open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rachel Hartman

Scríbhneoir Meiriceánach agus ealaíontóir greannáin is ea **Rachel Hartman** (rugadh 9 Iúil, 1972 i Kentucky), agus údar ficsin d'aosaigh óga. Tá aithne uirthi as a leabhair *[[Seraphina]]* (2012), *Shadow Scale* (2015), agus *Tess of the Road* (2018). Scríbhneoir Meiriceánach agus ealaíontóir greannán is ea Rachel Hartman (rugadh 9 Iúil, 1972 i gKentucky), agus údar leabhair d'aosaigh óga. Tá aithne uirthi as a leabhair *Seraphina* (2012), *Shadow Scale* (2015), agus *Tess of the Road* (2018)

D’aistrigh Scott Oser, bean chéile an údair *Seraphina* ó Bhéarla go Gaeilge le déanaí agus foilsíodh an leagan Gaeilge sa bhliain 2021.
## Luathshaol
Rugadh Rachel Hartman ar 9 Iúil, 1972  i Kentucky. Bhí cónaí uirthi in áiteanna iomadúla lena n-áirítear Lexington, Kentucky, Chicago, Philadelphia, St Louis, Sasana, agus an tSeapáin. D’fhreastail sí ar Ollscoil Washington, áit a bhfuair sí BA sa Litríocht. 

## Gairmréim
I 1996 d’fhoilsigh Hartman a céad greannán, *Amy Unbounded,* *the Ashcan Series*.

Fuair a céad leabhar, *[[Seraphina]]*, Gradam William C. Morris 2013, a bronnadh ar an leabhar is fearr d'aosaigh óga a d’fhoilsigh údar tosaigh SAM agus a bhuaigh Cybils Award 2012 don úrscéal fantaisíochta nó ficsean eolaíochta do dhaoine fásta óga is fearr. *Bhí [[:en:Shadow_Scale|Shadow Scale]]* le feiceáil ar Liosta na Leabhar Sárdhíola an *[[The New York Times|New York Times]]*, do leabhair Dhaoine Fásta Óga, ina chéad seachtain incháilitheachta. Scaoileadh a tríú húrscéal, *Tess of the Road*, úrscéal compánach le carachtair nua chomh maith le láithriú carachtair óna chéad dá úrscéal, an 27 Feabhra, 2018.

## Saol pearsanta
Tá cónaí ar Hartman i Vancouver, British Columbia lena fear céile Scott Oser agus a mac.

I measc a caitheamh aimsire tá léamh, rólimirt, damhsa, agus an dordveidhil a sheinnim.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* Suíomh Gréasáin oifigiúil. https://rachelhartmanbooks.com/
* The Comic Book Database. Rachel Hartman http://comicbookdb.com/creator.php?ID=13187 
* Internet Speculative Fiction Database, Rachel Hartman. http://www.isfdb.org/cgi-bin/ea.cgi?118942
* Library of Congress Authorities. Rachel Hartman. https://lccn.loc.gov/no2012161802   

Catagóir:Scríbhneoirí Meiriceánacha
Catagóir:Úrscéalaithe Meiriceánacha
Catagóir:Fantaisíocht
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1972
Uachtarán an Ghrúpa Euro

[mion|[Jeroen Dijsselbloem, uachtarán, 2013-2018]]
Déanann Uachtarán an Ghrúpa Euro cathaoirleacht ar chruinnithe an Ghrúpa Euro, nó  Eoraghrúpa, gradam a bhfuil ardmheas air i measc bhunaíocht na hEorpa.
 Leagann sé amach cláir oibre na gcruinnithe sin, chomh maith leis an gclár oibre fadtéarmach. Is eisean a dhéanann ionadaíocht thar ceann an Ghrúpa Euro i bhfóraim idirnáisiúnta.
[mion|[Janet Yellen agus Paschal Donohoe, uachtarán 2020-2024, 2021 G7]]

## An t-uachtarán agus a fhoireann
Toghadh Paschal Donohoe, Aire Airgeadais na hÉireann, ina Uachtarán ar an nGrúpa Euro an 13 Iúil 2020. Athcheapadh é é sa bhliain 2022, go dtí 2025.

Is é Gary Tobin Comhalta Éireannach de Mheitheal an Ghrúpa Euro, Comhairleoir Uachtarán an Ghrúpa Euro agus Ard-Stiúrthóir Bheartas an Aontais, agus is é Declan Kelly Stiúrthóir, Ceann Oifig Idirchaidrimh Uachtarán an Ghrúpa Euro.

## Féach freisin

* Paschal Donohoe
* Eoraghrúpa

## Tagairtí

Catagóir:An tAontas Eorpach
Catagóir:Banc Ceannais Eorpach
Hibridiú fithiseach

thumb|150px|Taispeánann sé seo céimseata an fhithiseáin sp<sup>3</sup>, mar shampla adamh carbóin.
Sa cheimic, is éard is **hibridiú fithiseach** (nó **hibridiú**) ann ná coincheap maidir le fithiseáin adamhacha a mheascadh, chun fithiseáin hibrideacha nua a chruthú (le fuinneamh, cruthanna, srl., seachas na fithiseáin adamhacha comhpháirteacha) atá oiriúnach chun leictreoin a phéireáil, agus naisc cheimiceacha a chruthú de réir teoiric an fhiúsnaisc. Mar shampla, in adamh carbóin ina mbíonn ceithre nasc shingil, comhcheanglaíonn an fiús-sceall (fithiseán s) le trí fhiús-sceall (fithiseáin p) chun ceithre mheascán coibhéiseach sp3 a chruthú, leagtha amach i socrú teitrihéidreach timpeall an charbóin chun nascadh le ceithre adamh éagsúil a chruthú. Tá fithiseáin hibrideacha úsáideach chun geoiméadracht mhóilíneach agus airíonna an nasctha adamhaigh a mhíniú, agus bíonn siad leagtha amach go siméadrach sa spás. De ghnáth cruthaítear fithiseáin hibrideacha trí fhithiseáin adamhacha d'fhuinneamh inchomparáide a mheascadh.

## Stair agus úsáidí
D’fhorbair an ceimiceoir Linus Pauling an teoiric hibridithe den chéad uair i 1931 chun struchtúr móilíní simplí mar meatán (CH4) a mhíniú ag úsáid fithiseán adamhach. 
## Féach freisin
* Teoiric an chriostalréimse
* Hibridiú den dara hord
* Teoiric an liogannréimse
* Comhcheangal líneach de fhithiseáin adamhacha
* Léaráid na bhfithiseán móilíneach

## Naisc Sheachtracha
* Covalent Bonds and Molecular Structure 
* Hybridisation flash movie
* Hybrid orbital 3D preview program in OpenGL
* Understanding Concepts: Molecular Orbitals 
* General Chemistry tutorial on orbital hybridization
## Tagairtí

Catagóir: Nascadh ceimiceach
Catagóir: Geoiméadracht mhóilíneach
Catagóir: Steiréiceimic
Catagóir: Ceimic chandamach
Delbna

Fine Ghaelach ba ea na 
**Dealbhna** (Sean-Ghaeilge **Delbna**), gaolta a maíodh le Dál Chais trí Dhealbhna mac Cais.  Ar dtús dream mór amháin, d'imigh siad óna chéile ina ngéaga sna Connachta, i ríocht na Mí agus sa Mhumhain.

mion|500px|Lár na hÉireann, le suíomhanna garbha de ghéaga na nDealbhna

De réir na seanscéalta is luaite, tá an Dealbhna ainmnithe as *[[Delbáeth]]*, mac nó *[[Áengus]]* nó *[[Ogma]]*, dia na dTuath Dé Danann a tháinig i gcomharbacht ar an *[[Dagda]]* nó *[[Eochaid Ollathair]]* mar Ardrí na hÉireann, agus a deirtear le haghaidh cúiseanna éagsúla gurb ionann é agus Tuireann.  Insítear i scéal níos deireanaí gur de shliocht *Suman* mhic *[[Lugh Delbáeth]]* mhic Cais, sinsear eapainmneach Dhál Chais, iad an Dealbhna.

## Géaga
* Bhíodh **[[Dealbhna Tír Dhá Locha]]**, nó Dealbhna Fraoigh (*Delbhna Feadha*), bunaithe i gContae na Gaillimhe idir Loch Coirib agus Cuan na Gaillimhe.  Ghlac a rítheaghlach an sloinne Mac Con Raoi.  Bhídís i gceannas i nGnó Mór, agus a bhfo-chlann, Uí Eanna, i nGnó Beag.  Sna hannála ámh, tugtar i gcónaí an teideal Rí nó Tiarna Thír Dá Locha do Mhic Conraoi.
* Bhí **Delbhna Cuile Fabhair** tráth i gceannas Mhaigh Seola, raibh thoir de Loch Coirib, go dtí gur chloígh fir Uí Briuin Seola iad (d'éirigh siad ina Muintir Mhurchadha, agus ansin Uí Fhlaithbheartaigh, a díbríodh cúig Conamara, áit a tugadh an teideal ríthe Iar-Chonnacht).  Ghlac a rítheaghlach an sloinne Ó Fathairtigh.
* Bhíodh **[[Delbhna Nuadat]]**, nó *Dealbhna Uí Mhaine*,  i gceannas cheantair mhóir gar d'Áth Luain i gContae Ros Comáin, idir An tSuca agus An tSionainn.  Ón ré luathstairiúil i leith, bhí suas faoi cheannas Uí Mhaine.  Ghlac a rítheaghlach an sloinne Ó Flannagáin.
* Bhí **Dealbhna hEathra** b'fhéidir i ríocht aontaithe le Dealbhna Nuad go dtí gur chloígh Uí Mhaine iad.  Faoin cúigiú haois, bhí suas tite faoi cheannas Uí Néill.  Ghlac a rítheaghlach an sloinne Mac Cochluinn, agus bhí a gcuid críoch suite i nGarraí an Chaisleáin, Contae Uíbh Fhailí.
* Bhíodh **Delbhna Mór** lonnaithe i nDealbhna féin, Contae na hIarmhí.  Ghlac a rítheaghlach an sloinne Ó Fionnalláin.  Bhíodh cónaí orthu siad i dteannta le ceann de sheacht ngéag na Soghan.
* Bhíodh **Dealbhna Bheag** (*Delbhna Bec*) bunaithe i gCill Bhríde, Contae na hIarmhí.  Ghlac a rítheaghlach an sloinne Ó Maoilchallan.
* Bhíodh **Delbhna Sith Neannta** i gceannas ar Mhullach na Sí i gContae Ros Comáin.  Ghlac a rítheaghlach an sloinne O'Laoghóig.
* Bhíodh **Delbhna Teannmhagh**, nó *Dealbhna Iarthair Mhí*, i gceannas ar Ráth Conarta i gContae na hIarmhí.  Ghlac a rítheaghlach an sloinne Ó Scolaí.

## Féach freisin
* ''Cóiced Ol nEchmacht
* úI Fhiachrach Aidhne
* Clann Fheargaile
* Clann Taidhg
* Seanchineál
* Trícha Máenmaige
* Uí Dhiarmada
* Síol Anmchadha
* Cineál Aodha na hEachtaí
* Conmhaicne

## Naisc sheachtracha
* Dealbhna le Patrick Woulfe
* Coghlan, Lords of Devlin le John O'Hart

## Tagairtí
Déisi Muman

Dream de chuid na nDéis ba ea **Déise Mumhan** (Sean-Ghaeilge **Déisi Muman**) nó Déise Deiscirt.  Bhí a ndóthain chumhachta acu chun a bhfo-féin a chruthú, suite i bPort Láirge i ríocht na Mumhan, ó am éigin luath.  Tá inscríbhinní Oghaim ann sa cheantar a théann siar b'fhéidir go dtí an cúigiú haois, ar a bhfuil scríofa orthu as Gaeilge Chianach ainmneacha uathúla dá ríthe.

## Eoghanachta
Tá roinnt fianaise ann in inscríbhinní Oghaim gur tháinig na hEoghanachta agus a ngéillsinigh, na Déise Mumhan, go hÉirinn as an nGaill ach le sách déanaí.  Is eol go fosta raibh sinsir na nEoghanacht, aitheanta mar na Deirgtine, gníomhach sa Bhreatain Rómhánach.  Mar fhianaise, cuirtear ainm a bpríomhchathair Caiseal i láthair, spreagtha a mheastar as *castella* Rómhánacha a chonaic siad ar ruathair.

Is dóigh go raibh stádas ar leith ag na Déise Mumhan sa ríocht muid deireanaí faoi cheannas na nEoghanacht.  Thug Eoin Mac Néill faigh ndeara go bhfuil roinnt ainmneacha na Eoghanacht le feiceáil ar chlocha oghaim i ndúiche na nDéis i bPort Láirge, ina measc, Nia Segamain (NETASEGAMONAS), as Dia na nGallach, Segomo.  De réir Mhic Néill, ní féidir Déise Phort Láirge agus na hEoghanachta ag Caiseal a scaradh óna chéile.

## Uí Liatháin agus Laigin
Comharsana taobh thiar desna Déise Mumhan ba ea clann Uí Liatháin.  Bhíodh ruathair á dhéanamh acu ar an mBreatain Bheag agus ar Chorn na Breataine Cornwall, agus lonnaigh siad ann.  Is iad na lonnaitheoirí as deisceart Éireann a bhfuil an t-eolas is mó againn fúthu, a bhuí le tagairtí i bhfoinsí idir Gaelacha agus Briotanacha, cé nach bhfuiltear in ann láithreach na Déise Mumhan a dheimhniú.  Feictear Uí Liatháin i Sanas Cormaic agus in *[[Historia Brittonum]]* (ch. 14) araon; cé nach ndéantar trácht ar na Déise ach an oiread sna foinsí úd. 

Pléann go mion Mac Néill eachtraí Uí Liatháin, ag cur ginealach idir Breatnach agus Gaelach i gcomparáid, ó thaobh rítheaghlach níos deireanaí Brycheiniog de.  Molann sé gurbh fho-lonnuithe na nDéis a bheadh ann é sular chuir mic Cunedda an ruaig ar Uí Liatháin.

Feictear freisin na Laigin agus iad gníomhach sa cheantar, i dtuaisceart na Breataine Bige ach go háirithe.

frameless|mion|center|200px

## ''Tairired na nDéssi''

Tugtar sa bhréagstair *Tairired na nDéssi* ginealach ríoga ficseanúil ag Teamhraigh dosna Déise, chun a mbunúis bhochta a cheilt. 

Insítear gur cuireadh an ruaig ar Dál Fiachrach Suighe as Teamhraigh ag a ngaol, Cormac mac Airt, agus go ndeachaigh siad gan dídean ag fánaíocht.  Tar éis imirce ó dheas agus go leor cathanna, lonnaigh cuid dóibh i ndeireadh na dála sa Mumhain.  Chuaigh cuid eile acu, faoi cheannas  Eochadha Allmara mhic Airt Choirb, thar lear chuig an mBreatain Bheag, áit a bhunaigh a mhuintir, a deirtear, ríocht Dyfed, iar-chríocha Demetarum.

## Féach freisin
* Ríthe Dhéise Mumhan

## Tagairtí
Déisi Tuaiscirt

Dream de chuid na nDéis ba ea **Déise Tuaiscirt** (Meán-Ghaeilge **Déisi Tuaiscirt**), lonnaithe i dtuaisceart na Mumhan.  Dál Chais ba ea phríomhchlann na treibhe, agus Uí Bhriain a rítheaghlach, a d'éirigh as bunúis bhochta ina cheannairí ríocht Tuamhan sa 10ú haois.

## Teacht chun cinn
Is amhlaidh go bhfuil cosúlacht ann idir teacht chun cinn Déise Tuaiscirt, agus a bpríomhchlann Dál Chais ach go háirithe, in ionad na nEoghanacht agus teacht chun cinn na nEoghanacht féin in ionad na nDáirine na céadta bliain roimhe sin.  D'fhéadfadh é gur spreag an smaoineamh seo éilimh Dhál Chais.

De réir smaoineamh a luaitear go minic le John V. Kelleher, is éard atá i gceist anseo ná seift polaitiúil de mhuintir Uí Néill, rítheaghlach is ceannasaí na hÉireann.  Molann sé gur chruthaigh siad ríocht Tuamhan sa 10ú haois chun cumhacht na nEoghanacht, scoilte cheana, a lagú níos mó.  Más fíor, chuaigh an plean in abar, óir gur tháinig chun cinn céilí comhraic láidre a   bhagair ar Theamhraigh chomh maith le Caiseal.  Thugadh na Déise Mumhan (Deiscirt) áfach a dtacaíocht fós leis na hEoghanachta le linn a gcuid staire.

## An Chláir
Níl aon fhianaise le fáil sna taifid conas nó cathain a lonnaigh na Déise Tuaiscirt i gContae an Chláir.  Deirtear go minic go bhfuil nasc ann le "hionghabháil" an cheantair as na Connachta isteach sa Mhumhain tar éis meath chumhacht Uí Fhiachrach Aidhne i ndeisceart na gConnacht.  Molann Byrne go dtéann seo siar go bua rí Chaisil, Faílbe Flann mac Áedo Duib, in éadan rí mór le rá na gConnacht, Guaire Aidhne mac Colmáin, i gCath Charn Fhearadaigh sa bhliain 627.

## ''Cogad Gáedel re Gallaib''
Bréagstair mór le rá faoi theacht i gceannas Dál Chais is ea *[[Cogad Gáedel re Gallaib]]* den dóú haois déag.

## Géineolaíocht
Molann taighde le déanaí go bhfuil síniú géiniteach uathúil ag Dál Chais, ar a nglaoitear Cineál Éireannach III.  De chuid haplaghrúpa R1b (Y-ADN), tá an fochlád R1b1b2a1a1b4h, sainithe ag an marcóir R-L226/S168.

## Féach freisin
* Mairtine
* Dál gCais
* Uí Bhriain

## Tagairtí
Hans Litten

Dlíodóir Gearmánach, agus céile comhraic na Naitsithe sna 1930idí, ab ea **Hans Achim Litten** (19 Meitheamh 1903 – 5 Feabhra 1938). Chuir Litten an dlí ar Adolf Hitler ach d'fhág a theanntás colg ar an Fuhrer agus d'íoc Litten go daor as.
clé|mion|Littenstraße 9, Berlin-Mitte

## Saol
Rugadh Hans Litten sa bhliain 1903 in Halle.  Bhí a athair, Friedrich Litten, ina Ollamh le Dlí Rómhánach agus Dlí Sibhialta in Ollscoil Königsberg. D'iompaigh sé ar an Liútarachas ón nGiúdachas agus phós sé Liútarach. 

Chuir Litten in aghaidh dhearcadh na heite deise náisiúnaíche a bhí a athair agus bhí bá aige lena oidhreacht Ghiúdach. Ag an am céanna, ghéill sé don bhrú a chuir a athair air staidéar a dhéanamh ar an dlí agus d'aimsigh sé an-spéis ann a luaithe a d'aithin sé a ngnéithe polaitiúla faoi mar a bhíodh cúrsaí i bPoblacht Weimar. 

### Gairm
Dhiúltaigh Litten do na deiseanna a tugadh dó poist bhrabúsacha a fháil, trí lucht aitheantais a athar agus mar gheall ar na torthaí scrúdaithe den scoth a bhí aige. In ionad é sin a dhéanamh, bheartaigh sé ionadaíocht a dhéanamh, den chuid is mó, d'oibrithe nuair a bhí siad agus na póilíní (nó údaráis phoiblí eile) in árach a chéile. Bhí baint aige, ar an iomlán, leis an bPáirtí Cumannach agus é ag dlíodóireacht, ach ní raibh sé ar aon intinn leis an bPáirtí maidir le go leor saincheisteanna.
clé|mion|3 Burgstrasse in Halle (Saale), Geburtshaus von Hans Litten
I gceann de na cásanna is cáiliúla ina raibh Litten ina abhcóide, rinne sé croscheistiú go mion ar Adolf Hitler sa bhliain 1931 faoi ghríosú ón bPáirtí Naitsíoch chun gníomhartha foréigin (agus a mbeartú) in aghaidh daoine a bhí ag cur ina n-éadan go polaitiúil.   
clé|mion|Geburtshaus Burgstraße 43, Halle (Saale)
Chuir dánacht Litten an-olc ar Hitler. Bhí an oiread aiféaltais ar Hitler de bharr an eispéiris seo, agus an oiread míchompoird air, gur fhorbair sé gráin phearsanta dhosháraithe do Litten, a bhí i measc na gcéad daoine gabhadh tar éis do Naitsithe teacht i réim, ós rud é gur tugadh faoi choimeád é oíche dhóiteán an Reichstag (28 Feabhra 1933). 

### Bás
Rangaíodh Litten mar Ghiúdach, dar leis na Naitsithe agus chaith sé an chuid eile dá shaol i sraith sluachampaí géibhinn. Ceistíodh agus céasadh agus buaileadh go mion is go minic é, ar feadh cúig bliana agus gan aon mhisneach go scaoilfí é. 

D'éag Litten i nDachau ar 5 Feabhra 1938.  D'éirigh leis an iarracht deireanach ar fhéinmharú a rinne sé (tar éis dó iarracht eile, ar a laghad, a dhéanamh roimhe sin le linn dó bheith i ngéibheann.).

### Cáil
Go mór mór tar éis don Ghearmáin a bheith athaontaithe, aithníodh Litten mar dhuine ar thús cadhnaíochta na ndlíodóirí a bhain úsáid as a gcuid scileanna gairmiúla chun iarracht a dhéanamh ar chur in aghaidh dul chun cinn na Naitsithe agus an saghas gluaiseachta a bhí iontu a nochtadh.

## Féach freisin

* Poblacht Weimar.

* Sa bhliain 2011 a scríobh Seán Ó Ceallaigh an píosa seo thar ceann BBC News Magazine..

## Tagairtí

Catagóir:Dlíodóirí Gearmánacha
Catagóir:Básanna i 1938
Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Dál Fiachrach Suighe

Déan Gaelach i luathstair na hÉireann ba ea **Dál Fiachra Shuí** (Sean-Ghaeilge **Dál Fiachrach Suighe** nó **Suidhe**), a mhaígh gurbh é a sinsear Fiachra Suí, mac is óige le Feilimí Reachtmhar.  Conn Céadchathach, an tArdrí seanscéalach, ba ea a dheartháir is sine.  Sinsear Dhéise Mumhan agus Dhéise Tuaiscirt (aitheanta níos deireanaí as a príomhchlann, Dál gCais) is ea an Dál.

Sé ghlúin tar éis Fhiachra, cuireadh an ruaig ar ceathrar mac Airt Choirb as Teamhraigh, scéal atá inste *[[Tairired na nDéssi]]*.  Lonnaigh buíon amháin faoi cheannas *Eochada Allmhuire* in Dyfed c. 270, agus buíon eile i ndeireadh na dála sa Mhumhain i measc Dhéise Deiscirt.  Moltar go bhfuil naisc idir na heachtraí seo agus ruathair foghlaithe Gaelacha ar chósta thiar na Breataine Rómhánaí sna 4ú agus 5ú haoiseanna, chomh maith le bunú ríochtaí Gaelacha in Dyfed, Brecon agus Corn na Breataine timpeall na bliana 400.

## Foinsí
* "The Déisi and Dyfed", T. Ó Cathasigh, Éigse, iml.. XX, 1984, lch.&nbsp;1-33.
* "Vita tripartita Sancti Patricii", Eoin Mac Néill, Ériu 11, 1932, lch.&nbsp;1-41.
* 
* Miller, Molly, 1977/8 'Date-Guessing and Dyfed', *Studia Celtica* 12/13, ll.&nbsp;33–61.
* 
* 
* "The Dual Nature of Irish Colonization of Dyfed in the Dark Ages", Bruce Coplestone-Crow, Studia Celtica, iml. 16/17, 1981/82, ll. 1–24.
* "The Irish Settlements in Wales", Myles Dillon, Celtica, Iml.. XII, 1977, ll. 1–11.

## Tagairtí
Gofraid mac Fergusa

Sinsear Chlann Somhairle agus Chlann Domhnaill den 9ú haois a mhaítear ba ea **Gofraid mac Fergusa**. Feictear é i nAnnála na gCeithre Máistrí agus ginealaigh éagsúla. Dá mba fhíor iad, Fearghas mac Eirc (*Fergus mac Eirc*), de shliocht Cholla Uais, ba ea a athair. Maítear fosta gur rí na rí na nOiriall é, a thug tacaíocht do Chináed mac Ailpín sa bhliain 835, agus a fuair bás sé bliana déag níos deireanaí, ina rí ar ríocht na nOileán.  

Is dochreidte é an ginealach seo faoi *Gofraid* ó thaobh cróineolaíochta de. Níl fianaise dá laghad maidir leis in aon fhoinse chomhaimseartha eile. Le fírinne, is bréagach é, curtha isteach sna hannála an éigin roimh lár na 17ú haoise.

[mion|[Acadamh Ríoga na hÉireann, C iii 3 (Annála na gCeithre Máistrí), fóilió 313r, ACM 835.15]]
mion|C iii 3, fóilió 320v, ACM 851.16

Mar thógán ginealaigh, is amhlaidh go seasann Gofraid mac Fergusa may represent d'éileamh Chlann Somhairle ar ríogacht na nOileán, trí ghaol máthairlíneach ó Gofraid Crobán, sinsear eapainmneach Uí Chrobhán. Bhíodh na clanna úd in iomaíocht le chéile le haghaidh cheannais ar na nOileán le linn na dóú- agus tríú haoiseanna déag.  Is léir as léamh filíochta mollta na linne úd cé chomh tábhachtach ba ea an t-ainm 'Gofraid' mar sinsear.

Ní fios conas ar forbraíodh an Gofraid úd go Gofraid mac Fergusa mhic Eirc. Is amhlaidh gur cumadh sinsearacht *Gofraid*, agus a naisc le Cináed mac Ailpín, chun Clann Domhnaill a nascadh le stair is luaite ríocht na hAlban.

## Tagairtí

Catagóir:9ú haois
Catagóir:An Mheánaois Luath
Catagóir:Daoine na Meánaoise
Menachem Elon

Dlíodóir agus polaiteoir Iosraelach ab ea **Menachem Elon** (Eabhrais: מנחם אלון‎) (1 Samhain 1923 – 6 Feabhra 2013). Pearsa an-tábhachtach sa ghluaiseacht Mishpat Ivri ab ea Menachem Elon, gluaiseacht a bhíonn ag iarraidh dlí Stát Iosrael a athrú ó bhonn chun cloí leis an Halakha (an dlí Giúdach traidisiúnta).
clé|mion|Menachem Elon i lár

## Saol
Céimí de chuid Scoil Dlí agus Eacnamaíochta Tel Aviv (Ollscoil Tel Aviv faoi láthair) agus de chuid Ollscoil Eabhrach Iarúsailéim ab ea Elon. 
[clé|mion|Menachem Elon  agus [Chaim Herzog, 1983]]
Bhí postanna teagaisc sa dara institiúid ag Elon ó 1955 ar aghaidh agus bhí sé ina Ollamh leis an Dlí Giúdach ansin ó 1972. Ina theannta sin, thugadh sé comhairle d'oifig an Ard Aighne idir 1959 agus 1966 faoin gcomhréir idir dlíthe a bhí molta agus an Halakha.

Ceapadh ar Chúirt Uachtarach Iosrael Elon sa bhliain 1977 agus bhí sé sa phost sin go dtí 1993, agus é ina Leas-Uachtarán uirthi ar feadh na cúig bliana deiridh. Chuaigh sé isteach sa saol acadúil arís tar éis dó éirí as an gcúirt agus ba é an bunaitheoir agus an chéad stiúrthóir ar Choláiste Sha'arei Mishpat (Ionad Acadúil Eolaíocht an Dlí faoi láthair).
clé|mion
Agus Elon ina bhreitheamh, rinne sé iarracht tionchar an Halakha a leathnú níos faide ná na cúirteanna raibíneacha a dhéileálann le pósadh agus colscaradh na nGiúdach in Iosrael, ionas go mbeadh tionchar aige ar réimse níos mó den dlí sibhialta. Go pointe áirithe dá bharr sin, ba mhinic nach raibh sé ar aon fhocal leis an mBreitheamh Aharon Barak, a bhí ar an gCúirt Uachtarach ó 1978 go 2006 agus ina Uachtarán uirthi ó 1995 go 2006.

I bpíosa a scríobh sé sa bhliain 1998, bhreathnaigh An tOllamh Elon ar an gcaoi a n-idirghníomhaíonn an ghné dhaonlathach agus an ghné Ghiúdach de Stát Iosrael (cásanna ina dtugtar tús áite don dara gné ar an gcéad cheann san áireamh) i gcomhthéacs an dlí leighis.
clé|mion|Uaimh, קברו של השופט פרופ' מנחם אלון בהר המנוחות בירושלים

### Polaitíocht
Iarrthóir ar son Likud agus a chuid comhghuaillithe d'uachtaránacht Iosrael sa bhliain 1983 ab ea Elon; is ar éigean a chaill sé an toghchán sin i gcoinne Chaim Herzog, dlíodóir Iosraelach ba mhó le rá eile, a rugadh in Éirinn.

## Féach freisin

* Chaim Herzog

## Tagairtí

Catagóir:Dlíodóirí Iosraelacha
Catagóir:Polaiteoirí Iosraelacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1923
Catagóir:Básanna in 2013
Catagóir:Breithiúna Iosraelacha
Glaoch na hÉireann

Is amhrán é ***Glaoch na hÉireann*** (*Ireland's Call* sa Bhéarla) a úsáidtear mar aAmhrán náisiúnta ag roinnt iomaitheoirí spóirt in Éirinn, ar dtús agus go háirithe Cumann Rugbaí na hÉireann (CRÉ). Ba é an CRÉ a choimisiúnaigh é do Chorn an Domhain 1995, toisc gur aontachtaithe Uladh as Tuaisceart Éireann iad líon beag de bhaill an CRÉ a thabharfadh aird ar úsáid  Amhrán na bhFiann mar rud míchuí. 

**Glaoch na hÉireann**

: Chugainn an lá is chugainn an dúshlán,

: Ré na cumhachta is na glóire,

: ‘Sé glaoch na tíre a fhreagróimís,

: Ó cheithre chúige na hÉireann.

: Curfá;

: Éire,Éire,

: Is treise sinn mar shlua,

: Gualainn le gualainn,

: Éireoidh linn gan dua.”

## Leagan Béarla

**Ireland's Call**
:Come the day and come the hour,
:Come the power and the glory!
:We have come to answer our country's call,
:From the four proud provinces of Ireland
:*Ireland, Ireland,*
:*Together standing tall!*
:*Shoulder to shoulder,*
:*We'll answer Ireland's call!*

:From the mighty Glens of Antrim,
:From the rugged hills of Galway!
:From the walls of Limerick, and Dublin Bay,
:From the four proud provinces of Ireland!“Glaoch na hÉireann

:*Ireland, Ireland,*
:*Together standing tall!*
:*Shoulder to shoulder,*
:*We'll answer Ireland's call!*

:Hearts of steel and heads unbowing,
:Vowing never to be broken!
:We will fight, until we can fight no more,
:From the four proud provinces of Ireland!

:*Ireland, Ireland,*
:*Together standing tall!*
:*Shoulder to shoulder,*
:*We'll answer Ireland's call!*

:*Ireland, Ireland,*
:*Together standing tall!*
:*Shoulder to shoulder,*
:*We'll answer Ireland's call!*
:*We'll answer Ireland's call!*

## Tagairtí

Catagóir: Cumann Rugbaí na hÉireann
Catagóir: Amhráin tírghrá na hÉireann
Catagóir: 1995 amhráin
Catagóir: Amhráin scríofa ag Phil Coulter
Catagóir: Amhráin spóirt
Ceannaire rialtais

mion|Angela MERKEL, agus Boyko BORISSOV, 2018
Is é **ceannaire rialtais** an t-oifigeach is airde nó an dara oifigeach is airde sa bhrainse feidhmiúcháin de stát ceannasach, stát cónaidhme, nó coilíneacht fhéinrialaithe, réigiún uathrialach, nó rialtas eile a bhíonn i gceannas go minic ar chomh-aireacht, grúpa airí nó rúnaithe a stiúrann ranna feidhmiúcháin.

## Féach freisin

* Ceann Stáit

## Tagairtí

Catagóir:Institiúidí rialtais
Sanfourche

Is ainm teaghlaigh é Sanfourche go háirithe ag:

* Henry Sanfourche (1775-1841), coirneoir Impireacht na Fraince.
* Arthur Sanfourche, (1898 Bordeaux-1945), píolótach tástála, meicneoir agus trodaire frithsheasmhachta, athair an méid seo a leanas;
* Jean-Joseph Sanfourche, ar a dtugtar go simplí Sanfourche (1929-2010), péintéir Francach, file, dearthóir agus dealbhóir.
* Pierre Sanfourche-Laporte, (1774-1856), giúróir na Fraince.
* Jean-Baptiste Sanfourche, (1831-?), Ailtire Francach
* Jean-Michel Sanfourche, polaiteoir, méara Souillac (2014-2020).

## Naisc sheachtracha
Corparáid Éireannach um Réiteach Banc

Ciste réitigh banc ("drochbhanc" uaireanta) ba ea an **Chorparáid Éireannach um Réiteach Banc (CÉRB** nó Irish Bank Resolution Corporation IBRC).

Cuireadh an CÉRB ar bun sa bhliain 2011 nuair a cumascadh an Banc Angla-Éireannach (náisiúnaithe faoin am sin) agus Cumann Foirgníochta Forleitheadach na hÉireann.

### Na hoibríochtaí

[mion|clé|An [Banc Angla-Éireannach]]

Ar an 7 Feabhra 2013, achtaíodh an tAcht fá Chorparáid na hÉireann um Réiteach Bainc, 2013, chun socrú ar leith a dhéanamh maidir le CÉRB a fhoirceannadh.
[mion|clé|[Banc Ceannais na hÉireann, BCÉ]]
Tar éis leachtú na CÉRB, cuireadh na nótaí gealltanais ón CÉRB ar ceal.  

Ansin cuireadh ocht mbanna nua Státchiste le ráta comhlúthach ina n-ionad, agus rátaí an íseal ar fad. Mar sin, cuireadh bannaí Rialtais fadtéarmacha in ionad na nótaí gealltanais a soláthraíodh don CÉRB (a bhí faoi úinéireacht stáit chomh maith), 
[mion|clé|[Banc Ceannais Eorpach, BCE]]
Eisíodh suim iomlán ollmhór, €25.03 billiún, do Bhanc Ceannais na hÉireann BCÉ ar an 8 Feabhra 2013, agus aibíochtaí idir 25 bliain agus 40 bliain ag gabháil leis na bannaí.

### Gearradh siar ar chostais
Cheadaigh an Banc Ceannais Eorpach na hoibríochtaí seo.  Rinne Frankfurt lamháltas ollmhór i ndáiríre.  Maoiniú airgeadaíoch i gceist, ach bhí BCE sásta neamhaird a dhéanamh de. 

Mar sin shábháil an cáiníocóir in Éirinn b'fhéidir dhá billiún euro sna blianta ina dhiaidh leachtú na CÉRB (fiú sa bhliain 2021, tá roinnt ceisteanna nár réitíodh go fóill fós, ach tá an gearradh siar ar chostais na n-iasachtaithe sa siúl).

## Reachtaíocht

* Díospóireachtaí sa Dáil
* Téacs (an tAcht fá Chorparáid na hÉireann um Réiteach Bainc, 2013)
* D'ullmhaigh an Coimisiún um Athchóiriú an Dlí Acht Athbhreithnithe, d'fhonn go léireofaí gach leasú a rinneadh ar Acht 2013 faoin 28 Bealtaine 2019.

## Féach freisin

* Banc Angla-Éireannach
* Géarchéim airgeadais 2007-2008

## Tagairtí

Catagóir:Bainc na hÉireann
Catagóir:Rialtas na hÉireann
Catagóir:Stair eacnamaíochta na hÉireann
Catagóir:Mórchúlú Eacnamaíochta
Catagóir:GBCN
Catagóir:Comhlachtaí Stáit in Éirinn
Mícheál Ó hÓgáin (ropaire)

Saighdiúir agus ropaire (nó treallchogaí) ba ea **Mícheál “an Chapaill” Ó hÓgáin** (Galloping Hogan) sa dara chuid den 17ú haois. Rugadh é i bparóiste Dhún Bleisce i mbarúntacht Phobal Bhriain i gContae Luimnigh. Seans go raibh sé ina shuí go te ann sular éirigh sé amach.

Bhí sé ina threoraí ag Pádraig Sáirséal agus ag 500 saighdiúir Seacabaíteach nuair a shéid siad gléasra léigir Liam Oráiste san aer i mBaile an Fhaoitigh in 1690. Dúirt duine a bhí ann gurbh é an tÓgánach féin a las an t-aidhnín. 

Lean an cogadh go dtí go ndearnadh Conradh Luimnigh i Mí Dheireadh Fómhair 1691, ach lean an tÓgánach air ag troid ar feadh sé mhí. D’fhág sé Éire i ndeireadh an Earraigh in 1692 nuair a d’imigh an chuid deiridh de na Géanna Fiáine.

Chuir sé síos sa Fhrainc, áit a ndearnadh ginearál de. Ba den uasaicme an chuid ba mhó d’oifigigh na Fraince ag an am,  agus bheadh air a chruthú gur bhain sé le huaisle na hÉireann. 

B’éigean dó an Fhrainc a fhágáil in 1706 agus oifigeach eile maraithe aige i gcomhrac aonair, agus bhain sé an Phortaingéil amach, áit ar lean sé air ina shaighdiúir. I ndeireadh a réime bhí céim ard aige. I Mí Bhealtaine 1712 bhí sé páirteach sa bhua mór a fuair Arm na Portaingéile ar na Spáinnigh i gcath Campo Maior. Fuair sé bás sa Phortaingéil agus tá a shliocht ann fós.  
  
## Nótaí

Catagóir:Na Géanna Fiáine
Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha
Logainmneacha Mhaigh Eo

Foilsíodh ***Logainmneacha Mhaigh Eo***, an saothar is mó dár foilsíodh riamh sa Ghaeilge, sa bhliain 2014.

## Tagairtí

Catagóir:Leabhair Ghaeilge
Catagóir:Contae Mhaigh Eo
Catagóir:Tíreolaíocht Chontae Mhaigh Eo
Catagóir:Logainmneacha
Catagóir:Leabhair neamhfhicsin
Catagóir:Leabhair a foilsíodh in 2014
Catagóir:Leabhair a foilsíodh sna 2010idí
J. L. Austin

Fealsamh Sasanach ab ea  **J. L. Austin** nó **John Langshaw Austin** (26 Márta 1911 – 8 Feabhra 1960). Bhí tionchar ar leith aige ar H. L. A. Hart.

## Saol
I gcúrsaí fealsúnachta is fearr aithne ar Austin mar an duine a chruthaigh teoiric na ngníomhartha cainte ("speech act" agus "Ordinary language philosophy"). Bhí tionchar ar leith aige ar H.L.A. Hart, duine dá chomghleacaithe in Ollscoil Áth na nDamh agus na smaointe á bhforbairt aige a chuir sé in iúl i ***The Concept of Law***, a foilsíodh den chéad uair an bhliain i ndiaidh bhás Austin.

Trom ar an tobac, tháinig ailse scamhóg ar J. L. Austin agus d'éag sé ar 8 Feabhra 1960, in aois 58 bliain dó. 

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúna Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1911
Catagóir:Básanna i 1960
Catagóir:Teangeolaithe Sasanacha
France Prešeren

File náisiúnta na Slóivéine is ea **France** **Prešeren** (2/3 Nollaig 1800 – 8 Feabhra 1849).

## Saol
Bhí Prešeren ina dhlíodóir cúnta amháin ar feadh beagnach 20 bliain, mar measadh gur radacach polaitiúil agus saorsmaointeoir a bhí ann. 
clé|mion
D'ainneoin gur mhian lena mháthair go ndéanfadh Prešeren Óg staidéar ar an sagartacht, thug sé faoi staidéar an dlí in Ollscoil Vín.

Bhain Prešeren céim sa dlí amach sa bhliain 1828. Bhí sé ag obair mar dhlíodóir cúnta ar feadh beagnach fiche bliain; dhiúltaigh na húdaráis Hapsburg d'iarratais líonmhara a rinne sé a chleachtadh féin a chur ar bun, toisc gur measadh gur radacach polaitiúil agus saorsmaointeoir a bhí ann. Fiú le linn na mblianta beaga ar tugadh cead dó cleachtadh go neamhspleách, ní raibh rath air—go pointe áirithe, deirtear, toisc go raibh sé ina ionadaí saor in aisce do chliaint bhochta go minic.

Bhí saol míshona ag Prešeren tríd is tríd. Chomh leis na mbac a a cuireadh ar a dhul chun cinn gairmiúil, ba alcólach déanta é, a raibh sé de nós aige a bheith i ngrá go míshásta agus mhair sé i ndiaidh an chuid is mó dá chairde (fuair duine acu bás ina bhaclainn aige, sa bhrí litriúil). 

Mar sin féin, ghnóthaigh a oidhreacht liteartha stádas an fhile náisiúnta sa tSlóivéin dó. 

Trom ar an ól, bhuail galar ae é agus d'éag Prešeren ar an 8 Feabhra 1849.

### Tiomchar
Tháinig focail an amhráin náisiúnta reatha óna dhán Zdravljica ('Sláinte'). Is lá saoire poiblí é an 8 Feabhra (Prešernov dan). In ómós do Prešeren a ainmníodh duaiseanna cultúrtha is airde de chuid an náisiúin.

## Naisc sheachtracha

* "Focal Eile" 

## Tagairtí

Catagóir:Filí Slóivéanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1800
Catagóir:Básanna i 1849
Carla Del Ponte

Dlí-eolaií agus ionchúisitheoir poiblí ab ea **Carla Del Ponte** (a rugadh ar 8 Feabhra 1947), ar scor inniu. Bhí sí ina príomh-ionchúisitheoir ar an Eilvéis (1994-99), ina Príomh-Ionchúisitheoir ar na Binsí Coiriúla Idirnáisiúnta don iar-Iúgslaiv (1999-2008) agus do Ruanda (1999-2003) agus ina ball den Choimisiún Fiosrúcháin Idirnáisiúnta Neamhspleách ar an Siria (2012-17).

## Saol
Rinne Del Ponte staidéar ar dhlí idirnáisiúnta i Universität Bern agus Université de Genève, áit ar fhorbair sí spéis  sa dlí choiriúil agus sa choireolaíocht. Rinne sí staidéar chomh maith sa Ríocht Aontaithe agus bronnadh LLM uirthi i 1972.

Sa bhliain 1972 i Lugano a chuaigh Del Ponte leis an dlí. Bhunaigh sí a gnólacht féin trí bliana ina dhiaidh sin. 

Sa bhliain 1981 a rinneadh giúistís imscrúdaithe di. Rinneadh ionchúisitheoir poiblí di trí bliana dár gcionn. 

Dhírigh Del Ponte ar choireanna eacnamaíocha, gáinneáil idirnáisiúnta ar dhrugaí agus coireacht eagraithe a ionchúiseamh. Mar sin, chomhoibrigh sí le go dlúth le breithiúna de chuid na hIodáile, amhail Giovanni Falcone, a dúnmharaíodh ag an Mafia i sa bhliain 1992, seans a thóg sí féin san am sin. 

Sa bhliain 1994, ceapadh Del Ponte mar phríomh-ionchúisitheoir feidearálach ar an Eilvéis. Bhí sí sa phost sin ar feadh cúig bliana. 

In 1999, rinneadh Príomh-Ionchúisitheoir an Bhinse Choiriúil Idirnáisiúnta don iar-Iúgslaiv (1999-2008) agus an Bhinse Choiriúil Idirnáisiúnta do Ruanda (1999-2003) di. 

Ina dhiaidh sin, bhí Del Ponte ina hambasadóir den Eilvéis chun na hAirgintíne go dtí go scoir sí sa bhliain 2011. 
clé|mion|International Criminal Tribunal for Rwanda (ICTR)
Bhí Del Ponte ina ball den Choimisiún Fiosrúcháin Idirnáisiúnta Neamhspleách maidir le Poblacht Arabach na Siria, arna bhunú ag Comhairle na Náisiún Aontaithe um Chearta an Duine, ó 2012 go 2017. D'éirigh sí as an gCoimisiún i mí Lúnasa 2017, chun agóid a dhéanamh i gcoinne na saoirse ó phionós, dar léi, a tugadh do dhaoine a d'fhéadfaí go raibh coireanna cogaidh déanta acu i rith Cogadh Sibhialta na Siria.  

## Féach freisin

* Fatou Bensouda

## Tagairtí

Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Dlíodóirí Eilvéiseacha
Catagóir:Ionchúisitheoirí
Catagóir:Saineolaithe dlí
Catagóir:Cogadh Cathartha na Siria
Máire Ní Dhonnchadha Dhuibh

Bean uasal agus file traidisiúnta ba ea **Máire Ní Dhonnchadha Dhuibh** (*c.* 1702-1795?). Is minic a thugtar “Máire Ní Duibh” uirthi.

Rugadh í i nGleann Fleisce i gContae Chiarraí timpeall 1702. Iníon le Domhnall Ó Donnchadha agus le hAilís Feiritéar ba ea í agus í de shliocht Uí Dhonnchadha an Ghleanna. Bhain a géag féin den mhuintir sin feidhm as an iarmhír Dubh. File ba ea uncail léi, Séafraidh Ó Donnchadha, agus é de nós aige fáilte a fhearadh ar fhilí agus eile i gCaisleán Chill Átha.

Timpeall 1718 phós sí Domhnall Mór Ó Conaill, agus deirtear gurb ise a rinne maoirseacht ar thógáil a dtí nua, Teach Dhoire Fhíonáin. Bhí dhá dhuine clainne ar fhichid acu agus tháinig ceathrar mac agus ochtar iníonacha slán. Thit an teach ar a mac Muiris an Chaipín. Ba í an file Eibhlín Dubh Ní Chonaill an iníon ba chlúití aici. Síltear go bhfuair sí bás timpeall 1795. 

Bean chaolchumtha chumasach fhionn ba ea í, súile donna aici agus féith na filíochta inti. Ba ghnách le huaisle Gaelacha na háite fós a gclann a chur á n-altramú ag feirmeoirí na dúiche, nós ar chloígh Máire Ní Duibh leis, agus leanfadh na deirfiúracha agus na deartháireacha altrama a clann go deo. Ba mhór an teaghlach a bhí aici, idir pháistí, shearbhóntaí agus chailíní aimsire, agus neart oibre le déanamh: arbhar le tabhairt isteach, arán le déanamh, líon agus olann le sníomh agus a lán eile.

## An file
 
Bhí Máire go maith chun caoineadh nó amhrán a chumadh. Chaoin sí Seán, an mac ba shine aici (agus ab ansa léi, b’fhéidir), go géar ar an sean-nós, agus chaoin sí a mac Donnchadh agus a chairde gaoil nuair a chuaigh siad thar lear chun dul le saighdiúireacht. Is í a bhí deas ar véarsaíocht níos éadroime a chumadh freisin, leithéid na línte seo as amhrán dá mná sníofa tuirne tar éis a lóin:

::*Brostaigh, a mhná!*
::*Caolaigh a snáth*,
::*Mná gan ocras*
::*Is turainn [tuirní] socra*.

Tá línte eile ann a mhair i gcuimhne na ndaoine, línte a thugann léargas ar an gcaidreamh éasca idir bean uasal agus tionónta: 

Máire: 
::*Cad as tusa?*

An tionónta: 
::*Ó Dhrom Cearbáin, a bhean uasail*.

Máire: 
::*Is maith an fheilm í sin*,
::*Tá cois abha[ann] síos ann*
::*Is tá cois abha ‘nall ann*, 
::*Tá a haghaidh leis an ngréin*
::*‘S a cúl leis an sioc*.

An tionónta: 
::*Tá tusa go maith chun í a mholadh*
::*Ach táimse chomh maith chun í a cháineadh*,
::*Ós againne is cúis a cáinte*,
::*Tá boisce ‘na lár is bá ‘na bonn*, 
::*Tá a cúl leis an ngréin* 
::*Is a haghaidh leis an sioc*, 
::*Tá an cíos ró-ard* 
::*‘S an toradh ró-lom*
::*Is ní féidir liom díol leat ann*.

## Tagairtí

Catagóir:Filí na hÉireann
Catagóir:Stair na hÉireann
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Tiarnas Dyfed

mion|132x132px| Armas Thiarnas Dyfed

Ar cheann de mhion-ríochtaí na Breataine Bige, a tháinig chun cinn sa chuid haois le meath impireacht na Róimhe, ab ea **Ríocht** nó **Tiarnas Dyfed** ( ).  Suite in iardheisceart na tíre, bunaithe ar iar chríocha na *nDemetae* (Breatnais *Dyfed*).  Tar éis ionradh na Normannach (1067 - 1100), tógadh Dyfed in Sir Benfro isteach faoin mbliain 1138.  Tógadh caisleán Normannach i bPenfro, faoi cheannas Marcher Lord, Iarla Pembroke.

mion|225px|Mion Ríochtaí na Breataine Bige tar éis meath impireacht na Róimhe.  Tá Dyfed suite ar an rinn san iardheisceart.

mion|225px|Dyfed, ag deireadh na 7ú haois, ag léiriú a seacht ''cantrefi''

## Eagrúcháin talún
* Cemref Cantref
** Sinsearach Neer
** An bhfuil Nyfer
* Pebidiog Cantref
* Rhos Cantref
* Cantref Daugleddau
* Pembroke Cantref
* Cantref Gwarthaf
** Efelffre
** Peuliniog
** Laugharne
** Amgoed (Henllan Amgoed)
** Stáiseanóireacht
** Leithinis
** Darach
** Elfed
* Emlyn
** Emlyn Is Cuch
** Cuach Sinsearach Emlyn

## Ríthe Dyfed

* Anwn ap Macsen (-394? )
* Ednyfed ap Anwn
* Clotri ap Ednyfed? (-421? )
* Iníon Clotri bean chéile Triffyn Bearded Irish
* Aircol Lawhir ap Triffyn (-515/527? )
* Gwrthefyr ap Aircol (-538/546? )
* Cyngar ap Gwrthefyr (-570? )
* Pedr ap Cyngar (-590? )
* Arthur ap Peter (598-615)
* Nowy Hen ap Arthwyr (615-650)
* Gwlyddien ap Nowy Hen (650-670)
* Caten ap Gwlyddien (670-690)
* Cadwgan Tredylig ap Caten (690-710)
* Rhain ap Cadwgan (710-730)
* Tewdos ap Rhain (730-760)
* Maredydd ap Tewdos (760-797)
* Rhain ap Maredydd (797-808)
* Triffyn ap Rhein (808-814)
* Owain ap Maredydd (809-811)

* Iddon / Tewdr ap Triffyn (-872/876? )
* Wonder iontach ap Bledrig (872-893)
* Llywarch ap Hyfigol (893-904)
* Rhodri ap Hyfigol (904-905)

## Tagairtí

Catagóir:An Mheánaois
Catagóir:Iar-thíortha na hEorpa
Catagóir:Ríochtaí
Catagóir:Stair na Breataine Bige
Banc easpórtála-iompórtála

mion|Gníomhaireacht neamhspleách de chuid Rialtais Stáit Aontaithe Mheiriceá chun trádáil sheachtrach na Stát Aontaithe a spionnadh.
mion
Gníomhaireacht  nó banc chun trádáil sheachtrach a spionnadh is ea **banc easpórtála-iompórtála,** de ghnáth comhlacht státurraithe neamhthráchtála ach neamhspleách.

Mar shampla, Export–Import Bank of the United States nó Export–Import Bank of Korea, 

## Tagairtí

Catagóir:Bainc
Catagóir:Easpórtálacha
Catagóir:Trádáil idirnáisiúnta
Banc Forbartha na hAfraice

mion
Banc forbartha réigiúnach don Afraic is ea **Banc Forbartha na hAfraice** nó  ***Banque Africaine de Développement*** (**BAD**).

De réir tuarascáil sa bhliain 2017, tá 350 milliún duine san Afraic faoin am seo a bhfuil caighdeán maireachtála de chuid na meánaicme acu. Foilsíodh an tuarascáil i bpáirt le Clár Forbartha na Náisiún Aontaithe.

Tá de rún ag Éirinn ballraíocht a bhaint amach i bhforais airgeadais idirnáisiúnta ar a n-áirítear Banc Forbartha na hAfraice,

## Tagairtí

Catagóir:Institiúidí forbartha airgeadais
Jared Fogle

Is teagascóir corpacmhainne agus pearsa theilifíse Meiriceánach é **Jared Scott Fogle**, a rugadh sa bhliain 23 Lúnasa 1977 in Indianapolis, Indiana.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Indianapolis
Mike Lindell

Is fear gnó Meiriceánach é **Michael James** "**Mike**" **Lindell**, a rugadh sa bhliain 28 Meitheamh 1961 in Mankato, Minnesota.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1961
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine as Minnesota
Caoineadh (ealaín)

[mion|"''The [Oileáin Árann|Aran Fisherman's Drowned Child*" (1851) leis an bpéintéir Éireannach [[Frederic William Burton]]]]
[[Íomhá:Treny_normal.jpg|deas|mion|Jan Kochanowski lena iníon marbh i bpictiúr a spreag an fhile *Laments*]]
Is é an rud is *'caoineadh** nó **caointeoireacht** ann ná léiriú paiseanta an bhróin, go minic i bhfoirm [[Ceol|ceoil]], [[Filíocht|filíochta]], nó [[Amhránaíocht|amhrán]]. Is minic a bhíonn an brón, nó caoineadh mar thoradh ar [[aiféala]], nó dobrón. Is féidir an caoineadh a chur in iúl freisin ar bhealach briathartha ina mbíonn rannpháirtithe ag caoineadh faoi rud a bhfuil aiféala orthu nó faoi dhuine a chaill siad, agus go hiondúil bíonn an t-olagón, an chasaoid agus/nó an gol ag gabháil leo. Bíonn caointe ina n-údar de na cineálacha scríbhneoireachta is sine, agus tá samplaí ann ar fud chultúir an duine.

== Stair ==
[[Íomhá:Egyptian_mourners001.jpg|mion|302x302px|Mná na h[[An tSean-Éigipt|Éigipte]] ag gol agus ag caoineadh.]]
Ba chaointe iad go leor de na dánta is sine agus buana i [[stair]] an duine. Téann caointeoireacht na Suiméire agus an Úr siar 4000 bliain ar a laghad go dtí an t[[an tSuiméir|Suiméir]] ársa, an chéad sibhialtacht uirbeach ar domhan. Tá caointe i láthair san [[An tÍliad|Íliad]] agus san [[An Odaisé|Odaisé]] araon, agus leanadh le caoineadh a sheinnt i [[marbhnaí]] in éineacht leis na hálais sa [[An tSean-Ghréig|Ghréig chlasaiceach]] agus [[An Ré Heilléanaíoch|Heilléanaíoch]]. Tá gnéithe de chaoineadh le feiceáil i m''[[Beowulf]]'', sna [[Véide|Véidí]] [[An Hiondúchas|Hiondúigh]] agus i dtéacsanna reiligiúnacha ársa an Neasoirthir. Tá siad san áireamh i gcaoineadh chathracha na [[an Mheaspatáim|Measpatáime]] mar Caoineadh an Úr agus an Tanakh [[An Giúdachas|Giúdach]], (a bheadh ina [[Sean-Tiomna]] [[An Chríostaíocht|Críostaí]] ina dhiaidh sin).
==An Chaointeoireacht in Éirinn==

Ba dheasghnáth poiblí í **an Chaointeoireacht*' a tharla a ndiaidh bás duine in [[Éirinn]], in [[Albain]] agus a tharlaíonn i gcultúir éagsúla ar fud an domhain. Ba dhiminsean de thraidisiún an bháis in Éirinn, go dtí deireadh na naoú haoise déag, é traidisiún na caointeoireachta. Bhí ról lárnach ag an gcaointeoireacht in am an bháis agus bhí ról tábhachtach ag na mná a bhí ina n-údaráis ar an dtraidisiún seo i gcultúr na hÉireann: Bhí feidhm sóisialta agus feidhm síeolaíoch thábhachtach ag baint le traidisiún na caointeoireachta. 
[[Catagóir:Cultúr na hÉireann]]
[[Catagóir:Ceol na hÉireann]]
[[Catagóir:Cultúr na hAlban]]

Tá [[Róisín Seoighe]] le clos ag caointeoireacht sa tsraith *Martin Scorsese Presents: The Saints''.
## Féach freisin
* Caoineadh Airt Uí Laoghaire
*Caoineadh na dTrí Mhuire
*Tórraimh in Éirinn

## Tagairtí
 


*
Catagóir:Bás
*
Catagóir:Sochraidí
Catagóir:Mothúcháin
Catagóir:Cumarsáid labhartha
Catagóir:Cultúr Gaelach
Catagóir:Traidisiúin
Catagóir:Ceol na Gaeilge
Catagóir:Ceol na hÉireann
Catagóir:Ceol traidisiúnta na hÉireann
Christian Dior

Dearthóir faisin Francach ab ea **Christian Dior** (21 Eanáir 1905 – 23 Deireadh Fómhair 1957).

Ar an 12 Feabhra 1947: reáchtáladh an taispeántas faisin ‘Corolle” nó “New Look” ag Dior i bPáras, bailiúchán macnasach agus sáil, a chuir iontas an domhain ar lucht leanta faisin ag an am.

Sa bhliain 1947, eisíodh an chéad chumhrán de chuid Christian Dior, Miss Dior. Ba é seo tús líne cumhráin atá fós ann inniu.

Bhuail taom croí Dior ar 23 Deireadh Fómhair 1957.
[clé|mion|Siopa Dior i [Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]]

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1957
Catagóir:Daoine a rugadh i 1905
Catagóir:Daoine Francacha
Catagóir:Dearthóirí faisin
Catagóir:Fir
Chick Corea

Cumadóir snagcheoil Meiriceánach, méarchláraí, máistir banna, agus cnagcheoltóir ó am go chéile ab ea **Armando Anthony “Chick“ Corea** (12 Meitheamh 1941 – 9 Feabhra, 2021). Meastar go forleathan gur amhráin fíorthábhachtacha sa snagcheol iad a chuid cumadóireachta "Spain", "500 Miles High", "La Fiesta", "Armando's Rhumba" agus "Windows". Mar bhall de bhanna Miles Davis ag deireadh na 1960idí, ghlac sé páirt i mbreith chomhleá an snagcheoil. Sna 1970idí bhunaigh sé Return to Forever.  In éineacht le Herbie Hancock, McCoy Tyner, Keith Jarrett agus Bill Evans, meastar go raibh sé ar cheann de na pianódóirí snagcheoil is mó tionchair sa ré iar-John Coltrane. 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Cumadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Ollie Watkins

Is imreoir sacair Sasanach é **Oliver George Arthur Watkins** (rugadh 30 Nollaig 1995) a imríonn mar thosaí d'Aston Villa agus d’fhoireann náisiúnta Shasana.

Tháinig Watkins chun suntasachta i dtús báire le hAcadamh Exeter City, agus bhuaigh sé gradam Imreoir Óg na Bliana san EFL leo sular imigh sé do Brentford in 2017. Chaith sé tréimhse rathúil trí bliana leis an gclub; ba é an comhscórálaí is fearr sa Chraobhchomórtas 2019–20, agus ainmníodh mar Imreoir Chraobhchomórtais na Bliana é in 2020. Shínigh sé conradh le hAston Villa i Meán Fómhair 2020.

## Tagairtí

Catagóir:Imreoirí Phríomhroinn Shasana
Catagóir:Imreoirí sacair Shasana
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1995
I Am Not A Dog On A Chain

Is é ***I Am Not a Dog on a Chain*** an tríú halbam stiúideo déag leis an amhránaí Sasanach Morrissey, a eisíodh ar an 20 Márta 2020.

## Tagairtí
Miotal alcaile

Is éard atá sna **miotail alcaile** ná na dúile ceimiceacha litiam (Li), sóidiam (Na), potaisiam (K), rubidium (Rb), caeisiam (Cs), agus frainciam (Fr). In éineacht le hidrigin, is ionann iad agus grúpa 1, atá suite san S-bhloc san tábla peiriadach. Bíonn an leictreon is forimeallaí ag gach miotal alcaile san s-fhithiseán : bíonn airíonna comhchosúla acu mar thoradh ar an gcumraíocht leictreon roinnte seo.  Go deimhin, soláthraíonn na miotail alcaile an sampla is fearr de grúptreochtaí na n-ndúl sa tábla peiriadach, le dúile ag taispeáint iompar homalógach a bhíonn ina chomhartha sóirt. Tugtar an **fhine litiam** ar na dúile seo freisin i ndiaidh a phríomhdhúil.

Is miotail lonracha, boga, an-imoibríocha iad na miotail alcaileacha ag teocht agus brú caighdeánach agus cailleann siad an leictreon is forimeallaí acu go héasca chun caitian a fhoirmiú le lucht leictreach +1. Is féidir iad uilig a ghearradh go héasca le scian mar gheall ar a mboga, ag nochtadh dromchla lonrach a bhíonn ag smálú go tapa san aer mar gheall ar ocsaídiú ag taise atmaisféarach agus ocsaigin (agus i gcás litiam, nítrigin). Mar gheall ar a n-imoibríocht ard, caithfear iad a stóráil faoi ola chun imoibriú le haer a chosc, agus ní fhaightear iad go nádúrtha ach i salainn agus ní mar mhiotail leo féin riamh. Is é caeisiam, an cúigiú miotail alcaile, an ceann is imoibríche de na miotail go léir. Imoibríonn na miotail alcaile go léir le huisce, agus imoibríonn na miotail alcaile is troime níos beoga ná na cinn is éadroime.

## Tagairtí

Catagóir:Tábla peiriadach
Catagóir:Grúpaí (tábla peiriadach)
Oliva (abhainn)

Abhainn i Calabria, Deisceart na hIodáile is ea **Oliva** (*Jumu d'Oliva* sa chanúint áitiúil). Ar thaobh theas Thír Eoghain, laistigh de bhardas Amantea (roinnte do Frazioni Coreca agus Campora San Giovanni) i gCúige Cosenza, a thugann a ainm don ghleann iomlán a shníonn sé tríd (gleann Olivo). Ag teacht don nuacht maidir leis an truailliú comhshaoil líomhnaithe agus an "Jolly Rosso" i 1991 Dé Luan Cásca.

## Cúrsa na habhann

Tá an abhantrach suite ar thaobh Thír Eoghain den Raon Cósta agus téann sé i dteagmháil le bardais sléibhe Malito, Lago, Grimaldi, Aiello Calabro agus San Pietro in Amantea, tá an limistéar níos comhréidhe go hiomlán i gcríoch Amantea. Tá a fhorbairt ghinearálta feadh an treo thoir thuaidh-thiar theas agus tá sé teoranta ó thuaidh ó * Monte Scudiero * (1295 m.), Ó * Monte Mondia * (644 m.) Agus ó *Monte Pellegrino * (644 m.); ó dheas ó * Monte Santa Lucerna * (1256 mt.), ó * Monte Faeto * (1103 mt.) agus ó * Monte Sant'Angelo * (778 mt.) agus ó * Cozzo Carmineantonio * (* Cnoc Carmineantonio) *. Críochnaíonn an báisín a fhorbairt is cothroime i gcríoch Campora San Giovanni. Agus tú ag déanamh anailíse ar chúrsa na habhann is féidir leat líonra dlúth sruthchúrsaí a fheiceáil a shníonn isteach sa phríomhleaba: trí cinn ar dheis agus sé cinn ar chlé, chomh maith le mion-fo-aibhneacha, agus ar an gcaoi sin córas hidreagrafach dendritic a fhoirmiú.
Campora San Giovanni

Is frazione (cosúil le paróiste) é **Campora San Giovanni** (**Campura Santu Janni** nó **Campura San Giuvanni**, sa chanúint áitiúil) sa chomún (bhardas) Amantea, i gCúige Cosenza, Calabria, An Iodáil. Tá sé suite gar don teorainn le gCúige Catanzaro.

## Pictiúir

Image:CamporaSanGiovanni2009.jpg|Panorama de Campora, from quartièr Augurato
Image:Campora San Giovanni 09 - Panarama Barrio Stritture.jpg|Panorama de Campora, dal quartièr Strìttùrì
Image:Campora San Giovanni - Cipolla Rossa Grossa Camporese Collo di Cigno.jpg|red Onions
Image:Campora San Giovanni 2010 - Carnevale in Corso Italia.jpg|El Carnvuàl de Campora
Image:Panorama notturno Campora San Giovanni drone 2020.jpg|Panorama en 2020


Catagóir:An Iodáil
Banc eischósta

Is éard atá i gceist le **banc eischósta** na banc a ghlacann taiscí agus a thugann iasachtaí in airgeadraí eile, seachas airgeadra na tíre ina bhfuil an banc lonnaithe.

Sa bhliain 2017, dúirt na Coimisinéirí Ioncaim in Éirinn go raibh fiosrúchán ar bun chun cáiníocóirí a bhí i mbun imghabháil agus seachaint cánach eischósta a aithint agus chun dul sa tóir orthu.  Thosaigh na Coimisinéirí Ioncaim ar iniúchadh a dhéanamh ar chuntais bainc eischósta agus ar shócmhainní eile eischósta sa bhliain 1999.

## Tagairtí

Catagóir:Baincéireacht