open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
My Belarusy

Is é "**My Belarusy**" (Bealarúisis: *Мы, беларусы*, Rúisis: *Мы, белорусы*, "Sinne, na Bealarúisigh") teideal neamhoifigiúil amhrán náisiúnta na Bealarúise agus céad líne liricí an amhráin. Tá an t-ainm "Amhrán Stáit Phoblacht na Bealarúise" (Bealarúisis: *Дзяржаўны гімн Рэспублікі Беларусь*, Rúisis: *Государственный гимн Республики Беларусь*) ar "My Belarusy" go hoifigiúil. Scríobhadh agus glacadh leis an amhrán sa bhliain 1955 chun a bheith mar amhrán náisiúnta ar Phoblacht Shóivéadach Shóisialach na Bealarúise. Chum Niescier Sakałoŭski ceol an amhráin agus scríobh Mikhas Klimkovich liricí amhrán náisiúnta PSS na Bealarúise. 

I ndiaidh thitim an Aontais Shóivéadaigh, coimeádadh an ceol ar scríobh Sakałoŭski ach níor coimeádadh na liricí. Glacadh le liricí nua, ar scríobh Klimkovich agus Uladzimir Karyzny, nuair a eisíodh Foraithne ón Uachtarán an 2 Iúl 2002. Is éard atá i gceist le liricí an amhráin sa lá atá inniu ann ná Bealarúis chairdeachais, arna tabhairt onóir d'iar-chathanna míleata agus arna breathnú ar aghaidh go dtí an todhchaí. Coinníodh leis an gceol mar gheall ar a cheangail stairiúla do Bhealarúis.

Catagóir:Amhráin Náisiúnta
Catagóir:An Bhealarúis
Timthriall carbóin

Is timthriall bithgheoiceimiceach é an **Timthriall Carbóin** in a mbíonn carbóin malartaithe i measc an bhithsféir, an pheidisféir, an gheoisféir, an hidrisféir, agus atmaisféir an domhain. Tá sé ar cheann de na timthriallta is tábhachtaí atá ag an domhain agus tugann sé deis don dúil is flúirsí a bheith athchúrsáilte agus athúsáidte ar fud an bhithsféir agus i ngach orgánach dá chuid.

Smaoinítear ar an timthriall carbóin de ghnáth mar cúig taiscumar mór carbóin agus iad idirnasctha le chéile trí bhealaí malairte. Is iad na taiscumair:

* An atmaisféar
* An bithsféar domhanda,
* Na haigéin,
* Dríodair, lena n-áirítear breoslaí iontaise.
* An domhain istigh, scaoileann bolcáin agus córais geoiteirmeacha, carbón ó mhaintlín agus screamh an domhain isteach san atmaisféar agus sa hidrisféar.

Tarlaíonn gluaiseachtaí bliantúil an charbóin, malartú an charbóin idir taiscumair, trí phróisis ilghnéitheacha cheimiceacha, fhisiceacha, gheolaíochta, agus bhitheolaíocha. Coinníonn an fharraige mhór an linn gníomhach is mó charbóin i ngar do dhromchla an domhain, ach ní mhalartaíonn an domhainfharraige a chuid den linn charbóin go tapa leis an atmaisféar.

## Tagairtí

Catagóir:Geoiceimic
Catagóir:Aigéaneolaíocht cheimiceach
Catagóir:Fótaisintéis
Catagóir:Bitheolaíocht ithreach
Catagóir:Ceimic ithreach
Timthriall
Catagóir:Bithgheografaíocht
Catagóir:Timthriallta éiceolaíocha
Pis

thumb|''Pisum sativum''

Is glasra í an **phis**. Tagann sí ó phlanda bliantúil dreaptha a fhásann 2 m ar airde, dúchasach do dheisceart na hEorpa is tuaisceart na hAfraice. Na duilleoga le 1-3 duilleoigín ubhchruthach le teannóg ghéagach fhoirceannta. Na bláthanna suas le 3.5 cm ar fhad, bán, bándearg nó scothchorcra i gcrobhaingí beaga le 1-3 bhláth an ceann. Na cochaill suas le 12 cm ar fhad, leathfhada, suas le 10 síol iontu. Saothraithe ón aimsir réamhstairiúil ar son na síolta inite (na piseanna) a itear mar ghlasra úr, triomaithe, oighrithe, nó stánaithe. An-chuid cineálacha saothraithe, ina measc an phis bheag (petit pois) is an mange-tout ina n-itear an capsúl iomlán.

## Tagairtí

Catagóir:Glasraí
Wembley

Is baile é **Wembley** atá suite sa bhuirg London Borough of Brent, Londain thiar.

## Tagairtí

Catagóir:London Borough of Brent
Cailc

Is aolchloch foirmithe as iarsmaí cnámharlaigh chréatúir na farraige í  an **chailc**. 

## An Chailc in úsáid

[clé|200px|mion|[aill|Aillte cailc]]

Baintear úsáid fhorleathan as bataí cailce le scríobh ar chláir dhubha mar bhealach le cur i láthair a dhéanamh sa mhúineadh, i scoileanna agus institiúid oideachais eile.

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Catagóir:Breoslaí
Catagóir:Cloch
Teannán

Is éard is **teannán** ann ná corda solúbtha ach neamhleaisteach as fíochán snáithíneach láidir. 

Catagóir:Corp an duine
Smaragaid

Is geamchloch agus cineál beirile (Be3Al2(SiO3)6) í **smaragaid**, ar dhath glas mar gheall ar cróimiam, nó, uaireanta, vanaidiam inti. Tá cruas 7.5-8 ag beiril ar scála Mohs, agus meastar go bhfuil sé éasca smaragaidí a bhriseadh mar gheall ar ábhar iniata iontu.  

## Sanasaíocht
Tháinig an focal 'smaragaid' ón Laidin *smaragdus*,  a tháinig ón fhocal Gréigise *σμάραγδος (smáragdos)*, a chiallaíonn “seoid ghlas” ó theanga Sheimíteach. 
 
## Dath
clé|mion|197x197px|Smaragaidí gearrtha
Sa tseoideolaíocht, roinntear an dath ina thrí chomhpháirt: lí, sáithiú agus ton. Is féidir le smaragaid beidh i lí ó buí-ghlas go gorm-ghlas, is é an glas príomhlí na smaragaidí, is iad buí agus gorm na líocha tánaisteacha a fhaightear i smaragaidí. Is iad na seoda a bhfuil cuma ghlas measartha dorcha orthu atá tomhaiste mar smaragaidí. Rangaítear seoda a bhfuil cuma ghealghlas orthu mar bheiril ghlas in ionad smaragaide. 

## Tíortha ag táirgeadh smaragaidí
Is é an Cholóim an tír a tháirgeann an chuid is mó de smaragaidí thar an domhain, le 50-95% ag teacht ón Cholóim. Is iad Muzo, Coscuez, and Chivor na príomháiteanna sa Cholóim a bhíonn ag mianadóireacht smaragaid.

mion|clé|Na tíortha a tháirgeann smaragaidí

Áiteanna eile a bhíonn ag mianadóireacht smaragaid ná an Bhrasaíl, an Rúis, an Afganastáin, an Phacastáin, Madagascar, an tSaimbia, agus an tSiombáib.

## Tagairtí

Catagóir:Mianraí
Catagóir:Breoslaí
Catagóir:Cloch
Catagóir:Geamchlocha
Rí rua

thumb|''Fringilla coelebs'' 

Is éan beag coiteann é an **rí rua** (*Fringilla coelebs*). Is baill d'fhine na Fringillidae iad. Tá an rí rua dúchasach san Eoraip agus in iarthuaisceart na hAfraice. Maireann sé sa chuid is mó de na bólaí sin an bhliain ar fad, ach sa samhradh feictear é freisin sa Lochlainn agus isteach in iarthar na Sibéire.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Shepherd's Bush

Is baile é **Shepherd's Bush** atá suite sa bhuirg London Borough of Hammersmith and Fulham, Londain thiar.

Catagóir:London Borough of Hammersmith and Fulham
Steòrnabhagh

Is baile i gceantar Chomhairle nan Eilean Siar é **Steòrnabhagh**. De réir daonáireamh na hAlban 2011 bhí cónaí ar 5,714 duine i mbaile Steòrnabhagh, méadú 112 ó 5,602 duine sa bhliain 2001. Is an baile is mó sna hInnse Gall é Steòrnabhagh agus is calafort tábhachtach é.

## Teangacha

Sa bhliain 2011 dúirt 39.5% do dhaonra Steòrnabhagh go raibh Gaeilge na hAlban acu, laghdú ó 4.7% ó 44.2% don daonra sa bhliain 2001. Bhí Béarla na hAlban ag 7.7% den daonra sa bhliain 2011. Sa bhliain 2011 dúirt 24.8% de dhaonra Steòrnabhagh gur labhair siad teanga eile seachas an Béarla sa bhaile. 

## Naisc sheachtracha

* Steòrnabhagh 

## Tagairtí

Catagóir:Inse Ghall
Catagóir:Na hOileáin Siar
Catagóir:Comhairle nan Eilean Siar
Capall mara

Is iasc beag oirirc forleathan é an **capall mara**, a fhaightear faoi cheilt i measc algaí is fás muirí eile de ghnáth. Armúr roinnte i dteascáin ar an gcolainn, agus eireaball caol inghreama, 4-30 cm ar fhad. An soc fadaithe ina cheann, cosúil le capall. Snámhann sé go hingearach san uisce le heití fíneálta scannánacha. Itheann sé orgánaigh bheaga phlanctóin. Forbraíonn an fireannach na huibheacha agus iompraíonn an t-ál. 

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Sféar

Is ábhar geoiméadrach le cruth maolaithe go hiomlán é **sféar** (ón nGréigis: σφαῖρα—sphaira, "cruinneog, liathróid").

## Tagairtí

Catagóir:Cruthanna
Mór-rón

thumb|240px|Mór-rón
Mamach mara is ea an **Mór-rón** a dtugtar **an rón le cluasa** nó **an rón mór** air freisin. Cosúil leis an bhfíor-rón, ach cluasa beaga seachtracha air. Ar an talamh, iompaíonn sé a lapaí fada cúil chun tosaigh faoin gcolainn agus gluaiseann go tapa le barr na colainne ardaithe ón talamh. Snámhann sé leis na géaga tosaigh den chuid is mó. Caitheann sé i bhfad níos mó ama ar talamh ná an fíor-rón. Cuid acu, na róin fhionnaitheacha le fochóta tiubh fionnaidh, déantar seilg orthu ar bhonn trádálach.

## Tagairtí

Catagóir:Mamaigh
Feá

Is crann í an **fheá**, an **crann feá** nó an **fáibhile**. 

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Crainn
Frankenstein

Úrscéal de chuid an scríbhneora Mary Shelley is ea **Frankenstein; or, The Modern Prometheus**, nó **Frankenstein** mar is fearr aithne air. Foilsíodh an leabhar, ceann de chlasaicí móra na hEorpa, ar an 1 Eanáir 1818.

## An Scéal
Scéal uafáis atá ann, agus ceann de na chéad leabhair a chuirfí sa seánra ficsean eolaíochta. Tá an t-eolaí Eilvéiseach Victor Frankenstein ag iarraidh teacht ar rún na beatha. Is é Frankenstein ábhar an scéil, a thagann ar mhodh chun saol daonna a chruthú ina shaotharlann. 

Cruthaíonn sé duine nua atá i bhfad níos mó agus níos láidre ná an gnáthdhuine. Fathach mór gránna atá i bhfírnne. Is botún coitianta é "Frankenstein" a thabhairt ar chruthú an dochtúra.

Éiríonn an fathach uaigneach, ar dtus – agus ansin feargach.  Agus cuireann an fathach sin scanradh chomh mór sin air go n-imíonn sé uaidh le faitíos.  Agus téann sé sa tóir ar an bhfear a chruthaigh é.

## Údar
clé|mion|216x216px|Íomhá ar eagrán na bliana 1831.
Thosaigh Mary Shelley ar an obair agus í ocht mbliana déag d'aois, agus foilsíodh an leabhar dhá bhliain ina dhiaidh sin tús na bliana 1818. Cé gur scríobh sí úrscéalta agus drámaí eile, maireann a cáil mar scríbhneoir ach go háirithe ar an úrscéal Frankenstein. 

B'as Londain, Sasana í, iníon leis an feimineach Mary Wollstonecraft agus an fealsamh William Godwin, agus bhí sí pósta leis an file rómánsúil Percy Shelley.

## Gaeilge
D'fhoilsigh Leabhar Breac athinsint do pháistí ar an scéal. Is é Darach Ó Scolaí a chuir Gaeilge ar an eagrán giortaithe seo do pháistí.

## Tagairtí
 

Catagóir:Úrscéalta
Catagóir:Ficsean eolaíochta
Catagóir:Ficsean uafáis
Catagóir:An Eilvéis
Scréachóg reilige

Is ulchabhán neamhchoitianta í **an scréachóg reilige** (; *Tyto alba*) agus is ball d'ord na Strigiformes í. Cé gur ulchabhán neamhchoitianta í an scréachóg reiligein Éirinn, is í an speiceas ulchabhán is mó a dháiltear ar fud an domhan í, agus tá an scréachóg ar cheann de na speicis éan is forleithne. Ar cheann de dhá ghinealach na n-ulchabhán beo is ea í, an ceann eile is ea na hulchabháin tipiciúla (Strigidae). Faightear na hulchabháin beagnach i ngach áit ar domhan, ach amháin na réigiúin pholacha agus fhásacha, an Áise ó thuaidh ó na Himiléithe, an chuid is mó den Indinéis, agus roinnt oileáin san Aigéan Ciúin.

Taispeánann fianaise fhíliginiteach go bhfuil ar a laghad trí ghinealach mór de scréachóg reilige ann, ceann san Eoraip, iarthar na hÁise agus an Afraic, ceann in oirdheisceart na hÁise agus san Astraláise, agus ceann eile i Mheiriceá, agus roinnt tacsón eile  atá an-éagsúil ar oileáin. Dá réir sin, roinn roinnt údarás an grúpa ina scréachóg reilige iartharach don ghrúpa san Eoraip, iarthar na hÁise agus an Afraic, an sa scréachóg reilige oirthearach don ghrúpa in oirdheisceart na hÁise agus san Astraláise, agus an scréachóg reilige Meiriceánach don ghrúpa i gCríocha Mheiriceá. Roinneann roinnt údarás tacsanomaíoch an grúpa a thuilleadh, ag aithint suas le cúig speiceas, agus is gá tuilleadh taighde a dhéanamh chun an seasamh a shoiléiriú. Tá éagsúlacht mhór idir méideanna agus dath thart ar 28 fospeiceas, ach tá an chuid is mó díobh idir  ar fhad, le rainsí sciatháin ag dul ó . Tá an chluimhreach ar a ceann agus ar a chúl breacdhonn nó liath, tá na híochtair éagsúil ó bhán go donn agus uaireanta tá siad breac le baill dhorcha. Tá cruth croí ar an aghaidh go tipiciúil agus tá sé bán i bhformhór na bhfospeiceas. Ní ligeann an t-ulchabhán seo scréach, ach ligeann sé scread dhiamhair an-mhalltriallach amach

Tá an t-ulchabhán ina éan oíche thar an gcuid is mó dá raon, ach sa Bhreatain Mhór agus i roinnt oileáin san Aigéan Ciúin, bíonn an scréachóg ag seilg in aghaidh an lae freisin. Tá siad dulta in oiriúint   ar ainmhithe a fhiach ar an talamh agus is éard atá sa bhia go léir ná mamaigh bheaga a aimsíonn siad le fuaim, lena n-éisteacht an-ghéar. Is gnách go bhfanann na hulchabháin ina bpéirí lena saol mura maraítear ceann den phéire, ach má chailleann éan a leathéan is féidir leathcheann nua a fhoirmiú.

mion|Blaosc scréachóg reilige

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Ceann cait

Is éan é an **ceann cait** (*Asio otus*)  . Ulchabhán atá ann, ball d'ord na Strigiformes.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Céadar (crann)

Is éard is **céadar** ann ná crann buaircíneach síorghlas le soc toirtiúil is coróin leathan leata, dúchasach do shléibhte thuaisceart na hAfraice, na Himiléithe is oirthear na Meánmhara. Na spíonlaigh i dtois, uaireanta scothghorm. An t-adhmad cumhra olúil. Ní hionann é is an céadras cumarsáideach, a fhaightear ó chrainn bhuaircíneacha eile.

## Tagairtí

Catagóir:Crainn
Saileach

Is crann í an **tsaileach**, ar a dtugtar freisin **an tsail** nó **an tsaileog**, sa ghéineas *Salix*, le thart ar 400 speiceas de chrainn agus toir dhuillsilteacha, a aimsítear go príomha ar ithreacha taise i réigiúin fuara agus measartha an Leathsféir Thuaidh. Toir ísle nó reatha is ea roinnt saileach (go háirithe speicis Artacha agus alpacha); Mar shampla, is annamh a bhíonn an chamshaileog (*[[Salix herbacea]]*) níos mó ná 6 cm ar airde, cé go scaipeann sí go forleathan ar fud na talún.

## Féach freisin
* Sail (ogham)

## Tagairtí

Catagóir:Crainn
Paddy Keenan

Is ceoltóir é **Paddy Keenan**. Seinneann sé an phíb uilleann. Ball bunaitheoir ab ea é den ghrúpa ceoil The Bothy Band. Ag an am seo, tá Paddy Keenan ina chónaí i Meiriceá in éineacht lena bhean céile is a chlann.

## A chéad óige
Saolaíodh Keenan i mBaile Átha Troim i gContae na Mí sa bhliain 1950. Daoine den lucht siúil a bhí ina mhuintir. Ba phíobairí uilleann iad a athair agus a sheanathair. Ar feadh tamaill de bhlianta, bhí sé ina bhall de The Bothy Band.

## Buntús an bhanna ceoil
Ar a fhilleadh ar ais go Baile Átha Cliath, bhíodh Paddy ag seinm ceol go minic lena dheartháireacha i dtí tábhairne agus ceolainn éagsúla eile. Sa bhliain 1975, bhí Paddy ina bhall de ghrúpa ceoil traidisiúnta darb ainm Seachtar. Sna blianta ina dhiaidh sin, d'éirigh The Bothy Band as an ngrúpa seo.

## Tagairtí

Catagóir:Píobairí uilleann Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae na Mí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1950
Catagóir:Daoine beo
Lastall den Scáthán agus a bhFuair Eilís Ann Roimpi

Úrscéal do pháistí de chuid an údair Sasanach Charles Lutwidge Dodgson faoin ainm cleite Lewis Carroll is ea ***Lastall den Scáthán agus a bhFuair Eilís Ann Roimpi*** (bunteideal *Through the Looking-Glass and What Alice Found There*). Foilsíodh sa bhliain 1871 é. 

Leanann an leabhar seo leabhar Carroll leabhar clúiteach, *[[Eachtraí Eilíse i dTír na nIontas]]*. 

## Leagan Gaeilge
Scríobh Nicholas Williams aistriúchán eile a d'fhoilsigh Coiscéim agus Evertype a chéad eagrán in 2004; chuir Evertype an dara heagrán ar fáil in 2009 (ISBN 978-1-904808-29-9).

## Féach freisin
* An Gheabairleog
* *[[Eachtraí Eilíse i dTír na nIontas]]*

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Eachtraí Eilíse i dTír na nIontas
Catagóir:Lewis Carroll
Catagóir:Úrscéalta fantaisíochta i nGaeilge
Catagóir:Úrscéalta fantaisíochta
Catagóir:Aistriúcháin go Gaeilge
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 1871
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 1870idí
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2004
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2000idí
Peidisféar

Is éard is **an Peidisféar** ann (*Sean-Ghréigis πέδον [pedon] ithir, cré + σφαίρα [sfaíra] sféar*) ná an tsraith Domhanda is forimeallaí atá comhdhéanta d'ithreach agus faoi réir phróiseas fhoirmiú ithreacha. Bíonn sé ann ag comhéadan an litisféir, an atmaisféir, an hidrisféir agus an bithsféir.

## Tagairtí

Catagóir:Domhaneolaíocht
Catagóir:Peideolaíoch
Scannáin Iodálacha faoin Iarthar Fiáin

Glactar leis gur seánra ar leith i stair na scannánaíochta iad na **scannáin Iodálacha faoin [[Iarthar Fiáin]]**, seánra a tháinig ar an bhfód faoi lár na seascaidí. *Spaghetti Western* an téarma Béarla a chuaigh in úsáid ina lán teangacha eile chomh maith. Le bheith beacht barainneach, ní Iodálaigh amháin a bhí ag déanamh na scannán seo - ba mhinic a bhí comhlacht Spáinneach ag glacadh páirte san obair. As an Iodáil agus as an Spáinn a thagadh an fhoireann scannánaíochta, ach thagadh aisteoirí ó Hollywood freisin - aisteoirí nach raibh ag éirí leo a thuilleadh, nó aisteoirí nua a raibh taithí ag teastáil uathu. Ní rachadh na foirne go Meiriceá ar lorg radharcra - a mhalairt ar fad, bhainidís úsáid as timpeallachtaí i nDeisceart na hEorpa a bhí cosúil le Iar-Dheisceart na Stát Aontaithe, ar nós na hAndalúise sa Spáinn, na Sairdíne nó réigiún Abruzzo san Iodáil. Ó bhí aisteoirí breise ón Spáinn agus ón Iodáil ar fáil go saor, ba mhinic a roghnaítí téamaí a bhí oiriúnach do theanga is do chultúr na n-aisteoirí seo: réabhlóid Mheicsiceo, mar shampla, nó ionradh na mbligeard Meicsiceach thar teorainn.

## Stíl na Scannánaíochta

Ar dtús, bhí Iodáilis á labhairt ar na scannáin seo (cé gur ghnách na scannáin a athghuthú - a dhubáil - as Béarla le haghaidh an mhargaidh idirnáisiúnta). Ní chaití mórán airgid leo, agus bhí "íostachas" ag baint leis an obair scannánaíochta go léir, mar a bheifí ag iarraidh loinnir an laochais a bhaint de choincheap an Iarthair Fhiáin go léir. 

## ''Tierra Brutal''

Ba é *Tierra Brutal* - (Spáinnis: "An Tír Bhrúidiúil") - an chéad scannán den chineál seo a rinneadh, thiar sa bhliain 1961. Íorónta go leor ní raibh lámh ag Iodálach ar bith i ndéanamh an scannáin. Comhléiriú Sasanach-Spáinneach a bhí ann. Ba é an stiúrthóir Sasanach Michael Carreras a bhí i mbun na scannánaíochta, agus maidir leis na príomhpháirteanna, tháinig na haisteoirí fir as na Stáit Aontaithe (Richard Basehart agus Alex Nicol), agus ba amhránaithe tíre as an Spáinn an bheirt bhan (Paquita Rico agus María Granada).

## Sergio Leone - máistir an tseánra

Is é Sergio Leone an stiúrthóir is tábhachtaí a rinne scannáin faoin Iarthar Fiáin san Iodáil. Tá clú agus cáil ar an trí cinn a rinne sé sna blianta 1964-66: *A Fistful of Dollars* ("Dornán dollar"), *For a Few Dollars More* ("Ar son cúpla dollar eile"), agus *The Good, the Bad, and the Ugly* ("An Fear Maith, an Drochfhear, agus an Fear Míofar"). Tugtar "tríológ na ndollar" ar an tsraith seo go minic. Murab ionann agus na scannáin eile den chineál sin, bhí buiséad ard ag an gceann deireanach acu - chaith Leone breis is milliún dollar á dhéanamh. Ba é Clint Eastwood a rinne an phríomhpháirt sa trí scannán, agus ba é Ennio Morricone a chum an ceol.

Catagóir:Scannánaíocht
Catagóir:An tIarthar Fiáin
Robert Schumann

Ba chumadóir Gearmánach é **Robert Schumann** (Zwickau, 8 Meitheamh, 1810 - Endenich, Bonn, 29 Iúil, 1856) sa Ré Rómánsúil agus ceann de na ceoltóirí is mó cáil sa chéad leath den naoú haois déag. Léirigh sé in a shaol agus agus ina a obair nádúr an rómánsachais, fillte i gcónaí i bpaisean, i ndráma agus, sa deireadh, i dtragóid.

## Closmheáin




Catagóir:Cumadóirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1810
Catagóir:Básanna i 1856
Bithsféar

Is é **an bithsféar** suim iomlán na n-éiceachórais. Tugtar freisin "crios na beatha Domhanda" air. Sa chiall is leithne den eolaíocht gheoifiseolaíoch, is é an bithsféar an t-éiceachóras domhanda a chomhtháthaíonn na beothaigh go léir agus a gcuid caidreamh, lena n-áirítear a n-idirghníomhaíocht le gnéithe den litisféar, hidrisféar, agus atmaisféar. Samhláitear gur fabhraigh an bithsféar trí phróiseas bithghinis nó bithphóiréise a tharla ar a laghad roinnt 3.5 billiún bliain ó shin.

## Tagairtí

Catagóir:Aigéaneolaíocht
Catagóir:Córais bitheolaíocha
Claudio Arrau

Ba phianódóir Sileach é **Claudio Arrau León** (Chillán, an tSile, 6 Feabhra, 1903 - Mürzzuschlag, an Ostair, 9 Meitheamh, 1991) a bhain cáil amach ar fud an domhain mar gheall ar a léirmhínithe domhain ar a repertoire ollmhór, a chuimsigh ceol Barócach go cumadóirí an fichiú haois. 

Meastar é ar cheann de na phianódóirí is mó sa 20ú haois. 

Mac léinn sárthréitheach ab ea Arrau a rinne staidéir faoin múinteoir cáiliúil Gearmánach Martin Krause, a dúirt faoin Sileach "Dieses Kind soll mein Meisterstück werden." (Gaeilge: *Tá sé i gceist ag an an leanbh seo a bheith i mo shárshaothar*.)

## Naisc sheachtracha
* Sitio Web dedicado a honrar la memoria de uno de los más grandes maestros del piano mundial - www.claudioarrau.cl 

## Tagairtí

Catagóir:Pianódóirí
Catagóir:Ceoltóirí Sileacha
Eoghan Ó Néill

Iriseoir, craoltóir agus tráchtaire as Béal Feirste is ea **Eoghan Ó Néill** a bhí ina eagarthóir ar *[[Nuacht24]]*, seirbhís a bhunaigh sé sa bhliain 2009. Is eagarthóir nuachta freisin é ar Raidió Fáilte i mBéal Feirste. Tá go leor taithí aige mar iareagarthóir ar ''Lá Nua'' agus mar iaririseoir le BBC Uladh. 

## Gairm
As ceantar Bhóthar na bhFál ó dhúchas Eoghan Ó Néill.  

Bhunaigh Eoghan Ó Néill agus a chara Gearóid Ó Cairealláin nuachtán seachtainiúil Gaeilge Preas an Phobail i 1981. 

Ó 1984 ar aghaidh, foilsíodh an nuachtán go laethúil faoin teideal ''Lá''.

Bhunaigh siad stáisiún raidió Gaeilge Raidió Feirste an bhliain dar gcionn, stáisiún a bhí ag craoladh gan cheadúnas go dtí 2006, tráth a athbhaisteadh Raidió Fáilte air.

In 2008, bhunaigh Eoghan Ó Néill an nuachtán ar líne Nuacht24.com, seirbhís nuachta ar líne a bhí ceannródaíoch ag an am sin.

Chomh maith le neart ardán eile, is aoichainteoir rialta é an Niallach ar Nuacht RTÉ.

## Duaiseanna
Bronnadh gradam ar an Niallach mar Iriseoir na Bliana ag Gradam Cumarsáide an Oireachtais in 2009 agus 2011. 

Bronnadh Buaic-Ghradam Cumarsáide an Oireachtais 2023 air "as téagar, substaint agus sárchaighdeán a shaothair sna meáin chumarsáide thar na blianta". 

## Féach freisin
* Gearóid Ó Cairealláin
* ''Lá'' (nuachtán)

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* www.nuacht24.com 
* http://andrumamornuacht.blogspot.com/

Catagóir:Iar-eagarthóirí ar iar-nuachtáin Ghaeilge
Catagóir:Eagarthóirí ar nuachtáin Ghaeilge
Catagóir:Daoine as Cúige Uladh
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Nuachtáin
Anraí Joy Mac Reachtain

Ba dhéantúsóir cadáis agus thionsclóir, Phreispitéireach, Éireannach radacach, agus ball bunaidh, mar aon le Theobald Wolfe Tone, James Napper Tandy, agus Robert Emmet, Cumann na nÉireannach Aontaithe é **Anraí Joy Mac Reachtain** nó **Henry Joy McCracken** (31 Lúnasa 1767 - 17 Iúil 1798) .

## Beatha
Rugadh agus tógadh McCracken i mBéal Feirste, deartháir an athchóiritheoir sóisialta, Máire Ann Nic Reachtain ab ea é. Ina luath-óige, léirigh sé suim sa pholaitíocht radacach, agus chuaigh sé isteach san eagraíocht Cumann na nÉireannach Aontaithe sa bhliain 1795, agus go tapa dírigh na húdaráis Rialtais air. 

Thaistil McCracken go rialta ar fud na tíre ag earcú ball nua don Chumann agus a leasa gnó úsáidte aige mar chlúdach. Mhol sé go rachadh na Defenders agus na hÉireannaigh Aontaithe i bpáirt le chéile, agus ag iarraidh cairdeas a chothú idir Caitlicigh agus Protastúnaigh.’

Gabhadh é i nDeireadh Fómhair na bliana 1796 agus cuireadh é i bPríosún Chill Mhaighneann i mBaile Átha Cliath.  D'éirigh sé tinn agus scaoileadh as an bpríosún é i Nollaig 1797.

Ar an 7 Meitheamh 1798 chuaigh McCracken i gceannas ar éirí amach i gCo. Aontroma. Scrios na fórsaí a bhí dílis don rí iad gan mórán moille.

Gabhadh McCracken agus cuireadh chun báis é ar an 17 Iúil 1798.

## Féach freisin

* Cath Aontroma, 1798
* Mary Ann McCracken

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1798
Catagóir:Daoine a rugadh i 1767
Catagóir:Cumann na nÉireannach Aontaithe
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Daoine curtha chun báis
Catagóir:Éirí Amach 1798 in Éirinn
Catagóir:Fir
Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha
Salm 23

thumb|right|250px|An Dea-Aoire, mósáic i Mausoleo di Galla Placidia, Ravenna.San **23ú Salm** (Uimhriú Gréagach: salm 22) sa Bhíobla Eabhraise / Sean-Tiomna, téacs naofa na Críostaíochta, déanann an scríbhneoir (Dáibhí) cur síos ar Dhia mar a Aoire. Mar an Aoire, cosnóidh Sé, soláthróidh Sé, agus treoróidh Sé sinn, dar leis an údar. Má tá daoine áirid i mbaol ó namhaid láidre, creideann críostaithe go gcosnóidh Dia iad; má táthar i mbaol gorta, cuirfidh Dia go leor bia ar fáil. Síleann críostaithe fosta go seolann agus treoraíonn Dia daoine chuig áit shábháilte, ina mbíonn an saol go flúirseach. Go minic cóiríodh an téacs, ar a bhfuil an-mheas ag Giúdaigh agus Críostaithe araon, le ceol.

## Leagan Gaeilge na hÉireann ''agus Gaeilge na hAlban i gcló Iodálach''

1
:::Is é an Tiarna m' Aoire, níl aon duine d'uireasa orm. 
:::*Is e 'n Tighearn mo bhuachaille; cha bhi mi ann an dith.*
2 
:::Do chuir Sé i m' luí mé i móinearaibh féar-uaithne,
:::*Ann an cluainibh glasa bheir e orm luidhe :* 
:::::sheolann Sé chun na n-uiscí mé, mar a bhfaighim suaimhneas,
:::::*Laimh ri h-uisgeachaibh ciuine treoraichidh e mi.* 
3 
:::do bheir fionnuair do m'anam.
:::*Aisigidh e m'anam;*
:::::Seolann Sé mé ar riantaibh díreacha
:::::*treorachaidh e mi air slighibh na fireantachd*
:::::mar gheall ar a ainm.
::::: *air sgath ainme fein.* 
4 
:::Bíodh go dtéim
:::*Seadh, ged shiubhail mi*
:::::isteach i ngleann dorcha,
:::::*troimh sgaile a' bhais*
:::::ní ghlacfad eagla roimh olc ar bith,
:::::*cha bhi eagal uilc orm;*
:::::toisc tusa do bheith faram;
:::::*oir thusa maille rium:*
:::::bheir do shlat is do bhachall
:::::*bheir do shlat agus do lorg*
:::::sólás dom.
:::::*comhfhurtachd dhomh.* 
5 
:::Ullamhair bord dom
:::*Deasachaidh tu bord fo m' chomhair*
:::::i bhfianaise mo namhaid.
:::::*ann am fianuis mo naimhdean;*
:::::Ungair mo cheann le hola;
:::::*dh'ung thu le h-olaidh mo cheann;*
:::::tá mo chupán ag cur thairis.
:::::*tha mo chupan a' cur thairis.* 
6 
:::Leanfaidh cineáltas is grásta mé
:::*Gu cinnteach leanaidh maith agus trocair mi*
:::::gach uile lá de m' shaol,
:::::*uile laithean mo bheatha;* 
:::::agus mairfead i dtig an Tiarna
:::::*agus comhnuichidh mi ann an taigh an Tighearna*
:::::go deo.
:::::*fad mo laithean.* 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

*'Sé an Tiarna m'Aoire' le Sinéad Nic Gabhann
* http://www.e-water.net/viewflash.php?flash=goodshepherd_de 
* Psalmus 23  Iudaice recitatus
* Psalmus 23 (Versio) Bibliae Regis Iacobi (*King James Version*)
* Psalmus 23 (Vulgata)

Catagóir:Na Sailm
Réabhlóid Mheicsiceo

Tugtar **[[réabhlóid]] Mheicsiceo** ar na cathanna a bhí á gcur ag faicsin éagsúla ar a chéile i Meicsiceo ón mbliain 1910 go lár na bhfichidí. Ar dtús, d'éirigh Francesco Madero amach in aghaidh Porfirio Díaz, a bhí ina dheachtóir ar an tír ón mbliain 1876 i leith. D'éirigh le Madero deireadh a chur leis an "bPoirfiriacht" (*Porfiriato*), mar a thugadh na Meicsicigh ar chumhacht Porfirio Díaz, nó d'fhág Porfirio slán ag an tír sa bhliain 1911 le deireadh a shaoil a chaitheamh i bPáras. 

Níor tháinig deireadh leis an réabhlóid, áfach. A mhalairt ar fad d'iompaigh an réabhlóid ina cogadh cathartha idir a lán dreamanna polaitiúla cosúil leis na sóisialaigh, na hainrialaithe, na liobrálaigh, na pobalóirí agus lucht cosanta na scológ. 

Bhí na dreamanna in ann bunreacht nua a dhréachtú don tír sa bhliain 1917, ach níorbh é sin deireadh na réabhlóide go fóill. Glactar leis go coitianta gur chuir an bhliain 1920 clabhsúr ar an réabhlóid, ach bhí ceannaircí beaga polaitiúla in áiteanna ina dhiaidh sin féin, go háirithe cogadh na gCristeros sna blianta 1926-1929.

thumb|upright|Francisco Madero
De thoradh na réabhlóide, tháinig Páirtí na Réabhlóide Institiúidí ar an bhfód, páirtí a bunaíodh sa bhliain 1929 (san am sin, is é an t-ainm a thug an páirtí air féin ná Páirtí Náisiúnta na Réabhlóide; hathraíodh ainm an pháirtí sa bhliain 1946) agus a choinnigh an chumhacht go léir sa tír go dtí an chéad olltoghchán saor sa bhliain 2000.

## Tagairtí

Catagóir:Stair Mheicsiceo
*
Julius Pokorny

Ba scoláire é **Julius Pokorny** (12 Meitheamh 1887– 8 Aibreán 1970) a raibh an-chur amach aige ar na teangacha Ceilteacha, agus ar an nGaeilge go háirithe. Thacaigh sé le náisiúnachas na hÉireann.

Rugadh i bPrág, san Ostair-Ungáir é agus d’fhreastail sé ar Ollscoil Vín, áit ar theagasc sé ón mbliain 1913 go dtí 1920. Bhí sé na ollamh le focleolaíocht Cheilteach ag Ollscoil Friedrich Wilhelm i mBeirlín ó 1920 go dtí 1935, sular fhionn na Naitsithe, d’ainneoin gur thacaigh sé leis an náisiúnachas Gearmánach a bhí ann, gur den chine Giúdach é.

Bhí comhfhreagras idir é féin agus Ruairí Mac Easmainn agus iad i mBeirlín agus san Ostair faoi seach i Mí an Mhárta sa bhliain 1916.

Bhí sé ina eagarthóir ar an iris thábhachtach *Zeitschrift für celtische Philologie* roimh an Dara Cogadh Domhanda, agus ba eisean a chuir os comhair an phobail in athuair í ina dhiaidh sin. 

D'éalaigh sé go dtí an Eilvéis sa bhliain 1943, áit ar theagasc sé ar feadh cúpla bliain ag Ollscoil Bherne agus ag Ollscoil Zürich go dtí gur éirigh sé as i 1959. Sa bhliain 1954, bronnadh ollúnacht oinigh air ag Ollscoil Ludwich-Maximillian, München, mar ar mhúin sé go páirtaimseartha i 1956 agus arís ó 1960 go dtí 1965. Ba é a scríobh *Indogermanisches etymologisches Wörterbuch* (*Foclóir Sanasaíochta Ind-Eorpacha*, 1956), saothar atá in úsáid go forleathan fós inniu. D’éag sé in Zürich ar an 8 Aibreán 1970, beagnach trí seachtaine tar éis do thram é a leagan i ngar dá bhaile féin.

## Tagairtí

* 
* 

## Naisc sheachtracha
* **(Béarla agus Gearmáinis)** Bibliography of the Scientific Publications of Julius Pokorny 
* Book announcement for Pól Ó Dochartaigh, ''Julius Pokorny, 1887–1970: Germans, Celts and nationalism'' 

Catagóir:Teangeolaithe
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1887
Catagóir:Básanna i 1970
Catagóir:Scríbhneoirí Seiceacha
Rudolf Thurneysen

Ba theangeolaí Eilvéiseach agus scoláire i réimse an Léinn Cheiltigh freisin é **Eduard Rudolf Thurneysen** (14 Márta 1857 – 9 Lúnasa 1940).

Saolaíodh é i mBasel san Eilvéis agus rinne Thurneysen staidéar ar an bhfocleolaíocht chlasaiceach i mBasel, i Leipzig, i mBeirlín, agus i bPáras. I measc a chuid múinteoirí bhí Ernst Windisch agus Heinrich Zimmer. Bronnadh *promotion* (ionann is dochtúireacht) air sa bhliain 1879 agus bronnadh *habilitation* (céim níos airde ná dochtúireacht) sa Laidin agus sna teangacha Ceilteacha air i 1882 ag Ollscoil Jena. 

Theagasc sé Laidin ag Ollscoil Jena ó 1885 go dtí 1887. Ina dhiaidh sin, ghlac sé le hOllúnacht na focleolaíochta comparáidí ag Ollscoil Fhreiburg-im-Breisgau mar chomharba ar Karl Brugmann, saineolaí mórchlúiteach ar an teangeolaíocht Ind-Eorpach.

Foilsíodh a mhórshaothar *Handbuch des Alt-Irischen* sa bhliain 1909. D’fhorleathnaigh agus d’aistrigh D. A. Binchy agus Osborn Bergin go Béarla é leis an teideal *A Grammar of Old Irish*. Tá an leabhar i gcló go fóill chomh deireanach le 2006. Bhog Thurneysen go dtí Ollscoil Bhonn i 1930. Is sa tréimhse seo a bhí cáil air mar an saineolaí Shean-Ghaeilge ab fhearr ina ré.

D’éirigh sé as a phost sa bhliain 1923 agus fuair sé bás i mBonn in 1940. Tugtar Léacht Cuhimhneacháin Rudolf Thurnseysen (Gearmáinis: *Vortrag in Memoriam Rudolf Thurneysen*) i mBonn mar chomhartha na hurraime dó.

## Tagairtí

## Leabharliosta
* *A grammar of Old Irish* (aistrithe ag D. A. Binchy agus Osborn Bergin), Dublin Institute for Advanced Studies, reprinted 2003. ISBN 1-85500-161-6
* *Old Irish reader* (aistrithe ag D. A. Binchy agus Osborn Bergin), Dublin Institute for Advanced Studies, reprinted 1981. ISBN 0-901282-32-4
* *Scéla mucce Meic Dathó*, Dublin Institute for Advanced Studies, reprinted 2004. ISBN 1-85500-022-9

## Naisc Sheachtracha

* Thurneysen-Archiv der Keltologie Bonn 
* Works by Thurneysen online at University College Cork's CELT project
* Select bibliography at University College Cork's CELT project
* TITUS-Galeria: Pictiúir de Rudolf Thurneysen

Catagóir:Teangeolaithe Eilvéiseacha
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Daoine Eilvéiseacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1857
Catagóir:Básanna i 1940
J. E. Caerwyn Williams

Ba scoláire Breatnach é **J. E. Caerwyn Williams** (John Ellis Caerwyn Williams; 1912–1999), Comhalta in Acadamh na Breataine (FBA). Ba iad litríochtaí na dteangacha Ceilteacha, Breatnaise agus na Gaeilge go háirithe, an réimse acadúil lena raibh sé ag plé go príomha. D’fhoilsigh sé leabhair as Breatnaise agus as Béarla.

Rugadh Caerwym Williams i nGwan-Cae-Curwen, Morgannwg sa bhliain 1912. Bhí baint ag a mhuintir le mianadóireacht guail. Rinne sé a chuid staidéir i gColáiste Ollscoile Thuaisceart na Breataine Bige, Bangor agus bronnadh céim air sa Laidin i 1933 agus sa Bhreatnais i 1934. D’fhreastail sé ar an gColáiste Ollscoile, Baile Átha Cliath agus Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath chun tuilleadh staidéir a dhéanamh. Bhí sé ar intinn aige a bheith ina mhinistir in Eaglais Phreispitéireach na Breataine Bige agus is dá bharr sin a d’fhreastail sé ar Choláiste Diagachta Aontaithe, Aberystwyth agus bronnadh céim Bhaitisléir Diagachta (BD) air i 1944. Sa bhliain 1945 ceapadh é ar fhoireann Roinn na Breatnaise ag Coláiste Ollscoile Thuaisceart na Breataine Bige, Bangor agus rinneadh ollamh le Breatnais de sa bhliain 1953. D’fhan sé sa phost sin go dtí gur ceapadh in a ollamh le Gaeilge é ag Coláiste Ollscoile na Breataine Bige, Aberystwyth in 1965, áit ar fhan sé go dtí gur éirigh sé as a phost an múinteoireacht i 1979. Toghadh ina Chomhalta d'Acadamh na Breataine é sa bhliain 1978.
 
## Foinsí
* 
* 

## Leabharliosta Roghanach
* *Traddodiad llenyddol Iwerddon* (=Traidisiún liteartha na hÉireann) (1958), aistrithe níos deireanaí go Gaeilge mar *[[Traidisiún Liteartha na nGael]]* (1979) agus go Béarla mar *The Irish literary tradition* (1992)
* *The Poems of [[Taliesin]] (Mediaeval & Modern Welsh)* (eagarthóir, le hIfor Williams, 1968)
* *Literature in Celtic Countries* (1971)
* *Y storïwr Gwyddelig a'i chwedlau* (=An Seanchaí Gaelach agus a scéalta) (1972)
* *Poets of the Welsh Princes (Writers of Wales S.)* (1978)
* *Ysgrifau Beirniadol* (=Scríbhinní léirmheastacha) (1965- ) Eagarthóir bunaidh de shraith imleabhar d'aistí léirmheastacha ar litríocht na Breatnaise den chuid is mó.

## Tagairtí

Catagóir:An Bhreatnais
Catagóir:Scoláirí Gaeilge
Catagóir:Daoine a rugadh i 1912
Catagóir:Básanna i 1999
Catagóir:Scríbhneoirí Breatnacha
Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath
Dónal McCann

Aisteoir Éireannach ab ea **Dónal McCann**. Rugadh ar 7 Meitheamh 1943 é, i mBaile Átha Cliath agus fuair sé bás le hailse ar 17 Lúnasa 1999. Bhí sé i scannáin ar nós Poitín, Angel, The Miracle agus High Spirits.

McCann, Dónal
McCann, Dónal
McCann, Dónal
McCann, Dónal
Dúnmharú James Bulger

:*Is alt faoin tachrán Sasanach a dúnmharaíodh sa bhliain 1993 é seo; tá alt ar leith faoin gcoirpeach Meiriceánach [[Whitey Bulger|James "Whitey" Bulger]] ann freisin.*

Buachaill dhá bhliain d'aois as Kirkby, Merseyside, Sasana, ba ea **James Patrick Bulger** (*Jamie Bulger* uaireanta) (a rugadh ar 16 Márta 1990). Fuadaíodh, céasadh agus dúnmharaíodh é ar 12 Feabhra 1993. Mharaigh beirt bhuachaillí, deich mbliana d'aois ag an am, an lapadán, Robert Thompson (a rugadh ar an 23 Lúnasa 1982) agus Jon Venables (a rugadh ar an 13 Lúnasa 1982).clé|mion|Strand Shopping Centre, Bootle, áit a fuadaíodh Bulger

### Imeachtaí
clé|mion|Leeds and Liverpool Canal i mBootle, áit a céasadh James
Bhí James Bulger lena mháthair i siopalann i mBootle, an New Strand Shopping Centre, ag 15.40 ar 12 Feabhra 1993.  Ag an gcuntar amach, d'imigh sé ó radharc uirthi sa ruaille buaille go léir.  

Dhá nóiméad níos déanaí, bhí James le feiceáil ar CCTV, ag súil amach in éineacht le Thompson agus Venables. Bhí aithne mhaith sa cheantar ar an bheirt mar ógchiontóirí. Shiúil siad anseo is ansiúd, 4km in iomlán. Chuaigh an triúr isteach i siopa peataí ach caitheamh amach iad. Chonaic 38 duine iad ar feadh an lae, sa siopalann nó amuigh faoin aer, daoine a bhí ag dul an bealach. Stopadh iad dhá uair agus cuireadh ceist orthu, ach ghlac na daoine a bhí ag dul thar bráid an leithscéal a thug Thompson agus Venables ('cailleadh James agus bhí siad ag dul chuig na póilíní'). 

Bhí an céasadh agus an dúnmharú fuilteach amach is amach. Lig na gasúir orthu féin gur timpiste a bhí ann. Chuir siad an corp ar líne traenach agus bhuail traein é. Níor thángthas ar an gcorp ach dhá lá níos déanaí, nuair a d'aimsigh cúpla gasúir taisí daonna ar an líne traenach. 

Fuarthas Thompson agus Venables ciontach as Bulger a mharú ar an 24 Samhain 1993, agus b'iad an bheirt b'óige a ciontaíodh as dúnmharú sa ré reatha de stair Shasana. Scaoileadh iad i Meitheamh na bliana 2001. D'éirigh Venables ina athchiontóir.   I gcodarsnacht leis, bhí Thompson i gcaidreamh le duine le fada, is cosúil. 

### Díospóireacht
Tá díospóireacht ann fós ar conas déileáil le hógchiontóirí nuair a dhaortar iad nó nuair a scaoiltear iad ó chúram an stáit. Tharraing an cás Bulger agus a chuid iarmhairtí leanúnacha aird an phobail ar an gcaoi ar chóir don dlí dul i ngleic le leanaí a dhéanann dúnmharú, an seans a bhíonn ann go n-athshlánófar a leithéid sin de chiontóir agus an méid is féidir a n-aitheantas agus a sábháilteacht a chosaint ar chur isteach, go mór mór i ré na meán sóisialta.

## Féach freisin

* Dúnmharú Ana Kriégel
* James "Whitey" Bulger, coirpeach Meiriceánach

## Tagairtí

Catagóir:Coirpeacht
Catagóir:Daoine as Learpholl
Catagóir:Daoine a rugadh i 1990
Catagóir:Básanna i 1993
Catagóir:Dúnmharuithe
Catagóir:Scannail
Catagóir:Ógchiontacht
Catagóir:Merseyside
Dún Chonchúir

Is é **Dún Chonchúir** an ceann is feiceálaí de na caisil chiorclacha nó ubhchruthacha in Oileáin Árann: an caiseal cloiche is mó d'aon cheann eile dá leithéid sna hoileáin. Tá sé suite ar an bpointe is airde d'Inis Meáin. Ciorcal ollmhór atá i gceist, agus ballaí cloiche an-tiubha ag éirí ar chúl a chéile. Ina mhéid, ina dheilbh agus ina dhéanamh is cosúil é leis na dúnta móra in Inis Mór. Tá radharc leathan le feiceáil ó bharr na mballaí seo. Tógadh an dún sa Chré-umhaois nó san Iarannaois.

Nuair a chonaic Seán Ó Donnabháin an dún i 1839, bhí drochbhail ar na bealaí isteach agus ar na chocháin laistigh. Athchóiríodh iad agus atógadh cuid díobh tuairim 1880.

## Féach freisin
* Dún Aonghasa

## Tagairtí

Catagóir:Inis Meáin
Catagóir:Oileáin Árann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Sun Yat-sen

Réabhlóidí agus ceannaire Síneach a bhí i **Sun Yat-sen** (Pinyin: *Sūn Yixiān*) (12 Samhain 1866 – 12 Márta 1925).  Ceapadh é mar Uachtarán sealadach ar Phoblacht na Síne in 2011.  Tugtar an leasainm "Athair an Náisiúin" air sa Téaváin. 
clé|mion|318x318px|lena chéad bhean Lu Muzhen in 1901 sa tSeapáin
clé|mion|293x293px|timpeall 25-31 Nollaig 1911
clé|mion|318x318px|1922
[clé|mion|220x220px|Omós dó, [Cearnóg Tiananmen, Beijing]]

## Beatha
Le blianta fada, bhí Sun chun cinn i ngluaiseachtaí i gcoinne Qing, bhí lámh aige i mbunú gluaiseachtaí réabhlóideacha, agus in iarrachtaí ar éirithe amach, iarrachtaí ar theip orthu.  Bhunaigh sé an ghluaiseacht Tongmenghui in 1905. 

Nuair a bhris Éirí Amach Wuchang amach in 1911, ní raibh an té is mó a samhlaíodh leis an réabhlóid, Sun Yat-sen, fiú sa tSín ag an am.  I mí Dheireadh Fómhair 1911, bhí Sun in Denver, Colorado, agus é i mbun maoiniú a fháil i measc an phobail Shínigh i Stáit Aontaithe Mheiriceá a bhí tar éis fulaingt de bharr an chiníochais sa tír sin le fada. 

Agus é ina shuí in Óstán an Pháláis Dhoinn léigh Sun faoi Éirí Amach Wuchang sa nuachtán. Thuig sé go raibh tús curtha leis an éirí amach a raibh sé ag obair ar a shon le fada agus chuaigh sé i mbun a thurais chun filleadh ar an tSín a phleanáil. Ar an mbealach abhaile dó, thug sé cuairt ar ardchathracha na hEorpa chun gealltanais a fháil ó na mórchumhachtaí go bhfanfaidís neodrach faoin éirí amach. Agus na gealltanais faighte aige d’fhill sé ar an tSín i dtreo dheireadh mhí na Nollag.

Tháinig Sun i láthair in Guangzhou ar an 25 Nollaig 1911 agus seachtain ina dhiaidh sin toghadh é mar uachtarán sealadach Phoblacht na Síne. D’éirigh an t-impire deireanach Qing, Puyi, as an gcoróin go foirmiúil i Márta na bliana 1912, rud a chuir deireadh le níos mó ná 250 bliain de riail Manchu agus 2,000 bliain de mhonarcacht impiriúlach.

Duine de bhunaitheoirí an pháirtí Kuomintang (Guomindang) a bhí i Sun agus bhí sé ina chathaoirleach air. Tugtar an leasainm "Athair an Náisiúin" air sa Téaváin.

## Féach freisin

* Éirí Amach Wuchang
* Réabhlóid Xinhai
* Ríshliocht Qing

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1866
Catagóir:Básanna i 1925
Catagóir:Básanna de bharr ailse
Catagóir:Ceannairí na Síne
Catagóir:Fealsúna na Síne
Catagóir:Fir
Catagóir:Ginearáil
Catagóir:Protastúnaigh
Catagóir:Réabhlóidithe
Catagóir:Síónaigh
Catagóir:Sóisialaithe
Catagóir:Uachtaráin
Teach Synge

Tá **Teach Synge** suite in Inis Meáin gar do chósta thiar na hÉireann. Deirtear gur anseo a fuair JM Synge a chuid inspioráide agus é ag fanacht ar an oileán. Ba mhinic leis teacht chuig Inis Meáín: chaith sé samhraidh 1898-1902 ar an oileán. 

De ghnáth ba i dteaichín Bhríd agus Pháidín Mhic Donnchadha a bhíodh an scríbhneoir ag fanacht. Tá leabharlann bheag lena thaobh ina bhfuil earraí cuimhneacháin le fáil. Bhí muintir Mhic Donnchadha ina gcónaí sa teach go dtí na 1970idí. Tá sé athchóirithe anois agus osclaíodh don phobal é i mí Lúnasa 1999.

Catagóir:Inis Meáin
Stratford, Londain

Is baile é **Stratford** atá suite sa bhuirg Newham, Londain Thoir. I ndaonáireamh na bliana 2011 fuarthas 51,387 duine ina gcónaí ann. Ba é lonnaíocht stairiúil san paróiste ársa an West Ham, a raibh trasfhoirmithe ina bruachbhaile tionsclaíoch de thoradh an tús iarnród i 1839. In éineacht leis an fás Londain sa déanach 19ú haois, d'fhairsingigh Stratford agus mhéadaigh i ndaonra. Cheangail sé le Londain Mhór i 1965. Is é Stratford cóngarach do Londain Páirc Oilimpeach agus tá sé i mbun forbairt de toradh an 2012 cluichí Oilimpeacha an Gheimhridh. 

## Logainmníocht

Tá Stratford luaite i 1067 mar *Strætforda*, as na focail sean-Bhéarla 'stræt' agus 'ford' agus ciallaíonn sé sin ná "áth ar an mbóthar Rómhánach". 

## Stair

Le teacht an iarnród i Stratford i 1839 thosaigh forbairt mhór sa bhaile. Bhí Stratford ceann na ceantair ársa sa paróiste mór an West Ham, san Becontree Hundred an Essex. Tháinig sé i gCeantar Metropolitan Police i 1840. Bhí an buirg chomh mór leis an daonra a raibh ann a aithne air mar contae buirg agus bhí sé amuigh den freagracht Essex Contae Comhairle. D'éirigh Stratfordan an lár riarachán den contae buirg agus bhí sé suíomh den halla baile. 

Catagóir:London Borough of Newham
Ilford

Is baile é **Ilford** atá suite sa bhuirg Redbridge, Londain Thoir. Fadó, lonnaíocht bheag tuaithe i gContae Essex ab ea Ilford ach mar thoradh ar a suíomh straitéiseach ar abhainn Roding agus ar an mbóthar idir Londain agus Colchester, d'fhás sé. Cuireadh luas leis an bhforbairt seo le teacht an iarnróid sa bhliain 1839, agus le fás na mbruachbhailte i gceantar Londan sa 20ú haois, mhéadaigh an daonra go suntasach. Is cuid de chathair Londan é Ilford ón bhliain 1965 i leith. 

## Logainmníocht

Tá Ilford luaite i Leabhar Domesday ón bhliain 1086 mar Ilefort agus ciallaíonn sé sin ná áth thar an *Hyle*; seanainm an abhainn Roding a chiallaíonn "silín sruth". 

## Bunús

Bhí an blaosc mamat iomláin amháin sa Ríocht Aontaithe aimsithe in 1860 ar an suíomh atá Boots an Poitigéir ann anois ar an High Road. Is féidir an blaosc a fheiceàil i Músaem Stair an Dúlra. Scriosadh athfhorbairt formhór na fianaisí den luath-Ilford, ach is na fianaisí is sine lonnaíocht daonna an 1ú agus 2ú aois RC créfort Iarannaois é, Uphall Camp, mar atá aithne air. Ba suite é idir an abhainn Roding agus Ilford Lane is é luaite i bpleananna 18ú haois. Aimsíodh déantáin Rómhánach sa cheantar. 

## Forbraíocht gheilleagrach

Bhí Ilford ar an mbóthar tábhachtach Londain go Colchester. Mar thoradh an Abhainn Roding, d'fhéadfadh báirsí a theacht an fhad leis Droichead Ilford as 1737. Áfach, d'fhan Ilford faoin tuaith den chuid is mó go dtí an 19ú haois. Nuair a d'oscail an stáisiún iarnórd in 1839, sroich tionscail nua sa cheantar, san áireamh an scannán fótagrafach agus déantúsóir ceimiceach, Ilford Photo (bunaithe 1879) agus an comhlacht raidió, leictreonaic agus teileachumarsáid, Plessey (bunaithe 1979). Bhí Plesseys damáistithe go trom i rith an Dara Cogadh Domhanda, ach in 1955 d'fhostaigh an comhlacht 15,000 oibrithe ar fud Ilford. 

## Borradh bruachbhailteach

Sráidbhaile de chaoga tithe ab ea Ilford sa bhliain 1653, an formhór i dtuaisceart agus i ndeisceart de Broadway agus áit tuaithe den chuid is mó a bhí ann. Bhí daonra de 1,724 ag Ilford sa bhliain 1801 agus d'fhás sé go 3,742 sa bhliain 1841. Bhí daonra de 41,244 aige sa bhliain 1901, a mhéadaigh go 184,706 sa bhliain 1947, de thoradh 2,500 tithe a bheith tógtha ag Comhairle Contae Londain. Bhí daonra de 178,024 aige sa bhliain 1961. 

## Tagairtí

Catagóir:London Borough of Redbridge
Iasc órga

Is iasc é an **t-iasc órga**. Iasc órga a choimeád go minic mar pheataí.

## Tagairtí

Catagóir:Éisc
Edmonton, London

Is baile é **Edmonton** atá suite sa bhuirg Enfield, Londain Thuaidh.

Catagóir:London Borough of Enfield
Squaliformes

Is ord siorcanna iad na **Squaliformes** a chuimsíonn thart ar 126 speiceas i seacht bhfine. 

Tá dhá eití droma ag baill an oird, a mbíonn spíona acu de ghnáth, is gnách go mbíonn ceann géar acu, gan aon eite anasach nó scannán nicteach, agus idir a cúig go dtí a seacht scoilt gheolbhaigh. Den chuid is mó, áfach, tá siad sách éagsúil ó thaobh foirme agus méide. Maireann formhór na speiceas den ord seo i sáile nó uisce goirt. Faightear iad ar fud an domhain, ó thuaidh go huiscí trópaiceacha, agus ó fharraigí cósta éadomhain go dtí an t-aigéan oscailte.

Tá fótafóir agus orgáin lonrúla ag gach ball den fhine Eptomeridae agus Dalatiidae agus *Zameus squamulosus* agus léiríonn siad bithlonracht intreach. Tháinig an bhithlonracht chun cinn uair amháin sna Squaliformes, thart ar 111-153 milliún bliain ó shin, agus chabhraigh sé leis na Squaliformes gathú amach agus oiriúnú don fharraige domhain. Bhí orgán lonrúil ag sinsearach coiteann na nDalatiidae, Etmopteridae, Somniosidae, agus Oxynotidae agus bhain siad úsáid as bithlonracht le haghaidh duaithníochta trí fhrithshoilsiú. 
Is modh gníomhach duaithníochta é frithshoilsiú ina n-astaíonn orgánach solas chun déine an tsolais atá ag titim anuas a mheaitseáil le dul i bhfolach ó chreachadóirí a d’fhéadfadh a bheith thíos faoi. Faoi láthair, soláthraíonn an bithlonracht feidhmeanna éagsúla do Squaliformes bunaithe ar an fhine. Tá fótafóir simplí ag Dalatiidae agus *Zameus squamulosus* agus úsáideann siad bithlonracht le haghaidh frithshoilsithe tharraigh. Tá fótafóir níos casta ag na hEtmopteridae agus úsáideann siad an bhithlonracht le haghaidh frithshoilsithe tharraigh chomh maith le speiceas a aithint.
## Rangú
## Tagairtí

Catagóir:Éisc

Catagóir:Tacsóin ainmnithe ag Edwin Stephen Goodrich
Catagóir:Oird iasc cartilagineach