open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Slúpa

Soitheach seoil aonchrainn, rigeáilte ar fhad an bháid, gan ach ceannseol amháin aige. San 18ú haois d'úsáidtí an téarma d'aon soitheach beag cabhlaigh. Sa dara cogadh domhanda tugadh an téarma ar shoitheach frithfhomhuireán a bhí níos cumasaí ná coirbhéad ó thaobh luais is armála.

## Tagairtí
Smachtú arm

Srianadh, i dtír amháin nó grúpa tíortha, maidir le leibhéal, saghas, leathnú nó úsáid arm, mar thoradh ar chomhaontú nó go haontaobhach. Is aidhm dó baol is drochthorthaí na cogaíochta a laghdú. Polasaí is modh oibre taidhleoireachta atá i gceist a thug na Stáit Aontaithe isteach sna 1950idí agus a nglactar go forleathan leis anois. Tá cuid mhaith comhaontuithe idirnáisiúnta a théann síos an bóthar seo (mar shampla, comhaontuithe SALT) maidir le hairm núicléacha, cheimiceacha is bhitheolaíocha.

## Tagairtí
Richard Smalley

Ceimicí a rugadh in Akron, Ohio ab ea **Richard E. Smalley** (6 Meitheamh 1943 – 28 Deireadh Fómhair 2005). D'fhás sé aníos in Kansas City. Rinne staidéar ag Ollscoil Michigan (B.S., 1965), Ollscoil Princeton (Ph.D., 1973), agus Ollscoil Chicago (clár iar-dochtúra). Ollamh ag Ollscoil Rice in Houston, Texas a bhí ann agus ba in Houston a d'éag sé. Ceannródaí na nanaitheicneolaíochta a bhí ann.

Ag obair lena chomhghleacaithe Robert Curl is Harold Kroto ar ábhair leathsheoltacha, tháinig sé ar ábhar nua de thimpiste i 1985. Ag eisídiú adaimh carbóin as dromchla le léas léasair, á bhfuarú is á sú isteach i bhfolús, ba mhóilíní le 60 adamh carbóin iontu, is uaireanta le 70 adamh carbóin, a fuair siad mar thoradh den chuid is mó. Ba é seo 3ú allatróp an charbóin, C60. Graifít, a bhfuil cruth leatháin uirthi, is diamant, a bhfuil cruth teitrihéidreach air, an dá cheann eile. Chinn na taighdeoirí gur cruth cáis sféarúla, cosúil leis an gcruinneachán geodasach a dhear Buckminster Fuller, cosúil le liathróid sacair, a bhí san allatróp nua, le hadamh carbóin ag gach cúinne. Tús ab ea na millíní Bucky nó na fullairéiní seo le réimse torthúil lán-nua ceimice, an nanaiceimic. Bronnadh Duais Nobel na Ceimice ar an triúr i 1996.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Básanna in 2005
Catagóir:Ceimiceoirí Meiriceánacha
Smalltalk

An chéad teanga chláraithe ríomhaire a bhí bunaithe ar oibiachtaí, a saothraíodh ag Xerox PARC.

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha ríomhchlárúcháin
Smaointurgnamh

Sa bhfisic, turgnamh a fheiceann eolaí ina aigne ach nach ndéanann go praiticiúil de bhrí go mbeadh sé ródheacair, ach a d'fhéadfadh prionsabail thábhachtacha a léiriú mar sin féin. Mar seo a shamhlaigh Einstein cad a tharlódh in ardaitheoirí luasghéaraithe is saorthitime, agus a d'fhorbair prionsabal na coibhneasachta. 

## Tagairtí
Slisne sileacain

De bhrí go dtógtar ciorcaid mhicrileictreonacha ar shlisní beaga sileacan leathsheoltóra (timpeall 10 mm × 20 mm nó níos lú), tugtar *slisní*, nó fiú *micrishlisní*, ar na feistí seo. Bíonn na ciorcaid seo, na trasraitheoirí is na comhbhaill eile den chiorcad chomh maith leis na sreanga ceangailte, eitseáilte ar an tslisne sileacain. De réir a chéile is féidir na ciorcaid a dhéanamh níos dlúithe ar na slisní, ionas gur féidir i bhfad níos mó feidhmeanna leictreonacha a dhéanamh de réir an mhéadair chearnaigh de shlisne. Tugtar *[[ciorcad iomlánaithe]]* nó *ciorcaid ollscála iomlánaithe* ar a leithéid. Is iontaofa saor slisní sileacain a tháirgeadh i gcomhair ríomhairí, fearais baile, agus an chuid is mó d'fheidhmeanna leictreonacha an lae inniu. Tábhachtach i mionadúchán an-chuid trealaimh is feidhmeanna a mbíodh gá le meaisíní ollmhóra chucu blianta beaga ó shin.

## Tagairtí
Smart 1

Taiscéalaí Gealaí a lainseáil an ESA i 2003, an chéad aistear Eorpach don Ghealach. Fuinnmhithe le solas na Gréine, dearadh an spásárthach chun fithis íseal a ghabháil timpeall na Gealaí, ag trasnú thar imlíne a bheadh díláithrithe pas beag go huilleach ó thimthriall go timthriall. Chun léarscáil X-ghathach den dromchla a tharraingt a cuireadh chun na Gealaí é, iarracht ar conas a tógadh an Ghealach a dhéanamh amach. Tar éis an chéad fhithis chuí a ghlacadh i 2005 cuireadh an speictriméadar X-ghathach chun oibre go leanúnach ag anailísiú na ndúl ceimiceach ar dhromchla na Gealaí. Meastar go gcuirfidh an taighde seo go mór lenár dtuiscint ar bhunús is éabhlóid na Gealaí. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Gníomhaireacht Spáis na hEorpa
Smealt

Iasc beag é an **smealt** le colainn chaol atá forleathan i bhfarraigí cois cladaigh sna réigiúin mheasartha is thrópaiceacha. Géineas *Osmerus*. De ghnáth 10-15 cm ar fhad. Go minic le dromchla uachtarach scothghlas is líne airgeadach shonrach ar feadh an taoibh. Na súile mór. Cuimsíonn sé an smealt gainimh atá coitianta in oirthear an Atlantaigh thuaidh. 

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Bedřich Smetana

Cumadóir a rugadh i Litomyšl i bPoblacht na Seice (sa Bhóihéim in impireacht na hOstaire ag an am) ab ea **Bedřich Smetana** (1824-1884). A shaothar cumadóireachta an-náisiúnaíoch, ina measc 9 gceoldráma, *Prodana Nevěsta* (An Bhrídeach Bhabhtálaithe, 1866) go háirithe, saothair seomra, siansaí, agus sraith dánta siansacha *Má Vlast* (Mo Thír Dhúchais, 1874-1879). 

## Tagairtí
Smiolamas caisealóide

mion|Coinneal agus ola smiolamais
Is éard is **smiolamas caisealóide** ann ola chéiriúil a fhaightear i gceann na caisealóide (suas le 2,000 lítear sa chaisealóid mhór). Calcann sé san aer. Ní fios cén fheidhm a bhaineann an chaisealóid as. D'úsáidtí é mar bhealú, agus i gcoinnle is ungthaí.

## Tagairtí

Catagóir:Olaí
Smionagar satailítí

mion|Íomhá ríomhghinthe de na réad atá i bhfithisí sa spás. Is satailítí caite nó smionagar satailítí iad 95% de na poncanna.
Cuid mhaith os cionn 10,000 réad inbhraite atá i bhfithisí sa spás timpeall an Domhain. Satailítí teileachumarsáide, aimsire is míleata cuid acu, ach is satailítí caite is smionagar satailítí an chuid is mó. I 1970 ní raibh ach 200 réad inbhraite mar sin. Seans go bhfuil na billiúin réad beag do-bhraite thuas i bhfithisí os ár gcionn anois. Cruthaítear tuilleadh réada sna fithisí sin le himbhuailtí ardluais eatarthu. Tá baol ann go millfidh a leithéid d'imbhualadh satailít nó spásárthach fíorchostasach. Is gá gach iarracht a dhéanamh gan cur leis an mbruscar spáis, agus an smionagar atá ann a ghlanadh suas an oiread agus is féidir.

## Tagairtí
Smol cloig

Galar dian aeriompartha a chuireann isteach ar thae, eindéimeach in oirdheisceart na hÁise. Shroich sé Srí Lanca i 1946, ach níor shroich an Afraic fós mar thoradh ar rialacháin ghéara coraintín. Ionsaíonn an galar na duilleoga óga, scaipeann go tapa, agus milleann na duilleoga ó thaobh trádála de. Is gá sprae daor fuingicídeach a úsáid chun é a smachtú. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Catagóir:Plandaí
Smólach ceoil

Éan ceoil ar mheánmhéid is ea an **smólach ceoil**. Faightear é in an-chuid réigiún ar fud an Domhain ó fhásaigh go dtí na foraoisí báistí sna trópaicí. A dhroim donn is a bhrollach geal le cuid mhaith spotaí dubha. Déanann sé ceol i rith na bliana. Bíonn a limistéar féin aige agus ruaigeann sé smólaigh eile as, ach ní bhacann le héin eile. Cónaíonn sé i dtoim, agus itheann péisteanna ar an talamh (ag briseadh poigheachán an tseilide ar charraig) is caora gealdaite. Déanann sé a nead chupánchruthach i dtom tiubh, agus tógann suas le 3 ál sa bhliain. Tugtar *caislíní* ar chuid de na saghsanna.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Smugairle an tseoil

Céileantráit cosúil le smugairle róin is ea **smugairle an tseoil**. Snámhann sé ar barr an aigéin, coimeádta suas le slaod atá lán de ghás. Maireann sé i gcoilíneachtaí agus bíonn a thasc speisialta féin ag gach indibhid díobh, cosúil le atáirgeadh, beathú agus eile. Beireann ar chreach le hadharcáin fhada loiscneacha a chrochann síos ón slaod agus a d’fhéadfadh goimh pianmhar a thabhairt do shnámhaí.

## Tagairtí
Smutmhadra

deas|250px|thumb|Smutmhadra
Maidrín beag bídeach a saothraíodh sa tSín. A bhunús cosúil leis an bpeicinís, ach le fionnadh gearr, níos airde troime anois, ach le haghaidh leata fós agus an t-eireaball iompartha os cionn an droma.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh

Catagóir:Póir mhadraí
Robert Smythson

Ailtire Sasanach ab ea **Robert Smythson** (c 1535 – 15 Deireadh Fómhair 1614). Thosaigh sé mar shaor cloiche. Ba é an chéad saothar dá chuid a taifeadadh Longleat (1568), agus meastar gur dhear sé é. Ba é Wollaton Hall i Nottingham (1580-1588) a shárshaothar, caisleán meánaoiseach bréige le gnéithe clasaiceacha is faisean Pléimeannach fite ann. D'fhorbair sé plean nua ceartingearach leis an halla mór suite trasna, rud a bhí réabhlóideach maidir leis na féidearthachtaí spásúla i bhfoirgnimh chomhaimseartha.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh sna 1530í
Catagóir:Básanna i 1614
Catagóir:Ailtirí Sasanacha
Snag (scairt)

Crapadh ainneonach na scairte is ea **snag**, a chuireann tús le hionghabháil aeir, a stoptar le freanga ainneonach (is dúnadh) an ghlotais. 

Ciallaíonn sin go mbíonn an diafram ag bogadh go tapa agus tagann aer amach ónár mbéal go tapa. 
clé|mion|Éist
Uaireanta bíonn “hic” le cloisteáil nuair a bhíonn snag orainn. Cruthaítear mar sin fuaim ghéar shainiúil ionanálaithe leis an ngníomhaíocht seo. 

## Cúis agus leigheas
Uaireanta agus sinn ag ithe, nó ag ól an iomarca, nó go róthapa, tagann snag orainn. Ní fios cén fáth go dtarlaíonn snaganna. Is eol nach n-éiríonn leis na leigheasanna pobail.

De ghnáth imíonn snaganna chomh tapa is a tháinig. 

### Cleasanna
Go minic, bíonn cleas ag duine chun stop a chur leis an snag. 

* Deir daoine go gcabhraíonn sé má ólann tú gloine uisce go mall. 
* Deir daoine eile gur cheart d’anáil a choinneáil istigh ar feadh 30 soicind. 

Inniu, muna n-imíonn snaganna, úsáidtear an druga clórprómaisín chun stop a chur leis.

Uaireanta ní oibríonn na cleasanna nó an druga. Mar sin, níl aon rogha againn ach fanacht go dtí go n-imíonn an snag. Ar 13 Meitheamh 1922, tháinig snag ar Charles Osborne i Meiriceá. Ó bhó, ní raibh aon éifeacht ag na gnáthchleasanna ar an mbail a bhí air. Ní dhearna aon chóir leighis aon leas dó. Mhair an snag ar feadh 68 bliain agus thart ar 430 milliún “hic”. Ar 5 Meitheamh 1990, d’imigh an snag go tobann, gan cúis shoiléir. Inniu tá ainm Charlie sa leabhar Guinness World Records don tréimhse is faide a bhí snag ar dhuine.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Corp an duine
Smol

mion|Smol ar dhuilleog phráta
Téarma ginearálta ar aon cheann de raon leathan galair plandaí, na galair fhungasacha go príomha.

## Tagairtí
Snag breac

Is éan coille de chlann na bpréachán é an **snag breac**. Tugtar **meaig** agus **míogadán breac** air freisin. An-chosúil ina iompar is a chruth leis an rúcach, ach gob dubh air. Sa 17ú céad a tháinig siad go hÉirinn den chéad uair. Is uiliteach iad. Fanann an chearc is an coileach le chéile ar feadh a saoil.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Snáithe

deas|250px|thumb|Snáithe
Snáithe sníofa a ndéantar uigí leis trí fhí, cniotáil is eile. Braitheann a airíonna ar a thoilleadh snáithíní, an oiread snáithíní discréideacha ann, agus an modh sníofa.

## Tagairtí

Catagóir:Snáth
Catagóir:Teicstílí
Snáithe ata

Snáithe atá déanta as snáithíní, de ghnáth saorga, a preasáileadh le linn próiseáil an tsníofa chun toirt an tsnáithe a mhéadú. 

## Tagairtí
Snáithín

An t-aonad bunúsach a ndéantar fabraicí as. Tarlaíonn snáithíní nádúrtha i bhfoirm shnáithíneach go nádúrtha, agus cuimsíonn siad olann, cadás, línéadach, siúit, caismír is síoda.

## Tagairtí

Catagóir:Snáithíní
Catagóir:Ábhair
Catagóir:Teicstílí
Snáithín cothaithe

thumb|Bianna saibhir i snáithíní: torthaí, glasraí agus gráin
[thumb|Bíonn cion ard snáithíní i [Bran (arbhar)|mbran cruithneachta.]]
An chuid de charbaihiodráití planda nach féidir iad a dhíleá ag na heinsímí sa stéig bheag a dhíleánn carbaihiodráití de ghnáth. Tugtar *gairbhseach* air freisin. Cuid de na carbaihiodráití struchtúrtha i gcillbhallaí an phlanda is ea é, chomh maith le polaishiúicrídí, nach stáirse iad. Is é an snáithín is flúirsí sa nádúr an ceallalós, atá déanta as aonaid athfhillteacha glúcóis i nduail shingile fhada. Snáithíní eile is ea heimicheallalós is peictin. Coipeann baictéir cuid de na snáithíní sa stéig mhór, rud a mhéadaíonn meáchan an tuair de bharr méadú na mbaictéar faecach. Tá snáithíní eile atá níos frithbheartaí i gcoinne coipthe bhaictéaraigh, ach méadaíonn siad meáchan an tuair de bharr a n-acmhainn iompartha uisce. Moltar aiste bia le cuid mhaith snáithín ann do dhiaibéitigh anois, mar go moillíonn snáithín sa chothú fuascailt an ghlúcóis isteach in imshruthú na fola. 

## Tagairtí
Snáithín saorga

Ábhar, cosúil le níolón, réón is poileistear, a úsáidtear chun teicstílí a dhéanamh. Tosaíodh ar a dtáirgeadh sna 1930idí, agus faoi na 1950idí bhí táirgeadh ollmhór ar fud an Domhain is modhanna déanta amach chun éadaí de gach sórt a dhéanamh astu, chomh maith le gléasra míleata is tionsclaíochta. Mar thoradh laghdaíodh táirgeadh na holla, an chadáis is na siúite go mór. Tá an réabhlóid teicstíle seo ag leanúint an t-am ar fad.

## Tagairtí
Snáithín carbóin

mion|clé|Poll déanta i snáithín carbóin
Is éard atá i gceist le **snáithín carbóin** ná ábhar an-láidir ó thaobh teannais, a dhéantar trí theaschóireáil rialaithe snáithíní aicrileacha. 

Nuair a fhitear i bhfabraic iad, bíonn siad go hiontach chun gás nimhiúil a ionsú, fo-éadaí cosanta a dhéanamh do shaighdiúirí, agus cochall iarta a dhéanamh. I bhfad níos láidre ná cruach, agus úsáidtear iad in ábhair shaorga lannacha a bheadh láidir is éadrom in aerárthaigh is roicéid. 

Úsáidtear iad freisin mar threisiú i bplaistigh (mar shampla, i slata iascaigh, raicéid, scíonna, clogaid is camáin).

## Féach freisin

* Inphléascadh fhomhuireán Titan

## Tagairtí

Catagóir:Polaiméirí neamhorgánacha
Snáithíní gruaige

Snáithíní ainmhithe, as próitéiní den chuid is mó. De ghnáth ionannaítear iad leis an ainmhí óna bhfaightear iad, mar shampla, olla ón gcaora, móihéar ón ngabhar angóra, síoda ón seiriceán, is eile.

## Tagairtí
Snáithíní speisialta

Snáithíní teicstíle ó chlanna an ghabhair is an chamaill, cosúil le caismír, móihéar, viciúine, alpaca is angóra (coinín). Tearc daor i gcomparáid le snáithíní eile.

## Tagairtí

Catagóir:Teicstílí
Snáithín optúil

mion
Déantar an struchtúr seo as a lán tointí caola gloine, gach ceann acu le clúdach de ghloine eile ar a fhad. I gcroílár na tointe, tá gloine le luach ard comhéifeacht athraonta, agus comhéifeacht athraonta íseal ag an gclúdach.  
clé|mion
Nuair a ionsaíonn ga solais, go príomha ga léasarsholais, an teorainn idir na gloiní seo agus é claonta ó thaobh na gloine inmheánaí, frithchaitear go hiomlán é. Mar sin, nuair a lonraítear ga solais isteach ceann amháin den tointe, frithchaitear go hiomlán arís is arís eile é go ndéanann sé a bhealach amach tríd an gceann eile.  

Tarlaíonn sé seo gan ach maolú beag solais ar feadh an chúrsa tríd an tointe, is cuma cé chomh lúbtha is atá an tointe. Bíonn an ga solais sáinnithe inti, agus is féidir solas a stiúradh in aon treo is maith leat ach an tointe a dhíriú. Feidhmíonn an tointe mar a bheadh píopa solúbtha solais inti.  
mion
De ghnáth bíonn a lán tointí i snáithín ar bith, agus cuireann sé seo ar ár gcumas a lán solais a stiúradh ó áit amháin go dtí aon áit eile.  

Is iomaí úsáid a bhaintear as na gléasanna seo inniu, chun solas a sheoladh go dtí nó amach as ionaid dhoshroichte eascairdiúla agus chun comharthaí a tharchur go tapa éifeachtach i bhfeidhmeanna teileachumarsáide. 

Is féidir i bhfad níos mó comharthaí digiteacha — glaonna teileafóin, mar shampla, nó sonraí ríomhaire—a sheoladh ag an am céanna ar feadh snáithín optúil ná ar feadh sreang copair, agus mar sin tá comhlachtaí teileafóin ar fud an Domhain i mbun snáithíní a insealbhú in ionad na sreanga copair. 
clé|mion

## Tagairtí
 

Catagóir:Teileachumarsáid
Catagóir:Teileafónaíocht
Catagóir:Idirlíon
Hans Sloane

mion|Hans Sloane sa bhliain 1736
Lia a rugadh i gCill Ó Laoch, Contae an Dúin, ab ea **Hans Sloane** (16 Aibreán 1660– 11 Eanáir 1753). Rinne a mhúsaem is a leabharlann de 50,000 imleabhar buntús Mhúsaem na Breataine.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Hans Sloane ag an Natural History Museum i Londain

Catagóir:Daoine a rugadh i 1660
Catagóir:Básanna i 1753
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Fir
Catagóir:Lianna Éireannacha
Catagóir:Luibheolaithe Éireannacha
Catagóir:Nádúraithe Éireannacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Snámhacht (próiseas)

Próiseas chun codanna áisiúla mianraí a scaradh amach ón bhfuíoll trí ghreamú roghnaíoch pháirteagail an ábhair inmhianaithe le bolgáin sa choipeadh. Tumtar an mianra san uisce, agus séidtear aer tríd sin. Is féidir cumadh na mbolgán a chur ar aghaidh le hoibreáin dhromchlaghníomhacha nó choipeacha.

## Tagairtí
Snámhaí balla

Éan atá cosúil le cnóshnag, dúchasach do dheisceart na hEorpa is an Áise. Gormliath le sciatháin leathana dhearga is bhána, agus gob fada caol cuarach. Áitríonn sé ceantair charraigeacha go hard sna sléibhte, agus itheann feithidí is damháin alla.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Snaois

Aon druga a ullmhaítear mar phúdar mín a riartar trí tharraingt isteach an tsrón. Asúitear í trí scannáin mhúcasacha na sróine. Go coitianta glactar leis gurb ionann snaois is snaois tobac, a chaitear mar gheall ar an nicitín inti. Bhí snaois tobac in úsáid ag treibheanna Indiacha i Meiriceá, agus ghlac na hEorpaigh léi uathu. Sa 17ú céad tugadh caitheamh snaoise isteach i gcodanna den Áise mar a mbíodh caitheamh tobac mídhleathach. Shroich sí buaic a réime i gcúirt na Fraince san 18ú céad, ach ní chaitear ach go hannamh anois í.

## Tagairtí
Snáthaid mhara

Iasc muirí le colainn chaol, roinnte i dteascáin. An béal beag, le soc feadánach is eití fíneálta. Iompraíonn an fireannach na huibheacha, cuid acu i bpúitse goir ar leith. Suas le 60 cm ar fhad, ach níos giorra de ghnáth. Itheann sé planctón is larbhaí iasc.

## Tagairtí
Snáthaid mhór

Feithid mhór fhadcholainneach le dhá phéire sciathán caol a choinnítear go cothrománach is í faoi shuan. Ligeann na súile móra comhshuite a bhíonn ag an tsnáthaid mhór fhásta di feithidí a ghabháil san eitilt. Na larbhaí uisciúil leathancholainneach creachóireach.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Snáthaidpholladh

mion|Snáthaid á bhrúigh i lámh an othair
Modh ársa Síneach chun pian a mhúchadh, cóir leighis ar ghalair áirithe is ea **snáthaidpholladh**. Glactar go fairsing anois leis ar fud an Domhain. Le húsáid in ionad ainéistéisigh le linn obráidí. Slí amháin chun snáthaidpholladh a dhéanamh is ea snáthaidí tanaí a instealladh faoin gcraiceann ar éigin ag ionaid ar leith de na céadta ionad caighdeánach snáthaidphollta sa cholainn. Tá na hionaid seo sainiúil do gach galar ar leith, ar líonraí néarógacha ar leith, na méaracha coise, na lámha, an aghaidh, is bog na cluaise. Baineann na hionaid seo le hathbhunú na cothromaíochta idir prionsabail an yin is an yang, agus le qi chun é seo a bhaint amach. Rothlaítear na snáthaidí, nó uaireanta ritear sruth leictreach beag tríothu isteach sa cholainn. Ní fios fós cén fáth go múchann snáthaidpholladh pian, ach meastar go spreagann an próiseas soláthar ionoirfiní is einceifilíní sa cholainn.

## Tagairtí

Catagóir:Snáthaidpholladh
Snáithínghloine

deas|250px|thumb|Snáithínghloine
Is éard is **snáithínghloine** ann ábhar ilchodach a úsáidtear chun struchtúir éadroma, go minic cuartha go coimpléascach, a dhéanamh. Déantar as snáithíní gloine leabaithe i roisín poileistir nó eapocsach é, agus múnlaítear é roimh théachtadh dó. Is plaisteach treisithe le snáithíní gloine é. Baintear feidhm as i struchtúir cosúil le cabhlacha bád, umair i gcomhair leachtanna, agus uaireanta cabhlacha gluaisteán. 

## Tagairtí

Catagóir:Ábhair shaorga
George Davis Snell

Géineolaí a rugadh i mBradford, Massachusetts ab ea **George Davis Snell** (19 Nollaig 1903 – 6 Meitheamh 1996). 

Rinne sé taighde ar na géinte a bhíonn freagrach as diúltú d'fhíocháin is orgáin thrasphlandaithe i lucha, agus d'aimsigh an príomhchoimpléasc histeachomhoiriúnachta (MHC). 

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1980 le Jean Dausset is Baruj Benacerraf. 

I measc a scríbhinní tá an leabhar *Search for a Rational Ethic* (Ar Thóir Eitice Réasúnaí, 1988). Fuair sé bás in Bar Harbor, Maine.

mion|clé|H antigen

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Básanna i 1996
Snámhaíocht

Díchumadh céimseach solaid atá faoi strus leanúnach, cosúil le fadú sreinge faoi ualach inteannta. In ábhair chriostalta, cosúil le miotail, tarlaíonn snámhaíocht trí ghluaiseacht asáitithe tríd an ábhar.

## Tagairtí
Lagan, snámhraic, muirchur

3 théarma d'earraí is raic a fhaightear sa bhfarraige. Aon stuif mar sin a bhíonn ar snámh, tugtar *snámhraic* air. Is muirchur aon rud a caitheadh thar bord d'aon ghnó chun lasta a laghdú, nó mar gheall ar bhaol don long. Earraí ar ghrinneall na farraige, nó i gcabhail loinge briste ar an ngrinneall, is lagan iad.

## Tagairtí
Willebrod Snell

Matamaiticeoir Ollannach ab ea **Willebrod Snell** (1591-1626). D'fhionn sé dlí athraonta an tsolais, a dtugtar *dlí Snell* air. Is é athraonadh ná athrú i dtreo forleata toinne (solas nó fuaim, mar shamplaí) nuair a théann an tonn ó mheán amháin (aer, de ghnáth) isteach i meán eile ag uillinn nach dronuillinn í. In úsáid i lionsaí is teileascóip. I gcás an tsolais, bíonn cóimheas chomhshíneas na huillinne ionsaithí is chomhshíneas na huillinne tarchurtha cothrom le tairiseach an mheáin, a dtugtar *an [[Comhéifeacht athraonta|chomhéifeacht athraonta]]* air.

## Tagairtí

Catagóir:Matamaiticeoirí Ísiltíreacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1591
Catagóir:Básanna i 1626
Sníomh

Athrú snáithíní ina snáithe. Dhéantaí dhá shaghas snáithe go traidisiúnta: i snáithí olla bíonn na snáithíní cóirithe go randamach, ach i snáithe mustairte bíonn na snáithíní go léir cóirithe i dtreo fhad an tsnáithe. Sa 18ú céad bhí an próiseas seo ar na próisis a meicníodh den chéad uair, ag úsáid an chadáis ar dtús. Tá modhanna nua, cosúil le sníomh frithchuimilte is sníomh rótair, an-tábhachtach anois is iad an-difriúil ar fad ó na modhanna luatha láimhe leis an gcoigeal, agus níos déanaí ón 11ú céad sa tSín leis an tuirne.

## Tagairtí
Snoíodóireacht adhmaid

Foirm dealbhóireachta atá ann leis na cianta, gan dabht, mar go bhfuil adhmad infhaighte insroichte insaoirsithe fadsaolach. Chlúdaigh na hÉigiptigh a ndealbha adhmaid le stucó agus chuir péint air sin. Baineadh feidhm as an modh oibre céanna in ealaín eaglasta sa Mheánaois. D'éirigh le snóiodóirí adhmaid sa Ghearmáin sa 15ú céad sár-réaltacht is nádúrachas a bhaint amach ina saothar, agus Veit Stoss (1447-1533), Adam Krafft (c 1455-c 1508), Tilman Riemenschneider (1460-1531) go mór chun tosaigh. Rinne Gibbons sárshaothar mar an gcéanna i Sasana sa 17ú céad. Tá adhmad coitianta fós mar ábhar snoite ag snoíodóirí an lae inniu. Is é an uirlis is coitianta i measc siúinéirí chomh maith leis an planer leictreacha. Cibé an bhfuil sé a athchóiriú troscán d'aois, tógáil teach nó sa ghairdín: is planer leictreach a cheannach ciallmhar do go leor DIYers. Lorg nach bhfuil na planers fearr éasca sin. An chuid is mó uirlisí cumhachta den chineál seo de planers réasúnta den chineál céanna.

## Tagairtí

**Sources:**
* planer tiús
John Soane

Ailtire a rugadh i nGoring Shasana ab ea **John Soane** (10 Meán Fómhair 1753 - 20 Eanáir 1837). I measc a chuid dearaí tá Banc Shasana (1792-1833, atógtha anois) agus Gailearaí na bPictiúr i nDulwich (1811-1814). 

## Tagairtí

mion|clé|Síleáil in Dulwich House
mion|clé|Ceann de na cúig ghailearaí pictiúr in Dulwich House

Catagóir:Ailtirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1753
Catagóir:Básanna i 1837
Frederick Soddy

Radaicheimicí a rugadh in Eastbourne Shasana ab ea **Frederick Soddy** (2 Meán Fómhair 1877 – 22 Meán Fómhair 1956). Sa bhliain 1913 d'fhionn sé foirmeacha na dúile céanna le hairíonna comhionanna ceimiceacha ach maiseanna difriúla adamhacha, is é sin, iseatóip. Bhuaigh sé Duais Nobel sa cheimic sa bhliain 1921 as an saothar seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1877
Catagóir:Básanna i 1956
Catagóir:Ceimiceoirí Sasanacha
So-ghabhálacht mhaighnéadach

Cóimheas na maighnéadaíochta, M, is na déine maighnéadaí, H. Úsáidtear an tsiombail κ don íonuimhir seo. Is tomhas í ar conas a bhraitheann réimse maighnéadach in ábhar ar réimse seachtrach a tharlaíonn de bharr an tsrutha i gcorna leictreach maighnéadaithe. Gaol ag an gcainníocht seo le tréscaoilteacht mhaighnéadach an ábhair, agus is tairiseach í ach amháin in ábhair fhearómaighéadacha.

## Tagairtí

Catagóir:Maighnéadas
Catagóir:Cainníochtaí fisiceacha
Sochtadh imdhíonachta

Cosc ar fhreagairt imdhíonach na colainne i gcoinne ábhair chomhthíoch. Is féidir go dtarlóidh sé mar thoradh ar ghalair a chuireann isteach ar an gcóras imdhíonach, cosúil le leoicéime nó SEIF, nó galair ainsealacha eile, cosúil le diaibéiteas. Is féidir é a spreagadh d'aon ghnó le drugaí nó radaíocht chun cosc a chur ar dhiúltú ionphlandála, nó mar fho-iarsma ar chóireáil ar ghalar éigin, cosúil le hailse. Cuid mhaith drugaí imdhíonachoiscthe ann, ina measc drugaí ailcilithe atá marfach do chealla atá ag deighilt, frithmheitibilítí a laghdaíonn cumas na gceall sa chóras imdhíonach antasubstaintí a dhéanamh, agus cortacaistéaróidigh. Déanann imdhíonachosc duine so-ghonta d'ionfhabhtuithe go ginearálta, ach do mhiocrorgánaigh nach gcuireann tús de ghnáth le galair i ndaoine normálta, ionfhabhtuithe deistapaíocha.

## Tagairtí
Soilire

Is éard is **soilire** ann ná glasra a fhaightear ó luibh fhiáin dhébhliantúil le boladh láidir darb ainm **smaileog** nó **meirse** (*Apium graveolens*). Fásann sé 1m ar airde, agus tá sé dúchasach don Eoraip, tuaisceart na hAfraice is iardheisceart na hÁise. Na gais domhain eitreach, na duilleoga snasta roinnte i dteascáin thriantánacha nó dhiamantchruthacha, na bláthanna bídeach scothghlasbán, iompartha in umbail 3-5 cm ar leithead.

## Tagairtí
Soiliriac

Cineál soilire, a dtugtar *soilire fréamh tornapa* air freisin. Bunanna tiúbracha ar na gais, a úsáidtear i sailéid nó a ndéantar cócaireacht orthu. 

## Tagairtí
Soilse tráchta

mion|277x277px
Sraith soilse daite ag gabhal bóithre is ea **soilse tráchta**, chun sruth na tráchta a rialú, go mór mór ag crosairí gnóthacha. Crochtar os cionn an chrosaire nó ar thaobh an bhóthair iad.

Leanann na soilse tráchta an patrún céanna anois ar fud an domhain:
* solas glas a chiallaíonn go bhfuil sé sábháilte tiomáint ar aghaidh,
* solas ómra a chiallaíonn gur gá stopadh, agus
* solas dearg a chiallaíonn gur gá fanúint i do stad mar nach bhfuil sé sábháilte tiomáint ar aghaidh.
clé|mion
Faoi seo, bíonn na córais faoi rialú ríomhaire den chuid is mó:
# Sa chóras is coitinne, bíonn timthriall na soilse tairiseach, socraithe chun taobhú leis an trácht ar an bpríomhbhóthar.
# I gcórais eile, athraítear an timthriall i rith an lae chun déileáil leis na patrúin athraitheacha tráchta.
# I gcórais níos casta fós, athraíonn an ríomhaire an timthriall go leanúnach, ag brath ar dhéine na tráchta a bhíonn á monatóiriú ar na bóithre sa chomharsanacht (ag braiteoirí faoin mbóthar nó córas ceamaraí teilifíse ciorcad iata).

## Stair
[mion|Sampla i [Sasana]]
Tugadh isteach soilse tráchta den chéad uair ar an 5 Lúnasa 1914 in Ohio sna Stáit Aontaithe.

Tugadh isteach córas uathoibrithe den chéad uair i Wolverhampton, Sasana ar an 5 Samhain 1927.

## Tagairtí

Catagóir:Taisteal
Catagóir:Gluaisteáin
Sochaí eolais

mion|Open Society Institute
Réimse leathan ábhar is feistí, agus feidhmeanna is torthaí sóisialta na bhfeistí céanna: ríomhairí pearsanta, iad siúd le háiseanna ilmheánacha ina measc, líonraí ríomhairí ar nós an Idirlín, teileafóin iniompartha, físchluichí, cártaí intleachta, cur/glacadóirí facs, dlúthdhioscaí ROM is eile. 

*Ollbhealach na faisnéise* a thugtar uirthi i Meiriceá. Réabhlóid nua tionsclaíochta is shóisialta atá á cruthú aige ar fud an Domhain.

## Tagairtí

Catagóir:Cumarsáid
Catagóir:Ríomhaireacht
Catagóir:Sochaí
Soicind bisigh

San am uilíoch, bunaithe ar an soicind caighdeánach, faightear go bhfuil an lá is an bhliain níos lú ná an lá is a bhliain a bhí bunaithe ar rothlú an Domhain ar a ais. Chun go bhfreagróidh am caighdeánach le ham an Domhain, cuirtear soicind breise ceartaithe leis nuair is gá. Rinneadh amhlaidh 27 uair ó 1972, i 1990 mar shampla.

# 30 Meitheamh 1972
# 31 Nollaig 1972
# 31 Nollaig 1973
# 31 Nollaig 1974
# 31 Nollaig 1975
# 31 Nollaig 1976
# 31 Nollaig 1977
# 31 Nollaig 1978
# 31 Nollaig 1979
# 30 Meitheamh 1981
# 30 Meitheamh 1982
# 30 Meitheamh 1983
# 30 Meitheamh 1985
# 31 Nollaig 1987
# 31 Nollaig 1989
# 31 Nollaig 1990
# 30 Meitheamh 1992
# 30 Meitheamh 1993
# 30 Meitheamh 1994
# 31 Nollaig 1995
# 30 Meitheamh 1997
# 31 Nollaig 1998
# 31 Nollaig 2005
# 31 Nollaig 2008
# 30 Meitheamh 2012
# 30 Meitheamh 2015
# 31 Nollaig 2016

## Tagairtí
Soilseas

I bhfótaiméadracht, is éard is **soilseas** ann ná an flosc lonrúil ionsaitheach in aghaidh aonad fairsinge, is é sin an oiread solais infheicthe atá ar fáil le soilsiú a sholáthar ar gach méadar cearnach. Tomhaistear é in aonaid lucsa, a ghiorraítear go dtí lx. Laghdaíonn sé i gcomhréir leis an bhfad ón bhfoinse solais, cearnaithe. Is féidir le súile an duine a laghad is 10-9 lx a bhrath. Tugtar *an soilsiú* ar an gcainníocht seo freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Solas
Soiriáis

Neamhord coitianta craicinn, seasmhach nó athfhillteach, ina dtarlaíonn paistí beaga dearga lannacha tochasacha ar chisil dhromchlacha an chraicinn. Cuireann na loit isteach go príomha ar na huillinneacha, na glúine, an phlait, is na hingne. Ní heol cén fáth go dtarlaíonn sí, ach méadaíonn ráta athraithe na mbonncheall sa chraiceann. Is anróiteach an riocht do dhuine, ach is annamh a bhíonn sí baolach dá bheatha muna mbíonn sí an-dian an-fhorleathan. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Neamhoird craiceann‎
Soithí airgid

Earraí atá déanta as airgead le comhdhéanamh steirling: is é sin cóimhiotal le comhshuíomh de 925 cuid airgid as 1,000 cuid, nó 92.5% airgid (copar den chuid is mó is ea an chuid eile de ghnáth). Leagadh an caighdeán seo síos mar dhlí i Sasana sa 13ú céad, agus tugadh isteach sainmharc, ag deimhniú gur as airgead steirling an t-earra, i 1300. Is tábhachtach gan ábhair atá leictreaphlátáilte le hairgead (nó airgeadaithe) a mheascadh leis seo. In airgeadú, leagtar craiceann an-tanaí airgead steirling ar mhiotal neamhlómhar.

Is samplaí coitianta d'airgid iad coinlár nó seataí tae.

## Naisc
* Tomaso Panizza

## Tagairtí
Soitheach boilgeog

Feiste chun rianta cáithníní fo-adamhacha a bhrath, a cheap Donald Glaser i 1952. Bíonn leacht sa soitheach faoi bhrú ionas nach bhfiuchann sé. Scaoiltear an brú ar feadh achair ghearr, ach roimh fhiuchadh ginearálta, cruthaíonn cáithnín atá ag taisteal tríd suaitheadh áitiúil ag gach pointe ar feadh a riain is fiuchthaí áitiúla ag gach pointe, agus mar sin, rian de bhoilgeoga infheicthe. Is feiniméan gearrthéarmach é seo, agus mar sin déantar é arís is arís eile go tréimhsiúil chun grianghrafanna na rianta a thógáil le hanailísiú níos déanaí. I soitheach mar seo ag CERN, le 18 tonna Freon mar leacht ann, rinneadh taighde suntasach sna 1970idí ar na hidirghníomhaíochtaí laga núicléacha. 

## Tagairtí
Soitheach chun teacht i dtír

Long bheag cogaidh atá deartha chun saighdiúirí is feithiclí a chur i dtír go tapa ar imeallbhoird na namhad. De ghnáth, is bád réthonach a leithéid, le fánán i dtosach chun gur féidir leis an arm, saighdiúirí is feithiclí armtha, ionsaí a dhéanamh díreach ón uisce.

## Tagairtí
Soleidae

Is é **sól** an t-ainm coitianta ar bhaill den fhine leathóg ***Soleidae***, forleathan in uiscí tanaí os cionn na scairbhe ilchríochaí sna creasa trópaiceacha is measartha. Ina measc tá an sól Eorpach, an sól coiteann, a fhaightear ón Meánmhuir go dtí an Iorua. Suas le 50 cm ar fhad, an dá shúil ar thaobh deas na colainne. Bia-iasc an-choitianta, a ghabhtar trí thrálaeireacht.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Solad

200px|mionsamhail|deas|Criostail insline
Is éard is **solad** ann ná foirm dhlúth ábhair atá, de réir tréithe, in ann fórsaí casta a tharchur, nach bhfuil in ann sreabhadh, atá beagnach do-chomhbhrúite. Claonadh aige a chruth a choinneáil nuair a chuirtear faoi strus é. Deirtear gur ábhar docht é, agus níl na hadaimh saor chun gluaiseacht ó phointe go pointe. Roinntear solaid ina gcriostail (ina bhfuil eagar ordaithe adamh), solaid dhímhorfacha (eagar adamh trí chéile), agus polaiméirí is rubair atá comhdhéanta as móilíní fada slabhrúla.

## Tagairtí

Catagóir:Solaid
Catagóir:Damhna
Solas stoidiacach

Breo buan solais a bhíonn le feiceáil go héasca sna trópaicí tar éis luí na Gréine mar choirceog solais ag síneadh ó bhun na spéire. Solas na Gréine atá ann, ach frithchaite ag deannach idirphláinéadach. 

## Tagairtí
Solad platónach

Sa mhatamaitic, solaid ar polagáin rialta iomchuí a n-aghaidheanna, a dtagann an líon céanna le chéile ag gach stuaic. 5 sholad dá leithéid ann: an teitrihéadrán (4 aghaidh, gach ceann ina triantán comhshleasach), an ciúb (6 aghaidh, gach ceann ina cearnóg), an t-ochtaihéadrán (8 n-aghaidh, gach ceann ina peinteagán), an dóideacaihéadrán (12 aghaidh, gach ceann ina heicseagán), an t-icisihéadrán (20 aghaidh, gach ceann ina triantán comhshleasach). Scríobh Platón, an fealsamh iomráiteach Gréagach sa 4ú céad RC, tuairisc ar na solaid seo agus conas samhlacha díobh a thógáil le triantáin, cearnóga is peinteagáin a úsáid mar aghaidheanna dóibh. 

## Tagairtí
Solanóideach

Corna sreinge i bhfoirm sorcóra timpeall ar chroíleacán soghluaiste iarainn. Nuair a ritheann sruth leictreach sa tsreang, cruthaítear réimse maighnéadach a ngluaiseann an maighnéad istigh ann. Mar sin, athraíonn an solanóideach fuinneamh leictreach chuig fuinneamh meicniúil, agus úsáidtear é chun lasc nó scoradán ciorcaid a oibriú. *[[Athsheachadán]]* a thugtar ar fheiste mar seo.

## Tagairtí
Solas teannta

Solas ina bhfuil aimplitiúid nó pas na toinne laghdaithe (teannta) ar chostas an chinn eile. De réir teorainneacha na teoirice candamaí, is iarmhairt chandamach é nach féidir a mhíniú in optaic chlasaiceach, ach is féidir í a chruthú in iarmhairtí optúla neamhlíneacha áirithe. Thaispeáin Dick Slusher is Bernard Yurke den chéad uair é i 1985, agus is féidir feidhm a bhaint as solas teannta i dtomhais optúla chruinne nuair is gá leibhéil torainn optúil a choinneáil an-íseal. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Solaspheann

Feiste ionchuir ríomhaire a úsáidtear in éineacht le haonad amharcthaispeána (VDU). Cuirtear ceann an phinn i gcoinne scáileán an VDU, agus braitheann an ríomhaire ionad an phointe tadhaill go beacht. Is féidir eolas a chur isteach leis nó eolas ar an scáileán a athrú.

## Tagairtí
Soláthraí seirbhísí Idirlín

mion
Is éard is **soláthraí seirbhísí Idirlín** ann ná eagraíocht a chuireann rochtain ar an Idirlíon ar fáil do dhaoine nach mbaineann le heagraíocht atá nasctha go díreach leis (cosúil le hinstitiúid léinn nó comhlacht mór). 
clé|mion|Telecom Éireann
Tugtar *ISP* uirthi i mBéarla. Is féidir ríomhaire baile a nascadh leis an ISP trí mhóideim is líonra poiblí teileafóin, agus déanann an ISP nascadh leis an Idirlíon. 

De ghnáth cuireann an ISP seirbhísí eile ar fáil, cosúil le boscaí poist is leathanaigh gréasáin.

## Tagairtí

Catagóir:Teileachumarsáid
Catagóir:Idirlíon
Catagóir:Teileafónaíocht
Solatón

Bíogthonn a fhanann cobhsaí ina cruth ar feadh i bhfad de réir mar a fhorleathann sí. Bíonn raon minicíochtaí sa gnáthbhíogthonn, agus de ghnáth forleathann na minicíochtaí difriúla ar luasanna difriúla, ionas go leatar an bhíog, á hathchumadh is á scaipeadh go luath ar a bealach. Faoi choinníollacha ar leith, má bhíonn an bhíogthonn dian go leor is cruth ar leith uirthi, ní tharlaíonn an leathadh seo ar chor ar bith agus forleathann an solatón go han-fhada gan maolú. Is solatón an tonn taoide ar a dtugtar *[[súnámaí]]*, agus is féidir a leithéid a chur ar siúl in uisce canála freisin. Is mar an gcéanna na bórthonnta i mBá Fundy, agus ar abhainn na Sabhrainne idir an Bhreatain Bheag is Sasana. Ach is i gcúrsaí solais is mó atá taighde ar sholatóin ar siúl sa lá atá inniu ann, agus táthar ag iarraidh córais a fhorbairt ina dtarchuirfear solatóin solais ar feadh na mílte ciliméadar de shnáithíní optúla. Tá sé i gceist amach anseo solatón an-ghairid amháin a tharchur i gcomhair giotáin amháin i dtarchur digiteach. Meastar go mbeifear in ann suas le 5,000 milliún giotán a tharchur in aghaidh an tsoicind le córas mar seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Geolaíocht
Sómatastaitin

Polaipeiptíd cosúil le hormón a fhaightear san inchinn (sa hipeatalamas), an paincréas (na D-chealla in insíní Langerhans), an goile (na D-chealla múcasacha), agus na stéigeacha. Gníomhaíocht urchoillte den chuid is mó a bhíonn aige. Maidir le sómatastaitin an hipeatalamais, urchoilleann sé tál an hormón fáis is an hormón spreagtha tíoróideach i maothán tosaigh na faireoige piotútaí. Urchoilleann sómatastaitin an phaincréis tál na hinsline is an ghlúcagóin.

## Tagairtí
Arnold Sommerfeld

Fisiceoir a rugadh in Kaliningrad na Rúise (Königsberg na Prúise ag an am) ab ea **Arnold Sommerfeld** (1868-1951). Le Felix Klein, shaothraigh sé teoiric an ghíreascóip. D'fhorbair sé an teoiric chandamach chun gur féidir samhail chandamach Bohr a chur in oiriúint do mhóilíní il-leictreon. Rinne sé saothar mór ar theoiric an leictreoin sa staid mhiotalach freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1864
Catagóir:Básanna i 1951
Sólfá tonach

Córas nodaireacht cheoil a cheap John Curwen, bunaithe ar chóras Guido d'Arezzo, ina dtugtar ainm do gach airde (nóta): dó, ré, mí, fá, só, lá, tí. Baintear feidhm as comharthaí eile d'fhad gach nóta, gach sos, is gach gléasaistriú ochtaigh. Foghlaimítear an córas seo i ranganna amhránaíochta ar scoil le cairt scála nó modhnaitheoir. 

## Tagairtí
Próiseas Solvay

Teicníocht chun carbónáit sóidiam, alcaile thábhachtach thionsclaíoch, a tháirgeadh. Shaothraigh an ceimicí Beilgeach Ernst Solvay (1838-1922) é i 1865, agus d'fheabhsaigh Ludwig Mond é i 1870. Déantar clóiríd sóidiam a chóireáil le hamóinia, agus ina dhiaidh sin le dé-ocsaíd charbóin. Uaidh sin faightear décharbónáit sóidiam (a théitear chun an charbónáit sóidiam a tháirgeadh) agus clóiríd amóiniam (a dhéantar a chóireáil le sóid chun an amóinia a fháil ar ais le hathúsáid). 

## Tagairtí
Sonáid

[right|thumb|250px|Lámhscríbhinn de chuid [Ludwig van Beethoven, *Geschwind, doch nicht zu sehr und mit Entschlossenheit* Chríochnaigh sé an píosa sa bhliain 1816.]]

Píosa ceoil, do ghléas méarchláir (cruitchorda, pianó, orgán) de ghnáth. Sa chineál barócach de chuid Corelli, Purcell is Handel, mar shampla, ba shonáid tríréid í do dhá ghléas aonghiolcaigh (veidhlíní den chuid is mó) is continuo. 4 ghluaiseacht nó níos mó a bhíodh inti. Ach i gcás sonáidí Domenico Scarlatti (os cionn 550 díobh), níl ach gluaiseacht amháin sa chuid is mó díobh, foirm a bhí an-choitianta san Iodáil is an Spáinn. I sonáidí clasaiceacha Haydn, Mozart is Beethoven, 3 nó 4 ghluaiseacht atá sa chuid is mó díobh, an chéad cheann sa bhfoirm shonáideach is an ceann deireanach ina shonáid rondo. Ghlac cumadóirí an 19ú-20ú céad leis an scéim ghinearálta seo, ina measc Schubert, Chopin, Brahms, Shostakovich is Prokofiev. Uaireanta chuir cumadóirí eile, Liszt mar shampla, na gluaiseachtaí uile i struchtúr amháin, nó fiú d'imigh go hiomlán ón struchtúr traidisiúnta.

## Tagairtí
Sonóir

250px|mionsamhail|deas|Sonóir i mbun oibre
Córas, bunaithe ar thonnta fuaime nó ultrafhuaime, chun ionaid réada is struchtúir a dhéanamh amach. Baineann ialtóga feidhm as córas mar seo chun iad féin a threorú san aer istoíche agus a gcreach a aimsiú. Baineann deilfeanna feidhm as a leithéid faoin bhfarraige. 

Sa chóras sonóra tarchuirtear léas aontreoch bíogtha ultrafhuaime, agus frithchaitear cuid bheag den bhíog ag struchtúir ionas go bhfilleann bíogmhacallaí. Déantar fad gach struchtúir a áireamh ón moill-am ó tharchur na bíge go filleadh an mhacalla. Déantar na tomhais seo i dtreonna éagsúla, mar shampla i bplána ceartingearach faoin bhfarraige, is féidir léaráid den ghrinneall is a bhfuil air a tharraingt. Is féidir éisc a aimsiú le córas mar seo, de bhrí go bhfrithchaitheann ráth iasc an ultrafhuaim aontreoch ar ais go dtí an glacadóir. Tugtar *sonóir gníomhach* ar chóras ina dtarchuirtear is a nglactar na bíoga. Tá sonóir fulangach ann freisin, ina ndéanann an córas glacadh amháin d'aon fhuaimeanna ó innill long is fomhuireáin, ó threonna atá ar eolas. 

## Tagairtí
Sonraí

Sa ríomheolaíocht, fíorais is figiúir a n-oibríonn an ríomhaire orthu chun tasc a leagadh air a chur i gcrích. Mar shampla, in oibríocht párolla beidh gá le sonraí cosúil le mioneolas ar na fostaithe, an t-am a d'oibrigh siad, laethanta a raibh siad as láthair, na rátaí cuí pá, cánacha, pinsin is laghduithe eile, agus na rialacha chun na fíorais seo a láimhseáil. 

Tugtar *iontráil sonraí* ar an bpróiseas a bhailíonn, a cheartaíonn is a ionchuireann na sonraí seo i gcuimhne an ríomhaire. Is gá iad seo a eochrú isteach de láimh, de ghnáth i mbunachar sonraí, ach nuair a bhíonn siad sa ríomhaire is éasca an bunachar, nó cuid de, a tharchur go dtí ríomhaire eile go leictreonach. 

## Tagairtí


Catagóir:Ríomheolaíocht
Thomas Sopwith

Dearthóir aerárthach a rugadh i Kensington, Londain, ab ea **Thomas Octave Murdoch Sopwith** (1888-1989). Eitleoir, luamhaire agus lúthchleasaí a bhí ann. Thóg sé cuid mhaith de na heitleáin a bhí in úsáid ag an mBreatain sa chéad chogadh domhanda, ina measc Camall Sopwith. In aois a 101ú bhliain a shíothlaigh sé, i Hampshire.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1888
Catagóir:Básanna i 1989
Catagóir:Eitleoirí Sasanacha
Sóras

Is éard is **sóras** ann ná struchtúr plandúil, comhdhéanta as cuid mhaith spóragán. Baineann sé de ghnáth le raithneach, mar a mbíonn sórais leagtha amach ar phatrúin shonracha ar dhromchlaí íochtaracha na nduilleog, ach faightear freisin iad ar algaí is fungais. Tugtar *iondúisiam* ar an liopóg fíocháin, atá cosúil le claibín, a chlúdaíonn is a chosnaíonn an sóras i gcuid de na raithneacha.

## Tagairtí
Sorgam

Gránarbhar atá cosúil le harbhar Indiach i gcruth ginearálta, ach le dias dlúth de ghráinní beaga is ea **sorgam** (géineas *Sorghum*). Is é arbhar caifearach nó arbhar guine an cineál is tábhachtaí, a shaothraítear mar phríomhbhia i gcuid mhaith den Afraic is an Áise, agus mar bhia d'ainmhithe i Meiriceá is an Astráil. Tá saghas amháin a tháirgeann siúcra, díreach cosúil le cána siúcra.

## Tagairtí
Sortáil is cumaisc

Pacáiste bogearraí a dheartar chun comhaid sonraí ríomhaire a shortáil nó a athshortáil, agus dhá chomhad dhifriúla a shortáil i gcomhad amháin cumaiscthe sortáilte. Bhíodh pacáistí mar seo i ngnáthúsáid nuair a bhíodh baiscphróiseáil is téip mhaighnéadach in úsáid go forleathan i ríomhaireacht gnó, ach tar éis próiseáil ar líne is diosca maighnéadach a bheith curtha ina n-ionad is beag úsáid a bhaintear astu anois.

## Tagairtí
Sondáil ó mhacalla

Tarchur fuaimthonna ardmhinicíochta len iad a fhrithchaitheamh ó ghrinneall na farraige chun doimhneacht na farraige a thomhas. Bunaithe ar thomhas an ama a thógann sé ar bhíog fuaime taisteal díreach síos is filleadh don dromchla mar mhacalla. Nuair atá luas forleata na fuaime sa sáile ar eolas, is féidir an doimhneacht a ríomh. Le cláradóir mionchruinn doimhneachta ar shoitheach ag gluaiseacht, is féidir lorg infheicthe de ghrinneall na farraige, is aon airíonna eile ar an ngrinneall (éisc san uisce, fiú) a léiriú de réir mar a sheolann an bád ar aghaidh. 

## Tagairtí
Sos míostraithe

Tá an **sos míostraithe** sainmhínithe go beacht mar stopadh an mhíostraithe, ach is coitianta an téarma a úsáid don tréimhse ama (suas le 8 mbliain roimh stopadh an mhíostraithe) ina dtarlaíonn neamhrialtacht sa timthriall míosta de bharr imeacht mhothálacht na n-ubhagán do na gónadatróifíní. Tugtar *an ceanntráth* air freisin. Sa tréimhse fhada seo, fiú má bhíonn an timthriall neamhrialta, ní chailltear an cumas atáirgthe. 

Tarlaíonn an stopadh iomlán timpeall 45-50 bliain d'aois, agus tarlaíonn suaitheadh fisiciúil (cur allais, deargadh te, faighiníteas) is sícígéineach (dúlagar, easuan, tuirse), a fhreagraíonn do theiripe éastraigine go hiondúil. 

Sainiúil don bhaineannach daonna, agus ní léir a shuntas.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Inchríneolaíocht
Catagóir:Mná
Sosaiséanas Chathair Alastair

Réalteolaí is matamaiticeoir on 1ú céad RC. Thug sé comhairle d'Iúil Caesar ar leasú an fhéilire. Mhol sé go mbeadh 365.25 lá sa bhliain, agus go gcuirfí 67 lá breise leis an mbliain 46 RC chun na míonna a tharraingt ar ais i gcomhshuíomh leis na séasúir.

## Tagairtí
Jacques Germain Soufflot

Ailtire a rugadh in Irancy na Fraince, ceannródaí an Nua-Chlasaiceachais sa bhFrainc ab ea **Jacques Germain Soufflot** (22 Iúil 1713 – 29 Lúnasa 1780). Dhear sé an Paintéón is foirgneamh Dhámh an Dlí i bPáras, an Hôtel-Dieu i Lyons, agus an Ardeaglais i Rennes. 

mion|Ardeaglais Naomh Peadar i Rennes

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1713
Catagóir:Básanna i 1780
Catagóir:Ailtirí Francacha
Soyuz

Spáschapsúl bunúsach Sóivéadach is ea **Soyuz** (Rúisis: Сою́з, Aontas) ina bhfuil 3 mhodúl (modúil fithisithe, tuirlingthe is ionstraimíochta) a iompraíonn foireann suas le triúr. Eitlíodh ar suas le 50 eitilt é, agus é in ann teacht i dtír go bog cruinn i lár na hÁise. Baineadh feidhm as chun foirne a iompar suas chuig is anuas ó Salyut, agus níos déanaí Mir, arbh fhéidir leis dul chun duga leis. Le déanaí, in úsáid chun na seirbhísí céanna a dhéanamh don Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta.

## Féach freisin

* Clár Soyuz

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Spásárthaí
Catagóir:Clár Soyuz
Spacelab

Modúl taighde a iompraíodh i mbá lasta tointeálaí spáis de chuid NASA. Dearadh, tógadh is maoiníodh ag an ESA é. Faoi dheireadh 1985 eitlíodh 4 uair é. Modúl faoi bhrú ann i gcomhair turgnamh ag spásairí/teicneolaithe. Modúl eile ann ina bhfuil teileascóip is turgnaimh chun an Domhan a chianbhrath.

## Tagairtí
Spadchos

Riocht a chuireann isteach ar thrácht na coise, a dháileann meáchan na colainne ar sháil is bonn tosaigh na coise, ionas go mbíonn an trácht plánach. Cuireann an easpa tráchta seo straidhn ar na ballnaisc is na matáin sa chos, rud a chuireann tús le míchompord agus duine ina sheasamh. Ach tá cuid mhaith daoine spadchosacha nach mothaíonn aon mhíchompord.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Spáideog

Saghas speisialta bláthra ina mbíonn na bláthanna bídeacha bailithe ar ais mhéith shorcóireach, de ghnáth imchlúdaithe le bracht mór (an spéid). Sainiúil do chlann an áraim, ach ní iontu sin amháin a fhaightear í.

## Tagairtí
Spáinnéar

mion|220px|Spáinnéir
Madra seilge a saothraíodh ar dtús chun cabhrú le sealgairí. Póraíodh é chun creach a bhailiú, éin go háirithe. Beag de ghnáth, ceanúil, cluasa fada ar luascadh. Coitianta anois mar pheata.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Póir mhadraí
Spáinnéar feá

thumb|240px|Spáinnéar feá
Spáinnéar beag gníomhach cairdiúil. Na guaillí 45 cm ar airde, na cluasa fada go híseal ar an gceann, an fionnadh fada, dubh nó órga/donn. An t-eireaball sciota gearr is é óg. Pór Meiriceánach a saothraíodh ón bpór Sasanach. 'Sé an chiall atá leis an ainm spáinnéar feá (feadha) ná spáinnéar socair suaimhneach 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Spáinnéar preabach

Spáinnéar meánach le fionnadh tiubh. Na cluasa níos giorra, is suite níos airde, ná sa spáinnéar feá. Dhá phór ann: an spáinneár preabach Sasanach atá bán is donn (nó dubh), agus an spáinnéar preabach Breatnach atá níos seanda, le cluasa níos giorra, bán is dearg/donn.

Úsáideann daoine an madra seo nuair atá siad ag fiach. 
## Tagairtí
Spáinnéar Shéarlais

Pór madra a forbraíodh sa Bhreatain, an-choitianta le linn réimeas an Rí Séarlas II. Beag fuinniúil le cosa gearra, cluasa fada ar crochadh, súile móra cruinne chun tosaigh. Bhíodh a aghaidh fada is a bhlaosc maol, ach faoin 19ú céad bhí an aghaidh maol le smig ghéar. Sna 1920idí chrom na tógálaithe ar an mbunchruth a chur ar ais, agus anois tugtar *spáinnéar ridiriúil Shéarlais* ar an toradh. 

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Catagóir:Póir mhadraí
Spairtíneach

mion|''Spartina densiflora'', speiceas den spairtíneach, ag fás ar chósta California
Féar ilbhliantúil muirí is ea an **spairtíneach**. Tá roinnt mhaith speiceas de ann atá dúchasach do chóstaí i réigiúin mheasartha de Mheiriceá Thuaidh go príomha, ach freisin ar fud chóstaí an dá thaobh den Aigéan Atlantach, in uiscí intíre i Meiriceá Thuaidh agus ar chósta thiar thuaidh na mór-reanna úd. Hibrid thorthúil a crosphóraíodh ó speicis Bhriotanacha is Mheiriceánacha. Plandáiltear go minic mar cheanglóir láibe é, ach ag leathadh amach go tapa sa nádúr sa Bhreatain.

## Tagairtí

Catagóir:Féir