Tionól Thuaisceart Éireann

thumb|Cnoc an Anfa agus Tionól Thuaisceart Éireann
Is é **Tionól Thuaisceart Éireann** ná tionól a cuireadh ar bhun de réir Chomhaontú Aoine an Chéasta i 1998. Bunaíodh an Tionól agus an Fheidhmeannacht chun go bhféadfadh na páirtithe polaitíochta tofa cumhacht a roinnt. Tá an Tionól lonnaithe ag Stormont, díreach lasmuigh de Bhéal Feirste.

## Gnásanna
De réir Chomhaontú Aoine an Chéasta, is gá don dá phobal cumhacht a roinnt eatarthu - .i. is gá Céad-Aire a bheith ón bpáirtí is mó agus an LeasChéad-Aire a bheith ón páirtí is mó ón bpobal eile.  Faoi mar atá cúrsaí anois, tá an dá bhloc mhóra – Sinn Féin agus an DUP – ag iomrascáil le chéile leis an cheann is fearr a fháil ar a chéile.

Ina theannta sin ní féidir le haon vóta a theacht isteach mura vótáil an dá pobal dó. Ní foláir dona airí a bheith roinnte idir an dá pobal freisin. Bhí sé ar na comhaltaí iad féin a ainmniú mar 'náisiúnaithe', 'aontachtaí' nó 'eile' chun ábhair vóta.

## Stair

#### Cúlra
Bhí Parlaimint Thuaisceart na hÉireann i bhfeidhm ó 7 Meitheamh 1921 go dtí 30 Márta 1972. Ar 22 Meitheamh 1921, d'oscail Seoirse V Parlaimint Thuaisceart na hÉireann i Halla na Cathrach, i mBéal Feirste. Shocraigh an rialtas i Londain riail dhíreach a chur i bhfeidhm in 1972. 
mion|Northern Ireland Parliament Buildings

#### 1998-2002
Ón tús, bhí an Páirtí Aontachtach Daonlathach (DUP) ag cáineadh an tionól agus d'iarr siad ar a lucht leanúna vótáil 'ní' sa reifreann chun é a chur ar bhun. 

#### 2002-2017
Cuireadh an Tionól ar fionraí sa bhliain 2002, nuair a tháinig chun solais go raibh fáinne spiaireachta ag an IRA taobh istigh d'oifig Shinn Féin, an scannal "Stormontgate". B'é an gníomhaire dúbailte Donncha Mac Dónaill, nó Denis Donaldson, a thosaigh an fháinne seo, mar a fuarthas amach ní ba dhéanaí. 

In 2006, foilsíodh Comhaontú Chill Rìmhinn ina leagtar amach bealach i dtreo chineachadh iomlán póilíneachta agus ceartais agus socrú roinnt cumhachta cobhsaí.

Mhair an chéad Feidhmeannas Comhroinnte Cumhachta ó 8 Bealtaine 2007 go dtí  9 Eanáir 2017).

Thit Stormont i mí Eanáir 2017, i ngeall ar mhíshástacht Shinn Féin le hiompar an DUP, go háirithe faoin scéim fuinnimh in-athnuaite. 

#### 2017
Bhris an scannal "Renewable Heat Incentives" (Dreasachtaí Teasa In-athnuaite) amach i dTuaisceart Éireann sa bhliain 2017, scéim fuinnimh nach raibh srian ar bith ar chaiteachas uirthi. Bhunaigh Arlene Foster (níos déanaí, ceannaire an DUP) an scéim nuair a bhí sí ina hAire Fiontair.

Chinn Sinn Féin nach seasfaidís le Foster a thuilleadh; shiúil Sinn Féin amach as Stormont agus ordaíodh fiosrú poiblí.

#### 2022-2024
Ar an 11 Eanáir 2020, ar bhonn an Chomhaontaithe *[https://www.dfa.ie/media/dfa/home/Deich-mBliana-Nua,-Cur-Chuige-Nua-2020.pdf Deich mBliana Nua, Cur Chuige Nua]*, athbhunaíodh an Feidhmeannas agus an Tionól.

In 2022, tharraing an DUP amach as Stormont  mar agóid i gcoinne an mhargaidh a rinne Rialtas na Breataine leis an Aontas Eorpach i dtaca le cúrsaí trádála.  Cnámh spairne ab ea na socruithe a bhí ann maidir le hearraí áirithe a iompraítear idir an Bhreatain agus an Tuaisceart.

Ar 29 Eanáir 2024, chinn an DUP filleadh ar Stormont tar éis do choiste feidhmiúcháin an DUP an cheist a chaibidil ar feadh cúig huaire (cuireadh go láidir i gcoinne an chinnidh). Gheall Rialtas na Breataine "deireadh" a chur le "seiceálacha" custaim ar earraí a choinnítear taobh istigh de mhargadh an Tuaiscirt, a mhaígh Donaldson.

## Féach freisin

* Scannal Stormontgate, 2002,  Comhaontú Chill Rìmhinn, 2006;   Scannal Renewable Heat Incentives, 2017
* Prótacal Éireann / Thuaisceart Éireann, 2020**;**   Creat Windsor.2023
* Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022
* Feidhmeannacht Thuaisceart Éireann

### Ranna
* Oifig an Fheidhmeannais
* An Roinn Airgeadais
* An Roinn Bonneagair
* An Roinn Dlí agus Cirt
* An Roinn Geilleagair
* An Roinn Oideachais
* An Roinn Sláinte
* An Roinn Talmhaíochta, Comhshaoil agus Gnóthaí Tuaithe
* Státseirbhís Thuaisceart Éireann

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann