Ríthe na Teamhrach

Teideal údaráis in Éirinn ársa ba ea **Rí na Teamhrach**, le nasc láidir leis an ionad seandálaíochta ag Cnoc na Teamhrach.  Tháinig an teideal chun cinn sa 9ú agus 10ú haoiseanna.

Measadh gur chéim údaráis oirirc é an teideal i miotaseolaíocht na nGael agus i litríocht Ghaelach mheánaoiseach, cé nach raibh rí náisiúnta le fírinne ann in Éirinn sa ré luath úd, ag léiriú a barrshamhail mhiotasach agus réamhstairiúil de ríogacht diaga.

Bhíodh an teideal Rí na Teamhrach san am céanna ag mórán Ríthe Éireann, cé go raibh na teidil úd éagsúil agus neamhghaolmhar le linn coda móire de stair na hÉireann.  Níos deireanaí, d'úsáidí an teideal ag iad a mhaígh go raibh ceart acu air, chun an Ard-Ríogacht a éilimh.  Roimhe seo, is amhlaidh go n-úsáideadh craobha  éagsúla Uí Néill chun  ardcheannas thar a muintir agus a bhflaithelis a mhíomh.

Is é seo a leanas liosta na ríthe ar a tugadh an teideal, nó a chreidtear ar a tugadh, sna hannála Gaelacha.  Is éiginnte iad ainmneacha agus dátaí na luath-ríthe agus go minic amhrasach. D'fhéadfadh é gur dhéphearsana ar a chéile iad roinnt acu, agus gurbh fhicseanúil iad roinnt pearsana comhchodacha eile.  Is amhlaidh fosta go bhfuil roinnt acu sannta don mhuintir réamhstairiúil mícheart.

## Ríthe seanscéalach na Teamhrach
### Réamhstairiúil
* Miotasach:
** Eochaid Feidlech
** Eochaid Airem
** Lugaid Riab nDerg
** Crimthann Nia Náir
** Feradach Finnfechtnach
* Éarainn agus Dáirine (Corca Laidhe)
** Eterscél Mór
** Conaire Mór / Conaire Cóem
** Dáire Doimthech
** Lugaid mac Con / Lugaid Loígde
** Eochaid Étgudach
* *[[Laigin]]*
** Úgaine Mór
** Lóegaire Lorc
** Cobthach Cóel Breg
** Labraid Loingsech
** Cairpre Nia Fer
** Nuadu Necht
** Cathair Mór
* Dál Cuinn (Connachta agus Uí Néill)
** (Fíachu Finnolach)
** Túathal Techtmar
** Fedlimid Rechtmar
** Conn Cétchathach
** Art mac Cuinn
** Cormac mac Airt
** Cairbre Lifechair

**Nótaí**

### Réamhstairiúil déanach
* Níall Noígíallach
* Lóegaire mac Néill
* Coirpre mac Néill
* Ailill Molt

## Ríthe luathstairiúil na Teamhrach
* Mac Cairthinn mac Coelboth, bás 546/547
* Túathal Máelgarb, bás 544/549
* Diarmait mac Cerbaill, roimh 558 – 565
* Forggus mac Muirchertaig agus Domnall mac Muirchertaig, 565–569?
* Báetán mac Muirchertaig agus Eochaid mac Domnaill, 569? – 572/573
* Ainmuire mac Sétnai, 572/573 – 575/576
* Áed mac Ainmuirech, 575/576, or 592 – 598
* Fiachnae mac Báetáin (Fiachnae Lurgan), 589–626
* Colmán Rímid mac Báetáin agus Áed Sláine mac Diarmato, 598–604
* Áed Allán mac Domnaill (Áed Uaridnach), "rí Temrach", 604–?
* Congal Cáech, bás 637

## Ríthe stairiúla na Teamhrach
* Cathal mac Finguine, 713–742
* Áed Allán, 730–738
* Donnchad Midi mac Murchado, 763–797
* Áed Oirdnide mac Néill, 797–819
* Conchobar mac Donnchada, 819–833
* Niall Caille mac Áeda, 833–846
* Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid, 846–862
* Áed Findliath mac Néill, 862–879
* Flann Sinna mac Máelschnaill, 878–916
* Niall Glúndub, 916–919
* Donnchad Donn mac Flainn, 919–944
* Ruaidrí ua Canannáin, 944 – 30 Samhain 950
* Congalach Cnogba mac Máelmithig, 950–956
* Domnall ua Néill, 956–980
* Máel Sechnaill mac Domnaill, 980–1002

## Féach freisin
* Ríthe Éireann
* Ard-Ríthe na hÉireann
* Cín Dromma Snechtai

## Foinsí
* Edel Bhreathnach agus Kevin Murray, "*Baile Chuinn Chétchathaig*: Edition", in Edel Bhreathnach (eag.), *The Kingship and Landscape of Tara*. Beth: Four Courts Press for The Discovery Programme. 2005. pp.&nbsp;73–94
*Edel Bhreathnach (ed.), *The Kingship and Landscape of Tara*. Dublin: Four Courts Press for The Discovery Programme. 2005.
*Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*. Four Courts Press. 2nd revised edition, 2001.
*Thomas Charles-Edwards, *Early Christian Ireland*. Cambridge University Press. 2000.
*Anne Connon, "A Prosopography of the Early Queens of Tara", in Edel Bhreathnach (ed.), *The Kingship and Landscape of Tara*. Dublin: Four Courts Press for The Discovery Programme. 2005, ll.&nbsp;225–327
* Lucius Gwynn, "De Síl Chonairi Móir", in *[[Ériu (iriseán)|Ériu]] 6* (1912), ll. 130–43.
* Bart Jaski, *Early Irish Kingship and Succession*. Four Courts Press. 2000.
* Bart Jaski "The Vikings and the Kingship of Tara", in *Perita*, ll. 311–351, iml. 9, 1995.
* Ailbhe Mac Shamhráin agus Paul Byrne, "Prosopography I: Kings named in *Baile Chuinn Chétchathaig* and the Airgíalla Charter Poem", in Edel Bhreathnach (eag.), *The Kingship and Landscape of Tara*. Dublin: Four Courts Press for The Discovery Programme. 2005, ll.&nbsp;159–224
* Gerard Murphy, "On the Dates of Two Sources Used in Thurneysen's Heldensage: I. ''Baile Chuind'' and the date of ''Cín Dromma Snechtai''", in *[[Ériu (iriseán)|Ériu]] 16* (1952), ll. 145–51. 
* T. F. O'Rahilly, *Early Irish History and Mythology*. Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath. 1946.

### Annála
* Annála Uladh - T100001A, G100001A
* Annála Inis Faithlinn - T100004, G100004
* Chronicon Scotorum -  T100016, G100016
* The Fragmentary Annals of Ireland - T100017, G100017
* Annála na gCeithre Máistrí - T100005A, G100005A

## Naisc sheachtracha
* Map of Tara

## Tagairtí