open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Frainciam

Is é an **frainciam** (**Fr**) dúil cheimiceach uimhir a 87. Miotal alcaileach atá ann, agus is féidir a bheith ina mhuinín go bhfuil sé cosúil leis na miotail alcaileacha eile (sóidiam, potaisiam, caeisiam, cuir i gcás) ó thaobh na saintréithe ceimiceacha de - is é sin, gur dual dó aon leictreon amháin a thabhairt uaidh agus é ag dul i gcomhdhúil, agus go rachaidh sé trí thine in imoibriúchán fíochmhar má théann sé i dteagmháil le huisce. Is beag eile is féidir a fháil amach faoi, nó le fírinne, níl ach iseatóip radaighníomhacha aige, agus an leathré atá acu tá sí chomh gairid is nach bhfuil sé indéanta cnapán mór frainciam a aonrú le taighde a dhéanamh air. Bheadh a leithéid de chnapán iontach dainséarach le láimhseáil fosta, nó bheadh sé te bruite le radaighníomhaíocht. Is é 223Fr an t-iseatóp is cobhsaí atá ag an bhfrainciam, agus níl sé féin róchobhsaí (leathré: 22 nóiméad).

Ba í Marguerite Perey ba thúisce a d'aithin an frainciam sa dúlra, sa bhliain 1939. Bíonn rianta an-bheaga den dúil seo i mianraí úráiniam agus tóiriam, nó is ceann de na lúba i meathshlabhra 235U é 223Fr. Bhí Perey ag obair d'Institiúid Curie i bPáras, an Fhrainc, agus fuair an dúil a hainm ón tír.

## Tagairtí

Catagóir:Dúile ceimiceacha
Roald Amundsen

Ba thaiscéalaí Ioruach é **Roald Engelbregt Gravning Amundsen** (16 Iúil 1872 – 18? Meitheamh 1928). Bhí Amundsen agus a fhoireann Ioruach ar na chéad daoine a shroich an Pol Theas i 1912.

Amundsen, Roald
Amundsen, Roald
Amundsen, Roald
Leathré

Is é is **leathré** ann ná an t-am a thógann sé meath radaighníomhach a theacht ar adamh as gach beirt de núiclíd áirithe.

Tagann an meath ar an núiclíd go heaspónantúil. Taispeánann an tábla ar dheis an dóigh a dtéann an núiclíd i laghad i dtéarmaí leathré.

Nuair atá meath easpónantúil i gceist, is féidir a thaispeáint go bhfuil an leathré t_{1/2} ag cloí leis an gcoibhneas seo:
: t_{1/2} = \frac{\ln (2)}{\lambda} 
ina gciallaíonn
:* \ln (2) logartam nádúrtha an 2, agus
:* \lambda meath-thairiseach, tairiseach deimhneach a úsáidtear le cur síos a thabhairt ar an meath easpónantúil.

De réir an choibhnis seo leanas, tá baint ag an leathré leis an meán-saolré τ:
: t_{1/2} = \ln (2) \cdot \tau 

Catagóir:Radaighníomhaíocht
Ór

Is éard is **ór** ann ná an naoú dúil cheimiceach déag is trí scór i dtábla peiriadach na ndúl. Miotal bog buí trom insínte somhúnlaithe atá ann, agus meas mór ag na daoine air toisc é a bheith chomh gann. Is í an tsiombail cheimiceach atá aige ná Au. Miotal lómhar atá ann, agus é le fáil ina dhúil sa dúlra féin, ina chnapáin bheaga taobh istigh de chlocha. Seoltóir maith leictreachais atá ann. Sa seodra, sna boinn airgid agus san eacnamaíocht is mó a úsáidtear é, ach thairis sin, baintear leas as san fhiaclóireacht agus sa leictreonaic. 

Mar is dual do na miotail lómhara, is dúil sách támh é an t-ór. Is é sin, níl sé araiciseach chun imoibriú a dhéanamh le ceimiceáin. Mar sin féin, is féidir é a thuaslagadh in imoibreáin áirithe, go háirithe san *[[aqua regia]]* - an t-"uisce ríoga", ós rud é go dtuaslagann sé "rí na miotal", an t-ór. Is é is aqua regia ann ná meascán as aigéad hidreaclórach agus aigéad nítreach. Thairis sin, is féidir leis an gclóirín, leis an bhfluairín agus le tuaslagáin chiainídeacha ór a chreimeadh.

Níl ach aon iseatóp cobhsaí amháin ag an ór, mar atá, 197Au, agus is as an iseatóp seo atá ór an dúlra comhdhéanta. Tá an t-ór níos troime ná an luaidhe, ach níl sé chomh trom leis an bplatanam, leis an oismiam ná leis an iridiam. 

Ocsaídíonn an t-*aqua regia* an t-ór go hian teitreaclóróráite, is é sin, AuCl4-, agus is í an uimhir ocsaídiúcháin atá ag an ór san ian seo ná +3. Is í an uimhir ocsaídiúcháin is coitianta aige, agus tugtar comhdhúile óracha ar na comhdhúile ina bhfuil an uimhir ocsaídiúcháin seo ag an ór. Thairis sin, tá an uimhir ocsaídiúcháin +1 ag an ór i gcuid mhaith comhdhúl, is é sin, na comhdhúile órúla. Is féidir don ór uimhir ocsaídiúcháin níos airde fós a shroicheadh faoi thionchar ocsaídeoirí láidre, ar nós an fhluairín. 

Níl páirt ná ról ar leith á dhéanamh ag an ór san orgánach daonna. Nimh atá san ian óir Au3+, ach ní chuirfidh an t-ór miotalach isteach ná amach ar an duine má shlogtar síos é, nó ní féidir leis na himoibreáin i gcolainn an duine an miotal a ocsaídiú go hiain nimhiúla. Mar sin, is féidir, abair, deochanna alcólacha nó cácaí a mhaisiú le duilleoga tanaí óir, agus ní dhéanfaidh an miotal dochar ar bith don duine a iósfaidh nó a ólfaidh é. Scéal eile go gcuireann an t-ór ailléirge ar dhaoine áirithe, ach níl sé leath chomh dona mar ailléirgin agus a lán miotal eile, an nicil ach go háirithe.

mion|clé

## Tréithe fisiceacha
* Uimhir adamhach: 79
* Sraith cheimiceach: Na miotail thrasdultacha
* Grúpa, peiriad, bloc: 11, 6, d
* Cosúlacht: miotal buí
* Mais adamhach: 196.966569(4) g/mol
* Cumraíocht leictreonach: [Xe] 4f14 5d10 6s1
* Leictreoin de réir an scealla: 2, 8, 18, 32, 18, 1
* Pas: soladach
* Dlús le teocht an tseomra: 19.3 g·cm−3
* Leáphointe: 1337.33 K, 1064.18&nbsp;°C
* Fiuchphointe: 3129 K, 2856&nbsp;°C

## Tagairtí

Or
Catagóir:Ór
Catagóir:Miotail
Trasfhreagróir

thumb|Trasfhreagróir ar eitleán Cessna
Is é is **trasfhreagróir** ann ná gléas leictreonach a úsáidtear sa teileachumarsáid le freagra uathoibríoch a thabhairt do chomhartha réamhshocraithe. Go háirithe, tugtar trasfhreagróir ar ghléas atá ar bhord ar an eitleán, agus é ag freagairt ar an bhfiosrú a thagann ó stáisiún raidió an aerfoirt. An freagra a thugann an trasfhreagróir, is cuidiú é d'fhoireann an aerfoirt an t-eitleán a aimsiú agus an t-eolas riachtanach a thabhairt don eitleoir leis an eitleán a threorú.

## Tagairtí

Catagóir:Trealamh raidió
Catagóir:Radar
Ollfhathachréalta ghorm athraitheach lonrúil

Is é is **ollfhathachréalta ghorm athraitheach lonrúil** ann ná réalta mhór mhillteanach athraitheach a bhaineann le ceann de na haicmí speictreacha is teo amuigh (is é sin, na haicmí speictreacha O agus B). Bíonn gile na réaltaí seo ag athrú go mall de réir a chéile, siúd is go mbíonn siad ag lasadh suas go hócáidiúil. Is féidir do réalta den chineál seo bheith céad go leith oiread níos mó ná an Ghrian s'againn ó thaobh na maise de, agus creidtear go bhfuil na réaltaí seo ar uasteorainn mhéid na réalta. Is dual do réaltaí chomh mór agus chomh te sin a gcuid hidrigine a spíonadh réasúnta gasta, nó ní thógann sé ach cúpla milliún bliain orthu. Ar mhaithe leis an gcomparáid, is fiú cuimhne a choinneáil air go bhfuil ár nGrian féin thart ar chúig *bhilliún* bliain d'aois, agus go bhfuil oiread eile i ndán di sula mbeidh a cuid hidrigine spíonta. 

Is iad na réaltaí is tábhachtacha den chineál sin a bhfuil aithne ag na saineolaithe orthu ná S Doradus, Eta Carinae, Réalta an Phiostail, agus LBV 1806-20 - is é is brí leis na litreacha LBV ná *luminous blue variable*, is é sin, réalta lonrúil ghorm athraitheach. Is gnách réaltaí den chineál seo a ainmniú as S Doradus freisin, nó is í S Doradus an chéad réalta den chineál seo ar cuireadh sonrú nó suim ar leith inti.
Inniu

Nuachtán ab ea ***[[Inniu]]***, a bhunaigh baill de Ghlúin na Buaidhe i 1943. Bhí an t-iriseoir Tarlach Ó hUid ag obair don nuachtán go dtí gur cuireadh deireadh leis i 1984, agus é ina eagarthóir ó 1972.

## Tagairtí

Catagóir:Nuachtáin na Gaeilge
Catagóir:Nuachtáin in Éirinn
Catagóir:Seachtanáin
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1943
Catagóir:Bunaithe sna 1940í
Tharsis

Réigiún garbhchríoch is ea **Tharsis** atá suite i dtimpeallacht an mheánchiorcail ar Mhars. Is iad na bolcáin mhóra mhillteanacha a thabhaigh a chlú don réigiún seo, nó tá siad ar na bolcáin is mó ar fud an Ghrianchórais: Olympus Mons agus an trí bholcán eile ar a dtugtar Tharsis Montes, mar atá, Pavonis Mons, Ascraeus Mons, agus Arsia Mons. 

## Tagairtí

Catagóir:Mars
Giovanni Schiaparelli

Réalteolaí Iodálach ab ea **Giovanni Virgilio Schiaparelli** (a rugadh i Savigliano na hIodáile ar 14 Márta 1835 agus a d'éag i Milano ar 4 Iúil 1910). D'fhionn sé an t-astaróideach Hesperia, agus d'ainmnigh sé na hairíonna líneacha doiléire ar dhromchla Mharsa mar "chanálacha".
## Saol
[clé|mion|177x177px|D'ainmnigh sé na hairíonna líneacha doiléire ar dhromchla [Mars (pláinéad)|Mharsa]]
Bhain Schiaparelli amach dintiúirí an réalteolaí ó ollscoil Torino agus chaith sé seal ag staidéar i Réadlann Bheirlín freisin. Rinne sé an chuid ba mhó de shaothar a shaoil i Réadlann Brera.  clé|mion|177x177px|Na canálacha

Rinne sé breathnóireacht dhian ar Mhars, agus bhaist sé ainmneacha ar chuid mhór de na háiteanna ansin, mar a chonaic sé sa teileascóp iad. B'eisean a chuir na ráflaí faoi chanálacha ar Mhars ag imeacht, nó dúirt sé go raibh sé tar éis gnéithe a shonrú ar dhroim an phláinéid a raibh cosúlacht na g*canali* ("grinnill abhann") orthu, mar a chuir sé i bhfocail Iodáilise é.

Is é an chiall a bhain an t-aistritheoir as an méid sin gur "canálacha" a bhí ann agus iad déanta ag neacha intleachtúla eachtardhomhanda.  

Spreag an mhíthuiscint seo na mílte de dhaoine ag déanamh a dtuairimíochta féin faoi "mhuintir Mharsa". Fiú lena lá féin, ní bhfuair Schiaparelli aitheantas do na canálacha ach ó chuid de na réalteolaithe, nó bhí a lán eile acu den bharúil nach raibh siad in ann na *canali* a aithint lena súile féin, agus gur dhócha nach raibh iontu ach iomrall súl de chineál éigin. Seo é an tuiscint a deimhníodh nuair a rinne an spásghléasra nua-aimseartha mapáil cheart ar dhromchla Mharsa. clé|mion|212x212pxCreidtear inniu go raibh galar súl ag luí ar Schiaparelli, agus nach raibh sna *canálacha* ach struchtúir inmheánacha a shúl féin a chonaic sé faoi thionchar an ghalair.

## Féach freisin

* Percival Lowell
* Canálacha Mharsa

## Tagairtí
mion

Catagóir:Réalteolaithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1835
Catagóir:Básanna i 1910
Catagóir:Mars
Torino

Is cathair i dtuaisceart na hIodáile í **Torino** (Piedmontese: *Turin*; Laidin: *Augusta Taurinorum*), príomhchathair réigiúin Piemonte. Tá ceanncheathrú FIAT lonnaithe ann agus tá cáil uirthi mar chathair thionsclaíoch. Is é 911,823 daonra na cathrach (Nollaig 2012), ach tá 2.2 milliúin duine ina gcónaí sa mhórcheantar, dar leis an OECD.

Tá clú agus cáil ag an gcathair, mar gheall ar na dánlanna, bialanna, eaglaisí, cearnóga (*Piazze*), páirceanna, gáirdíní agus amharclanna atá inti. Tógadh formhór de chearnóga na cathrach sa séú céad déag agus san ochtú céad déag.

In 1861, ba í Torino céad príomhchathair na hIodáile.

## Stair
Tagann an t-ainm *Torino* ó *Tau*, focal Ceiltise a chiallaíonn *sléibhte*. Chuir na Taurini fúthu ann roimh aimsir na Rómhánach.Ciallaíonn "Torino" "tarbh beag" in Iodáilis, óna dtagann an armas agus siombail na cathrach. 

## Tíreolas
Tá an chathair suite san iarthuaisceart na tíre. Tá ceithre aibhneacha sa chathair: an Po (an ceann is faide), an Dora Riparia, an Stura di Lanzo agus an Sangone.

## Riarachán
Tá Torino roinnte i 10 mbuirgí, nó *Circoscrizioni* in Iodáilis:

* Circoscrizione 1: Centro – Crocetta
* Circoscrizione 2: Santa Rita – Mirafiori Nord
* Circoscrizione 3: San Paolo – Cenisia – Pozzo Strada – Cit Turin – Borgata Lesna
* Circoscrizione 4: San Donato – Campidoglio – Parella
* Circoscrizione 5: Borgo Vittoria – Madonna di Campagna – Lucento – Vallette
* Circoscrizione 6: Barriera di Milano – Regio Parco – Barca – Bertolla – Falchera – Rebaudengo – Villaretto
* Circoscrizione 7: Aurora – Vanchiglia – Sassi – Madonna del Pilone
* Circoscrizione 8: San Salvario – Cavoretto – Borgo Po
* Circoscrizione 9: Nizza Millefonti – Lingotto – Filadelfia
* Circoscrizione 10: Mirafiori Sud

Tarlaíonn toghchán an mhéara gach 5 bliain agus is é Piero Fassino an méara i láthair na huaire. Suíonn 50 baill ar an gComhairle Cathrach.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Cathracha na hIodáile
Joe Strummer

Cumadóir, scríbhneoir agus amhránaí Sasanach ba ea **John Graham Mellor**, nó Joe Strummer, mar atá aithne níos fearr air (21 Lúnasa 1952 – 22 Nollaig 2002). 

Bhain Strummer clú amach sna 1970idí agus 1980idí mar cheannaire an ghrúpa rac-cheoil (nó punc-rac) The Clash.

Tháinig an t-albam *The Clash* amach sa bhliain 1977. Tá fuinneamh a gcuid ceoil fíorchumhachtach, maraon leis an dúshlán smaointeach a chuir siad roimh na húdaráis.

Ní ba dhéanaí, sa bhliain 1999, bhunaigh Strummer The Mescaleros.
Bhuail taom croí é ar 22 Nollaig 2002, in aois 50 bliain dó agus galar croí ón mbroinn air.

clé|mion

## Féach freisin

* Sex pistols
* The Undertones

## Naisc
* Clár faisnéise de chuid an BBC.

## Tagairtí

Strummer, Joe
Strummer, Joe
Strummer, Joe
Catagóir:Punc
Ollscoil Harvard

Is ollscoil cháiliúil í **Ollscoil Harvard** atá suite i gCambridge, Massachusetts, i Stáit Aontaithe Mheiriceá. Bunaíodh í ar an 8 Meán Fómhair, 1636.  D'fhreastail 8 n-uachtarán na Stát Aontaithe ar Harvard agus chaith mórán ceannairí tíortha eile uirthi.

thumb|250px|clé|« Château » du Lampoon

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Láithreán Gréasáin Harvard.edu

*
Catagóir:Cambridge, Massachusetts
Harvard
Catagóir:Áiteanna bunaithe sa bhliain 1636
Catagóir:Áiteanna bunaithe i gCambridge, Massachusetts
Harvard
1492

## Eachtraí
* Tháinig Criostóir Colambas go Meiriceá Thuaidh

## Breitheanna
* 

## Básanna
* 17 Aibreán — Lorenzo de' Medici, polaiteoir agus daonnachaí Iodálach
* 3 Lúnasa — Pápa Innocentius VIII, Pápa ó 1484 go 1492
*

Catagóir:Blianta
Karlheinz Stockhausen

Ba chumadóir Gearmánach é **Karlheinz Stockhausen** (22 Lúnasa 1928 - 5 Nollaig 2007). Ceaptar é go minic mar dhuine de na cumadóirí is tábhachtaí sa 20ú haois. Chum sé 370 saothar. Ach lean conspóid i gcónaí é.

## Saol
clé|mion|Klavierstück IX
clé|mion|Klavierstück IX
Rugadh é ar phláinéad ag gluaiseacht ar fithis timpeall na réalta Sirius, dar leis, creid nó na creid.
clé|mion|Stockhausen - Klavierstücke I-IV 2 series
Bhuail taom croí é agus fuair sé bás tobann ar 5 Nollaig 2007 in Kürten, an Réin Thuaidh-Viostfáil.
clé|mion|1980

## Saothar
Chum Stockhausen ceol leictreonach, ceol spásúil agus ceol seansúil, agus cur chuige ceannródaíoch agus turgnamhach aige sna blianta i ndiaidh an chogaidh. Sa stiúideo leictreonach, i bPáras sa bhliain 1952 mar shampla, chuir Stockhausen patrún fuaime le chéile agus rinne sé iad a thaifeadadh ar théip. Ansin bhí sé in ann na patrúin a sheinm droim ar ais nó ag luasanna éagsúla.clé|mion|armónaicí B♭<sub>1</sub> in ''Stimmung (''B♭<sub>2</sub>, F<sup>+</sup><sub>2</sub>, B♭<sub>3</sub>, D<sub>3</sub>, A♭<sup>+</sup><sub>3</sub>, agus C<sup>+</sup><sub>4 ; Ben Johnston)</sub>Cloistear ina chuid ceoil ilroinnte agus díshondas.

## Féach freisin

* Cumadóirí Gearmánacha
* Ceol íostach

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil karlheinzstockhausen.org
* Agallamhar youtube.com
clé|mion|Waldfriedhof
clé|mion|2005

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Básanna in 2007
Catagóir:Cumadóirí Gearmánacha
Catagóir:Ceol leictreonach
Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi

Matamaiticeoir, réalteolaí, astralaí agus tíreolaí Peirseach ab ea **Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī** (Araibis: محمد بن موسى الخوارزمي) (timpeall 780 - 850). Creidtear gur saolaíodh é in Khwarizm (an Úisbéiceastáin inniu) nó i mBagdad. 

Ba é al-Khwarizmi a scríobh an chéad leabhair ar chothromóidí agus ar ailgéabar, *al-Kitāb al-muḵtaṣar fī ḥisāb al-ǧabr wa-al-muqābala*. Tugtar "Athair an Ailgéabair" air dá bharr (teideal a thugtar ar Dhiophantus freisin). Tagann an focail ailgéabar ón fhocail *al-ǧabr*, obair a ndéanann sé cur síos uirthi sa leabhar.

Baisteadh cráitéar gealaí as Al-Khwarizmi.

Catagóir:Daoine a rugadh i 780
Catagóir:Básanna i 850
Catagóir:Daoine Peirseacha
Arm na Stát Aontaithe

Is é atá i gceist le h**Arm na Stát Aontaithe** ná an chraobh is mó sna fórsaí armtha atá ann i Stáit Aontaithe Mheiriceá, atá freagrach as oibríochtaí talamh-bhunaithe den chuid is mó. Is san Arm Ilchríochach a bhunaíodh ar 14 Meitheamh 1775 atá fréamhacha an airm nua-aimseartha. Cruthaíodh é ar dtús chun éilimh an gCogadh Réabhlóideach Mheiriceá a shásamh.

## Tagairtí

Stáit Aontaithe Mheiriceá
Catagóir:Stáit Aontaithe Mheiriceá
Spike Milligan

Fuirseoir, scríbhneoir agus ceoltóir ab ea **Terence Alan “Spike” Milligan** (16 Aibreán 1918 – 27 Feabhra 2002). Rugadh Milligan san India, mac le hathair as Sligeach, Poblacht na hÉireann, agus mar thoradh ba shaoránach Éireannach é. Throid sé i gcoinne Arm na Gearmáine sa Dara Cogadh Domhanda agus scríobh sé a chuimhní cinn sa tsraith leabhar, **'. 

B'é Milligan an príomhscríbhneoir agus aisteoir ar an gclár raidió [[BBC]], **', a bhí an-chlúiteach ó na 1950idí go dtí an lá atá inniu ann agus sa chlár teilifís BBC, Q.... 

B'é Spike an tráchtaire sa chlár beochana, **' ar [[ITV]] sa 1990idí. Scríobhadh ''“Dúirt mé leat go raibh mé breoite”'' as [[Gaeilge]] ar a leac uaighe i Sasana, mar ní raibh cead ag a chlann ón easpag an fheartlaoi sin a scríobh as [[Béarla]]. Nuair a fuair a bhean chéile bás in 2011, cuireadh inscríbhinn nua ar an leac uaighe, ach fágadh an focal “raibh” ar lár, agus is í “Dúirt mé leat go mé breoite” (sic) anois.

<gallery>
Spike Milligan Church of St Thomas.jpg|**Fíor 1**: Leac uaighe Spike Milligan, 2008
Spike Milligan's gravestone.jpg|**Fíor 2''': Leac uaighe Spike Milligan, 2019, le botún sa Ghaeilge


## Tagairtí

Catagóir:Fuirseoirí Éireannacha
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1918
Catagóir:Básanna in 2002
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Catagóir:Filí na hÉireann
Búdaipeist

Is í **Búdaipeist** (Ungáiris: Budapest) príomhchathair na hUngáire agus an chathair is mó sa tír. Tá timpeall 1.7 milliún duine ina gcónaí ann. Bunaíodh an chathair nua-aimseartha ar 17 Samhain 1873 nuair a aontaíodh na cathracha Buda, Óbuda, agus Pest le chéile.

Tá Búdaipeist suite ar bhruach na Danóibe, agus is í an 8ú cathair is mó san Aontas Eorpach.

### Stair
Thosaigh Réabhlóid na hUngáire 1956 ar an 23 Deireadh Fómhair 1956 agus mhair sí go dtí 10 Samhain 1956.  Rinne na Sóivéadaigh ionradh ar Bhúdaipeist agus maraíodh níos mó na 3,000 duine sa troid.

## Tagairtí

Catagóir:Búdaipeist
Catagóir:Príomhchathracha na hEorpa
Catagóir:An Ungáir
An Liotuáinis

Is teanga oifigiúil na Liotuáine í an **Liotuáinis** , atá ag 4 milliún duine mar mháthartheanga. *Lietuvių kalba* a thugann lucht a labhartha ar a dteanga féin. Is ceann den dá theanga Bhaltach atá fós beo í an Liotuáinis (chomh maith leis an Laitvis). Is brainse sainiúil de na teangacha Ind-Eorpacha iad na teangacha Baltacha.

## Tagairtí

Catagóir:Teangacha na hEorpa
Catagóir:An Liotuáin
Neil Armstrong

Ba spásaire Meiriceánach é **Neil Alden Armstrong**, an chéad duine riamh a shiúil ar dhromchla na Gealaí (a rugadh ar an 5 Lúnasa 1930 é i Wapakoneta, Ohio sna Stáit Aontaithe, agus cailleadh ar 25 Lúnasa 2012 é.) 

## Gairm
Chuaigh sé go dtí an spás don chéad uair ar bhord an spásárthaigh Gemini 8 sa bhliain 1966. 

B'í an tuirlingt ar an nGealach a thabhaigh clú domhanda do Neil Armstrong, ní nach ionadh. Bhí sé i gceannas ar an misean spás Apollo 11 a rinne tuirlingt i Muir na Sáimhe ar an 20 Iúil, 1969. 

Níor thuirling an spásárthach Apollo é féin ar an ngealach – spásárthach níos lú ar a dtugtar módúl gealaí a rinne amhlaidh. Bhí gá leis an módúl a scaradh ón bpríomhárthach sular thuirling sé. Bhí an t-ádh ar Armstrong gur thuirling éirigh leis – nuair a thuirling sé, ní raibh ach 30 soicind de bhreosla fágtha. D’féach 600 milliúin duine ó fud fad na cruinne a d’fhéach ar an tuirlingt.

Is iad na chéad fhocail a dúirt Neil Armstrong agus é ag siúl ar dhromchla na gealaí:

“One small step for man, one giant leap for mankind”.

Tá cliú agus cáil ar an ráiteas corraitheach seo. Cé gurb é Armstrong an chéad duine a shiúil ar an ngealach, ba é a chomhspásaire, Buzz Aldrin, an chéad duine a d’imigh ag an leithreas ann, agus úsáid á bhaint aige as feadán speisialta ina chulaith spáis.

Chaith Armstrong agus Aldrin dhá uair an chloig go leith ar dhromchla na Gealaí ag déanamh taiscéalaíochta. Bhailigh siad 21.5kg d’ábhar gealaí le tabhairt abhaile. Le linn an ama seo, d'fhan an tríú spásaire, Michael Collins ag fithisiú na gealaí sa Mhodúl Ceannasaíochta le linn chuairt na beirte eile ar ár satailít.

Chun an domhan a bhaint amach arís, bhí ar an módúl córas teilgthe a úsáid chun iad féin a chur sa spás arís agus nascadh leis an bpríomhárthach.

B'é Apollo 11 an misean deireanach spáis a raibh Armstrong páirteach ann. Ina dhiaidh sin, thréig sé an NASA agus chuaigh sé ag múineadh innealtóireachta in Ollscoil Cincinnati, Ohio.

## Féach freisin

* Clár Apollo

## Tagairtí

Catagóir:Spásairí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna in 2012
Catagóir:Daoine as Ohio
Catagóir:Clár Apollo
Jules Dumont d'Urville

Ba thaiscéalaí Francach é Seach-Aimiréal **Jules Sébastien César Dumont d'Urville** (23 Bealtaine 1790, Condé-sur-Noireau – 8 Bealtaine 1842, Meudon), a thaiscéal an tAigéan Ciúin deisceartach, an Astráil, an Nua-Shéalainn agus Antartaice.

## Saol
B'é d'Urville a tháinig ar an Venus de Milo le linn a thaiscéaladh go dtí na hOileáin Gréagacha sa bhliain 1820. Tá an dealbh le feiceáil inniu san Louvre i bPáras. Sheol sé timpeall an domhain i 1822 faoi cheannas an Chaptaein Louis Isidore Duperrey, agus bhailigh sé a lán plandaí agus ainmhithe a thóg sé abhaile leis.
[clé|thumb|L'Astrolabe, long d'Urville ar [6 Feabhra, 1838.]]

Sa bhliain 1826 chuaigh sé go dtí an tAigéan Ciúin, agus scrúdaigh sé Nua-Ghuine, an Nua-Shéalainn agus roinnt oileáin eile atá sa réigúin seo agus ar a dtugtar an Aigéine sa lá atá inniu ann. B'eisean a chum na téarmaí an Mhicrinéis agus an Mheilinéis i rith an turais sin. Chuaigh sé ar thuras go dtí Antartaice sa bhliain 1837, agus thug sé an t-ainm Cósta Adélie ar réigiún atá ansin, tar éis a bhean chéile. D'fhill d'Urville abhaile sa bhliain 1840, agus rinneadh seach-aimiréal de.

Cailleadh d'Urville agus a bhean chéile i dtimpiste iarnróid i Meudon na Fraince sa bhliain 1842. Tá sé curtha i Cimetière du Montparnasse, reilig i bPáras. Is measc na háiteanna a ainmníodh tar éis d'Urville tá an Mhuir d'Urville agus Oileán d'Urville san Antartaice, agus Cape d'Urville, Irian Jaya (san Indinéis, ar an oileán Nua-Ghuine), agus tOileán D'Urville sa Nua-Shéalainn.

Urville, Jules Dumont d’
Urville, Jules Dumont d’
Urville, Jules Dumont d’
Na hAindéis

[thumb|left|Cono de Arita, Salta ([An Airgintín).]]
Is iad **na hAindéis** an sliabhraon is mó sa domhan, atá ina luí ag cósta iartharach Mheiriceá Theas. Tá an sliabhraon níos mó ná 7,000 km i bhfad, 500km i leithead agus le meán-airde 4,000 méadar. Ritheann na hAindéis trí seacht tír: an Airgintín, an Bholaiv, an tSile, an Cholóim, Eacuadór, Peiriú agus Veiniséala.

Aindéis, Na h
An Aigéine

deas|300px|thumb|Láthair na hAigéine.
Is í an Aigéine an ilchríoch is lú ar domhan. Níl aon sainmhíníú amháin le fáil, ach deirtear gurb iad na tíortha atá lonnaithe sa réigiún seo ná an Astráil, an Nua-Shéalainn, Nua-Ghuine Phapua, Tíomór Thoir, na háiteanna san Indinéis a luíonn ar thaobh oirthearach na Líne Wallace, agus na mílte oileán beag san Aigéan Ciúin. Níl aon duine ag maireachtáil ar chuid mhaith de na hoileáin san Aigéan Ciúin.

Bhí breis is 60 milliún duine ina gcónaí inti sa bhliain 2002 (féach an tábla thíos).

### Tíortha agus réigiúin
B'é an taiscéalaí Francach Jules Dumont d'Urville a chum an téarma "Aigéine" sa bhliain 1831. Tá an réigiún roinnte i gceithre réigiún éagsúla - an Mhicrinéis, an Mheilinéis, an Pholainéis agus an Astraláise. 

## Tagairtí

Catagóir:Mór-ranna
Venus de Milo

Dealbh ó ré na Sean-Ghréige is ea an "Aphrodite de Milos" (Gréigis: Αφροδίτη της Μήλου, nó *Afrodíti tis Mílou*), nó an ***Venus de Milo*** mar a ghlaotar uirthi de ghnáth. Creidtear gurb í bandia an ghrá Afraidíte (nó Véineas de réir na Rómhánaigh) atá i gceist, agus gurb é Alexandros ó Antioch an dealbhóir. Tá an dealbh déanta as marmar, agus tá sí 203cm in airde, gan an dá láimh curtha san áireamh.

B’é an taiscéalaí Francach Jules Dumont d'Urville a tháinig ar an dealbh sa bhliain 1820.

Tá *Venus de Milo* le feiceáil sa Louvre i bPáras sa lá atá inniu ann.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Dealbha
Catagóir:Déithe Gréagacha
Adas Ababa

Cathair san Aetóip í **Adas Ababa** (Amáiris: Āddīs Ābebā, Oraimis: Finfinne. Béarla: Addis Ababa), príomhchathair na tíre agus an chathair is mó inti. Ciallaíonn an t-ainm "bláth nua". Bhunaigh an tImpire Menelik IIan chathair sa bhliain 1886 agus tá os cionn ceithre mhilliún duine ina gcónaí ann inniu.

Catagóir:Príomhchathracha na hAfraice
Catagóir:An Aetóip
Cathair na hAilgéire

Príomhchathair agus an chathair is mó na hAilgéire í **Cathair na hAilgéire** (Araibis: الجزائر al-Jazāʼir, "na hOileáin"), atá suite san Afraic Thuaidh. Bhí 1,519,570 duine ina gcónaí sa chathair sa bhliain 1998, de réir an daonáirimh. Tá súite ar chósta tuaisceart Afraice agus ar an Meánmhuir. 

Catagóir:Príomhchathracha na hAfraice
Catagóir:An Ailgéir
Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Luanda

Is cathair í **Luanda** (nó **Loanda**, níos luaithe), príomhchathair agus an chathair is mó sa tír Afracach Angóla. Cathair le timpeall 4,500,000 milliún duine atá ann, atá suite ar an tAigéan Atlantach. Tagann formhór na ndaoine óna treibheanna dhúchasaigh, mar shampla na Ovimbundu, Kimbundu agus Bakongo. Tá daonra beag ann le bun Eorpach freisin, agus is í an Phortaingéilis an teanga oifigiúil.

B'é an taiscéalaí Phortaingéalach Paulo Dias Novais a bhunaigh an chathair sa bhliain 1575, leis an ainm **São Paulo de Luanda**.

Catagóir:Príomhchathracha na hAfraice
Catagóir:Angóla
An tSaimbia

Is tír thalamhiata atá suite i ndeisceart na hAfraice í **Poblacht na Saimbia**, nó **an tSaimbia** de ghnáth. Tá sí ag críochantaíocht le Poblacht Dhaonlathach an Chongó ó thuaidh, le hAngóla san iarthar, leis an mBotsuáin (ag pointe amháin), leis an tSiombáib agus leis an bPoblacht Mhósaimbíc ó dheas, agus leis an Maláiv san oirthear. Tá teorainn leis an Tansáin san oirthuaisceart. B'é Rhodesia Tuaisceartach an t-ainm a thugadh uirthi i ré riail an Ríocht Aontaithe. Tagann an t-ainm nua-aimseartha ón abhainn Zambezi. Is í Lusaka an phríomhchathair, agus an chathair is mó. Tá formhór an daonra bailithe timpeall na príomhchathrach i lár na tíre, chun deiscirt, nó i gCrios an Chopair, san iarthuaisceart.
### Rannáin riaracháin

Tá an tSaimbia roinnte ina dheich gcúigí, atá roinnte  a thuilleadh ina 117 ceantar, 156 toghcheantar agus 1,281 barda.
Zambia is divided into ten provinces, which are further divided into 117 districts, 156 constituencies and 1,281 wards.

;Cúigí
#An Cúige Lárnach
# Chrios an Chopair
# Cúige an Oirthir
# Luapula
# Lusaka
# Muchinga
# Cúige an Iarthuaiscirt
# Cúige an Tuaiscirt
# Cúige an Deiscirt
# Cúige an Iarthair

## Tagairtí

Catagóir:An tSaimbia
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Zaragoza

Is príomhchathair chomhphobal féinrialaithe na hAragóine in oirthear na Spáinne is ea **Zaragoza**. Is í príomhchathair an chúige chomh maith. *Caesaraugusta* a thugtaí uirthi i laethanta na Sean-Róimhe, agus is í *Saragossa* leagan Béarla den ainm.  Bhí 641,581 duine ina gcónaí i Zaragoza ar an gcéad lá de Mhí Eanáir sa bhliain 2004, rud a fhágann Zaragoza ar an gcúigiú cathair is mó sa Spáinn. Tá sí suite ar abhainn Ebro agus a cuid craobh-aibhneacha, Huerva agus Gállego, i lár na hAragóin agus abhantrach Ebro.

280px|thumb||Ardeaglais San Salvador (La Seo), Zaragoza, 28 Meán Fómhair 2002.

Tá clú agus cáil ag an gcathair de bharr an béaloideas, bia agus foirgneamh suimiúla. Tá an Ardeaglais San Salvador (La Seo) agus Aljafería, chomh maith le roinnt foirgnimh eile mar chuid de Ailtreacht Mudéjar na hAragóine sé sin Suíomh Oidhreachta Domhanda UNESCO. Tá clú agus cáil chomh maith ag an bhféile Fiestas del Pilar ar fud na Spáinne.

## Tagairtí

Catagóir:An Aragóin
Catagóir:Cathracha agus Bailte san Aragóin
Catagóir:Príomhchathracha na Spáinne
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Lusaka

Is í príomhchathair na Saimbia í **Lusaka** agus an chathair is mó sa tír. Tá sí suite i lár dheisceart na tíre. Tá 3,308,400 duine ina gcónaí in Lusaka de réir theilgean a rinneadh sa bhliain 2019. 

Coilínigh Eorpacha a bhunaigh an chathair sa bhliain 1905. Rinneadh príomhchathair na tíre di sa bhliain 1935 in áit Livingstone (Maramba inniu), mar gheall ar a suíomh lárnach.

## Tagairtí

Catagóir:Príomhchathracha na hAfraice
Catagóir:An tSaimbia
Ruanda

Is tír atá suite i lár na hAfraice í **Poblacht Ruanda**, nó **Ruanda** de ghnáth. Tír talamhiata atá ann, agus tá teorainneacha aici le Uganda, an Bhurúin, Poblacht Dhaonlathach an Chongó agus an Tansáin. Tugtar an leasainm "Tír na Mílte Cnoic" uirthi, mar gheall ar an dtalún torthúil agus cnocach atá aici. 

Ar an 6 Aibreán 1994, maraíodh Uachtarán Ruanda, Juvénal Habyariman. Thosaigh an cinedhíothú go gairid ina dhiaidh sin.

## Litríocht
Ba é  *Petit Pays* (*Tír Bheag* as Gaeilge) an chéad úrscéal de chuid an scríbhneora, Gaël Faye.  Gasúr óg, Gaby, atá ina reacaire sa scéal seo, scéal atá suite sa Bhurúin sa bhliain 1993.   Idir trí thír atá Gaby ar dhóigh, sáinnithe i stair choilíneach na Fraince agus stair fhuilteach na Burúine agus Ruanda.   Bhuaigh aistriúchán Mhic Lochlainn ar *Petit Pays*  an gradam Leabhar na Bliana do shaothair aistrithe sa bhliain 2025.

## Tagairtí

Catagóir:Ruanda
Catagóir:Ballstáit na Náisiún Aontaithe
Catagóir:Ballstáit Chomhlathas na Náisiún
Catagóir:Tíortha na hAfraice
Nollaig Bheag

**Nollaig Bheag** (*Little Christmas* sa Bhéarla nó *Natale Piccolo* as Iodáilis) is ea an t-ainm coitianta Gaeilge ar an 6 Eanáir (nó **Lá Nollag Beag**, **Nollaig na mBan,** **Lá Chinn an Dá Lá Dhéag** nó fiú **[[Eipeafáine]]** nó **[[Féile na dTrí Ríthe]]**), an lá deireanach de shéasúr na Nollag.  Comharthaíonn sé deireadh laethanta saoire na scoile de ghnáth freisin.
clé|mion|220x220px|Lá Chinn an Dá Lá Dhéag
[clé|mion|220x220px|"[Inghinidhe na hÉireann" 1900idí]]
clé|mion|220x220px|Nollaig na mBan: Eagraíonn na mná cóisireacha srl

## Nollaig na mBan
Tá traidisiún ann go bhfaigheann mná lá saoire ó \"dhualgais an tí" ar an lá seo.  Is traidisiún iomlán Éireannach é, nós an-láidir i gCorcaigh fós ach lag sa tír in iomlán. 

Ar na fir a thiteann obair an tí ar an 6 Eanáir, chun sos a thabhairt do mhná. Tugann sé seo seans do mhná dul ar cuairt ar chairde agus taitneamh a bhaint as an lá.    

Eagraíonn na mná cóisireacha nó turais amach go dtí na bialanna nó na tábhairní. Bíonn na bialanna agus na tithe tábhairne lán go doras le mná an oíche sin. Go minic ceannaíonn páistí bronntanais dá máithreacha agus dá sean-mháithreacha.

### Nósanna
* Tá sé mar nós ag daoine trí cinn de choinnle a lasadh sna fuinneoga le haghaidh Nollaig na mBan, mar aon le Oíche Nollag Beag nó Oíche na dTrí Ríthe mar a thugtar leis uirthi.
* Oíche mhór siamsaíochta agus cluichí ab ea í seo fadó. Cuid mhaith dos na cluichí seo bhaineadar leis an bhfáistineacht – cúrsaí grá, pósta agus báis ina ábhar seoigh acu. 
* Lastaí dhá cheann déag de choinnle (nó geitirí), mar shampla, agus gach aon choinneal acu luaite le duine a bhí sa chomhluadar. An choinneal ba thúisce a mhúchadh chreidtí go mbeadh an té sin ar an duine ba thúisce a chaillfí.

* I gCléire bhíodh sé de nós ag na hoileánaigh trí ghráinne a chur i gcíste agus an chéad duine a gheobhadh gráinne díobh siúd ina bhéal bhí sé ina rí i gcomhair na bliana! Bhíodh sé mar nós leis dorn breise mine nó sop féir a thabhairt dos na ba an oíche sin.

* Meastar go bhfuil sé mí-ámharach an crann Nollag agus na maisiúcháin a bhaint roimh Nollaig na mBan.  

I measc na dtraidisiún eile, tar éis Nollaig na mBan ba ghnáth le formhór na maisiúchán a bhaint, ach coinnítí cuileann go dtí Máirt na Inide, chun é a úsáid sa tine le pancóga a chócaráil. Ina theannta sin, bhíodh máithreacha ag cuimilt eireaball scadáin ar shúile a bpáistí mar chosaint i gcoinne galair.

## Thar lear
In Albain, tugtar Nollaig Bheag ar Lá Caille (Là Challuinn, nó Là na Bliadhna Ùire de ghnáth) agus Là Féill nan Rìgh ar 6 Eanáir.

## Féach freisin
* An Triúr Saoithe
* Féile na Eipeafáine

## Tagairtí


Catagóir:Féilte Éireannacha
Catagóir:Cultúr na hÉireann
Catagóir:Triúr Saoithe
Catagóir:Eanáir
Murascaill na Fionlainne

thumb|500px|right|Murascaill na Fionlainne
Is brainse den Mhuir Bhailt í **Murascaill na Fionlainne**. Síneann sí idir an Fhionlainn agus an Eastóin go dtí Cathair Pheadair sa Rúis, áit a shroicheann abhainn an Neva an fharraige. Cathracha móra eile atá ar imeall na murascaille ná Heilsincí agus Taillinn.

Catagóir:Tíreolaíocht na Fionlainne
Catagóir:Muir Bhailt
Cork City Football Club

Club peile is ea **Cork City Football Club** (**Cumann Peile Chathair Chorcaí** as Gaeilge) i gCorcaigh, Éire. D'imir siadsan  staid Crosaire Tuirnéir (Béarla: *Turner's Cross*). Bunaíodh an club sa bhliain 1984. Sna séasúir 2008 agus 2009, bhí fadhbanna airgeadais ag an gclub. Mhair Cathair Chorcaí tríd tréimhse scrúdaitheoireachta i 2008, ach d'fhan na fadhbanna an bhliain dár gcionn faoi úinéireach Tom Coughlan. Bhí an club mar íospartach roinnt cásanna san Ard Chúirt de bharr Coughlan, leis an gCoimisinéir Ioncaim ag iarraidh ordú foirceanta a fháil amach orthu. Sábháladh iad sa nóiméad deireanach. Arís, níor dheireadh leis an tubaiste a bhí ag tarlú agus i bhFeabhra 2010, lánscoireadh an cuideachta shealbhaíochta (Cork City Investments Fc Ltd).

Níor dheireadh le Chumann Peile Chathair Chorcaí, áfach. Bunaíodh iontaobhas dar ainm FORAS (Friends Of the Rebel Army Society) i 2007 agus lánsáileadh i 2008 é, nuair a bhí an club i scrúdaitheoireacht. Cuireadh iarratas isteach go dtí Cumann Peile na hÉireann chun imirt sa Chéad Rannán, sa chás nach bhfaighidh Tom Coughlan ceadúnas chun imirt i Sraith na hÉireann. Sin cad a tharla, agus fuair FORAS an ceadúnas i bhFeabhra 2010. De bharr nach raibh cearta na hainm agus stair Chathair Chorcaí ag FORAS sular cuireadh an iarratas isteach, bhí orthu imirt faoin ainm 'Cork City FORAS Co-op' don séasúr. I Meitheamh 2010, cheannaigh FORAS ainm agus cearta intleachtóra do Chumann Peile Chathair Chorcaí agus bhí cead acu imirt faoin ainm sin sa séasúr 2011 arís. 

## Úinéireacht
Tá an chlub faoi úinéireacht FORAS (Friends Of the Rebel Army Society), iontaobhas lucht tacaíochta a bhunaíodh i 2007. Toghann na hIontaobhaithe Bord Bainistíochta chun an chlub a rith, ach is ar Cruinniú Cinn Bhliana (nó Cruinniú Cinn Urghnách) a mbíonn na socruithe tabhachta déanta.

## Onóracha
### Liosta trófaí

### Curiarrachtaí

### Halla an Laoch

## Traenálaithe

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* CorkCityFC.ie - suíomh gréasáin oifigiúil an chlub

[thumb|left|275px|Cork City i gcoinne an [Fudbalski klub Crvena zvezda|Réalta Dhearg sa bhliain 2006.]]

Catagóir:Clubanna sacair na hÉireann
Kigali

Cathair san Afraic is ea **Kigali**, príomhchathair agus an chathair is mó i Ruanda. Tá an chathair lonnaithe i lár na tíre. Bhunaigh na Gearmánaigh í sa bhliain 1907. Tá timpeall is 851,024 duine ina gcónaí ann inniu.

Tá rialtas na tíre suite in Kigali.

Catagóir:Príomhchathracha na hAfraice
Catagóir:Ruanda
Nollaig Ó Sceacháin

Iar-iománaí is ea **Nollaig Ó Sceacháin** (Béarla: *Noel Skehan*), a bhí ina chúl báire leis an bhfoireann Chill Chainnigh idir na 1960idí agus na 1980idí. Tá naoi mbua ag Ó Sceacháin i gCraobh Iomána Sinsearach na hÉireann, níos mó ná aon imreoir eile. Tá Ó Sceacháin gníomhach san fhoireann fós, ina roghnóir sa lá atá inniu ann.

Bhuaigh Ó Sceacháin a chéad trí bhonn ina fhear-ionaid, i ré an chúl bháire iontach eile Oilibhéar Breatnach. Tháinig na boinn eile sna blianta 1972, 1974, 1975, 1979, 1982 agus 1983. Chomh maith le sin, bhí níos mó duaiseanna Sárimreoirí na Bliana ag Ó Sceacháin ná éinne eile ar feadh tamaill fada (seacht), ach tá níos mó ag D. S. Ó Ciara inniu (naoi).

## Luathshaol
Saolaíodh sa bhaile Droichead Binéid, Contae Chill Chainnigh é sa bhliain 1944, i dteaghlach agus ceantar le baint láidir leis an iomáint. Bhí a uncail Dan Kennedy ina chaptaen ar an bhfoireann Chill Chainnigh a bhuaigh cluiche ceannais na bliana 1947 i gcoinne Chorcaí. Ba chol ceathrair í a mháthair May le hOllie Walsh, cúl báire den scoth agus duine de na laochra ba mhó a tháinig as an gcontae riamh.
 
Bhí cónaí ar Ó Sceacháin san eastáit cáiliúil Woodlawn, in éineacht le roinnt iománaithe rathúla eile ar nós Paddy Moran, Séamus Cleere, Liam Cleere, John Kinsella, Pat Lawlor agus Liam Simpson. Tá níos nó ná fiche bonn uile-Éireann ag an dream seo le chéile. Fuair sé a chuid oideachais go háitiúil i nDroichead Binéid, agus thaispeáin sé go raibh féith na hiomána aige ó aois óg.

## Gairmréim imeartha
### Club
Ba leis an cumann áitiúil Droichead Binéid a d’imr sé a chuid iomána, agus bhain sé rath mór amach leo. Bhuaigh sé a chéad chraobh ar leibhéal an chontae leis an gclub sa bhliain 1960, agus é ach sé bliana d’aois. Dhá bhliain ina dhiaidh sin, bhí sé díreach tar éis éirí as leibhéal na mionúir nuair a bhain sé amach a dhara corn leis an bhfoireann, nó “an Droichead” mar a dtugtar orthu. Bhí an cuma ar an scéal go raibh sé de nós ag an nDroichead gach dara corn a bhaint amach, mar a rinneadar arís sna blianta 1964 agus 1966. Chuir sé a chúigiú bonn leis a bhailiúchán sa bhliain 1967. Ceithre bliana ina dhiaidh sin, bhuadar an dara corn déag, agus an séú ceann dó féin.

### Cill Chainnigh
#### Mionúr
Gan mórán moille, mhúscail cumas Uí Sceachán aird ó roghnóirí Chill Chainnigh. Chuaigh sé isteach i bhfoireann mionúir an chontae sa bhliain 1962, agus bhain sé rath amach ar an toirt. Sa bhliain seo, bhí sé ina chúl báire i bhfoireann na gCat a bhuaigh ar Loch Garman i gCraobh Laighean, 5-7 in aghaidh 5-4. Choimeád sé a áit san fhoireann do cluiche ceannais na hÉireann. Bhuail na Cait le Tiobraid Árainn sa chluiche, agus níor scaoil sé isteach cúl ar bith agus é ag glacadh a chéad chorn uile-Éireann, 3-6 in aghaidh 0-9.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Iománaithe Chill Chainnigh
Catagóir:Bainisteoirí iománaíochta
Catagóir:Daoine as Contae Chill Chainnigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Daoine beo
Páirc Uí Nualláin

Is í **Páirc Uí Nualláin** an phríomhstaid do na cluichí Gaelacha i gContae Chill Chainnigh. Tá an pháirc suite i lár na cathrach, agus is í an áit a n-imríonn an fhoireann iománaíochta Chill Chainnigh a gcuid cluichí. Tá cóir suí le 30,000 duine ag an nóiméad, ach beidh an uimhir seo ag méadú i gceann cúpla bliain. Tagann ainm na staide ó James Nowlan, iaruachtarán an CLG. 

Cuirtear ceolchoirmeacha ar siúl i bPáirc Uí Nualláin freisin sa lá atá inniu ann, agus i measc na gceoltóirí a sheinn sa staid tá Rod Stewart agus Bob Dylan.

## Naisc sheachtracha
* Eolas faoin staid ar shuíomh KilkennyGAA.ie 

Catagóir:Staideanna CLG i bPoblacht na Éireann
Catagóir:CLG Chontae Chill Chainnigh
Mú

Is é **mú** (Μ ina cheannlitir, μ ina litir bheag) an 12ú litir san aibítir Ghréagach. Tá sé de shliocht na litreach Féinící *[[mem]]* 25px|Mem. Sa Shean-Ghréigis fuaimníodh mar /m/ é, agus i gcóras na n-uimhreacha Gréagacha, bhíodh an luach 40 air. Sa Nua-Ghréigis fuaimníodh mar /m/ é.

Tá bunús ag an litir Rómhánach M agus ag an litir Choireallach Em (М, м) sa litir **mú**.

Catagóir:Litreacha Ghréagacha
Cartúm

Cathair san Afraic is ea **Cartúm** (Araibis: الخرطوم *al-Ḫarṭūm*), an phríomhchathair agus an dara cathair is mó sa tSúdáin. Tá an chathair suite idir an dá Níl (An Níl Bhán agus an Níl Ghorm) i Stát Chartúm. Sa bhliain 2012, bhí 2,682,431 duine ina gcónaí inti. Is ceann de na trí chathair í Cartúm, in éineacht le Omdurman agus Cartúm Thuaidh, is í an chathair is sine díobh, cé go bhfuil baile Soba (baile beag atá suite deich míle ó lár na cathrach ar bhruach na Níle Goirme, ach atá anois ina pháirt den mhórbhaile) níos sine fós. Tá suas le cúig milliún duine ina gcónaí sna trí chathair le chéile, le hOmdurman suite san iarthar, ar bhruach na Níle Báine agus na Níle féin, agus Cartúm Thuaidh suite ar an taobh ó thuaidh den Níl Ghorm. 

Sa teanga Araibise, úsáidtear an focal *Cartúm* mar ainm píobán (mar shampla, píobán gairdín) agus mar ainm ar shrón na heilifinte freisin. Deirtear go bhfuil cuma srón eilifinte ar cheantair na cathrach, maidir leis an tslí ina dtagann an dá Níl le chéile ann, agus an t-oileán beag (Oileán Tuti) suite i mbéal na Níle Goirme. 

## Stair

Bhunaigh An Chedíbh Mohammed Ali Cartúm sa bhliain 1821 mar phort don rialtas Turcach-Éigipteach i dtuaisceart na Súdáine. D'fhás an baile go tapaidh, mar shaghas ** don cheantar sa deisceart, go háirithe ag dul ó dheas ar an Níl Bhán. Ionad sclábhaíochta a bhí ann freisin i rith an ama seo —tógadh na sclábhaithe ón deisceart. Faoi bhrú na "gcumhachtaí móra", rinne an Éigipt iarracht an sclábhaíocht seo a chosc sna 1840í. Ar an 13ú lá de Mhárta sa bhliain 1884, chuir arm an Mahdí Cartúm faoi léigear. Bhí an saighdiúir Sasanach, Charles George Gordon, i gceannas ar fhórsaí na cathrach. Faoi dheireadh, ar an 26ú lá d'Eanáir, 1885, d'éirigh le harm an Mahdí an lámh in uachtar a bhaint amach. Maraíodh Gordon i dteach an ghobharnóra, is baineadh a cheann dá chorp le taispeáint don Mahdí go raibh sé marbh. Cé go bhfuair an Mahdí bás tamall beag ina dhiaidh sin, lean a rialtas (ar a nglaoitear an Mahdía) ar aghaidh go dtí 1898–1899 leis an Chalífa Abdullahi i gceannas air. Bhunaigh rialtas an Mahdía cathair Omdurman agus úsáidtear í mar phríomhchathair an Mahdía. Ar an dara lá de Mheán Fómhair sa bhliain 1898, d'éirigh le harm Shasana faoi Sirdár Horatio Kitchener i gCath Omdurman i gcoinne arm an Mahdía, agus sna blianta ina dhiaidh sin, cuireadh an tír go léir faoi chois rialtais Bhriotanacha-Éigipteacha. Rinneadh príomhchathair de Chartúm ag an am seo, don chríoch Bhriotanach-Éigipteach agus tar éis neamhspleáchas na tíre sa bhliain 1956, don tír nua.

Catagóir:An tSúdáin
Catagóir:Príomhchathracha na hAfraice
Hosni Mubarak

Iar-Uachtarán na hÉigipte ab ea **Muhammad Hosni Said Mubarak** (4 Bealtaine 1928 - 25 Feabhra 2020), nó **Hosni Mubarak** de ghnáth. Toghadh é ina uachtarán ar 14 Deireadh Fómhair 1981, an ceathrú ceann sa tír, tar éis feallmharú a réamhtheachtaithe Anwar Sadat. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí na hÉigipte
Catagóir:Daoine a rugadh i 1928
Catagóir:Básanna in 2020
Caireo

Is é **Caireo** (Araibis: القاهرة‎ ​al-Qāhirah) príomhchathair na hÉigipte. Is é an chathair is mó sa tír é, agus tá sé ar an 17ú cathair is mó ar domhain. Tá Caireo suite i dtuaisceart na tíre ar bhruach na Níle agus tá timpeall is 15.2 milliún duine ina gcónaí ann.

## Stair
Tá stair fhada agus shaibhir ag an gcathair, agus is áit lárnach i gcultúr na nArabach í freisin.

Osclaíodh Canáil an Suez ar an 7 Márta 1869, agus de bharr sin, d'éirigh Caireo tábhachtach ó thaobh cúrsaí geopholaitíochta. Ar an 24 Nollaig 1871, bhí an chéad taibhiú den cheoldráma "Aida" le Giuseppe Verdi i gCaireo, An Éigipt.

## Ceantair

* Ain Shams, Azbakeya, Agouza
* Bab al-Louq, Bulaq
* Cathair na Marbh, Caireo Choptach, Cearnóg Tahrir, Al-Ubur, Medinet Nasr 
* Daher, Droichead 6ú Deireadh Fómhair, Dokki 
* Ezbet el-Haggana
* Faggala, Fustat
* Gnócheantar Chaireo, Cathair Ghairdíneach, El-Gezira
* Héileapoil
* Imbaba
* Khan el-Khalili
* Al-Matariyyah, El-Manial, El-Marg, Manshiyat Naser, Maadi, Mokattam, Mohandessin, Madinaty
* Oileán Rhoda, Oileán Gezira
* Al Rehab
* El-Sakakini, Elsahel, Masr el Adima, Shubra, Sráid Talaat Harb
* El-Tagamu El Khames
* El-Quba
* Wagh El-Birket
* Zamalek

## Cultúr na hÉigipte
* Dúnfort Chaireo 
* Músaem na gCoptach
* Músaem na hÉigipte
* Pirimidí na hÉigipte
* An Sfioncs Mór

250px|thumb|left|Caireo.

Catagóir:Cathracha san Éigipt
Catagóir:Príomhchathracha na hAfraice
Catagóir:Caireo
An Chóiré Theas

Is tír in oirthear na hÁise í **an Chóiré Theas**. An t-ainm oifigiúil atá uirthi ná **Poblacht na Cóiré**. Tá an leath theas de Leithinis na Cóiré cumhdaithe aici, agus í ag críochantacht leis an gCóiré Thuaidh. 

Aon tír amháin, mar atá, an Chóiré a bhí iontu go dtí an bhliain 1945. Trasna ón Muir Bhuí atá an tSín suite, agus an tSeapáin trasna ó Chaolas na Cóiré. 

Tá thart ar leath de dhaonra na Cóire Theas ina gcónaí sa phríomhchathair arb í an chathair is mó sa tír freisin, Súl (nó Seoul i mBéarla). Tá sí ar an tríú ceantar cathrach is mó ar domhan.

## Féach freisin
* Stair na Cóiré  

## Leabhair
* Ó Murchú, Pádraig (1989). *Idir Dhá Shaol*. Coiscéim.

## Tagairtí


Catagóir:Náisiúin G-20
C
An Bhratasláiv

Is í **an Bhratasláiv** (Slóvaicis: *Bratislava*, seanainm Slóvaicise: *Prešporok*, Ungáiris: *Pozsony*, Gearmáinis: *Pressburg*, Laidin: *Posonium*) príomhchathair na Slóvaice, agus í ar an gceann is mó de chathracha na Slóvaice fosta, ó tá cónaí ar 450,000 duine ansin. Is í lárionad polaitíochta, cultúir agus eacnamaíochta na tíre í. Tá sí suite ar an dá thaobh den Danóib, agus í an-chóngarach do theorainn na hOstaire agus na hUngáire. Is í an t-aon phríomhchathair amháin ar fud an domhain atá ag críochantaíocht le dhá thír choimhthíocha, agus níl sí ach faoi chaoga ciliméadar ó phríomhchathair na hOstaire, Vín.

## Stair

Tá áitreabh daonna anseo ó laethanta na Clochaoise Neoilití anuas, ach is dócha gurb iad na *Boii*, an treibh Cheilteach a bhronn a hainm ar an mBoihéim i bPoblacht na Seice, a chuir tús leis an gcéad "chathair" san áit seo tá dhá chéad bliain roimh bhreith Chríost. Ní raibh ann ach *oppidum*, mar a thugann an Laidin ar a leithéid, nó ráth. Bhí muileann airgid ag na *Boii* san áit, agus is díol suntais iad na boinn airgid a bhí á mbualadh ansin: is gnách *biatec* a thabhairt orthu, toisc gurbh é sin ainm an taoisigh a bhí le feiceáil ar na boinn.

Thit an áit leis na sean-Rómhánaigh sa chéad aois i ndiaidh bhreith Chríost, agus ba chuid de chóras cosanta na gcríoch Rómhánach í go dtí an ceathrú haois. B'iad na Rómhánaigh freisin a chuir tús le déantús an fhíona. 

360px|thumb|left|An Bhratasláiv
Tháinig na Slavaigh - sinsir na Slóvacach - go dtí an áit sa chúigiú nó sa séú haois, le hImirce Mhór na Náisiún. Sa bhliain 623, bhunaigh siad an chéad "stát" Slavach riamh, ríocht Samo, mar sciath chosanta ar na hAváraigh, treibh Thurcach a bhí ag ionsaí na Slavach san am. Sa naoú haois, arís, bhí an-ról ag Caisleán na Bratasláive agus Caisleán Devín mar bhunáiteanna ag Prionsacht Nitra agus ag an Moráiv Mhór, stáit thábhachtacha de chuid na Slavach san am.

Rinneadh an chéad trácht ar an mBratasláiv in aon fhoinse scríofa sa bhliain 907. Tagairt atá ann don dóigh ar tháinig deireadh le stát na Moráive Móire agus é faoi ionsaí ag na hUngáraigh. 

Sa bhliain 1000, tháinig Ríocht na hUngáire chun saoil. Bhí an Bhratasláiv, nó *Pozsony*, suite in aice le teorainn na ríochta seo, agus is iomaí sin ionsaí a rinneadh ar an áit. Mar sin féin, thosaigh an t-áitreabh ag forbairt anseo chomh maith leis an eacnamaíocht, agus sa bhliain 1291, bhronn Aindrias a Trí, Rí na hUngáire agus na Cróite, cairt cathrach ar an áit.

Sa bhliain 1526, chloígh na Turcaigh an Ungáir i gCath Mohács, agus ina dhiaidh sin, d'fhéach siad leis an mBratasláiv féin a ionsaí. Chuir siad léigear ar an áit agus iad ag iarraidh í a ghabháil, ach bhí fuar acu, cé go ndearna siad an-damáiste don chathair. Bhí an oiread sin de thailte na hUngáire sealbhaithe ag na Turcaigh gur gaireadh príomhchathair na hUngáire den Bhratasláiv nuair a thit an Ungáir leis an Ostair sa bhliain 1536. Ón am sin i leith, bhí tábhacht nua leis an gcathair. Bhí na ríthe á gcorónú agus na heaspaig á n-oirniú anseo. 

## Tagairtí

Bratasláiv, An
Bratasláiv, An
Mogaidisiú

Is í **Mogaidisiú** (Somáilis: Muqdisho, Xamar; Araibis: مقديشو‎ Maqadīshū; Iodáilis: Mogadiscio) príomhchathair na Sómáile agus an chathair is mó sa tír. Tá 2,425,000 duine ina gcónaí ann. Is i ndeisceart na tíre atá an chathair lonnaithe, ina luí ag Cósta Benadir, in aice an tAigéan Indiach. Is calafort tábhachtach í go stairiúil.

Thit rialtas lárnach na tíre sa bhliain 1991, agus tá troideanna ar siúl fós idir na mílístí éagsúla sa chathair. Bhí cathanna móra sa chathair sa bhliain 1993, agus arís i 2006.

Catagóir:Príomhchathracha na hAfraice
Catagóir:An tSomáil
An tSomáil

Is tír in oirthear na hAfraice í **an tSomáil** (Somáilis: Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya; ). An t-ainm oifigiúil atá uirthi ná **Poblacht Chónaidhme na Somáile**. Tá sí suite ar Chorn na hAfraice agus cósta aici ar an Aigéan Indiach. Tá teorainneacha aici leis an Mhurascaill Áidin ó thuaidh, an Aetóip san iarthar, an Caol Guardafui agus Muir na Somáile san oirthear agus Djibouti agus an Chéinia san iardheisceart.

Is í Mogaidisiú an phríomhchathair agus an chathair is mó. Níl aon rialtas lárnach sa tír i ndáiríre, ná aon údarás oifigiúil mar a bhítear i náisiúin eile. Is Moslamaigh iad formhór na ndaoine agus is Sunnaíoch iad formhór dóibh.

## Tagairtí

S
S
Catagóir:Corn na hAfraice