open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bithcheimic

Is éard is **bithcheimic** ann ná staidéar ar phróisis cheimiceacha in orgánaigh bheo. Pléann sé le struchtúir agus feidhm na gcomhaonad ceallach ar nós próitéiní, carbahiodráití, aigéid núicléacha agus bithmhóilíní eile.

I measc an iliomad bithmhóilíní éagsúla atá ann, is ann do mhórán acu atá coimpléascach (ar a dtugtar polaiméirí), atá chomhdhéanta d'fho-aonaid athfhillteacha (ar a dtugtar monaiméirí). Tá tacar éagsúil fo-aonad ag gach aicme bithmhóilíní polaiméireacha. Mar shampla, próitéin is ea polaiméir ar roghnaíodh na fo-aonaid ann as tacar 20 nó níos mó amínaigéad. Féachann an bhithcheimic ar na hairí ceimiceacha atá ag móilíní tábhachtacha bitheolaíocha, leithéidí próitéiní, agus ach go háirithe an cheimic a bhaineann le h-imoibrithe a mbíonn einsmí mar chatalaígh iontu.

Tá cur síos beacht le fáil ar an mbithcheimic a bhaineann le meitibileacht na gceall agus bithcheimic an chórais inchrínigh. Réimsí eile den bhithcheimic is ea an cód géiniteach (ADN, RNA), síntéis na bpróitéiní, iompar trí scannán na cille, agus trasduchtú comharthaí.

Cionn is gur ón aon-sinsear gach foirm bheatha dá bhfuil eolas againn orthu bheith ann sa lá atá inniu ann, is gnách go mbíonn cosúlacht eadarthu ó thaobh na bithcheimice.

Ní fios fós an bhféadfadh leaganacha malartacha eile den bhithcheimic feidhmiú, nó an mbéidis praiticiúil, ó bheith ag féachaint ar bhun-ábhar na cruinne. Dar le téis nua atá ag teacht chun cinn "an seobhaineachas carbóin", ní féidir ach le comhdhúile carbón-bhunaithe a bheith ar fáil le bheith mar chuid de aon fhíor-bhithcheimic.

## Tagairtí


Catagóir:Ceimic
Uimhir aiceanta

[right|thumb|Is féidir uimhreacha aiceanta a úsáid le haghaidh comhairimh ([úll amháin, dhá úll, trí úll,...]]

Sa mhatamaitic, is iad na huimhreacha aiceanta ná iad siúd a úsáidtear le haghaidh comhairimh (mar atá i "tá sé bhonn ar an mbord") agus le hordú (mar atá i "is í seo an tríú cathair is mó sa tír"). I ngnáththéarmaíocht mhatamaiticiúil, is iad na focail a úsáidtear sa ghnáthchaint chun "bunuimhreacha" a chomhaireamh, agus 
is iad na focail a úsáidtear le haghaidh áite nó céime in ord  seicheamhach  na "horduimhreacha". 

Uaireanta, is féidir na huimhreacha aiceanta a thaispeáint mar shraith áisiúil cód (lipéid nó "ainmneacha"); is é sin, mar a thugann teangeolaithe uimhreacha ainmniúla orthu, ag scaoileadh thairis na hairíonna. go léir nó a lán. a bhaineann le bheith ina n-uimhir sa chiall mhatamaiticiúil. Is minic a chuirtear an tsraith uimhreacha aiceanta in iúl leis an tsiombail {\ displaystyle \ mathbb {N}} \ mathbb {N}. Weisstein, Eric W. https://mathworld.wolfram.com/NaturalNumber.html}
Tagraíonn téacsanna, a eisiann an nialas ó na huimhreacha aiceanta, uaireanta do na huimhreacha aiceanta mar aon leis an  nialas mar na huimhreacha iomlána, agus i scríbhinní eile, úsáidtear an téarma sin ina ionad sin do na slánuimhreacha (slánuimhreacha diúltacha san áireamh).

## Nodaireacht:
Úsáidtear \mathbb{N} chun an tacar iomlán d’uimhreacha aiceanta a léiriú.

Úsáidtear foscript chun an dá ghnás éagsúla a léiriú:

\mathbb{N}^* = \mathbb{N}_1  = \left \{1, 2, 3, 4, ... \right \}

\mathbb{N}_0 = \left \{0, 1, 2, 3, ... \right \}

## Airíonna Ailgéabrach:

## Tagairtí

Matamaitic
Risteard an Iarainn

Taoiseach Éireannach ba ea **Risteard de Búrca**, nó **Risteard an Iarainn** mar a thugtar air. "Mac Emainn mic Uillicc" de Búrca a bhí ann. athair Thiobóid. Phós sé Gráinne Ní Mháille (1530-1603), "banríon na bhfoghlaithe mara", sa bhliain 1566 - bhí a fear céile, Dónal an Chogaidh Ó Flaitheartaigh maraithe ag duine de mhuintir Seoighe. Rugadh mac amháin, Tiobóid na Long, dóibh. Bhí ceathrar clainne eile ag Risteard an Iarainn: Éamonn, Ualtar, Eoin agus Caitríona. Cailleadh sa bhliain 1583 é.

## Naisc
Death of Richard-An-Iarainn (Intro) by Shaun Davey
## Tagairtí

Catagóir:Taoisigh Éireannacha
Catagóir:Básanna i 1583
Croiméal

thumb|Fear le croiméal
[thumb|[Eugene O'Neill|Eoghan Ó Néill le croiméal]]
Is féidir "**croiméal**" a shainmhíniú mar stiall ghruaige a fhásann os cionn liopa an fhir.

Catagóir:Gruaig
Pláta

200px|thumb|Plátaí
Is mias réidh é an **pláta** a úsáidtear chun bia a chur air . 

Catagóir:Soithigh
Carbhat

thumb|250px|Carbhat
Is stráice caol, cosúil le scaif don mhuineál, a chaitear faoi bhóna, ceangailte le snaidhm, é **carbhat**.

## Féach freisin

* Scaif

## Tagairtí

Catagóir:Éadaí
Slánuimhir

thumb|Úsáidtear an siombail seo chun an tacar iomlán do uimhreacha aiceanta a léiriú

Is iad na **slánuimhir** na uimhreacha aiceanta {0, 1, 2, 3, 4, ... } mar aon leis an dhiúl do na huimhreacha aiceanta dheimhneach { -1, -2, -3, -4, ...}.

Is fo-thacar iad na slánuimhir {..., -2, -1, 0, 1, 2, ...} do na réaduimhir. Is tacar éigríochta iad na slánuimhir freisin.

thumb|left|300px|Na slánuimhir ar uimhirlíne

Úsáidtear an siombail \mathbb{Z} chun an tacar iomlán do uimhreacha aiceanta a léiriú: 

\mathbb{Z} = \{ ..., -2, -1, 0, 1, 2, ...\}

Úsáidtear an focal **Slánuimhir** i ríomhchlárú freisin. Is cineál sonraí bunúsach é slánuimhir. Chuirtear é in iúl le 'int' i roinnt ríomhchlár, Java ina measc. San cás seo, ní tacar éigríochta atá i gceist sa chás seo.

## Airíonna Ailgéabrach:

Matamaitic
Uimhir chóimheasta

**Uimhir chóimheasta** is ea gach aon uimhir atá mar líon \frac{a}{b} de dhá shlánuimhir nach ionann an dara cheann acu, b, agus náid. Cuirtear na huimhreacha cóimheasta in iúl le \mathbb{Q}.

Is féidir le b = 1, mar sin is fo-thacar iad na slánuimhreacha {..., -2, -1, 0, 1, 2, ...} do na réaduimhreacha. I nodaireacht matamaitice: \mathbb{Z} \subset \mathbb{Q}

## Airíonna Ailgéabrach:

Matamaitic
Titania (gealach)

Is í **Titania** an ghealach is mó atá ag Úránas agus an t-ochtú gealach is mó sa Ghrianchóras. D'aimsigh William Herschel í sa bhliain 1787. Tá Titania ainmnithe as "Titania", banríon na sióg, sa gheandráma A Midsummer Night's Dream, le William Shakespeare. Luíonn a fithis taobh istigh de mhaighnéadaisféar Úránais.

## Tagairtí

Catagóir:Úránas
Catagóir:Gealacha
Enceladus

Is é **Enceladus** an séú-gealach is mó de chuid Shatairn. D'aimsigh William Herschel é sa bhliain 1789. Go dtí gur thug spásárthaí an dá Voyager cuairt air go luath sna 1980í, ní raibh mórán eolais againn faoi seachas go raibh oighear uisce ar a dhromchla. Thug Voyagers le fios dúinn go bhfuil trastomhas Enceladus 500 km, timpeall an deichiú cuid de thrastomhas Thíotán, an gealach is mó de chuid Shatairn, agus frithchaitheann sé beagnach 100% den solas a bhuaileann air. Fuarthas amach ó Voyager 1 gur fhithisigh Enceladus sa chuid is dlúithe de 'E-fháinne' idirleata Shatairn, a léiríonn gur féidir cumann a bheith eatarthu, agus léirigh Voyager 2 in ainneoin méid bheag na gealaí, go raibh réimse leathan tír-raonta aige, ó shean, dromchlaí lán-chráitéaracha go hóg, tír-raon le dífhoirmiú teicteonach, le roinnt réigiún le haois a ndromchlaí chomh hóg le 100 milliún bliain d'aois.

## Naisc sheachtracha
* Enceladus  (NASA)

Catagóir:Gealaí Shatairn
Tolg

thumb|Tolg
Is cineál de shínteán ag é cumhdaithe le suíochán bog chun suí nó luí air é **tolg**.

## Tagairtí

Catagóir:Troscán
Réaduimhir

thumb|300px|Uimhir líne na '''Réaduimhir'''

Is éard is **réaduimhir** ann ná aon uimhir atá i dtacar na n-uimhreacha cóimheasta (aon uimhir atá sa chruth seo: \frac{a}{b} ) nó éagóimheasta (m.sh: Pí (\pi), agus \sqrt{2})

Is féidir aon réaduimhir a scríobh mar deachúil, ach freisin, tá deachúil éigríochta san tacar seo (m.sh. pí: 3.1415926535897.... a leanann gan teorainn.).

## Airíonna Ailgéabrach:

Freisin glaoitear dlúth ar na Réaduimhir. Is é sin chun rá, gur féidir aon dhá réaduimhir a roghnú, agus beidh réaduimhir eile idir iad (m.sh: Tá 2.00001 idir 2, agus 2.0001).

Catagóir:Matamaitic
Ainmneacha Gaeilge Fhásra na hAstráile

Tá tréithe ar leith ag baint le **fásra na hAstráile**, mar atá le hainmhithe agus le héin na tíre. D'ainmnigh na Bundúchasaigh gach planda agus ainmhí sa tír ina gcuid teangacha féin, agus tháinig cuid de na hainmneacha sin isteach i gcaint na gcoilíneach a bhí ag cur fúthu san Astráil ó dheireadh an 18ú haois amach. Cumadh ainmneacha eile i mBéarla de réir mar ba ghá. 

Ag seo cuid ainmneacha Gaeilge ar fhásra dúchasach na tíre, de réir mholtaí lucht Gaeilge na hAstráile.. 

## Crainn Ghuma

thumb|right|Bláthanna an chrainn ghuma shneachtúil

## Crainn Acaicia agus eile

[|thumb|right|<center>''[Acacia dealbata'', caolachán geal-liath]]

## Féar

thumb|right|Cangarú ag ithe féir.

## Tagairtí

## Naisc
* Damháin alla na hAstráile
* Fungais Oirdheisceart na hAstráile
* Flóra na hAstráile

## Naisc sheachtracha
* Macquarie Dictionary Leagan ar líne (ar fáil do shíntiúsóirí)

Catagóir:An Astráil
Catagóir:An Ghaeilge
Síleáil

Is éard is **síleáil** ann ná clúdach faoi dhíon seomra. Ní  eilimint struchtúrach é go ginearálta, ach dromchla slachtmhar a chlúdaíonn taobh íochtair an dín nó urlár an stóir níos airde. Is féidir maisiúchán a dhéanamh ar shíleáil, agus tá go leor samplaí breátha de fhreascónna agus d'obair ealaíne ar shíleálacha, go háirithe i bhfoirgnimh reiligiúnacha.


File:Ravenna,_basilica_di_San_Vitale_(036).jpg
File:Exeter_Cathedral_star_ceiling.JPG
File:Paris,_Notre-Dame,_innen_2014-12_(3).jpg
File:Cathedral_of_Christ_the_Saviour_in_Moscow_06.JPG
File:Dome_of_Church_of_the_Gesù_(Rome).jpg
File:Paris_-_Palais_du_Louvre_-_PA00085992_-_2015_-_002.jpg


## Tagairtí
 

Catagóir:Ailtireacht
Foirgneamh

deas|250px|thumb|Foirgnimh
Is struchtúr le ballaí agus díon é **foirgneamh**. 
 

Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir
Iris Robinson

Polaiteoir aontachtach de chuid Thuaisceart Éireann is ea **Iris Robinson** (rugadh 6 Meán Fómhair 1949, Béal Feirste, Tuaisceart Éireann, faoin ainm **Iris Collins**). Tá sí pósta le Peter Robinson, an chéad aire reatha. D'admhaigh sí le déanaí go raibh caidreamh collaí aici le fear 19 mbliana d'aois. Deir lucht a cáinte go dtagann seo salach ar an moráltacht a mbíonn sí ag maíomh as go minic, ach go háirithe a cuid cainte faoi dhaoine aeracha agus homóghnéasacha.

## Barúlacha ar adhaltranas
Mhaígh Iris Robinson faoi Hillary Clinton, Státrúnaí SAM agus bean chéile an iar-Uachtaráin Bill Clinton, an méid seo a leanas:
:"*No woman would put up with what she tolerated from her husband when he was president. She was thinking only of her future political career. It's all about power and not principle*."

Faoin am seo, bhí sé líomhnaithe go raibh caidreamh gnéis ag Bill Clinton le hintéirneach an Tigh Bháin, Monica Lewinsky. Bhí sé luaite faoi Iris Robinson nach raibh sí ag dúil go mbeadh an Seanadóir Clinton tofa ina huachtarán.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann
Catagóir:Daoine as Béal Feirste
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Mná Éireannacha
Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha
Catagóir:Loch Cuan (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)
Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann
Feirm

deas|250px|thumb|Feirm
Is éard is **feirm** ann ná réimse talún a úsáidtear chun barra a shaothrú agus ainmhithe a thógáil air.

Catagóir:Talmhaíocht
An Éigiptis

Teanga Afráiseach í an **Éigiptis**, agus is craobh ar leith inti féin í i gcrann ginealais na dteangacha Afra-Áiseacha. Tá sí ar ceann de na teangacha is sine dá bhfuil eolas againn orthu, nó téann iarsmaí scríofa na teanga siar go dtí an bhliain 3400 RC. Bhí leagan "Críostaí" den teanga, an Choptais, á labhairt go dtí an 17ú haois, go dtí gur tháinig an Araibis Éigipteach ina háit mar theanga labhartha. Ina dhiaidh sin féin, d'fhan an Choptais in úsáid liotúirgeach in Eaglais Choptach na hÉigipte. Deirtear go bhfuil an Choptais ó dhúchas ag dornán beag daoine inniu.

## Stair
[thumb|[Iairiglifí Éigipteacha|Iairiglifí (~530 RC)]]
Aithnítear na tréimhsí seo i stair na hÉigiptise:

* An Éigiptis Mhoch, roimh an mbliain 2600 RC. Ba í seo an teanga a bhí á saothrú i dTréimhse na Rítheaghlach Moch i stair na hÉigipte.

* An tSean-Éigiptis, sna blianta 2600-2000 RC. Bhí an cineál seo Éigiptise á shaothrú i Sean-Ríocht na hÉigipte.

* An Mheán-Éigiptis, sna blianta 2000-1300 RC. Bhí an cineál seo Éigiptise á chleachtadh mar theanga scríofa nó liteartha fiú ina dhiaidh sin, go dtí gur tháinig an Choptais in úsáid.

* An Éigiptis Dhéanach, sna blianta 1300-700 RC, ó Thréimhse Amarna go dtí an Tríú hIdirthréimhse.

* An Éigiptis Choiteann, nó an Éigiptis Dheamóiteach, ón tseachtú haois RC anuas, ó thús deiridh na tréimhse Rómhánaí.

* An Choptais.

Glactar leis go dtéann scríbhneoireacht na hÉigiptise siar go dtí an bhliain 3200 RC, nó fiú 3400 RC. Lipéid nó séalaí ba mhó a bhí i gceist sa luath-thréimhse seo. 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Teangacha na hAfraice
Catagóir:Teangacha na hÁise
Catagóir:An tSean-Éigipt
Catagóir:Teangacha marbha
Tinneas

**Tinneas** (nó drochshláinte, breoiteacht, easláinte a thugtar air uaireanta) is ea drochbhail sláinte a bheith ar dhuine. Uaireanta glactar leis gur téarma comhchiallach é do ghalar. Áitíonn roinnt gur ann do mhiondhifríochtaí eatarthu. Tá ráite ag roinnt gur ionann tinneas agus aireachtáil shuibiachtúil an othair ar ghalar a dhéantar sainmhíniú oibiachtúil air.

## Tagairtí

Catagóir:Sláinte
Catagóir:Leigheas
An Carnán

Baile fearainn é **An Carnán** (*Carnane* as Béarla) i bparóiste Fheadamair, i gContae Luimnigh, in Éirinn.

Tá 455 acra sa cheantar. Tá sé suite 8.4 míle ó Cathair Luimnigh.

Faoi láthair tá 81 páistí ag freastal ar Scoil Náisiúnta An Charnáin.

## Tagairtí

thumb|left|Scoil Náisiúnta An Charnáin

Catagóir:Bailte i gContae Luimnigh
Reichstag

clé|300px|mion|An Reichstag sa bhliain 1889

Ba í an **Reichstag** (an Ghearmáinis atá ar "Dhiat Impiriúil") an pharlaimint a bhí ag an Impireacht Naofa Rómhánach, agus ansin ag Cónaidhm Thuaisceart na Gearmáine suas go dtí 1945. Tugtar an Bundestag ("Diat Cónaidhmeach") ar phríomhsheomra parlaiminte na Gearmáine anois, ach tugtar an "Reichstag" ar an bhfoirgneamh ina dtionóltar an pharlaimint fós.

## Tagairtí

Catagóir:Impireacht Naofa Rómhánach
Catagóir:Polaitíocht na Gearmáine
Catagóir:Stair na Gearmáine
Balla (struchtúr)

deas|250px|thumb|Balla
Is struchtúr bríce nó cloch ingearach le hachar talún a iniamh nó a scaradh é an **balla** (*falla* nó *múr* uaireanta). 


Catagóir:Tithe
Pí (uimhir)

Is uimhir í **Pí** a bhaineann leis an gcóimheas idir imlíne agus thrastomhas an chiorcail, cothrom le 3.14159... Is é sin le rá:

\mathbb{\pi} = \frac {\mbox{Imlíne an Chiorcail}}{\mbox{Trastomhas an Chiorcail}}

## Tréithe
Tá pí beagnach cothrom le 22/7 i dtéarmaí codán agus le 3.142 i dtéarmaí deachúlacha. Le déanaí, trí fhoirmle shimplí mhatamaiticiúil, aimsíodh luach \pi chuig 10 milliún ionad deachúil le ríomhaire.

Is tairiseach é \pi (ní athraíonn sé pé achar ciorcal atá i gceist), agus uimhir éagóimheasta atá ann (Is é sin le rá, nach féidir \pi a léiriú san fhoirm: \frac{a}{b} nuair réaduimhreacha iad a agus b).

## Stair
I bhfad ó shin thugtaí 3 mar luach do phí. Sa Bhablóin, tugadh luach 3 1/8 ar phí. Trí gharmheastacháin leanúnacha polagán inscríofa is imscríofa, chruthaigh Airciméidéas gur (223/71) \pi \pi < 3.14285.

Bhí garmheastachán ag na Sínigh timpeall 500 AD: 3550/113 = 3.1415929...

#### 'Lá π'
Ceiliúrtar 'Lá π' ar 14 Márta gach bliain, deis ceiliúradh a dhéanamh ar an tairiseach matamaitice, ós rud é go scríobhtar an dáta 3/14 i Meiriceá agus cuimhneamh ar cheann de na hiarrachtaí is míchlúití a tugadh riamh ar reachtaíocht, i mí Feabhra 1897, an Bille um Phí de chuid Indiana, creid nó ná creid.

## Féach freisin

* Pí (litir)

## Tagairtí

Catagóir:Matamaitic
Catagóir:Uimhreacha
Uimhir éagóimheasta

thumb|Is '''uimhir éagóimheasta''' é √2

Is **uimhir éagóimheasta** é aon réaduimhir nach uimhir chóimheasta. Sé sin chun rá, is uimhir éagóimheasta aon uimhir gur féidir scríobh mar deachúil, ach nach féidir scríobh sa chruth \frac{a}{b} nuair slánuimhir iad a agus b.

Tá cáil ar <math>\pi</math>, e agus √2 mar uimhir éagóimheasta.

## Stair:

Tagann an céad cruthú dearfach faoi eiseadh uimhir éagáoimheasta ó Píotágarásach éigin (Ceaptar Hippasus of Metapontum). Rinne sé an cruthú san cúigiú aois Rch, tá an cruthú bunaithe ar an fáth gur gá achar an taobhagán ar triantán dronuilleacha bheith ré-uimhir agus corruimhir ag an am céanna:

* Tá cóimheas idir an taobhagán agus géag amháin an triantán *a*:*b* sna uimhreacha is simplí
* Ó riail Píotágarásach tá fios againn *a*2 = 2*b*2
* Ciallaíonn sin gur ré-uimhir é *a*, mar is ré-uimhir é cearnóg ré-uimhir (agus is corruimhir é cearnóg corruimhir)
* Agus mar dúirt muid thuas go bhfuil *a*:*b* ina móid is simplí, is corruimhir é *b*
* Mar sin is féidir *a* = 2*o*, agus *a*2 = 4*o*2
* Chur ar ais san cothromóid é, agus faigheann muid 4*o*2 = 2*b*2
* Sé sin chun rá: 2*o*2 = *b*2
* Ach ciallaíonn a leithéid gur Ré-uimhir é *b* freisin, agus tá cruthúnais trí bhréagnú againn!

Catagóir:Matamaitic
Máirt na hInide

Tugtar **Máirt na hInide** (nó "**Lá na bPancóg**" in Éirinn uaireanta) ar an Máirt roimh an gcéad lá den Charghas i bhféilire Críostaí. Tosaíonn an Carghas ar Chéadaoin an Luaithrigh. 

## Bunús
Tugtar Mardi Gras nó "Máirt Ramhar" uirthi i dtíortha éagsúla. Is ón bhFraincis a thagann na focail ‘Mardi Gras’. Ón Laidin a thagann an focal Gaeilge ‘inid’. ‘Tús an Charghais’ atá i gceist le ‘inid’, 

## Féile
Déantar Máirt na hInide a cheiliúradh ar bhealaí éagsúla *mórthimpeall an domhain*.  
[mion|Mardi gras, [New Orleans, Louisiana|New Orleans, 1998]]

* **An Bhrasaíl.** Bíonn carnabhal mór in Rio de Janeiro sa Bhrasaíl gach bliain chun ‘Mardi Gras’ a cheiliúradh. Gluaiseann paráidí móra ildaite trí shráideanna na cathrach mar chuid den fhéile. 

* **An Bheilg**. Tá clú ar na mórshiúlta a bhíonn ar siúl sa Bheilg i mbaile beag darb ainm *Binche*. Caitheann fir cultacha speisialta an lá sin agus caitheann siad oráistí leis an lucht féachana! 
* **Críoch Lochlann.** Itear borróga uachtair sna tíortha Lochlannacha.  
mion|Binche - Les Gilles sa Bheilg

### Nósanna in Éirinn
Lá mór bainiseacha a bhíodh i Máirt na hInide in Éirinn fadó. Ní raibh cead ag daoine pósadh le linn an Charghais an t-am sin. Mar sin, phósadh a lán daoine roimh thús an Charghais ar Mháirt na hInide.
[mion|Críoch Lochlann. Itear [Borróg|borróga : "fastlagsbullar" nó "fettisdagsbullar"]]
Nós eile a bhíodh ann fadó go gcaitheadh mná óga, nach raibh pósta, pancóg san aer agus go ndéanaidís iarracht breith uirthi arís sa fhriochtán gan ligean di titim ar an urlár. Dá n‑éireodh le bean é sin a dhéanamh deirtí gur cinnte go mbeadh sí pósta roimh dheireadh na bliana. 

Uaireanta in Éirinn inniu tugtar Máirt na bPancóg nó Lá ba bPancóg ar an lá. Go traidisiúnta, itheann daoine a lán pancóg ar an lá sin. Is aoibhinn le daoine pancóga le him, siúcra, liomóid, sméara, uachtar agus fiú seacláid.

## Féach freisin

* an Carghas
* Céadaoin an Luaithrigh

## Tagairtí

Catagóir:Cultúr na hÉireann
Catagóir:Féilte Críostaí
Catagóir:An Cháisc
Baile Liam, Contae Luimnigh

Baile fearainn é **Baile Liam** (*Williamstown* as Béarla) i bparóiste Fheadamair, i gContae Luimnigh, in Éirinn.

Tá 99 acra sa cheantar. Tá sé suite beagnach naoi míle ó Cathair Luimnigh.

## Tagairtí

thumb|left|Caisleán Bhaile Liam

Catagóir:Bailte i gContae Luimnigh
Real Academia Española

Is institiúid oifigiúil ríoga í an **Real Academia Española** (*Gaeilge: Acadamh Ríoga na Spáinne*) atá freagrach as rialú na Spáinnise. Tá sí bunaithe i Maidrid, an Spáinn, ach tá sí cleamhnaithe le hacadaimh náisiúnta teanga i 22 náisiún ina labhraítear Spáinnis, trí Chumann na nAcadamh Spáinnis (*Asociación de Academias de la Lengua Española*). Is é suaitheantas an Real Academia Española ná breogán lasánta, leis an mana "Limpia, esplendor fija da y" (Gaeilge: "glanann [sé]", leagann [sé], agus caitheann [sé] "dealramh suntasach").
thumb|clé|

## Stair
Bunaíodh an Real Academia Española sa bhliain 1713, bunaithe ar an eiseamláir a bhí san Iodáil, an Accademia della Crusca agus sa Fhrainc, an Académie française, leis an aidhm "socrú na guthanna agus stór focal teanga na gCaistíleach le cuibheas, cuannacht, agus íonachta" . Cheadaigh an Rí Pilib V a bhunreacht ar an 3 Deireadh Fómhair, sa bhliain 1714, a chur sé faoi chosaint na Corónach.

Catagóir:Spáinnis
Acadaimh Náisiúnta na n-ealaíon agus na ndaonnachtaí
Uimhir choimpléascach

thumb|200px|'''Uimhir Choimpléascach''' ar an bplána coimpléascach
Sa mhatamaitic, is éard is **uimhir choimpléascach** ann ná ball de chóras uimhreach a leathnaíonn na réaduimhreacha le huimhir speisialta darb ainm *i*, ar a dtugtar *an t-aonad samhailteach* agus a chomhlíonann an chothromóid i^2 = -1; is féidir gach uimhir choimpléascach a scríobh san fhoirm *a + bi*; is réaduimhreacha iad *a* agus *b* anseo. Toisc nach gcomhlíonann aon réaduimhir an chothromóid thuas, thug René Descartes *uimhir shamhailteach* ar *i*. San uimhir choimpléascach *a+bi*, tugtar *an chuid réadach* ar *a* agus tugtar *an chuid shamhailteach* ar *b*. Úsáidtear an tsiombail \mathbb{C} ar thacar na n-uimhreacha coimpléascacha. In ainneoin na hainmníochta stairiúla “samhailteach”, meastar go bhfuil uimhreacha coimpléascacha díreach chomh “réadach” leis na réaduimhreacha sa mhatamaitic, agus imríonn siad ról bunúsach sa chur síos eolaíochta ar an domhan nádúrtha.

Ba é Rafael Bombelli ón Iodáil a rinne cur síos ar na rialacha ailgéabracha do na huimhreacha coimpléascacha. Rinne an tÉireannach William Rowan Hamilton forbairt air seo le teoiric na gceathairníon.

## Airíonna Ailgéabrach

Catagóir:Matamaitic
Innti

Iris filíochta Gaeilge ab ea ***Innti***, ina raibh véarsaíocht, aistí critice, léirmheasanna agus ealaín fhísiúil.  

Gluaiseacht liteartha a bhí ann chomh maith, agus is iad Nuala Ní Dhomhnaill, Liam Ó Muirthile, Michael Davitt, Gabriel Rosenstock is mó a shamhlaítear léi. Bhí baint ag Louis de Paor leis an iris tar éis a hathbheoite.

Déantar tagairt dóibh go minic mar *an grúpa Innti*, a raibh an tiomantas céanna acu d'athnuachan fhilíocht na Gaeilge ó fhoinsí éagsúla cultúir sna 1960idí agus 1970idí.

[mion|clé|[Coláiste na hOllscoile, Corcaigh]]
[clé|mion|[Gabriel Rosenstock]]

### Gluaiseacht
Díreach ar nós Sheáin Uí Ríordáin rompu, bhí filí Innti ag iarraidh talamh nua a bhriseadh. Bhí dúil acu i bhfilí beat Meiriceánacha mar Jack Kerouac agus Allen Ginsberg agus fiú amháin in amhránaithe mar Bob Dylan. Theastaigh uathu an fhilíocht a thabhairt amach as an leabharlann agus an seomra plúchta léachta. Ba mhinic iad ag léamh a gcuid dánta ag ócáidí poiblí agus slua mór daoine i láthair, slua chomh mór le 1000 duine ag ceann amháin acu.

### '''Iris'''
Mic léinn ó UCC a bhunaigh an iris Innti i Márta 1970 mar mhórbhileog filíochta, agus d'athbhunaigh Michael Davitt é mar iris sa bhliain 1980, ar dhuine de na comhbhunaitheoirí bunaidh a bhí ann. 

Chabhraigh an iris le haird an phobail a tharraingt ar obair scata filí óga a raibh baint acu leis an ollscoil. 

## Tagairtí


Catagóir:Filíocht na Gaeilge
Catagóir:Filíocht
Catagóir:Irisí liteartha
Catagóir:Irisí liteartha i nGaeilge
Catagóir:Irisí Gaeilge
Catagóir:Irisí Éireannacha
Catagóir:Tréimhseacháin neamhrialta
Catagóir:Coláiste na hOllscoile, Corcaigh
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1970
Análú

thumb|Análú
Is éard is **análú** ann ná an t-athrú idir ionanálú gníomhach de ghásanna an aeir isteach sna scamhóga tríd an mbéal nó an tsrón agus an t-easanálú éighníomhach de ghásanna éagsúla. I rith ionanálú crapann an scairt agus na matáin idireasnacha, a mhéadaíonn cuas a chliabhraigh agus a tharraingíonn aer isteach sna scamhóga. 

Nuair a shíneann na matáin seo brúitear aer amach ó na scamhóga. Is cuid den riospráid é an t-análú agus tugtar riospráid sheachtrach air uaireanta. Tá mórán cineálacha análaithe ina mbíonn an rithim, an ráta nó na tréithe ann mínormálta.

Sa saol gnóthach a bhíonn againn, is furasta dearmad a dhéanamh gur uirlis shimplí agus chumhachtach an t-análú chun an intinn a shuaimhniú agus athcheangal a dhéanamh linn féin  (=> análú comhfhiosach).
mion

## Anáil agus mothúcháin
Glacann daoine fásta anáil 17-23,000 uair gach lá gan smaoineamh air. Ach deir saineolaithe go léiríonn an tslí a nglacann muid anáil rud éigin faoinár mothúcháin, faoinár n-intinn agus faoinár gcorp. Deir siad go n-athraíonn ár n-anáil ag brath ar ár mothúcháin, ar ár smaointe agus ar an gcineál gníomhaíochta atá ar siúl againn. Gan amhras nuair a bhíonn muid ag rith, bíonn muid ag análú níos minice.

Nuair atá muid faoi bhrú, tá análaithe doimhne ar cheann de na bealaí is fearr le strus a ísliú sa chorp. Tá sé an-mhaith anáil mhór, fhada a ghlacadh chun strus a ísliú. 

Nuair atá muid ag análú go héifeachtach, téann aer isteach sa dá thrian is ísle de na scamhóga. Cabhraíonn an t-aer sin le gach cuid den chorp.

## Féach freisin

* Análú comhfhiosach
* Riospráid
* Guth
* Laraing
* Aisficse
* Análaitheoir

## Tagairtí

Catagóir:Córas riospráide
Catagóir:Mothúcháin
Catagóir:Guth
Meaisín

right|320pxIs éard is **meaisín** ann ná gaireas nó gléas ar bith a úsáideann fuinneamh i gcomhair gníomhaíochta éigin. In úsáid coitianta, is é a bhrí ná gaireas a bhfuil codanna aige chun aon chineál oibre a dhéanamh nó chun chuidiú le hobair a dhéanamh. Gléas simplí is ea meaisín a trasfhoirmíonn an treo nó méid an fhórsa gan aon tomhailte fuinnimh. Tá an focal "meaisín" díorthaithe ón bhfocal Laidine *machina*.  

## Úsáid
Go stairiúil, bhí gá ann go mbeadh codanna gluaiseachta ag meaisín chun é a rangú mar mheaisín; áfach, le teacht na theicneolaíochta leictreonaice forbraíodh gléasanna gan chodanna gluaiseachta a mheastar ina mheaisíní iad - an sampla is follasaí ná an ríomhaire. 

Is meaisíní iad innill a thiontaíonn teas nó foirmeacha eile fuinnimh ina bhfuinnimh meicniúil. Mar shampla, in inneall dócháin inmheánaigh is é an toradh ar leathnú gháis de bharr teasa ó imoibriú eisiteirmeach ceimiceach ná frithghníomhú á chur i bhfeidhm chun comhpháirt shochorraithe, cosúil le loine nó lann tuirbín. 

Tá meaisíní uileláithreach i réimse leathan d'fheidhmeanna tionsclaíocha, tráchtála, cónaithe agus iompair. Bíonn na cinn a bhaineann feidhm as hiodrálaic an-úsáideach ach go háirithe i ndéantúsaíocht agus i dtionscal na tógála.

## Tagairtí

Catagóir:Teicneolaíocht
Catagóir:Innealtóireacht
Catagóir:Meaisíní
Gnéas

[thumb|Is é an toradh a bhíonn ar ghnéas atáirgthe rathúla in ainmhithe ná comhtháthú na [Speirm|speirme agus na h-ubhchille|219x219px]]
Sa bhitheolaíocht, is próiseas é **gnéas** a chomhcheanglaíonn agus a mheascann tréithe géiniteacha. 

mion|XXY siondróm M

## Atáirgeadh
Go minic bíonn speisialú na n-orgánach mar thoradh ar seo ina gcruthaítear fireann nó baineann (ar a dtugtar an gnéas). Baineann atáirgeadh gnéasach leis an bpróiseas ina ceanglaítear gaiméití le chéile chun sliocht a chruthú, ina mbíonn tréithe oidhreachtúla, ó thaobh na beirt tuismitheoirí acu. 

Is féidir le gaiméití a bheith comhionann i bhfoirm agus i bhfeidhm (ar a dtugtar iseaghaiméití), ach i go leor cásanna fabhraítear neamhshiméadracht den sórt sin go mbíonn dhá ghaiméit gnéasoiriúnaithe (heitreagaiméití) ann: gaiméití-fireann a bhíonn beag, gluaisteach, agus barrfheabhsaithe chun a gcuid faisnéise géiniteach a iompair thar achar mór, cé go mbíonn na gaiméití-baineann, neamh-ghluaisteach agus bíonn dóthanach cothaitheach acu chun luathfhorbairt an orgánaigh óig.
## Gnéasacht an duine
Sa ghnáthchill dhaonna bíonn 46 crómasóm, 22 péire uathsóm (crómasóim neamhghnéasacha), agus péire gnéaschrómasóm comhoiriúnaithe X-chrómasóm sa bhaineannach, nó péire gnéaschrómasóm neamh-chomhoiriúnaithe, X chrómasóm is Y  -chrómasóm, sa bhfireannach.

## Gaeilge
Bhain an náire le cúrsaí collaíochta agus coirp tráth; bhí na nithe sin peacúil a dúradh. Bhí an sochaí Éireannach sa 20ú haois  lán le heagla agus brúite fé chois. Ach tá an Ghaeilge níos tíriúla (agus níos saibhre) ná an Béarla sa réimse seo agus gur dual di tagairt do nithe go hoscailte neamhbhalbh. Sé an piúratánachas (16ú-19ú haoiseanna) a tháinig ó Shasana isteach, agus a shlog na “Sasanaigh bheaga” a chuir oscailteacht na Gaeilge fé chois.

Tá sé tábhachtach don phobal LADTA+ a bheith in ann a saol a phlé le chéile trí Ghaeilge. Chuige sin tá gá le focail is nathanna nua; rud nach bhfuil fuirist óir gur teanga mhionlaigh faoi bhagairt atá inti.

## Féach freisin
* Atáirgeadh gnéasach
* Comhriachtain
* Éagumas gnéasach
* Inscne
* Gnéaschrómasóm,  Gnéashormóin

## Naisc sheachtracha

* **''[https://www.google.com/search?q=%22The+Irish+for+Sex%22++rte&lr=&sca_esv=ee3395f8cbb9de9c&as_qdr=all&udm=7&biw=1125&bih=563&sxsrf=AHTn8zo1AW_vEj-Z3y3xIBRz8Mvf4b05YQ%3A1741854370132&ei=opbSZ8ToB-WjkdUPuPLMgQI&ved=0ahUKEwjEwe2X0YaMAxXlUaQEHTg5MyAQ4dUDCBA&uact=5&oq=%22The+Irish+for+Sex%22++rte&gs_lp=EhZnd3Mtd2l6LW1vZGVsZXNzLXZpZGVvIhgiVGhlIElyaXNoIGZvciBTZXgiICBydGUyBhAAGBYYHjIGEAAYFhgeMgsQABiABBiGAxiKBTILEAAYgAQYhgMYigUyCxAAGIAEGIYDGIoFMgsQABiABBiGAxiKBTIFEAAY7wUyBRAAGO8FMgUQABjvBUj6MFCxBljJK3ABeACQAQCYAVWgAeIDqgEBN7gBA8gBAPgBAZgCCKACogTCAggQABgHGAoYHsICBBAAGB7CAggQABiABBiiBJgDAIgGAZIHATigB58n&sclient=gws-wiz-modeless-video&num=100 The Irish for Sex] (''RTÉ1,** **2024)**  taighde ar théarmaíocht na collaíochta agus na mball giniúna as Gaeilge.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaíocht
Réimeas Briotanach

Tugtar **An Réimeas Briotanach** (Béarla: *The British Raj*) (Hiondústáinis: *राज*, *راج*, *rāj*, nó go litriúil "Réimeas") ar an dtréimhse ama ina raibh forlámhas coilíneach na Breataine i bhfeidhm ar fho-ilchríoch na hIndia idir 1858 agus 1947; is féidir gur tagairt atá ann don tiarnas féin, agus nó fiú don réigiún a bhí faoin réimeas. 

Áirítear an réigiún ar a dtugtar go coitianta 'An India' in úsáid chomhaimseartha, na fearainn a bhí riartha go díreach ag an Ríocht Aontaithe, mar aon leis na stáit ríoga a rialaigh rialtóirí aonair faoi cheannasaíocht Corónach na Breataine. 

Tar éis na bliana 1876, thugtaí go hoifigiúil **An Impireacht Indiach** ar an aontas polaitiúil a lean é agus a d'eisigh pasanna faoin ainm sin. 

Mar *India*, bhí sé ina bhall de bunaitheoirí Chonradh na Náisiún, na Náisiúin Aontaithe, agus náisiún comhalta Chluichí Oilimpeacha an tSamhraidh sna blianta 1900, 1920, 1928, 1932, agus 1936.

## Féach freisin

* Críochdheighilt na hIndia

## Tagairtí


Catagóir:Stair na hIndia
Catagóir:An Cóilíneachas
Catagóir:Stair na Pacastáine
An Mhuir Arabach

Tá **an Mhuir Arabach** (, traslitrithe: *Sindhu Sagar*; , traslitrithe: *Bahr al-'Arab*; Mailéalaimis: അറബിക്കടൽ, traslitrithe: *Aṟabikkaṭal*) suite san Aigéin Indiaigh. Tá an India ar an taobh thoir, an Phacastáin (an Bhalúitseastáin) agus an Iaráin ar an taobh ó thuaidh, agus leithinis na hAraibe ar an taobh thiar.

## Féach freisin

* An Mhuir Rua

## Tagairtí

Catagóir:Mara
Catagóir:An Mhuir Arabach
Catagóir:Corn na hAfraice
Port-au-Prince

Is é ** Port-au-Prince** (fuaimnithe /ˌpɔrtoʊˈprɪns/; i bhFraincis: [pɔʁopʁɛs]; i gCriól Háítíoch: *Pòtoprens*) príomhchathair Háítí agus an chathair is mó sa stát Cairibeach Háítí. Thug an daonáireamh sa bhliain 2003 le fios go raibh daonra oifigiúil de 704,776 ag an chomún.

Tá an chathair Port-au-Prince ós comhair Mhurascaill na Gonâve. Coinnigh an cuan ar a luíonn an chathair, a fheidhmíonn mar cuan nádúrtha, gníomhaíocht eacnamaíoch ón seansibhialtacht Arahuaco. Ar dtús, bhí an chathair ionchorpraithe faoi riail choilíneach na Fraince sa bhliain 1749, agus is í an chathair is mó i Háítí ó shin. Tá leagan amach na cathrach cosúil le hamfaitéatar; na ceantair tráchtála in aice leis an uisce, agus na comharsanachtaí cónaithe lonnaithe ar na cnoic os a gcionn. Tá sé deacair daonra na háite a mheas mar gheall ar an bhfás tapa a slumaí sna hárda os comhair na cathrach; tugann na meastacháin is déanaí le fios go bhfuil an daonra idir 2.5 agus 3 mhilliún duine.

Rinne an crithtalún a tharla ar an 12 Eanáir 2010 díobháil mhór don chathair, le líon mór damáiste nó scrios
déanta ar na struchtúir. Measann oifigigh an rialtais go bhfuil na céadta mílte marbh.

## Tagairtí


Catagóir:Crithtalún Háítí 2010
Catagóir:Príomhchathracha na Cairibe
Catagóir:Háítí
An tSind

Tá **an tSind** (, , ) ar cheann de cheithre cúigí na Pacastáine agus go stairiúil is í tír dhúchais na Sindigh í. Tá cónaí freisin ar ghrúpaí cultúrtha agus eitneacha éagsúla eile sa tSind lena n-áirítear lucht labhartha na hUrdúise, dídeanaithe Moslamacha a tháinig chun na Sinde ó hIndia le linn neamhspleáchas na tíre a bheith bainte amach chomh maith le daoine eile a chuaigh ar imirce ó chúigí eile tar éis neamhspleáchas sa bhliain 1947. 

Tá teorannacha aici leis an Bhalúcastáin siar agus ó thuaidh, le Punjab ó thuaidh, an Ghúisearáit agus an Rajasáin soir agus soir ó dheas, agus Muir Arabach ó dheas. Is í an teanga labhartha is mó ná an tSindis. Tá an t-ainm díorthaithe ón Sanskrit, a bhí ar eolas ag an hAisiriaigh (chomh luath agus an seachtú haois RC) mar* Sinda*, na Peirsigh mar *Abisind*, na Gréagaigh mar *Sinthus*, na Rómhánaigh mar* Sindus*, na Sínigh mar *Sintow*, agus na hArabaigh mar *Al-Sind*.

Catagóir:Cúigí agus limistéir feidearálacha na Pacastáine
Sind, An t
Puinseáb

Tá **Puinseáb** (, , , , panj-ab, "cúig-uisce"), ina réigiún ar dhá thaobh na teorann idir Puinseáb na Pacastáine agus Puinseáb an India.

Is na 'cúig uisce' ná na habhainn an Jhelum, an Chenab, an Ravi, an Sutlej, (*gur craobh-aibhneacha na h Iondúise iad, an Jhelum an ceann is mó díobh*.) agus an Iondúis féin.

Cuimsíonn Puinseáb anois críocha fairsing in oirthear na Pacastáine agus in iarthar na hIndia thuaidh. Tá mórchuid an Phuinseáb, sé sin 56% di, laistigh den Phacastáin agus 44% laistigh de Phoblacht na hIndia, cé go bhfuil an réigiún a roinnte i dtrí stát.
clé|mion|177x177px|Harmandir Sahib, in Amritsar, India

## Cultúr
Tugtar Puinseábaigh ar mhuintir Phuinseáb agus tugtar Painseáibis ar a dteanga. Is iad príomh-reiligiúin an réigiún ná Ioslam, Suíceachas agus Hiondúchas. Bhíodh grúpaí reiligiúnacha agus eitneacha éagsúla ina gcónaí sa réigiún seo ina labhraítear teangacha Ind-Airianaigh. clé|mion|177x177px|19th Punjabis, 1910 (Afridi, Sikh, Bangash, Swati, Yusufzai, PM)
## Stair
Tá stair fhada agus oidhreacht chultúrtha shaibhir ann.

### Impiriúlachas
Tugtar Sléacht Jallianwala Bagh ar an eachtra a tharla san Jallianwala Bagh (páirc an phobail), i gcathair Amritsar sa Phunjab, an 13 Aibreán, 1919, nuair a scaoil scaoil Arm na Breataine, faoi cheannas an Briogáidire-Ghinearál Reginald Dyer, ar shlua daoine. idir páistí, fir agus mná. agus iad neamharmtha. Bhí Dyer oilte i gCorcaigh mar oifigeach airm. Bhí an leifteanantghobharnóir sa Phuinseáb ag an am, Michael O'Dwyer, as Baile an Bharúin, Tiobraid Árann.
clé|mion|177x177px|éirí na gréine

### Críochdheighilt
Cuireadh críochdheighilt i bhfeidhm ar an réigiúin sa bhliain 1947, nuair a tháinig deireadh leis an Réimeas Briotanach agus nuair a bunaíodh an Phacastáin agus an India, na tíortha chomharbais. Roinneadh Puinseáb, mar a bhí, eatarthu.
clé|mion|177x177px|faoin tuath

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Indian Punjab - Suíomh Gréasáin an Rialtais 


Catagóir:Críocha roinnte
An Iondúis

Is ceann de phríomh-aibhneacha na hÁise Thoir Theas í **an Iondúis** ( Sindhu,;  Sindh; Sindhi: سندھو Sindhu; Painseáibis سندھ Sindh; Hindko سندھ Sindh; Aivéistis: حندو Harahauvati; Paistis: آباسن Abasin "Athair na Aibhneacha";  "Nilou" " Hindu ";  Al-sind "; Tibéidis: སེང་གེ།་གཙང་པོ" Sênggê Zangbo "" *Lion na hAbhann* "; , Sēngé Zàngbù / Shīquán Hóigh / Yìndù Hóigh;  *Indos*.
Bhain na hEorpaigh úsáid as an ainm "India" i gcomhair na fo-ilchríche go léir a hainmniú, bunaithe ar *Indos* ainm Gréagach na habhann. Is í an Iondúis croílár Shibhialtacht Ghleann na hIondúise. Ag tionscnamh ar Ardchlár na Tibéide|, i gcomharsanacht Loch Mapam Yumco (*nó i mBéarla 'Mansarovar*') i Réigiún Uathrialach na Tibéide. Ritheann an abhainn trí cheantair Ladakh sa cheantar Jammu agus an Chaismír agus ansin isteach trí Gilgit-Baltisteáin, ag sreabhadh tríd an tuaisceart ó dheas ar feadh faid iomláin na tíre, agus ansin isteach léi sa Mhuir Arabach in aice le cathair chalafoirt Karachi i Sind.

Iondúis, An
An Bhalúcastáin

Is í **an Bhalúcastáin** an cúige is mó de réir limistéar geografach sa Phacastáin, a chomhdhéanann thart ar 48% d'achar iomlán na tíre, sé sin, 40% den tír. Thug an daonáireamh sa bhliain 1998 le fios go raibh daonra de thart ar 6.5 milliún aici. Tá an Bhalúcastáin níos boichte agus tá a dhaonra níos ísle ná an chuid eile den Phacastáin.

San iarthar, tá teorainn aici leis an Iaráin, sa tuaisceart leis an Afganastáin agus leis an Sarhad (*Béarla: The North-West Frontier Province*), san oirthear le Puinseáb agus leis an Sind. Ó dheas tá teorainn aici leis an Mhuir Arabach. 

Is iad na teangacha is mó sa chúige ná an Bhalúcais(بلوچی), an Bhrahuis(بروہی), an Phaistis( پښتو) agus an tSindis(سنڌي ).

Is í Quetta (Paistis: ,کوټه Urdúis: کوئٹہ) a príomhchathair agus an t-aonú cathair atá aici, tá a bhailte agus a sráidbhailte eile tearcfhorbartha. 

Is iad na Balúchaigh agus na Paistigh an dá ghrúpa eitneach is mór; tá an tríú grúpa ann freisin, grúpa eitneach atá measctha, is Sindigh iad den chuid is mó. 

## Geilleagar
Tá an Bhalúchistáin saibhir in acmhainní mianraí; is é an dara soláthraí is mór, i ndiaidh na Sinde, de gháis nádúrtha.

Catagóir:Cúigí agus limistéir feidearálacha na Pacastáine
Bhalúcastáin, An
Mongólaigh

[thumb|200px|right|[Geingeas Cán.]]Sonraítear leis an ainm **Móngol** (Mongóilis:  Mongγol) grúpa eitneach amháin nó grúpaí éagsúla eitneacha, atá lonnaithe anois den chuid is mó sa Mhongóil, sa tSín, agus sa Rúis.
## Sainmhíniú

Áirítear le sainmhíniú caol na Mógail chuí cheart, agus iad seo roinnte go garbh idir Mógail oirthearach agus iartharach. Sa chiall is leithne, áirítear pobal Mongólach, gach duine a labhraíonn Mongóilis, mar shampla na Cailmícigh (*Béarla: Kalmyks*) in oirthear na hEorpa.

Láithríodh an t-ainm "Móngol", i dtaifid na ríshliochta Tang ar dtús báire san 8ú haois, mar fine de na Shiwei (Sínis:室韦), ach ní raibh trácht air go dtí an 11ú haois i rith rialaithe na Qìdān (Sínis: 契丹; Peirsis: ختن). Tar éis titim na Ríshliochta Liáo Cháo (Sínis: 辽朝), sa bhliain 1125, tháinig na Móngail chun cinn mar an príomhthreabh i Steip na hEoráise. Mar sin féin, laghdaigh a gcogaíocht leis an Ríshliocht Jin agus na Tataraigh iad go mór. Sa 13ú haois, d'fhás sé ina scáththéarma do ghrúpa mór Mongólach agus treibheanna Tuircice aontaithe faoi riail Gheingeas Cán faoin chéannacht céanna (céannacht chultúrtha den chuid is mó). 

## Stair
Bunaithe ar téacsanna stairiúla Síneacha, is féidir sinsearacht na bpobal Mongólach a rianú ar ais chuig na Dōnghú (Sínis: 东胡;) , cónaidhm treibhe a bhí iontu agus iad i seilbh tailte in oirthear na Mongóile agus an Mhanchúir. Chloígh Mao Dun (Sínis: 冒顿单于,) de chuid na Xiōngnu iad, tar éis é a bheith ceaptha ina Impire sa bhliain 209 RC. Tá díospóireacht fós faoi chéannacht na Xiōngnu. Cé go n-áitíonn roinnt scoláirí gur próta-Mógail a bhí iontu, éiríonn an cheist casta go leor, mar go rianaíonn staraithe Síneacha treibheanna Tuircice áirithe ó na Xiōngnu freisin. Is féidir, áfach, na Dōnghú a lipéadú níos éasca mar próta-Mógail ós rud é go rianaíonn startha Síneachana na treibheanna agus na ríochtaí Mongólacha ina dhiaidh sin go heisiach uathu (pobail Xiānbēi den chuid is mó), cé go maíoann roinnt téacsanna stairiúla go bhfuil gaol sinsearachta measctha Xiōngnu-Dōnghú ag roinnt treibheanna (m.sh. i gcás an prota-Mongólach Qìdān). 
## Naisc sheachtracha
* Ethnic groups of Mongolia
* Ethnic map of Mongolia

Catagóir:An Mhongóil
Catagóir:Grúpaí eitneacha sa tSín
Catagóir:Grúpaí eitneacha san Áise
Suíceach

[thumb|An [Nishan Sahib, bratach oifigiúil na Suíceach]]
[thumb|Suíceach os comhair [Har Mandir Sahiban nó an Teampall Órga]]

Is éard is **Suíceach** ann (, *sikkh*) ná duine de lucht leanúna an tSuíceachais (*Sikhi* i Puinseáibis). Tháinig an Suíceachas chun cinn sa 16ú haois i bPuinseáb. Anois is ceann amháin de na mór-reiligiúin é, le lucht leanúna ar fud an domhain. 

D'eascraíodh an téarma "Suíceach" ón bhfocal Sanscraite "śiṣya", a chiallaíonn "deisceabal, foghlaimeoir", nó b'fhéidir ón bhfocal "śikṣa", a chiallaíonn "teagasc".

## Féach freisin

* Suíceachas

## Tagairtí

Catagóir:Focail agus abairtí sa Phuinseáibis
Catagóir:Suícigh
Catagóir:Suíceachas
Bill Haley

deas|200px|thumb|Bill Haley ag casadh ar an dteilifís sa bhliain 1956.
Bhí **Bill Haley** (6 Iúil, 1925 – 9 Feabhra, 1981) ar dhuine de na céad rac-cheoltóirí Meiriceánacha a bhí ann. Tháinig seisean agus a bhanna The Comets ar an bhfód ag tús na gcaogaidí, agus chuaigh rianta dá chuid ar nós "Rock Around the Clock" go mór i bhfeidhm ar an aos óg. Mar gheall ar seo, glaoitear "athair an rac-cheoil" air go minic.

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Giotáraithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna i 1981
Peitreal

Is éard is **peitreal** (*artola* nó *gásailín* uaireanta) ann ná breosla, de ghnáth breosla leachtach le húsáid in innill dócháin inmheánaigh ina n-adhantar meascán breosla / aeir le spréach. 

[mion|clé|Stáisiún peitril i g[Contae Dhún na nGall.]]mion|clé|Texaco Skychief
## Focal
Tagann an focal ó 'petra-oleum' na Laidine nó ola a thagann ó charraig. Is é an bunús céanna atá aige seo agus an téarma eile Gaeilge air, artola. Is ionann art agus cloch.
## Táirgeadh
Is ó mheascán díorthaithe ó pheitriliam a thagann peitreal, úsáidtear go príomha é in innill dhócháin inmheánaigh. Úsáidtear mar thuaslagóir é i gcúrsaí péinte é chomh maith.

Is meascán an peitreal féin de hidreacarbóin sho-ghalaithe a fhaightear ó dhriogadh is scoilteadh peitriliam, a chuimsíonn breiseáin cosúil le comhdhúile luaidhe chun an adhaint a rialú uaireanta, agus coscaire meirge. 

Saothraíodh peitreal saor ó luaidhe trí bheinséin is breiseáin eile a chur ann, agus is é seo is mó a úsáidtear anois.

## Truailliú
Mar thoradh ar an truailliú comhshaoil le luaidhe ag sceithgháis gluaisteán, thosaigh aighneas sna 1980idí mar gheall air sin.
[clé|mion|The Texas Company, [Galveston, Texas|Galveston  c 1910-1920]]

## Stair
Ar 7 Aibreán 1902, bunaíodh an comhlacht Texas Company, ar a dtugtar Texaco sa lá atá inniu ann.

Mar thoradh ar an truailliú comhshaoil le luaidhe ag sceithgháis gluaisteán, thosaigh aighneas sna 1980idí mar gheall air sin.

## Féach freisin

* Breosla iontaiseach

mion|clé|Gulf Oil Corporation, Waddell Gasoline Plant, Texas, 1956

## Tagairtí

Catagóir:Olaí
Catagóir:Peitriliam
Slat an Rí

[thumb|[An Bodach, le Slat an Rí]]
Réaltbhuíon is ea **Slat an Rí**. An Fiagaí a thugtar air sa Laidin. Tá cuma gharbhchearnóige ar an mbuíon, a chuimsíonn réalta den chéad ghrád nó den dara grád solais ag gach cúinne, agus an tslat i lár baill. Tugtar crios an Fhiagaí air seo chomh maith. Líne dhíreach de thrí réalta atá ann. Má leantar treo na líne feicfear Réaltra an Mhadra (Sirius). Bíonn an réalta seo ag spréacharnach go hildaite, bán dearg, buí agus gorm. Cheaptaí go mbíodh tionchar mire ag an réaltra seo ar ghadhair.

## Féach freisin
* An Bodach
Stocmhalartán

[mion|250px|Stocmhalartán na hIodáile atá lonnaithe i [Milano na hIodáile.]]
Is éard is **stocmhalartán** ann ná ionad nó foirgneamh ina dtagann daoine le chéile le stoic agus scaireanna a dhíol agus a cheannach; nó cumann daoine a mbíonn an cineál gnó sin ar bun acu.

## Tagairtí

Catagóir:Airgeadas
Catagóir:Eacnamaíocht
Anois

Páipéar nuachta Gaeilge ab ea ***[[Anois]]*** a foilsíodh idir na blianta 1984 agus 1996, a bhí faoi cheannas Gael Linn.

Bhí Bibi Baskin ina heagarthóir ar an nuachtán ó 1984 go 1986. Dhíoltaí thart ar 5,600 cóip gach seachtain. Thit an líon sin go 4,500 in 1994 áfach. Faoin am sin bhí an nuachtán ag fáil thart ar €150,000 mar dheontas.

## Féach freisin
* Martin O'Hagan

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Nuachtáin na Gaeilge
Catagóir:Nuachtáin in Éirinn
Catagóir:Seachtanáin
Catagóir:Gael Linn
Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1984
Catagóir:Bunaithe sna 1980í
Linseáil

thumb|Linseáil sa bhliain 1774
Is éard is **linseáil** ann ná pionós báis gan triail gan chúirt, agus é curtha i gcrích ag slua gramaisce. Go coitianta, samhlaítear an téarma leis an gciníochas sna Stáit Aontaithe, agus an dóigh a mbítí ag linseáil daoine gorma ansin sna laethanta a bhí, go háirithe sna blianta 1860-1890. Go tipiciúil, chrochtaí na híobartaigh den chrann, ach ar ndóigh, is féidir linseáil a thabhairt ar dhúnmharú ar bith, ar acht is gur slua de dhaoine corraithe a rinne é.

Tá an téarma bunaithe ar shloinne an réabhlóidí Mheiriceánaigh Charles Lynch. Bhí an Loingseach seo i gceannas ar chúirt mhírialta i Virginia le linn Chogadh Réabhlóideach Mheiriceá, agus é ag imirt phionóis ar na dílseoirí Meiriceánacha - is é sin, na Meiriceánaigh a bhí ag tacú le cúis Shasana in aghaidh na réabhlóidithe Meiriceánacha.

Leagan Gaeilge eile é **dlí Uí Loingsigh**. Seo an leagan a bhí ag Cosslett Ó Cuinn san aistriúchán Gaeilge a rinne sé ar an úrscéal buachaillí bó le Federico Mediante Noceda, *Peores que Lobos* ("Níos measa ná na mic thíre féin" - ach is é "An Ridire Dubh" an teideal Gaeilge). Mar sin, is ionann "duine a linseáil" agus "dlí Uí Loingsigh a imirt ar dhuine".

Linseáil is ábhar don amhrán chlúiteach le hAbel Meeropol (ainm cleite: Lewis Allan), *Strange Fruit*, a bhí á chanadh ag Billie Holiday, an t-amhránaí cáiliúil *blues*, ar fud na mblianta le súil an tsaoil mhóir a tharraingt ar an gcinedheighilt i nDeisceart na Stát Aontaithe agus ar chruachás na nGormach. Tagraíonn na focail *strange fruit* - "toradh aisteach" - do na daoine linseáilte agus iad ar crochadh de na crainn mar a bheadh torthaí ann.

## Tagairtí

Catagóir:Dúnmharú
Myspace

Is láithreán líonraithe shóisialta é **MySpace**, a bhunaigh Chris DeWolfe agus Tom Anderson i Lúnasa na bliana 2003.

## Naisc sheachtracha
* http://www.myspace.com/

Catagóir:Láithreáin líonraithe shóisialta
Francesco Totti

Is imreoir peile é **Francesco Totti** (r.27 Meán Fómhair 1976). Imríonn sé faoi láthair le A.S. Roma mar ionsaitheoir.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1976
Catagóir:Imreoirí sacair na hIodáile
Catagóir:Daoine beo
Xkcd

thumb

Is greannán gréasáin é **xkcd**, cruthaithe ag Randall Munroe. Foilsítear faoi chóipcheart *Creative Commons Attribution-ShareAlike 2.5* é. Nuashonraítear é gach seachtain ar an Luain, ar an gCéadaoin agus ar an Aoine. Pléann sé le hábhair matamaitice agus eolaíochta de ghnáth, uaireanta ag baint úsáid as léaráidí matamaitice cosúil le léaráidí Venn.

Úsáideann an greannán stíl ealaíne an-bhunúsach, ní ach línte dubha iad na carachtair, ach tá cúpla greannán a thaispeánann tírdhreacha nó dathanna. Ar an bhformhór, áfach, cuirtear an bhéim ar an téacs in ionad an ealaíne.

## Nasc seachtrach:
* http://xkcd.com/

## Tagairtí:

Catagóir:Greannáin gréasáin
Surfáil eitleoige

mion
Is spórt mara é an **tsurfáil eitleoige** a bhaineann úsáid as an ngaoth leis an duine a tharraingt tríd an uisce ar clár surfála beag nó ar chlár surfála eitleoige. Go hiondúil cuirtear an bhéim sa tsurfáil eitleoige ar mharcaíocht tonnta ach tá saorstíl ann chomh maith.

[mion|clé|Jesse Richman, tonn "Jaws", Peʻahi, Maui, [Haváí|Hawaii, 2016]]

Baineann an surfálaí eitleoige úsáid as clár le strapaí cos, nó gan iad, in éineacht le cumhacht ó eitleog mhór a bhíonn faoi smacht aige le hé féin nó í féin a tharraingt trasna dromchla na farraige. sa bhliain 2006, rinneadh meastachán ar líon na surfálaithe eitleoige agus measadh go raibh thart ar 150,000 go 210,000 ann, agus gur díoladh 114,465 eitleog an bhliain sin.

Tá an spórt ag éirí níos sábháilte mar gheall ar athruithe i ndearadh na n-eitleog, córais le scaoileadh leis an eitleog go sábháilte agus treoracha do na surfálaithe. Tá forbairt ag teacht ar an stíl le go mbeidh sí in oiriúint do shurfálaithe agus do choinníollacha éagsúla.

## Féach freisin

* Tonnmharcaíocht

## Tagairtí

Catagóir:Surfáil eitleoige
Catagóir:Surfáil
Catagóir:Spóirt aonair
Catagóir:Spóirt mara
Plean 2028

Is é atá i gceist le **Plean 2028** nó **Straitéis 20 Bliain don Ghaeilge 2010 – 2030** ná polasaí atá beartaithe ag rialtas Phoblacht na hÉireann chun stádas na Gaeilge a ardú sa Stát, go dtí go mbeidh sí ina teanga phobail ar fud an Stáit, agus go mbeidh pobal dátheangach i bPoblacht na hÉirinn.

## Naisc sheachtracha
* Plean 2028.ie 

Catagóir:An Ghaeilge
Cyanide and Happiness

Is greannán é **Cyanide and Happiness,** foilsithe ar an idirlíon.  Thosaigh Kris Wilson an foilseachán ar an 9 Nollaig 2004, agus é ach sé bliana déag d'aois. Anois tá ceithre údar:  Kris Wilson, Rob DenBleyker, Matt Melvin, agus Dave McElfatrick. As Tuaisceart Éireann é Dave McElfatrick.

## Naisc sheachtracha
An Cyanide and Happiness is déanaí

## Tagairtí

Catagóir:Greannáin gréasáin
Wikimedia Foundation

Is eagras ar bhonn neamh-bhrabach é an **Fondúireacht Viciméid** () a bhunaigh Jimmy Wales chun fás an togra Vicipéid a stiúradh. Braitheann an eagraíocht ar shíntiúis le haghaidh a chuid oibre.

Catagóir:Vicipéid