open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ráth Michíl

Is bruachbhaile soir ó dheas ó Bhaile Átha Cliath, i limistéar rialtais áitiúil Dhún Laoghaire-Ráth an Dúin é **Ráth Michíl**, in aice le teorainn theas Chontae Bhaile Átha Cliath. Tá sé suite siar ó Seanchill óna bhfuil sé, scartha go garbh ag mótarbhealaí an M50/M11. Is paróiste sibhialta é freisin i mbarúntacht Ráth an Dúin.

## Sanasaíocht
Is cosúil gur ó chaimiléireacht Bhéarla a tháinig an t-ainm Gaeilge nua-aimseartha *Ráth Mhichíl*. Mar sin, is dócha gur ó *Ráth Mhic Táil* a tháinig *Ráth Michíl.*

## Suíomh agus nádúr
Is bruachbhaile saibhir é Ráth Michíl, arb é is sainairíonna ann réimsí fairsinge teaghaisí íseal dlúis, le tithe móra agus gairdíní scaipthe le limistéir oscailte. Éiríonn sé siar i dtreo Chnoc Charraig Uí Logáin ag bunchnoic Sléibhte Bhaile Átha Cliath. Féachann simléir na mianaigh luaidhe Baile Mhic Fheorais agus fothracha Caisleán an Phúca ar an taobh thuaidh de Carraig Uallacháin thar an gceantar. Tagann rionnt sruthanna beaga le chéile chun Sruthán na Coille nó Sruthán Chruincín a chruthú sa cheantar, ag srutha isteach san fharraige ó thuaidh de Bhré.

## Stair
Tá fothrach eaglaise le fáil in aice le hiarsmaí de cheann de na ráthanna is mó in Éirinn. Creidtear go bhfuil an séipéal tiomnaithe do naomh ar a dtugtar Mac Táil, a truaillithe níos déanaí mar “Michael”.
[clé|mion| Fothrach an [cloigtheach]]
clé|mion| Fothrach an séipéal
Ag foirceann thiar an tséipéil tá iarsmaí de cloigtheach, 2 m (6.6 tr) ar airde. Tá imlíne 16 m (51 tr) aige. Tugtar “The Skull Hole” ar an túr go háitiúil, tagairt don ócáid nuair a cuirtear cloigeann agus cnámha ón reilig ann seachas iad a bheith curtha arís nuair a glanadh an reilig chun spás breise a chruthú. Tá scéal ann faoi phasáiste faoin talamh a théann ón gcloigeann go dtí an fharraige agus faoi phíobaire a shíolraigh isteach sa phasáiste ag seinm a uirlise nach bhfeicfear arís. Fuarthas iarsmaí pasáiste – uaimh thalún b’fhéidir – gar don túr. Is Séadchomhartha Náisiúnta é an suíomh.

## Áiseanna
Tá dhá scoil, *Scoil Náisiúnta Pharóiste Ráth Michíl*, ceangailte le Eaglais na hÉireann, Paróiste Ráth Michíl, agus *Scoil Náisiúnta Naomh Anna*. Bhí Scoil Ullmhúcháin Aravon, a dúnadh in 2013, ar an scoil is sine dá leithéid in Éirinn, agus í 151 bliain d’aois.

I láthair freisin tá Club Gailf Old Conna (ar Bóthar Ghleanntán na Raithní), Séipéal agus reilig Ráth Michíl (Eaglais na hÉireann), agus an teach is sine i ndeisceart Chontae Bhaile Átha Cliath, The Old Glebe House; Seans gur scríobh Jonathan Swift cuid de Gulliver's Travels agus é ag fanacht anseo.

## Daoine

* Tá Michael Fingleton, iar-phríomhfheidhmeannach Irish Nationwide Building Society ina chónaí i Ráth Michíl lena bhean Eileen.
* Cónaíonn Pádraig Harrington, imreoir gailf idirnáisiúnta agus buaiteoir Comórtas Oscailte na Breataine 2007 agus 2008 agus comórtais USPGA 2008, i Ráth Michíl.
* D’fhreastail imreoirí Foireann náisiúnta haca páirce fir na hÉireann, Kyle Good agus Alan Sothern, ar Scoil Náisiúnta Paróiste Ráth Michíl.

## Foinsí

* 
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Deilginis

Fo-bhaile de chuid Bhaile Átha Cliath is ea **Deilginis** (*Dalkey* as Béarla). Baile stairiúil rachmasach cois farraige atá ann. Bhí timpeall is 2,700  duine ina gcónaí ann sa bhliain 2022 (ED "Dalkey Hill" agus "Dalkey Hill", foinse CSO).

## Aitheantas
Ainmníodh Deilginis mar an Baile Móir is Slachtmhaire in Éirinn in 2025.

## Féach freisin
* Oileán Dheilginse

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Catagóir:Bailte is Slachtmhaire in Éirinn
Catagóir:Deilginis
Grozny

Is í **Grozny** (Rúisis: Грозный; Seisnis: Соьлжа-ГIала, Sölƶa-Ġala) príomhchathair na Seisnia. Tá an chathair suite i ndeisceart na Rúise, cois Sunzha. Dar le daonáireamh na bliana 2002, bhí cónaí ar 210,720 daoine sa chathair. Sa bhliain 2008 bhí 226 101 duine ina gcónaí i nGrozny.

## Stair
### Dún
Bhunaigh na Rúisigh an chathair sa bhliain 1818 mar dhún cogaíochta. Tar éis an chogaidh fuair an áit stádas baile. Tháinig na mílte daoine go dtí an baile ar thóir ola. In 1897 ní raibh ach 15,600 ina gcónaí sa bhaile ach i 1913 bhí níos mó ná 30,000 ann.

### Príomchathair réigiúin
Bhunaíodh cúige féinrialaitheach na Seisniach ar 30 Samhain 1922, agus roghnaíodh Grozny mar phríomhchathair uirthi. Ba Rúisigh iad formhór mhuintir Grozny, ach bhí líon na Seisniach ann ag méadú agus iad ag teacht isteach ón réiigiún máguaird. Thóg na húdaráis a lán tithe sa chathair agus osclaíodh ollscoil agus aerfort. Faoi 1989 bhí breis is 400,000 duine ina gcónaí sa chathair.

## Daoine cáiliúla as Grozny
* Lyudmila Turishcheva
* Ramzan Kadyrov
* Macca Sagaidhpova
[thumb|left|250px|Óglach Seisniach in aice le Pálás an Uachtaráin i nGrozny, mí Eanáir 1995. Grianghraf ó [Mikhail Evstafiev]]

Catagóir:An tSeisnia
Catagóir:Cathracha na Rúise
Catagóir:Cathracha
Ballaonaid Chónaidhm na Rúise

thumb|320px|

Tá Cónaidhm na Rúise comhdhéanta as cúig bhallaonad is ceithre scór, agus beirt ionadaithe ag gach aonad riaracháin den chineál sin i gComhairle na Cónaidhme, arb é teach uachtarach na Parlaiminte sa Rúis. Is féidir na haonaid seo a aicmiú ina sé chatagóir, mar atá, poblachtaí, cúigí - *область/oblast´* an téarma Rúisise, críocha (*край/krai* an téarma Rúisise), cúigí féinrialaitheacha (*автономная область/avtonomnaya oblast*' an téarma Rúisise), ceantair fhéinrialaitheacha (Rúisis: *автономный округ/avtonomnyi okrug*) agus Cathracha Cónaidhme.

* *Na poblachtaí féinrialaitheacha*: tá aon cheann fichead acu ann. Tá gach poblacht den chineál seo ainmnithe as mionlach eitneach áitiúil, agus i dtús báire, bunaíodh iad le féinrialtas de chineál éigin a chur ar fáil don mhionlach. Go praiticiúil, is minic a bhíonn an Rúisis agus an cultúr Rúiseach chun tosaigh sna poblachtaí seo. Tá a bunreacht agus a parlaimint féin ag gach poblacht den chineál seo.

* *Na cúigí*: is é an cúige an ballaonad is tipiciúla sa Chónaidhm. Tá seacht gceann is dhá scór acu ann. Gobharnóir atá i gceannas ar gach cúige, agus is é an rialtas lárnach i Moscó a cheapann é. Thairis sin, tá oireachtas de chineál éigin ann, agus na teachtaí á vótáil isteach sna toghcháin. Go ginearálta, is ionann ainm an chúige agus ainm na cathrach is mó sa chúige.

* *Na críocha*: ocht gcinn acu atá ann. Níl mórán difríochta idir iad seo agus na cúigí. Ainm stairiúil is ea an focal край ("críoch"), agus é ag tabhairt le tuiscint gur réigiún in aice leis an teorainn a bhí ann ar dtús.

* *Na cúigí féinrialaitheacha*. Níl ach aon cheann amháin ann: Cúige Féinrialaitheach na nGiúdach. Bunaíodh é sa bhliain 1934 mar "mhalairt Iosrael" do na Giúdaigh, nó bhí Stailín buartha faoin Síónachas agus faoin tionchar a bhí aige ar Ghiúdaigh an Aontais Shóivéadaigh. Le fírinne, tá an cúige suite sa Chian-Oirthear, cois na Síne, agus is beag Giúdach a bhí sásta socrú síos ansin.

* *Na ceantair fhéinrialaitheacha*. Tá sé cinn ann. Tá siad idir eatarthu ó thaobh an stádais de - níl siad chomh féinrialaitheach leis na poblachtaí, ach tá siad níos féinrialaithí ná na gnáthchúigí. Le haghaidh na mionlach eitneach a bunaíodh na ceantair seo, cosúil leis na poblachtaí féinrialaitheacha.

* *Cathracha na Cónaidhme*. Dhá Chathair Chónaidhme atá ann - Moscó agus Cathair Pheadair, ar ndóigh.


Catagóir:An Rúis
An tSuvaisis

Teanga Tuircice is ea an t**Suvaisis** a labhraítear taobh thiar de na Sléibhte Úralacha i lár na Rúise. Tá sí ina teanga oifigiúil i bpoblacht fhéinrialaitheach na Suvaise, arb í Cheboksary a príomhchathair, agus í suite idir Kazan agus Nizhniy Novgorod. Tugann lucht a labhartha *Чӑвашла* nó *Čăvašla* ar a dteanga féin. Níl na tuairiscí ag teacht le chéile faoi líon na gcainteoirí, ach is féidir glacadh leis go bhfuil an tSuvaisis ag níos mó ná aon mhilliún duine. Tá stór focal na Suvaisise breac le hiasachtaí ón Rúisis, ó na teangacha Finne-Úgracha agus ó na teangacha Iaránacha, agus is í an aibítir Choireallach a úsáidtear le hí a bhreacadh síos. Tá an tSuvaisis an-difriúil leis na teangacha Tuircice eile, agus í dothuigthe ag a gcainteoirí. An chuid eile de na teangacha Tuircice, bíonn siad sách intuigthe ag cainteoirí a chéile, agus mar sin, is féidir a rá nach teanga Tuircice í an tSuvaisis sa ghnáthchiall, ach gur chóir grúpa níos sine a phostaláidiú a mbeadh an tSuvaisis agus an tSean-Tuircic ina mbaill de. Is é sin, d'fhorbair na teangacha Tuircice eile as an tSean-Tuircic, ach cé go bhfuil an tSuvaisis gaolmhar leis an tsean-Tuircic, ní aisti a d'fhorbair sí. D'fhéadfá a rá, más deirféaracha dá chéile iad na teangacha Tuircice eile, gurb í an tSuvaisis an aintín.

Críostaithe is ea na Suvaisigh de ghnáth, má tá aon chreideamh ar leith acu. Mar sin, ní raibh gá acu leis na téarmaí Moslamacha a bhíonn le fáil sna teangacha Tuircice eile. Agus an méid sin ráite, tá cuid mhaith focal Araibise agus Peirsise i ngnáthúsáid sa tSuvaisis.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na Rúise
Catagóir:An tSuvais
Muircheartach Ua Briain

Ba é Ardrí na hÉireann, go bhfreasúra, (ó 1101 go dtí 1118) é **Muirchertach Mac Toirdelbach Mór Ua Briain** (c. 1050 – c. 10 Márta 1119).

Mac le Toirdhealbhach Ua Briain (Ard-Rí na hÉireann ó 1055 go 1086 agus garmhac Brian Bóirmhe) ab ea Muircheartach. Ó ríshliocht Dál gCais a bhí sé, agus rugadh é in aice le gCill Dá Lua i gContae an Chláir. Ghabh sé ríocht Áth Cliath sa bhliain 1075 i rith ard-ríocht a hathar. Fuair Toirdhealbhach bás sa bhliain 1086 agus roinntear Mumhan i trí chuid idir Muircheartach, Tadhc agus Diarmaid, a thrí mhic. Fuair Tadhc bás go luath, áfach, agus dhíbir Muircheartach Diarmaid as an cúige chun cumhacht a ghlacadh dó féin.
thumb|clé|200px|Léarscáil Éirinn timpeall ré Muircheartaigh
Chuaigh Muircheartach ar ruathar go Mide agus Laighean sa bhliain 1089 agus ghlac sé ríochta Laighean agus Áth Cliath. Sa bhliain 1093, ghéill a dheartháir Diarmaid dó i gCaiseal, agus ghéill Domhnaill mac Flainn Ua Maíl Shechnaill, rí Uí Néill Teamhrach freisin.

Insíonn Annála Inis Faithleann faoi "cogadh mór" a tharla idir Muircheartach agus ríthe Leath Cuinn le tacaíocht Gofraid, rí Lochlannaigh Átha Cliath. Chuaigh Muircheartach ar mórshiúil chuig Baile Átha Cliath. Dhíbir sé Gofraid as an gcathair agus mharaigh sé Domhnaill mac Flainn Ua Maíl Shechnaill.

Sa bhliain 1101, ghlac sé ardríocht na hÉireann agus chuaigh sé ar "turas an rí" timpeall na cúigí chun géilleadh na ríthe ruireach a dhaingniú. Bhí tionóil mór ag Muircheartach inar bhronnaigh sé dún Caiseal don Eaglais. An bhliain ina dhiaidh sin, rinne sé comhaontas le Magnus III an tIorua de bharr pósadh Sigurd mac Magnus leis a hiníon.

D'éirigh Muircheartach tinn sa bhliain 1114 agus ghabh Diarmaid ríocht Mumhan ó Muircheartach. Dhíbir sé as cathair Luimnigh é agus thóg sé níos mó ná bliain go dtí go raibh neart a dhóthain ag Muircheartach cumhacht a ghlacadh ar ais. Bhí sé i gcoimhlint le Diarmaid ó 1114 ar aghaidh maidir le ríocht an cúige.

Fuair Muircheartach Ua Briain bás sa bhliain 1118.

## Féach freisin
* Ardrí na hÉireann
* Liosta Ard-Ríthe na hÉireann
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1050
Catagóir:Básanna i 1119
Catagóir:An Mheánaois in Éirinn
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríshliocht Uí Bhriain
Catagóir:Ríthe na Mumhan
Makka Sagaipova

Amhránaí Seisniach í **Makka Umarovna Sagaipova** (Seisnis: Макка Умаровна Сагаипова). Rugadh Makka Sagaipova ar an 14 Feabhra 1987 i nGrozny na Seisnia. Tá amhráin scríofa aici i Rúisis agus i Seisnis. Tá an-ghnaoi ag na daoine óga uirthi mar úsáideann sí tacanna nua-aimseartha le seantéacsanna ina cuid amhrán. Is damhsóir í fosta i ngrúpa ceoil darb ainm Lovzar.

## Beathaisnéis
Is iníon an cheoltóra cairdín Úmar Sagaidhpóv í. Thosaigh sí ag canadh nuair a bhí sí 6 bliana d'aois, agus bhain sí páirt i ngrúpa ceoil Lovzar amach nuair a shroich sí 8 mbliana d'aois. Tá cónaí uirthi anois i Moscó. Téann sí go Coláiste Snagcheoil agus Popcheoil Moscó agus go Dámh Eacnamaíochta in Ollscoil an Stáit, Moscó. Tá dhá dhlúthdhiosca curtha amach aici.

## Liosta amhrán
* Со хьа йоI ю - Нохчийчоь *So ẋa yoj yu - Noxçiyçö* (Is mise d'Iníon, a Sheisnia)
* Даймохк *Daymoxk* (Tír dhúchais)
* Вола *Wola* (Ag fanacht ar do theacht)
* Ловзар *Lowzar* (Seinn)
* Безам *Bezam* (Grá)
* Мавлид *Mawlid* (Mavlid)
* Шийла мох *Şiyla mox* (Gaoth Fhuar)
* Бабийн кIант *Babiyn khant* (Mac Máthar)
* Iаржи бIаргаш *Jarżi bjärgaş* (Súile Dhubha)
* Денош *Denoş* (Laethanta)
* *Sa Gat Del* (Anam Loiscneach)
* Люблю тебя (Táim i nGrá Leat)
* ГIургIезаш *Ġurġezaş* (Crainn Tógála)
* ЦайогIиту *Cayoġitu* (Ní Ligeann Siad Dom)
* Хаза кIант *Xaza khant* (Buachaill Álainn)
* Сатийсар *Satiysar*
* Хаза йоI *Xaza yoj* (Cailín Álainn)
* Хьабиби *Ẋabibi* (Mo Stór)
* Ревнивый Кавказ *Revníví Cavcas* (An Cugas Éadmhar)
* Кийра цIелетта *Kiyra ċeletta*
* Са ойла хьоца ю *Sa oyla ẋoca yu*
* Хьоца Бен Дахар дац *Ẋoca Ben Daxar dac*
* Сирла седа *Sirla seda*
* Ахь дIа Хаита *Aẋ dja Xaita*

## Tagairtí

Sagaipova, Macca
Sagaipova, Macca
Catagóir:Daoine beo
An Abcáisis

Is í an **Abcáisis** ceann amháin den dá theanga oifigiúil san Abcáis sa Seoirsia. Tugann an mhuintir *Аҧсуа* ar a dteanga féin. 

Chuir Peter von Uslar an aibítir Choireallach le 37 litir ar an teanga sa bhliain 1862. Sa bhliain 1909 cuireadh aibítir Choireallach le 55 litir ar an teanga. Ó 1926 go 1928 thug Nícolaidh Marr an aibítir Laidineach don teanga. Arís sa bhliain 1938, fuair an teanga aibítir nua - an Aibítir Sheoirseach an ama seo agus bhí an aibítir seo ar úsáid go dtí bás Stailín. Ansin cuireadh an aibítir Choireallach i bhfeidhm ar an teanga arís, agus tá an teanga fosta scríobhtha san aibítir seo go dtí an lá atá inniu ann.

## Sampla
Dearbhú Uile-Choiteann Cearta an Duine, Airteagal a hAon as Abcáisis:

:***Дарбанзаалак ауаюы дшоуп ихы да6ъи0ны. Ауаа зегь зинлеи патулеи еийароуп.*** 
:*Saolaítear na daoine uile saor agus comhionann ina ndínit agus ina gcearta.* 
:***Ур0 ирымоуп ахшыюи аламыси, дара дарагь аешьеи аешьеи реи8ш еизыйазароуп.*** 
:*Tá bua an réasúin agus an choinsiasa acu agus ba cheart dóibh gníomhú i dtreo a chéile i spiorad an bhráithreachais.*

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Teangacha na hÁise
Catagóir:Teangacha na Seoirsia
Catagóir:An tSeoirsia
Dioscó

Sé ceol **dioscó** ceol a sheinntear sna clubanna oíche. Tá an saghas ceoil seo comónta i measc daoine óga. D’fhás na clubanna seo sna seachtóidí i gcomparáid leis na ‘hops’ fadó. D’éirigh leis an gceol seo go mór mar bhí an lucht óga ag éirí as na slithe traidisiúnta. Bhí tionchar mór ag ceol dioscó ar an-chuid saghsanna ceol ina ndiaidh, mar shampla ceol damhsa leictreonach, popcheol agus ceol R&B.

## Tagairtí

Catagóir:Seánraí ceoil
Elliot Minor

[thumb|280px|Alex Davies ó Elliot Minor ag Whelans. [3 Samhain 2007]]
Is banna rac-cheoil é **Elliot Minor** (roimhe seo *The Acadamy*) as Sasana, An Ríocht Aontaithe. Bhain a gcéad trí amhráin áiteanna san 'UK Top 40'. Is iad Alex Davies (canadh, giotár, pianó agus scríbhneóir), Ed Minton (canadh/giotár), Dan Hetherton (canadh/drumaí), Ali Paul (méarchlár), agus Ed 'Teddy' Hetherton (dordghiotár).

## Stair
### Blianta Luath
Thosaigh Elliot Minor mar bhanna fuaimiúil le Alex Davies agus Ed Minton sna blianta 2004 go 2005. In a mbliain deireanach ar scoil, rinne siad stiúideo taifeadta in a n-árasán. Chaith siad a gcuid ama ansin ag scríobh amhráin, á thaifeadadh agus ag comhall. Bhí ag éirigh go híontach leobh, ach bhí fadhb amháin acu. Bhí drumadóir de dhíth orthu.

Deireadh Fómhair 2005, bhuail Alex Davies le Dan Hetherton sa Minster School in Eabhrac, an áit céanna mar ar bhuail siad le chéile den chéad uair blianta roimhe. Sheinn Dan leis an banna agus go luath glacadh leis mar bhall nua.

Dá gceolchoirm, bhí dordgiotáraí agus seinteoir mhéarchláir uathu. Chun na bearnaí seo a líonadh, ghlac Ed Hetherton, deartháir Dan, agus Ali Paul, cara Alex, páirt sa bhanna.

Samhain 2006, is ea a thosaigh siad ag taifeadadh i Los Angeles.

### 2007
[thumb|280px|Ed Minton ó Elliot Minor ag Whelans. [3 Samhain 2007]]

Thosaigh siad ag seoladh Webisodes gach Luan ar Youtube.

Sheol siad trí shingil i mbliana. Sheoladar Parallel Worlds ar 8 Aibreán, Jessica ar 6 Lúnasa agus The White One Is Evil ar 29 Deireadh Fómhair.

Bhí siad ag teastail agus ag seinm ceoil ó Mharta an bhliain seo. Sheinn siad go rímhinic sa Ríocht Aontaithe agus in Éirinn, mar aon le Whelans, i mBaile Átha Cliath.

B'iad an banna tacaíochta le McFly ar a dturas airéine i rith Samhain agus Nollaig 2007.

### 2008
Bhí turas An Ríocht Aontaithe agus Éire acu ón Eanáir go dtí mBealtaine.

## Albaim
* Elliot Minor (2008)

### Singil

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Elliot Minor 
* Elliot Minor ar MySpace

Catagóir:Bannaí ceoil
An tSuvais

thumb|250px|right
Poblacht chónaidhme de chuid na Rúise is ea **an tSuvais**. Tá an phoblacht suite i gceartlár na Rúise Eorpaigh. I 2002 bhí cónaí ar níos mó ná 1,300,000 duine. Tá teorainn aici leis an Mhordóiv theas, Tatarstáin thoir agus Mairí El thuaidh. Is é Cheboksary an phríomhchathair agus é suite timpeall 650km thoir ó Moscó.


Catagóir:Ballaonaid Chónaidhm na Rúise
An Tatarstáin

Poblacht chónaidhme de chuid na Rúise is ea **an Tatarstáin**. Tá an phoblacht suite i gceartlár na Rúise Eorpaigh idir an Vólga agus an Cama. Tá teorainn aici leis an Udmuirt, an tSuvais, Mairí El agus Baiscíria. Sa bhliain 2022 bhí níos mó ná 4 000 084 duine ina gcónaí sa phoblacht. 

250px|mion|clé
## Tíreolaíocht
Tá an phoblacht suite timpeall 800 km thoir ó Mhoscó. Tá sí suite idir aibhneacha Volga agus Kama. Téann sí a fad le Sléibhte na hÚraile.

* *Achar*: 67,836 km²
* *Teorainneacha*:
** *Teorainneacha inmheánacha*: Cúige Kirov (*Thuas*), An Udmairt (*Thuas/Thoir Thuas*), An Bhaisceartastáin (*Thoir*), Cúige Orenburg (*Thoir Theas*), Cúige Shamara (*Theas*), Cúige Ulyanovsk (*Theas/Thiar Theas*), An tSuvais (*Thiar*), Mairí El (*Thiar/Thiar Thuas*)
* *An ball is airde sa Phoblacht*: 343 m

### Crios Ama
Tá an Tatarstáin suite i gcrios ama Moscó (MSK/MSD).

### Aibhneacha
Seo iad príomhaibhneacha na poblachta(ainmneacha Tataracha i lúibíní):
* Abhainn Belaya (Ağidel)
* Abhainn Ik (Iq)
* Abhainn Kama (Çulman)
* Abhainn Volga (İdel)
* Abhainn Vyatka (Noqrat)

### Lochanna
Is iad na taiscumair is mó i dTatarstáin ná:
* Taiscumar Kuybyshev (Kuybışev)
* Taiscumar Kama Íochtarach (Tübän Kama)
Is é Qaban an loch is mó sa phoblacht.

### Acmhainní nádúrtha
Tá ola, gás nádúrtha, gipseam agus a leithéid le fáil sa Tatarstáin. Meastar go bhfuil níos mó ná billiún tonna de chuid stocanna ola sa phoblacht.

### Aeráid
* Meánteocht i Mí Eanáir: −16&nbsp;°C
* Meánteocht i Mí Iúil: +19&nbsp;°C
* Meán-bháisteach: ~500 mm

## Na hAonaid Riaracháin
Tá Poblacht na Tatarstáine roinnte ina 43 réigiún. Féach Aonaid Riaracháin na Tatarstáine.

## Pobal
* **Daonra**: 3,779,265 (2002)
** *sna cathracha*: 2,790,661 (73.8%)
** *faoin tuath*: 988,604 (26.2%)
** *Fir*: 1,749,050 (46.3%)
** *Mná*: 2,030,215 (53.7%)

* **Meánaois**: 36.5 bliain
** *sna cathracha*: 35.7 bliain
** *faoin tuath*: 38.7 bliain
** *Fir*: 33.8 bliain
** *Mná*: 38.8 bliain

* **Buntoisí** (2005)
** *Breitheanna*: 36,967 (ráta beireatais 9.8)
** *Básanna*: 51,841 (ráta báis 13.8)

## Stair
Sa bhliain 2024, reáchtáladh cruinniú mullaigh i gcathair Kazan, príomhchathair na Tatarstáine. Bhí ionadaithe as 32 tír i láthair, an Araib Shádach, an Iaráin, an Tuirc agus an Indinéis ina measc.

## Daoine cáiliúla
* Anna Achmatova
* Marat Safin
* Sergei Rachmaninoff
* Zemfira

## Tagairtí


Catagóir:Ballaonaid Chónaidhm na Rúise
Oliver St. John Gogarty

Ba  scríbhneoir, dea-chainteoir, lúthchleasaí agus fiú máinlia Éireannach é **Oliver St. John Gogarty** (*Oiliféir Mag Fhógartaigh* i nGaeilge; rugadh 17 Lúnasa 1878 agus d'éag 22 Meán Fómhair 1957). Bhí sé lán d'aer an tsaoil agus  is iomaí caint a tharraing a shaol príobháideach.

clé|mion|177x177px|a chlinic, 1915-1917
clé|mion|265x265px|1922
[clé|mion|177x177px|[Rinn Mhaoile]]

## Tús a shaoil
Rugadh i gCearnóg Parnell i mBaile Átha Cliath é. Agus é ina mhac léinn leighis, chrom sé ar ag cumadh dánta agus amhráin grinn a thuil clú éigean dó.  

Ba mháinlia chluais deaslámhach é agus cáil air dá réir.   

Sa mbliain 1917 cheannaigh Gogarty agus a bhean chéile Martha, arbh as Gaillimh í, an teach mór, Teach Rinn Mhaoile, ó Caroline Blake. Ba de mhuintir na mBlácach ise – tiarnaí talún a raibh úinéireacht ar chuid mhaith de Chonamara acu agus cáil na tíorántachta ag dul leis.  

Tar éis bunadh an Saorstát, rinneadh seanadóir de Gogarty sa bhliain 1922.   

Oíche amháin rinne buíonn fhearaibh é a fhuadach. De réir dealramh rún acu é a mharú ar bhruach na Life. Lena aclaíocht agus neart, bhris sé saor agus isteach leis sa sruth ag snámh leis chun sábháilteacht. Gheall sé go mbronnadh sé péire eala ar abhainn na Life, i mbuíochas don abhainn. Rinneadh amhlaidh agus rinne sé comóradh ar an eachtra seo ina dhán *An Offering of Swans*, 1923.  

Bhain Gogarty bonn bonn óir ag na Cluichí Tailteann sa bhliain 1924 dá leabhar *An Offering of Swans*.  
## Scríbhneoir
Bhí meas nach beag ag W.B. Yeats ar a chuid filíochta agus chuir sé neart dá dánta i gcló ins an *Oxford Book of English Verse*. Bunaíodh an carachtar Buck Milligan in *[[Ulysses]]* air agus bhí aighneas idir é féin agus James Joyce fán léiriú bréagach dár le Gogarty a dtugadh air. 

Cheannaigh sé teach mór i Rinn Mhaoile, Co. na Gaillimhe, áit ar chaith sé neart ama agus ar thug roinnt mhaith daoine mór le rá cuairt air.

Bhí carr aige fán am sin, rud thar a bheith annamh agus cáil air mar gheall ar luas a thaistil.

 mion|220x220px|Teach tábhairne, Oliver St. John Gogarty Pub, i mBÁ¢ inniu|clé

## Imirce
Tar éis sin is uile, d'fhág sé Éirinn (agus a bhean) sa bhliain 1939. Chuir sé faoi, faoi dheireadh, i Nua-Eabhrac. D'éirigh sé ina scríbhneoir lánaimseartha ann. 

Tháinig galar croí air  i Nua-Eabhrac, agus fuair sé bás ann sa bhliain 1957.

## Leabhair

**An Offering of Swans* (1923)
**Wild Apples* (1928)
**As I Was Going down Sackville Street* (1937)
**Others to Adorn* (1938)
**I Follow St Patrick* (1938)
**Intimations* (1950)
**It Isn't This Time of Year at All!* (1954)
**Tumbling in the Hay*
**Collected Poems* (1954)
**A Week End in the Middle of the Week* (1958)

## Tagairtí

Catagóir:Lúthchleasaithe Éireannacha
St. John Gogarty, Oliver
St. John Gogarty, Oliver
St. John Gogarty, Oliver
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Máinlianna Éireannacha
Catagóir:Buaiteoirí bonn sna Cluichí Oilimpeacha
Claonbholscaire

Is é is **claonbholscaire** (Béarla: *spin doctor*) ann ná duine atá fostaithe ag polaiteoir, comhlacht nó cumann áirithe le heolas claonta a scaipeadh ar mhaith lena fhostóir. Is féidir a rá go bhfuil sé de thasc ag an gclaonbholscaire a chasadh féin a bhaint as an eolas leis an gcuma is maith lena fhostóir a fhágáil air.

Is é an difríocht idir caidreamh poiblí den ghnáthchineál agus claonbholscaireacht ná go bhfuil an claonbholscaire d'aon turas ag iarraidh fíricí a choinneáil faoi cheilt nó an fhírinne a chur as a riocht. Ar ndóigh, ní bhíonn an difríocht soiléir, agus is minic a bhíonn na polaiteoirí ag cur claonbholscaireachta i leith a chéile.

Seo roinnt dóigheanna le claonbholscaireacht a dhéanamh:

* "Piocaireacht silíní" nó roghnachas i leith na bhfíricí - ní luaitear ach na fíricí atá ag fabhrú don fhostóir.

* Séanadh nach séanann: is é sin, má chuirtear ceist mhíchompordach ar an bpolaiteoir nó ar bhoc mór eile, tabharfaidh sé freagra a bhfuil cuma an tséanta air, ach nuair a dhéanfar dianstaidéar ar an bhfreagra sin, tabharfar faoi deara go bhfuil gach sórt coinníollacha curtha leis an séanadh sin, ionas nach bhfuil sé ina fhíorshéanadh i ndiaidh an iomláin.

* Sofhriotal.

* Moilliú an drochscéala. Ní scaoilfear leis an drochscéala ach faoi scáth mórnuacht éigin. Nuair a rinne na sceimhlitheoirí Ioslamacha a n-ionsaí ar Nua-Eabhrac ar an 11 Meán Fómhair 2001, scríobh Jo Moore, preasoifigeach de chuid Rialtas na Ríochta Aontaithe: *Is maith an lá é le scaoileadh le gach sórt drochscéala is fearr linn a choinneáil faoi cheilt* - is é sin, theastaigh uaithi drochscéalta a nochtadh ar an lá sin thar aon lá eile, le súil is nach gcuirfeadh aon duine sonrú iontu, agus na meáin chumarsáide ag spalpadh leo faoin Dá Thúr.

Catagóir:Polaitíocht
André-Marie Ampère

Fisiceoir agus matamaiticeoir Francach ab ea **André-Marie Ampère** (20 Eanáir 1775 – 10 Metheamh 1836). Bhunaigh Ampère (le Faraday) an leictreamaighnéadas.  

Rinne Ampère  taighde ar leictridinimic agus an gaol idir leictreachas is maighnéadas. Tá aonad an tsrutha leictrigh (SI), an t-aimpéar, ainmnithe as.

D'fhorbair Ampère bealaí chun sruth leictreach a thomhas agus chruthaigh sé dlí sa bhliain 1827 (tugtar an 'Dlí Aimpéir' inniu go minic) le cur síos ar an réimse ciorclach maighnéadach a thimpeallaíonn sreang sruthiompartha.  Inniu Tomhastar sruth in aimpéir agus is scálach é. 

## Fisic
Tá clú agus cáil ag Ampère i gcúrsaí eolaíochta de bharr an naisc a rinne sé idir leictreachas agus maighnéadas, agus as tús a chur le staidéar an leictreamaighnéadais. Ar an 11 Meán Fómhair 1820, chuala Ampère faoi aimsiú H. C. Ørsted, go ndéanann sruth voltach gníomh ar snáthaid maighnéadach. Seachtain ina dhiaidh sin, léirigh Ampère páipéar ag míniú céard a bhí ag tarlú. 

Léirigh Ampère, gur aomadh dhá shreang chomhthreomhara i dtreo a chéile nuair a bhí sruth ag sreabhadh tríd an dá cheann sa treo céanna. Mar sin féin, d’éar na sreanga a chéile nuair a bhí na sruthanna ag sreabhadh sna treonna contrártha. 

Lean Ampère ag staidéar ar an leictreamaignéadas, agus d'fhionn sé teoiric mhatamaiticiúil a mhínigh na heachtraí a bhí feicthe cheana féin.

Bhí "*Essai sur la philosophie des sciences, ou exposition analytique d'une classification naturelle de toutes les connaissances humaines*", mar saothar deireanach Ampère a d'fhoilsíodh i ndiaidh a bháis.

## Saol
Rugadh Ampère i Lyon, sa Fhrainc, agus bhí cónaí air sa sráidbhaile, Poleymieux-au-Mont-d'Or, ón mbliain 1775 go 1836. Mar pháiste éachtach, bhí an-suim aige i bhfoghlaim agus eolas a aimsiú; deirtear gur bhain sé úsáid as clocha agus brioscaí le suimeanna móra a dhéanamh amach, sular fhoghlaim sé a chuid uimhreacha. 

Thosaigh a athair ag múineadh Laidine dó, ach stop sé nuair a bhí sé soiléir go raibh sé níos fearr ag an mata. Chun saothar Euler agus Bernoulli a thuiscint, bhí air an Laidin a fhoghlaim pé scéal é.

Sa bhliain 1796 bhuail Ampère le Julie Carron, iníon ghabha a bhí ina cónaí in aice le Lyon. Sa bhliain 1799 pósadh iad. Ón mbliain 1796 ar aghaidh, mhúin Ampère an matamaitic, an cheimic agus teangacha. 
[clé|mion|[Reilig Montmartre inniu]]Sa bhliain 1801 chuaigh sé go Bourg, le bheith mar ollamh le fisic agus ceimic. D'fhán a bhean chéile, breoite, agus a mhac óg (Jean Jacques Ampère) i Lyon. Fuair Julie bás sa bhliain 1804, agus bhí an-tionchar ag a báis ar Ampère. Sa bhliain chéanna, ceapadh é mar ollamh mata sa lycée i Lyon.

Fuair Ampère bás tobann i scoil i Marseille ar  10 Metheamh 1836 agus in aois 61 bliain dó; ní raibh cáil ar bith air ag an am. 

Sa bhliain 1869, cuireadh é sa Cimetière de Montmartre, i bPáras.

## Féach freisin
* Jean Baptiste Biot
* Michael Faraday
*Dlí Avogadro
*Dlí Ampère

## Tagairtí

Ampère, André-Marie
Ampère, André-Marie
Ampère, André-Marie
An Úisbéiceastáinis

Teanga Tuircice is ea an **Úisbéiceastáinis** nó an **Úisbéicis** (*O‘zbek tili* nó *Ўзбек тили*). Labhraíonn 30.7 milliún duine í, go háirithe san Úisbéiceastáin. Tá cuid mhór canúintí ann, agus iad an-difriúil le chéile, ach mar sin féin, tuigeann na hÚisbéicigh go léir an chanúint chaighdeánaithe.

Cosúil leis na teangacha Tuircice eile, fuair an Úisbéiceastáinis a lán focal ar iasacht ón bPeirsis agus ón Araibis. Thairis sin, áfach, d'imir an Pheirsis (nó an Táidsícis) an-tionchar ar fhuaimeanna na hÚisbéiceastáinise, ionas nach bhfuil comhcheol na ngutaí sa teanga chaighdeánach, cé gur ceann de na saintréithe is tábhachtaí é ag na teangacha Tuircice. Bíonn sé le fáil ina lán canúintí, áfach. 

Roimh bhlianta an tSóivéadachais, ba nós leis na hÚisbéicigh a gcuid scríbhneoireachta a dhéanamh san aibítir Arabach. Tugtar "Chagatay" nó "Chag'otay" ar an gcineál caighdeán a bhí acu san am sin. Bhí an teanga Chagatay á saothrú ag lucht labhartha na dteangacha Tuircice ar fud Lár na hÁise go dtí gur thosaigh na húdaráis Shóivéadacha ag forbairt leaganacha caighdeánacha de na canúintí áitiúla agus ag cur na haibítre Coireallaí i bhfeidhm orthu. B'ansin a tháinig an Úisbéiceastáinis ar an bhfód an chéad uair mar theanga scríofa ar leith.

Nuair a tháinig deireadh le ré an Aontais Shóivéadaigh, chinn na hÚisbéicigh, cosúil lena lán eile de na náisiúin iar-Shóivéadacha a raibh teangacha Tuircice á labhairt acu, ar na litreacha Laidineacha a chur in ionad na litreach Coireallach. Murab ionann agus na náisiúin eile den chineál sin, áfach, ní dhearna siad aithris ar chóras litrithe na Tuircise. Roghnaigh siad scéim thraslitrithe nach mbeadh aon litir ann nárbh fhéidir a scríobh ar an méarchlár caighdeánach Meiriceánach. Mar sin, in áit sínte fada nó comharthaí foghraíochta eile den chineál sin a ghreamú de na litreacha, chuaigh siad i dtuilleamaí uaschamóga.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na hÁise
Catagóir:An Úisbéiceastáin
Tuusula

Ceantar (Fionlainnis: *kunta*) ar aon leibhéal le cathair é **Tuusula** (Sualainnis: *Tusby*) agus é suite sách cóngarach do Heilsincí (An Fhionlainn), cé nach bhfuil sé ag críochantacht leis an bpríomhchathair. 

Is iad na cathracha is na ceantair a bhfuil teorainneacha ag Tuusula leo ná Järvenpää, Vantaa, Nurmijärvi, Hyvinkää, Mäntsälä, Sipoo, agus Kerava. Tá Tuusula suite timpeall an locha úd Tuusulanjärvi. Tá trí shráidbhaile nó áitreabh i dTuusula, mar atá, Hyrylä (Sualainnis: *Skavaböle*, 20,000 duine), Kellokoski (Sualainnis: *Mariefors*, 4,300 duine), agus Jokela (5,300 duine). Bhí an áit dátheangach go dtí an bhliain 1943, ach anois, níl ach an Fhionlainnis oifigiúil sa cheantar. Mar sin féin, maireann pobal beag Sualainnise i ndeisceart an cheantair.

Ba luath a thosaigh Tuusula ag dul chun tionsclaíochta, agus inniu féin, níl an dífhostaíocht go dona san áit. Sa bhliain 1915, bunaíodh ospidéal síciatrach in Kellokoski.

Tá iomrá ar Tuusula mar áit mhór chultúrtha freisin. Sa bhliain 1872, fuair scríbhneoir náisiúnta na Fionlainne, Aleksis Kivi, bás i mbothán beag i dTuusula. Timpeall ar chasadh an chéid, shocraigh a lán ealaíontóirí síos in aice leis an loch, cois bhóthar na trá. Ina measc, bhí an scríbhneoir Juhani Aho, a bhí pósta ar an bpéintéir Venny Soldan-Brofeldt; an ceolchumadóir cáiliúil Jean Sibelius, an file J. H. Erkko agus a lán eile. 

Sna 1990idí, bhí clú agus cáil ar an dráma úd *Skavabölen pojat* ("Na Buachaillí ó Skavaböle"), a thug cur síos ar shaol beirt bhuachaillí óga i Hyrylä sna seachtóidí agus sna hochtóidí. Cé gur dráma Fionlainnise a bhí ann, bhí ainm Sualainnise ar an áit sa dráma, toisc go dtagadh na stócaigh ar cuairt chuig a seanmháthair i Hyrylä, bean a raibh Sualainnis ó dhúchas aici. Ba é an drámadóir Antti Raivio a scríobh an dráma agus a stiúraigh an chéad léiriú de. Tá leagan scannánaithe le dul ar an scáileán sa bhliain 2009.

I Mí na Samhna 2007, mharaigh fear óg darbh ainm Pekka-Eric Auvinen ochtar daoine agus é féin le piostal i scoil i Jokela.

## Tagairtí

Catagóir:Ceantair na Fionlainne
Pentti Linkola

Scríbhneoir, fealsamh éiceolaíoch, éaneolaí féinteagasctha agus easaontóir Fionlannach ab ea **Kaarlo Pentti Linkola** (7 Nollaig 1932 i Heilsincí - 4 Aibreán 2020 in Valkeakoski). Cé gur sa phríomhchathair a saolaíodh é, chaitheadh sé cuid mhór dá am faoin tuath, agus chuir sé suim i gcúrsaí na timpeallachta agus na héiceolaíochta luaithe go leor. Chaith sé cúpla bliain ag staidéar bitheolaíochta in Ollscoil Heilsincí, ach d'éirigh sé as go luath, ó b'fhearr leis bheith ag éanadóireacht amuigh faoin aer. Chuidigh sé leis na héaneolaithe ag déanamh breathnóireachta agus ag coinneáil súile ar na héin, agus scríobh sé caibidlí dá lán foilseachán faoi éin na Fionlainne.

Sa bhliain 1959, chrom sé ar an iascaireacht mar shlí bheatha. Faoin am céanna, thosaigh sé ag scríobh paimfléid faoin teideal *Isänmaan ja ihmisen puolesta eikä ketään vastaan* ("Ar mhaithe leis an tír dhúchais agus leis an duine, gan dochar a dhéanamh d'aon duine"). Tháinig an paimfléad i gcló sa bhliain 1960. B'é ab ábhar don phaimfléad ná cúrsaí na síochána agus an tsíochánachais, nó bhí sé ag moladh do na daoine óga gan dul sna saighdiúirí agus an tseirbhís neamharmtha a roghnú ina áit. Ba scannal mór é sin san am, nó bhí an coinscríobh éigeantach san Fhionlainn ansin (agus tá sé i bhfeidhm inniu féin), agus cé gur cheadaigh an dlí an tseirbhís neamharmtha, bhí an chuid ba mhó den tsochaí an-naimhdeach ina leith siúd a roghnaigh í. Ina dhiaidh sin, áfach, d'éirigh sé as an síochánachas, nuair a thosaigh sé ag craobhscaoileadh an Darwineachais shóisialta.

Sa bhliain 1971, d'fhoilsigh Linkola an chéad bhailiúchán d'altanna faoi chúrsaí na héiceolaíochta, mar atá, *Unelmat paremmasta maailmasta* ("Na Brionglóidí faoi Dhomhan ab Fhearr ná Seo"). I rith na mblianta, d'éirigh sé ní ba duairce agus ní ba chruálaí ina shaoldearcadh. Nuair a tháinig an chéad leabhar eile leis i gcló, mar atá, *Toisinajattelijan päiväkirjasta* ("As Dialann an Easaontóra"), sa bhliain 1979, bhí sé ag moladh Hitler, toisc go raibh Hitler ag marú daoine, agus ag caitheamh anuas ar dhaoine cosúil le hAlbert Schweitzer, ó bhí siad ag sábháil daoine. Sa leabhar seo ba thúisce a chuir sé i míotar an prionsabal atá taobh thiar dá smaointeachas ó sin i leith, is é sin, an bithlárnachas in áit an daonlárnachais. Is éard atá sé a rá ná go bhfuil an duine daonna ag cur na timpeallachta nádúrtha ó mhaith, agus go bhfuil an timpeallacht nádúrtha níos tábhachtaí ná an duine daonna. Mar sin, ní mór na daoine iomarcacha a mharú scun scan, éirí as úsáid na teicneolaíochta agus sochaí nua a chur ar bun a bheadh bunaithe ar an eacnamaíocht fhéinchothaitheach agus ar an talmhaíocht.

D'fhorbair sé na smaointí seo i gcúpla leabhar a d'fhoilsigh sé ina dhiaidh sin, mar atá, *Johdatus 90-luvun ajatteluun* (1989, "Uraiceacht Smaointeachas na Nóchaidí") agus *Voisiko elämä voittaa?* (2004, "An bhféadfadh an bheatha bua a bhreith?")

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Daoine as Heilsincí
Catagóir:Éaneolaithe Fionlannacha
Catagóir:Éiceolaithe Fionlannacha
Catagóir:Fealsúna
Catagóir:Fir
An Túvais

Teanga Tuircice is ea an **Túvais**. Tá an teanga á labhairt i dTúva na Rúise, taobh thuaidh den Mhongóil. Thairis sin, tá canúintí Túvaise á labhairt ag dreamanna beaga sa Mhongóil agus sa tSín. Tá sí ó dhúchas ag 200,000 duine, a bheag nó a mhór, agus í ina teanga oifigiúil i dTúva chomh maith leis an Rúisis. Níl sí ina teanga scríofa ach ón mbliain 1930, nó roimhe sin, ba nós le muintir Thúva a gcuid scríbhneoireachta a dhéanamh trí mheán na Mongóilise. 

Murab ionann agus na teangacha Tuircice eile, ní bhfuair an Túvais mórán focal ar iasacht ón Araibis ná ón bPeirsis. Ní raibh na Túvaigh riamh ina Moslamaigh, nó is iad an Búdachas agus an Seamanachas reiligiúin thraidisiúnta na dTúvach. Fuair siad an Búdachas ón Tibéid tríd an Mongóil, agus mar sin, bhí an Mhongóilis an-tábhachtach mar fhoinse focal iasachta. Le déanaí, is iomaí téarma Rúisise a chuaigh in úsáid sa Túvais, go háirithe sa téarmaíocht nua-aimseartha.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na Rúise
Catagóir:Teangacha na hÁise
Catagóir:Túva
An Udmairt

thumb|180px|right
Poblacht chónaidhme de chuid na Rúise is ea **an Udmairt**. Tá an phoblacht suite in oirthear na Rúise Eorpaigh. 

Catagóir:Ballaonaid Chónaidhm na Rúise
Catagóir:Poblachtaí
Poblacht na Cairéile

Poblacht chónaidhme de chuid na Rúise is ea **an Chairéil**, nó *Karjalan tazavaldu* i gCairéilis. Tá an phoblacht suite in iarthuaisceart na Rúise, thuas ó Chathair Pheadair agus tá teorainn aici leis an Fhionlainn ó thiar. Is é Loch Ladoga an loch is mó sa phoblacht. Is Rúisigh iad an chuid is mó den daonra (76.6% sa bhliain 2002). Tá na Cairéiligh sa dara háit le 9.2% den daonra. Níl ach teanga oifigiúil amháin sa phoblacht - an Rúisis, ach tá rún ag rialtas na Cairéile chun an Chairéilis a chur ina teanga oifigiúil in aice leis an Rúisis. Is daoine den Cheartchreideamh Rúiseach iad go mórmhór.

## Tagairtí


Catagóir:Ballaonaid Chónaidhm na Rúise
Catagóir:Poblachtaí
Liosta daoine as Luimneach

I measc na n**daoine cáiliúla a rugadh i Luimneach** nó ar chaith seal mhaith dá shaol inti nó a bhfuil baint mhór acu léi, tá an liosta seo a leanas:
### Naoimh
* Mainchín (c.570 - c.630), éarlamh Luimnigh

### Laochra
* Brian Bóirmhe (941-1014), Ard-Rí na hÉireann agus buaiteoir Cath Chluain Tairbhe
* Pádraig Sáirséal (1660-1693), Ceannfort Arm na hÉireann le linn Léigear Luimnigh
* Peadar de Lása (1678-1751), ceannfort Arm na Rúise
* Seoirse de Brún (1698-1792), ceannfort Arm na Rúise
* Tomás Ó Cléirigh (1857-1916), ceannaire Éirí Amach na Cásca
* Éamonn Ó Dálaigh (1891-1916), ceannaire Éirí Amach na Cásca
* Seán Sabhat (1929-1957), ceannaire Óglaigh na hÉireann (IRA)

### Polaiteoiri
* Donnchadha Ó Máille (1921-1968), Aire Oideachais na hÉireann ar thug isteach saor-oideachas do chác
* Pádraig Mac an Choiligh (1952- ), Iar-Uachtarán Parlaimint na hEorpa

### Laochra Spóirt
* Micheál Mac Aodha (1912 - 1982), iománaí
* Seán de Paor (1916-1994), iománaí
* Stiofán Ó Fionáin (1976- ), peileadóir sacair le CP Learphoill agus Éirinn

### Ealaínteoiri
* Brian Mac Giolla Meidhre (1745-1805), file
* Catherine Hayes (1818-1861), an chéad Opera Diva a tháinig as Éirinn
* Cáit Ní Bhriain (1897-1974), úr-scéalaí
* Seán Céitinn (1889-1977), péintéir
* Risteárd Ó hEarcha (1930-2002), aisteoir scannáin
* Frank McCourt (1930-2009), úr-scéalaí
* Nuala Ní Dhomhnaill (1952- ), file
* Dolores Ní Ríordáin (1971- ), amhránaí leis na *Cranberries*

### Fuirseoiri
* Labhrás Ó Dubhchonna (1924-1982), stiúrthóir srath-chláracha teilifíse
* Traolach de Bheogáin (1938-2016), craoltóir le BBC na Breataine
* Séamus Mac Giolla Chearra (1972- ), fear grinn

### Daoine Eile
* Peadar de Bhulbh (1727-1803), ceimiceoir, ainmníodh *wolfram* (tungstan) ina dhiaidh
* Tomás de Bhaldraithe (1916-1996), scoláire na Gaeilge
* Dolores Nic Chonmara (1960- ), an bhean is ámharaí in Éirinn
The Bill

Is dráma teilifíse faoi saol an phóilín ar UTV é **The Bill**. Bíonn sé ar siúl Dé Chéadaoin agus Déardaoin ag a hocht a chlog.

## Naisc Sheachtracha
* Fan History: The Bill 
* Wikia: The Bill

## Tagairtí

Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine
Catagóir:Cláir UTV
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1984
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2010
Peugeot

Is monaróir carranna Francach é **Peugeot**. Is le Stellantis é.

## Tagairtí

Catagóir:Brandaí Francacha
Catagóir:Brandaí Carranna
Catagóir:Peugeot
Catagóir:Stellantis
Coláiste Belvedere

Is scoil Íosánach i mBaile Átha Cliath í **Coláiste Belvedere**. Tá timpeall 900 scoláire ag freastal uirthi.

## Féach freisin

* Meánscoileanna i gContae Átha Cliath

## Tagairtí

Catagóir:Meánscoileanna i gContae Átha Cliath

## Naisc Sheachtracha

* Suíomh gréasáin na scoile

Catagóir:Meánscoileanna na nÍosánach in Éirinn
Catagóir:Bunscoileanna i gContae Átha Cliath
Seán Mac Brádaigh

Ba ea Ardeaspag Ard Mhacha é **Seán Mac Brádaigh** (Béarla: *Seán Brady*) (rugadh 16 Lúnasa 1939, Laragh, Co. Cabháin).

## Saol
Bhain sé amach céim in Ollscoil na hÉireann, Maigh Nuad sa bhliain 1960. Oirníodh é mar shagart sa bhliain 1964. Bronnadh dochtúireacht sa diagacht air sa bhliain 1967 ón Ollscoil Lateran sa Róimh. Bhí cónaí air sa Choláiste Gaelach.

D'fhill sé ar a chontae dhúchais agus chaith sé na blianta idir 1967 agus 1980 ag teagasc i gColáiste Naomh Pádraig i mbaile Cabháin. 

Sa bhliain 1980, chuaigh sé ar ais chuig na Róimhe mar leascheannaire ar an gColáiste Gaelach  Sa bhliain 1993 ceapadh é mar shagart paróiste i gCastletara, Co. Cabháin.

Tháinig sé i gcomharbacht ar Ardeaspag Cathal Ó Dálaigh mar Ardeaspag Ard Mhacha ar an 1 Deireadh Fómhair 1996.

Sé a rosc easpaig ná *Jesum Christum cognoscore* (Aithnigh Íosa Chríost).

Chuir an Phápa Beinidict XVI in iúl ar an 17 Deireadh Fómhair 2007 go raibh sé de rún aige cairdinéal a dhéanamh de. Rinneadh amhlaidh agus cruthaíodh cairdinéal de i searmanas sa Róimh ar an 24 Samhain 2007. Ba é an tríú cairdinéal in Éirinn ag an am (agus go dtí go bhfuair an Cairdinéal Ó Dálaigh bás).

Chuaigh Mac Brádaigh amach ar scor sa bhliain 2014 (75 bliain d'aois).

mion|clé|Seán Mac Brádaigh

Brady, Sean
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Contae an Chabháin
Catagóir:Cairdinéil
Catagóir:Fir
Freastalaí Gréasáin

deas|300px|thumb|Freastalaí Gréasáin de chuid Dell (Dell PowerEdge)
Is féidir leis an téarma **freastalaí Gréasáin** tagairt a dhéanamh do dhá rud:
# Feidhmchlár atá freagrach as iarratais HTTP a ghlacadh ó chliaint ar a dtugtar brabhsálaithe Gréasáin agus freagraí HTTP a sheoladh ar ais in éineacht le hinneachair sonraí roghnacha, de ghnáth leathanaigh Ghréasáin cosúil le cáipéisí HTML agus ábhair nasctha (íomhánna, srl.). 
# Ríomhaire a sholáthraíonn an fheidhmiúlacht sa chéad chur síos.

### Príomhghnéithe
# HTTP
# Logáil

### Bunseoladh an Inneachair Fhillte
* Statach más ó chomhad atá ar chóras comhad é
* Dinimiciúil má ghintear é ó fheidhmchláir eile

### Aistriúchán Chosáin

### Feidhmíocht

### Teorainneacha lóid

### Nótaí Stairiúla

### An Margadh
Seo thíos liosta de na príomh-fhreastalaithe Gréasáin a d'fhoilsigh an comhlacht a choinníonn súil ar staitisticí an Idirlín, Netcraft, i suirbhé  i Meán Fómhair 2007.

### Eolas eile

## Tagairtí

### Naisc sheachtracha

Catagóir:Gréasán Domhanda
An Phuinseáibis

Tá an **Phuinseáibis** (ਪੰਜਾਬੀ) ar an aonú teanga déag is mó a labhraítear ar fud an domhain, agus í á labhairt ag timpeall is céad milliún duine san India agus sa Phacastáin thar aon áit eile. Cé gur teanga Ind-Eorpach í, is teanga thonúil (teanga thuiníoch) í. Tá a gramadach bunaithe ar an táthú, is é sin, cuirtear iarmhíreanna i ndiaidh iarmhíreanna leis na focail, agus ciall sách cúng le gach iarmhír. Is é gnáthord na bhfocal ná Ainmní-Cuspóir-Briathar (SOV), cosúil leis an Laidin agus leis an Airméinis, mar shampla. (Is é an t-ord atá sa Ghaeilge ná Briathar-Ainmní-Cuspóir, nó VSO.) 

Tá stádas oifigiúil ag an bPuinseáibis sa Phuinseáb san India agus i gCathair Chandigarh. I Hariyana san India agus i gCathair Delhi, tá stádas oifigiúil aici freisin, ach ní hí an t-aon teanga oifigiúil amháin í. Is í an teanga is mó a labhraítear sa Phacastáin freisin, ach níl stádas oifigiúil ar bith aici sa tír sin, nó is iad an Béarla agus an Urdúis teangacha oifigiúla na Pacastáine. 

Is féidir úsáid a bhaint as an aibítir Dhéiveanágrach agus as an aibítir Arabach le Puinseáibis a scríobh, ach is í an aibítir Ghurmúcach is mó a shamhlaítear leis an teanga. Is í an aibítir a úsáideann lucht leanúna an tSuíceachais, agus iad ag saothrú na Puinseáibise thar aon dream eile.

D'fhorbair an Phuinseáibis as an teanga *Sauraseni*, a bhí á saothrú i dTuaisceart na hIndia anallód. B'í an teanga *Sauraseni* ba bhunús leis an Hiondúis, an Urdúis, agus an teanga *Konkani*, leis. Ceann de na teangacha Pracraite a bhí ann - is é sin, caighdeán scríofa a bhí ní ba chóngaraí do chaint na ndaoine ná an tSanscrait, teanga chlasaiceach na hIndia.

Thosaigh litríocht na Puinseáibise faoin am ar tháinig an Suíceachas chun saoil. B'é an chéad ghurú Suíceach, Guru Nanak, a chuir bun le litríocht Shuíceach na Puinseáibise. B'é an cúigiú gurú Suíceach, Guru Arjan Dev, a bhreac síos scrioptúr naofa na Suíceach, *Guru Granth Sahib*, an saothar ar a ndearcann na Saícigh mar ghurú i riocht leabhair. Úsáidtear a lán teangacha eile i n*Guru Granth Sahib* freisin, ach is i bPuinseáibis a cumadh an chuid is mó de.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na hÁise
Catagóir:An India
Catagóir:An Phacastáin
Brad Pitt

Is aisteoir Meiriceánach é **William Bradley "Brad" Pitt**. Rugadh ar 18 Nollaig 1963 é, agus tá sé ag siúl amach le Angelina Jolie.

## Gradaim
Tá 61 gradam buaite ag Pitt.

## Scannánliosta

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Oklahoma
Catagóir:Daoine beo
*
Aigéan

deas|350px|thumb|Aigéin an Domhain.
Is achar mór uisce é **aigéan**, nó an fhairsinge uisce sin a chlúdaíonn timpeall 70% de dhromchla an domhain agus a thimpeallaíonn na hilchríocha.  Tugtar Muir ar chuid d'aigéan. 

Má fhéachann muid ar aigéan i bhfad uaim, níl le feiceáil ann ach uisce agus a thuilleadh uisce. Ach tá na haigéin lán de bheatha. Maireann níos mó ná 1 mhilliún speiceas de phlandaí agus d’ainmhithe sna haigéin. Deir eolaithe go mb’fhéidir go bhfuil suas le naoi milliún sórt eile nach bhfuil aimsithe acu fós.   

Tagann 71% d’ocsaigin an domhain ó na haigéin. is sna haigéin atá na sléibhte is airde ar domhan agus na gleannta is doimhne ar domhan. Is sna haigéin atá cónaí ar an ainmhí is mó riamh – an míol mór gorm. 

## Bunús
clé|mion
Cruthaíodh na haigéin go luath i stair an domhain de réir dealraimh, chomh luath is a d'fhuaraigh an pláinéad a dhóthain chun go dtiocfadh an t-uisce leachtach, timpeall 4,000 milliún bliain ó shin. 

Tháinig an salann as ceimiceáin sa screamh agus ó chisil níos doimhne trí bholcánacht. 
mion|200x200px
Is é an toradh ar chruthú na n-ilchríoch ná an 5 phríomhaigéan: an tAigéan Atlantach, an tAigéan Indiach, an tAigéan Ciúin, an tAigéan Artach, agus an tAigéan Antartach nó tAigéan Theas.

## Tréithe
Bíonn uisce na n-aigéan ag síorghluaiseacht de bharr na feachtaí is an taoidí a iompraíonn uisce na n-aigéan ó áit go háit. 

Tá sléibhte is gleannta ar ghrinneall na farraige go díreach mar atá ar talamh. Is oileáin iad cuid de na sléibhte mar éiríonn siad chomh hard sin go bhfuil siad le feiceáil os cionn na farraige. 

Tugtar dromanna aigéin ar na sliabhraonta is trinsí ar na gleannta.

## Aigéin an domhain
Tá breis is dhá thrian de dhromchla an domhain faoi fharraigí is faoi aigéin. 

Clúdaíonn an t-aigéan is mó, an tAigéan Ciúin, réimse níos mó den domhan ná na tíortha uile le chéile.

Cúig aigéan atá ann. Seo iad de réir a méid i milliúin ciliméadar cearnach:

*mion|An tAigéan Atlantachan tAigéan Ciúin 166,240,000 km²
* an tAigéan Atlantach 86,560,000 km²
* an tAigéan Indiach 73,430,000 km²
* an tAigéan Artach 20,330,000 km²
* an tAigéan Theas 13,220,000 km²

## Téamh domhanda
Tá dlús á chur leis an luas ina bhfuil oighear á chailliúint timpeall an domhain. Tá fianaise ann anois, gan ardú teochta domhanda níos mó, go n-ardóidh leibhéal na mara 0.27m, mar tá an oiread "leac oighir zombaí" i Muir na Graonlainne agus ar chósta thiar na Graonlainne i láthair na huaire.

Dar le Richard Alley, ollamh le geolaíocht, dá mbeadh ardú teochta ollmhór ann (níos mó ná 2°C),  leáfaí oighearchaidhp na Graonlainne ar fad. Toirt ollmhór uisce breise ab ea é sin i dteiscinn an domhain, agus d’ardófaí leibhéal na mara timpeall cúpla méadar dá bharr. Bheadh tíortha iomlána éagsúla caillte faoi thoinn.
[mion|[Slí an Atlantaigh Fhiáin]]

## Féach freisin
*Aigéaneolaíocht
*Téamh domhanda
*Ceiliúrtar Lá Domhanda na nAigéan ar an 8 Meitheamh gach bliain. Cuireann an Lá i gcuimhne dúinn cé chomh tábhachtach agus atá na haigéin agus na farraigí maidir le beatha an domhain.
*Slí an Atlantaigh Fhiáin

## Tagairtí
Stílbhileoga cascáideacha

Is teanga stílbhileoga í **stílbhileoga cascáideacha** (Béarla: ** nó *CSS*) a úsáidtear i bhforbairt bogearraí don Ghréasán le haghaidh cur síos a dhéanamh ar cháipéis atá scríofa i dteanga mharcála. Úsáidtear don chuid is mó í le haghaidh leathanaigh atá scríofa i HTML nó XHTML a stíleáil ach is féidir í a chur i bhfeidhm ar aon cháipéis XML, SVG agus XUL ina measc.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Teangacha stílbhileoga
Comhrá

mion|Comhrá
[mion|An dráma de chuid Brendan Beham, [An Giall (SNG Drama i Ljubljana) agus dialóg iontach ann]]
Is éard is **comhrá** ann ná daoine ag caint le chéile (cumarsáid idir beirt nó níos mó).  

Is annamh a labhraíonn daoine in abairtí iomlána. Déanann siad botúin ghramadaí. Athraíonn siad an chomhréir i lár abairte. Agus is cinnte nach mbaineann siad úsáid as lúibíní ina gcuid cainte, gan trácht ar leathstadanna.

Lena chois sin ní bhíonn daoine gonta ná ábhartha; ní éiríonn leo scéal a insint gan céad scéal eile a tharraingt isteach agus gan míle tagairt a dhéanamh don aimsir.

Anuas air sin ar fad bíonn blas réigiúnda le sonrú ar chaint daoine go minic, nó stíl chainte a léireodh cén aoisghrúpa nó cén aicme shóisialta lena mbaineann siad, nó saintréithe pearsanta eile.

Tá a lán saghsanna comhrá mar shamplaí; argóintí, leachtaí, comhrá rómánsúil, comhrá dáiríre, comhrá greannmhar, is araile. 

## Féach freisin

* Dialóg

## Tagairtí

Catagóir:Cumarsáid labhartha