open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
SOAK

Is amhránaí agus cumadóir amhrán as Doire í **Bridie Monds-Watson**, nó **SOAK,** a hainm stáitse mar is fearr aithne uirthi, a rugadh sa bhliain 1996. Rinneadh The Guardian cur síos ar cheol SOAK mar 'a vivid portrait of teenage deep-thinking'. D'eisigh sí a céad albam Before We Forgot to Dream i mí Bealtaine 2015. Is portmanta foghraíochta é "SOAK" de na focail Béarla "Soul" (anamcheol) agus "Folk" (ceol tíre).

## A gairm proifisiúnta
I Mí na Samhna 2014 bhí sí ainmnithe mar cheann de na ceoltóirí ar liosta fada BBC Sound of 2015 . Ar 20 Eanáir 2015 chuir sí a céad singil amach, darb ainm "Sea Creatures". D'eisigh sí a céad albam *[[Before We Forgot How to Dream]]* ar an 29 Bealtaine 2015 agus bhuaigh sí an Choice Music Prize 'Albam na Bliana 2015' ar 3 Márta, 2016 ag searmanas bronnta bliantúil a bhí ar siúl i Vicar Street i mBaile Átha Cliath.

## Dioscliosta

### Singlí

### Láithreas mar aoi

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1996
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ceoltóirí
Catagóir:Ceoltóirí as Tuaisceart Éireann
Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
An Acáid

deas|250px|thumb|An Acáid
Príomhchathair Impireacht na hAcáide ab ea **an Acáid**. 

Catagóir:Impireacht na hAcáide
Abdelaziz Bouteflika

Polaiteoir agus 15ú Uachtarán na hAilgéire ab ea **Abdelaziz Bouteflika** (1937 – 2021).

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Stair na hAilgéire
Catacóm

deas|250px|thumb|Catacómaí
**Catacóm...**. Is iad Catacómaí na Róimhe (2ú–4ú haois AD) agus Catacómaí Pháras (deireadh na 18ú haoise) na samplaí is clúití.

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Seandálaíocht
Catagóir:Reiligí
Liosta eipeasóidí Seinfeld

Is clár teilifíse grinn Meiriceánach é Seinfeld a céadchraoladh sa bhliain 1989. Tá 180 eipeasóid de chuid Seinfeld tagtha ar an saol.

## Sraitheanna


## Eipeasóid
### Séasúr 1

### Séasúr 2

### Séasúr 3

### Séasúr 4

### Séasúr 5

### Séasúr 6

### Séasúr 7

### Séasúr 8

### Séasúr 9

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil (en)

## Tagairtí
 

Catagóir:Cláir NBC
Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha
Catagóir:Cláir dráma grinn suímh
Anne Applebaum

Iriseoir, staraí agus colúnaí Meiriceánach is ea **Anne Elizabeth Applebaum**, a rugadh ar 25 Iúil 1964 in Washington, D.C. Is iad an cumannachas agus forbairt an tsaoil shibhialta in Oirthear na hEorpa agus san Aontas Sóivéadach agus sa Rúis na téamaí is coitianta a scrúdaíonn sí. Le cúpla bliain tá a haird dírithe ar staid an daonlathais i dtíortha an Iarthair freisin. 

## Beathaisnéis
is iad Harvey M. Applebaum agus Elizabeth Bloom a tuismitheoirí. D'fhás sí aníos i dteaghlach Giúdach leasaithe. Rinne sí staidéar in Ollscoil Yale agus ansin fuair sí scoláireacht Marshall chun freastail ar  London School of Economics agus in Coláiste San Antoin, Ollscoil Oxford.

Sa bhliain 1992, phós sí  Radosław Sikorski, polaiteoir agus scríbhneoir a chaith tamall ina Aire Gnóthaí Eachtracha agus Cosanta sa Pholainn. Ghlac Applebaum saoránacht Pholannach dá bharr seo sa bhliain 2013. Tá beirt pháistí acu.

## Iriseoireacht
Thug Applebaum aghaidh ar an Vársá sa bhliain 1988 mar thuairisceoir ar son *[[The Economist]]*. Ansin, scríobh sí faoi athruithe socheolaíocha agus polaitiúla in Oirthear na hEorpa, roimh agus i ndiaidh thitim Bhalla Bheirlín. Sna 1990idí bhí cónaí uirthi i Londain agus i Vársá, agus í ag obair don *[[London Evening Standard|Evening Standard]]*. Is colúnaí agus ball de chomhairle eagarthóireachta an *[[Washington Post]]* anois í Applebaum. Tá Béarla, Fraincis, Polainnis agus Rúisis aici. 

## Leabharliosta
* *Between East and West : across the borderlands of Europe*. Pantheon Books (1994)
* *Gulag: A History, Doubleday, 2003*, 677 lgh., ISBN 0-7679-0056-1; páipéar, Bantam Dell, 2004, 736 lgh., ISBN 1-4000-3409-4
* *Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe, 1944–1956*, Allen Lane, 2012, 614 lgh., ISBN 978-0-713-99868-9 / Doubleday ISBN 978-0-385-51569-6
* *Gulag Voices : An Anthology*, Yale University Press, 2011, 224 lgh., ISBN 9780300177831
* *From a Polish Country House Kitchen*, Chronicle Books, 2012, 288 lgh., ISBN 1-452-11055-7
* *Red Famine: Stalin's War on Ukraine*, Penguin Randomhouse, 2017

## Ailt shuntasacha
* (6 Samhain 2017). "100 years later, Bolshevism is back. And we should be worried". *The Washington Post*.
* (Deireadh Fómhair 2018). "A Warning From Europe: The Worst Is Yet to Come". *The Atlantic*.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* A suíomh idirlín, arna rochtain ar 20 Márta 2019

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Esther McVey

Polaiteoir de phór na hÉireann de chuid Páirtí Coimeádach sa Ríocht Aontaithe is ea **Esther Louise McVey**. Rugadh í i Learpholl ar an 24 Deireadh Fómhair 1967. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1967
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Daoine as Learpholl
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Láithreoirí teilifíse Sasanacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Douglas Hurd

Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe is ea **Douglas Richard Hurd, Baron Hurd of Westwell**. Rugadh é i Marlborough, Wiltshire ar an 8 Márta 1930. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Airí rialtais
Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge
Catagóir:An Páirtí Coimeádach
Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Oxfordshire
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Státrúnaithe Thuaisceart Éireann
Catagóir:Taidhleoirí Briotanacha
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Catagóir:Wiltshire
Roy Jenkins

Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe is ea **Roy Harris Jenkins, Baron Jenkins of Hillhead**. Rugadh é in Abersychan, an Bhreatain Bheag ar an 11 Samhain 1920 agus fuair bás ar an 5 Eanáir 2003. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1920
Catagóir:Básanna in 2003
Catagóir:Acadóirí Briotanacha
Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:An Páirtí Daonlathach Liobrálach
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir déghnéasacha
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Pearsanra míleata
Catagóir:Polaiteoirí Albanacha
Catagóir:Polaiteoirí na Breataine Bige
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Scríbhneoirí Breatnacha
Catagóir:Seansailéirí Státchiste na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Sóisialaithe
Aneurin Bevan

Polaiteoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre sa Ríocht Aontaithe is ea **Aneurin Bevan**. Rugadh é i dTredegar, an Bhreatain Bheag ar an 15 Samhain 1897 agus fuair bás ar an 6 Iúil 1960. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1897
Catagóir:Básanna i 1960
Catagóir:Básanna de bharr ailse
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)
Catagóir:Polaiteoirí na Breataine Bige
Catagóir:Sóisialaithe
Ollstailc sa Ríocht Aontaithe, 1926

Ollstailc ab ea **1926 Ríocht Aontaithe ollstailc** a mhair naoi lá, as 3 Bealtaine 1926 go 12 Bealtaine 1926. Chríochnaigh sé sa ruaig ar na hoibrithe a bhí ar stailc.  

Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe
Cabomba aquatica

mion| San uisceadán
Planda uisceadáin a bhfuil tóir air is ea ***Cabomba aquatica*** a bhaineann leis an bhfine Cabombaceae agus an géineas *[[Cabomba]]* . Is planda uisceach ilbhliantúil é a mbíonn ag fás in uisce úr nó i lochanna agus aibhneacha le sruthanna beaga. 

## Cur síos
Iomadaíonn *Cabomba aquatica * den chuid is mó trí dhícheangal codanna gais ón mháthair-phlanda, agus bíonn fréamhacha aidbhinteaca aige a tháirgtear sna nóid.  Is éard atá sna gais ná bunchodanna cothrománacha chomh maith le codanna atá aiséirithe a shroicheann an dromchla de ghnáth le linn táirgeadh bláthanna. D’fhéadfadh na gais fás chomh mór le 50 ceintiméadar. 

Bíonn duilleoga *Cabomba aquatica* ar snámh agus táirgeann siad go heisiach ag rinnchodanna an ghais; is iondúil go mbíonn táirgeadh bláthanna ann freisin.  Bíonn an chéad duille a bhíonn ar snámh den phlanda seo le feiceáil i gcónaí ag an nód céanna leis an rinndhuilleog atá faoin uisce.  Bíinn duilleoga cruinneánach ag an bplanda seo le stríoca mín agus fada ag na gais, agus dath dearg orthu formhór an ama.  D’fhéadfadh stríoca dearga a bheith freisin ar na peitilí. 

I g*Cabomba aquatica*, táirgeann gach cairpéal ubhúlach amháin, agus is é cóimheas na pailine le hubhúlach ná ca. 1000: 1.  Tá an planda seo eisigineach ilacmhainneach; agus le linn torthúlachta, forbróidh sé cairpéad amháin i dtorthadh neamhoscailteach agus cosúil le falacail.  De ghnáth bíonn cruth an tsíol ubhchruthach. 

## Tagairtí

Catagóir:Nymphaeales
Catagóir:Plandaí fionnuisce
Catagóir:Liosta speicis plandaí fionnuisce
Noínden Ulad

Sa Rúraíocht, is réamhscéal don Táin Bó Cuailnge é ***Ceas Naoi-lá na nUladh*** (Sean-Ghaeilge ***Noínden Ulad*** nó ***Ces Ulad***). Caomhnaítear é i dtrí foinsí ar feadh an eolais: sa Leabhar Buí Leacáin, sa Leabhar Laighneach agus i lámhscríbhinn amháin eile.

## Achoimre
Sa scéal den táin bó Cuailgne, glactar leis go bhfuil eolas air cúis *noínden*, *ceas* nó lagar na nUladh bekannt.

Ba bhaintreach fir é an brughaidh (*[[briugu]]*; feirmeoir,  spidéiléir, úinéir talún) ab ea Crunnchú.  Lá amháin, tháinig bean álainn chuige, agus d'iarr sí orthu fanacht leis.  Cé nach dúirt sí a hainm leis, an sidhe *[[Macha|Macha ingen Sainrith meic Imbaith]]* a bhí ann i ndáiríre.  Thug sí aire dá theaghlach, luigh sí leis agus d'éirigh sí torrach.  Chuir sí cosc air ámh gan a hainm a iarraidh nó insint fúithi.

Nuair a tugadh cuireadh do Chrunnchú chun an aonaigh bhliantúil ag príomhchathair na nUladh, thug Macha rabhadh arís dó gan aon rud a insint fúithi, nó bheadh sin deireadh dá saol le chéile.  Ach mhaíomh Crunnchú ag rása capall gurbh fhéidir lena chéile rith níos tapúla ná capall ar bith an rí.  Cuireadh i ngéibheann é faoi bhagairt go marófaí é, muna raibh a chéile in ann an maíomh béadchainteach seo a  chruthú.

Chuir an rí amach faoi dhéin Mhacha, agus chuir sé iachall uirthi a hainm a rá.  Cé go raibh sí trom ar pháiste, bhí uirthi an rith, ach bhuaigh sí è in éadan na gcapall.  Díreach ansin, thug sí go pianmhar cúpla ar an saol, bhuachaill agus cailín.  I leagan amháin den scéal, searrach ab ea leanbh amháin, in am trátha capall dílis Chú Chulainn, Liath Macha.

Chuir Macha mallacht ar na hUlaidh as ucht an fheillbhirt seo, agus thuar sí go bhfulaingeodh glúnta le teacht na nUladh *noínden* (ceas, lagar) le cúig lá agus ceithre oíche i gcás éigeandála nó práinne géire, agus dá bharr bheidís chomh lag le bean tríom le páiste.  Ansin fuair Macha traochta bás.

Ainmníodh príomhchathair rí na nUladh Eamhain Mhacha as Macha agus a cúpla.

## Foinsí
* Helmut Birkhan: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (= *[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.
* Ingeborg Clarus: *Keltische Mythen. Der Mensch und seine Anderswelt.* Walter Verlag 1991, ppb-Ausgabe Patmos Verlag, Düsseldorf, 2000, 2. Auflage, ISBN 3-491-69109-5.

## Naisc sheachtracha
* Noínden Ulad ocus Emuin Macha ar *Irish Sagas Online*
* Noínden Ulad, also Ces noínden Ulad ar CODECS

## Tagairtí

 

Catagóir:Scéalta na Rúraíochta
Aislinge Óenguso

Sa Rúraíocht, is réamhscéal don *[[Táin Bó Cuailnge]]* é ***Aisling Aonghasa*** (Sean-Ghaeilge ***Aislinge Óenguso***).  Caomhnaítear é in aon lámhscríbhinn amháin den 15ú haois.

## Achoimre
Bhí taibhreamh ag Aonghas, mac Daghdha agus Bóinne, inar chonaic sé spéirbhean.  Badhbh na dTuath Dé de chúige Mumhan, agus Ailill mac Máta agus Méabh de chúige Connacht le chéile, chabhraigh siad leis í a aimsiú.  Ba í a ghrá chroí ná Caor Iúrmheatha, iníon Eathail Anbhuail as sidhe Uamhan i gConnacht.  Ar gach re Samhain, chonacthas Caor agus 150 lucht leanúna i riocht ealaí ar loch in Éirinn.  D'athraigh Aonghas é féin ina eala agus bhuail sé lena stór.  D'eitil siad beirt chuig sidhe Aonghasa ag Brú na Bóinne, agus d'iompaigh ar ais i riocht daoine daonna.  As sin amach, gach re Samhain, ó oíche go ló, rachaidís amach i riocht ealaí.  Mar bhuíochas, sholáthair Aonghas do Mhéabh 300 gaiscíoch do chogadh na gConnacht in éadan na nUladh.

## Foinsí
* Helmut Birkhan: *Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.* Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3.
* Bernhard Maier: *Lexikon der keltischen Religion und Kultur* (= *[[Kröners Taschenausgabe]].* Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5.

## Naisc sheachracha
* Aislinge Óenguso ar CODECS
* Aislinge Óenguso ar *Irish Sagas Online*
* Sean-Ghaeilge *[http://www.ucd.ie/tlh/text/pk.tlh.002.text.html Aislingi Oengusai]* ar *[http://www.ucd.ie/tlh/ Thesaurus Linguae Hibernicae]*
* Sean-Ghaeilge-Ghaeilge *[https://celt.ucc.ie//published/G300001.html Aislinge Óenguso]*, ar CELT
* Aistriúchán Nua-Ghaeilge *[https://celt.ucc.ie//published/T300001.html Aisling Aonghasa]* le hAlan mac an Bhaird, ar CELT
* Aistriúchán Gearmáinis *[http://www.celtoslavica.de/celtica/oengus.html Das Traumgesicht von Óengus]* le Markus Osterrieder, ar CeltoSlavica

## Tagairtí

Catagóir:Scéalta na Rúraíochta
Bóinn (bandia)

I miotaseolaíocht na nGael, is bandia abha na Bóinne í **Bóinn** (Sean-Ghaeilge **Boand** nó **Boann**).  De réir *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]* agus an seanscéal Táin Bó Fhraoigh,  ba dheirfiúr Bébhinn í agus iníon *[[Delbáeth]]*, mac *[[Elatha]]*, de shliocht na dTuath Dé Danann.  Ba é Neachtan, Ealcmhar nó Nuada Airgeadlámh a fear céile, ag brath ar fhoinse.  Lena leannán Daghdha, ba mháthair Aonghasa í.  Um a gcaidreamh a cheilt, chuir Daghdha stad ar an ngrian ar feadh naoi míosa; de bharr sin, gineadh iompraíodh agus rugadh Aonghas laistigh d'aon lá amháin.

## Sanasaíocht
Sa dinnseanchas, deirtear chur ciallaíonn an t-ainm "bó fhionn", Sean-Ghaeilge *bó find*.  De réir *[[Tíreolaíocht (Ptolemy)|Tíreolaíocht]]* le Ptolemy sa 2ú haois, *Bouvinda* (Βουουίνδα) ab ainm don abhainn.  D'fhéadfadh gur fréamhaíodh an t-ainm ón Prótai-Cheiltis **bou-vindā*, "bó fhionn".

## Cruthú na Bóinne

Insítear sa Dinnseanchas (*Boand I*, dán 2), conas ar chruthaigh Bóinn abha na Bóinne.  Cé gur chuir a fear céile, Neachtan, cosc uirthi a leithéid a dhéanamh, tháinig Bóinn tar i ngiorracht *[[Tobar Segais]]*, a bhí timpeallaithe ag naoi gcrann coill draíochta..  Thiteadh cnónna coill isteach sa tobar and d'itheadh bradáin bhreaca iad (i dteannta le cnónna coill, léiríonn bradáin eagna i miotaseolaíocht na nGael).  Thug Bóinn dúshlán do chumhacht an tobair nuair a shiúil sí thart timpeall ar tuathal, a chuir an t-uisce ar bhorradh go tréan agus réab go dtí an fharraige, ag cruthú na habhann.  I rith na tubaiste, sheaca í scuabadh leis an uisce, agus chaill sé lámh, cos agus súil, agus í ndeireadh na dála a saol.  De réir an dán, is ionann An Bhóinn agus aibhneacha móra i dtíortha eile, ina measc An tSabhrainn, An Tibir, Abhainn na hIordáine, An Tígris agus an Eofrait.

Bhí gaidhrín darbh ainm Dabilla ag Bóinn, a scuabadh ag an tuile insan fharraige.  Sracadh as a chéile é ar charraigeacha san uisce, agus ainmníodh *Cnoc Dabilla* iad as an madra.

## ''Táin Bó Fhraoigh''

Tá Bóinn ann chomh maith sa *[[Táin Bó Fhraoigh]]* agus í aintín agus cosantóir an duine dhaonna, Fraoch.

## Bóinn agus Bríd
De réir scoláirí agus págántachta an lae inniu, samhlaítear Bóinn scaití leis an mbandia Bríd, nó creidtear gur mháthair Bhóinne í Bríd.  Níl foinse Ceilteach ann áfach a léiríonn mar sin í.  I dteannta seo, creideann roinnt scoláirí an lae inniu gur cuireadh de réir a chéile adhradh, siombalachas agus scéalta na mionbhandéithe leis an mbandia, agus dá éis sin naomh, níos cáiliúla Bríd.

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Mikrogeophagus ramirezi

Is speiceas éisc fhionnuisce é an chiclid ***Mikrogeophagus ramirezi***, atá eindéimeach chuig abhantrach na hOranócó, i sabhána Veiniséala agus na Colóime i Meiriceá Theas.  Scrúdaíodh an speiceas i staidéir ar iompar éisc  agus is iasc uisceadáin é a bhfuil tóir air, a thrádáiltear faoi ainmneacha éagsúla coitianta, lena n-áirítear ram, ram gorm, ram gorm na Gearmáine, ram na hÁise, an chiclid féileacáin, an mionchiclid féileacáin,agus Ramirezi.   Tá an speiceas ina bhall den fhine Cichlidae agus den fhofhine Geophaginae.  

## Cur síos
clé|mion|200x200px| ''M.'' ''ramirezi  f''ireann
clé|mion|200x200px| ''M.'' ''ramirezi baineann''

## San uisceadán (Tuilleadh Léitheoireachta)

* Electric Blue Ram , First Time Marine Keeper, 2019 
* Cúram Gorm Gorm Cichlid Care, The Aquarium Guide 
* Ram Cichlid , Animal-World  

### Cineálacha

## Féach freisin

## Tagairtí
Sigrid Solbakk Raabe

Rugadh **Sigrid Solbakk Raabe** ar an 5ú lá de mhí Mheán Fómhair, 1996 in Ålesund na hIorua.. Is amhránaí, cumadóir amhrán, agus rinceoir í Sigrid. An fáth gur thosaigh sí ag cumadh a cuid amhrán féin ná gur chuir a deartháir brú uirthi. Bhí a deartháir, atá ina cheoltóir freisin, mar bhall de bhanna ceoil, agus bhí ceolchoirm ag teacht suas aige i gceann cúpla seachtain. Dúirt sé léi go mbeadh sí in ann seinm dóibh dá gcumfadh sí a cuid amhrán féin, agus d'éirigh léi. Cónaíonn sí lena deartháir agus a cailín-chara i Burgen.

## Tagairtí
Mac Ceacht

:*Más laoch(ra) na [[An Rúraíocht|Rúraíochta]] atá i gceist, féach [[Mac Céacht]]*
I miotaseolaíocht na nGael, ba shliocht na dTuath Dé Danann é **Mac Ceacht**, mac *[[Cermait]]* mac an Daghdha. Ba é *Téthur* a chéadainm, ach bhí sé aitheanta as a dhia, *[[Cecht]]* (céachta). Ba í Fódhla a bhean chéile, í ar cheann de na trí bhandia eapainmneacha na hÉireann.

Ba iad é féin agus a dheartháireacha Mac Coill agus Mac Gréine a mharaigh Lugh mar chúiteamh ar a n-athair.  D'éirigh an triúr acu ina chomh-Ard-Ríthe na hÉireann, ag déanamh sealaíochta ar a chéile gach bliain, ar feadh fiche naoi nó tríocha bliain ag brath ar fhoinse. Na ríthe deireanacha de shliocht na dTuath Dé Danann roimh theacht Chlann Mhíle ba ea iad.

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Tuatha Dé Danann
Ealcmhar

I miotaseolaíocht na nGael, fear céile Bóinn ab ea **Ealcmhar** (Sean-Ghaeilge **Elcmar** nó **Ecmar**), agus sliocht de na Tuatha Dé Danann.  I ndán an dinnseanchais faoi *[[Codal]]*, insítear gur bhreitheamh é Ealcmar.  Moltar gur Nuada é faoi ainm eile, agus measctar é scaití le Neachtan, gnáthfhear chéile Bhóinne.

## Naisc sheachtracha
* *[http://www.maryjones.us/ctexts/etain.html The Wooing of Etain]* ar maryjones.us
* *[http://www.ucc.ie/celt/published/T106500C.html Metrical Dindshenchas]* ar CELT

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Bébhinn

Is ainm ársa i miotaseolaíocht na nGael é **Bébhinn** (Sean-Ghaeilge **Bé Binn**, **Bé Find**) a tugadh do roinnt mhaith phearsana, gaolta agus  neamhghaolta.  De réir foinsí áirithe, is bandia breithe í, agus deirfiúr Bhóinne.  Deirtear freisin gur bhandia an domhain thíos í Bébhinn idir mhiotas Gaelach agus Breatnais, ina cónaí i Mag Mell na hÉireann nó Annwn na Breataine Bige, cé nach bhfuiltear ar an eolas cé acu is ea an bunfhoinse.

## Sanasaíocht agus leaganacha
Is amhlaidh gur comhcheangal é an t-ainm Bébhinn den ainmfhocal "bean" agus aidiacht "binn"; i leaganacha áirithe den ainm, faightear an aidiacht "fionn" ina hionad.  I measc na leaganacha, tá Bé Bind, Bé Find, Bé Binn, Bebhinn, Bébhinn, Bébhínn, Bébhionn, Bébind, Béfind agus Béfionn.  Cé go bhfuil foirmeacha galldaithe *Vivionn* agus *Vivian* ann, níl siad gaolta leis na hainmneacha francacha agus béarla úd.  Sna dánta eipiceacha Ossian le scríbhneoir Albanach na 18ú haoise,  James MacPherson, faightear an t-ainm ann mar *Vevina*.

## Pearsa miotasach
Deirtear gur bhean chéile an dia *[[Áed Alainn]]* í Bébhinn, é sin nó an duine daonna, *[[Idath]]*.  Luaitear i scata foinsí í mar mháthair laoch na gConnacht, Fraoch, príomhphearsa sa scéal *[[Táin Bó Fhraoigh]]*.  San Fhiannaíocht, is í Bébinn "banfhathach álainn a raibh gothaí na n-uasal uirthi", a iarrann dul faoi chosaint na bhFiann nuair théann fathach gránna míofar ar a tóir.  De réir foinsí eile, luaitear Bébhinn mar iníon Ealcmhair.

Thug Midhir an buafhocal Bé Find ("bean fhionn") don bhanlaoch Éadaoin sa scéal *[[Tochmharc Éadaoine]]*.  Faightear dán ann le Midhir darb ainm "A Bé Find in ragha lium".  Is amhlaidh ámh gur sheansaothar neamhghaolmhar é a curadh le scéal Éadaoine níos deireanaí.

## Ainm stairiúil
Is sách coitianta é an t-ainm Bébhinn agus a leaganacha sna luath-annálacha Gaelacha.  Bhí sé mar ainm ar phearsana miotasacha agus stairiúla, ina measc roinnt banríona agus ban-abaí.  Bhí sé mar ainm go háirithe ar mháthair an ardrí, Brian Bóramha agus ar cheann dá iníonacha.

## Féach freisin
* Bebhionn (moon)

## Naisc sheachtracha
* Bébhinn ar medievalscotland.org

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Catagóir:Ainmneacha Gaeilge
Meitiliú ADN

Is éard atá i **meitiliú [[ADN]]** grúpaí meitile a chur le móilín an ADN. Tig leis an meitiliú gníomhaíocht teascáin ADN a athrú gan an seicheamh a athrú. Nuair atá an meitiliú suite i spreagthóir, is iondúil go ndéanann sé tras-scríobh géinte a shrianadh. Is gá meitiliú DNA a bheith ann i gcomhair gnáthfhorbartha i mammaigh.

Is féidir dhá cheann de na ceithre bhun de DNA, cíotósín agus adainín, a mheitiliú. Tá meitiliú an chíotóisín le fáil go forleathan in eocaróit agus in prócaróit, cé gur mór an difríocht idir ráta mheitiliú an ADN de réir an speicis. Tá meitiliú adainíne le feiceáil in ADN baictéirí, plandaí agus mammach. 

## Galracha

Tá taighdeoirí ag scrúdú na nascanna idir meitiliú ADN agus galracha daonna ar nós lúpais, ailse, distróife matánach, agus éalanga ó bhroinn. B’fhéidir go bhféadfaí teacht roimh ghalracha a thagann chun cinn i rith fhás an tsutha de thoradh mheitiliú mínormálta an chrómasóim X agus inphriontáil géinte. 

Tá cuid mhór den taighde dírithe ar ailse agus ar ghéinte a shrianann ailse. Is minic a “chiúnaíonn” meitiliú mínormálta (hipirmheitiliú) na géinte úd i gcealla ailseacha. I gcomparáid le gnáthchealla, tá na meitiliú chun tosaigh i ngéanóim i gcealla ailseacha i gcoitinne: tá sé le fáil i ngéinte a bhaineann le siadaí ionracha, rialú timthrialla cille, deisiú ADN agus próisis eile ina bhfuil ciúnú déanta agus ailse ag leathnú. 

## Nótaí

Catagóir:Géineolaíocht
Séacla

[mion| An séacla ''[Cloicheán coiteann|Palaemon serratus* den infriord Caridea]]
Úsáidtear an téarma *'séacla''' chun tagairt a dhéanamh do roinnt crústach deiceapódach, cé gur féidir leis na hainmhithe beachta a chlúdaítear a bheith éagsúil.  Tríd is tríd, cuimsíonn séaclaí aon cheann de na grúpaí a bhfuil colainn fadaithe orthu agus an snámh mar phríomh-mhodh gluaiseachta — Caridea agus Dendrobranchiata go hiondúil. I roinnt réimsí, áfach, úsáidtear an téarma níos cúinge agus d'fhéadfadh sé a bheith teoranta do Caridea, do speicis níos lú de cheachtar ghrúpa nó do speicis mhuirí amháin.  Faoin sainmhíniú níos leithne, d’fhéadfadh gurbh ionann an séacla agus cloicheáin, ag clúdach crústaigh snámha a bhfuil súile ar ghais orthu agus eireabaill mhóra chaola (abdómain), féasóga fada (aintéiní) agus cosa caola.  Is gnách go dtugtar cloicheán ar chrústach beag ar bith atá cosúil le séacla.  Snámhann siad ar aghaidh trí dul ag lapadaíl le snámhacháin ar an gcuid íochtair dá gcuid abdóman, cé go ndéantar a bhfreagra ar éalú trí roptha go mion minic a thabhairt dá eireaball ag tiomáint siar iad go han-tapa.  Tá cosa siúil láidre ag portáin agus gliomaigh, ach tá cosa tanaí leochaileacha ag séaclaí a úsáideann siad go príomha le haghaidh seasaimh. 

## Tagairtí
 
Catagóir:Deiceapóid
Dealbhaodh

I miotaseolaíocht na nGael, ba rí é **Delbáeth** nó **Delbáed** Ba é Aonghas nó Oghma na dTuath Dé Danann a athair, agus ba í Eithne na bhFomhórach a mháthair. Tháinig sé i gcomharbacht ar a gharmhac Eochaid Ollathair (Daghda) mar Ard-Rí na hÉireann. Bhí sé i gceannas ar na Tuatha Dé Danann agus Fomhóraigh aontaithe ar feadh deich mbliana, sular mharaigh a mhac Fiacha é.

## Clann
Bhí triúr iníonacha ag Dealbaodh lena bhean chéile Earnmas, agus iad ná an triúr bandéithe eapainmneacha Ghaelacha *[[Ériu]]*, Banbha agus Fódhla.

De réir cuid de *[[Leabhar Gabhála na hÉireann|Lebor Gabála Érenn]]*, bhí triúr mac ag Delbáeth, agus iad ná Brian, *[[Iuchar]]* agus *[[Iucharba]]*.  Deirtear chomh maith go raibh *Tuirill Biccreo* mar ainm aige.

Mhaígh an dream ársa darbh ainm *[[Delbna]]* gurbh iad a mhuintir iad.

## Comhainmneacha agus leaganacha eile
Is amhlaidh go bhfuil Delbáeth ar chomhphearsa le dia na toirní, *[[Tuireann]]*, os rud é go n-aithnítear é mar *Tuirill Biccreo*, athair Bhriain, *Iuchair*, agus *Iucharba*.

Tugadh an t-ainm Delbéath do *[[Lugaid mac Tail]]*, tar éis dó tine draíochta a lasadh, a tháinig cúig tsruthán aisti.

Sa mhír chéanna de Leabhar Gabhála na hÉireann, aithnítear Delbáeth eile &ndash; *Delbáeth Mac Neit* &ndash; mar shin-sean-athair *Tuirill Biccreo*.

## Tagairtí

Catagóir:Tuatha Dé Danann
Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Iasaídigh

thumb|Iasaídigh
mion
Is grúpa eitneach lonnaithe san Mheaspatáim iad na **Iasaídigh**. Is í an Choirdis a bpríomhtheanga.

## Eachtraí
Sa mbliain 2014 bhí go leor cainte sna meáin faoin slad a bhí ISIS a dhéanamh ar ghrúpa beag Iasaídeach (Yazidi) a bhí ina gcónaí thart ar chathair Sinjar i dtuaisceart na hIaráice. Bhí SI á ndíbirt seo as a dtithe agus as a ngabháltais. Maraíodh breis is 3000 fear agus seanduine de na Yazidi. Díoladh breis is 6000 bean agus a bpáistí ar mhargaí sclábhaíochta is gnéis. A gcoir – gur ainchreidmhigh a bhí iontu nár ghéill d’Ioslam.

## Féach freisin

* Stát Ioslamach
* Cinedhiothú

## Tagairtí

Catagóir:Grúpaí eitneacha
Catagóir:An Iaráic
Catagóir:An Chordastáin
Jacinda Ardern

Polaiteoir agus an 40ú Príomh-Aire na Nua-Shéalainne is ea **Jacinda Kate Laurell Ardern,** a rugadh ar an 26 Iúil 1980. D'éirigh sí as a post mar Phríomh-Aire .
[clé|mion|[Oll-lámhach Christchurch (2019)|Oll-lámhach Christchurch ːtuisceanach i ndáiríre agus moladh go hard í]]

### Príomh-Aire
[clé|mion|Déantar comparáidí go rialta idir Ardern agus an tUachtarán [Donald Trump|Trump ó tharla gur toghadh an bheirt acu i bhfómhar na bliana 2017]]
Déantar comparáidí go rialta idir Ardern agus an tUachtarán Trump ó tharla gur toghadh an bheirt acu i bhfómhar na bliana 2017.

Tharla Oll-lámhach Christchurch ar an 15 Márta 2019 (dúnmharaíodh 51 duine).  Dúirt Ardern go n-íocfadh an Stát as sochraidí na marbh, go gcuirfí dlíthe nua faoi ghunnaí i bhfeidhm (agus rinneadh sin taobh istigh de sheachtain) agus go ndéanfaí iniúchadh go hidirnáisiúnta ar an mbealach a dtéann na meáin shóisialta i ngleic le teachtaireachtaí a bhaineann le foréigean.  Bhí Ardern tuisceanach i ndáiríre agus moladh go hard í ag an am.

Chuir Ardern dianghlasáil docht i bhfeidhm mar gheall ar phaindéim Covid-19. Bhí cuid de mhuintir na Nua-Shéalainne sáinnithe thar sáile  idir Márta 2020 agus Feabhra 2022.

### Éirí as
Ar 19 Eanáir 2023, bhí sé fógartha ag Ardern go mbeadh sí ag éirí as i mí Feabhra, mar go raibhsí “spianta”. Bhí ard-mheas uirthi ó toghadh í ina Príomh-Aire i 2017, ach bhí go leor tacaíochta caillte aicí sa bhliain 2022/2023 agus deacrachtaí  i ndán don gheilleagar ;  bhí amhras faoi mar a d’éireodh léi in olltoghchán an fhómhar 2023.

## Féach freisin

* Oll-lámhach Christchurch, 2019

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1980
Catagóir:Polaiteoirí Nua-Shéalannacha
Polláire

Is ceann de dhá oscailtí sheachtracha an cuas na sróine i veirteabraigh a admhaíonn aer go na scamhóga agus bolann chuig an néaróga bholtanacha é '''polláire'

Catagóir:Corp an duine
Tras-substaintiú

deas|250px|thumb|Tras-substaintiú
Is iompú an substaint gnéithe Eocairisteach san corp agus fuil Críost ag coisreacan, níl ach an chuma arán agus fíon ann go fóill é **tras-substaintiú**.

Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Neachtan

I miotaseolaíocht na nGael, athair agus/nó fear céile Bhóinne ab ea **Neachtan** (Sean-Ghaeilge **Nechtan**).

## Sanasaíocht
Mhol Georges Dumézil gur gaol é an t-ainm Neachtan le dia na Breataine darb ainm Nodens, nó an dia na Rómhánach, Neiptiún, chomh maith leis déithe na Peirse na Véidise ar chomh-ainm Apam Napat. 

I ndeireadh na dála, d'fhéadfadh go bhfuil an t-ainm fréamhaithe ón bPróit-Ind-Eorpais **nepot-* "descendant, mac an deirféar", nó b'fhéidir ó **nebh-* "tais, fliuch".  De réir sanasaíocht eile, tá Neachtan fréamhaithe ón tSean-Ghaeilge *necht* "glan, glé agus bán", curtha leis an bhfréamh *-neg* "nigh", ón PIE **neigᵘ̯-* "nigh"   Más fíor, beadh sé gaolmhar le pearsana miotasacha a bhíodh ina gcónaí in aice tobar agus fuarán: *[[Neck (síofra uisce)|neck]]* as Béarla (ón Angla-Shacsainis *nicor*), Sualainnis *Näck*, Gearmánais *Nixe* agus Ollainnis *nikker*, le brí "ollphéist abhann, síofra uisce, crogall, dobhareach", mar sin Sean-Ioruais *nykr* "síofra uisce i riocht capaill".

## Cur síos
Bíodh Neachtan ina cónaí i Sidhe Neachtain sa domhan thíos, an t-ainm miotasach de chnoc Chairbre.  Sa dinnseanchas, deirtear gur fear céile Bhóinne agus mac Nuadu é Neachtan.

Ní bhíodh cead ach ag Nechtan agus a thriúr dáileamh cuairt a thabhairt ar *[[Tobar Segais|Thobar Segais]]*, nó "Tobar na hEagna", inar ligeadh naoi gcoll a gcnónna lán d'eagna titim isteach ann.  Bhíodh na Bradáin Fheasa ag snámh sa tobar, agus d'ithidís na cnónna coill.  Thugadh saineolas don té a d'íosfadh bradán feasa.

## Oidhreacht
Bhí *Nechtan* mar ainm Ceilteach coitianta, tugtha do chuid mhaith pearsana idir seanscéalacha agus stairiúla.  Tugadh Nechtan go minic do ríthe na gCruithneach.  Is naomhphátrún Hartland, Devon é Nectan of Hartland, beo a deirtear san 5ú haois.  Rinne scoláirí áirithe an cás ámh nach duine stairiúil é Naomh Nectan, ach ina ionad sin foirm Chríostaí den dia Neachtan féin.

Deirtear go bhfuil *[[St Nectan's Kieve]]* i nGleann Naomh Neachtain in aice le Tintagel, Corn na Breataine, ainmnithe as Naomh Nectan, ach le fírinne, is cumadóireacht na Victeoiriach é seo.  Tugadh *Nathan's Cave* ar an áit in 1799, ainmnithe as tiarna talún áitiúil.

## Tagairtí
Wyvern Lingo

Is banna ceoil Éireannach as Bré, Éire i gContae Chill Mhantáin é **Wyvern Lingo**. Is iad Caoimhe Barry (guth, drumaí), Karen Cowley (guth, sintéiseoir, dord) agus Saoirse Duane (guth, giotár) baill an bhanna.

## Stíl ceoil
Dar leis The Irish Times "their eponymous debut album goes even further down that experimental rabbit hole" óna gcuid oibre níos luaithe agus a gcuid oibre le Hozier.

## Gairm
Ba chairde Barry, Cowley agus Duane óna gcuid óige a rinne naisc buan ceoil nuair a d'éirigh siad níos sine. Roimh scaoileadh a chéad taifeadadh, rinne an banna comhoibriú leis an gceoltóir Hozier. Chan siad an ceol tacaíochta sa bhanna beo aige agus chuaigh siad ar camchuairt mar an t-acht tosaigh. Chomh maith lena chéad turas mar an phríomhacht, bhíodh siad ar an raidió go minic in Éirinn.

Chun tacú lena chéad albam, chuaigh Wyvern Lingo ar an teifilís den chéad uair ar The Late Late Show, craolaithe ar RTÉ. San agallamh Totally Dublin, rinne Duane trácht ar fuaim an bhanna agus an fás a tháinig air thar na blianta ó laethanta a nóige go dtí an lá atá inniu ann: "I wouldn’t call it a shift. As a band — our sound has matured. We’ve put a lot of work in and it’s kind of just naturally gone there. It felt like a very organic progression." Chuaigh an banna ar shraith teilifíse le haghaidh cumadóirí ceoil Other Voices, atá bunaithe i gContae Chiarraí, Éire.

Tháinig Wyvern Lingo chun a bheith ina mbanna tosaithe le MCD Productions, comhlacht ceolchoirme bolscaireachta Éireannaigh .

Ba cheann de na príomhachtanna Windmill Lane sessions iad Wyvern Lingo.

I mí Iúil 2018, bhí banna liostaithe mar acht tacaíochtaíocht le haghaidh an banna Walking on Cars do Féile Idirnáistiúnta Ealaíon na Gaillimhe 2018. I mí Lúnasa sheinn siad ag féile Electric Picnic.

## Léirmheasanna
Dar le GoldenPlec, ba é chéad albam Wyvern Lingo (darb ainm Wyvern Lingo) cheann de na eisiúintí Éireannaigh is mó a a bhfuiltear ag súil leis in 2018.

Ghin an banna sceitimíní don albam le 'Subside' agus 'I Love You Sadie' a scaoileadh. Bhí an dara ceann ainmnithe níos déanaí le haghaigh Choice Music Prize Song of the Year 2017 de chuid RTÉ. Rinne GoldenPlec athbhreithniú ar an albam ar an slí a tharraigh sé roinnt de na gnéithe is fearr de R&B neo, Anamcheol agus Indie le chéile, agus luann siad an cumas atá ag an ngrúpa loinneoga speisialta agus foinn uaigneacha a scríobh. Dúirt an iris ceoil Éireannaigh Hotpress gur albam "easy to love debut album" é agus thug sé marc 8 as 10 do.

## Dioscliosta

* *The Widow Knows* (E.P. 2014)
* *Wyvern Lingo* (2018)
**Awake You Lie* (2021)

## Turais
Sa bhliain 2018, rinne Wyvern Lingo a chéad turas mar phríomhaoi in Éirinn agus sa Ríocht Aontaithe.  

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Feabhsaitheoir (bitheolaíocht)

Is éard is **feabhsaitheoir** ann réigiún gearr ADN ar féidir le músclóirí (próitéiní) nascadh leis chun gur dóichí go dtitfidh tras-scríobh géine áirithe amach. Is iondúil go luaitear na próitéiní seo mar fhachtóirí tras-scríofa. D’fhéadfaidís a bheith suite suas le aon mheigiphéire bunanna amháin (1,000,000 péire bunanna) ón ngéin, suas nó síos ón láthair thosaithe. Tá na céadta míle feabhsaitheoir i ngéanom an duine. Tá siad le fáil i bprócaróit agus in eocaróit.

Idirghníomhaíonn na próitéin seo leis an meán iompair, rud a earcaíonn polaiméaráis II agus na fachtóirí tras-scríofa ginearálta chun go dtosóidh siad ag tras-scríobh na ngéinte. Tá feabhsaitheoirí le fáil laistigh d’iontróin freisin. Is féidir feabhsaitheoir iompú sa treo eile gan a fheidhmiú a athrú. Is féidir feabhsaitheoir a bhaint amach agus é a chur isteach in áit eile sa chrómasóm, agus rachaidh sé i bhfeidhm go fóill ar thras-scríobh géinte. Sin cúis amháin gur féidir le hiontróin lorg a fhágáil cé nach n-aistrítear iad. Tá feabhsaitheoirí le fáil freisin sa réigiún easónach de ghéin neamhghaolmhar, agus is féidir leo dul i bhfeidhm ar ghéinte i gcrómasóm eile.

## Nótaí

Catagóir:Géineolaíocht
Mac Coill

I Miotaseolaíocht na nGael, ba shliocht na dTuath Dé Danann é **Mac Coill** (Sean-Ghaeilge Mac Cuill) mac *[[Cermait]]* mac Daghdha. Ba é a phríomhainm ná **Éthur** ach tugadh a leasainm dó as a dhia *Coll*. Ba í Banbha a bhean chéile.

Ba iad é féin agus a dheartháireacha *[[Mac Cecht]]* agus *[[Mac Gréine]]* a mharaigh Lugh mar chúiteamh ar a n-athair. D'éirigh an triúr acu ina chomh-Ard-Ríthe na hÉireann, ag déanamh sealaíochta ar a chéile gach bliain, ar feadh fiche naoi nó tríocha bliain ag brath ar fhoinse. Na ríthe deireanacha de shliocht na dTuath Dé Danann roimh theacht na Míl Easpáine ba ea iad.

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Tuatha Dé Danann
Mac Gréine

I Miotaseolaíocht na nGael, ba shliocht na dTuath Dé Danann é **Mac Gréine** mac *[[Cermait]]* mac Daghdha. Ba é phríomh ainm na ***Céthur***, ach tugadh an leasainm *Mac Gréine* dó as dhia, Grian.  Ba í Ériu a bhean chéile.

Mharaigh Mac Cuill agus Mac Cecht Lugh mar chúiteamh ar bás a n-athar. Ba chomh-Ard-Ríthe na hÉireann iad as sin amach, ag déanamh sealaíochta ar a chéile gach bliain, ar feadh fiche naoi nó tríocha bliain ag brath ar fhoinse. Ríthe deireanacha na dTuath Dé Danann an ea iad roimh theacht mhuintir Mhíl Easpáine.

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Tuatha Dé Danann
Neymar

Is peileadóir gairmiúil Brasaíleach é **Neymar da Silva Santos Júnior** (a rugadh 5 Feabhra 1992), ar a dtugtar **Neymar**, a imríonn mar chliathánaí do chlub Ligue 1, Paris Saint-Germain agus foireann náisiúnta na Brasaíle. Meastar gur imreoir ildánach é, agus é in ann imirt mar thosaí láir, mar dhara thosaí, mar chliathánaí  nó mar imreoir ionsaithe lár páirce ó am go chéile. Is scórálaí cúil bisiúil é agus treoraí clúiteach na himeartha, meastar é mar cheann de na himreoirí is fearr ar domhan. Tá 100 cúl ar a laghad scóráilte ag Neymar do thrí chlub éagsúil, rud a fhágann go bhfuil sé ar cheann de thrí imreoir chun é seo a bhaint amach.

Vótáladh é mar Imreoir na Bliana ag Ligue 1. Tá sé ar an tríú peileadóir is airde pá.
## Luathshaol
Rugadh é i Mogi das Cruzes, São Paulo.
Tráth dá raibh, ba pheileadóir a athair.
Sa bhliain 2003, bhog Neymar lena theaghlach go São Vicente, áit ar thosaigh sé ag imirt don fhoireann óige Portuguesa Santista
Ansin, níos déanaí, sa bhliain 2003, bhog siad go Santos, áit a ndeachaigh Neymar isteach i Santos FC.
Ag a chúig bhliain déag d'aois, bhí sé ag tuilleamh deich míle reais in aghaidh na míosa. Ansin cheannaigh a chlann a chéad shealúchas in aice leis an Vila Belmiro.
Ag a seacht mbliana déag d'aois, shínigh sé a chéad chonradh gairmiúil iomlán le Santos FC

## Stíl imeartha
Imríonn Neymar go príomha mar bhuailteoir lárnach, an dara stailceoir, an t-eascóir
Is minic a imríonn sé ar aghaidh chun cinn don chlub agus don tír araon i bhfoirmiú 4-3-3 na foirne.
Bhí sé spreagtha ag Lionel Messi, Cristiano Ronaldo, Andrés Iniesta, Xavi agus Wayne Rooney
Virgil van Dijk

Is imreoir sacair Ollannach é **Virgil van Dijk** (rugadh 8 Iúil 1991) a imríonn mar chúlaí láir do Learpholl agus d’fhoireann náisiúnta na hÍsiltíre. Meastar go bhfuil sé ar cheann de na cosantóirí is fearr ar domhan.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí sacair na hÍsiltíre
Fiacha mac Delbaíth

I Miotaseolaíocht na nGael, Ard-Rí na hÉireann ba ea **Fiacha** (Sean-Ghaeilge **Fiachu**, **Fiachra**, **Fiachna**) mac Dealbhaodha na dTuath Dé Danann.  

Ba í Earnmas a mháthair, agus bhí triúr iníonacha aige trí ciorrú coil léi, Banbha, Fódhla, and Ériu.

De réir *[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]*, tháinig sé i réim agus a athair curtha as cumhacht ag *Caicher* mac *Nama*, deartháir Neachtain.  Deir *[[Annála na gCeithre Máistrí]]* agus Seathrún Céitinn gur chuir seisean a athair as cumhacht.

Bhí sé i réim ar feadh 10 mbliana, sular maraíodh é féin agus a nia Aoi mac Ollamain ag troid in éadan *[[Éogan Imber]]*.

## Tagairtí

Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann
Catagóir:Tuatha Dé Danann
Máire Nic Mhaoláin

Eagarthóir, téarmeolaí, aistritheoir agus foclóirí í **Máire Nic Mhaoláin**. 

Rugadh agus a tógadh í i Sabhall Pádraig in aice le Dún Pádraig i gCo. an Dúin. Ar an mheánscoil i mBaile na hInse a d’fhoghlaim sí Gaeilge ar dtús. 

Ghnóthaigh sí céim onóracha sa Léann Ceilteach ar Ollscoil na Ríona in 1965, mar aon le scoláireachtaí taighde. Theagasc sí teangacha tamall i mBéal Feirste agus i Lios na gCearrbhach sular ceapadh ina taighdeoir í in Institiúid Teangeolaíochta Éireann. Fuair sí post ansin mar eagarthóir sa Ghúm, áit ar chaith sí bunús a saoil oibre ag plé le foclóireacht, téarmaíocht agus foilseacháin ilchineálacha Gaeilge. Ar na saothair sin bhí an Foclóir Gaeilge-Béarla (Ó Dónaill) agus an Foclóir Póca. D’oibrigh sí in Ollscoil Uladh fosta ar mhórthogra foclóireachta. Chuir sí an Bunfhoclóir Gaeilge-Béarla in eagar ó shin i bpáirt le hEoghan Mac Aogáin. 

D'oibrigh sí in Ollscoil Uladh agus mhúin sí modúl san aistriúchán liteartha in Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath tamall. Ball oinigh í de Chumann Aistritheoirí agus Teangairí na hÉireann, agus feidhmíonn sí ar choistí éagsúla a bhaineann le litríocht agus léann na Gaeilge. 

Ar na leabhair a d’aistrigh sí tá úrscéalta agus cnuasach gearrscéalta ón Iodáilis (An Mháthair, Dialann Seansagairt, Éanlaith Fhra Angelico, Dormitio Virginis, agus I mBeagán Focal) agus cúpla gearrscéal a foilsíodh ar Ogham 2 agus 5. Tá saothair aistrithe aici ón Fhraincis agus ón mBreatnais, ón Iodáilis agus ón mBéarla.

Foilsíodh trí leabhar do dhéagóirí a d’aistrigh sí ó Bhreatnais, móide cúpla ceann d’fhoghlaimeoirí fásta. 

Le cois roinnt pictiúrleabhar ó Fhraincis, chuir sí Gaeilge ar an chéad leabhar de shraith Harry Potter, Harry Potter agus an Órchloch agus Artemis Fowl, agus ar Under the Hawthorn Tree (Faoin Sceach Gheal). 

Scríobh sí dhá bhunleabhar fosta ar athinsint ar sheanscéalta iad. 

Bíonn dánta agus ábhar eile uaithi ar na hirisí Gaeilge, agus tá cuid mhaith duaiseanna Oireachtais buaite aici thar na blianta.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Catagóir:Aistritheoirí Gaeilge
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Músclóir (bitheolaíocht)

Is fachtóir tras-scríofa próitéine **músclóir** tras-scríofa. Méadaíonn sé tras-scríobh géine nó tacar géinte. Próitéiní nasctha ADN is ea an chuid is mó de na músclóirí agus iad ag nascadh le feabhsaitheoirí nó le heilimintí spreagthóra.

Déanann an chuid is mó de na músclóirí nascadh le láthair ADN atá istigh i spreagthóir nó gar dó agus imoibriú próitéin-próitéin a dhéanamh leis an innealra ginearálta tras-scríofa (polaiméaráis ARN agus fachtóirí ginearálta tras-scríofa), rud a chabhraíonn le nascadh an innealra úd leis an spreagthóir. Tugtar an “láthair mhúsclóra” ar an láthair ADN a nascann an musclóir leis. An chuid den mhúsclóir a dhéanann imoibriú próitéin-próitéin leis an innealra ginearálta tras-scríofa tugtar “réigiún músclóra” air. An chuid den innealra ginearálta tras-scríofa a dhéanann innealra ginearálta tras-scríofa leis an músclóir tugtar “sprioc músclóra”. 

Catagóir:Géineolaíocht
Gregory Campbell

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Gregory Lloyd Campbell** a rugadh ar an 15 Feabhra, 1953. I mí an Mheithimh 2001, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Doire Thoir.  Toghadh é arís san Olltoghchán 2024.

### 2026
Agus Uachtarán Connolly ar cuairt oifigiúil ar Chathair Dhoire, dúirt Campbell léi, "Tá tú i dtír s'againne".  Dúirt sé freisin "níl muid ag fágáil na Ríochta Aontaithe, anois ná go deo, mar sin sílim gur fearr a bheas muid má dhéanann muid iarracht gan tabhairt faoi athscríobh na staire agus muid ar fad ag tógáil don todhchaí."  

Ag labhairt leis na meáin ina dhiaidh sin, dúirt an tAontachtóir gur chuir sé "fáilte fial roimpi chuig an gcuid seo den Ríocht Aontaithe, mar a chuirim fáilte roimh gach cuairteoir ó thíortha eile. Bhí díomá an-mhór orm gur luaigh sí 'Derry' go minic ina hóráid, ach nár thagair sí oiread is uair amháin do 'Londonderry' ".

## Féach freisin

* Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann
* Doire Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae Dhoire
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Doire Thoir (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Catagóir:An Feabhal (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha
Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann
Gavin Robinson

Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é **Gavin James Robinson** a rugadh ar an 22 Samhain, 1984. I mí Bealtaine 2015, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do Bhéal Feirste Thoir. Bhuaigh sé arís san Olltoghchán 2024.

Is é an té sa DUP is mó a bhfuil cáil na measarthachta air.

Toghadh Robinson mar leascheannaire an DUP in 2023 agus ceapadh é mar cheannaire in 2024.
clé|mion|2012,  ard-mhéara Bhéal Feirste 2012–2013
clé|mion|2017

## Gairm
Tá Robinson cáilithe mar abhcóide agus bhain sé céim mháistreachta amach i bpolaitíocht na hÉireann. 

Ard-mhéara Bhéal Feirste ba ea Robinson le linn 2012–2013. 

In 2015 thóg Robinson suíochán an pháirtí i mBéal Feirste Thoir ‘ar ais’ ó Naomi Long, Alliance.

In 2018, den chéad uair thacaigh an DUP le ceansú na dtinte cnámh, agus Robinson meáite de nár mhór an pobal a chosaint.

In 2019 choinnigh Gavin Robinson a shuíochán in oirthear Bhéal Feirste le móramh laghdaithe agus in ainneoin dianiomaíochta ó Naomi Long aon uair amháin eile. 

Níl aon ghaol aige lena réamhtheachtaí in oirthear Bhéal Feirste Peter Robinson, ach dúirt sé in 2021 go n-aontaíonn sé leis gur cheart don DUP a bheith ag ullmhú do phobalbhreith faoin teorainn.

D'éirigh Jeffrey Donaldson as an cheannaireacht ar 29 Márta 2024 nuair a chúisíodh é i gcionta gnéis agus ceapadh Robinson, leascheannaire an pháirtí ag an am, mar cheannaire eatramhach.

### Gaeilge
In 2014, nuair a bhí Robinson ina chomhairleoir cathrach, dúirt sé go raibh roinnt nathanna cainte Gaeilge aige. Bhain sé úsáid an uair sin as an téarma Leas-Ardmhéara. Ní bhíonn nathanna cainte Gaeilge “ag déanamh scime” dó. Dúirt sé ag an gcruinniú céanna áfach nach raibh sa Ghaeilge ach “caitheamh aimsire” agus nár cheart airgead a chur amú uirthi.

In 2021, dúirt Robinson nach raibh locht ar bith ar an nGaeilge dóibh sin a raibh dúil acu inti fhad is nach mbeifí á sacadh síos in ár scornacha ar an gcuid eile againn.

In 2022, dúirt Robinson go raibh “dochar mór” déanta ag rith na reachtaíochta don obair a rinneadh roimh an gcomhaontú *Ré Nua, Cur Chuige Nua* chun na páirtithe i dTuaisceart Éireann a thabhairt le chéile.

## Pearsanta
Tá Robinson pósta le Lindsay agus páiste amháin acu, Reuben.
## Féach freisin

* Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann

* Béal Feirste Thoir (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1984
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Ard-Mhéaraí Bhéal Feirste
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Protastúnaigh Éireannacha
Catagóir:Abhcóidí Éireannacha
Catagóir:Béal Feirste Thoir (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Tuan mac Cairill

I Miotaseolaíocht na nGael, ba dhíseartach é **Tuan mac Cairill**, duine de mhuintir Pharthaláin. É féin amháin a tháinig slán ón bplá (nó de bharr na Díle) a mharaigh gach duine eile.  Ba chuimhin leis a chonaic sna saolta éagsúla a bhí aige. Rinne sé é féin a chlaochlú ó ainmhí go hainmhí, deirtear, agus tháinig sé slán go dtí ré na Críostaíochta agus, i gcomhrá le Finnian Magh Bile, d'inis sé a chuid staire agus stair na hÉireann ó ré a mhuintire go teacht Naomh Pádraig.

## Lámhscríbhinní
Caomhnaítear seanscéal Tuain i dtrí lámhscríbhinn: 
* Leabhar na hUidhre ón 11ú haois
* Laud 610 ón 15ú haois coinnithe sa Bodleian Library, Oxford
* H.3.18 ón 16ú haois ag Coláiste na Tríonóide.

## Achoimre
Ba dhíthreabhach é Tuan, a dúirt le  Naomh Fionnán gur rugadh é 2,000 bliain ó shin agus go bhfaca sé na rabhartaí d'ionróirí a tháinig go hÉirinn Ársa - muintir Neimhidh, na Fir Bholg agus na Tuatha Dé Danann.

Ina aonar ag faire ar an tír, d'éirigh sé gruagach, iongtha agus liath.  Agus ionradh muintir   Neimhidh (a bhí, a dúirt sé, deartháir a athar, a uncail) feicthe aige, dhúisigh sé maidin amháin, athbhreithe i riocht carria óig láidir.  D'éag muintir Neimhidh agus é ag faire orthu.  Athrugadh arís é i riocht toirc allta óig, agus d'éirigh sé ina rí thréad na dtorc. Sa dúiche seo, chonaic sé an t-ionsaí ar Éirinn ag *[[Semion]]*, ceannaire na bhFear Boilg.  Ansin, athrugadh é mar sheabhac mór (nó iolar) agus chonaic sé na Tuatha Dé Danann agus muintir Mhíl Easpáine ag teacht chun Éire a gabháil.  

Ina dhiaidh sin, athrugadh é i riocht bradáin.  Gabhadh é ag giolla taoisigh darbh ainm Caireall, agus d'ith a bhean chéile é in aon alp amháin.  Chuaigh sé isteach ina broinn, agus athrugadh arís é mar Thuan Mac Cairill.  I ndeireadh na dála, iompraíodh é ina Chríostaí, agus labhair sé le Naomh Pádraig agus Colum Cille.

## Féach freisin
* Leabhar Gabhála na hÉireann - cuir an stair le fáil anseo le stair ghiorraithe Thuain.
* Fintán mac Bóchra - pearsa mar an gcéanna i miotaseolaíocht na nGael.

## Foinsí
* 
*  
*  
* 
* 

## Naisc sheachtracha
* 

## Tagairtí

Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael
Catagóir:Luath-ionróirí na hÉireann
Fintán mac Bóchra

I Miotaseolaíocht na nGael, fear feasa ab ea **Fionntán Mac Bóchra** (Sean-Ghaeilge **Fintan mac Bóchra**), "an Saoi", a tháinig go hÉirinn roimh an Díle i dteannta le Ceasair, gariníon Naoi. D'fhéadfadh sé gurbh í Bóchra a mháthair, nó b'fhéidir gur tagairt fhileata don fharraige atá ann.

Ní raibh ach triúr fear ar an eachtra le cois caoga ban, dá bharr sin bhí seisear bean chéile déag acu, é féin, athair Cheasaire Bith, agus an loingseoir, *[[Ladra]]*.  Ba iad ainmneacha mná chéile Fhionntáin ná: Ceasair, *Lot, Luam, Mall, Mar, Froechar, Femar, Faible, Foroll, Cipir, Torrian, Tamall, Tam, Abba, Alla, Baichne*, agus *Sille*. Phós sé *[[Ebliu]]* ina ndiaidh sin. Ba é *[[Illann]]* a aonmhac.

## Féach freisin
* Tuan mac Cairill

## Tagairtí

Catagóir:Luath-ionróirí na hÉireann