Gaeil

**Gaeil** a thugtar ar dhaoine a bhfuil teanga Gaelach ar a dtoil acu.

Go stairiúil, thugtaí Gaeil ar bhunmhuintir na hÉireann, na hAlban (Gaeilge na hAlban: *na Gàidheil*) agus Mhanann (Gaeilge Mhanann: *ny Gaeil*), agus é le tuiscint go raibh saghas éigin Gaeilge á labhairt acu uile. Ainm é a thagann ó *Goídil* (/gοi:ðil'/) na sean-Ghaeilge. (D'fhéadfadh sé siúd teacht ón ainm a thugadh na Breatnaigh ar choilínigh Éireannacha in iarthar na Breataine tar éis thitim na hImpireachta Rómhánaí.)

Is fada na sean-Ghaeil á samhlú leis na Ceiltigh, ach is léir ón bhfianaise sheandálaíoch nach bhfuil an scéal chomh simplí sin. 

## Sanasaíocht
Tá an focal fréamhaithe ó *Goídel*, ón tSeánBhreatnais *Guoidel* (duine fiáin, gaiscíoch) (féach Breatnais *Gwyddel*, Éireannach, Gael), ón bPróta-Bhriotainic **guɨðel*, ón bPróta-Cheiltis **wēdus* (fiáin), ón bPróta-Ind-Eorpais **weydʰ-* (adhmaid, fásach).  Tháinig sé in ionad téarmaí dúchasacha *féni* agus *fénechas*, cé go gcaomhnaítear iad i siúd sna focail *féine* agus *[[An Féineachas|féineachas]]*.

## Tíortha
#### Éire
Tamall éigin tar éis 8000 RC tháinig na chéad daoine Méasailiotacha chun na hÉireann agus iad ina bhfiagaithe agus ina gcnuasaitheoirí. Ní fios cén teanga a bhí acu, ach idir 4500 agus 4000 RC tháinig daoine Neoiliteacha agus iad ina bhfeirmeoirí. Thug siad caoirigh, gabhair, beithígh agus barra (go háirithe cruithneacht agus eorna) leo. Áitíonn scoláirí éigin gur leosan a tháinig an chéad teanga Ind-Eorpach, teanga a n-eascródh an Ghaeilge aisti níos faide anonn.

Tháinig Éire faoi anáil chultúir mhóra ábhartha na hEorpa: thosaigh an Chré-Umhaois ann timpeall 2500 RC agus thosaigh an tIarannaois timpeall 800 RC. Ba ghnách riamh úsáid an iarrainn a chur i leith na gCeilteach de bharr iarsmaí a fuarthas i lár na hEorpa agus iad chomh sean le 8000 RC, ach is beag fianaise atá le fáil ar ionradh Ceilteach, agus is mó an trácht a dhéantar anois ar idirleathnú teicneolaíoch ná ar idirleathnú pobail. Tá le tuiscint as sin nach gá teacht na nGael agus déanamh na n-earraí iarainn a chomhcheangal le chéile, d'ainneoin na bhfinscéalta a chuireann síos ar ionraí aniar. 

Muintir Mhéasailiotach a bhí ann ar dtús: iad ag seilg, ag iascaireacht agus ag cnuasach.

Tháinig an fheirmeoireacht mar chuid den tréimhse Neoiliotach, agus leachtanna móra á dtógáil. Sa Chré-Umhaois tógadh leachtanna nua, ach in ionad na seantuamaí comhchoiteanna tháinig uaigheanna aonair, leaca cloiche istigh iontu agus soithí maiseacha. Sa Iarannaois tosaíodh ag tógáil dúnta móra agus an chuid is mó acu le fáil in iarthar na tíre.

[thumb|left|Tuamaí clochaoise sa Cheathrú Mhór, [Contae Shligigh]]

Cibé athruithe cultúrtha a tharla i measc na scothaicme, is léir go raibh an-leanúnachas ag baint le saol na ngnáthdhaoine: tá an fhianaise le fáil sna hiarsmaí a thugann léargas ar bheatha mhuintir na tuaithe ó ghlúin go glúin, agus iad á gcur féin in oiriúint go dlúth d'aeráid agus do luí na tíre maidir le modhanna curadóireachta, le cothú, le ceirdeanna. Neartódh sin leis an tuairim go raibh na Gaeil ann ón aimsir Neoiliotach amach, béascna agus teanga ar leith acu agus iad in ann pobail nua a Ghaelú de réir mar a tháinig siad siúd isteach. D'fhágfadh sin gur tábhachtaí cultúr ná cine.

Tá rian na seandachta ar chuid mhaith de na logainmneacha freisin, rud eile a chuireann an leanúnachas in iúl.

#### Manainn
Sa ré Mhéasailiotach a tháinig na chéad daoine chun Oileán Mhanann, agus lean feirmeoirí iad sa ré Neoiliotach, mar a tharla in Éirinn. Tháinig an t-athrú céanna ar na tuamaí agus eile de réir na tréimhse. B'fhéidir gur ón mBreatain a tháinig na chéad fheirmeoirí, ach meastar gur tháinig dream nua isteach ó Éirinn timpeall 700 AD, rud atá le haithint ar na hinscríbhinní oghaim. [thumb|[Caisleán na hInse, Manainn.]]

Maidir le cúrsaí teanga, is féidir na Manannaigh a áireamh ar na Gaeil. Bhí an teanga Ghaeilge acu ón 8ú haois amach, agus mhair sí fiú tar éis theacht agus lonnú na Lochlannach. Bhí sí láidir go leor mar theanga phobail chomh déanach leis an 18ú haois.

#### Albain
thumb|left|Corónú Alasdar III na hAlban i Sgàin ar 13 Iúil 1249. Tá an ''ollamh rígh'' ag beannú dó agus é ag rá: "Benach De Re Albanne" (''Beannachd Dé Rígh Alban''). Ansin ríomhann sé ginealach an Rí.

P-Cheiltis a bhí á labhairt i ndeisceart na tíre le linn na Rómhánach, agus glacann a lán scoláirí leis gur theanga P-Cheiltise í an Phiochtais a bhí á labhairt sa tuaisceart sa luathmheánaoiseanna. Bunaíodh Ríocht na bPiochtach roimh an 6ú haois AD agus mhéadaigh de réir a chéile; faoin 12ú haois bhí Gaeilge, Lochlainnis agus Béarla (san oirdheisceart) le cloisteáil ann. 

Ba í an Ghaeilge teanga Dhál Riada, ríocht Ghaelach a bhí le fáil in Earra-Ghaidheal in oirdheisceart na tíre timpeall an 4ú haois AD. Is léir go raibh Éireannaigh á bhfódú féin ann, agus déarfadh scoláirí éigin go raibh Gaeilge á labhairt ann i bhfad roimhe sin. Leathnaigh an teanga leis an gCríostaíocht agus ghéill an Phiochtais de réir a chéile; faoin 12ú haois bhí Gaeilge á labhairt sa chuid ba mhó den tír. Ach bhí limistéar an Bhéarla ag méadú agus nósanna nua ag teacht isteach: cuireadh an feodachas agus na chéad bhailte móra cairte ar bun, agus tháinig uasalaicme nua isteach - ridirí agus eaglaisigh Fhrancacha agus Angla-Fhrancacha. Is dócha, freisin, go raibh an dátheangachas ag éirí coitianta i gceantair an oirthir agus go raibh buntáiste na cumhachta ag an mBéarla. Faoin 13ú haois bhí an Ghaeilge ag cúlú; bheadh na *Gàidheil* le fáil thiar feasta, sna Garbhchríocha, in Inse Gall agus feadh Mhaol na nGall.

## Na Gaeil sa bhaile
Má tá ceangal idir cine agus teanga, is léir gur ar éigean atá na Gaeil ann inniu. Tá Gaeltachtaí na hÉireann agus na hAlban ag meath i gcónaí, agus cailleadh an cainteoir dúchais deireanach ar Oileán Mhanann sna seachtóidí. In Éirinn tháinig an meath mór sa 19ú haois thar aon aois eile; bhí an dátheangachas (nó saghas dátheangachais) ag fás, bhí an Béarla i réim i gcúrsaí poiblí, agus ba é an Drochshaol an babhta marfach. In Albain (Inse Gall agus na Garbhchríocha) sa tréimhse chéanna is beag baint a bhí ag an teanga in intinn na ndaoine le dul chun cinn, agus ní dhearnadh freastal uirthi. Meas béarlagair a bhí ar an teanga in Oileán Mhanann; b'fhearr duit Béarla. 

#### Na hÉireannaigh
Sa bhliain 2006 ba í an Ghaeilge príomhtheanga an phobail agus an tí ag 3% den daonra. (4,422,100 duine a bhí ina gcónaí in Éirinn sa bhliain 2008). Meastar go bhfuil idir 20,000 agus 80,000 cainteoir dúchais ann (cé go mbeadh a bhformhór meánaosta nó ina seandaoine). Sa bhliain 2007 mheas an Roinn Gnóthaí Pobail, Tuaithe agus Gaeltachta go raibh timpeall 17,000 duine le fáil i gceantair mar a raibh neart Gaeilge á húsáid. Ach tá an meath ar siúl sa Ghaeltacht gan stad fiú ó bunaíodh an Stát – ó 250,000 cainteoir líofa sa Ghaeltacht ansin go dtí timpeall 30,000 anois (má tá a líon chomh mór sin féin).

Lasmuigh den Ghaeltacht bhí an Stát ag brath ar na scoileanna riamh chun ‘Gaeil Nua’ a dhéanamh. Theip air sin; tá daltaí na hÉireann ag foghlaim Gaeilge de dheoin nó d’ainneoin le timpeall seachtó bliain, agus gan ach Béarla ag a bhformhór mór tar éis an tsaoil. Le tamall de bhlianta anuas, áfach, tá borradh ag teacht faoin líon daoine a bhfuil Gaeilge ar a dtoil acu de bharr scolaíocht lánGhaeilge. Astu sin a fáiscfear an chéad ghlúin eile de chainteoirí dúchais. Tá an teanga ag lonnú i measc cuid den mheánaicme chathrach, go háirithe sna cathracha móra - Baile Átha Cliath sa deisceart, Doire agus Béal Feirste sa tuaisceart. Dream uirbeach na Gaeil feasta, cé gur deacair a líon a mheas faoi láthair.

#### Na hAlbanaigh
In Albain tá líon na gcainteoirí dúchais ag dul i laghad i gcónaí, ach tá líon na ndaoine le Gàidhlig mhaith ag dul i méid i nDún Éideann agus i nGlaschú, áiteanna a bhfuil tumoideachas ar fáil. 

Bhí 58,652 cainteoirí Gàidhlig ann sa bhliain 2001, de réir an daonáirimh (sin 1.2% den daonra os cionn trí bliana d’aois). Sin laghdú timpeall 7,300 duine (11% den iomlán) ó dhaonáireamh 1991. In Inse Gall atá an chuid is mó de chainteoirí fós, ach níl céatadán is airde ná 61% le fáil ann. 
Is cosúil go mbeidh sláinte na Gàidhlig ag brath ar an meánaicme feasta, mar a tharla cheana in Éirinn. Béarla ar na hoileáin, Gàidhlig sna sráideanna.

#### Na Manannaigh
San 19ú haois is mó a mheath an Mhanainnis, mar theanga (mar a síleadh) gan feidhm gan éifeacht; ach sa bhliain 1899 bunaíodh *Yn Çheshaght Ghailckagh*. Nuair a cailleadh na cainteoirí dúchais deireanacha i lár an 20ú haois bhí daoine eile ag foghlaim na teanga. 
thumb|right|Comhartha dátheangach i nDúlais, príomhbhaile Mhanann. 

Anois tá tumoideachas le fáil i mbunscoil amháin agus an Mhanainnis á múineadh mar theanga bhreise i scoileanna eile; is féidir céim sa teanga a fháil ó Choláiste Mhanann agus ó Lárionad an Léinn Mhanannaigh. I gcúig cinn de na naíscoileanna baintear feidhm as Manainnis amháin, a bhuíochas sin ar chomhlacht darb ainm *Mooinjer Veggey*. Is féidir a rá anois go bhfuil Gaeil arís i Manainn, más í an teanga féin an tomhas.

## Na Gaeil i gCéin

#### Meiriceá Thuaidh

#### An Astráil

## Foinsí

* Caerwyn Williams, J.E. agus Ní Mhuiríosa, Máirín, *[[Traidisiún Liteartha na nGael|Traidisiún Liteartha na nGael]]*. An Clóchomhar Tta 1979. 
* Dillon, Myles agus Chadwick, Nora, *The Celtic Realms*. Cardinal 1973. ISBN 0-351-15808-1
* Estyn Evans, E., *Irish Folk Ways*. Routledge 1989 (an dara heagrán). 
* Mitchell, Frank and Ryan, Michael, *Reading the Irish Landscape*. Town House, Dublin 1997. ISBN 0-946172-54-4
* Flynn, Colin J.. "Léirmheas | Beartas Úr na nGael: Dálaí na Gaeilge san Iar-Nua-Aoiseachas | An Meon Folaithe: Idé-eolaíochtaí agus iompar lucht labhartha na Gaeilge in Éirinn agus in Albain". COMHARTaighde (4). 2018 DOI. ISSN 2009-8626.
* Nicholls, Kenneth, *Gaelic and Gaelicised Ireland in the Middle Ages*. Gill & MacMillan 1981 (an 3ú heagrán). ISBN 7171-0561-X 
* Nolan, William (ed.), *The Shaping of Ireland: The Geographical Perspective*. Mercier 1986. ISBN 88342-765-8
* Renfrew, A.C., *Archaeology and Language: The Puzzle of Indo-European Origins*, London: Pimlico 1987. ISBN 0-7126-6612-5
* Room, Adrian, *A Dictionary of Irish Place-Names*. Appletree Press 1998. ISBN 0-86281-202-X

## Tagairtí

## Nótaí

## Féach freisin
* Teangacha Gaelacha
* Gaeilge
* An Ghaeltacht
* Gàidhealtachd na hAlba
* An Ghaeilge i Meiriceá agus i Muir Chairib
* An Ghaeilge i gCeanada
* An Ghaeilge san Astráil
* Gaeilge Mhanann
* Gaeilge na hAlban
* Scotti
* Oileán Mhanann
* Éire
* Albain

## Naisc Sheachtracha

#### Éire
* BCI: Staidreamh oifigiúil teanga 
* Foras na Gaeilge 
* Gaeilge ar an Ghréasán Irish online resources
* 'Gael-Taca (Corcaigh)' 
* Acmhainn.ie – Foclóir agus téarmaíocht 
* ''Foclóir Téarmaíochta'', bunachar mór sonraí a rinne FIONTAR, DCU
* "Learning Irish?," *[[BBC]]*

#### Albain
* Learn Gaelic  Ranganna agus cúrsaí ar fud an domhain] 
* Parlaimint na hAlban 
* Scottish Coiste Craolacháin na Gàidhlig  
* Scotsman.com News - Leathanach na Gàidhlig 
* BBC Scotland - Leathanach na Gàidhlig 
* BBC Alba - Beag air Bheag 
* Beul Aithris 
* Iomairt Cholm Cille  
* Comunn na Gàidhlig 
* St Columba Gaelic Section  Acmhainní Gàidhlig. 
* Sabhal Mòr Ostaig - Coláiste Gàidhlig ar Oileán Scíthe. 
* Scottish Gaelic College of Celtic Arts and Crafts - Coláiste Gàidhlig i gCèap Bhreatuinn, Nova Scotia, Ceanada.
* Gàidhlig (Scottish Gaelic) Local Studies  Eolas daonáirimh ón mbliain 1881 i leith ar cheantair na Gàidhlig.
* SaorsaMedia  Acmhainní i dtaobh stair na Gàidhlig in Albain agus i Meiriceá Thuaidh.
* Tìr nam Blòg  Blaganna Gàidhlig. 
* Fòram na Gàidhlig Le haghaidh foghlaimeoirí. 
* Abair Thusa  Gréasán sóisialta.

#### Manainn
* Mooinjer Veggey 
* Isle of Man Guide 
* Manx Wiki 

Catagóir:Gaeil