open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fórsa idirmhóilíneach

Is éard is **fórsa idirmhóilíneach** (FIM) (nó fórsa tánaisteach) ann ná an fórsa a mhodhnaíonn idirghníomhú idir móilíní, lena n-áirítear na fórsaí leictreamaighnéadacha aomtha nó éartha a ghníomhaíonn idir adaimh agus cineálacha eile cáithníní comharsanachta, m.sh. adaimh nó iain. Tá fórsaí idirmhóilíneacha lag i gcomparáid le fórsaí ionmhóilíneacha – na fórsaí a nascann móilín le chéile. Mar shampla, tá an nasc comhfhiúsach, a bhaineann le péirí leictreon a chomhroinnt idir adaimh, i bhfad níos láidre ná na fórsaí atá i láthair idir móilíní comharsanachta. Tá fórsaí idirmhóilíneacha lag i gcomparáid le fórsaí ionmhóilíneacha – na fórsaí a bhfuil móilín acu le chéile. Mar shampla, tá an nasc comhfhiúsach, a bhaineann le leictreondíseanna idir adaimh, i bhfad níos láidre ná na fórsaí atá i láthair idir móilíní comharsanachta. Is codanna riachtanacha de réimsí fórsa iad an dá phéire fórsaí a úsáidtear go minic sa mheicnic mhóilíneach.

Tosaíonn imscrúdú ar fhórsaí idirmhóilíneacha ó bhreathnuithe macrascópacha a thugann le fios go bhfuil fórsaí ann agus go bhfuil siad ag gníomhú ar leibhéal móilíneach. Áirítear leis na breathnuithe seo iompar teirmidinimice an gháis neamh-idéalaigh arna léiriú ag comhéifeachtaí viriúla, brú gaile, slaodacht, teannas dromchlach, agus sonraí ionsúcháin.

Tá an chéad tagairt do nádúr na bhfórsaí micreascópacha le fáil i saothar Alexis Clairaut Théorie *de la figure de la Terre, a* foilsíodh i bPáras sa bhliain 1743.  I measc na n-eolaithe eile a chuidigh le himscrúdú fórsaí micreascópacha tá: Laplace, Gauss, Maxwell agus Boltzmann .

Rangaítear fórsaí aomtha idirmhóilíneacha sna cineálacha seo a leanas:

* Nascadh hidrigine
* Fórsaí dépholach ian-ionduchtaithe
* Fórsaí ian-dépholach
* Fórsaí van der Waals - fórsa Keesom, fórsa Debye, agus fórsa easraithe Londain

Faightear faisnéis ar fhórsaí idirmhóilíneacha trí thomhas macrascópacha ar airíonna amhail slaodacht, brú, toirt, teocht (BTT). Tá an nasc le gnéithe micreascópacha tugtha ag comhéifeachtaí viriúla agus poitéinsil Lennard-Jones .

## Nascadh hidrigine
Is é is nasc hidrigine ann ná an t-aomachán idir dís aonair de leictreoin ar adamh atá an-leictridhiúltach (m.sh N, O, F) in aon mhóilín agus adamh hidrigine i móilín in aice leis, ina bhfuil an t-adamh hidrigine nasctha go comhfhiúsach le hadamh atá an-leictridhiúltach (N,O,F). Is cineál speisialta idirghníomhú buan déphol-déphol é nascadh hidrigine a tharlaíonn idir móilíní ina bhfuil adamh hidrigine nasctha le nítrigin, ocsaigin nó fluairín. Is fórsa idirmhóilíneach é nasc hidrigine atá measartha láidir i gcomparáid le cinn eile, fórsa idir:

Adamh hidrigine atá leictreonuireasach, Hδ+, ar aon mhóilín agus 

Dís aonair leictreon ar adamh atá anleictridhiúltach de N, O nó F ar mhóilín eile.
Athshondas (ceimic fhisiceach)

Is éard atá i gceist leis an **athshondas ceimiceach** nó an **méisiméireacht** ná struchtúr móilíneach nach féidir cur síos a dhéanamh air de réir na bhfoirmlí comhghnásacha ceimiceacha. Sampla tipiciúil í an bheinséin. Tá fáinne sé adamh carbóin sa bheinséin, agus adamh amháin hidrigine nasctha de gach ceann de na hadaimh charbóin seo. De réir na ngnáthfhoirmle, ba chóir go mbeadh naisc shingil agus naisc dhúbailte ag teacht i ndiaidh a chéile san fháinne beinséine, ach le fírinne ní féidir difríochtaí den chineál sin a aithint idir na naisc. Ina áit sin, tá sé fhiúsleictreon de chuid na n-adamh san fháinne dílogánaithe mar a deirtear — is é sin tá siad spréite ar fud an fháinne, agus ní féidir a rá go mbainfeadh aon cheann acu le haon adamh carbóin ar leith san fháinne.

Is gnách cur síos a thabhairt ar struchtúr an mhóilín mhéisiméirigh trí na "foirmeacha canónda" a thabhairt, is é sin, na leaganacha teoiriciúla den struchtúr, agus an tsaighead dhúbailte eatarthu: AB. 

Tá sé tábhachtach an mhéisiméireacht a choinneáil scartha ón *tátaiméireacht*. Sa tátaiméireacht tá cothromaíocht cheimiceach idir na tátaiméirí éagsúla, agus iad ag iompú gona chéile gan stad gan staonadh, ach is féidir a aithint go bhfuil siad ann - mar shampla má imoibríonn an chomhdhúil thátaiméireach le dúil nó comhdhúil éigin eile, aithneofar na tátaiméirí ar thorthaí an imoibriúcháin. Sa mhéisiméireacht níl ach aon struchtúr amháin ag an móilín, agus más ea nach féidir linn cur síos a thabhairt ar an struchtúr lenár gcuid foirmlí, is ar na foirmlí sin atá an locht.

Catagóir:Ceimic
Eisigéis

[mion| Bíobla atá oscailte do [Leabhar Íseáia]]
Is éard is **eisigéis** ann (Sean-Ghréigis: ἐξήγησις óἐξηγεῖσθαι, “treorú amach”) ná léirmhíniú nó ciallú criticiúil ar théacs. Go traidisiúnta, úsáideadh an téarma go príomha i gcás téacsanna reiligiúnacha, go háirithe an Bíobla Críostaí. San úsáid nua-aimseartha, is féidir go mbeadh léirmhínithe criticiúla ar beagnach aon téacs i gceist le heisigéis, lena n-áirítear téacsanna fealsúnachta, litríochta, nó beagnach aon seánra scríbhneoireachta eile. Úsáidtear na frásaí “eisigéis Bhíobalta” nó “tráchtadh an Scrioptúir” anois chun staidéir ar an mBíobla a idirdhealú ó mhínithe criticiúla téacsúla eile.

## Tagairtí


Catagóir: Téarmaíocht reiligiúnach
WeetBix

Is táirge gránach bricfeasta Astrálach é **Weet-Bix**. Tá sé coitianta ar fud an domhain, go háirithe san Astráil, sa Nua-Shéalainn, Nua-Ghuine Phapua, Fidsí, An Nua-Chaladóin, an Indinéis, Singeapór, an Mhalaeisia agus Polainéis na Fraince. Déantar Weet-Bix a mhonarú san Astráil (i Sydney, Brisbane agus Perth) agus sa Nua-Shéalainn (in Auckland).

## Naisc sheachtracha
*WeetBix an Astráil (i mBéarla)
*WeetBix an Nua-Shéalainn (i mBéarla)
*WeetBix De an Afraic Theas  (i mBéarla)

Catagóir:Gránaigh bricfeasta
Corraíl shibhialta Mhaenmar, 2021

mion|agóid ar 8 Feabhra 2021, Hleden
Tharla coup d'état in Maenmar ar an 1 Feabhra 2021, ghabh Min Aung Hlaing, ardcheannasaí an airm (an 'Tatmadaw') an chumhacht le lámh láidir. Chur an t-arm ceannaire na tíre, Aung San Suu Kyi, a toghadh go daonlathach, as oifig maidin an 1 Feabhra.  Bhí staid éigeandála fógraithe sa tír 'go ceann tamaill' ach níor thug an ceannasaí airm aon leide maidir le cén uair a thiocfadh deiridh leis, agus go reachtáilfí toghchán nua. 

Chuaigh na céadta míle daoine amach ar na sráideanna lá i ndiaidh lae ag léirsiú,  in ainneoin bhrúidiúlacht na deachtóireachta athbhunaithe.  Le linn na bliana 2021, gar do 1,300 duine a mheastar a mharaigh arm Mhaenmar le linn léirsithe.

## Féach freisin

* Muintir Róihinse

* Aung San Suu Kyi
* Coup d'état Mhaenmar, 2021

## Tagairtí

Catagóir:2021
Catagóir:Stair Mhaenmar
Ghislaine Maxwell

Ciontóir gnéis agus iar-phéiceallán as Sasana is ea **Ghislaine Maxwell,** a rugadh ar 25 Nollaig 1961. 

Sa bhliain 2021, fuarthas Maxwell ciontach sna Stáit Aontaithe i ngáinneáil ar chailíní óga ar son Jeffrey Epstein,  ciontóir gnéis mór le rá (chuir Epstein lámh ina bhás féin in 2021; bhí Maxwell ag fanacht le triail ag an am).    [clé|mion|[Jeffrey Epstein, 2006]]Fuarthas Maxwell ciontach de chúig chúiseamh as sé cinn, tar éis fianaise a chloisteáil sa chúirt ó cheathrar ban a rinne cur síos ar dhrochíde ghnéis ó Epstein idir 1994 agus 2004. Tháinig an fíorasc ciontachta ar an 29 Nollaig 2021, tar éis cúig lá de bhreithniúchán ag coiste dháréag agus triail a mhair mí ar fad i Nua-Eabhrac.    

Gearradh príosúnacht saoil uirthi.   

## Féach freisin

* Jeffrey Epstein

## Tagairtí

Catagóir:Péicealláin
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Ciontóirí gnéis
Catagóir:Jeffrey Epstein
Sgùrr Dubh Mòr

Sliabh sa Chuiltheann ar an Eilean Sgitheanach **is ea Sgùrr Dubh Mòr**. Tá airde 944 méadar aige agus rangaítear é mar Beinn Rothaich. Tá sé suite i lár an Chuilthinn, ach níl sé díreach mar chuid den druim, ach caitear an druim a fhágáil chun an sliabh a dhreapadh. Tá fána ghéarsé aige agus beidh roinnt daoine níos compordaí agus rópa a bheith acu.

Ar an taobh thiar tá Loch Coir' a' Ghrunnda.

## Naisc sheachtracha
* Sgurr Dubh Mor on Munrommagic  
## Tagairtí

Catagóir:An t-Eilean Sgitheanach
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Sgùrr nan Eag

Is sliabh é **Sgurr nan Eag** san Chuiltheann ar an Eilean Sgitheanach. Tá airde 924 méadar age agus rangaítear é mar Beinn Rothaich. Athbhreithníodh cé chomh hard is a bhí buaic a' tsléibhe go deireanach an 2 Feabhra 2013.

Tá Sgurr nan Eag an-charraigeach agus go leor beanna aige. I gcás na drochaimsire ní léir cé acu an eang (nó *eag*) is airde, a mhíníonn brí an ainm.

## Tagairtí

Catagóir:An t-Eilean Sgitheanach
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Sainordú na Breataine sa Phalaistín

'Cosantóireacht' ab ea an Phalaistín, faoi smacht na Breataine ó na 1920idí go dtí na 1940idí. Tugadh **Sainordú na Breataine sa Phalaistín**' ar an tír san am sin (éifeacht dlí 29 Meán Fómhiar 1923 - 15 Bealtaine 1948).

clé|mion|1945
### Stair
Le linn 1917, chuir Impireacht na Breataine an Impireacht Otamánach faoi chois sa Phalaistín. Ach roinn an Entente Triarach na críocha sa bhliain 1916, nuair a síníodh an Comhaontú Sykes–Picot.

Ar 2 Samhain 1917 d'fhógair Arthur Balfour,  iar-Phríomhaire na Ríochta Aontaithe,  go mbunófaí stát Giúdach sa Phalaistín. Tá Dearbhú Balfour i gcroí na coimhlinte sa Mheánoirthear sa lá atá inniu ann.

De réir Conradh na Náisiún in 1923, 'cosantóireacht' ab ea an Phalaistín, faoi smacht na Breataine.

I 1937 bhunaigh rialtas na Breataine Coimisiún Ríoga chun todhchaí na Palaistíne a scrúdú. Mhol siad an talamh a roinnt idir stát Giúdach agus stát Arabach. Ach ní fhéadfadh siad teacht ar bhealach ar bith chun é a dhéanamh gan ceathrú milliún Arabach a dhíbirt as an stát Giúdach – rud a dtabharfaí glanadh eitneach sa lá atá inniu ann.

Mar gheall ar an deacracht dhosháraithe sin i 1939, d’eisigh rialtas na Breataine plean nua – stát aontaithe ina mbeadh na cearta céanna ag Arabaigh agus ag Giúdaigh.

Ní mar sin a tharla dar ndóigh. Bunaíodh stát Iosraelach sa bhliain 1948 don mhionlach Giúdach ar an gcuid is mó agus an chuid is fearr de thalamh na Palaistíne. Ní bheadh an stát sin inmharthana murach gur díbríodh nó gur theith 700,000 Palaistíneach.

## Féach freisin
* Comhaontú Sykes-Picot, 1916
* Dearbhú Balfour, 1917
* An Phalaistín Shainordaitheach
* Buamáil Óstáin Rí Daithí, 1946
* Réiteach na Náisiúin Aontaithe ar cheist na Palaistíne, 1947
* Réiteach an Dá Stát
* Stát na Palaistíne
* An Phalaistín

## Tagairtí

Catagóir:Stair Iosrael
Catagóir:Stair na Palaistíne
Catagóir:Conradh na Náisiún
Catagóir:Coimhlint Iosraelach-Phalaistíneach
Catagóir:Réiteach an Dá Stát
Catagóir:Síónachas
Catagóir:Impireacht na Breataine
Gars-bheinn

Sliabh san Chuiltheann ar an Eilean Sgitheanach is ea **Gars-bheinn**. Éiríonn an sliabh 895m in aird,  lastuaidh de Rinn Ulfhairt, 7 km siar ó thuaidh ó Chill Ma Ruibhe. Is é an bhuaic sléibhe is faide ó dheas den Chuiltheann, san Eilean Sgitheanach.

## Naisc sheachtracha
*Walkhighlands.[Gars-bheinnhttps://www.walkhighlands.co.uk/Forum/viewtopic.php?f=9&t=74448]
* UKH.https://www.ukhillwalking.com/logbook/hills/gars-bheinn-23176/https://www.ukhillwalking.com/logbook/hills/gars-bheinn-23176/
## Tagairtí

Catagóir:An t-Eilean Sgitheanach
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta na hAlban
Coloureds na hAfraice Theas

Daoine is ea iad  na '**''Coloureds'' na hAfraice Theas'<nowiki/>**', nó  'daoine daite' nó 'daoine de chine daite', san Afraic Theas a bhfuil sinsearacht chasta acu. Shíolraíodar ó choilínigh a tháinig ón Ísiltír ag tús ré an choilínithe, ó na Khoisan (na bundúchasaigh i gcúige na Rinne), agus ó Afracaigh eile.
mion|mapa dlúis
Is í an Afracáinis príomhtheanga na ndaoine daite. Tá an t-ainm *‘bruin mense’* (‘daoine donna’) in úsáid sa teanga sin. Tuairim is cúig mhilliún *coloureds* atá san Afraic Theas.

Tá an téarma *‘coloured’* in úsáid inniu ag rialtas ilchiníoch na hAfraice Theas,  Bhí an téarma *‘coloured’* in úsáid nuair a bhí *[[Cinedheighilt|apartheid]]* i réim, ach bhí sé in úsáid i bhfad roimh an ré sin agus tá sé fós in úsáid sa lá atá inniu ann. 

## Féach freisin

* Cinedheighilt

## Tagairtí

Catagóir:An Afraic Theas
Catagóir:Daoine de dhath
Catagóir:Cine
Aneas

Iris bhliantúil is ea ***Aneas*** atá tiomnaithe go hiomlán don chuid is fearr de litríocht chomhaimseartha na Gaeilge agus a tháinig amach sa bhliain 2020 den chéad uair. Dar le lucht a foilsithe is iris í a léiríonn go bhfuil neart, ealaín, pléasúr agus tathag ag baint le litríocht na teanga sinseartha in Éirinn. Is é an file Simon Ó Faoláin atá ina eagarthóir ar an iris.

Laistigh dá clúdach, geobhair filíocht, gearrscéalta agus léirmheasanna doimhne ó na scríbhneoirí is fearr atá ag saothrú na Gaeilge inniu, idir óg is aosta.

Is é an mana eagarthóireachta a leagadh amach don iris, thar aon rud eile, ná caighdeán ard scríbhneoireachta. Tá an caighdeán ard seo bunaithe go daingean leis an gcéad eagrán seo d*'Aneas*, agus an t-iomlán leagtha amach i stíl deartha atá lom, ealaíonta. Tá trí cinn d'eagráin tagtha amach go dtí seo.

## Féach freisin
* *[[STEALL]]*
* *[[Oghma (iris)|Oghma]]*
* *[[Bliainiris]]*

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Suíomh oifigiúil: ''Aneas''

Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge
Catagóir:Irisí liteartha
Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Bliantáin
Catagóir:Tréimhseacháin Ghaeilge
Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 2020
Catagóir:Bunaithe sna 2020í
Scannal Renewable Heat Incentives (Tuaisceart Éireann, 2017)

mion|clé
Bhris an **scannal "Renewable Heat Incentives"** (RHI) (Dreasachtaí Teasa In-athnuaite) amach i dTuaisceart Éireann sa bhliain 2017, scéim fuinnimh nach raibh srian ar bith ar chaiteachas uirthi.

Bhunaigh Arlene Foster (níos déanaí, ceannaire an DUP) an scéim nuair a bhí sí ina hAire Fiontair.

Áiríodh go mbeadh róchaiteachas 700 milliún punt air thar thréimhse 20 bliain mar nár cuireadh rialú costas ar bith i bhfeidhm. Dhiúltaigh Arlene Foster seasamh i leataobh fad is a bheadh conas mar a deineadh praiseach den ghnó á fhiosrú.
[mion|clé|[Arlene Foster, 2012]]
Nuair a bhris achrann amach idir baill an DUP, chinn Sinn Féin nach seasfaidís le Foster a thuilleadh; shiúil Sinn Féin amach as Stormont agus ordaíodh fiosrú poiblí. 

## Féach freisin

* Páirtí Aontachtach Daonlathach

## Tagairtí

Catagóir:2017
Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann
Catagóir:Scannail Pholaitiúla in Éirinn
Catagóir:Fuinneamh in-athnuaite
Abu Zubaydah

Is duine as an Araib Shádach é **Abu Zoubaydah** (Araibis: ابو زبيدة, *Abū Zubaydah*), a rugadh mar **Zayn al-Abidin Muhammad Husayn.**

Tá sé i seilbh Rialtas na Stát Aontaithe, i gCampa Coinneála Chuan Ghuantánamo (Béarla: *Guantanamo Bay detention camp*) i gCúba faoi láthair. Coinnítear é faoi an *Authorization for Use of Military Force Against Terrorists*.
Gabhadh Zubaydah sa Phacastáin i Márta 2002 agus tá sé i ngéibheann ag na Stát Aontaithe ó shin i leith, lena n-áirítear ceithre bliana go leith i líonra príosúin rúnda na Lárghníomhaireachta Faisnéise (Béarla:*Central Intelligence Agency*).
## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1971
Catagóir:Príosúnaigh sheachbhreithiúnacha Arabacha na Stát Aontaithe
Catagóir:Daoine atá á choinneáil i gchampa coinneála Chuan Guantánamo
Catagóir:Íospartaigh an leatroim ar chearta an duine
Catagóir:Teicnící treisithe ceastóireachta
Catagóir:Eisimircigh Arabacha na hAraibe sa Phacastáin
Catagóir:Daoine atá faoi réir ag déanamh urghnách ag na Stáit Aontaithe
Catagóir:Íospartaigh na Céastóireachta
Catagóir:Daoine aonair atá ainmnithe mar sceimhlitheoirí ag rialtas na Stát Aontaithe
Catagóir:Daoine ó Riyadh
Catagóir:Baill al-Qaeda ón Araib Shádach
Príosúnach

mion|319x319px| Íomhá: Gustave Doré den chlós aclaíochta i bPríosún Newgate (1872)
Is éard is **príosúnach**, ar a dtugtar **cime** freisin ann, ná neach a mbaintear a shaoirse in aghaidh a thola. Is féidir é seo a dhéanamh trí ghéibhinn, bhraighdeanais, nó trí srianta éigeantaigh. Baineann an téarma go háirithe le príosún a ghearradh ar dhuine.
## Tagairtí

Catagóir:Pionóis
Catagóir:Pionóseolaíocht
Catagóir: Príosúnacht agus coinneáil
Catagóir:Coirpigh de réir stádais
Géarchéim Rúis-Úcránach, 2021-2022

Cuireadh tús leis an n**géarchéim Rúis-Úcránach** i mí na Samhna  2021 nuair a thosaigh go leor fórsaí de chuid na Rúise ag bailiú ag an teorainn leis an Úcráin. Meastar go raibh tuairim is 190,000 saighdiúir de chuid na Rúise seolta i dtreo Úcráin idir Samhain 2021 agus Feabhra 2022.  Thosaigh an Cogadh Rúis-Úcránach ar 21-23 Feabhra 2022. 

## Cúlra
Bhí an Chrimé ionghafa ag an Rúis sa bhliain 2014.  Cúige de chuid Úcráin a bhí ann roimh 2014. In 2014 d’ordaigh Putin saighdiúirí faoi cheilt isteach sa gCrimé agus ghabh an Rúis seilbh ar an réigiún iomlán. 

## Cainteanna

[mion|clé|An [Donbas]]

Ó mhí na Samhna 2021 ar aghaidh, bhí an teannas ag ardú idir an Rúis agus an Úcráin, agus go leor fórsaí de chuid na Rúise ag bailiú ag an teorainn. 

Ar 30 Nollaig 2021, reáchtáladh cruinniú mullaigh Zoom idir Vladimir Putin, Uachtarán na Rúise, agus Joe Biden, Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá, chun na cúinsí a phlé.

Eagraíodh cruinniú mullaigh idir ECAT agus an Rúis idir 11-13 Eanáir 2021.

I mí Feabhra, bhí sé ráite Vladimir Putin nach raibh feidhm a thuilleadh le Comhaontaithe Síochána Minsk a aontaíodh in iarracht an teannas idir easaontóirí i bhfabhar na Rúise in Oirthear na hÚcráine agus an Rialtas Úcránach  a mhaolú.

## Cogadh
* Ionradh na Rúise ar an Úcráin.

## Féach freisin
* ECAT
* Ionsaí ar Oileán na Nathar

## Tagairtí

Catagóir:2021
Catagóir:2022
Catagóir:Ionradh na Rúise ar an Úcráin
Catagóir:Géarchéim
An Chipir Thuaidh

clé|mion
Is stát *de facto* sa Mheánmhuir Thoir í **An Chipir Thuaidh** (i dTuircis: *Kuzey Kıbrıs*), nach bhfuil aitheanta go hoifigiúil san Aontas Eorpach.
clé|mion|An tUachtarán Makarios, Dr. Fazıl Küçük, fear as na N.A. agus Rauf Denktaş ar dheis
Tarlaíonn sé nach n-aithnítear “Poblacht Thurcach na Cipire Thuaidh" (i dTuircis: *Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti*) go hoifigiúil ag aon tír ach ag an Tuirc féin.

## Féach freisin

* Rauf Denktaş (ceannaire ar Phobal Turcach na Cipire)
* Glafkos Clerides (Uachtarán ar an gCipir, 1993-2003)
* An Chipir

## Tagairtí

Catagóir:An Chipir
Catagóir:An Chipir Thuaidh
Catagóir:An Tuirc
Parc Gwledig Waun y Llyn

Is páirc thuaithe í **Parc Gwledig Waun y Llyn** ag barr Mynydd yr Hob (Gaeilge: *Sliabh an Dóchais*), i Sir y Fflint. Tá Mynydd yr Hob 330 méadar ar airde.

Tá loch gearr don mhullach, maille le seanchairéal gaineamhchloiche  a úsáideann dreapadóirí . Tá carrchlós sa pháirc, agus tógann na bóithre an cnoc ó Hôb, Llanfynydd agus Coed Talon. Is féidir Yr Wyddfa agus Learpholl a fheiceáil ón pháirc.

## Tagairtí

Catagóir:Sir y Fflint
Catagóir: Páirceanna Tuaithe na Breataine Bige
Interlingue

Is teanga idirnáisiúnta shaorga í an teanga **Interlingue** (ar a dtugadh **Occidental** trí 1949). 

Léiríonn go leor de na foirmeacha focal díorthaithe de chuid Interlingue na cinn atá coitianta i dteangacha áirithe Iarthar na hEorpa, go háirithe na teangacha Rómánsacha, mar aon le roinnt stór focal Gearmánach. Cruthaítear go leor dá chuid focal trí úsáid a bhaint as riail de Wahl, sraith rialacha chun gach infinideach briathar seachas sé bhriathar a thiontú go focail dhíorthaithe lena n-áirítear briathra gais dúbailte Laidine (m.sh. *vider* féach agus a dhíorthach *vision*). Is é an toradh ná teanga nádúrtha agus rialta atá éasca le tuiscint ar an gcéad amharc do dhaoine aonair a bhfuil cur amach acu ar theangacha áirithe Iarthar na hEorpa. Bhí an-tóir ar Occidental san Eoraip sna blianta roimh an Dara Cogadh Domhanda in inléiteacht agus gramadach shimplithe, mar aon le hláithriú rialta na hirise *Cosmoglotta*, in ainneoin iarrachtaí na Naitsithe teangacha cúnta idirnáisiúnta a chosc.

## Litríocht
Bhí na príomhthéacsanna liteartha san Interlingue le feiceáil in Cosmoglotta.

Seo cuid de na leabhair in Interlingue: 
* Kajš, Jan Amos (1938) *Krasina, raconta del subterrania del Moravian carst*.
* Podobský, Jaroslav (1935/1947) *Li astres del Verne*.
* Costalago, Vicente (2021) *Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas*.
* Costalago, Vicente (2021) *Antologie hispan*.
* Costalago, Vicente (2021) *Fabules, racontas e mites*.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* https://occidental-lang.com/

Catagóir:Teangacha idirnáisiúnta cúnta
Yr Wyddfa

Is í **Yr Wyddfa** (AIF: [], *an dumha* nó *an dumha adhlactha* sa Bhreatnais), an bhinn is airde sa Bhreatain Bheag. Tá sí 1,065 méadar ar airde. Tagann 400,000 siúlóir chuige gach bliain.

Tá Yr Wyddfa suite in Eryri (nó "*Snowdonia*" mar ba nós ag Béarlóirí glaoch air) i dtuaisceart na Breataine Bige. Páirc náisiúnta atá ann; an chéad pháirc náisiúnta a bunaíodh sa Bhreatain Bheag sa bhliain 1951. Tá achar 2,170 km2 cearnach aici.  

Sa bhliain 2022, chaith Údarás na Páirce Náisiúnta vóta ar son na hainmneacha Yr Wyddfa agus Eryri a úsáid, seachas *Snowdon* agus *Snowdonia*, mar gheall ar achainí a rinne 5,000 duine ag impí ar son an athraithe. 

## Féach freisin
* Eryri
* Gwynedd

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* BBC Naidheachdan 221-04-29: A’ Chuimris air uachdar *(deasbad mun ainm)*

* Lánléargais fhíorúla ríomhghinte ón Wyddfa1: north ; south 

Catagóir:An Bhreatain Bheag
Catagóir:Tíreolaíocht na Breataine Bige
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta
Catagóir:Gwynedd
Colmán N. Ó Clabaigh

Is staraí Éireannach agus bráthair Caitliceach é **Colmán N. Ó Clabaigh** i Mainistir Ghleann Stail. 

## Foilseacháin

* *The friars in Ireland, 1224-1540*, Four Courts Press, Co. Dublin (2010)
* *Art and devotion in late medieval Ireland*, Four Courts Press, Co. Dublin (2006)
* *The Franciscans in Ireland, 1400-1534: from reform to Reformation*, Blackrock, Co. Dublin: Columba Press (2000)
* *Prayer and Thought in Monastic Tradition: Essays in Honour of Benedicta Ward, SLG*, London (2014)
* *The Irish Benedictines : a history*, Blackrock, Co. Dublin: The Columba Press (2005)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Staraithe Éireannacha
Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 20ú haois
Catagóir:Staraithe Éireannacha ón 21ú haois
Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh
Catagóir: Beinidictigh
Sléibhte Dhoire Bheatha

Sliabhraon i gContae Dhún na nGall, in Éirinn is ea **Sléibhte Dhoire Bheatha** a chlúdaíonn an chuid is mó de cheantar Dhún na nGall, agus is é an ceantar is lú daonra in Éirinn. Scarann siad codanna cois cósta Dhún na nGall mar Ghaoth Dobhair agus na Gleannta ó ionaid intíre ar nós Bealach Féich agus Leitir Ceanainn .

## Féach freisin

* Díshealbhú Dhoire Bheatha

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Contae Dhún na nGall
Mohammed Deif

Ba cheannaire míleata Palaistíneach é **Muhammad Diab Ibrahim al-Masri** (Abu Khaled), ar a dtugtar **Muhammad Dhaif** nó **Mohammed Deif** srl (a rugadh i nGaza ar an 12 Lúnasa 1965 - 13 Iúil 2024 (b'fhéidir)). Ceannasaí Bhriogáid Izz al-Din al-Qassam, an sciathán míleata den Ghluaiseacht Friotaíocht Ioslamach (Hamas) ba ea é.   Mharaigh Iosrael a theaghlach roimh 2024 (a bean, a pháistí, nia. uncail srl).  

Dar leis na hIosraelaigh gurbh é a bheartaigh an mórionsaí a rinne lucht airm Hamas ar dheisceart Iosrael i mí Dheireadh Fómhair 2003 inar maraíodh thart ar 1,200 duine, sibhialtaigh a bhformhór agus páistí ina measc.

[clé|mion|Marú Muhammad Deif, de réir an IDF ([Fórsaí Cosanta Iosrael|Fórsaí "Cosanta" Iosrael)]]

### Bás
Mhaígh Iosrael gur maraíodh Deif ar an 13 Iúil 2024 in ionsaí diúracáin i gceantar Khan Younis.  Tuairiscítear go raibh meáchan 900 cileagram sa diúracán a scaoileadh leis an áras cónaithe a gceaptar go raibh Mohammed Deif ag fanacht ann.

Deir Hamas go bhfuil Deif fós beo agus ag feidhmiú as na tolláin sa stráice.  An lá a rinneadh an t-ionsaí in Khan Younis, dúirt na húdaráis san áit gur maraíodh os cionn 90 duine dá bharr ach shéan Hamas nach raibh Mohammed Deif ina measc.

## Féach freisin
*India Today
*Muhammad Deif, Hamas Military Commander in Gaza, Is Dead
* Cogadh Iosrael - Gaza
* Yahya Sinwar

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1965
Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Hamas
Catagóir:Daoine Palaistíneacha
Catagóir:Stráice Gaza
Geamaireacht (dráma Nollag)

Dráma Nollag do pháistí, bunaithe ar scéal sí le damhsa agus amhráin agus áilteoireacht, is ea **geamaireacht**, nó **pantaimím**.

## In Éirinn

Bíonn geamaireacht ar siúl sa Taibhdhearc gach bliain i Mí na Nollag, ócáid a tharraingíonn “pobal na Gaeilge le chéile” gach bliain.

Bíonn geamaireacht le feiceáil in Amharclann Ghaoth Dobhair i nGaeltacht Thír Chonaill, i measc na ndrámaí eile.

Bhí geamaireacht ar siúl i gCultúrlann McAdam Ó Fiaich i mBéal Feirste, mar atá *[[Luaithríona]]*, arna scríobh ag Conall Mac Corraidh agus léirithe ag Cracin Up Productions. Bhain breis agus 500 páiste sult as thar na ceithre lá.

Beidh geamaireacht dhátheangach *[[Earcail|Hercules]] agus an [[Bradán feasa|Bradán Feasa]]* á chur ar stáitse i gCorcaigh ón 10ú–20ú Nollaig 2025. Antóin Ó Dúllaing a scríobh agus Aisling Nic Cárthaigh an stiúrthóir.

## Féach freisin
* An Nollaig
* Cleamairí

## Naisc sheachtracha

* Físeán le *[[Meon Eile]]*: "Luaithríona: Sárgheamaireacht atá ina léiriú ar shaibhreas an traidisiúin Nollag in Iarthar Bhéal Feirste"

## Tagairtí


*
Catagóir:Nollaig in Éirinn
Catagóir:An Nollaig
Catagóir:Ceoldrámaí grinn
Catagóir:Drámaíocht ghrinn
Catagóir:Drámaíocht
Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe
Catagóir:Leanaí
Droichead na hEorpa Nua

Droichead bóthair agus iarnróid idir cathracha Calafat sa Rómáin agus Vidin sa Bhulgáir is ea **Droichead na hEorpa Nua** (Bulgáiris : *Мост Видин–Калафат*, Rómáinis: *Podul Calafat–Vidin*). Nuair a cuireadh an droichead i bhfeidhm, tugadh an t-ainm oifigiúil "Droichead na hEorpa Nua" air, ach tugann na Bulgáraigh "Дунав мост 2" air, agus mar sin an dara droichead thar an Danóib, agus an chéad droichead idir Ruse (BG) agus Giurgiu (RO), 400km le sruth ó Vidin.

Nuair a tógadh é, rinneadh an dara droichead idir an dá thír de, tar éis an droichead Giurgiu-Roussé. Ba é an comhlacht Fomento de Construcciones y Contratas a thóg é ar chostas 282 milliún euro agus fios acu gur dheonaigh  an tAontas Eorpach fóirdheontas de 106 milliún euro. Mhair an tógáil sé bliana ó 2007 agus tá sé oscailte do thrácht ón 15 Meitheamh 2013, an lá tar éis a insealbhaithe..

## Tagairtí
National Book Award

Is sraith de ghradaim liteartha SAM iad na *'National Book Awards ([[An Ghaeilge|Gaeilge]]:*Gradaim Náisiúnta Leabhar'').
Ag Searmanas na nGradam Náisiúnta Leabhar, i ndeireadh na Samhna gach bliain, bronnann an National Book Foundation na Gradaim Náisiúnta Leabhar agus dhá ghradam saoil ar údair.

## Tagairtí

Catagóir:Litríocht
Na Sìophortaich

Is reisimint stairiúil d'Arm na Breataine atá sna **Sìobhortaich** (Béarla: *Seaforth Highlanders),* ceangailte leis an dúiche ní b'fhairsinge i dtuaisceart Ghaeltacht na hAlban

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cogadh
Catagóir:Gaeltacht na hAlban
Comhaltacht Guggenheim

Is deontais **iad Comhaltachtaí Guggenheim** atá bronnta go bliantúil ó 1925 ag "John Simon Guggenheim Memorial Foundation", orthu siúd “a léirigh cumas eisceachtúil scoláireachta táirgiúla nó cumas cruthaitheach eisceachtúil sna healaíona”..

Gach bliain, eisíonn an bunús dámhachtainí i ngach ceann de dhá chomórtas ar leith:

* Ceann amháin atá oscailte do shaoránaigh agus buanchónaitheoirí na Stát Aontaithe agus Cheanada.
* An ceann eile do shaoránaigh agus buanchónaitheoirí Mheiriceá Laidineach agus an Mhuir Chairib. Tá comórtas Mheiriceá Laidinigh agus Mhuir Chairib ar fionraí faoi láthair “agus muid ag scrúdú oibriú agus éifeachtúlacht an chláir. Níl aon tionchar ag an bhfionraíocht seo ar chomórtas SAM agus Cheanada." mar atá ar shuíomh Gréasáin an Fhorais: https://www.gf.org/applicants/latin-america-caribbean/ 

Ní áirítear na taibh-ealaíona, cé go bhfuil cumadóirí, stiúrthóirí scannán agus córagrafaithe incháilithe. Níl na comhaltachtaí oscailte do mhic léinn, ach do  "advanced professionals in mid-career"  a leithéid agus údair foilsithe. Féadfaidh na comhaltaí an t-airgead a chaitheamh mar is cuí leo, mar is é an cuspóir "bloic ama a thabhairt do chomhaltaí inar féidir leo oibriú leis an oiread saoirse cruthaitheach agus is féidir," ach ba chóir go mbeidís "saor go substaintiúil óna gcuid dualgas rialta" freisin. Ní mór d'iarratasóirí teistiméireachtaí a chur isteach chomh maith le CV agus punann .

Faigheann an Foras idir 3,500 agus 4,000 iarratas gach bliain. Bronntar thart ar 175 Comhaltacht gach bliain. Athraíonn méid an deontais agus déanfar é a choigeartú de réir riachtanais na gComhaltaí, ag cur san áireamh a n-acmhainní eile agus cuspóir agus scóip a bpleananna. Ba é an meándeontas i gcomórtas Cheanada agus na Stát Aontaithe 2008 ná thart ar US$43,200.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* List of Guggenheim Fellows 


Catagóir:Gradaim a bunaíodh i 1925
Catagóir:1925 bunaíochtaí sna Stáit Aontaithe
Catagóir:Airteagail le táblaí ar gá aird a thabhairt orthu
Zatanna

Sárlaoch de chuid DC Comics is ea **Zatanna** a chruthaigh Gardner Fox agus Murphy Anderson,  i mí na Samhna 1964.
Kitty NicLeòid

Ba cheoltóir agus amhránaí Ghaeilge í **Kitty MacLeod** ( 1914 - 7 Bealtaine 2000 ).

Bhuaigh sí an Bonn Óir ag Mod Inbhir Nis 1936.

## Saol
Rugadh Kitty MacLeod sa bhliain 1914 san India, áit a raibh a hathair san arm. Ba as Leòdhas a tuismitheoirí. Chaith Kitty a hóige i Nis. Chuaigh Kitty go  Sgoil Lìonail agus ansin go dtí Sgoil MhicNeacail i Steòrnabhagh. D'fhág Kitty Leòdhas le staidéar a dhéanamh in Ollscoil Dhún Éideann.

D’aistrigh an teaghlach go Glaschú timpeall 1941 agus bhí Kitty agus a máthair ag múineadh sa chathair. Tar éis bás a máthar cuireadh oideachas uirthi i Lodainn Thoir. Chuaigh sí ar scor i 1974 agus shocraigh sí in Ormastan.

Bhí sí pósta faoi dhó ar Mhurchadh MacIllFhinnein agus ar an Dr Ernest Gregson. Ní raibh aon chlann aici. Fuair Kitty MacLeod bás ar an 7 Bealtaine 2000.

## Canadh
Ba i nDún Éideann i 1935 a bhuaigh Kitty a céad Bonn Óir ag Mod áitiúil. Bhuaigh sí an Bonn Óir ag Mod Inbhir Nis sa bhliain 1936.

Ina dhiaidh sin, sheinn Kitty ar fud na Breataine Bige  Londain agus Manchain, Obar Dheathain agus  Dùn Èideann ina measc, le cuid de phríomhamhránaithe an lae, leithéidí Coinneach MacRath agus Ailean MacIllEathain, Mairead NicDhonnchaidh agus Mairead NicAonghais.  Ach níorbh í an stíl amhránaíochta a bhí faiseanta ag an am a chuir suim ag Kitty. Is fearr léi amhráin a bhaineann leis an bhfíorthraidisiún. Bhí go leor amhrán foghlamtha aici óna máthair agus óna haintín agus ó chairde i mBarraigh. In ainneoin an tóir a bhí uirthi, agus in ainneoin go raibh sí ina réalta i scannáin ar nós Rob Roy, stop Kitty ag canadh ar an stáitse.

Ó am go chéile thar na blianta tá amhráin thaifead sí amhráin do Pharlophone, don BhBC, do Sgoil Eòlais na h-Alba agus do Ghaelfonn. Sa bhliain 1943, scannánaíodh í don chlár teilifíse ‘The Western Isles’.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Kitty MacLeod ag Bliain na nAmhrán.
* Kitty MacLeod ag Tobar an Dualchais
Sinéad Hussey

Is iriseoir Éireannach é ** Sinéad Hussey**. Tá sí ina láithreoir ar *[[RTÉ News]]* ar RTÉ a hAon.

Catagóir:Lianna Éireannacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1
Catagóir:Daoine as Contae an Longfoirt‎
Catagóir:Alumni Choláiste Phádraig, Má Nuad
Catagóir:Alumni Ollscoil na hÉireann, Má Nuad
The Connaught Telegraph

Nuachtán áitiúil Éireannach is ea ***[[The Connaught Telegraph]]*** a bunaíodh i 1828. Foilsíodh an nuachtán i gCaisleán an Bharraigh, Contae Mhaigh Eo.

## Féach freisin
*

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Nuachtáin in Éirinn
Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha
Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla
Catagóir:Seachtanáin
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1828
Catagóir:Bunaithe sna 1820í
Château de Castelnaud

Is daingean meánaoiseach é **Caisleán Castelnaud** atá suite i gcomún Castelnaud-la-Chapelle na Fraince, i roinn Dordogne. I 1980, liostaíodh an caisleán agus a theach geata mar shéadchomharthaí stairiúla..

## Tagairtí
Piollaire (cógas)

mion
Meall beag a thógtar mar chógas is ea **piollaire**, nó **táibléad**.

## Féach freisin
Cógas

## Tagairtí

Catagóir:Cógaseolaíocht
Catagóir:Leigheas
Château de Commarque

Seanchaisleán daingnithe is ea **Château de Commarque**, atá suite i Les Eyzies na Fraince i roinn Dordogne, i réigiún an Nua-Aquitaine. Tógadh an caisleán chomh fada siar leis an 12ú haois. Tá caisleán, séipéal, agus tithe uaisle san áit, laistigh d'imfhálú. Tá uaimh an Commarque thíos, go díreach os cionn an daingin..

## Tagairtí
Suarachas morálta

Is coincheap dlí sna Stáit Aontaithe agus roimh 1976 i gCeanada é an **suarachas morálta** (Béarla: *moral turpitude*) a thagraíonn do "ghníomh nó iompar a sháraíonn go mór meon nó caighdeán glactha an phobail". Tá an téarma seo le feiceáil i ndlí inimirce SAM ag tosú sa 19ú haois.

D’fhéadfadh go n-éalódh coincheap an “tsuarachais mhorálta” ó shainmhíniú beacht, ach cuireadh síos air mar “*act of baseness, vileness, or depravity in the private and social duties which a man owes to his fellowmen, or to society in general, contrary to the accepted and customary rule of right and duty between man and man*." 

## Tagairtí

Catagóir:Inimirce go dtí na Stáit Aontaithe
Catagóir:Eitic dhlíthiúla
Catagóir:Coireanna gnéis sna Stáit Aontaithe
Aotearoa

Is é **Aotearoa** an t-ainm Maoraise ar an Nua-Shéalainn. Ciallaíonn sé go litriúil "talamh an scamaill fhada bháin". Ba iad na hainmneacha Maori is luaithe don tír ná Niu Tireni, Nu Tirani agus Nu Tirene, a úsáideadh i ndoiciméid mar Chonradh Waitangi. Ó na 1990idí i leith, tá amhrán náisiúnta na tíre, God Defend New Zealand, (nó "Aotearoa") á chanadh i Maorais agus i mBéarla, agus scaipeadh an t-ainm ar lucht éisteachta níos leithne.

## Tagairtí

Catagóir:An Nua-Shéalainn
Catagóir:Maorais
Plean S (IRA, 1939)

mion|Seán Russell, ina cheann foirne ar an IRA
Chuir an tIRA an **'Plean S** i bhfeidhm i Sasana sa bhliain 1939/1940, feachtas buamála agus sabaitéireachta. Cuireadh tús leis an sceimhlitheoireacht ar an 16 Eanáir 1939, nuair a phléasc buamaí i Londain agus Manachain.  Tháinig deireadh leis an bhfeachtas i mí an Mhárta 1940.
mion|Seamus O'Donovan, an straitéisí
Ar 25 Lúnasa 1939, maraíodh cúigear in Coventry nuair a phléasc buama, an eachtra is measa. Gabhadh buamadóir agus crochadh beirt níos déanaí. D'éalaigh uncail Gerry Adams; bhí cúram trom air is cosúil.

### Iarmhairtí
Ar feadh tréimhse 14 mhí, tharla 164 eachtra buamála in iomlán agus maraíodh 10. Is mó dochar ná maitheas a rinne an feachtas, neamhéifeachtach agus fritorthúil.

## Féach freisin

* IRA

## Tagairtí

Catagóir:Sceimhlitheoireacht
Catagóir:Stair Shasana
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Óglaigh na hÉireann
Catagóir:1939
Viyaleta Skvartsova

Lúthchleasaí Bealarúiseach í **Viyaleta Maksimauna Skvartsova** (Bílearúisis :Віялета Максімаўна Скварцова). Rugadh í ar an 15 Aibréain 1998.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1998
Catagóir:Daoine Bealarúiseacha
Catagóir:Daoine beo
Ráfla

mion|"Crispin agus Scapin", le Honoré Daumier, 1858-1860.
Scéal gan deimhniú, ab fhéidir nach bhfuil fíor, is ea **ráfla**.
mion

## Féach freisin

* Bréagnuacht

## Tagairtí

Catagóir:Nuacht
Catagóir:Bolscaireacht
Catagóir:Cumarsáid labhartha
Gerd Müller

Ba imreoir agus traenálaí sacair Gearmánach é **Gerhard Müller**, a rugadh ar an 3 Samhain 1945 i Nördlingen, sa Ghearmáin. D'imir sé le Bayern Munich sa Bundesliga, agus d'imir sé sacar leis an Ghearmáin Thiar. Bhí sé ar an bhfoireann a bhuaigh Corn FIFA an Domhain sa bhliain 1974. Phós sé Uschi Ebenböck sa bhliain 1967. Fuair sé bás le Galar Alzheimer sa bhliain 2021.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na Gearmáine
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Básanna in 2021
Abhlann (Eocairist)

mion
Briosca tanaí a úsáidtear chun comaoineach san Aifreann, le linn na hEocairiste, is ea **abhlann**.

## Féach freisin

* Eocairist

## Tagairtí

Catagóir:Eocairist
Catagóir:Sacraimintí
Catagóir:Aifreann (liotúirge)
Eamon Martin

Is é **Eamon Martin** KC*HS (a rugadh ar 30 Deireadh Fómhair 1961) préaláid Éireannach san Eaglais Chaitliceach a raibh ina hArdeaspag ar Ard Mhaca agus Ardeaspag Éire Iomlán ó 2014.

### Luathshaol agus oideachas
Rugadh Martin i gcathair Doire, Éire Thuaidh i 1961, i measc 12 páistí eile. Bhí oideachas faighte aige ansin, ag Bunscoil Naomh Pádraig i dtús báire, ansin ag Coláiste Naomh Colum. Bhí a oideachas cliarscoile faighte aige i gColáiste Naomh Pádraig, Maigh Nuadhad, áit a raibh céim BD (Honors) bainte aige sa Diagacht, agus BSc (Honors) san Eolaíocht Mhatamaiticiúil ó NUI Maynooth.

### A haireacht oirnaithe
Ar an 28 Bealtaine 1987, bhí Martin oirnithe mar shagart ar Deoise Doire. Tar éis an oirniú aige, d'oibrigh sé mar shagart comhlach ag Ardeaglais Deoise Doire ó 1987 go 1989. Bhí sé ansin fostaithe i lucht múinteoireachta Coláiste Naomh Colum i nDoire, áit ar oibrigh sé ó 1990 go 1998. Lean Martin ar aghaidh lena chuid staidéir i gColáiste Naomh Edmund, Cambridge ó 1998-1999, áit ar bhain sé MPhil amach i bhforbairt scoile. Ó 1999 go 2008, d'oibrigh sé mar uachtarán ar Choláiste Naomh Colum, Doire.

Tar éis é seo, d'oibrigh sé ar feadh dhá bhliain mar Secretary-General ar Chomhairle na nEaspag Caitliceach Éireannach sular cuireadh ar ais ina Dheoise dúchais é i 2010 le n-oibriú mar Vicar General. Nuair a d'éirigh Easpag Séamus Hegarty as a phost i Samhain 2011, bhí Éamon Martin socraithe mar riarthóir na deoise. I 2011, bhí sé socraithe mar Séiplíneach an Pápa.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Ardeaspaig
Catagóir:Alumni Choláiste Phádraig, Má Nuad
Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Taochas

Is traidisiún fealsúnach agus spioradálta de bhunadh na Síne é **an Taochas**, nó **an Daochas**, a chuireann béim ar mhaireachtáil ar aon dul leis an *Tao* (Sínis: 道; Pinyin: *Dào*; lit. ‘Bealach’, nó *Dao*). San Taochas, is é an *Tao* foinse, patrún agus substaint gach rud a bhíonn ann.  Múineann an Taochas faoi na disciplíní éagsúla chun "foirfeacht" a bhaint amach trí bheith ar aonintinn le rithimí neamhphleanáilte na n-uile, ar a dtugtar "an bealach" nó "Tao". Athraíonn eitic an Taochais ag brath ar an scoil ar leith, ach go ginearálta  bíonn claonadh acu chun béim a chur ar *wu wei* (gníomh gan rún), "nádúrthacht", simplíocht, spontáineacht agus na Trí Sheod :慈, "comhbhá",儉, "tíosacht" agus不敢爲天下先, "umhlaíocht".

## Tagairtí

Catagóir:Ailt le téacs sa tSínis
Mynydd Llandygái

Is cnoc beag coillte i nGwynedd, Tuaisceart na Breataine Bige é **Mynydd Llandygai**  () (litrithe freisin **Mynydd Llandygái** nó **Mynydd Llandegai**), ón mBreatnais *mynydd*  "sliabh ", agus  *Llandygai* "Eaglais Tegai"). Cruthaíonn sé tús an droma Glyderau. 

Is é **Mynydd Llandygái** ainm an tsráidbhaile chairéil freisin, ag bun an chnoic, atá suite ar imeall Pharc Cenedlaethol Eryri (Gaeilge: *Páirc Náisiúnta Eryri*). Is é "Gwaun Gynfi" an t-ainm atá ar an mhóinteach ar ar tógadh an sráidbhaile, agus ar an bhaile agus an phobal atá fágtha ar an taobh thiar.
## Tagairtí

Catagóir:Llandegai
Catagóir:Sráidbhailte Gwynedd
Beverley McLachlin (dlí-eolaí)

Saineolaí dlí agus Iar-Phríomh-Bhreitheamh ar Cheanada is ea **Beverley McLachlin**, nó Bebheairlí Nic Lachlainn (a rugadh ar 7 Meán Fómhair 1943).
clé|mion|2008

## Saol
Bhí McLachlin ina ball foirne teagaisc sa Scoil Dlí Peter A. Allard in Ollscoil na Colóime Briotanaí ó 1974 go 1981. 

Ceapadh McLachlin ina Príomh-Bhreitheamh ar Cheanada sa bhliain 2000. 

Chuaigh sí ar scor mar Phríomh-Bhreitheamh Cheanada ar an 15 Nollaig 2017. Is breitheamh oinigh í in Hong Kong ó shin.

Labhair sí in Éirinn go minic, Tháinig sí go hÉirinn i mBealtaine 2018, mar dhuine (in éineacht le Susan Denham agus David Neuberger) a fuair ceann de na chéad bhoinn a bronnadh riamh ag an Irisleabhar Dlí Ibeirneach.

## Féach freisin

* *Access to Justice: Fragility and resilience: Lessons of 2020 and 2021 potential* (Teacht ar an gceartas: leochaileacht agus teacht aniar: ceachtanna 2020 agus acmhainneacht 2021) le Bebheairlí Nic Lachlainn.

## Tagairtí

Catagóir:Saineolaithe dlí
Catagóir:Breithiúna
Catagóir:Daoine Ceanadacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Comhdháil Wannsee

mion|clé|Am Großen Wannsee   nó Villa Marlier
Reáchtáladh **Comhdháil Wannsee** ar 20 Eanáir 1942 chun bearta agus gníomhartha an SS, na ranna rialtais agus roinnt áisíneachtaí eile a chomhordú d'fhonn dlús a chur le cinedhíothú na nGiúdach, a bhí faoi smacht na Naitsithe agus a gcuid comhghuaillithe.

Bhí RSHA SS-Obergruppenführer Reinhard Heydrich i gceannas orthu. Dlíodóirí ab ea ochtar den chúigear déag a ghlac páirt sa chruinniú 

* Bühler, thar ceann Rialtas Ginearálta na Polainne; 
* Freisler, thar ceann Aireacht an Dlí agus Cirt; 

* Klopfer, thar ceann an Pháirtí Naitsíoch; 
* Kritzinger, thar ceann Sheansailéireacht an Reich; 
* Lange agus Schöngarth, thar ceann an SS agus na seirbhísí um shlándáil an stáit; 
* Meyer, thar ceann na hAireachta um na Críocha san Oirthear faoi Fhorghabháil; 
* Stuckart, thar ceann Aireacht na nGnóthaí Baile. 

D'éag triúr acu roimh dheireadh an chogaidh: Freisler, Lange agus Meyer (féinmharfóir); ciontaíodh Bühler agus Schöngarth i gcoireanna cogaidh agus crochadh iad (i 1948 agus i 1946 faoi seach).

Ciontaíodh Stuckart (a bhí i measc na dteoiricithe Naitsíocha ní ba thábhachtaí maidir lena gcuid polasaithe agus gníomhartha in aghaidh na nGiúdach) mar chuid de Thriail na nAireachtaí, ach gearradh 'seal caite' air agus scaoileadh é sa bhliain 1949. 

Thug Kritzinger fianaise i dTrialacha Nurnberg agus dúirt sé go raibh náire air faoi na gníomhartha faoi chaibidil i Wannsee. Fuair sé bás sa bhliain 1947, gan aon chúis choiriúil a chur ina leith. Níor cuireadh aon chúis maidir le coireanna cogaidh i leith Klopfer mar gheall ar easpa fianaise agus atosaigh sé ag dlíodóireacht sa bhliain 1956. Fuair sé bás sa bhliain 1987 agus é bliain is ochtó d'aois.

## Naisc sheachtracha

* „Die Teilnehmer: Die Männer der Wannsee-Konferenz“ a cuireadh in eagar ag Hans-Christian Jasch agus Christoph Kreutzmüller. Tá aistriúchán Béarla le Charlotte Kreutzmüller-Hughes agus Jane Paulick  — "The Participants: The Men of the Wannsee Conference" (Berghahn Books, 2017). 

## Féach freisin

* An tUileloscadh
* Roland Freisler
* Oswald Freisler
* Gabháil Vel' d'Hiv, 1942

## Tagairtí

Catagóir:1942
Catagóir:An tUileloscadh
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Naitsíochas
Llyn Cwm Dulyn

Is loch i Ngwynedd é **Llyn Cwm Dulyn**. Tá an loch, a chlúdaíonn achar 13 heicteár, 240 méadar os cionn leibhéal na farraige, díreach soir ó shráidbhaile Nebo i Nyffryn Nantlle. Ar an taobh thoir den loch tá Craig Cwm Dulyn, agus beagán níos faide soir tá mullach Gharnedd Goch, áit a gcríochnaíonn  Crib Nantlle. Tá  Llynnau Cwm Silyn díreach lastuaidh. 

Úsáidtear an loch mar thaiscumar chun uisce a sholáthar do cheantair Llanllyfni,  Pen-y-groes agus Talysarn; Tógadh an damba i 1901. Tá an loch 58 méadar ar doimhne ag an bpointe is doimhne. Faightear bric anseo, agus deirtear go raibh ruabhric anseo tráth amháin. Deirtear go léiríonn suirbhé a rinneadh in 1809 agus a d’fhoilsigh an file Dafydd Ddu Eryri go raibh na héisc seo i láthair.

## Leabharliosta

* Geraint Roberts, *The Lakes of Snowdonia* (Llanrwst: Carreg Gwalch Press, 1995)
## Tagaitrí
Cwm Dulynh
Díog Beaufort

mion| Díog Beaufort, aibhsithe i ngorm, ar chairt Aimiréalachta 1969
mion|Léarscáil a thaispeánann méid agus láthair Dhíog Beaufort, i ndearg, idir cóstaí oirthuaisceart Uladh agus iardheisceart na hAlban

Is trinse nádúrtha laistigh de Shruth na Maoile idir oirthuaisceart Uladh agus  iardheisceart na hAlban í **Díog Beaufort**. Tá an díog 50&nbsp;km ar fad, 3.5&nbsp;km ar leithead agus 200-300&nbsp;m  ar doimhneacht.

Taifeadtar an díog sa bhliain 1856 mar rud a d'aimsigh an Captaen Beechey "roinnt blianta ó shin". 

## Geomoirfeolaíocht
Is gleann tolláin báite í Díog Beaufort, creimeadh oighearshruthanna le linn na tréimhse oighreacha deiridh ba chúis leis, agus tá cosc curtha air ó líonadh le dríodar mar gheall ar shruthanna láidre taoide.

## Muinisin dumpáilte
mion| Suíomh na muinisean dumpáilte, ó chairt Aimiréalachta a foilsíodh sa bhliain 1913. Doimhneacht i bhfeánna

Mar gheall ar a dhoimhneacht agus a chóngaracht do chalafort míleata i gCàrn Rìoghain, rinneadh Díog Beaufort amach ón gcósta ina láithreán dumpála is mó sa Ríocht Aontaithe le haghaidh muinisean ceimiceacha traidisiúnta agus barrachais,  tar éis an Dara Cogadh Domhanda : bhí sé in úsáid chun críche sin ó thús an 20ú haois. Tá sé measta ag an Aireacht Cosanta go bhfuil breis is milliún tonna muinisean dumpáilte ann,  lena n-áirítear 14,500 tonna de roicéid airtléire líonadh le foisgéin a dumpáladh i mí Iúil 1945.

## Naisc sheachtracha
* Fisheries Research Service document 
*G FORD, L OTTEMÖLLER, B BAPTIE. 2005. *[http://www.mod.uk/NR/rdonlyres/712B6133-E353-4030-9DD0-F677DC3B6F38/0/bgs_beauforts.pdf Analysis of Explosions in the BGS Seismic Database in the Area of Beaufort’s Dyke] , 1992–2004*. British Geological Survey Commissioned Report, CR/05/064. 15pp.
## Tagairtí

Catagóir: Tubaistí comhshaoil sa Ríocht Aontaithe
Catagóir: Tírghnéithe Mhuir Éireann
Catagóir: Truailliú uisce sa Ríocht Aontaithe
Sachertorte

Is císte nó toirtín seacláide é  **Sachertorte**()  de bhunadh na hOstaire,  a cheap Franz Sacher  , de réir dealraimh sa bhliain 1832 don Phrionsa Metternich i Vín. Tá sé ar cheann de na speisialtachtaí cócaireachta Víneacha is cáiliúla.

## Tagairtí

Catagóir:Cístí Seacláide
Catagóir:Stair Vín
Catagóir:Cácaí na hOstaire
Catagóir: Milseoga seacláide
Séamas Breandán Ó Conghaile

Lúthchleasaí ba ea **James Brendan "Jamie" Connolly** nó **Séamas Breandán Ó Conghaile** (28 Deireadh Fómhair 1868 – 20 Eanáir 1957).

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Lúthchleasaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1868
Catagóir:Básanna i 1957

Catagóir:Daoine as Árainn
US Bergerac rugbaí

Club aontas rugbaí Francach is ea **Union Sportive Bergerac Rugby Vallée de la Dordogne**. Tá sé lonnaithe i Bergerac, i roinn Dordogne.

Tá an club ag imirt sa tsraith Federal 2 don séasúr 2021-2022.

## Tagairtí

## Naisc

Catagóir:Rugbaí
Conradh Aachen (2019)

[mion|Shínigh [Angela Merkel agus Emmanuel Macron an Conradh in 2019]]
Síníodh an **Conradh** **Aachen** idir an Ghearmáin agus an Fhrainc ar 22 Eanáir 2019, nó an **Conradh Franc-Ghearmánach um Chomhar agus Lánpháirtíocht** agus bunús an dlúthchomhoibrithe idir an dá thír. Tháinig an Conradh i bhfeidhm 22 Eanáir 2020.
mion|Síníodh an Conradh san Aachener Rathaus
Cuimsíonn an comhoibriú roinnt pleananna le haghaidh ardleibhéal comhchuibhithe ar ghnéithe áirithe den dlí sa dá thír—gnéithe den dlí teaghlaigh, mar shampla.

Ó 2016 ar aghaidh, ós rud é go raibh an Ríocht Aontaithe imithe amach ón Aontas Eorpach, d'éirigh "ais" na Gearmáine agus na Fraince níos tábhachtaí ná riamh.

## Féach freisin

* Conradh Élysée (1963)

## Tagairtí

Catagóir:Conarthaí na Fraince
Catagóir:Conarthaí na Gearmáine
Catagóir:Dlí idirnáisiúnta
Catagóir:2019
Catagóir:Conarthaí an Aontais Eorpaigh
Meat Loaf (amhránaí)

Amhránaí agus ceannródaí an rac-cheoil a bhí i **Meat Loaf**  nó **Marvin Lee Aday** (a rugadh i nDallas, Texas ar 27 Meán Fómhair 1947 – 20 Eanáir 2022, Nashville).  Bhí glór iontach ag Meat Loaf .agus an-teacht i láthair ann ar an stáitse (bhuel, de réir mar ba mhian leis, ní raibh sé  iontaofa agus saol casta aige).

### Amhránaí
Dhíol Meat loaf 100 milliún albam le linn a ghairme agus bhí sé gníomhach thar thréimhse seasca bliain. Ghlac sé páirt i mbreis agus 65 scannán,Fight Club, Focus, Rocky Horror Picture Show agus Wayne's World ina measc.
clé|mion|2019
Tá Bat Out of Hell (1977) fós i measc na ndeich albam is mó ar díoladh cóip díobh riamh.

#### Ar camchuairt in Éirinn
Sa bhliain 1989, chuaigh Meat Loaf ar camchuairt in Eirinn agus cuireadh fáilte is fiche roimhe.

Tháinig  Meat Loaf  ar ais in 1990  don Trip To Tipp' agus Féile 1990.

Bhí Meat Loaf ar an Late Late Show cúola uair agus chruthaigh sé go seoigh ar fad ar sheó Pat Kenny sa bhliain 1998.

### Sláinte agus bás
Bhí bail sheasmhach ar Meat Loaf sa bhliain 2016  tar éis dó titim as a sheasamh le linn ceolchoirme i gCeanada.  Thit Meat Loaf de phleist ar stáitse ach lean a chuid amhránaíochta ar aghaidh. Fuarthas amach go raibh Meat Loaf ag beolbheachtú i rith na ceolchoirme.  Tháinig ceoltóirí agus na seirbhísí sláinte i gcabhair air agus tugadh ag an ospidéal é.  

Bhí Meat Loaf i bhfad amach ar an eite dheis. Bhí sé an-mhór le Donald J. Trump ar feadh tamaill, agus gafa le teoiricí comhcheilge gan bhunús. Dúirt Meat Loaf, mar gheall ar Covid, "if I die, I die - I'm not going to be controlled". Ach bhuail Covid Meat Loaf agus neamh-vacsaínithe, fuair sé bás de bharr an víris chorónaigh. 

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Popcheoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Básanna in 2022
Catagóir:Rac-cheoltóirí Meiriceánacha
Castagnari

Is comhlacht Iodálach, lonnaithe in Recanati, a dhéanann boscaí ceoil agus mileoidin é **Castagnari**.

## Tagairtí