open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luna-25

Ar 19 Lúnasa 2023, theip ar an Rúis an spásárthach Luna-25 a thabhairt i dtír ar phol theas na gealaí.  Mar gheall ar thír-raon garbh an phoil theas, bhí sé deacair teacht i dtír.  

### Cúlra

Is suíomh straitéiseach é mol theas na gealaí. Tá suim ar leith ag eolaithe san oighear uisce, toisc go bhféadfaí é a úsáid fá choinne breosla, ocsaigine agus uisce óil. Measann eolaithe go mb’fhéidir go bhfuil uisce reoite sna cráitéir ar thaobh dorcha na gealaí, cráitéir a bhíonn faoi scáth i gcónaí. Creidtear go mb'fhéidir go bhféadfaí an-leas a bhaint san am atá le teacht as an leac oighir ag an mol theas. Cuir i gcás, d'fhéadfaí uisce óil nó ocsaigin le haghaidh spásairí idirnáisiúnta a dhéanamh as an leac oighir, é sin nó breosla a dhéanamh as.

### Taisteal
Bhí Luna-25 seolta ar bord roicéid ó spásphort Vostochny Cosmodrome ar 10 Lúnasa 2023. Chuaigh Luna-25 i dteagmháil le dromchla na gealaí naoi lá níos déanaí ar 19 Lúnasa.  D’imigh an spásárthach sin ó smacht agus bhuail sí in éadan na gealaí. Tá dromchla mhol theas na gealaí fíorgharbh agus aimhréidh. 

Ach ar 23 Lúnasa 2023, thuirling Chandrayaan-3, spásárthach ón India, gan tuisliú gar do mhol theas na gealaí, Cleite mór i sciathán spáseolaithe na hIndia a bhí ann, agus bhí Vladimir Putin, uachtarán na Rúise, agus Clár Spáis na Rúise náirithe.

## Féach freisin

* Clár Apollo
* Chandrayaan-3

## Tagairtí

Catagóir:2023
Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:Spáseitilt
Catagóir:Spástaiscéalaíocht
Catagóir:Spásárthaí
Kniphofia uvaria

Is speiceas de phlanda bláthanna é ***Kniphofia uvaria*** san fhine Asphodelaceae, ar a dtugtar **bior gabhann dearg**, mar gheall ar chruth agus dath a bhláthra. Chuirfeadh na duilleoga an lile i gcuimhne duit, agus is féidir leis an bláthcheann suas le 1.5 m ar airde a bhaint amach. Tá go leor cineálacha ann, agus bíonn siad faoi bhláth ag amanna éagsúla le linn an tséasúir fáis. Bíonn na bláthanna dearg, flannbhuí, agus buí.
clé|mion| Tomóg  ar chladach Loch Jindabyne san Astráil, áit a bhfuil sé ina fhiaile chomhshaoil
deas|mion| Bláthra  óg

## Dáileadh
Tagann *Kniphofia uvaria* ó Chúige na Rinnes, san Afraic Theas,  agus tugadh isteach i go leor áiteanna eile ar fud an domhain é, mar shampla Meiriceá Thuaidh, an Astráil, an Nua-Shéalainn, an Phatagóin agus an Eoraip mar phlanda gairdín. Tá sé crua i gcriosanna 5-10 .

I gcodanna d' oirdheisceart na hAstráile, mar na hArdchláir Láir agus Theas de New South Wales agus deisceart Victoria, d'éalaigh siad ón saothrú agus shocraigh siad san fhiántas agus anois tá siad **eadóirsithe** ann.  Breathnaítear air anois mar fhiaile chomhshaoil sna láithreacha seo, ag scaipeadh ó iar-áitribh go dtí ceantair nádúrtha, áit ar féidir leis fás i dtoim thiubha agus bagairt a dhéanamh ar éiceachórais íogaire. In áiteanna eile i ndeisceart na hAstráile meastar gur fiailí comhshaoil féideartha é, agus d’fhéadfadh sé a bheith eadóirsithe i gcodanna den Astráil Theas agus California .  Tá sé le feiceáil freisin i Kumaon na hIndia, is dócha a bheith tugtha isteach  i rith tréimhse na Breataine. a thabhairt le linn an réimis Bhriotanaigh. 

## Tagairtí

*  This book only uses the name "Tritoma".

* 
## Naisc sheachtracha
*Gardening care
*Torch Lily photo (Kniphofia uvaria) 

uvaria
Catagóir:Flóra Chúigí na Rinne
Catagóir:Plandaí gairdíní na hAfraice Theas
UTC+07:00

deas|mion|300x300px| UTC+07:00 sa bhliain 2010: gorm (Nollaig), uaithne (ar feadh na bliana), flannbhuí (Meitheamh), bánghorm (limistéir farraige)

Is aitheantóir é **UTC+07:00** le haghaidh fritháirimh ama ó UTC de +07:00. In ISO 8601 scríobhfaí an t-am gaolmhar mar 2023-08-27T20:44:11  . Tá sé 7 n-uaire chun tosaigh ar UTC, rud a chiallaíonn nuair a bhíonn an t-am i limistéir UTC meán oíche (00:00), bheadh an t-am i limistéir UTC+07:00 ag 7:00 ar maidin. Ar a dtugtar freisin Am na hInd-Síne( AIS nó **ICT** ) agus **Am Iarthar na hIndinéise** ( An Indinéisis: *Waktu Indonesia Barat*, **WIB** ) (san Indinéis), úsáidtear é i:
Nisga’a

Tugtar Náisiún an **Nisga’a** (Nishga) ar ghrúpa bundúchasach a chónaíonn in British Columbia, Ceanada.  Breis agus 5,000 duine atá i Náisiún an Nisga’a agus tá iarrachtaí ar bun acu a dteanga féin – a bhfuil thart ar 2,000 cainteoir aici – a athbheochan chomh maith.
clé|mion|tótamchuaillí

## Féach freisin

* Bundúchasaigh Mheiriceá

## Tagairtí

Catagóir:Bundúchasaigh Mheiriceá
Catagóir:An Cholóim Bhriotanach
Catagóir:Daoine Ceanadacha
Pas Éireannach

Is féidir le Saoránaigh Éireannacha iarratas  a dhéanamh ar **Phas Éireannach** agus/nó Cárta Pas.

### Éileamh
[mion|An pas "McGilligan", [Saorstát Éireann]]
Tháinig ardú ar an líon iarratas as an Tuaisceart agus as an mBreatain ó caitheadh an vóta ar imeacht na Breataine as an Aontas Eorpach i Meitheamh na bliana 2016. Mar shampla, idir Eanáir 2022-Deireadh Fómhair 2022, bhí milliún pas Éireannach eisithe. Ní dhearnadh ach 634,000 pas in 2021 san iomlán, líon réasúnta íseal i gcomórtas le 935,000 pas in 2019 roimh an phaindéim Covid-19. 

I ndiaidh deireadh le srianta Covid-19, agus bhí scáth na Breatimeachta , bhí méadú suntasach ar an líon daoine ag lorg pas nua in 2022, de réir na Ranna Gnóthaí Eachtracha.
mion|Pas Joseph Heapes, Royal Irish Rifles, 1951

### Dearadh
Tá íomhánna de shainchomharthaí tíre cáiliúla Éireannacha ar an bpas Éireannach ó 2013 ar aghaidh, ina measc Cruach Phádraig, Mainistir na Coille Móire, Aillte an Mhothair, agus i mBÁC, an an Teach Custaim, Halla na Saoirse agus  Páirc an Chrócaigh, chomh maith le léaráidí a thaispeánann ceol agus damhsa na hÉireann, agus cluichí Gaelacha.

Coimisiúnaíodh macasamhail de ghrianghraif agus líníochtaí go speisialta don phas Éireannach, atáirgthe trí theicnící sainchlódóireachta a chinntíonn go bhfuil ard-slándáil ag an bpas Éireannach. Dearadh agus rinneadh an leabhar in Éirinn, ag grúpa faoi cheannas DLRS i mBré, HID Ireland as Baile na hAbhainn agus an Banc Ceannais.

### Cárta Pas
Tá an Cárta Pas Éireannach ar fáil do gach saoránach Éireannach ag a bhfuil leabhar pas Éireannach bailí. Is féidir le saoránaigh Éireannacha an Cárta Pas a úsáid chun taisteal a dhéanamh laistigh den AE/LEE agus san Eilvéis agus aithníonn údaráis náisiúnta ábhartha é mar dhoiciméad taistil bailí.

### Conspóidí
Sa bhliain 2017, bhí  Pas Éireannach diúltaithe do leanbh de shliocht na Gaeltachta a rugadh trí IVF, ar an gcúis nach saoránach Éireannach é.  Maíodh nach n-aithnítear, de réir an Achta Saoránachta 1956, mar mháthair ach an bhean a saolaítear leanbh di nó an bhean a uchtaíonn leanbh.

## Féach freisin

* Pas

## Naisc sheachtracha

* Seirbhís na bPasanna.
* citizensinformation.ie

## Tagairtí

Catagóir:Pasanna
Catagóir:Rialtas na hÉireann
Na daonlathaithe sóisialta (an tSualainn)

Is páirtí polaitíochta Sualannach é **Na Daonlathaithe Sóisialta** (Sualainnis: *socialdemokraterna*). Bunaíodh sa bhliain 1889 é. Is é an páirtí is mó sa tSualainn é, agus is íh Magdalena Andersson ceannaire an páirtí ó bhí 2021 ann. Is páirtí daonlathach sóisialach é.
mion|Tage Erlander (Ceannaire 1946-69), Olof Palme (Ceannaire 1969-86) agus Ingvar Carlsson (ceannaire 1986-1996)
Tá an páirtí i bhfabhar stát leasa, geilleagar measctha, agus ardchánachas. Rialaigh sé rialtas na Sualainne ar feadh formhór an 20ú haois, ceithre huaire ó 1920 go 1926, ansin 1932-1936, 1936-1976, 1982-1991 agus 1994-2006. Chum Príomh-Aire agus ceannaire an pháirtí Per-Albin Hansson an smaoineamh “baile na muintire” (Sualainnis: *Folkhemmet*), smaoineamh faoi stát leasa Sualannach, le comhoibriú, sábháilteacht, agus gan córas aicmeach. Tharlódh é le leanúnach athchóiriú sóisialta agus méadú leasa laistigh de chreat caipitlíoch i ndiaidh an Spealaidh Mhóir agus an Dara Cogadh Domhanda faoi na Príomh-Airí Per-Albin Hansson (1932–1936, 1936–1946), Tage Erlander (1946-1969), agus Olof Palme (1969-1976, 1982-1986).

Bhog an páirtí go dtí an lár i rith na 1990idí faoi Göran Persson (Príomh-Aire 1996-2006) le polasaithe déine caiteachais de réir mar a bhí an geilleagar ag dul in olcas. Rialaigh an páirtí le páirtí na timpeallachta (Sualainnis: *Miljöpartiet*) ó 2014 go 2022. Sa bhliain 2021, ainmníodh Magdalena Andersson ceannaire an pháirtí agus an chéad phríomh-aire baineann sa tSualainn.

## Tagairtí
Ben Gardane

Is cathair é **Ben Gardane** (Araibis: بنقردان) sa Túinéis atá lonnaithe cois farraige, 560km soir ó dheas ó Thúinis.

## Tagairtí

Catagóir:Medenine
Catagóir:Príomhchathracha na Túinéise
Catagóir:Turasóireacht sa Túinéis
Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Liostaí aindiachaithe

Níl ann san aindiachas ach diúltú don dearbhú go bhfuil déithe ann. Ó cheart, is é an diúltú don chreideamh go bhfuil aon dé ann. Is rómhinic a shainmhínítear an t- aindiachas go mícheart mar chóras creidimh. Le bheith soiléir: ní díchreideamh i ndéithe ná séanadh déithe é an t-aindiachas; ach is easpa creidimh i ndéithe atá ann.

Cnuasach é seo de liostaí éagsúla na n-aindiachaithe le hailt ar Vicipéid de réir catagóire. Daoine beo sna liostaí seo iad siúd a mbaineann a n- aindiachas lena ngníomhaíochtaí suntasacha nó lena saol poiblí, agus a d'aithin iad féin go poiblí mar aindiachaithe.

## Liostaí de réir tíre, críche nó daoine

## Liostaí de réir gairme

## Liostaí de réir sloinne

## Féach freisin

## Tagairtí
Catagóir:Liosta de sceiptigh reiligiúnacha
Cephenemyia

Géineas cuileoige san fhine Oestridae is ea *Cephenemyia*. Cuileoga móra liathdhonn iad, go minic in ann aithris an-chruinn  a dhéanamh ar bhumbóga. Ionsaíonn siad go príomha polláirí agus cuas faraingeacha baill d'fhine na bhfianna. Péistfhia a thugtar ar larbha an *Cephenemyia auribarbis*, a inmhíolaíonn an carria. 
## Speicis
**[[Cephenemyia apicata|C. apicata]]* Bennett and Sabrosky, 1962
**C. auribarbis* 
::*[[Edelherthorzel]]* (Meigen, 1824)
**[[Cephenemyia jellisoni|C. jellisoni]]* Townsend, 1941
**[[Cephenemyia macrotis|C. macrotis]]* Brauer, 1863
**[[Cephenemyia phobifer|C. phobifer]]* (Clark, 1815)
**[[Cephenemyia pratti|C. pratti]]* Hunter, 1916
**C. stimulator* 
::*[[Reeënhorzel]]* (Clark, 1851)
**[[Cephenemyia trompe|C. trompe]]* (Modeer, 1786)
**[[Cephenemyia ulrichii|C. ulrichii]]* Brauer, 1862
## Tagairtí
Catagóir:Oestridae
Catagóir:Cuileoga seadánacha
Catagóir:Diptera Mheiriceá Thuaidh
Cephenemyia apicata

Is speiceas cuileog é ***Cephenemyia apicata*** san fhine Oestridae. D'fhoilsigh Bennett agus Sabrosky ainm eolaíoch an speicis den chéad uair sa bhliain 1962.
## Tagairtí

Catagóir:Oestridae
Catagóir:Airteagail cruthaithe ag Qbugbot
Catagóir:Feithidí le cur síos orthu i 1962
Catagóir:Artrapóid seadánacha mhamacha
Díbirt Thataraigh na Crimé

Ba é **Díbirt Thataraigh na Crimé** (, Choireallach: *Къырымтатар халкъынынъ сюргюнлиги*) nó an *Sürgünlik* (deoraíocht), an glanadh eitneach agus cinedhíothú cultúrtha a chuir na húdaráis Sóivéadacha i ngníomh in aghaidh phobal Tatarach na Crimé sa bhliain 1944, le linn an Dara Cogadh Domhanda. 

Dhíbir Stalin an pobal ar fad, breis agus 190,000 duine go lár na hÁise. Chuir sé ina leith gur chomhoibrigh siad leis na Naitsithe, in ainneoin gur throid níos mó Tatarach leis an arm Sóivéadach ná mar a throid leis na Gearmánaigh.
clé|mion|Tatars a díbríodh, abhainn Yazva, 1948

### Cúlra
clé|mion|Cuimneachán in Yalta inniu
Bhí an APSS ag an am ag iarraidh bealach isteach chuig an Dardainéil.a gabhadh. Bhí an rialtas amhrasach faoi phobal Tatarach na Crimé*,*  pobal Moslamach a bhí ag labhairt teanga Thuircice. Mar sin, bhí na Tataraigh ar cheann de na heitneachtaí éagsúla, ar imeall an APSS, a bhí faoi réir bheartas Stalin maidir le haistriú daonra san Aontas Sóivéadach.

### Imeachtaí
Ar 10 Bealtaine 1944, mhol Lavrentiy Beria, i mbun an NKVD ag an am, D-díbirt Thataraigh na Crimé. Cúpla lá níos déanaí, d'eisigh Iósaf Stailín Ordú GKO Uimhir 5859ss. 

Díbríodh ar a laghad 191,044 Tatarach Criméach ó 18 go 20 Bealtaine 1944. Laistigh de trí lá, bhain an NKVD úsáid as traenacha eallaigh chun mná, leanaí, agus daoine scothaosta den chuid is mó, fiú baill den Pháirtí Cumannach agus baill den Arm Dearg, a dhíbirt. Seoladh iad go dtí PSS na hÚisbéiceastáine den chuid is mó, roinnt mílte ciliméadar ar shiúl. 

Mheas taighdeoirí Tataracha, sna 1960idí, go bhfuair breis agus leath na ndaoine a díbríodh bás. D’admhaigh na Sóivéadaigh iad fhéin go bhfuair 30,000 bás sa dá bhliain tar éis a ndíbeartha.

### Iarmhairtí
I mí Meán Fómhair 1967, d’aithin an tAontas Sóivéadach go raibh an tslí ar caitheadh leis an bPobal Tatarach ‘míréasúnta’.

Ghlac parlaimint na hÚcráine le rún in 2015 ag aithint gur chinedhíothú dá bhí i ndíbirt na dTatarach i 1944.

## Féach freisin

* Tataraigh na Crimé
* Na Tataraigh
* Lavrentiy Beria, i mbun an NKVD ag an am

## Tagairtí

Catagóir:An Chrimé
Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:Stair na hÚcráine
Catagóir:Cinedhíothú
Catagóir:1944
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Glanadh eitneach
Catagóir:Tartaraigh
Aicriolaimíd

Is ceimiceán í **aicriolaimíd** a chruthaíonn go nádúrtha i dtáirgí bia stáirse le linn cócaireachta ardteochta, lena n-áirítear friochadh, bácáil, róstadh agus próiseáil thionsclaíoch, ag +120 °C agus taise íseal. Tugtar 'Imoibriú Maillard' ar an bpríomhphróiseas ceimiceach is cúis leis seo; is é an t-imoibriú céanna a dhéanann bia 'donn‘ agus a théann i bhfeidhm ar a bhlas. Cruthaítear an aicriolaimíd ó shiúcraí agus aimíonaigéid (ceann ar a dtugtar asparaigin go príomha) a bhíonn i láthair go nádúrtha i go leor bianna. Tá aicriolaimíd le fáil i dtáirgí cosúil le brioscaí prátaí, sceallóga, aráin, brioscaí agus caifí. Braitheadh é den chéad uair i mbianna i mí Aibreáin 2002 cé gur dócha go raibh sé i láthair i mbia ó thosaigh an chócaireacht. Tá go leor úsáidí tionsclaíocha neamhbhia ag aicriolaimíd freisin agus tá sé i láthair i ndeatach tobac.
## Tagairtí


Catagóir:Carbocsaimídí
Catagóir:Truailleáin aeir ghuaiseacha
Catagóir:Carcanaiginí IARC Grúpa 2A
Catagóir:Monaiméirí
Catagóir:Tocsainí atáirgthe
Catagóir:Féatatocsaineacha amhrasta
Míceatocsain

Is comhdhúile tocsaineacha iad na **míceatocsain** (ón nGréigis μύκης , "fungas" agus  τοξικός , " nimhiúil ")   a tháirgtear go nádúrtha le cineálacha éagsúla fungais   Téann míceatocsainí isteach sa bhiashlabhra mar thoradh ar ionfhabhtú barra roimh an bhfómhar nó ina dhiaidh agus is iondúil go bhfaightear iad i mbianna amhail gránaigh, torthaí triomaithe, cnónna agus spíosraí. Is iondúil go gcoimeádtar an téarma ‘miceatocsain’ do na táirgí ceimiceacha tocsaineacha a tháirgeann fungais a dhéanann coilíniú ar bharra go héasca. 

I measc na samplaí de mhíceatocsainí is cúis le tinnis dhaonna agus ainmhithe tá aflatocsain, citrinin, fúmainisiní, ócratocsain A, patúilin, tríchiticéiní, searailionón  agus alcalóidigh eargót mar an t-eargótaimín. 

Féadfaidh speiceas múscáin amháin go leor míceatocsainí éagsúla a tháirgeadh, agus féadfaidh roinnt speiceas an míceatocsain céanna a tháirgeadh. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Detailed listing and information on all ''Aspergillus'' mycotoxins
*Microbiology of Animal Feeds
Tocsaineacht

Is éard is **tocsaineacht** ann ná an méid is féidir le substaint cheimiceach nó le meascán áirithe substaintí damáiste a dhéanamh d'orgánach. Is féidir le tocsaineacht tagairt a dhéanamh don éifeacht ar orgánach iomlán, mar shampla ainmhí, baictéar, nó planda, chomh maith leis an éifeacht ar fhostruchtúr an orgánaigh, mar shampla  cill (cíteatocsaineacht ) nó orgán ar nós an ae ( heipiteatocsaineacht ). Mar bhreis air sin, féadfar an focal a úsáid go meafarach chun cur síos a dhéanamh ar éifeachtaí tocsaineacha ar ghrúpaí níos mó agus níos casta, mar aonad an teaghlaigh nó an tsochaí i gcoitinne. Uaireanta bíonn an focal comhchiallach a bhea nó a mhór, le nimhiú sa saol laethúil.
## Sanasaíocht
Tagann an téarma tocsaineacht ón Laidin *toxicus*, focal a thagann ón nGréigis τόξον *toxon* tacsón (" bogha "), tagairt d'úsáid saigheada nimhiaithe mar airm.

## Cineálacha
De ghnáth bíonn cúig chineál tocsaineachta ann; ceimiceach, bitheolaíoch, fisiciúil, radaighníomhach agus iompraíoch.

Bíonn miocrorgánaigh agus seadáin ina gcúis le galar tocsaineach sa chiall leathan ach go hiondúil tugtar pataiginí orthu seachas substaintí tocsaineacha. Is féidir le tocsaineacht bhitheolaíoch pataiginí a bheith deacair a thomhas toisc go bhféadfadh an dáileog thairsí a bheith ina orgánach aonair. Go teoiriciúil, is féidir le víreas, baictéar nó cnuimh amháin atáirgeadh chun ionfhabhtú tromchúiseach a dhéanamh. Má tá córas imdhíonachta slán ag óstach, cothromaítear tocsaineacht dhúchasach an orgánaigh le freagairt an óstaigh; is meascán é an tocsaineacht éifeachtach ansin. I gcásanna áirithe, m.sh. tocsain chalair, is substaint neamhbheo tálta ag an orgánach, seachas an t-orgánach féin, is cúis leis an ngalar. De ghnáth, tugtar tocsainí ar thocsainí bitheolaíocha neamhbheo dá leithéid má tháirgeann miocrorgánach, planda nó fungas iad, agus nimheanna má tháirgtear iad ag ainmhí.

## Tagairtí
Catagóir:Cógaseolaíocht
Catagóir:Tocsaineolaíocht
Catagóir:Guaiseacha ceimiceacha
Leithinis Antartach

Síneann an **Leithinis Antartach** i dtreo Mheiriceá Theas. Is í an Leithinis Antartach an t-aon áit in Antartaice nach mbíonn clúdaithe le hoighear i rith na bliana ar fad. 

## Féach freisin

* Antartaice

## Tagairtí

Catagóir:Leithinsí
Catagóir:Antartaice
Tomhaltóir (biashlabhra)

San éiceolaíocht, is orgánach heitreatrófach é **tomhaltóir** a itheann orgánaigh eile, gan an t-iomlán a thiontú ina n-ábhair thógála mianraí, mar a dhéanann na laghdaitheoirí. Áirítear sa ghrúpa éiceolaíochta seo gach ionadaí den ríocht ainmhithe, móide protozoa.

Is táirgeoirí agus tomhaltóirí iad plandaí feoiliteacha ag an am céanna: táirgeann siad glúcós, stáirse agus ceallalós trí fhótaisintéis, ach tá bia ainmhithe ag teastáil uathu chun freastal ar a gcuid riachtanas nítrigine, chun a bpróitéiní a tháirgeadh.

Catagóir:Éiceolaíocht thrófach
Dianscaoilteoir

[mion| Timthriall ábhar orgánach : mianrú agus [Húmas|húmasú ]]
[mion| Chomh maith le dianscaoilteoirí baictéaracha agus fungacha, tá ról tábhachtach ag[Cuiteog|péisteanna talún trí ábhar orgánach marbh a adhlacadh, agus ansin cothaithigh úsáideacha a thabhairt chuig an dromchla (an feiniméan bithchumhscú  mar a thugtar air)]]
Is iad **na dianscaoilteoirí** — sa  bhia-eangach —neacha beo atá rannpháirteach go díreach i ndianscaoileadh ábhar orgánach marbh nó faecais nó eisfhearadh neacha beo. Tá ról mór acu, atá riachtanach chun athchúrsáil a dhéanamh ar na dúile (mianraí, riandúile, srl.) a chuimsíonn ábhar orgánach. Cuireann cuid acu le mórphróisis díthocsainithe leanúnacha na timpeallachta, trí chomhdhúile orgánacha tocsaineacha (tocsainí nádúrtha) nó suaiteoirí éiceachórais (feireamóin, hormóin agus suaiteoirí inchríneacha áirithe mar shampla) a mbíonn i ndráimh, i ndríodair agus in ithir, srl. a athchúrsáil.
## Tagairtí
Catagóir:Micribhitheolaíocht
Reibiliún Demerara de 1823

Éirí amach, sa bhliain 1823, a bhain le idir 9,000 agus 12,000 sclábhaí, a tharla i gcoilíneacht Demerara-Essequibo (An Ghuáin) ab ea **Reibiliún Demerara**. Is ábhar díospóireachta é líon beacht na rannpháirtithe san éirí amach.  Cuireadh tús leis an éirí amach ar 18 Lúnasa 1823 agus  mhair sé ar feadh dhá lá. Spreag tuairim fhorleathan ach chontráilte, go raibh dlí rite ag an bParlaimint a chuir deireadh leis an sclábhaíocht agus go raibh sé seo á choinneáil siar ag na rialtóirí coilíneacha, an t - éirí amach. Spreagtha go príomha ag Jack Gladstone, fear sclábhaithe ón bplandáil "*Success*", bhí baint ag an éirí amach freisin lena athair,  Quamina, agus baill shinsearacha eile dá ngrúpa eaglaise. Bhí baint ag a tréadaí  Sasanach, John Smith, leis freisin.

Bhí an t-éirí amach neamhfhoréigneach den chuid is mó treascartha go brúidiúil ag na coilínigh faoin rialtóir John Murray. Mharaigh siad go leor sclábhaithe: meastacháin ar líon na marbh ón troid idir 200 agus 500 fear agus bean. Tar éis an t-éirí amach a chur síos, ghearr an rialtas 45 fear eile chun báis, agus cuireadh 27 chun báis. Taispeánadh corpáin na sclábhaithe a cuireadh chun báis go poiblí ar feadh míonna ina dhiaidh sin mar bhac ar dhaoine eile. Seans gur díbríodh Jack go hoileán San Lucia tar éis an éirí amach. Fuair John Smith, a raibh pianbhreith bháis gearrtha air agus a bhí ag fanacht le scéala faoina achomharc i gcoinne pianbhreithe báis, bás i bpríosún.

Neartaigh an scéala faoi bhás Smith an feachtas ar son chealú na sclábhaíochta sa Bhreatain. I Georgetown, An Ghuáin ainmníodh príomhshráid i ndiaidh Quamina. Sa bhliain 2023 bhí pictiúr de Jack Gladstone agus den bhean sclábhaithe Amba le feiceáil sa Ghailearaí Náisiúnta Portráide i Londain ina thaispeántas i Londain.

## Tagairtí

Catagóir:Reibiliúin an 19ú haois
Catagóir:1823 in Impireacht na Breataine
Catagóir:Imeachtaí Lúnasa 1823
Catagóir:Coimhlintí in 1823
Catagóir:Demerara
Catagóir:Stair na Guáine
Catagóir:Stair an tsiúcra
Catagóir:Daonreibiliúin i Meiriceá Theas
Catagóir:Sclábhaíocht sa Ghuáin
Catagóir:Cogaí a bhaineann leis an nGuáin
Tove Jansson

Úrscéalaí, péintéir agus maisitheoir leabhar as Heilsincí ba ea **Tove Marika Jansson,**  scríbhneoir Sualainnise as an bhFionlainn (9 Lúnasa 1914 – 27 Meitheamh 2001). Scríobh sí scór leabhar do pháistí, cúig úrscéal agus sé chnuasach gearrscéalta do dhaoine fásta, agus roinnt saothar beathaisnéiseach.

clé|mion|287x287px|1923

### Saothar
clé|mion|1956
clé|mion|244x244px|timpeall 1967
Scríobh Jansson sraith pictiúrleabhar chlúiteach do pháistí, na *Moomins.* Foilsíodh iad in 1945-1970. Is i Sualainnis a foilsíodh ar dtús iad agus tá siad aistrithe go breis agus 40 teanga. . Sa bhreis ar na naoi n-úrscéal, bhí leabhair phictiúr scríofa agus maisithe ag Tove Jansson agus a deartháir, Lars Jansson.

Ina cuid scríbhneoireachta do dhaoine fásta, tugann Jansson tús áite ach don duine aonair agus a chroí. Tugann an bailiúchán *The Woman Who Borrowed Memories* léargas maith ar a saothar.

### Saol
Dealbhóir a bhí i máthair Tove Jansson. 

Chaith Jansson nach mór chuile shamhradh dá saol in oileánra Pellinge, amach ó chósta theas na Fionlainne, rud a d'imir tionchar mór ar a saothar níos déanaí.

Sn\ 1960idí, thóg Jansson agus an bhean ar chaith sí an chuid is mó dá saol ina teannta, an t-amharcealaíontóir Tuulikki Pietilä, thóg siad teach ar sceir bheag i bhfad amach ón gcósta (in Pellinki). Teach cearnógach a bhí ann agus bhí fuinneog amháin i ngach balla, radharc ar an bhfarraige acu ar an gceithre thaobh.

## Leabhair

#### Úrscéalta

* *Sommarboken* (1972, *Leabhar an tSamhraidh*), scéal seanmhná a bhfuil a cuimhne ag dul i léig agus a gariníon sé bliana d’aois, a chaitheann samhradh i dteannta a chéile ar oileán beag bídeach i Murascaill na Fionlainne.
* *Solstaden* (1974, *Sun City*)
* *Den ärliga bedragaren* (1982, *The True Deceiver*)
* *Stenåkern* (1984, *The Field of Stones*)
* *Rent spel* (1989, *Fair Play*)

#### Gearrscéalta

* *Bildhuggarens dotter* (1968, *Sculptor's Daughter*)  
* *Lyssnerskan* (1971, *The Listener*)
* *Dockskåpet och andra berättelser* (1978, lit. "The Doll's House and Other Stories", aistrithe *Art in Nature*)
* *Resa med lätt bagage* (1987, *Travelling Light*)
* *Brev från Klara och andra berättelser* (1991, *Letters from Klara and Other Stories*)
* *Meddelande. Noveller i urval 1971–1997* (1998 compilation, *Messages: Selected Stories 1971–1997*)
* *A Winter Book* (Sort of Books, 2006). ó *Sculptor's Daughter*, *Messages*, *The Listener*, *Letters from Klara*, agus *Traveling Light*.
* *The Woman Who Borrowed Memories* (New York Review Books, 2014). ó *The Listener*, *The Doll's House*, *Traveling Light*, *Letters from Klara*, agus *Messages*.

## Féach freisin

* Múiminí

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Fionlannacha
Catagóir:Leispiaigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Catagóir:Básanna in 2001
Catagóir:Leabhair do pháistí
Catagóir:Péintéirí Fionlannacha
Catagóir:Maisitheoirí leabhar
Catagóir:Maisitheoirí
Francois Pienaar

Imreoir rugbaí agus anailísí teilifíse ón Afraic Theas agus is ea **Francois Pienaar** (a rugadh ar 2 Eanáir 1967). D’ardaigh Pienaar an Corn Webb Ellis i Johannesburg ar an 24 Meitheamh 1995, an t-imreoir amaitéarach deireanach a dhéanfadh amhlaidh.  B'ócáid stairiúil é nuair a bhronn Uachtarán na hAfraice Theas, Nelson Mandela, gléasta i ngeansaí na foirne náisiúnta, Corn Webb Ellis ar chaptaen na hAfraice Theas, Francois Pienaar.

### Gairm
Céimí sa dlí as Ollscoil Rand ab ea Pienaar. Bhí an rugbaí gairmiúil chomh gar de láthair agus nár bhain Francois Pienaar úsáid riamh as a cháilíochtaí dlí. Sula raibh 1995 caite bhí sé ag tarraingt a phá le Saracens i Sasana. Nuair a d’éirigh sé as bhí sé ina phíomhfheidhmeannach ar an gclub. Ina dhiaidh sin arís bhí sé ina anailísí teilifíse, cúram a dhéanann sé i gcónaí.

## Féach freisin

* Corn Rugbaí an Domhain 1995 

## Tagairtí

Catagóir:Corn Rugbaí an Domhain 1995
Catagóir:Imreoirí rugbaí
Catagóir:Daoine ón Afraic Theas
Coláiste Gaeilge Philib Barún, Gleann an Eireabaill, Garrán Fheannóige

Bunaíodh **Coláiste Gaeilge Philib Barún, Gleann an Eireabaill, Garrán Fheannóige** sa bhliain 1835. Ba é Pilib Barún (1802 – c.1844) a bhunaigh i mBaile na Bánóige, Contae Phort Láirge.

Rugadh Pilib i dTeach Dharú (*Durrow House*) sa tSráidbhaile. Fear aislinge neamchoitianta ab ea é maidir le litríocht na Gaeilge agus ba é mian a chroí an Ghaeilge a chur ar stádas comhchéime le teangacha móra eile na hEorpa. Chuir sé roimhe spiorad an phobail Ghaelaigh a mhúscailt tráth a raibh lagmhisneach orthu agus iad faoi riail Shasana. Bhí sé ar intinn aige go mbeadh scríobhaithe na Gaeilge ag saothrú leo sa choláiste nua, ag cóipeáil lámhscríbhinní agus ag aistriú téacsanna Laidine agus Gréigise go Gaeilge.

Ar na tionscnaimh iomadúla a raibh lámh ag Pilib iontu, bhí bunú na hirise *Ancient Ireland*, a foilsíodh idir Eanáir agus Bealtaine 1835, an bhliain chéanna a bunaíodh an Coláiste Gaeilge. Leis an iris agus an coláiste bhí sé mar aidhm ag Pilib léann agus foghlaim na Gaeilge a athbheochan in Éirinn. Foilsíodh líníocht de Choláiste Philib Barún sa cheathrú heagrán de *Ancient Ireland*, ina léirítear an tionchar a bhí ag an ailtireacht Ghotach ar an bhfoirgneamh.

Lá Caille 1835 a d’oscail doirse an choláiste don phobal agus bhí réimse leathan spreagúil ábhar ar an gcuraclam, Gaeilge, Béarla, Laidin, Gréigis, Eabhrais, Scríbhneoireacht, Rúnscríobh, Loingseoireacht, Miosúireacht, Tíreolaíocht agus Stair ina measc.

Faoin am a tháinig mí na Bealtaine 1835 áfach, bhí doirse an choláiste dúnta arís. De cheal fianaise ó iarscoláirí ná ó dhaoine comhaimseartha, ní heol dúinn cad ba chúis lena chríoch obann. Níl againn ach cuntas ón scoláire agus an t-údar Maitiú de Buitléir ó Ghailtír ón mbliain 1916 a deir nach raibh fágtha den togra uaillmhianach úd sa mbliain sin ach fothrach 18 méadar ar fhad agus 14.5 méadar ar leithead. Ní mhaireann rian ar bith den choláiste inniu.

Bhí saol an-suimiúil ag Pilib Barún. D’fhág sé Coláiste na Tríonóide gan chéim agus cheannaigh sé an nuachtán *Waterford Chronicle*. Bhí air teitheadh ón tír sa bhliain 1827 tar éis dó cás clúmhillte a tógadh ina choinne a chailliúint. D’fhill sé ar Éirinn roinnt blianta ina dhiaidh sin agus thug sé faoi bhunú an Choláiste agus na hirise *Ancient Ireland*. Cailleadh Pilib ar deoraíocht agus tá sé curtha in uaigh anaithnid áit éigin san Eoraip. 

## Féach freisin

* Tá breis eolais ar Philib Barún le fáil anso: https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1039

## Foinse

*Tá an t-alt seo bunaithe, le cead, ar théacs a scríobhadh do chomhartha eolais atá lonnaithe thart ar 500 méadar siar ón láthair féin. [[Áine Uí Fhoghlú]] a scríobh an buntéacs agus is iad Oifigeach na Gaeilge le Comhairle Cathrach agus Contae Phort Láirge, Máire Seó Breathnach agus an tOifigeach Oidhreachta Bernadette Guest a choimrigh an téacs.*

Catagóir:Coláistí Gaeilge
Catagóir:Contae Phort Láirge
Catagóir:Athbheochan na Gaeilge
VanMoof

Is déantóir rothar domhanda é **VanMoof** a bhfuil ceanncheathrú aige san Ísiltír, faoi úinéireacht Lavoie, fochuideachta de chuid an chomhlachta Bhriotanaigh McLaren Applied .

Thosaigh an comhlacht i 2009 le líne rothair thraidisiúnta, ag bogadh ina dhiaidh sin go dtí ríomh-rothair  amháin, cáil orthu as a ndearadh íostach.  Cuirtear na rothair le chéile sa Téaváin, ceannaire domhanda i dtáirgeadh rothar.  Cuireadh na rothair ar an margadh i 32 tír  agus bhí siopaí suaitheanta ag an gcomhlacht i gcathracha mar Amstardam, Beirlín, Páras, Londain, Tóiceo agus Nua Eabhrac .

An 17 Iúil 2023, dhearbhaigh Cúirt Amstardam na haonáin Ollannacha VanMoof ina bhféimheach.  I mí Lúnasa 2023 rinne na haonáin sa Ghearmáin,  an Ríocht Aontaithe,  agus na Stáit Aontaithe  iarratas ar fhéimheacht a dhéanamh freisin. Tuairiscíodh, an 31 Lúnasa 2023, gur ghlac an déantóir r-scútar Lavoie, fochuideachta de chuid McLaren Applied le VanMoof. 

## Stair
Bhunaigh na deartháireacha Taco agus Ties Carlier VanMoof i mBealtaine 2009.
mion|clé|300x300px|Taco & Carlies Cartier
Rinne Taco Carlier staidéar ar innealtóireacht dearadh tionsclaíoch  in Ollscoil Teicneolaíochta Delft  (An Ollainnis:*Technische Universiteit Delft*).  Cuireadh oiliúint ar a dheartháir Ties mar mheicneoir gluaisteán . Ba í an fhís a bhí ag na Carlier ná rothar na cathrach a athchruthú, smaoineamh ar tháinig siad ar tar éis do phóilíní Amstardam fíneáil a ghearradh orthu arís agus arís eile toisc nach raibh an soilsiú ceart ar a gcuid rothair féin.  Bhí siad ag iarraidh rothar cliste le gnéasúlacht a dhéanamh, a thairgfeadh rogha láidir eile seachas comhartha stádais cosúil le gluaisteáin". 

Dhear Dutchman Sjoerd Smit, a d’fhostaigh na deartháireacha Carlier, a gcéad mhúnlaí in 2008.  Ba é an chéad fhréamhshamhail a bhí aige ná rothar cathrach na bhfear le fráma alúmanaim, solas LED agus glas tógtha isteach sa fhráma.  Bhuaigh a dhearadh don tsamhail “Düsenjäger” an  “Red Dot Design Award” sa bhliain 2011 mar gheall ar a chuma simplí, gan sreang agus feidhmiúil.  Díoladh thart ar 10,000 rothar ar fud an domhain in 2012. Bliain ina dhiaidh sin, scríobh *The Wall Street Journal*  "a VanMoof has become a hipster accessory" i gCathair Nua-Eabhrac. 
mion|300x300px|clé|S-sraith E-rothar VanMoof

## Tagairtí

Catagóir:Déantóirí rothar na hÍsiltíre
Catagóir:Brandaí Ollainnis
Catagóir:Comhlachtí Ísiltíreacha a bunaíodh in 2007
Catagóir:Comhlachtí féimheach
Cursas

[deas|mion|250x250px| Cursas ag Stonehenge, [Wiltshire]]
deas|mion|250x250px| Foirceann Chursas Dorset ag Thickthorn Down, Dorset
Struchtúir Neoiliteacha cosúil le díog nó clais is ea **na cursais** a fhaightear sa Bhreatain Mhór agus in Éirinn. Léiríonn na hiarsmaí a fuarthas laistigh gur tógadh iad idir 3400 agus 3000 R.Ch., rud a fhágann go bhfuil siad i measc na struchtúr cuimhneacháin is sine ar na hoileáin. Mhol William Stukeley, an t-ársaitheoir, an t-ainm *cursus* sa bhliain 1723, a chuir cursas Stonehenge i gcomparáid le rásraon carbad, nó *circus* na Rómhánach.

D'fhéadfadh na cursais bheith 46 m go beagnach 9.7 km ar fad. Féadfaidh an fad idir na créfoirt comhthreomhara a bheith suas le 91 m. Is féidir leis an achar idir na oibreacha créafóige comhthreomhara bheith suas le 91 m. Timpeallaíonn claonáin ag na foircinn an cursas. Aithníodh os cionn caoga acu trí aer-ghrianghrafadóireacht agus is cinnte gur chuir feirmeoireacht agus gníomhaíochtaí eile go leor gnéithe eile ó mhaith.

Is sampla suntasach é Cursas Stonehenge, laistigh de radharc liagchiorcail Stonehenge níos cáiliúla. Samplaí eile is ea na ceithre chursas ag Rudston in Yorkshire, an ceann sin ag Fornham All Saints i Suffolk, an Cleaven Dyke i Siorrachd Pheairt agus Cursas Dorset. Tá Cursas Bures agus cursas Metlands i mBures St Mary, Suffolk, agus braitheadh iad ó bharrachomharthaí. Tá siad suite díreach os cionn na tuilemhá ar bhruach thuaidh na habhann Stour, Suffolk.  Ar an 21 Nollaig gach bliain éiríonn an ghrian os cionn Lodge Hills, Wormingford, agus lonraíonn sí anuas fad an cursais Metlands.

## Feidhm
deas|mion|300x300px|Tynwald Hill, Oileán Mhanann
## Naisc sheachtracha
*Nochtann seandálaithe cursas iomlán Neoiliteach ar Oileán Árainn
## Tagairtí

Catagóir:Clochaois na Breataine
Catagóir:Cineálacha séadchomharthaí agus cuimhneachán
Maurice Gibson

Tiarna Breitheamh na nAchomharc ar Thuaisceart Éireann idir 1977-1987 ba ea Sir **Maurice Gibson, [[Privy Council (an Ríocht Aontaithe)|P.C.]]** (1 Bealtaine 1913 – 25 Aibreán 1987).  

D'éirigh Gibson Tiarna Breitheamh na nAchomharc sa bhliain 1977. Bhí sé ag obair fós mar bhreitheamh i mBéal Feirste in 1987, agus é 74 bliain d'aois.

[clé|mion|[Cillín, Contae Ard Mhacha]]

### Feallmharú

Feallmharaíodh Gibson ar 25 Aibreán 1987 i gCillín, Contae Ard Mhacha, nuair a phléasc buama faoin gcarr ina raibh sé féin agus a bhean. Phléasc buama seiftithe cois bóthair de chuid an IRA. 

Chuaigh imreoirí as Éirinn, ag taisteal ó dheas chun seisiún traenála, gar don bhás freisin mar go raibh a ngluaisteán siúd taobh le ceann an Bhreithimh nuair a phléasc an buama – charr amháin ag dul ó thuaidh agus an ceann eile ó dheas. Bhí Nigel Carr, Philip Rainey agus David Irwin sa charr, ainmnithe ar phainéal na n-imreoirí as Éirinn a bhí le dul chuig Corn an Domhain i 1987 chun na Nua-Shéalainne.

## Féach freisin

* Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
* Corn an Domhain sa Rugbaí 1987 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1913
Catagóir:Breithiúna Éireannacha
Catagóir:Breithiúna Sasanacha
Catagóir:Básanna i 1987
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Baill den Privy Council (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Corn an Domhain sa Rugbaí
Catagóir:Daoine a maraíodh le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha
BRICS

Bloc cumhachta de thíortha móra "atá faoi fhorbairt" is ea na **BRICS** (an Bhrasaíl, an Rúis, an India, an tSín agus an Afraic Theas, ar a dtugtar BRICS le chéile). Tá cónaí ar dhaichead faoin gcéad de dhaonra an domhain sna tíortha seo.

Eagraíocht atá ann chomh maith, chun comhoibriú a chothú idir tíortha. Ní comhghuaillíocht pholaitiúil atá sna BRICS, ach comhghuaillíocht eacnamaíochta, deirtear uaireanta. Tá difríochtaí suntasacha, i roinnt cásanna, idir tíortha BRICS.

clé|mion|Baill sa bhliain 2025

clé|mion|cruinniú mullaigh ghrúpa BRICS i mí Lúnasa 2023
[clé|mion|[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula da Silva,  Xi Jinping, Cyril Ramaphosa,  Narendra Modi agus Sergey Lavrov (An Rúis), 22 Lúnasa 2023]]
clé|mion|Vladimir Putin i lár an aonaigh, Kazan 2024

## Stair
Bunaíodh an eagraíocht BRICS in 2009 le comhoibriú trádála a chothú idir an Bhrasaíl, an Rúis, an India agus an tSín. Bhain an Afraic Theas ballraíocht amach in 2011.

Sa bhliain 2014, bhunaigh an BRICS an Banc Forbartha Nua (an New Development Bank nó NDB), atá lonnaithe i gcathair Shanghai.

Ag cruinniú mullaigh ghrúpa BRICS i mí Lúnasa 2023, glacadh le seisear ball nua – An Airgintín, an Iaráin, an Éigipt, an Aetóip, an Araib Shádach agus Aontas na nÉimíríochtaí Arabacha. Tá fiche a dó tír eile i ndiaidh iarratas ar bhallraíocht a chur isteach nó iad ag iarraidh comhoibriú leis an ngrúpa a phlé.

Sa bhliain 2024, reáchtáladh cruinniú mullaigh i gcathair Kazan, príomhchathair na Tatarstáine. Bhí ionadaithe as 32 tír i láthair, an Araib Shádach, an Iaráin, an Tuirc agus an Indinéis ina measc.

## Geilleagar
Tá ballraíocht BRICS tarraingteach do na náisiúin sin atá ag lorg roghanna malartacha ar struchtúir eacnamaíochta agus airgeadais atá faoi cheannas an Iarthair.

Tá na tíortha BRICS ina ngníomhaithe tábhachtacha i ndáil le comhoibriú forbartha. Ag an BRICS méadaithe, tá 80% de tháirgeadh ola an domhain, 30% d’olltáirgeacht intíre an domhain ($30 trilliún) agus níos mó ná atá ag an G7.

Ceapann na BRICS go léir go bhfuil tionchar Dollar na Stát Aontaithe róthábhachtach. Tá an Rúis i gcónaí i bhfabhar 'airgeadra domhanda' a bheith ag na tíortha BRICS, agus an "dídhollarú". Ach ní aontaíonn na tíortha eile agus dúshlán ollmhór a bheadh ann ar aon nós ó thaobh na heacnamaíochta de (níor éirigh ró-mhaith ag an euro sa 21ú haois dúshlán a thabhairt don dollar).

## Féach freisin

* G-20
* G7 / G8

* Dídhollarú

## Náisiúin
* B An Bhrasaíl
* R An Rúis
* I  An India
* C An tSín
* S An Afraic Theas
**Baill nua, ó 2023 ar aghaidh**
*An Araib Shádach
*Iaráin
srl

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí idirnáisiúnta
Catagóir:BRICS
Catagóir:Caidreamh idirnáisiúnta
Catagóir:An Bhrasaíl
Catagóir:An India
Catagóir:An Rúis
Catagóir:An tSín
Catagóir:An Afraic Theas
Catagóir:Focail nuachumtha
Lockheed C-130 Hercules

Is aerárthach iompair mhíleata le ceithre innill turba-liáin é an **Lockheed C-130 Hercules**. Deartha agus tógtha i 1954 i Stáit Aontaithe Mheiriceá le Lockheed Corporation, ceapadh ar dtús é mar aerárthach trúpaí, aerárthach aslonnaithe taismeach (medivac), agus aerárthach lastais.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Aerárthach
Catagóir:Lockheed Martin
Tonnta teasa san Eoraip, 2023

Le linn mhí an Mheithimh - Meán Fómhair 2023, bhuail tonnta teasa, falscaithe agus triomach áiteanna ar fud na hEorpa agus an leathsféar thuaidh go léir,  an samhradh is teo a taifeadadh riamh. Rinneadh dochar mór d’éiceachórais, don gheilleagar agus do shláinte daoine.

Bhí Ard-Rúnaí na Náisiún Aontaithe ar an daoraí. “Tá séasúr deargthe curtha de ag ár bpláinéad" a dúirt Antonio Guterres, ag caint ar thuairisc nua ón Eagraíocht Dhomhanda Meitéareolaíochta.clé|mion|Meitheamh 2023, an Meitheamh is teo riamh in Éirinn, go dtí sin;  bhí an fharraige ar chósta thiar na hÉireann  5 chéim Celsius níos teo ná mar a bhíonn de ghnáth (foinse Copernicus.eu)
### Cúlra
clé|mion|Scriosadh séipéal  in Vinkovački Banovci (Nijemci), Croatia
16.77 céim Celsius an teocht domhanda ar an meán le linn mhí an Mheithimh, Iúil agus Lúnasa, teocht i bhfad níos airde ná an teocht ab airde ar an taifead roimhe seo –16.48 céim Celsius in 2019.  De réir na tuarascála ón Eagraíocht Dhomhanda Meitéareolaíochta, bhí mí Iúil 2023 ar an mí is teo riamh agus bhí an mhí dár gcionn, Lúnasa 2023, ar an dara mí is teo riamh. Ag an am céanna, bhí An Eoraip ag téamh dhá uair níos sciobtha ná an meán domhanda.

Ar 10 Iúil 2023, thosaigh an tonn teasa "Cerberus" frithchioclón ollmhór agus fada. Buaileadh deisceart na hEorpa go dona.

### Éire
De réir Met Éireann, bhí Meitheamh 2023 an Meitheamh is teo riamh in Éirinn,  go dtí sin.
[clé|mion|oighearshruthanna ag leá níos gasta ná riamh le linn 2023; san [An Eilvéis|Eilvéis anseo]]
Le linn mhí an Mheithimh 2023, bhí an fharraige ar chósta thiar na hÉireann  5 chéim Celsius níos teo ná mar a bhíonn de ghnáth, údar mór imní d’eolaithe. Le linn mhí Lúnasa 2023, bhí imní léirithe ag Cónaidhm Iascairí na gCeall Beag faoin tionchar atá ag athrú aeráide ar stoc éisc ghil cosúil le trosc, agus an baol ann le hathrú mór i dteocht na farraige amach ó chósta Dhún na nGall, go mbogfaí iasc cosúil le trosc, murlasc agus scadáin go huiscí níos fuaire ó thuaidh.

Bhí sé brothallach in Éirinn i rith mhí Mheán Fómhair. Bhí cúis iontais ón spéir ag muintir Ghaeltacht Chorca Dhuibhne, nuair a thit braonacha smúite ón Sahára anuas orthu.

## Féach freisin

* Aimsir na bliana 2023

* Athrú aeráide san Eoraip
* Téamh domhanda
* Tonn teasa
* Teagmhais aimsire
* Copernicus, clár de chuid an Aontais Eorpaigh

## Tagairtí

Catagóir:Tonnta teasa
Catagóir:Aimsir na bliana 2023
Catagóir:Athrú aeráide san Eoraip
Scaoil amach an bobailín!

Is nath cainte Gaeilge é **Scaoil amach an bobailín!**. Le Conamara a bhain sé i dtosach.

Deirtear é le teann spraoi. Máirtín Seoighe: *Má bhíonn rudaí ag dul go maith cuirfidh muid i gcás ag cluiche peile/iománaíochta, iomaíocht ghéar ann nó má bhíonn sé ina chraic ag damhsa agus chuile dhuine i ndea-ghiúmar deirtear ansin é sna comhthéacsannaí sin. *[...]* Deirtear é agus é ina scléip.*

Feictear uaireanta daoine ag rá gur nath gáirsiúil é ach ní hea. Is é a bhí le rá ag an scríbhneoir Darach Ó Scolaí faoi:

*Nuair a bhí mé ar an mbunscoil deirtí "Hé hó a deir an bobailín nuair a thit sé sa tobairín!" sula mbuailfí idir an dá chois thú. Níos deireanaí a tháinig an nath "Scaoil amach an bobailín!" chun cinn, ach ní raibh dabht ar bith riamh orm nach é an bobailín céanna a bhí i gceist.*

*Scaoil Amach an Pocaide* lena rá ar bhealach eile. Aistriúchán scaoilte go Béarla ná ‘Let it all hang out’.

## Brat Chorn an Domhain

Cruthaíodh brat mór Éireannach ar a raibh an nath breactha i litreacha 6 troithe ar airde do Chorn Sacair an Domhain 1990 san Iodáil. Ar deireadh díoladh an brat le tábhairneoir i Chicago.

## Féach freisin

* Scaoil Amach an Bobailín
* Hup scraitheachaí

Catagóir:Nathanna cainte
Scaoil Amach an Bobailín

Clár teilifíse Gaeilge a bhí in **Scaoil Amach an Bobailín** ar a mbíodh sceitsí grinn, rac-cheol agus díospóireachtaí ar chúrsaí sóisialta agus polaitíochta.

Clár neamhfhoirmiúil agus tarraingteach a bhí ann do chainteoirí Gaeilge Gaeltachta agus neamhGhaeltachta araon.

Seán Bán Breathnach agus Cynthia Ní Mhurchú a chuir i láthair. Bhí beirt thuairisceoirí óga freisin, Rónán Mac Aodha Bhuí agus Bláthnaid Ní Chofaigh, a chuaigh timpeall na tíre ag lorg scéalta mealltacha. Craoladh an tsraith den chéad uair ar 7 Deireadh Fómhair 1990 agus tháinig deireadh léi tar éis na bliana 1992.

## Féach freisin
* Scaoil amach an bobailín! (nath cainte)
* Ecu Ecu (clár eile)

## Tagairtí

Catagóir:Cláir ghrinn i nGaeilge
Catagóir:Greann na Gaeilge
Catagóir:Cláir theilifíse i nGaeilge
Catagóir:Cláir Teilifíse Éireannacha
Catagóir:Cláir RTÉ
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1990
Catagóir:1990
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 1992
Catagóir:1992
Catagóir:Gearrscannáin ghrinn i nGaeilge
Catagóir:Cláir sceitsí grinn
Catagóir:Cláir sceitsí grinn i nGaeilge
Catagóir:Sceitsí grinn i nGaeilge
Catagóir:Sceitsí grinn
Catagóir:Cláir Ghrinn
Catagóir:Cláir siamsaíochta
Catagóir:Cláir theilifíse
Domhanleithead

mion|clé
Téann línte **domhanleithid** timpeall an domhain.
mion|clé
Is é an meánchiorcal an líne dhomhanleithid is faide dá bhfuil ann. Timpeall lár an domhain a théann an meánchiorcal agus deirtear gurb é 0° an domhanleithead a bhaineann leis. 

* Áiteanna atá taobh ó thuaidh den mheánchiorcal, léirítear a ndomhanleithead le °T (céimeanna domhanleithid ó thuaidh). 
* Áiteanna atá taobh ó dheas den mheánchiorcal, léirítear a ndomhanleithead le °D (céimeanna domhanleithid ó dheas). 

Tá an Pol Thuaidh ag 90°T. Tá an Pol Theas ag 90°D

## Féach freisin

* Córas comhordanáide geografaí
* Domhanfhad
* Meánchiorcal, An Ciorcal Antartach,  An Ciorcal Artach
## Tagairtí

Catagóir:Cartagrafaíocht
Catagóir:Loingseoireacht
Catagóir:Geodasaíocht
Domhanfhad

clé|mion
Is iad na línte **domhanfhaid** na línte a théann ó phol go pol ar an gcruinneog. Fadlínte a thugtar orthu freisin.  
mion
Tugtar an bhun-fhadlíne ar an líne a théann trí Greenwich, in aice Londan. Deirtear gurb í 0° an domhanfhad a bhaineann léi.  

* Tá 180 líne dhomhanfhaid soir ó Greenwich. Áiteanna atá taobh thoir de Greenwich, léirítear a ndomhanfhad le °O (céimeanna soir). 
* Tá 180 líne dhomhanfhaid siar ó Greenwich. Áiteanna atá taobh thiar de Greenwich, léirítear a ndomhanfhad le °I (céimeanna siar).

## Féach freisin

* Córas comhordanáide geografaí
* Domhanleithead
* Meánam Greenwich

## Tagairtí

Catagóir:Cartagrafaíocht
Catagóir:Loingseoireacht
Catagóir:Geodasaíocht
Thunnus thynnus

Is speiceas tuinnín é ***Thunnus thynnus***, ar a dtugtar **tuinnín gorm Atlantach** nó **tuinnín tuaisceartach**, ar cheann de thrí speiceas de thuinníní ghorma, chomh maith le tuinnín ghorm an Aigéin Chiúin (*Thunnus orientalis*) agus tuinnín ghorm deisceartach (*Thunnus maccoyii*).

Tá na tuinníní Atlantacha dúchasach don Aigéan Atlantach thiar agus thoir araon, chomh maith leis an Meánmhuir. Tá siad imithe in éag sa Mhuir Dhubh. 

Taifeadadh na tuinníní Atlantacha ag meáchan suas le 680 kg, agus bíonn siad in iomaíocht leis na meirliúin dhubha (*Istiompax indica*), na meirliúin ghorma (*Makaira nigricans*), agus na colgáin (*Xiphias gladius*) mar na Perciformes is mó. Le linn na staire taifeadta, bhí an-mheas ar thuinníní ghorma Atlantacha mar bhia. Chomh maith lena luach tráchtála mar bhia, mheall an mhéid mhór, an luas, agus an chumhacht a thaispeánann siad barr measa na n-iascairí, na scríbhneoirí, agus na n-eolaithe.

Bhí an tuinnín gorm Atlantach mar bhunús le ceann de na hiascaigh tráchtála is brabúsaí ar domhan. Tá aonáin mheánmhéide agus mhóra dírithe go mór ar mhargadh amh-éisc na Seapáine, áit a mbíonn an-tóir ar gach speiceas gorm le haghaidh súisí agus saisimí.

Tá ró-iascaireacht thromchúiseach mar thoradh ar an tábhacht tráchtála seo. Dhearbhaigh ;An Coimisiún Idirnáisiúnta um Chaomhnú Tuinníní Atlantacha', i mí Dheireadh Fómhair 2009 go raibh laghdú suntasach tagtha ar stoic na dtuinníní Atlantacha le 40 bliain anuas, faoi 72% san Atlantach Thoir, agus faoi 82% san Atlantach Thiar. An 16 Deireadh Fómhair 2009, mhol Monacó go foirmiúil tuinnín ghorma Atlantacha a bheadh i mbaol le haghaidh liostú CITES Aguisín I agus toirmeasc ar thrádáil idirnáisiúnta. Go luath in 2010, mhéadaigh oifigigh Eorpacha, faoi stiúir Aire éiceolaíochta na Fraince, brú chun iascaireacht thráchtála na na dtuinníní gorma a thoirmeasc go hidirnáisiúnta.  Mar sin féin, vótáladh síos ar thogra de chuid na NA chun an speiceas a chosaint ó thrádáil idirnáisiúnta (68 i gcoinne, 20 i bhfábhar, 30 ag staonadh).  Ó shin i leith, tá méadú áirithe tagtha ar an dhaonra mar thoradh ar fhorghníomhú cuótaí iascaireachta réigiúnacha. Ón 4 Meán Fómhair 2021, aistríodh  tuinnín ghorma Atlantacha ón gcatagóir 'I mBaol' go dtí an chatagóir 'Is lú imní' ar Liosta Dearg an Aontais Idirnáisiúnta do Chaomhnú an Dúlra de 'Speicis faoi Bhagairt'. Mar sin féin, tá go leor daonraí réigiúnacha ídithe go mór fós, lena n-áirítear stoic an iarthair a sceith i Murascaill Mheicsiceo.  
## Naisc sheachtracha
*Breeding breakthrough paves way for controversial tuna farming on land
## Tagairtí

Catagóir:Iasc tráchtála
Catagóir:Thunnus
Catagóir:Éisc le cur síos orthu in 1758
Catagóir:Éisc na Poblachta Doiminicí
Catagóir:Éisc an Mhuir Chairib
Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Carl von Linné
Catagóir:Airteagail ina bhfuil gearrthóga físe
Colman McCarthy

B'iriseoir Meiriceánach, múinteoir, léachtóir, síochánaí, forchéimní, ainrialaí, agus gníomhaí síochána fadtréimhseach é **Colman McCarthy** (24 Márta, 1938 - 27 Feabhra 2026), a rugadh i nGlen Head, Nua Eabhrac , a stiúrann *The Center for Teaching Peace* ( Gaeilge: *An tIonad um Mhúineadh na Síochána)*  in Washington, DC Ó 1969 go 1997. Scríobh sé colúin don *[[Washington Post]]* . Bhí idir pholaitíocht, reiligiún, sláinte, agus spóirt agus oideachas, bochtanas, agus síocháin i gceist lena chuid topaicí. Thug an iris *Washingtonian* “the liberal conscience of *The Washington Post*” air. Dúirt an iris *Smithsonian* go bhfuil sé ina "a man of profound spiritual awareness." Scríobh sé do *The New Yorker,* *The Nation*, *The Progressive*, *The Atlantic*, *[[The New York Times]],* agus Reader's Digest. Ó 1999 i leith,  bhí colúin dhésheachtainiúla scríofa aige don *[[:en:National_Catholic_Reporter|National Catholic Reporter]]*.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1938
Catagóir:Básanna in 2026
Michael Rapino

Is feidhmeannach gnó Ceanadach-Meiriceánach é **Michael Rapino** agus an Príomhoifigeach Feidhmiúcháin agus Uachtarán 'Live Nation Entertainment', Inc, a bunaíodh in 2010 tar éis cumaisc Live Nation' agus 'Ticketmaster'.

I ndeireadh na 1990idí, chomhbhunaigh Rapino 'Core Audience Entertainment', comhlacht a chur ceolchoirm chun cinn, agus níos déanaí bhí roinnt ról aige ag 'Clear Channel Entertainment'. Ainmníodh é ina Phríomhfheidhmeannach ar 'Live Nation' sa bhliain 2005

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Michael Rapino, Giúdach Ashkenazi, i Thunder Bay, Ontario, Ceanada, agus ghnóthaigh sé céim bhaitsiléara sa riarachán gnó ó Ollscoil Lakehead i 1989.  Agus é ag freastal ar Lakehead, chuir Rapino bannaí chun cinn ag beáir áitiúla agus shínigh sé a chéad ealaíontóir  ceoil, Jeff Healey. 

## Gairmréim
## Naisc sheachtracha
*CEOs of top 100 ‘low-wage’ US firms earn $601 for every $1 by worker, report finds
*Live Nation CEO Earns $139 Million in Year of Concert Outrage
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo