open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Liosta d’Fhilí na Gaeilge

Ag seo liosta **filí** a scríobh nó a scríobhann i nGaeilge. Ina measc sin tá filí Albannacha a bhain feidhm as Gaeilge liteartha an tseansaoil (Gaeilge "chlasaiceach" na scol) seachas as Gàidhlig.  

## A
# Seosamh Breandán Mac Aodha
# Mícheál Ó hAirtnéide
## B
# Riocard Bairéad
# Breandán Ó Beacháin
# Piaras Béaslaí
# Diarmuid Mac an Bhaird
# Eoghan Rua Mac an Bhaird
# Fearghal Óg Mac an Bhaird
# Éamonn De Bhál
# Úna Ní Bhroin
# Art Mac Bionaid
# Fiachra Mac Brádaigh
# Pilib Mac Brádaigh
# Dáibhí Ó Bruadair 
# Maoilin Óg Mac Bruaudeadha
# Tadhg mac Dáire Mac Bruaideadha
# Micheál De Búrca

## C
# Cathaoir Mac Cába
# Conchubhar Mac Cairteáin
# Liam an Dúna Mac Cairteáin
# Eoghan Caomhánach
# Fionán Mac Cártha
# Diarmaid mac Sheáin Mac Cárthaigh
# Eoghan Mac Cárthaigh
# Tomás Ó Caiside
# Seathrún Céitinn
# Micheál Coimín
# Liam Rua Mac Coitir
# Cormac Common
# Donncha Rua Mac Conmara
# Art Mac Cumhthaigh 
# Aindrias Mac Craith
# Aindrias Mac Cruitín

## D
# Michael Davitt 
# Pádraig Denn
# Máirtín Ó Direáin
# Seán Clárach Mac Domhnaill
# Peadar Ó Doirnín 

## E

## F
# Piaras Feirtéar
# Liam Ó Flaithbheartaigh
# Dallán Forgaill

## G

# Piaras Mac Gearailt
# Brighid, iníon Éinrí Mhic Ghearailt
# Cathal Buí Mac Giolla Ghunna
## H
# Pádraigín Haicéad
## I

# Liam Inglis

## J

## K

## L
# Pádraig Mac a Liondain

## M
# Caitlín Maude
# Brian Mac Giolla Meidhre
# Dallán mac Móire
# Niall Mòr MacMuireadhaigh
# Liam Ó Muirthile

## N

# Eibhlín Dubh Ní Chonaill
# Nuala Ní Dhomhnaill
# Ailbhe Ní Ghearbhuigh
# Doireann Ní Ghríofa
# Isibeul Ní Mhic Chailín
# Nighean Fhir na Rèilig

## Ó

## P
# Louis de Paor
# Pádraig Mac Piarais 

## Q

## R
# Antoine Raiftearaí
# Aogán Ó Rathaille
# Seán Ó Ríordáin 
# Gabriel Rosenstock

## S
# Máire Mhac an tSaoi
# Cathal Ó Searcaigh 
# Pádraig Ó Snodaigh
# Eoghan Rua Ó Súilleabháin
## T

## U

## V

## W

## Féach freisin

* Liosta filí Éireannacha

* Liosta d'Fhilí na Gàidhlig

## Naisc sheachtracha
* http://www.scoilgaeilge.org/lasmuigh/danta/
* http://pouemes.free.fr/ Poemes et Poesie]
* http://www.cybersamurai.net/Art/Poetry.htm 

*
Filí na Gaeilge
Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge
Club Deportivo Castellón

Club peile atá suite i gCastellón, An Spáinn is ea **Club Deportivo Castellón**.

## An scuaid faoi láthair

* 1 20px Xavi Oliva (captaen)
* 2 20px Diego Reyes
* 4 20px Pol Bueso
* 5 20px Angel Dealbert (captaen)
* 6 20px Aritz López Garai
* 7 20px Arana 
* 8 20px Dani Pendín
* 9 20px José Carlos "Huracán" Tabares
* 10 20px Perico
* 11 20px Mantecón
* 13 20px Carlos Sanchez
* 14 20px Victor Salas
* 16 20px Zamora
* 17 20px Aurelio
* 18 20px José Leonardo "Ciclón" Ulloa
* 19 20px Rafita
* 20 20px Mora
* 21 20px Gustavo Reggi
* 22 20px Pedro Hernández
* 23 20px Mario Rosas
* 24 20px Gari Uranga
* 25 20px Emilio N'Sue
* 28 20px Pau Franch

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Clubanna sacair na Spáinne
Burgos Club de Fútbol

Club sacair atá suite i mBurgos, An Spáinn is ea **Burgos Club de Fútbol**.

## Imreoirí móra

## Nasc seachtrach
* Burgos Club de Futbol 

Catagóir:Clubanna sacair na Spáinne
Meánscoil Phádraig

Tá **Meánscoil Phádraig** suite i nDroichead Nua, i gContae Chill Dara in Éirinn. Tá sí suite os comhar shéipéal paróiste Naomh Chonlaed. Bhunaigh Bráithre Phádraig an scoil i Sráid Charlotte ar an 26ú Lúnasa, 1958 agus 27 dalta ag freastal ar ranganna sa teach ina bhfuil bunscoil an pharóiste anois, taobh le teach an phobail. Osclaíodh an scoil san fhoirgneamh nua sa bhliain 1960 agus 48 dalta ann.

## Naisc sheachtracha
* http://www.patriciansecondary.com/

Catagóir:Meánscoileanna in Éirinn
Stoidiaca Síneach

[mion|scrín Kushida, [Fukuoka, An tSeapáin]]
Is timthriall 12 bliain is ea **An tStoidiaca Síneach**. Tá gach bliain sa timthriall ainmnithe tar éis ainmhí agus tá pearsantacht agus tréithe difriúil agus gach ainmhí.  
[mion|dealbha i Kampot, [an Chambóid]]
Creidtear go bhfuil tionchar mór ag an ainmhí ar an duine agus tugann an t-ainmhí tréithe don duine i rith a shaol.  

Tá timthriall 5 bliana na ndúl ag rith in éineacht le timthriall na n-ainmhí, agus tá tréithe ag baint leo seo freisin. 
mion|comhoiriúnacht

## Na Ainmhithe
# 鼠 Francach
# 牛 Damh
# 虎 Tíogar
# 兔 Coinín
# 龍 Dragan
# 蛇 Nathair
# 馬 Capall
# 羊 Gabhar
# 猴 Moncaí
# 酉 Coileach
# 狗 Cú
# 亥 Muc

## Na Dúile
* 木 Adhmad 
* 火 Tine 
* 土 Talamh
* 金 Miotal
* 水 Uisce

## Féach freisin

* Stoidiaca
* Bliain Nua na Síneach
* Réalteolaíocht na Síne

## Tagairtí

Catagóir:Astralaíocht
Catagóir:An tSín
Catagóir:Stoidiaca
Ecser

Sráidbhaile is ea **Ecser** (Slóvaicis: *Ečer*) atá suite in aice le Búdaipeist san Ungáir, agus daoine de chuid an mhionlaigh Shlóvacaigh ina gcónaí ann. Rinneadh an chéad tagairt scríofa dó sa bhliain 1315. 

## Naisc sheachtracha
* www.ecser.hu

Catagóir:An Ungáir
Rory O'Connor

Ba gníomhaire poblachtach Éireannach é **Ruairí Ó Conchúir** nó **Rory O'Connor** (1883 - 8 Nollaig 1922). Cuimhnítear air mar gheall ar an bpáirt a bhí aige i gCogadh Cathartha na hÉireann.

## Cúlra
Rugadh O'Connor  i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1883. Chaith sé tamall ag obair i gCeanada mar innealtóir iarnróid nuair a bhí sé óg. 

Tar éis dó filleadh go hÉirinn, bhí sé bainteach le polaitíocht náisiúnach na hÉireann. Ba bhall é den Ancient Order of Hibernians. Imtheorannaíodh é tar éis Éirí Amach na Cásca, 1916.

## Cogadh na Saoirse
Ceapadh mar Stiúrthóir Innealtóireachta Óglaigh na hÉireann (an tIRA) i rith Cogadh na Saoirse, 1919 - 1921.

## An Cogadh Cathartha
Níor ghlac O'Connor leis an gConradh Angla-Éireannach a chuir Saorstát Éireann ar bun ach a chuir deireadh leis an bPoblacht Éireannach a d'fhógair Pádraig Mac Piarais sa bhliain 1916. Bhí sé mionnaithe ag O'Connor agus a chomhglacaithe go mbeadh siad dílis don Phoblacht. Eagraíodh coinbhinsiún d'oifigigh an IRA a bhí in éadan an Chonartha ar 22 Márta, 1922 i mBaile Átha Cliath. Dhiúltaigh siad an Chonradh agus dhiúltaigh siad do cheannas an Dála. Nuair a chuir iriseoir ceist ar Ó Conchúir an raibh siad ag iarraidh deachtóireacht mhíleata a chur ar bun in Éirinn, níor shéan sé gurb é sin a bhí i gceist acu.

In Aibreán 1922, bhí O'Connor i gceannas ar shlua 200 ball den IRA a d'fhorghabh na Ceithre Cúirteanna i lár Bhaile Átha Cliath. Bhí siad ag súil go spreagfadh an fhorghabháil coimhlint nua leis na saighdiúirí Briotanacha a bhí fós sa tír, agus go n-athaontófaí an tIRA sa chogaíocht. Rinne Mícheál Ó Coileáin iarracht áitiú ar O'Connor na Ceithre Cúirteanna a fhágáil sula thosnódh coimhlint mhíleata idir an dá thaobh den IRA.

I mí an Mheithimh 1922, tar éis don gharastún sa Cheithre Cúirteanna an ginearál J.J. Ó Conaill ó arm nua an Saorstáit a fhuadach, d'ionsaigh fórsaí an Saorstáit. Bhain siad úsáid as airtléire a fuair siad ar iasacht ón mBreatain. Ghéill O'Connor tar éis dhá lá. Gabhadh é agus cuireadh i bPríosún Mhuinseo é. Spreag an eachtra seo an Cogadh Cathartha. Thosaigh grúpaí i bhfabhar an Chonartha agus grúpaí in éadan an Chonartha ag troid lena chéile timpeall na tíre.

## Curtha chun báis
Cuireadh O'Connor  chun báis ar an 8 Nollaig 1922. Mharaigh scuad lámhaigh O'Connor  agus triúr Poblachtaigh eile (Liam Ó Maoilíosa, Seosamh Mac Calbhaigh agus Risteard Bairéid). Cuireadh chun báis iad chun díoltais a bhaint amach tar éis maraithe Theachta Dála an Saorstáit, Seán Hales. Ba é Caoimhín Ó hUiginn a d'ordaigh na básanna. Níos lú ná bliain roimhe sin, bhí O'Connor mar fhinné fir ag bainis an Uigingigh, rud a léiríonn an searbhas a spreag an Cogadh Cathartha.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1883
Catagóir:Básanna i 1922
Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha
Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha
Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Abhainn an Scáil

Sráidbhaile in Éirinn is ea **Abha na Scáil** nó **Abhainn an Scáil**. Tá an sráidbhaile suite in iardheisceart na tíre i gCiarraí. Tá beagnach 1,000 duine ag maireachtaint in Abha na Scáil agus an paróiste mórthimpeall air. Sa bhliain 2016 bhí 318 duine ag maireachtaint ar an sráidbhaile. Tá scata tithe tábhairne, bunscoil, bialann, café, halla, páirc caide, séipéal agus dhá shiopa ar an sráidbhaile. B'as Abha na Scáil don dtaiscéalaí Antartach cáiliúil Tom Crean. 

Fuarthas amach i ndaonáireamh 2016 go bhfuil Gaoluinn ag thart ar 59% de mhuintir an pharóiste, cé nach bhfuil Abha na Scáil sa Ghaeltacht. Cé gur trí Bhéarla a mhúineann bunscoil Abha na Scáil, tá cuid de dhaltaí na háite anois ag triall ar Phobalscoil Chorca Dhuibhne, Meánscoil Gaeltachta Lán-Ghaeilge sa Daingean nó ar Ghaelcholáiste Chiarraí i dTrá Lí. 
## Tagairtí

Catagóir:Corca Dhuibhne‎
Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Ard Fhearta

Sráidbhaile in Éirinn is ea **Ard Fhearta**. Tá an sráidbhaile suite in iardheisceart na tíre i gCiarraí.


Ardfert, Cathedrale of Saint Brendan.jpg|Ardeaglais Naomh Breandán
Ardfert Teampall na hÓighe and St. Brendan's Cathedral 2012 09 11.jpg|Eaglaisí *Teampall na hÓighe* agus *Teampall na hÓighe*
Ardfert Friary SW 2012 09 11.jpg|Mainistir Phroinsiasach Ard Fhearta
Ardfert, Saint Brendan's Roman Catholic Church 1.jpg|Eaglais Chaitliceach Naomh Breandán
Ardfert, Saint Brendan's Roman Catholic Church 2.jpg|Radharc ar an taobh istigh de Shéipéal Caitliceach Rómhánach Naomh Breandán in Ard Fhearta
Rahoneen Castle - geograph.org.uk - 658593.jpg|Caisleán an Ráithín in aice le Cuan na Bearú


## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Mainistir Ó dTorna

Sráidbhaile in Éirinn is ea **Mainistir Ó dTorna**. Tá an sráidbhaile suite in iardheisceart na tíre i gCiarraí, 9 gciliméadar ón baile contae, Trá Lí. 

## Stair
Bhí an ceantar timpeall an sráidbhaile áitrithe ón gCré-umhaois.

### Mainistír
Tá ainm an sráidbhaile tógtha ón mainisitir a bhí bunaithe i 1154, ainmnithe "Kyrie Eleison", (Ghréigis do "A Thiarna, déan trócaire"), suite ar taobh thuaigh an sráidbhaile. Bhí sé díscaoileadh i 1537 le linn réimeas Anraí VIII Shasana.

### Sráidbhaile
Is sráidbhaile talmhaíochta é an sráidbhaile a d'fhorbair timpeall ar an mainistir. Sa bhliain 1885, bhí club GAA Mainistir Ó dTorna bunaithe, agus i 1895 bhí Comharchumann Déiríochta Mainistir Ó dTorna bunaithe. Bhí teach cúirte i gcomhair cúirt ghearr eagraigh coicísúil go 1919.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Cill na Martra

Sráidbhaile beag in Éirinn is ea **Cill na Martra**. Tá Cill na Martra suite in iardheisceart Chontae Chorcaí i nGaeltacht Mhúscraí. Tá an sráidbhaile suite 48 ciliméadar siar ó thuaidh ó Chathair Chorcaí, 7 míle ó Mhaigh Chromtha agus naoi gciliméadar ó Bhaile Mhúirne. *Tuath na nDromann* a thugtaí ar Chill na Martra fadó.

## Scoil
Tá bunscoil amháin suite sa cheantar. Scoil Lachtan Naofa a thugtar uirthi. Is é Naomh Lachtain éarlamh an cheantair.

## Iompar
Tá an sráidbhaile suite timpeall is dhá chiliméadar ón mbóthair N22, agus is é Aerfort Chorcaí an t-aerfort is gaire dó.

## Gaelainn
Úsáideann 31% den daonra an Ghaelainn ar bhonn laethúil.

## Naisc sheachtracha
* Gaeltacht Mhúsgraí 

Catagóir:Bailte i gContae Chorcaí
Catagóir:Gaeltacht Mhúscraí
Clann na Talmhan

Páirtí polaitiúil Éireannach ab ea **Clann na Talmhan**. 

Bunaíodh an páirtí sa bhliain 1938 i mBaile Átha an Rí, Contae na Gaillimhe. An phríomhaidhm a bhí ag an bpáirtí ná go mbeadh guth ag feirmeoirí na tíre sa Dáil. Aidhmeanna eile a bhí ag an bpáirtí ná obair ar leas na feirmeoirí beaga, tacaíocht rialtais a fháil don mhintíreachas, ísliú cánach ar thalamh curaíochta agus níos mó coillteoireachta. Ba é Michael Donnellan an chéad ceannaire den pháirtí.

Toghadh 14 Teachta Dála don pháirtí in olltoghchán na bliana 1943 ach ní bhfuair siad ach 11 suíochán sa chéad olltoghchán eile sa bhliain 1944. D'éirigh Donnellan as mar cheannaire agus tháinig Joseph Blowick mar chomharba air. Ní bhfuair an páirtí ach 7 suíochán in olltoghchán 1948 ach bhí Clann na Talmhan páirteach den chomhrialtas a cruthaíodh tar éis an olltoghcháin. Ceapadh Blowick mar Aire na dTailte agus ceapadh Donnellan mar Rúnaí Parlaiminteach. Mhair an rialtas go dtí an bhliain 1951. Bhí na postanna céanna ag an mbeirt sa dara rialtas idirpháirtí idir 1954 agus 1957. 

Mheath an páirtí tar éis bheith mar chuid den rialtas agus ní raibh ach Blowick agus Donnellan tofa in olltoghchán 1961. Tar éis báis Donnellan sa bhliain 1964, toghadh a mhac mar Theachta Dála d'Fhine Gael san fhothoghchán. Níor sheas Blowick in olltoghchán 1965 agus b'shin deireadh an pháirtí.

Bhí dearcadh réigiúnach ag an bpáirtí i gcónaí. Níor éirigh leis an bpáirtí forleathnú taobh amuigh den iarrthar nó den deisceart.

## Tagairtí

Catagóir:Páirtithe polaitíochta i bPoblacht na hÉireann
Catagóir:Polaitíocht na hÉireann
Catagóir:Páirtithe polaitíochta a bunaíodh sa bhliain 1938
An Claidheamh Soluis

Páipéir nuachtán náisiúnach Gaeilge í ***[[An Claidheamh Soluis]]*** a bhí ann ag tús an fichiú haois. 

## Eagarthóirí
Bhunaigh Conradh na Gaeilge an nuachtán sa bhliain 1899 agus ba é Eoin Mac Néill an chéad eagarthóir, ó 1899 go 1901. Bhí Pádraig Mac Piarais mar eagarthóir ar an nuachtán ó 1903 go 1909. 

## Ainm
Nuair a tháinig an nuachtán seachtainiúil *[[Fáinne an Lae 1898-1900|Fáinne an Lae]]* faoi smacht an Chonartha i mí Lúnasa 1900, tháinig na nuachtáin le chéile mar *An Claidheamh Soluis agus Fáinne an Lae*. Lean an nuachtán ar aghaidh mar *Fáinne an Lae agus an Claidheamh Soluis* (1918–19) *Misneach* (Samhain 1919 - Iúil 1922) *Fáinne an Lae agus an Claidheamh Soluis* (1922–26), agus *An Claidheamh Soluis agus Fáinne an Lae* (Iúil 1926 - Bealtaine 1932). Tháinig deireadh leis an nuachtán sa bhliain 1932.

## Féach freisin
* Róisín Uí Mhadagáin Ní Raghallaigh

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* An Claidheamh Soluis agus Fáinne an Lae (1899-1932) ar www.litriocht.com 

Catagóir:Nuachtáin in Éirinn
Catagóir:Conradh na Gaeilge
Catagóir:Nuachtáin in Éirinn
Catagóir:Nuachtáin na Gaeilge
Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla
Catagóir:Seachtanáin
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1899
Catagóir:Bunaithe sna 1890í
Seán Óg de Paor

Iar-pheileadóir is ea **Seán Óg de Paor** (24 Nollaig 1970-). 

Rugadh de Paor sa Cheathrú Rua i nGaeltacht Chonamara. Thosaigh sé ag imirt peile agus é ag freastal ar an mbunscoil áitiúil, Scoil Mhic Dara. Ina dhiaidh sin, d'imir sé le Coláiste Iarlaith i dTuaim agus le hOllscoil na hÉireann, Gaillimh. Bhuaigh sé Craobh an Chontae leis an gCeathrú Rua uair amháin. 

## Peil idirchontae
D'imir de Paor le foireann idirchontae na Gaillimhe ó 1991 go 2005 agus bhuaigh sé Craobh Chonnacht (5 uair) agus Craobh na hÉireann (2 uair). Duine de Shárimreoirí na Bliana ab ea é faoi dhó (1998 & 2001), agus d'imir sé peil chomhrialacha le foireann na hÉireann in aghaidh na hAstráile ceithre bliana as a chéile, ó 1998 go 2001. 

## Scríbhneoireacht
D'fhoilsigh Cló Iar-Chonnacha a dhírbheathaisnéis, *Lá an Phaoraigh*, i mí Eanáir 2008.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine as Contae na Gaillimhe
Catagóir:Peileadóirí na Gaillimhe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Niall Mòr MacMuireadhaigh

Bhí **Niall Mòr MacMuireadhaigh** (nó MacMhuirich) (c.1550-tar éis 1613) ar dhuine de na filí is déanaí a bhain le Chlann Mhuirich (sliocht an fhile chlúitigh Muireadhach Albanach Ó Dálaigh). Tháinig ceithre cinn dá chuid dánta anuas chugainn agus an dán grá aithnidiúil ‘Soraidh slán don oidhche a réir’ ina measc. 

:*Soraidh slán don oidhche a-réir,*
:*fada géar a dul ar gcúl;*
:*dá ndáiltí mo chur i gcroich,*
:*is truagh nach í a-nocht a tús...*

De réir sheanchas an teaghlaigh, bhí ocht nginealach déag idir Niall Mòr agus Muireadhach Albanach, a tháinig go hAlbain breis is trí chéad bliain roimhe sin.

## Naisc sheachtracha

An Leabhar Mór: Téacs iomlán "Soraidh slán don oidhche a-réir".

MacMuireadhaigh, Niall Mor
MacMuireadhaigh, Niall Mor
MacMuireadhaigh, Niall Mor
Cois Bá

Is bruachbhaile in oirthuaisceart Bhaile Átha Cliath é **Cois Bá** (Béarla: *Bayside*). Tá sé suite ar chósta thuaidh Bhá Bhaile Átha Cliath idir Cill Bharróg agus Cill Fhionntáin, agus é sa chríoch ag Baile Dúill. Tá an Bulla Thuaidh le feiceáil amach ó chósta Chois Bá.

Tá an ceantar faoi dhlínse Chomhairle Contae Fhine Gall.

Bunaíodh an ceantar sna 1970í. Ceantar cónaitheach é agus tithe dhá urlár ann den chuid is mó, iad leathscoite nó lochtánach, agus gairdíní tosaigh agus cúil acu. Tá stáisiún DART ann (Stáisiún Chois Bá), a osclaíodh ar an 11 Meitheamh 1973.

Is í an bhunscoil Scoil Mhuire agus Iósaf an t-aon scoil amháin sa cheantar.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Dùn Dèagh

Is cathair agus ceantair chomhairle in oirthear na hAlban é **Dùn Dèagh** nó **Dùn Dè** (Béarla: *Dundee*). Is í an ceathrú cathair is mó sa tír, agus í suite ar bhruach tuaisceartach na habhann Tatha san áit ina ritheann an abhainn isteach sa Mhuir Thuaidh. Sa bhliain 2006, measadh go raibh 156,561 ina gcónaí sa chathair.

## Ceantair

* Baile Ghobhainn, Bruach Tatha
* Cnoc an t-Sabhail

## Cultur

* Cumann Peile Dún Déagh Dálriada, Dùn Dèagh Aonaichte, C.B. Dhùn Dèagh
* Oilthigh Dhùn Dè, Oilthigh Obar Thatha
* Port-adhair Dhùn Dèagh
* Stèisean Dhùn Dè, Stèisean Phuirt Bhruachaidh

## Tagairtí

Catagóir:Ceantair chomhairle na hAlban
Catagóir:Cathracha na hAlban
Catagóir:Dùn Dèagh
Macabaeigh

mion
Gluaiseacht saoirse náisiúnta Giúdach ab ea na **Macabaeigh** (Eabhrais: מכבים‎ or מקבים, *Makabim* nó *Maqabim*; Gréigis: Μακκαβαῖοι, /makav'εï/) a chuir cogadh ar an rí Seiliúcach Aintíochas IV Eipeafáinéas agus a bhain neamhspleáchas amach d'Iosrael roimh am Chríost. Chuir na Macabaeigh an ríshliocht Hasmónach ar bhun agus bhí neamhspleáchas ag na Giúdaigh in Iosrael ó 164 roimh Chríost go 63 roimh Chríost. Bhí cáil orthu mar gheall ar an gcogadh eadarnaíoch a chleacht siad in aghaidh airm Aintíochas.

Sa bhliain 63 RC ghabh an taoiseach Rómhánach Poimpéas Iarúsailéim agus chuir sé an ríocht faoi smacht na Róimhe. Lean an ríshliocht Hasmónach ar aghaidh áfach, go dtí 37 roimh Chríost nuair a rinneadh rí de Iarúsailéim den Iodúiméach Héaród Mór.

Ceiliúreann na Giúdaigh Hanukkah i gcomóradh ar bhua na Macabaech ar na Seiliúcaigh agus roinnt míoriúltaí eile, chuile bhliain.

Catagóir:Stair na nGiúdach
Muine Gall

Sráidbhaile beag i gContae Uíbh Fhailí is ea **Muine Gall** (*Moneygall* as Béarla). Sa Mhuine Gall, tá eaglais Chaitliceach, ceithre siopaí, oifig an phoist, bunscoil, stáisiún na nGardaí agus dhá theach tábhairne. 

## Daoine iomráiteacha
Tarraingíodh aird an domhain ar an áit bheag seo nuair a rianaíodh duine de shinsir Barack Obama, Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá, siar go dtí an ceantar seo.

## Iompar
Téann an mótarbhealach M7 in aice an tsráidbhaile. Tá stad bus i lár an baile agus déanann an bus Baile Átha Cliath/Luimneach stad ann ar a bhealach tríd.

## Oideachas
Tá bunscoil Chaitliceach sa bhaile. Téann na páistí go dtí Ros Cré nó An tAonach don mheánscoil.


Íomhá:MoneygallMainSt.JPG|An Bóthar Luimnigh
Íomhá:O'bamaville.JPG|Muine Gall
Íomhá:President Obama in Moneygall Ireland.jpg|Barack Obama i Muine Gall
Íomhá:Michelle Obama pours a pint of stout.jpg|Michelle Obama ag stealladh pionta


## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Uíbh Fhailí
Séamas Proinsias Éadbhard Stiúbhart

Ba mhac Rí Shéamuis II é an Prionsa Séamus, Prionsa na Breataine Bige, **Séamus Proinsias Éadbhard Stiúbhart** (an *"Old Pretender"* nó an *"chevalier de Saint-George"* ; 10 Meitheamh 1688-1 Eanáir 1766).

Rinne sé 'éileamh de cheart' ar ríchathaoireacha Shasana, na hAlban agus na hÉireann (mar Shéamus III and VIII) tar éis bás a athair sa bhliain 1701, nuair a d'fhógair a chol ceathrair, Louis XIV na Fraince, é ina rí ar Sasana, Albain agus Éirinn.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1688
Catagóir:Básanna i 1766
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Fir
Catagóir:Na Stiúbhartaigh
Catagóir:Seacaibínigh
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Séarlas Éadbhard Stiúbhart

Ar an lá deireanach den bhliain 1720, rugadh leanbh mic do rítheaghlach na Stiúbhartach sa Róimh. B' é eisean **an Prionsa Séarlas Éadbhard Stiúbhart**, mac Séamus VIII is III agus comharba dlítheach ar Choróin na Breataine. Bhí lúcháir ar neart daoine faoi nuacht a bhreithe, óir bhí seo ag tabhairt dóchas úr do na Seacaibítigh go mbeadh an choróin faighte ar ais ag Teach Ríoga na Stiúbhartach, a chaill siad sa bhliain 1688 agus a bhí anois ag Teach Ríoga Hanovair.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1720
Catagóir:Básanna i 1788
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Fir
Catagóir:Na Stiúbhartaigh
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Seacaibínigh
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Paul O'Connell

Is iarimreoir rugbaí gairmiúil é **Paul O'Connell** (*Pól Ó Conaill*) (Rugadh 20 Deireadh Fómhair 1979). D'imir sé le cúige Mumhan, le foireann na hÉireann agus le foireann *The British and Irish Lions*. Rugadh i Luimneach é, agus tá Corn na hEorpa buaite aige le Mumhan sna blianta 2006 agus 2008. D'imir sé a chéad chluiche idirnáisiúnta sa bhliain 2002. D'imir sé i gCorn Rugbaí an Domhain sna blianta 2003, 2007, 2011 agus 2015. Bhuaigh se an Choróin Thriarach sna blianta 2004, 2006, 2007, 2009 agus an Chathréim Mhór nó *Grand Slam* sa bhliain 2009. Sa bhliain 2005 d'imir sé leis na *British and Irish Lions* in aghaidh na Nua-Shéalainne, agus bhí sé ina chaptaen ar an bhfoireann sa bhliain 2009 i gcoinne na hAfraice Theas.

Snámh O'Connell nuair a bhí sé níos óige agus bhí sé go hiontach á dhéanamh. Thosaigh sé a traeináil le 'Seal Swimming Club' agus bá ea John Dempsey a múinteoir. Ansin lean sé ar aghaidh go foireann Luimneach. Freastal O'Connell ardscoil rís, Luimneach agus d'imir sé rugbaí ann le traenáilí Des Harty. Rinne O'Connell ionadaíocht ar scoileanna na hÉireann sna bliana 1997-98. Déan sé sep le himreoir rugbaí gairmiúil file, Gordan D'Arcy. Freisin, d'imir O'Connell cúig cliché rugbaí le foireann na hÉireann U21. Críochnaigh O'Connell trí as ceithre cinn blianta don innealtóireacht ríomhaireachta céim ag an ollscoil Luimnigh. Níor chríochnaigh sé an bhliain deireanach mar bhí sé ró-gnóthach le rugbaí.

mion|clé|Paul O'Connell
D'fhógair O'Connell ar an 'Late Late Show' ar an 29ú lá d'Eanáir sa bhliain 2010 go raibh a cailín, Emily O'Leary ag iompar clainne lena gcéad leanbh. Rugadh an leanbh ar an 15ú lá d'Aibreán sa bhliain 2010. Rugadh é san ospidéal Lár- Iarthair Réigiúnach Máithreachais i Luimneach. Paddy O'Connell is ainm dó. Phós O'Connell agus O'Leary ar an 27ú la d'Iúil sa bhliain 2013. Bhuail Paul agus Emily le chéile sa bhliain 2000 nuair a bhí an bheirt acu ar oíche amach i gcathair Luimnigh.

Fuair O'Connell an gradam 'The Freedom of Limerick City' i searmanas sa bhliain 2012. 

Gortaíodh é go dona ag imirt i gCorn Rugbaí an Domhain sa bhliain 2015. 

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí rugbaí
Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1979
Catagóir:Daoine beo
Abhisit Vejjajiva

Polaiteoir agus iar-phríomhaire na Téalainne is ea **Abhisit "Mark" Vejjajiva** (Téalainnis อภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ, Aibítir Idirnáisiúnta Foghraíochta: apʰisit wetɕʰatɕʰiwa) a rugadh 3 Lúnasa, 1964. Bhí sé ina cheannaire ar Pháirtí na nDaonlathach ó 2005 ar aghaidh. Thogh Teach na nIonadaithe é mar 27ú príomh-aire na tíre ar 15 Mí na Nollag 2008. D'eirigh sé as an post sa bhliain 2001.

Catagóir:Polaiteoirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Staid Thamhlachta

Is í **Staid Thamhlachta** staid Shamrock Rovers Football Club. Tá sí suite i dTamhlacht, i mBaile Átha Cliath. Is í Comhairle an Chontae an t-úinéir. 

Ar an bpáirc sa bhliain 2022 a bhíonn Ruagairí na Seamróige agus foireann náisiúnta na mban ag imirt cluichí sacair agus iad ar a bhfód féin. Is ann chomh maith a bhíonn foireann náisiúnta sacair Faoi-21 na bhfear.

Tá sé beartaithe sa bhliain 2022 coirmeacha ceoil agus imeachtaí eile a eagrú ann, ag a mbeadh slua 20,000 ceadaithe.

### Stair
Ar 13 Márta 2009, d'imir Shamrock Rovers i gcoinne Sligo sa chéad chluiche ag an staid nua. Bhuaigh siad an cluiche (2-1). D'aimsigh Gary Twigg an chéad chúl sa staid nua.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Staid Thamhlachta ar shuíomh oifigiúil an chlub (Béarla)

Catagóir:Tamhlacht
Catagóir:Shamrock Rovers Football Club
Catagóir:Staideanna sacair i bPoblacht na hÉireann
Na Gathan

Is banna rac-cheol ón Oileán Sgitheanach é **Na Gathan** (Na Gathanna) a bhíonn ag canadh i nGaeilge na hAlban.

## Tagairtí

Catagóir:Racghrúpaí Gaeilge
Catagóir:Grúpaí ceoil bunaithe sa bhliain 2007
Catagóir:Ceol na hAlban
Catagóir:Ceol Ghaeilge na hAlban
Seacaibíteachas

[framed|right|An [Prionsa Séarlas Éadbhard Stiúbhart, *The Young Pretender*, ag caitheamh an bhoinéid ghoirm Albanaigh agus an chnota bháin Sheacaibítigh]]

Ba ghluaiseacht pholaitíochta í an **Seacaibíteachas** (agus tá an ghluaiseacht ann, go teoranta, go fóill) tiomnaithe do na Séamasaigh, sé sin teaghlach ríoga na Stíobhartach, a bheith athchóirithe chuig ríchathaoireacha Shasana, na hAlban agus na hÉireann.  

Thóg an ghluaiseacht a hainm ón bhfoirm Laidineach d’ainm an Rí Séamas II agus VII *Jacobus*.

Ar an taobh eile, thugtaí Clann Bhullaí (aithris ar Willy) go coitianta ar na plandóirí  san ochtú haois déag. nó na hUilliamaítigh.clé|mion|crann ginealaigh
[mion|137x137px|[Séamas II Shasana|Séamus II, rí na Seacaibíteach]]

## Féach freisin

* Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire
* Séamus II, rí na Seacaibíteach
* Séamas III, Rí na nAlbanach
* Pádraig Sáirséal
* Henry Luttrell, Coirnéal agus "fealltóir"
* Liam III Oráiste na hOllainne
* Cogadh an Dá Rí
* Bliain an Phrionsa, 1745

## Tagairtí

Catagóir:Seacaibíteachas
Tairbeart (Contae Chiarraí)

Baile in Éirinn is ea **Tairbeart**. Tá an baile suite in iardheisceart na tíre ar bhruach na Sionainne i gContae Chiarraí, ar an mbóthar N69 idir Luimneach agus Lios Tuathail.

## Tagairtí

.

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Catagóir:Oileáin Chontae Chiarraí
Catagóir:Tithe Solais na hÉireann
An Ráth Mhór

Sráidbhaile in Éirinn is ea **An Ráth Mhór**. Tá an sráidbhaile suite in iardheisceart na tíre i Sliabh Luachra i gContae Chiarraí, i ngar do Chontae Chorcaí.  

Láimh leis an Rath Mór a rugadh an Duinníneach, Pádraig Ua Duinnín. 

Tháinig na peileadóirí Declan O'Keeffe, Tom O'Sullivan agus Aidan O'Mahony as an Ráth Mhór. 

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Máirtín Ó Stoirín

Fear spóirt Éireannach is ea **Máirtín Ó Stoirín** (Béarla: *Martin Storey*) a rugadh sa bhliain 1964 san Abhallort, Contae Loch Garman. Chaith Ó Stoirín gairmréim fhada agus rathúil ag imirt iomána le Contae Loch Garman, agus a chlub Oulart the Ballagh. D’imir sé le foireann a chontae idir 1986 agus 2001, agus ba eisean captaen na foirne nuair a bhuaigh Loch Garman Craobh na hÉireann sa bhliain 1996.

## Tagairtí

Catagóir:Iománaithe Loch Garman
Catagóir:Daoine as Contae Loch Garman
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Baile Mhic Eileagóid

Paróiste in Éirinn is ea **Baile Mhic Eileagóid**. Tá sé suite in iardheisceart na tíre i dtuaisceart Chontae Chiarraí. Tá clú agus cáil air mar gheall ar a liathróid láimhe.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Chiarraí
Boutros Boutros-Ghali

Ba taidhleoir Éigipteach é **Boutros Boutros-Ghali** (Araibis: بطرس بطرس غالي); Caireo, 14 Samhain 1922 – Caireo, 16 Feabhra 2016). Bhí sé ina Ard-Rúnaí ar na Náisiún Aontaithe idir 1992 agus 1997. Mac le Boutros Ghali atá ann, Príomh-aire na hÉigipte ó 1908 go dtí gur fheallmharíodh é sa bhliain 1910.

Cuimhnítear ar théarma Ghali mar Ard-Rúnaí na Náisiún Aontaithe mar cheann conspóideach, ós rud é gur theip ar an eagraíocht dul i ngleic leis an gcinedhíothú i Ruanda, an cogadh cathartha in Angóla agus na cogaidh san iar-Iúgslaiv. 

Is eisean an t-aon Ard-Rúnaí nár bhain an dara téarma amach.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Taidhleoirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1922
Catagóir:Básanna in 2016
Briogáid Otharsheirbhíse Naomh Eoin na hÉireann

Eagraíocht charthanachta dheonach i bPoblacht na hÉireann is ea **Briogáid Otharsheirbhíse Naomh Eoin na hÉireann** (as Béarla: *The St. John Ambulance Brigade of Ireland*, **SJAB**). Mar gheall ar saincheisteanna bunreachtúla, ní lán-bhalleagraíocht de Chumann Naomh Eoin nó de hOtharsheirbhís Naomh Eoin í (ar cothrom le heagraíochtaí i dtíortha eile), ach áirítear gur "associated body" (comhlacht gaolmhar) é. Príomhaidhm na Briogáide ná cur chun cinn na garchabhrach; gabhann sí do thraenáil gharchabhrach don phobal, seirbhís gharchabhrach a sholáthar ag ócáidí, othair a hiompar agus seirbhísí cúraim don phobal a chur ar fáil.

## Baill shinsearacha
Coimisinéir láithreach na Briogáide ná an tUas. John Hughes. Bíonn sé i gceannas ar Leas-Choimisinéir, Ard-Cheannfort agus Coimisinéirí Chúnta, chomh maith le hOifigigh Fhoirne agus Oifigigh Cheantair. Cathaoirleach Chomhairle Bhriogáid Otharsheirbhíse Naomh Eoin na hÉireann, agus Uachtarán na Briogáide, ná an tUas. Bill Fleming.

## Stair
Bhunaigh an Dr (níos déanaí, an Ridire) John Lumsden an chéad rannán de Otharsheirbhís Naomh Eoin in Éirinn riamh, ag grúdlann Guinness i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1903. Mar gheall ar an ról a bhí aige ag Guinness (Oifigeach Míochaine), iarradh air traenáil gharchabhrach a chur ar fáil d'fhostaithe ag Geata San Séamais; d'éirigh leis na ranganna i measc na bhfostaithe agus cláraíodh 100 garchabhróir le Rannán Geata San Séamais i 1904. Cuireadh bun le Rannán Cathair Átha Cliath, an chéad rannán a bhí oscailte don phobal, i 1905. I 1909, ceadaíodh do mhná ról a ghlacadh san eagraíocht le bunú an chéad rannán altranais.

## Féach fosta
* Otharsheirbhís Naomh Eoin
* Cumann Urramach Naomh Eoin
* Cór Otharcharranna Ord Mhálta
* Cumann Croise Deirge na hÉireann
* Cosaint Shibhialta na hÉireann

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Briogáid Otharsheirbhíse Naomh Eoin na hÉireann - suíomh Gréasáin oifigiúil

Catagóir:Seirbhísí otharcharranna
Catagóir:Garchabhair
Catagóir:Cumann Urramach Naomh Eoin
Catagóir:Carthanais bunaithe in Éirinn
Catagóir:Carthanachtaí sláinte
Teangacha Atapascacha

Is fochraobh thábhachtach iad na **teangacha Atapascacha** nó na **teangacha Atabascacha** (tá an dá leagan, *Athapaskan* agus *Athabaskan* in úsáid sa Bhéarla féin, agus is deacair a rá cé acu is fearr) den fhine *Na-Dené*. Tagann an t-ainm ó Loch Athabasca i gCeanada, agus is é is brí leis "saibhir i bplandaí", "áit a bhfuil na plandaí in aice a chéile". Ba é Albert Gallatin, an teangeolaí Eilvéiseach a chuir faoi i Meiriceá, a cheap an t-ainm seo thiar sa bhliain 1826.

Labhraítear teangacha Atapascacha in Alasca, in Iarthuaisceart Cheanada, i nDeisceart Oregon agus i dTuaisceart Chalifornia, in Iardheisceart na Stát Aontaithe agus in Iarthuaisceart Mheicsiceo. 

Tá gaol ag na teangacha Atapascacha leis an teanga *Eyak* nó *Iyaq* a bhí á labhairt i mbéal an Copper River in Alasca go dtí go bhfuair an cainteoir deireanach bás sa bhliain 2008. Is gnách an teanga seo agus *Eyak* a lua leis na teangacha *Athapaskan-Eyak*. Maidir leis an teanga *Tlingit* in Alasca, tá lúb bheag ghaoil aici leis na teangacha *Athapaskan-Eyak*, agus tagann na teangacha seo go léir le chéile san fhine *Na-Dene*. Le déanaí, áfach, d'aithin an teangeolaí Edward Vajda go bhfuil gaol éigin ag na teangacha seo leis an teanga *Ket* sa tSibéir. 

Is iad na teangacha Atapascacha ná:

* teangacha Atapascacha an Tuaiscirt:

::teangacha Dheisceart Alasca, arb iad *Ahtna* agus *Dena'ina* (nó *Tana'ina*) iad;

::teangacha Lár Alasca agus Yukon, mar a leans: *Deg Xinag*, *Holikachuk*, *Koyukon*, *Kolchan*, an dá theanga *Tanana* (*Tanana* Íochtair agus *Tanana* Uachtair), an teanga *Tanacross*, an dá teanga *Tutchone* (*Tutchone* an Deiscirt agus *Tutchone* an Tuaiscirt), *Gwich'in* agus *Hän*. 

::teangacha Iar-Thuaisceart Cheanada

* teangacha Atapascacha ó Chósta an Aigéin Chiúin

::teangacha Atapascacha California: *Hupa* nó *Hoopa-Chilula*, *Mattole* nó *Mattole-Bear River*, teanga *Eel River* (is iad ainmneacha na dtreibheanna a labhraíodh í siud *Wailaki*, *Lassik*, *Sinkyone* agus *Nongatl*)

::teangacha Atapascacha Oregon: *Umpqua* Uachtair, *Tutumi* (nó teanga Atapascach an *Rogue River*), *Galice-Applegate*, agus *Tolowa*.

* teangacha Atapascacha an Deiscirt, arb ionann iad agus na teangacha Apáitseacha chomh maith leis an Navachóis:

::*Apáitsis* na Machairí Móra, arb ionann í agus an teanga *Kiowa-Apache*. Bhí lucht labhartha na teanga seo ag dearcadh orthu féin mar chuid den treibh *Kiowa*, dream nach bhfuil a dteanga gaolmhar le cineál Apáitsis ar bith. Baineann an teanga *Kiowa* leis an bhfine a dtugtar *Kiowa-Tanoa* uirthi.

::Apáitsis an Iarthair. Tá trí nó ceathair de theanga san fhoghrúpa seo: *Chiricahua-Mescalero* (is deacair a rá cé acu dhá chanúint nó dhá theanga atá inti), *Navachóis*, agus Apáitsis an Iarthair sa chiall chúng - tugtar *Coyotero* uirthi chomh maith. Bhí *Chiricahua* ó dhúchas ag Geronimo, ag Mangas Coloradas agus ag Cochise.

::Apáitsis an Oirthir. Tá dhá theanga san fhoghrúpa seo: *Jicarilla* agus *Lipan*.

Atapascacha
An Baile Thiar

Sráidbhaile i dToraigh is ea **an Baile Thiar**. Is sa Bhaile Thiar atá cónaí ar an gcuid is mó de mhuintir an oileáin agus is ann atá an bhunscoil agus an mheánscoil, an siopa, teach an phobail, oifig an phoist, an Gailearaí, an caife, an clubtheach, an t-óstán, an brú óige, lóistín leaba agus bricfeasta, an t-ionad sláinte agus oifig an Chomharchumainn suite.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Dhún na nGall
Catagóir:Toraigh
Fionnbhrú

Is bruachbhaile i dtuaisceart Bhaile Átha Cliath é **Fionnbhrú** (*Whitehall* sa Bhéarla).

Tá an bruachbhaile suite ar an mbóthar N1 idir Seantrabh agus Droim Conrach. Is é an N1 an bóthar idir Baile Átha Cliath agus an aerfort, agus a leanann ar aghaidh ó thuaidh go dtí Béal Feirste. Tá Fionnbhrú cóngarach d'ospidéal Beaumont agus d'Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath. Tá coláiste tríú leibhéal Coláiste Breisoideachais Fionnbhrú suite ann.

## Tagairtí

Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath
Al Pacino

clé|mion|224x224px|2008
Is aisteoir agus stiúrthóir scannán Meiriceánach é **Alfredo James “Al” Pacino** a rugadh ar an 25 Aibreán 1940 i Harlem Thoir, Manhattan.  

Féachtar ar Pacino mar dhuine de na haisteoirí is mó agus is tábhachtaí riamh, mar gheall ar a chuid oibre i roinnt scannáin cáiliúla, mar shampla mar  

* Michael Corleone sa tríológ *[[The Godfather]]*,  
* Sonny Wortzik i *[[Dog Day Afternoon]]*,  
* Tony Montana i *[[Scarface]]*,  
* Carlito Brigante i *[[Carlito's Way]]*,
* Frank Serpico i *[[Serpico]]*,  
* Lieutenant Colonel Frank Slade i *[[Scent of a Woman]]*, agus  
* Roy Cohn sa tsraith theilifíse *[[Angels in America]]*. 

Bhain Pacino Gradam an Acadaimh amach mar Aisteoir is Fearr don scannán *Scent of a Woman* sa bhliain 1992, tar éis dó a bheith ainmnithe seach n-uaire sna blianta roimhe sin.

## Scannáin

mion|clé|217x217px|Manglehorn, 2014 Toronto Film Festival

* Dali & I: The Surreal Story 2009
* Righteous Kill (Eylül 2008-ABD)
* Rififi (2007) 
* Ocean´s Thirteen (2007)
* Torch (2006) 
* 88 Minutes (2006) 
* Two for the Money (2005) 
* The Merchant of Venice (2004)
* Angels in America (2003)
* Gigli (2003)
* The Recruit (2003)
* People I Know (2002)
* S1m0ne (2002)
* Insomnia (2002)
* Chinese Coffee (2000)
* Any Given Sunday (1999)
* The Insider (1999) 
* The Devil's Advocate (1997)
* Donnie Brasco (1997) 
* City Hall (1996)
* Heat (1995) 
* Two Bits (1995) 
* Carlito's Way (1993) 
* Scent of a Woman (1992) 
* Glengarry Glen Ross (1992) 
* Frankie and Johnny (1991) 
* The Godfather: Part III (1990) 
* Dick Tracy (1990) 
* The Local Stigmatic (1990)
* Sea of Love (1989) 
* Revolution (1985) 
* Scarface (1983) 
* Author! Author! (1982) 
* Cruising (1980) 
* ...And Justice for All (1979) 
* Bobby Deerfield (1977) 
* Dog Day Afternoon (1975) 
* The Godfather: Part II (1974) 
* Serpico (1973) 
* Scarecrow (1973) 
* The Godfather (1972) 
* The Panic in Needle Park (1971) 
* Me, Natalie (1969) 

## Tagairtí

mion|clé|184x184px|Al Pacino in ''Basic Training of Pavlo Hummel''.  1971.

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Javier Pérez de Cuéllar

Taidhleoir Peiriúch ab ea **Javier Pérez de Cuéllar Guerra** a rugadh i Líoma ar an 19 Eanáir 1920 - 4 Márta 2020. Tháinig sé i gcomharbacht ar Kurt Waldheim i mí Eanáir na bliana 1982 chun a bheith ina Ard-Rúnaí ar na Náisiún Aontaithe, an cúigiú ceann, oifig a choimeád sé go dtí an 31 Nollaig 1991. 

Tar éis dó a bheith éirithe as na Náisiúin Aontaithe, bhí sé san iomaíocht in aghaidh Alberto Fujimori agus é ag déanamh iarracht neamh-rathúil oifig an Uachtaráin i bPeiriú a bhaint amach sa bhliain 1995. Nuair a cuireadh Fujimori as an bpost sin sa bhliain 2000, ceapadh Pérez de Cuellar mar uachtarán agus mar Aire Gnóthaí Eachtracha ó Shamhain na bliana sin go dtí mí Iúil, 2001. Ambasadóir Pheiriú chuig an Fhrainc é ina dhiaidh sin go dtí 2004. Bhí Pérez de Cuéllar ina bhall de Chlub Mhaidrid, grúpa de 100 iaruachtarán agus iar-phríomh-mhinistéir ó thíortha difriúla a bhfuil sé mar chuspóir acu an daonlathas a neartú agus a chur chun cinn.

## Naisc sheachtracha
*A bheathaisnéis ag suíomh na NA; arna rochtain ar 5 Márta 2020

Catagóir:Taidhleoirí Peiriúcha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1920
Catagóir:Básanna in 2020
Robin Flower

Scoláire sa léann Ceilteach ab ea **Robin Flower** (nó **Bláithín** mar ab fhearr aithne air sa Ghaeilge) (16 Deireadh Fómhair 1881 - 16 Eanáir 1946). Chaith sé cuid mhaith dá shaol ag gabháil do chultúr na mBlascaodaí, ar chósta Chontae Chiarraí, agus is eisean a spreag roinnt de na hoileánaithe a chuid cuimhní cinn a bhreacadh síos ar phár.  
mion|Robin Flower (ar chlé) agus Tomás Ó Criomhthain

## Beatha
In 1881 i Meanwood, Yorkshire, a rugadh Flower; in Ollscoil Oxford a cuireadh oideachas air. 

Nuair a bhí sé fostaithe i Músaem na Breataine bhí baint aige le catalógú lámhscríbhinní Gaeilge. Thosaigh sé ag foghlaim Gaeilge nuair a bhí sé ag obair i roinn na lámhscríbhinní.

D'fhoghlaim Flower an teanga labhartha ó Thomás Ó Criomhthain ar an mBlascaod Mór ina dhiaidh sin. Blianta ina dhiaidh sin arís, d'aistrigh sé dírbheathaisnéis Uí Chriomhthain go Béarla. Thiontaigh Flower *[[An tOileánach]]* le Tomás Ó Criomhthain go Béarla, faoin teideal *The Islandman* (1929), mar aon le *Seanchas ón Oileáin Tiar* (saothar a scríobh sé féin) faoin teideal *Lore of the Western Isle* (1956). 
mion
mion|An Trá BánChuir Flower roinnt scéalta le Peig Sayers á bhfoilsiú ar an iris Béaloideas. Saothair eile a tháinig óna pheann is ea *The Great Blasket* {1924} agus *The Western Island or the Great Blasket* (1945).

Tá cáil ar Robin Flower faoina shaothair eile léinn chomh maith, an Réamhrá a scríobh sé do na Dánta Grádha (1926) a chuir Tomás Ó Rathile in eagar i 1926 agus a leabhar féin The Irish Tradition (1947) - a foilsíodh bliain tar éis a bháis - ina measc.

Mí-shásta i Aberystwyth, d'éag Bláithín ar 16 Eanáir 1946, agus 65 bliain d'aois slánaithe aide.  Scaipeadh a chuid luaithrigh ar na Blascaoidí.

### Oidhreacht
Sa bhliain 2022, bhí cuid de chartlan Robin Flower bronnta ar Choláiste na hOllscoile, Corcaigh. Cuimsíonn an chartlann nótaí taighde Robin Flower, aistriúcháin Bhéarla a rinne sé ar dhánta Meán-Ghaeilge agus cáipéisí éagsúla eile.
mion|
Tomás Ó Criomhthain

## Féach freisin

* *[[An tOileánach]]*

## Foinsí
* 'Robin Flower', *The Encyclopedia of Ireland*, Gill & Macmillan Ltd (2003)
* *Bláithín : Flower*, Mícheál de Mórdha (eag.), An Sagart (1998)

## Naisc sheachtracha
* [Aistriúchán [Béarla] ar Pangur Bán ]

## Tagairtí

Flower, Robin
Flower, Robin
Flower, Robin
Flower, Robin
Catagóir:Na Blascaodaí
Conchur Ó Colbaird

clé|mion|Bhí Colbert thar a bheith cráifeach
clé|mion|1912-1914 Fianna Éireann: rang  tosaigh: Patrick Holohan, Michael Lonergan & Con Colbert. Rang chúil: Garry Holohan & Padraig Ryan.
Réabhlóidí Éireannach ab ea **Conchur Ó Colbaird**, **Cornelius Colbert** nó **Con Colbert** (19 Deireadh Fómhair 1888 – 8 Bealtaine 1916). Ba é an captaen é ar Chomhplacht F an Ceathrú Cathlán agus ba é a bhí i gceannas ag drioglann Lána Marrowbone nuair a ghéill siad an Domhnach 30 Aibreán 1916. Cuireadh chun báis é i bPríosún Chill Mhaighneann sa bhliain 1916 mar gheall ar an pháirt a bhí aige in Éirí Amach na Cásca.

## Tús a Shaoil
[clé|mion|drioglann Watkins [Lána Mhuire Mhaith]]
As Áth an tSléibhe i gContae Luimnigh dó. D'éirigh sé sáite sa náisiúnachas agus Fianna Éireann agus é ag obair le Pádraig Mac Piarais i Scoil Éanna i mBaile Átha Cliath. 

Roimh an Éirí Amach bhí sé gníomhach i ngluaiseacht na poblachta, bhí sé i bhFianna Éireann agus sna hÓglaigh.  Sa bhliain 1913, bhí sé ar na chéad daoine a chuaigh isteach in Óglaigh na hÉireann, agus níorbh fhada go raibh sé ina bhall de Bhráithreachas na Poblachta chomh maith.  clé|mion|Drioglann JamesonBhí Colbert thar a bheith cráifeach. Mar sin, níor chaith sé agus níor ól sé. 

## Imeachtaí 1916
Le linn an Éirí Amach, bhí Ó Colbaird ina chaptaen ar Chomplacht F de Cheathrú Cathlán Óglaigh na hÉireann,  lonnaithe ag drioglann Watkins ar Shráid Bhaile Átha Fhirdhia, soir ó Aontas Bhaile Átha Cliath Theas.
clé|mion|Drioglann Jameson inniu
Faoi thráthnóna Dé Máirt ba léir nár bhain tábhacht straitéiseach le Drioglann Watkins ach oiread le Drioglann Roe. Dá bhrí sin, chinn an Captaen Colbert agus a chomplacht dul chomh fada leis an gCaptaen Séamus Murphy a bhí lonnaithe ag Drioglann Jameson. 

Thréig an Captaen McCarthy Drioglann Roe agus chuaigh roinnt dá chomplacht chomh fada leis an ngarastún ag Drioglann Jameson. Grúpa de 21 a bhí i gceist ag an tús ach bhí borradh mór tar éis teacht ar an méid sin de bhrí gur tháinig na complachtaí ón dá urphost eile, mar aon le baill de Chumann na mBan, agus fir a bhí déanach ag triall ar an áit. 

Bhí radharc ó gharastún Jameson ar shuímh áirithe laistigh d’Aontas Bhaile Átha Cliath Theas agus bhí deis acu tacú leis an ngníomhaíocht go pointe. Chomh maith leis sin, d’éirigh leis moill a chur ar an trácht míleata go pointe áirithe, ach ní raibh mórán tionchair aige ar thoradh an Éirí Amach.

Lámhachadh Ó Colbaird ar 8 Bealtaine 1916.

## Oidhreacht
Tá an stáisiún traenach i Luimneach agus Bóthar Con Colbert i mBaile Átha Cliath ainmnithe in ómós dó. 

## Tagairtí

Catagóir:Baill de BPÉ
Catagóir:Réabhlóidithe Éireannacha
Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh
Catagóir:Daoine a rugadh i 1888
Catagóir:Básanna i 1916
Dimóna

Cathair Iosraelach is ea **Dimona** (Eabhrais: דִּימוֹנָה‎). Tá sé suite sa Ghaineamhlach Negev, 36 ciliméadair (22 míle) taobh theas don Beersheba agus 35 ciliméadair (22 mi) taobh thiar den Mhuir Mharbh taobh thuas den Gleann Arava sa Cheantar Theas Iosraelach. An comhaireamh daonra ag deireadh 2007 ná timpeall 33,600.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha
Catagóir:Iosrael
An Ghlóir

thumb|Gloria in Excelsis Deo
'Sí **an Ghlóir** ná paidir Críostaí  a chumadh i dtús i nGréigis (*Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ*) agus a aistríodh go luath go Laidin (*Gloria in excelsis Deo*). Úsáidtear í go forleathan i ndeasghnátha Críostaíochta.

## An Téacs
:Glóir do Dhia sna háirde
:Agus ar talamh síocháin do lucht a pháirte.
:Molaimid thú. Móraimid thú. Adhraimid thú.
:Tugaimid glóir duit.
:Gabhaimid buíochas leat as ucht do mhórghlóire.
:A Thiarna Dia, a Rí na bhflaitheas,
:A Dhia, a Athair uilechumhachtaigh,
:A Thiarna, a Aon-Mhic, a Íosa Críost.
:A Thiarna Dia, a Uain Dé, Mac an Athar.
:Tusa, a thógann peacaí an domhain,
:déan trócaire orainn.
:Tusa a thógann peacaí an domhain, glac lenár nguí.
:Tusa atá i do shuí ar dheis an Athar, déan trócaire orainn.
:Óir is tú amháin is naofa. Is tú amháin is Tiarna.
:Is tú amháin is ró-ard, a Íosa Críost,
:mar aon leis an Spiorad Naomh i nglóir Dé an tAthair.

Ghlóir, An
Traian Băsescu

Is polaiteoir Rómánach é **Traian Băsescu** (4 Mí na Samhna 1951-). Uachtarán na Rómáine ab ea é. Bhí sé mar mhéara ar Bhúcairist ó 2000 go 2004 agus ansin bhuaigh sé toghchán uachtaránachta 2004.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Polaiteoirí Rómánacha
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa
Taibhdhearc na Gaillimhe

Amharclann náisiúnta na Gaeilge í **Taibhdhearc na Gaillimhe** (nó 'an Taibhdhearc' mar is fearr aithne uirthi). Mar aon le nua-dhrámaíocht Ghaeilge, léirítear sa Taibhdhearc drámaí a aistrítear go Gaeilge ó go leor leor teangacha, chomh maith le ceoldrámaí agus geamaireacht.

## Ainm
Seanfhocal Ghaeilge is ea an 'Taibhdhearc', atá comhdhéanta de 'taibhsiúil' agus 'dearc'; “radharc nó láthair draíochtúil” is ciall leis dar le suíomh gréasáin na hamharclainne féin. Maítear freisin gur úsáideadh an focal i ngluais i seancháipéis Laidine a scríobhadh in Éirinn, ag déanamh tagartha do *teatram* ('amharclann').

## Stair

Bunaíodh i nGaillimh sa bhliain 1929 í, agus tá sí suite ar an tSráid Láir i gcathair na Gaillimhe ó shin i leith. Is é Earnán de Blaghd, an tAire Airgeadais in 1927 a thoil deontas a thabhairt chun go mbunófaí an amharclann an chéad lá riamh.

Ar an 27 Lúnasa 1928, osclaíodh an "*Galway Gaelic Theatre*", agus “An Taibhdhearc” níos déanaí, le *Diarmuid agus Gráinne*, arna léiriú ag Micheál Mac Liammóir.
[clé|mion|[Siobhán McKenna]]
Ba é Micheál Mac Liammóir céad stiúrthóir na hamharclainne agus is iomaí sin léiritheoir agus aisteoir mór le rá a thosaigh ar a bheith ag obair sa drámaíocht sa Taibhdhearc, leithéidí Siobhán McKenna, Michael Lally, Frank Dermody, Walter Macken, Caitlín Maude. Ar áireamh sna drámadóirí ar léiríodh a chuid drámaí san amharclann tá Eoghan Ó Tuairisc, Mairéad Ní Ghráda, Criostóir Ó Floinn, Breandán Ó Beacháin, agus Antaine Ó Flathartha.  

Ó bhí na 1960í ann, tá dlúthbhaint ag Seán agus Máire Stafford leis an Taibhdhearc. 

## Léiriúcháin

### Geamaireacht

Bíonn geamaireacht ar siúl sa Taibhdhearc gach bliain i Mí na Nollag, ócáid a tharraingíonn “pobal na Gaeilge le chéile” gach bliain.

## Foinsí
* 'Taibhdhearc na Gaillimhe', *The Encyclopedia of Ireland*, Gill & Macmillan Ltd (2003)

## Naisc sheachtracha

* Suíomh oifigiúil: antaibhdhearc.com

## Féach freisin
* Maelíosa Stafford
* Geamaireacht na Taibhdheirce

## Tagairtí


*
Catagóir:Amharclannaíocht
*
*
Catagóir:Drámaíocht
Catagóir:Foirgnimh i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Gig Bheo na Bliana
Catagóir:Ealaíona teangabhunaithe na Gaeilge
Emil Boc

Is polaiteoir Rómánach é **Emil Boc** (rugadh 6 Meán Fómhair, 1966). Príomh-aire na Rómáine is ea é.

## Saol pearsanta
Rugadh Boc i Răchiţele i gContae Cluj. Tá sé pósta agus tá beirt iníonacha aige. 

## Saol polaitiúil
Toghadh Boc mar uachtarán an Pháirtí Dhaonathaigh Liobrálaigh sa bhliain 2003. Toghadh é mar mhéara Cluj-Napoca sa bhliain 2004. Roghnaigh an t-uachtarán, Traian Băsescu, Boc mar phríomh-aire agus thogh Parlaimint na Rómáine é mar phríomh-aire nua na tíre ar 22 Mí na Nollag, 2008.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1966
Catagóir:Polaiteoirí Rómánacha
Candaidiáis

Galar a tharlaíonn de bharr *[[Candida albicans]]*, giosta a áitríonn an phutóg is an fhaighin de ghnáth, gan aon siomtóim. I riochtaí díblithe agus an córas imdhíonach íslithe, is féidir go ndéanfaidh sí ionsaí ar dhromchla an chraicinn is scannáin mhúcasacha na faighne, conair an bhia is dromchla an bhéil, mar a dtarlaíonn paistí bána a bhíonn le feiceáil ag an tsúil. Is truis an galar seo. I gcásanna annamha ionsaíonn sí imshruthú na fola, agus is féidir go mbeidh marfach ansin.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Galair mhíocóiseacha chraicinn
Catagóir:Galair fhungasacha
Clásal díreach

Tugtar **clásal díreach** ar an gcineál clásal coibhneasta sa Ghaeilge atá ag tagairt don duine nó don rud atá ina ainmní nó ina chuspóir sa chlásal choibhneasta féin. Is é an mhír *a* a úsáidtear roimh an mbriathar sa chlásal díreach, agus séimhíonn an t-*a* seo an briathar. Is é an t-aon eisceacht amháin ná saorbhriathar na haimsire caite ag na briathra rialta, nó ní ghéilleann an fhoirm sin d'aon chineál séimhiú. San aimsir láithreach agus san aimsir fháistineach, is minic a chuirtear *-as* leis an mbriathar sa chlásal dhíreach, mura bhfuil iarmhír phearsanta nó iarmhír shaorbhriathair ansin cheana féin. I nGaeilge Chonnacht agus i nGaeilge Uladh is minicí a d'fheicfeá an t-*s* seo, agus tá glacadh áirithe leis sa teanga scríofa, cé nach cuid den Chaighdeán Oifigiúil é. Féach ar na samplaí seo:

# Chonaic mé **an fear** *a* bhí ina mhúinteoir Gaeilge i Meánscoil Phádraig anuraidh. 
# Bhí aithne agam ar **an mbean** *a* maraíodh sa bhuamáil.
# Sin í **an bhean** *a* thagann ag glanadh an tseomra gach uile lá. (Sna canúintí, deirtear go coitianta *a thagas*.)
# **An fear** *a* thiocfaidh anseo, caithfidh sibh fáilte a fhearadh roimhe go múinte. (D'fheicfeá *a thiocfas* i gcanúintí áirithe.) (Leagan eile:) Caithfidh sibh fáilte a fhearadh go múinte roimh an bhfear a thiocfaidh (a thiocfas) anseo. 
# Níor chuala mé iomrá ar bith ar **an ngiorria** *a* mharaigh na sealgairí.
# **Iasc** is ea an bradán *a* mharaítear go coitianta in Éirinn le haghaidh bia agus trádála.

Catagóir:Gramadach na Gaeilge