open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sean Combs

Is ceoltóir rap agus hip-hop, léiritheoir ceoil agus dearthóir faisin as Nua-Eachrac é **Sean John Combs** (a rugadh ar an 4 Samhain 1969).  Tugtar **Puff Daddy** nó **P. Diddy** air go minic.  Bhí ról lárnach aige i bhforbairt hip-hop mar fhórsa tráchtála sna 1990í agus 2000idí.  Chuidigh sé le rapálaithe  ar nós an Notorious B.I.G. agus Mary J. Blige.
clé|mion|241x241px|Diddy in 2007 : tá seachtar clainne air, ar a laghad
clé|mion|220x220px|Bronnadh "réalt" air i Hollywood sa bhliain 2008
clé|mion|259x259px|Cassie in 2007 (21 ag an am)

## Conspóidí
Bhí Diddy i gcaidreamh le amhránaí eile, Cassie Ventura, ó 2007 go 2018. In 2023, mhaígh sí go ndearna sé céasadh coirp agus intinne uirthi le linn na tréimhse sin.

Mhaígh Cassie gur thosaigh Diddy á saothrú nuair a bhí sí 21 agus é féin 37. Dar léi, chuir sé brú uirthi a bheith páirteach i ‘freak offs’ — cóisir príobháideacha ina raibh gníomhartha gnéis aici le daoine eile agus Diddy i mbun agus ag faire orthu.

I 2023, thóg Cassie cás cúirte sibhialta i gcoinne Diddy faoi Acht na Marthanóirí (Adult Survivors Act), a cheadaíonn do dhaoine cás cúirte a thógáil fiú má tá an tréimhse dlíthiúil caite. Socraíodh an cás sin taobh amuigh den chúirt.

Gabhadh Combs ar an 16 Meán Fómhair 2024, cúisithe as gáinneáil ghnéis, agus tá sé faoi choinneáil i bpríosún i mBrooklyn ó shin. Diúltaíodh bannaí dó.

## Dioscliosta
* *No Way Out* (1997)
* *Forever* (1999)
* *The Saga Continues...* (2001)
* *Press Play* (2006)
* *Last Train to Paris* (2010)
* *MMM* (2015)
* *The Love Album: Off the Grid* (2023)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Rapcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Eachtraí foréigin in aghaidh na mban
FNG

* Foclóir na Nua-Ghaeilge: foclóir idir láimhe á thiomsú ag Acadamh Ríoga na hÉireann
* An Foclóir Nua Gaeilge: foclóir idir láimhe á thiomsú ag Foras na Gaeilge agus a fhoilsíodh an chéad sciar de sa bhliain 2025
Lá

::*Don nuachtán, féach ar [[Lá Nua]].*
mion|Meán lae in Éirinn
Is aonad ama é an **lá**. Leanann sé ar aghaidh 24 uair, nó 1,440 nóiméad, nó 86,440 soicind.

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aonaid ama
Rio Grande do Sul

Is stát de chuid na Brasaíle é **Rio Grande do Sul** atá suite i ndeisceart na tíre. Porto Alegre príomhchathair an stáit, agus is é José Ivo Sartori an Gobharnóir. Tá 11,108,322 duine ina gcónaí sa stát (2007). 

Catagóir:Stáit na Brasaíle
Roraima

Is stát de chuid na Brasaíle é **Roraima** atá suite i dtuaisceart na tíre. Is í Boa Vista príomhchathair an stáit. Tá 652,713 daoine ina gcónaí sa stát (2021). 

Catagóir:Stáit na Brasaíle
Friedrich II na Prúise

Bhí **Feardorcha II** nó **Friedrich II**, (24 Eanáir, 1712 – 17 Lúnasa, 1786) ina rí ar an bPrúis ón mbliain 1740 go 1786.

I dtús báire ní raibh suim aige ach sna healaíona, agus uair amháin rinne sé iarracht éalú óna hathair tiarnasach, an "Rí-Shaighdiúireach" Feardorcha Liam I. Nuair a tháinig sé i gcoróin, d'ionsaigh sé an Ostair agus an tSiléis agus bhí buanna míleata aige. Níos déanaí d'aontaigh sé cuid mhaith dá ríocht de bharr scoilte na Polainne.

Thug sé tacaíocht do na healaíona agus fealsúna. Cara leis ab ea Voltaire. Rinne sé leasú iontach don tír ó thaobh na seirbhíse stáit de agus caoinfhulaingt reiligiúnda ar fud a ríochta. Cuireadh é i Sanssouci, Potsdam. Bhí a nia, Feardorcha Liam II na Prúise mar rí ina dhiaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1712
Catagóir:Básanna i 1786
Catagóir:Bailitheoirí ealaíne
Catagóir:Cumadóirí Gearmánacha
Catagóir:Daonchairde
Catagóir:Fir aeracha
Catagóir:Impireacht Naofa Rómhánach
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Ríthe Gearmánacha
Catagóir:Scríbhneoirí Gearmánacha
Santander

Is príomhchathair chomhphobail féinrialaithe Cantabria sa Spáinn é **Santander**. Tá sí súite ar an gcósta thuaidh, suite soir ó Gijón agus siar ó Bilbao. Bhí thart ar 172,000 ina gcónaí ann sa bhliain 2017.

## Stair
Glaodh Portus Victoriae Iuliobrigensium ar an áit i ré Impireachta na Róimhe. Tagann an t-ainm Sandander ó Naomh Emeterio (Santemter, Santenter, Santander). Tógadh ceann an mairtírigh ansin sa 3ú haois de réir an bhéaloidis.

Sa bhliain 1187, cheap Rí Alfonso VIII an ab de San Emeterio mar thiarna ar an mbaile, agus sa bhliain 1248 ghlac Santander páirt sa chath ar son Sevilla agus fuair sí a armas dá bharr.

Ba phort tábhachtach de chuid na Caistíle é Santander níos déanaí sna Meánaoiseanna agus ba chathair thábhachtach í ó thaobh trádála le Meiriceá freisin. Tugadh aithne oifigiúil do Santander mar chathair sa bhliain 1755.

Sa bhliain 1893 phléasc an lastlong *Cabo Machichaco* sa chuan agus maraíodh 500 daoine. 

Sa bhliain 1941 tharla tine mhór sa chathair. Lean an tine ar feadh dhá lá de bharr ghaoth láidir ó dheas. Cé nach básaíodh ach duine amháin (fear dóiteáin) bhí na mílte teaghlach fágtha gan dídean. Chomh maith le sin, scrios an tine ceantar stairiúil na cathrach, agus déanadh a lán dochair don ardeaglais Rómhánúil.

## Faoi láthair
Tagann a lán turasóirí Spáinneacha go Santander chun saoire cois trá gach bliain. Tá ceanncheathrú Banco Santander, an bhanc is mó sa Spáinn, lonnaithe i Santander.

## Tagairtí

Catagóir:Cantabria
Catagóir:Príomhchathracha na Spáinne
Catagóir:Cathracha agus Bailte i gCantabria
Catagóir:Turasóireacht sa Spáinn
1187

## Eachtraí

## Breitheanna
* 5 Meán Fómhair — Rí Louis VIII na Fraince (b. 1226) 

## Básanna
* 27 Deireadh Fómhair — Pápa Urban III, pápa
* 24 Nollaig — Pápa Gréagóir VIII, Pápa in 1187
*

Catagóir:Blianta
Achtanabaictéir

Is grúpa baictéar gradhearfacha iad na h**achtanabaictéir** agus cóimheas ard G+C acu. Tá na baictéir is coitianta atá ar fáil san ithir ina measc, agus bíonn ról tábhachtach i ndianscaoileadh ábhair orgánacha, mar cheallalós agus chitin acu.

## Naisc
* Wikispecies - Actinobacteria

## Tagairtí

Catagóir:Baictéareolaíocht
1200

## Eachtraí
* Críochnaíodh Caisleán an Rí Eoin i Luimneach

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 30 Aibreán — Zhu Xi, scoláire le linn Ríshliocht Song
*

Catagóir:Blianta
1111

## Eachtraí
* Cinneadh teorainneacha dheoisí na hÉireann ag Seanad Ráth Bhreasail

## Breitheanna
* 

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
1168

## Eachtraí
* Bhunaigh Domhnall Mhóir Ó Bhriain Árdeaglais Mhuire i Luimneach

## Breitheanna
* 

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
Habbo

Is cluiche ríomhaire é **Habbo**. Is seomra comhrá é, do dhéagóirí go mór mhór, agus tá 7 milliún úsáideoir aige. 

Más maith leat troscán is féidir leat troscán a cheannach san óstán le hairgead. Cosnaíonn an troscán Habbo €3.00 in Éirinn le SMS. Troscán fíorúil atá ann.

Is féidir leat snámh san óstán agus más mian leat a bheith ag tumadh, tá sé daor go leor. Tá an chuid is mó den chluiche saor in aisce. Is féidir pócar, ficheall, Tic tac toe, agus Battleship a imirt laistigh den chluiche.

Tá an t-óstán sábháilte do dhaoine óga mar bhíonn modhnóirí timpeall na háite go minic.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Físchluichí
Páirc Richmond

Is staid peile í **Páirc Richmond** (*Richmond Park* as Béarla) in Inse Chór i mBaile Átha Cliath theas. Tógadh agus osclaíodh an staid sa bhliain 1925. Imríonn an club peile St Patrick's Athletic sa staid. Is é 5,500 acmhainn an staid. D'imir Shamrock Rovers sa staid freisin ó 2001 go dtí 2004 agus d'imir Dublin City deich gcluiche ann sa bhliain 2005.

Catagóir:Staideanna sacair i bPoblacht na hÉireann
1195

## Eachtraí
* Ghabh na Normannaigh seilbh ar Luimneach

## Breitheanna
* 22 Lúnasa — Naomh Antaine, bráthair Proinsiasach sa 13ú haois
* 

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
An Longfort

Is baile suite i gContae an Longfoirt, Éire é **An Longfort** (*Longford* as Béarla). Príomhbhaile an chontae atá ann. Tá thart ar 13,000 duine sa bhaile, agus aon trian de dhaonra an chontae ina gcónaí ann.

Is é an Longfort an dara baile is mó ar an mbóthar náisiúnta, an N4. Tá an baile tógtha ar bhruacha na Camlinne, ar chraobh-abhainn de chuid na Sionainne í.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Longfoirt
Paul McShane

Is imreoir sacair Éireannach é **Pol Dáibhí Mac Seáin** (nó i mBéarla *Paul David McShane*) (6 Eanáir 1986 a rugadh é i gContae Chill Mhantáin). Imríonn sé faoi láthair le Hull City agus foireann náisiúnta Phoblacht na hÉireann. Is cosantóir é.

## Gairmréim
D'imir Mac Seáin le Greystones F.C. agus St. Joseph's Boys in Éirinn. Thosaigh sé a ghairmréim i Sasana le Manchester United sa bhliain 2004, ach níor imir sé leo riamh. Le 'United' bhuaigh sé Corn FA na nÓg agus chuaigh sé ar iasacht chuig Walsall F.C. agus Brighton & Hove Albion F.C.. Nuair a bhí sé le Brighton, bhuaigh sé an duais 'Imreoir na Bliana'. Sa bhliain 2006 bhog seisean agus Luke Steele go dtí West Bromwich Albion, agus chuaigh Tomasz Kuszczak sa threo eile. Ansin bhog sé go Sunderland A.F.C. sa bhliain 2007. I mí Meán Fómhair 2006, d'imir sé le foireann náisiúnta na hÉireann]] i gcoinne Phoblacht na Seice agus rognaíodh é mar 'Imreoir an Chluiche'. Cheannaigh Sunderland A.F.C. é ó West Brom i 2007, roimh thús an tséasúir 2007-2008.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine as Contae Chill Mhantáin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir:Daoine beo
Na Casaidigh

thumb|Na Casaidigh.
Is banna ceoil traidisiúnta atá sna **Casaidigh** ó Gaoth Dobhair ó dhúchas, ach tá siad lonnaithe i mBaile Átha Cliath le cúpla bliain anuas. Is deartháireacha iad Na Casaidigh, mar atá; Feargus, Aongus, Seathrún, Odhrán, Fionntán agus Ciarán.

Tá aithne orthu freisin mar **The Cassidys**.

## Dioscliosta
* *Na Casaidigh* (1980)
* *Fead an Iolair* (1984)
* *The Cassidys Live* (1985)
* *1691* (1991)
* *Off to Philadelphia* (1996)
* *Óró na Casaidigh* (1997)
* *Singing From Memory* (1998)
* *The Cassidys-Na Casaidigh* (2001)

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Bannaí ceoil
Aoife Ní Fhearraigh

Is amhránaí clúiteach í **Aoife Ní Fhearraigh** as Gaoth Dobhair, Co. Dún na nGall. Tá aithne náisiúnta uirthi, fiú idirnáisiúnta mar gheall ar na leaganacha úra atá aici ar amhráin as Gaeilge.

Cheol Aoife le na leithéidí Paul Brady, Brian Kennedy agus Phil Coulter síos fríd na blianta.

## Dioscliosta
* *Loinneog Cheoil* (1991, eisithe mar dluth-dhiosca in 2005)
* *[[Aoife (album)|Aoife]]* (1996)
* *The Turning Of The Tide* (2003)
* *If I Told You* (2006)

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Gaoth Dobhair
Aquificae

Is fíleam de bhaictéir ilghnéitheacha é **Aquificae** agus faightear na baictéir seo beo i dtimpeallachtaí diana.

Fuarathas iad i bhfuaráin the, i linnte sulfair, agus i gcraois theirmeacha san fharraige.

Bíonn baill den ghéineas Aquifex, mar shampla, táirgiúil in uisce te idir 85 go dtí 95&nbsp;°C.
## Naisc Sheachtracha agus Tagairtí
* Reysenbach A-L, Phylum BI (2001) Aquificae phy. nov. In: Boone DR, Castenholz RW (eds) Bergey’s Manual of Systematic Bacteriology. Springer-Verlag, Berlin, 2nd edn., pp. 359–367
* Eubacteria classification  ó Iziko
* Taxonomic subtree ón Max Planck Society for the Advancement of Science

Catagóir:Baictéareolaíocht
Chlamydiae

Is fíleam baictéireach é **Chlamydiae**
agus tá na baictéir seo ina phataiginí éigeantaí incheallacha. Bíonn a lán Chlamydiae in ann comhmhaireachtáil i riocht neamh-shiomptómach, taobh istigh d'óstaigh
shainiúila, agus creidtear go fairsing go soláthraíonn na hóstaigh seo taiscumar nádúrtha dóibh.
Fásann gach Chlanydiae trí óstchealla eocarótacha a ionfhabhtú,
Tá siad chomh bheag nó níos lú ná a lán de na víris.a shíolrú
Taobh istigh de na cealla is i bhfoirm incheallach macasamhlaithe a bhíonn siad léiríonn siad iad féin.; taobh amuigh bíonn siad slán i bhfoirm eachtarcheallach ionfhabhtaíoch.
Ní fhásann Chlamydiae ach amháin i dteannta lena hóstaig, agus bíonn na torthaí seo ag éirí as sin sa tsaotharlann: Ní féidir Chlamydiae a shíolrú i meán saothrúcháin baictéar, agus bíonn aonrú Chlamydiae níos rathúlaare nuair a bhíonn siad fós incheallach sna hóstaigh.

## Stair
## ainmníocht
## Struchtúr
## Géanómaíoch
## Tagairtí

Catagóir:Baictéareolaíocht
Catagóir:Chlamydiae
Frank Lloyd Wright

clé|mion|Stampa, 1966Bhí **Frank Lloyd Wright** (8 Meitheamh 1867 – 9 Aibreán 1959) ar cheann dos na hailtirí ba cháiliúla agus ba mhó tionchar sa domhan. 

Bhí gníomhréim Wright chomh fada agus rathúil sin, leis an oiread sin stíleanna difriúla, go raibh a shaol mar aon le sraith gluaiseachtaí in áit saol fear amháin. An fachtóir coitianta leis na stíleanna uilig seo ná, dar le Wright, go raibh siad uilig forbairt den stíl orgánach. Bhí sár-tionchar aige ar ailtireacht Mheiriceá agus b'é gan dabht, an t-ailtire Meiriceánach ba cháiliúla riamh.mion|Teach Winslow i River Forest|clé
## Luathshaol
Mar mhac de mhinistir Baisteach agus de mháthair ón Bhreatain Beag, chaith Wright a lán dá shaol luath ar fheirm a uncail i Madison, Wisconsin. Ba bheag oideachas foirmeálta a bhí ag Wright ach léigh sé go forleathan, mar shampla téacsanna de chuid Ruskin agus Emerson ach go háirithe. Bhí tionchar mór ag scríbhneoireacht Emerson ar, ach go háirithe an bhéim a chuir sé ar féinspléachas, soirbheachas agus aonaracht.
clé|mion|Warren Hickox, Kanake

## Tús a ghníomhréim
An chéad comhlacht inar oibrigh Wright ná oifig *Joseph Lyman Silsbee*, sa bhliain 1887 ach go gairid ina dhiaidh sin d'aistrigh sé chuig *Sullivan & Adler*, áit ar obair sé ar an foirgnimh amharclann Chicago. Bhí sár-thionchar ag an oifig sin ar obair Wright ach go háirithe os rud é go raibh ailtireacht orgánach i mbéal forbartha ag Sullivan.  mion|''Home in a Prairie Town''|clé

## Saothair
An chéad teach a thóg sé ná teach dó féin agus a chéad bhean chéile in Oak Park, Chicago, i 1889. Ba shampla é seo den 'stíl seangáin' le gnéithe Seapánacha caite isteach. 
In a dhiaidh sin do thóg sé Teach Winslow i River Forest, Illinois (1893). Mar chodarsnacht bhí sé seo mar bosca siméadrach agus tógtha le brící agus terracotta. mion|Frank Lloyd Wright, stíl Prairie, Marysville|cléSa bhliain 1893 caitear amach as oifig Sullivan é toisc go raibh sé ag obair ar coimisiúin príobháideach. Tar éis seo thosaigh sé i ndáiríre ag forbairt a stíl fhéin. Chuir sé an-bhéim ar geoiméadracht, soiléireacht agus comhsheasmhacht, le phlánaí agus gnéithe trasnacha. Cé gur thóg sé ón stíl scaineagán ('shingle style') níor bhac sé le simléir ard agus na gnéithe sin. Ionad sin chuir sé béim ar néithe cothromáinta, fada, gan iad a bheith idirscortha le fuinneoga agus doirse is na gnéithe sin. 
Tá a stíl seo le shonrú i Teach Warren Hickox, Kanake, Illinois. Glaoitear an Stíl Féarthalamhach ('Prairie style') ar seo as ocht alt a scríobh Wright i 1901 sa *Ladies' Home Journal* faoin cheannteideal 'Teaglach i mbaile féarthalamhach' (*'A Home in a Prairie Town*'). Dar leis an alt, d'fhéadfadh teach mar seo bonnchló le foirm 'X', 'T', nó 'L', leis an féidireacht do leibhéil scartha agus seomra suí de airde dúbalta.

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1867
Catagóir:Básanna i 1959
Catagóir:Daoine as Wisconsin
John Wilson

Ba pholaiteoir Éireannach as Contae an Chabháin é **John Wilson** nó **Seán Pádraig Mac Uilliam** (8 Iúil 1923 – 9 Iúil 2007), a chaith seal ina Thánaiste idir 1990 agus 1993. Bhí sé ina bhall den pháirtí Fianna Fáil, agus ina Theachta Dála ar feadh naoi mbliana déag idir na blianta 1973 agus 1992.

## Féach freisin
* An Cabhán–Muineachán (Dáilcheantar)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Baill den 20ú Dáil
Catagóir:Baill den 21ú Dáil
Catagóir:Baill den 22ú Dáil
Catagóir:Baill den 23ú Dáil
Catagóir:Baill den 24ú Dáil
Catagóir:Baill den 25ú Dáil
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Básanna in 2007
Catagóir:Polaiteoirí as Contae an Chabháin
Catagóir:An Cabhán–Muineachán (Dáilcheantar)
Bacteroidetes

Tá an fíleam **Bacteroidetes** comhdhéanta de trí aicmí de bhaictéir atá dáilte go forleathan ins an timpeallacht, mar aon le an ithir, an dríodar, an sáile agus potóga ainmhithe. 

Go mór fada, is ar an aicme Bacteroidales atá an staidéar is mó déanta, mar aon leis an ngéineas Bacteroides (orgánach atá flúirseach
i bhfaecas ainmhithe aonteasach agus daoine san áireamh), agus Porphyromonas, grúpa orgánach a chónaíonn i mbéalchuas an duine.
Is baictéir phataigineacha bhrabúsacha iad baill den ghéineas Bacteroides. is annamh a mbíonn baill an dá aicme eile pataigineach
do dhaoine.

## Tagairtí

Catagóir:Baictéareolaíocht
Orgánach (idirdhealú)

Tá mórán ciall leis an bhfocal **orgánach** (fir1. gu: orgánaigh, ai: orgánaigh, gi: orgánach)

* Sa bhitheolaíocht: Orgánach beo
* San fheirmeoireacht: feirmeoireacht orgánach (agus bia orgánach)
* Sa Cheimic: Ceimic orgánach, staidéar ar chomhdhúile orgánacha
Chloroflexi

Is baictéir iad ***Chloroflexi*** a tháirgeann fuinneamh trí mheán na fótaisintéise.

## Tagairtí

Catagóir:Baictéareolaíocht
Baictéir Ghram-dheimhneacha

[thumb|right|300px|[Sreabhán ceirbrispíonachin agus baictéir Ghram-dheimhneacha Bacillus anthracis (bachaillíní chorcra) i measc ceall fola bána.]]
Is iad na **[[Baictéar|baictéir]] Ghram-dheimhneacha** ná iad siúd a choimeádann an ruaim criostalvialait le linn an phróisis ruaimnithe.

Catagóir:Baictéareolaíocht
Bacillus anthracis

mion|clé

Is baictéar gradhearfach, anaerób roghnach, slatchruthach é ***Bacillus anthracis***.

## Tagairtí

Catagóir:Baictéareolaíocht
Chrysiogenetes

Tá fíleam faoi leith tugtha don speiceas baictéarach ***Chrysiogenes arsenatis***, glaoite **Chrysiogenetes**. Tá idir stíl bheatha agus bhithcheimic shainiúil aige. In ionad gnáth riospráid aeróbach a dhéanamh bíonn riospráid le arsanáit, sé sin arsanaic an-ocsaídithe, ar siúl aige.

Baintear úsáid as aicéatáit mar an deontóir leictreon. De ghnáth bíonn arsanaic tocsaineach agus dá bhrí sin bagrach don bheatha.

## Tagairtí

Catagóir:Baictéareolaíocht
Aleksandr Herzen

Scríbhneoir agus réabhlóidí Rúiseach sa naoú haois déag ab ea **Aleksandr Ivanovich Herzen**, nó *Gertsen* (Rúisis: *Алекса́ндр Ива́нович Ге́рцен*). Saolaíodh ar an séú lá de Mhí Aibreán 1812 i Moscó é, agus fuair sé bás ar an aonú lá fichead de Mhí Eanáir 1870 i bPáras. Glactar leis gurbh eisean a thug an chéad spreagadh intleachtúil don tSóisialachas sa Rúis, agus gurbh é a thionchar indíreach ba chúis leis gur saoradh seirfigh na Rúise ó bhráca sa bhliain 1861. Chaith sé an chuid ba mhó dá shaol ar deoraíocht, go háirithe i Sasana, agus é ag foilsiú na hirise *Kolokol* ("An Clog"). Ar a dhírbheathaisnéis is fearr a aithníonn lucht léite na Rúisise inniu é, áfach. Chuir sé imeachtaí a shaoil chorraigh i míotar i dtrí imleabhar móra faoin teideal *Былое и думы/Byloye i dumy*, is é sin, "Cuimhní cinn agus smaointe", a áirítear ar chlasaicigh na teanga, agus í ar an dírbheathaisnéis is tábhachtaí i stair liteartha na Rúise.

## Tagairtí

mion|clé|Aleksandr Herzen

Catagóir:Scríbhneoirí Rúiseacha
Catagóir:Stair na Rúise
Catagóir:Daoine a rugadh i 1812
Catagóir:Básanna i 1870
Comhriachtain

Is é is **comhriachtain** nó **caidreamh collaí** ann ná teagmháil chollaí idir neach baineann agus neach fireann a mbeadh coimpeart agus clannú mar chuspóir léi. Thairis sin, bíonn daoine, bonobónna (mionsimpeansaithe) agus deilfeanna ag cleachtadh comhriachtana fiú nuair nach bhfuil an baineannach faoi éastras (ar dáir), ar mhaithe leis an sult amháin. Sa chomhriachtain, déantar bod crua an fhireannaigh a chur isteach i bhfaighin an bhaineannaigh agus a shá ar aghaidh agus ar ais.

Is é an teilgean gnáthchainte sa Ghaeilge a thagraíonn don chomhriachtain ná "bheith ag bualadh craicinn" nó "bheith ag bualadh leathair". Is ionann "cúrsaí leathair" agus cúrsaí collaíochta nó cúrsaí comhriachtana. Bíonn go leor cleachtas collaí eile ag na daoine, cosúil le faoiseamh na láimhe agus faoiseamh an bhéil, nach dtugtar "comhriachtain" orthu, ó nach gcuirtear an bod isteach san fhaighin. Ón taobh eile de, tá a leithéid de chleachtas ann agus comhriachtain anasach nó comhriachtain tríd an tóin, ina gcuirtear an bod, de ghnáth, isteach sa reicteam.

## Cur síos
Is gnách leis na daoine *réamhimirt leapa* a dhéanamh roimh an gcomhriachtain. Bíonn an lánúin ag cuimilt a chéile agus ag tadhall baill ghiniúna a chéile le treisiú leis an éirí collaí. Dá thoradh sin, is dual do bhall giniúna an fhir, is é sin, an bod, éirí crua, agus faighin na mná ag éirí fliuch le sreabhán. Má fhaigheann an lánúin go bhfuil a ndóthain éirí orthu, sáfaidh an fear a bhod isteach san fhaighin, agus é á bhogadh ar aghaidh agus ar gcúl arís taobh istigh den bhean. Nuair a shroichfidh an fear a shúnás, is é sin, buaic a éirí chollaí, scaoilfidh sé lena shíol, agus tríthí ag dul trí mhatáin a bhoid. Maidir leis an mbean, is féidir léise súnás a shroicheadh chomh maith, agus na tríthí ag dul trína faighin. Is é is fonn collaí ann ná an fonn chun na tríthí seo a mhothú, ós rud é go bhfaigheann an duine go bhfuil sult ar leith ag baint leo.

Catagóir:Atáirgeadh
Catagóir:Torthúlacht
Catagóir:Caidreamh collaí
Nokia (cathair)

Tá **Nokia** (go dtí an bhliain 1938 *Pohjois-Pirkkala* nó Pirkkala Thuaidh) suite i gCúige na Fionlainne Thiar, in aice le Tampere. Sa bhliain 2007, comhaireadh daonra 29,848 duine san áit, agus tá sí 347.8 ciliméadar cearnacha ar achar. Bunaíodh Pohjois-Pirkkala mar bhardas ar leith sa bhliain 1922, nuair a scoilteadh an seanpharóiste úd Pirkkala ina dhá leath, Pohjois-Pirkkala (Pirkkala Thuaidh) agus Etelä-Pirkkala (Pirkkala Theas), agus Loch Pyhäjärvi mar theorainn eatarthu - san am sin, teorainn nádúrtha a bhí ann, ó nach raibh droichead ná mórán caidrimh thar an loch. Sa bhliain 1938, hathainmníodh Pohjois-Pirkkala mar Nokia, agus baisteadh ainm an tseanpharóiste, Pirkkala, ar Etelä-Pirkkala.

De réir na seanteoirice, is é is ciall leis an bhfocal *nokia* ná "sáible" (*Martes zibellina*, nó *sable* as Béarla), is é sin, cineál ainmhí creiche atá cosúil leis an gcat crainn. I bhFionlainnis an lae inniu, áfach, úsáidtear an focal *soopeli*, a tháinig as an bhfoinse chéanna is an focal Béarla agus an téarma Gaeilge. Is beag Fionlannach inniu a shamhlaíonn sáible nó cat crainn leis an ainm sin Nokia, cé go bhfuil pictiúr an ainmhí ar armas na cathrach. Ní hé sin an t-aon teoiric atá ann, áfach. Deir na bitheolaithe inniu nach raibh sáiblí le fáil go nádúrtha i ndúlra na Fionlainne riamh, agus iad ag tabhairt le fios gurbh é an béabhar a bhí i gceist le *nokia*. 

Sna 1970idí, cuireadh an dá pharóiste Tottijärvi agus Suoniemi le Nokia.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil an bhaile (Fionlainnis).

Catagóir:Cathracha agus bailte san Fhionlainn
Páirc Uí Chíosóig

Tá dhá staid ann darb ainm **Páirc Uí Chíosóig**:

* Páirc Uí Chíosóig, Inis
* Páirc Uí Chíosóig, An Muileann gCearr
Pórtó Ríce

Oileán sa Chairib is ea **Pórtó Ríce** (*Puerto Rico*). Is Comhlathas de chuid Stáit Aontaithe Mheiriceá é, ó ghlac an tír sin seilbh air ag deireadh an 19ú haois. Reáchtáladh reifrinn éagsúla ar stádas an oileáin, an ceann deireanach timpeall 1995, agus ba é an toradh ná gur fhan an t-oileán sa chomhlathas le SAM

Tá tuairim is 4 mhilliún duine ina gcónaí san oileán. Tá siad i dteideal dul ag obair agus socrú síos sna Stáit Aontaithe agus tairbhe a bhaint as cearta eile saoránachta. Is í San Juan príomhchathair an oileáin.

## Tíreolaíocht

Díomaite den phríomhoileán, Oileán Phórtó Ríce, tá dornán oileán eile ann ar cuid den chomhlathas iad, is é sin, Vieques, Culebra, Mona, Desecheo, agus Caja de Muertos, chomh maith lena lán oileán níos lú ná na cinn seo. Is iad Vieques agus Culebra an t-aon dá oileán acu siúd a bhfuil cónaí ar dhaoine iontu fud fad na bliana. Tír shléibhtiúil atá ann, agus an sliabhraon is mó, La Cordillera Central nó an Raon Láir, ar an sliabhraon is mó. Tá Cerro de Punta, an sliabh is airde in Oileán Phórtó Ríce, suite sa raon seo. Tá San Juan, an phríomhchathair, ar an gcósta thuaidh.

## Stair

Bhunaigh na Spáinnigh an chéad choilíneacht in Oileán Phórtó Ríce go luath i ndiaidh fhionnachtain an Oileáin Úir. Tháinig Colambas anseo an chéad uair sa bhliain 1493, ar an dara cuairt a thug sé ar Mheiriceá. San am sin, bhí bundúchasaigh ar an oileán a raibh teanga den fhine úd *[[Teangacha Arawak|Arawak]]* á labhairt acu, agus is é an t-ainm a bhí acu féin ar an oileán ná Boriken nó - mar a dúirt lucht labhartha na Spáinnise - Borinquén. Inniu féin, tugann na Pórtó Rícigh Borinquén ar a n-oileán i gcomhthéacs an tírghrá, agus is é *La Borinqueña*, nó Amhrán Borinquén, an t-amhrán náisiúnta.

## Tagairtí


Catagóir:Aintillí
Rí

mion|clé|Coróin Naomh Éadbhard a chaith Rí na Ríochta Aontaithe
Baineann an téarma **rí**, i gcomhthéacs monarcachta, leis an bhfear atá i gceannas ar thír nó ar phobal, de ghnáth mar gheall ar an teideal a fháil le hoidhreacht.

## Féach freisin
* Ríthe Éireann

!
Catagóir:Ríochas
Meilcizidic

thumb|Abrahám ag bualadh le Meilcizidic
Prionsa Shaleim agus príomhshagart Dé (de réir Geineasas) ab ea **Meilcizidic**. (Eabhrais: *Malki-ẓédeq*)

Catagóir:Geineasas
Prionsa

mion|Armas Phrionsa na Breataine Bige
Baineann an téarma **prionsa** (ón Laidin *princeps*), i gcomhthéacs an ríochas, le mac nó garmhac an Rí, nó scaití fear ar bith i dteaghlach ríoga nach é an rí é.

## Tagairtí

!
Catagóir:Ríochas
Gearrscéal

mion|  10 Iúil 1924, SAM
Scéal atá níos giorra ná úrscéal nó úrscéalín  agus a fhoilsítear ar iris nó i gcnuasach is ea an **gearrscéal**. 

Deirtear gurbh é Guy de Maupassant (1850-93) ba mhó a chuir an gearrscéal chun cinn sa bhFrainc. 

### Gaeilge
D'oir an sórt litríochta seo go maith don Ghaeilge, agus bhí an gearrscéal ar cheann de phríomhfhoirmeacha litríochta na Gaeilge an feadh an 20ú haois.

## Féach freisin

* Úrscéalín
* Nóibhille
* Úrscéal

## Tagairtí

Catagóir:Litríocht
An Braon Broghach

Cnuasach gearrscéalta Gaeilge leis an scríbhneoir Éireannach Máirtín Ó Cadhain a d'fhoilsigh an Gúm sa bhliain 1948 is ea **An Braon Broghach**. Cuid de luathshaothair an Chadhnaigh atá i gceist dar le roinnt léirmheastóirí agus braitear gur in *An Braon Broghach* a thagann Ó Cadhain chun aibíochta mar scríbhneoir. Roghnaigh An Club Leabhar an cnuasach mar leabhar dá gcuid. Le linn na tréimhse sin a chaith an Cadhnach sa Churrach a scríobh sé an díolaim gearrscéalta seo.

Is é is brí leis an teilgean cainte an braon broghach ná an chéad bhraon poitín a thagann as an stil nuair a bhítear ag déanamh poitín.

## Scéalta an Chnuasaigh
* Tnúthán an Dúchais
* An Gheis
* An Taoille Tuile
*Críonadh na Slaite
*An t-Aonú Fleasc Déag
* An Bhearna Mhíl
* An Bóthar go dtí an Ghealchathair
* An Bhliain 1912
* Ag Dul ar Aghaidh
* Lá Scíthe
* Oscailt an Dorais

## Aistriúcháin

Aistríodh cuid de scéalta an chnuasaigh go Béarla sa leabhar *[[The Road to Brightcity (Cnuasach gearrscéalta)|The Road to Brightcity]]* (Leagan de An Bóthar go dtí an Ghealchathair) le hEoghan Ó Tuairisc. D'fhoilsigh Poolbeg Press Bhaile Átha Cliath sa bhliain 1981 é.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair le Máirtín Ó Cadhain
Catagóir:Leabhair ghearrscéalta Ghaeilge
Fraochán

Is éard atá i gceist leis an bh**fraochán** (*Vaccinium myrtillus*) ná tor duillsilteach agus é ag tabhairt caora dubha cruinne a mbíonn cineál coirt ghorm orthu. Fásann an tor go leathmhéadar airde, a bheag nó a mhór, agus aithnítear ar dhuilleoga ubhchruthacha ailtéarnacha é. Bíonn an fraochán an-choitianta san áit a mbíonn ithir aigéadach a fháil, go háirithe i gcnoic Dheisceart na hEorpa, i gcoillte oscailte agus ar mhóinteáin. 

Tá caora an fhraocháin an-bhlasta, agus iad á mbácáil isteach i bpióga nó á n-ithe le bainne, le huachtar nó le siúcra. Fágann an fraochán smál doghlanta ar na héadaí, áfach. Is féidir caora fraocháin a choinneáil thar an ngeimhreadh sa reoiteoir.

thumb|clé|''Vaccinium myrtillus'' - an fraochán
Tá an fraochán gaolmhar leis an mbódhearc. 

## Foinsí
* Pamela Foley agus Cecilia Fitzsimmons: *Eolaí Póca: Biaphlandaí*. An Gúm, Baile Átha Cliath 1997, Nicholas Williams a d'aistrigh.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Torthaí
Bódhearc

thumb|''Vaccinium vitis-idaea'' - an bhódhearc
Is é **bódhearc** (*Vaccinium vitis-idaea*) an t-ainm a thugtar ar chineál tor atá coitianta i dTuaisceart na hEorpa, agus an-ghaol aige leis an bhfraochán. Tugann an bhódhearc caora inite cosúil leis an bhfraochán, ach tá blas i bhfad níos géire iontu ná i gcaora an fhraocháin, agus ní thaithníonn siad le cách. Is é an t-aigéad beansóch a fhágann an blas géar i gcaora na bódheirce, ó tá sé le fáil iontu go nádúrtha. Tá caor na bódheirce cosúil le caor an fhraocháin, ach amháin go bhfuil sí dearg.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Torthaí
Aigéad beansóch

mion|clé|200px|

Is é an t-**aigéad beansóch** C6H5COOH an t-aigéad carbocsaileach aramatach is simplí ó thaobh an struchtúir de. I móilín an aigéid bheansóch, tá an grúpa carbocsaileach -COOH ceangailte don fháinne beinséine C6H5-. Solad neamhdhaite criostalta é faoin ngnáthbhrú agus leis an ngnáth-theocht. Tá sé 122.12 g/mol ar mhais mhóilíneach, agus 1.32 g/cm3 ar dhlús. Is é an leáphoint atá aige ná 395 K, nó 122.4 céim Celsius, agus sroicheann sé a ghalphointe ag 522 K, nó 249 céim Celsius. Tá sé réasúnta intuaslagtha san uisce te, ach ní féidir níos mó 3.4 g den aigéad bheansóch a thuaslagadh san uisce le teocht an chúig chéim Celsius fichead. 

Úsáidtear an t-aigéad beansóch agus a chuid salann, go háirithe beansóáit an tsóidiam, mar chaomhnóir bia. Amhábhar tábhachtach is ea an t-aigéad beansóch ag an tionsclaíocht cheimiceach chomh maith, lena lán comhdhúile casta orgánacha a shintéisiú.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aigéid orgánacha
Olltoghchán

Is éard is **olltoghchán** ann ná toghchán náisiúnta ina bhfuil gach suíochán dála nó parlaiminte i gceist (de ghnáth). As an toghchán seo cruthaítear parlaimint agus rialtas nua. 

I bPoblacht na hÉireann, ní mór olltoghchán a bheith ann gach cúig bliana.

Catagóir:Rialtas
Mac Rí na nDeachmann

Ceann de na gearrscéalta sa chnuasach gearrscéalta Idir Shúgradh agus Dáiríre le Máirtín Ó Cadhain is ea **Mac Rí na nDeachmann**. Is é is brí leis an bhfocal *deachma* sa teideal ná deachú. Is é is ábhar don ghearrscéal seo ná fear óg a bhíonn ag coilleadh neada na n-éan.

## Tagairtí

Catagóir:Gearrscéalta le Máirtín Ó Cadhain
Náisiún

mion|Na náisúin
Is daoine go léir a chónaíonn in aon tír nó faoi aon rialtas le chéile, nó lucht aon chine í **Náisiún**. Is saghas chomhphobail shóisialaigh nó chultúrtha í. De ghnáth bíonn aithne agus bunús (stair, sinsearacht agus a leithéid) amháin ag an ngrúpa. 

Go hiondúilm bíonn teanga amháin, reiligiún amháin agus cultúr amháin acu. Ach sna laethanta atá inniu ann, is féidir an teideal *náisiún* a ghlaoch ar lucht aon chine nó ar lucht as tír amháin - mar shampla, 
* is náisiún iad na Freaslannaigh mar tá teanga, reiligiún agus cultúr amháin acu ach níl tír nó ceantar féinrialaitheach acu. 
* mion|Na Náisiún AontaitheFreisin, is náisiún iad na hEilbhéisigh seachas go bhfuil 4 theanga acu.

## Féach freisin
* Náisiúnachas

## Tagairtí


Catagóir:Polaitíocht idirnáisiúnta
Parlaimint

[mion|Parlaimint na hEorpa i [Strasbourg]]
Is éard atá i b**Parlaimint** ná fóram díospóireachta agus tionól reachtach.

## Féach freisin

* Parlaimint na hEorpa
* Dáil Éireann

Catagóir:Rialtas
Catagóir:Tionóil reachtacha
Páirtí Ceartais agus Forbraíochta

Is páirtí polaitíochta sa Tuirc é an **Páirtí Ceartais agus Forbraíochta** nó **Páirtí Dlí agus Cirt** (Tuircis: *Adalet ve Kalkınma Partisi* (***AKP***)).

Tá an Páirtí i gcumhacht sa Tuirc  ón mbliain 2002 go dtí an lá inniu.

## Féach freisin

* Páirtí Dlí agus Cirt (an Pholainn)

## Tagairtí

Catagóir:Páirtithe polaitíochta
Catagóir:An Tuirc
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 2001
An Aill, Contae Bhaile Átha Cliath

Sráidbhaile atá suite i gContae Átha Cliath í **an Aill**, (Béarla: *The Naul*). 

Bhí Séamus Ennis ina chónaí san Aill sna 1980idí. ‘Easter snow’ an t-ainm a bhaist sé ar an bpíosa talún a bhí aige féin agus a dheirfiúr Ursula os comhair na reilige mar a raibh péire carbhán, nó tithe soghluaiste, acu. 

Reáchtáiltear *Scoil Shéamuis Ennis* san Aill gach Fómhar. 

## Féach freisin

* Séamus Ennis

## Tagairtí
 

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Pádraig Harrington

thumb|Pádraig Harrington
Is mórghalfaire domhanda é **Pádraig Harrington** (Gaeilge: *Pádraig Ó hArrachtáin*) a rugadh i mBaile Átha Cliath ar an 31 Lúnasa 1971.

Sa bhliain 2006 chríochnaigh sé ar bharr an tábla Eorpaigh ó thaobh airgid de. 

## 2007
Sa bhliain 2007, bhuaigh Harrington Comórtas Oscailte na hÉireann i mí na Bealtaine, agus an Craobh PGA na hÉireann ar an 15 Iúil. 

Ansin bhuaigh sé Comórtas Oscailte na Breataine (*The Open*) i Carnoustie, machaire cáiliúil gailf in Albain ar an 22 Iúil, 2007. Bhí sé ar an gcéad Éireannach le 60 bliain anuas a bhuaigh ceann de mhórchomórtais ghailf an domhain ag an am sin.  

Bhuaigh Ó hArrachtáin an *Open* arís sa bhliain 2008.
clé|mion|Pádraig Harrington, 2007

## Tagairtí

Harrington, Padraig
Harrington, Padraig
Harrington, Padraig
Catagóir:Daoine beo
Canis Canem Edit

Físchluiche eachtraíochta tríú pearsa é **Canis Canem Edit** (Laidin: "Madra ag ithe madra", nó, mar a deirtear as Gaeilge, "Ding den leamhán a scoilteann an leamhán"), nó *Bully*, ("Bulaí" nó "Maistín"), mar a thugtar air sna réigiúin nach n-úsáideann an líne phasailtéarnaithe. hEisíodh an cluiche le haghaidh úsáide ar PlayStation 2 de réir na scéime thíos:

* 17 Deireadh Fómhair 2006 (Stáit Aontaithe Mheiriceá agus Ceanada)
* 25 Deireadh Fómhair 2006 (Éire agus an Ríocht Aontaithe)
* 27 Deireadh Fómhair 2006 (an chuid eile den Aontas Eorpach)

Tá sé pleanáilte go n-eiseofar an leagan le haghaidh Nintendo Wii agus Xbox 360 ar an 4 Márta 2008.

Is é an rangú a fuair an cluiche ó PEGI, nó an tIonad Faisnéise Pan-Eorpach um Chluichí, ná 16+, is é sin, ní mholtar do dhaoine is óige ná sé bliana déag an cluiche a imirt. 

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Láithreán oifigiúil (Canis Canem Edit) 
* Láithreán oifigiúil (Bully)  

Catagóir:Físchluichí
Joey Barton

Is peileadóir sacair é **Joey Barton**. Imríonn sé faoi láthair do Newcastle United F.C.. D'imir sé cheana le Manchester City.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1982
Catagóir:Daoine beo
An tAonach

Is baile é **Aonach Urmhumhan** nó **an tAonach** (Béarla: *Nenagh*) atá suite i gContae Thiobraid Árann. Baile contae Thiobraid Árann Thuaidh atá ann.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Thiobraid Árann
An Post

[deas|200px|mion|clé|Bosca poist in [Éire|Éirinn.]]
Is comhlacht Éireannach é **An Post**, a sholáthraíonn an tseirbhís phoist i bPoblacht na hÉireann. Seirbhís náisiúnta atá ann, faoi stiúradh rialtas na hÉireann. Na seirbhísí a chuirtear ar fáil ná post agus litreacha, beartanna agus seirbhís taisce.

Tá ceanncheathrú an chomhlachta suite in Ard-Oifig an Phoist ar Shráid Uí Chonaill, i mBaile Átha Cliath.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Córas poist Phoblacht na hÉireann
Catagóir:Poblacht na hÉireann
Catagóir:Comhlachtaí Stáit in Éirinn
Noam Chomsky

Teangeolaí, fealsamh, gníomhaí polaitiúil, údar agus léachtóir as Philadelphia, S.A.M. é **Avram  Noam Chomsky** (a rugadh ar an 7 Nollaig 1928). Tá an chuid is mó dá shaol caite aige ar an Massachusetts Institute of Technology, i gCambridge, Massachusetts, S.A.M.

Cé go bhfuil mórchuid a ama sna hochtóidí agus sna nóchaidí caite aige ag scríobh ar pholaitíocht (go deimhin, thosaigh sé ag scríobh ar pholaitíocht i rith Chogadh Vítneam), bhain sé a chlú amach i 1955 lena leabhar *Logical Structures of Linguistic Theory*, a chuir tús le scoil nua teangeolaíochta: *Transformational Generative Grammar*.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ainrialaithe
Catagóir:Daoine as Pennsylvania
Catagóir:Eolaithe sóisialta Meiriceánacha
Catagóir:Fealsúna Meiriceánacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Giúdaigh Meiriceánacha
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Scríbhneoirí Giúdacha
Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Sóisialaithe
Catagóir:Teangeolaithe Meiriceánacha
Máirtín Ó Muilleoir

Iriseoir Gaeilge as Béal Feirste é **Máirtín Ó Muilleoir**(rugadh 1 Eanáir, 1959 ). Foilsítear a altanna go minic in *[[Lá Nua]]*. Is comhairleoir cathrach agus iarardmhéara de chuid Sinn Féin é i mBéal Feirste. Is fear gnó rathúil é le baint mhór aige le cúrsaí foilsitheoireachta.
clé|mion|2018, i lár

## Cúrsaí gnó
Sa bhliain 1997, cheannaigh Ó Muilleoir cuid den *[[Andersonstown News]]*, comhlacht a cheannaigh an *[[The Irish Echo|Irish Echo]]* i gCathair Nua-Eabhrac go gairid ina dhiaidh sin. Tá lámh aige fosta i ngnólachtaí eile in Éirinn agus i Meiriceá. Bhí sé ina stiúrthóir ar Northern Ireland Water ar feadh tamaill chomh maith.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Ard-Mhéaraí Bhéal Feirste
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Fir
Catagóir:Lucht gnó na hÉireann
Catagóir:Iriseoirí Gaeilge
Nicolaus Copernicus

Ileolaí de chuid na hAthbheochana ab ea **Nicolaus Copernicus** (Gaeilge:*Nioclás Copairnic*; Polainnis:*Mikołaj Kopernik*; Gearmáinis: *Nikolaus Kopernikus*; 19 Feabhra 1473 – 24 Bealtaine 1543), a bhí gníomhach mar mhatamaiticeoir, réalteolaí, agus canóin Chaitliceach, a chuir samhail den chruinne le chéile a chuir an Ghrian seachas an Domhan ina lár.

Saolaíodh é in Torún na Polainne.

Deirtear gur chuir a leabhar *De revolutionibus orbium coelestium* (*I dtaobh Imrothlú na Sféar Neimhe* 1543) tús leis an réalteolaíocht nua-aimseartha. Luaitear an leabhar seo agus *Principia* Newton mar bhunús na réabhlóide eolaíochta.

"Is faoina ainm Laidinithe, Nicolaus Copernicus, is fearr atá aithne againn ar an réalteolaí Polannach úd ar na saolta seo agus is minic go dtagraítear do shloinne Copernicus d’fhonn athrú ollmhór ar bith a chur in iúl leis an nath ‘réabhlóid Choparnaiceach’."

Níor éirigh le Copairnic a theoiricí a fhoilsiú go raibh sé aosta go leor, de bhrí go raibh eagla air roimh na húdaráis eaglasta sa Róimh.
clé|mion|córas héilealárnach

## Teoiricí
Ba é an chéad eolaí é a d'fhógair an córas héilealárnach, teoiric a deir go dtéann an domhan agus pláinéid eile an ghrianchóras timpeall na gréine.  Is é a chruthaigh go rothlaíonn an domhan agus go dtimpeallaíonn an domhan is na pláinéid eile sa ghrianchóras an ghrian féin. Luaitear an córas héilealámach seo mar chóras Copemicus. Roimhe sin, creideadh gurbh é an domhan lár na cruinne agus go raibh gach rinn eile ag dul ina thimpeall. 

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1473
Catagóir:Daoine Polannacha
Catagóir:Básanna i 1543
Neil Kinnock

Polaiteoir Briotanach is ea **Neil Gordon Kinnock, Barún Kinnock** (28 Márta 1942 a rugadh é), a bhí ina cheannaire ar Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe idir 1983 agus 1992. Deirtear go raibh sé freagrach as athbheochan an pháirtí le linn na tréimhse ina raibh an lámh in uachtar ag an bPáirtí Coimeádach. Níor éirigh leis an bpáirtí a stiúradh ar ais chuig rialtas. Tar éis do Pháirtí an Lucht Oibre toghchán 1992 a chailliúint, d'éirigh sé as mar cheannaire an pháirtí.

Níos déanaí, bhí sé ina choimisinéir leis an Aontas Eorpach idir 1995 agus 2004, agus go dtí 2009 bhí sé ina chathaoirleach ar an gComhairle Bhriotanach agus ina uachtarán ar Ollscoil Caerdydd.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí na Breataine Bige
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Cumann Merriman

Cumann litríochta is ea an **Cumann Merriman**, atá ainmnithe in ómós do Bhrian Merriman, údar dáin cháiliúil, Raibiléiseach na hochtú aoise dhéag, Cúirt an Mheán Oíche.  Tá sé mar aidhm ag Cumann Merriman suim a chothú in gach gné de chultúr na hÉireann: an Ghaeilge, an stair, an litríocht, an rince, an ceol is araile. Ó cuireadh ar bun i 1967 é, tá sé mar aidhm aige suim a chothú ins an bhfile agus i stair is traidisiún Thuamhan.

Eagraíonn an Chumann dhá fhéile litríochta gach bliain, sa samhradh agus sa gheimhreadh. Tá Cumann Merriman buanaithe mar institiúid Éireannach

### Scoil Gheimhridh Merriman

[mion|clé|[Brian Mac Giolla Meidhre]]

Bíonn níos mó béime ar litríocht na Gaeilge ag an scoil geimhridh. Reáchtáiltear Scoil Gheimhridh Chumann Merriman gach bliain ag an deireadh seachtaine is gaire do Lá ‘le Bríde. Reáchtáladh an chéad Scoil Gheimhridh san Aonach i gContae Thiobraid Árann, i 1969.

### An Scoil Samhraidh
Reáchtáiltear Scoil Samhraidh Chumann Merriman sa tseachtain dheireanach de mhí Lúnasa i ndúthaigh Tuamhumhan.

## Féach freisin

* Brian Mac Giolla Meidhre
* Tuamhain

## Naisc sheachtracha
* Cumann Merriman (Dátheangach)

## Tagairtí

Catagóir:Féilte Éireannacha
Catagóir:Filíocht na Gaeilge
Catagóir:Féilte Gaeilge
Catagóir:Litríocht na Gaeilge
Comórtas Oscailte na Breataine

Sraithchomórtas gailf is ea **Comórtas Oscailte na Breataine** (Béarla: *British Open* nó an *Open Championship*), a imrítear sa Bhreatain gach mí Iúil.

## Buaiteoirí

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

Catagóir:Galf
Catagóir:Spórt na Ríochta Aontaithe
1473

## Eachtraí

## Breitheanna
* 19 Feabhra — Copernicus, réalteolaí
* 26 Márta — Séamas IV, Rí na hAlban

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
John Gormley

Polaiteoir Éireannach de chuid an Chomhaontais Ghlais é **Seán Ó Gormlaigh** (a rugadh ar an 4ú lá Lúnasa 1959 i mBaile Átha Cliath). Oileadh é i gColáiste Naomh Mainchín i Luimneach, Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath agus in Ollscoil Freiburg sa Ghearmáin.

Chuaigh sé san iomaíocht in olltoghchán don chéad uair i 1989. Toghadh é chuig Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath i 1991 agus bhí sé mar Ard-Mhéara Bhaile Átha Cliath ó 1994-1995. Toghadh é chun na Dála i Meitheamh 1997.
 
Toghadh é ina cheannaire (mar chomharba ar Trevor Sargent) ar an 17 Iúil 2007. Bhí sé mar Chathaoirleach an pháirtí ó 2001, ach bhí air éirí as an gcúram sin de réir bhunreacht an pháirtí, nuair a rinneadh aire rialtais de i 2007.

Bhí sé mar údar ar *The Green Guide for Ireland* (Cló Wolfhound 1990). Tá sé pósta, agus iníon agus mac amháin aige.

## Féach freisin

* Baile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016)
* Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Thoir Theas

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Suíomh gréasáin John Gormley 
* Próifíl John Gormley ar shuíomh gréasáin an Chomhaontais Ghlais 
* Stair thoghchánaíochta John Gormley 

Gormley, John
Gormley, John
Gormley, John
Gormley, John
Gormley, John
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Baile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016)
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Clement Attlee

Príomh-aire na Ríochta Aontaithe ab ea **Clement Richard Attlee, an chéad Iarla Atlee** (3 Eanáir 1883 - 8 Deireadh Fómhair 1967), idir 1945 agus 1951, agus ceannaire Pháirtí an Lucht Oibre idir 1935 agus 1955. Bhí sé i gceannas ar an gcéad rialtas a bhí ag an bpáirtí ina raibh tromlach acu, tar éis bua as cuimse ganfhiosaíochta a bheith acu sa toghchán iarchogaidh sa bhliain 1945 ar Winston Churchill agus na Coimeádaigh.

Creideann roinnt go raibh rialtas Attlee ar cheann de na rialtais is rathúla agus is réabhlóidí a bhí ann sa 20ú haois sa Bhreatain. Ghlac siad isteach an Stát Sochair iarchogaidh agus bunaíodh an tSeirbhís Sláinte Náisiúnta (NHS). Thug rialtas an Lucht Oibre neamhspleáchas don India freisin sa bhliain 1947.

Tá a lán staraithe den bharúil freisin gur phríomh-aire an-rathúil a bhí in Atlee, a bhí in ann smacht maith a choimeád ar a chomh-aireacht. Vótáil ollúna gurbh é an príomh-aire ab fhearr a bhí ann sa 20ú haois sa bhliain 2004.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1883
Catagóir:Básanna i 1967
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair
Catagóir:Daoine as Surrey
Catagóir:Essex
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Imreoirí sacair Shasana
Catagóir:Méaraí Sasanacha
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Sóisialaithe
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
John Arne Riise

Is iar-imreoir sacair é **John Arne Riise** (r. 24 Meán Fómhair 1980). D'imir sé le Fulham, Alesund, AS Monaco agus Liverpool F.C..

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na hIorua
Spideog bhroinndearg

Is éan beag pasaireach í an **spideog bhroinndearg**  (*Erithacus rubecula*) a aimsítear go forleathan san Eoraip agus i dtuaisceart na hAfraice . Aithnítear an spideog go héasca ón mbrollach dearg a bhíonn aici. Tá glór binn aici agus feictear go minic í i ngairdíní tuaithe agus cathrach, go háirithe nuair a bhíonn tochailt ar siúl.
Tá sí le fáil fud fad na hEorpa, soir go dtí iarthar na Sibéire agus ó dheas go dtí an Afraic Thuaidh; bíonn sé suiteach sa chuid is mó dá raon ach amháin an taobh ó thuaidh.

## Tacsanomaíocht agus córasaíocht

Rinne Carl von Linné cur síos ar an spideog sa bhliain 1758 sa 10ú heagrán dá *[[Systema Naturae]]* faoin ainmníocht dhéthéarmach *Motacilla rubecula*.  Is laghdach é an buafhocal speiceasach *rubecula* díorthaithe ó fhocal Laidineach *rubar* 'dearg'.  Thug an nádúraí Francach Georges Cuvier an ghéineas *Erithacus* isteach sa bhliain 1800, ag tabhairt a ainm déthéarmach reatha *E. rubecula* don éan. Is as an tSean-Ghréigis an t-ainm ghéineas *Erithacus* agus tagraíonn sé d’éan anaithnid, a aithnítear anois mar spideog.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
James Chadwick

Fisiceoir Sasanach ab ea **Sir James Chadwick**, CH (20 Deireadh Fómhair, 1891 – 24 Iúil 1974). B'eisean an duine a d'fhionn an neodróin, agus mar aitheantas bronnadh an duais Nobel air.

## A shaol
Rugadh i Cheshire, Sasana é sa bhliain 1891, mac le John Joseph Chadwick agus Anne Mary Knowles. D'fhreastail sé ar Choláiste Mhanchain, agus rinne sé staidéar in Ollscoil Mhanchain agus Ollscoil Cambridge. Sa bhliain 1913 chuaigh Chadwick chun chabhair a thabhairt do Hans Geiger ag an Ollscoil Teicniúil i Beirlín. Chomh maith le sin, rinne sé obair sé le hErnest Rutherford. Sa Ghearmáin, ag tosú an Chéad Chogadh Domhanda, cuireadh i bpríosún é ach rinne Geiger cinnte de gur ligeadh saor é.

I ndiaidh an chogaidh, d'fhill sé ar Cambridge, áit inár chabhraigh sé le hErnest Rutherford agus a staidéar ar ga fammaó rudaí raidigníomhach, rinne siad staidéar tábhachtach ar nuicléas an adamh.

Sa bhliain 1932 d'fhionn Chadwick an rud i nuicléas adamh a glaotar neodróin toisc nach bhfuil lucht leictreach aige. Dá bharr bhuaigh sé an bonn Hughes, agus níos déanaí (1935) an duais nobel do fisic.
fuair sé bás i Cambridge ar an 24 Iúil 1974.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1891
Catagóir:Básanna i 1974
Casnewydd

Is cathair agus contae sa Bhreatain Bheag é **Casnewydd** (nó *Newport* as Béarla). Is é Newport an tríú cathair is mó sa Bhreatain Bheag. Tá sé suite suite in oirdheisceart na tíre, tuairim is 20 km siar ó Chaerdydd, ar inbhear an Wysg. Bhí 149,100 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011.

mion|Radharc ar chuid de Casnewydd

## Bailte
*Allt-yr-ynn, Alway
*Betws
*Caerllion, Coedcernyw
*Goldcliff, Gwynllwg
*Langstone, Llan-wern, Llanfaches, Llanfihangel-y-Fedw, Llyswyrny
*Maerun, Malpas
*Pen-hŵ, Pillgwenlli
*Redwick, Ringland
*Shaftesbury, Stow Hill
*Trefesgob, Trefonnen, Tŷ-du
*Y Gaer

Catagóir:Cathracha na Breataine Bige
Calchas

mion|"Rialacha an chalchais", 1969
Tá an téarma **calchas** bunaithe ar an ngiorrúchán Rúisise *колхоз* (*kolkhoz*) a thagann as na focail *коллекти́вное хозя́йство* (*kollektivnoye khozyaystvo*), a chiallaíonn "eacnamaíocht chomhchoiteann". Mar sin, is feirm chomhsheilbhe é an calchas. 
[clé|mion|cairt "Orlov", ar Kolhoz sna [1930idí]]
Sa bhreis ar na calchais, bhí a leithéidí agus *[[savchas|savchais]]* ann, is é sin, "feirmeacha Sóivéadacha" nó feirmeacha de chuid an Stáit. Na hoibrithe a bhí ag obair ar na calchais, ní bhfaighidís de phá ach a gcuid féin de bharra na feirme. An chuid ba mhó de na barra, áfach, chaithfí iad a dhíol leis an stát ar phraghas réamhshocraithe. 

Go bunúsach, ní raibh mórán difríochta idir eacnamaíocht na gcalchas agus an seirfeachas feodach, agus bhí córas na bpasanna inmheánacha i bhfeidhm a choisc ar na calchasóirí aistriú ón tuath go dtí an chathair. Mar sin, fágadh na calchasóirí "ceangailte den talamh" cosúil leis na seirfigh i ré an fheodachais.
clé|mion|Túr Tatlin  bean agus fear an chalchais, 2000
Bhí de chead ag na calchasóirí seilbh bheag talún a bheith acu chomh maith le cúpla beithíoch. Bhí fuath na ndaol ag muintir na tuaithe ar na calchais, ach ar a laghad, cheadaigh an tseilbh phríobháideach dóibh tuilleadh barr a shaothrú a d'fhéadfaidís a dhíol ar phraghas an mhargaidh, agus ba mhinic a thagadh an chuid ba mhó dá dteacht isteach as an tseilbh seo.

## Tagairtí

Catagóir:Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha Sóisialacha
Catagóir:Feirmeoireacht