open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dónall Ó Briain

Ba é **Dónall Ó Briain** an mac is óige de Conchobhair Ó Briain, Iarla Thuamhumhan agus Úna Ní Bhriain. Phós sé Mhuire Catherine NicGearailt, iníon le Gearóid Mac Gearailt, Iarla Deasmhumhan agus Eleonar de Buitléir. 

Bhí Ó Briain ina bhall den Chomhairle Uachtarach Chónaidhm na Caitliceach Chill Chainnigh. 

I mí an Mheithimh 1652, ghéill sé do Edmund Ludlow i gCaisleán an Rois, Cill Airne. Rinneadh giall de.

Sa bhliain 1662, rinneadh 1ú Bíocunta an Chláir agus 1ú Barún Mhaigh Fhearta de. 
[clé|mion|[Dónall Ó Briain, I mí an Mheithimh 1652, ghéill sé do Edmund Ludlow i gCaisleán an Rois, Cill Airne.]]

## Féach freisin

* Comhdháil Chaitliceach na hÉireann
* Cogadh na hAon Bhliana Déag

Catagóir:Daoine a rugadh i 1641
Catagóir:Básanna i 1666
Catagóir:Uaisle na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha
Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha i gCogaí na Comhdhála Éireannaí
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Cobbe

Is cuid d’oidhrí dúiche na hÉireann é **teaghlach Cobbe**. Tá stair suntasach ag an teaghlach, agus tháirg sé roinnt polaiteoirí mór le rá Éireannacha: airí, scríbhneoirí, gníomhaithe agus saighdiúirí, cuir i gcás Frances Power Cobbe, scríbhneoir agus leasaitheoir sóisialta, agus an Ginearál Alexander Cobbe, faighteoir Chros Victoria.

## Stair Teaghlaigh
Ba é bunaitheoir an teaghlaigh in Éirinn Cobbe Charles Cóbbe, Ardeaspag Bhaile Átha Cliath agus príomháidh Éireann, a bhí ina shéiplíneach viceregal lena chol ceathrair Charles Paulet, 2 Diúc Bolton an Leifteanant Tiarna na hÉireann, d'aistrigh ó Winchester agus bunaíodh an Droichid Nua Eastát taobh amuigh mBaile Átha Cliath i 1736. D'fhan sé seo áras an teaghlaigh go dtí 1985, tar éis a bheith faighte ag Comhairle Contae Fhine Gall i socrú ar leith leis an teaghlach, a leanann é a choimeád ar bun mar áras an teaghlaigh.

Ba é bunaitheoir an teaghlaigh in Éirinn Cóbbe Charles Cóbbe, Ardeaspag Bhaile Átha Cliath agus príomháidh Éireann, a bhí ina shéiplíneach viceregal lena chol ceathrair Charles Paulet, 2 Diúc Bolton an Leifteanant Tiarna na hÉireann, d'aistrigh ó Winchester agus bunaíodh an Droichid Nua Eastát taobh amuigh mBaile Átha Cliath i 1736. D'fhan sé seo áras an teaghlaigh go dtí 1985, tar éis a bheith faighte ag Comhairle Contae Fhine Gall i socrú ar leith leis an teaghlach, a leanann é a choimeád ar bun mar áras an teaghlaigh.

Ba é an mac Ard-Easpag Thomas Charles Cóbbe Cóbbe MP (1733-1815), a bhí ag an predeceased a ua, Charles Cóbbe MP (1756-1798). Ba é an ua mhór-Ard-Easpag Cóbbe Charles Cóbbe (1781-1857) atá suntasach go príomha mar dhuine a choimeád dialanna fairsing chronicling saol an tiarna talún tuaithe agus a chuid tionóntaí. Chaith sé go hachomair san India faoi Arthur Wellesley, ina dhiaidh sin an Diúc Wellington. Deartháir óg an Charles diarist Cóbbe ar, Thomas Alexander Cóbbe, phós an Begum Nuzeer, ingen Aziz Khan de Kashmir, mar chuid den uasal Indiach, agus trádáilte indeagó go dtí an Bhreatain i dteannta a bheith ag obair sa Chuideachta an India Thoir.

Le déanaí, tá an teaghlach teacht ar aird mar an possessors na portráidí Cóbbe, a éileofar a bheith ar an phortráid amháin fágtha de William Shakespeare péinteáilte ó shaol, a bhfuil spreag díospóireacht scholastic suntasach.

### Crann Teaghlaigh
* Charles Cóbbe (1686-1765) Ardeaspag Bhaile Átha Cliath
* Frances Power Cóbbe (1822-1904), scríbhneoir, leasaitheoir sóisialta, agus suffragist. Bunaithe roinnt grúpaí abhcóideachta ainmhithe, lena n-áirítear an tAontas na Breataine chun Deireadh a chur le Vivisection (BUAV) i 1898, agus bhí sé ina bhall de chomhairle feidhmiúcháin na Straitéise Náisiúnta Londain chun vótáil Cumann na mBan.
* Ginearálta Alexander Cóbbe (1870-1931)

## Cóbbs eile agus Cóbbes in Éirinn
Léiríonn taifid ginealais a bheith ann na dteaghlach Cóbb agus Cóbbe eile in Éirinn, lena n-áirítear dídeanaithe Fraince le linn na lonnaíochtaí nUgóineach in Éirinn a chuir fúthu i Cúil an tSúdaire, Contae Laoise.
Catagóir:Teaghlaigh na hÉireann
Scrabble

[mion|clé|Eagarthóirí Vicipéide ag imirt Scrabble ag "Wiknic" in [Brooklyn, Nua-Eabhrac ]] 
Cluiche boird is ea **Scrabble**. Modh an chluiche ná focail a chuir ar an gclár ar bhealach cosúil le crosfhocal. Is féidir le suas le ceathrar imreoir páirt a ghlacadh sa chluiche. 

Faigheann gach imreoir líon teoranta litreacha (7 nó 8 de ghnáth). Duine a ndiaidh a chéile, caithfidh na himreoirí iarracht a dhéanamh focail bhailí a dhéanamh leis na litreacha atá acu, agus iad a nascadh leis na focail atá ar an gclár roimhe. Braitheann luach na bhfocail ar luach na litreacha (tá luach níos airde ar litreacha atá níos annaimhe) agus ar na cearnóga bisigh a iolraíonn scór litreach nó scór an fhocail iomláin. Is é cuspóir an chluiche an scór is airde a fháil.

Cuireadh faiche imeartha trí thoiseach leis an bun-choincheap seo i Scrabble3D. San leagan seo is féidir focail a chuir ón tulra go dtí an cúlra chomh maith le ó thuas go thíos agus ó thall go anall. Tá níos mó cearnóga, dá bhrí sin is féidir an tacar litreacha a iolrú, agus freisin níor mó féidearthachtaí chun teaglaim a chruthú. Ní bhíonn lorg láthair maith chun focal a chuir chomh tábhachtach agus atá sé sa ghnáth cluiche toisc gur féidir Scrabble a chuir níos minice.

Dar ndóigh is féidir  a imirt sa mhodh 2-D ar clár imeartha le 15x15 cearnóg nó  le clár 21x21, nó clár ar do rogha féin. Is féidir gach gné den gcluiche a chumrú: is féidir líon agus luach na litreacha, an foclóir atá le n-úsáid, teanga an roghchláir agus dar ndóigh dath agus cló agus araile a roghnú. 

Is féidir an cluiche a imirt in aghaidh an , le himreoirí eile ar an ríomhaire céanna nó trasna an idirlíon le daoine eile. Is féidir freisin imreoirí eile a aimsiú ar  agus  a bhaint amach. Is féidir le cluiche ar an bhfreastalaí a bheith , sé sin le rá nach gá do gach imreoir a bheith logáilte isteach chun go ndéanfadh imreoir a bheart. Sa bhreis ar sin, tig le daoine eile a bheith ag  ar an gcluiche, agus gan amhras tá an iliomad bealach ann chun  a dhéanamh. 

Tá an  thar a bheith éasca, agus tá sé ar chumais an chláir nuashonraithe agus comhaid bhreise a íosluchtú.

## Féach freisin

* Foclach

## Tagairtí

Catagóir:Cluichí Focal
Catagóir:Cluichí cláir
Pangur Bán (Beochan ag Edith Pieperhoff)

Is beochan é ***Pangur Bán***, ag Edith Pieperhoff, bunaithe ar an dán cáiliúil Sean-Ghaeilge. Bhí saol crua ag na manaigh in Éirinn fadó agus iad i mbun peannaireachta. Ach bhí saol na samhlaíochta acu freisin agus is dá pheata cait a chum an manach an dán.

## Féach freisin
* Pangur (ainm)
* Mise agus Pangur Bán (Dán)

## Naisc sheachtracha
* Edith Pieperhoff ar IMDB

## Tagairtí

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1995
Catagóir:Beochan
Sròmaigh

clé|250px|mion|Srómaigh
Is oileán taoide é **Sròmaigh**, i ngar don Hearadh, Comhairle nan Eilean Siar, in Albain. Tá sé suite amach ó Uibhist a-Tuath i gCaolas na Hearadh. Tá an t-oileán neamháitrithe.

Oileán íseal atá ann idir dhá loch thanaí, mar atá, Loch Mhic Phàil and Loch Aulasary. Muna bhfuil lán mara ann, tá Sròmaigh ceangailte le hUibhist a-Tuath. 

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Douglas Haig

Ba marascal machaire Briotanach é **Douglas Haig** 1ú Earl Haig, KT, GCB, OM, GCVO, KCIE (19 Meitheamh 1861 – 29 Eanáir 1928). 
Le linn an Chéad Chogaidh Dhomhanda, bhí sé i gceannas ar Fhórsa Sluaíochta na Breataine (FSB) ar an bhFronta Thiar ó dheireadh 1915 go dtí deireadh an chogaidh. Bhí sé ina cheannasaí le linn Chath an Somme, Cath Arras, Tríú Cath Ypres (Passchendaele), an tIonsaí Earraigh (nó *Kaiserschlacht*), agus an tIonsaí Mór deireanach.
Cé go raibh cáil fhabhrach air i rith na mblianta díreach tar éis an chogaidh, agus a shochraid ina lá caoineadh náisiúnta, tá Haig, ó na 1960idí i leith, ina ábhar cáinte as a cheannaireacht le linn an Chéad Chogaidh Dhomhanda.  Tugadh an t-ainm "An Búistéir Haig" air as an dá mhilliún taismeach Briotanach a tháinig faoina cheannas.  Deir Músaem Cogaidh Cheanada, "His epic but costly offensives at the Somme (1916) and Passchendaele (1917) have become nearly synonymous with the carnage and futility of First World War battles."  Ar an láimh eile, measann roinnt staraithe go raibh an tIonsaí Mór 1918 - comhiarracht na gComhghuaillithe faoi stiúir Foch a chuir deireadh leis an gcogadh - agus go háirithe rannchuidiú na Breataine leis, ar cheann de na bua is mó a baineadh amach riamh i stair mhíleata na Breataine.

## Tagairtí

Catagóir:Arm na Breataine
Catagóir:Saighdiúirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1861
Catagóir:Básanna i 1928
Nan Tom Teaimín

Is amhránaí ar an sean-nós agus moltóir le hOireachtas na Gaeilge í **Nan Tom Teaimín** (nó Nan Tom Taimín de Búrca). Buaiteoir ar Chorn Uí Riada, Corn na mBan faoi dhó ba í (1998 agus 2000) . D’fhreastail sí ar a céad Oireachtas nuair a bhí sí ocht mbliana d’aois [mar a dúirt Nan Tom Teaimín sa chlár seo ó [TG4] ar YouTube]. Is léir gur spreag an tOireachtas a suim sa sean-nós agus í ina cailín óg. Is moltóir le hOireachtas na Gaeilge le fada í.

## TG4
Thar na blianta, tháinig Nan Tom Teaimín ar mhórán cláir teilifíse mar aoi-amhránaí
Tá Nan Tom Teaimín le feiceáil, mar shampla, sa tsraith TG4, 
* *[[Abair Amhrán]]* 
* *[[Amhráin is Ansa Liom]]'. Bhí Nan Tom Teaimín ina príomh-aoi ar '[[Amhráin is Ansa Liom]]' le linn an dara sraith i [[2010]]. Chas sí na hamhráin is ansa léi '[[Amhràn Mhuínse]]', '[[Amhrán an Stímear]]', agus ‘[[Bríd Thomáis Mhurchadha]]’.

== Dioscliosta ==

=== *Traditional Songs from Connemara* ===
Ba é an chéad dlúthdhiosca ó Nan Tom Teaimín. Dar le [[Cló Iar-Chonnachta]], “is léir ón dlúthdhiosca seo go luíonn dúchas an cheoil agus na n-amhrán go domhain i Nan”. Tá deich rianta in iomlán ar an albam seo, ocht n-amhrán ar an sean nós agus dhá bhailéad Béarla. (Tagairt: CICD 149)

# [[An Cailín Fearúil Fionn]] 
# [[Caisleán Uí Néill]] 
# [[Amhrán Mhaínse]] 
# [[Na Páipéir á Saighneáil]] 
# [[Róisín Dubh]] 
# [[An Buachaillín Múinte]] 
# The Lambs on the Green Hills 
# [[Neainsín Bhán]] 
# James Connolly 	
# [[An Abhainn Mhór (amhrán)|An Abhainn Mhór]]

=== *The Home I left behind* ===

# The Home I left behind 
# [[Amhrán Leeds]] 
# The Singing Waterfall 
# [[Cuan na Beirtrí Buí]]
# Noreen Bawn 
# [[Amhrán an Tae]] 
# The Patriot Game 
# [[Máire Ní Ghríofa]] 
# Sonny 
# Black is the Colour 
# [[Amhrán Mháirtín]] 
# Dan Malone 
# [[Amhrán Fuirnéis]] 
# Precious Lord

=== *The Banks of the Old Ponchartrain'' ===
(Tagairt: NTTCD003)

# This Story I Tell You Is True 
# The Little Old Thatched Cabin on the Hill 
# A Village in Country Tyrone 
# Far Away in Australia 
# The Lowlands of Holland 
# The Wabash Canonball 
# The Hills of Sweet Mayo
# Why Should We Try Anymore
# The Banks of the Old Ponchartrain 
# Saibhreas an tSaoil 
# The County of Mayo 
# Wild Flowers 
# Rath Cairn Glas gréine na Mí 
# Peace in the Valley

### Sioscadh na Gaoithe (The Whispering Wind)
(Tagairt NTTCD004 )

# The Cottage On the Hill
# The Blazing Star Of Athenry
# Jimmy Mo Mhíle Stór
# The Irish Soldier Boy
# Farewell To Govan
# Boolavogue
# I’ve Lived A Lot In My Time
# Bán Chnoic Éireann, O
# The Roving Galway Boy
# The Galway Rambler
# Hard Times Come Again No More
# I’ve Still Got A Crush on You
# Pat Murphy’s Meadow    
# The Tennessee Waltz   
# Eochaill
# How Great Thou Art

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* [Corn Uí Riada 1972-2006 ar [TG4], ag casadh Cuaichín Ghleann Neifín ]
* [Nan Tom Teaimín ag casadh [Máire Ní Ghríofa] ]

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Bonnán ceo

mionsamhail|Bonnán Ceo
Is fógra fuaime é **bonnán ceo** a úsáidtear mar rabhadh do mhairnéalaigh in aimsir cheobhránach. Úsáidtear iad nuair bhíonn an infheictheacht lag. Bhíodh a lán bonnán ceo á n-úsáid ach de réir mar a tháinig feabhas ar an teicneolaíocht tháinig laghdú ar úsáid na mbonnán ceo. Is minic a bhíonn siad ar thithe solais. Tá na cinn mhóra chumhachtacha ar nós an *Diaphone* tar éis dul in éag agus na cinn a úsáidtear anois is cinn leictreacha iad.

Catagóir:Bonnáin
Catagóir:Taiscéalaíocht
Catagóir:Loingseoireacht
Catagóir:Ceo
Catagóir:Rabhaidh Aimsire
Rinn an Róistigh

Tá **Rinn an Róistigh** (Béarla: *Roche's Point*) suite ar bhéal Chuan Chorcaí, in Éirinn. Tá teach solais ann ón mbliain 1817 chun cabhrú leis na mairnéalaigh a bhíonn ag taisteal go Corcaigh. Nuair a tháinig an *[[RMS Titanic]]* go Corcaigh sa bhliain 1912 chun daoine a bhailiú ón gCóbh (*Queenstown* ag an am) stop an long ag Rinn an Róistigh, agus tháinig bád níos lú amach chuig an Titanic le paisinéirí. Is ceantar beag é tuairim is 40 míle ó Chathair Chorcaí.

## An Teach Solais

Tógadh an teach solais sa bhliain 1817. Sa bhliain 1864 cuireadh clog ann mar rabhadh do mhairnéalaigh i rith drochaimsire agus nuair a bhí ceo ann. Cuireadh *Diaphone* ann sa bhliain 1949 mar bhonnán ceo. Baineadh na hoibrithe sa bhliain 1995 nuair a rinneadh teach solais uathoibríoch as. Cuireadh bonnán ceo leictreach ann in ionad an Diaphone le raon ceithre mhuirmhíle. Cuireadh deireadh le gach bonnán ceo in Éirinn ar 11 Eanáir, 2011 mar gheall ar theicneolaíocht nua. Bíonn splanc ag an solas uair amháin gach trí soicind i rith na hoíche agus nuair a bhíonn an infheictheacht lag. Tá raon 20 muirmhíle ar an solas. Tá Coimisinéirí Soilse na hÉireann i gceannas na dtithe solais in Éirinn.  Tá sé i gceist ag Coimisinéirí Soilse na hÉireann an solas leictreach a athrú go ceann LED i Mí Feabhra 2018.  Beidh an solas nua suite istigh sa lionsa Fresnel traidisiúnta chun an raon fada a choimeád. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Léarscáil agus comhordanáidí

Catagóir:Tíreolaíocht na Mumhan
Catagóir:Tithe Solais na hÉireann
Paul Cézanne

Ealaíontóir Francach ab ea **Paul Cézanne** (19 Eanáir 1839 – 22 Deireadh Fómhair 1906).

Catagóir:Daoine a rugadh i 1839
Catagóir:Básanna i 1906
Catagóir:Péintéirí Francacha
Claude Monet

Ealaíontóir Francach ab ea **Oscar-Claude Monet ** (14 Samhain 1840 – 5 Nollaig, 1926).

Bhí sé i measc máistrí ealaíne na 19ú haoise. D’éirigh Monet ina dhuine ba mhó a raibh tionchar aige ar ealaín nua-aimseartha sa chéad leath den fhichiú céad.

## Saothar
Ghlac Monet leis na prionsabail ghinearálta a bhain leis an Impriseanachas. Bhain sé leis na hImpriseanaithe agus ghlac páirt ina dtaispeántais (1874–1886). Ach ag an am céanna, d’fhorbair sé a stíl phearsanta féin.

As teideal a phictiúr *Impression, soleil levant* (Imprisean, Éirí na Gréine, 1872), a dtáinig ainm na gluaisteachta "Impriseananachas".   

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1840
Catagóir:Básanna i 1926
Catagóir:Péintéirí Francacha
Catagóir:Impriseanachas
Eilean Mhealasta

Is oileán é **Eilean Mhealasta**, i ngar do Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar.

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Eaglais Aspalda na hAirméine

Is eaglais náisiúnta na hAirméine í **Eaglais Aspalda na hAirméine**. Eaglais sean-oirthearach atá gaolta le Eaglais Coptach na hÉigipte agus nach bhfuil i gcomhmaoin le hEaglais Cheartchreidmheach na Rúise. Tá tuaraim is 16 milliún baill den eaglais san Airméin, sa Tuirc agus i measc pobal Airméanach ar imirce ar fud na cruinne.

Catagóir:Sainchreidimh Chríostaí
Catagóir:An Airméin
Brian Ó Baoill

Is údar agus feachtasóir Gaeilge agus gníomhaí pobail é **Brian Ó Baoill** (9 Nollaig 1929 i mBealach an Doirín a rugadh é).

## Saol
I mBealach an Doirín ar theorainn Mhaigh Eo agus Ros Comáin a tógadh Brian Ó Baoill. Is i nGaeltacht Chois Fharraige atá formhór a shaoil caite aige. 

Chaith Brian Ó Baoill mí sa phríosún nuair a dhiúltaigh sé ceadúnas teilifíse a cheannach mar agóid in aghaidh an easpa clár Gaeilge a bhí ar RTÉ ag an am. 

Chaith Brian Ó Baoill seal ag obair i Londain agus i gCeanada freisin.

Bhí Brian Ó Baoil ina chéadmholtóir ag Glór na nGael.

## Píosa Litríocht
* (Dáta anaithnid) Gleann Álainn. Dráma.

* 1957 Ár gCeol Féin. Amhráin Ghaeilge. Féinfholsaithe.

* 1965 Idir Huron agus Hudson. Treimhse i gCeanada. FNT.

* 1969 An Bealach Rúnda. Leabhar agus Dlúthdhiosca. An Gúm agus Gael-Linn.

* 1975 Cuairt ar Cymru. Taisteal. FNT

* 1980 Cé hé Bhur gCara? An Gúm.Úrscéal do dhéagóirí.

* 1983 Ciste An Rí. An Gúm. Úrscéal do dhéagóirí.

* 1989 Turas go Panama. Aistriúchán do Thelegael. Do Ghasúir.

* 1992 Guthanna i gCoill na Lon. Filíocht. Cló Iar-Chonnachta

* 1998 Gairdín an tSonais: Leabhar agus Dlúthdhiosca. An Gúm

* 1998 Sútha Talún agus Drámaí eile (5). Cló Iar-Chonnachta

* 2000 Scéin Scátháin. Aistriúchán ón mBreatnais. Cló Iar-Chonnachta.

* 2001 An Corpán, (Aistriú ón Bhr.) Déagóirí, Cló Iar-Chonnachta

* 2003 Bózó agus drámaí eile. (5)  Cló Iar-Chonnachta.

* 2004 Stiúidió Eagla. (Aistriú ón Bhr.) Cló Iar-Chonnachta.

* 2006 Coill na Meala. Úrscéal. Coiscéim.

* 2006 NT7: Bagairt ón Spás. Aois 13-15. Coiscéim

* 2008 Na Gadaithe Dána agus scéalta eile. Coiscéim.

* 2009 Ionsaí! Comhúdar Oisín Ó hEartáin. Coiscéim.

* 2010 Tubaiste agus Drámaí Eile. (4) lulu.com.

* 2010 Bealtaine. Úrscéal. Aodh Dubh Ó Néill agus Cromwell. Coiscéim.

* 2011 Dubhach Thrá. Úrscéal. Coiscéim.

* 2012 Na Donnghailigh Dhubha. Úrscéal. Coiscéim.

* 2012 Eachtraí Oscair agus Aoife. Comhúdar Oisín Ó hEartáin. Coiscéim.

* 2013 Gaistí Geilt. Úrscéal. Coiscéim.

* 2013 An Taibhse Glas. Na Fíníní. Ceanada 1866. Coiscéim

* 2016 Pátrún na Sailí. Coiscéim.

* 2016 An Sosa agus drámaí eile le ceol. CD. (3) Coiscéim 

* 2017 An Nollaig Abú. Aoisghrúpa 9-12. Comhúdar Colm Ó hEartáin. Coiscéim.

* 2018 Thomas D’Arcy Mac Aoidh. Úrscéal bunaithe ar a shaol. Coiscéim.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Bealtaine ag Brian Ó Baoill, Úrscéal é seo atá oiriúnach do fhoghlaimeoirí fásta. Tá an scéal seo bunaithe ar eachtraí a tharla c.1649AD nuair a bhí an cogadh dearg ar siúl idir airm Cromwell agus Aodh Dubh Ó Néill 
* Coill na Meala ag Brian Ó Baoill  
* Clár faoi Brian Ó Baoill, *Comhrá*, TG4 Déardaoin, 19 Eanáir 2012
* Liosta leabhar ar Cló Iar-Chonnachta

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha 
Catagóir:Daoine as Contae Mhaigh Eo
Coimisinéirí Soilse na hÉireann

Tá Coimisinéirí Soilse na hÉireann (Béarla: *Commissioners of Irish Lights* (CIL) ) i gceannas na dtithe solais in Éirinn.

## Tagairtí

Catagóir:Loingseoireacht
Catagóir:Tithe Solais na hÉireann
Coláiste Ríoga na Máinleá in Éirinn

[clé|mion|[Faiche Stiabhna agus Coláiste Ríoga na Máinlianna]]
mion|1837
Institiúid um oideachas leighis imBaile Átha Cliath na hÉireann é **Coláiste Ríoga na Máinleá in Éirinn** nó **Coláiste Ríoga na Máinlianna in Éirinn** (Béarla: *The Royal College of Surgeons in Ireland (RCSI))*, agus tá sé lonnaithe ar Fhaiche Stiabhna.

Tá an t-ospidéal Beaumont mar chuid den ghrúpa Ospidéil RCSI agus tá  caidhreamh oideachasúil ag an ospidéal le Coláiste Ríoga na Máinlianna freisin. 
mion|Foirgneamh Smurfitː  R.C.S.I Disease Research Centre

## Stair
Bunaíodh an coláiste ar an 11ú Feabhra, 1784. Ligeadh an céad bean isteach i 1886, an Dochtúir Mary Dawson.

I rith an Éirí Amach 1916, bhí Mícheál Ó Mulláin ina leascheannasaí ar an ngrúpa saighdiúirí ag Faiche Stiabhna, faoi Séamas Ó Conghaile. Chúlaigh siad siar chuig Coláiste Ríoga na Máinlianna, an gCuntaois Markiewicz ina leascheannaire.

## Féach freisin

* Ospidéal Beaumont

## Tagairtí

Catagóir:Ollscoileanna in Éirinn
Catagóir:Ollscoil na hÉireann
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Scoileanna Leighis
Topher Grace

Is aisteoir Meiriceánach é **Christopher John "Topher" Grace**, a rugadh ar an 12 Iúil 1978.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Bruno Mars

Is amhránaí agus scríbhneoir amhráin é **Bruno Mars** a rugadh faoin ainm **Peter Gene Hernandez** ar an 8 Deireadh Fómhair 1985. Rugadh agus tógadh i Honolulu, Hawaii é. Thosaigh sé ag canadh nuair a bhí sé óg agus tar éis scoil bhog sé go Los Angeles.

## Dioscliosta
* *Doo-Wops & Hooligans* (2010)
* *Unorthodox Jukebox* (2012)
* *24K Magic* (2016)
* *The Romantic* (2026)

## Gradam agus ainmniúcháin
Tá 124 gradam buaite ag Mars. Tá 256 ainmniúchán faighte aige.

## Tagairtí

Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1985
Catagóir:Daoine beo
Nollaig Ní Laoire

Tá clú ar **Nollaig Ní Laoire** mar amhránaí ar an sean-nós.

## Beathaisnéis

mion|clé

Is as Dún Doire í Nollaig Ní Laoire, atá gar go leor do Ráth Chairn i gContae na Mí. Tá an ceol ó dhúchas inti ó Ghaeltacht na Mí, agus is minic a chloistear í ag casadh ag féilte agus ag imeachtaí timpeall na tíre. 

Tá Nollaig Ní Laoire ag múineadh i nGaelscoil na Cille i gCill Dhéagláin.

## Amhránaí
Buaiteoir Chorn Uí Riada i 2010 ba í.
Ba í Nollaig Ní Laoire an duine is óige riamh a bhuaigh Corn Uí Riada, is ba í an chéad duine riamh as Contae na Mí a bhuaigh an corn.
 
Rinneadh roinnt clár a raibh páirt aici iontu (ar TG4 agus ar Raidió na Gaeltachta) agus í ag casadh amhrán ar an Sean-nós (amhránaíocht). 
Bhí Nollaig Ní Laoire ina haoi-amhránaí ar Amhráin is Ansa Liom ar TG4 i 2011 is í ag cur síos ar na hamhráin is fearr léi, ar an stíl cheoil is ansa léi agus ar fhoinse na n-amhrán atá aici.

## Tagairtí

## Féach freisin
* Ceol traidisiúnta na hÉireann
* Sean-nós (amhránaíocht)

## Naisc Sheachtracha
* Nollaig Ní Laoire ag casadh "An Gabha Ceártan", Amhráin is Ansa Liom ar TG4 
* Nollaig Ní Laoire ag casadh "Amhrán Mhuínse", Amhráin is Ansa Liom ar TG4
* Nollaig Ní Laoire ag casadh "An tIolrach Mór", Amhráin is Ansa Liom ar TG4

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1989
Catagóir:Daoine beo
Jason Statham

Is aisteoir Sasanach é **Jason Statham** (a rugadh ar an 26 Iúil 1967). 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Pabaigh Mòr

Is oileán é **Pabaigh Mòr**, i ngar do Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar, in Albain.

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Hilary Swank

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Hilary Ann Swank **, a rugadh ar an 30 Iúil 1974.

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Róisín Elsafty

Amhránaí ar an sean-nós **í Róisín Elsafty.**

## Beathaisnéis
Is de shliocht Gael-Éigipteach í **Róisín Elsafty**, ó Chontae na Gaillimhe. Is iníon í le Treasa Ní Cheannabháin agus le Saber Elsafty, dochtúir Éigipteach. Is deirfiúr le Naisrín Elsafty í. 
Teaghlach ilchultúrtha agus dáchreidmheach a bhí ann agus dhéantaí idir Nollaig agus Eid ul-Fitr (deireadh Ramadan) a cheiliúradh. Bhuail na tuismitheoirí le chéile agus iad ag obair sa Danmhairg agus phós i bparóiste Chill Chiaráin. Chuaigh an chlann ar scoil sa cheantar agus idir Ghaeilge agus Bhéarla ar a dtoil acu.
Tá an ceol ó dhúchas aici, agus is minic cloiste ag féilte agus i gcuideachta í. Tá sí le feiceáil agus le clos ag amhrán ar roinnt clár ar TG4 agus ar Raidió na Gaeltachta. 

Tá baint ag Róisín agus a muintir leis an Meánoirthear i gcónaí. Is feachtasóir ar son cearta daonna lena cuid ceoil í.

## Dioscliosta
* *Má Bhíonn Tú Liom, Bí Liom* (2007, VERTCD080)
* *Irlande: L’art du Sean-Nós*, Róisín Elsafty & Treasa Ní Cheannabháin (Buda Musique 92711-2)

## Tagairtí

## Féach freisin
* Ceol traidisiúnta na hÉireann 
* Sean-nós (amhránaíocht)
* Amhráin is Ansa Liom

## Naisc sheachtracha
* Róisín Elsafty - ''An Sagairtín'', Beo ón Olympia - 2008 ar TG4
* https://www.youtube.com/watch?v=KlABvI8xHDo Roisín Elsafty - *An * - 2008] ar TG4
* Roisín Elsafty - ''Alí -Dílleachtín gan Bhrí'' (ón albam, Má Bhíonn Tú Liom, Bí Liom, 2007) ar TG4

Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Treasa Ní Cheannabháin

Rugadh agus tógadh **Treasa Ní Cheannabháin** i gCill Chiaráin i gConamara, ach tá sí ina cónaí le roinnt mhaith blianta anois i mBearna. Chaith sí an chuid is mó dá saol ag múineadh scoile. 

Tá sí ag casadh amhráin ó bhí sí ina cailín beag bídeach agus chuir sí suim mhór san amhránaíocht ar an sean nós i dtús na 70óidí nuair a chuaigh sí ag an Oireachtas i mBaile Átha Cliath. 

Bhain sí amach a lán duaiseanna san amhránaíocht ar an Sean Nós, ag féilte, fleadhanna agus an t-Oireachtas. Bhuaigh sí Corn na mBan i 1995 agus an dara h-áit i gCorn Uí Riada sa mbliain céanna. 
Tá go leor ceárdlainn amhránaíocht ar an Sean Nós tugtha aici ag féilte síos thríd na blianta. Ina measc; scoil Acla, Féile Joe Éiniú, Scoil Dhúglais De hÍde agus thar lear. 

Tá Treasa pósta le Dr. Elsafty ón Éigipt. Tá triúr iníon agus mac amháin acu agus tá amhráin ar an sean nós ar a dtoil ag na cailíní (féach ar Róisín Elsafty agus Naisrín Elsafty) agus duaiseanna bainte amach acu ag riar mhaith féilte agus fleadhanna ó bhí siad an–óg. 

## Gníomhaí ar son chearta an duine
Is gníomhaí cearta daonna í Treasa Ní Cheannabháin agus tá go leor dá hama tugtha aici chun aird a tharraingt ar chás truamhéileach na bPalistíneach agus tugann sí turais rialta don Phalaistín go háirid go Gaza. 
Tá amhráin cumtha ag Treasa Ní Cheannabháin faoin Iaráic agus an Phalaistín. 
Sa bhliain 2008 coinneáladh Treasa Ní Cheannabháin agus a iníon, Naisrín Elsafty, tamall i nGaza tar éis dóibh éalú thar teorainn isteach ón Éigipt le hairgead a bailíodh in Éirinn do theaghlaigh Phalaistíneacha.

## Dioscliosta
* *Irlande: L’art du Sean-Nós*, Róisín Elsafty & Treasa Ní Cheannabháin (Buda Musique 92711-2)

## Scannánliosta

## Tagairtí

## Féach freisin
* Ceol traidisiúnta na hÉireann 
* Sean-nós (amhránaíocht)
* Amhráin is Ansa Liom

## Naisc sheachtracha

* BARNA'S TREASA NI CHEANNABHAIN SET FREE IN EGYPT 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Iorras Aithneach
Babez for Breakfast

Is albam leis an racghrúpa Fionlannach Lordi é ***Babez for Breakfast***. Scaoileadh é ar an 10 Meán Fómhair, 2010.

## Clár

# SCG5: It's a Boy!
# Babez for Breakfast
# This Is Heavy Metal
# Rock Police
# Discoevil
# Call Off the Wedding
# I Am Bigger Than You
# ZombieRawkMachine
# Midnite Lover
# Give Your Life for Rock and Roll
# Nonstop Nite
# Amen's Lament to Ra
# Loud and Loaded
# Granny's Gone Crazy
# Devil's Lullaby
# Lord Have Mercy
# Studs 'n' Leather

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2010
Tobey Maguire

Is aisteoir Meiriceánach é **Tobias Vincent "Tobey" Maguire**, a rugadh ar an 27 Meitheamh 1975 i Santa Monica.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Conchobhair Ó Briain, Iarla Thuamhumhan

Bhí **Conchobhair Ó Briain** an 3ú Iarla Thuamhumhan (1534-1581), Bhí an mac Donchadh Ó Briain, 2ú Iarla Thuamhumhan mac Conchobhair Ó Briain, Rí Thuamhumhan (b. 1539), agus Helen de Buitléir, iníon de Piaras de Buitléir, Iarla Urmhumhan. bhí faoi dhíospóid a cheart chun an Tiarnas na Thuamhumhan ag a uncail, Dónall Ó Briain. Throid sé le Séamus MacMuiris MacGearailt i 1569, agus theith chun na Fraince; ar ais go hÉirinn agus fuair logh, 1571, leis an athchóiriú a chuid tailte, 1573. Phós sé Úna Ní Bhriain, ingen Toirdealbhach Ó Briain, an príomhfheidhmeannach Mac Uí Bhriain Ara, agus bhí triúr mac; Donchadh Ó Briain, Iarla Tuadhmhumhan, Tadhg Ó Briain agus Dónall Ó Briain.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1535
Catagóir:Básanna i 1581
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
An t-Acha Mór

Is sráidbhaile ar Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar, na hAlban é **an t-Acha Mór** 

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Capaillín Chonamara

Is cineál capaill é **Capaillín Chonamara** (*Pónaí Chonamara* nó *Capall Chonamara* a thugtar orthu uaireanta) de bhunadh na hÉireann. Is i gceantar Chonamara a tháinig an cineál stuama seo capaill chun cinn. 

thumb|Capaillín Chonamara|clé
### Tréithe
clé|mion
Tá cáil ar leith orthu a bheith sách beag agus lán fuinnimh. Tá eolas ar thréithe agus ar ábaltacht chapaillíní Chonamara ar fud an domhain anois.
clé|mion
Capaillíní de mhianach Chonamara – agus Chaladh Mhaínse – ba mhó a bhí ar na foirne idirnáisiúnta a bhuaigh craobhacha léimní na hEorpa sna 2020idí.

### Stair
Bhí na capaillíní ann leis na céadta bliain. Ach i dtús an 20ú haois, bhí capaillíní go leor de phór measctha ann. 

Aithnítear Micheál Ó Máille go forleathan mar cheannródaí, ag obair chun an pór *a* chaomhnú. Scríobh sé litreacha chuig na nuachtáin agus é sna 1910idí ag iarraidh aird a tharraingt ar an gcontúirt, dar leis, a bhí ann go n-imeodh mianach chapaillíní Chonamara i léig uilig mura gcuirfí ord agus eagar orthu. Thug sé féin, agus Pádraig Breathnach as Ros Muc a chúnamh dó, péire capaillíní de mhianach Chonamara chuig an Seó idirnáisiúnta i Londain in 1912 agus thug léargas ansin ar mhianach agus ar ábaltacht na gcapaillíní.

Bunaíodh Chumann Lucht Chapaillíní Chonamara (CLCC) i 1923  i Ros Muc. Bhí an Máilleach  ag iarraidh an Cumann a bhunú chomh fada siar le 1911. Ach bhí corraíl sa tír agus sa domhan sna blianta sin. Choinnigh an Máilleach leis an iarracht nó go raibh am níos tráthúla ann i 1923.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Cineálacha Capaill
Catagóir:Capaill
Catagóir:Capaillíní
Catagóir:Ainmhithe Éireannacha
Catagóir:Pónaithe
Catagóir:Conamara
Catagóir:Marcaíocht
Samuel Pepys

Scríbhneoir Sasanach a rugadh i Londain ab ea **Samuel Pepys** (23 Feabhra 1633 – 26 Bealtaine 1703). 

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1633
Catagóir:Básanna i 1703
Liam Twomey

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála do cheantar Loch Garman é **Liam Twomey ** (Gaeilge: *Liam Ó Tuama*) (rugadh é 3 Aibreán, 1967 ). Tá sé ina bhall d'Fhine Gael.

Rugadh é i gCloch na Coillte i gCorcaigh agus bhíodh sé ag cleachtadh mar Dhochtúir Teaghlaigh sula ndeachaigh sé isteach sa pholaitíocht sa bhliain 2002 mar TD neamhspleách. Chuaigh sé isteach i bhFine Gael i Meán Fómhair na bliana 2004.

Tá triúr páistí air agus tá sé pósta ar Elizabeth O'Sullivan.

Níor ghlac sé páirt san Olltoghchán 2016.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 23ú Seanad
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Lianna Éireannacha
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
David Stanton

Is polaiteoir Éireannach agus iarTheachta Dála do Chorcaigh Thoir ó 1997 i leith é **David Stanton** () (rugadh é 15 Feabhra 1957 ). Tá sé ina bhall d'Fhine Gael.

## Féach freisin

* Corcaigh Thoir (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i Corcaigh Thoir

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Catagóir:Baill den 28ú Dáil
Catagóir:Baill den 29ú Dáil
Catagóir:Baill den 30ú Dáil
Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill den 32ú Dáil
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Fhine Gael
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Fir
Catagóir:Corcaigh Thoir (Dáilcheantar)
Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí
Arthur Spring

Is polaiteoir Éireannach agus iarTheachta Dála do cheantar Chiarraí Thuaidh- Luimneach Thiar é **Arthur Spring **(). Tá sé ina bhall de Pháirtí an Lucht Oibre.

Sheas sé san Olltoghchán 2016, ach chaill sé a shuíochán.

## Féach freisin

* Ciarraí (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i gCiarraí

## Tagairtí

Catagóir:Baill den 31ú Dáil
Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre (Éire)
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Teicneolaíochta Átha Cliath
Catagóir:Ciarraí (Dáilcheantar)
Zooey Deschanel

Is aisteoir Meiriceánach í **Zooey Claire Deschanel **, a rugadh ar an 17 Eanáir 1980.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine beo
Eilean Phabail

Is oileán é **Eilean Phabail**, i ngar do Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar, in Albain.

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Matthew McConaughey

Is aisteoir Meiriceánach é **Matthew David McConaughey**, a rugadh ar an 4 Samhain 1969.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
William Martin Murphy

Ba é **Uilliam Máirtín Ó Murchadha** nó **William Martin Murphy** (29 Nollaig 1844 – 25 Meitheamh 1919) a bhí i gceannas ar na fostóirí sa bhliain 1913 agus iad ag cur in aghaidh an cheardchumannachais, nuair a briseadh amach an Stailc agus Frithdhúnadh i mBaile Átha Cliath.

## Fear gnó
Fear gnó mór-ratha a bhí in Ó Murchadha a rugadh i mBeanntraí i gContae Chorcaí sa bhliain 1844. Sa bhliain 1913 bhí sé ina chathaoirleach ar Chomhlacht Aontaithe Tramanna Bhaile Átha Cliath, agus ba leisean an siopa ilrannach Clery's chomh maith leis an óstán Imperial. Bhí na nuachtáin *[[Irish Independent]]*, *Evening Herald* agus *Irish Catholic* faoina smacht freisin, agus bhí sé ina mhór-scairshealbhóir sa chomhlacht farantóireachta *B&I Line*. Bhí sé ar dhuine den bheagán Caitliceach i saol gnó na hÉireann, ag an am nuair a deireadh le teacht leis an Chinsealacht Phrotastúnach. 

## Polaiteoir
Náisiúnaí tábhachtach a bhí in Ó Murchadha freisin, agus seal caite ina Theachta Parlaiminte in Westminster aige. Sa saol príobháideach bhí clú an fhir chineálta fhlaithiúil air, agus bhí pá ard ag a lucht oibre i gcomparáid leis na gnólachtaí eile.

Bhí Ó Murchadha go mór mór in aghaidh na gceardchumann, ó bhí sé den tuairim nár chóir d'aon duine ón taobh amuigh ladar a chur ina chuid gnóthaí, agus thar aon rud eile bhí sé in aghaidh an Lorcánaigh, agus meas an réabhlóidí dhainséaraigh aige air. 

## 1913
I mí Iúil 1913 tháinig trí chéad fostóir le chéile agus Ó Murchadha sa chathaoir ar an gcruinniú, agus chinn siad ar cur le chéile in aghaidh na gceardchumann. Bhí Ó Murchadha agus na fostóirí eile meáite ar féachaint chuige nach bhféadfadh an Ceardchumann Oibrithe Iompair agus Ilsaothar fódú ceart a dhéanamh i measc lucht oibre Bhaile Átha Cliath. 
Ar an 15 Lúnasa 1913 shacáil Ó Murchadha dhá scór oibrí a bhí, dar leis, ina mbaill den Cheardchumann. I rith na chéad seachtaine eile tugadh bata agus bóthar do thrí chéad duine eile.
Ar feadh seacht míonna bhí na mílte is na hathmhílte de lucht oibre Bhaile Átha Cliath. Is é an chiall a bhain an tIrish Independent as an scéal gurbh é an Lorcánach an bithiúnach, ach ar ndóigh, ba le hÓ Murchadha na nuachtáin seo.

## Féach freisin
* Stailc agus Frithdhúnadh 1913 (Baile Átha Cliath)

## Tagairtí

## Léigh freisin
* Morrissey, Thomas: *William Martin Murphy, Life & Times* (2011) ISBN 1-906359-62-8

Catagóir:Daoine a rugadh i 1844
Catagóir:Básanna i 1919
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht gnó
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Stair Chontae Bhaile Átha Cliath
Brèascleit

Is sráidbhaile ar Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar, na hAlban é **Brèascleit**. 

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Steve Buscemi

Is aisteoir Meiriceánach é **Steven Vincent "Steve" Buscemi **, a rugadh ar an 13 Nollaig 1957.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Rachel McAdams

Is ban-aisteoir Ceanadach í **Rachel Anne McAdams**, a rugadh ar an 17 Samhain 1978.

Catagóir:Ban-aisteoirí Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Rondáil

deas|250px|thumb|Talmhaíocht rondála
Ba córas talmhaíochta í **Rondáil** (ó *run* - rith agus *dale* - gleann an Bhéarla).

Catagóir:Talmhaíocht
Sint-Truiden

Cathair agus bardas sa Bheilg is ea **Sint-Truiden** (ainm Ísiltírise; Fraincis: *Saint-Trond*), agus é suite i gCúige Limburg, i bhFlóndras, i dtuaisceart na Beilge. Cuimsíonn Bardas Sint-Truiden an chathair féin, chomh maith le breis is dosaen sráidbhailte nó bailte beaga máguaird. Tá Sint-Truiden suite i lár ceantair ina shaothraítear a lán torthaí. Tá tuairim is 39,000 duine ina gcónaí sa chathair. Tagann ainm na cathrach ó *Naomh Trudo*, manach den 7ú haois a bhunaigh mainistir san áit sin.

## Íomhánna

File:Sint_Truiden_Centre.JPG|macasamhail *Mainistir Naomh Trudo* i lár na cathrach
File:Begijnhof_Sint-Truiden1.JPG|*Begijnhof*
File:Sint-Truiden_stadhuis.jpg|*Stadhuis* (halla cathrach)
File:Map of Sint Truiden in belgium-viol-reddot-t.png|suíomh san Fhlóndras agus sa Bheilg


## Tagairtí

Catagóir:Cathracha
Catagóir:Cathracha na Beilge
Bezlyudivka

Baile i gCúige Kharkiv na hÚcráine is ea **Bezlyudivka**, atá suite ar abhainn Udy. Sa bhliain 2009, bhí timpeall ar 9,693 daoine ina gcónaí ann.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte san Úcráin
Grabhair

Sráidbhaile tuaithe ar chladach Loch Odhairn (loch mara) i gceantar na Páirce (A' Phàirc) i Leòdhas is ea **Grabhar** nó **Grabhair**. Tá Grabhair laistigh de Pharóiste na Lochanna. Tá An Eaglais Shaor, scoil agus stáisiún dóiteáin deonach sa sráidbhaile. Tá cé ann freisin. Úsáideadh an chuid is mó de na ceapacha le haghaidh na crochtóireachta, ach tá laghdú tagtha air seo le 50 bliain anuas. Is é an bóthar a théann chuig an sráidbhaile ná an B8060, agus leanann sé ar aghaidh go hOrasaigh agus Leumra.

Bunaíodh an baile roimh 1800 agus bhí 411 duine ina gcónaí ann i 1911 ach ní raibh ach 76 i 2005. Tá 43 croit sa bhaile féin agus 15 i nGleann Ghrabhair.

## Daoine ainmniúla
* Cailleach an Deucoin (1904–1983)

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Gregory Byrnes

Scoláire nótáilte Gaeilge ón Astráil is ea **Gregory Byrnes** (Gaeilge: Gréagóir Ó Broin). Tá ábhar foilsithe aige i nGaeilge agus i mBéarla, agus tá taighde tábhachtach déanta aige ar úsáid na Gaeilge san Astráil sa 19ú haois.

Eisean ba thúisce a rinne liosta de na lámhscríbhinní Gaeilge atá le fáil san Astráil, áis a bhfuil tábhacht léi maidir le stair liteartha na teanga thar lear agus mar áis taighde inti féin.

Tá taighde déanta aige freisin ar stair Chonradh na Gaeilge san Astráil, rud a thugann léargas ar shaothrú na teanga ó aimsir na hAthbheochana i leith. Tá suim aige i saothar scoláirí eile a raibh baint acu leis an Astráil.

Tá páipéir léite aige os comhair roinnt de na Comhdhálacha Gael-Astrálacha, ócáidí móra scoláiriúla a bhíonn ar siúl gach dhá bhliain.

## Tagairtí

## Le léamh
* Byrnes, Gregory. ‘The Gaelic League in Australasia, 1893-1993,’ in Rebecca Pelan, le cabhair ó Mark Finnane agus Noel Quirke (eag.), *Irish-Australian Studies: Papers delivered at the Seventh Irish-Australian Conference*, Iúil 1993, Sydney, Crossing Press, 1994, lgh 244-5. 
* Byrnes, Gregory. ‘Irish manuscripts in Australia, a partial shelf list,’ in *Irish-Australian studies: papers delivered at the Eighth Irish-Australian Conference*, Hobart, Iúil 1995, Sydney: Crossing Press, 1996, lgh 432-437.
* Byrnes, Gregory. 'The Linguistic Work of Michael Sheehan,' in *Studia Hibernica*, No. 32, 2002/2003, Coláiste Naomh Pádraig, Droim Conrach, lgh 179-185.

## Féach freisin
* Irish Studies Association of Australia and New Zealand

Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Cumann Léann Éireann na hAstráile agus na Nua-Shéalainne

Spreagann **Cumann Léann Éireann na hAstráile agus na Nua-Shéalainne** (Béarla: **Irish Studies Association of Australia and New Zealand** nó **ISAANZ**) a chuid ball chun staidéar a dhéanamh ar Éirinn agus ar shliocht na nÉireannach san Astráile, sa Nua-Shéalainn agus i dtíortha eile trí eolas agus scéala a chur á spré ina measc. 

## Ballraíocht
Tá na rudaí a leanas ar fáil ag na baill:
* Cóip bhliantúil den *Australasian Journal of Irish Studies* 
* Nuachtlitreacha
* Eolas ar ócáidí léinn Éireannaigh ar fud na hAstráile

## Australasian Journal of Irish Studies (AJIS)

Iris léannta de chuid ISAANZ is ea AJIS (*Iris Astraláiseach an Léinn Éireannaigh*). Thugtaí *Australian Journal of Irish Studies* uirthi agus leantar fós den sean-uimhriú. Iris bhliantúil phiarmheasúnaithe í agus ábhar de chuid na Nua-Shéalainne inti anois. 

Tá ailt ar chúrsaí staire, litríochta, polaitíochta, scannánaíochta, drámaíochta agus creidimh san iris. Tá fáilte ar leith aici roimh ailt a bhfuil buntaighde ar Éireannaigh na Nua-Shéalainne iontu.

## Comhdhálacha

Bíonn comhdhálacha Astraláiseacha Léinn Éireannaigh ar siúl gach dhá bhliain faoi choimirce ISAANZ.

Bhí an chéad cheann ann sa bhliain 1981, agus tá cúig cinn déag eile reachtálaithe ó shin i leith. Tá roinnt de na páipéir le fáil i sraith na "Irish-Australian Conference Proceedings" agus san AJIS. Tháinig dhá alt thábhachtacha bhibleagrafacha ó lámh an Dr Val Noone ar an ábhar seo: "Nine Irish-Australian Conference Publications: Content and Context" agus "Recent Australian Irish research papers, 1998-2007"

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh ISAANZ 
* An Léann Ceilteach in Ollscoil Sydney
* John Hume Institute for Global Irish Studies 
* Liosta daoránach a cuireadh an loch amach, 1787-1867

*
An Cnoc

Is sráidbhaile ar Leòdhas, Comhairle nan Eilean Siar, na hAlban é **an Cnoc**.

## Tagairtí
 

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Lugo

Is cathair i g Comhphobal fhéinrialaitheach na Gailíse in iarthuaisceart na Spáinne í **Lugo** (Ghailísis: *Lugo*, Ghaeilge: *Lugh*, Laidin: *Lucus Augusti*) agus í mar an cheathrú cathair is mó sa Ghailís. Is í príomhchathair an chúige den ainm céanna í chomh maith. Tá thart ar 98,500 duine ina gcónaí ann. 

## Stair
Is cosúil gur lonnaigh na Ceiltigh san áit i dtús báire agus gur ainmnigh siad an áit ag tabhairt ómó do dhia solais na Ceiltigh; Lúgh. Níos déanaí ghabh Paullus Fabius Maximus é do na Rómhánaigh agus ghlaoigh sé *Lucus Augusti* air sa bhliain 13 RC. Bhí sí suite i gcúige Rómánach *Hispania Tarraconensis*. 

## Cultúr
Tá Lugo ar an t-aon chathair ar domhain atá timpeallaithe ag Ballaí Rómhánach ón 3ú haois atá fós i gcaoi maith 10-15 méadar ar airde, 2,117-méadar in iomláin chomh maith le 71 túir agus deich ngeataí. Tá cosaint UNESCO acu mar Shuíomh Oidhreachta Domhanda. Tagann an Droichead thar an *Minho* ón aois rómhánach chomh maith. Tá sí suite ar *Tóchar Primitivo* ar bhealach an Chamino de Santiago.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha agus Bailte sa Ghailís
Catagóir:An Ghailís
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Gramadóir

Tugann **gramadóir** (nó *seiceálaí gramadaí* uaireanta) cabhair do dhaoine fadhbanna litrithe a aimsiú agus a cheartú ar ríomhaire. Aithníonn an t-inneall gramadaí sleachta “a bhfuil an chuma orthu go bhfuil botúin iontu”, mar shampla, botúin sna claochluithe tosaigh (shéimhiú nó ar urú ag tús ainmfhocail). Is bogearraí áirge é gramadóir. 

B’fhéidir go dtugann an clár cabhair do dhaoine fadhbanna litrithe a aimsiú is a cheartú freisin. Sa chás sin, **[[litreoir]]** (nó *seiceálaí litrithe* uaireanta) a thugtar air.

## Gramadóirí as Gaeilge

Tá an bogearraí seo dírithe go háirithe ar dhaoine a bhíonn ag scríobh as Gaeilge agus is áis é freisin do mhic léinn, d'fhoghlaimeoirí agus do gach uile duine a bhíonn ag plé leis an nGaeilge, mar shampla aistritheoirí.

### ''Gramadóir'', leagan líonra

Tá ''An Gramadóir'', bunaithe ar GaelSpell, le fáil tríd chomhéadan idirlín. Is saorbhogearra an ríomhchlár seo. Is féidir litriú chomh maith le gramadach na Ghaeilge a sheiceáil. Tá sé nuashonraithe ar bhonn leanúnach.

### ''Anois'', do Microsoft Word ar PC

Tá breisiú de Gaelspell ar fáil do Microsoft Word 2010 agus Windows 7 srl, *Anois*, le litreoir *agus* gramadóir san áireamh. Ach níl an leagan seo saor in aisce . 

Tá gramadóir Gaeilge ina aonar le fáil freisin, *Ceart*. Is pacáiste bogearraí saorsheasaimh é Ceart (níl an leagan seo saor in aisce ach an oiread, ach níl costasach).

## Féach freisin
* Feidhmchláir aistriúcháin
* litreoir
* Focloir.ie
* Téarma.ie
* www.teanglann.ie, gaois.ie, potafocal.com

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Cruinneog.com
* Ceart (Cruinneog) ar nuacht RTE

‎‎

Catagóir:Bogearraí
Catagóir:Bogearraí saora
Catagóir:Microsoft
Catagóir:Innealtóireacht bogearraí
Catagóir:Aistriú
Nis

Is ceantar suite i dtuaisceart Eilean Leòdhais é **Nis**. Tá thart ar 16 baile beag sa cheantar: (ó thuaidh go dtí an deisceart): Eòropaidh
, na Còig Peighinnean, an Cnoc Àrd, Am Port, Lìonal, Tàbost, Suaineabost, Cros, Cros-Sgiogarstaigh, Eòrodal, Adabroc, Àird Dhail, Dail bho Thuath, Dail bho Dheas, Sgiogarstaigh agus Cuidhsiadar. Is é Nis an pobal is faide siar ó thuaidh sa Ríocht Aontaithe, agus bhí sé san Aontas Eorpach roimh an mBreatimeacht freisin. 
Tá a' Ghàidhlig  níos forleithne i Nis ná in aon chuid eile de Leòdhas, ach tá laghdú tagtha ar an ráta anseo freisin; labhraíodh 87% i ndaonáireamh 1991 ach 64% i 2011. Is as Lochlainnis an logainm  Nis agus ciallaíonn sé 'srón'.
## Urras Oighreachd Ghabhsain
Tá Nis le Gabhsann, Borgh agus Baile an Truiseil freisin sa Taobh Thiar laistigh d’Oighreachd Ghabhsainn agus ghlac an pobal seilbh ar an oidhreacht sa bhliain 2007. Tá fócas mór ag Urras Oighreachd Ghabhsainn (*Galson Estate Trust*) - an t-sealbhóir ó shin - ar fhuinneamh in-athnuaite agus tá siad ag tógáil tuirbíní gaoithe sa Taobh Thiar.
## Comunn Eachdraidh Nis
Comórann Comunn Eachdraidh Nis stair an cheantair le iarsmalann , cartlann agus gailearaí sa t-sean Sgoil Chrois sa Dail bho Thuath. Is í an Ghàidhlig a phríomhtheanga labhartha. Tá go leor leabhar agus paimfléad foilsithe aige faoin gceantar. Ba é Comunn Eachdraidh Nis  (Pobal Staire Nis) an chéad chumann staire sna hEileanan Siar, agus bunaíodh é sa bhliain 1977.
## Stair
### An Báthadh Mór
Sa bhliain 1862 bádh 31 duine, ag fágáil 24 baintreach agus 71 páiste gan athair i Nis. Sa bhliain 2014, aithníodh leacht cuimhneacháin iascaireachta chun na Bahámaí Móra a chruthú agus iascach ar fad. Sa bhliain 2014, cruthaíodh cuimhneachán-iascaigh chun an Bhàthaidh Mhóir agus urraim a thabhairt do na hiascairí áitiúla a fuair bás ar muir.
### Cailliúint an Iolair (an lLuamh 'An Iolaire')
Bhí 20% de dhaonra Leódhasa ar fad - 6,200 ball de na fórsaí armtha - ag troid sa Chéad Chogadh Domhanda. Tar éis an Chogaidh, bhí 283 iarshaighdiúir Leódhasach ag súil le filleadh abhaile go Leòdhas, le thart ar daichead duine ó Nis agus an Taobh Siar, don Bhliain Úr. Go brónach, bhuail an bád na carraigeacha níos lú ná míle ó Chaladh Steòrnabhaigh ar Lá Caille, 1919 agus cailleadh cách ach 82 de na daoine a bhí ar bord. Ba dhuine ó Phort Nis, Iain Fionnlagh MacLeòid nó ‘Iain Mhurdo’, a shábháil thart ar tríocha duine eile agus bhuaigh sé Carnegie Hero Fund Medal and Certificate  as ucht a chuid iarrachtaí.
## Teangacha

Dúirt 76.4% do dhaonra Nis go raibh Gaoluinn na hAlban (Gàidhlig) acu sa bhliain 2001.   

## Naisc sheachtracha

* Nis 
* http://www.scotlandscensus.gov.uk/ods-web/area.html

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Jason Robards

Ba aisteoir Meiriceánach é **Jason Nelson Robards, Jr.** (a rugadh ar an 26 Iúil 1922 agus a fuair bás i 26 Nollaig 2000). 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Daoine as Chicago
Catagóir:Básanna in 2000
Angelo Dundee

Traenálaí dornálaithe agus fear cúinne Meiriceánach ab ea **Angelo Dundee** (30 Lúnasa, 1921 – 1 Feabhra 2012). I bhPhiladelphia a rugadh é mar **Angelo Mirena**. De shliocht Iodálach é. D'oibrigh sé le Muhammad Ali ó 1960 go 1981. D'oibrigh sé le roinnt de dhornálaithe móra eile a linne chomh maith, Sugar Ray Robinson ina measc. Bhí páirt an fhear cúinne aige sa scannán *Cinderella Man* sa bhliain 2005, agus d'oibrigh sé mar chomhairleoir d'Oscar De La Hoya sa bhliain 2008. Fuair sé bás in Tampa, Florida.

clé|250px|thumb|Angelo Dundee

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2012
Catagóir:Daoine a rugadh in 1921
Catagóir:Dornálaíocht
Sidney Poitier

B'aisteoir Bahámaíoch-Mheiriceánach é **Sidney Poitier**, a rugadh ar an 20 Feabhra 1927. Fuair sé bás ar 7 Eanáir 2022.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe