open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
O. J. Simpson

Ba pheileadóir Meiriceánach é **Orenthal James "O. J." Simpson** (9 Iúil, 1947 - 10 Aibreán 2024), ar cheann de na cúlaithe reatha is fearr i stair an NFL le linn a ghairmréime 10 mbliana, áit ar imir sé do na Buffalo Bills agus San Francisco 49ers.. 

Cúisíodh an fear spóirt i ndúnmharú agus lean an chonspóid ar aghaidh ar feadh na mblianta.

Tugadh "The Juice" mar leasainm air. 

clé|mion|O. J.Simpson agus a chéad bhean, 1970
[clé|mion|Simpson agus a chlann, le [Gerald R. Ford|Gerald Ford, 1977]]
clé|mion|Dealbh bhrád sna 2010idí;  rinneadh Dia beag de
### Peil
Chuir Simpson tús lena ghairmréim imeartha ina chúlaí reatha ar fhoireann an choláiste USC (Ollscoil California Theas) - USC Trojans. Bronnadh an duais iomráiteach siúd an Trófaí Heisman air sa bhliain 1968 mar aitheantas ar a chumas ar an pháirc imeartha. 

Níorbh fhada go raibh foirne móra na  Sraithe Náisiúnta (NFL) sa tóir air. Chaith Simpson aon bhliain déag ag imirt ag an leibhéal is airde leis na Buffalo Bills (1969-77) agus na San Francisco 49ers (1978-79). 

### Aisteoireacht
Chuaigh Simpson leis an aisteoireacht agus a bhlianta imeartha thart. Bhí an fear spóirt ina réalta scannán cumasach sna 1980-90idí, sa tsraith scannáin The Naked Gun.

### Dúnmharú
**1995**

Sa bhliain 1995, bhí iontas agus míchreideamh ann nuair a fuarthas Simpson neamhchiontach as a iar-bhean chéile agus a cara a mharú i ‘triail na haoise’, an cás cúirte is conspóidí a cuireadh ar an teilifís riamh. Fritheadh Simpson neamhchiontach as dúnmharú Nicole Brown Simpson (a dara bhean chéile) agus fear óg darbh ainm Ronald Goldman, tar éis triail d'ard-phróifil a thabhaigh clúdach agus cáil dhomhanda.    

In ainneoin gur áitigh an t-ionchúiseamh gur chuir fianaise fhóiréinseach Simpson ag láthair na coireachta. níorbh fhéidir le péire lámhainní a fuarthas ann dul ar lámha Simpson, agus dúirt a chuid dlíodóirí, mar sin, ní raibh sé ann. Bhí foireann dlíodóirí aige ar a dtugtar ‘The Dream Team’ orthu, lena n-áirítear Robert Kardashian, Robert Shapiro agus Johnnie Cochran, saoradh Simpson sa deireadh.  D’eisigh Cochran an líne a bhfuil clú uirthi anois: ‘If the glove don’t fit, you gotta acquit.’   

**1998**

Trí bliana ina dhiaidh sin, sa chúirt sibhialta, rinneadh cinneadh go raibh Simpson freagrach as bás Brown agus Goodman.  

**2007**

Cúisíodh Simpson as robáil armtha agus fuadach i Las Vegas in 2007.  Cuireadh pianbhreith 33 bliain sa phríosún air. Ach scaoileadh saor é in 2017 ar parúl.  

### Bás
Fuair Simpson bás de bharr ailse phróstataigh ar an 10 Aibreán 2024. Bhí sé 76 bliain d’aois.  

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Peileadóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as San Francisco, California
Catagóir:Daoine a rugadh i 1947
Catagóir:Básanna in 2024
Beatha eachtardhomhanda

deas|200px|thumb|Ar lorg beatha eachtardhomhanda
Is beatha nach dtáinig as an Domhan í **beatha eachtardhomhanda**. Uaireanta, tugtar neacha neamhshaolta ar chréatúir den leithéid seo freisin. 
  

Catagóir:Réalteolaíocht
Catagóir:Cosmeolaíocht
Catagóir:Réaltbhitheolaíocht
Catagóir:Beatha eachtardhomhanda
Salomé Leclerc

Amhránaí agus scríbhneoir Fraincise ó Québec is ea **Salomé Leclerc** (rugadh 1987). Chuaigh sí i mbun a gairme mar cheoltóir proifisiúnta i 2003 agus tháinig aoibh na ndaoine agus gcriticeoirí uirthi gan mhoill mar dhuine suntasach den ghlúin nua de cheoltóirí Québec. Deir sí gur breá léi téacsanna a chuireann íomhánna cineamatacha in iúl agus gur mar sin a chumann sí a cuid liricí féin.

## A cuid ceoil

Tógadh í i sráidbhaile beag atá suite níos lú ná 200 ciliméadar ó Montréal. Thosaigh sí ag bualadh na drumaí in aois a deich mbliana d’aois i dteannta a beirte deartháireacha agus lé acu leis an rac-cheol. Tamall de bhlianta ina dhiaidh sin tháinig sí os comhair an phobail le hamhrán dá cuid féin, “Vent d’ailleurs,” i gcomórtas scoile (*Secondaire en spectacle*), rud a thug chun féile móire í. Ó shin i leith tá na scórtha léirithe déanta aici in Québec agus san Eoraip.  

Tá sé ráite ina taobh go bhfuil nádúrthacht, mealladh agus fírinne ag baint léi mar cheoltóir agus an slua éisteachta fágtha faoi dhraíocht ag a eagna chaol. 

Ghnóthaigh sí a lán duaiseanna in aon bhliain amháin: Prix Espoir FEQ, Prix Rapsat-Lelièvre 2015, Prix Félix-Leclerc 2015 agus Coup de cœur chanson francophone 2015 (bronnta ag an Académie Charles-Cros sa Fhrainc).

### Sliocht as "Tourne encore"
 

:*Beidh súile na dtaoidí gorma agam agus dreach na haimsire fliche, beidh mo chroí ar néal agam agus caithfidh mé mo shaol go ciotach; beidh mo cheann ar an adhairt agam, é ann ar éigean agus cleití ar na cosa, tréigfidh mé an t-anam a bhí agam tráth agus rachaidh mé ar lorg anam an ama seo…*

### Agallamh
Agallamh le Salomé Leclerc, TV5Monde https://www.youtube.com/watch?v=APOvkRGm6RY&ebc=ANyPxKq_xWRaM6NeQ__89hPYpyMsiAgoCxiZN1njN6C1VGPwUFNkf3IIZ394zm_oj57bdTtaXVvTlNpMjziy9u-1PAKjbJR9BQ

## Dioscaí
**Sous les arbres* (2011)
**27 fois l'aurore* (2014)
**Arlon/Vers le sud* (2014)

## Le cloisteáil
*Salomé Leclerc - *Tourne encore* https://www.youtube.com/watch?v=Vv4YkII3Hqk
*Salomé Leclerc - *Le Vent Nous Portera* https://www.youtube.com/watch?v=OSWxcXCocCQ
*Salomé Leclerc – *Caméléon* https://www.youtube.com/watch?v=opWCTWJsylk
*Salomé Leclerc - *Les chemins de l'ombre* https://www.youtube.com/watch?v=PV7GI_zcC3k
*Salome Leclerc - *Sous les arbres* https://www.youtube.com/watch?v=Kt6TRmesFxk
*Salomé Leclerc - *Arlon* https://www.youtube.com/watch?v=IftPrQOR7Dw
*Salome Leclerc - *Partir ensemble* https://www.youtube.com/watch?v=d0eyttEiwwI

## Nótaí

## Naisc

Amhránaíocht Fraincise Québec

## Naisc sheachtracha

Suíomh Salomé Leclerc http://www.salomeleclerc.com

Catagóir:Daoine a rugadh i 1987
Catagóir:Ban-amhránaithe Fraincise ó Québec
Catagóir:Ceoltóirí Ceanadacha
Catagóir:Daoine beo
Campa imtheorannachta Frongoch

Áit phríosúnachta sealadach le linn an Chéad Chogadh Domhanda ab ea **Campa imtheorannachta Frongoch** agus é suite in Frongoch, Meirionnydd, sa Bhreatain Bheag. Go dtí 1916, coimeádadh príosúnaigh cogaidh Ghearmánacha ann i drioglann thréigthe agus botháin gharbha. I ndiaidh Éirí Amach na Cásca 1916 i mBaile Átha Cliath, Éire**,** bogadh amach na príosúnaigh Ghearmánacha. Bhí sé in úsáid ansin mar áit imtheorannaithe do thart ar 1,800 príosúnach Éireannacha, ina measc daoine suntasacha ar nós Mícheál Uí Choileáin. Tugadh dóibh stádas príosúnach cogaidh. Bhí Arthur Shields, duine de na príosúnaigh, ina aisteoir ina dhiaidh sin in Hollywood, Stáit Aontaithe Mhéiriceá. Is é míthuiscint choitianta go raibh Éamon de Valera i bpríosún chomh maith ag Frongoch. Le linn an ama sin bhí de Valera i ngéibheann i bpríosúin Dartmoor, Maidstone agus Lewes.

D’éirigh an campa ina talamh síolú thorthúil maidir le leathadh an soiscéal réabhlóideach, le lucht eagraithe ar nós Michael Collins a thabhairt ceachtanna gan ullmhú i mbeartaíocht eadarnaíoch. Níos déanaí tugadh an t-ainm Ollscoil na Réabhlóide ar an campa.

Tar éis an Éirí Amach sa bhliain 1916, ceapadh Lord Decies mar Príomh Scrúdóir de Nuacht d'Éirinn. Rabhadh Decies an preas a bheith cúramach faoin méid a d'fhoilsigh siad. Ba é Preas Saor an Chorcaigh de Liam Ó Briain ceann den chéad pháipéirí a bhí curtha faoi chois. faoin acht Cosaint an Ríochta 1914. Cúisigh Frank Gallagher, gurb é bréag a bhí ann ag údarás na Breataine maidir leis na coinníollacha agus staid na bpríosúnach poblachtánach sa champa imtheorannachta.

Dúnadh an campa i mí na Nollag 1916, nuair a bhí David Lloyd George curtha in ionad de H. H. Asquith mar Phríomh-Aire.
thumb|Cloch cuimhneacháin agus plaic ag Frongoch ar thaobh an bhóthair A4212
Is é an scoil áitiúil, Ysgol Bro Tryweryn, a sheasann anois ar shuíomh an champa Frongoch. Seasann plaic cuimhneacháin in aice láimhe, ina bhfuil inscríbhinní i nGaeilge, Breatnais agus Béarla.

## Tagairtí

## Leabharliosta
* Brennan-Whitmore, W, *With the Irish in Frongoch* (Dublin 1918)
* Ebenezer, Lyn, *Fron-Goch and the birth of the IRA* (London 2006)
* O'Mahony, Sean, *Frongoch University of Revolution* (Dublin 1987)

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Príosúin
Jessica Lange

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Jessica Phyllis Lange** (a rugadh i gCloquet, Minnesota ar an 20 Aibreán 1949).

## Tagairtí

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1949
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Luan Naofa

mion|clé|Domhnach na Pailme
Féile Chríostaí is ea ** Luan Naofa**. 

## Naisc
Matha 21:18–22 agus 21:23–27. 

Marcas 11:20–26. 

## Féach freisin

* An Cháisc 

## Tagairtí

Catagóir:Críostaíocht
Catagóir:An Cháisc
Catagóir:Féilte Críostaí
Adolf Eichmann

Naitsíoch agus SS-*Obersturmbannführer* (leifteanantchoirnéal) in Arm na Gearmáine ba ea **Otto Adolf Eichmann** (19 Márta 1906 – 1 Meitheamh 1962). Bhí sé ar phríomheagraithe an Uileloscaidh le linn an Dara Cogadh Domhanda.  

## Beatha
In Solingen, sa Ghearmáin a rugadh é. 

### An t'''Uileloscadh'''

### An Airgintín
clé|mion|Ricardo Klement, 1950
D'éirigh le hEichmann éalú ag deireadh an chogaidh, agus sa bhliain 1950, chuir sé faoi san Airgintín. Chaith sé 10 mbliana ansin faoin ainm bréagach Ricardo Klement. 

Fuair an ghníomhaíocht faisnéise Iosraelach Mossad amach cá raibh sé, agus sa bhliain 1960 d'fhuadaigh gníomhairí de chuid Mossad agus Shin Bet é. 

### Triail agus cur chun báis
Tugadh chun trialach in Iarúsailéim, Iosrael, é mar ar cuireadh coireanna cogaidh ina leith. Ciontaíodh agus daoradh chun báis é ar 11 Nollaig 1961. Crochadh é ar 1 Meitheamh 1962 in Ramla, in Iosrael.

Dúirt Eichmann tráth go mbeadh sástacht iontach air "ag léim isteach san uaigh" dó agus bás 5 mhilliún duine ar a choinsias.

## Féach freisin

* Fritz Bauer

## Tagairtí

Catagóir:Naitsithe
Catagóir:Daoine a rugadh i 1906
Catagóir:Básanna i 1962
Catagóir:Daoine a ciontaíodh i gcoireanna cogaidh
Catagóir:An tUileloscadh
Lahore

Príomhchathair Chúige na Puinseaibe is ea **Lahore** (Puinseáibis:لہور‬;Urdúis:لاہور‬), an dara limistéar cathrach is mó sa Phacastáin agus an 18ú chathair is mó daonra ar fud an domhain. Tá meascán mearaí ciníocha agus cultúr sa phríomhchathair

Is ionad tábhachtach é san Áise Theas, le stair shaibhir a théann siar thar na mílaoise. An ionad is mó cultúrtha sa Chúige agus sa Stát is ea Lahore, agus is é an chathair Phuinseabach is mó sa domhan. 

Seasann Lahore mar mhol lárnach eacnamaíochta, polaitiúla, cumarsáide, oideachais agus siamsaíochta na Pacastáine.

## Stair
Bhí Lahore ina phríomhchathair ar feadh : 
* na n-impireachtaí 'Ríoraí na gCabúl Shahi', sa 11ú Céad, 
* na nGhaznavideach sa 12ú Céad, 
* na nGhurideach sa 12ú agus 13ú Céad agus 
* na Mógalach sa 16ú Céad. 
Ón bhliain 1792 go 1849, bhí Lahore mar phríomhchathair Impire na Suíceach.

Ar an 27 Márta 2016 (Domhnach Cásca), bhí sléacht i Lahore. Maraíodh 72, lear measartha Críostaithe, nuair a phléasc buama de chuid an Jamaat-ul-Ahrar i bpáirc. Go leor teaghlach a bhí ann.

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha
Catagóir:An Phacastáin
Frongoch

Sráidbhaile atá suite i Gwynedd, an Bhreatain Bheag is ea **Frongoch**. Tá sí suite in aice leis an mbaile margaidh Bala, ar an mbóthar A4212 i dtuaisceart na Breataine Bige.
clé|mion|radharc ó thuaisceart

## Stair
Láthair an champa géibhinn Frongoch a bhí ann, a úsáideadh chun príosúnaigh chogaidh na Gearmáine a chuir faoi ghlas le linn an Chéad Chogadh Domhanda, agus ansin príosúnaigh Poblachtacha na hÉireann ó Éirí Amach 1916.

Bhí stáisiún traenach Frongoch ar an Líne Ffestiniog Bala. Dhún sé maidir le seirbhísí paisinéirí ar an 2 Eanáir, 1960 agus seirbhísí lastais ar an 27ú Eanáir 1961.

## Naisc sheachtracha
* www.geograph.co.uk : Grianghraif Frongoch agus an réigiún máguaird

Catagóir:Sráidbhailte in Gwynedd
Catagóir:An Bhreatain Bheag
Catagóir:Éirí Amach na Cásca
Catagóir:Gwynedd
Diana Dors

Ba bhan-aisteoir Sasanach í **Diana Dors** nó **Diana Mary Fluck** (a rugadh ar an 23 Deireadh Fómhair 1931 agus a fuair bás ar an 4 Bealtaine 1984).

Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1931
Catagóir:Básanna i 1984
Windsor, Berkshire

Is baile suite in Berkshire é **Windsor**. 

Catagóir:Bailte agus cathracha i Sasana
Catagóir:Berkshire
Homs

Is cathair sa tSiria í **Homs**. 

## Stair
Ar 1 Deireadh Fómhair 2014, maraíodh 54 (47 páiste san áireamh) nuair a phléasc dhá bhuama taobh amuigh de bhunscoil i gcathair Homs, scoil a bhí faoi smacht ag dílseoirí an Uachtaráin Bashar al-Assad. 

Phléasc an chéad buama a bhí fágtha i ngluaisteán taobh amuigh den scoil Akrameh al-Makhzumi. Cúpla nóiméad ina dhiaidh sin, phléasc fear buama eile, ag cur lámh ina bhás féin. 

## Féach freisin

* Ionsaí buamála ar scoil i Homs (2014) 

## Tagairtí

Catagóir:An tSiria
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Palmyra

Is cathair sa tSiria í **Palmyra**. Is suíomh domhanda seandálachta de chuid UNESCO é chomh maith.  Tá tábhacht faoi leith leis an gcathair ó thaobh ceangal a dhéanamh idir oirthear agus iarthar na tíre.  Bhí daonra de thart ar 70,000 sa bhliain 2013. 

## Stair
clé|mion|177x177px|Tetrapylon
Ar an 21 Bealtaine 2015, bhí Palmyra tógtha ag an ngrúpa mílísteach, an Stát Ioslamach, agus scriosadh fothracha ársa na cathrach tamall ina dhiaidh. 

## Tagairtí


Catagóir:An tSiria
Catagóir:Stát Ioslamach
An Mháirt Naofa

mion|clé|Aitheasc, Cnoc na nOlóg - Parabal, An Deichniúr Maighdean
Is féile Chríostaí í **An Mháirt Naofa** (Sean-Ghréigis: Μεγάλη Τρίτη, Megale Trite). 

## Tuilleadh léitheoireachta
Matha 24 - Aitheasc, Cnoc na nOlóg;  25 - 1-13 (Parabal, *An Deichniúr Maighdean*) 

Isaiah 49:1-6; 

Psalm 71:1-6, 71:15, 71:17; 1 

Corinthians 1:18-31; 

John 13:21-33, 13:36-38.

## Féach freisin

* An Cháisc 

## Tagairtí

Catagóir:Críostaíocht
Catagóir:An Cháisc
Catagóir:Féilte Críostaí
Pirimid Mhór Giza

Is pirimid i nGiza, san Éigipt, í **Pirimid Mhór Giza** (tugtar Pirimid Chúfú nó Pirimid Chéaps uirthi freisin). 
mion|clé
Is í an phirimid is sine agus is mó den triúr pirimidí i gcoimpléasc na bpirimidí i nGiza, taobh le Giza san Éigipt. Is í an ceann is sine de Seacht nIontas an Domhain Ársa, agus an t-aon cheann fanta i gcaoi mhaith i gcónaí.

Tá Pirimid Mhór Chéaps (c 2589-66 RC) 146 rn ar airde, ar bhun ceamach le taobhanna 230 m, tógtha le 2.5 milliún bloc aolchloiche, gach ceann 2.5 tonna meáchain. 

## Féach freisin

* Pirimidí na hÉigipte

* Seacht nIontas an Domhain Ársa

## Naisc sheachtracha
Tá níos mó eolais faoi mhumaithe ar fáil san eagrán  d’Eureka .

## Tagairtí

Catagóir:An Éigipt
Catagóir:Pirimidí
Pirimid Cheafra

Is pirimid i nGiza, san Éigipt, í **Pirimid Cheafra**. Chuir Faró Ceafra i gcrích í.

## Tagairtí

Catagóir:An Éigipt
Catagóir:Pirimidí
Barbara Stanwyck

Ba bhan-aisteoir Meiriceánach í **Barbara Stanwyck** nó **Ruby Catherine Stevens** (a rugadh ar an 16 Iúil 1907 agus a fuair bás ar an 20 Eanáir 1990). Réalt scannáin agus teilifíse a bhí inti. Chaith sí 60 bliana ag obair mar aisteoir, agus bhí cáil uirthi as a hardchaighdeán gairmiúil. Is í an 11ú duine ar liosta na mbanaisteoirí scannáin Meiriceánacha ba thábhachtaí riamh de chuid an American Film Institute. Chuaigh sí ó dhílleachta 4 bliana go dtí an bhean ba shaibhre i Meiriceá sa bhliain 1944.  

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha
*Ábhar faoi Barbara Stanwyck ag an suíomh Virtual History

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine as Brooklyn
Catagóir:Daoine a rugadh i 1907
Catagóir:Básanna i 1990
Anthony Hopkins

Is aisteoir Breathnach é **Sir Philip Anthony Hopkins** (a rugadh ar an 31 Nollaig 1937).
 
## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Hopkins, Anthony
Hopkins, Anthony
Hopkins, Anthony
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Prunella Scales

Ba bhan-aisteoir Sasanach í **Prunella Scales**, CBE (rugadh **Prunella Margaret Rumney Illingworth** ar an 22 Meitheamh 1932). Fuair sí bás ar 27 Deireadh Fómhair 2025. 

Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1932
Catagóir:Básanna in 2025
An Tuír

deas|200px|thumb|An Tuír
Is cathair sa Liobáin í **an Tuír,** agus daonra 200,000 ann sa bhliain 2016. 

Láithreán Oidhreachta Domhanda atá ann. Bhí an Tuír ina cathairstát le linn na 900-600idí RC.  Tá láithreacha stairiúla go leor ann. 

Bhí an chathair buamáilte go tréan ag na hIosraelaigh le linn na Coimhlinte Iosrael–Hezbollah sa bhliain 2024. Ní raibh ach 14,000 duine ann fós, teifigh ó áiteanna eile sa Liobáin ina measc. 

## Féach freisin

* Coimhlint Iosrael–Hezbollah, 2020idí

## Tagairtí

Catagóir:An Liobáin
Catagóir:Cathracha a bhfuil calafoirt
Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Catagóir:Láithreáin Oidhreachta Domhanda
Teangacha na Danmhairge

deas|250px|thumb|Teangacha na Danmhairge
Is í an Danmhargais príomhtheanga Ríocht na Danmhairge agus í mar an t-aon teanga oifigiúil. Tá an Ghraonlainnis agus an Fharóis aitheanta mar teangacha réigiúnach agus iad á labhairt sa Graonlainn agus in Oileáin Fharó faoi seach. Chomh maith leis sin tá mórchuid do dhaonra na Danmhairge (86%) in ann an Béarla a labhairt agus tá 58% don daonra in ann an Ghearmáinis a labhairt de réir suirbhé a dhein Eurobarometer sa bhliain 2005. Tá an Ghearmáinis á labhairt in áiteanna i ndeisceart na Danmhairge ar an dteorainn leis an nGearmáin. 

Catagóir:Teangacha de réir tíre
Bradley Walsh

Is aisteoir agus láithreoir teilifíse Sasanach é **Bradley John Walsh** (a rugadh ar an 4 Meitheamh 1960). Is láithreoir reatha é ar *[[The Chase (RA)|The Chase]]*. Bhí sé ar *[[Coronation Street]]* mar Danny Baldwin ó 2004 go 2006.

## Dioscliosta
* *[[Chasing Dreams]]* (2016)
* *When You're Smiling* (2017)

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Láithreoirí teilifíse
Catagóir:Daoine beo
Edward Woodward

B'aisteoir Sasanach é **Edward Albert Arthur Woodward** (a rugadh ar an 1 Meitheamh 1930 –  agus a fuair bás ar an 16 Samhain 2009). 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1930
Catagóir:Básanna in 2009
Satharn Cásca

thumb|Satharn Cásca
Féile Chríostaí is ea **Satharn Cásca**, sé lá tar éis na Cásca. Ní ionann é agus Satharn Naofa, an lá roimh an gCáisc. 

## Féach freisin

* An Cháisc 

## Tagairtí

Catagóir:Críostaíocht
Catagóir:An Cháisc
Catagóir:Féilte Críostaí
Satharn Naofa

Is féile Chríostaí é **Satharn Naofa** nó **Satharn Cásca**, an lá roimh Dhomhnach Cásca. Ní ionann é seo agus an Satharn sé lá tar éis na Cásca, ar a dtugtar “Satharn Cásca” freisin.

## Tagairtí

Catagóir:Críostaíocht
Catagóir:An Cháisc
Catagóir:Féilte Críostaí
Edward Norton

Is aisteoir Meiriceánach é **Edward Harrison Norton** (a rugadh ar an 18 Lúnasa, 1969). 

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1969
Catagóir:Daoine beo
Michael Gambon

B'aisteoir Sasanach de phór na hÉireann é **Sir Michael John Gambon** (19 Deireadh Fómhair 1940 - 27 Meán Fómhair 2023). 

Bhí sé mar Albus Dumbledore sna scannáin Harry Potter,  an bleachtaire Francach Jules Maigret sa tsraith Maigret ar ITV, agus  i 1986 mar Philip Marlow i *The Singing Detective* le Dennis Potter.  Bhí ceithre Bafta Teilifíse buaite aige. 

## Féach freisin

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1940
Catagóir:Básanna in 2023
Catagóir:Aisteoirí Éireannacha
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Aisteoirí teilifíse Éireannacha
Catagóir:Aisteoirí teilifíse Sasanach
Catagóir:Básanna de bharr galair
Catagóir:Caitlicigh
Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Fir
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Catagóir:Ridirí
Oliver Reed

B'aisteoir Sasanach é **Robert Oliver Reed** (a rugadh ar an 13 Feabhra 1938 agus a fuair bás ar an 2 Bealtaine 1999). 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1938
Catagóir:Básanna i 1999
Kajaani

Is í **Kajaani** (Sualainnis: *Kajana*) príomhchathair Kainuu, ar réigiún é i dtuaisceart na Fionlainne taobh theas den Laplainn agus taobh thoir den Ostrabóitne. Sa bhliain 2015 bhí cónaí ar 37,714 duine in Kajaani. 

Ba é an Cunta Peadar Brahe (Fionlainnis: *Pietari Brahe*, Sualainnis: *Peter Brahe*) a bhunaigh an chathair sa bhliain 1651, ach níor tháinig fás ar an áit i gceart roimh an bhfichiú haois. Ní raibh ach míle dhá chéad duine ina gcónaí in Kajaani i dtús na haoise sin. Rinne buamaí an Aontais Shóivéadaigh an-scrios ar an gcathair le linn an Dara Cogadh Domhanda, ach thosaigh an borradh arís i ndiaidh an chogaidh, agus atógáil ar siúl ar fud na háite. Le teacht na nóchaidí áfach thosaigh Kajaani ag cailleadh daonra, ó bhí muintir na háite ag aistriú go hOulu agus go Heilsincí.

Kajaani
Catagóir:Cathracha agus bailte san Fhionlainn
Catagóir:Bardais Kainuu
Teangacha Phoblacht na Seice

Is í an tSeicis an teanga is mó labhairt i bPoblacht na Seice agus í mar an mháthairtheanga do 98% do shaoránaigh Poblacht na Seice. Is í an tSeicis teanga oifigiúil na tíre. Tá na teangacha seo a leanas aitheanta mar teangacha mionlaigh: an tSlóvaicís, an Ghearmáinis, an bPolainnis, Bealarúisis,an Bhulgáiris, an Chróitis, an Ghréigis, an Romainis, an Rúiséinis, an Rúisis, an Seirbis, an Úcráinis, an Ungáiris agus an Vítneamis. 

Ó thaobh teangacha iasachta de is í an Ghearmáinis an teanga iasachta is comónta i bPoblacht na Seice agus 28% in ann í a labhairt de réir suirbhé a dhein Eurobarometer sa bhliain 2005. Ba í an Béarla an dtarna teanga iasachta ba comónta agus 24% in ann í a labhairt. Chomh maith le sin bhí 20% in ann an Rúisis a labhairt. 

## Tagairtí
(as Béarla agus as Fraincis) http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf

Catagóir:Teangacha de réir tíre
Teangacha na hEastóine

Is í an Eastóinis an teanga teanga oifigiúil na hEastóine. Sa bhliain 2011 ba í an Eastóinis máthairtheanga 70% de dhaonra na hEastóine. Chomh maith leis an Eastóinis tá an Rúisis á labhairt san Eastóin cé nach bhfuil aon stádas oifigiúil aici a thuilleadh ó a bhain an Eastóin neamhspleáchas amach. 

Is í an Rúisis máthairtheanga do timpeall ar ceathrú de dhaonra na hEastóine. Tá an Rúisis fós mór san Eastóin agus 66% don daonra in ann í a labhairt de réir suirbhé a dhein Eurobarometer sa bhliain 2005. De réir an suirbhé tá 46% don daonra in ann an Béarla a labhairt agus tá 22% in ann an Ghearmáinis a labhairt. 

Chomh maith leis na teangacha seo tá an bhFionnlainnis cuíosach comónta san Eastóin agus 20% don daonra in ann í a labhairt.

## Tagairtí

(as Béarla agus as Fraincis) http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf

Catagóir:Teangacha de réir tíre
Zarqa

Is cathair  san Iordáin í **Zarqa**. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Bailte agus cathracha san Iordáin
Siodón

deas|200px|thumb|Siodón
Is cathair san Liobáin í **Siodón**. 

Catagóir:An Liobáin
Catagóir:Cathracha a bhfuil calafoirt
Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe
Teangacha na hÍsiltíre

Is í an Ollainnis príomhteanga ríocht na hÍsiltíre agus í á labhairt ag mór chuid de dhaonra na hÍsiltíre. Chomh maith leis an Ollainnis tá an Freaslainnis, an Béarla agus an Paipeamaintis aitheannta mar teangacha réigiúnach agus iad á labhairt sa Fhreaslainn, i Saba, Sint Eustatius agus i Bonaire faoi seach. 

Tá cáil ar mhuitir na hÍsiltíre ó thaobh foghlaim teangacha iasachta de. I suirbhé a dhein Eurobarometer sa bhliain 2005 dúirt 89% go bhfuilid in ann an Béarla a labhairt, 70% go bhfuilid in ann an Gearmáinis a labhairt agus dúirt 29% go bhfuilid in ann an Fraincis a labhairt. 

## Tagairtí

(as Béarla agus as Fraincis) http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf

Catagóir:Teangacha de réir tíre
Ted Cruz

Polaiteoir Meiriceánach agus seanadóir sóisearach ó Texas is ea **Rafael Edward "Ted" Cruz**, a rugadh in Calgary, Alberta, Ceanada, ar 22 Nollaig 1970. Is ball den Pháirtí Poblachtach é. Bhí sé ar lorg ainmiúchán na bPoblachtach d'uachtaránacht na Stát Aontaithe sa bhliain 2016 ach theip air.

Rugadh Ted Cruz do thuismitheoirí a raibh gnólacht ar siúl acu a bhain le dtionsclaíocht an pheitriliam in Calgary, ar na machairí in iarthar Cheanada. Ba as Cúba a athair, Rafael, agus ba as na Stáit Aontaithe a mháthair. Matamaiticeoirí agus cláraitheoirí ríomhaire a bhí ina thuismitheoirí a deir sé. D'imigh Rafael, an t-athair, ó Chúba go Texas sna 1950idí le staidéar a dhéanamh ag Ollscoil Texas. D'iarr sé tearmann Meiriceánach nuair a bhí ceithre bliana an chlár ollscoile curtha isteach aige. Tháinig a shinsir go Cúba ó na hOileáin Chanáracha. Meiriceánach ba ea a mháthair: as Éirinn na trí cheathrú cuid dá shinsearacht, as an Iodáil an ceathrú cuid eile. 

D'fhreastail Ted Cruz ar Ollscoil Princeton (B.A., 1992) agus Scoil Dlí Ollscoil Harvard (1995). 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1970
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard
Catagóir:Baistigh
Catagóir:Daoine de shliocht Easpáinneach agus Latino
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hIodáile
Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Gníomhaithe polaitiúla
Catagóir:Meiriceánaigh de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Pobalóirí
Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Polaiteoirí Meiriceánacha an 21ú haois
Catagóir:Seanadóirí na Stát Aontaithe
Jason Donovan

Is aisteoir agus amhránaí Astrálach é **Jason Donovan**, a rugadh ar an 1 Meitheamh 1968. Tháinig sé sa tríú háit le Kristina Rihanoff ar an naoú sraith *[[Strictly Come Dancing]]* sa bhliain 2011. Tháinig sé sa tríú háit ar an séú sraith *[[I'm a Celebrity...Get Me Out of Here! (RA)|I'm a Celebrity...Get Me Out of Here!]]* sa bhliain 2006.

Catagóir:Aisteoirí Astrálacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Daoine beo
Jane Fonda

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Jayne Seymour Fonda**, a rugadh ar an 21 Nollaig 1937.

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí as Nua-Eabhrac
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Ban-aisteoir is Fearr' (Oscars)
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Críostaithe
Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hIodáile
Catagóir:Daonlathaigh na Stát Aontaithe
Catagóir:Feiminigh
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Gníomhaithe timpeallachta
Catagóir:Scríbhneoirí as Cathair Nua-Eabhrac
Sally Field

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Sally Margaret Field**, a rugadh ar an 6 Samhain, 1946.

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Imelda Marcos

Iar–pholaiteoir Filipíneach is ea **Imelda Marcos**, a rugadh ar 2 Iúil 1929, Bhí sí pósta le Ferdinand Marcos, iaruachtarán agus deachtóir. Bhí sí ina "Céad Bhean Uasal" ar an na hOileáin Fhilipíneacha sna blianta 1965-1986.
clé|mion|Na Marcos, 1972

## Tagairtí

Catagóir:Daoine a rugadh i 1929
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Mná
Catagóir:Polaiteoirí Filipíneacha
Teangacha Mhálta

Tá dhá teanga oifigiúil ag Málta, an Mháltais agus an Béarla. Is í an Mháltais an teanga náisiúnta chomh maith agus í mar máthairtheanga do 97% de dhaonra na tíre. Tá an Béarla ag 88% de réir suirbhé a dhein Eurobarometer in 2005. Bhí an Iodáilis mar theanga oifigiúil go dtí 1934 ach fós féin dúirt 66% go bhfuilid in ann an Iodáilis a labhairt. Tá an ráta seo níos airde ná mar a bhí sé nuair a bhí an Iodáilis mar theanga oifigiúil. Foghlaimíonn cuid mhaith de phobal Mhálta an Iodáilis ón teilifís. Dúirt 17% go bhfuilid in ann an Fhraincis a labhairt.  

## Tagairtí

(as Béarla agus as Fraincis) http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf

Catagóir:Teangacha de réir tíre
Cluj-Napoca

Is cathair sa Rómáin í **Cluj-Napoca** (Rómáinis: [ˈkluʒ naˈpoka]; Ungáiris: *Kolozsvár* [ˈkoloʒvaːr]; Gearmáinis: *Klausenburg*). Is í an dara cathair is mó sa Rómáin.

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Rómáine
Timișoara

Is cathair sa Rómáin í **Timișoara**. 

## Naisc sheachtracha
*

## Tagairtí

Catagóir:Cathracha na Rómáine
Timothy Dalton

Is aisteoir Breathnach é **Timothy Peter Dalton** (a rugadh ar an 21 Márta 1946). Ghlac Dalton an ról de James Bond sna scannáin *[[The Living Daylights]]* (1987) agus *[[Licence to Kill]]* (1989).

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Breatnacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1944
Catagóir:Daoine beo
Judi Dench

Is ban-aisteoir Sasanach í **Dame Judith Olivia "Judi" Dench**, a rugadh ar an 9 Nollaig 1934.

## Tagairtí

Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1934
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Peter Sellers

Aisteoir Sasanach ab ea **Richard Henry Sellers** nó **Richard Henry Sellers** (a rugadh ar an 8 Meán Fómhair 1925 agus a fuair bás ar an 24 Iúil 1980). 

## Tagairtí

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1925
Catagóir:Básanna i 1990
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Aisteoirí teilifíse Sasanach
Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Fir
Catagóir:Fuirseoirí Sasanacha
Catagóir:Giúdaigh Shasanacha
Catagóir:Pearsanra míleata
Amy Adams

Is ban-aisteoir Meiriceánach í **Amy Lou Adams**, a rugadh ar an 20 Lúnasa, 1974.

Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1974
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i gCoiméide nó Ceoldráma sna gradaim Golden Globe
Julian Barnes

Is scríbhneoir de chuid Sasana é **Julian Barnes** (Leicester, 19 Eanáir 1946) nó an t-ainm cleite **Dan Kavanagh** ó am go chéile. Bhain sé an duais Booker dá úrscéal 'A Sense of an Ending' sa bhliain 2011.  

## Saol
clé|mion|177x177px|HeadRead in 2019, Tallinn, Estonia
Rugadh i Leicester é ach tógadh i Londain é. Teagascóirí Fraincise a bhí ina bheirt thuistí. D'fhreastail sé ar an 'City of London School' (1957-1964). I ndiaidh sin bhain sé céim amach ó Magdalen College, Ollscoil Oxford. D'obair sé leis an 'Oxford English Dictionary' ar feadh seal, roimh thráth mar eagarthóir litríochta agus léirmheastóir scannánaíochta le nuachtáin cosúil le "New Statesman", "New Review", "The Observer" agus níos déanaí mar iriseoir le "The New Yorker".
clé|mion|177x177px|2019
Phós sé Pat Kavanagh (1940-2008), rud a mhúnlaigh a shaol agus a d'fhág cráite tar éis a báis.

Tá cónaí air anois i Londain.

## Saothar

### Úrscéalta
**Metroland* (1980)
**Before She Met Me* (1982)
**Flaubert's Parrot* (1984) – Ainmnithe don Booker Prize
**Staring at the Sun* (1986)
**A History of the World in 10½ Chapters* (1989)
**Talking It Over* (1991)
**The Porcupine* (1992)
**England, England* (1998) – Ainmnithe don Booker Prize
**Love, etc* (2000) – Ar leanacht ó Talking it Over
**Arthur & George* (2005) – Ainmnithe don Booker Prize
**The Sense of an Ending* (2011) – Bhain an Booker Prize
**The Noise of Time* (2016)
*The Only Story (2018)
*Elizabeth Finch (2022)

### Bailiúcháin
**Cross Channel* (1996)
**The Lemon Table* (2004)
**Pulse* (2011)

### Neamhfhicsean
**Letters from London* (Picador, London, 1995) – Iriseoireacht ó *The New Yorker*, ISBN 0-330-34116-2
**Something to Declare* (2002) – essays
**The Pedant in the Kitchen* (2003) – Iriseoireacht ar cócaireacht
**Nothing to Be Frightened Of* (2008) – Cuimhne Cinn
**Through the Window* (2012) – 17 aistí agus gearrscéal
**A Life with Books* (2012) - paimfléad
**Levels of Life* (2013) - Cuimhne Cinn
**Keeping an Eye Open: Essays on Art* (October, 2015) – Aistí
**The man in the Red Coat (2019) Stair agus Ealaín*
*Changing my Mind (2025)-Aistí

### Saothar mar Dan Kavanagh
**Duffy* (1980)
**Fiddle City* (1981)
**Putting the Boot In* (1985)
**Going to the Dogs* (1987)

## Naisc sheachtracha
*Suíomh óifigiúil Julian Barnes, arna rochtain ar 2-4-2016

## Tagairtí

Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha
Catagóir:Scríbhneoirí scéalta bleachtaireachta
Catagóir:Daoine a rugadh i 1946
Catagóir:Daoine beo
Benny Hill

B'aisteoir Sasanach é **Alfred Hawthorne Hill** nó **Benny Hill** (a rugadh ar an 21 Eanáir 1924 agus 
fuair bás ar an 20 Aibreán 1992). 

## Tagairtí

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1924
Catagóir:Básanna i 1992
Sean Penn

Is aisteoir Meiriceánach é **Sean Justin Penn**, a rugadh ar an 17 Lúnasa, 1960.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1960
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Stephen Mangan

Is aisteoir de phór na hÉireann é **Stephen James Mangan** a rugadh ar an 22 Iúil 1968. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1968
Catagóir:Diaspóra Éireannach
Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine
Catagóir:Daoine beo
Teangacha na Sualainne

Is í an tSualainnis teanga oifigiúil na Sualainne. Ba í an tSualainnis máthairtheanga 95% den daonra sa bhliain 2005. 

Tugtar aitheantas do chúig mhionteanga eile chomh maith: teangacha Sámacha, an Fhionlainnis, Meänkieli, an Ghiúdais, agus an Romainis, chomh maith le Teanga Chomharthaíochta na Sualainne. 

Ar nós tíortha eile Chríoch Lochlann tá an Béarla ag an mórchuid den daonra. I suirbhé a dhein an Eurobarometer sa bhliain 2005 dúirt 89% go bhfuilid in ann an Béarla a labhairt, 30% go bhfuilid in ann an Ghearmáinis a labhairt agus 11% go bhfuilid in ann an Fhraincis a labhairt.

## Tagairtí

(as Béarla agus as Fraincis) http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_en.pdf

Teangacha na Sualainne
Catagóir:Teangacha de réir tíre
Sábh slabhrach

Is uirlis gearrtha  cumhacht-thiomáinte meicniúil le fiacla lainne slite ar slabhra a ghluaiseann timpeall bruach an lainn é an **sábh slabhrach**. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Uirlisí láimhe
Éirefhileach

Is éard is **Éirefhileach** ann ná duine atá cion aige/aici ar chultúr na hÉireann, an Ghaeilge agus Éire i gcoitinne. Is é an frithchiallach ná Éirefhuathach. 

Catagóir : cultúr na hÉireann .
Catagóir : Náisiúnachas Éireannach .
Catagóir : Meas do chultúr ón gcoigríoch .
Henry Petty-Fitzmaurice, 6ú Marcas Lansdowne

Ba shaighdiúir Breataineach agus polaiteoir é an Leifteanantchoirnéal **Henry William Edmund Petty-Fitzmaurice**, **6ú Marcas Lansdowne** DSO MVO (14 Eanáir 1872 - 5 Márta 1936), stíleáilte *an tIarla Chiarraí* go dtí 1927.

Catagóir:Daoine a rugadh i 1872
Catagóir:Básanna i 1936
Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda
Catagóir:Baill Sheanad Éireann
Catagóir:Cogadh na mBórach
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe
Catagóir:Fir
Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann
Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha
Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha
Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha
Catagóir:Uaisleacht Éireannach
Björn Ulvaeus

Amhránaí Sualannach is ea **Björn Ulvaeus** (25 Aibreán 1945 a rugadh é). Bhíodh sé ina bhall den ghrúpa ABBA.

Catagóir:Daoine Sualannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Buaiteoirí Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Catagóir:Daoine beo
Nagorno-Karabakh

Is réigiún suite sa Chugas Theas é **An Nagarna-Carabaic,** nó **Nagorno-Karabakh** (nó **Artsakh** mar a thugann na hAirméanaigh ar an réigiún), a chlúdaíonn an stráice thoir theas de shliabhraon na Cugaise Bige. Cuid den réigiún is mó den Charabaic, luíonn sé idir an Charabaic Íochtarach agus Siunic. Is éard atá sa tír-raon go príomha ná sléibhte agus talamh faoi chrainn.

Bhí daonra 146,573 ann sa bhliain 2013, agus iamhchríoch Airméanach ba ea í go dtí 2023

clé|mion
clé|mion|2023

### Stair
Is críoch a bhfuil easaontas ann An Nagarna-Carabaic, a aithnítear go hidirnáisiúnta mar chuid den Asarbaiseáin.

Bhí an chuid is mó den chríoch á rialú ag 'Poblacht easaontach na hArtsakh', ar a dtugtar Poblacht Nagarna-Carabaic (PNC) freisin - ó dheireadh an chéad Chogaidh Nagarna-Carabaic idir an Airméin agus an Asarbaiseáin i 1994. Rinne an Grúpa *OSCE Minsk* idirghabháil orthu maidir le stádas díospóide an réigiúin.

Idir 27 Meán Fómhair 2020 - 10 Samhain 2020, ghabh fórsaí armtha ón Asarbaiseáin seilbh ar chuid den réigiún. Maraíodh cúpla míle nó níos mó.

Idir 2022-2023, bhí an réigiún nach mór faoi léigear ag na hAsaraigh agus bhí muintir na háite ar an ngannchuid dá bhíthin ar aon chuma.  Ó mhí na Samhna 2022, cuireadh isteach go mór ar ghluaiseacht rialta daoine, feithiclí agus lastais. Cuireadh saol 120 000 Airméanach, a bhí fós ina gcónaí sa Nagarno-Carabaic ag an am sin, i mbaol. Cuireadh bac ar a rochtain ar sholáthairtí úra agus ar shaorghluaiseacht, agus ciorraíodh a soláthairtí gáis agus leictreachais.  Ón 12 Nollaig 2022 ar aghaidh, bhí Conair Lachin, an t-aon nasc talún idir an Nagarna-Carabaic agus Poblacht na hAirméine, blocáilte, a bheag nó a mhór, ag an Asarbaiseáin.

I mhí Meán Fómhair 2023, thosaigh an cogadh arís agus ghabh fórsaí armtha ón Asarbaiseáin seilbh go hiomlán ar Nagorno-Karabakh. Cuireadh an ruaig ar na hAirméanaigh ar fad a bhí fós ina gcónaí sa  Nagarna-Carabaic.

## Naisc sheachtracha

* ‘''Níl aon bhealach éalaithe'' ': tá eagla ar chónaitheoirí Nagarna-Carabaich roimh an rud is measa agus trúpaí na hAsarbaiseáine ag cur smacht orthu (i mBéarla)
* An staid dhaonnúil i gconair Lachin

## Féach freisin

* An Asarbaiseáin 
* Ionsaí na hAsarbaiseáine ar Nagorno-Karabakh, 2023 

## Tagairtí


Catagóir:Caidreamh na hAirméine-na hAsarbaiseáine
Catagóir:Foranna na hAsarbaiseáine
Catagóir:Iamhchríocha agus eachtarchríocha
Catagóir:Réigiúin stairiúla san Asarbaiseáin
Catagóir:Iridinteachas na hAirméine
Catagóir:An Charabaic
Catagóir:An Asarbaiseáin
Catagóir:An Airméin
Anni-Frid Lyngstad

Amhránaí Sualannach is ea **Anni-Frid Synni Lyngstad Princess Reuss of Plauen** (15 Samhain 1945 a rugadh í). Bhíodh sí ina ball den ghrúpa ABBA.

Catagóir:Daoine Sualannacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Buaiteoirí Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse
Catagóir:Daoine beo
Tom Hardy

Is aisteoir Sasanach é **Edward Thomas "Tom" Hardy** a rugadh ar an 15 Meán Fómhair 1977 in Hammersmith. 

Catagóir:Daoine a rugadh i 1977
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine as Londain
Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann
Catagóir:Daoine faoi mhíchumas
Catagóir:Fir
Catagóir:Mainicíní
Patras

Is cathair san Ghréig í **Patras**. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na Gréige
Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Charlize Theron

Is aisteoir Ón Afraic Theas í **Charlize Theron**, a rugadh ar an 7 Lúnasa 1975.

## Tagairtí

## Féach freisin

## Naisc sheachtracha

Catagóir:Daoine a rugadh i 1975
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Aisteoirí ón Afraic Theas
Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha
Catagóir:Buaiteoirí ghradam 'Ban-aisteoir is Fearr' (Oscars)
Catagóir:Buaiteoirí gradam Ban-Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Catagóir:Fir
Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna
Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá
Catagóir:Inimirce go dtí na Stáit Aontaithe
Catagóir:Inimircigh
Catagóir:Léiritheoirí Meiriceánacha
Catagóir:Léiritheoirí scannán
Catagóir:Mainicíní
An Chréit

Is oileán Gréagach í **an Chréit**. Tá sí suite i ndeisceart na Mara Aeigéiche. Is é Heraklion an chathair is mó agus 224,253 duine ina gcónaí ann. Sa bhliain 2011, bhí 623,065 duine ina gcónaí ar an oileán ar fad.
mion|Máchaire Messara. Tá na sléibhte Ida sa chúlra.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Oileáin Ghréagacha
Heraklion

Is cathair sa Ghréig í **Heraklion**. Tá sí suite ar Oileán na Créite.

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na Gréige
Catagóir:Cathracha ar an Meánmhuir
Larissa

Is cathair sa Ghréig í **Larissa**. 

## Naisc sheachtracha

## Tagairtí

Catagóir:Tíreolaíocht na Gréige
Clive Owen

Is aisteoir Sasanach é **Clive Owen** (a rugadh ar an 3 Deireadh Fómhair 1964). 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Bille um Rialtas na hÉireann 1893

mion|Gladstone, 8 Aibreán 1886
Chuir William Ewart Gladstone, Príomh-Aire na Ríochta Aontaithe **An Bille um Rialtas na hÉireann 1893** (nó mar ab fhearr aithne air-**An Dara Bille Rialtas Dúchais**) ós comhair Pharlaimint na Ríochta Aontaithe, sa bhliain 1893. Murab ionann agus a chéad iarracht, ar theip go holc air i dTeach na dTeachtaí, d'éirigh leis an Dara Bille i dTeach na dTeachtai, ach crosadh é i dTeach na dTiarnaí.

## Tagairtí

Catagóir:1893 in Éirinn
Catagóir:Rialtas Dúchais in Éirinn
Lemmy

Dordghiotáraí, cumadóir agus bunaitheoir an bhanna Motörhead ab ea **Ian Fraser Kilmister** (24 Nollaig, 1945 - 28 Nollaig, 2015) nó **Lemmy** mar ab fhearr aithne air. Chuir ceol an ghrúpa go mór le forbairt seánra raic nua a thugar miotal trom air.

Catagóir:Amhránaithe Sasanacha
Catagóir:Cumadóirí Sasanacha
Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Dordghiotáraithe Sasanacha
Catagóir:Daoine as Stoke-on-Trent
Catagóir:Daoine a rugadh i 1945
Catagóir:Básanna in 2015
Aidiacht

Is focal a thugann tréith ar ainmfhocal, ar nós milis, dearg, nó teicniúil í **aidiacht**.

Catagóir:Gramadach na Gaeilge
Ray Mears

Is láithreoir teilifíse Sasanach é **Raymond Paul Mears**, a rugadh in Surrey, Sasana ar an 7 Feabhra 1964. 

## Tagairtí

Catagóir:Láithreoirí teilifíse
Catagóir:Daoine a rugadh i 1964
Catagóir:Daoine beo
Ben Kingsley

Is aisteoir Sasanach é **Ben Kingsley** (a rugadh ar an 31 Nollaig 1943). 

Catagóir:Aisteoirí Sasanacha
Catagóir:Daoine beo
Catagóir:Daoine a rugadh i 1943
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr sna gradaim Academy
Catagóir:Buaiteoirí gradam Aisteoir is Fearr i nDráma sna gradaim Golden Globe
Eiliosaibeit

Máthair Eoin Baiste, bean chéile Zacairiá, ab ea **Eiliosaibeit** nó **Eilís.** Ba chol ceathracha iad Muire agus Eiliosaibeit.  Ba dheirfiúracha iad Anna, máthair Mhuire, agus Seismeiria, máthair Eiliosaibeit. 

Sa Bhíobla, lánúin aosta ba ea Eiliosaibeit agus Zacairiá, agus ní raibh clann ar bith acu; bhí siad ag 'feitheamh go foighneach go gcuirfí plean Dé' i gcrích. Sagart sa Teampall ba ea Zacairiá.  Lá amháin nuair a bhí túis á dhó ag Zacairiá ag an altóir, tháinig aingeal ina láthair. Seo an scéal: "Mhair sagart darbh ainm Zacairiá agus a bhean Eiliosaibeit in aice Iarúsailéim, 400 bliain tar éis atógáil bhallaí na cathrach. Bhí siad pósta le blianta fada ach ní raibh aon chlann orthu. Lá amháin nuair a bhí Zacairiá ag ofráil túise i sanctóir an teampaill, tháinig an t-aingeal Gaibriéil ina láthair. .. dúirt Gaibriéil leis: ‘.. Beidh mac ag do bhean, Eiliosaibeit, agus tabharfar Eoin mar ainm air. .. In am tráth, rugadh buachaill beag d’Eiliosaibeit",Mar sin, bhí mac ag Eiliosaibeit, Eoin Baiste.

## Ealaín

* Tá ‘The Visitation’, le feiceáil san Eaglais Naomh Peadair & Phóil i mBaile Brigín, i measc na saothar is fearr a chruthaigh Harry Clarke. Léirítear uirthi cuairt Mháire ar a col ceathrar Eilís, máthair Eoin Baiste.

## Tagairtí

Catagóir:Ioslam
Catagóir:Ceartchreidmheachas
Catagóir:Daoine an Tiomna Nua
Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach
Catagóir:Eaglais Ortadocsach Choptach
Catagóir:Impireacht na Róimhe
Catagóir:Mná
Catagóir:Naoimh
Ainmfhocal

Is éard is **ainmfhocal** ann ná focal a úsáidtear chun tagairt a dhéanamh do rud nó rudaí ar leith, mar shampla neacha beo, áiteanna, cáilíochtaí, staideanna, nó smaointe. Sa teangeolaíocht, sainmhínítear ranna cainte maidir leis na bealaí a n-úsáidtear focail i gcomhar le focail nó le frásaí eile (féach Comhréir). Baineann rialacha difriúla le hainmfhocail i dteangacha difriúla mar sin. Sa Ghaeilge, mar shampla, is féidir ainmfhocail a úsáid in éineacht leis na haltanna cinnte (*an* agus *na*) agus le haidiachtaí aitreabúideacha (*na daoine maithe*).

## Samplaí

* D'imigh an *diabhal* orthu dá mba in *Áit* an *Leathghine* a chaithfidís mé
* Ní shaorfadh *eagla* *duine* ón *mbás*
* Ní bheidh mo *leithéid* arís ann

Tá difríocht shoiléir idir ainmfhocail agus briathra (*d'imigh*, *shaorfadh*, agus *bheidh* sna samplaí thuas) i nGaeilge. Tá an scéal beagáinín níos casta maidir le h*ainmneacha briathra*, ar nós “déanamh” san abairt *Bhí sé ag déanamh na mbréag*. Meastar gur ainmfhocal é “déanamh” sa chás seo, cé go gcuireann sé brí briathartha in iúl ar bhealach.

## Tagairtí

Catagóir:Teangeolaíocht
Catagóir:Ranna cainte
Gjilan

Is cathair in oirthear na Cosaive í **Gjilan**. De réir daonra na bliana 2011, bhí 54,239 duine sa chathair féin agus 90,178 i mórcheantar na cathrach. Is Albánaigh iad formhór na ndaoine agus is Seirbiaigh iad faoi bhun 800 duine. Is Turcaigh iad 1% den daonra.

Catagóir:An Chosaiv
Medjugorje

Is baile san Bhoisnia-Heirseagaivéin é **Medjugorje** agus é suite i ndeisceart na Heirseagaivéine, gar do theorainn na Cróite. Tá cónaí ar 2,306 duine ann. 

Tá Medjugorje suite i lár cheantair ina rinneadh sléacht ar a lán sibhialtach Seirbiach agus ar mhanaigh agus sagairt Chaitliceacha sa Dara Cogadh Domhanda. Sa bhliain 1981, dúirt seisear páistí gur taispeánadh Muire Ógh dóibh i bpáirc in aici Medjugorje agus tá an baile ina cheann scríbe ag a lán oilithrigh Chaitliceacha ó shin.  
mion|Séipéal San Jakov (San Séamus)  

Catagóir:An Bhoisnia-Heirseagaivéin
Santa Monica, California

Cathair chois chladaigh in iarthar Chontae Los Angeles, i gCalifornia, is ea **Santa Monica** (Spáinnis: *Santa Mónica*). Tá an chathair ainmnithe i ndiaidh Monica, naomh Críostaí. Tá sí suite ar Bhá Santa Monica ar an taobh thiar. Tá cathair Los Angeles ar na trí thaobh eile: is í Pacific Palisades an chomharsanacht ó thuaidh, Brentwood ar an oir thuaisceart, Sawtelle ar an oirthear, Mar Vista thoir ó dheas, agus Venice ó dheas.  

Tá clú ar Santa Monica as a comharsanachtaí d'aonteaghlaigh rachmasacha, ach tá a neart comharsanachtaí atá lán le *condominiums* agus árasáin chomh maith. Bhí 89,736 duine ina gcónaí i Santa Monica i 2010, tithíocht ar cíos ag an dá thrian díobh. 

### Stair
Gaspar de Portolà de Rovira an chéad Eorpach a leag cos ar an áit ina bhfuil Santa Monica inniu. Ba shin sa bhliain 1769. De bharr na haeráide, tháinig tóir ar Santa Monica mar bhaile saoire go luath san 20ú haois. 

Tháinig ráth ar an gcathair arís ag tosú sna 1980idí mar thoradh ar athbheochan an lár trádála. D'fhás an eacnamaíocht, an turasóireacht go háirithe. 

### Daonra
Bhí 417 duine ina gcónaí sa chathair sa bhliain 1880, 3,057 sa bhliain 1900, 71,595 sa bhliain 1950 agus 84,084 sa bhliain 2000.

## Féach freisin

* California

## Tagairtí

Catagóir:California
Merle Haggard

Amhránaí Meiriceánach ab ea **Merle Ronald Haggard** (6 Aibreán, 1937 a rugadh é agus ar an 6 Aibreán, 2016 a fuair sé bás). 

## Tagairtí

Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha
Catagóir:Daoine a rugadh i 1937
Catagóir:Básanna in 2016
Forainm

Is éard atá i gceist le **forainm** ná focal a úsáidtear in ionad ainmfhocail (ainm duine de ghnáth) in abairt e.g. sé, sí, siad. Uaireanta úsáideann daoine na forainmneacha siad/iad agus iad féin á gcur in aithne do dhaoine eile ionas go mbraithfidh daoine trasinscneacha agus neamh-dhénártha páirteach sa chomhrá, m.sh. ‘Ciara is ainm dom. Úsáidim na forainmneacha sí/í’.

Dar le foireann foclóireachta Fhoras na Gaeilge, tá an nós forainmneacha iolra a úsáid in abairtí nach bhfuil soiléir an fear nó bean atá i gceist ag teacht i gcúrsaíocht sa Ghaeilge. Dá réir sin, agus ós rud é go bhfuil sé sin níos slachtmhaire ná coinbhinsiúin eile úsáidtear sna cásanna seo m.sh. leaganacha baineann agus fireann araon a liostáil, is é sin an nós a tharraing lucht an *[[An Foclóir Nua Gaeilge|Fhoclóra Nua Gaeilge]]* chucu féin.

## Féach freisin
* Ainmfhocal

## Tagairtí

Catagóir:Gramadach
The Burns Cage

Craoladh an seachtú heipeasóid déag, **The Burns Cage**, den seachtú sraith is fiche *[[The Simpsons]]* ar an 3 Aibreán 2016. Scríobh Rob LaZebnik an eipeasóid seo. D'fhéach 2.32 milliún duine ar an eipeasóid.

## Plota

## Táirgeadh

## Tagairtí

Catagóir:The Simpsons
Catagóir:Eipeasóidí The Simpsons
Catagóir:The Simpsons (séasúr 27)
Hanoi Rocks

Rac-bhanna Fionlannach ab ea **Hanoi Rocks** a bhí bunaithe ag an amhránaí Michael Monroe (Matti Fagerholm) agus an giotáraí Andy McCoy (Antti Hulkko) i Heilsincí sa bhliain 1979.

Chuir bás an drumadóra Shasanaigh Nicholas "Razzle" Dingley deireadh leis an ngrúpa den chéad uair sa bhliain 1985, ach chuir Monroe agus McCoy an banna ar ais le chéile uair amháin eile idir 2001 agus 2009.

Bhain Hanoi Rocks rath nach beag amach ar bhonn náisiúnta agus ar fud na cruinne. Bhíodar i mbun ceoil agus camchuairte leis na mbannaí ba mhó a rá a linne - Mötley Crüe, Poison, New York Dolls, Johnny Thunders, Def Leperd agus iliomad eile.

Bhí an-tionchar ag Hanoi Rocks ar bhannaí eile a tháinig ina dhiaidh chomh maith– Guns N’ Roses, L.A. Guns, Manic Street Preachers, Alice in Chains, Foo Fighters agus cinn eile nach iad.

Catagóir:Ceoltóirí Fionlannacha