Foinse

Nuachtán Gaeilge ba ea ***[[Foinse]]***. Bhí sé ar fáil i gcló idir 1996 agus 2013 (agus cuid de i bhfoirm dhigiteach sna blianta deireanacha). Nuachtán táblóideach, ba é an t-ábhar a bhí le fáil in *Foinse* ná nuacht náisiúnta agus idirnáisiúnta, scéalta Gaeilge agus Gaeltachta, spóirt, taistil, gnó agus oideachais agus cultúir. 

## Stair

### ''Foinse'' neamhspleách (1996–2009)
Tús "ré órga na cumarsáide Gaeilge" a thug Breandán Delap ar 1996 ní ba dhéanaí, an uair ar tháinig TG4 ar an aer agus a fhoilsíodh an chéad eagrán de *Foinse* faoina cheannas. Shíl an t-iriseoir Máiréad Ní Chinnéide gur thug sé "gairmiúlacht isteach in iriseoireacht na Gaeilge nach raibh ann roimhe". B'é an nuachtán Gaeilge "is fearr dá bhfaca mise," a deir sí, tráth a bhí sé neamhspleách. Thug an léachtóir le hiriseoireacht Íte Ní Chionnaith "sárnuachtán" air.  Chuaigh pobal na Gaeilge i dtaithí ar plé agus anailís a fháil ann ó leithéidí Chathal Mhic Choille agus Phóilín agus Áine Ní Chiaráin, iriseoirí "téagartha" a bhain cáil amach don nuachtán.

Bhíodh an nuachtán á fhoilsiú ar an gCeathrú Rua i gConamara agus chlóbhuailtí é san Uaimh ar dtús (agus níos déanaí i dTrá Lí, Co. Ciarraí). Bhí 30 fostaí ann ar an 13 D.F. 1996 nuair a foilsíodh é don chéad uair. Ní mó ná sásta a bhí Conradh na Gaeilge leis an nuachtán nua toisc nár foilsíodh alt ón iar-uachtarán Proinsias Mac Aonghusa ag cáineadh an aire oideachais as diúltú an Gaeloideachas a mhaoiniú.

Theastaigh ón úinéir Pádraig Ó Céidigh "gur nuachtán a bheadh ann, agus go dtarlódh sé gur trí mheán na Gaeilge a bheadh na scéalta á gcur i gcló. Ní haon nuachtán cúise a bhí uainn." Chuireadar rompu "múnla nua" a chruthú d'iriseoireacht na Gaeilge, go háirithe ó thaobh na teicneolaíochta de. Bhí siad ar cheann de na chéad chomhlachtaí nuachta a d’úsáid an t-idirlíon. Is i bh*Foinse* a briseadh scéal faoi shos comhraic ó Thuaidh. 

Dúirt an t-eagarthóir gur chuidigh iomaíocht ó iriseoirí Gaeilge eile le lucht *Foinse* bheith cíocrach "scéalta maithe a aimsiú agus caighdeán an fhoilseacháin a fheabhsú."

Is maidin Dé Sathairn a bhíodh sean-*Fhoinse* ar fáil, rud a bhí feiliúnach tríd is tríd dar le Delap. Lig sé don nuachtán "nuacht reatha na seachtaine a chuimsiú agus blaiseadh a thabhairt ar céard a bhí romhainn".

#### ''Ar Son na Cúise''
Bhíodh an leathanach fonóideach *Ar Son na Cúise* ann mar chuid den nuachtán. Obair foirne a bhí ann a thaitin leis an léitheoirí agus "léirigh go raibh pobal na Gaeilge in ann gáire a dhéanamh faoi féin."

#### Cruachás airgeadais
Tharraing an t-úinéir Pádraig Ó Céidigh siar as an nuachtán sa bhliain 2009 de dheasca laghdú ar theacht isteach. Níor leor an tairiscint a bhí á thabhairt ag an bhForas lena dhéanamh brabúsach arís dar leis. An géarchéim eacnamaíochta a bhí faoi deara sin dar le Donncha Ó hÉallaithe, agus cliseadh i margadh na fógraíochta a ghabh leis. Bhí laghdú suntasach tar éis teacht ar an díolachán freisin áfach. D'fhógair Ó Céidigh nach raibh sé féin agus Foras na Gaeilge ar aon intinn faoi choinníollacha conartha nua.


“Nuair a fógraíodh an conradh nua i mí Mhárta na bliana seo rinne Foinse iarratas le go bhféadfaí 160,000 cóip a dháileadh sa tseachtain in áit timpeall 5,000. Níor ghlac an Foras leis an bplean gnó seo agus thairg siad conradh ceithre bliana do Foinse bunaithe ar an struchtúr dáileacháin a bhí ann go dtí sin. Ní raibh Foinse ábalta riachtanais an chonartha nua a chomhlíonadh".
Mhaigh Ó hÉallaithe nár theip ar *Fhoinse* brabach a dhéanamh "ach a mhalairt." Dúirt Ní Chinnéide gur "cailleadh an t-eolas agus an taithí a bhí ag an fhoireann" nuair a tháinig an deireadh tobann leis.

### ''Foinse'' nua (2009–2013)
Tosaíodh á fhoilsiú arís sa bhliain 2009 agus gan baint ag Foras na Gaeilge le cúrsaí dáileacháin feasta. Bhí sí á scaipeadh in éineacht leis an *[[Irish Independent]]* agus de réir tuairiscí bhíodh méadú mór sna léitheoirí gach seachtain ar an gCéadaoin toisc *Foinse* a bheith ann. Sa bhliain 2011 bhí 40% den díolachán i gceantair Ghaeltachta. 

Ghabh athrú treo agus athrú béime leis an socrú nua. Bhí colúnaithe éadroma ar nós Dhaithí Uí Shé agus Hector Uí Eochagáin faoi bhráid na léitheoirí seachas "iriseoirí fadbhunaithe agus téagartha". Leagan amach "tarraingteach" a bhí air agus bhíodh comórtais "spreagúla" agus meascán ábhar ann, é dírithe cuid mhór ar scoláirí meánscoile agus ar fhoghlaimeoirí.  Níor thaitin an treo nua le gach léitheoir.

B'í *Foinse* an t-aon nuachtán i nGaeilge dá raibh á chur i gcló ó tháinig deireadh le *[[Lá Nua]]* sa bhliain 2008, agus ní raibh sé ag fáil maoiniú ar bith ón stát ná ó eagraíocht Ghaeilge ar bith. Shaothraigh *Foinse* brabach "don dá nuachtán trí cur le líon na léitheoirí agus ioncam breise fógraíochta a ghnóthú dá réir." Bhíodh "obair iontach" á dhéanamh ag *Foinse* nua, ag cinntiú go mbíodh rochtain ag líon mór teaghlaigh ar nuachtán Gaeilge nach mbíodh roimhe. D'éirigh léi "spriocphobal agus bearna ar leith dá chuid féin" a aimsiú.

#### Deireadh
I Mí Meán Fómhair 2013 d'fhógair an foilsitheoir Móinéar Teo. ar na meáin shóisialta nach mbeadh fáil ar an leagan clóbhuailte i ndiaidh na míosa sin. Dúradh, áfach, go leanfadh *Foinse* uirthi ag soláthar ábhair ar líne, rud nár tharla.

B'fhada ón ré órga thuasluaite a bhí an staid nua. Mar sin féin, "ní críoch ach athfhás" a bhí ann dar le Breandán Delap nó in imeacht coicíse fógraíodh bunú *[[Seachtain (nuachtán)|Sheachtain]]*, a bheadh ar aon mhúnla le *Foinse*, a bheag nó a mhór. Seoladh *[[Tuairisc.ie]]* bliain ina dhiaidh sin, ar 9 Deireadh Fómhair 2014.

## Féach freisin
* ''Seachtain''
* *[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]*
* ''An Páipéar''
* *[[Tuairisc.ie|Tuairisc]]*
* ''Lá'' (nuachtán lonnaithe i mBéal Feirste)

## Naisc sheachtracha
* Suíomh gréasáin (Internet Archive)

## Foinsí
* Chollatáin, Dr Regina Uí (18 Aibreán 2011). ''"Tuarascáil ar straitéis úr maidir le Foras na Gaeilge i leith earnáil na meán Gaeilge clóite agus ar líne: Athláithriú agus athshealbhú teanga"''.

## Léitheoireacht bhreise
* Coimín, Maitiú Ó (14 DF 2021). "Cuimhní ar an gcéad eagrán de ‘Foinse’ fiche a cúig bliain níos déanaí". *[[Tuairisc.ie]]*.

## Tagairtí

## Nótaí

Catagóir:Nuachtáin in Éirinn
Catagóir:Nuachtáin na Gaeilge
Catagóir:Nuachtáin
Catagóir:Seachtanáin
Catagóir:Trá Lí
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1996
Catagóir:Bunaithe sna 1990í