open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cochall

Planda forleathan ilbhliantúil. An gas cearnach i dtrasghearradh, na duilleoga i bpéirí urchomhaireacha, na bláthanna déliopach go minic le feadán bun os cionn, an chailís le sceimheal droma sonrach cochallchruthach. Cuid mhaith cineálacha ann le bláthanna geala daite a fhástar mar mhaisiúchán. Tá cuid eile íocshláinteach, agus úsáidtear mar dheochanna athbhríocha do na néaróga iad.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cochla

deas|250px|thumb|Cochla
An cuas bíseach sa chluas inmheánach. Cuimsíonn sé cuid chnámhach le colún lárnach is conair bhíseach (cuid den chathair scannánach gríobháin). Sa spás idir an chuid cnámhach is an chuid scannánach, tá an pheirilimfe (sreabhán cosúil leis an sreabhán ceirbrispíonach). Gobann seilf thanaí bhíseach amach ón gcolún lárnach, agus luíonn an bonnscannán uirthi seo. Tarchuirtear tonnta fuaime san aer don tiompán cluaise ag foirceann na cluaise seachtraí, critheann sé seo na cnáimhíní sa chluas láir, agus tarchuireann an stiorópín an crith tríd an bhfuinneog ubhchruthach isteach sa chochla chun an bonnscannán a chrith. Tá mar a bheadh cairpéad néarcheann ar an mbonnscannán, agus nuair a chritheann siad seo tarchuireann néar-ríoga ar feadh an chuid chochlach den 8ú néaróg chráiniach. Freagraíonn an bhunchuid den bhonnscannán, is na néarchinn ansin, do na minicíochtaí ísle is arda sa chrith (agus, mar sin, sa bhfuaim), agus freagraíonn an bharrchuid den bhonnscannán do na minicíochtaí ísle amháin. Iompraíonn an 8ú néaróg chráiniach na fuaimchomharthaí do réigiúin éistitheacha na hinchinne lena bpróiseáil is le ciall a bhaint astu. 

## Tagairtí
Christopher Sydney Cockerell

Innealtóir is ceapadóir a rugadh i gCambridge Shasana ab ea **Christopher Sydney Cockerell** (1910-1999). Rinne sé obair ar raidió is radar ar dtús, agus dhírigh go príomha ar hidridinimic. Go luath sna 1950idí cheap sé an sciorrárthach, ar féidir leis taisteal thar uisce is tír.

## Tagairtí
John Douglas Cockroft

Fisiceoir núicléach a saolaíodh i dTodmorden Shasana ab ea **John Douglas Cockroft** (27 Bealtaine 1897 - 18 Meán Fómhair 1967). Tháinig sé le bheith ina stiúrthóir ar fhoireann fuinnimh núicléach na Breataine i 1946. Roinn sé Duais Nobel na Fisice le Ernest Walton i 1951 as a gcomhthaighde ar scoilteadh an adaimh i 1932. Trí sprioc litiam a imbhualadh le prótóin luasghéaraithe go dtí fuinneamh de 700 cilileictreonvolta (keV) a rinneadar é seo. Tháirg sin drithlí alfa-cháithníní (núicléis héiliam), a chiallaigh gur claochlaíodh an litiam. Chuir an turgnamh seo tús le himbhuailteoirí sa bhfisic.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1897
Catagóir:Básanna i 1967
Cód

deas|200px|thumb|Cód
Córas rialacha chun comharthaí teangeolaíocha nó eile a chomhoiriúnú chun gur féidir cumarsáid a dhéanamh idir daoine. Is féidir gur comhghnásanna neamhfhoirmiúla é (mar shampla, i gcomharthaíocht colainne), rialacha atá socraithe go hoifigiúil (i dteanga comharthaíochta, mar shampla), córas atá sainiúil do chultúr ar léith nó in úsáid go huilíoch. Baineann ríomhchláraitheoirí úsáid as cód alfa-uimhriúil, ach sraith rialacha a phéireálann bríonna le fuaimeanna a úsáideann teangeolaithe. 

## Tagairtí
Cód ama

Sraith comharthaí atá códaithe go digiteach agus a thaifeadtar go leanúnach ar thaifeadán físe nó fuaime (ar théip mhaighnéadach nó taifeadadh soladstaideach) nó scannán chun gach fráma a ionannú go cruinn do na próisis eagarthóireachta is iarléirithe. Foirm shimplí ab ea cód a chuireann in iúl uair, nóiméad, soicind is uimhir an fhráma, agus iad sin taifeadta 24, 25 nó 30 uair in aghaidh an tsoicind. 

## Tagairtí
Cód dénártha

deas|250px|thumb|Vicipéid i gCód dénártha
Cód atá bunaithe ar chóras uimhreacha dénártha, ina bhfuil dhá ghiotán (0 is 1), ní hionann is an cód deachúlach ina bhfuil 10 ngiotán (0, 1, 2… 9). Is é buntáiste an chórais dhénártha i ríomhairí digiteacha nach gá ach dhá staid leictreonacha a úsáid — as agus ann, 0 agus 1—i gcomhair gach uimhir dhénártha is féidir. Baineann ríomhairí digiteacha feidhm as cóid éagsúla chun uimhreacha, litreacha is carachtair eile a léiriú. 

## Tagairtí
Cód géiniteach

deas|200px|thumb|Cód géiniteach 

An tslí a bhfeidhmíonn na bunphéirí de na núicléitídí sa aigéad ribeanúicléasach chun tógáil próitéiní. Is teanga cheimiceach í an cód géiniteach a cruthaíodh le héabhlóid.  Is iad núicléitídí G, A, U, agus C “na litreacha na haibítre.” Bíonn trí litir atá sna focail (códón) go léir.  Tá gramadach aige: tosaíonn teachtaireachtaí le AUG agus críochnaíonn siad le UAA, UGA, agus UAG.  Aistrítear é ina shraitheanna d'aigéid aimín.  Ghabh an chéad rud beo a chruthaigh an teanga seo a chumadh leis an domhan.  Úsáideann gach rud beo an cód seo anois.

## Tagairtí
EBCDIC

mion
Cód a d'fhorbair comhlacht IBM is ea **EBCDIC** (Cód Idirmhalartaithe Breisithe Deachúlach Códaithe go Dénártha). Sainmhínítear 256 carachtar le cód 8 ngiotán. Cuimsithe ann tá na siombailí alfa-uimhriúla, siombailí poncaíochta, carachtair rialaithe nach bpriontáiltear, agus roinnt mhaith carachtar ar leith.

## Tagairtí

Catagóir:Bunachair shonraí
Catagóir:Teanga ríomhchlárúcháin
BASIC

Teanga ardleibhéil ríomhchláraithe a forbraíodh i gColáiste Dartmouth sna Stáit Aontaithe i ndeireadh na 1950idí is ea **BASIC** (**Beginner's All-purpose Symbolic Instruction Code** Gaeilge: *Cód Siombalach Uilefhóinteach Treoracha do Thosaitheoirí*). Mar bhuntáiste aici go bhfuil sí éasca le foghlaim is le cur i bhfeidhm. Glacadh léi le fada mar theanga chaighdeánach i ríomhairí pearsanta, agus forbraíodh canúintí ar leith i gcomhair feidhmeanna is ríomhairí ar leith. Le blianta anuas tá an teanga C tar éis an phríomháit a ghabháil mar theanga ardleibhéil na ríomhchláraitheoirí i gcomhair ríomhairí pearsanta. Ach soláthraíonn comhlacht Microsoft canúint den 4ú glúin, Visual Basic, chun gur féidir le húsáideoirí a bhfeidhmeanna féin a ríomhchlárú. 

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha ríomhaireachta
Crann cacó

Crann síorghlas atá dúchasach do Mheiriceá Láir is ea an **crann cacó** nó **cócó** (*Theobroma cacao*). Saothraítear go forleathan i dtíortha eile agus tá sé an-tábhachtach sa trádáil. 

### Tréithe

* Na duilleoga leathfhada; na bláthanna bándearg, iompartha i gcrobhaingí go díreach ar na stoic is ar sheanghéaga; 
* capsúl ubhchruthach buí leathrúil claiseach an toradh, ag cuimsiú suas le 100 síol leabaithe i laíon bog. 

### Táirgí
Triomaítear na síolta, róstar is meiltear iad chun púdar cócó (nó cacó) a tháirgeadh, le húsáid i ndeochanna is seacláid. Táirgeann na síolta comhbhrúite im cócó.

## Féach freisin

* Crann cóca agus cócaon

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cnó cócó dúbailte

Speiceas pailme a fhaightear sna Séiséil san Aigéan Indiach is ea an **cnó cócó dúbailte** (*Lodoicea maldivica*; ). An toradh i measc na dtorthaí is mó, suas le 20 kg, agus togann sé 10 mbliain air aibiú. Buacach, ionas go gcartar go minic ar chóstaí an aigéin sin é: mar sin, bhí eolas air roimh fhionnadh an chrainn féin. Tugtar an cnó cócó dúbailte air, de bhrí go bhfuil an toradh cosúil le dhá chnó cócó atá comhtháthaithe le chéile. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Códa

deas|250px|thumb|Códa
An pháirt dheireanach de phíosa ceoil (mar shampla, gluaiseacht i bhfoirm sonáide nó fúig), nach bhfuil riachtanach don struchtúr ach atá riachtanach chun buille scoir sásúil a chur leis.

## Tagairtí
Codánú

deas|225px|thumb|Codánú
Scaradh comhábhair meascáin óna chéile. De ghnáth, déantar go ceimiceach é trí chriostalú codánach, ag brath ar thuaslagthachtaí difriúla na gcomhábhar difriúil, nó trí dhriogadh codánach, teicníocht a bhraitheann ar fhiuchphointí difriúla na gcomhábhar difriúil.

## Tagairtí
Codarsnacht

deas|250px|thumb|Codarsnacht
I meán amhairc, an gaol idir réigiúin gheala is dhorcha i radharc nó ina n-atáirgeadh trí mheán fótagrafach nó leictreonach. Sloinntear go huimhriúil í mar raon gile nó luach gáma an phróisis.

## Tagairtí
Codec

deas|250px|thumb|Codec
Acrainm ar chódóir/díchódóir, feiste chun comharthaí analógacha (ó chlostrealamh nó fístrealamh) a thiontú chuig foirm dhigiteach len iad a tharchur thar líonraí teileachumarsáide digití cosúil le ISDN. Modhnú bíogchóid a úsáidtear don tiontú seo. 

## Tagairtí
Codex Alimentarius

Cód cleachtais, iarracht chun caighdeáin uiledhomhanda táirgthe is próiseála bia a leagan síos is ea an **Codex Alimentarius** (Laidin ar *Leabhar an Bhia*). Bhunaigh Eagraíocht Bia is Talmhaíochta na Náisiún Aontaithe agus an Eagraíocht Dhomhanda Sláinte an cód i 1963.

## Tagairtí
Codlaidín

Is éard is **codlaidín** ann ná planda bliantúil glasghorm nó liathghlas a fhásann 1 m ar airde, dúchasach don Eoraip is an Áise.

### Tréithe

* Na duilleoga leathfhada, liopach go héadomhain; an gas fáiscthe; 
* na bláthanna le 4 pheiteal; a chochall i bhfoirm pota piobair, le fáinne de phóir timpeall na fleisce. 
* Sa ghné don ghairdín, nach mbíonn drugaí ann, dath liathchorcra a bhíonn ar na bláthanna agus lár dorcha iontu. 
* Bláthanna bána a bhíonn sna gnéithe a tháirgeann drugaí. 

Faightear an t-óipiam trí ghearrthacha a dhéanamh sna síolchochaill ghlasa, agus sileann siad seo an t-úsc a mbíonn an t-óipiam ann. Scagtar an t-óipiam chun drugaí eile a tháirgeadh, moirfín ina measc.

## Féach freisin

* Cógais suain

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Coelurus

Géineas dineasár éadrom feoiliteach is ea ***Coelurus***. An muineál caol, an t-eireaball fada, an bhlaosc fada le logaill mhóra. Déchosach, na géaga tosaigh gearr le 3 mhéar, ceann amháin os comhair an dá cheann eile. Ar eolas ó iontaisí ón tréimhse Iúrasach i stát Wyoming.

## Tagairtí

Catagóir:Dineasáir
Aeneas Coffey

Driogaire is ceapadóir a rugadh i mBaile Átha Cliath nó Calais na Fraince ab ea **Aeneas Coffey** (1780-1 Nollaig 1852). Bhunaigh sé a dhrioglann féin i mBaile Átha Cliath (1828) áit ar cheap sé an chéad stil leanúnach agus a bhfuair paitinn uirthi. Roimhe sin, trí bhaiscphróiseáil i bpotaistileanna a dhéantaí uisce beatha, agus bhí a phróiseas níos éifeachtaí táirgiúla. Glacadh leis go forleathan i dtáirgeadh tionsclaíoch biotáille, ach níor glacadh leis i dtáirgeadh uisce beatha de bhrí gur bhain an próiseas na rianábhair a thug blas sainiúil d'fhuisce braiche amach. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1780
Catagóir:Básanna i 1852
Cófradhamba

deas|250px|thumb|Cófradhamba
Struchtúr neamhbhuan a dheartar chun uisce nó talamh bhog a choinneáil amach as ionad mar a bhfuil bunsraitheanna á dtógáil. De ghnáth, damba nó bratpheileáil a bhíonn ann. Uaireanta is gá struchtúir níos críochnúla a dhéanamh don ghnó, mar shampla, le dhá líne bhratpheileálacha agus líonadh ithreach eatarthu, nó ballaí déanta as cealla cruach.

## Tagairtí
Cogaíocht bhaictéareolaíoch

Foirm chogaíochta ina n-úsáidtear gníomhaithe orgánacha, baictéir is víris, chun galair mharfacha a thabhairt do naimhde. Rinneadh taighde ar an-chuid gníomhaithe mar seo, an t-antracs, an plá, an t-ispíneachas is eile. Gineadh histéire fhorleathan sna Stáit Aontaithe tar éis ionsaithe 11 Meán Fómhair 2001 go ndéanfaí ionsaithe baictéareolaíocha, rud nár tharla — ach amháin eachtra aisteach nár míníodh i gceart fós, inar ionfhabhtaíodh daoine aonaracha de bharr litreacha is pacáistí a bhí truaillithe le hantrasc a fuarthas tríd an bpost.

## Tagairtí
Códón

deas|250px|thumb|Códón
Seicheamh de 3 núicléitíd (trírín) sa DNA a shainíonn aimíonaigéad ar leith a chur isteach in ionad ar leith i struchtúr próitéine le linn a tógála. Bunghné den chód géiniteach is ea é go sainíonn tríríní de na 4 núicléitíd — na púiríní, adainín (A) is timín (T), agus na pirimidíní, cíotóisín (C) is guainín (G)—sa DNA (mar shamplaí AAA, AAG, AGA, GAA, AGT, agus mar sin de) tógáil próitéiní agus go rialaíonn feidhmeanna eile na cille bitheolaíche. Bíonn ord ar leith ar na códóin i ngéin ar bith ar feadh crómasóim. De bhrí nach bhfuil ceadaithe ach na naisc A-T is C-G idir núicléitídí urchomhaireacha ar an dá thointemhóilín sa déhéilics den DNA, má bhíonn códón AGT ar thointe amháin, bíonn an códón freagrach TCA ar an tointe os a comhair amach.

## Tagairtí
Códú heicsidheachúlach

deas|250px|thumb|Códú heicsidheachúlach
Nodaireacht uimhreacha ag úsáid an bhuin 16. Is iad na carachtair ar leith 0-9 agus A-F (ag seasamh do na huimhreacha deachúla 10-15 san áireamh). Úsáidtear go forleathan é i bhfeidhmeanna ríomhaireachta, mar a soláthraíonn sé bealach oiriúnach chun seasamh d'uimhreacha dénártha. 

## Tagairtí
Cogaíocht bhitheolaíoch

deas|200px|thumb|Cogaíocht bhitheolaíoch
Cuimsíonn an téarma seo cogaíocht bhaictéareolaíoch ina n-úsáidtear miocrogánaigh nádúrtha mar airm agus tocsainí ar ceimiceáin nimhiúla iad ó fhoinsí nádúrtha. Toirmisctear déanamh is stoc-charnadh na n-oibreán seo faoi chomhaontú de chuid na Náisiún Aontaithe (1972), ach ceadaítear taighde orthu.

## Tagairtí
Cogaíocht frithfhomhuireán

deas|250px|thumb|Cogaíocht frithfhomhuireán
Cleachtadh cogaíochta ina ndéantar seilg ar fhomhuireáin len iad a scriosadh. Is le sonóir, thar aon teicníocht eile, a bhraitear is a aimsítear fomhuireán naimhdeach faoin uisce. Úsáidtear lánáin doimhneachta is toirpéid (a lainseáiltear ó aerárthaigh, longa cogaidh nó fomhuireáin seilge) chun an scriosadh a dhéanamh.

## Tagairtí
Cogaíocht cheimiceach

deas|250px|thumb|Cogaíocht cheimiceach
Úsáid ceimiceán marfach nó díblithe mar airm is ea **cogaíocht cheimiceach**.  

## Stair
Chuir Coinbhinsiúin na Háige (1899) toirmeasc ar chogaíocht cheimiceach, ach bhain na Gearmánaigh feidhm as airm cheimiceacha sa chéad chogadh domhanda in ainneoin gur shínigh siad iad. Rinne siad lón mór cogaidh d'oibreáin néarógacha sa dara cogadh domhanda chomh maith.  

Rinne na Sóivéadaigh is na Meiriceánaigh an rud céanna i rith an chogaidh fhuair. clé|mion|Marbache sa Fhrainc, 8 M.F. 1918
Sna 1960idí scaip na Briotanaigh oibreán flannbhuí, luibhicíd atá toscaineach do dhaoine is ainmhithe, ar na foraoisí le linn cogaidh sa Mhalae.

I Vítneam úsaideadh airm ceimiceacha ar shibhialtaigh, sa chogaíocht cheimiceach is mó riamh.

Úsaideadh airm ceimiceacha ar shibhialtaigh sa tSiria.

## Inniu
Ar 29 Aibreán gach bliain, ceiliúrtar an Lá Cuimhneacháin d’Íospartaigh Uile na Cogaíochta Ceimicí. Tháinig an Coinbhinsiún um Airm Cheimiceacha i bhfeidhm ar 29 Aibreán 1997.

## Féach freisin

* Airm ollscriosta

## Tagairtí

Catagóir:Airm cheimiceacha
Cogaíocht trinsí

deas|250px|thumb|Cogaíocht trinsí
Cogaíocht ó chlaiseanna caola ina seasann na saighdiúirí, ar foscadh cuid mhaith ó scaoileadh na namhad. Úsáideadh í den chéad uair i gcogadh na Crimé (1853-1856), agus ar scála i bhfad níos mó sa chéad chogadh domhanda. Thochail na Gearmánaigh trinsí tar éis cath an Marne i 1914, ag cur tús le patrún cogaíochta ar fhronta an iarthair. Tochlaíodh na mílte ciliméadar de thrinsí ar an dá thaobh os comhair a chéile, le córais chasta cumarsáide is sreang dhealgach cosanta. Shín na trinsí ón Muir Thuaidh go dtí an Eilvéis, agus chruthaigh siad leamhsháinn fhuilteach. Tugadh airm nua isteach chun an leamhsháinn a bhriseadh, ina measc gránáidí láimhe, gás nimhe, moirtéir trinsí, agus baráistí airtléire. Mar sin féin, níorbh fhéidir brú ar aghaidh thar na trinsí go raibh tancanna feabhsaithe ar fáil i 1918, tar éis an tanc a bheith ceaptha i 1915. Faoi seo, agus airm níos cumasaí ar fáil, tá an modh cogaíochta seo imithe i léig. 

## Tagairtí
Cógais suain

[clé|mion|[Stillnox]]
Ábhair is ea **cógais suain** a laghdaíonn céadfacht nó a chuireann codladh ar dhuine, ina measc codlaidín is a dhíorthaigh. 

Úsáidtear sa mhíochaine iad chun pian a mhaolú. Féadfaidh ródháileog a bheith marfach, agus féadfaidh duine andúil a chur iontu. Is fadhb dhomhanda andúil sna drugaí seo agus trádáil neamhdhleathach iontu.

In Éirinn, chonacthas laghdú sna 2020idí ar an úsáid as cógais suain.

## Féach freisin

* Easuan 

* Codlaidín
* Támhshuanach

## Tagairtí

Catagóir:Codladh
Catagóir:Leigheas
Catagóir:Cógas
Catagóir:Anailgéisigh
Cógaisíocht

deas|250px|thumb|Cógaisíocht
Is éard a bhí i gceist le **cógaisíocht** (Béarlaː *pharmaceutics*) roimh na 1940idí na eolaíocht maidir le hullmhú, cumasc is dáileadh leigheas . Ó timpeall 1940, ó tháinig drugaí cumasacha in úsáid, tháinig feidhmeanna eile cliniciúla isteach sa disciplín, cosúil le monatóiriú na ndáileog agus idirghníomhuithe na ndrugaí le hothair.

## Féach freisin

* Cógaseolaíocht
* Dáileadh cógaisíochta in Éirinn
* Cógas leighis

## Tagairtí

Catagóir:Cógas
Catagóir:Cógaseolaíocht
Catagóir:Cógaisíocht
Cogal

Planda bliantúil le gas gan mórán géag is ea an **cogal** (*Agrostemma githago*), 30-100 cm ar airde, cumhdaithe i ribí bána. Na bláthanna 3-5 cm ar leithead le gais is feadán cailíse lomrach, na peitil scothdhearg/corcra, rud beag mantach. Bhíodh sé ina fhiaile choiteann i ngoirt arbhair i ngach áit tráth, ach ag dul i léig anois, annamh in áiteanna. Tuigtear go bhfuil na síolta nimhiúil. Nuair a bhíonn sé flúirseach, laghdaíonn caighdeán an phlúir a tháirgtear. Tugtar **diasa fia** air freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Cógas paitinne

mion|Edmonds Historical Museum, Washington.
Cógas ar bronnadh paitinn air is ea **cógas paitinne** (Béarla: **), nó a gcuireann an déantóir a ainm air ag rá go bhfuil ceart toirmeascach díolta aige. 

## Stair
Thosaigh cógais phaitinne le Reacht na Monaplachtaí i Sasana i 1624, a thug monaplacht chosanta díolta ar feadh 14 bliain ar chógas brandáilte. Bhí cead ag déantóirí na gcógas seo comhábhair rúnda a chur iontu go dtí 1941 nuair a chuir an tAcht Cógaisíochta is Cógas iachall orthu na comhábhair a nochtadh ar chúiseanna sábháilteachta. 

D'fhás díol na gcógas paitinne go mór san 18ú céad, agus bhí siad an-choitianta i Meiriceá. I 1796, fuair Samuel Óg Lee an chéad phaitinn ar chógas sna Stáit Aontaithe, piollaí domlais, agus faoi 1804 bhí níos mó ná 80 cógas paitinne á ndíol trí fhógraíocht, paimfléidí is taistealaithe tráchtála. 

Sa 19ú céad tháinig cógais phaitinne a rinneadh sna Stáit Aontaithe féin i gceannas ar an margadh ansin. Inniu ciallaíonn an téarma drugaí dílsithe a bhíonn ar fáil gan oideas dochtúra, ach faoi rialúcháin Bhord Leigheasra na hÉireann (an Riarachán Bia is Drugaí sna Stáit Aontaithe).

## Féach freisin

* Paitinn
* Dlí na bpaitinní
* Cógas

## Tagairtí

Catagóir:Cógas
Catagóir:Dlí na bpaitinní
Cógaseolaíocht

Brainse d'eolaíocht an leighis a dhéanann staidéar ar ghníomhuithe, feidhmeanna is fo-iarsmaí drugaí is ea **cógaseolaíocht**.  
[mion|[Inchinn, duán, meitibileacht, saorfhréamh  agus miteacoindre, agus cillscannán.]]

## Stair
Baineann na tuairiscí is ársa le leighis ó fhoinsí plandúla ón tSín is an Ghréig. 

Sa tSín, bhí thar 30 druga ar eolas sa 4ú céad RC, agus faoin 1ú céad AD thug leabhar mór cógasaíochta liosta de 365 leigheas. Ba é *De Materia Medica* (I dTaobh Ábhair Leighis, c 60 AD) le Diascóradas an chéad leabhar cógaseolaíochta san iarthar. Faoi 992 bhí eolas ag na Sínigh ar 1,748 druga is 16,000 oideas. 

D'éirigh an t-ábhar ina dhisciplín eolaíochta san iarthar sa 19ú céad nuair a thosaigh ceannródaithe ag déanamh staidéar ar ghníomhuithe fiseolaíocha na ndrugaí íonaithe. Rinne Magendie an chéad anailís thurgnamhach ar ghníomhú druga íon (stricnín), agus chuir síos ar a thuilleadh drugaí ina *Formulaire* (Foirmleoir, 1821).  

Bunaithe ar sin, rinne eolaithe Gearmánacha éacht chun an t-ábhar a fhorbairt go hacadúil is go trádálach. Rinne Oswald Schmeideberg (1838-1921) taighde ar ghníomhú digiteálais is muscairín. Rinne Hans Horst Meyer (1853-1939) taighde ar ghníomhú ainéistéiseach. Léirigh Paul Ehrlich (1854-1915) gurb ionann nó cosúil le gnáthnaisc cheimiceacha imoibrithe idir drugaí is fíocháin. Chuir John J. Abel (1857-1938) go mór le forbairt na cógaseolaíochta sna Stáit Aontaithe. 

## Inniu
Anois déantar taighde cógaseolaíochta i gcomhlachtaí, ollscoileanna is institiúidí taighde, agus tá 200 druga bunúsach ann, de réir mar a shainmhíonn an WHO é. Le himeacht ama tá fo-bhrainsí ar leith á saothrú, ina measc cógaseolaíocht mhóilíneach, imdhíonachógaseolaíocht is néarachógaseolaíocht, agus baineann siad seo le disciplíní eile sa bhitheolaíocht is an eolaíocht i gcoitinne. 

## Féach freisin

* Cógas

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha


Catagóir:Leigheas
Catagóir:Bithcheimic
Catagóir:Eolaíochtaí beatha
Catagóir:Cógas
Stanley Cohen

Bithcheimicí Meiriceánach ab ea **Stanley Cohen**. Rugadh é in Brooklyn, Nua-Eabhrac ar an 17 Samhain 1922 agus fuair sé bás ar an 5 Feabhra 2020. Tar éis do Rita Levi-Montalcini fachtóir fhás na néaróg a fhionnadh, d'aonraigh sé an fachtóir a d'fhionn fachtóir fhás na heipideirme. Sna 1970idí, ag obair le Herbert Boyer, chruthaigh sé an chéad orgánach DNA athchuingrigh. Le Levi-Montalcini, bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1986 as a shaothar ar na fachtóirí fáis. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Claude Cohen-Tannoudji

Fisiceoir a rugadh ar 1 Aibreán 1933 i gConstaintín na hAilgéire is ea **Claude Nessim Cohen-Tannoudji**. Giúdaigh Ailgéaracha iad a mhuintir. Roinn sé Duais Nobel na Fisice  i 1997 le William Phillips is Steven Chu as a dtaighde chun bealaí a shaothrú le hadaimh a fhuarú is a sháinniú le léas léasair. D'fhoilsigh sé *Optique et Électroniques Quantiques* (Optaic is Leictreonaic Chandamacha, 1964) agus *Atoms in Electromagnetic Fields* (Adaimh i Réimsí Leictreamaighnéadacha, 1994).

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1933
Catagóir:Daoine beo
Cóidín

Pianmhúchán atá gaolmhar le moirfín is ea **cóidín**, a úsáidtear chun cóireáil ar shaghsanna séimhe péine, cosúil le tinneas cinn. Is annamh a bhíonn sé andúileach, ach cuireann sé tús le ceangailteacht agus is féidir é a úsáid i gcoinne buinní. Úsáidtear i gcógais casachta é mar go gcoisceann sé an fhrithluail casachta.

## Féach freisin

* Codlaidíneach agus ópóideach

## Tagairtí

Catagóir:Anailgéisigh
Typha latifolia

Planda ilbhliantúil uisciúil, atá beagnach i ngach áit ar Domhan is ea ***Typha latifolia***  nó **Coigeal na mban sí**. Na gais folláin, ag fás go hairde 3 m. Na duilleoga cosúil le féar. Na bláthanna bídeach, i ngrúpaí i mbláthra ar leith ar sorcóir donn é, agus cleite de bhláthanna fireanna laghdaithe ina mbraisle staimíní os a chionn. Cruthaíonn sé corcacha forleathana giolcach. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Typhaceae
Catagóir:Gléasraí fionnuisce
Catagóir:Gléasraí uisce goirt
Catagóir:Flóra na hEorpa
Catagóir:Flóra na hÁise
Catagóir:Flóra na hAfraice
Catagóir:Flóra Mheiriceá Thuaidh
Catagóir:Flóra Mheiriceá Theas
Coigeartóir

deas|250px|thumb|Coigeartóir
Feiste a athraíonn sruth ailtéarnach (SA) leictreach, a bhíonn ag athrú treo an t-am ar fad, chuig sruth díreach (SD) trí é a shreabhadh i dtreo amháin. Baineann soilse is mótair leictreacha feidhm as sruth ailtéarnach, ach is sruth díreach a bhíonn ó fheistí leictreonacha. Is féidir dé-óideanna leathsheoltóra a úsáid mar choigeartóirí.

## Tagairtí
Coilcicín

Druga atá éifeachtach i gcoinne an ghúta, a eastósctar as cormán is síol chróch an fhómhair. Ainmníodh é as Colcas ar an Muir Dhubh mar a bhfásann cróch an fhómhair. Úsáideadh na plandaí mar chóireáil ar ghúta san Eoraip sa 17ú céad. Aonraíodh coilcicín den chéad uair i 1820, agus úsáidtear go forleathan fós é.

clé|200px|thumb|Coilcicín

## Tagairtí

Catagóir:Drugaí
Coileach carraige

Is éan é an **coileach carraige** atá dúchasach do Mheiriceá Theas trópaiceach. An fireannach le clúmh lonrach dearg nó flannbhuí is cíor mhór ar an gceann. Cuireann sé staidiúir air féin chun baineannaigh a mhealladh.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Coiliceam

Crapadh iomarcach is freangadh na matán mín (ainneonach), a tharlaíonn i dtonnta go minic agus a chuireann tús le taomanna péine géire a bhíonn gearr ach tréimhsiúil. Cuireann sé isteach go príomha ar mhatáin mhíne na putóige (coiliceam stéigeach), chomhchonair an domlais (coiliceam domlasach), an pheilbhis dhuánaigh is na n-úiréadar (coiliceam duánach). Tá calcalais sna conairí coiteann mar chúis le coiliceam. Uaireanta faigheann naíonáin coileacam stéigeach mar thoradh ar shlogadh aeir siar le linn ite nó deacracht éigin eile. 

## Tagairtí
Cohórt

Is téarma a úsáidtear i staidéir dhéimeagrafacha é **cohórt** chun cur síos ar ghrúpa nó díorma daoine a mhair ag an am céanna, ar fhorluigh scéalta a mbeathaí ar a chéile, agus ar féidir iad a rianú trína gcleachtaí breithe, báis, pósta, oideachais nó eile.

## Tagairtí
Coibhéis maise is fuinnimh

deas|250px|thumb|Coibhéis maise is fuinnimh
Léirigh Einstein an gaol idir mais is fuinneamh leis an gcothromóid iomráiteach E = M c2, arb é E an fuinneamh ina ghiúil (J), M an mhais ina cileagraim (kg), is c luas forleata an tsolais i méadair sa soicind (m s-1). De bhrí go bhfuil c chomh mór sin, cothrom le 3.0 × 108 m s-1, is ollmhór an méid fuinnimh i mais bheag ábhair. In 1 kg, mar sin, tá 9 × 1016 J, arb ionann é is timpeall 25,000 milliún cileavatuair. Is é athrú na maise go dtí fuinneamh a tharlaíonn faoi stiúir trí eamhnú núicléach i stáisiún núicléach chun fuinneamh leictreach a ghiniúint, agus is é an rud céanna a tharlaíonn go pléascach trí eamhnú nó comhleá núicléach i mbuamaí núicleacha. 

## Tagairtí

Catagóir:Albert Einstein
Catagóir:Foirmlí
Catagóir:Fuinneamh
Coiliceam capaill

deas|200px|thumb|Coiliceam capaill
Ríog i bputóg an chapaill a chuireann tús le pian dhian. Baineann éagumas don ainmhí go tapa, agus muna ndéantar cóireáil air go práinneach tarlóidh suaitheadh is cliseadh an imshruthaithe, agus fiú bás. Is féidir go suífidh an t-ainmhí ar a gheadáin, go rollfaidh sé mórthimpeall nó go mbeidh an-chorrach. Is féidir go n-éireoidh is go luífidh sé síos arís is arís eile, nó go luífidh ar a chliathán agus é traochta. Féachann sé timpeall ar a chliathán de réir mar a éiríonn sé níos corraithe. Tarlaíonn an riocht i gcomhthéacs dianstruis, athrú sa bhainistíocht is sa chothú go príomha, nó galair stéigigh. Is féidir go mbeidh bac sa phutóg nó leathadh de bharr gás a bheith sáinnithe inti. Uaireanta bíonn buinneach uisciúil ag ainmhí agus éiríonn sé díhiodráitithe. Más éadrom an riocht is féidir leis an gcapall teacht chuige féin tapa go leor, ach de ghnáth bíonn géarghá le cóireáil phráinneach.

## Tagairtí
Coilín

Is é is **coilín** ann ná an fhoirm is coitinne den chuid athraitheach i bhfosfailipidí a bhfuil ról bunúsach acu i struchtúr cillscannán bitheolaíoch. Is comhábhar riachtanach i gcothú speiceas áirithe é, agus mar sin glactar leis uaireanta go bhfuil ceangal aige le vitimíní. Ach níl sé riachtanach don chothú daonna. Tugtar *leicitin* ar na fosfailipidí a chuimsíonn coilín, agus díoltar é seo i siopaí bianna sláintiúla mar ábhar a laghdaíonn ionsú an cholaistéaróil sa cholainn, rud nach ndéanann sé.

## Tagairtí

Catagóir:Alcól
Catagóir:Cothú
Coilleadh

Baint na bhfaireog gnéasach (na huiríocha nó na hubhagáin) trí obráid máinliachta.

* Nuair a dhéantar i bpáistí é, ní fhorbraíonn na hairíonna tánaisteacha gnéasacha.
* Nuair a dhéantar do dhuine fásta é, ní bhíonn na hathruithe fisiciúla chomh suntasach sin, ach bíonn sé aimrid.

Ní hionann is coilleadh máinliachta, i gcoilleadh míochaine tugtar drugaí do dhuine a chuireann bac ar ghnáthiarmhairtí na ngnéashormón fireann nó baineann. Déantar a leithéid mar chuid den chóireáil ar fhoirmeacha ar leith ailse. 
clé|mion|http://www.horsevet.co.uk

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Gnéasorgáin
Catagóir:Corp an duine
Catagóir:Tréidliacht
Catagóir:Gnéasacht
Cóimheas crutha

deas|250px|thumb|Cóimheas crutha
In amharcláithreoireacht (san amharclann nó ar an teilifíseán, mar shampla), cóimheas an leithid is na hairde. Le fada bhí cóimheas treoíochta 1.33:1 ag teilifíseáin, ach tá sé seo á athrú anois chuig 1.77:1, a dtugtar *léiriú scáileáin leathain* air agus atá níos taitneamhaí don fhéachadóir.

## Tagairtí
Cóimheas gíreamaighnéadach

deas|250px|thumb|Cóimheas gíreamaighnéadach
I gcáithnín fonúicléach atá ag guairneáil, cóimheas na móiminte núicléiche agus ghuairne an cháithnín. Úsáidtear an tsiombail γ dó, leis an aonad T-1 s-1 (in aghaidh an teisle in aghaidh an tsoicind). 

## Tagairtí
Cóimheas órga

Sa mhatamaitic, an cóimheas a fhaightear má tá pointe P ag roinnt líne dírí AB ionas gur AP:PB = AB:AP = τ, ina gcomharthaítear é leis an siombail τ. Tugtar *an meán órga* air seo freisin. τ = (τ+1)/τ. Chuir Vitriúvias i bhfeidhm san ailtireacht é, agus bhí an-spéis ann san Athbheochan. Mar shampla, bunaithe ar an gcóimheas seo atá an pictiúr cáiliúil de chuid Pietro della Francesca, *Batessimo di Cristo* (Baisteadh Chríost, 1440-1460).
## Naisc sheachtracha
*Cóimheas–Am–Luas 

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Cóimheas saintoilleadh teasa

Maidir le gáis, **cóimheas shaintoilleadh teasa** faoi bhrú tairiseach agus shaintoilleadh teas faoi thoirt thairiseach. Úsáidtear an tsiombail γ dó, agus is uimhir íon é. Luachanna ó 1.2-1.6 a fhaightear. Tá gaol ag an gcóimheas seo le tairiseach uilíoch na ngás, R, agus tá sé tábhachtach i staidéar ar airíonna teirmidinimiciúla na ngás. 

## Tagairtí

Catagóir:Teirmidinimic
Cóimhiotal

[mion|[sciath chosanta, as Contae Ros Comáinː Ceann de na cóimhiotail is luaithe dá raibh in úsáid ag daoine is ea cré-umha]]
Meascán de dhá mhiotal nó níos mó is ea **cóimhiotal (alloy)**, a dhéantar chun feabhas a fháil ar airíonna éagsúla de chuid na mbunmhiotal. 

* Ceann de na cóimhiotail is luaithe dá raibh in úsáid ag daoine is ea cré-umha. Cuid amháin stáin le dhá chuid copair atá ann. 
* Nuair a dhéantar cóimhiotal de chopar is sinc, faightear prás, atá níos so-oibrithe dochreimnithe ná ceachtar den dá bhunmhiotal. 
* Is cóimhiotal iarainn é cruach, le roinnt an-bheag carbóin, nach miotal in aon chor é. 
* Nuair a mheasctar beagán copair, maignéisiam is mangainéise le halúmanam, faightear cóimhiotal a dtugtar *[[dúralúman]]* air, atá i bhfad níos láidre ná an bunalúmanam.

## Féach freisin

* Próiseas Bessemer
* TealIach oscailte. Feidhmíonn sé le hiarann ó mhianaigh, rud nach féidir a dhéanamh le próiseas Bessemer.

## Tagairtí

Catagóir:Miotail
Catagóir:Cóimhiotail
Coimisiún Domhanda ar an gComhshaol is Forbairt

Comhlacht neamhspleách a bhunaigh na Náisiúin Aontaithe i 1983 chun clár oibre athruithe a chur in eagar, straitéisí a mholadh i gcomhair forbartha inmharthanaí faoi 2000, comhoibriú a chothú idir náisiúin ag staideanna éagsúla forbartha, agus staidéar a dhéanamh ar conas a phléifeadh an pobal idirnáisiúnta le himní faoin gcomhshaol. Tagann na baill ó 22 thír, agus ba í Gro Harlem Brundtland a chathaoirleach i 1983-1998. D'eisigh sé Tuarascáil Brundtland, *Our Common Future* (Ár gComhthodhchaí, 1987) agus d'eagraigh cruinnithe mullaigh an Domhain i Rio da Janeiro (1992) is Kyoto (1997).

## Tagairtí

Catagóir:Náisiúin Aontaithe
Catagóir:Comhshaol
Coimpléasc (síceolaíocht)

Téarma ginearálta a chum Jung chun cur síos ar chuingir mothúchán nó smaointe a chuireann isteach (i ngan fhios, de ghnáth) ar ár n-iompar is ár ndearcadh. Úsáidtear an téarma freisin do shraith samhlaíochta na hóige a fholuíonn ar phróiseas néaróiseach.

## Tagairtí
Coimpléasc gníomhachtaithe

Leagan amach adamh le linn imoibrithe cheimicigh. Tagann dhá mhóilín nó níos mó atá ag imoibriú le bheith éagobhsaí. Dianscaoileann siad chun torthaí a dhéanamh nó na bunábhair a athghiniúint.

## Tagairtí
Coimpléasc ísleachta

mion|316x316px
Is éard atá i gceist le **coimpléasc ísleachta** ná mothú bunúsach ag duine go bhfuil sé uireasach neamhdhaingean, go hiomlán as compás leis an bhfírinne. Mar shampla, uaireanta bíonn géarghá ag daoine beaga a bheith teann ar ócáidí sóisialta chun a leochaileacht mar gheall ar a n-airde a shárú.

Thug an síciatraí Alfred Adler isteach coincheap an choimpléisc ísleachta i dtús an 20ú haois i Vín.

## Féach freisin

* Siondróm an phasadóra

## Tagairtí

Catagóir:Naircisíocht
Catagóir:Eagla
Catagóir:Siondróm an phasadóra
Catagóir:Siondróim
Catagóir:Síceolaíocht
Coincleach

250px|mionsamhail|deas|Coincleach chlúmhach (ar chlé) agus coincleach phúdrach (ar dheis)
Aon ghalar fungais ar phlanda ina mbíonn na tointí fungasacha (a chomhdhéanann mícéiliam an fhungais), cosúil le snáithíní, le feiceáil ar dhuilleoga an óstaigh mar phaistí mílítheacha nó bána.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Galair
Catagóir:Micribhitheolaíocht
Coincleach aráin

Aon choincleach a fhaightear ag fás ar arán. Tá fungas ar leith, a dtugtar *múcar* air, a dhéanann cumhdach cosúil le ribí gan dath ar dhromchla iomlán an aráin. Táirgeann sé spóir dhubha ar bharra a ghéag ingearach. Tá ceann eile atá scothdhearg, a chuireann tús le milleadh aráin i mbácúis. 

## Tagairtí
Coinlín ceoil

deas|150px|thumb|Coinlín ceoil
Gléas ceoil, déanta as faid éagsúla cána nó adhmaid chuasaigh eile agus iad ceangailte le chéile ina sraith píob. Séideann an seinnteoir trasna an bhairr chun airde ar leith a sheinm as gach píb. 

Gléas fíorársa a úsáidtear i gceol tíre i gcuid mhaith tíortha, ar fud Mheiriceá Theas, mar shampla.

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Catagóir:Cultúr Mheiriceá Theas
Coinneal cluaise

deas|200px|thumb|Coinneal cluaise
Coinneal fholamh le líneáil de scragall alúmanaim a chuirtear isteach sa chanáil sheachtrach éisteachta. Nuair a lastar í, déanann sí teas mín a spreagann an t-imshruthú fola sa chomharsanacht. Cruthaíonn an comhiompar sa bhfeadán sú beag, agus i gcomhar leis an teas, is bealach éifeachtach é seo chun céir cluaise a bhogadh is a bhaint amach.

## Tagairtí
Coinneal oíche

Ainm ar raon plandaí cosúla débhliantúla díreacha láidre. Dúchasach do Mheiriceá Thuaidh, ach saothraithe is tugtha chun cineáil i gcuid mhaith tíortha eile. Na duilleoga lansa-chruthach go dtí ubhchruthach. Na bláthanna mór, roinnt ceintiméadar ar trastomhas, tonnadóirchruthach go ginearálta, le 4 sheipeal caol is 4 pheiteal forluiteach buí, cumhra de ghnáth, ag oscailt san oíche. Tairgtear go bhfuil ola coinneal oíche fiúntach chun cóireáil ar neamhoird éagsúla, ach níl aon chruthú air sin. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Coinséartó

deas|250px|thumb|Coinséartó
Píosa ceoil a chumtar i gcomhair gléas aonair amháin (nó uaireanta níos mó) is ceolfhoirne. Ba choinséartónna móra na samplaí is luaithe, cosúil le saothair Corelli sna 1680idí, ag cur dhá ghrúpa gléasanna éagothroma i gcodarsnacht. Mar seo a bhí na coinséartónna luatha le Vivaldi thar éinne eile, agus ghlac Bach a fhoirm trí-ghluaiseachta siúd (tapa-mall-tapa) chuige féin. Ba é sin an caighdeán i gcoinséartónna Mozart is Beethoven freisin. Agus an bhéim ar rímháistrí uirlise sa 19ú céad, chum Liszt, Brahms, Tchaikovsky is Rachmaninov coinséartónna fíordheacra pianó is veidhlín nárbh fhéidir ach le rímháistrí a sheinm. Sa 20ú céad i gcoinséartónna cumadóirí cosúil le Bloch is Stravinsky, cumadh páirteanna na n-aonréadaithe comhionann le páirteanna na ceolfhoirne, agus dhruid cumadóirí eile, cosúil le Bartók is Kodály, níos gaire fós do choinséartónna ina seinntear gléasanna na ceolfhoirne mar ghléasanna aonair ó am go chéile. 

## Tagairtí
Coinséartó mór

Píosa ceoil ina ndéantar codarsnacht idir grúpa beag gléasanna (dhá veidhlín is dordveidhil, de ghnáth) agus ceolfhoireann iomlán téide. Shaothraigh Corelli is Handel an coinséartó mór barócach, le 4 ghluaiseacht nó níos mó, ag leibhéal an-oirirc. Ina dhiaidh sin chuaigh sé i léig i bhfabhar an choinséartó. Rinne cumadóirí áirithe, cosúil le Bloch, an coinséartó mór a thabhairt ar ais sa 20ú céad le saothair sa bhfoirm bharócach. 

## Tagairtí
Coiprít

Mianra dearg ocsaíd copair, Cu2O, is ea **coiprít**. Faightear go forleathan í. Foinse shuntasach copair.

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Cóir teasa

deas|250px|thumb|Cóir teasa
Comhpháirt mhiotalach a chur trí thimthriall téite is fuaraithe chun a struchtúr criostalta inmheánach a athrú agus airíonna inmhianaithe fisiciúla is meicniúla a fhorbairt inti. Tagann foirm is ráta na n-athruithe teochta go mór san áireamh. Mar shampla, nuair a mhúchtar cóimhiotal te go tapa (trí é a shá go tapa in uisce nó ola fuar), seans maith go gcoinneofar, cuid mhaith, an struchtúr criostalta nó an comhdhéanamh ceimiceach a bhí ann ag an teocht ard.

## Tagairtí
Coirbéaladh

deas|250px|thumb|Coirbéaladh
Modh réamhstairiúil chun boghta a thógáil. D'úsáidtí sraitheanna cloch tirim, céimnithe de réir a chéile i dtreo an láir go dtagadh chomh gar dá chéile gurbh fhéidir iad a thrasnú le leac amháin (an chloch dín). Tá samplaí suntasacha i Sí an Bhrú agus i Maes Howe in Albain. I Mícéine na Gréige tá boghta coirbéalta ó timpeall 1300 RC a dtugtar *Ciste Aitréas* air, le cruinneog 14.5 m ar trastomhas is 13 m ar airde, agus is é an seomra aonréise is leithne atá ar eolas a tógadh roimh Phaintéón Haidrian sa Róimh. 

## Tagairtí
Coirce

Féar crua, bliantúil den chuid is mó, den chineál *Avena*. Dúchasach d'imchuach na Meánmhara. Fástar é don ghráinne, mar fhoráiste is féar tirim. Tá min choirce coitianta mar arbhar bricfeasta. Go minic i gcothú capall. Lán de phróitéin, ach ní féidir arán a dhéanamh leis.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Féara
Coire

mion| Gúlais Ungárach i ''"bogrács"'' traidisiúnta (coire)
Is éard is **coire** ann ná pota mór ( citeal ) a úsáidtear le haghaidh cócaireachta nó le haghaidh fiuchadh thar tine oscailte, le clúdach agus go minic le crochadán stua-chruthach agus/nó lámha nó cosa comhtháite. Tá stair shaibhir de sheanchas na coire sa chreideamh, sa mhiotaseolaíocht agus sa bhéaloideas.
## Tagairtí

Catagóir:Soithí cócaireachta
Catagóir:Asarlaíocht na hEorpa
Catagóir:Earraí draíochta
Catagóir:Téarmeolaíocht Vicí
Catagóir:Deasghnátha draíochta
Coiréal

Is éard is **coiréal** ann ná polaip nó hiodra, maisiúil de ghnáth, a fhaightear i gcoilíneachtaí i bhfarraigí éadoimhne teo. Táirgeann cuid mhaith díobh creatlach seachtrach cailcreach a dhéanann sceireacha coiréil. Bíonn an pas polaipe dá thimthriall beatha ceannasach, le han-chuid cineálacha ar leith. Go minic, bíonn an meadúsa beag trédhearcach.

Tá níos mó ná 2100 speiceas coiréal ann; is iad na speicis laistigh de na fo-ranganna *Hexacorallia* agus *Octocorallia* sa rang *Anthozoa*.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Coireán

deas|200px|thumb|Coireán den speiceas ''Silene dioica''
Luibh is ea an **coireán** agus é bliantúil nó ilbhliantúil le duilleoga urchomhaireacha, agus bláthraí cíomacha de ghnáth. Dúchasach do réigiúin mheasartha an leathsféir thuaidh. An chailís feadánach cúigpheitealach, eangach nó gabhlánach, dearg nó bán ag brath ar an speiceas. Tá roinnt céadta speiceas ann sna géinis *Silene* agus *Lychnis*.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Coireán na gcuach

Speiceas coireáin atá dúchasach don Eoraip, an Áise is tuaisceart na hAfraice is ea **coireán na gcuach**. An cailísfheadán séidte, cosúil le bolgán.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Coirbhéad

Long bheag cogaidh le lián scriú amháin, a dearadh mar long tionlacain sa Dara Cogadh Domhanda. Thugtaí an t-ainm céanna ar long seoil chearnaigh 3 chrann, le deic amháin gunnaí, de dhearadh Francach ach a d'úsáid na Briotanaigh.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Longa
Coirm choiligh

Planda pischineálach ilbhliantúil a fhásann suas le 80 cm ar airde. Is féidir go bhfuil sí dúchasach do lár na hEorpa. Na duilleoga cleiteach le 6-14 péire duilleoigíní ubhchruthacha/dronuilleacha. Na pisbhláthanna bándearg geal le feitheacha corcra, suas le 50 díobh ar gach bláthra cosúil le spíce ar a ghas fada ag éirí as ascaillí na nduilleog. Síol amháin i ngach cochall atá clúdaithe le patrún cosúil le líonra d'iomairí is tiúibríní. Saothraítear go forleathan í mar fhoráiste d'ainmhithe. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Coirnéad

Gléas ceoil práis. Úsáidtear an coirnéad nua-aoiseach, atá cosúil le trumpa tríchomhlach, i mbannaí práis den chuid is mó. Uaireanta úsáidtear i gceolfhoireann shiamsach é, sa bhFrainc go príomha.

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Coirtéis

deas|200px|thumb|Coirtéis
Ciseal seachtrach orgánaigh nó córais bhitheolaíoch. Is í an choirtéis aidréineach ciseal seachtrach na faireoige aidréiní. In inchinní veirteabrach, is í an choirtéis cheirbreach an ciseal ábhair léith a luíonn os cionn is taobh amuigh de gach leathsféar. I bplandaí, is í an choirtéis an ciseal fíocháin díreach faoi bhun na heipideirme.

## Tagairtí
Coirne

[mion|clé|240px|Anatamaíocht na súile 
1. [Cúlchuasán 
2. Cuaisín tosaigh  
3. Coirne 
4. Mac imrisc 
5. Uvea
6. Inteachán 
7. Corp fabhránach 
8. Córóideach 
9. Scléara 
10. Ballnasc crochta an lionsa 
11. Lionsa 
12. Lionn gloiní 
13. Ducht hiailideach 
14. Reitine
15. Macula lutea
16. Foibhé 
17. Diosca optach 
18. Néaróg optach 
19. Fuileadáin na reitine 
]]
Is é an **choirne** an chuid thrédhearcach thosaigh de chumhdach seachtrach cosanta mheall na súile. Bíonn a cuaire difriúil ó dhuine go duine agus de réir aoise (níos mó san ógánach, níos lú sa seanduine). Más mór an éagothroime idir an chuaire chothrománach is an chuaire ingearach, ní bíonn an tsúil in ann líne chothrománach is líne ingearach a fhócasú ag an bpointe céanna: tugtar *[[aistiogmatacht]]* ar an riocht sin. Bíonn an choirne freagrach as athraonadh an tsolais a théann isteach sa tsúil, á fhócasú go neasach ar an reitine ionas nach gá don lionsa ach mionathrú mín deireanach a dhéanamh. Níl aon fhuileadáin i gcoirne an duine fhásta, ach amháin ag na himill. Is féidir gurb é sin an chúis nach ndiúltaítear do bheanguithe coirne. 
## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Anatamaíocht na súile
Coisceas

deas|200px|thumb|Coisceas
I gciorcaid srutha ailtéarnaigh (SA), is éard is **coisceas** ann ná tomhas ar an teorannú ar shruth, ar aon dul leis an bhfriotaíocht i gciorcaid srutha dhírigh (SD). Sainmhínítear é mar an voltas, roinnte ar an sruth. Úsáidtear Z mar shiombail dó, agus tomhaistear é in óim (Ω). Is cainníocht choimpléascach é, le cuid réadach atá cothrom leis an bhfriotaíocht, agus cuid shamhailteach a bhraitheann ar ionduchtas is toilleas na gcomhbhaill ciorcaid. Sa chás seo bíonn difríocht pais idir an sruth meandrach is an voltas meandrach. 

## Tagairtí

Catagóir:Leictreonaic
Cóitinge

Is éan atá dúchasach do na trópaicí sa Domhan Úr é an **cóitinge**.. Áitríonn sé coillearnach. Itheann an chuid is mó de na speicis torthaí, ach gabhann cuid acu feithidí is iad ag eitilt.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Colaicistíteas

Athlasadh géar mháilín an domlais, go minic mar thoradh ar bhac, nó páirtbhac, ar shreabhadh an domlais ag calcalais domlais. Braitheann duine pian ghéar boilg go hard ar an taobh deas, chomh maith le hurlacan is fiabhras. Nuair a thagann sé chuige féin arís, agus chun déanamh cinnte nach dtarlóidh an riocht arís, baintear máilín an domlais amach de ghnáth, trí obráid a dtugtar *colaicisteachtóime* uirthi. 

clé|150px|thumb|Colaicistíteas

## Tagairtí

Catagóir:Galair
Catagóir:Athlasadh
Catagóir:Máilín an domlais
Cóla

mion|Duilleoga agus faighneoga ''Cola acuminata'', speiceas sa ghéineas Cola
Crann síorghlas atá dúchasach don Afraic thrópaiceach is ea an **cóla**. Coinníonn na torthaí adhmadacha cnónna snasta ina bhfuil cuid mhaith caiféine a fhuasclaítear nuair a itear iad. Ní shaothraítear é, ach tá cnónna gnéithe éagsúla de tábhachtach sa chothú go háitiúil in iarthar na hAfraice.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Coirnéilean (planda)

Tom nó crann duillsilteach a fhásann 8 m ar airde, dúchasach don Eoraip is iarthar na hÁise. Na duilleoga ubhchruthach urchomhaireach. Na bláthanna ag teacht amach roimh na duilleoga i gcrobhaingí beaga 2 cm ar trastomhas, ceathairpheitealach buí. Na caora geal dearg (silíní coirnéilin), aigéadach ach inite.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Hippuris vulgaris

Planda uisceach coitianta de chuid na hEoráise agus Meiriceá Thuaidh is ea *Hippuris vulgaris* (ón nGréigis: πππος – *capall* agus ορά – *eireaball*), ar a dtugtar i nGaeilge **colgrach** nó **brobh i dtóin**. Faightear an plánda idir an Ghraonlainn agus Ardchlár na Tibéide go hArizona. Is fearr leis uiscí neamh-aigéadach Fásann na gais suas le 150 cm ar fhad, ag éirí os cionn an uisce. Na duilleoga caol i bhfáinní le 6-12 duilleog iontu. Na bláthanna bídeach glas ar an gcuid den ghas atá amuigh san aer. Tugtar *cáití collagán* air freisin. 
## Cur síos

Luibh reatha, ilbhliantúil is ea *Hippuris vulgaris*, a fhaightear in uiscí éadomhain agus in réileáin láibe. A fhréamhacha faoi uisce, ach tá an chuid is mó dá duilleoga os cionn an dromchla. Tarlaíonn na duilleoga i rothóga de 6-12; iad siúd os cionn uisce 0.5 go 2.5 cm ar fhad agus suas le 3 mm ar leithead, cé go bhfuil iad siúd faoi uisce níos tanaí agus ní chomh láidir, agus níos faide ná iad siúd os cionn uisce, go háirithe i sruthanna níos doimhne. Tá na gais soladach agus neamhbhrainseach ach is minic iad cuartha, agus is féidir leo a bheith suas le 60 cm ar fhad. In uisce éadomhain gobann siad amach 2 -30 cm as an uisce. Fásann sé ó riosóim láidir. Tá na bláthanna neamhfheiceálach, agus ní tháirgeann gach planda iad. Léirigh staidéir ar *H. vulgaris* in Ardchlár na Tibéide gur astaire meatáin líonmhar é.  Síneann fréamhacha *H. vulgaris* isteach i gcrios anocsach na  ngnáthóg bhogaigh agus cruthaíonn siad cainéal le haghaidh meatáin a tháirgtear sa chrios anocsach chun taisteal chuig an atmaisféar.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Colaimbín

Planda ilbhliantúil atá dúchasach don Eoraip, tuaisceart na hAfraice is an Áise. Na duilleoga roinnte i 3 theascán, gach ceann roinnte i 3 cinn arís. Na bláthanna gorm, bán go hannamh, 5 pheiteal ar gach ceann agus spor cuartha dírithe ar gcúl le neachtar ann. Cuimsíonn na cineálacha coitianta gairdín hibridí le spoir fhada dhíreacha is bláthanna níos daite.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Colláis

Teicníocht chun pictiúir a dhéanamh, a thug na ciúbaithe isteach timpeall 1912. Greamaítear píosaí páipéir, faibrice is ábhar eile le gliú do dhromchla an chanbháis. Bhain na hosréalaithe an-fheidhm aisti sna 1920idí. 

## Tagairtí
Collóideach

deas|200px|thumb|Collóideach
Ábhar atá ilchineálach ina struchtúr is a chomhdhéanamh. Struchtúir 1 mm (10-6 m) ar leithead nó níos lú a bhíonn ann, is iad ag snámh i gcomhábha(i)r eile. Samplaí is ea cúr a snámhann bolgáin aeir nó gáis eile i leacht éigin ann: cúr leanna, uachtar reoite, sobal bearrtha. Sampla eile is ea an eibleacht, páirteagail de leacht amháin ag snámh i leacht eile: bainne, maonáis, an-chuid cosmaidí. Sampla eile is ea an t-easrú, páirteagail sholadacha ag snámh i leacht: dúch, péint, múnlach. Rangaítear collóidigh ina soil, cosúil le bainne, a bhfuil iompar leachtach den chuid is mó acu, agus ina nglóthacha, cosúil le geilitin, a bhfuil iompar soladach den chuid is mó acu.

## Tagairtí

Catagóir:Collóidigh
Colm aille

Colm atá dúchasach don Eoraip is an Áise is ea an **colm aille**. Liath, agus cleití miotalacha ar a mhuineál. Áitríonn sé aillte is páirceanna. Itheann sé síolta, féar is seilidí. Neadaíonn sé ar aillte nó foirgnimh. Sinsearach ar na coilm tí is chathrach go léir.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Colm fuiluchtach

Planda ceartingearach ilbhliantúil gasbhriosc, dúchasach don tSín. Ainmnithe as a bhláthanna croíchruthacha crochta, an dá pheiteal sheachtracha bándearg, an dá pheiteal inmheánacha bán, i spící fada cromtha. Saothraítear mar mhaisiúchán é.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Colm imirce

Cineál colm fadeireaballach a bhí sa **cholm imirce** agus é tar éis dul in éag. Bhíodh sé an-choitianta in oirthear Mheiriceá Thuaidh agus na milliúin éan ag teacht le chéile in ealtaí móra millteanacha. Ba ghnách don cholm seo a chuid neadacha a thógáil thuas sna crainn, agus dá réir sin ba iad na coillte a rinne gnó na gnáthóige dó. Mar is léir ón ainm, dhéanadh an colm seo imirce: thagadh na héanacha ó Arkansas, Tennessee, agus Carolina Thuaidh go Florida, Cósta Mhurascaill Mheicsiceo, agus Texas, ach d'fheictí éanacha den chineál seo ag caitheamh an gheimhridh chomh fada ó thuaidh agus i gConnecticut.

Bhíodh bundúchasaigh Mheiriceá ag seilg an choilm seo le fada an lá sular tháinig na hEorpaigh go Meiricea, ós bia maith a bhí ann, ach ba iad an dara dream a thosaigh ag marú na n-éan seo chomh tiubh is go ndeachaigh siad in éag. Bhí na sealgairí bundúchasacha ag seachaint na n-éan fásta, ó bhí siad buartha go dtráfadh foinse seo an scamhaird dá dtréigfí na neadacha. Ní raibh na coilínigh ón Eoraip chomh scrupallach sin. Chomh líonmhar is a bhí na coilm seo, áfach, is ar éigean a rithfeadh le haon duine i dtús na naoú haoise déag go bhféadfaidís dul in éag ar aon nós.

Maraíodh an t-éan deireanach sa timpeallacht nádúrtha thart faoin mbliain 1894, agus fuair an ceann deireanach ar fad bás i zú Cincinnati i 1914.

### Féach freisin

Falcóg mhór

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Colmóir

deas|250px|thumb|Colmóir
Iasc inite, tábhachtach sa trádáil, cosúil leis an trosc. Scaipthe go forleathan sa bhfarraige mheasartha ar na scairbheacha ilchríocha. Suas le 1 m ar fhad, an ceann is na gialla mór, na fiacla láidir. Dath liathghorm ar an droim, airgeadach bán faoina bhun. Itheann sé éisc is scuideanna den chuid is mó.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc