open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beirn

Is í **Beirn** (, , , ) príomhchathair na hEilvéise.Is í an cúigiú cathair is mó san Elvéis. Tá breis is 125,000 duine ina gcónaí sa chathair fhéin, agus timpeall 390,000 duine má chuirtear na fo-bhailte san áireamh. Tá sí suite i lár na tíre, agus is í an Ghearmáinis príomhtheanga na cathrach.

## Déimeagrafaic

mion|clé|Beirn

Sa bhliain 2000 ba í an Ghearmáinis an teanga ba chomónta ar an gcathair agus 81.2% de na daoine á labhairt mar chéad teanga. Ba í an Iodáilis an dara teanga ba chomónta agus 3.9% á labhairt mar chéad teanga. Ba í an Fraincis an tríú teanga ba chomónta agus 3.6% á húsáid mar chéad teanga. Eachtrannaigh iad beagán breis is an tríú cuid de mhuintir Bheirn.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha san Eilvéis
Fáinne

mion|fáinní pósta
Is éard atá i gceist le **fáinne** ná banda ciorclach beag. Caitear ar an méar é. Is minic a dhéantar fáinní as miotal lómhar.

## Conradh na Gaeilge
Caitheann daoine áirithe fáinne ar léine nó ar chasóg mar chomhartha go bhfuil Gaeilge acu agus go bhfuil siad sásta í a labhairt. Tugtar "Fáinne Óir" air go minic. Tá dhá shaghas sa lá atá inniu ann - an fháinne óir feiliúnach do dhaoine líofa - an dara cheann, an fháinne airgid feiliúnach do dhaoine atá sásta Gaeilge a labhairt. 

Catagóir:Seodra
Catagóir:An Ghaeilge
Giolla

deas|250px|thumb|Giolla
Duine a chuireann é/í féin i seirbhís duine eile is ea **giolla**. 

Mar shampla, sa Bhíobla, ciallaíonn ‘Giolla Dé’ duine atá tiomanta go hiomlán do thoil Dé a leanúint trí shaol grámhar a chaitheamh. 

## Féach freisin

* Tiarna

## Tagairtí

Catagóir:Giolla
Breicne

Is spota donn beag éadrom ar an gcraiceann, déanta níos láidre le glacadh na gréine é **breicne**. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Corp an duine
Srón

mion|clé|Srón daonna
Is orgán ar éadain ainmhithe í an t**srón**. Bíonn polláirí ann agus úsaitear í chun rudaí a bholú. 

Catagóir:Córas riospráide
Catagóir:Córas boltanach
Caonach

Planda beag neamhshoithíoch spórach atá gaolmhar leis na haelusanna is na cornlaigh. Fásann sí i bhfoirm mata nó adhartáin. Is gaiméitifít an planda feiceálach a thosaíonn mar chorp neamhidirdhealaithe (tallas), nó níos minice fós, struchtúr snáithíneach (prótainéam) atá cosúil le halga glas. Fásann sé seo ina phlanda coitianta le gais, duilleoga simplí fíneálta, agus riosóidigh ilcheallacha. Capsúl ar ghas a bhíonn sa spóraifít, le colún lárnach is cuid mhaith spór. Aibíonn an capsúl tar éis don ghas a bheith fadaithe, agus fuasclaítear na spóir trí phóir nó scoilteanna nó, i gcineálacha ar leith, go pléascach. Faightear caonach i ngach áit, beagnach, ach in áiteanna taise foscúla is minice í. Tá cineálacha atá in ann triomú maith a sheasamh, agus áitríonn cuid acu áiteanna an-tirime, cosúil le fallaí.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Giall

An chnámh uachtarach is an chnámh íochtarach atá timpeall ar an mbéal agus a choinníonn na fiacla. Bíonn an chnámh uachtarach, an mhascaill, greamaithe go docht leis an aghaidh, agus gluaiseann an chnámh íochtarach, an mandabal, ina coinne. Gluaiseann na gialla i gcoinne a chéile le linn cogaint is meilt bia. Gluaiseann an mandabal le linn urlabhra freisin.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Corp an duine
Crúibíní

Is éard atá sna **crúibíní** bia bruite Gaelach a dhéantar de chrúba muice. Is minic a itear leis na lámha iad agus is minic freisin a itear le cabáiste iad. Cuirtear fuidreamh orthu nó friochtar iad uaireanta.

## Tagairtí seachtracha
Oideas le crúibíní a bhruith 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Bia na hÉireann
Catagóir:Bia
Claíomh

*Baineann an t-alt seo leis an arm troda. Má tá spéis agat sa speiceas feamainne, féach [[Claíomh (feamainn)]].*

Is gléas troda agus lann fhada fhaobhrach air é **claíomh**. Bíonn bior ar cheann amháin agus bos ar an gceann eile.
300px|thumb|clé|I. feirc II. lann III. truaill 1. úll 2. dorn nó doirnín 3. ''quillon'' 4. ''chappe'' 5. feire 6. faobhar nó béal 7. droim lárnach 8. rinn claímh nó dias claímh 9. loicéad 10. crú truaille

## Tagairtí

Catagóir:Claíomh
Catagóir:Cogaíocht sa Mheán-Aois
Céilí

[mion|Físeán: An damhsa ''Sir Roger de Coverle''y. in [Alexandria, Virginia|Alexandria, VA, 2019]]
Is imeacht sóisialta le ceol tíre Gaelach, amhránaíocht, rince traidisiúnta agus seanchas é **céilí**.  Is eard atá i m**bannaí céilí**  ná grúpa ceoltóirí nó buíonta ceoil ag seinm le chéile chun ceol a chur ar fáil do dhamhsaí.   

## Stair
Bhí ‘Athbheochan na Gaeilge’ faoi lánseol sna 1890idí nuair a eagraíodh i mBloomsbury, Londain, an chéad oíche de dhamhsa céilí ar an 30 Deireadh Fómhair 1897 ach níor ghlaoigh siad “buíon cheoil” ar an ghrúpa a sheinn ann.  

D’eagraigh Frank Lee an chéad ‘bhuíon cheoil’ a sheinn i Londain Lá Fhéile Pádraig sa bhliain 1918.  Le linn na 1920idí mhéadaigh líon na mbuíonta ceoil céilí a bhí ag seinm in Éirinn.  Ghlac an stáisiún raidió 2RN páirt mhór i ndul chun cinn na mbannaí seo i rith na 1920idí, 30idí agus 40idí. 

## Féach freisin

* Damhsaí
* Damhsa Gaelach

## Tagairtí

Catagóir:Ceol traidisiúnta na hÉireann
Catagóir:Cultúr na hÉireann
Catagóir:Damhsa Gaelach
Catagóir:Damhsaí
Taibhreamh

350px|thumb|Taibhreamh
Braití céadfacha a bhíonn ag duine is é ina chodladh, go háirithe le linn codladh mearchorraí súl (REM). De ghnáth is braití radhairc a bhíonn i gceist, ach uaireanta mothaítear fuaim, boladh, blas is tadhall. Is féidir go dtarlóidh siad seo ar bhealach randamach, nó go mbeidh ciall de shaghas áiféiseach éigin leo, treoraithe ag freagairtí tochtacha nó smaointe fo-chomhfhiosacha duine. Tá leideanna á bhfionnadh ag taighdeoirí ar na ceangail leis na hathruithe fiseolaíocha a tharlaíonn don inchinn le linn codlata le codladh gan bhrionglóid, neamhchodladh, aislingeacht is gníomhartha éagsúla cruthaitheacha. Agus duine ina dhúiseacht, faigheann an inchinn an-chuid ionchur trí na céadfaí, agus feidhmíonn na milliúin ceall chun na sonraí sin a phróiseáil is íomhá na timpeallachta a chruthú is a athchruthú an t-am ar fad. Le linn brionglóide, áfach, bíonn an t-ionchur ón timpeallacht laghdaithe go mór, agus na cealla ag feidhmiú le sonraí a ghintear taobh istigh den inchinn. Ní athraíonn an leictreinceifealagram ó dhúiseacht go codladh, den chuid is mó, ach gluaiseann na súile go tapa le linn brionglóide (tugtar *mearchorraí súl (REM)* air) agus gluaiseann an ceann féin nuair a thagann brionglóid chun deiridh is a thosaíonn an duine ag dúiseacht. Fuasclaítear an-chuid bíog is ceimiceáin ar leith ó stoc na hinchinne le linn brionglóide.

## Tagairtí

Catagóir:Codladh
Aisling

Is éard is **aisling** ann ná sruth smaointeachais atá scartha ó gnáth-thascanna an lae, agus a tharlaíonn nuair a thugtar aird ar chúrsaí níos pearsanta níos inmheánaí. Tá an feiniméan seo an-choitianta sa saol laethúil; thaispeáin staidéar mórscála amháin gur chaith na rannpháirtithe sa staidéar 47% dá gcuid ama ina ndúiseacht ag aislingeacht, ar an meán.  Is é “daydreaming” an téarma Béarla a d'úsáid an taighdeoir Meiriceánach Jerome L. Singer; réitigh obair Singer an bealach don taighde go léir a tháinig ina dhiaidh, beagnach.

## Tagairtí

Catagóir:Síceolaíocht
Claidheamh mór

deas|200px|thumb|Claidheamh mór
Is claíomh leathan a úsáidtear sna Garbhchríocha é an **claíomh mór**. 

Catagóir:Claíomh
Roc (craiceann)

Is éard is **roc** ann ná eitre nó crupóg sa chraiceann. De ghnáth, bíonn roic le feiceáil i gcraiceann mar thoradh ar an phróisis aosaithe, mar shampla gliceúchán, nó ar bhonn sealadach, mar thoradh ar fanacht fhada (níos mó ná cúpla nóiméad) faoi uisce. Is cúis le ghothaí gnúise tráthrialta, aosú, easpa hiodráitithe, tobac a chaitheamh, agus fachtóirí eile nach iad 
an próiseas rocaithe a chuir i gcrích.
Tosaíonn an tsraith sheachtrach den chraiceann ag ionsú uisce má tá sé nochtaithe go fadtréimhseach faoi uisce. Ní leathnaíonn an craiceann go cothrom, agus dá bharr sin cruthaítear roic. Is féidir idiú uisce sa chorp, mar a tharlaíonn le díhiodráitiú, crupóg nó filleadh a chur ar an gcraiceann. Is cúis le Chortisola díghrádú chollaigin chraicinn. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Corp an duine
Cabar

deas|300px|thumb|Cabar
Is páirt den tamhan nó craobh mhór chrainn atá tite nó gearrtha é **cabar**. 

Is ionann an focal *cabar* agus polla nó rachta (mar a bheadh sa díon) agus, leis, 'eaves-knot' sa tuíodóireacht.

Bíonn an focal in úsáid in Albain freisin, áit a a mbítear ag 'tilgeil a'chabair' (a caitheamh an chabair) mar chuir de chluichí Gharbhchríocha na hAlban.

Catagóir:Crainn
Píb mhála

[250px|mion|clé|Na píoba in [Éire|Éirinn]]
Is uirlis cheoil í **píb mhála**, **an phíb mhór** nó go simplí **na píoba**. Cruthaítear fuaim nuair a sheoltar gaoth ón mhála tríd an deocán sa phíoba. 

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí ceoil
Tomás Mac Giolla

Polaiteoir Éireannach ab ea **Tomás Mac Giolla** (25 Eanáir 1924 - 4 Feabhra 2010). 

## Óige
Rugadh Tomás Mac Giolla do theaghlach feirmeoireachta san Aonach, i gContae Thiobraid Árann. D'fhreastail sé ar an mbunscoil áitiúil go dtí gur aistrigh sé go Coláiste Fhlannáin in |Inis, Contae an Chláir, áit ar chríochnaigh sé a mheánscolaíocht. Bhain sé a chéim tríú leibhéal amach sa Tráchtáil i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath.

## Saol
Ba iarrthóir de chuid Shinn Féin é Mac Giolla in olltoghchán 1961 i ndáilcheantar Thiobraid Árann Thuaidh.

Ba uachtarán Shinn Féin é ó 1962 amach agus ba é ceann de na daoine a bhrúigh an páirtí i dtreo na heite chlé i rith na 1960í. D'fhan Mac Giolla mar cheannaire ar Shinn Féin Oifigiúil tar éis scoilte sa pháirtí sa bhliain 1969. Phós Mac Giolla *May McLoughlin*, ball de chuid Shinn Féin agus de chuid Chumann na mBan, rannóg baineann den IRA.

Athainmíodh an páirtí go "Sinn Féin Páirtí na nOibrithe" sa bhliain 1977 agus arís go "Páirtí na nOibrithe" sa bhliain 1982. Toghadh Mac Giolla mar Theachta Dála in olltoghchán Samhna 1982. D'éirigh sé as mar cheannaire an pháirtí sa bhliain 1988 agus tháinig Proinsias De Rossa i gcomharbacht air.

Ba é Mac Giolla an t-aon TD a bhí fágtha ag an bpáirtí tar éis bunaithe an Daonlathais Chlé sa bhliain 1992. Chuaigh seisear Teachtaí Dála eile isteach sa pháirtí nua. Chaill MacGiolla a shuíochán níos déanaí sa bhliain chéanna nuair a fuair Liam Lawlor an cheann is fearr air le farasbarr 59 vóta.

Toghadh Mac Giolla go Bárdas Bhaile Átha Cliath i dtoghlach Bhaile Formaid sa bhliain 1979 agus atoghadh é dhá uaire (1985 agus 1991). Ba Ardmhéara na cathrach é ó 1993 go 1994. 

Bhí sé fós gníomhach agus é amach sna hochtóidí agus bhí sé páirteach sa ghrúpa a bhí ag iarraidh Uimhir 16 Sráid an Mhóraigh, áit i lár na cathrach a géilleadh an Piarsach, a shábháil. Ba bhall é de choiste *Dublin 98* freisin, coiste chun Éirí Amach 1798 a chomóradh.

## Bás
Fuair sé bás in Ospidéal Beaumont i mBaile Átha Cliath ar 4 Feabhra 2010 tar éis dó a bheith tinn go dona le fada an lá.

## Naisc sheachtracha

* Stair thoghchánaíochta Thomáis Mhic Giolla 

## Féach freisin

* Baile Átha Cliath Thiar (Dáilcheantar)
* Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Thiar

## Tagairtí

Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath
Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar

Catagóir:Ardmhéaraí Bhaile Átha Cliath
Catagóir:Ceannairí Shinn Féin
Catagóir:Baill den 24ú Dáil
Catagóir:Baill den 25ú Dáil
Catagóir:Baill den 26ú Dáil
Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna in 2010
Catagóir:Daoine as Contae Thiobraid Árann
Cat Manannach

Is pór cait gan eireaball é an **cat Manannach**. *Kayt Manninagh* nó *Stubbin* a thugtar orthu i nGaeilge Mhanann. *Cat Manainneach* a deirtear i nGaeilge na hAlban.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Cait
Catagóir:Mamaigh
Fionnadh

deas|250px|thumb|Fionnadh
Tugtar **fionnadh** ar an ghruaig ghearr bhog a fhásann ar ainmhithe.

Catagóir:Ainmhithe
Uillinn

Is éard atá i gceist leis an **uillinn** ná an t-alt idir an bacán láimhe agus an lámh uachtair. *Uilinn* a thugtar air i nGaeilge na hAlban.

Catagóir:Corp an duine
Glúin

Is éard atá i gceist leis an n**glúin** ná an t-alt idir an ceathrú agus an chos uachtair. Deirtear *glùn* nó *glùin* i nGaeilge na hAlban.


 Image:Knie ct.gif|MRI den ghlúin
 Image:Knie mr.jpg|MRI den ghlúin
 Image:Knie-roentgen-r-seite.jpg|X-ghath


## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Corp an duine
Catagóir:Glúin (cos)
José Hilario López

Bhí** José Hilario López** (Feabhra 18, 1798 i bPopayán, Cauca - Samhain 27, 1869 i gCampoalegre, Huila) ina pholaiteoir Colómach agus ina oifigeach míleata. Ba Uachtarán na Colóime é idir 1849, agus 1853. Mhac an Joseph crusade oifigiúla Casimiro Lopez, agus Rafaela Fernandez Valdes de Cordoba. Staidéar sé ag Popayan, faoi na tutelage de Jose Felix Restrepo.

## Cogaí na Saoirse ón Spáinn
Chuaigh sé isteach san Arm mar dhalta ag aois a cheithre bliana dhéag agus ghlac sé páirt i gCath Alto Palacé (30 Nollaig, 1813), i gCath Calibío (Eanáir 1814), i gCath Tacines (9 Bealtaine, 1814) agus i gCath Pasto (10 Bealtaine, 1813). Gabh Arm na Spáinne é ina phríosúnach i rith Chath La Cuchilla del Tambo López. Cuireadh faoi ghlas é ar dtús, ach níos déanaí cuireadh iallach air Bhí sé an chéad imprisoned, ach ina dhiaidh sin cuireadh iallach air seirbheáil in Arm na Spáinne agus seoladh ar aghaidh é chuig Bogotá, áit a raibh sé in ann naisc a bhunú leis na luchtanna rúnda a bhí ag lorg neamhspleáchas a ghnóthú.

Ar 28 Meitheamh, 1819 tugadh a shaoirse iomlán ar ais dó tar éis idirghabhála a aintín Eusebia Caicedo ar a shon. Le linn dó bheith ins an mbaile La Mesa, chonaic sé iarsmaí arm na Spáinne ag dul thar bráid, agus ina measc mar phríosúnach cogaidh bhí Vicente Azuero, a iar-chomhghleacaithe. D'éirigh le López é a scaoileadh saor.
Fuair López deis bualadh le Simon Bolivar a bhí ceaptha ina aidiúnach cathláin, ar an chathlán nuachruthaithe 'Boyacá' agus cheap sé López ina chaptaen
Níos déanaí ar aghaidh ghlac López páirt i bhFeachtas Míleata an Tuaiscirt san áit ar a bhfuil anois críoch Veiniséalach.

## Santanderismo
Tar éis Chomhcheilg Mheán Fómhair na bliana 1828, agus le linn dó bheith fós ina Cheann Foirne Ginearálta agus ina Ardcheannasaí na Roinne Azuay, mar aon leis an Cholonel José María Oband, d'éirigh sé amach in aghaidh Bholivar. 

## Uachtarán
## Tagairtí

## Cogadh cathartha

Catagóir:Uachtaráin na Colóime
Catagóir:Polaiteoirí na Colóime
Catagóir:Daoine a rugadh i 1798
Catagóir:Básanna i 1869
Iseabail NicCailein

Bean uasal agus file i gcúirt Inbhir Aora ab ea **Iseabail NicCailein**, Cuntaois Earra-Ghàidheal (fl. 1500). Rugadh í c. 1499 do Ghilleaspuig, an dóú hIarla Earra-Ghàidheal (a maraíodh ag Cath Flodden sa bhliain 1513), agus d'Ealasaid Stiùbhart. Phós sí an dóú hIarla Chaiseil (Cassillis), fear a maraíodh ag Preastabhaig sa bhliain 1527.

Scríobh Iseabail i nGaeilge liteartha a linne, canúint a bhí ina teanga choiteann ag lucht léinn na hAlban agus na hÉireann. Tá trí dhán léi le fáil i Leabhar Dheaghan Leasa Mhòir: 'Atá fleasgach ar mo thí', 'Éistibh, a lucht an tighe-se' agus 'Is mairg dá ngalar an grádh':

: *Mairg darab galar an grádh*
: *gibé fáth fá n-abraim é;*
: *is deacair sgaradh re a páirt;*
: *truagh an cás a bhfuilim féin... *
 
Tugann an t-údar le fios sa dán *Éistibh, a Luchd an Tighe-se* go bhfuil méid agus cumhacht faoi leith ag bhod sagairt an tí cúirte. Cé go bhfuil sé ráite ag scoláirí áirithe nach cinnte gurb í Iseabail a chum an dán gáirsiúil seo, maítear freisin nach bhfuil bunús leis an amhras sin. 

## Nótaí

## Naisc sheachtracha
* https://listserv.heanet.ie/cgi-bin/wa?A2=ind0306&L=old-irish-l&P=2231

## Tagairtí
* Quiggin, E.C. (1937). *Poems from the Book of the Dean of Lismore*. Cambridge University Press.
* Clancy, Thomas Owen, 'Women Poets in Early Medieval Ireland: Stating the Case' in C.E. Meek & M.K. Simms (eag.), *The Fragility of her Sex*, Four Courts Press, 1996
* Dorgan, Theo & Malcolm Maclean (eag.) (2008). *An Leabhar Mór/The Great Book of Gaelic*. O'Brien Press. 

Catagóir:Filí Albanacha
Catagóir:Mná
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Cabáiste

Planda débhliantúil  glas nó corcora-duilleach is ea **cabáiste**(a chuimsíonn grúpaí éagsúla saothróga de ''Bhrassica oleracea''), a fhástar mar  bharr ghlasraí bliantúil i gcomhair a gceann dlúthduilleach. Tá dlúthbhaint aige le glasraí croisiféaracha eile, cosúil le brocailí, cóilis, agus bachlóga Bruiséile, síolraíonn sé ó *B.&nbsp;oleracea var. oleracea*, cabáiste fiáin machaire. Cuimsíonn cinn cabáistí raon ó 0.5 go dtí 4.0 cileagram, agus is féidir iad a bheith glas, corcra nó bán agus bíonn cabáiste Savoy mín-dhilleach dearg agus crap-dhilleach dearg nó glas ar na cinn is neamhchoitianta. Is glasra ilscaireach é. Faoi choinníollacha ina mbíonn laethanta fada sholas na gréine ann, mar shampla sna hard-domhanleithid thuaidh i rith an tsamhraidh, is féidir le cabáiste fás i bhfad níos mó.

## Tagairtí

Catagóir:Glasraí duille
Catagóir:Plandaí inite
Cóilis

Is ceann de roinnt glasraí sa speiceas *[[Brassica oleracea]]*, sa bhfine Brassicaceae, í an **chóilis**, glasra cosúil le cabáiste a bhfuil croí geal inite ann. 

Is planda bliantúil í agus ó shíol a phóraítear í. De ghnáth, ní itear ach an ceann bán. Bíonn ceann na cóilise comhdhéanta de mhíristéama bláthrach. Bíonn cinn na gcóiliseacha cosúil leo siúd i mbrocailí, atá éagsúil sa mhéid go bhfuil bachlóga bláthanna acu. Áirítear sa speiceas *Brassica oleracea* freisin brocailí, bachlóga Bruiséile, cabáiste, *[[Brassica oleracea var. viridis]]*, agus cál, cé gur de ghrúpaí saothróg éagsúil iad. 

## Féach freisin

* Cabáiste

## Tagairtí

Catagóir:Saothróga na mbiaphlanda
Catagóir:Plandaí inite
Catagóir:Glasraí bláthracha
Catagóir:Plandaí

Catagóir:Glasraí
Catagóir:Cabáiste
Brittany Murphy

Ban-aisteoir Meiriceánach ab ea **Brittany Anne Murphy-Monjack** (10 Samhain, 1977 – 20 Nollaig, 2009), nó **Brittany Murphy** mar a bhíodh aithne is fearr uirthi. Aisteoir agus amhránaí a bhí inti, a ghlac páirt i roinnt scannáin móra ar nós *Clueless*, *Girl, Interrupted*, *8 Mile*, *Uptown Girls*, *Sin City*, *Happy Feet*, agus *Riding in Cars with Boys*. Scaoilfear a scannán deireanach, *Abandoned*, go luath sa bhliain 2010.

Cailleadh de bharr niúmóine í, agus í faoi thionchar roinnt dhrugaí.

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Básanna in 2009
Paradacsa Simpson

Is paradacsa é **Paradacsa Simpson** a bhaineann le saobh-comhghaolú (spurious correlation) sa staidreamh agus mí-chruinneas san réasúnaíocht.

Tá ollscoil ann, ina n-éironn níos fearr ag na cailín i ngach dámh, ach ar an iomlán, tá na buachaillí níos fearr. Mar shampla, sa Stair, tá ráta pas, sna scrúdaithe, de 90% ag na cailíní, i gcomparáid le 80% dos na buachaillí. Is mar an gcéanna é sa bhFisic – cailíní (33%) agus buachaillí (10%).

Ag braith ar an eolas sin, tá sé réasúnta a ghlacadh go bhfuil ráta pas na gcailíní san ollscoil (níl ach an dá dhámh Stair agus Fisic ann) níos fearr ná an ráta dos na buachaillí. Ach a mhalairt atá, mar tá ráta pas na mbuachaillí (70%) níos mó ná ráta pas na gcailíní (56%).

Nuair a iniúchaimid na figiúírí i Tábla 1, tá sé soiléir go bhfuil an mhatamaitic ceart agus go raibh dul amú orainn.

Tagann na rátaí pas san ollscoil ón meán ualaithe (*weighted mean*) mar seo a leanas
&nbsp;&nbsp;&nbsp;Buachaillí &nbsp;&nbsp;&nbsp; [600@80% + 100@10%] / [600+100] = 70%
&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cailíní &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [200@90% + 300@33%] / [200+300] = 56%.

Is léir ón bhFigiúr go n-iompaíonn na meánrataí idir buachaillí agus cailíní sa chaoi is go bhfuil an ráta do na buachaillí san ardréim.

Tá mí-chrothromaíocht sna ualaigh – an líon is mó de na buachaillí ag dul leis an ráta is mó agus formhór na gcailíní ag dul leis an ráta is lú agus tá bearna an-mhór idir na rátaí pas sa Stair sa don bhFisic. Is rud neamh-ghnáthach é seo. I staidéar 
ar táblaí (2 x 2 x 2) mar atá anseo, tá dóchúlacht de 1/60 go mbeadh an dáileadh idir na tréithe ionas go sásófaí coinníollacha paradacsa Simpson (faoi choinníollacha áirithe).

Scríobh Edward H. Simpson,
faoin ábhar seo i 1951, ach bhí sé ar eolas ag staitisteoirí roimhe sin. Mar shampla
Karl Pearson, et al., i 1899,
agus Udny Yule, in 1903 .

right|300px|Fig. 1 Paradacsa Simpson

## Tagairtí

Catagóir:Paradacsaí
Laura Ingalls Wilder

Údar Meiriceánach a bhí i **Laura Elizabeth Ingalls Wilder**. (7 Feabhra, 1867 – 10 Feabhra, 1957) Scríobh sí sraith leabhar an *Little House*, bunaithe ar a hóige i dteaghlach cheannródaithe Meiriceánacha.

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1867
Catagóir:Básanna i 1957
Éistibh, a lucht an tighe-se

Chum Iseabail Ní Mheic Cailéin, fl. 1500, an dán **Éistibh, a lucht an tighe-se** Bean uasal agus file i gcúirt Inbhir Aora a bhí inti. De réir dealraimh, ba bhean nó iníon Chailein í, céad iarla Earra Ghàidheal (†1493).
Tá trí dhán an fhile seo caomhnaithe i Leabhar Deadhan Lios Móir: 'Atá fleasgach ar mo thí', Éistibh, a lucht an tighe-se agus 'Is mairg dá ngalar an grádh'.

De réir Thomas Owen Clancy tugann an t-údar le fios sa dán i bhfoirm maíomh gáirsiúil, go bhfuil méid agus cumhacht faoi leith ag bhod sagairt an tí cúirte. Tá amhras curtha i leith bharántúlacht an mhilleáin seo ar an fhile Iseabail, ach gan fhorais shubstaintiúla. 

## An dán
**i Leabhar Deathan Lios Mòir**

Estyf, a lucht in ti so,
   re skail na bod breour,
   dy hantyth mo chreissy
   cwt dane skallow dy screyf.

Da leneour bod braiwillycht
   dy vy sin amsyr royn,
   tak far in nvrd ċrawe so
   bod is ċaf mor roynne.

Bod mo haggird horistil
   ga ty go fad sessowyt,
   otha keynn an quhallavir
   in reyf ata na vackann.

Atta reyf roiravyr
   an sin sne skail breg,
   notcha cholai choyravyr
   woa vod arriss es.
                   Estyve.

**Aistriúchán go Gàidhlig an lae inniu**

Éistibh, a Luchd an tighe-se
re scél na mbod brioghmhar
do shanntaich mo chridhe-sa
cuid dana scéalaibh do sgríobhadh.

Cé líonmhor bod bréagh-bhileach
do bhí san aimsir romhainn
tá aig fear an úird chrábhaidh seo
bod as cho mór righinn.

Bod mo shagairt thuarasdail
cé tá cho fada seasmhach
o tha céin ní chualabhair
an reabh atá ina mhacan.

Atá a riabh ro-reamhar
an sin's ní h-é scéal bréagach
nocha chuala cho-reamhar
mhotha bhod arís. Éistibh.

**Aistriúchán go Gaeilge an lae inniu**

Éistigí, a lucht a' tí-se
re scéal na mbod bríomhar
do shantaigh mo chroí-sa
cuid dena scéalaibh, scríobhfaidh mé.

Cé líonmhar boid bréa-bhileach
do bhí san aimsir romhainn
tá ag fear an óird chrábhaidh seo
bod as comh mór righin.

Bod mo shagairt thuarastail
cé comh fada seasmhach
ó le cianaibh ní chualadar
an cleas atá ina bhod

Tá a bhod ró-reamhar
ansin is ní hé scéal bréagach
níor chuala bod comh-reamhar
níos móire roimhe. Éistigí.

## Naisc
* https://listserv.heanet.ie/cgi-bin/wa?A2=ind0306&L=old-irish-l&P=2231

## Tagairtí
* "Poems from the Book of the Dean of Lismore", Quiggin, Cambridge, 1937.
* "Women Poets in Early Medieval Ireland", Thomas Owen Clancy
* "An Leabhar Mór/The Great Book of Gaelic", ed. Theo Dorgan and Malcolm Maclean, 2008.

Catagóir:Dánta Albanacha
Sam Maguire

[mion|clé|Dealbh, [Dúnmaonmhuí]]
Ba phoblachtóir Éireannach agus imreoir peil Ghaelach é **Samuel ("Sam") Maguire** (*Somhairle Mag Uidhir*) (1879 - 6 Feabhra, 1927). Cuimhnítear air go príomha mar eapainm Chorn Shomhairle Mhig Uidhir, a thugtar do bhuaiteoirí sinsear uile-Éireann sa pheil Ghaelach.

## Saol
clé|mion|Corn
Rugadh Maguire i Meall a' Bhreaca gar do Dhúnmaonmhui sa bhliain 1877.Bhí ceathrar deartháir agus beirt deirfiúr aige. Oileadh é sa Mhódhscoil i nDúnmaonmhuí agus ansin i scoil cháiliúil eile, darbh ainm Scoil an tSléibhe, in Ard Uí bhFicheallaigh in aice le Cloch na Coillte.

Fuair Maguire post sa státseirbhís i Londain agus ghlac sé páirt ghníomhach sa Chumann Lúthchleas Gael ann. Ba phoblachtach go smior é agus bhuail sé le Mícheál Ó Coileáin i Londain. Bhí Sam Maguire ar son an tSaorstáit.
[mion|[músaem CLG]]

## Bás
Bhuail eitinn Maguire agus cailleadh é i Meall a' Bhreaca ar an 6 Feabhra 1927. Tá sé curtha i reilig Naomh Mhuire, Dhúnmaonmhui, i lár an bhaile mhóir. Ní raibh Maguire ach 49 mbliana d'aois nuair a fuair sé bás, gan cáil agus gan phingin.

## Foinsí

* *Sam Maguire* (2003) Margaret Walsh. Kenneigh Tower Publications.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1879
Catagóir:Básanna i 1927
Catagóir:Baill de BPÉ
Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí
Catagóir:Fir
Catagóir:Peileadóirí Chorcaí
Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann
Leabhar Deathan Lios Mòir

Lámhscríbhinn chlúiteach Albanach is ea ***Leabhar Deathan Lios Mòir*** (*Gaeilge na hÉireann*: ***Leabhar Dhéan Leasa Mhóir***). Cuireadh le chéile é in oirthear Shiorrachd Pheairt sa chéad chuid den 16ú haois. Ba é an príomhtheaglamaí Seumas MacGriogair, biocáire Fhartairchille agus Déan teidealach Ardeaglais Lios Mhòir, cé gur dócha go raibh scríobhaithe eile ann. Orthu sin bhí a dheartháir Donnchadh agus Uileam Druimeanach, sagart cúnta Fhartairchille. 

Tá an chuid is mó de scríofa i “bpeannaireacht rúnaíochta” na hAlban, seachas i bpeannaireacht Ghaelach “chorrlitreach” na hÉireann. Baintear feidhm as an litriú céanna a úsáideadh chun an Albainis a scríobh, mar ba ghnách agus Gaeilge na hAlban á scríobh sna Meánaoiseanna Déanacha.

Tá an chuid is mó den lámhscríbhinn i nGaeilge ach tá a lán teangacha eile ann. Tá roinnt mhaith téacsanna ann atá scríofa in Albainis agus i Laidin, agus sleachta as saothar William Dunbar agus Robert Henryson ina measc, agus tá lorg an débhéascna ar an lámhscríbhinn. Baineann cuid mhór de na téacsanna Gaeilge le hÉirinn, agus inti siúd a cumadh ceithre cinn is daichead de na dánta atá i nGaeilge na scol, le hais dán is fiche dá leithéid as Albain. 

Is cosúil gurbh iad Caimbéalaigh Ghleann Urchaidh pátrúin na lámhscríbhinne, agus tá filíocht inti a scríobh Donnchadh Caimbeul as Gleann Urchaidh. Tá an lámhscribhinn le fáil i Leabharlann Náisiúnta na hAlban mar Adv. 72.1.37.   

## Nótaí

## Tagairtí
* Meek, Donald E., "The Scots-Gaelic Scribes of Late Medieval Perthshire: An Overview of the Orthography and Contents of the Book of the Dean of Lismore", in Janet Hadley Williams (eag.), *Stewart Style, 1513-1542: Essays on the Court of James V*, (East Linton, 1996), lgh 254-72

## Leabhair eile
* Quiggin, E. C. (eag.), *Poems from the Book of the Dean of Lismore*, (Cambridge, 1937)
* Ross, Neil (eag.), *Heroic Poetry from the Book of the Dean of Lismore*, Scottish Gaelic Texts Society, (Dún Éideann, 1939)
* Watson, William J. (eag.), *Scottish Verse from the Book of the Dean of Lismore*, Scottish Gaelic Texts Society, (Dún Éideann, 1937)
* Watson, William J., "Vernacular Gaelic in the Book of the Dean of Lismore", *Transactions of the Gaelic Society of Inverness*, vol. 31 (1927)

## Naisc sheachtracha
* Bibliography - Manuscript Source Index NLS

Catagóir:Lámhscríbhinní
Catagóir:Stair na hAlban
Catagóir:Albain sa Mheánaois
Catagóir:Litríocht na nGael
Catagóir:Litríocht Ghaeilge na hAlban
Catagóir:Lámhscríbhinní Leabharlann Náisiúnta na hAlban
Catagóir:16ú haois
Ann Radcliffe

[clé|mion|''[:en:The_Mysteries_of_Udolpho|The Mysteries of Udolpho*  1794]]
[[Íomhá:Frontispiece of The Female Advocate.jpg|clé|mion|"The Female Advocate", 1799]]
Údar [[Sasana]]ch ba ea *'Ann Radcliffe** ([[9 Iúil]] [[1764]] – [[7 Feabhra]] [[1823]]) a bhí ina ceannródaí i réimse na n-[[úrscéal]]ta gotacha. Scríobh sí faoin ainm cleite "**Mrs. Radcliffe*'". 

D'éirigh go han-mhaith léi. Shaothraigh sí na múrtha airgid as a cuid leabhar; fuair sí íocaíocht i bhfad ní b'airde ná an chuid ba mhó de na scríbhneoirí eile ag an am, cuma fir nó mná a bheith i gceist. Ach rinneadh dearmad áirithe ar a chuid úrscéalta ina dhiaidh sin.

=== Saol ===
Duine príobháideach ba ea í. Is beag atá ar eolas againn faoina saol inniu, Ach scríobh sé "The Female Advocate" sa bhliain 1799.  Am [[réabhlóid]]<nowiki/>each a bhí ann agus bhí sí an-tógtha leis an bh[[feimineachas]].

Tháinig fiabhras ar Radcliffe agus d’éag sí ar an 7ú lá Feabhra 1823 (58 mblian d’aois a bhí sí ag an am).
[[Íomhá:The Castles of Athlin and Dunbayne.jpg|clé|mion|*The Castles of Athlin and Dunbayne*  1789]]

=== Saothar ===
Scríobh Mrs. Radcliffe scéinséirí mistéire a bhí leagtha amach go cliste agus thug sí téamaí ceannairceacha isteach sna scéalta sin. Mhúscail sí spéis as cuimse i ngnéithe den osnádúr, rud a bhí neamhchoitianta ag an am agus in ainneoin na theagasc na gCríostaithe. Ach bhí míniú réasúnach ar na mistéirí sna scéalta sin i gcónaí. Nuair a bhí casadh aisteach sa scéal, bhí bunchúiseanna nádúrtha a mhíneodh an casadh céanna. 

Chuaigh dea-iompar a cuid banlaochra i bhfeidhm ar na [[Léirmheas Leabhar|léirmheas]]tóirí. Is i ngeall air seo gur tosaíodh ar glacadh leis an úrscéal gotach mar fhoirm inghlactha shóisialta. [[Íomhá:Edwin Blake headstone.jpg|clé|mion|Uaigh i lár, [[Reilig|reilig]] Linwood]]

=== Leabhair ===

* *The Castles of Athlin and Dunbayne*  1789
* *A Sicilian Romance*  1790
* *The Romance of the Forest*  1791
* *The Mysteries of Udolpho*  1794
* *A Journey Made in the Summer of 1794*  1795
* *The Italian*  1797
* *Gaston de Blondeville''  1826

## Naisc
Project Gutenberg

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1764
Catagóir:Básanna i 1764
Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Úrscéalta gotacha
Catagóir:Ficsean Gotach
Kwashiorkor

Cinéal easláinte ghéar i measc pháistí é an **kwashiorkor**. Baineann sé le míchothú ó fhuinneamh na bpróitéiní agus is iad éidéime, greannaitheacht, anoireicse, deirmitíteas othrasaithe agus ae méadaithe le hionsíothláití sailleacha a phríomhthréithe. Is é an éidéime atá cúisithe ag drochchothú a shainíonn kwashiorkor. Cheaptaí gur easpa próitéiní ba chúis le kwashiorkor, ach go mbíodh a ndóthain calraí á chaitheamh ag an othar, agus seo a roinneadh é ó mharasmas. Le déanaí áfach, aithníodh go bhfuil baint ag easpa micreachothaitheach agus frithocsaídeoir leis, chomh maith. Is annamh go dtarlaíonn sé sa domhan forbartha.

Thóg péidiatraí Iamácach, an Dr. Cicely D. Williams, an focal isteach i gcaint phobal an leighis lena halt sa Lancet sa bhliain 1935. Díorthaíonn an focal ó theanga an Ga ó chósta Ghána, agus "an tinneas a fhaigheann an leanbh nuair a thagann an leanbh nua" is ciall dó. Tagraíonn seo don chaoi go bhforbraíonn an tinneas go minic i leanbh a scoitear den chíoch nuair a thagann siblín nuabheirthe ar an bhfód. Tá próitéiní agus aimíonaigéid i mbainne na gcíoch atá riachtanach do fhorbairt an pháiste. I measc pobal atá i mbaol, is féidir go bhforbróidh kwashiorkor má scoitheann máthair leanbh ó bhainne na gcíoch agus aiste bia atá lán le stáirsí, carbaihiodráití, agus atá gann ó thaobh próitéiní a chur ina áit.

## Tagairtí

Catagóir:Cothú
Catagóir:Galair
Surtur

[mion|clé|"The Giant with the Flaming Sword" (1909) le [John Charles Dollman.]]
Fathach miotaseolaíoch de chuid na hÍoslainne, a raibh smacht aige ar thine agus a bhí ina rí ar Muspelheim, ab ea **Surtur** ("An Fathach Dubh" is brí lena ainm).

Sa scéal Ragnarök, chuir sé féin agus mic Muspel an domhan trí thine agus sceith tine i chuile threo sa chaoi gur scriosadh an beatha ar fad.

Catagóir:Miotaseolaíocht na hÍoslainne
Manuel Antonio Sanclemente

Rugadh **Antonio Manuel Sanclemente** i mBuga, atá anois i Roinn Valle del Cauca, ar an 19 Meán Fómhair sa bhliain 1813 agus fuair sé bás i Villeta, Cundinamarca ar an 19 Márta 1902. Ba státaire, múinteoir, agus polaiteoir Colómach é, agus bhí sé ina Uachtarán ar an Phoblacht idir 1898 agus 1900. Le linn a riail bhris cogadh amach, sé sin, Cogadh na Míle Lá, (Spáinnis: *La Guerra de los Mil Días*). Ina theannta sin, tá cuimhne air mar an tUachtarán is aosta a ceapadh i stair na tíre: bhí sé 84 bliain d'aois. 

## Saol
Críochnaíodh a chuid ardstaidéir in Ollscoil Cauca (*Universidad del Cauca*) i bPopayan, agus bronnadh dochtúireacht sa dlí-eolaíocht (dlíodóir) air sa bhliain 1837. Ansin bhí sé i seilbh oifigí breithiúnacha éagsúla, agus toghadh é chun na Cúirte Uachtaraí sa bhliain 1854. Mar an gcéanna, d'oibrigh sé sa dlí agus san oideachas, agus ceapadh é ina cheannasaí ar an gColegio de Buga.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1813
Catagóir:Básanna i 1902
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí Colómacha
Catagóir:Uachtaráin
Margaret Ritchie

Is polaiteoir Éireannach í **Margaret Ritchie** (rugadh 25 Márta 1958). Toghadh í mar cheannaire ar Pháirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre nó an SDLP ar 7 Feabhra 2010. Bhí sí ina hAire Forbartha Sóisialta i dTuaisceart Éireann ó 8 Bealtaine 2007 amach.

mion|clé

## Oideachas
Bhain sí céim amach in Ollscoil na Banríona, Béal Feirste agus d'oibrigh sí mar chuntóir parlaiminte d'Eddie McGrady ó 1987 go 2003.

## Tagairtí

## Naisc Sheachtracha
* Margaret Ritchie's Website 
* NI Assembly profile  
* Stratagem profile 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1958
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Contae an Dúin
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre
Catagóir:An Dún Theas (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann
Paradacsa an Fhiaigh Dhuibh

Tá an paradacsa seo - **Paradacsa an Fhiaigh Dhuibh** - i ndiaidh Carl G. Hempel, a chum é. Bhí sé ag plé le conas tairiscint a dheimhniú (*Confirmation theory*) agus mhínigh sé an paradacsa i dtéarmaí éin: "an fiach dubh" (*raven*). Le haghaidh an chuntais a thabharfar anseo, fágaimid an aidiacht "dubh" ar lár agus tugaimid "fiach" ar an éan sin. (Is suimiúil gur thug an Seabhac fiach (gan an aidiacht) ar *raven* agus fiach mara ar *cormorant* ina fhoclóir.)

Ba í an tairiscint nó an hipitéis a bhí ag Hempel ná:

(Tá cuma "tá sé fear" air seo, ach ritheann sé níos fearr leis an tslí ina scríobhtar sa loighic shiombalach.) Pé scéal é, maidir leis an bhrí, níl mórán deacrachtaí leis an fhoirm seo. Má fhéachaimid ar fhiach (Fa) agus tugaimid faoi deara go bhfuil sé dubh (Da), sin deimhniú ar an hipitéis. Má tá an fiach neamh-dhubh (~Da), (i.e. ar dhath nach dubh é), diúltaítear an hipitéis. Úsáidimid Fx d'fhiach ar bith agus Fa d'fhiach áirithe.

Ach is féidir **H** a scríobh ar bhealach eile **H*** atá díreach mar an gcéanna maidir leis na rialacha loighce:

Cé go bhfuil cuma ait ar an leagan amach seo – i leith gach rud nach bhfuil dubh, ní fiach é – níl aon sarú (ghnáth)rialacha na loighce ann (**H**=**H***).

Ag úsáid na hargóinte thuas, má fhéachaimid ar rud ar bith nach bhfuil dubh (~Da), mar shampla peann gorm, agus tugaimid faoi deara nach fiach é (~Fa) – sin deimhniú éigin ar an hipitéis (~Da -> ~Fa).

Tá cuma pharadacsúil air seo! Conas is féidir le peann gorm deimhniú go bhfuil dath dubh ar gach fiach? 

Ar shlí amháin tá sé fíor – má bhíonn cainníocht i gceist. Cuir i gcás go bhfuil 100 fiach agus 10,000,000 ní nach bhfuil dubh ann. Má iniúchaimid fiach agus deimhnímid go bhfuil sé dubh, sin fianaise láidir (1 sa 100) ag dul lenár hipitéis. Má iniúchaimid rud nach bhfuil dubh agus deimhnímid nach fiach atá ann, sin fianaise rí-bheag (1 sa 10,000,000) i bhfabhar na hipitéise --- ach is fianaise é mar sin féin. Sin an réiteach Bayesian ar an scéal.

Ach tá cuma pharadacsúil ar an scéal fós. De réir na rialacha loighce, tugann peann gorm fianaise dearfach i leith **H**. Ach tugann sé leis fianaise dearfach don hipitéis go bhfuil gach préachán bán.

Ghlac Hempel féin nach raibh paradacsa ann nuair a fhéachaimid ar dheimhniú mar chainníocht. Ach a mhalairt de thuairim a bhí ag Quine. Dar le Quine, caithfear teorainn a chur le neamh-fhiach (~Fx), sa chaoi is go gcaithfear claoi le roghnú nádúrtha, i gcomhthéacs Darwin, agus an stair a ghabhann leis (*natural kinds* an téarma a úsáideann sé). 

## Nótaí

Catagóir:Paradacsaí
Robert Stewart, Bíocunta an Chaisleáin Riabhaigh

Ba státaire Éireannach agus Briotanach é ** Robert Stewart, Second Marquess of Londonderry** KG, GCH, PC,(Ire) (18 Meitheamh, 1769 - 12 Lúnasa, 1822), ar a dtugtar sa stair Tiarna an Chaisleáin Riabhaigh (Béarla: *Lord Castlereagh*). Mar Rúnaí Eachtracha na Ríochta Aontaithe, ó 1812 bhí sé lárnach do bhainistíocht na comhghuaillíochta a threascair Napoléon Bonaparte agus ba é an príomh-taidhleoir Briotanach é ag Comhdháil Vín. Bhí sé freisin ina cheannaire ar Theach na gComóntach Briotanach i rialtas an Robert Jenkinson, 2ra Iarla Learphoill (Béarla: *2nd Earl of Liverpool*) ó 1812 go dtí a bháis le féinmharú i Lúnasa 1822. Go luath ina ghairm bheatha, mar Phríomh-Rúnaí na hÉireann, bhí baint aige le hÉirí Amach 1798 a chur faoi chois agus a bhí sé freagrach as Acht an Aontais 1800 a chur i bhfeidhm.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1769
Catagóir:Básanna i 1822
Catagóir:Daoine a chuir lámh ina mbás féin
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha
Klemens Wenzel von Metternich

Ba pholaiteoir agus státaire de chuid na hOstaire-na Gearmáine é **Klemens Wenzel**, **an Prionsa von Metternich** (Gearmáinis: *Klemens Wenzel Nepomuk Lothar, Fürst von Metternich-Winneburg zu Beilstein*) (15 Bealtaine, 1773 - 11 Meitheamh, 1859) agus bhí sé ar na taidhleoirí is tábhachtaí lena linn. Ba phearsa mór le rá é sa gcaibidlíocht roimh agus i rith Chomhdháil Vín, agus meastar é araon mar pharadigm na bainistíochta bheartas eachtrach agus pearsa mhór i bhforbairt chleachtas na taidhleoireachta. Ba chleachtóir eiseamláireach na taidhleoireachta é sa 19ú haois a chreid i bpolaitíocht na cumhachta mar a phríomhaidhm; a bhí fréamhaithe go domhain i gcreideamh chothromaíocht na cumhachta. Tríd na glúinte, cáineadh Metternich go géar mar fhrithghníomhaí dall. Tar éis an Chéad Chogadh Domhanda, thug roinnt staraithe le tuiscint gurb é ceann de na cúiseanna ba mhó len é a bheith in aghaidh na cumhachta a roinnt le gnáth dhaoine ná go raibh sé buartha go mbainfeadh náisiúnachas na Gearmáine ceannasaíocht pholaitiúil bainte amach.

## Bibleagrafaíocht
* Palmer, A., *Metternich: Councillor of Europe* (London, Orion, 1997).
* Kissinger, H., "A World Restored: Metternich, Castlereagh and the Problems of the Peace 1812-1822" (London, Weidenfeld & Nicolson, 1999).
* Zamoyski, A., *Rites of Peace: The fall of Napoleon & the Congress of Vienna* (2007).
* Sked, A. *Metternich and Austria: An Evaluation* (Basingstoke, Palgrave Macmillan 2007), 306 pp.

## Naisc sheachtracha
# Metternich agus an chinsireacht
# Castle Kynžvart (Königswart) in Western Bohemia - Teach cónaithe Mhetternich le bailiúcháin, atá ar oscailt anois don phobal.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1773
Catagóir:Básanna i 1859
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Fir
Catagóir:Frith-Sheimíteachas
Catagóir:Impireacht Naofa Rómhánach
Catagóir:Náisiúnaithe
Catagóir:Polaiteoirí na Gearmáine
Catagóir:Polaiteoirí Ostaracha
Catagóir:Ridirí
Catagóir:Taidhleoirí
Catagóir:Uaisleacht Eorpach
Portán

Is artrapód é an **portán**. Úsáidtear na focail **Partan**, **Crùbag** agus **Ruadhag** i nGaeilge na hAlban. **Partan** a deirtear i nGaeilge Mhanann.

Creidtear, nuair a bhíonn dhá nó trí phortán in aon aice (poll) amháin go mbíonn an ceann is faide isteach bog nó gan chraiceann. "Faoisceán" a thugtar uirthi dá réir sin. 

## Tagairtí

Catagóir:Portáin
Catagóir:Deiceapóid
301

## Eachtraí
* Ba í an Airméin an chéad tír a ghlac an Chríostaíocht mar reiligiún an stáit. 
* 3 Meán Fómhair — Bunaíodh Poblacht San Mairíne ar an lá seo, de réir an traidisiúin. 

## Breitheanna

## Básanna

0301
Ubh

250px|thumb|Uibheacha 

Is soitheach orgánach í an **ubh** a bhfásann suth inti.  Beireann éin, reiptílí, feithidí, moilisc, éisc agus monaitréimigh uibheacha.  Is ionann ubh agus siogót.  Scaoiltear an ubh ón gcorp, tar éis toirchiú an ubháin.

Catagóir:Bia agus deoch
Eorna

**Eorna** a thugtar ar chineál planda a tháinig ó speiceas féir darb ainm *Hordeum vulgare*.

## Logainmneacha
* Tá Mín na hEorna suite i gContae Chiarraí 
* Goirtín Eorna sa Longfort
* Loch Eorna i gContae Thiobraid Árann

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Féara
Arbhar Indiach

thumb|''Zea mays "fraise"''
thumb|''Zea mays "Oaxacan Green"''
thumb|''Zea mays 'Ottofile giallo Tortonese'''

Arbhar Indiach a thugtar ar chineál planda. Is cineál féir é a saothraiodh den chéad uair i Méisi-Mheiriceá roimh theacht na nEorpach agus tá tóir air i mbia Mheicsiceo. Tugtar "grán buí" air chomh maith. *Cruithneachd Innseanach* a thugann Gaeil na hAlban air.

## Tagairtí

Catagóir:Plandaí
Catagóir:Féara
Mala (corp an duine)

Is éard is **mala** ann ná stiall ghruaige ar an iomaire ós cionn na súile daonna. Úsáidtear an téarma **mala braoi** freisin. An focal céanna *mala* a úsáidtear i nGaeilge na hAlban.

Catagóir:Corp an duine
Éadan

Is é an t-éadan an chuid d'aghaidh an duine atá suite os cionn na malaí. Uaireanta, is í an aghaidh uile atá i gceist leis an bhfocal seo. *Bathais* a deirtear in Albain.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Corp an duine
Coróin

deas|250px|thumb|Coróin
Is ceannbheart ciorclach ornáideach a chaitheann monarc nó diacht éigin mar siombail údaráis agus cumhachta é **coróin**. 

Catagóir:Coróin
Catagóir:Ceannbheart
Sliogán

deas|200px|thumb|Sliogáin
**Sliogán** a thugtar ar chás crua cosantach ainmhithe áirithe, mar shampla seilmide, sliogiasc nó turtar. 

## Logainmneacha
Is éard is brí leis an logainm *[[Sligeach]]* ná go bhfuil sliogáin san áit. Tá *Tuairín na Sliogán* suite in Uíbh Ráthach, gar do Chill Orglan.

Catagóir:Eiseachnámharlach
Maidhm shneachta

deas|250px|thumb|Maidhm shneachta
Is mais sneachta agus oighear ag titim go sciobtha síos leiceann sléibhe é **maidhm shneachta**, go minic ag déanamh slad ar gach a bhíonn os a comhair amach. I saghas amháin, tosaíonn sí ag pointe áirithe, agus de réir mar a thagann anuas, leathann amach, ag fágáil rian i bhfoirm V inbhéartaithe, agus titeann an sneachta mar phúdar scaoilte. I saghas eile, titeann sí mar phláta nó leac a bhriseann ina bhlocanna de réir mar a thiteann chun rian leathan dronuilleogach a fhágáil. 

Bíonn sí cumasach scriosúil sa dá chás. Tarlaíonn sí nuair is mó an fórsa ar mheall sneachta de bharr domhantarraingthe ná an fórsa a ghreamaíonn an meall le taobh an tsléibhe. 

Tagann an aimsir san áireamh, agus tarlaíonn an-chuid maidhmeanna i ndiaidh stoirme inar thit a lán sneachta. Muna ngreamaíonn titim nua sneachta lena bhfuil ann roimpi, is mór an priacal go dtarlóidh maidhm. Bíonn baint mhór ag fána an tsléibhe léi, agus tosaíonn 90% de mhaidhmeanna sneachta ar fhánaí 30-45°, is 98% díobh ar fhánaí 25-50°. 

Go minic bailíonn an ghaoth sneachta i gcoirnis ar ghrua an tsléibhe, agus ina dhiaidh sin tosaíonn an mhaidhm ar thaobh na fothana den sliabh. Tagann an bealach ina bpacáiltear an sneachta ar an sliabh i rith an gheimhridh i gceist freisin, maidir le cé chomh greamaithe le chéile a bhíonn na cisil uile, mar shampla, agus an mbíonn cisil de leac sleamhain oighir ina measc. Tagann cruth an tsléibhe i gceist freisin. 

Is deacair maidhmeanna a thuar. Chun smacht éigin a choimeád ar an scéal, cuireann na húdaráis tús le maidhmeanna beaga neamhdhíobhálacha le pléascán. Tá tuilleadh taighde le déanamh chun an feiniméan a thuiscint i gceart is na tubaistí a sheachaint.

## Féach freisin

* Maidhm lathaí / maidhm shléibhe

## Tagairtí

Catagóir:Maidhm shléibhe
Catagóir:Tubaistí nádúrtha
Catagóir:Sneachta
Catagóir:Sléibhte agus sliabhraonta
Póca

thumb|250px|Póca
Is mála beag fuaite ar éadach, úsáidte den giuirléidí a iompar é **póca**. 

## Tagairtí

Catagóir:Éadaí
Muineál

mion|clé|Muineál
Is éard is **muineál** ann ná an pháirt den chorp a cheanglaíonn an ceann agus an chuid eile den chorp. 

Catagóir:Corp an duine
Aghaidh

Tugtar **aghaidh** nó **éadan** ar an taobh tosaigh den cheann. I gcás an duine, glactar leis go gcuimsíonn sé an ghruaig, an t-éadan, an mhala, na súile, an tsrón, na cluasa, na leicne, an béal, na beola, na fiacla, an craiceann agus an smig. Mar seo, tá baill chéadfacha áirithe ar an aghaidh. Úsáidtear na focail *aghaidh* agus *aodann* i nGaeilge na hAlban freisin.

Catagóir:Corp an duine
Cathair San Mairíne, San Mairíne

Is í **Cathair San Mairíne** príomhchathar Phoblacht San Mairíne ar an leithinis na hIodáile, suite ar na fánaí den tsliabh is airde sa phoblacht, .i. Monte Titano. 
mion
Bhí daonra 4,493 ann sa bhliain 2005.  Is í Cathair San Mairíne an tríú cathair sa tír ó thaobh daonra de. [thumb|220px|[Guaita|Túr Guaita.]]Cé gurb í an phríomhchathair í, is i mbaile Bhorgo Maggiore a bhíonn an chuid is mó de chúrsaí gnó na poblachta. Tá teorainn aici le *castelli* (bardais) Acquaviva, Borgo Maggiore, Fiorentino, agus Chiesanuova chomh maith le común San Leo na hIodáile.
mion

## Stair

Bhunaigh Naomh Marinus agus teifigh Chríostaithe an chathair sa bhliain 301. Ó shin d'fhás an chathair mar thearmann ó ghéarleanúint na Rómhánach. Mar gheall ar sin, is í an phoblacht is sine san Eoraip. 

Bhí trí thúr cosanta ag an gcathair: tógadh Guaita sa 11ú aois, agus dúradh faoi go raibh sé dothreáite. De bharr na gCrosáidí, tógadh an dara túr, Cesta sa 13ú haois. Tógadh an tríú túr, an Montale, sa 14ú haois - an túr ba lu fós.

Bhí daonra na cathrach ag méadú. Ach ní raibh fonn ar na San Mairínigh ionradh nó cogadh a dhéanamh chun talamh breise a fháil; fuair siad naoi *castelli* eile trí cheannach agus conarthaí.
mion

## Geilleagar

San aimsir atá caite bhíodh eastósctha na gclócaí agus an tsnoíodóireacht mar ghné lárnach de gheilleagar na cathrach. Sa lá atá inniu ann tá an turasóireacht, an tráchtáil, díol na stampaí agus an tionscadal talmhaíochta ar na gníomhaíochtaí geilleagracha tábhachtacha sa tír. 
mion

### Turasóireacht

Thug timpealll trí mhilliún turasóir cuairt ar Shan Mairíne gach bliain sna 2000idí. Go hiondúil is as an Iodáil iad.

#### Radhairc
* Palazzo dei Capitani
* Palazzo Pubblico
* The Thrí Túr San Mairíne 
* Piazza del Titano
* Piazza Garibaldi
* Manaistir Santa Clara
* Grand Hotel San Marino

### Iompar

Tá clú agus cáil ar na sráideanna a bhíonn ag casadh agus iad ag ardú. Níl cead ag gluaisteáin a bheith i lár na cathrach ach oiread.

Roimh an Dara Cogadh Domhanda, tógadh líne traenach ón gcathair go Rimini. Dúnadh é i ndiaidh an chogaidh ach tá na tolláin fós ann chomh maith le stáisiún traenach 'Piazzale Lo Stradone'.

Tá seirbhís bus go Rimini, agus tá carr cábla 1.5&nbsp;km d'fhaide go dtí Borgo Maggiore.

## Spóirt
Tá dhá fhoireann sacair ann, an S.S. Murata agus an S.P. Tre Penne. Tháinig an lasair Oilimpeach tríd an gcathair díreach roimh Chluichí Oilimpeacha an Gheimhridh 2006.

## Nasbhailte
Tá nasc ag an gCathair San Mairín le:
* San Leo, An Iodáil
* Rab, An Chróit
* Rønne, An Danmhairg

## Féach freisin

* Poblacht San Mairíne

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na hEorpa
Cnaipe

thumb|250px|Cnaipí
Is diosca beag fuaite ar ball éadaigh é **cnaipe**. Cuirtear trí poll iad chun rudaí a cheangail le chéile.

## Tagairtí

Catagóir:Éadaí
Folt rua

[deas|250px|thumb|[Bean le folt rua]]
Tugtar **folt rua** ar ghruaig dhearg ar cheann duine éigin. 

Catagóir:Gruaig
Craic

[mion|Bhí an-chraic ann, ... ná habraimis faic faoin [amhránaíocht!]]
I gnáthchaint na hÉireann, tugtar **craic** ar aon sórt spóirt, spraoi, siamsaíochta nó comhrá taitneamhach idir daoine. Ní focal Gaeilge ó dhúchas é, ach ceann a tógadh isteach ó Albainis Uladh.

## Tagairtí


Catagóir:Focail agus frásaí
Catagóir:Cultúr na hÉireann
Éadaí

deas|250px|thumb|Éadaí
Tugtar ** éadaí** ar na hearraí a chaitheann daoine chun an corp a chlúdú. 
 
## Tagairtí