open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
An Life

Is abhainn í **an Life** a éiríonn i gContae Chill Mhantáin agus a téann trí Contae Cheatharlach, Contae Chill Dara agus Contae Bhaile Átha Cliath agus ansin a téann isteach i Muir Éireann. Téann sí trí lár chathair Baile Átha Cliath agus scoilteann sí an chathair idir Thuaisceart agus Dheisceart. I gcultúr choitianta, le níos mó ná 200 bliain, deirtear gurb iad na Deisceartaigh a bhíonn níos saibhre agus níos galánta agus is iad na tuaisceartaigh a bhíonn níos boichte agus íseal aicme. Ach i ndáiríre, ní fíor é sin an t-am ar fad.

## Ainm
*An Ruirthech* a bhíodh uirthi fadó. Tugtar *Anna Livia* uirthi sa Bhéarla scaití, agus ceaptar gur leagan de *Abhainn na LIfe* atá i gceist.

## Cúrsa na hAbhann
Ritheann an Life trí bhailte eile, mar shampla Droichead Nua, Cill Droichid, Léim an Bhradáin agus Leamhcán, chomh maith.

## Tagairtí di sa chultúr comhaimseartha
Is minic go ndéantar trácht ar an abhainn, agus tá Joyce agus Radiohead orthu sin atá tar éis í a lua sa litríocht agus in amhráin:

thumb|center|600px|An Life i mBaile Átha Cliath

## Tagairtí

Catagóir:Aibhneacha na hÉireann
Muir Éireann

Is éard atá i **Muir Éireann** ná an mhuir idir oileán na Breataine agus oileán na hÉireann. Lastuaidh den mhuir atá Sruth na Maoile idir Tuaisceart Éireann agus Albain, agus laisteas den mhuir atá an Mhuir Cheilteach. Níl a lán iascaireachta ann a thuilleadh de bharr na diomailte tocsainí ó stáisiúin chumhachta nuicléacha na Breataine, Sellafield mar shampla.


Catagóir:Tíreolaíocht Shasana
Catagóir:Mara na hÉireann
Catagóir:Teorainn Phoblacht na hÉireann–na Ríochta Aontaithe
An Mhuir Cheilteach

Tá **an Mhuir Cheilteach** (Breatnais: *Y Môr Celtaidd*; Coirnis: *An Mor Keltek*; Briotáinis: *Ar Mor Keltiek*; Fraincis: *La Mer Celtique*) suite idir An Bhreatain Bheag, Corn na Breataine agus Éire. Ó thuaidh ón muir seo tá Muir Éireann, ó dheas uaithi tá Cuan Biscay agus siar uaithi tá An tAigéan Atlantach.

Catagóir:Mara na hÉireann
Catagóir:An tAigéan Atlantach
Doolish

Is é **Doolish** (Béarla: *Douglas*) príomhchathair Oileán Mhanann agus is é an baile is mó ar an oileán. Tugtar **Dúlais** ar an gcathair i nGaeilge uaireanta. Tá 27,938 duine ina gcónaí ann, an tríú cuid de phobal an oileáin. Tionóltar Tinbheal (parlaimint Mhanann) sa bhaile. Meastar gur ciall lena ainm *Glais Dhubh* (focal seanfhaiseanta i nGaeilge an dá thír ar 'sruth' is ea 'glais') ar son na hAbhann Dubh, a ritheann i gcóngar leis an mbaile, nó b'fhéidir *Dubh-Ghlas*, ar son na habhann sin agus na hAbhann Glas, abhainn eile a aontaíonn leis an Abhainn Dhubh.

## Radharc ar Bhá Doolish
thumb|center|Radharc ar Bhá Doolish

thumb|center|Radharc ar Bhá Doolish: radharc farraige

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha
Catagóir:Bailte in Oileán Mhanann
Albain Nua

Is cúige i gCeanada í **Albain Nua** (nó **Alba Nuadh** as Gaeilge na hAlban). Tá sí suite ar an leithinis *Albain Nua* agus ar roinnt oileán in aice léi in oirthear Cheanada. Tá timpeall is 940,000 daoine ann, agus is í Halifax an phríomhchathair.

Mar chuaigh cuid mhór daoine as Albain go hAlbain Nua (go háirithe go hOileán Cheap Breatainn, an t-oileán lastuaidh den leithinis mhór) sa 1700í agus 1800í, bhí Gaeilge Cheanada an teanga a labhraíodh ar Cheap Breatainn go dtí na 1900í. Cé nach bhfuil ach cuid an-bheag (agus seandaoine iad, den chuid is mó) ann fós a bhfuil an teanga acu anois, tá spéis ag pobal an oileáin Gaeilge na hAlban a fhoghlaim agus an cultúr Albanach a chaomhnú. Is de bharr mhuintir Ghaeilge na hAlban a baisteadh an t-ainm seo ar an gceantar, cé nach raibh go leor daoine as Albain ann taobh amuigh de Cheap Breatainn.

Roimhe sin, ba iad na Mik'maq, an mhuintir bhundúchasach, a bhíodh ina gcónaí ann.

## Teangacha

## Contaetha
*Contae Annapolis
*Contae Antigonis
*Contae Cheap Bhreatainn
*Contae Colchester
*Contae Cumberland
*Contae Digby
*Contae Mainisdear
*Contae Halifax
*Contae Hants
*Contae Inbhir Nis
*Contae Kings
*Contae Lunenburg
*Contae Pictou
*Contae Richmond
*Contae Shelburne
*Contae Bhictoria
*Contae Yarmouth

## Ceantair

* Antigonis, Abhainn Mhór, Árasaig
* Baile Shidni, Baile Inbhir Nis, Badaig, Baile a' Chlamhain, Bráigh na h-Aibhneadh, Bráigh na h-Aibhne, Baile Anna, Baile nan Gall
* Cóbh a' Phlástair, Céap Breatuinn, An Caolas Leathann, An Cladach a Tuath, Calgarraidh
* Drochaid Mhira
* Eilean na Nollaig
* Glasbaidh, Glaschu Úr 
* Hogamah 
* Loch Laomainn, Loch an Fhamhair
* Mábu, A' Mhira Mhór
* Am Pón Mór
* Siorrachd Mainisdear, Siorrachd Bhictoria, Steórnabhagh, Siúdaig Mhór, Sanndraigh, Siorrachd Gleanna Garadh, Siorramachd Bhruis
* Tráigh Mhór, An Tuirc

## Tíreolaíocht

* Sgurra Bhreac
* Uisge Bán

## Geilleagar

Ba C$38.397 bn. an olltáirgeacht intíre (OTI) a bhí ag Albain Nua sa bhliain 2012.
## Naisc sheachtracha
* A' Ghàidhlig ann an Albainn Nuaidh
* BBC Naidheachdan 2021-02-08: Prìomhaire ùr ann an Alba Nuadh 
## Tagairtí

*
Hanáí

Is í **Hanáí** nó **Ha Noi** (Vítneaimis: quốc ngữ Hà ; chữ nôm 河内) príomhchathair Vítneam. Tá an chathair suite cois na hAbhann Rua i dtuaisceart na tíre.

## Stair
Le linn Dhara Cogadh na hInde-Síne idir 1954 agus 1975, ba í Hanáí príomhchathair Vítneam Thuaidh. 200 bliana roimhe sin, tugadh “Thang Long” ar an gcathair, agus ba í an chathair is mó i gceantar Annam (réigiún coilíneachta na Síne).

[thumb|left|150px|Eaglais [Caitliceach|Chaitliceach Nha Tho Lon, in Hanáí]]

Catagóir:Bailte agus Cathracha Vítneam
Catagóir:Príomhchathracha na hÁise
Catagóir:Vítneam
Cogadh Cathartha Shasana

clé|250px|mion|Cogadh Cathartha Shasana
Ba chogadh idir páirtithe éagsúla i Sasana sa 17ú haois é **Cogadh Cathartha Shasana**. An dá dream a bhí páirteach ann ná lucht tacaíochta an Rí, Séarlas I, (*Ríogaithe*) agus lucht tacaíochta na Parlaiminte (*Parlaiminteoirí*) nó na 'Maolchinn' faoi cheannas Chromail, ó 1642 go 1651. Bhí sé mar thoradh ar an gcogadh seo gur cuireadh an rí chun báis agus gur bunaíodh comhlathas a mhair go dtí bás Chromail sa bhliain 1659. Athbhunaíodh an mhonarcacht ansin sa bhliain 1660, nuair a tugadh cuireadh do mhac Shéarlais I, Séarlas II, le bheith ina rí nua ar an tír.

Catagóir:17ú haois
Sasana
Catagóir:Stair Shasana
Catagóir:Stair na Breataine Bige
Cogadh Saoirse Mheiriceá

Cogadh réabhlóideach (1775 - 1783) i Meiriceá Thuaidh idir Ríocht na Breataine Móire agus trí choilíneacht déag Bhriotanacha ba ea **Cogadh Réabhlóideach Mheiriceá**, nó **Cogadh Saoirse Mheiriceá**, mar a thugtar air freisin.

[thumb|left|Greanadóireacht le [Paul Revere - an Sléacht i mBostún.|255x255px]]Thosaigh an cogadh mar chonspóid faoi chearta na gcoilíneach mar Shasanaigh, conspóid a bhain le cúrsaí tráchtála agus riaracháin. Is gearr gur tháinig tuiscint nua ag na coilínigh orthu féin mar Mheiriceánaigh, agus as sin amach bhí siad ag iarraidh deireadh a chur le riail na Breataine. 

Thosaigh an cogadh sa bhliain 1775 nuair a chuaigh na réabhlóidithe faoi réim sna coilíneachtaí uile agus gur chuir siad an Dara Chomhdháil Ilchríochach agus an tArm Ilchríochach nua ar bun. An bhliain dár gcionn fógraíodh neamhspleáchas Stáit Aontaithe Mheiriceá, náisiún nua.

## Féach freisin

* Feachtas Philadelphia, 1777-1778

## Tagairtí

## Tagairtí

*
Cathair Ho Chi Minh

Is í **Cathair Ho Chi Minh** (nó **Saigon** mar a thugtaí uirthi roimh an mbliain 1975) an chathair is mó in Vítneam. Ní príomhchathair anois í ach is í an áit ghnóthaí is beoga sa tír í. Tá timpeall 5,387,100 duine ina gcónaí ann agus limistéar 2,095 km&sup2; aici.

## Stair
Anuas go dtí an 17ú céad, nuair a bhain na Vítneamaigh den Chambóid í, ní raibh sa chathair ach sráidbhaile beag iascaireachta a dtugtaí **Prey Nokor** air i gCambóidis. Tar éis bhua na Vítneamach thosaigh an sráidbhaile ag dul i méid. Tar éis tamaill ba í an chathair ba thábhachtaí i ndeisceart Vítneam í agus tugadh **Saigon** uirthi. (Roimh theacht na Fraince sa 19ú haois thugtaí **Gia Dinh** nó **嘉定** uirthi go hoifigiúil chomh maith.)

Cé gur ghabh Vítneam an réigiún úd in aice le habhainn Mekong fágadh a lán Cambódach ann, agus tá a sliocht le fáil i gCathair Ho Chi Minh agus sa cheantar máguaird i gcónaí: Khmer Krom.
thumbnail|left|264px|Áras an Choiste Pobail i gCathair Ho Chi Minh
Sa bhliain 1957 rinneadh príomhchathair rialtas frith-Chumannach Vítneam Theas de Shaigon. Thosaigh an dara cogadh Inde-Síneach (cogadh cathartha), agus neart saighdiúirí Meiriceánacha sa chathair dá bharr chun cuidiú le rialtas an deiscirt. Ba dhian an comhrac a bhíodh ar siúl timpeall na cathrach. Nuair a rug fórsaí Vítneam Thuaidh an chraobh leo sa bhliain 1975 thug an rialtas nua Cumannach "Cathair Ho Chi Minh" ar "Shaigon" le hómós don cheannaire Cummanach Ho Chi Minh.

Catagóir:Cathracha
Catagóir:Vítneam
An Chéad Chogadh Ind-Síneach

Cogadh (1945 – 1954) idir An Fhrainc agus muintir Vítneam a bhí ina coilíneacht Fhrancach go dtí deireadh an chogaidh é an **An Chéad Chogadh Ind-Sineach**. Tar éis Cath Dien Bien Phu b'éigean do na Francaigh an tír a fhágáil.

[thumb|left|280px|Na [An Fhrainc|Francaigh ag scaoileadh napailm ar na Vít Min, Samhain 1953.]]

Trí bliana tar éis dheireadh an chogaidh seo, thosaigh an An Dara Cogadh Ind-Síneach idir Vítneam Thuaidh agus Vítneam Theas cogadh a raibh Stáit Aontaithe Mheiriceá sáite go domhain ann. 

## Tagairtí


Catagóir:Vítneam
Catagóir:Stair na Fraince
Catagóir:Stair na Síne
Iarúsailéim

Is é príomhchathair Iosrael ná **Iarúsailéim**. 

In aimsir Iosrael Ársa bhí an Teampaill ann agus anois is cathair naofa é do trí reiligiún: Giúdachas, an Chríostaíocht, agus Ioslam. Is ann a cuireadh Íosa Críost chun bás.

## Polaitíocht
Ar 8 Nollaig 2017, d'fhógair Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá, Donald Trump, go raibh na Stáit Aontaithe chun aitheantas a thabhairt feasta go hIarúsailéim mar phríomhchathair Iosrael.

## Íomhánna

Íomhá:Knesset building (edited).jpg|Foirgneamh an Knesset (Parlaimint)
Íomhá:Hutz.JPG|Roinn Gnóthaí Eachtracha
Íomhá:Elyon.JPG|An Chúirt Uachtarach
Íomhá:Jerusalem Schrein des Buches BW 1.JPG|Iarsmalann Iosrael
Íomhá:Binyanei-HaUmah.JPG|Ionad Comhdhála Idirnáisiúnta
Íomhá:AlbertEinsteinStatue-InIsraelAcademyOfSciencesAndHumanities-ByRobertBerks.JPG|Acadamh na nEolaíochtaí agus na nDaonnachtaí Iosrael
Íomhá:Academy of the Hebrew Language.JPG|Acadamh na hEabhraise
Íomhá:Jerusalem Dome of the rock BW 14.JPG|


## Tagairtí

Catagóir:An Bruach Thiar
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Príomhchathracha na hÁise
Catagóir:Tíreolaíocht Iosrael
Dáil Éireann

Is í **Dáil Éireann** teach íochtarach an Oireachtais, an pharlaimint i bPoblacht na hÉireann.  Is í an chraobh is treise san Oireachtas í, agus i bhfad níos mó cumhachta aici ná mar atá ag an teach uachtarach, Seanad Éireann. In éineacht leis an tSeanad, ritheann sí dlíthe a thagann i bhfeidhm má chuireann an tUachtarán a lámh leo, ach is féidir leis an Dáil neamhthoil an tSeanaid a shárú, agus ní mór don Uachtarán glacadh le Bille atá rite ag an Oireachtas ach amháin má fheictear dó gur sárú ar an Bhunreacht atá ann. Is í an Dáil a ainmníonn Taoiseach lena cheapadh ag an Uachtarán.  
mion|Baill na céad Dála|clé
## Stair
Cruinníonn an Dáil i dTeach Laighean i mBaile Átha Cliath ó 1922. Ach bunaíodh an Chéad Dáil sa bhliain 1919. Ba Dháil réabhlóideach í, a bunaíodh an lá ar bhris Cogadh na Saoirse amach sa tír. 

B'é an Dara Dáil (in 1922) a bhí i bhfeidhm nuair a vótáil an Dáil ar son an Chonradh Angla-Éireannach i 1922, B'é an Tríú Dáil an chéad Dáil a toghadh faoi chóras an chonartha sin, i 1922 chomh maith. Mar gheall ar a n-easaontú leis an gConradh, staon na frith-chonraitheoirí ón Tríú Dáil (1922-1923) agus ón gCeathrú Dáil (1923-1927), ach scar páirtí nua, Fianna Fáil, ó na frithchonraitheoirí eile i Sinn Féin sa bhliain 1926 ionas go mbeidís in ann páirt a ghlacadh sa Dáil faoi chóras an chonartha, agus ghlac an páirtí sin suíocháin i nDáil Éireann sa Chúigiú Dáil (1927) agus i ngach Dáil ina diaidh.

Leagadh amach ról bunreachtúil na Dála mar atá faoi láthair don chéad uair i 1937, nuair a cuireadh Poblacht na hÉireann ar bun mar stát, agus bunreacht nua ag baint léi.

## Aistriúchán
Ón gcéad lá cuireadh seirbhís aistriúcháin chomhuainigh (nó seirbhís ateangaireachta) ar fáil le linn shuíonna na Dála. Soláthraíodh an tseirbhís sin i Seomra na Dála i dtosach ach, ón mbliain 1991 i leith, déantar é a sholáthar ó stiúideo seachtrach a bhfuil nasc físe agus fuaime aige leis an Seomra.

## Rialacha
Toghtar go díreach í ar a laghad uair amháin gach cúig bliana leis an gcóras ionadaíocht chionmhar agus an t-*Aonvóta Inaistrithe*.

De réir rialacha Dháil Éireann, is féidir le cúigear Teachtaí Dála, nó níos mó, teacht le chéile mar ghrúpa teicniúil, mar a thugtar air, a fhad is gur sa fhreasúra atá siad. Tugann stádas mar ghrúpa teicniúil cead dóibh siúd atá páirteach ann rúin a chur os comhair na Dála agus dúshlán an Taoisigh a thabhairt le linn Cheisteanna na gCeannairí.

## Féach freisin
* Córas an Dá Sheomra Parlaiminte in Éirinn

## Naisc sheachtracha

* Dail.ie, suíomh oifigiúil as Gaeilge. 

## Tagairtí


Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Sráid Chill Dara, Baile Átha Cliath
Catagóir:Tionóil náisiúnta
2 Samhain

Is é an **2 Samhain** an 306ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 307ú lá i mbliain bhisigh. Tá 59 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Meicsiceo agus Eacuadór - *El Dia de los Muertos*
* La Státacht - Dakota Thuaidh agus Dakota Thuaidh

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1755 — Marie-Antoinette na hOstaire, bean chéile Louis XVI na Fraince (b.1793)
* 1795 — James Knox Polk, 11ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá (b.1849)
* 1815 — George Boole, eolaí agus fealsúnaí (b.1864)
* 1865 — Warren G. Harding, 29ú uachtarán na Stát Aontaithe (b.1923)
* 1884 — Philip Cosgrave, polaiteoir Éireannach (b. 1923)
* 1911 — Odysseus Elytis, file agus léirmheastóir ealaíne Gréagach (b. 1996)
* 1913 — Burt Lancaster, aisteoir scannán Meiriceánach (b. 1994)
* 1917 — Ann Rutherford, ban-aisteoir (b. 2012)
* 1932 — Melvin Schwartz, fisiceoir Meiriceánach (b. 2006)
* 1934 — Joseph E. Brennan, polaiteoir Meiriceánach (b. 2024)
* 1938 — Pat Buchanan, tráchtaire polaitiúil, údar, craoltóir, agus polaiteoir Meiriceánach
* 1948 — Víctor Galíndez, dornálaí Airgintíneach (b. 1980)
* 1965 — Shah Rukh Khan, Aisteoir agus léiritheoir Indiach
* 1966 — David Schwimmer, aisteoir Meiriceánach
* 1967 — Zvonimir Soldo, imreoir sacair Crótach
* 1973 — John Hayes, imreoir rugbaí
* 1977 — Maajid Nawaz, gníomhaí Briotanach
* 1979 — Paul Galvin, imreoir peil Ghaelach agus iománaí
* 1983 — Aindriu Ó Morain, imreoir peil Ghaelach
* 1988 — Andy Allen, polaiteoir i dTuaisceart Éireann
* 1988 — Julia Görges, imreoir leadóige Gearmánach
* 1996 — Jana Fett, imreoir leadóige Crótach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1713 — Narcissus Marsh, easpag Anglacánach Éireannach (r. 1638)
* 1887 — Jenny Lind, amhránaí Sualannach (r. 1820)
* 1950 — George Bernard Shaw, drámadóir Éireannach (r.1856)
* 1963 — Ngô Đình Diệm, uachtarán Phoblacht Vítneam (r. 1901)
* 1965 — H. V. Evatt, breitheamh agus polaiteoir Astrálach (r. 1894)
* 1967 — John S. O'Connor, polaiteoir Éireannach de chuid Fianna Fáil (r. 1896)
* 1968 — Don Davern, polaiteoir Éireannach (r. 1935)
* 1978 — Thomas Mullins, polaiteoir Éireannach (r. 1903)
* 2011 — Antonio Molino Rojo, aisteoir Spáinneach (r. 1926)
* 2022 — Brigid Hogan-O'Higgins, polaiteoir Éireannach (r. 1932)

## Tarluithe eile
* 1914 - An Chéad Chogadh Domhanda: d'fhógair Impireacht na Rúise cogadh ar an Impireacht Otamánach agus dúnadh [An Dardainéil] ina dhiaidh sin
* [1917 - Fógraíodh Dearbhú Balfour
* 1936 - Thosaigh *BBC Television Service* ag craoladh. Bhí sé an chéad seirbhís rialta "ardghléine" agus athainmníodh BBC1 é i 1964
* 1956 - Géarchéim Shuais: ghabh Iosrael seilbh ar an Stráice Gaza
* 1982 - Thosaigh Channel 4 ag craoladh 
* 2004 - Bhuaigh George W. Bush an toghchán uachtaránachta i Stáit Aontaithe Mheiriceá

1102
Samhain, 02
Crois Mhaoilíona

Baile i dtuaisceart Chontae Mhaigh Eo is ea **Crois Mhaoilíona** (*Crossmolina* as Béarla).
Sníonn Abhainn an Daoil tríd an mbaile, gar do bhruach thuaidh Loch Con.
Tá Crois Mhaoilíona suite naoi gciliméadar slí thiar ó Bhéal an Átha, ar bhóthar an N59 ar an mbealach go Baingear.

## Stair
Is dócha gur bhunaigh duine de mhuintir De Barra, a raibh talamh acu sa cheantar, mainistir Chrois Mhaoilíona. I 1306, gabhadh triúr Normannach mar gheall ar ghoid ón ab. Le linn an 15ú aois, ba le muintir De Búrca Crois Mhaoilíona ach i 1526, leag Ó Dónaill as Tír Chonaill caisleán Chrois Mhaoilíona.

Cuireadh deireadh leis an mainistir sna 1530dí, ach b'fhéidir nach raibh sé ag feidhmiú ag an am. Is beag de atá fós ann inniu. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
An Cósta Eabhair

Tír in iarthar na hAfraice is ea **an Cósta Eabhair** (**Côte d'Ivoire** i bhFraincis). Is é ainm oifigiúil na tíre ná **Poblacht an Chósta Eabhair** (**République de Côte d'Ivoire**).

Tá an Libéir, an Ghuine, Mailí, Buircíne Fasó agus Gána in aice di agus tá Murascaill na Guine sa deisceart.

## Polaitíocht
Bhí coup d'état sa tír sa bhliain 1999. Thosaigh cogadh cathartha sa bhliain 2002, a mhair go dtí 2007. Tá neamhchinnteacht pholaitiúil ann ó shin i leith.

## Geilleagar
Ceann de na tíortha is saibhre in iarthar teochreasach na hAfraice atá inti. Tháinig meath ar a ngeilleagar sna 1980idí, rud a chuir tús le tréimhse fada neamhchinnteacht pholaitiúil.

mion|250px|clé|Margadh Adjamé in Abidjan
mion|290px|clé|Côte d'Ivoire

## Tagairtí


C
Murascaill na Guine

Is í **Murascaill na Guine** an chuid den Aigéan Atlantach in iardheisceart na hAfraice. Ceaptar gurb í ceartlár an domhain í toisc go bhfuil sí suite ar 0 céim domhanfhada agus 0 céim domhanleithéid araon.

Aibhneacha a ritheann isteach i Murascaill na Guine:
* Abhainn na Nígire
* An Volta
* An Abhainn Congó

Tá an (Bight) Beníne agus an (Bight) Bonny ag críochantacht leis an murascaille.

Catagóir:An tAigéan Atlantach
Catagóir:An Afraic
9 Eanáir

Is é an **9 Eanáir** an naoú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra. Tá 356 lá fágtha sa bhliain nó 357 i mbliain bhisigh.

## Féilte
* Panama - *Lá na Mairtíreach*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1554 — Pápa Gréagóir XV (b. 1623)
* 1797 — Ferdinand Petrovich von Wrangel, taiscéalaí Rúiseach (b. 1870)
* 1869 — Richard Abegg, Ceimiceoir Gearmánach (b. 1910)
* 1890 — Karel Čapek, scríbhneoir (b.1938)
* 1893 — Patrick O'Reilly, polaiteoir Éireannach (b. 1972)
* 1902 — Josemaría Escrivá, sagart Spáinneach (b. 1975)
* 1908 — Simone de Beauvoir, údar, fealsamh, agus iriseoir (b.1986)
* 1913 — Richard Nixon, 37ú huachtarán na Stát Aontaithe (b. 1994)
* 1915 — Anita Louise, ban-aisteoir (b.1970)
* 1920 — Clive Dunn, aisteoir Briotanach (b. 2012)
* 1922 — Har Gobind Khorana, bitheolaí móilíneach Pacastánach (b. 2011)
* 1925 — Lee Van Cleef, aisteoir Meiriceánach (b. 1989)
* 1929 — Brian Friel, drámadóir (b. 2015)
* 1941 — Joan Baez, amhránaí agus cumadóir amhrán
* 1944 — Jimmy Page, ceoltóir (Led Zeppelin)
* 1956 — Imelda Staunton, ban-aisteoir Briotanach
* 1962 — Ray Houghton, peileadóir Éireannach
* 1963 — Michael Everson, teangeolaí agus clóchuradóir Meiriceánach-Éireannach
* 1968 — Alice Wairimu Nderitu, Taighdeoir agus idirghabhálaí síochána agus coinbhleachta na Céinia
* 1973 — Colm Brophy, polaiteoir Éireannach
* 1982 — Kate Middleton, Bandiúc Cambridge
* 1982 — Robert Jenrick, polaiteoir Briotanach
* 1983 — Kerry Condon, ban-aisteoir Éireannach
* 1987 — Nicola Coughlan, ban-aisteoir Éireannach
* 1991 — Pilib Ó Mathúna, iománaí Éireannach
* 1993 — Killian Burke, iománaí Éireannach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1799 — Maria Gaetana Agnesi, matamaiticeoir Iodálach (r. 1718)
* 1873 — Napoléon III, Uachtarán na Fraince (r. 1808)
* 1878 — Vittorio Emanuele II, Rí na hIodáile (r.1820)
* 1936 — John Gilbert, aisteoir agus stiúrthóir scannán Meiriceánach (r. 1897)
* 1947 — Karl Mannheim, socheolaí Gearmánach (r.1893)
* 1979 — Pier Luigi Nervi, innealtóir Iodálach (r. 1891)
* 1990 — Northern Calloway, aisteoir Meiriceánach (r. 1948)
* 2004 — Norberto Bobbio, dlí-eolaí Iodálach (r. 1909)
* 2012 — Bridie Gallagher, amhránaí Éireannach (r. 1924)
* 2013 — James M. Buchanan, eacnamaí Meiriceánach (r. 1919)
* 2019 — Ian Adamson, polaiteoir Briotanach (r. 1944)
* 2021 — Ezra Nawi, gníomhaí ar son chearta an duine as Iosrael (r. 1951)
* 2022 — Bob Saget, fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach (r. 1956)
* 2023 — Karl Alexander Müller, fisiceoir Eilvéiseach (r 1927) 
* 2023 — Séamus Ó Beaglaoich, cairdíneoir (r. 1949)

## Tarluithe eile
* 1431 - Thosaigh an triail de Jeanne d'Arc
* 1788 - Dhaingnigh Connecticut Bunreacht na Stát Aontaithe
* 1806 - Adhlacadh Viscount Horatio Nelson in Eaglais Naomh Pól i Londain.
* 1861 - Scar Mississippi leis Na Stáit Aontaithe. Bhí siad an dara stát a scaradh sula thosaigh Cogadh Cathartha na Stát Aontaithe
* 1916 - Chríochnaigh Feachtas Gallipoli le bua Otamánach
* 1923 - D'eitil an tUathghireán den chéad uair
* 1957 - D'éirigh Anthony Eden as Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe mar níor thóg sé an Chanáil Shuais ar ais ón Éigipt
* 2007 - Thug Steve Jobs isteach an iPhone in San Francisco

0109
Eanáir, 09
13 Feabhra

Is é an **13 Feabhra** an 44ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra. Tá 321 lá fágtha sa bhliain nó 322 lá i mbliain bhisigh.

## Féilte
* An tSean-Róimh - *[[Lupercalia]]*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1599 — Pápa Alastar VII, Pápa ó 1655 go 1667 (b. 1667)
* 1720 — Ambrós Ó hUiginn, riarthóir coilíneach Éireannach-Spáinneach (b. 1801)
* 1766 — Thomas Malthus, eacnamaí (b.1834)
* 1855 — Paul Deschanel, Uachtarán na Fraince (b.1922)
* 1888 — Deasún Mac Gearailt, réabhlóideach agus polaiteoir Éireannach (b. 1947)
* 1898 — Proinsias Mac Aogáin, polaiteoir Éireannach (b.1983)
* 1910 — William Bradford Shockley, fisiceoir Sasanach (b. 1989)
* 1934 — George Segal, aisteoir Meiriceánach (b. 2021)
* 1938 — Larry Cunningham, amhránaí ceol tíre Éireannach (b. 2012)
* 1938 — Oliver Reed, aisteoir Sasanach (b. 1999)
* 1944 — Jerry Springer, láithreoir teilifíse (b. 2023)
* 1946 — Richard Blumenthal, polaiteoir Meiriceánach
* 1956 — Liam Brady, peileadóir Éireannach
* 1968 — Niamh Kavanagh, amhránaí Éireannach
* 1969 — Mihai Leu, dornálaí Rómánach
* 1969 — Timmy Dooley, polaiteoir Éireannach
* 1976 — Feist, ceoltóir Ceanadach
* 1979 — Rafael Márquez, imreoir sacair
* 1998 — Keinan Davis, imreoir sacair

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1542 — Catherine Howard, cúigiú bean chéile Anraí VIII Shasana (r. ~1523)
* 1883 — Richard Wagner, cumadóir ceoil Gearmánach (r.1813)
* 1956 — James Myles, polaiteoir agus imreoir rugbaí Éireannach (r. 1877)
* 1958 — Christabel Pankhurst, Sufraigéid agus comhbhunaitheoir Aontas Sóisialta agus Polaitiúil na mBan (r. 1880)
* 1958 — Georges Rouault, péintéir Francach (r.1871)
* 1964 — Daniel McMenamin, polaiteoir Éireannach (r. 1882)
* 1974 — Róisín Uí Mhadagáin Ní Raghallaigh, ceoltóir Éireannach (r. 1903)
* 2002 — Waylon Jennings, ceoltóir Meiriceánach (r. 1937)
* 2003 — Kid Gavilán, dornálaí Cúbach (r. 1826)
* 2005 — Lucia Santos, bean rialta Phortaingéalach (r. 1907)
* 2011 — T. P. McKenna, aisteoir Éireannach (r. 1829)
* 2023 — Deirdre Purcell, scríbhneoir Éireannach (r. 1945)

## Tarluithe eile
* 1542 - Cuireadh Catherine Howard, an cúigiu béan cheile de chuid Anraí VIII Shasana, chun báis as adhaltranas
* 1633 - Tháinig Galileo Galilei sa Róimh dá thriail
* 1689 - Fógraíodh Liam agus Máire mar chomhrialtóirí Shasana
* 1692 - Tharla sléacht i nGleann Comhann
* 1959 - Chuaigh an chéad bhábóg Barbie ar an margadh
* 1996 - Thosaigh Cogadh Cathartha Neipeal. 
* 2008 - Ainmníodh Giovanni Trapattoni mar thraenálaí nua fhoireann idirnáisiúnta na hÉireann
* 2008 - Ghabh Priomh-Aire na hAstraile, Kevin Rudd leithscéal stairiúil do na hAstrálaigh Dhúchasacha agus "na Glúnta Goidte"

0213
Feabhra, 13
Fine Gael

Páirtí polaitíochta i bPoblacht na hÉireann is ea Fine Gael. Tá sé ar an dara páirtí is mó i rialtas na hÉireann: tá seisir airí sinsearacha acu as cúigear déag, agus tá ceannaire an pháirtí, Leo Varadkar, ina Thaoiseach i láthair na huaire. Fuair an páirtí 20.9% de na vótaí céad-rogha agus 35 suíochán Dála in Olltoghchán 2020, á chur ar an tríú páirtí is mó sa Dáil.  

De réir mar a maíonn an páirtí féin, tá timpeall ar 30,000 duine ina mbaill d'Fhine Gael. Inniu, dearctar go ginearálta ar Fhine Gael mar cheann de na páirtithe is faide ar an eite dheis de na páirtithe a bhfuil ionadaíocht acu i nDáil Éireann ó thaobh na heacnamaíochta de, agus iad ag tacú go mór le cánacha ísle agus polasaithe a thacaíonn leis na gnólachtaí. Ar cheisteanna sóisialta, meastar go bhfuil Fine Gael níos liobrálaí ná príomhpháirtí traidisiúnta eile na hÉireann, Fianna Fáil, ach níos coimeádaí ná an chuid is mó de pháirtithe eite chlé na hÉireann. Tacaíonn an páirtí go láidir le ballraíocht na hÉireann san Aontas Eorpach, agus é ag cur in aghaidh Phoblachtánachas na láimhe láidre go tréan.   

Tá siad ina mball de Pháirtí Eorpach an Phobail i bParlaimint na hEorpa, agus is iad na páirtithe Críost-daonlathacha, a bhíonn go ginearálta in san ghrúpa seo chomh maith, na páirtithe is cosúla le Fine Gael i mór-roinn na hEorpa.

## Stair
clé|mion|195x195px|Taoiseach Liam Cosgrave, 1976
Téann stair Fhine Gael siar go dtí laethanta an Chogaidh Chathartha. Ach níor tháinig an páirtí ar an bhfód roimh an mbliain 1933, nuair a tháinig an Lár-Pháirtí Náisiúnta, Cumann na nGaedheal agus  an Garda Náisiúnta (nó "Na Léinte Gorma" tráth dá raibh)  le chéile. 

## Polasaí i dtaobh na Gaeilge

Bhí baint áirithe ag Fine Gael leis an *[[Language Freedom Movement]]* nuair a bhí an ghluaiseacht sin ag cur in aghaidh na "Gaeilge éigeantaí" sna 1960idí/1970idí, rud a tharraing míchlú áirithe frith-Ghaeilgeoireachta ar an bpáirtí ag an am. 

In Earrach na bliana 2006, d'éiligh Éanna Ó Cionnaith, ceannaire an pháirtí, go maolófaí ar stádas na Gaeilge sna scoileanna. Is í an chiall a bhain gluaiseacht na Gaeilge as an gcineál sin cainte ná gurbh é seandúchas an pháirtí ó laethanta an LFM a tháinig chun solais arís. 

Leanadh den pholasaí seo go dtí an bhliain 2011, ainneoin gan tacaíocht aon fhianaise a bheith ag an impleachtaí an pholasaí dar leo. Mar sin féin is beag cainte a rinneadh faoi tar éis allagar an toghcháin agus tuigeadh go raibh Páirtí an Lucht Oibre tar éis cur ina choinne mar pholasaí.
mion|226x226px|Taoiseach Seán de Briotún, 2011 
[mion|296x296px|[Leo Varadkar, iar-ceannaire an pháirtí, ag labhairt i 2011]]

## Ceannairí an pháirtí

## Torthaí toghcháin

### Dáil Éireann

### Uachtaráin na hÉireann

### Parlaimint na hEorpa

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil
* Suíomh oifigiúil Ógra Fhine Gael

## Tagairtí


Catagóir:Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1933
21 Feabhra

Is é an **21 Feabhra** an 52ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra. Tá 313 lá fágtha sa bhliain nó 314 i mbliain bhisigh.

## Féilte
* An Bhanglaidéis - *Bhasha Andolon Dibosh* (ভাষা আন্দোলন দিবস)

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1535 — Pápa Gréagóir XIV, Pápa ó 1590 go 1591 (b. 1591)
* 1728 — Peadar III, impire na Rúise (b.1762)
* 1836 — Clément Philibert Léo Delibes, cumadóir Francach (b. 1891)
* 1891 — Harry Colley, polaiteoir Éireannach (b. 1972)
* 1891 — Seán Heuston, réabhlóidí Éireannach (b.1916)
* 1895 — Henrik Dam, bithcheimicí Danmhargach (b. 1976)
* 1915 — Ann Sheridan, ban-aisteoir Meiriceánach (b. 1967)
* 1924 — Robert Mugabe, dara hUachtarán na Siombáibe (b. 2019)
* 1928 — Patrick Kerrigan, polaiteoir Éireannach de chuid Pháirtí an Lucht Oibre (b. 1979)
* 1933 — Nina Simone, amhránaí Meiriceánach (b. 2003)
* 1934 — Rue McClanahan, ban-aisteoir (b. 2010)
* 1937 — Harald V na hIorua, Rí na hIorua.
* 1943 — Lyudmila Ulitskaya, scríbhneoir Rúiseach
* 1946 — Alan Rickman, aisteoir Sasanach (b. 2016)
* 1946 — Anthony Daniels, aisteoir Sasanach
* 1955 — Kelsey Grammer, aisteoir Meiriceánach 
* 1974 — Ivan Campo, imreoir sacair
* 1975 — Sergio Martínez, dornálaí Airgintíneach
* 1978 — Damien English, polaiteoir Éireannach
* 1979 — Jennifer Love Hewitt, ban-aisteoir Meiriceánach
* 1979 — Jordan Peele, aisteoir agus stiúrthóir Meiriceánach
* 1984 — Andreas Seppi, imreoir leadóige Iodálach
* 1986 — Charlotte Church, amhránaí Breatnach
* 1989 — Corbin Bleu, aisteoir Meiriceánach
* 1992 — Phil Jones, peileadóir Sasanach
* 1993 — Seán Ó Dualaing, iománaí Éireannach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1437 — Séamas I, Rí na nAlbanach (r.1394)
* 1513 — Pápa Iúil II (r. 1443)
* 1730 — Pápa Beinidict XIII (r. 1649)
* 1741 — Jethro Tull, ceannródaí Sasanach sa talmhaíocht (r. 1674)
* 1846 — Ninko, impire na Seapáine (r.1800)
* 1901 — George Francis Fitzgerald, fisiceoir Éireannach (r. 1851)
* 1907 — Dáithí Coimín, gníomhaí ar son na Gaeilge sa 19ú haois (r. 1854)
* 1941 — Frederick Grant Banting, fiseolaí Ceanadach (r. 1891)
* 1947 — Patrick Clancy, polaiteoir Éireannach (r. 1877)
* 1958 — Duncan Edwards, imreoir sacair (r.1936)
* 1965 — Malcolm X, gníomhaí (r.1925)
* 1968 — Howard Walter Florey, paiteolaí Astrálach (r. 1898)
* 1977 — Seán Ó Ríordáin, file Éireannach (R. 1916)
* 2002 — John Thaw, aisteoir Sasanach (r.1942)
* 2018 — Billy Graham, ministéir Baisteach Meiriceánach (r. 1918)
* 2024 — Roger Charles Louis Guillemin, dochtúir Francach (r. 1924)

## Tarluithe eile
* 1848 - Foilsíodh *[[Forógra na gCumannach (1848)|Forógra na gCumannach]]* le Karl Marx agus Friedrich Engels
* 1916 - Tús le Catha Verdun le linn an Chéad Chogadh Domhanda
* 1937 - Chuir Conradh na Náisiún cosc ar óglaigh eachtrannacha i gCogadh Cathartha na Spáinne
* 1947 - Léirigh Edwin Land an chéad cheamara láithreach darb ainm *[[Polaroid]] Land Camera*
* 1972 - Thug Uachtarán Mheiriceá Richard Nixon cuairt ar Dhaon-Phoblacht na Síne
* 2023 - D'fhógair Vladimir Putin go gcuirfidh an Rúis a rannpháirt i gConradh Núicléach New START ar fionraí

0221
Feabhra, 21
22 Feabhra

Is é an **22 Feabhra** an 53ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra. Tá 312 lá fágtha sa bhliain nó 313 i mbliain bhisigh.

## Féilte
* San Lucia - Lá na Saoirse
* Stáit Aontaithe Mheiriceá - Breithlá Washington

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1732 — George Washington, 1ú uachtarán na Stát Aontaithe (b.1799)
* 1788 — Arthur Schopenhauer, fealsamh Gearmánach (b.1860)
* 1857 — Heinrich Rudolf Hertz, fisiceoir Gearmánach (b. 1894)
* 1857 — Robert Baden-Powell, oifigeach in Arm na Breataine Móire, scríbhneoir agus bunaitheoir Ghluaiseacht na nGasóg (b. 1941)
* 1900 — Seán Ó Faoláin, scríbhneoir Éireannach (b.1991)
* 1908 — John Mills, aisteoir Sasanach (b. 2005)
* 1915 — Gus Lesnevich, dornálaí Meiriceánach (b. 1964)
* 1926 — Kenneth Williams, aisteoir agus fuirseoir Sasanach (b. 1988)
* 1928 — Bruce Forsyth, craoltóir agus láithreoir teilifíse Sasanach (b. 2017)
* 1932 — Ted Kennedy, polaiteoir Meiriceánach (b.2009)
* 1935 — Danilo Kiš, úrscéalaí Seirbiach (b. 1989)
* 1942 — Christine Keeler, mainicín Sasanach (b. 2017)
* 1943 — Horst Köhler, polaiteoir Gearmánach (b. 2025)
* 1948 — Brian Kerr, An Tiarna Kerr den Tamhnach Mhór, breitheamh Briotanach (b. 2020)
* 1950 — Julie Walters, ban-aisteoir agus scríbhneoir Sasanach
* 1953 — Michael Mullins, polaiteoir Éireannach
* 1962 — Steve Irwin, shaineolaí fiadhúlra (b. 2006)
* 1969 — Brian Laudrup, imreoir sacair Danmhargach
* 1972 — Ben Sasse, polaiteoir Meiriceánach
* 1979 — Brett Emerton, imreoir sacair Astrálach
* 1984 — Tommy Bowe, imreoir rugbaí idirnáisiúnta
* 1988 — Séamus Ó Sceacháil, iománaí Éireannach
* 1991 — Andrey Kuznetsov, imreoir leadóige Rúiseach

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 606 — Pápa Sabinian (r. ~530)
* 1145 — Pápa Lucius II, Pápa ó 1144 go 1145 
* 1371 — Dáibhí II, Rí na nAlbanach (r.1324)
* 1512 — Amerigo Vespucci, taiscéalaí (r.1454)
* 1815 — Smithson Tennant, ceimiceoir Briotanach (r. 1761)
* 1913 — Ferdinand de Saussure, teangeolaí Eilvéiseach (r.1857)
* 1939 — Antonio Machado, file Spáinneach (r. 1875)
* 1942 — Hans Scholl, bunaitheoir *die Weiße Rose* frithbheartaíocht i nGearmáin na Naitsithe (r.1918, *curtha chun báis*)
* 1942 — Sophie Scholl, bunaitheoir *die Weiße Rose* frithbheartaíocht i nGearmáin na Naitsithe (r.1921, *curtha chun báis*)
* 1956 — Harry Lewis, dornálaí Meiriceánach (r. 1886)
* 1976 — Michael Polanyi, ileolaí Ungárach (r. 1891)
* 1987 — Andy Warhol, 58, ealaíontóir (r.1928)
* 2002 — Paddy Ambrose, peileadóir agus bainisteoir Éireannach (r. 1928)
* 2005 — Simone Simon, ban-aisteoir Francach (r. 1911)
* 2007 — Pádraig Mac Gréine, múinteoir agus bailitheoir béaloidis Éireannach (r. 1900)
* 2021 — Lawrence Ferlinghetti, ealaíontóir, scríbhneoir, agus gníomhaí Meiriceánach (r. 1919)

## Tarluithe eile
* 1971 - Rinneadh Roibeard II ina Rí na hAlban
* 1972 - Mharaigh buama den IRA Oifigiúil seisear ag Beairic Aldershot, i Hampshire, Sasana.
* 1979 - Bhain San Lucia neamhspleáchas amach ón Ríocht Aontaithe
* 1997 - Rinneadh clónáil ar chaora darbh ainm Dolly in Albain sa bhliain 1996; fógraíodh an t-éacht ar 22 Feabhra 1997

0222
Feabhra, 22
Baile an Daighin, Contae Mhaigh Eo

Baile i gContae Mhaigh Eo is ea **Baile an Daighin** (*Ballandine* as Béarla). Tá sé suite ar bhóthar náisiúnta an N17 a ritheann ó Shligeach go Gaillimh, tuairim is 10km ó dheas ó Chlár Clainne Mhuiris agus gan ach 3km laistigh de theorann theas Chontae Mhaigh Eo.

Rithean Iarnród an Iarthair tríd an mbaile ar a bhealach idir Sligeach agus Baile Átha an Rí ach dúnadh stáisiún traenach Baile an Daighin sa bhliain 1963 agus dúnadh an líne go léir le linn blianta na 1980í. Tá feachtas ar bhun ó bhlianta na 1990í chun an chuid idir Clár Clainne Mhuiris agus Baile Átha an Rí a athoscailt.

Is as Baile an Daighin ó dhúchas é Pádraig Ó Coinín TD, iarcheannaire Páirtí Lucht Oibre na hÉireann.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Béal Átha Bhearaigh

Is ea **Béal Átha Bhearaigh** (*Bellavary* as Béarla) baile i gContae Mhaigh Eo.

## Tagairtí

Beal Atha Bhearaigh
Béal Deirg

Baile i gContae Mhaigh Eo is ea **Béal Deirg** (*Belderrig* as Béarla), atá lonnaithe ar chósta thuaidh an chontae. Tá clú agus cáil ar Bhéal Deirg mar gheall ar shuíomh seandálaíochta atá gar dó, Achaidh Chéide. Tá an sráidbhaile lonnaithe go díreach i gceartlár Ghaeltacht thuaisceart Mhaigh Eo. Labhraítear canúint shainiúil de Ghaeilge Chonnacht atá cosúil le Gaeilge Uladh sa cheantar. 

## Tagairtí

Beal Deirg
Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
Caorthannán

Baile i gContae Mhaigh Eo is ea **Caorthannán** (*Castlehill* as Béarla).

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
An Creagán Bán

Is baile i gContae Mhaigh Eo é **an Creagán Bán** (*Cregganbaun* as Béarla).

## Tagairtí

Creagán Bán
Maolla

Baile i gContae Mhaigh Eo is ea **Maolla** (*Hollymount* as Béarla).

Tá sé suite díreach idir Baile an Róba agus Clár Chlainne Mhuiris ar chlár deiscirt Maigh Eo.

Thosaigh taifid Caitliceach do Maolla i 1857. Tá taifid Eaglaise na hÉireann le fáil ar ais go 1845 agus thosaigh taifid an stáit i 1864. Téann inscríbhinní ar dromleaca thiar go na 1700í. Tá na taifid seo go léir coimeádta ag an Ionad Taighde Clainne Deiscirt Mhaigh Eo.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
An Caol

Baile i gContae Mhaigh Eo is ea **An Caol** (*Keel* as Béarla). Bhí 541 duine ina gcónaí sa Chaol sa bhliain 2002.

## Tagairtí

Catagóir:Acaill
Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Cill Mheáin

Barúntacht agus baile i gContae Mhaigh Eo is ea **Cill Mheáin** (*Kilmaine* as Béarla).

## Príomhbhailte

* Baile an Róba
* Conga Fheichín
* Maolla

## Sráidbhailte

* Bloomfield
* Cill Mheáin Bheag, Cill Mheáin Mhór, Cill Molára, Creagán an Arbha, An Cheathrú Mhór, Na Críocha Dubha Thuaidh, Cill Chiaráin, Coill Madra
* Dealgain
* An Éill
* Garrán an Fhrinsigh, Gort an Churraigh
* Lios na Maothaile
* An Múr Gágach
* Ráth Easa Caoire Thuaidh, Ráth Ghreanachair Íochtair (Lindsay), Ráth Ghreanachair Uachtair (Miller)
* Sruthair, Sceach na Gaoithe

## Tíreolaíocht

* An Abhainn Dubh
* Carn Bhaile Mhic Giobúin
* Loch Measca, Loch Coirib
* An Róba

clé|250px|thumb|Cill Mheáin

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Ros Dumhach

deas|250px|thumb|Ros Dumhach
Baile fearainn agus sráidbhaile in iarthuaisceart Contae Mhaigh Eo is ea **Ros Dumhach** (*Ross Port* as Béarla). Áirítear é faoin mbarúntacht Iorrais agus tá sé mar chuid den pharóiste Chill Chomáin. Tá sé lonnaithe gar do bhéal Cnocán na Líne ar an ros ina chruinnítear Abhainn Gleann na Muaidhe, Abhainn Muing na Bó agus Abhainn Gaoth Déanaí. Sreabhann siadsan go léir isteach san inbhear i Sruth Fada Conn. Tá achar de 1,446 acra ann.

## Stair

Ba le Clann Bhairéid a bhí Ros Dumhach sa bhliain 1636.

**Bournes**

Thart ar an mbliain 1707, fuair Thomas Bournes, ball d'fhórsa Chromail ó Chontae Shligigh seilbh ar an áit agus ar Mhoing na Bó ó Arthur Shaen.

## Gás

I Mí Eanáir 2005 thosaigh Shell ag tógáil scaglann gáis i Ros Dumhach. Ba cheist chonspóideach an tógáil ag an am, mar gheall ar imníthe shláinte, sábháilteacht agus truailliú. Bhí feachtas ann, Shell chun Sáile, i gcoinne na scéime. 

Sa bhliain 2015, bronnadh ceadúnas ar Shell chun  gás a thabhairt i dtír (ach le raon coinníollacha maidir lena úsáid). Beidh Gort na Coiribe ídithe i gceann cúpla bliain. 

## Féach freisin

* Gás na Coiribe
* Shell chun Sáile
* Cúigear Ros Dumhach

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
Catagóir:Gaeltacht Chontae Mhaigh Eo
Sruthair

Baile i gContae Mhaigh Eo is ea **Sruthair** (*Shrule* as Béarla), ar an teorainn idir Maigh Eo agus Contae na Gaillimhe. Tá Aindrias de Staic as an baile.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Mhaigh Eo
An Nua-Shéalainn

Tír sa leathsféar theas is ea **an Nua-Shéalainn**. Tugtar ‘Aotearoa’ ar an Nua-Shéalainn i Maorais, teanga na bPolainéiseach a chuir fúthu inti corradh is míle bliain ó shin. Ciallaíonn an t-ainm ‘Tír an scamaill fhada bháin’.

Tá dhá phríomhoileán agus a lán oileán beag inti. Is daonlathas parlaiminteach í. Is ball den Chomhlathas í. Tá sí freagrach as na stáit fhéinrialacha Oileáin Cook agus Niue. Riarann sé Oileáin Tócalá agus Spleáchríoch Ross.

## Bailte in [[Oileán Thuaidh]]

* Auckland
* Hamilton 
* New Plymouth 
* Tauranga 
* Rotorua 
* Gisborne 
* Napier 
* Hastings, An Nua-Shéalainn 
* Wanganui 
* Palmerston North 
* Wellington

## Bailte in [[Oileán Theas]]
* Nelson 
* Christchurch 
* Timaru 
* Dunedin 
* Invercargill 

## Córas sláinte

Is féidir árachas sláinte príobháideach a cheannach ann le héalú ó liostaí fada feithimh. Tá dhá phríomhchineál áracahis ann; ceann iomlán a chlúdaíonn cúram in otharlanna agus gnáthchostais leighis ar nós Dochtúirí Teaghlaigh nó cuairteanna ar an bhfisió, nó clúdach speisialta a chlúdaíonn obráidí roghnacha, speisialtóirí, billí otharlann ach ní cúram leighis eile. Caitear le héigeandálacha sa chóras poiblí.

## Tagairtí

Catagóir:An Nua-Shéalainn
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha

Is tír sa Meánoirthear í **Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha (an tAEA)**. Is aontas seacht Éimíríocht í atá faoi cheannaire amháin, Khalifa bin Zayed Al Nahayan ó 2004.  

Is tír Ioslamach í ach tá méid an-mhór daoine anseo ó thíortha eile, go háirithe an India nach bhfuil Ioslamach. Bhí 3.23 milliún duine as daonra 4.02 milliún ó thíortha eile sa bhliain 2014.

## Stair
Cruthaíodh an t-aontas sa bhliain 1971 nuair a cheangail sé dena stáit le chéile. Chuaigh Ras al-Khaimah isteach ann i 1972. Roimhe sin, bhí aontú ag na sheikh sa réigiún leis na Breatanaigh. Ach ní raibh ann ach gaineamh de fhormhór. Ach faigheadh ola sa réigiún. 

Bhí Sheikh Zayed bin Sultan Al Nahyan ina cheannaire ó thús an stáit sa bhliain 1971 go dtí 2004.  Bhain sé úsáid as an ola chun tír nua-aimseartha a chruthú. Feictear mar laoch é sna hÉimíríochtaí inniu.  Tháinig a mhac Khalifa bin Zayed Al Nahayan i gcumhacht in 2004.

## Geilleagar
Anois tá tionscal neart turasach ann se réigiún, go háirithe i nDubai. Tá siad ag iarradh tionscail nua a chruthú toisc go raibh na gustal ola neamhsíor. Tá caighdeán saol an-mhaith ag na daoine, inchurtha le tíortha forbairte Eorpa.

Is iad seo a leanas na hÉimíríochtaí san Aontas: Dubaí, Abú Daibí, Ajman, Fujairah, Sharjah,  Umm al-Qaiwain agus Ras al-Khaimah.

## Éire agus an tAEA
Tá Rialtas na hÉireann le conradh eiseachadta a aontú le hAontas na nÉimíríochtaí Arabacha in 2024, agus súil acu baill shinsearacha de Bhuíon Choirpeach Kinahan a thabhairt ar ais chun na hÉireann le hiad a chur ar a dtriail anseo.

Measadh i gcónaí gur tearmann é Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha do mhangairí drugaí idirnáisiúnta mar níl conarthaí eiseachadta déanta acu ach amháin le líon teoranta tíortha. Bhí Seán McGovern faoi choimeád in Dubai le linn 2024. Bhí na húdaráis in Éirinn ag súil le hé a eiseachadadh ar ais chun na tíre seo, áit a gcuirfear ar a thriail é maidir le cúis dúnmharaithe.

## Féach freisin

* Dubaí agus Abú Daibí

## Tagairtí


Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Tíortha an Mheánoirthir
14 Aibreán

Is é an **14 Aibreán** an 104ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 105ú lá i mbliain bhisigh. Tá 261 lá fágtha sa bhliain.

## Féilte
* Suíceachas - *Vaisakhi*

## Daoine a rugadh ar an lá seo
* 1472 — Bianca Maria Sforza, banríon na Rómhánach (b. 1510)
* 1578 — Pilib III na Spáinne, rí na Spáinne agus na Portaingéile (b. 1621)
* 1608 — Illiam Dhone, náisiúnaí agus polaiteoir Manannach (b. 1663)
* 1629 — Christiaan Huygens, matamaiticeoir, réalteolaí, ceapadóir agus fisiceoir (b. 1695)
* 1738 — William Cavendish-Bentinck, polaiteoir Príomh-Aire na Breataine (b. 1809)
* 1862 — Peotar Stóilípin, polaiteoir Rúiseach (b. 1911)
* 1904 — John Gielgud, aisteoir Sasanach (b. 2000)
* 1904 — Patrick Teehan, polaiteoir Éireannach (b. 1985)
* 1907 — François Duvalier, uachtarán Háítí idir 1957 agus 1971 (b. 1971)
* 1910 — Eugene Gilhawley, polaiteoir Éireannach (b. 1987)
* 1913 — John Howard, aisteoir Meiriceánach (b. 1995)
* 1916 — Liam Mac Carráin, scríbhneoir agus gníomhaí ar son na Gaeilge i mBéal Feirste (b. 1998)
* 1925 — Rod Steiger, aisteoir Meiriceánach (b. 2002)
* 1927 — Alan MacDiarmid, ceimiceoir Nua-Shéalannach (b. 2007)
* 1930 — Liam Mac Riocaird, iománaí agus imreoir peil Ghaelach (b. 2009)
* 1933 — Óscar Acosta, scríbhneoir, léirmheastóir, polaiteoir, taidhleoir Hondúrach (b. 2014)
* 1940 — Julie Christie, aisteoir Briotanach a rugadh san India 
* 1960 — Majella O'Donnell, amhránaí Éireannach
* 1965 — Niall Ó Brolcháin, polaiteoir Éireannach
* 1973 — Adrien Brody, aisteoir Meiriceánach
* 1988 — Roberto Bautista Agut, imreoir leadóige

## Daoine a fuair bás ar an lá seo
* 1759 — George Frideric Handel, cumadóir ceoil Gearmánach (r. 1685)
* 1858 — Henry Joseph Monck Mason, scríbhneoir Éireannach (r. 1778)
* 1882 — Henri Giffard, innealtóir Francach (r. 1825)
* 1917 — L. L. Zamenhof, súil-lia agus teangeolaí (r. 1859)
* 1924 — Louis Henry Sullivan, ailtire Meiriceánach (r. 1856)
* 1932 — Áine Ní Fhoghludha, scríbhneoir (r. 1880)
* 1935 — Emmy Noether, matamaiticeoir Gearmánach (r. 1882)
* 1964 — Rachel Louise Carson, nádúraí is scríbhneoir Meiriceánach (r. 1907)
* 1973 — Laurence Brady, polaiteoir Éireannach (r. 1892)
* 1975 — Fredric March, aisteoir Meiriceánach (r. 1897)
* 1986 — Simone de Beauvoir, fealsamh, gníomhaí agus scríbhneoir (r. 1908)
* 2015 — Muireann Ní Bhrolcháin, scoláire agus gníomhaí Éireannach (r. 1955)

## Tarluithe eile
* 1865 - Chaith John Wilkes Booth an tUachtarán Abraham Lincoln in Amharclann Ford, Washington, D.C..
* 1912 - Bhuail an Titanic cnoc oighir agus bádh 1500 duine nuair a d'imigh sí go tóin poill.
* 1919 - Thosaigh ollstailc  "Sóivéid Luimnigh".
* 1929 - Tharla an chéad Grand Prix Monacó. 
* 1958 - Thit Sputnik 2 go dtí an domhan tar éis 162 lá i bhfithis. Bhí sé an chéad spásárthach le ainmhí beo, madra darbh ainm Laika, a iompar.
* 1979 - Toghadh Yusufu Lule mar Uachtarán ar Uganda.
* 1998 - Gheall an tAontas Sóivéadach go dtarraingeoidh siad a gcuid trúpaí amach as an Afganastáin.

0414
Aibreán, 14
Baile Haicéid

Baile i gContae Cheatharlach is ea **Baile Haicéid** (*Hacketstown* as Béarla).

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Cheatharlach
Balana

Baile i gContae Cheatharlach is ea **Balana** (*Ballon* as Béarla). Tá sé suite ar an N80 idir Inis Córthaidh agus Ceatharlach, taobh leis an ceangail N81. Níl an baile i suite ach timpeall 4 ciliméadar ón tSáine freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Cheatharlach
Cluain na nGall

Is sráidbhaile in oirdheisceart Chontae Cheatharlach, Éire é **Cluain na nGall.** Is i suíomh tuaithe, gar don teorainn idir contaetha Loch Garman agus Cheatharlach, 5 km (3 mhíle) ó Bhun Clóidí, Contae Loch Garman agus 22 km (14 mhíle) ó bhaile Cheatharlach. Tá sé beagán os cionn míle ó thuaidh ón áit a dtagann Abhainn na Sláine agus An Doiríoch le chéile.

mion| séadchomhartha 1798 i gCluain na nGall|clé
## Stair
mion| Eaglais na hÉireann Naomh Fiaac, Cluain na nGall|clé
I measc na fianaise ar lonnaíocht ársa sa cheantar tá lios, bhulláin agus tobar beannaithe sna bailte fearainn mórthimpeall Chluain na gCeall, Mainistir an Dúin agus Huntington.

Túrtheach ón 17ú haois é Caisleán Huntington, ar a dtugtar Caisleán Chluain na nGall freisin, gar do lár an tsráidbhaile. Tógtha ag Laurence Esmonde, an 1ú Barún Esmonde ar shuíomh struchtúir níos luaithe (b'fhéidir ón 15ú haois), Cuireadh tuilleadh síneadh le Caisleán Huntington san 18ú agus 19ú haois.

Tógadh séipéal Eaglais na hÉireann Chluain na nGall, Naomh Fiaac, c. 1819 ar shuíomh séipéal i bhfad níos luaithe agus imfhálú eaglasta. Bhí an reachtaire in aice láimhe, atá ina theach príobháideach anois, ina áit chónaithe ag ceannasaí an gíománra áitiúil le linn Éirí Amach 1798, agus deirtear gur crochadh roinnt príosúnach Éireannach Aontaithe i gclós in aice láimhe ag céard ar a dtugtar an "Hanging Arch" anois go háitiúil.

Tógadh an séipéal Caitliceach áitiúil, Eaglais Naomh Bríd, c. 1845.

Bunaíodh club CLG Chill Damháin/Chluain na nGall i 1914.

Bhuaigh Cluain na nGall an chatagóir “sráidbhaile is slachtmhaire” i gcomórtais na mBailte Slachtmhara i 2014 agus 2015.

## Déimeagrafaic
De réir Dhaonáireamh 2006, bhí daonra de thart ar 280 ag Cluain na nGall, méadú 20% ó Dhaonáireamh 2002. Ó 2016, bhí an daonra ag 278. 

## Daoine suntasacha

* Ba as an gceantar é Peter Murphy, craoltóir raidió agus teilifíse.
* Patrick O'Donoghue, réabhlóidí agus iriseoir náisiúnach na hÉireann sa 19ú haois.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Slí Chill Mhantáin
Catagóir:Bailte i gContae Cheatharlach
Muine Bheag

Baile i gContae Cheatharlach is ea **Muine Bheag** (*Bagenalstown* as Béarla).

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Cheatharlach
An Tulach

Baile i gContae Cheatharlach is ea **an Tulach** (*Tullow* as Béarla).

### Stair

Bhunaigh Naomh Fortiarnán, dalta de Naomh Pádraig agus Naomh Lommán mainistir agus scoil i an Tulach san 5ú haois. Níl aon fothrach den mainistir fágtha san lá atá inniu ann, ach is dócha go raibh baint ag umar eibhear agus bun cros atá le fáil i Eaglais Naomh Columba i an Tulach leis an mainistir.

Thóg Aodh de Léis caisleán i an Tulach c. 1181 in aice le áth ar an abhainn. Gabh Oilibhéar Cromail an caisleán i 1650.

An 2 Iúil 1798, gabhadh an tAthair Seán Ó Murchú, fear a bhí ar cheann de cheannairí Éirí Amach 1798, agus é i  bhfolach i gclós feirme sa cheantar.

Cuireadh triail armchúirte ar an Athair Ó Murchú ar an toirt, agus tréas curtha ina leith. Rinneadh céasadh air agus crochadh é. Baineadh a chloigeann de agus cuireadh ar taispeáint é, le feiceáil ag cách.

## Féach freisin

* Éirí Amach 1798

## Tagairtí

Tulach
Morning View

Is albam é **Morning View** seolta le Incubus. Scaoileadh é ar an 23 Meán Fómhair, 2001.

Bhí an t-albam ar fad cláraithe sa Teach Morning View i gCalifornia, SAM. Bhí cúpla amhráin neamh-sheolta ón diosca seo. Is iad seo a leanas amhráin neamh-sheolta nó teidil eile ar amhráin: *Anything*, *Puzzle*, *I Dream of Fiji*, *Police Car*, *Coffee Date with Content*, *Peel My Mañana*.

## Clár
*(gach amhrán scríofa le hIncubus)*
# Nice To Know You (4:47) 
# Circles (4:13) 
# Wish You Were Here (3:38) 
# Just A Phase (5:35) 
# 11am (4:18) 
# Blood On The Ground (4:38) 
# Mexico (4:24) 
# Warning (4:44) 
# Echo (3:38) 
# Have You Ever (3:18) 
# Are You In? (4:28) 
# Under My Umbrella (3:35) 
# Aqueous Transmission (7:47)

## Tagairtí

Catagóir:Albaim a eisíodh in 2001