Niall Mac Giolla Bhrighde

Feirmeoir, file, údar, agus scríbhneoir amhrán as Faiche Mhór, An Craoslach, Dún na nGall ab ea **Niall Mac Giolla Bhrighde** (1861–1942). Bhain sé clú agus cáil amach freisin as agóid a rinne sé in aghaidh fíneála a gearradh air as a ainm a bheith scríofa i nGaeilge ar a chairt ghnó.

## Feirmeoir agus file
Chaith Mac Giolla Bhrighde a shaol ar fad sa sráidbhaile beag Faiche Mhór. Bhí sé ina chónaí ar bhunchnoc de chuid na Mucaise, agus shaothraigh a chuid mar fheirmeoir agus mar fhile. D’fhoilsigh sé leabhar filíochta sa bhliain 1905 darbh ainm *Blatha Fraoich*. Bhí aithne mhaith ar dhánta agus ar amhráin Mhic Giolla Bhrighde (i mBéarla agus i nGaeilge) ar fud na hÉireann, mar shampla “Mo Chró Beag ag Bun Chnoc a' Tighe”, “An Cleamhnas Gaedhealach”, “Ag smaointeadh ar an am a bhí”, agus “An t-Sean Bhean Bhocht”.

## Cás cúirte cáiliúil
Feirmeoireacht an cheird a bhí ag Mac Giolla Bhrighde, agus bhí de dhualgas ar aon duine a raibh cairt ghnó aige ainm an úinéir a thaispeáint i mBéarla ar an gcairt.   Tráthnóna 11 Márta 1905, agus é ag filleadh abhaile ó Aonach Dhún Fionnachaidh, baile beag in aice láimhe, stop agus cheistigh garda Sasanach Mac Giolla Bhrighde mar gheall ar scríbhneoireacht ‘dholéite’ (Gaeilge) a bheith ar a chairt asail: “N. MAC GIOLLA ḂRIĠDE FIOḊ-MÓR*<span lang="ga" dir="ltr">”</span>* Gearradh fíneáil scilling amháin air as an gcoir seo.  Cara de chuid Mhic Giolla Bhrighde agus comhfhile, Andrew Mac Intyre, a rinne an comhartha. Dhiúltaigh Niall an fhíneáil a íoc, agus chosain sé é féin sa chúirt ghearr i  nDún Fionnachaidh. Chaill sé an cás, agus gearradh scilling breise air tar éis dó diúltú a íoc. 

Tháinig scéal Mhic Bhrighde roimh Chonradh na Gaeilge  agus rinne siad iarracht cuidiú leis. Nuair a chonaic duine de bhallraíocht an Chonartha, an t-aturnae Pádraig Mac Piarais, go raibh deis aige neamhspleáchas na hÉireann a chur chun cinn, dúirt sé go gcosnódh sé Mac Giolla Bhrighde ar bhonn *pro bono*. Tugadh an t-achomharc os comhair Chúirt Bhinse an Rí i mBaile Átha Cliath. Ba é seo an t-aon uair riamh a bhí an Piarsach i gcúirt dlí mar abhcóide. Cailleadh an cás, ach spreag sé an Piarsach ina obair mar ghníomhaí polaitíochta agus spreag sé feachtas náisiúnta chun polasaithe rialtas na Breataine i dtreo na Gaeilge a athrú. Scríobh an Piarsach faoi chinneadh na cúirte ina cholún i nuachtán Chonradh na *Gaeilge*, *[[An Claidheamh Soluis]]* ar 27 Meitheamh 1905: "*...it was in effect decided that Irish is a foreign language on the same level with Yiddish.*" Mhol sé do mhuintir na hÉireann an Ghaeilge a chur chun cinn mar chuid den náisiúnachas Éireannach.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c6/Neil_McBride_-_Patrick_Pearse_Plaque.jpg/306px-Neil_McBride_-_Patrick_Pearse_Plaque.jpg|alt=Plaque at Dunfanaghy Market Square|mion|306x306px| Plaic eibhir greanta suite ag '''Cearnóg an Mhargaidh i nDún Fionnachaidh''' in ómós do '''Niall Mac Giolla Bhrighde''' agus do '''Phádraig Mac Piarais''', scríofa i nGaeilge agus i mBéarla. (''Grianghraf le Pearse Doherty)''

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall
Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Básanna i 1942
Catagóir:Daoine a rugadh i 1861