open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cadhan Aonair

Bunaíodh **Cadhan Aonair**, LLC sa bhliain 2008 mar chomhlacht phríobháideach a sholáthraíonn seirbhísí teicneolaíochta do phobal na Gaeilge ar fud an domhain. An bunchuspóir atá againn ná saol ríomhaireachta go hiomlán trí mheán na Gaeilge a éascú trí bhogearraí, uirlisí profála, suímh Ghréasáin, APIanna, agus logánú.
## Beathaisnéisín
Is é Caoimhín Ó Scanaill, a bhunaigh Cadhan Aonair. Is Meiriceánach é Caoimhín, a rugadh i mBostún, Massachusetts sa bhliain 1970, agus is de bhunadh Éireannach ar an dá thaobh é. Rinne sé staidéar ar an matamaitic in Institiúid Teicneolaíochta Massachusetts (MIT), áit ar bronnadh BS air sa bhliain 1991, agus fuair sé céim dhochtúireachta in Ollscoil California, Los Angeles (sa mhatamaitic chomh maith). Chaith sé dhá bhliain i bpost iardhochtúireachta in Ollscoil Rice in Houston, Texas, sular ghlac sé le post in Ollscoil Saint Louis, áit ar mhúin sé matamaitic agus ríomheolaíocht ó 1998 go 2023. Ba é an litreoir GaelSpell an chéad acmhainn ríomhaireachta don teanga a chruthaigh sé, agus eisíodh an chéad leagan sa bhliain 2000.

## Naisc sheachtracha
*Cadhan Aonair

## Tagairtí

Catagóir:Bogearraí
Catagóir:Comhlachtaí príobháideacha
Ceart na bhFilí

Tugtar **Ceart na bhFilí** (nó *Ceart na bhFileadh* i nGaeilge na linne, nó *Ceart* uaireanta) ar chaighdeán na linne Clasaicí, roimh "thonnbhriseadh an tseanghnáthaimh" sa 17ú haois. Nuair a bhí an Nua-Ghaeilge Chlasaiceach i réim in Éirinn go fóill, mar shampla, ba iad na filí agus na cúirteanna filíochta a d'fhéach chuige nach scinnfeadh an úsáid i bhfad ón gcleachtas ceart.

Thosaigh tréimhse na Nua-Ghaeilge Moiche sa dóú haois déag agus tháinig deireadh léi sa tseachtú haois déag. An cineál Nua-Ghaeilge Mhoch a bhí á cleachtadh ag na filí cuairte tugtar Gaeilge Chlasaiceach air. Is gnách “ceart na bhfileadh”, is é sin caighdeán na bhfilí, a thabhairt ar an stíl seo chomh maith. Bhí Gaeilge na bhfilí sách difriúil le gnáthchaint na cosmhuintire, ós rud é gur teanga scríofa shaothraithe a bhí inti, agus í ag forbairt beag beann ar na canúintí labhartha. San am céanna ní teanga bhréagársa a bhí inti. Mar shampla, d’fháiltíodh sí roimh fhocail iasachta ón mBéarla.

Dhéanadh filí na sgol idirdhealú idir ceart na bhfileadh agus canamhain, a bhíodh níos scaoilte ó thaobh úsáid na dtuiseal, srl., ná mar a bhí na rialacha don fhilíocht. Tuairimíonn roinnt go bhfuil an t-idirdhealú sin cosúil leis an difear idir réimse foirmiúil na reachtaíochta agus réimsí eile úsáide sa lá atá inniu ann.

Tá cuntas gearr ar Chanamhain le fáil san aiste a scríobh Damian McManus, i *Stair na Gaeilge*.

## Léitheoireacht bhreise
* *Stair na Gaeilge in ómós do [[Pádraig Ó Fiannachta]]*. In eagar ag: Kim McCone et al., Roinn na Sean-Ghaeilge, Coláiste Pádraig, Maigh Nuad, 1994

## Féach freisin
* Gaeilge Chlasaiceach
* An Caighdeán Oifigiúil

## Tagairtí

*
Catagóir:Stair na Gaeilge
Catagóir:Filí Gaelacha
Catagóir:Filí Gaeilge
Tsí

Ar dtús, tá an focal Tsí nó "Chi" nasctha go mór le cultúr na Síne. I dteangacha Síneacha mar Mandairín, tagraíonn sé do "Qi" (চি / 气), a bhríomar mar an fórsa beatha nó an neart a rialaíonn sláinte agus cothromaíocht an duine.

I dtéarmaí na Síne, úsáidtear Taidh Tsí nó Tai Chi chun tagairt a dhéanamh don chleachtadh corpartha agus spioradálta a bhaineann le cothromaíocht Tsí, ag díriú ar ghluaiseachtaí réidh agus síochánta chun an neart beatha a bhailiú agus a dhíriú. Ciallaíonn Tsí  "Ki" (気.) i Seapáinis freisin m.s le Réicí (nó Reiki as Béarla.).

Sa chultúr Gaelach, is féidir le Tsí  cur síos ar an gcosúlacht sin le fórsa beatha agus neart nádúrtha. Mar atá i bhFochultúr na Síne, leagtar béim ar chomhchuibheas agus ar nasc le fórsaí nádúrtha i saol na nGael freisin, rud a choinníonn cothromaíocht idir duine agus dúlra.

Is rud lárnach é an tsí / chi i ngach cultúr, rud a léiríonn tuiscint ar neart beatha atá nasctha go domhain le sláinte agus cothromaíocht, cé nach gcreideann go leor daoine go bhfuil a leithéid de Tsí fíor agus réadúil.

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr
Catagóir:Fealsúnacht
Jeanie Johnston

Macasamhail chruinn de long ó aimsir an Ghorta Mhóir is ea an **Jeanie Johnston**.    Rinneadh an fíor-long I gCeanada, agus an ceann seo in Éirinn sna 1990idí-2003.

### 19ú haois
Seachas mórán longa eile, d’éirigh sé go maith le paisinéirí na Jeanie Johnston.  Tháinig na mílte daoine uirthi sa dhrochshaol. Chuaigh sí go tóin poill in 1858.

### 21ú haois
Sna 1990idí, bhí sé i gceist macasamhail den bhád ó aimsir an ghorta a thógáil agus seoladh go Meiriceá agus Ceanada inti.

## Féach freisin

* *[[Asgard II]]*
* Jeanie Johnson

## Tagairtí

Catagóir:Longa
Catagóir:Báid
Catagóir:Músaeim in Éirinn
Stan Mallon

mion
Is státseirbhíseach agus péidifileach as Béal Feirste é **Stan Mallon** (a rugadh in 1941). Príomhfheidhmeannach Eatramhach Ghníomhaireacht na hUltaise ba ea Mallon le linn 2001-2002. 

Sa bhliain 2002, bhí Mallon ag déanamh ionadaíocht ar son na heagraíochta Gníomhaireacht na hUltaise le linn ceiliúradh Lá Fhéile Pádraig i Meiriceá. Bhí sé i gceist aige freastal ar ócáid oifigiúil in Washington DC a bhí eagraithe ag an ghníomhaireacht le linn mhí an Mhárta.

Ar an 2 Márta 2002, gabhadh Mallon, i seomra óstáin gar do Chicago de bharr gaiste a leag na póilíní roimhe.  Bhí sé i dteagmháil le duine, cailín 14 bliain a cheap sé, go minic sa mhí roimhe sin óna theach i mBéal Feirste ar an suíomh 'Daddy and Daughter Sex'. Ach trap a bhí ann ag na póilíní.

Gearradh téarma príosúin 21 mí ar Mallon in 2003 ach méadaíodh an téarma go 41 mí nuair a rinne an tIonchúisitheoir Dúiche achomharc de bharr boige an phionóis.

Tharraing an eachtra seo go leor míchlú ar an Ghníomhaireacht Ultaise go háirithe nuair a ghabh an SPTÉ seilbh ar ríomhairí na heagraíochta.

## Féach freisin

* An Ultais
* Alexander McCartney agus David Tweed

## Naisc

* An clár  *Siar 20 Bliain* ar TG4 ar an 27 Nollaig 2024.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Státseirbhísigh Éireannacha
Catagóir:Péidifiligh
Catagóir:Daoine cúisithe as coireanna gnéis
Catagóir:2002

Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Gníomhaireacht na hUltaise
Catagóir:Ultais
Feallmharú an Ghinearáil Kirillov

Tharla **feallmharú an Ghinearáil Kirillov** agus a chúntóir nuair a phléasc buama a bhí feistithe ar scútar leictreach taobh amuigh de bhloc árasán in oirdheisceart Mhoscó ar an 17 Nollaig 2024. Thug seirbhísí slándála na hÚcráine  le fios gurb iad a bhí freagrach as.

Oifigeach sinsearach in Arm na Rúise ba ea an Ghinearáil Kirillov, i gceannas ar Fhórsaí Cosanta Núicléacha, Bitheolaíocha agus Ceimiceacha na Rúise.  Ba shaineolaí ar leith é Kirillov ar airm ollscriosta, go háirithe sna réimsí ceimiceacha agus bitheolaíocha agus an éifeacht a bhíonn acu ar láithreacha cogaidh agus ar dhaonraí a ionsaítear.

Chuir na hÚcránaigh ina leith go raibh Kirillov freagrach as coireanna cogaidh le húsáid na n-armlón ceimiceach is bitheolaíoch.

I mí Dheireadh Fómhair 2024, chuir Rialtas na Breataine smachtbhannaí ar Kirillov agus ar a chuid fórsaí as an gceimiceán tachta clóraipicrin a scaoileadh le saighdiúirí na hÚcráine. Maígh na Rúisigh nach n-úsáideann siad airm cheimiceacha ar an láthair chatha.

## Féach freisin

* Nimhiú Sergei agus Yulia Skripal.   Rinne an Rúis ionsaí ceimiceach ar Sergei Skripal agus a iníon in 2018 (nimhiú Novichok i gCathair Salisbury Shasana).

## Tagairtí

Catagóir:2024
Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Catagóir:Feallmharuithe
Catagóir:Ginearáil
Johnny Thompson

Is cruicéadaí Éireannach é **Johnny Thompson** (a rugadh 8 Meitheamh 1983). Rinne sé a chéad chluiche Liosta A dá chuid do na North West Warriors i gCorn Idir-Phroinsí 2017 ar an 1 Bealtaine 2017. Rinne sé a chéad chluiche cricket Twenty20 do na North West Warriors i dTroscán Idir-Phroinsí 2017 ar an 26 Bealtaine 2017. Rinne sé a chéad chluiche den chéad ghrád do na North West Warriors i gCraobh Idir-Phroinsí 2017 ar an 20 Meitheamh 2017.

I mí an Mheithimh 2023, dúirt Thompson gurb é an séasúr sin a shéasúr deiridh sa chluiche club, ag lua a aois agus gortú ghualainn mar chúiseanna lena chinneadh. Dúirt sé freisin go raibh sé "i gcónaí ag iarraidh tosú ag imirt gailf." I mí Iúil 2024, ainmníodh é mar fhear an chluiche i gcéad bhua Newbuildings i gCorn Sinsearach an Tuaiscirt Thiar.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Fir
Catagóir:Imreoirí cruicéid
Mark Patrick Hederman

Is manach Beinidicteach, múinteoir, léachtóir agus scríbhneoir é **Mark Patrick Hederman, [[OSB]]**, iar-Ab ar Mhainistir Cholmcille, Co. Luimnigh, Éire. 

Tá an mhainistir suite gar do Mhaigh Rua in oirthear Luimnigh. Tá meánscoil phríobháideach ar thailte na mainistreach, agus bhí an tAth. Hederman mar phríomhoide ar an scoil tráth.

Tar éis dó a bheith ina phríomhoide ar an scoil, ainmníodh é mar dhéan acadúil na scoile.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Oideachasóirí Éireannacha
Catagóir:Fir
Albert Dolan

Is polaiteoir as Contae na Gaillimhe (as Muine Mheá ó dhúchas) agus cuntasóir cairte é **Albert Dolan** (a rugadh ar an 1 Nollaig 1998). Tá sé ina ball de d'Fhianna Fáil. 

Fuair Dolan 2,293 vóta sna toghcháin áitiúla i mí an Mheithimh 2024. Ní raibh sé ach 25 bliain d’aois agus é ina Chathaoirleach ar Chomhairle Chontae na Gaillimhe. "Fear óg cumasach, gealgháireach" a tugadh air.

Toghadh Dolan mar Theachta Dála do Ghaillimh Thoir ar an 29 Samhain 2024, an cainteoir Gaeilge is óige sa Dáil in 2024. Cheiliúir Dolan a 26ú breithlá agus an comhaireamh fós ar siúl. Labhair sé leis an gclár *Iris Aniar* i ndiaidh an toghcháin agus dheimhnigh sé do Tuairisc go raibh sé ar a chumas agallaimh bheo a dhéanamh i nGaeilge..

Bhí Eoghan Kenny (Luch Oibre) an TD is óige (24) a bhí tofa don 34ú Dáil.

## Féach freisin
* Anne Rabbitte
* Gaillimh Thoir (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i nGaillimh Thoir

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1998
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Catagóir:Baill Fhianna Fáil
Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla
Catagóir:Gaillimh Thoir (Dáilcheantar)
Catagóir:Gaeilgeoirí
Beylerbey

Is ard-ghradam é ***Beylerbey*** (Tuircis Otamánach: بكلربكی, *beylerbey*i, go litriúil " ceannasaí na gceannasaithe»") ) sna tíortha Moslamacha sa Mheánoirthear (m.sh. ag Sabhdánacht Rūm agus Ilchánáit na Peirse go dtí Impireacht na Safavi (Peirsis:شاهنشاهی صفوی , *Šāhanšāhi-ye Safavi*) agus an Impireacht Otamánach) sa Mheánaois agus na linne nua-aimseartha. Ar dtús, d'úsáidtí é chun ardcheannasaí a ainmniú, ach d'éirigh an téarma cáilithe níos mó agus níos mó le himeacht ama, sa deireadh ba é an teideal do ghobharnóirí sinsearacha cúige..

Is ainm é freisin ar cheantar ealaíontóirí agus intleachtóirí ar bhruach thoir Iostanbúl  .

## Féach freisin

### Ailt ghaolmhara

* Beylerbey na hAilgéire

### Leabharliosta

* Jean Monlaü, *Stáit na Barbary*, P. U. F. , 1964

### Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Impireacht Otamánach
Seán Sáirséal Ó hÉigeartaigh

Státseirbhíseach agus foilsitheoir ab ea **Seán Sáirséal Ó hÉigeartaigh** (1917–67), rugadh é an 11 Feabhra 1917 in Welshpool, Montgomeryshire, an Bhreatain Bheag, mac le hoibrí oifig an phoist Patrick Sarsfield O'Hegarty, agus a bhean Liaimín Nic Ghabhann, Preispitéireach ó Uladh.   

Sa bhliain 1948 bhunaigh sé féin agus a bhean, Bríghid Ní Mhaoileoin, Sáirséal agus Dill, an chéad chomhlacht neamhspleách foilsitheoireachta Gaeilge, le £300 a fuair sé le hoidhreacht óna aintín, Éilís Dill Nic Ghabhann. D'fhoilsigh an comhlacht go leor de shaothair Mháirtín Uí Chadhain, agus bhí meas mór aige sin ar Sheán. *Sraith ár n-éigse a bhí ar lár ba í do lámh fheartach a thóg í, a Sheáin Sháirséal Uí Éigeartaigh.* Máirtín Ó Cadhain, An tSraith dhá Tógáil

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1967
Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Fir
Catagóir:Foilsitheoirí
Cat dubh

Tá a lán piseoga faoi **chait dhubha**, mar shampla, ceapann daoine áirithe go mbíonn mí-ádh ar chait dhubha mar go bhfuil baint acu le cailleacha.

**Lá an Chait Dhuibh**

Reáchtálann lá náisiúnta an chait dhuibh ar an 27 Deireadh Fómhair gach bliain sa Ríocht Aontaithe agus in Éirinn. Déanann daoine ceiliúradh ar chait dhubha ar an lá seo.

## Féach freisin

* Cat breac
* Cat sinsile

## Naisc

* *[https://rescueanimalsireland.ie/an-cat-dubh-sanctuary An Cat Dubh Sanctuary] * i gContae an Chlair

## Tagairtí

Catagóir:Cait
Catagóir:Piseoga
Hayreddin Barbarossa

Foghlaí mara Turcach agus ina aimiréal níos déanaí ar an gCabhlach Otamánach ab ea **Hayreddin Barbarossa** (Araibis:, خير الدين بربروس : *Khayr al-Dīn Barbarūs*, ainm bunaidh: Khiṭr; Tuircis: *Barbaros Hayrettin Paşa*), ar a dtugtar **Hayreddin Pasha**, **Hızır Hayrettin Pasha**, agus go simplí **Hızır Reis** (c. 1466/1483–4 Iúil 1546), – 4 July 1546).     Chinntigh bua cabhlaigh Barbarossa ceannas na nOtamánach ar an Meánmhuir i lár an 16ú haois.

Ar Lesbos a rugadh Khizr é, agus thosaigh sé ar a ghairm bheatha chabhlaigh mar fhoghlaí mara faoina dheartháir níos sine Oruç Reis . Sa bhliain 1516, ghabh na deartháireacha Cathair na hAilgéire ón Spáinn, agus d'fhógair Oruç gurb é féin ina Shabhdán. I ndiaidh bhás Oruç sa bhliain 1518, fuair Khizr leasainm a dhearthár, "Barbarossa" ("*barba rossa*"san Iodáilis nó (Gaeilge: "féasóg dhearg") ) le hoidhreacht. Fuair sé an t-ainm oinigh *Hayreddin* freisin (ón Araibis *Khayr ad-Din*, "maitheas an chreidimh" nó "is fearr den chreidimh"). Sa bhliain 1529, ghlac Barbarossa Peñón na hAilgéire ó na Spáinnigh.

Sa bhliain 1533, cheap Suleiman Ollásach Barbarossa ina Kapudan Pasha (Gaeilge: Ard-Aimiréal) den Chabhlach Otamánach. Bhí sé i gceannas ar ambasáid go dtí an Fhrainc an bhliain chéanna, chuir sé an Túinéis faoi smacht sa bhliain 1534, fuair sé bua cinntitheach ar an Léig Naofa ag Preveza sa bhliain 1538, agus bhí sé i mbun feachtais leis na Francaigh sna 1540idí. Chuaigh Barbarossa ar scor go Cathair Chonstaintín sa bhliain 1545 agus fuair sé bás an bhliain dár gcionn.

## Naisc sheachtracha
*From Pirate to Admiral: The Tale of Barbarossa
*10 Related objects. Hayreddin Barbaros Pasa

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1546
Catagóir:Daoine a rugadh i 1478
Catagóir:Daoine as an Tuirc
Catagóir:Fir
Ionsaí trucailín i New Orleans, 2025

Maraíodh 14 agus gortaíodh tríocha duine eile in **ionsaí trucailín i New Orleans** ar Lá Caille, 1 Eanáir 2025. Bhí an slua bailithe i gCeathrú Fhrancach na cathrach le teacht na Bliana Nua a cheiliúradh. Tiomáineadh feithicil éadrom trí shlua daoine a bhí bailithe leis an mBliain Nua a cheiliúradh i lár chathair New Orleans sna Stáit Aontaithe.

Ionsaí sceimhlitheoireachta a bhí ann.  Iarshaighdiúir na Stát Aontaithe ba ea an sceimhlitheoir. Tharla eachtra eile cúpla uair níos déanaí i Las Vegas, nuair a thug saighdiúir eile lámh ina bhás féin. 
clé|mion|Iarshaighdiúir na Stát Aontaithe ba ea Jabbar.
clé|mion|Pas na Stát Aontaithe a bhí ag Jabber
clé|mion|Físeán
clé|mion|Ford F-150 Lightning

## An t-ionsaí
Ag a ceathrú tar éis a trí ar maidin – 9.15 am na hÉireann - a tharla an eachtra ar Shráid Bourbon, ceantar mór turasóireachta i gCeathrú Francach na cathrach. agus daoine fós ag ceiliúradh theacht na Bliana Nua. Sna tréinte siúil a bhí an fheithicil sa cheantar coisithe ag an am agus gur d'aon ghnó a tiomáineadh í tríd an slua. Tá an-tóir ag turasóirí ar an gceantar "French Quarter" ach maraíodh daoine áitiúla go hairithe san ionsaí.

Scaoil an tiománaí le póilíní ansin, agus gortaíodh beirt acu. Scaoil na póilíní leis an tiománaí freisin, agus maraíodh ar an láthair é.

## An sceimhlitheoir
Shamsud-Din Jabbar, 42 bliain d'aois, an fear a rinne an t-ionsaí. Bhí rún aige an oiread daoine a mharú agus ab fhéidir leis.  Saoránach de chuid na Stát Aontaithe ba ea Jabbar, a rugadh i dTexas sa bhliain 1982. Iarshaighdiúir na Stát Aontaithe ba ea é. Bhí sé ag obair mar ghníomhaire réadmhaoine ar feadh tamaill agus níos déanaí sa chomhairleacht Deloitte. Bhí fadhbanna sa phósadh aige ag an am. I dteachtaireacht roimh an ionsaí, dúirt Jabbar go raibh sé "ina bhall" den Stát Ioslamach, ach ní raibh comhchoirí aige; creideann an FBI go raibh an tiománaí ag gníomhú ina aonar.

Truiclín Ford F-150 Lightning a bhí san fheithicil a thiomáin Jabbar tríd an slua. Fuair sé é ar cíos i dTexas. Bhí bratach na heagraíochta sceimhlitheoireachta Stát Ioslamach ceangailte dá cúl.

Tháinig Jabbar as an bhfeithichil nuair a stop sí. Scaoil sé arm tine leis na póilíní agus gur scaoil siadsan ar ais leis. Maraíodh an fear ar an mball. Bhí piostal *Glock* agus raidhfil ionsaithe de shaghas AR ina sheilbh aige.
## Las Vegas
Tharla eachtra eile cúpla uair níos déanaí i Las Vegas, nuair a thug saighdiúir eile lámh ina bhás féin. Pléascadh Tesla Cybertruck  roimh an Óstán Trump i Las Vegas, ach ní raibh sceimhlitheoireacht i gceist an uair seo.  Bronnadh go leor bonn ar Matthew Livelsberger, 37 ach bhí neamhord struis iarthrámaigh air.  Saighdiúir na Stát Aontaithe san Afganastáin ba ea é chomh maith, cosúil le Shamsud-Din Jabbar.

## Féach freisin

* Stát Ioslamach
* Pléasadh Cybertruck i Las Vegas, 2025

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:New Orleans
Catagóir:2025
Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha
Catagóir:Stát Ioslamach
Rasul v. Bush

Cinneadh suntasach de chuid Chúirt Uachtarach na Stát Aontaithe a bhí i ***Rasul v. Bush***, 542 US 466 (2004), inar chinn an Chúirt go bhféadfadh náisiúnaigh choigríche a bhí i gcampa coinneála Chuan Guantanamo achainí a dhéanamh chuig cúirteanna feidearálacha le haghaidh eascairí *habeas corpus* chun athbhreithniú a dhéanamh ar dhlíthiúlacht a gcoinneála.  Thug breithiúnas na Cúirte 6 -3 ar an 28 Meitheamh, 2004, droim láimhe le cinneadh ó Chuaird D.C. a chinn nach bhfuil aon dlínse ag na breithiúna éisteacht le haon achainíocha ó náisiúnaigh choigríche a coinníodh i gCuan Guantanamo.

Duine den Tipton Three ab ea an príomh - achainíoch, an saoránach Briotanach Shafiq Rasul. D'aistrigh SAM an triúr fear go dtí an Ríocht Aontaithe i mí an Mhárta 2004 sular tugadh an cinneadh, agus scaoil an rialtas iad an lá dár gcionn.

## Tagairtí

Catagóir:Cásdlí ''habeas corpus'' na Stát Aontaithe
Catagóir:2004 i gcásdlí na Stát Aontaithe
Catagóir:Achainíocha ''habeas corpus'' na mbraighdeanaithe Guantanamo
Clare O’Leary

Gaistreintreolaí, dreapadóir sléibhe agus taiscéalaí Éireannach is ea **Clare O’Leary** (a rugadh sa bhliain 1972). Is í an chéad bhean Éireannach a dhreap Sliabh Everest agus na Seacht Mullach.  Ba í an chéad bhean Éireannach í chomh maith a bhain amach an Pol Theas. 

Tá sí ina pátrún ar Charthanacht Ospidéal na hOllscoile, Corcaigh. Is gaistreintreolaí agus lia ginearálta í.   Bhronn Ollscoil na Gaillimhe Dochtúir (onóracha) uirthi in 2018,

## Féach freisin

* Sliabh Everest (Teomólungma)
* Dawson Stelfox
* Dermot Somers

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Lianna Éireannacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Taiscéalaithe Éireannacha
Catagóir:Teomólungma
Catagóir:Dreapadóirí
Catagóir:Sléibhteoirí
Fidil Ghorm

Scannán Gaeilge de chuid Cine4 é ***[[Fidil Ghorm|An Fhidil Ghorm]]***. Tugadh ar camchuairt na bhféilte scannán é sa bhliain 2024. ‘Pluidín te teolaí de scannán’ an cur síos a rinne Bridget Breathnach ó Tuairisc.ie air.

Méaldráma agus scannán teaghlaigh é seo, atá feiliúnach do gach aoisghrúpa. Saothar é seo a raibh 'ardú croí agus ardú meanma ag baint leis', dar le Breandán M Mac Gearailt. 

## Scéal
Díríonn an scéal ar Molly, cailín deich mbliana d’aois, atá trína chéile mar go bhfuil a hathair i gcóma de bharr timpiste. Creideann Molly go dtiocfaidh biseach ar a hathair, atá gan aithne gan urlabhra i dteach altranais, má fhoghlaimíonn sí conas an fhidil a sheinm, mar a dhéanadh seisean, agus Craobh na hÉireann a bhuachan. Tá áit lárnach ag an gceol sa saothar seo.

Ar na haisteoirí atá sa scannán, Edith Lawlor a ghlac ról Mholly agus Siobhán O’Kelly a ghlac ról na máthar.  Tá an buachaill óg, Ruadhán Ó Flatharta, ón Spidéal atá i bpáirt dheartháir óg Mholly.  

## Léiriú
Is iad an comhlacht léiriúcháin ABÚMedia faoi stiúir na léiritheoirí Bríd Seoighe agus Pierce Boyce, a léirigh an scannán. Comhlacht léiriúcháin iad ABÚMedia atá lonnaithe i gceantar Chois Fharraige i gConamara.

Is í Anne McCabe a stiúir an scannán agus is í Patricia Forde a scríobh an script, Ronán Fox a rinne an cineamatagrafaíocht agus tá ceol nuachumtha leis ag Odhrán Ó Casaide. 

## Glacadh criticiúil
Taispeánadh an scannán den chéad uair ag Fleadh Scannán na Gaillimhe in 2024, áit ar ghnóthaigh sé an gradam don ‘Best Irish First Feature’. Bhí sé ag féilte scannáin idirnáisiúnta ó shin, an Newport Beach Film Fest ina measc, áit ar ghnóthaigh sé Duais an Lucht Féachana. Bhí an scannán ina rogha oifigiúil ag an Whistler Film Festival, an Capital 19th Irish Film Festival agus ag féilte eile chomh maith.

## Féach freisin
* *[[An Cailín Ciúin]]* (2022)

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin na hÉireann
Catagóir:Scannáin Ghaeilge
Catagóir:Scannáin TG4
Catagóir:Scannáin 2024
Catagóir:Uirlisí ceoil
Tiberinus (miotaseolaíocht)

mion|300x300px| Tiberinus (dealbh ón Campidoglio, an Róimh ).
Is figiúr i miotaseolaíocht Rómhánach é **Tiberinus**. Ba é dia na Tibire é. Cuireadh é leis an 3,000 abhainn (ba iad clann mhac Oceanus agus Téiteas), mar ghéineas na Tibire.

## Miotaseolaíocht
De réir Leabhar VIII d**[[An Aeinéid|Aeinéid]]'' [[Veirgil|le Veirgil]], chuidigh Tiberinus le [[Aeinéas|hAeinéas]] tar éis dó teacht go dtí an Iodáil ón [[An Traí|Traí]], ag moladh dó go lorgódh sé comhghuaillíocht le hEuander sa chogadh in aghaidh Turnus agus a chomhghuaillithe (féach bunú na Róimhe ). Thaispeáin Tiberinus é féín d’Aeinéas i mbrionglóid, á rá leis go raibh sé tagtha ar a fhíorbhaile. Mhaolaigh Tiberinus an t-uisce freisin ionas go raibh bád Aeinéas in ann an chathair a bhaint amach go sábháilte.  In éineacht le Manto, ba é Tiberinus athair Ocnus . 

Dar le [[Livias]], údar ''Ab Urbe Condita'', an chéad ainm a bhí ar an Tibir, ná Albula, is duine de ríthe Alba Longa é, a bádh agus é ag trasnú na habhann seo, agus a thug a ainm don abhainn. 

Tugtar dia na habhann ar Tiberinus freisin a d’aimsigh an cúpla [[Romalas]] agus Réamas agus a thug é don fhaolchú baineann Lupa ([[An Iodáilis|Iodáilis]]:''Lupa Capitolina'') (a bhí díreach tar éis a coileáin féin a chailleadh) le haghaidh diúil. Níos déanaí, tharrtháil sé agus phós sé Rhea Silvia, máthair an chúpla agus Maighdean Veisteach a cuireadh chun báis. 

== Adhradh ==
Measadh go raibh Tiberinus ar cheann de na déithe abhann ba thábhachtaí agus chinntigh daoine go gcuirfí ofrálacha isteach san Tibir gach Bealtaine. I nDeasghnátha an Argei, tugadh **ómós*' do Tiberinus le seacht bpuipéid tuí is fiche a dtugtaí Argei orthu. 

== Gailearaí ==
<gallery>
Íomhá:B._PINELLI,_Enea_e_il_Tevere.jpg|alt=Aeneas and Tiberinus by Bartolomeo Pinelli| *Aeinéas agus Tiberinus'' le Bartolomeo Pinelli
Íomhá:Altar_Mars_Venus_Massimo.jpg|alt=Altar, showing Tiberinus (bottom right) revealing the twins| Altóir, ag taispeáint Tiberinus (bun ar dheis) ag nochtadh na cúpla


## Tagairtí

Catagóir:Déithe
Catagóir:Miotaseolaíocht na Sean-Rómhe
Nika Soon-Shiong

Is polaiteoir agus gníomhaí Meiriceánach í **Nika Soon-Shiong** (rugadh 26 Feabhra, 1993) a bhí ina Coimisinéir Sábháilteachta Poiblí i West Hollywood ó 2021 go 2022. Is í bunaitheoir agus Stiúrthóir Feidhmiúcháin an Chiste um Ioncam Ráthaithe (Béarla; *Fund for Guaranteed Income* ) í agus bhí sí ina cuid freisin de chláir ioncaim ráthaithe Compton Pledge agus Long Beach Pledge.   Tá sí ar bhord an Choiste chun Iriseoirí a Chosaint () faoi láthair. 
## Luathshaol agus gairm bheatha
Rugadh Soon-Shiong ar 26 Feabhra, do Patrick Soon-Shiong agus Michele B. Chan; tá deartháir aici . Bhain sí céim amach in Marymount High School sa bhliain 2011  . Sa bhliain 2015, bhain sí céim amach Phi Beta Kappa ó Ollscoil Stanford le Máistreacht i Léann na hAfraice, Baitsiléir i gCaidreamh Idirnáisiúnta, agus is iarrthóir dochtúireachta í in Ollscoil Oxford faoi láthair 
## Foilseacháin
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* Fund for Guaranteed Income
* Committee to Protect Journalists

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1993
Catagóir:Alumni Ollscoil Stanford
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Polaiteoirí California ón 21ú haois
Catagóir:Meiriceánach de shliocht na Síne
Catagóir:Meiriceánach de shliocht na hAfraice Theas
Catagóir:Gníomhaithe ó Los Angeles
Catagóir:Daoine ó West Hollywood, California
Pereslavl-Zalessky

Is cathair i Cúige Yaroslavl na Rúise é **Pereslavl-Zalessky** (). Tá an daonra 41,925 áitritheoir (2010); 43 379 áitritheoir (2002).

## Tagairtí
mion|clé|Féile Aerloingseoireachta Mhainistir Nikitsky

Catagóir:Bailte agus Cathracha sa Rúis
Catagóir:An Fáinne Órga (An Rúis)
Catagóir:Cúige Yaroslavl
Azerbaijan Airlines Eitilt 8243

Cailleadh tríocha a hocht duine Lá Nollag 2024 nuair a thuirling eitleán ón Asarbaiseáin, **Azerbaijan Airlines Eitilt 8243**, de thuairt sa Chasacstáin. Bhí beagnach seachtó duine ar bord an eitleáin, a d’fhág Baki (nó Baku), príomhchathair na hAsarbaiseáine, go luath maidin Dé Céadaoin. Bhí an t-eitleán ag iarraidh tuirlingt in Grozny sa tSeisnia nuair a mhothaigh na paisinéirí trí phléasc. Cuireadh an t-eitleán ar atreo trasna Mhuir Chaisp go cósta thiar na Casacstáine, 450 ciliméadar soir. 
[clé|mion|[Ilham Aliyev, Uachtarán na hAsarbaiseáine]]
Tuairiscíodh sa Rúis ar dtús gur bhuail "ealta éan" an t-eitleán. Ach cuireadh an locht ar an Rúis féin ina dhiaidh sin. Dúirt saineolaithe gurbh iad diúracáin aerchosanta a bhuail an t-eitleán.  Ghabh Vladimir Putin a leithscéal le Ilham Aliyev, Uachtarán na hAsarbaiseáine. Ach níor ghlaca sé freagracht ar bith as.

Chuir aerlínte náisiúnta na hAsarbaiseáine agus na Casacstáine cosc ar eitiltí áirithe go dtí an Rúis.

## Féach freisin

* Ionradh na Rúise ar an Úcrain

## Tagairtí

Catagóir:2024
Catagóir:Teagmhais eitlíochta
Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Catagóir:An tSeisnia
Catagóir:An Asarbaiseáin
Catagóir:An Chasacstáin
Catagóir:Grozny
Binse Cumhachtaí Iniúchta

mion|Investigatory Powers Act 2016 and Regulations 2018
Binse neamhspleách na Ríocht Aontaithe is ea an **Binse Cumhachtaí Iniúchta** (nó Cumhachtaí Imscrúdaithe) nó an **BCI** a éisteann gearáin faoi mhí-iompar na seirbhísí faisnéise agus a fhiosraíonn gearáin faoi mhí-úsáid mhodhanna faireachais áisíneachtaí stáit. 

Sna 2020idí, rinne iriseoirí i dTuaisceart Éireann gearán leis an IPT faoi mhí-úsáid a bheith bainte as a gcuid comhad. Tháinig an scannal "Oibríochtaí faireachais de chuid na SPTÉ ar iriseoirí i dTuaisceart Éireann" chun solais i ndiaidh líomhaintí cúirte go ndearnadh monatóireacht mhídhleathach ar ghutháin de chuid roinnt tuairisceoirí.  Tugadh fianaise i mí na Bealtaine 2024 ag an BCI.  Ó thosaigh an BCI ag fiosrú na caingne, tá fianaise faighte aige go raibh an SPTÉ ag spiaireacht ar iriseoirí go leor, agus go rialta.

## Féach freisin

* Oibríochtaí faireachais de chuid na SPTÉ ar iriseoirí i dTuaisceart Éireann

## Tagairtí

Catagóir:Rialtas na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Cúirteanna
Catagóir:MI5
Pléascadh Cybertruck in Las Vegas, 2025

clé|mion|Phléasc trucailín Tesla os comhair Óstán Trump i Las Vegas cúpla uair níos déanaí
Tharla eachtra i Las Vegas ar Lá Caille 2025, nuair a chuir saighdiúir de chuid na Stát Aontaithe lámh ina bhás féin. Pléascadh Tesla Cybertruck os comhair Óstán Trump in Las Vegas.  

Chuir Matthew Livelsberger, 37, lámh ina bhás féin. Maíodh nach raibh sceimhlitheoireacht i gceist ach go raibh neamhord struis iarthrámaigh ar Livelsberger. Sáirsint in arm na Stát Aontaithe san Afganastáin ba ea é agus bronnadh go leor bonn air.

Cúpla uair roimh an eachtra seo, maraíodh 14 agus gortaíodh tríocha duine eile in ionsaí trucailín in New Orleans. Eachtra sceimhlitheoireachta a bhí ann, a maíodh; Shamsud-Din Jabbar an fear a rinne an t-ionsaí, iarshaighdiúir de chuid na Stát Aontaithe san Afganastáin.

## Féach freisin

* Ionsaí trucailín i New Orleans, 2025

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a chuir lámh ina mbás féin
Catagóir:2025
Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta
Catagóir:Las Vegas
Codladh Céad Bliain

Is scéal béaloidis é **Codladh Céad Bliain** (*Cóitín Luachra,* *Ainnir an tSuain Fhada* uaireanta). D'aistrigh nó scríobh Máiréad Ní Ghráda leagan Gaeilge aitheanta den scéal.

## Leaganacha i nGaeilge

*An Spéirbhruinneall a cuireadh faoi gheasa an tromshuain*	Ó Coileáin, Séamus	2018	fabhalscealta.ie	Sleeping Beauty	Grimm, Jacob agus Grimm, Wilhelm (Béarla/Gaeilge)

## Tagairtí

Catagóir:Béaloideas
Catagóir:Leabhair
Fíor-IRA

Easaontóirí poblachtánacha a bhí san **"Fhíor-IRA"** (i mBéarla, an "**Real IRA**" nó **RIRA**). Bhí siad ag iarraidh próiseas na síochána a scrios i ndiaidh Chomhaontú Aoine an Chéasta. 

### Imeachtaí
Tháinig an Fíor-IRA ar an bhfód in 1997. Tharla an t-ionsaí is mó, Sléacht na hÓmaí, ar an 15 Lúnasa 1998.  Maraíodh 31. Is fada daoine ag maíomh gurbh fhéidir agus gur cheart stop a bheith curtha leis na buamadóirí ón Fíor-IRA roimh ré agus gur rinneadh faillí ar dhá thaobh na teorann. Reáchtálfar fiosrúchán in 2025. 'Sé aidhm an fhiosraithe a fháil amach an raibh an bhuamáil ar an Ómaigh inchoiscthe.

D'fhógair an "Fíor IRA" 'sos comhraic' ar an 7 Meán Fómhair 1998.  Cuireadh deireadh leis ar an 20 Eanáir 2000. 

## Féach freisin

* Buamáil na hÓmaí, 1998
* Feallmharú Denis Donaldson, 2006
* 'Continuity IRA' (Republican Sinn Féin)
* An 'tIRA Leanúnach'
* An 'tIRA Nua’ (Dúnmharú Lyra McKee, 2019; Lámhach John Caldwell, 2023)

## Tagairtí

Catagóir:Óglaigh na hÉireann
Catagóir:Sceimhlitheoirí
Catagóir:Na Trioblóidí
Catagóir:Eagraíochtaí sceimhlitheoireachta de réir dlí
Catagóir:Fíor-IRA
Matthew Gravelle

Aisteoir scannán agus teilifíse ón mBreatain Bheag is ea **Matthew Ian Gravelle** (rugadh 24 Meán Fómhair 1976).

## Gairm
Rugadh Gravelle i bPorthcawl . Sa bhliain 2003, bhí sé le feiceáil sa tsraith drámaíochta *Holby City* agus bhí sé ina aisteoir rialta sa tsraith drámaíochta *Belonging* ar BBC Wales ar feadh dhá shraith. I measc a láithrithe teilifíse eile tá *Casualty*, *[[Caerdydd (sraith teilifíse)|Caerdydd]]* agus *Judge John Deed.* Bhí sé le feiceáil i "End of Days", an finale den chéad sraith de *Torchwood* mar dhochtúir ag cóireáil ráigeanna den Phlá Mhór.  Ina dhiaidh sin, bhí sé ina ghuthaisteoir i gcomhair  Torchwood Radio Play "The Dead Line", a craoladh ar BBC Radio Four i mí Iúil 2009.

Ó 2007 rinne sé páirt an drongadóra Lyn Edwards, príomh-charachtar an tsraith teilifíse *Y Pris*, dubáilte go Béarla mar "'The Sopranos' by the sea".  Thuill an ról ainmniúchán BAFTA Cymru dó don aisteoir is fearr sa bhliain 2010.  .

Bhí Gravelle páirteach sa scannán *Patagonia* (2010) agus sa *tsraith Baker Boys ar* BBC Wales mar Rob, comhbhainisteoir Valley Bara agus fiancé Sarah (Eve Myles). Sa bhliain 2013, bhí ról aisteoireachta aige sa dráma mór le rá *Broadchurch*  ar ITV mar Joe Miller, fear chéile an charachtair Olivia Colman. Níos déanaí sa bhliain chéanna bhí sé le feiceáil sa dráma bleachtaireachta *Y Gwyll*, a bhfuil a bhean chéile Mali Harries ina réalta freisin.

## Saol pearsanta
Tá Gravelle pósta ar an aisteoir Mali Harries . Bhí an lánúin ag aisteoireacht lena chéile/páirtnéir ar an scáileán i roinnt seónna teilifíse. 

Sa bhliain 2009, liostaíodh é sa *Western Mail* mar an 24ú fear is gnéasaí sa Bhreatain Bheag. 

## Scannánaíocht

; Scannán

; Teilifís

; Raidió

; Cluichí físeáin

## Seoltaí

## Naisc sheachtracha

*  ar Bhunachar Sonraí Scannán Idirlín
* CV ar Curtis Brown

Catagóir:Aisteoirí Breatnacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Fir
Naoise Ó Cearúil

Is polaiteoir de chuid Fhianna Fáil é **Naoise Ó Cearúil** (a rugadh in 1988/1989)  atá ina Theachta Dála (TD) do dháilcheantar Chill Dara Thuaidh in Olltoghchán 2024.  

## Tús a shaoil
Rugadh agus tógadh i Maigh Nuad é agus cuireadh oideachas air i Léim an Bhradáin, i gCill Choca agus i Maigh Nuad. Is céimí é de chuid Ollscoil Mhá Nuad áit ar bhain sé Baitsiléir Gnó agus Dlí amach sa bhliain 2011 agus Dioplóma sa Ghaeilge. Le linn dó a bheith i Maigh Nuad, bhí sé ina uachtarán ar Chuallacht Cholmcille, agus ar Dhlí-Chumann Mhá Nuad (Béarla: *Maynooth Law Society*).

## Gairm
Toghadh é ar Chomhairle Contae Chill Dara é den chéad uair ag toghcháin áitiúla 2014 do thoghcheantar áitiúil Mhaigh Nuad agus é 24 bliain d’aois. Atoghadh é sa bhliain 2019 agus arís sa bhliain 2024 agus bhí sé ina Mhéara ar Chill Dara ó 2021 go 2022. Roghnaíodh é le rith in olltoghchán 2024 in éineacht le James Lawless, agus toghadh an bheirt acu don pháirtí sa toghcheantar méadaithe cúig shuíochán. 

Sular toghadh chun na Dála é, bhí sé ag obair in earnáil na teicneolaíochta i gCill Dara. 

## Féach freisin

* Cill Dara Thuaidh

## Tagairtí

Catagóir:Alumni Ollscoil Mhá Nuad
Catagóir:Baill den 34ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh sna 1980í
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Cill Dara Thuaidh (Dáilcheantar)
Cathal Mallaghan

Is polaiteoir de chuid Sinn Féin é **Cathal Sean Mallaghan**  (a rugadh i Nollaig 1982). I mí Iúil 2024, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Lar Uladh.

## Féach freisin
* Lár Uladh (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)

## Tagairtí

Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Ernst Ludwig Kirchner

Ba phéintéir eispriseanaíoch agus déantóir priontaí Gearmánacha é **Ernst Ludwig Kirchner** (6 Bealtaine 1880–15 Meitheamh 1938)  agus duine de bhunaitheoirí an ghrúpa ealaíontóirí Die Brücke nó "An Droichead", príomhghrúpa as ar eascair bunús an tSloinnteachais in ealaín an 20ú haois.  Liostáil sé le haghaidh seirbhís airm go deonach sa Chéad Chogadh Domhanda, ach níorbh fhada gur fhulaing sé cliseadh néarógach agus scaoileadh as an arm é. Sa bhliain 1933, chuir na Naitsithe ina leith go raibh a shaothar  " míchéadfach ", agus sa bhliain 1937 díoladh nó scriosadh níos mó ná 600 dá shaothar. 

## Luathshaol agus oideachas

Rugadh Ernst Ludwig Kirchner in Aschaffenburg, an Bhaváir.  Ba de shliocht na Prúise a thuismitheoirí agus ba de shliocht na nÚgónach a mháthair,  fíric a ndearna Kirchner tagairt di go minic.  Agus athair Kirchner ag cuardach poist, bhog an teaghlach go minic agus d’fhreastail Kirchner ar scoileanna i bhFrankfurt agus i bPerlen, go dtí gur thuill a athair post mar Ollamh le hEolaíochtaí Páipéir i gColáiste na Teicneolaíochta i Chemnitz, áit ar fhreastail Kirchner ar an mheánscoil. 

## Mac léinn i München, Dresden
Cé gur spreag tuismitheoirí Kirchner a ghairm bheatha ealaíne, theastaigh uathu freisin go gcríochnódh sé a chuid oideachais fhoirmiúi; mar sin sa bhliain 1901, thosaigh sé ag déanamh staidéir ar ailtireacht ag an *Königliche Technische Hochschule* i nDresden (*TU Dresden* faoi láthair). Chuir an institiúid réimse leathan staidéir ar fáil sa bhreis ar an ailtireacht, mar líníocht shaorláimhe, líníocht pheirspictíochta agus staidéar stairiúil na healaíne.   Le linn dó a bheith i láthair, rinne sé dlúthchairde le Fritz Bleyl, a bhuail Kirchner le linn an chéad téarma.   Phléigh siad  ealaín le chéile agus rinne siad staidéar ar an dúlra freisin,   le dearcadh radacach i gcoitinne. 

Lean Kirchner ag staidéar i München ó 1903 go 1904, ag filleadh ar Dresden sa bhliain 1905 chun a chéim a chríochnú. 
clé|mion| ''Marzella'' (1909–10),Moderna  Museet i Stócólm

## Die Brücke, 1905-1913

Sa bhliain 1905, bhunaigh Kirchner, in éineacht le Bleyl agus beirt mhac léinn ailtireachta eile, Karl Schmidt-Rottluff agus Erich Heckel, an grúpa ealaíontóirí Die Brücke.  As sin amach, thiomnaigh sé é féin don ealaín.  Bhí sé mar aidhm ag an ngrúpa an stíl acadúil thraidisiúnta choitianta a sheachaint agus modh nua léirithe ealaíne a aimsiú, a chruthódh droichead (dá bharr sin an t - ainm 'Die Brücke') idir an t-am atá thart agus an lá atá inniu ann.   D'fhreagair siad beirt d'ealaíontóirí ón am atá thart  Albrecht Dürer, Matthias Grünewald agus Lucas Cranach Mór, chomh maith le gluaiseachtaí  *avant-garde* idirnáisiúnta comhaimseartha.  Mar chuid dá n-oidhreacht náisiúnta a dhearbhú, d'athbheoigh siad na meáin níos sine, go háirithe priontaí greanadh adhmaid .  

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1938
Catagóir:Daoine a rugadh i 1880
Catagóir:Fir
Catagóir:Péintéirí Gearmánacha
Hotel Cocaine

Is sraith teilifíse é **Hotel Cocaine** ina n-insítear scéal Roman Compte, deoraí as Cúba agus bainisteoir an Mutiny Hotel. Bhíodh go leor díobh sin a bhí ag plé le cócaon in Miami sna 70idí agus 80idí ag tarraingt ar an óstán, idir lucht gnó, pholaiteoirí, mhangairí drugaí agus ghníomhairí feidearálacha. Bhí Compte ina lár istigh agus an aisling Mheiriceánach mar sprioc aige.

## Tagairtí

Catagóir:Teilifís
Catagóir:2024
Síorstíl

Is sraith teilifíse de chuid TG4 é **Síorstíl** a craoladh sa bhliain 2025. Comórtas é Síorstíl atá bunaithe ar an bhfaisean inbhuanaithe. Tagann seisear dearthóirí le chéile chun éadaí nua agus faiseanta a dhéanamh as seanéadaí agus ábhar athchúrsáilte eile. Bíonn dúshláin le sárú ag na hiomaitheoirí thar sé chlár chun an comórtas a bhuachan.

## Tagairtí

Catagóir:Cláir TG4
Catagóir:Faisean
Geantraí (sraith teilifíse)

Is sraith teilifíse de chuid TG4 é **Geantraí** ina dtugtar léargas ar an gceol traidisiúnta Éireannach.

I sraith na bliana 2025 thug Pauline Scanlon aghaidh ar sheisiúin ar fud na tíre.

## Tagairtí

Catagóir:Cláir TG4
Catagóir:Ceol traidisiúnta na hÉireann
Ionsaí Magdeburg, 2024

Maraíodh seisear agus gortaíodh na scórtha eile in **ionsaí Magdeburg** ar an 20 Nollaig 2024, mar gheall ar an ionsaí a rinneadh ar mhargadh Nollag i gcathair Magdeburg in oirthear na Gearmáine. Bhí slua ollmhór  bailithe i lár na cathrach chun Nollaig a cheiliúradh. Tiomáineadh gluaisteán isteach sa slua . Sna tréinte siúil a bhí an fheithicil sa cheantar coisithe ag an am agus gur d'aon ghnó a tiomáineadh í tríd an slua. Bhí rún ag an tiománaí an oiread daoine a mharú agus ab fhéidir leis.
Ní raibh ionsaí sceimhlitheoireachta ann. Taleb Al-Abdulmohsen, 50 bliain d'aois agus de bhunadh na hAraibe Sádaí , an fear a rinne an t-ionsaí. Bhí sé ag obair mar shíciatraí sa Ghearmáin ag an am.   Saoránach de chuid na hAraibe Sádaí is ea Al-Abdulmohsen, a rugadh i Hufuf sa bhliain 1974.     

Níl sé soiléir fós, áfach, cad go díreach a thug ar  Al-Abdulmohsen an feillghníomh a dhéanamh. Ioslamafóibeach agus thar a bheith ar an eite dheis, bhí tuairimí frith-Ioslamacha nochta go minic aige ar na meáin shóisialta. Ach seans go raibh sé ar saobhchiall.   

### New Orleans agus Las Vegas

Tharla eachtraí sceimhlitheoireachta ar Lá Caille 2025 i New Orleans agus Las Vegas

## Féach freisin

* Magdeburg

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Magdeburg
Catagóir:2024
Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta
Catagóir:Stair na Gearmáine
De Valera San Fhásach

Is sraith teilifíse de chuid TG4 é '**De Valera San Fhásach**' a craoladh sa bhliain 2025.

Is léiriú é an tsraith stairiúil seo ar scéal Éamon de Valera sna blianta 1924-1926 nuair a bhí sé san 'fhásach' go polaitiúil. Chaith sé tréimhse sa phríosún, bhí sé in ísle brí agus is ar éigean a bhí cumhacht pholaitiúil ar bith aige le linn na tréimhse seo. 

Insítear scéal na mban réabhlóideach a thacaigh leis ag am chun athrú iomlán a chur ar chúrsaí polaitíochta in Éirinn agus mar a bhunaigh sé Fianna Fáil. Tá scéal an aiséirí seo fite fuaite le scéal na mban sin agus déantar cur síos ar an mbealach a ndearna de Valera feall orthu.

## Tagairtí

Catagóir:Cláir TG4
Catagóir:Teilifís
Catagóir:2025
Catagóir:Éamon de Valera
Tubaiste Evelyn Marie (1975)

[clé|mion|Na [Na Cealla Beaga|Cealla Beaga]]
Ar an 7 Eanáir 1975 bhí an ***Evelyn Marie***, trálaer 65 troigh ar a fad, ar a bealach ar ais chuig na Cealla Beaga lena lastas scadán nuair a bhuail sí creagacha ag oileán Reachlainn Uí Bhirn amach ó Mhálainn Bhig i nGleann Cholm Cille i dtrátha an 7 a chlog tráthnóna.

Ar an drochuair, bádh gach duine den seisear fear a bhí ar bord an trálaeir. B'in iad Paddy Bonner, 33 bliain d'aois, as an Chlochán Liath; Hughie Gallagher, 35 bliain, as Athphort in Árainn Mhór; Johnny O'Donnell, 27 bliain, as Ailt an Chorráin; Thomas Ham, 27 bliain, as an Longfort ó dhúchas ach a bhí ina chónaí in Ailt an Chorráin; Joe O'Donnell, 21 bliain, as an Chlochán Liath; agus Roland Faughnan, 24 bliain, as Co Fhear Manach ó dhúchas ach a bhí ag obair in Ailt an Chorráin. Ní bhfuarthas riamh ach coirp bheirt acu – Joe O'Donnell agus Roland Faughnan. Tá leacht in Ailt an Chorráin inniu i gcuimhne an tseisir a cailleadh ar an Evelyn Marie

Bliain ina dhiaidh sin, ar an 23 Samhain 1976, mar bharr ar an anachain, bádh cúigear iascairí eile as na Rosa nuair a cailleadh an *Carraig Úna* san áit cheannann chéanna.

## Naisc sheachtracha

* Agallamh a rinne Feardorcha Ó Colla le ball d’fhoireann bhád tarrthála Árainn Mhór a bhí páirteach sa chuardach ar an oíche sin i mí Eanáir 1975.
* Amhrán le Conal Gallen.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:1975
Catagóir:Gleann Cholm Cille
Catagóir:Iascaireacht
Catagóir:Longbhriseachta
Catagóir:Na Cealla Beaga
Catagóir:Stair Chontae Dhún na nGall
Crith talún sa Tibéid, 2025

Tharla crith talún sa Tibéid, gar don teorainn le Neipeal.  ar an 7 Eanáir 2025. Fuair 135 duine bás, ach  b'fhéidir i bhfad níos mó  Ní raibh an méid sheismeach ach timpeall 7.0 áfach. 

### Cúlra
Tá an Tibéid suite ar éasclíne geolaíochta, áit a bhfuil pláta teicteonach na hIndia agus pláta teicteonach na hEoráise ag brú a chéile agus tarlaíonn creathanna talún sa réigiún go rialta dá bhíthin sin.

### Imeachtaí
Is i gceantar iargúlta Tingri, atá suite ar thalamh ard, a bhí croílár an chreatha. Dar le saineolaiithe sa tSín go raibh méid sheismeach de 6.8 sa chrith ach deir suirbhéirí geolaíochta sna Stáit Aontaithe gur 7.1 a bhí ann. Bhí an crith chomh láidir sin gur airíodh é i bpríomhchathair Neipeal, Katmandu, agus in áiteanna san India.

Leacaíodh os cionn 1,000 teach de bharr na tubaiste agus bhí go leor daoine sáinnithe sa smionagar. Bhí sé ocht gcéim faoi bhun an reophointe sa cheantar agus gur mór an dúshlán ag lucht tarrthála agus lucht fóirithinte an áit a bhaint amach.

## Féach freisin

* Creathanna talún

## Tagairtí

Catagóir:An Tibéid
Catagóir:2025
Catagóir:Creathanna talún
Múte Bourup Egede

Is polaiteoir ón Ghraonlainn é *'Múte Inequnaaluk Bourup Egede* (; a rugadh 11 Márta 1987) ag fónamh mar an seachtú príomh-aire na Graonlainne, post atá aige ó Aibreán 2021. D'fhóin sé mar chomhalta den Inatsisartut, parlaimint na Graonlainne, ó 2015, agus ina theannta sin mar chathaoirleach ar an bpáirtí Inuit Ataqatigiit ó 2018. D'iarr sé ar an nGraonlainn neamhspleáchas a fháil ón Danmhairg agus bhí sé mar chuid den obair ar bhunreacht don Ghraonlainn neamhspleách.

## Polaitíocht agus idé-eolaíocht

Tá Egede ina cathaoirleach ar Inuit Ataqatigiit, páirtí polaitíochta daonlathach sóisialach sa Ghraonlainn. [1] Cosúil leis an bpáirtí, tá Egede ina abhcóide do neamhspleáchas na Graonlainne.

## Tagairtí

Catagóir:An Ghraonlainn
Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí
Aspick Sodor as Mannin

Tá **Aspick Sodor as Mannin** () ina Ordánach () de Dheoise Shodor as Mannin i nDeoise Eabhrac, san eaglais Anglacánach. Ní chlúdaíonn an deoise ach Oileán Mhanann. Tá suíochán an easpaig suite in Eaglais Naomh Carmane () i mbaile Phort na hInse. Ardaíodh an eaglais go stádas ardeaglaise i mí na Samhna 1980.

## Tagairtí

Easpaig Sodor agus Man
Easpaig Dheoise Sodor agus Mhanann
Sodor agus Man
Eímear Noone

Is  stiúrthóir agus cumadóir ceoil í **Eímear Noone**, a rugadh i gContae na Gaillimhe sa bhliain 1977/1978.  Tá ceol cumtha aici do réimse leathan scannán agus cluichí físeáin.  Tá portfóilió ollmhór de scóir scannán agus cluichí físeáin aici. Mar dhuine de phríomh-chumadóirí scóir na gcluichí ar domhan, tá Noone freagrach as cuid de na fuaimdhreacha is buaine ar *World of Warcraft*.  
clé|mion|Tá Noone freagrach as cuid de na fuaimdhreacha is buaine ar ''World of Warcraft''.
Is as Cill Chonaill, Co. na Gaillimhe, di ó dhúchas. Is in Los Angeles agus i mBaile Átha Cliath atá cónaí ar Noone.

Is iomaí gradam de chuid an tionscail ceoil atá buaite ag Noone, Gradam *Hollywood Music in Media* don Scór is Fearr do Chluiche Físeáin ina measc. Rinne sí gaisce  i mí Feabhra 2020 nuair a bhí sí ar an gcéad bhean a stiúir an cheolfhoireann ag ócáid bhronnta Ghradaim Acadamh Ealaíon agus Eolaíochtaí na Scannán (Gradaim Oscar). Bhronn Ollscoil na Gaillimhe Dochtúireacht (oinigh) uirthi in 2020. 

## Féach freisin

* Duaiseanna an Acadaimh

## Tagairtí

Catagóir:Cumadóirí Éireannacha
Catagóir:Cumadóirí ban
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Catagóir:Físchluichí
Corpas téacs

Is éard is **corpas teanga** ann ná sraith leathan, struchtúrtha de shamplaí ón bhfíorshaol d'úsáid teanga. Is féidir na samplaí seo a fháil ó théacsanna scríofa (na cinn is coitianta), nó ó shamplaí béil (tras-scríofa de ghnáth). Is féidir le corpais a bheith téacsúil, nuair a bhíonn téacsanna ó bhéal nó scríofa á dtiomsú, nó ó thagairt, nuair a thaifeadann siad comhchordachtaí a bhaintear as téacsanna. Sa Spáinnis, sampla de chorpas tagartha é an *Corpus Básico del Español de Chile*.

Is éard is corpas teanga ann ná sraith réasúnta mór téacsanna, a cruthaíodh go neamhspleách ar a bhfoirmeacha nó a n-úsáidí féideartha. Is é sin le rá, ó thaobh a struchtúir, a éagsúlachta agus a chastachta de, ní mór do chorpas teanga, nó a modhanna, a léiriú chomh cruinn agus is féidir; ó thaobh a húsáide de, ní mór dó a chinntiú go bhfuil a léiriú fíor. Tá cosúlachtaí ag corpais le téacsanna toisc go bhfuil siad comhdhéanta díobh, ar an láimh eile, ní téacsanna iontu féin iad, mar murab ionann agus iad, ní fiú anailís a dhéanamh orthu ina n-iomláine. Tá tús agus deireadh le téacs, agus tá sé comhtháite agus ciallmhar go pointe níos mó nó níos lú, agus níl saintréithe den sórt sin ag corpas toisc nach bhfuil struchtúr aige, ach comhdhéanamh amháin. Ar an ábhar sin, moltar anailís a dhéanamh ar chorpas ag baint úsáide as ár n-uirlisí agus modheolaíocht féin.

Mar gheall ar a mhéid, a n-inrochtaineacht, a n-eolas teangeolaíoch agus ciclipéideach, iontaofacht an-ard agus tréithe eile, tá tiomsú na gcorpas ar cheann de na príomh-mhodhanna agus uirlisí taighde teanga sa teangeolaíocht, murab é an príomhodh.

Spreag an gá atá leis na samplaí a bailíodh go héifeachtúil agus go heacnamaíoch a phróiseáil (ag cura a méid ollmhór san áireamh), forbairt ar cheann de na brainsí is bisiúla den teangeolaíocht chomhaimseartha: an teangeolaíocht ríomhaireachtúil. Faoi láthair, bailítear agus stóráiltear na corpais go leictreonach.

## Naisc sheachtracha
*Corpas Náisiúnta na Gaeilge
*An tIonad taighde do Theicneolaíocht Urlabhra agus Teangeolaíochta na Gaeilge (ITUT)

## Tagairtí


*
*
Catagóir:Ríomhtheangeolaíocht
Catagóir:Corpais Teangeolaíochta
Catagóir:Anailís dioscúrsa