Teangacha Rómánsacha

thumb|280px|Teangacha Rómánsacha:

Foghrúpa de na teangacha Ind-Eorpacha iad na **teangacha Rómánsacha** a tháinig ar an bhfód nuair a thit na leaganacha éagsúla den Laidin as a chéile ar fud iarsmaí Impireacht na Róimhe. Labhraíonn seacht gcéad milliún duine teangacha den chineál seo ar fud an domhain - san Eoraip chomh maith leis na hiar-choilíneachtaí Eorpacha sna hilchríocha eile. 

Níl na teangacha Rómánsacha bunaithe ar an Laidin Chlasaiceach, an teanga a bhí á saothrú ag leithéidí Iúil Caesar agus Marcus Tullius Cicero, ach ar an ngnáthchaint i mbéal na saighdiúirí sna léigiúin Rómhánacha. Mar sin, is iomaí focal Clasaiceach nár mhair ar aon nós sna teangacha Rómánsacha. Bhí córas na ndíochlaonta an-simplithe sa Laidin Choitianta i gcomparáid le teanga ghalánta na litríochta freisin. Níl na teangacha Rómánsacha cosúil leis an Laidin Chlasaiceach ó thaobh ord na bhfocal de ach an oiread. Is é an t-ord focal atá sna teangacha seo ná SVO (ainmní - briathar - cuspóir), ach is é ord focal na Laidine Clasaicí ná SOV (ainmní - cuspóir - briathar): *Marcus Tulliam amat* "tá Marcus i ngrá le Tullia", a deirtear as Laidin, ach is é an leagan Spáinnise ná *Marco ama a Tulia* (nó *Marco quiere a Tulia*).

Is iad na teangacha Rómánsacha is tábhachtaí ná an Spáinnis, an Phortaingéilis, an Fhraincis, an Iodáilis, an Rómáinis agus an Chatalóinis. Tá cuid mhaith teangacha agus canúintí gaolmhara á labhairt ar fud iarthair na hEorpa agus iad ar beagán cainteoirí i gcomparáid leis na mórtheangacha seo, mar shampla An Rómainis san Eilvéis agus an Laidinis atá labhartha i dtuaisceart na hIodáile.

## Stór focal na Laidine i gcomparáid leis na teangacha Rómánsacha

* *Edere* an focal Laidine ar "ithe". Chuaigh “*edere*” in éag sa ghnáthchaint de mhórchuid na hImpireachta, cé go maireann sé i Spáinnis agus Portaingéilis sa bhfoirm mionathruithe truaillithe “*comer*” (as “*com*” + “*edere*”). Taobh amuigh de leithinis na hÍbéire, ba é an briathar *manducare* - "mungailt" - a tháinig in a áit. Mar shampla: Fhraincis (*manger*), Chatalóinis (*menjar*) agus, san Iodáilis (*mangiare*).

* *Emere* an focal Laidine ar "ceannach". Tháinig focail eile ina áit sna teangacha Rómánsacha, ar nós *comprar* sa Spáinnis (atá gaolmhar le *comparare* na Laidine, cf. *compare* an Bhéarla agus *comparáid* na Gaeilge) agus *acheter* (< *adcaptare*, focal comhshuite: *ad* = "chuig", + *captare*, "dréim le rud, bheith ag iarraidh rud a shealbhú") san Fhraincis.

* *Equus* an focal Clasaiceach Laidine ar "each" nó "stéad". Is é focal eile, *caballus*, a mhaireann sna teangacha Rómánsacha, áfach, agus ba *"*chapall" nó "láir" an bhrí dó ar dtús, cé gur leathnaigh úsáid den bhfocal ní ba dheireanaí gus go dtugtaí ar each nó ar chapall ar bith é : as an bhfocal seo a dtáinig *cheval* san Fhraincis, *caballo* sa Spáinnis, agus *cavallo* in Iodáilis. (Tá focal áirithe sa Spáinnis, *yegua*, ["láir"], a d'fhorbair as *equa*, an leagan baininscneach de *equus.*)

* *Ignis* an focal Laidine ar "tine", agus sinn ábalta an tamhan céanna a aithint san fhocal Béarla *ignition*. Chuaigh an focal in éag sna teangacha Rómánsacha, agus tháinig *focus* ("áit na tine, tinteán") ina áit sa chuid is mó acu (*fuego* as Spáinnis, *feu* as Fraincis).

* *Vetus* an focal Laidine ar "sean, aosta", agus is é an ginideach atá aige ná *veteris*. Mar sin, is é tamhan an fhocail ná *veter-*. Níl an -r- sin le feiceáil sna foirmeacha Rómánsacha den aidiacht seo (*viejo* as Spáinnis, *vieux, vieille* as Fraincis). Is amhlaidh go bhfuil na leaganacha seo bunaithe ar fhoirm dhíspeagúil na haidiachta seo, *vetulus*. Rinneadh *veclus* de sa ghnáthchaint, nuair a thit an t-*u* gearr gan bhéim ar lár. Ní cheadaíonn foghraíocht na Laidine an -tl-, agus mar sin, tháinig an -cl- ina áit. 

Tá a leithéid ann agus *Appendix Probi*, liosta focal ón tríú haois i ndiaidh bhreith Chríost a mholann d'fhoghlaimeoirí na Laidine scríofa focail mhíchearta áirithe a sheachaint agus ceartfhoirmeacha a úsáid ina n-áit. Ceann de na moltaí sa liosta is ea "VETULUS NON VECLUS", is é sin "[scríobh] *vetulus* seachas *veclus*". Díol suntais é go raibh an tseanaidiacht úd *vetus* imithe as úsáid ar fad san am seo, de réir dealraimh.

Romansacha, Teangacha