open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Seosamh Pluincéad

File agus náisiúnaí Éireannach a bhí páirteach in Éirí Amach na Cásca sa bhliain 1916 ba ea **Seosamh Máire Pluincéad** (21 Samhain, 1887 – 4 Bealtaine, 1916), nó *Joseph Mary Plunkett* mar a thugtaí air as Béarla. Mac le George Noble Plunkett (an Cunta Pluincéad) ba ea é, a bhí gníomhach sa ghluaiseacht níos déanaí.

## Tús a shaoil
Rugadh agus tógadh Seosamh Pluincéad i mBaile Átha Cliath, ach chaith sé tamall freisin ag taisteal i dtuaisceart na hAfraice agus timpeall na Meánmhara. Bhí an-suim aige in oidhreacht agus i gcultúr na hÉireann, agus sa Ghaeilge go háirithe. Bhí sé ar dhuine den bheirt cheannairí in Éirí Amach 1916 a raibh Esperanto, an teanga idirnáisiúnta, acu. 

Bhí Pluincéad ina eagarthóir don *Irish Review*. Chomh maith leis sin, bhí creideamh láidir Caitliceach aige.

Chuaigh sé i gConradh na Gaeilge, áit ar bhuail sé le Tomás Mac Donnchadha, file óg eile, agus mhair an cairdeas a bhí eatarthu go dtí deireadh a saolta.

Chuaigh Pluincéad isteach i mBráithreachas na Poblachta sa bhliain 1915, agus seoladh é go dtí an Ghearmáin chun cabhair a thabhairt do Ruairí Mac Easmainn a bhí ag iarraidh tacaíocht Ghearmánach a fháil chun éirí amach a chur ar siúl in Éirinn.

## Éirí amach na Cásca
Ba é Pluincéad a chruthaigh beartaíocht na réabhlóidithe le haghaidh an éirí amach, agus bhí sé i measc na gceannairí a shínigh Forógra na Poblachta an 24 Aibreán. Thit sé tinn cúpla lá roimh an éirí amach, ach d'fhág sé a leaba chun páirt a ghlacadh san eachtra. Bhí sé le fáil in Ard-Oifig an Phoist, in éineacht le Pádraic Mac Piarais agus Tomás Ó Cléirigh. Ba é Micheál Ó Coileáin an aide de camp óg a bhí aige. Mar gheall ar an tinneas a bhí air, ní raibh Pluincéad in ann mórán a dhéanamh i rith na seachtaine.

## Bás
Ghéill na ceannaircaigh ar 29 Aibreán agus cuireadh Pluincéad i bPríosún Cill Mhaighneann. Daoradh chun báis é. Phós sé a ghrá geal Grace Gifford sa phríosún, cúpla uair an chloig sular lámhachadh é. Ocht mbliana is fiche d'aois a bhí sí.

## Féach freisin
Grace Gifford

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1877
Catagóir:Básanna i 1916
Catagóir:Baill de BPÉ
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Fir
Catagóir:Oifigigh Óglaigh na hÉireann
Catagóir:Ré Victeoiriach
Catagóir:Sínitheoirí Fhorógra na Poblachta
Caisleán Bhaile Átha Cliath

Foirgneamh stairiúil i mBaile Átha Cliath, Poblacht na hÉireann é **Caisleán Bhaile Átha Cliath**.thumb|Caisleán Bhaile Átha Cliath.|clé
clé|mion|An séipéal
## Stair
Tógadh an Caisleán faoi údarás Rí Shasana Seán sa bhliain 1204 mar ionad riaracháin agus mar stóras do chiste an Stáit.

Sa chéad chaisleán bhí ceithre thúr agus bhí croth dronuilleogach air sa bhliain 1684. Ach loiteach an chuid is mó den fhoirgneamh sin in ndóiteán sa bhliain sin--níl ach túr amháin fágtha.
clé|mion|Chapel Royal
Tógadh an chuid is mó den chaisleáin sa lá atá inniu ann san 18ú haois. 
Is anseo a bhí cónaí ar an Leasrí, ba é sin ionadaí Rí Shasana in Éirinn, go dtí 1782, nuair a thógadh áit chónaithe nua i bPáirc an Fhionnuisce, (Áras an Uachtaráin). Bhí údarás na Breataine in Éirinn suite ann suas go dtí 1922, agus b'é san áit seo a bhí ceanncheathrú na Sasanaigh agus iad ag troid i gcoinne na hÉireannaigh sa Chogadh Angla-Éireannach idir 1919 agus 1921.

### 1922
Ar an 16 Eanáir 1922, bunaíodh rialtas sealadach na hÉireann: tháinig deireadh le riarachán na Breataine ag Caisleán Bhaile Átha Cliath ag searmanas foirmiúil seachadta.
clé|mion

## Inniu
mion|clé

Nuair a tháinig Saorstát Éireann i bhfeidhm sa bhliain 1922, níor úsáideadh an caisleán i gcúrsaí rialtais as seo amach. Úsáidtear é sa lá atá inniu i dturasóireacht agus tionóltar cruinnithe anseo an t-am ar fad. Tá Oifig na Coimisinéirí Ioncaim lonnaithe ann freisin.

Sa bhliain 1986 rinneadh tocailt in gcúinne an chaisleáin mar go raibh uisce faoi thalamh ag teach isteach ó abhainn atá clúdaithe anois--an Poddle. Bhí sé ag déanamh dochar do bhun an fhoirgneamh. Is ansin a fuarthas Túr an Phúdar Gunna, tógtha sa bhliain 1226, agus seanbhalla Lochlannach ón bhliain 933.
## Leabhair
* Peter Costello: *Dublin Castle, in the life of the Irish nation* (as Béarla). Baile Átha Cliath: Wolfhound Press 1999, ISBN 0-86327-610-5
* Rialtas na hÉireann: *Dublin Castle: at the heart of Irish history* (as Béarla). Baile Átha Cliath: Oifig an tSoláthair 2004, ISBN 0-77557-1975-1

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Bhaile Átha Cliath, Caisleán
Teach an Ardmhéara

Áras cónaithe Éireannach atá suite ar Sráid Dásain i mBaile Átha Cliath, Poblacht na hÉireann é **Teach an Ardmhéara**. Is san fhoirgneamh seo atá Ard-mhéara Bhaile Átha Cliath lonnaithe ó 1715 go dtí an lá inniu. 

Tugtar 'The Mansion House' air i mBéarla.

## Stair

clé|mion

Bhí Dónall Ó Conaill ina ardmhéara ann. 
Ar an 14 Aibreán 1914, bunaíodh Cumann na mBan go hoifigiúil i Seomra na gColún.

Tionóladh an Chéad Dáil i dTeach an Ardmhéara, ar 21 Eanáir 1919. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Catagóir:Stair na hÉireann
Minas Gerais

Is stát de chuid na Brasaíle é **Minas Gerais** ata súite sa réigiún Thiar Theas. Is é Belo Horizonte príomhchathair an stáit. Tá teorainn aige le Bahia, Goiás, Mato Grosso do Sul, Sao Paulo and Rio de Janeiro, Espírito Santo. Tá 17,891,452 duine ina gcónaí ann (An dara daonra is mó sa Brasaíl). Is é Aécio Neves ón PSDB an Gobharnóir.

## Naisc
* Láithreán oifigiúil  (as Portaingéilis)

Catagóir:Stáit na Brasaíle
John B. Keane

Ba dhrámadóir, tábhairneoir agus scríbhneoir as Ciarraí é **John B. Keane** (rugadh é ar an 21 Iúil 1928 agus d'éag ar an 30 Bealtaine 2002). Fear grinn den chéad scoth a bhí ann. Carachtar é a gcuirfeá dúil ann mar gheall ar a rógaireacht agus bhí sé lán d'aer an tsaoil.  Ina chuid scríbhneoireachta, bhí a fhios aige go raibh an-chumhacht ann sa mhaolaisnéis.

Ar chúrsaí reatha, níor sheachain sé an chonspóid riamh. 

[clé|mion|[Brian Friel agus John B. Keane, BÁC]]

## Saol
Rugadh agus tógadh i Lios Tuathail, Co. Ciarraí é. Ba é an ceathrú duine é den naonúr páistí ag William Keane, bunmhúinteoir, agus Hannah Purtill.  

Tar éis dó an mheánscoil a fhágaint, chaith sé na blianta idir 1946 agus 1951 ag obair mar chúntóir i siopa poitigéara. Ó 1951 go dtí 1955 chuaigh sé ar imirce go Sasana, áit ar bhain sé a shlí bheatha amach ar neart bhealaí éagsúla. Sa bhliain 1955 d'fhill sé ar a áit dhúchais agus ó shin go shíothlaí sé, bhí teach tábhairne, mar gnó, idir láimhe aige.

Sa bhliain 1991 bronnadh ballraíocht buan den *Royal Dublin Society* air. Bhí sé ina uachtaráin ar PEN agus bhí sé ina bhunaitheoir den *Irish Playwrights Society* (Cumann na Drámadóirí Éireannacha). San am céanna bhain sé amach ballraíocht in Aosdána. 

Carachtar a bhí ann ar an uile bhealach. Bhí sé ina bhall de Fhine Gael, agus níor sheachain sé díospóireacht chonspóideach riamh

Bhronn Coláiste na Tríonóide, Ollscoil Luimnigh agus Marymount College (Manhattan) dochtúireachtaí oinigh air.

Bhí sé pósta le Mary O'Connor agus bhí ceathrar chlainne acu, iníon agus triúr mac. 

Fuair sé bás ina theach féin de bharr ailse i measc a phobail fhéin sa bhliain 2002 agus in aois 73 bliain dó.Go leor saothar a d'fhoilsigh sé le linn a shaol torthúil.

## Saothar
[mion|[Lios Tuathail, Co. Ciarraí|clé]]
Saothar spleodrach, barrúil agus greannmhar atá ann. A dhráma *Sive* a tharraing aird na hÉireann air i 1959. Is iad *The Field* (1965) agus *Big Maggie* (1969) na drámaí is clúití leis. 

Scríobh sé leabhar i nGaeilge ar fhear déanta cleamhnas, *[[Dan Pheaidí Aindí]]*, i 1977, chomh maith le gearrscéalta, úrscéalta agus saothar ilchineálach eile.

### Drámaí
* Sive (1959)
* Sharon's Grave (1960)
* The Highest House on the Mountain (1961)
* No More in Dust (1961)
* Many Young Men of Twenty (1961)
* Hut 42 (1962)
* The Man from Clare (1962)
* Seven Irish Plays (1967)
* The Year of the Hiker
* The Field 
* Big Maggie
* Moll
* The Crazy Wall
* The Buds of Ballybunion
* The Chastitute
* Faoiseamh
* The Matchmaker
### Leabhair
**[[Dan Pheaidí Aindí]]*, leabhar as Gaeilge (Mercier Press, 1977)
*The Bodhran Makers
* Durango
* The Contractors
* A High Meadow
* Letters of a successful T.D
### Aistí
* Love Bites
* Owl Sandwiches

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2002
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Daoine as Contae Chiarraí
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Tábhairneoirí
Catagóir:Básanna de bharr ailse phróstataigh in Éirinn
Brian Friel

Drámadóir clúiteach de chuid na hÉireann ab ea **Brian Friel** (nó *Brian Ó Froighil*) (rugadh 9 Eanáir, 1929 ins an Ómaigh, Tír Eoghain, Tuaisceart na hÉireann, fuair bás 2 Deireadh Fómhair 2016 ).
[clé|mion|Brian Friel agus [John B. Keane, BÁC]]

## Saol
Bhí cónaí ar Friel ar feadh i bhfad i nDoire sular bhog sé go Tír Chonaill sa bhliain 1967, áit a bhí sé ag cur faoi go dtí lá a bháis.

Ag deireadh na gcaogaidí is ea a thosaigh an chéad chuid dá shaothar ag teacht ós comhair an phobail. Le léiriú a dhráma *Philadelphia, Here I Come* (Philadelphia, Táim ag Teacht) sa bhliain 1964, bhain sé amach cáil idirnáisiúnta. Bhí iliomad drámaí scríofa aige agus cuid mhaith díobh aistrithe go teangacha iasachta. Rinneadh scannán mór le rá dá dhráma *Dancing at Lughnasa* (Ag Damhsa Lá Lúnasa). BÁC

Bhí sé ina Saoi de chuid Aosdána.

## Oidhreacht
Bhí ceangal láidir ag Brian Friel leis na Gleannta, baile dúchais a mháthair. Agus sa bhliain 2023, shocraigh Comhairleoirí Contae Dhún na nGall seanteach cúirte na nGleanntach a thabhairt d'iontaobhas Brian Friel ar léas 99 bliain, chun ionad cultúrtha in ómós do Brian Friel a thógáil.

## Saothar

* *[[A Sort of Freedom]]* (neamhfhoilsithe, 1958)
* *[[To This Hard House]]* (neamhfhoilsithe, 1958)
* *[[A Doubtful Paradise]]* (neamhfhoilsithe, 1960)
* *[[The Enemy Within (dráma)|The Enemy Within]]* (1962)
* *[[The Blind Mice]]* (neamhfhoilsithe, 1963)
* *[[Philadelphia Here I Come!]]* (1964)
* *[[The Founder Members]]* (neamhfhoilsithe, 1964)
* *[[Three Fathers, Three Sons]]* (neamhfhoilsithe dráma don teilifís, 1964)
* *[[Lovers (play)|Lovers: Winners and Losers]]* (1967)
* *[[Crystal and Fox]]* (1968)
* *[[The Mundy Scheme]]* (1969)
* *[[The Gentle Island]]* (1971)
* *[[The Freedom of the City]]* (1973)
* *[[Volunteers (play)|Volunteers]]* (1975)
* *[[Farewell to Ardstraw]]* (neamhfhoilsithe dráma don BBC, 1976)
* *[[The Next Parish]]* (neamhfhoilsithe dráma don BBC, 1976)
* *[[Living Quarters]]* (1977)
* *[[Aristocrats]]* (1979)
* *[[Faith Healer]]* (1979)
* *[[Translations]]* (1980)
* *[[Three Sisters (dráma)|Three Sisters]]* (Chekhov athchóiriú, 1981)
* *[[American Welcome]]* (neamhfhoilsithe dráma gearr, 1981)
* *[[The Communication Cord]]* (1982) 
* *[[Making History (dráma)|Making History]]* (1988)
* *[[Dancing at Lughnasa]]* (1990)
* *[[The London Vertigo]]* (Charles Macklin athchóiriú, 1990)
* *[[A Month in the Country]]* (Turgenev athchóiriú, 1992)
* *[[Wonderful Tennessee]]* (1993)
* *[[Molly Sweeney]]* (1994)
* *[[Give Me Your Answer, Do!]]* (1997)
* *[[Uncle Vanya]]* (Chekhov athchóiriú, 1998)
* *[[The Yalta Game]]* (Chekhov athchóiriú, 2001)
* *[[The Bear]]* (Chekhov athchóiriú, 2002)
* *[[Afterplay]]* (2002)
* *[[Performances]]* (2003)
* *[[The Home Place]]* (2005)

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Drámadóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Básanna in 2015
Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain
Linux

Is córas oibriúcháin é **Linux**, bunaithe ar an eithne Linux. Tá Linux le fáil saor in aisce, mar baineann sé leis an bhfealsúnacht foinse oscailte. 

## An eithne Linux
Tá an eithne bunaithe ar an gCeadúnas Ginearálta Poiblí GNU. 
Tá an chuid is mó (97%) den chód scríofa sa teanga ríomhchlárúcháin C. 

## Sciar den mhargadh
De réir an W3C, baineann cuid bheag de ríomhairí deisce an domhain úsáid as Linux, ach tá an chuid ag dul i méid. 

Córas oiriúnach é mar bhunús i gcomhair comhcheangail córas oscailte. Mar sin, tá ‘’fondúireacht na mbogearraí saor in asice’’ ag iarraidh Linux a fhorbairt mar chóras oibriúcháin caighdeánach. 

Tá a lán timpeallachtaí grafacha le fáil do Linux, mar shampla Gnome agus KDE. Dearadh é le go mbeidh daoine in ann dul i dtaithí ar Linux gan dua agus go mbeadh sé éasca feidhm a bhaint as.

## Linux agus an Ghaeilge
Is féidir Linux (leagan mar Ubuntu, KDE, GNOME, srl) a shuiteáil ar ríomhaire agus Gaeilge a roghnú mar theanga an chomhéadain. Mar sin, is i nGaeilge a bhíonn an chuid is mé de na treoracha agus teachtaireachtaí. De ghnáth bíonn an téarmaíocht Ghaeilge sothuigthe.

### Ubuntu
Is córas oibriúcháin de chuid Linux é Ubuntu.

### Gnome
Tá GNOME ar fáil as Gaeilge, chomh maith le a lán teangacha eile.

### KDE
Tá pacáiste comhéadan teanga don Ghaeilge ar fáil don chóras oibriúcháin KDE do Linux. 

## Stair
* 1969 - Cruthaigh 'Bell Laboratories' UNIX i Stáit Aontaithe Mheiriceá sa bhliain 1969. Bhí Linux bunaithe ar Unix ar dtús. 
* 1983 - Chuir Richard Stallman tús leis an Tionscadal GNU.
* 1991 - Scaoil Linus Torvalds an eithne Linux amach ar 5 Meán Fómhair 1991. 
* 1993 - Scaoileadh amach na chéad freastalaí gréasáin ó *Apache* is bhain an chuid is mó úsáid as Linux.

## Féach freisin
* Tionscadal GNU
* Ubuntu
* Linux mint
* Debian

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Ríomhaireacht as Gaeilge 

Catagóir:Córais oibriúcháin
Catagóir:Bogearraí saora
GNOME

Is é **GNOME** an gnáth-thimpeallacht grafach i mórán dáileacháin GNU/Linux, mar shampla Debian agus Ubuntu. Tá Gnome ar fáil as Gaeilge chomh maith le a lán teangacha eile.

## Féach freisin
* Tionscadal GNU

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Córais oibriúcháin
Catagóir:Bogearraí saora
Teach Laighean

Foirgneamh stairiúil é **Teach Laighean**, atá suite ar Shráid Chill Dara i mBaile Átha Cliath, Poblacht na hÉireann. Tá tithe an Oireachtais (rialtas na hÉireann) lonnaithe ann sa lá atá inniu ann, mar a bhí tithe Saorstát Éireann níos luaithe. 
mion|clé

## Stair
Is iar-áras cónaithe diúcach é, ina raibh Diúc Laighean ina chónaí suas go dtí tús an 19ú haois.

B'ailtire Éireannach é James Hoban, a dhear an Teach Bán, a phlean bunaithe ar Theach Laighean i mBaile Átha Cliath.

Tar éis bhunú an tSaorstáit in 1922, roghnaíodh seanfhoirgnimh an RDS de Theach Laighean (a aistríodh chuig úinéireacht an stáit in éineacht le bailiúcháin na hinstitiúide sin in 1877) mar ionad na parlaiminte nua (Dáil). Bhí gá le spás a aimsiú d'fhoireann an Mhúsaeim a bhíodh i dTeach Laighean roimhe seo agus glacadh seilbh ar ghailearaithe taispeántais éagsúla i Sráid Chill Dara don aidhm seo.
clé|mion

## An Foirgneamh

Is beag athrú atá tagtha ar Fhorhalla Theach Laighean ón uair a dearadh é i ré Sheoirseach an 19ú haois. Tá Portráidí d’Art Ó Gríofa, de Mhícheál Ó Coileáin, d’Éamon deValera, de Chathal Brugha, de William T. Cosgrave & den Uachtarán Reatha ar taispeáint ar na ballaí.

Ba é Forsheomra an tSeanaid Proinnhalla an chéad urláir ar dtús agus fónann sé anois mar bhealach isteach chuig Seomra an tSeanaid agus mar Limistéar Fáilte do Phiardaí a thagann ar cuairt. Tá portráidí de Robert Emmet agus de Wolfe Tone ar na ballaí.

## Féach freisin

* An Dáil

## Nasic sheachtracha
* Eolas ar oireachtas.ie 

## Tagairtí

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Catagóir:An tOireachtas
Catagóir:Sráid Chill Dara, Baile Átha Cliath
Catagóir:Tionóil reachtacha
Halla na Saoirse

Is foirgneamh stairiúil atá suite in aice leis an Life i mBaile Átha Cliath, Poblacht na hÉireann é **Halla na Saoirse** (Béarla: *Liberty Hall*). Is é an foirgneamh is airde sa chathair, agus b'é an foirgneamh ab airde in Éirinn sular tógadh an tÁras Contae i gCorcaigh sa bhliain 1968. Tá áit thábhachtach i stair na hÉireann ag Halla na Saoirse, mar b'é san áit seo a bhunaigh Séamas Ó Conghaile an tArm Cathartha sa bhliain 1913. Tá an Ceardchumann Seirbhísí, Tionsclaíoch, Gairmiúil agus Teicniúil suite ann inniu.

Tá sé pleanáilte go leagfar an foirgneamh go talamh chun foirgneamh nua a chur ina áit.

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir i mBaile Átha Cliath
Ubuntu

Bogearra is ea **Ubuntu** a fheidhmíonn mar Chóras Oibriúcháin do ríomhairí. Is dáileadh Linux é atá bunaithe ar Debian. Bíonn Ubuntu lán le bogearraí réamhshuite cosúil le Mozilla Firefox, LibreOffice, srl. Is féidir Ubuntu amháin a shuiteáil ar ríomhaire nó is féidir é a shuiteáil ar ríomhaire ar a bhfuil Windows cheana féin. 

## Leaganacha

## Féach freisin
* Linux mint - Córas oibriúcháin atá bunaithe ar Ubuntu

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* ubuntu.com

Catagóir:Linux
Catagóir:Córais oibriúcháin
Catagóir:Bogearraí saora
Ségolène Royal

Is polaiteoir Francach í **Marie-Ségolène Royal** (a rugadh ar 22 Meán Fómhair 1953) ar a dtugtar **Ségolène Royal** go forleathan. 

Is í Royal an tUachtarán réigiúnach do Poitou-Charentes agus tá sí ina ball den Tionól Náisiúnta. 

Bhí sí mar iarrthóir oifigiúil don Pháirtí Sóisialach d'uachtaránacht na Fraince sa bhliain 2007. Theip uirthi an toghchán a bhuachan agus d'éirigh lena hiomathóir ón UMP, Nicolas Sarkozy, an t-uachtarántacht a bhaint amach.mion|upright|Ségolène Royal sa bhliain 2007|cléBhí caidreamh aici le hArd-Rúnaí na Sóisialaigh, François Hollande, agus tá ceathrar clainne acu. Go gairid i ndiaidh an toghcháin sa bhliain 2007, scair siad óna chéile. Bhí caidreamh eile ag François Hollande le hiriseoir, Valérie Trierweiler, agus b'shin an fáth a scair siad. 

## Féach freisin

* François Hollande

## Tagairtí

Royal, Segolene
Royal, Segolene
Catagóir:Daoine beo
Ard Mhic Nasca

mion|Ard Mhic Nasca
Tá **Ard Mhic Nasca** (nó *Holywood* i mBéarla) suite idir Béal Feirste agus Beannchar ar chósta Loch Lao i dTuaisceart Éireann. Bhí 12,037 daoine ina gcónaí sa bhaile seo sa bhliain 2001, de réir daonáirimh na Ríochta Aontaithe.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae an Dúin
M1 (Tuaisceart Éireann)

Is é an **M1** an príomh-motorbhealach i dTuaisceart Éireann. Téann sé ó Bhéal Feirste i gContae Aontroma go Dún Geanainn i gContae Thír Eoghain. Is é an ceann is faide sa tuaisceart é. Bíonn líon na dtrácht uafásach gach maidin i rith na seachtaine, rud a chluintear ar stáisiúin raidió na cathrach. Le blianta beaga anuas tá ardú tagtha ar chaighdeán an bhóithre laistigh de 5 mhíle ó lár Bhéal Feirste.

Is díol spéise é go dtí an lá atá inniu ann nach dtéann an mótarbhealach is mó i dTuaisceart Éireann i dtreo an Deiscirt. Cuirtear amach go rialta go gcaithfear trácht a bhfuil ag taisteal ó chathair go cathair dhul trí thrí/cheithre thimpeallán (ag brath ar an treo) idir Lios na gCearrbhach agus Droim Mór, Contae an Dúin (ar an A1).

deis|300px|mion|clé|An M1 i dTuaisceart Éireann

Mar sin féin, cuireann an mótarbhealach go mór mhór le hinfreastruchtúr an iarthair (Siar ón Bhanna).

## Féach freisin
* Bóithre agus mótarbhealaí in Éirinn
* A1
* M1 (Éire)

## Tagairtí

Catagóir:Bóithre in Éirinn
Eukaryota

Tugtar **eukaryota** (Gaeilge: *eocaróit*) ar ainmhithe, plandaí, fungais agus prótaistigh, .i. na beothaigh go léir ina n-eagraítear a gcuid ceall i struchtúir choimpléascacha iniata i scannáin. 

Is é an núicléas an struchtúr scannáncheangailte a léiríonn an difríocht idir chealla eocarótacha agus cealla prócarótacha; is mar gheall ar láithreacht an núicléis a úsáidtear an t-ainm "eocarót", ó na focail Gréigise ευ (a chiallaíonn "maith/fíor") agus κάρυον ("cnó"). Bíonn orgánaidí scannáncheangailte eile ann i mórán ceall eocarótach, ar nós miteacoindrí, coimpléasc Golgi agus coirpiní Golgi. Is minic a bhíonn lascnaidí uathúla ag eocaróit, déanta de micrifhidíní i leagan amach 9+2.

## Tagairtí

Catagóir:Eocaróit
Tom Murphy

Dramadóir Éireannach ab ea **Tom Murphy** (nó **Tomás Ó Murchú**) (a rugadh sa bhliain 1935 i dTuaim, Co. na Gaillimhe agus a d'éag 15 Bealtaine 2018).

Bhí cónaí air i mBaile Átha Cliath nuair a d'éag sé.
[clé|mion|A[Amharclann na Mainistreach|mharclann na Mainistreach]]

## Saothar
D'ob é Feadaíl sa Dorchadas (*A Whistle in the Dark*) a léiríodh ar an ardán don chéad uair i 1961, is a chruthaigh neart chonspóide, a chéad dreama. Bhí réalachas ag baint leis an léiriú seo de theaghlach Éireannach ar imirce i Sasana sna caogaidí. 

Bhíodh Murphy i gcónaí ag baint triail as stíleanna agus ábhair úra. Aistríodh sé ó réalachas go dtí osréalachas, mar a fheictear ins an dráma An Mhaidin tar éis Soirbhíochais (*The Morning after Optimism*) chuig an caint liriciúil mar a chloistear ins an dráma An Ceolchoirm Gigli (*The Gigli Concert*). Bhíodh sé ag plé le maithiúnas agus dóchas ins an saol a cheaptar a bheith tréigthe ag Dia. 

Cé go raibh sé sáite i gcultúr agus miotaseolaíocht na hÉireann, níor bhraith sé ar an gnáthíomhá a cheaptar leis na Gaeil ach léirítear iad i stíl úr bainteach le foréigean, éadóchas ach fós le gáire, greann, grá agus sárú. Ní raibh srian ar bith lena shamhlaíocht.

## Drámaí
* On The Outside (1959)
* A Whistle In the Dark (1961)
* Famine (1968)
* The Orphans (1968) 
* A Crucial Week In The Life Of A Grocer's Assistant (1969)
* The Morning After Optimism (1971)
* The White House (1971)
* On The Inside (1974)
* The Vicar Of Wakefield(1975)
* The Sanctuary Lamp (1976)
* The J Arthur Maginnis Story (1976)
* Epitaph Under Ether (1979)
* The Blue Macushla (1980)
* The Informer (1981)
* The Gigli Concert (1983)
* Conversations on a Homecoming (1985)
* Bailegangaire (1985)
* A Thief Of A Christmas (1985)
* Too Late For Logic (1989)
* The Patriot Game (1991)
* She Stoops To Folly (1995)
* The Wake (1997)
* The House (2000)
* The Alice Trilogy (2005)
*The Last Days of a Reluctant Tyrant (2009)
*Brigit (2014)

## Úrscéal
* The Seduction Of Morality (1994)

## Féach freisin

* Drámadóirí Éireannacha

## Tagairtí

Murphy, Tom
Murphy, Tom
Murphy, Tom
Catagóir:Básanna in 2018
Catagóir:Amharclann na Mainistreach
Rangers Football Club

Is club sacair proifisiúnta é **Rangers Football Club** atá lonnaithe i gceantar Bhaile a' Ghobhainn i nGlaschú agus a imríonn i bPríomhroinn na hAlban. Tugtar **Glasgow Rangers** ar an gclub go minic lasmuigh d'Albain, cé nach ainm oifigiúil é seo.

Catagóir:Clubanna sacair na hAlban
Catagóir:Glaschú
Natal, Rio Grande do Norte

Cathair sa Bhrasaíl is í **Natal**. Tá sí suite ar an gcósta Atlantach. in oirthear na tíre agus is í príomhchathair an Stáit Rio Grande do Norte. Bhí 803,811 duine ina gcónaí i Natal agus 1,363,547 ina gcónaí sa cheantar cathrach (daonáireamh 2010). Bunaíodh Natal mar sráidbhaile ar 25 Nollaig 1599.

Catagóir:Cathracha sa Bhrasaíl
Natal, an Afraic Theas

Cúige san Afraic Theas is ea **Natal**. Cuireadh le KwaZulu é chun cúige nua a dhéanamh ar a dtugtar KwaZulu-Natal.

## Féach
* Cecil Rhodes

Catagóir:An Afraic Theas
Club Haca Abhóca

Is club haca é **Club Haca Abhóca** atá suite sa Charraig Dhubh, in Áth Cliath Theas, Éire.

## Féach Ar
* Scoil Chuimsitheach na Páirce Nua
* An Charraig Dhubh

## Naisc sheachtracha
* Avoca Hockey Club, suíomh idirlín oifigiúil (as Béarla amháin)

## Tagairtí
Abu Musa Jabir ibn Hayyan

Fisiceoir ab ea **Abu Musa Jabir ibn Hayyan ** (Araibis: جابر بن حیان) (c.721–c.815). Bhí aithne air sa Laidin freisin mar **Geber**, leagan de *Jabir*. Rugadh i Tus na Peirse é, agus fuair sé bás i Kufa, san Iaráic. 

Ba phoitigéir, ailceimiceoir, fealsamh, réalteolaí, fisiceoir, agus lia mór le rá é. "Athair na Ceimice" a thugtar air uaireanta. Arabach nó Peirseach a bhí ann. 

Scríobh duine anaithnid san Eoraip leabhar ailceimice faoin ainm Geber sa 13ú haois. "Geber Falsa" a thugtar ar an údar seo.

Catagóir:Fisiceoirí
Craobh Shinsear Peile Átha Cliath

thumb|
Séard is **Craobh Shinsear Peile Átha Cliath** (urra:The Evening Herald) ann ná comórtas de chuid CLG idir na clubanna sinsir i gContae Átha Cliath. Bhain Ballyboden St. Enda's an comórtas is déanaí in aghaidh St Judes i 2009 i bPáirc Parnell. 

## Stair
Thosaigh craobh peile Átha Cliath in 1887 agus bhain Erins Hope é. Bhain Naomh Uinsionn an Chraobh 25 uaire leis an mbua deireanach i 2007. Ní raibh an comórtas ar siúil i 1902. Téann na buaiteoirí ar aghaidh le himirt i gCraobh Peile Laighean. Níor bhuaigh aon fhoireann an comórtas i 1902 toisc nach raibh aon chraobh ar siúl. Bhuaigh Bray Emmets Craobh Átha Cliath 1902 sa bhliain 1903 agus chuaigh siad ar aghaidh agus bhuaigh siad Craobh Laighean agus Craobh Uile-Éireann mar fhoireann Bhaile Átha CLiath i 1904. Bhí seisear as Bray Emmets ag imirt ar son an chontae nuair a bhuaigh Baile Átha Cliath in éadan Londain..

## Buaiteoirí

## Ceangail sheachtracha
* Suíomh Oifigiúil Baile Átha Cliath (as Béarla)
* Baile Átha Cliath ar Hoganstand (as Béarla)
* Eolas ar chlubanna 
* Reservoir Dubs
* Foirne Bhaile Átha Cliath 

Catagóir:Craobhacha peile Gaelaí
Catagóir:CLG Chontae Bhaile Átha Cliath
Paracelsus

Bhí **Paracelsus**  a rugadh **Theophrastus von Hohenheim** (ainm iomlán **Philippus Aureolus Theophrastus Bombastus von Hohenheim**) ), ina lia, ailceimiceoir, diagaire tuata, agus fealsamh Eilvéiseach    de chuid na hAthbheochana Gearmánaí.

Bhí sé ina cheannródaí i roinnt gnéithe de "réabhlóid leighis" na hAthbheochana, ag cur béime ar luach na breathnóireachta in éineacht le heagna coitianta. Tá sé luaite mar "athair na tocsaineolaíochta." Bhí tionchar substaintiúil ag Paracelsus freisin mar fháidh nó mar fhear feasa, agus rinne na Róschrosaighs staidéar ar a 'thairngreachtaí' sa 17ú haois. Bhí an luathghluaiseacht leighis nua-aimseartha *Paracelsismus* spreagtha ag an staidéar ar a chuid saothar.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1493
Catagóir:Básanna i 1541
Catagóir:Lianna Eilvéiseacha
Catagóir:Réalteolaithe Eilvéiseacha
Catagóir:Ailceimiceoirí
Ciarán Ó Faoláin

Ba pheileadóir Gaelach ó Bhaile Átha Cliath é **Ciarán Ó Faoláin** (*Ciarán Whelan* sa Bhéarla). D'imir sé le haghaidh Baile Átha Cliath agus imríonn sé le CLG Ráth Eanaigh go fóill. Bhí Ó Faoláin ar fhoireann Bhaile Átha Cliath nuair a bhain siad Craobh Laighean i 2002, 2005, 2006, 2007, 2008 agus i 2009. Bhain sé corn Martin Donnelly i 2005 agus é ag imirt le Cúige Laighean. Bronnadh Sárimreoir air sa bhliain 1999 toisc a éacht imeartha i lár na páirce le haghaidh Baile Átha Cliath. Roghnaíodh Ó Faoláin mar chaptaen na foirne do Bhaile Átha Cliath idir 2002 agus 2003. Fuair sé a Shárimreoir is déanaí i 2007 ach níor roghnaíodh é ar fhoireann GPA na bliana. Bhain sé craobh mionúr Laighean le Baile Átha Cliath i 1994. D'éirigh Ciarán as mar pheileadóir idirchontae i 2009.

## Tagairtí

Faoláin, Ciarán Ó
Faoláin, Ciarán Ó
Stiofán Cluxton

Is peileadóir Gaelach as Baile Átha Cliath é **Stiofán Cluxton** (*Stephen Cluxton* sa Bhéarla). D'imir sé le Baile Átha Cliath agus Cumann Parnell. Bhí Cluxton ar fhoireann Bhaile Átha Cliath nuair a bhain siad Craobh Laighean amach i 2002, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2011, 2013, 2015 agus 2016. Bronnadh 'allstar' air sa bhliain 2002, 2006, 2007, 2011 agus 2013. Roghnaíodh Stiofán i bhfoireann peile na réalta gorma le haghaidh 2006 agus ainmníodh é ar fhoireann GPA na bliana. Bhain Cluxton Corn Sigerson agus é ag imirt mar chúl báire le Cathair Ollscoile Bhaile Átha Cliath. 

Ní raibh Cluxton in ann imirt thar lear, ar son na hÉireann in éadan na hAstráile toisc fóibe eitleáin atá aige.(http://www.unison.ie/irish_independent/stories.php3?ca=95&si=1482018&issue_id=13092 ) D'imir sé ar son na hÉireann i 2004 nuair a bhí an chluiche ar siúl in Éirinn agus ainmníodh é mar an t-imreoir is fearr.

Bhain Cluxton Corn Uí Bhroin le Baile Átha Cliath le bua in éadan na Laoise sa chraobh. Bhuaigh sé Craobh na hÉireann le Baile Átha Cliath i 2011 in éadan Chiarraí ag Páirc an Chrócaigh. Scóráil Cluxton cic saor ag an nóiméad deireanach sa chraobh chun an chluiche a bhuachaint ar son a chontae.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Cumann Parnell 
* CLG Átha Cliath
* Suíomh Oifigiúil Átha Cliath
* Craobh Sigerson 2005 Sigerson 

Catagóir:Peileadóirí Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Bulmer Hobson

Ba náisiúnaí, sóisialaí agus iriseoir Éireannach é **Bulmer Hobson** (14 Eanáir 1882 –  8 Lúnasa 1969), a rugadh i mBéal Feirste. 

Ball den IRB agus Óglaigh na hÉireann ab ea é. Ach ní raibh sé páirteach in Éirí Amach na Cásca sa bhliain 1916, mar níor aontaigh sé leis an scéim agus rinne sé iarracht an eachtra ar fad a chur ar ceal, in éineacht le Eoin Mac Néill. D'ainneoin an rud sin, bhí sé an-ghníomhach sa ghluaiseacht roimhe sin, ag obair go dian le Tomás Ó Cléirigh agus Séamas Ó Conghaile go háirithe.

Cé gur ceannaire tábhachtach é Hobson roimh an Éirí Amach, ní raibh an tionchar agus stádas céanna aige níos déanaí. D'fhan sé amach as an polaitíocht don chuid is mó as seo amach, gan páirt a ghlacadh sa Chogadh Angla-Éireannach. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1882
Catagóir:Básanna i 1969
Catagóir:Baill de BPÉ
Catagóir:Baill Shinn Féin
Catagóir:Daoine as Contae Aontroma
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Fir
Catagóir:Iriseoirí Éireannacha
Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Baill de Chumann na gCarad
Melilla

Is cathair i dtuaisceart na hAfraice í **Melilla** (Spáinnis: *Ciudad Autónoma de Melilla* nó **Rusadir** sa seanam) ar chósta thiar theas na Meánmhara. Tá sí faoi riail na Spáinne agus stádas mar chathair féinrialaitheach aici. Bhí 78,476 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011.

mion|250|clé|Radharc ar an gcathair

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha féinrialaitheacha na Spáinne
Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Marcha Real

Is é an **Marcha Real** amhrán náisiúnta na Spáinne.

## Liricí

Catagóir:Amhráin Náisiúnta
Catagóir:An Spáinn
Ceuta

Is cathair i dtuaisceart na hAfraice í **Ceuta** (Spáinnis: *Ciudad Autónoma de Ceuta*) atá faoi riail na Spáinne. Fuarthas 82,376 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011. Tá sí suite ar chósta na hAfraice idir an Mheánmhuir agus an tAtlantach.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha a bhfuil calafoirt
Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Catagóir:Cathracha féinrialaitheacha na Spáinne
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Zyklon B

deas|250px|thumb|Zyklon B.
Is é is **Zyklon B** ann ná ainm trádála ar ullmhóid ciainíde a bhí in úsáid ag na Naitsithe nuair a bhí siad ag marú na sluaite Giúdach sna seomraí gáis le linn an Uilelosctha. Tá Zyklon B bunaithe ar an aigéad prúiseach (is é sin, an t-aigéad hidricianach, nó tuaslagadh uisce chiainíd na hidrigine HCN) a bhfuil substaint chobhsaíoch curtha tríd, chomh maith le substaint drochbholaidh le rabhadh a thabhairt don úsáideoir. Bhí Zyklon B ceaptha mar fheithidicíd ar dtús. B'é ceimiceoir mór na Gearmáine Fritz Haber a d'fhorbair é le linn an Chéad Chogadh Domhanda. Bhí an-ról ag Haber i gcogaíocht cheimiceach na nGearmánach san am sin, ach, íorónta go leor, Giúdach a bhí ann, agus mar sin, b'éigean dó éalú ón nGearmáin i ndiaidh do na Naitsithe an chumhacht a shealbhú sa bhliain 1933. Níorbh é a nimh féin a mharaigh é, ar a laghad.

Tá éifeachtúlacht Zyklon B bunaithe ar an gciainíd. Cuireann an t-ian ciainíde CN- ruaigeadh ar an móilín ocsaigine as haemaglóibin na fola le dul ina áit. Ós rud é go bhfuil ceangal na ciainíde den haemaglóibin níos láidre ná ceangal na hocsaigine, ní féidir leis an haemaglóibin chiainídithe ocsaigin a iompar a thuilleadh, agus mar sin, tachtfar an t-íobartach, fiú má bhíonn flúirse ocsaigine le fáil san aer.

Le linn an Uilelosctha, d'úsáidtí Zyklon B ar dtús leis na dreancaidí a bhaint de na príosúnaigh. I dtús na bliana 1940, áfach, baineadh an chéad triail as i marú na ndaoine, nuair a tachtadh grúpa de Ghiofóga óga ó Brno i mBuchenwald. In Auschwitz, tugadh Zyklon B isteach ar an tríú lá de Mhí Mheán Fómhair 1941, nuair a maraíodh sé chéad cime cogaidh ón Aontas Sóivéadach agus dhá chéad go leith de chimí tinne cogaidh ón bPolainn leis.

## Tagairtí

Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
37

## Eachtraí
* Tháinig Caligula i gcomharba ar Tiberius mar impire na Róimhe.

## Breitheanna
* 15 Nollaig - Nearó, impire Rómhánach (b. 68).

## Básanna
* 16 Márta: *Tiberius Julius Caesar Augustus* nó Tiberius, impire na Róimhe

0037
41

## Eachtraí
* 

## Breitheanna

## Básanna
* 24 Eanáir - Maraíodh an t-impire Rómhánach Caligula.

0041
Caligula

Impire Rómhánach ab ea **Gaius Iulius Caesar Germanicus** nó **Caligula,** a leasainm (31 Lúnasa 12 - 24 Eanáir 41). 
clé|mion|177x177px|Caliga nó Caligae

## Saol
Thóg a athair, Gearmánacas, é i nDúiche na Réine, agus tugadh an leasainm air nuair a bhí sé ina gasúir (ó *caliga* nó *caligae*, nó buatais bheag). 
### Réim
Tháinig Caligula i gcomharbacht ar Tiberius, in aois 77 dó, nuair a bhásaigh an t-impire.  

clé|mion|177x177px|Denarius Gaius

Thosaigh rialú Caligula go maith, rialtóir uasal measartha a bhí ann. Ach nuair a bhí an chéad bhliain dá thréimhse ina impire ag druidim chun deireanais, tháinig tinneas air. Deir na staraithe go raibh Caligula as a mheabhair ina dhiaidh sin. Mar shamplaː 

* Bhí ráflaí ann ag an am go raibh sé ag bualadh craicinn lena chuid deirfiúracha agus teach striapachais a bhí sa phálás i ndáiríre. 
* Chuaigh sé ar fheachtais mhíleata an-amaideach chuig an nGearmáin agus chuig an mBreatain. Bhuaileadh taomanna feirge é.
* D'ordaigh Caligula go dtógfaí dealbha de ar fud na hImpireachta. Cuireadh olc ar na Giúdaigh nuair a tógadh dealbh i lár an teampaill in Iarúsailéim. 

### Dúnmharú
Mharaigh cuid den Gharda Praetóireach Caligula sa Róimh ar 24 Eanáir 41. Maraíodh a bhean chéile, Caesonia agus a iníon Julia Drusilla chomh maith.  

Bhí Cassius Chaerea i mbun na ceannaircí. Bhí cuid eile na bPraetóireach thar a bheith míshásta le Chaerea, agus cuireadh chun báis é. 

Tháinig uncail Caligula, Claudius, i gcomharbacht air. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 12
Catagóir:Básanna i 41
Catagóir:Daoine a feallmharaíodh
Catagóir:Farónna
Catagóir:Impirí Rómhánacha
Catagóir:Sagairt
Anam

[thumb|''Soul Carried to Heaven'' (t.1878) le [William-Adolphe Bouguereau.]]
De réir traidisiúin fealsúnachta agus reiligiúnacha, séard is **anam** ann ná, substaint (cosúil leis an sean-choincheap faoin éitear) féin feasachta a bhfuil mar neach uathúil beo.

Sna traidisiúnta seo, tá an *anam* mar an fíor bunús don neach. Go ginearálta chreidtear go bhfuil an anam mar rud neamhbhásmhar agus go raibh sé ann riabh déanamh an choirp.

Tá nasc tábhachtach agus láidir idir choincheap an anam agus saol tar éis bás, ach bíonn tuairimí éagsúla faoi, fiú i reiligiún áirithe. Creideann formhór dóibh nach bhfuil mais nó ábhar san anam, ach tá daoine ann a chreideann go bhfuil ábhar ann agus a ndearna iarracht an mhais a thomhais.

Catagóir:Reiligiún
Catagóir:Intinn
Beathaisnéis

mion|Oxford Dictionary of National Biography
Is éard atá i m**beathaisnéis** ná cur síos ar shaol duine áirithe. Tugtar dírbheathaisnéis ar chuntas a scríobhann duine ar a shaol féin.

## Féach freisin
* Dírbheathaisnéis
* Dialann

## Tagairtí


Catagóir:Litríocht
Catagóir:Neamhfhicsean
Catagóir:Litríocht neamhfhicsin
Catagóir:Litríocht de réir seánra
Confúicias

Ba smaointeoir agus fealsamh sóisialta Síneach cáiliúil é **Confúicias** (a chiallaíonn "*Máistir Kong*", ach ar a dtugtar go níos minice **Kongzi**) (rugadh, ó thaobh an traidisiúin de, ar 28 Meán Fómhair, sa bhliain 551 RC agus a bhásaigh sa bhliain 479). D'fhág a chuid teagaisc is a fhealsamh coimeádacha rian mór ar shaol agus ar smaoineamh Oirthear na hÁise. D'aistrigh na hÍosánaigh 孔夫子 (Kǒng Fūzǐ) mar *Confucius*. Baintear úsáid as an bhfoirm Laidineach seo i dtíortha an Iarthair. **Kǒng Qiū ** (孔丘) an t-ainm comónta a bhí air ("Kǒng" a shloinne agus "Qiū" a ainm pearsanta).

Catagóir:Fealsúna na Síne
Catagóir:Daoine a rugadh i 551 RC
Catagóir:Básanna i 479 RC
Naomh Pól

[thumb|280px|Naomh Pól ó Tarsas - Dealbh ar San Pietro [An Vatacáin|na Vatacáine.]]
Is é **Naomh Pól** (timpeall 10 - timpeall 67) duine de na haspail is cáiliúla agus is tábhachtaí i stair na Críostaíochta. Murarbh ionann agus na haspail eile ní raibh aithne phearsanta aige ar Íosa Críost. Níor chreid sé i scéal Íosa go dtí lá amháin nuair a chonaic sé aisling d'Íosa aiséirithe agus é ar an bhealach go dtí an Damaisc. Ceiliúrtar *Tiontú Naomh Pól* ar an 25 Eanáir.

Tá tionchar ollmhór aige ar Thiomna Nua an Bhíobla toisc an méid scríbhneoireachta a rinne sé agus is féidir léargas a fháil ar an gCríostaíocht i dtús a réimse óna chuid litreacha. Tá ceithre litir déag againn scríofa aige agus is dóichí gurb iad siúd na cinn is sine. Luaitear trí thuras Naomh Pól i nGníomhartha na nAspal freisin.

Tá formhór na litreacha seo scríofa chuig séipéil timpeall na Gréige, na hÁise Bige agus na Róimhe, agus iad lán de chomhairle faoin gcaoi chun saol Críostaí a bheith ag duine agus céard a bhí i soiscéal Íosa.

## Saol
Rugadh é i dTarsas, baile i gcríocha na hÁise Bige (na Tuirce an lae inniu). Admhaíonn Naomh Pól féin gur chaith sé anuas ar Chríostaithe agus é óg, agus go raibh sé i láthair nuair a rinneadh mairtíreach de Naomh Stiofáin. Ach lá amháin agus é ar a bhealach go dtí an Damaisc, tháinig Íosa chuige in aisling agus d'impigh sé ar Phól a shaol a athrú. I ndiaidh na heachtra seo bhí Pól dall go dtí gur bhaist Ananias é. Ó shin ar aghaidh thug Pól faoi theachtaireacht Íosa Críost a scaipeadh.

Ina dhiaidh sin thaistil sé ar fud na háite ag múineadh an tsoiscéil. D'fhill sé lá ar Iarúsailéim, agus cé gur lig na Giúdaigh dó fanacht ansin ar dtús, tháinig fearg ar ghrúpa mór a bhí réidh lena chur chun báis. Ach shábháil saighdiúir Rómhánach é. Gabhadh agus cuireadh i bpríosún é. 

Níl sé iomlán cinnte céard a tharla dó ina dhiaidh sin. De réir Eusebius ó Chaesarea (sa 4ú haois) cuireadh chun báis é faoi riail an Impire Nearó. Tá traidisiún ann go bhfuair Naomh Pól bás ar an lá cheanna agus Naomh Peadar (29 Meitheamh) sa bhliain 64 nó 67. 

De réir chuntais eile. chuaigh sé go dtí an Spáinn agus is féidir go ndeachaigh sé go dtí an Ghréig agus an Áis Bheag. Pé scéal é, is cosúil gur gabhadh é, agus gur cuireadh chun báis é sa Róimh.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 10
Catagóir:Básanna i 67
Catagóir:Ceartchreidmheachas
Catagóir:Daoine an Tiomna Nua
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglais Ortadocsach Choptach
Catagóir:Fir
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Mairtírigh
Catagóir:Naoimh
Catagóir:Scríbhneoirí na Sean-Róimhe
79

## Eachtraí
* Scriosadh na cathracha Rómhánacha Pompeii agus Herculaneum nuair a phléasc an bolcán an Veasúiv i mí Lúnasa. 

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 25 Lúnasa – Gaius Plinius Secundus, no Plinias Mór, (i bpléascadh na Veasúive), ciclipéidí, nádúraí, agus fealsamh nádúrtha Rómhánach (r. 23) 

Catagóir:Blianta
Hearó Chathair Alastair

Ba innealtóir agus geoiméadraí Gréagach é **Hearó** (nó **Hearón**) **Chathair Alastair** (Gréigis: Ήρων ο Αλεξανδρεύς) (c. 10 – 70) i gCathair Alastair in Éigipt na Rómhánach, *Aegyptus*. 
thumb|An t-Aeolipile, inneall gaile Hearóin

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Aireagóirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 10
Catagóir:Básanna i 70
Catagóir:Daoine Éigipteacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Innealtóirí
Catagóir:Matamaiticeoirí
Catagóir:Scríbhneoirí na Sean-Róimhe
42

## Eachtraí
* Tiontú an aspail Pól chuig an Críostaíocht. Déanann an Eaglais Chaitliceach comóradh ar an eachtra seo ar 25 Eanáir cé nach bhfios dúinn go beacht cathain a tharla sé.

## Breitheanna
* Pápa Sixtus I (b. 124)

## Básanna
* Julia Livilla, deirfiúr Caligula

0042
La Paz

Is í **La Paz, Chuqiyapu** príomhchathair na Bolaive. Tá 764,617 duine ina gcónaí ann.

Catagóir:An Bholaiv
Catagóir:Príomhchathracha Mheiriceá Theas
Evo Morales

Is é **Evo Morales** uachtarán na Bolaive. Is dúchasach é ón ghrúpa eitneach Aidhmearach. Thosaigh sé a chéad téarma ar 22 Eanáir 2006 agus d'fhan sé san oifig sin go dtí an 10ú lá de Mhí na Samhna 2019. I ndiaidh toghcháin conspóidigh sa bhliain sin, bhris léirsithe amach sna cathracha agus d'fhás míshástacht in airm na Bolaive. Sa deireadh d'éirigh sé as oifig agus d'imigh sé ón tír. Thug rialtas Mheicsiceo tearmann dó sa tír sin.

[thumb|left|220px|Morales (ar chlé) le [Luiz Inácio Lula da Silva|Luiz Inácio da Silva.]]

Morales, Evo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1959
Catagóir:Daoine beo
Eolaíocht fheidhmeach

Is éard is **eolaíocht fheidhmeach** ann ná cur i bhfeidhm na modheolaíochta eolaíochta agus an eolais eolaíoch chun spriocanna praiticiúla a bhaint amach. Cuimsíonn sé raon leathan disciplíní, amhail innealtóireacht agus leigheas. Is minic a chuirtear an eolaíocht fheidhmeach i gcodarsnacht leis an buntaighde, atá dírithe ar theoiricí agus dlíthe eolaíocha a chur chun cinn, a mhíníonn agus a thuarann feiniméin nádúrtha nó eile.

Tá eolaíochtaí nádúrtha feidhmeacha ann, chomh maith le heolaíochtaí foirmiúla agus sóisialta feidhmeacha.  I measc samplaí den eolaíocht fheidhmeach tá; eipidéimeolaíocht ghéiniteach a chuireann staitisticí agus teoiric na dóchúlachta i bhfeidhm, agus an tsíceolaíocht fheidhmeach, lena n-áirítear coireolaíocht.

## Tagairtí

Eolaíochtaí feidhmeacha
Catagóir:Craobhacha na heolaíochta
Eolaíocht leabharlainne agus faisnéise

Is éard é an **eolaíocht leabharlainne agus faisnéise** ná an eolaíocht a bhaineann le leagan amach leabharlainne agus láimhseáil sonraí.

## Tagairtí

Catagóir:Leabharlanna
Catagóir:Eolaíochtaí sóisialta
Ealaín fheidhmeach

Is iad na **healaíona feidhmeacha** na healaíona go léir a chuireann dearadh agus maisiúchán i bhfeidhm ar réada laethúla praiticiúla chun iad a dhéanamh níos tarraingtí ó thaobh aeistéitiúil de. Cuirtear an téarma seo i gcodarsnacht leis na mínealaíona–na healaíona a tháirgeann rudaí gan úsáid phraiticiúil ar bith, a bhfuil sé mar chuspóir acu an intleacht a spreagadh ar bhealach éigin nó fiú an áilleacht féin. Go praiticiúil, téann an dá chatagóir isteach ina chéile go minic, mar an gcéanna leis na healaíona maisiúla.

## Samplaí

* Dearadh tionsclaíoch – rudaí olltáirgthe.
* Dealbhóireacht – mínealaín freisin.
* Ailtireacht – mínealaín freisin.
* Ceardaíocht – mínealaín freisin.
* Ealaín cheirmeach
* Dearadh mótarfheithiclí
* Dearadh faisin
* Peannaireacht
* Dearadh intí
* Dearadh grafach
* Dearadh cartagrafach

## Gluaiseachtaí

* Art Nouveau
* Art Deco
* Gluaiseacht na nEalaíon agus na Ceardaíochta
* Bauhaus
* Táirgiúlachas

## Iarsmalanna na nEalaíon Feidhmeach

* Bauhaus-Archiv
* Die Neue Sammlung, an Ghearmáin
* Músaem na nEalaíon Feidhmeach Leipzig, an Ghearmáin
* Martin-Gropius-Bau
* Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Béalgrád), an tSeirbia
* Músaem na nEalaíon agus na Ceardaíochta, Ságrab
* Músaem na nEalaíon Feidhmeach (Búdaipeist), an Ungáir
* Museum für angewandte Kunst Frankfurt, an Ghearmáin
* Museum für Angewandte Kunst (Köln), an Ghearmáin
* Museum für angewandte Kunst Wien, an Ostair
* Músaem an Dearaidh Chomhaimseartha agus na nEalaíon Feidhmeach (MUDAC), Lausanne na hEilvéise
* Músaem Powerhouse, Sydney
* Músaem na nEalaíon Feidhmeach Stieglitz (Cathair Pheadair), an Rúis
* Músaem na nEalaíon Maisiúil Prág, Poblacht na Seice
* Músaem Victoria agus Albert, Londain
* Wolfsonian-FIU, Miami Beach, Florida

## Tagairtí

Catagóir:Ceardaíochta
Catagóir:Ealaíona maisiúla
Catagóir:Dearadh
Buadaca

[thumb|260px|Dealbh - Buadaca - [Londain.]]
Ba bhanríon Ceilteach í **Buadaca** (b. 60 nó 61) ó cheantar Norfolk in oirthear na Breataine a bhí i gceannas ar éirí amach i gcoinne na himpireachta Rómhánaigh. Bhí an t-impire Nearó ag smaoineamh ar a chuid fórsaí a tharraingt siar as an mBreatain roimh bhriseadh Bhuadaca i gcath Shráid Watling.

Catagóir:Básanna i 61
Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid
Catagóir:Banríonacha
Catagóir:Na Ceiltigh
61

## Eachtraí
* Cath Shráid Watling inar chloígh na Rómhánaigh na treibheanna Ceilteacha faoin mbanríon Buadaca.

## Breitheanna
*

## Básanna
*

Catagóir:Blianta
Norfolk

Is contae san Anglia Thoir é **Norfolk** in oirthear Sasana. Is é Norwich an príomhbhaile. 

## Bailte

* Acle, Attleborough, Aylsham
* Caister-on-Sea, Cromer
* Dereham, Diss, Downham Market
* Fakenham
* Gorleston
* Great Yarmouth
* Hingham, Holt, Hunstanton
* King's Lynn
* Loddon
* Walsham Thuaidh
* Reepham
* Sandringham, Sheringham, Stalham, Swaffham
* Thetford
* Walsingham, Watton, Wells-next-the-Sea, Wroxham, Wymondham

## Tíreolaíocht

* Abhainn Yare
* The Broads

## Cultúr

* Caisleán Castle Rising
* Houghton Hall
* Muire Walsingham
* Oxburgh Hall
* Sandringham House

Catagóir:Sasana
Catagóir:Contaetha i Sasana
Catagóir:Norfolk
68

## Eachtraí
* 

## Breitheanna
*

## Básanna
* 9 Meitheamh - Nearó, an cúigiú impire Rómhánach (r.15 Nollaig 37).

Catagóir:Blianta
Teanga (anatamaíocht)

mion|clé|260px|Teanga ó ''Gray's Anatomy''
Is beart matán sa bhéal atá sa **teanga** a úsáidtear le bia a ionramháil agus caint a dhéanamh.


Catagóir:Baill chéadfacha
Catagóir:Córas díleáite
Ríomhthráchtáil

Is éard is **ríomhthráchtáil** ann an tráchtáil a bhaineann le rudaí a dhíol agus a cheannach ar an Idirlíon. Is féidir idir earraí, sheirbhísí agus eolas a sholáthar ar andóigh seo.

## Cinéalacha Ríomhthráchtála
Tá acrainmneacha ann a bhaineann le cineálacha difriúla ríomhthráchtála.

* **B2B** – ó ghnólacht go gnólacht.
* **B2C** – ó ghnólacht go custaiméir.
* **C2C** – ó chustaiméir go custaiméir.

Catagóir:Teileachumarsáid
Catagóir:Ríomhaireacht
Catagóir:Tráchtáil
TCP/IP

Is éard is **Prótacal Rialaithe Tarchurtha/ Prótacal Idirlín**, nó **TCP/IP** (as Béarla, *Transmission Control Protocol/Internet Protocol*) ná sraith prótacal atá freagrach as sonraí a sheoladh trasna an Idirlín. Maraon le líonraí eile, déantar na sonraí atá le seoladh a bhriseadh suas ina bpaicéid roimh a sheoltar iad. Seoltar na paicéid go neamhspleách ar a chéile thar an Idirlíon.

## Freagrachtaí TCP/IP
* **Aitheantas**: Tá seoladh uathúil ag gach óstach atá ar an Idirlíon. Glaoitear an seoladh IP air seo.
* **Formáidiú**: Sonraí a fhormáidiú sa tslí cheart don Idirlíon
* **Rialachán Earráide**: Caithfear cinntiú go sroicheann gach paicéad a cheann scríbe – athsheoltar paicéad má chailltear nó má scriostar é.
* **Ródú** – Caithfear paicéid a threorú ionas go sroichfidh siad a gcinn scríbe amach.

## Tagairtí

Catagóir:Idirlíon
Catagóir:Prótacail Idirlín
Seoladh IP

Is é is **seoladh IP** ("seoladh prótacal idirlín") ann ná seoladh uathúil a mbaineann gléasanna áirithe leictreonacha úsáid as lena chéile a aithint agus le cumarsáid a dhéanamh le chéile i ngréasán ríomhairí atá ag oibriú de réir an phrótacal idirlín (IP). Tá dhá fheidhmeannas bunúsacha á gcur i gcrích le seoladh IP - aitheantas chomhéadan líonra agus seolachán suímh. Sa bhunleagan den phrótacal idirlín, IPv4, tá 4 bheart, nó 32 ghiotán i ngach seoladh IP, rud a chiallaíonn go bhfuil spás do 4,294,967,296 óstach (óstríomhaire) ar an Idirlíon. Cuirtear an seoladh IP in iúl mar cheithre fhigiúr a bhfuil poncanna eatarthu - mar shampla, "192.168.1.254". Seasann cuid den seoladh don líonra agus an chuid eile de don óstríomhaire. Úsáidtear uimhir mhasctha folíonra le haghaidh é sin a chur i bhfeidhm.

Gléas tábhachtach é an seoladh IP i ródú na ríomhairí. Faoi láthair, tá na seoltaí IP ag rith gann, agus mar sin, tá an leagan nua den phrótacal IPv6, a bhaineann úsáid as 128 ngiotán, ag teacht ar an bhfód a chuireann i bhfad níos mó seoltaí ar fáil dúinn. Rinneadh caighdeán den leagan nua seo IPv6 sa bhliain 1998 agus tá sé á scaipeadh ó lár na 2000í.

Catagóir:Idirlíon
Telnet

Is prótacal líonra é **Telnet** (ón Béarla **TEL**etype **NET**work) a úsáidtear chun seisiún a rith ar chianóstach, freastalaí UNIX nó Linux don chuid is mó, ó do theirminéal féin. Tá fadhbanna slándála ag an bprótacal áfach agus tá prótacal eile, SSH, ag teacht chun cinn in áit Telnet.

## Tagairtí

Catagóir:Idirlíon
Aimsir

Tá níos mó ná ciall amháin leis an bhfocal **aimsir**:

* **[[Aimsir (gramadach)]]**, téarma teangeolaíoch don chaoi mar a léirítear an t-am atá i gceist i ráiteas éigin.
* **[[Aimsir (meitéareolaíocht)]]**, cnuasainm ar na féiniméin mheitéareolaíocha atá ann i limistéar áirithe nó ar phláinéad áirithe.