open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fisic atmaisféarach

Feidhmiú phrionsabail na fisice ar na cisil gáis a thimpeallaíonn na pláinéid, atmaisféar an Domhain go príomha. Néal dinimiciúil atá san atmaisféar, timpeall 5 × 1015 tonna gáis. Laghdaíonn an teocht leis an airde, go dtí -100&nbsp;°C ag an méiseastad timpeall 80 km suas, ach méadaíonn sí leis an airde ina dhiaidh sin, go dtí timpeall 1200°C ag 600 km. Téann radaíocht na Gréine dromchla an Domhain, rud a théann an t-aer, a ghluaiseann ansin trí chomhiompar. Tarlaíonn gaotha is aistriú teasa ar an dóigh seo. Leis seo agus iarmhairt Coriolis, cruthaítear mórphatrúin gaoth sna trádghaotha is na frith-thrádghaotha. Cuireann rothlú an Domhain tús le taoidí sa bhfarraige leachtach, scairdsruthanna san atmaisféar, agus athruithe teochta is brú ann. Tagann ionsú radaíocht na Gréine agus athradú radaíochta ón Domhan san áireamh chun cothromaíocht ghinearálta fuinnimh a imchoimeád. Athruithe sa chothromaíocht seo is bun leis an bhforthéamh domhanda. Cruthaíonn gathanna cosmacha, gáma-ghathanna, X-ghathanna, agus radaíocht ultraivialait a imbhuaileann leis an atmaisféar uachtarach cisil ian ansin. Tagann an t-ianaisféar i gceist i gcúrsaí raidió. Tagann na hiain seo faoi iarmhairt réimse maighnéadach an Domhain freisin. Luchtaítear barr na scamall go dearfach, ritheann sruthanna ón Domhan go dtí bun diúltach na scamall mar thintreach, agus ritheann sruthanna ó na scamaill suas isteach san ianaisféar. Cruthaítear galuisce san atmaisféar, agus filleann an t-uisce don talamh trí chomhdhlúthú is deascadh. Tagann na hidirghníomhuithe ceimiceacha is fisiciúla seo isteach sa mheitéareolaíocht, míniú an ídithe sa chiseal ózóin, agus tuiscint an fhorthéimh dhomhanda. 

## Tagairtí
Fíodóireacht

mion|deas|Bean i mbun fiodóireachta
Is éard atá i gceist le **fíodóireacht** ná seancheird ina ndéantar fabraic trí shnáithí a fhí go crosach, an dlúth i dtreo amháin is an t-inneach sa treo ceartingearach, ar mheaisín a dtugtar *seol* air. 

D'fhionn John Kay an spól eitilte i 1733, an chéad fhorbairt sa cheird leis na céadta, b'fhéidir na mílte bliain. Go luath ina dhiaidh sin shaothraigh Edmund Cartwright an seol fuinnmhithe i 1785. Tá teicneolaíochtaí gan spóil i bhfeidhm anois, agus piléir, ráipéir, nó fiú scairdeanna uisce ag iompar an dlúith tríd an inneach, suas le 1,000 pioc in aghaidh an tsoicind. 

## Tagairtí

Fíodóireacht
Fisic chlaisiceach

Na réimsí fisice a bhíodh ann roimh theacht chun cinn phrionsabal na gcandam. Bunaithe ar theoiricí is modh oibre mheicnic Newton, a ghlacann le cruinne inréamhinste. Níor leor na teoiricí seo, áfach, chun a bhfuil ar siúl taobh istigh den núicléas a mhíniú, ná iompar réad atá gar do luas forleata an tsolais.

## Tagairtí
Fisic ardbhrú

Staidéar ar iarmhairtí brú ardaithe ar ábhair. Braitheann cuid mhaith airíonna ábhar ar an mbrú a fheidhmíonn orthu. Mar shampla, athraíonn cuid de na hinslitheoirí ina seoltóirí leictreacha, nó fiú ina bhforsheoltóirí (mar shampla, sulfar), cailleann iarann a airíonna láidre maighnéadacha, agus athraíonn gáis ina leachtanna. Is féidir brú níos mó ná milliún oiread bhrú an atmaisféir a bhaint amach le hinneoin diamantchille.

## Tagairtí
Fisic dromchlaí

Staidéar ar airíonna leictreonacha is struchtúrtha dromchlaí ábhar, is é sin an ciseal seachtrach adamh iontu. Tá na hairíonna dromchlacha tábhachtach i gcuid mhaith réimsí, mar shampla, i gcatalú, creimeadh, astú leictreon ó dhromchlaí, na hairíonna optúla, agus i bhfrithchuimilt. Is tábhachtach freisin na cisil dhromchlacha a chruthaítear idir dhá sholad, mar shampla i bhfeistí leathsheoltóra. Déantar iniúchadh ar fhisic na ndromchlaí le díraonadh leictreon, micreascópacht fórsa adamhaigh, agus micreascópacht réimse-ianaíoch. 

## Tagairtí
Fisic neamhlíneach

Staidéar ar chórais nach mbíonn an fhreagairt aschuir ar spreagadh ionchuir i gcomhréir le méid an spreagtha iontu. Mar shampla, maidir le meáchain bheaga atá crochta ar lingeán, nuair a dhúblaítear an meáchan dúblaítear fadú an lingeáin (dlí Hooke), agus is líneach an córas seo. Ach nuair a mhéadaítear an meáchan go mór, ní fhadaítear an lingeán i gcomhréir leis sin, agus éiríonn an córas neamhlíneach. Ar an dul céanna, nuair a dhéanann luascadán luascthaí móra, is neamhlíneach an córas. Spreagann déine ard solais, ó léasar mar shampla, freagairtí neamhlíneacha ina hidirghníomhuithe le hadaimh an mheáin ina bhfuil an solas sin ag forleathadh. Tagann anord san áireamh freisin. 

## Tagairtí
Fisic núicléach

Staidéar ar thréithe, comhdhéanamh agus struchtúr núicléas an adaimh. Ar dtús rinneadh turgnaimh ar radaighníomhaíocht nádúrtha, agus léiríodh gurbh ann don núicléas i 1911. Déanann turgnaimh nua-aoiseacha staidéar ar núicléis fhordhíchumtha ar ardluas rothlaithe, agus ábhar dlúth núicléach (an plasma cuairc/glúóin) a chruthaítear in imbhuailtí núicléas trom. Iniúchtar an núicléas le X-ghathanna, neodróin, méasóin, agus leictreoin. I measc feidhmeanna na fisice núicléiche, tá cumhacht núicléach, airm núicléacha, agus raidiseatóip sa mhíochaine.

## Tagairtí
Fisic soladstaide

Staidéar ar thréithe ábhair sa staid sholadach. Fo-bhrainse d'fhisic ábhair chomhdhlúthaithe a chuimsíonn leachtanna is solaid. Ar dtús ba iad na criostail an fócas, ach faoi seo tagann córais níos casta san áireamh: cóimhiotail, ceirmeacht, solaid dhímhorfacha, agus dromchlaí.

## Tagairtí
Fístaifeadán

Is éard is **fístaifeadán** ann ná gléas leictreonach chun físchomhartha ó fhíscheamara a thaifeadadh ar fhísthéip agus a athsheinm uaithi ar theilifíseán. Ainm eile air is ea fístaifeadán caiséid. Chun ardmhinicíochtaí an fhíschomhartha a thaifeadadh, ní mór an cnoga taifid a ghluaiseacht go han-tapa trasna na téipe inghluaiste maighnéadaí. Ar dtús, bhíodh an téip 5&nbsp;cm ar leithead, ag gluaiseacht ag timpeall 39&nbsp;cm sa soicind thar ceithre chnota ar dhruma rothlaithe chun ceithre rian a thaifeadadh go comhuaineach i gcomhair gach fráma den íomhá. Dhéantaí an closchomhartha (an fuaimchomhartha) is na comharthaí rialaithe a thaifeadadh ar feadh imeall na téipe. An teicneolaíocht seo a bhíodh in úsáid go caighdeánach don teilifís ó 1956 go dtí na 1980idí. Sa teicneolaíocht nua-aoiseach, tá téip níos caoile in úsáid, agus is ar fhiar-rianta ar an téip a dhéantar an taifeadadh. Dhá fhráma, a chrosfhíonn le chéile chun réimse nó íomhá iomlán amháin a dhéanamh, a bhíonn ar gach fiar-rian. Thugtaí *formáid C* ar an gcéad chóras caighdeánach don chraoltóireacht a bhí bunaithe ar an teicneolaíocht nua seo. Saothraíodh an U-matic, an chéad fhístaifeadán caiséid le fiarscanadh héiliciúil, ag comhlacht Sony don mhargadh baile sna 1970idí. Ach go tapa ina dhiaidh sin tháinig teicneolaíochtaí ar leith chun cinn don úsáid baile, Betamax is VHS, agus glacadh go fairsing le VHS. Ag an am céanna forbraíodh dhá chóras nua don mhargadh gairmiúil craoltóireachta, Betacam (1981) agus M-II (1986), ag baint feidhme as téip 1.3&nbsp;cm. Ag deireadh na 1980idí tugadh an chéad fhístaifeadán digiteach isteach le formáidí éagsúla, agus go luath ina dhiaidh sin taifeadáin dhigiteacha le cuimhní soladstaide.

## Tagairtí
Fístéip

mion|Meascán d'fhístéipeanna
Téip poileistir sholúbtha le brat maighnéadach ardchineáil i gcomhair taifeadadh is athsheinm físchomharthaí is ea **fístéip**. Ar dtús, easrú ocsaíde feirí a bhíodh sa bhrat, agus feabhsaíodh é seo trí chóbalt a chur leis. De réir a chéile rinneadh feabhsuithe eile le dé-ocsaíd chróim, easruithe páirteagal miotalach, agus brait miotail ghalaithe, lenar féidir níos mó eolais a thaifeadadh ar bhandaí níos tanaí éadoimhne ná riamh. Déantar fístéip le leithid éagsúla, ach 8 mm is 6.3 mm a bhíonn i gcaiséid baile. Laghdaíodh an tiús ó 30-35 μm go 13-16 μm, fiú 10 μm i gcás na dtéipeanna miotail ghalaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Teilifís
Fisiteiripe

Próiseas athshlánaithe fhisiciúil chun cabhrú le feidhmeanna normálta na colainne a thabhairt ar ais do dhuine tar éis gortaithe, máinliachta nó galair. Tagann cóireálacha éagsúla san áireamh, ina measc aclaíocht ghníomhach nó fhulangach, suathaireacht, agus teas a chur i bhfeidhm trí dhiaiteirme. I ndiaidh gortaithe cosúil le briseadh cnáimhe, nuair nach féidir matáin a úsáid, cnaíonn is meathann matáin go tapa agus éiríonn na hailt a bhaineann leo docht. Is gá aclaíochtaí grádaithe a dhéanamh thar thréimhse fhada chun feidhmiú iomlán ceart a fháil ar ais. Más gá do dhuine gortaithe an leaba a choinneáil, bíonn claonadh ann ionfhabhtú cliabhraigh a tholgadh, agus sa chás sin is gá dó cleachtadh ionálaithe a dhéanamh, nó a dhroim a ghreadadh le doirne taobh thiar den chliabhrach chun cabhrú le tál coinnithe a chaitheamh amach. Is fiú aclaíochtaí a dhéanamh ar ghéaga a mbíonn pairilis orthu tar éis gortaithe no stróic freisin. 

## Tagairtí
Físmheascthóir

Trealamh leictreonach a úsáidtear i bhfísléiriú chun ábhar cláir a roghnú ó fhoinsí éagsúla —ceamaraí, scanóirí scannán, fístéipthaifeadáin, ríomhairí — agus áiseanna ar fáil chun iarmhairtí trasdultacha idir amhairc is íomhánna a chomhcheangal ag uair an bhuntaifeadta, agus níos déanaí san eagarthóireacht iarléirithe. Tugtar an teideal seo ar an teicneoir a ritheann an trealamh faoi stiúir an stiúrthóra nó an eagarthóra. 

## Tagairtí
Val Logsdon Fitch

Fisiceoir Meiriceánach a saolaíodh i Merriman, Nebraska is ea **Val Logsdon Fitch** (Márta 10, 1923 – Feabhra 5, 2015). D'oibrigh sé ar Thionscadal Manhattan chun an buama adamhach a dhéanamh. Ansin rinne sé taighde bunúsach ar adaimh mhuónacha (adaimh le muóin throma in ionad leictreon sna fithiseáin sheachtracha) a thairg go raibh an núicléas níos lú ná mar a ceapadh. I 1964, ag obair le James Watson Cronin, léirigh sé nár imchoimeádadh comhshiméadracht na paireachta is an chomhchuingriú luchta i meath lag céón neodrach. Roinn siad Duais Nobel na Fisice i 1980 as an léargas bunúsach seo i bhfisic na gcáithníní. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2015
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Fíteacróm

Is lí a fhaightear i gcuid mhaith grúpaí plandaí é **fíteacróm**, a bhfuil baint aici leis an bhfreagairt fhótaithréimhsiúil. Comhdhúil próitéine atá ann, a bhfuil dhá fhoirm di ann, gach ceann a fhreagraíonn do chineál difriúil solais is a fheidhmíonn mar nasc, ag brath ar na cúinsí soilsithe (fad solas an lae, mar shampla). Rialaíonn sé próisis cosúil le bláthú is fás.

## Tagairtí
Fithis an Domhain

Timpeallaíonn an Domhan an Ghrian ag meánfhad timpeall 150 milliún km. Dá mbeadh an Domhan 1,500 km níos gaire don Ghrian, bheadh sé chomh te sin go bhfiuchfaí an t-uisce uile air. Dá mbeadh sé 1,500 km níos faide amach, reófaí an t-uisce uile. Mar sin, ní bheadh mórán beatha aithnidiúla ar Domhan dá mbeadh sé 0.1% níos gaire don Ghrian nó 0.1% níos faide amach. Cinneann rothlú an Domhain ar a ais gach 24 uair timthriall lá/oíche an Domhain. Ach tá uillinn claonta idir an ais seo is plána na fithise, agus le linn ár samhraidh bíonn an leathchruinne thuaidh claonta i dtreo na Gréine, ag fáil níos mó de sholas is teasradaíocht na Gréine ná an leathchruinne theas. Mar sin, bíonn an samhradh againne is an geimhreadh ag an leathchruinne theas. Is mar seo a tharlaíonn na hathruithe séasúracha san aeráid. Is é rothlú an Domhain, chomh maith le fithis na Gealaí thart air gach 28 lá, a chinneann crutha na Gealaí.

## Tagairtí
Fithis dhomhanda gheoisioncrónach

mion|Satailít ag déanamh fithis gheoisioncrónach timpeall an Domhain
Is é is **fithis dhomhanda gheoisioncrónach** ann ná fithis spásárthaigh timpeall lárlíne an Domhain, mar a mbíonn tréimhse na fithise oiriúnaithe leis an lá domhanda, ionas go mbíonn an chuma air go bhfuil an spásárthach fosaithe ag an domhanleithead sin. Bíonn an fhithis suas le 36,000 km in airde. Is áisiúil an fhithis seo i gcomhair satailítí teileachumarsáide, de bhrí go ligeann sí don spásárthach a bheith i dteagmháil líneach leanúnach le stáisiúin ar leith ar an talamh. Is idéalach do shatailítí meitéareolaíochta í freisin, mar gur féidir leo réimse an-leathan dromchla is atmasféir a chlúdach.

## Tagairtí

Catagóir:Spásárthaí
Fithis íseal dhomhanda

An fhithis a úsáidtear do spásárthach le foireann, nó atá i mbun staidéar cianmhothaithe ar an Domhan. Is í an airde is lú a bhíonn i gceist ná timpeall 200 km, chun cúltarraingt an atmaisféir a laghdú an oiread agus is féidir. Roghnaítear an claonadh cuí chun dul thar na réigiúin spéise. Is gá claonadh Molach a úsáid chun dromchla uile an Domhain a chlúdach. Is gnách tréimhse fithisithe timpeall 100 nóiméad a bheith ina leithéid, agus luas ciorclach 7.8 km s-1. Ag brath ar an airde, meathann an fhithis, tagann an spásárthach ar ais san atmaisféar, agus dóitear beagnach go hiomlán é. Mar gheall ar a leithéid de scrios spásárthach a bheith ag tarlú ó am go chéile, tá carnadh smionagair is páirteagal beag go hard san atmaisféar, agus is baol nua é seo do spásárthaigh.

## Tagairtí
Fithiseoirí Gealaí

Sraith spásárthach de chuid na Stát Aontaithe a úsáideadh chun suirbhéireacht mhiontaifigh a dhéanamh ar an nGealach ó fhithisí os a cionn, mar ullmhúchán do na tuirlingtí a dhéanfadh daoine uirthi i gclár Apollo. Lainseáladh na spásárthaigh i 1966-1967 le ceamaraí ar bord, agus fuarthas na sonraí chun ionaid tuirlingthe Apollo a roghnú. 5 cheann a lainseáladh, agus sholáthair siad sonraí ar gheolaíocht na Gealaí. I lár na 1990idí tosaíodh ar chláir suirbhéireachta nua, Clementine is Sirtheoireacht na Gealaí, a rinne mionstaidéar ar réimse imtharraingthe na Gealaí agus a d'fhionn maiseanna dlútha faoi fharraigí na Gealaí (réimsí ar an dromchla a bhfuil cuma réasúnta leibhéalta orthu, cosúil le farraige). 

## Tagairtí
Fítigheografaíocht

Staidéar ar na fachtóirí is bun le dáileadh plandaí ar fud an Domhain, anois agus i réanna atá thart. Fochuid den bhithgheografaíocht. 

## Tagairtí
George Francis Fitzgerald

Fisiceoir turgnamhach a saolaíodh i mBaile na Manach, Baile Átha Cliath ab ea **George Francis Fitzgerald** (1851-1901). Rinne sé taighde ar optaic is leictridinimic. Réamhinis sé go nginfeadh sruth ailtéarnach i sreang tonnta leictreamaighnéadacha sa timpeallacht, rud a chruthaigh Hertz go turgnamhach i 1888. D'eascair teileagrafaíocht, raidió, teilifís, teileafóin iniompartha, teileachumarsáid, loingseoireacht le satailítí, agus a lán eile as seo. Neamhspleách ar Lorentz, chonchlúidigh sé go mbíonn an chuma ar réad atá faoi ghluaisne go bhfuil sé craptha is níos giorra do bhreathnadóir fosaithe: giorrú Fitzgerald-Lorentz. Níos déanaí, bhain Einstein feidhm as an léargas seo ina theoiric choibhneasachta speisialta.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1851
Catagóir:Básanna i 1901
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Fithis

[mion|deas|Déanann an [Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta fithis gach 92 nóiméad, ag eitilt timp. 250 míle (400 ciliméadar) os cionn leibhéal na mara]]
Is éard is **fithis** ann sa réalteolaíocht ná an chonair a leanann rinn neimhe nó satailít agus í ag gluaiseacht i réimse imtharraingthe. Más dhá rinn amháin atá san áireamh, is féidir an fhithis a ríomh go han-chruinn, agus foirm ghearrtha cónaigh a bhíonn inti, is é sin parabóil, éilips, nó ciorcal. Is fithis gheocónaitheach a bhíonn ag satailít teileachumarsáide nó teilifíse ag airde 36,000 km os cionn an mheánchiorcail, ionas go bhfanann sí i gcéim le rothlú an Domhain agus san ionad céanna sa spéir, i leith an Domhain, t-am ar fad, rud atá riachtanach don teileachumarsáid. 

Catagóir:Pláinéid
Catagóir:Imtharraingt
## Tagairtí
Fíteasár

Reiptíl atá imithe in éag a raibh colainn cosúil le crogall aici, le fiacla i logaill. Ón tréimhse Thriasach i Meiriceá Thuaidh, an Eoraip is an Áise a fhaightear a iontaisí.

## Tagairtí
Fiuchphointe

An teocht ag a bhfanann an teocht tairiseach nuair a chuirtear teas le leacht, in ionad ardú, agus a n-athraíonn leacht íon ina ghás nó ina ghal, ach an brú sa timpeallacht a choimeád tairiseach. Le bheith foirmiúil, is é an leáphointe an teocht ag a mbíonn brú ghal an leachta cothrom leis an mbrú seachtrach air. Laghdaíonn an fiuchphointe de réir mar a mhéadaíonn an airde, de bhrí go laghdaíonn an brú seachtrach ansin. Mar shampla, fiuchann uisce ag 100&nbsp;°C, a fhiuchphointe ag gnáthbhrú an atmaisféir. Ag an teocht chéanna comhdhlúthaíonn an ghal sin ina leacht arís nuair a bhaintear teas uaidh.

## Tagairtí
Hippolyte Fizeau

Fisiceoir a rugadh i bPáras ab ea **Armand Hippolyte Louis Fizeau** (23 Meán Fómhair 1819 &ndash; 18 Meán Fómhair 1896). Sa bhliain 1849 ba é an chéad duine chun luas forleata an tsolais a thomhas i dturgnamh ar dhromchla an Domhain. Níos déanaí chomhoibrigh sé le Léon Foucault. Thaispeáin sé conas luas réalta ar feadh na hamharclíne a dhéanamh amach ach feidhm a bhaint as iarmhairt Doppler. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1819
Catagóir:Básanna i 1896
Catagóir:Fisiceoirí Francacha
John Flamsteed

An chéad réalteolaí ríoga i Sasana, a rugadh i nDenby ab ea **John Flamsteed** (19 Lúnasa 1646 – 31 Nollaig 1719). Sa bhliain 1676 chuir sé breathnuithe iontaofa ar bun i Réadlann Greenwich, agus sholáthair sonraí ionas go raibh Isaac Newton in ann teoiric na himtharraingthe a fhíorú leo. Rinne sé 3,000 réalta a chatalógú.

## Tagairtí

Flamsteed
Flamsteed
Flamsteed
Flannbhuí meitile

Ruaim den diasachineál a chuimsíonn an grúpa –N=N–. Is táscaire pH é, a bhíonn dearg ina fhoirm aigéadach agus buí/flannbhuí ina fhoirm bhunata, an t-athrú ag tarlú ag pH = 4.

## Tagairtí
Fleibíteas

Is é rud is **fleibíteas** ann ná athlasadh féithe, bainteach le féitheacha borrtha go coiteann. Tarlaíonn sé go minic le trombóis na fola sa bhféith, agus ansin tugtar *trombaifleibíteas* air. Is iad na féitheacha sna cosa is minice a bhíonn buailte leis, agus uaireanta tarlaíonn sé i ndiaidh breith clainne nó máinliachta, nó le cónaí na fola sna cosa tar éis aistir fhada. Más géar an fleibíteas, is féidir go dtarlóidh othrasú an chraicinn os cionn na féithe is éidéime sna cosa. Is í an aimhréidh is measa ná eambólacht, do na scamhóga go háirithe. 

## Tagairtí
Alexander Fleming

Baictéareolaí, a rugadh gar do Dharbhail na hAlban, ab ea an **Ridire Alexander Fleming** (7 Lúnasa 1881 – 11 Márta 1955). Tá sé cáiliúil de bharr fionnachtana (a rinne sé de thimpiste)  ar an antaibheathach peinicillin i 1928 agus níos déanaí. 

### Gairm
Ba é ceannródaí in úsáid Salvarsan (Arsphenamine) i gcoinne sifilise sna 1910idí. 

D'fhionn sé cumas lísisíme mar fhrithbheathach. 

#### Peinicillin
I 1928 thug Alexander Fleming faoi deara gníomhaíocht an chaonaigh ar an mbaictéar stafalacocas nuair a truaillíodh a phláta saothráin leis an gcaonach liath.  Más fíor scéal, ba trí thimpiste a fuair Alexander Fleming eolas ar pheinicillin nuair a chonaic sé an méid a bhí ag tarlú le caonach liath ar leic fuinneoige.

Tháinig Fleming ar pheinicillin timpeall an ama chéanna le Howard Florey is Ernst Chain. Roinn an triúr acu Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1945. 

Nuair a cuireadh an bholgach de dhroim seoil, measadh ag an am, agus cúis mhaith leis, go raibh sé ar cheann de na héachtaí leighis ba mhó riamh a rinne an duine.
clé|mion

## Féach freisin

* Peinicillin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1881
Catagóir:Básanna i 1955
Catagóir:Bitheolaithe Albanacha
Catagóir:Baictéareolaithe
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis
Catagóir:Antaibheathaigh
John Ambrose Fleming

Fisiceoir a saolaíodh i Lancaster Shasana ab ea **John Ambrose Fleming** (29 Samhain 1849 - 18 Aibreán 1945). D'fhionn sé an feadán teirmianach, gléas bunúsach sa leictreonaic. Ceannródaí in úsáid an leictreachais i gcomhair soilsithe is téimh ar scála forleathan. Leag sé amach rialacha Fleming. I riail na deasóige (riail an ghineadóra) a thagann i bhfeidhm i ngineadóir leictreach, baintear úsáid as an lámh dheas leis an ordóg, an chéad mhéar is an dara méar sínte amach ag dronuillinneacha le chéile: léiríonn an ordóg treo gluaiseachta na sreinge, an chéad mhéar treo an réimse mhaighnéadaigh, is an dara méar treo an tsrutha ionduchtaithe sa tsreang. I riail na ciotóige (riail an mhótair) a bhaineann le mótar leictreach is callaire, baintear úsáid as an lámh chlé leis an ordóg, an chéad mhéar is an dara méar sínte amach ag dronuillinneacha le chéile: léiríonn an ordóg treo gluaiseachta na sreinge, an chéad mhéar treo an réimse mhaighnéadaigh, an dara méar treo an tsrutha a ritear sa tsreang, agus ansin léiríonn an ordóg treo an fhórsa ar an tsreang freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1849
Catagóir:Básanna i 1945
Fiús (leictreach)

mion|fiús
Feiste sábháilteachta leictreach a chosnaíonn ciorcad is gléas leictreach ó shruthanna iomarcacha a théifeadh an gléas agus a d'fhéadfadh tine a adhaint. Is é atá i bhfiús ná píosa gairid sreinge de chóimhiotal sádair a leáfadh leis an teas a ghinfeadh méid áirithe srutha tríthi. 

Nuair a leánn an fiús, scoirtear an ciorcad agus stadtar an sruth. Bíonn na fiúis grádaithe in aimpéir. Mar shampla, más 20 A an grádú ar an bhfiús, is amhlaidh a scoirtear an ciorcad nuair a ardaítear an sruth tríd an bhfiús go dtí 20 A. Cosaint ar ró-ualach ar an gciorcad atá i gceist anseo. 

Ní farasbarr gléas is bun le ró-ualach ach farasbarr srutha iomláin, agus is féidir go dtarlóidh a leithéid trí mhí-úsáid nó fabht éigin sa chiorcad.

## Tagairtí
Fiús (ceimic)

Sa cheimic, is éard is **fiús** dúile ann ná an oiread nasc ceimiceach is féidir le hadamh amháin a dhéanamh le hadaimh is móilíní eile. Tomhas is ea é, ar chumas nasctha adaimh nó dúile, sé sin, an méid adamh ar féidir leis cuingriú leo nó cá mhéad leictreon a chaithfidh sé gnóthú, cailleadh nó roinnt chun struchtúr triathgháis a bhaint amach.

## Cur síos
Cinntear cumas  nasctha adaimh ar leith, de réir líon na n-adamh hidrigine a chuingríonn sé le. I meatán, tá fiús de 4 ag carbón; in amóinia, tá fiús de 3 ag nítrigin; in uisce, tá fiús de 2 ag ocsaigin; agus i gclóiríd hidrigine, tá fiús de 1 ag clóirín. Is féidir clóirín, toisc go bhfuil fiús de 1 aige, a chur in ionad hidrigine. Tá fiús de 5 ag fosfar i bpeinteaclóiríd fhosfair, PCl55. Léiríonn léaráidí fiúsanna de chomhdhúil cumas nasctha na ndúl, le línte tarraingthe idir dhá ghné, ar a dtugtar bannaí uaireanta, a léiríonn gaireacht sáithithe do gach dhúil. Taispeánann an dá thábla thíos roinnt samplaí de chomhdhúile éagsúla, a gcuid léaráidí fiúsanna, agus na fiúsanna do gach dúil den chomhdhúil.

{| class="wikitable" style="text-align:center"
! Comhdhúil
| NH3Amóinia
| NaCNCiainíd sóidiam
| H2SSuilfíd hidrigine
| H2SO4Aigéad sulfarach
| Cl2O7Heaptocsaíd déchlóiríd
| XeO4Tatrocsaíd xeanóIn
|-
! Léaráid
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|- style="vertical-align: top;"
! style="vertical-align: middle;" |  Fiúsanna
||
Nítrigin:&nbsp;3
Hidrigin:&nbsp;1
||
Sóidiam:&nbsp;1
Carbón:&nbsp;4
Nítrigin:&nbsp;3
||
Sulfar:&nbsp;2
Hidrigin:&nbsp;1
||
Sulfar:&nbsp;6
Ocsaigin:&nbsp;2
Hidrigin:&nbsp;1
||
Clóirín:&nbsp;7
Ocsaigin:&nbsp;2
||
Xeanón:8
Ocsaigin:2
}}

## Tagairtí

Catagóir:Nasc ceimiceach
Catagóir:Airíonna ceimiceacha
Walther Flemming

Bitheolaí a rugadh i Sachsenberg sa Ghearmáin ab ea **Walther Flemming** (21 Aibreán 1843 - 4 Lúnasa 1905). I 1882 scríobh sé an chéad chuntas nua-aoiseach ar an gcíteolaíocht. Chuir sé síos ann ar phróiseas na cilldeighilte, agus thug isteach an téarma ‘méóis’ dó. 

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1843
Catagóir:Básanna i 1905
Flichshneachta

Is éard is **flichshneachta** ann ná frasaíocht comhdhéanta de bháisteach agus de shneachta leáite go páirteach. Murab ionann agus millíní oighir, atá crua, agus báisteach seaca, atá sreabhach go dtí go mbuaileann sí réad, áit a reonn sí go hiomlán, tá an fhrasaíocht seo bog agus tréshoilseach, ach tá roinnt rianta de chriostail oighir ann ó gcáithníní sneachta atá comhleáite go páirteach, ar a dtugtar bogoighear freisin. In aon láthair amháin, tarlaíonn sé ar feadh tamall gearr mar chéim trasdul ón mbáisteach go dtí an sneachta nó a mhalairt, ach buaileann sé an dromchla sula n-athraítear go hiomlán í.
Matthew Flinders

Taiscéalaí a saolaíodh i nDonington Shasana ab ea **Matthew Flinders** (16 Márta 1774 - 19 Iúil 1814). I 1795 sheol sé go dtí an Astráil, áit a ndearna sé taiscéaladh ar an gcósta thoir theas. In 1801-1803 sheol sé timpeall na hAstráile. Ainmníodh abhainn i dTír na Banríona agus raon sléibhte san Astráil Theas as.

## Tagairtí

Catagóir:Taiscéalaithe Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1774
Catagóir:Básanna i 1814
Fliodh

Planda caol spréite bliantúil, go minic glas éadrom, is ea an **fliodh**. Fiaile an-choiteann, ag bláthú i rith na bliana go minic. Na duilleoga ubhchruthach urchomhaireach. Na bláthanna bídeach bán, le 5 pheiteal níos giorra ná seipil, roinnte go domhain in dhá chuid.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Fliodh uisce

Planda ilbhliantúil faoi uisce a fhaightear ar fud an Domhain is ea **fliodh uisce**. An gas fréamhaithe, nó ag snámh go saor. Na duilleoga clúmhach, ina bhfáinní. Na bláthanna beag, ar bhioranna caola os cionn an uisce, scothdhearg nó scothbhuí, 4 pheiteal ar na fireannaigh, na baineannaigh gan pheitil. Gnéithe ar leith in úsáid mar phlandaí uisceadáin.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Fliú capaill

mion|clé|Micreagraf leictreonach, '''Influenza Virus A/equine/Prague/1/56'''.
Galar ionfhabhtaíoch capall is ea **an fliú capaill**, a fhaightear i stáblaí rásaíochta agus áiteanna eile a mbíonn capaill. 

Bíonn roinnt víreas i gceist atá cosúil le fliú de chineál A i ndaoine, ach scoite uaidh. 

Is é an siomptóm is measa a fheictear ná casacht thirim mharthanach le roinnt fiabhrais. 

Le cóireáil chuí, tagann an capall chuige féin tar éis 7-21 lá, den chuid is mó. 

Tugann vacsaíní cosaint ghearrthéarmach ina choinne.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Fliú
Catagóir:Tréidliacht
Fliú éanúil

Galar an-ionfhabhtaíoch víreasach a chuireann isteach ar éanlaith clóis agus éin eile is ea an **fliú éanúil** nó **[[Fliú éanúil|fliú]] na n-éan**.   Galar víreasach an-tógálach is ea an fliú éanúil a chuireann isteach ar chóras riospráide, ar chóras díleá agus ar néarchóras na n-éan a tholgann é. 

Scaiptear é trí ghluaiseacht na n-éan ionfhabhtaithe nó tadhall lena dtáil siúd. Timpeall 100 cineál den ghalar ann. Is é H5N1 an cineál is marfaí fós.   Tolgann ainmhithe eile an fliú éanúil freisin ach níor tuairiscíodh riamh go dtí seo ach an fíor-chorrchás i measc daonnaithe. mion|clé|Eipidéimeolaíocht, Feabhra 2006|220x220px
clé|mion|2007,  Sasana|220x220px
[clé|mion|220x220px|[Cois Coinne, Cóbh]]

## Stair
Ní féidir leis an gcuid is mó de na víris H5 aistriú do dhaoine. Tháinig H5N1 chun cinn den chéad uair i 1997 i Hong Cong agus cailleadh 1.5 milliún éanlaith clóis, ón ngalar féin agus trí iad a scriosadh chun cosc a chur ar scaipeadh an ghalair. 

Tháinig sé chun cinn arís i 2003 sa Chóiré, agus leath amach chuig tíortha eile san Áise. 

I 2005/6 fuarthas cásanna in oirthear na hEorpa, agus faoi dheireadh na bliana sin bhí 70 duine básaithe aige.

Ar 3 Eanáir 2014, cailleadh duine Ceanadach trí fliú éanúil, an chéad duine a bhfuair bás i Meiriceá Thuaidh.

## In Éirinn
Sa bhliain 2022, bhí an fliú éanúil tolgtha ag  turcaithe i gCo Mhuineacháin, srl.

I dtús 2025, bhí Fliú na nÉan ar éanacha fiáine ar oileán na hÉireann. Cuireadh suas le 60,000 éan de mhaith an tsaoil i gCo.Thír Eoghain. Bhí imní ann go raibh an galar beo i measc éanlaith clóis ó thuaidh den teorainn mar atá sa Bhreatain. Is i gcontaetha Mhuineacháin agus an Chabháin atá formhór na bhfeirmeacha móra cearc i bPoblacht na hÉireann.

I mí Mheán Fómhair 2025, fuarthas roinnt éan marbh san anaclann éanlaithe sa Loch i gcathair Chorcaí agus léirigh tástálacha gur fliú éanúil ba thrúig bháis dóibh.  Cuireadh in iúl  do dhaoine a thug cuairt ar an anaclann gan lámh a leagan ar éin atá marbh nó tinn, agus gan lámh a leagan ar aon chleití curtha agus madraí a fhágáil sa bhaile nó a choimeád ar iall.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Catagóir:Fliú
Catagóir:Éin
Catagóir:Víris
Fliuchlobhadh

Saghas lofa in adhmad a tharlaíonn de bharr fungais cheallaigh. Ní bhfaightear ach in adhmad le toilleadh mór fliuchrais.

## Tagairtí
Fliúit

Gléas ceoil ina ngníomhaíonn an seinnteoir colún aeir trí shéideadh trasna poll béil nó (mar a dhéantar le fliúit Shasanach) trí phíobán i gcoinne ciumhaise géire. Roinntear na fliúiteanna in dhá rang: iad sin a shéidtear trasna orthu, agus iad sin a shéidtear tríd an gceann. Sa ghnáthchaint, ciallaíonn fliúit an gléas ceolchoirme a shéidtear trasna air. Thugtaí an fhliúit Ghearmánach uirthi go dtí timpeall 1900. Bíonn sí déanta as adhmad nó, níos minice anois, miotal, i 3 theascán siúntaithe, le 13 thonpholl agus córas casta gléasanna a ligeann an compás crómatach iomlán de 3 ochtach ó C meánach suas. Fuaimníonn an fhliúiteog, atá níos lú, ag ochtach níos airde. 

## Tagairtí

Catagóir:Gaothuirlisí adhmaid
Howard Walter Florey

Paiteolaí a rugadh in Adelaide na hAstráile ab ea **Howard Walter Florey** (1898-1968). 

D'oibrigh sé le Ernst Chain, agus tháinig siad ar pheinicillin timpeall an ama chéanna le Alexander Fleming. Roinn an triúr acu Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain  1945.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1968
Catagóir:Daoine a rugadh i 1898
Catagóir:Paiteolaithe
Flosc (miotalóireacht)

Aon ábhar a úsáidtear i bpróisis miotalóireachta chun cabhrú le sreabhadh an mhiotail leáite is na slaige agus scaradh na n-eisíontas gan mhaith. I mbruithniú iarainn, úsáidtear aolchloch chuige seo. I sádráil, baintear feidhm as roisín.

## Tagairtí
Flógastón

Roimh 1800 bhí teoiric an fhlógastóin coitianta go leor leis an dó a mhíniú. De réir na teoirice seo, bhí ábhar a dtugtaí flógastón air i láthair i ngach rud indóite agus d'fhuasclaítí é le linn an dóite. Bhréagnaigh obair Lavoisier ar ocsaigin is a tábhacht sa phróiseas dóite an teoiric seo i 1788.

## Tagairtí
Flogóipít

Ball den ghrúpa mianraí míoca, coitianta i gcarraigeacha doigheartha. A cómhdhéanamh cosúil le bitít. 

## Tagairtí
Flosc (fisic)

Sa bhfisic, téarma a chiallaíonn sreabhadh, cosúil le flosc páirteagal ag rith thar phointe, nó flosc sreabháin ag gluaiseacht ó bhrú ard go dtí brú íseal. I réimsí leictreacha is maighnéadacha, tugann an flosc (leictreach nó maighnéadach) méid an réimse atá ag taisteal ó fhoinse trí réigiún ar leith. 

## Tagairtí
Flosc lonrúil

An sreabh iomlán solais infheicthe a bhíonn le fáil le haghaidh soilsithe ó fhoinse, ag cur san áireamh cumas na foinse solas infheicthe a ghiniúint. Úsáidtear an tsiombail Φ chuige, agus tomhaistear i lúmain (lm) é. Bíonn flosc lonrúil timpeall 600 lm ó bholgán gealbhruthach 60 W, i bhfad níos mó ná an flosc lonrúil o fheadán fluaraiseach 60 W. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Catagóir:Solas
Flosc maighnéadach

Sreabhadh na hiarmharta maighnéadaí sa réigiún timpeall maighnéid ón bpol N go dtí an pol S, nó thart ar shreang sruthiompartha. Úsáidtear an tsiombail Φ, agus tomhaistear san aonad véibear (Wb) é. Is ionann an chainníocht seo is an floscdhlús (B) méadaithe faoin bhfairsinge a bhfuil an flosc ag sreabhadh tríthi. Tá an gaol seo idir floscdhlús is an déine mhaighnéadach H: B = μ H, nuair is é μ tréscaoilteacht mhaighnéadach an mheáin ina bhfuil an flosc ag sreabhadh. 

## Tagairtí

Catagóir:Maighnéadas
Catagóir:Cainníochtaí fisiceacha
Catagóir:Leictreamaighnéadas
Floscán

I gcriostail inslithe is leathsheoltacha, cuilithín candamaithe i bhfuinneamh na leictreon a ghluaiseann timpeall an chriostail, ag aistriú fuinnimh gan aistriú luchta. Cineál cuasacháithnín is ea é, atá tábhachtach i dtuiscint an fhrithchaithimh is an tarchuir optúil. 

## Tagairtí
Fluairíd

Rianmhianra a bhíonn i láthair go nádúrtha sa chré agus an t-uisce. Fuarthas amach in áiteanna i Meiriceá, nuair a bhí tiúchan nádúrtha na fluairíde san uisce beagán níos mó ná is gnách, gur chuir sé seo go mór le cosaint fiacla i gcoinne a meata trí cháiréas. Uaidh sin, déanann na húdaráis áitiúla in an-chuid áiteanna fluairíd sóidiam a chur leis an soláthar uisce inólta (aon pháirt in aghaidh an mhilliúin) chun an chosaint seo a thabhairt do dhaoine an t-am ar fad. Tá daoine ann nach n-aontaíonn leis seo ar eagla go bhfaighidh daoine ródháileoga a bheadh baolach.

## Tagairtí
Fluaraiseacht

Is éard is **fluaraiseacht** ann ná astú solais infheicthe ó dhromchla ábhair ar a dtugtar *fosfar*, tar éis don dromchla céanna a bheith imbhuailte ag radaíocht leictreamaighnéadach dhofheicthe eile le tonnfhaid níos lú, mar radaíocht ultraivialait nó X-ghathanna. Braitheann dath nó tonnfhad an tsolais infheicthe ar an bhfosfar, agus is féidir fosfar a roghnú chun aon dath is mian a chruthú. I ngnáthlampa fluaraiseach, bíonn feadán gloine lán de ghal mearcair, agus an taobh istigh den ghloine clúdaithe le fosfar fluaraiseach. Bíonn leictreoidí ag dhá cheann an fheadáin, agus nuair a chuirtear dóthain voltais idir na leictreoidí, ianaítear an ghal, rud a chruthaíonn radaíocht ultraivialait. Ansin nuair a imbhuaileann an radaíocht seo an fosfar, aisradaítear solas infheicthe uaidh sin. Tá lampa fluaraiseach an-éifeachtach, beagnach 4 oiread níos éifeachtaí ná an gnáthlampa gealbhruthach: is é sin le rá go bhfaightear an oiread céanna lúman as lampa fluaraiseach 40 W is a fhaightear as lampa gealbhruthach 150 W.

## Tagairtí
Fluairisin

C20H12O5, ruaim antracuineoin, dearg le fluairiseacht dhian ghlas. Baintear feidhm as i dtuaslagáin an-chaola chun ligean i gcórais uisce is claiseanna srutha a aimsiú.

## Tagairtí
Fluairít

Mianra coiteann fluairíd chailciam, CaF2, gorm nó corcra de ghnáth, is **fluairít**. An phríomhfhoinse fluairín. Faightear í i bhféitheacha is cuasóga taobh le carraigeacha doigheartha, agus fluaraisíonn sí faoi sholas ultraivialait. Baintear feidhm aisti mar fhlosc i ndéanamh cruach.

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Fluaróis

Nimhiú ainsealach de bharr óil uisce ina bhfuil farasbarr fluairíde. Tarlaíonn sí in áiteanna ar fud an domhain, san India go háirithe, agus mar thoradh air tagann mílítheacht ar na fiacla is airtríteas martraitheach a chuireann isteach ar an dromlach go háirithe. Is mó ar fad an tiúchan fluairíde is gá chun tús a chur le fluaróis ná an tiúchan íseal a chuirtear in uisce inólta chun fiacla a chosaint ar cháiréas. 

## Tagairtí
Flúgalchorn

Gléas práis ceoil, cosúil leis an gcoirnéad agus leis an réim chéanna, ach le clog beagán níos mó. Caighdeánach i mbanna ceoil práis, ach ní úsáidtear i gceolfhoireann shiansach é.

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Fluaracarbóin

[mion|[teitreafluaraimeatán]]
Comhdhúile carbóin is fluairín. Is é teitreafluaraimeatán, CF4, an ceann is simplí. Nasc an-chobhsaí is ea an nasc C-F, agus tá na fluaracarbóin sháithithe an-neamhimoibríoch. Déanann teitreafluaireitiléin (CF2=CF2) an pholaiméir an-chobhsaí PTFE (Teflon) trí phoiliméarú suimiúcháin.

## Féach freisin

* Gás ceaptha teasa fluairínithe
* Teitreafluaraimeatán

## Tagairtí
Fócas (optaic)

Pointe coinbhéirseachta na ngathanna solais a théann trí lionsa dearfach ag a gcruthaítear an fhíoríomhá is géire. Ní mór ionad lionsa an cheamara a choigeartú (a fhócasú) chun go gcomhthiteann an íomhá seo ar an dromchla fótamhothálach. 

## Tagairtí

Catagóir:Grianghrafadóireacht
Catagóir:Optaic
Fócasú inmheánach

Eagar na n-eilimintí i lionsa comhshuite inar féidir fócasú ar réad in aice láimhe trí eilimintí taobh istigh den lionsa a bhogadh ar feadh na haise, in ionad an lionsa iomlán a bhogadh isteach nó amach ón réad le fócasú air. Coinníonn an t-eagar seo an lionsa dlúth gan rothlú, rud a dhéanann deimhin de go mbeidh feidhmiú feabhsaithe ann i gcomhair grianghrafadóireacht garamhairc.

## Tagairtí
Riochtú oibríoch

mion
Sa tsíceolaíocht, próiseas bunúsach foghlama is **riochtú oibríoch**, nó foghlaim shiocrach. Tagann duine chun gníomh ar leith a dhéanamh le minicíocht nó déine níos mó/lú ná roimhe, de thairbhe iarmhairtí dearfacha nó diúltacha ar an ngníomh.    Toradh ar an bhfoghlaim is ea iompraíocht, de réir na samhla seo. 

## Tagairtí

Catagóir:Foghlaim
Catagóir:Bunathrú iompraíochta
Catagóir:Síceolaíocht an oideachais
Catagóir:Síceolaíocht chognaíoch
Catagóir:Síceolaíocht shóisialta
Michael Foale

Spásaire a rugadh i Louth Shasana is ea **Michael Foale** (1957-). I 2003 cuireadh i gceannas ar an Stáisiún Spáis Idirnáisiúnta é, agus chaith sé 200 lá ar bord, ag déanamh turgnaimh eolaíochta is gnáthchoinneála. Mar sin, chaith sé tréimhse níos faide sa spás ná aon spásaire Meiriceánach.

## Féach freisin

* NASA

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Spásairí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Fluarascóp

Is éard is **fluarascóp** ann ná ionstraim míochaine a theilgeann X-radaíocht tríd an gcolainn chun íomhá reatha a dhéanamh de na fíocháin inmheánacha ar scáileán fluaraiseach. Úsáideann dochtúirí é le diagnóisiú a dhéanamh. Is féidir le gnáthíomhánna radagrafacha airíonna níos mine a thaispeáint, ach is fearr an fluarascóp nuair is gá airíonna gluaiste a scrúdú. Baintear feidhm as ionstraimí cosúla chun ábhair is réada meicniúla a iniúchadh.

## Tagairtí
Föhn

Is gaoth the thirim a thagann anuas taobh na fothana de shliabh é **föhn**. De réir mar a éiríonn aer tais ar thaobh na gaoithe den sliabh, fuaraíonn sé is cailleann an fliuchras de bhrí go gcomhdhlúthaíonn an fliuchras ina bháisteach. Ansin ar an taobh eile den sliabh, tagann sé anuas agus éiríonn níos teo. Is féidir go n-ardófar an teocht sa ghaoth 10&nbsp;°C taobh istigh de chúpla uair. Faightear a leithéid sna hAlpa san Eoraip. Tugtar *chinook* uirthi sna Sléibhte Creagacha i Meiriceá Thuaidh, *nor-wester* sa Nua-Shéalainn, agus *zonda* san Airgintín. 

## Tagairtí
Fóibe

mion
Frithghníomh ró-eagla ar réad nó dála, nach gceapfaí a bheith baolach go coitianta (mar shampla, spás oscailte, éin), is ea **fóibe**. 

Is féidir go dtiocfaidh duine ar sheift seachanta éigin. Tá an-chuid fóibí ann, agus roinntear iad i bhfóibí simplí (ina mbíonn ró-eagla ar dhuine roimh réad nó áit) agus fóibí sóisialta (ina mbíonn imní ar dhuine mar gheall ar a iompar féin os comhair daoine eile).

## Tagairtí

Catagóir:Sláinte mheabhrach
Catagóir:Síceolaíocht
Foilsitheoireacht deisce

Is é atá i gceist le **foilsitheoireacht deisce** ná ullmhú cló le micriríomhaire nó ríomhaire pearsanta leis na bogearraí cuí, an téacs cumtha is eagraithe de réir na líne, na léaráidí cruthaithe is eagraithe, na leathanaigh leagtha amach, na fleiscíní curtha isteach, agus an comhfhadú cinntithe. Is féidir íomhá an téacs chlóchurtha a phriontáil le cuid mhaith saghsanna printéara. Le fírinne, is ainm contráilte anseo ‘foilsitheoireacht’, mar is clóchur atá i gceist. 

## Tagairtí

Catagóir:Foilsitheoireacht
Foinsí fuinnimh

Is iad na foinsí bunúsacha fuinnimh is mó a sholáthraíonn fuinneamh sa tír seo do stáisiúin ghinte leictreachais, gluaisteáin, tionscail agus tithe ná ola, gás nádúrtha, gual, móin, agus hidrileictreachas is fuinneamh na gaoithe. Tá foinsí eile in úsáid i dtíortha eile mar fhuinneamh núicléach, fuinneamh geoiteirmeach, agus fuinneamh na grianradaíochta.

## Tagairtí
Foinsí voltais

De réir dlí Ohm, ní mór foinse voltais a bheith ar fáil chun sruth leictreach a bhrú trí fhriotaíocht seoltóra ar bith. Is é sainmhíniú an voltais ná an méid oibre i ngiúil a dhéanann an fhoinse (nó an méid fuinnimh a sholáthraíonn sí) chun cúlóm amháin luchta a aistriú ó theirminéal amháin go teirminéal eile. I bhfoinse mar seo, bíonn córas nó próiseas éigin chun an fuinneamh seo a fháil trí fhuinneamh de shaghas éigin eile a athrú ina fhuinneamh leictreach. I dteirmeachúpla, mar shampla, tagann an fuinneamh seo ó theas. Foinse voltais an-áisiúil is ea an chill leictreach, an chill voltach nó cheimiceach den saghas ina soláthraítear an voltas ó imoibrithe ceimiceacha. Foinse voltais srutha ailtéarnaigh (SA) is ea an dineamó a úsáidtear ar rothair, mar shampla, agus i gcórais ollmhóra leictreacha ag comhlachtaí soláthair, a athraíonn fuinneamh cinéiteach meicniúil rothlaithe chuig fuinneamh leictreach.

## Tagairtí
Foirm chaighdeánach

Sa mhatamaitic, uimhir sa bhfoirm A × 10n, agus 1 ≤ A ≤ 10 is n ina shlánuimhir dhearfach nó dhiúltach. Tá an fhoirm seo an-áisiúil chun uimhreacha an-mhóra is an-bheaga a scríobh. Mar shampla, 5,000,000,000 = 5 × 109, agus 0.000000005 = 5 × 10-9. 

## Tagairtí
Foirmle cheimiceach

Léiriú ábhair i dtéarmaí siombailí na ndúl ann. Scríobhtar foirmlí comhdhúl móilíneach mar mhóilín iomlán: mar shampla, scríobhtar beinséin mar C6H2, agus aicéitiléin mar C2H2. Maidir le comhdhúile neamh-mhóilíneacha, scríobhtar an cóimheas is simplí de na dúile ann: mar shampla, scríobhtar CaF2 mar fhoirmle eimpíreach fluairíd hidrigin, agus C do dhiamant. 

## Tagairtí
Foirgneamh cliste

Foirgneamh de nua-dhéanamh le hairíonna gníomhacha chun seasamh i gcoinne creathanna talún. Bíonn brathadóirí creatha ag áiteanna áirithe sa struchtúr. Nuair a fhuinnmhítear iad ag crith talún nó an ghaoth, gintear comharthaí leictreonacha a sheoltar chuig ríomhaire stiúrtha. Tiomáineann an ríomhaire córas hiodrálach a ghluaiseann mais mhór — ar bharr an struchtúir, mar shampla — i gcoinne treo gluaisne na creatha. Cothromaíonn an fhrithghluaisne seo an ghluaisne spreagtha, agus ar an tslí seo fanann an foirgneamh iomlán cobhsaí. Is malairt an beart gníomhach seo ar bheartanna eile chun cosaint mhaolaithe fhulangach a sholáthar, cosúil leis an struchtúr a dhéanamh i bhfad níos maisiúla doichte treise ná mar is gá, nó an struchtúr a thógáil ar stuáin rubair a fheidhmíonn mar adhartán faoin bhfoirgneamh chun creathanna a mhaolú.

## Tagairtí
Foirgneamh coimeádta

Struchtúr cruach is coincréite a iniann imoibreoir núicléach, a dheartar chun brú is teocht an-ard a sheasamh, agus i gcás éigeandála, na sceithgháis radaighníomhacha a choimeád sáinnithe istigh ann. Is gá go seasfaidh an foirgneamh seo fórsaí seachtracha freisin, cosúil le creathanna talún, tuilte, gaotha arda, sneachta trom, agus pléascadh buamaí. 

## Tagairtí
Foirnéis frithspréite

Foirnéis ina dtéitear ábhar go hindíreach trí na lasracha teo a chlaonadh ar ais anuas ar an ábhar ag an díon, in ionad é a théamh go díreach ag an mbreosla loiscneach. Úsáidtear an próiseas seo go príomha i ndéanamh cruach, ach i ndéantúsaíochtaí eile freisin, déanamh gloine is ceirmeachta, mar shampla.

## Tagairtí
Foirnéis soinneáin

Foirnéis a úsáidtear chun mianach iarainn a dhí-ocsaídiú go hiarann. Luchtaítear an fhoirnéis ard le mianach, cóc is aolchloch (a fheidhmíonn mar fhlosc chun an tsilice a bhaint as an miotal nuair a bhíonn sé leáite). Bíonn an fhoirnéis líneáilte le hábhair mhianracha theasfhulangacha, cosúil le cré thine, agus neartaítear dó an chóic le soinneán aeir réamhthéite. Ag an teocht atá ginte ag na himoibrithe éagsúla a tharlaíonn sa bhfoirnéis, dí-ocsaídítear an mianach iarainn go hiarann, agus ritheann an t-iarann leáite go bun na foirnéise, áit a dtarraingítear an t-iarann amach chun é a reo mar mhuciarann nó a iompar go díreach, leáite fós, chuig mhonarcha chun cruach a dhéanamh as. Cuimsíonn an t-iarann seo tiúchan ard carbóin, agus is bunábhar é do chruach nó próisis na teilgcheártan. Sa chóras iomlán, bíonn struchtúir chun an t-aer a théamh don soinneán agus feidhm a bhaint as gáis indóite na foirnéise. De réir na dtaifead, tógadh an chéad fhoirnéis soinneáin sa tSín i 18 RC. 

## Tagairtí
Foirnéis stua leictrigh

Foirnéis leictreach a úsáidtear i ndéanamh cruach. Cruthaítear teocht an-ard sa stua, an díluchtú idir an dá leictreoid, agus an sruth ag dul tríd an ábhar a ghalaítear ó na leictreoidí. Sa bhunphróiseas a cheap Karl Siemens i 1870, cruthaíodh an stua faoin soitheach leáite chun an miotal a théamh go hindíreach. Níos déanaí cheap an miotaleolaí Francach Paul Heroult (1863-1914) foirm ina ndéantar an stua idir leictreoid is an miotal féin. I bhfoirm eile fós, a cheap an miotaleolaí Iodálach Enrico Stassano, gintear an stua idir leictreoidí os cionn an mhiotail agus téitear an miotal trí radaíocht teasa ón stua. 

## Tagairtí
Anthony Fokker

Innealtóir aerárthach a rugadh in Kediri, Iáva ab ea **Anton Herman Gerard "Anthony" Fokker** (6 Aibreán 1890-23 Nollaig 1939). Thóg sé a chéad eitleán i 1911, agus i 1913 bhunaigh monarcha i Schwerin sa Ghearmáin a rinne eitleáin chogaidh d'aerfhórsa na Gearmáine sa chéad chogadh domhanda. Bhog sé an comhlacht go dtí an Ísiltír sa bhliain 1919, agus chuir sé craobh den chomhlacht ar siúl sna Stáit Aontaithe sa bhliain 1927, mar atá an Atlantic Aviation Corporation. Chuir sé féin faoi sa tír úd faoin mbliain chéanna. Fuair Fokker bás leis an meiningíteas niúmacocúil i gCathair Nua-Eabhrac sa bhliain 1939.

## Tagairtí

Catagóir:Eitleoirí
Catagóir:Innealtóirí Ollannacha
Catagóir:Lucht gnó Ollannach
Catagóir:Daoine a rugadh i 1890
Catagóir:Básanna i 1939
Folú

Nuair a thrasnaíonn pláinéad nó gealach rinn neimhe eile, ní bhíonn an rinn sin le feiceáil. Go minic is áisiúil é seo chun eolas a fháil ar an rinn neimhe atá ag déanamh an fholaithe. Braitheadh fáinní Satairn ar dtús nuair a d'fholaigh an pláinéad an solas ó réalta.

## Tagairtí
Folláine cholainne

[mion|[Óglaigh na hÉireann (Fórsaí Cosanta na hÉireann)|Óglaigh na hÉireann ]]
Is éard atá i gceist le **folláine cholainne** ná oiriúnú na colainne chun gur féidir tréimhsí níos faide fuinniúla aclaíochta aeróbaí a sheasamh. Méadaítear cumas na scamhóg, an chroí is na matán ocsaigin a ionsú, a dháileadh ar fud na colainne, agus a úsáid chun fuinneamh a ghiniúint. Is tábhachtach folláine na colainne don tsláinte mar cosnaíonn sí an cholainn i gcoinne galar, galair chairdeasoithíocha go háirithe.

## Féach freisin

* Aclaíocht‎
* Litearthacht fhisiciúil

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Folláine cholainne
Folús

Spás nach bhfuil aon damhna ann. Sa tsaotharlann, is féidir staid gar don fholús a bhaint amach tríd an aer a chaidéalú amach as soitheach atá iata go hiomlán. Tomhaistear folús de réir an bhrú inti. Nialas an brú a bheadh ag folús foirfe, rud nach féidir a bhaint amach. An staid is gaire don staid seo is ea an spás idir-réaltach. Ach is féidir folúis 10-4-10-10 Pa a bhaint amach le teicneolaíochtaí nua-aoiseacha folúis i gcomhair turgnamh nuair is gá aon chur isteach ag adaimh eachtrannacha a choimeád as áireamh.

## Tagairtí
Folústeicneolaíocht

Gaireas de chaidéil, píobáin, ceangail idir píobáin, ábhair shéalaithe, folústomhsairí, soithigh folúis agus eile, ar féidir leis folús a chruthú i soitheach le brú den bhilliúnú cuid de bhrú an atmaisféir. Baintear feidhm as chun brait thanaí miotal is neamh-mhiotal a dheascadh i gcomhair ionstraimí optúla is comhbhall leictreonach. Úsáidtear í freisin chun folúis a chruthú i bhfeadáin gha-chatóideacha is luasairí cáithníní, agus i gcomhair díhiodráitithe ag teocht íseal (siocreo).

## Tagairtí
Folúsdeascadh

Modh táirgthe scannán tanaí. Táirgtear adaimh d'ábhar ó fhoinse téite taobh istigh de shoitheach folúis, agus ligtear dóibh titim ar dhromchla na foshraithe atá le clúdach le brat. Baintear feidhm as an modh seo chun brat alúmanaim a chur ar dhlúthdhioscaí. Déantar codanna de chiorcaid phriontáilte trí scannán miotail a dheascadh trí mhasc. 

## Tagairtí
Fo-mheaisínghunna

Arm beag, leathshlí i méid idir piostal is raidhfil, atá in ann rois piléir a scaoileadh go huathoibríoch. Saothraíodh den chéad uair é timpeall 1918, agus úsáideadh go fairsing sa dara cogadh domhanda (gunna Sten ag na Briotanaigh, an MP38 ag na Gearmánaigh). Faoi seo, tá an raidhfil ionsaithe ina ionad.

## Tagairtí

Catagóir:Gunnaí
Fónón

Tonn mheicniúil a fhorleathann mar chuilithín trí sholad, ag díláithriú na n-adamh go móimintiúil. Is é candam chreathadh na laitíse an fónón, a léiríonn airíonna cosúil le hairíonna cáithníní (mar shampla, an cumas cáithníní eile a scaipeadh, rud a bhraitear le díraonadh neodrón). Meastar go gcuimsíonn gráinne salainn ag teocht an tseomra timpeall 1018 fónón.

## Tagairtí
Fophéinteáil

San ealaín, réamhchisil péinte, aondathach go minic, chun cothromaíocht an tsolais is an scátha sa phictiúr a shocrú roimh na gléis daite is an t-iompaisteó a chur leis. Gnáthmhodh oibre go dtí déanach sa 19ú céad.

## Tagairtí
Fóraiminiféar

Is prótasón é **fóraiminiféar**, cosúil le haiméibe, a thálann sliogán seachtrach, cailcreach is cuasach de ghnáth. Itheann is gluaiseann sé trí phróisis phrótaplasmacha, sínte amach trí oscailtí sa sliogán. Orgánach muirí den chuid is mó. Cruthaíonn a n-iarsmaí dríodar ar an ngrinneall a dtugtar *láib fhoramainiféarach* air, agus bíonn cuid mhaith iontaisí ann.

## Tagairtí
Foraois chlochraithe

[mion|Crainn i bhforaois chlochraithe in Sarmiento, Chubut, [an Airgintín]]
Toradh ar phróiseas iontaisithe ar adhmad ina malartaítear an t-adhmad le silice, calcadóine nó ópal de ghnáth, trí inshíothlú uisce atá saibhir i mianraí. Uaireanta, caomhnaítear mionstruchtúr an adhmaid go foirfe. Sampla iontach is ea Páirc Náisiúnta na Foraoise Clochraithe i stát Arizona, SAM a bunaíodh sa bhliain 1962.

## Tagairtí