Aodh Óg Mac Mathúna

Bhí **Aodh Óg Mac Mathúna** nó **Aodh Óg Mac Mathghamhna** (c. 1606  i gContae Mhuineacháin mar atá inniu ann; - 22 Samhain 1644 in Tyburn in aice le Londain) ina dhuine de na daoine a ghlac páirt i nÉirí Amach na hÉireann sa bhliain 1641.

## Teaghlach
Ba é Mac Mathúna an dara mac le Brian Mac Aoidh Óig Mac Mathúna ( Sir Brian MacHugh Oge MacMahon, †&nbsp;1620 ), tighearna Dheartraí i gContae Mhuineacháin níos déanaí , agus Máire Ní Néill, iníon le hAodh Mór Ó Néill . Chuaigh sé go dtí an Spáinn agus bhí sé ina leifteanantchoirnéal in arm na Spáinne. D’fhill sé ar Éirinn faoi dheireadh i 1641, is dócha chun earcaithe a aimsiú le seirbhís a thabhairt don Spáinn. Bhí talamh aige le hoidhreacht i gConachadh i nDartraí. 

## Ullmhúcháin don éirí amach
clé|mion|Caisleán Bhaile Átha Cliath
Sa bhliain 1641, rinneadh réamhullmhúchán le haghaidh éirí amach mar gheall ar eagla na nÉireannach go mbeadh ionradh bagartha ar Éirinn ag fórsaí frith-Chaitliceacha an Pharlaimint Fhada agus ar lucht na gCúnantóirí Albanacha. Ghlac Mac Mathúna páirt sna hullmhúcháin agus, mar shaighdiúir  a raibh taithí aige, bhí sé le Caisleán Bhaile Átha Cliath a ghabháil, mar aon le Conchobhar Mag Uidhir , a raibh eolas áitiúil agus gaolta aige i mBaile Átha Cliath,  agus daoine eile. Bhuail na rannpháirtithe le chéile i mBaile na Lochlannach, in aice le Baile Átha Cliath.  Níor cuireadh eolas ar dhuine de chuid Mhic Mathúna, Eoghan Ó Conghalaigh, ar an eolas faoin bplean chun an caisleán a ghabháil in ionsaí gan choinne an mhaidin dár gcionn go dtí an 22 Deireadh Fómhair 1641.

## Gabháil agus bás
mion|Na croiche buan ag Tyburn
Ach d'fheall Ó Conghalaigh an plean do *na Tiarnaí Breitheamh* Sir William Parsons agus Sir John Borlase, a ghlac céimeanna go tapa chun Mac Mathúna agus Mag Uidhir a ghabháil, agus d’éirigh leo tar éis roinnt frithbheartaíochta ar maidin an 23 Deireadh Fómhair. Tar éis do Mhac Mathúna  aon bhaint a shéanadh ar dtús, d’admhaigh sé go leor sa deireadh chun an milleán a chur ar dhaoine eile chomh maith. Coinníodh iad i mBaile Átha Cliath ar dtús ar feadh roinnt míonna, ansin, ar ordú ó Pharlaimint Shasana, aistríodh iad go Túr Londan i mí an Mheithimh 1642. Aon mhí déag ina dhiaidh sin, aistríodh iad go Príosún Newgate . I mí Dheireadh Fómhair 1643, áfach, cuireadh ar ais chuig an Túr iad tar éis éalú comhcheilgeora eile (John Reade).  Ní fhéadfaí triail a reáchtáil ar dtús, toisc go raibh sé deacair finnéithe Éireannacha a aimsiú. Ar an 17 Lúnasa 1644, d’éalaigh Mag Uidhir agus Mac Mathúna le cabhair ó shagart Spáinneach. Gabhadh arís iad, áfach, ar an 19 Meán Fómhair. Bhí triail Mhic Mathúna ar siúl ar an 18 Samhain, 1644, i g*Cúirt Bhinse an Rí ,* faoin mBhreithimh William Prynne . Fuarthas Mac Mathúna ciontach i dtréas agus cuireadh chun báis é i Tyburn ar an 22 Samhain, 1644.  Ba phiaraí Éireannach é Mag Uidhir, mar Bharún Inis Ceithleann, agus mar sin bhí deacrachtaí ag baint lena chiontú ar dtús. Mar sin féin, bhí samplaí ann maidir le huaisle na hÉireann i Sasana a chóireáil mar *ghnáthdhaoine* sa chúirt, agus cuireadh Mag Uidhir chun báis  sa bhliain 1645. 

## Tagairtí

Catagóir:Fir
Catagóir:Básanna i 1644
Catagóir:Duine i gCogaí na dTrí Ríocht
Catagóir:Duine (Stair na hÉireann)
Catagóir:Duine a cuireadh chun báis
Catagóir:Daoine a rugadh sna 1600í