open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Diogo Jota

B'imreoir sacair Portaingéalach é **Diogo José Teixeira da Silva** nó **Diogo Jota** mar is fearr aithne air. Rugadh i bPorto é ar 17 Samhain 1986. D'imir sé le Learphoill i Sasana agus le foireann idirnáisiúnta na Portaingéile. Fuair sé bás ar 3 Iúil 2025 .

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na Portaingéile
Catagóir:Imreoirí Príomhroinn Shasana
Catagóir:Daoine a rugadh i 1996
Catagóir:Básanna in 2025
Loch Eirid

Is loch fionnuisce é ** Loch Eirid** suite in iarthair , i n-abhantrach Na Buaile.

Is suíomh Natura 2000 é an loch. Rinneadh Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta dó ó Bhealtaine 2016 ar aghaidh, as ucht a ghnáthóige ‘Lochanna Uisce Crua’.

## Tíreolaíocht
Tá Loch Eirid  siar ó dheas de , sna bailte fearainn a leanas: Cluain Dairte, Doirín na mBacán, Eiread Gort an Ghainimh agus An Tulaigh.  Tá an loch suite i n-abhantrach uachtaránacht na Buaile.  Tá sé lastigh den Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta Loch Eirid, a bhfuil achar 84.59 ha aige.

thumb|Loch Eirid, loch uisce crua

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Nótaí

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Ros Comáin
Loch Charraig an Phoirt

Is loch fionnuisce é ** Loch Charraig an Phoirt,** suite i bparóiste , deisceart . 

Is láthair mór le rá é Loch Charraig an Phoirt mar iascach brain agus liúis.  

I gcoitinne, tá éiceolaíocht an locha agus uiscebhealaí eile faoi bhagairt fhoirgeachta le tím chatach, diúilicín riabhach agus breallach fionnuisce.

## Tíreolaíocht
Tá Loch Charraig an Phoirt suite laistiar de  agus Loch an Scoir.  Tá sé timpeallaithe ag na baile fearainn a leanas: Droim Bológ, Corrdhoire (Morton), Carraig an Phoirt, Mullach Uí Choileáin, Droim Conga agus Ros Cearbáin. 

Tá cruth orláiste ag an loch, le hachar , agus doimhneacht .  Tá leibhéal an locha tuairim is  níos airde ná Loch an Scoir.  Tá an dá loch nasctha le sruthán beag,  ar fad, a shreabhadh trí Dhroim Conga. 

Tá an foshraith déanta as doirneog (70%), cloch (15%), grean (10%) agus gaineamh (5%).

## Éiceolaíocht
I measc na n-iasc i Loch Charraig an Phoirt, tá hibridí róiste-brain, péirse, bran féin, róiste féin agus liús dúchasach (ní gailliasc). 

Tá imeall an locha clúdaithe le giolcacha, le fásra fiche fán gcéad de bhogshifín agus tím uisce.

### Truailliú
Sa bhliain 2003, tugadh rátáil méiseatrófach ar cháilíocht an uisce.

I ndiaidh suirbhé sa bhliain 2007, áfach, tuairiscíodh go raibh cáilíocht uisce "mhíshásúil" sa loch, le truailliú Filamentous algae agus drich-fhoirgeacht diúilicín riabhach.  Tá ann sa loch fosta an speiceas coimhthíoch, Elodea canadensis.

### Díothú piardóg
Tá bruach tanaí carraigeach ag Loch Charraig an Phoirt, rud atá ina ghnáthóg mhaith le haghaidh piardóige liathbháine.  Bhí a leithéid de phiardóg tráth, ach ní fuarthas sampla ar bith le linn suirbhé sa bhliain 2007.  Agus diúilicín riabhach i láthair, ámh, ní fuarthas riamh piardóg ina theannta.  Cúng maith le sin, tá piardóga Éireannacha faoi bhrú ó speicis neamh-dhúchasach.

### Caonach neamhchoitianta
I mí Lúnasa 2000, fuarthas an caonach *Weissia rostellata*, neamhchoitianta i nÉirinn, ag fás faoi scáth i ndíog le beagán fásra in aice leis an loch.

### Fiadhúlra eile
Feictear an seilide abhann (Viviparus fasciatus) go forleathan sa cheantar, agus i dteannta sin ''míol borra.

## Naisc sheachtracha
* 

* 

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Nótaí

## Tagairtí

Catagóir: Lochanna Chontae Liatroma
An Loch Bán, Contae Mhuineacháin

Is loch fionnuisce é ** An Loch Bán** suite i gContae Mhuineacháin i ndobharcheantar na hÉirne.  Úsáidtear an loch mar fhoinse uisce amh do Ghrúpscéim Uisce Shraith Nuadáin chomh maith.

## Tíreolaíocht
Soir siar, tá an Loch Bán dhá chiliméadar go leith ar fad agus leathchiliméadar ar leithead.  Tá sé tuairim is cúig chiliméadar siar ó dheas de .

## Stair an dúlra
I measc na n-iasc san Loch Bán, tá péirse, róiste, liús, cúramán agus eascann atá i mbaol criticiúil.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Mhuineacháin
Loch an Urláir

Is loch fionnuisce é **Loch an Urláir** suite i gContae Mhaigh Eo, ar ceann desna Lochanna an Urláir.

## Tíreolaíocht
Tá Loch an Urláir  ar fad agus  ar leithead.  Tá sé tuairim is  ó thuaidh de  gar de Loch na nÓg agus Loch Rua, na Lochanna an Urláir éis.

## Hidreolaíocht
Is foinse Abhainn na Loinge é Loch an Urláir, a shreabhann féin i Loch Uí Ghadhra isteach.

## Stair an dúlra
I measc na n-iasc i Loch an Urláir, tá péirse, róiste, liús, garmachán deich gclipe agus eascann atá i mbaol criticiúil.

I measc na n-éan ag an loch, tá lacha bhadánach, lacha mhásach, praslacha, mallard, eala ghlórach, rualacha agus crotach. 

Tá an loch lastigh den Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta Lochanna an Urláir.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Mhaigh Eo
Kristi Noem

Is polaiteoir Meiriceánach í **Kristi Lynn Arnold Noem**  (née **Arnold** ; rugadh 30 Samhain, 1971) atá ina rúnaí slándála intíre sna Stáit Aontaithe . Mar bhall den Pháirtí Poblachtach, rinne sí seirbhís ó 2019 go 2025 mar an 33ú gobharnóir ar Dakota Theas agus ó 2011 go 2019 rinne sí ionadaíocht ar cheantar comhdhála Dakota Theas i dTeach Ionadaithe na Stát Aontaithe .

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí Rialtais na Stát Aontaithe
Catagóir:Cincísigh
Catagóir:Feirmeoirí
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Lucht Trump
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Oilibhéar Ó Croiligh

Ba shagart agus scoláire é An tAthair **Oilibhéar Ó Croiligh** nó **Oliver Crilly** (a rugadh i Leamhaigh i gCo Dhoire ar an 5 Iúil 1940 agus a d'éag ar an 28 Meitheamh 2025). Óna óige anall, rinne sé taighde mór ar scríbhneoireacht Sheosaimh Mhic Grianna as Rann na Feirste agus d'fhoilsigh dhá leabhar faoin ábhar, mar atá, *Bealach Mhic Grianna* agus *An Crith Beo*.

## Beatha
Ba as Leamhaigh i gCo Dhoire ó dhúchas an tAthair Oilibhéar. 

Bhí saothar ollmhór caite aige leis an Choimisiún Ceartais agus Síochána san iarracht a rinneadh le réiteach a fháil ar an stailc ocrais 1980-81.  (Bhí an tAthair Oilibhéar ina chol ceathrar ag na stailceoirí ocrais Francis Hughes agus Thomas McElwee as Baile Eachaidh i gCo Dhoire a fuair bás i bpríosún na Ceise Fada i 1981). 
[mion|St. Mary's, Greenlough, [Clóidigh, Contae Dhoire|Clóidigh, Tamhlacht Uí Chroiligh, áit a raibh sé ina shagart paróiste, 2007-2015]]
D'oibrigh sé le Coimisiún na bParáidí le dúil réiteach a fháil ar aighnis a bhaineann le paráidí conspóideacha sa Tuaisceart.

Chaith sé seal ag obair le Trócaire i Ruanda i ndiaidh an doirteadh fola a tharla le linn an chogaidh chathartha sa tír sin i dtús na nóchaidí.

Le linn 2007-2015, bhí sé ina shagart paróiste i St. Mary's, Greenlough, Tamhlacht Uí Chroiligh , Clóidigh.

Chaith sé an chuid dheireanach dá shaol i bparóiste na hUrnaí agus Chaisleán na Finne in oirthear Chontae Dhún na nGall.

Fuair an tAthair Ó Croiligh bás ar 28 Meitheamh 2025  in aois a cheithre bliana agus ceithre scór.

## Féach freisin

* Breandán Ó Doibhlin

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2025
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Aistritheoirí Gaeilge
Catagóir:Smaointeoireacht chriticiúil
Catagóir:Sagairt Chaitliceacha sa 20ú haois
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Lough Skean

Is loch fionnuisce é *** Lough Skean*** suite go formhór i gContae Ros Comáin le cuid bheag i gContae Shligigh.

## Tíreolaíocht
Tá * Lough Skean *  ar fad agus  ar leithead.  Tá sé tuairim is  siar ó  agus gar den tsráidbhaile .

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Ros Comáin
Catagóir:Lochanna Chontae Shligigh
Loch Chluain na Cloiche

Is loch fionnuisce é ** Loch Chluain na Cloiche** suite i ndeisceart , ar chúrsa na hAbhann Móire.

## Tíreolaíocht
Tá Loch Chluain na Cloiche  ar fad agus  ar leithead.  Tá sé tuairim is  ó dheas de  agus  laistiar de Bhaile an Mhóta.

## Stair an dúlra
I measc na n-iasc i Loch Chluain na Cloiche, tá liús. 

Caitheann roinnt speicis lachan an geimhreadh ar an loch, san áireamh praslacha, rualacha, mallard, lacha bhadánach agus órshúileach.  Tá ann fosta lapairí, ina measc pilibín, crotach agus gé bhánéadanach.  Agus i measc éan eile, tá eala bhalbh agus foitheach mór.

Tá an loch lastigh den Templehouse Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta Theach an Teampla agus Loch Chluain na Cloiche, mar ghnáthóg uisce crua.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Shligigh
Loch Sceithí Uachtair

Is loch fionnuisce é ** Loch Sceithí Uachtair** suite i gContae an Chabháin i n-abhantrach Na Bóinne.

## Tíreolaíocht
Tá Loch Sceithí Uachtair  ar fad thuaidh–theas agus  leithead.  Tá sé tuairim is  siar ó thuaidh de .

## Stair an dúlra
I measc na n-iasc i Loch Sceithí Uachtair, tá róiste, Peter, bran, liús agus eascann atá i mbaol criticiúil. Is soláthar uisce poiblí é an loch freisin.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae an Chabháin
Loch Mám Aodha

Is loch fionnuisce é ** Loch Mám Aodha** suite i gConamara, Contae na Gaillimhe.

## Tíreolaíocht
Tá Loch Mám Aodha tuairim is  ó thuaidh den Teach Dóite gar den bhóthar R336.  Ritheann an loch amach ó dheas mar chuid d'abhantrach Loch Coirib.

## Stair an dúlra
I measc na n-iasc i Loch Mám Aodha, tá bradán, breac donn, bodairlín agus eascann atá i mbaol criticiúil.  Faightear an scaití garmachán chomh maith.

Tá an loch laistigh den Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta Shléibhte Mhám Toirc.  Tá ann fosta sa limistéar Loch Sindile.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae na Gaillimhe
Loch Mac nÉan Uachtair

:* Féach freisin: [[Loch Mac nÉan]]


Is [[loch]] roinnte idir na contaetha [[Contae Fhear Manach|Fear Manach]], [[Contae an Chabháin|an Cabháin]] agus [[Contae Liatroma]] é *'Loch Mac nÉan Uachtair'''.

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Fhear Manach
Catagóir:Lochanna Chontae an Chabháin
Catagóir:Lochanna Chontae Liatroma
Locha Chluain Í

Is córas lochanna é ** Locha Chluain Í**, suite i gContae Chiarraí, agus ann trí loch, Uachtair, Láir agus Íochtair.

## Tíreolaíocht
Tá Locha Chluain Í  ó dheas de Neidín ar an leithinis .  

Tá uisce na lochanna olagatrófach. 

Soláthraíonn an loch uachtair ag an *Ameen River* as Loch Inse Choinn.  Tá na lochanna féin nasctha leis an *Beal-na-Shannin River*. Ritheann an loch íochtair isteach san Ribhéar trí Abhainn Chluain Í.

## Stair an dúlra
I measc na n-iasc i Locha Chluain Í, tá ruabhreac Artach, breac donn, breac geal and scaití bradán.

Tá na lochanna lastigh den Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta Locha Chluain Í agus Inse Choinn.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Chiarraí
Loch Dhrom Mór

Is loch fionnuisce é ** Loch Dhrom Mór,** suite i gContae an Chláir.

## Tíreolaíocht
Tá Loch Dhrom Mór  ar fad agus  ar leithead.  Tá sé tuairim is  ó thuaidh d'Inis agus gar den tsráidbhaile, An Ruán.  Tá Caisleán Drom Mór ar bhruach thoir thuaidh an locha.

## Stair an dúlra
I measc na n-iasc i Loch Dhrom Mór, tá péirse, ruán, liús and agus eascann atá i mbaol criticiúil.

I measc na n-éan ag an loch, tá spágaire tonn, eala ghlórach, rualacha, gadual, praslacha agus lacha bhadánach.

Tá loch lastigh den Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta Coillte agus Lochanna Dhrom Mór.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae an Chláir
One Big Beautiful Bill Act

Ar an 4 Iúil 2025, chuir Donald Trump,̟ Uachtarán na Stát Aontaithe ag an am, a lámh leis an **"One Big Beautiful Bill Act"** ().   Ba é sin a bhuaicphointe reachtach mar Uachtarán le linn a Dara Téarma.  Sheas na Poblachtánaigh gualainn ar ghualainn le Trump, níor bheag an t-éacht é.  Agus níor ritheadh riamh i Stair na Stát Aontaithe acht chomh mór leis.  

clé|mion|220x220px|Físeán - Bolscaireacht de chuid Trump,  13 Meitheamh 2025
clé|mion|220x220px|Físeán - Bolscaireacht de chuid Trump,  The Golden Dome Missile Defense Shield,  21 Bealtaine 2025
[clé|mion|220x220px|Físeán - Bolscaireacht de chuid Trump, Cuireann an tAcht maoiniú i dtreo [ICE agus "an balla teorann"... "The One Big Beautiful Bill Funds a Secure Border"]]
[clé|mion|220x220px|Físeán - Díospóireacht sa [Comhdháil na Stát Aontaithe|Chomhdháil (Rules Committee Hearing H.R. 1) 2025-05-21]]
[clé|mion|220x220px|Físeán - [Seanad Stáit Aontaithe Mheiriceá|Seanad SAM ar an 1 Iúil 2025, chaith an leas-uachtarán JD Vance an vóta comhscór .  ]]

## Cúlra
I dtús mhí Iúil 2025, bhí an “Bille Mór Alainn” rite ag Teach na nIonadaithe (318-314) agus ag an Seanad (50-50). Chuaigh triúr as caoga a trí Poblachtánach an tSeanaid i gcomhar leis na Daonlathaigh chun vótáil i gcoinne an phacáiste, a ritheadh caoga a haon-caoga tar éis don leas-uachtarán JD Vance an vóta comhscór a chaitheamh.  Dúirt Trump ag an am gur “ceol dá chluasa” a bhí ann.

## An tAcht

* Tacaíonn an bille le lucht an airgid trí "laghduithe cánach". I ndáiríre, cuireadh laghduithe cánach i bhfeidhm faoi *2017 Tax Cuts and Jobs Act* agus d'éirigh na laghduithe seo buan in 2025.  Mar sin ní raibh faoiseamh nua ó cháin ioncaim in 2025. Sin ráite, bhí bearta beaga eile ann, mar shampla d'éirigh séisíní saor ó cháin (faoi $25,000 in aghaidh na bliana) srl. 
* Cuireann an tAcht maoiniú i dtreo ICE agus "an balla teorann" srl.  Ceadaíodh thart ar $150–175 billiún don chosaint teorainn.
* Maoiniú 25 billiún dollar don Golden Dome Missile Defense Shield,     
* Áirítear leis freisin - in 2027 - laghduithe suntasacha maoinithe ar dhá chlár líontán sábhála:

1/ Medicaid, a sholáthraíonn cúram sláinte do Mheiriceánaigh bhochta agus faoi mhíchumas, agus

2/ An Clár Cúnaimh Cothú Forlíontach, a chabhraíonn le daoine earraí grósaera a íoc   agus cuirtear oibleagáidí oibre  do dhaoine nach bhfuil páistí acu.

* Dreasachtaí do ghnólachtaí 

Méadóidh an tAcht easnamh an Rialtais Feidearálach go 2.3 - 4.3 trilliún dollar sa bhliain 2034, ceteris paribus. 

## Cáineadh
Bhí an tuairim phoiblí measartha diúltach: Thart ar 49% diúltach, 29% dearfach, 21% neodrach (@Pew) .

## Féach freisin

* An tAcht Laghdaithe Boilsciú (acht aeráide na S-A), 2022

## Tagairtí

Catagóir:Dlí reachtúil
Catagóir:2025
Catagóir:Polaitíocht na Stát Aontaithe
Catagóir:Dara téarma Donald Trump
Loch na Breaclaí

Is loch fionnuisce é **Loch na Breaclaí** suite i gContae an Chabháin, taobh thiar den bhóthar N87.  Sreabhann an Abhainn Dubh amach as an loch.

## Fiadhúlra
I measc na n-iasc i Loch na Breaclaí, tá liús, róiste agus bran.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae an Chabháin
Loch Dhoirinse

Is murlach dríodrach é ** Loch Dhoirinse,** suite ar chósta theas .

## Tíreolaíocht
Tá Loch Dhoirinse   taobh ó thuaidh  ar an mbóthar R231, díreach lasmuigh den tsráidbhaile, Ros Neamhlach.  Tá an loch  ar fad  thuaidh-theas agus  ar leithead.

## Hidreolaíocht
Tá Loch Dhoirinse roinnte ón fharraige ag droimníní agus dumhcha arda.  Tá salandacht ann suas go dtí 7 codanna sa mhíle.  Sreabhann roinnt srutháin bheaga isteach sa mhurlach.  Tráth dá raibh, bhí eis-sreabhadh nádúrtha ann, ach cuireadh cainéal saorga ina ionad.

## Stair an dúlra
Is é an chuid is mó é an murlach den Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta Loch Dhoirinse.  I measc áiteanna eile, tá dumhacha, an trá, duirling stoirme doirneoige, droimníní clúdaithe le gaineamh agus murlach beag sáile.

Ar bhruacha na locha tá an-chuid giolcarnach ann, le giolcach, coigeal na mban sí agus bogshifín.  Anseo agus ansiúd sa loch le foshraith lábach, feictear fásra amhail is feileastram, Hippuris vulgaris agus cuiscreach.  In áiteanna clochacha, tá lus an chladaigh agus common club-rush.  I measc fásra faoin uisce, tá scothóga, scothóga mara agus alga glas fionnuisce neamhchoitianta *[[Chara canescens]]*.  Tá an fosta roinnt Inveirteabrach neamhchoitianta i measc na 48 tacsón taifeadtha sa loch. 

I measc na n-iasc sa loch, tá mac siobháin gainimh, leith, ruán, garmachán, breac geal agus eascann atá i mbaol criticiúil.  

Tá dobhráin ann chomh maith. 

Tá an loch lastigh den * Important Bird Area * Loch Dhoirinse.  I measc spéiceas suntasach ann, tá eala bhalbh, eala ghlórach, eala thundra, gé bhánéadanach, agus i dteannta sin roinnt spéiceas lachan a chothaíonn san fhéarach fliuch in aice leis an loch.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir: Lochanna Chontae Dhún na nGall
Kiltooris Lough

Is loch fionnuisce é ***Kiltooris Lough,*** suite i n-iardheisceart  gar de Chuan Damhrois.

## Tíreolaíocht
Tá * Kiltooris Lough * tuairim is  siar ó dheas d'Ard an Rátha. Tá sé  ar fad thuaidh–theas agus  ar leithead. 

Tá uisce an locha olagatrófach.

## Stair an dúlra
I measc na n-iasc in * Kiltooris Lough,* tá bradán, garmachán eascann atá i mbaol criticiúil.  Tá an loch laistigh den Ardara/Maas Road Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta .

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Dhún na nGall
Lickeen Lough

Is loch fionnuisce é ***Lickeen Lough*** suite sa Bhoirinn i gContae an Chláir.

## Tíreolaíocht
Tá * Lickeen Lough *  ar fad agus  ar hÉireann.  Tá an loch tuairim  soir ó thuaidh d'Inis Díomáin.

## Stair an dúlra
I measc na n-iasc i * Lickeen Lough,* tá ruán, breac donn, garmachán agus eascann atá i mbaol criticiúil.  Bhíodh ruabhreac Artach tráth dá loch, ach tá anois  díofa.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae an Chláir
Lough Gullion

Is loch tanaí é *** Lough Gullion,*** suite taobh ó thuaidh de  i gContae Ard Mhacha.

## Fiadhúlra
San fhásra i * Lough Gullion,* tá rísheisc agus corrchopóg.  

I measc na n-éan atá ann go minic, tá lacha bhadánach, eala bhalbh, lacha mhásach agus spadalach tuaisceartach.

I measc na n-iasc sa loch, tá bran, róiste, péirse, eascann agus liús.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Ard Mhacha
Cloonagh Lough

Is loch fionnuisce é *** Cloonagh Lough,*** suite i n-iarthair  i n-abhantrach Na Buaile.

## Tíreolaíocht
Tá * Cloonagh Lough * tuairim is  soir ó thuaidh de .

## Stair an dúlra
Tá bruach thuaidh an locha lastigh den Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta Portach Dhoire an Fhia.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí
Loch Inse Riabhaí

Is loch beag saorga é ** Loch Inse Riabhaí,** suite gar de , Contae an Dúin.

Is láthair iascaireachta é an loch, faoi bhainistiú tráth amháin Kilcoo Angling Club.  I measc na n-iasc sa loch, tá liús agus péirse, chomh maith le líonta beaga bric dhoinn agus eascainne fiáin.

## Gailearaí

2004_0904Image0111_wiki.jpg | Luí na gréine thar an loch

WINTER_08-09_208_wiki.jpg | Bhí Loch Inse Riabhaí reoite le linn Eanáir 2010


## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae an Dúin
Loch an Ghleanna

Is loch fionnuisce é ** Loch an Ghleanna,** suite i dtuaisceart  gar den Chraoslach.

## Tíreolaíocht
Tá Loch an Ghleanna  ar fad agus  ar leithead. Tá an loch tuairim is  soir ó Chraoslach, díreach taobh thuaidh de Loch Ghleann Bheatha agus Páirc Náisiúnta Ghleann Bheatha.  Tá bunchnoic  ar bhruach thiar an locha agus bunchnoic na *[[Glendowan Mountains]]* ar a bhruach theas.

## Hidreolaíocht
Soláthraítear Loch an Ghleanna go formhór ag Abhainn Choradh a shreabhann isteach ó dheas ar loch eile ón aice láimhe.  Ritheann an loch amach ó thuaidh lake trí Lackagh River, a shreabhann féin i gCuan na gCaorach isteach.

## Stair an dúlra
I measc na n-iasc i Loch an Ghleanna, tá breac donn, ruabhreac Artach, bradán, bodairlín agus eascann atá i mbaol criticiúil.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Dhún na nGall
Loch Chléithe

Is loch fionnuisce é ** Loch Chléithe,** suite díreach in aice leis An Céide i gContae Ard Mhacha.

Soláthraíonn an loch uisce don cheantar mórthimpeall An Chéide.  Is áit iascaireachta mór le rá é an loch i ndeisceart Ard Mhacha.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Ard Mhacha
Maoinchiste Annála Samhalta na hÉireann

Seoladh **Maoinchiste Annála Samhalta na hÉireann** (MASÉ) ar an 27 Meitheamh 2022, tionscadal faoi stiúir Choláiste na Tríonóide agus cuid de *Tionscadal Éireann 2040*.   Ar an 27 Meitheamh 1922 chuaigh na Ceithre Cúirteanna i mBaile Átha Cliath trí thine. Scriosadh Oifig na dTaifead Poiblí, mar aon le hábhar seacht gcéad bliain de cháipéisí staire.   Chun na bailiúcháin a loisceadh a athchruthú ar bhonn digiteach, tháinig lucht staire, ríomhaireachta, cartlannaíochta agus leabharlannaíochta le chéile 

## Na hAnnála
Sa bhliain 2025 bhí níos mó ná 350,000 cáipéis ar fáil ann. Is féidir cuardach a dhéanamh ar fud 250 milliún focal d’ábhar maidir le stair na hÉireann.  

Le linn na 2020idí, bhí 75 foras cuimhne ar fud oileán na hÉireann agus an domhain ar fad ag cur íomhánna digiteacha ar fáil de cháipéisí ionaid — trascríbhinní agus cóipeanna — don chartlann ar líne. Áirítear orthu sin na príomhpháirtnéirí: An Chartlann Náisiúnta (NAI), Oifig Taifead Poiblí Thuaisceart Éireann (PRONI), The National Archives (TNA) sa Ríocht Aontaithe, Coimisiún Lámhscríbhinní na hÉireann (IMC) agus Leabharlann Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Annála Éireannacha
Catagóir:Cartlanna Éireannacha
Catagóir:Cartlanna
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Lochanna Chill Airne

Tá ** Lochanna Chill Airne ** suite i bPáirc Náisiúnta Chill Airne gar de  féin, Contae Chiarraí].  Tá trí loch ann: Loch Léin, Loch Mhucrois agus An Loch Uachtarach.

## Timpeallacht
Tá na lochanna suite i ngleann íseal ach  thar leibhéal na mara, leis Na Cruacha Dubha ar gach taobh, san áireamh. Corrán Tuathail (an sliabh is airde i nÉirinn), An Sliabh Corcra, An Mhangarta agus Sliabh Torc.

Ar an mbóthar N71 idir Chill Airne agus an Neidín tá a ionad amhairc darb ainm *[[Ladies View]]*.

## Loch Léin

thumb|Loch Léin

Is Loch Léin an loch is mó, agus an ceann is faide ó thuaidh, le hachar  aige.  Sreabhann An Leamhain as an loch siar ó thuaidh, i dtreo  agus i mBá an Daingin isteach.

Tá an-chuid oileán beag faoi chrainn sa loch, san áireamh Inis Faithlinn le fothrach Mhainistir Inis Faithlinn.  Ar an mbruach thoir, tá leithinis darbh ainm, Oileán an Rois, air a fuarthas an ceárta den Choparaois is luaite i réamhstair na hÉireann. Faightear Caisleán an Rois, daingean den 15ú haois, ar bhruach thoir an locha, taobh ó thuaidh den leithinis.

## Loch Mhucrois

thumb| Radharc ar Loch Mhucrois ó Droichead an Bhricín

Aitheanta fosta mar An Loch Lárnach nó Loch an Toirc, tá Loch Mhucrois suite díreach ó dheas de Loch Léin.  Tá eatarthu leithinis beag, agus Droichead áirseach chloiche an Bhricín ag dul trasna air.  Is é an loch is doimhne na hÉireann, huasdomhain  aige.  Tá fánaíocht pábháilte tuairim is  ar fad timpeall an locha.

## An Loch Uachtarach

thumb|An Loch Uachtarach

Is é An Loch Uachtarach an loch is lú den trí loch.  Idir é agus Loch Mhucrois tá is sruthán lúbach tuairim is  ar fad.

## Béaloideas
De réir béaloidis, bhí Cáit Ní Chearnaigh ar tóir taoiseach faoi gheasa Ó Donnchadha, agus gur éag sí ar míre.  Feictear Cáit i ndán le Letitia Elizabeth Landon's in éineacht le * The Upper Lake of Killarney * le William Henry Bartlett; agus i ndán le Landon, * Kate is Craz'd,* in éineacht le pictiúr le Joseph John Jenkins.

Ní hionann an bhean seo agus a té a bhíodh bialann aici in *Kate Kearney's Cottage* ag Dún Lóich.

## Gailearaí
thumb|thumb|Caisleán an Rois ag Loch Léin

thumb|Droichead an Bhricín, áit a thagann Loch Léin agus Loch Mhucrois Lake le chéile

thumb|An radharc ó ''Ladies' View''

[thumb|Léarscáil na Lochanna maisithe ag an ealaíontóir Francach, [Alphonse Dousseau, idir 1830 agus 1869]]

[thumb| Grianghraf den Loch Uachtar foilsithe ag [Fergus O'Connor c. 1920, le  clampar thíos ar dheis]]

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann

## Naisc sheachtracha
* *[http://www.killarneynationalpark.ie/ Killarney National Park]*
* Cartlanna na Lochanna , Leabharlann Náisiúnta na hÉireann 
* Ross Island 

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Chiarraí
Turlach Ghleann na Madadh

Is turlach é ** Turlach Ghleann na Madadh,** suite taobh thoir de , Contae na Gaillimhe.  Tá an turlach suite feadh an bhóthair R362 ar imeall an bhaile.  

Is gnáthóg é an turlach do go leor speicis éan bogaigh, san áireamh feadóg bhuí, eala ghlórach, rualacha, crotach agus pilibín.  I measc fásra, faightear féarach móna, cíb dhubh, glúineach uisce agus  sailchuach uisce atá i mbaol criticiúil.

Tá an turlach lastigh den Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta Phortach Loch Loirgín/Thurlach Ghleann na Madadh.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann
* Tíreolaíocht na hÉireann

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae na Gaillimhe
Loch Cheis Charraigín

Is loch fionnuisce méiseatrófach é ** Loch Cheis Charraigín, ** suite gar de tsráidbhaile  i gContae Liatroma.

I gcoitinne, tá éiceolaíocht an locha agus uiscebhealaí eile faoi bhagairt fhoirgeachta le tím chatach, diúilicín riabhach agus breallach fionnuisce.

## Tíreolaíocht
Tá Loch Cheis Charraigín taobh thiar de shráidbhaile  agus Loch an Scoir, i bparóiste Cill Tiobraid, i ndeisceart .  Ó thaobh bailte fearainn de, tá timpeall air: Ceis Charraigín agus An Charraig ó thuaidh, An Chluanaidh ó dheas, Leathchaoin siar, agus Tuamán soir.

Tá cruth dronuilleogach ag an loch, le hachar   agus doimhneacht go dtí .  Tá leibhéal an locha chomh chothrom le Loch an Scoir.  Tá sruthán   ar fad a nascann an dá loch.  

## Éiceolaíocht
I measc na n-iasc i Loch Cheis Charraigín, tá hibridí róiste-brain, róiste féin, péirse, bran féin (suas go .) agus liús (ní gailliasc) suas go .

### Piardóg
Tá gnáthóg ar leith ag Loch Cheis Charraigín do phiardóg le bruacha tanaí carraigeacha.   Tuairiscítear sa bhliain 2009 go raibh pobal fásmhar  phiardóg liathbhán ann.  Tá Rúraíocht an locha faoi bhagairt, áfach, ag foirgeacht
diúilicín riabhach, agus speicis piardóige neamh-dúchasacha á thabhairt go neamhshrianta isteach.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann
* Ceis Charraigín

## Naisc sheachtracha
* 

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Liatroma
Tuilte lár-Texas, 2025

Sceith an abhainn Guadalupe agus bhuail tuilte lár-Texas idir 4-7 Iúil, de thoradh titim throm báistí.   Fuair níos mó ná 85 duine bás. 
### Cúlra
Sceitheann an abhainn Guadalupe thar a bruacha ó am go ham.  Tugann an  *Lower Colorado River Authority*  an t-ainm "Flash Flood Alley" ar an abhantrach. Fuair 10 bás i mí Iúil 1987, agus 31 eile 1998.   Fuair 11 bás sa cheantar San Antonio in 2002  Maraíodh 13 eile i mí an Mheithimh 2025.

Bhí blianta fada caite ag na feidhmeannaigh in Kerr County ag caint ar chóras foláireamh (callairí cumhachtacha go hairithe) a thógáil ar bhruacha an Guadalupe ach chaith siad in aer é mar smaoineamh ar an mbonn go mbeadh a leithéid róchostasach. Ní raibh na cáiníocóirí  in Kerr County sásta íoc as (ina n-aonar).

### Imeachtaí
Le moch maidine 4 Iúil a nocht an tubaiste nuair a d’ardaigh an t-uisce in abhainn an Guadalupe ocht méadar  taobh istigh d’uair an chloig agus rinne léirscrios ar a raibh ina bhealach.

Buaileadh campa samhraidh Críostaí, *Camp Mystic*, a raibh cailíní ag freastal ar chúrsa ann. Cailleadh seacht nduine is fiche dá gcampálaithe (cuid acu nach raibh ach ocht mbliana d’aois) agus a "gcomhairleoirí"  sa tuile.

### Níos déanaí
Shínigh an tUachtarán Donald Trump fógra cúnamh tubaiste ar an 6 Iúil ar mhaithe le Kerr County. Rinne sé beag is fiú den amhras a bhí á léiriú gur fhág an sceanairt a bhí déanta ag a réimeas ar sheirbhísí réamhaisnéise aimsire agus ar áisíneachtaí feidearálacha eile a bhain le cúrsaí eolaíochta go raibh an rabhadh tuilte fágtha níos laige.  Chuir Trump an milleán ar Joe Biden.

Bhí ceisteanna go leor á gcur faoin rabhadh a tugadh faoi thuilte, agus cé acu an raibh an rabhadh sin sách láidir.

Sa Róimh ar an 6 Iúil, dúirt an Pápa Leon XIV paidreacha do na daoine a bhí faoi bhrón in Texas, ina thír dhúchais.

## Féach freisin
*Tuilte
## Tagairtí

Catagóir:Stair Texas
Catagóir:Aimsir na bliana 2025
Catagóir:Tuilte
Catagóir:Abhainn Guadalupe (Texas)
Ionsaí ar Natasha O’Brien

**Ionsaíodh Natasha O’Brien**, bean óg Éireannach, go brúidiúil ar Shráid Uí Chonaill i Luimneach ar an 29 Bealtaine 2022.

Ionsaíodh í tar éis di iarracht a dhéanamh deireadh a chur le caitheamh anuas homafóbach a bhí á dhéanamh ar dhuine ar an tsráid. Tar éis an ionsaithe, chuaigh Natasha agus a cairde i mbun cuardaigh ar an idirlíon chun teacht ar an té a d’ionsaigh í, rud ar éirigh leo ann, agus thugadar ainm an duine sin do na Gardaí. Tá an té a d’ionsaigh í, Cathal Crotty, saighdiúir 22 bliain d'aois, i bpríosún anois ach d’ardaigh an eachtra go léir a lán ceisteanna maidir le sábháilteacht na mban sa tsochaí.
Loch Dhroim Dhá Liag

Is loch fionnuisce an-bheag é ** Loch Dhroim Dhá Liag,** suite i gContae Liatroma.

I gcoitinne, tá éiceolaíocht an locha agus uiscebhealaí eile faoi bhagairt fhoirgeachta le tím chatach, diúilicín riabhach agus breallach fionnuisce.

## Tíreolaíocht
Tá Loch Dhroim Dhá Liag suite  ó dheas den tsráidbhaile  agus Loch Charraig an Phoirt, agus  siar ó dheas de Loch an Scoir.  Tá an loch nasctha le Loch Conbhuí agus Loch an Scoir trí Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne.

Tá cruth éilipseach ag an loch.  Tá sé an-bheag, níl achar ach  aige, agus é  ar fad thiar-thoir,  ar leithead, agus doimhneacht go dtí .  Tá láib an-bhog ar a ghrinneall.

## Oidhreacht
[thumb|[Crannóg]]

### Crannóga
Bhíodh dhá  ar Loch Dhroim Dhá Liag sa  ar a laghad.  Aimsíodh iad le linn na 19ú haise (c. 1843-1852).

thumb|Plean Chrannóg Dhroim Dhá Liag a haon

Is sampla maith é Chrannóg Dhroim Dhá Liag a haon d'áitreabh locha.  Cé is moite desna teallaigh cloiche, tógadh as adhmad é, go formhór fearnóg.

thumb|Plean de chuid de Chrannóg Dhroim Dhá Liag a dó

Bhí Crannóg Dhroim Dhá Liag a dó  ar trastomhas.

### Crann snámha
Aimsíodh i láib an bhruaigh crann snámha ársa, déanta as stoc darach, 5.5m ar fad, 55cm ar leithead.  Ní dhearnadh é le haghaidh luais, agus é cearnógach chun tosaigh agus deiridh, agus le leapacha iomartha gearrtha as na taobhanna.  Bhí an crann caomhnaithe sách maith ar dtús in, ach thit sé as a chéile agus é nochta don aer.

### Déantáin
Aimsíodh na déantáin a leanas ag Loch Dhroim Dhá Liag sa 19ú haois (c. 1843|1852).  Caomhnaítear anois iad ag Acadamh Ríoga na hÉireann nó Ard-Mhúsaem na hÉireann:
* Barrleac tanaí bró faighte ar Chrannóg Dhroim Dhá Liag a dó.
* Bairille cnámh faighte ar Chrannóg Dhroim Dhá Liag a dó.
* Cuid d'fhráma dorais.

## Féach freisin
* Liosta Lochanna na hÉireann
** Loch Conbhuí
** Loch Charraig an Phoirt
** Loch an Scoir

## Naisc sheachtracha
* 

## Tagairtí

Catagóir:Lochanna Chontae Liatroma
Zarah Sultana

Is polaiteoir Briotanach í **Zarah Sultana** (rugadh 31 Deireadh Fómhair 1993)  atá ina Feisire Parlaiminte (FP) do Coventry South ó 2019. Bhí sí ina Feisire Parlaiminte de chuid Pháirtí an Lucht Oibre go dtí gur bhaineadh an Baineadh an ceangal aoireachta di i mí Iúil 2024, nuair a bhí sí ar dhuine de sheachtar Feisire Parlaiminte de chuid Pháirtí an Lucht Oibre a vótáil chun deireadh a chur leis an uasteorainn ar shochar dhá leanbh. 

D’éirigh sí as a ballraíocht i bPáirtí an Lucht Oibre ar an 3 Iúil 2025, agus í ag iarraidh páirtí polaitiúil nua den eite chlé a bhunú leis an iarcheannaire de chuid Pháirtí an Lucht Oibre, Jeremy Corbyn .  Ar an eite chlé pholaitiúil, bhí sí ina ball den  agus ina cathaoirleach air ó 2020 go 2025.  

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Zarah Sultana i mBirmingham ar an 31 Deireadh Fómhair 1993 do theaghlach Moslamach na Pacastáine, agus tógadh í lena triúr deirfiúracha i Lozells. Chuaigh a seanathair ar imirce ó Thub i dTehsil Dadyal i gCeantar Mirpur i Azad Kashmir go Birmingham sna 1960idí.[3]Chuaigh a seanathair ar imirce ó Thub i dTehsil de shliocht Pacastánach, agus tógadh í lena triúr deirfiúracha i Lozells .   D’imirce a seanathair ó Thub i Dadyal Tehsil i gCeantar Mirpur in Azad Chaismír go Birmingham sna 1960idí. 

D’fhreastail Sultana ar Scoil Holte, scoil phobail neamhroghnaitheach,  sular ndeachaigh sí i mbun staidéir ag Scoil Ghramadaí Rí Éadbhard VI Handsworth, scoil roghnaitheach don séú bliain.  In agallamh sa bhliain 2024, dúirt sí gur bhreathnaigh sí, ag 17 mbliana d’aois, ar thriail chúirte mhíleata arna seoladh ag údaráis na forghabhála  le linn cuairte ar an mBruach Thiar agus ar Iarúsailéim.  Chuaigh sí ar aghaidh chun staidéar a dhéanamh ar chaidreamh idirnáisiúnta agus eacnamaíocht in Ollscoil Birmingham . 

Chuaigh Sultana isteach i bPáirtí an Lucht Oibre sa bhliain 2011, agus í ag déanamh staidéir dá scrúduithe Ardleibhéil, tar éis don chomhrialtas cinneadh a dhéanamh táillí ollscoile teagaisc ollscoile a ardú faoi thrí go £9,000.  Le linn di a bheith san ollscoil, toghadh Sultana chuig na Comhairlí Feidhmiúcháin Náisiúnta de chuid Young Labour agus de chuid Aontas Náisiúnta na Mac Léinn araon.  Sa bhliain 2018, bhí sí ina hOifigeach Parlaiminte don ghrúpa Muslim Engagement and Development 

## Gairme Pharlaiminteach

### Feachtas toghcháin Pharlaimint na hEorpa 2019
Bhí Sultana ar an gcúigiú háit as seachtar i measc iarrthóirí Pháirtí an Lucht Oibre do thoghchán Pharlaimint na hEorpa 2019 i ndáilcheantar Iarthar na Meán-Tíre, rud a chiallaíonn go dtoghfaí í dá bhfaigheadh Páirtí an Lucht Oibre dóthain vótaí sa réigiún chun cúigear comhaltaí de Pharlaimint na hEorpa (FPEanna) a cheapadh. Níor toghadh í, mar nár bhuaigh Páirtí an Lucht Oibre ach FPE amháin sa toghcheantar.  
## Tagairtí
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1993
Michael MacGrath (breitheamh)

Ceapadh an breitheamh **Michael MacGrath** chun na hArd-Chúirte sa mbliain 2018. Bhí sé sa gCúirt Achomhairc ó 2024.

In 2025 cheap an tAire Dlí agus Cirt Helen McEntee MacGrath ina chathaoirleach ar an gCoimisiún Imscrúdúcháin faoi dhrochúsáid ghnéasach i scoileanna.  

## Féach freisin

* Mí-úsáid ghnéis

## Tagairtí
 

Catagóir:Breithiúna Éireannacha

Catagóir:Alumni COBÁC
Catagóir:Mí-úsáid ghnéis
Michael MacGrath

* Michael MacGrath (breitheamh), ina chathaoirleach ar an gCoimisiún Imscrúdúcháin faoi dhrochúsáid ghnéasach
* Michael McGrath (Corcaigh Theas-Láir), Coimisinéir Eorpach um Dhaonlathas, Cheartas agus Riail an Dlí agus iar-Theachta Dála
Uiscebhealaí Éireann

Bunaíodh ** Uiscebhealaí Éireann ** (; An Ultais: *Watterweys Airlann*) sa bhliain 1999 faoi , ceann desna sé Comhlacht Forfheidhmithe Thuaidh/Theas .

Tá an t-iontaobhas freagrach as bainistíocht, cothabháil, forbairt agus athchóiriú  uiscebhealaí intíre inseolta, go príomha le haghaidh áineasa.  I measc na uiscebhealaí intíre faoina fhreagracht, tá a leanas:
* An tSionainn
* Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne
* An Éirne
* An Bhanna Íochtair
* An Bhearú
* An Chanáil Mhór
* An Chanáil Ríoga

Tá ceanncheathrú Uiscebhealaí Éireann suite i nInis Ceithleann sa Tuaisceart, agus le hoifigí réigiúnacha i mBaile Átha Cliath, Cora Droma Rúisc agus An Scairbh sa Phoblacht.

Tá Ionad Cuairteoirí Uiscebhealaí Éireann suite ag Cé na Canálach Móire, An Rinn, BÁC.  Tógadh an foirgneamh insan cuan laistigh de .

## Gailearaí
[thumb | Cuaille eolais Uiscebhealach Éireann in aice leis an gCanáil Ríoga ag [Maigh Nuad, Contae Chill Dara]]

[thumb | Tochaltóir snámhaíola ([Daewoo Solar 150LC-V) le hUiscebhealach Éireann, úsáidte i gcomhair cothabháil canálach]]

## Féach freisin
* Aibhneacha na hÉireann
** Liosta Aibhneacha na hÉireann
* Canálacha na hÉireann
** Liosta Canálacha na hÉireann

## Tagairtí
An Ribhéar

Is inbhear caol tanaí é ** An Ribhéar ** nó Bá Neidíneach suite i gContaetha Ciarraí (go formhór) agus Corcaí (san iardheisceart).  Tá an t-inbhear timpeallaithe ag na leithinsí Uíbh Ráthach ó thuaidh agus Béarra ó dheas.  Ag barr an inbhir tá an baile beag, An Neidín.

Is gleann oighreach báite é an bá le buncharraig gaineamhchloiche deirge.  Tá go léir oileán beag ann, sa áireamh Oileáin Dhún Ciaráin, Oileáin Ghrianáin, Ros Deochan, Garinis, Inis Caorach, Oileán an Éadain, Oileán Seirce, Inis Fearn Ard, An tOileán Liath agus Oileán Sléibhe.

## Ainm agus stair
In ainneoin a ainm as Béarla (*Kenmare River*), is é go deimhin inbhear sáile,  San aimsir a caitheadh, chuir na tiarnaí Lansdowne a dtoill i bhfeidhmin chun cearta iascaigh a choimeád, agus coinníodh an t-ainm ag cartagrafaithe.

Sa mheánaois, b'é a ainm *Inbhear Scéine*, agus é an áit, dar le *[[Lebor Gabála Érenn|Leabhar Gabhála Éireann]]* den 11ú haois, ar tháinig an luath-lonnaitheoir Parthalán i dtír.

## Tíreolaíocht
Sreabhann An Ruachtach san Ribhéar isteach, díreach ag an áit a bhuaileann Uíbh Ráthach agus anand Béarra le chéile, taobh ó dheas den  Neidín. 

thumb|left|'' Broighill ag eitilt thar bhruach an Ríbhéir, le Sléibhte Dhún Ciaráin sa chúlra

## Stair an dúlra
Is gnáthóg agus tearmainn fiadhúlra é  An Ribhéar do bhradán fiáin agus go léir spéiceas eile, san áireamh seilide rinseach béalchaol, Crú-ialtóg bheag, dobharchú, rón beag, geabhróg Artach, bundún uachaise?
.  Tá ann go hiondúil i nÉirinn fosta fean mara tuaisceartach occurs.

Bhí éisc (go háirithe breac geal) go flúirseach tráth sna haibhne a sheachadadh san Inbhear isteach, san áireamh An Ruachtach, An tSimhin, Abha na Sleachaine agus An Abhainn Mhór.  Tugadh faoi deara, i lár na 1990í, laghdú i líon na n-iasc.  Chuir lucht iascaigh áitiúl an locht ar fhoirgeacht míolta mara ó fheirmeacha bradán.  Bhóthar i gcoinne tuilleadh feirmeacha sna 2000í,chomh maith le bailiúchán feamainne sna 2020í.

Rinneadh Limistéar faoi Chaomhnú Speisialta de thailte le hachar , ag síneadh ó Cheann an Uain ar Uíbh Ráthach, tríd An Neidín go dtí Sunda Baoi ar an mBéarra.  cé go rabhthar ina choinne i dtosach báire.

## Tagairtí

Catagóir:Cuanta na hÉireann
Liosta Canálacha na hÉireann

Seo a leanas liosta canálacha na hÉireann, idir inseolta agus tréigthe.  Tá ann fosta liosta aibhneacha inseolta.

## Canálacha inseolta
* Canáil Ardnacrusha
* An Chanáil Mhór
* Canáil Chill Srianáin
* Canáil na Leithcheathrún
* Longchanáil an Iúir
* An Chanáil Ríoga
* Uiscebhealach na Sionainne is na hÉirne
* Longchanáil Thrá Lí
* Loingseoireacht Na Bearú

## Canálacha tréigthe
* Canáil 
* Canáil 
* Canáil na Bóinne
* Canáil 
* Canáil *Broharris
* Canáil Oileán an Ghuail
* Canáil  
* Canáil *Dukart
* Canáil *Eglinton
* Canáil *Lacy
* Canáil Lagan
* Canáil Leasa Móire
* Canáil  
* Canáil 
* Canáil an Iúir
* Canáil na Páirce
* Canáil an tSratha Bháin
* Canáil na hUladh

## Aibhneacha inseolta
* An Bhearú
* An Bhanna Íochtair
* An Feabhal
* Abhainn an Lagáin
* An Laoi
* An Abhainn Mhór
* An tSionainn
* Abhainn na Sláine
* An tSuca
* An tSiúir

## Féach freisin
* Uiscebhealaí Éireann
* Liosta Aibhneacha na hÉireann
Portach ardaithe

Is gnáthóg fhliuch aigéadach é ** Portach ardaithe ** (aitheanta fosta mar **phortach ombratrófach**) atá gann ar salainn mhianracha. Faightear ina gcónaí ann flóra agus fána gurb fhéidir leo maireachtáil lena leithéid de * extreme conditions.

Murab ionann is [[eanach]], soláthraítear portach ardaithe ach amháin le frasaíocht ([[ombratrófach]]) agus salainn mhianracha ón aer, mar sin is [[portach]] ar leith é ó thaobh, [[hidreolaíocht]]a agus [[éiceolaíocht]]a de, le ról suntasach ag [[súsán]].  Ní hionann é fosta agus [[bratphortach]], atá níos tanaí agus faightear é i aeráidí níos fliche agus néaltaí.

Tá portaigh ardaithe faoi bhagairt do bhaint [[móin|móna]] agus truailliú le salainn mhianracha ó rith [[talmhaíocht]]a agus [[tionsclaíocht]]a.  Faightear na portaigh ardaithe deiridh anois san [[An tSibéir|tSibéir]] agus i g[[Ceanada]].

[[Íomhá:New LIFE for Welsh Raised Bogs.webm | thumb |Radharc ón aer ar sheacht bportach arís sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]]]]

[[Íomhá:NSGEwM.jpg | thumb |Iarsmaí portaigh ardaithe in Anaclann Dúlra Ewiges Meer, [[Frísia Thoir]]]]

[[Íomhá:Torfmoos Schwingdecke.jpg | thumb |[[Súsán]] ag fás ar portach ardaithe]]

== Tuilleadh le léamh ==
* Catherine O'Connell, [https://peatlands.org/assets/uploads/2019/06/OConnell-165.pdf *Conservation and Management of Raised Bogs in Ireland''.] 14th International Peat Congress, 1998.

## Tagairtí
{{reflist | refs =

Catagóir:Portaigh
Faillí leanaí

Tarlaíonn **faillí leanaí** nuair nach bhfaigheann leanbh an cúram nó an mhaoirseacht cheart agus mar thoradh air sin déantar díobháil don leanbh go fisiciúil nó go forásach. Aithnítear faillí leanúnach a bheith thar a bheith díobhálach d’fhorbairt agus d’fholláine linbh agus d’fhéadfadh éifeachtaí diúltacha tromchúiseacha fadtéarmacha a bheith aici.

## Gnéithe
Cuimsíonn cuid de na gnéithe a bhaineann le faillí leanaí:

* Leanaí a bheith fágtha ina n-aonar gan cúram agus maoirseacht imleor
* Míchothú, easpa bia, bia mí-oiriúnach nó beathú corrach
* Teip cúram imleor a sholáthar do riachtanais leighis agus forbartha an linbh
* Droch-choinníollacha maireachtála – coinníollacha míshláintiúla, saincheisteanna comhshaoil, lena n-áirítear easpa teasa agus troscáin imleor
* Easpa éadaí leordhóthanacha
* Gan aird ar shláinteachas bunúsach
* Easpa cosanta agus nochta do chontúirt nó easpa maoirseachta a oireann d’aois an linbh
* Teip leanúnach freastal ar scoil
* An leanbh a thréigean nó a thréigean

## In Éirinn
Is é cuspóir an Achta um Thús Áite do Leanaí 2015 agus Tús Áite do Leanaí: An Treoir Náisiúnta um Chosaint agus Leas Leanaí (2017) feasacht a ardú ar mhí-úsáid agus faillí leanaí, foráil a dhéanamh do thuairisciú éigeantach ó phríomhghairmithe agus feabhas a chur ar shocruithe um chosaint leanaí in eagraíochtaí soláthair. seirbhísí do leanaí.

Ba cheart Tusla a chur ar an eolas i gcónaí má tá imní ann go bhféadfaí, go bhfuil, nó go bhfuil leanbh i mbaol mí-úsáide nó faillí a dhéanamh.

## Féach freisin

* Mí-úsáid leanaí in Éirinn sa 20ú haois

## Tagairtí

Catagóir:Faillí
Catagóir:Leanaí
Catagóir:Mí-úsáid leanaí
Catagóir:Faillí leanaí
Seón Mac Solaidh

File agus scríobhaí ab a **Seón Mac Solaidh** (fl. 1715; *John [Mac] Solly* i bhfoinsí Béarla) a bhí gníomhach i dtosach na 18ú haoise. Is le Mac Solaidh cuid de na lámhscríbhinní a mhaireann de Fhoras Feasa ar Éirinn le Seathrún Céitinn agus Scáthán Shacramuinte na hAithridhe le hAodh Mac Aingil.

Catagóir:Scríobhaithe
Mí-úsáid leanaí

[mion|[obair éigeantais]]

Déantar **mí-úsáid leanaí**, nó **mí-úsáid páistí** nó **drochúsáid leanaí**, a chatagóiriú i 4 chineál éagsúla. D’fhéadfadh taithí ar níos mó ná cineál amháin mí-úsáide a bheith ag leanbh.

Is iad na 4 chineál mí-úsáide ná:

* Faillí leanaí
* Mí-úsáid mhothúchánach
* Mí-úsáid fhisiciúil
* Mí-úsáid ghnéasach

## Féach freisin

* Mí-úsáid leanaí in Éirinn sa 20ú haois
* Acht na Leanaí, 1929

## Tagairtí

Catagóir:Mí-úsáid leanaí
The Half Room (banna ceoil)

Is banna ceoil iad **The Half Room**, a léiríonn ceol tíre ina fhoirm is loime, ag cinntiú go bhfanann an aird ar fad ar an amhrán agus ar an amhránaí.
Innéacs Staide Trófaí

[thumb | [Loch Sindile, Conamara, a bhfuil uisce olagatrófach aige]]

Is córas rangaithe é ** Innéacs Staide Trofaí ** (**IST**) chun cáilíocht uisce dobharlach a mheasúnú, bunaithe ar an méid táirgiúlachta bitheolaíche gur féidir leis a chothú.  Tugtar an téarma "innéacs trófach" go formhór ar lochanna, ach freisin ar aon dobharlach eile.

Tá IST dobharlaigh measúnaithe ar scála óna náid go dtí a céad:
* ** olagatrófach**: IST 0–40, táirgiúlacht bitheolaíoch "is lú", cáilíocht uisce "maith"
* ** méiseatrófach **: IST 40–60, táirgiúlacht bitheolaíoch agus cáilíocht uisce "measartha"
* ** eotrófach ** go dtí ** hipir-eotrófach**: IST 60–100, táirgiúlacht bitheolaíoch "is mó", cáilíocht uisce "dona".

## Tagairtí
Treoir maidir le hÉin

Is reachtaíocht bunchloiche an Aontais Eorpaigh (AE) maidir leis an gcomhshaol í an ** Treoir maidir le hÉin ** (aitheanta go hoifigiúil faoin teideal ** Treoir ón gComhairle 2009/147/EC maidir le Caomhnú na nÉan Fiáin**).  Glacadh í d'aon ghuth i mí Aibreáin 1979 féin teideal Treoir 79/409/CEE.  Leasaíodh í sa bhliain 2009 faoin teideal Treoir 2009/147/CE.

Ó thaobh caomhnú fhiadhúlra agus an nádúir de san AE, tá ann an treoir seo agus i dteannta sin an Treoir maidir le Gnáthóga.  Le chéile, tugtar "na treoracha nádúir" orthu.

Is í aidhm na treorach ná éin fhiáine uilig na hEorpa agus gnáthóga na speiceas liostaithe a chosaint.  I gcomhlíonadh na haidhme, tá anois ar fud na hEorpa Limistéir faoi Chosaint Speisialta.  I dteannta leis na Limistéir faoi Chaomhnú Speisialta faoi réir na Treorach maidir le Gnáthóga, tá le chéile líonra suíomhanna cosainte ar fud an AE darb ainm Natura 2000.

## Naisc sheachtracha
* Treoir ón Comhairle 79/409/CEE 2a Aibreán 1979 maidir le caomhnú éan fiáin (téacs oifigiúil ar EUR-Lex)
* Treoir ón Comhairle 2009/147/CE 30ú Samhain 2009 maidir le caomhnú éan fiáin (téacs oifigiúil ar EUR-Lex)

## Tagairtí

Catagóir:Dlí comhshaoil san Aontas Eorpach
Robert FitzStephen

Ba ridire Cambra-Normannach é **Robert FitzStephen** (a fuair bás sa bhliain 1183), duine de cheannairí ionradh na Normannach ar Éirinn, agus bronnadh tailte fairsinge in Éirinn air dá bharr. Ba mhac é leis an Nest cáiliúil, iníon Rhys ap Tewdwr, rí deireanach Deheubarth (Deisceart na Breataine Bige). Ba é a athair an dara fear céile de chuid Nest, Stephen, Constábla de Ceredigion. Tar éis bhás a céad fhear céile, Gerald de Windsor, phós a mic í le Stephen, constábla a fir chéile i gCeredigion. Le Stephen, bhí mac eile aici, b'fhéidir beirt; ba é Robert an duine ba shine, agus b'fhéidir gurbh é Hywel an duine ab óige.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sa 12ú haois
Catagóir:Básanna i 1183
Catagóir:Angla-Normannaigh
Catagóir:Breatnaigh in Éirinn sna Meánaoiseanna
Catagóir:Fir
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Treoir maidir le Gnáthóga

Is reachtaíocht bunchloiche í an ** Treoir maidir le Gnáthóga ** (aitheanta go hoifigiúil faoin teideal **Treoir 92/43/CEE ón gComhairle maidir le gnáthóga nádúrtha agus fána agus flóra fiáine a chaomhnú**) glacadh ag an gComhphobal Eorpach (níos dearanaí An tAontas Eorpach (AE)) sa bhliain 1992, mar fhreagairt dhíreach ar an gCoinbhinsiún Bheirn. 

Ó thaobh caomhnú fhiadhúlra agus an nádúir de san AE, tá ann an treoir seo agus i dteannta sin an Treoir maidir le hÉin. Le chéile, tugtar "na treoracha nádúir" orthu.

Faoin Treoir maidir le Gnáthóga, ní mór do rialtais náisiúnta limistéir a ainmníodh chun flóra agus fána a chaomhnú.  I gcomhlíonadh na haidhme úd, cruthaíodh Limistéir faoi Chaomhnú Speisialta ar fud an AE.  I dteannta leis na Limistéir faoi Chosaint Speisialta faoi réir na Treorach maidir le hÉin, tá le chéile líonra suíomhanna cosainte ar fud an AE darb ainm Natura 2000.

Tá ann sa Treoir maidir le Gnáthóga reachtaíocht le 24 airteagal.  Feictear i n-airteagal 17 na téarmaí agus caighdeáin um thuairisciú ar na gnáthóga agus speicis liostaithe i n-iarscríbhinní na treorach.  Leagtar síos ann gur gá gach uile tír tuairisc a fhoilsiú gach uile sé bhliana.

Tá ann sa Treoir trí shórt stádas caomhnaithe: fabhrach (, FV), neamhfhabhrach-easnamhach (U1) agus neamhfhabhrach-olc (U2).  Déantar measúnacht ar an bhfad idir stádas speicis agus an stádas fabhrach.  Tá difríocht suntasach idir an modheolaíocht seo an chéad a údaraítear ag an *[[IUCN Red List]]*, a mheasann an fad go díothú.

Leagtar amach i n-iarscríbhinní na treorach ná gnáthóga agus speicis atá faoi chosaint : 
* Iarscríbhinn I: gnáthóga
* Iarscríbhinn II: speicis a bhfuil uathu Limistéir faoi Chaomhnú Speisialta
* Iarscríbhinn III: 
* Iarscríbhinn IV: speicis a bhfuil uathu cosaint ghéar
* Iarscríbhinn V: speicis a bhfuil cead ag na ballstáit conas iad a chosaint
* Iarscríbhinn VI: seilg

## Naisc sheachtracha
* Treoir ón Comhairle 92/43/EEC den 21d Bealtaine 1992 maidir le * the conservation of natural habitats and of wild fauna and flora
* *The Habitats Directive* ar líne ar shuíomh an AE
* *An Coinbhinsiún maidir le Caomhnú Fhiadhúlra agus Ghnáthóga Nádúrtha na hEorpa , Beirn (1982)
* The Habitats Directive, Keulen, M. van (2002)

## Tagairtí

Catagóir:Dlí comhshaoil san Aontas Eorpach
Limistéar Cosanta Speisialta

Is sonrú faoi  san Aontas Eorpach (AE) é ** Limistéar Cosanta Speisialta.**  Faoi réir na Treorach, tá dualgas ag ballstáit den AE gnáthóga éan imirceach agus éin atá i mbaol criticiúil a chosaint.

I dteannta le Limistéir faoi Chaomhnú Speisialta (), tá le chéile líonra suíomhanna cosainte ar fud an AE darb ainm Natura 2000.

Tá cód uathúil ag gach uile SPA.

## Féach freisin
* Liosta de Limistéir Cosanta Speisialta na hÉireann
* Natura 2000

## Naisc sheachtracha
* Treoir ón gComhairle 79/409/EEC, 2a Aibreán 1979

## Nótaí

## Tagairtí