open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tine ghealáin

Soilse eiteallacha a fheictear uaireanta istoíche in áiteanna riascacha is ea **tine ghealáin**. Tuigtear gur dó spontáineach an gháis riascaigh (meatán), a tháirgtear ó fhásra atá ag meath, a bhíonn i gceist. Tugtar *Seán na Gealaí*, *Liam na Sopóige*, *Liam na Sop*, agus *ignis fatuus* ar an bhfeiniméan freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Solas
Tinneas cinn

Cráphian os cionn boghta an chloiginn, na n-uisinní nó cúl an chinn, de ghnáth scaipthe is locáilte go garbh. Den chuid is mó is beagthábhachtach an cás é, agus freagraíonn sé d'anailgéisigh shimplí, cosúil le haspairín. Ach ó am go chéile comharthaíonn tinneas cinn galar trom incráiniach cosúil le rith fola, meiningíteas nó siad. Ní bhraitheann an inchinn brú nó fórsa, agus is amhlaidh a tharlaíonn tinneas cinn de bharr síneadh nó díchumadh na scannán mórthimpeall ar an inchinn, ó theannas na matán ar an gcloigeann, nó leathadh fuileadán le méadú in imshruthú na fola, mar a tharlaíonn i bhfiabhrais ghinearálta nó ró-ól alcóil. 

## Tagairtí
Tinneas maidine

Masmas is urlacan sa chéad 3 mhí den toircheas, a chuireann isteach ar timpeall 50% de mhná toirchithe. Claonadh aige dul i léig ina dhiaidh sin. Meastar gur de bharr athruithe hormón a tharlaíonn sé.

## Tagairtí
Tinneas gluaisne

Faigheann duine sláintiúil masmas agus déanann urlacan de bharr gluaiseacht an ghluaisteáin, an eitleáin, nó na loinge. Is amhlaidh a chuireann an ghluaisne isteach ar na horgáin cothromaíochta sa chluas inmheánach, agus tosaíonn gníomhú athfhillteach a spreagann an lár urlacain i stoc na hinchinne. Tagann fachtóirí síceolaíocha i gceist freisin.

## Tagairtí
Tinneas taistil (buinneach)

Buaileann taom gairid buinní duine ar cuairt i dtír iasachta. Uaireanta is de bharr bia-nimhithe é seo, go minic de bharr bianna is/nó uisce is/nó baictéir atá éadrom ach coimhthíoch do dhuine a ionghabháil.

## Tagairtí
Comhairle Lodainn an Iar

Contae de chuid na hAlban is ea **Comhairle Lodainn an Iar**. 

## Bailte

* Armadal, Allt nan Clach, Achadh an Iar
* Baile na Craoibhe, Both Chéit, Baile Dhún Léibhe, Am Baile Ur, Breich
* Ceann na Drochaide, Caladar Meadhanach, Caladair an Iar
* An Dubh Allt, An Druim Dubh, Deagh Mhonadh
* Eaglais Mhachain, Eaglais a' Bhaile Úir
* Am Fionn Allt, Falas
* Gleann Iucha
* Obar Chúirnidh
* Poll Beithe
* Srath Bhroc
* Tobar Adaidh, Tòrr Fhitheachan
* Ubhalaidh

## Tíreolaíocht

* Abhainn Amain
* Baile Dhunléibhe a Tuath, Baile Dhunléibhe a Deas 
* Linne Foirthe

## Cultúr

* Foghlam Alba
* Stéisean Falas

Catagóir:Ceantair chomhairle na hAlban
Catagóir:Comhairle Lodainn an Iar
Tinneas taistil

Tá níos mó ná brí amháin ann leis an bhfrása **tinneas taistil**:
* Tinneas gluaisne
* Tinneas taistil (buinneach)
Tinniteas

Fuaimeanna samhalta — píoparnach, siosarnach, clingíneach — a chloiseann duine, ginte mar chomharthaí leictreacha taobh istigh den inchinn féin, gan aon bhaint leis an gcluas. Coitianta ag duine a mbíonn éalang aireachtála air, agus is ainnis bail an duine sin, gan a bheith ábalta fuaimeanna réadacha ón timpeallacht a chloisint i gceart is ag aireachteáil fuaimeanna samhalta ag an am céanna. Buaileann sé timpeall 10% de sheandaoine freisin. Roinnt tuisceana go mbíonn fo-chodanna ar leith den inchinn ciontach as giniúint na gcomharthaí leictreacha.

## Tagairtí
Tinte ealaíne

deas|thumb|Tinte ealaíne
mionsamhail
Gairis shaorga a adhantar chun léiriú piriteicniúil soilse daite, spréacha is pléascthaí a dhéanamh, de ghnáth mar léiriúcháin. Ar eolas sa tSín faoi 600. Bíonn ábhair inlasta is ábhair phléascacha iontu, cosúil le gualach is sulfar, agus imoibríonn siad le hábhair a tháirgeann ocsaigin, cosúil le nítear is clóráit photaise. Bíonn rialú diongbháilte rialtais ar dhéanamh, díol is úsáid na n-ábhar seo. Oíche Shamhna is Oíche Chinn Bliana is mó a bhíonn siad in úsáid in Éirinn, agus i mórléirsithe poiblí ar ócáidí ar leith eile. Bíonn léirsithe móra piriteicniúla sa bhFrainc Lá Bastille, sna Stáit Aontaithe Lá na Saoirse, agus ar fhéilte dá gcuid féin i dtíortha an Chianoirthir. 

## Tagairtí
Tintoretto

Péintéir cáiliúil a rugadh sa Veinéis, mac le ruaimneoir (*tintore* in Iodáilis) ab ea **Tintoretto** (Jacopo Robusti, 1518-1594). I measc a shárshaothar atá fós sa Veinéis, tá *L'ultima cena* (An Suipéar Deireanach, 1547), *Il giudizio universale* (An Breithiúnas Deiridh, c 1560), agus *Il paradiso* (Párthas, 1588) — an ceann deireanach seo cáiliúil as a ollmhéid.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1518
Catagóir:Básanna i 1594
Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Tífeas

Raon galar a tharlaíonn mar thoradh ar an mionorgánach *Rikettsia*, a dtugtar *fiabhras ballach* air freisin. Tá tífeas amháin a iompraíonn míolta agus a tharlaíonn go minic le daonra plódaithe, a bhíonn dian le tinneas cinn, traochtadh is gríos cosúil le bruitíneach. Tá an dara saghas tífis a iompraíonn dreancaidí, nach mbíonn chomh dian leis an gcéad cheann. Tá tífeas eile a iompraíonn sceartáin agus a tharlaíonn sna Stáit Aontaithe is Meiriceá Theas, a bhíonn cosúil leis an ngalar a iompraíonn dreancaidí. Tá cinn eile fós san Afraic, an India, is an Astráil. Aithnítear is diagnóisítear gach tífeas le tástáil shéireolaíoch ar leith, imoibriú Weil-Felix. Is féidir iad a leigheas le frithbheathaigh. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Tiomántán roicéad

Is éard atá i d**tiomántán roicéad**, sa réimse réalteolaíochta de, ná substaint aonchineálach a úsáidtear ina haonar nó i gcomhcheangal le substaintí eile agus atá beartaithe chun fuinneamh a sholáthar. Is iad tiomántáin na táirgí tosaigh ar leithligh a úsáidtear i gcóras scairdtiomána. Tá siad comhdhéanta de dhúile ocsaídithe agus dhí-ocsaídithe (breosla).
Tiomántán (pléascaire)

Is pléascaire é an **tiomántán** a tháirgeann brú foréigneach cothrom, mar a bheadh de dhíth, mar shampla, chun arm diúraicthe a dhíbirt go tapa ó ghunna. Púdar gunna ab ea an chéad cheann. Nuair a tháinig nítriglicrín is nítriceallalós chun cinn, le hairíonna cumasacha pléascacha, rinneadh gach iarracht a n-inphléascthacht a mhodhnú chun tiomántán a tháirgeadh uathu. Faoi dheireadh thángthas ar mheascáin éagsúla ghlóthacha, cosúil le cordaít, a bhí rathúil chuige seo. 

## Tagairtí
Tiompán

Druma a dhéantar as babhla móra copair le héadan craiceann lao nó plaisteach, ar féidir é a thiúnadh d'airdí éagsúla le scriúnna láimhe, nó in uirlisí éagsúla le troigheáin. Seinntear é le bataí feiltcheannacha de ghnáth, ach uaireanta le bataí eile. Mar ghléasanna míleata, d'iompraítí dhá thiompán ar mhuin capaill ar dhá thaobh an mharcaigh. Ón 17ú céad, baill rialta de roinn na gcnaguirlisí sa cheolfhoireann. 

## Tagairtí

Catagóir:Drumaí
Tiomsaitheoir

Clár ríomhaire a aistríonn (a thiomsaíonn) cód foinseach cláir i dteanga ríomhaire ardleibhéil, cosúil le Basic nó Fortran, isteach i sraith treoracha i dtreoirchód chun go dtuigfidh an láraonad próiseála iad. Is cláir an-fhada iad, a chuimsíonn seiceáil earráidí is áiseanna cabhraitheacha eile.

## Tagairtí
Tionscnamh Straitéiseach Cosanta

[mion|clé|An leasainm ‘''Star Wars''’ nó '''Cogadh na [Réalta|Réaltaí*<nowiki/>' ]]
Bhí an córas cosanta *'Tionscnaimh Straitéiseach Chosanta**'<nowiki/>'(an TSC nó an Strategic Defense Initiative) go mór i mbéal an phobail le linn ré [[Ronald Reagan]], [[Uachtarán na Stát Aontaithe]], sna [[1980idí]]. Córas léasair cosanta ab ea é, a mbeadh de thoradh air go gcruthófaí sciath thart ar na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]], nárbh fhéidir le [[Diúracán cúrsála|diúracáin]] na [[An Rúis|Rúise]] teacht tríd.  Tugadh an leasainm **‘Star Wars’***nó ***Cogadh na Réaltaí'''  ar an TSC. 

### Plean
mion|clé|An plean ag an APSS
Chuir an tUachtarán Reagan tús leis an TSC sa bhliain 1983, plean go saothródh na Stáit Aontaithe teicneolaíochtaí chun sciath arm cosanta a leagan amach i sraitheanna, amuigh sa spás den chuid is mó, ábalta diúracáin bhalaistíocha ionsaitheacha a mhilleadh is a chur anuas. 

Saitilítí i bhfithisí timpeall an domhain a bheadh i gceist, iad in ann lainseáil na ndiúracán naimhdeach a bhrath, a aithint, agus fiú a spriocanna a dhíorthú. Bheadh na satailítí seo, nó compánaigh, armtha le hairm nua-aoiseacha, bunaithe ar léasair chumasacha, nó diúracáin fhuinniúla, lenarbh fhéidir na diúracáin bhagracha a ionsaí is a mhilleadh i bhfad roimh theacht chun sprice dóibh. 

Thacaigh Ronald Reagan le forbairt an chórais agus bhí an APSS glan ina choinne,  Plean conspóideach ab ea é, agus bhí eagla ar chuid mhaith daoine go n-úsáidfí na hairm nua chun ionsaithe chomh maith. D’éirigh an teannas chomh géar sin go ndearna an Rúis baghcat ar na Cluichí Oilimpeacha i 1984 a reáchtáladh i Los Angeles. 

### Conradh
Faoi dheireadh, drogall polaitíochta an fáth nár tháinig an Tionscnaimh chun críche riamh. Bhí an taighde ina chomhair fíorchostasach; chosain Star Wars na billiúin dollar agus roimh i bhfad bhí deacrachtaí ag geilleagar SAM. Bhí an cás níos measa fiú sa Rúis. Shínigh an APSS agus SAM an comhaontú Conradh na bhFórsaí Núicléacha le Meánraon ar  8 Nollaig 1987, a chinntigh gur cuireadh as feidhm na mílte arm núicléach agus a chuir stad le clár Star Wars.

Athraíodh ainm an tionscnaimh faoin Uachtarán Clinton. Táthar ag leanúint den taighde i gcónaí. Níl sé cinnte - fós inniu - gur féidir na hairm is gá chuige a dhéanamh.

## Féach freisin

* Ronald W. Reagan
* Conradh na bhFórsaí Núicléacha le Meánraon
* CND

## Tagairtí

Catagóir:Airm
Catagóir:Airm núicléacha
Catagóir:Stair na Stát Aontaithe
Catagóir:An Cogadh Fuar
Tiontaire catalaíoch

Feiste frith-thruailleán. Is beag gluaisteán nua nach bhfuil ceann insealbhaithe ann chun na gáis sceite a ghlanadh roimh iad a ligean amach san atmaisféar. Feidhmíonn an gaireas trí dhromchlaí platanaim nó pallaidiam a nochtadh do na gáis sceite, rud a luasghéaraíonn nó a chatalaíonn imoibrithe ar na hidreacarbóin, na comhdhúile sulfair is eile chun a nimhiúlacht a laghdú (catalú ilchineálach). Is fearr éifeachtaí an catalú a dhéanann an gaireas nuair a bhíonn sé te le linn aistir.

## Tagairtí
Tiontú analógach/digiteach

Próiseas ina dtiontaítear comhartha analógach, cosúil le voltas, i bhfoirm dhigiteach ar féidir a úsáid i ríomhaire digiteach. Déantar an tiontú le ciorcaid leictreonacha ar leith a dtugtar *tiontairí analógacha/digiteacha (A/D)* orthu. Iad féin agus a mhalairt, tiontairí D/A, coitianta i bpróisis ríomhrialaithe.

## Tagairtí
Tionscal

mion
Raon comhlachtaí a tháirgeann is a sholáthraíonn ábhair nó seirbhísí is ea **tionscal**.  

Rangaítear tionscail i saghsanna áirithe. Tá na príomhthionscail ann, atá bunaithe ar an talamh, á saothrú (mar shampla, talmhaíocht, foraoiseacht, iascaireacht) nó ag eastóscadh amhábhar aisti (mar shampla, mianadóireacht, cairéalú).  

Sna tionscail thánaisteacha (mar shampla, déantúsaíocht) déantar earraí do thomhaltóirí nó comhbhaill as amhábhair.  
[mion|Tionscal na nDeochanna Alcóil i m[Baile Átha Cliath, 1902;  James' Gate / Guiness]]
Roinntear iad seo i dtionscail throma — ina mbíonn fearas trom is innealra, an-chuid fostaithe is earraí táirgthe, go léir ar scála mór (mar shampla, iarann is cruach, innealra, stroighin)—agus tionscail éadroma ina mbíonn an táirgeadh ar scála níos lú (mar shampla, fabraicí, leictreonaic, próiseáil bia). Sna tionscail déantúsaíochta luaitear comhlachtaí a ghineann leictreachas.  

Ní dhéanann na tionscail threasacha earraí, ach tacaíonn siad le hearnálacha eile san eacnamaíocht (mar shampla, baincéireacht, an dlí, ospidéil, árachas, cosaint) nó caighdeán beatha (mar shampla, oideachas, turasóireacht, siamsaíocht). 

## Tagairtí

Catagóir:Tionscal
Catagóir:Tionscail
Catagóir:Tionsclaíocht
Tiontú digiteach/analógach

Próiseas ina dtiontaítear sraith uimhreacha digiteacha ó ríomhaire go dtí comhartha comhfhreagrach voltais nó srutha a dhéantar le ciorcad leictreonach, nó de ghnáth le ciorcad iomlánaithe scoite a dtugtar *tiontaire [[digiteach]] /[[analógach]] (D/A)* air. I bhfeidhmeanna éagsúla cuirtear an comhartha leictreonach aschuir seo isteach i dtrasduchtóir éigin a ghineann fuaim, teas nó solas. Tábhachtach in innealra atá á rialú le ríomhaire. Chun comhartha analógach a thiontú ina chomhartha digiteach, úsáidtear tiontaire analógach/digiteach (A/D). 

## Tagairtí

Catagóir:Leictreonaic
Tíopáil fola

Sraith córas atá cinntithe trí ghéinitic d'ábhair a fhaightear ar chillscannáin na gcealla dearga fola, a fheidhmíonn mar aglúitiniginí. Nuair a thagann aglúitinigin i dtadhall lena aglúitinin chomhlántach sa phlasma, greamaíonn na cealla dearga le chéile. I ndaoine, is é an córas ABO is mó atá ar eolas. Baineann gach duine le ceann amháin de na grúpaí A, B, AB, nó O, agus braitheann a rangú ar antaiginí A is/nó antaiginí B a bheith nó gan a bheith ar chillscannáin na gceall dearg. Nuair a bhíonn antaigin A as láthair ar na cealla dearga, bíonn antasubstaintí nádúrtha frith-A sa phlasma, agus mar an gcéanna maidir le hantaigin B. Roimh aistriú fola, is gá fuil an deontóra is an fhaighteora a chrosoiriúnú. Muna bhfuil siad oiriúnaithe, cuingreoidh antasubstaintí an fhaighteora le hantaiginí an deontora, téachtfaidh na heiritricítí coimhthíocha, agus is féidir go mbeidh sé seo marfach. Córais eile is ea córas Rh (Rhesus) agus córas MNS. 

## Tagairtí
Tioraimín

Is éard is **tioraimín** ann ná comhdhúil a fhaightear ón aimíonaigéad tíoraisín, i láthair i mbianna cosúil le cáiseanna is fíonta. Tá einsím i gconair an díleá, monaimín ocsaídeáis (MOA), a chabhraíonn lena dhíghrádú is a dhíleá. Má bhíonn laghdú san MOA, rud a tharlaíonn le húsáid drugaí áirithe frithdhúlagráin, carnann an tíoraimín sa cholainn agus ardaíonn sé seo an brú fola. Uaireanta ciapann méigrim duine le farasbarr tíoraimín.

## Tagairtí
Tíortha i mbéal forbartha

alt=|mion|399x399px|Na tíortha i mbéal forbartha (dearg agus oráiste), geilleagar idirlinne (gorm) agus tíortha fhorbartha (liathchorcra)
Is stáit cheannasacha iad **tíorthaí i mbéal forbartha** le bonn tionsclaíoch nach bhfuil chomh forbartha céanna agus Innéacs Forbartha Daonna (HDI) níos ísle i gcoibhneas le tíortha eile.

Tá a lán fadhbanna le sárú ag na tíortha beagfhorbartha. Tá bochtanas mar thréith iontu chomh maith le cothú, sláinte is litearthacht ar chaighdeáin ísle, agus tionscal, iompar is cumarsáid neamhfhorbartha. 

Is tíortha ilghnéitheach iad, agus tá riachtanais éagsúla acuː
* **Tráchtearraí**. Tá tíortha ina measc a tháirgeann ola, nó tráchtearraí eile, a bhfuil meánioncam ard acu uaireanta, ach b'fhéidir, gan tionscaIl agus tráchtáil, ag easpórtáil earraí talmhaíochta is mianraí. Tráchtearra is mó a onnmhairíonn siad. Mar shampla, an Araib Shádach.
* **Geilleagar idirlinne**. Tá tíortha ina bhfuil an earnáil thionsclaíoch ag fás is ag forbairt go tapa, ag teacht chun leibhéal na dtíortha forbartha nó á sárú.  Mar shampla, Vítneam.
* **Bochtanas**.  Tá na tíortha is maille san Afraic fíorbhocht fós, agus uaireanta buaileann gorta iad, ainriail pholaitiúil, is cogaíocht mharfach. Mar shampla, an Afganastáin.
* **Méadú ar [[Daonra|dhaonra]].**  Fás gan stad an daonra
* **Méadú san fhiachas náisiúnta**. Uaireanta tá fiacha ag cur laincisí ar thíortha an tríú domhan. Mar shampla, An Airgintín.
clé|mion|síorfhás an daonra sna tíortha bheagfhorbartha

### Beart a d’fhéadfadh rialtais na dtíortha beagfhorbartha a dhéanamh chun fadhbanna a réiteachː
* Cobhsaíocht pholaitíochta
* Leasú struchtúrach
* Infheistíocht a mhealladh
* Oideachas.

## Gníomhaireacht chabhrach
* Is é an Ciste Eorpach Forbraíochta (CEF) príomhionstraim an Aontais Eorpaigh (AE) maidir le cúnamh forbraíochta a chur ar fáil do na tíortha san Afraic, sa Mhuir Chairib agus san Aigéan Ciúin (ACC) agus do thíortha agus do chríocha thar lear faoi Chomhaontú Cotonou. Tugtar tús áite do na tíortha is mó gátar, go háirithe na tíortha beagfhorbartha, tíortha ísealioncaim agus tíortha a bhfuil géarchéim iontu, tíortha iar-ghéarchéime, cásanna leochaileacha agus soghonta sa phróiseas leithdháilte acmhainní.
* An Banc Eorpach Infheistíochta 

## Tagairtí
Tíortha nua-thionsclaithe

Tíortha nach raibh rófhorbartha ach atá ag éirí tionsclaíoch le glúin nó mar sin, agus táirgeadh an-mhór tionsclaíoch is easpórtáil fhiúntach acu dá réir. Sa ghrúpa seo tá tíogair na hÁise—Hong Cong, Singeapór, an Chóiré Theas, an Téaváin—agus tíortha cosúil leis an tSín, an India, an Mhalaeisia is an Téalainn san Áise, agus an Bhrasaíl is Meicsiceo i Meiriceá Laidineach. Tá na tíortha seo freagrach as codán den trádáil dhomhanda atá ag méadú go mór anois, earraí ardteicníochta san áireamh, agus níl breith orthu mar iomaitheoirí trádála le tíortha seantionsclaíocha an OECD.

## Tagairtí
Tíotánaitéar

Mamach planditeach réasúnta mór. Fuarthas iontaisithe ón tréimhse Threasach luath suas le 65 milliún ó shin i Meiriceá Thuaidh is oirthear na hÁise é. Suas le 2.8 m ar airde ag a ghuaillí. Go minic le hadharca ina bpéirí. 

## Tagairtí
Tíreastóir

Feiste leathsheoltóra is ea an **tíreastóir** a fheidhmíonn mar lasc leictreach. Tugtar *coigeartóir sileacanrialaithe* air freisin. Ceapaire pnpn d'ábhar leathsheoltach atá ann. Tosaítear rith srutha le comhartha, agus éiríonn an sruth neamhspleách ar an gcomhartha. Ní stopann an sruth ach amháin nuair a chúl-laobhtar an tíreastóir. Is tíreastóir ar leith an triac, ina leanann an sruth trasna tar éis a thosaithe go dtiteann an voltas trasna go dtí nialas. De réir a chéile tá tíreastóirí á gcur in ionad feadán leictreonach lán le gás don fheidhm seo. 

## Tagairtí
Tiripín

mion
Ainmhí a fhaightear in uisce úr nó goirt, nó ar tír. Tugtar *[[turtar]] [[loch]]áin* air freisin. 

Go minic, a chosa deiridh borrtha chun cabhrú leis snámh. Itheann sé saghsanna ainmhithe beaga is é óg, plandaí is é fásta.  

## Tagairtí

Catagóir:Reiptílí
Tíreatrón

Feadán leictreonach lán le gás (gal mearcair nó gás támh de ghnáth) faoi bhrú íseal. Úsáidtear i gcomhair lasctha é, agus mar choigeartóir rialaithe i bhfeidhmeanna cosúil le táthú. Tíreastóirí á gcur ina ionad de réir a chéile.

## Tagairtí
Tirimghlanadh

Glanadh teicstílí le tuaslagóirí orgánacha in ionad uisce. Greamaítear salachar soladach le fabraicí le hola nó smearadh, agus baintear chun siúil iad seo ag na glantaigh nuair a ghlantar le huisce iad. I dtirimghlanadh, tuaslagann an tuaslagóir an ola/smearadh, agus titeann an salachar chun siúil go héasca.

## Tagairtí
Tiziano Vecellio

Péintéir Veinéiseach, a rugadh i bPieve di Cadore na hIodáile ab ea **Tiziano Vecelli** nó **Tiziano Vecellio** (c 1490 – 27 Lúnasa 1576). **Titian** a thugtar air níos minice inniu; *da Cadore* a thugtaí air de ghnáth lena bheo. An péintéir is cáiliúla sa 16ú céad ba ea é, b'fhéidir.mion|''Baccanale degli Andrii'', i músaem El Prado|clé

Phéinteáil sé 3 shaothar cháiliúla ar ábhair mhiotaseolaíocha do Dhiúc Ferrara: *Festa della amorini* (Féile na Leannán, c 1515-1518), *Baccanale degli Andrii* (Féasta na nDéithe, c 1518), agus *Bacco e Arianna* (Bacas is Airianna, c 1523). 

I measc a shaothar cáiliúil níos déanaí, tá 

* *Eoin Baiste*, sa bhliain 1540.
* *Ecce Homo* (Féach ar an Duine, 1543), agus 

* *Incorazione di spine* (Corónú na Spíon, c 1570).

## Féach freisin

* An Renaissance

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1490
Catagóir:Básanna i 1576
Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Tiúba

Gléas ceoil, déanta as feadán práis atá lúbtha go héilipseach, de ghnáth le 3 chomhla, béalóg atá suite go ceartingearach le ceann amháin an fheadáin is clog leathan, dírithe in airde ag an gceann eile. An gléas is mó, agus is lú airde, de na gléasanna práis. Tháinig sé i ndiaidh na hoificléide mar dhorduirlis i roinn práis na ceolfhoirne i lár an 19ú céad. Déantar é i 3-4 mhéid, agus tugtar ainmneacha eile ar chuid acu.

## Tagairtí
Tiúbar

Orgán faoin talamh i bplanda a stórálann bia don fhás sa chéad séasúr eile. Tá tiúbair gais ann ar féidir a aithint as a mbachlóga nó a súile. I gcás na dtiúbair fréimhe, ní iompraíonn siad aon bhachlóg. 

## Tagairtí
Tiúchan (ceimic)

Sa cheimic, an líon adamh, móilíní nó ian d'ábhar atá i láthair i dtoirt áirithe de thuaslagán nó fuaidreán, is cuma an staid ghásach, leachtach nó sholadach atá i gceist. De ghnáth tomhaistear é i móil in aghaidh an líotair, nó in aghaidh an mhéadair chiúbaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic
Tiúilip

Bleib is ea tiúilip, atá dúchasach don Eoraip is an Áise, réigiúin na steipeanna go háirithe mar a mbíonn an geimhreadh fuar is an samhradh te tirim. 
clé|mion|tiúilipí in Hillegom, Bollenstreek san Ísiltír

## Tréithe
Fásann na gais díreach suas. 

Na duilleoga caol nó ubhchruthach, uaireanta corrach. 

Na bláthanna aonarach nó i ngrúpa de 2-6 cinn, i raon cruthanna is dathanna ach de ghnáth mór feiceálach, le 6 theascán iombhlátha cruinn nó biorach. 

## Tionscal
Saothraítear mar mhaisiúchán leis na céadta bliain í, agus tá tionscal mór idirnáisiúnta bunaithe san Ollainn ar na mílte saothróg tiúilipí.  I dtithe gloine a fhástar mórchuid bhláthanna ard-ráchairte, agus tiúilipí go háirithe.

## Féach freisin

* Tionscal na mbláthanna

## Naisc sheachtracha
Ba í an tiúilip ba chúis leis an gcéad ollchliseadh stocmhargaidh i stair na cruinne –  féach ar an scannán *[[:en:Tulip_Fever|Tulip Fever]]* (2017) de chuid Harvey Weinstein, a scannán deireanach.

## Tagairtí

Catagóir:Bláthanna
Tócaifearóil

Grúpa beag comhdhúl le hairíonna frithocsaídeacha. Is é alfathócaifearól (vitimín E) an ceann is gníomhaí, a choscann camhrú in olaí atá lán de pholaigéid shailleacha neamhsháithithe. Dáilte go forleathan i mbianna, ach le tiúchan an-ard in olaí plandúla. Na feidhmeanna céanna aige sa cholainn, ag caomhnú iomláine scannán ina bhfuil cuid mhaith polaigéad sailleach neamhsháithithe. Is annamh uireasa vitimín E i ndaoine.

## Tagairtí
Tócamac

Is éard is **tócamac** (nó **tokamak**) ann ná meaisín a úsáidtear i dtaighde ar chomhleá núicléach. Déanann córas héiliciúil réimsí maighnéadacha plasma de cháithníní luchtaithe imoibríocha a choinneáil i seomra cuasach i bhfoirm taoschnó fáinne. Téitear ansin é le sruth leictreach tríd agus réimsí ardmhinicíochta is léis ian go dtí teocht os cionn 100 milliún °C.

## Sanasaíocht
Is traslitrithe ar an bhfocal Rúisise **' iad ''tokamak'' (an litriú a úsáidtear i mBéarla agus go leor teangacha eile) agus ''tócamac''. Is acrainm sa Rúisis é **', ó:
: 
: 
: “seomra toróideach le cornaí maighnéadacha”;
nó b'fhéidir:
: 
: 
: “seomra toróideach le réimse maighnéadach aiseach”.

## Tagairtí
Tochas

Mothú greannaitheach sa chraiceann is ea an **tochas**, an-anróiteach uaireanta. Is féidir go dtarlóidh sé ag ionad amháin de bharr greannaitheora áitiúla nó galar craicinn (cosúil le míolta, galar an tochais, deirmitíteas, soiriáis). Is féidir go mbeidh sé ina shiomptóm ar bhun-neamhord, cosúil le liomfóma nó buíochán. Uaireanta tarlaíonn sé de bharr sícinéaróise. 

## Tagairtí

Catagóir:Craiceann
Catagóir:Galair
Tochtán

Fuaim chuasach ghairme le linn riospráide is casachta. Tarlaíonn sé i gcás páistí mar thoradh ar at is cúngú théada an ghutha de bharr ionfhabhtaithe le víreas éigin. Is féidir go dtarlóidh sé i ndiaidh slaghdáin. Más dian é, is féidir go mbeidh an riospráid i gcontúirt.

## Tagairtí

Catagóir:Casacht
Tocsacáiriáis

Is éard is **tocsacáiriáis** ann ná ionfhabhtú daonna ag *Toxocara canis*, cruinnphéist a iompraíonn madraí. Faightear an t-ionfhabhtú trí shalachar atá truaillithe le huibheacha na cruinnphéiste a ithe. Imircíonn na larbhaí ar fud na colainne agus cuireann tús le galar in orgáin éagsúla, go sonrach sa tsúil, is daille mar thoradh air.

## Tagairtí
Tocsain

Nimh a tháirgeann miocrorgánaigh, agus a chuireann tús le galair nó neamhoird áirithe. Tá tocsain ispíneach ón mbaictéar Clostridium botulinum i measc na dtocsainí is cumasaí marfaí atá ar eolas. Cuireann tocsainí ó Salmonella typhi tús le fíabhras tíofóideach. Tocsainí ó Pasteurella pestis is cúis leis an bplá bhúbónach. Cuireann tocsainí ó Shigella dysenteriae tús le dinnireacht. Is féidir le plandaí is ainmhithe áirithe tocsainí a thál freisin. 

## Tagairtí
Tocsaineolaíocht

Staidéar ar dhrochiarmhairtí ceimiceán ar chórais bheo. Cuidíonn an eolaíocht seo leis an bpriacal a bhainfeadh le ceimiceán nó druga a thuiscint. Bhunaigh an ceimicí Francach Mathieu Orfila (1789-1853) an eolaíocht nua-aoiseach seo sa 19ú céad.

## Tagairtí
Tocsaplasmóis

Galar a mbíonn prótasón ar leith, Toxoplasma gondi, taobh thiar de, a fhaigheann daoine ó fheoil ionfhabhtaithe nó trí thadhall le faecas truaillithe cait. Go minic bíonn sí neamhurchóideach, ach má bhíonn córas imdhíonach duine lagaithe, mar a tharlaíonn i SEIF, féadfaidh sí a bheith an-trom. Aistrítear an t-ionfhabhtú don fhéatas le linn toirchis, agus leanann breith anabaí nó tocsaplasmóis ó bhroinn, le daille is dochar intinne sa leanbh.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Tog

Aonad a úsáidtear chun tomhas a dhéanamh ar theasdíonadh, nó bogtheas, fabraicí leapa. De réir mar a mhéadaíonn an luach toga is fearr a oibríonn na héadaí leapa chun an duine a choinneáil te.

## Tagairtí
Toilleadh teasa

An oiread teasa is gá chun ardú teochta 1 K nó 1&nbsp;°C a dhéanamh i réad ar leith. Is tomhas é (i J K-1) ar chumas an réada éirí te trí theas a ionsú. Is é saintoilleadh teasa ábhair ar leith, toilleadh teasa cileagraim den ábhar sin, a thomhaistear i J K-1 kg-1. Is é saintoilleadh teasa an uisce 4,180 J K-1 kg-1.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Toilleas

Tomhas ar chumas córais lucht leictreach a stóráil. Úsáidtear an tsiombail C chuige, agus aonaid farad (F). I dtoilleoir ar ceapaire é, déanta as dhá phláta chomhthreomhara miotail is ciseal ábhair inslithe, aer, páipéar, míoca nó ábhar ceirmeach eatarthu, is é toilleas an toilleora seo an méid luchta a stóráiltear ar cheann de na plátaí (i gcúlóim, Q), roinnte ar an difríocht poitéinsil idir na plátaí (i voltaí, V)—is é sin, C = Q/V. I gciorcaid leictreonacha phraiticiúla, is i micreafaraid (μF nó 10-6 F) nó fiú piceafaraid (pF nó 10-12 F) a bhíonn na toillis. 

## Tagairtí

Catagóir:Leictreonaic
Toinníteas

Is é is **toinníteas** ann ná athlasadh an scannáin a chlúdaíonn dromchla inmheánach mhogall na súile is dromchla tosaigh na súile (tonn na súile). Is féidir go dtarlóidh sé mar thoradh ar ionfhabhtú ag earra coimhthíoch nó ceimiceáin. Mothaíonn duine greannú is greamaitheacht sna súile, agus sileann siad. Éiríonn gealacáin na súl dearg ruaimneach. 

## Tagairtí

Catagóir:Galair na Súl
Tointeálaí spáis

mion|''Columbia'', ''Challenger'', ''Discovery'', ''Atlantis'', agus ''Endeavour''.
Feithicil lainseála inathúsáidte is ea tointeálaí spáis, le foireann ar bord de ghnáth. Lainseáil NASA an chéad cheann i 1981, agus lainseáil an tAontas Sóivéadach ceann i 1988. 

Iompraíonn tointeálaí spáis na Stát Aontaithe suas le seachtar foirne is timpeall 25 tonna pá-lasta, agus is féidir leis eitilt ar feadh coicíse. Soitheach ardaithe deilte-eiteach atá ann, le príomhinneall, umar seachtrach breosla atá inchaite thar bord, agus dhá roicéad threisithe cúnta le breosla soladach. 
clé|mion|próifíl
Tháinig deireach leis an clá NASA sa bhliain 20111. Lainseáladh iad an iliomad uair chun satailítí a lainseáil is a dheisiú, turgnaimh a dhéanamh, Spacelab a iompar, agus spásárthaigh a fháil ar ais óna bhfithisí. 
mion|Discovery 2009

## Stair
Bhí 5 fheithicil sa chabhlach ó NASA: Columbia, Challenger, Discovery, Atlantis agus Endeavour.
* Columbia.  Lainseáladh Columbia den chéad uair i 1981). Cailleadh foireann iomlán eile nuair a theip ar aisfhilleadh Columbia i 2003.
* Challenger (1983). Ar an 25ú lainseáil cailleadh an fhoireann iomlán nuair a phléasc Challenger i 1986.
* Discovery (1984). Sa bhliain 1988, cuireadh an clár NASA i bhfeidhm arís le lainseáil Discovery eile.
* Atlantis (1985). 
* Endeavour. Cuireadh an tointeálaí Endeavour sa tseirbhís i 1992. 
clé|mion|Challenger
Nuair a theip ar aisfhilleadh Columbia i 2003, níor lainseáladh tointeálaí arís go dtí 2005. Bhí nasc ag Discovery leis an Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta chun go ndéanfadh spásaire siúlóid spáis ar feadh 6 uair leis an sciath teasa faoi bhun an tointeálaí a dheisiú. 

Tháinig deireadh le clár NASA an dtointeálaithe spáis i 2011 nuair a chríochnaigh an 135ú misean le filleadh Atlantis ón Stáisiún Spáis. 

## Tointeálaí spáis agus an Eoraip
Cuireadh clár an ESA ar ceal gan aon lainseáil.

## Tagairtí
Toipeolaíocht

Réimse den mhatamaitic a phléann le cruthanna is spásanna agus a n-airíonna. Mar shampla, déantar staidéar ar na céimeanna is gá chun cruth amháin a athrú i gcruth eile, agus uaidh sin déantar an dá chruth sin a shainiú is a idirdhealú. Is léarscáil thoipeolaíoch í an ghnáthléarscáil d'Iarnród Faoi Thalamh Londan, a léiríonn na línte go léir idir na stáisiúin ach nach bhfuil de réir scála. Tagann teoiric na snaidhmeanna isteach san ábhar seo, agus is mór an chabhair í d'fhisiceoirí is bitheolaithe móilíneacha, ag iarraidh cruth, leagan amach is feidhmiú móilíní de shaghas na bpróitéiní, na n-einsímí, DNA, is na ngéinte ar na crómasóim a thuiscint. Tháinig an t-ábhar go mór chun cinn sa 20ú céad chun na feidhmeanna a d'fhéadfadh a shainmhíniú ar spás ar leith a chinntiú, agus spásanna eile a aimsiú a chuimseodh an chéad spás. Baintear feidhm aisti i matamaitic fheidhmeach chun airíonna bunúsacha damhna is córais dhinimiciúla a mhíniú. Luaitear an focal céanna chun cur síos ar chruth tírdhreacha.

## Tagairtí
Toipeolaíocht líonra

Eagar chun ríomhairí a nascadh i líonra ceantair áitiúil nó leathain is ea **toipeolaíocht líonra**. Is iad seo na toipeolaíochtaí caighdeánacha: bus, mogall, fáinne is réalta.

## Tagairtí
Tóipí

Damhantalóp Afracach le haghaidh fhada. A adharca i bhfoirm líre agus fáinní claiseacha mórthimpeall orthu, paistí móra dubha ar a fhionnadh donnrua. Áitríonn sé talamh féaraigh. An t-ainmhí crúbach is tapa, ag rith os cionn 70 km u-1.

## Tagairtí
Toircheas eachtópach

Is é ionphlandú an ubháin thoirchithe taobh amuigh den bhroinn an **toircheas eachtópach**. 

Sa bhfeadán útarach is minice a tharlaíonn ionphlandú mínormálta. An príomhfhachtóir a chlaonann chun a leithéid roimh ré is ea galar peilbheach ionfhabhtaithe Clamydia trachomatis. 

Féadfaidh dhá thoradh a bheith air: go bhfaighidh an suth bás go luath is go n-asúifear é, nó go mbrisfidh an toircheas isteach i gcuas an bhoilg, rud a bhíonn ina éigeandáil máinliachta, le pianta géara is rith fola sa bhfaighin, agus is gá obráid phráinneach chun an toircheas a bhaint amach. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Toircheas
Catagóir:Breith
Catagóir:Sláinte na mban
Catagóir:Córas atáirgthe na mban
Toirchiú

mion|deas|Speirm agus ubhán i mbun leáigh
Teacht le chéile dhá ghaiméit chun siogóit a chruthú is ea **toirchiú**, mar a tharlaíonn le linn atáirgthe ghnéasaigh. Tugtar **coimpeart** ar an bpróiseas chomh maith. 

De ghnáth bíonn an ghaiméit fhireann (an speirm) is an ghaiméit bhaineann (an t-ubhán) araon haplóideach (is é sin, foireann amháin crómasóm acu).  

Sa toirchiú, comhtháthaíonn an dá núicléas cille haplóideacha chun núicléas amháin a dhéanamh le foireann iomlán dé-chrómasóm, agus mar sin siogóit dhioplóideach a tháirgeadh a fhásfaidh ina indibhid nua.  

Tarlaíonn an próiseas seo taobh amuigh de chuid de na hainmhithe uisciúla, cosúil leis na heicinideirmeacha, mar a bhfuasclaítear na speirmeacha is na hubháin amach san uisce.  

Maidir leis na horgánaigh tíre, na veirteabraigh arda ina measc, bíonn an toirchiú inmheánach agus tarlaíonn teacht le chéile na ngaiméití taobh istigh den bhaineannach.

## Féach freisin

* Toircheas 

## Tagairtí

Catagóir:Torthúlacht
Catagóir:Toircheas
Toirpéad

Lón cogaidh i gcogaíocht mhuirí. Diúracán treoraithe faoin bhfarraige, le mótar chun é a thiomáint tríd an uisce agus lucht pléascach is maidhmitheoir a lasctar nuair a imbhuaileann sé leis an targaid. Táirgeadh an chéad cheann praiticiúil i lár an 19ú céad. I gcogaíocht an lae inniu is arm frithfho-mhuireán den chuid is mó an toirpéad, feistithe le ceann le braiteoir sonóra ann chun na fuaimeanna faoin bhfarraige a bhrath, a aithint agus a rian a leanúint, le córais ríomhaire chun é a threorú i dtreo foinse na fuaime sin. 

## Tagairtí
Tóireadóir géine

Blúire de DNA aon duail nó RNA lipéadaithe le raidiseatóp nó ruaim fhluaraiseach. Is féidir leis an mblúire seo blúirí de DNA nó RNA a iompraíonn tacar comhlántach a aimsiú is a hibridiú. Sa chás go bhfuil mí-ord dúchasach i gclann, is féidir iompróirí na géine freagraí a bhrath leis an modh seo. 

## Tagairtí
Toirneadóir

Gléas ceoil bunúsach, déanta as lann adhmaid, go minic le faobhair chíoracha is snoite go greanta. Ceanglaítear í le fad téide agus rothlaítear san aer í. Ar eolas ag na Gréagaigh ársa, agus faightear fós í i gcuid mhaith tíortha. 

## Tagairtí
Toirsiún

Cur i bhfeidhm fórsa chasta ar ábhar. De thoradh fórsaí toirsiúnacha, tarlaíonn straidhn fhiartha. I luascadán toirsiúin, bíonn diosca réada ar crochadh go cothrománach le sreang atá ceangailte dá lárphointe, ionas go gcasann an diosca de bheagán i dtreo amháin, ansin ar ais sa treo eile, agus mar sin de. I meá toirsiúin, tomhaistear fórsaí tríd an oiread casta a bhrath. 

## Tagairtí
Ózón ar leibhéal na talún

mion
Déantar monatóireacht leanúnach ar **Ózón ar leibhéal na talún** (*Béarla*: Ground Level Ozone nó GLO); breathnaítear ar an iomarca ózóin a bhailíonn ar dhromchla an Domhain agus a thagann de bharr truailleáin mar ózón “dona”, mar go bhféadfadh sé a bheith díobhálach do dhaoine agus d’ainmhithe.

Go hiondúil bheadh leibhéil ózóin de thart ar 20 – 45 ppb ag ‘láthair glan’, cé go bhfuil leibhéil ar an taobh eile ar fad de d’os cionn 300ppb le fáil, mar shampla i gCathair Mheicsiceo, uaireanta. 

### Tomhais ózóin
Is in aonaid micreagraim de réir an mhéadair chiúbaí (µg/m3) a dhéantar tuairisciú air go minic, le measúchán garbh de dhúbailt shimplí ar an luach ppb. Rialaíonn reachtaíocht leibhéil inghlactha ózóin san Eoraip, go háirithe Treoir 2008/50/CE a deir nár chóir de mheán uasmhéid laethúil 8 n-uaire dul thar 120µg/m3 le linn 25 lá i mbliain féilire thar 3 bliana.

Socraíonn an treoir freisin na leibhéil ag ar chóir saoránaigh a chur ar an eolas agus ar an airdeall, 180µg/m3 agus 240µg/m3 faoi seach,faoi chontúirtí ózóin talún. Ar deireadh socraíonn sé sprioc fadtéarmach go mbeadh uasmheán laethúil ag leibhéil ózóin talún  faoi 120µg/m3. 

Ós rud é nach mbeadh an chuid is mó den phobal eolach ar na luachanna sin, go hiondúil tuairiscítear stádas na cáilíochta aeir i dtéarmaí tuairisciúla ar nós maith, réasúnta, dona etc. Tugtar ‘Innéacs Cháilíocht Aeir’ ar seo agus déantar é a chinneadh ón bhfíor-leibhéal ózóin talún reatha.

### Toitcheo ózóin
Go minic bíonn an-chuid ózóin i dtoitcheo, go mór mór é sin a tháirgtear ag sceithphíopaí gluaisteán. Bíodh is gur maith an t-ábhar thuas sa strataisféar an t-ózón, ní maith é go híseal sa trópaisféar mar cuireann sé isteach ar dhaoine, a súile is a riospráid, agus goilleann sé go mór ar sheandaoine, daoine le plúchadh, is daoine atá ag déanamh aclaíochta.

## Féach freisin

* Ózón 

## Tagairtí

Catagóir:Ózón
Catagóir:Truailliú aeir
Catagóir:Atmaisféar an Domhain
Catagóir:Toitcheo
Córas Tholamaes

deas|250px|thumb|Córas Tholamaes
Córas na bpláinéad de réir Chláidias Tolamaes, córas Domhanlárnach, na pláinéid i bhfithisí ciorclacha timpeall ar an Domhan. Chun réiteach le hionaid bhraite na bpláinéad, ligeadh do gach pláinéad gluaiseacht i gciorcal beag (an t-eipichiogal) ar a sheal ar feadh ciorcail mhóir (an ciorcal iompair). Is féidir leis an gcóras seo ionaid na bpláinéad a réamhinis taobh istigh de 1° nó mar sin. Baineadh feidhm as go forleathan mar thuairisc chinnte ar an nGrianchóras gur chuir Copernicus deireadh leis i 1543. 

## Tagairtí
Tollaire arbhair

Leamhan beag neamhlonrach le saghas béil ar bharr soic fhada. Itheann na cruimheanna plandaí, arbhar Indiach go príomha, ag tochailt isteach sna gais, na duilleoga is na diasa. Lotnaid dhíobhálach arbhair Indiaigh ar fud an Domhain.

## Tagairtí
Tollánú candamach

Airí ar leith córais chandamaigh, ina mbíonn dóchúlacht áirithe go bhfuil cáithníní dá chuid taobh amuigh dá theorainneacha. Is é sin, is féidir leo treá trí bhaic a mbeifeá ag súil leis go dteorannódh siad iad dá mba bhaic chlasaiceacha iad. Tagann an t-airí seo ó nádúr tonnach is tonnfheidhmeanna na gcóras candamach. Léiríonn alfa-mheath, an leictreonmhicreascóp tollánach, agus comhchumar Josephson tollánú candamach.

## Tagairtí
Tolúéin

Is comhdhúil aramatach malartaithe é **tolúéin**, ar a dtugtar  **meitilbeinséin** freisin i gcóras AIGCF.

Is leacht gan dath, dothuaslagtha in uisce é agus an boladh a bhaineann le caolaitheoirí péinte. Is díorthach beinséine monamhalartaithe é, comhdhéanta de ghrúpa meitile (CH3) atá ceangailte le grúpa feinile. Mar sin, is é *meitilbeinséin* a ainm córasach AIGCF.

Úsáidtear tolúéin go príomha mar bhunábhar tionsclaíoch agus mar thuaslagóir. Mar an tuaslagóir i roinnt caolaitheoirí péinte, marcóirí buan, gliú teagmhála, agus cineálacha áirithe gliúnna, úsáidtear tolúéin uaireanta mar ionanálach áineasa agus d'fhéadfadh sé dochar néareolaíoch tromchúiseach a dhéanamh.

## Stair
D'aonraigh an ceimiceoir Polannach Filip Walter an chomhdhúil den chéad uair sa bhliain 1837, trí ola péine a dhriogadh agus ghlaoigh sé *rétinnaphte* air. Sa bhliain 1841, d'aonraigh an poitigéir Francach Henri Étienne Sainte-Claire Deville hidreacarbón ó Bhalsam de Tolú nó *Balsamum tolutanum* (eastóscán aramatach as an gcrann trópaiceach Colómach *Myroxylon balsamum*); d'aithin Deville go raibh sé cosúil le *rétinnaphte* Walter agus le beinséin; mar sin ghlaoigh sé *benzoène* ar an hidreacarbóin nua. Sa bhliain 1843, mhol Jöns Jacob Berzelius an t-ainm *toluin*. Sa bhliain 1850, d'aonraigh an poitigéir Francach Auguste Cahours ó dhriogáit adhmaid hidreacarbón a d'aithin sé a bheith cosúil le *benzoène* Deville agus a d'ainmnigh Cahours *toluène*.

## Tagairtí
Tor

deas|250px|thumb|Rosán
Planda adhmadach ilbhliantúil ar féidir é a idirdhealú ó chrann de bhrí go bhfuil sé níos lú agus go dtáirgeann géaga ag a bhun, nó gar dó. Le fírinne, níl an difríocht eatarthu chomh soiléir sin, agus is crainn bheaga cuid mhaith de na toim mhóra. Tá cuid mhaith tom atá an-bheag, adhmadach ag an mbun amháin, agus b'éasca dearmad a dhéanamh is iad a ionannú mar luibheanna, ach amháin nach meathann siad go leibhéal na talún sa gheimhreadh.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Moirfeolaíocht phlandaí
Toitcheo

Truailliú aeir de bharr foinsí éagsúla. Sa Bhreatain, mar shampla, roimh lár an 20ú céad tharla toitcheo nuair a d'fheidhmigh súiche is deatach ó mhonarchana is tithe mar núicléis comhdhlúthaithe, agus ní raibh na gáis thruaillithe, dé-ocsaíd sulfair (SO3) is aonocsaíd charbóin (CO), in ann éalú, mar shampla, mar gheall ar inbhéartú teochta. Tharla toitcheo go sonrach i 1952 a bhí freagrach as bás 4,000 duine ar a laghad i Londain amháin. Thug rialtas na Breataine an *Clean Air Act* (Acht um Aer Glan) 1956 isteach mar thoradh air sin.

## Tagairtí
Tomagrafaíocht

Íomháú nó déanamh íomhánna trasghearrthacha, den chuid is mó i leith na colainne daonna i gcúrsai míochaine. Ciallaíonn toma sa bhfocal ‘trasghearradh’ sa Ghréigis. Tá córais éagsúla ann chun tomagrafaíocht a chur i gcrích, mar atá íomháú le hultrafuaim, íomháú le hathshondas maighnéadach núicléach, tomagrafaíocht ríomhaithe atá bunaithe ar X-ghathanna (CT X-ghathach), agus tomagrafaíocht le hastaíocht phosatrón. I ngach ceann, faightear íomhánna de shlisní trasghearrthacha de na fíocháin, rud a bhíonn fíorúsáideach i ndiagnóisiú an-chuid galar.

## Tagairtí
Tomagrafaíocht ríomhairithe X-ghathach

Tugtar *tomagrafaíocht ríomhchuidithe (CAT)* air freisin. Sa chóras íomháithe seo rothlaítear an feadán X-ghathach, agus an braiteoir trasna an trastomhais ón bhfeadán, mórthimpeall cholainn an othair. Déantar sraith tomhais X-ghathanna a ghlacann an braiteoir, stóráiltear iad sa ríomhaire, agus tógann an ríomhaire íomhá de shlisne nó trasghearradh tríd an gcolainn ó na tomhais sin. Gluaistear an t-othar tríd an meaisín de réir a chéile chun sraith íomhánna trasghearrthacha a dhéanamh de na fíocháin amhrasacha. Le feabhsuithe móra ó na 1970idí, is féidir íomhánna daite ardghéire a dhéanamh chun airíonna ar leith a thabhairt chun suntais, agus na cineálacha éagsúla fíochán a idirdhealú go soiléir. An-tábhachtach i bpleanáil radaiteiripe chun an gníomhú a fhócasú ar na réigiúin bheaga ailseacha is an dáileog a laghdú an oiread agus is féidir do na fíocháin shláintiúla.

## Tagairtí
Tomhasteoiric

Teoiric sa mheicnic chandamach ina bhfreagraíonn na hidirghníomhuithe do thrasfhoirmithe siméadrachta ar leith i leith cothromóidí bunúsacha na teoirice. Sa bhfisic núicléach is fisic na gcáithníní, tá gá le teoiricí candamthomhsaire ina bhfuil na hidirghníomhuithe idir na cáithníní fonúicléacha gaolmhar le caomhnú na n-airíonna siméadrachta ag gach pointe sa spás is an t-am. Is teoiricí candamthomhsaire iad leictridinimic chandamach, crómaidinimic chandamach, agus teoiric Glashow-Weinberg-Salam. Sa leictridinimic chandamach, freagraíonn an coinníoll go mbeidh imchoimeád an luchta leictrigh ag gach pointe sa spás is an t-am don idirghníomh a bhraitear idir fótóin is cáithníní luchtaithe.

## Tagairtí
Ray Tomlinson

Innealtóir ríomhaire, ceapadóir an ríomhphoist, a rugadh i Vale Mills, Nua-Eabhrac, sa bhliain 1941 ab ea **Ray Tomlinson**. Rinne sé obair do Roinn Cosanta na Stát Aontaithe ar líonra ríomhaire ghníomhaireacht na scéimeanna ardtaighde (ARPANET), réamhtheachtaire don Idirlíon. I 1971 cheap sé bealach chun teachtaireacht a sheoladh ó úsáideoir ar ríomhaire amháin chuig úsáideoir ar ríomhaire i gcéin. Roghnaigh sé an tsiombail @ chun ainm an úsáideora a scaradh ó ainm an ríomhaire a bheadh ag fáil na teachtaireachta.

D'fhás Tomlinson aníos i Vale Mills, Nua-Eabhrac. Rinne sé staidéar insan Rensselaer Polytechnic Institute in Troy, New York, áit ar bhain sé céim B.S. amach i 1963 agus ansin sa Massachusetts Intstitute of Technology. Bhronn MIT céim M.S. air sa bhliain 1965.

Fuair sé bás ar an 5 Márta 2016.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Básanna in 2016
Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Sin-Itiro Tomonaga

Fisiceoir a rugadh in Kyoto na Seapáine ab ea **Sin-Itiro Tomonaga** (1906-1979). Roinn sé Duais Nobel na Fisice le Richard Feynman is Julian Schwinger i 1965 ar a saothar ar leictridinimic chandamach, atá an-tábhachtach i bhfisic na mbuncháithníní.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1979
Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Fisiceoirí Seapánacha
Tondath

Cáilíocht fuaime maidir le guth nó gléas ceoil, a bhraitheann ar shuntasacht na n-armónach uachtarach sa nóta a tháirgtear. Mar shampla, i bhfliúit nó feadóg stáin is lag iad na harmónaigh uachtaracha i gcomparáid leis an veidhlín nó an trumpa, a mbíonn tondath i bhfad níos beo acu. Éiríonn cling-cleaing cloig ón líon is ó airde na n-armónach uachtarach nach mbíonn comhchordach leis an bhfréamhnóta. 

## Tagairtí
Tonn sheismeach

Tonn turrainge a fhorleathann tríd an Domhan de bharr crith talún. Rangaítear na tonnta seo i 4 rang. Bíonn minicíochtaí arda ag P-thonnta (comhbhrúite) is S-thonnta (trasnacha) agus tarchuirtear iad araon tríd an Domhan, ach ní féidir leis na S-thonnta taisteal trí chriosanna sreabhánacha. Is tonnta trasnacha iad L-thonnta freisin, ach le minicíochtaí isle, coimeádta i gciseal uachtarach de screamh an Domhain. Tarlaíonn tonnta Rayleigh gar don eipealár, agus is iad a bhíonn freagrach as gluaisne rollach dhromchla an Domhain le linn crith talún.

## Tagairtí
Tonn taoide

[mion|deas|Tar éis súnámaí na bliana 2005 in Aceh na h[An Indinéis|Indinéise]]
Is éard is **tonn taoide** ann ná muirbhrúcht nó súnámaí, tonn sa bhfarraige le tréimhse fhada a tharlaíonn de bharr gluaiseachtaí móra an ghrinnill de thoradh crith talún, brúchtadh pléascach bolcáin, nó maidhm talún faoin bhfarraige. 

Is féidir le súnáimí taisteal sa bhfarraige oscailte suas le 800 km u-1 agus cladaí a bhualadh le fórsa millteach, arís is arís eile le gach buaic toinne. Is féidir go mbeidh buaic 30 m ag a leithéid. Rinneadh léirscrios agus cailleadh na mílte daoine i dteagmhais mar seo thar na blianta timpeall an Aigéin Chiúin. 

Tharla a leithéid san Aigéan Indiach i 2004 nuair a tharla crith talún timpeall 9 ar scála Richter (níos fuinniúla ná aon chrith talún sa réigiún le 40 bliain nó mar sin) agus a airmheán ar an taobh thiar thuaidh d'oileán Sumatra na hIndinéise. Ghluais an crith an grinneall roinnt méadar agus dhíláithrigh na céadta ciliméadar ciúbach uisce. Leath an súnámaí amach i ngach treo san Aigéan Indiach agus bhuail cladaí ar thaobh na hÁise gan rabhadh, ag réabadh na gcóstaí i Maenmar (Burma), an Téalainn, an Mhalaeisia, Oileáin Mhaildíve, is na hOileáin Shéiseileacha. Rinne sé an rud céanna le cósta thoir na hIndia, Srí Lanca, an Bhanglaidéis agus cóstaí na Somáile, na Céinia is na Tansáine in oirthear na hAfraice. Cailleadh na céadta bailte is sráidbhailte, agus níos mó ná 300,000 duine, meastar. 

Tharla súnámaí millteach ar chósta thiar thuaidh na Seapáine i 2011 a rinne scrios ar limistéar ollmhór agus a chuir tús le tubaiste núicléach Fukushima.

## Tagairtí

Catagóir:Aimsir
Catagóir:Tuile
Tonn tosaigh

I meicnic shreabhánach, an suaitheadh tonnach a éiríonn ó imeall tosaigh réada atá ag gluaiseacht trí shreabhán, agus go príomha, an tonn dromchla V-chruthach a bhaineann le bád ag gluaiseacht tríd an uisce. An díláithriú uisce ag an réad gluaiste is bun leis an tonn seo.

## Tagairtí
Tonn turrainge

Is é rud is **tonn turrainge** ann ná brúthonn ardaimplitiúide ag gluaiseacht, le hathrú tobann dlúis, teochta is brú trasna na toinne. Suaitheadh foréigneach nó gluaisne fhorthonnach a chuireann tús léi. Táirgeann sí pléascadh brúthonn turrainge san aer mórthimpeall. Is tonn turrainge blaosc tintrí, agus téamh tobann an aeir ag an tintreach is bun léi. Má tharlaíonn imbhualadh an-trom ar sholad, tarlóidh strustonn turrainge sa solad. De ghnáth, freagairt neamhlíneach a bhíonn sa mheán mar a mbíonn an tonn turrainge.

## Tagairtí
Tonnchosc

Is bac saorga ar ghníomhaíocht na dtonnta sa bhfarraige é **tonnchosc**. Tógtar é chun na tonnta atá ag teacht isteach a bhacadh agus dídean a sholáthar i gcomhair áiseanna calafoirt nó caitheamh aimsire mara. Laghdaíonn tonnchosc fuinneamh na dtonnta agus athraíonn a dtreo forleata ar an taobh faoi dhídean. Mar sin, athraíonn sé imshruthú nádúrtha an ghainimh is an dríodair eile cois cladaigh, ionas go líontar an cuan is na cainéil loingseoireachta le glár go minic, malairt an toraidh a raibh súil leis. 

## Tagairtí
Thomas Tompion

Déantóir clog a saolaíodh i Northill, Bedfordshire Shasana ab ea **Thomas Tompion** (c 1639–1713). Rinne sé uaireadóirí, cloig boird is cloig fhadchásacha a d'fheabhsaigh maoirseoireacht an ama go mór. Glactar leis mar an déantóir clog is fearr dá raibh riamh i Sasana. D'fhoghlaim George Graham, an t-aon déantóir clog Sasanach inchurtha leis, a cheird ô Tompion.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1639
Catagóir:Básanna i 1713
Catagóir:Déantóirí clog
Ton

Sa cheol, an idirchéim, cothrom le dhá leath-thon, idir an chéad dá nóta ar scála diatonach, mar shampla, nó dó is ré i sólfá tonach. Úsáidtear an focal le ciall eile chun cur síos ar thondath nó speictream sainiúil gutha nó gléas ceoil. 

## Tagairtí
Tonnfheidhm

I meicnic chandamach, feidhm a chuimsíonn gach staid is féidir tarlú do chóras candamach, mar shampla na leictreoin in adamh. Bíonn cearnóg na feidhme gaolmhar le toradh na mbraistintí fisiciúla. Cuireann cothromóid cháiliúil Schrödinger síos ar a hathruithe maidir le ham is spás. 

## Tagairtí
Tonnta raidió

mionsamhail
Radaíocht leictreamaighnéadach le tonnfhaid níos mó ná timpeall 10 cm. Éiríonn siad ó shruthanna leictreacha ailtéarnacha in aeróga, agus taistealaíonn ar luas forleata an tsolais. Baintear feidhm as tonnta modhnaithe raidió i dteileachumarsáid.

## Tagairtí
Tonnteoiric

Is tonn an feiniméan nuair a fhorleathann fuinneamh trí bhíthin creathanna, mar a tharlaíonn le fuaim is tonnta raidió. I bhfisic chandamach, tairgtear go bhfuil airíonna toinne ag cáithníní fonúicléacha is airíonna cáithníní ag fótóin thonnacha. *An [[déacht toinne is cáithnín]]* a thugtar ar an bhfeiniméan seo, agus is léargas bunúsach í ar nádúr an damhna. Eiseamláir gharbh chomónta den fheiniméan seo is ea an chaoi ar leor dá lán feidhmeanna solas a láimhseáil mar cháithníní (optaic gheoiméadrach), ach gur gá a nádúr tonnach a chur san áireamh i gcás a lán eile dá airíonna (optaic fhisiciúil).

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Catagóir:Matamaitic
Tonú

Is éard is **tonú** ann ná próiseas ceimiceach chun grianghraf dubh is geal a athrú chuig dath eile. Samplaí is ea athrú an airgid mhiotalaigh san íomhá go dtí suilfíd airgid chun ton donnrua a dhéanamh, go dtí comhdhúile iarainn chun dath gorm a bhaint amach, agus comhdhúile copair chun dath deargdhonn a fháil. Is féidir raon leathan dathanna eile a fháil tríd an íomhá airgid a thuaradh is a athréaladh le cúplóirí dathanna.

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóireacht