open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deitéarmanant

Sa mhatamaitic, is éard atá i n**deitéarmanant** ná uimhir a fhaightear ó eilimintí maitríse cearnaí. Mar shampla i maitrís 2 × 2
:\begin{bmatrix}a & b \\c & d \end{bmatrix}
sainmhínítear an deitéarmanant mar ad-bc. Má comharthaíonn A an mhaitrís, comharthaíonn det A nó |A| deitéarmanant A. I gcás maitrís 3 × 3
:\begin{bmatrix}a & b & c\\d & e & f\\g & h & i \end{bmatrix}
is é a dheitéarmanant ná: a(ei - hf) - b(di - gf) + c(dh - eg).
Is féidir deitéarmanant mhaitrís n × n a scríobh i dtéarmaí mhaitrís (n-1) × (n-1). Díorthaíodh sainmhínithe eile freisin ar dheitéarmanant n × n.

## Tagairtí

Catagóir:Ailgéabar
Maitrís

Sa mhatamaitic, is éard atá i **maitrís** ná eagar ordaithe uimhreacha faoi rialacha cumtha ar leith. Is féidir na rialacha seo a léiriú leis an dá mhaitrís A is B thíos:
:A = \begin{bmatrix}a & b \\c & d \end{bmatrix}
:B = \begin{bmatrix}p & q \\r & s \end{bmatrix}
Sainmhínítear suimiú mar seo:
:A + B = \begin{bmatrix}a + p & b + q \\c + r & d + s \end{bmatrix}
agus iolrú mar seo:
:AB = \begin{bmatrix}ap + br & aq + bs \\cp + dr & cq + ds \end{bmatrix}
Is féidir go mbeidh líon ar bith línte is colún i maitrís. Nuar a bhíonn n líne is m colún ann, tugtar maitrís m × n uirthi. Shaothraigh an matamaiticeoir Francach Marie-Ennemond Camille Jordan (1838-1922), an matamaiticeoir Gearmánach Leopold Kronecker (1823-1891), agus daoine eile ailgéabar maitríseach, bunaithe ar luathshaothar an mhatamaiticeora Shasanaigh Arthur Cayley (1821-1895). Bhí siad ag iarraidh ailgéabar neamhchómhalartach a fhorbairt mar A · B ≠ B · A go ginearálta. Fuarthas an-chuid feidhmeanna do mhaitrísí ó shin, i dteoiric na dóchúlachta (slabhraí Markov), ciorcaid leictreacha/ leictreonacha, agus teoiric cluichí.

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Catagóir:Ailgéabar
Baile an Logáin, Contae Thiobraid Árann

Is ceantar suite i gContae Thiobraid Árann é **Baile an Logáin**. Cuimsíonn sé dhá bhaile fearainn, Baile an Logáin Íochtarach agus Baile an Logáin Uachtarach.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Slabhra Markov

Sa mhatamaitic, is éard atá i **Slabhra Markov** ná slabhra staideanna ina mbraitheann an dóchúlacht go ngluaisfear ar aghaidh don chéad staid eile ar an staid atá ann anois. Is féidir slabhra Markov a léiriú le maitrís. Léirítear slabhra Markov ina bhfuil dhá staid a d'fhéadfaí a bheith ann, mar seo:
:A = \begin{bmatrix}a & 1-a \\1-b & b \end{bmatrix}
Mar shampla, is féidir le duine taisteal abhaile ón obair ar charr nó traein. Má théann sé ar charr lá amháin, is í an dóchúlacht go ndéanfaidh sé amhlaidh an lá dár gcionn ná 0.4. Má théann sé ar an traein lá amháin, is í an dóchúlacht go ndéanfaidh sé amhlaidh an lá dár gcionn ná 0.3. Léirítear iad seo leis an maitrís thrasdultach:
:A = \begin{bmatrix}0.4 & 0.6 \\0.7 & 0.3 \end{bmatrix}
D'fhionn an matamaiticeoir Sóivéadach Andrey Andreyevich Markov (1856-1922) an coincheap áisiúil seo.
## Naisc sheachtracha
*An Introduction to Stochastic Modeling. Third Edition
*Origin of Markov chains. Khan Academy 
*Markov Chains Clearly Explained! Part-1
## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Na Coirríní, Contae Thiobraid Árann

deas|250px|thumb|Na Coirríní
Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann iad **na Coirríní**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Coill an Oileáin

Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann í **Coill an Oileáin**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Ábhar neamhbheo

mion|Crobhaing bláthanna le Jan Brueghel Mór (1599)
San ealaín, léiriú réada stataigh, cosúil le coinneal, gléas ceoil, leabhar, peann, bláth, toradh, uirlisí cistine is eile. Dhéantaí ealaín mar seo anallód, ach bhí sí faoi bhláth in iarthar na hEorpa sa 17ú céad, san Ollainn go háirithe. Uaireanta bíonn an ealaín neamhbheo samhaltach, ach uaireanta eile is léiriú í ar scileanna an phéintéara.

## Tagairtí

Catagóir:Míndána
Abhcacht

Neamhord fáis mhoillithe i bpáistí is ea **abhcacht**. Duine atá i bhfad níos lú ná an gnáthdhuine is ea **duine beag** nó **abhac**. 

Is féidir go mbeidh cúiseanna éagsúla le abhcacht, ina measc iarmhairtí géiniteacha (mar shampla, acondrapláise) agus neamhchothroime hormónach, go háirithe uireasa hormóin thíoróidigh is hormóin fáis, is/nó tál breise téististéaróin (a chuireann críoch neamhaibí le fás chinn na gcnámh is a bhfás líneach).  

Is féidir go mbeidh uireasa cothaithe, míchothú nó raicíteas, nó tinneas ainsealach ginearálta mar chúis léi freisin. 

## Féach freisin
* Abhcacht acondrapláiseach
* Abhcacht chondraidiospláiseach

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Neamhoird fáis
Catagóir:Duine
Abracadabra

Foirmle dhraíochtúil is ea **abracadabra** a bhíodh ag na Gnóisithe sa 2ú céad chun doilíos a chur i leataobh is na spioraid dhea-mhéiniúla a agairt. Bhíodh sé greanta ar bhriochtaí. Anois ciallaíonn sé ealaín dhubh nó cleasaíocht.

## Tagairtí

Catagóir:Asarlaíocht
Catagóir:Draíocht (seachmall)
Acmhainní neamh-inathnuaite

200px|mionsamhail|deas|Druilire ola san Astráil
Acmhainní (ábhair nó réada le húsáidí eacnamaíocha cosúil le mianraí, adhmad, éisc, talamh) a d'fhás nó a cruthaíodh thar na cianta is nach bhfuil a n-úsáid inmharthanach i gcónaí. 

Ní féidir iad a úsáid gan baol a n-ídithe mar gheall ar an am is gá lena n-athnuachan. 

Samplaí is ea foinsí breoslaí iontaisithe (gual, ola, gás nádúrtha) agus fosuithe mianach (ór, iarann, sinc). Is féidir cuid mhaith de na hacmhainní neamh-inathnuaite a athchúrsáil, rud a bheadh inmholta.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Acmhainní nádúrtha
Catagóir:Eolaíocht an chomhshaoil
Catagóir:Truailliú
Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite
Acraimeigileacht

Galar is ea an **acraimeigileacht** a bhuaileann daoine fásta de bharr róthál hormón an fháis ag an bhfaireog phiotútach, de ghnáth mar gheall ar shiad. Bíonn borradh ar an-chuid fíochán, an craiceann is na fíocháin fho-chraicneacha ag éirí níos tibhe gairbhe, agus borradh faoin mblaosc, an cromán, na lámha is na cosa.

## Tagairtí

Catagóir:Neamhoird fháis
Acrainm

[mion|Acrainm, mar shampla, [TG4, RTÉ, CnaG, srl]]
Is éard is **acrainm** (Béarla:*acronym*) ann na ainm a chumtar as túslitreacha ainm ilfhoclaigh eile (.i. OTAN; **''O**rganisation du **t**raité de l**'A**tlantique **n**ord*), a bhfuil níos mó ná dhá litir ann agus ar féidir é a fhoghrú mar fhocal ann féin. Mar ghnáthphrionsabal, ní chuirtear poncanna idir ceannlitreacha in acrainmneacha ná i ngiorrúcháin.

==Samplaí d'acrainmneacha==
*[[Baile Átha Cliath|BÁC]], a sheasann do *Baile Átha Cliath*
*[[FIFA]], a sheasann do *Fédération Internationale de Football Association* 
*[[NASA]], do *National Aeronautics and Space Administration*
*[[PEIG.ie]] a sheasann do *Pobal, Eolas, Ilmheán, Gaeilge''
* SOLAS, An tSeirbhís Oideachais Leanúnaigh agus Scileanna 

## Féach freisin
* Tearma.ie

## Tagairtí


Catagóir:Téarmeolaíocht
Catagóir:Litreacha (carachtair)
Catagóir:Focail agus frásaí
Acsalatal

Salamandar tearc Meicsiceach is ea **acsalatal**, dúchasach do Loch Xochimilco go hard sna sléibhte. Mílítheach le 3 phéire geolbhach clúmhach, eite mhór timpeall an eireabaill. Póraíonn sé de ghnáth sa bhfoirm shóisearach, agus ní fhágann an t-uisce. Tagann cuid de na hainmhithe fásta amach as an uisce le maireachtáil ar an tír.

## Tagairtí

Catagóir:Amfaibiaigh
Juan Pablo Duarte

Liobrálach, fear físe agus gníomhaí polaitiúil Doiminiceach ab ea **Juan Pablo Duarte Díez** (26 Eanáir 1813, Santo Domingo, - 15 Iúil 1876, Caracas, Veiniséala). Breathnaítear air mar dhuine de bhunaitheoirí na tíre ar a dtugtar an Phoblacht Dhoiminiceach inniu. Bhí sé ina cheannaire ar eagraíocht pholaitiúil agus mhíleata, *La Trinitaria*, a cruthaíodh le troid ar son na saoirse nuair a bhí forlámhas ag Háítí ar oileán uile na hEaspáinneola i Muir Chairib. 

Mhair a smaointe daonlathacha fiú nuair a ghabh deachtóirí éagsúla ceannas sa tír.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1813
Catagóir:Básanna i 1876
Catagóir:Polaiteoirí na Poblachta Doiminicí
Francisco de Bobadilla

Riarthóir coilíneach de chuid na Spáinne a bhí in **Francisco de Bobadilla** (a rugadh in Aragón agus a fuair bás ar muir sa bhliain 1502). Bhí sé ina ghobharnóir Spáinneach sna nIndiacha Thiar (1500-02), oifigeach de chuid an teaghlaigh ríoga agus ridire in Ord Calatrava. Ainmníodh é mar ghobharnóir tar éis do Rí agus Banríon na Spáinne gearáin a fháil ó na coilínigh faoi iompar Chriostóir Colambas agus a chuid deartháireacha, go háirithe ar oileán na hEaspáinneola. Fuair sé bás ar muir nuair a scriosadh a long le linn stoirme sa bhliain 1502.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Spáinneacha
Catagóir:Básanna i 1502
James Gandolfini

Ba aisteoir Meiriceánach é **James Joseph Gandolfini, Jr.** (18 Meán Fómhair 1961 - 19 Meitheamh 2013).

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Básanna in 2013
Christopher Lee

B'aisteoir Sasanach é **Christopher Frank Caradini Lee** (27 Bealtaine, 1922 – 7 Meitheamh, 2015).

Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Básanna in 2015
Catagóir:Amhránaithe Sasanacha
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Aisteoirí teilifíse Sasanach
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Póilíní
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Rac-cheoltóirí
Catagóir:Ridirí
Jonathan Winters

Ba aisteoir Meiriceánach é **Jonathan Harshman Winters III** (11 Nollaig, 1925–11 Aibreán, 2013), a rugadh sa bhliain 1925. Cailleadh é as cúiseanna nádúrtha i Montecito, California.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
An Choill Fhada

Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann í **an Choill Fhada**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Hal Holbrook

B'aisteoir Meiriceánach é **Harold Rowe "Hal" Holbrook** (17 Feabhra 1925 – 23 Eanáir 2021).

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna in 2021
Joey King

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Joey Lynn King** (30 Iúil 1999).

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1999
Catagóir:Daoine beo
An Cillín, Contae Thiobraid Árann (Urumhain Uachtarach)

Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann é **an Cillín**. Tá sé suite i mbarúntacht Urumhain Uachtarach.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Cill Ruáin

Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann í **Cill Ruáin**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Tiobraid

deas|250px|thumb|Tiobraid
Ba pharóiste suite i gContae Thiobraid Árann é **Tiobraid**.

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Clive Dunn

Ba aisteoir Sasanach é **Clive Robert Benjamin Dunn** (9 Eanáir 1920 &ndash; 6 Nollaig 2012).

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1920
Catagóir:Básanna in 2012
L.K. (Lucy) Holt

File Astrálach is ea **L.K. (Lucy) Holt**. Rugadh in Melbourne í sa bhliain 1982. Chaith sí a hóige in Adelaide san Astráil Theas agus d’fhill ar Melbourne chun staidéar a dhéanamh ar an stair. Tharraing na healaíona físiúla a haird ar an bhfilíocht, agus tháinig sí faoi thionchar Shéamuis Heaney, John Donne agus roinnt filí eile. 

Tá dhá bhailiúchán foilsithe aici. Bronnadh Duais Kenneth Slessor ar *Man Wolf Man* (2009) agus tugadh Duais Grace Leven di as *Patience, Mutiny* (2010). 

Bhí sí ina heagarthóir ar *Blast: Poetry & Critical Writing*, agus faoi láthair tá sí ar eagarthóirí *So Long Bulletin of Australian Poetry & Criticism*

Tá sé curtha ina leith go bhfuil rian an leanna dhuibh agus an traidisiúin ar a saothar. Deir sí go bhfuil meas aici ar an bhfilíocht mar dhianealaín. Tá cuma fhoirmiúil ar a cuid dánta (soinéid, mar shampla) ach is gnáth léi an fhoirmiúlachas a chur as a riocht beagán. 

: *You set me likewise on this rock*
: *and ordered me to stay*.

: *My heart a vessel*
: *misemployed above the watermark*,

: *the sea’s black pelt gleaming*
: *in the light underneath*.

: *Steady is the pulse of the promisee’s heart:
: *one beat mutinous; patient the other*. (Sliocht as *Untitled*)

== Foilseacháin ==
* *Man Wolf Man*. Melbourne: John Leonard Press 2007
* *Patience, Mutiny*. Melbourne: John Leonard Press 2010
* *This is Mars''. Melbourne: John Leonard Press 2010

## Féach freisin
* Emma Lew
* Vincent Buckley

## Nótaí

Catagóir:Filí Astrálacha
Catagóir:Scríbhneoirí Astrálacha
Gerald Fiebig

Scríbhneoir Gearmánach agus ceoltóir trialach atá in **Gerald Fiebig**, a rugadh sa bhliain 1973.

Tharraing sé aird air féin mar fhile ar dtús, agus ar feadh sé bliana bhí sé ina príomheagarthóir ar an iris liteartha "*Rift*". 

Tháinig dánta leis amach ar mhórán irisí agus duanairí (ar nós *Der Grosse Conrady: Leabhar na Filíochta Gearmánaí óna tús go dtí an t-am atá anois ann*). Sa bhliain 2004 ghnóthaigh sé Duais Liteartha Chathair Augsburg as a shaothar.

Mar cheoltóir tá Fiebig ina scríbhneoir amhrán agus ina bhall den bhanna "house" *Jesus Jackson & die Grenzlandreiter*, agus ina bhall den lucht cumtha ceoil trialaigh. 

Tá Gerald Fiebig ina chónaí in Augsburg agus tá sé pósta leis an bpéintéir Christine Klink. 

## Saothar
* *kriechstrom*, dánta (1996)
* *erinnerungen an die 90er jahre*, dánta (2002)
* *normalzeit*, dánta (2002)
* *Soundtracks, Erzählung* (2003) (Reihe “Schöner Lesen,” Nr. 17)
* *zweistromland* (i gcomhar le Ibrahim Kaya, dán fada (2004)

## Naisc sheachtracha
* Ceol Gerald Fiebig
* Suíomh idirlín

Catagóir:Scríbhneoirí Gearmánacha
Montpelier, Vermont

Is í **Montpelier** príomhchathair Vermont, stát de Stáit Aontaithe Mheiriceá. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 7,855 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Montpelier suite i gContae Washington. Tá John Hollar ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1787.

## Naisc sheachtracha
* www.montpelier-vt.org - Suíomh idirlín oifigiúil.

Catagóir:Vermont
Catagóir:Cathracha in Vermont
Catagóir:Príomhchathracha na SAM
Catagóir:Lárionaid daonra in Vermont
Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
An Feadán Mór

Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann é **an Feadán Mór**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Is é an baile fearainn an Fheadáin Mór(uaireanta " Faddenmore ") i fóparóister an Charraig, atá i ndiaidh a chuid an pharóiste Bhiorra i gContae Uíbh Fhailí. Ina theannta sin, tá Feadán i mBarúntacht stairiúil Urmhumhan Íochtarach .

Feadán Áirítear portach móna mór, a bhfuil san am atá thart bhuail na riachtanais soladach bhreosla (i bhfoirm móna) de chuid mhór de na lár na tíre. An móna a úsáidtear chun a ghearradh ag baint úsáide as úirlis a dtugtar sleán, ach sna blianta sin tá lománaíodh le cabhair innealra. An saltair Críostaí luath-mheánaoiseach a dtugtar anois mar an Saltair an Fheadáin Mhóir Thángthas anseo i mí Iúil 2006 sa phortach móna
Gleann Achaidh

Is ceantar suite i gContae Thiobraid Árann é **Gleann Achaidh**. Cuimsíonn sé dhá bhaile fearainn, Gleann Achaidh Uachtarach agus Gleann Achaidh Íochtarach.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
South Burlington, Vermont

Is cathair de chuid stát Vermont, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í **South Burlington**. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 17,904 duine ina gcónaí sa chathair. Tá South Burlington suite i gContae Chittenden. Tá Sanford Miller ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1865.

## Naisc sheachtracha
* www.sburl.com  - Suíomh idirlín oifigiúil.

Catagóir:Vermont
Catagóir:Cathracha in Vermont
Catagóir:Lárionaid daonra in Vermont
Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Carn Léith

Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann é **Carn Léith**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Christopher Plummer

Is aisteoir Ceanadach é **Arthur Christopher Orme Plummer** (13 Nollaig 1929 - 5 Feabhra 2021.

Catagóir:Aisteoirí Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Básanna in 2021
Narcissus Marsh

Ba phearsa eaglaise é **Narcissus Marsh** (20 Nollaig 1638 - 2 Samhain 1713) a bhí ina phropast ar Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath agus a bhunaigh an chéad leabharlann phoiblí in Éirinn.

Rugadh é sa bhliain 1638 i Hanington i Wiltshire i Sasana. Fuair a athair, William, ainmneacha dá mhic (Narcissus, Onesiphorus agus Epaphroditus) ó litreacha Naomh Pól. Chuaigh Narcissus chuig Ollscoil Oxford agus bhain sé chéim amach ann sa bhliain 1660. Oirníodh é sa bhliain 1662 agus bhain sé dochtúireacht le diagacht amach sa bhliain 1671.

Fuair sé post i Swindon agus roghnaigh an easpag ann bean dó chun phósadh, ach dhiúltaigh Marsh agus briseadh as an bpost é. Bhí Séamas de Buitléar, an 1ú Diúc Urmhumhan, a bhí ina sheansailéir ar Ollscoil Oxford, ina phatrún dó agus ceapadh Marsh mar phropast Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath in Eanáir 1679. Níor thaitin na mic léinn ná an baile leis. Bhí béim mhór aige ansin ar an nGaeilge agus an Bíobla agus Leabhar na hUrnaí Coitinne sa teanga sin. Ceapadh Pól Ó hUiginn chun na mic léann ba Gaeilgeoirí iad a mhúineadh ó thaobh léimh, scríofa agus gramadaí na Gaeilge agus bhí seirbhís eaglasta sa teanga sin gach mí. D'fhreastail Marsh ar na léachtaí agus na seirbhísí seo. Thug sé léacht don Chumann Fealsúnachta Bhaile Átha Cliath sa bhliain 1683 faoi eolaíocht nua, 'Foirceadal Fuaime' (*Doctrine of Sounds*), ina raibh an chéad trácht riamh ar 'fuaimeolaíocht' (*Acousticks*), agus cheap sé an focal 'micreafón' (*microphone*).

Ceapadh Marsh mar Easpag Fhearna agus Leithghlinn sa bhliain 1683. Theith sé sa bhliain 1689 mar smaoinigh sé go raibh Caitlicigh ag bagairt trioblóide air ach d'fhill sé i ndiaidh Cath na Bóinne. Ceapadh é mar Ard-Easpag Chaisil sa bhliain 1691 agus aistríodh é chuig Bhaile Átha Cliath sa bhliain 1694. Bhunaigh sé leabharlann don pobal in aice lena phálás sa bhliain 1701, mar nach raibh rochtain acu ar leabharlann Choláiste na Tríonóide. Aistríodh é chuig Ardeaspagóideacht Ard Mhaca sa bhliain 1703.

Fuair Marsh bás ar an 2 Samhain 1713 agus cuireadh é i dtuama in Ardeaglais Naomh Pádraig, Baile Átha Cliath. D'fhág sé a chuid leabhar ar fad don leabharlann a bhunaigh sé agus a lámhscríbhinní ar fad do Leabharlann Bodley Ollscoil Oxford.

## Leabharliosta
* http://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1371
* Brian Lalor, *The Encyclopaedia of Ireland*, Gill & Macmillan (Baile Átha Cliath, 2003), ISBN 0-7171-3000-2

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1638
Catagóir:Básanna i 1713
Catagóir:Aistritheoirí Éireannacha
Catagóir:Aistritheoirí Gaeilge
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:Ardeaspaig
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Catagóir:Daoine Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Sagairt Éireannacha
Catagóir:Wiltshire
An Goirtín, Contae Thiobraid Árann

Is baile fearainn suite i gContae Thiobraid Árann é **an Goirtín**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Áth Nid

Is paróiste suite i gContae Thiobraid Árann é **Áth Nid**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Henry Hill

Coirpeach agus drongadóir de chuid an Mhaifia i gCathair Nua-Eabhrac ab ea **Henry Hill, Jr**. (11 Meitheamh 1943 – 12 Meitheamh 2012). Bhí Hill gníomhach leis an dTeaghlach Lucchese idir 1955 agus 1980, go dtí gur iompaigh sé ina bhrathadóir agus ina fhinné rialtais chun an dlí a chur ar a sheanchomrádaithe Paul Vario (capo nó "captaen" sa teaghlach seo) agus James Burke, drongadóir míchlúiteach eile.

Insítear scéal Hill sa leabhar *Wiseguy: Life in a Mafia Family* le Nicholas Pileggi, fíorscéal a spreag an stiúrthóir Martin Scorcese chun an scannán siúd *Goodfellas* (1990) a dhéanamh de.

## Tagairtí

Catagóir:Maifia
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Básanna in 2012
Catagóir:Coirpigh Mheiriceánacha
An Bhrosnach Bheag

Is abhainn suite i gContae Thiobraid Árann í **an Bhrosnach Bheag**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Craobh-aibhneacha na Sionainne
Catagóir:Aibhneacha na hÉireann
Cumar na dTrí Uisce

Is abhainn suite ar an teorainn idir Contae Phort Láirge agus Contae Loch Garman é **Cumar na dTrí Uisce**, nó **An Triúr Deirfiúr**. Is inbhear de chuid abhainn na Siúire, an Fheoir agus an Bhearú atá ann.

## Féach freisin

* Cumar

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Aibhneacha na hÉireann
Sléibhte Chnoc Mhaoldomhnaigh

Sliabhraon i gContae Thiobraid Árann Theas agus i gContae Phort Láirge is ea **Sléibhte Chnoc Mhaoldomhnaigh**.

Tá an sliabhraon comhdhéanta de ghaineamhchlocha Deavónacha agus le treocht soir-siar, tá seacht mbinn ag na Mhaoldomhnaigh le harda, níos airde ná 610 méadar. Is é an ceann is airde ná Cnoc Mhaoldomhnaigh le 795 méadar. Tá fána an-ghear ar an taobh thuaidh, síos go dtí Abhainn na Tar. Trasnaíonn an bóthar idir Cathair agus Lios Mhór an sliabhraon tríd an mBearnas atá suite ag airde de 340 méadar.

Síneann na sléibhte siar agus aniar. Tá seanbhóthar cóistí poist ann a théann trí mhám ar thaobh thiar Chnoc Mhaoldomhnaigh. 

Seo iad na cnoic in ord a n-airde:
* *[[Cnoc Mhaoldomhnaigh]]* (794m)
* *Cnoc Maoláin* (768 m)
* *Cnoc na Faille* (668 m)
* *Cnoc na gCloch* (663 m) nó *Cnoc na Binne*
* *Cnoc na gCnámh* (655 m)
* *Cnoc Seanchuillinn* (652 m)
* *Cnoc na Loiche* (630 m)
* *An Cnoc Maol* (560 m)
* *An Cruachán* (521 m)
* *An Fear Bréige* (518 m)
* *Cnoc na nEasc* (486 m)

## Tagairtí

Sléibhte Chnoc Mhaoldomhnaigh
Catagóir:Cnoic agus Sléibhte i bPort Láirge
Ardscoil na mBráithre

Is meánscoil suite i gCluain Meala, i ndeisceart Chontae Thiobraid Árann í **Ardscoil na mBráithre** (Béarla: CBS High School Clonmel). Tógadh teach scoile dó sa bhliain 1899 den chéad uair, agus foirgneamh nua sa bhliain 1971. Tá isteach is amach le 700 mac léinn ann.

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Caisleán Urumhan

Is é **Caisleán Urmhumhan** i gCarraig na Siúire, atá nasctha le  caisleán meánaoiseach níos sine ar bhruach na habhann, an sampla is breátha in Éirinn de theach mainéir ó ré Eilíse. Is é Tomás an 10ú Iarla Urmhumhan, a thóg é in 1565 in ómós dá chol ceathrar, an Bhanríon Eilís.

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Coláiste Cisteirseach Ros Cré

Is scoil suite i gContae Thiobraid Árann é **Coláiste Cisteirseach Ros Cré**.

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
The Chronicles of Narnia: The Voyage of the Dawn Treader

Is scannán é **The Chronicles of Narnia: The Voyage of the Dawn Treader** atá bunaithe ar an leabhar le C. S. Lewis a bhfuil an t-ainm céanna air. Ba é Michael Apted stiúrthóir an scannáin. Tháinig an scannán ar an scáileán ar an 9ú lá de Mhí na Nollaig sa bhliain 2010.

## Carachtair
### Pevensies agus Scrubbs
* *Edmund Pevensie* - Skandar Keynes
* *Lucy Pevensie* - Georgie Henley
* *Eustace Scrubb* - Will Poulter

### ''Dawn Treader''
* *King Caspian* - Ben Barnes
* *Reepicheep* - Simon Pegg
* *Lord Drinian* - Gary Sweet
* *Tavros* - Shane Rangi
* *Randy* - Morgan Evans
* *Nausus* - Steven Rooke
* *Rynelf* - Tony Nixon

### Narnians
* *Aslan* - Liam Neeson
* *Lilliandil* - Laura Brent
* *Coriakin* - Bille Brown
* *Lord Bern* - Terry Norris
* *Lord Rhoop* - Bruce Spence
* *Gael* - Arabella Morton
* *Caspian IX* - Nathaniel Parker
* *Governor Gumpas* - David Vallon
* *Chief Dufflepud* - Roy Billing

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin 2010
Catagóir:Scannáin Disney
Comhairle Contae Thiobraid Árann Thuaidh

Ba chomhairle suite i gContae Thiobraid Árann í **Comhairle Contae Thiobraid Árann Thuaidh**.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Údaráis áitiúla in Éirinn
Comhairle Contae Thiobraid Árann Theas

Ba chomhairle suite i gContae Thiobraid Árann í **Comhairle Contae Thiobraid Árann Theas**.

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
ITL Thiobraid Árann

Is coláiste suite i gContae Thiobraid Árann é **ITL Thiobraid Árann** (Béarla: LIT Tipperary).

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Baile na Cúirte

Is ceantar suite i gContae Phort Láirge é **Baile na Cúirte**.

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Coláiste Charraig an Tobair

mion|1936ː H.M.S. Pinafore (Gilbert & Sullivan)
Is meánscoil suite i gContae Thiobraid Árann í **Coláiste Charraig an Tobair**.

## Stair
Sa bhliain 1862, bhí Charles Thiebault (ar feallmharaíodh a dheartháir Gustave an bhliain chéanna) i gceannas ar shuiteáil pobal Caitliceach comhdhéanta de shagairt agus deartháireacha *[[Spiritans]]*, a raibh sé de chúram orthu sagairt a thraenáil don Eaglais Chaitliceach in Albain. Bhunaigh beirt shagart *[[Spiritan]]* Jules Leman agus Pierre (Peter) Huvétys an seimineár i mí Iúil 1864 chun oideachas Caitliceach a thairiscint i gcomhthéacs a bhí marcáilte ag dlíthe coiriúla i gcoinne Caitlicigh Éireannacha, fuair an coláiste ról tábhachtach go tapa i bpolaitíocht agus i gcultúr saoil na hÉireann. an tír.

Sa bhliain 1896, chuir an *Pátrún* James O'Donnell, Iníon Gorman (de Caiseal), agus Samuel Burke (de Cahir) coibhéis 7,000£ le tógáil Shéipéal Choláiste *Rockwell*. Leag an tEaspag Crook an bhunchloch. An foirgneamh nua-Rómhánúil, deartha ag an ailtire George C. Ashlin agus cuireadh tús leis i 1897, ionchorpraíonn sé eilimintí nua-Ghotacha agus maisiúchán saibhir in aolchloch agus adhmad snoite.

## Iarscoláirí

* An Dochtúir Pádraig Ó hIrighile,  iar-Uachtarán ar Phoblacht na hÉireann 

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Meánscoileanna in Éirinn
Coláiste Phádraig, Dúrlas Éileis

Is coláiste suite i gContae Thiobraid Árann é **Coláiste Phádraig, Dúrlas Éileis**.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Contae Thiobraid Árann
Cennétig mac Lorcáin

Rí Thuadhmhumhain (Tuamhain, mar a litrítear sa lá inniu é) agus rí ar an nDál gCais ab ea **Cennétig mac Lorcáin**, a bhásaigh sa bhliain 951. Mac Lorcan mac Lachtna a bhí ann, taoiseach na dToirdhealbhach. 

Bhí beirt mhac déag aige lena bhean Be Binn ni Aurchada, agus Brian Bóramha ar an duine is mó iomrá dóibh. Creidtear gur cailleadh sa bhliain 951 é, agus é ag cur cogaidh ar Lochlannaigh Luimnigh.

Catagóir:Básanna i 951
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Catagóir:Fir
Catagóir:Ríshliocht Uí Bhriain
Catagóir:Ríthe na hÉireann
An Baile Beag

Is fo-bhaile de chuid Cathair Phort Láirge é **an Baile Beag**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
An Baile Dubh, Contae Phort Láirge

Is baile fearainn suite in aice Dún Garbhán i gContae Phort Láirge é **an Baile Dubh**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Bun Machan

Is baile suite i gContae Phort Láirge é **Bun Machan**.

## Féach freisin
* Oileán Uí Bhric

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
An Ghráinsigh

Is baile suite i gContae Phort Láirge í **an Ghráinsigh**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Democritus

Fealsamh i laethanta na Sean-Ghréige ab ea **Democritus** (Gréigis Δημόκριτος *Dēmókritos*; 460 RC-370 RC) a chur teoiric adamhach nua chun cinn ar bhunús na cruinne. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúna Gréagacha
Catagóir:Matamaiticeoirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 460 RC
Catagóir:Básanna i 370 RC
Baile na Sagart

Is baile suite i gContae Phort Láirge é **Baile na Sagart** nó **An Log Liath**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Cois Abha Móire agus Cois Bhríde

Barúntacht suite i gContae Phort Láirge is ea **Cois Abha Móire agus Cois Bhríde**.

## Liosta lonnaíochtaí

* An Baile Dubh
* Ceapach Choinn
* Cnoc an Óir
* Lios Mór
* Tulach an Iarainn

## Tagairtí

Catagóir:Contae Phort Láirge
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Phort Láirge
Na Déise laistigh den Drom

Is barúntacht suite i gContae Phort Láirge iad **na Déise laistigh den Drom**.

## Liosta lonnaíochtaí

* An Eaglais
* Aird Mhór
* Clais Mhór
* An Rinn
* An Baile Nua

## Tagairtí

Catagóir:Contae Phort Láirge
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Phort Láirge
Na Déise lasmuigh den Drom

Is barúntacht suite i gContae Phort Láirge iad **na Déise lasmuigh den Drom**.

## Liosta lonnaíochtaí

* Dún na Mainistreach
* Béal na Molt
* Bun Machan
* Dún Garbhán
* An Chill
* Coill Mhic Thomáisín
* Léim Uí Bhriain

## Tagairtí

Catagóir:Contae Phort Láirge
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Phort Láirge
An Ghailltír

Is barúntacht suite i gContae Phort Láirge í **an Ghailltír**.

## Liosta lonnaíochtaí

* Pointe na Síge
* Dún Mór
* Fáithling
* An Pasáiste

## Tagairtí

Catagóir:Contae Phort Láirge
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Phort Láirge
Uachtar Tíre

Is barúntacht suite i gContae Phort Láirge é **Uachtar Tíre**.

## Liosta lonnaíochtaí

* An Charraig Bheag
* Cill Mhíodáin
* Maothail
* Port Lách
* Ráth Ó gCormaic

## Tagairtí

Catagóir:Contae Phort Láirge
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Phort Láirge
An Trian Meánach, Contae Phort Láirge

mion
Is barúntacht suite i gContae Phort Láirge é **an Trian Meánach**.

## Liosta lonnaíochtaí

* Bun Abha
* Fionnúir
* Cill Mhíodáin
* Trá Mhór

## Tagairtí

Catagóir:Contae Phort Láirge
Catagóir:Barúntachtaí Chontae Phort Láirge
Aerfort Phort Láirge

Is aerfort suite i gContae Phort Láirge é **Aerfort Phort Láirge**.

Catagóir:Contae Phort Láirge
Catagóir:Aerfoirt i bPoblacht na hÉireann
100 Leabhar na hAoise de réir Le Monde

[mion|315x315px|Uimhir a hAon: L'Étranger - [Albert Camus ]]
Is é atá i gceist le **100 Leabhar na hAoise de réir Le Monde** ná liosta na 100 leabhar ab fhearr san fhichiú haois. Roghnaíodh na leabhair trí mheán pobalbhreith a rinne Fnac, díoltóir leabhar Francach, in éineacht le *[[Le Monde]]*, nuachtán i bPáras, sa bhliain 1999. 

Cuireadh réamhliosta 200 teideal le chéile le cuidiú siopaí leabhar agus iriseoirí. Ansin cuireadh an liosta sin os comhar lucht na Fraincise leis an gceist "Céard iad na leabhair a d'fhan i do chuimhne?" (« Quels livres sont restés dans votre mémoire ? »).

Bhí idir úrscéalta, fhilíocht agus drámaí ar an liosta, agus fiú stiallghreannáin. Chíor Frédéric Beigbeder na chéad 50 saothar ar an liosta in aiste dar teideal "Dernier inventaire avant liquidation". Tharraing sé aird ar áit lárnach na leabhar Francach ar an liosta.

## Na 100 leabhar

## Féach freisin
* Duais Nobel na Litríochta
* Prix Goncourt
* Prix Renaudot
* Duais Pulitzer

## Tagairtí

Catagóir:Litríocht
Catagóir:Litríocht Fhrancach
Catagóir:Duaiseanna Liteartha
Baile Gunnair

Is baile fearainn agus fo-bhaile de chuid Cathair Phort Láirge é **Baile Gunnair**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Radharc an Chnoic

Is eastát tithíochta suite i gCathair Phort Láirge é **Radhairc an Cnoic**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Cill Bhríde, Contae Phort Láirge

Is ceantar suite i gContae Phort Láirge í **Cill Bhride**. Cuimsíonn sé dhá bhaile fearainn, Cill Bhríde Thuaidh agus Cill Bhríde Theas.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Cnoc Mheilearaí

Is baile fearainn suite i gContae Phort Láirge é **Cnoc Mheilearaí**.

## Mainistir
Is é an ceantar suíomh Mainistir Cnoc Mheilearaí, mainistir Cistéirseach tábhachtach.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Cloch Labhrais

Is bollán iomráiteach suite i gContae Phort Láirge í **Cloch Labhrais**. Is bollán corr oighreach é. 

“Tá an fhirinne searbh arsa Cloch Labhrais ag preabadh”
 Cloch a bhfuil bua na cainte aici - bhí beirt ag argóint, an fhírinne ag duine acu agus an t-éitheach ag an duine eile. Dúirt an bréagadóir "Go scoiltfidh an chloch muna bhfuil an fhírinne dá hinsint agam". Scoilt an chloch ina dhá leath ar an toirt agus dúirt an chloch féin, "Bíonn an fhírinne searbh".

## Féach freisin

* Cloch na Blarnan

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Tuilleadh eolais 

Catagóir:Contae Phort Láirge
Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Comhairle Contae Phort Láirge

Is comhairle suite i gContae Phort Láirge í **Comhairle Contae Phort Láirge**.

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Institiúid Teicneolaíochta Phort Láirge

Ionad oideachais tríú leibhéal suite i gContae Phort Láirge ab ea **Institiúid Teicneolaíochta Phort Láirge**. Ar an 1ú Bealtaine 2022 rinneadh cónascadh idir Institiúid Teicneolaíochta Phort Láirge agus Institiúid Teicneolaíochta, Ceatharlach, chun ollscoil nua, Ollscoil Teicneolaíochta an Oirdheiscirt, a bhunú. 

## Tagairtí

Catagóir:Contae Phort Láirge
Catagóir:Institiúidí teicneolaíochta in Éirinn
Maoin Phort Láirge

Grúpa iarsmalann i, agus a bhaineann le, Phort Láirge in Éirinn is ea **Maoin Phort Láirge.** Tá sé comhdhéanta de cheithre aonán atá brandáilte mar iarsmalanna (An Iarsmalann Mheánaoiseach, Iarsmalann Airgid na hÉireann, Iarsmalann Ama na hÉireann, Iarsmalann na dTórramh Éireannach) agus foirgneamh stairiúil, iar-Phálás an Easpaig, agus iad go léir suite in aice láimhe, agus foirgneamh stairiúil eile, Túr Raghnaill, ina bhfuil Iarsmalann Lochlannach Phort Láirge. Tá siad seo go léir suite i dTriantán Lochlannach Phort Láirge. Cuimsíonn na bailiúcháin Rolla Cairte Phort Láirge ón 14ú hAois. Tá caife bainteach le Maoin Phort Láirge, agus Turas Siúlóide Eipiciúil agus Eachtra Réaltachta Fíorúla na  Lochlannach.

## Iarsmalanna agus foirgnimh chomhpháirteacha
### An Iarsmalann Mheánaoiseach
Cuimsíonn an Iarsmalanna Mheánaoiseach dhá sheomra mheánaoiseach, Halla na gCórchantairí ón 13ú haois agus Taisce Fhíona an Mhéara ón 15ú haois. Tá ann freisin an t-aon phíosa éadaí a mhaireann agus a chaith Anraí VIII, caipín gradaim. Bronnadh é seo ar Mhéara Phort Láirge, mar aon le claíomh imthaca, sa bhliain 1536.

### Iarsmalann Ama na hÉireann
Osclaíodh Iarsmalann Ama na hÉireann, Iarsmalannna gclog, an 14 Meitheamh 2021.

### Iarsmalann na dTórramh Éireannach
Osclaíodh Iarsmalann na dTórramh Éireannach, iarsmalann a dhíríonn ar an mbás agus ar an dtórramh, ar an 15 Meitheamh 2023.

### Pálás an Easpaig
Struchtúr Seoirseach 250 bliain d'aois is ea Pálás an Easpaig agus tá déantúsáin ann ón 17ú haois i bPort Láirge go dtí an lá atá inniu ann. 

## Tagairtí

Catagóir:Contae Phort Láirge
Catagóir:Músaeim
Catagóir:Músaeim i gContae Phort Láirge
Catagóir:Foirgnimh i bPort Láirge (cathair)
Catagóir:Na nithe is díol spéise do thurasóirí i bPort Láirge (cathair)
Catagóir:Cultúr i bPort Láirge (cathair)
Páirc Uí Fhearchair

Is staid suite i gContae Phort Láirge í **Páirc Uí Fhearchair**. Toilleann an staidiam 15,000 duine.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Phort Láirge
Catagóir:Staideanna CLG i bPoblacht na Éireann
Stáisiún Phluincéid

Is stáisiún suite i gContae Phort Láirge é **Stáisiún Phluincéid**.

Catagóir:Contae Phort Láirge
Héileapoil

Is ceantar suite i gCaireo í **Héileapoil**.

clé|250px|mion|Héileapoil

## Tagairtí

Catagóir:Caireo
Maadi

Is bruachbhaile suite i ndeisceart Chaireo na hÉigipte é **Maadi**. Ceantar uas-mheánaicmeach atá ann. Tá trí stáisiún ar líne 1 de Mheitreo Chaireo i Maadi, mar atá, Hadayek El-Maadi, Maadi, agus Sakanat El-Maadi.

## Tagairtí

Catagóir:Caireo
Khan el-Khalili

clé|250px|mion|Khan el-Khalili
Is ceantar agus margadh suite i gCaireo é **Khan el-Khalili**.

## Tagairtí

Catagóir:Caireo
Cill Choilchín

Is barúntacht í **Cill Choilchín**, cuid di suite i gContae Phort Láirge agus cuid eile i gContae Chill Chainnigh.
## Tagairtí

Catagóir:Contae Phort Láirge
Ceann Chréadáin

Is ceann tíre suite i gContae Phort Láirge é **Ceann Chréadáin**.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Phort Láirge
An Mhachain

Is abhainn suite i gContae Phort Láirge í **an Mhachain**. Tá foinse na habhann seo suite i Sléibhte an Chomaraigh i bPort Láirge.

## Tagairtí

Catagóir:Contae Phort Láirge
Sléibhte an Chomaraigh

Sliabhraon i gContae Phort Láirge is ea **Sléibhte an Chomaraigh** nó **na Comaraigh** (792m). 

## An dúlra
Gaineamhchloch is ea geolaíocht an cheantair. Bhí foraoisí coitianta anseo uair amháin. In 1643 dúirt Sir Charles Vavasour gur fhás coillte darach sa cheantar. Gearradh iad tar éis Cogaí Chromail.

## Stair
Tarlaíonn lonnaíocht réamhstairiúil i ngleann uachtarach Airglinn le linn na haoise cré-umha.

## Tagairtí

Comaraigh, Na
Catagóir:Cnoic agus Sléibhte i bPort Láirge
Cruachán Paorach

Cnoc i dtuaisceart Chontae Phort Láirge is ea **Cruachán Paorach** nó **Cruachán** (150m). 

## Tagairtí

Cruachan-Paorach
Catagóir:Cnoic agus Sléibhte i bPort Láirge
Sliabh gCua

Ceantar traidisiúnta in iarthar Chontae Phort Láirge, Éire, is ea **Sliabh gCua**, idir Cluain Meala agus Dún Garbhán, a chlúdaíonn ceantair cosúil le Tuar an Fhíona, Béal na Molt agus An Cnoc Buí. Go stairiúil chiallaigh sé Sléibhte Chnoc Mhaoldomhnaigh agus b'fhéidir Sléibhte an Chomaraigh in aice láimhe freisin. Ba cheantar í ina labhraítear Gaeilge a bhí ann go dtí deireadh an 19ú haois. Is iomaí duine a raibh baint acu le traidisiún amhránaíochta ar an sean-nós, leithéidí Pádraig Ó Mileadha agus Labhrás Ó Cadhla, a tháinig ó Shliabh gCua. Ba é Ó Mileadha a scríobh ceann de na hamhráin eisimirceacha is mó a bhfuil gean air sa sean-nós, Sliabh Geal gCua na Féile, agus é ag obair sa Bhreatain Bheag.
## Naisc sheachtracha
* Pádraig Ó Miléadha & Family History
* Labhrás Ó Cadhla
*Where was Sliabh gCua? - An tAthair Colmcille , *Decies: Journal of the Waterford Archaeological & Historical Society*, 46 (1992), pp5–9
## Féach freisin
*Sliabh geal gCua from the album Róisín Reimagined | Muireann Nic Amhlaoibh | Irish Chamber Orchestra
*Songs in Irish
*Sliabh Geal gCua na Féile - MARY GREENE

## Tagairtí

Catagóir:Contae Phort Láirge
Imbaba

Is ceantar suite i nGiza, lámh le Caireo na hÉigipte, é **Imbaba**. Tá 373,000 daoine ina gcónaí ann.

## Tagairtí

Catagóir:Caireo
An Charraig Bheag

Is baile suite i gContae Phort Láirge é **an Charraig Bheag**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
An Chill

mion|clé|220px|An eaglais scriosta sa reilig.

Is baile suite i gContae Phort Láirge í **an Chill**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Ceapach Choinn

deas|250px|thumb|Ceapach Choinn
Is baile suite i gContae Phort Láirge é **Ceapach Choinn** (Béarla: *Cappoquin* nó *Capoquin*).

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Wagh El-Birket

Ba é **Wagh El Birket** (  “aghaidh na beannachta”) an ceantar siamsaíochta (nó ceantar na soilse dearga) i gCairo na hÉigipte sa chéad leath den 20ú haois.

Sa 19ú haois, de réir mar a leathnaigh Cairo, d'fhás Wagh El Birket mar chrios teagmhála idir an limistéar saibhir timpeall loch Azbakeya agus lár na cathrach. Shín an tsráid ó Óstán Bristol go Cearnóg Clot Bey.

In 1911, rinneadh cur síos ar an tsráid mar “the most unblushing in Cairo”. Ar thaobh amháin bhí stuabhealach le caiféanna faoina bhun. Ar an taobh eile bhí tithe le balcóiní ar na hurláir uachtaracha. Thaispeánadh striapacha a bhí gléasta i ngúnaí tanaí iad féin ar na balcóiní. Ag bun na sráide i ngar do Clot Bey bhí an margadh éisc, ceantar a bhí an-suarach ar fad.

Le linn an Dara Cogadh Domhanda, thugadh saighdiúirí “an Berka” ar an tsráid. Bhunaigh na seirbhísí míleata drúthlanna ar an tsráid, a bhí faoi stiúir an Chóir Liachta. Bunaíodh ionaid leighis sa cheantar freisin, chun cosc a chur ar scaipeadh galar gnéas-tarchurtha, agus rinne seirbhísí leighis an airm maoirseacht ar scrúduithe sláinte a rinne na húdaráis shibhialtacha ar striapacha. Bhí comharthaí rabhaidh ag dhá cheann na sráide.

Tar éis gur maraíodh beirt shaighdiúirí Astrálacha ar an tsráid,  dhún na húdaráis an Berka i mBealtaine 1942. Chuir cuid de na saighdiúirí an milleán ar an nGinearál Bernard Montgomery as an dúnadh, toisc go raibh cáil  phiúratánach air.

## Leabharliosta
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Caireo
Catagóir:Ceantair na soilse dearga
Droichead na Machan

Is baile suite i gContae Phort Láirge é **Droichead na Machan**. Tá an baile ainmnithe as an droichead a thrasnaíonn an Mhachain ag an bpointe seo.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Mionn Ard

Is teach solais suite sa Sean phobal i gContae Phort Láirge é **Mionn Ard**. Is é an teach solais is airde in éirinn é. Tógadh an teach solais i 1851. Leictríodh é ar Meán Fómhair 1964. Tá raon 12 mhíle ag an solas. Tá sé 87 méadar os cionn leibhéal na farraige.

## Tagairtí

Catagóir:Tithe Solais na hÉireann
Catagóir:Contae Phort Láirge
Catagóir:Gaeltacht na nDéise
Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Pointe na Síge

Is baile suite i gContae Phort Láirge é **Pointe na Síge**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Scombridae

Fine na ronnach, na tuinníní agus na mboiníotó is ea **Scombridae** agus dá bhrí sin áirítear iontu go leor de na héisc inite is tábhachtaí agus is aithnidiúla. Is éard atá sa bhfine ná 51 speiceas i 15 géineas agus dhá fhofhine. Tá na speicis go léir san fhofhine Scombrinae, ach amháin an rí-iasc féileacáin - an t-aon bhall den fhofhine Gasterochismatinae.


Catagóir:Éisc
El-Marg

Is ceantar suite i gCaireo é **El-Marg**. Tá timpeall 610,000 duine ina gcónaí ann.

## Tagairtí

Catagóir:Caireo
An Baile Nua, Contae Phort Láirge

Is baile suite i gContae Phort Láirge é **an Baile Nua**. Bhí daonra de 297 sa bhaile i 2022.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Trá na mBád

Is gráig suite i gContae Phort Láirge é **Trá na mBád** nó **Boatstrand,** in aice le Dún na mBreatan.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Phort Láirge
Catagóir:Tránna
Catagóir:Contae Phort Láirge
Ardach, Contae an Longfoirt

deas|250px|thumb|Ardach
Is baile suite i gContae an Longfoirt é **Ardach**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Longfoirt
Béal Átha na Lao

Is sráidbhaile bheag atá suite i dtuaisceart Chontae an Longfoirt í **Béal Átha na Lao**. Seasann sí ar bhruach na Camlinne, ceann de chraobh-aibhneacha na Sionainne.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Longfoirt
Barre, Vermont

Is cathair de chuid stát Vermont, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í **Barre**. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 9,052 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Barre suite i gContae Washington. Tá Thom Lauzon ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1895.

## Naisc sheachtracha
* www.barrecity.org  - Suíomh idirlín oifigiúil.

Catagóir:Cathracha i Vermont
Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe
Abyssocottidae

Is fofhine bheag iasc í **Abyssocottidae**, laistigh den fhine Cottidae, na scuilpiní. Tugtar **scuilpiní domhainuisce** ar na speicis in Abyssocottidae, agus ní fhaightear iad ach i Loch Baikal sa tSibéir, an chuid is mó acu ina gcónaí níos doimhne ná 170 méadar faoi uisce. Tá roinnt speiceas, mar shampla *Limnocottus godlewskii* agus *Asprocottus herzensteini*, flúirseach sa loch.
Is í an scuilpin dhearg (*Procottus jeittelesii*) an speiceas is mó san fhofhine, ag 28 ceintiméadar ar fad, cé nach sroicheann an scuilpin mhion, *Procottus gurwici*, ach 6 cheintiméadar ar fad.

## Tagairtí

Abyssocottidae
Catagóir:Éisc na Rúise
Bagridae

Fine den chat mhara is ea na **Bagridae** a d'eascair ón Afraic agus ón Áise, ón tSeapáin go Boirneo. 
Tá aithne ar na iasc seo go coitianta mar **chait mhara nocht** nó **cait mhara bhagrid**.
Tá na heisc seo tábhachtach mar éisc inite. Coimeádtar roinnt speiceas mar éisc uisceadáin .

Bagridae
Catagóir:Éisc na hAfraice
Catagóir:Éisc na hÁise
Madinat al-Amal

Is ceantar suite i gCaireo é Ezbet el-Haggana (Araibis: مدينة الامل‎) 

## Tagairtí

Catagóir:Caireo
Ailee

Is amhránaí í **Ailee** (rugadh í sa bhliain 1989).

## Dioscliosta
**EP's**:
* *Invitation* (2012)
* *A's Doll House* (2013)

Catagóir:Daoine a rugadh i 1989
Catagóir:Daoine beo
Caesionidae

Is Fine éisc iad na **fiúsailéirí** (Caesionidae), san ord Perciformes. Tá siad gaolta leis na sclamhairí, ach oiriúnaithe chun planctón, seachas chreiche níos móire a ithe. Bíonn siad le fáil ar sceireacha san Ind-Aigéan Ciúin.
Is éisc sorcóireacha agus sruthlíniúla iad, suas le 60 cm (24 orlach), cé nach bhaineann an líon is mó ach thart ar leath an fhad sin amach. Tá a ngialla uachtaracha insínte, agus oiriúnaithe le haghaidh planctóin a phiocadh .
Banha

Is cathair san Éigipt í **Banha**. 

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:An Éigipt
Músaem na gCoptach

Is músaem suite i gCaireo é **Músaem na gCoptach**.

## Naisc sheachtracha
*Suíomh an Mhúsaeim. Arna rochtain ar 25 Ean. 2017

## Tagairtí

Catagóir:Caireo
Catagóir:Músaeim
Dactylopteridae

Is fine iad na **cnúdáin eitilte** (**Dactylopteridae**), d'éisc mara atá suntasach le haghaidh a n-eití brollaigh mór méadaithe. Ós rud é nach féidir leo eitilt i ndáiríre, b'fhearr le roinnt údar an t-ainm malartach **cnúdáin chaidhpeacha**. Is iad an t-aon fhine amháin iad san fho-ord **Dactylopteroidei** .

Tugadh faoi deara iad ag "siúl​​" ar urláir ghainmheach na farraige agus iad ar lorg crústaigh agus inveirteabraigh bheaga agus iad ag baint leasa as a n-eití brollaigh. Cosúil leis na fíor-chnúdain (spideoga na farraige), ar a bhfuil, b'fhéidir, gaol acu leo, bíonn lamhnán snámh le dhá mhaothán agus "matán greadta" a mbíonn in ann bualadh i gcoinne an lamhnáin snámha chun fuaimeanna a tháirgeadh. Bíonn gainní troma cosanta acu, agus bíonn taobhanna íochtaracha a n-eití brollaigh geal-daite, b'fhéidir chun geit a bhaint as creachadóirí.

Cónaíonn an chuid is mó speiceas san Ind-Aigéan Ciúin, ach tá, ar a laghad, ceann amháin dúchasach san Atlantach. Bíonn na cinn fásta beo ar ghrinneall na farraige, ach bíonn céim larbhach bhreisithe ag go leor speiceas, agus iad ag snámh, faoi shaoirse, ar an aigéan.
Idfu

clé|250px|mion|Idfu
Is cathair san Éigipt í **Idfu**. 

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:An Éigipt
El-Mahalla El-Kubra

mion|clé|Múrmhaisiú ar fhoirgneamh in El-Mahalla
Is cathair san Éigipt í **El-Mahalla El-Kubra**. Cathair thionsclaíochta atá ann agus é suite i dtuaisceart na tíre, i lár Dheilt na Níle. Bhí timpeall is 442,000 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2001. 

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:An Éigipt
Echeneidae

Is fine iasc í **Echeneidae**, ar a dtugtar na **reamóraí** nó na **súmairí**. Is éisc gha-eiteacha san ord Perciformes iad. Fásann siad go 30-90 ceintiméadar (1-3 tr) ar fhad, agus glacann a gcéad eití droma sainiúla foirm orgán athraithe ubhchruthach, ar nós súmaire le struchtúir slatacha a n-osclaíonn agus a dhúnann chun súchán a chruthú agus chun greim daingean a choimeád ar chraiceann ainmhithe muirí a bhíonn níos móire. Tré shleamhnú ar gcúl, is féidir leis an remora súchan a mhéadú, nó is féidir leis é féin a scaoileadh tré shnámh chun tosaigh. Uaireanta, ceanglaíonn siad le báid bheaga. Snámhann siad go maith leo féin, le gluaisne lúbach, nó chuartha.

## Féach freisin
* Remora: géineas iasc ar a dtugtar reamóraí freisin, laistigh den fhine seo

## Tagairtí

Echeneidae
Catagóir:Scroblachóirí
Catagóir:Percoidei
Fistulariidae

Is fine bheag iad **na coirnéadéisc** 
(**Fistulariidae**), grúpa d'éisc an-fhadaithe de chuid an ord Syngnathiformes. Níl sa bhfine ach ghéineas amháin, ***Fistularia***, le ceithre speiceas, a bhíonn ar fáil ar fud an domhain i dtimpeallachtaí mara trópaiceacha agus fothrópaiceacha.

Ag fás suas go dtí 200 cm (6.6 tr.) ar fhad, bíonn na coirnéadéisc chomh tanaí agus fadaithe go mbíonn siad cosúil le go leor eascann, ach atá siad inaitheanta mar gheall ar a smuit an-fhada, eití droma agus an anasacha ar leith, agus eití eireaballacha gabhlacha ina gcruthaíonn a lár-ghathanna filiméid fhada. Tá líne an taoibh forbartha go maith agus leathnaíonn sí isteach ar an fhiliméid eireaballach.
De ghnáth, bíonn cónaí orthu in uiscí cósta nó ar sceireacha coiréil, áit a n-itheann siad éisc bheaga, crústaigh, agus inveirteabraigh eile.
Bíonn spéis bheag iontu le haghaidh iascaireachta, agus is féidir iad a fháil i margaidh áitiúla laistigh dá raon.

Catagóir:Fistulariidae
Catagóir:Syngnathiformes
Líne an taoibh

[right|300px|thumb|Líne an taoibh, an t-orgán céadfach, sa chás seo léirithe ar [siorc]]
Is éard is **líne an taoibh** ann ná córas na n-orgán céadfach sna veirteabraigh uisceacha, go príomha éisc, a úsáidtear chun gluaiseacht agus creathadh a bhraith san uisce máguaird. Baintear amach an cumas céadfach trí cealla eipitéiliacha mionathraithe, ar a dtugtar cealla gruaige, a thugann freagra ar díláithriú de bharr gluaisne agus nó corraithe agus tiontaítear na comharthaí go dtí leictrea-rígí, trí sionapsaí spreagúla.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Eiteolaíocht
Catagóir:Anatamaíocht na n-iasc
Catagóir:Néarchóras na n-iasc
Catagóir:Orgáin chéadfacha
Catagóir:Iasceolaíocht
Catagóir:Anatamaíocht ainmhithe
Worcester, Massachusetts

Is cathair de chuid stát Massachusetts, Stáit Aontaithe Mheiriceá, í **Worcester**. De réir an daonáirimh sa bhliain 2010, tá 181,045 duine ina gcónaí sa chathair. Tá Worcester suite i gContae Worcester. Tá Joseph Petty ina mhéara. Bunaíodh an chathair sa bhliain 1673.

## Comhchathracha
* 22px Worcester, Sasana
* 22px Piraeus, An Ghréig
* 22px Pushkin, An Rúis
* 22px Afula, Iosrael 

## Naisc sheachtracha
* www.worcesterma.gov - Suíomh idirlín oifigiúil.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha in Massachusetts
Catagóir:Príomhbhailte Massachusetts