaigechta & filidechta & compoitiachta & eladan imda eli, do ecc in hoc anno.
:Giolla Íosa Mac Fir Bhisigh [[ollamh Éireann|ollamh]] [[Uí Fiachrach Muaide|Uí Fhiachrach Mhuaidhe]], saoi seanchais agus scéalaíochta agus filíochta agus *compoitiachta* agus ealaín iomma eile, d'éag *an bhliain seo.

Bhí a mhuintir, clann Mhic Fhirbhisigh, ina chónaí ag an am i gContae Mhaigh Eo.  Giolla Íosa Mór Mac Fir Bhisigh ba ea a athair.  I measc daoine eile dá mhuintir, bhí a leanas:
* Amhlaoibh mac Fir Bhisigh, beo c. 1200.
* Domhnall na Scoile Mac Fir Bhisigh, beo 1250.
* Giolla Íosa Mór Mac Firbhisigh, beo 1390–1418.
* Dubhaltach Mac Firbhisigh, bás 1671.

## Naisc sheachtracha
* Annála Connacht, Corpus of Electronic Texts

## Foinsí
* Nollaig Ó Muraíle, *The Celebrated Antiquary*, Maigh Nuad, 1996.

## Tagairtí

Catagóir:Ginealas Éireannach
Catagóir:Matamaiticeoirí Éireannacha
Tanaide Mór mac Dúinnín Ó Maolconaire

Staraí agus file Éireannach ba ea ** Tanaí Mór mac Dúinnín Ó Maolchonaire ** (*Tanaide Mór mac Dúinnín Ó Maolconaire*).   Connachta, who served as historians and poets to the Síol Muireadhaigh, and their rulers, the Uí Chonchúir ríthe na gConnacht.

Rinneadh Ollamh de sa bhliain 1270, i gcomharbacht ar Dubhshúileach (agus b'fhéidir Dúnlaing) Ó Maolchonaire.  Bhí Dúinnín athair Tanaí Mhóir ina Ollamh fosta.  Tugtar a ghinealach mar:
:*Tanaide Mor mac Dúinnín meic Nede meic Conaing Buide Ó Maolconaire.
Feictear i nAnnála Chonnacht an rann a leanas faoi:
:*Ro chaith Tanaide treorach
:*mac Duinnin, ollam eolach,
:*cethracha bliadan blaidi
:*ar lár Lesa Lerthaile.
Is dócha gurbh é Lios Learthaile a áit ollúnachta.

Deirtear ina thásc don bhliain 1310:
:*Tanaide h. Maelconaire ollam Sil Muredaigh Muillethain meic Fergusa re filidecht & senchus do ecc i tosach na bliadna-sa .i. isin errach cruaid.
:Tanaide Ó Maolconaire, Ollamh Shíol Muireadahigh, le filíocht agus seachas, d'éag i dtosach na bliana seo, .i. san earrach crua.

Ní fios cé a tháinig go díreach i gcomharbacht air.  Ba é *[[Tanaide Ó Maolconaire]]* (eile) an chéad duine eile a fheictear sa phost, a fuair bás sa bhliain 1385.

## Foinsí
* Annála na gCeithre Máistrí
* *[http://www.clarelibrary.ie/eolas/coclare/genealogy/omulconry_family.htm O'Mulconry Family]*

## Tagairtí

Catagóir:Ginealas Éireannach
Domnall Ó Cuindlis

Staraí Éireannach ba ea ** Domhnall Ó Cuindlis ** (bás 1342).

Insítear i nAnnála Loch Cé gur * sai senchasa * é Domhnall.  Sa bhliain 1342, maraíodh é ag clann Uí Chon Ceanainn, rítheaghlach  Uí Dhiarmada i n-oirthuaisceart na Gaillimhe.

Is dócha go raibh Domhnall ina bhall den chlann Uí Chuindlis chéanna mar a bhí Murchadh Ó Cuindlis (beo 1398-1411), scríobhaí ar an Leabhar Mór Leacáin agus An Leabhar Breac.

## Naisc sheachtracha
* Annála Loch Cé A.D.1014-1590, Corpus of Electronic Texts

## Tagairtí

Catagóir:Ginealas Éireannach
Lúcás Ó Dalláin

Staraí Éireannach ba ea **Lúcás Ó Dalláin** (beo 14ú haois).

Tá sé curtha síos dó gur thiomsaigh sé leagan de *[[Seanchas Fear Alban|Senchus Fer n-Alban]]*, de chuid na 10ú haoise ó thosach.  Caomhnaítear an lámhscríbhinn anois mar Coláiste na Tríonóide LS. H.2.7.  Meastar gurbh é an leagan is tábhachtaí den *Senchus* as roinnt acu atá ar marthain.  Creidtear gur scríobh Ó Dalláin an téacs agus é ag obair le Seán Mór Ó Dubhagáin (bás 1372).  Bhain Dubhaltach Mac Firbhisigh agus Edward Lhuyd leas as.

Ní fios ach fíor bheagán eile faoi.

## Foinsí
* Nollaig Ó Muraíle, *The Celebrated Antiquary*, Maigh Nuad, 1996.

## Tagairtí

Catagóir:Ginealas Éireannach
Seán Mór Ó Dubhagáin

File Éireannach ba ea ** Seán Mór Ó Dubhagáin ** (bás 1372).

## Beatha
Bhí cónaí ar a mhuintir i was among the first notable members of the bardic family Baile Uí Dhubhagáin]], de Louch Riach, Contae na Gaillimhe.  Ba é an chéad duine suntasach de chlann bhaird Uí Dubhagáin.  Rinneadh ollamh seanchaí de i seirbhís Uí Mhaine.  Bhí suim ar leith aige i stair na gclann Gaelach roimh theacht na Normannach.

## Saothair
Is é an dán ginealaigh *[[Triallam timcheall na Fodla]]* an saothar is tábhachtaí dá chuid.  Feictear ann dreamanna, rítheaghlaigh agus críocha éagsúla Gaelacha, mar a bhíodh roimh theacht na Normannach.  Tá ann 152 líne ar ríocht na Mí, 354 ar na hUlaidh, 328 ar na Connachta, agus ach 56 ar na Laighin, b'fhéidir neamhchríochnaithe roimh a bhás.

Scríobhadh *Triallam* in 'aimsir láithreach' ar nós nár tháinig na Normannaigh ar chor ar bith, agus go raibh na teaghlaigh fós i seilbh a gcuid críocha.  Cuireann sé in úil b'fhéidir gurbh ársaitheoir ina chroí istigh, ag caomhnú béaloidis ársa.

Lean Giolla na Naomh Ó hUidhrín (bás 1420), an scéal lena dhán, Tuilleadh feasa ar Éirinn óigh.

Chum Ó Dubhagáin roinnt dánta eile, ar nós *memoria technica*, tábhachtach de bharr an eolais iontu faoi ríthe Éireann agus na tuatha, ina measc:
* *Righnaid Laigean Clan Cathaoir*, ar theaghlaigh de shliocht Chathrach Mhóir na Laighean.
* *Cashil cathain clana Mogh*, liosta de ríthe Chaiseal ón mbliain c. 300 go dtí 1367.
Tá ar a laghad trí dhán eile leis atá ar marthain, ag teacht go céadta rann.

Chum sé fosta roinnt rialacha chun féilí aistritheacha a shocrú.

Ba dhalta leis é Ádhamh Ó Cianáin, a scríobh Leabhar Ádhaimh Uí Chianáin sna 1340í, leis agus do féin, as leabhar a mhúinteora, mar a dúirt sé féin.

## Bás agus reilig
Chuaigh Ó Dubhagáin ar oilithreacht go dtí reilig Cholm Cille.  Mhair sé as sin amach ag mainistir ar Loch Riach, cé go ndeirtear i bhfoinsí eile go bhfuair sé bás ag Mainistir na Búille i gContae Ros Comáin.

## Foinsí
* Edward O'Reilly, *A Chronological Account of Nearly Four Hundred Irish Writers*, Baile Átha Cliath, 1820 (athchló 1970).
* *The topographical poems of John O’Duhbhangain and Giolla na Naomh O’Huidrin*, eag. Seán Ó Donnabháin, Irish arch. and Celtic Society, Baile Átha Cliath, 1862.
* Edward MacLysaght, *The Surnames of Ireland*, 1978.
* Dubhaltach Mac Firbhisigh, *The Great Book of Irish Genealogies*, eag. Nollaig Ó Muraíle, 5 imleabhar volumes. Baile Átha Cliath, DeBurca, 2004–2005. .
* Aidan Breen, * O Dubhagain, Seoan Mor*, in *Dictionary of Irish Biography from the Earliest Times to the Year 2002*, lch.&nbsp;431, 2010.

## Naisc sheachtracha
* John Mor O'Dugan, in * A Compendium of Irish Biography * le hAlfred Webb, Leabharlann Náisiúnta na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Ginealas Éireannach
Samáraigh (carthanas)

Cuireann na **Samáraigh** seirbhís tacaíochta ar fáil do dhaoine atá ag brácáil leis an saol agus nach bhfuil tuile éadóchais dá mhéad nach dtránn. Tá an an tseirbhís le fáil in Éireann agus sa Ríocht Aontaithe. Cuireann na Samáraigh seirbhís tacaíochta ar fáil freisin don eagraíocht seandaoine ALONE agus d'Éireannaigh thar lear.

In 2020, mífholláine intinne, uaigneas agus imní faoi Covid-19 na nithe ba mhó a bhí ag cur as do dhaoine a ghlaoigh ar na na Samáraigh.

In 2024, bhain an imní is mó a bhí ar dhaoine a ghlaoigh ar na Samáraigh le cúrsaí meabhairshláinte nó le tinneas agus le huaigneas chomh maith le fadhbanna teaghlaigh.

mion|clé|Siopa Samaritans i Southgate, Sasana, ach deontais atá i bhformhór a maoinithe|220x220px

## Na Samáraigh in Éirinn
In Éirinn, sa bhliain 2020, chaith 2,300 oibrí deonach os cionn 100,000 uair an chloig ag plé le breis agus 560,000 glao agus ríomhphost. 

Sa bhliain 2024, freagraíodh 470,000 glaoch, tuairim is 1,200 glaoch gach lá (nó  50 glaoch gach uair an chloig).   Thug oibrithe deonacha 100,000 uair an chloig do thacaíocht agus ar an meán mhair glaochanna tuairim is 28 nóiméad.

## Teagmháil
In Éirinn,is féidir glaoch ar na Samáraigh ar 116 123

## Féach freisin

* Féinmharú

## Tagairtí

Catagóir:Féinmharú
Catagóir:Carthanais bunaithe in Éirinn