Ogham

&#x169b;&#x1691;&#x168c;&#x1690;&#x168b;&#x169c;
Is aibítir sheanda é an t**Ogham** nó **Aibítir na gcrann** (Sean-Ghaeilge **Ogam**), an t-oghamchraobh, a bhíodh in úsáid roimh theacht na Críostaíochta go hÉirinn, idir 300 A.D. agus 600 A.D. Faightear inscríte é in Éirinn, in Albain, sa Bhreatain Bheag, i Sasana, agus i Manainn.

mion|clé|240px|Leathanach 170r - Leabhar Bhaile an Mhóta

## An Córas Scríbhneoireachta
Nuair a ghearrtaí an tOgham ar liag, ar ghallán nó ar chloch chuimhneachán, ritheadh an téacs ó bhun na cloiche aníos. D'úsáidtí poncanna do na gutaí mar seo a leanas: ponc amháin = a, dhá phonc = o, trí phonc = u, ceithre phonc = e agus cúig phonc = i. D'úsáidtí stróiceacha do na consain. Ghearrtaí an scríbhneoireacht seo ar imeall na cloiche nó ar lár líne ar a dtugtaí an 'fleasc'. Tá inscríbhinní dátheangacha Gaeilge agus Laidine ann freisin, a léitear ó chlé go deis. Nuair a bhí an tOgham scríofa i lámhscríbhinní, lean an téacs gnáth-threo na Laidine (cothrománach agus ó chlé go deis), le stríoca ingearacha in áit eangaí greanta na n-inscríbhinní le haghaidh na ngutaí.
 
thumb|350px|Tá 25 bunlitir san Ogham

## Fairsinge
Maítear gur thosaigh an tOgham, in iardheisceart na tíre agus tá teacht ar 121 sampla de na galláin seo i gCiarraí. Faightear 81 sampla i gCorcaigh agus 47 sampla i bPort Láirge. Faightear 15 sampla sa Bhreatain Bheag agus tá an gallán oghaim is sia soir le fáil i Silchester i Sasana, rud a chiallaíonn gur bhog na daoine leis an scríbhneoireacht seo soir de réir a chéile, ó Chiarraí ar aghaidh.

## Aibítir an Oghaim

Tá 25 bunlitir san Ogham.  Tugtar *fid* (fiodh, crann) ar an gcéad fiche litir, roinnte ina gceithre aicme ainmnithe as an gcéad litir sa tsraith (*Aicme Bheithe*, *Aicme Uatha*, *Aicme Mhuine*, *Aicme Ailme*).  Cuireann an focal 'fiodh' in iúl an nasc idir crainn agus ainmneacha na litreacha.  Is *taebomna*, taobhomhna nó consain iad an chéad 15 díobh, agus gutaí simplí na 5 deireanacha.  Tugtar *[[forfeda]]* (airfheánna, litreacha sa bhreis) ar na litreacha eile.  Tá aon aicme oifigiúil amháin inniu ann, agus défhoghair atá ann, ach faightear *forfeda* eile, go háirithe Peith.

* **[[Uath (ogham)|Uath]] [H]**, tá an bhrí chéanna ag an bhfocal **Uath **sa tSean-Ghaeilge is atá aige sa Nua-Ghaeilge. Úsáidtear “Sceach Gheall” i gCóras na gcrann. Ní fios cad é sanasaíocht fhoinseacht an fhocail, áfach, foghraíocht an fhocail ach oiread. Molann McManus (1986) gur **[y]** atá i gceist. Mhol Peter Schrijver (*féach *McManus 1991:37) go bhfuil seans ann, más rud é gurb leagan gaolmhar é leis an Laidin pavere, gur lean rian den *p sa Phróta-Ind-Eorpach ar aghaidh sa nGaeilge Chianach, ach níl aon fhianaise neamhspleách de sin.

## Unicode
Cuireadh an tOgham leis an gCaighdeán Unicode i Mí Mheán Fómhair 1999 nuair a seoladh leagan 3.0.  Tógadh litriú na n-ainmneacha as caighdeánú as an mbliain 1997, agus gafa chuig an gCaighdeán Unicode agus Caighdeán na hÉireann 434:1999.  Tá 32 cód le fáil sa bhloc Unicode, U+1680–U+169F, san áireamh spás, 26 litir &mdash; 25 sa 5 bhunaicme, agus peith &mdash; tús- agus críoch-chleite, agus 3 in áirithe.

## Cé dó an tOgham?
Ba scil ar leith í an córas scríbhneoireachta seo, is mar sin, scríobhtaí é do dhaoine tábhachtacha, a cuireadh mar a seasann an gallán anois. Ainmneacha daoine móra le rá – ríthe, taoisigh agus daoine cumhachtacha eile – a scríobhtaí ar na galláin oghaim den chuid is mó.

De réir an tseanchais, ba é an dia Ceilteach Oghma (dia na hurlabhra agus na foghlama) a cheap an córas scríbhneoireachta seo.

## Deireadh ré
Tháinig deireadh le ré an oghaim le teacht na manach go hÉirinn mar d'úsáidtí aibítir na Laidine ó shin i leith agus bhíodh na manaigh ag scríobh ar phár. Cé gur tháinig deireadh lena ré sa seachtú haois, faightear tagairt don ogham i Leabhar Bhaile an Mhóta a scríobhadh san 11ú haois.

## Foinse
* Ó Murchú, Máirtín (1985). *The Irish Language*. An Roinn Ghnóthaí Eachtrannacha agus Bord na Gaeilge (arna chur i gcló ag Ormond Printing Co., Éire).

## Féach freisin
* *[[Auraicept na n-Éces]]*
* Briatharoghaim
* *[[De Dúilib Feda na Forfid]]*
* An Leabhar Oghaim

## Naisc sheachtracha
* Irish Ogham Stones
* Stone Corridor 
* Gach uile rud faoi Ogham ar an Líon lenár gcara Evertype

## Tagairtí

Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Aibítrí