Tuath

:*Féach freisin: [[Tuatha Dé Danann]]

I nÉirinn na nGael, bunaonad polaitiúil agus dlínsiúil as ea an ***túath***.  D'fhéadfaí *túath* a thabhairt ar an gcríoch nó ar an bpobal atá ina gcónaí inti.

==Sanasaíocht==
D'fhéadfadh sé go dtagann an focal ón [[Teangacha Ceilteacha|bPrótai-Ceiltis]] **toutā* ("cine, tír dúchais"), a thagann ón [[Na teangacha Ind-Eorpacha|bPrótai-Ind-Eorpais]] **tewtéh₂* ("finíoch").  Faightear fréamh ghaolmhar i n-ainm dhia na nGallach, [[Toutatis]].

Sa [[Gaeilge|Nua-Ghaeilge]], litrítear an focal gan an síneadh fada, *tuath*, faoin tuath, muintir na tuaithe, ⁊rl; tuigtear fós an chiall stairiúil, ámh.

==Struchtur sóisialta==
I nÉirinn ársa, bhíodh tuairim is 30 duine san áireamh i dteaghlach amháin.  Achar le céad teaghlach ba ea *tríocha céad*, 'sé sin tuairim is 3,000 duine.  Roinnt tríocha céad chomhghuaillithe ba ea *túath*, mar sin ní níos lú ná 6,000 duine.  Is amhlaidh ámh gurb uimhir níos cruinne le haghaidh tuatha é ní níos lú ná 9,000 duine.

Aonad as féin ab ea gach *túath*, le feidhmeannas, tionól, breithimh agus arm cosanta dá chuid féin aige.  Nascadh na túatha le cruinne i g[[cónaidhm]]eanna cosanta.  Bhí cliarlathas tuath ann, ag brath ar shuíomh tíreolaíochta agus gaol le rítheaghlach na háite.  Pléadh eagrú na dtuath i [[An Féineachas|nDlíthe na mBreithiúna]], scríofa sa 7ú haois.

Athraíodh an seanchóras polaitiúil in Éirinn le linn agus tar éis [[Concas na dTúdarach|Choncas na dTúdarach]], curtha as áit de réir a chéile le córas [[barúntacht]]a agus [[contae]]tha.  De bharr easpa eolais, táthar i mearbhall anois i dtaca leis seanaonaid na gcríoch, go háirithe idir *trícha cét* agus *túatha*.  I roinnt cásanna, is amhlaidh gurb ionann iad, in eile, ní hiad.

Molann roinnt scoláirí gurb ionann an *túath* agus an paróiste mar atá inniu ann, ach molann eile gurb ionann é agus an bharúntacht.   Braitheann sé seo ar an slí ar tugadh an dúiche isteach sa chóras chontaetha.  Faoin gcóras [[Géilleadh agus Athbhronnadh]], is sách mhaith é an t-ailíniú idir an *túath* agus an bharúntacht, ach i gcás choilíniú agus choigistiú talún, mar a tharla i gcúige [[Uladh]], ní furasta é na bunteorainneacha a dhéanamh amach, nó fiú a athaimsiú.

==Samplaí stairiúla==
* [[Cairbre Drom Cliabh]]
* [[Tír Fhiacrach Muaidhe]]
* [[Tír Olliol]]
* [[Corann]]
* [[Dartraighe]]
* [[Osraige]] - túath a d'éirigh ina ríocht den ainm céanna sa ré Chríostaí
* [[Dál Riata]] - an túath d'éirigh ina cónaidhm a lonnaigh sa deireadh i n[[Albain]]
* [[Clann Domhnaill]], [[Gleann Con Cadhain]], [[Coill Íochtarach]], [[Meallanacht]], [[Arachtra]] agus [[Tamhnach, Contae Dhoire|Tamhnach]], a rinne le chéile tráth na críocha ársa, [[Loch Inse Uí Fhloinn]]

==Féach freisin==
* [[Stair na hÉireann]]
* [[Ríochtaí Éireann]]
* [[Tuatha Dé Danann]]
* [[Trícha cét]]

==Tuilleadh le léamh==
* *Colonisation under early kings of Tara*, [[Eoin Mac Neill]], Journal of the [[Galway Archaeological and Historical Society]], imleabhar 16, ll.&nbsp;101–124, 1935
* *Corpus genealogiarum Hibernia*, i, M.A. O'Brien, [[Baile Átha Cliath]], 1962
* *Early Irish Society*, Francis John Byrne, in *The Course of Irish History*, eag. T.W. Moody agus F.X. Martin, ll.&nbsp;43–60, Corcaigh, 1967
* *Hui Failgi relations with the Ui Neill in the century after the loss of the plain of Mide*, A. Smyth, *Etudes Celtic* 14:2, ll.&nbsp;502–23
* *Tribes and Tribalism in early Ireland*, [[Francis John Byrne]], *Eiru* 22, 1971, ll.&nbsp;128–166.
* *Origins of the Eóganachta*, David Sproule, *Eiru* 35, ll.&nbsp;31–37, 1974
* *Some Early Connacht Population-Groups*, Nollaig O Muraile, in *Seanchas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and Literature in Honour of Francis John Byrne', ll.&nbsp;161–177, eag. Alfred P. Smyth, Four Courts Press, Baile Átha Cliath, 2000
* *The [[Airgialla]] Charter Poem:The Political Context*, Edel Bhreathnach, in *The Kingship and Landscape of Tara*, ll.&nbsp;95–100, 2005

## Tagairtí

Catagóir:Seachas