Banseanchas

Is dán fada é **[[Banseanchas|An Bansheanchas]]** (Meán-Ghaeilge: *An Banshenchas*) a scríobhadh sna meánaoiseanna, mar a bhailítear cuntais ghearra faoi mhná iomráiteacha ó stair agus ó sheanscéalta na nGael le chéile in aon insint amháin. 

Murab ionann is cuid mhór de luathlitríocht na Gaeilge, is féidir an Bansheanchas a lua le húdar agus dáta ar leith.  Deir an réamhrá gur chum *[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside|Gilla Mo-Dutu Úa Caiside]]* an saothar i 1147 i nDaimhinis ar Loch Éirne íochtarach.  Is ó Ard Breacáin i gContae na Mí an lae inniu a tháinig sé féin aneas.

[alt=Fuinneog daite agus cúigear ban le feiceáil ann. Tá féileacán chun tosaigh sa phictiúr. Gorm an dath is mó atá le feiceáil ann.|mion|[Éadaoin, Héilin, Meadhbh, Fann, Deirdre]]

## Ábhair
Ag tús an dáin, tugann an file féin le fios a bhfuil mar sprioc aige:

Samhlaítear bunús stairiúil a bheith ag an mBansheanchas, agus tosaíonn sé le hÉabha agus mná eile an tSean-Tiomna, leanann le mná finscéalach i Miotaseolaíocht na nGael amhail Éadaoin agus Eimhear, agus críochnaíonn le pearsana sách stairiúla, ina measc roinnt mná d'uaisle na nGall-Ghaeil.

Is gearr iad na tagairtí do gach pearsa, cúpla líne ar a mhéad.  Seo sampla maidir le roinnt luathphearsana bíobalta:

Agus sampla eile maidir le roinnt ban finscéalacha na hÉireann:

Tá eolas ar fáil faoi cuid de na mná seo a bhuí le foinsí eile, amhail is an Leabhar Gheineasas, Tochmharc Éadaoine, agus foinsí eile gan iomrá.  Tá roinnt phearsana ann sa Bhanseanchas nach bhfuil fágtha díbh againn ach a n-ainmneacha, a thugann le fios go raibh scéalta ann atá caillte anois le fada, ach a bhí ar eolas ag an gCaisideach agus lucht a linne.

[alt=Fothrach agus daoine á thaiscéal. Tá bean chun tosaigh sa phictiúr ag glacadh pictiúr den fhothrach. Tá cloigtheach chun cúl.|mion|[Daimhinis, Contae Fhear Manach. Is anseo a scríobhadh an Bansheanchas.]]

## Struchtúr
Is léir gurb é cur chuige an Chaisidigh ná liosta na nArdríthe a úsáid mar chreatlach an dáin, ag díriú ar a mná chéile siúd agus ar a n-iníonacha.  Tugann Ní Bhrolcháin léiriú ar leagan amach an téacs tríd is tríd, leath críostaí agus leath réamhchríostaí, agus ar na daoine a luaitear ann. Tuairimíonn sí go mb'fhéidir gur in onóir do Dhearbhorghaill iníon Mhurchaidh Uí Mhaoil Sheachlainn, Ríon Bhréifne a cumadh é agus go raibh an dán eile de chuid Ghilla Mo-Duta, *[[Éri ógh-inis na Naem]]*, ina leathcheann dó.

## Lámhscríbhinní
Tá an Banseanchas filíochta le fáil sa Leabhar Laighneach (leagan gearr atá truaillithe go mór), Leabhar Uí Mhaine (leagan iomlán a bhfuil an-chosúil leis an gcéad cheann eile), Leabhar Ádhaimh Uí Chíanáin, Leabhar Mór Leacáin (leagan a bhfuil 60 bhéarsa sa bhreis ann nach mbaineann le bunchumadóireacht Ghilla Mo-Dutu) agus lámhscríbhinní eile (cf. Dobbs).

Dála dánta an Dinnseanchais, tá leagan próis den Bhansheanchas ann freisin, a scríobhadh go luath tar éis don Chaisideach an leagan filíochta a chumadh (c. 1147–1169 is cosúil). Tá an leagan sin níos fairsinge, agus níos mó eolais ann, go háirithe i dtaobh daoine ó chasadh na mílaoise i leith; tá os cionn leathmhíle iontráil ann. Tá sé ar fáil i Leabhar Mór Leacáin (an leagan is fairsinge), i Ls. 2542 in Bibliotheque Royale na Bruiséile (atá cosúil leis), i Leabhar Bhaile an Mhóta, i Leabhar Uí Mhaine (leagan fada ach éagsúil ó na cinn thuas), Ls. Kilbride vii sa Leabharlann Náisiúnta i nDún Éideann, agus Ls. H 3 17 i gColáiste na Tríonóide.

## Féach Freisin

* Dinnseanchas

## Foinsí
* Bhreathnach, Edel (2005). *A Prosopography of the Early Queens of Tara*, Anne Connon, in *The Kingship and Landscape of Tara*, eag., ll. 225–360, Four Courts Press, Baile Átha Cliath.
* Connon, Anne (2000). *The "Banshenchas" the [[Uí Néill]] queens of [[Teamhair|Tara]]*", in *Seanchas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and Literature in Honour of [[Francis John Byrne]]*, eag. Alfred P. Smyth, ll. 98–108, Four Courts Press, Baile Átha Cliath.
* Dobbs, Margaret (1930-1932). *The Ban-Shenchus*. Cuid I, Cuid II, Innéacs
* Ní Bhrolcháin, Muireann (1982). "An Bansheanchas". *[[Léachtaí Cholm Cille]] XII: Na Mná sa Litríocht* (12): 5-29.
* Muireann Ní Bhrolcháin (1982). "The Manuscript Tradition of the Banshenchas". *[[Ériu (iriseán)|Ériu]]*. Iml. XXXIII (1982).
* Banshenchas ar maryjones.us

## Tagairtí

*
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Stair na mBan
Catagóir:Stair Chontae na Mí
Catagóir:Contae Fhear Manach
Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Catagóir:Litríocht na Gaeilge
Catagóir:Mná na hÉireann sa Mheánaois
*
*
Catagóir:Filíocht na Gaeilge
Catagóir:12ú haois in Éirinn
Catagóir:Téacsanna na 12ú hAoise
Catagóir:Téacsanna Gaelacha na Meánaoise