open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Béaloideas

Is éard is **Béaloideas** ann ná cultúr dúchasach na ndaoine. Tuigtear go hiondúil (ní ga gurb é an ceart é) gurb ionann é agus litríocht bhéil go traidisiúnta, .i. scéalta a insítear ó bhéal seachas scéalta scríofa. Is tuiscint í seo atá as dáta inniu san aonú aois is fiche. Is ionann béaloideas agus cultúr anois nach mór. Tá níos mó i gceist le béaloideas ná scéalta, baineann sé le iompar, le deasghnátha agus le siombalachas sa chultúr coitinn ar domhan.  

Thug Sasanach William Thoms 'folklore' ar a leithéid thiar sa bhliain 1846. Bhí a leithéid ann cheana i dteangacha eile san Eoraip. Tagann an focal as an dá fhocal *[[béal]]* agus *[[oideas]]*, a chiallaíonn "eagna" nó "oideachas". Tá an téarma in úsáid ón seachtú céad déag ar a laghad. B'é an seanchaí leannta Seathrún Céitinn a bhain úsáid as sa saothar cáiliúil de chuid *[[Foras Feasa ar Éirinn]]*. Nuair a chum William Thoms an focal Béarla "folk-lore" sa bhliain 1846 thosaíodh ar an bhfocal béaloideas a thagairt don téarma sa Bhéarla. Tuigeann an chuid is mó de na daoine nach 'piseoga' amháin ata ann ach tuiscintí eile ar an saol a bhí i measc na sinsear le tamall maith de bhlianta.

Sin ábhar an léinn a dtugtar 'béaloideas' sa Ghaeilge air sa lá atá inniu ann. Ní coincheap Éireannach é in aon chor ach coincheap domhanda, tá ceangal aige le heolas na ngnáthdhaoine, saineolas ach eolas éigin. Teann sé siar go dtí tosach an léinn ach ní leagan lag den scoláireacht e ach leagan eile. Bíonn sé faoin duine aonair cinneadh a dhéanamh. Seachnaíonn roinnt daltaí na bríonna ata ag an gcultúr dúchais toisc gur athraíodh cuid mhór iad ó thosach na hathbheochana in Éirinn sa bhfichiú haois. An 'athbheochaint' a bhí ann ná atuiscint a bhí in oiriúint do thuiscintí nua-aoiseacha meánaicmeacha. Ba cheart do mhic léinn tamall a thógáil chun an scéal seo a mheabhrú i gceart. 

Bíonn béaloideas inniu ar theilifís, ar an Idirlíon, ar raidió srl., ceapann daoine fós gur sean-rud béaloideas ach ní fíor i gcónaí dóibh. Tá béaloideas nua ann chomh maith. Maíonn údair airithe gur béaloideas an seanchas mar gheall ar athrú aoraide srl., Is é sin, déantar amach go bhfuil baint aige le firinne nó le malairt na firinne. Deir daoine gur béaloideas an saol ar fad leis. Is é an míniú gnathach na gur cuid den chultúr dúchasach an béaloideas ina mbíonn scéalta, ceol, damhsa, finscéalta, stair, seanfhocail, creidiúintí, nósanna, piseoga, féilte agus deasghnátha. Bíonn béaloideas éagsúil ag grúpaí éagsúla sa phobal, is cuid de an cultúr traidisiúnta ach sa lá atá inniu ann cuirtear a lán rudaí comhaimseartha san áireamh chomh maith. 


Catagóir:Urlabhra
Catagóir:Traidisiúin
Catagóir:Oidhreacht chultúrtha
Catagóir:Cultúr
Catagóir:Oideachas
Catagóir:Stair an oideachais
Catagóir:Siamsaíocht
Catagóir:Antraipeolaíocht
Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe
Catagóir:Litríocht
Catagóir:Litríocht de réir seánra
Uachtarán na Brasaíle

Is é **[[Uachtarán]] na Poblachta Chónaidhme na [[an Bhrasaíl|Brasaíle]]** ceann stáit agus ceann rialtais na Brasaíle. Is é an ardcheannasaí Fórsaí Cosanta Brasaíleach freisin. Is é Jair Bolsonaro an tUachtarán reatha.

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht na Brasaíle
Amapá

Is stát de chuid na Brasaíle é **Amapá** atá suite i dtuaisceart na tíre. Is í Macapá príomhchathair an stáit, agus is é Valdez Góes an gobharnóir. Tá 477,032 duine ina gcónaí sa stát (2002).

## Tíreolaíocht

Tá Amapá suite ag béal na hAmasóine, agus tá sé clúdaithe go príomha le foraois bháistí. Is táirgeoir agus onnmhaireoir mór báicsíte, iarainn, agus mianrach eile é an stát.

Catagóir:Stáit na Brasaíle
Amazonas

Is é **Amazonas** an stát is mó achair sa Bhrasaíl. Tá an stát suite i dtuaisceart na tíre. Is iad Roraima, Pará, Mato Grosso, Rondônia, agus Acre na stáit in aice láimhe. Tá teorainn aici leis an gCholóim, Peiriú, agus Veiniséala. Manaus príomhchathair an stáit, agus is é José Melo an Gobharnóir. Tá 2,812,557 duine ina gcónaí sa stát (2000).

Catagóir:Stáit na Brasaíle
1643

## Eachtraí
* 21 Eanáir – Tháinig an taiscéalaí Ísiltíreach ar Tonga. 
[mion|[Abel Tasman]]

## Básanna
* 14 Bealtaine — Laoiseach XIII, rí na Fraince (r. 1601)
* 15 Meán Fómhair — Richard Boyle, 1ú Iarla Chorcaí, uasal Éireannach

## Breitheanna
* 4 Eanáir — Isaac Newton, matamaiticeoir agus fisiceoir (b. 1727)
* 21 Samhain — René Robert Cavelier La Salle, taiscéalaí Francach
* 29 Samhain — Claudio Monteverdi, cumadóir ceoil Iodálacha (r. 1567)

Catagóir:Blianta
Gluaisteán

Is cóir iompair (feithicil, gléas siúil) í **an gluaisteán** (nó **an carr** mar atá aithne uirthi chomh maith), agus inneall dócháin inmheánaigh á tiomáint. Baintear úsáid as an ngluaisteáin le paisinéirí agus lastas a iompar, agus í an-áisiúil i gcomhair aistir fhada. Go tipiciúil, tugann an gluaisteán slí do chúigear daoine, ach tá gluaisteáin de chineálacha eile ann. 

Tá monarchana gluaisteán i dtíortha éagsúla ar fud an domhain, go háirithe i Stáit Aontaithe Mheiriceá, an Fhrainc, an Ghearmáin, an Iodáil, an tSualainn, an tSeic, Sasana, an Rúis, an tSeapáin, an India, an tSín, Meicsiceo agus an Bhrasaíl.

## Sanasaíocht
D'eascair an focal *carr* ón bhfréamh Ceilteach **carr-* (cairt nó vaigín). I measc na dteangacha eile a úsáideann focail a shíolraigh ón bhfréamh Ceilteach seo tá *carr* na Breatnaise, *karr* na Briotáinise, *carrum* na Laidine, *carro* na Spáinnise agus *car* an Bhéarla.

## Meicnic
Bíonn ceithre roth faoin ngluaisteán, agus bonn rubair timpeall ar gach roth. Tá tiúb taobh istigh den bhonn a theanntar le haer. 

Is é an cineál inneall is mó a úsáidtear leis an ngluaiseacht a thiomáint ná inneall dócháin inmheánaigh. 

Is iad an peitreal agus an breosla díosail an dá chineál breosla is coitianta. Baintear úsáid as na bithbhreoslaí, as gás leachtaithe agus as breoslaí eile freisin. Tá gluaisteáin leictreacha ann, leis, agus iad á bhfuinnmhiú ag cadhnraí nó ceallraí móra.
[mion|[roth stiúrtha]]
Stiúrtar an gluaisteán tríd an roth stiúrtha a chasadh. Thairis sin, is féidir leis an tiománaí troitheáin ar leith a oibriú le coscán a theannadh (troitheán coscáin) nó le tuilleadh luais a chur faoin ngluaisteán (troitheán luasaire). Bíonn crág nó troitheán cráige ann freisin le giar a athrú.
mion|cuimilteoir gaothscátha

## Stair
Ar an 10 Samhain 1903, chuir an ceapadóir, Mary Anderson, as Birmingham, Alabama, cuimilteoir gaothscátha faoi phaitinn don chéad uair (paitinn S.A.M. uimhir 743801).

## Féach freisin
* Feithicil leictreach
* Feithicil hibrideach
* Feithicil astaíochtaí nialasacha

## Tagairtí

## Naisc
* Fédération Internationale de l'Automobile
* Forum for the Automobile and Society 


Catagóir:Feithiclí bóthair
Angelina Jolie

Is ban-aisteoir agus daonnúlach í **Angelina Jolie**. Bhuaigh sí Duais Acadaimh nó Oscar amháin agus trí Golden Globes. Rugadh i gCalifornia í. Sa bhliain 1996 phós Angelina Johnny Lee Miller ach fuair siad colscaradh i 1999. I ndiaidh Tommy, phós sí Billy Bob Thornton agus ansin Brad Pitt. Tá sí fós pósta le Brad inniu agus tá beirt pháistí uachtaithe acu. Nuair a bhí sí ag obair ar scannán san Chambóid, thosaigh Angelina dul i mbun a lán gníomhaíocht carthanachta atá á dhéanamh aici fós faoi láthair.

## Scannáin

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha
* Bunachar IMDB (Béarla)

Jolie, Angelina
Jolie, Angelina
Catagóir:Daoine beo
Murúch

[thumb|240px|right|'' Irish mermaid (bas-relief, [Ard-Eaglais Chluain Fearta).]]
[thumb|'' Carving of mermaid (possibly with mirror), [Prióireacht Chluain Tuaiscirt]]

I mbéaloideas na hÉireann, murúch fir nó maighdean mhara is ea **Murúch** (Meán-Ghaeilge **' nó **').

Deirtear go bhfuil cochaillín draíochta ag teastáil ó murúch chun taisteal idir muir agus tír.
Púca

**Púca** a thugtar ar arracht sí i mbéaloideas na nGael a fhuadaíonn daoine, ach d'fhéadfaidís a bheith ag crá nó ag cabhrú le daoine. Riocht capaill nó gabhair a bhíonn ar an bpúca de ghnáth cé go mbíonn riochtanna eile air amanna, m.sh. riocht iolair. Tugtar *pwca* air i mBreatnais agus tá *bucca* ann i miotaseolaíocht Chorn na Breataine, focal a thagann ón nGaeilge.

Daoine ar meisce is mó a thagann ar an bpúca i rith oícheanta dorcha gan ghealach. Ar ndóigh, tá baint ag an bpúca, a fheictear san oíche, leis an "*nightmare*" ("láir oíche") as traidisiún Gearmáinice an Bhéarla. Tá dlúthbhaint ag an bpúca, freisin, leis an each uisce, atá níos contúirtí arís is a bhánn daoine.

Déantar iad a cheangal le neacha neamhshaolta eile, uaireanta: "Mná ab eadh na spiridí, agus fir ab eadh na púcaí."

## Béaloideas
Tá sé de nós ag an bpúca duine a chaitheamh suas ar a dhroim go n-iompraíonn sé an duine ar thuras scioptha ar fud na dúiche. Is minic a ghortaítear an marcach neamhthoilteanach, cé go dtagann sé/sí slán ach scanraithe go smior amanta eile. 

Deirtear go mbíonn an púca i mbun diabhlaíochta leis na puiteachaí Oíche Shamhna agus nár cheart do dhaoine iad a phiocadh i ndiaidh na hoíche sin.

### Dul i ngleic Leo
Bhíodh "uirlisí cosanta" áirithe ag daoine i gcoinne púcaí, mar atá bior crua nó scian coise duibhe. I scéal amháin, agus fear thuas ar dhroim phúca, sháigh sé scian coise duibhe ann. D'iarr an púca air ansin an scian a tharraingt, ach d'fhág sé í mar a bhí agus an mhaidin dár gcionn bhí an scian sáite i meall beag glóthaí. D'fhás tor feileastram ar an láthair ina dhiaidh sin.

Bairnigh phúcaí a thugtar ar na bairnigh a bhíonns ag máinneáil ar na carraigeacha istoíche, go mór-mhór oíche gealaí nuair a bhíonn sé ina thrá.

## Féach freisin
* Boggart
* Taibhse

## Léitheoireacht bhreise
* Breatnach, Deasún (1993). *[[Chugat an Púca (leabhar)|Chugat an Púca]]*. Baile Átha Cliath: An Clóchomhar Tta.

## Tagairtí

Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Catagóir:An t-osnádúr
Catagóir:Taibhsí
Catagóir:Ficsean uafáis Éireannach
Catagóir:Ficsean uafáis i nGaeilge
Catagóir:Fantaisíocht Éireannach
Catagóir:Fantaisíocht i nGaeilge
Catagóir:Fantaisíocht
Sióg

mion|Sióg in aice le buachaill beag
**Sióg** a thugtar ar dhuine den lucht sí. Bíonn riocht duine ar shióga de ghnáth, cé go bhfuil difríochtaí suntasacha idir an dá chine, agus tá na cineálacha sióige éagsúil lena chéile freisin.

I gcontrárthacht leis an smaoineamh nua-aimseartha Béarla, ní daoine beaga agus sciatháin orthu iad na sióga ar fad, de réir thraidisiún na hÉireann; tá cuid de na sióga, cuir i gcás na fir dhearga, níos mó ná méid duine, agus tá sióga eile, ar nós na mban sí, ar mhéid duine normálta. 

De réir an tseanchais, síolraíonn cuid mhaith de na sióga ó Thuatha Dé Danann, a díbríodh go dtí liosanna, ráthanna agus cnoic na hÉireann nuair a maidhmeadh orthu sa gcogadh in aghaidh Lucht Mhíl Easpáine, óna síolraíonn Gaeil an lae inniu. De réir scéalta eile, is aingil iad a thit go talamh ó na Flaithis toisc nach raibh siad sách maith chun fanacht ar neamh agus nach raibh siad sách olc chun dul go hifreann.

I gceantair áirithe, ba gheis an lucht sí a lua, agus cumadh neart leasainmneacha orthu dá bharr, mar shampla "na daoine maithe" agus "na daoine áin". 

Creideadh go forleathan sna sióga go dtí tús an 20ú haois san Eoraip; is beag duine a chreideann iontu sa lá atá inniu ann.

## Féach freisin

* Is iad seo a leanas na príomhchineálacha sióige in Éirinn: Aos sí, bean sí, púca, leipreachán, fear dearg, maighdean mhara, síofra, Fir Bholg, Tuatha Dé Danann agus boggart.  Féach freisin alltar, ábartach, srl

## Tagairtí

Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Catagóir:Tuatha Dé Danann
Bean sí

Sióg ar leith is ea an **bhean sí**. Tá dhá shaghas mná sí le n-áireamh i seanchas na hÉireann: an tsióg a thuarann bás agus an tsióg a fhuadaíonn daoine.

## Sanasaíocht
Is í *ben sídhe* na Sean-Ghaeilge bunús an fhrása seo.

## An bhean sí agus tuar an bháis

Tugann an bhean sí le fios do mhuintireacha áirithe go bhfuil duine den mhuintir le bás a fháil. Den chuid is mó, is seanmhuintir uasaicmeach, ar nós Ó Néill agus Mac Carrthaigh, a leanann an bhean sí. Taibhríonn an bhean sí mar bhean chaointe atá ag caoineadh cé nach bhfuil duine ar bith básaithe go fóill. Is minic a bhíonn ceann na mná dírithe síos agus folt álainn, a d'oirfeadh do spéirbhean óg, ag clúdach a ceannaithe; nuair a ardaítear ceann na mná sí, áfach, tá aghaidh seanduine chríonna uirthi.

## An bhean sí agus fuadach daoine

Déanann an dara saghas mná sí fuadach ar dhaoine, go háirithe ar mhná óga. Tugtar "cailleacha" ar na mná sí seo amanta, cé gur léir nach den chine daonna iad. Amanta, bíonn na mná sí seo cosúil le mná ar bith eile ó thaobh an reachta de, ach amanta eile, bíonn adharca fada ar a gcloigeann. Cónaíonn siad i lios nó "dún". Sciobann na mná sí seo daoine leo go dtí an lios a bhfuil na mná sí ina gcónaí ann agus má chaitheann an duine fuadaithe bia ar bith sa lios, ní bheidh an duine in ann an lios a fhágáil go deo. Tá ról an bhia sna scéalta seo cosúil leis an miotas clasaiceach Gréagach ina raibh ar Pheirsifiné fanacht i ríocht Háidéis toisc gur ith sí greim bia ann.

Tá tábhacht an tís soiléir go minic sna scéalta seo freisin. Más glanmhar slachtmhar an teach, agus bolta ar an doras, ní féidir leis na mná sí dul thar tairsigh, ach más salach, trína chéile atá an teach, gan bolta ar an doras, is féidir leis na mná sí bualadh isteach gan choinne.

## Litríocht
* Évelyne Sorlin, *Cris de vie, cris de mort : les fées du destin dans les pays celtiques.*, Heilsincí : Suomalainen Tiedeakatemia, 1991. ISBN 951-41-0650-4.
* Lysaght, Patricia (1986). *The Banshee: The Irish Death Messenger.* Roberts Rinehart Publishers. ISBN 1-57098-138-8. 
* Briggs, Katharine (1976). *An Encyclopedia of Fairies.* Pantheon Books. ISBN 0-394-73467-X. 
* Evans-Wentz, W. Y. (1966, 1990). *The Fairy-Faith in Celtic Countries.* Citadel.

## Féach freisin
* Leannán sí
* Clíodhna
* La Llorona

## Tagairtí

Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Catagóir:An Chaointeoireacht
1601

## Tarluithe
* Cath Chionn tSáile - deireadh an ré Ghaelaigh in Éirinn.

## Breitheanna
* 17 Lúnasa &ndash; Pierre de Fermat, matamaiticeoir Francach (b. 1665) 
* 27 Meán Fómhair &ndash; Laoiseach XIII, rí na Fraince (b. 1643)

## Básanna
* 25 Feabhra — Robert Devereux, 2ú Iarla Essex, uasal Sasanach
* 27 Feabhra — Anne Line, mairtíreach Caitliceach Sasanach
* 24 Nollaig &ndash; Tycho Brahe, réalteolaí Danmhargach (r. 1546)

Catagóir:Blianta
Ingearán

mion|Ingearán 1922.
mion|Ingearán ag foluain.
Aerárthach atá in ann éirí den talamh agus tuirlingt go ceartingearach is ea **héileacaptar** nó **ingearán**.

## Aeraidinimic
Faigheann héileacaptar ardú ó thacar eití cothrománacha le trastomhas mór, fuinnmhithe chun rothlaithe. Brúnn na heití seo an t-aer síos, rud a sholáthraíonn fórsa ardaithe don aerárthach. 
clé|mion|Eurocopter Tiger
Faigheann sé fórsa tiomána chun tosaigh tríd an héileacaptar is plána na n-eití a chlaonadh sa treo eitilte is mian, agus uillinneacha na n-eití leis an gcothromán a athrú rud beag is iad ag rothlú.

## Feidhmeanna
Tá an héileacaptar an-áisiúil mar is féidir é éirí agus tuirlingt gan rúidbhealach. Níl an buntáiste céanna ag eitleáin. Níl an luas céanna ag ingearáin 'is atá ag eitleáin. 
mion
Baintear an iliomad feidhm as ingearáin. 
* *Seirbhísí cuardaigh agus tarrthála*. Iompraíonn siad daoine, baintear feidhm astu mar otharcharr san aer chun daoine gortaithe nó gonta a iompú go mear chuig otharlanna. Agus baintear feidhm astu chun daoine atá i mbaol a chuardach mar shampla daoine san fharraige nó i bhfolach ar bharr sléibhe nó i gcoill.

* *Póilíneacht*. Baineann póilíní ar fud an domhain feidhm astu chun cabhrú leo nuair a mbíonn gá le leanúint nó súil eile san aer. Is uirlis fhíor-thábhachtach dóibh ingearán chun faire ar rudaí atá ag tarlú ar an dtalamh.

* *Cogadh*.  Tá ingearáin chomhraic ann freisin. Baineann sochraidí cogúla leas astu in áiteanna ina bhfuil cogadh á fhearadh ann. Is uirlis chogaidh mharfacha iad. Eitlítear iad chun luíochán a dhéanamh ar shaighdiúirí nó suíomh faoi leith ar an dtalamh. Iompraíonn siad saighdiúirí isteach agus amach ó láthair comhraic.

## Tagairtí

Catagóir:Aeriompar
Maighdean mhara

**Maighdean mhara** a thugtar ar chréatúr ar leath mná agus leath éisc í. **[[Murúch]]** a thugtar uirthi i nGaeilge na Mumhan.

Ón gcoim aníos, is bean í an mhaighdean mhara, ach ón gcoim síos, is iasc í. De réir traidisiúin eile, tá riocht róin ar mhurúcha de ghnáth, ach tagann riocht duine orthu tar éis dóibh cochall draíochta a bhaint díobh féin. Tá bua an cheoil ag na murúcha, agus is binn iad na hamhráin a chanann siad. Ar an drochuair, tá feall ina gcuid ceoil, mar baineann na maighdeana mara úsáid as na hamhráin chun bádóirí agus daoine eile a mhealladh isteach san fharraige, áit a mbáitear iad.

Cé gur cuireadh básanna bádóirí ina leith, tá cuid mhaith scéalta ann a thaispeánann cion ar agus dáimh leis na murúcha, nó ar a laghad leis na maigheana mara sin a mealladh ar an talamh. De réir an bhéaloidis, déantar bean iomlán de mhurúch má ghoidtear a cochall draíochta. Is iomaí maighdean mhara a pósadh ar fhear cladaigh tar éis don fhear an cochall a ghoid ar an maighdean mhara. Cé go bhfuil cosa daonna ag an murúch in easpa an chochaill, baineann pianta fíochmhara leis an siúl i gcónaí, agus bíonn cumha uirthi i ndiaidh an tsaoil faoi thoinn. Cuireann cúpla hamhrán sean-nóis síos ar an gcumha seo, agus pléann sraith dánta sa leabhar *Cead Aighnis* le Nuala Ní Dhomhnaill an téama. Ba gheis do mhuintireacha áirithe rónta a mharú toisc gur creideadh gur ó mhurúch a shíolraigh an mhuintir.

## Tagairtí

Catagóir:Seanscéalta
Calvin Coolidge

Ba é **John Calvin Coolidge, Jr.** (4 Iúil 1872 - 5 Eanáir 1933) an 30ú uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bhí sé i bhfeidhmeannas ó 2 Lúnasa, 1923 go dtí an 3 Márta, 1929. Nuair a d'éag Warren G. Harding, Uachtarán SAM, go tobann in San Francisco i mí Lúnasa 1923, bhí an leas-Uachtarán, Calvin Coolidge, ar chuairt chuig a thuismitheoirí ina bhaile dúchais, Plymouth, Vermont, 3,000 míle thoir.
Fuair athair Choolidge an scéal ar an ghuthán i lár na hoiche.
Mhúscail sé a mhach Calvin ar an toirt agus chuir a bhean chéile fá choinne Bíobla agus cóip de Bhunreacht SAM.
Mar nótaire poiblí bhí athair Calvin in ann é a oirniú mar an 30ú Uachtarán an oíche sin agus d'fhreastail máthair Chalvin mar fhinné.
Más dlíodóir rathúil agus poiliteoir grinn a bhí ann go fírinneach- fear a d'éirigh ó mhaor go seanadóir agus go hoifig ghobharnóir Massachusetts- bhreathnaigh pobal SAM ar a nUachtarán nua. 
Nuair a tháinig an-rath ar gheilleagar SAM le linn dó abheith in oifig, tugadh an buíochas dósan.
Bronnadh 'rathúnas Coolidge' ar a thréimhse.

Ba é Calvin Coolidge a d'fhógair " Is é gnó SAM an gnó'!
Bhuail taom croí é in aois a 60 bliain d'aois.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1872
Catagóir:Básanna i 1933
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa
Catagóir:Dírbheathaisnéisithe
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir 
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna Meiriceánacha Afracacha
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Gobharnóirí na Stát Aontaithe
Catagóir:Leasuachtaráin na Stát Aontaithe
Catagóir:Méaraí
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
Cailleach

"Seanbhean" is bunbhrí leis an bhfocal **cailleach**, ach ciallaíonn sé freisin bean draíochta a mhallaíonn daoine, ainmhithe, agus plandaí. Pléifidh an t-alt seo an chailleach draíochta. Cé gur féidir leis an gcailleach leas a bhaint as an drochshúil, is mó a luaitear an chailleach le bainne a ghoid. De réir an tseanchais, is féidir leis an gcailleach riocht giorria a chur uirthi féin. Faoin riocht seo, téann an chailleach isteach i mbuailte na gcomharsan, áit a súnn sí an bainne ó na beithígh. De réir scéalta eile, is féidir leis an gcailleach an bainne a ghoid trí ortha a rá nó ar bhealaí éagsúla eile. Cé go bhfuil baint ag an athrú reachta le hadhlacadh an áibhirseora i dtraidisiún eaglasta na Laidine, breathnaíonn sé nach mar sin a bhí an scéal in Éirinn. Ní luaitear an diabhal leis an gcailleach de ghnáth sna finscéalta.

Ó thaobh na socheolaíochta de, is léir ón bhfianaise gur baol go bhféadfaí draíocht a chur i leith aon seanmhná aonair neamhphósta dá dtiocfadh laghdú ar an méid bainne a bhí beithígh an pharóiste a thabhairt. Ar ndóigh, is dócha gur galar seachas draíocht a bhí ag cur isteach ar na beithígh ach is iad seanmhná an pharóiste a cuireadh faoi amhras. Ní minic a teilgeadh mná chun báis de réir na draíochta, áfach. Bhí na comharsana ar goideadh a gcuid bainne ag iarraidh go bhfillfeadh an bainne; níor theastaigh uathu bás na caillí.

Creideadh i gcailleacha go forleathan ar fud na hÉireann agus na hEorpa go dtí tús an 20ú haois, agus creideann neart daoine iontu go fóill sa tríú domhan.

## Féach freisin
* Cailleach dhearg (planda)
* Cailleach dhubh (éan)
* Cailleach rua (iasc)

Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Herbert C. Hoover

clé|mion|Bolscaireacht do Hooever, 1928
Ba é **Herbert Clark Hoover** (10 Samhain 1874 - 20 Deireadh Fómhair 1964) 31ú huachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bhí sé ina bhall den pháirtí Poblachtánach. 

Bhí Hoover i bhfeidhmeannas ó 3 Márta 1929 go dtí an 3 Márta 1933. Thosaigh an Spealadh Mór i ndiaidh thuairteáil an stocmhalartáin ar an 29 Deireadh Fómhair 1929. 

Gaireadh Franklin D. Roosevelt ina Uachtarán ar na Stáit Aontaithe sa bhliain 1933. Ag an am sin, bhí beagnach tríocha faoin gcéad d’oibrithe na tíre dífhostaithe agus bhí teipthe ar na céadta míle gnónna ar fud na tíre.  
clé|mion|1965Is dona an bhreith a thug an stair ar Hoover agus na polasaithe ‘laissez-faire’ an rialtais le linn an ama sin (idirghabháil ar bith).

Ach ní raibh an Cúlchiste Feidearálach faoi smacht an Uachtaráin ag an am. Agus bhí Hoover i bhfeidhmeannas freisin nuair a cuireadh tús le damba Hoover ar abhainn an Cholorado. Cuireadh tús leis an obair thógála sa bhliain 1931.

### 1940
Ba é Hoover an t-iar-uachtarán amháin a rinne iarracht filleadh ar an Oifig Ubhchruthach. Ach  chaill sé an rás don Teach Bán i 1940. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1874
Catagóir:Básanna i 1964
Catagóir:Baill de Chumann na gCarad
Catagóir:Fir
Catagóir:Innealtóirí Meiriceánacha
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Carolina Theas

Is stát í **Carolina Theas** (Béarla: *South Carolina*) atá suite in oirdheisceart S.A.M.

## Tíreolaíocht
#### Contaetha in Carolina Theas

Catagóir:Stáit Mheiriceá

Catagóir:Appalachia
Catagóir:Stáit in Appalachia
Fear dearg

Duine den lucht sí is ea an **fear dearg**. Tá méid ollmhór ann agus tá cuma dhearg air ó bhonn go barr, cé nach gcuirtear béim mhór ar an dath sna scéalta a bhaineann leis, murab ionann is an "Green Man" as *Gawain and the Green Knight*, an scéal Béarla ón Meán-aois. Taibhríonn an fear dearg do thaistealaithe bóthair i lár na hoíche. Go minic, bíonn an fear dearg ag iompar corpáin ar a dhroim i dtreo reilige, agus cuireann sé d'fhiacha ar an taistealaí daonna mí-ámharach an corpán a iompar in éindí leis. Nuair a chuirtear an corpán ar dhroim an taistealaí, áfach, tosaíonn an corpán ag labhairt agus ag tathaint ar an taistealaí deifriú. De ghnáth, éiríonn leis an taistealaí an corpán a bhaint dá dhroim ar bhealach éigin, agus saortar é.

Síolraíonn scéalta faoin bhfear dearg aníos ó luath-ré na litríochta Gaeilge. Sa scéal Toghail Bruíne Dá Dearga, ar cumadh a bhunús roimh AD 900, deirtear gur geis leis an rí Conaire Mór mac Eidirsceoil teacht isteach in aon teach a bhfuil fear dearg tar éis dul isteach ann. Nuair a bhriseann an rí an gheis, maraítear i luíochán é.

Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Ióta

Is é **ióta** (Ι ina cheannlitir, ι ina litir bheag) an naoú litir san aibítir Ghréagach. Tá sé de shliocht na litreach Féinící *[[yodh]]* 25px|Yodh. Sa Shean-Ghréigis fuaimníodh mar /i/ nó /iː/ é, agus i gcóras na n-uimhreacha Gréagacha, bhíodh an luach 10 air. Sa Nua-Ghréigis fuaimníodh mar /i/ nó /j/ é.

Tá bunús ag an litir Rómhánach I agus J sa litir **ióta**.

Catagóir:Litreacha Ghréagacha
Leipreachán

Gréasaí sí, a bhfuil cáil air as a chuid diabhlaíochta, is ea an **leipreachán,** nó an **lúchorpán** mar a dhéantar cur síos air i gcuid de na seanscéalta. Is iomaí leagan malartach de ‘leipreachán’ a thugtar i bhFoclóir Uí Dhomhnaill: ‘lucharachán, lucharbán, luchargán, lucharpán, luchramán, luipreachán’ agus araile. Ach ‘leipreachán’ amháin atá i bhFoclóir Uí Mhianáin, agus sin atá in úsáid go coitianta anois.
mion|greanadh  ''timpeall 1900''

### Tréithe
Tá an leipreachán ar méid páiste óig, cé go bhfuil na céadta blianta slánaithe aige ar nós na sióg eile. Bíonn dúil mhór ag an leipreachán in airgead, agus deirtear go bhfuil pota mór óir i bhfolach aige. Is féidir iallach a chur ar an leipreachán an pota óir a thabhairt don té a bheireann ar an leipreachán, cé go n-éalóidh an leipreachán múna gcoinneofar amharc air an t-am ar fad. 

Taispeánann na leipreacháin meas an tseansochaí ar fhir cheirde, is dócha. I dtuairim na muintire tuaithe, bhí na ceardaithe (ar nós gréasaithe, gaibhne, srl.) glic, saibhir, seachantach ar a gcuid maoine a roinnt le daoine eile.

### Siombail
Tá siombail d'Éirinn ar fad déanta den leipreachán i Meiriceá Thuaidh. Tá an siombail ceangailte le stéiréitíopáilte eile Éireannacha, mar shampla cairdiúlacht, ólachán, agus Lá Fhéile Pádraig. 

### Béaloideas
Ní cairdiúil ar chor ar bith a bhí na leipreacháin i bhfíorseanchas na hÉireann. 

Ar Gaois.ie tá 53 shampla de ‘leipreachán’ in úsáid i dtéacsanna Gaeilge agus gan ach trí shampla den iomaitheoir is gaire dó, ‘lucharachán’.

## Féach freisin

* Is iad seo a leanas na príomhchineálacha sióige in Éirinn: Aos sí, síog, bean sí, púca, fear dearg, maighdean mhara, síofra, Fir Bholg, Tuatha Dé Danann agus boggart.  Féach freisin alltar, ábartach, srl

## Tagairtí

Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Catagóir:Gréasaithe
Catagóir:An t-osnádúr
Catagóir:Taibhsí
Catagóir:Asarlaíocht
Síofra

**Síofra** a thugtar ar leanbh sí a fhágtar ag teaghlach daonna nuair a fhuadaítear leanbh daonna. De ghnáth, bíonn an síofra tinn agus ar tí bás a fháil nuair a mhalartaíonn an lucht sí é, ar son linbh dhaonna fholláin. 

Bhaintí úsáid as miotas an tsíofra chun galair thobanna ar leanaí nuabheirthe a mhíniú. De réir an tseanchais, d'fhéadfaí síofra aithint mar labhródh an leanbh gan choinne nó chaithfeadh sé píopa. Chreidtí go raibh na céadta bliain slánaithe ag an síofra cheana cé nach raibh sé níos mó ar méid ná leanbh duine. 

Dá gceapfaí gur síofra a bhí ann, chaithfí isteach sa tine é go dtabharfaí a leanbh féin ar ais chuig na tuismitheoirí. 

Is léir go bhfuair roinnt leanaí tinne bás mar gheall ar an bpiseog seo. Mar shampla:
* Ar an 15 Márta 1895 mharaigh Michael Cleary a bhean chéile, Bridget, i dTiobraid Árann mar chreid sé gur síofra a bhí inti.

Catagóir:Béaloideas na hÉireann
Najaf

Is cathair san Iaráic í **Najaf** (ón Araibis النجف) , timpeall 160 km ó dheas ón bpríomhchathair Bagdad. 

thumb|right|300px|Mosc ''Meshed Ali'' i Najaf
Ba é a daonra measta i 2003 ná 585,600 duine. Is í príomhchathair an chúige den ainm céanna. Is í ceann de na cathracha is naofa i gcreideamh Shi'a Ioslam agus ceanncheathrú na cumhachta polaitiúla Shi'a san Iaráic.

Catagóir:An Iaráic
Bobby Fischer

Ba sármháistir fichille é **Robert James "Bobby" Fischer** (9 Márta, 1943 i Chicago, SAM - 17 Eanáir, 2008 i Réicivíc, an Íoslainn) agus iarchuradh an domhain. 

Bhuaigh sé Comórtas Fichill an Domhain ar 1 Meán Fómhair, 1972, ceann de bhuaicphointe an Cogadh Fuar. Ba é an dara Meiriceánach agus an chéad Mheiriceánach a rugadh i SAM chun Comórtas Fichill an Domhain a bhuachaint. 

Bhí neamhord ilphearsantachta air agus saol casta aige. 

Shíothlaigh sé i Réicivíc, san Íoslainn  64 bliain d'aois dó, sa bhliain 2008 tar éis dó saorántacht na hÍoslainne a bhaint amach sa bhliain 2005.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí fichille
Fischer, Bobby
Fischer, Bobby
Catagóir:Imreoirí fichille
An Giúdachas

Is é an **Giúdachas** nó an t**Iúdachas** reiligiún na nGiúdach. Ceann de na reiligiúin aondiacha is sine ar domhan atá ann, agus ceann de na reiligiúin is sine atá á gcleachtadh fós. Tá airteagail chreidimh agus stair an Ghiúdachais ina gcroílár do bhunús na gcreideamh Ábrahamach eile, an Chríostaíocht agus Ioslam san áireamh.

clé|150px|mion|Realta Dháibhí, siombail an Ghiúdachais. Feictear ar bhratach Stát Iosrael í freisin.
[clé|mion|150x150px|Fuascailt na n[An Giúdachas|Giúdach]]
Níl aon údarás lárnach nó dogma comhaontach ag an nGiúdachas, ach tá roinnt prionsabal creidimh ag an reiligiún ilghnéitheach seo a choinníonn le chéile é. An ceann is tábhachtaí ná creideamh in aon Dia amháin atá uilefhiosach, uilechumhachtach, uiledhea-mhéiniúil, tarchéimnitheach, a chruthaigh an chruinne agus gach rud atá inti, agus a bhfuil baint aige fós le riaradh na cruinne seo.

De réir mar a chreidtear, b'é an Dia céanna a chruthaigh an chruinne agus a shocraigh cúnant leis na Giúdaigh agus a chuir a chuid dlíthe agus aitheanta in iúl dóibh sa Tórá. 

mion|clé|Meanóra, siombail thábhachtach eile de chuid an chreidimh seo. Cuid d'armas Iosrael é fosta.

Caitheann an Giúdach fíréanta cuid mhó ama ag staidéar na ndlíthe agus na n-aitheanta seo le bheith in ann iad a urramú mar is cóir, agus litríocht iomlán - an Talmud - scríofa ag Giúdaigh léannta na n-aoiseanna a chuaigh thart leis na dlíthe seo a mhíniú do na fíréin.

## Tagairtí

*
Catagóir:Creideamh
2

## Eachtraí
* Tháinig Ariobarzanes II, rí Media Atropatene, i gcoróin mar Rí na hAirméine.
* Bhuail Gaius Iúlias Caesar Vipsanianas le Rí an Pairtia ar an Eúfratis.
* Rinneadh consail Rómhánacha de Publias Alfenas Varas agus Publias Vinicias

## Breitheanna
* 13 Márta - Apolonias na Tiana (bás: 98 AD)

## Básanna
* Lúcias Caesar, mac Marcas Vipsanias Agripa agus Iúlia (rugadh: 17 RC)
## Ceannairí Domhanda
* An Bhreatain Mhór - Tasciovanus, Rí na gCatuvellauni (thart ar 20 RC - 9 AD); Tincomarus, Rí na n-Atrebates (thart ar 20 RC - 7 AD)
* Éire - Crimthann Nia Náir, Ard Rí na hÉireann (7 RC - 9 AD)
* Impireacht na Róimhe - (Ríora Iúla-Cládiach)
** Caesar Ágastas, Impire Rómhánach, (43 RC - AD 14)
** P. Vinicias, P. Alfenas Varas, Consail Rómhánacha (AD 1-2)

0002
Cultúr

mion|300px|Cultúir an tseansaoil timpeall an domhain (thart fán bhliain 200)
Is éard atá i gceist le cultúr ná coincheap a bhaineann le hiompar sóisialta, institiúidí, agus noirm a mbíonn le feiceáil i sochaithe daonna, chomh maith le heolas, creidimh, ealaíona, dlíthe, nósanna, cumais, meoin, agus cleachtaidh na ndaoine sna grúpaí sin. Is minic a thagann cultúr ó cheantar nó áit ar leith. Tagann an focal **cultúr** ón fhocal Laidine *colere*. 

## Cur Síos
Is coincheap lárnach é an cultúr san antraipeolaíocht, a bhaineann le réimse feiniméan a chuirtear ar aghaidh trí fhoghlaim shóisialta i sochaithe daonna. Bíonn uilíocha cultúrtha le fáil i ngach sochaí dhaonna. Mar shampla ealaín, ceol, damhsa, deasghnáth, creideamh, agus teicneolaíocht ar nós úsáid uirlisí, cócaireacht, scáthlán, agus éadaí. Baineann coincheap an chultúir ábhartha le léirithe fisiceacha de chultúr, mar theicneolaíocht, ailtireacht, agus ealaín, ach cuimsíonn na gnéithe neamhábhartha den chultúr, cosúil le miotaseolaíocht, fealsúnacht, na prionsabail d’eagrúchán sóisialta (eagrúchán polaitiúil agus institiúidí sóisialta san áireamh), litríocht (scríofa agus ó bhéal), agus eolaíocht an oidhreacht dholáimsithe chultúrtha de shochaí ar bith.  
*
Cathair na Vatacáine

Is í **Cathair na Vatacáine**, nó **Stát Chathair na Vatacáine** (Iodáilis: *Stato della Città del Vaticano*, Laidin: *Status Civitatis Vaticanae*) lárionad na hEaglaise Caitlicí sa domhan, agus í suite taobh istigh den Róimh, príomhchathair na hIodáile. Is féidir **an Vatacáin** a thabhairt uirthi as Gaeilge freisin. 

Is í an Vatacáin an stát is lú sa Domhan de réir an daonra agus an achair. Tháinig an Vatacáin ar an bhfód mar atá sí inniu, nuair a shínigh Benito Mussolini agus an Pápa Pius XII Conradh na Lataráine sa bhliain 1929. 

Is gá an Vatacáin féin a aithint thar an Suí Naofa, nó is follasach go raibh an Suí Naofa ann, mar choincheap, i bhfad sular bunaíodh Stát na Vatacáine. Foilsítear fógráin oifigiúla na Vatacáine féin as Iodáilis, ach is í an Laidin bunteanga na gcáipéisí a eisíonn an Suí. Thairis sin, ní hionann pasanna na Vatacáine agus pasanna an tSuí Naofa. Ní stát é an Suí Naofa féin, agus mar sin, ní féidir leis ach pasanna dioplómaitiúla agus pasanna seirbhíse a eisiúint, ach bíonn an Vatacáin féin ag eisiúint gnáthphasanna.

Roimh lá na Vatacáine, bhí a leithéid de rud ann agus Stáit an Phápa. Is éard a bhí i gceist le Stáit an Phápa ná an stát eaglasta a bhí ann sna blianta 756-1870, agus é ag cuimsiú lár na hIodáile go léir. Tháinig deireadh leis na Stáit seo de thoradh an Risorgimento, is é sin, leis na cogaí a cuireadh sa naoú haois déag leis an Iodáil go léir a aontú. Nuair a shínigh Pius agus Mussolini Conradh na Lataráine, shainigh siad nárbh é athbhunú Stáit an Phápa a bhí i gceist, ach stát nua ar fad.

thumb|left|280px|Plás Pheadair - Cathair na Vatacáine

Monarcacht í an Vatacáin, agus is é an Pápa an monarc. Eaglaisigh Chaitliceacha iad na feidhmeannaigh is airde sa Stát. Tá limistéar an Stáit faoi fhorlámhas an tSuí Naofa, agus cónaí ar an bPápa ansin, sa Phálás Aspalda. Níl cónaí ar an bPápa ansin ach ón mbliain 1377 anuas. Roimhe sin, bhíodh na Pápaí ina gcónaí i bPálás na Lataráine ar Chnoc Caelius ar an taobh eile den chathair. I bPálás na Lataráine a síníodh Conradh na Lataráine freisin, agus sin é an fáth go bhfuil an t-ainm sin ar an gConradh.

Seanainm é ainm na Vatacáine, agus é ag dul siar go dtí na blianta réamh-Chríostaí: *Mons Vaticanus* an leagan Laidine, nó Cnoc na Vatacáine. Cuid de shean-Chnoc na Vatacáine iad críocha an Stáit, chomh maith leis na Machairí Vatacánacha in aice leis an gCnoc. B'ansin a tógadh Baisleac Pheadair, an Séipéal Sistíneach, an Pálás Aspalda agus na hiarsmalanna, chomh maith le foirgnimh áirithe eile. Go dtí an bhliain 1929, bhain na tailte seo le barda Borgo.

Tá cuid d'fhoirgnimh an tSuí Naofa suite taobh amuigh den Vatacáin, go háirithe Castel Gandolfo, áitreabh samhraidh an Phápa, chomh maith le baisleaca áirithe. Tá cearta eistíre ag údaráis na Vatacáine sna tailte seo, agus iad á bpóilíniú ag gníomhairí Vatacánacha. 

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh gréasáin oifigiúil na cathrach

## Tagairtí


V
Gallaibh

Contae de chuid na hAlban is ea **Gallaibh** nó **Cataibh**, atá suite i dtuaisceart na tíre. Bhí 23,866 duine ina gcónaí sa chontae sa bhliain 2001 

## Bailte

* Allt nam Breac, An t-Achadh Siar
* Baile na Bruthaich, Bearghdal, Bágair, Am Bràigh Mòr, Baile a' Chaisteil
* Canasbaidh, Cèis
* Dail Healabhaig, Dún Beithe, Dúnaid, An Dail Shuas
* Gleann Fhionnainn
* Hacraig
* Inbhir Úige, Inbhir Theórsa
* Liabost, Latharan, Latharan a' Phuill
* Obar Árdair
* Ráth
* Sgrabastair, Sgarbh Sgeir, Sgeilpeach

## Tíreolaíocht

* Abhainn Theòrsa
* Beinn Cíoch na Íghne
* An Caol Arcach, Ceann Dúnaid, An Cuan Moireach
* Srómaigh
* Taigh Iain Ghrót 

deas|250px|thumb|Gallaibh

## Naisc Sheachtracha

* Gallaibh 
## Tagairtí

Catagóir:Contaetha na hAlban
Molière

Duine de phríomhdhrámadóirí na Fraince ab ea **Molière** (15 Eanáir, 1622 - 17 Feabhra, 1673). Rugadh é faoin ainm **Jean-Baptiste Poquelin** i bPáras i 1622. 

Rinne sé staidéar ar an dlí in Orléans ach chuir a easpa codlata as dá chuid staidéir agus níor chríochnaigh sé iad. Bhuail sé leis na Béjart, muintir aisteoirí, agus bhunaigh siad *L’Illustre Théâtre* sa bhliain 1644. Is faoin am seo a thóg sé an t-ainm pinn Molière. Theip ar an ngrúpa sé mhí déag ina dhiaidh sin, de bharr fadhbanna airgid. 
clé|mion|317x317px
D'fhág na Béjart le Molière Páras i 1646 agus chuaigh siad go Bordeaux. Bhí Madame Béjart faoi choimirce an Diúc d’Épernon agus bhunaigh siad grúpa eile faoi stiúradh Charles Dufresne, ag taistil ar fud Languedoc. Thosaigh Molière ag scríobh thart faoin am seo, ag tosú leis na coiméidí *La Jalousie du barbouillé* agus *Le Médecin volant*. 

Meascán de ghreann agus d'aoir atá ann.

Fuair sé bás conspóideach ar 17 Feabhra 1673, rue de Richelieu, i bPáras, Bhí an phríomhpháirt aige i ndráma a scríobh sé, *Le Malade Imaginaire*, agus bhuail taom croí é, b'fhéidir. Faoi strus, ní raibh sé ach 51 bliain d'aois ag an am.

## Na drámaí is tábhachtaí

* *Le Médecin volant* (1645)—*The Flying Doctor*
* *L'École des femmes* (26 Nollaig 1662;  — *The Amorous Flea* nó *The School for Wives*
* *Tartuffe ou L'Imposteur* (12 Bealtaine 1664)—*Tartuffe, or, the Impostor*
* *Le Misanthrope ou L'Atrabilaire amoureux* (4 Meitheamh 1666)—*The Misanthrope, or, the Cantankerous Lover*
* *Le Médecin malgré lui* (6 L unasa 1666)—*The Doctor in Spite of Himself*
* *L'Avare* (9 M.F. 1668)—*The Miser*
* *Le Bourgeois gentilhomme* (14 D.F. 1670)—*The Bourgeois Gentleman*
* *Les Fourberies de Scapin* (24 Bealtaine 1671)—*The Impostures of Scapin*
* *Les Femmes savantes* (11 Márta 1672)—*The Learned Ladies*
* *Le Malade imaginaire* (10 Feabhra 1673)—*The Imaginary Invalid* (or *The Hypochondriac*)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1622
Catagóir:Básanna i 1673
Catagóir:Aisteoirí Francacha
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Père Lachaise
Catagóir:Daoine as Páras
Catagóir:Drámadóirí Francacha
Catagóir:Filí Francacha
Catagóir:Fir
Zeami

Ba aisteoir, drámadóir agus teoiriceoir drámaíochta Seapánach é **Zeami Motokiyo** (世阿弥 as Seapáinis) nó Kanze Motokiyo (c.1363 - c.1443). Ba mhac leis an aisteoir taistil Kanami é. Ba é an shogun Ashikaga Yoshimitsu a chéad mhór-phátrún. D'athraigh a chuid cinniúna le athruithe polaitiúla agus é ní ba shine, ag caitheamh dhá bhliain mar dheoraí ar oileán agus 70 bliain slánaithe aige.

Scríobh sé beagnach 90 saothar don amharclann agus ba é an teoiriceoir a chuir tús le amharclann nō (能), ceann de stíleanna traidisiúnta na h-amharclainne Seapánaigh.

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Seapánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1363
Catagóir:Básanna i 1443
Voltaire

Scríbhneoir agus fealsamh Francach ba ea **Voltaire**, a rugadh leis an ainm **François Marie Arouet** ar an 21 Samhain 1694 i bPáras, áit ina bhfuair sé bás freisin ar an 30 Bealtaine 1778. Tugadh isteach é san Académie française i 1746. D'athraigh sé a ainm tar éis seal a chaitheamh i bpríosún i 1717. Bhí an-tionchar ag an bhfealsamh Sasanach John Locke ar Voltaire. Bhí sé i measc na ndaoine ba chlúití ag an am san Eoraip. 

Deirtear ba inspioráid é saothar Voltaire do Réabhlóid na Fraince.

## Príomhshaothair
* *Candide* (1759)
* *Lettres philosophiques*
* *Zadig*
* *Dictionnaire Philosphique* (1764)

Voltaire
Voltaire
Voltaire
Voltaire
Voltaire
An tSile

mion|clé|Léarscáil
thumb|left|Atacama
Is tír i Meiriceá Theas í **an tSile** (Spáinnis: *Chile*). Tá teorainn aici leis an mBolaiv, leis an Airgintín agus le Peiriú. Is í Santiago de Chile an phríomhchathair. Tá beagáinín níos lú ná 18.0 milliún duine ina gcónaí ann.

## Stair

Toghadh Salvador Allende mar uachtarán na tíre i 1970, an chéad Marxach a toghadh go daonlathach i dtír ar bith. D'éirigh an t-arm faoin ginearál Augusto Pinochet amach i gcoinne Allende ar 11 Meán Fómhair 1973 agus maraíodh an t-uachtarán le linn an éirí amach. Ghlac Pinochet seilbh ar rialtas na Sile agus lean an deachtóireacht ar aghaidh go 1988.

## Daonra
Sa bhliain 2015, bhí tuairim is 18,006,407 duine sa tír. 

## Tagairtí


Catagóir:Náisiúin G-15
S
Capa

Is é **capa** (Κ ina cheannlitir, κ ina litir bheag) an 10ú litir san aibítir Ghréagach. Tá sé de shliocht na litreach Féinící *[[kaph]]* 25px|Kaph. Sa Shean-Ghréigis fuaimníodh mar /k/ é, agus i gcóras na n-uimhreacha Gréagacha, bhíodh an luach 20 air. Sa Nua-Ghréigis fuaimnítear mar /c/ nó /k/ é.

Tá bunús ag an litir Rómhánach K agus an litir Choireallach *Ke* (К, к) sa litir **capa**.

Catagóir:Litreacha Ghréagacha
Ábhar saor

Is é atá i gceist le **hábhar saor** ná aon saghas saothair, saothar ealaíne nó ábhar cruthaitheach, nach bhfuil aon teorainn dlíthiúil ann maidir le cead daoine eile an saothar sin a úsáid, a hath-dháileadh, a fheabhsú nó a roinnt. Tá sé tábhachtach freisin, más ábhar saor atá ann, gur féidir an t-ábhar a dháileadh mar ábhar saor tar éis aon athrú a dhéantar dó. 

Tá na dlíthe a bhaineann le cóipcheart an-chasta ar fad. Uaireanta bíonn sean-ábhar saor ó chóipcheart de réir dlí, agus ins na cásanna seo is féidir cóipeanna a dhéanamh den ábhar sin.

## Féach freisin
* Bogearraí saora

Catagóir:Cearta úinéireachta intleachtaí
Catagóir:Ábhair
Immanuel Kant

Fealsamh iomráiteach ó Ríocht na Prúise i Ré na hEagnaíochta ba ea **Immanuel Kant** (22 Aibreán 1724 - 12 Feabhra 1804).

### Saothar
I dteagasc an Idéalachais Tharchéimniúla d’áitigh Kant nach raibh sa spás, san am agus sa chúisíocht ach céadfachtaí; tá “rudaí iontu féin” ann ach ní féidir eolas a fháil orthu.

Dúirt Kant go gcuireann an intinn cruth ar an eispéireas agus go bhfuil na hairíonna céanna ag an eispéireas daonna go léir. Tá tagairt do réabhlóid Copernicus ina thairiscint go bhféadtar réada a iomasú *a priori* (roimh ré) agus dá bhrí sin go bhfuil an t-iomasú neamhspleách ar an réaltacht oibiachtúil. Shíl Kant gurbh é an réasún máthair na moráltachta agus gur tháinig an aeistéitic d’acmhainn bhreithiúnais neamhchlaonta. Tá tionchar ag tuairimí Kant ar fhealsúnacht ár linne fós, go háirithe i réimsí na eipistéimeolaíochta, na heitice, na teoirice polaitiúla agus na aeistéitice iar-nua-aoisí.

Scríobh Kant a mhórshaothar *[[Critic an Fhíor-Réasúin]]* (1781) chun an gaol idir réasún agus eispéireas daonna a mhíniú. Bhí fonn air deireadh a chur le teoiricí amhantracha faoin eispéireas daonna agus cur i gcoinne sceipteachas David Hume agus a leithéidí. Shíl sé gur sháraigh sé an fál go haer a thóg réasúnaithe agus eimpírithe eatarthu féin, agus meastar go forleathan gur chomhtháthaigh sé an dá thraidisiún.

Ba é tuairim Kant go dtiocfadh síocháin shíoraí de dhaonlathas uilíoch agus de chomhoibriú idirnáisiúnta. Shíl sé go dtarlódh sé seo de bharr na staire uilíche cé nach mbeadh sé pleanáilte. Tá díospóireacht ar siúl go fóill faoi smaointe reiligiúnda Kant. Deir daoine éigin gurbh aindiachaí ar dtús é agus gur chum sé argóint ointeolaíoch ar son Dé i gceann tamaill, agus tá daoine eile níos déine air, go háirithe Schopenhauer, fealsamh a dúirt nach raibh i bhfoirm ordaitheach eitic Kant ach “moráltacht dhiaga” agus “Deich nAitheanta Mhaois faoi cheilt,” agus Nietzsche, a mhaígh go raibh fuil diagaire in Kant agus nach raibh ann ach cosantóir sofaisticiúil na Críostaíochta. 

D’fhoilsigh Kant saothair thábhachtacha eile ar eitic, reiligiún, dlí, aeistéitic, réalteolaíocht agus stair. Orthu sin tá *Stair Nádúrtha Uilíoch* (1755), *Critic an Réasúin Phraiticiúil* (1788), *Meitifisic na Moráltacha* (1797), *Critic an Bhreithiúnais* (1790), leabhar ar aeistéitic agus ar theileolaíocht, and *Reiligiún Laistigh de Theorainn an Lom-Réasúin* (1793).

### Saol
Ba in Konigsberg a saolaíodh is a cuireadh oideachas ar Kant.

## Nótaí

Kant, Immanuel
Kant, Immanuel
Kant, Immanuel
Johann Wolfgang von Goethe

Ba fhile, úrscéalaí agus drámadóir Gearmánach é **Johann Wolfgang von Goethe** (a rugadh ar an 28 Lúnasa 1749 i Frankfurt agus a bhásaigh ar an 22 Márta 1832 i Weimar na Gearmáine), a bhfuil aithne air chomh maith mar eolaí agus riarthóir.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1749
Catagóir:Básanna i 1832
Catagóir:Scríbhneoirí Gearmánacha
Catagóir:Filí Gearmánacha
Buenos Aires

Is í **Buenos Aires** príomhchathair fheidearálach na hAirgintíne, agus tá sí lonnaithe ar bhruach thiar na habhann Rio de la Plata a dhéanann teorainn idir an Airgintín agus Uragua. Tá timpeall 12 milliún duine ina gcónaí ann. Is ceann de na cathracha is mó daonra í Buenos Aires i Meiriceá Theas. Tá an chuid is mó den daonra de bhunús Spáinneach nó Iodálach. Is í an Caitliceachas Rómhánach an reiligiún is coitianta i measc na ndaoine. 

## Stair
Bhunaigh Pedro de Mendoza an baile ar 4 Feabhra 1536 ag deilt na habhann Rio de la Plata agus é ag lorg óir. Thug sé an t-ainm *Nuestra Señora Santa Maria del Buen Ayre* nó *Ár mbantiarna Naomh Muire an dea-aeir* ar an mbaile. Bhí ar na Spáinnigh an baile a thréigint sa bhliain 1541 de bharr na n-ionsaithe a rinne na daoine dúchasacha ar an mbaile. Bhunaigh Juan de Garay coilíneacht nua bhuan ar an áit sa bhliain 1580. Rinneadh príomhchathair Ríocht de la Plata sa bhliain 1776 den bhaile. Is suíomh an rialtais feidearálaí agus príomhchathair na tíre í ón mbliain 1880.
mion|left|Avenida 5 de Mayo

thumb|800px|center|

Catagóir:Príomhchathracha Mheiriceá Theas
Catagóir:An Airgintín
Ceadúnas Saorcháipéisíochta GNU

mion|200px|clé|Suaitheantas GNU
Is éard is an **Ceadúnas Saorcháipéisíochta GNU** (**GNU Free Documentation License** an teideal Béarla, le *GNU FDL* nó **GFDL** mar ghiorrúcháin) ná ceann de na ceadúnais is coitianta don ábhar saor. Is macasamhail é leis an gCeadúnas Ginearálta Poiblí GNU, a bhaineann le ábhar oscailte. Foilsithe ag an Free Software Foundation é, an grúpa a stiúrann an tionscadal GNU.

Ceapadh an ceadúnas le haghaidh úsáid le lámhleabhair, téacsleabhair, ábhair thagartha agus theagasacha eile, agus doiciméadúcháin den tsaghas sin a ghabhann le bogearraí GPL de ghnáth. Is féidir é a úsáid le saothar téacs ar bith, áfach, gan trácht ar an ábhar atá i gceist. Déanann an ceadúnas coinníoll de go gabha an ceadúnas céanna le cóip ar bith den ábhar, fiú má athraítear é. Ceadaítear na cóipeanna sin a dhíoladh, ach má dhéantar na cóipeanna ina mhórcodanna, caithfear iad a chur ar fáil i bhformáid atá éasca le hathrú.

An Vicipéid an tionscadal is mó i measc na dtionscadal faoin GFDL.

## Tagairtí

GNU
Catagóir:Bogearraí saora
An Adyghe

Tá an teanga **Adyghe** (адыгэбзэ *adygebze*, *adəgăbză*) ar ceann den dá theanga oifigiúil i bPoblacht Adygea sa Rúis. Labhraíonn treibheanna éagsúla na náisiúntachta Adyghe í: Shapsugh, Bzedugh, Abzekh, Kemirgoy, Hakuchi, agus roinnt eile freisin. Tugann an mhuintir *Adyghadze* nó *Adyghabza* ar a dteanga féin. 

Tá an teanga Adyghe ó dhúchas ag thart ar 125,000 duine sa Rúis. Ar fud an domhain, tá sí ag 300,000 duine, agus an chuid is mó acu ina gcónaí sa Tuirc. 

Baineann an teanga Adyghe le fine na dteangacha Cugasacha Thiar Thuaidh. Tá gaol dlúth aici le teangacha ar nós na Cabairdínise, na teanga Ubykh, na hAbchásaise agus na teanga Abaza. 

Caighdeánaíodh an teanga i ndiaidh Réabhlóid Dheireadh Fómhair. Sa bhliain 1938, cuireadh an aibítir Choireallach i bhfeidhm ar an teanga, cosúil le cuid mhór teangacha eile san Aontas Sóivéadach. Roimhe sin, b'iad aibítir na hAraibise agus an aibítir Laidineach a bhí in úsáid. 

## Gramadach

Tá abairtí bunúsacha na teanga Adyghe, cosúil leis na teangacha Cugasacha Thiar Thuaidh eile, bunaithe ar an ordú ainmní-cuspóir-briathar, agus an briathar ag éileamh an tuisil oibrígh. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Sampla d'Adyghe ag ''Language Museum''
* ''Ethnologue'': Adyghe

Catagóir:Teangacha na hÁise
Catagóir:Teangacha na Rúise
Catagóir:Adygea