Uí Laoghaire

mion|Armas Uí Laoghaire

Meastar gur tháinig tiarnaí Uí Laoghaire ó dhúchas as ceantar Ros Ó gCairbre, bainte  inniu le paróiste Uibh Laoghaire i gContae Chorcaí

## Stair
Rianaíonn a chlann a ginealach siar go dtí Lugaid mac Con, rí ársa na Teamhrach agus Ardrí na hÉireann, agus shroicheadar Dháire Doimthí.  Feictear i Leabhar Mór Leacáin (A.D. 1397-A.D. 1418) iad mar *thaoisigh dhúchasacha * Chorca Laidhe i dtuath Rois, le teaghlaigh ann:
:* Tuath Ruis .i. Tuath in Dolaich, o Loch in Bricin co Faid Ruis, o Thraig Long co Sid na Fear (i) Find. O Leagaire a taisach duchusa. Is iad so an oclaid duchusa .i. O Ruaidri, O Lonan, O Laidid, O Torpa, O hUrmoltaich, O Mirin, O Meic Dairic, O Tuaraide, O Trena, O hUainidi, O Cerdin

Insítear i n[[Annála Inis Faithlinn as Áth Cliath]] gur éag Naomh Fachtna sa bhliain 600 in:
:* Corca Laidhe-I-Laeghaire Ruis".

Sa 12ú haois, bhí Uí Laoghaire ina maoir ó oidhreacht ar mhainistir Fachtna agus ar an scoil ard-léinn, Scoil Rois.  Ó shin i leith, cuireadh an ruaig ar an gclann ó thuaidh, agus lonnaigh siad raibh ó dheas de  thart ar Inse Geimhleach ar An Laoi, darb ainm anois Uibh Laoghaire.

## An lá inniu
Níl ach fíor bheagán ar an eolas fúithi le roinnt haoiseanna go dtí an 16ú haois, nuair thángadar ar an bhfód sách saibhir, cé faoi ghéillsine Mhic Cárthaigh Mhúscraí, a bhronn Slat na ríghe orthu. Ní raibh an i dTiarna Mhúscraí ach iad féin agus Mhic Mhathúna mar ruílsigh. Thóg siad roinnt caisleán, ach níl ach fós ach Caisleán .

Sheas Amhlaoibh Ó Laoghaire ó thús báire le hAodh Ó Néill, 2a hIarla Thír Eoghain i gCogadh na Naoi mBliana (Éire), i dteannta le William Bourke (Clanricarde) agus eile others.  Eisreachtaíodh tiarnaí Uí Laoghaire agus briseadh a gcuid críoch suas, ach níor tharla tada i ngeall ar scoite na dtailte, agus d'fhanadar slán ann go dtí coigistiú Cromwell na cianta níos deireanaí.  Rinne Donnchadh Mac Cárthaigh, 1d Iarla Chlann Chárthaigh a dhícheall tacú a thabhairt don chlann trí léasú.  Le linn , scaipeadh an chlann níos mó.

Mar chomhartha a gcuid saibhris agus cumhachta i lár na 16ú haoise, deirtear go raibh Ó Laoghaire éigin as Carraig na Cora  ina athair altrama Dhomhnaill na gCraicne, sinsear Uí Dhonnabháin Uí Dhonnabháin Chlann Cathaill.  Phós a iníon Ellen le Domhnall, agus bhí mac acu, Domhnall II.

Bhí Domhnall mac Airt Ó Laoghaire (1575–1657) ina thiarna deireanach Uí Laoghaire den ord Gaelach.

[mion|[Peadar Ua Laoghaire, mórphearsa na litríochta Gaeilge.]]

De shliocht ghéag na clainne as Carraig na Cora ba ea an scríbhneoir Gaeilge mór le rá Peadar Ua Laoghaire.

## Uí Laoghaire Eile
Feictear an t-ainm fosta i ngéag na nEoghanacht, Cineál Laoghaire.  Is deacair é ginealaigh an dá chlann Uí Laoghaire, idir Corca Laidhe in iarthuaisceart Chorcaí agus Eoghanacht ar na gaobhair i gCiarraí, a rianú.

Níl cuan , gar do Bhaile Átha Cliath, gaolta le hUíbh Laoghaire, ach ina ionad sin ainmnithe as Laoghaire mac Néill, Ardrí de chuid na 5ú haoise.

## Daoine
### Míleata
* Art Ó Laoghaire (bás 1773), oifigeach airm Ostra-Ungárach. Chum a bhean chéile, Eibhlín Dubh Ní Chonaill, "Caoineadh Airt Uí Laoghaire"

* Daniel Florencio O'Leary (1802–1854), ginearál faoi Simon Bolivar

### Reiligiúin
* Arthur O'Leary (1729–1802), Proinsiasach Éireannach agus scríbhneoir conspóideach
* Francis O'Leary MBE (1931–2000), sagart agus misinéir a bhunaigh Ospís Naomh Seosamh

### Litríocht
* John O'Leary (Fínín) (1830–1907), file Éireannach, curtha i ngéibheann le linn na naoú haoise déag
* Máire Bhuí Ní Laoghaire (1774–1849), file Éireannach 
* Peadar Ua Laoghaire (1839–1920), sagart agus scríbhneoir Gaeilge, ina bhunaitheoir litríocht Ghaeilge an lae inniu, a mheastar

### Polaitíocht agus dlí
* Brendan O'Leary, eolaí polaitíochta Éireannach 
* Cornelius O'Leary, staraí Éireannach 
* Donnchadh Ó Laoghaire (rugadh 1989) Teachta Dála le Sinn Féin
* Henry O'Leary, fear gnó Éireannach, pearsa polaitiúil in New Brunswick
* Jean O'Leary, iarbhean rialta agus gníomhaí cheart LADTA
* John O'Leary (Ciarraí) (born 1933), teachta dála le Fianna Fáil as Ciarraí
* John O'Leary (Loch Garman) (1894–1959), teachta dála le Páirtí an Lucht Oibre as Loch Garman
* Michael O'Leary (1936–2006), iarcheannaire Pháirtí an Lucht Oibre
* Seán O'Leary (polaiteoir) (rugadh 1941), Seanadóir Éireannach 
* William O'Leary (polaiteoir) (bás 1955), teachta dála le Fianna Fáil as Ciarraí

### Iriseoireacht agus gníomhaíochas
* John O'Leary (iriseoir), eagarthóir ar an Times Higher Education Supplement
* Olivia O'Leary, iriseoir Éireannach

### Ealaín
* Arthur O'Leary (1834–1919), cumadóir agus pianódóir Éireannach
* Dermot O'Leary (a rugadh in 1973), láithreoir teilifíse agus raidió Sasanach
* Jane O'Leary, ceoltóir agus cumadóir
* Michael O'Leary (aisteoir) (a rugadh 1958), aisteoir Meiriceánach

### Spórt
* Clare O'Leary, an chéad bhean Éireannach a dhreap Sliabh Everest
* Daren O'Leary, imreoir rugbaí Sasanach
* David O'Leary, imreoir agus bainisteoir sacair 
* John O'Leary (peileadóir)
* Kieran O'Leary, peileadóir
* Kristian O'Leary, imreoir sacair Breathnach
* Noel O'Leary, peileadóir
* Seánie O'Leary (a rugadh 1954), iománaí
* Stephen O'Leary, imreoir sacair Éireannach
* Tomás O'Leary (a rugadh 1983), imreoir rugbaí Éireannach

### Eile
* Brian O'Leary, eolaí agus spásaire Meiriceánach
* Catherine O'Leary (1827–1895), Chicago
* Ciarán O'Leary, imreoir pócair
* Daniel O'Leary (drongadóir)
* James Patrick O'Leary (c. 1860–1926), drongadóir
* Michael O'Leary, Ryanair

## Áiteanna
* Dún Laoghaire, Baile Átha Cliath 
* O'Leary, Oileán Phrionsa Éadbhard
* Plaza O’Leary – cearnóg mhór in Caracas, Veiniséala, ainmnithe as Daniel Florencio O'Leary

## Tagairtí

Catagóir:Teaghlaigh na hÉireann