open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cuar Lothar Meyer

Sa bhliain 1869, thug an Gearmanach Lothar Meyer faoi deara ateangmhas shuntasacha in airíonna fisiceacha airithe nuair a rangaigh sé na dúile in ord a meáchan adamhach. 

Bhreac sé graf idir toirteanna adamhacha agus meáchain adamhacha na ndúl agus bhreathnaigh sé go raibh airíonna comhchosúla ag na dúile a raibh suíomhanna comhchosúla acu ar an gcuar.
Airí fisiceacha tábhachtach de dhúil is ea an toirt adamhach .i. an toirt atá ag gram-adamh de dhúil sa staid sholadach. Nuair a rianaigh Meyer toirteanna adamhacha na ndúl vs a meáchain adamhacha, thug sé faoi deara ateagmhais den ghné atá sa léaráid thíos.

*Áitíonn na miotail alcaile is láidre leictridheimhneach na buaiceanna ar an gcuar.
*Áitíonn na miotail chré alcaileacha is lú leictridheimhneacha na  suíomhanna íslitheacha ar an gcuar.
*Tá na dúile is leictridhiúltach .i. halaiginí suite sna suíomhanna ardaitheacha ar an gcuar.

## Naisc sheachtracha
*Lothar Meyer arrangement. https://classnotes.org.in/class11/chemistry/classification-elements-periodicity-properties/historical-development-periodic-table/
## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Tábla peiriadach
Eoghan Ó hEidhin

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea **Eoghan Ó hEidhin** (bás 1253).

## Comharbacht
Is éiginnte í an chomharbacht i ríocht Aidhne tar éis bhás Muirgheas Uí hEidhin sa bhliain 1180.  Tuairiscítear bás Conchúir mhic Mhuiris sa bhliain 1201 ach ní thugtar an teideal rí dó. Sa bhliain 1211, d'éag *Cú Gaela Ua hEidhin*, ach arís níl ann ach iontráil lom. Agus arís sa bhliain 1212, deirtear gur dalladh Donnchadh Ó hEidhin ag Aodh mac Cathail Chroibhdheirg, gan cead d'Ó Conchúir, ach arís ní fios go cruinn ar rí é.

Luaitear aighneas cathartha le linn na mblianta 1222 go 1224. Sa bhliain 1222, maraíodh Giolla Mo Choinne Ua Cathail, *tighearna Cheneoil Aodha thoir & thiar*, ag Seachnasach mac Giolla na Naomh Uí Sheachnasaigh. Sa bhliain 1223, maraíodh Seachnasach féin ag Clann Chuiléin, inar sáraíodh bachal Naomh Colmáin. Fuair Giolla na Naomh bás sa bhliain 1224, leis an teideal *tighearna lethe iartharaighe [[Cineál Aodha na hEachtaí|Cenél Aodha na h-Echtgi]]*.

## Cogadh 1225
Luaitear Ó hEidhin ar dtús mar rí Aidhne i rith cogaidh 1225.

## Bás
Fuair Eoghan, 'ticcherna Ua f-Fiachrach', bás sa bhliain 1253.

## Foinsí
* Annála Uladh
* Annála na gCeithre Máistrí
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland*, Cambridge: Cambridge University Press, 
* Dan McCarthy, Synchronisms , Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Eoghan Ó hEidhin (II)

Rí Uí Fhiachrach Aidhne ba ea **Eoghan Ó hEidhin** (bás 1340).

Is é an duine deireanach dá mhuintir ar a tugadh an teideal rí Uí Fhiachrach Aidhne. Ba é a chomhainmneach Eoghan Ó hEidhin, a d'éag sa bhliain 1253, an t-iar-dhuine leis an teideal úd.  Sna hannála Éireann, feictear idir an dá linn beirt fhear Uí Eidhin, cé nach deirtear gur ríthe iad:
* ACM 1263.5: *Maol Fabhaill Ua h-Edhin do marbhadh lá Gallaibh.
* ACM 1326.4. Nicholas Ó hEidhin d'éag.

De réir na hannála, maraíodh Eoghan ag a mhuintir féin, gan sonraí eile inste. Bhíodh a mhuintir ina thaoisigh Choill Ua bhFiachrach go dtí gur [[Cromail in Éirinn 1649-1650|ruaigeadh iad ag Cromaill]] sna 1650í. Bhí [[Ceann na Fine]] ina chónaí ámh gar do [[Cinn Mhara|Chinn Mhara]] chomh déanach is 1840.

== Féach freisin ==
* [[Eoghan Ó hEidhin]]

== Foinsí ==
* [[Annála Uladh]]
* [[Annála na gCeithre Máistrí]]
* Byrne, Francis John (2001), *Irish Kings and High-Kings*, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Charles-Edwards, T. M. (2000), *Early Christian Ireland'', Cambridge: Cambridge University Press, 
* Dan McCarthy, Synchronisms , Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne
Cath Messines (1917)

mion|clé
mion|clé

Troideadh **Cath Messines**  ar 7 - 14 Meitheamh 1917 le linn an Chéad Chogadh Domhanda i bhFlóndras na Beilge. Bhí na fórsaí Gearmánacha daingnithe go maith i dtrinsí ar Iomaire Messines. Ach bhí sé d’ádh ar na trúpaí ionsaithe, as Éirinn cuid mhaith acu, fórsaí Gearmánacha, a ruaigeadh as Messines, suíomh a raibh an-tábhacht leis. Ní fhacthas réamhbhombardú airtléire riamh a bhí chomh fíochmhar leis – phléasc trí shliogán ar línte na nGearmánach gach soicind go ceann 12 lá.  

Maraíodh b'fhéidir 42,000 in iomlán, 35,000 as an nGearmáin agus 17,000 as an Ríocht Aontaithe, 
clé|mion

## Cath
Chuaigh an 16ú Rannán (Éireannach) agus an 36ú Rannán (Ulaidh) chun cogaidh le chéile chun an sráidbhaile Beilgech Wytschaete a thógáil in ionsaí dea-phleanáilte ar Iomaire Messines. Fuair an Ginearál Plumer samhail de réir scála den iomaire déanta ionas go mbeadh a raibh rompu le feiceáil ag na trúpaí.

Chuir sé mianaigh á dtochailt le haghaidh pléascán faoi chosaint na Gearmáine. Thuairgneáil thart ar 3 mhilliún sliogán Messines ar feadh os cionn seachtaine. Mhaolaigh an baráiste nuair a mhaidhmigh Plumer 9,500 tonna pléascáin faoi na Gearmánagih i 19 mianach, faoi línte na nGearmánach. Maraíodh 10,000 saighdiúir Gearmánach.

Seo an uair dheireanach a throid náisiúnaithe Éireannacha - an 16ú Irish Division, Caitlicigh a bhformhór - agus Aontachtaithe Éireannacha - an 36ú Ulster Division, Protastúnaigh a bhformhór, i gcoinne an aon namhaid chéanna.

#### Willie Redmond
Gortaíodh go marfach an Captaen Willie Redmond (in aois 56 bliain dó) ar an 7 Meitheamh i gCath Messines. Mar mhaor san Royal Irish Regiment a ghlac sé páirt san ionsaí ar an lá sin. Goineadh é agus tógadh ar ais go dtí ionad garchabhrach é, áit a bhfuair sé bás.

## Cuimhneachán
Tá Páirc Shíochána agus Túr Oileán na hÉireann le fáil i Messines inniu.

## Tagairtí

Catagóir:Cathanna sa Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:1917
Catagóir:Flóndras
Donn mac Cumascaigh

__NOTOC__
Rí Mhaigh Sheola ba ea **Donn mac Cumascaigh** (bás 752).

Is dóigh gurbh eisean an ceannaire is luaithe atá luaite sna hannála, ina dtugtar dó an teideal 'toiseach/rí Uí Bhriúin an Deiscirt'.  I Leabhar na nGinealach, deirtear gurbh é  is stated to be the great-grandson of Cenn Fáelad mac Colgan a shin-seanathair, agus a mhac ná Coscrach Mór, sinsear eapainmneach Chlann Choscraigh.  Tuairiscítear ina thásc i nAnnála Uladh gur maraíodh é ach ní ainmnítear a mharfóir.

Is deacair é comharbacht na ríthe i Maigh Sheola a athchruthú óir nach bhfeictear iad ach thall is abhus sna foinsí.  Is é Connmhach Mór mac Coscraigh mhic Dhoinn — an chéad rí eile atá luaite.  Bhuaigh sé ag Cath Druing sa bhliain 836 agus tugtar dó ina thásc an teideal "rí Uí Briúin".

## Foinsí
* Annála Uladh
* Annála na gCeithre Máistrí
* Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh, *West or H-Iar Connaught* 1684 (foilsithe 1846, eag. James Hardiman).
* Anthony Matthews, *Origin of the Surname O'Flaherty*, Baile Átha Cliath, 1968, lch.&nbsp;40.
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, (2001), Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Dan McCarthy, *[http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm Synchronisms] *, eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Uí Bhriúin
Cléirchén mac Murchadha

Rí Mhaigh Sheola ba ea **Cléirchén mac Murchadh** (bás 908).

## Beatha
Ní fheictear Cléirchén ach sna hannála agus ní sna ginealaigh, agus dá bharr níl a fhios an raibh muintir aige féin.  Murchadh mac Maonaigh ba ea a athair, agus an chéad mhac de bheirt leis a rinneadh rí na tuaithe díobh.

Ní fheictear a ainm arís in aon ghéag ar bith dá chlann, Muintir Mhurchadha.  Bhí sé le feiceáil ámh mar sloinne Uí Fhiachrach Aidhne faoina 920í.  Bhí díthreabhach éiginnte darbh ainm Cléircheán.

## Foinsí
* Annála Uladh
* Annála na gCeithre Máistrí
* Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh, *West or H-Iar Connaught* 1684 (foilsithe 1846, eag. James Hardiman).
* Anthony Matthews, *Origin of the Surname O'Flaherty*, Baile Átha Cliath, 1968, lch.&nbsp;40.
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, (2001), Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Dan McCarthy, *[http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm Synchronisms] *, eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Uí Bhriúin
Urchadh mac Murchadha

Rí Mhaigh Sheola ba ea **Urchadh mac Murchadha** (aitheanta fosta mar **Archad Dearg**) (bás 943).

## Beatha
Ar cheann desna taoisigh is luaite sa cheantar (Uí Briúin Seóla) dá bhfuil fianaise ann is ea Urchadh.  Is amhlaidh go raibh tionchar éigin acu thar Iar Chonnacht.  Ainmnithe as a athair féin ba ea a rítheaghlach, Muintir Mhurchadha.  Mhaífeadh clann Uí Fhlaithbheartaigh níos deireanaí é mar shinsear.

## Clann
Bhí deartháir níos sine ag Urchadh ainm Urumhain nó Earca.

I dteannta lena mhac agus comharba, Donnchadh, bhí triúr iníonacha aige a chuaigh i gcleamhnais uaisle:
* Bébhinn, pósta le *[[Cennétig mac Lorcáin]]*, rí Thuamhan.
* Creasa, pósta le Tadhg mac Cathail, rí Chonnacht.
* Caineach, pósta le tiarna Shíol Muireadaigh.

Trína iníon Bébhinn, seanathair Bhriain Bóramha, Ardrí na hÉireann (bás 1014), ba ea Urchadh.

## Foinsí
* Annála Uladh
* Annála na gCeithre Máistrí
* Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh, *West or H-Iar Connaught* 1684 (foilsithe 1846, eag. James Hardiman).
* Anthony Matthews, *Origin of the Surname O'Flaherty*, Baile Átha Cliath, 1968, lch.&nbsp;40.
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, (2001), Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Dan McCarthy, *[http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm Synchronisms] *, eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Uí Bhriúin
Maolán mac Cathmhogha

Rí Mhaigh Sheola ba ea **Maolán mac Cathmhogha** (Meán-Ghaeilge *Maelán mac Cathmogha*) (bás 848).

## Bunús
Is amhlaidh go raibh Maolán ar cheann desna ríthe Mhaigh Sheola (níos deireanaí Uí Bhriúin Seola) is luaite dá bhfuil fianaise ann.  Ní fheictear é áfach sna ginealaigh. Is dócha ámh gur cumadh ginealach Uí Bhriúin níos deireanaí, trí Dauí mac Brióin sa 5ú haois, um stádas saorthuaithe a bhaint amach agus a gcumhacht ón tSionainn go dtí an Cuan Mó a daingniú.  Más fíor seo uile, is amhlaidh gur chomhghuaillithe Uí Bhriúin iad Maolán agus a shliochtaigh, Muintir Mhurchadha, ní gaolta leo.

Thart timpeall Mhaigh Sheola, bhí: Soghain Uí Mhaine thoir; Maonmhagh agus Uí Fhiachrach Aidhne theas; Dealbhna Thír Dhá Loch thiar Conmhaicne (Réin) thuaidh.

## Ruathair Lochlannach
Le linn an chéad leath den 9ú haois, thug na Lochlannaigh ruathair faoi Éirinn.  Tharla roinnt acu i gcúige Chonnacht:

* AU 812.8: *Ar gennte la firu h-Umhaill. Ar Conmaicne la gennti.
* AU 813.4: *Ar n-Umill la gennti ubi ceciderunt Coscrach m. Flainddabrat & Dunadhach rex h-Umill.
* ACM 835.10: *Cluain Mhór M' Aedhocc do losccadh oidhche Nodlacc la Gallaibh, ... Crioch Connacht uile do diothláithriughadh (*díláithriú*) leó mar an c-cédna
* ACM 837.13: *Sraoinedh ria n-geintibh for Connachtaibh, in ro marbhadh Maol Dúin, mac Muirghesa, mic Tomaltaigh, co sochaidhibh amaille fris.
* ACM 843.13: *Slóighedh la [[Turgesius|Tuirgheis]], tigherna Gall for [[Loch Rí|Loch Ribh]], co ro airccseat Connachta & Midhe, & ro loiscseat [[Cluain Mhic Nóis|Cluain Mic Nóis]] cona derthaighibh, & [[Cluain Fearta]] Brénainn, [[Tír Dhá Ghlas|Tir Dá Ghlas]], [[Lothra]] & cealla iomdha archena.
* ACM 844.12: *Sraoineadh for Connachtaibh ria n-Gallaibh, in ro marbhadh Riagán, mac Feargusa, & Mughron, mac Diarmada, & Aodh mac Catharnaigh, co sochaidhe oile.
* ACM 847.17:
:*Muirfhecht secht fichit long do mhuinntir rí Gall do thocht do thabhairt ghrema forsna Galla ro bhádar ar a c-cinn i n-Erinn, gur mhesg-bhuaidhirset Ere etorra.
:*Loingeas seacht bhfichid do mhuintir rí Gall do theacht do thabhairt greamanna ar na Gaill a bhí in Éirinn rompu, gur measc-bhuaireadar Éire eatarthu.
Agus sa deireadh:
* ACM 848.8: *Maelán, mac Cathmogha, tigherna Ua m-Briuin Deisceirt Connacht [go mí-aimseartha], do mharbhadh la Gallaibh.

== Foinsí ==
* [[Annála Uladh]]
* [[Annála na gCeithre Máistrí]]
* [[Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh]], *West or H-Iar Connaught* 1684 (foilsithe 1846, eag. [[James Hardiman]]).
* Anthony Matthews, *Origin of the Surname O'Flaherty*, Baile Átha Cliath, 1968, lch.&nbsp;40.
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, (2001), Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Dan McCarthy, *Synchronisms '', eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Naisc sheachtracha
* Corpus of Electronic Texts
** Annála na gCeithre Máistrí

## Tagairtí

Catagóir:Uí Bhriúin
Murchadh mac Maonaigh

Rí ar Mhaigh Sheola ba ea **Murchadh mac Maonaigh** (bás 896).

## Beatha
Sliochtach ba ea Murchadh de Bhrión, rí na gConnacht agus a athairse, *[[Eochaid Mugmedon]]* mac Muireadhaigh, 122a Ardrí na hÉireann.

Ar cheann desna ríthe is luaite an dá bhfuil fianaise ann is ea Murchadh.  Sinsear eapainmneach is ea é de Mhuintir Mhurchadha, ar thóg a rítheaghlach an sloinne Uí Fhlaithbheartaigh.  Le linn ré Mhurchadha, bhíodh cónaí ar a mhuintir that timpeall Loch Coirib, agus Loch Cime mar chroílár a gcuid críoch.  Sna 1050í, chuirfeadh clann Uí Chonchúir an ruaig orthu.

Sna ginealaigh, feictear beirt mhac, Urchadh agus Urumhain.  Luaitear Cléirchén mac Murchadha Uí Bhriúin Seola i nAnnála na gCeithre Máistrí, cé nach bhfeictear é in aon fhoinse eile.  Urchadh later became the grandfather of Brian Bóramha. 

De réir na nginealach, de shliocht Mhurchardha é Flaithbheartach mac Eimhin, sinsear eapainmneach Uí Fhlaithbheartaigh trína gharmhac, Muireadhach Mór.  Bhí triúr mac ag Muireadhach Mór, mar atá Ruaidhrí Loch Cime, Donnchadh *Aluinn* agus Aodh.  De shliocht Ruaidhrí iad Conmhaicne Mara, Maigh Cuilinn agus Sliocht Diarmada.

## Féach freisin
* Uí Fhlaithbertaigh

## Foinsí
* Annála Uladh
* Annála na gCeithre Máistrí
* Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh, *West or H-Iar Connaught* 1684 (foilsithe 1846, eag. James Hardiman).
* Anthony Matthews, *Origin of the Surname O'Flaherty*, Baile Átha Cliath, 1968, lch.&nbsp;40.
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, (2001), Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Dan McCarthy, *[http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm Synchronisms] *, eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.
* Lysaght, Eamonn (1978), *The Surnames of Ireland*. .

## Tagairtí

Catagóir:Uí Bhriúin
Murchadh mac Flainn mhic Gleithneacháin

Rí Mhaigh Sheola ba ea **Murchad mac Flainn mhic Gleithneacháin** (bás 973).

## Beatha
Níl ach iontráil amháin sna hannála maidir le Murchadh.  Rinne Murchadh Glún Iolair ua Flaithbheartaigh, rí Ailigh, ionsaí ar na Connachta sa bhliain 973, agus tharla Cath Ceis Corran idir é agus rí Cathal mac Taidhg.  Maraíodh Cathal agus an-chuid dá chomhghuaillithe, Murchadh ina measc.

Rinne Murchadh Glún Iolair léirscrios ar na Connachta ina dhiaidh sin, agus tháinig  ag Cathal mac Conchobair mhic Thaidhg i gcomharbacht ar Chathal Mac Taidhg mar rí Chonnacht

## Féach freisin
* Cathal mac Taidhg, rí na gConnacht
* Geibennach mac Aedha, rí Uí Maine

## Foinsí
* Annála Uladh
* Annála na gCeithre Máistrí
* Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh, *West or H-Iar Connaught* 1684 (foilsithe 1846, eag. James Hardiman).
* Anthony Matthews, *Origin of the Surname O'Flaherty*, Baile Átha Cliath, 1968, lch.&nbsp;40.
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, (2001), Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Dan McCarthy, *[http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm Synchronisms] *, eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Uí Bhriúin
Anailís ar chúlchéimniú

mion|cúlchéimniú líneach
Teicníc staidrimh is ea **anailís ar chúlchéimniú** (regression analysis) a úsáidtear chun an gaol idir athróga, agus íogaireacht athróige amháin d'athróg, nó d'athróga, eile a thomhas.  Tá an anailís líneach nó neamhlíneach de ghnáth.

## Féach freisin

* Athróga neamhspleácha agus athróga spleácha

## Tagairtí

Catagóir:Staidreamh
Catagóir:Eacnaiméadracht
Maelcairearda

Rí Uí Bhriúin Seola ba ea **Maelcairearda** (bás 993).

## Beatha
Is éiginnte í an chomharbacht idir  Murchadh mac Flainn mhic Gleithneacháin agus Brian mac Maolruanaidh.  Feictear *Maelcairearda* éigin sna hannála, dar teideal rí Uí Bhriúin, a fuair bás sa bhliain 993, ach d'fhéadfadh é gur rí Uí Briúin ó cheart atá i gceist, nó géag eile ar fad.  Dúradh go minic gur ríthe Uí Bhriúin uile iad luath-ríthe Uí Bhriúin Seola.  Feictear Ruaidhrí mac Coscraigh i nAnnála Tiarnaigh agus Annála Inis Faithlinn sa bhliain 993 mar rí Uí Bhriúin agus deisceart Chonnacht, ag troid in éadan Chorca Mrua agus Uí Fhiachrach Aidhne.  Molann seo gur réamhtheachtaí *Maelcairearda* is ea Ruaidhrí.

Sna ginealaigh de chuid chlann Uí Fhlaithbheartaigh, deirtear gur athair Muireadhach ua Flaithbheartaigh (bás 1034) é *Maelcairearda*.

Tharla eachtra shuntasach do chrannóg le Muintir Mhurchadha i Loch Cime sa bhliain 990:
:*An ghaeth do shlucadh insi Locha Cimbe co h-oband i n-aon-uair, cona dreich & sonnach .i. trichat traighedh.
:An ghaoth do shlog insan Loch Cime go tobann in aon uair, lena dreach agus sonnach, .i. tríocha troigh.

== Foinsí ==
* [[Annála Uladh]]
* [[Annála Tiarnaigh]]
* [[Annála na gCeithre Máistrí]]
* [[Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh]], *West or H-Iar Connaught* 1684 (foilsithe 1846, eag. [[James Hardiman]]).
* Anthony Matthews, *Origin of the Surname O'Flaherty*, Baile Átha Cliath, 1968, lch.&nbsp;40.
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, (2001), Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Dan McCarthy, *Synchronisms '', eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Uí Bhriúin
Ruaidhrí mac Coscraigh

Rí Mhaigh Sheola agus Uí Bhriúin ba ea **Ruaidhrí mac Coscraigh**, Chlann Choscraigh.  Feictear Ruaidhri sna hannála, chomh maith leis na ginealaigh.

Maraíodh Ruaidhrí ag troid in aghaidh Chonchúir mhic Mhaoil Seachnaill, rí Chorca Mrua, agus Mhic Comhaltáin Uí Chléirigh, rí Uí Fhiachrach Aidhne, sa bhliain 993.

## Foinsí
* Annála Uladh
* Annála Tiarnaigh
* Annála na gCeithre Máistrí
* Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh, *West or H-Iar Connaught* 1684 (foilsithe 1846, eag. James Hardiman).
* Anthony Matthews, *Origin of the Surname O'Flaherty*, Baile Átha Cliath, 1968, lch.&nbsp;40.
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, (2001), Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Dan McCarthy, *[http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm Synchronisms] *, eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Uí Bhriúin
Cathal mac Ruaidhrí

__NOTOC__
Rí Mhaigh Sheola/Iar Chonnacht ba ea **Cathal mac Ruaidhrí** (bás 1043).

## Beatha
Fionnó Fhlaithbheartaigh mhic Eimhin, sinsear eapainmneach chlann Uí Fhlaithbertaigh, ba ea Cathal, agus dubh-dubhó great Mhurchadha mhic Mhaonaigh, sinsear Muintir Mhurchadha.

An bhliain i ndiaidh dó teacht i gcoróin, chuaigh Cathal ar an oilithreacht chuig Ard Mhacha.  Fuair sé bás ann sa bhliain 1043.  Tháinig a mhac, Amhalaidh, i gcomharbacht air.

## Foinsí
* Annála Uladh
* Annála na gCeithre Máistrí
* Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh, *West or H-Iar Connaught* 1684 (foilsithe 1846, eag. James Hardiman).
* Anthony Matthews, *Origin of the Surname O'Flaherty*, Baile Átha Cliath, 1968, lch.&nbsp;40.
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, (2001), Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Dan McCarthy, *[http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm Synchronisms] *, eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Uí Bhriúin
Amhalaidh mac Cathail

__NOTOC__
Rí Mhaigh Sheola agus Iar Chonnacht ba ea **Amhalaidh mac Cathail** (bás 1075).

## Beatha
Tháinig Amhalaidh gcomharbacht ar a athair, Cathal mac Ruaidhrí, a fuair bás ar oilithreacht ag Ard Mhacha sa bhliain 1043.  

Sa bhliain 1048, rinne Ó Conchúir, rí Chonnacht, slad ar Inis Loch Cime agus mhúr sé í.

Bhí Amhalaidh gafa i ngéibhinn le bliain nó níos mó ag Aodh Ua Conchúir.  Dalladh Aodh é bhliain 1051, agus chuaigh Aodh ansin, agus ríthe Uí Chonchúir ina dhiaidh, chun cónaí air i Maigh Seóla.  Cé go raibh tailte acu fosta ar bhruacha oirthear Loch Coirib, lonnaigh Muintir Mhurchadha de réir a chéile chuig Conmhaicne Mara.

Fuair Amhalaidh bás sa bhliain 1075.

## Foinsí
* Annála Uladh
* Annála na gCeithre Máistrí
* Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh, *West or H-Iar Connaught* 1684 (foilsithe 1846, eag. James Hardiman).
* Anthony Matthews, *Origin of the Surname O'Flaherty*, Baile Átha Cliath, 1968, lch.&nbsp;40.
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, (2001), Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Dan McCarthy, *[http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm Synchronisms] *, eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Uí Bhriúin
Cripteabóis

Is staid mheitibileach beatha é **cripteabóis** nó **anabóis** a chuireann orgánach isteach mar fhreagairt ar dhálaí comhshaoil díobhálacha mar thriomú, reo, agus easnamh ocsaigine. Sa staid chripteabóiseach, stopann gach próiseas meitibileach intomhaiste, ag cosc ​​ar atáirgeadh, forbairt agus deisiú. Nuair a fhillfidh dálaí comhshaoil ​​ar a bheith séimh, fillfidh an t-orgánach ar a staid mheitibileach mar a bhí sé roimh an gcriptibóis.
### Ainhidreabóis
I gcásanna nuair a bhíonn ocsaigin in easnamh (m.sh., anocsacht), glacann go leor cripteabóisí (mar shampla *M. tardigradum*) uisce isteach agus éiríonn siad suaite agus neamh-ghluaiste, ach is féidir leo maireachtáil ar feadh tréimhsí fada.
 
## Tuilleadh léitheoireachta
* David A. Wharton, *Life at the Limits: Organisms in Extreme Environments,* Cambridge University Press, 2002, hardcover, 
## Naisc sheachtracha
*Is féidir le horgánaigh 24,000 bliain d'aois a fhaightear reoite sa tSibéir atáirgeadh.https://www.theguardian.com/science/2021/jun/07/24000-year-old-organisms-found-frozen-in-siberia-can-still-reproduce
## Tagairtí

Catagóir: Fiseolaíocht
Catagóir: Aosúchas
Catagóir: Ailt ina bhfuil gearrthóga físe
Soláthar agus éileamh

mion|'Soláthar agus éileamh' , léaráid ag léiriú na héifeachtaí a éiríonn as éileamh méadaithe
Modh chun anailís agus réamhaithris a dhéanamh ar ghluaiseachtaí praghsanna agus torthaí ar an eacnamaíocht, ag baint úsáide as faisnéis mar gheall ar **sholáthar agus éileamh** ach go háirithe.

De réir mar a éiríonn táirge gann, tairgíonn ceannaitheoirí praghas níos airde. Ach nuair a théann an praghas in airde, tugann daoine tús áite do tháirgí ionadaíocha.

## Féach freisin

* Eacnamaíocht'
* Seachtrach

## Tagairtí

Catagóir:Eacnamaíocht
Sraith speictreach hidrigine

deas|fráma| An tsraith speictrim hidriginAn tsraith speictrim hidrigine, ar scála logartamach.
Tá **[[speictream astúcháin]] na hidrigine adamhaí** roinnte i roinnt **sraitheanna speictrim**, agus tonnfhaid tugtha ag an bhfoirmle Rydberg. Tá na línte speictrim breathnaithe seo de bharr an leictreoin ag aistriú idir dhá leibhéal fuinnimh san adamh. Bhí aicmiú na sraithe de réir fhoirmle Rydberg tábhachtach i bhforbairt na meicnice candamaí. Tá an tsraith speictrim tábhachtach i speictreascópacht réalteolaíoch chun láithreacht hidrigine a bhrath agus chun  deargaistrithe a ríomh.
## Fisic

Is éard atá in adamh hidrigine ná leictreon ata ag gluaiseacht ar fhithis timpeall a núicléas. Mar thoradh ar an bhfórsa leictreamaighnéadach idir an leictreon agus an prótón núicléach bíonn tactar staideanna candamacha don leictreoin, gach ceann acu lena fhuinneamh féin. Léiríodh iad seo i samhail Bohr den adamh hidrigine mar fhithisí ar leith timpeall an núicléas. Ainmnítear gach staid fuinnimh, nó fithis, mar slánuimhir *n* mar a thaispeántar san fhigiúr. Cuireadh meicnic chandamach in ionad na samhla Bohr ina dhiaidh sin ina bhfuil fithiseach adamhach ag an leictreon seachas fithis, ach d'fhan na leibhéil fuinnimh ceadaithe san adamh hidrigine mar a bhí sa teoiric roimhe seo.

Tarlaíonn astaíochtaí speictrim nuair a aistríonn nó a léimeann leictreon, ó staid fuinnimh níos airde go staid fuinnimh níos ísle. Chun idirdhealú a dhéanamh idir an dá staid, is gnách go n-ainmnítear an staid fuinnimh is ísle mar *n*′, agus ainmnítear an staid fuinnimh is airde mar *n*. Freagraíonn fuinneamh fótóin astaithe don difríocht fuinnimh idir an dá staid. Toisc go bhfuil fuinneamh gach staid socraithe, tá an difríocht fuinnimh eatarthu socraithe, agus táirgfidh an t-aistriú fótón leis an bhfuinneamh céanna i gcónaí.
## Tagairtí

Catagóir: Fisic hidrigine
Catagóir: Speictreascópacht astúcháin
Catagóir: Hidrigin
Airgead (dath)

[mion| Criostail [Airgead (dúil)|airgid]]
Is ton datha é **airgead** atá cosúil le liath a úsáidtear mar mhacasamhail ar dhath airgid shnasta a léiriú.
alt=Silver ingot|mion|Tinne airgid
Is é an mothúchán amhairc a bhaineann leis an airgead miotail de ghnáth ná a loinnir mhiotalach. Ní féidir é seo a athchruthú le dath soladach simplí, toisc go bhfuil an éifeacht lonrach mar gheall ar ghile an ábhair a bheith éagsúil le huillinn an dromchla go dtí an fhoinse solais. Ina theannta sin, níl aon mheicníocht ann chun dathanna miotalacha nó fluaraiseacha a thaispeáint ar ríomhaire gan dul i muinín bogearraí rindreála atá in ann gníomh an tsolais a insamhladh ar dhromchla lonrach. Dá bhrí sin, san ealaín agus san araltas is gnách go n-úsáidfeadh duine péint mhiotalach a lonraíonn cosúil le fíorairgead. D’fhéadfaí dath liath neamhlonrach a úsáid freisin chun airgead a léiriú.

Catagóir:Dathanna
Iarmhairt Joule

[mion|[James Joule]]
De réir **Iarmhairt Joule** nó **Dlí Joule**, bíonn an ráta ar a ngintear teas i seoltóir i gcomhréir dhíreach le cearnóg an tsrutha, a fhad is atá an friotaíocht tairiseach.

## Féach freisin

* Fíorghás
* Teirmidinimic
* Iarmhairt Joule-Thomson

## Tagairtí

Catagóir:Teirmidinimic
Foscript agus forscript

Is éard is **foscript agus forscript** ann ná carachtar (mar uimhir nó litir) atá suite beagán faoi bhun nó os cionn na gnáth líne cló, faoi seach. De ghnáth bíonn sí níos lú ná an chuid eile den téacs. Tá foscripteanna le feiceáil ag nó faoi bhun na  bonnlíne, cé go mbíonn forscripteanna os a chionn. Is minic b’fhéidir, go n-úsáidtear foscripteanna agus forscripteanna i bhfoirmlí, nathanna matamaiticiúla, agus sonraíochtaí comhdhúile ceimiceacha agus iseatóp, ach bíonn go leor úsáidí eile acu freisin.
## Tagairtí

## Leabharliosta
* Bringhurst, Robert (2005), *[[The Elements of Typographic Style]]*, 3rd ed., Vancouver: Hartley and Marks, .

Catagóir:Clóghrafaíocht
Pat Jennings

:*Baineann an t-alt seo leis an imreoir sacair as Iúr Cinn Trá. Má tá suim agat sa bhádóir as Conamara, féach [[Pat Cheoinín]].*
Is iarimreoir sacair Éireannach Tuaisceartach é **Pat Jennings** (Gaeilge: *Pádraig Mac Sheóinín*). Rugadh é 12 Meitheamh 1945 in Iúr Cinn Trá. Ba chúl báire é agus d'imir sé le Newry Town, Watford, Tottenham Hotspur, Arsenal agus Everton. D'imir sé d'fhoireann náisiúnta Thuaisceart Éireann.

## Saol Pearsanta
Tá sé pósta le Eleanor. Tá ceathrar páistí acu.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Daoine beo
Paul Givan

Is feisire Stormont é **Paul Givan** (a rugadh ar 12 Deireadh Fómhair 1981) do thoghcheantar Ghleann an Lagáin i dTuaisceart Éireann. 

I mí an Mheithimh 2021, bhí Givan ainmnithe mar Chéad-Aire an Tuaiscirt ag ceannaire an DUP Edwin Poots. D'éirigh go leor comhaltaí sinsearacha den DUP as an bpáirtí ag an am sin - ionadaithe tofa ina measc - tar éis do Edwin Poots agus a lucht tacaíochta an ruaig a chur ar Arlene Foster.  D'éirigh Givan as a ról mar Chéad-Aire Thuaisceart Éireann ar 3 Feabhra 2022.

Ceapadh Givan ina Aire Oideachais ar an 3 Feabhra 2024.

## Gairm
Tá Paul Givan ina bhall tionóil ó 2010, nuair a ceapadh é in áit Jeffrey Donaldson a toghadh ina fheisire parlaiminte.

Baineann Givan  leis an eite choimeádach chéanna den DUP le Edwin Poots, ar chabhraigh Givan leis sa toghchán ceannaireachta sa pháirtí sa bhliain 2021. 

Thacaigh Givan cheana le múineadh an chruthaíochtachais i scoileanna.

Ceapadh Givan mar Aire Pobal sa bhliain 2016.

### Céad-Aire Thuaisceart Éireann
D'éirigh Givan as mar Chéad-Aire Thuaisceart Éireann ar 3 Feabhra 2022.. Bhí an cinneadh seo ceangailte le hagóid leanúnach an DUP i gcoinne phrótacal Thuaisceart Éireann. Roimhe seo, d’ordaigh an tAire Talmhaíochta, Edwin Poots, cosc ar sheiceálacha iar-Brexit ag calafoirt an Tuaiscirt .  

## Gaeilge agus oideachas
In 2016, chinn Paul Givan, mar Aire Pobal, deireadh a chur leis an sparánacht Ghaeltachta Líofa in ainneoin gur chuir oifigeach sinsearach ina Roinn ar a shúile dó go bhféadfadh a leithéid de chinneadh droch-cháil a tharraingt air sna meáin chumarsáide.

Ansin bhí baint ag an gcinneadh eo a rinne Givan leis an aighneas idir Sinn Féin agus an DUP ó 2016 ar aghaidh; ba chúis é le titim an fheidhmeannais i Stormont sa bhliain 2017. Chuir an cinneadh deireadh a chur leis an sparánacht Ghaeltachta déistin ar phobal na Gaeilge.

### Dearcadh nua i 2021
Bhí imní ar roinnt daoine go gcuirfí Feidhmeannas Stormont i mbaol arís sa bhliain 2021 dá gceapfaí Paul Givan ina chéad-aire. Ach bhí gealltanais tugtha ag ceannairí nua an DUP go dtabharfadh siad isteach an reachtaíocht teanga a gealladh sa chomhaontú faoinar athbhunaíodh Stormont, *Ré Nua, Cur Chuige Nua (New Decade, New Approach)*.

Chosain Paul Givan fiú an reachtaíocht teanga  ó aontachtóirí a mhaígh gurb amhlaidh go raibh Edwin Poots agus an DUP ag géilleadh go bog don éileamh ar acht Gaeilge. 

### 2024
Ceapadh Givan ina Aire Oideachais ar an 3 Feabhra 2024.  Dúirt Givan sé) go gcaithfeadh sé le gaelscoileanna amhail gach earnáil eile.  

Bhuail sé leis an gComhairle Pobail Dhílseacha i mí Mheán Fómhair 2024.  Bhí an CPD ag cur go láidir in aghaidh bunscoil Ghaeilge a bhunú in oirthear Bhéal Feirste ag an am.  Tuigtear gur chuir an LCC a ndearcadh ar an gceist in iúl do Givan sa chruinniú.

## Féach freisin

* Gordon Lyons

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Cruthaíochtaithe
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Prionsabal Aufbau

mion|288x288px| Sealbhaíonn leictreoin scealla agus foscealla an adaimh i gcomhréir le prionsabal Aufbau.
Deirtear i b**Prionsabal Aufbau**, (ón nGearmáinis : *Aufbauprinzip* *prionsabal tógála* ), ar a dtugtar **Riail Aufbau freisin**, nuair atá an t-adamh nó an ian sa bhunstaid, go líonann leictreoin fithiseáin adamhacha den leibhéil fuinnimh is ísle a bhíonn ar fáil, sula sealbhaíonn siad leibhéil níos airde. Mar shampla, líontar an fosceall 1s sula líontar an fosceall 2s. Ar an mbealach seo, déanann leictreoin den adamh nó den ian na cumraíochtaí leictreoin is cobhsaí gur féidir. Sampla is ea an chumraíocht 1s 2 2s 2 2p 6 3s 2 3p 3 don adamh fosfair, rud a chiallaíonn go bhfuil 2 leictreon ag an bhfosceall  1s, agus mar sin de.

Léirítear iompar leictreon le prionsabail eile de chuid na fisice adamhaí, amhail Riail Hund agus prionsabal eisiaimh Pauli. Dearbhaíonn Riail Hund más rud é go bhfuil fithiseáin iolracha den fhuinneamh céanna ar fáil, glacfaidh leictreoin fithiseáin éagsúla ina n-aonar sula líontar aon cheann faoi dhó. Má líontar ceann faoi dhó, éilíonn Prionsabal Eisiaimh Pauli go gcaithfidh guairní dhifriúla a bheith ag leictreoin a líonann an fithiseán céanna (+1/2 agus −1/2).
## Tagairtí

## Féach freisin
* Fiúsleictreon
* Fuinneamh ianúcháin
## Naisc sheachtracha
* Khan Academy. The Aufbau principle. https://www.khanacademy.org/science/ap-chemistry-beta/x2eef969c74e0d802:atomic-structure-and-properties/x2eef969c74e0d802:atomic-structure-and-electron-configuration/v/the-aufbau-principle
* Electron Configurations, the Aufbau Principle, Degenerate Orbitals, and Hund's Rule from Purdue University
Catagóir: Staideanna leictreon
Catagóir: Fisic chandamach bhunaidh
Catagóir: Nascadh ceimiceach
Teoiric adamhach

deas|mion|201x201px| Is éard atá i múnla teoiriciúil reatha an adaimh núicléas dlúth timpeallaithe ag “scamall” dóchúil leictreon
Is éard is **an teoiric adamhach** ann ná an teoiric eolaíocha a luann go bhfuil damhna comhdhéanta de cháithníní ar a dtugtar adaimh. Rianaíonn an teoiric adamhach a bunús siar go dtí traidisiún fealsúnachta ársa ar a dtugtar adamhachas. De réir an smaoinimh seo, dá dtógfadh neach cnap damhna agus é a ghearradh ina phíosaí níos lú agus níos lú fós, shroichfeadh neach pointe sa deireadh nach bhféadfaí na píosaí a ghearradh ina rud níos lú. *D'ainmnigh* fealsúna na Sean-Ghréige na cáithníní deiridh hipitéiseacha seo *atomos*, focal  a chiallaigh "neamhghearrtha".

Go luath sna 1800idí, thug an t-eolaí John Dalton faoi deara gur chosúil go raibh substaintí ceimiceacha ag comhcheangal agus ag briseadh síos ina shubstaintí eile de réir meáchain i gcomhréireanna a thug le tuiscint go bhfuil gach dúil cheimiceach comhdhéanta de cháithníní beaga bídeacha de mheáchan comhsheasmhach.
## Tagairtí

## Tuilleadh léitheoireachta
*Bernard Pullman (1998) *The Atom in the History of Human Thought*, trans. by Axel Reisinger. Oxford Univ. Press.
*Eric Scerri (2007) *The Periodic Table, Its Story and Its Significance*, Oxford University Press, New York.
*Charles Adolphe Wurtz (1881) *The Atomic Theory*, D. Appleton and Company, New York.
*Alan J. Rocke (1984) *Chemical Atomism in the Nineteenth Century: From Dalton to Cannizzaro*, Ohio State University Press, Columbus (open access full text at http://digital.case.edu/islandora/object/ksl%3Ax633gj985).

Catagóir:Meicnic staitistiúil
*
Catagóir: Meicnic staidrimh
Catagóir: Teoiricí na Ceimice
Catagóir: Fisic chandamach bhunaidh
Catagóir: Méid na substainte
Buamáil Chúil Raithin (1973)

[mion|clé|[Cúil Raithin]]
Ar 12 Meitheamh 1973, phléasc na Sealadaigh buama cairr i gCúil Raithin. Phléasc an carrbhuama i lár na cathrach (Railway Road) ar a trí a chlog, gan choinne. Maraíodh  seisear Protastúnach, idir 60-76 bliain d’aois iad go léir agus gortaíodh 33 eile. 

Phléasc buama eile ag Hanover Place cúig nóiméad níos déanaí agus tugadh rabhadh an uair seo.

Dúnmharaíodh an Seanadóir Paddy Wilson agus Irene Andrews, Caitlicigh, níos déanaí ar 26 Meitheamh.

Ciontaíodh Sean McGlinchey as an mbuamáil. Toghadh ina mhéara ar Léim an Mhadaidh é (Sinn Féin) sa bhliain 2011.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:1973
Catagóir:Contae Dhoire
Catagóir:Eachtraí foréigin le linn na dTrioblóidí
Catagóir:Cúil Raithin
Kia ora

Beannacht choitianta sa Mhaorais is ea ***Kia ora*** (Maorais: [kiˈaɔɾa]) atá tar éis teacht isteach i mBéarla na Nua-Shéalainne freisin. An bhrí atá leis an bhfocal *ora* mar ainmfhocal ná “beatha, sláinte, beogacht”, agus mar sin, is bealach é beatha agus sláinte a ghuí ar dhuine. Úsáidtear *kia ora* ó lá go lá mar bheannacht neamhfhoirmiúil ar nós “dia dhuit”, nó chun slán a chur le duine, nó fiú chun “go raibh maith agat” a rá.

## Imeachtaí
In 1984, tugadh treoir don oibreoir teileafóin Auckland Naida Glavish stop a chur leis an bhfrása *kia ora* a úsáid tar éis gearáin. Dhiúltaigh sí déanamh amhlaidh, rud a tharraing aird an phobail. Tharla eachtra den chineál céanna in 2014 nuair a cuireadh cosc ​​ar fhostaithe KiwiYo i Whangarei an abairt a úsáid.

## Tagairtí
Fleasc labhrais

Is éard is **fleasc labhrais** ann ná fleasc chruinn déanta as craobhacha agus duilleoga labhrais (*Laurus nobilis*) fite le chéile, nó níos déanaí ó ghiolcach nimhe gan spíonta (*Ruscus hypoglossum*), nó ó labhras silíní (*Prunus laurocerasus*). Is siombail den bhua é agus caitear é mar choróin timpeall an mhuineál, nó mar bhláthfhleasc timpeall an mhuiníl. Téann an choróin labhrais chomh fada siar le miotaseolaíocht na Gréige. Léirítear Apalló ag caitheamh coróin labhrais ar a cheann, agus bronnadh corónacha ar bhuaiteoirí i gcomórtais lúthchleasaíochta, lena n-áirítear na Cluichí Oilimpeacha ársa —  déanta as crann olóige fiáin ar a dtugtar *kotinos* (κότινος), agus mar an gcéanna i gcomórtas ceoil agus filíochta. Sa tSean-Róimh, bhí siad ina siombailí de bhua míleata, ag corónú ceannasaí rathúil le linn a bhua. Cé gur minic a léirítear fleasc labhrais ársa i gcruth crú capaill, is gnách gur fáinní iomlána iad na leaganacha nua-aimseartha de ghnáth.
Port Macquarie

Cathair i stát Astrálach stát Deisceart Nua na Breataine Bige is ea **Port Macquarie**. Tá sé suite ar réigiún an Chósta Lár Thuaidh agus tá thart ar 50,000 cónaitheoir ann.
Tim Russert

clé|mion
Craoltóir, iriseoir, dlíodóir agus Meiriceánach de bhunadh na hÉireann ba ea **Tim Russert** (7 Bealtaine 1950 – 13 Meitheamh 2008).
clé|mion

### Iriseoireacht
Duine a raibh bród air as a oidhreacht Ghaelach agus dlíodóir ab ea é, a bhí i measc na daoine ba mhór le rá sna 1980idí-2000idí i gcúrsaí craoltóireacht sna Stáit Aontaithe, thar aon rud eile mar mhodhnóir an chláir NBC 'Meet the Press' idir 1991 is 2008. 

Rinne NBC roinnt gearrthóg a thaispeánann Russert ag baint úsáid as an gcuid is fearr de scileanna an dlíodóra san obair iriseoireachta a rinne sé.

Bhí dlúthbhaint  aige le hÉirinn agus le Gaeil Mheiriceá.

### Bás tobanna agus oidhreacht
clé|mion
Bhuail taom croí Russert ar 13 Meitheamh 2008, in aois 58 bliain dó. Luigh a bhás go trom ar dhaoine, go mór mór toisc go raibh an feachtas um an toghchán uachtaránachta stairiúil i 2008 á ghéarú um an dtaca sin. 

Ag labhairt faoi Russert, dúirt Barack Obama gur sheas sé an fód ar son na hiriseoireachta dáiríre agus gur fhear iontach é ag an am céanna. Dar le Obama, ba chara é arbh féidir leat brath air leis na cruacheisteanna a chur ort, gan gabháil go réidh ort ar chor ar bith, an méid sin gur mhúin sé dó seirbhís níos fearr a dhéanamh don phobal trí iallach a chur air ceisteanna a fhreagairt cé go raibh siad míchompordach, le linn dó a bheith ionraic agus díreach ina ainneoin sin, gan iarracht ar chluichí a imirt, gan iarracht ar phointí a scóráil mar chríoch ann féin.

Sa bhliain 2018, chuir beirt a bhíodh ag obair leis i NBC News a gcuid smaointe faoi in iúl, maidir leis an méid a chaill an iriseoireacht agus saol poiblí na Stát Aontaithe tríd a bhás agus leis na ceachtanna atá le tarraingt as a shaol oibre ag iriseoirí an lae inniu.

## Tagairtí

Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Craoltóirí
Catagóir:Iriseoirí Meiriceánacha
Cogadh na Fionlainne (1808-1809)

mion|clé|Cuid de na himeachtaí, Márta - Bealtaine 1808
Is éard a bhí i gceist le **Cogadh na Fionlainne** ná cogadh a chuir Impireacht na Rúise ar an tSualainn sna blianta 1808-1809 agus a rinne cúige Rúiseach de chríocha thoir na Sualainne, is é sin, den Fhionlainn.
mion|clé|Oifigeach von Konow agus saighdiúir Bergsten.

### Cúiseanna
Ba é ba chúis leis an gcogadh ná an conradh síochána a shínigh an Fhrainc agus an Rúis in Tilsit sa bhliain 1807. Rinne an conradh comhghuaillí de chuid na Fraince den Rúis, agus theastaigh ón bhFrainc brú a chur ar an tSualainn, ionas go mbeadh sí sásta páirt a ghlacadh i gCóras na Mór-roinne, is é sin an t-imshuí trádála a bhí i bhfeidhm ag an bhFrainc in aghaidh na Breataine Móire.

### Imeachtaí
Roimh an gcogadh, ní raibh an Rúis lena cuid a dhéanamh den Fhionlainn go fóill - ní choinnídís an limistéar ach go sealadach, go dtí go mbeadh an tSualainn sásta dul i gCóras na Mór-roinne. Tháinig na Rúisigh ar athchomhairle go sciobtha i ndiaidh thús an chogaidh, áfach, ó bhí siad barúlach go raibh an Fhionlainn ag bagairt ar Chathair Pheadair, dá bhfanfadh an tSualainn ina seilbh. Bhí siad buartha faoi dhaingean Sveaborg in aice le Heilsincí freisin, ós bunáit láidir a bhí ann a d'fhéadfadh na Sualannaigh a úsáid le haghaidh ionsaithe ar Chathair Pheadair nó ar thailte na Rúise timpeall Mhuir Bhailt.

### Iarmhairtí
I ndiaidh an chogaidh, rinneadh Ard-Diúcacht den Fhionlainn - is é sin, fuair an tír stádas féinrialaitheach mar chuid den Rúis. B'éigean do na Sualannaigh an Fhionlainn go léir a ghéilleadh don Rúis.

## Féach freisin

* Cath Koljonvirta

## Tagairtí

Catagóir:Cogadh na Fionlainne (1808-1809)
Catagóir:1808
Catagóir:1809
Catagóir:Cogaí Napoléon
Catagóir:Stair na Fionlainne
Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:Stair na Sualainne
Gordon Lyons

Is polaiteoir de chuid Pháirtí Aontachtach Daonlathach (PAD) é  **Gordon Lyons** (a rugadh ar an 6 Márta 1986). Toghadh é mar Chomhalta den Tionól Reachtach d’Aontroim Thoir don chéad uair i mí Lúnasa 2015. Ceapadh mar Aire i bhFeidhmeannacht Thuaisceart Éireann don chéad uair in 2021. Is é an tAire Pobal é faoi láthair.

## Gairm
D'oibrigh Lyons mar chúntóir do Chomhalta an PAD den Tionól Reachtach Sammy Wilson ar feadh cúig bliana. Níor éirigh leis in Aontroim Thoir  i dtoghchán Tionóil Thuaisceart Éireann 2011, agus i gceantar Bhóthar an Chósta de Chomhairle Buirge Latharna freisin.

I dtoghcháin áitiúla 2014, toghadh Lyons don limistéar nua "Bóthar an Chósta", don Chomhairle Dúiche Lár agus Oirthear Aontroma, agus i mí Lúnasa 2015, comhthoghadh é chun áit Wilson a ghlacadh ar an Tionól.

Atoghadh Lyons ag Toghchán Tionóil 2016 agus bhí sé ina bhall den Choiste Geilleagair agus ina Chathaoirleach ar an gCoiste um Nósanna Imeachta.

Nuair a atoghadh é i dToghchán Tionóil TÉ 2017, cheap Ceannaire an PAD Arlene Foster, Lyons mar Phríomh-Aoire Ghrúpa Tionóil an PUD.

Nuair a athbhunaíodh dílárú na cumhachta an 11 Eanáir 2020, cheap an Príomh-Aire Arlene Foster Lyons mar Aire Sóisearach san Oifig Fheidhmiúcháin.

D’fhóin sé mar Aire Gníomhach Talmhaíochta, Comhshaoil, agus Gnóthaí Tuaithe tar éis do Edwin Poots seasamh síos go sealadach ar chúiseanna sláinte.

Ceapadh Lyons ina Aire Pobal in 2024,  an aireacht ar a mbíonn cúram na Gaeilge. I mí Aibreáin 2024, cuireadh cruinniú den Chomhairle Aireachta Thuaidh/Theas faoi chúrsaí teanga ar ceal ag an nóiméad deireanach an  mar go ndúirt Lyons nach mbeadh sé ar fáil le freastal air.

I mí Dheireadh Fómhair 2024, bhí cáineadh déanta ar Lyons faoi chruinniú a bheith aige leis an CPD tar éis gur dhiúltaigh sé cruinniú a bheith aige le Conradh na Gaeilge.  Bhí na dílseoirí sa CPD ag cur go láidir in aghaidh bunscoil Ghaeilge a bhunú in oirthear Bhéal Feirste ag an am.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir: Daoine as Latharna
Catagóir: Baill de Chomhairle Buirge Latharna
Catagóir: CTRanna Páirtí Aontachtaithe Daonlathacha
Catagóir: CTRanna Thuaisceart Éireann 2011–2016
Catagóir: CTRanna Thuaisceart Éireann 2016–2017
Catagóir: CTRanna Thuaisceart Éireann 2017–
Aontroim Thoir (Toghcheantar Tionóil)

Is  toghcheantar tionóil é **Aontroim Thoir** ar Thionól Thuaisceart Éireann (Béarla: *East Anthrim* ).

D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do Thuaisceart Éireann amháin, d’Fhóram Thuaisceart Éireann i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha.

## Baill
* * ón 15 Meán Fómhair 2023 amach*

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Athróg chaoch

Athróg a úsáidtear san anailís ar chúlchéimniú is ea **athróg chaoch**, a rangaítear mar náid nó mar aon, mar athróg chineálach.

## Tagairtí

Catagóir:Staidreamh
Cormac Devlin

Is polaiteoir Éireannach agus Teachta Dála é **Cormac Devlin**. Tá sé ina bhall d'Fhianna Fáil.

Is oibrí díograiseach sa dáilcheantar Dhún Laoghaire é Cormac Devlin (FF) a bhíonn le feiceáil ar an talamh. Bhí feachtas láidir canbhasála aige sa Dáilcheantar in 2024.

## Féach freisin

* Dún Laoghaire (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i nDún Laoghaire

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baill den 33ú Dáil
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Daoine as Dún Laoghaire
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Dún Laoghaire (Dáilcheantar)
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
General Slocum

clé|mion|Íospartaigh, North Brother Island.
Chuaigh an bád pléisiúir **General Slocum** le tine ar an Abhainn Thoir ar 15 Meitheamh 1904 i gCathair Nua-Eabhrac.
mion|clé
clé|mion
Fuair 1,021 duine bás, leanaí an chuid is mó, loisceadh ina mbeatha nó báite.

## Tagairtí

Catagóir:1904
Catagóir:Brooklyn
Catagóir:Eachtraí muirí
Catagóir:Tubaistí i Meiriceá Thuaidh
Mick Schumacher

Is tiománaí Gearmánach Fhoirmle a hAon é **Mick Schumacher**. Rugadh i Vufflens-le-Château na hEilvéise é ar 22 Márta 1999.  Bhuaigh sé craobh an domhain Foirmle a Dó in 2020 .   Chuaigh sé in iomaíocht i gCraobh Dhomhanda Foirmle a hAon ó 2021 go 2022 leis an bhfoireann Hass.

Is mac le Michael Schumacher agus nia le Ralf Schumacher é.

## Tagairtí

Catagóir:Tiománaithe Gearmánacha Foirmle a hAon
Catagóir:Daoine a rugadh i 1999
Catagóir:Daoine beo
Tubaiste Berkeley (2015)

mion|2020 Kittredge Street in 2017 sa bhliain 2017

Tharla tragóid i gceantar Berkeley (in aice le San Francisco) ar 16 Meitheamh 2015) nuair a thug balcóin uaidh le linn cóisire a bhí ar bun in árasán..   Maraíodh seisear as Éirinn agus gortaíodh seachtar eile daoine óga de bharr na tragóide..

Maraíodh cúigear mac léinn Éireannach, Lorcán Miller, 21, Niccolai Schuster, 21, Eoghan Culligan, 21, Olivia Burke, 21, Eimear Walsh, 21 agus mac léinn amháin GaelMheiriceánach, Ashley Donohoe a bhí 22 (xol ceathair le hOlivia Burke a bhí inti; b'as Baile Átha Cliath don chúigear eile a maraíodh)..
[mion|Berkeley [California]]
Cúpla lá níos déanaí, chuir na póilíní agus údarás áitiúil Berkeley deireadh lena bhfiosrúcháin go tobann, agus a rá nach mbeadh aon cás dlí á dtógaint acu faoin gcás  Bhíothas sásta gurbh críon-lobhadh i ngiarsaí struchtúrtha an bhalcóin ba chúis leis an dtimpiste. Ach bhí na mic léinn, 13 acu, ag cóisireacht ar an mbalcóin a bhí 2m86. 

### Iarmhairtí
Cúpla seachtain níos déanaí, tugadh rialacháin nua isteach in iarracht stop a chur le tragóid eile. Anois caithfear cigireacht éigeantach a dhéanamh ar bhalcóin, ar dheiceanna,  ar staighre srl. uair amháin gach trí bliana.

Sa bhliain 2016, chuir na mná óga a raibh an t-árasán ar cíos acu inar thug an bhalcóin uaidh an dlí ar úineirí agus lucht bainistíochta an árasáin. Bhí an triúr ban - Caroline Mary Conlan, Cliodhna Clare Maloney agus Aisling Mary Tallon - ag lorg cúitimh ar an mbonn gur tharla drochchorraí intinne dóibh de bharr na tragóide. Rinne na mná seo agus na gaolta ar fad socrú faoin gcás taobh amuigh den chúirt  sa bhliain 2017/2018.

### Conspóid
Ar 17 Meitheamh 2015, bhí cóipeanna den Star agus The Examiner bainte dá chuid seilfeanna ag úinéir siopa nuachtán, mar agóid faoi na pictiúir den tragóid a bhí priondáilte acu. Pictiúirí thar a bheith míchuí a bhí iontu, i bhfianaise na tragóid, is cosúil.

### Conspóid eile
Dúradh in alt faoi thubaiste Berkeley ar an New York Times  gur mhóir an náire d'Éirinn an víosa J1 agus an bealach a n-iompraíonn na mic léinn iad féin thar sáile, ag éirigh dallta ag an ól, agus iad faoi aois go minic.  Sheol Ambasadóir na hÉireann chun na Stát Aontaithe  litir chuig eagarthóir an New York Times mar fhreagra.

## Tagairtí

Catagóir:San Francisco, California
Catagóir:2015
Catagóir:Tubaistí i Meiriceá Thuaidh
Vufflens-le-Château

Baile san Eilvéis is ea **Vufflens-le-Château** atá suite i gcantún Vaud. Bhí 883 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2019.

Catagóir:Cathracha san Eilvéis
Cathal mac Tiarnáin

__NOTOC__
Rí Iar Chonnacht ba ea **Cathal mac Tiarnáin** (Meán-Ghaeilge **Cathal mac Tigernáin**) (bás 1059).

## Beatha
Bhí Maigh Sheola cloíte ag rí Chonnacht, Aodh an Gha Bhearnaigh, sa bhliain 1051, agus rinne sé a rí a dhalladh.  Is é Cathal mac Tigernáin an chéad cheannaire eile den tuath, ach níl aon rud ar eolas faoi ach amháin go bhfuair sé bás sa bhliain 1059, gan sonraí eile.  Ní fios fiú a ghaol leis an rítheaghlach.

## Foinsí
* Annála Uladh
* Annála na gCeithre Máistrí
* Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh, *West or H-Iar Connaught* 1684 (foilsithe 1846, eag. James Hardiman).
* Anthony Matthews, *Origin of the Surname O'Flaherty*, Baile Átha Cliath, 1968, lch.&nbsp;40.
* Francis John Byrne, *Irish Kings and High-Kings*, (2001), Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 
* Dan McCarthy, *[http://www.cs.tcd.ie/Dan.McCarthy/chronology/synchronisms/annals-chron.htm Synchronisms] *, eagrán athbhreithnithe, Coláiste na Tríonóide.

## Tagairtí

Catagóir:Uí BhriúinCatagóir:Uí Fhlaithbheartaigh