open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Collaigin

Is éard is **collaigin** ann ná an phríomhphróitéin struchtúrtha sa mhaitrís eachtarcheallach a fhaightear i bhfíocháin tacaíochta éagsúla na colainne. Mar an phríomh-chomhpháirt den fhíochán tacaíochta, is í an phróitéin is flúirsí i mamaigh í, agus comhdhéanann sí ó 25% go 35% den mhéid próitéine sa cholainn iomlán. Aimíonaigéid atá ceangailte le chéile chun héilics thriarach d'fhibril fadaithe ar a dtugtar héilics collaigine. Faightear í den chuid is mó i bhfíochán tacaíochta amhail loingeáin, cnámha, teannáin, ballnaisc, agus craicne.

## Tagairtí
Coloratura

deas|200px|thumb|Coloratura
Ornáidiú bláthach san ailtireacht nó sa cheol guthach. Mar shampla, is féidir le soprán coloratura breis ornáidíochta nó tondatha a chur le nótaí arda i séis.

## Tagairtí
Samuel Colt

Ceapadóir a rugadh i Hartford, Connecticut ab ea **Samuel Colt** (19 Iúil 1814 &ndash; 10 Eanáir 1862). Thóg sé a chéad phaitinn amach sa bhliain 1835 ar ghunnán. Tar éis an chogaidh i Meicsiceo (1846-1848) chinn arm Mheiriceá glacadh leis an ngunnán seo mar chaighdeán don arm iomlán, rud a rinne stór do chomhlacht Colt. D'éag sé in Hartford sa bhliain 1862.

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1814
Catagóir:Básanna i 1862
Colún

200px|mionsamhail|deas|Colúin
Tacaíocht ingearach i bhfoirgneamh, cumtha as bonn, stoc ciorclach agus mullach a leathann amach, deartha chun taibhléadan nó áirse a iompar. Baintear úsáid as mar chomhartha aeistéitiúil maisithe freisin, nó chun spás a roinnt. Uaireanta tógtar ceann ar leith mar réad a sheasann amach as féin.

## Féach freisin
* An tOrd Dórach
* An tOrd Iónach
* An tOrd Corantach
* An tOrd Tuscánach
* An tOrd Cumasc

## Tagairtí

Catagóir:Gnéithe ailtireachta
*
Catagóir:Innealtóireacht struchtúr
Catagóir:Tógáil
Colún veirteabrach

[250px|mionsamhail|clé|Colún veirteabrach an [Gabhair|ghabhair]]

An cnámh droma i ngach veirteabrach. Sraith d'eilimintí cnámhacha (na veirteabraí), scartha óna chéile le diocsaí idirveirteabracha, coimeádta le chéile le ballnaisc is matáin. Is beag an díláithriú is féidir a bheith idir veirteabraí cóngaracha, ach nuair a chuirtear an colún go léir san áireamh is struchtúr an-soghluaiste é. Sa chuid is mó de na veirteabraigh luíonn an colún go cothrománach agus iompraítear é ar ghéaga tosaigh is cúil. I ndaoine, a sheasann in airde, bíonn sé ceartingearach agus iompraíonn na géaga cúil amháin é. Iompraíonn sé is tacaíonn leis an tóracs, agus tugann ceangal dá lán matán. Timpeallaíonn is cosnaíonn sé corda an dromlaigh ó thráma fisiciúil. Feidhmíonn sé mar mhaolaire mar gheall ar a chuaire ar na dioscaí idirveirteabracha. Is féidir leis fórsaí a tharchur ó chuid amháin go cuid eile den cholainn. I ndaoine bíonn sé 72-75 cm ar airde (timpeall 40% d'airde an duine), agus is é atá ann ná 7 veirteabra ceirbheacsach, 12 veirteabra tóracsach, 5 veirteabra lumbach, 5 veirteabra comhtháite sacrach, agus 4 veirteabra comhtháite gimideach. Díreach tar éis breithe bíonn cuaire C-chruthach, cuasach chun tosaigh, aige. Ach de réir a chéile baineann sé amach cuairí sa treo eile sna réigiúin cheirbheacsacha is ghimideacha. Ligeann sé seo don duine a cheann a choimeád in airde agus seasamh, siúl is rith. Suas le 25% d'fhad an cholúin a bhíonn sna dioscaí idirveirteabracha. I ngach diosca bíonn croíleacán geilitíneach, agus timpeall air sin, fáinní d'fhíochán snáithíneach. I rith an lae triomaíonn na dioscaí de réir a chéile agus éiríonn siad níos tanaí. Dá thoradh seo ní bhíonn duine chomh hard ag deireadh an lae is a bhí ar maidin (2 cm níos lú, b'fhéidir). Tarlaíonn an rud céanna le himeacht na mblianta, ach sa chás seo bíonn an chailliúint airde buan. Braitheann so-ghluaisteacht an cholúin ar gheoiméadracht na struchtúr cnámhach agus eagar na n-eilimintí boga: dioscaí, matáin is ballnaisc. Tarlaíonn lúbadh mínormálta an cholúin ar fiar (scolóis) i 15% de dhaoine, ach ní bhíonn sé suntasach ach i 0.5% de na cásanna. Is minice é ag mná ná fir. Is deacair an chúis leis seo a aimsiú, ach meastar go mb'fhéidir go dtagann laige i matáin an droma agus galair dromlaigh isteach sa scéal.

## Tagairtí


Catagóir:Veirteabraigh
Colúnáid

deas|250px|thumb|Colúnáid
San ailtireacht, is éard is **colúnáid** ann ná líne colún taobh amuigh nó istigh d'fhoirgneamh, ag iompar taibhléadain, dín nó áirsí. Go minic bíonn sí ceangailte le foirgneamh mar bhealach isteach. Go minic i stíl chlasaiceach, le peidiméid ar cholúin chun tosaigh. Plás Pheadair sa Roimh, a dhear Bernini (1655-1667), an eiseamláir is cáiliúla.

## Tagairtí
Colaistéaról

Ceimiceán stéaróideach atá mar chomhpháirt in an-chuid bianna, go mór mór bianna saille. Má bhíonn tiúchan an cholaistéaróil i bhfuil duine ró-ard, is féidir go dtarlóidh deascadh taobh istigh de bhallaí na n-artairí a chúngaíonn is a stalcann iad, staid ar a dtugtar *scléaróis artaireach*. Tá dhá shaghas colaistéaróil ann: lipeapróitéin ard-dlúis (HDL), agus lipeapróitéin ísealdlúis (LDL). Meastar go gcuireann an lipeapróitéin ísealdlúis go mór leis an deascadh dochrach sna hartairí, agus go gcabhraíonn an lipeapróitéin ard-dlúis leis an gcolaistéaról a ghlanadh amach ó imshruthú na fola isteach san ae, ag laghdú priacal an ghalar croí. Má bhíonn duine cúramach bianna gan mórán saille sáithithe nó uibheacha a ithe, coimeádann sé sin tiúchan an cholaistéaróil san imshruthú sách íseal. Is é an ghnáth-thuiscint go bhfuil cóimheas idir LDL is HDL sa bhfuil níos lú ná 4.5 inmhianaithe, ach go bhfuil priacal galar croí thar an gcoiteann ann má bhíonn an cóimheas níos mó ná sin. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Cóma

deas|250px|thumb|Cóma
Is é an rud is **cóma** ann ná staid mar a fhágtar duine gan aithne gan urlabhra, nach féidir a mhúscailt aisti. Éiríonn feidhmeanna na hinchinne níos laige de réir a chéile, ach leanann na gníomhaíochtaí riachtanacha riospráide agus bualadh an chroí ar aghaidh. Is féidir go dtarlóidh a leithéid mar thoradh ar thráma don inchinn, meiningíteas, ródháileog alcóil nó drugaí a ghlacadh, nó neamhoird mheitibileachta cosúil le teip dhian na nduán is an ae agus aimhréidh diaibéitis.

## Tagairtí

Catagóir:Leigheas éigeandála
Catagóir:Dianchúram
Comhaireamh (teicstílí)

deas|100px|thumb|Comhaireamh
I sníomh teicstílí, córas uimhriúil chun caoile snáithe a thaispeáint. Is ionann an t-aonad, *an teics*, agus mais ciliméadar den snáithe (i ngraim). Tá an t-aonad seo á chur in ionad na seanaonad, *an uimhir cadáis* is *an denier*, de réir a chéile. 

## Tagairtí
Comharaíocht

deas|200px|thumb|Comharaíocht
Baint idir dhá chineál orgánach a mbaineann an dá chineál sochar aisti. Uaireanta, úsáidtear an téarma i gcásanna ina bhfuil gaol riachtanach amháin i bhfeidhm, nuair nach féidir le ceachtar den dá chineál maireachtáil gan an ceann eile. Is comharaíoch an gaol idir seangáin bhána is na prótasóin a mhaireann ina bputóga. Is amhlaidh a dhíleánn na prótasóin an ceallalós san adhmad, ag cur na gcothaitheach ar fáil do na seangáin bhána. Ar a seal, faigheann na prótasóin comhshaol oiriúnach cosanta is soláthar bia.

## Tagairtí
Comharbas fásra

deas|250px|thumb|Comharbas fásra
Teacht chun cinn plandaí éagsúla de réir oird ar láthair áirithe thar thréimhse. Mar shampla, i lochán, coilíníonn fásra uisciúil ar snámh é de réir a chéile. Le himeacht ama líonann sé le dríodar, éiríonn an t-uisce níos tanaí, agus tagann plandaí fréamhaithe cosúil le giolcach is cíob le bheith bunaithe. Ar deireadh, triomaíonn an lochán agus coilíníonn toim is crainn an láthair. 

## Tagairtí
Comal

Dréacht feabhsaithe den teanga ríomhaire Basic, a chuimsíonn gnéithe de Basic is Pascal ab ea **Camal** (Teanga Algartamach Choiteann). Shaothraigh an t-eolaí ríomhaire Danmhargach Borge Christiansen í i 1974.

## Tagairtí
Comhábhar

Sa cheimic, ábhar atá i láthair sa chóras, is cuma cén staid ábhair ina bhfuil sé. Mar shampla, is comhábhar amháin é uisce, má bhíonn sé sa chóras mar oighear, leacht, gal nó cuingir de na staideanna seo.

## Tagairtí

Catagóir:Ceimic
Fáinne ceadchomharthaí

deas|250px|thumb|Fáinne ceadchomharthaí
Is éard is **fáinne ceadchomharthaí** ann ná saghas líonra ceantair áitiúil (LAN) a d'fhorbair IBM, a bhaineann úsáid as toipeolaíocht fáinne ina gcuirtear comhartha thart ó ríomhaire go ríomhaire timpeall an fháinne. Má bhíonn an comhartha saor, is féidir leis an ríomhaire teachtaireacht a ghreamú leis agus é a chur ar aghaidh. Muna bhfuil, ní mór don ríomhaire fanacht go dtagann an comhartha timpeall arís.

## Tagairtí

Catagóir:Líonraí ríomhaireachta
Comharthaí cré

Lámhdhéantúsáin bheaga cré ar chruthanna sainiúla, a úsáideadh sa Mheánoirthear chomh fada siar le 9000 RC mar chóras cuntasaíochta. Tá na siombailí a fhaightear ar tháibhléid scríofa ón réigiún céanna timpeall 3500 RC agus na siombailí ar na comharthaí cré sin an-chosúil le chéile.

## Tagairtí
Comharthaíocht iarnróid

deas|200px|thumb|Comharthaíocht iarnróid
Córas chun gluaiseacht traenacha a stiúradh. Ar dtús bhaintí úsáid as brataigh is comharthaí a oibríodh de láimh, ach anois is comharthaí leictreacha a oibrítear le ríomhairí is raidió is mó atá in úsáid. Sa chóras ríomhaire bíonn comharthaíocht 4 ghné comhghlasta le córas na bpointí ar na ráillí. Tugann na comharthaí soilse daite taobh leis an mbóthar iarainn treoracha don tiománaí: glas (téigh ar aghaidh), dearg (stad), buí dúbailte (bí cúramach), buí aonair (bí an-chúramach). Cuirtear leo seo le comharthaí atá inchloiste is infheicthe i gcábán an tiománaí. Bíonn dualgas ar an tiománaí comharthaí buí a fhreagairt trí na coscáin a fheidhmiú nó cnaipe athshocraithe a bhrú: muna bhfreagraíonn, stadann an traein go huathoibríoch. Fiú leis na réamhchúraimí seo tharla timpistí sa Bhreatain, mar shampla ag Clapham i 1988 de bharr sreangaithe easnamhaigh, ag Purley i 1989, is ag Paddington i 1999 nuair a chuaigh na tiománaithe trí shoilse dearga. I dtíortha áirithe anois, tá córas modhnaithe in úsáid ina bhfuil micriríomhaire sa chabán atá in ann an tiománaí a shárú. 

## Tagairtí
Comhathraitheas

Sa mhatamaitic, téarma a chuimsíonn airíonna cothromóidí matamaiticiúla a bhfuil a bhfoirmeacha comhionann i gcórais dhifriúla comhordanáidí. Tugtar *do-athraitheacht foirme* air seo freisin. Is airí riachtanach é i gcothromóidí i dteoiric na himtharraingthe is teoiricí na bhfórsaí núicléacha.

## Tagairtí
Comhbhaill analógacha ilphléacsacha

deas|250px|thumb|Comhbhaill analógacha ilphléacsacha
Córas tarchuir teilifíse daite ina seoltar na comharthaí códaithe don lonras, an crómanas is an fhuaim, chomh maith leis na sonraí sioncronaithe, ina sraith, ceann i ndiaidh a chéile le linn gach líne den íomhá teilifíse. Is gá bandaleithead níos mó ná mar is gnáth chuige, ach is fearr géire caighdeán na híomhá.

## Tagairtí
Comhbhuainteoir

mion|Físeán drone de chomhbhuainteoir 2022
Meaisín talmhaíochta a bhaineann, a bhuaileann is a ghlanann gach saghas arbhair, olashíl is glasraí pischineálacha. Bíonn an chuid is mó de na meaisíní seo féinfhuinnmhithe is feistithe chun gráinne is síol a láimhseáil ar an mórchóir. Cuingríonn an meaisín 4 fheidhm: baineann is bailíonn sé an barr, buaileann an síol ón dias, scarann an síol ón tuí, agus glanann an síol ón lóchán, síolta fiailí is ábhair eile nach bhfuil ag teastáil. Tá dhá phríomhshaghas comhbhuainteora ann: an ceann is coitianta atá bunaithe ar dhruma is meicníocht chuasach buailte, agus an saghas le sreabhadh aiseach atá in ann rátaí oibre níos airde a bhaint amach, atá níos oiriúnaí do chúinsí tirime mar a fhaightear i réigiúin mhóra de na Stáit Aontaithe. Baintear feidhm as buainteoirí foráiste chun féar is barra eile le haghaidh bia ainmhithe a ghearradh is a bhailiú, roimh iad a mhionghearradh is a shéideadh i leantóirí le taobhanna arda. 

## Tagairtí
Comhcheangal córais oscailte

Caighdeán idirnáisiúnta chun na ceangail idir ríomhairí a shainmhíniú, chun gur féidir le ríomhairí éagsúla, déanta ag déantóirí éagsúla le hailtireacht éagsúil, cumarsáid a dhéanamh le chéile chun sonraí a aistriú. Is ar an bhFondúireacht Bogearraí Oscailte atá ceangal bogearraí is caighdeáin a bhunú. 

## Tagairtí
Comhcheirtleán

deas|250px|thumb|Comhcheirtleán
Sa mhianreolaíocht, carraig dhríodrach, comhdhéanta as púróga cruinne de charraigeacha a bhí ann roimhe, leabaithe i maitrís gainimh is gláir. Cruthaítear é ar thránna agus bun aibhneacha de ghnáth.

## Tagairtí
Comhcheol

deas|250px|thumb|Comhcheol
Cuingriú nótaí ceoil i gcordaí, agus ina dhiaidh sin sraitheanna cordaí, le béim ar chuingriú na gcomhpháirteanna ceartingearacha níos mó ná oiriúnú na ndual séiseach le chéile (cuntraphointe). Mar sin, tionlacann nó gléasann an comhcheol na duail séise. Is féidir go mbeidh sé diatonach (ag baint úsáid as nótaí gléis amháin, a bheag nó a mhór), crómatach (ag baint úsáid as cuid mhaith nótaí ó thaobh amuigh den ghléas), nó atonúil (ag baint úsáid as nótaí beag beann ar nótaí an ghléis). Níos ginearálta, ciallaíonn sé ceol ceolmhar a bhfuil ‘fuaim thaitneamhach’ leis, mar mhalairt ar dhíchordach — ach le fírinne, ní raibh an t-am ann riamh nuair nach raibh an díchorda mar bhunchuid den chomhcheol. 

## Tagairtí

Catagóir:Armóin
Catagóir:Séis
Catagóir:Seánraí ceoil
Catagóir:Amhránaíocht
Comhchordacht/neamhchordacht

Tomhas ar an oiread a roinneann cúpla comhionann (monaisiogótach). Úsáidtear í mar thomhas ar an oiread dá gcomhdhéanamh géiniteach atá in aon airí ar leith. Mar shampla, bíonn airdí an-chosúla ag 80% de chúplaí comhionanna, agus mar sin deirtear go bhfuil comhchordacht 80% acu maidir le hairde. Ach i 50% de chúplaí comhionanna a bhfaigheann duine díobh galar cosúil le diaibéiteas nó scitsifréine, ní bhfaigheann an duine eile é: deirtear, mar sin, go bhfuil siad 50% comhchordach maidir leis na galair sin (agus 50% neamhchordach, ar ndóigh). I gcásanna mar sin, is féidir go mbíonn fachtóirí comhshaoil chomh tábhachtach leis na fachtóirí géiniteacha. 

## Tagairtí
Comhchuingiú (bitheolaíocht)

deas|250px|thumb|Comhchuingiú
Sa bhitheolaíocht, próiseas atáirgthe ghnéasaigh ina gcúplálann dhá cheann den speiceas céanna, ach de chineálacha difriúla cúplála, ag malartú méid éigin ábhair ghéinitigh. Faightear a leithéid i miocrorgánaigh aoncheallacha, cosúil le baictéir is prótasóin. Tugtar comhchuingriú ar phróisis ghaolmhara, cosúil le cúpláil gaiméití den mhéid céanna in algaí glasa mar na spirigírí, agus fungais áirithe.

## Tagairtí
Éabhlóid inréimneach

deas|150px|thumb|Comhchlaonadh
Sa bhitheolaíocht, is éard is **éabhlóid inréimneach** ann ná éabhlóid neamhspleách cosúlachta struchtúrtha nó feidhmithe, nach bhfuil bunaithe ar chosúlacht an ábhair ghéinitigh a fuarthas le hoidhreacht, ag dhá orgánach neamhghaolmhara mar oiriúnú do mhodh beatha ar leith. Mar shampla, is toradh ar éabhlóid chomhchlaonta na cosúlachtaí idir éin is ialtóga a bhaineann lena gcumas eitilte. 

## Tagairtí

Catagóir:Éabhlóid
Comhchuingiú (ceimic)

deas|250px|thumb|Comhchuingiú
Sa cheimic, is éard is **comhchuingiú** ann ná ailtéarnú fíor nó follasach na nasc singil is na nasc dúbailte i gcomhdhúil. 

## Tagairtí
Cónasc (réalteolaíocht)

deas|150px|thumb|Comhchuingiú
Sa réalteolaíocht, is éard is **cónasc** ann ná ailíniú dhá rinn neamhaí mar a fheictear iad ón Domhan (mar shampla, pláinéad leis an nGrian). Bíonn na pláinéid lasmuigh, atá níos faide amach ón nGrian ná muid, i gcónasc nuair a luíonn siad díreach taobh thiar den Ghrian. Bíonn dhá shaghas cónaisc ag Mearcair is Véineas, na pláinéid atá níos gaire don Ghrian ná muid. Bíonn siad i g**cónasc íochtair** nuair a luíonn idir an Domhan is an Ghrian, agus i g**cónasc uachtair** nuair a luíonn díreach taobh thiar den Ghrian. I ngach cás, tarlaíonn an cónasc ag an nóiméad a bhíonn an dá rinn ag an domhanfhad neamhaí céanna. 

## Tagairtí
CODASYL

Coiste saineolaithe ríomhaireachta sna Stáit Aontaithe a rinne tuarascálacha ar airíonna ríomhchláraithe ba ea **CODASYL** (Comhdháil ar Theanga Córas Sonraí). Bhí sé freagrach as teicníocht a shaothrú chun sonramhíreanna agus na gaolta eatarthu a stóráil i gcóras ríomhairí. Tugtar *an tsamhail líonraí sonraí*, nó *samhail CODASYL*, ar an teicníocht seo.

## Tagairtí
Imoibriú comhdhlúthúcháin

deas|250px|thumb|Comhdhlúthú

Sa cheimic, is éard is imoibriú comhdhlúthúcháin ann ná imoibriú ceimiceach ina chuingríonn dhá mhóilín nó níos mó (feidhmghrúpaí), chun táirge a chruthú le díbirt móilíní  réasúnta beag. Is féidir gur uisce, clóiríd hidrigine, meatánól, nó aigéad aicéiteach a bhéas i gceist, ach in imoibriú bitheolaíochta is minic a bhíonn uisce i gceist.

I bpolaiméarú comhdhlúthúcháin, atá an-tábhachtach i dtáirgeadh fabraicí saorga de na cineálacha poileistir is polaimíde, díbrítear uisce de ghnáth.

Nuair a n-imoibríonn dhá móilíní ar leith, tugtar idirmhóilíneach ar an chomhdhlúthúchán. Sampla simplí is ea comhdhlúthúcháin dhá aimíonaigéad chun an nasc peiptídeach a dhéanamh, tréith na próitéine. San hidrealú tarlaíonn a mhalairt, roinneann aonán ceimiceach ina dhá chuid trí oibriú mhóilín pholach uisce, a scoilteann é féin chuig iain hiodrocsaídí agus hidrigine. Mar sin bíonn fuinneamh de dhíth.

## Féach freisin

* Taise,  Bogthaise

## Tagairtí

Catagóir:Imoibrithe Comhdhlúthúchain
Catagóir:Imoibrithe orgánacha
Catagóir:Imoibrithe ceimiceacha
Catagóir:Ceimic orgánach
Catagóir:Bogthaise agus taismhéadracht
Hidrimeitéar

Is éard is **hidrimeitéar** ann sa mheitéareolaíocht ná aon uisce san atmaisféar, beag beann ar a staid. Cuimsíonn an téarma scamaill, ceo, drúcht, ceobhrán, báisteach, flichshneachta, cloichshneachta is sneachta. Fuaraíonn aer atá ag éirí go dtí a dhrúchtphointe, agus comhdhlúthaíonn ar pháirteagail deannaigh, salainn, deataigh is eile chun braoiníní uisce is scamaill a chruthú. Ar aon nós, tugtar *scamall* air seo más ag airde mhór é, ach má tharlaíonn sé gar don talamh tugtar *ceo* nó *drúcht* air. Má fhásann braoinín a dhóthain, titfidh sé mar fhrasaíocht. Braitheann an saghas a thiteann ar an talamh ar theocht an aeir idir an scamall is an talamh. I gcuid mhaith den Domhan is báisteach agus sneachta príomhchodanna an chomhdhlúthaithe, agus úsáidtear na focail ‘báisteach’ is ‘comhdhlúthú’ go hinmhalartach. 

## Tagairtí
Comhdhúil alafatach

deas|250px|thumb|Comhdhúil alafatach
Comhdhúil charbóin, go príomha ceann atá díorthaithe ó aigéad sailleach, nach bhfuil aon ghrúpa aramatach inti.

## Tagairtí
Comhdhúil aramatach

deas|200px|thumb|Comhdhúil aramatach
Comhdhúil atá gaolta le beinséin le naisc a léirítear de ghnáth mar naisc shingile is naisc dhúbailte go hailtéarnach, ach í cobhsaí go leor. Ní hionann is comhdhúile alafatacha le naisc iolracha, imoibríonn sí trí mhalartú i bhfad níos mó ná suimiú. Faightear an t-ainm ó bholadh na beinséine.

## Tagairtí
Comhdhúil lipéadaithe

Comhdhúil ina bhfuil céatadán níos mó ná is gnách d'iseatóp ar leith dúile. Is féidir gur iseatóp radaighníomhach é seo, nó iseatóp cobhsaí is féidir a bhrath le speictreascópacht. Iseatóip a úsáidtear go coiteann is ea deoitéiriam (hidrigin-2) agus carbón-13.

## Tagairtí
Coimpléasc comhordanáidithe

deas|200px|thumb|Coimpléasc comhordanáidithe
Is éard a bhíonn i g**coimpléasc comhordanáidithe** ná adamh nó ian lárnach, atá miotalach de ghnáth agus ar a dtugtar an t-ionad comhordanáidithe, agus sraith mórthimpeall air de mhóilíní nó iain faoi cheangal, ar a dtugtar lioganna nó oibreáin choimpléascúcháin.
 
Miotail thrasdultacha a bhíonn páirteach sna coimpléisc comhordanáidithe seo, den chuid is mó, ach tá siad forleathan. Mar shampla, cuimsíonn siad an t-ian réasúnta simplí sulfáit teatráimínchopair, [Cu(NH3)4]2+SO42-, ar salann lonrach gorm é, agus cómhdhúile bunúsacha coimpléascacha cosúil le haemaglóibin (le hiarann, Fe, ann) is clóraifill (le maignéisiam, Mg, inti). 
Is coimpléisc comhordanáidithe iad go leor comhdhúil mhiotail, go háirithe miotail  thrasdultacha.
## Tagairtí
Comhéadan grafach úsáideora

Comhéadan scáileáin le bogearraí oibriúcháin ríomhaire mar a mbíonn comhbhaill ghrafacha cosúil le dealbha a úsáidtear chun seasamh do chomhaid ríomhaire is ríomhchláir. Ní gá don úsáideoir ach cliceáil ar an dealbh chun an clár nó an comhad a ghníomhachtú. Is iad na comhbhaill ghrafacha a bhíonn ar fáil de ghnáth i gcomhéadan mar seo ná fuinneoga, dealbha, roghchláir is pointeoirí.

Is féidir leagan amach an chomhéadain a logánú, is é sin ná é a aistriú go teangacha agus aibrítrí éagsúla agus eilimintí a bhogadh ar an scáileán.

## Tagairtí
Comhéadan Sonraí Dáilte ar Shnáithíní (Optúla)

Prótacal caighdeánach deartha is feidhmithe líonraí ceantair áitiúil (*FDDI* i mBéarla) is ea **Comhéadan Sonraí Dáilte ar Shnáithíní**. Bunaithe ar shnáithíní optúla, in ionad cáblaí comhaiseacha, chun na ríomhairí nó na stáisiúin oibre a nascadh sa líonra.

## Tagairtí

Catagóir:Caighdeáin idirnáisiúnta
Catagóir:Líonraí ríomhaireachta
Innéacs ceifealach

deas|250px|thumb|Comhéifeacht chafalach
Is éard atá i gceist leis an **innéacs ceifealach** ná leithead an chinn mar chéatadán dá fhad. Roinntear daoine le luachanna difriúla comhéifeachta mar bhracaiceifealach (leathan), méasaiticeifealach (meánach) nó dolacaiceifealach (fada). Úsáidtear an chomhéifeacht chráiniach maidir leis an mblaosc, seachas an ceann. Áisiúil i rangú antraipeolaíoch. 

## Tagairtí
Comheaspa imdhíonachta dhian

clé|200px|thumb|Comheaspa imdhíonachta dhian
Saghas easpa imdhíonachta is ea **comheaspa imdhíonachta dhian**, a tharlaíonn de bharr teip an tímis forbairt is limficítí a tháirgeadh, na príomhchealla i bhfreagairt imdhíonach na colainne (*SCI* i mBéarla). 

Ní bhíonn cumas ag páistí a rugadh leis an riocht seo ionfhabhtú a sheasamh, agus is annamh a mhaireann siad tríd an naíonacht. Ach tá torthaí maithe ina choinne á bhfáil le trasphlandú tímeas.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Easpa imdhíonachta
Comhéifeacht athraonta

deas|250px|thumb|Comhéifeacht athraonta
Is éard is **comhéifeacht athraonta** ann ná an tomhas ar chóimheas luas forleata an tsolais i bhfolús is an luais san ábhar. Úsáidtear an tsiombail n uirthi, agus n > 1 i ngach meán. In aer na = 1.0003, agus in uisce nu = 1.33. Uaidh seo, is féidir a rá go bhfuil luas an tsolais in uisce timpeall 75% dá luas san aer.

## Tagairtí
Comhéifeacht chúltarraingthe

deas|150px|thumb|Comhéifeacht chúltarraingthe
Tomhas ar an bhfrithfhórsa dinimiciúil a tharlaíonn nuair a ghluaiseann réad, mar ghluaisteán, eitleán nó bád, trí shreabhán. Mar shampla, nuair a ghluaiseann feithicil tríd an aer, méadaíonn an frithfhórsa cúltarraingthe a fheidhmíonn an t-aer ar an bhfeithicil de réir an luais chearnaigh. Mar bharr air sin, ní mór cumhacht an innill i ngluaisteán — is é sin, ráta ídithe a bhreosla—a mhéadú de réir an luais chiúbaigh chun an frithfhórsa a shárú. Is gá an chumhacht a mhéadú faoina 8 nuair a mhéadaítear an luas faoina dó. Le blianta anuas tá an-iarracht ar siúl ag déantóirí gluaisteán an chomhéifeacht chúltarraingthe a laghdú ó timpeall 0.5 sna 1960idí síos go dtí timpeall 0.2 anois, rud atá tar éis éifeacht breosla gluaisteán a fheabhsú as cuimse.

## Tagairtí
Comhéifeacht dáileacháin

deas|150px|thumb|Comhéifeacht dáileacháin
Sa cheimic, cóimheas intuaslagthacht tuaslagáite i dtuaslagóir amháin agus an luacha i dtuaslagóir eile nach ndéanann meascán aonchineálach leis an gcéad tuaslagóir. Tugtar *an chomhéifeacht rannach* uirthi freisin. Leis an eolas seo, is féidir an tuaslagáit a bhaint as tuaslagóir amháin trí roinnt mhaith eiseatocsainí leis an dara tuaslagóir.

## Tagairtí
Comheinsím

deas|200px|thumb|Comheinsím
Móilín orgánach neamhphróitéine a mbíonn baint aige le heinsím i gcatalú imoibrithe bhithcheimicigh. Feidhmíonn sí trí ghrúpaí áirithe ceimiceacha a ghlacadh nó a dheonú, de ghnáth.

## Tagairtí
Comhfhiosacht

deas|200px|thumb|Macasamhail na comhfhiosachta, dar le Robert Fludd, 1619
Is éard is **comhfhiosacht** ann ná staid shíceolaíoch ina bhfuil duine feasach. Aithnítear cialla éagsúla a chuimsíonn an staid ina bhfuil duine ina dhúiseacht (mar mhalairt ar staid neamhaireachtálach) agus an staid ina bhfuil duine in ann cuimhneamh is cur síos ar a eachtraí meabhracha (mar mhalairt ar staid fho-chomhfhiosach nó réamhchomhfhiosach). Leag William James béim ar leanúnachas na comhfhiosachta (sreabhadh an smaoinimh). Cuireann na síceolaithe cognaíocha béim ar an léargas gur féidir go mbeidh an chomhfhiosachta teoranta do leibhéil áirithe próiseála. Mar shampla, is féidir go mbeidh duine comhfhiosach ag leibhéal ard ar eolas a chuala sé ó dhuine eile, gan a bheith neamhaireachtálach ar mhionsonraí an chomhartha fhuaimiúil a chuir an t-eolas in iúl. 

## Tagairtí

Catagóir:Comhfhiosacht

Catagóir:Néareolaíocht chognaíoch
Catagóir:Síceolaíocht chognaíoch
Catagóir:Coincheapa san eipistéimeolaíocht
Catagóir:Airíonna meifhisiceacha
Catagóir:Coincheapa i bhfealsúnacht an aigne
Catagóir:Coincheapa i bhfealsúnacht na heolaíochta
Catagóir:Teacht Chun cinn (Fealsúnacht)
Catagóir:Próisis mheabhrach
Catagóir:Meitifisic intinne
Catagóir:Measúnú néarshíceolaíochta
Catagóir:Ointeolaíocht
Catagóir:Feiniméaneolaíocht
Catagóir:Teoiric na hintinne
Comhghaolú

deas|250px|thumb|Comhghaolú
Sa mhatamaitic, tomhas ar an oiread a bhfuil gaol líneach idir dhá athróg. I sraith sonraí (xi, yi) le dialltaí x is y, sx is sy, is comhathraitheas sxy, sainmhínítear an chomhéifeacht chomhghaolaithe mar r = sxy/sxsy. Má bhíonn r gar do 1, deirtear go bhfuil comhghaol dearfach maith ann, agus méadaíonn y de réir mar a mhéadaíonn x. Má bhíonn r gar do -1, deirtear go bhfuil comhghaol diúltach maith ann, agus laghdaíonn y de réir mar a mhéadaíonn x. I rangchomhghaolú déantar comparáid idir oird, seachas luachanna uimhriúla, agus úsáidtear staitistic dhifriúil chuige sin. 

## Tagairtí
Comhiompar

deas|250px|thumb|Comhiompar
Próiseas aistrithe teasa trína n-éiríonn sreabhán te in airde, ag iompar teasa leis. De réir mar a fhuaraíonn sé, sreabhann sé anuas chun sruthlú iomlán ábhair is teasa a chur ar siúl. Tagann sruthanna comhiompair san atmaisféar san áireamh chun aer te a aistriú ón meánchiorcal i dtreo na Mol. Tarlaíonn sruthanna comhiompair i gcroíleacán leachtach an Domhain freisin, nuair a thiomáintear sreabhán téite (nó fuaraithe). Tugtar *comhiompar fórsáilte* ar an bpróiseas seo.

## Tagairtí
Comhlánú

deas|250px|thumb|Comhlánú
Sa ghéinitic, próiseas inar féidir le dhá ghéin chúlaitheacha scoite ag lócais dhifriúla ar chrómasóm easpa a chéile a sholáthar. Sa chás sin tagann an indibhid a iompraíonn an dá ghéin sin (ar heitrisiogót dúbailte í) i láthair mar dhuine normálta ó thaobh feinitíopa de. Mar shampla, is féidir le beirt abhac pósadh agus páistí normálta a bheith acu má bhíonn a n-easpaí géiniteacha ag lócais dhifriúla.

## Tagairtí
Comhleá fuar

[deas|250px|thumb|Gléas ag an Space and Naval Warfare Systems Center in [San Diego, i Meiriceá, ar baineadh úsáid as in iarracht (2005) comhleá fuar a chur i bhfeidhm]]
Is éard atá i gceist le **comhleá fuar** ná comhleá núicléach ag tarlú ag teocht an tseomra. I 1989 d'fhógair beirt ceimiceoirí, Martin Fleischmann ón mBreatain agus Stanley Pons as na Stáit Aontaithe, gur bhraith siad comhleá i gcill leictrilíteach le leictreoid platanaim is leictreoid tíotáiniam in uisce trom. Ar an drochuair d'fhógair an bheirt a dtorthaí sna meáin chumarsáide gan a dtaighde is a dtorthaí a bheith iniúchta nó dearbhaithe go neamhspleách ag saineolaithe eile. Déanta na fírinne, cruthaíodh go luath gur bhréagach a dtorthaí, ach ba gháifeach an scéal ag an am é. 

## Tagairtí

Catagóir:Fisic
Comhleá núicléach

thumb|Comhleá núicléach
Nuair a nascann dhá núicléas bheaga le chéile chun núicléas níos mó a dhéanamh,sin **comhleá núicléach**.  

Scaoiltear fuinneamh núicléach amach as núicléas nuair a chomhleáitear dhá núicléón nó dhá núicléas bheaga (mar shampla núicléas de dheoitéiriaim is núicléas de thritiam, dhá iseatóp hidrigine) le chéile chun núicléas níos mó a chruthú. Athrú maise chuig fuinneamh is bun leis an gcruthú fuinnimh seo.  

Chun comhleá a chur chun cinn, ní mór na núicléis bheaga atá araon luchtaithe go dearfach a bhrú chomh gar sin dá chéile go sáraítear a gcomhéaradh. Imoibriú comhleáite is bun le teas na Gréine is na réaltaí eile, agus an radaíocht go léir a astaíonn siad.  
mion|Comhleá núicléach
Cruthaítear teocht ard go leor chun gur féidir an comhleá a dhéanamh i bpléascán núicléach eamhnaithe. Mar sin, sna H-bhuamaí, is amhlaidh a bhíonn pléasc bheag eamhnaithe a chruthaíonn an ardteocht chun pléasc comhleáite a mhadhmadh. 

I dtíortha ar fud an domhain, táthar ag iarraidh an t-imoibriú seo a chur ar siúl ar bhonn leanúnach stiúrtha chun an fuinneamh a fháil uaidh agus cumhacht leictreach a ghiniúint uaidh sin. 

Ní théann an t-imoibriú ar aghaidh oiread ar fiú trácht air ach nuair a bhíonn teocht is brú fíorard i bhfeidhm. Níl sé éasca ná saor na coinníollacha seo a chomhlíonadh.

## An todchaí
Dhá phríomh-mhodh atá á bhforbairt is á dtástáilː

* In iarthar na hEorpa, táthar ag iarraidh na himoibreáin a sháinniú is a théamh a ndóthain i réimse maighnéadach i bhfoirm tórais nó taoschnó. 
* I Meiriceá is sa tSeapáin, tá léasacha fíordhiana léasarsholais á ndíriú ar mhéid sáinnithe de na himoibreáin. D'ionsúfaí an-chuid d'fhuinneamh an tsolais seo sna himoibreáin, rud a d'inphléascfadh ar a chéile iad a ndóthain chun an t-imoibriú a chur ar aghaidh. 

## Féach freisin

* Fuinneamh comhleá

## Tagairtí

Catagóir:Fuinneamh núicléach
Catagóir:Adaimh
Comhleanúnachas

deas|250px|thumb|Comhleanúnachas
Sa bhfisic, an gaol idir tonnta. Deirtear go bhfuil dhá thonn den mhinicíocht chéanna comhleanúnach má fhanann a ndíláithrithe coibhneasta tairiseach thar am, is é sin, má bhíonn tonn amháin chun tosaigh ar an gceann eile ag nóiméad amháin agus más ionann an scéal nóiméad éigin níos déanaí. I dtonnta mar sin, bíonn uillinn thairiseach pais eatarthu, agus bíonn siad ar comhchéim. Bíonn solas léasair comhleanúnach, ach ní mar sin do sholas ó ghnáthbholgán, a bhíonn neamh-chomhleanúnach.

## Tagairtí
Comhlínitheoir

deas|250px|thumb|Comhlínitheoir
Feiste optúil chun léas eisréimneach solais (ó fhoinse pointe, mar shampla) a athrú ina léas comhthreomhar, rud is gá chun iompar optúil an léis a rialú (i speictreascóp nó speictriméadar, mar shampla). De ghnáth, téann an solas trí lionsa inréimneach agus ansin trí scoiltín. Sa chomhlínitheoir in X-ghathaíocht, úsáidtear scoiltíní amháin chun léas a chruthú a dhéanfaidh scáth géar. I gciall eile, tugtar *comhlínitheoir* ar theileascóp beag atá feistithe ar cheann mór agus a úsáidtear don réamhailíniú garbh.

## Tagairtí
Comhordanáidí Cairtéiseacha

deas|250px|thumb|Comhordanáidí Cairtéiseacha
Sa mhatamaitic, bealach a shaothraigh René Descartes chun ionad pointe a shainiú de réir a fhaid ó dhá líne dhíreacha fhosaithe is (de ghnáth) ingearacha, a dtugtar *aiseanna na gcomhordanáidí* orthu. Ba mhór an dul chun cinn don gheoiméadracht forbairt na geoiméadrachta anailísí ag Descartes is daoine a tháinig ina dhiaidh, agus fíoráisiúil i bhfeidhmiú an chalcalais.

## Tagairtí

Catagóir:Geoiméadracht
Catagóir:Matamaitic
Comhiompar i screamh an Domhain

deas|250px|thumb|Comhiompar i screamh an Domhain
Ís éard atá i gceist le **comhiompar i screamh an Domhain** ná feiniméan fisiciúil ina shnámhann na plátaí teicteonacha de screamh sheachtrach an Domhain ar an maintlín. Tá sruthanna comhiompair ar siúl an t-am ar fad taobh istigh sa chroíleacán leachtach te. Gar don dromchla iompraíonn na sruthanna comhiompair seo an maintlín agus, ar a seal, na plátaí. I gcás go bhfo-dhuchtann pláta faoi phláta eile, tumann an pláta sin isteach sa mhagma leachtach. Ach ó anailísiú thiúchan na hocsaigine i gcarraigeacha is gloiní i laibhe cuid mhaith bolcán ar fud an Domhain, fuarthas leibhéil nárbh fhéidir a mhíniú ach trí ghlacadh leis go raibh an t-ábhar céanna sin ar dhromchla an Domhain nó grinneall na farraige uair amháin chun an ocsaigin a thógáil isteach ann. Is é an léargas ar an scéal go mbrúchtann an pláta, a slogadh 60 milliún bliain roimhe sin, b'fhéidir, mar laibhe as bolcáin. De réir dealraimh, tá screamh an Domhain á athchúrsáil go mall mall an t-am ar fad.

## Tagairtí

Catagóir:Geolaíocht
Comhla solais

Feiste optúil nó mheicniúil chun an oiread solais a tharchuireann córas optúil a rialú. Eagar amháin chuige is ea dhá scagaire polarúcháin, ceann i ndiaidh an chinn eile, ar bhealach an tsolais agus ceann díobh rothlach. Nuair a rothlaítear an scagaire seo, athraítear an codán den solas a tharchuirtear. Nuair a bhíonn an dá scagaire ag dronuillinn le chéile, ní tharchuirtear solas ar bith. Bealach eile a úsáidtear i bhfístheilgeoirí is ea taispeántas leachtchriostail (LCD), agus modhnaítear an léas solais le híomhá leictreonach. 

## Tagairtí
Comhordanáidí polacha

deas|250px|thumb|Comhordanáidí polacha
Sa mhatamaitic, bealach chun ionad pointe P a dhéanamh amach óna fhad r ó phol O is ón uillinn idir OP is bunlíne θ. Córas thar a bheith áisiúil is ea é chun cur síos ar ionaid phointí i leith pointe fhosaithe amháin. Mar shampla, is í cothromóid pholach ciorcail a bhfuil a lár ag O is a gha ar fhad a ná r = a. Is í cothromóid pholach an chiorcail trí O, le trastomhas ar an mbunline trí O, r = 2 a cos θ. Is féidir lúba is cuair a scríobh mar chothromóidí éasca i gcomhordanáidí polacha cosúil le r = a sin θ. 

## Tagairtí
Comhphobal Eorpach um Fhuinneamh Adamhach

Eagraíocht a bunaíodh faoi Chonradh na Róimhe (1957) mar chuid de ghluaiseacht chomhtháite na hEorpa is ea an **Comhphobal Eorpach um Fhuinneamh Adamhach** (CEFA) (Béarla: *EURATOM*). Cónascadh leis an gComhphobal Eorpach do Ghual is Cruach i 1962 é chun an Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa a chruthú. Tá mar chuspóirí aige feidhmeanna síochánta an fhuinnimh núicléach a chur chun cinn, chun leictreachas a ghiniúint go háirithe. Tá margadh aonair Eorpach d'ábhair núicléacha ann ó 1959 ar aghaidh.

## Tagairtí
Comhphróiseálaí

deas|200px|thumb|Comhphróiseálaí
An dara próiseálaí i ríomhaire, mar phróiseálaí roghnach breise sa chuid is mó de na ríomhairí pearsanta, a ligeann don ríomhaire tascanna áirithe a dhéanamh níos tapa. Mar shampla, tá comhphróiseálaithe matamaitice is graificí ann. 

## Tagairtí
Comhshaol eipipeiligeach

An crios peiligeach is tanaí san aigéan, ag síneadh amach ón talamh go dtí doimhneacht timpeall 200 m. Cuimsíonn sé an crios fótach (an ciseal dromchlach ar féidir le solas na Gréine treá tríd ionas gur féidir le plandaí muirí fótaisintéise maireachtáil ann). De réir mar a éiríonn an t-uisce níos tréshoilsí, is doimhne fós an crios seo. Ach ní bhíonn ach doimhneacht 50 m sa chrios néiríteach, de bharr na moirtiúlachta. 

## Tagairtí
Comhshaolachas

deas|250px|thumb|Comhshaolachas
Téarma nach bhfuil ciall bheacht aige, ach go ginearálta, suim i gcúrsaí comhshaoil is imní fúthu, aithint go bhfuil truailliú an chomhshaoil ag dul ar aghaidh is ag méadú go tapa trí mhíbhainistiú acmhainní an Domhain, agus go bhfuil gá le caomhnú. Díorthaíonn daoine áirithe ciall breise leis an téarma, nach féidir brath ar eolaíocht nó teicneolaíocht chun réiteach a fháil ar na fadhbanna comhshaoil, agus gur gá srian a chur ar fhás eacnamaíoch mar go bhfuil teorainn le hacmhainní an Domhain.

## Féach freisin
* Caomhnú chomhshaoil
* Gníomhaireacht um Chaomhnú Comhshaoil
* Bainistíocht acmhainní an chomhshaoil

## Tagairtí

Catagóir:Comhshaolachas

Catagóir:Eolaíocht an chomhshaoil
Catagóir:Comhshaol
Crios peiligeach

deas|200px|thumb|Comhshaolta peiligeacha
An crios ina bhfuil orgánaigh bheo in uisce na farraige, mar mhalairt ar na comhshaoil bheantacha gar do ghrinneall na farraige. Fo-roinntear na comhshaolta seo a thuilleadh fós de réir doimhneachta: an crios néiríteach (gar don chósta), an crios aigéanach, an crios eipileiligeach, an crios méisipeiligeach, agus an crios bataipeiligeach. 

## Tagairtí
Comhshaolta beantacha

deas|200px|thumb|Comhshaolta beantacha
An crios muirí beatha ar ghrinneall na farraige, mar mhalairt ar na comhshaoil pheiligeacha san uisce féin. Samhlaítear dhá phríomhchuid. Tugtar *comhshaolta beantacha éadoimhne* orthu siúd i dtreo an chladaigh ó imeall na scairbhe ilchríochaí: sna comhshaolta seo bíonn fo-chrios amháin, a dtugtar *an crios oschladachúil* air, atá os cionn an lán mara (an crios lapadaíle) ar éigin mar a nochtar na horgánaigh don sáile trí lapadaíl na dtonnta is tonnta stoirme ó am go chéile, agus an rabharta. Luíonn an dara fo-chrios, an crios cladúil, idir an lán mara is an lag trá (an crios idirthaoideach). Agus luíonn an 3ú crios, an crios fo-chladúil, idir an lag trá is imeall na scairbhe ilchríochaí (an crios scairbhe). Tugtar *comhshaolta beantacha doimhne* ar chomhshaolta an imill ilchríochaigh is an aigéin amach ón imeall. Roinntear iad seo i bhfo-chrios beantach batach (ó imeall na scairbhe go doimhneacht 4,000 m), fo-chrios beantach aibhéiseach (4,000-6,000 m) agus fo-chrios beantach háidéach (6,000-11,000+ m). Ar an ngrinneall roinntear na gnáthóga beantacha éagsúla i ngrúpa amháin ina n-áitríonn na horgánaigh dromchla an ghrinnill den chuid is mó (eipeafánaí beantacha), agus grúpa eile ina n-áitríonn na horgánaigh an dríodar féin (ionfánaí beantacha). 

## Tagairtí
Comhtháthú ollscála

deas|200px|thumb|Comhtháthú ollscála
Modh déantúsaíochta ciorcad, a chomhtháthaítear le líon an-mhór comhbhall scoite (níos mó ná 100,000) ar an slisne sileacain is ea **Comhtháthú ollscála** (VLSI). Ba dhul chun cinn é seo ar LSI, comhtháthú mórscála, an chéad chéim i bhforbairt na slisní sileacain, mar a mbíodh timpeall 1,000 comhbhall ar shlisne amháin.

## Tagairtí
Comhthíosachas

Is é atá i gceist le **comhthíosachas** ná saghas idirghníomhú idir dhá speiceas difriúil, ina bhfaigheann ceann acu (an comhthíosach) buntáiste as soláthar coiteann bia, gan an ceann eile (an t-óstach) a bheith thíos leis. 

## Tagairtí

Catagóir:Siombóis
Compás gíreascópach

deas|200px|thumb|Compás gíreascópach
Saghas gíreascóip a shocraítear chun treoshuíomh ó thuaidh a choinneáil, mar chúnamh i loingseoireacht.

## Tagairtí
Comhtholgadh

Is éard atá i gceist le **comhtholgadh** ná staid inchúlaithe neamhaireachtála a fhéadfaidh tarlú díreach i ndiaidh buille trom don cheann, ach a leanann níos faide ná an tráma féin.  

Nuair a thagann duine chuige féin bíonn a chuimhne ar an taisme lagaithe, agus ar ar tharla roimhe sin freisin b'fhéidir (aimnéise aisiompaithe). Ní bhíonn damáiste garbh déanta don inchinn, ach anois is arís damáiste inchúlaithe do néaróin. 

### Comharthaí
Is féidir go bhfuil comhtholgadh ar dhuine má bhíonn ceann amháin nó níos mó ná ceann amháin de na leideanna sofheicthe seo a leanas ann:

* Cailliúint comhfheasa nó neamhfhreagúlacht
* An duine ina luí ar an talamh gan bogadh / go mall ag éirí
* Neamhshocair ar na cosa / fadhbanna le cothromaíocht nó ag titim / neamh-chomhordú
* Greim láimhe á bhreith ar an chloigeann
* Stánadh folamh nó dreach marbh a bheith ar an duine
* Mearbhall a bheith ar an duine / gan iad a bheith eolach ar chúrsaí imeartha.

mion|101 le Dr Mike
mion|gortú inchinne agus leanaí

### Spórt
Tá sé tábhachtach, d’imreoirí agus d’oiliúnóirí, comharthaí agus rioscaí an chomtholgtha a bheith ar eolas ag gach éinne agus lán chomh tábhachtach daoine óga a bhfuil comharthaí an chomhtholgtha orthu a bhaint den láthair imeartha go dtí go mbeidh biseach orthu. Nuair a bhuailtear duine de na himreoirí nó má thaispeánann siad comharthaí an chomhtholgtha bainim den chluiche iad láithreach bonn.  

## Féach freisin

* Inchinn

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Inchinn
Comhthóras Eorpach

Saotharlann taighde i gcomhair comhleá núicléach is ea an **Comhthóras Eorpach** (JET). Tá imoibreoir ollmhór comhleáite i bhfoirm taoschnó ann, a dtugtar *tóras* nó *[[tokamak]]* air. Cuireadh ar siúl in Abingdon Shasana é i 1983. Maoinithe ag 15 thír Eorpach agus EURATOM. I 1997 d'éirigh leis an turgnamh cumhacht 16 MW a ghiniúint le cóimheas 65% idir cumhacht amach is isteach a bhaint amach.

## Tagairtí
Arthur Holly Compton

Fisiceoir a rugadh i Wooster, Ohio ab ea **Arthur Holly Compton** (10 Meán Fómhair 1892 – 15 Márta 1962). Chuidigh sé le forbairt an bhuama adamhaigh. Roinn sé Duais Nobel na Fisice i 1927 as iarmhairt Compton a aimsiú, méadú i dtonnfhaid X-ghathanna nuair a imbhuaileann siad le leictreoin in adaimh le meáchain ísle adamhacha.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1892
Catagóir:Básanna i 1962
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Cónaiféar

Crann a tháirgeann buaircíní (cóin). Le bheith cruinn, aon bhall den ord gimnispeirme *Coniferales*, a chuimsíonn na péiní, na cufróga is na harócair. I dtéarmaí níos scaoilte, na gimnispeirmeacha uile ach amháin na cicidifítí.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Conamar

deas|250px|thumb|Conamar
**Conamar** a thugtar ar na horgáin go léir as ainmhí maraithe ach amháin na matáin is na cnámha. Itear cuid díobh (an t-ae, na duáin, an croí) ach cuirtear an chuid eile de láimh.

## Tagairtí

Catagóir:Feoil
Concorde

Eitleán forshonach maorga ar leith ba ea **an Concorde**. Bhí sé mar shainchomhartha náisiúnta ag an mBreatain is an Fhrainc i 1969-2000. 

Thaistil an Concorde ag timpeall Ma 1.8 (1.8 × luas forleata fuaime, nó 610 m s-1), ach boic shaibhre amháin a d'úsáideadh é. 

## Stair
Comhthionscadal Francach-Briotanach a bhí ann ó thús ina dhearadh, a thógáil is a úsáid. Bhí suim thar na bearta ann ar fud an domhain. Ach níor cheannaigh aon chomhlacht i dtír ar bith eile ceann díobh, mar bhí an Concorde róchostasach le ceannach is rith. 

## Timpiste

clé|mion|288x288px|Concorde 216 (G-BOAF),  26 - Samhain - 2003
Díchoimisiúnaíodh an t-eitleán tar éis tuairte tubaistí gar do Pháras i 2000 inar maraíodh 113 duine. Trí thimpiste shimplí a tharla sí. Píosa miotail a thit ar an rúidbhealach ó eitleán eile, pholl sé roth ar thaobh clé an eitleáin. Phléasc an bonn seo, agus threáigh píosa de sin an sciathán gar d'inneall clé amháin is umar breosla istigh sa sciathán. Thosaigh tine san inneall, chuaigh an t-inneall sin ó smacht, scaip an tine, agus ní raibh an píolóta in ann í a mhúchadh. Cailleadh cumhacht, agus theip ar an t-eitleán a ardú a choimeád ar siúl. Taobh istigh de chúpla nóiméad san aer, chaill sé a luas agus thit go talamh mar a bheadh cloch ann.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Eitilt
Catagóir:Eitleoireacht
Catagóir:Teagmhais eitlíochta
Condar

Badhbh ón Domhan Úr a bhfuil dhá speiceas de ann: condar California (*Gymnogyps californianus*), agus condar na nAindéas (*Vultur gryphus*). Tá réise sciathán chondar na nAindéas níos leithne ná éan ar bith beo, suas le 3 m. Ar an drochuair, tá condar California ag dul i léig.

Is géinis mhonathíopúla iad *Gymnogyps* agus *Vultur*, agus is dá cheann as na cúig ghéineas san fhine Cathartidae (bultúir an Domhain Nua) iad. Ní grúpa tacsanomaíochta iad na condair, mar sin.

## Tagairtí

Catagóir:Éin
Conformáil

deas|250px|thumb|Conformáil
Sa cheimic, is éard atá i gceist leis an g**conformáil** ná eagar na n-adamh i móilín i leith na n-adamh siúd nach bhfuil nasctha go díreach leo. Mar shampla, i struchtúr dé-theitrihéadrach an eatáin, C2H6 nó H3C-CH3, is iad na CH3anna an dá theitrihéadrán, agus is féidir an nasc singil C-C eatarthu a rothlú ionas gur féidir faid éagsúla a bheith idir na hadaimh H ar theitrihéadrán amháin agus na cinn ar an teitrihéadrón eile. Mar sin, féadfaidh an iliomad conformáil a bheith ag eatán.

I móilín an chioglaiheacsáin, arís, is féidir trí chonformáil a aithint, mar atá, conformáil na cathaoireach, conformáil an bháid, agus conformáil an bháid chasta. Is í an chathaoir an chonformáil is cobhsaí. Sa chonformáil seo tá ceithre adamh an mhóilín in aon leibhéal le chéile, an cúigiú adamh ar aon taobh den leibhéal seo, agus an séú ceann ar an taobh eile, ionas go bhfuil an dá adamh sin chomh fada ó chéile agus is féidir. Sa bhád tá an dá adamh sin ar aon taobh den leibhéal, agus is í an chonformáil seo is éagobhsaí - le teocht an tseomra níl ach 0.1 % de mhóilíní an chioglaiheacsáin sa chonformáil seo in aon phointe ama. Maidir leis an mbád casta, is conformáil é ina bhfuil an cheithre adamh eile lúbtha as a riocht, ionas nach bhfuil siad in aon leibhéal le chéile.

## Tagairtí
Gaol fola

deas|200px|thumb|Cóngas Ríthe na Fraince san '''' (Bernard Gui, 14ú haois)
Deirtear go bhfuil **gaol fola** (nó **col fola**) ann idir daoine de shliocht duine ar leith amháin, a gcomhshinsear. I ngach sochaí dhaonna bíonn a leithéid de ghaol suntasach agus éagsúil ó ghaolta le daoine eile. Bíonn idirdhealuithe éagsúla suntasacha eile idir gaolta tríd an máthair is tríd an athair, idir garghaolta is gaolta atá fada amach ó chéile, agus idir gaolta den ghlúin chéanna is ó ghlúnta difriúla. I sochaithe beaga neamhthionsclaíocha, is minic gurb iad na gaolta fola príomhbhunús na sochaí. Bíonn difríochtaí móra idir córais, ag brath ar phatrúin cónaithe, dlíthe pósta, nósanna oidhreachta is eile. 

## Tagairtí
Cónghearradh

deas|250px|thumb|Cónghearrthaí
Figiúir a ghearrann plána trí dhronchón ciorclach dúbailte. Má théann an plána trí stuaic V an chóin, is féidir go ngearrfaidh sé an cón ag pointe amháin V. Nó trí dhá líne dhíreacha trí V arb iad gineadóirí an chóin iad. Má bhíonn an plána ag dronuillinn le hais an chóin, gan é ag dul trí V, gearrann sé an cón i gciorcal. Má bhíonn sé gearrtha comhthreomhar le gineadóir an chóin, gearrtar parabóil. Má ghearrann an plána an cón ag uillinn ar bith eile, gearrann sé éilips nó hipearbóil.

## Tagairtí

Catagóir:Cruthanna
Terence Conran

Dearthóir is fear gnó a rugadh in Esher Shasana ar an 4 Deireadh Fómhair 1931 ba ea Sir **Terence Orby Conran**. Bhunaigh is bhainistigh sé comhlacht Habitat, inar dhíol sé troscán a dhear sé féin is ábhair eile de dhearadh nua-aoiseach. Scríobh sé leabhair a bhain cáil amach freisin, ina measc *Terence Conran on Design* (Terence Conran ar Dearadh, 1996) agus *The Ultimate House Book* (An Leabhar Deiridh Tí, 2003). Chaill sé seilbh ar Habitat sa bhliain 2011. Fuair sé bás ar an 12 Meán Fómhair 2020.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Básanna in 2020
Catagóir:Dearthóirí Sasanacha
Sphingidae

Leamhan meánach nó mór, de ghnáth le sciatháin thriantánacha fhada is colainn fhadaithe is ea **an conach**. Eitlíonn sé go tapa, agus é ábalta dul ar foluain. An próboscas fada go minic, agus úsáideann sé é le neachtar a shú. An-fhlúirseach sna trópaicí. Tugtar *an seabhacleamhan* air freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Conach na gcealtrach

Conach mór oíche, le réise sciathán 12 cm. Na sciatháin thosaigh dorcha le marcanna buí, na sciatháin chúil ócar/buí le bandaí dubha. An tóracs dubh le marcanna cosúil le blaoscanna buí. Itheann sé mil is súlach a úscann as crainn. Itheann an larbha plandaí agus pupaíonn ar an talamh.

## Tagairtí

Catagóir:Feithidí
Consairtín

Is éard is **consairtín** ann ná orgán giolcaigh iniompartha, cosúil leis an gcairdín i bprionsabal, ach heicseagánach i dtrasghearradh ingearach, níos lú, gan mhéarchlár. Paitinníodh an cineál Sasanach, atá go hiomlán crómatach, i 1844. 

Cuireadh an pianóchairdín iomlánaithe ina ionad go luath sa 20ú céad.

200px|mionsamhail|clé|Consairtín Sasanach

## Féach freisin
* Bandaineon
* Pianóchairdín
* Cairdín nó bosca ceoil

* Aerafón

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí méarchláir
Catagóir:Aerafóin
Consan

200px|mionsamhail|deas|An litir "t", ar chonsan é
Fuaim a dhéantar le dúnadh nó caolú chonair an ghutha chun go stoptar nó go laghdaítear sreabhadh an aeir ar feadh tamaillín. Mar shampla, dúntar na liopaí chun p a rá, agus cuirtear an teanga i gcoinne an charbaill chun s a rá. Go minic bíonn consan ag tús is ag deireadh siolla, mar atá i c o n-s a n.

## Tagairtí
Conslaod

Galar víreasach madraí is firéad áirithe. Is féidir leis scaipeadh go dtí rónta freisin. Féadfaidh sé a bheith marfach, agus is iad na siomptóim ná ionsaithe catarra is comharthaí géara néareolaíocha, cosúil le taomanna. Bíonn vacsaíniú an-éifeachtach len é a sheachaint.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Catagóir:Tréidliacht
John Constable

Péintéir tírdhreacha a rugadh in East Bergholt Shasana ab ea **John Constable** (11 Meitheamh 1776 – 31 Márta 1837). I measc a shárshaothar cáiliúil tá *The Haywain* (An Vaigín Féir, 1821) agus *White Horse* (Capall Bán, 1825). É féin agus Turner na péintéirí Sasanacha tírdhreacha is mó cáil. 
mion|clé|''The White Horse''

## Tagairtí

Catagóir:Péintéirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1776
Catagóir:Básanna i 1837
Continuo

Cleachtadh an-choiteann i gceol Barócach is ea an ***continuo***, ina líontar amach an t-inneach armónach trí thagairt do dhordlíne le nodaireacht ar leith (an dord uimhrithe). 

De ghnáth soláthraíonn gléas armóin, cosúil le cruitchorda, orgán, liút nó eile, neartaithe le dorduirlis shéiseach cosúil le dordveidhil, olldord, basún nó eile.

Mar shampla, John Dowland agus Caccini
clé|mion
clé|mion

## Tagairtí

Catagóir:Ceol Barócach
Catagóir:Barócachas