open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Laridae

Fine d'éin mhara, san ord Charadriiformes a chuimsíonn na faoileáin (*Larus*) , na geabhróga (*Sternidae*) agus na cánóga sciorracha (*Rynchops*) is ea na **Laridae**. Áirítear thart ar 100 speiceas, iad eagraithe i 22 géineas san fhine. Is grúpa solúbtha iad, den chuid is mó ina speiceas aeir, a fhaightear ar fud an domhain.

## Tacsanomaíocht
Thug an t-ileolaí Francach Constantine Samuel Rafinesque an fhine Laridae (mar 'Laridia') isteach sa bhliain 1815..  Go stairiúil, bhí Laridae teoranta do na faoileáin, a fhad is a bhí na geabhróga i bhfine ar leith, na 'Sternidae', agus na cánóga sciorracha sa tríú fine, 'Rynchopidae'. Cuireadh na hAnous san áireamh go traidisiúnta leis na 'Sternidae'. Sa bhliain 1990, chuir Charles Sibley agus Jon Ahlquist falcóga agus Meirligh mara san áireamh san ghrúpa níos leithne an fhine 'Laridae'.

## Liosta na ngéineas
Rangú in ord aibítreach:
* *[[Anous]]* (5 speiceas)
* *[[Chlidonias]]* (4 speiceas)
* *[[Chroicocephalus]]* (11 speiceas)
* *[[Creagrus]]* (1 speiceas)
* *[[Gelochelidon]]* (1 speiceas)
* *[[Gygis]]* (1 speiceas)
* *[[Hydrocoloeus]]* (1 speiceas)
* *[[Hydroprogne]]* (1 speiceas)
* *[[Ichthyaetus]]* (6 speiceas)
* *[[Larosterna]]* (1 speiceas)
* *[[Larus]]* (23 speiceas)
* *[[Leucophaeus]]* (5 speiceas)
* *[[Onychoprion]]* (4 speiceas)
* *[[Pagophila]]* (1 speiceas)
* *[[Phaetusa]]* (1 speiceas)
* *[[Rhodostethia]]* (1 espèce)
* *[[Rissa]]* (2 speiceas)
* *[[Rynchops]]* (3 speeas)
* *[[Sterna]]* (13 speiceas)
* *[[Sternula]]* (7 speiceas)
* *[[Thalasseus]]* (7 speiceas)
* *[[Xema]]* (1 speiceas)

## Tagairtí
Junior Eurovision Éire 2018

Thosaigh an ceathrú sraith de ***[[Junior Eurovision Éire]]*** ar an 14 Deireadh Fómhair, 2018.

## Próiseas roghnúcháin
### Leathcheannais 1
Craoladh an chéad leathcheannais ar an 14 Deireadh Fómhair, 2018.
*Aoi-mholtóirí: Ryan O'Shaughnessy

Roghnaigh na moltóirí Jessica Doolan chun dul chuig an cheannais.

### Leathcheannais 2
Craoladh an dara leathcheannais ar an 21 Deireadh Fómhair, 2018.
*Aoi-mholtóirí: Linda Martin

Roghnaigh na moltóirí Kerry Ann McCreery chun dul chuig an cheannais.

### Leathcheannais 3
Craoladh an tríú leathcheannais ar an 28 Deireadh Fómhair, 2018.
*Aoi-mholtóirí: Brian Kennedy

Roghnaigh na moltóirí Cora Harkin chun dul chuig an cheannais.

### Leathcheannais 4
Craoladh an ceathrú leathcheannais ar an 4 Samhain, 2018.
*Aoi-mholtóirí: Dustin Turcaí

Roghnaigh na moltóirí Shaniah Llane Rollo chun dul chuig an cheannais.

### Ceannais
Craoladh an cheannais ar an 11 Samhain, 2018.
*Aoi-mholtóirí: Niamh Kavanagh

#### An Bheirt Dheireanach

## Ag an gComórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg
Bhí an Chomórtas Amhránaíochta Eoraifíse na nÓg ar súi l  Mionsc sa Bhealarúis ar an 25 Samhain 2018. Bhí Taylor an naoú chun canadh. Tháinig sé sa chúigiú háit déag. Bhuaigh Roksana Węgiel ón bPolainn an comórtas. 

## Tagairtí

Catagóir:2018 séasúir teilifíse
Anous

mion|1. ''Anous tenuirostris''<br />2. ''Anous minutus''<br />3. ''Anous minutus minutus'' (fospeicis d' Anous minutus)
Géineas d'éan mara is ea **Anous** (Leagan Gaeilge; *sméidire*) den fhine Laridae, lena n-áirítear cúig speiceas. Faightear iad go nádúrtha i dtimpeallacht ina bhfuil aeráid thrópaiceach ann, ó Haváí go dtí an oileára Tuamotus san Aigéan Ciúin, ón Mhuir Rua go dtí na Séiséil agus san Aigéan Indiach agus sa Mhuir Chairib go dtí  Tristan da Cunha san  Aigéan Atlantach.

## Tacsanomaíocht
Thug an nádúraí Sasanach James Francis Stephens an géineas isteach sa bhliain 1826.  Sa tSean-Ghréigis ciallaíonn an focal 'Anous' "dúr" nó "amaideach".  Bhí tuairim ag mairnéalaigh go raibh sméidirí  neamhairdeallach, is cosúil go raibh neamhshuim acu roimh sealgairí nó creachadóirí. Faigheann siad sábháilteacht nuair atá líon mór acu le chéile. Thug staidéir fíligéineolaíocht mhóilíneach le fios, a foilsíodh sa bhliain 2007 go an géineas 'Anous' ina dheirfiúrghrúpa le clád ina raibh na geabhróga, na faoileáin agus na scimeirí.

## Liosta na speiceas
Rangú in ord aibítreach:
* *[[Anous albivitta]]* (Bonaparte, 1856)
** *Anous albivitta albivitta* (Bonaparte, 1856)
** *Anous albivitta imitatrix* (Mathews, 1912)
** *Anous albivitta skottsbergii* (Lönnberg, 1921)
* *[[Anous ceruleus]]* (Bennett, FD, 1840) 
** *Anous ceruleus ceruleus* (Bennett, FD, 1840)
** *Anous ceruleus murphyi* (Mougin & Naurois, 1981)
** *Anous ceruleus nebouxi* (Mathews, 1912)
** *Anous ceruleus saxatilis* (Fisher, WK, 1903)
** *Anous ceruleus teretirostris* (Lafresnaye, 1841)
* *[[Anous minutus]]* Boie, F, 1844
** *Anous minutus americanus* (Mathews, 1912)
** *Anous minutus atlanticus* (Mathews, 1912)
** *Anous minutus diamesus* (Heller & Snodgrass, 1901)
** *Anous minutus marcusi* (Bryan, 1903)
** *Anous minutus melanogenys* Gray, GR, 1846
** *Anous minutus minutus* Boie, F, 1844
** *Anous minutus worcesteri* (McGregor, 1911)
* *[[Anous stolidus]]* (Linnaeus, 1758) 
** *Anous stolidus pileatus* (Scopoli, 1786)
** *Anous stolidus galapagensis* Sharpe, 1879
** *Anous stolidus ridgwayi* Anthony, 1898
** *Anous stolidus stolidus* (Linnaeus, 1758)
* *[[Anous tenuirostris]]* (Temminck, 1823)
** *Anous tenuirostris melanops* Gould, 1846
** *Anous tenuirostris tenuirostris* (Temminck, 1823)

## Tagairtí
Shay Byrne

Is láithreoir raidió Éireannach é **Shay Byrne**. Rugadh é ar an 19 Lúnasa 1972. Cuireann sé *Rising Time* ar RTÉ Raidió 1 i láthair.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Des Cahill

Is láithreoir raidió Éireannach é **Desmond "Des" Cahill**. Rugadh é ar an 1 Bealtaine 1963. Cuireann sé *The Sunday Game* ar RTÉ Raidió 1 i láthair. Tháinig sé sa chúigiú háit ar an gcéad sraith *[[Dancing with the Stars (sraith theilifíse na hÉireann)|Dancing with the Stars]]* sa bhliain 2017.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1963
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Mary Georgina Barton

Péintéir Éireannach ab ea **Mary "Molly" Georgina Barton**, a rugadh sa bhliain 1861 i nDún Dealgan, an duine ab óige de sheachtar páistí. Sa bhliain 1895, bhog sí go Londain lena hathair agus, trí bliana ina dhiaidh sin, thosaigh sí ag déanamh staidéar sa Scoil Ealaíne Westminster.
Rinne sí staidéar sa Róimh freisin agus thug sí ranganna ealaíne ann. Sna blianta ina dhiaidh sin, i Sasana agus in Éireann, mhúin sí grúpaí beaga de mhná sna tithe na n-oidhrí dúiche agus tháinig sí ina ball de 'Women's International Art Club' agus 'The Water Colour Society of Ireland'.

Péintéir tírdhreacha ba ea Barton agus bhí a cuid ábhair ó radharcanna Éireannach go dtí radharcanna de chuid na dtíortha san Eoraip, an India, Ceanada agus Meicsiceo.

Sa bhliain 1904 bhí dhá phictiúr dá cuid, "A Cypress Avenue" agus "Autumn in Muckross", i dtaispeántais dá saothar péintéirí Éireannacha a d'eagraigh Hugh Lane.

Go dtí lá a báis, taispeánadh sí go minic i Londain, i bPáras, agus timpeall na hEorpa.

Cailleadh í ar an 8 Samhain 1949.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1861
Catagóir:Básanna i 1949
Catagóir:Péintéirí Éireannacha
Catagóir:Ealaíontóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Lú
Audrey Carville

Is láithreoir raidió Éireannach í **Audrey Carville**. Is ceann de *[[Morning Ireland]]* ar RTÉ Raidió 1 i láthair. Roimhe seo, chuir sí *The Late Debate* i láthair ar an stáisiún chéanna. Is as Baile na Lorgan i gContae Mhuineacháin di.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Ronan Collins

Is láithreoir raidió Éireannach é **Ronan Collins**. Rugadh é ar an 9 Deireadh Fómhair 1952. Cuireann sé *The Sunday Game* ar RTÉ Raidió 1 i láthair. Thosaigh sé a ghairm ar RTÉ Raidió 2.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Láithreoirí RTÉ 2fm
John Creedon

Is láithreoir raidió Éireannach é **John Creedon** nó **Creedo**. Rugadh é sa bhliain 1958. Cuireann sé *The John Creedon Show* ar RTÉ Raidió 1 i láthair.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Gerry Daly (garraíodóir)

Is garraíodóir, láithreoir raidió Éireannach agus eagarthóir *[[Irish Garden]]* é **Gerald "Gerry" Daly**. Rugadh é sa bhliain 1953.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Myles Dungan

Is údar agus láithreoir raidió Éireannach é **Myles Dungan**. Rugadh é sa bhliain 1954. Ó 2010 i leith, cuireann sé *The History Show* ar RTÉ Raidió 1 i láthair.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Rachael English

Is láithreoir raidió Éireannach í **Rachael English**. Rugadh sa bhliain 1969 í. Tá aithne uirthi mar láithreoir *Five Seven Live* ar RTÉ Raidió 1 ar feadh sé bliana. Chomh maith leis sin, bhí sí páirteach in *RTÉ News at One*, *Today with Pat Kenny*, *The Marian Finucane Show* agus *The Late Debate*, *Morning Ireland* agus *Saturday View, srl*.
mion
clé|mion

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Aine Lawlor

Is láithreoir raidió agus teilifíse Éireannach í **Aine Lawlor**. Rugadh í sa bhliain 1965. Chuir sí an chéad eagrán an Domhnach *[[Morning Ireland]]* i láthair ar an 7 Nollaig 2008. Chomh maith le sin, d'oibrigh sí ar *News at One*, *The Week in Politics*, *[[Today with Pat Kenny]]*, *Today at 5*, *The Nature of Things*, *Tuesday File*, *[[Today Tonight]]*, *The Marian Finucane Show* agus *[[One to One]]*.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
John Murray (craoltóir Éireannach)

Is iriseoir agus láithreoir raidió Éireannach é **John Murray**. Rugadh é sa bhliain 1964. Chuir sé *The John Murray Show* ar RTÉ Raidió 1 i láthair. Bhí sé ina láithreoir ar *[[Morning Ireland]]*.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine ón Irish Examiner
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Sean O'Rourke

Is iriseoir agus láithreoir raidió Éireannach é **Sean O'Rourke**. Cuireann sé *Today with Seán O'Rourke* ar RTÉ Raidió 1 i láthair.

## Saol pearsanta
Rugadh O'Rourke i bPort Laoise sa bhliain 1955, mar dhuine d’ochtar clainne le príomhoide na scoile áitiúla, Kevin O'Rourke. Bhog an teaghlach go Gaillimh ina dhiaidh sin. Phós sé le Caroline Murphy agus tá seisear clainne acu; Maeve ina measc.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh
Mary Wilson (craoltóir)

Is iriseoir agus láithreoir raidió Éireannach í **Mary Wilson**. Cuireann sí *Drivetime* ar RTÉ Raidió 1 i láthair.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Vincent Woods

Is file agus drámadóir Éireannach é **Vincent Woods**. Rugadh é sa bhliain 1960. Cuireann sé *The Arts Show* ar RTÉ Raidió 1 i láthair.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Filí na hÉireann
Brendan Balfe

Is láithreoir raidió Éireannach é **Brendan Balfe**. Rugadh é ar an 19 Meán Fómhair 1945. Bhí coiméide mar chuid dá chláir.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Láithreoirí RTÉ 2fm
Charlie Bird

Iriseoir agus craoltóir Éireannach ab ea **Charles "Charlie" Bird**. (9 Meán Fómhair 1949 .i nDumhach Thrá - 11 Márta 2024). Rinne sé tuairisciú do RTÉ ar chuid de na scéalta móra a tharla in Éirinn agus thar sáile sna 40 bliain a raibh sé ag plé leis an gcraoltóireacht. Le linn daichead bliain mar iriseoir, thug Charlie Bird tuairiscí ar roinnt scéalta tábhachtacha in Éirinn agus go hidirnáisiúnta, lena n-áirítear tine Stardust, cinedhíothú agus géarchéim Ruanda, seachaint cánach sa Bhanc Éireannach Náisiúnta, na hionsaithe sceimhlitheoireachta i Meán Fómhair 2001 agus an súnámaí san Aigéan Indiach in 2004.

B'oibrí dochloíte é ar son an charthanais  An Cumann Galar Néarón Luadrach agus Pieta chomh maith.  

clé|mion|Charlie Bird agus Michael McDowell, 2007

## Beatha
Thosaigh Charlie Bird ag obair in RTÉ mar thaighdeoir cúrsaí reatha sa bhliain 1974. 

Tuairisceoir agus comhfhreagraí aitheanta nuachta a bhí ann ina dhiaidh sin. Bhí cáil air mar dhuine díograiseach agus seiftiúil ar na cláracha *[[Seven Days]]* agus an *[[Late Late Show (RTÉ)|Late Late Show]]* agus ansin ag glacadh páirt le cúrsaí nuachta ó 1980 ar aghaidh. 

Bhí sé ina phríomh-chomhfhreagaí nuachta agus ina chomhfhreagraí in Washington DC le linn 2208-2010.

D'éirigh sé as a phost in RTÉ in 2012. Chaith sé 38 bliain ann. D'oibrigh sé mar iriseoir neamhspleách agus údar ina dhiaidh sin.

### Obair charthanachta agus bás
D'fhógair Charlie Bird i mí Dheireadh Fómhair na bliana 2021 go raibh an galar néarón luadrach air. Thug sé le fios gurb é an galar sin ba chúis leis na deacrachtaí urlabhra a bhí aige. 

Chuaigh sé os comhar an phobail leis an ngalar agus thosnaigh sé an feachtas *Climb With Charlie*. Thionscain sé roinnt feachtas bailithe airgid ar son eagraíochtaí carthanachta a chuidíonn le daoine a bhfuil an tinneas sin orthu. Ar an drochuair, is galar é nach bhfuil aon leigheas air go fóill agus bhí taighdeoirí an-bhuíoch de chomh maith as an airgead a bhailigh Charlie Bird ar a sonsan.  Dhreap sé Cruach Phádraig, agus eile nach iad. Áirítear gur €3.4 milliún san iomlán a bhailigh sé in imeacht cúpla bliain, ar son An Cumann Galar Néarón Luadrach in Éirinn agus Pieta. 

Bhásaigh Charlie Bird ar 11 Márta 2024 in aois a 74 bliain tar éis dó. D’eagraigh sé a luaithreach bheith curtha in Inis Oírr, áit ar thug sé cuairt uirthi go minic le breis is caoga bliain.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Oibrithe carthanachta
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Daoine le galar néarón luadrach
John Bowman (craoltóir)

Is staraí agus craoltóir Éireannach é **John Bowman**. Rugadh é i mí Iúil 1942. D'oibrigh sé le RTÉ.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Staraithe Éireannacha
Richard Crowley (iriseoir Éireannach)

Is iriseoir agus craoltóir Éireannach é **Richard Crowley**. Bhí sé ina láithreoir ar *[[Prime Time]]* ar RTÉ a hAon.

Catagóir:Lianna Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Marian Finucane

Ba láithreoir raidió Éireannach as Baile Átha Cliath í **Marian Finucane** (21 Bealtaine 1950 - 2 Eanáir 2020). Bhí sí ar dhuine de mhórchraoltóirí na hÉireann. Ceannródaí sa chraoltóireacht ó thaobh cúrsaí ban de ab ea Marian Finucane.

## Saol
D’fhreastail Finucane ar scoil lán-Ghaeilge, Scoil Chaitríona ar Shráid Eccles san ardchathair, agus bhí neart Gaeilge aici dá réir.

Bhain sí cáilíocht amach mar ailtire agus le linn di a bheith ina mac léinn bhí sí gníomhach sa bhfeachtas a chuir stop le leagan na dtithe Seoirseacha i Sráid Hume in aice le Faiche Stiabhna.
clé|mion|290x290px
Fuair Finucane a céad phost le RTÉ mar láithreoir leanúnachais i 1974. Ina dhiaidh sin, thosaigh sí ag cur cláracha éagsúla i láthair a bhain le ceisteanna sóisialta an lae. Bhí sí ag obair ar feadh tamaill ar chláir a bhain le cúrsaí ban. Ba í an chéad duine chun *Women Today* (sa bhliain 1979) a chur i láthair ar RTÉ Raidió 1.Tharraing a clár *Women Today* aird an phobail ar shaol na mban agus ar na dúshláin a bhí le sárú acu an t-am sin ina saol pearsanta agus oibre agus thug an clár sin ardán agus éisteacht dóibh.

Ba í an chéad láithreoir ar an gclár raidió *Liveline* í (in 1985).  Ar an teilifís, bhí na cláracha *Consumer Choice* agus *Crime Line* aici.

Ó 2005 go 2019, chuir sí *The Marian Finucane Show* i láthair ar RTÉ Raidió 1, seó mór-ráchairte a bhíodh ar siúl idir 11 a chlog agus am lóin gach Satharn agus Domhnach.

### Duaiseanna
Bronnadh Duais Jacobs ar Finucane as ucht a cuid oibre le *Women Today.*

Bhuaigh sí an Prix Italia do chlár faisnéise a rinne sí i 1979, *Abortion: the Lonely Crisis*, mar a ndeachaigh sí go Sasana in éineacht le bean óg a bhí ag dul anonn chun ginmhilleadh a fháil.

In 1988, bronnadh sí an duais, *The Radio Journalist of the Year* uirthi*.*

In 2005, bhron Ollscoil na Gaillimhe céim onóracha uirthi.

### Bás
Fuair Finucane bás tobann, ina “codladh”, ar 2 Eanáir 2020 agus in aois 69 bliain di. Trom ar an tobac, agus neamhrithimeacht chairdiach ag cur as di, bhuail niúmóine de shaghas éigin í is cosúil. An t-amhránaí agus an Gael aitheanta Maighréad Ní Dhomhnaill a dúirt na hamhráin ag an Aifreann agus bhí an Ghaeilge sa treis sa rogha cheoil.

Maireann a fear céile John Clarke agus a mac Jack, agus a leaschlann Jocelyn, Neil agus Timothy. Bhásaigh a hiníon Sinéad ón leoicéime i 1990 agus gan í ach ocht mbliana d’aois..    

## Féach freisin
* Marian Finucane, 19 bliain d’aois ar RTÉ 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Kieran Hanrahan

Is ceoltóir agus láithreoir raidió Éireannach é **Kieran Hanrahan**. Rugadh é sa bhliain 1957. Ón mbliain 1991 i leith, cuireann sé cláir raidió i láthair do RTÉ.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Jacqui Hurley

Is lúthchleasaí, bainisteoir spórt, craoltóir spórt agus láithreoir seó cainte Éireannach í **Jacqui Hurley**. Rugadh í ar an 15 Eanáir 1984. Cuireann sí *Sunday Sport* i láthair ar RTÉ Raidió 1. 

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Láithreoirí RTÉ 2fm
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Derek Mooney

Is láithreoir raidió agus teilifíse Éireannach é **Derek James Mooney**. Rugadh é ar an 4 Márta 1967 i mBaile Átha Cliath. Go dtí 2015, chuir sé *Mooney* ar RTÉ Raidió 1 i láthair. Ar an teilifís, chuir sé *Echo Island*, *Gridlock*, *Winning Streak*, *Cabin Fever*, *[[You're a Star]]*, *The Big Money Game*, *Fame: The Musical*, *The Genealogy Roadshow* agus *Who Knows Ireland Best?* i láthair.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Marty Morrissey

Is láithreoir raidió agus teilifíse Éireannach é **Martin "Marty" Morrissey**. Rugadh é ar an 28 Deireadh Fómhair 1958. Cuireann sé imeachtaí spóirt iomráiteach i láthair do RTÉ Sport.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh
Con Murphy (RTÉ)

Is saor-láithreoir raidió agus teilifíse Éireannach é **Conleth 'Con' Murphy**. Rugadh é ar an 30 Eanáir 1966. Chuir sé *Monday Night Soccer* ar RTÉ a Dó agus *Crimecall* le Anne Cassin i láthair.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Mike Murphy

Is craoltóir, aisteoir agus forbróir réadmhaoine Éireannach é **Michael James Murphy**. Rugadh é ar an 20 Deireadh Fómhair 1941. Ar theilifís, chuir sé *The Live Mike*, *Winning Streak* agus *The Big Interview* i láthair do RTÉ.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Derek Davis

Ba láithreoir raidió agus teilifíse Éireannach é **Derek Davis**(26 Aibreán 1948 - 13 Bealtaine 2015). Ar theilifís, chuir sé *Live at 3*, *Davis at Large* agus *Out of the Blue* i láthair agus bhuaigh sé *[[Celebrity Bainisteoir]]*. Ar raidió chuir sé *A Question of Food*, *Liveline* i láthair do RTÉ Raidió 1 agus *Sunday Magazine with Davis on 4* i láthair do 4fm.

Cailleadh é ar 13 Bealtaine 2015 tar éis tinneas gearr. Tá sé adhlactha i Reilig Chnocán Iaróm.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Básanna in 2015
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Caisleán Bhaile Átha Fhirdhia

Is caisleán meánaoiseach i mBaile Átha Fhirdhia é **Caisleán Bhaile Átha Fhirdhia** ar a dtugtar freisin **Caisleán St Leger**. Tógadh sa 15ú haois déag é, agus baineadh úsáid as an gcaisleán mar phríosún le linn an 17ú & an 18ú haois. Bhí teach na cúirte dúiche lonnaithe sa chaisleán go dtí Meitheamh 2006, nuair a osclaíodh saoráid sainfheidhme. 
Is é Caisleán Bhaile Átha Fhirdhia an túrtheach daingnithe meánaoiseach is mó in Éirinn nó sa Bhreatain.

## Suíomh
Tá sé suite ar Shráid an Chaisleáin i mBaile Átha Fhirdhia, Contae Lú.

## Tagairtí
Luas na fuaime

link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Flickr%20-%20Official%20U.S.%20Navy%20Imagery%20-%20A%20jet%20breaks%20the%20sound%20barrier..jpg|mion|F/A-18 Super Hornet
Bíonn **luas na fuaime** ag timpeall 340 m s-1 in aer ag gnáthbhrú an atmaisféir. Braitheann an luas ar theocht an aeir, agus méadaíonn sé i gcomhréir leis an teocht ag gnáth-theochtaí an aeir.

Ar feadh i bhfad, cheaptaí nárbh fhéidir le heitleáin eitilt níos tapa ná luas na fuaime, agus luaití luas eitleáin i machuimhreacha, cóimheas a luasa is luas na fuaime.  Dá réir seo, is é Ma 1 luas forleata fuaime.

## Féach freisin

* Chuck Yeager — An chéad phíolóta a bhris bac na fuaime, is é sin a d'eitil ar luas forshonach, níos mó ná 340 m s-1 nó 1224 km u-1

## Tagairtí

Catagóir:Eitilt
Dave Fanning

Is iriseoir rac-cheol, dioscmharcach, léirmheastóir scannán agus craoltóir Éireannach é **David "Dave" Fanning**. Rugadh é ar an 30 Nollaig 1955. Faoi láthair, cuireann sé *The 11th Hour* ar RTÉ a Dó agus dhá seó raidió: *Drivetime with Dave* ar RTÉ Raidió 1 agus *The Dave Fanning Show* ar RTÉ 2fm i láthair.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Láithreoirí RTÉ 2fm
Ray Kennedy (iriseoir)

Is iriseoir Éireannach é **Ray Kennedy**. Rugadh é sa bhliain 1970. Oibríonn sé le RTÉ. Thosaigh a ghairm i 1989. Bhí sé ag oibriú le Sky News.

Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Caitríona Perry

Is iriseoir agus láithreoir Éireannach le RTÉ í **Caitríona Perry**. Rugadh í ar an 15 Deireadh Fómhair 1980 i Ráth Maonais, i mBaile Átha Cliath. Ó mí Eanáir na bliana 2018 i leith, cuireann sí *[[RTÉ News: Six One]]* i láthair in éineacht le Keelin Shanley ar RTÉ a hAon.

D'fhógair sí ar an 29 Eanáir 2019 go raibh sí ag súil lena céad pháiste.

Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
An Foras Pátrúnachta

Is é **An Foras Pátrúnachta na Scoileanna Lán-Ghaeilge Teo.** nó **An Foras Pátrúnachta** an pátrún is mó ar scoileanna lán-Ghaeilge ag an gcéad agus an dara leibhéal i bPoblacht na hÉireann. Tá breis is 70 scoil faoina bpátrúnacht. Tá siad ina phátrún ar scoileanna lán-Ghaeilge a bhfuil éiteas Caitliceach, Ilchreidmheach, agus Idirchreidmheach (Caitliceach / Protastúnach) acu. Is mian leo líon na scoileanna lán-Ghaeilge a fhás freisin ionas go mbeidh gach tuismitheoir a roghnódh oideachas lán-Ghaeilge in ann teacht ar an rogha sin dá bpáistí agus déanann siad stocaireacht ar son an sprioc sin a bhaint amach.

Bunaíodh An Foras Pátrúnachta sa bhliain 1993 ionas go mbeadh rogha eile ag scoileanna maidir le pátrúnacht. An fhís atá ag An Foras Pátrúnachta ná oideachas lán-Ghaeilge den scoth a chothú, a fhorbairt agus a leathnú sa tír.

Is é Caoimhín Ó hEaghra mar Ard-Runaí na heagraíochta.

## Nuacht

Ag deireadh 2018 sheol siad feachtas ollmhór dar teideal **Gaelscoil4All** agus tá siad ag stocaireacht maidir le seo ionas go mbeadh líon ard gaelscoileanna nua ag an mbunleibhéal agus tuilleadh gaelcholáistí nua bunaithe ina dhiaidh an bhliain sin.

## Féach Freisin

* Gaelscoil
* Gaelcholáiste
* Gaelscoileanna in Éirinn
* Gaeloideachas (scolaíocht)
* An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta / COGG
* An Roinn Oideachais agus Scileanna

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge
Catagóir:Gaeloideachas
Catagóir:Oideachas in Éirinn
Catagóir:Oideachas na Gaeilge
Úna O'Hagan

Is údar, iriseoir agus iar-léitheoir nuachta le RTÉ Éireannach í **Una O'Hagan**. Rugadh í sa bhliain 1962. Chuir sí *[[Six One News]]*, *[[Nine O'Clock News]]* agus *[[One O'Clock News]]* i láthair.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1962
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Anne Doyle

Is iriseoir, láithreoir agus iar-léitheoir nuachta Éireannach í **Anne Catherine Doyle**. Rugadh í ar an 30 Eanáir 1952 i bhFearna, Contae Loch Garman agus tá sí ina cónaí i mBaile Átha Cliath. D'oibrigh sí le RTÉ.

Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Daoine as Contae Loch Garman
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Daoine beo
Anne Cassin

Is iriseoir agus léitheoir nuachta ag obair do RTÉ í **Anne Cassin**.

Thosaigh sí a gairm ar Radio Nova i 1982, ag cur *Dublin Today* i láthair, le Bryan Dobson. Ainmníodh í mar láithreoir *[[Nationwide]]* ar an 20 Nollaig 2011, ag teacht in áit Michael Ryan. Thosaigh sí ag cur *[[Nationwide]]* i láthair ar an 13 Eanáir 2012.

Catagóir:Daoine beo
Bryan Dobson

Is iriseoir, léitheoir nuachta agus láithreoir Éireannach le RTÉ é **Bryan David Dobson**. Rugadh é ar an 10 Feabhra 1960. Faoi láthair, cuireann sé *Morning Ireland* i láthair. Roimh seo, chuir sé *[[RTÉ News: Six One]]*, *[[RTÉ News: Nine O'Clock]]* agus ó am go ham *[[RTÉ News: One O'Clock]]* i láthair.

Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Mary Kennedy

Is iriseoir, pearsa theilifíse agus iar-léitheoir nuachta Éireannach í **Mary Kennedy** (Gaeilge: *Máire Ní Chinnéide*). Rugadh í ar an 4 Deireadh Fómhair 1954. Is láithreoir reatha í ar *[[Nationwide]]* le Anne Cassin. Chuir sí Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse 1995 i láthair ón Point Theatre, Baile Átha Cliath.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Daoine as Cluain Dolcáin
Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Lucht RTÉ
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Láithreoirí nuachta
Siún Nic Gearailt

Is léitheoir nuachta le RTÉ í **Siún Nic Gearailt**. Rugadh í ar an 14 Meán Fómhair 1971.

Cuireann sí *[[Nuacht RTÉ]]* i láthair. Roimh seo, chuir sí *[[RTÉ News: Six One]]*, *[[RTÉ News on Two]]* agus *[[RTÉ News: Nine O'Clock]]* i láthair.

Is cainteoir dúchais na Gaelainne í. Tógadh suas in An Fheothanach in iarthar Contae Chiarraí í. Chomh maith le sin, is cainteoir líofa na Gearmáinise í.

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh
Bernard O'Shea

Is fuirseoir Éireannach ó Darú, Contae Laoise é **Bernard O'Shea**. Rugadh é ar an 25 Márta 1979. Cuireann sé an clár raidió RTÉ 2fm *[[Breakfast Republic]]* i láthair le Jennifer Zamparelli agus Keith Walsh. Tháinig sé san ochtú háit ar an dara sraith *[[Dancing with the Stars (sraith theilifíse na hÉireann)|Dancing with the Stars]]* sa bhliain 2018.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Jennifer Zamparelli

Is fuirseoir agus láithreoir teilifíse Éireannach í **Jennifer Zamparelli**  (née Maguire). Rugadh í ar an 9 Aibreán 1980. Tá aithne uirthi don ról aici ar an gclár teilifíse *[[Republic of Telly]]* agus mar láithreoir ar an gclár RTÉ 2fm *[[Breakfast Republic]]* le Bernard O'Shea agus Keith Walsh. Léiríonn sí an pháirt mar Bridget sa chlár *[[Bridget & Eamon]]*. Tá sí ag cur an tríú sraith *[[Dancing with the Stars (sraith theilifíse na hÉireann)|Dancing with the Stars]]* i láthair sa bhliain 2019.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha
Oliver Callan

Is aorthóir agus impriseanaíoch Éireannach é **Oliver Callan**. Rugadh é ar an 27 Nollaig 1980. Tá aithne air mar chruthaitheoir *[[Callan's Kicks]]* agus *[[Nob Nation]]*.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Ian Dempsey

Is láithreoir raidió agus teilifíse Éireannach é **Ian Dempsey**. Rugadh é ar an 16 Eanáir 1961. Ó shin 1998, cuireann sé *[[The Ian Dempsey Breakfast Show]]* i láthair do Today FM. Roimhe seo, chuir sé *[[Dempsey's Den]]* i láthair do RTÉ a Dó.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Michael Lyster

Ba láithreoir raidió agus teilifíse as Contae na Gaillimhe é **Michael Lyster** (11 Aibreán 1954 - 21 Márta 2026).  Bhain sé cáil amach mar chraoltóir spóirt le RTÉ, go háirithe ar an gclár *The Sunday Game Live* a raibh sé mar láithreoir air ar feadh breis is 30 bliain, ó 1984 go 2018. 

## Saol
Ba in 2018 a d’éirigh an Gaillmheach as an *Sunday Game*. Cailleadh é ar an 22ú Márta 2026.

Ba i nDún Garbhán i gcontae Phort Láirge a rugadh Lyster ach is i mBearna Dhearg i dtuaisceart na Gaillimhe a tógadh é. Chaith sé seal ag obair mar iriseoir leis an nuachtán áitiúil *The Tuam Herald* sula bhfuair sé post ar Radio 2 ar RTÉ i 1979.

Is mar láithreoir teilifíse is mó a chuir daoine aithne air, bhíodh sé ag obair ar Chluichí Oilimpeacha agus ar ócáidí móra spóirt eile. Thosaigh sé ag cur *The Sunday Game* i láthair i 1984 agus lean sé air sa ról sin go dtí 2018.

Ba mhinic dó díospóireacht a spreagadh idir Colm O’Rourke, Pat Spillane agus Joe Brolly nuair a bhíodh an triúr acu i mbun anailíse ar na cluichí peile is mó agus bhí caidreamh maith freisin aige le leithéidí Cyril Farrell, Tomás Mulcahy agus Ger Loughnane i gcás na hiomána.

## Féach freisin
*Mícheál Ó Muircheartaigh

* Mícheál Ó hEithir
* Iriseoireacht spóirt

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2026
Catagóir:Daoine a rugadh i 1954
Catagóir:Láithreoirí teilifíse RTÉ
Catagóir:Iriseoirí spóirt
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Lucht CLG
Gaeloideachas Teo.

Bunaíodh an eagraíocht **Gaeloideachas Teo.** (nó **Gaeloideachas)** mar *Gaelscoileanna Teo*. sa bhliain 1973. Tacaíonn sé le luathoideachais Gaeilge lasmuigh den Ghaeltacht, mar aon le scoileanna lán-Ghaeilge nó Gaelscoileanna agus Gaelcholáistí fud fad oileán na hÉireann. Athraíodh ainm na heagraíochta ó *Gaelscoileanna Teo*. go *Gaeloideachas Teo*. sa bhliain 2016.Is í Bláthnaid ní Ghréacháin atá mar Phríomhoifigeach Feidhmiúcháin POF/CEO na heagraíochta.

## Féach Freisin

* Gaelscoil
* Gaelcholáiste
* Gaelscoileanna in Éirinn
* An Foras Pátrúnachta
* An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta / COGG
* Comhairle na Gaelscolaíochta Tuaisceart Éireann.
* An Roinn Oideachais agus Scileanna
* Oideachas trí mheán na Breatnaise
* Diwan
* Ikastolak

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge
Catagóir:Oideachas in Éirinn
Catagóir:Gaeloideachas
An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta

Is áisíneacht oideachais Gaeilge é **An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta & Gaelscolaíochta / COGG** lonnaithe agus ag déanamh freastal ar oideachais trí mheán na Gaeilge ag an mbun- agus ag an ndara-leibhéil i bPoblacht na hÉireann.

Bunaíodh COGG faoi fhorálacha Alt 31 den Acht Oideachais 1998 tar éis feachtais a chuir Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge, Gaelscoileanna Teo. agus Eagraíocht na Scoileanna Gaeltachta ar bun le go mbeadh sainstruchtúr ann le freastal a dhéanamh ar riachtanais oideachais na scoileanna Gaeltachta agus na scoileanna lán-Ghaeilge in Éirinn. Tá feidhmeanna maidir le múineadh na Gaeilge i scoileanna eile na tíre ag an gComhairle chomh maith.

Freastalaíonn COGG ar Phoblacht na hÉireann amháin go hoifigiúil. Freastalaíonn Comhairle na Gaelscolaíochta ar an nGaeloideachas i dTuaisceart Éireann.

## Féach Freisin

* Gaelscoil
* Gaelcholáiste
* Gaelscoileanna in Éirinn
* An Foras Pátrúnachta, Poblacht na hÉireann.
* An Roinn Oideachais agus Scileanna, Poblacht na hÉireann.
* Comhairle na Gaelscolaíochta, Tuaisceart Éireann.

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge
Catagóir:Oideachas in Éirinn
Catagóir:Gaeloideachas
Comhairle na Gaelscolaíochta

Is í **Comhairle na Gaelscolaíochta** (**CnaG**) an foras atá ionadaíoch thar ceann na gaelscolaíochta i dTuaisceart Éireann. Chuir an Roinn Oideachais ar bun í sa bhliain 2000 leis an ghaelscolaíocht a chur chun cinn, a éascú agus a spreagadh. Ceann de na príomhchuspóirí atá ag CnaG is ea, féachaint leis an teacht atá ar an ghaelscolaíocht a leathnú amach do thuismitheoirí ar mian leo í a thapú dá bpáistí.
 
Tá breis is 7,000 dalta i dTuaisceart Éireann ag fáil a gcuid oideachais trí mheán na Gaeilge anois. 

## Féach Freisin

* Gaelscoil
* Gaelcholáiste
* Gaelscoileanna in Éirinn
* Gaeloideachas (scolaíocht)
* An Foras Pátrúnachta
* An Chomhairle um Oideachas Gaeltachta agus Gaelscolaíochta / COGG
* An Roinn Oideachais agus Scileanna Poblacht na hÉireann.

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí Gaeilge
Catagóir:Gaeloideachas
Catagóir:Oideachas in Éirinn
Ferdia

Sa Rúraíocht, ba laoch na gConnacht é **Ferdia** (Sean-Ghaeilge **Ferdiad**, *Fer Diad*), mac Damáin, mac Dáire na bhFear Domnann. Sa *[[Táin Bó Cúailnge]]*, tharla go raibh sé in aghaidh a dhearthár altrama, comrádaí airm faoi Scáthach agus a dhlúthchara, Cú Chulainn, arbh fhéidir gurbh a leannán é.

[thumb|200px|"Ferdia Falls at the Hand of Cuchulain", léaráid le [Stephen Reid (artist)|Stephen Reid ón leabhar *The Boys' Cuchulainn*, le hEleanor Hull, 1904.]]

Bhí seisean agus Cú Chulainn mar a chéile i ngach rud ach dhá: an Gáe Bulg, sleá fhriofaic a thug, agus a mhúin, Scáthach do Chú Chulainn amháin; agus craiceann garbh fadharcánach Fherdia, nárbh fhéidir arm ar bith a dul tríd.

Agus Cúige Uladh ionraithe ag Ailill agus Méabh, rí is banríon Chonnacht, um an tarbh Donn Cuailnge a fhúdach, ba é Cú Chulainn, a choinnigh siar iad i gcomhrac aonair.  Tar éis do Chú Chulainn iliomad gaiscíoch na gConnacht a chloí, chuir Méabh Ferdia faoi choinne é a throid.  Thoiligh sé ach faoi thionchar dí, agus é tathanta ag Fionnabhair, iníon Ailill agus Méabh; maraon le dreas breabaithe, náirithe agus saighte ag Méabh.

Bhí siad ag troid ar feadh trí lá, ar dtús le hocht gclaíomh agus sleánna, ansin le gathanna, agus i ndeireadh na dála claimhte troma.  Ar an tríú lá, agus an lámh in uachtar á bhaint ag Ferdia, ghlaoigh Cú Chulainn ar a charbadóir, Lao, le haghaidh an Gha Bolg.  Chaith Cú Chulainn sleá éadrom i dtreo Fherdiad, a chuir é a sciath a ardú.  Phioc Cú Chulainn an Ga Bolg suas ina ladhracha agus bhrúigh é tríd a thóin, agus maraíodh é.  Thóg Lao an Ga amach as a chorp, agus chaoinigh Cú Chulainn Ferdia, ag moladh a nirt agus chrógachta:
:*Ah, Ferdia, betrayed to death.
:*Our last meeting, oh, how sad!
:*Thou to die, I to remain,
:*Ever sad our long farewell!

Tá áit a bháis, Baile Átha Fhirdhia, Contae Lú, ainmnithe as.

Creidtear ag scoláirí gur cuireadh an troid idir Cú Chulainn agus Ferdia níos deireanaí sa *Táin*, ar a laghad ón 11ú haois, bunaithe ar sraitheanna níos luaite sa scéal.

## Sanasaíocht
Deirtear go gciallaíonn Ferdia(d) "fear/gaiscíoch an díse " (*Diad* gaolta le *dïas*, dís). Ach is fiú a rá gur féidir "fear dia" atá ann, i gcomórtas le Cú Chulainn agus é "dia-fhear" (leathdhia, más Lú a athair).

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Spéirling Leslie

Cruthaíodh **Spéirling Leslie** ar an 23 Meán Fómhair 2018 mar an dara stoirm déag de Shéasúr na hairicíní an tAtlantach 2018. Bhuail an spéirling na hAsóir, Beirmiúda, Maidéara, Leithinis na hIbéire agus An Fhrainc. Fuair duine amháin bás mar gheall an spéirling agus 13 duine eile ag fáil bás go hindíreach.

Leslie
Óscar Romero

Ardeaspag de chuid na Salvadóire ab ea **Óscar Romero y Galdámez,** beannaithe (15 Lúnasa 1917 – 24 Márta 1980).  

Cháin an tArdeaspag Romero imeaglú an phobail go rialta, agus é ag lorg go gcuirfí leasuithe sóisialta agus eacnamaíocha i bhfeidhm sa tír. Tá an-mheas ag cosmhuintir El Salvador ar an Ardeaspag Romero inniu. Meastar gur mharaigh an rialtas é mar gur cháin sé go minic an leatrom a bhí á imirt ag Rialtas El Salvador ar mhuintir na tíre. 
clé|mion|262x262px|1928

## Beatha
Rugadh i Ciudad Barrios, an tSalvadóir é.  

D'éirigh Romero  ina ardeaspag ar San Salvador ar 23 Feabhra 1977.  
clé|mion|229x229px|21 Meitheamh 1978
Sheas sé an fód ina thír dhúchais nuair a bhí cinsireacht na meán agus agus sárú ar chearta an duine ar siúl. Labhair an t-ardeaspaig amach ar an raidió i gcoinne na ndúnmharuithe, i gcoinne na bochtaineachta, i gcoinne na ndrugaí agus i gcoinne chéasadh forleathan na ndaoine.  

Ba iad a shearmóintí ar an raidió an t-aon slí amháin ag daoine teacht ar an bhfírinne faoin léirscrios a bhí ar siúl sa tír. Bhí sé i gcoinne na cinsireachta a bhí ar siúl sa tír agus ghlac sé ról an chraoltóra chuige féin go feasach agus go fonnmhar.  

### Feallmharú
clé|mion|221x221px|múrphictiúr:  Facultad de Jurisprudencia y Ciencias Sociales de la Universidad de El Salvador.

Lámhachadh an tArdEaspag Romero ar 24 Márta 1980 agus Aifreann á rá aige .. i séipéal ospidéil. Buíon fear, drong na heite deise, a raibh baint acu le hArm El Salvador a chreidtear a bhí freagrach as an bhfeallmharú.   

Níor theastaigh ó dhaoine áirithe go leanfadh sé air ag caint. Sa deireadh cuireadh ina thost go buan é.  

### Sochraid
Bhí tórramh mór leis. Bhí 250,000 i láthair ag a shochraid, ceannairí eaglasta ón tír seo ina measc. Scaoil buíon fear leis an slua ag an tsochraid freisin agus maraíodh suas le leathchéad.

Chuir na himeachtaí seo tús le cogadh cathartha.

## Tionchar
D'fhógair an Pápa Proinsias gur mairtíreach is ea an tArdeaspag sa bhliain 2015 agus gur laoch é Oscar Romero don Eaglais Chaitliceach i Meiriceá Láir agus Theas. 

Rinneadh naomh de Romero sa bhliain 2018. Ainmnigh an Pápa Frances ina naomh é ar  14 Deireadh Fómhair 2018. Bhí na sluaite i láthair ag searmanas a bheannaithe sa phríomhchathair San Salvador.

### Éire
In 2013, chuaigh an tUachtarán Michael D Higgins go tuama Óscar Romero in Ardeaglais San Salvador lena mheas féin air a léiriú. Thug an tUachtarán Ó hUigínn cuairt ar an *Monumento a la Memoria y la Verdad* in El Salvador, leacht i gcuimhne orthu siúd a maraíodh sa choimhlint agus ainmneacha 30,000 duine a dúnmharaíodh nó a d’imigh gan tásc ná tuairisc greanta ar bhalla fada. Léirigh an tUachtarán a ómós don Easpag Romero, a bhfuil a ainm i measc na n-ainmneacha ar an leacht cuimhneacháin.

Tá gradam agus ciste ainmnithe i ndiaidh Óscar Romero ag carthanas na hEaglaise Caitlicí in Éirinn Trócaire.

## Naisc

* Beochan de chuid Trocaire ar Vimeo

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna i 1980
Catagóir:Ardeaspaig
Catagóir:Daoine Salvadóracha
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Fir
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Naoimh
Jack LaLanne

Iar-aisteoir, teagascóir corpacmhainne agus pearsa theilifíse Meiriceánach é **Francois Henri** "**Jack**" **LaLanne** agus a rugadh sa bhliain 26 Meán Fómhair, 1914 agus a fuair bás ar an 23 Eanáir, 2011.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1914
Catagóir:Básanna in 2011
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath - Campas Thoir Thuaidh

Coláiste Breisoideachais lonnaithe thar ceithre campas i mBaile Átha Cliath Thoir-Thuaidh is é **Coláiste Dhúlaigh, Coláiste Breisoideachais** (English - *Coláiste Dhúlaigh College of Further Education*). 

Tá an campas is mó lonnaithe sa Chúlóg agus tá campais acu i Ráth Eanaigh, Cill Bharróg agus i Mullach Íde freisin.

Tá 10 Rannóg sa choláiste agus chomh maith le cailíochta QQI agus Ard-Dioplomaí BTEC is féidir rogha de 5 chéim breisiú á dhéanamh sa choláiste thar tréimhse bliain amháin má tá dioplóma agat cheana féin. Tá 4 de na gcúrsaí céim seo ar fáil sa Rannóg na Meáin agus an ceann eile sa Rannóg Taibhealaíona sa choláiste. Tá na céimeanna seo aitheanta ó Ollscoil Wolverhampton i Sasana.

Ar na hiar-mhic léinn cáiliúla tá Anthony Murnane agus Rónán Mac Aodha Bhuí.

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

Coláiste Dhúlaigh CDCFE

Catagóir:Oideachas aosach
Catagóir:An Chúlóg
Catagóir:Baile Átha Cliath
CLG Chaisleán Cnucha

Is club Cumann Lúthchleas Gael lonnaithe i mBaile Átha Cliath Thiar-Thuaidh é **CLG Chaisleán Cnucha** (English - Castleknock GAA). Bunaíodh é i 1998 agus tá breis is 1,500 baill den gclub. Tá an chlub lonnaithe i bPáirc Somerton in aice le hÓstán agus Galfchúrsa Chaisleán Cnucha.

## Imreoirí cáiliúla

* Ciarán Mac Giolla Chainnigh

## Naisc Sheachtracha

CLG Chaisleán Cnucha

## Tagairtí
Coláiste FET Cathair Bhaile Átha Cliath - Campas Thiar Thuaidh

Is coláiste breisoideachais é **Coláiste Íde, Coláiste Breisoideachais** (English - *Coláiste Íde College of Further Education*) lonnaithe ar Bhóthar Dhroichead Chairdif i bhFionnghlas Thiar. Bunaíodh é i 1991.

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha

Coláiste Íde CFE

Catagóir:Fionnghlas
Catagóir:Baile Átha Cliath
Catagóir:Oideachas aosach
Fionnabhair

Sa Rúraíocht, b'iníon í **Fionnabhair** (Sean-Ghaeilge **Findabair**, *Finnabair*) d'Ailill agus do Mhéabh, rí agus banríon Connacht.  I ndeireadh na dála, ba chúis báis de chéadta fear iad a háilleacht agus a mealltacht.

Cé nach bhfuil ardmheas inti mar phríomhphearsa sna seanscéalta, bhí gnó géibheannach ag Finnabair san eipic *[[Táin Bó Cuailgne]]*. I rith an chogaidh, tairgeadh a lámh mar cheiliúr pósta do laoch i ndiaidh laoich, mar chúiteamh ar dhul i gcomhrac aonair le Cú Chulainn. Chuir sise agus a máthair iallach ar Fherdia troid leis, a deartháir altrama agus a dhlúthchara grá geal. Maraíodh é i mbun troda, leis an nGáe Bulg Chú Chulainn.

## Sanasaíocht
Is í brí a hainm ná "síofra fhionn", agus tá an focal gaolmhar le *[[Gwenhwyfar]]* na Breatnaise.

## ''Táin Bó Cúailnge''

Mharaigh Cú Chulainn fear céile Fhionnabhar, Fraoch. I ndiaidh sin, thairg Méabh a hiníon ó ghaiscíoch go gaiscíoch, ina measc Nad Crantail agus Láríne Mac Nóis, chun iad a mhealladh dul i gcomhrac aonair go laethúil le Cú Chulainn.  Thairg sí Fionnabhair go Cú Chulainn agus gaiscíoch ar bith eile ar fáil. Thóg abhlóir gléasta mar rí chuige í, ní Ailill féin. Agus é seo aitheanta aige, mharaigh Cú Chulainn an t-abhlóir agus gallán curtha tríd; chuir sé gallán eile trí ionar Fhionnabhar. Tá dhá ghallán ann fós, Gallán an Abhlóra agus Gallán Fhionnabhar.

I ndiaidh sin, tairgeadh Fionnabhair go Ferdia; dúradh leis gurbh eisean "a haonmhuirnín, a rogha mar leannán d'fhir an domhain." Chaoinigh Cú Chulainn Ferdia le dánta:
 “And Medb’s daughter Finnabair,
 that beautiful bait you hoped
 would be yours? You might as well 
 try to tie sand with a rope.”

Ba é Rochad Mac Faithemain a díol grá deireanach agus fíor-go-leor. Chuaigh sé i leith na nUladh roimh an mórchath deireanach. Chun a chur ina luí air gan troid in aghaidh Connacht agus sos cogaidh a thabhairt i gcrích, mheall Méabh Rochad le dáimh a hiníne, agus chaith Fionnabhair oíche leis. Nuair a chuala seacht rí na Mumhan an scéala seo (ar a tairgeadh chomh maith Fionnabhair dóibh dá ngéillsine), rinne siad a gcasaoid ar mhic Ailille, ach tharla cath i ndiaidh agus maraíodh 700 fear. Arna thuiscint di gurbh faoi bhois í agus gur maraíodh an iomad sin ar a son, thit Fionnabhair maol marbh le náire; de bharr sin a leasainm "Fionnabhair Sléibhe".

## ''Táin Bó Fraoigh''

Bhí Fionnabhair i ngrá le Fraoch ach ní íocfadh sé a coibhche. Shocraigh sé í a glacadh agus é breabtha ag Méabh mar chúiteamh dá chabhair cogaidh i gcoinne na nUladh sa *[[Táin Bó Cuailnge]]*.

## Tagairtí

Catagóir:An Rúraíocht
Phoenix 92.5FM

Is é **Phoenix 92.5 FM** nó **Phoenix FM** an stáisiún raidió pobail a fhreastalaíonn ar cheantair Bhaile Átha Cliath 15 in Iar-Thuaisceart Bhaile Átha Cliath. Tá an stásiún ag craoladh ón bhliain 2000. Craolann siad ón Lárionad Siopadóireachta Bhaile Bhlainséir.

## Féach freisin

* Baile Bhlainséir
* CRAOL
* Coimisiún na Meán

## Naisc Sheachtracha

* Phoenix FM 92.5 FM
* Leathanach Youtube Phoenix FM Phoenix TV
* CRAOL | The Community Radio Forum of Ireland / CRAOL | Fóram Raidió Pobail na hÉireann 
* Coimisiún na Meán

## Tagairtí

Catagóir:Stáisiúin raidió in Éirinn
Catagóir:Stáisiúin raidió a thosaigh ag craoladh i 2000
CRAOL - Raidió Pobail na hÉireann

Is é **CRAOL** Fóram Raidió Pobail na hÉireann (English: *The Community Radio Forum of Ireland*). Tá 21 stáisiúin raidió pobail agus beagnach 30 iarrthóirí le haghaidh stáisiúin raidió pobail nua mar bhaill reatha de CRAOL.

## Stáisiúin CRAOL
* Athlone Community Radio - Baile Átha Luain
* Claremorris Community Radio - Clár Chlainne Mhuiris, Contae Mhaigh Eo
* CRC FM - Community Radio Castlebar - Caisleán an Bharraigh, Contae Mhaigh Eo
* CRY 104.0FM - Community Radio Youghal - Eochaill, Corcaigh Thoir
* Community Radio Kilkenny City - Cill Chainnigh
* Connemara Community Radio - Leitir Fraic, Contae na Gaillimhe
* Dublin City Fm - Baile Átha Cliath
* Dublin South FM - Baile Átha Cliath Theas
* Dundalk FM 100 - Dún Dealgan, Contae Lú
* Flirt FM - Gaillimh
* Life FM - Corcaigh
* Liffey Sound FM - Leamhcán, Baile Átha Cliath
* Near FM - North East Access Radio - Baile Átha Cliath Thuaidh
* Phoenix FM - Baile Átha Cliath 15
* Raidió na Life - Baile Átha Cliath (i nGaeilge)
* Raidió Fáilte - Béal Feirste (i nGaeilge)
* RosFm - Contae Ros Comáin
* Raidió Corca Baiscinn - Cill Chaoi, Cill Rois agus An Clár tuaithe thiar theas, Contae an Chláir
* Tipperary Mid-West Community Radio - Contae Thiobraid Árann
* UCC 98.3 - Coláiste na hOllscoile, Corcaigh
* West Limerick 102 - Contae Luimnigh
* Wired FM - Cathair Luimnigh

### I mbun forbairt
* African Community Radio - Baile Átha Cliath
* Ballina Community radio - Béal an Átha, Contae Mhaigh Eo
* Community Radio Kildorrery - Cill Dairbhre, Contae Chorcaí
* Cork City Community radio - Corcaigh
* Diversity community radio - Baile Átha Cliath
* Erris Fm - Béal an Mhuirthead, Contae Mhaigh Eo
* Finn Valley FM - Cloch Fhionn, Contae Dhoire
* Gateway Fm - Droichead na Bandan, Contae Chorcaí
* ICR FM Inishowen Community Radio - Carn Domhnach, Contae Dhún na nGall
* Kinvara Community Radio - Cinn Mhara, Contae na Gaillimhe
* Limerick City Community radio - Luimneach
* Owenea Fm - Ard an Rátha, Contae Dhún na nGall
* Raidió na dTreabh - Contae na Gaillimhe (i nGaeilge)
* Rosses Radio - An Clochán Liath, Contae Dhún na nGall
* Scariff Bay Community Radio - An Scairbh, Contae an Chláir
* South West Donegal Community Radio - Contae Dhún na nGall Thiar Theas
* Together FM - Baile Formaid, Baile Átha Cliath
* Westport Community radio - Cathair na Mart, Contae Mhaigh Eo

## Féach freisin
* Coimisiún na Meán
* Craolachán
* Craoltóireacht
* Podchraolachán
## Naisc Sheachtracha

* CRAOL | The Community Radio Forum of Ireland / CRAOL | Fóram Raidió Pobail na hÉireann
* Coimisiún na Meán

## Tagairtí

Catagóir:Stáisiúin raidió in Éirinn‎
Catagóir:CRAOL
Stefán Karl Stefánsson

Ba aisteoir teilifíse agus amhránaí  Íoslannach é **Stefán Karl Stefánsson** (10 Iúil 1975 – 21 Lúnasa 2018). Bhain sé clú agus cáil amach as ról Robbie Rotten a imirt ar *[[LazyTown]]*.

## Gairm
Chuir Stefánsson tús lena shaol oibre sa bhliain 1994. In aois a 19 bliana, thosaigh sé ag obair mar phuipeadóir don teilifís. Le linn na mblianta a chaith sé mar phuipeadóir, bhí sé ag déanamh staidéir in Acadamh Drámaíochta na hÍoslainne freisin. Ach bhí sé míshásta leis an dearcadh agus le caighdeáin a bhí i réim i ndrámaíocht na tíre úd.

## Saol pearsanta agus bás
D'éirigh sé as a chuid oibre sa bhliain 2016 mar thoradh ar a streachailt leis an ailse. D'éirigh leis dul ar ais ag obair ar feadh tamaill ach theip ar a shláinte arís go gairid ina dhiaidh sin. Shíolthaigh sé sa bhliain 2018 in Reykjavík ag an ailse. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine Íoslannacha