open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sammy Wilson

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Samuel Wilson** a rugadh ar an 4 Aibreán, 1953. I mí na Bealtaine 2005, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Aontroim Thoir. Toghadh é arís san Olltoghchán 2024.

## Féach freisin

* Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann
* Aontroim Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Ard-Mhéaraí Bhéal Feirste
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Múinteoirí Éireannacha
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann
Cichol Gricenchos

I Miotaseolaíocht na nGael, ba é **Cichol** ceannaire is luaithe na bhFomhórach.  Is doiléir é a bhua-ainm *Gricenchos* nó *Grigenchosach*.  D'aistrigh Macalister é le *“clapperleg”*; agus de réir Comyn “cosa seargtha”.  D'fhág Seán Ó Donnabháin gan aistriú é.

De réir *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*, tháinig sé go hÉirinn i dteannta le 200 fear agus 600 bean, agus mhair siad ar éisc agus ar éineoil ar feadh 200 bliain go dtí gur tháinig muintir Pharthaláin, 311 bliain tar éis na Díleann.  Deich mbliana tar éis sin, chloígh Parthalán Cichol agus na Fomhóraigh i gCath Maighe Iotha.

## Tagairtí

Catagóir:Fomhóraigh
Catagóir:Déithe na nGael
Caisleán Montsoreau

Caisleán de chuid an 15ú haois atá suite in abhantrach na Loire sa Fhrainc is ea **Caisleán Montsoreau** (Fraincis: *Château de Montsoreau*). Tógadh é do Sheán Chambes sa bhliain 1453. Tosaíodh ar an bpálás a thógáil agus Charles VII ina rí ar an  bhFrainc. Tá athchóiriú nua-aimseartha déanta air agus úsáidtear é sa lá atá inniu ann chun  
ealaín chomhaimseartha a chur i láthair do thurasóirí.

## Gailearaí

File:Anjou Vélo Vintage Château de Montsoreau-Museum of Contemporary Art.jpg
File:Chateau Montsoreau Loire.jpg
File:Chateau de Montsoreau Museum of contemporary art Loire Valley France.jpg|Músaem na hEalaíne Comhaimseartha - Caisleán Montsoreau
File:Chateau de Montsoreau Museum of contemporary art.jpg
File:Chateau de montsoreau - detail.JPG
File:Château de Montsoreau.JPG
File:Most beautiful villages of the world montsoreau 2.jpg
File:Chateau de Montsoreau Museum of contemporary art sky lantern.jpg


## Naisc sheachtracha

* Eolas ag Fraince Heritage (culture.gouv.fr) 
* Músaem na Ealaíne agus Tionscail – Château de Montsoreau 

## Tagairtí

Catagóir:Stair na Fraince
Montsoreau
Catagóir:Músaeim
Catagóir:Suíomhanna Oidhreachta Domhanda
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
Château de Montsoreau - Músaem na hEalaíne Comhaimseartha

Is iarsmalann í **Château de Montsoreau - Músaem na hEalaíne Comhaimseartha** (Fraincis: *Château de Montsoreau - Musée d'Art Contemporain*) i Montsoreau na Fraince.

## Stair
Osclaíodh *Músaem na hEalaíne Comhaimseartha - Caisleán Montsoreau* don phobal ar dtús ar 8 Aibreán, 2016.

## Gailearaí

File:Art-LanguageV3No1-1974.jpg|Art & Language: Art & Language: *Art-Language*, Vol.3 Nr.1, 1974.
File:Art & Language, Untitled Painting (1965), Tate Modern, London - 20130627.jpg|Art & Language: *Mirror Piece*, 1965.
File:Art language air conditioning show conceptual contemporary art.jpg|Art & Language (Michael Baldwin): *Air-Conditioning Show*, 1966-67.
File:Art language opera 1984 conceptual art.jpg|Art & Language: *Victorine* in *Art-Language* Vol.5 Nr.2 (1984), 1983. 
File:Secret painting mel ramsden art language.jpg|Art & Language (Mel Ramsden), *Secret Painting*, 1967.
File:Art language journal mel ramsden 1982 conceptual art.jpg|Art & Language: *Art-Language* Vol.5 Nr.1, 1982.
File:Art language journal conceptual art contemporary art.jpg|Art & Language: *Art-Language The Journal of Conceptual Art*, Vol.1 Nr.1, 1969.


## Naisc sheachtracha

* Músaem na hEalaíne agus an Tionscail – Château de Montsoreau 

## Tagairtí

Montsoreau
Músaem
Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir sa Fhrainc
Dealgnaid

I Miotaseolaíocht na nGael, ba í **Dealgnaid** (Sean-Ghaeilge **Delgnat**) bean chéile Parthalán, ceannaire an dara dream de lonnaitheoirí a tháinig go hÉirinn.

## Leabhar Gabhála na hÉireann

Tá dán ann i Leabhar Gabhála na hÉireann, forbartha ag Seathrún Céitinn, a insíonn go raibh Parthalán agus a bhean chéile, Dealgnaid, ina gcónaí ar oileán beag i mbéal na hÉirne.  Agus amach ar turas tráth, mheall Dealgnaid  giolla darbh ainm *Topa*.  As a aithle ain, d'ól siad roinnt de leann Pharthaláin, nárbh fhéidir a fháil ach trí fheadán óir.   Thuig Parthalán an caidreamh nuair a d'ól sé féin cuid dá leann agus d'aithin sé blas béil Dhealgnaí agus *Topa* ar an bhfeadán.  Mar chúiteamh, mharaigh sé *Topa* agus cú Dhealgnaí.  Ach dúirt Dealgnaid neamhaithríoch gurbh ar Pharthalán an locht, toisc gurbh ionann iad a fhágaint ina n-aonair agus mil a fhágaint le bean, bainne le cat, uirlisí géaraithe le ceardaí, nó feoil le leanbh, agus bheith ag súil nach mbainfidís leas as.  Is é sa scéal seo an chéad chur síos idir adhaltranas agus éad in Éirinn.  Inis Samhaoir is ainm don oileán, as *Saimer*, cú Dhealgnaí.

## Naisc sheachtracha
* *[http://library.thinkquest.org/03oct/00875/text/CelticC.htm Celtic Mythology - Creation] * ag thinkquest.org

## Tagairtí

Catagóir:Luath-ionróirí na hÉireann
Heteranthera

Is géineas de phlandaí uisceacha é ***Heteranthera***, i bhfine na hiasaint báite, Pontederiaceae, ar a dtugtar **plantán láibe** de ghnáth.  Tá speicis den ghéineas seo dúchasach do Mheiriceá trópaiceach agus fothrópaiceacha agus don Afraic.  Maireann siad san uisce nó in ithreacha fliucha.  Táirgeann siad duilleoga ar pheitil fhada agus déantar cuid acu a shaothrú le haghaidh a gcuid bláthanna tarraingteacha.  Tá dhá chineál duilleog ann - líneach agus báite nó cruinneánach agus ar snámh.  Tá bláthanna cléisteagamach ag roinnt speiceas. 
## Speicis roghnaithe

* *Heteranthera callifolia* (sion.  *H. callaefolia* ) 
* *Heteranthera dubia* 
* *Heteranthera limosa* 
* *Heteranthera mexicana* 
* *Heteranthera multiflora* 
* *Heteranthera peduncularis* 
* *Heteranthera reniformis* 
* *Heteranthera rotundifolia* 
* *Heteranthera zosterifolia*

## Tagairtí


## Naisc sheachtracha
* Cóireáil Lámhleabhar Jepson 

Catagóir:Pages with unreviewed translations
Chuka Umunna

Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe is ea **Chuka Umunna**. Rugadh é i Londain ar an 17 Deireadh Fómhair 1978. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:An Páirtí Daonlathach Liobrálach
Catagóir:Daoine Briotanacha gorma
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Catagóir:Sóisialaithe
Jeremy Paxman

Is craoltóir agus iriseoir Sasanach é **Jeremy Dickson Paxman**, a rugadh ar an 11 Bealtaine 1950 i Leeds, Yorkshire. 

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:Fir
Catagóir:Iriseoirí Sasanacha
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Sasanacha
Catagóir:Staraithe
Théo van Rysselberghe

Péintéir nua-Impriseanaíoch Beilgeach ab ea **Théophile "Théo" van Rysselberghe** (23 Samhain 1862 – 14 Nollaig 1926). Bhí tionchar tábhachtach aige ar an ealaíon san Eoraip timpeall thús na 20ú haoise. I nGhent na Beilge a rugadh é i dteaghlach den mheánaicme ina labhraíodh Fraincis. 

## Beathaisnéis

Rinne van Rysselberghe staidéar an an bpéintéireacht in Acadamh Ghent faoi Theo Canneel agus, ag tosnú sa bhliain 1879, in Académie Royale des Beaux-Arts sa Bhruiséil faoi stiúradh Jean-François Portaels. Bhí na péintéireachtaí a rinne Portaels a raibh An Afraic Thuaidh mar théama acu go mór i bhfaisean sa Bheilg—Oirthearachas a thugtar ar an stíl agus ábhar seo—agus chuaigh van Rysselberghe go tuaisceart na hAfraice trí huaire sna blianta 1882–1888, ag caitheamh bliain go leith san iomlán ann.

Thosaigh van Rysselberghe scaradh ón réadúlachas Beilgeach beagnach ón tús agus bhí sé páirteach i ngrúpa ealtaíontóirí radacacha. Chuaigh sé leis an impriseanachas agus, ar feadh tamall, leis an pointíleachas.    
mion|''Triúr dheirfiúracha'', 1904

Cé go raibh van Rysselberghe ar na nua-Impriseanaigh ba thábhachtaí, tá an chuid is mó dá shaothar i seilbh bailitheoirí ealaíne príobháideacha agus, mar sin, is annamh a bhíonn siad le feiceáil go poiblí. Tugadh €2.6m ar phéintéireacht leis, ''Port Cette" (1892), agus é ar ceant i Nua-Eabhrac sa bhliain 2006. 

Fuair sé bás in St.-Clair, Var, sa Fhrainc agus is ann a bhfuil sé curtha. Ailtire a bhí ina dheartháir.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1926
Catagóir:Daoine a rugadh i 1862
Catagóir:Fir
Catagóir:Péintéirí Beilgeacha
Paul Girvan

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Paul Girvan** (a rugadh ar an 6 Iúil 1963). I mí an Mheithimh 2017, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Aontroim Theas.

San Olltoghchán 2024. thóg Robin Swann, ó Pháirtí Aontachtach Uladh, an suíochán in Aontroim Theas ó Girvan. 

## Féach freisin

* Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Aontroim Theas (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Jim Shannon

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Richard James Shannon** a rugadh ar an 25 Márta, 1955. 

I mí na Bealtaine 2010, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Loch Cuan. Toghadh é arís san Olltoghchán 2024.

## Féach freisin

* Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann
* Loch Cuan (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Loch Cuan (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann
David Simpson

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Thomas David Simpson** a rugadh ar an 16 Feabhra, 1959. B'eisean an Teachta Parlaiminte don Bhanna Uachtarach ó 2005 go dtí 2019. Roimhe sin, ba chomhalta den Tionól Reachtach é don Bhanna Uachtarach ó 2003 go dtí 2010.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Cruthaíochtaithe
Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht gnó
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha
Aspidoras fuscoguttatus

Is iasc fionnuisce trópaiceach é ***Aspidoras fuscoguttatus*** a bhaineann leis an fofhine Corydoradinae den fhine Callichthyidae .  Shíolraigh siad in uiscí intíre i Meiriceá Theas, agus tá siad le fáil in abhantrach uachtarach na Paraná sa Bhrasaíl agus i bPeiriú . 

## In Uisceadáin
Fásfaidh na héisc tuairim is 4 ceintiméadar ar fhad.  Bíonn siad ag maireachtáil in aeráid thrópaiceach in uisce le 5.5 - 6.8 pH, cruas uisce de 12 céimeanna de chruas ginearálta nó **cCG**, agus raon teochta de 22 C go 25 C.  Beathaíonn siad ar phéisteanna, chrústaigh bheantacha, fheithidí agus ábhar plandaí.  Leagann siad uibheacha i bhfásra dlúth agus ní chosnaíonn na tuismitheoirí na huibheacha. 

Níl an-tóir orthu i dtrádáil na n-uisceadán, is dócha toisc go bhfuil sé deacair idirdhealú a dhéanamh idir speicis ghaolmhara eile. 

## Féach freisin

* Liosta speiceas na n-iasc a choinnítear in uisceadáin fhionnuisce 

## Tagairtí

* Froese, Rainer agus Pauly, Daniel, eagarthóirí. (2011).  " ''Aspidoras fuscoguttatus'' " i FishBase .  Leagan mhí na Nollag 2011. 


Catagóir:Pages with unreviewed translations
Ian Óg Paisley

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Ian Óg Richard Kyle Paisley**, nó **Ian Paisley Jr.** a rugadh ar an 12 Nollaig, 1966. Is ball den DUP é. I mí Bealtaine 2010, toghadh é den chéad uair mar theachta parlaiminte do Aontroim Thuaidh.
clé|mion|2017
Sa bhliain 2024, bhí Paisley i measc na bpolaiteoirí sin a bhí ar chóisir lá breithe Nigel Farage agus gníomhach sa pháirtí Reform UK ag an am céanna; bhí Paisley i measc na bhfeisirí sin a bhí dubh dóite i gcoinne an mhargaidh (Creat Windsor) ar ghlac an DUP leis, ar mholadh Jeffrey Donaldson, chun dul ar ais sa Tionól in 2024.

San Olltoghchán 2024., fuair ceannaire an TUV Jim Allister an ceann is fearr ar Ian Paisley in Aontroim Thuaidh, agus tháinig deireadh le rítheaghlach Paisley tar éis ceithre bliana is leathchéad. Bhí farasbarr de 450 vóta de Jim Allister ar Paisley. Ní raibh aon choinne leis seo ar chor ar bith. Dúirt Allister é féin go raibh talamhchreathach.

## Féach freisin

* Aontroim Thuaidh

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine Albanacha na hUladh
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Aontroim Thuaidh (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha
Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann
Ríshliocht Yuan

mion|clé|Ríshliocht Yuan  sa bhliain 1330
Ba é **ríshliocht Yuan** a bhí ag rialú na Síne sna blianta  1271 go 1368 AD, go hoifigiúil an **Yuan Mór**, **, go litriúil "Stát Yuan Mór".

Tháinig ríshliocht Yuan i ndiaidh na Song. 
[clé|mion|[Cúbla Cán nó Khubilai Khan ]]

## Stair
Bhunaigh Cúbla Cán, impire na Mongólach, ríshliocht Yuan sa bhliain 1271.  Faoin bpointe seo, bhí a réimse scoite amach ó na Khanates eile agus riail sé an chuid is mó den tSín nua-aimseartha agus na ceantair máguaird, lena n-áirítear an Mhongóil nua-aimseartha. 

Ba é an chéad ríora iasachta é a rialaigh an tSín go léir agus mhair sé go dtí 1368 nuair a tháinig na Ming i bhfeidhm. Rinne na rialtóirí Yuan cúlú go dtí a dtír dhúchais Mongóilis agus lean siad orthu ag rialú ríora Thuaisceart Yuan.  

Bhí máistreacht ar an teanga Síneach ag cuid de na hImpirí Mongóilis.

## Tagairtí

Catagóir:Ríshleachta i stair na Síne
The Walking Dead (Séasúr 9)

Tá an 9ú séasúr dírithe ar phobail aontaithe 18 mí tar éis díomua Negan ag Rick Grimes. Díríonn an séasúr ar na baic atá orthu agus ar na contúirtí taobh istigh agus taobh amuigh den comhaontas atá ag bagairt orthu, agus ar na *Whisperers* atá ag bagairt orthu freisin. 

Seo an séasúr deireanach ina bhfuil Andrew Lincoln a bhfuil páirt aige mar Rick Grimes ón gcéad shéasúr. Níl Lauren Cohan ach i 5 clár sa séasúr seo, a bhfuil páirt aici mar Maggie Green ón dara séasúr.

## Cláir

Catagóir:2019 séasúir theilifíse
Catagóir:2019 séasúir theilifíse Mheiriceánach
Catagóir:The Walking Dead (sraith theilifíse)
Brighid Nic Gearailt

File agus bean uasal ba ea **Brighid Nic Gearailt** (Brighid Chill Dara) (c.1589–1682). Ní mhaireann ach dán amháin dá cuid. 

Ba iníon Brighid le hAnraí an 12ú hIarla Chill Dara agus leis an mBantiarna Frances Howard, iníon Iarla Nottingham. Fuair a hathair bás in 1597 agus chuaigh sí chun cónaithe lena seanmháthar, Mabel Mhic Gearailt, i Maigh Nuad. 

Phós Brighid Ruairí Ó Domhnaill, Iarla Thír Chonaill, tamall i ndiaidh 1603 agus rugadh mac, Aodh, dóibh in 1606. In 1607 bhí sí i Maigh Nuad arís agus í gar dá haimsir, nuair a d’fhág Ruairí agus Aodh Éire i dteannta Aodha Uí Néill. Tá fianaise ann go raibh sé socraithe go leanfadh Brighid é, ach fuair údaráis Shasana eolas ar an socrú sin agus bhac é. Bhain Brighid Sasana amach, áir ar rugadh iníon, Máire Stíobhard, di. Ní fhaca Brighid a fear céile ná a mac arís. 

Fuair Ruairí bás sa Róimh ar an 12 Lúnasa 1608 agus cuireadh an iníon faoi choimirce an Rí. D’fhill Brighid ar Éirinn in 1609 agus phós Sir Nicholas Barnewall ó Thuirbhe i gContae Bhaile Átha Cliath.  Rugadh naonúr clainne dóibh.

“A mhacaoimh dhealbhas an dán” (c. 1607) an t-aon dán amháin atá againn óna láimh, saothar snoite greanta a cumadh i bhfoirm ógláchais agus a rinneadh, is dócha, mar fhreagra ar dhán a scríobh Eochaidh Ó hÉoghusa faoi ainm a phátrúin Cú Chonnacht Ó Cléirigh, "Neimhthinn an galar é an grádh".

Tá na chéad trí ranna de dhán Bhrighide mar a leanas:

:*A mhacaoimh dhealbhas an dán*
:*tig aníos ar scáth na scol;*
:*an dán lér chuiris do chlú,*
:*maith a dhéanamh, is tú id’ thocht.*

:*Na roinn-se do-rinne sibh,*
:*adéarthaoi rinn, a fhir ghráidh,*
:*nach tú dhlighfeadh an duas*
:*dá dteagmhadh a luach ‘nár láimh.*

:*An dán do ghabhais fa seach –*
:*go bhfios damhsa ní breath cham –*
:*is d’fhior a ndéanta, más fíor,*
:*dobudh tugtha díol na rann.*

## Tagairtí

*Ainm.ie*: Nic Gearailt, Brighid (c. 1589–1682): https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=2143

Máirín Ní Dhonnchadha (eag.), "Courts and Coteries II," in Bourke, Angela (eag.) (2002). *The Field Day Anthology of Irish Writing*, Volume 4. NYU Press, lgh 387-389.

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Catagóir:Éireannaigh mná sa 16ú haois
Catagóir:Éireannaigh mná sa 17ú haois
Caitilín Dubh

File ab ea **Caitilín Dubh** (fl. 1624-1629) agus rian na hoiliúna ar a saothar. Ní fios cén sloinne a bhí uirthi ach b’fhéidir gur bhean de Bhrianach í. 

Is léir go raibh caidreamh aici ar na huaisle a luann sí. Chaoin sí Donnchadh Ó Briain, 4ú hIarla Thuamhumhan (a fuair bás in 1624); a dheirfiúrsan Máire; Toirealach Rua Mac Mathúna (fear céile Mháire, a fuair bás in 1629); Diarmaid Ó Briain, Barún Inse Uí Chuinn a fuair bás in 1624. Scríobh sí filíocht aiceanta a raibh rian fhilíocht na scoileanna le haithint uirthi.  

Protastúnach ab ea Donnchadh Ó Briain. Fuair sé oiliúint i gcúirt Eilís I agus d’fhan sé dílis don Choróin, é ag troid le hAodh Ó Néill agus é gualainn ar ghualainn le Mountjoy ag Cionn tSáile. Ach ní chuireann Caitilín Dubh in iúl go mothaíonn sí deighilt mhór a bheith ann idir Gall agus Gael in Éirinn. Tá tocht de shaghas eile le fáil sa dán a chaoineann Diarmaid Ó Briain, an Barún, agus a bhfuil sliocht as le léamh thíos. 

Tá clú na draíochta uirthi sa bhéaloideas in iarthar Chontae an Chláir agus í ag dul i ngleic le mná sí na Mumhan. Deirtear gur bhean feasa a hiníon Caitilín Óg freisin.

## Sliocht as caoineadh a rinneadh do Dhiarmaid Ó Briain

:*Gach cléireach dá léaghadh an Bíobla*
:*ní léir dho éinlitir síos de,*
:*ó t’éagsa chlaonadar fiodhbha*
:*ní réabaid éisc shrotha a líonta*.

:*Ní léimeann réidhdhamh tar slighe amach*
:*ní fhéadann cú béalfhada síneadh air,*
:*ní éirghid na réalta san oidhche*
:*táid spéarthaibh an aedhair ar aoinchrith*

:*ó th’éagsa a lámh dhéanta na ndaonnacht*
:*nár ob éigse fá spréidh do shíneadh*
:*nach tug méinn do shéadaibh saoghalta*
:*ná fuath chéile a dhéanamh ar aoinneach,*

:*acht searc don mhaith is ceas re cinnteacht,*
:*nár char bean tar cheart a caoimhthigh*
:*nár ghlac breab ar bhreath do chlaonadh*
:*nár bhain don lag ceart a shinnsear...*

## Tagairtí

*Ainm.ie*: Caitilín Dubh (fl. 1624-1629): https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=2134

Máirín Ní Dhonnchadha (eag.), "Courts and Coteries II," in Bourke, Angela (eag.) (2002). *The Field Day Anthology of Irish Writing*, Volume 4. NYU Press, lgh 399-405.

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Catagóir:Éireannaigh mná sa 17ú haois
Nigel Dodds

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Baron Nigel Alexander Dodds of Duncairn, OBE, PC,**  a rugadh ar an 20 Lúnasa 1958. 

Ba é scéal mór an toghcháin é in 2019 nuair a bhain John Finucane, Sinn Féin an suíochán Westminster ó Nigel Dodds, leascheannaire an DUP ag an am. 

Chuaigh Dodds chuig Teach na dTiarnaí in Westminster in 2021. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Ard-Mhéaraí Bhéal Feirste
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha
Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann
Sveriges Riksbank

Is é **Sveriges riksbank** banc ceannais na Sualainne. Is é an banc ceannais is sine ar domhan. 

Is ball den Chóras Eorpach Banc Ceannais é. Bhunaigh sé duais san eacnamaíocht sa bhliain 1969, a dtugtar Duais Sveriges Riksbank na nEolaíochtaí Eacnamaíochta i gCuimhne ar Alfred Nobel air.

## Tagairtí

Catagóir:An tSualainn
Martina Anderson

B'fheisire de chuid Sinn Féin í **Martina Anderson** (a rugadh ar an  16 Aibreán, 1962) i bParlaimint na hEorpa (2009-2014).  
[clé|mion|Sinn Féin, [Martina Anderson, 2019-05-14]]

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Teachtaí i bParlaimint na hEorpa d'Éirinn (2009–2014)
Catagóir:An Feabhal (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Diane Dodds

Polaiteoir agus Feisire de Pharlaimint na hEorpa ba ea **Diane Jean Dodds** (rugadh ar an 16 Lúnasa, 1958 í).
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Teachtaí i bParlaimint na hEorpa d'Éirinn (2009–2014)
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Jim Nicholson

Polaiteoir agus Feisire de Pharlaimint na hEorpa is ea **James Frederick Nicholson** (rugadh ar an 29 Eanáir, 1945 é).

## Féach freisin

* Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
* Polaiteoirí in Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Teachtaí i bParlaimint na hEorpa d'Éirinn (2009–2014)
Catagóir:Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Margaret Hodge

Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe is ea **Dame Margaret Eve Hodge, Lady Hodge**. Rugadh í i gCaireo, an Éigipt ar an 8 Meán Fómhair 1944. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Giúdaigh Shasanacha
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Síónaigh
Catagóir:Sóisialaithe
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
John Mann

Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe is ea **John Mann**. Rugadh é i Leeds, West Riding of Yorkshire ar an 10 Eanáir 1960. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Mhanchain
Catagóir:Eoraisceiptigh
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe
Catagóir:Nottinghamshire
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Sóisialaithe
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Catagóir:Yorkshire Thiar
Stephen Kinnock

Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe is ea **Stephen Nathan Kinnock**. Rugadh é i dTredegar, Sir Fynwy ar an 1 Eanáir 1970. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Polaiteoirí na Breataine Bige
Catagóir:Sóisialaithe
Tracy Brabin

Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe is ea **Tracy Lynn Brabin**. Rugadh í i mBatley ar an 9 Bealtaine 1961. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Mná
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Sóisialaithe
Rushanara Ali

Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe is ea **Rushanara Ali**. Rugadh í i Sylhet, an Bhanglaidéis ar an 14 Márta 1975. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:An Bhanglaidéis
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine Briotanacha de shliocht Áiseach
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Londain Mhór
Catagóir:Mná sa pholaitíocht
Catagóir:Moslamaigh
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Sóisialaithe
Frank Field

Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe ba ea **Frank Ernest Field**. Rugadh é in Edmonton, Londain ar an 16 Iúil 1942 agus fuair sé bás ar an 23 Aibreán 2024. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Básanna de bharr ailse phróstataigh
Catagóir:Eoraisceiptigh
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Johnnyswim

Is banna ceoil ó Nashville, Tennessee, Stáit Aontaithe Mheiriceá é **Johnnyswim**. 

Bhunaigh Amanda Sudano agus Abner Ramirez an banna sa bhliain 2005 agus is amhránaithe agus scríbhneoirí an bheirt acu. Seinneann siad amhráin cheoil tíre Mheiriceánacha, ceol tuaithe, ceol rithim agus gormacha, agus popcheol.

## Dioscliosta
**Albam taifeadta**
* *Diamonds* (2014)
* *Georgica Pond* (2016)
* *Moonlight* (2019)

**Albam beo**
* *Johnnyswim Live at Rockwood Music Hall* (2016)

**Albam Nollaig**
* *A Johnnyswim Christmas* (2014)

** CL (Ceirnín leathfhada)**
* *Johnnyswim* (2008)
* *Home, Vol. 1* (2012)
* *Heart Beats* (2013)

## Nasc seachtrach
* www.johnnyswim.com Suíomh oifigiúil
* Tiny Desk ceolchoirme ar NPR 

Catagóir:Bannaí ceoilCatagóir:ceol tíreCatagóir:popcheol
Scoil an Léinn Ghaelaigh

Is éard a bhí i **Scoil an Léinn Ghaelaigh** (nó **Sgoil Árd-Léighinn na Gaedhilge**) ionad léinn Éireannaigh i mBaile Átha Cliath a bhunaigh Kuno Meyer in 1903. Dúirt sé gurbh éigean dlúthcheangal a dhéanamh idir gluaiseacht na Gaeilge agus cúrsaí léinn, deis a thabhairt do gach scoláire Gaeilge dul i mbun staidéir agus taighde sna réimsí ab airde, agus barr a chur ar an obair le hathbheochan léinn dúchais. Ba é R. I. Best Rúnaí Oinigh na Scoile, agus bhí Osborn Bergin agus Tomás Ó Rathaile ar na chéad mhic léinn.

D’fhoilsigh an Scoil leabhair i dtaobh teanga agus staire a úsáideadh mar ghnáth-théacsleabhair i gcúrsaí do mhic léinn, agus in 1904 bunaíodh an iris ''Ériu'' faoina coimirce. Ba é Meyer an t-eagarthóir. 

Bhí sé de phríomhchuspóir ag an Scoil buneolas maith ar theangeolaícht, ar fhocleolaíocht agus ar théacsanna a thabhairt do scoláirí a raibh Gaeilge agus teangacha Ceilteacha eile ar a dtoil acu. Rinneadh an chuid ba mhó den teagasc i scoileanna samhraidh agus é á dhéanamh ag Holger Pedersen, Henry Sweet agus Rudolf Thurneysen. Bhí an-lámh ag John Strachan i reáchtáil na Scoile, beagnach chomh mór le Meyer féin. Bhí an Scoil ina sop in áit na scuaibe ó thús i ngeall ar an saghas seo teagaisc agus ar mhaoiniú éiginnte. Ní raibh gá léi tar éis tamaill agus ollscoileanna Éireannacha ag oiliúint fochéimithe agus iarchéimithe i nGaeilge agus i dteangacha Ceilteacha eile mar ba cheart.

D’iarr an Gobhanóirí agus Iontaobhaithe go ndéanfaí cuid d’Acadamh Ríoga na hÉireann den Scoil agus socraíodh na téarmaí corpraithe in 1925. Gheall an tAcadamh go gcoinneodh sé foilseacháin na scoile i gcló, agus tháinig deireadh leis an Scoil in 1926

## Nótaí

Catagóir:Ollscoileanna in Éirinn
Catagóir:An Ghaeilge
Catagóir:Acadamh Ríoga na hÉireann
Eichhornia crassipes

Is plandaí uisceacha dúchasacha d'Abhantrach na hAmasóine é ***Eichhornia crassipes***, ar a dtugtar go coitianta **an hiasaint uisce**, agus is minic a bhaineann fadhbanna leo lasmuigh dá raon dúchais mar speicis choimhthíocha ionracha. 

## Cur síos
Planda ilbhliantúil uisceach (nó hidrifít), saor-snámhach is ea an hiasaint uisce  atá nádúrtha do Mheiriceá Theas trópaiceach agus fo-thrópaiceach.  Le duilleoga leathana, tiubha, glasta, ubhacha, d'fhéadfadh an hiasaint uisce ardú os cionn dhromchla an uisce chomh hard le 1 mhéadar ar airde.  Bíonn na duilleoga]] 10-20 cm ar leithead ar ghas atá ar snámh trí bholgán buacach mar nóidíní ag a bhun, os cionn dhromchla an uisce.  Bíonn gais fhada, spúinseacha agus bolgánacha acu.  Bíonn fréamhacha dubhchorcra clúmhacha agus saorchrochta acu.  Iompraíonn an ghasóg cheartseasmhach spíce amháin de 8-15 bláth tarraingteach feiceálach, ar dhath an labhandair  go bándearg, den chuid is mó, le sé pheiteal.  Nuair nach bhfuil sí faoi bhláth, d’fhéadfadh sí a bheith meascaithe le  *Limnobium spongia* nó  'Limnobium laevigatum''.
Guto Bebb

Polaiteoir de chuid Páirtí Choimeádach sa Ríocht Aontaithe is ea **Guto ap Owain Bebb**. Rugadh é in Wrecsam, an Bhreatain Bheag ar an 9 Deireadh Fómhair 1968. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Baill de Plaid Cymru
Giuseppe Conte

Dlí-eolaí agus polaiteoir Iodálach, agus iar-Phríomh-Aire de chuid na hIodáile, is ea **Giuseppe Conte**. Rugadh é an 8 Lúnasa 1964.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Príomh-Airí na hIodáile
Abhantrach na hAmasóine

Cuid de Mheiriceá Theas a dhraenálann Abhainn na hAmasóine agus a craobh-aibhneacha is ea **Abhantrach na hAmasóine**.  Clúdaíonn abhantrach dhraenála na hAmasóine achar thart ar 6 122 736 km², nó thart ar 35.5 faoin gcéad de mhór-roinn Mheiriceá Theas. Tá sí suite sna tíortha seo a leanas; an Bhrasaíl, Peiriú,an Cholóim, Eacuadór, an Ghuáin agus Veiniséala. 

Tá an chuid is mó den abhantrach clúdaithe ag foraois bháistí na hAmasóine, ar a dtugtar 'Amazonia' freisin. Le limistéar 500,500,000 km², de  dhlúthfhoraois thrópaiceach, is í seo an fhoraois bháistí is mó ar domhan. 
mion|clé|Béal na hAbhann

## Féach freisin

* Foraois bháistí na hAmasóine
* Eagraíocht Chonradh Comhair na hAmasóine

## Tagairtí

Catagóir:Abhantrach na hAmasóine
Catagóir:An Bhrasaíl
Catagóir:Peiriú
Catagóir:Veiniséala
Catagóir:An Ghuáin
Catagóir:An Cholóim
Catagóir:Eacuadór
Catagóir:Abhantracha
Jess Willard

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea **Jess Myron Willard** a rugadh ar 29 Nollaig, 1881 i bPottawatomie County, Kansas agus a fuair bás ar an 15 Nollaig, 1968. 

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Básanna i 1881
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Ospidéal Uí Chonghaile

Is é **Ospidéal Uí Chonghaile, Baile Bhlainséir** (English - *Connolly Hospital Blanchardstown*) an t-ospidéal poiblí oiliúna lonnaithe i mBaile Bhlainséir, Baile Átha Cliath 15 a fhreastalaíonn ar Bhaile Átha Cliath Thiar, Cill Dara Thuaidh agus an Mhí Theas. Bunaíodh é i 1955 mar ospidéal chun déileáil le hothair le heitinne (TB) agus Ospidéal Cuimhneacháin Shéamais Uí Chonghaile (English - *James Connolly Memorial Hospital*) an t-ainm a bhí air sna blianta a chuaigh thart. Tá rannóg éigeandála 24 uair a chloig agus neart sheirbhísí eile lonnaithe san ospidéal agus osclaíodh ionad satailíte de chuid an ospidéail nua do leanaí ar champas Ospidéal Naomh Séamas ar an gcampas in 2019 freisin.

## Féach freisin

* Séamus Ó Conghaile
* Baile Bhlainséir
* Coláiste Ríoga na Máinleá in Éirinn
* Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte

## Naisc Sheachtracha

* https://www.hse.ie/eng/services/list/3/acutehospitals/hospitals/connolly/  Leathanach Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte faoi hOspidéal Uí Chonghaile (As Béarla)
* https://www.rcsi.com/dublin/ Coláiste Ríoga na Máinleá in Éirinn / RCSI Ireland
* http://www.rcsihospitals.ie/ Ospidéil RCSI / RCSI Hospitals

## Tagairtí

Catagóir:Seirbhísí sláinte
Catagóir:Ospidéil i gContae Bhaile Átha Cliath
Ospidéal San Séamas

Is  é **Ospidéal San Séamas** (English: *St. James's Hospital*) an t-ospidéal ollscoile múineadh is mó in Éirinn. Osclaíodh an t-ospidéal nua ag tús na 1990idí. Tá Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath ina phairtnéir oideachasúil leis an ospidéal. Tá Ospidéal na Leanaí náisiúnta nua a thógáil faoi láthair ar an gcampas agus táthar an tnúth go bheidh an tospidéal nua seo oscailte sa bhliain 2026. Tá stad Luas lonnaithe ar campas Ospidéal San Séamas freisin.

## Grianghraif eile

## Féach freisin

* Naomh Séamas Beag
* Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte

## Naisc Sheachtracha

* Suíomh gréasáin Ospidéal San Séamas

## Tagairtí

Catagóir:Seirbhísí sláinte
Catagóir:Ospidéil i gContae Bhaile Átha Cliath
Eochaid mac Eirc

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí na hÉireann ba ea **Eochaid** mac Eirc mhic Rinnal, sliocht de na Fir Bholg. Tháinig sé i gcoróin agus Fodbgen curtha as cumhacht aige. Chuir sé córas dlí i bhfeidhm i nÉirinn don chéad uair. Ní raibh báisteach ar bith le linn a réimis, ach ansin drúcht, agus bhí fómhar ann gach bliain.

Ba í an bandia Tailte a bhean chéile. D'ainmnigh Eochaidh a phríomhchathair aisti, Tailtin, Contae na Mí, agus d'eagraigh sé féile ann gach Mí Lúnasa.

Bhí sé i gcoróin ar feadh deich mbliana, go dtí gur cloíodh na Fir Bolg é ag na Tuatha Dé Danann sa Chéad Chath Maighe Tuireadh. Le linn an chatha, d'éirigh Eochaidh spalptha leis an tart, ach cheil draoithe na dTuatha Dé gach foinse uisce air.  Agus uisce á lorg aige, d'aimsigh Mór-Ríoghain ar Bhéal Trá, Sligeach é agus mharaigh sí é. De réir an tsean-nóis, cuireadh é ina uaigh faoi Charn Eochaid.

## Foinsí
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Fir Bholg
Fodbgen

I Miotaseolaíocht na nGael, ba Ard-Rí na hÉireann é **Fodbgen** ("An creachadóir") mac Sengann, sliocht de na Fir Bholg. Tháinig sé i gcoróin agus a col ceathrar Rinnal mac Gennann curtha as cumhacht aige.  Deirtear go raibh na crainn gan fadhbanna (Sean-Ghaeilge *odb*) roimh a ré.

Bhí sé i gceannas ar feadh ceithre bliana sular chuir Eochaid mac Eirc garmhac Rionnail, as cumhacht é.

## Foinsí
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Fir Bholg
Rinnal

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí na hÉireann ba ea **Rinnal** mac Genann, sliocht de na Fir Bholg. Tháinig sé i gcoróin agus *[[Fiacha Cennfinnán]]* curtha as cumhacht aige. Deirtear gurbh é an chéad rí a raibh cumas na rinne aige (Sean-Ghaeilge *rind*).

Bhí sé i gceannas ar feadh cúig nó sé bliana (ag brath ar fhoinse) sular cuireadh as cumhacht é ag a chol ceathrar Fadbgen mac Sengann.

## Foinsí
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Fir Bholg
Fiacha Cennfinnán

I Miotaseolaíocht na nGael, ba Ard-Rí na hÉireann é **Fiacha Cennfinnán** mac Starn mhic Rudraige, sliocht de na Fir Bholg. Tháinig sé i gcoróin tar éis dá sheanuncail Sengann a chur as cumhacht aige.

Bhí sé i gceannas ar feadh cúig bliana sular cuireadh as cumhacht é ag Rinnal mac Genann.

Bhí rí ann de shliocht Mhíl Easpáine, *[[Fíachu Findoilches]]*, a raibh aithne air faoin ainm céanna.

## Foinsí
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Fir Bholg
Sengann mac Dela

I Miotaseolaíocht na nGael ba Ard-Rí na hÉireann é **Sengann** mac Dela, sliocht de na Fir Bolg, i gcomharbacht ar a dheartháireacha Gann agus Geanann. Ba í Anast a bhean chéile.

Nuair a tháinig na Fir Bholg go hÉirinn mar lonnaitheoirí, roinn an cúigear mac Dela an tír eatarthu.  Tháinig Sengann i dtír ag Inbhear Dhúglais lena dheartháir Gann, agus roinn an bheirt acu cúige Mumhan eatarthu, Sengann sa deisceart agus Gann sa tuaisceart.

Tar éis bás Ghann agus Geanainn den phlá, bhí Sengann i réim ar feadh cúig bliana, sular mharaigh *[[Fiacha Cennfinnán]]*, garmhac a dhearthár *[[Rudraige mac Dela|Rudraige]]*, é.

## Foinsí
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Fir Bholg
Gann mac Dela

I Miotaseolaíocht na nGael, ba chomh-Ard-Rí na hÉireann é **Gann** mac Dela, sliocht de na Fir Bholg lena dheartháir Genann. Bhí siad mar chomharba ar a ndeartháirse Ruadhraí. Ba í Eadar a bhean chéile.

Nuair a tháinig na Fir Bholg go hÉirinn mar lonnaitheoirí, roinn na cúigear mac Dela an tír eatarthu.  Tháinig Gann agus Seanghann i dtír ag Inbhear Dhúglais i gCuan Chorcaí agus roinn siad cúige Mumhan eatarthu, Gann sa tuaisceart agus Sengann sa deisceart.

Tar éis bás a dhearthár, Rudraige, rinneadh chomh-Ard-Rí do Ghann and Genann ar feadh ceithre bliana, go dtí go bhfuair siad beirt bás den phlá i dteannta le dhá mhíle dá muintir. Tháinig Sengann i gcomharbacht orthu.

## Foinsí
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Fir Bholg
Genann mac Dela

I Miotaseolaíocht na nGael, ba Ard-Rí na hÉireann é **Genann** mac Dela (de shliocht Starn mhic Neimhidh), sliocht de na Fir Bholg, le chéile lena dheartháir, Gann, mar chomharba ar a ndeartháir, Rudraigeí. Ba í *Cnucha* a bhean chéile.

Nuair a tháinig na Fir Bholg go hÉirinn mar lonnaitheoirí, roinn an cúigear mac Dela an tír eatarthu.  Tháinig Genann i dtír le Rudraige ag *Trácht Rudraige*, agus thóg sé cúige Chonnacht.

Tar éis bás a ndearthár, rinneadh chomh-Ardrí de Ghann agus Gheanann ar feadh ceithre bliana, sula bhfuair siad beirt bás den phlá, i dteannta le dhá mhíle dá mhuintir. Tháinig Sengann i gcomharbacht orthu.

## Foinsí
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Fir Bholg
Rudraige mac Dela

I Miotaseolaíocht na nGael, ba dhara hArd-Rí na hÉireann é **Rudraige**, (Meán-Ghaeilge Rudhruidhe, litriú Nua-Ghaeilge **Ruadhraighe**, **Ruadhraí**, **Ruairí**) mac Dela, sliocht de na Fir Bholg, i gcomharbacht ar a dheartháir, Sláine.

Nuair a tháinig na Fir Bholg go hÉirinn mar lonnaitheoirí, roinn cúigear mic Dheala an tír eatarthu.  Tháinig Ruadhraí i dtír ag *Trácht Rudraige* (Trá Ruadhraí, Dún Droma, Contae an Dúin) agus thóg sé cúige  Uladh.  Bhí seisean agus a dheartháir Geanann ina dtaoisigh de chuid muintir na bhFear Bolg aitheanta mar na *[[Domnu|Fir Domnann]]*, dream stairiúil a bhí gaolta b'fhéidir leis na Dumnonii, a bhíodh ina gcónaí sa Bhreatain agus sa Ghaill.

Tar éis bhás Sláine, rinneadh Ard-Rí de Ruadhraí feadh dhá bhliain, go dtí go bhfuair seisean bás ag Brú na Bóinne.  Tháinig a dheartháireacha Gann agus Geanann i gcomharbacht air.

## Pearsana eile
Faightear *Rudraige* mar ainm do bheirt phearsana eile i miotaseolaíocht na nGael.  Bhí duine amháin dóibh ná mac Pharthaláin, duine eile Ard-Rí de shliocht Mhíl Easpáine sa 2a nó 3ú haois RC.  Tá an triúr acu gaolta le cúige Uladh, agus is amhlaidh go bhfuil siad go léir fréamhaithe le sinsear-dhia na nUladh.

## Foinsí
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Fir Bholg
Sláine mac Deala

I Miotaseolaíocht na nGael, ba chéad Ard-Rí na hÉireann é **Sláine** (Sean-Ghaeilge **Sláne**, Meán-Ghaeilge **Sláinghe**) mac Deala, sliocht de na Fir Bholg, agus ar deireadh de shliocht Neimhidh.  Ba í Fuad a bhean chéile. 

Tháinig na Fir Bholg go hÉirinn le cúig mhíle fear.  Deirtear gur tháinig Sláine i dtír ag Cuan Loch Garman ag béal Na Sláine.  Roinn Sláine agus a cheathrar deartháireacha an tír eatarthu.  Thóg Sláine, an té is óige, cúige Laighin; thóg Gann tuaisceart na Mumhan; thóg Seangann deisceart na Mumhan; thóg Geanann cúige Chonnacht; agus thóg Ruadhraí cúige Uladh.  Thogh siad Sláine mar ard-rí.  Ghlan sé an fhoraois as ceantar Bhrú na Bóinne.

Thugtaí na Fir *[[Gailióin]]* (leagan eile: *Gaileanga*) ar a chuid de mhuintir na bhFear Bolg, ainmnithe as a sleánna (Sean-Ghaeilge *gáe*, ga).

Bhí Sláine i gceannas ar feadh ach aon bhliain amháin, sula bhfuair sé bás ag Dionn Rí i gContae Cheatharlach.  Cuireadh faoi é ag Baile Shláine, Contae na Mí.  Tháinig a dheartháir Ruadhraí i gcomharbacht air.

## Féach freisin
* [Sláine (comics)](http://en.wikipedia.org/wiki/Sláine_(comics)) ar en.wikipedia.org

## Príomhfhoinsí
* *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*, CELT G800011A, Leabhar Laighneach, ff. 7b-8a
* *[[Annála na gCeithre Máistrí]],* CELT G100005A, M3266 - M3267, *[https://celt.ucc.ie//published/G100005A Annals of the Four Masters]*, Annal M2820
* *[[Foras Feasa ar Éirinn]],* CELT G100054, M3266 - M3267, An ceud leabhar
** An dara halt.  Ag so síos gach roinn d'á ndéarnadh ar Éirinn, lch. 104
** An t-ochtmhadh alt.  Do ghabháil Fhear m-Bolg ann so, lch. 188
** An naomhadh alt.  Do na céid ríoghaibh ro ghabh flaitheas Éireann... lch. 196
* Dinnseanchas Aoi, CELT G106500D, Dinnseanchas Aoi, *[https://celt.ucc.ie//published/G106500D/text078.html Sláine]*, dán/scéal 77.
* *Céad [[Cath Maighe Tuireadh|Chath Maighe Tuireadh]]*, [CnT, LS 1319, H 2.17]

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Fir Bholg
Nelly Diener

Ba í **Nelly Hedwig Diener** (5 February 1912 – 27 July 1934) an chéad aeróstach mná de chuid na hEorpa. 

Thosaigh Diener ar na heitiltí ar an 1 Bealtaine 1934 agus í ag obair leis an gcomhlacht Swissair. Bronnadh an leasainm "Engel der Lüfte" ("Aingeal na Spéartha" as Gaeilge) uirthi. Básaíodh Diener i dTubaiste Tuttlingen Swissair 1934. Fuair triúr ball foirne agus naonúr paisinéirí bás sa tubaiste.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Doire Saor

mion|cúinne, Bóthar Lecky agus Sráid Fhathna
Ba cheantar féinrialaitheach é **Doire Saor** (Béarla: Free Derry) i nDoire Cholmcille, idir 1969 agus 1972. Chruthaigh daoine ó Thaobh an Phortaigh, an Creagán agus an Seantalamh baracáidí ar na sráideanna timpeall an cheantair.  Níor thug siad cead don R.U.C nó Arm na Breataine dul isteach sa cheantar. 
[mion|[Domhnach na Fola (1972)ː Ceann de na múrmhaisithe i nDoire]]
mion
Tugadh an t-ainm *Free Derry* ar an áit, nuair a scríobh duine "*You Are Now Entering Free Derry*" ar bhalla bhinn i dTaobh an Phortaigh.  Phéinteáil an mana don chéad uair i mí Eanáir 1969 (cúinne, Bóthar Lecky agus Sráid Fahan).

## Cúlra
I ndeireadh na seascaidí, thosaigh feachtas ar son cearta vótála agus tithíochta sa chathair. Rinne Rialtas na Sé gContaetha iarracht an ghluaiseacht cearta sibhialta a chur faoi chois le lámh láidir. Ach d'eascair feachtas fuilteach as an iarracht sin.

Dúnadh ceantair iomlána sa chathair agus bhí círéibeacha fuilteacha ann ón mbliain 1968 i leith.

## Imeachtaí

#### 1969
Ón 12 Lúnasa go dtí an 14 Lúnasa 1969, bhí ina chogadh dearg idir péas Dhoire agus na náisiúnaithe áitiúla - "Cath Thaobh an Bhogaigh", mar a thugtar air.I ndiaidh dhá lá achrainn agus scliúchas, cuireadh saighdiúirí Briotanacha i nDoire chun riail agus reacht a chaomhnú ag 5pm ar 14 Lúnasa.

I mí Lúnasa, mar chuid den 'Ráiteas Downing Street', gheall rialtas na Breataine athleasuithe.
mion|"Ulster '71" (NI Civil Rights Association, 1971)
Is minic a deir na hAontachtóirí gurbh í gluaiseacht na gceart sibhialta a chuir tús leis na Trioblóidí. Is é a mbarúil-san gur chuir an feachtas an rialtas ag guagaíl, ionas go ndeachaigh na dreamanna paraimíleata sa bhearna a hosclaíodh. Tá na náisiúnaithe den tuairim, áfach, nach raibh i gceist le feachtas na gceart sibhialta ná rudaí a tharraing rialtas seicteach an Tuaiscirt anuas air féin.

#### 1971
Ar 8 Iúil 1971, mharaigh Arm na Breataine beirt fhear óg, Séamas Cusack agus Desmond Beattie, i nDoire. Ba chor cinniúnach é le linn na dTrioblóidí; chaill an pobal muinín san arm timpeall an ama seo.

Tharraing an SDLP as Stormont ar 14 Iúil. Tugadh an t-imtheorannú isteach cúpla seachtain níos déanaí, ar an 9 Lúnasa 1971 (fiosrúchán neamhoifigiúil). 

#### 1972
Rinne Arm na Breataine ionradh ar Thaobh an Bhogaigh, an príomhcheantar Caitliceach, ar an 31 Iúil 1972, mar chuid den Operation Motorman  agus tháinig deireadh le Doire Saor.

## Féach freisin

* Cath Thaobh an Bhogaigh
* Oibríocht Demetrius
* Domhnach na Fola (1972)
* Obráid Motorman (1972)
* Na Trioblóidí

## Tagairtí

Catagóir:Na Trioblóidí
Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann
Catagóir:Stair Dhoire
Sreng

I Miotaseolaíocht na nGael, ba laoch na bhFear Bolg é **Sreang** (Sean-Ghaeilge **Sreng**).  Armtha le cleith iarainn, chuaigh sé i gconradh aonair le Nuada, rí na dTuath Dé Danann sa Chéad Chath Maighe Tuireadh.  Le bhuail mór amháin, ghearr Sreang leath dá sciath agus a lámh óna ghualainn.

I mbaol cliste, thug Sreng agus na trí chéad fear a bhí fágtha móid troda chun deiridh.  Bhí an méad sin meas ag na Tuatha Dé orthu ámh,  gur thairg siad cúigiú den tír dóibh.  Ghlac na Fir Bholg leis seo, scoir siad  an cogadh agus thogh siad Connacht.  Rianaigh daoine na gConnacht a síolrú ó Shreang go dtí an 17ú haois.

## Foinsí
* Squire, Charles. "*Celtic Myth and Legend*." Newcastle Publishing Co., USA, 1975.  Athchlóite ón gcéad eagrán, 1905, An Bhreatain.  .

## Tagairtí

Catagóir:Fir Bholg
Bres

I Miotaseolaíocht na nGael, rí na dTuath Dé Danann ba ea **Breas** (Sean-Ghaeilge **Bres**).  Glaoitear go minic **Eochaid Breas** air.  Ba iad a thuistí Elatha na bhFomhórach agus Ériu, iníon *[[Dealbhaodh|Dealbhaodh]]*.  D'fhás sé chomh tapaidh sin, go raibh sé ar nós duine le ceithre bliana déag, agus é ach a seacht mbliana d'aois.  Ba rí gan gnaoi é, a bhí i leith a mhuintir Fomhórach.

## Céad Chath Maighe Tuireadh
Sa Chéad Chath Maighe Tuireadh, baineadh a lámh de Nuada na dTuath Dé Danann.  Óir nach raibh sé ina fhear gan smál a thuilleadh, níorbh fhéidir leis bheith ina rí.  Ag iarraidh síocháin a chur chun cinn idir na Fomhóraigh agus na Tuatha Dé Danann, ceapadh Breas ina rí. Phós sé Brigit na dTuath Dé Danann, agus rugadh mac darb ainm Ruadhán díobh (a mharófaí ag iarradh Gaibhne a feallmharú).

Chuir Breas iachall ar na Tuatha Dé Danann cíos agus cáin a íoc do na Fomhóraigh agus obair mar  sclábhaithe: cuireadh faoi deara d'Oghma adhmad tine a iompar, do Dbaghdha claiseanna a thochailt thar timpeall ar dhúin.  Rinne sé faillí ina chuid dualgais aíochta: bhíodh na Tuatha Dé ag gearán, tar éis bealaithe a thabhairt air, nach mbíodh a sceana bealaithe, agus nach mbíodh boladh leanna ar a n-análacha.  Chum Cairbre, file na dTuath Dé, dán géar feanntach ina choinne, a bhí ann chéad aoir in Éirinn, agus chuaigh gach rud ó rath do Bhreas ina dhiaidh sin.

Bhí Breas i réim le seacht mbliana nuair a vvv a lámh airgid, déanta ag *[[Dian Cécht]]*agus Creidhne, le láimh feola agus fola, déanta ag Miach mac Déin Chéachta, i dteannta lena dheirfiúr *[[Airmed]]*.  Ina dhiaidh seo, cuireadh Nuada i réim arís, agus díbríodh Breas.  Chuaigh sé chuig a athair chun cabhair a iarraidh an choróin a atógáil, ach dhiúltaigh *[[Elatha]]* é, óir nára chóir dó a bhaint amach ar ais nárbh fhéidir leis coinneáil ar éigean.  Sheol a athair é chuig Balar, ceannaire eile na bhFomhórach, le haghaidh na cabhrach a bhí uaidh.

## Dara Cath Maighe Tuireadh
Bhí Breis i gceannas na bhFomhórach sa Dara Cath Maighe Tuireadh ach cloíodh é.  Tháinig Lugh air gan cosaint ar an ármhá,  Lugh agus d'impigh sé ar son a bheatha.  Níor mharaigh Lugh é toisc gur a gheall sé tíreolaíocht a mhúineadh do na Tuath Dé.

## Bás
Insítear conas ar mharaigh Lugh Breas i ndán de chuid an dinnseanchais.  Rinne Lugh 300 bó adhmaid, agus chur sé iontu leacht dearg nimhneach, a "chrúigh" sé isteach i ngogáin agus thairg do Bhreas chun ól, 'séard a rinne Breas, a raibh faoi gheis gan chóir a dhiúltú, gan cúbadh, agus d'éag sé dá bharr.  Luaitear an scéal seo go hachomair í *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*, ach aithnítear gur mhúnlach ab ea an léacht nimhneach.

## Cuma agus sanas
I *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]* agus *[[Cath Maighe Tuireadh]]*, léirítear Breas mar fhear dathúil, ach mar sin féin géar agus doicheallach.  Tá dán ann sa dinnseanchas ámh a mholann Bres agus a phearsantacht "lách" agus "uasal", agus a deir gurbh é "bláth" na dTuath Dé Danann é.

## Tagairtí

Catagóir:Fomhóraigh
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Déithe na nGael
Jimmy Ellis

Dornálaí Meiriceánach, a bhí ina churadh domhanda trom-mheáchain, ab ea **James Albert Ellis** a rugadh ar 24 Feabhra, 1940 i Louisville, Kentucky agus a fuair bás ar an 6 Bealtaine, 2014. 

## Tagairtí

Catagóir:Dornálaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Básanna in 2014