open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Berrad Airechta

Is téacs dlí de chuid An Fhéineachais é **Bearradh Oireachta** (Sean-Ghaeilge ***Berrad Airechta***), 'sé sin, Achoimre (ar nós imeachta) Cúirte nó Tionóil,  ina pléitear conarthaí agus urraíocht.

## Lámhscríbhinní
Níl ach lámhscríbhinn amháin de *Berrad Airechta* atá ar marthain, Trinity College LS 1337.  Ní dhéantar ach dhá shaothar níos déanaí lua air, gan sleachta an dís acu.  Is amhlaidh nach iomlán é an lámhscríbhinn.  Déanann na tráchtaireachtaí tagairtí ar chodanna de *Berrad Airechta* nach bhfuil ann anois; agus tugann an réamhrá le fios go raibh roinnt téacs ann roimhe:
:* ...
:Tá fosta ruílisí [sealbha] tuaithe [daoine] [*a bhfuil go iomlán slán ó éileamh*] san Fhéineachas.

Chuir [[Kuno Meyer]] (1921) in eagar an chéad leath den téacs ar marthain the first half of the surviving text agus [[Rudolf Thurneysen]] (1928) an dara leath.  D'aistrigh Thurneysen (1928) an téacs go Gearmáinis, agus [[Robin Stacey]] (1994) é seo go Béarla.

== Ábhair ==
Pléitear urraíocht na nGael sa *Berrad Airechta*, an cur síos is mionsonraithe dá leithéid sa chorpas Sean-Ghaeilge.  

I sochaí na nGael, ní raibh dualgas ar an stáit conarthaí a chur i bhfeidhm.  Ina ionad sin, cheaptaí daoine chun dul in urra ar conradh.  Ba chasta agus dian dtí chách iad na gnáthaimh forfheidhmithe.

Roinneadh Thurneysen an téacs ar marthain ina 84 cuid.  D'eagraigh Stacey é i gcúig aicme:
# sainmhínithe ar chomhaontuithe conarthacha
# urra darbh ainm  (urra "enforcing")
# conas a cheanglaíodh daoine ag conarthaí
# na finnéithe a bhíodh riachtanach do chonarthaí ()
# urraí darbh ainmneacha  (urra géill) agus ráth.

Dar le Stacey, is téacs cumaisc é *Berrad Airechta*, athscríofa le sraitheanna teangan éagsúla go dtí 700 AD.   Mhol Michael A. O'Brien gur cineál lámhleabhair do bhreithiúna é *Berrad Airechta''.

## Tuilleadh le léamh
* 	
* (edition of the first half).
*  (translation into English).
*  (eagrán le haistriúchán Gearmáinis).

## Tagairtí

Catagóir:An Féineachas
Timpiste Bus Éireann i gContae na Mí, 2005

Ar 23 Bealtaine 2005, maraíodh cúigear nuair a d'iompaigh bus scoile ar a thaobh ar an mbóthar idir an Uaimh agus Baile an Cheantaigh, agus é á thiomáint timpeall cúinne.

## Na híospartaigh
Maraíodh cúigear cailíní san eachtra.  B'iad Lisa Callan, cúig bliana déag, Clare McCluskey, ocht mbliana déag, Aimee McCabe, cúig bliana déag, Deirdre Scanlon, seacht mbliana déag agus Sinéad Ledwidge, cúig bliana déag, a cailleadh sa timpiste.  Gortaíodh go leor de na 51 déagóir eile a bhí ar bord.

Bhí ceathrar de na mairbh ag freastal ar Mheánscoil Naomh Micheál Loreto, an Uaimh, agus duine amháin ar Choláiste Beaufort. Gortaíodh daltaí ó dhá scoil eile ar an mbus, Scoil Chlasaiceach Naomh Pádraig ina measc.

## Níos déanaí
Tharraing an eachtra aird na meán, ní hamháin in Éirinn, ach ar fud na cruinne.

Tá leac comórtha i gcuimhne na marbh ar an láthair anois, agus tá cúig chrann silíní ag fás ann.

Deir Bus Éireann go raibh an tragóid ar cheann amháin de na heachtraí b'uafásaí riamh i stair na heagraíochta.  Phléadáil Bus Éireann, Comhairle Chontae na Mí agus Garáiste Keltank Teoranta ciontach i gcúiseanna éagsúla a bhain leis an timpiste agus gearradh, in iomlán, €2.2m orthu.
[mion|[Crios sábhála|criosanna sábhála]]
D'éirigh sé éigeantach criosanna sábhála a chaitheamh an bhliain dar gcionn. Anois má tá criosanna sábhála feistithe, caithfidh tiománaithe agus paisinéirí araon iad a chaitheamh. Tá freagracht ar an tiománaí a chinntiú go bhfuil srian oiriúnach ar phaisinéirí faoi 17 mbliana d’aois.  Caithfidh na criosanna sábhála cuí nó na srianta sábháilteachta cuí a bheith feistithe i ngach bus a iompraíonn leanaí don líon leanaí atá á iompar.

## Féach freisin

* Bus Éireann

## Tagairtí

Catagóir:Timpistí bóthair agus eachtraí
Catagóir:Bus Éireann
Catagóir:Stair Chontae na Mí
Catagóir:2005
Catagóir:Sábháilteacht ar bhóithre in Éirinn
Gracie Abrams

Is amhránaí agus aisteoir Meiriceánach í **Gracie Madigan Abrams** (rugadh í ar an 7 Samhain, 1999).

## Dioscliosta
* *[[Minor (EP)|Minor]]* (2020)
* *[[This Is What It Feels Like (EP)|This Is What It Feels Like]]* (2021)
* *[[Good Riddance (albam)|Good Riddance]]* (2023)
* *[[The Secret of Us]]* (2024)
* *Live from Vevo* (2025)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Suíomh oifigiúil
*Gracie Abrams ar IMDb

Catagóir:Daoine a rugadh in 1999
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Amhránaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Crios sábhála

mion|220x220px
mion|220x220px
Is bailiúchán strapaí atá sa **chrios sábhála** atá feistithe go leordhóthanach leis an bhfeithicil, agus ar a bhfuil búcla daingnithe. Caithfidh gur féidir na strapaí seo a choigeartú. Tá an crios sábhála ceaptha an baol gortaithe a laghdú i dtimpiste nó i dteagmhas trí do ghluaiseachtaí a shrianadh.

## In Éirinn
Déantar go leor daoine a ghortú, a ghortú go trom nó a mharú ar ár mbóithre gach bliain in Éirinn. D’fhéadfadh cosc a chur ar roinnt de na gortuithe agus na básanna seo dá ndéanfaí tiománaithe agus paisinéirí a shrianadh i gceart ag criosanna sábhála nó srianta sábháilteachta linbh.

Is féidir fíneáil €120 a ghearradh ar dhaoine i gcarranna mura mbíonn crios sábhála á chaitheamh acu.

Caithfidh gach leanbh faoi 150 ceintiméadar ar airde nó ar a bhfuil meáchan níos lú ná 36 cileagram srian sábháilteachta linbh a úsáid atá oiriúnach dá n-airde agus dá meáchan fad a bhíonn siad ag taisteal i ngluaisteán nó i bhfeithicil earraí (seachas tacsaí).

D'éirigh sé éigeantach criosanna sábhála a chaitheamh ar bhusanna  in Éirinn in 2006. Anois má tá criosanna sábhála feistithe, caithfidh tiománaithe agus paisinéirí araon iad a chaitheamh. Tá freagracht ar an tiománaí a chinntiú go bhfuil srian oiriúnach ar phaisinéirí faoi 17 mbliana d’aois.  Caithfidh na criosanna sábhála cuí nó na srianta sábháilteachta cuí a bheith feistithe i ngach bus a iompraíonn leanaí don líon leanaí atá á iompar.

## Féach freisin

* Timpiste Bus Éireann i gContae na Mí, 2005
* Sábháilteacht ar bhóithre

## Tagairtí

Catagóir:Sábháilteacht ar bhóithre
Catagóir:Feithiclí bóthair
Cethairṡlicht Athgabálae

Is téacs dlí de chuid An Fhéineachais é **Ceatharshliocht Athghabhála**  (Sean-Ghaeilge ***Cethairṡlicht Athgabálae***) ina bpléitear tochsal, .i., urghabháil maoine chun fiach a aisghabháil.

Is é an dara dréacht é atá le fáil san *[[Senchas Már]]*.

## Lámhscríbhinní
Ta dhá lámhscríbhinn ar marthain le téacs beagnach iomlán de *Cethairṡlicht Athgabálae*, ach amháin an deireadh ar iarraidh: (British Library LS Harley 432 agus CnaT LS 1336).  Faightear i roinnt lámhscríbhinní eile idir gluaiseanna agus léargais.

## Ábhair
Is é *Cethairṡlicht Athgabálae* an dara dréacht sa cnuasach dlí, an *Senchas Már*, díreach tar éis an réamhrá.  Meastar de ghnáth gur as deireadh na seachtú haoise nó tús na hochtú é an Senchas Már. 

Pléitear  nó tochsal in *Cethairṡlicht Athgabálae*.  Bhíodh córas tochsail láidir san Fhéineachas, a chuir na Sasanaigh faoi bhrú i ndiaidh a n-ionraidh.  Dar le D. A. Binchy, luíonn an córas tochsail Sean-Ghaelach idir gabháil ársa gan srian (.i., gan nós imeachta dlíthiúil) agus córais státrialaithe níos dearanaí (cosúil le Dlí Coiteann).  Ceadaítear in *Cethairṡlicht Athgabálae* ní amháin beostoc ach fosta, go huathúil san Fhéineachas, talamh, daoine agus maoin eile a ghabháil.  Tá srianta ann, mar sin féin, mar shampla, is féidir le féichiúnaí moill a lorg, má tá gnó práinneach aige.  De dheasca na gcastachtaí, molltar in *Cethairṡlicht Athgabálae* go bhfostaí gearánaí dlíodóir, a ghearrfadh mar tháille trian amháin de luach na maoine faoi thochsal.

In *Cethairṡlicht Athgabálae*, leagtar amach nós imeachta foirmiúil an tochsail:
* fógra foirmiúil
* tréimhse moille chun a ligint don fhéichiúnaí a fhiach a aisíoc
* forghéilleadh céimnitheach maoine.

Leagtar amach in *Cethairṡlicht Athgabálae* cén tochsail ceart is cuí d'aicmí áirithe daoine.  Mar shampla, i measc gairmithe, déantar gan mhaith a gcuid uirlisí, agus i measc iad faoi dhaoirse, amhail is sclábhaí, ceadaítear don chreidiúnaí srian a chur lena gcuid gluaiseachta agus bia, go dtí go n-íocann a thiarna an fiach. 

Dar le Robin Stacey, tá an oiread sin sraitheanna teangan in *Cethairṡlicht Athgabálae* gur saghas stair an Féineachais atá ann.  Mar shampla, cé nach bhfuil ach ceithre sliocht sa teideal, pléitear cúig cinn sa téacs, mar thoradh na forbartha déanaí de chineál tochsail do mhná.  Rinne an tiomsaitheoir den 7ú-haois iarracht é seo a thuiscint, ag tabhairt fiche gluais éagsúla ar an teideal, mícheart gach aon cheann acu.

## Tuilleadh le léamh
* *Ancient Laws of Ireland*. Baile Átha Cliath: Stationery Office. Iml. 1, ll. 65-305 agus Iml. 2, ll. 3-119.8 (eagrán agus aistriúchán Béarla de *Cethairṡlicht Athgabálae*)
*  352.2-422.36; 1897.16-1904.16. (eagrán dioplómatúilí).
* 

## Tagairtí

Catagóir:An Féineachas
Fakemink

Is rapálaí Sasanach é **Vincenzo Camille,** (a rugadh ar an 29 Eanair 2005) a thugtar air **Fakemink** (**9090gate** roimhe sin) freisin. Is ball iomráiteach é don domhan rapcheol ar an taobh tuathail, agus d'eisigh sé go leor singilí agus albam stiúideo amháin ainmnithe *London's Saviour*.

## Tús a Shaoil
Rugadh Vincenzo Camille ar an 29ú lá d'Eanáir, 2005, i Londain. https://genius.com/artists/FakeminkThosaigh sé ag déanamh ceol ar Fl studio nuair a tá sé deich mbliana d'aois, agus thosaigh sé ag rapáil in 2020. https://nobells.blog/fakemink-interview/

## Gairm
D'eisigh fakemink a chéad albam stiúideo, darbh ainm *London's Saviour*, ar an 22ú lá de Nollaig, 2023. D'eisigh níos mó ná caoga singilí in 2024. https://theface.com/music/fakemink-london-rapper-playlist-best-new-songs-arca-addison-raeRinneadh mearscaipeadh ar a shingil *"Easter Pink"* agus bhí sé roinnte dá lán foilseacháin ceolta.https://www.clashmusic.com/news/fakeminks-easter-pink-is-exceptional/https://grmdaily.com/fakemink-easter-pink/https://www.stereogum.com/2296981/fakemink-easter-pink/music/https://pitchfork.com/reviews/tracks/fakemink-easter-pink/

Bhí páirt ag fakemink mar aoi gan choinne ag Wireless Festival taobh le Drake i mí Iúil 2025.

## Saol pearsantú
Is de bhunadh na Ailgéarach agus Indiach é, is Moslamach é atá ag cleachtadh a creidimh agus staonann sé ó alcól agus pornagrafaíocht.https://nobells.blog/fakemink-interview/

## Tionchair agus ealaíontacht
Faigheann a cheol cur síos mar leagan níos "séimhe" den fhosheánra den rapcheol jerk, cé nach gceapann sé go bhfuil sé cuid den domhain ceoil sin. Deir sé gur Dean Blunt “an ceoltóir is fearr a raibh riamh ann”. Chomh maith leis sin, luann sé na drumaí ón amhrán “Headlines” (le Drake in 2011) mar luaththionchar mór. Tá Imogen Heap, Kanye West, Hype Williams agus Nettspend i measc na dtionchar eile.https://nobells.blog/fakemink-interview/

## Dioscliosta

### Albaim stiúideo

### Ceirnín Leathfhada

### Singilí

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh in 2005
Tom Clancy

Amhránaí agus aisteoir as Contae Thiobraid Árann ba ea **Thomas Joseph Clancy** (29 Deireadh Fómhair 1924 – 7 Samhain 1990).    Bhí Tom Clancy ina phríomhbhall den ghrúpa ceoil tíre Éireannach The Clancy Brothers, agus bhí clú ar a ghuth cumhachtach. B’aisteoir é freisin a thaibhigh le Orson Welles in King Lear agus i seóanna teilifíse agus scannáin éagsúla. 

## Beatha
Bhí Tom Clancy ar cheann d’aon pháiste déag a rugadh do Johanna McGrath agus Bob Clancy i gCarraig na Siúire, Contae Thiobraid Árann.

Chuaigh sé isteach san Aerfhórsa Ríoga i rith an Dara Cogadh Domhanda agus níos déanaí d’oibrigh sé mar oibritheoir raidió. I ndiaidh an chogaidh, chuaigh sé i mbun aisteoireachta agus bhog sé go dtí na Stáit Aontaithe, agus chuir sé faoi i Nua-Eabhrac lena dheartháireacha.

In 1956, chuir Tom agus a deartháireacha, chomh maith le Liam Clancy agus Tommy Makem, tús le The Clancy Brothers and Tommy Makem. Ba é Tom an príomhamhránaí ar chuid mhór d’amhráin cháiliúla an ghrúpa ar nós “The Rising of the Moon” agus “Carrickfergus”. Tar éis don ghrúpa scaradh in 1976, tháinig siad le chéile arís in 1977, agus lean Tom de bheith ag seinm leo go dtí go bhfuair sé bás.

Lean Tom lena ghairm aisteoireachta freisin, agus páirteanna aige i scannáin ar nós *The Killer Elite* agus seónna teilifíse ar nós *Little House on the Prairie*. Glacadh go maith leis nuair a tháinig sé ar ais ar Broadway in 1974 in *A Moon for the Misbegotten*.

D’éag Tom Clancy in 1990, agus d’fhág sé a bhean chéile Joan ina dhiaidh.

## Féach freisin

* Na Deartháireacha Clancy

## Tagairtí

Catagóir:Carraig na Siúire
Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna i 1990
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Na Deartháireacha Clancy
Coinmheadh is buannacht

Nós i nÉirinn Ghaelach ba ea **Coinmheadh is Buannacht** ina a d'éiltí taoiseach ar a ghéillsinigh siamsaíocht and lóistín saor in aisce dá ghiollaí agus a lucht coimhdeachta.  Ghoilltí an t-éileamh seo ach go háirithe ar na miontiarnaí.

Ó thús san Fhéineachas, bhíodh fleadh ann sin taoiseach ag taisteal tríd.  Faoin mheánaois dhéanach, bhíodh ann go minic táille ghéar chun saighdiúirí gairmiúla an taoisigh (ceithearnaigh agus gallóglaigh) a chur ar billéad (coinmheadh), curtha i réim ag na saighdiúirí féin.  

Le linn , chuir na Sasanaigh Géilleadh agus Athbhronnadh agus Imshocraíocht Chonnacht i gcion, ag lorg deireadh a chur le nósanna na nGael, agus cíos amháin ar réadmhaoin a chur i bhfeidhm.  Bhí na miontaoisaigh ar son an bhirt úd, ach bhí na tiarnaí amhail is Gerald FitzGerald, 11ú Iarla Chill Dara ina choinne.

## Féach freisin
* Purveyance, coibhéis Sasana.
* Quartering Acts, a chuir dualgas ar na coilíneachta Mheiriceá saighdiúirí na Breataine a chur ar billéad; ar cheann de na gearáin ba chúis leis an Réabhlóid Mheiriceá.

## Tuilleadh le léamh
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:An Féineachas
Brehon Law Commission

Cuireadh an **Brehon Law Commission** ar bun sa bhliain 1852 chun An Féineachas, cnuasach luathdhli na hÉireann, a thiomsú agus a aistriú.  Bhí a smaoineamh curtha os comhair an rialtas na Breataine 1852 (mar mhair i bhfad) ag James Henthorn Todd agus Charles Graves.

Ceapadh Eoghan Ó Comhraí agus Seán Ó Donnabháin ina aistritheoirí.  Rinneadh cóipeanna macasamhlacha de na bunlámhscríbhinní ag baint úsáide as liteagrafaíocht anastatach, a chuir Samuel Cowell os comhair an phobail ag an *[[Great Exhibition]]* 1851. 'l Chuir an coimisiún fiche cóip macasamhail ar fáil, faoi cheadúnas paitinne ar £10 sa bhliain le trí bhliain.  Tugadh roinnt cóipeanna do leabharlanna móra agus d' úsáideadh eile chun gluais a dhéanamh d' aistritheoirí.

## Baill den Choimisiún
Thosaigh an Coimisiún ag obair ar an 7ú Nollaig 1852 leis na baill a leanas:

* James Henthorn Todd
* Charles Graves
* George Petrie
* Thomas Larcom
* David Richard Pigot
* Francis Blackburne
* Baron Monteagle
* Sir Joseph Napier
* Edwin Wyndham-Quin
* William Parsons, 3ú hIarla an Rois
* Lord Talbot de Malahide
* Thomas Romney Robinson

## Tagairtí

Catagóir:An Féineachas
Mainistir Ráth Bhrannaibh

Is sean-Mhainistir Dhoiminiceach agus Séadchomhartha Náisiúnta í **Prióireacht na Croise Naofa**, ar a dtugtar **Mainistir Ráth Bhrannaibh** nó **Prióireacht Ráth Bhrannaibh** freisin, atá suite i gContae Mhaigh Eo, Éire.

## Suíomh
Tá Mainistir Ráth Bhrannaibh suite ar bhruach thuaidh Abhainn Chluanach Mór taoideach áit a sreabhann sí isteach i gCuan Chill Ala, 3.5 km (2.2 míle) soir ó thuaidh ó bhaile Chill Ala.

## Foirgneamh
Is dronuilleog fhada í an eaglais ón 13ú haois le painéal céasadh beag os cionn an dorais thiar agus iarsmaí fuinneoige trí-lansa bhreá ar an balla oirthear. Ó thuaidh den eaglais, bhí dhá chlabhstra ann ar dtús, ach níl fágtha ach na bunsraith le taispeáint cá raibh siad ina seasamh. Is ón 16ú haois atá na háitribh chónaithe atá le feiceáil ó thuaidh ón eaglais agus tá cuid den sacraistí bunaidh iontu.

## Gailearaí

Íomhá:Rathfran_Priory_Nave_2013_09_10.jpg| Corp na heaglaise
Íomhá:Rathfran_Priory_South_Wall_Choir_Fourth_Window_2013_09_10.jpg|alt=Lancet window in south wall| Fuinneog Lansa sa bhalla theas
Íomhá:Rathfran_Priory_Choir_Sedilia_2013_09_10.jpg| Sedilia
Íomhá:Rathfran_Priory_South_Wall_Choir_Windows_2013_09_10.jpg|alt=South wall| Balla theas
Íomhá:Rathfran_Priory_Choir_Tomb_Niches_2013_09_10.jpg|alt=Tomb niches| Cuasáin tuama
Íomhá:Rathfran_Priory_Sacristy_and_Living_Quarters_2013_09_10.jpg|alt=Sacristy and living quarters| Sacraimint agus áit chónaithe
Íomhá:Rathfran_Priory_Nave_and_Choir_2013_09_10.jpg|alt=Nave and choir| Naofa agus cór
Íomhá:Rathfran_Priory_Choir_Piscina_2013_09_10.jpg|alt=Piscina| Linn ionnalta
Íomhá:Rathfran_Priory_Cloister_Foundations_2013_09_10.jpg|alt=Cloister foundations| Bunsraitheanna an chlabhstra
Íomhá:Rathfran_Priory_South_Aisle_East_Window_2013_09_10.jpg|alt=East window, south aisle| Fuinneog thoir, pasáiste theas
Íomhá:Rathfran_Priory_South_Wall_Choir_First_Window_2013_09_10.jpg|alt=Window in south wall| Fuinneog sa bhalla theas
Íomhá:Rathfran_Friary_0230.jpg|alt=South Wall, exterior| Balla Theas, taobh amuigh


## Tagairtí

Catagóir:Mainistreacha Doiminiceacha in Éirinn
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Mhaigh Eo
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Mainistreacha
Tuama Dingeach Páirc Ráth Bhrannaibh

Is tuama dingeach áiléir agus Séadchomhartha Náisiúnta í **Tuama Dingeach Páirc Ráth Bhrannaibh** atá suite i gContae Mhaigh Eo, Éire.

## Suíomh
Tá Tuama Dingeach Páirc Ráth Bhrannaibh suite 4 km (2.5 mhíle) siar ó thuaidh ó shráidbhaile Chill Ala, ag breathnú amach ar An Abhainn Mhór, Cuan Chill Ala agus Sliabh Gamh i gContae Shligigh.

## Stair
Tógadh an tuama dingeach seo timpeall 2500–2000 RC, san Aois Chopair nó Cré-Umha.

Bhí ciorcal cloiche ina sheasamh gar don tuama tráth go dtí na 1950idí, nuair a baineadh na clocha agus a caitheadh ar an tuama dingeach iad.

## Cur síos
Tá gailearaí os cionn 3 m (9.8 tr) ar fhad ag an uaigh agus 2 m (6 tr 7 orlach) ar leithead, le ballaí taobh comhdhéanta de bholláin suas le 1.8 m (5 tr 11 orlach) in airde. Tá ais an ghailearaí ó Oirthuaisceart go Iardheisceart, mar sin tá foirceann an Oirthuaisceart ag pointeáil i dtreo éirí na gréine ag grianstad an tsamhraidh.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Mhaigh Eo
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Tuamaí dingeacha
CnaT BÁC, LS 1317

Is scríbhinn ó lámh an údair le Dubhaltach Mac Fhirbhisigh í **[[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]] LS 1317** [H.2.15B].

Dar leis an staraí Éireannach, William O'Sullivan, is é an saothar is pearsanta de chuid Dubhaltaigh é, le téacs agus nótaí san áireamh, scríofa aige féin agus a sheanathair, Dubhaltach Mor. Toisc gur scríobhadh ar páipéar é, tá an-chuid den scríbhinn caite.

## Ábhair
Faightear ann sa lámhscríbhinn:
* chéad chóip den leagan níos faide de Shanas Chormaic scríofa ag Donnchad le cabhair ó Bhaothghalach agus Flann (ll.&nbsp;13–40)
* cuid de shanas Sean-Ghaeilge luaite go mícheart le hÓ M (ll.&nbsp;79–104)
* *Duíl Laithne*, le Dubhaltach
* gluais easpach (ll.&nbsp;41–43)
* copy de  (ll.&nbsp;45–68)
* ansin ocht leathanach déag scríofa ag Dubhlatach, amhail is cóipleabhar dalta scoile, d deacair agus a léamh agus a thuiscint.
* dara cóip de *Shanas Cormaic* (ll.&nbsp;79-103)
* blúire de dhréacht sanasaíochta, go dtí an litir C (ll.&nbsp;104-106)
* cóip lochtach de *Uraicipt* luaite le  Cenn Fáelad mac Ailella (ll.&nbsp;107-134).

Scríobh seanathair Dhubhaltaigh, Dubhaltach Mór, na leathanaigh 79-126 agus 126b-133.

Chuir Dubhaltach féin an-chuid nótaí san imeall as Gaeilge, Laidin agus uaireanta as Gréigis, le haibítir na Gréigise.

## Tuilleadh le léamh
* *The Celebrated Antiquary*, Nollaig Ó Muraíle, Má Nuad, 1996.

## Tagairtí

Catagóir:Lámhscríbhinní Gaeilge
Aogán Ó Muircheartaigh

mion|200x200px|Bhí cónaí air ar an gCeathrúin i nDún Chaoin,
File, scríbhneoir agus iarchaoltóir le RTÉ Raidió na Gaeltachta as Dún Chaoin ba ea **Aogán Ó Muircheartaigh** (1948 - 26 Bealtaine 2025).  Bhí cáil na filíochta, na scríbhneoireachta, na haistritheoireachta agus na heagarthóireachta air. Bhí cruinneas, cumas agus cur amach ar chanúintí na Gaeilge luaite go láidir leis chomh maith.

Bhí cónaí air ar an gCeathrúin i nDún Chaoin,

## Raidió na Gaeltachta
Le Raidió na Gaeltachta i gCorca Dhuibhne a chaith Aogán Ó Muircheartaigh formhór a shaoil oibre nó gur éirigh sé as in 2009.  Bhí  Aogán Ó Muircheartaigh lonnaithe i stiúideo RnaG  i mBaile na nGall  ar feadh na mblianta agus chaith sé scaitheamh ina bhainisteoir réigiúin leis.    D’fhág soilbhre, cruinneas agus géarchúis a shaothair raidió go raibh ardmheas air mar chraoltóir. Ar na cláracha a raibh baint aige leo bhí *An Saol Ó Dheas*, *Peann agus Pár*, *Siosmaid* agus *Focal Clóite*.

Mar oifigeach réigiúin bhí sé lárnach chomh maith i mbunú agus forbairt sceideal na maidine ar RnaG i lár na n-ochtóidí. Bhí sé de theist air chomh maith go gcuirfeadh sé comhairle a leasa ar chraoltóirí agus scríbhneoirí óga, go háirithe i dtaobh tábhacht an fhocail agus an chruinnis mar bhunchloch na craoltóireachta agus na scríbhneoireachta.

## Saothar
Bhuaigh sé duais Sheáin Uí Ríordáin as a chnuasach filíochta *Oíche Ghréine* ag Oireachtas na Gaeilge i 1987. Ar na cnuasaigh filíochta leis bhí , *Drúcht ar Chneas* (1992) agus *Athbheatha* (2002). Bhain an sárchnuasach deireanach uaidh, *Os Cionn Talún*, a foilsíodh in 2015, le drochbhabhta tinnis a d’fhulaing sé nuair a theip ar a ae.

Athinsint ar na seanscéalta a bhí ar thrí leabhar tábhachtach eile leis: *Táin Bó Cuailgne* (1992), *Cath Fionntrá* (1994) agus *Diarmaid agus Gráinne* (2001).
mion|200x200px

### Aistritheoir agus eagarthóir
Bhí éagsúlacht mhór ag baint lena shaothar mar aistritheoir agus eagarthóir. Saothar tábhachtach léinn leis is ea an leabhar *Oidhreacht an Bhlascaoid*, cnuasach aistí in eagar ag Aogán Ó Muircheartaigh (Coiscéim, 1989).  Bhí sé tamall ina eagarthóir ar an iris *[[Feasta]]*.

Ar na leabhair a d’aistrigh sé bhí scéalta do dhaoine óga le Valentin Katayev agus Boris Zakhoder, saothar filíochta le Mícheál Fanning, an dochtúir ón nDaingean a bhí ina chara mór aige, agus saothar le Kristiina Ehin, scríbhneoir ón Eastóin**.** *In Catullus Gaelach* dhein sé leaganacha nua de cheithre cinn de dhánta Laidine Catullus.

## Féach freisin

* *[[Feasta]]*

## Tagairtí

Catagóir:Aistritheoirí Gaeilge
Catagóir:Básanna in 2025
Catagóir:Daoine a rugadh i 1948
Catagóir:Daoine as Corca Dhuibhne
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Filí Gaeilge
Catagóir:Fir
Catagóir:Gaeil
Catagóir:Lucht Raidió na Gaeltachta
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Craoltóirí Gaeilge
Vincent Lambe

Is é **Vincent Joseph Lambe** (rugadh 1 Nollaig 1980, Baile Átha Cliath) stiúrthóir scannán, scríbhneoir scáileáin agus léiritheoir Éireannach. Fuair Lambe moladh as stiúradh an ghearrscannáin 2018 *Detainment (Coinneáil)*, a bhaineann le dúnmharú James Bulger. Ghnóthaigh an scannán ainmniúchán Gradam Acadaimh 2019 dó.

Is céimí de chuid Scoil Náisiúnta na Scannán in Institiúid Ealaíne, Deartha agus Teicneolaíochta Dhún Laoghaire é Lambe.

## Scannánaíocht

* *After the War* (1999, gearrscannán)
* *Sacred* (2000, gearrscannán)
* *Broken Things* (2002, gearrscannán)
* *Detainment* (2018, gearrscannán)

## Gradaim agus ainmniúcháin

; 1999

* *After the War*
** Féile Scannán Úr: Gearrscannán – buaite 

; 2003

* *Broken Things*
** Féile Scannán Woods Hole: An Gearr/Dráma is Fearr – buaite 
** Fleadh Scannán agus Ceoil Bhaile Átha Cliath: An Gearrdhráma is Fearr, an Stiúrthóir is Gealaí – a bhuaigh 

; 2018

* *Detainment*
** Féile Scannán Winchester: Gearrscannán Eachtrach is Fearr – buaite 
** Féile Scannán Idirnáisiúnta Odense: An Scannán Idirnáisiúnta is Fearr, Grand Prix - Duais HCA - buaite 
** Féile Scannán Idirnáisiúnta Richard Harris: An Stiúrthóir is Fearr, An Gearrscannán is Fearr – buaite 
** Féile Scannán Krakow: Duais Don Quixote – buaite 
** Féile Scannán Chiarraí: An Gearrscannán is Fearr – buaite 
** Irish Screen America: Gradam Rising Star – buaite 
** Féile Idirnáisiúnta na Cruthaitheachta Cannes Lions: An Gearrscannán is Fearr, Gradam Speisialta an Ghiúiré – buaite 

; 2019

* *Detainment*
** Oscar: Gearrscannán Beo Aicsin is Fearr – ainmniú 
** Féile Gearrscannáin Idirnáisiúnta Clermont-Ferrand: Grand Prix – ainmniú 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Stiúrthóirí scannán Éireannacha
Catagóir:Alumni Institiúid Ealaíne, Deartha agus Teicneolaíochta Dhún Laoghaire
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Rinn Chonaill

Is suíomh Críostaí meánaoiseach agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Rinn Chonaill** atá suite ar Corca Dhuibhne, Contae Chiarraí, Éire.

## Suíomh
Tá Réin Chonaill  siar ó thuaidh ó An Daingean. Tá airde 274 méadar (899 troigh) ag Rinn Chonaill. Tá radharc ón mbuaic ar shráidbhaile Cuas an Bhodaigh.

## Stair
Is suíomh Críostaí meánaoiseach é Rinn Chonaill. Deirtear gurb é an cnoc é ar a raibh Naomh Breandán ag breathnú amach ar an Aigéan Atlantach tráth agus gur shocraigh sé seoltóireacht a dhéanamh i dtreo an chnoic ag lorg "Oileán na mBeannaithe" (ar a tugadh Oileán Naomh Breandán air níos déanaí) mar atá taifeadta sa lámhscríbhinn ón 9ú haois, *Turas Naomh Breandán an Aba*. Úsáideadh é mar chuid de chosán siúil do shiúlóirí agus oilithrigh a bhí ag dul go Cnoc Bréanainn.

## Eaglais
Tá séipéal ar Rinn Chonaill a tiomnaíodh ar dtús ag Naomh Maolcethair sa 6ú haois AD ach a atógadh níos déanaí sa 12ú haois i stíl Rómhánúil na hÉireann chun cuma an séipéil a tógadh ar Charraig Phádraig a chur air. Cuireadh reilig na heaglaise ag An Ceallúnach ar Rinn Chonaill ar leataobh do leanaí neamhbhaiste. 1.8 m (6 tr) - Tógadh archros ar an láthair chun suíomh na n-uaigheanna a mharcáil. Ina theannta sin, tá clocha le hinscríbhinní Ogham i measc roinnt crosanna cloiche níos lú ann freisin. Ceann acu a bhfuil dáta ón 6ú haois leis an script Laidine. Shnoigh oilithrigh bíseach carraige i Rinn Chonaill freisin mar cheiliúradh ar Fheothanach a fheiceáil. Mar sin féin, meastar freisin gur tháinig an bíseach roimh oilithreacht Chríostaí agus gur siombail í den Ildiachas Ceilteach nach bhfuil a bhrí ar eolas.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Leabharlann COBÁC

Tá **Leabharlann [[Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath|COBÁC]]** i seilbh réimse leathan leabhar clóite agus digiteach, ar ábhair san áireamh (de réir na bhfo-choláistí):
* ealaíona agus daonnachtaí (Scoil na Gaeilge san áireamh)
* staidéar gnó
* innealtóireacht agus ailtireacht
* eolaíochtaí sóisialta agus dlí,
* eolaíochtaí talamhaíochta agus sláinte, (Scoil an Leighis agus Scoil an Leighis Tréidliachta san áireamh)
* eolaíocht

Tá cúig suíomhanna áirithe ann:
* Leabharlann James Joyce
* Leabharlann Eolaíochtaí Sláinte
* Leabharlann Tréidliachta 
* Leabharlann Richview
* Leabharlann na Carraige Duibhe (*Blackrock*)

Sa bhliain 2015, tógadh *UCD Archives*  agus Cnuasach Bhéaloideas Éireann UCD faoi scáth na Leabharlainne.

Tá ann fosta Sainchnuasaigh, Leabhar na nGinealach le Dubhaltach Mac Firbhisigh san áireamh.

As Feabhra 2025, tá athbhreithniú á dhéanamh ar an Leabharlann Dhigiteach. 

## Tagairtí

Catagóir:Eagraíochtaí Éireannacha
Catagóir:Leabharlanna
Scannal na n-obráidí cromán ar leanaí

Rinneadh obráidí cromán ar phaistí in Éirinn sna 2020idí nuair nár ghá, **scannal na n-obráidí cromán ar leanaí**.

Bhain an scéal leis an gconspóid faoi roinnt cleachtas cliniciúil in Ospidéal na Leanaí, Sráid Temple agus in Ospidéal Náisiúnta Ortaipéideach na Ceapaí. Idir 60% agus 80% de na hobráidí cromán a rinneadh ar leanaí  ó 2021 go dtí 2023 a bhí i gceist. Is léir  nach raibh aon ghá le líon suntasach na n-obráidí seo agus go mbeadh impleachtaí fadtéarmacha agus dáiríre do na leanaí a bhí i gceist.

Bhí amhras ar an Rialtas faoi chúrsaí rialachais i Sláinte Leanaí Éireann agus faoin treo atá faoin eagraíocht. I mí na Bealtaine 2025, d'éirigh baill de bhord Shláinte Leanaí Éireann as a gcúram, Mary Cryan, Dr Gavin Lavery, Brigid McManus agus Catherine Guy. Bhí an triúr ina mbaill den bhord ó 2018 (poist dheonacha a bhí acu, agus ní raibh údarás ag an Rialta iarraidh ar dhaoine éirí as bord na heagraíochta).

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Scannail Pholaitiúla in Éirinn
Catagóir:2025
Catagóir:Cúram leanaí
Catagóir:Feidhmeannacht na Seirbhíse Sláinte
Catagóir:Míchleachtas leighis
Catagóir:Leigheas in Éirinn
An Ghaeilge ar Youtube

Tá na céadta cainéal **Gaeilge ar [[Youtube]]**. Tá réimse leathan ábhar ann; spórt, léirmheasanna, greann, ábhar teagaisc agus go leor eile.

## Naisc sheachtracha

* Liosta de na cainéil rangaithe de réir ábhair agus caighdeáin https://foghlaim1916.blogspot.com/
Cathair Mhic Neachtain

Is ráth é **Cathair Mhic Neachtain** suite taobh ó dheas de  sa Bhoirinn i gContae an Chláir.  Sa ráth féin, nó i bhfoirgneamh lámh leis, bhíodh scoil dlí mór le rá Uí Dhuibhdábhoireann.  Is Séadchomhartha Náisiúnta na hÉireann é an ráth.

## Suíomh
Tá an ráth suite gar de bhóthar idir na sráidbhailte Baile Uí Bheacháin agus Cill Fhionnúrach, é i mbaile fearainn Chathair Mhic Neachtain i bparóiste sibhialta Ráth Boirne.

## Stair
Ba ** ó oidhreacht Uí Lochlainn (a dúradh gur "Ríthe Bhoirne" sa mheánaois iad) í clann Uí Dhuibhdábhoireann.  Tá fianaise scríofa ar an gclann a théann siar go dtí an bhliain 1364 ar a laghadh.

Cé gur measadh le tamall fada anuas go raibh an scoil suite laistigh den ráth féin, moltar anois go bhfuarthas í i bhfoirgneamh eile 870 m siar ó dheas, dath ainm *Cabhail Tighe Breac*.  Is dócha go raibh foirgneamh cónaithe lasistigh den rath ag an am.  Ba é seo *ceann-áit* Uí Dhuibhdábhoireann.

Bhíodh daoine cónaithe sa ráth go dtí an 17ú haois ar a laghad.  Tá gníomhas ann as an mbliain 1606 a leagan amach roinnt réadmhaoine idir dhá oidhre den chlann.

## Cúr síos
Ta an caiseal 30 méadar ar trastomhas.  Tá an urlár laistigh níos airde ná an talamh lasmuigh, is dócha de bharr smionagair bailithe I gcaitheamh ama.  Taobh istigh tá cúig fhoirgneamh dhronuilleogacha déanta as cloch.

Tá teach geata neamhghnách ann, le dhá stór den 15ú haois.  Cé nach bhfuil ann anois ach fothrach, tá an dís ar marthain cur síos agus pictiúirí den 19ú agus luath-20ú haoiseanna.

Sa ghleann cúng 3&nbsp;km ar fad, ag dul thoir ó thuaidh go dtí siar ó dheas, faightear ar a laghad ceithre chaiseal eile, go leor banrach agus ballaí éagsúla, le pobal mhór ann.

Rinne seandálaithe fiosrú ar an scoil dlí sa bhliain 2007.  Is teach le stór amháin é le trí sheomra agus lochta, tógtha is dócha sa 16ú haois.  Fuarthas ann le déanaí píosa scláta le litir amháin scríofa air, fianaise bheag b'fhéidir gur scoil go domhain a bhí ann.

## Naisc sheachtracha
* Info, Leabharlann Chontae an Chláir
* ''The O'Davorens of Cahermacnaughten, Burren, Co. Clare'' le George U. Macnamara, Leabharlann Chontae an Chláir
* Eolas faoi tochailt 2008 
* ''Cahermacnaghten: investigating Gaelic estates'' in: Burren Landscape and Settlement (PDF)

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae an Chláir
Uí Lochlainn

Mórchlann sa  i Contae an Chláir ba ea **Uí Lochlainn**. Géag  ba ea iad.

Is é Lochlaind mac Maíl Shechnaill, oidhre Chorca Mrua, an chéad dá shliocht a fheictear sna hAnnála, ina bhfaightear tuairisc ar a bhás sa bhliain 983.

Sa séú haois déag, bhí ceann áit na clainne suite i gCoill na nGrágán, i túrtheach gar de  a tógadh níos déanaí. Chaill an chlann a chuid cumhachta sa 17ú haois, cé go raibh a sliochtach ina chónaí sa cheantar go dtí an 20ú.

## Tuilleadh le léamh
* 
* 
* 

## Tagairtí

Catagóir:Teaghlaigh Ghaelacha
Caisleán an Driseáin

Is túrtheach de chuid Mhic Cárthaigh agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Caisleán an Driseáin** atá suite i gContae Chorcaí, Éire. Sa lá atá inniu ann úsáidtear an t-ainm freisin chun tagairt a dhéanamh don teach in aice láimhe a tógadh san 18ú haois. Tá sé suite 2.2 km (1.4 mhíle) soir ó thuaidh ó Shráid an Mhuilinn, ar bhruach theas An Abhainn Mhór.

## Stair
Is iad Clann Mhic Cárthaigh a thóg an túrtheach ag Driseáin c. 1436–50. Is dócha gur chuir Diarmuid Mór, an dara mac le Tadhg (Rí Dheasmhumhan 1390–1428), tús leis. Bhí Tadhg mac Eoin i seilbh Chaisleán Driseáin sa bhliain 1592 nuair a ghéill sé don Bhanríon Eilís I é agus fuair sé athbhronnadh. Bhí an caisleán fós i seilbh a mhic (Eoin) nuair a fuair sé bás sa bhliain 1637.

Géilleadh tailte uile Mhic Cárthaigh i ndiaidh Chogaí na hAon Bhliana Déag (1641–53), ach tugadh ar ais do Dhonnchadh Mac Cárthaigh, 1ú Tiarna Chlann Cárthaigh, iad sa bhliain 1660 nuair a athghabh Séarlas II an ríchathaoir.

Chaill na Mhic Carthaigh a gcuid tailte arís i ndiaidh Chogadh an Dá Rí (1689–91). Thit an talamh chuig an Hollow Sword Blade Company, a dhíol le Henry Wallis é sa bhliain 1709; ghlac na Wallises úinéireacht iomlán air sa bhliain 1728.

Thóg muintir Wallis an teach, nó an caisleán mar a tugadh air níos déanaí, timpeall na bliana 1730. Le linn Éirí Amach na bhFíníní i 1867, bhí Caisleán an Driseáin faoi gharastún. D’fhan sé i seilbh Wallis go dtí 1882, agus ina dhiaidh sin bhí sé faoi úinéireacht Patrick Stack. Rinneadh clochar de sa bhliain 1909, faoi úinéireacht na Deirfiúracha an Leanbh Íosa, a raibh meánscoil chónaithe do chailíní á reáchtáil acu go dtí 1992. Sa bhliain 1974 úsáideadh é mar shuíomh ina raibh Mainistir Bhréidé ficseanúil sa leagan scannáin de In This House of Brede. Cheannaigh muintir Duggan é agus rinneadh ionad d’iarrthóirí tearmainn de.

## Túrtheach
Tá an túrtheach 22 m ar airde. Tá sé tógtha as cloch le ceithre stór agus poll lámhaigh cúnga. Tá forbhalla "Éireannach" ar an díon, agus túr beag ciorclach in aice leis an gcaisleán.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chorcaí
Catagóir:Caisleáin i gContae Corcaigh
Eachtra buile bhóthair i Learpholl, 2025

Tharla eachtra buile bhóthair ar Shráid Walter, Learpholl ar an 26 Bealtaine 2025, timpeall 6pm; tiomáineadh gluaisteán ar an-luas trí shlua mór daoine a bhí bailithe i lár na cathrach le haghaidh pharáid caithréime fhoireann sacair Learphoill.

## Imeachtaí
Ócáid cheiliúrtha a bhí in ainm a bheith ann tar éis do Liverpool FC sraith sacair an Premier League a bhuachan. Bhí an fhoireann ag dul tríd an gcathair ar bhus oscailte lena ngaisce a cheiliúradh leis an bpobal nuair a tharla an t-uafás.

Léiríonn íomhánna ó cheamaraí slándála gur tiomáineadh an gluaisteán (Ford Galaxy liath), isteach i slua mór daoine  gan choinne. Bhí an slua ar dhá thaobh na sráide agus réab an carr chun cinn nó gur stop na póilíní é ar deireadh. Bhí ceathrar sáinnithe faoi rothaí an ghluaisteáin, agus chuaigh sé rite leis na seirbhísí éigeandála iad a shaoradh.

Gortaíodh 79 duine, ceathrar páistí ina measc,  Tugadh 50 duine san iomlán chun an ospidéil.  Bhí ceathrar den leathchéad an-dona tinn san ospidéal. Páiste ba ea duine den cheathrar.

Ghabh na póilíní Paul Doyle, 53 bliain d'aois ar an láthair, fear geal agus fear gnó, iar-Royal Marine as West Derby, Learpholl. Bhí sé as a chrann cumhachta ar dhrugaí. 

Ar dtús, bhí éigeandáil éigin sa slua. Tháinig otharcharr ar an láthair agus mar sin shleamhnaigh an gluaisteán trí na bacainní. Bhí an fear ag iarraidh tiomáint tríd an slua go mall ar dtús, ba chosúil. Chúlaigh sé an carr agus ansin luigh sé ar fad ar an luasaire. Maítear nach raibh aon bhaint ag sceimhlitheoireacht leis an scéal.

## Féach freisin

* Liverpool FC

## Tagairtí

Catagóir:2025
Catagóir:Learpholl
Catagóir:Timpistí bóthair agus eachtraí
Bealach tram 7 na Bruiséile

Tá bealach réamh-mheitreo agus tram 7 i mBruiséil, á oibriú ag STIB/MIVB, agus nascann sé stad tram Vanderkindere i Uccle leis stad Heysel/Heizel i Laeken, áit a nascann sé le tram 51, Meitreo 6, agus busanna 84 agus 88. Tá an comharthaíocht don líne seo i ndath buí geal.

## Stair
Cruthaíodh an líne seo ar 14 Márta 2011, ag teacht in ionad bhealaí tram 23 agus 24 . Lean Bealaí 23 agus 24 an treo céanna idir stadanna Vanderkindere idir Princesse Elisabeth/Prinses Elisabeth, áit ar chlaon bealach 23 i dtreo stáisiún traenach Schaarbeek, stad amháin eile. In éineacht le bealaí tram 4, 8, 9, agus 10, tá sé ar cheann de chúig líne 'CHRONO', rud a chiallaíonn go bhfreastalaíonn tramanna urláir ísle agus ardacmhainne air le minicíocht ard. Léiríonn an uimhir líne íseal a roghnaíodh don líne nua gur líne meitreo nó líne 'CHRONO' atá inti.

## Turais
mion|842x842px''Amhairc phic. 2''

## Minicíocht
I rith na laethanta, téann tram thart ar gach 7 nóiméad le linn buaicuaireanta.

## Stoc rollta
Tá an líne freastalaithe go hiomlán ag tramanna urláir-ísle Bhruiséile (T3000 agus T4000 ).

## Amhairc freisin

* Naisc sheachtracha
** STIB/MIVB
** Aistrithe ó: en:Brussels Tram Route 7

Catagóir:Woluwe
Catagóir:Uccle
Catagóir:Schaerbeek
Catagóir:Ixelles
Catagóir:Etterbeek
Catagóir:City of Brussels
Catagóir:Tramanna
Uí Dhuibhdábhoireann

[thumb|right|Fothrach na scoile dlí Uí Dhuibhdábhoireann ag [Cathair Mhic Neachtain, Contae an Chláir]]

Clann léannta as Corca Mrua, Tuamhain (Contae an Chláir an lá inniu) a bhí gníomhach sa , ba ea an chlann **Uí Duibhdábhoireann**.

Bhíodh clú agus cáil acu ar fud na tíre as ucht a gcuid eolais ar stair agus ar An bhFéineachas, agus na scoileanna a thug suas urrú orthu. Bhíodh tailte acu sa  go dtí lár na 17ú haoise agus na coigistithe Cromalacha.  Bhí an-chuid acu ina mbreithiúna ar son chlann cheannais Uí Lochlainn ón 14ú haois nó níos luaithe.

## Bunúis
Ba bhaill de na hEoghanachta iad Uí Dhuibhdábhoireann, maraon le hUí Eithir agus cineálacha eile taobh thiar den tSionainn sa Chlár. Bhí Dub-dá-Bairenn mac Domnaill, Rí na Mumhan idir 957 agus 959, ina sinsear. Ní fios go cruinn cathain i rith na meánaoise a lonnaigh an chlann sa Chlár. Chualathas orthu ar dtús sa cheantar mar ollaimh ó oidhreacht an Féineachais do chlann Uí Lochlainn, iad féin de chineál Fheargasa mhic Róich as Ulaid. Faightear an tagairt is luaithe dóibh i gcló i nAnnála na gCeithre Máistrí, ina dtuairiscítear ann gur éag Giolla na Naomh Ó Duibh dá Bhoireann, ollamh Chorca Mrua, sa bhliain 1364. 

Ó bhéal an staraí Thomas Cairney, bhí Uí Dhuibhdábhoireann ina dtaoisigh de Chorca Mrua (an cine), iad féin de chineál *[[Iverni|Erainn]]* a tháinig a deirtear sa dara bualadh na gCeilteach ar Éirinn idir na blianta 500 go 100 RC.

## Tochailt
Tá an-suim ag staraithe agus seandálaithe i scoil dlí Uí Dhuibhdábhoireann ag Cathair Mhic Neachtain atá anois ina fothrach. Bhí an scoil ann sna 16ú agus 17ú haoiseanna. Tá luanna ann go raibh [Giolla na Naomh Óg Ó Duibh dá Bhoireann]] i seilbh na scoile sa 17ú haois, agus an chlann féin sa bhliain 1659, i dteannta le trí thionónta Ghaelach déag.

## Saothair liteartha
Is é an lámhscríbhinn Egerton 88 (British Library) an saothar is tábhachtaí dár gcuid, tiomnaithe idir na blianta 1564 agus 1569. Faightear inti téacsanna tábhachtaí den Fhéineachas, i dteannta le scéalta liteartha Sean-Ghaeilge agus gluaiseanna amhail is Sanas Uí Dhuibhdábhoireann.

## Féach freisin

* Sanas Uí Dhuibhdábhoireann
* Clanna na nGael

## Tuilleadh le léamh
 
* *Oxford Concise Companion to Irish Literature*, Robert Welsh, 1996. 

## Naisc sheachtracha
* Síaburcharpat Conculaind as Egerton 88 ar CELT
* Cahermacnaghten, Leabharlann Chontae an Chláir
* Burren Landscape and Settlement, bunachar INSTAR (*via* archive.orb)

## Tagairtí

Catagóir:Teaghlaigh Ghaelacha
Pulp Fiction

Is é ***Pulp Fiction*** teideal an dara scannán eisithe ag an stiúrthóir Meiriceánach Quentin Tarantino.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 1994
Teampall Chluain Caoin

Is séipéal meánaoiseach agus Séadchomhartha Náisiúnta i gContae Luimnigh, Éire, í **Teampall Chluain Caoin**.

## Suíomh
Tá an séipéal suite ar bhóthar an R506, in aice le Droichead Barrington, thart ar 6 km (3.7 mhíle) soir ó dheas ó Áth na Choite, ó thuaidh d' Abhainn An Mhaoilchearn.

## Stair
Bhunaigh Naomh Mo-Diomog mainistir anseo (lá féile 10 Nollaig) sa 6ú nó sa 7ú haois. Is ón lár an 12ú haois a tógadh an séipéal atá ann faoi láthair (bunaithe ar a chosúlacht le hArdeaglais Achadh Deo, a tógadh ón mbliain 1158).

Bhí an séipéal ina fothrach faoin mbliain 1657.

## Eaglais
Is eaglais bheag dronuilleogach í Eaglais Chluain Caoin le antae ag na foircinn thoir agus thiar. Tá cuid thiar na heaglaise, lena n-áirítear an doras thiar, Rómhánúil, tógtha as clocha móra garbh-ghearrtha, gaineamhchloch den chuid is mó. Tá doras a bhfuil bail maith air ann le háirse trí ord, agus snoíodóireacht Rómhánúil timpeall na n-ursana.

Tá na mullach colúin agus na colúin le rachtáin cosúil leo siúd in Achadh Doe. 

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí náisiúnta i gContae Luimnigh
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Robert Atkinson

Fear léinn Angla-Éireannach ba ea **Robert Atkinson** (6ú Aibreán 1839 – 10ú Eanáir 1908), aitheanta mar fhocleolaí agus scoláire téacsúil.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Baill d’Acadamh Ríoga na hÉireann
Catagóir:Básanna i 1908
Catagóir:Daoine a rugadh i 1839
Catagóir:Daoine Angla-Éireannacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Scoláirí
Catagóir:Teangeolaithe
Tubaiste Blatten

Sráidbhaile Alpach sa chantún Valais san Eilvéis ba ea Blatten (1.542 m in airde) ; bhí timpeall 300 duine ina gcónaí ann go dtí 2025.  Ar an 28 Bealtaine 2025, thit cuid mhór den oighearshruth Birch isteach sa ghleann agus scriosadh thart ar 90% den bhaile. Ansin tháinig an chuid eile den bhaile faoi uisce. Tharla aslonnú ar an 19ú lá de mhí na Bealtaine, bunaithe ar rabhadh geolaí faoi chobhsaíocht an oighearshrutha, agus ní raibh ach duine amháin ar iarraidh.   

clé|mion|220x220px|Blatten roimh 2025
clé|mion|257x257px|an gleann roimh 2025
clé|mion|220x220px|Príomhshráid agus séipéal Caitliceach

[clé|mion|220x220px|Íomhá de chuid [Clár Copernicus|Copernicus]]

clé|mion|220x220px|30 Bealtaine 2025
clé|mion|220x220px|30 Bealtaine 2025

## Imeachtaí
Agus na hoighearshruthanna sna hAlpa ag leá níos gasta ná riamh, chuir sciorrthaí talún agus sleamhnú láibe i mí na Bealtaine 2025 brú ollmhór ar oighearshruth Birch, taobh ó dheas den Sliabh Jungfrau,

Thug na geolaithe rabhadh ar an 19 Bealtaine.  Dhá uair níos déanaí, b'éigean dó gach duine i mBlatten imeacht. Creid nó ná creid, bhí na ba sa ghleann go léir aeraistrithe amach (le cúnamh ó héileacaptair) ar an lá céanna.  Ní raibh an t-ádh céanna ar na gabhair agus muca. 

Ag ar an 28 Bealtaine ag 3:24 p.m., thit 3 milliún m³ ar an mbaile, Taifeadadh crith talún le méid 3.1 ar an scála Richter.  Ar ámharaí an tsaoil, aslonnaíodh na daoine i mBlatten óna dtithe mar gheall ar an mbaol.  Mar sin féin, bhí fear 64 bliain d'aois ar iarraidh. 

Chuir an smionagar agus dríodar a tháinig síos bac ar Abhainn Lonza, rud a chruthaigh loch sa ghleann agus a chuir na bailte eile sa ghleann faoi bhagairt. 

## Cúlra
Sa 21ú haois, tá luas faoin ráta ag a bhfuil oighearshruthanna ag leá.  Bhí an t-athrú aeráide ina chúis mhór leis an tubaiste i mBlatten, mar go bhfuil sé ag cur le leá na talún síorshioctha agus ag laghdú cobhsaíocht na sléibhte Alpacha. 

Maíonn na saineolaithe ar shláinte na oighearshruthanna san Eilvéis go mbeidh siad go léir imithe roimh 2100, mura gcoimeádfar ardú teocht domhanda laistigh de 1.5 céim, sprioc a bhí beagnach caillte sa bhliain 2025.

Tá an t-imeacht seo ag cur béime ar an ngá atá le monatóireacht níos fearr a dhéanamh i gceantair sléibhtiúla atá i mbaol.

## Féach freisin

* Athrú aeráide in 2025
* Oighearshruth

## Tagairtí

Catagóir:2025
Catagóir:Athrú aeráide san Eoraip
Catagóir:Stair na hEilvéise
Catagóir:Oighearshruthanna
Tigh an Chnoic

Is baile fearainn i nDún Laoghaire-Ráth an Dúin, Baile Átha Cliath, Éire é **Tigh na Chnoic**. Tá sé iardheisceart ó Áth an Ghainimh, ag bun thoir thuaidh Shléibhte Bhaile Átha Cliath. Tá baile fearainn Thigh an Chnoic i dtoghroinn Dhún Droma, agus tá achar de thart ar 2.6 km cearnach (1 míle cearnach).

Tá roinnt conairí siúil agus rothaíochta sa cheantar,   lena n-áirítear áis Fhoraois Tigh na Chnoic atá faoi bhainistíocht Coillte. Arna chur síos mar cheann de na suíomhanna is mó tóir agus is mó cuairte ag Coillte, le linn 2020, rinne Coillte roinnt codanna den choill buaircíneach tráchtála ag Tigh an Chnoic a athphlandáil le crainn dhuillsilteacha dúchasacha.

Ceantar tuaithe den chuid is mó a bhí ann ar dtús ag bun Binn Trí Charraig, ach tógadh roinnt forbairtí tithíochta sa cheantar (idir an baile fearainn agus mótarbhealach an M50 ó thuaidh) go luath san 21ú haois.

## Féach freisin

*
* Cill Mochióg (sliabh thiar de)

## Tagairtí

Catagóir:Bailte Fearainn Chontae Átha Cliath
Accessus ad auctores

Séanra liteartha meánaoiseach is ea ***accessus ad auctores,*** nó aitheantas ar údair.  Ó thús, bhíodh *accessus* ina réamhrá ag tús léargas ar údar claisiceach, agus ann sonraí ar an údar agus a chuid saothar.  Le tús na 12ú haoise, cuireadh na réamhráite seo i gcló i mbailiúcháin ár leith, ar a nglaoitear anois *accessus ad auctores* orthu.  I gcónaí scríofa as Laidin, bhaintí daltaí Gramadach na Laidine úsáid astu./

Leagadh *accessus* caighdeánach amach le ceisteanna agus a gcuid freagraí.  Bunaithe ar rogha na gceisteanna aithnítear ceithre chineál:
# Tá an scéim **le [[Servius (gramadaí)|Servius]]**, gramadaí den 4ú haois, bunaithe ar an bprólóg as *[[An Aeinéid]]* le Virgil.  Tá ann seacht gceannteideal:
## beatha an fhile
## teideal an tsaothair
## a shéanra
## rún an údair
## líon imleabhar
## ord na n-imleabhar
## míniúchán
# Tá an scéim **reitriciúil** bunaithe ar na *[[septem circumstantiae]]* (seacht gcúinse) as reitric claisiceach:
## cé
## céard
## cá
## cén chaoi
## cén fáth
## conas
## cathain
#:B'fhearr le Remigius d'Auxerre an scéim seo.
# Tá an scéim **fealsúnach** bunaithe ar an réamhrá le Boethius dá léargas féin ar *[[Isagoge]]* le Porphyry.  Tá ann sé cheannteideal:
## rún an tsaothair
## a áisiúlacht
## a leagan amach
## ainm an údar
## teideal an tsaothair
## brainse fealsúnachta
# Tá an scéim **nua-aimseartha** ina fhoirm shimplí den scéim fealsúnach, roghnaithe sa 12ú haois ag údair amhail is Conrad de Hirsau.  Tá ann trí nó ceithre cheannteideal:
## an t-ábhar
## rún an údair
## áisiúlacht an tsaothair (fágtha ar lár scaití)
## brainse fealsúnachta.

Is é an cur le Conrad de Hiarsmaí ina shaothar *Dialogus super auctores* an t-aon dá leithéid atá againn as an meánaois.  Deir sé gur seánra neamhspleách é an *t-accessus* faoina linn, dírithe ar saothair idir pagánacha agus Chríostaí, as prós agus filíocht, múinte ag tús oideachas na ndaltaí.  Ina liosta údar féin, tá Aesop (an file Phaedrus le fírinne), Avianus, Boethius, Cato, Cicero, Donatus, Homer, Juvenal, Lucan, Ovid, Persius, Prosper, Prudentius, Sallust, Sedulius, Statius, Virgil agus Theodulus. Bhí an oiread sin tóra ar Ovid gur tugadh *accessus Ouidianus* ar a leithéid dá chuid.

## Nótaí

## Tagairtí

Catagóir:Litríocht na Meánaoise
Ronda

Is bardas (*Municipio*) agus cathair san Andalúis de chuid na Spáinne é **Ronda**, atá suite in iarthuaisceart chúige Málaga. Is príomhchathair an cheantair bhreithiúnaigh den ainm céanna é agus príomhchathair an réigiúin Serranía de Ronda é freisin.

Sa bhliain 2023 bhí 33,329 duine ina gcónaí ann, rud a chiallaíonn gurb é an dara bardas is mó daonra taobh istigh den chúige tar éis Antequera. Síneann a limistéar bardasach thar ardchlár ar a dtugtar logán Ronda mar gheall ar na sléibhte atá timpeall air. Tá achar 397.62 km² agus dlús daonra 83.82 áitritheoir/km² ann.

Tá bunús Ronda le fáil in *Arunda* na Róimhe, a cruthaíodh ó lonnaíochtaí Ibéireacha a bhí ann cheana féin. Lean na Visigothaigh leis go dtí teacht na Moslamaigh, a dhaingnigh a fheidhm mar phríomhchathair réigiúnach agus mar eintiteas uirbeach. Réitigh a shuíomh cosaint na cathrach agus chuir sé i riocht straitéiseach é chun smacht a choinneáil ar na bealaí agus na bóithre go dtí an Andalúis Íochtarach *(Baja Andalucía)*. Thug sé seo, mar aon le hinfhaighteacht talún atá oiriúnach don talmhaíocht, tábhacht stairiúil shuntasach dó sa deireadh.

Tá an chathair suite ar ardchlár atá gearrtha ag scoilt dhomhain tochailte ag an Abhainn Guadalevín, agus tá radharc aici ar fhoirgnimh a lárionaid stairiúil, rud a thugann leathanradharc pictiúrtha don chathair. Tá an radharc seo, mar aon leis an éagsúlacht de  shéadchomharthaí atá aici, a timpeallacht nádúrtha, agus a ghaireacht do mhórionaid turasóireachta de chuid Costa del Sol, tar éis Ronda a chur chun cinn mar ionad turasóireachta suntasach.

Is é an t-altán domhain cáiliúi *Tajo de Ronda* agus an droichead a thrasnaíonn é an íomhá is iomráití den chathair. 

## Tagairtí

Catagóir:Bardais i gCúige Málaga
Catagóir:Málaga