open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Metro Pyongyang

Is é **Metro Pyongyang** ceann de na modhanna iompair is coitianta i Pyongyang, príomhchathair na Cóiré Thuaidh. Dhá líne atá sa chóras a ritheann ó lár na cathrach go dtí na bruachbhailte. Thosaigh sé ag feidhmiú sa bhliain 1969.

Catagóir:An Chóiré Thuaidh
Catagóir:Meitreo
Anton Janša

mion| Péinteáil coirceoige. Coirceog Anton Janša, Breznica, an tSlóivéin.
Bhí **Anton Janša** (c. 20 Bealtaine 1734 – 13 Meán Fómhair 1773) ina phéintéir agus  ina bheachaire Carnaiolach. Tá aithne ar Janša mar cheannródaí na beachadóireachta nua-aimseartha, agus mar shaineolaí iontach sa réimse. Cuireadh oideachas air mar phéintéir, ach bhí sé fostaithe mar mhúinteoir beachadóireachta i gcúirt Hapsburgach i Vín.

## Beathaisnéis
Rugadh Anton Janša do thuismitheoirí SlóivéineachaBreznica, Carniola,  (sa tSlóivéin anois). Ní fios a dháta breithe cruinn, áfach, baisteadh é ar 20 Bealtaine 1734. Ag aois óg léirigh Janša, mar aon lena bheirt dheartháireacha, suim mhór sa phéintéireacht (bhí stiúideo acu ina scioból) agus chuaigh an triúr deartháireacha, in ainneoin go raibh siad neamhliteartha, go Vín agus chuaigh siad isteach in acadamh na bpéintéirí ann. Chríochnaigh a dheartháir Lovro a chuid staidéir san acadamh agus rinneadh ollamh de, ach d'ainneoin tallainne péintéireachta, fuair Anton amach go luath go raibh a fhíor-spéis sa bheachaireacht. Tháinig a shuim go luath, mar bhí breis is céad coirceog ag a athair sa bhaile agus **chruinníodh** feirmeoirí comharsanacha ag an sráidbhaile agus **phléadh** siad feirmeoireacht agus beachaireacht. Sa bhliain 1769 thosaigh sé ag obair go lánaimseartha mar bheachaire  agus bliain ina dhiaidh sin ba é an chéad mhúinteoir beachaireachta a ceapadh go ríoga do thailte uile   na hOstaire. Choinnigh sé beacha sna gairdíní impiriúlacha (*Augarten* ) agus thaistil sé timpeall na hOstaire ag cur a chuid tuairimí i láthair maidir le coirceoga a bhogadh go féarach éagsúla. Fuair sé bás i Vín .

## Tábhacht
Bhain sé cáil amach as a léachtaí inar léirigh sé a chuid eolais ar bheacha. Scríobh sé dhá leabhar i nGearmáinis freisin: *Abhandlung vom Schwärmen der Bienen* (Plé ar Bheachaireacht, 1771) agus *Vollständige Lehre von der Bienenzucht* ((Treoir Iomlán maidir le Beachaireacht). Foilsíodh an dara ceann i 1775, tar éis a bháis. Ina shaothar in 1775 thug sé faoi deara: “Is cineál cuileog, díograiseach iad na beacha, cruthaithe ag Dia chun gach mil agus céir a sholáthar do dhuine. I measc neacha Dé go léir níl aon duine chomh dícheallach agus chomh húsáideach don duine, a bhfuil chomh beag aire ag teastáil chun é a choinneáil, mar an bheach." D'eisigh an Banimpire Maria Theresia forógra tar éis bhás Janša ag cur iallach ar gach múinteoir beachadóireachta a chuid leabhar a úsáid. 
clé|mion| Coirceog Janša i Breznica
## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1773
Catagóir:Daoine a rugadh i 1734
Catagóir:Daoine ó Bhardas Žirovnica
Catagóir:Péinteoirí Carnaiolach ón 18ú haois
Catagóir:Beachairí Carnaiolacha
Catagóir:Ceannródaithe na beachaireachta
Fotheidil

[mion|Fotheidil san [Indinéisis]]
Is éard atá i gceist le **fotheidil** i bhfíseáin, i scannáin, ar an teilifís is araile, ná téacs ag bun an scáileáin a léiríonn caint na gcarachtar. Uaireanta bíonn na fotheidil sa bhunteanga agus uaireanta eile mar aistriúchán.

### Gaeilge
Tugadh taispeántas den uirlis nua ‘Fotheideal’  ag Oireachtas na Samhna 2025 i mBéal Feirste.   Ligeann  an uirlis, ar fáil ó lucht Abair.ie, don úsáideoir físeán nó comhad fuaime i nGaeilge a uaslódáil agus tras-scríobh uathoibríoch a dhéanamh air. Tá ‘Fotheideal’ bunaithe ar na huirlisí intleachta saorga atá á bhforbairt le tamall de bhlianta ag foireann Shaotharlann Foghraíochta agus Urlabhra Choláiste na Tríonóide i mBaile Átha Cliath.

## Féach freisin
* Dubáil
* Scannánaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Aistriúchán
Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Catagóir:Fístaifead
Esyllt Maelor

Múinteoir agus file as Nefyn is ea **Esyllt Maelor**. Bhuaigh sí Coróin Eisteddfod Náisiúnta Ceredigion 2022.

Bhí Esyllt Maelor ina múinteoir i Ysgol Botwnnog, Caernarfon. Rugadh i Harlech í, agus d’fhás sí aníos in Abersoch, Llŷn. Cuireadh oideachas uirthi in Ollscoil Bangor. In éineacht lena fear céile Gareth tá triúr clainne aici: Dafydd, Rhys agus Marged. Sa bhliain 1977 ba í an chéad bhean í a bhuaigh Coron Eisteddfod Genedlaethol Ceredigion (Gaeilge: Coróan an Eisteddfod Genedlaethol Ceredigion).

## Leabharliosta

* *Estyn Llaw* (le Sian Northey, Gareth Evans-Jones & Marred Glynn Jon
* *Sraith Gutha:*
** *Athraigh Gear* (2006)
** *Anlann.* *Com* (2007)
* *Brón agus Mise: Eispéiris Poignant of Living with Grief* (2017)
## Naisc sheachtracha
*Coron yr Eisteddfod i Esyllt Maelor 
## Tagairtí
Pàirc Dùthcha na Pollaige

mion| Droichead na Pollaige
Is páirc dúiche  ar an Taobh Theas de chathair Ghlaschú í **Pàirc Dùthcha na Pollaige**. Tá thart ar 150 heicteár sa limistéar, agus is anseo an áit ina bhfuil Teach na Pollaige agus anChruinneachadh Bhurreill le fáil.

## Naisc sheachtracha
*Pollok Park (Nether Pollok) GDL00317
The Diplomat (sraith theilifíse)

Clár teilifíse Meiriceánach is ea  ***The Diplomat***, a tháinig amach ar Netflix  don chéad uair ar Netflix sa bhliain 2023.
[clé|mion|[Keri Russell, 2016]]

### Aisteoirí
clé|mion|Rufus Sewell
Is iad na príomcharachtair an tAmbasadóir Kate Wyler (Keri Russell) is a fear céile, an tIar-Ambasadóir Hal Wyler (Rufus Sewell). Tá siad  i bhformhór mór na radharcanna.

### Scéal
Ag tosach an chéad ghála címid ionsaí ar iompróir aerárthaí de chuid na Ríochta Aontaithe i Murascaill na Peirse. Tá an lasair sa bharrach. Tá gach n-aon ar tinneall agus óir nach bhfuil aon Ambasadóir ag na Stáit Aontaithe sa Ríocht Aontaithe caitheann an tUachtarán ceapachán tapaidh a dhéanamh. Taidhleoir í Kate Wyler le blianta agus í ar tí tabhairt faoi phost casta, tábhachtach san Afganastáin.

Taidhleoir cumasach, glic, sleamhain ba ea  an tIar-Ambasadóir Hal Wyler  tráth ach bhí a shlí achrannach féin aige a chuir pip is drochmhianach ar dhaoine. Tá sé gan post anois agus é i ról “na mná céile”. Le cúraimí a dhéanamh níos casta fós tá pósadh na beirte ar tí titim as a chéile agus tá an tUachtarán ag cuimhneamh ar Kate a cheapadh mar Leas-Uachtarán.  Slogann pósadh na beirte cuid shuntasach den saothar agus cé go bhfuilid ag caitheamh achasán ar a chéile is léir go bhfuil gean acu ar a chéile go fóill.

## Féach freisin

* ''The West Wing'' (sraith theilifíse)
* *[[Madam Secretary]]*

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na Stát Aontaithe
Catagóir:Taidhleoireacht
Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Catagóir:Sraitheanna teilifíse
Touhou Project

Is sraith cluichí ríomhaire ón tSeapáin í an tsraith **Touhou**. Cruthaítear an chéad chluiche, 'Highly Responsive to Prayers' sa bhliain 1996 agus foilsíodh é an bhliain chéanna. D'oibrigh na céad cúig cluiche sa tsraith ar an gcóras oibriúcháin PC-98. Sa bhliain 2002, chonacthas an chéad chluiche le haghaidh an córas oibriúcháin Windows le 'Embodiment of Scarlet Devil'. San iomlán, foilsíodh 19 cluiche nua idir 1997 agus 2023.

## Tagairtí
Robert Mercer

Is é **Robert Leroy Mercer** (rugadh 11 Iúil, 1946)  bainisteoir ciste  fálaithe Meiriceánach, eolaí ríomhaireachta, agus deontóir polaitiúil. Ba thaighdeoir agus forbróir luath-intleachta saorga é Mercer agus is iar-phríomhoifigeach feidhmiúcháin é ar an gcuideachta um chiste  fálaithe Renaissance Technologies. 

Bhí ról lárnach ag Mercer san fheachtas go bhfágfadh an Ríocht Aontaithe an tAontas Eorpach trí sheirbhísí anailíse sonraí a bhronnadh ar Nigel Farage. Bhí sé ina mhór-mhaoinitheoir freisin ar eagraíochtaí a thacaíonn le cúiseanna polaitiúla na heite deise sna Stáit Aontaithe, ar nós *Breitbart News*, an Cambridge Analytica atá imithe as feidhm anois, agus feachtas uachtaránachta 2016 Donald Trump. Is é an príomhdheontóir de Super PAC Make America Number 1.

I mí na Samhna 2017, d’fhógair Mercer go n-éireodh sé as Renaissance Technologies agus go ndíolfadh sé a pháirt i *Breitbart News* lena iníonacha. Bhí sé ina úinéir tromlaigh ar SCL Group, "gníomhaireacht bainistíochta toghchán domhanda" féin-thuairiscithe, sular díscaoileadh é in 2018. In 2021, bhí baint ag Mercer leis an socrú cánach is mó i stair na SA, b’fhéidir, mar gur ordaíodh dó féin, James Simons, agus feidhmeannaigh eile ag an gciste fálaithe Renaissance Technologies oiread agus $7 billiún a íoc leis an IRS i gcúlchánacha..

## Luathshaol agus oideachas
D'fhás Mercer aníos i Nua-Mheicsiceo . D’fhorbair sé spéis go luath i ríomhairí agus i 1964 d’fhreastail sé ar an National Youth Science Camp in Iarthar Virginia, áit ar fhoghlaim sé ríomhchlárúchán ar ríomhaire IBM a bhronnadh air. Bhain sé amach céim bhaitsiléara san fhisic agus sa mhatamaitic ó Ollscoil Nua-Mheicsiceo. Le linn dó a bheith ag obair ar a chéim bhí post aige sa tSaotharlann Airm Aerfhórsa ag Kirtland Air Force Base ag scríobh ríomhchláir agus, cé gur bhraith sé go ndearna sé dea-obair, bhraith sé nach raibh sé optamaithe. Dúirt sé ina dhiaidh sin gur fhág an taithí "jaundiced view" air ar thaighde arna mhaoiniú ag rialtas. Sa bhliain 1972, ghnóthaigh sé Ph.D. san eolaíocht ríomhaireachta ó Ollscoil Illinois ag Urbana–Champaign.
## Naisc sheachtracha
*The Hidden Life of Trump Megadonor Robert Mercer 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Danair

Ba threibh Ghearmánach iad **na Danair** a raibh cónaí orthu i ndeisceart Chríoch Lochlann, sa limistéar ina bhfuil Danmhairg an lae inniu ann, Yorkshire, agus na cúigí Skåneland i ndeisceart na Sualainne, le linn na hIarannaoise Nordaí agus Ré na Lochlannach. Bhunaigh siad ríocht ar tugadh Ríocht na Danmhairge uirthi níos déanaí. Creidtear go gciallaíonn ainm a ríochta “Marg na nDanar” sa tSean-Lochlainnis, ar tagairt é do limistéar na teorann ó dheas idir na haibhneacha Eider agus Schlei, ar a dtugtar an Danevirke.

## Tagairtí

Catagóir:Treibheanna Gearmánacha
Ionsaí dróin ar an gCreimlín

Ar 3 Bealtaine 2023, bhí iarracht déanta Vladimir Putin, uachtarán na Rúise, a mharú le dróin sa Chreimil, de réir áisíneacht nuachta sa Rúis. Níor gortaíodh aon duine agus ní dhearnadh aon damáiste sa Chreimil.  

Ní raibh sé soiléir cé a bhí freagrach as an ruathar drón. Mar bheart díoltais, maraíodh 23 duine ar a laghad in ionsaí diúracán srl de chuid na Rúise ar chathair Kherson an lá dár gcionn.

### Imeachtaí
Deir na Rúisigh gur éirigh leo an dá dhrón a chur ó mhaith go leictreonach sular bhain siad sprioc amach..  Thit píosaí den dá dhrón ar an talamh sa Chreimil.  Bhí Putin ag obair in áras cónaithe eile dá chuid taobh amuigh de Mhoscó.

### Freagracht agus díoltas
Bhí sé á mhaíomh ag an Rúis go ndearna an Úcráin iarracht Putin a mharú. Dúradh gur ionsaí sceimhlitheoireachta réamhbheartaithe a bhí ann agus gur d'aon ghnó a rinneadh é seachtain roimh Pharáid na Bealtaine i Moscó.  De ghnáth tarlaíonn Paráid na Bealtaine sa Rúis ag an am sin den bhliain, ach chuir Putin go leor paráidí ar ceal i mbliana.

Ach bhí sé  á mhaíomh ag na hÚcránaigh nach raibh aon bhaint acusan le haon ionsaí ar an gCreimil.  Dúirt an tUachtarán Zelensky nach raibh siad ag troid in éadan na Rúiseach ach amháin ar fhód na hÚcráine.  Bhí sé á mhaíomh ag cúpla saineolaí gurb iad na Rúisigh féin a d'eagraigh an t-ionsaí chun an aird a bhaint den chogadh agus den easpa ratha ag an am.

Tugadh le fios sa ráiteas Rúiseach go gcoimeádfadh na Rúisigh an ceart acu féin díoltas a imirt ar na hÚcránaigh as an bhfeall. Rinneadh ionsaithe ar an Úcráin an lá dár gcionn.  Scaoil fórsaí Rúiseacha mórshailbhe diúracán le cathracha san Úcráin i gcaitheamh na hoíche, an phríomhchathair Cív ina measc. 

Dar leis na húdaráis san Úcráin gur scaoileadh 24 drón le hionaid éagsúla sa tír ach gur cuireadh ocht gcinn déag díobh go talamh sular bhain siad sprioc amach.  Tuairiscíodh gur maraíodh 23 duine ar a laghad mar gheall ar ionsaí diúracán ar chathair Kherson i ndeisceart na hÚcráine.

## Féach freisin

* Ionradh na Rúise ar an Úcráin

## Tagairtí

Catagóir:2023
Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:An Chreimil
Catagóir:Aerfheithiclí gan foireann
Caoch rua chruithneachta

Is é an fungas ***Puccinia graminis*** is cúis le **caoch rua chruithneachta**, ar a dtugtar **an dúchan** freisin,  rud a chruthaíonn galar suntasach i mbarr gránaigh. I measc na speiceas arbhair a bhfuil tionchar ag an ngalar orthu tá cruithneacht bhog, dúram, eorna agus triteacáil. Chuir na galair seo isteach ar fheirmeoireacht gránach le linn na staire. D’aimsigh an tOll. KC Mehta. atarlú bliantúil an chaoich rua chruithnigh i machairí na hIndia Thuaidh. Ó na 1950idí, tá tréithchineálacha cruithneachta a phóraítear le bheith frithsheasmhach in aghaidh an ghalair ar fáil. Tá fungicídí atá éifeachtach i gcoinne meirge gas ar fáil freisin.Ó na 1950idí i leith, tá cineálacha cruithneachta a tógadh le bheith frithsheasmhach do mheirge gas ar fáil. Tá fuingicídí atá éifeachtach i gcoinne an chaoich rua ar fáil freisin.
## Naisc sheachtracha
*Ionsaithe fungais ag bagairt ar sholáthar bia domhanda, a deir saineolaithe (i mBéarla)
## Tagairtí
Gearmánaigh an Tuaiscirt

Is iad Gearmánaigh an tuaiscirt, na treibheanna Gearmánacha ó thuaisceart na hEorpa nó go simplí, na  Lochlannaigh nó an cine Nordach, nár fhág Críoch Lochlann roimh an tonn déanach d'ionraí barbaracha (circa idir na blianta 500 agus 900) agus iad siúd a lean orthu ina gcónaí sa réigiún sin. Mar sin féin, níor imigh cuid de threibheanna na bpobal Gearmánach Thoir agus Thiar ar imirce agus d'fhan siad i gCríoch Lochlann.

Ar an mbealach seo,  d'fhorbródh  a n-aonchineálacht theangeolaíoch chun cinn i gcanúintí éagsúla na dteangacha Gearmánacha Thuaidh de bharr a dteagmháil le cultúir agus teangacha eile le treibheanna Gearmánacha eile, go háirithe iad siúd san Oirthear. Tá siad ar eolas mar gheall ar a n - inscríbhinní runica dteagmhála le cultúir eile agus le teangacha treibheanna Gearmánacha eile, go háirithe leo siúd san Oirthear. Tá aithne orthu as a n-inscríbhinní rúnacha.

Ba iad na Danair (ón Laidin, dani) dhá cheann de na treibheanna Gearmánacha thuaidh seo, a thug a n-ainm don  Danmhairg, agus na Sualannaigh (ón Laidin, suioni), as a dtagann an t- ainm an tSualainn. De réir Jordanes, bhain na Danair agus na  Sualannaigh (ar a dtugtaí *na Suetidi* freisin) leis an mbrainse céanna.

Sampla de chomhshamhlaithe **chultúrtha** de threibh Iar-Ghearmánach le ceann Lochlannach is ea Na hIútaigh, nár fhág an Iútlainn, agus a bhí cuimsithe ag na Danair. Nó treibh Oir-Ghearmánach, Gotaigh na Sualainne, arna chomhshamhlú ag na Sualannaigh .

Is iad na pobail a labhraíonn na teangacha Oir-Ghearmánacha inniu ná na hIorua, na Danair, na Sualainnigh, na hÍoslannaigh agus na Faróis.Is iad na daoine a labhraíonn na teangacha Gearmánacha Thuaidh inniu ná na Ioruaigh, na Danair, na Sualainnigh, na hÍoslannaigh agus na Faróigh.

[miniaturadeimagen|350x350px| Imirce sa dara leath den chúigiú haois [5ú haois|chúigiú haois]]

## Féach freisin

* Normannaigh
* Rúsaigh
* Várangaigh
* Lochlannaigh
* Teangacha Gearmáinice

## Leabharliosta

* 
## Tagairtí


Catagóir:Pobail Ghearmáinice
Cumann Cosanta Uladh

Is grúpa paraimíleata ci dTuaisceart Éireann é **Cumann Cosanta Uladh** nó **CCU** (Béarla: *Ulster Defence Association*, nó *UDA*). Bunaíodh é i Meán Fómhair 1971 mar scáthghrúpa do ghrúpaí dílseoirí éagsúla agus thug sé faoi fheachtas armtha ar feadh beagnach 24 bliain mar rannpháirtí sna Trioblóidí. An sprioc a bhí aige, mar dhea, ná ceantair dhílseachta Phrotastúnacha a chosaint, agus dul i ngleic leis an bpoblachtánachas, go háirithe an tIRA Sealadach. 

### Na Trioblóidí
Bhí an CCU freagrach as níos mó ná 400 bás le linn na dTrioblóidí. Ba shibhialtaigh Chaitliceacha Éireannacha formhór na n-íospartach, a maraíodh go randamach uaireanta, mar dhíoltas as ionsaithe de chuid an IRA ar Phrotastúnaigh ó am go ham. 

I measc na n-ionsaithe a rinne an grúpa tá Sléacht Annie's Bar, an t-ionsaí ar Reilig Bhaile an Mhuilinn, lámhach na ngeallghlacadóirí Sean Graham agus James Murray, dúnmharuithe Charraig Ceasail, dúnmharuithe Paddy Wilson agus Irene Andrews, agus sléacht Rising Sun. I dTuaisceart Éireann a tharla formhór na n-ionsaithe, ach ó 1972 ar aghaidh, rinne an CCU buamálacha i bPoblacht na hÉireann freisin. 

Sna 1970idí, chuaigh baill den CCU ar patról go hoscailte sna ceantair seo agus smachtíní ar iompar acu, agus d'eagraigh siad mórshiúlta agus slógaí móra. 

Bhí grúpa ann laistigh de CCU a raibh sé de chúram orthu ionsaithe paraimíleata a dhéanamh a d’úsáid an t-ainm *Ulster Freedom Fighters* (*UFF*) ionas nach gcuirfí cosc ar CCU. Chuir rialtas na Breataine cosc ar an UFF mar ghrúpa sceimhlitheoireachta i mí na Samhna 1973, ach níor cuireadh cosc ar CCU féin go dtí Lúnasa 1992.

### Níos déanaí
D’fhógair an CCU sos comhraic ar an 13 Deireadh Fómhair 1994 agus chuir siad deireadh lena bhfeachtas in 2007. Ach lean cuid dá mballraíocht ar aghaidh le foréigean.

Inniu  tá na paraimíleataigh gníomhach agus ag earcú ball nua. Sceith bhéil is ea daoine sa CCU (agus san UVF agus Red Hand Commando) as coiriúlacht, mangaireacht drugaí, sracadh airgid ó lucht gnó agus imeaglú. Scáth eagraíocht do na paraimíleataigh dhílseacha an LCC, nó an Chomhairle Pobal Dílseach, a bunaíodh in 2015. Ba é cuspóir na heagraíochta cuidiú leis na grúpaí sin cúl a thabhairt le lámh láidir agus coiriúlacht. Inniu, is léir go bhfuil teipthe ar an bpróiseas claochlaithe.

## Féach freisin

* UVF, nó Óglaidh Uladh

## Tagairtí

Catagóir:UDA
Catagóir:Naisc wayback teimpléad webarchive
Catagóir:Sceimhlitheoireacht
Catagóir:Coireacht
Catagóir:Dílseachas Uladh
Daucus carota

Is speiceas de phlanda bláthanna san fhine Apiaceae é ***Daucus carota***, ar a dtugtar na hainmneacha coitianta **mealbhacán**, **bliúcán** nó **cuirdín** de ghnáth atá nádúrtha i réigiúin mheasartha an tSean-Domhain, Éire san áireamh.

## Cur síos
Is planda luibheach é an mealbhacán a bhfuil gas díreach agus gruagach air agus a fhásann suas go dtí 1 m ar airde. Tá na duilleoga tríchleiteacha idir 5-15 cm ar fad agus is geall iad. Tá bláthanna beaga agus bána air (2-3 mm ar trastomhas) agus a thagann i mbláth ó Mheitheamh go Meán Fómhair. Aimsítear é go coitianta feadh taobhanna bóthair.  

## Dáileadh agus gnáthóg
Is planda nádúrtha é i réigiúin mheasartha san Eoraip agus in iardheisceart na hÁise agus tugadh sé isteach go Meiriceá Thuaidh agus an Astráil. De ghnáth faightear é i dtalamh féaraigh, ar aillte chósta agus in aice le taobh an bhóthair.

## Tagairtí

Catagóir:Apiaceae
Catagóir:Daucus
Mórán Gaelach

Is planda luibheach é an **Mórán Gaelach**, nó ***Saxifraga rosacea***, as fine an Saxifragaceae. 

Scaipeann sé amach trí úsáid a bhaint as a stoláin, a dhéanann cúisín dlúth de phéacáin dhuilleacha ghearra. D’fhéadfadh na gais bláthacha a bheith suas le 25cm ar airde, agus 4-5 de bhláthanna bána orthu agus peitil a bhíonn 6-10mm ar fad. 

Tá sé le fáil in iarthar na hÉireann agus na Breataine agus san Íoslainn. Tá sé díofa i Sasana ón mbliain 1960. De ghnáth faightear é in aice le srutháin sléibhe, ach fásann sé freisin ar aillte agus ar fhánaí screatháin.

## Tagairtí

Catagóir:Saxifragaceae
Samhadh sléibhe

Is speiceas de phlanda bláthanna é an **samhadh sléibhe**, nó ***Oxyria digyna***, as fine an ruáin, Polygonaceae. Is planda dúchasach é i réigiúin Artacha agus áiteanna sléibhtiúla den Leathsféar Thuaidh. 

## Cur Síos
Is planda ilbhliantúil é an samhadh sléibhe a bhfuil socfhréamh láidir air agus a fhásann go dtí idir 10 agus 30 cm. Fásann sé i dtoim dhlútha agus go hiondúil ní bhíonn géaga ná gruaig ar an ngas. Dath cineál dearg a bhíonn ar na gais bhláthacha agus ar ghais na nduilleog. Cruth duáin a bhíonn ar na duilleoga, iad beagán ramhardhuilleach, agus iad ar ghais a thagann aníos ón mbunghas. Tagann bláthanna beaga, glasa orthu a iompaíonn scothdhearg ina dhiaidh, agus iad ina ngrúpa i mbraisle ingearach oscailte. Cnó beag atá sa toradh, agus sciathán leathan ina thimpeall a iompaíonn dearg sa deireadh. Agus é i gcruth toim atá dlúth, dearg, is furasta an planda seo a aithint. Fásann an Samhadh sléibhe in áiteanna fliucha atá clúdaithe le sneachta sa gheimhreadh.

## Dáileadh agus gnáthóg
Tá an Samhadh sléibhe coitianta i dtundra an Artaigh. Níos faide ó dheas, tá dáileadh imthoisceach aige agus fásann sé in áiteanna arda sléibhtiúla den Leathsféar Thuaidh lena n-áirítear na hAlpa, an Sierra Nevada agus Sliabhraon na Cascáide. Is iondúil go bhfásann sé i móinéir Alpacha, scileach agus ina aice le srutháin.

## Úsáidí
Tá blas géar nó blas úr aigéadach (de bharr aigéid ocsalaigh)ar dhuilleoga an tsamhaidh sléibhe agus tá go leor vitimín C iontu. Is féidir iad a ithe amh nó iad a chócaráil.

## Tagairtí

Catagóir:Flóra na hEorpa
Catagóir:Flóra Mheiriceá Thuaidh
Catagóir:Plandaí inite
Catagóir:Flóra Alpach
Catagóir:Polygonaceae
Lián toróideach

Is cineál lián é **lián toróideach** a bhfuil cruth fáinne air. Tá liáin toróideacha i bhfad níos ciúine (go háirithe ag minicíochtaí inchloiste, atá idir 20 Hz agus 20 kHz), agus maítear go bhfuil siad níos éifeachtaí ná lián traidisiúnta san aer agus san uisce araon. Tá sé geallta go laghdófar truailliú torainn trí iompar eitlíochta agus muirí níos ciúine.

## Stair
Deirtear gur cumadh an lián tóróideach go luath sna 1900í, timpeall 120 bliain ó shin. 

Sa bhliain 2013, rinne Sharrow Marine iarratas ar phaitinn le haghaidh lián toróideach, agus tá liáin forbartha acu le húsáid muirí i mbáid. Deir siad go bhfuil na buntáistí a bhaineann le hídiú breosla níos lú (éifeachtacht níos airde) agus tá torainn níos lú fós in uisce.

## Tagairtí
Lámhach scoile Béalgrád

clé|mion|scoil Vladislav Ribnika
Maraíodh naonúr in **eachtra lámhaigh**, i scoil Vladislav Ribnikar in aice leis an mBéalgrád ar 3 Bealtaine 2023.  Ansin an lá dár gcionn,  in ionsaí aithrise, scaoileadh ochtar eile tuairim is 60 ciliméadar ó dheas don mBéalgrád.

## Féach freisin

* Eachtraí lámhaigh

## Tagairtí

Catagóir:2023
Catagóir:Stair na Seirbia
Catagóir:Eachtraí lámhaigh
Amores (Óivid)

Is é ***Amores*** an chéad leabhar filíochta a chríochnaigh Óivid, agus é scríofa i leathrainn elegiacacha. Foilsíodh é den chéad uair sa bhliain 16 RCR. i gcúig leabhar, ach chuir Óivid, de réir a chuntais féin, é in eagar ina dhiaidh sin san eagrán trí leabhar atá ar marthain inniu. Leanann an leabhar múnla móréilimh an mharbhna earótaigh, mar a rinne figiúirí ar nós Tibullus nó Propertius, ach is minic a bhíonn sé treascrach agus greannmhar leis na tróip seo, ag déanamh áibhéile ar mhóitífeanna agus seifteanna coitianta go pointe áiféise. 

Cé go measann go leor scoláirí liteartha go gcuireann na *Amores* go mór leis an marbhna grá sa Laidin, ní mheastar go ginearálta iad i measc na saothar is fearr de chuid Óivid  agus bíonn siad "... most often dealt with summarily in a prologue to a fuller discussion of one of the other works".”.

## Stair
Rugadh Óivid sa bhliain 43 RCR, an bhliain dheireanach de Phoblacht na Róimhe,  agus d'fhás sé aníos faoin tuath i Sulmo. Bunaithe ar chuimhní cinn Seinice Mór, tá a fhios ag scoláirí gur fhreastail Óivid ar scoil ina hóige. Le linn Ré Ágastas, d’fhreastail buachaillí ar scoileanna a dhírigh ar reitric chun iad a ullmhú do ghairmeacha beatha sa pholaitíocht agus sa dlí. Leagadh an-bhéim ar an gcruinneas teanga agus óráidí láidre a thabhairt i sochaí na Róimhe. Léiríonn an reitric a úsáidtear in *Amores* an tógáil a bhfuair Óivid sa chóras oideachais seo.

Níos déanaí, ghlac Óivid cathair na Róimhe mar a bhaile, agus thosaigh sé ag ceiliúradh na cathrach agus a muintire i sraith saothar, lena n-áirítear *Amores*. Leanann saothar Óivid triúr  tuireamhaí mór le rá eile ón Ré Ágastas, lena n-áirítear Gallus, Tibullus, agus Propertius.

Tá Amores Óivid, cosúil le saothair a chomhghleacaithe, mar thoradh ar Ré Ágastas na Róimhe. Faoi Ágastas, chuaigh an Róimh faoi thréimhse claochlaithe. Bhí Ágastas in ann deireadh a chur le sraith cogaí cathartha trí chumhacht an rialtais a dhíriú isteach ina lámha féin. Cé go raibh an chuid is mó den chumhacht ag Ágastas, cheil  sé an chlaochlú mar athchóiriú ar luachanna traidisiúnta amhail dílseacht agus choinnigh sé institiúidí traidisiúnta ar nós an tSeanaid i bhfeidhm, ag maíomh go raibh a Róimh mar ba chóir di a bheith i gcónaí. Faoina riail, bhí na saoránaigh dílis do Ágastas agus don teaghlach ríoga, ag féachaint orthu mar “ionchorprú an stáit Rómhánaigh.” ("the embodiment of the Roman state.”). Tháinig an coincheap seo chun cinn go páirteach trí iarrachtaí d'Ágastas, saol na ndaoine coitianta a fheabhsú trí rochtain ar shláintíocht, bia agus siamsaíocht a mhéadú. Ghlac na healaíona, go háirithe litríocht agus dealbhóireacht, an ról chun cuidiú leis an íomhá dhearfach seo de Augustus agus a riail a chur in iúl agus a neartú. Is sa chomhthéacs stairiúil seo a scríobhadh agus a tharlaíonn *Amores* .

## Achoimre

### Leabhar 1

### Leabhar 2

### Leabhar 3

## Stíl

### Marbhna an ghrá

### Struchtúr an scéil

## Téamaí

### Grá agus cogadh
## Tagairtí

Catagóir:Filíocht Óivid
Catagóir:Leabhair Laidine an 1ú haois RC
Catagóir:Litríocht earótach na Sean-Róimhe
Catagóir:Dánta grá
Catagóir:Scéalta grá
Catagóir:Gnéasacht sa Sean-Róimh
Íomháú athshondais mhaighnéadaigh feidhmeach

Tomhaiseann **íomháú athshondais mhaighnéadaigh feidhmeach** nó IAM feidhmeach (IAMf) gníomhaíocht inchinne trí athruithe a bhaineann le sreabhadh fola a bhrath. Braitheann an teicníc seo ar an bhfíric go bhfuil sreabhadh fola cheirbreach agus gníomhachtú néarónach cúpláilte. Nuair a bhíonn limistéar den inchinn in úsáid, méadaíonn an sreabhadh fola chuig an réigiún sin freisin.
## Tagairtí

Catagóir:Íomháú athshondais mhaighnéadaigh
Catagóir:Néaríomháú
Catagóir:Néareolaíocht chognaíoch
Ceol teidil

mion|Ceol teidil ""Superman"
Is éard atá i gceist le **ceol teidil** (Béarla: theme music) i scannáin nó ar an teilifís, is araile ná an ceol a sheinntear taobh thiar de na grafaicí teidil.
## Féach freisin

* Scannánaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Ceol
Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Eochaill (idirdhealú)

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Eochaill** air:
* Eochaill, Contae an Chabháin: baile fearainn agus toghroinn i gContae an Chabháin
* Eochaill, Contae an Longfoirt: baile fearainn i gContae an Longfoirt
* Eochaill, Contae Chill Dara: baile fearainn i gContae Chill Dara
* Eochaill, Contae Chorcaí (Cairbrigh Thoir): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Eochaill, Contae Chorcaí (baile): baile agus paróiste dlí i gContae Chorcaí
* Eochaill, Contae Liatroma: baile fearainn i gContae Liatroma
* Eochaill, Contae Mhuineacháin (Críoch Mhúrn): baile fearainn i gContae Mhuineacháin
* Eochaill, Contae Mhuineacháin (Fearnaigh): baile fearainn i gContae Mhuineacháin
* Eochaill, Contae na Gaillimhe (Inis Mór): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Eochaill, Contae na Gaillimhe (Baile Chláir): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Eochaill, Contae Shligigh: baile fearainn i gContae Shligigh
* Eochaill, Contae Thiobraid Árann: baile fearainn, paróiste dlí, agus toghroinn i gContae Thiobraid Árann

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Trasinscneach

mion|Bratach trasinscneach
Duine nach bhfuil a f(h)éiniúlacht inscne ag teacht leis an gceann a tugadh dó/di nuair a rugadh é/í is ea **duine trasinscneach** nó **duine trasach.**
## Dlí
Ar an 16 Aibreán 2025, thug Cúirt Uachtarach na Ríochta Aontaithe breithiúnas  ina ndeirtear go mbaineann na téarmaí 'bean' agus 'gnéas' le bean bhitheolaíoch agus gnéas bitheolaíoch amháin, rud a fhágann mná trasinscneacha taobh amuigh den sainmhíniú. Chuir feachtasóirí inscne-chriticiúla fáilte roimh an rialú. Ach ar an taobh eile bhí imní ann nach dtabharfar cosaint cheart don phobal trasinscneach. Tháinig an fhógairt seo go gairid i ndiaidh céimeanna eile maidir le cearta daoine trasinscneacha sna Stáit Aontaithe agus san Ungáir.

## Féach freisin

* LADT
* Cisinscneach
* Muintir Burke (Caisleán an Bharraigh)

## Tagairtí

Catagóir:LADT
Geoffrey Hinton

Ríomheolaí agus síceolaí Sasanach is ea **Geoffrey Hinton** FRS  FRSC (a rugadh sa bhliain 1947), ar a dtugtar ceannródaí na hintleachta saorga. D'fhorbair sé algartam forleata shiarghabhálaigh chun líonraí néaracha ilsrathacha a chur i bhfeidhm.

Rinne Hinton taighde faoi líonraí néaracha domhainfhoghlama sna 1980idí (in éineacht le David Rumelhart and Ronald J. Williams). Bhí tábhacht nach beag leis an taighde sin sna 2020idí i réimse na hintleachta saorga (don chóras ChatGPT, mar shampla).
clé|mion|2013

### Gairm
D'oibrigh Hinton in Google Brain agus Ollscoil Toronto idir 2013-2023. D’éirigh sé as a phost in Google i mí na Bealtaine 2023. Dúirt sé go raibh eagla air mar gheall ar an dul chun cinn a bhí ag tarlú san intleacht shaorga. De réir Hinton, tá na líonraí seo beagnach chomh cliste linne anois. Dúirt Hinton go bhfuil sé buartha faoi cad a tharlódh dá gcinnfeadh deachtóirí an intleacht shaorga a úsáid.   

Dheimhnigh sé go gcuireann an iomaíocht idir fathaigh teicneolaíochta brú ar chuideachtaí teicneolaíochtaí nua AI a scaoileadh go róthapa, go bhfuil poist á gcur i mbaol agus go bhfuil an baol ann go scaipfear mífhaisnéis.

## Féach freisin

* ChatGPT
* Líonra néarach saorach
* Intleacht shaorga

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Eolaithe ríomhaireachta
Catagóir:Síceolaithe Sasanacha
Catagóir:Intleacht shaorga
Catagóir:Acadóirí
Taylor

* Taylor Hicks
* Kelly Taylor
* Frank Taylor
* Mervyn Taylor
* Elizabeth Taylor
* Zachary Taylor
* Katie Taylor
* Taylor Lautner
* Georgia Taylor
* Dennis Taylor
* Martin Taylor
* Matthew W. Taylor
* Tim Brooke-Taylor
* Jared Taylor
* Samuel Taylor Coleridge
* Taylor Swift
* Taylor Fritz
* James Taylor
* Dub Taylor
* Quincy Taylor
* Robert Taylor (aisteoir)
* Maik Taylor
* Jonathan Taylor Thomas
* Meldrick Taylor
* Jermain Taylor
Miller

* Mickey Miller
* Keith Miller
* Rosie Miller
* Demi Miller
* Darren Miller
* Sienna Miller
* Arthur Miller
* Henry Miller
* Chris Miller
* Maria Miller
* Ann Miller
* Kenny Miller
* Matt K. Miller
* Gina Miller
Smith

* Brendan Smith
* Bríd Smith
* Mary Smith
* Gus Smith
* Babe Smith
* Thomas Cavalier-Smith
* Patrick "Paddy" Smith
* Tina Smith
* Edward Smith-Stanley, 14ú Iarla Derby
* Sam Smith
* William Smith O’Brien
* Will Smith
* Maggie Smith
* Anna Nicole Smith
* Rosemary Smith
* Elliott Smith
* Mysterious Billy Smith
* Michelle Smith
* Adam Smith
* Whitney Smith
* Joseph Smith
* Constance Smith
* Robert Smith
* Yeardley Smith
* Ian Smith
* Alan Smith
* Louis Smith
* Jessie Willcox Smith
* Kellita Smith
* Bessie Smith
* Johann Smith
* Stan Smith
* Iain Duncan Smith
* Paul L. Smith
* Clive Stafford Smith
* Dina Asher-Smith
* James "Bonecrusher" Smith
* Fanny Cochrane Smith
* Duncan Smith (polaiteoir)
* John Smith (ceannaire ar Pháirtí an Lucht Oibre, R.A.)
* Margaret Smith
Johnson

* Dwayne Johnson
* Lyndon B. Johnson
* Boris Johnson
* Steve Johnson
* Thomas Johnson
* Caleb Johnson
* Lucas Johnson
* Ron Johnson
* Andrew Johnson
* Louisa Johnson
* Don Johnson
* Ben Johnson
* Samuel Johnson
* Philip Johnson
* Reggie Johnson
* Marvin Johnson
* Harold Johnson
* Jack Johnson
* Eyvind Johnson
* Amy Johnson
* Andrew Johnson (peileadóir)
* Diarmuid Johnson
* Ray William Johnson
* Ellen Johnson Sirleaf
* Casey Johnson
Contae Jackson

* Contae Jackson, Texas
* Contae Jackson, Dakota Theas
* Contae Jackson, Tennessee
* Contae Jackson, Carolina Thuaidh
* Contae Jackson, Florida
* Contae Jackson, Colorado
* Contae Jackson, Arkansas
* Contae Jackson, Alabama
Jackson

* Michael Jackson
* Robbie Jackson
* Jackson Pollock
* Bianca Jackson
* Carol Jackson
* Carmel Jackson
* Alan Jackson
* Blossom Jackson
* Billie Jackson
* Andrew Jackson
* Jackson, Mississippi
* Leon Jackson
* Janet Jackson
* Samuel L. Jackson
* Joe Jackson
* Brandon T. Jackson
* Joseph Jackson Lister
* Julian Jackson
* Peter Jackson
* Saoirse-Monica Jackson
* Glenda Jackson
* Jackson, Alabama
* John David Jackson
* Jesse Jackson
* Ketanji Brown Jackson
* Stonewall Jackson
Dicrurus paradiseus

Is speiceas éan pasaireach é  ***Dicrurus paradiseus*** san fhine Dicruridae atá  dúchasach don réigiún Ind-Malaech.

Is éan meánmhéide na hÁise é dealaithe mar gheall ar a chleití fada fairsinge ar a eireaball, a bhfuil cuid de cosúil le seafta lom, agus mar sin tá siad cosúil le raicéad. Is ainmhithe feiceálacha iad de ghnáthóga coillte, a bhíonn suite go minic ar thalamh oscailte agus a mheallann aird a bhuíochas dá stór leathan glaonna, lena n-áirítear aithris foirfe ar ghlaonna ó speicis éan eile. Tá sé tugtha le fios gur féidir leis na  haithrisí seo cabhrú le healtaí a chruthú le haghaidh beathaithe, in éineacht le speicis éan eile. Uaireanta goideann na héin seo feithidí a bhí gafa nó a ruaig éin eile san ealta agus iad ag beathú. Cé gur ainmhithe laethúla iad, bíonn siad gníomhach ó dhubh go dubh. Mar gheall ar a ndáileadh leathan agus a n-éagsúlachtaí sainiúla réigiúnacha, is samplaí iad de speiceasú trí aonrú agus d'fhánaíocht ghéiniteach.

## Cur síos
Tá a chluimhreach gorm-dubh le loinnir mhiotalach. Tá sé thart ar 35 cm ar fad agus is féidir lena eireaball 30 cm breise a bhaint amach. Leagann sé 2-4 uibheacha i nead a tógadh ar ghéag crann.
## Féach freisin
*Great pretender: the bird with an Elvis-like quiff that can’t stop mimicking
## Tagairtí

Catagóir:Dicruridae
Catagóir:Éin na hÁise
Catagóir:Ainmhithe le cur síos orthu in 1766
Jones

* Tom Jones (Amhránaí)
* Phil Jones
* Lucie Jones
* Denis Jones
* Danielle Jones
* Michael Jones (saighdiúir)
* Doug Jones
* Steve Jones (láithreoir)
* Roy Jones, Jr.
* Brian Jones
* Gorilla Jones
* Terry Jones
* Mary Harris Jones
* Sandie Jones
* James Earl Jones
* Aled Jones
* John Lennard-Jones
* Rashida Jones
* Orlando Jones
* Buck Jones
* Vinnie Jones
* Alex Jones
* Catherine Zeta-Jones
* Thomas Jones (Státseirbhíseach)
* John Paul Jones
* Ritchie Jones
* George Jones
* Jennifer Jones
* Kylie Jones
* Tommy Lee Jones
* John Jones (mairtíreach)
* Inigo Jones
* Susannah Mushatt Jones
Wilson

* Harold Wilson
* Woodrow Wilson
* Violet Wilson
* Richard Wilson
* Diarmuid Wilson
* Henry Wilson
* Mark Wilson (imreoir)
* James Wilson (gnó-eagraí)
* Mary Wilson (craoltóir)
* Edith Wilson
* Owen Wilson
* Wilson Pickett
* Sammy Wilson
* Johnny Wilson
* Edward Osborne Wilson
* Zoe Wilson
* Colin St John Wilson
* Jackie Wilson
* Charles Thomson Rees Wilson
* Edward Wilson Very
* Marie Wilson (ban-aisteoir Meiriceánach)
* Robert Woodrow Wilson
Séamus Seosamh Ó hAodha

Ceardchumannaí, réabhlóidí, cumadóir, agus státseirbhíseach Éireannach ab ea **Séamus Seosamh Ó hAodha** (Béarla: *Seamus Hughes* nó *James Joseph Hughes*; 18 Bealtaine 1881 – 23 Eanáir 1943).

Rugadh i ngar do Chearnóg Mhuinseo, Baile Átha Cliath, é. Báicéir as Contae Uíbh Fhailí ab ea a athair, James Hughes. Fuair a mháthair bás leis an eitinn nuair a bhí sé sé bliana d’aois. D’fhreastail sé ar Scoil Uí Chonaill agus chaith sé tamall i gcliarscoil Dhoiminiceach in Voiron na Fraince. Mhúin sé an Fhraincis i gColáiste an Droichid Nua agus bhí sé ina chléireach i ngnólacht a d'easpórtáil uibheacha. Phós sé Josephine Hackett as Baile an Mhuilinn, Baile Átha Cliath i 1912; bhí cúigear clainne acu. Bhí sé ina bhall de Bhráithreachas Phoblacht na hÉireann agus de Pháirtí Poblachtach Sóisialach na hÉireann. Ghlac sé páirt in Éirí Amach na Cásca mar bhall d'Arm Cathartha na hÉireann agus cuireadh i bpríosún é dá bharr sin go dtí Bealtaine 1917. Bhí sé ina rúnaí gníomhach ar Cheardchumann Iompair agus Ilsaothair na hÉireann fad is a bhí Séamas Ó Lorcáin thall i Meiriceá, ach chuir William O’Brien an ruaig air. Gabhadh é i Halla na Saoirse tar éis Dhomhnach na Fola 1920. Chuaigh sé isteach i státseirbhís na hÉireann faoin Rialtas Sealadach 1922 agus ba é an chéad rúnaí ar Chumann na nGaedheal é. Bhuail Seán Lemass é ar éigean i bhfothoghchán Dála i 1924. Ó 1925 amach, d’oibrigh sé in 2RN, Radio Éireann níos déanaí, agus rinneadh stiúrthóir clársceidealaithe de i 1929. Ghlac Frank Gallagher an chuid is mó dá chúramaí i 1935, rud a d’fhág na cláir Ghaeilge amháin le Ó hAodha. Le linn na hÉigeandála, tugadh ról nua dó le cinsireacht an phoist.

## Tagairtí

Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Cumadóirí Éireannacha
Catagóir:Básanna i 1943
Catagóir:Daoine a rugadh i 1881
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Ceoltóirí as Baile Átha Cliath
The Dandy

mion|clé|''Desperate Dan'' in Dundee City Centre
Tháinig deireadh leis an ngreannán Sasanach ar a dtugtar ***An'' ''Dandy*** sa bhliain 2012.  Bhí  sé á fhoilsiú ón mbliain 1937. Is ann a léamar inár n-óige eachtraí *[[Desperate Dan]]* agus a lán eile. 

Thosaigh *The Dandy*  ar an 4 Nollaig 1937, agus foilsíodh an greannán gach seachtain de ghnáth. Éiríodh as foilsiú an ghreannáin *The Dandy* nuair a bhí sé 75 bliain ar an saol sa mbliain 2012. Nuair is mó a bhí éileamh air bhí os cionn dhá mhilliún cóip de á dhíol in aghaidh na seachtaine. Thit sé sin go dtí 8,000 cóip sa tseachtain sa deireadh.  Cuireadh leagan den *Dandy* ar fáil ar líne sa bhliain 2012 ach níor mhair sé ach sé mhí.

Carachtair   *Desperate Dan*, *Korky the Cat,*  *Cuddles and Dimples* agus *The Bogies*.

## Féach freisin

* *[[The Beano]]*

## Tagairtí

Catagóir:Greannáin
William Haliday

Scoláire Éireannach a raibh an-spéis aige sa Ghaeilge ab ea **William Haliday** (1788–1812). Uaireanta d’úsáideadh sé leagan Gaelaithe dá ainm, William O’Hara, agus i ndoiciméid áirithe mílitrítear a shloinne mar *Halliday*. Mac le ceardaí as Baile Átha Cliath é, agus rugadh timpeall na bliana 1788 é. Rinne sé staidéar ar an nGaeilge, agus d'fhoilsigh sé leabhar gramadaí nuair a bhí sé 19 bliain d'aois faoin ainm cleite Edmond O’Connell (a shínigh sé *E.O’C*). Oileadh mar aturnae é. I 1808, in éineacht le hÉadbhard Ó Raghallaigh, an Dochtúir John Lanigan, agus an tAthair Pól Ó Briain (Ollamh le Gaeilge i gColáiste Phádraig, Má Nuad), bhunaigh sé Cumann Gaelach Bhaile Átha Cliath (*Gaelic Society of Dublin*), mar iarracht ar an nGaeilge a shábháil.

Fuair sé bás gan ach 24 bliain slánaithe aige, ar 26 Deireadh Fómhair 1812 agus cuireadh é i reilig Theach Naithí i nDún Droma. Chum an Dr. Lanigan an inscríbhinn ar a leac uaighe.  Ba é an staraí Charles Haliday a dheartháir níos óige.

## Foilseacháin

* *Uraicecht na Gaedhilge (A grammar of the Gaelic language)* le “Edmond O'Connell (E.O'C)” (ainm cleite do William Haliday), curtha i gcló ag John Barlow, i mBaile Atha Cliath (1808).

## Tagairtí

Catagóir:Teangeolaithe Éireannacha
Catagóir:Teangeolaithe na Gaeilge
Catagóir:Básanna i 1812
Catagóir:Daoine a rugadh i 1788
Catagóir:Fir
Kaitlan Collins

Is iriseoir Meiriceánach í **Kaitlan Collins** (rugadh 7 Aibreán, 1992)   a bhí mar phríomhchomhfhreagraí an Tí Bháin  do CNN go dtí 2022. Faoi láthair tá sí ina hóstach ar *CNN This Morning* in éineacht le Poppy Harlow. Roimhe sin, bhí sí ina comhfhreagraí sa Teach Bán don suíomh gréasáin *The Daily Caller*.

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Kaitlan Collins i Prattville, Alabama. Is baincéir morgáiste é a hathair, Jeff Collins. Tá cur síos déanta ag Collins ar a tógáil mar “neamhpholaitiúil,” agus tá sí ráite aici nach cuimhin léi a tuismitheoirí ag vótáil nó ag nochtadh tuairimí láidre faoi iarrthóirí polaitíochta.

Bhain Collins céim amach ó ArdscoiPrattville High School agus chuaigh sí ar aghaidh chun freastal ar Ollscoil Alabama. Ar dtús roghnaigh sí an cheimic mar phríomhábhar, cosúil lena deirfiúr, sular roghnaigh sí an iriseoireacht mar phríomhábhar  eile.  Ghnóthaigh sí Baitsiléir Ealaíon san eolaíocht pholaitiúil agus san iriseoireacht i mBealtaine 2014.  Bhí Collins ina ball den seathras Alpha Phi.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1992
Catagóir:Iriseoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha ón 21ú haois
Catagóir:Tuairisceoirí agus comhfhreagraithe teilifíse Mheiriceá
Catagóir:Daoine CNN
Catagóir:Alumni Ollscoil Alabama
Catagóir:Iriseoirí ó Alabama
Catagóir:Daoine ó Phrattville, Alabama
Catagóir:Iriseoirí teilifíse ban Meiriceánacha
Oll-lámhach

mion|oll-lámhaigh 1994-2017 sna Stáit Aontaithe
Rangaítear **oll-lámhach** mar eachtra lámhaigh ina maraítear nó a ngointear triúr nó os a chionn, gan an gunnadóir a chur san áireamh, de réir an dlí sna Stáit Aontaithe.

Measann an Chartlann um Fhoréigean Gunnaí sna Stáit Aontaithe gur tharla 198 eachtra idir Eanáir - Bealtaine 2023, an líon is mó eachtraí ó bhí 2016 ann.

.

## Féach freisin

* Ollsléachtanna
* Eachtraí lámhaigh
* Oll-lámhaigh sna Stáit Aontaithe

## Tagairtí

Catagóir:Eachtraí lámhaigh
Catagóir:Coirpeacht
Itäkeskus

Is comharsanacht é **Itäkeskus** (Sualainnis: *Östra centrum*) atá suite i mbuirg Heilsincí na Fionlainne. Ciallaíonn an logainm go litriúil “an t-ionad thoir”.

Catagóir:Heilsincí
Plaistisféar

[mion| Coilíneacht de  [Bairneach|bhairnigh ceangailte le masc tumadóireachta, a tháinig i dtír ar an gcladach.]]

Is éard atá sa **phlaistisféar** ná éiceachórais atá tagtha chun cinn chun maireachtáil i dtimpeallachtaí plaisteacha de dhéantús an duine. Feidhmíonn gach plaisteach atá carntha in éiceachórais mhuirí mar ghnáthóg do chineálacha éagsúla miocrorgánach, agus is iad na micreaphlaistigh iad an t-éilleán is suntasaí. Tá tuairim is 51 trilliún micreaphlaisteach ar snámh sna haigéin. Maidir leis an phlaistisféar, tá níos mó ná 1,000 speiceas éagsúil miocrób in ann cónaí i gceann amháin de na píosaí plaisteacha 5mm seo.
mion| Miocróib ag idirghníomhú le dromchla na bplaisteach.

Gníomhaíonn truailliú plaisteach mar "long" níos marthanaí ná ábhar in-bhithmhillte chun na horgánaigh a iompar thar achair fhada. Is féidir leis an chianiompar seo miocróib a aistriú chuig éiceachórais éagsúla agus d'fhéadfadh speicis ionracha a thabhairt isteach chomh maith le halgaí díobhálacha. Is éard atá sna miocrorgánaigh a fhaightear ar an smionagar plaisteach ná éiceachóras iomlán de uatrófaigh, heitreatrófaigh agus siombóisigh. Tá difríocht idir na speicis mhiocróbacha a fhaightear laistigh de phlastisféar agus ábhair eile ar snámh agus a tharlaíonn go nádúrtha (.i., cleití agus algaí) mar gheall ar nádúr ceimiceach uathúil an phlaistigh agus luas mall an bhith-dhíghrádaithe. Chomh maith le miocróib, tháinig borradh faoi fheithidí i gceantair san aigéan nach raibh do-áitrithe roimhe sin. Bhí ba *Halobates*, mar shampla, in ann atáirgeadh ar an dromchla crua a sholáthraíonn an plaisteach ar snámh.

## Tagairtí

Catagóir:Orgánaigh ag briseadh síos plaisteach
Catagóir:Plaistigh agus an comhshaol
Catagóir:Truailliú
Seánra

mion
I réimse na litríochta agus na n-ealaíon, is é atá i gceist le **seánra** (nó ***genre***) an cineál scéil atá i gceist, mar shampla, ficsean, rómáns, dráma staire, dráma grinn, tragóid, teacht-in-aois is araile.

## Féach freisin

* Na hEalaíona
## Tagairtí

Catagóir:Na hEalaíona
Catagóir:Téarmaíocht scannánaíochta
Catagóir:Litríocht
Pogram Chív (1881)

Mhair **Pogram Chív** na bliana 1881 ar feadh trí lá. Thosaigh sé ar 26 Aibreán (7 Bealtaine), 1881 i gcathair Chív féin sular scaip sé go sráidbhailte sa réigiún máguaird. Lean ráigeanna foréigin ann go dtí an geimhreadh. Meastar gurb é pogram Chív an ceann is measa de na pograim a shéid trí Iardheisceart na Rúise Impiriúla sa bhliain1881. 

Lean na pograim ar aghaidh i rith an tsamhraidh, ag scaipeadh ar fud chríoch na hÚcráine (mar atá inniu ann) lena n-áirítear Gobharnóireachtaí Podolia, Volyn, Chernigov, Yekaterinoslav, agus cinn eile nach iad.

Meastar go forleathan nach ndearna údaráis an tsáir aon iarracht é a stopadh. Ina mhionstaidéar *Russians, Jews and the Pogroms of 1881-1882*, áfach, tháinig John D. Klier (ollamh le Stair na nGiúdach nua-aimseartha i gColáiste na hOllscoile, Londain, a chaith beagnach a shaol acadúil ar fad ag déanamh taighde ar shaol na nIúdach i gcríoch faoi smacht na Rúise) ar bharúil mhalartach ar fad. De réir an ollaimh, thug rialtas an tSáir orduithe go gníomhach agus go minic arís agus arís eile do na póilíní agus chun lucht míleata na pograim a chur faoi chois. D'fhoilsigh siad forógraí freisin a chuir cosc ar chíréibeacha frith-Iúdacha.

## Tagairtí

Catagóir:Pograim frith-Ghiúdacha in Impireacht na Rúise
Catagóir:Sléachtanna san Úcráin
Catagóir:19ú haois i gCív
Catagóir:frith-Sheimíteachas san Úcráin
Catagóir:Stair Ghiúdach na hÚcráine
Catagóir:Gobharnóireacht Chív
Catagóir:1881 san Úcráin
Catagóir:1881 in Impireacht na Rúise
Catagóir:Imeachtaí Bealtaine 1881
Catagóir:1881 Dúnmharuithe san Eoraip
Catagóir:1881 Dúnmharuithe in Impireacht na Rúise
Catagóir:1881
Catagóir:Stair na hÚcráine
Catagóir:Frith-Sheimíteachas
Catagóir:Frith-Sheimíteachas sa Rúis
Abhcóide an Rí

mion| Caracatúr 1903 d'Abhcóide an Rí Robert McCall ag caitheamh a chuid éadaí cúirte ag Barra Shasana agus na Breataine Bige. Chun freastal ar an gCúirt, caitheann sé 'caidhp mhosach', agus 'bandaí', in ionad lása ag an mbóna, ach coinníonn sé an róba síoda agus an chasóg eireabaill chúirte a chaitear ar ócáidí searmanais.
Sa Ríocht Aontaithe agus i roinnt tíortha Comhlathais, is dlíodóir (nó de ghnáth abhcóide in Albain) é/í  **Abhcóide an Rí** (nó abhcóide de ghnáth in Albain) a bhíonn ina d(h)líodóir trialacha. Le linn réimeas an rí, tugtar **King's Counsel (KC)** orthu**,** agus le linn réimeas na banríona **Queen's Counsel (QC) .**'* Ceaptha go teicniúil ag monarc na tíre mar dhuine de *'His [Her] Majesty's Counsel learned in the law*<nowiki/>',* is i Sasana agus sa Bhreatain Bheag a tháinig an post i bhfeidhm. Choinnigh roinnt tíortha eile de chuid an Chomhlathais an teideal, agus chuir tíortha eile deireadh leis an bpost, nó d'athainmníodh iad chun comhshonruithe monarcacha a bhaint, mar shampla 'Abhcóide Sinsearach' (Béarla:'*Senior counsel'<nowiki/>* nó Senior Advocate*<nowiki/>').

Is oifig í ceapachán mar Abhcóide an Rí, arna bronnadh ag an gCoróin, atá aitheanta ag na cúirteanna sa Ríocht Aontaithe. Tá sé de phribhléid ag comhaltaí suí laistigh den bharra laistigh den chúirt. Toisc go gcaitheann na baill róbaí síoda de dhearadh ar leith (féach róba cúirte), go neamhfhoirmiúil. tugtar '<nowiki/>*receiving, obtaining,* or *taking silk',* ar cheapachán mar Abhcóide an Rí, agus is minic a dtugtar *'silks' air.''  Déantar ceapacháin ó ghairm an dlí ar bhonn fiúntais seachas ar leibhéal áirithe taithí. Is iondúil gur abhcóidí iad na hiarratasóirí rathúla, nó (in Albain) abhcóidí a bhfuil 15 bliana de thaithí acu nó níos mó.Déantar ceapacháin laistigh de ghairm an dlí ar bhonn fiúntais seachas leibhéal ar leith taithí. Is gnách go mbíonn iarratasóirí rathúla ina n-abhcóidí,  le 15 bliana nó níos mó de thaithí.

## Bunús stairiúil i Sasana agus sa Bhreatain Bheag
## Tagairtí


Catagóir:Barra Shasana agus na Breataine Bige
Gairmeacha dlí na Breataine
Catagóir:Dlí coiteann
Catagóir:Dlí na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Forghníomhú an dlí sa Bhreatain Bheag
Forógra na Saoirse san Iosrael

Ar 14 Bealtaine 1948, d'fhógair rialtas Iosrael go foirmeálta go raibh neamhspleáchas bainte amach aige, nó "**Forógra na Saoirse**”.

## Féach freisin

* Stair Iosrael

## Tagairtí

Catagóir:Stair Iosrael
Catagóir:1948
Éanna Hardwicke

Is aisteoir Éireannach é **Éanna Hardwicke** (a rugadh 21 Deireadh Fómhair 1996).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1996
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Cioclón

mion|crios lagbhrú agus réimse lagbhrú
Is éard is **cioclón** ná córas meitéareolaíochta arb é a príomhthréith ná ionad lagbhrú, a tháirgeann gaotha agus báisteach..

De ghnáth, téann an córas trí staideanna réasúnta dea-shainithe lena bpatrúin aimsire féin. Tosaíonn lagrach nuair a fhásann tonn ar fhronta idir mais aeir fhuair is mais aeir the. Neartaíonn cioclóin nuair a scaoiltear uisce galaithe ón aigéan, de réir mar a bhíonn an t-aer sáithithe ag éirí, agus bíonn comhdhlúthú an ghaluisce san tais, mar thoradh air. 

Is í an tréith a scarann ​​cioclóin trópaiceacha ó chórais ​​chioclóineacha eile ná, cibé a airde san atmaisféar, beidh lár an chioclóin trópaiceach níos teo ná mar a thimpeallacht; feiniméan ar a dtugtar córais stoirme "croí te" .

## Féach freisin

* Spéirling

## Tagairtí

Catagóir:Meitéareolaíocht
Dara Leasú ar Bhunreacht na Stát Aontaithe

mion|clé|"Tearmainn" sna S-A - cosc ar bith ar airm
Tugann an Dara Leasú ar Bhunreacht na Stát Aontaithe an ceart do gach saoránach i Meiriceá gunna a bheith ina sheilbh aige. Cé go bhfuil difríochtaí ó stát go stát maidir le dlíthe, ní féidir an ceart seo a shárú gan an Bunreacht a leasú athuair.

## Féach freisin

* Oll-lámhaigh sna Stáit Aontaithe
* Bunreacht na Stát Aontaithe

## Tagairtí

Catagóir:Bunreacht na Stát Aontaithe