open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Múirín

mion|araid mhúirín
Le **múiríniú**, déantar táirge luachmhar don ghairdín as dramhaíl orgánach ar nós málaí tae, torthaí, craicne glasraí agus dramhaíl ón ngairdín, srl. Cabhraíonn **múirín** leis an ithir obair i gceart. Go minic, úsáideann garraíodóirí plandaí marbha agus bia a tháinig ó phlandaí chun carn múirín a dhéanamh.  Cabhraíonn múirín linn seanábhair a athchúrsáil freisin. Is féidir an méid dramhaíl tí a chuirtear chuig líonadh talún a laghdú suas le 33%.

## Féach freisin
* Ithir 
* Leithreas múirínithe
* Péist mhúirínithe

## Tagairtí

Catagóir:Dramhaíl
Catagóir:Garraíodóireacht
Catagóir:Feirmeoireacht
Catagóir:Ithir
Penda

Bhí **Penda** (d’éag 15 Samhain 655) ina rí ar ríocht Angla-Shacsanach Mhersia ó 626 go dtí a bhás. Mac Pybba, rí Mhersia, bhí sé ar cheann de na ríthe págánacha deireanacha de na hAngla-Sacsanaigh, agus bhí clú air toisc gur lorg sé comhairle ó roinnt ríthe Breatnacha chun cur i gcoinne Northumbria . Tá sé luaite i dtraidisiúin na Breataine Bige mar Panna ap Pyd.

Bhunaigh Penda comhghuaillíocht le rí Gwynedd, Cadwallon ap Cadfan, chun chun Northumbria a ionsaí sa bhliain 633 , agus maraíodh Edwin rí Northumbria i gCath Meigen (Hatfield Chase) ag tabhairt seilbh ar Northumbria do Cadwallon agus Penda.  Is dócha gurbh é Cadwallon ceannaire na comhghuaillíochta seo, ach nuair a maraíodh é an bhliain dár gcionn, lean Penda air ag feachtasaíocht i gcoinne Northumbria, ag marú Oswallt, rí Northumbria i gcath Maes Cogwy ( *Maserfield* ) naoi mbliana ina dhiaidh sin. Bhunaigh sé é féin mar an duine ba chumhachtaí de na ríthe Angla-Shacsanach; chloígh sé Anglia Thoir  agus thiomáin sé rí Wessex ar deoraíocht. Sa bhliain 655 bhí sé i mbun feachtais in aghaidh Brynaich i gcomhghuaillíocht le comharba Cadwallon mar rí Gwynedd, Cadafael ap Cynfeddw . Agus an namhaid in aice láimhe, d'imigh Cadafael agus a arm san oíche, ag tuilleamh an leasainm "Cadafael Cadomedd" (éalaitheoir an chatha) dó féin. Buaileadh Penda ag Cath Winvaed agus maraíodh é.

Tháinig a mhac Peada i gcomharbacht air mar rí ar dheisceart Mhersia, agus bhí an chuid thuaidh den ríocht faoi smacht Northumbria ar feadh tamaill.

Tugtar le fios i bhfilíocht na Breatnaise go raibh sé i i bpáirt leis an rí Cynddylan, mar tá tagairt i marbhna Cynddylan dá thoilteanas teacht ag glaoch "mac Pŷb "; tagairt is cosúil do Penda, mac Pybba a theacht ar ghlaoch "mab Pŷb"; tagairt is cosúil do Phenda, mac Pybba.

## Tagairtí
Catagóir:Daoine a rugadh i c.606
Catagóir:Básanna i 655
Catagóir:Stair Shasana
Catagóir:Ríthe Mhersia
Joe Kinnear

Peileadóir sacair ba ea **Joe Kinnear** (27 Nollaig 1946 – 7 Aibreán 2024) a d'imir ina chosantóir le foireann idirnáisiúnta sacair na hÉireann;  d’imir 26 babhta le foireann na tíre.

### Saol
I mBaile Átha Cliath a rugadh Joe Kinnear. Cailleadh a athair ina óige agus chuaigh a mháthair agus a cúigear clainne ar imirce go Watford ó thuaidh de Londain nuair nach raibh Joe ach 8 mbliana.

Chaith sé 10 mbliana i mbun a cheirde le Tottenham Hotspur i Londain, áit ar bhuaigh sé Corn UEFA, Corn an FA agus Corn na Sraithe faoi dhó. D’imir sé 258 babhta le Spurs sula mb’éigean dó éirí as de bharr drochghortú.

Chuaigh sé leis an mbainistíocht ina dhiaidh sin agus mairfidh a cháil ina cheann feadhain ar Wimbledon sna 1990í nuair a baistíodh an 'Crazy Gang’ ar an gcumann. Bhí sé i gceannas nuair a bhain an cumann amach an 6ú háit sa tSraith i 1994 nuair a shaothraigh sé féin gradam Bhainisteoir na Bliana.

Chríochnaigh Wimbledon i measc an 10 fhoireann is airde faoi dhó sa bPríomhroinn ina theannta sin. Ach d’éirigh Joe Kinnear as de bharr taom croí i 1999. Nuair a tháinig biseach air chuaigh sé i mbun bainistíochta ar Luton Town, ansin ar Nottingham Forest, agus ar feadh seal ar Newcastle United.

### Bás
Thug a bhean chéile Bonnie le fios i 2021 go raibh 6 bliana caite aige ag streachailt le néaltrú.  Bhásaigh sé ar an 7 Aibreán 2024;  77 a bhí sé.

## Féach freisin

* Tottenham Hotspur Football Club

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Tottenham Hotspur
Catagóir:Daoine as Londain
Gianfranco Becchina

Is margaire seaniarsmaí Iodálach é **Gianfranco Becchina** a ciontaíodh san Iodáil as a bheith ag mangaireacht seaniarsmaí go mídhleathach. 

## Luathshaol
Rugadh Gianfranco Becchina sa bhliain 1939 sa tSicil. Tugtar Giovanni Franco Becchina air freisin.

## Déileáil ealaíne
Is le Becchina an dánlann Palladion Antike Kunst. Chuir Becchina réada ealaíne ar fáil don Ashmolean, an Louvre, Músaem na Mínealaíne i mBostún, Músaem Ealaíne na Cathrach, Músaem Ealaíne Ollscoil Princeton,   Músaem Ealaíne Toledo   agus Músaem J. Paul Getty,    na bailitheoirí George Ortiz,  Leon Levy agus Shelby White,  Gailearaí Merrin i Nua-Eabhrac, Noriyoshi Horiuchi, margaire seaniarsmaí na Seapáine, Dietrich von Bothmer ó Mhúsaem Ealaíne na Cathrach.  Chomhoibrigh sé leis na margairí ealaíne Mario Bruno agus Elie Borowsky, agus dhíol sé ábhar trí thithe ceantála Sotheby’s agus Christie’s i Londain. Uaireanta d'úsáid sé ainm cleite mar Anna Spinello (ainm pósta a dheirfiúr).

## Ciontú as gáinneáil ealaíne
Ciontaíodh Becchina san Iodáil in 2011 as gáinneáil ealaíne. Rinne sé achomharc ach seasadh leis an rialú.

## Réada creachta
Sa bhliain 2015, le linn imscrúdú ar Gianfranco Becchina agus a bhean chéile Ursula Jurascheka, d’aimsigh ruathar comhpháirteach ag póilíní na hEilvéise agus na hIodáile seaniarsmaí creachta ar luach timpeall ar dheich milliún dollar.   I mí na Nollag 2019 chomhdaigh na Stáit Aontaithe cás sibhialta inar iarradh go bhforghéillfí deilbhín móideach de chuid na Gréige-na hAtaice a bhí athshlánaithe ag an FBI agus HSI blianta tar éis é a thochailt agus a smuigleáil go mídhleathach as an Iodáil. Sa bhliain 2023, mhaígh Matteo Messina Denaro, ceann feadhna ar bhuíon coirpeach san Iodáil go raibh naisc aige le Becchina ar urghabhadh a sócmhainní i dtaca leis an imscrúdú.

Tá iarrachtaí á ndéanamh fós teacht ar sheaniarsmaí a chreach Becchina.

## Naisc sheachtracha
*Christie’s withdraws Greek vases from auction over links to convicted dealer
## Tuilleadh léitheoireachta

## Tagairtí

Catagóir:Margairí ealaíne na hIodáile
Catagóir:Coirpigh na hIodáile
Néaróg

Is éard is **néaróg** ann ná beart cáblach iniata de néarshnáithíní (ar a dtugtar acsóin) sa néarchóras imeallach.

Measadh go stairiúil gurb iad na néaróga bunaonaid an néarchórais imeallaigh. Soláthraíonn néaróg conair choiteann do na néar-ríoga leictriceimiceach ar a dtugtar poitéinsil ghníomhaithe a tharchuirtear feadh gach ceann de na hacsóin chuig orgáin forimeallacha nó, i gcás néaróg chéadfach, ón imeall ar ais go dtí lárchóras na néaróg. Is síneadh é gach acsón, laistigh den néarón aonair, mar aon le cealla tacaíochta eile cosúil le roinnt ceall Schwann a cHlúdaíonn na Hacsóin i miailin.

Téarma annamh ar 'néaróg' is ea 'liog'.
alt=need to|deas|mion|171x171px| Néarchill agus eagrúchán
## Tagairtí
Catagóir:Néarchóras imeallach
Catagóir:Néaranatamaíocht
Catagóir:Fíochán bog
Comhaontú Imirce agus Tearmainn an Aontais Eorpaigh

mion|Réamh-mheastacháin ar dhaonra an Aontais Eorpaigh.  Foinse: Comparative Population Studies Vol. 44 (2019)
Mhol an an Coimisiún Eorpach **Comhaontú Imirce agus Tearmainn,** maidir le cúrsaí inimirce, sa bhliain 2020.  Thug Parlaimint na hEorpa a beannacht don Comhaontú ar an 10 Aibreán 2024.

mion|2021

### An Comhaontú
Tiocfaidh na dlíthe céanna i bhfeidhm i ngach uile bhallstát de chuid an AE (seachas an Danmhairg) roimh 2027.

* Beidh sé níos éasca ag ballstáit teorainn a chur le líon na n-imirceach a ligtear isteach san Aontas Eorpach.
* Próiseálfar iarratais ar thearmann níos luaithe agus go bhféadfar daoine a dhíbirt as an tír níos luaithe.
* Féadfaidh ballstáit nach bhfuil ag iarraidh glacadh le hiarrthóirí tearmainn síntiús airgid a thabhairt do thír eile chun glacadh leo.

### Cur in aghaidh
Tá an reachtaíocht cáinte ag roinnt eagraíochtaí carthanachta a deir go mbeidh sé i bhfad níos deacra ar iarrthóirí tearmainn cosaint a fháil.

### An Comhaontú agus Éire
De réir an chomhaontaithe nua, ní mór do Rialtas na hÉireann reachtaíocht úr a thabhairt isteach am éigin idir 2024-2026 le teacht in áit an Achta um Chosaint Idirnáisiúnta (a tháinig i bhfeidhm in 2015).

## Féach freisin

* Géarchéim imirceach na hEorpa

## Tagairtí

Catagóir:Imirce dhaonna
Catagóir:Dlí an Aontais Eorpaigh
Catagóir:2024
Catagóir:Géarchéim imirceach na hEorpa
Catagóir:Ceart tearmainn
Catagóir:Inimirce
An tSeachtain Airgid Domhanda

mion
Is feachtas feasachta airgeadais í **an tSeachtain Airgid Domhanda** in Éirinn a chomhordaíonn an Coimisiún um Iomaíocht agus Cosaint Tomhaltóirí (CCPC) go bliantúil (i lár an Mhárta). Tá sé mar aidhm ag an Choimisiún oideachas ar airgeadas a sholáthar do pháistí agus do dhaoine óga.

### Feachtas
Foghlaimíonn daoine óga faoi gach rud ó choigilteas agus cánacha go criptea-airgeadra agus camscéimeanna, trí phodchraoltaí, seimineáir ghréasáin, tráth na gceist, ceardlanna agus cuairteanna scoile ón aon eagraíocht déag rannpháirteacha.”

### 2024
Sheol an CCPC tuarascáil ar nósanna airgid déagóirí  in Éirinn in 2024.  Rinneadh suirbhé ar 1,850 dalta meánscoile in Éirinn, idir 15 agus 17 mbliana d’aois go príomha, ar an tsiopadóireacht ar líne, airgead a shábháil, agus áiseanna úsáideacha chun foghlaim faoin airgead. Seoladh an tuarascáil ar an suirbhé seo, *Dearcadh agus Iompraíocht Airgid Daoine Óga a bhfuil Cónaí orthu in Éirinn*, i gColáiste Éamann Rís i gCathair Chorcaí mar imeacht deiridh Seachtain Airgid Domhanda in Éirinn.

I measc na dtorthaí sa tuarascáil:

* Déanann 4 as 5 siopadóireacht ar líne
* Creideann 96% díobh siúd a ndearnadh suirbhé orthu go bhfuil sé tábhachtach airgead a phlé
* Ní shábhálann 1 as 10 airgead riamh
* Foghlaimíonn 1 as 3 dalta faoi airgeadas ó na meáin shóisialta. Is é TikTok an líonra sóisialta is mó i measc an aoisghrúpa seo.

Léiríonn an taighde seo nach don saol sóisialta amháin iad na líonraí sóisialta feasta. Is léir go bhfuil na líonraí sóisialta, TikTok go háirithe, ag cothú suime i ndaoine óga a bheith ag foghlaim lasmuigh den seomra ranga.

## Féach freisin

* Coimisiún um Iomaíocht agus Cosaint Tomhaltóirí 

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Catagóir:Eacnamaíocht
Catagóir:Feachtais
Ushmush

Is ceoltóir, rapálaí agus DJ Éireannach as Árainn é **Ushmush** atá aitheanta as a chuid ceol Reggaelton. Is ionann *Reg-gael-ton* agus meascán idir Reggaeton agus gné Ghaelach.

Tá a stíl faoi chomaoin ag ceol Iarthar na hAfraice, ag ceol tíortha Mhuir Chairib, agus ag ceol chlubanna Mheiriceá Theas, chomh maith le ceol traidisiúnta na hÉireann agus popcheol. Scríobhann sé "amhráin nua-aimseartha a bhaineann le grá agus gnéasacht."

Bíonn sé ag casadh le Súil Amháin.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha
Catagóir:Amhránaithe popcheoil
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Contae an Chláir
Catagóir:Rapálaithe Gaeilge
Catagóir:Rapálaithe Éireannacha
Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge
Catagóir:Cumadóirí Éireannacha
Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Nuatheachtaí na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Nuatheachtaí na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Físeán na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Ealaín na Bliana
Tuama Pasáiste Halla an Toinlígh

Tuama seomra i gContae Lú is ea **Tuama Pasáiste Halla an Toinlígh**, suite thart ar 2 km ó thuaidh de thuama Dhubhadh. Is cuid de choimpléasc meigiliteach Bhrú na Bóinne i gContae na Mí, Éire é.

Tá sé suite lasmuigh de chroílimistéar an tSuímh Oidhreachta Domhanda ach (díreach) laistigh den chrios maolánach.
clé|mion| Radharc ón aer

## Tógáil
Lonnaíocht Neoiliteach a bhí sa suíomh ar dtús ach thréig na daoine a bhí ina gcónaí ann é, b’fhéidir toisc gur láithreán sealadach a bhí ann ag freastal ar an tionscadal tógála nó mar gheall ar bhás ball sinsearach, agus gur iompaíodh ina thuama pasáiste é. Murab ionann agus a chomharsana níos cáiliúla i ngleann na Bóinne, is éard atá sa tuama seomra amháin a cheanglaíonn leis an bpasáiste isteach agus mar sin is tuama pasáiste neamhdhifreáilte é.

## Tochailt
Thochail George Eogan Halla an Toinlígh sa bhliain 1962 agus aimsíodh potaireacht a thug le fios go raibh dáta Neoiliteach ar thuamaí pasáiste na hÉireann. Ina dhiaidh sin, rinneadh go leor de na suíomhanna eile sa cheantar a thochailt, cé go measfaí go raibh na modhanna a úsáideadh ag an am amh i gcomhréir le caighdeáin an lae inniu.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gcontae Lú
Catagóir:Meigiliteach na hÉireann
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta
Catagóir:Tuamaí pasáiste
Halla an Toinlígh (idirdhealú)

* Halla an Toinlígh (teach mór): teach mór i gContae Lú
* Halla an Toinlígh (baile fearainn): baile fearainn i gContae Lú
* Tuama Pasáiste Halla an Toinlígh

## Tagairtí
Dolmain Phroilíg

Dolmain agus Séadchomhartha Náisiúnta is ea **Dolmain Phroilíg** atá suite i gContae Lú, Éire.

## Suíomh
Ta an doilmain suite 4.3 km (2.7 mhíle) soir ó thuaidh ó Dhún Dealgan, ar bhruach thiar Abhainn Bhaile Mhic Scanláin.

## Stair
clé|mion| Dearcadh eile
Thógadh an dolmen san ré Neoiliteach, timpeall 3000 R.Ch. Baineadh úsáid as le haghaidh adhlactha inar cuireadh na hiarsmaí créamtha sa tuama, go minic in éineacht le hearraí uaighe, lena n-áirítear uirlisí, coirníní agus potaireacht. Tá féadaracht ann go thógadh an tuama chun é a ailíniú sa chaoi is go ndíreoidh a tairseach i dtreo Shliabh gCuillinn agus/nó an ghrian ag dul faoi ghrianstad an tsamhraidh.

Maíonn finscéal áitiúil gurbh é an fathach Albanach Para Buidhe Mór Mhac Seoidin (nó Parrah Boug MacShagean; “Páor Mór Buí mac Seoidín”) a d’iompair an dolmen anseo. Thug Para dúshlán Fionn mac Cumhaill do troid, ach rinne Fionn nimhiú ar an abhainn in aice láimhe agus d'ól Para as. Cuireadh an fathach Albanach ag an tuama dingeacha in aice láimhe.

Maíonn traidisiún áitiúil eile, má chaitheann cuairteoir trí chloch ar bharr an chromáin, go dtabharfar mian dóibh, nó go bpósfar iad laistigh den bhliain.

## Cur síos
clé|mion| Uaigh an Fhathaigh in aice láimhe
Tá dolmain Phroilíg comhdhéanta de dhá chloch tairsí, cúlchloch níos ísle agus leac mhullaigh ollmhór, a bhfuil meáchan thart ar 40 tonna ann. Tá aghaidh ag an tairseach siar ó thuaidh.

90 m (100 slat) thoir-theas tá tuama dingeach áiléir ("Uaigh an Aifir") áilair ar fad 6.7 m (22 tr).

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gcontae Lú
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Comhairle Buirge Aontroim Láir agus Thoir

Is údarás áitiúil i dTuaisceart Éireann é **CComhairle Buirge Aontroim Láir agus Thoir** (Béarla: *Mid and East Antrim Borough Council*), a bunaíodh ar an 1 Aibreán 2015. Tháinig an chomhairle nua in áit Comhairle Buirge Aontroim Láir agus Comhairle Buirge Aontroim Thoir. Bhí an chéad toghcháin chuig an údaráis ar an 22 Bealtaine 2014, agus ghníomhaigh sí mar scáthúdarás, roimh chruthú CComhairle Buirge Aontroim Láir agus Thoir, ar an 1 Aibreán 2015.

## Conspóid
Ar 2 Nollaig 2021, cuireadh príomhfheidhmean na comhairle,  Anne Donaghy, ar fionraí mar líomhaintí faoi bulaíocht agus ciapadh . D'fhógair sí a scor in Eanáir 2023 . 

In 2022, cuireadh comhairleoir de chuid PAD, Marc Collins, ar fionraí mar chuir sé tvuíteanna maslacha faoi John Finucane agus a theaghlach.

## Méaracht
### Méaraí

### Leas Mhéara

## Comhairleoirí
Chun críche toghcháin tá an chomhairle roinnte i seacht Limistéar Toghcheantar (LTC):

### Láidreacht na bPáirtithe

### Comhairleoirí de réir toghlimistéar

## Daonra
Clúdaonn limistéar na Comhairle nua daonra de 135,338 áitritheoirí dar le Daonáireamh Thuaisceart Éireann, sa bhliain 2011 .

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Mona

Bonn airgid agus meán malairte is ea **mona** de ghnáth, déanta as miotail. Airgead dlíthairgthe atá ann, mar aon le nótaí bainc.

## Féach freisin

* Pingin
* Bonn (píosa miotail)
* Meán malairte
* Airgead dlíthairgthe
* Nóta bainc

## Tagairtí

Catagóir:Airgead
Catagóir:Miotail
Catagóir:Miotail thrasdultacha
Catagóir:Miotail trasdultacha
Catagóir:Miotail thrasdultach
Catagóir:Monaí
Catagóir:Airgeadra
Rís (grúpa ceoil)

Grúpa ceoil comhaimseartha is ea **Rís** a chumann "ceol nua, glan as an bpíosa". "Ceol garbh beoga" a chasann siad.

Ag scríobh faoina n-amhrán *Purgadóir*, dúirt Tomaí Ó Conghaile gur "Rac-amhrán láidir é le rif chumhachtach agus fonn greamúil, in ainneoin an téama dhorcha!" Maidir lena gceathrú albam *Aon Seans ar Riot?*, tá sé "lán fuinnimh, liricí láidre agus buillí greamúla." "Amhrán rithimiúil tréan diabhlaí" é *Cam le Corrán*, a dúradh, "le curfá a fhanfaidh i do cheann ar feadh i bhfad".

[alt=Giotár snasta|mion|Casann Rís ceol [Rac-cheol|rac]]

## Albaim

* Heileo Campello (2003) 
* Fear Nár Mhair Ach Soicind (2010)
* Yahú (2015)
* Aon Seans ar Riot? (2017)
* Sa Leaba Le Groucho (2019)

## Tagairtí

Catagóir:Bannaí a chanann i nGaeilge
Catagóir:Racghrúpaí Gaeilge
Catagóir:Racghrúpaí Éireannacha
Catagóir:Buaiteoirí Ghradam NÓS sa rannóg Gig Bheo na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Amhrán na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Albam na Bliana (Nuacheol)
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Físeán na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Ealaín na Bliana
Catagóir:Gearrliostaí Ghradam NÓS sa rannóg Banna / Ceoltóir na Bliana

Catagóir:Daoine as Gaeltachtaí Chontae na Gaillimhe
An Mhainistir

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Mhainistir** air:
* An Mhainistir, Contae an Chláir: paróiste dlí agus toghroinn i gContae an Chláir
* An Mhainistir, Contae Chill Mhantáin: baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* An Mhainistir, Contae Chorcaí: baile fearainn i gContae Chorcaí
* An Mhainistir, Contae Luimnigh (Cois Sléibhe): baile fearainn i gContae Luimnigh
* An Mhainistir, Contae Luimnigh (Cois Máighe): ionad daonra agus toghroinn i gContae Luimnigh
* An Mhainistir, Contae na Gaillimhe (Cill Chonaill): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Mhainistir, Contae na Gaillimhe (Liatroim): baile fearainn agus ionad daonra i gContae na Gaillimhe
* An Mhainistir, Contae na Gaillimhe (Tigh Dachoinne): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Caisleán an Teampaill Loiscthe

Sampla den chineál caisleáin ar a dtugtar túrthéach atá anseo.  Craobh de theaghlach Angla-Éireannach Mhic Gearailt, barúin an Teampaill Loiscthe mor a thugtal or thu, a bhí i seilbh Chaislean an Teampaill Loiscthe.
 
## Tagairtí

Catagóir:Caisleáin i gContae Chill Chainnigh
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chill Chainnigh
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Teampall na Seacht Mac Rí

Is séipéal Luath-Chríostaí agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Teampall na Seacht Mac Rí** in Inis Meáin.

## Suíomh
Tá an teampall suite i gceartlár an oileáin, díreach soir ón séipéal Caitliceach nua-aimseartha, Eaglais Mhuire agus Eoin.

## Stair
Ainmníodh é in ómós don seachtar uaisle a tháinig go dtí an t-oileán mar dhíthreabhaigh. Suíomh oilithreachta a bhí ann tráth.

## Eaglais
Is foirgneamh cloiche dronuilleogach é, 10.85m ar 4.95m, a tógadh thart ar an 8ú–10ú haois. Níl ann anois ach bun na mballaí. Tá doras agus fuinneog sa bhalla theas. Tá Eatharla Chinndeirge, uaigh naoimh baineann le leac croise, agus Tobar Cinndeirge, tobar beannaithe, ann freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Inis Meáin
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Tuama Dingeach Cheathrú an Lisín

Is tuama dingeach áiléir agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Tuama Dingeach Cheathrú an Lisín** atá suite in Inis Meáin, ar an taobh thoir den oileán. Tugann muintir an oileáin **Leaba Dhiarmada is Gráinne** air. Tógadh thart ar 4000–2500 RC é.

## Tagairtí

Catagóir:Meigiliteach na hÉireann
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Inis Meáin
Catagóir:Séadchomharthaí náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Páirc an Chaisleáin

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Páirc an Chaisleáin** air:
* Páirc an Chaisleáin, Contae an Chláir: baile fearainn i gContae an Chláir
* Páirc an Chaisleáin, Contae na Gaillimhe (Baile Locha Riach): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Páirc an Chaisleáin, Contae na Gaillimhe (Dún Mór): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* Páirc an Chaisleáin, Contae na Mí: baile fearainn i gContae na Mí
* Páirc an Chaisleáin, Contae Thiobraid Árann: baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
* Páirc an Chaisleáin, Contae Uíbh Fhailí: baile fearainn i gContae Uíbh Fhailí
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Uaimh Thalún an Domhnaigh Mhóir

Is uaimh thalún agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Uaimh Thalún an Domhnaigh Mhóir** atá suite i gContae Lú, Éire.

## Suíomh
Tá Uaimh Thalún an Domhnaigh Mhóir suite 3.6 km (2.2 mhíle) siar ó Dhún Dealgan, in aice le cnuasach tithe. Faightear uaimh thalún an Domhnaigh Mhóir i sráidbhaile Chill Choirle.

## Stair
Is struchtúr cosúil le huaimh é uaimh thalún a tógadh mar áit tearmainn agus stórála, agus in Éirinn dátaíonn siad idir an 8ú agus an 12ú haois.

Thángthas ar an uaimh thalún i 1960 le linn tógáil iostán de chuid Chomhairle Contae Lú. Is í Etienne Rynne a thochail í agus a d’aimsigh trinsí, clais, dhá pholl cuaille, potaireacht, biorán cré-umha, cloch fhaobhair agus slaig iarainn.

## Cur síos
Is coimpléasc tollán é an uaimh thalún ag Domhnach Mór atá líneáilte le ballaí, urláir agus síleálacha cloiche, le coirbéil agus fardoras. Tá na huasteorainneacha os cionn 1 m ar airde agus is é 80 m (260 tr) fad iomlán an tolláin. Tochlaíodh í den chuid is mó i gcré bholláin, ach tochlaíodh í i ngrean Shiolúrach freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gcontae Lú
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Pluaiseanna in Éirinn
Ardchros Naomh Marcas

mion| Snoíodóireacht ag bun na croise, ag léamh "1400"
Ardchros agus Séadchomhartha Náisiúnta is ea **Ardchros Naomh Marcas** atá suite i mBaile Coimín, Co. Chill Mhantáin, Éire.

## Suíomh
Tá Crois Mharcais suite faoi láthair ag balla theas reilig Bhurgáiste, Baile Coimín, 600 m siar ón Life.

## Stair
Cuireadh Crois Mharcais in airde sa 12ú haois in aice le séipéal agus tobar beannaithe i mBurgáiste Mór. Sa 19ú haois, tugadh Crois Naomh Baoithín air freisin. Cuireadh an suíomh faoi uisce le linn cruthú Taiscumar Pholl an Phúca, agus bogadh an chros go Reilig Bhurgáiste.

## Cur síos
Tá an chros déanta as eibhear gormliath agus seasann sí 4.3 m (14 tr) in airde. Tá fáinne gan poll ag an gcros, murab ionann agus formhór cros Ceilteacha, agus lámha neamhghnách ina fhad. Tá bocóid mhaisiúil i lár an dá aghaidh. Ar bhonn na croise tá inscríbhinn síonchaite.

## Tagairtí

Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Cill Mhantáin
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
An Feadán

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **An Feadán** air:
* An Feadán, Contae Chiarraí: baile fearainn i gContae Chiarraí
* An Feadán, Contae Chill Mhantáin: baile fearainn i gContae Chill Mhantáin
* An Feadán, Contae Fhear Manach: baile fearainn i gContae Fhear Manach
* An Feadán, Contae Mhaigh Eo: sruthán i gContae Mhaigh Eo
* An Feadán, Contae Mhuineacháin: baile fearainn i gContae Mhuineacháin
* An Feadán, Contae na Gaillimhe (Cill Tartan): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Feadán, Contae na Gaillimhe (Dún Coillín): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Feadán, Contae na Gaillimhe (Tigh Dachoinne): baile fearainn i gContae na Gaillimhe
* An Feadán, Contae Phort Láirge: baile fearainn i gContae Phort Láirge
* An Feadán, Contae Shligigh: baile fearainn i gContae Shligigh
* An Feadán, Contae Thiobraid Árann: baile fearainn i gContae Thiobraid Árann
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Caisleán Uí Bhriain

Is túrtheach ón 15ú haois agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Caisleán Uí Bhriain** atá suite in Inis Oírr. Tá sé suite ar cheann de na pointí is airde ar an oileán.

## Stair
Bhí ráth darb ainm *Dún Formna* ar an suíomh tráth. Creidtear gur tógadh é idir an 5ú haois R.Ch. agus an 1ú haois AD.

Ba iad Clann Teige, craobh de mhuintir chumhachtach Uí Bhriain, a thóg an caisleán go luath sa 15ú haois, timpeall na bliana 1400. Ghabh muintir Uí Fhlaithbheartaigh é timpeall na bliana 1582. Ghabh arm Oilibhéir Cromail é sa bhliain 1652 agus rinneadh díobháil dó, le linn Chogaí Chromail in Éirinn.

## Foirgneamh
Is daingean dronuilleogach é an caisleán. Ar dtús, chuaigh an doras isteach sa chaisleán ar an gcéad urlár, agus thagtaí air trí staighre adhmaid seachtrach.

Halla mór ab ea an chéad urlár iomlán, le staighre suas go dtí an forbhalla. Bhí íoslach nó seomra stórála ar urlár na talún, le trí sheomra bhoghtacha. Tá coirbéal bartasáin le feiceáil agus aghaidh dhaonna snoite isteach ann.

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Árann
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Inis Oírr
Catagóir:Caisleáin i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Caisleáin i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Cill Ghobnait

Tá níos mó ná áit amháin in Éirinn a bhfuil an t-ainm **Cill Ghobnait** air:
* Cill Ghobnait, Contae Chiarraí: ionad daonra, baile fearainn, agus toghroinn i gContae Chiarraí
* Cill Ghobnait, Contae Chiarraí (Corca Dhuibhne): láthair eaglasta i gContae Chiarraí
* Cill Ghobnait, Contae Chorcaí (Dúiche Ealla): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Cill Ghobnait, Contae Chorcaí (Múscraí Thiar): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Cill Ghobnait, Contae Chorcaí (Múscraí Thoir): baile fearainn i gContae Chorcaí
* Cill Ghobnait, Inis Oírr: suíomh seandálaíochta i gContae na Gaillimhe
* Cill Ghobnait, Contae Phort Láirge: baile fearainn agus paróiste dlí i gContae Phort Láirge
## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na hÉireann
Catagóir:Idirdhealáin
Cill Ghobnait, Inis Oírr

Is séipéal meánaoiseach agus Séadchomhartha Náisiúnta in Inis Oírr é **Cill Ghobnait**.

## Stair
Creidtear go bhfuil an suíomh in úsáid ón 6ú haois. Tógadh an séipéal cloiche sa 11ú nó sa 12ú haois, agus tá iarsmaí clocháin choirceogaigh ann freisin. De réir an tseanchais, theith Gobnait ó Chontae an Chláir go hInis Oírr chun éalú ó achrann teaghlaigh. Ina dhiaidh sin, tháinig aingeal chuici agus dúirt sé léi filleadh ar an mórthír agus dul ó dheas go dtí go bhfaca sí naoi bhfia bhána; chuir sí fúithi i mBaile Bhuirne agus thóg sí pobal creidimh ann. 

Rinne W. Walsh tochailt ar an suíomh sa bhliain 1980.

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Árann
Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Inis Oírr
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Comhairle Cathrach Lios na gCearrbhach agus an Caisleán Riabhach

Is údarás áitiúil i dTuaisceart Éireann é **Comhairle Cathrach Lios na gCearrbhach agus an Caisleán Riabhach** (Béarla: *Lisburn and Castlereagh City Council*), a bunaíodh ar an 1 Aibreán 2015. Tháinig an chomhairle nua in áit Comhairle Cathrach Lios na gCearrbhach agus Comhairle Buirge Chaisleán Riabhach. Bhí an chéad toghcháin chuig an údaráis ar an 22 Bealtaine 2014, agus ghníomhaigh sí mar scáthúdarás, roimh chruthú omhairle Cathrach Lios na gCearrbhach agus an Caisleán Riabhach, ar an 1 Aibreán 2015.
## Méaracht
### Méaraí

### Leas mhéaraí

## Comhairleoirí
Chun críche toghcháin tá an chomhairle roinnte i seacht Limistéar Toghcheantar (LTC):

### Láidreacht na bPáirtithe

### Comhairleoirí de réir toghlimistéar

 † comhairleoir comhthofa 

## Daonra
Clúdaonn limistéar na Comhairle nua daonra de 134,841 áitritheoirí dar le Daonáireamh Thuaisceart Éireann, sa bhliain 2011 .

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Diane di Prima

File a bhí in **Diane di Prima** (Lúnasa 6, 1934 – Deireadh Fómhair 25, 2020). Guth radacach i nuafhilíocht Mheiriceá a bhí inti a raibh glór cumhachtach feimineach aici nuair ba iad na fir is mó a labhair ar son ghlúin na bhfilí Beat.

Lámhleabhar na hagóidíochta frithchultúrtha a bhí sa leabhar aici 'Revolutionary Letters' (1971) a léiríonn samhlaíocht útóipeach agus aird á tarraingt aici ar an éiceolaíocht. Sa dán eipiciúil Loba, ar tour-de-force é dar le mórán, tarraingíonn sí ar go leor miotas chun spiorad an fhaolchú mar bhandia a chruthú le cantaireacht orthaí. "Fuascailteach agus ar maos i bhfuil, dán do gach ré", a thug Robert Hunter air, liriceoir Grateful Dead.
Stopadh gealaí

Is éard is **stopadh gealaí** ann ná nuair a shroicheann an ghealach a pointe is faide ó thuaidh nó is faide ó dheas i rith míosa (go sonrach mí thrópaiceach thart ar 27.3 lá). Athraíonn an diallas (comhordanáid neamhaí arna thomhas mar an uillinn ón meánchiorcal neamhaí, ar aon dul le domhanleithead) ag stopadh gealaí i dtimthriall 18.6 bliain ar fad idir 18.134° (ó thuaidh nó theas) agus 28.725° (ó thuaidh nó theas), mar gheall ar luainíocht na gealaí. Tugtar an mionstopadh gealaí agus an mórstopadh gealaí ar na foircinn seo.

Ba i mí Dheireadh Fómhair 2015 a tharla an mionstopadh gealaí deireanach, agus beidh an chéad cheann eile in 2034. Ba in 2006 a tharla an mórstopadh gealaí deireanach, agus beidh an chéad cheann eile in 2025.

Catagóir:Réalteolaíocht sféarúil
Stopadh gealaí
Catagóir:Aircéiréalteolaíocht
Catagóir:Nafhocail na 1970idí
Geata na gCaorach

Geata cathrach agus Séadchomhartha Náisiúnta i mBaile Átha Troim, Éire is ea **Geata na gCaorach**.

## Stair
[mion| Léaráid ó ''Lámhleabhar Seaniarsmaí Éireann Wakeman'' (1903), ag taispeáint Geata an Chaora, agus an [Cruachán Buí|Cruachan Buí .]]
Is é Geata an Chaora an t-aon gheata amháin de chúig cinn a thug rochtain ar Bhaile Átha Troim tráth. Tógadh balla an bhaile agus a gheataí sa 13ú nó 14ú haois. B’fhéidir gur ainmníodh Geata na gCaorach amhlaidh mar gur gearradh dola anseo as caoirigh a thabhairt isteach lena ndíol ar an margadh: i 1290, gearradh pingin amháin in aghaidh gach deich gcinn de chaoirigh mar cháin mhúrchúraim agus pábhála, agus laghdaíodh é go feoirling i 1308. D'fhéadfadh an t-ainm Béarla **' teacht freisin ón bhrí ársa leis an bhfocal Béarla **', rud a chiallaíonn “margadh”. Níl an t-ainm seo taifeadta roimh an 19ú haois; d'fhéadfadh gur tugadh **' air ón fhocal Fraincise **' ("doras"), a d'fhéadfadh a ainm a thabhairt freisin do na ** atá suite lasmuigh de bhallaí na cathrach. Cuireadh glas ar an geata idir 9 in agus 4 rn.

## An geata
[mion| Geata na gCaorach le [Caisleán Bhaile Átha Troim taobh thiar de.]]
clé|mion| Geata na gCaorach le Cruachan Buí ar a chúl.

Ba é an geata bealach isteach oirdheisceart an bhaile, agus tá sé suite díreach lastuaidh den Bhóinn. Maireann Geata na gCaorach mar bhealach áirse cloiche.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Mí
Alvin Bragg

Polaiteoir agus dlíodóir Meiriceánach is ea **Alvin Leonard Bragg Jr**. (21 Deireadh Fómhair, 1973 a rugadh é). Feidhmíonn sé mar Aighne Ceantair Chontae Nua-Eabhrac, ag clúdach Manhattan. Sa bhliain 2021, bhí sé ar an gcéad Mheiriceánach Afracach a toghadh chun na hoifige sin. Bhí Bragg roimhe sin ina Phríomh-Leas-Ard-Aighne ar Nua-Eabhrac agus ina Aighne Cúnta sna Stáit Aontaithe i nDúiche an Deiscirt i Nua-Eabhrac.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1973
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Daoine as Cathair Nua-Eabhrac
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Ionchúisitheoirí
Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Cill Fhursa

Eaglais mheánaoiseach agus séadchomhartha náisiúnta i gContae na Gaillimhe, Éire is ea **Cill Fhursa**. Tá an séipéal suite ar imeall Chathair na Mart, soir soir ó thuaidh ó Chathair na Gaillimhe. Tá mais dhronuilleogach aige sa stíl Luath-Chríostaí nó Rómhánúil, agus túr ochtagánach ar a chúinne thoir thuaidh. Is cosúil gur cuireadh an túr leis sa 15ú haois. Tá sonraí ar an séipéal ón 12ú haois, agus b'fhéidir gur bhunaigh Naomh Colm Cille é. Tá cuid den struchtúr reatha ón 16ú haois.

Tá an eaglais suntasach mar gheall ar na freascónna réamh-Reifirméisean, atá ar chuid de na cinn is fearr in Éirinn. Ina measc seo tá léiriú ar an gCéasadh, agus radhairc eile ó Bheatha Chríost. Tá na pictiúir curtha i leith Mháistir Bhéal an Átha, a cheaptar go traidisiúnta a raibh gníomhach i lár an 14ú haois. Rinne taise damáiste do na freascónna san 18ú haois, agus rinneadh athchóiriú orthu sna 1990í.

## Suíomh
Tá Cill Fhursa suite 2.6 km (1.6 mhíle) siar ó Áth Cinn.

## Stair
Bhunaigh Naomh Fursa mainistir anseo sa 7ú haois.

Is ón 12ú nó 13ú haois atá an séipéal ar an suíomh reatha, cé go gceaptar go bhfuil an chuid thiar theas níos sine fós. Thit sé as úsáid timpeall an 15ú haois.

## Cur síos
Tá an séipéal dronuilleogach le fuinneog Gotach Déanach agus doras post is lindéar  

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Teampall Chaomháin

Is fothrach séipéil in Inis Oírr a tógadh sa 10ú haois é **Teampall Chaomháin**. Tá an bealach isteach sa séipéal faoi leibhéal na talún sa lá atá inniu ann toisc go raibh sé beagnach curtha faoi ghaineamh séidte, ach tá an suíomh tochailte anois agus coinníonn muintir an oileáin é glan ó ghaineamh. Cuireadh díon air le déanaí chun é a chosaint ar an ngaineamh ó na dumhcha atá ina thimpeall. Níl ach an saingeal le feiceáil sa lá atá inniu ann.

Tá uaigh Naomh Caomhán, nó Leaba Chaomháin, suite soir ó thuaidh den séipéal. Is traidisiún é ar an oileán bigil fhéile na naomh a chaitheamh ag guí ag an uaigh. Creidtear gur leigheasadh daoine anseo.

## Tagairtí

Catagóir:Inis Oírr
Catagóir:Séadchomharthaí náisiúnta i gContae na Gaillimhe
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Pheidippides

Saighdiúir de chuid na Sean-Ghréige a bhí in Pheidippides, a rith ó Chath Mharatóin go dtí an Aithin. Tá an rás, an maratón, bunaithe ar an eachtra staire nó an finscéal seo.

Is chuig an Acrapoil a rith an chéad reathaí maratóin riamh, Pheidippides, sa bhliain 490 R.C. agus é ag fógairt an scéil go raibh an cath in aghaidh na bPeirseach buaite.

## Féach freisin

* Maratón
* Stelios Kyriakides

## Tagairtí

Catagóir:Daoine Gréagacha
Catagóir:Reathaithe maratóin
Catagóir:Básanna i 490 RC
Catagóir:Daoine a rugadh i 530 RC
Oein DeBharduin

Scríbhneoir, scéalaí agus gníomhaí ón Lucht Siúil é **Oein DeBharduin**. Is é a scríobh *An Drúchtín agus an Seilide* (*The Slug and the Snail* an bunleagan Béarla), ar leabhar do pháistí é. Síolraíonn an scéal ó thraidisiún béil an Lucht Siúil. Is fáthscéal séimh é seo faoi éagsúlacht, faoi ghlacadh leat féin agus léargais éagsúla ar an domhan.

## Creatlach an scéil

Seo scéal faoi bheirt drúchtín fadó a mhair go sona sásta, gan bhlaosc mar shrian orthu. Ach tagann an lá go gcasann siad le préachán a chruthaíonn deighilt agus teannas eatarthu. An féidir leo na difríochtaí atá eatarthu a réiteach?

Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha
Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha
Catagóir:Baill den lucht siúil
Catagóir:Seanchaithe Éireannacha
Comhairle Buirge Chathair Ard Mhacha, Droichead na Banna agus Craigavon

Is údarás áitiúil i dTuaisceart Éireann é **Comhairle Buirge Chathair Ard Mhacha, Droichead na Banna agus Craigavon** (Béarla: *Armagh City, Banbridge and Craigavon Borough Council*), a bunaíodh ar an 1 Aibreán 2015. Tháinig an chomhairle nua in áit Comhairle Cathrach agus Ceantar Ard Mhacha, Comhairle Ceantair Dhroichead na Banna agus Comhairle Buirge Craigavon. Bhí an chéad toghcháin chuig an údaráis ar an 22 Bealtaine 2014, agus ghníomhaigh sí mar scáthúdarás, roimh chruthú omhairle Comhairle Buirge Chathair Ard Mhacha, Droichead na Banna agus Craigavon, ar an 1 Aibreán 2015.

## Méaracht
### Ardmhéara

### Leas Ardmhéara

## Comhairleoirí
Chun críche toghcháin tá an chomhairle roinnte i seacht Limistéar Toghcheantar (LTC):

### Láidreacht na bPáirtithe

### Comhairleoirí de réir toghlimistéar

## Daonra
Clúdaonn limistéar na Comhairle nua daonra de 199,693 áitritheoirí dar le Daonáireamh Thuaisceart Éireann, sa bhliain 2011 .
## Saoirse na Buirge
Tá Saoirse na Buirge Chathair Ard Mhacha, Droichead na Banna agus Craigavon ag na daoine seo a leanas: 
*Gloria Hunniford: 20 Nollaig 2021

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Sléacht Nogeun-ri

Ba ollmharú dídeanaithe ón gCóiré Theas ab ea **Sléacht Nogeun-ri** (Cóiréis:근리 양민 학살 사건}}) ag aerionsaithe agus talúnionsaithe, arna stiúradh ag Arm na Stát Aontaithe, i lár na Cóiré Theas idir 26 Iúil agus 29 Iúil, 1950, go luath i gCogadh na Cóiré. Sa bhliain 2005, dheimhnigh ionchoisne de chuid Rialtas na Cóiré Theas ainmneacha 163 marbh nó ar iarraidh agus 55 gonta, agus dúradh nár tuairiscíodh mórán ainmneacha na n-íospartach eile. Measann Fondúireacht Síochána Nogeun-ri gur maraíodh 250–300, mná agus leanaí den chuid is mó.
## Tagairtí
Catagóir:Sléachtanna Chogadh na Cóiré
Catagóir:sléachtanna sa Chóiré Theas
Catagóir:Sléachtanna a rinne na Stáit Aontaithe
Catagóir:Foréigean in aghaidh na Cóiré
Catagóir:1950 sa Chóiré Theas
Tuama Pasáiste Shruth na Gamhnaí

Is tuama pasáiste agus Séadchomhartha Náisiúnta é **Tuama Pasáiste Shruth na Gamhnaí** atá suite ar bharr Cnoc Mór na nGaibhlte, Contae Thiobraid Árann, Éire.

## Suíomh
Tá Tuama Phasáiste Shruth na Gamhnaí suite ar bharr Cnoc Mór na nGaibhlte, in aice le foinse abhainn An Ára agus leath bealaigh idir Baile Thiobraid Árann agus An Gallbhaile, Contae Luimnigh. Tá sé seo i bhfad ó na príomhionaid tógála tuamaí pasáiste.

## Stair
Tógadh Tuama Pasáiste Shruth na Gamhnaí c. 3000 R.Ch.

## Cur síos
Tá bealach isteach Tuama Pasáiste Shruth na Gamhnaí déanta le dhá ortastat ar gach taobh ag sainiú limistéar 3 m x 1.5 m (9.8 tr x 4.9 tr). Tá an seomra timpeall 1.5 m x 1.2 m agus tá sé gan díon. Tá an seomra suite in aice le lár dumha íseal, garbh ciorclach, 30 m (98 tr) trasna. Tá go leor séadchomharthaí meigiliteacha ailínithe i dtreo sléibhte agus imeachtaí neamhaí; díríonn an seomra isteach ag an tuama go garbh i dtreo Shliabh na mBan agus éirí na gréine ag cónocht.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Thiobraid Árann
ConWorkShop

Is láithreán uirlise agus comhphobail ar líne é **ConWorkShop**, a chuireann acraí teangacha saorga a dhéanamh ar fáil d'úsáideorí. Is féidir le húsáideoirí a dteangacha a dhoiciméadú trí fheidhm a bhaint as uirlisí amhail foclóirí, cairteacha fóineolaíocha agus tablaí réimnithe.
## Tagairtí
Caisleán Bhaile na hAbha

Túrtheach agus Séadchomhartha Náisiúnta i gContae Thiobraid Árann, Éire is ea **Caisleán Bhaile na hAbha**.
mion| Radharc eile ar Chaisleán Bhaile na hAbha
Tá Caisleán Bhaile na hAbha suite 4.6 km (2.9 mhíle) siar ó thuaidh de Dúrlas Éile, ar bhruach thiar Abhainn Dhroichead na Fearna (craobh-abhainn de chuid na Siúire).

## Stair
Ba í muintir Purcell, teaghlach Angla-Normannach a raibh an teideal Barún Luachma acu, a thóg Caisleán Bhaile na hAbha go luath sa 16ú haois. Baineadh úsáid as na hurláir íochtair sna 1840idí mar theachín. Aistríodh an túrtheach go dtí úinéireacht an stáit i 1930.

## An túrtheach
Ardaíonn an túrtheach (*caiseal*) 15.2 m (50 tr) chuig an siúlán barrbhalla, as a bhfuil ceithre poll lámhaigh. Tá sé cúig stór ar airde le fuinneoga scoilte agus teallaigh mhóra ar an dara agus ar an gceathrú leibhéal. Téann poll sa bhalla thuaidh ar an gceathrú leibhéal chuig seomra rúnda atá leagtha isteach sna ballaí. Ar dtús bhí an barrleibhéal clúdaithe ag díon adhmaid cónúil a iompraíodh ar squinches.

## Tagairtí

Catagóir:Comhordanáidí ar Wikidata
Catagóir:Ailt le téacs sa Ghaeilge
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Thiobraid Árann
Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann
Catagóir:Caisleáin i gContae Thiobráid Árann
Catagóir:Caisleáin na hÉireann
Comhairle Buirge Chósta Chlochán an Aifir agus na Glinnte

Is údarás áitiúil i dTuaisceart Éireann é **Comhairle Buirge Chósta Chlochán an Aifir agus na Glinnte** (Béarla: *Causeway Coast and Glens Borough Council*), a bunaíodh ar an 1 Aibreán 2015. Tháinig an chomhairle nua in áit Comhairle Buirge Bhaile Monaidh, Comhairle Baile Chúil Rathain, Comhairle Bhuirg Léim an Mhadaidh agus Comhairle Buirge an Mhaoil. Bhí an chéad toghcháin chuig an údaráis ar an 22 Bealtaine 2014, agus ghníomhaigh sí mar scáthúdarás, roimh chruthú omhairle Comhairle Buirge Chósta Chlochán an Aifir agus na Glinnte, ar an 1 Aibreán 2015.

Chun críche toghcháin tá an chomhairle roinnte i seacht Limistéar Toghcheantar (LTC):

## Méaracht
### Méara

### Leas Mhéara

## Comhairleoirí

### Láidreacht na bPáirtithe

### Comhairleoirí de réir toghlimistéar

 † D'fhag Darryl Wilson PAU agus chuaigh sé PAD. D'fhag Ivor Wallace PAD agus d'éirigh sé neamhspleách 

## Daonra
Clúdaonn limistéar na Comhairle nua daonra de 141,745 áitritheoirí dar le Daonáireamh Thuaisceart Éireann, sa bhliain 2021 .

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Comhairle Cathrach Bhéal Feirste

Is údarás áitiúil i dTuaisceart Éireann é **Comhairle Cathrach Bhéal Feirste** (Béarla: *Belfast City Council*, Ultais:*Bilfawst Citie Cooncil*). Clúdaonn limistéar na Comhairle  daonra de 345,418 áitritheoirí dar le Daonáireamh Thuaisceart Éireann, sa bhliain 2021 .

## Polasaí Gaeilge

Ar 1 Deireadh Fómhair 2025, vótáil comhairleoirí Polasaí úr Gaeilge a chur i bhfeidhm ach rinne Aontachtaithe gearán . 

## Comhairleoirí
Chun críche toghcháin tá an chomhairle roinnte i ndeich Limistéar Toghcheantar (LTC):

### Láidreacht na bPáirtithe

## Tagairtí

Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann
Comhairle na Breataine-na hÉireann

mion|British–Irish Council i Londain, 2011
Bunaíodh **Comhairle na Breataine-na hÉireann** chun an caidreamh idir Éirinn agus an Bhreatain a chur chun cinn.

Bunaíodh an Chomhairle sa bhliain 1999 faoin gComhaontú ar thángthas air i gCaibidlí Ilpháirtí i mBéal Feirste ar Aoine an Chéasta 1998. 

Is fóram é dá ocht mBall Riaracháin chun faisnéis a mhalartú, plé a dhéanamh, dul i gcomhairle, agus na hiarrachtaí is fearr a úsáid chun teacht ar chomhaontú maidir le comhoibriú ar réimsí beartas a bhfuil leas frithpháirteach ac. agus chun leas a bhaint as na hiarrachtaí is fearr chun teacht ar chomhaontú maidir le comhoibriú ar réimsí beartais leasa choitinn.

## Féach freisin

* Comhaontú Aoine an Chéasta 1998
* Comhaontú Hillsborough, 1985
* Comhaontú Chill Rímhinn, 2006 (St Andrew's Agreement)
* Comhaontú Hillsborough, 2010

## Naisc sheachtracha

* An tAcht um Chomhaontú na Breataine-na hÉireann, 1999

## Tagairtí

Catagóir:Conarthaí na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Rialtas na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Rialtas na hÉireann
Catagóir:Rialtas Thuaisceart Éireann
June Crespo

Is ealaíontóir Spáinneach í **June Crespo Oyaga** (rugadh 1982).

## Beathaisnéis

### Cúlra
Rugadh June Crespo i Pamplona sa bhliain 1982, agus thuill sí ceadúnaithe sna mínealaíona ó Ollscoil Thír na mBascach i 2005. Le haghaidh a cuid oiliúna ealaíne d’fhreastail sí ar Cheardlann Cleachtais Ealaíne Lupa e Imán i San Sebastián i 2005, agus an bhliain dár gcionn, Kunsthaus Bregenz san Ostair. In 2014 fuair sí oiliúint ag an International Artists Studio Programme i Stócólm, agus ó 2015 go 2017, ag De Ateliers in Amstardam.

Oibríonn sí i liteagrafaíocht agus líníocht, chomh maith le dealbhóireacht le hábhair cosúil le fabraic, coincréit, snáithínghloine, plástar, agus céir. Tá a saothair mar chuid de bhailiúcháin an Artium Museum agus an Museo Reina Sofía, i measc nithe eile.
alt=Sampla dá saothar|mion|Sampla dá saothar. (pictúir ag Katarin Zabalza)

#### Ag éiri níos cáilúla
D'éirigh léi lena taispeántais aonair Chance Album n.º1 ag *etHALL* in Barcelona in 2016, agus Ser dos ag an Galería CarrerasMugica i Bilbao in 2017. Ghlac sí páirt freisin i dtaispeántais ghrúpa ar nós *[[Hitting it off, P-exclamation]]* i Nua-Eabhrac in 2014; ga ...*[[Ahí pero vacío]]* i gCathair Mheicsiceo in 2017; *Querer Parecer Noche* ag CA2M i Maidrid agus radharc inmheánach ag Galeria Stereo i Vársá, an dá cheann in 2018; agus *Una dimensión ulterior* ag an Músaem Patio Herreriano i Valladolid in 2019.

In 2013, bhí Crespo ar dhuine de thriúr buaiteoirí (in éineacht leis an ealaíontóir Ana Laura Aláez agus an taighdeoir Adelina Moyano) ar Ghradaim Gure Artea rialtas Thír na mBascach, ag fáil dearlaice de €25,000. In 2018, bhronn Radio Nacional de España Gradam Critical Eye for Plastic Arts uirthi. Ina dhiaidh sin, bronnadh Gradam Idirnáisiúnta Ealaíne Fundación María José Jove uirthi in 2019.

## Taispeántais aonair

* 2013: *Amatista*, Sala Rekalde, Bilbao
* 2013: *Reverse*, Clár *Have A Window*, Torino
* 2015: *Cosa y tú*, Galería CarrerasMugica, Bilbao
* 2016: *Chance Album nº1*, etHALL, Barcelona
* 2016: *Kanala*, Clár *Intertextual*, MARCO, Vigo
* 2017: *Ser dos*, Galería CarrerasMugica, Bilbao
* 2019: *No Osso*, Certain Lack of Coherence, Porto
* 2020: *HELMETS*, Artium Museum, Vitoria-Gasteiz
* 2020 *Voy, sí*, Galería Heinrich Ehrhardt, Maidrid

## Nasc seachtrach.
https://junecrespo.com/ Suíomh idirlíon oifigúil.

## Tagairtí

First Thought Best. (2014) GETXOarte (2005) INGURU HURBILAK ENTORNOS PROXIMUS 08 ESCANOGRAFÌAS (2010-2011)

Catagóir:Daoine as Tír na mBascach
Olatz Otalora

Rugadh **Olatz Otalora** in Algorta Thír na mBascach sa bhliain 1990. Tar éis di staidéar a dhéanamh ar na Mínealaíona ag EHU agus in Ollscoil Barcelona, ​​​​rinne sí tréimhsí cónaitheachta ealaíne i Maidrid agus sa Bhruiséil. In 2015 ghlac sí páirt i scoil Kalostra agus fuair sí an scoláireacht léiriúcháin ó Rialtas na mBascach. Tá cónaitheachtaí faighte aige i Constant (An Bhruiséil) agus Fundación BilbaoArte (2016).

Ghlac sí páirt le déanaí i dtionscadal Alam Al-Mithal, arna chur chun cinn ag Tabakalera i Casablanca (Maracó), agus in 2016 i gclár Harriak eremuak le cruthú an taispeántais Erromantiko sa Sala Micaela Portilla de Alegría-Dulantzi. Ó 2013 i leith tá sí ag obair mar chúntóir ealaíontóra agus mar chúntóir gailearaí agus tá téacsanna foilsithe aici ar ardáin éagsúla atá tiomnaithe do thionscadail ealaíne agus oideachais.

Tá sí i mbun staidéir dochtúireachta i gclár Taighde Ealaíne an EHU faoi láthair. D’oibrigh sí mar mhúinteoir, mar chúntóir ealaíontóra agus mar chúntóir léiriúcháin. Taispeánadh a shaothar i dtaispeántais ar nós “Komunikazio-Inkomunikazio” (Tabakalera), Okela, “Bi/Dos/Two” (Eremuak), i measc nithe eile, chomh maith le foilseacháin ar nós an chatalóg “Out and About” le Silvia. Coppola (Bilbaoarte), Distirak (Kinu 6), “Getxoarte Eskoletan”, etc.

Ghlac sí páirt freisin sa taispeántas atá á choimeád ag Laura Vallés-Vílchez a dhíríonn ar ghlúin nua dealbhóirí baineanna.

Bhí sí i gcláir staidéir dírithe ar ealaíontóirí ar nós JAI. Institiúid cleachtais ealaíne agus freisin Seimineár Ezbaikara, áit arb é an t-aon bhealach díospóireachta agus critice í an t-aon bhealach le dul i ngleic leis an gcúis le díograis na cúise.

Catagóir:Ealaíontóirí
Catagóir:Banealaíontóirí
Catagóir:Daoine as Tír na mBascach
Sahatsa Jauregi

mion|Ealain deanta ag Sahatsa Jauregi
Is ealaíontóir Bascach í '''Sahatsa Jauregi''', a rugadh in Itaparica, an Bhrasaíl, i 1984.

## Cúlra
Is iníon de chuid hipithe í. Nuair a bhí sí 8 mí d’aois, chuaigh sí chun cónaí i dTír na mBascach, agus sa lá atá inniu ann tá sí ina cónaí agus ag obair i Bilbao.

## Gairm
Bhain sí céim amach sna hEalaíona ó UPV-EHU sa bhliain 2007 agus tá sí ina ball den ghrúpa EMAN. Bhain sí Teastas Inniúlachta Taighde amach in 2010. Tá sí ag obair ar dhochtúireacht a scrúdaíonn smaointe faoi mhealltacht na teipe.

## Sa la ata inniu
In 2024, ar chomóradh céad bliain Eduardo Txillida agus Nestor Basterretxe ag Tabakalera, i nDonostia, ghlac Sahatsa Jauregi páirt sa taispeántas *Leathers and Thatches* (*Larruak eta Izurrak*) atá tiomnaithe don dealbhóireacht chomhaimseartha, mar aon leis na dealbhóirí Bascacha June Crespo, Norea Aurrekoetx, agus Kimia Kamvari.Ag an taispeántas seo, chruthaigh sí Tripak, a mholann amharc trí mhiotal a shainíonn struchtúr trom eile, toradh eispéiris le comhlachtaí eile

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíontóirí
Catagóir:Banealaíontóirí
Catagóir:Daoine as Tír na mBascach
Catagóir:Daoine Brasaíleacha