Crimthann mac Fidaig

Rí leath-stáiriúl na Mumhan agus Ard-Rí na hÉireann den cheathrú haois ab ea **Criofan Mór mac Fiodhaigh** (Sean-Ghaeilge **Crimthann Mór** mac Fidaig).  Threascair sé críocha sa Bhreatain agus sa Ghaill, agus d'fhéadfadh gur aithníodh é mar Rí na hAlban.  De réir Céitinn, ba í Fidheang, iníon rí Connacht anaithnid, bean chéile Chriomthainn Mhóir.  Ní luaitear í áfach i bhfoinsí eile.

Déantar idirdhealú idir an  Criofan seo agus ríthe eile den ainm céanna: beirt iar-Ard-Ríthe na hÉireann, beirt Ríthe na Laighean, agus rí na Mumhan, i measc eile.  Go suntasach, tá sé ann sa *[[Baile Chuinn Chétchathaig]]*, agus más fíor, ba é Ard-Rí deireanach as an Mumhain go dtí Brian Bóramha, sé chéad bliain ina dhiaidh.

Ní amháin a bhfuil cur síos ar a réim ag Seathrún Céitinn agus a luaitear é in *[[Annála na gCeithre Máistrí]]*, tá ollról ag Criofan Mór i Scéalaíocht na Ríthe.  Sna scéalta úd, tháinig Níall Noígíallach i gcomharbacht air mar Ard-Rí na hÉireann, agus Conall Corc mar Rí na Mumhan; agus sinsear an Triúir Chonnacht ab ea a dheirfiúr *[[Mongfind]]*, céad bhean chéile Eochada Mughmheadóin.  Dá bharr, is teaghlach lárnach bhíodh is aduain é seo i miotais na ríshleachta móra Gaelacha na meánaoise.

## Sinsearacht
Ba gharmhac *[[Dáire Cerbba]]* é Criofan de réir go leor foinsí (m.s. Rawlinson B 502), agus sinsear Uí Liatháin agus Uí Fidgenti.  Meastar scaití gur luath-dhream na nEóganacht ab ea eisean agus a dheirfiúr, dream a d'éirigh nis deireanaí imeallach nó marbh.  Is amhlaidh ámh, gur dhream éagsúil iad a raibh de shliocht *Dáire Cerbba*, b'fhéidir na Dáirine féin, a tugann dán aduaine Sean-Ghaeilge le Flann mac Lonáin le fios,.

Sa *[[Banseanchas|Bhanseanchas]]*, tugtar ar Mhongfionn an bua-ainm "na nÉrnai", dream gaolta leis na Dáirine.  Sa Leabhar Leasa Mhóir, deirtear gurbh iníon Dáire *(Cerbba?)* í Mongfionn, ní iníon Fhiadhaigh.  Sa leabhar úd, tugtar *Findchad* Dáire'saor athair Dáire, agus níl Criofan Mór ann ar chor ar bith.

## Dind Traduí
De réir Sanas Cormaic, thóg Criofan dún mór i gCorn na Breataine aitheanta mar *[[Dind Traduí]]*  Is rí-léir  go raibh sé i ndáiríre ann, agus tá iarrachtaí déanta ag seandálaithe agus teangeolaithe na Breataine an suíomh a aithint i gCorn nó sa Bhreatain Bheag, mar shampla ag Din Draithou, atá mar a chéile ó thaobh na foghraíochta.  Meastar gur Dunster an lae  inniu é Din Draithou, nó b'fhéidir dionn na hIarannaoise in aice láimhe, *[[Bat's Castle]]*.  D'fhéadfadh go bhfuil sé gaolta le Dind map Letháin, dún coilíneach tógtha ag an gclann Uí Liatháin.

I bpáipear de 1926, pléann Eoin MacNeill go mion gluaiseacht chlann Uí Liatháin, ag áitiú ar son  a gceannais ar ghabhála i ndeisceart Éirinn, agus ar son bhunú na ríshleachta, Brycheiniog.  Is amhlaidh gurbh é Brychan, sinsear na Brycheiniog, i ndáiríre sinsear Uí Liatháin, *Macc Brocc*, agus i dteannta sin feictear an t-ainm *Braccan* i luathghinealaigh Uí Fidgenti agus Uí Dedaid, garmhuintir Uí Liatháin.  Lena chois sin, ceanglaíonn MacNeill é seo go léir leis an gceannas in Éirinn agus leis an ngabháil sa Bhreatain dá gcol ceathrar, rí Criofan mac Fiadhaigh.

B'fhéidir gur shliocht den dream stairiúil Attacotti (*circa* 368) iad Criofan Mór agus clann Uí Liatháin.

## Bás
Thug a dheirfiúr Mongfionn nimh dó go dtaga a mic i gcoróin.  Fuair sí bás féin á dhéanamh, toisc gur ól sí bolgam nimhe chun aon amhras a dearthár a mhaolú.  Ar turas i gcúige Mumhan, d'oibrigh an nimh, agus d'éag sé ann.

Tógadh go gasta cairn don rí, a d'fhéadfadh a bheith i dtrí suíomhanna.  Is é Gleann na gCros, Droichead Abhann Ó gCearnaigh, Contae an Chláir an chéad shuíomh, aitheanta mar *Chnoc Righ Crimthann*, agus tá iarsmaí an chairn an fós inniu.  Tá an dara suíomh i mBaile Cónan, Míleac, Contae an Chláir.  Chreidtí gurbh é Cónan céad ainm an rí.  De réir Bhard Thuamhan, Michael Hogan, is é seo an fhíoráit,cé nach bhfaightear iarsmaí chairn ann inniu.  Tá an tríú suíomh i nGleann na gCros freisin.  Tá ann trí sheandacht in ailíniú thuaidh-theas: gallán, feart fáinneach, agus 'ionad seandálaíochta' mar a dtugtar air.

## Féach freisin
* Ríochtaí na hÉireann
* Treibheanna Ceilteacha
* Iverni, Attacotti, Scotti
* Túathal Techtmar

## Naisc sheachtracha
* eDIL: electronic Dictionary of the Irish Language
* Mumha
** Mumu
** Tuadmumu
* Scéalaíocht na Ríthe, ar hastings.edu *via* archive.org
** Aided Chrimthainn meic Fhidaig 7 Trí Mac Echach Muigmedóin
** Echtra Mac nEchach Muigmedóin
** Conall Corc 7 Ríge Caisil
** Genemain Chuirc meic Luigdech
** Baile Chuinn Cétchathaigh
* Irish Kings
* High Kings of Ireland
* Viducasses (French)

## Foinsí
* Best, R.I., Osborn Bergin, M.A. O'Brien and Anne O'Sullivan (eag.). *The Book of Leinster, formerly Lebar na Núachongbála*. 6 iml, Baile Átha Cliath: IAL-BÁC, 1954–83. Fland mac Lonain cecinit, MS folio 150b.
* Bhreathnach, Edel (eag.), *The Kingship and Landscape of Tara*. Four Courts Press for The Discovery Programme. 2005, ll. 249, 250 & *Historical Early Éoganachta*, Tábla 9, ll. 356, 357.
* Byrne, Francis John, *Irish Kings and High-Kings*. Four Courts Press. 2a heagrán athbhreithnithe, 2001.
* Chadwick, Nora K. (et al.), *Studies in the Early British Church*. Cambridge University Press. 1958, ll. 122-3.
* Charles-Edwards, T.M., *Early Christian Ireland*. Cambridge. 2000.
* Coogan, Tim Pat, *Michael Collins: The Man Who Made Ireland*. Palgrave Macmillan. 2002, ll. 5–6
* Cormac mac Cuilennáin, agus John O'Donovan (aistr.) le Whitley Stokes (eag.), *[[Sanas Cormaic]], or Cormac's Glossary*. Irish Archaeological and Celtic Society. Calcutta: O.T. Cutter. 1868. 
* Cross, Tom Peete agus Clark Harris Slover (eag.), "The Adventures of the Sons of Eochaid Mugmedon", in *Ancient Irish Tales*. Henry Holt and Company. 1936, ll. 508–13.
* Dillon, Myles, *The Cycle of the Kings*. Oxford. 1946; Four Courts Press. Eagrán athbhreithnithe, 1995.
* Hull, Vernan, *"Conall Corc and the Corcu Loígde"*, in *Proceedings of the Modern Languages Association of America 62* (1947), ll. 887–909.
* &mdash;, *"The Exile of Conall Corc"*, in *Proceedings of the Modern Languages Association of America 56* (1941), ll. 937–50.
* Céitinn, Seathrún, le David Comyn agus Patrick S. Dinneen (aistr.), *The History of Ireland by Geoffrey Keating*. 4 iml. Londain: David Nutt for the Irish Texts Society. 1902–14, ll. 369, 371
* MacKillop, James, *A Dictionary of Celtic Mythology*. Oxford, 1998.
* MacNeill, Eoin, *The Native Place of St. Patrick*, in *Proceedings of the Royal Irish Academy*. 1926, ll.&nbsp;118–40
* Meyer, Kuno (eag. agus aistr.), "The Expulsion of the Dessi", in *Y Cymmrodor 14*. 1901, ll. 101-35.
* &mdash;, "The Laud Genealogies and Tribal Histories", in *Zeitschrift für Celtische Philologie 8*. Halle/Saale, Max Niemeyer. 1912, ll. 291–338.
* Mikhailova, Tatiana agus Natalia Nikolaeva, "The denotations of death in Goidelic: to the question of Celtic eschatological conceptions", in *Zeitschrift für celtische Philologie. Volume 53, Issue 1* (2003, online 2008), ll. 93–115. 
* Monaghan, Patricia, *The Encyclopedia of Celtic Mythology and Folklore*. New York: Facts On File. 2004.
* Morris, John (eag. agus aistr.), *Nennius: British History and The Welsh Annals. Arthurian Period Sources Vol. 8*. Londain, Phillimore, 1980.
* Murphy, G. (eag. agus aistr.), "On the Dates of Two Sources used in Thurneysen's Heldensage: I. *Baile Chuind* and the date of *Cín Dromma Snechtai*", in *Ériu* (1952): 145–151.
* Ó Corráin, Donnchadh (eag.), *Genealogies from Rawlinson B 502*, Coláiste na hOllscoile  University College, Corcaigh: Corpus of Electronic Texts (CELT), 1997.
* &mdash;, "Prehistoric and Early Christian Ireland", in Foster, Roy (eag.), *The Oxford Illustrated History of Ireland*. Oxford University Press. 2001, ll. 1–52.
* Ó Cróinín, Dáibhí (eag.), *A New History of Ireland: Prehistoric and Early Ireland, Vol. 1*. Oxford University Press. 2005.
* O'Donovan, John (eag. agus aistr.), *[[Annála na gCeithre Máistrí|Annala Rioghachta Eireann. Annals of the Kingdom of Ireland by the Four Masters, from the Earliest Period to the Year 1616]]*. 7 iml, Acadamh Ríoga na hÉireann, Baile Átha Cliath, 1848–51, 2a heagrán, 1856.
* O'Grady, Standish H. (eag. agus aistr.), "Death of Crimthann son of Fidach, and of Eochaidh Muighmedóin's three sons: Brian, Ailill, Fiachra", in Silva Gadelica Williams and Norgate. 1892, ll. 373–8.
* &mdash;, "The Story of Eochaidh Muighmedóin's Sons", in Silva Gadelica Williams and Norgate. 1892, ll. 368–73.
* O'Hart, John, *Irish Pedigrees*. 5th edition, 1892.
* O'Keeffe, Eugene (eag. agus aistr.), *Eoganacht Genealogies from the [[An Leabhar Muimhneach|Book of Munster]]*. Cork, 1703.
* O'Rahilly, Thomas F., *Early Irish History and Mythology*. Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath, 1946.
* Sproule, David, "Origins of the Éoganachta", in *[[Ériu (iriseán)|Ériu]] 35* (1984), ll.&nbsp;31–37.
* &mdash;, "Politics and pure narrative in the stories about Corc of Cashel", in *Ériu 36* (1985), ll.&nbsp;11–28.
* Stokes, Whitley (eag. agus aistr.), "Aided Chrimthaind Maic Fhidaig: The Death of Crimthann mac Fidaig", in *Revue Celtique 24*, 1903, ll. 172–189.
* &mdash;, "Echtra Mac nEchach Muigmedóin: The Adventures of the Sons of Eochaid Muigmedóin", in *Revue Celtique 24*, 1903, ll. 190–207.
* &mdash;, *Lives of Saints from the Book of Lismore*. Oxford. 1890, (ll.&nbsp;239–40)
* Thurneysen, R, (eag.), "Baile Chuind Chétchathaig nach der Handschrift von Druim Snechta", in *Zu irischen Handschriften und Litteraturdenkmälern* (Berlin 1912): 48–52.
* Welch, Robert (eag.) le Bruce Stewart, *The Oxford Companion to Irish Literature*. Oxford University Press. 1996.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann