Breatain (logainm)

Fréamhaithe ón bhfocal Briotainice Coitinne **Pritanī* is ea  **Breatain**, ar cheann desna hainmneacha is sine atá ann don oileáin amach ó chósta iarthuaisceart na hEorpa.

## Sanasaíocht
Tá an t-ainm "Britain" fréamhaithe ón Meán-Bhéarla *Breteyne*,  Sean-Fhraincis *Bretaigne*, Laidin *Britannia* agus Gréigis *Πρεττανική*; faoi thionchar b'fhéidir Bryten(lond) as Sean-Bhéarla, é féin fréamhaithe ón Laidin *Brittania*; go léir sa deireadh fréamhaithe ón mBriotainis Choiteann, **Pritanī*, le brí b'fhéidir "na daoine dathaithe" nó "creachta/smeartha", ag lua dá maisiú coirp.

As Breatnais an lae inniu, is é *(Ynys) Prydain* ainm an oileáin, rud a chuireann is iúl go raibh as Briotainis Choiteann túslitir P- ann, ní B- (a thugfadh ***Brydain*) agus -t- ní -tt- (nó eile ***Prythain*).  D'fhéadfadh é seo a athchruthú mar fréamh **prit-*, le brí "cruth", i dteannta le hiarmhír aidiachta, .i. **Pritanī*.

## Ré chlasaiceach
Creidtear go raibh an t-ainm le feiceáil i bperiplus as Sean-Ghréigis scríofa c. 325 RC ag an tíreolaí agus taiscéalaí, Pytheas Massalia.  Níl aon chóip den saothar seo ar mharthain, ámh.  I measc sleachta is luaite atá ar eolas, tá a leanas:
* Bibliotheca Historica le Diodorus Siculus (c. 60 RC go 30 RC)
* Geographica le Strabo (c. 7 RC go AD 19).  De réir Strabo, ghlaoigh Pytheas *Bretannikē* (Βρεταννική) ar an Breatain, tógtha mar ainmfhocal baininscneach.
* Naturalis Historia le Plinias Mór (AD 77).  Glaodh Plinias *Britannia* ar an oileán níos mó, agus *Britanniae* ar na hoileáin le chéile.

Ina dhiaidh sin feictear ainmneacha don Bhreatain i saothair níos déanaí eile, san áireamh:
* Scríobh Catullus an iolra *Britanniae* in *Carmina* dá chuid.
* Scríobh Avienus *insula [[Albion]]um* in *Ora Maritima* dá chuid.
* Scríobh Orosius an iolra *Britanniae* le haghaidh na hoileáin agus *Britanni* le haghaidh na faoin ann.
* Luaigh Diodorus do Bhreatain mar *Prettanikē nēsos* (Πρεττανικη νήσος) agus dá háitritheoirí *Prettanoi* (Πρεττανοι).
* Bhain Cláidias Tolamaes, ina shaothar Almagest, úsáid as *Brettania* agus *Brettanikai nēsoi* ag lua na n-oileán, agus *megale Brettania* (an Bhreatain mhór) agus *mikra Brettania* (an Bhreatain bheag - Éire) ag lua gach oileáin.  Ina shaothar Geografaíocht ámh, scríobh sé agus *[[Albion|Alwion]]* (Ἀλουίωνος, Albion, An Bhreatain Mhór) agus *[[Hibernia|Iwernia]]* (Ἰουερνίας, Éire), mar *nēsos Bretanikē* (νήσος Βρετανικη), nó Inis Bhriotanach, agus *Mona* (Oileán Mhanann).
* Glaoigh Marcian Heraclea, in *Periplus maris exteri* dá chuid, αί Πρεττανικαί νήσοι (na hOileáin Bhriotanaigh) ar na hoileáin.
* Bhain Stephanus Byzantinus úsáid as Ἀλβίων (Albion) sin oileán agus Ἀλβιώνιοι (Albionioi) dá áitritheoirí.
* Scríobh bréag-Arastatal *nēsoi Brettanikai*, *Albion* agus *Ierne* dosna hoileáin le chéile, don Bhreatain Mhór agus d'Éirinn faoi seach.
* Sa 6ú haois, scríobh Procopius na téarmaí *Brittia* agus *Brettania*, cé gurbh oileáin éagsúla iad, dar leis, an chéad cheann suite idir ann dara agus Thule.  I dteannta sin dar leis, bhí trí dhream lonnaithe ann, na *Brittones* (Briotanaigh), na *hAngiloi* (Sasanaigh) agus na *Phrissones* (Freaslannaigh).

I ndiaidh eachtraí Julius Caesar go dtí an t-oileán sna blianta 55 agus 54 RC, glaodh *Brit(t)an(n)ia* air den chuid is mó.  Tar éis conas na Rómhánaigh faoi Claudius sa bhliain AD 43, ainmníodh an chúige Rómhánach as an bhfocal úd.  Is amhlaidh gur thit an t-ainm *[[Albion]]* as úsáid am éigin ina dhiaidh sin after.

## Meánaois
Tháinig an téarma Gréig-Laidine le haghaidh na Breataine sa Seán-Bhéarla isteach i bhfoirm *Bryttania*, fianaithe ag  aistriúchán le Alfred the Great de *Seven Books of History Against the Pagans* le Orosius.

Tá an focal use of *Briton* le haghaidh na n-áitritheoirí fréamhaithe ón Sean-Fhraincis *bretun*, an téarma sin dtéann agus teanga na Briotáine, é féin fréamhaithe ón Laidin agus Gréigis, m.s. Βρίττωνες le Procopius.  Tháinig sé sa Meán-Bhéarla isteach mar  *brutons* i ndeireadh na 13ú haoise.

Luann Geoffrey of Monmouth, ina shaothar bréagstaire *[[Historia Regum Britanniae]]* (*c.*&nbsp;1136), don oileán mar *Britannia major*, chun idirdhealú a dhéanamh idir é agus *Britannia minor*, an ceantar úd ar an mór-roinn (an Bhriotáin) lonnaithe sa chúigiú agus séú haoiseanna ag imircigh Cheilteacha ón mBreatain féin.

## Ré nua
Baineadh úsáid go hoifigiúil ar an téarma *Great Britain* don chéad uair sa bhliain 1474, sa chleamhnas idir Cecily Eabhrac iníon Éadbhard IV Shasana, agus Séamas IV Alba, ina dúradh "this o Isle, callit Gret Britanee".  Feictear ais é sa bhliain 1604, nuair a glaoigh James I, Sasana, air féin "King of Great Brittaine, France and Ireland".

Le hAcht an Aontais 1707, bhain an téarma *Breatain Mhór* stádas oifigiúil amach agus Ríocht na Breataine Móire á chruthú, le haontú Ríocht Shasana (agus an Bhreatain Bheag ansin san áireamh) le Ríocht na hAlban.  I ndiaidh Acht an Aontais 1800, athraíodh ainm na tíre go Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Éireann.  Tar éis neamhspleáchas na hÉireann sa luath-20ú haois, athraíodh an t-ainm go Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann, a ainm oifigiúil fós inniu.

## Féach freisin
* Hibernia
* Cruithne
* Prydain
* Pytheas

## Foinsí
* 
* 

## Tuilleadh le léamh
* Koch, John T. "New Thoughts on Albion, Iernē, and the Pretanic Isles (Part One)." Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium 6 (1986): 1-28. [www.jstor.org/stable/20557171 JSTOR].

## Tagairtí