open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antóin Ó Dálaigh

Is iarimreoir iomána agus tábhairneoir é **Antóin Ó Dálaigh** (Béarla: *Anthony Daly*) a rugadh sa bhliain 1970 i nDroichead an Chláir, Contae an Chláir, atá ag obair anois ina bhainisteoir ar fhoireann idirchontae iománaíochta Bhaile Átha Cliath. 

Chuaigh sé isteach sa bhainisteoireacht don chéad uair le foireann idirchontae an Chláir, agus chaith sé trí bliana idir 2003 agus 2006 i gceannas orthu. Ina dhiaidh sin, ghlac sé post i gContae Chiarraí leis an gclub Cill Mhaoile.

Ina ghairmréim mar iománaí idirchontae, d'imir sé leis a chlub Droichead an Chláir i gContae an Chláir agus le foireann sinsir an Chláir idir na blianta 1990 agus 2000. Tá Craobh na hÉireann buaite aige faoi dhó, agus roghnaíodh é mar dhuine de Sárimreoirí na Bliana sna blianta 1994, 1995 agus 1998.

Bíonn sé le feiceáil uaireanta mar shaineolaí ar an gclár spóirt Éireannach The Sunday Game.

## Tagairtí

Catagóir:Iománaithe an Chláir
Catagóir:Bainisteoirí iománaíochta
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Tábhairneoirí
Alan Moore

Is scríbhneoir Sasanach é **Alan Moore** (rugadh ar an 18ú Samhain 1953 i Northampton) a bhfuil a cháil is mó bunaithe ar a chuid oibre i leith greannáin agus úrscéalta grafacha, ina n-áireamh *[[Watchmen]]*, *V for Vendetta* agus *From Hell*. Níor thaitin an téarma "úrscéal grafach" leis, is fearr leis an téarma "greannáin" ina ionad. Uaireanta, úsáideann sé ainmneacha bréagacha, **Curt Vile**, **Jill de Ray**, **Brilburn Logue**, agus **Translucia Baboon** ina measc.

Is diamhraí agus ainrialaí é. Úsáideann sé téamaí maidir leis na gnéithe sin ina chuid oibre, mar shampla i *V for Vendetta*, *Promethea*, agus *From Hell*.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Úrscéalaithe grafacha
Catagóir:Cruthaitheoirí na ngreannán
Catagóir:Alan Moore
Caisleán na Finne

Is sráidbhaile é **Caisleán na Finne** (Béarla: *Castlefin*) atá suite i gContae Dhún na nGall, Éire.
mion|350px|Caisleán na Finne, lár an tsráidbhaile

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
An Carraigín

Is sráidbhaile é **An Carraigín** (Béarla: *Carrigans*) atá suite i gContae Dhún na nGall, Poblacht na hÉireann.
left|thumb|An Carraigín.

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Cill Charthaigh

Is sráidbhaile í **Cill Charthaigh** (Béarla: *Kilcar*) atá suite i nGaeltacht Dhún na nGall, Poblacht na hÉireann. Tá sé an-chóngarach le Sliabh Liag, ceann de na haillte mara is airde san Eoraip.

Sa bhliain 2016, bhí 258 nduine ina gcónaí sa bhaile. Déantar cur síos ar athruithe ins an daonra ins na blianta anuas ins an tábla seo thíos:



## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Cill Mhic Réanáin

mion|Príomhshráid Chill Mhic Réanáin, ag breathnú soir ó dheas thar an droichead thar Abhann an Lorgaigh
Is sráidbhaile í **Cill Mhic Réanáin** (Béarla: *Kilmacrenan*) atá suite i gContae Dhún na nGall, Poblacht na hÉireann. Tá sí suite ar bhóthar N56, an príomhbhealach idir Iarthuaisceart Dhún na nGall agus Leitir Ceanainn, baile is mó an chontae. Tá barúntacht Chill Mhic Réanáin ainmnithe ar a son. Tá Cill Mhic Réanáin i ngar le Carraig Dhún, carraig ar choróntaí ríoga Thír Chonaill uirthi idir na blianta 1200 agus 1603. Ritheann Abhainn na Leannaine trí thaobh theas an bhaile, agus Abhainn an Lorgaigh trína thaobh thuaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Cionn Caslach

Is sráidbhaile é **Cionn Caslach** nó **Ceann Caslach** (Béarla: *Kincasslagh*) atá suite i nGaeltacht Dhún na nGall, Poblacht na hÉireann. Tagann an ceoltóir cáiliúil Daniel O'Donnell agus a dheirfiúr Margo ón mbaile.
200px|left|thumb|Cionn Caslach

## Féach freisin

* Daniel O'Donnell

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Carraig Airt

Is sráidbhaile í **Carraig Airt** (Béarla: *Carrigart*) atá suite i nGaeltacht Dhún na nGall, Poblacht na hÉireann. Tá sí suite ag bun leithinis Ros Goill, agus í ar an bhóthar R245 idir Leitir Ceanainn agus An Chraoslach. Sa bhliain 2016, bhí 222 dhuine ina gcónaí sa bhaile.

clé|mion|220x220px|Fáilte
clé|mion|220x220px|Príomhshráid
clé|mion|220x220px|Oifig an Phoist
clé|mion|220x220px|fánán
clé|mion|220x220px|faoin tuath

## An baile
Cuireann an baile seirbhísí ar fáil fá choinne ceantar mór máguaird, ina n-áireamh sin ollmhargadh, trína bhfuil seirbhísí baincéireachta ar fáil; Oifig an Phoist; ionad sláinte; agus beairic de chuid na nGardaí a oibrítear go páirt-aimseartha. Tá páirc phoiblí sa bhaile fosta, agus í ar an chósta taobh thiar de na tithe atá ar an phríomhshráid. Angela Ní Ghallchóir a dhear an bhaile, agus cheiliúr an baile a chomóradh céad bliain cúpla bliain ó shin, cé go bhfuil daonra daonna san áit i bhfad roimhe sin. Baile agus ceantar móra talmhaíochta atá inti agus ina ceantar máguaird, agus tábhacht ag an talmhaíocht agus ag an turasóireacht chomh maith i ngeilleagar an bhaile. Maraon leis an chuid is mó de chósta Dhún na nGall, tá cuid mhór tithe saoire sa bhaile, go háirithe de chuid daoine as Tuaisceart Éireann.

## Iompar
Ritheann an bus 974, arna hoibriú ag Patrick Gallagher Travel, idir Na Dúnaibh, Carraig Airt, agus Leitir Ceanainn, tríd An Ghleann, Creamhghort, Baile na nGallóglach agus Ráth Mealtain.

## Aitheantas

Ainmníodh Carraig Airt mar Baile  na Gaeltachta is Slachtmhaire in Éirinn in 2025.

## Tábla daonra
Déantar cur síos ar athruithe ar an daonra sna blianta anuas sa tábla seo thíos:

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Catagóir:Bailte sa Ghaeltacht
Catagóir:Bailte is Slachtmhaire in Éirinn
An Craoslach

Is sráidbhaile é **an Craoslach** () atá suite i nDún na nGall, Poblacht na hÉireann.

Sa bhliain 2011, bhí 393 nduine ina gcónaí sa bhaile. Déantar cur síos ar athruithe ins an daonra ins na blianta anuas ins an tábla seo thíos:

## Tubaiste
Ar an 7ú Deireadh Fómhair 2022, tharla pléasc ar an gCraoslach inar maraíodh deichniúr agus gortaíodh go leor daoine eile.  Scriosadh cuid de bhloc árasán agus stáisiún peitril in aice láimhe.

### Forbairt
Bhí rún ag Vivo Shell  ionad tráchtála a thógáil ar suíomh na tubaiste in 2022, d'áireofaí siopa, oifig phoist, ionad stórála, leithris, áiseanna breosla, áit stórála do thancanna agus do chaidéil, chomh maith le gairdín cuimhneacháin. Ach fuair an Chomhairle Contae 27 aighneacht ón bpobal ag cur in éadan an chead pleanála in 2024. Bhí cuid de theaghlaigh na marbh ina measc siúd a chuir ina éadan.

I mí an Mhárta 2026 bhí cead tugtha ag Comhairle Contae Dhún na nGall stáisiún seirbhísí níos lú a thógáil in aice le suíomh na pléisce.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Rob Kearney

Is imreoir rugbaí é **Rob Kearney** (Rugadh 26 Márta, 1986). As Contae Lú dó. Faoi láthair imríonn sé mar lánchúlaí agus mar thrícheathrúnach cliatháin le Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, Cúige Laighean agus foireann náisiúnta rugbaí na hÉireann. 

Agus é óg, d'imir sé le Coláiste Clongowes Wood. Ba pheileadóir maith é Kearney freisin agus d'imir sé le foireann mionúr Lú.

Agus é ag freastal ar Choláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, bhuaigh sé Corn Mhic Ghorthraigh le foireann faoi 20 an choláiste.

D'imir Kearney le foirne faoi aois an chúige sular imir sé leis an bhfoireann sinsir sa bhliain 2005. D'aimsigh sé trí úd ina chéad chluiche leo, in aghaidh Pharma as an Iodáil. 

D'imir Kearney le foirne faoi aois agus A na hÉireann sular imir sé leis an bhfoireann sinsir. Fuair sé dhá úd i gComórtas na Sé Náisiún sa bhliain 2008.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí rugbaí
Catagóir:Daoine as Contae Lú
Catagóir:Daoine a rugadh i 1986
Catagóir:Daoine beo
Dia

deas|250px|thumb|''Cruthú an Ádhamh''[thumb|right|Ainm [Tetragrammaton|Iáivé i Eabhrais.]]
[thumb|200px|[Íosa Críost, a mheastar sa gCríostaíocht a bheith inA Mhac le Dia.]]
Sna reiligiúin aondiachais, is é **Dia** an neach osnádúrtha a chuir tús leis an saol agus leis an domhan. Glactar leis go bhfuil sé uilechumhachtach uilefheasach, is é sin, gur féidir leis súil a choinneáil ar imeachtaí an tsaoil go léir, a rogha cuma a chur orthu agus a rogha cor a chur i do chinniúint. Glactar leis freisin go raibh sé ann roimh thús na cruinne agus gurb eisean is foinse do gach moráltacht.


Catagóir:Diachtaí
Catagóir:Aondiachas
Cibearphunc

mion|Cathar Cyberpunk
Seánra de chuid an fhicsin eolaíochta is ea **cibearphunc** nó **punc cibirnitice** (Béarla: **). Fuair an seánra a ainm ón bpunc-rac (an cineál rac-cheoil a bhí á sheinm ag Sex Pistols agus grúpaí ceoil a bhí cosúil leo) agus ón gcibirnitic. Ba é an scríbhneoir Meiriceánach Bruce Bethke a cheap an focal féin, nó chum sé gearrscéal faoin teideal sin *Cyberpunk* sa bhliain 1984.
mion|Cyberpunk 2077
Scéalta duairce is ea na scéalta a bhaineann leis an gcibearphunc. Go tipiciúil, tugann siad cur síos ar shochaí atá ag titim as a chéile cé go bhfuil ardteicneolaíocht agus ríomhairí ar fud na háite. Bíonn na himeachtaí suite i dtimpeallacht chathartha, agus go tipiciúil, bíonn na gnólachtaí móra tar éis seilbh a ghlacadh ar an tsochaí go léir — is minic nach bhfuil a dhath fágtha den stát. Bíonn na daoine ag tógáil drugaí, agus na ríomhairí chomh fite fuaite leis an saol is nach mbíonn sé furasta an duine a aithint thar an líonra ríomhaireachta. 

Is é an t-úrscéal úd *Neuromancer* le William Gibson ón mbliain 1984 a chuir tús leis an bpunc cibirnitice i ndáiríre. Is féidir a rá, áfach, go raibh tionchar nach beag ag an litríocht dhiostóipeach, cosúil le *[[Nineteen Eighty-Four|1984]]* le George Orwell nó *Brave New World* le hAldous Huxley ar an seánra go léir.

## Féach freisin
* *[[Tinte na Farraige Duibhe]]*

## Tagairtí

Catagóir:Ficsean eolaíochta de réir seánra
Catagóir:Ficsean eolaíochta
Catagóir:Punc
Eric Idle

Is aisteoir, scríbhneoir, amhránaí agus fuirseoir Sasanach é **Eric Idle**. Bhain sé clú agus cáil amach mar bhall d'fhoireann *[[Monty Python]]*.

## Saol roimh Python
Rugadh Idle i gContae Durham, Sasana ar an 29ú Márta 1943, mac Nora Barron (Sanderson) agus Ernest Idle. Fuair Ernest bás ar an 24ú Nollaig 1945. Nuair a bhí Idle seacht mbliana d'aois, thosaigh sé ag freastal ar Royal Wolverhampton School mar scoláire cónaithe.

Tar éis a thréimhse i Royal Wolverhampton, chuaigh Idle go dtí Pembroke College, Cambridge University, áit a rinne sé staidéar ar an mBéarla. Thug Uachtarán Cambridge Footlights cuireadh dó a bheith páirteach san eagraíocht. D'éirigh sé ina Uachtarán féin i 1965.

D'obair sé ar an gclár grinn *Do Not Adjust Your Set* sa tréimhse 1965-67 le Michael Palin agus Terry Jones. Bhí Terry Gilliam ag obair ar an gclár freisin.

## Tréimhse Monty Python

## Saol tar éis Python

## Tagairtí

Catagóir:Fuirseoirí Sasanacha
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Daoine beo
Gleanntáin Ghlas' Ghaoth Dobhair

Amhrán Éireannach leis an gceoltóir Proinsias Ó Maonaigh is ea ***Gleanntáin Ghlas' Ghaoth Dobhair***. Scríobh Ó Maonaigh an t-amhrán faoina bhaile dúchais, Gaoth Dobhair i gContae Dhún na nGall.

## Liricí
:Céad slán ag sléibhte maorga chontae Dhún na nGall
:Agus dhá chéad slán ag an Earagal árd, ina stua(í) os cionn caor 's call
:Nuair a ghluais mise thart le loch Dhún Lúich, go ciún sa ghleann ina luí
:I mo dhiaidh bhí Gleanntáin Ghlas' Ghaoth Dobhair,
:is beag nár bhris mo chroí.

:Ag taisteal dom amach tríd chnoic Ghleann Domhain, 's an Mhucais ar mo chúl
:Ní miste domh 'rá le brón 's le crá, ghur fhreasach a shíl mise súil
:Go 'Meiriceá siar, a bhí mo thriall, i bhfad thar an fharraige mhór
:D'fhág mé slán ar feadh seal ag Dún na nGall, 
:'s ag Gleanntáin Ghlas' Ghaoth Dobhair.

:Níorbh é mo mhiansa imeacht ariamh ó mo thír bheag dhílis féin
:Ach trom lámh Gall, le cluain 's le feall, a thiomáin mé i gnéill
:B'é rún mo chroíse pilleadh arís, nuair a dhéanfainn beagán stór
:'S deireadh mo shaoil a chaitheamh lem ghaoil, 
:fá Ghleanntáin Ghlas' Ghaoth Dobhair.

:Slán, slán go fóill a Dhún na nGall, a chontae shéimh gan smál
:'S do d'fheara bréa in am an ghá, nár umhlaigh riamh roimh Ghall
:Tá áit i mo chroí do gach fear a gach mnaoi, 's gach páiste beag agus mór
:Áta beo go buan, gan bhuairt gan ghruaim, 
:fá Ghleanntáin Ghlas' Ghaoth Dobhair.

## Naisc sheachtracha
"Gleanntáin Ghlas' Ghaoth Dobhair" ar ''IrishSongs.com 

## Tagairtí

Catagóir:Amhráin Ghaeilge
An tUltach

B'é ***An tUltach*** iris oifigiúil Chomhaltais Uladh. Bunaíodh an iris sa bhliain 1924. B'é *An tUltach* an iris ba shine dá raibh ann as Gaeilge tráth ar cuireadh deireadh leis.

Foilsíodh an gnáth-eagrán deiridh de *An tUltach* mí Aibreáin sa bhliain 2018.
## Stair
Bunaíodh *An tUltach* sa mbliain 1924 agus foilsíodh ar bhonn míosúil é ó shin. Bhí sé ar cheann de na hirisí is rathúla i saol na Gaeilge agus cé is moite de ''An Timire'' ba í an iris is faide i gcló. Bhí maoiniú rialta á fháil ag an iris ó Fhoras na Gaeilge go dtí go ndearnadh athstruchtúrú ar an múnla maoinithe d’fhoilseacháin Ghaeilge in 2013.

Ba ag brath ar airgead ó fhoinsí éagsúla a bhí *An tUltach* ó 2013 go dtí 2018..., Comhairle Ealaíon Thuaisceart Éireann, Conradh na Gaeilge, ranna rialtais Thuaidh agus Theas, fógróirí agus síntiúsóirí ina measc. 

Fuair na feidhmeannaigh deontas thart ar £30,000 leis an saibhreas millteanach atá carntha thar chéad bliain a chur ar fáil go digiteach don phobal.

Dornán de bhlianta tar éis gur cuireadh deireadh leis an iris, d'fhoilsigh meitheal deonach eagrán speisialta ar an 7ú Nollaig 2024 le ceiliúradh a dhéanamh ar an *Ultach* chéad bliain ó bunaíodh é. 

## Féach freisin
* Cartlann ar líne (1957-1975)
* antultach.com
* antultach.wordpress.com/

## Tagairtí

## Léitheoireacht bhreise
* Uí Chollatáin, R. (eagarthóir), Lysaght, R. agus Uí Fhaoláin, A. (cúntóirí taighde). *[https://www.forasnagaeilge.ie/wp-content/uploads/2016/06/Tuarasc%C3%A1il-R.-U%C3%AD-Chollat%C3%A1in-2011.pdf "Tuarascáil ar straitéis úr maidir le Foras na Gaeilge i leith earnáil na meán Gaeilge clóite agus ar líne: Athláithriú agus athshealbhú teanga"].* (2011). Foras na Gaeilge

Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Irisí liteartha
Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge
Catagóir:Míosacháin
Catagóir:Cúige Uladh
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1924
Catagóir:Bunaithe sna 1920í
Seán Caomhánach (Tír Eoghain)

Is peileadóir é **Seán Caomhánach** nó **Seán Cavanagh** mar a thugtar air as Béarla. As Contae Thír Eoghain dó agus imríonn sé le foireann an chontae. Thosaigh sé ag imirt le foireann na sinsir i gCraobh na hÉireann sa bhliain 2002, agus anois tá trí Chraobh agus ceithre Ghradam All-Star buaite aige.

## Tagairtí

Catagóir:Peileadóirí Thír Eoghain
Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain
Catagóir:Daoine a rugadh i 1983
Catagóir:Daoine beo
Peadar Ó Ceannubháin

Is iar-pheileadóir Éireannach é **Peadar Ó Ceannubháin**, nó *Peter Canavan* mar atá aithne air as Béarla, a rugadh ar an 9 Aibreán na bliana 1971 i nGlencull, Contae Thír Eoghain. Bhuaigh sé Craobh na hÉireann le foireann an chontae sna blianta 2003 agus 2005, agus bronandh sé ghradam All-Star air.

Catagóir:Peileadóirí Thír Eoghain
Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Daoine beo
March of the Penguins

Scannán faisnéise ón bhliain 2005 is ea ***March of the Penguins*** (Fraincis ***La Marche de l'empereur***).

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Fraincise
Catagóir:Scannáin Ollainnise
March of the Penguins
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Catagóir:Scannáin na Fraince
An tArm Dearg (idirdhealú)

Tagraíonn an téarma Gaeilge **An tArm Dearg** do dhá rud:
* Arm Dearg an Lucht Oibre agus na Scológ, nó an tArm Sóivéadach, is é sin, fórsaí armtha an Aontais Shóivéadaigh.
* Fórsaí Armtha na Breataine Móire, go háirithe Arm na Breataine, a bhíodh ag caitheamh cótaí dearga sna laethanta a bhí. Úsáidtear an téarma **saighdiúirí dearga** sa Ghaeilge freisin.
South Park: Bigger, Longer & Uncut

Scannán is ea ***South Park: Bigger, Longer & Uncut*** (1999) atá bunaithe ar an tsraith theilifíse leis an ainm céanna; South Park.

## Carachtair
### Príomhpháirteanna
* Trey Parker - Stan Marsh, Eric Cartman, Satan, Clyde Donovan, Mr. Garrison, Phillip, Randy Marsh, Mr. Mackey, Ned Gerblanski, Ginearál, Tom (iriseoir), Ambasadóir Ceanadach, Gregory, Mole, Bill Clinton, srl.
* Matt Stone - Kyle Broflovski, Kenny McCormick, Saddam Hussein, Terrance, Big Gay Al, Jimbo Kearn, Gerald Broflovski, Bill Gates, srl.
* Mary Kay Bergman - Liane Cartman, Sheila Broflovski, Carol McCormick, Sharon Marsh, Wendy Testaburger, Shelly Marsh, srl
* Isaac Hayes - Chef
* Jesse Howell, Anthony Cross-Thomas, Franchesca Clifford - Ike Broflovski

### Guthanna eile
* George Clooney - Dr. Gouache
* Brent Spiner - Conan O'Brien
* Minnie Driver - Brooke Shields
* Dave Foley - Baldwins
* Eric Idle - Dr. Vosknocker
* Howard McGillin - Gregory
* Mike Judge - Slan a Kenny 
* James Hetfield - Amhránaí ("Hell Isn't Good")

## Naisc sheachtracha
* IMDB

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin 1999
Catagóir:Scannáin beochana 1999
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Bruce Almighty

Scannán ón bhliain 2003 is ea ***Bruce Almighty***.

## Carachtair

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil 

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Béarla
Bruce Almighty
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Teletubbies

Clár teilifíse do leanaí de chuid an BBC is ea ***Teletubbies***. Is iad *Tinky Winky*, *Dipsy*, *Laa-Laa* agus *Po* príomh-charachtair na sraithe. Craoladh an tsraith sna blianta 1997–2001 as Béarla, agus tiontaíodh an clár go teangacha éagsúla eile chomh maith, lena n-áirítear an Ghaeilge. Thosaigh sraith nua Teletubbies ag craoladh ar an 9 Samhain, 2015.

## Carachtair
* **Tinky Winky** - Dave Thompson, Mark Heenehan, agus Simon Shelton, an Teletubby corcra
* **Dipsy** - John Simmit, an Teletubby glas
* **Laa-Laa** - Nikki Smedley, an Teletubby buí
* **Po** - Pui Fan Lee, an Teletubby dearg
* **Leanbán Grian** - Jessica Smith, an ghrian sa spéir le aghaidh leanbh. An gáire nuair a dhéanann Teletubbies rud éigin cosúil le rince nó a thagann os a chionn.
* **Nuu-Nuu** - Cineál folúsghlantóra a dhéananns glantóireacht do na Teletubbies agus a shúnn suas a gcuid bia agus bréagán uaireanta.

## Teangacha Eile
* Araibis - *تيليتابيز* (Tylytạbyz)
* Breatnais - *Teletybis*
* Bulgáiris - *Телетъбис* (Teletŭbis)
* Cóiréis - *꼬꼬마 텔레토비* (Kkokkoma Telretobi)
* Eabhrais - *טלטאביז* (Teletabyz)
* Fhraincis - *Les Télétubbies*'
* Fionlainnis - *Teletapit*
* Gréigis - *Τελετάμπις*
* Hiondúis - *टॅलीटबीज़* (Ṭēlēṭyuvija)
* Íoslainnis - *Stubbarnir* (Stubs)
* Polainnis - *Teletubisie*
* Rúisis - *Телепузики* (Telepuziki)
* Seapáinis - *テレタビーズ* (Teretabīzu)
* Seoirsis - *ტელეღიპუცები* (Tʼeleghipʼutsebi)
* Tamailis - *டெலிடபீசு* (Ṭeliṭapīcu)
* Téalainnis : *เทเลทับบีส์* (The le thạb bīes)
* Tsieneg - *天線寶寶* (tiānxiànbǎobǎo)

## Feach freisin

* Labubu

## Naisc sheachtracha
* (Béarla) Iris Láithreán Gréasáin  (Ríocht Aontaithe)
* (Béarla) Iris Láithreán Gréasáin (Stáit Aontaithe)

## Tagairtí

Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1997
Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 2001
Catagóir:Cláir Teilifíse na Breataine
Catagóir:Cláir do pháistí
Catagóir:Bábóga
Catagóir:Bréagáin
Paz Vega

Is ban-aisteoir Spáinneach í **Paz Campos Trigo** nó **Paz Vega** mar is fearr aithne uirthi. Rugadh í ar 2 Eanáir 1976 in Sevilla na Spáinne.
  
## Beathaisnéis
Rugadh Vega i Sevilla, Andalucía, Spáinn, agus tógann sí a hainm stáitse óna seanmháthair. D'fhreastail sí ar an scoil stáitse *Centro Andaluz de Teatro*.

## Saol pearsanta
Is é Orson Salazar a fear céile.

## Scannáin

## Naisc Sheachtracha
* Paz Vega ar IMDB

Catagóir:Ban-aisteoirí Spáinneacha
Catagóir:Daoine as Sevilla
Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Daoine beo
Final Fantasy

250px|thumb|
Is saincheadúnas é **Final Fantasy** (ファイナルファンタジー, Fainaru Fantajī), gnó comhchruinnithe i gcluichí físeáin agus scannáin. 

## Scannáin
[thumb|Póstaer poiblíochta le ''[Final Fantasy: The Spirits Within*]]
* *Final Fantasy: Legend of the Crystals* (1994)
* *Final Fantasy: The Spirits Within* (2001)
* *Final Fantasy VII Advent Children* (2005)
* *Kingsglaive: Final Fantasy XV* (2016)
* *Brotherhood: Final Fantasy XV'' (2016)

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil
Albert Speer

Ba ailtire agus ball de Páirtí Náisiúnta Sóisialach Lucht Oibre na Gearmáine é **Albert Speer** (a rugadh i Mannheim ar an 19 Márta 1905 agus a fuair bás i Londain ar 1 Meán Fómhair 1981).

## Saol
Chuala Speer óráid ó Adolf Hitler i Mí Eanáir 1931, agus chuaigh sé isteach sa NSDAP.  

I rith an Dara Cogadh Domhanda, bhí sé ina bhall den réimeas barbartha Naitsíoch. Ar an 8 Feabhra 1942, ceapadh Speer ina Aire Cogaidh. Tháinig méadú ar an táirgiúlacht de bharr. 

I dtriall Nürnberg, gearradh fiche bliain ar Speer, fiche bliain a chaith sé sa phríosún Spandau i mBeirlín.

Scríobh Speer dhá leabhair i Spandau, *Inside the Third Reich* agus *Spandau Diaries*.  Bhí Speer buartha faoin trioblóid a tharraing sé, agus bhí aiféala air, is cosúil. 

Scaoileadh amach as an bpríosún é ar an 1 Deireadh Fómhair 1966.
mion|Síniú Albert Speer
Fuair Speer bás de bharr stróc i Londain sa bhliain 1981. Bhí sé lena ghrá geal, bean óg, in óstán i Londain . agus a bhean a raibh sé pósta uirthi le 40 bliain fós ina cónaí i Heidelberg.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1905
Catagóir:Básanna i 1981
Catagóir:Ailtirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine Gearmánacha
Charlotte's Web (scannán 1973)

Scannán de chuid Hanna-Barbera is ea **Charlotte's Web** (**Gréasán Charlotte**) (1973), atá bunaithe ar an leabhar le E. B. White. An seicheamh scannán, Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure, eisíodh i fhíseáin ina dhiaidh i Márta 2003.

## Carachtair
* Rex Allen - Narrator 
* Herb Vigran - Lurvy 
* Don Messick - Jeffrey
* Henry Gibson - Wilbur
* Paul Lynde - Templeton
* Agnes Moorehead - Gé
* Dave Madden - Ram agus eile
* Martha Scott - Mrs. Arable
* Bob Holt - Homer Zuckerman
* Pamelyn Ferdin - Fern Arable
* John Stephenson - John Arable
* Danny Bonaduce - Avery Arable
* William B. White as Henry Fussy
* Debbie Reynolds - Charlotte A. Cavatica
* Joan Gerber - Edith Zuckerman/Mrs. Fussy

## Ceol
* "Chin Up"
* "I Can Talk!"
* "A Veritable Smorgasbord"
* "Zuckerman's Famous Pig"
* "We've Got Lots In Common"
* "Mother Earth and Father Time"
* "There Must Be Something More"
* "Deep In The Dark/Charlotte's Web"

## Naisc sheachtracha
* Charlotte's Web ar IMDB

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 1973
Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Mariah Carey

Is ceoltóir pop í **Mariah Carey** (27 Márta, 1969, Huntington, Nua-Eabhrac, na Stáit Aontaithe). Tá clú agus cáil uirthi mar gheall ar an nguth láidir cumhachtach atá aici. D'éirigh go maith léi ina tír féin agus i dtíortha eile ar fud an domhain le linn na 1990idí agus í faoi chúram Tommy Matola (a phós Mariah 1993-97), stiúrthóir Columbia Records.

Ainmníodh Carey mar an ban-cheoltóir is mó na mílaoise ag na World Music Awards i 2000. Ach tháinig meath ar rath Mhariah i ndiaidh 2000, nuair a theip ar albam agus scannán s'aici *Glitter*.

Ach, d'éirigh go maith le ceirnín s'aici *The Emancipation of Mimi* sa bhliain 2005 agus chuir sé tús le ré úr i saol Carey.

## Saol pearsanta
In 2015, thosaigh Carey ag dul ar an mbilliúnaí Astrálach James Packer agus, ar 21 Eanáir 2016, d'fhógair sí go raibh siad fostaithe. Faoi Dheireadh Fómhair, áfach, bhí an rannpháirtíocht curtha ar ceal acu. I mí Dheireadh Fómhair 2016, thosaigh sí ag comhrá leis an gcóragrafóir Meiriceánach Bryan Tanaka.

## Dioscliosta
### Stiúideo albaim
* *[[Mariah Carey (albam)|Mariah Carey]]* (1990)
* *[[Emotions (albam Mariah Carey)|Emotions]]* (1991)
* *[[Music Box (albam Mariah Carey)|Music Box]]* (1993)
* *[[Merry Christmas (albam Mariah Carey)|Merry Christmas]]* (1994)
* *[[Daydream (albam Mariah Carey)|Daydream]]* (1995)
* *[[Butterfly (albam Mariah Carey)|Butterfly]]* (1997)
* *[[Rainbow (albam Mariah Carey)|Rainbow]]* (1999)
* *[[Glitter]]* (2001)
* *[[Charmbracelet]]* (2002)
* *[[The Emancipation of Mimi]]* (2005)
* *[[E=MC² (albam Mariah Carey)|E=MC²]]* (2008)
* *[[Memoirs of an Imperfect Angel]]* (2009)
* *[[Merry Christmas II You]]* (2010)
* *[[Me. I Am Mariah... The Elusive Chanteuse]]* (2014)
* *Caution* (2018)

### Albaim eile
* 1992: *MTV Unplugged*
* 1998: *12s*
* 1998: *#1's*
* 2000: *Valentines*
* 2001: *Glitter*
* 2001: *Greatest Hits*
* 2003: *The Remixes*
* 2008: *The Ballads*
* 2009: *3CD Collector's Set*
* 2010: *Playlist: The Very Best of Mariah Carey*
* 2011: *The Essential Mariah Carey*
* 2015: *#1 to Infinity*

## Nasc seachtrach
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Daoine beo
Janet Jackson

Is ceoltóir pop í **Janet Damita Jo Jackson** (16 Bealtaine, 1966, Gary, Indiana, na Stáit Aontaithe). Thuill Janet clú mar bhall den teaghlach ceolmhar fíor-cháiliúil, na Jacksons, lena deartháir Michael Jackson.

Tá níos mó ná 100 milliún ceirnín díolta aici le linn 20 bliain.

Rugadh a *céad* duine clainne do Jackson ar an 3 Eanáir 2017 agus í 50 d'aois ag an am.

## Dioscliosta
* *[[Janet Jackson (albam)|Janet Jackson]]* (1982)
* *[[Dream Street (albam)|Dream Street]]* (1984)
* *[[Control (albam Janet Jackson)|Control]]* (1986)
* *[[Janet Jackson's Rhythm Nation 1814]]* (1989)
* *[[janet.]]* (1993)
* *[[The Velvet Rope]]* (1997)
* *[[All for You (albam)|All for You]]* (2001)
* *[[Damita Jo (albam)|Damita Jo]]* (2004)
* *[[20 Y.O.]]* (2006)
* *[[Discipline (albam Janet Jackson)|Discipline]]* (2008)
* *[[Unbreakable]]* (2015)

## Saothar eile

### Sraitheanna teilifíse
* *[[The Jacksons (TV series)|The Jacksons]]* (1976–1977)
* *[[Good Times]]* (1977–1979)
* *[[A New Kind of Family]]* (1979–1980)
* *[[Diff'rent Strokes]]* (1980–1984)
* *[[Fame (1982 TV series)|Fame]]* (1984–1985)

### Scannáin
* *[[Poetic Justice]]* (1993)
* *[[Nutty Professor II: The Klumps]]* (2000)
* *[[Why Did I Get Married?]]* (2007)
* *[[Why Did I Get Married Too?]]* (2010)
* *[[For Colored Girls]]* (2010)

## Leabhair
* *[[True You: A Journey to Finding and Loving Yourself]]* (2011)

## Nasc seachtrach
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Daoine beo
Mary Black

Is amhránaí as Baile Átha Cliath í **Mary Black** (rugadh 22 Bealtaine 1955).

## Saol pearsanta
Tá Mary pósta le Joe O'Reilly, de chuid Dara Records, agus tá beirt mhac acu (Conor agus Danny) chomh maith le hiníon (Róisín). Tá Danny ina bhall de The Coronas, banna rac-cheoil Éireannach. Téann Róisín ar an ardán faoin ainm Róisín O. Tá cónaí orthu i mBaile Átha Cliath, ach caitheann siad cuid mhór ama i gContae Chiarraí.

## Dioscliosta

### Albaim stiúideo

* *Mary Black* (1982) 
* *Collected* (1984) 
* *Without the Fanfare* (1985) 
* *By the Time It Gets Dark* (1987) 
* *No Frontiers* (1989) 
* *Babes in the Wood* (1991) 
* *The Holy Ground* (1993) 
* *Circus* (1995)
* *Shine* (1997)
* *Speaking with the Angel* (1999)
* *Full Tide* (2005)
* *Stories from the Steeples* (2011)

### Bailiúcháin

* *The Best Of Mary Black* (1990)
* *The Collection* (1992)
* *Looking Back* (1995)
* *Song for Ireland* [USA] (1998)
* *The Best of Mary Black 1991-2001 & Hidden Harvest* (2001)
* *Twenty Five Years, Twenty Five Songs* (2008)

## Naisc sheachtracha
* MaryBlack.net

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1955
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Amhránaithe tíre Éireannacha
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Celine Dion

Is amhránaí pop í **Céline Marie Claudette Dion** (30 Márta, 1968, Charlemagne, Quebec, Ceanada). Tá clú agus cáil ar a guth láidir cumhachtach. 

Bhuaigh sí Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse, i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1988, leis an amhrán 'Ne Partez Pas Sans Moi'. 

Seans maith gurb é "My Heart Will Go On" an t-amhrán is cáiliúla agus is rathúla a d'eisigh Dion riamh. Bhain sí Oscar mar gheall ar a páirt sa scannán *[[Titanic (scannán 1997)|Titanic]]* (1997). Canann Celine i mBéarla agus i bhFraincis.

## Dioscliosta

### Albaim stiúideo i mBéarla
* 1990: *[[Unison (albam)|Unison]]*
* 1992: *[[Celine Dion (albam)|Celine Dion]]*
* 1993: *[[The Colour of My Love]]*
* 1996: *[[Falling into You]]*
* 1997: *[[Let's Talk About Love]]*
* 1998: *[[These Are Special Times]]*
* 2002: *[[A New Day Has Come]]*
* 2003: *[[One Heart]]*
* 2004: *[[Miracle (albam Celine Dion)|Miracle]]*
* 2007: *[[Taking Chances]]*
* 2013: *[[Loved Me Back to Life]]*

### Albaim stiúideo i bhFraincis
* 1981: *[[La voix du bon Dieu]]*
* 1981: *[[Céline Dion chante Noël]]*
* 1982: *[[Tellement j'ai d'amour...]]*
* 1983: *[[Les chemins de ma maison]]* 
* 1983: *[[Chants et contes de Noël]]*
* 1984: *[[Mélanie (albam)|Mélanie]]*
* 1985: *[[C'est pour toi]]*
* 1987: *[[Incognito (albam Celine Dion)|Incognito]]*
* 1991: *[[Dion chante Plamondon]]*
* 1995: *[[D'eux]]*
* 1998: *[[S'il suffisait d'aimer]]*
* 2003: *[[1 fille & 4 types]]*
* 2007: *[[D'elles]]*
* 2012: *[[Sans attendre]]*
* 2016: *[[Encore un soir]]*

## Naisc
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Buaiteoirí Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Catagóir:Daoine beo
Britney Spears

Is amhránaí popcheol í **Britney Jean Spears**, a rugadh ar 2 Nollaig 1977 in McComb, Mississippi, agus a tógadh in Kentwood, Louisiana, sna Stáit Aontaithe. Ba bhreitheamh í ar an *[[The X Factor (SA)|The X Factor]]* sa bhliain 2012.

Tá iomrá ar Britney ar fud na cruinne agus tá spéis mhór ag na meáin cumarsáide ina saol pearsanta. Phós sí dhá uair, le Jason Alexander agus Kevin Federline.

Dhíol sí thar 100 milliún albaim agus 90 milliún singli, 9 gcinn a bhain stádas cnagshingil amach.

## Dioscliosta
* *[[...Baby One More Time]]* (1999)
* *[[Oops!... I Did It Again]]* (2000)
* *[[Britney (album)|Britney]]* (2001)
* *[[In the Zone]]* (2003)
* *[[Blackout (Britney Spears albam)|Blackout]]* (2007)
* *[[Circus (Britney Spears albam)|Circus]]* (2008)
* *[[Femme Fatale]]* (2011)
* *[[Britney Jean]]* (2013)
* *[[Glory (albam Britney Spears)|Glory]]* (2016)

## Camchuairteanna
* 1999: *[[...Baby One More Time Tour]]*
* 2000: *[[Crazy 2K Tour]]*
* 2000: *[[Oops!... I Did It Again World Tour]]*
* 2001: *[[Live at the Femme Fatale Hall]]*
* 2002: *[[Dream Within a Dream Tour]]*
* 2004: *[[The Onyx Hotel Tour]]*
* 2007: *[[The M+M's Tour]]*
* 2009: *[[The Circus Starring: Britney Spears]]*
* 2011: *[[Femme Fatale Tour]]*
* 2013-2017: **'
* 2017: **'
* 2018: *[[Piece of Me Tour]]*
* 2019: **

## Scannánliosta
* *[[Longshot]]* (2001)
* *[[Crossroads]]* (2002)
* *[[Austin Powers in Goldmember]]* (2002)
* *[[Pauly Shore Is Dead]]* (2003)
* *[[Fahrenheit 9/11]]* (2004)

## Nasc seachtrach
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1981
Catagóir:Breithiúna The X Factor
Catagóir:Daoine beo
Dolly Parton

Is ea amhránaí, cumadóir ceoil agus aisteoir **Dolly Rebecca Parton** (19 Eanáir 1946, in Sevierville, Tennessee, Stáit Aontaithe). 

## Dioscliosta

## Tagairtí

## Nasc seachtrach
* Suíomh oifigiúil 

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Maighread Ní Dhomhnaill

Is ceoltóir Éireannach **Maighread Ní Dhomhnaill** (a rugadh i gCeannanas, Co. na Mí), a bhfuil clú agus cáil tuillte aici mar sháramhránaí amhrán Éireannach, go háirithe amhráin i nGaeilge. Fuair sí a stór amhrán óna haintín nuair a chaith sí a cuid samhraidh i Rann na Feirste i nGaeltacht Dhún na nGall.

Bhí sí sa ghrúpa ceannródach Skara Brae lena deirfiúr Tríona agus a deartháir Mícheál Ó Domhnaill. D'éirigh go maith léi mar cheoltóir aonarach freisin. 

Tá sí pósta ar Stiúrthóir-Ginearálta RTÉ, Cathal Goan.

Thosaigh si ar thionscadal nua, "T with the Maggies" sa bhliain 2010.

## Dioscliosta

* *Maighread Ní Dhomhnaill* (1976) 
* *Gan Dha Phingin Spre (No Dowry)* (1991) 
* *Idir an Dá Sholas* le Tríona Ní Dhomhnaill agus Donal Lunny (1999) 
* *Ceol Cheann Dubhrann* (et al, 2009)
* *Ae Fond Kiss* with the West Ocean String Quartet
* *[[T with the Maggies]] (2010)

== Nasc ==
* [http://www.allcelticmusic.com/music/5a07cb9a-f86f-102a-8020-000f1f67beb1/Mairead_Ni_Dhomhnaill.html Maighread Ní Dhomhnaill ar *All Celtic Music'']

## Tagairtí

Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1952
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Amhránaithe Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Diana Ross

Is ea ceoltóir pop agus ban-aisteoir Hollywood í **Diana Ross** (26 Márta, 1944, Detroit, Michigan, na Stáit Aontaithe) (ainm baiste: *Diane Ernestine Earle Ross*). Tháinig clú agus cáil uirthi leis an ngrúpa Motown, na Supremes.

Tá 12 duais Grammy bainte aici, fuair sí ainmniúcháin Oscar agus tá 100 milliúin ceirnín díolta aici.

## Dioscliosta
### Albaim
;Motown:
* 1970: *[[Diana Ross (album)|Diana Ross]]* 
* 1970: *[[Everything Is Everything]]*
* 1971: *Diana!* (BSO)
* 1971: *[[Surrender (Diana Ross album)|Surrender]]*
* 1972: *[[Lady Sings the Blues (album)|Lady Sings the Blues]]* (BSO)
* 1973: *[[Touch Me in the Morning]]*
* 1973: *[[Diana & Marvin]]* (le Marvin Gaye)
* 1973: *Last Time I Saw Him*
* 1974: *Live at [[Caesar's Palace]]*
* 1976: *[[Diana Ross (1976 album)|Diana Ross]]*
* 1977: *An Evening with Diana Ross* (beo)
* 1977: *Baby, It's Me*
* 1978: *Ross*
* 1978: *[[The Wiz]]* (BSO)
* 1979: *The Boss*
* 1980: *[[diana (album)|diana]]*
* 1981: *To Love Again*

;RCA
* 1981: *Why Do Fools Fall In Love?*
* 1982: *Silk Electric*
* 1983: *Ross*
* 1984: *Swept Away*
* 1985: *Eaten Alive*
* 1987: *Red Hot Rhythm & Blues*

;Motown:
* 1989: *Workin' Overtime*
* 1989: *Greatest Hits Live*
* 1991: *The Force Behind the Power*
* 1993: *Christmas in Vienna* (le Plácido Domingo agus José Carreras)
* 1993: *Stolen Moments: The Lady Sings Jazz & Blues* (beo)
* 1993: *When You Dream*
* 1994: *Diana Extended: The Remixes*
* 1994: *A Very Special Season* 
* 1994: *Making Spirits Bright* 
* 1995: *Take Me Higher*
* 1996: *Voice of Love* 
* 1997: *Gift Of Love* 
* 1999: *Every Day Is A New Day*
* 2006: *Blue*
* 2006: *I Love You*

## Scannáin
* *[[The T.A.M.I. Show]]* (1964) (leis na Supremes)
* *Beach Ball* (1965) (leis na Supremes)
* *[[Lady Sings the Blues (scannán)|Lady Sings the Blues]]* (1972)
* *[[Mahogany (scannán 1975)|Mahogany]]* (1975)
* *[[The Wiz (scannán)|The Wiz]]* (1978)
* *The Making and Meaning of We Are Family* (2002) (faisnéis)

## Nasc
Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Charlotte's Web

Úrscéal do pháistí de chuid E. B. White is ea **Charlotte's Web** (**Gréasán Charlotte**) a foilsíodh sa bhliain 1952.

## Teangacha Eile
* Araibis - *شبكة تشارلوت*
* Catalóinis - *La teranyina de la Carlota*
* Cóiréis - *샬롯의 거미줄* 
* Danmhairgis - *Charlottes tryllespind*
* Eabhrais - *חוות הקסמים*
* Fhraincis - *Le Toile de Charlotte*'
* Gearmáinis - *Wilbur und Charlotte*
* Gréigis - *I Karlota kai i avli tis*
* Hiondúis - *चैरलोट के वेब*
* Iodáilis - *La tela di Carlotta*
* Ioruais - *Charlottes tryllevevodd*
* Polainnis - *Pajęczyna Charlotty*
* Portaingéile - *A teia da Carlota* (Portugal)/*A Menina e o Porquinho* (Brésil)
* Rúisis - *Паутинка Шарлотты*
* Seapáinis - *シャーロットのおくりもの*
* Spáinnis - *La telaraña de Carlota*
* Sualainnis : *Fantastiska Wilbur*
* Téalainnis : *แมงมุมเพื่อนรัก*
* Tsieneg - *夏洛特的网*
* Vítneaimis - *Mạng nhện của Charlotte*

Catagóir:Úrscéalta
Aretha Franklin

Ceoltóir pop agus gaspail ab ea **Aretha Louise Franklin** (25 Márta 1942 – 16 Lúnasa 2018). 'Queen of Soul' an leasainm a bhí ar an amhránaí seo a rugadh i Memphis, Stát Tennessee ach a tógadh i gcathair Detroit.. Bhain sí cáil dhomhanda amach di féin de bharr a guth láidir.  

Áirítear gur dhíol sí breis is 75 milliún ceirnín go domhanda, agus ba mhinic í ina príomhaoi ag ceolchoirmeacha freisin.

Ba díol ionspioráide í féin agus a cuid amhránaíochta dóibh siúd i ngluaiseachtaí cearta síbhialta chomh maith le cearta na mban sna Stáit Aontaithe agus i dtíortha eile.
Chan sí ag an searmanas faoinar insealbhaíodh Barack Obama ina Uachtarán ar Mheiriceá i 2009.

Bhí 21 Grammy bainte aici agus—dar le "Rolling Stone Magazine"—ba í an t-amhránaí ab fhearr ar domhan í tráth.
mion|clé|Do Right Woman, Do Right Man

## Dioscliosta

* 1967 *[[I Never Loved a Man the Way I Love You]]*
* 1967 *[[Aretha Arrives]]* 
* 1968 *[[Lady Soul]]* 
* 1968 *[[Aretha Now]]*
* 1968 *[[Aretha In Paris]]* 
* 1969 *[[Soul '69]]*
* 1969 *[[Aretha's Gold]]*
* 1970 *[[This Girl's In Love With You]]* 
* 1970 *[[Spirit In The Dark (Aretha Franklin album)|Spirit in the Dark]]*
* 1971 *[[Aretha Live At Fillmore West]]*
*mion|clé|20101971 *[[Aretha's Greatest Hits]]*mion|clé|2011
*mion|clé|20151972 *[[Young, Gifted And Black]]*
* 1972 *[[Amazing Grace (Aretha Franklin album)|Amazing Grace]]*
* 1973 *[[Hey Now Hey (The Other Side Of The Sky)]]*
* 1974 *[[Let Me In Your Life]]*
* 1974 *[[With Everything I Feel In Me]]*
* 1975 *[[You (Aretha Franklin album)|You]]*
* 1976 *[[Sparkle (Aretha Franklin album)|Sparkle]]*
* 1976 *[[Ten Years Of Gold]]* 
* 1977 *[[Sweet Passion]]*
* 1978 *[[Almighty Fire]]*
* 1979 *[[La Diva (Aretha Franklin album)|La Diva]]*
* 1980 *[[Aretha (1980 album)|Aretha]]*
* 1981 *[[Love All The Hurt Away]]*
* 1982 *[[Jump To It]]*
* 1983 *[[Get It Right]]*'
* 1985 *[[Who's Zoomin' Who?]]*
* 1986 *[[Aretha (1986 album)|Aretha]]*
* 1987 *[[One Lord, One Faith, One Baptism]]*
* 1989 *[[Through The Storm (Aretha Franklin album)|Through The Storm]]*
* 1991 *[[What You See Is What You Sweat]]*
* 1994 *[[Greatest Hits 1980-1994]]*
* 1998 *[[A Rose Is Still A Rose]]*
* 2001 *[[Aretha's Best]]*
* 2003 *[[So Damn Happy (Aretha Franklin album)|So Damn Happy]]*
* 2007 *[[Jewels in the Crown: All-Star Duets with the Queen]]*
* 2008 *[[This Christmas]]*

## Nasc
* Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1942
Catagóir:Básanna in 2018
Encyclopedia Dramatica

Is láithreán gréasáin agus vicí é **Encyclopædia Dramatica** ar an idirlíon. Doiciméadaíonn an suíomh gach sórt drámaí idirlíon agus **. *"In lulz we Trust"* a mhana.

Tá clú ar an vicí ar líne, mar is fuath le teanga an vicí sa nadúr. Le déanaí, theip ar an vicí ar chúis doiléir, ach is féidir glacadh leis, gur theip ar an vicí mar bhíodh go leor pictiúr crólinnteach ar an vicí.

## Naisc sheachtracha
* Suíomh Oifigiúil 

Catagóir:Láithreáin gréasáin
Colm Ó Ruairc

Fear spóirt agus láithreoir teilifíse Éireannach is ea **Colm Ó Ruairc** (Béarla: *Colm O'Rourke*; rugadh in Achadh an Mheasa, Contae Liatroma é ar an 31 Lúnasa 1957). Bhí gairmréim rathúil aige mar pheileadóir le foireann idirchontae na Mí ar feadh scór bliain idir 1975 agus 1995. Nuair a d'éirigh sé as imirt sa bhliain 1995, bhí dhá bhonn buaite aige i gCraobh na hÉireann, cúig bhonn i gCraobh Laighean agus trí ghradam Sárimreoir. 

Is múinteoir scoile é, agus bíonn sé le feiceáil mar aoi agus tráchtaire ar an gclár spóirt The Sunday Game.

## Tagairtí

Catagóir:Peileadóirí na Mí
Catagóir:Daoine as Contae Liatroma
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1957
Catagóir:Daoine beo
Bus Éireann

Is comhlacht stáit Éireannach é **Bus Éireann** a sholáthraíonn seirbhísí bhus in Éirinn. Is é Busáras i mBaile Átha Cliath lár-stáisiún an chomhlachta. 

Cuireann Bus Éireann cúrsaí náisiúnta, áitiúla, idirchathracha agus scoile ar fáil timpeall na tíre - sa Phoblacht agus sa Tuaisceart.

## Gréasán
Tá gréasán mór ag Bus Éireann sa tír. Mar shampla, is é cúrsa #1 an cúrsa idir Baile Átha Cliath agus Béal Feirste agus is é #12 an cúrsa idir BÁC agus Luimneach. Freisin, bíonn seirbhísí oíche agus go dtí Aerfort Bhaile Átha Cliath, Aerfort na Sionna, Aerfort Cnoc Mhuire srl. 

Bíonn na busanna ar an bóthar go minic agus tá na táillí saghas saor. Mar seo, is cineál iompar coitianta é an bus sa tír.

## Stair
Bunaíodh an comhlacht mar fhochuideachta de chuid Chóras Iompair Éireann sa bhliain 1987.

Ar 23 Bealtaine 2005, maraíodh cúigear nuair a d'iompaigh bus scoile ar a thaobh ar an mbóthar idir an Uaimh agus Baile an Cheantaigh, agus é á thiomáint timpeall cúinne.

## Tagairtí

Catagóir:Comhlachtaí iompair
Catagóir:Córas Iompair Éireann
Catagóir:Comhlachtaí Stáit in Éirinn
Catagóir:Busanna
Seosamh Ó Cuana

Is iarimreoir iomána mór le rá é **Seosamh Ó Cuana** (Béarla: *Joe Cooney*) a bhain cáil agus rath amach ina thosaí le foireann idirchontae na Gaillimhe agus a chlub Na Sáirséalaigh. Maítear go bhfuil sé ar dhuine de na hiománaithe ab fhearr riamh i stair iománaíochta na Gaillimhe.

## Tagairtí

Catagóir:Iománaithe na Gaillimhe
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Daoine beo
Sir y Fflint

thumb|Suíomh
Contae de chuid na Breataine Bige is ea **Sir y Fflint** nó **Flintshire**. Bhí 154,400 duine ina gcónaí ann sa bhliain 2011.

## Bailte agus sráidbhailte

Catagóir:Tíreolaíocht na Breataine Bige
Catagóir:Contaetha na Breataine Bige
Máire Bhuí Ní Laoghaire

File Éireannach ab ea **Máire Bhuí Ní Laoghaire** (1774–1849?).

## Saol
Rugadh í i dTúirín na nÉan, Uibh Laoghaire, i ngar d'Inse Geimhleach i gContae Chorcaí, agus is ann a chaith sí a saol le linn a hóige. Timpeall ar an mbliain 1792, phós sí Séamus de Búrca as an Sciobairín. Bhí cónaí orthu i ngar do Chéim an Fhia. 

Bhí Art Ó Laoghaire agus Donnachadh Dall Ó Laoghaire gaolta léi.

Cuireadh san uaigh í sa reilig in Inse Geimhleach.

## Filíocht agus amhránaíocht
Bhí Máire Bhuí neamhliteartha ach mhair a dánta agus a hamhráin sa bhéaloideas, cosúil le filí eile ag an am sin, mar shampla Antoine Ó Raifteiri. Scríobh sí *Cath Chéim an Fhia*.

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1774
Catagóir:Básanna i 1849
Germaine Greer

Scoláire, iriseoir agus scríbhneoir feimineach is ea **Germaine Greer**. Rugadh í ar 29 Eanáir 1939 san Astráil.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1939
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Baniriseoirí
Trealamh fréamhrochtana

Is éard atá i gceist le **trealamh fréamhrochtana** (Béarla: *root access kit* nó *rootkit*) ná bogearra (ríomhchlár) mailíseach atá ceaptha go sainiúil le truailliú an chórais a choinneáil faoi cheilt. An duine a bhfuil cearta an riarthóra aige sa chóras, deirtear, i dtéarmaíocht an chórais úd UNIX, go bhfuil "fréamhrochtain" aige. An trealamh fréamhrochtana, arís, is ríomhchlár é a bhfuil an cineál sin rochtain aige ar an gcóras i ngan fhios do na húsáideoirí dlíthiúla, agus é in inmhe dochar agus damáiste a dhéanamh dá réir.

## Naisc sheachtracha

* Even Nastier: Traditional RootKits (Béarla)
* Microsoft agus taighde trealamh fréamhrochtana  (Béarla)

Catagóir:Ríomheolaíocht
Seán Bán Breathnach

mion|Raidió na Gaeltachta
Láithreoir raidió agus teilifíse is ea **Seán Bán Breathnach**, nó **SBB** mar atá aithne air chomh maith, a chraolann don chuid is mó trí mheán na Gaeilge. As Indreabhán i gContae na Gaillimhe dó, bíonn sé le cloisteáil agus le feiceáil ar na stáisiúin RTÉ, Raidió na Gaeltachta agus TG4.  

## Gairm
Is ag casadh ceirníní ar an gclár *Popseó na Máirte* ar Radio Éireann a thosaigh Seán Bán ar an gcéad lá d’Aibreán 1969.  

Ní raibh sé ach naoi mbliana déag d'aois nuair a thosaigh sé ag cur a chéad chlár teilifíse *[[Imeall]]* i láthair, clár ceoil dátheangach. Agus bhí sé le feiceáil don chéad uair ar an scáileán mór i 1975 leis an dráma *Caoineadh Airt Uí Laoire* (Bob Quinn) sa phríomhról mar Art Ó Laoire.  

Idir 1976 agus 1982, chuir sé *SBB ina Shuí* i láthair ar an teilifís le Gráinne Uí Maitiú ("Gráinne Gleoite").

Tá níos mó aithne air sa lá inniu mar tráchtaire agus aoi ar chláir spóirt, ar Raidió na Gaeltachta agus ar TG4 ach go háirithe. is mó aithne atá air don chraoltóireacht spóirt. Ba é agus Mártan Ó Ciardha a thosaigh an clár *Spórt an tSathairn* ar Raidió na Gaeltachta sna 1980idí. 

Sa bhliain 2021, bhí gradam saoil ag Cumann Lúthchleas Gael bronnta ar an gcraoltóir, mar chuid de Ghradaim MacNamee 2020, gradaim chumarsáide na heagraíochta. 

## Féach freisin

* Láithreoirí raidió Éireannacha

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Daoine beo
Breathnach, Seán Bán
Catagóir:Lucht Raidió na Gaeltachta
814

## Tarluithe
*

## Breitheanna
* 

## Básanna
* Cailleadh Séarlas Mór, rí ar na Francaigh, Impire na Róimhe Naofa (r.~740idí)

0814
Gradam Grammy

Is duaiseanna iad na **Gradaim Grammy** a bhronnann **Acadamh Náisiúnta na nEalaíon Taifeadta agus Eolaíochta**, Stáit Aontaithe Mheiriceá, ar cheoltóirí gach bliain, mar gheall ar éachtaí ceoil na bliana sin. Is cosúil le Gradam Oscar, ach amháin do cheoltóirí in áit d'aisteoirí. Is é an Grammy an gradam ceoil is clúití sa domhan.

Bíonn ócáid na nGrammy ar siúl gach bliain i Los Angeles sna Stáit Aontaithe.

## Nasc seachtrach
Suíomh oifigiúil

## Tagairtí

Catagóir:Ceol
Catagóir:Dámhachtainí
An Zazaicis

Teanga Iaránach is ea **an Zazaicis** (nó *Dimli*), atá á labhairt san Anatóil, an Tuirc, ag timpeall dhá mhilliún duine.

## Tagairtí

Catagóir:Zazaki
Charlotte's Web (idirdhealú)

Úrscéal de chuid E. B. White ón bhliain 1952 is ea ***[[Charlotte's Web]]***. Is féidir leis baint freisin le:

* ''Charlotte's Web'' (scannán) – Scannán ón bhliain 1973
* *[[Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure]]* – Scannán ón bhliain 2003
* ''Charlotte's Web'' (scannán 2006) – Scannán ón bhliain 2006
Rochtain

Is é is brí leis an téarma **rochtain** ná teacht nó fáil a bheith agat ar chóras ríomhaireachta, ar chomhaid, ar shonraí nó eile. Athleagan canúnach den bhriathar *sroich/sroicheadh* is ea an briathar *rochtaigh/rochtain*. Is é an téarma a úsáidtear le *access* an Bhéarla a aistriú go Gaeilge. B'fhearr, áfach, gan an iomarca úsáide a bhaint as taobh amuigh den ríomhaireacht, ós rud é gur focal mór léannta é i nGaeilge an lae inniu nach gcluinfeá i gcaint bheo na Gaeltachta.

## Tagairtí

Catagóir:Téarmaíocht
Catagóir:Ríomhaireacht
Domhnach Mór, Contae Chorcaí

Baile fearainn agus paróiste i gContae Chorcaí is ea **Domhnach Mór**.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Charlotte's Web (scannán 2006)

Scannán is ea **Charlotte's Web** ón bhliain 2006, atá bunaithe ar an leabhar le E.B. White.

## Carachtair

## Ceol
# "Ordanary Miricle"
# "Wilbur's Lullaby"
# "A Place in the Sun"

## Naisc sheachtracha
* Charlotte's Web ar IMDB

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin 2006
Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure

Scannán de chuid Paramount Pictures is ea **Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure** a seoladh (mar fhíseán) sa bhliain 2003. Leanann sé ar aghaidh le scéal *[[Charlotte's Web (scannán 1973)|Charlotte's Web]]* (1973).

## Carachtair
* Anndi McAfee mar Joy
* David Berón mar Wilbur
* Julia Duffy mar Charlotte
* Dawnn Lewis mar Bessie
* Amanda Bynes mar Nellie
* Maria Bamford mar Aranea
* Laraine Newman mar Gwen
* Nika Futterman mar Baby Rats
* Rob Paulsen mar Farley an sionnach
* Debi Derryberry mar Fern Arable
* Brenda Vaccaro mar Mrs. Hirsch
* Jerry Houser mar Mr. Zuckerman
* Charles Adler mar Templeton agus Lurvy
* Harrison Chad mar Cardigan an uain
* Valery Pappas mar an sicín

## Ceol
* "It's Not So Hard To Be a Pig"
* "Watch Out Wilbur the Pig!"
* "It's Good To Be Me"
* "Charlotte's kids"

## Naisc sheachtracha
* Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure ar IMDB

## Tagairtí

Catagóir:Scannáin Béarla
Catagóir:Scannáin 2003
Catagóir:Scannáin Mheiriceánacha
Il Milione

Sé ***Il Milione*** (nó *Leabhar Mharco Polo*, nó an *Eachtra*) an teideal ar leabhar a scríobh Marco Polo faoina chuid eachtraíochta san oirthear, san Áis (sa tSín go háirithe). Rinne sé an taisteal in éineacht lena athair agus a dheartháir siúd idir 1271 agus 1295. De réir an leabhair, bhí cumhacht nach beag ag an údar i gcúirt Kublai Khan. 

Scríobhadh an leabhar i gceithre i saghas breac-Laidine agus i bhFraincis bhunúsach. Bhreac Rustichello da Pisa an sliocht i bhFraincis síos agus an bheirt díbh faoi ghlas le chéile. Níl cóip den bhunleagan le fáil anois ach braitheann scoláirí ar roinnt aistriúchán a gceaptar a bhfuil botúin iontu.

Ainmníodh an leabhar as sloinne Marco Polo, Emilione. Ach táthar ann a deireann gur de bharr an mhiliúin cur i ngcéill a chuirtear i leith an údair a ainmníodh é. Cibé, ba é ceann de na leabhair ar a raibh an tóir is mó air i rith na meánaoiseanna, go háirithe sa cheathrú haois déag.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Leabhair
Catagóir:Scríbhneoireacht taistil

Catagóir:Marco Polo