open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
John Vanbrugh

Drámadóir is ailtire Sasanach ab ea **John Vanbrugh** (24 Eanáir (baisteadh) 1664 – 26 Márta 1726). Scríobh sé coiméidí, *The Provoked Wife* (An Bhean Chéile Shaighdte, 1697) ina measc. Dhear sé Castle Howard gar d'Eabhrac, agus Pálás Blenheim. Tógadh é in Calais na Fraince sa bhliain 1688 as amhras go raibh sé ag spiaireacht ar son Liam Oráiste. Chaith sé 4 bliana go leith i bpríosún sa tír úd, cuid de sa Bastille.

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Sasanacha
Catagóir:Drámadóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1664
Catagóir:Básanna i 1726
George Vancouver

Loingseoir is taiscéalaí a rugadh in King's Lynn Shasana ab ea **George Vancouver** (22 Meitheamh 1757 – 10 Bealtaine 1798). Bhí sé le James Cook ar a dhara is a 3ú haistear farraige, agus ceapadh ina chaptaen i 1794 é. Rinne sé suirbhéireacht ar an Astráil is an Nua-Shéalainn. Ach cáil níos mó air as cruinneas is fairsinge a shuirbhéireachta ar chósta Mheiriceá Thuaidh leis an Aigéan Ciúin ó San Francisco suas go deisceart Alasca sna blianta 1791-95. Tá roinnt áiteanna in iarthuaisceart Mheiriceá Thuaidh ainmnithe ina dhiaidh, mar shampla, Vancouver sa Cholóim Bhriotanach, Oileán Vancouver, agus Vancouver, Washington.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1757
Catagóir:Básanna i 1798
Catagóir:Taiscéalaithe Sasanacha
Cornelius Vanderbilt

Boc mór iarnród Meiriceánach ab ea **Cornelius Vanderbilt** (27 Bealtaine 1794- 4 Eanáir 1877). Baint aige le loingeas freisin. Thosaigh a ghnó iarnróid le linn Chogadh Chathartha na Stát, agus faoi 1867 bhí Iarnród Láir Nua-Eabhrac faoina smacht. Lean a chlann is clann a chlainne é mar úinéirí iarnród.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1794
Catagóir:Básanna i 1877
Catagóir:Daoine as Cathair Nua-Eabhrac
Catagóir:Fir
Catagóir:Iarnróid
Catagóir:Lucht gnó na Stát Aontaithe
John Vane

Cógaseolaí a rugadh i dTardebigg Shasana ab ea Sir **John Robert Vane** (29 Márta 1927 – 19 Samhain 2004). Rinne sé taighde suntasach ar ghabhdóirí aidréinéirgeacha sa néarchóras agus ról na scamhóg i ngabháil drugaí is an mheitibileacht. 

Rinne sé staidéar ar cheimic na bprostaglaindiní. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1982 le Bengt Samuelsson is Sune Bergström as a bhfionnachtana ar phrostaglaindin agus comhábhair ghaolmhara.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1927
Catagóir:Básanna in 2004
Catagóir:Cógaseolaithe Sasanacha
Vatamhéadar

Ionstraim chun cumhacht leictreach a thomhas. Saghsanna éagsúla ann: an ceann leictridinimiciúil, atá bunaithe ar an imoibriú idir dhá réimse mhaighnéadacha, ceann amháin de bharr an tsrutha sa chiorcad is an ceann eile i gcomhréir leis an voltas; agus an ceann teirmeach, atá bunaithe ar iarmhairt téite an tsrutha.

## Tagairtí
Nikolai Ivanovich Vavilov

Géineolaí plandaí a rugadh i Moscó ab ea **Nikolai Ivanovich Vavilov** (25 Samhain 1887 –26 Eanáir 1943). Ceapadh ina cheannasaí ar thaighde talmhaíochta san Aontas Sóivéadach é, agus bhunaigh sé 400 institiúid is bhailigh 26,000 saghas cruithneachta. Chruthaigh sé óna chuid staidéir ar an gcruithneacht gur thosaigh an talmhaíocht is an tsibhialtacht san Afganastáin is an Aetóip. Chuir sé i gcoinne teoiric Lysenko ar an dúchas, agus cháin Lysenko é i 1937. Gabhadh é i 1940, agus meastar go bhfuair sé bás i sluachampa géibhinn. Faoi 1956 d'athbhunaigh an rialtas Sóivéadach a cháil agus d'ordaigh go n-athfhoilseofaí a shaothair.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1887
Catagóir:Básanna i 1943
Catagóir:Géineolaithe Rúiseacha
Catagóir:Luibheolaithe Rúiseacha
Vearnais

Is leacht a thriomaíonn ina scannán crua cosanta trédhearcach maisitheach é **vearnais**. Tuaslagán de ghumaí in ola le tanadóir, cosúil le tuirpintín. I vearnaisí alcóil bíonn roisíní, cosúil le seileaic, in alcól meitile (alcól tionsclaíoch). I vearnaisí nua-aoiseacha bíonn polaiméir, cosúil le polúireatáin i dtuaslagóir. Ní bhíodh i seanleacair Shíneacha is Sheapánacha ach úscadh as crainn ar leith, agus líocha curtha leo. 

## Tagairtí
Vega (spásárthach)

Tugtar ***Vega*** ar dhá spásárthach (***Vega I*** agus ***Vega II*** le bheith cruinn) a lainseáil an tAontas Sóivéadach i 1984 chun dhá phacáiste ionstraimí tomhais a chur ar thalamh Véineas i 1985, agus eitilt thar is staidéar a dhéanamh ar chóiméad Halley, a bhí le teacht ar a chamchuairt thréimhsiúil gar don Ghrian i 1986. Comhar idirnáisiúnta a bhí i gceist sna pacáistí ionstraimí is an spásloingseoireacht. Cuireadh na hionstraimí go talamh le balún, agus cuid mhaith den phróiseas léirithe ar an teilifís. Baineadh feidhm as imtharraingt Véineas chun na spásárthaigh a athdhíriú i dtreo an chóiméid. Fuair na pictiúir garamharc ar núicléas an chóiméid, agus rinneadh anailís ar ghás is deannach a eireabaill den chéad uair. Réabadh iad ag imbhuailtí na bpáirteagal san eireaball, agus cailleadh teileachumarsáid leo ansin. 

## Naisc sheachtracha
*Misin Véanas-Haley de chuid an Aontais Shóivéadaigh, arna rochtain ar 25 Eanáir 2018

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Spásárthaí
Véibear

Aonad an SI don fhlosc maighnéadach a shamhlaítear a bheith ag rith ó phol thuaidh go dtí pol theas maighnéid. Is ionann véibear (Wb) is an méid floisc, má laghdaítear é go dtí 0 i dtréimhse 1 soicind, a ghineann volta amháin d'fhórsa leictreaghluaisneach i gcorna a ritheann an flosc seo tríd. Ainmnithe as Wilhelm Weber.

## Tagairtí

Catagóir:Maighnéadas
Veicteoir (míochaine)

Sa mhíochaine, orgánach, artrapód go coitianta, a fheidhmíonn mar ghníomhaí idirmheánach chun miocrorgánach galrach a aistriú ó óstach amháin go hóstach eile. Eiseamláirí is ea an sceartán le tífeas, an corrmhíol maidir le maláire is fiabhras buí, agus an mhíoltóg gainimh le léaismeanáis.

## Tagairtí
Veirmicilít

Is grúpa crémhianraí, déanta trí athrú míocaí, é **veirmicilít**. Páirteagail phóiriúla screamhacha atá inti, agus leathnaíonn a dtoirt faoi 20 nuair a théitear iad. Táirgeann sé seo ábhar támh teasdíonach le dlús íseal, a úsáidtear le haghaidh pacála, inslithe is déanamh plástair, agus mar mheán chun plandaí a shaothrú ón síol. 

## Tagairtí
Veiste

Is astaróideach é (4) **Veiste** nó **Vesta** an 4ú astaróideach a d'fhionn Wilhelm Olbers (1758-1840) i 1807. Trastomhas 580 m aige. An t-aon astaróideach atá le feiceáil ag an tsúil, de bharr a ardfhrithchaiteachta. Tá sé ina uimhir **67** de réadanna an Grianchórais in ord a méid.  Tá a fhithis thart ar an ghrian sa Chrios astaróideach mar atá níos sia ná sin de Mars agus níos lú na sin de Iúpatar.  D'fhéadfadh sé gur abhacphláinéad é freisin.

## Tagairtí
Léaráid Venn

Sa mhatamaitic, léaráid chun na gaolta idir tacair a léiriú, ceaptha ag an loighceoir Briotanach John Venn (1834-1923). Má tá tacar B ina fhothacar de thacar A, cuimsíonn an fhairsinge sa léaráid a sheasann don tacar A an fhairsinge a sheasann don tacar B go hiomlán. Má tá fairsinge ar an léaráid chéanna a sheasann don tacar C is gach eilimint de go hiomlán taobh amuigh den fhairsinge a sheasann don tacar A, is tacair scartha iad tacar A is tacar C. 

## Tagairtí
Feadán Venturi

Fearas chun ráta sreafa sreabháin (an toirt sreafa in aghaidh an tsoicind) i bhfeadán a thomhas. Déantar caolú slim sa bhfeadán, agus tomhaistear an difríocht brú sa bhfeadán idir pointe roimh an gcaolú (thuas an sreabhadh) is pointe an chaolaithe. Is tomhas ar a ráta sreafa an difríocht brú seo, agus is féidir í a chalabrú ina m3 s-1. Ainmnithe as Giovanni Battista Venturi (1746-1822). Baintear feidhm as i gcarbradóir inneall dócháin inmheánaigh agus ar eitleáin chun a luas a thomhas. 

## Tagairtí
Droichead Verrazano-Narrows

Droichead crochta cruach tábhachtach trasna an chaolais ar bhéal inbhear Nua-Eabhrac. Ceanglaíonn sé Oileán Staten agus Brooklyn. Tógadh i 1957-1964 é. Is é 1,298 m fad a phríomhréise. Ainmnithe as an taiscéalaí Iodálach Giovanni de Verrazano (1485-1528). 

## Tagairtí
Edward Wilson Very

Ceapadóir is saineolaí lón cogaidh ó na Stáit Aontaithe ab ea **Edward Wilson Very** (1847-1910). I 1877 d'fhionn sé bladhmanna ceimiceacha (soilse Very) i gcomhair comharthaíochta istoíche.

## Tagairtí
Henry Clemens van de Velde

Ailtire a rugadh in Antuairp na Beilge ab ea **Henry Clemens van de Velde** (3 Aibreán 1863 - 25 Deireadh Fómhair 1957). Bhunaigh sé Scoil na nEalaíon is na gCeirdeanna i Weimar na Gearmáine i 1906, agus is uaithi sin a d'fhorbair Bauhaus Walter Gropius i 1919.

## A luathshaol

mion|clé|Teach a dhear van de Velde in Hagen na hÍsiltíre

Bhí Henry ar an séú duine clainne i dteaghlach poitigéirí. Bhí an t-athair, Guillaume Charles van de Velde, arbh as an mBruiséil dó, go maith as, agus chomh maith leis an bpoitigéireacht d'eagraíodh sé féilte do chumadóirí ceoil idirnáisiúnta clúiteacha.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Beilgeacha
Catagóir:Básanna i 1957
Catagóir:Daoine a rugadh i 1863
Catagóir:Fir
Martinus Veltman

Fisiceoir a rugadh i Waalwijk na hOllainne is ea **Martinus J. G. Veltman**  (27 Iúil 1931 - 4 Eanáir 2021). Chaith sé an chéad leath dá shaolré san Ollainn, an dara leath sna Stáit Aontaithe. 

Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice le Gerardus 't Hooft i 1999 as a chuid taighde, go luath ina shaolré, ar shoiléiriú an struchtúir chandamaigh sna himoibrithe leictrealaga san núicléas. 

D'fhoilsigh sé *Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics* (Fíorais is Rúndiamhra i bhFisic na mBuncháithníní, 2003).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Fisiceoirí na hÍsiltíre
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fisice
Catagóir:Básanna in 2021
Amerigo Vespucci

Taiscéalaí a rugadh i bhFlórans na hIodáile ab ea **Amerigo Vespucci** (1454-1512). D'eagraigh sé aistear don Domhan Úr tar éis do Columbus filleadh don Eoraip, agus thaiscéal cósta Veiniséala. Ainmníodh Meiriceá as de bharr a thuairisce ar a aistear, a thug le tuiscint gur tháinig sé ar mhórthír Mheiriceá i 1497.
clé|250px|thumb|Dealbh Amerigo Vespucci

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1454
Catagóir:Básanna i 1512
VHS

Córas Físeán Baile, trádainm an taifeadán caiséad fístéipe a thug comhlacht JVC/Matsushita isteach don mhargadh baile i 1975. 4 huair athsheanma i gcaiséad. Ghlac cuid mhaith comhlachtaí eile leis mar chaighdeán idirnáisiúnta. Baineadh feidhm as caiséad níos lú i gcomhair ceamthaifeadán (VHS-C). Tá leagan feabhsaithe ann, an sár-VHS, le comharthaí scoite lonrais is crómanais, a bhaineann feidhm as téip le páirteagail mhiotalacha chun géire íomhá is dathanna feabhsaithe a tháirgeadh.

## Tagairtí
Sildenafil

Is éard is **Sildenafil** (**Viagra** a thrádainm) ann ná druga frithéagumais ghnéasaigh a shaothraigh an comhlacht Pfizer, agus a cuireadh ar an margadh don chéad uair i 1998.
mion|clé|Viagra
Oibríonn sé trí shreabhadh na fola trí na baill ghiniúna fhireanna (an péineas) a mhéadú. Braitheadh an iarmhairt seo nuair a bhí an druga á thástáil mar chóireáil ar ghalar croí.
mion|clé|Scéim cham is ea "natural" nó "herbal"  viagra

## Stair
Ar an 27 Márta 1998, cheadaigh an Riarachán Bia is Drugaí úsáid an druga Viagra.

Sa bhliain chéanna, bhuaigh Robert F. Furchgott,  Louis Ignarro agus Ferid Murad  Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis as a gcúnamh i léiriú feidhm ocsaíd nítrigine mar chomharthamhóilin sa chóras cairdifeadánach. Bhí an léargas seo tábhachtach i bhforbairt teiripí do ghalair croí agus saothrú an druga Sildenafil.

Thosaigh Roinn na Cosanta Náisiúnta sna Stáit Aontaithe sna 200idí Viagra a sholáthar do sheansaighdiúirí – dhá phiolla bheaga ghorma an duine in aghaidh na míosa 

## Féach freisin
* Mífheidhmiú ardúcháin
*Sláinte na bhfear
*Mífheidhmiú adhairce
*Furchgort, Robert F (1916-2009)
*Tadalafil (Cialis)

## Tagairtí

Sláinte na bhfear
Catagóir:Leigheas

Catagóir:Cógas
Catagóir:Bod
Vibreach

Is ball de ghéineas nó aicme baictéir (***Vibrio***) é **vibreach** a bhíonn líneach, cuarach nó slatchruthach, de ghnáth le lascnaid ar cheann amháin. Fásann sé le hocsaigin nó gan í, agus faightear i dtimpeallacht uisciúil is stéig ainmhí é. Cuireann sé tús le calar.

mion|clé|''Vibrio cholerae'', a áirítear mar eiseamláir an chineáil insan ghéineas ''Vibrio''

## Tagairtí

Catagóir:Baictéir
Giambattista Vico

Fealsamh staire a rugadh i Napoli na hIodáile ab ea **Giambattista Vico** (23 Meitheamh 1668 - 23 Eanáir 1744). Ina leabhar cáiliúil *Scienza Nuova* (Eolaíocht Nua, 1725) rinne sé iarracht eagar aontaithe a chur ar an léann daonna in aon eolaíocht dhaonna amháin, le teoiric thimthriallach ar fhás is meath sochaithe. 

## Tagairtí

Catagóir:Fealsúna Iodálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1668
Catagóir:Básanna i 1744
Giacomo Barozzi da Vignola

Ailtire a rugadh i Vignola na hIodáile ab ea **Giacomo Barozzi da Vignola** (1 Deireadh Fómhair 1507 - 7 Iúil 1573). Dhear sé an Villa Giulia agus an *Chiesa del Gesú* (Eaglais Íosa) sa Róimh, dhá fhoirgneamh a raibh tionchar thar na bearta acu ar ailtireacht eaglasta na Fraince is na hIodáile. Meastar é mar cheann de na ailtirí Iodálacha is fearr i rith an 16ú aois.

## Tagairtí
Vierzehnheiligen

**Eaglais na gCeithre Naomh Déag** i mBamberg na Gearmáine, sárshaothar rocócó dheisceart na Gearmáine. Balthasar Neumann (1687-1753) a thóg í ó 1743 go dtí 1772. Plean casta inmheánach inti —cruth croise, le 6 ubhchruth ag dul thar a chéile — taobh istigh de thaobh amuigh comhghnásach díreach.


Vierzehnheiligen-104-2006-gje.jpg
Vierzehnheiligen-132-drei Apostel-2013-gje.jpg
Vierzehnheiligen-154-Aufstieg-2014-gje.jpg
Vierzehnheiligen-206-Hauptaltar-2013-gje.jpg
Basilika Vierzehnheiligen, Meisterwerk des fränkischen Barocks.jpg
Vierzehnheiligen-242-Gnadenaltar-2013-gje.jpg
Vierzehnheiligen-274-Gnadenaltar-Cyriacus-2013-gje.jpg
Vierzehnheiligen-278-Gnadenaltar-Blasius-2006-gje.jpg
Vierzehnheiligen-312-Kanzel-2014-gje.jpg
Vierzehnheiligen-318-Kanzel-Evangelist JohannesE-2014-gje.jpg


## Tagairtí
Vinil

Cnuasach tábhachtach ceimiceán orgánach, CH2=CH-. Éascaíonn an nasc dúbailte an próiseas pólaiméiriúcháin, agus mar sin tá an-chuid saghsanna polaiméire bunaithe air, a struchtúir is a n-airíonna ag brath ar na malartuithe a ghlacann páirt leis. 

## Tagairtí
Vióla

Téaduirlis ceoil a bhoghaítear, cosúil ar gach bealach leis an veidhlín ach rud beag níos mó agus tiúnta cúigeach níos ísle.

## Tagairtí
Viking

I 1976 is 1977 a seoladh an dá spásárthach Viking 1 is Viking 2 chun géariniúchadh a dhéanamh ar Mhars, an scéim spáis ab uaillmhianaí go dtí sin. Bhí sé i gceist go rachadh cuid den dá cheann i dtír ar Mhars chun a dhromchla a thástáil go díreach, agus go leanfadh an chuid eile i bhfithis thart ar an bpláinéad, ag glacadh grianghraf de an t-am ar fad. D'éirigh leo dromchla uile Marsa, beagnach, a íomháú, agus thángadar den chéad uair ar bholcáin ollmhóra, cráitéir ollmhóra, dumhcha de shaghas nach bhfacthas roimhe, agus fothair amháin, na mílte ciliméadar ar fhad. Nuair a rinne na hárthaigh seo tástáil ar ithir Marsa, ní bhfuarthas aon rian de rud beo ann.

## Tagairtí
Víoróid

Blúire d'aigéad núicléasach ionfhabhtaíoch atá cosúil le víreas. De réir cineáil, bíonn lúb bheag RNA ann gan aon chumhdach próitéine (caipsid). Oibreán mar seo a chuireann tús le cuid mhaith galair phlandaí, cranda leannlusa mar shampla. 

## Tagairtí
Vioscós

Is éard is **vioscós** ann ná tuaslagán ceallalóis a dtáirgtear snáithín ceallalóise athghinte (réón) as. Fionnadh in 1892 é, agus is é príomh-mhodh déantúsaíochta an réóin.

## Tagairtí
Viciúine

Ball fiáin de chlann na gcamall, dúchasach do thalamh ard féarach sna hAindéis Láir is ea an **viciúine**. Cosúil leis an láma, ach níos lú caoile grástúla. Táirgeann sé an olann is breátha ar Domhan. An t-aon chrúbach le dhá mhéar coise atá beo fós, agus na clárfhiacla ag fás an t-am ar fad.

## Tagairtí

Catagóir:Camelidae
Víreas easpa imdhíonachta catúil

Galar víreasach i gcait, atá gaolmhar le víreas easpa imdhíonachta daonna (HIV) ach scartha uaidh. Ní chuireann an víreas ná an galar isteach ar dhaoine. Tarlaíonn raon comharthaí cliniciúla sa chat de réir mar a sháraíonn orgánaigh eile a chóras imdhíonach. Tarlaíonn athlasadh ainsealach don bhéal de bharr fiabhrais gan stad, agus leanann cailliúint thapa meáchain é sin. Ní féidir diagnóis chruinn a dhéanamh ar na comharthaí seo gan an fhuil a thástáil.

## Tagairtí

Catagóir:Víris
Catagóir:Cait
Eugène Emmanuel Viollet-le-Duc

Ailtire is seandálaí a saolaíodh i bPáras ab ea **Eugène Emmanuel Viollet-le-Duc** (27 Eanáir 1814 - 17 Meán Fómhair 1879). Freagrach as athchóiriú ardeaglaisí Notre Dame, Amiens is Laon, agus an Château de Pierrefonds. 

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Francacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1814
Catagóir:Básanna i 1879
Víreas buí

Galar casta biatas siúcra. Víris is bun leis, víreas buíonna eorna agus/nó víreas éadrom buíonna eorna. Scaipeann aifidí na víris. Buítear na duilleoga agus cuirtear bac ar na soithigh fléim, ionas nach féidir leis na siúcraí aistriú go dtí na fréamhacha. Mar thoradh laghdaítear go mór ar an mbarr, go mór mór má tharlaíonn an t-ionfhabhtú go luath sa séasúr fáis. Is féidir an galar a chloí le sprae feithidicídeach ach é a fheidhmiú roimh theacht na bhfeithidí. 

## Féach freisin

* Biatas siúcra

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Víris
Catagóir:Biatas siúcra
Víreas leoicéime catúla

Galar ionfhabhtaíoch i gcait a mbíonn víreas ar leith mar bhun leis. Feictear de ghnáth é i dtithe le cuid mhaith cat nó áiteanna a gcruinníonn cait. Is féidir go leanfaidh siadaí sa chóras limfeach an t-ionfhabhtú, agus riochtaí eile de bharr smachtú na himdhíonachta. Tá vacsaíní á saothrú, ach níl siad ar fáil go forleathan fós. Níl le déanamh ina choinne ach tástálacha fola ar na cait, agus iad siúd a iompraíonn an víreas a phiocadh amach. 

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Catagóir:Tréidliacht
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Visteáiria

Tor duillsilteach dreaptha, dúchasach d'oirthear na hÁise is Meiriceá Thuaidh ach tugtha isteach in an-chuid tíortha. Na duilleoga cleiteach le duilleoigíní ubhchruthacha/leathfhada. Pisbhláthanna aige atá cumhra, liathchorcra, vialait nó bán, i gcrobhaingí fada crochta. Fástar mar mhaisiúchán é, ach is fadsaolach é agus éiríonn na stoic tiubh cnapánach. Fástar dhá speiceas go coitianta, ceann Síneach le bláthanna liathchorcra, agus ceann Seapánach le bláthanna gorma/corcairdhearga.

## Tagairtí
Vitriúivias

Ailtire is innealtóir míleata Rómhánach ab ea **Vitriúivias** (Marcas Vitrúivias Pollio, 1ú céad). Scríobh sé 10 n-imleabhar, *De Architectura* (Ar an Ailtireacht), an t-aon tráchtas Rómhánach ar marthain ar an ábhar seo.

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Iodálacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Innealtóirí Iodálacha
Catagóir:Saighdiúirí
Catagóir:Scríbhneoirí na Sean-Róimhe
Víreas leoicéime/liomfóma na T-chille daonna

Víreas a chuireann tús le foirmeacha ionsaitheacha leoicéime is liomfóma, agus galar a dtugtar *parapairéis spasmach thrópaiceach* air (neamhord géar céimnitheach néaróg a mbíonn pairilis mar thoradh air). Scaiptear an t-ionfhabhtú trí chomhriachtain ghnéasach nó ionaclú le snáthaidí truaillithe, agus tá sé forleathan in oirthear na hÁise, an Afraic is Meiriceá Theas.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
Voltmhéadar

mion|Voltmhéadar Sualainnis ó 1975
Is éard is **voltmhéadar** ann ná ionstraim chun an difríocht poitéinsil nó an fórsa leictreaghluaisneach idir dhá phointe i gciorcad a thomhas. De ghnáth is aimpmhéadar é i sraithcheangal le friotaíocht ard is a scála grádaithe ina voltaí. Bíonn an sruth a ritheann díreach i gcomhréir leis an difríocht poitéinsil, bíodh is go laghdaíonn friotaíocht an mhéadair féin an difríocht poitéinsil, ag tabhairt earráide isteach sa tomhas. Déantar friotaíocht an mhéadair chomh beag agus is féidir i gcomparáid leis an bhfriotaíocht sheachtrach i sraithcheangal chun an earráid seo a laghdú.

## Tagairtí
Volvox

Gné alga ghlais abhann is locha. Tarlaíonn sé go coiteann i gcoilíneachtaí sféarúla de 500 cill nó níos mó. Lascann na cealla, agus de ghnáth, cuimsíonn sé clóraplast cupánchruthach amháin.

## Tagairtí
Chance Milton Vought

Dearthóir is déantúsóir aerárthach a rugadh i Long Island, Nua-Eabhrac ab ea **Chance Milton Vought** (26 Feabhra 1890 – 25 Iúil 1930).

Fuair Vought a chuid oideachais tríú leibhéal i bPratt Institute i gcathair Nua-Eabhrac agus in Ollscoil Pennsylvania. Mhúin na deartháireacha Wright an eitleoireacht dó, agus bhí sé mar phríomhinnealtóir i gcomhlacht Wright gur bhunaigh a chomhlacht féin, in éineacht le Birdseye Lewis, i 1917, mar atá Lewis & Vought Corp.

Dhear sé eitleáin mhíleata a raibh cáil orthu tráth: 
* dé-eitleán míleata Vought-Wright Samhail V (1916), 
* an Vought VE-7 (1919), 
* an t-eitleán breathnadóra Vought UO-1 (1925), agus 
* an t-eitleán troda sárluchtaithe aon suíocháin ardairde FU-1 (1925).

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1890
Catagóir:Básanna i 1930
Catagóir:Eitleoirí Meiriceánacha
Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Voyager

Lainseáladh dhá spásárthach, Voyager 1 is Voyager 2, i 1977, bliain a raibh fithisí na bpláinéad go léir oiriúnach chun gurbh fhéidir le spásárthach amháin eitilt thar gach ceann acu is pictiúir a ghlacadh díobh in aon chamchuairt amháin. Mar sin, tar éis lainseáil Voyager 1 chuaigh sé thar Iúpatar i 1979 is thar Shatarn i 1980. Lainseáladh Voyager 2 i 1977 agus thrasnaigh sé Iúpatar i 1979, Satarn i 1981, Úránas i 1986, agus Neiptiún i 1989. Faoi 1991 bhí an dá spásárthach ag druidim i dtreo an héalastad mar a dtéann réimse maighnéadach na Gréine i léig. Ghlac siad an-chuid pictiúr de na pláinéid seo uile, agus thug an chéad léargas ar bholcáin Io, gealach de chuid Iúpatair, agus an-chuid dá bhfuil ar eolas faoi Úránas is Neiptiún. Fuinnmhithe ag gineadóirí teirmileictreacha RTG, agus an teas ó mheath mais raidiseatóip mar fhoinse teasa acu.

## Féach freisin

* NASA

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Spásárthaí
Charles Voysey

mion|Clúdach leapa a dhear Voysey timpeall na bliana 1885
mion|Suíochán halla le Charles Voysey, c. 1900
Ailtire is dearthóir a rugadh i Hessle, in aice le Hull, Yorkshire ab ea **Charles Francis Annesley Voysey** (28 Bealtaine 1857 – 12 Feabhra 1941). Leanúnaí de chuid John Ruskin is William Morris i nGluaiseacht na nEalaíon is na gCeirdeanna. Dhear tithe tuaithe traidisiúnta le beanna méadaithe, stoic simléir, tacaí is díonta claonta fada. Rinne sé dearaí tábhachtacha eile do pháipéar balla, teicstílí, troscán is miotalóireacht. I Winchester Shasana a fuair sé bás.

## Naisc sheachtracha
Beathaisnéis

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1857
Catagóir:Básanna i 1941
Catagóir:Ailtirí Sasanacha
Catagóir:Dearthóirí Sasanacha
Selman Waksman

Bithcheimicí a rugadh i bPriluka na hÚcráine, a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe ab ea **Selman Abraham Waksman** (22 Iúil 1888 – 16 Lúnasa 1973). Rinne sé taighde ar dhianscaoileadh ábhar orgánach ag miocrorgánaigh. Uaidh sin d'fhionn sé streiptimícin, an chéad fhrithbheathach rathúil i gcoinne na heitinne. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis i 1952 as an éacht seo.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1888
Catagóir:Básanna i 1973
Catagóir:Bithcheimiceoirí Meiriceánacha
John Walker

Ceimicí a saolaíodh i Halifax Shasana is ea **John E. Walker** (7 Eanáir 1941). Rinne sé taighde, lena chomhghleacaí Paul Boyer, ar mheicníocht na heinsíme faoi bhun sintéis trífhosfáit adanóisín (ATP). Roinn an bheirt Duais Nobel sa cheimic le Jens Skou i 1997 dá thoradh. 

## Tagairtí

Catagóir:Ceimiceoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1941
Catagóir:Daoine beo
Barnes Neville Wallis

Innealtóir aerloingseoireachta a saolaíodh i Ripley Shasana ab ea **Barnes Neville Wallis** (26 Meán Fómhair 1887 - 30 Deireadh Fómhair 1979). Dearthóir eitleán buamála Wellington, agus na mbuamaí preabacha a scrios na dambaí ar an Mohne is an Dam sa Ghearmáin. Sna 1950idí dhear sé an chéad aerárthach le sciatháin luasctha.

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1887
Catagóir:Básanna i 1979
Ernest Walton

Fisiceoir a rugadh i nDún Garbhán, Contae Phort Láirge, ab ea **Ernest Thomas Sinton Walton** (6 Deireadh Fómhair 1903 – 25 Meitheamh 1995). 

Roinn sé Duais Nobel na Fisice i 1951 as obair a rinne sé le John Cockroft faoi stiúir Ernest Rutherford i gCambridge Shasana ar dhíscaoileadh litiam i 1932. 

Scoilt  Walton agus Cockcroft núicléas adamh Li (litiam), an rud ar an dtugtar go minic ‘scoilteadh an adaimh'. I Saotharlann Cavendish in Ollscoil Cambridge, Sasana, a rinneadh an turgnamh. D'fhógair Albert Einstein gurbh é an turgnamh sin an chéad léiriú riamh ar an gcothromóid iomráiteach dá chuid féin E=mc2 .
[clé|mion|[Ciorcad leictreach|ciorcad  voltais]]

## Díscaoileadh litiam
Ina dturgnamh ceannródaíoch, rinne Cockcroft agus Walton núicléis litiam a thuairgneáil le prótóin ardfhuinnimh, luasghéaraithe go líneach trasna difríocht poitéinsil ard (c. 700 kV). Thug díscaoileadh gach núicléis litiam, a lean uaidh sin, dhá núicléas héiliam agus fuinneamh.
clé|mion|luasaire Cockcroft-Walton
Thóg sé meaisín leictreastatach a ghinfeadh difríocht poitéinsil 700 kV chun prótóin a luasghéarú le himbhualadh le núicléis litiam.  Mar thoradh, fuair dhá alfa-cháithnín, is é sin, dhá núicléas héiliam in aghaidh gach núicléas litiam a imbhuaileadh. 

Ba é seo an chéad uair riamh a scoilteadh an t-adamh is a rinneadh dúil amháin (litiam) ina dúil eile (héiliam) go saorga: seanaidhm na n-ailceimicithe. 

Cruthú luath ab ea an toradh seo ar chothromóid iomráiteach Einstein, *E* = *mc*2  , a chiallaíonn gur féidir mais áirithe a athrú ina méid seo fuinnimh. [clé|mion|Cuimhneachán i m[Baile Átha Cliath|BÁC]][clé|mion|Cuimhneachán i m[Baile Átha Cliath|BÁC]]

## Comhthéacs
Bhí Ernest Walton ar dhuine de na ceannródaithe cáiliúla a rinne annus mirabilis den bhliain 1932 don fhisic núicléach thurgnamhach. Sa bhliain sin d’fhionn 
* James Chadwick an neodrón;
* d’fhionn Carl Anderson an posatrón;
* chuir Enrico Fermi a theoiric maidir le meath radaighníomhach in iúl;
* agus rinne Ernest Walton agus John Cockcroft an núicléas a scoilteadh go saorga.

Ba thús é le fisic núicléach thurgnamhach, bunaithe ar luasairí chun bunairíonna damhna a léiriú. 

Níos déanaí, bhí Walton gníomhach i nGrúpa Pugwash, a chuir i gcoinne rás na n-arm núicléach.
## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1903
Catagóir:Básanna i 1995
Catagóir:Fisiceoirí Éireannacha
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fisice
Izaak Walton

Scríbhneoir a rugadh i Stafford Shasana ab ea **Izaak Walton** (9 Lúnasa 1593 - 15 Nollaig 1683). Scríobh sé tráchtas cáiliúil ar iascaireacht is an bheatha faoin tuath, *The Compleat Angler* (An tIascaire Críochnaithe, 1653). Scríobh sé freisin roinnt gearrbheathaisnéisí, ceann faoina chara John Donne. Bailíodh agus foilsíodh iad faoin teideal *Walton's Lives*. 

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1593
Catagóir:Básanna i 1683
Inneall Wankel

Inneall dócháin inmheánaigh, ainmnithe as a cheapadóir, an t-innealtóir Gearmánach Felix Wankel (1902-1988). Rothlaíonn an loine thart ar ais chothrománach i gcuas dócháin ar chruth ar leith, in ionad ascalaithe mar a tharlaíonn sa ghnáthinneall mar seo. An t-aon inneall den dearadh seo atá á olltáirgeadh le húsáid i ngluaisteáin. Ar dtús bhí deacrachtaí séalaithe is iontaofachta aige, agus chuige seo níl sé i bhfeidhm go han-fhorleathan. 

## Tagairtí
Otto Heinrich Warburg

Fiseolaí a rugadh i bhFreiburg na Gearmáine ab ea **Otto Heinrich Warburg** (8 Deireadh Fómhair 1883 – 1 Lúnasa 1970). Bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis in 1931 as a shaothar ar einsímí na riospráide.

## Tagairtí

Catagóir:Fiseolaithe Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1883
Catagóir:Básanna i 1970
Varfairin

Antaithéachtach a úsáidtear mar theiripe chun fuiltéachtáin a thuaslagadh. Sa rang cúmaireach de fhritéachtáin. Thángthas ar na cúmairíní sna 1920idí nuair a tugadh faoi deara go raibh claonadh in eallach a d'ith féar ar leith fuil a chur ar feadh i bhfad tar éis gortaithe, fiú chun fuilithe spontáinigh. Fuarthas go raibh déchúmaról sa bhféar sin. In úsáid mar nimh francach freisin: maraíonn sé an francach trí charnadh is, ar deireadh, fuiliú inmheánach. Déantar cóireáil ar nimhiú warfairín le vitimín K.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
John Carl Warnecke

Ailtire Meiriceánach a dhear láithreán uaighe John F. Kennedy i Reilig Arlington in Washington ab ea **John Carl Warnecke** (24 Feabhra 1919 – 17 Aibreán 2010). D'athdhear sé Cearnóg Lafayette in Washington, agus dhear Caipeatól Stáit Haváí i Honolúlú. Rugadh agus tógadh i gCalifornia é agus ba ansin a d'éag sé. Ailtire a bhí ina athair freisin.

[clé|mion|Caipeatól Stáit [Haváí, Honolúlú]]
clé|mion|An chúirt taobh istigh de Chaipeatól Stáit Haváí

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1919
Catagóir:Básanna in 2010
Robin Warren

Paiteolaí a rugadh in Adelaide na hAstráile ab ea **J. Robin Warren,** a rugadh ar 11 Meitheamh 1937 agus a fuair bás ar an 23 Iúil 2024. 

Bhuaigh sé Duais Nobel sa bhliain 2005 sa bhfiseolaíocht/míochaine, lena chomhghleacaí Barry Marshall, as an mbaictéar *Heliobacter pylori* a fhionnadh agus a ról i ngastaireintríteas is galar an othrais pheiptigh a léiriú.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Básanna in 2024
Catagóir:Lianna Astrálacha
Catagóir:Buaiteoirí Dhuais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis
Robert Alexander Watson-Watt

Fisiceoir a saolaíodh i mBreichin na hAlban ab ea **Robert Alexander Watson-Watt** (13 Aibreán 1892 - 5 Nollaig 1973). D'fhorbair sé an córas raidió is radair chun aerárthaigh a aimsiú agus cumarsáid a dhéanamh idir iad is na túir stiúrtha. Rinne sé taighde go luath ar fheidhmiú raidió chun cabhrú le cumarsáid a dhéanamh le heitleáin. Tháinig sé ar an tuiscint gur chabhraigh na cisil ian atá gafa i réimse maighnéadach an Domhain leis an gcumarsáid seo, agus thug sé an t-ianaisféar orthu i 1926. Ról lárnach aige i bhforbairt an radair don dara cogadh domhanda, agus don aerloingseoireacht ina dhiaidh.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1892
Catagóir:Básanna i 1973
W-Bósón

An cáithnín a iompraíonn an fórsa núicléach lag. Meathann sé go dtí leictreon, muón nó tó is an neoidríonó comhfhreagrach. Réamhinste ag teoiric Glashow-Weinberg-Salam, agus fuarthas faoi dheireadh é i 1983 in imbhuailtí idir prótóin is frithphrótóin i CERN.

## Tagairtí
Conrad Hal Waddington

Sutheolaí is géineolaí a rugadh in Evesham Shasana ab ea **Conrad Hal Waddington** (8 Samhain 1905 – 26 Meán Fómhair 1975). Rinne sé forbairtí i dteoiric na héabhlóide. Chuidigh sé le tuiscint ar an eolaíocht a scaipeadh i measc an phobail le leabhair mar *The Ethical Animal* (An tAinmhí Eiticiúil, 1960). Shíothlaigh sé i nDún Éideann in Albain.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaithe Sasanacha
Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1905
Catagóir:Básanna i 1975
Otto Wagner

Ailtire a rugadh i bPenzing na hOstaire, bunaitheoir Scaradh na Víne in 1897 ab ea **Otto Wagner** (13 Iúil 1841 - 11 Aibreán 1918). Cosantóir suntasach na hailtireachta feidhmithí, go háirithe lena leabhar *Moderne Architektur* (Ailtireacht Nua-Aoiseach, 1895).

[mion|clé|Hosenträgerhaus i [Vín, foirgneamh a dhear Wagner]]

## Tagairtí

Catagóir:Ailtirí Ostaracha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1841
Catagóir:Básanna i 1918
James Edwin Webb

Riarthóir NASA a rugadh i dTally Ho, Carolina Thuaidh ab ea **James Edwin Webb** (7 Deireadh Fómhair 1906 – 27 Márta 1992). I 1961 cheap an tUachtarán Kennedy é chun clár Apollo a eagrú taobh istigh de NASA. D'éirigh sé as bliain roimh an tuirlingt ar an nGealach.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Básanna i 1992
Ernst Heinrich Weber

Lia is fiseolaí a saolaíodh i Wittenberg na Gearmáine ab ea **Ernst Heinrich Weber** (1795-1878). Tháinig sé ar bhealach chun íogaireacht an chraicinn a chinneadh. D'fhionn sé coincheap na difríochta inbhraite ar éigin, agus chuimsigh Gustav Fechner é seo i ndlí Weber-Fechner, atá bunúsach i sícifisic.

## Tagairtí

Catagóir:Fiseolaithe Gearmánacha
Catagóir:Lianna Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1795
Catagóir:Básanna i 1878
Wilhelm Weber

Eolaí a rugadh i Wittenberg na Gearmáine ab ea **Wilhelm Weber** (24 Deireadh Fómhair 1804 - 23 Meitheamh 1891). Rinne sé staidéar ar na réimsí maighnéadacha a bhaineann le sruthanna leictreacha. Tá aonad an fhlosca mhaighnéadaigh, an véibear (Wb), ainmnithe as.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1804
Catagóir:Básanna i 1891
Josiah Wedgwood

Potaire a saolaíodh i mBurslem Shasana ab ea **Josiah Wedgwood** (12 Iúil 1730–3 Samhain 1795). Faoi anáil samplaí ársa, d'fhionn sé cré-earraí dubha neamhghlónraithe basailt is earraí gorma, seaspair le dearaí ardaithe bána freisin, atá cáiliúil fós. Thóg baile beag dá oibrithe chun a leas sóisialta a fheabhsú. 

## Tagairtí

Catagóir:Ealaíontóirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1730
Catagóir:Básanna i 1795
Alfred Wegener

Taighdeoir polach, geoifisiceoir agus meitéareolaí a saolaíodh i mBeirlín ab ea **Alfred Lothar Wegener** (9 Nollaig 1880 – Samhain 1930). D'fhorbair sé coincheap is teoiric na gluaisne ilchríochaí is na bplátaí teicteonacha (*Kontinentalverschiebung*), dearcadh réabhlóideach ar athruithe i mbolcánacht, geolaíocht is tíreolaíocht an Domhain. Chuaigh sé ag taiscéalaíocht sa Ghraonlainn ceithre huaire. Fuair sé bás ar an turas deireanach go dtí an Ghraonlainn dó gan ach 50 bliain slánaithe aige. Bhí a chuid hipitéise conspóideach agus níor ghlacadh go forleathan léi go dtí na 1950í, nuair a thug go leor fionnachtana, mar shampla an pailéamhaighnéadas, tacaíocht láidir do teoiric na gluaiseachta ilchríochaí, agus sa tslí sin bunús shubstaintiúil do múnla an lae inniu maidir le teicteonaic phlátaí.

Le linn a shaoil ​​bhí sé ar eolas go príomha as a chuid éachtaí i meitéareolaíocht agus mar cheannródaí taighde Polar, ach inniu tá sé an chuid is cuimhne mar an tionscnóir an teoiric sruth ilchríochach trí hypothesizing i 1912 go bhfuil na mhór-drifting mall ar fud an Domhain (Kontinentalverschiebung). Bhí sé hipitéis conspóideach agus nach nglactar go forleathan go dtí na 1950í, nuair a fhoráiltear amhlaidh fionnachtana leor mar palaeomagnetism tacaíocht láidir do sruth ilchríochach, agus sa tslí sin bunús shubstaintiúla ann chun an lae inniu múnla de theicteonaic pláta. Bhí baint ag Wegener i roinnt turais taiscéalaíochta chun na Graonlainne chun staidéar ar scaipeadh aeir Pholaigh sular ghlac go bhfuil an sruth scaird. rinne na rannpháirtithe Expedition breathnadóireachtaí meitéareolaíochta leor agus bhain sé amach an overwintering chéad-riamh ar an oighearchlúid Ghraonlainn intíre chomh maith leis an chéad uair riamh leadránach de cores oighir ar oighearshruth Artach ag gluaiseacht.

## Luathshaol agus oideachas
Rugadh Alfred Wegener i mBeirlín ar 1 Samhain, 1880 mar an duine is óige de chúigear leanaí i dteaghlach mhinistir. Ba dhiagaire agus múinteoir teangacha clasaiceacha a athair, Richard Wegener, ag an Berlinisches Giomnáisiam zum Grauen Kloster. Sa bhliain 1886, cheannaigh a chlann  iartheach mainéir in aice Rheinsberg, a úsáideadh mar teach saoire. Sa lá atá inniu tá Láithreán Cuimhneacháin Alfred Wegener agus oifig eolais turasóireachta i bhfoirgneamh in aice láimhe a bhí tráth ina teach scoile áitiúil. Paul Wegener, an ceannródaí scannán ba ea a chol ceathrar.
 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
* Amhrán rac-cheoil faoi Wegener

Catagóir:Daoine a rugadh i 1880
Catagóir:Básanna i 1930
Catagóir:Geolaithe Gearmánacha
Catagóir:Taiscéalaithe
Galar Weil

Galar ionfhabhtaithe a bhfuil miocrorgánaigh mar bhun leis. Iompraíonn francaigh an miocrorgánach, agus tolgann daoine an galar óna bhfual. Bíonn daoine a shnámhann i gcanálacha is locháin mharbha i mbaol ionfhabhtaithe trí ghearrthacha is scrabhaí ar an gcraiceann. Galar cosúil le fliú atá ann, ach déanann sé dochar don ae is na duáin, agus faigheann timpeall 20% de na hothair bás. Ainmnithe as an lia Gearmánach Adolf Weil (1848-1916) a chuir síos air den chéad uair.

## Féach freisin

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Galair
Catagóir:Galair inchoiscthe le vacsaín
Carl Friedrich von Weizsäcker

Fisiceoir is fealsamh a rugadh in Kiel na Gearmáine ab ea **Carl Friedrich von Weizsäcker** (28 Meitheamh 1912 – 28 Aibreán 2007). Rinne sé taighde bunúsach sa bhfisic núicléach nua-aoiseach agus a feidhmeanna sa réaltfhisic. Scríobh sé ar an gceangal idir eolaíocht is reiligiún.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1912
Catagóir:Básanna in 2007
Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Catagóir:Fealsúna Gearmánacha
Longchanáil Welland

Canáil in Ontario Cheanada a cheanglaíonn Loch Erie is Loch Ontario, ag dul timpeall Eas Niagara. Osclaíodh an chéad chanáil ann i 1829, críochnaíodh an chanáil nua-aoiseach i 1932, agus athchóiríodh í i 1972. 61 km ar fhad, agus is féidir le longa 223 m ar fhad í a úsáid. 

## Tagairtí
Thomas Huckle Weller

mion|clé
Víreolaí a rugadh in Ann Arbor, Michigan ab ea **Thomas Huckle Weller** (15 Meitheamh 1915 – 23 Lúnasa 2008).  

Roinn sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1954 lena chomhghleacaithe John Enders is Frederick Robbins as a dtaighde ar shaothrú víreas an pholaimiailítis i gcealla fíochán daonna, rud a chabhraigh le saothrú na vacsaíne ina choinne ag Jonas Salk.  

D'aonraigh sé na bunfhachtóirí is bun le deilgneach, deir, an bhruitíneach dhearg, agus fachtóir de shaghas nua is bun le damáiste comhbheirthe, víreas a dtug sé cíteimeigilivíreas air. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1915
Catagóir:Básanna in 2008
Catagóir:Víreolaithe Meiriceánacha
George Westinghouse

Innealtóir a rugadh i Central Bridge, Nua-Eabhrac ab ea **George Westinghouse** (6 Deireadh Fómhair 1846 - 12 Márta 1914). I 1863 d'fhionn sé an t-aerchoscán don iarnród, agus ina dhiaidh sin an gásmhéadar is córas chun gás nádúrtha a sholáthar go slán sábháilte do thithe. Ceannródaí in úsáid srutha ailtéarnaigh chun cumhacht leictreach a dháileadh ar úsáideoirí. Bhunaigh sé comhlacht Westinghouse Electric i 1886.

## Tagairtí

Catagóir:Innealtóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1846
Catagóir:Básanna i 1914
Hermann Weyl

Matamaiticeoir a rugadh in Elmshorn na Gearmáine, a d'oibrigh sna Stáit Aontaithe ó 1933 ab ea **Hermann Weyl** (9 Samhain 1885 - 8 Nollaig 1955). Chuidigh sé go mór le fealsúnacht na matamaitice, teoiric dromchlaí Riemann, teoiric samhlú grúpaí Lie, agus bunús matamaiticiúil na coibhneasachta is na meicnice candamaí a chur ar aghaidh. Chuir a leabhar cáiliúil *Symmetrie* (Siméadracht, 1952) síos ar an ngaol idir teoiric na ngrúpaí is siméadracht i bpatrúin is dearadh.

## Tagairtí

Catagóir:Matamaiticeoirí Gearmánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1885
Catagóir:Básanna i 1955
Charles Wheatstone

Fisiceoir is ceapadóir a saolaíodh i nGloucester Shasana ab ea **Charles Wheatstone** (6 Feabhra 1802 – 19 Deireadh Fómhair 1875). Cheap sé an consairtín i 1829, agus fuair paitinn don teileagraf leictreach i 1837. Cheap sé formhéadaitheoir fuaime agus thug micreafón air. Rinne sé taighde ar chiorcaid leictreacha, tomhas friotaíochta, agus dathanna is radharc na súl. Ní hé a cheap droichead Wheatstone, a úsáidtear chun friotaíochtaí a chur i gcomparáid le chéile is a ainmníodh as, ach léirigh sé a áisiúlacht is chuir chun cinn é go mór. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1802
Catagóir:Básanna i 1875
Catagóir:Fisiceoirí Sasanacha
Catagóir:Ceapadóirí Sasanacha
Fred Lawrence Whipple

Réalteolaí a rugadh i Red Oak, Indiana ab ea **Fred Lawrence Whipple** (5 Samhain 1906 - 30 Lúnasa 2004). Saineolaí ar an nGrianchóras, na cóiméid go háirithe. Scríobh sé an leabhar caighdeánach *Earth, Moon and Planets* (Domhan, Gealach is Pláinéid, 1941). D'fhionn sé 6 chóiméid, agus ainmníodh as iad. I 1950 thairg sé go raibh na cóiméid déanta as oighear is deannach, agus is uaidh seo a tháinig a thuairisc ar chroíleacán cóiméid: liathróid shalach sneachta. I Réadlann Fred Lawrence Whipple in Amado, Arizona, tá an teileascóp frithchaiteach is mó sna Stáit Aontaithe. 

## Tagairtí

Catagóir:Réalteolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Básanna in 2004
George Hoyt Whipple

Paiteolaí a saolaíodh in Ashland, New Hampshire ab ea **George Hoyt Whipple** (28 Lúnasa 1878 - 1 Feabhra 1976). Rinne sé taighde ar bhunús na hanaemachta marfaí. Le George Minot is William Murphy, bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1934 as a shaothar chun cóireáil rathúil ar an ngalar marfach seo a fhionnadh.

## Tagairtí

Catagóir:Lianna Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1878
Catagóir:Básanna i 1976
Gilbert White

Eaglaiseach is nádúraí a saolaíodh i Selbourne Shasana ab ea **Gilbert White** (18 Iúil 1720 - 26 Meitheamh 1793). Scríobh sé an leabhar ceannródaíoch caighdeánach *Natural History and Antiquities of Selborne* (Stair Dúlra is Seandálaíochtaí Selborne, 1798). 

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1793
Catagóir:Daoine a rugadh i 1720
Catagóir:Éaneolaithe Sasanacha
Catagóir:Fir
Catagóir:Nádúraithe Sasanacha
Alfred North Whitehead

Matamaiticeoir is fealsamh a rugadh i Ramsgate Shasana ab ea **Alfred North Whitehead** (15 Feabhra 1861 – 30 Nollaig 1947). I gcomhar le Bertrand Russell, d'fhoilsigh sé *Principia Mathematica* (Prionsabail Mhatamaiticiúla, 3 imleabhar, 1910-1913). Leabhair eile leis is ea *Adventures of Ideas* (Eachtraí Smaointe, 1933) agus *Modes of Thought* (Modhanna Smaointe, 1938). 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1861
Catagóir:Básanna i 1947
Catagóir:Matamaiticeoirí Sasanacha
Eli Whitney

Ceapadóir a saolaíodh i Westborough, Massachusetts ab ea **Eli Whitney** (8 Nollaig 1765 - 8 Eanáir 1825). I 1793 fuair sé paitinn ar an inneall cadáis chun snáithíní cadáis a scaradh ó na síolta, forbairt a chuaigh faoin sclábhaíocht is a bhí réabhlóideach i stair na Stát Aontaithe. I 1798 d'fhorbair sé córas nua chun gunnaí a olltáirgeadh.

## Tagairtí

Catagóir:Ceapadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1765
Catagóir:Básanna i 1825
Mianach salainn Wieliczka

I ndeisceart na Polainne, i bhfeidhm fós tar éis 500 bliain táirgthe, ionad oidhreachta domhanda. Chomh maith lena ársaíocht is a ollmhéid, tá músaem mianadóireacht salainn ann. Faoi thalamh, agus an tsnoíodóireacht an-suntasach.

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

* https://muzeum.wieliczka.pl/en
Carl Wieman

Fisiceoir a saolaíodh i gCorvallis, Oregon, SAM, ar 26 Márta 1951 is ea **Carl Edwin Wieman**. Sa bhliain 2001, le Eric Cornell is Wolfgang Ketterle, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice  as a thaighde ar chomhdhlúthú Bose-Einstein gás caol de mhiotail alcaile—staid nua damhna — agus airíonna na gcomhdhlúthuithe céanna.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Dlí Wien

Nuair a théitear ábhar go dtí ardteocht, astaítear speictream solais infheicthe chomh maith le radaíocht infridhearg. De réir mar a ardaíonn teocht dhromchla an ábhair, aistríonn buaic speictream an tsolais chuig tonnfhaid níos giorra de réir a chéile: is é sin, athraíonn dath an tsolais ó dhearg go buí. Ainmnithe as Wilhelm Wien.

## Tagairtí
Wilhelm Wien

Fisiceoir a saolaíodh i nGaffken na Gearmáine ab ea **Wilhelm Carl Werner Otto Fritz Franz Wien** (13 Eanáir 1864 – 30 Lúnasa 1928). Rinne sé taighde ar hidridinimic, X-ghathanna agus radaíocht an tsolais. D'fhorbair sé dlí Wien, a chuireann síos ar an ngaol idir dáileadh an fhuinnimh i speictream radaíocht teasa, an tonnfhad is an teocht. Bhuaigh sé Duais Nobel na fisice i 1911. Theip ar an dlí de réir a chéile le laghdú sna tonnfhaid, rud a spreag Planck chun an teoiric chandamach a leagan amach. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1864
Catagóir:Básanna i 1928
Catagóir:Fisiceoirí Gearmánacha
Eric Francis Wieschaus

Bitheolaí a rugadh ar an 8 Meitheamh 1947 in South Bend, Indiana, is ea **Eric Wieschaus**. 

Le Christiane Nüsslein-Volhard is Edward Lewis, bhuaigh sé Duais Nobel na Fiseolaíochta nó an Leighis sa bhliain 1995 as a thaighde ar na bealaí a rialaíonn na géinte forbairt is fás luath an tsutha dhaonna.

## Tagairtí

Catagóir:Bitheolaithe Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Daoine beo
Eugene Paul Wigner

Fisiceoir teoiriciúil a rugadh i mBúdaipeist, a chaith a shaol i ndiaidh 1930 sna Stáit Aontaithe ab ea **Eugene Paul Wigner** (1902-1995).  

Chuir sé le forbairt na fisice núicléiche is na teoirice candamaí. I 1927 thug sé coincheap imchoimeád na paireachta in imoibrithe núicléacha isteach.  

Sna 1930idí chruthaigh sé go raibh raon gearr ag an bhfórsa núicléach láidir.  

Chuir sé síos ar imoibrithe núicléacha athshondacha agus imchoimeád an mhóimintim uilligh sa ghuairne leictreonach. Roinn sé Duais Nobel san Fhisic sa bhliain 1963 le Maria Goeppert-Mayer is Hans Jensen. 

## Tagairtí
 

Catagóir:Fisiceoirí
Catagóir:Daoine a rugadh i 1902
Catagóir:Básanna i 1995
Frank Wilczek

Fisiceoir teoiriciúil a saolaíodh ar an 9 Aibreán 1951 i Mineola, Nua-Eabhrac is ea **Frank Wilczek**. Sa bhliain 2004, le David Gross is David Politzer, bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice as a shaothar taighde ar an bhfórsa núicléach láidir, agus an léiriú go bhfuil saoirse asamtóiteach i dteoiric an fhórsa láidir (crómaidinimic chandamach) is go méadaíonn an fórsa seo idir dhá chuarc de réir mar a bhogann siad amach óna chéile. 

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1951
Catagóir:Fisiceoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine beo
Andrew Wiles

Matamaiticeoir Sasanach is ea **Andrew John Wiles** a saolaíodh in Cambridge ar 11 Aibreán 1953. I 1993 d'fhógair sé go raibh teoirim dheireanach Fermat, ceann de na dúshláin matamaitice is sine dá bhfuil ann, réitithe aige. Ghlac na matamaiticeoirí lena réiteach go hoifigiúil an bhliain dár gcionn. Sa bhliain 2016 bronnadh an Gradam Abel air as an éacht sin.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1953
Catagóir:Matamaiticeoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine beo
George Hubert Wilkins

Taiscéalaí na Mol, a rugadh i Mount Bryan East san Astráil ab ea **George Hubert Wilkins** (31 Deireadh Fómhair 1888 - 30 Samhain 1958). D'eitil sé ó Shasana go dtí an Astráil i 1919, thaiscéal an tAntartach le Shackleton i 1920-1922, agus rinne eitilt cheannródaíoch ó Alasca go hoileán Spitsbergen os cionn oighear an Mhoil i 1928.

## Tagairtí

Catagóir:Básanna i 1958
Catagóir:Daoine a rugadh i 1888
Catagóir:Éaneolaithe na hAstráile
Catagóir:Fir
Catagóir:Taiscéalaithe
Richard Martin Willstätter

Ceimicí orgánach a rugadh in Karlsruhe na Gearmáine ab ea **Richard Martin Willstätter** (1872-1942). Rinne sé taighde ar cheimic ábhar nádúrtha, ina measc ábhair datha phlandaí is clóraifill go príomha. Bhuaigh sé Duais Nobel na Ceimice i 1915 as. Shaothraigh sé gásphúicíní rathúla i rith an chéad chogadh domhanda. D'imigh sé go dtí an Eilvéis i 1939.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1872
Catagóir:Básanna in 1942
Eaglais Wies

Eaglais a tógadh san 18ú céad mar a raibh láthair oilithreachta le 500 bliain roimhe sin. Sárshaothar den stíl Bharócach Bhavárach eaglasta. Dhear Dominikus Zimmermann (1685-1766) í. Ionad oidhreachta domhanda.

## Tagairtí

Catagóir:An Bhaváir
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglaisí
Charles Thomson Rees Wilson

Fisiceoir a rugadh i nGleann Croise na hAlban, ceannródaí sa bhfisic adamhach is núicléach ab ea **Charles Thomson Rees Wilson** (1869-1959). Shaothraigh sé an néalsoitheach, modh oibre chun rianta alfa-cháithníní is leictreon tar éis imoibrithe núicléacha a bhrath. Bhuaigh sé Duais Nobel na Fisice le Compton i 1927.

## Tagairtí

Catagóir:Fisiceoirí Albanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1869
Catagóir:Básanna i 1959
Colin St John Wilson

Ailtire a rugadh i Cheltenham Shasana ab ea **Colin St John Wilson** (1922-2007). Dhear sé síneadh Mhúsaem na Breataine (1973-1979) agus Leabharlann na Breataine (1962-1997).

## Tagairtí
Edward Osborne Wilson

Bitheolaí a saolaíodh i mBirmingham, Alabama is ea **Edward Osborne Wilson** (r. 10 Meitheamh 1929 - 26 Nollaig 2021). Bhunaigh a leabhar *Sociobiology: The New Synthesis* (Sochbhitheolaíocht: An tSintéis Nua, 1975) ábhar nua. Leabhar cáiliúil eile uaidh is ea *On Human Nature* (Ar Nádúr an Duine, 1978). An saineolaí is mó ar domhan ar sheangáin atá ann. Is ollamh emeritus de chuid Ollscoil Harvard anois é agus léachtóir ag Ollscoil Duke, i gCarolina Thuaidh. Údar bisiúil é chomh maith agus tá an duais Pulitzer faighte aige faoi dhó.

## Naisc sheachtracha
* E.O. Wilson Foundation

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Básanna in 2021
Catagóir:Bitheolaithe Meiriceánacha
Thriller

Is é ***Thriller*** an séú halbam ó Michael Jackson. Scaoileadh é ar an 30 Samhain, 1982.

## Clár
Is iad seo na hamhráin:
# "Wanna Be Startin' Somethin'"
# "Baby Be Mine"
# "The Girl Is Mine" (le Paul McCartney)
# "Thriller" (le Vincent Price)
# "Beat It"
# "Billie Jean"
# "Human Nature" 
# "P.Y.T. (Pretty Young Thing)" 
# "The Lady in My Life" 

## Cairteacha
### 1983

### 1984

### 2009

### 2010

### 2012

### 2013

## Tagairtí

Catagóir:Michael Jackson
Catagóir:Albaim a eisíodh in 1982