open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cumhacht na taoide

[mion|Gléasra chumhacht na taoide i Rance, sa [An Fhrainc|Fhrainc]]
Is féidir **cumhacht na taoide**, nó ardú is titim thréimhsiúil na n-uiscí sa bhfarraige, a úsáid ar bhonn in-athnuaite chun fuinneamh a sholáthar.  Is tuirbíní iad seo a fheidhmíonn pé treo a ritheann an t-uisce tríothu.   

Meastar nach bhfuil cumhacht na taoide éifeachtúil ó thaobh costas de i láthair na huaire. Agus b'fhéidir go bhfuil drochthionchar ag na gineadóirí srutha taoide ar an gcomhshaol.    

[mion|[Giniúint leictreachais, an gléasra chumhacht na taoide is mó san Ísiltír, Scheldt]]mion|tairiseach taoide M2
## Teicneolaíocht
Tarraingíonn gineadóirí srutha taoide fuinneamh ó shruthanna uisce sa chaoi chéanna is a tharraingíonn tuirbíní gaoithe fuinneamh ó shruthanna aeir. Mar sin féin, is féidir leis an acmhainneacht a bhaineann le tuirbín taoide aonair chun cumhacht a ghiniúint a bheith níos mó ná an acmhainneacht a bhaineann le tuirbín fuinnimh gaoithe atá rátáilte ar an mbealach céanna. Ciallaíonn dlús níos airde an uisce i gcoibhneas leis an aer (tá dlús uisce thart ar 800 uair níos mó ná dlús an aeir) gur féidir le gineadóir amháin cumhacht shuntasach a sholáthar ar threoluas sreafa íseal taoide i gcomparáid le luas gaoithe comhchosúil.

## Stair
Ar 26 Samhain 1966, osclaíodh gléasra chumhacht na taoide, i Rance, sa Bhriotáin, an chéad gléasra riamh. Inniu fós tá cumas ar lánacmhainn táirgthe aige timpeall 240 MW. Ba é an ceann is mó ar domhan, go dtí 2011, nuair a osclaíodh gléasra chumhacht i Loch Sihwa sa Chóiré.

In áiteanna eile, i mBá Fundy in Albain Nua, agus inbhear an Loire sa Fhrainc, ardaíonn an taoide níos mó ná 20 m dhá uair sa lá. Tógadh damba nó baráiste trasna an inbhir. Insealbhaíodh tuirbíní i gcainéil sna baráistí chun leictreachas a ghiniúint ó shíor-rith na farraige isteach is amach trí na cainéil. 
## Straitéis in Éirinn ?
De réir dealraimh, bhí pleananna ag rialtas na Breataine gléasra chumhacht na taoide a insealbhú i gCuan na Gaillimhe roimh Chogadh na Saoirse.

Tá  cumas suntasach  d’acmhainní  fuinnimh  in-athnuaite  in  Éirinn  maidir  le  taoidí, muir agus bithfhuinneamh. Sonraítear na bearta lena gcomhlíonfaidh Éire a gealltanas Kyoto 2008-2012 sa Straitéis Náisiúnta um Athrú Aeráide 2007-2012.  Luaitear ansin ‘gurb í "an tslí is éifeachtúla chun laghdú ar an méid a chuireann Éire le hastuithe gáis cheaptha teasa as los cumhacht a ghiniúint ná leictreachas a ghiniúint as foinsí in-athnuaite."

Níl an teicneolaíocht ach á triail go fóill in Éirinn. Agus sa bhliain 2017, bhí an díchoimisiúnú curtha i gcrích ag na húdaráis i Loch Cuan agus An Spidéal.

## Féach freisin

* Gineadóir srutha taoide

## Tagairtí

Catagóir:Leictreachas
Catagóir:Taoidí
Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite
Tarchur dénártha sioncronach

Foirm tarchur sonraí i líonra ríomhairí le cianfheiste amháin nó níos mó ceangailte le mór-ríomhaire. Baineann an téarma le comhlacht IBM go príomha.

## Tagairtí

Catagóir:Bunachair shonraí
Catagóir:Líonraí ríomhaireachta
Tarpán

mion|Tarpán
Iasc mór, suas le 2.4 m ar fhad, sa ghéineas *Megalops* is ea an **tarpán**. Tá an dá speiceas ann: *Megalops atlanticus* atá fairsing san Atlantach, agus *Megalops cyprinoides* sna haigéin Ciúin agus Indiach. Luachmhar mar iasc spóirt. A bhéal claonta, a chorrán íochtarach fadaithe, eite bheag droma air is eite fhada ghathach dheiridh. Maireann na larbhaí in uiscí tanaí atá dlúth le cladach, agus riasca goirte.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Tarra

Táirge leachtach (tarra guail) a fhaightear nuair a théitear gual gan aer a bheith i láthair. Foinse an-chuid ábhar suntasach úsáideach don tionscal ceimice (beinséin, feanól, piridín is eile) ar féidir a eastóscadh le tuaslagóirí nó trí thuilleadh driogtha. Faightear tarra adhmaid mar an gcéad táirge as driogadh deighilteach adhmaid. Le tuilleadh driogtha, faightear créasóid is raon comhdhúl orgánach a bhraitheann ar an adhmad. Mar shampla, táirgeann adhmaid roisíneacha tuirpintín. Pic a bhíonn fágtha mar iarmhar.

## Tagairtí

Catagóir:Gual
Tarra guail

Seachtháirge so-ghalaithe téite guail, gan aer as láthair, chun cóc a dhéanamh. Leacht dubh slaodach, meascán coimpléascach comhdhúl orgánach. Má dhriogtar tarra guail a thuilleadh, táirgtear an-chuid ceimiceán atá ina mbunábhair do phléascáin, ruaimeanna is drugaí.

## Tagairtí
Tarchur sioncronach

Prótacal i gcomhair tarchur sonraí idir ríomhairí is ea **tarchur sioncronach**. Sa tarchur sioncronach, déantar na cloig tarchuir sa dá ríomhaire a shioncronú ar dtús agus a seoltar na sonraí i rúisc leanúnach amháin ansin.

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhaireacht
Abel Tasman

Loingseoir is taiscéalaí a rugadh gar do Groningen na hOllainne ab ea **Abel Janszoon Tasman** (c 1603 – 1659). Ar a chéad aistear taiscéalaíoch i 1642 tháinig sé ar an oileán ar thug sé Tír van Diemen air (an Tasmáin anois) is an Nua-Shéalainn, agus i 1643 Tonga is Fidsí. Rinne sé a dhara aistear i 1644 go cósta thiar thuaidh na hAstráile.

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe Ollannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1603
Catagóir:Básanna i 1659
Tástáil fola

Anailís sampla fola a tógadh ó dhuine beo chun a hairíonna a dhéanamh amach is aon mhínormáltacht ina comhdhéanamh a bhrath. Déantar a leithéid le haghaidh diagnóisithe, mar shampla, chun leibhéil tuaslagáití is ceall sa bhfuil a thomhas, drugaí, nimheanna nó antasubstaintí a spreagadh ag ionfhabhtú a bhrath. Úsáidtear na tástálacha seo i gcásanna dlí freisin, mar shampla chun leibhéal alcóil sa bhfuil a thomhas go díreach i gcás tiománaí gluaisteáin le léamh ar anáileadáin a sheiceáil, atharthacht amhrasach a réiteach, agus coirpigh a bhrath is a ionannú. 

## Tagairtí
Tarchur infridhearg

Bealach cumarsáide ina n-úsáidtear léas infridhearg léasair chun sonraí a iompar is a tharchur. Úsáidtear é, mar shampla, idir foirgnimh atá gar dá chéile ach a mbeadh sé deacair cáblaí a leagan eatarthu de bharr bóithre gnóthacha a bheith sa bhealach. Úsáidtear go minic é sa ghléas cianrialaithe do theilifíseán nó trealamh baile eile. 

## Tagairtí
Táthú ocsaicéitiléine

Modh chun miotail a ghearradh is a tháthú tríd an miotal a leá ag pointe tadhaill tóirse ocsaicéitiléine. Dóitear meascán d'ocsaigin is aicéitiléin chun teocht chomh hard le 3,200&nbsp;°C a bhaint amach, an teocht is mó is féidir le haon mheascán breosla-gháis is ocsaigine.

## Tagairtí

Catagóir:Miotalóireacht
Edward Lawrie Tatum

Bithcheimicí a rugadh i mBoulder, Colorado ab ea **Edward Lawrie Tatum** (1909-1975). 

I gcomhar le George Beadle, rinne sé taighde ar choincleacha aráin agus tháinig ar an gcoincheap go raibh géinte ar leith a rialaigh táirgeadh einsímí ar leith, géin amháin i gcomhair próitéine amháin. 

I gcomhar le Joshua Lederberg, léirigh sé go n-atáirgeann baictéir trí tháthú gnéasach. 

Bhuaigh an triúr Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain  1958 as.

## Tagairtí
Blaosc Taung

deas|200px|thumb|Blaosc Taung
Cuid de bhlaosc is cás intinne homainide ársa a fuarthas i dTaung na hAfraice Theas i 1924. Cruthaíodh gur ó bhall óg den ghné Australopithecus africanus í, an chéad uair a fuarthas iontaise den homainid luath bheagintinneach seo.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine ón Afraic Theas
Catagóir:Pailé-ointeolaíocht
Catagóir:Réamhstair
Catagóir:Stair na hAfraice Theas
Galar Tay-Sachs

Neamhord tearc a fhaightear le hoidhreacht ina dtarlaíonn carnadh mínormálta lipide san inchinn de bhrí nach bhfuil an einsím a chabhraíonn lena dianscaoileadh i láthair. Nochtar gnéithe cliniciúla sa naíonacht de ghnáth: aille, pairilis, moilliú meabhrach, faoi dheireadh bás. Níos coitianta i measc sliocht Iúdach Aisceanásaíoch ó lár is oirthear na hEorpa. Ainmnítear an galar as an oftailmeolaí Briotanach Warren Tay (1843-1927) a chuir síos den chéad uair ar na spotaí sainiúla caordhearga ar reitiní páistí galraithe, agus an néareolaí Meiriceánach Bernard Sachs (1858-1944). 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Téac

Crann mór síorghlas a fhásann go hairde 45 m, dúchasach do dheisceart na hIndia agus oirdheisceart na hÁise. Na duilleoga suas le 45 cm ar fhad, ubhchruthach urchomhaireach. Cloig chúigliopacha bheaga bhána na bláthanna. Foinse adhmad fadsaolach uiscefhrithbheartach ardchaighdeáin, an-trom ionas go dtéann sé faoi uisce muna dtriomaítear amach is amach é. Maraítear an crann trí chrios coirte a ghearradh ag bun an stoic agus é a fhágáil dhá bhliain roimh a leagan. 

## Tagairtí
Teach cliste

Is éard is **teach cliste** ann ná teach a bhfuil gach cuid de ceangailte le cáblaí ionas gur féidir cumarsáid gutha, físe is sonraí a dhéanamh idir na seomraí is na codanna éagsúla. Is féidir a leithéid de chóras a úsáid chun monatóiriú leanúnach a dhéanamh ar an teach agus deimhin a dhéanamh go bhfuil an teocht, an soilsiú is an timpeallacht de réir mar a socraíodh. Bíonn fearais go léir an teaghlaigh, aon mhéadair is rabhaidh, ceangailte leis an ríomhaire lárnach chun gur féidir iad a chianmhonatóiriú is a chianrialú.

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóireacht
Catagóir:Ailtireacht
Tátaiméireacht

Sa cheimic, tugtar **tátaiméieacht** ar an chothromaíocht a chuirtear i réim go han-tapa idir dhá isiméir de chomhdhúil, nach bhfuil de dhifríocht eatarthu ach na hionaid a ghlacann oiread adaimh hidrigine.

## Tagairtí

Catagóir:Isiméireacht
Teachtaire tánaisteach

Sa bhfiseolaíocht, an téarma ar fhachtóirí idirmheánacha, cosúil le núicléitídí, fosfailipidí, iain chailciam, a bhíonn taobh istigh den chillscannán nó an chill féin. Nuair a ghníomhachtaítear iad le néaratharchuradóir nó hormóin (na príomhtheachtairí), cuirtear tús le seicheamh imeachtaí agus, faoi dheireadh, freagairt na cille (crapadh, bogadh, tál nó athrú sa ghníomhaíocht leictreach). 

## Tagairtí
Téada an ghutha

Dhá fhilleadh mhatánacha sa laraing, taobh istigh d'úll na scornaí. An-solúbtha, agus tógtar le chéile iad chun bac a chur le haershreabh le linn urlabhra. Critheann siad ansin, ag déanamh an ghutha, agus feidhmíonn siad i bhfuaimniú na ngutaí go léir is cuid de na consain. Feidhmítear iad freisin chun airde an ghutha a athrú (ardaíonn an airde nuair a mhéadaíonn minicíocht an chreatha) agus tagann siad san áireamh nuair a dhéantar toin dhifriúla gutha. Nuair a bhíonn siad lánoscailte, sreabhann an t-aer go saor, mar a tharlaíonn i gcogarnaíl agus nuair a bhíonn h á fhuaimniú.

## Tagairtí
Téadcheathairéad

mion|RTÉ Vanbrugh Quartet, 2009
Is éard atá i gceist le **téadcheathairéad** ná grúpa ina bhfuil dhá veidhlín, vióla is dordveidhil, agus/nó píosa ceoil i gcomhair an ghrúpa sin. 

Ó lár an 18ú céad, glactar leis an téadcheathairéad mar an gceol is an cheolfhoireann is sásúla i gcomhair ceol aireagail. 

Ba é Haydn an chéad chumadóir suntasach téadcheathairéad: bhunaigh sé an struchtúr 4 ghluaiseacht agus scríobh cuid de na sárshaothair luatha sa bhfoirm sin. 

Chuir máistrí na Víne, Mozart, Beethoven is Schubert, go mór cruthaitheach leis an bhfoirm. Ba thábhtachtach Bartók is Shostakovich i gcumadh téadcheathairéad níos déanaí.

## Tagairtí

Catagóir:Ceol
Téaduirlis

300px|mionsamhail|deas|Téaduirlisí
Is éard is **téaduirlis** ann ná gléas ceoil a ngintear an fhuaim trí chrith sreinge rite nó roinnt sreang rite, déanta as caolán, miotal nó níolón. Déantar na creathanna trí bhogha a oibriú thar na sreanga, nó na sreanga a bhualadh nó a phiocadh. Bíonn difríochtaí i líon na sreang is a dtiúnadh, ach de bharr gur deacair sreang amháin a oibriú le bogha gan teagmháil leis na sreanga cóngaracha, fiú agus droichead cuartha ar an ionstraim, de ghnáth ní bhíonn thar 6 shreang ar uirlisí bogha. Bíonn 4 shreang ar na gnáthghléasanna bogha sa cheolfhoireann anois: an veidhlín, an vióla, an dordveidhil is an t-olldord (ach amháin in olldord annamh le 5 shreang). Cuirtear méarchláir in oiriúint ar chuid de na téaduirlisí a phioctar. Seinntear cuid eile le bataí nó casúir, nó pioctar nó méaraítear iad le méara nó figíní. I gcásanna áirithe stoptar na sreanga, de ghnáth le brú mhéara an tseinnteora, chun airdí éagsúla a sheinm, ach seinntear cuid mhaith eile oscailte gan stopadh. Nuair a stoptar iad, bíonn cipíní méire (bandaí ardaithe miotail, caoláin nó adhmaid) ar an méarbhord chun go mbíonn sé éasca na nótaí cruinne a aimsiú is nótaí soiléire a dhéanamh. Is gléasanna pobail cuid mhaith de na huirlisí gan bhogha, agus is í an t-aon cheann a fhaightear i gceolfhoireann an lae inniu ná an chláirseach. Is féidir uirlisí bogha a phiocadh freisin, teicníocht a dtugtar *pizzicato* uirthi. 

## Tagairtí

Catagóir:Téaduirlisí
Teagasc ríomhchuidithe

Úsáid ríomhairí mar mhúinteoirí cuidithe agus chun cuidiú le múineadh ar shlite éagsúla. Le bogearraí cuí is féidir le ríomhaire eolas a sholáthar, ceisteanna a chur, freagairt ar fhreagairtí an mhic léinn, scrúdaithe ilroghnacha a riaradh is a mharcáil, agus cuid mhaith eile. Tugtar *foghlaim ríomhchuidithe*, nó *ríomhbhunaithe*, air freisin. 

## Tagairtí
Teallach oscailte

[mion|[An Ghearmáin|An Gearmáin, Metallurge für Hüttentechnik, 1982]]
Modh déantúsaíochta cruach is ea **teallach oscailte**, a leag William Siemens (1823-1883) amach don chéad uair sa bhliain 1860. Chuir Pierre-Émile Martin (1824-1915) an teicníc i bhfeidhm go rathúil i 1864. 

Ní bhíonn an garbhiarann leáite i dteagmháil in aon chor leis an mbreosla a sholáthraíonn an teas, ach amháin leis na lasracha ón dó, a imríonn ar theallach éadomhain a choinníonn garbhiarann, seaniarann is flosc. 

Is féidir an chruach a tharraingt amach as go leanúnach. Feidhmíonn sé le hiarann ó mhianaigh, rud nach féidir a dhéanamh le próiseas Bessemer.

Cheap Karl Siemens i 1870 an fhoirnéis stua leictrigh; cruthaíodh an stua faoin soitheach leáite chun an miotal a théamh go hindíreach.

## Féach freisin

* Próiseas Bessemer
* Cruach
* Henry Bessemer
* foirnéis stua leictrigh

## Tagairtí

Catagóir:Cruach
Catagóir:Miotail
Catagóir:Déantúsaíocht
Teampara

Is modh péintéireachta é **teampara**, de ghnáth ar phainéil ullmhaithe adhmaid, le hábhair datha phúdraithe measctha le buíocán uibhe is uisce. Bhíodh sé normálta sa Mheánaois, agus níor tháinig aon rud ina ionad gur éirigh an olaphéintéireacht an-choiteann go déanach sa 15ú céad. 

## Tagairtí
Teanga ardleibhéil

Is éard atá i d**teanga ardleibhéil** (nó **teanga ríomhchlárúcháin ardleibhéil**) teanga ríomhaireachta ina bhfuil gach treoir nó ráiteas coibhéiseach le cuid mhaith treoracha treoirchóid (na treoracha is féidir leis an ríomhaire a thuiscint go díreach). Scríobhtar teanga ardleibhéil — cosúil le Basic, Fortran agus Pascal — i nodaireacht ar féidir le húsáideoir iad a thuiscint go héasca mar go bhfuil siad cosúil leis an mBéarla. 

Is féidir le ríomhchlár atá scríofa i dteanga ardleibhéil rith de ghnáth i ríomhaire ar a bhfuil léirmhínitheoir nó tiomsaitheoir atá oiriúnach don teanga sin suiteáilte. Aistríonn an tiomsaitheoir na treoracha sa teanga ardleibhéil chuig treoracha sa teanga íseal-leibhéil. 

## Tagairtí
Teanga díolama

mion
Sraith neamónach cuí a chomhfhreagraíonn do threoracha treoirchóid láraonad ar leith próiseála nó micreaphróiseálaí, sainmhínithe ag an déantúsóir. Is áisiúla an teanga díolama don chláraitheoir ná an treoirchód féin, agus aistrítear (díolaimítear) ansin chuig treoirchód í ag ríomhchlár diolama, a dtugtar *an díolamóir* air.

## Tagairtí
Teanga iarratais

Is éard is **teanga iarratais** ann ná teanga ríomhaireachta a chuireann cuid mhaith córais bainistíochta bunachar sonraí ar fáil chun cabhair a thabhairt don úsáideoir iarratais ghinearálta chuí a dhréachtadh ar na sonraí atá stóráilte sa bhunachar. Is í SQL an ceann is coitianta.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Teangacha iarratais
Teanga íseal-leibhéil

Teanga ríomhaireachta, cosúil le teanga tiomsaitheora nó díolama, a bhfuil gach treoir ar leith inti ag freagairt d'oibríocht amháin ar leith de chuid an phróiseálaí. Ní féidir ríomhchlár a scríobhtar i dteanga íseal-leibhéil a rith ach i ríomhaire le próiseálaí den saghas cuí.

## Tagairtí
Teanga tuairisciú doiciméad

Bealach chun doiciméid a láimhseáil go comhsheasmhach i ríomhairí, trí chóid ar leith (lipéid). Ba é HTML (Teanga mharcála Hipirtéacs) an chéad chóras den saghas seo, agus bhain sé úsáid as lipéid chun cineálacha eiliminte sa doiciméad a chur in iúl (mar shampla, príomhcheannteideal, fo-cheannteideal, ceannscríbhinn ar fhigiúr, is mar sin de). Baineann brabhsálaí Gréasáin úsáid as na lipéid chun an doiciméad a chur os comhair an úsáideora. Is prótacal é HTTP (Prótacal Aistrithe Hipirtéacs) chun doiciméid atá stóráilte ar an ngréasán uiledhomhanda a aimsiú is a aistriú thar an Idirlíon ó ionad amháin eile go dtí an brabhsálaí. Is feabhsú ar HTML an teanga XML (Teanga mharcála Inbhreisithe) ar féidir leis níos mó eilimintí éagsúla (mar shampla, seichimh físeán) a chuimsiú sa doiciméad atá le haistriú. 

## Tagairtí
Teangeolaíocht ríomhaireachtúil

Saothrú is feidhmiú teicníochtaí staitistiúla is ríomhaireachtúla mar chuid den staidéar ar theangacha. I measc na staidéar a dhéantar tá anailísiú minicíocht focal áirithe chun scríbhneoireacht téacs a anailísiú, mar shampla chun údar an téacs a chur le bonn, úsáid ríomhairí in anailísiú is sintéis urlabhra, staidéar ar theicníochtaí aistrithe uathoibríoch, agus saothrú mionsamhlacha ríomhaireachtúla struchtúir is idirghníomhú teangeolaíochta mar chuid den taighde ar intleacht shaorga.

## Tagairtí


Catagóir:Ríomhaireacht
Catagóir:Teangeolaíocht fheidhmeach
Teannáil an bháis

Stalcadh neamhbhuan iarbháis na colainne mar gheall ar ídiú trífhosfáit adanóicín (ATP) agus fosfaraíl chréitínín sna snáithíní matánacha cnámharlaigh. Braitheann a tús cuid mhaith ar chúis an bháis is teocht na timpeallachta, ach tosaíonn sí de ghnáth timpeall 3 uair tar éis bháis agus bíonn iomlánaithe timpeall 9 n-uair ina dhiaidh sin. Leanann sí ar feadh 3-4 lá, agus ansin filleann boige don cholainn.

## Tagairtí
Teannánaíteas

Athlasadh teannáin, an corda snáithíneach a cheanglaíonn matán le cnámh. Bíonn pian iarmharach ar an gcuid chorraithe, go príomha nuair a bhogann sí. Straidhn arís is arís eile ar an teannán is bun leis, agus is féidir é a mhaolú le tréimhse scíthe. Mar shampla, is teannánaíteas i dteannán na huillinne é uillinn leadóige.

## Tagairtí
Teannas dromchla

Airí dromchla leachta. Soláthraíonn sé an saghas craicinn a dhealraíonn a bheith ar leachtanna, a choinníonn ola i mbraoiníní is a ligeann d'fheithidí áirithe locháin siúl ar an uisce. Éiríonn sé ón bhfíoras nach bhfuil aon mhóilín leachta sa dromchla timpeallaithe ag móilíní an leachta de bhrí go bhfuil aer i dteagmháil leis os a chionn. Bíonn fórsa aomtha na móilíní leachta faoin dromchla níos láidre ná an fórsa lag aomtha ón aer os a chionn. Tomhaistear an teannas dromchla i niútain in aghaidh an mhéadair (N m-1). Braitheann teannas dromchla leachta ar an teocht (laghdaíonn sé nuair a ardaíonn an teocht) agus an gás atá i dteagmháil leis. Bíonn cuma leaisteach ar dhromchlaí leachtanna, mar shampla i mbolgáin aeir is scannáin gallúnaí.

## Tagairtí
Teannóg

mion|200px|Teannóg
[mion|200px|Planda ag dreapadh [dréimire]]

Orgán lena ngreamaíonn plandaí dreapaire le tacaíochtaí. Díorthaítear iad ó dhuilleoga modhnaithe, géaga nó bláthraí. Cornann an chuid is mó de na teannóga timpeall na dtacaíochtaí, ach i gcásanna eile críochnaíonn siad i mburla greamannach, cosúil le súiteoir. Tá cuid an-bheag díobh fótatrópach agus fásann isteach i scoilteanna dorcha sa tacaíocht.

## Tagairtí
Tearanadón

mion|Athdhéanamh ar chreatlach de thearanadón fireann
Teireasár ollmhór ón tréimhse dhéanach Chailceach i Meiriceá Thuaidh. An réise sciathán suas le 7 m, an gob fada gan fiacla cothromaithe ag cíor chnámhach ag fás ó alt an mhuiníl, an t-eireaball laghdaithe ina sciotán gearr. Is dócha go n-itheadh sé éisc. Dúchasach i Meiriceá Thuaidh timpeall na farraige intíre a bhí ansin anallód. Cé nár dhineasár é (dála na dteireasár uile), bíonn sé in go leor leabhar faoi na dineasáir.

## Tagairtí

Catagóir:Ainmhithe réamhstairiúla
Tearmann ainmhithe fiáine

Réimse talún a chuirtear in áirithe go buan chun ainmhithe fiáine a chosaint is a chothú, cosúil leis an Masai Mara sa Chéinia, an Serengeti sa Tansáin, agus an Mhórsceir Bhacainneach san Astráil. Go hidéalach, b'fhearr fásach, fairsing a dóthain chun an líon ainmhithe is plandaí ann a choinneáil marthanach. Agus an brú ar acmhainní talún, uisce is farraige á mhéadú ar fud an Domhain, is féidir go gcomhlíonfaidh tearmainn mar seo aidhmeanna eile freisin, mar a dhéanann rialtas na hIndinéise maidir le páirc nua foraois bháistí ar oileán Sulawesi ina bhfuil an fhoraois á caomhnú chun an abhantrach is na feirmeacha ríse thíos an abhainn a chosaint ón bhforaois. 

## Tagairtí
Teas folaigh

Is éard atá i gceist leis an **teas folaigh** ná an teas a ionsúnn ábhar íon soladach agus é ag leá ag a leáphointe, mar a bhfanann a theocht tairiseach go mbíonn an t-ábhar go léir leachtach (an teas folaigh leáite), agus an teas a ionsúnn an t-ábhar leachtach is é ag fiuchadh ag a fhiuchphointe, mar a bhfanann a theocht tairiseach go mbíonn an t-ábhar go léir galaithe (an teas folaigh galaithe). Bíonn an teas folaigh céanna i gceist nuair a reonn an leacht ina sholad (an teas folaigh reoite) agus an teas folaigh leáite, ach amháin go gcailleann an leacht an teas seo. Mar an gcéanna, nuair a chomhdhlúthaíonn an ghal ina leacht, is ionann an teas folaigh a chailleann an ghal (an teas folaigh comhdhlúthaithe) is an teas folaigh galaithe. I gcás oighir ag 0&nbsp;°C, is é 3.34 × 105 J kg-1 an teas folaigh leáite. I gcás uisce ag 100&nbsp;°C, is é 2.26 × 106 J kg-1 an teas folaigh galaithe. 

## Tagairtí

Catagóir:Teirmidinimic
Catagóir:Teirmiceimic
Catagóir:Meitéareolaíocht
Teas griofadach

Neamhord coitianta ginearálta craicinn a fhaigheann daoine i dtíortha trópaiceacha agus a chuireann isteach ar réigiúin theoranta an chraicinn i dtíortha teo measartha. Tarlaíonn bac i nduchtanna na bhfaireog allais, agus dá thoradh sin réimse goiríní beaga dearga (papúil) a spreagann tochas.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Teasaonad Briotanach

Seanaonad sa teirmidinimic a dtugtar an tsiombail *btu* air. 1 btu = 1055 J (giúl, aonad an SI), a shainmhínítí mar an oiread teasa chun teocht punt uisce a ardú ó 63&nbsp;°F go 64&nbsp;°F. Is ionann teirm, seanaonad eile teasa eile, is 105 btu.

## Tagairtí

Catagóir:Aonaid fhuinnimh
Teascadh

Obráid máinliachta ina mbaintear ball den cholainn de bharr galair nó gortaithe. Déantar é nuair a bhíonn damáiste doleasaithe déanta don bhall ionas nach bhfeidhmíonn sé, agus baol go leathfaidh galar nó ionfhabhtú don chuid eile den cholainn. Go minic is gá méar láimhe, méar coise, nó fiú géag iomlán a theascadh mar thoradh ar aimhréidh diaibéitis. Uaireanta is féidir próistéis a chur in ionad an bhaill theasctha (mar shampla, cos shaorga). 

## Tagairtí
Teascán

Léaráid ailtireachta nó innealtóireachta a thaispeánann trasghearradh, le struchtúr inmheánach foirgnimh, innill nó réada ar bith eile. Tarraingítear an réad díreach is dá mbeadh sé trasghearrtha ag plána samhailteach, an píosa idir an féachadóir is an plána gearrtha bainte. Roghnaítear uillinn an phlána ghearrtha chun na hairíonna is na mionpháirteanna is gá a léiriú. 

## Tagairtí
Teasdíonadh

Insliú teirmeach. Tarlaíonn seoladh teasa trasna aon ábhair nuair a bhíonn grádán teochta trasna an ábhair sin. Aistrítear an teas síos an grádán go leanúnach ón taobh ag teocht ard go dtí an taobh ag teocht íseal. Braitheann an méid teasa a sheoltar trasna an chisil in aghaidh an tsoicind (an teaschumhacht sheolta) ar an ngrádán teochta, achar an chisil trína seoltar an teas, agus tairiseach an ábhair féin ar a dtugtar a *sheoltacht theirmeach*. Seoltóirí maithe is ea na miotail, agus is drochsheoltóirí (inslitheoirí) iad adhmad, ábhair phlaisteacha, is ábhair ghásacha. Is teasdíontóir ábhar nach bhfuil go maith chun seolta. Is féidir teasdíonadh a chur i bhfeidhm is an teaschumhacht sheolta a laghdú, ní hamháin trí theasdíontóir a roghnú, ach an fhairsinge a laghdú nó tiús an ábhair theasdíonta a mhéadú. I seoladh teasa, is é an rud is mó a tharlaíonn ná malartú fuinnimh chinéitigh idir leictreoin san ábhar trí bhíthin na dteagmhálacha eatarthu. Is mó an fuinneamh cinéiteach atá ag leictreoin na móilíní ar an taobh te den ábhar ná iad siúd ar an taobh fuar. Is mó iad teagmhálacha na leictreon teo le leictreoin a bhfuil fuinneamh níos lú acu, agus mar sin bronnann siad breis fuinnimh ar na leictreoin sa tsraith den ábhar atá níos ísle ar an ngrádán teochta. Mar sin, brúitear teasfhuinneamh síos an grádán sin. Déantar pota cócaireachta as miotal mar chopar nó alúmanam atá araon ina n-ábhair sheoltacha, chun gur féidir an teas a sheoladh isteach ann go héasca. Ach déantar cos an phota as adhmad nó plaisteach éigin (nó clúdaítear lena leithéid d'ábhar teasdíonach í) chun cosc a chur ar sheoladh teasa go dtí lámh an chócaire. Is beag an seoladh teasa a tharlaíonn trí fhionnadh ainmhithe is cleití éan, toisc an oiread sin aeir a bheith gafa iontu. Tugann na hábhair sin teasdíonadh díreach, cosúil le héadach olla.

## Tagairtí
Teasfhulangach

Is éard is **teasfhulangach** ann ná ábhar nach ndíchumtar nó nach n-athraítear go ceimiceach nuair a nochtar do theocht ard é. Mar sin, is an-áisiúil iad mar shoithigh, ábhair struchtúrtha, agus comhbhaill in oibrithe miotalóireachta cosúil le líneáil foirnéise. Is ábhair nádúrtha mar seo silice, alúmana is cré thine. Tá teasfhulangaigh shaorga ann freisin, ina measc na cairbídí is na nitridí, nach leánn ach ag teocht fhíorard agus a úsáidtear i stáisiúin núicléacha leictreacha.

## Tagairtí

Catagóir:Ábhair
Teicneolaíocht faisnéise

[mion|Lárionad Teicneolaíocht Faisnéise, [An Ómaigh|An Omaígh]]
Is éard atá i gceist leis an **teicneolaíocht faisnéise** ná naisc chumarsáide ardluais agus teicneolaíocht na ríomhaireachta á n-úsáid in éineacht chun sonraí, fuaim agus físeáin a iompar.  

Seo an gnáth-théarma ar an raon teicneolaíochtaí chun eolas (sonraí, téacs, líníochtaí, taifid fuaime, físe is eile) a phróiseáil is a aistriú le ríomhairí, leictreonaic dhigiteach agus teileachumarsáid. Le forbairtí teicniúla sna 1970idí-1980idí, iomlánú ar ollscála, agus modhanna cumarsáide satailíte is optúla, tharla fás an-mhór maidir leis na heolaíochtaí seo is a bhfeidhmeanna trádálacha. 

Baineann an réimse gaolmhar, innealtóireacht faisnéise, le hanailísiú is dearadh na gcórais nua ríomhaire agus saothrú na mbogearraí tacaíochta.

## Tagairtí


Catagóir:Teicneolaíocht na meán
Teaghráin

Teoiric mheabhraitheach chandamach a chuimsíonn na fórsaí nádúrtha go léir, agus a dhéanann iarracht na deacrachtaí a bhain le scéimeanna aontaithe na bhfórsaí a saothraíodh roimhe seo leis an imtharraingt a chuimsiú. Thairg an fisiceoir Briotanach Micheal Green is an fisiceoir Meiriceánach John Schwartz an scéim seo i 1984. Tá an teoiric bunaithe ar bhunsreangán fo-mhicreascópach fadaithe, in ionad an ghnáthbhunphointe, agus cuimsíonn an fhorshiméadracht. Níl an teoiric comhsheasmhach ach i 10 dtoise, agus níl aon fhianaise ná sonraí turgnamhacha a thacaíonn léi. 

## Tagairtí
Teicnidhath

Technicolor, trádainm ar an gcóras idirnáisiúnta cineamatagrafaíochta daite a bhí ceannasach i 1935-1955. Ceamaraí 3 stiall a d'úsáidtí, agus dhéantaí an iliomad clónna le scaoileadh amach do na pictiúrlanna trí phróiseas fótaimheicniúil aistriú datha. Fiú tar éis tabhairt isteach na gclaonchlónna daite i 1953, lean úsáid an tseanphróisis isteach sna 1970idí. 

## Tagairtí
Digitiú

mion
I dtarchur is taifeadadh fuaime is físe, tiontú an chomhartha analógaigh (a chódaíonn d'fhuaimthonnta nó gile íomhá) atá ag athrú go leanúnach ina shraith luachanna códaithe uimhriúla.  
mion|tonnta fuaime
Déantar an bunchomhartha a shampláil ag eatraimh rialta, minic a dhóthain chun na hathruithe sa chomhartha a léiriú, agus sanntar sraith cainníochtaí scoite uimhriúla don luach meandrach. Déantar iad a chur i ngrúpaí (bearta) de chomharthaí simplí air/as, 1/0 (giotáin), atá deacair a dhíchumadh is éasca a ionramháil. Sa ghlacadóir tiontaítear an comhartha digiteach ar ais ina chomhartha leanúnach analógach le léiriú mar fhuaim nó íomhá.  

Chun mionsonraí míne teilifíse a thaifeadadh is a atáirgeadh, is gá sampláil a dhéanamh 13.5 milliún uair gach soicind (13.5 MHz) le bearta 8 ngiotán chun 256 leibhéal gile a chuimsiú le hard-dílseacht.  

Maidir le fuaim, is leor an tsampláil a dhéanamh ag 48 kHz, ach is gá bearta 20 giotán chun an scála déine iomlán fuaime a chuimsiú. 

## Féach freisin

* Claochlú digiteach

## Tagairtí
 

Catagóir:Digitiú
Catagóir:Fuaimeolaíocht
Catagóir:Fuaim
Catagóir:Tionscal an cheoil
Teicstílí míleata

Teicstílí ardfheidhmíochta a úsáidtear i gcomhair aidhmeanna saighdiúirí. Baineadh feidhm mhíleata as cuid acu ar dtús. Mar shampla, orlón i gcomhair paraisiút, agus Kevlar i gcomhair veisteanna píléardhíonacha is éadaí dódhíonacha.

## Tagairtí
Teicteonaic

Staidéar ar struchtúr screamh an Domhain, go príomha na próisis cosúil le gluaisne na gcarraigeacha le linn fillte, éasctha is fodhuchtaithe i screamh an Domhain, agus na próisis a bhaineann leis na gluaisní sin.

## Tagairtí
Teileabhaincéireacht

Córas chun gnó bainc a dhéanamh trí líonra teileachumarsáide. Trí nasc idirghníomhach idir úsáideoir is banc a dhéantar é, leis an Idirlíon den chuid is mó. 

## Tagairtí
Teileachló

Seanfhoirm teirminéil, bunaithe ar mhéarchlár/printéir, a d'úsáidtí chun ceangal le ríomhaire go dtí 1990 nó mar sin. Bhí sé mall neamhiontaofa, agus de réir a chéile cuireadh an t-aonad amharcthaispeána (VDU), agus printéir scartha le húsáid nuair a bheadh gá le cruachóip, ina ionad.

## Tagairtí
Teileachomhdháil

Ceangal cuid mhaith ionad le chéile trí naisc teilifíse chun teileachumarsáid leanúnach íomhá is fuaime a sholáthar. I gcórais áirithe, léirítear na híomhánna mar shraith frámaí socaire in ionad íomhá leanúnach chun bandaleithead an chraolta a laghdú.

## Tagairtí
Teileachumarsáid sho-ghluaiste

mion
Córas a chuireann ar fáil bealach éasca caothúil le cumarsáid a dhéanamh do dhaoine ar mian leo a bheith i dteagmháil is iad ag taisteal.  

An chéad chóras mar seo ab ea an raidió longiompartha, agus thar am forbraíodh é sin go mór, i gcomhair feidhmeanna míleata go háirithe.  

I láthair na huaire cuimsíonn an téarma seo raidió CB (banda na saoránach), glaoireacht raidió, agus teileafóin gluaisteáin is iniompartha a bhíonn bunaithe ar raidió ceallach.  

I raidió ceallach bíonn tarchuradóirí raidió, gach ceann ag clúdach fairsinge bheag tíre (cill), ag tarchur is ag glacadh glaonna a bhaineann leis an gcóras teileachumarsáide.  

B'fhorbairt mhór sna 1990idí dírdhiailiú glaonna le sás láimhe ar leith.  

Faoi seo tá na sásanna láimhe forbartha chun feidhmiú mar chomhéadan le ríomhairí sa bhaile is in áiteanna eile le fuaim is ceol a ghlacadh, agus ríomhphoist, pictiúir, físeanna is scannáin a tharchur is a ghlacadh. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Teileachumarsáid
Catagóir:Teileafónaíocht
Catagóir:Idirlíon
Teiléacs

mion|Gléas teiléacs
Is é is **teiléacs** ann ná córas idirnáisiúnta teileagrafaíochta ina dtarchuireann na línte teileafóin teachtaireachtaí clóbhuailte. 

Bíonn trealamh chun na focail clóbhuailte a chlaochlú ina gcomharthaí leictreacha, agus a mhalairt (teiliprintéirí). 

Bhíodh a ghlaochomhartha is a uimhir féin ag gach rannpháirtí sa chóras. Saor go leor a bhí sé, ach timpeall 1990 bhí an córas facs tar éis teacht ina ionad, agus ó shin is é an ríomhphost an córas ardcheannasach.

## Tagairtí

Catagóir:Teileachumarsáid
Catagóir:Teileafónaíocht
Teileafón sceitseála

Córas, ceangailte leis an líonra teileafóin, lenar féidir líníochtaí is sceitsí a tharchur i bhfad chuig trealamh cuí glactha. 

Seolann scáileán tadhallíogair sceitsí trí ríomhaire is líne teileafóin don ghlacadóir.

## Tagairtí

Catagóir:Teileafónaíocht
Teileamhargaíocht

mion
Córas margaíochta a bhaineann feidhm as an teileafón chun freagairtí a fháil ar fhógraí a mbíonn uimhreacha teileafóin orthu. 

Faigheann an t-úsáideoir teileafóin glaonna, tógann na horduithe, agus déanann na socruithe chun eolas, leabhráin is earraí a sheoladh amach do chustaiméirí.

Bíonn sé i gceist freisin glaonna a chur ar ábhair custaiméara le heolas margaíochta chun orduithe is spéis a spreagadh.

## Tagairtí

Catagóir:Gnó
Catagóir:Teileafónaíocht
Teileapórtáil chandamach

Bealach chun eolas candamach a aistriú ó áit amháin go háit eile. Thairg an fisiceoir Meiriceánach Charles Bennett is a chomhghleacaithe an coincheap i 1993, agus thug Anton Zeilinger is daoine eile an chéad léiriú air i 1996. I dteileapórtáil bunaithe ar fhótóin, is féidir staid an fhótón teachtaire (treoshuíomh a ghuaire, mar shampla) a chur ar fhótón glacadóra i bhfad amach, rud a dhíothaíonn staid an bhunfhótón teachtaire. Baineann teileapórtáil feidhm as feiniméin na haimhréidhe candamaí. Tugann sí aistriú iontaofa eolais chandamaigh ó phointe go pointe, mar a dhéantar i ríomhaire candamach, ag seachaint fadhbanna a fhéadfaidh éirí as leochaileacht na staideanna candamacha. Ach níl aon chumas ann réada móra a iompar ó áit go háit. I 2004 d'éirigh le heolaithe, ag obair go neamhspleách san Astráil is sna Stáit Aontaithe, teileapórtáil a dhéanamh go rathúil ar adaimh trí aistriú giotán candamach (cúighiotán) ó adamh amháin go hadamh eile, le cabhair an 3ú adamh cabhraitheach. 

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhaireacht
Teileascóp ciorcail fhadlínigh

Is éard is **teileascóp ciorcail fhadlínigh** ann ná teileascóp a dheartar go háirithe chun reanna neamhaí a bhrath is iad ag trasnú na fadlíne. Tugtar *ciorcal trasdula* air freisin. Suitear é ar ais fhosaithe soir-siar, é in ann luascadh ó thuaidh is ó dheas amháin, agus úsáidtear é chun am trasdula gach réalta thar an bhfadlíne áitiúil a thomhas. San am atá thart bhíodh sé tábhachtach chun ionaid réaltaí a chinneadh, ach anois is chun gluaiseachtaí neamhrialta i rothlú an Domhain a bhrath is a thomhas a úsáidtear é. De bhrí go raibh ionstraim iontaofa i nGreenwich ag an am, cinneadh i 1884 an phríomhfhadlíne (0°) a shuíomh ansin. 

## Tagairtí
Teileascóp

mion|Teileascóp i bPáras
Ionstraim optúil chun íomhánna formhéadaithe a dhéanamh de réada cianda. Seans go raibh a leithéid ann níos luaithe, ach tháinig sé in úsáid fhorleathan san Eoraip go luath sa 17ú céad tar éis do Galileo is Lippershey samplaí rathúla a dhéanamh timpeall 1608.  

Cruthaíonn teileascóp réalteolaíoch íomhá inbhéartaithe den fhrithne ach le réimse níos mó radhairc is formhéadú níos mó ná teileascóip dhomhanda (le híomhá ingearach).  
[clé|mion|177x177px|modh oibre a d'úsáid [Isaac Newton|Newton ]]
I dteileascóp athraonta, úsáidtear lionsa chun na gathanna solais a fhócasú, modh oibre a d'úsáid Galileo den chéad uair sa réalteolaíocht. Ina fhoirm nua-aoiseach le hiomrall crómatach na lionsaí ceartaithe, bíonn an teileascóp seo in úsáid fhorleathan, i measc amaitéarach go háirithe.  
clé|mion|177x177px|reflecting telescope
I dteileascóp frithchaiteach, is le scáthán parabóileach a fhócasaítear na gathanna solais, modh oibre a d'úsáid Newton sa réalteolaíocht den chéad uair, de bhrí gur thuig sé gur réiteach é ar iomrall crómatach na lionsaí.  

D'fhorbair William Herschel (1738-1822) bealaí chun scátháin mhóra phríomhúla a theilgean i 1783. Is teileascóip mar seo na teileascóip is mó ar Domhan go léir.  
[clé|mion|194x194px|[ceamara Schmidt]]
Nuair a bhíonn gnóthaí ar leith le déanamh, cosúil le grianghrafadóireacht, bíonn córas lionsaí is scáthán in úsáid, mar áta i gceamara Schmidt. Bailíonn radaiteileascóip astaíochtaí raidió cosmacha ó fhoinsí neamhaí agus déanann anailís orthu. Mias pharabólóideach bhailithe instiúrtha a bhíonn sa teileascóp seo, le brathadóir lárnach atá ceangailte le haimplitheoirí.  

Is féidir foinsí na dtonnta raidió a léiriú trí chóras anailíse íomhánna mar phictiúir cosúil le grianghrafanna. I radathrasnamhéadar bíonn grúpa aeróg instiúrtha a tharchuireann a gcomharthaí chuig comhghlacadóir, agus is féidir íomhánna d'fhoinsí tonnta raidió sa chosmas le híogaire is cruinneas níos fearr a fháil leis seo.  

Bíonn teileascóip do shaghsanna eile radaíochta (infridhearg, ultraivialait, X-ghathach is eile) in úsáid freisin, cuid acu ar shatailítí os cionn atmaisféar an Domhain. 

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaíocht
Catagóir:Gléasanna optúla
Tartraiséin

mion|clé|19ú haois, comhlacht BASF, Ludwigshafen am Rhein
Dathú buí saorga (E102) atá ceadaithe le húsáid i mbianna. Meastar go bhfuil comhcheangal éigin aici le frithghníomhuithe hipiríogaireachta i measc daoine le plúchadh is urtacáire. 

Níl an iarmhairt seo soiléir fós. I bhféindiagnóisiú bíonn 7% de dhaoine íogair di, ach i staidéir oibiachtúla timpeall duine amháin as 10,000.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Catagóir:Asma
Teileataifeadadh

Córas chun clár físe a aistriú ina scannán reatha. De bhrí nach bhfuil ach eatramh gairid idir frámaí leanúnacha físe, is gá ceamara scannáin le gluaiseacht an-tapa chun gach fráma scoite a ghabháil. De ghnáth ní róshásúil fótagrafaíocht dhíreach den teilifíseán daite scáthmhaisc, agus de rogha úsáidtear córas le trí scáileán gha-chatóideacha chun an trí íomhá de na comhdhathanna — dearg, glas is gorm — a theilgean ar mhodh optúil ar an scannán sa cheamara. Nuair a bhíonn clár ardghéire i gceist, uaireanta taifeadtar an 3 dheighilt dhaite i ndiaidh a chéile ar scannán dubh is geal, agus níos déanaí déantar iad a mheascadh chun claonchló daite a tháirgeadh. I modh eile modhnaítear trí léasar — dearg, glas is gorm — leis an bhfíschomhartha, agus measctar na léasacha le córas scáthán optúil rothlaithe chun íomhá dhaite gach fráma a scanadh go díreach ar an scannán fótagrafach claonchló, líne i ndiaidh líne, fráma i ndiaidh fráma. 

## Tagairtí
Teileog Mheiriceá

Speiceas Meiriceánach de chrann teile a tháirgeann adhmad áisiúil is fléam, an choirt shnáithíneach inmheánach a úsáidtear chun mataí is rópaí a dhéanamh. 

## Tagairtí
Teilgean (miotalóireacht)

Sa mhiotalóireacht, próiseas ina dteilgtear miotal leáite isteach i múnla le toisí an-chruinne. Déantar an múnla as ábhair theasfhulangacha, meascán de ghaineamh is cré a phacáiltear ar phatrún múnlaithe (macasamhail den réad atá le táirgeadh). Uaireanta déantar an múnla ina dhá leath chun gur féidir an patrún a bhaint as roimh an teilgean. Uaireanta déantar an patrún múnlaithe as céir, baintear an chéir as an múnla dúnta trí théamh. agus leáitear is galaítear an chéir amach as roimh an teilgean. I dteilgcheárta a dhéantar an réamhobair seo, agus an teilgean féin. Chun réada ardchruinnis a fháil ní mór patrún ardchruinnis a chruthú, agus is obair sciliúil é sin. Is féidir cóimhiotail ar leith, go minic iad sin a chuimsíonn sinc, a theilgean i ndísle, is é sin é a theilgean faoi bhrú i múnla casta inathúsáidte le cruth casta a tháirgeadh. Déantar a leithéid le plaisteach freisin.

## Tagairtí
Teilgean aismhéadrach is isiméadrach

Córas chun líníocht thríthoiseach réada a dhéanamh gan pheirspictíocht, ina dtarraingítear gach líne de réir scála. Is cás ar leith den teilgean aismhéadrach é an teilgean isiméadrach, ina dtarraingítear an 3 ais — airde, leithead, is doimhne — ag 120° lena chéile, na haiseanna leithid is doimhne ag 30° leis an gcothromán. Úsáidtear an córas seo go forleathan i líníocht innealtóireachta is ailtireachta.

## Tagairtí
Teilgean athfhillteach

I gcineamatagrafaíocht, iarmhairtí speisialta ina ndéantar tulteilgean ar scáileán an-fhrithchaiteach coirníneach an-treoch ina n-úsáidtear scáthán leathairgeadaithe. Is féidir grianghraf an ghníomhrú réamhionaid is an chúlionaid theilgthe a dhéanamh le chéile ansin tríd an scáthán, le ceamara a bhfuil ais an lionsa ag comhthitim ar ais an teilgeora. Mar sin, tugtar *tulteilgean aiseach* ar an bpróiseas freisin. 

## Tagairtí
Teilgean fíorfhairsinge

Fortheilgean léarscáile ina léirítear fairsingí cothroma ar an scála céanna (mar shampla, fortheilgean sorcóireach fíorfhairsinge Lambert). Is gá cruthanna a dhíchumadh ag domhanleithid arda. Mar sin, is annamh a úsáidtear é do réigiúin ag domhanleithid níos mó ná 40° thuaidh nó theas.

## Tagairtí
An Teileascóp Ollmhór

Teileascóp a thóg 8 rialtas Eorpach go hard ar shliabh Cerro Paranal sa tSíle, i bhfeidhm ó 2000. 4 scáthán glactha ann, gach ceann 8.2 m ar trastomhas, nasctha le chéile ionas go bhfeidhmíonn siad chomh maith le scáthán amháin ar thrastomhas 16 méadar, agus mar sin níos fearr ná teileascóp Keck.

## Féach freisin
* Jodrell Bank

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

Catagóir:Teileascóip
Teilgean ortagrafach

Córas chun radhairc dhéthoiseacha ghaolmhara ar rud a léiriú de réir scála. Samhlaítear an réad istigh i mbosca gloine, agus bíonn 3 radharc sa líníocht de: trí bharr an bhosca (an plean), trí thosach an bhosca (an t-aghaidhchló), agus trí thaobh amháin de (an taobhchló), iad leata amach ina leathán maol. Léirítear mionphointí inmheánacha le trasradhairc.

## Tagairtí
Teilgeoir sleamhnán

Teilgeoir a léiríonn íomhá fhormhéadaithe de shleamhnán tréshoilseáin ar scáileán. Is féidir suas le 80 sleamhnán caighdeánach a lódáil ar thrádaire cothaithe, díreach nó ciorclach, agus aon cheann acu a roghnú le léiriú trí chianrialú nó le comharthaí ó théip mhaighnéadach. Chun na tréimhsí dorcha idir na sleamhnáin a sheachaint, baintear feidhm as péire teilgeoirí ag an am céanna chun gur féidir íomhá amháin a shleamhnú go réidh isteach sa chéad cheann eile. Is féidir léirithe ilíomhá a dhéanamh le roinnt mhaith péirí díobh.

## Tagairtí
Teilicine

Is éard is **teilicine** ann ná fearas chun fístéip i gcomhair taifeadta nó craolta a dhéanamh as scannán pictiúr reatha. I gcóras spota gluaiseachta, scantar an scannán le spota solais a ghintear le feadán ga-chatóideach. Tiontaítear an solas tarchurtha (tríd an scannán) ina gcomharthaí dearga, glasa is gorma le córas léas-scoilte trí fheadán fóta-iolróra. Le forbairtí i scanadh digiteach is féidir maisíocht a chur isteach le linn an tiontaithe. 

## Tagairtí
Teilifís ardghléine

Sa ghnáth-theilifíseán péinteáiltear an íomhá i 625 líne chothrománach chomhthreomhar, agus athdhéantar an phéinteáil seo le minicíocht fráma de 25 Hz. Cinneann an oiread línte seo an íogaireacht nó an taifeach spásúil is féidir a fháil san íomhá teilifíse. Is éard atá i gceist le **teilifís ardghléine** ná aon chóras teilifíse le níos mó ná 500-600 líne san íomhá, agus formáid leathan cóimheas féachana na híomhá, cothrom le 16:9 ar an scáileán. Tá córais mar seo le suas go dtí 1050-1250 líne iontu á soláthar agus ag éirí caighdeánach.

## Tagairtí
Teilgeoir scannáin

mion
Gaireas chun íomhá fhormhéadaithe de gach fráma i ndiaidh a chéile a léiriú ar scáileán, nuair a bhíonn scannán á ghluaiseacht go leanúnach, is ea **teilgeoir scannáin**.  

Greamaíonn an cró nochtaithe leis an scannán, coinnítear an fráma fosaithe sa chró ar feadh gearrthréimhse léirithe fráma, agus ansin cuirtear an cró céim chun tosaigh le roth fiaclach trí na poill ar imeall an scannáin, an solas á chosc le comhla le linn na gluaiseachta sin. Atáirgtear an fuaimrian ar an scannán le ceann eile fuaime de réir mar a ghluaiseann an scannán ar aghaidh go leanúnach.  
clé|mion
Chun scannán a léiriú i bpictiúrlann, is gá foinsí cumhachtacha solais. Ar dtús bhíodh lampaí carbóin in úsáid chuige seo, ach lampaí xeanóin 2-5 kW a úsáidtear anois, agus fócasaítear an solas ar an gcró le scáthán mór parabólóideach. I gcás scannáin 35 mm, tógann na spóil suas le 1,800 m den scannán le dhá cheann suite os cionn is faoi bhun an teilgeora, ceann acu chun an chuid den scannán atá léirithe a stóráil.  

Tá córais le lúba leanúnacha in úsáid go forleathan freisin ar féidir scannán iomlán 7,500 m, a mhairfeadh 4½ uair, a léiriú leo, agus na spóil seo (a dtugtar *trinsiúir* orthu) suite go cothrománach ar chaschláir.  

Tá teilgeoirí ann i gcomhair scannán 16 mm is scáileán réasúnta beag, agus úsáideann siad seo lampaí tungstain/halaigine 250-500 W le spóil scannáin 500 m. 

## Tagairtí

Catagóir:Fís
Catagóir:Trealamh
Catagóir:Scannán
Teileascóp na hAstráile

Eagar radaiteileascóp ag 3 ionad i New South Wales. Mias 64 m ar leithead atá ar an gceann is mó, i bParkes, a bhaineann feidhm as sintéisiú cró chun cumas an-ard taifigh a bhaint amach. Is é seo an teileascóp is tábhachtaí sa leathsféar theas.

## Tagairtí
Teilifís faire

Teilifís chiorcaid iata le cuid mhaith feidhmeanna sábháilteachta, ó mhaoirseacht limistéir na gcustaiméirí in ollsiopaí go dtí monatóiriú ionad éagsúil i bhfad amach ó oifig lárnach. Bíonn ceamaraí in úsáid a bhíonn íogair do leibhéil ísle solais agus lionsaí leathanuillinneacha orthu chun an t-uasmhéid den radharc os a chomhair a ghabháil. Uaireanta bíonn treoshuíomh an cheamara faoi chianrialú ón oifig lárnach breathnaithe. Bíonn fístaifeadán ag taifeadadh an radhairc an t-am ar fad, nó nuair a lasctar ann é le comhartha ó bhrathadóir gluaiseachta. 

## Tagairtí
Teilifís chábla

Dáileadh cláir theilifíse ar chustaiméirí le cáblaí comhaiseacha nó cáblaí snáithíní optúla, in ionad iad a chraobhscaoileadh. Is féidir raon leathan roghanna a chur ar fáil do cheantar ar leith le córas mar seo. Is féidir go dtiocfaidh na comharthaí ó tharchur ó shatailít trí aeróg lárnach, nó foinsí taifeadta.

## Tagairtí
Teilifís dhaite

Tugadh teilifís dhaite isteach sna 1950idí, ach ba ghá don chóras a bheith comhoiriúnach leis an gcóras teilifíse monacrómataí chun gurbh fhéidir na híomhánna a léiriú ar na milliúin teilifíseán a bhí ag daoine. Sa cheamara daite, cosúil leis an gceamara fótagrafach daite, roinntear an íomhá a thagann tríd an lionsa i 3 íomhá, dearg, glas is gorm (na príomhdhathanna) le priosma léas-scoilte le scagairí dathanna is 3 bhraiteoir ar leith, nó le scagaire stríoca míne an 3 dhathanna is braiteoir amháin. Nuair a scantar an íomhá, faightear 3 chomhartha (mar mhalairt ar an gcomhartha amháin sa chóras monacrómatach), dearg, glas is gorm (RGB). Cuingrítear iad seo, 30% R, 59% G le 11% B, chun an comhartha lonrais Y a chruthú, arb ionann é is comhartha monacrómatach don íomhá. Códaítear an t-eolas ar na dathanna, an crómanas, in dhá chomhartha difríochta B-Y is R-Y, i ngaol pais a shuimítear leis an gcomhartha lonrais i modh ar leith a dtugtar *modh ilchodach* air, le tarchur. Saothraíodh códuithe difriúla i Meiriceá is an tSeapáin (córas NTSC) agus san Eoraip (córas PAL nó SECAM). Sna 1980idí saothraíodh an modh comhpháirte, ina gcoinnítear na comharthaí crómanais scartha ón gcomhartha lonrais, a gcomhbhrúitear iad in am ionas go dtógann siad le chéile an t-am céanna, agus a úsáideann an modh ilchodach. Tugann sé seo pictiúr feabhsaithe, agus úsáidtear go forleathan é i bhfísthaifeadáin is an teilifís ardghéire. Sa ghlacadóir, soláthraíonn scanadh faoi rialú an chomhartha lonrais íomhá mhonacrómatach ar scáileán monacrómatach. I nglacadóir daite, díchódaítear an comhartha lonrais is na comharthaí crómanais chun an 3 chomhartha dearg, glas is gorm a fháil chun an 3 leictreonghunna a rialú sa bhfeadán leis an scáthmhasc is na fo-spotaí dearga, glasa is gorma i ngach spota ar an scáileán a spreagadh le chéile agus dath feiceálach suimithe amháin a dhéanamh ar an spota sin i scanadh na híomhá. I dteilifíseán leata nua-aoiseach, ní feadán ga-chatóideach le leictreonghunnaí atá ann, ach leathán picteilíní le fo-phicteilín don dearg, don ghlas is don ghorm i ngach ceann, ar féidir gach fo-phicteilín a spreagadh go neamhspleách sa scanadh chun an íomhá a chruthú. 

## Tagairtí

Catagóir:Teilifís
Teilifíseán teilgthe

Córas teilifíse ina dteilgtear na híomhánna trí lionsaí leathanchró ar scáileán mór seachtrach, de ghnáth le 3 fheadán ga-chatóideach ardghile sa 3 phríomhdhath, dearg, glas is gorm. Le rialú leictreonach, is féidir an 3 íomhá a chlárú go cruinn ar a chéile chun íomhá dhaite amháin a tháirgeadh. Ach bíonn an raon gile teoranta, ionas nach féidir íomhánna níos mó ná 4 m a theilgean. Tá leaganacha aonlionsa ina mbíonn scátháin dhéchrómacha chun na léis a chumascadh nó feadáin solais de dhéanamh dé-óide leachtchriostalta. Más mian íomhánna níos mó a theilgean, is gá lampa xeanóin le modhnú físíomhá a úsáid, mar atá i gcóras Eidophor.

## Tagairtí

Catagóir:Teilifís
Teiliméadracht

Tomhas paraiméadair agus tarchur na sonraí ón bhfoinse, go huathoibríoch de ghnáth, trí bhíthin tonnta raidió go dtí glacadóir i bhfad amach ón bhfoinse. Tarchuireann satailítí a gcuid sonraí mar seo go dtí an Domhan, agus is mar seo a fheidhmíonn raidió, teilifís is na teileafóin nua-aimseartha sho-iompartha.

## Tagairtí
Teilimír

Cuid de chrómasóm i bhfad amach ón gceintrimír ina mbíonn cuid mhaith DNA athdhéanta arís is arís eile. Gan na teilimíreanna bheadh na crómasóim éagobhsaí agus d'fhéadfadh siad cuingriú le crómasóim eile chun struchtúir fáinne a dhéanamh. Laghdaíonn fad na dteilimíreanna de réir a chéile agus duine ag dul in aois. Meastar go dtarlaíonn sé seo de bhrí go gcailltear gníomhaíocht na héinsíme teilimíréis le haois. 

## Tagairtí