open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Porfaire (neamhord)

Grúpa neamhord a fhaightear le hoidhreacht ó bhroinn, ina dtáirgeann an cholainn an iomarca ceimiceán a dtugtar *porfairin* orthu. Cuireann siad seo tús le raon mínormáltachtaí, ina measc íogaireacht an chraicinn do radaíocht na Gréine, ruaimniú an chraicinn, pianta sa bholg, is mearbhall meabhrach. Bhí rítheaghlach na Breataine ciaptha leis ó Mháire, Banríon na nAlbanach sa 16ú céad go dtí Seoirse III sa 19ú céad ar a laghad.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Port (ceol)

Dreas ceoil a thionlacann damhsa ar leith is ea **port**. Bíonn aclaíocht achrannach coise, an cholainn dhocht is léimeanna bríomhara sa damhsa. Meastar go bhfuil an gigue Francach gaolmhar leis. In am 6/8 a bhíonn sé de ghnáth.  Saghas ar leith is ea an damhsa beag, in am 9/8.

Cuid mhaith díobh ar an taifead ón 16ú céad ar aghaidh. 

## Tagairtí

Catagóir:Damhsaí
Pórt

Fíon milis, agus biotáille curtha leis, a tháirgtear i ngleann abhainn Duoro ón 17ú céad. Fástar na fíonchaora ar chliatháin ghéara lochtánacha na gcnoc ansin. D'iompraítí an fíon síos an abhainn mhear go hOporto, agus is uaidh sin a fuarthas a ainm. Anois iompraítear an fíon ar an mbóthar. Tugtar pórt den scoth ar an bhfíon gan biotáille curtha leis. Cuirtear aois le gach pórt trí é a stóráil i mbairillí adhmaid a dtugtar *feadáin* orthu. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Fíon
Réaltnéal an Phortáin

Iarmhar réalta a chonaic réalteolaithe Síneacha ag pléascadh go mórthaibhseach i 1054, rud nár breathnaíodh san iarthar. D'ainmnigh William Parsons an réaltnéal i 1848. Léiríonn na grianghrafanna de gréasán achrannach filiméad mórthimpeall ar an néal lonrach. Ollnóva a bhí sa phléascadh seo: chaith sé amach a chisil sheachtracha agus d'fhág neodrónréalta dhlúth ag a lár, a fheictear anois mar phulsár a rothlaíonn 30 uair gach soicind. 

## Tagairtí
Majoidea

Is ollfhine de phortáin iad na Majoidea a chuimsíonn na crúbacha éagsúla.

## Tacsanomaíocht
Tá cúig fhine sna Majoidea: 

*Epialtidae
*Inachidae
*Inachoididae
*Majidae
*Oregoniidae

Caitear anois leis na finte "Pisidae" agus "Tychidae" mar na fofhinte Pisinae agus Tychinae den fhine Epialtidae, agus caitear le "Mithracidae" anois mar an fhofhinte Mithracinae den fhine Majidae.

Aicmiú de réir Chlár Domhanda na Speicis Mara (Béarla: *World Register of Marine Species*) :

* fine Epialtidae MacLeay, 1838
* fine Hymenosomatidae MacLeay, 1838
* fine Inachidae MacLeay, 1838
* fine Inachoididae Dana, 1851
* fine Majidae Samouelle, 1819 – "fíor-chrúbaca"
* fine Mithracidae Balss, 1929
* fine Oregoniidae Garth, 1958
* fine Pisidae Dana, 1851

I measc na speiceas suntasach laistigh den ollfhine tá:

* *Macrocheira kaempferi* an portán faoilinne Seapánach, an speiceas portán beo is mó, atá le fáil ar bhun an Aigéin Chiúin.
* *Libinia emarginata*, an portán crúbach rinneangaithe, speiceas a fhaightear i ngnáthóga inbhir ar chósta thoir Mheiriceá Thuaidh.
* Hyas, géineas crúbach, lena n-áirítear crúbach an lín chruinneogaigh (*Hyas araneus*), atá le fáil san Atlantach agus sa Mhuir Thuaidh.
* *Maja squinado*, ar a dtugtar “an portán faoilinne spíonach" sa Ghaeilge, a fhaightear amach ón Tasmáin aus tá sé amuigh go mbíonn siad carntha suas ar a chéile, na portáin atá ag gluaiseacht níos gasta ag dul suas thar na cinn níos lú agus níos moille.

Tá fine iontaiseach amháin ann, Priscinachidae, arna léiriú ag speiceas amháin, *Priscinachus elongatus*, ó Cheineamánach na Fraince.


Image:Candy crab.jpg|*[[Hoplophrys oatesi]]*, Epialtidae
Image:Limnopilos naiyanetri - (4).jpg|*[[Limnopilos naiyanetri]]*, Hymenosomatidae
Image:Macrocheira kaempferi.jpg|*[[Macrocheira kaempferi]]*,  Inachidae
Image:Pyromaia cuspidata.jpg|*[[Pyromaia cuspidata]]*,  Inachoididae
Image:Maja squinado.jpg|*[[Maja squinado]]*, Majidae
Image:Hyas coarctatus.jpg|*[[Hyas coarctatus]]*, Oregoniidae


## Tagairtí

*
Catagóir: Céad láithrithe san Cheineamánach
Catagóir: Na chéad láithrithe san Tréimhse Chailceach Dhéanach
Ferdinand Porsche

Dearthóir gluaisteán a rugadh i Hafersdorf na Gearmáine ab ea **Ferdinand Porsche** (3 Meán Fómhair 1875 - 30 Eanáir 1951). I 1934 dhear sé gluaisteán réabhlóideach saor a raibh an t-inneall ar chúl, agus thug an rialtas Naitsíoch an t-ainm Volkswagen (carr na ndaoine) air. Dhear sé carr spórtaíochta Porsche i 1950.

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1875
Catagóir:Básanna i 1951
Portán talún

[mion|''Johngarthia lagostoma'' (Gecarcinidae), ar [Oileán na Deascabhála. Is é an t-ainmhí talún dúchasach is mó ar an oileán é.]]
Fíorphortáin is ea iad na **portáin talún** a áitríonn an talamh. Tá cuid mhaith díobh i bhfine na Gecarcinidae. Análaíonn portá talún trí gheolbhaigh a choinnítear fliuch le seomra atá déanta as imill a bhlaoisce. Itheann sé torthaí a thiteann chun talún, splíonach, is dríodar eile. Filleann sé ar an bhfarraige le pórú is do luathfhorbairt na larbhaí.

## Tagairtí

Catagóir:Portáin
George Porter

Ceimicí fisiciúil a rugadh i Stainforth Shasana ab ea **George Porter** (6 Nollaig 1920 - 31 Lúnasa 2002). Rinne sé taighde ar imoibrithe tapa i ngáis le teicníochtaí speictreascópacha is leictreonacha i gcomhar. Roinn sé Duais Nobel sa cheimic i 1967 le Ronald Norrish is Manfred Eigen.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1920
Catagóir:Básanna in 2002
Rodney Robert Porter

Bithcheimicí a rugadh i Newton-le-Willows Shasana ab ea **Rodney Robert Porter** (8 Deireadh Fómhair 1917 - 6 Meán Fómhair 1985). Rinne sé staidéar ar struchtúr na n-antashubstaintí atá lárnach i gcosaint na colainne i gcoinne ionfhabhtuithe in ainmhithe veirteabracha, an duine ina measc. 

Den chéad uair, thairg sé gur struchtúr 4 shlabhra siméadrach go déthaobhach a bhí ag na hantasubstaintí. 

Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1972 le Gerald Edelman as an obair seo.

## Tagairtí

Catagóir:Bithcheimiceoirí  Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1917
Catagóir:Básanna i 1985
Porton Down

Ionad taighde i ndeisceart Shasana ina ndéantar taighde ar chogaíocht bhitheolaíoch is cheimiceach thar cheann rialtas na Breataine.

## Tagairtí
Pórú plandaí

Feabhsú plandaí atá tábhachtach sa talmhaíocht is an ghairneoireacht, trí roghnú cineálacha feabhsaithe ó mheascáin, nó hibridiú is roghnú na ngéinitíopaí fabhracha. Ar dtús bhíodh an próiseas seo bunaithe den chuid is mó ar dhlíthe oidhreachta Gregor Mendel ar hibridí taobh istigh de speiceas nó idir speicis ghaolmhara, ach i bhfad níos casta faoi dheireadh an 20ú céad, go minic le tabhairt isteach airíonna ó phlandaí difriúla, fiú ainmhithe, trí innealtóireacht ghéiniteach. Is conspóideach an obair é go minic, go príomha nuair a thugtar táirgí trasghéineacha isteach mar bhia do dhaoine nó ainmhithe. 

## Tagairtí
Posadónias

Fealsamh Stóch is eolaí Gréagach ab ea **Posadónias** (Gréigis: Ποσειδώνιος, Poseidonios, is é sin "as Poseidon; c 135-c 51 RC). Rinne sé meastachán ar thrastomhas an Domhain trí dhearcthaí ar Canopus, an dara réalta is gile sa spéir, is í gar do bhun na spéire.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúna Gréagacha
Posatrón

Cáithnín bunúsach a bhfuil an mhais is an ghuairne chéanna aige is atá ag an leictreon, ach a bhfuil a lucht, atá ar aon mhéid le lucht an leictreoin, ina lucht dearfach. Mar sin, is frithleictreon é le siombail e+. An fisiceoir Meiriceánach Carl Anderson is an fisiceoir Briotanach Patrick Blackett (1897-1974) a d'fhionn é i 1932 ina dtaighde le néalsoitheach ar ghathanna cosmacha. Díothaíonn leictreon is posatrón a chéile chun gáma-ghathanna a chruthú. Astaíonn foinsí radaighníomhacha ar leith é (mar shampla, sóidiam-22). Úsáidtear posatróin sa chóras íomháithe, tomagrafaíocht astú posatrón, an mhíochaine, agus staidéir ar airíonna leictreonacha solad.

## Tagairtí

Catagóir:Fisic cháithníní
Post is lindéar

Foirm tógála ailtireachta le cuaillí ingearacha iompartha ualaigh ag iompar na lindéar cothrománach chun oscailtí a chruthú, mar mhalairt ar thógáil stuach. Sampla maith is ea ailtireacht na Gréige.

## Tagairtí
Póstaer

mion|Póstaer le Toulouse-Lautrec, 1891
Forbraíodh **póstaeir** mar fhoirm ealaíne go déanach sa 19ú céad nuair a rinneadh feabhsuithe i dteicníochtaí clódóireachta, liteagrafaíocht dhaite go háirithe. Is de bharr na teicneolaíochta nua seo a tháinig an póstaer chun cinn mar mheán úr ealaíne ó sheachtóidí an 19ú céad amach. 

## Forbairt
Thar aon duine eile, b’fhéidir, samhlaítear Henri de Toulouse-Lautrec (1864-1901) le stíl an *[[Art Nouveau|art nouveau]]* (mar a tugadh uirthi sa bhFrainc, nó an *Jugendstil* mar a tugadh uirthi sa Ghearmáin), stíl a bhí i mbarr a réime i rith an *belle époque*. 

Bhain an t-ealaíontóir Seiceach Alphonse Muchga (1860-1939) cáil sa mheán seo freisin. 

## Tagairtí
[mion|300px|Póstaeir ar Gheata na mBláthanna, Sr. Emmet, [Cill Mocheallóg, Contae Luimnigh in Éirinn, sa bhliain 1909]]

Catagóir:Póstaeir
Catagóir:Dearadh grafach
Postchumasc

Is éard is **postchumasc** ann ná saoráid próiseáil focal a ligeann don úsáideoir ionsánna a chur isteach i gcáipéis chaighdeánach. Úsáidtear go forleathan é i gcomhair bulcsheoltaí ciorclán i bhfoirm litreach a dhealraíonn mar litir amháin ullmhaithe inti féin. 

## Tagairtí
Pótaintille

mion|''Potentilla reptans''
Is é is **pótaintille** ann nó ball ar bith den ghéineas *Potentilla*, grúpa an-mhór plandaí, bliantúil nó ilbhliantúil, uaireanta dreaptha, uaireanta toim bheaga, dúchasach do chreasa measartha ó thuaidh. Na duilleoga i 3 dhuilleoigín, nó roinnte go bosach nó cleiteach i nduilleoigíní. Na bláthanna le heipeacailís, 4-5 sheipeal, 4-5 pheiteal. Roinntear iad ina dhá ghrúpa: na plandaí cúigmhéaracha le bláthanna 5 pheiteal, agus na néalfartaigh le bláthanna 4 pheiteal. Fástar cuid mhaith díobh, na cineálacha tomacha go háirithe, mar mhaisiúchán.

## Tagairtí

Catagóir:Rosaceae
Potaireacht

mion|clé|Fear ag baint úsáide as roth le crúsca a mhúnlú de chré 
mion|Ceardaí i mbun a ceirde ag Belleek Pottery ag déanamh piotal róis agus seamróga cré  
Déantús soitheach as cré bhácáilte is ea an **photaireacht**.  Tá soithigh agus a leithéid d'earraí á dtáirgeadh leis an bpróiseas seo ón tsibhialtacht is luaithe dá raibh ann. Is féidir go ndearnadh na hearraí a thógáil nó a mhúnlú de láimh, nó i sibhialtachtaí forbartha, a mhúnlú ar roth. Claonadh a bheith bog póiriúil, agus mar sin, déantar í a chosaint le glónrú de ghnáth, rud a thugann maisiú snasta di. Cuirtear an glónrú uirthi tar éis an chéad bhácáil, agus ansin cuirtear san áith í ag teocht níos lú ná an chéad bhabhta. 

## Tagairtí

Catagóir:Potaireacht
Potais

Ocsaíd photaisiam, K2O. Úsáidtear an téarma go coitianta do na comhdhúile uile potaisiam a úsáidtear mar leasuithe talún. Luaitear an toilleadh potaisiam i dtéarmaí an mhéid coibhéiseach K2O, nó 1.2 oiread an chéatadáin de réir meáchan potaisiam.

## Tagairtí
Francis Poulenc

Cumadóir ceoil a rugadh i bPáras ab ea **Francis Poulenc** (1899-1963). Ceannasach sa ghluaiseacht i gcoinne an impriseanachais. Cáil air as táirgeadh mór amhrán, ina measc na *Fêtes Galantes* (Féilte Uaisle, 1943).

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1963
Catagóir:Cumadóirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1899
Nicolas Poussin

Péintéir a rugadh gar do Les Andelys na Fraince ab ea **Nicolas Poussin** (Meitheamh 1594-19 Samhain 1665). An eiseamláir is fearr de pheintéirí clasaiceacha na Fraince, go mór faoi anáil Raphael is na stíle ársa. Is iad a shárshaothair dhá shraith de na Seacht Sacraimint.
mion|clé|''Na ceithre shéasúr'' le Nicolas Poussin

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1594
Catagóir:Básanna i 1665
Praiseach bhuí

Planda bliantúil garbh giobach, a fhásann 30-80 cm ar airde is ea **praiseach bhuí**. Faightear sa chuid is mó de na réigiúin mheasartha í. Na duilleoga fiaclach maothánach, na bláthanna buí croischruthach, an capsúl sorcóireach fadghobach. Gaolta le mustard, agus d'fhástaí mar ghlasra duilleach í tráth, ach anois is fiaile dhíobhálach ar thalamh curaíochta í.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Praiseach chaindiach

Planda bliantúil, débhliantúil nó síorghlas ilbhliantúil, dúchasach don Eoraip is an Áise is ea **praiseach chaindiach** (géineas *Iberis*). Na duilleoga caol. Na bláthanna bán nó liathchorcra, i gcinn leata chroischruthacha agus an dá pheiteal sheachtracha de na bláthanna seachtracha méadaithe. Is plandaí maisiúcháin cuid mhaith speiceas agus saothróg le bláthanna móra.

## Tagairtí

Catagóir:Brassicaceae
Catagóir:Plandaí míochaineacha
Prás

Cóimhiotal copair is since, scothbhuí intuargainte insínte. Is féidir a airíonna a athrú ach na codáin copair is since a athrú ann. An cóimhiotal neamhiarnúil is mó a úsáidtear.

## Tagairtí

Catagóir:Cóimhiotail
Prásáil

Nascadh dhá phíosa miotail (is cuma an miotail dhifriúla nó an miotal céanna iad) trí iad a théamh is an bhearna eatarthu a líonadh le cóimhiotal le leáphointe níos lú ná leáphointe na miotal atá á nascadh. Bíonn gá le flosc de ghnáth chun go nascfaidh an cóimhiotal seo leo. Cosúil le sádráil, ach in alt sádráilte ní bhíonn fórsaí móra meicniúla le cur ar an alt (mar shampla, i gciorcaid leictreonacha), agus in alt prásáilte bíonn an t-alt an-láidir, in ann fórsaí móra a iompar. 

## Tagairtí
Práta Spáinneach

mion
Planda tiúbrach ilbhliantúil le gais dreaptha is rite is ea an **[[práta]] milis** (nó **práta Spáinneach**, *Ipomoea batatas*). Tá siad cosúil le prátaí móra, ach is féidir go mbeidh an bia bán, buí, dearg nó corcra, agus blas milis air.

### Tréithe:
Na duilleoga ubhchruthach nó croíchruthach, na bláthanna mór corcra tonnadóirchruthach. 

Is mícheart ionaim a thabhairt ar na tiúbair inite. 

## Stair
Saothraítear an-chuid cineálacha ar fud na dtíortha teo mar bhia bunúsach. 

Ní fios cérb as dó, ach níl sé ar fáil sa nádúr fiáin. 

## Féach freisin
* Práta (*Solanum tuberosum*)

## Tagairtí

Catagóir:Glasraí fréimhe
Preab

Gluaiseacht luadrach nó fuaimniú gutha ainneonach neamhrithimiúil nach mbaineann aon aidhm fhollasach amach. Féadfaidh sé tarlú de bharr loit néareolaíoch, nó siondróm Tourette ina ligeann duine fuaim amach go tobann, cosúil le tafann, nó a mionnaíonn gan ghríosú, agus gan rún a leithéid a dhéanamh.

## Tagairtí
Preabaire duilleog

Feithid bheag phreabaire a itheann trí shúlach nó a bhfuil i gcealla plandaí a dhiúl. Déanann sé damáiste díreach trí dhiúl, táil thocsaineacha is galair víreasacha a tharchur. Ina measc tá cuid mhaith lotnaidí tábhachtacha a chuireann isteach ar bharra suntasacha san eacnamaíocht.

## Tagairtí
Prestel

mion
clé|mion|Tandata Td1400 Prestel terminal
Córas idirghníomhach eolais, bunaithe ar ríomhaire, a chuirtear ar fáil ar an gcóras teileafóin sa Bhreatain sna 1980idí. Soláthraíonn Prestel rochtain ar fhoinsí iomadúla eolais. 

## Féach freisin

* Minitel

## Tagairtí

Catagóir:Teileachumarsáid
Catagóir:Teileafónaíocht
Pribhéad

Tom nó crann beag, duillsilteach nó síorghlas, dúchasach do réigiúin mheasartha. Na duilleoga urchomhaireach leathrúil. Na bláthanna feadánach, le 4 mhaothán leata, bánbhuí cumhra, i mbláthraí scoilte cónacha. Na caora dubh nó corcra, nimhiúil. Fástar cuid mhaith cineálacha mar fháil gairdíní.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Crainn
Joseph Priestley

Ceimicí a rugadh i bhFieldhead Shasana ab ea **Joseph Priestley** (1733-1804). Rinne sé taighde ar cheimic na ngás, agus d'fhionn ocsaigin is ocsaíd nítriúil.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1733
Catagóir:Básanna i 1804
Printéir daite

Sa ríomhaireacht, printéir a tháirgeann priontaí lándaite chun gur féidir le ríomhaire léarscáileanna, léaráidí is pictiúir de gach saghas a phriontáil. Tá cineálacha saora le fáil, bunaithe ar phrintéir iombhuailte poncmhaitríse. Tá printéirí daite léasair ar fáil freisin is a gcostas ag laghdú an t-am ar fad.

## Tagairtí
Printéir dúchscairde

Saghas printéara atá tapa is réasúnta ciúin, a dhéanann carachtair is líníochtaí trí scairdeanna an-mhíne dúigh mhearthriomaithe a stealladh ar pháipéar. Tá printéirí daite ardchaighdeáin ann freisin atá bunaithe ar an bprionsabal céanna, roinnt scairdeanna éagsúla ag stealladh na ndathanna éagsúla.

## Tagairtí
Printéir LED

Foirm printéir ríomhaire, cosúil le printéir xéaragrafach, ina ndéantar ianú an druma le líne dé-óideanna solasastaíocha (LED) in ionad léas léasair.

## Tagairtí
Línephrintéir

Is éard is **línephrintéir** ann ná saghas printéara, mar chuid de chóras mór ríomhaire de ghnáth, a phriontálann líne iomlán eolais in éineacht. An-tapa i gcomparáid le printéirí a phriontálann carachtar amháin san iarraidh. Bíonn a leithéid éifeachtach sa chomhthéacs gnó nuair a bhíonn ualach mór priontála le déanamh.

## Tagairtí
Printéir roth nóinín

Saghas printéir thuinseamhaigh a bhíodh in úsáid choiteann i gcórais ríomhaire is clóscríobháin, ina n-iompraítear gach carachtar ar leith ar pheiteal ar leith de dhiosca atá roinnte i dteascáin (an roth nóinín). Rothlaítear an roth nóinín chun an carachtar cuí a chur faoin gcasúr buailte. Printéir réasúnta mall, ach dhéanadh sé cló ardchaighdeáin.

## Tagairtí
Printéir teirmeach

Printéir ina n-úsáidtear páipéar ar leith atá íogair do theas. Táirgtear na carachtair air seo le sreanga a théitear le sruth leictreach. Saor go leor, ach an páipéar daor.

## Tagairtí
Printéir tuinseamhach

Printéir ina ndéantar an cló ar an bpáipéar tríd an gcarachtar a bhrú ar ribín dúigh. Samplaí is ea an phoncmhaitrís, an roth nóinín, an liathróid gailf, is an línephrintéir.

## Tagairtí
Príomhsheicheamh

Sa réalteolaíocht, banda leathan ar léaráid Hertzsprung-Russell a luíonn an chuid is mó de na réaltaí ann. Caitheann réalta an chuid is mó dá ré sa phríomhsheicheamh le linn di a cuid hidrigine a ídiú trí chomhleá núicléach chuig héiliam. Nuair a bhíonn an hidrigin sa chroíleacán ídithe go hiomlán, déanann sí éabhlóid ina fathach dearg, amach ón bpríomhsheicheamh. Is réalta sa phríomhsheicheamh ár nGrian. 

## Tagairtí
Priompallán

Ciaróg shnasta dhorcha. Maireann sé faoi aoileach ar fhungais is ábhair lofa eile. Tochlaíonn sé poill ingearacha faoin aoileach agus beireann ubh amháin ar dhallán aoiligh. Cruthaíonn na larbhaí is na ciaróga fásta fuaim trí chreathanna (díoscarnach).

## Tagairtí
Prionsabal an íosghníomhaithe

mion
Tugtar **Prionsabal an íosghníomhaithe** ar an bprionsabal bunúsach sa mheicnic go bhfeidhmíonn córas meicniúil ionas go n-éiríonn a ghníomhú níos lú de réir a chéile go mbaintear íosghníomhú amach.  

Díorthaítear cothromóidí Euler-Lagrange ón bprionsabal seo. Cás ar leith de is ea prionsabal Fermat maidir le hoptaic. Is analóg chandamach de suimeáil chonair Feynman. 

## Féach freisin

* Pierre de Fermat 
* Prionsabal Fermat 

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Prionsabal na coibhéise

Prionsabal a shaothraigh Einstein ón mbreathnú go raibh an luach céanna ag an mais tháimhiúil is an mhais imtharraingteach, gur coibhéiseach, go háitiúil, iarmhairtí na himtharraingthe is luasghéarú. Deir prionsabal láidir na coibhéise gurb ionann na dlíthe fisiciúla in aon fhráma támhúil tagartha áitiúil saorthitime is atá sa choibhneasacht speisialta. Is lárnach an prionsabal seo do theoiric na coibhneasachta ginearálta. 

## Tagairtí
Prionsabal na comhfhreagartha

An gá, nuair a chuirtear teoiric chandamach chórais fhomhicreascópaigh i bhfeidhm ar chórais mhacrascópacha, go bhfaightear torthaí atá comhsheasmhach le torthaí na meicnice clasaicí. Déanann an prionsabal seo cinnte de go bhfuil an mheicnic chandamach comhoiriúnach don mheicnic chlasaiceach. 

## Tagairtí
Priontáil dromchla

Téarma do na teicníochtaí priontála nach mbíonn gearradh, eitseáil ná scríobadh pláta nó bloic i gceist leo. Samplaí ab ea liteagrafaíocht, aonchlóire is scannánphriontáil.

## Tagairtí
Priontáil rilífe

Prionta, déanta as bloc (adhmad, de ghnáth, nó lionóil) ina bhfuil na codanna a mbeidh an prionta bán gearrtha amach as a dhromchla. Tá sé seo i gcontrárthacht le priontáil inghearrtha nó dromchla. Greamaíonn an dúch leis na dromchlaí arda (an rilíf) amháin, agus nuair a bhrúitear an bloc i gcoinne bileog páipéir, is iad seo na codanna a chlóbhuailtear. 

## Tagairtí
Prognóis

Sa mhíochaine, measúnú ar thoradh dealraitheach ar ghalar is a chóireáil. Nuair a bhíonn an phrognóis maith, is mór an dóchúlacht go bhfaighidh an t-othar biseach iomlán. Más olc an phrognóis, is mór an dóchúlacht gur galar marfach é is go bhfaighidh sé bás go luath.

## Tagairtí
Prógaistéarón

Hormón stéaróideach a bhíonn i láthair sa dá ghnéas de na veirteabraigh uile. Ríthábhachtach i mbunú is caomhnú toirchis. I ndaoine, táltar é den chuid is mó sna hubhagáin is an phlacaint. Gníomhaíonn sé chun an bhroinn a ullmhú don suth, coisceann an t-ubhsceitheadh le linn an toirchis, agus ullmhaíonn na cíocha le haghaidh lachta. Feidhmíonn sé chun teocht na colainne a ardú freisin.

## Tagairtí
Progress

Leagan gan foireann de spásárthach Soyuz an Aontais Shóivéadaigh, a mionathraíodh ina spásárthach athsholáthair do na stáisiúin spáis Salyut is Mir. Nuair a bhíodh an lasta aistrithe don stáisiún spáis, ligtí don árthach titim as a fhithis agus dó go hiomlán san atmaisféar. 

## Naisc sheachtracha

## Féach freisin

## Tagairtí
Próifíl ithreach

mion|Próifíl ithreach a thaispeánann na cisil dhifriúla faoin talamh
Trasghearradh ceartingearach tríd an ithir, ag léiriú 4 bhunléaslíne ithreach: 
# an ciseal uachtarach, an bharrithir, ina mbíonn an t-ábhar orgánach; 
# an fho-ithir uachtarach, a bhíonn lán de chothuithe ach gan aon ábhar orgánach 
# inti; an fho-ithir íochtarach, ina mbíonn ábhar mianrach ar shlí shíonchaite; agus 
# an bhuncharraig, ar díorthaíodh na cisil os a cionn aisti.

## Tagairtí

Catagóir:Ithireolaíocht
Próipil

- CH3CH2CH2 -, grúpa a dhíorthaítear ó phrópán. Is grúpa isiméireach an grúpa iseapróipil, - (CH3)2CH -. Úsáidtear an t-alcól próipile is an t-alcól iseapróipile mar thuaslagóirí agus mar mhalairt ar eatánól i bhfeidhmeanna nach feidhmeanna dí iad. 

## Tagairtí
Priosma

250px|mion|clé|Priosma
Sa mhatamaitic, fíor gheoiméadrach soladach. Is fíor dhronnlíneach le taobhanna comhthreomhara a thrasghearradh. San optaic, is réad trédhearcach é a úsáidtear chun athraonadh is díraonadh solais a tháirgeadh agus staidéar a dhéanamh ar na feiniméin seo. Is féidir é a dhéanamh as gloine, plaisteach nó leacht i bpriosma cuasach.

## Tagairtí

Catagóir:Cruthanna
Próifiliú ADN

Is éard atá i b**próifíliú ADN** (ar a dtugtar **méarlorgaireacht ADN** agus **méarlorgaireacht ghéiniteach** freisin) ann ná an próiseas lena gcinntear saintréithe aigéad dí-ocsairibeanúicléasach (ADN) duine.

Tugtar barrachódú ADN ar anailís ADN atá ceaptha chun speiceas a aithint, seachas duine aonair.Bara - chódú ADN a thugtar ar anailís ADN atá beartaithe chun speiceas a aithint, seachas duine aonair.

Is teicníc seanbhunaithe í an mhéarlorgaireacht ghéiniteach le ADN daoine aonair a anailísiú agus a chur i gcomparáid. Is modh amháin iad na céimeanna seo a leanas le méarlorg (próifíl) géiniteach a tháirgeadh:

*Úsáidtear einsímí gearrtha le sampla ADN (a d’fhéadfaí a bheith aimplithe le húsáid imoibriú slabhrúil polaiméaráise (ISP) (PCR)) a ghearradh ina mbloghanna níos lú.

*Cuirtear na bloghanna le glóthach agaróis agus déantar iad a dheighilt de réir méide agus leictreafóiréis le glóthach in úsáid.

*Déantar an ADN sa ghlóthach aondualach agus cóipeáiltear é ar leathán nítriceallalóis.

*Cuirtear tóireadóirí ADN lipéadaithe leis an phláta agus nascann trí phéirí de bhunanna comhlántacha.

*Baintear úsáid as córas braite le hamharcléiriú a dhéanamh ar an áit ar tharla nascadh na dtóireadóirí, ag úsáid an lipéid.

Faoi láthair, seachas an géanóm ina iomlán a fhiosrú, aimplítear cuid de na codanna is inathraithe (ina bhfuil marcóirí MRS) le himoibriú slabhrúil polaiméaráise (ISP)  agus ansin déantar iad a anailísiú leis na céimeanna thuas. 

Alec Jeffreys (1950 -) an teicníocht ar dtús sa Bhreatain. Glactar leis go bhfuil próifil DNA duine chomh sainiúil dó is a mhéarloirg, leis an dóchúlacht staitistiúil go mbeidh an phróifil chéanna ag beirt (nach leathchúplaí comhionanna iad) timpeall seans amháin i míle milliún milliún (1015). Faightear DNA i bhfuil, sreabháin, agus fíocháin eile na colainne (mar shampla, seamhan, sreabhán faighneach, gruaig, craiceann, ionga méire). Ní mór an DNA a aonrú ó shampla le heinsímí is teicníochtaí éagsúla bithcheimiceacha chun an phróifil a tháirgeadh. Is féidir próifilí a chur i gcomparáid ansin. Is iontaofa an phróiseáil bhithcheimiceach seo, agus má bhíonn cinnteacht faoi fhoinsí na samplaí bunúsacha sa tástáil, is cumasach an teicníocht aitheanta is ionannaithe í. 

## Tagairtí
Próiseáil chomhuaineach

Sa ríomhaireacht, nuair a bhíonn dhá phróiseálaí nó níos mó ag déanamh tascanna ríomhaíochta ag an am céanna, agus fo-thasc sannta do gach próiseálaí ag aon am ar leith. Is éagsúil seo ó ríomhaireacht le próiseálaí amháin, mar a ndéantar gach fo-thasc i ndiaidh a chéile in ord go mbíonn an tasc iomlán críochnaithe. Mar sin, bíonn ríomhchlárú éagsúil i gceist sa dá chás, ach ag brath ar an líon próiseálaithe, is féidir ríomhaireacht i bhfad níos tapa a bhaint amach le próiseáil chomhuaineach. 

## Tagairtí
Próiseáil chomhuaineach dháilte

Ríomhaireacht ina mbíonn próiseáil sonraí ar siúl ag líonra ríomhairí idirnasctha ag an am céanna, gan eolas ar leith a bheith i gcónaí ag ríomhaire ar leith.

## Tagairtí
Próiseáil chúlrach

Is é rud is **próiseáil chúlrach** ann ná tascanna le tosaíocht íseal a dhéanann ríomhaire ag an am céanna is a dhéanann sé tascanna eile le tosaíocht níos airde. Mar shampla, tiomáineann cuid mhaith ríomhairí an printéir ar an mbealach seo gan cur isteach ar phríomhghnó an úsáideora.

## Tagairtí
Próiseáil eolais

Modh oibre síceolaíoch ina gcuirtear síos ar fheidhmiú orgánaigh i dtéarmaí na mbunoibríochtaí nó na ríomhthaí a dhéanann sé ar eolas ionchuir (an spreagadh) chun eolas aschuir (an fhreagairt) a tháirgeadh. Baineann sí le síceolaíocht an fheasa go minic.

## Tagairtí
Próiseáil idirbheartaíochta

Próiseáil sonraí ar ríomhaire trí bhíthin teirminéil ina ndéantar an oibríocht mar shraith idirbheartaíochtaí. Maidir le gach idirbheartaíocht, cuireann an ríomhaire ceist tríd an teirminéal agus tugann úsáideoir an teirminéil freagra ar ais. Mar shampla, chun suíochán eitleáin a chur in áirithe, fiafraíonn an ríomhaire cén eitilt, ansin cén rang, ansin an gá béilí ar leith, agus mar sin de. Tugann úsáideoir an teirminéil freagra ar gach ceist de réir a chéile. Ag deireadh na gceisteanna, bíonn an suíochán le cur in áirithe sonraithe agus is féidir an ticéad a eisiúint. 

## Tagairtí
Próiseáil ó bhun aníos/ó bharr anuas

Sa tsíceolaíocht chognaíoch, idirdhealú a dhéantar idir dhá shaghas próiseáil sonraí. Déantar an chodarsnacht idir próiseáil fhulangach eolas comhshaoil, nach dtagann réamheolas ná aon choinne i gceist inti (ó bhun aníos) agus próiseáil ghníomhach a bhaineann feidhm as eolas ardleibhéil (ó bharr anuas).

## Tagairtí
Próiseáil (grianghrafadóireacht)

Sa ghrianghrafadóireacht, próiseáil an ábhair fhótagrafaigh nochtaithe chun íomhá bhuan infheicthe a tháirgeadh. Déantar é seo de ghnáth trí shraith imoibrithe ceimiceacha—réaladh is buanú — le staideanna níocháin eatarthu chun iarmhair a ghlanadh uaidh, agus ansin é a thriomú chun gur féidir é a láimhseáil go héasca sábháilte.

## Tagairtí
Próiseáil ar líne

Úsáid ríomhairí chun gnó a dhéanamh i bhfad ó láthair, ó do ríomhaire féin sa bhaile nó san oifig: ticéid taistil, siamsa nó óstáin a chur in áirithe, airgead a chur i dtaisce nó a aistarraingt, earraí a ordú, billí a íoc, agus a lán eile.

## Tagairtí
Próiseáil sonraí

mion
mion
Téarma ginearálta le cur síos ar fheidhmeanna éagsúla ríomhairí i gcúrsaí gnó is ea **próiseáil sonraí** (nó **PS**). Cuimsíonn siad seo feidhmeanna cléiriúla (leagan amach cláir oibre is eile, litreacha, rialú an stoic), feidhmeanna airgeadúla (pá, bainistiú an bhuiséid, próiseáil billí), feidhmeanna pleanála is eile. 

## Féach freisin

* IBM

## Tagairtí
 

Catagóir:Próiseáil sonraí
Próiseálaí eagar

'S é is **próiseálaí eagar** ann ná saghas ríomhaire dhigitigh ar leith atá in ann eagair uimhreacha a phróiseáil go comhuaineach. I gcuid mhaith feidhmeanna, cuireann sé seo go mór le luas na ríomhaireachta.

## Tagairtí

Catagóir:Ríomhaireacht
Próiseáil

Tá níos mó ná brí amháin ann leis an bhfocal **próiseáil**:
* Próiseáil bia
* Próiseáil chognaíoch
* Próiseáil focal
* Próiseáil (grianghrafadóireacht)
* Próiseáil sonraí
Próiseálaí focal

Ríomhchlár is ea **próiseálaí focal** a dhéanann soláthar chun téacs a láimhseáil. Is féidir é a úsáid chun doiciméid a scríobh, chun focail, ailt, nó leathanaigh a chur isteach nó a athrú, agus chun doiciméid a phriontáil.. 

Clár ríomhaire atá ann a ritear de ghnáth ar ríomhaire pearsanta, a ligeann don ríomhaire feidhmiú mar chlóscríobhán casta.  

Mar shampla 

* Is féidir cáipéisí a stóráil ina n-iomláine, eagarthóireacht a dhéanamh orthu roimh iad a phriontáil, agus iad a thabhairt suas chun dáta go héasca arís is arís eile. 
* Is féidir litir chaighdeánach a chumascadh le liosta poist chun litreacha pearsanta a chur do gach éinne ar an liosta.

## Féach freisin

* Atheagraí

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Bogearraí
Catagóir:Ríomhchlárú
Catagóir:Téacs
Próiseas aidiabatach

Sa teirmidinimic, próiseas nach bhfaigheann aon teas isteach ann nó nach n-astaíonn aon teas. Tarlóidh a leithéid má bhíonn an córas ina bhfuil an próiseas ar siúl inslithe go han-mhaith, nó más próiseas an-tapa é ionas nach bhfuil dóthain ama ann d'aon mhalartú teasa. Ascaluithe aidiabatacha brú a bhíonn sa bhfuaimthonn. Mar an gcéanna maidir leis na buillí comhbhrúite is forbartha in inneall gluaisteáin.

## Tagairtí
Próiseas ciainíde

Is próiseas chun ór is airgead a eastóscadh ó mhianaigh é **próiseas ciainíde**. Cuirtear tuaslagán caolaithe ciainíd sóidiam nó potaisiam le mianach, meilte ina phúdar. Cruthaíonn an t-ór nó an t-airgead coimpléasc intuaslagtha, agus is féidir é a fháil amach trí phúdar since a chur leis an tuaslagán.

## Tagairtí
Próiseas cúlaithe

Próiseas a úsáidtear i gceamara Polaroid is a leithéid chun an scannán a nochtadh don radharc, ach a tháirgeann dearbhchló den íomhá in ionad claonchló.

## Tagairtí
Próiseas isiteirmeach

Sa teirmidinimic, próiseas ina gcoinnítear an teocht tairiseach nuair a athraíonn an córas ar bhealach éigin. Mar shampla, is próisis mar seo leá is fiuchadh íonábhair.

## Tagairtí
Próiseas kraft

Modh chun laíon páipéir a dhéanamh ina n-úsáidtear hiodrocsaíd sóidiam is sulfáit, in ionad suilfít sóidiam. Bíonn an laíon níos láidre, gan a bheith chomh garbh leis an laíon a dhéantar le suilfít. Tagann an t-ainm ón bhfocal Sualannach *kraft*, a chiallaíonn láidir.

## Tagairtí
Próiseas ceithre dhath

Teicníocht priontála chun gach dath sa speictream a mhacasamhlú gan ach 4 dhúch le 4 dhath a úsáid, ach é sin i meascáin de chomhréireacha éagsúla. Déantar grianghraf den bhunradharc — trédhearcach daite, dearbhchló grianghrafach, pictiúr daite nó íomhá eile — le scagairí datha nó scanóir leictreonach. Ansin cruthaítear scannáin den íomhá, gach ceann ag freagairt do dhath amháin de na dúigh ata le húsáid (de ghnáth maigeanta, buí, cian is dubh). Ar deireadh priontáiltear an íomhá chéanna 4 uair, dath i ndiaidh datha trí scannán i ndiaidh scannáin. 

## Tagairtí
Próiseas olltáirgíochta

Próiseas chun earraí a dhéanamh arís is arís eile as bunábhair ar bhonn trádálach is ea **próiseas olltáirgíochta**. Is féidir na próisis sin a fhoroinnt sna próisis seo: gearradh, múnlú, easbhrú, rolladh, greamú. Is féidir gearradh a dhéanamh lena lán uirlisí, ina measc scian, siosúr, sábh, dísle, deil, inneall meilte. I múnlú nó teilgean, déantar ábhar a leachtú trí théamh is an leacht a dhoirteadh isteach i múnla réamhdheilbhithe den chruth is gá. Is féidir an múnlú seo a dhéanamh faoi bhrú, mar a tharlaíonn i múnlú insteallaidh phlaistigh, nó i dteilgean lártheifeach miotal. In easbhrú, is amhlaidh a bhrúitear an bunábhar i bhfoirm leachtach amach go leanúnach trí pholl ar chruth áirithe réamhdheilbhithe, díreach cosúil le heasbhrú taos fiacla amach as an tiúb. Nuair a rolltar ábhar inmhúnlaithe idir rollaí a bhfuil fórsa ag brú na rollaí le chéile, laghdaítear tiús an ábhair agus déantar leathán den ábhar. Má bhíonn eagar de phéirí rollaí i gcóras, laghdaítear an tiús de réir a chéile. Tá raon bealaí greamaithe ann, ó ghreamacháin cheimiceacha go dtí táthú is sádráil na miotal. I dtáthú miotal, is amhlaidh a leáitear cóimhiotal chomh maith le dromchlaí na miotal atá le táthú ionas go meascann an cóimhiotal le beagán den dá mhiotal, agus go mbíonn cnap den mheascán greamaithe den dá dhromchla nuair a reonn sé. I sádráil is córais áirithe táthaithe, leáitear cnap cóimhiotail idir na dromchlaí atá le greamú, fliuchann sé sin an dá dhromchla, agus déanann cnap soladach greamaithe nuair a reonn sé.

## Tagairtí
Próiseas stocastach

Sa bhfisic, próisis a chuimsíonn seicheamh imeachtaí, gan aon bhaint ag toradh imeachta amháin le toradh aon chinn eile. Ní féidir iad a réamhinsint i gceart. Mar shampla, gluaiseann adamh ar leith atá ag idirleathadh trí ghás ó imbhualadh le hadamh gáis amháin go himbhualadh eile, rud a chruthaíonn conair randamach. Nuair a bhíonn líon ollmhór cáithníní gníomhach i bpróisis randamacha, is féidir a n-iompar a láimhseáil le teicníochtaí staitistiúla.

## Tagairtí


Catagóir:Samhlacha stocastacha
Catagóir:Cineálacha sonraí staitistiúla
Teilgean na céarach caillte

Teicníocht an-ársa é **teilgean na céarach caillte** a úsáidtear chun figiúir nó struchtúir chasta mhiotalacha a theilgean. Déantar an cruth atá le teilgean as céir, agus imchlúdaítear é sin le hábhar teasdíonach, cosúil le gaineamh, taobh istigh de bhosca. Déantar cainéal isteach sa mhúnla seo don chruth céiriúil chomh maith le cainéil chaola eile chun gás a ligean amach as. Ansin téitear an múnla, rud a ghalaíonn an chéir chun cuas den chruth cuí a fhágáil sa mhúnla. Teilgtear an cóimhiotal leáite isteach sa mhúnla folamh seo go bhfeictear cuid de ag teacht amach trí na cainéil sceite. Tar éis an múnla uile a fhuarú, bristear amach an obair, gearrtar na píosaí breise ionchuir is sceite, agus críochnaítear an struchtúr.

## Tagairtí

Catagóir:Dealbhóireacht
Catagóir:Teileagan (déantúsaíocht)
Alexandr Mikhailovich Prokhorov

Fisiceoir Sóivéadach a rugadh in Atherton na hAstráile ab ea **Alexandr Mikhailovich Prokhorov** (11 Iúil 1916 – 8 Eanáir 2002). 

Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice sa bhliain  1964 lena chomhghleacaí Nikolai Basov agus Charles Townes as a shaothar bunúsach ar leictreonaic chandamach, a raibh aimplitheoirí is ascaltóirí, bunaithe ar phrionsabal an mhéasair is an léasair, mar thoradh air. 

Ceapadh é freisin mar phríomheagarthóir ar Mhórchiclipéid an Aontais Shóivéadaigh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1916
Catagóir:Básanna in 2002
Catagóir:Fisiceoirí Rúiseacha
Prolog

Teanga ríomhchláraithe ardleibhéil a úsáidtear ar loighic mhatamaiticiúil, go minic i bhfeidhmeanna intleachta saorga. Saothraíodh í in Aix-Marseille sa bhFrainc, Coláiste Impiriúil Londan, agus Dún Éideann. Cuireadh in ionad LISP do na feidhmeanna seo í, san Eoraip ar a laghad. 

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha ríomhaireachta
Própán

C3H8, fiuchphointe -42&nbsp;°C, an 3ú ceann i sraith na n-alcáin hidreacarbóin. Gás a dhíorthaítear ó pheitriliam is gás nádúrtha, agus a úsáidtear mar bhreosla is cuisneán.

## Tagairtí
Próistéis

Malartú saorga meicniúil chuid den cholainn, mar shampla, cos nó géag shaorga, comhla saorga croí, ionchlannán déadach, ionclannán cíche, is a lán eile. 

## Tagairtí
Prólachtain

Hormón a tháltar sa chuid thosaigh den fhaireog phiotútach, a chuireann tús le lachtadh i mamaigh agus a spreagann táirgeadh hormóin eile, prógaistéarón ón gcorpus luteum.

## Tagairtí
Prostaglaindiní

Clann aigéad sailleach neamhsháithithe a tháirgtear i ngach fíochán sa cholainn, beagnach, mar fhreagairt ar spreagthaí áirithe. Díorthaítear iad den chuid is mó ón aigéad araicideonach, a bhíonn i láthair sa phlasmascannán, agus is dócha go bhfeidhmíonn siad go háitiúil gar d'ionad a dtáirgthe. Níl a ról fiseolaíoch soiléir, ach bíonn feidhm acu i mbriseadh an corpus luteum, feidhmiú na bpláitíní, seachaint nádúrtha othras, agus an próiseas athlasta.

## Tagairtí
Prótachordach

Ainm neamhfhoirmiúil ar aon cheann de na cordaigh nach bhfuil colún veirteabrach acu. Cuimsíonn siad na hamfaibhioraigh is na túinicigh.

## Tagairtí
Prótairéalta

Sféar gáis atá ag titim isteach air féin, a bhfuil dóthain maise ann chun réalta a dhéanamh ach nach bhfuil na himoibrithe núicléacha tosaithe fós. Is féidir rinn mar seo a bhrath le teileascóp infridhearg mar gheall ar an teas a ghintear ag an titim isteach. Leanann an pas seo (i saolré na réalta) ar feadh 105-107 bliain. 

## Tagairtí
Prótaplasma

Is éard is **prótaplasma** ann ná an t-ábhar casta tréshoilseach a chumann gach uile chill bheo. Cuimsíonn sé an cillscannán plasmach, ach ní chuimsíonn eilimintí cosúil le hábhair ionghafa ná maiseanna tálta. In eocaróit, is féidir an prótaplasma a roinnt i núicléaplasma (an prótaplasma taobh istigh den núicléas) is cíteaplasma (an prótaplasma sa chuid eile den chill). 

## Tagairtí
An tAeón Prótarasóch

Is é **an tAeón Prótarasóch** an tríú haeón geolaíoch de na trí cinn ina roinntear an ré Réamh-Chaimbriach, ó timpeall 2,500 milliún bliain ó shin go dtí tús na ré Caimbriach timpeall 590 milliún bliain ó shin.

## Tagairtí
Prótasóin

Téarma neamhfhoirmeálta is ea **prótasóin** ar ghrúpa ilchineálach miocrorgánach aoncheallach a fhaightear beo saor, mar thomhaltaigh ábhair orgánaigh, in an-chuid saghsanna gnáthóg, mar sheadáin nó i gcomhar le horgánaigh eile. De ghnáth bíonn núicléas amháin iontu, ach uaireanta dhá cheann nó níos mó. Atáirgeann siad de ghnáth trí dheighilt ina dhá leath (eamhnú dénártha), ach is eol go bhfuil cásanna d'atáirgeadh gnéasach ann. Cuireann cuid mhaith díobh tús le galair. 

## Tagairtí
Prunus

Crann nó tom de chineál mór measartha a chuimsíonn crainn choitianta maisiúcháin is torthaí, cosúil le crainn silíní, plumaí, péitseog is almóinní. 5 pheiteal is 20 staimín ar na bláthanna de ghnáth. Cloch amháin taobh istigh de chiseal seachtrach bog ramhar bia a bhíonn sa toradh. 

## Tagairtí
Stanley Prusiner

Bithcheimicí a rugadh i nDes Moines, Iowa, ar 28 Bealtaine 1942 is ea **Stanley Benjamin Prusiner**. Ina thaighde ar ghníomhaithe galar, d'fhionn sé an prión agus léirigh cuid de na galair a bhfuil prióin mar chúis leo. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1997 as an saothar seo. D'fhoilsigh sé Prion Biology and Diseases (Bitheolaíocht is Galair na bPrión, 1999). 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
Puchán

mion|Puchán den chineál ''Botulus microporus''
Aon bhall de dhá grúpa péisteanna seadánacha leata is ea **puchán**. Is ionann na pucháin agus fine na **Trematoda**. Is iad an dá chineál na pucháin dhéghéiniteacha (de ghnáth seadáin ar veirteabraigh iad is iad fásta, le timthriall casta beatha a mbíonn dhá óstach éagsúla i gceist), agus na púcháin aonghéineacha (de ghnáth seadáin sheachtracha ar éisc, le timthriall beatha le hóstach amháin).

## Tagairtí

Catagóir:Trematoda
Catagóir:Ainmhithe seadánacha
Ani Lorak

Is amhránaí Úcráinis í **Ani Lorak** (rugadh í sa bhliain 1978). Tháinig sí sa dara háit sa comórtas na hEoraifíse sa bhliain 2008 leis an amhrán "Shady Lady".

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1978
Catagóir:Ceoltóirí Úcránacha
Catagóir:Daoine beo
Protoctista

Ríocht d'orgánaigh réasúnta simplí eocarótach a chuimsíonn na prótasóin aoncheallacha, na halgaí is na fungais le spóir le lascnaidí. Ag staid éigin i dtimthriall a mbeatha bíonn fíorlasc (organáid cosúil le lasc ina bhfuil fáinne 9 micreafeadán timpeall ar dhá fheadán lárnacha). Bíonn raon leathan toirteanna acu, ón miocrórgánach is lú (mar shampla, chlorella) go dtí an fhathach-cheilp. I ranguithe áirithe, tugtar *prótaistigh* ar na cinn is lú nach mbíonn ach cill amháin nó beagán ceall iontu. 

## Tagairtí
Protura

mion|''Acerentomon'', speiceas tipiciúil den ord Protura
Ord feithidí beaga bunúsacha is ea **Protura**, agus iad gan sciatháin gan súile gan adharcán. Úsáideann siad na cosa tosaigh mar adharcáin. 3 phéire géag buntúsach ar theascáin boilg. Faightear iad faoi chlocha is coirt, nó i bhfásra lofa.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Puchán ae

Is éard is **puchán ae** ann ná péist leata sheadánach, cosúil le duilleog, le súiteoir béil ar a tosach coirceogach a dhéanann an t-uafás damáiste do bheithígh is caoirigh. A thimthriall beatha casta, le seilide mar óstach idirmheánach ina dtarlaíonn atáirgeadh neamhghnéasach. Is veirteabrach an t-óstach deireanach, go minic caora. Táirgeann sé na mílte uibheacha i nducht domlais an óstaigh. Scaoiltear na huibheacha amach le fuílleach an óstaigh agus tagann larbhaí astu. Tollann na larbhaí sin cos bhog seilide uisce, an dara hóstach, agus méadaíonn ansin. Scaoiltear na larbhaí as an seilide agus tálann siad craiceann láidir timpeall orthu féin (is cist an struchtúr seo, agus is fadtéarmach é). Itheann caoirigh is beithígh féar ar a mbíonn cisteanna, agus déanann na cisteanna a mbealach ón stéig bheag chuig an ae, as sin go dtí ducht an domlais. Cailleann feirmeoirí na tíre seo suas le €25 milliún in aghaidh na bliana de thoradh imeachtaí an tseadáin. Maraíonn sé an chaora nó cuireann isteach air sa chaoi go mbíonn drochshláinte is olann ar chaighdeán íseal aige. Cailleann beithígh meáchan, déantar damáiste don ae iontu, agus laghdaíonn a dtorthúlacht dá bharr. Íslítear táirgeadh an bhainne is caighdeán na feola chomh maith.

## Tagairtí
Puchán fola

Is éard is **puchán fola** ann ná péist leata sheadánach a fhaightear mar phéist fhásta sa bhfuil i mamaigh áirithe, daoine san áireamh. Tugtar **sisteasóm** air freisin. Cuireann sé tús le sisteasóimiáis, galar coitianta i réigiúin thrópaiceacha. Timthriall casta beatha aige, le seilide fionnuisce mar óstach idirmheánach, agus tarlaíonn atáirgeadh éighnéasach sa phas san óstach sin. Fuasclaíonn an seilide na larbhaí (na cearcáirigh) i bhfionnuisce, agus ionfhabhtaíonn siad an t-óstach deireanach trína chraiceann a pholladh.

## Tagairtí
Púdal

deas|250px|thumb|Púdal
Pór Francach madra a saothraíodh le haghaidh seilge ar dtús. 3 mhéid: caighdeánach (níos airde ná 38 cm), miondealbhach, agus beag bídeach (níos lú ná 28 cm). An ceann caol le cluasa ar crochadh. An t-eireaball sciota, an fionnadh tiubh, go minic bearrtha mar mhaisiúchán.

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Púdar bácála

Meascán de dhécharbónáit sóidiam, aigéad tartarach is tartráit photaisiam, a úsáidtear i mbácáil. Cuirtear le plúr is uisce é chun an taos a dhéanamh. Nuair a théitear an taos fuasclaítear dé-ocsaíd charbóin, rud a chuireann an taos ag éirí.

## Tagairtí

Catagóir:Bia
Púdar gunna

An t-ábhar pléascach is seanda dá bhfuil ann is ea an púdar gunna. Meascán sulfair, gualaigh agus sailpítir (nítear nó níotráit photaisiam) atá ann.  

mion|clé|Gunpowder Mills, Ballincollig
Tá raon airíonna ag meascáin éagsúla púdar gunna, ag brath ar a bhfoirmliú is a ngránúchán.  

Tá an púdar gunna luachmhar fós mar phrímeálaí nó aidhnín is i bpiriteicnic. 

## Stair
Fionnadh sa tSín sa 9ú céad é, agus bhí gunnaí ag na Sínigh faoi 900, roicéid is gránáidí faoi 1042, canónacha faoi 1259.  

Baineadh úsáid as san Eoraip i 1325.  

An príomhphléascán míleata go dtí déanach sa 19ú céad. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Ábhair Ghuaiseacha
Catagóir:Pléascáin
Púdar tuartha

Meascán garbh d'fhochlóirít chailciam, Ca(ClO)2, agus clóiríd chailciam, CaCl2, a dhéantar trí chlóirín a imoibriú le hiodrocsaíd chailciam: 2 Ca(OH)2 + 2 Cl2 → Ca(ClO)2 + CaCl2 + 2 H2O. Úsáidtear mar thuarthóir is antaiseipteán é.

## Tagairtí
Comhdháil Pugwash

deas|250px|thumb|Comhdháil Pugwash
Sraith comhdhálacha ag eolaithe a bhí buartha faoi bhagairt na n-arm núicléach. Tionóladh an chéad ceann i bPugwash in Albain Nua Cheanada i 1957, go mór faoi anáil Bertrand Russell. Ag comhdháil 1963 thug na Stáit Aontaithe eolas don Aontas Sóivéadach ar na córais sábháilteachta d'airm núicléacha, mar chéim ar aghaidh chun srianadh a chur ar na hairm sin. Joseph Rotblat a bhí ina uachtarán ar na comhdhálacha thar bhlianta fada.

## Tagairtí
Púilí Ungárach

mion|Púilí Ungárach  
Madra meánach a saothraíodh san Ungáir le haghaidh seilge is mar mhadra caorach is ea an **púilí Ungárach**. Na cluasa ar crochadh, an t-eireaball lúbtha os cionn an droma. An fionnadh tiubh fada, ag clúdach na súl is na gcluas, go minic chomh fada leis an talamh is in aimhréidh ina cordaí cosúil le rópaí. 

## Tagairtí

Catagóir:Póir mhadraí
Catagóir:Mamaigh
Puimcín

mion|Puimpcíní i ndiaidh a mbainte sa ghort
thumb|Síolta puimcín (aibithe)
mion|Puimpcín a rinneadh Seán na Gealaí de i gcomhair Oíche Shamhna
mion|Slis de phióg phuimcín 
Féithleog reatha nó dreaptha atá dúchasach do Mheiriceá is ea **puimcín**. Is saothróga de speicis i bhfine na Cucurbitaceae iad: de *Cucurbita pepo* de ghnáth, ach tugtar *puimcín* ar shaothróga *Cucurbita maxima* (a bhíonn an-toirt iontu go minic) agus squaiseanna eile chomh maith. Na duilleoga maothánach bosach; na bláthanna fireanna is baineanna timpeall 12.5 cm ar trastomhas, tonnadóirchruthach; na torthaí de ghnáth cruinn, go minic an-mhór an-trom; an craiceann is an bia flannbhuí, rud beag snáithíneach, mórthimpeall ar an iliomad síolta. Saothraítear mar ghlasra é.

Úsáidtear go minic é chun laindéir Oíche Shamhna nó "Seán na Gealaí" a dhéanamh, trí choinneal a chur sa lár folmhaithe agus aghaidh a shnoí sa chraiceann chun solas na coinnle a ligean amach. Thosaigh an nós seo le tornapaí agus is féidir é a dhéanamh le hanainn freisin. Cuirtear aghaidheanna orthu le péint fosta. 

## Tagairtí

Catagóir:Torthaí
Púiríní

Grúpa bun orgánach, arb iad na cinn is tábhachtaí adainín is guainín, codanna de shlabhraí núicléitídeacha DNA is RNA. 

## Tagairtí
Puirsleán

Grúpa plandaí. Ceann acu an puirsleán coiteann, fiaile an-fhorleathan i réigiúin theo, a shaothraítear mar phlanda pota bliantúil, le duilleoga boga is bláthanna buí le 4-6 pheiteal. Tá an puirsleán bándearg dúchasach d'iarthar Mheiriceá Thuaidh, planda bliantúil nó ilbhliantúil le duilleoga ar ghais fhada is bláthanna bána nó bándearga, cúigpheitealacha. 

## Tagairtí
Puití

Stroighin a dhéantar as púdar mín cailce nó luaidhe bhán, measctha le hola rois. Úsáidtear é chun adhmad a líonadh is gloine a dhaingniú i bhfráma. Cruann sé go mall nuair a nochtar don aer é. Is púdar mín ocsaíd stáin é púdar seodora (puití seodora) a úsáidtear chun snas a chur ar ghloine is eibhear. 

## Tagairtí
Púdarmhiotalóireacht

Cruthanna miotalacha a dhéanamh trí phúdar an mhiotail a chomhbhrú isteach sa bhfoirm chríochnaithe nó gar di. Baineadh feidhm aisti ar dtús chun filiméid tungstain a dhéanamh i gcomhair bolgán leictreach, agus anois chun uirlisí gearrtha cairbíd tungstain is imthacaí féinbhealaithe a dhéanamh. Is féidir é a dhéanamh le hiarann, stán, nicil, copar, alúmanam is tíotáiniam. Ar dtús déantar na púdair le páirteagail rialta de thoisí ar leith trí adamhú (trí sprae den mhiotal leáite a fhuarú go tapa) nó deascadh rialaithe ceimiceach. Ansin comhbhrúitear an púdar isteach i múnla roimh é a theaschóireáil (sintéarú). Is amhlaidh a tharlaíonn táthú idir na páirteagail ag na pointí tadhaill ar fud an struchtúir. I mbealach eile, cothaítear an púdar ó chrannóg isteach sa bhearna idir dhá rollóir chun stiall a dhéanamh. Is cost-éifeachtúil an modh deantúsaíochta é, agus tugann sé póiriúlacht sa struchtúr más inmhianaithe é sin.

## Tagairtí
Augustus Welby Northmore Pugin

Ailtire a rugadh i Londain ab ea **Augustus Welby Northmore Pugin** (1812-1852). Dhear sé cuid mhaith de na maisiúcháin is den dealbhóireacht do Thithe na Parlaiminte i Westminster a tosaíodh i 1840, agus chuir go mór le hathbheochan na hailtireachta Gotaí i Sasana.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1812
Catagóir:Básanna i 1852
Edward Mills Purcell

Fisiceoir a rugadh i dTaylorville, Illinois ab ea **Edward Mills Purcell** (1912-1997). Shaothraigh sé modhanna anailíse bunaithe ar athshondas maighnéadach núicléach, uirlis fhíorthábhachtach sa cheimic anois. An chéad duine a bhraith an radaíocht mhicreathonnach idir-réaltach a réamhinis van de Hulst. Roinn sé Duais Nobel na Fisice le Felix Bloch i 1952 as a shaothar ar thomhais le hathshondas maighnéadach núicléach.

## Tagairtí
Purgóid

Buarannach, ábhar a úsáidtear chun díothú dramhaíle as an gcolainn a spreagadh. Feidhmíonn sí tríd an stéig a ghriogadh chun tuilleadh gníomhaíochta matánaí, an toirt sa chonair bhia a mhéadú, nó an chonair a bhealú. Is féidir go gcuirfidh a leithéid isteach ar ghnáthfheidhmiú na stéige nó ionsú bianna riachtanacha, fiú go dtarraingeoidh sé scoilt na haipindice. Úsáidtear ola ricne is défheinilmheatán don ghnó seo.

## Tagairtí