Gramadach de chuid Gaeilge na hAlban

[mion|[infhilleadh]]
Tá **gramadach de chuid Gaeilge na hAlban** agus Gaeilge na hÉireann  níos cosúla lena chéile ná na teangacha Ceilteacha eile. Is teanga infhillte í Gaeilge na hAlban, cosúil le Gaeilge na hÉireann.  

## Gramadach
Tá roinnt rudaí suntasacha i ngramadach Ghaeilge na hAlban:

* Tá ord na bhfocal mar atá sa Ghaeilge in Éirinn: Briathar-Ainmní-Cuspóir; níl an t-ord sin i mórán de theangacha an domhain.

* Forainmneacha Réamhfhoclacha: Cuireann an Ghaeilge forainmneacha agus an chuid is mó de réamhfhocla le chéile i bhfoirmeacha cumtha, mar *agam*, *agad*, *ris* (dó).

* Níl briathar amháin sa Ghaeilge a chiallaíonn rud a bheidh agat (en = have, it = avere, fr = avoir, sp = tener). Ina áit sin, deirtear go bhfuil rud *ag* duine.

: *tha taigh agam*
: *an cat aig Iain*

* Forainmneacha béime: déantar idirdhealú idir gnáthfhorainmneacha, mar *mi* agus *thu*, agus na cinn *béime*, *mise* and *thusa*, srl., a chuireann duine amháin i gcéill *seachas* duine eile.

: Mar shampla:

: tha i bòidheach — tá sí go hálainn;
: tha ise bòidheach — tá *sise* go hálainn (seachas aon duine eile).

Feictear béim ghramadaí i gcásanna eile freisin:

: an taigh aice*se* — a tigh *siúd;*
: chuirinn*se* — chuirfinn*se;*
: na mo bheachd-sa — i *mo* thuairimse.

* "Tá agus is":   Tugann *tha* le fios gné éigin atá ag ainm nó ag forainm, ach is gnách *is* le hainm nó forainm a chur in iúl. (Is féidir 'is' a úsáid le cur síos nó gné a chur i gcéill ar ainm nó ar fhorainm, ach go ginearálta ní húsáidtear é mar seo ach i bhfoirmeacha ársa, m.sh., "Is beag an t-iongnadh":

: tha mise sgìth — tá mé tuirseach;
: is mise Eòghan.

* Is féidir, ámh, feidhm a bhaint as *tha* le rá gur rud áirithe atá i rud eile trí thréith a dhéanamh de:

: *tha mi nam * — Tá mé i m’Albanach.
: *Is e  a th'annam* — Is Albanach atá ionam.

* Déantar réimniú ar bhriathra chun an aimsir, an modh, agus an fhaí ghramadaí (gníomhach, céasta) a chur in iúl.

### An tAlt
Tá níos mó ná alt deimhnitheach amháin sa Ghaeilge, ach níl aon alt neamh-dheimhnitheach ann:

: an taigh — an teach;
: taigh — teach (a house).

Braitheann foirm an ailt (deimhnithigh) ar uimhir, inscne, chás agus chéadlitir an ainm.

(i). Le hainmneacha firinscneacha, ainmneacha, san uimhir uatha, úsáid *an*, *am*, agus *an t-*

: an cat (agus le hainmneacha nach séimhítear);
: am balach (le hainmneacha a thosaíonn le consain *liopa*);
: an t-òran (ainmneacha a thosaíonn le gutaí).

(ii). Nuair ar féidir túschonsan an ainm a shéimhiú, baintear feidhm as (a') in dhá chás:

: a' chaileag (baininscneach san ainmneach agus sa tabharthach)
: leis a' bhalach (firinscneach sa tabharthach agus sa ghinideach)

(iii). Sa bhaininscneach, ginideach, uimhir uatha, *na* agus *na h-* a úsáidtear:

: na mara
: na h-Albann

(iv). Leis an iolra (ainmneach agus tabharthach), tá rudaí níos éasca. Is gnách *na* mar alt, ach *na h-* a bhíonn againn má thosaíonn an t-ainm le guta:

: na cait;
: na h-àireamhan — na huimhreacha.

(v). Braitheann foirm an ghinidigh iolra (nan nó nam) de réir mar a thosaíonn an t-ainm le *labial* nó a mhalairt:

: nan cat — na gcat;
: nam balach — na mbuachall.

## Difríochtaí idir Gaeilge agus Gaeilge na hAlban
Tá Gaeilge na hAlban cosúil le Gaeilge, ach ní thuigfeadh formhór na gcainteoirí i dtír amháin mórán de chanúintí na tíre eile. Níl cuid de chanúintí Dhún na nGall chomh fada sin ó Ghaeilge na hAlban, mar a fheictear san abairt seo:

: Gaeilge na hAlban — *Ciamar a tha thu?*
: Gaeilge Uladh — *Caidé mar a tá tú?*
: Gaeilge Chonnacht — *Cén chaoi a bhfuil tú?*
: Gaeilge na Mumhan — *Conas tánn tú?*; *Conas taoi?*
: Gaeilge — *Conas atá tú?*

Tá roinnt difríochtaí tábhachtacha, ámh. An rud a fheictear láithreach, ná go scríobhtar an síneadh fada mar *ghraif* (`) in Albain, seachas *agúid* (´) in Éirinn. Scríobhtar an focal *fáilte* mar *fàilte* i nGaeilge na hAlban. In Albain, is é *chan eil* an (neg participle) san áit atá *níl* (giorrúchán de *ní fhuil*) in Éirinn an lae inniu, m.sh. (ceadaítear *cha/chan* in Éirinn fós, ach níl sé in úsáid ach in áiteanna i dTír Chonaill):

: Gaeilge na hAlban — *Chan eil airgead agam* (sean-Ghaeilge *nichon fhuil airccet accam*).
: Gaeilge — *Níl aon airgead agam* (sean-Ghaeilge  *ní fhuil airccet accam*).

Tá "a" i roinnt focla i nGaeilge, acu "u" i nGaeilge na hAlban, m.sh, an focal *Béarla* agus *Beurla* faoi seach. Tarlaíonn seo mar gheall ar an gcaighdeánú agus ar an athrú litrithe a chuir rialtas na hÉireann ar bun sa 20ú Aois.

: * Ar nós Gaeltacht na hÉireann
: ** I nGaeilge na hAlban, ciallíonn sé seo an Bhriotáin.

## Féach freisin

* Gaeilge na hAlban

## Tagairtí

Catagóir:Gramadach na Gaeilge
Catagóir:Gramadach
Catagóir:Gaeilge na hAlban