open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maoile andraigineach

Cuirtear síos uirthi de ghnáth mar chailliúint bhuan gruaige ó thosach is barr an chinn i bhfir, de bharr meathlú is laghdú na bhfalacailí gruaige. Is féidir go mbíonn fachtóirí géiniteacha, aois is andraiginí mar bhun léi. Níl aon leigheas rathúil uirthi. Is féidir go ndéanann cothú mícheart, mí-oird eincríneacha nó craicinn ar leith, nó oibreáin cheimiceacha nó fhisiceacha damáiste do na falacailí gruaige, agus go dtarlóidh maoile neamhbhuan nó bhuan mar gheall air sin, i bhfir nó mná ag aon aois. Tarlaíonn maoile i roinnt príomhach eile, an moncaí oukari ó Mheiriceá Theas, mar shampla.

## Tagairtí
Theodore Maiman

Fisiceoir a rugadh i Los Angeles ab ea **Theodore Harold Maiman** (11 Iúil 1927 – 5 Bealtaine 2007). Rinne sé cuid mhaith saothar forbartha ar an méasar, agus i 1960 thóg an chéad léasar praiticiúil a d'oibrigh go rathúil.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Básanna in 2007
Catagóir:Daoine as Los Angeles, California
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Maolú (fisic)

Laghdú in aimplitiúid ascaluithe trí fhuinneamh a bhaint astu. Mar shampla, tumtar an tsnáthaid táscaire i dtomhsaire in ola go minic chun maolú frithchuimilteach a sholáthar. Maolaíonn comhbhaill fhriotacha i gciorcaid ascaluithe leictreacha.

## Tagairtí

Catagóir:Meicnic
Maolú ceannsoilse

Rialú ceannsoilse gluaisteáin chun gur féidir leis an tiománaí treo na léas a athrú le lasc chun nach ndallróidh siad tiománaithe na ngluaisteán ag teacht ina threo. Athraítear an príomhléas ar an dá thaobh (a bhíonn dírithe i bhfad amach) ina léas claonta (ar clé, dírithe ar mheánfhad amach) trí fhiliméad eile a lasadh sa lampa, nó lampa eile a lasadh (agus an príomhlampa a lascadh as). 

## Tagairtí
Maoschlár

Dromchla nó leibhéal faoin talamh a bhfuil an talamh faoi sáithithe le huisce. Braitheann sé ar thopagrafacht an réigiúin agus méid na báistí. Nuair a thrasnaíonn maoschlár dromchla na talún, bíonn tobar ann. 

## Tagairtí
Mapálaí X-Y

Peannchláradóir ar féidir peann nó pinn a aistriú is a chur ar phointe ar bith ar an bpáipéar, le comhordanáidí x is y. Is féidir líníocht chasta agus téacs a tháirgeadh leis, is iad ildaite. 

## Tagairtí
Mappa mundi

mion|Mappa mundi Hereford
Is éard atá i gceist le **mappa mundi** nó **mappamundi** ná léarscáil an Domhain, go mór mhór iad a rinneadh san Eoraip sa Mheánaois. Tá timpeall 1,000 ceann ar marthain inniu. An mappa mundi is cáiliúla díobh is dócha ná an ceann ón 13ú céad atá in Ardeaglais Hereford Shasana. Ar pár atá sí, 163 × 137 cm, an Domhan léirithe mar chiorcal, Iarúsailéim i lár baill agus an Bhreatain is Éire ar an imeall. Timpeall 500 léaráid atá uirthi agus eolas bealaí d'oilithreachtaí, trádáil, taisteal, ailtireacht, ainmneacha áiteanna, stair, miotaseolaíocht, fásra is ainmhithe. Bhí baol ann i 1988 go ndíolfaí í chun airgead a fháil leis an ardeaglais a dheisiú, ach chuir rialtas na Breataine airgead isteach chun é sin a sheachaint. 

## Tagairtí

Catagóir:Cineálacha léarscéalta
Mara

Réigiúin dhorcha ar an nGealach, an taobh is cóngaraí di den chuid is mó. Ní mara sáile iad, ach plánaí leata basailt a cruthaíodh 3-3.9 milliún bliain ó shin. Tá comhbhailiúcháin dhlútha ábhair faoi na mara sin, agus tugtar *mascain* orthu. 

## Tagairtí
Maracas

Is é is **maracas** ann ná péire gligín (guird lán de shíolta tirime ó bhunús) a úsáidtear mar uirlis rithime i gceol Laidineach-Mheiriceánach, agus uaireanta i gceol iartharach siansach.
[mion|clé|[Seamanachas|Seaman Guaránach, maracas i lámh amháin, cros sa lámh eile]]

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Marbhchrios

Is éard is **marbhchrios** ann ná réimse san aigéan nach féidir le héisc, ribí róibéis, portáin nó péisteanna maireachtáil ann. Tá marbhchrios mór le rá i Murascaill Mheicsiceo, na mílte ciliméadar cearnach, ag fás ó rinneadh tomhas air timpeall 2000. Tá fuilligh na n-ainmhithe nár éirigh leo éalú scaipthe ar ghrinneall na farraige ann. Ní bhaineann an feiniméan seo leis an doirteadh ollmhór ola sa Mhurascaill i 2010, ach is féidir go gcuirfidh an doirteadh sin leis. Is amhlaidh nach bhfuil dóthain ocsaigine san uisce mar thoradh ar thruaillithe, i bhfoirm farasbarr cothaitheach, a iompraíodh isteach ann ag abhainn Mississippi. Meastar gur chuir ró-iascaireacht leis an bhfadhb freisin. Ní beag an fhadhb í seo: tógtar gabháil iasc is iasc sliogach ar luach $26 billiún as an Murascaill gach bliain, agus tá an iascaireacht sin i mbaol. Sampla cinniúnach de thruailliú an chomhshaoil ag daoine is ea é, agus is mar an gcéanna sa bhfarraige gar do bhéil aibhneacha móra is beaga ar fud an Domhain.

## Tagairtí
Marc airde

Is éard is **marc airde** ann ná marc suirbhéireachta a chuirtear go buan ar fhoirgneamh nó lomán carraige. Déantar é seo ar fud na tíre, agus deimhnítear airde gach marc i leith leibhéal fosaithe tagartha is meánairde na farraige. Feidhmíonn aon mharc airde ar leith mar leibhéal áitiúil tagartha.

## Tagairtí
Marcaisít

mion|Marcaisít
Mianra suilfít iarainn, FeS2, leis an gcomhdhéanamh céanna le pírít, ach foirmithe ag teocht níos ísle. Faightear i gcarraigeacha dríodair í, agus baineann sí le fosuithe móra mianach i ngleann an Mississippi.

## Tagairtí
Marcár

Is gabhar fiáin atá dúchasach do shléibhte dheisceart na hÁise é an **marcár**. An gabhar is mó ar Domhan. Féasóg fhada ar an bhfireannach a chlúdaíonn an scornach. Na hadharca fada an-ramhar, gar dá chéile nó fiú nasctha le chéile ag a mbun, le hiomaire géar bíseach timpeall orthu ar an taobh amuigh. Áitríonn sé coillearnach.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Siondróm Marfan

Galar atá dúchasach do na fíocháin táite é **Siondróm Marfan**. Fásann na géaga uachtaracha is na cosa chuig faid mhínormálta, le hailt róshoghluaiste ar fad agus méara fada caolchrúbacha. Is féidir go mbeidh galar croí ag duine is asaltú i lionsaí na súl freisin. Bíonn easpa fíocháin fho-chraicnigh ann, agus mar sin meáchan duine ró-íseal dá airde. Ainmníodh as an leanbhlia Francach Bernard Jean Antoinin Marfan (1858-1942) é. Meastar go mb'fhéidir go raibh sé ar Abraham Lincoln. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Siondróim
Margae

Ball tearc de chlann na gcat, a fhaightear i Nua-Mheicsiceo sna Stáit Aontaithe agus tuaisceart na hAirgintíne is ea an **margae**. Mílítheach le spotaí fáinneacha dorcha. Áitríonn sé foraoisí, agus déanann seilg sna crainn. Na géaga cúil oiriúnaithe chun dreapadóireachta, in ann rothlú 180°. Uaireanta, tógtar mar pheata é.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Margairín

mion|clé|Leastar Margairín
Ionadach ime, nach bhfuil aon saill déiríochta ann, a dhéantar de ghnáth as olaí glasraí is bainne bearrtha, agus vitimíní A is D curtha leis. Sna 1860idí d'eiseatocsainigh an ceimicí Francach Hippolyte Mège-Mouriès (1817-1880) codán as saill mairteola ag 30-40&nbsp;°C ar thug sé oléo-margarine air. Baineadh feidhm as seo in ionad ime go dtí 1903, ach ansin tosaíodh ar phróiseas cruachana olaí glasraí trí hidriginiúchán. Ó shin tá an-chuid forbairtí déanta ar ionadaigh ime, ach fós is ar olaí glasraí nó olaí muirí hidriginithe is mó a bhíonn siad bunaithe. Cinneann céim hidriginithe na bunola cé mhéid de na bunpholaineamhsháitheáin a fhágtar sa mhargairín. 

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Catagóir:Bia agus deoch
Mariner

mion|clé|''Mariner 2''
**Mariner** an t-ainm a tugadh ar shraith spásárthach a lainseáil NASA chun tosú ar thaiscéaladh an Ghrianchórais inmheánaigh is sheachtraigh. Chuimsigh an clár an chéad eitilt thar phláinéad (Mariner 2 a chuaigh thar Véineas i 1962), an chéad fhithiseoir pláinéadach (Mariner 9 a d'fhithisigh Mars i 1971), an chéad aistear go Mearcair (Mariner 10 i 1974 is 1975), agus an chéad mhionbhreathnú ar chórais Iúpatair, Satairn is Úránais (Mariner Iúpatair-Satairn, a athainmníodh Voyager, i 1979-1986). Díorthaíodh na spásárthaigh ón spásárthach Ranger a úsáideadh níos luaithe chun dul i dtír ar an nGealach. Ba de chlann Mariner fithiseoir Viking Marsa freisin. I 2004 lainseáladh an taiscéalaí Messenger go Mearcair, an chéad aistear Meiriceánach ar Mhearcair le 30 bliain. Shroich sé Mearcair i 2011, agus déanfaidh tástáil ar atmaisféar, comhdhéanamh is struchtúr an phláinéid. 

## Féach freisin

* NASA

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:NASA
Marla

Fosuithe cré atá saibhir i gcarbónáití, cruthaithe trí shíonchaitheamh aolchloiche eisíne.

## Tagairtí
Maolán sonraí

San ríomheolaíocht, is réigiún de chuimhne é **maolán sonraí** (nó **maolán** fiú) a úsáidtear chun sonraí a stóráil go sealadach agus é á aistriú ó áit amháin go háit eile. Bíonn maolán mar seo an-áisiúil nuair a bhíonn sonraí á dtarchur idir dhá fheiste le luasanna difriúla oibríochtúla (mar shampla, idir méarchlár is próiseálaí lárnach, nó idir próiseálaí lárnach is printéir).

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhaireacht
Mars Express

Spásárthach de chuid ESA le taiscéalaí (Beagle 2) a bhí le leaindeáil ar Mhars, a lainseáladh ar roicéad Soyuz ó Baikonur i 2003. Bhí ionstraimíocht ar bord ó chuid mhaith ollscoileanna is comhlachtaí. Bhí an taiscéalaí le dul i dtír Lá Nollag 2003, ach cailleadh teileachumarsáid leis timpeall an ama sin. 

## Naisc sheachtracha

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Spásárthaí
Mars Observer

Spásárthach a lainseáil NASA na Stát Aontaithe i 1992 chun an pláinéad dearg Mars a iniúchadh níos géire mine, ar bheagán costais is maise: $1,000 milliún an costas a bhí air. Bhí gléasanna air chun an t-atmaisféar a thaifeach, an domhantarraingt air a thomhas go mion, imlíne a dhromchla a aimsiú, grianghraif chomh géar sin a ghlacadh den dromchla go bhféadfaí rudaí 3 m ar leithead a fheiceáil orthu, is na sonraí uile seo a chraobhscaoileadh ar ais ar Domhan. Lainseáladh an chéad spásárthach/fithiseoir i 1992 chun íomhánna ardtaifigh den dromchla a fháil agus an réimse maighnéadach pláinéadach is an t-atmaisféar a iniúchadh. Ach cailleadh gach teagmháil leis i 1993 cúpla lá roimh thuirlingt ar Mhars dó. Tá súil in airde ionaid chuí tuirlingthe a aimsiú i gcomhair spásárthaigh le daoine ar bord amach anseo.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:NASA
Marós

Tom dlúth cumhra síorghlas is ea an **marós**. Fásann sé suas le 2 m ar airde. Dúchasach don Mheánmhuir, ar scrobarnach. Na duilleoga caol, dúghlas in uachtar is bán faoina mbun, na himill casta isteach. Na bláthanna éadrom gorm déliopach, na cinn in uachtar faoi chochall rud beag, na cinn in íochtar tríliopach spréite. Saothraítear go forleathan é mar mhaisiúchán agus luibh leighis.

Úsáidtear é sa chócaireacht, le huainfheoil stuáilte agus araile.

## Tagairtí

Catagóir:Luibheanna
Catagóir:Flóra Cheantar na Meánmhara
Catagóir:Lamiaceae
Mars Surveyor

Clár de chuid NASA a thosaigh i ndiaidh teip Mars Observer, ag obair ar na bunphrionsabail chéanna. Sraith lainseálacha a bheadh i gceist. Lainseáladh an chéad spásárthach (an Mars Global Surveyor) i 1996 agus shroich sé Mars go déanach i 1997. Lainseáladh an Mars Climate Orbiter i 1998, agus an Mars Polar Lander i 1999, iad araon leis an bpláinéad a shroichint i 1999, ach cailleadh an dá cheann. I 2001 lainseáladh an Mars Odyssey, agus thosaigh sé ag fithisiú Marsa níos déanaí an bhliain sin. Lainseáil an ESA an Mars Express i 2003, a theip. Tháinig ceann den dá charr Sojourner de chuid NASA (Spirit) i dtír ann i 2004 chun íomhánna ardtaifigh den ithir a tharchur ar ais ar Domhan. Go luath ina dhiaidh thosaigh an Sojourner eile (Opportunity) ag scrúdú na hithreach is na gcarraigeacha lena ghéag ionstraimithe ar leith.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:NASA
Barry Marshall

Micribhitheolaí a rugadh in Kalgoorlie na hAstráile is ea **Barry Marshall** (rugadh 25 Meán Fómhair 1951). 

Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 2005 lena chomhghleacaí Robin Warren as ról an bhaictéir *Heliobacter pylori* a léiriú maidir le gastaireintríteas agus galar an othrais pheiptigh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Micribhitheolaithe
Catagóir:Daoine beo
Tástáil Marsh

Tástáil ar arsanaic (As) is antamón (Sb) ina ndí-ocsaídítear a gcomhdhúile chuig AsH3 is SbH3, iad araon so-ghalaithe ionas go ndeascann na miotail ar dhromchla gloine le scáthán a dhéanamh. Ainmnithe as an gceimicí Sasanach James Marsh (1794-1846), a bhí ina chúntóir le Michael Faraday in Acadamh Ríoga an Airm i Londain. 

## Tagairtí
Marsupialia

Mamach atá dúchasach don Astraláise agus an Domhan Úr is ea **marsúipiach**. Fásann an t-óg i bpúitse, a osclaíonn chun tosaigh i gcineálacha dreaptha nó ar gcúl i gcineálacha a thochlaíonn. An fhaighin géagach, an péineas gabhlánach. An 2ú is an 3ú méar coise beag go minic, agus nasctha le chéile, ag déanamh círe le haghaidh a ghlanta.
mion|clé|Marsúipiaigh

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh

Marsúipiaigh
Masaccio

Péintéir a rugadh i San Giovanni Valdarno na hIodáile ab ea **Masaccio** (Tommaso de Giovanni di Simone Guidi, 1401-1428). Ceannródaí i bpéintéireacht na hAthbheochana. Rinne sé cuid mhaith freascónna i bhFlórans i gcomhar le Masolino.

## Tagairtí
Pietro Mascagni

Cumadóir ceoil a rugadh i Livorno na hIodáile ab ea **Pietro Mascagni** (1863-1945). Cáil ar leith air as a cheoldráma aonghnímh *Cavalleria Rusticana* (Niachas Tuaithe, 1890).

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cumadóirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1863
Catagóir:Básanna i 1945
Masolino da Panicale

Ealaíontóir a rugadh i bPanicale na hIodáile ab ea **Masolino  da Panicale** (Tommaso di Cristoforo Fini, 1383-c 1447). Péintéir cáiliúil i dtús na hAthbheochana. 

Chabhraigh sé le Masaccio sna freascónna i Séipéal Brancacci i bhFlórans.

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1383
Catagóir:Básanna i 1447
Catagóir:Péintéirí Iodálacha
Líne Mason-Dixon

Is líne dheighilte í **An Líne Mason-Dixon**, ar a dtugtar sa Bhéarla *The Mason–Dixon line*, nó *The Mason and Dixon line* nó *Mason's and Dixon's line*, a deighleann ceithre stát de chuid SAM, atá mar chuid de theorainneacha Pennsylvania, Maryland, Delaware, agus West Virginia (cuid de Virginia go dtí 1863). Tharraing beirt réalteolaithe Briotanacha, Charles Mason agus Jeremiah Dixon, i 1763-1767 an teorainn. Glactar leis an líne mar theorainn idir tuaisceart is deisceart na Stát Aontaithe. 
 

## Tagairtí
Mártainsít

An comhábhar is tábhachtaí i gcrua-chruach a fhoirmítear trí mhúchadh ó theocht ard. Is é atá ann ná criostail ar dhéanamh plátaí, idirfhásta. Is criostail iad seo le struchtúr ciúbach, ach díchumtha mar gheall ar an gcarbón atá i láthair i struchtúr an iarainn.

## Tagairtí
Jules Massenet

mion|Thais

Cumadóir ceoil a rugadh i Montaud na Fraince ab ea **Jules Émile Frédéric Massenet** (12 Bealtaine 1842 – 13 Lúnasa 1912). I measc a cheoldrámaí tá *Don César de Bazan* (César Uasal as Bazan, 1872) is Manon (1884), agus scríobh sé oratóirí, sraitheanna ceolainne, píosaí don phianó, is amhráin. 

## Tagairtí

 

Catagóir:Cumadóirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1842
Catagóir:Básanna i 1912
Pierre-Émile Martin

Miotaleolaí a rugadh i mBourges na Fraince ab ea **Pierre-Émile Martin** (18 Lúnasa 1824 &ndash; 23 Bealtaine 1915). Agus é ag obair i dteilgcheárta cruach a athar, shaothraigh sé bealach nua le cruach a tháirgeadh i bhfoirnéis teallaigh oscailte, ag baint feidhm as próiseas athghiniúna teasa a thug comhlacht Siemens isteach. Bhuaigh táirgí phróiseas seo Siemens-Martin an bonn óir ag Taispeántas Pháras i 1867. Ina dhiaidh sin, bhí an fhoirnéis teallaigh oscailte ar phríomhfhoinse cruach an Domhain. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1824
Catagóir:Básanna i 1915
Catagóir:Eolaithe Francacha
Masters agus Johnson

Taighdeoirí is scríbhneoirí ar an ngnéasacht dhaonna. Bhunaigh William Howell Masters (1915-2001) agus Virginia Eshelman Johnson (1925-2013) an Fhondúireacht Taighde ar Bhitheolaíocht Atáirgthe i 1964, agus rinneadar taighde ar chomhriachtain le deonaigh faoi chúinsí rialaithe saotharlainne. Leabhar móréilimh ab ea *Human Sexual Response* (Freagairt Ghnéasach Dhaonna, 1966) inar chuir siad síos ar thorthaí a gcuid taighde.

## Tagairtí
Masúrca

mion|Mazurka nr. 1 op. 24 Chopin
mion|Mazurka Op. 24 no. 2, C major
Damhsa tapa Polannach in am triarach, agus aiceann ar leith ar an 2ú nó an 3ú buille, is ea mazurka (mazurka i mBéarla). 

Scríobh Chopin cuid mhaith masúrcaí don phianó.

## Féach freisin

* Frédéric Chopin

## Tagairtí

Catagóir:Seánraí ceoil
Catagóir:Damhsaí
Mastadán

:*Baineann an t-alt seo leis an gcineál [[Mamat|mamait]] [[Díobhadh (speiceas)|díothaithe]]. Tá eolas faoin ngréasán sóisialta Mastodon le fáil ar an leathanach [[Mastodon (bogearraí)]].*

Mamach pioctha, cosúil le heilifint, ab ea an **mastadán** (nó **mastódón**) a d'áitríodh sabhánaí coillearnaí sa ré Mhéicéineach, ar fud an Domhain, beagnach. D'imigh sé in éag sa ré Phléicéineach. Bhí cur na bhfiacla ann sainiúil, dís starrfhiacla íochtaracha is uachtaracha go minic, na starrfhiacla íochtaracha cosúil le sluaistí. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh dhíofa
Matamaitic nua

Téarma chun cur síos ar ábhair mhatamaiticiúla a tugadh isteach sa churaclam scoile níos déanaí ná ábhair thraidisiúnta, agus nach bhfuil coitianta do thuismitheoirí ná an gnáthphobal. Le fírinne, ní nua atá an mhatamaitic seo, a chuimsíonn ábhair cosúil le teisiliú — oiriúnú patrúin rialta clár taiplíse dá chéile — agus tarraingt léaráidí Venn le deighilt nó forluiteacht tacar a léiriú. 

## Tagairtí
Quentin Massys

[clé|mion|[Erasmus as Rotterdam|Erasmus le Quentin Massys, 1517]]
Péintéir a rugadh i Lováin na Beilge ab ea **Quentin Massys** (c 1466-1530). Is pictiúir eaglasta an chuid is mó dá shaothar, ach réalachas iontu. Pictiúir cáiliúil uaidh is ea *[[Erasmus as Rotterdam|Erasmus]]* (1517).

mion|An t-Iasachtóir Airgid agus a Bhean Chéile, 1514|clé
mion|Seanbhean Anchúinseach, t. 1513|clé

## Féach freisin

* Erasmus as Rotterdam

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1530
Catagóir:Daoine a rugadh i 1466
Catagóir:Fir
Catagóir:Péintéirí Pléimeannacha
Pierre Louis Moreau de Maupertuis

Réalteolaí agus matamaiticeoir a rugadh in St Malo na Fraince ab ea **Pierre Louis Moreau de Maupertuis** (28 Meán Fómhair 1698 – 27 Iúil 1759). Tá cáil ar leith air as prionsabal an íosghníomhaithe, a thairg sé mar mhíníu ar rianta réada ag titim.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1698
Catagóir:Básanna i 1759
Catagóir:Matamaiticeoirí Francacha
Catagóir:Réalteolaithe Francacha
Réadlann Mauna Kea

An t-ionad insroichte is fearr ar Domhan i gcomhair radairéalteolaíochta ón talamh, ag tonnfhaid 320 nm – 1 mm ar shliabh Mauna Kea i Haváí. Bolcán suanach is ea an sliabh seo, 4.2 km in airde. Ar a bhuaic atá an réadlann, a bunaíodh sa bhliain 1964. An-chuid teileascóp mór optúil is radaiteileascóp inti.

## Féach freisin
* Teileascóp Ollmhór

## Tagairtí

Catagóir:Réadlanna
Hiram Stevens Maxim

Ceapadóir a rugadh i Sangersville, Maine ab ea **Hiram Stevens Maxim** (5 Feabhra 1840 - 24 Samhain 1916). Cheap sé an chéad mheaisínghunna iomlán uathoibríoch i 1883.

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1840
Catagóir:Básanna i 1916
Robert McCredie May

Fisiceoir is éiceolaí a rugadh in Sydney na hAstráile ba ea **Robert McCredie May** (8 Eanáir 1938 – 28 Aibreán 2020). D'oibrigh sé san Astráil, sna Stáit Aontaithe, agus i Sasana. D'fhorbair sé mionsamhlacha neamhlíneacha matamaiticiúla, ag cur anoird san áireamh, chun dinimic líon na n-ainmhithe in éiceachóras a mhíniú. Rinne sé staidéar ar fheidhmiú modhanna anailíse mar seo in epidéimeolaíocht galar i bplandaí agus ainmhithe. D'fhoilsigh sé dhá leabhar cháiliúla, *Stability and Complexity in Model Ecosystems* (Cobhsaíocht is Castacht in Éiceachórais Eiseamláracha, 1973) agus *Infectious Diseases of Humans* (Galair Ionfhabhtaíocha Daoine, 1991). 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1938
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Fisiceoirí Briotanacha
Catagóir:Daoine as Sydney
Meabhalscáil

deas|250px|thumb|Mearú súl
Is éard is **meabhalscáil** ann ná iomrall súl a tharlaíonn de bhrí go n-athraontar an solas a théann trí chisil thanaí aeir ag teochtaí difriúla, le dlúis dhifriúla dá bharr. Díchumann sé seo frithne atá gar don léaslíne. An chuma air go mbíonn sé snámh is ag crithlonrú ar an léaslíne i ngaineamhlach, agus os cionn bóthair go háirithe, ar laethanta an-te. 

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht
James Clerk Maxwell

Fisiceoir teoiriciúil a rugadh i nDún Éideann ab ea **James Clerk Maxwell** (13 Meitheamh 1831 – 5 Samhain 1879). In *A Treatise on Electricity and Magnetism* (Tráchtas ar Leictreachas is Maighnéadas, 1873), a leabhar cáiliúil ar thonnta leictreamaighnéadacha a raibh sárshaothar déanta ag Faraday orthu, leag sé amach an teoiric is an bunús matamaiticiúil a ghnóthaigh cáil dó mar phríomhfhisicí teoiriciúil an chéid sin. D'aithin sé gur tonn leictreamaighnéadach é solas. Gníomhach freisin i dtaighde ar theas, dathanna agus dathdhaille. Fuair sé bás in Cambridge, i Sasana.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1831 
Catagóir:Básanna i 1879
Catagóir:Fisiceoirí Albanacha
Dáileachán Maxwell-Boltzmann

Tuairisc ar dháileadh an fhuinnimh i measc na n-adamh nó na móilíní i ngás idéalach. Rinne James Clark Maxwell agus Ludwig Boltzmann an tuairisc seo den chéad uair i 1868. Bunúsach chun an gaol idir toirtairíonna teirmidinimiciúla gáis agus iompar líon mór adamh nó móilíní aonaracha an gháis a thuiscint. 

## Tagairtí
Meacaic

Moncaí ón Seandomhan, dúchasach do dheisceart is iardheisceart na hÁise agus tuaisceart na hAfraice is ea an **mheacaic**. Na cosa is na géaga uachtaracha ar comhfhad, an t-eireaball gearr go minic. Cónaíonn sé i gcrainn nó ar an talamh. Paistí nochta ar a thóin. Tá 23 speiceas ar an saol.

## Samplaí
* *Macaca mulatta* — moncaí réasas
* *Macaca nigra* — meacaic chíorach Shulaivéiseach
* *Macaca silenus* — meacaic leonearrach
* *Macaca sylvana* — ápa Barbarach

## Tagairtí

Catagóir:Moncaithe
Catagóir:Mamaigh
Meacan compair

Planda colgach ilbhliantúil, dúchasach don Eoraip agus réigiún na Meánmhara is ea **meacan compair** (géineas *Symphytum*). Na duilleoga suas le 30 cm ar fhad, tanaí ubhchruthach garbh, gais ar na cinn uachtaracha a chumann eití ar an bpríomhghas. An bláthra cornaithe. Na bláthanna cromtha, feadánach nó tonnadóirchruthach, bán, buí nó bándearg nuair a bhíonn ina mbachlóga, agus gorm nuair a bhíonn oscailte.

## Speicis
Tá 59 speiceas ann, ina measc:
* *Symphytum asperum* — compar Rúiseach
* *Symphytum officinale* — compar
* *Symphytum tuberosum* — meacan compair

## Tagairtí
Meacan bán

Planda débhliantúil is ea an **meacan bán** (nó, uaireanta, **cuirdín bán** ar an gcineál fiáin). Tá sé in ann fás 1.5 m ar airde ach níos lú de ghnáth, agus tá sé dúchasach don Eoraip agus iarthar na hÁise ach a tugadh isteach i Meiriceá Theas is Thuaidh agus an Astráil. Na duilleoga roinnte i dteascáin ubhchruthacha nó leathfhada suas le 10 cm ar fhad. Na bláthanna buí gan seipil, in umbail 3-10 cm ar leithead. An toradh ubhchruthach, leathan sciathánach. Fástar go trádálach é i gcomhair na mbunfhréamhacha a itear mar ghlasra agus a úsáidtear mar fhoráiste d'ainmhithe.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Glasraí fréimhe
Catagóir:Meacain
Meáchan

mion|meáchain
An fórsa (W) a fheidhmíonn domhantarraingt ar mhais ar bith, nó an mhais (M) méadaithe faoin luasghéarú de bharr domhantarraingthe (g = 9.81 m s-2): W = Mg. Tomhaistear an meáchan i niútain (N), a ainmnítear as Isaac Newton. 

Laghdaíonn an meáchan le hairde os cionn dromchla an Domhain, de bhrí go laghdaíonn g.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Margaret Mead

Antraipeolaí a rugadh i bhPhiladelphia ab ea **Margaret Mead** (16 Nollaig 1901 – 15 Samhain 1978). Tógadh in Doylestown, Pennsylvania, í. Fuair sí a cuid ollscolaíochta i gCathair Nua-Eabhrac: céim bhaitsiléara ó Choláiste Barnard (1923), M.A. ó Ollscoil Columbia (1924) agus dochtúireacht ón ollscoil chéanna (1929). Ag Columbia rinne sí staidéar faoi Franz Boas agus Ruth Benedict. Rinne Mead staidéar allamuigh ar oileáin san Aigéan Ciúin, agus chuir síos air ina leabhair cháiliúla *Coming of Age in Samoa* (Ag Teacht in Aois i Samó, 1928) agus *New Lives for Old* (Beathaí Nua ar Sheanbheathaí, 1956).

## Naisc sheachtracha
*Library of Congress, Margaret Mead: Human Nature and the Power of Culture

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1901
Catagóir:Básanna i 1978
Catagóir:Antraipeolaithe Meiriceánacha
Méadail mhéarach

Crosóg mhara, inveirteabrach mara i bhfoirm croise, le 5 ghéag de ghnáth ach níos mó uaireanta. Tagann na géaga amach de réir a chéile i dteasc lárnach na colainne. An chuid is mó iliteach, ina gcartóirí nó ina gcreachadóirí. Timpeall 1,500 speiceas ann, scaipthe ón gcrios idirthaoideach go dtí an duibheagán.

## Tagairtí

Catagóir:Asterias
Méadailín (croí)

Is éard is **méadailín** ann ná seomra sa chroí a gcaidéalaítear an fhuil amach as isteach sa stoc scamhógach (an méadailín deas) agus san aorta (an méadailín clé).

## Tagairtí

Catagóir:Croí
Catagóir:Córas Cardashoithíoch
Méadailín (inchinn)

Na spáis taobh istigh den inchinn mar a dtáltar an sreabhán ceirbrispíonach (CSF). 4 cinn ann, fuilleach na coda bunúsaí cuasaí de néarfheadán an tsutha, agus faoina mbun, síneann an mheánchanáil isteach i gcorda an dromlaigh. Tá oscailtí sa chóras a ligeann don CSF sileadh isteach sa spás fo-aracnóideach. Má tharlaíonn bac do na hoscailtí seo, sáinníonn sé sin an CFS sna méadailíní, agus méadaíonn siad de réir a chéile (hiodracafalas).

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Inchinn
Catagóir:Néaranatamaíocht
Méadar báistí

Is éard is **méadar báistí** ann ná ionstraim meitéareolaíochta chun méid báistí thar thréimhse a thomhas. De ghnáth is i bhfoirm buicéid é, le hoscailt d'fhairsinge ar leith a ligeann don uisce dul trí thonnadóir isteach i sorcóir atá grádaithe ag a bhun. De réir caighdeáin, déantar na tomhais ag amanna atá leagtha síos, le hionstraimí caighdeánaithe. Baintear feidhm as méadair uathoibríocha báistí a dhéanann taifead ar an am agus méid na báistí chun déine na báistí a ríomh.

## Tagairtí
Méadrach

Sa mhatamaitic, riail chun fad cuair agus uillinneacha idir cuair a thomhas i spás ar leith, agus eolas ar chuaire an spáis curtha san áireamh. Tá an coincheap lárnach don choibhneasacht ghinearálta, a leagann síos cothromóidí ag slonnadh an ghaoil idir an méadrach (is mar sin an chuaire) agus dáileadh an damhna.

## Tagairtí
Méadranóm

Feiste chun luas déanta ceoil a chinneadh is a léiriú. Johann Nepomuk Maelzel (1770-1838) a dhear is a fuair paitinn i 1815 ar an saghas atá i ngnáthúsáid. Feidhmíonn sé cosúil le clog luascadáin. Rialaítear minicíocht a luasctha, agus mar sin minicíocht an tic, le meáchan atá le feiceáil ag luascadh ar chos an luascadáin ar féidir é a bhogadh síos suas an chos sin chun an mhinicíocht a mhéadú nó a laghdú. Tá cineálacha leictreonacha le fáil anois freisin. 

## Tagairtí

Catagóir:Luascadáin
Meadúsa

Pas i dtimthriall beatha céalacaint ina mbíonn sé ag snámh go saor. De ghnáth bíonn an cholainn dioscóideach nó clogchruthach, gathach siméadrach, le hadharcáin imeallacha agus béal i lár an taobh íochtair. Bíonn na horgáin atáirgthe ann, agus is é seo an pas gnéasach sa timthriall beatha.

## Tagairtí
Meáin dhigiteacha

Úsáid taifeadta dhigitigh chun meáin a stóráil ar ríomhairí chun gur féidir iad a phróiseáil le bogearraí ríomhaire. Saothraíodh caighdeáin dhifriúla chun íomhánna, taifeadtaí fuaime is físe a chomhbhrú is a stóráil. Is caighdeán é GIF (Formáid Idirmhalartaithe Grafaice) i gcomhair íomhánna gan chorraí. Is caighdeán é JPEG (an Comhshainghrúpa Grianghrafadóireachta) chun íomhánna toin leanúnaigh gan chorraí a chomhbhrú is a stóráil. Is formáid í MIDI (Comhéadan Digiteach Uirlisí Ceoil) chun aschur gléasanna ceoil a léiriú do shintéiseoir MIDI i ríomhaire nó córas atáirgeadh fuaime. Is caighdeán é MPEG (an Sainghrúpa Scannánaíochta) chun seichimh físe (leis an bhfuaim) a chomhbhrú. Úsáidtear MPEG-1 chun scannáin reatha a stóráil ar CD-ROM, agus MPEG-2 i gcomhair tarchur físe thar achar fada ar línte cumarsáide digití. Is formáid í WAV (Fuaimchomhad Tonnfhoirme) chun fuaim a thaifeadadh go digiteach. Is prótacal é MIME (Iarmhíreanna do Phost Idirlín) chun íomhánna, fuaim, is seichimh físe a sheoladh thar an Idirlíon, agus is féidir leis íomhánna i bhformáidí GIF is JPEG is fís i bhfoirm MPEG a ionramháil. 

## Tagairtí
Meaisínghunna

[mion|deas|M2 de chuid [John Browning]]
Is éard is **meaisínghunna** ann ná gunna a scaoileann piléir de chalabra raidhfil le fothú uathoibríoch armlóin agus timthriall uathoibríoch scaoilte. 

Is féidir leis scaoileadh go huathoibríoch marthanach, gan le déanamh ag an ngunnadóir ach méar a choimeád ar an truicear agus déanamh deimhin de go bhfuil dóthain armlóin ar fáil. I lár an 19ú céad a tháinig meaisínghunnaí ilbhairille chun cinn, cosúil le gunna Gatling. I 1883 rinne an ceapadóir Hiram Maxim gunna uiscefhuaraithe a bhain úsáid as an bhfórsa frithbhuailte chun an cartús ídithe a chaitheamh amach, ceann nua a chur sa seomra, an craosbhloc a dhúnadh, agus scaoileadh — an timthriall uile uathoibríoch. 

Marfach amach is amach, ionas gur chuir sé athruithe bunúsacha ar chogaíocht na dtrinsí sna cogaí domhanda is eile. Le himeacht ama tá saghsanna níos éadroime, aer-fhuaraithe ann, cosúil le gunna Bren na mBriotanach agus MG 34 na nGearmánach. Tá raidhflí an-éadroma ionsaithe in ann scaoileadh go huathoibríoch marthanach. 

## Tagairtí

Meaisínghunnaí
Meaisínuirlisí

Raon meaisíní fuinnmhithe a úsáidtear sa tionscal chun comhbhaill miotail (agus as ábhair sholadacha eile) a oibriú is a mhúnlú. Le lámha an úsáideora oilte a chuirtear an meaisín ar siúl, nó le ríomhaire atá cláraithe go cuí. I measc na meaisíní seo tá deileanna, sábha, plánaí, agus meaisíní muilleála. Is cruinne lú an lamháltas is féidir a bhaint amach leis na meaisíní seo ná le huirlisí láimhe. D'oscail a bhforbairt i rith na réabhlóide tionsclaíche an doras don olltáirgeadh agus coincheap na gcomhbhall in-athnuaite atá bunúsach do shaol an lae inniu. 

## Tagairtí
Mealbhacán uisce

Féithleog reatha le teannóga is ea **mealbhacán uisce**. Dúchasach don Mheánmhuir, an Afraic agus an Áise thrópaiceach. Na duilleoga bosach nó liopach go domhain. Na bláthanna fireanna is baineanna buí, timpeall 3 cm ar trastomhas, tonnadóirchruthach. Na torthaí suas le 60 cm ar fhad, ubhchruthach, an craiceann dúghlas leathrúil. Na síolta dubh, leabaithe sa bhia dearg. Saothraítear mar thoradh é sna Stáit Aontaithe, an Áise, agus an Eoraip.

## Tagairtí
Meán (ealaín)

San ealaín, an leacht ina measctar ábhar datha chun péint a dhéanamh. Is féidir an phéint a leathadh ar dhromchla an phictiúir is a ghreamú leis, agus triomóidh sí ansin. Úsáidtear ábhair éagsúla, ina measc ola, gliú, bián, ubh, guma planda, agus céir.

## Tagairtí
Mód, meán, airmheán

Sa staitistic, má bhíonn sraith de n uimhreacha ann, is é a meán uimhriúil ná suim na n-uimhreacha, roinnte ar n. Más iad x1, x2, x3… xn na huimhreacha, is é an meán uimhriúil, m = (1/n)(x1 + x2 + x3… xn) = (1/n) ∑ xi. 

Is é airmheán na n-uimhreacha an uimhir sin i measc na n-uimhreacha uile a bhfuil leath de na huimhreacha níos lú ná í is leath níos mó. 

Ní hionann de ghnáth an meán is an t-airmheán. Is é mód na n-uimhreacha sa tsraith an uimhir ina measc a tharlaíonn níos minice ná aon uimhir eile. 

Mar shampla sa tsraith uimhreacha seo: {1, 1, 1, 1, 2, 2, 2, 2, 3, 3, 3, 4, 4, 4, 4, 4, 5, 6, 6, 6}, n = 20, a suim ∑ xi = 64, agus mar sin a meán uimhriúil = 64/20 = 3.2. 
clé|mion|299x299px
Is é 3 an t-airmheán, agus 4 an mód. Sainmhínítear an meán geoiméadrach de n uimhreacha mar an nú fréamh d'iolrú na n-uimhreacha uile sa tsraith: n√ (x1 × x2 × x3 x… xn).

## Féach freisin

## Tagairtí

 

*
Meánam Greenwich

Bunús na gcriosanna ama, bunaithe ar an am caighdeánach ag fadlíne 0° trí Greenwich Shasana (*GMT* de ghnáth i mBéarla). Bhíodh sé bunaithe ar an ngrianam, ach ó 1972 ar an am adamhach idirnáisiúnta, a dhíorthaítear ó mhinicíochtaí trasdulta ar leith in adaimh ar leith, a dtugtar *an t-[[Am Uilíoch Comheagartha|am uilíoch]]* air anois. Bunaíodh ar dtús taobh istigh den Bhreatain é chun amchláir na dtraenacha a dhéanamh rialta iontaofa, agus leathnaíodh amach uaidh sin go hidirnáisiúnta é.

## Tagairtí
Meánchiorcal neamhaí

An ciorcal mór ina ngearrann plána an mheánchiorcail dhomhanda an sféar neamhaí. An príomhchiorcal do na comhordanáidí neamhaí dronairde is diallas. Nuair a bhíonn an Ghrian air, is ionann lá is oíche i ngach áit ar Domhan, agus mar sin tugtar *an líne cónachta* nó *an ciorcal cónachta* air freisin.

## Tagairtí
Meánré

I bhfisic adamach, fisic núicléach, is fisic na gcáithníní, an meánam a thógann sé ar adamh flosctha a fhuinneamh breise flosctha a chailliúint, nó ar cháithnín meath. Úsáidtear an tsiombail τ di, agus tomhaistear i soicindí (s) í. Bíonn an gaol seo idir an mheánré τ is an leathré T½ : τ = T½/(ln 2) = T½/0.693.

## Tagairtí
Meantán dubh

Éan beag atá dúchasach don Eoraip, an Áise agus an Afraic is ea an **meantán dubh**. An ceann is an muineál dubh, na leicne is cúl an chinn bán. Áitríonn sé coillearnach, (coillearnach bhuaircíneach go príomha) agus gairdíní. Itheann sé síolta agus tógann feithidí ó choirt na gcrann.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Meantán earrfhada

Éan beag de chlann na meantán, le heireaball fada, dúchasach don Eoraip agus an Áise is ea an **meantán earrfhada**. Dubh, bán is bándearg. An cholainn níos giorra ná an t-eireaball. Áitríonn sé scrobarnach is coillearnach, agus itheann síolta, bachlóga is feithidí.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Meantán mór

Meantán atá dúchasach don Eoraip, iarthuaisceart na hAfraice, don Áise Bheag, agus don Áise Láir is ea an **meantán mór** (*Parus major*). An clúmh slinnliath buí, le caipín is muineál dubh. Itheann sé síolta, torthaí, bachlóga is ainmhithe beaga. Maireann sé in ealtaí móra de ghnáth. Gnáthaíonn sé coillte. 

mion|250px|Dáileadh an mheantáin mhóir agus cineálacha meantán eile
mion|250px|Uibheacha an mheantáin mhóir 

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Meantól

C10H20O, alcól teirpéine, le leáphointe 43&nbsp;°C. Solad céiriúil, an príomhchomhábhar in ola miontas piobair. Úsáidtear é mar bhlaisiú, antaiseipteán caoin, frithfhorlíonán, agus ainéistéiseach áitiúil. A struchtúr an-ghaolmhar le camfar. 

## Tagairtí
Alcyonium digitatum

Tugtar *Alcyonium digitatum* (Gaeilge: **na méara mara** nó **an chíoch charraige**) ar choiréal bog a dhéanann coilíneachtaí ingearacha géagacha suas le 20 cm ar airde. Polaipí neadaithe i gcorp atá lán de spící caola cailcreacha (spícíní). Agus na polaipí tarraingthe siar, bíonn géaga na coilíneachta cosúil le méara daonna.

Rinne Séamus Mac an Iomaire cur síos ar an gcíoch charraige ina leabhar *[[Cladaí Chonamara]]* mar seo:

## Tagairtí

Catagóir:Alcyoniidae
Meán-saorchonair

Is é is **meán-saorchonair** ann ná an meánfhad a thaistealaíonn adamh nó móilín roimh imbhualadh le ceann eile, de réir cineáil, 60 nm i ngáis. Úsáidtear an tsiombail l uirthi, agus tomhaistear i méadair (m) í. Tá an chainníocht seo tábhachtach i dtuiscint airíonna na ngás, in idirleathadh mar shampla, agus i bhfeiniméin cosúil le gluaiseacht cáithníní mar leictreoin is neodróin trí sholaid. 

## Tagairtí

Catagóir:Meicnic staitistiúil
Meantán cuircíneach

Éan beag atá dúchasach don Eoraip chomh fada soir le sléibhte na hÚraile is ea an **meantán cuircíneach**. Áitríonn sé coillte buaircíneacha is measctha, agus faightear go minic le meantáin dhubha é.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Méaracán gorm

mion|Méaracán gorm
Planda caol ilbhliantúil le stólain fhéitheacha faoin talamh, dúchasach do na réigiúin mheasartha ó thuaidh is ea **méaracán gorm** (*Campanula rotundifolia*). Tugtar *an cloigín gorm* air freisin mar ainm coitianta. An gas cothrománach ag a bhun, ag éirí ceartingearach. Fásann sé 40 cm ar airde. Na duilleoga íochtaracha croíchruthach fiaclach, ag éirí níos caoile iomláine in airde ar an ngas. Na bláthanna, cloigíní cúigmhaothánacha, timpeall 1.5 cm ar leithead, gorm (ach bán go hannamh), cuid mhaith díobh cromtha ar ghais chaola. 

Catagóir:Plandaí

## Tagairtí
Fosfaracht

mion|220x220px|clog lonrach
[mion|220x220px|[cros chéasta ag méarnáil ]]
Is éard is **fosfaracht** - nó fosfaraíocht - ann ná solas a tháirgtear ag ábhar flosctha ag fuinneamh éigin seachas teas, ina leanann an t-astú solais i ndiaidh don fhoinse a bheith lasctha as. Saghas lonrachta moillithe atá ann. Is féidir go leanfaidh an t-astú ar feadh codán de shoicind nó uaireanta an chloig, ag brath ar an ábhar. Sampla is ea an t-iarbhreo fada a dhéanann scáileán teilifíse nuair a lasctar as é.

Tugtar fosfaracht ar an méarnáil a thagann i substaintí áirithe agus iad tar éis solas nó radaíocht a shú isteach, ach le fírinne, ní fosfaracht den chineál seo atá i gceist le méarnáil an fhosfair bháin, ach ceimealonracht. Is é sin, tá imoibriú ceimiceach ar siúl idir an fosfar agus ocsaigin an aeir - tá an fosfar bán á dhó os íseal, ag déanamh cráindó - agus is é an t-imoibriú sin is cúis leis an loinnir.

## Féach freisin

* Fosfar (dúil 15)

## Tagairtí

Catagóir:Speictreascópacht
Catagóir:Optaic
Catagóir:Lonracht
Mearóg

Féithleog reatha is dreaptha, dúchasach do Mheiriceá, a saothraíodh le fada mar ghlasra. Na duilleoga bosach maothánach. Na bláthanna fireanna is baineanna buí, 12.5 cm ar leithead, tonnadóirchruthach. An toradh suas le 90 cm ar fhad, leathrúil, mín nó garbh, le bia ramhar timpeall ar an iliomad síolta.

## Tagairtí

Catagóir:Féithleoga reatha
Catagóir:Féithleoga
Catagóir:Plandaí
Méasar

[mion|Méasar [hidrigin|hidrigine ]]
Feiste a chruthaíonn micreathonnta ó adaimh nó móilíní flosctha is ea an **méasar**, ceaptha ag Charles Townes is daoine eile sa bhliain 1954. 

Tagann an t-ainm mar acrainm ó aimpliú micreathonn trí astú spreagtha radaíochta (MASER: Microwave Amplification by Stimulated Emission of Radiation). Móilíní amóinia, spreagtha go teirmeach, a bhí sa chéad chineál den fheiste. Faoi seo úsáidtear gáis eile, hidrigin ina measc. Is ionann é is léasar ach amháin gur micreathonnta in ionad solais a chruthaítear ann (le tonnfhaid i bhfad níos lú na tonnfhaid solais). 

Cruthaíonn an méasar léas monacrómatach leanúnach micreathonnta, ar féidir é a úsáid i gcomhair radair chun pictiúir níos soiléire a fháil, agus i gcomhair teileachumarsáid satailíte.

## Féach freisin

*Charles Townes : Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice le Nikolai Basov is Alexandr Prokhorov sa bhliain 1964 as a shaothar chun an méasar agus an léasar a fhorbairt.
*Theodore Maiman: Rinne sé cuid mhaith saothar forbartha ar an méasar, agus i 1960 thóg an chéad léasar praiticiúil a d'oibrigh go rathúil.

## Tagairtí

Catagóir:Teileachumarsáid
Catagóir:Raidió
Measúnú

Anailís cheimiceach a dhéanann amach méid an phríomhchomhábhair nó an chomhábhair is láidre i meascán. De ghnáth, ciallaíonn an téarma anailís miotail luachmhair nó drugaí.

## Tagairtí
Ilya Ilyich Mechnikov

Sutheolaí is imdhíoneolaí a rugadh in Ivanovka na hÚcráine ab ea **Ilya Ilyich Mechnikov** (Rúisis: Илья Ильич Мечников), (1845-1916). Rinne sé taighde sa Rúis, an Iodáil agus an Fhrainc. Rinne sé staidéar ar shutheolaíocht inveirteabrach is iasc. Ag déanamh staidéir ar conas a dhéanann cealla soghluaiste i larbhaí crosóga mara ionsaí ar ábhair choimhthíocha, thug sé an t-ainm faigicití ar na cealla seo, agus chum an hipitéis go raibh ról acu sa bhfuil mar chosaint i gcoinne ionfhabhtuithe. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1908 le Paul Ehrlich as a gcuid oibre ar imdhíonacht.

## Tagairtí

Catagóir:Lianna Rúiseacha
Catagóir:Imdhíoneolaithe Rúiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1845
Catagóir:Básanna i 1916
Meascán (ceimic)

Sa cheimic, ní hionann meascán agus comhdhúil. I meascán de A is B, ní fios an comhdhéanamh i gceart, bíonn airíonna A is B ann, agus bíonn sé éasca A a scaradh ó B de ghnáth. I gcomhdhúil AB, bíonn cóimheas cinnte A/B ann, airíonna aici atá difriúil ó airíonna A nó B, agus gá le himoibriú chun A a scaradh ó B.

## Tagairtí
Méarlorg

deas|250px|thumb|Méarlorg
Rian a dhéanann patrún na mullach ar bharra na méar is na n-ordóg. Go déanach sa 19ú céad thaispeáin Francis Galton go bhfanann patrún na mbuaiceanna ar bharr na méire buan i rith saol duine, agus nach ionann an patrún seo d'aon bheirt. Tá an fíoras deiridh seo á chruthú arís is arís eile thar na blianta, agus mar sin tá teicníocht an mhéarloirg in úsáid ag póilíní le fada mar bhealach chun coirpigh a shainaithint. Tá córais rangaithe méarlorg in úsáid is á bhforbairt ó dheireadh an 19ú céad, bunaithe ar phatrún na mullach, a méid is a láthair ar an méar, líon na mullach i lúba, i rinsí bíse, agus táscairí eile. Sa phróiseas caighdeánach chun méarloirg a fháil, glantar na méara is na hordóga agus brúitear na barra i ndiaidh a chéile anuas ar dhromchla gloine, clúdaithe le dúch. Rolltar iad ansin ar chárta caighdeánaithe chun rian soiléir de bharr iomlán gach méire a fháil, ionas gur féidir na mullaigh a chomhaireamh is a leanúint. Tá an méarlorg géiniteach ann, bealach ionannaithe atá bunaithe ar an tuiscint nach bhfuil an patrún céanna DNA ag aon bheirt. Stóráiltear próifílí DNA i gcórais ríomhaire agus úsáidtear iad go minic anois chun coirpigh is daoine eile a ionannú.

## Tagairtí
Médecins sans Frontiéres

Dochtúirí gan Teorainneacha (**Médecins sans Frontiéres** an bunainm Fraincise), gníomhaíocht neamhspleách mhíochaine a bunaíodh sa bhFrainc i 1971.  
clé|mion
Dírithe ar chúnamh gairmiúil tapa a thabhairt d'íobartaigh tubaistí nádúrtha is daonna áit ar bith ar Domhan gan cuimhneamh ar a ngnéas, cine, náisiúntacht, tír, reiligiún nó polaitíocht, agus eolas an phobail ar a n-anchaoi a fheabhsú. 

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí leighis
Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
An Sealad Méicéineach

Tugtar **an Sealad Méicéineach** ar an sealad geolaíoch sa tréimhse Threasach timpeall 24-5 milliún bliain ó shin. Sa sealad seo a tharla na teagmhais is mó tógáil sléibhte: tógadh na Himiléithe is na hAlpa, agus forbairt an chuid is mó de na mamaigh nua-aoiseacha.

## Tagairtí

Catagóir:Geolaíocht
Meicnic chandamach staitistiúil

Leathnú ar an meicnic staitistiúil chun na cúinsí candamacha ar an cáithníní aonaracha a chur san áireamh, na teorainneacha a chuireann prionsabal na héiginnteachta go háirithe leo.

## Féach freisin
* Meicnic chandamach
* Meicnic staitistiúil
* Fostú candamach

## Tagairtí

*
Catagóir:Meicnic staitistiúil
Catagóir:Staidreamh
Meicnic shreabhánach

Staidéar ar mheicnic na sreabhán. Pléann stataic shreabhánach airíonna meicniúla sreabhán is iad ar fos. Pléann dinimic shreabhánach a n-airíonna is iad faoi ghluaiseacht. Pléann hidreastataic agus hidridinimic na hiompair seo i leith uisce is leachtanna do-chomhbhrúite eile. Pléann aeridinimic sreabhadh gás, aeir go háirithe. Cuimsíonn airíonna sreabhán an dlús, an mhais in aghaidh aonad toirte, agus an inchomhbhrúiteacht, a bhíonn ard i ngáis is nialas ar éigin i leachtanna. Oibríonn sreabhán ar aon réad a bhíonn báite ann, agus is ionann an brú sin i ngach treo. Gan domhantarraingt a chur san áireamh, is ionann an brú a oibríonn leacht ar gach cuid den soitheach ina bhfuil sé. Oibríonn fórsa buacachta suas ar réada atá báite i leacht. Is tomhas é a shlaodacht (a fhrithchuimilt inmheánach) ar fhriotaíocht sreabháin i gcoinne sreafa. I dteoiric na sreabhán, baintear feidhm go minic as sreabhán idéalach gan slaodacht ná inchomhbhrúiteacht. Shaothraigh an t-eolaí Iodálach Evangelista Torricelli an tuiscint luath ar bhrú sreabháin. Tarchuirtear aon bhrú a oibrítear ar shreabhán fosaithe, gan mhaolú, ar fud an tsreabháin go dtí fallaí an tsoithigh, is cuma cén cruth atá ar an soitheach. *Prionsabal Pascal* a thugtar air an bhfíoras seo (ainmnithe as Blaise Pascal), bunús na hiodráilice. Is é sreabhadh sreabháin gluaiseacht an tsreabháin ó áit amháin go háit eile, agus tomhaistear é mar an ráta sreafa, an mhais den sreabhán a théann thar phointe ar leith gach soicind. Más sreabhán do-chomhbhrúite é, is fíor prionsabal an leanúnachais, gurb ionann an méid den sreabhán a shreabhann isteach i líonra píobán is an méid a shreabhann amach as. Rinne Daniel Bernoulli staidéar bunúsach ar shreabhadh sreabhán, agus bhraith an t-athrú brú ar feadh an phíobáin a tharlaíonn sa sreabhán má athraíonn trasghearradh an phíobáin (prionsabal Bernoulli). Bunaítear teoiric mhatamaiticiúil nua-aoiseach an tsreafa ar chur chuige a thug Leonhard Euler isteach, an sreabhán mar ábhar leanúnach in ionad páirteagal scoite. Shaothraigh an fisiceoir Éireannach George Stokes (1819-1903) teoiric an tsreafa shlaodaigh. 

## Tagairtí

Catagóir:Meicnic shreabhánach
Peter Brian Medawar

Míoleolaí a rugadh i Rio de Janeiro na Brasaíle ab ea **Peter Brian Medawar** (28 Feabhra 1915 - 2 Deireadh Fómhair 1987). D'oibrigh sé sa Bhreatain ar feadh a shaolré. Thaispeáin sé gur diúltú imdhíonach a bhí i gceist nuair a theip ar nódú craicinn. 

Agus an taighde seo ar siúl aige i gcomhar le Macfarlane Burnet, thaispeáin sé, dá n-insteallfaí fíochán ó dheontóir i bhféatas sa bhroinn go nglacfadh colainn an pháiste sin le nódú nó ionchlannú ón deontóir sin tar éis a bhreithe.  

Roinn an bheirt Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1960 as seo.  

D'fhoilsigh sé leabhair shuntasacha freisin, *The Uniqueness of the Individual* (Sainiúlacht an Duine Aonair, 1957), *The Art of the Soluble* (1967, Ealaín na hInréiteachta) agus Pluto's Republic (1982, Poblacht Plútóin). 

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaithe Sasanacha
Catagóir:Fiseolaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1915
Catagóir:Básanna i 1987
Meicnic staitistiúil

Brainse den fhisic a sholáthraíonn nasc idir feiniméin ollscála ina bhfuil an-chuid adamh is móilíní ag idirghníomhú le chéile agus airíonna macrascópacha an ábhair nó an chórais. Go bunúsach, is é atá in airíonna macrascópacha ábhair ná cuingriú mheánluachanna airíonna na n-adamh, agus a ndáileadh ar fud an bhailiúcháin iomláin de na cáithníní san ábhar. Tá an mheicnic staitistiúil lárnach chun feiniméin chriticiúla is airíonna teirmidinimiciúla solad a thuiscint.
## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Meicnic staitistiúil
Meicniú

Úsáid meaisíní go hiomlán nó i méid áirithe in ionad an oibrí dhaonna. Ní hionann is uathoibriú nach mbíonn tagairt ar bith aige don oibrí, i meicniú bíonn gá le hionchur daoine, ar a laghad chun sonraí a sholáthar nó treoracha a chur isteach. Sa mheicniú luath tháinig oibreoir an mheaisín in ionad an cheardaí (in ionad na gceardaithe, níos minice) agus bhíodh luamháin, ulóga is uirlisí eile á n-oibriú. Is sampla an-suntasach nua-aoiseach de mheicniú is uathoibriú iad ríomhairí an lae inniu.

## Tagairtí
Méid (réalteolaíocht)

Tomhas ar ghile rinn spéire. Hioparcas a d'úsáid an téarma sa chiall seo den chéad uair i 120 RC, ag lua na réaltaí is gile don tsúil mar ‘mhéid 1’ agus na réaltaí is doiléire mar ‘mhéid 6’. I 1856 cuireadh bunús eolaíochta faoin gcóras seo. Is i seicheamh logartamach a leagtar amach na céimeanna méide. Is ionann an chéim ó mhéid 2 go méid 3, nó ó mhéid 3 go méid 4, le cóimheas gile 2.512. Comhfhreagraíonn an difríocht idir méid 1 is 6 do chóimheas gile 100. Ós scála logartamach é seo, is scála coibhneasta é agus níl aon nialas air. Tugtar *méid dhealraitheach réalta* ar ghile na réalta a thomhaistear ar Domhan, ach braitheann an tomhas sin ar fhad na réalta agus a bunlonrachas. Is áisiúla an dearbhmhéid, méid dhealraitheach, malartaithe nó ceartaithe, an luacha a bheadh aici dá mbeadh an réalta ag fad (treallach) caighdeánach 10 parsoic. Ní féidir airíonna réaltaí is réaltraí a chur i gcomparáid le chéile i gceart gan na dearbhmhéideanna a bheith i gceist. 

## Tagairtí
Meigilit

[mion|[Árd na gCraobhach, Conamara]]
Séadchomhartha ó réamhstair na hEorpa, tógtha as leaca móra garbhchóirithe cloiche, is ea **meigilit**. Tagann an chuid is mó díobh ón aois Neoiliteach. 

Faightear séadchomharthaí atá inchurtha leo, gan aon ghaol leo, i ndeisceart na hIndia, sa Tibéid, oirdheisceart na hÁise, an tSeapáin, agus an Aigéine.

## Féach freisin

* Neoiliteach

## Tagairtí

Catagóir:Réamhstair na hEorpa
Meileanóma

Saghas ailse chraicinn atá marfach go minic, is ea **meileanóma**. 

Tá ag méadú ar líon na gcásanna de meileanóma in Eirnn le blianta anuas. Meastar go bhfuil dhá phríomhchúis leis an méadú seo:  
1/ déanann níos mó daoine níos mó bolg le grian níos faide, is iad níos noichte, go minic i dtíortha grianmhara, ná mar a dhéantaí; agus 

2/  tá an ciseal ózóin laghdaithe, is níos mó den radaíocht ultraivialait ag sroichint dromchla an Domhain is craiceann na ndaoine. 

## Íospartaigh

* Frank McCourt 

## Tagairtí

Catagóir:Galair Chraicinn
Catagóir:Ailse
Meileatoinin

Hormón a dhíorthaítear ó shéireatoinin, taobh istigh den fhaireog phinéalach den chuid is mó. Ní heol cén fheidhm atá aige. Iomlaoidíonn a thál ón bhfaireog is a thiúchan sa bhfuil, iad araon ar uasmhéid le linn an dorchadais. Is féidir go bhfuil baint aici le sioncrónú rithimí laethúla i ndaoine.

## Tagairtí